text:
Ukrainada prezident saylawların Yanukoviç ciñde, dip iğlan itelde; Yuçenko monı xärämläşü dip atadı: "gölçäçäk inqilabı" qabatlanırmı?
Yäkşämbedä anda prezident saylawlarınıñ ikençe turı ütte. Düşämbedä üzäk saylaw komissiäse iğlan itkän berençe näticälärgä qarağanda, xakimiät namzäte premier-ministr Viktor Yanukoviç tawışlarnıñ 49.4%ın cıyğan. Anıñ köndäşe könbatış qaraşlı oppozotsiä citäkçese Viktor Yuçenko 2.7%qa qalışa. Yuçenko xökümätne xärämläşüdä ğäyepläde häm üz tarafdarların ilküläm qarşılıq çarası başlarğa çaqırdı.
Yuçenko xökümätne xärämläşüdä ğäyepläde, häm üz tarafdarların ilküläm qarşılıq aksiäse başlarğa çaqırdı. Kievnıñ Bäysezlek mäydanına bügen distälägän meñ keşe cıyıldı. Oppozitiä fikerençä, tawış birü waqıtında Yanukoviç faydasına küp sanlı xärämläşülär bulğan. Yuçenko mitingta çığış yasap xärämläşü bulğan töbäklärdä saylaw näticälären köçtän çığarırğa taläp itte:
Audio (Viktor Yuçenko)
"Bezneñ taläp şul: Donetski, Luhanski kebek oppozitsiä wäkilläre saylaw komissiäsenä kertelmägän töbäklärdä näticälär köçtän çığarılırğa tieş."
Oppozitsiä belderüençä, xärämläşülärneñ ber öleşe berketmä talonnar yärdämendä yasalğan. Saylawçılarnı avtobuslarğa töyäp, ber urınnan ikençesenä kiterep, berniçä tapqır tawış birdertep yörü oçraqları terkälgän. Başqa tärtip bozlular da bar. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması bu saylawlarnı demokratiä taläplärenä turı kilmägän dip taptı. Bu turıda bügen küzätü törkeme başlığı Bruce George iğlan itte:
Audio (Bruce George)
"Ukrainada ikençe tur saylawlar Yevropa Şurası, İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ şaqtıy ğına taläplärenä turı kilmäde."
Bäysezlek mäydanında ütkän mitingta Yuçenko parlamentnı ğädättän-tış utırış ütkärergä çaqırdı:
Audio (Viktor Yuçenko)
"Bez parlamentnı ğädättät-tış utırış cıyıp bu xällärne tikşerergä taläp itäbez. Xärämläşüdä qatnaşqan üzäk saylaw komissiäsenä ışanmawıbıznı belderäbez. "
Ukrainadağı wazğiät küpmeder däräcädä Gruziädä bulğan xällärne xäterlätä. Gruziä oppozitsiäse näq menä uram cıyınnarı aşa ciñügä ireşkän ide. Äytkändäy, bügen Kievnıñ Bäysezlek mäydanında Yuçenko tarafdarlarınıñ qızıl-sarı bayraqların ğına tügel, ä Gruziä elämnäre dä kürende. Gruziäneñ "gölçäçäk inqilabı" Ukrainada qabatlanırmı digän sorawğa kilgändä, ğämäldäge prezident, Yanukoviçnı xuplawçı Leonid Kuçma, şimbä könne ük televideniedä çığış yasap, bernindi inqilab bulmayaçaq, dip kisätep quyğan ide:
Audio (Leonid Kuçma)
"Bez beläbez: inqilabnı xıyalıylar xästärli, fanatiklar başqara, näticären oyatsız keşelär faydalana. Bernindi inqilab bulmayaçaq."
Ul arada Yuçenko üzeneñ başqa töbäktäge tarafdarların da Kievka kilergä çaqırdı. Hawalar salqınça buluğa qaramastan studentlarnıñ "Pora" yağni "Waqıç citte" digän oyışması üzäk mäydanda çatırlar qora. Şul uq waqıtta qayber xäbärlärgä qarağanda, könçığış Ukrainadağı Yanukoviç tarafdarları militsiä saqlawı belän başqalağa kiterelä. Bu kierenklek çualışlarğa kiterergä mömkin digän borçular bar.
Şulay itep, Ukraina ikegä bülende. Urıslar häm urıs-tellelär yäşägän Könçığış Yanukoviç öçen. Başqala Kiev häm könbatış Ukraina Yuçenko öçen. Soñğı xäbärlärgä qarağanda, könbatıştağı Lviv häm Ternopol şähärläre Üzäk saylaw komissiäse näticäsen tanımawın, häm üz prezidentı itep Viktor Yuçenkonı sanawın beldergän.
Belgeçlär fikerençä, bu saylawlar Ukrainanıñ qaysı yuldan kitäçägen xäl itäçäk. Yanukoviç Rusiä belän yaqınayu tarafdarı, Ukrainanıñ millionlağan urısına ike watandaşlıq häm urıs telen Ukrainanıñ däwlät tele itergä wäğdä itä. Yuçenko – Rusiä belän xezmättäşlekne kire qaqmasa da, Ukrainağa Yevropa Berlege häm NATO belän yaqınayu küpkä faydalıraq digän qaraşta.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
BMOsı İminlek Şurası AQŞ täqdim itkän rezolutsiä proyektın tikşerä başladı. Proyektta Ğıraqta oyıştırılığan idarä şurası şulayuq BMOnıñ yaña missiäsen yaqlau sorala.Diplomatlar rezolutsiä proyektı turında bu atnada kileşelüe mömkin dip äytä. AQŞ bilgeläp quyğan Ğıraq şurasanıñ xalıqara legitimlığın şulayuq Ğıraqta xalıqara oyışmanıñ arta barğan rolen tanu yağınnan rezolutsiägä bik möhim dip qarala.
AQŞ räsmiläre İminlek şurası rezolutsiäne yaqlap çığır şulay itep ber ay çaması elek üzläre bilgelägän Ğıraq İdarä Şurası, räsmi wäkilçelek buuını itep tanılır dip ömed itälär. İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzası AQŞ, Britaniä, Fransiä Russiä häm Qıtay wäkilläre kiçä rezolutsiä proyektın tikşerä başladı.Rezolutsiä proyektında tağı Ğıraqta açılaçaq BMOnıñ yaña missiäse turında süz bara. Nigezdä proyektta bäxäsle ber mäsälä dä yuq. Russiä tışqı eşlär ministırınıñ urınbasarı Yuri Fedotov kiçä İnterfaksqa bez Ğıraq şurasına ildä legitim xökümätkä taba atlanğan berençe adım dip qarıybız dip äytkän ide. General sekretarı K.Annan da oyışmağa äğza barlıq illärne Ğıraq Şurasın yaqlarğa çaqırğan ide. Küp kenä ğäräb illäre Ğıraq Şurasınıñ äğzaların AQŞ saylap quydı dip äytep, şuranı yaqlaunı kire qağa.Ämma BMOsı anı räsmi räweştä yaqlap çıqqannan soñ , başqa illärgä dä täsire bulaçaq dip äytä Colombia Universitetında xalıqara oyışma diretorı Edward Luck. Ul yaña rezolutsiä suğışqa qarşı bulğan illär öçen bik möhim di. Luck süzlärençä(audio)
barlıq bäxäslär şulayuq bik az ilneñ xärbi intervensiäne yaqlauı säbäple, alar eçtäge cämäğätçelek öçen BMOnıñ östämä legtimlığına moxtaç.Alar şulayuq bez AQŞ äytkänen genä eşlämibez , bezne AQŞ ğına etärmäde , çınbarlıqta bez moñı sonğı çiktä xalıqara cämäğätçelek faydasına eşlädek dip äytergä teli.
Ğıraq idarä şurasınıñ ministır häm diplomatik wäkillärne bilgeläü xoquqı bar.Şura kiçä konstitutsion assambelyanı saylauı öçen xoquq belgeçlärennän torğqn komitet bilgeläde ,ul şulayuq 6 xalıqara hava şirkätenä kiläse ber niçä atna eçendä Basrağa oçu röxsäte birde. İminlek Şurasında tikşerelgän rezolutsiä proyektında Ğıraqta BMOnıñ yaña missiäsen açu turında da süz bara. K.Annan missiädä 300 keşe, şularnıñ yartısınnan kübräge ğıraq1ılar bulırğa tieş dip äytkän ide.Annan BMOnıñ yuridik reformalar, politsiäne künegülärdän ütkärü häm xärbilärne demobilizatsiäläü kebek eşlärdä qatnaşuın küz aldına kiterä . Tikşerelgän proyektta qayber illär taläp itkäneçä BMOnıñ Ğıraqta rolen kiñäytü turında süz barmı Ämma BMOnıñ süzçese Farxan Haq radiobız xabärçesenä bolay dip äytte (audio)
Sonğı atnalarda BMonıñ Ğıraqtağı role arta bara,bez anda ber atna çaması elek saylau eşlärendä yardäm itüe öçen ber törkem cibärdek.Neftkä almaşqa azıq tölek programması noyäber ayında eşen tämamlau öçen ezerleklär alıp bara. Anda törle eşlär bara.
İminlek Şurasınıñ 1483 nomerlı rezolutsiäse AQŞ citäklägän koalitsiägä Ğıraq belän idarä itü xoquqın tanısa da, Şura äğzaları Fransiä belän Germanie alarnıñ xoquqı çiklängän dip äytep BMO ilne tözekländerü eşlärenä kübräk qatnaşırğa tieş dip belderä.Ğıraqta tınıçlıq saqlau eşlärenä qatnaşu niätendä bulğan illär,BMOnıñ mandatı kiñäytelsä genä anda ğäskär cibärä alaçaqbız digän pozitsiädä tora.. Älegä BMOnıñ Ğıraq öçen mäxsus wäkile Sergio de Mello 1483 nomerle rezolutsiä bik bögülüçän formada yazılğan öçen oyışmağa şaqtıy möhim rol uynau mömkinçegen birä dip qarıy.AQŞta tışqı säyäsät belän mäşğül buluçılar Amerikağa Ğıraqta xalıqara yardäm kiräk dip qarıy.Senatnıñ tışqı mönäsbätlär komitetı citäkçse Richard Lugar yäkşämbedä xökümät Saddamnnan sonğı Ğıraqnı tözekländerüdä kübräk xalıqara yaqlau alu öçen yaña rezolutsiä qabul itterergä tieş dip äytkän ide.
färidä xämit, praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mäskäwneñ keräşen mäs''äläsen küpertüwe Tatarstannıñ "balkanlaşuwına" kiterä ala...
Tatar mäs''äläse bu aralarda ber Başqortstanda ğına tügel, Tatarstannıñ üzendä häm xätta bar Rusiädä dä könüzäk mäs''älälärneñ berse bulıp tora, xörmätle tıñlawçılar. Döres, Mäskäwne älegä tatarlarnıñ ber öleşe genä, keräşennär qızıqsındıra. Rusiä citäkçelegenä yaqın qayber keräşen oyışmalarınıñ citäkçeläre urıs pravoslav çirkäwe başlığı patriarx Aleksigä möräcäğät itep, añardan keräşennärne tatar millätennän ayırıp çığaruda yardäm itärgä ütenä. Urıs çirkäwe moña qarşı tügel, kiresençä, älege eşne başlap yöri diärgä bula.
Audio, Gäräy Räxim
Kürenekle keräşen wäkile, şağir Gäräy Räxim. Şuşı xat artında keräşennärneñ tügel, ä Mäskäwdäge ayırım säyäsi köçlärneñ mänfäğätläre yatuwı xaqında tatar politologı, etnograf Damir İsxaqov da belderä. Anıñ fikerençä, urıs pravoslav çirkäwe keräşen mäs''äläsen maxsus küpertä häm bu anıñ, Tatarstanda tatar milläten kimetep anda kiläçäktä tatar däwläten yuq itü omtılışın çağıldıra.
Audio, Damir İsxaqov
Etnograf Damir İsxaqov. Berük waqıtta ul da, Gäräy Räxim dä, Mäskäw şuşı tırışlıqları belän keräşennär arasında bulğan qänäğätsezlek xisen bik osta faydalana dip isäpli. Xaqiqätne dä tanırğa kiräk, Tatarstan yağı keräşen tatarları mänfäğätlären qayğırtu ölkäsendä xälennän kilgäneneneñ dä bik azın ğına eşläde. Räsmi Qazan elekke wäğdälären waqıtında ütäp kilsä, keräşen mäs''äläsen säyäsi maqsatlarda qullanu da betär ide dip isäpli Gäräy Räxim.
Audio, Gäräy Räxim
Şağir Gäräy Räxim fikere belän Damir İsxaqov ta kileşä, Tatarstanda keräşennärgä iğtibar citep betmäw turında alar üzläre genä tügel, möselman tatar zialıları da söyli.
Audio, Damir İsxaqov
Näq menä şuşı wäzğiat, yäğni keräşennär aldında torğan problemalarnıñ xäl itelmi kilüwe, urıs patriarxı Aleksi İkençegä yazılğan xat tösle törle şikle ğämällärgä kiterä dä, di Gäräy Räxim.
Audio, Gäräy Räxim
Keräşen tatarları mäs''älälären yaqınnan belgän Gäräy Räxim, qayber keräşen çitäkçeläreneñ tatar millätennän ayırılıp çığu üteneçe belän urıs patriarxına xat yazuwı artında alda torğan saylawlar yata dip tä isäpli.
Audio, Gäräy Räxim
Keräşen tatarları mäs''äläsen kemneñder saylawlarda ciñü, Tatarstannıñ xäzerge citäkçelärenä qarşı qullanu maqsatında, kemneñder Tatarstandağı tatarlar sanın kimetep, kiläçäktä ğomumän tatar däwlätçelegen tämam yuq itärgä teläp kütärüwe säyäsi yaqtan añlaşılsa da, monı dönya täcribäsenä bäyläp qaraw urınlı bulır ide. Bu eş belän mawığunıñ bötenläy kötelmägän häm ayanıçlı näticälärgä kiterü ixtimalı bik zur, monıñ açıq misalı, köçkä qan qoyudan arınıp kilgän elekke Yugoslaviä däwlätläre, bigräk tä Bosniä. Dini ayırmalıqlarnı küpertü anda berniçä yıl barğan suğışqa häm Yevropada ikençe dönya suğışınnan soñ kürelmägän wäxşätkä kiterde. Mäskäwdäge pravoslav ruxanilär häm alarnı yaqlawçı säyäsi dairälär, keräşen mäs''äläsen küpertep serb dindäşläre yulınnan kitsä, Tatarstandağı wäzğiatne balkanlaştıru yünäleşendä alar zur uñışqa ireşä ala.
Kärim Kamal, Praga


