text:
Yuğarı belem alırğa teläwçe çittäge tatar yäşläre öçen internet programma buldırıldı
Qazannıñ 1000 yıllığı uñayınnan başqalanıñ yuğarı uqu yortlarında bıyıl uqular irtäräk tögällänä. Studentlarnıñ küp protsentı rayon-awıllardan buluı mäğlüm. Qazan bäyrämenä äzerlek barğanda, şähärdäge xalıqnı äzäytüne küzdä totıp, studentlar may azağında inde imtixannarın tapşırıp tuğan awıllarına qaytıp kitärgä tieş bula. Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda, bıyıl uqular sentäber urtasında ğına başlanaçaq. Qayber tulay toraqlarğa Qazan bäyrämenä kilgän qunaqlarnı urnaştıraçaqlar ikän. Häm cäyen Qazanda qalırğa teläwçe studentlar bülmälären buşatırğa tieş bula. Ayıruça Rusiä töbäklärennän kilgän studentlar, bilet bäyäläre qimmät bulu säbäple, cäyge yal waqıtların Qazanda berär eşkä urnaşıp uzdırırğa mäcbür. Bilgele bulğança, soñğı ike yılda Tatarstannan çittä ğomer kiçerüçe tatar yäşlär dä tarixi watannarına qaytıp yuğarı belem ala başladı. İmtixan birgändä dä çittän kilgän yäşlärneñ kübese awırlıq kiçerä. Mäktäp uqıtu programmalarınıñ törle buluı belän añlatıla bu. Şuña xäzer internet uqıtu buyınça maxsus programma buldırılğan. Bu xaqta Tatarstan Prezidentınıñ Tışqı elemtälär departamentı direktorı Timur Akulov belderde
Bu bezneñ taläplärdän tormıy. Şuña Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı belän programma buldırdıq. Ul kiläse yılğa ğämälgä keräçäk. Bu programma internet uqıtunı küzdä tota. Tatarstanda belem alırğa telägän yäşlär üzlärendäge uqıtu programmasında bulmağan fännärne internet buyınça öyränergä tieş bulalar. Mäktäpneñ soñğı ike yılında uquçı şul internet uqu buyınça belem ala häm alarğa Tatarstan sertifikatı birelä. Ul anıñ belän Tatarstan yuğarı uqu yortına uqırğa kerä alaçaq. Bu programma öçen inde aqça qaralğan. Çığımnarnıñ 50 protsentın federal' byudjet, 50 protsentın respublika qaplar dip küzdä totabız. Monnan tış diaspora aldında torğan zur material' problemalarnı küzdä totıp bez alarnı Tatarstan xisabına uqıtırğa telibez. Anıñ härberse belän şartnamä tözeläçäkUzğan yıl BDB illärendäge yäşlär öçen 80 urın bülep birelgän ide. Ämma uqırğa kerergä barı 16 yäş millättäşebez genä teläk belderde. Şul säbäple urınnar buş qaldı. Rossiä töbäklärennän isä uqırğa kerüçelär 84 keşe buldı. Dimäk çittäge tatar yäşläre Tatarstanğa uqırğa kerergä zur teläk belderä dip tä äytep bulmıy. Yuğarı uqu yortına qabul itelep tä, imtixannarnı tapşıra almıyça berençe yartı yıllıqta töşep qaluçılar da oçrıy. Mondıy xäl Tatar däwlät gumanitar institutta bulğan. Älege uqu yortınıñ rektorı Wasil Ğayfullin monı yäşlärneñ tatarça belmäwläre, şul säbäple imtixannarnı tapşıra almawları belän añlata. Çönki biredä uqu nigezdä tatar telendä bara.
Tağın şunı äytep uzu kiräk, xäzerge waqıtta Qazan üzägendä Tatar däwlät gumanitar institutnıñ yaña binaları tözelep yata. Anıñ berse inde äzer, ikençese tizdän tözelep ietergä tieş. Kiläçäktä gumanitar institutta tatar dönyası tarixın fänni öyränü, här yaklap tikşerü küzdä totıla ikän. Bu xaqta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov belderde. Anıñ fikerençä, bu tatar problemaları belän şöğellänüçe maxsus üzäkkä äylänäçäk.
Landış Xarrasova.


c: text/html

text:
Ukraina: saylaw komissiäse Yanukoviçnı prezident dip räsmän iğlan itte, Yuçenko tarafdarları qarşılıq çarasın däwam itä
Yäkşämbedä ütkän prezident saylawlarında premier-ministr Viktor Yanukoviç ciñde dip iğlan itelde. Oppozitsiä bu näticäne tanımıy, xökümätne xärämäläşüdä ğäyepli häm prezident dip oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenkonı tanuın belderä. Başqala Kievta distälägän meñ keşe protest çarası ütkärä.
Rusiä häm Belraustan qala Yevropanıñ ber genä ile dä Ukrainadağı saylaw näticälären tanımadı. Äytergä kiräk, bu wağziättä Rusiä citäkçeläre kölkele xäldä qaldı. Rusiä prezientı Vladimir Putin düşämbedä ük Yanukoviçqa şaltıratıp anı ciñüe belän qotalap quyğan ide. Kiçä Portuğaliädä säfärdä yörgändä ul bolay dide:
Audio (Vladimir Putin)
"Bez Ukraina saylawları näticälären tanıy da, kire qağa da almıybız, çönki alar äle iğlan itelmägän."
Putin süzlärençä, ul çınlap ta namzätlärneñ bersenä şaltıratıp qotlağan, läkin monı räsmi näticälär tügel, ä exit-pollarğa tayanıp eşlägän.
Çärşämbe kiçendä Ukrainanıñ üzäk saylaw komissiäse, nixayät saylaw näticälären rasladı. Soñğı sannar düşämbedä iğlan itelgännärdän ällä ni ayırılmıy. Yanukoviç - 49.46%, Yuçenko – 46.61% tawış cıyğan dielde. Komissiä räise Serhiy Kivalov Viktor Yanukoviçnıñ prezident bulıp saylanuın iğlan itte.
Audio (Serhiy Kivalov)
Ul arada Ukrainada kierenkelek arta bara. Çärşämbedä Kievka Ukrainanıñ könçığışınnan Yanukoviç tarafdarları kilä başladı. Şöker, älegä bernindi çualışlar küzätelmi. Kiev militsiäse xalıqqa qarşı barırğa telämi digän täesir qala. Qayber küzätüçelär monı Kiev başlığınıñ oppozitsiä yağında buluı belän añlata. Xäyer, sişämbe kiç taratılğan belderüendä Kuçma üze dä xalıqqa qarşı köç qullanu ixtimalın kire qaqtı, wazğiätne söyläşülär aşa xäl itergä çaqırdı. Xättä ike namzätneñ Kuçma aradaşçılığında östäl artına utıru ixtimalı äytelde. Ämmä älegä andıy xäl bulmadı. Yanukoviç irtä belän xökümät utırışı uzdırğanda, saylaw komissiäseneñ teläsä nindi näticäsen tanıyaçağın äytte. Yuçenko, Bäysezlek mäydanında yasağan çığışında, kiräk bulsa, qabat saylawlar ütkärügä äzer buluın äytte:
Audio (Viktor Yuçenko)
"Bez ikençe turnı qabat ütkärergä äzer, tik ber şart belän: ğädel Üzäk saylaw komissiäse bulsa häm dä xakimiätneñ oyatsız basımı bulmasa."
Çärşämbe töştän soñ Yanukoviç häm Yuçenkonıñ ştab wäkilläre üz-ara söyläşülär başlağan digän xäbär kilde. Bu oçraşunıñ neçkälekäre turında älegä täfsille mäglümät yuq.
-Ali Gilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Härxäldä oçraşıp söyläşüdä qatnaşqan 11 äni keşe şulay dide. Alardan Ruşaniä Nasıyrova, Fäniä Zäynullina, Minciä Säğireva, Ramilä Fäxretdinova, Gölkäy Camalieva, Rimma Nasretdinova, Gölkäy Äbdrievalardan ğibrätle özeklärne radiotıñlauçılar iğtibarına da täqdim itäbez.
Attestatsiä ütkäç, tağın 5 yılğa mäktäbebez saqlanır, dip uylap tınıçlanğan idek. İnde xäzer Berände awılında uqıtmaqçılar, di bezneñ balalarnı. Nigä aqça ekonomit' itüne balalardan başlıylar ikän? Bıyıl 3 sıynıfnı alırlar, annan tağın… Häm mäktäpne bötenläy dä betererlär. Bu isä awılnı beterü, digän süz dä. Balalar baqçasın beterdelär, xäzer mäktäpkä totındılar. İmeş, avtobus belän 12 çaqrım tuda-suda yörtmäkçelär. Benzinğa, şoferğa, maşinanı tözätergä küpme aqça kitäsen berkem dä sanap qaramıy. Balalarnıñ qışqı yulda tuñuları ixtimalın da……………
Bezneñ mäktäp – milli mäktäp. Ul üz yözen saqlap qalırğa tieş! Berändedä millilek yuğala. Bezneñ balalar olimpiadalarda yıl sayın 1-urınnır yaulıylar. Änä bıyıl da Ramil Zäynullinnıñ iseme “Ölkäneñ iñ yaxşı wıpusknikları” digän maqtaw taqtasına elengän. Balalarıbız tatar bulıp tuğan, tatar bulıp qalırğa xaqlı. Kiräkmi bezgä urıs mäktäbe! Balalarnı anda cibärmibez dä.…………….
Minem qızım bıyıl 10-nı beterde. Monda uq mäktäpne tämämlawın telim. Üzemä dä 2 yıl urıs mäktäbendä uqırğa turı kilde. Anda bernindi uvajenie yuq keşegä. Tatarin, tatarka, dip üçekläw genä bulır.…………..
İkençe malayım 11-yençegä kerä. Urıs awılına cibärmäyäçäkmen. Anda tärtipsezlekkä genä öyräner malayım. …………….
Min 2 bala anası. Üz awılımnan tartıp-yolqıp urıs awılına cibärgem kelämi alarnı. 16 bala – encelärebez ul bezneñ. Bez alarnı üzebezçä, tatar tele, tatar kul'turası, TATAR XOLQI möxitendä tärbiälädek. Anda araqı, narkotik, tämäkegä öyräterlär. Bez zur qıyınlıqlar belän 1990-yılda urta mäktäp açuğa ireştek. Xäzer ul statusnı kire almaqçılar. Teläsä genä nişläsennär, min balamnı urıs awılına uqırğa cibärmäyäçäkmen. YÄ texnikumğa, yä Mäläkästäge, yä Ul'yandağı tatar mäktäbenä birermen. Ä urıs awılına iltep tıqmıybız!...............
Telämim balamnıñ anda uquın! Berençedän, bezdä 73 bala, ä anda - 64 kenä. Şulay da alarnıqın qaldırıp, bezneken beterergä, imeş. İkençedän, yul, avtobus – niçek olannı qışqı salqında cibäräseñ, di? Öçençedän, tärtip yağınnan qurqınıç - balamnı bozarlar, dip qurqam. ……………..
Başıma sıymıy: nigä gel tatarğa bäylänälär ikän? Nik Berändelär bezgä kilmi, balaları da azraq bulğaç. Kilsennär, bez qunaqçıl xalıq. Tärtipkä dä öyräter idek alarnı. Anda niçek qarşılarlar bit äle – bilgesez… Şulay uq Qızılsu balaların da urıs awılına taşımaqçılar ikän. Miña da urıs mäktäbendä uqırğa turı kilde. Ägär tänäfestä ana telendä söyläşkäneñne işetsä, uqıtuçı sügä ide. Xäzer dä açulı çırayı küz aldımda: “Urısça söylä”, dip aqıra sıman. Şöker, balalarım miña qarağanda tatarçasın yaxşıraq belälär. Şuña şatlanam. Alarnıñ da urısqa äylänüen telämim.………………
Här balağa yılına 15 meñ rubl' birelä, di. Birsennär üzebezgä, bez anı niçek qullanırğa belerbez. Bezneñ 16 balağa, döres sanasam, 240 meñ kilep çığa. Nigä bez ul aqçanı Berändegä büläk itik di?! Mäktäbezez attestatsiäne yaxşı ütte. Şul uq Beryändinnan, Matyuşkinnan da yaxşıraq, balalarnıñ beleme - 70 protsent, didelär. Bu iñ yaxşı kürsätkeç ikän. Qısqası, balam – mineke, min anı üzebezçä tärbiälärgä telim, ana tele, milli cır-moñ möxitendä. Cibärmim. ……………
Ayrat İbrahim, Abdulla, Sember


text:
Bügengä Udmurtiä respublikasında 23 ğibädät yortı eşli. Alar arasında Votkinsk şähärendäge mäçet şuşı könnärdä üzeneñ 210 yıllıq yubileen bilgeläp ütte. Bu xaqta «Azatlıq» radiosın daimi tıñlawçılar işetep belälär. Şulay uq respublikada ğasırğa yaqın tarixı bulğan tağın ike mäçet bar. Alar Balezino rayonınıñ Kistem häm Padyura awıllarında urnaşqan. İman yortların ütkän ğasırnıñ 20 – 30nçı yıllarında din qärdäşlärebez saqlap qala alğan, anda bügen dä ğibädät qılalar. Şul uq waqıtta soñğı yıllarda tatarlar kümäk yäşägän töbäklärdä yaña mäçet binaları kütärelep tora. Yukamen rayonında yäşäwçe millättäşlärebez, qızğanıçqa qarşı, kommunistlar çorında mäçetlären iman yortı bularaq saqlap qala almağan. Qaysıber awıllarda alarnı sutep alğannar, ikençelärendä mäçet manaraların kisep töşerep, alarnı äle bügen dä klub bularaq qullanalar. Poçinki awılında xäzer möselmannarı tırışlığı belän yaña mäçet torğızalar. Anda inde eşlär tögällänep kilä, dip söyläde imam wazifasın başqaruçı Nädir Buzanakov.
Poçinki awılı mäçete imamı Nädir Buzanakov bügenge yäşlär arasında barısıda da diärlek ul citäklägän tügäräklärgä yörep, din nigezlären öyrängän, tik kübese şäriğät qanunnarın ütärgä aşıqmıy. Monda inde imam ata—analarnı ğayepli. Poçinki belän kürşe bulğan Tegermän awılında da mäçet salalar. Dimäk, möselmannar üzläre mäçet salırğa yärdäm itmi, ä mäçetkä yörüçelär bulırmı soñ, ul awıl urtasında yätim bulıp tormasmı? Äñgämälärne Azatlıqnıñ sişämbe tapşıruında tıñlağız.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


text: Tripoli. Berläşkän Millätlärneñ Xalıqara atom energiäse idaräse Liviä citäkçelege belän ilneñ atom programmasın tikşerü xaqında söyläşülär başlap cibärde. Berniçä kön elek Liviä üzeneñ küpläp yuq itü qoralları citeşterü programmasınnan waz kiçüwen iğlan itkän ide. Xalıqara atom energiäse idaräseneñ matbuğat wäkile Mark Gwozdecky, şul idarä başlığı Möxämmäd äl-Baradeynıñ bügen Liviä başqalası Tripolidä, ilneñ atom programmasın citäklägän Matouq Möxämmäd belän söyläşülär başlap cibärüwen xäbär itte. Äl-Baradey Liviägä maxsus belgeçlär ozatuwında kiçä kilgän ide, başta ul tışqı eşlär ministrı Möxämmäd Ğabdraxman Çalğam belän küreşte häm şunnan soñ xäbärçelärgä bolay dide: "Bezneñ törkem Liviädä wäkalätebez qısalarında atom energiäsenä qağılışlı bar qorılmalarda da bulaçaq, bu täräqqi itkän ber eş. Ministr Çalğam äytüwençä, Liviä bezneñ öçen üz işeklären aça häm bez moñardan tulısınça faydalanaçaqbız" di Xalıqara atom energiäse idaräse citäkçese Möxämmäd äl-Baradey. Liviäneñ atom qorılmaların tikşerü inde bügennän ük başlana.


