text:
Amnesty International: Terrorğa qarşı suğış moxtaclarğa kiterep suğa
Xalıqara xoquq yaqlawçı Amnesty International oyışması sişämbedä yıllıq xisabın bäyän itte. Älege xisapta äytelgänçä, terrorğa qarşı suğış arqasında dönyanıñ başqa urınnarında krizislar iğtibarsız qala. Amnesty International terrorğa qarşı köräş sıltawı belän keşe xoquqlarına küz yoma başlağan könbatış illärenä tänqit belderä. Quşma Ştatlarnı Guantanamo törmäsen yabırğa, suğış äsirläreneñ isemnären häm totılu urınnarın iğlan itergä çaqıra.
Şuşı xisapnı bäyän itkändä oyışmanıñ citäkçese Irene Xan, qüätle illärne terrorğa qarşı suğışqa artıq küp aqça sarıf itüdä, dönyanıñ başqa urınnarındağı çın humanitar qazalarğa küz yomuda ğäyepläde. "Bu onıtılğan konfliktlar, läkin dönya alarnı istä totırğa häm üzgärtü öçen çaralar kürergä tieş" di Amnesty International citäkçese.
Şundıy onıtılğan krizislarnıñ berse itep xisapta Sudannıñ Darfur töbäge kiterelgän. Afrikanıñ bu ilendä suğış cinäyätläre, bäreleşlär aqrasında millionlağan keşe torğan urınnarın taşlap kitergä mäcbür bulğan.
Oyışma belderüençä, 2005 yılda Ğiraq mäzhäbara bäreleşlärgä batqan, iñ zur zıyannı ğadi xalıq, xäyerçelär kürä.
Quşma Ştatlarğa iärep, cazalawlarğa küz yomğan Europa illären dä Amnesty International "cinäyättä qatnaşuçılar" dip atağan. Süz suğış äsirlären cazalaw ğämäldä bulğan Misır, İordaniä, Morokko, Süriä kebek illärgä cibärü turında bara.
Xisapta Yämänle Möxämmäd Äl-Assad oçrağı kiterelgän. Ul 2003 yılda Tanzaniädä eşlägändä totqarlanğan. Annarı Djibuti, Äfğanstanğa kiterelgän, soñnan Könçığış Europanıñ ber ilendä totılğan. 2006 yılda ber ğäyepläwsez irekkä çığarılğan. Bu xäl minem tormışımnı tulısınça üzgärtte di ul. "Min küp närsä yuğalttım, abruy, ruxımnı. Balarım äle yäş, berse mine totqarlağaç tuğan, ätiem inde qart" di Möxämmäd Äl-Assad.
Quşma Ştatlar mondıy oçraqlar bik siräk dip aqlana häm alarnı terrorğa qarşı köräş belän añlata.
Amnesty International citäkçese xalıqara oyışmalarnı, keşe xoquqları bozılu oçraqları belän eş itkändä, qıyuraq bulırğa çaqıra. "2005 yılda qayber parlamentlar, Europa Şurası, Europa Berlege oyışmaları ayırım oçraqlarnı tikşerergä taläp itte. Läkin qayber oçraqlarda, äytik, Çeçnä, Nepal, Darfur mäsäläsendä ällä ni eşli almadı. 2006 yılda bu oyışmalar qıyuraq bulırğa tieş" di Irene Xan.
2006 yılğa Amnesty International 4 taläp quya:
– Berläşkän Millätlär häm Afrika Berlege Darfurda keşe xoquqları bozıluğa çik quyarğa tieş;
– Berläşkän Millätlär ciñel qoral säwdäsen tärtipkä salğan kileşü äzerlärgä tieş;
– Quşma Ştatlar Guantanamo törmäsen yabırğa, bar suğış äsirläreneñ isemnären häm qayda totıluların açırğa tieş;
– Berläşkän Millätlärneñ yaña Keşe xoquqları Şurası bar xökümätlärneñ dä keşe xoquqların bertigez räweştä ixtiram itüen taläp itergä tieş.
Amnesty International citäkçese Irene Xan 2006 yılda xalıqara cämäğätçelek şuşı mäsälälärne xäl iter digän ömet belderde.
ali ğilmi


c: text/html

text:
Human Rights Watch Qazaxstanda politik häm media ireklekläreneñ çiklängän buluın tänqitliy.
Human Rights Watch oyışması, Qazaxstan xökümäte politik opponentların ezärlekläve belän şuşı yılda bulaçaq parlament saylaularınıñ irekle häm ğadel bulu mömkinlegen kimetä dip belderde. Human Rights Watchnıñ bu raportı belän Yevropada İminlek häm Xezmätätşlek oyışmasınıñ çirattağı räise Solomon Passyneñ Almatada press-konferensiädä äytkännäre arasında qapma-qarşılıq bar.
Audio
"Bezneng töp borçıluıbızğa qazaxstan xökümäteneñ bu yılda bulaçaq parlament saylaularınıñ irekle häm ğadel ütü mömkinlegen kimetüläre säbäp bulıp tora. Alar monı citdi tänqitçelärne media häm säyäsättän çittä totu yulı belän eşlilär."
Bu xaqtağı 53 bitlek raporttan şul añlaşıla. Xökümät oppozitsiä ağzaların uylap çığarılğan ğäyeplävlär belän mäxkämägä birä, alarnı eştän quu belän kisätä. Barlıq çaralar alar nindi dä bulsa post öçen üz kandidatlıqların quymasınnar öçen kürelä. Törmägä yabılğannar arasında, 2001-nçe yılda Qazaxstannıñ Demokratik Saylauı Partiäsen oyıştırğan citäkçelär Galımjan Jakianov häm Muxtabar Abliyazov ta bar. Abliyazov uzğan ayda irekkä çığarıldı. Xökümättäge koorupsiäne tänqitlägän oppozitsiä jurnalist Sergey Duvanov ta uzğan yılda qulğa alınğan, soñğaraq irekkä çığarılğan ide. Qazaxstanıñ ombusman bülegendä eşlävçe Vyaçeslav Kaliyujnı bolarnı döres tügel dip kire qaqtı.
Audio
Ul dävam itep tağı bolay dide.
Audio
Nyu Yorktağı jurnalistlarnı yaqlau komitet prezident Nazarbayevqa Qazaxstanda mätbuğat ireklegeneñ qısıluına häm bäysez jurnalistlarnıñ ezärleklänüenä borçılu beldergän xat yazdı. Human Rights Watchnıñ raportında xökümätneñ qayber oppozitsion törkemnärne saylaularda qatnaştırmau öçen eşläve telgä alınğan. Oyışma süzçese Saenen de moña qağılıp bolay dide
Audio
"Qazaxstan xökümäte saylaularda terkälä alğan partiälär sanın çiklärgä tırışa. 2002-nçe yılda qanunğa kertelgän üzgäreşlär säbäple yä ışanıçsız yaki çittän aqça yardäme alalar digän bulıp terkälä alğan xäräkätlär sanı 19-dan 9-ğa töşte."
Oyışma, qanunğa esasän tieşle dokumentlarnı äzerlägän här politik partiä şunduq terkälergä tieş dip taläp itä. Saenen Yevropada İminlek häm Xezmätätşlek oyışması 1999-nçe yılda ütkärelgän prezident häm parlament saylaularında xaramläşülär buldı digän näticägä kilgänen dä iskä töşerde. Läkin, Almatağa vizit belän kilgän Yevropada İminlek häm Xezmätätşlek Oyışmasınıñ çirattağı räise Solomon Passy Nazarbaev belän bulğan oçraşudan soñ press-konferensiädä yasağan çığışında Qazaxstanda bu ölkädä progress bar dip belderde.
Audio
"Qazaxstanda demokratiä tözü ölkäsendä soñğı 10 yılda zur progress buldı häm xalıqara cämağätçelek monı tanırğa tieş. Bu eş 10 yıl elek kenä başlandı. Şul säbäple progress ayruça möhim."
Läkin, demokratiä tözü ölkäsendä progressnıñ buluı, Human Rights Watch raportında telgä alınğan ezärlekläv häm çiklävlärneñ bulmauın añlatmıy.
Färit İdelle, Praga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Peterburgta Sara Sadıyqova kiçäse
İcat keşese bala kebek bula: naxaq süzgä bik tiz ränci, dilär. Ä inde ul üpkäsen, bala keşese kebek ük, tiz kiçerergä, tiz onıtırğa öyränä almasa, icatına xilaflıq kilä, dilär. Sara apa Sadıyqova bala kebek bulğandır ul. Yuğisä, tormış kürsätkän cäber-zolımnarnı onıtıp, üzen, icatın söygän xalqına 400-läp cır qaldırıp kitä almas ide. Kitüenä dä inde 20 yıl ikän, ä ul äle dä isän kebek, çönki cırları xalıqta haman yäşi. Nindi tatar konsertı inde Sara apa cırınnan başqa da, nindi qunaq tabını "Berençe mäxäbbätsez", "Änkäysez", "Cidegän çişmäsez", nindi tuy Sara apanıñ R.Yunıs süzlärenä yazğan "Tuy cırınnan" başqa.
Xalqıbız, yaratıp, "qalfaqlı sanduğaç" dip yörtkän cırçı, artist, kompozitor Sara Sadıyqovanıñ tuuına noyäber ayında 100 yıl tula.
Yubiley çaraları 12 martta inde Peterburgta başlanıp ta kitte. Yubiley konsertına äzerlek vaqıtında töp oyıştıruçı Älfiä Aydarskayağa ni öçen Peterburg, anıñ Sara Sadıyqovağa ni qatnaşı bar diyuçelärgä Sara apabıznıñ berdänber qızı Älfiä Aydarskaya monı añlattı
Annan, söyekle kompozitorıbıznıñ Leningradta bik küp dusları bulğan. Qayberläre äle dä isän. 80 östä, 90 tiräsendä bulsalar da. Sara Sadıyqovanıñ duslarınıñ berse Rauza apanıñ istäleklären tıngladılar.
Berençe yubiley kiçäse Peterburgnıñ iñ yaxşı konsert zalı - Kapellada uzdı. Qızğanıçqa qarşı, zalda keşe küp tügel ide. Peterburg pensionerları öçen bilet bäyäläre qimmäträk bulıp çıqtı - bu berençedän. İkençedän, bu kiçä aldınnan bulğan ike atna eçendä ike tatar konsertı bulğan ide. Öçençese häm iñ möhime - mäğlümat citmäw. İnformatsiä bulsa, zal tulı bulır ide, älbättä. Änä bit, Peterburgtan 500 çaqrım yıraqlıqtağı Tampere şähärennän ber avtobus xalıq kilgän. Tampere tatarlarınıñ Fäniä Qaader citäkçelegendäge "Soprano apaları" ansamble, säxnägä çığıp, Sara Sadıyqovağa bağışlanğan şiğerlären uqıdılar. Ä noyäber dä Qazanda bulaçaq yubiley kiçäsendä cırlap kürsätergä dä wäğdä ittelär.
Qazan artistlarınıñ çığışınnan xalıq bik qänäğät qaldı. Tatarstannıñ Peterburgtağı daimi wäkile Şamil äfände Äxmätşin häm fin qunağı Afät xanım Söläyman çığış yasadılar.
Küpme cırçılarnı xalqıbızğa tanıtqan, mäşhür itkän ul Sara apa cırları! İlham Şakirov, Zöhrä Säxäbieva, Xäydär Bigiçevnı Sara apa cırlarınnan başqa küz aldına kiterep bulamı? Yuq, älbättä. Tatarstannıñ xalıq artistı Zöhrä xanım Säxäbieva kompozitor turında bik cılı, yöräktän çıqqan räxmät süzläre äytte. Qayçandır Zilä Sönğätullinanı da zur säxnägä anıñ cırları çığarğan, ä bügen inde Zilä xanımnıñ uquçıları Almaz Nurğäliev, Zölfiä Zaripovanı Peterburg säxnäsenä tağın Sara apa köyläre alıp mende. Berençe menüdän ük xalıq ixtiramın yauladı Zölfiä Zaripova. Aygöl Xäyri, Fänis Möxtärov häm inde, älbättä, İskändär Biktahirov ta tıñlawçılar küñelenä bik xuş kilde.
Kompozitorıbıznıñ instrumental' äsärläre küplär öçen açış bulğandır. Skripkaçı Marat Äxmätov, violonçel'dä uynawçı Larisa Maslovanıñ çığışların tıñlawçılar "afärin " äytep ozattı. Kamal teatrı artistları da sağındırıp qına kilä xäzer. Şulay bulğaç, Daniä Nurullina belän Xälim Cälälovnı kütärep kenä almadılar.
Pianist Margarita Kavarskaya, bayançı Äxmät Kärimovsız kiçä mömkin bulmas ide, alarnıñ här çığışın tamaşaçı alqışlarğa kümde. Yubiley kiçäsenä Peterburgta yaratqan kompozitorıbıznıñ 110 äsäre kergän kompakt-disk ta çıqqan ide, häm telägän keşeneñ anı satıp alırğa mömkinçelege bar ide. Kürüegezçä, kiçä uñışlı uzdı, xalıq qänäğät qaldı. Töp oyıştıruçı Älfiä Aydarsqaya ide.
Ägär Sara apa başqa millättän bulsa, mondıy matdi problemalar bulmas ide, möğayın. Giwi, aşot, abramnar üz milläteneñ asıl zatların qäderli belälär şul. Ä bez, ğäli - kälilär şul ğadi genä närsägä öyränä almadıq inde. Xäyer, bezgä bu, bälki, şulay toyıladır ğına: şäyät, alarda da bardır xalıqnıñ söyeklese bulğan äniseneñ yubiley kiçäsendä qatnaşuçı artistlarğa gonararnı üz pensiä aqçasınnan tüläwçelär.
Ä Sara apanıñ cırlarında millätebezneñ barlığı, tarixı, böten yazmışı: änkäy Sönnän alıp qaytqan könnän başlap, berençe tuyğa, soñğı könnärgä qädär keşeneñ bar uy - toyğıları, qayğı-sağışları, söyeneç- şatlıqları, Arça, Minzälä, Apas yağınıñ maturlığı, yämlelege - barısı da Sara apa cırlarında. Bälki, muzıka belgeçläre, tarixçılar 20 ğasır tatarları tarixın Sara Sadıyqova cırlarınnan öyränerlär äle. Notaları, cır süzläre, "tatar sanduğaçınıñ" tawışı yazılğan tasmalarnı yandırğan kebek, yuqqa çığarılmasa. Yuq la, yuğalmas, qulyazmalar utta yanmıy dilär bit.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg.


text:
Sember ölkäse Käşä awılında märxüm Ğalimcan Nasıyrovqa bağışlanğan kiçä uzdı
Cıyılğan xalıqnı säxnädä Ğalimcan ağanıñ zur suräte häm “Ölkän ostazıbız bulıp Sez yäşisez küñel törendä” digän süzlär qarşılıy. Kem soñ ul – ölkän ostazıbız?
Qısqaça mäğlümat birep ütik. “Çayan” jurnalın qabat torğızuçılarnıñ berse. Östäl tartmasında “kiräkmägän” käğäzlär tabıluı arqasında, tuğan awılı Käşägä qaytıp, pensiägä çıqqançı ekonomist bulıp eşli. Näq anıñ tirän beleme, oyıştıru säläte, tormış täcribäse “Volğa” isemle kolxoznı böten SSSR külämendä danlıqlı itep tanıta. Awılnıñ canı – namusı bulıp sanala. Muzey oyıştıra, awılınıñ tarixın yaza, atna sayın çığuçı radiojurnal oyıştıra. Anıñ oçlı küze, ziräk aqılı, ütken süze awıl xalqınıñ äxlaqi yuğarılığın tä''min itä. Bu turıda kooperativnıñ bügenge räise Nail Gayniev ayıruça täfsilläp söyläde. “Çayan” häm “Qazan utları” jurnallarında anıñ kön qadağına suğıp yazılğan äsärläre kürengäli. Pensiägä çıqqaç, ölkä üzägendä yäşi. Biredä dä, invalid buluına qaramastan, tormış qazanında qaynıy. “Ömet” gäziteneñ täpiläp kitüendä xälitkeç rol'' uynadı: redaktor yuqlıqtan gäzitneñ açılmawı da ixtimal ide – 2 ayğa ğına bulsa da, milli xäräkät ähelläreneñ ğözere buyınça, bu wazifanı üz östenä aldı. Tağın ber ğibrätle küreneş: “Tuğan tel” idäräsendä maxsus oyıştırılğan ızğışlarğa da çik quyuda anıñ abruyı xälitkeç rol'' uynadı. Üze idärä äğzası bulmasa da. Çönki ul, “bolay it, tegeläy it” dimiçä genä, teläsä kemne üzençä eşlätü sälätenä iä ide.
Kiçägä qaytsaq, ul Ğalimcan ağanıñ “Onıtılmas mizgellär” digän kitabı belän xalıqnı tanıştıruğa bağışlanğan bulsa da, süz, nigezdä, anıñ üze häm eşçänlege turında bardı. Döres, xatirälär anıñ äsärläre häm cırlar belän çiratlaşıp bardılar. Şiğerlären isä avtornıñ qiblasın kürsätü maqsatınnan saylağannar kebek. Menä “Tatarmı sin?” digän şiğerennän özek.
Tatarmı sin? Ägär tatar bulsañ, ışanıçlı, dimäk, imanlı Xezmät belän, fidaqärlek belän bizi ala torğan cihannı. Tatarmı sin? Ägär tatar bulsañ, xaq sıyfatıñ sineñ – Ğädellek. Keşelärgä izge ölge birep, qissa yazıp dastan äyterlek.
Ğalimcan ağanıñ ulı Robert uqığan şiğer çın-çınlap märxümneñ yäşäw räweşen barçabızğa da añlatırlıq yañğıradı:
Äy bu dönya qızıq qına, şiğer yazdım qızıp qına. Fikerlärgä kiñ bulsın dip, süzläremne qısıp qına. Bastırmaqçı bulıp yörim, qurqıp qına, posıp qına. Batmıy, dide möxärrire, käyefemne bozıp qına. Özelmägän ömet belän yıllar-aylar uzıp tora, Keşe danğa moxtacmıni? Canğa cılı ışıq qına, Äy bu dönya qızıq qına!
Robert äytüençä, märxümneñ danğa omtılışı şulay ğına bulsa da, üz fikerlären xalıqqa citkerü xıyalı bulğan anda. Häm bu wazifanı balaları üz öslärenä alğannar.
Kitapnıñ üze turında da berqädär mäğlümät kiräkter. Anıñ baytaq öleşen qısqa, ämma tirän eçtälekle şiğri yullar bili. Menä tulı ber şiğer:
Här keşeneñ üz yağı bar, üz tuzanı, üz hawası. Rossiä dip qıçqırğanda, “Zöya” diär qaytawazı.
Kitapta 200 çaması ayırım täqbirlärgä dä urın birelgän. Menä berniçäse.
Tatlı qararlar belän zatlı telebezneñ başın aşadılar. “Bu malay tatarça söyli” dip tatar uquçısı tatar uqıtuçısına äläkli. Keşeneñ canı keçeräygän sayın, danğa däğwası zuraya bara. Keşe satıp ğömer kiçerüçeneñ yöze aq, canı - qara. Demokratiä şaşınsa, büokratiädän dä yaman.
Kitapta şulay uq berniçä cömlädän torğan xikäyäçeklär tuplanması “Çıpçıq borını qädärle”lär iseme astında birelgännär. Qısqası, az süz – tirän mäğnä anıñ här yazmasında.
4 säğät barğan kiçädä möhim qararlar da qabul itelde. Käşä awılınıñ Sovetskaya uramına Ğalimcan Nasıyrov isemen birü, ul yäşägän yortqa Xäter taqtası quyu, yıl sayın may ayında “Nasıyrov uquları” oyıştıru... Ä bıyıl şuşı uq kitap belän tanıştıru çarasın ölkä üzägendä dä uzdıru turında qara qılındı.
Ayrat İbrahim, Käşä-Sember