text: Minskida Üktäber mäydanında qulğa alınğan berniçä yöz keşedän, biş keşe 10 täwlekkä iregennän mäxrüm itelgän, dip xäbär itä «Azatlıq» radíosı xäbärçese. Litva, Ukraina ilçelekläre, Belarusnıñ tışqı eşlär ministrlığına möräcäğät itep, üz watandaşlarınıñ totqarlanuı xaqında räsmi raslaw soradılar. Görcestannıñ tışqı eşlär ministrlığı Görcestan telewidenieseneñ 2 curnalistın azat itüne taläp itä. Polşanıñ diplomatia missiase qulğa alınğannar arasında Polşanıñ Minskiydağı elekke ilçese Maríuş Maşkeviçnı ezli. Qulğa alınğannarnıñ tulı isemlege haman iğlan itelmägän.


text:
Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : İsmini Haber Aldım
Etiketler : Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım türkü indir, Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, İsmini Haber Aldım mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri İsmini Haber Aldım türküsü, İsmini Haber Aldım sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, İsmini Haber Aldım bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Felek Değirmenin Döndü Mü
Ekrem Çelebi - Yüce Dağ Başında
Ekrem Çelebi - Artık Çıkmam Meyhaneden
Ekrem Çelebi - Türkü Sever Türkü Söyler
Ekrem Çelebi - Geze Geze (Barak)
Ekrem Çelebi - Hacel Ovasını Engin Mi Sandın
Ekrem Çelebi - Bana Sevgi Diye
Ekrem Çelebi - Çiçekler Ekiliyor
Ekrem Çelebi - Sen Bunu Unuttun Mu
Ekrem Çelebi - Çaya İner Ağlarım


text:
Fälästinnär Gaza Sızığındağı yähüd awıllarına bügen irtän 3 raketa atqan. Moña cawap itep İzrail ğäskärläre, äle düşämbe könne genä fälästinnär kontrolenä tapşırğan zur magistral yulnı yañadan kamap aldı. İordan yılğasınıñ könbatış yarında Kalkiliä şähäre yanında İzrailneñ maxsus bülege gäskärläre "Äl Aqsa cäfalanuçıları" törkemennän ber suğışçını ütergän. İkençe bersen totqarlağan.
Kiçä İzrail belän Fälästin arasındağı solıx kilüşüen xuplağan Amerika prezidentı George Bush ike yaqqa da küp törle kirtälär ütärgä turı kiläçäk, şul isäptän doşmanlıqnı da dip beldergän ide.


text:
Ğiraqqa qarşı suğış başlarğa äzer torğan Quşma Ştatlar citäkçelege, xakimiattän Saddamnı çitläşterü belän genä çiklänmiçä, Ğiraqqa şul suğışı barışında häm annan soñ da kiñküläm humanitar yardäm kürsätüne, kiläçäktä ilneñ infrastrukturasın torğızuğa bulışunı wäğdä itä.
Tel oçında torğan Ğiraq suğışında älegä bäreleşlär başlanmasa da, Waşingtonda inde şuşı ilneñ suğıştan soñğı tormışın cayğa salu planlaştırıla başladı. Quşma Ştatlarnıñ çit illärgä yardäm itü eşen alıp barğan Xalıqara Täräqqiat idaräse USAid, Ğiraqtağı xakimiat üzgärtelgännän soñ anda yañadan hawa alannarın, diñgez portların, mäktäplärne, sälämätlek saqlaw qorılışların, başqa şundıy sotsial’ infrastrukturanı tözekländerü eşen alıp baru öçen törle amerikan şirkätlären barlıy başladı. Alarnıñ inde yaqın kiläçäktä ük kiräk buluwı säbäple andıy şirkätlärneñ sanı älegä bik çiklängän dip belderde radiobızğa USAidnıñ wäkile. Ul arada Wall Street Journal basması Ğiraqqa cibäreläçäk yardämneñ küläme 900 million dollar tiräsendä dip yazıp çıqtı. Soñğı 50-60 yıl eçendä Amerika Quşma Ştatlarına, ul elek üz xärbilären suğışqa cibärgän illärgä kiñküläm matdi yardäm kürsätü ğädäte xas ide. Monıñ açıq ber misalı bulıp amerikannarnıñ Germaniä häm Yaponiägä bulışuwı tora. İkençe dönya suğışında Quşma Ştatlar şuşı ike ilgä qarşı suğış alıp bardı, läkin soñraq alarnıñ xalıq xucalığın kütärügä yardäm itte. Başta xärbilären, ä annarı matdi yardäm cibärü ğädäte soñraq Grenada, Haiti, Panama, Bosniä häm Äfğanstan kebek illärdä dä qabatlandı. Şunı da tanırğa kiräk – Germaniä häm Yaponiägä kürsätelgän yardäm inde soñraq berkemgä dä birelmäde. Şuşı ike ilne Waşington Yewropa häm Aziä öçen üzenä kürä ber ürnäk itärgä tırıştı, häm ul üz maqsatına ireşte diyärgä bula. Xäzer isä Quşma Ştatlar näq şunı uq Ğiraq belän eşlärgä cıyına sıman, älege ilneñ Yaqın Könçığıştağı urını şundıy möhim ki, Aq yortnıñ anı bar töbäk öçen ber ürnäkkä äyländerü teläge zur. Prezident Bush berniçä kön elek bu xaqta inde maxsus çığış ta yasağan ide. Anda süz nigezdä Ğiraqta demokratik xakimiat urnaştıru, häm monıñ bar Yaqın Könçığışqa uñay yoğıntı yasıy aluwı xaqında barsa da, andağı demokratiäneñ berençe çiratta nıq iqtisadi nigezgä tayanu kiräklege şik uyatmıy, şuña kürä Quşma Ştatlar Ğiraqnıñ çınnan da ürnäkkä äylänüwen teli ikän, ul aña, Panama häm Bosniädän ayırmalı bularaq, küpkä kiñräk iqtisadi yardäm kürsätergä tieş bulaçaq. Bosniägä kilgändä, xalıq xucalığın torğızuğa yardäm itü anda kübräk Yewropa Berlege cilkäsenä töşte. Läkin xäzer, Ğiraq mäs’äläsendä Yewropa Berlegeneñ ike töp citäkçel äğzası – Fransiä häm Germaniä Waşingtonnıñ suğış plannarına qarşı çığa häm alarnıñ suğıştan soñğı tözekländerü eşlärendä qatnaşuwı da şulay itep ikele bulıp qala. Ğiraqqa näq menä Quşma Ştatlarnıñ yardäm itüwe tağın şul maqsatnı da küz aldında tota ala – prezident Bush üzeneñ, Ğiraqqa qarşı suğış başlap Saddam belän elekke xisapların açıqlarğa teläwen yäisä Amerikanıñ Ğiraqtağı neft belän qızıqsınuwın tügel, ä çınlap torıp Ğiraq xalqına yardäm itärgä teläwen kürsätä ala.
Kärim Kamal, Praga.