text:
GKÇP Tatarstanda milli häm demokratik köçlärne berläşterde
Sovetlar Berlege tarqaluğa häm xakimiätkä Boris Yel’tsinnı kitergän 19 awgust putçına inde 14 yıl ütep kitsä dä, ul äle haman da xalıq xäterendä. VSİOM dip atalğan ictimaği fikerne öyränü üzäge mäğlümätlärenä qarağanda, soñğı 3 yıl eçendä GKÇPğa qarşı buluçılarnıñ sanı 21dän 27 protsentqa artqan. Ä menä soraşuda qatnaşqannarnıñ 40 protsentı älege waqiğalarda haman da añlap betmägän. Şunısı qızıq, VSİOM tikşerenülärenä qarağanda, GKÇP waqiğaları bügenge köndä bulsa, soraşuda qatnaşuçılarnıñ yaqınça biştän ber öleşe Yanaev citäkçelegendäge şul komitetnı yaqlap çığar ide. Barı tik 13 protsent respondent qına Boris Yel’tsin yağın alaçaqların beldergän.
Tatarstanda mondıy tikşerenülär ütkärelmäde. Şuña da xalıq fikeren belep bulmıy. Ä menä putçnı äybät xäterläwçe, ul waqıtlardağı waqiğalarda qaynawçı tatarstanlılar yuq tügel. Şularnıñ berse – Zvezda Povolj’ya gäciteneñ baş möxärrire, ä ul waqıtta Qazan şähär Şurasınıñ deputatı Räşit Äxmätov. Ul 1991 yılnıñ 19 avgustında başlanğan waqiğalarnı menä niçek iskä ala.
İrtän mina iptäşem şaltırattı häm min Aqqoş küle baletın kürdem, ildä xakimiät alışındı, dip xäbär itte. Älbättä, nindider şok xälendä idem, niçekter real’ bulmağan närsälär kebek toyıldı miña. üzgärtep qoruğa qarşı buluçılar, menä nihayät kommunistlar yañadan xakimiätkä qayttı, demokratiägez bette, xäzer demokratlarnı törmä, lagerlar’ğa cibäräçäklär, dip bik şatlandı. 19 könne bez Prezident sarayına yanına bardıq, anda Mintimer Şäymiev yuq ide. Anıñ qarawı, anda bik ğorur qiäfät belän Revo İdiätullin kürende. Ul kommunistlar firkäse ölkä komitetınıñ berençe sekretare ide. Şuña da, GKÇP xakimiätkä kilgäç, Şäymiev urınına utıraçağına ışanğan ide ul. Läkin inde kiçkä ük qarşılıq xäräkäte başlandı, bez yaña xakimiätkä qarşı 10 meñnän artıq uram qäğäze yasap tarattıq. İkençe könne inde şok, qurqu bette, bar xalıq Mäskäwdäge Aq yortqa höcüm bulırmı dip kötä başladı Räşit Äxmätov äytüençä, 19 avgustta ber törkem deputatlar Qazannıñ tankistlarnı äzerläwçe xärbi mäktäpkä dä barğan. Anıñ citäkçese Mäskäwdän maxsus qarar bulsa, GKÇPnı yaqlap tanklarnı şähär uramına çığaraçağın beldersä dä, başqa xärbilär xalıqqa qarşı barmayaçağı xaqında äytkän. Ğomumän, xalıqnıñ 90-95 protsentı GKÇPğa qarşı ide ul çaqta, dip sanıy Räşit Äxmätov. Ul waqıtta milli häm demokratik köçlär berläşep, bergä köräştek. Bez Fäwziä Bäyrämova belän bergä idek ul könnärdä.
19-21 avgust waqiğaları Tatarstan yazmışına nindi tä’sir yasadı soñ, uñaymı, tiskäreme buldı alarnıñ yoğıntısı… Bu sorawğa Räşit äfände menä niçek cawap birde.
Minemçä, älbättä uñay tä’sir buldı. Çönki SSSR tarqaldı, bu respublikağa yaña etärgeç buldı. Respublika SSSR qısalarında soyuzdaş respublika bulıp qalırğa tieş ide. Bu Tatarstannı nindider üzläreneñ säyäsi uyınnarında qullanu ğına ide. Läkin GKÇP waqiğalarınnan soñ berençe märtäbä qurqu xise yuğaldı. Minemçä, Şäymiev tä näq menä şul waqıtnı çinovniklarğa tügel, ä xalıqqa tayanırğa kiräklege turında uylanğandır. Respublikanıñ 90nçı yıllardağı ciñüläre dä şuşı GKÇPnıñ ciñelüe belän bäyle. Ğomumän, älege waqiğalar bulmasa, yañadan xakimiättä avtoritar rejim qaytıp, Gorbaçevnı urınınnan alıp, Rusiädä xäzer bulğan kebek xakimiät urnaşır ideBu 1991 yıldağı 19-21 avgust könnärendä bulğan waqiğalar xaqında Räşit Äxmätov fikerläre ide.Gölnaz İlgizär


text:
İran räsmiläre 9 jurnalnı yaptı. Bu basmalarda çıqqan könbatış yoldızlarınıñ räsemnäre häm şäxsi tormışları turında mäğlümatlär "äxlaqsız" dip tabıldı. Tağın 13 basmağa kisätü yasaldı.
Angelina Jolie häm Cameron Diaz kebek kino sänğatkärlären İran mädäniät ministrlığı "äxlaqsız häm rişwätçelekkä batqan" Hollywood yoldızları dip atadı häm alar turında yazğan "Sobh-e Zendegi" jurnalın yabuın belderde. Jurnalnı kürüçelär – alarnıñ kieme ozın ciñle ide, dip söyli. Ämma başlarında yawlıq bulmağan.
Tıyılğan jurnallar ğadättä yäşäw räweşe, yoldızlar, kino häm ğailä mäsäläre turında yazğan bulğan. Alarnıñ berse genä, Kördistan vilayätendä çıqqanı ğına säyäsi häm sosial mäsälälärne dä yaqtırtqan bulğan.
İranda matbuğat irege assosiasiäseneñ matbuğat wäkile Şämsül Wäezin süzlärenä qarağanda, alarnı yabu – säyäsi qarar bulğan.
"Äxmädinicat xökümäte böten äybergä tıqşına. Monıñ säyäsät kenä buluı şart tügel. Räsmilär ädäbi häm mädäni basmalarnıñ üzlärenä buysınuın teli. Bu basmalar yabıldı, çönki alar mädäniät ministrlığınıñ säyäsäten ütämäde," - dide İranda matbuğat irege assosiasiäse wäkile.
Ministrlıqnıñ internettağı säxifäsendä jurnallarda basılğan keşelär häm alarnıñ şäxsi tormışı turında detallär xalıqnıñ näfesen qotırta, yuqqa-barğa ışanuğa etärä, basmalar şuña yabıldı, digän añlatma birelgän.
Yabılğannarnıñ "Haft" häm "Talaş" digännäre yäşlär arasında ayıruça populyar ide. Mäğlümat agentlıqları yäşlär xäbärsez qalır dip borçılmıy, çönki yoldızlar, kino häm mädäniät turında mäğlümat internetta küp. Ä menä jurnalistlar yazmışı – borçılu tudıra, di Şämsül Wäezin.
"Näticädä yözlägän jurnalist eşlären yuğalta, hönärlären üzgärtä yäki çit illärgä kitärgä mäcbür bula. Eşlären däwam itkännäre isä basım astında eşli. Boları menä turıdan turı yoğıntı bulsa, eşneñ tağın ber yağı bar ul – cämäğätçelek fikerenä täsir itü. Xalıqnıñ yaratıp uqığan basmaları bar, ämma xökümät alarnı bu basmalarnı uqu xoquqınnan mäxrüm itä," - di Şämsül Wäezin.
2005 yıldan birle İranda reforma yaqlı 50dän artıq basma yabıldı, distälägän jurnalist törmägä utırıtıldı.
Küptän tügel 16 yıl çığıp kilgän "Zanan" adlı xatın-qızlar jurnalı tıyıldı.
Parijda urnaşqan "Çiklärne Tanımağan Jurnalistlar" oyışması mäğlümatlärenä qarağanda, İranda jurnalistlar "üz eşlären eşlägännäre öçen" törmägä yabıla.
"İrannı bez Yaqın Könçığışta jurnalistlarnıñ iñ zur törmäse dip atıybız. Uzğan yılda 50dän artıq jurnalist qulğa alındı häm xökem itelde. Alarğa bilgelängän cäzalar 3 ay törmädän alıp ülemgä qadär," - dip söyläde Parijdağı oyışmanıñ Äfğanstan, İran häm Taciqstan eşläre wäkile Reza Moeni.
İrannıñ matbuğat assosiasiäse wäkile mädäniät ministrlığınıñ matbuğatnı küzätü idaräseneñ jurnallarnı yabu wäkäläte buluın şik astına quysa da, tıyılğan 9 jurnalnıñ yañadan çığa başlıyaçağına ışanmıy.


text:
Damir İsxaqov: Tatar ictimaği üzäge üzgärergä tieş
14nçe fevral, şimbä könne Tatar ictimaği üzägeneñ plenumı ütäçäk. Älege 15nçe plenum bik qatlawı şartlarda uza. 15 yıl elek bulğan waqiğalarnı, ictimaği üzäkne başlap yörüçe Marat Mölekov, Wafirä Ğizzätullina kebek bu dönyadan kitkännärne iskä alu yäki ayırım keşelärneñ milli xäräkätkä kertkän öleşe, ğibrätle xällärne iskä alu öçen şartlar yuq. Bügenge köndä ictimaği üzäk ni xäldä, ul yañaramı? Aña yäşräk keşelär kilep, eşlär canlanamı? Ällä, ğädättägeçä, mäğlüm keşelärneñ ber-berse belän bäxäsläşüe däwam itäme? Monısın şimbä könne kürerbez. Ä xäzergä şunı äytep bula - şimbä könne ütäçäk plenumğa berençelärdän bulıp TİÜne başlap yörüçelär Damir İsxaqov, Raşat Safin, Rafail Xäkimov kebek şäxeslär anda barmasqa qarar ittelär. Älege qararnıñ säbäpläre turında Damir İsxaqov söyli. Şulay uq ul Tatar ictimaği üzäkne saqlap qalu öçen eşlärgä kiräk ğämällär xaqında da üz fikerlären äytä.
Soñğı arada Tatar ictimaği üzägendä törle ığı-zığılar küzätelä başladı. Ä berär oyışma eçendä andıy tartqalaşular bar ikän, bu älege oyışmanıñ tarqaluına kiterergä mömkin. Minemçä, Tatar ictimaği üzäge, berençe tatar säyäsi oyışması bularaq, yäşärgä tieş. Läkin anda başqa keşelär – yäşlär kilüe zarur. Çönki anda xäzer eş alıp baruçı veterannar iske fikerlelär, alar iske ısullar belän eş alıp baralar. Xäzer bit zamana üzgärde, mitinglar, uramdağı piketlar waqıtı ütte. Aqıl belän eş itärgä kiräk bügenge köndä. Şuña da, ictimaği üzäkneñ eş ısulların üzgärtergä kiräk
Tatar ictimaği üzäge tiräsendä kilep tuğan wazğiät turında Damir İsxaqov menä şundıy fikerdä tora. Bu xaqta tulıraq itep bez sezgä kiläse tapşırularıbızda äle söylärbez.
Gölnaz İlgizär


text:
tatnet - tatar internetı yoldızları inalif - kamil älifbamı, xatamı?  time - 2003neñ iñ şäp açışları
tatnet yoldızları
Tatar internetı digännän. Yün ayında ütkän ul berençe cıyında min dä qatnaşqan idem. Tatar İnternetın, qısqartıp äytsäk, TatNetnı üsterü maqsatı belän oyıştırılğan bu çarada küp kenä qarar qabul itelde, şul isäptän, TatNet Yoldızları isemle bäygene oyıştıruda xökümätttän yärdäm soralğan ide. Äytergä kiräk, möräcägät cawapsız qalmağan. Bu şimbädä Qazanda Tatar İnternetınıñ iñ yaxşı säxifälären bilgeläw tantanası ütte. Anda bezneñ xäbärçebez Bikä Timerova qatnaştı. Xäzer ul sezne berençe TatNet Yoldızlarıbäygese näticäläre belän tanıştıra.
audio (bikä timerova, jüri äğzası älfiä miñnullina)
inalif vs. yañalif?
Azatlıq säxifäseneñ ciñüçelär arasında buluı bezneñ öçen urtaq quanıç buldı. Ni genä äytmä, Azatlıq säxifäse İnternetqa latin xärefläre belän çıqqan berençe tatar säxifäse. Döresen äytkändä, moña ğäcäplänäse yuq, şuşı könnärdä 50 yıllığın bilgelägän Azatlıq radiosı ğömer buyı näq menä latin xäreflären qullana. Şöker, soñğı waqıtta İnternetta latin imlasında tatar säxifäläre arta bara. Berük waqıtta İnternet öçen latinnıñ qaysısı yaxşıraq digän, bäxäslär tınmıy. Küptän tügel ber törkem tatar zıyalısı İnalif isemle yaña älifba täqdim itkännän soñ bu bäxäs yaña sulış aldı. Tatarstanda räsmi qabul itelgän 34 xärefle Yañaliftän ayırmalı bularaq, İnalifta ni barı 26 klassik latin xärefe, citmägän tatar awazları kombinatsiä belän birelä, alman, ingliz telendä sıman. Avtorlar, İnalifnı İnternet öçen qulay dip sanıy, yänäse, anıñ belän 26 xärefle standart töymäsarda, bernindi driversız yazıp bula. Xäyer, İnternetta härkemneñ telägänçä yazu xoquqı bar. Häm bu bäxäskä qatnaşmasqa bulır ide. Tik menä İntertatqa birgän ber äñgämäsendä latin öçen can atıp yörüçe Räzil äfände Wäliev, İnalifnı räsmiläşterü ixtimalın ıçqındırdı. Forsattan faydalanıp üz fikeremne äytep kitergä buldım. Süz dä yuq, Yañalif kamil älifba tügel. Läkin anı İnalif belän alıştıru çirattağı xata bulır ide. 26 xäref belän qotılu östenlek anısı, läkin berdän-ber. Şunnan soñ kimçeleklär başlana: misal öçen, xäref kombinatsiäläre, şul isäptän "ä", "ö", "ü" kebek awazlar öçen apostrof tamğasın, yağni östämä mögez qullanu textnıñ külämen arttıraçaq. Çönki bu suzıq awazlar telebezneñ kimendä 15 protsentın täşkil itä. Monnan tış semantik butalçıq tua. Äytik, İshaqov digän isemne, İnalifta İşaqov dip uqıyaçaqlar. İngliz yä alman alifbasın ürnäk itü urısız. Almannar üzläre dä älifbaları belän ğänägät tügel, läkin fälän ğasır tarixı bulğan imlanı üzgärtü ciñel eş tügel. XXI ğasır başında Tatarnıñ kamil älifba buldıru forsatı bar. Qaş tözätäm dip küz çığarmasqa ide. Minemçä, yünäleş başqa bulırğa tieş – çın mäğnädä kamil älifbanı här sanaqta qullanırlıq itep Unicode işe dönyaküläm sistemalarğa iñderü.
time: 2003 yılnıñ iñ şäp açışları
Xäreflär turında radiodan söyläw beraz awır, bu eşne qulğa qäläm totıp söyläşü kiräkter. Bügenge tapşıru näticälär tapşıruı buldı. Axırda min sezgä tağın ber yomğaq täqdim itäm. Anı amerikanıñ abruylı Time jurnalı tözegän. Yılnıñ keşesen, waqiğasın bilgeläw belän dan qazanğan bu jurnal soñğı waqıtta yılnıñ iñ şäp açışların da terki başladı. Şulay itep, Time jurnalı tarafınnan 2003 yılda iñ şäp dip tabılğan açışlar! Alarnıñ berniçäse belän sezne Bikä Timerova tanıştıra:
audio (bikä timerova)
Tokio universitetı ğalimnäre keşene kürenmi itä torğan kiem yasap çığarğan. Sere şunda: keşegä här yaqlap videokameralar berketelä. Anıñ artındağı sürät maxsus kiemneñ alğı yağına töşerelä. Näticädä keşe kürenmi digän täsir qala.
Tağın ber üzençälekle kiemne Adam Winton belän Yolita Nugent «tekkän». Berençe qaraşqa ğadi jaket. Ämmä xujasına qurqınıç yanasa, ul saqlaw çarasına äylänä. Yat keşe qağılsa anı 80 meñ volt köçendä elektr suğa. Jaket ğadi batareidan eşli. Süngän xälendä ul zäñgär nurlar belän uynap tora, yänäse: yaqın kiläse bulmağız!
Çirattağı aqıllı cixaz kuxnya öçen yasalğan. Ul üzenä berylı suıtqıç häm miçne berläştergän, İnternetqa totaşqan. İrtän eşkä kitkändä äytik itne suıtqıçqa quıyp kitäseñ. Eştän kiter aldınnan kesä telefonı aşa signal cibäräseñ. Qaytuğa sine äzer qaynar aş kötä. Bu aqıllı cixaz satuğa kiläse yılğa çığa.
Motorolla häm Frog Design şirkätläre texnologiäneñ «soñğı süze» bulğan küzlek yasağan. Ğadi qoyaş küzlege, ämmä qısasında bik keçkenä videokamera, sul pıyalasına monitor, kesä telefonına totaşu öçen qolaqçınnar. Bu küzlek belän foto, video sürätlär töşerep, İnternetta gizep, elektron xatlar uqıp bula. Satuğa 2006 yılda ğına çığa.
Çirattağı yañalıq grip taralğan bu salqın könnärdä ayıruça urınlı. Medlmmunne Vaccines laboratoriäsennän Hunein Maassab gripqa qarşı FluMist digän vaksina yasağan. Üzençälege şunda: ul enä belän tügel, ä borınğa sipterep kertelä. Sulış yullarında xasil bulğan matdälär keşeneñ gripqa qarşı toru säläten 10 tapqır arttıra. Bu yaña darunı bigräk tä enädän qurıqqannar yarata ikän. Ber dozanıñ bäyäse 50 dollar.
Tağın ber daru, irlärneñ ğäyräten çarası. Mäşxür Viagranıñ köçle köndäşe barlıqqa kilgän. Lilly şirkäte yasap çığarğan Cialis isemle tabletlar irlär belän moğciza qıla ikän. Amerikannarnıñ Viagrası 4 säğätkä citsä, Yevropada yasalğan Cialisnıñ qödräte 36 sägätkä citä. Time jurnalı, xäzer xatın qıznıñ käyefen kütärä torğan daru ğına uylap çığarası qaldı inde, dip şayarta.
Time jurnalı bäyän itkän 2003 yılnıñ iñ şäp açışlar isemlegendä menä şundıy närsälär bar. Ä berençe urınnı İnternet aşa muzıqa täqdim itä torğan Apple kompaniäseneñ iTune sisteması alğan. Belgeçlär aña zur ömet bağlıy. Bik zur tabışlar kiterä torğan, ämmä piratlar arqasında körçekkä terälgän muzıqa industriäsen qotqaru çarası dip sanıy. Bu İnternet kibetennän härkem ber dollarğa teläsä nindi cır satıp ala häm küpme kiräk tıñlıy ala. Döres, tıñlaw öçen şul uq Applenıñ iPod isemle uynatqıçı kiräk. Şuña da qaramastan yaña muzıqa kibete zur qızıqsınu uyattı. Küptän tügel anıñ Windows öçen versiäse çıqtı. 2-3 kön eçendä anı İnternet aşa millionlağan keşe alğan.
Şöker, xäzer İnternetta tatar köyläre täqdim itkän säxifälär dä kürenä başladı. Döres, älegä alar andıy tabış kiterä almıy, qayberläre cırlarnı buşqa, ber tapqır tıñlaw şartı belän birä. Bügenge tapşırunı İnternettan alınğan şundıy ber köy belän tämamlıym: Oskar Usmanovnıñ äsäre Millenium dip atala. Tatmp3.narod.ru säxifäse tatar köylären ber tapqır tıñlaw öçen täqdim itä. Min bu köyne sezneñ belän tıñlarğa buldım, xörmätle tıñlawçılar. Avtor açulanmas dip ışanam.
Tapşırunı äzerläwdä qatnaşqan Bikä Timerova häm min Ali Gilmi bügenä sezneñ belän xuşlaşabız. İsänlek-sawlıq häm dä kiläse yılda Fän wä Texnologiä qazanışların faydalanıp bäxetle ğömer itüegezne teläp qalabız. Bezneñ belän bulığız.