text:
Räsmi Mäskäw turıdan-turı Ukraina saylawlarında üzeneñ Viktor Yanukoviçne yaqlawın kürsätä
Sişämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin öç könlek säfär belän Ukrainağa kilde. Räsmi töstä anıñ şuşı säfäre Ukrainanı natsi basıp aluınnan azat itüneñ 60 yıllığı uñayınnan yasala, läkin moñardan tış Putinneñ Ukrainağa kilüe artında başqa mänfäğätlär dä tora digän fiker bar. Rusiä prezidentınıñ şuşı säfäre kürşe häm Mäskäw öçen möhim Ukrainada prezident saylawlarına berniçä kön qalğanda yasala.
Audio, Volodimir Polohalo
"Biredä bilgele ber simvolizm turında süz yörtergä bula, Viktor Yanukoviç inde äytte, ägär dä saylana ikän, ul ber yünäleştä eş itäçäk prezident bulaçaq. Yanukoviç Ukrainanı NATO häm Yevropa Berlegenä taba yıraq kiläçäktä genä alıp barıp bula, bügen isä östenlek Rusiä belän mönäsäbätlärgä, anıñ belän urtaq iqtisadi kiñlek qoruğa birelergä tieş dip belderä. Şunıñ sürätendä, Yanukoviçneñ elegräk Mäskäwdä, Ukrainada häm Qırımda Putin belän uzğan oçraşuları sürätendä, Putinneñ Kievkä xäzer kilüe anıñ turıdan-turı Viktor Yanukoviçne yaqlawın kürsätä" dip isäpli Volodimir Polohalo. Anıñ fikerençä, Putinneñ şulay itep ber tarafnı aluı, Ukrainanıñ könyağında häm könçığışında yäşägän urıs-telle xalıq arasındağı älegä tawışların kemgä birüne xäl itmägän 7-8 protsentlap saylawçığa tieşle yoğıntı yasıy ala.
Audio, Volodimir Polohalo
Polohalo, bu san Yanukoviç öçen bik urınlı bula ala dip isäpli, çönki älegä ike töp nämzät arasında köräş yaqınça bertigez yaqlaw belän bara. Mäskäwneñ Yanukoviçne yaqlawı säbäpläre arasında Polohalo tağın menä mondıyın da kürä.
Audio, Volodimir Polohalo
"Rusiädä qorılıp kilgän xakimiat avtoritar ber xakimiat, häm Putin üzeneñ şul qırıs idaräsen Ukrainada da şundıy uq xakimiat qorıp nığıtırğa ömetlänä. Başqa kürşelärdäge - Qazağstandağı xakimiat anı qänäğätländerä, Belarus''täge säyäsi idarä şulay uq. Ämma Putindä Yuçenko ciñgän oçraqta Ukrainada demokratik üzgäreşlär başlana ala digän qurqu bar, häm ul, üze avtoritar xakimiat citäkçese bularaq Ukrainada da näq şundıy uq idarä buldırırğa teli" di Kievtä çığa torğan "Säyäsi Fiker" basması mäxärrire Volodimir Polohalo. İke Viktornıñ - Yanukoviç häm Yuçenkonıñ Ukraina prezidentı bulu yarışına Rusiädän kilgän Vladimir Putin nindi tä''sir yasar, monı inde yäkşämbe saylawları ğına kürsätäçäk.
Kärim Kamal


text:
İrannıñ atom programması mäsäläsendä Yewropanıñ da sabırlığı betep bara
İrannı üz atom tikşerenülären tuqtatuğa künderä almağan Yewropa Berlege "öçlege" xäzer inde Xalıqara atom energiäse idaräseneñ aşığıç cıyılışın ütkärüne täqdim itä. Fivral başında uza ala dip farazlanğan şul cıyılışta Fransiä, Germaniä häm Britaniädän torğan "öçlek" idarä qaramağına, İran mäs''äläsen İminlek Şurasına tapşıru turında qarar çığarunı täqdim itmäkçe, bu xaqta düşämbedä Londonda uzğan maxsus oçraşuda kileşende.
"İke yıl buyı nindider ber üzara kileşengän qararğa ireşü tırışlıqlarınnan soñ İran xäzer şul söyläşülärne asılda tuqtatırlıq ğämällär yasadı. Şuña kürä dä bez bu mäs''älä inde İminlek Şurasına kitärgä tieş dip isäplibez", di Belgiäneñ tışqı eşlär ministrı.
İrannı üz atom programmasınnan ixtiari räweştä waz kiçügä künderü eşen Yewropa Berlege 2003-nçe yıl azağınnan birle alıp bardı. Monıñ öçen ul Tähranğa törle säyäsi wä iqtisadi qulaylıqlar täqdim itep qaradı häm İran citäkçelege başta monıñ belän razıy buluın belderep, üzeneñ atom tikşerenülären tuqtatıp torırğa da rizalaşqan ide. Ämma uzğan cäydä Tähran uran bayıtu ölkäsendäge eşlären yañartırğa buldı - şunnan birle İrannnan andıy tikşerenülärne däwam itü xoquqı buluı, atom programmasınıñ fäqät tınıç maqsatlarda ğına alıp barıluı xaqında belderülär kilep tora.
Uzğan atnada İran inde süzlär belän genä çiklänmiçä, uran bayıtunı yañartu belderülären ğämälgä aşıra başladı - Xalıqara atom energiäse idaräse wäkilläre möherläp yapqan qorılmalarnı açtı häm şulay itep xäzerge krizisnı quptaruğa kiterde. Urannı bayıtu atom yağulığın citeşterüdä çirattağı adım bulıp tora, ä bayıtılu şaqtıy sıyfatlı bulğan oçraqta, kilep çıqqan çimal atom qoralı öçen dä qullanıla ala.
Şunı da äytergä kiräk - Xalıqara atom energiäse idaräse İrannıñ üz atom qoralın buldıru niäten kürsätkän işarälär taba almadı, läkin berük waqıtta añarda, Tähran atom programmasınıñ tulısınça tınıç maqsatlarda ğına alıp barıluın kürsätkän dälillär dä yuq. İrandağı mullalar citäkçelegen mäkerle niättä toruda, yäğni mıştım ğına atom bombasın eşläp yatuda älegä Quşma Ştatlar häm İzrail genä ğäyepli.
Washington İran mäs''äläsen İminlek Şurasına çığarunı häm şunnan soñ ilgä qarşı xalıqara çikläwlär kertüne inde küptännän kütärep kilä. Xäzer inde ul üz yağına Yewropa Berlegen dä awıştıra aldı sıman. Düşämbedä Londonda İminlek Şurasındağı daimi äğzalarnıñ wäkilläre qatnaşında uzğan oçraşudan soñ Yewropa "öçlege" Xalıqara atom energiäse idaräseneñ aşığıç utırışın ütkärüne taläp itärgä buldı häm anda ul İran mäs''äläsen İminlek Şurasına çığarunı täqdim itmäkçe.
Şunnan soñ ni bulaçaq, monı älegä berkem dä belmi. Krizisnı xäl itüdä qatnaşqan başqa ber möhim taraf - Rusiä soñğı könnärdä üz qaraşlarınıñ Yewropa Berlegenekenä yaqınayuın äytsä dä (düşämbedä monı prezident Putin yänä ber qabatladı), sişämbedä inde tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, Mäskäw İranğa qarşı xalıqara çikläwlär kertüne yaqlawdan yıraq tora, dip belderde:
"Çikläwlär mäs''äläse arbanı at aldına quya. Başta bez atom energiäse idaräse qısalarında, İranda inde uzğan tikşerülär nigezendä mömkin bulğan bar mäğlümatnı tuplaw öçen barın da eşlärgä tieşbez. Bu bezgä İrannıñ soñğı atom programması turındağı sorawlarğa cawap tabunı mömkin itäçäk", di Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Lavrov.
İminlek Şurasındağı bişençe daimi äğza - Qıtay - älegä qädär üzeneñ andıy çikläwlärgä qarşı buluın belderep kilgän ide.
Kärim Kamal


text:
Fatirlar başqa buşqa birelmiäçäk
Ämma, iske programma qısalarında 2004 yılda 3856 meñ fatir tözeläçäk äle. Programma axır çitkä tuqtağançı, tuzğan toraqta ğömer kiçergän barlığı 7 meñ keşene fatirlı itärgä iteş. Xäyer äle tögäl san bilgele tügel, çönki xäzer, toraq fondı, real keşelär sanın, fatirlar sanı belän çağıştırıp yöri. Çönki, öçtän ber fatirlarnıñ yalğan yul belän çitkä kitüe açıqlanğan.Tälğät Abdullinıñ äytüenä qarağanda, yaña «sotsial» ipoteka inde äzer bulsa da, üz säğäten kötep yata. Çönki, berençedän, ipotekağa qağılışlı federal qanunnar qabul itelgänçe, ul ğämälgä kermäyäçäk. İkençedän, tuzğan toraq programması çınlap ta tuqtağançı, ipotekanıñ «i» xärefen dä äytep bulmıy, çönki alarnıñ finans çığanaqları ber uq. Tälğät Abdullin añlatqança, Tatarstan yağı federal ipoteka programmasına byudjet aqçaların quşıp, fatir bäyäsen tağı da arzanaytırğa mömkin.
Xätta, xäzerge kredit protsentların 7dän, 3-4 qädär töşerep bulmasmı, dip uylana tözüçelär. Şuşı sotsial ipoteka programması qısalarında tözelgän toraqnıñ bäyäse dä, bazarnıqına qarağanda tübänräk bulırğa tieş. 13 meñ tügel, ä kvadrat metrğa 9 meñ tiräsendä genä.«Qayçan şirkätlär tuzğan toraq fondına aqça tüläwdän azat iteläçäk?», dip sorıy gäzit xäbärçese. Tälğät Abdullin:«Niçä yıl kiräk bulır, şul qädär waqıt tüläp torırlar!», dip cawap birä. Toraq fondı 2004 yılda şirkätlärdän barlığı 3 million yarım sum ciarga isäpläp tora.İpotekanıñ tuzğan toraq programmasınnan ayırması tağın şunda – şirkätlär genä tügel, här keşe, kommunal tüläwlärneñ ber öleşen şuşı programma xisabına birep barırğa tieş. Bu küçemsez milek öçen salım häm fatir mäydäna qarap birelä torğan tüläwlär xisabına başqarılırğa tieş. Citmäsä bu tariflar yaqın arada artırğa tieş.
Toraq fondı citäkçese Tälğät Abdullin qırıs zamannarnıñ kilüen farazlıy. Fatirları öçen tüli almağan keşelär, toraqların keçeräklärgä, naçarraqlarğa alıştırırğa mäcbür bulaçaq. Buşlay fatirlar başqa bulmıy häm kreditlarnı tüläw öçen härkemgä üzenä tırışırğa turı kiläçäk.Bikä Timerova.


text:
Bosniälı Serb başlığı Radovan Karadciç qulğa alındı. Bu waqıyğadan soñ tuğan töp soraw, elekke Serb xärbi başlığı Ratko Mladiç ta qulğa alınıp, ğädellek aldına çığarılmasmı?
Kiresençä, ul cämäğätçelekneñ näq üzägendä bulğan. Ul üzen Dr. David Dabiç dip atap, üzenä fälsäfäçe qiäfäte birer öçen saqal üsterep, alternativ medisina belän şöğellänep yäşägän. Ul ğına da tügel, ul sosial' tormıştan da çittä qalmağan. Karadciç ğädi xalıq kebek kiçlären eştän qaytqaç, yäisä yal waqıtlarında bik yış qına Belgradtağı Madhouse isemle barğa yöri torğan bulğan.
Anıñ xalıq arasında yäşäp tä, küzläw xezmätkärläre, yäisä xalıq tarafınnan tanılmawına ışanu isä, älbättä awır.
Serbiäneñ atnalıq “Vereme” basmasında analítik maqälälär yazğan Deyän Anastasiewiç, Karadciç maxsus bäyläneşlärsez, yalğız ğına yäşi almawın äytä:
“Karadciçqa yalğan pasport häm qäğäzlärne buldıruda kemder yärdäm kürsätkän. Äle pasport häm yalğan qäğäzlärdän qala, qulğa alınmaw öçen niçek xäräkät itü turında täcribäle keşe yärdäme kiräk. Bolar isä osta keşelär tarafınnan ğına täemin itelä ala. Şunlıqtan, küzläw idaräseneñ bu eşkä qulı tigän dip äytep bula.”
Karadciçnı küzläw idaräse faş itkänlektän, Karadciçnıñ üz bäyläneşläre aña xıyanät itkän bulıp çığa. Älege xäl isä, Ratko Mladiç ta tizdän faş itelmäsme digän soraw tudıra.
8 yıl elek Mladiçnı kürü oçraqları yäşerelmi ide. Soñğı tapqır anı 2000 yılda şähärdä futbol matçında qatnaşuı xäbär itelgän ide. Şul yıldan soñ Serb xärbi başlığınıñ eze tabılmadı.
Läkin şuşı könnärdä genä Serbiädäge keşe xoquqları aktivistı Nataşa Kandiç belderüençä, Serbiä küzläw idaräse Mladiçnıñ qayda buluın tögäl belä. Ä anı tapşıru mäsäläse isä barı tik säyäsi teläktäşlekkä bäyle ikän.
Belgradta Serb xärbi citäkçese Mladiç Karadciçtan da yaqşıraq saqlana digän imeş-mimeşlär eşetelgän ide. Bu xäl zamanında döres bulğandır. Läkin Anastasiewiç äytüençä, soñğı arada Serbiädä bulğan xärbi inqıylablar, elekke başlıqlarnıñ kübese urınınnan alınğannan soñ xällär inde üzgärgän.
Läkin Belgrad xakimiate xäzergäçä Karadciç, Mladiç, yäisä başqa suğış cinayätçelegendä ğaeplängän keşelärneñ Serbiä küzläw idaräse aşa saqlanuwın kire qağıp kilä ide.
Serbiäneñ isä saylaw mömkinçelege küp tügel. Yewropa berlegenä äğza bulu yulında Serbiä aldında suğış cinayätçelären tapşıru mäsäläse gel kirtä bulıp tora. Serbiädän tapşırıluı taläp itelgän 3 keşeneñ 2se tapşırıldı. Ä analítik jurnalist Anastasiewiç isä, xökümätneñ bu eşne yomğaqlap qalğan soñğı suğış cinayätçese Mladiçnı kiçekmästän tapşıraçaq dip ışana.
Ul çağında Karadciç yörgän Madhouse barınıñ xucası da, bälki Karadciç fotosınıñ qadağı qıyşayğan diwardan, qalğan ike räsemne dä alıp taşlar.