text:
“Xizb-ut-Tahrir“ islam firqäse äğzaları ğayeple dip tabılğan
Başqortstan tatarların saqlaw häm üsterü konsepsiäse eşlänäçäk. Bu eş belän däwlät tügel, ä tatar cämägätçelek oyışmaları şöğellänä.
Täteşle rayonında mäktäp yandı. Yanğın 16 ğinwar irtänge 4tä çığa. Mäktäp ber qatlı ağaç binada urnaşqan bula. Ul tulısınça zıyan kürgän. Yanğınğa elektr säbäpçe bulğan dip farazlana. Mäktäptä nibarı cide genä bala uqığan.
Ufada fextovanie üzäge tözeläçäk. Ul başqalanıñ üzägendä salınaçaq , 2007 yılda eşli başlayaçaq. Bu Rusiädäge berençe fextovanie kompleksı bulaçaq.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Evropa keşe xoquqları mäxkämäse Törkiäne qabat gäyeple taptı
Strasburgtağı Evropa keşe xoquqları mäxkämäse Törkiäne ğailädä köç qullanunı tuqtata almağanlıqta gäyeple tabıp, zıyan kürgängännärgä aqçalata kompensatsiä tülärgä xökem itte.
Mäxkämä Törkiäneñ Evropa keşe xoquqları kileşüeneñ keşelärgä naçar möğalämä kürsätü häm cäberläwne tıyğan öçençe, keşe tigezlegen bozunı tıyğan undürtençe häm yäşäw xoquq turındağı ikençe maddälären bozuda gäyeple taptı. Törkiä şuşı qarar nigezendä Evropa keşe xoquqları mäxkämäsenä şiqayät beldergän xatınğa 36500 yevro kompensatsiä tüliäçäk.
2002 yılda Naxidä Opuz isemle xatın Evropa keşe xoquqları mäxkämäsenä üzen qinağan, pıçaq belän cäräxätlägän, üterü belän yanağan, soñraq isä İzmirğa qaçqanda anasın mıltıq belän atıp ütergän elekke ire H.O.-ğa qarşı däwlät mine saqlıy almadı digän şiqayät belän möräcäğät itkän ide.
Evropa keşe xoquqları mäxkämäse Evropa Şurası tarafınnan 1950 yılda tözelgän. Bügen 47 il tarafınnan qabul itelgän keşe xoquqları mäsäläsendä iñ yuğarı mäxkämä bularaq qabul itelä. Evropa berlegenä äğza bulu öçen şuşı mäxkämäne dä tanu şart.
Törkiä bügengä qadär meñgä yaqın xökem protsessı arqılı millionnarça yevro kompensatsiä tüläde. 2008 yılda ğına da Evropa keşe xoquqları mäxkämäse Törkiäne 5 million 700 meñ evro kompensatsiä tülärgä xökem itte. Äytergä kiräk, Törkiä belän Rusiä 47 il arasında caza tüläwdä iñ yuğarı urınnarnı biläp, dürtençe urında tora.
İnde soñğı qarar Törkiädä ğailädä köç qullanu häm cäberläwneñ taralğan buluın isbatlıy. Tabiği, monnan iñ küp zararnı xatın-qızlar kürä. Uzdırılğan tikşerülärgä qarağanda, Törkiädä här un xatınnıñ dürtese irläre tarafınnan törleçä cäbärlänä. Tulayım alğanda, kiäwdäge xatınnarnıñ 39 %-ı köç qullanuğa, 15%-ı censi yaqtan köçläwgä, 42% gäwdä häm censi köç qullanuğa duçar bula. Ä 44%-ı isä ruxi cäberläwgä yäki faydalanuğa duçar itelä.
Mondıy xällärgä duçar bulğan xatın-qızlar, bigräk tä tön'yak-könçığış belän urta Anatoliädä küp ikän. Monda här ike xatınnıñ berse naçar mögälämä kürä. Yuğarı belem alğan xatınnar arasında bu protsent kim. Läkin şulay da un xatınnıñ öçese köç qullanuğa duçar bula. 15 yäştän keçeräk qızlarnıñ 7 %-ı censi yaqtan faydalana. Monıñ säbäbe nigezdä borınğı gädät-göreflär, radikal' İslam häm keşeçelek normalarınıñ bigräk tä belemsez xalıq arasında tübän buluın äytep bula.
Evropa keşe xoquqları mäxkämäseneñ berençe märtäbä ilgä şundıy caza birüe dä problemnıñ nindi citdi buluına işarä itä. Xökümätne bu qarar bik tınıçsızlandırdı. Başta premyer häm ministrlar reaksiä kürsätte.
Anqara şunda uq Evropa keşe xoquqları mäxkämäse awır wäzğıättä reforma yasalırğa tieş, dip Strasburgqa möräcäğät itte. Çınnan da, Evropa keşe xoquqları mäxkämäsendä bgenge köndä 105 meñnän artıq möräcäğät xökem qararın kötä. Gäyepläw aktları yağınnan Rusiä berençe, Törkiä ikençe, Rumıniä isä öçençe urında tora. 2010 yılda Şvetsiä mäxkämä citäkçelegen üz östenä alğaç, Evropa keşe xoquqları mäxkämäsenej kiläçäge turında ber konferensiä uzdırılaçaq.


text:
Urayda da Qorban ğäyeten bäyräm ittelär
Sişämbe könne Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına Tömän ölkäseneñ Uray şähärennän Rida xanım Fäyzieva şaltırattı. Ul Tatarstan, Başqortstanda yäşäwçe Uray şähäre belän bäyle keşelärne Qorban ğäyete belän qotlarğa teläwen äytte. Ä andıy keşelär bu ike respublikada şaqtıy. Çönki salınğanına bıyıl äle nibarı 38 yılnı ğına tutıra torğan şähärne tözüdä küp kenä tatar-başqortlar qatnaşqan.
Xäzer dä 42 meñ Uray xalqınıñ öçtän ber öleşen tatar-başqortlar täşkil itä. Alar nigezdä neft tabu tarmağında eşläwçelär. Tatarlar monda şaqtıy aktiv milli tormış alıp baralar. Oçraşular, törle kiçälärgä xalıq bik teläp yöri. Uzğan yılnıñ cäyendä Urayda berençe märtäbä Sabantuyı da ütkän. Xäzerge waqıtta Läysän isemle cır ansamble dä oyışıp kilä. Bayançıbız ğına yuq, dip zarlana Rida xanım. Tatarstannan artistlar da yış qına kilä, xalıq konsertlarğa zallarnı tutırıp yöri ikän. Dini tormış ta onıtılmıy. Şähärdä xäzergä mäçet yuq, bügenge köndä anıñ äle nigeze genä salınğan. Älegä telägän keşegä ğibädät qılu urını bulıp 3 bülmäle ber fatir ğına xezmät itä. Uray möselmannarınıñ üz imamnarı da bar. Şuşı könnärdä alar da bar dönya möselmannarı belän bergä berençe märtäbä zurlap Qorban ğäyeten bäyräm itkännär. Bäyräm uñayınnan sıyır suyılğan, tabın äzerlänep, aş uzğan. Aşqa kilä almawçı yärdämgä moxtac millättäşlärebez dä öleşsez qalmağan. Bu eşlärneñ kübesen Uray şähäreneñ Duslıq isemle tatar-başqort oyışması citäkli. Duslıq äle küptän tügel genä eşli başlawına qaramastan, şaqtıy eş başqarğan. Xäzer oyışmanıñ eşçänlege, anıñ töp maqsatı turında Duslıqnıñ räise Rida xanım Fäyzieva söyli.
Bezneñ oyışma Duslıq dip atala. İseme cisemenä turı kilsen dip şulay atadıq inde, çönki bezdä tatar-başqortlar ğömer-ğomergä dus, tatu yäşäde. Bezneñ maqsatıbız – milli mädäniätebezne, ğöref-ğädätlärebezne saqlap qalu. Awırlıqlar da yuq tügel, läkin bergä-bergä eşlägändä böten närsäne oyıştırıp bula. Matdi yaqtan bulışuçılar bik küp tügel, alay da här çarağa yärdäm qulı suzuçılar tabıla. Bezdä xäzerge köndä dini kurslar eşläp kilä. Läkin älegä tatar tele öyrätelmi. Xäyer, inde tizdän bu eşne dä başlap cibärerbez. Däreslär alıp barırğa urın birelde, uqıtırğa uqıtuçıbız da bar
Şulay itep, tizdän Uraydağı millättäşlärebez dä tatar telen öyränä alaçaqlar. Älege eşne oyıştıruda şaqtıy ğına yärdämne Qazannan kürdek, anda soñğı baruımda, däresleklärgä dä zakaz käğäzlären alıp qayttım, di Rida xanım. Ğomumän, anıñ süzlärenä qarağanda, Uray tatarları Tatarstan belän tığız elemtädä toralar, Qazannıñ yärdämen toyıp yäşilär. Häm kiläçäktä bu elemtälärneñ nığıy ğına baruına ömetlänälär.
Gölnaz İlgizär