text:
Yaponia Tışqı eşlär ministr Tähranda
Säfär waqıtında kön üzäk temalar, ike taraflı mönäsäbätlärdän qala, Äfganstandagı soñgı wazğiät häm İrannın Atom programı turında bulaçaq.
Söyläşülär şulay uq, İranda qulğa alıngan jurnalist Roksana Sabärineñ açlıq totı çarasına turı kilä.
AQŞ watadaşı bulgan Roksananıñ änise Yaponiadan bula.
Şulay uq İranda ber möddättän birle açlıq iğlan itkän Amerikan jurnalistı Roksana Sabärine yaqlaw uñayınnan, küp keşe qatnaşında yaña açlıq çarası tärteplänäçäge xäbär itelä.
''FreeRoxana'' dip atalgan çarada, ber täwlek buyına çiratlaşıp açlıq totarga teläktäşlek beldergän keşelär ezlänä. Berençe çaranıñ dönya matbuğat köne uñayınnan 3. mayda başlana alaçagı belderelä.


text:
Xikmätle xällär
Härkem üzençä batırlıq kürsätä yäki fidaqärlege belän baş qatıra. Tübän Qamada yäşäwçe Waleriy Mäxmütov 9 ay eçendä 240 nçı razmerlı botinka yasağan. Şuşı ayaq kiemeneñ ozınlığı 1 metr 63 sm, awırlığı – 60kr. Waleriy Mäxmütovnıñ bu botinkası Rusiäneñ «Levşa» dip atalğan rekordlar kitabına kertelgän.
Tatarstannıñ şärab yasawçı şirkätläre xurlıqqa qaldı. Çönki respublikada yasala torğan şarabeneñ küläme bik qatı kimegän, di. Ayıqlıq häm imanğa kerü turında uylawçılar quanmasın. Tatarstanlılar barıber xämer eçüdän tuqtamıy. Respublikada satılğan şärabeneñ 70 protsentı çittän kertelgän. Dimäk, eçärgä kitkän aqçanıñ da 70 protsentı çitkä kitä digän süz. Xätta Tatspirtpromnıñ araqı çığaru küläme dä 8 protsentqa kimegän. Quanıçlı xäl diär ideñ dä, matdi yaqtan byudjetqa zıyanı bar dilär. Araqı yaratuçılar çittän kitergänne çömerälär.
Anıñ qarawı, avtobus yasawçılar üzlären yaxşı yaqtan kürsätte. Qazannan Çallığa poyız yäki elektriçka belän barsañ, şaqtıy waqıt ütä. Häm poyızlar siräk yöri. Timer yulçılar tottılar da, avtobusnıñ rezin tägärmäçlären timergä alıştırıp, şpallar östennän cibärdelär. Avtobus cılı, yomşaq häm anı passajirlar belän tutıru da ciñel. Dimäk, anı yışraq yörtergä mömkinlek bar. Avtobusı da KamAZnıñ Neftekamskiydağı zavodında çığa buğay. Tatarstanğa da, Başqortstanğa da faydalı eş bu. İke respublikanıñ igelekle eşläre tağı da kübräk bulaçaq dilär.
Penza yıraq. Anda Qazannan baru öçen yartı yulnı poyız belän, annarı maşinada barırğa kiräk. Aları da siräk yöri. Qazannan Penzağa tup-turı bara torğan avtobus marşrutı bu atnada açıldı. 450 täñkäñne tüliseñ dä, irtänge 7 yartıda yulğa çıqsañ, kiçkä Penzağa barıp citäseñ. Ğömerdä bulmağan närsä. Şuña kürä ul moğciza bulıp kürenä dä.
Şähärdä avtobus, tramvay, trolleybuslarda yörgän pensionerlarğa proeznoy bilet alu bik caylı. Alar öçen bäyäne 600 sumnan 200 täñkägä töşerep, kibetlärdä sata başladılar. Taşlama urınına oçsızlı proeznoynı barısı da xupladı. Ämma, xäzergä şul proeznoylarnıñ 10 protsentı ğına satılğan. Dimäk, aqçanı käğäzgä äyländergänçe, aqçanı kesädä yörtü caylıraq ikän.
Menä şundıy al'ternativa, saylaw xoquqı bulğaç, keşe baş watıp integä. Elek niçek kiräk, şulay quşıla ide häm härkem ber ük törle tovarlarnı alıp, ber ük televizordan ber ük tapşırularnı qarıy ide. Nu, räxät, nu, tınıç ide.
Köndäşlekneñ bazarda yarışunıñ milli-mädäni yağı da bar. Bügen irtän Çexov bazarı yanındağı Gorpeçat kibettän gäcitlär alam. Näq 10 adımda tağı ber gäcit kioskı bar. Ä bit soñğı yıllarda ğömer buyı gäcit satqan uram kibetlärenä sıra, tämäke, pepsi-colalar tutırılğan idelär. Gäcit alır öçen ällä qaylarğa barırğa turı kilä. Ä monda ikäw. Berse Gorpeçatneke, ikençese – Ekspress-peçat dip atalğanı – xosusıy kibet. Häm ikençese böten Rusiä külämendä eşli, Mäskäwdän idärä itelä. Miña barıber, kemneke bulsa da, gäcite genä bulsın. Ğorpeçatnekendä “Mädäni comğa” da, “Watanım Tatarstan” da başqa cirle basmalar da satıla. Xosusıy kibettä dä alar beraz bar, ämma kimräk. İkesendä dä yaltırawıqlı, täti jurnallar küpçelekne täşkil itä. Alarnıñ berse ikençesen ciñär, beterer öçen açılğan ikän. Yuğisä bit, ber poçmaqta berse, kürşe uramda berse torsa – qazanlılarğa caylı bulır ide. Yuq, bolar bergä. “Aqçarlaq” restoranı yanında da alar bergä, başqa cirlärdä dä parlaşıp utıralar. Ciñep çıqqanı Tatarstan yäki tatar basmaların bötenläy satmıy başlasa, sezdän fayda yuq disä – ni äyterseñ. Häm alar faydalı, respublika, millät öçen kiräk basma taratu turında uylıymı ikän? Monısı şikle. Şulay da, bötenläy möstäqil, çın Qazan kibeten kürgänem bar. Ul timer yulı vokzalında. N.İ.Xarçenqo digän xucanıñ kibetendä barlıq tatar basmaları, kalendarlär, tübätäylär satıla. Ul Xarçenko bezneñ millät keşese tügel buğay. Ä tatarça basmalar ütmi dip, zakaz birmäwçelär yış qına tatarlardan bula. Xikmät bit bu, döresräge, äkämät.
Rimzil Wäli


text:
Tobol Däwlät Pedagogiä Univetsitetınıñ rus-tatar bülegenä 50 yıl
-ЭTo Haшa изюMиHka Ha caMoM дeлe. Mы эTиM ropдиMcя. Ecли Mы бepeM ByЗы близлeжaщиe, Mы cчиTaeM, чTo Takaя изюMиHka Toлbko y Hac. TpaдициoHHo эTo oTдeлeHиe HaзыBaeTcя pyccko-TaTapckoe. TpaдициoHHo roToBили yчиTeлeй pycckoro языka и TaTapckoro языka и лиTepaTypы. И бoлbшe TaM шar B лeBo, шar B пpaBo иckлючaлcя. Mы пoдyMaли, чTo эTo He пpaBилbHo. HaциoHaлbHaя шkoлa эTo He Toлbko языk. ЭTo и дpyrиe пpeдMeTы. ЭTo иcTopия, дpyrиe иHocTpaHHыe языkи. MoryT быTb и дpyrиe coчeTaHия. yчиTeлb TaTapckoro и иHocTpaHHoro языka peaлизoBaHo. yжe BTopoй roд peaлизyeTcя. ДyMaeM cepbeзHo oб yчиTeлe TaTapckoro языka и иcTopии. И o cпeциaлизaции пpakTичeckaя жypHaлиcTиka.
Yuğarı uqu yortlarında milli belgeçlär äzerläwçelär yuq tügel. Ämma Tobol pedagogiä institunınıñ başqalardan ayırmalı bularaq bu bülektä üzeneñ kandidatlıq dissertatsiäse yaqlaw şurası bar. Rektor süzlärençä anı açu häm Mäskäw aldında kiräklegen dälilläw ber dä ciñel bulmağan. “Tatar ğilme öçen änä Qazan bar, şul citmägän meni inde digän süzne aña hätta WAQ ta da äytkännär”. Seber tatarlarınıñ üzençälekle xalıq buluın, anıñ tarixın, mädäniätın, ädäbiätın, telen öyränü zur iğtibar sorawın qabat-qabat söyläp kürsätergä turı kilgän. Bu kandidatlıq dissertatsiäse yaqlaw sowetında 4 keşe yaqladı. Ä iñ berençese - institutnıñ tatar tele häm ädäbiätı kafedrası uqıtuçısı, Wağay rayonınıñ Yurmı awılı qızı Miläwşä Azisowa buldı. Filologiä fakultetınıñ tatar tele häm ädäbiätı kafedrası citäkçese filologiä fännäre kandidatı Flera Säyfullina süzlärençä, alar matur ber ğäilä şikelle yäşilär.
-Kafedra eşe belän çın küñeldän qänäğät dip äytä alam. Bezneñ kafedra uqıtuçıları eşlägän qädär uqıtuçılar ber kafedrada da yuq. Härber balanıñ bez ata-anasın beläbez, mäktäben beläbez. Ni däräcädä uquın, ekzamennarın qaysı çisloda kem birgänen beläbez. Härber uquçını qullarınnan totıp obşçejitiägä barıp urnaştırabız. Ay sayın tikşerep yöribez obşçejitiädäge xälen. Kafedranıñ eşe buyınça min qänägätmen 125 %qa.
Kafedralarda yaqlaw sowetı başqalarda yuq, bezdä genä. Aspiranturalar da berniçä genä kafedrada bar, şul isäptän berençelärdän bezdä buldı. Bügenge köndä kafedrada 8 ğalim bar. 3 fän doktorı: Rawil Wafeyev Xantı Mansiyskiydan, Mirfatix Zäkiev, Färit Yäxin Qazannan kilep yörilär. Annan qala üzlärendä 3 fän kandidatı eşli. 2 yäş uqıtuçı aspiranturada uqıy. Kiñ qırlı fänni eş alıp barıla. Seber tatar teleneñ fänni üzençäleklären häm başqa tellär belän çağıştırıp öyränälär. Seber tatarları arasınnan çıqqan ğalimnärne häm alarnıñ icatın öyränep dönyağa çığaralar. Mäsälän Mäwlikäy Yumaçıyqovnı, Şäkür bine Ğawaznı kemnär genä belä ikän? Könbatış seberdäge xäzerge çor ädäbiätı- Bulat Söläymanov, Yaqub Zänkiev häm başqalar da çittä qalmıy. Äle yaña ğına Flera Säyfullinanıñ yuğarı uqu yortları häm pedkolledjlar öçen “Tömän ölkäse tatar ädäbiätı” digän kitabı dönya kürde. Fännär kandidatı Klim Sadıqov milli mäktäplärdä tatar telen uqıtu metodikası buyınça fänni ezlänülär alıp bara. Flera Sägit qızına qädär kafedranı Rawil Wafeyev citäkli. Rawil Wafeyev rus-tatar bülege yañadan torğızılğaç Qırğızstannan tuğan yağına qayta. Häm iñ berençe keşe bulıp ul institut citäkçelege aldında tatar tele häm ädäbiätı kafedrası açu kiräklegen äytep çığa. -Uqu taläbe buyınça bezgä kafedra açu kiräk ide. Bu mäsälä sowetta quyılğan ide. “Rus-tatar bülege bulıp, tatar bülegeneñ kafedrası bulmasa bu fiksiä dip äytkäç, Yekovenko sowetqa quyıp xäl itte.
Qayberäwlär üpkäläp quyalar Xantı-Mansiyskiyğa kitüemä. Mine anda menä monday uq milli bülek açarğa çaqırdılar. Min kilgänçä xantlarğa, mansilarğa rodnoy yazıq digän yuq ide. Anı açu öçen monda täcribä bar Tobol şähärendä. Ul täcribäne qullanıp anda açarğa kiräk ide. Yugoriä däwlät universitetınıñ humanitar eşlär prorektorı, ğalim Rawil Wafiev süzlärençä, Tobol täcribäse tönyäq xalıqlar öçen ürnäk bulıp tora. Tobolnıñ zur täcribäsenä tayanıp Tömän däwlät üniversitetında ğalimä Xänisä Alişinä tırışlığı belän studentlarğa tatar tele belgeçlege birelä başladı. Bäyräm tantanasında studentlar belän dä gäp qorırğa turı kilde. Zilä Zaripowa, Ruzana Taxirowa 4nçe kursta uqıylar, Roza Wäliewa 3nçe kursta. Ä Zölfirä Muraliewa isä kürşe Omski ölkäseneñ Çernadım awılınnan. Alar barsı da awıl qızları. 400 sum stipendiä alalar. Anıñ östenä tağın 500-600 sum matdi yärdäm alıp toralar. “Stipendiä citä!” dilär qızlar. Tulay toraqta da yäşäw qurqınıç tügel ikän. Bik nıq saqlıylar, bik qatğıy taläplär quyılğan. “Awıldan kilgän bäräñge, qaymaq, it, änilärebez peşerep cibärgän şäñgälär aqçanı totıp betermäs öçen teräk bulıp tora dilär”,- alar. Tik menä Omski yağı qızı Zölfirä genä yılğa ike märtäbä qayta ala. Ara yıraq. “Bik kiräk bulsa aqça cibärälär. Ä bolay stipendiäne citkerergä tırışam”,- di ul. Ğazinur İzmaylov tumışı belän Toboldan. 4nçe kursta uqıy. Başta institutqa kergändä tatarça bik naçar söyläşkän ul. Xäzer isä üze äytmeşli “yararlıq”. Betergäç eşkä qaya barasın älegä belmi. Mäktäpkä kitär ide uqıtuçılarnıñ aqçaları az. “Şuña kürä, kübese mäktäpkä barmıy”,- di Ğäzinur. Lida 4 nçe qursta uqıy. İre Dinar belän, ul şulay uq student, bäbi kötälär. Berençe kursta tanışqannar. Ber-bersen söyüläre student tormışınıñ awırlığına kirtä bula almağan. Alar öçen student tormışınıñ iñ awır yağı - fatir mäsäläse. Fatirğa meñ sum, ike meñ sum da tülägän oçraqlar bulğan. Küp oçraqta azıq-tölek belän dä, aqçalata da awıldan ikeseneñ dä äti-äniläre yärdäm itep tora. Lida bäbi tapqaç çittän torıp uquğa küçmäyäçäk. Awıldan änise kilep bäbine qaraşırğa wäğdä itkän.
-Härwaqıtta da şundıy matur yawlıq bäyläp yöriseñme? -Härwaqıtta da. -Sere närsädä? -Namaz uqıym. Rüzä oşlayım. -Dinar moñarğa qarşı tügelme? -Şulay uq namaz uqıy. -Sez üzegezne bäxetle sanıysızmı? -Allağa şöker!
Tağın ber student belän gäp qorırğa turı kilde. İlşat Xalitov çatırdatıp tatarça söyläşä, Tübän Täwde rayonınıñ Buxarıyn awılı yegete ul. 3nçe kursta uqıy.
-VUZnı betergäç qaya barırğa uylıysıñ? -Min militsiägä kerergä dip uylıym inde üzemnän. Belmim niçek kilep çığar. -Ni öçen? -Yuğarı belem belän kersäñ anda zwanie birelä keçkenä bulsa da. Urnaşırğa ciñel dip işetkän idem min.
Flera Säyfullina süzlärenä qarağanda bülekkä uqırğa kergän studentlarnıñ belem däräcälären ğömüm taläplär belän çağıştırsañ, 5-6 nçı sıynıf tiräse. İñ aqsağan yaq - ädäbi äsärlär uqılmağan. Ämma aralarında tatar ädäbiätın bik yaxşı belgännäre dä oçrap quya. Ğayaz İsxaqıy turında menä digän itep söyläp birüçelär dä bar ikän. 5 yıl däwerendä studentlar tatar telendä 5 meñ säğät törle fännärne öyränälär. Annan qala böten tärbiä çaraları, därestän tış bulğan eşlär, uqıtuçılar belän üzara aralaşular tatar telendä genä alıp barıla. Ämma kafedra citäkçese äytüençä, 15 yıl uqıtu däwerendä ber genä mäktäptän dä, “bezgä tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçısı kiräk, betergännärneñ bersen cibärä almassızmı”,- digän soraw bulmağan.
-Min närsägä genä ömetlänäm - köç yuqqa kitmäs. Öydä bulsa da, balaları belän bulsa da şuşı yünäleştä eşlärlär äle. Qaydadır urıs mäktäplärendä dä eşlärgä turı kilgän oçraqta da balaların milli ruxta, milli iman belän nindider tatar ruxında tärbiälärgä yärdäm itsä dä, ber studentnıñ ike balası tuıp ike balası da tatar balası bulıp üssä dä bezneñ faydabız, izgelek eşlärdä suğa salmabız, qaydadır bezneñ eşneñ näticäse bardır dip ömetlänäbez. Başqaça mömkin tügel.
Bülek bäyrämendä qunaqlar küp ide. Alabuğa, Stärletamaq, Qazan häm başqa şähärlärneñ yuğarı uqu yortlarınnan wäkillär qatnaştı. Tatarstan respublikasınıñ fän häm mäğärif ministrı yärdämçese Sabirov äfände üzeneñ qotlaw süzendä Tömän ölkäse belän Tatarstan arasında mäğärif äşlärendä bağlanışlarnıñ yıldan-yıl üsüen bilgeläp ütte. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Wäliulllin Tobol pedagogiä institutındağı bu bülekneñ böten Rusiä külämendä etalon bulıp toruın äytte. -Bu çın mäğnäsendä şulay häm alarnıñ Tatarstan belän nıq elemtädä toruları bik quanıçlı. Häm anı bez Qazanda torıp ta şulay ikänen çittän küräbez. Räsäy buyınça qarağanda, küp mäktäplär yabılğanda, Tobol tatar bülegeneñ şulay itep eşläp kilüe häm inde üzeneñ däwerendä 250 studentnı çığaruı, yañadan kandidatlıq dessertatsiälären yaqlaw buyınça sowet açılu ul alar öçen bik zur küreneş. Ägär cirle organnar üzläreneñ mädhiälären birmäsälär bu eşlärneñ barsın da eşläp bulmas ide.
Qunaqlar arasında uzğan ğasırnıñ 50nçe yılları urtasında Tobolda rus-tatar bülegendä belem birgän uqıtuçılar Qazannan kilgän ğälimnär Qazan däwlät pedagogiä universitetı professorı, filologiä fännäre doktorı Färit Xatipov häm Qazan däwlät universitetı professorı, filologiä fännäre doktorı Azat Äxmädullin da bar ide.
-Min Min Qazan däwlät uniwersitetında dissertatsiä yaqlağaç monda naprawleniä buyınça kildem. Bezdän ber yıl alda Ğabdelxäy Äxätov kilep kafedrada da eşli başlağan ide inde. Ul kafedranı oyıştıru burıçların ütärgä tieş ide. Bez Ğomär Sattarov belän 55 nçe yılnı kildek. Kafedranı tuplıy başladıq. Azat Gilmullowiç ber yıldan soñ kilde. 56 nçı yılnı. Kafedra ällä ni zur da tügel ide. Şähär häm ölkä tormışında ber kultura üzäge räweşen aldı. Anda uquçılarğa leksiälär uqu belän genä çiklänmilär ide. Awıllarğa da çığıp leksiälär uqıylar. Şähär külämendä muzıkal ädäbi kiçälär konsertlar ütkärälär. Şähär teatrında, ölkä teatrında spektäkllär quyalar. Menä gazeta oyıştırıldı bit inde. Min anda ber yıl cawaplı sekretar bulıp eşlädem. Ğomümän görläp aldı ul. -Kilügä iptäşlärem täqdime belän bez spektakl quyarğa uyladıq. Häm quydıq närsäne digen? Kärim Tinçurinnıñ “Zäñgär şälen”. Ul bit massovkalar belän bara. Anda muzıka, anda cır. Şunda bezneñ uqıtuçılar barsı dip äyterlek Äxätovtan başqa barsı da şul spektäkldä qatnaştılar. Färit Mirğälimowiç ta, Ğomär Sattarov ta. Min inde Bulat rolendä. Dekabristlar salğan däwlät teatrında eşlädek bez anı. Awıllarda kürsättek. İkençe yılnı bez kiñäştek tä ansambl'' oyıştırırğa uyladıq. 30 keşelek ansambl''. Mandolinalardan, bayannardan torğan üzeneñ soprowojdenie törkeme bar ide. Biyülär quyıp. Ul äybät kenä kilep çıqtı. Nu annarı kitergä turı kilde inde. -Nik kittegez? Nik qaytıp kittegez? -Çönki beterä başladılar monda bülekne.
Tömän ölkäsendä millli belgeçlär äzerläwneñ tarixına kilsäk, ike yünäleştä alıp barıla. 1930 nçı yılda Tömändä tatar peduçilişçesı açılıp, berniçä yıldan anı Tobolğa küçerälär. Ä Dmitriy Mendeleyev isemendäge Tobol däwlät pedagogiä institutınıñ filalogiä fakultetındağı rus-tatar bülege tarixına kilsäk, 1950 nçe yılda Tömän pedagogiä institutında rus häm tatar tele-ädäbiätı uqıtuçıları äzerläwçe fakultet açıla. 54 nçe yılda fakultetnı Tobol şähärenä küçerälär. Qazan däwlät pedagogiä institutı uqu plannarı häm programmalar belän yärdäm itä. Ä Qazan däwlät universitetın beterüçelär tatar tele häm ädäbiätı kafedrasına nigez salalar. Anıñ citäkçese filologiä fännäre kandidatı Ğabdelxäy Äxätov bula.
Nail Alan, Tömän