text:
Xatip Miñneğulovnı tatar dönyası belä
Qazan universitetınıñ tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı professorı, filologiä fännäre doktorı Xatip Miñneğulowqa 12 may könne 65yäş tuldı. Xatip Miñneğulow üzeneñ küpsanlı monografiä däreslekläre, mäqälä-çığışları häm ğomumän, ozaq yıllıq näticäle ğilmi pedagogik eşçänlege belän tatar dönyasında şaqtıy bilgele şäxes. Barınnan da äle ul uqıtuçı, pedagog. 40eллaп ul bu eş belän mäşğul. Bügenge köndä 5 sinif uquçılarına adreslanğan «Tuğan tel» kitabınıñ avtorlarınıñ berse. 9-10sinıf uquçıları Xatip Miñneğulow tözegän däreslek xrestomatiädän belem alalar. Ğalim yazğan xezmätlär Qazan, Ufa, Çallı, Alabuğa häm qayber başqa şähärlärdäge yuğarı uqu yortlarında irken qullanıla. Xatip Miñneğulov cämäğät eşlärendä dä daimi qatnaşa.«Qazan utları», «Miras» jurnallarınıñ redkollegiä äğzası.Qazan universitetı qarşındağı doktorlıq dissertatsiälär yaqlawçı sovetınıñ ğilmi sekretare. Rossiä yuğarı uqu yortlarında milli tellär häm ädäbiätlär seksiäseneñ räis urınbasarı. Tatar ensiklopediäseneñ baş fänni redkollegiä äğzası. Häm XX ğasırğa qädärge tatar ädäbiäte bülegeneñ baş möxärrire. 65 yäş ul ğalimnär öçen yubiley häm zur näticälärgä ölgerü çorı. Xatip Miñneğulownı Rusiä töbäklärendä dä, bigräk tä Finlyandiä belän Törkiädä yäşäwçe millättäşlär anı olı ğalim bularaq belälär häm ixtiram itälär. Tatar ädäbiäte häm tarixı buyınça qatlawlı sorawlar tuğanda ,«Azatlıq» radiosınıñ Qazan byurosı aña möräcäğät itä. Anıñ urta ğasır ädäbiäte turındağı kitapları häm basmağa äzerlängän ädäbi tekstlar ruxi mirasıbıznıñ iñ qimmätle märcännäre arasında. Tuğan könendä anıñ küp sanlı şäkertläre, ğilemdäşläre, fikerdäşläre anı ixlas zurlap täbrik ittelär.12Maй könne Qazan däwlät universitetınıñ 65 yäşen tutıruçı tatar filologiäse fakul'tetınıñ iñ xörmätle ädipläreneñ berse Xatip Miñneğulow, xäzer menä şuşı oluğ uqu yortında belem aluçılar turında uylarğa häm plannarğa çumğan. Häm yaxşıraq bulır , süzne Xatip Miñneğulownıñ üzenä birik:«Bıyıl köz köne ,Qazan däwlät universitetında tatar tele häm ädäbiät bülege açıluğa 60 yıl tula. Bez monı millät tormışı öçen,tatar öçen bik tä möhim dip sanıybız. 1944 yılda Qazan universitetınıñ tarix fakul'tet sostavında tatar tele häm ädäbiäte bülege açıla.Ul başta bik keçkenä bula.Uqırğa 25keшe alına.....». Äle sez Qazan universitetınıñ tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı professorı, filologiä fännäre doktorı Xatip Miñneğulownıñ fikerläre belän tanıştığız. Xatip Miñneğulow bügenge köndä dä yaña fänni xezmätlär yaza.Ä Qotb äsärläre kitabın ul bezgä dä büläk itte. «Azatlıq»radiosı tıñlawçılarına bu zatlı ğalim häm qızıqlı şäxes belän kiläçäktä dä efir dulqınnarında oçraşırğa nasip bulsın.Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Rusiä demokratları kongressında nilär bar?
Mäğlüm ki 12 dekaberdä, Mäskäwdä “Rusiä demokratiä yağında, diktaturağa qarşı” digän Gomümrusiä grajdannar kongressı uzdı. Kongressqa meñgä yaqın keşe, şularnıñ sigez yöze töbäklärdän cıyılğan bulğan. Tatarstannan öç keşe qatnaşqan, alarnıñ qayberläre düşämbe könne Qazanğa qaytıp töşte inde. “Yabloko” wäkile itep çaqırılğan İrek Mortazin belän Qazan vokzalında qorğan qısqa ğına äñgämädä, ul, Tatarstannan kongressta tağın däwlät şurası deputatı Aleksandr Ştanin häm xoquq yaqlaw waqifı wäkile Gusev qatnaşuları turında äytä. Kongresnı säyäsätçe Georgiy Satarov başlap cibärgän. İñ yañğırawıqlı çığışlarnıñ bersen tanılğan şaxmatist Ğarri Kasparov yasağan. Anıñ fikerençä, Rusiädäge xäzerge xakimiät belän oppozitsiä arasında dialog bulırğa mömkin tügel. Xäzerge xäkimiät-xättä GKÇPda tügel. Çönki bu xakimiät kiräk bulsa uramnardan tanklarnı almayaçaq, xäzerge xakimiätneñ keşe xoquqlarına allergiäse yuq digän Ğarri Kasparov. Ğarri Kasparov Rusiä konstitutsiäse köne bäyrämen ğämäldän çığaruğa qarata da kisken fiker äytkän. Mäğlüm ki kongress Rusiä konstitutsiäsen soñı tapqır bäyräm itep bilgeläp ütkän könne bardı. Bu könne Rusiä prezidentı konstitutsiä üzgäreşsez qala dip beldergän ide. Ä kongressta bötenläy başqa käyeflär bulğan ikän. “Moskovskie novosti” gazetasınıñ baş möxärrire Yevgeniy Kiselev-,xäkimiät xalıq äzräk iskä alsın dip, añlı räweştä konstitutsiä könen beterde” digän häm konstitutsiäne arabızdan kitkän keşelärne iskä alğan kebek, basıp iskä alırğa täqdim yasağan. Ä Ğarri Kasparov bu fiker belän tulısınça kileşep çığışında açıq itep-“xäkimiät konstitutsiäne üzgärtergä cıyına” digän. “İkeseneñ berse, yä xäzerge xakimiät qala, yä konstitutsiä. Min konstitutsiäne saylıym” digän ataqlı şaxmatist.
Mäskäwdä ütkän demokratlar kongressı öç dokument qabul itkän. Berse- Rusiädäge säyäsi ezärlekläwlärgä qarşı protest. İkençese Çeçnyadağı wäzğıätkä qarata möräcäğät. Häm töp dokument- Rusiädäge wäzğıät turında deklaratsiä. Deklaratsiädä- “Rusiä xalıqları xakimiät orğannarın turıdan turı saylap quyuğa ayırılğısız xoquqlarğa iä” dielgän. Deklaratsiädä şulay uq bäysez mäğlümat çaraların yuqqa çığaru säyäsäte belän kileşmäw belderelgän. Kongressta qatnaşuçı jurnalistlar, anda Rusiä mäğlümat çaralarınıñ az buluına, berniqädär mäğlümäti izolyatsiä sizelüenä dä iğtibar itkännär. Yunıs Ätnäle.


text: Mäğlümat agentlıqları, Ğiraq şiğiläreneñ säyäsi yulbaşçıları premyer-ministrlıqqa üz namzätlären täqdim itte, digän xäbär tarattı. Berläşkän Ğiraq İttifağı, xäzerge waqıtta Ğiraqnıñ vise-prezidentı bulğan İbrahim al-Jaafarinı täqdim itte. Dinçe Al-Jaafari tağın ber säyäsätçe – Ahmed Çalabi belän köndäşlek itte. Çalabinıñ bügen premyerlıqqa namzät urınınnan baş tartqanı mäğlüm buldı. Xäzer al-Jaafari'nıñ köndäşe – Ğiraqnıñ xäzerge premyer-ministrı İyad Allawi. Ämma Allawi'nıñ säyäsi törkeme uzğan ayda ütkän mäcles saylawlarında tawışlarnıñ 14%tın ğına aldı. 275 keşelek Milli Mäclesneñ küpçelegen Berläşkän Ğiraq İttifağı täşkil itäçäk.


text: Äfğanstanda Quşma Ştatlarnıñ xärbi boralaqları yärdämendä berniçä yöz äfğan xärbie ilneñ könyäk könçığış öleşendäge Xost prowinsiäsendä Taliplar yäşerengän dip uylanılğan urınğa xöcüm itte. Reuters ağentlığı Taliplar wäkile Mulla Abdul Samat süzlärenä tayanıp, xöcüm yäkşämbe könne başlandı dip äytte. Çik aşa kürşe Päkstanda 100 lägän xärbi tönyäk könbatıştağı ike şähärdä Amerikan xöcümennän qaçqan taliplarnı totırğa äzer tora. Äfğan prezidentı Xämit Qarzay bügen İslamabadta Päkstan citäkçelege belän söyläşülär başladı. Oçraşunıñ kön tärtibendä ğisyançılarğa qarşı köräştä xezmättäşlek tora.


text:
Bu Kemerovo ölkäsendä, Kön'yak Sayan tawlarında yäşäwçe şor xalqınıñ soñğı xalıq cırçısı Vladimir Tannagaşev cırlıy. Şor xalqınıñ cırçıların «qayçı» dip äytälär. Şor telendäge «Qay» süzeneñ mäğnäse tatarnıñ «köy» süzenä bik yaqın. Vladimir Tannagaşevqa 74 yäş, ul Kemerovo ölkäseneñ Mıski şähärendä yäşi. Şor xalqınıñ tağı cırçıları bar, ämma Vladimir Tannagaşev kebek qaylarnı 15 ısul belän cırlıy belüçelär artıq yuq.
Qayçı söyli:
A Teпepb я BaM пepeBeдy пocлeдHиe cлoBa Moeй пecHи, пoToMy чTo To, чTo я пoю, дaжe шopцы He Bce пoHиMaюT. ПocлeдHиe cлoBa y MeHя эToй пecHи kaйчи, kaя, были BoT Takиe. KTo MeHя cлyшaeT, kTo MeHя BидиT, BceBышHий, Haш CoздaTeлb, пyckaй BaM дoлroй жизHи, дoлroлeTия дaeT. Mы c BaMи BcTpeTилиcb, я BaM cпeл. И «Alğış sezlärgä bolzun». ЭTo шopckoe «БлaroдapHocTb».
Bu şor xalqınıñ qayçısı Vladimir Tannagaşev ide.
Şor telendä söyläwçelär sanı xäzerge waqıtta 6 meñ genä. Şor millätennän bulğan keşelärneñ böten sanı 16 meñgä yaqın, şularnıñ 12 meñe Kemerovo ölkäseneñ könyağında yäşi. Bu cirlärne Tawlı Şor ile dip atıylar.
Böek Törki qağanat waqıtında, 1500 yıl elek, monda yäşägän xalıq törküt iseme belän bilgele bulğan häm alar bik osta timerçe bulğan. Monda yaxşı sıyfatlı kümerdän torğan tawlar yanında timer rudadan torğan tawlar urnaşqan, şunnan timer tabu häm anı eşkärtü öçen monda ideal' şartlar bar. Bu cirlärgä 17 ğasırda urıs qazaqları kilgäç, mondağı osta timerçelekne kürgäç, şor xalqın «kuznetskie tatarı», yäğni «timerçe tatarlar» dip atağannar. Ä şor xalqı urıslarnı xäzerge köngä qadär «qazaq» dip atıy. Mäsälän, «Şor-urıs süzlege» şor telendä «Şor-qazaq söstügü» bula.
Bu şor xalqı berdän ike basqınnarğa yasaq tülärgä mäcbur bulğan: tön'yaktan kilgän urıslarğa yılına 4 meñ keş tirese (urısça sobol') tabarğa turı kilgän, ä kön'yaktan kilüçe mongollarnıñ ber öleşe bulğan cunğarlarğa timer äyberlär belän – qazan, balta, timer pansir'lar, kol'çugalar, sönge häm uq oçları belän yasaq tülägännär.
Xäzerge zamanda Tawlı Şoriä ilendä bik küp razrezlardan, şaxtalardan kümer häm ruda çığaralar, monda yäşärgä dip küp törle millät keşeläre kilgän. Şor xalqı azaya bara, anıñ tele yuğala bara. Monıñ turında «Tuğan Çer» (tatarça «Tuğan cir») isemle ğazetnıñ häm «Qay» isemle ädäbi jurnalnıñ baş möxärrire Lyubov' Çul'janova söyli:
– Moлoдeжb языka, MoжHo ckaзaTb, He зHaeT. CpeдHee пokoлeHиe He зHaeT Toжe yжe. Языk, MoжHo ckaзaTb, иcчeзaeT. y Hac paбoTaeT BoT kaфeдpa шopckoro языka, B HoBokyзHeцkoй пeдarorичeckoй akaдeMии, roToBяT пpeпoдaBaTeлeй шopckoro языka для шkoл. ПpoблeMa B ToM, чTo BoT эTи BыпyckHиkи, пpиeзжaя B ropoдa, He MoryT BoT opraHизoBaTb, HaлaдиTb BoT paбoTy c дeTbMи пo oбyчeHию иx шopckoMy языky. ПoToMy чTo Mы paзбpocaHHыe, жиBeM HekoMпakTHo, и пoэToMy BoT coбpaTb дeTeй для oбyчeHия, эTo бoлbшaя пpoблeMa. B MeждypeчeHcke koMиTeT oбpaзoBaHия Hac cпeциaлbHo coбиpaл, yчacTHиkoB BoзpoждeHия шopckoй kyлbTypы, языka, xoTeли opraHизoBaTb c эTиMи BыпyckHиkaMи эToro шopckoro oTдeлeHия rpyппy пo oбyчeHию дeTeй, Ho Tak и He пoлyчилocb. OHи paбoTaюT B ocHoBHoM yчиTeляMи pycckoro языka Bce-Takи.
1926 yılda Tawlı Şor milli rayonı buldırılğaç, monda şor tele uqıtuçıların äzerlär öçen pedagogiä texnikumı açılğan, «Qızıl Şor» ğazetı çığa başlağan, şor telendä uqıta torğan mäktäplär oyıştırılğan. Ul waqıtta şor alfavitı kirill nigezendä bulğan, ä 1930 yılda anı latin nigezenä küçergännär. 1937 yılda şor xalqınıñ milli intelligensiäsen bik zur repressiälarğa duçar itkännär, ä 1939 yılda, milli rayon beterelgäç, «Qızıl Şor» ğazetı, pedagogiä texnikumı yabılğan, şor teleneñ alfavitın kirillğa qaytarğannar häm mäktäplärdä şor telendä uqıtu da beterelgän. Tawlı Şor milli rayonı 13 yıl ğına yäşäsä dä, şor xalqınıñ milli üzañın şaqtıy üsterep qala. Şul çorda şor telendä kitaplar basıla, urıs-şor süzlege çığa, şor şağirläre, yazuçıları üzlären tanıtıp ölgerä. Ämma soñğı 67 yıl eçendä şor tele mäktäplärdä uqıtılmağan, tik soñğı yıllarda ğına qayber mäktäplärdä, predmet bularaq ta tügel, fakul'tativ bularaq ta tügel, tik tel tügäräkläre räweşendä genä uqıtıla.
– C 39-ro roдa, пocлe лиkBидaции ГopHo-Шopckoro HaциoHaлbHoro paйoHa шopckий языk y Hac He изyчaeTcя kak пpeдMeT, и He kak фakyлbTaTиB. BoT Toлbko B Haчaлe 90-x roдoB, эTo эHTyзиacTaMи, Haчaли coздaBaTb kpyжkи пo изyчeHию шopckoro языka. BoT B TaшTaroлe B ocHoBHoM эTa paбoTa бoлee-MeHee Bce-Takи HaлaжeHa. TaM бoлbшe yчиTeлeй и шopцы koMпakTHo пpoжиBaюT... B TaшTaroлe, я cлышaлa, чTo B иHTepHaTe TpeTbeM, kak пpeдMeT, oбyчaюT иx, xoTяT oHи или He xoTяT, Ho oHи oбyчaюTcя. B HacToящee BpeMя я He зHaю, kak y Hиx oбcToяT дeлa.
Xäzerge zamanda şor xalqınıñ milli tormışı kübese fol'klor ansambl'lärendä bara dip äytergä bula. Mäsälän, Mejdureçensk şähärendä 1986 yılnıñ noyäberennän birle eşläp kilüçe «Oyun» ansamble bar. Tatarça anıñ iseme «Uyın» bulır ide. Citäkçese Yılena Sunçuğaşewa. Şulay uq 16 nçı internatta «Sıñraçaq» (tatarça «Qıñğıraw») digän vokal' törkem eşli, citäkçese Valentina Muxutdinova. Kameşki poselogında «Çaş qanat» (tatarça «Yäş qanat») ansamble eşli, citäkçese Lyudmila Kirsanova. Şulay uq Mejdureçenskida tağı ber zur şor ansamble eşli. Anıñ iseme «Çedığen» (tatarça «Cidegän yoldız»). Monda xäzerge şor cırların şor balaları başqara. Monıñ turında «Çedığen» ansambleneñ citäkçese, «Tuğan Çer» ğazetınıñ baş möxärrire Lyubov' Çul'janova söyli.
– To ecTb y Hac oчaraMи kyлbTypы яBляюTcя aHcaMбли. BoT y Hac B ropoдe aHcaMблb ecTb фoлbkлopHый, «OйyH» B ДK ЛeHиHa, и aHcaMблb BoT дeTckий, «ЧeдыreH», B ЦeHTpe дeTckoro TBopчecTBa. y Hac дeTи TaM B ocHoBHoM, Bзpocлыe и Moлoдeжb.
Bu Mejdureçensk şähärendä eşli torğan «Çedığen» ansamble citäkçese, şor xalqınıñ berdänber «Tuğan Çer» isemle ğazetınıñ häm «Qay» isemle ädäbi jurnalnıñ baş möxärrire, şağirä Lyubov' Çul'janova ide.
Şor xalqınıñ milli tormışı fol'klordan ğına tora dip äytü arttıru bulmastır. 21-22 martta şorlar «Çıl pajı» (tatarça «Yıl başı») digän bäyräm uzdıralar. 1985 yıldan birle, başta şorlarnıñ izge tawı bulğan Mustağ tawında, ä xäzer Kondoma yılğası üzänendä yäşlärneñ «Ol'gudek» isemle bäyräme ütkärelä. Zur uçaq qabızalar, şaman bii, utqa häm Mustağ tawına qorban kiterä, şorlarnıñ borınğı babalarına häm ayıruça berençe şor keşesenä, Ol'gudekqa, möräcäğät itep, yaxşı hawalar, küp itep peçän, çikläwek, awçılarğa küp uñışlar sorıy. Annan soñ yäşlär uq ata, köräşä, uyınnar uynıy. Şulay uq 2000 yıldan başlap Novokuznetski şähäreneñ «Şoriä» cämğıäte Tom' yılğası yarında «Şaçil» isemle ber xalıq yolasın ütkärä.
Xäzerge zamanda şor keşelärennän iñ tanılğanı tumışı belän Taştağol rayonınnan bulğan Yuri Arbaçakov. Ul SSSR çempionı, professional' boks buyınça 10 qat dönya çempionı buldı, xatını Yaponiädan, xäzer Peterburgta trener bulıp eşli. Şor xalqınıñ tağı ber sportçısı, Yekaterina Tudegeşewa, snoubord - çanada şuu buyınça Rusiä çempionı.
Şor şağirläre häm yazuçıları arasında Novokuznetski pedagogiä akademiäseneñ uqıtuçısı Tat'yana Tudegeşewa kürenekle urın alıp tora. Ul Novokuznetsk şähäreneñ İl'inqa rayonında urnaşqan «Tazıxan» isemle balalar etnografik berläşmäsen oyıştırğan. Xäzer bu «Tazıxan» berläşmäseneñ citäkçese bulıp yäş cırçı Ol'ğa Tannağaşewa eşli.
– MeHя зoByT ЧeлTыз TaHHaraшeBa, пo пacпopTy Moe иMя Oлbra. Ho я He люблю, korдa MeHя HaзыBaюT эTиM иMeHeM, Tak kak я дyMaю, чTo шopцы дoлжHы HaзыBaTbcя шopckиMи иMeHaMи. Moлoдыe шopцы, koTopыe coздaюT ceMbи и koTopыe poжaюT дeTeй, дoлжHы HaзыBaTb cBoиx дeTeй шopckиMи иMeHaMи или TюpkckиMи иMeHaMи. HaпpиMep, дeBoчkи, Пeke, Mykaлaй, Эpkeлe. Hy oчeHb MHoro Takиx иHTepecHыx иMeH. EcTb Tюpkckиe иMeHa, oчeHb Takиe kpacиBыe: ЧиHrиcxaH, ATTилa, AшиHa, AлTыH...
Çeltız Tannağaşewa Kemerovo ölkäsendä şor xalqınıñ ictimaği oyışmaları turında söyli.
– CyщecTByeT Accoциaция шopckoro Hapoдa, ecTb cBoй пpeзидeHT. B kaждoM ropoдe y Hac cyщecTByюT oбщecTBa шopckиe, coздaюTcя aHcaMбли, цeHTpы шopckoй kyлbTypы.
Bu oyışmalarğa Kemerovo ölkäse byudjetınnan berqadär aqça kilä ikän, ämma küp tügel. Mäsälän, Çeltız üzeneñ «Tazıxan» berläşmäse turında söyli.
– ApeHдa пoMeщeHия – эTo oT rocyдapcTBa. Mы oTHocиMcя k yпpaBлeHию kyлbTypы ropoдa HoBokyзHeцka. Ha дaHHoe BpeMя y Hac пяTb шTaTHыx eдиHиц. EдиHcTBeHHo, Ha paзBиTиe дeHbrи He BыдeляюTcя. Haшa paбoTa – пoдHиMaTb caMocoзHaHиe y Moлoдeжи, пpидepжиBaTbcя MиpoBoззpeHия Haшиx пpeдkoB – шaMaHизMa. Mы пpoBoдиM oбpяды kaждyю BecHy и kaждyю oceHb – oбpяды okpoплeHия дyxoM.
Çeltız Tannağaşewanıñ uqıtuçısı şağirä Tat'yana Tudegeşewa 2003 yılda böten Kemerovo ölkäsendä bilgele buldı. Taştağol rayonınıñ Şeregeş poseloğı yanında şor xalqınıñ izge tawı bar. Bu tawnıñ iseme Mustağ (tatarça «Boz taw»). Şul izge tawğa 15 metrlıq timer täre quyalar. Monarğa qarşı üzeneñ tawışın Tat'yana Tudegeşewa kütärä. Ul Kemerovo ölkäseneñ «Kray» ğazetında bik köçle mäqälä belän çığa, şor xalqınıñ tawına täre quyunı urıs çirkäwendä şaman iyüllären başqaru belän çağıştıra.
– y Hac был Takoй ckaHдaл B 2003 roдy. Ha Haшeй cBящeHHoй rope MycTar, rдe иcпokoH BekoB пokлoHялиcb Haши пpeдkи, шaMaHы пpиxoдили Tyдa дeлaTb oбpяды, и дaжe пpиxoдили yMиpaTb Ha эTy ropy, y Hac TaM ecTb ШaMaHckaя дoлиHa, дyxoBeHcTBo пocTaBилo kpecT 15-MeTpoBый. TyдereшeBa TaTbяHa BacилbeBHa, члeH Coюзa пиcaTeлeй Poccии, koTopaя coздaлa эToT цeHTp kyлbTypHый, Haпиcaлa cTaTbю «KpecT Ha cBящeHHoй шopckoй rope». Былo oчeHb MHoro cпopoB, былo oчeHb MHoro ckaHдaлa пocлe эToй cTaTbи. CBящeHHиkи, пoпы cBoй пpoTecT Bыpaжaли, kak Tak, пpoTиB cBяToro идeTe, cBoиMи kakиMи-To шaMaHckиMи, бecoBckиMи kakиMи-To дBижHяkaMи. Eй дaжe yrpoжaли, Tak kak oчeHb MHoro дeHer BлoжeHo yжe былo B эTy ropy. Ha эToй rope ceйчac TypизM paзBиT oчeHb, лыжHый TypизM. OчeHb MHoro MockBичeй Bлoжилиcb Tyдa, HoBocибиpцeB. Eй пpeдлaraли Booбщe yexaTb из ropoдa. Hy Hичero, kak-To пoToM эTo зaMялocb.
Çeltız Tannağaşewa sport yarata häm taw yılğalarınnan köymä belän töşkändä gel şor telendä genä söyläwçe awıllarğa elägep is-aqılı kitä.
– y Hac eщe ecTb Takиe дepeBHи, rдe HeTy Hи cBeTa, rдe HeTy Hиkakoй циBилизaции, Hи TeлeBизopoB. EcTb Takaя дepeBHя, Шop Taйra. И TaM люди пpakTичeckи Bce, и дaжe MaлeHbkиe, Moлoдeжb, Bce roBopяT Ha шopckoM языke. ПpocTo я yдиBилacb. EcTb ApToH, Takaя дepeBHя. TaM Toжe paзroBapиBaюT Ha шopckoM языke.
Çeltız Tannağaşewa üze yaxşı cırçı da ikän, cırlarınıñ kübesen üze «qay qomus» instrumentında uynap cırlıy. Çeltız şor sänğatendä berençe kompakt-disk äzerlägän. Bu kompakt-disk älegä aqça yuqlıqtan çığa almıy, ämma Çeltız bu disktan cırlarnı «Azatlıq» radiosın tıñlawçılar öçen işetterergä röxsät itte.
– CлoBa B ocHoBHoM бepy TyдereшeBoй TaTbяHы BacилbeBHы. Я пpoшy TeMy oпpeдeлeHHyю и oHa пишeT пecHю. Myзыky Ha kaй-koMyce, Ha иHcTpyMeHTe, caMa coчиHяю. ФoHorpaMMы MHe пишeT пapeHb TaлaHTлиBый, Иropb ЗaиkиH, a oбpaбoTky эTиx TpekoB я дeлaю caMa. CлoBa я Bce cTapaюcb бpaTb co cMыcлoM, B ocHoBHoM cTapaюcb бpaTb cTapиHHыe cлoBa, cTapиHHыe kakиe-To шaMaHckиe cлoBa TaM, oбeperи, пoToM из HapoдHoro эпoca, фoлbkлopa. y MeHя ecTb Takaя пecHя oдHa, пaTpиoTичeckaя, Ha cлoBa TyдereшeBoй. ПepeBoд Takoй, ecли Bы бyдeTe cTaBиTb: «Moe cepдцe плaчeT, cMoTpя Ha Moю poдHyю зeMлю, kak бyдTo чepHый cMepч пpoшeлcя пo Moeй poдHoй зeMлe и Moи cлeзы yTekaюT B пoдзeMHыe pekи». И TaM пpипeB Takoй: «Moй дpeBHий Tюpkckий Hapoд, Tы жe BoлbHый, Tы жe HeпoбeдиMый, Tы жe kak бoraTыpb. Moй дpeBHий Hapoд, xBaTиT cпaTb Ha эToй зeMлe, xBaTиT BлacTBoBaTb чepHoMy BeTpy Haд HaMи, He зaбыBaй cBoиx oбычaeB, He зaбыBaй cBoиx oбpядoB, He зaбыBaй языk cBoиx пpeдkoB, Moй дpeBHий, HeпoбeдиMый Tюpkckий Hapoд». TyT oбpaщeHиe He Toлbko k шopckoMy Hapoдy, a иMeHHo ko BceMy TюpkckoMy Hapoдy, и я xoTeлa бы, чToбы BoT эTa пecHя пpoзByчaлa y Bac Ha paдиo.
Bu Novokuznetsk şähärennän Çeltız Tannağaşewa ide. Ul üzeneñ bu cırında tuğan şor xalqın da, böten törki xalıqlarnı da yoqıdan uyanırğa çaqıra.
İrek Bikkinin, Kemerovo ölkäse