text:
Açeh
Açeh (İndoneziyçä Aceh], a-TÇEH) ul İndoneziäneñ maxsus töbäge (daerah istimewa), Sumatra utırawınıñ tönyaq qırıyında. Töbäkneñ tulı iseme Nanggröe Aceh Darussalam. İseme Acheh, Atjeh, Achin, Açeh formasında oçratıp bula.
Elekke zamanda Açeh bäysez bulğan. Bäysezlegen saqlanıp tırışqanda Açeh'lelär Holland kolonistlarına häm İndoneziä xakimiätenä qarşılıq kürsätälär. Açeh'neñ tabiğät baylıqları şaqtıy zur, Açeh gaz yatmaları dönyanıñ iñ zurısıdan berse. Başqa İndoneziä belän çağıştırğanda Açeh dini konservatizm belän ayırılıp tora. Açeh 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträweneñ epitsentrenä in yaqındağı cir buldı. Cirteträw tudırğan tsunami könbatış yarnı ağızıp alıp kitte, başqalası Banda Aceh zıyan kürgän toraq punktlarda da. 130,000 - 238,000 keşe häläq yä xäbärsez yuğalğan, 500,000 öysez qalğan. Şundıy xäl näticätendä cirle separatist xäräkäte Gerakan Açeh Merdeka (GAM), yä Azat Açeh Xäräkäte, İndoneziä xakimiäte belän Finlandiä prezidente Martti Ahtisaari aradaşlıq itkändä 2005. yılnıñ 15 avgustta solıx kileşüenä imza quyalar.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Könyaq-könçığış Asiägä İslam 8. yözdä Açeh aşa kerä. Berençe Möslim Peureulak patşalığı 850. yılda xäzerge Könçığış Açeh'tä barlıqqa kilä, Banda Khalifah anıñ başqalası bula. Annan Samudra Pasai däwläte kilep çığa (bu däwlättän Sumatra utrawınıñ iseme kilä), bu däwlättäge soltan Malik uz Zahirnıñ idaräse Marco Polo häm Bine Batuta äsärlärendä yazılğan. Keçkenä Açeh patşalığı xäzerge Banda Açeh cirendä 12. yözdä nigezlänä. Çäçäk atu çorında patşalıq yoğıntısı könyaq Tailanddağı Satun, Malay yarımutrawıdağı Johor, İndoneziäneñ xäzerge Riau töbägedäge Siakqa qädär cäyelä. 16. yöz başlarınnan Aceh Soltanlığı Portugaliägä qarşı köräşenä tartıla, ä 18. yözdän Britan belän Holland kolonial imperiälärgä qarşı. 18. yöz azaqlarında Malaydağı Kedah häm Pinang Britaniägä birergä mäcbür.
Cirle säwdädä östen bulu öçen strategik urnaşulıqtan 19. yöz başlarında Açeh köçäyä. 1820. yıllarda Açeh dönyada citeştergän qara borıçnıñ yartısı citeşterä. Läkin Açeh yoğıntısında bulğan portlarda köçäyä başlap, Açeh'tän bäysez bulırğa telilär. Açeh tarqalış qurqınıçında bula, läkin 1838-1870. yıllarda idarä itkän yaña soltan Tuanku Ibrahim agresiv häm uñay berdämlegen saqlana. 1824. yıldağı Anglo-Niderland kileşü buyınça Sumatra Hollandlar bilämäse bulıp qala. Kileşüdä İnglizlär Açeh'ne üz bilämäse bulıp kürsätsä dä, Açeh alarğa buysınmıy. Başta bu kileşü buyınça Hollandlar Açeh bäysezlege belän isäpläşälär. Läkin 1871. yıldan Angliä Niderlandnıñ Açeh'ne basıp aluına qarşı çıqmıy, çönki başqa potensial basıp aluçılar, töbäktä platzdarm ezläwçe Fransiä belän Quşma Ştatları alarğa naçarraq bula. 1850. yıllardan Açeh Fransiä häm Ğosman İmperiäse belän yäşeren söyläşülär ütkärüe uylanıla.
Açeh Suğışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1873. yılnıñ 26 martta Holland kolonial xakimiäte Açeh'kä qarşı suğış belderä, möğäyen, çönki 1873. başlarında Singapurda Açeh belän Amerika Quşma Ştatları wäkilläre söyläşülär ütkärde. General-mayor Köhler citäkçelegendä 1874.tä yaw cibärelä, Hollandlar yardağı cirläre basıp alalar. Böten ilne basıp alu niäte belän Köhler Soltan sarayın alırğa tırışa. Soltan İtaliädän belä Böyekbritaniädän xärbi yärdäm sorıy. Aceh armiäse tizräk kenä yañarta häm Açeh'lelär Köhlerne üterep uñalar. General Van Swieten citäkçelegendä ikençe ekspeditsiä kratonnı (soltan sarayın) basıp alarğa tırışa. Soltan iskärtelä häm totqınlıqtan qaça. Distä yıl däwamında partizan suğışı suzıla. 1880. yılda Hollandlar stategiäne almaştıralar, xäzer alar suğışa tırışmıylar, ä inde basıp alğan cirne, başqalası Banda Açeh belän keçkenä port Ulee Lheue'ne, saqlanalar. 1880.neñ 13 oktäberdä kolonial xakimiäte suğışnı beterenüne belderä, läkin üz qullarında tik inde basıp alğan cirlären totalar. 1883. yılda suğış yañadan başlana: Nisero Britan qorabı Hollandlar yoğıntısı bulmağan Açeh'neñ ölkäsendä saylıqqa utırğanda cirle citäkçe Hollandlardan da İnglizlärdän dä yolım sorıy. Britan basımında Hollandlar dingezçelärne azat itü tırışırğa mäcbür bula. Totqınnarnı azat itü tırışuları cimerelgändä, Holandlar cirle citäkçedän yärdäm sorıylar, läkin cirle citäkçe Teuku Umar bulışudan baş tarta. Alay bulğaç, Hollarndlar İnglizlär belän basıp kerälär. Soltan totqınnarnı birä, alarnı küp saf aqçağa almaştırıp. Niderland suğış ministere Weitzel Açeh'kä suğış belderä, häm suğış tartıla. Hollandlar cirle citäkçelärne üz yağına küçärergä tırışalar. Teuku Umar aqça, opium belän qorallar öçen Hollandlar tarafına küçep, panglima prang besar (Xakimiätneñ yuğarı ğäskär başlığı) däräcäsen ala.
Umar üzene Teuku Djohan Pahlawan (Teuku Djohan batır) atlıy. 1894. yılnıñ 1 ğinwarında Umar yaña armiä tözü öçen Holland yärdäme qabul itä. Läkin ike yıl ütkäç Niderland xakimiätenä Ache eçene basıp aluda bulışça kiresençä, Hollandlarğa höcüm itä. Holland tarixında Het verraad van Teukoe Oemar (Teuku Umarnıñ xainlege). Hollandlar xäräkätläre qaramağanda 1892-1893. yıllarda Açeh bäysez bulıp qala. In 1892 and 1893 Açeh remained independent, despite the Dutch efforts. Mayor J.B. van Heutsz kolonial ğäskärlär başlığı Açeh turında mäqälälär yaza. Van Heutsz'kä Leiden Universitäte doktorı, Niderlandnıñ töp İslam belgeçe Snouck Hurgronje bulışa. Hurgronje Açeh başlığında ışanıç qazanıp, Açeh cämğiäteneñ küp serlären açıqlıy. Ul yasağan analíz buyınça soltan role bik az, häm iğtibarnı näseldän aqsöyäklärgä, Ulee Balang-qa yünältergä kiñäş itä. Hurgronje uylawınça cirle Möslim dini citäkçelegenä, ülämägä ışanıp bulmıy, alarnı beteräse kirägen belderä. 1898. yılda Van Heutsz Aceh gubernatorı bulıp iğlan itelä häm kiläçek Niderland premier-ministereö a xäzerge leytenant Hendrikus Colijn bulışqanda Açeh'ne qatğıy basıp ala. Hurgronje kiñäşkändä uleebalang belän kileşälär. Qalğan qarışuçılarnı bastıru öçen Van Heutsz polkovnik Van Daalen'ne cibärä. Van Daalen berniçä awıl watıp beterä, 2900 Açeh'le üterä, alarda 1150 xatın-balalar. Holland yuğaltuları 26 keşe isäplänä, Van Daalen üsterelä. 1904. yılğa Açeh buysına, cirle xakimiät kolonial däwläte belän xezmättäşlek itä. Suğış näticäsendä Açeh yuğaltuları 50000nän 100000gä ülgän isäplänä, millionnan artıq yaralanğan. Ämma tawlarda partizan suğışı tämamlana. Ülämä citäkçelegendä suğışı 1910.ğä qädär tämamlana, tınıçlıq xäzer dä citmi.
Bäysezlek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İkençe Bötendönya Suğışı betkändä, İndoneziä Milli İnqilabı waqıtında Hollandlar Yapon okkupasiäsendän soñ İndoneziäne qaytarırğa tırışalar, läkin Aceh'kä basıp kermilär. İndoneziä azatlıq aludan soñ Açeh kürşe Könyak Sumatra töbäge belän bergä quşa, bu Açeh'lelärne açulandıra, çönki kürşe töbäktä başqa millät, Batak xalqı yäşi.
İndoneziä citäkçelegendä dä Açeh tulı azatlıqnı yä autonomiäne teli, berniçä qorallanğan konflikt urın ala. 1959. yılda üzäk xakimiäte Açeh'kä maxsus töbäk (daerah istimewa) statusın birä, Jakartadan küp waqalatle üzidarä xäläte. Mäs'älän, Açeh'tä qanunnar başqa İndoneziädän ayırılırğa alalar. 2003. yılda Şäriğät kertelä.
Tsunami xäläkäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2004 26 dekäberendä 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträwe näticäsendä tudırğan tsunami Açeh'neñ könbatış yarlarına, şul isäptän Banda Açeh, Calang häm Meulaboh şähärlärenä taşlana. 230 000 keşe çaması hälâk bula, 500 000 çaması öysez qala. 26. Martta Richter buyınça 8,7 ballı cirteträwe näticäsendä tsunami qabatlana, Nias belän Simeulue utırawlarında 905 keşe üterep häm distä meñlär keşe öysez qala. 2004. yılda Açeh xalqı 4,271 million isäplänä, ä 2005. 15 sentäberenä 4,031,589 keşe sanala. Xäzer dä küp keşe wagonçıqlarda yä çatırlarda yäşilär. Sizelerlek torğızu eşlärenä qaramastan, zur progress kürenmi. 2005. 15 avgustta GAM, Açeh ğıysyançılar xäräkäte, 29 yıl däwamında Açeh bäysezlege öçen köräşüdän soñ Jakarta belän waqıtlı solıx tözi. Tsunamidan soñ küp keşe dingä äylängän. Şunnan Şäriğät qanunnarı häm WH, Şäriğät Polisiäse kertelä. Yarlı töbäk bularaq, Açeh'lelär iqtisadta häm mäğrifättä pozitiv üzgäreşlären kötälär Banda Açeh, başqala, nigezdä zarar kürmäde, läkin berniqädär rayon, Kampung Jawa häm Meuraxa tulısınça beterlde. Köyaq yarında zıyan kürgän şähärlärdän Leupung, Lamno, Patek, Calang, Teunom häm utrawlardan Simeulue atap çığıp bula. Tönyaqta häm könbatışta Pidie, Samalanga häm Lhokseumawe şähärläre intekte. Zarar kürgän rayonnarda diñgez yardağı ike kilometer buffer zonası kertelde, bu cirdä yortlarnı tözep bulmí. Cirle xalıq bu çaralarğa qarşı çığa, çönki kübese balıqçılar bulıp eşlilär häm diñgezgä bäyle. Torğızu eşläre nigezdä cirle xalıq üze eşli, qayçaqta humanitar yärdäm bularaq cıyılma qorılmalar qullanıp.
Territorial büleneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Açeh ğädi provinsiä tügel, bu töbäk maxsus töbäk (daerah istimewa) bularaq idarä itelä. Töbäk Jakarta xakimiätennän artuçı moxtariäte bulıp nığıp kitä.
Başqal häm iñ zur şähäre Banda Açeh ide. Başqa möhim şähärlär Sabang, Lhokseumawe, häm Langsa. Provinsiä 17 regentlekkä (öyäz-rayonğa) häm 4 munisipalitätkä bülenä: Açeh Barat, Açeh Barat Daya, Açeh Besar, Açeh Jaya, Açeh Selatan, Açeh Singkil, Açeh Tamiang, Açeh Tengah, Açeh Tenggara, Açeh Timur, Açeh Utara, Bener Meriah, Bireuen, Gayo Lues, Nagan Raya, Pidie, Simeulue, City Banda Açeh, City Langsa, City Lhokseumawe, City Sabang.
Etnik häm mädäni törkemnär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Açeh kümillätle häm küptelle töbäk. Möhim millätläre şundıy: Açeh'lelär (Açeh buylap), Gayo (üzäk häm könçığış öleşendä), Alas (könyaq-könçığış), Tamiang (Açeh Tamiang'ta), Aneuk Jamee (könyaq belän könyaq-könbatış), Kluet (Könyaq Açeh'tä), Simeulue (Simeulue utrawı). Açeh'tä küp Qıtaylar yäşilär, alardan kübese eşmäkärlär.
Açeh tele (Bahasa Açeh) Açeh'lelärdä taralğan, İndoneziä tele belän bergä Açeh'neñ räsmi tellärdän berse. Açeh tele Açeh-Chamic törkemennän, bu törkemneñ başqa telläre Vietnam häm Kambodjada taralğan; but tel Malay törkeme tellärenä dä tuğandaş. Açeh telendä küp Ğäräp belän Malay alınmalar oçrıylar. Elektä tel Ğäräp yazuında yazılğan. Açeh tele Açeh'tän tış Tönyaq Sumatradağı Langkat häm Asahan'ta belän Malaysiädäge Kedah'ta qullanıla, (Malaysia), qayçandır Pulau Pinang'ta östen buldı. Alas häm Kluet Batar törkemeneñ tuğandaş telläre. Jamee tele Könbatış Sumatradağı Minang telennän kilep çığa. Zur port bularaq, Açeh'tä böten dönyadan kilgän keşelärneñ (Ğäräplär, Töreklär, Hindlär) toqınmarı yäşilär. Qayçaqta zäñgär küzlelär dä oçrıylar. Tsunami qädärdäge Daya rayonında (Lamno) bik küp Ureuëng Gayo - aq täñlelär keşelär yäşäde. Bu keşelär ğöräf-ğädärtläre häm başqa bilgelärdän çığışı belän Törkiädän uylanıldı.
İnternettä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Räsmi säxifä (İndoneziäçä)
- Aceh-Online.Com—Pusat Informasi Dan Hiburan
- Aceh.Net