text:
İstihâre duâsı budur;
“Allâhümme innî estehîruke biilmike, ve estakdiruke bikudretike, ve es’elüke min fadlikelazîm Feinneke takdiru ve lâ efediru ve tâ’Iemü ve lâ a’lemü ve ente allâmül guyûp. Allâhümme in künte tâ’lemü enne hâzelemre hayrun lî fi dîni ve meâşî ve âkibet-i emri ve âcil-i emrî ve âcilihi Fakdirhü li ve yessirhü lî sümme barife lîfîhi. Ve in künte tâlemü enne hâzel emre şerrun lîfı dîni ve meâşî ve âkıbet-i emri ve âci¬li emrî ve âcilihîfasrifhü annîvasrifnî anhü vakdir liyel hayre haysü kâne sümme erdim bihî.”
İstihâre Duâsı Nasıldır?
İstihâre duâsı budur;


text: Bu uzğan atna axırında bulğan Rusiä konstitutsiä mäxkämäse utırışında qaraldı.Başqortstan neft şirkätläre ofşort yärdämendä 13.8 milliard sum külämendä salımnan qotılıp qalğan ide.Yıl başında Rusiäneñ arbitraj mäxkämäse anı tülätü turında qarar çığarğan ide.Başqortstan yağı monıñ belän kileşmi Rusiäneñ konstitutsiä mäxkämäseneñ añlaluın soradı.Konstitutsiä mäxkämäse ofşort taşlamalar belän faydalanu Däwlät duması tarafınnan kire qağılu säbäple , tülätüneñ qanunıy buluı turında belderde.Şulay itep , bu mäsälädä soñğı noqta quyıldı.Döres , alda Awropa mäxkämäläre dä bar , läkin Başqortstan yağınıñ aña birergä cıyınuı turında xäbälär yuq.


text:
-Anaşım, sabağımmen qatar jumıs istewge ruqsat etesiz be? -Qulınım-aw şarşay`sıñ ğoy`. Onıñ üstine sabağıña qalay` ülgermeksiñ? -Ülgeremin apatay`ım, ülgeremin. İnim bolsa ösip qaldı, üşewmizge bir öziñizdiñ jalaqıñız azdıq etedi emes pe, sizge de demew boladı. Artılğan aqşasına özime kïim-keşek alıp turamın. Qızınıñ qatarınan qalğısı kelmegenin sezgen anası sol kezde ruqsat bergen bolatın. Anasınıñ razılığın alğan Nazerke, oqwınan şığa salısımen qaladağı awrwxanalardan jumıs qarastıra bastadı.
Özi medïcïnalıq kolledjde ekinşi kwrsta oqïtın. Ne de bolsa bolaşaq mamandığı töñireginde jumıs istegendi jön körgen. On kün jürip, äzer degende qaladağı awrwxanalardıñ biriniñ xïrwrgïya bölimine sanïtarka bolıp jumısqa ornalastı. Jalaqısı az, degenmende özine unay`dı. Öziniñ közdegeni de osı. Oqwı ayaqtalğanşa osı jerde jumıs istep, dïplomı qolğa tïgen soñ, osı mekemede medbïke bolıp qalwğa mümkindik twadı. -Sälem Nazerke. Jumısıñ quttı bolsın!- dep erteñine oqwına kelgende eñ alğaş bolıp qurbısı Qaraşaş kuttıqtadı. -Ïya, awmïn - degen qız üsteldiñ üstine kitaptarın şığara bastadı. Jumısım sabağıma eş kedergi bolmay`dı dep anasına ğana emes, özine de sert bergen qız kündelikti küy`beñ tirlikke batıp ketti. Qaraşaşpenen tek sabaq arasında söy`lesip jürgeni bolmasa, kurbı dep ay`twğa kelmey`di de. -Anaşım, men ketip baramın, keşki asqa kelmey`min. Bügin emtïxan tapsırıp keş şığamız. Birden jumısqa ketemin. Bul kezde Nazerkeniñ awrwxanada jumıs istep jürgenine jartı jıl waqıt ötken bolatın. Bügin de sol jumısqa barw kerek. Keşki asın asığıp jürip sömkesine salıp üy`den jügirip şığıp ketti. - Salamatsız ba, dériger? - Salamatsıñ ba Nazerke! Emtïxan qalay` tapsırdıñ? - Şükir ağay`, şükir. Bul xïrwrgïya böliminiñ bas därigerimen kündelikti äñgimelerdiñ biri bolatın. -Bügin altınşı palatağa awır xalde nawqas jattı. Tüngi kezekte medbïkemen birge sonı qadağalay`sıñ- dep tapsırdı. Kïimin awıstırıp, jıldam altınşı palatağa qaray` şığıp ketti. -Salamatsız ba, Qanjar ağa! Bügin qalıñız qalay`? -Jaqsımın, qızım. Däriger birer künde üy`ge qay`tasıñ -dey`di -Jaqsı bolıptı ağa. Siz üşin qwanıpgtımın. Qastarıñızğa jañadan körşi kelipti. Sonı qadağalay`sıñ dep tapsırıp edi. - Durıs qarağım, durıs. Narkozdan key`in äli esin jïğan joq. Äne jatır-dep tömengi jaqta jatqan jası otızdan asqan bir jigitti körsetti. Basın däkemen mıqtap tañıp tastağan. Qolında gïps. Äsili jol apatına tüskenge uqsay`dı. -Jaray`dı, Qanjar ağa, men basqa şarwalarımdı istey` berey`in-dep şığwğa ıñğay`lana bergen kezde, nawqas qïmıldap sw suradı. Derew üsteldiñ üstinde turğan şını qumıradan sw quy`ıp basın aqırındap köterip işkizdi. Özinen eki ese ülken ekeni körinip tur. Degenmen de sımbattı eken degen oy`, sanasınan jügirip ötkenin jas qız özi de bay`qamay` qaldı.
Bolaşaq medbïke bolğandıqtan bas däriger Nazerkege awrwlardıñ tarïxımen tanıswına ruqsat bergen bolatın. Sodan key`in kez-kelgen nawqastıñ tarïxımen tanıswdı ädetke ay`naldırğan. Bul jolğı oy`ı jigittiñ esimin bilw edi. Esimsey`itov Erjan. Otız eki jasta. Töbelestiñ saldarınan tüsken eken. Bölmeden derew şıqtı da, altınşı palatağa qaray` qay`ta ayandadı. Bul oy`ınan özi de qısılıp keledi. Tağı bir närse qajet bolıp qalğan şığar degen jelewmen, bir körip ketkisi kelip tur. Palatağa kirse Qanjar ağa uy`ıqtap qalıptı. Al, Erjan bolsa şalqasınan tüsip, oyaw jatır. - Qalıñız qalay`, ağay`? Öz-öziñizge keldiñiz be? - Ïya, sulw medbïke-dep qaljındap qoyadı. Esin jaña ğana jïnasa da közi jügirip, bir ornında turmay`dı eken. -Esimim Erjan -Bilemin ağay`. Birdeme qajetpe? - Joq. Mına narkoz äli taramağandıqtan ba, raxat küy`de jatırmın-dedi. Operacïyadan key`in awrwlardıñ jağday`ın jaqsı biletin sanïtarka bul sözge asa män bermegen bolatın. Mine, osıdan key`in Nazerke altınşı palatağa jïi keletindi şığardı. Eresek demeseñ, Nazerkege Erjannıñ bir büy`iri bürıp turatın sïyaqtı körinedi. Key`de bolaşaq medbïkesiñ ğoy` dep ekpe de saldıratın. İşi-bawırına kirip turğan jigit jas qızdıñ sanasın aqırındap jawlay` bastadı. Solay` arada eki-üş kün ötken soñ oñaşa şaqırıp alıp, Nazerke otadan key`in süy`ekterim sırqırap baradı, mağan awırtpay`tın däriden äkelip beresiñ ba?-dep ötindi. Bul däriler tek bas därigerdiñ ruqsatımen bolatındıqtan, Nazerke köñili ketken jigit üşin qoy`madan jasırın alıp berwge bel şeşti. Sodan key`in künde nemese künara Erjanğa wkol tasïtın boldı. Ol kezde Erjannıñ kim ekenin bilmey`tin edi. Awrwxanadan şığar kezde ekewi telefon almasıp qaldı. Arağa eki kün salıp xabarlasqan jigit, dostarımen tanıstırğısı keletinin ay`ttı. Qala şetindegi eki qabattı üy`lerdiñ birinde turadı eken. İşke kirgende adamğa jağımsız bir külimsi ïis qolqasın jarğan kezde, boy`daq jigit, kütim bolmağandıqtan şığar dep topşıladı. Bular kirgende işte eki jigit pen bir kelinşek otır eken. -Mınaw Serik, ar jağında otırğan Darxan- dep tanıstırdı. Ekewiniñ de közi bir orında turaqtamay`, Erjannıñ közi sïyaqtı oy`naqşıp tur. -Sälem sulw qız-dep Serik birinşi bolıp qolın sozdı. Al, mınaw aramızdağı sulwımız Ay`gül. Darxannıñ kelinşegi. Ay`nalasına köz jügirtken Nazerke, üy`diñ jupını ekenin kördi. Teledïdar men toñazıtqıştı bılay` qoy`ğanda, jöni tüzw tösenişter de körinbey`di. Serik pen Darxanğa jas qızdı maqtap tanıstıra bastadı. Ekewi bolsa Nazerkeniñ qabağın bağıp, är äreketin qalt jiberer emes. Astı-üstine tüsip bäy`ek bolıp jür. Bir kezde as bölmeden jağımsız ïis küşey`ip şığa bastadı. Bul ne dep surağan kezde, Erjan awrwınan tolıq ay`ıqpağanın ay`tıp, al däriler tek därigerdiñ ruqsatımen bolğandıqtan, osılay` awrwın basıp jürgenin ay`ttı.
Al, qalğandarı läzzat alw üşin körmekşi eken. Ay`tıstarına qarağanda bäri sol üşin bas qosıptı. Mine, esirtkini osılay` alğaş qoldanğan Nazerke, täweldi bolğanına eki jıldan asıp baradı. Bastapqıda awrwxanadan urlap äkeletin. Key`innen ustalıp qalıp, jumıstan da qwıldı. Artınşa oqwdan da şığarıp jiberdi. Qazir Sol Erjannıñ üy`inde turıp jatır. Ol, üşin mañızdısı oqw emes, kündelikti nanda emes, alğaşqı orında bir doza bolatın därejege jetken. Tañerteñnen beri süy`egi sırqırap, bası awırıp bolmay` baradı. Erjan eki kün boldı üy`de joq. Jan-jağına qarap edi qolğa iligetin eşteme joq eken. Sırtqa ıtqıp şıqtı. Qay`da baratının özi de bilmey`di. Aqşa tabw ülken problemağa ay`nalğalı qaşan. Esiktiñ aldındağı garajdardıñ janında bir top erkek araq işip tur eken. Boy`ın bïlegen awrwdı, araqtıñ küşimen jeñbek bolıp solardıñ janına barıp, eki stakan araqtı tartıp jiberdi. Joq, kömekteser emes. İşken eki stakandı key`in tastağısı kelip edi, eşteme şıqpadı. Qay`dan şıqsın eki künnen beri üy`de när sızbağan.
Täweldilik qurğır tula boy`ın qurıstırıp, täbetin qaşırğan. Onıñ üstine loqsıp, tamağınan eşteñe öter emes. Bası ay`nalıp bara ma qalay`?! Älde jaña işkeni äser etti me? Köziniñ aldı bulıñğır bolıp, janındağı adamdardıñ türlerin anıq köre almay` baradı. -Ey`, mına qızğa ne boldı. İşken arağın kötere almay` qaldı ma?- degen janındağı adamdardıñ sözderi estile bastadı. Demek ol esinen tanıp baradı. Awrwxanada esin jïğan Nazerkege därigerler ayağı awır ekenin ay`ttı. Sonda qalay`? Özim zorğa jürgende ol balanı qalay` asıramaqpın? Äkesi kim? Ïya, ïya äkesi kim? Erjan ekewi birge turğanmen Serik pen Darxan bir doza üşin bunı qol jawlıq qılğalı qaşan?! ÜŞ künnen beri esirtki qoldanbağanbız. Alwğa aqşamız joq. Oğan degen qumardı arasında araqpen basıp qoyamız. Qurğır täweldilik oğan boy` berer emes. Bölmeniñ burışındağı kirlegeni sonşalıqtı jıltırap, är jerine temekiniñ şogı tüsip tesilip, maqtaları şığıp ketken tösektiñ üstinde Erjan bük tüsip jatır. Qalş- qalş etip sandıraqtap qoyadı. Al Nazerke bolsa, say`-süy`egin sındırıp bara jatqan qumarlıqtan qalay` qutılwdıñ jolın izdep, bölmeniñ ana burışı men mına burışına barıp ersili-qarsılı kezip jür. Oy`ına tük keler emes.
Bir kezde esikti birew urdı. Jügirip barıp aşıp edi, Serik pen Darxan eken. Közderi jıltırap, oy`naqşığan küy`i üy`ge basa köktep kirip keldi. Buğan Nazerke ündemedi, bul olardıñ üy`renşikti ädeti edi. Dostarınıñ dawısın estigen Erjan awızğı bölmege jügirip keldi de, birdeme bar ma jigitter dep suradı. Bizde ünemi boladı ğoy` dep maqtanğan jigitterdiñ biri astarlap -aqısın nemen ötemeksinder-dep Nazerkege qwaqılana qarağan. Mine, sol künnen bastap oy`larına kelgenin istey` bastadı. Bastapqıda qattı qay`ğırğan bolatın, key`in oğan da eti üy`renip ketgi. Üy`renip ketkeni bılay` tursın, doza tabwdıñ oñay` jolında tapqanday` boldı. Oy`ı qay`tıp ay`nalıp balağa tireldi. Bunday` jağday`da balanı qalay` ösirmek? Onıñ ne qajeti bar basına sor qılıp. Oy`ın tağı da qurğır esirtki bölip jiberdi. Qay`dan tapsam eken? Erjan qay`da jür? Kïimderin alıp awrwxanadan qaşıp şıqtı. Üy`ge kelse sol üşewi esirtkige elitip temekini bwdaqtatıp jatır eken. Qay`da jürgenin surağan eşkim bolmadı. -Mağan birdeme bar ma?-dep surağanda, Erjannıñ as üy`di qolımen nusqawğa ğana şaması keldi. Jalma-jan kïimin şeşip tastap, dozasın qabıldap aldı. Qanday` raxat! Qanşa otırğanı belgisiz, esin jïnağan kezde üy`de eşkim joq eken. Balanı ne istemek? Bala,bala, bala oy`ı san-saqqa jügire bastadı. Qalay` qutılsam, bir amalın qarastırw kerek-degen oy`men arpalısıp jürgende, terezeniñ aldında jatqan jıltıraq qağazğa tüsip ketti. Ädette bunday` qağazda esirtki oralıp turatın. Jalma- jan barıp aşıp qarap edi, işinde eki adamğa jeterlik bar eken. Qaltasına süñgitip jiberip, baladan qutılwdıñ amalın izdew üşin sırtqa şığıp ketgi. Dala tım-tırıs. Künniñ qay` waqıtı ekenin ajırata almay` säl kidirip, Darxannıñ üy`ine qaray` bet aldı. Osıdan üş ay` burın onıñ da äy`eli jükti bolıp balasın alıp tastağanı bar. Sodan älgi adamnıñ adresin almaqşı. -Sälem, Ay`gül. -Sälem-dep qısqa qay`ırğan kelinşek Nazerkege ne üşin keldiñ degendey` suraqtı közben bir qaradı. Jağday`dı tüsindirgennen key`in, älgi kempirdiñ meken-jay`ın izdep qala şetindegi sayajay`larğa qaray` bet aldı. Kün keşkirgen kezde älgi äjey`diñ üy`in äzer taptı. Esiginiñ aldına kelgende jüregi dürsildep qoya berdi. Bul balanı jogaltwdağı qorqınıştan soqqan jürek dürsili ma älde bir azaptan qutılatındıqtan qwanıp tur ma, ne üşin ekenin özi de tüsiner emes. Küdik pen qwanış eki sezimmen arpalısqan küy`i esikti qaqtı. -Kir. Esik aşıq tur-degen orıs kempirdiñ dawsı qarlığa şıqtı. -Salamatsız ba! Men jükti... Men balamdı.....- dep sasqanınan ba älde qorqınıştan ba sözderi birikpey` kümiljip qaldı. Kızdıñ maqsatın tüsingen mosqal kempir -Mında kir-dep körşi bölmeni meñzedi. Bölme işi qarañğı eken. İlese kirgen däriger-kempir jarıqgı jaqtı. Anaday` jerde temir kerewet tur. Üstinde qap-qara bolıp ketken jay`ma töselipti är jerinde qızarğan daqtar körinedi. Äsili qan bolwı kerek. Jüregi dirildep ketti.
Eden men qabırğada eşteme joq. Bölmeniñ bar jïhaz osı kerewet pen eski orındıq. Onıñ üstine quraldar qoy`ıptı. Aqırındap barıp kerewetke jay`ğastı. Kempir jat degendey` ïşara bildirdi. Esin jïıp, jan jağına qaray` bastadı, däriger-kempir körinbey`di. Bölmeniñ işin közimen şolıp ötip edi. Bölmeniñ işindegi jïhazdardan bölek, burışta temir şelek pay`da bolıpgı. Sırtında qızarıp qan körineme qay`tedi. Ornınan turğısı kelip edi, tömengi jağı tartıp awırıp tur. Eñkey`gen küy`de bölmeden şığıp bara jatıp, älgindegi şelekke közi tüsip ketti. İşinde bir kesek et jatqanday` bolıp körindi. Zer salıp qarap edi jüregi alqımına tığılıp, loqsï bastadı. «O, quday`m» öziniñ närestesi eken. Sırtqa jügirip şıqtı. Artınan ilese şıqqan äjey` qızmetiniñ aqşasın surap ilesip keledi. Oğan qaray`tın şaması joq. Jañağı kesek et köz aldınan keter emes. Qanşa jürgeni belgisiz bir mezette jasalğan ota sır bere bastadı. Onıñ üstine doza alw kerek. Tula boy`ı qurısıp boy` berer emes. Üy`ine jetetin şaması joq. Jan- jağına zer salıp qarap edi. Doza qabıldawğa pana bolatınday` anaday` jerde turğan sayajay`dıñ ayaldamasına basqa eşteme körinbedi. Jürisin jıldamdatqan küy`i ayaldama janına doza qay`natwğa jaray`tın ıdıs izdestire bastadı. Dala tas qarañğı. Sïpalap jürgende bir temir qawşaq qolına ilikti. Derew ot jağıp qay`nata bastadı. Eki jıldan beri jattığıp qalğan Nazerke öz ekpesin äp-sätte day`ındap aldı. Mine, day`ın boldı endi, tamırdı nemen bay`lasam eken dep tağı jan-jağın qarmana bastağan qızdıñ qolına bir jip ilindi. -Raxatın-ay`-degen qızdıñ közi jumılıp köz aldına balalıq şağı elestey` bastadı. Mektepten kele jatır eken, aldında külimdep anası tur. Birde kolledjge şığarıp salıp turğan anası keldi köz aldına. Anaday`dan qızarıp birdeme körine bastadı. Nazerkege qaray` kele jatqan sekildi me qalay`? «Joq, mümkin emes» öz ayağımen jürip kele jatqan jañağı kesek et qoy` mınaw, yağnï öz balası. Jalt burılıp gura qaştı. Artınan qalar emes. Qaşıp kele jatıp şıñırawğa tüsip kettima qalay`? Tas- tünekte äli uşıp keledi. Tüpsiz şıñıraw......
-Keşke Qay`rat pen Qay`sar oy`nay`dı. Köresiñbe Asqar? -Joq. Bala-şağammen muz ay`dınına barmaqşımın. -Toqtaşı, Äy`töre toqta dey`min. Ayaldamada adam jatqan sïyaqtı. -Ïya, mınaw örimdey` jas qız ğoy`. -Naşaqor bolsa kerek. -Ortalıqqa xabar berey`ik Äy`töre. Ortalıq. Ortalıq. Bul birinşi sayajay` ayaldamasında jïırmalar şamasındağı boy` jetkenniñ mäy`iti tabıldı. Üstinde qan jağılğan sïyaqtı. Degenmen de aldın ala boljam boy`ınşa «peredozïrovka» Krïmïnalïster men jedel järdem jiberiñizder. Krïmïnalïster men jedel järdem...
Ğalımjan MAXANBET