text:
İrannıñ atom programması mäsäläsen Bush diplomatik yullar belän xäl itmäkçe, ämmä başqa çaralarnı da kire qaqmıy
İrannıñ atom programması tiräsendä wağziät qıza bara. Şuşı könnärdä New Yorker jurnalınıñ tanılğan xäbärçese Seymour Hersh Quşma Ştatlarnıñ maxsus köçläre İranda yäşeren küzläw eşläre alıp bara, terrorğa qarşı suğışta İran çirattağı hädäf bula ala, dip yazıp çıqtı. Düşämbedä amerikan prezidentı George Bush Washington İrannıñ atom programması mäsäläsen diplomatik yullar belän xäl itergä teli, läkin başqa çaralar çitkä qağılmıy, dip belderde.
Audio (George Bush)
"Bu mäsäläne diplomatik yullar belän xäl iterbez dip ömetlänäm. Ämmä başqa çaralarnı da berqayçan da çitkä qaqmayaçaqmın."
Bu belderügä berniçä säğät qala İrannıñ saqlanu ministrı Ali Şamhani, İrannıñ çın xärbi qüäten belmi torıp, ber il dä aña qul kütärergä cörät itergä tieş tügel digän ide.
İran belän eş itkändä diplomatiä berençe urında toraçaq dip Bush administratsiäse küptännän äytep kilde. Ämmä tanılğan xäbärçe Seymour Hershnıñ New Yorker jurnalınıñ soñğı sanında basılğan mäqäläse yaña şaw-şuğa säbäp buldı. Uzğan yıl amerikan xärbiläreneñ Äbü Ğraib törmäsendä qılğan waxşileklären dönyağa citkerüe belän tanılğan Seymour Hersh bu yulı, Quşma Ştatlar İrannıñ xärbi hädäflärenä höcüm itergä äzerlänä digän näticä yasıy. Mäqälädä äytelgänçä, Amerikanıñ maxsus köçläre inde uzğan cäydän birle İranda yäşeren küzläw eşläre alıp bara, höcüm öçen hädäf bulırlıq atom, ximik häm raketa citeşterü şirkätlären açıqlaw belän mäşğül. Üzenä xas räweştä, Hersh çığanaqlarınıñ isemen äytmi genä, yuğarı däräcäle küzläw räsmiläre, Pentagon belän tığız elemtädä torğan xökümät kiñäşçeläre, citdi häm ışanıçlı çığanaqlar dip atıy.
Aq Yort ta, Pentagon da Hersh xäbären xata dip kire qaqtı. Pentagon süzçese Lawrence DiRita süzlärençä, bu mäqälä mäglümäti xatalar belän şul qädäre şıplap tulğan ki, aña ışanıp bulmıy. Bushnıñ süzçese Dan Barlett, Washington İran belän eş itkändä diplomatik çaralar qullanuın däwam itäçäk dide.
İrannıñ Yuğarı iminlek Şurası da New Yorker mäqäläsen kire qaqtı. Şuranıñ däğwät bülege başlığı Ali Ağamöxämmädi, däwlät radiosına, amerikan xärbilären İranğa kiterü ciñel bulmayaçaq, Hersh mäqäläsenä ışanu "samimilek" bulır ide, dide.
Jenevada urnaşqan İminlek üzäge citäkçese Shahram Chubin amerikan xärbiläreneñ İranda tikşerenü eşläre başqaru ixtimalına ışansa da, monı bik şikle ğämäl dip sanıy:
Audio (Shahram Chubin)
"Amerikanar İrannıñ ike kürşesendä dä: Ğiraqta da, Äfğanstanda da. Çiklärneñ 100%qa yabıq tügellegen iskä alsañ, anda keşe cibärü awır tügelder. Şulay da, ozaq waqıtqa zur törkem cibärü qurqınıç bulır ide, bu xäl açıqlansa, qaytawazı yaman bulaçaq."
Ul arada sişämbedä Yevropanıñ 3 ile: Britaniä, Germaniä häm Fransiä, İrannı tağın ber tapqır söyläşülärgä çaqırdı. Ämmä "New Yorker"xäbärçese Seymour Hersh fikerençä, Pentagon bu söyläşülärneñ näticäle bulasına ışanmıy, şuña kürä äzerlek eşläre alıp bara, Seymour Hersh:
Audio (Seymour Hersh)
"Quşma Ştatlar, ber yıldan artıq barğan bu söyläşülärgä ışanmıy, alardan çittä tora, häm alar körçekkä terälgäç, neo-konservativlarnıñ höcüm itü teläge tuaçaq."
Uzğan yılnıñ noyäberendä Britania tışqı eşlär minsitrı Jack Straw Amerikanıñ İranğa höcüm itüen "küz aldına kitermäslek" dip atağan ide. Jenevadağı İminlek üzäge citäkçese Shahram Chubin da, bula qalğan xäldä bu xärbi ğämälneñ uñışlı buluı ikele digän fikerdä.
Berük waqıtta, Financial Times gäzite sişämbe sanında yazuınça, Amerikan senatında İrandağı rejimnı alıştıru teläkläre arta bara. Misal öçen, anda qabul itelgän "İreklek häm Yärdäm aktı" dip atalğan dokument İrandağı rejimnı alıştıruğa, terrorizmnı kire qaqqan oppozitsiä törkemnärenä yärdäm itergä çaqıra.
-Ali Gilmi


text:
Aqtöbe oblısınıñ Qızılordadağı künderi ayasında 2016 jıldıñ 14 qazan küni cağat 15.00 - de Ä.Täjibaev atındağı oblıstıq ämbebap ğılımï kitapxanasında Qazaqstan Jazwşılar jäne Jwrnalïster Odağınıñ müşesi, aqın, oblıstıq «Aqtöbe» gazetiniñ redaktorı Bawırjan Babajanulınıñ şığarmaşılığına arnalğan poézïya keşi uy`ımdastırıldı.
Bawırjan Babajanulı 1969 jılı 21 mamırda Qaraqalpaqstan Respwblïkası Moy`naq awdanında twğan. 1986 jılı Qoñırat awdanındağı «Lenïnïzm» orta mektebin, 1995 jılı Äl-Farabï atındağı Qazaq memlekettik ulttıq wnïversïtetiniñ fïlologïya fakwlʹtetin bitirgen. 1995-1996 j.j. QR ĞA M.Äwezov atındağı Ädebïet jäne öner ïnstïtwtında kişi ğılımï qızmetker, 1996-1999 j.j. «Jalın» jwrnalında, «Ana tili» - «Jalın» birlesken basılımdarında bölim meñgerwşisi, 2000 jılı «Altın Orda» täwelsiz aptalığında bas redaktordıñ orınbasarı bolıp qızmet istegen. 2000 jıldan beri Aqtöbe oblıstıq «Aqtöbe» gazetiniñ bas redaktorı. 2003 jılı Astana qalasında ötken xalıqaralıq «Şabıt» festïvaliniñ «Ädebïet» nomïnacïyası boy`ınşa bas jüldegeri, 2001 jılı «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdigine 10 jıl» jäne Astana qalasınıñ 10 jıldığı medalʹdarınıñ ïegeri. Qazaqstan Jazwşılar odağınıñ müşesi.
Keşti aqın, jazwşı Şaxïzada Äbdikärimov jürgizdi. Keş qonaqtarı Aqtöbe oblısınıñ mädenïet, arxïvter jäne qujattama basqarmasınıñ basşısı Q.Ay`tbaev jäne «Sır medïa» JŞS-gi bas dïrektorı A.Oñğarbaevtar söz söy`lep, aqınnıñ şığarmaşılığına toqtap ötti.
Bawırjan Babajanulı öz kezeginde keşke jïnalğandar aldında öziniñ öleñderin oqıp, oqırmandar sawaldarına jawap berdi.
«Armanımen qondırğan ay`ğa öleñin» attı kitap körmesine bïblïografïyalıq şolw jasaldı.


text:
Tulon -- Fransiä prezidentı Jacques Chirac, Lebandağı krizis bar Yaqın Könçığıştağı totrıqlılıqqa qurqınıç tudıra dip belderde. Bu krizisqa xärbi çieşeleş yuq, xalıqara cämäğätçelek utnı kiçekmästän tuqtatu taläbennän waz kiçsä, bu axlaqsızlıq bulaçaq, dide ul. "Bez utnı tuqtatu, bu krizisqa çişeleş tabu öçen bar tırışlıqlar kürdek. Franziä baştan uq, monı köç belän xäl itep bulmıy, säyäsi çişeleş tabırğa kiräk, dide" di Jacques Chirac.
Fransiä, Quşma Ştatlar belän berlektä BMOnıñ qarar ölgesen äzerläde. Leban, bu dokumentqa, İzrail ğäskärlären Lebannan çığaru taläben östärgä taläp itä. Qayber mäglümätlärgä qarağanda, Parij belän Waşington qarar ölgesen kire qararğa mömkin.