text:
Başqala xalqınıñ kübese Çiläbedäge soldat waqiğasın işetkännär. Şuña da üzläreneñ uy-fikerlären citkerergä tartınıp tormadılar. Qayberlärneñ armiäne üzgärtü buyınça täqdimnäre dä buldı.
Urta yäşlärdäge abzıy ber malayınıñ isän-imin xezmät itep qaytuın äytte. Ber ata-ana da üz balalarına naçarlıq telämi dide. Babaylar, komandirlarnı, ofitserlarnı tügel, töp ministrnı urınınnan quarğa kiräk dip citkerdelär. Soldatnı ayaqsız qaldırğançı qinaw ber däwlättä dä bulmağandır, bu citäkçelärneñ cawapsızlığı arqasında kilep çıqqan waqiğağa oxşağan didelär. Student qız Çiläbe ölkäsendä bulğan xälneñ Rossiäne, Rossiä armiäsen, xalqın tübänsetüen, qara tap belän buyaluın äytte. Soldatnıñ ayanıçlı yazmışı bezne genä tügel böten dönyanı uylanırğa mäcbür itkänder dide. Ölkän yäşlärdäge abzıy armiädä tärtip yuqlığın tağın ber qat iskärtep ütte. Tärtip bulsın öçen Jukov zamanındağı kebek tärtiplär, iskitkeç ğädel ustav kiräklegen iskärtte. Ägär xärbi citäkçelär naçarlıq qılsalar alarnı şunduq xökemgä tarttılar, bu oçraqta da xärbi citäkçelärne urınnarınnan quarğa kiräk dip tä östäp quydı. Malayı ofitser bulıp xezmät itüçe xanımda nıq borçıluın belderde. Xärbi ölkädä tikşerep, tärtip urnaştırıp toruçı keşelär kiräklegen dä iskärtte. Urta yäşlärdäge ike malay atası xärbi xezmättä ayanıçlı xällärgä noqta quyılmıyça yegetlärne cibärmäskä ide di. Ägär Rossiä bezneñ ullarnıñ üzenä xezmät itüen teli ikän, başta tärtip, demokratiä, xaqlıq urnaştırsın, şunnan soñ ğına armiägä alsın dide. Armiädäge qurqınıç xällärdän soñ ike malayı öçen borçıluın citkerde, qulımnan kilsä ullarımnı xärbi xezmätkä cibärmäs idem dip tä quydı.
İrle-xatınlı abıy belän apa Çiläbedäge soldatnıñ äti-änisenä sabırlıq telädelär, abzıy “Balıq – başınnan çeri başlıy,” – digän xalıq äytemen kiterep, ğayıp östä baş bulıp toruçı xärbilärdän kilä dip tä östäde.
Röstäm İsxaqi


text: Äzerbaycannıñ general' prokuraturası Saylaw turındağı qanunda, "ägär prezident, sälämätlege säbäple wazifasınnan kitsä, saylawlar kiçekterelä" digän matdäne köçennän çığarırğa täqdim itte. Bu matdädä: "ägär saylawlar waqıtında prezident, sälämätlege säbäple wazifasınnan kitsä, yä wafat bulsa, saylawlar tuqtatıla, häm 3 ay eçendä yaña saylawlar bilgelänä" dielgän ide. Quşma Ştatlarda däwalanıp yatqan 80 yäşlek Xäydär Aliev, 15 üktäberdä ütäçäk saylawlarda, prezident urını öçen 3nçe tapqır köräşergä cıyına. Namzätlär arasında: anıñ, uzğan atnada premier-ministr itep bilgelängän, 41 yäşlek ulı, İlham da bar. Qayber opozitsiä citäkçeläre, prokuratura täqdimen, İlhamnıñ ciñep çığaçağına ışanıçın sürätläw, dip atadı. Başqalar isä, saylawlar niçek bilgelängän şulay ütergä tieş, dip, täqdimgä xuplaw belderde. Äzerbaycan mäglümät çaraları xäbär itüençä, Konstitutsion mäxkämä prokuratura täqdimen kiläse atnağa qararğa cıyına.


text:
Bik küplärneñ şaqqatqan statistik mäğlümätkä qarağanda , Rusiä Yevropağa in küp sıyınu ezläwçelär export itkän il .Mäskäwneñ könbatışqa nıq yaqınlaşırğa tırışqan häm watandaşlarına viza çikläwlären betersen dip Yevropa Berlegenä basım yasağan ber waqıtta ,Russiädän kitergä qaçırğa tırışqan ruslar sanınıñ artuı Kreml öçen yaxşı xabär tügel.
Bıyıl Russiäneñ ireşkän rekord sannarnı ,Kreml iğlan itergä aşıqmıy.BMO qaçaqlar öçen yuğarı Komissarınıñ belderüenä kürä Yevropa Berlege häm berlekkä äğza bulaçaq illärdä Russiä Federatsiäse watandaşları dönyada in küp sıyınu xoquqı ezläwçelär bulıp tora, alar sanı Äfganstan häm Ğıraq watandaşlarınnan küpkä yuğarıraq.BMOnıñ qaçaqlar öçen yuğarı Komisarı süzçese Diederik Kramers radiobızğa bolay dide(audio)
2002nçe yılnıñ ğıynuarınnan –sintäberenä qädär 14107 Russiä watandaşı sıyınu xoquqı sorasa, Bıyıl şuluq waqıt eçendä 23,465 keşe, yäğni 66%qa kübräk.
BMO statistikasında Yevropanıñ in zur sıyınu cännäte Britaniä kertelmägän. Şulay bıyıl ğına könbatış häm Üzäk yevropada sıyınu ezläwçe ruslar sanı 25meñ yäki kübräk dip äytep bula torğandır. Ekonomik säbäplär moxacirlıq statusı öçen argument bula almıy. Sıyınu xoquqı ezläwçe ruslar xäzer sıltaw itep ezärleklänüne kürsätä.1951-nçe yılğı moxacirlar konvensiäsendä üz ilendä bilgele sotsial törkem äğzası, politik qaraş, din, rassa kebek söböplärdän ezärleklänüçelärgä qaçaq statusı birelä dip äytelgän.BMO etnik statistikalar äzerlämäsdä dä xökümättän bäysez oyışmalar sıyınu xoquqı ezläwçelärneñ kübese üzläreneñ Çeçnädän buluın däğwä itädip belderde.Avstriädä moxacir statusı ezläwçe ruslar sanı 10märtäbägä artqan.Alarnıñ zur öleşe Çeçnädä xakimiätlär tarafınnan ezärleklänüen däğwä itä.Avstrie eçke eşlär ministırlığı baş süzçese Michael Girardi süzlärençä(audio)
Bıyıl 31nçe üktäbergä qädär Russiä Federatsiäsennän 6meñ keşe sıyınu xoquqı sorağan. Ütkän yılda 700dän kimräk.Russiädän sıyınu sorawçılar sanı nıq arttı Girardi Rusiä watandaşlarınıñ kübese sıyınu sorawınıñ säbäben bik yaxşı dälilli ala, alar bezdän yardäm ala häm kübesenä sıyınu xoquqı birelä dip söyläde.Ämma Yevropanıñ barlıq illäre Russiä watandaşlarına qarata açıq işeklär säyäsäte alıp barmıy.Yevropa Berlege sıyınu xoquqı birü mäasäläsendä äğza illär arasında zur ayırma buluın kürep, xäzer yaña urtaq qanunnar qabul itmäkçe.Moscow Times gazetası bu ay başlarında Rusiä eçke eşlär ministırlığınıñ Yevroapada sıyınu xoquqqı ezläwçe ruslarnıñ zur küpçelegeneñ argumentları yalğan, alar tik iqtisadi säbäplärdän genä anda urnaşırğa teli digän belderüen basıp çığardı. Belgiädä Moxacirlarğa yardäm Komitetı xezmätkäre Marc van Lint radiobızğa bolay dip söyläde(audio)
kilgän keşelärneñ kübesendä dokumantlar yuq,bez üzlären çeçen dip beldergännnärneñ zur öleşe kürşe İnguşetiä yäki Dagıstannan dip uylıybız.
Belgie Avstriä kebek tügel, ul kilüçelärneñ zur öleşen kire qaytara.Belgiedä bıyıl ay sayın möräcäğät itkän 80-100 rusnıñ 8nä genä sıyınu xoquqı birelgän.Qaçaqlar statusı alırğa tırışqannarnıñ kemlegen bilgeläw Yevropa illäre öçen qıyın eş bulıp tora. Van Lint-nıñ oyışması küptän tügel genä tikşerüçelär möräcäğät itüçe keşelärne centekläp tikşermi , alarnı kire qağa dip Belgiä xakimiätlären mäxkämägä birde. Van Lint süzlärençä, yıl yarım ävälenä qädär Çeçnädän buluların däğwä itkän keşelär belän intervyular çeçen telendä alıp barılğan.Ämma tılmaçlarnıñ alarnıñ söylägännären üzgärtüe añlaşılğaç ,xakimiätlär ängämälärne rusça ütkärä başladı. Van Lint bu çın çeçen moxacirların tanunı qıyınlaştırdı dip äytep bolay dide (audio)
Monda kilgän çeçennärneñ kübese rus xärbilärennän qaçqan . ruslar alarğa naçar möğämälä kürsätkän.Monda qayber tılmaçlarnıñ KGB häm FSB öçen eşläwe häm alarnıñ sıyınu xoquqı sorawçılarnıñ Belgie xakimiätlärenä söylägännären Rusiägä belderüe turında ğäybätlär yöri
Bu ğäybätlärneñ döreslegen isbatlaw mömkin bulmasa da Belgie eçke eşlär ministırlığı imigratsiä bülege süzçese Ann Publie radiobızğa şaqqattırlıq mäğlümät birde (audio)
möröcöğät itüçelärneñ kemlegen bilgeläw öçen bik küp keşe eşli, bez ayruça östämä mäğlümät alu öçen Belgiedäge Rusiä konsullığına möräcäğät itäbez, alar bu keşelär Rusiädänme tügelme äytä ala.Bez bik küp keşene kire Rusiägä qaytarabız. Qaçaqlar mäsäläsendäge bäysez belgeçlär xökümätneñ sıyınu sorağan beräw turında şul ilneñ xakimiätlärenä möräcäğät itüe ğädättän tış çara. Sıyınu sorawçınıñ iminlegen tämin itü in möhim mäsälä bulıp tora dip söyli . Strategie nindi genä bulmasn, çınbarlıq şul ki älege waqıtta yevropa illäre Russiädän kilgän moxacirlar ağımı belän köräşä. Keläm astına säberep bulmıytorğan eş. Sıyınu xoquqı ezläwçelär Russiäneñ export itergä telämägän kiräk yaraq bulıp tora
färidä xämit,praga