text:
Çärşämbe könne, milli zıyalılar Qazan milli mädäni üzägendä ütkän ber kiçägä cieldı. Anda Bötendönya tatar kongressı, Tarix İnstitutı yärdämenä oyıştırğan Gabdelbär Fäyzraxmanovnıñ «Seber tatarları tarixı» digän kitabın täqdir itü buldı. Kitap inde ütkän cäydä basılıp çıqsa da, Qazan zıyalıları aldında anı zurlap täqdim itü hamanda oyıştırılmağan ide. Xäzer genä ul mömkin buldı. Kiçädä, Qazan artistları belän bergä, Tömän ölkäsennän kilgän sänğät ostaları da çığış yasadı. Bäyrämgä çaqıru käğäzendä, mäsälän, Säkinä Aranğulaova, Elmira Batırşina, Läylä ansamble, Mirxäydärovlar ğailäse ansamble, Azat Zimagurov häm Çagvar Qasıymov isemnäre kürsätelde. Täqdim itü kiçäsendä, Tatarstan häm Tömän ölkäseneñ kürenekle ğalimnäre dä qatnaştı.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Bügen İsraelneñ xärbi mäxkämäse 4 fälestinlene uzğan yılda bomba şartlap häläk bulğan İsrael watandaşlarınıñ ülemendä ğayepläp 29 yıl törmä cäzasına xökem itte- häläk bulğan ber İsrael watandaşına berer yıl cäza.
Uzğan yıl Netanya şähärendä pasxa bäyräme başlanğanda oteldä bulğan şartlaw 29 yähüdneñ ğömeren özgän ide. suğışçan Hamas İslam törkeme äğzase otelneñ axanäsendä üz üzen şartlatqan ide. Älege 4 fälestinle –intixar terrorçısına yardäm itüdä, aña şartlatqıçlar birüdä ğayeplänep xökem itelde. Tağın alarnıñ här berse-yaña ber terror höcüme planlaştırğan öçen östämä 20 yıl törmä cäzası aldı.


text:
Federal ictimaği palatanı oyıştıruğa äzerlek eşläre başlandı
İctimaği palata turında söyläşülär inde küptännän bara. Tatarstan parlamentı citäkçese häm «Berdäm Rusiä» firqäseneñ cirle bülekçäse citäkçese Färit Möxämmätşinnıñ palatanıñ kiräklegen bik añlap citkermäwe turında da beldergäne bar ide. Anıñ fikerençä, parlament bolay da cämäğätçelekne wäkillek itä. Ämma Tatarstan Federal ictimaği palatanı oyıştıruda qatnaşmıy buldıra almıy. Bu eş tatarstanda da alıp barıla başladı. Oyıştıru komitetı barlıqqa kilde. Anıñ citäkçese itep, parlament citäkçese urınbasarı Aleksandr Gusev bilgelände. Komitetnıñ berençe utırışı bulıp ütte. Aleksandr Gusev, anda näzmätlärne saylaw bik awır bulırğa mömkin dip kisätep quydı. Ul añlatqança, Tatarstanda 2 700läp ictimaği oyışma bar. Rusiäneñ ictimaği palatasında isä barlıq töbäklärgä 42 urın ğına birelä. Ä aña qädär, ictimaği oyışmalarğa 3 qatlı saylaw ilägennän ütärgä turı kilä.
Oyıştıru komitetı 10nçe avgusttan başlap 10nçe sentäbergä qädär arada, ictimaği oyışmalardan ğarizalar qabul itä. Rusiä ictimaği palatasında qatnaşırğa ğariza birer öçen dä, 2004 yılnıñ 1 yülenä qädär terkälgän bulırğa kiräk. Annan soñ, ictimaği oyışmadağı äğzäläre turında mäğlümat häm alarnıñ rizalığı da kiräk.
Ğarizalarnı qabul itep betergäç, oyıştıru komitetı näticälär yasarğa tieş bula. Ul komitetqa parlament räise urınbasarı Aleksandr Gusev , däwlät şurasınıñ qanunçılıq häm etika komitetı wäkile Galina Färxetdinova, şulay uq Prezident idäräse häm däwlät şurası apparatı wäkillärennän toraçaq. oktäbergä regional konferensiä ütkärelgäç, teläk beldergän ictimaği oyışmalardan 20sen saylap, idel buyı federal okrugı cıyılışına cibäräçäklär. Anda cıyılğan Tatarstan häm başqa töbäk wäkillärennän 10 keşe, Rusiä ictimaği palatasına saylanırğa tieş bula. Şuşı keşelärgä, töbäk cämğätçelekneñ tawışın işetterü wazifası birelä. Xoquq yaqlawçılar häm demokratik köçlär, palata, xakimiätkä oxşamağan, irekle fiker äytüçe urın bulır, dip ömetlär bağladı. Ämma, palatanı oyıştıru tärtibe, demokratik prinsiplarda şiklänergä mäcbür itä. Tatarstanda oyıştıru eşläre belän xakimiät wäkilläre şöğellänä. Äle alay ğına da tügel, komitet äğzäläre arasında Federal İminlek xezmäteneñ elekke başlığı Aleksandr Gusev häm Pasport – Viza xezmäteneñ elekke citäkçese Galina Fäxretdinova da bar. Bu xezmätlärneñ ictimiaği oyışmalar belän eşläw täcribäse bar, ayırım keşelär turında mäğlümat tuplaw yulları da alarğa bilgele. Barlıq täqdim itelgän ğarizalardan 20 delegatnı saylaw da, nindi prinsip belän alıp barılaçaq, älegä bilgele tügel. İdel buyı federal okruğı wäkillären birelgän 10 keşe arasına Tatarstan wäkilläre kerer öçen, xakimiätlär yärdäme kiräk bulırğa mömkin.
Älegä Tatarstanıñ ictimaği oyışmalarınnan, oppozitsion tügäräk östälgä kergän wäkillär ictimaği palatada qanaşırğa teläk beldergännär ide. Tälğät Bariev citäkçelegendäge tatar ictimaği üzäge, palatağa kerü tügel, aña oppozitsiägä basayaçağı turında belderde.Bikä Timerova.