text:
Parlament Senatı Xalıqaralıq qatınastar, qorğanıs jäne qawipsizdik komïtetiniñ törağası Darïğa Nazarbaeva NATO Bas xatşısınıñ Ortalıq Azïya jäne Kavkaz jönindegi Arnawlı ökili Djey`ms Appatwray`men kezdesti. Kezdeswge senatorlar Ïkram Adırbekov jäne Muxtar Altınbaev qatıstı, dep xabarlay`dı parlam.kz.
D.Nazarbaeva NATO-men äriptestikti damıtw Qazaqstannıñ sırtqı sayasï bağıtındağı mañızdı basımdıq ekenin atap ötti. Äñgime barısında qorğanıs jäne qawipsizdik salasındağı ulttıq älewetin nığay`twğa, ay`maqtıq turaqtılıqqa tönetin qaterler men qawipterge qarsı is-qïmılğa järdemdesetin Soltüstik Atlantïka alʹyansınıñ qazirgi kezdegi bağdarlamaları men üzdik täjirïbesin tartwğa bizdiñ elimizdiñ müddeli ekeni atap ötildi. NATO Bas xatşısınıñ Arnawlı ökili Qazaqstan men Soltüstik Atlantïka alʹyansı arasındağı özara is-qïmıldı, elimizdiñ bitimgerleriniñ day`ındıq deñgey`in oñ sïpattay` otırıp, Qazaqstannıñ jahandıq dïplomatïyadağı rölin joğarı bağaladı.


text:
Qoral belgeçe David Kay belderüençä, suğış aldınnan Ğiraqta KÜQ bulmağan
Saddamnıñ küpläp üterü qoralı (KÜQ) bulğanmı-yuqmı digän çeterekle soraw äle dä iğtibar üzägennän töşmi. Ğiraqta qoral ezlägän törkemneñ elekke citäkçese amerikan belgeçe David Kay, çärşämbedä Senatta xisap totıp, tikşerü näticäläre şunı kürsätä: suğış başlanır aldınnan Ğiraqta zur külämdä tıyılğan qoral bulmağan, digän belderü yasadı. Monıñ näq kiresen täqrarlağan küzläw oyışmaların Kay zäğiflektä ğöyepläde.
Audio (David Kay)
"Ğiraqta ximik yä biologik qoral tabu öçen bez küp köç saldıq. Andıy qoralnıñ zur külämdä bulu ixtimalı yuq däräcäsendä."
Bälki, qayçan da bulsa Ğiraqta närsäder tabılır, läkin minem törkem anda berni tapmadı, di Kay:
Audio (David Kay)
"Xäyer, 6 aydan, yä 6 yıldan soñ, sez bit här tikşekne qarap çıqmadığız, qoralnıñ berär cirdä yäşerelgän buluı ixtimalmı, dip sorawçılar bulır. Alarğa ixlas cawap: älbättä ixtimal."
David Kay süzlärençä, Ğiraqta tıyılğan qoralnıñ tabılmawı Amerikanıñ mäglümät tuplawda zäğiflegen açıp saldı. Küzläw oyışmaları bu yağın yaxşırtırğa tieş dide ul:
Audio (David Kay)
"Xatalar çınlap ta bik küp. Xäyer, säbäplär dä bardır. Andıy mäglümät tuplaw awır eş, bigräk tä, yabıq cämğiättä."
David Kay törkem başlığı itep Bush administratsiäse tarafınnan bilgelände. Ul çaqta ul Saddamnıñ küpläp üterü qoralı buluına şiklänmi ide. Bush administratsiäse, Saddam Amerika ğına tügel, bar dönyağa qurqınıç tudıra dip kilde. Säbäben David Kay añlata:
Audio (David Kay)
"Ägär sez soñğı 12-15 yılda Ğiraq turında tuplanğan küzläw mäglümätlären uqıp çıqsağız, Ğiraq dönyağa zur qurqnıç tudıra digän näticädän başqa näticägä kilä almıysız."
Demokrat senatorlar häm başqa tänqitçelärneñ, bälki küzläwçelär bu näticägä administratsiä basımı astında, suğışnı aqlaw öçen kilgänder digän farazın, Kay kire qaqtı. Min xisapnı äzerlägän belgeçlärneñ kübese belän söyläşep çıqtım. Alarnıñ berse dä nindi dä bulsa basım oçrağın telgä almadı, di Ğiraqta qoral ezlägän häm berni taba almağan törkemneñ elekke citäkçese David Kay.
Ali Gilmi, Praga


text:
Moresnet
Moresnet yäki Neutral Moresnet - ul 1816-1919. yıllarda bulğan keçkenä Awrupı däwlät. Mäydanı - 3.5 km². İke zur kürşe däwlät bu kem cire bulğan kileşmägändä, ul neutral bilämä bularaq kileştelär. Kileşü buyınça, bu cir ikese däwlät belän idarä itelgän. Bilämä Aachen'nän 7 km Könyaq-Könbatışraq, Vaalserberg'dän Könyaqqa, xäzerge Almanía, Belgiä häm Niederland çikläre yalğanmada.
Üseş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1815. yıldağı Wien Qorıltayınnan soñ yaña säyäsi balansqa muafíq bulu öçen, Awrupı xäritäsen yañadan yasílar. Şundí çiklärdän berse Niederlandnıñ Quşma Patşalığınıñ Prussia belän çige. Çikneñ iü zur öleşenä ike dä däwläte kileşälär, yäki Moresnet xaqında bäxäslär bulalar. Moresnet häm Neu-Moresnet awılları arasında zink şaxtası bula (Fransuzça Vieille Montagne /Almança Altenberg). İke däwläte bu şaxtanı üzenä kertä teli. 1816. yılda kompromissqa ireşälär: üze Moresnet Holland, Neu-Moresnet Pruss bulıp başlí. Kelmis (La Calamine) waqıtlıça ike milläte belän idarä itelgän neutral bilämä.
Bilämä küreneşe yaqınça öçpoçmaqlı bula. Öçpoçmaq nigezendä Aachen'nän Liège'gä yul ütä. Şaxta bu yuldan Tönyaqqa bula. Yul artına ike turı sızıq sıza häm Vaalserberg'dä oçraşa. 1830. yılda Belgiägä Niederlanddan bäysezlek büläk itkändä, bilämä Belgiä kontrolenä kertä, Belgiä idarädäş bula başlí. Hollandia hiçber waqıtta Moresnetkä zur iğtibar birmi. Başta Moresnet ike patşa komissar (här däwlättän) yörtä. Soñraq Moresnetkä üzidarä büläk itelä. Komissarlar bilämä başın (mérnı) bilgelänälär, un keşelärdän toruçı bilämä şurası da bula.
Neutral Moresnettä yäşäw räweşe zink şaxtasına berdänber eş birüçe bularaq bäyle bula. Şaxta kürşe illärdän eşçelärne tarta,ala cirlel "neutral" xalqın tuplanalar. Läkin Moresnet xalqı 3000 keşe hiçber waqıtta arttırmí. "Neutral" bulğaç, bilämädä östenlek bula. Alarndan berse tübän bäyälär, kürşe däwlättän importqa salım yuq bulu häm tübän salımnar. Xezmätlärneñ zur öleşe Belgiä häm Prussia bülenälär (Andorrağa oxşaş). Küptänge "neutral" xalqı nindi däwlätkä xärbi xezmät itergä häm qaysı däwlät yurisdiksisendä bulırğa sayla alalar. Monresnet xalqı grajdanlıqsızlı sanalar, şul säbäple Moresnettä üz armí bulmadı.
Bozılu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1885. yılda şaxta sarıf itep beterelgändä, Neutral Moresnet barlığın däwam itterü xaqında şik tudıra. Moresnet bäysezlegen nığıtu fikerläre täqdim itälär. Alardan kazino häm üze markalı poşt bülege, läkin bu fikerne cirle xökümät kire qağa. İñ iskitkeç The most remarkable inisiativ Dr. Wilhelm Molly'dän çığarıla, ul Moresnet dönyada iñ berençe Esperanto däwlät bulu täqdim itä. Däwlätkä Amikejo ("Duslıq urını") iseme uylanıla. Milli hımn şulay uq atlı Esperanto telendä marş bulırğa tieş.
Şulay bulsa da, Moresnet waqıtı tämamlana. Belgiädä dä, Prussiada da bu bilämägä däğwälär bula. 1900. yılda Prussia agressivräk tarafına çığa häm iñ tiz çişü öçen idarä itüdä oyıştırılğan sabotajında häm söyläşülärdä obstruksída gäyeplänä. 1914. yıldağı 1. Bötendönya Suğışı waqıtında Almanía Belgiägä qarşı suğış başlí häm 1915.tä Moresnetne basıp ala. Neutral Moresnet neutral bulmí inde.
1919. yıldağı Versailles Kileşüe "waqıtlı neutrallek" mäs'äläne xäl itä. Moresnet Belgiäneñ ber öleşe bula başlí. 1. Bötendönya Suğışı waqıtında Almannar qabattan Moresnetne basıp alalar, läkin 1944. yılda anı Belgiägä qaytaralar. Xäzer waqıtta bu bilämä Belgiä Könçığış Kantonnardağı Kelmis/La Calamine üzidaräsenä kerä.


text:
Uqıtuçılarnıñ uqıtuçıları bäyräm itä
Tatarstan mäğärif xezmätkärläreneñ belemen kütärü institutı 1928 yılda tözelä. Ul üzeneñ eşen çittän torıp uqıta torğan kurslar räweşendä başlap cibärä. Anıñ eşeneñ töp maqsatı bulıp däresleklär tözü häm bastıru tora. Läkin respublikada yıldan-yıl mäktäplärneñ sanı artu, uqıtuçılarnıñ belemen kütärügä ixtiac älege institutnıñ eşen üzgärtä, yaña yünäleşlär aça. Anda qısqa waqıtlı pedagogik kurslar, uqıtuçılar öçen kiñäşmälär, seminarlar, uqular ütkärelä başlıy. Xäzer isä uqıtuçılar belemen kütärü institutı xezmätkärläreneñ eşläre tağın da arttı. Bügenge köndä anda törle fännär buyınça kafedralardan tış, 14 uqıtu-metodika laboratoriäse, mäğlümät üzäge, törle belgeçleklär buyınça yañadan äzerläw fakul’tetları eşläp kilä. İnstitut xezmätkärläreneñ 76 protsentı ğilmi däräcägä iä. Monda eşläwçelär tarafınnan küp kenä kitaplar, däresleklär, uqıtu-metodik qullanmalar da näşer itelä. Kollektivnı inde küp yıllar rättän pedagogiä fännäre doktorı, professor Räşit İslamşin citäkli. Anıñ fikerençä, institutnıñ xäzerge köndä töp burıçı – mäğärif xezmätkärläreneñ belemen kütärü häm yañadan äzerläwneñ sıyfatın arttıru, pedagogik kurslarnı zamança taläplärgä cawap birä torğan itep oyıştıru. Ä biredä 1959 yıldan birle eşläwçe professor Märyäm Xasanova üzläreneñ eşçänlekläre turında menä nindi fikerdä.
Min üzebezneñ institutıbızdan başqa respublikanı küz aldına da kiterä almıym. Bez ğömer buyı pedagoglar, uqıtuçılar belän eşlibez. Alar barısı da bezneñ hönärdäşlärebez, icattaşlarıbız. Şular belän aralaşıp, alarnıñ täcribälären urtaqlaşıp, aldınğı täcribälärne bez respublikanıñ da, Rusiäneñ dä milli mäktäplärenä taratırğa tırışabızİnstitutnıñ eşçänlegeneñ tağın ber möhim yağı xaqında äytep kitäse kilä. Monda tatar telen saqlap qaluğa, Tatarstannıñ ğına tügel, Rusiäneñ küp kenä töbäkläreneñ tuğan tel häm ädäbiäte uqıtuçılarınıñ belemen üsterügä zur iğtibar birälär. Tatar tele häm ädäbiäte laboratoriäse qarşında eşläp kilüçe maxsus fakul’tetta xäzerge köndä Çiläbe, Sverdlaw, Kurgan ölkäläre uqıtuçıları belem ala.
Älege mäğärif oyışması turında bik küp, ozaq söyläp bula. Läkin äydägez äle çärşämbe könne ütkän bäyräm çaralarına qaytıyq. Yubiley uñayınnan oyıştırılğan zur fänni-ğämäli konferensiädän soñ, institut xezmätkärläre öçen bäyräm tantanası ütte. Anda respublika citäkçelege isemennän çığış yasawçılar Zilä Wälieva häm Mintimer Şäymievneñ qotlaw süzlären citkerdelär. Yubilyar institutnıñ xezmätkärlären qotlarğa Tatarstannıñ Mäğärif ministrı Farız Xarisov da kilgän ide.
Annan soñ institut xezmätkärläre öçen ayıruça dulqınlandırğıç mizgellär buldı. Alarnıñ iñ layıqlılarına Farız Xarisov Tatarstan häm Rusiä Mäğärif ministrlıqlarınıñ büläklären tapşırdı. Uqıtuçılarnıñ uqıtuçıların qotlarğa Qazan däwlät pedagogiä institutınıñ qızlar xorı, Qazan konservatoriäse cırçıları kilgän ide. Alar yubilyarlarnı matur äsärlär başqarıp qotladılar. Bez dä alarğa quşılıp, 75 yılın tutırğan institut xezmätkärlären yubiley belän qotlıybız häm alarğa kiläçäktä tağın da zurraq uñışlar telibez.
Gölnaz İlgizär


text:
Tönyaq Kavkaz häm Mäskäwdäge soñğı xällär, terror ğämällären islam radikallarına bäyläw, ğomumän çäçän suğışı Rusiä xalqınıñ zur öleşendä möselmannarğa qarata doşmani xislärneñ artuına kiterüe ser tügel. Läkin ikençe yaqtan, Rusiä xalqında, xätta urıslar arasında da islam belän qızıqsınu köçäyä. Ğädättä pravoslav dinen totqan yäisä dähri bulğan urıs keşeläreneñ möselman dinenä küçüe turında da xäbärlär kürengäläp tora.
Şundıy xäbärlärneñ berse bu könnärdä Mäskäwdä ingliz telendä çığa torğan "Moscow Times" basmasında dönya kürde, xörmätle tıñlawçılar. Mäqälädä, ğädäti ber yäş urıs bankirıday kiengän, neçkä genä saqal yörtkän, qısqa çäçle Taras Çernienko sürätlänä. Läkin ul xäzer inde Taras tügel, ä Ğäbdelkärim isemen yörtä ikän. Anıñ äle yäşüsmer çağınnan birle alıp barğan ruxi ezlänüläre islamnı qabul itüe belän tögällängän. Xäzer ul urıs möselmannarınıñ küptän tügel qorılğan ilküläm oyışmasında räis urınbasarı bulıp tora häm başqa mö''min-möselman qardäşläre yardämendä İslamdağı qimmätlärne Rusiä xalqı belän urtaqlaşıp, alarğa ildäge awırlıqlardan barı tik islam dine aşa ğına qotılıp bulunı citkerergä teli. Bu uñaydan ul bigräktä, islamnıñ isertkeç eçemleklärne xäräm dip iğlan itüen maqtap telgä ala. Ğäbdelkärim Çernienko fikerençä, qayberäwlär araqı eçüne urıs yäşäw räweşeneñ ayırılğısız ber öleşe itep kürsä dä, ul üze urıs keşese häm berük waqıtta möselman bularaq, monıñ alay tügellegen isbatlıy. "Rusiädäge sotsial awırlıqlarnıñ küpçelege nigezendä isertkeç eçemleklär belän mawığu yata, bez ildä islam qimmätlären cäyelderä alsaq, cämğiat tä, bar il dä köçleräk bulır ide" di Ğäbdelkärim (Taras) Çernienko. Ul urıs millätendäge möselmannar sanın bar il buylap yaqınça 2 meñ tiräse dip bilgeli. Läkin Urıs pravoslav çirkäweneñ Mäskäw patriarxatı wäkile Vladimir Divaxov, urıs möselmannarınıñ sanı alay da küp tügel, urıslarnıñ islam dinenä küçüe siräk küreneş, andıylarnıñ da zur öleşen möselmanğa kiyäwgä çıqqan xatınnar täşkil itä" dip belderä. Monıñ çınnan da, berençe çiratta şul törkemgä qarawın küptän tügel genä Mäskäwdä xäbärçebez Näzifä Kärimova belän cämiğ mäçete yanında söyläşkän ike xatın misalı da kürsätä.
Audio, Näzifä Kärimova
Pravoslav çirkäwe ähele, urıslarnıñ islamğa küçüe siräk küreneş disä dä, Üzäk Rusiä möselmannarınıñ Diniä nazäräte räise möfti Rawil Ğäynetdin süzlärenä qarağanda, andıy oçraqlar xäzer yış bula ikän.
Audio, Rawil Ğäynetdin
Möfti xäzrätläre şulay uq, äle küptän tügel genä Mäskäwdäge kürenekle ber Şäreq belgeçeneñ ixtiari räweştä islam dinen qabul itüe xaqında belderde.
Audio, Rawil Ğäynetdin
Möfti Rawil Ğäynetdinneñ yardämçese Färit Äsadullin "Moscow Times" basmasına, başqa dindäge keşelärneñ islamğa küçüe turında, "bu härkemneñ üz eşe, bez isä islam täğlimäten döres itep añlawğa yardäm genä itäbez" dip belderde. Ğäbdelkärim Çernienko isä yaqın kiläçäktä urıs millätennän bulğan möselmannar sanınıñ artuına ömetlänä häm üz oyışmasınıñ eşçänlegen Rusiädä genä tügel, ä elekke sovet cirlärendäge yaña däwlätlärdä dä alıp baraçağına ışana.
Kärim Kamal


text: Groznıy -- Çeçnyä prezidentı Alu Alxanov respublika başlığı Sergey Abramovnıñ eşennän kitüen qabul itte. Bu xaqta uzğan yıl noyaber ayında yul qazasına oçrap, xäzer inde üzeneñ sälämätlegenä zarlanğan Abramov, üteneçen beldergän ide. Çeçnä prezidentı yaña premier-ministrnı irtägä, respublikanıñ xalıq cıyılışına täqdim itärgä tieş. Anıñ süzlärenä qarağanda, isemlektä ber genä keşe bar. Alxanov anıñ isemen älegä atamadı. Küpçelek belgeçlär fikerençä, Çeçnäneñ premier-ministrı Ramzan Qadırov bulaçaq.