text:
18 martta Mәskәwdә Rusiәneŋ xөkümәt yortında dәwlәtneŋ milli sәyәsәt kontsepsiәsen tormışqa aşıruğa bağışlanğan cıyılış uzdı. Anda Rusiәneŋ Millәtlәr ministrı Vladimir Zorin da qatnaştı. Ul ildәge millәt hәm dinara mөnәsәbәtlәrgә bağışlanğan çığış yasadı. Şulay uq cıyılışta Tatarstan hәm Başqortostan wәkillәre dә qatnaştı. Küptәn tügel genә Mәskәw pedagogiә universitetınıŋ tatar bülege talibәlәre Tatarstan Respublikasınıŋ Mәğәrif ministrı belәn oçraştılar. Oçraşuda süz ministrlıq tarafınnan Mәskәw talibәlәrenә yәrdәm itü turında bardı.
Nәzifә Kәrimova, Mәskәw


text:
Mäskäwdä cämiğ mäçete yañartıla
24 ğinwarda Tatarstannıñ wäkälätle wäkillegendä Mäskäwneñ ber törkem eşquarları Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil Ğaynetdin belän oçraşıp, cämiğ mäçeteneñ kiñäytelep yañadan tözeleş eşlärenä niçek yärdäm itü turında fiker alıştılar. “Tatar mäçete” dip isem alğan cämiğ mäçete 2004 yılda üzeneñ 100 yıllığın bilgeläp ütkän ide. Ul bäyräm könnärendä prezident Putin Rawil xäzrätkä cämiğ mäçeteneñ kiñäytelgän yañartılğan tözeleşenä rizalığın belderep, cämiğ mäçeteneñ tözeleşe säyäsi eş tä dip äytkän bulğan. Çönki Rusiägä möselman illärennän kilgän qunaqlar säyäsätmännär barısı da cämiğ mäçetenä kermi qalmıy, sezneñ qunaqlar bezneñ dä qunaq dip beldergän Rusiä prezidentı. Bu xaqta eşquarlar aldında çığış yasağan Rawil xäzrät Ğaynetdin äytep ütte. Läkin röxsät bulu ber närsä, byudjet bülep birgän matdi yaq qına tözeleş çığımnarın qaplıy almayaçaq häm bez üzebezneñ eşquarlarğa da bu yaqtan yärdäm sorap möräcäğät itäbez dide,Rawil Ğaynetdin. Ul şulay uq mäçet tözeleşenä Tatarstan, Başqortstan. Qazaqstan. Äzärbaycan häm başqa respublikalarnıñ, şulay uq qayber möselman çit il başlıqlarınıñ rizalıq beldergänen äytte. Ä inde eşquarlarnı oyıştıru yağınnan möräcäğät belän “Tatarskie novosti” gazetasınıñ baş redaktorı. İl'yas Möslimov çıqqan ide. Häm İl'yas Möslimov üzeneñ çığışında bu mäçet bezneñ tatar xalqına layık bulğan mäçet bulıp citeşergä tieş, çönki bäyrämnärdä olı yäştäge keşelärneñ salqınnarda, mäçet işek aldına da sıymıy, qar östendä namaz uqları kileşkän närsä tügel, dide.
Bügenge köndä mäçet torğan cirne uzğan ğasır başında Kasimov säwdägäre Akbulatov belän meşcanin Bakirov satıp alğan bulğan. Mäçet binasın Mäskäw säwdägäre Salix Yırzin tözetkän. Äle süzdä genä bulsa da mäçet yanındağı tağın ber gektar cir mäçet qaramağına birelergä tieş . Bu xaqta mäskäw merı Yuri Lujkov wäğdäsen dä birgän. Uzğan yılnıñ 10 sentäberendä Lujkov qatnaşında yaña mäçet binasına berençe taş ta salınğan ide. Xäzer inde mäçet yanında Rusiäneñ möftilär şurası öçen yaña bina häm başqa törle qorılmalar da tözelergä planlaştırıla. Bu xaqta tözeleş citäkçese Xämit Bäşirov belän binanıñ arxitektorı İlyas Taciev ta xäbär itte. Häm bulaçaq binalarnıñ sızma planı belän tanıştırdı. Yaña mäçettä 80 metr bieklegendäge ike manara häm 40 metrlı kiñ gömbäz bulırğa tieş. Mäçetneñ namaz zalı 6000 keşe sıydırışlı bulaçaq. Xattä mäçet işegaldı da astan cılıtıla torğan bulaçaq didelär tözeleş citäkçeläre. Tözeleşne tämamlaw 2008 yılğa bilgelängän bulsa da, tözeleş citäkçeläre anı 2007 yılnıñ şähär könenä yağ
ni sentäber ayında tapşırırğa niätlilär. Wäkälätle wäkillek binasına bu oçraşuğa kilgän 50 dän artıq eşquar yärdämnärennän taşlamasqa wäğdä ittelär. Qayberäwläre xattä şunda uq aqçalata dollar, yevroların da tapşırıp quydılar. Oçraşuda şulay uq tözeleş departamentlarında eşlägän bezneñ millättän bulğan çinovniklar da bar ide. Läkin alar älegä üz isemnären atamasqa soradılar. Artıq açıq bulu bezneñ eşkä qomaçaw itmägäye didelär alar. Şunısın da äytergä kiräk, mäçet tözeleşenä sizelerlek yärdäm itkännärneñ isemlege taşqa yazılıp, mäçet yanına da quyılırğa tieş ikän.
Mäçet tözeleşe turında süz ike yılğa yaqın barsa da, tatar eşquarları belän oçraşu ele berençe tapqır buldı. Bu oçraşudan Rawil xäzrät Ğaynetdin qänäğät qaluın belderde. Mondıy oçraşular, fikerläşülär bik kiräk häm faydalı, dide Rawil Ğaynetdin.
Näzifä Kärimova , Mäskäw.