text:
Semberdä bar tatar oyışmaların berläştergän İctimaği Şura tözelde
Sember tatarları avtonomiäse prezidiumınıñ milli oyışmalar arasında tulı tatulıq urnaştıru turındağı qararı tormışqa aştı kebek. Avtonomiä, “Tuğan tel”, “Bolğar yañarışı”, “Aq qalfaq”, “Mädäniät” oyışmaları, “Sember” isemle maltabarlar klubı, Milli köräş märkäze citäkçeläre cıyılıp, şundıy qararğa kildelär.
Başta här oyışma wäkilläre üzläreneñ tarixı, eşçänlege, alda torğan plan-niätläre belän tanıştırdılar, moña qädär çişeleş tapmağan iñ möhim mäs'älälär turında süz tottılar. “Tuğan tel”, isemennän ük kürengänçä, mäktäp mäs’äläsen iğtibar üzägenä quya. “Optimizatsiä” sıltawı belän ayırım milli sıynıflarnı yabıp betergäç, kiläse yıl byudjetında mäğärifkä aqça arttıru qaralğan ikän. Xätta bıltırğıdan 3 märtäbä artıq, di. Dimäk, tarqatılğan sıynıflarnı torğızırğa kiräk. Ä inde ayırım mäktäp mäs’äläse uñay çişelsä, barlıq köçne uquçılar tuplawğa bağışlaw mäslixät.
Bolğar yañarışı” oyışması räise Şäwkät Bogdanov küptänge xıyalı – Qol Ğäli häykälen buldıruğa ömet belderde. Gubernator Sergey Morozov Mäläkäs merı bulıp eşlägändä, şähärne 10 çaması häykällär belän bizäde, dimäk, ul häykällär yarata. Şunlıqtan cir aluda anıñ yärdäme tiär, inşalla, dide Şäwkät. Qızğanıç ki, tatar cämäğätçelegen borçığan mäs’älälärneñ kübese haman hawada elenep qala birä. Maltabarlar berlege prezidentı Färit Äyupov ta moña iğtibar yünältte. Ul “Tuğan tel” oyışmasınıñ qayber xat-möräcäğätlären eçenä alğan “Nindi yazmış kötä sine, i tuğan tel?” isemle dokumentlar tuplanması belän tiränten tanışıp çıqqan ikän. Yäş ğalim Nurulla Ğarif tözegän kitapnıñ möxärrire - tarix fännäre doktorı Fayaz Xucin. Häm bu kitap Sember yaqlarında zur qızıqsınu uyattı.
Färit Äyupov äytüençä, “Tuğan tel” 18 yıl elek quyğan mäs’älälärneñ nibarı 15 – 20 protsentı ğına ütälgän. Älege mäs’älälärne barçabız isemennän berdäm quysaq, citäkçelek qarşı tora almas, tağın 30 protsent çamasın üti alır idek, dide maltabar.
Işanası kilä inde. Läkin älegä haman tatarğa qarata räsmi mönäsäbät, yomşaq qına itep äytsäk, qänäğätlänerlek däräcädä tügel. Ataqlı köräşçe, Dönya häm Awrupa çempionatlarında ciñep çıqqan Mirsäyet Tacetdinov zarlana: “Tatar köräşe buyınça däreslärgä urın yuq, çit-yatlar aldında telänep yörergä turı kilä. Däwläti sport kompleksında buşlay däreslär oyıştıruğa urın birsennär öçen, bez tülärgä tieş bulıp çığabız”. Yäş buınnı fizik yaqtan taza tärbiäläw burıçın iñbaşı Putin da quydı, ä Sember ölkäseneñ fizkul'tura häm sport komitetı citäkçese Vlasovqa aqça kiräk. Şul uq waqıtta anda yapon, qıtay köräşlärenä urın birelä. Mirsäyet tağın ber yämsez küreneşkä tuqtaldı. Milli sportnı cäyelderü öçen, bıltır 25 meñ rubl' aqça birelgän. Ä qullanışqa anıñ nibarı 7 meñe kilep citkän. 18 meñe qomğa salğan su kebek yuğalğan. Aqça aluğa qul quyuçılar da mäğlüm, läkin berkem yuğalğan aqçanı ezlärgä telämi.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Räşit Äxmätov: Tatarstanğa Rusiädä bulu faydalı tügel
“Tatarstannıñ suverenlığı neft zapaslarına tayana. Tatarstan yılına 30 million tonna neft çığara. Ber barrel neft bäyäse, ä barrel ul 159 litr sıyışlı ber miçkä kebek sawıt, 65 dollar tora. Ber tonnada 6dan beraz artığraq barrel bula. Yäğni ber tonna neft bäyäse yaqınça 410 dollar tora. Tatarstannan yıl sayın çığarıla torğan 30 million tonna neftne 410 dollarğa tapqırlasañ, 12.3 milliard dollar kilep çığa. Monnan tış, neftkä bäyälär arta tora. Tatarstannan çığarıla torğan neftneñ üzqimmäte 1.3 milliard dollar täşkil itä. Monnan tış, ber milliard çaması cirle häm respublika büdjetına kitsen. Äle bu arttırıp alğanda. Tatneftneñ üzenä milliard yarım fayda qalsın di. Bit yıllıq neft satudan tağın 8 milliard dollar aqça qala.”
Räşit Äxmätov, bu sigez milliard dollar, yäğni 227 milliard rubl federal qaznağa, yäğni Mäskäwgä kitä dip sanıy. Häm däwam itä.
“Tatarstan soñğı biş yılda Qazan meñ yıllığına dip federal maqsatçan programma qısalarında Rusiädän 50 milliard rubl aqça aldı. Qazan merı Kamil İsxakov 30-35 million dip kenä bara. Yäğni tieşleseneñ yartısın ğına birde Mäskäw. Qalğanın respublika büdjetı kütärde dip sanıy mer. Yäğni, Mäskäw bu aqçanı Ratuşa binasın remontlaw, Qazansu aşa küper salu, metro qazu kebek eşlärgä birde. Yaqınça ber milliard dollar dip isäplänä. Ä Tatarstan bit Rusiägä yıl sayın 8 milliard dollar birep bara. “Tatneft” şirkäte wäkilläre, Tatarstan neftkä bügenge köndä urnaşqan bäyälärdän çığıp ta, barı tik faydanıñ biş protsentın ğına üzenä qaldırıp bara. Qalğan kerem, yäğni 95 protsent Mäskäwgä kitä. Yıl sayın 12 milliard dollarnıñ 8 milliardın tartıp alu, bu neokolonializm. Ägär dä 8 tügel, ä 7 milliard birep torsa da, Qazan meñ yıllığına tapşırılğan kebek obyektlarnı yıl sayın tözep tora ala. İsegezgä töşeräbez, Qazan meñ yıllığına Mäskäwdän birelgän federal programma qısalarındağı aqça ber milliard ide.”
”ЗBeздa пoBoлжbя” gäzite möxärrire Räşit Äxmätov, Mäskäw merı Lujkov Qazandağı Mäskäw uramın remontlarğa da 10 million dollar cälläde dip sanıy. Ä Tatarstannan Mäskäw tartıp alğan 8 milliard dollar aqça nigezdä bit Mäskäwdä qala di möxärrir. Mäskäw töbäklärne talıy, şuña kürä Mäskäw çınlap ta, betep barğan öçençe Rimnı xäterlätä di Räşit Äxmätov. Neftkä bäyälär üsä barğanda, mäsälän, ber barrelgä 100 dollar tülängän oçraqta, Tatarstan Rusiägä 16 milliard birep baraçaq digän süz.
Neftkä bäyälär kinät kenä üskändä, Tatarstanğa Rusiä sostavında bulu faydalı tügel di ul häm soraw quya. Bezgä, yäğni tatarstanlılarğa, respublikadan milliard dollarlar suırtılıp alınğanda, yäğni Mäskäw tarafınnan talanğanda, ni eşlärgä soñ dip. Häm cawap birä. Neft ölkäsendä tulı açıqlıq bulırğa tieş. YUKOS şirkäte neftkä bäyälär artu arqasında yuğalıp qaldı. “Tatneft” kebek töşemle şirkätne dä “Rosneft''”kä quşarğa tırışaçaqlar. Qayberäwlär, Mäsäkäwdä inde “Gazprom”, “Rosneft''”, “Sibneft''” kebek ere şirkätlärne berläşterü häm Putinnıñ prezidentlıq srogı betkäç, anı şuşı berläşterelgän şirkätkä başlıq itep quyu ideyäläre belän yöri. Annarı 2012 yılda Putin yañadan prezident bulıp qaytaçaq.
Şuña kürä, “Tatneft''”ne Rusiägä buysındıru, Räşit Äxmätov fikerençä, ul Tatarstannı aç qaldıru. Bu oçraqta respubliqa xalqınıñ tormış däräcäse tübän tägäriäçäk. Mondıy oçraqta, Tatarstan xalqı baş kütärergä, uramnarğa çığırğa mäcbür bulaçaq. “ЗBeздa пoBoлжbя” gäzite şulay dip yaza. Mondıy oçraqta, yäğni yöz meñlägän xalıq Tatarstanda baş kütärep çıqsa, başqa töbäklär dä quşılaçaq. Häm üzäkläşterüneñ atası bulğan Putin xakimiätneñ säyäsi krizisına duçar bulaçaq. Räşit Äxmätov şulay dip yaza.
Şuña kürä, “Tatneft” Tatarstan xalqı belän keremnären büleşergä tieş, kiräk waqıtta yaqlap çığu öçen dip sanıy avtor. Bügenge menedjerlar bälki şul qädär kesälären tutırğannardır, alarğa inde xalıq ta, suverenlıq ta kiräkmi, berär çit ilgä tayu yağın, wäzğiät şulay kilep tuğanda älbättä, alar qarıylardır bälki. Läkin, bu mäğnäsezlek, xäzer İnterpol kebek oyışmalar teläsä kemne cir tişegennän dä tabıp ala. Änä Rusiäneñ elekkege atom energetikası ministrı Adamovnı, 5 million dollar öçen İnterpol törmägä utırttı. Häm putinçılar aqçanıñ ber öleşen üz kesälärenä salu turında xıyallanıp, “Tatneft''”ne dä tikşerä başlayaçaqlar häm tienenä qädär qaytarırğa mäcbür itäçäklär. Räşit Äxmätov şundıy farazlar yasıy. Yäğni, bu yazması belän ul, ğadi arifmetikağa tayanıp, Rusiäneñ Tatarstannı talap yatuın, wäzğiät kiläçäktä qatlawlanuı ğına bar digän fiker uzdıra.
Räfis Cämdixan


text:
Ere qalalar häm märkäzdär qoro la Öfölä ütäsäk
Şul uq waqıtta Öfö xaqimı Pawel Kaçqaew başqala çinovniktarına Öfö yubileyğa 25-se sentbrgä tiklem tulıhınsa äźer bulırğa teyeş tigän farmanın etkerźe. Sönki 27-hendä Başqortostandıñ märkäzendä baş qalalar häm ere qalalar Xalıq-ara assambleyahı sessiyahı başlana. Unda Boyondoroqhoź däülättär berläşmähendä torğan 9 ildän 64 qala başlıqtarı qatnaşasaq. Qor Mäskäü başlığı Yuriy Lujqov räyeslegendä ütäsäk. Äytkändäy sammit Xalıqtar Duślığı yorto tip töźölä başlap ta axırına yaqınlaşqas atamahı Kongress- xoll tip üźgärtelgän yortta bulırğa teyeş. Unı ihä 21-źärendä asıu küźallana. Öfö-Arena keüek ike tapqır asılır axırıhı ul da. Sönki aźaq il başlığı Vladimir Putin räyeslegendä Däülät şurahı ultırışı la oşonda ütäsäk bit. Tantanalı asıp kerergä käräkter moğayın.
Öfö qommunal xujalıqtarı ihä oşo uq käñäşmälä qala parktarında wandallıq osraqtarı kübäyeüen xäbär itte. Yañıraq Salauat Yulaew skwerında eskämyälärźe aqtarğandar, süp hauıttarın tüñkärgändär. Bäğze bıl mäldä başqalala militsiya kösäytelgän şarttarźa eşläy, sittän dä baytaq militsionerźar kilterelgän. Ular bälki asarbaqtarźı aulap İglin häm qırmıśqalılağı waqıtlısa torou urındarına oźatıuźan buşamayźır. Öfölä bit ätämbayźar süp hauıttarınan da küberäk.


text:
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ XII sessiäse uzdı
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ XII sessiäse uzdı
Monnan tış, deputatlar berniçä qanun tikşerdelär, alarğa östämälär kerttelär. Şulay uq Tatarstan parlamentı Vladimir ölkäse qanun çığaru cıyılışı deputatları täqdim itkän Rusiä prezidentı häm parlamentına möräcägätne dä yaqlap çıqtılar. Bu möräcäğättä Vladimir deputatları Rusiädä kertelgän yaña pasportlarda millätne kürsätüne täläp itälär. Sessiädä çığış yasağan Qormanov äfände süzlärenä qarağanda, bu täqdimne Ryazan ölkäse qanun çığaruçıları da xuplıy ikän. Şulay itep, Rusiädä yaña pasportlar inde şaqtıydan birelä başlansa da, bu pasportlar turındağı bäxäslär däwam itä.
Tatarstanda tağın ber yaña citäkçe. Sişämbe könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev qararı belän Layış rayonınıñ başlığı itep Aleksandr Timofeev quyıldı. Moña qädär ul Alabuğa şähäre häm rayonı citäkçese bulıp tora ide. Layış rayonınıñ elekkege citäkçese Anatoliy Demidov isä başqa eşkä küçü säbäple prezident qararı nigezendä üz wazıyfalarınnan azat itelgän.


text:
…häm Tatarstandağı wazğiät turında
Audio. Milli respublikalarğa häm anda yäşäwçe töp millätlär mänfäğätlärenä höcüm barğan wäzğıättä ictimaği üzäk haman da tatarnı berläşterü maqsatında eşli. Saylawlarda qatnaşu xoquqı bulğan firqälärgä kerä almasa da, milli xäräkät territorial' nigezlektän çığarıluçı nämzätlär arasında milli mänfäğätlärne yaqlawçı keşelärne saylaw öçen eş alıp baraçaq.
Şulay itep, 8 fivralgä täğäyenlägän plenum aldınnan ictimaği üzäk xäzerge qatlawlı xalıqara, ğomümrusiä wäzğıätendä qiblasın üzgärtmi, ul tatar xalqın berläşterü, anıñ tarixi watanınıñ däwlätçelege şıtımnarın nindi genä räweştä bulsa da saqlap qalırğa tırışa.


text:
Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasına kergän 6 il Quşma Ştatlar citäkçelegendäge koalitsiäne Üzäk Aziädän ğäskärlären çığaru könen bilgelärgä çaqırdı.
Älege regional iminlek oyışmasına kergän illär Rusiä, Qıtay, Qazaxstan, Qırğızstan, Üzbäkstan häm Taciqtstan citäkçeläre Qazaxstan başqalasındağı oçraşuda şundıy belderü belän çıqtı.
Belderüdä Äfğänstanda zur bäreleşlärneñ tämamlanuı säbäple Üzbäkstan belän Qırğızstandağı xärbi bazalardan ğäskärlärne çığaru waqıtın bilgelänergä tieş dielä.
Bu belderüne imzalağan Rusiä prezidentı Vladimir Putin bolay dide.
AUDİO: Belderüdä äytelgännär xörmät iterelgä häm saqlanırğa tieşle närsälärgä urtaq qaraş nigezendä äzerlängän. Ul sivilizatsiälärneñ häm tärräqiät misallarınıñ küptörlegen niçek añlawıbıznı çağıldıra. Ul ölgelärne häm standardlarnı köç belän yäki köç qullanu yanawı belän taqmasqa çaqıra.
Oyışma citäkçeläre şulay uq üz eşlärenä cittän tıqşınunı ğäyepläwçe belderü dä imzaladı. Bu belderü töbäktä, bigräk tä Üzäk Aziädä AQŞnıñ tä'sire arta barunı tänqitläw bularaq qabul itelä.


text: Paris. Fransiäneñ eçke eşlär ministrlığınnan ildän quwıp çığaru qararı alınğannan soñ politsiä bügen Paris mäçetendä eşlägän ber törke imamın qulğa aldı. Midxät Güler isemle şuşı ruxani Fransiäneñ İslam berläşmäse räise dä bulıp tora, xäzer ul fransuz başqalasınıñ xalıqara hawa alanı tiräsendä totıla dip xäbär itelä. Kiçä Fransiäneñ eşke eşlär ministrı Dominique de Villepin Möselman eşläre şurasın, ildä radikal' islamğa qarşı köräş ölkäsendä däwlät belän tığızraq xezmättäşlek itügä öndäde. Uzğan ayda Fransiä, irlär üzläreneñ zina qılğan xatınnarın qıynıy ala dip beldergän ber Aljir imamın inde ildän quwıp çığarğan ide.


text:
Tatar tele statusı mäsäläsen referendumğa çığaru täqdim itelä
Älege program ölgese buyınça utırışta baytaq qına keşe üz fikere belän urtaqlaştı häm üz östämälären kertte. Professor Ruşan Ğallämov, Ufa Tatar milli – mädäni moxtarít räise Zahir Xäkimov, Başqortstan Tatar telle yazuçılar berlege räise, professor Räif Ämirov, BR Tatar ictimağí üzäge räise Ayrat Ğiniätullin häm başqalar üzläreneñ baytaq qına eşlekle täqdimnäre belän urtaqlaştı. Älege program tämaman eşlänep betkännän soñ, ul Başqortstan citäkçelärenä tapşırılaçaq.
(awdio)
Utırışta şulay uq Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı birüne taläp itü buyınça eşlärne däwam itü kiräklege xaqında da süzlär buldı. Çığış yasawçılarnıñ fikere urtaq ide: ägär Başqortstan xakímítları tatar telenä däwlät tele statusı birügä qarşı bulsa, bu mäsäläne xäl itü öçen, republíkta referendum ütkärergä kiräk.
(awdio)
Kiläse atnada, 21- 22 may könnärendä Ufada tatar ğälimnäreneñ milli mäsälälärgä bağışlanğan fänni – ğämäli konferensísı bulaçaq. Anda da republík tatarlarınıñ könüzäk mäsäläläre buyınça eşlekle söyläşü kötelä.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Tatnet: Wikipediäneñ tatarça bülegenä 1 yıl tuldı
İrekle ensiklopediä, internet dönyasındağı tarixi, sotsial, mädäni mäğlümatlar cıyılması, global päräwezdä yöri torğan keşelärgä tanış äyber. Sentäberdä anıñ tatarça bülegenä 1 yıl tuldı. Bu ensiklopediäneñ, käğäzdäge kitaptan ayırması şunda, anı böyek ğalimnär tügel, ä ğadi internet qullanuçılar da tulılandıra ala. Säxifäneñ adresı: tt.wikipedia.orgSäxifä açılğaç uq, «tatarlar böyek, yäşäsen törki dönya» digän süzlärgä yulığasıñ. Wikipediä, ikençe törle äytkändä irekle enstiklopediäneñ täwge bitendä, berençe kergän keşelärgä möräcäğät belän dä tanışırğa mömkin. «Bez, açıq, küptelle ensiklopediäne tözü belän şöğellänäbez, wä 2003 yılnıñ 15 sentäberennän başlap, Wikipediäneñ tatar öleşenä 306 mäqäläne cıydıq. Sin dä, bu eştä qatnaşa alasıñ», dielä anda. Şuşında uq, qısqaça säxifäne tulılandıru tärtibe yazılğan.
Wikipedia törle büleklärdän tora. Mäsälän, tabiğät fännäre, texnologi, möhändislek , programmalaw häm matematik, cämğiät fännäre häm sälämät yäşäw kebek büleklärdän ğibärät ul. Säxifä tatarça latinça xäreflär belän eşlängän. İrekle ensiklopediä bik küp Yevropa xalıqları tellärendä eşlängän, anda törki tellär dä bar. Mäsälän, irekle ensiklopediäneñ täwge bitendä äytelgänçä, wikipediäneñ azärçä, qazaqça, qırğızça, törekmänçä häm başqortça bülekläre bar. Başqort bülege, qızğanıçqa, buş bulıp çıqtı. Tatarçasında da mäğlümat küp tügel ikän. Wikipediägä kerep, mäsälän, UNİCS närsä ul digän soraw birsäñ, ul Tatarstannıñ Bakstetboll komandası digän añlatma kilep çığa. Baskethol närsä dip sorasañ, Qaban küle yarında urnaşqan bik zur bina, digän añlatmağa yulığasıñ. Şulay itep, ensiklopedia ,citdi bulmağan häm qısqa-qısqa beleşmälär belän tanışu mömkinlegen birä. Wikipediäne eşläwçelär, xatalarnı tözätergä dä çaqırtalar. Şulay itep, irekle ensiklopediä, internet buylap gizep yörüçe ğadi qullanuçılar tarafınnan tuplana häm tözetelä bara. Adresnı qabatlıym: tt.wikipedia.org.
Bikä Timerova.