text:
Mäktäplärdä äxlaq tärbiäsen dinne häm fänne yaxşı belgännär genä uqıtırğa tieş
“Bügen yäş buınğa äxlaqi tärbiä qılu maqsatında ber äsbap bularaq täqdim itelgän, 400-läp bittän torğan “Dinnär tarixı” – ul ğasırlar aşa bezgä kilgän “täre poxodları”, berläre ikençelären räncetkän ruxanilar, dinnär eçendäge waq dinnär arasındağı bäreleşlär, berlären ikençeläre kire qaqqan yünäleşlär, öyrätülär, ğöref-ğadätlär belän suğarılıp, bergälektäge qarşılıqlarnıñ-postulatlarnıñ cıyılması” dip bäyäli bu däreslekne mäqälä avtorı Xaris xäzrät Sälixcan.
Sotsial' afätkä qarşı köräşneñ din wä fän bergälegendä töp ğämäle – süz, däğwät, üget-näsixät wä bu mä’säläne yaxşı belüçe mäğrifätle möğallim- uqıtuçı wä din ähele. Fäqät şul waqıtta ğına, qayçan wöcdan –äxlaq eçtälegennän torğan din, ğaqıl- äxlaq eçtälegen xasil qılğan fän balalarğa añlatılsa, aldıbızda xaqiqät açılır, ide dip üz yulın da kürsätä avtor. Bu fikerne däwam itep ul, “Rusiädä 40 tan artıp kitkän Diniä näzarätlärenä berläşkän distä meñgä yaqın mullalarıbız, ğalimnärebez bar. Ni qızğanıç, mullalarnıñ kübese fänne, ğalimnärneñ şaqtıy öleşe dinne belmi. Dinne belmägännärneñ binihayä küpläre äle haman islamnı dini ekstremizm itep küzallıy. Ä fän niğmätläreneñ eçtälegenä töşenä almağan mullalar fanatizm batqaqlığında bärgälänä”,- dip yaza.
Fän häm din berlegen añlatırday keşelärne qayan alırğa soñ? Moña da avtornıñ cawabı bar. Ğilmi uqu yortlarında, Qazan tözeleş-arxitektura universitetındağı kebek, ğalimnär, mäçet imamnarı bergälegendä üget-näsıyxät qıla alırlıq belgeçlär äzerläw ruxı tärbiä eşendä berençe adım bulır ide, dip yaza Xaris xäzrät Sälixcan.
“Mädäni comğa” gazetasın qulğa alıp, bu yazma belän tanışqaç bez Xaris xäzrät belän telefon aşa bäyläneşkä kerdek. Küpqırlı ğilemgä iä keşelärne äzerläw mömkinme, anıñ öçen öçen närsä eşlärgä kiräk, dip mäqälä avtorınıñ fikerlären beleştek.
Menä kem qulğa alırğa tieş digän süz, bolar anı eşlärgä tieş digän süz tügel. Mömkin digän suz. Monı kem berläşterä ala? Ministrlar kabinetında din eşläre buyınça şura bar. Bälkem alar initsiativası belän bulır. Tatarstannıñ üz programması bulırğa tieş. Bu programmanı kemnär tözergä tieş? Menä şul min äytkän keşelär. Min äytkän, Ministrlar kabinetında din eşläre buyınça şura initsiativası belän respublika, Qazan buyınça dinne, fänne belgän keşelärneñ urtaq kiñäşläre kiräk. Ägär dä prezident, xökümät qulay kürsä, ul waqıtta urtaq programma yazıp.Dini äxlaq tärbiäse birüçe belgeçlär äzerlärgä mömkin bulır ide, di “Mädäni comğa” gazetasında bu problemanı kütärgän Xaris xäzrät Sälixcan.
Äxlaq tärbiäse turında xezmätlär yazğan Çallı özleksez pedagogik belem birü institutı xezmätkäre, Rusiäneñ atqazanğan uqıtuçısı Vil Qazıyxanov ta xäzerlekle uqıtuçılar kiräk. “Dinnär tarixı”na kilgändä isä mäktäplärgä mäcbüri räweştä kertelä torğan bu däreslek belem birü asılına bötenläy turı kilmi, di.
Berençedän tuğızınçığa qädär birergä kiräk dinnärdäge äxlaqi sıyfatlarnı birergä kiräk äxlaq däreslege itterep. Ä 10-11 klasslarda informatsiä räweşendä dinnär tarixı itep birergä kiräk. Qatlawlandırıp tügel. 9 yıl buyına balanı äzerlärgä kiräk añarğa. Psixologik yaqtan balanı da, ğailäne dä äzerlärgä kiräk. Qatlawlı terminnar kertep balanıñ başın butawnıñ kiräge yuq. Aña bit xäzerlekle uqıtuçılar kiräk. Uqıtuçılar da üzläreneñ ruxı xaläte belän dinne añlıy torğan keşelär bulırğa tieşlär teoretik yaqtan da, praktik yaqtan da. Küpme öleşen, nindi yäşenä qarata ülçäp birä belergä kiräk.di Vil Qazıyxanov.
Balalarğa äxlaq tärbiäse birü “Mädäni comğa” da kütärelgän kebek aktual' problema bulıp qala. Belgeçlär, bitaraf bulmağannar üz fikeren belderä. Ämma näticäse kürenmi. Waqıt uza. Mäktäp uquçıları “Din tarixı” däreslegeneñ çirattağı temasın öyränä.
Nail Alan


text:
BMO İminlek Şurasına Ğıraq krizisın çişü öçen yasalğan ike qapma qarşılıqlı täqdim turında ı
Düşämbedä BMOsı İminlek Şurasında Ğıraq krizisın çişü öçen berbersenä nıq qapma qarşılıqlı ike täğdim yasaldı. AQŞ,Britanie,İspanyanıñ täqdim itkän rezolutsie proyektında Ğıraq tınıç yullar belän qoralsızlanu şansın yuqqa çığardı, şura köç qullanu mömkinçelege turında uylarğa tieş dip äytelsä, Germanie vä Russieneñ yaqlauı belän Fransie äzerlägän dokument , suğışqa alternativa bularaq inspeksielärne arttırırğa çaqıra.
Atmosferanıñ üzgärüe öçen Ğıraqnıñ tämam üzgärüe kiräk,ägär dä bu bulmasa, ber nindi alternativa belän ber närsägä dä ireşä almıyaçaqbız
Düşämbedä Fransie, Germanie häm Russieneñ İminlek Şurasında täqdim itkän memorandumda , Ğıraqnı tınıç yullar belän qoralsızlandıru Şuranıñ prioritetı bulırğa tieş dip äytelä.Dokumentnı Qıtay da yaqlıy.Memorandumda inpeksielär köçländerelergä çaqırıla häm inspeksielär iyülgä qädär däwam itä ala dip äytelgän.Memorandumnı yaqlauçılar yaña rezolutsie kiräksez,1441 nomerlı rezolutsie röxsät itkäneçä , inspeksielär intensiflaştırılırğa tieş dip äytä. Russieneñ BMOdağı wäkile Sergei Lavrov jurnalistlarğa bolay dide (audio)
Bez Ğıraqnı tınıç yullar belän qoralsızlandıru şansı yuğaldı, yuqqa çıqtı dip uylamıybız.Bez kiresençä inspeksielärneñ effektiv buluına häm Ğıraq xalıqara cämäğätçelek taläplärenä häm aña yasalğan basımğa cawap birä dip ışanabız.
9 tawış häm 5 daimi äğzadan veto bulmasa resolutsie proyektı qabul itelä ala,älegä şuranıñ 15 äğzası da inspeksielärneñ däwam itüe yağında. AQŞ,Britanie häm İspanyanı şurada Bolgarstan ğına yaqlıy.Şuranıñ daimi bulmağan 5 äğzası- Angola, Ginea,Kameron Çile häm Meksiko- kiläse könnärdä , proyektnı yaqlauları öçen Waşingtonnıñ qatı basımı astında qalaçaq dip kötergä kiräk.Memorandumda bolay dip äytelgän , inspektorlar martnıñ 1nä qädär Ğıraqnıñ atom, ximik, biologik häm ballistik raketalar programmasınnan qoralsızlanuın tämamlauı öçen ütärgä tieşle wazifları turında xisap birsennär dip sorarğa tieşbez. Dokumentta 1999nçe yılda qabul itelgän 1284 nomerlı rezolutsie kiterelä. Bu rezolutsiedä inspektorlarnıñ berençe xisabınnan soñ , progressnı bilgeläü öçen 120 kön waqıt birä. Bu inde tikşerülär 1-nçe iyülgä qädär däwam itä digän süz bula . Fransie wäkile 1284-nomerlı rezolutsiedä äytelgänçe waqıt birü turında söyläsä dä, Britanie, şulayuq AQŞ wäkile Negroponte memorandumğa tiskere mönäsäbät kürsätep bolay dide (audio)
bez bu dokument Ğıraqnıñ qoralsızlanuına yardäm itä dip ışanmıybız häm aña bik tirän skeptisizm belän qarıybız.
Täqdim itelgän här ike dokument iminlek şurasınnan berdämlek kürsätüne sorasa da, älegä bu yıraq ixtimal . Qıtaynıñ oyışmadağı ilçese Wang Yingfan da ,Pekingneñ Fransie täqdimen yaqlauına basım yasap,şura äğzaları üz aralarındağı fiker ayırmalıqların ciñep çığar digän ömed belderde. Şura rezolutsie proyektın pändeşämbedä tikşerä. Hans Blix şurağa kiläse atnada inspeksielärdäge progress turında üz xisabın biräçäk
Färidä Xämit, Praga


text: Latviä premyer-ministrı Aigars Kalvitis Rusiä eşmäkäre Boris Berezovskiğa Latviägä kilüne tıyğan färmanğa qul quydı. Anıñ süzlärenä qarağanda, bu säfärlär Riga öçen problemalar yasıy, häm Berezovski Latviägä qurqınıç tudıra. Rusiä Latviäne xalıqara polisiä färmanın ütümäwe öçen täñqitläp çıqqan ide. Mäskäw möräcäğäte nigezendä interpolğa Berezovskinı qulğa alu färmanı birelgän. Rusiä anı aqça yuuda ğäyepli. Bıyıl Berezovski säwdä häm ximäyäçelek eşläre belän ike tapqır Latviädä buldı. Latviä xökümäten ul Mäskäw basımına bireşüdä ğäyepläde.


text:
Rusiä, Tatarstanda “tösle inqilab” bula alamı?
“Sotsium” tikşerenülär üzäge bu könnärdä Mäskäwdäge studentlar arasında zamannıñ möhim problemaları turında soraştıru uzdırğan. 650rә yaqın student “saylawlar”, “tösle inqilablar”, “realiti-tamaşalar” turında üz fikerlären citkergän. Äytergä kiräk, yäşlär bügen cämğiättä zur urınnı biläp tora, şul säbäple alarnıñ fikerläre berençe çiratta iğtibarğa alına. Tatarstanda da yäşlär xäräkätläre aktivlaşa bara, alar säysät, iqtisad, sotsial' mäs'älälär belän qızıqsınıp kilälär. Läkin küpläre Rusiädä “tösle inqilab” bulırğa mömkin, ä Tatarstanda yuq dip sanıy.
Rusiädä, ayırım alğanda Tatarstanda da yäşlärneñ kübese üz tormışınnan qänäğät dip assızıqlana. Bu, bilgele, xakimiät öçen ütä dä faydalı, çönki bügenge köndä yäşlär zur ber köçne biläp tora häm alar arasında qänäğätsezlek tuu şaqtıy qurqınıç näticälär kiterergä mömkin. “Sotsium” tikşerenülär üzäge uzdırğan soraştırular buyınça, ägär Rusiä prezidentı saylawları yaqın könnärdä uzsa, anda 650дәH barlığı 65 protsent studentları qatnaşırğa teläk beldergän bulğan. Häm şularnıñ 18 protsentı Rusiä Xökümät räise urınbasarı Dmitriy Medvedev öçen tawış biräçägen äytkän, firqälär arasında östenlek “Berdäm Rusiägä”gä birelgän – barlığı 24 protsent student. Soraştırulardan kürengänçä, 75 protsenttan artıq yäşlär Gruziä, Ukraina, Qırğızstanda uzğan “tösle inqilab” turında belä. Şunıñ 50 protsentqa yaqını Rusiädä mondıy inqilab hiç bula almıy dip sanasa, 18 protsenttan artığı kiresençä uylıy. Häm bu “tösle inqilab”nı Vladimir Jirinovskiy häm Gennadi Zyuganov oyıştırırğa mömkin dip assızıqlıy. Tatarstanda isä säyäsät fännäre kandidatı, Tatar yäşläre forumı byurosı citäkçese, İlşat Säetov Rusiädä neft'kä bäyälär yuğarı qalğanda “tösle inqilab” bula almıy dip sanıy. İlşat Säetov:
Xäzer xalıq iqtisadi mäs’älägä zur iğtibar birä, nindider ruxi mänfägat'lärne qayğırtu öçen äle ul üsep citmägän. Rusiädä “tösle inqilab” bula almıy, çönki aña qarşı torırlıq ikençe eçke köçlär bar. Bilgele Mäskäwdä, Voronejda millätçelär çığarğa mömkin, läkin alar bernärsägä dä ireşä almayaçaq.İlşat Säetov äytüençä, milli mänfägat'lärne qayğırtıp uramğa çığular xäzer inde mömkin tügel. Bilgele bulğança, 90Hчы yıllar başında bäysezlekne yaqlap çığuçılar şaqtıy buldı. Xäzer keşelärne kübräk köndälek mäs'älälär borçıy.
Şunı äytergä kiräk, “Sotsium” soraştıruı buyınça, 25 protsent yäşlär “tösle inqilab” bula qalsa yaqlap çığarğa äzerlegen belderälär. Tatarstanda moña farazlar birep bulmıy. Yäş jurnalist Rimma Gatina:
Yäşlärneñ xäzer qiblası yuq. Annarı alarnıñ fikerläre älläni iskä dä alınmıy. Mäsälän, Qazan finans-iqtisad institutı yegetläre namaz uqu öçen bülmä däğwalap yörgännär ide, alarğa anı birmädelär.Rimma Gatinaga quşılıp İlşat Säetov isä Tatarstanda “tösle inqilab” bula almıy dip sanıy. İlşat Säetov:
Tatarstan bäysez däwlät tügel, anı Mäskäw tiz arada basaçaq. Annarı bezdä tormış totrıqlı häm inqilabqa çığu ixtıäcı tumıy.Säyäsät fännäre kandidatı İlşat Säetov “tösle inqilab” barı yäşlär qatnaşında ğına bulırğa mömkin dip bilgele, qartlarnıqı isä nindider uram cıyınına ğına äylänep qala di. Bilgele bulğança, törle sotsial' taşlamalar beterelgäç Tatarstanda da şawqımnar bulğan ide, ul waqıtta da uram cıyınına näq tä şul ölkännär genä çıqtı.
Landış Xarrasova