text:
İran xökümäte, meñlägän namzät qatnaştırılmağan saylawlar ğädel bula almıy dip, saylawlarnı kiçekterergä sorıy
Qadimçe Saqçılar Şurasınıñ berniçä meñ namzätne saylawlardan çitlätü qararı belän bäyle cancal köçäyä bara. Üzğan töndä xökümät ğädättän-tış utırış ütkärep, bu wazğiättä saylawlar ğädel bula almıy dip, 20 fivralgä bilgelängän saylawlarnı kiçekterergä täqdim itte. 100dän artıq deputat Saqçılar Şurasına protest yözennän wazifasınnan kitüwen belderde.
İnde xäbär itkänebezçä, ildä bar möxim waqiğalarnı küzätep barğan, şul isäptän, tege-yäki bu namzätne saylawdan çitlätü xoquqı bulğan Saqçılar Şutrası, 8 meñnän artıq namzätneñ yartısın, bu keşelär İslamnı ixtiram itmi dip, isemlektän sızıp taşlağan ide. Sızılğannarnıñ kübese reforma-taraflı namzätlär, şul isäptän, xäzerge Mäclesneñ 87 deputatı. 3 atna buyı alar Parlament binasınnan çıqmıy qarşılıq akisäse ütkärä. Yäkşämbedä 100dän artıq deputat Saqçılar Şurasına protest yözennän wazifasınnan kitüwen belderde. Alarnıñ belderüendä äytelgänçä, şuşı aynıñ 20-senä bilgelängän saylawlar kiçekterelergä tieş. Çönki, çitlätelgän namzätlärgä qatnaşu xoquqı birelgän oçraqta da, alarnıñ saylaw aldı kompaniäsenä waqıtı inde qalmadı. Deputatlar, bu mäsxärä saylawlarda qatnaşmayaçağın belderä.
Belgeçlär fikerençä, kilep tyğan qarşılıqnı xäzer ilneñ ruxi citäkçese Ayatolla Ali Xömänei genä xäl itä ala. Jane''s Defence isemle basma öçen yazuçı belgeç Alex Vatanka fikere:
Audio (Alex Vatanka)
"Minemçä, bu fiker belän küplär kileşä: axır çiktä Ayatolla, qadimçe Saqçılar Şurası belän reforma-taraflı Parlament arasındağı qarşılıqnı xäl itäçäk, namzätlärneñ yartısına, ä bälki tağı da kübrägenä saylawlarda qatnaşırğa röxsät biräçäk."
Ayatolla Ali Xömänei bu cancalğa ber tapqır qatışıp aldı inde. Ul qara isemlekne tağın ber qarap çığarğa quşqannan soñ, Saqçılar Şurası sızıp taşlanğan namzätlärneñ 3-tän-beren kire qaytardı.
Qadimçe häm reforma taraflı köçlär arasında barğan şuşı tartışuğa inde berniçä atna buluğa qaramastan, xalıqnıñ zur öleşe moña bitaraf bulıp qala. Uzğan saylawlarda reforma taraflı köçlärgä tawışın birgän İranlılarnıñ kübese, bezneñ ömetlär aqlanmadı digän fikerdä. Häm soñğı säyäsi cancalnı ildäge ike köç arasında barğan köräş dip sanıy.
Uzğan yıl ütkän cirle saylawlarda saylawçınıñ ni barı 20 protsentı qatnaşqan ide. Näticädä qadimçelär ciñep çıqtı. Belgeçlär fikerençä, bu yulı da şul xäl qabatlanırğa mömkin. Ul çaqta İrannıñ reforma taraflı köçläre zur yuğaltu kiçeräçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Almatıda Tuñğış Prezïdent künine oray` uy`ımdastırılıp jatqan xalıqaralıq «Ewrazïya barısı» twrnïrinde ekinşi bolıp jarıs jolına şıqqan Qazaqstan balwandarı Polʹşa quramasın 7:0 esebimen utıp, kelesi kezeñge ötti, dep xabarlay`dı BAQ.kz QazAqparatqa silteme jasap.
Esteriñizde bolsa, osığan dey`in Grwzïya balwandarı özbekstandıq qarsılastarın 6:2 esebimen utıp, kelesi ay`nalımğa joldama alğan bolatın.
Bul bäsekede 55 kelide - Marat Nığımatullaev, 60 kelide - Erjan Mağawïnov, 66 kelide - Baqdäwlet Säbïtov, 74 kelide - Ay`dos Ğalımov, 82 kelide - Däwlet Paxrïddïnov, 90 kelide - Ay`bol Ay`tbek, 100 kelide - Muxït Tursınov, + 100 kelide Ay`bek Nuğımarovtar el namısın qorğap jatır.
Qazir jarıs alañına Täjikstan balwandarı men Moñğolïya balwandarı şıqtı.


text:
Xikmätle xällär.
Tatarstanıñ däwlät oyışmalarınıñ sanı 1460 citkän ikän. Başqortostanda alarnıñ sanı 3-4 tapqırğa kimräk di. Tatarstanda yustitsiä buyınça 2 ministrlıq: berse federal' üzäkneke, berse respublikanıqı, ekologiä buyınça da ike qatlı ministrlıq.Xäzer Tatarstanda federal' häm töbäk idärä orğannarınıñ xezmätkärläre 23% qısqarılırğa tieş. Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov çinovniklarnı qısqartu öçen çaralar kürügä ber yıl waqıt birgän.
Uzğan atnada tatarstannıñ mädäniät ministrı İldus Tarxanov Ufada Türksoy utırışına qatnaşıp qayttı. Anda Başqortostan mädäniät ministrı böten törki xalıqları wäkilläre qarşında başqort xalqınıñ şağire Qol Ğali bar, “Yosıf-Zöläyxä” kitabı belän ğorurlanabız, digän. Tatarstan ministrı İldus Tarxanov bu nayanlıqqa şaqqatqan, ämma Qol Ğalineñ, “Yosıf-Zöläyxä”nıñ ğomumtörki häm berençe çiratta tatar ädäbiäte bilgeläre buluı turında çamalasa da, ber süz dä äytmägän. Qazanğa qaytqaç qına, İldus äfände bezneñ ğalimnär qaya qarıy ikän, dip zarlandı.Ä ğalimnärneñ tatar milläten saqlawğa häm üsterügä kertkän öleşe turında Damir İsxaqov maxsus komissiä cıyıp, notıq söyläde. Ämma ul yış telgä alğan akademiklar bu cıyılışta bulmadı.
Küñelle xikmätlär dä bula. Bu atnada Qazan universitetında tatar teleneñ qullanu mäğlümati tele bularaq yäşäyeşe turında dissertatsiä yaqlandı. Tovarlardağı yazular, alarnıñ isemnäre, qullanu alımnarı turında bik möhim fikerlärne qullanuçılar üzäge xezmätkäre Älfinur xanım Latıypova tuplağan ikän. Dimäk, kibetkä barğaç, tovar saylasağız, anıñ tatarça yazılışına iğtibar itä alasız, milli reklamağa da küz salığız. Xäzer bu eş fänni yaqtan nigezlängän, praktikanı kiñräk taratası ğına qaldı.Ni qızğanıç, Aqtanış rayon xakimiäte, Başqortostannıñ Ağidel şähärendä yäşägän tözüçelärne yallap hönär mäktäben remontlatsa da, haman eş öçen kürşe respublikadağı millättäşlärebezgä berniçä yöz meñ sumnı tülämi ikän. Äytergä kiräk, mäğärif ministrlığınıñ küptän tügel bulğan kollegiäsendä Aqtanış xakimiät başlığı Engel' Fattaxov xalıq mäğärife ölkäsendäge uñışlar turında täcribä urtaqlaşqan. Çınnan da, aqtanışlılar mäğäriftä alda. Administratsiä başlığı uñğan, tik menä kürşe respublikadağı tatarlarnı aldap yörtü kileşmi.
Qazannıñ Mädinä mäçete ixatasında tawıqlar, ätäçlär tibenep yöri ikän. Yuq, mäçet xezmätkärläre tawıq simertep tamaq tuydırır öçen asramıy alarnı. Mäçetneñ imamı äytüençä, irtä tañnan ätäç qıçqırıp, mullanı azan äytergä çaqıra ikän. İkençe ätäç qıçqırğanda, namazğa kereşälär, öçençesendä namaz uqu tämamlana ikän. Menä şuña kürä Mädinä mäçeteneñ imam xatibı «Yaña ğasır» telekanalı aşa bu ğämälne Ätäç qıçqıru xikmäte dip atadı. Çınnan da, ğibrätle xäl bu. Xäzergä şular.Rimzil Wäli


text: İsrael armiäse mäğlümatlärenä qarağanda bügen xärbilär Misırdan Gaza Sızığındağı Rafah şähärenä qaçıp kerergä tırışqan 3 qorallı fälestinlene qulğa alğan. Fälestinlelärneñ üzläre belän kalaşnikov mıltıqları häm meñlägän yädrä tulı qapçıqlar bulğan. Başqa ber xäbärgä qarağanda, Könbatış Yardağı Kalkilya häm Beitlähäm şähärlärendä İsrael tarafınnan ezlängän tağın berniçä fälestinle qulğa alınğan. Tulkarem şähärendä İsrael ğaskärläre patrule yanında bomba şartlağan, yaralanuçılar yuq dip xäbär itelä.


text:
Atlantik okeanında qazaga oçrap töşkän Air France şirkäte yulçı oçqıçınıñ qaldıqları häm 3 keşeneñ mäyete qazadan 6 kön uzğannan soñ nixayät tabıdı. Bu xaqta Brazilia Xärbi hawa köçläre süzçese Jorge Amaral jurnalistlar aldında yasagan çıgışında äytte. Oçqıç belän säyaxat itkän 228 yulçınıñ barısının da hälaq buluı belderelä. 3 keşenen mäyete häm oçqıç qaldıqları Brazilianıñ tönyağındağı Fernando de Noronha utrawlarınan 450 çaqrım yıraqlıqta tabılgan.
Oçqıç qazası turındagı tikşerenülärdä, oçqıçtagı tizlek kürsätkeçeneñ döres eşlämäwe qazaga säbäp kürsätelä.


text:
Tөnyaq Kөreya, üzeneŋ, 1994 yılda tuqtatılğan, atom tөş reaktorınıŋ eşen yaŋartıp cibәrde. Berlәşkәn Millәtlәr Oyışması belgeçlәre Yoŋbondağı atom reaktorın safqa bastıru өçen 1 yәki 2 ay kirәk, dip sanıy. Amerika ekspertları, üz çiratında Tөnyaq Koreya yılına 50 atom bombağa qәdәr eşlәp çığara alaçaq, dip isәpli. Koreya xaliq demokratik respublikasınıŋ reaktornı torğızu qararın Waşington şantaj dip bәyәlәde. Korea, bu adimğa Quşma Ştatlar yağulıq birüne tuqtatqaç barırğa buldı. Amerika isә yağulıq birüne Pxenyaŋnıŋ atom tөş programması өstendә eşne tuqtatmawına cawap yөzennәn tuqtattı. Tөnyaq Koreya saqlanu ministrı Kim Ir Hol, xәrbi qarşılıq çığa qalsa, telәsә nindi basup aluçığa rәximsez cawap qaytaraçaqbız, dip belderde.
Quşma Ştatlar, şuşı kөnnәrdә, Tөnyaq Koreya tirәsendә tuğan xәl xaqında sөylәşer өçen Kөnyaq Koreyağa üz wәkilen cibәrerğә buldı. Risiә tışqı eşlәr ministrı urınbassarı Aleksandr Losükov ta, bügen, Tөnyaq Koreyanı, atom tөş qoral programması tirәsendә tuğan kierenkelkne beterü өçen, Xalıqara atom agentlığı belәn xezmәttәşlek itәrğә çaqırdı.