text:
Mäskäwdä tatar milli çaralarına qıtlıq bulmağannan biredä tamaşaçını şaqqatıru da bik awır. Läkin uzğan atnada Qorban bäyräme könnärendä uzğan ber çara çınnan da üzençälekle ide. Mäskäw cırçısı Nailä Fatıxova küptän tügel alğan Rusiäneñ atqazanğan artıstı iseme belän berençe tapqır çığış yasap kompozitor Mäsxüdä Şämsetdinova stenarie nigezendä tamaşa quydı. Mäskäw tatarları öçen tağın ber yañalıq-şähärneñ Könyaq okrugındağı ber mäktäbendä 4 kenä tatar balası uqısa da biredä tatar telen uqıta başlarğa cıyınalar.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Qazanda xakimiät firqäse wäkilläre dä ciñelde
Saylawlar ütep kitte. Qazan häm respublikanıñ başqa şähärlärendäge, awıllarındağı keşelär, näticälär turında söyläşä xäzer. Berençedän, Tatarstan buylap, xalıqnıñ saylawlarda qatnaşuı, kötelgännän kübräk buldı, dide Mintimer Şäymiev, saylawlardan soñ ütkän matbuğat oçraşuında. Barı Tatarstanda ğına xalıqnıñ aktivlığı 62% tiräse, Başqortstanda - 50% bulğan, Orenburda - 47%. Barlıq rayon başlıqları yañadan saylanğan, barı Balıq Bistäsendä genä rayon başlığı eş urının yuğaltaçaq. Monı Prezident, ğäcäp xäl tügel, dide, kemne citäkçe itärlär ul rayondağı keşelär, bu alarnıñ eşe, dide ul. Şul uq waqıtta, Prezident, Qazan, saylaw aldı çorında här rayon başlığınıñ eşen küzätte, dip tä äytte.
999 deputattan yartısınnan artığı , «Berdäm Rusiä» firqäsennän saylanğan. Tağın «Tatarstan-Yaña ğasır» xäräkätennän çıqqan deputatlarnı da iskä alsaq, xakimiätkä yaqın säyäsi köçlärdän saylanğan deputatlarnıñ sanı 72% bulğan, dip äytergä mömkin. Saylawlarnı qanunça ütkärmäw turında barlığı 50 däğwä belderelgän, alardan barı 2se genä urınlı, dip tabılğan. Yäğni bäxäsle mäs’älälär bulsa da, saylaw näticäläre kiredän qaralmayaçaq. Ber Qazan gäziteneñ şimbä sanında, Qazanda saylaw könne bulğan xäl turında süz bardı. Xalıqnı saylawğa kitertü öçen, mäsälän Qazan däwlät meditsina universitetı studentları, saylawğa baruı turında xisap tapşırıp barğannar, universitet uqıtuçıları, här studenttan saylawğa barunı taläp itkän. Nämzätlärneñ berse, şuşı universitetta eşlägän bulğan ikän. Ämma, barıber, studentlar barısı da tawış birep qaytsa da, ul nämzät, «Berdäm Rusiä» firqäse wäkile bulsa da, saylawda ciñä almağan. Qazandağı saylawlar şunıñ belän ğäcäp buldı, «Berdäm Rusiä» firqäse wäkilläre dä, törle cawaplı urınnarda eşlägän zur citäkçelär ciñä almağan. Alar urınına eşmäkärlär, zur citäkçelärneñ qızları, mäsälän İbragimov okrugında «Radiopribor» zavodı derektorı qızı,Qazan şähär idäräse başlığınıñ yärdämçese, 1000 yıllıqa qädär kiñ cämäğätçelekkä bik bilgele bulmağan Qazan ratuşası citäkçese häm başqa şundıy urınnarda utıruçı nämzätlär ciñgän. Qazan şähär başlığı saylawğa çıqqan Wahapov okrugında, Kamil İxsqakov 60% tawış belän ciñgän, dip yaza gäzitlär.
16 oktäber tağın ber yañalıq alıp kilde. Munisipal saylawlar belän Tatarstan Däwlät Şurasında ber urın buşap qalu säbäple, ber okrugta östämä saylaw ütkärelgän bulğan. Anda Aleksandr Tarkaev isemle nämzät ciñgän. Anıñ öçen dä tawış birgän keşelärneñ 62% yaqını tawış birgän ikän. Aleksandr Tarqaev iseme Däwlät Şurasına saylawlar ütkärelgändä mäğlümat çaralarında eş telgä alındı. Ul Tatarstandağı uñ köçlär firqäseneñ wäkile bulıp saylawlarğa çıqqan ide, ämma ciñä almadı. Deputat bulu bäxete aña menä xäzer genä yılmaydı, şulay itep, «Berdäm Rusiä» firqäse tarafdarları häm berniçä kommunist bulğan tatarstan parlamentında 1 keşe uñ köçlärdän dä bulaçaq.
Bikä Timerova


text:
Stärlebaş balalar yortonda ber eşqıuar kibet asıp sauźa itkän. Ul bında yıldan aşıu waqıt hıra hatqan. Bäliğ bulmağandar xaqındağı qanuniätte ütäüźe tikşereü barışında respubliqa proquraturahı oşo xälde asıqlağan. Balalar yortonda alqoğole esemlektär hatıu Žıra häm unıñ nigeźendä eşlängän esemlektärźe waqlap hatıu häm qullanıuźı sikläü xaqındağı federal qanundı boźa. Doqumentqa yaraşlı, balalar, mäğarif, haulıq haqlau uçrejdenielarında bınday eş bötönläy bulırğa teyeş tügel.
Proquratura tikşereüźärenän huñ kibet yabılğan, unıñ xujahına qarata administrativ xoquq boźouźar buyınsa eş quźğatılğan.


text:
HÜSEYİN ÇİÇEK TİCARİ ARAÇ CAMLARI ÜRETİMİ
Bursa Bursada Bursadaki Osmangazi Panelvan Camların Ticari Dönüşümü Yapanlar, Bursa Bursada Bursadaki Osmangazi Oto Cam Üretimi Toptancıları, Bursa Bursada Osmangazi Oto Cam İmalatı Yapanlar, Bursa Bursada Bursadaki Oto Cam Toptan Satışı, Bursa Bursada Bursadaki Osmangazi Mercedes Sprinter Oto Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Bursadaki Osmangazi Volkswagen Volt Oto Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Osmangazi Renault Master Oto Cam Değişim Servisi, Bursa Bursada Osmangazi Volkswagen T 5 Oto Cam Değişimi, Bursa Osmangazi Volkswagen T4 Oto Cam Değişimi, B Ursa Bursada Bursadaki Osmangazi Volkswagen Caddy Oto Cam Değişim Servisi, Bursa Bursada Osmangazi Fiat Doblo Oto Cam Değişim Servisleri,
Bursa Bursada Osmangazi Ford Transit 17 Oto Cam Değişimi, Bursa Bursada Osmangazi Mercedes Vito Oto Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Osmangazi Ford Cornet Oto Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Osmangazi Hyundai H 100 Oto Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursa Bursadaki Osmangazi Hyundai H 300 Oto Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Osmangazi H 350 Oto Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Osmangazi Volkswagen Jumpy Oto Cam Filmi Değişimi, Bursa Osmangazi Opel Movano Oto Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Sbn Sigorta Cam Değişim Servisleri, Bursa Osmangazi Axa Sigorta Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Osmangazi General Sigorta Cam Değişim Servisleri, Bursa Bursada Türk Nippon Sigorta Cam Değişim Servisleri,
- Görüntülenme sayısı: 668


text:
AQŞ prezidentı George Bush, inde 15 yıl komada bulğan 41 yäşlek xatın-qız Terri Şiavo'nıñ apparatlarda qaldıru turındağı qararğa qul quydı. İlneñ könyaqkönçığışındağı Florida ştatında yäşäwçe Terri Şiavonıñ yasalma sulış alu apparatı comğa könne sünderelgän ide. Mäxkämä anıñ ireneñ möräcäğäte nigezendä şundıy qarar qabul itte. Moña qarşı bulğan Terri'nıñ ğailäse şulnda uq mäxkämä qararın yañadan qarawnı taläp itep federal mäxkämägä möräcäğät itte.
Amerikan kongressı tön urtasında cıyılıp xatın-qıznıñ ğömeren özmäw öçen tawış birde. 1990nçı yılda yöräk öyänäge kiçergän xatın-qıznıñ baş mienä ziyan kilgän.


text:
Amerikan räsmiläre 9/11 xöcümnärennän soñ AQŞta totqarlanğan çit il keşeläreneñ xoquqları bozıluwın tanıdı
2001 yıl 11 sintäber xöcümnärennän soñ Quşma Ştatlarda bu xöcümnärgä bäyle buluda şiklänelgän küp kenä çit il keşeläre qulğa alındı. Keşe xoquqların yaqlawçı törkemnär bu totqınnar naçar şartlarda totıla, alarnıñ xoquqları bozıla dip cañ suqqannan soñ, ğäyepläwlärne tikşerü öçen maxsus komissiä tözelgän ide. Şuşı atnada ul üzeneñ xisabın bäyän itte. Anda, şikäyätlärneñ kübeseneñ raslanuwı turında äytelä.
Audio: "Bu xisap Yustitsiä ministrlığınıñ 11-nçe sintäberdän soñ keşe xoquqların bozuwına açıq dälil bulıp tora, Human Rights Watch törkeme äzerlägän ğäyepläwlärne raslıy."
198 bittän torğan bu centekle xispata, totqınnarğa alarnıñ ni öçen qulğa alınğanı turında äytelmäwe, tıñlawlarnıñ döres ütkärelmäwe, totqınnarnıñ fidiä aqçasına çığarılmawı, naçar şartlarda totıluwı, köç häm süz belän qıyırsıtıluwı turında äytelä. Mäliq Zäydan törmädän oçraqlı räweştä çıqqan. Anıñ bülmädäşlärennän soraw alırğa kilgäç, räsmilär Mäliqnıñ turist vizası betüen açıqlağan häm ildän quıluçılar kamerasına ozatılğan. Mäliqnıñ advokatı Regis Fernandez äytençä, prokurorlar, anıñ qiäfäten New York binaların şartlatqan yegetlärnekenä oşatıp, terorçı dip uylağan:
Audio: "Tışlawlar barışında bez ni öçen näq menä Mäliqnıñ qulğa alınğanın belergä tırıştıq. İmigratsiä wäkilläre şartlatılğan Säwdä Üzäge binaları belän bäyläp añlattı. Monı işetkäç Mäliq añın yuğata yazdı."
Amerikanıñ imigratsiä qanunnarı nigezendä, vizası çıqqan keşelär gädättä qulğa almıy, anıñ urınına mäxkämädän soñ ildän quılırğa mömkin. Läkin 11 sintäber faciğäsennän soñ Yustitsiä ministrı John Ashcroft ildäge gädättän-tış wazğiätne iskä alıp, qayber qağidälärne üzgärtergä buldı. Ul monı yaña teror ğämälläre, yaña qorbannar buldırmaw maqsatı belän añlattı. Xökümät komissiäse xisabında ministrlıqqa totqınnar belän kiläçäktä niçek eş itü turında 21 kiñäş birelgän. Aschroft üze bu xisap tirında älegä küp närsä äytmäde, baır tik, bezneñ bar ğämällär dä xata dip äytü döres tügel dide. Ämmä räsmilär äytüenä qarağanda, ministrlıq kiñäşlärneñ qayberlären iskä aılrğa cıyına.
Äytergä kiräk bu xisapta süz Amerikada qulğa alınğan imigrantlar turında bara. Äytik, Äfganstanda totqarlanıp Guantanamo nığıtmasına oaztılğannarğa ul qaramıy. Ul arada keşe xoquqların yaqlawçılar Amerika xökümäten andağı totqınnarnıñ da xoquqların bozuda ğäyepli. 29 totqınnıñ advokatı bulğan Solail Mäxämmät süzlärençä, monıñ işe ğäyepläwlär, bar dönyada keşe xoquqları öçen can atqan Quşma Ştatlarnıñ abruyın töşerä:
Audio: "Monnan şundıy sabaq çığarıp bula: bez üzebez qanunnı, konstitutsiäbezne ixtiram itmibez. İreklek häm qanun sağında torıp, üzebez anı bozğaç, niçek bez başqalarnı demokatik yuldan barırğa çaqıra alabız."
Bu fiker belän Human Rights Watch wäkile Wendy Patten da kileşä. Xäyer ul xökämät komissiäse yasağan xisapnıñ uñay yağın da kürä. Amerikan xökümäte üze östennän tikşerü başlap, monı kiñ cämägätçelekkä citkerde. Bu bik möxim adım, di Wendy. Kiläse adım – andağı kiñäşlärne ğämälgä quyu.
Ali Gilmi, Praga


text:
“Region” isemle ölkä fänni-tikşerü üzäge yäşlär arasında “taqırbaşlarğa” qarata mönäsäbät soraştırğan.
Mäktäplärneñ 11-sıynıf uquçıları alarnı çın patriotlar dip sanıy. Ä studentlar – agressiv säyäsät yaqlılar dip.
İkençe soraw alkaş, suqbay, narkoman, faxişälär turında. 14 – 17 yäşlelär – bik naçar mönäsäbättä, xätta törmägä utırtu kiräk dip tä sanıylar. Ölkänräklär alarnı añlarğa tırışu kiräk, dip täqdim itälär ikän.
Ölkä Mäğärif idäräse mäktäplär xällären tikşergän. Citeşsezleklär – bixisap. Menä berniçäse. Ölkä üzägeneñ baytaq mäktäplärendä balalarğa birelgän rizıqnıñ alarğa barıp citmäwe açılğan. Yäğni urlaşu bula inde bu. Küp rayonnarda partalar uquçılarnıñ gäwdäsenä turı kilmi: umırtqa söyägeneñ käkräyue mömkin.
Kuzovat rayonı Praskov'ino awılında ata-analar eçälär, balalar mäktäpkä yörmi, ä mäktäp citäkçelege moña bitaraf.
Bazarlı Sızğan rayonı awılları mäktäplärendä “ata-analar belän kileşü nigezendä” dip, alardan aqça taläp itälär.
Şundıy şartlarda qatnaş xalıqlı qala-salalarda berdän-ber tatar mäktäbe üzen niçek xis itä soñ? Mäläkäs şähäreneñ 22-mäktäbe direktorı Mönirä Djumaeva äytüençä, bik yaxşı. Uqu yılı başlanğannan soñ da 30dan artıq yaña uquçı kilgän. Bulaçaq berençe sıynıfqa da artığı belän yazılğannar inde. Dimäk, saylap alu mömkinlege dä bar. Ana telendä say yözüçe balalar da bulaçaq – alar öçen ayırım metodika eşkärtelä.
İñ möhime: mäktäp ğoref-ğadätlärebezne qaytaru buyınça kiñ eşçänlek alıp bara. Közen “Sömbelä” bäyräme uzdırğannar, xalqıbıznıñ xezmät söyuçänlek sıyfatın danlaw çarası bulğan ul. Moña qadär Sömbeläneñ närsä ikänen dä belmägän ata-analar moña bik nıq şatlanğannar.
Alar initsiativası buyınça, balalarğa Qorban aşı oyıştırğannar. Çırşı bäyräme dä ana teleneñ qullanış dairäsen kiñäytügä yärdäm itä. Nänilär häm ölkännär öçen ayırım oyıştıru da ğibrätle. Çönki, di Mönirä xanım, nänilär citdi spektakl'ne añlap betermägän bulırlar ide.
Ä menä Näwrüz bäyräme waqıtında karantin bulğanlıqtan bu bäyräm aprel' başına küçerelgän.
Plannarı da baytaq. Ciñüneñ 60 yıllığına bağışlap, milli köräş bäygese äzerlänä. Moña qädär şähär külä(mendä oyıştırılıp kilüçe Ürnäk ğailä bäygesendä tatar ğailäläre, nigäder, cälep itelmägän. 5 balalı ber tatar ğailäsen şul bäygegä äzerlilär. Mönirä xanım fikerençä, bu çaranıñ ähämiäte bi-ik zur bulaçaq.
Qısqası, bu yaña ğına täpiläp kitkän mäktäp – mäktäp kenä tügel, ä Mäläkästä yäşäwçe millättäşlärebezneñ Mädäni üzäge bulıp ta xezmät itä. Avtonomiä barlıq, diärlek, çaraların da şuşı binada oyıştıra.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Mäläkäs – Sember.