text:
Samarda "Azan" mäydanğa çığa
Samar küp mäs''älälär buyınça arbadan alda barırğa tırışa, şuña da matbuğatta törle qaraştağı bäreleşlär bulıp ala. Rusiädä berençe bulıp mäktäplärgä “ xristian kul''turası” iseme astında pravoslavie dinen kertergä tırışu şul “ berençe” bulu çire. Zamanında moña qarşı Samar tatar cämäğätçelege üz qaraşın beldergän ide häm bu turıda “ Azan” gäcitçäse dä “ Azan” upolnomoçen zayavit” isemle baş mäqälä bastırdı.
“ Azan”nıñ uç qädär yazmasına rusnıñ “ Narodnaya gazeta”sı ike bitlek analitik näfrät yazmasın “ Yorttağı tınıçlıqnı saqlarğa kiräk” iseme astında cawap tösendä birgän. “ Narodnaya gazeta” zur basma häm ruslıqnı, pravoslaviäne gimn bieklegenä kütärep yazuçı orğan. Bezneñ Samar mullaları tatar milli xäräkätennän uttay qurıqqan çorda, Samarda rusnıñ zıyalıları tiräsendä pravoslav din ähelläre yabışıp yatalar. “ Azan”nıñ “mäktäplärdä tik pravoslav kul''turasın ğına uqıtunı döres tügel, ä dinnär tarixın uqıtırğa kiräk” digän täqdimen “ Narodnaya gazeta” här cömläsenä, här süzenä bäylänep “ Azan”nıñ tötmäsen tötä. Häm bu eştä biş şäxes qatnaşa, barçası da pravoslav din ähelläre. Menä şul ike tastımal xätle urınnı alğan mäqälädän qayber fikerlär. Georgiy Şastun fikerençä, “ Rusiädäge 150 millät pravoslav kul''turası moxitendä kamilläşkän ikän häm Rusiädä yäşäwçe millätlär dönya sivilizatsiäse bieklegenä pravoslav kul''turası aşa ğına kütärelälär ikän, läbasa. Pravoslav kul''turasın mäktäplärdä uqıtmağan oçraqta, Rusiädä yäşägän millätlär ruxi xäyerçelekkä duçar bulalar ikän, häm rus bulmağan millätlärne faciğä kötä, häm möselmannar tik mädräsädä genä uqıy alaçaqlar ikän. Tik menä Şestun äfände, zamanında mädräsälär tatarnıñ zıyalıların üstergänen belmi, älbättä, yä isä belergä tırışmıy.
Şestun üzeneñ uquçılarına tağın ber yalğan mäğlumat birä. İmeşter, Rusiädä berqayçan da mäscedlär tözü tıyılmağan bulğan. Pravoslav kul''turası- ul dönya kul''turası, ä qalğannarı milli kul''turalar ğına Şestunça. Tik menä dönya bazarın qullarında totqan yaponnar, qıtaylar nigäder pravoslav kul''turasıyz da dönya iqtisadi dilbegäsen qullarında totalar bit.
Anatoliy Berestov yazuınça, anıñ qul astına kilep kergän öç meñ yarım narkomannıñ 85% pravoslav dine tä''sirendä yaman şöğellären taşlağannar. Tik menä şunısı ğäcäpländerä, Samarda citmeşkä yaqın çirkäw, ä baylar üzläreneñ narkoman balaların nigäder däwalarğa İspaniägä taşıylar. Ä xäyerçelär ülälär.
“ Yorttağı tınıçlıqnı saqlarğa kiräk” isemle yazmanı tuplağan Mixail Şçerbak zur urınnı diakon Andrey Kuraevqa birä. Ä Kuraev fikerençä, Rusiädä mäktäplärneñ, radio- televidenieneñ, matbuğatnıñ maqsatı ber- ul da bulsa “ obşçegrajdanskay” natsiä tözü- di ul!!!
Kuraev mondıy fiker dä äytä, ägärdä töp xalıqqa ( ruslar küzdä totıla) üzeneñ kul''turasın, dinen öyränergä qomaçawlılar ikän, dimäk “qomaçawlawçılar- oqqupantlar,”- di Kuraev. Şulay itep, Samarda tatar cämäğätçelege mäktäplärdä rus pravoslav kul''turasın uqıtuğa qarşı töşep okkupantqa äylänä dä quya. “Narodnaya gazeta” üz tiräsenä rus milläteneñ aqıllı, köçle, ruxi yaqtan bay, sizger säyäsätçelärne häm ata rus millätçelären tuplap eşli belä. Samarda da “ Säläm” isemle dini gäcitä çığa, läkin dä bu basma yäş mulla İrşat Safinnıñ tütäle bulıp qala birä. Samar mäscedlärenä namazğa distälägän rus yäşläre yöri häm bu zatlar turında “ Berdämlek”, “ Azan”, “ Säläm” gäcitläre läm- mim. Qurqalar. Mañğaylarına çirtüläre bar. Ä “Narodnaya gazeta” bu yunäleştä xristian dinenä küçüçelär turında yazarğa urınnı qızğanmıy.
Bıyıl yazın tatar matbuğatı bärelä- suğıla Alina Kabaeva turında yazdı. Ä Mäskäwdä çığa torğan “ Tatarskie novosti” üzeneñ berençe bitendä Kabayevanıñ süräten bastırıp “ Tatar buluıma ğorurlanam” digän süzlärne dä çäpägän ide. Jurnalistnıñ :“ Sez dingä ışanasızmı?”- digän sorawına Kabaeva: “ Minem uylawımça, här keşe dingä ışana”, - di. “ Uraza totasızmı?”- digän sorawğa Alina Qabaeva: “ Min ğomerem urazada,”- di. Ä bit şul uq waqıtta diärlek “ Narodnaya gazeta” üzeneñ ber biten tulısınça Alina Qabaevağa bağışladı. Ataqay Aleksey Uminski üzeneñ “ Ruxilıq häm sport” isemle yazmasında Alina Qabaevanı tulısınça çişä häm Qabaeva üze teläp çirkäwgä barıp çuqınuı turında ğorurlanıp söyli. Alina Qabaeva här yarış aldınnan bülmäsendä üze genä qalıp çuqınuı turında söyli. Alina äytüençä, Olimpiadağa barğanda maxsus ataqay Niqolay Sokolov barğan ikän häm Rusiä komandasınıñ ciñüendä xristian din äheleneñ role zur bulğan. Tügäräkläp äytkändä, şundıy fiker tua. Rusiädä tabiplar uqıtıp, trenerlar yallap baş watası yuq. Çat sayın çirkäw salıp, komanda sayın pop buldırırğa da ürlärgä, ürlärgä.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Qoş kizüe Tatarstan xalqın poşamanğa sala
Sälämätlek saqlaw ekspertları Soğud Ğäräbstanı citäkçelegenä qoş grippı epidemiäse çığa qalsa bıyıl Xacğa barunı tıyu kiräk digän möräcäğät belän çıqqannar. Bu xaqta İslam ru xäbär itä.
Qoş grippı turındağı törle imeş-mimeşlär cil tizlege belän tarala. Ber kön äle 1000 kilometr yıraqlıqta qoş awıruı tabılğan dip söyläsälär, ikençe kön inde kürşeneñ berär tawığı üzen säyerräk totsa xalıq qurquğa qala. Mondıy xällärne soñğı waqıtta Tatarstan rayonnarında da küzätergä mömkin. Törle ğäybätlär bulıp tora. Ul'yan ölkäse Tatarstan belän yänäşä tora. Bua, Täteş, Apas rayonnarı iñ kübe digändä 150 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan. Ber könne Ul'yanda qoş awıruı tabılğan tizdän Apas rayonına da kilep citä ikän digän mäğlümat taralğan. Televizordan qaz-ürdäklären suyıp yandıru, yäisä kümü ğälämätlären kürep qurquğa qalğan xalıq poşamanğa töşkän. Şul uq waqıtta qoşlarnı rayon citäkçelege tarafınnan 15 noyäbergä qädär suyıp beterergä quşılğan dip tä söyli başlağannar xalıq arasında. Noyäber urtasına suyılmıyça qalğan qoşlarnı yuq itäçäklär dielgän. Bilgele, qaz-ürdäklärne xalıq bozılmasın öçen yış qına qorau töşep könnär qatırıp cibärgäç suya. Ämma gönah şomlığına bıyıl könnär cılı toru säbäple bu eş soñraqqa qalğan. Ğadi xalıqnıñ küpçelege 5-6 ay simertkän ürdäk-qazlardan qolaq qağası kilmägänlektän şulay itep könneñ qatırğanın kötep tormasqa bulğan. Doşmanğa qalmasın digändäy, qaysı suyıp tozlap quyğan, qaysı satqan, qaysı üzenekenä sıymağaç kürşese yäki tuğan-tumaçası suıtqıçına tutırğan. Ämma şunısı qızıq, 15 noyäber uzuğa bu imeş-mimeşlärdän cillär iskän. Wäğdä itelgän tikşerü dä yuq, batırlarça üz qaz-ürdäklären suyışmıyça qalğannarnıñ qoşları da qañğıldaşıp yöri birä di. Apas rayonı xakimiäte apparatı citäkçese İldus Zinnatullin
Bezneñ 30 noyäberdä Qaz ömäse bulaçaq. Bälki şuñadır. Annarı inde suıta başladı, xalıqnıñ aşatırına da yuqtır.
Şulay itep qoş grippı ğälämätläre Tatarstan rayonnarında da arta bara. Älegä çirat qaz-ürdäkkä genä kilep citsä, kiläçäktä bu tawıqlarğa da qağılmas dip kem äytä ala.
Landış Xarrasova


text:
Mäskäwdäge migratsiä eşçeläreneñ xäle: alar kiräk, läkin xoquqsız
Rusiäneñ Finans ministere Aleksey Kudrin ildä eşlävçe migratlarnı legallaştıru qäğidälären yomışartırğa çaqıra. Demokrafik krizisnı çişü häm eş qulları ixtiacın qaplau öçen Rusiägä çit keşelär kiräk. Bügenge köndä Rusiädäge qanunnarnıñ qatmarlığı migrantlarnı legal status alu öçen möräcäğät itärgä etärmi. Bu isä alarnı korrupt dävlät xezmätkärläreneñ häm militsiäneñ ciñel obyektına äyländerä.
Qäderle tıñlauçılar. Rusiä başqalası Mäskävneñ här rayoınında diärlek törle tözeleşlär bara. Yaña yaña binalar qalqıp çığa. Bu küzgä bärelä. Küzgä bärelmägäne, şuşı törle komplekslarnı elekke sovet respublikalarınnan kilgän tübän xezmät xaqı tülängän, nigezdä illegal migrantlarnıñ tözüläre. Üzäk Aziäneñ iñ fäqir respublikası Tacikstannan kilgän Higmad inde 3 yıldan birle Mäskävdä yäşi häm eşli. Bügenge köndä ul ber törkem migrantlar belän bergä Mäskäv üzägendä piyala häm qorıçtan ofis binası tözi. Ul ber ayda qazanğan yaqınça 400 dolarnıñ zur öleşen Tacikstandağı xatınına häm öç balasına cibärä. Mäskävdä fatir tülärgä aqçası qalmağannıqtan, tözeleştä yäşi. Ul xäzer dä tözelep yatqan offislar binasınıñ ikençe qatında , başqa migrant eşçelär belän bergä yäşi, taqtalardan eşlängän yataqta yoqlıy. Anda yağulıq ta, cılı su da yuq . Higmadqe 30 yäş kenä bulsa da, ul tormış şartları säbäple küpkä qartıraq kürenä häm Mäskävdäge xäbärçebezgä mondıy fäqir şartlarda yäşävdän tuyğanın belderä.
"Niçek yäşägänebezne küräsez. Şartlar bik naçar. Bez menä şul tözeleştä yäşibez. Tönnär bik salqın, läkin älegä çıdıybız. Döresen äytkändä bez yäşämibez, tik ülmäskä kenä tırışabız. Bu tormış tügel."
Rusiäneñ migratsiä dairäse räsmiläre çit il eş qullarına ixtiac bar dip iqrar itsälär dä, Mäskävdä ber milion çaması keşe illegal eşli dip şikayät tä itälär. Rusiä prezidentı Putin häm başqa ölkän räsmilär dä çit il eşçelären cälep itü öçen migratsiä qanunarın yomışartırğa kiräklegen belderep kilälär. Bu xaqta Finans ministere Kudrin dä Düşämbe könne belderde. Anıñ süzlärençä, migrantarlarnı legallaştıru zarur. Şunnan soñ alar terkälü protsesınnan ütü häm salım tülävdän qurıqmayaçaqlar. Läkin, älegä migrantlarnıñ statutın yaxşırtu öçen ber nindi dä çaralar kürelmäde. Eşläv häm yäşäv röxsäte alu protsesı bik qatmarlı häm bik küp vaqıt taläp itä. Şul säbäple bik az migrant qına bu eşkä kereşä. Eş birüçelär dä çit il eşçelärenä röxsät alır öçen Federal Migratsiä Xezmätenä möräcäğät itmilär. Migrantlarğa legal yardäm kürsätüçe Migratsiä häm Xoquq digän törkemneñ belderüenä qarağanda, Rusiä şirkätläreneñ 90 protsentınıñ çit il eşçelären yallau xoquqı yuq. Migrantlarnıñ legal statutqa iä bulmauları alarnı korrupt militsionerlarnıñ ezärlekläv obyektına äyländerä. Andıy militsionerlar rişvät birmägän xäldä, alarnı räsmi dairälärgä xäbär itü belän qurqıtalar. Vocdansız eş birüçelär dä şikayät itä almauları säbäple, alarnı eksplotatsiälilär. Higmad belän bergä Üzbäkstannan Ravşan digän yeget tä eşli. Ul inde 8 yıldan birle Rusiädä tözeleştä eşli häm andağı qırıs şartlarğa künekkän. Ul eşläv röxsäte bulğan az sandağı migrant eşçeläreneñ berse. Anıñ eşläv röxsäte bulsa da, bu anı korrupt militsionerlardan saqlamıy.
"Militisä bezdän qurqıtıp ala. Aqçabız bulmasa , telefonıbıznı alalar da, aqça kiteregez dilär. Bezne kürgäç bik şatlanalar, çönki, bez alar öçen it. Min terkälgän bulsam da , bareber bir 100 sum , bir 200 sum dip äytälär. Yuqsa äydä barıp komputordan tikşeräbez dilär. Bezdän qurqıtıp alalar. "
İñ yamanı eş birüçelär birgän dokumentlar yalğan bulsa. Ul çaqta Rauşannıñ süzlärençä, migratsiä räsmiläre belän konfliktqa kermäs öçen 50 dolar rişvät tülärgä kiräk. Finans ministere Kudrinnıñ süzlärneçä, Rusiädä xalıq sanı yılına ber milionğa kimi , eş qulları ixtiacın qaplau öçen migratsiä berdän ber çara bulıp tora. Läkin, ruslarnıñ migrantlarğa, bigeräk tä Üzäk Aziä, Kafkaz häm Qıtaydan kilgännärgä döşmanlığı da arta bara. Bu yıldağı xalıq fikeren beleşü, ruslarnıñ 49 protsentınıñ migrant eşçelärgä tiskäre qarauın häm 40 protsentınıñ migratsiäne tağı da küberäk çiklävne yaqlauın kürsätte.
Färit İdelle, Praga.


text:
Yevropa Berlege belän Russiä arasında Mäskäwneñ Dönya Säwdä Oyışmasında ağzalığı mäsäläsendä söyläşülär barışı
Prezident Romano Prodi citäklägän Yevropa Berlege komissiäse , prezident Putin häm başqa räsmilär belän söyläşülär öçen Mäskävgä kitä. Söyläşülärneñ üzägendä Russiäneñ Dönya Sävdä Oyışmasına ağza bulıp kerüe tora. Yevropa Berlege belän Russiä arasında moña bağaışlanğan söyläşülärdä progress bulsa da, Mäskävgä Yevropa Berlegeneñ räxsäten äle kötärgä kiräk bulaçaq kebek.
Audio
"Süz energetika tügel, ä sävdä belän bäyläneşle energetika turında bara. Matthew Baldwin äytmeşli bez Russiäneñ Dönya Sävdä Oyışmasına kerüe mäsäläsen anıñ nindi energetika säyäsäten alıp barırğa tieşlegen tağu öçen faydalanırğa tırışmıybız. Bu anıñ suveren qararı. Läkin, ägär dä süz energetikağa eksport salımı turında bara ikän, monıñ qäğidälären Dönya Sävdä Oyışması bilgeli. Ägär dä süz transit ireklege turında bara ikän, bu xaqta Dönya Sävdä Oyışması häm Tarif häm Sävdä buyınça Ğomumi Kileşüneñ maddälärendä açıq yazılğan."
Yevropa Berlegen Russiäneñ tabiği gaz öçen Yevropa Berlege şirkätlärennän Russiä şirkätlärenä qarağanda 4-5 märtäbägä küberäk aqça taläp itüe borçıy. Bu Russiä şirkätlärenä ğadel bulmağan östenlek birä. Baldwinneñ süzlärençä, Russiä eçke energetika bäyälären kütärüneñ zarur buluın prinsipta qabul itkän. Mäsälä tik bäyälärneñ qayçan häm nindi däräcädä kütäreläçägendä. Russiä belän energetika ölkäsendä partnerlıq Yevropa Berlege öçen bik möhim. Anıñ tabiği gaz ixtiyacınıñ 25 protsentın, nefte importınıñ 20 protsentın Russiä qaplıy. Baldwin, Mäskävdäge söyläşülärdä tamojna tariffları mäsäläse töp tema bulaçaq dip belderde häm tağı bolay dide
Audio
"Bu qıyın atna bulaçaq . Andağı täräqqiät, bezgä söyläşülärneñ qayçan tämamlana alaçağın farazlauğa mömkinlek biräçäk."
Baldwinneñ süzlärençä, qayber temalarda qıyın söyläşülär alda. Straxovka häm bankaçılıq kebek finans mäsälälärdä Yevropa Berlege üz şirkätläreneñ , cirle bülekçälären buldırmıyça turıdan-turı eş itä aluların teli. Telekommunikatsiä sektorında ul Russiäneñ ozın yıraqlıqqa şaltratularda monopol buldıru tırışlığına qarşı çığa. Russiäneñ Dönya Sävdä Oyışmasına kerüenä qarağan söyläşülärne başqa qayber mäsälälär dä qatmarlandıra. Alar arasında Russiäneñ ikeyaqlı partnerlıq kileşüen yaña ağzalarğa da cäyelderügä qarşı çığuı , Kyoto protokolona imza itärgä telämäve dä bar. Ağzalıq mäsälsendä Russiägä Yevropa Berlege belän genä tügel, ä başqa töp sävdä partnerları AQŞ häm Qıtay belän dä kileşergä kiräk bulaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Ğıraqta Abu Graib törmäsendä totqınnnarnı ezärlekläw mäsäläsen tikşergän bäysez şura yuğarı däräcädäge saqlanu räsmiläreneñ bu eşkä röxsät birüe yäki qıyulandıruı turında ber nindi dälil tapmağan. Şura töp ğäyebne andağı xärbi komandirlarğa quysa da , törmädä naçar, bozıq atmosferağa säbäp bulğan problemalarnı tizlektä tözältmägän Waşingtondağı räsmilärne dä ğäyepli
Ğıraqta da Dönyada da zur şau şuğa säbäp bulğan Abu Graib törmäsendäge cancalnı tikşerü öçen 3 ay elek bäysez şura bilgelände.
AQŞnıñ eleke saqlanu ministırı James Schlesinger citäkçelegendäge şura sişämbedä eşen tämamlap xisabın tapşırdı. Schlesinger Bagdad yaqınındağı törmä xaos xälendä ide ämma (audio)
foto räsemnärdä kürengän yawızlanu, ezärlekläw xälläre sorau alu , küzläw mäğlümäte alu öçen dä röxsät itelgän metodlar tügel. Alar Abu Graibta tönge smenada eşläwçelärneñ irekle aktivlığı ide dip söyläde.
Ämma şura yuğarıraq däräcädäge problemalarğa da işarä itkän. Xisapta ölkän amerikan räsmiläre, Abu Graib häm Ğıraqnıñ başqa urınnarında totılğan törle totqınnardan sorau alğanda qullanılaçaq texnika turında açıq kürsätmälär birä almağan , problemalar buluı açıqlanğaç naçar cihazlanğan törmälär tämin itelergä tieş ide digän näticä yasalğan .
Şurada utırğan eleke saqlanu ministırı Harold Brown (audio)
törmä häm küzläw taläplären citärlek resurslar belän tämin itmäü cawaplılığı röxsät itelgän sorau alu texnikası turındağı butalçıqlar komanda çılbırında berläşterelgän köçlär başlığı häm saqlanu ministırı ofisına qädär barıp citä dip belderde
Şura äğzası eleke kongressmen Tillie Fowler Abu Ghraib tiräsendäge komanda strukturasın butalçıq labirint dip taswirlıy.Fowler süzlärençä (audio)
İn yaman ezärlekläw , yawızlanular barğan waqıtta Abu Graib törmäse belän kem idarä itte ,kem cawaplı ide digän sorawğa cawap taba almau bezne şok xälendä qaldırdı. Butalçıqlıq häm yuğarı komandirlarnıñ citäkçelek itä almauları tübändägelär öçen yaman ürnäk buldı.
Ämma şulay da şura äğzaları saqlanu ministırı Donald Rumsfeldneñ çigenüen kiñäş itmilär.
Şura citäkçese Schlesinger Abu Graib cancalınıñ in kürengän täsire küzläw mäğlümäte cıyınu aqırnayttı di.(audio)
Abu Graibtağı xällärneñ cämäğätçelekkä bilgele buluı häm cazalaular sorau alu operatsiälärenä nıq täsir itte. terrorğa qarşı suğışta citärlek küzläw mäğlümäte häm täsirle sorau alu metodları şart dip belderde şura citäkçese Bu komissiä sivil yäki xärbi räsmilärgä qarata disiplin cazaları turında ber nindi kiñäşlär birmäde.
färidä xämit,praga


text: Ufağa Rusiä Däwlät Dumasınıñ watandaşlıq, cinayät, arbitraj häm prosessual qanunnar çığaru komitetı räise Pavel Kraşeninnikov kilde. 15 ğinwar respublika yortında ul Başqortstan Prezidentı belän oçraştı. Töp süz sälamätlek saqlaw, mäğärif häm torlaq tözeleşe buyınça däwlät proğrammaları ütäleşe xaqında bardı. Kraşeninnikov Başqortstannı älege programmalarnıñ ütäleşe häm başqa bik küp mäsälälärdä Rusiä buyınça täcribäsen öyränerlek töbäk dip atadı. Kraşenennikov Mortaza Räximovqa “Batırlıq häm humanlıq öçen” medale häm däwlät üseşendäge qazanışları öçen Maqtaw yarlığı (“Poçetnaya gramota”) tapşırdı.


text:
Ekrem Çelebi - Seher Yıldızı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Seher Yıldızı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Seher Yıldızı türkü indir, Ekrem Çelebi - Seher Yıldızı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Seher Yıldızı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Seher Yıldızı türküsü, Seher Yıldızı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Seher Yıldızı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Karadır Kaşları
Ekrem Çelebi - Çakmak Çakmaya Geldik
Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı
Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü
Ekrem Çelebi - Hafız Mektepten Gelir
Ekrem Çelebi - Hacel Ovasını Engin Mi Sandın
Ekrem Çelebi - Sen Bunu Unuttun Mu
Ekrem Çelebi - Sen Yoksun Diye
Ekrem Çelebi - Dost İle Sohbet Edelim
Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli


text:
Amerikan belgeçläre fikerençä, Washington Ğiraqqa qarşı suğışqa taba bara
Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare şulay itep, Ğiraqnıñ İminlek Şurasına tapşırğan soñğı xisabın, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ 1441-nçe qararın bozu dip bäyäläde. Berük waqıtta Powell, Washington suğışnı buldırmasqa tırışa dip beldersä dä, belgeçlär, Saddamğa qarşı xärbi çaralar kürügä waqıt inde kiregä ağa başladı dip isäpli.
Audio - Powell
Ğiraqqa üz keşelären häm tirädäge töbäklärne, küpläp yuq itü qoralları belän qurqıtu başqa röxsät itelmäskä tieş, üz qoralsızlanuwın niçek ütkärü älegä Ğiraqnıñ üz eşe bulıp qala, qızğanıç ki, soñğı xisap bezne tınıç yullar belän xäl itü yünäleşendä alıp baruğa bötenläy yaramıy di Colin Powell. Ul, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq xisabın şulay kire qağuwı şunda uq, Bagdadqa qarşı suğış başlawnı añlatmıy disä dä, dönya mäñge kötep tora almıy dip tä östäde. Bu inde berençe çiratta, Washingtonnıñ tüzemlege betep kilä digänne añlata. Elekke amerikan prezidentı Ronald Reagannıñ däwlät iminlege şurasında äğza bulğan, ä xäzer Michigan universitetı professorı Raymond Tanter bu xaqta bolay di.
Audio - Tanter
Amerikanıñ Ğiraq xisabın tiskäre bäyäläwe, prezident Bushnıñ suğışqa taba yul aluwına işarä itä di Raymond Tanter, häm monıñ kiläse fivraldä yä martta bula aluwın farazlıy. Amerikan wäkilläre süzlärenä qarağanda, xäzer Ğiraq tiräsendäge şuşı krizis yaña ber çorına kerde, çirattağı möhim data kiläse yılnıñ 27-nçe ğinwarına turı kilä. Şuña qädär Berläşkän Millätlärneñ qoral inspektorları İminlek Şurasına üzläreneñ berençe xisabın birergä tieş bulaçaq. İkençe ber xärbi belgeç, Washingtondağı Strategik häm Xalıqara tikşerülär üzägendä eşläwçe Kenneth Allardnıñ ta, Quşma Ştatlarnıñ qaya taba baruwına şige yuq.
Audio - Allard
Xäzerge xällär şunı kürsätä ki, biredä diplomatik uyın bara, häm ul inde altı atnalap däwam itä, häm anıñ äle tağın yaqınça 6 atnalıq däwam itäse bar. Läkin şunnan soñ inde aña almaşqa suğış kiläçäk, häm Saddam monı bik yaxşı añlıy di, Kenneth Allard. Washingtonnıñ Ğiraq suğışına äzerlänüwenä tağın şul da işarä itä, soñğı xäbärlärgä qarağanda, 50 meñläp amerikan ğäskärienä, prezident Bushtan soñğı färman alınu belän, kiläse yıl başında Farsı qultığına kitügä äzer bulıp toru kürsätmäse birelgän. Alar anda, inde bügenge köndä ük şul töbäktä tuplanğan 60 meñläp amerikan xärbienä quşılaçaq.
Kärim Kamal, Praga


text:
İran prezidentı itep saylanğan Mäxmüt Äxmädinicat ägär dä İrannıñ demokratik saylawın xörmät itsälär barlıq illär belän, bigräk tä Yewropa illäre belän bäyläneşlärne nığıtırğa teläwen belderde.
İran studenlarnıñ İSNA xäbär agentlığı Äxmädinicatnıñ İran dönyadağı barlıq illär belän, bigräk tä yewropalılar belän ğädel häm kiñäyä baruçı mönäsäbätlär urnaştırırğa teli digän süzlären kiterä.
Avgust ayında prezident wazıyflarına kereşüçe Äxmädinicat şul uq waqıtta Könbatış illäre İranğa qarata aldan uq bäyäläwçe mönäsäbät kürsätmäskä tieş dide.
İranda 24-nçe iyündä ütkän prezident saylawlarında Äxmädinicat ciñep çıqqannan soñ 1979-nçı 81-nçe yıllarda AQŞ ilçelegendä totıq bulğan qayber elekke amerikan diplomatları Äxmädinicat totıq aluçılar arasında ide dip belderde. Ämma Äxmädinicat yaqlı häm aña qarşı köçlär anıñ totıq aluda qatnaşuı turındağı süzlärne kire qaqtı.


text:
Düşämbedä dönyadağı bäysez däwlätlär sanı tağın bergä arttı, xörmätle tıñlawçılar. Cirle waqıt belän köndezge unberençe yartıda Ğiraqtağı xakimiat amerikan waqıtlı idaräsennän räsmi töstä küçeş çorı xökümätenä tapşırıldı. Başta bu yünneñ 30-ında ğına bulır dip kötelgän ide, ämma yaqlar Ğiraq bäysezlegen inde atna başınnan uq yañartırğa buldı.
Ğiraqlılar xäzer üzläreneñ soñğı yıldağı iñ ğäziz telägenä - ildäge xakimiatne yänä üz qullarına qaytaruğa ireşte. İl belän idarä itü xäzer anda waqıtlı xökümät qaramağına küçä. Läkin yuqqa ğına, xakimiatne aluğa qarağanda, anı saqlap qalu küpkä awırraq dielmi. Ğiraqnıñ yaña citäkçeläre aldında inde berençe könnän ük berniçä şaqtıy qatlawlı problema tora. Şularnıñ berse - waqıtlı xakimiatneñ üz iminlegen tä''min itü. Soñğı atnalarda häm könnärdä, bigräk tä xakimiatne tapşıru waqıtı yaqınlaşu belän, ğısyançılarnıñ amerikannar belän xezmättäşlek itkän törle ğiraq wäkillärenä höcümnäre häm ülem belän yanawları arttı. Videotasmağa yazdırılğan şundıy yanawlarnıñ bersen xäzerge waqıtlı xökümätne citäklägän Äyäd Ğälläwi dä aldı. Anda ğısyançılar anı, amerikannar bilgelägän Waqıtlı idarä şurası äğzası Ğizzetdin Sälimne ütergän tösle, intihar höcümendä yuq itü belän kisätä. Tasmadağı tawış, üzeneñ elekke qorallı höcümnäre häm "äl-Qaidä" törkemenä bäyle buluı belän tanılğan Äbu Musa äl-Zärqawineke dip farazlana. Anıñ tarafdarları üz höcümnären, ildäge xakimiat amerikannardan cirle idarägä küçügä qaramastan kiläçäktä dä tuqtatırğa cıyınmıy. Qayber küzätüçelär, Ğiraqnıñ yaña xökümätenä törle qurqınıçlar Zärqawi kebek çittän genä tügel, anıñ üz eçennän dä yanıy ala dip isäpli. Ul, soñğı aralarda xezmättäşlek itügä qarağanda kübräk üzara köndäş bulğan törle törkem wäkillärennän tora. Şuşı törkemnär älegä qädär üzara aralaşunı, amerikannar kontrol'' itkän Waqıtlı xakimiat qısalarında alıp bara ide, läkin düşämbedä inde ul da taratıldı, häm Ğiraqnıñ törle partiä wä oyışmaları şul aralaşunı xäzer üzläre genä alıp barırğa tieş bulaçaq. Londonda yäşäwçe Ğäbdelsäxip Xäkim, Ğiraq belgeçe häm xoquq saqlaw wäkile, ilneñ tarixında törle köçlärneñ xakimiatne büleşü ölkäsendä andıy täcribäse yuq dip belderä.
Audio, Ğäbdelsäxip Xäkim
"Ğiraq tarixında andıy täcribä yuq. Elek bulğan bar xakimiat tä diktatorlıq ide häm şuña kürä Ğiraq xalqı, patşa Fäysal ikençe çorınıñ bik qısqa ber öleşen sanamağanda, demokratik täcribä tuplıy almadı" dip isäpli Ğäbdelsäxip Xäkim. Borçularnı, ayırım alğanda, tönyaqtağı kördlärneñ haman da qänäğätlänmi qaluı uyata. Berläşkän Millätlärneñ Ğiraq turında qabul itkän yaña qararında, alar telägän möstäqillek garantiäse telgä alınmıy. Şuña kürä dä qayber körd oyışmaları aldan uq şunı kisätep quya, alar üzläreneñ möstäqillegen çiklärgä cıyınğan üzäk xökümät belän xezmättäşlek itmiäçäk. Älege mäs''äläneñ tulısınça Ğiraqnıñ kiläse yılda qabul iteläçäk konstitutsiäsendä xäl itelüe qaralğan. Ä aña qädär ildä, ğinwar ayında, saylawlar ütkärelergä tieş bulaçaq. Anda ilneñ küçeş çorı öçen Milli mäclese saylanaçaq, ul yaña xökümät bilgeläp, şul xökümät Ğiraqnı berençe irekle saylawlarğa alıp baraçaq. Läkin älegä Ğiraqta xakimiat itä başlağan yaña waqıtlı xökümät öçen töp burıç bulıp ilneñ häm anıñ xalqınıñ iminlegen tä''min itü tora. Cirle idaräneñ amerikannar qulınnan ğiraqlılarğa küçüe, ğadi xalıqta il kiläçägenä ışanunı arttıruğa kiterer digän ömet belderelä.
Kärim Kamal


text:
Kosovo bäysezlegen iğlan itkännän soñ, elekke sovet cirendäge separatist töbäklär dä, şunduq, "ä bez närsä belän kim?" digän soraw quydı. Abxaziä, Könyaq Osetiä, Dnestr buyı kebek töbäklärgä Kosovo ürnäk bula alamı?
Kosovonıñ bäysezlek turındağı deklaratsiäse yazılğan qäğäzdä qara äle kibep ölgermäde, elekke sovet cirendäge separatist töbäklär citäkçeläre şunduq mikrofonnar aldına çığıp bastı.
Gruziädän ayırılırğa telägän Könyaq Osetiä häm Abxaziä citäkçeläre Mäskäwgä kilep matbuğat oçraşuı ütkärde. Könyaq Osetiä başlığı Eduard Kokouytı Berläşkän Millätlärgä häm Bäysez Däwlätlär Berdämlegenä möräcäğät äzerläwen belderde.
"Kosovo yulın bez 17 yıl elek üttek. Könyaq Osetiä häm Abxaziäneñ bäysez bulu öçen säyäsi, xoquqi, tarixi nigezläre tağı da kübräk" dide Könyaq Osetiä citäkçese.
Könbatış säyäsätçeläre monıñ işe çağıştırularğa, Kosovo ul unikal oçraq, digän cawap qaytara. Abxaziä citäkçese Sergei Bagapş, monda ber nindi unikallek tä yuq di.
Moldovadağı Dnestr buyı respublikası daşundıy uq däğwa belderer dip kötelä.
Çeçen separatisları Kosovonıñ bäysezlegenä xuplaw belderde. Sörgendäge İçkeriä xökümäteneñ tışqı eşlär ministrı Usman Ferzauli telefon aşa Kopenhagennan, Kosovo xalqınıñ bäysez bulu xoquqında şigebez yuq, serblar üzläre ğayeple, bu alarnıñ qırıs säyäsät näticäse, dide. Ä menä Kosovonı Abxaziä häm Könyaq Osetiä belän çağıştıruğa kilgändä, anıñ zur şige bar:
"Ber yaqtan qarağanda, bäysezlekkä omtılğan çeçennar anı başqa xalıqlarğa da telärgä tieş kebek. Läkin Abxaziä häm Könyaq Osetiägä kilgändä, ayırma bar. Alar bit bäysezlek telämi, ä Gruziädän ayırılıp Rusiägä quşılırğa teli. Andağı xalıqnıñ 80-90%-tında Rusiä pasportı. Yağni bu Gruziä ciren alıp Rusiägä quşu digän süz. Älbättä, bez moña qarşı" dide sörgendäge İçkeriä xökümäte wäkile.
Gruziä räsmiläre dä Kosovonı başqalarğa ürnäk itep kiterüne kire qağa. Moña östäp, Tiflis Kosovonı da tanırğa cıynmıy.
"Gruziä Kosovonı tanırğa cıyınmıy. Häm dä Kosovonı Gruziädäge nizağlar belän çağıştırunı tuqtarığa kiräk. Andıy paralel yuq. Kosovo süzen küpme tizräk onıtsaq, şul qädäre yaxşıraq, bezgä gä, abxazlarğa da, urıslarğa da" dide Gruziäneñ däwlät ministrı Timur Yakobaşvili telefon aşa Jenevadan.
Şulay da, Kosovo başqa separatist töbäklär öçen ürnäk bula alamı?
Şul uq waqıtta, Sabina xanım fikerençä, başqa separatist töbäklär Kosovo albannarınnan sabaq ala ala. Xalıqara cämäğäteçelek ışansın öçen, üzeñne cawaplı itep kürsätä alırğa kiräk, kisken adımnar yasamasqa, demokratik institutlar tözi başlarğa, häm iñ möxime, bu cirdäge etnik azçılıqlar xoquqların yaqlarğa. Kosovarlar küpmeder däräcädä moña ireşte, di ul.
Rusiägä kilgänä, Sabine Freizer Kremlgä Kosovonı başqalarğa ürnäk itep kürsätü belän artıq mawıqmasqa kiñäş itä. Abxaziä, Könyaq Osetiä, Dnestr buyı ğına tügel, ä şul uq Tawlı Qarabax häm Çeçnyanı da iskä alğanda, bu Mäskäw öçen bik şikle yul bulaçaq, di ul.