text:
Başqortostan Soçi ösön qıuana
Soçi qalahınıñ 2014-se yılda ütäsäk Qışqı Olimpiya uyındarın uźğarıu buyınsa däğüäselären eñeüen Başqortostan xalqı la qıuanıp qarşılanı. Xatta tañğı biştä, yäğni eñeüse iğlan itelgäs tä Öfö uramdarında hıbıźğı, borğo qısqırta başlanılar, beź eñdek, Räsäy iñ şäbe tigän şiğarźar qısqırźılar. Başqortostanğa qıśılışı bulmaha la Soçi temahı bıl köndärźä här kemdeñ telendä buldı. Respubliqa başlıqtarı la Räsäy- Germaniya ultırışında qatnaşıusılar menän osraşıu aldınan kem eñäsägen farazlanı. Azatlıq radiohı xäbrsehe xalıqtan Olimpiadağa bäyle täśorattarı menän qıźıqhındı.


text:
Ana tele öçen ruslar niçek köräşä?
Nişläpter, yış qına tuğan tel, millät, tarix digän töşençälärne nindider öçençe sortlı, kiräkmägän närsä dip sanıylar. Xäyer, härkemneñ millätkä, telgä, mädäniätkä, xätta dingä bitaraf qalu xoquqı bar. Qalsın äydä, läkin ul milli nigilist üzen internatsionalist dip äytergä aşıqmasın. Çönki ul barıber nindider teldä söyläşä, nindider mädäniätne, ädäbiätne kütärä. Ber qayda da tamırsız, telsez bulırğa tırışuçılarnı xörmät itmilär. Ğädättä andıylar üz millätennän xurlanu säbäple, planeta keşese bulıp kürenergä tırışa.
Xäzer inde tuğan telen yaqlağanda ruslardan ürnäk alır zaman da citte. Soñğı aylarda Latviädä rus telen, rus mäktäben yaqlaw kampaniäse bara. Çınnan da, elekke sovetlar berlegendä yäşägän sovet keşese çit ildä qaldı. Xäzer inde anda başqa tel östenlek itä, rus tele berençe urınnan ikençe däräcägä töşä.
Latviädä rus mäktäplärendä qayber fännär latış telendä uqıtıla başlağan. Küptän tügel Rigada ütkän rus uquçılarınıñ demonstratsiäsendä 10 meñläp bala qatnaşqan. Demonstrantlarnıñ qullarında kisken şiğar'lär, latış mäğrifätçelären faşistlar belän çağıştırğan video-kliplarnı televizor aşa kürsätälär. Rus mäktäplären yaqlaw ştabınıñ liderı Aleksandr Kazakov şuşı video-kliplarnı töşerergä dä, latış xakimiätenä qarşı usal süzlär yazılğan futbolkalarnı tekterergä dä aqça tapqan. Kazakovnıñ kesäsendä Rusiä Duması deputatı Dmitriy Rogozinnıñ yärdämçese digän tanıqlığı da bar.
Latviä uramnarında rus demonstrantlarınıñ şiğar'läre mondıyraq: - «Pycckaя шkoлa - Haш CTaлиHrpaд”, “Pykи пpoчb oT Haшиx шkoл”, “ЛaTBия - Пoзop EBpoпы”. Bez inde monnan torıp Latviä xakimiätlären dä, ruslarnı da xurlarğa yäki xuplarğa tieş tügelder. Härkemneñ üz telen yaqlarğa xaqı bar. Läkin här ike yaq şaqtıy qatı pozitsiädä tora bit.
Möstäqil' däwlät Latviä uramnarına çıqqan şuşı ilneñ mäğärif ministrı Karlis Şadurskisnı baş inkvizitor dip atarğa qurıqmıylar. Rus telen yaqlaw xäräkäte menä nindi cırlar başqarıp uramnarda yöri: “ЧepHый Kapлиc, чTo Tы Bbeшcя, Haд Moeю roлoBoй. Tы peфopMы He дoбbeшbcя, cлышишb, Kapлиc, я He TBoй. Эй, Шaдypckиc, Tы зaпoMHи, чTo Mы дышиM kak xoTиM, чTo чyжero HaM He Haдo, Ho cBoero He oTдaдиM». “ Menä niçek köräşälär bit tuğan tel öçen.
Mondıy qawğa nigä kilep çıqqan? Ä menä ni öçen. Rus mäktäplärendä 10nçı sıynıfta uquçılarğa däreslärneñ 60% latış telendä bireläçäk ikän. Dimäk, 9 sıynıfqa qädär fännärneñ 100% rus telendä uqıtıla häm yuğarı sıynıflarda, institutqa kerer aldınnan 4-5 predmet latış telendä kertelä. Bu borılış, çınnan da, ciñel genä bulmas. Kemder sızlanıp, şöbhälänep, qarşı torır. Läkin anda yäşäwçelärneñ barısı da latış telen öyränügä qarşı çıqmıy ikän. Şunısız uqu da, karyera yasaw da qıyın, dilär. Läkin barıber, 100 meñnärçä keşe şunda tuıp, şunda üsep, şul däwlätneñ telen östen itep tanırğa telämi. Andağı ruslarnıñ artında zur häm köçle däwlät - Rusiä bulmasa, möğayın, rus tellelär ayaq teräp tora almasar ide.
Ni öçen şulay täfsilläp söylim min bu xällärne? Barıber kiläçäktä Latviä üz telendä yäşärgä cıyınuınnan baş tartmas bit. Ä menä ni öçen. Rusiäneñ üzendä, xätta milli respublikada - Tatarstanda, tuğan telne predmet bularaq tügel, ä belem birü tele bularaq qullanuğa bezneñ balalar, ata-analar niçek qarıy? Rusiä töbäklärendä, tatarlar berniçä yöz meñ yäşägän urınnarda tatar telendä geografiä yäki biologiä, matematika uqıtqan mäktäplär niçäw? Yuq şul, xätta predmet bularaq atnağa ike märtäbä tatar tele uqıtılsa da, bez şatlıqtan ürle-qırlı sikeräbez. 10 sıynıfta tatarça belem alğan tatar balaların sez yış oçratasızmı? Qayda kürgänegez bar alarnı? 60-40% tügel, xätta 5% bulsa da. Min Latviädäge elekke sovet keşeläre kebek bala-çağalarnı uramğa çığarırğa öndämim. Tik barıber qarıyq äle. Başqalar tuğan tellärenä menä şulay yabışıp yatalar ikän, ni öçen tatar yäki başqort ciñel genä üz telennän waz kiçärgä tieş? Mäktäptä, öydä, teatrda, kitapxanädä tuğan telne tigez däräcägä quyarğa kem qomaçawlıy?
Älbättä, däwlät tarafınnan tanılu, status kiräk. Millionnan artıq tatar yäşägän Başqortstanda tatar tele däwlät tele bulmasqa tieş dip bäxäsläşüçelär bar. Yänäse, ber respublikada 3 tel däwlät statuslı bulsa, kübräkkä kitmäsme? Ä bit Dağıstanda, Kabarda-Balqar, Qaraçay-Çerkes respublikalarında ike tügel, öç, xätta 6-8 tel däwlät tele statusına iä. Şveysariädäge alman, fransuz, retro-roman, italyan tellelär üz tellärendä söyläşä, belem alalar. Unitar däwlät İtaliäneñ tönyağındağı almannar da şulay. Küräseñ, bu xalıqlar san yağınnan zur bulmasalar da, ixtıär häm niätläre belän üzläreneñ mänfägat'lären yaqlıy belgännärder. Üz teleñne üzeñnän küpsenmäskä genä kiräk. Böten xikmät şunda.
Rimzil Wäli


text:
Tatarstan Şäymievne 70 yäşe belän qotlıy
Ä ğadi xalıq häm kiñ cämäğätçelek Mintimer Şäymiev turında närsä uylıy soñ ? Tatarstanda yäşäwçelär, qazanlılar Mintimer Şäymievneñ şäxsi yubileye xalıq öçen dä ähämiätle waqiğa dip sanıylar.
“BeчepHяя KaзaHb” gäzite prezidentnı qotlarğa kemnär kiler, närsä büläk itäçäklär? - digän sorawlarğa viktorina oyıştırğan. Tögäl cawap birüçegä 70 meñ sum büläk bireläçäk. Bu sorawlar kinayäle häm yumor belän ütkärelä, älbättä. “Tatarstan yäşläre ” gäzite ike tapqır törle rayonnar häm şähärlärdä yäşäwçelärneñ xatların bastırıp çığardı.
Çit il häm Rusiä matbuğatında basılğan törle qotlawlar häm teläklär Rusiä mäğlümat çaralarında da kilep citte. RTR, Yaña ğasır, GTRK häm Efir kanallarında maxsus äzerlängän filmnar comğa, şimbä könnärendä efirğa çığa. Çığışlarnıñ, xatlarnıñ küpçelege Mintimer Şäymievne maqtawğa tügel, ä aña bäyle bulğan tormış waqiğalarına bağışlana. Sovet çorında belgeç häm citäkçe bulıp ölgergän, reformalar, bazar iqtisadı häm milli tereleş zamannarı citkäç, Mintimer Şäymievneñ üzençälekle xolqı häm bik küplärgä kiräkle bulıp çıqqan säyäsäte ğämälgä kerde.
Älbättä, Tatarstannıñ möstäqillege, milli tereleş häm kommunistik ideyälärdän baş tartuı, Şäymievkä protest häm tänqit mönäsäbätläre dä uyattı. Comğa könne Mäskäwdän zur qunaqlar kilgändä KPRF wäkilläre Şäymiev östennän şikäyät itep, piketqa çığarğa äzerländelär.
Xäzer Mintimer Şäymiev turında xalıq fikeren tıñlap qarıyq äle. Ni ğäcäp, prezidentqa tänqit süzlären äytüçelär bik az buldı:
-Bezgä anıñ belän nıq tınıç. -Ul ğadel. -Qol Şärif mäçeten tözette. -Basketxoll tözette. -Ul üze aqıllı häm qayber närsälärne eşlägändä xäyläkärlege dä bar. Ämma ul üzeneñ bu sıyfatın respublika xalqınıñ yäşäw räweşen yaxşırtır öçen qullana. -Ul şäp prezident, üze bar keşegä dä bulışlı. -Bez anı yaratabız. -Anıñ eşlägän eşläre bezgä bik faydalı.
Ä xäzer Mintimer Şäymiev belän ber çorda Aqtanış rayonı Puçı mäktäbendä uqığan, anıñ belän bergä Tatarstannıñ awıl xucalığı sistemasında eşlägän Äzhär İmamovlarnıñ fikerlären täqdim itäbez. Ul yäşlektän tanış bulğan Mintimer dustına xat yäki qotlaw süzlären başqa yul belän citkerü mömkinlegen tapmağaç, “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bülegenä şıltırattı. Çınlap ta, Mintimer Şäymiev üzen qotlarğa teläwçelärgä andıy mömkinçelek tudırmıy. Häm üze äle ciñ sızğanıp eşlärgä cıyınuın sizderä. Şulay da anıñ zamandaşınıñ äyter süzläre bar. Bioximiä ğalime Äzhär İmamov söyli:
-Mintimer ul nıq timer. Urta mäktäptä dä başqa klasstaşlar arasında da ayırılıp tordı. Yaxşı uqıdı. Ğadi kombaynçıdan başlap prezident däräcäsenä üste. Qayda ğına eşläsä dä ul üzen talantlı citäkçe itep kürsätte. Aña zur räxmät. Ataqlı däwlät citäkçese, Tatarstannıñ xalqıbıznıñ ğorur ulı Mintimer, Sezne tuğan köneñ belän täbrik itäm.”
Mälikä Basıyr


text:
“Azatlıq” radiosı tıñlawçıları xäterläsä, ul filarmoniä binasında asılınıp ülgän ide. Ğäilä äğzaları anıñ Prezident saylawlarında Rälif Safin faydasına eşlägäne öçen ezärleklänüe belän añlatqan idelär. Läkin tikşerü monı inkär itte.
4nçe dekäbr uzğan ul çarada märxümneñ tuğannarı, dusları, xezmättäşläre qatnaştı. Çara uzğan bina — başqalanıñ “Ufa utları” binası şığırım tulğan ide. Gärçä respubliknıñ qayber gäzitläre çarağa kerü biletlarınıñ bik qıymmät toraçağın ireştersä dä. Çaranı oyıştıruçılar bu xäbärlär xäter kiçäsenä xalıq kilmäsen öçen maxsus eşlände dip isäpli.Xäter kiçäyenä kerü buşlay ide.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Rusiädä sişämbe könne ber ük waqıtta diärlek bulğan 2 oçqıç hälakäten tikşerülär däwam itä. Oçqıç qaldıqlarında şartlatqıç matdälär tabıldı.
Bu hälakätlärdä 2 oçqıçta bulğan 90-lap keşeneñ barısı da ülde.
FSB wäkile Sergey İgnatçenko hälakätkä duçar bulğan Tu-134 oçqıçında şartlawçan heksogen tabıldı dide.
Rostov yanında cimerelep töşkän Tu-154 oçqıçında da heksogen tabılğan.
Xäbärlärgä qarağanda tikşerüçelär bu oçqıçlarğa utırğan xatın qız çeçennarnıñ qayan kilüen tikşerä. Här oçqıçqa berär xatın-qız çeçen utırğan bulğan.
İgnatçenko äytüençä, Prezident Vladimir Putin FSB-ğa hawa transportında iminlekne yaxşırtu öçen başqa illärneñ, bigräk tä İzrailneñ täcribäsen öyränergä quşqan.


text:
"Cidelek" illäre "öçençe dönya"dağı qayber fäqir däwlätlärneñ burıç yögen yomşatırğa cıyına
Aldınğı industrial'' illärdän torğan "cidelek" törkemeneñ dönyadağı qayber fäqir illärneñ burıç yögen ciñeläytergä buluı turında, xörmätle tıñlawçılar. Şuşı "cidelek" illäreneñ finans ministrları üzläreneñ Londonda ütkän ike könlek oçraşuında tarixta berençe märtäbä ayırım däwlätlärneñ Dönya Bankı kebek xalıqara finans oyışmalardan alğan burıçların tulısınça kiçerü yulların ezliäçägen belderde.
Audio, Gordon Brown
"Bez "Çamadan tış burıçqa batqan illär" isemlegendäge qayber däwlätlärneñ burıçın 100 procent kiçerüne telibez, bez mondıy täqdimne "cidelek" belderülärendä berençe märtäbä yasıybız" di Britaniäneñ qazna başlığı Gordon Brown. Brown şäxsän "cidelek"neñ finans ministrlarına östämä ber plan da täqdim itkän ide, anda ul Afrika illärenä yardäm kürsätü maqsatında aqça bazarında yıl sayın 50 milliard dollar tuplawnı, alar belän säwdädä törle taşlamalar kertüne alğa sörä. Ämma Brownnıñ şuşı planı älegä Quşma Ştatlar yağınnan yaqlaw tapmadı. Washington, britan ministrınıñ täqdime Quşma Ştatlarnıñ büdjet qoru taläplärenä turı kilmi dip belderä häm anıñ urınına burıçlarnı turıdan-turı kiçerüne häm Dönya Bankı birä torğan aqçanı ayırım grantlarğa äyländerüne täqdim itä. Quşma Ştatlarnıñ qazna sekretare urınbasarı John Taylor şimbä könne Londonda uzğan matbuğat oçraşuında Washington çamadan tış burıçqa batqan illärneñ fäqirlegen kimetü eşenä tuğrı bulıp qala dip belderde. Läkin "cidelek" illäre finans ministrlarınıñ atna azağında ireşkän şuşı kileşüenä qaramastan, qayber yardäm oyışmaları anıñ çınlap torıp ğämälgä aşuına şiklänep qarıy häm burıçlarnıñ 100 protsent kiçerelüenä zur şöbhä belderä. Älege mäs''älä industrial'' "cidelek" citäkçeläreneñ bıyıl cäy Britaniädä uzaçaq yuğarı däräcäle oçraşuında da qaralaçaq. Anda Britaniä, Kanada, Fransiä, Germaniä, İtaliä, Yaponiä, Quşma Ştatlar, yäğni "cidelek" illärennän tış Rusiä dä qatnaşaçaq.
Kärim Kamal


text:
Mondıy büläklär tiräsendä bäxäslär, köndäşleklär bik köçle bula. Yılda birelä torğan Tuqay büläge tiräsendä dä här yılnı nindi dä bulsa intriga kilep çıqmıyça qalmıy. Tuqay büläge komitetında 27 şäxes bar, bu 27 törle fiker bar digän süz. Bıyıl da nigäder öçençe lawreat bilgelänmäwe turında işetelde. Bıyılğı lawreatlar turında komitet äğzası Razil Wäliev söyli.
AUDİO. Razil Wäliev komitet utırışında “La Primavera” kamera orkestrı citäkçese Röstäm Abbyazov häm yazuçı Mösäğit Xäbibullin saylanuı turında söyli.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text: Minski, Mäskäw. Şimbä könne räsmi Mäskäw, Rusiä däwlät telekanalınıñ Belarus' başqalasındağı bülekçäse tizdän yañadan açılır digän ömettä toruın belderde. Ber kön elek şul bülekçä Belarus' xakimiate tarafınnan yabılğan ide. İlneñ tışqı eşlär ministrlığı monı, RTR telekanalı xäbärçese Dmitri Petrovnıñ prezident Lukaşenkağa qarşı ütkärelgän cıyında qatnaşuçılar sanın arttırıp kürsätüe belän añlattı. Räsmi Minski Rusiä telekanalınnan ğafu ütenüne taläp itte. İTAR-TASS agentlığı bügen Rusiä tışqı eşlär ministrlığı wäkileneñ, ğadi ber xäbär şundıy kisken çaralar kürügä kiterä almıy dip äytüen xäbär itte.