text:
Başqortstanda saylaualdı wazğiäte qıza bara. Tatarlar milli ictimaği xäräkätennän respublikanıñ Däwlät cıyılışı qorılıltayına deputatlıqqa moña qadär 4 keşe däğwa itkän ide-Airat Ğiniatullin, Zahir Xakimov, Marat Ramazanov häm Nurmöxammäd Xösäinov. Berençe sınaunı-terkälüne-şularnıñ berse genä, Başqortstan Tatar İctimaği Üzäge räise Airat Ğiniatullin uza alğan. Bäläbäy tatar gimnaziäse başlığı Nurmöxammäd Xösäinov yazmışı älegä bilgesez. Zahir Xakimov häm Marat Ramazanov mäxkämägä möräcäğät itep, utırış waqıtında Başqortstanda saylaular turındağı qanunnarnıñ bozılu oçraqlarına üz dälillären kiterergä cıyına.
Mönir Wafin, Ufa


text:
İran, BMO İminlek Şurasınıñ kiçäge qararına cawap itep, Natanztağı uran bayıtu berläşmäsenä 3 meñ sentrifuga urnaştıruın belderde. 23 dikaber könne kiç İminlek Şurası İranğa öleşçä çikläwlär kertü turında rezolüsiä qabul itte. İran prezidentı Mäxmüd Äxmädinecad, rezolüsiäne – çüp qağäze dip atadı, häm İminlek Şurası mondıy qarar qabul itkänenä ükenäçäk, dip belderde:
"Sezneñ bu qararığızdan İranğa ber nindi dä ziyan bulmayaçaq, dip äytä alam, kiresençä, üzegez ükenäçäksez."
Rezolüsiä eçtälege, başta Britaniä, Fransiä häm Germaniä täqdim itkän ölgedän yomşağraq, İrannı Rusiä yaqlap çıqtı.
İzrail rezolüsiäne xuplap çıqtı. Premyer-ministr Ehud Olmert, "rezolüsiä, İrannıñ atom programmasın tuqtatu öçen näticäle adım bulaçaq" dip belderde.


text:
Qazanda araqı bäyäse töşä.
Tatarstan xalqı öçen bügen bäyräm dip äytergä yaramasa da, araqı bäyäseneñ töşüe keşelär öçen hiçşiksez küñelle xäbär buldı. Ale küptän tügel genä «Tatspirtprom» oyışması 9 zavodında citeşterüne tuqtatuı turında iğlan itte. Bu şirkätne üzgärtep qoru planı belän bäyle tügel, barı tik, remont eşlären genä ütkäräse bar, dip xäbär itelde. Şunıñ belän bergä, araqı citeşterüçelär iske tawarnı da arzan bäyädän satıp cibärergä isäpli. Alkogol eçemlekläreneñ xaqları urtaça 10% töşär dip kötelä.
Respublika büdjetınıñ şaqtıy zur öleşen tulılandıruçı bu şirkätne, äytkänemçä, üzgärtep qorular kötä. İnde xäzer ük yaña nigezlämä qabul itelgän. «Tatspirtprom»da moña qädär citeşterelğän araqınıñ 60 töre yuqqa çığaçaq, şirkät töp iğtibarnı «CTapaя KaзaHb», «XaHckaя» kebek inde tanılğan isemnärgä birmäkçe. Ämma citeşterüneñ küläme şul uq däräcädä qalaçaq. Bu üzgärtep qorularnıñ töp maqsatı — Qazan araqısın Rusiä bazarına çığaru, anıñ köndäşlek itü mömkinleklären arttıru, “Tatspirtprom” kebek monopoliäne cimerü.


text:
Yäkşämbedä fälästin cirlärendä ütkärelgän saylawlarda Yasir Arafatnıñ urınına urtaçıl Mäxmud Abbas prezident itep saylandı.Saylawlarnıñ räsmi näticälärenä qarağanda Arafatnıñ Fatax xäräkäteneñ namzäte Abbas birelgän tawışlarnıñ 62.3% alğan,köndäşe Mustafa Barguti 20% tiräsendä .Abbasnıñ ciñüe 4yıllıq qan tügüdän soñ solıx protsesın canlandırıp cibärü ömedlären tudıra
Yaqın Könçığışnıñ qanlı tarixında bälkim dä bügen yaña säxifä açıldı. Y.Arafatnıñ urınına M.Abbas saylandı. Şulayuq bügen İzraeldä A.Sharonnıñ yaña xökümäte ant itep wazıyfasına başlıy. Leyboristlar partiäse citäkçese Şimon Perez yaña xökümättä premyer urınbasarı.
Yäkşämbe kiç Ramallada taraftarları aldında yasağan çığışında M.Abbas
(audio)
Min bu ciñüne tuğanım-şäxit Yasir Arafat ruxına bağışlıym. Bez anıñ öçen doğa qılırğa tieş.
M.Abbas çärşämbe könne ant itep eşenä başlayaçaq.Abu mazen quşamatı belän yöretelgän Abbas saylawlarnı demokratik progress dip bäyäläsä dä, qıyınlıqlar alda tora, niçek itep bez iminlekne tämin itäçäk , niçek itep bez fälästinnärneñ tormış standartın kütäräçäk , Niçek itep bez İzrael törmälärendäge fälästinnärne irekkä çığaraçaq, niçek itep bez başqalası Yärusalem bulğan Fälästin däwlätn oyıştıraçaqbız dip söyläde. Abbas üz çığışında suğışçan fälästinnärgä qarşı köç qullanmayaçağın da äytte.
Saylawlarnı qarap barğan yözlärçä çit il küzätüçese arasında AQŞnıñ eleke prezidentı J.Carter de bar ide. Abbas belän oçraşıp añı qotlağannan soñ Carter
(audio)
Minemçä bu solıx söyläşülären yañartu öçen mömkinçelek bulıp tora häm fälästin xalqı öçen soña qalğan tınıçlıq , iminlek wä ğädellekne torğızu waqtı
Abbas birelgän tawışlarnıñ 62%tan artığın alsa da saylawlarğa qatnaşqan fälästinnär 50% bıraz östendä . Xämäs kebek radikal törkemnär saylawlarğa boykot iğlan itsä dä düşämbedä alar Abbas belän xezmätäşlek itäçäklären äytte. Älägä xalıqara cämäğätçelek, AQŞ şulayuq İzrael Abbas belän xezmätäşlek itergä tora. Yäkşämbedä tawış birü tämamlanğançı uq A.Sharonnıñ ölkän yardämçese premyer ciñüçe belän, anıñ kem buluı ber qayçan da şik astında tügel ide , tizlektä oçraşırğa teli dip äytte. Britan premyre T.Blair ozaq waqıttan soñ berençe märtäbä progress mömkinçelege xasıyl buldı dide. Arafatnı izolatsiäläw öçen İzrael atlağan här adımnı yaqlağan prezident Bush yäkşämbe saylawlarına yuğarı bäyä birde . Däwlät sekretarı C.Powell Yaña Fälästin xakimiätenä finans yardäme şulayuq anıñ reformalaw eşendä bulışlıq kürsätergä äzerbez dip söyläde. Powell ayruça 8-10aydan soñ fälästinnär kontrolenä küçäçäk Gaza sektorında iminlekne tämin itäçäk fälästin köçlären künegüdän ütkärüne dä täğdim itte.
Yevropa Berlege citäkçeläre fälästin saylawlarınıñ näticäsen xuplap çıqtı. Yevropa Komissisäe citäkçese J.M Barosso Abbasnıñ ciñüe fälästinnär öçen möhim adım dip äytte
Jose Manuel Barosso (audio)
Işanıçlı demokratik Fälästin däwläten oyıştıruğa taba bik möhim adım atlandı. Töbäktäge barlıq taraflar ezlekle solıx buldıru öçen berläşergä tieş.Abbas häm anıñ İzraelle kollegası yaqın kiläçäktä oçraşırğa telilär, bu bik uñay işarä
Ramallahda ciñüçene qotlağannan soñ jurnalistlar belän oçraşqan Yevropa Berlege wäkile J.Solana bolay dide :
Solana(audio)
Fälästin xalqı yaña prezidentın sayladı Min aña uñışlar telim.Yevropa Berlege qulınnan kilgän qädäre sezgä här mäsälädä yardäm itäçäk dip ışana alasız.
Bügen qotlawlar, täbriklär äytelgän, wäğdälär birelgän kön. İn möhim mäsälä: M.Abbas radikal törkemnärne kontrol itep terrornı tuqtata alaçaqmı?
färidä xämit


text:
Öfölä ğailä tibındağı ,,Planeta,, ijtimaği-sotsial kompleksı töźöläsäk
Başqalanıñ Oktyabr rayonında barlıqqa kiläsäk qompleks- ,,RosEvroDewelopment,, qompaniyahı Räsäy töbäktärendä töźögän iñ źur proekttarźıñ berehe. Töźöüselär unı ike yıl esendä safqa inderergä niätläy. Komplekstıñ nigeź taşın halıu tantanalı şarttarźa ütte. Unda respubliqa Prezidentı, Xökümät Premer-ministrı, başqa räsmi wäkildär qatnaştı. 150 meñ kwadrat metr mayźandı biläyäsäk qompleksqa sauźa-küñel asıu üźäge häm aqvopark inäsäk. Proekttıñ üźensälege – ere meğapolistar xalqı ösön ğailä menän bergä tauarźar hatıp alıu häm şul uq waqıtta küñel asıu, yal iteü ösön dä şarttar tıuźırıuźa. Öfölä töźöläsäk qompleksta la donya kimälendä kiñ tanılğan brend tauarźarı mağazindarı, gipermarket, restoran, zamansa kinoqompleks, balalar häm ölkändär ösön attraqtsionlı yal bülmäläre lä eşläyäsäk. Älege waqıtta ,,Planeta,, qompleksı Räsäyźeñ 12 töbägendä töźölä. Ular arahında Öfö planetahı iñ źurı. Kiläsäktä ul başqala xalqın 3000 öśtämä eş urını menän tämin itäsäk. Komplekstıñ nigeź taşın halıu tantanahında Başqortostan Prezidentı ere töźölöştöñ başlanıuı respubliqa ösön źur ähämiätkä eyä tip bildäläne.¦ź siratında ,,RosEvroDewelopment,, qompaniyahınıñ general direktorı İwan Sitniqov respubliqa etäkselegenä proekttı xuplauźarı ösön räxmät belderźe. İwan Sitniqovtıñ äyteüensä, Öfögä ul etäkselek itkän qompaniyanı respubliqanıñ inwestitsiyalar yälep iteü yähätenän uñaylı häm Volğa-Ural töbägeneñ ere industrial üźäk bulıuı la yälep itä. Bögön Öfönän yıraq tügel loğistik-büleü üźägenä lä nigeź taşı halındı. Qala häm rayondarźa eteşterelgän, şulay uq başqa töbäktärźän kilterelgän tauarźar täü başlap oşo üźäktä tuplanasaq. Bıl inde tauarğa xaqtarźı arttırmau häm ularźıñ ütemlelegen tämin iteü yähätenän dä fayźalı, ti belgestär. Bıl loğistik üźäk Räsäyźä iñ źurı bulır tip kötölä.


text:
İzrailneñ şikle ğämällären xuplap, Bush Hamasnıñ doşmanına äylände, tarafdarlarında rizasızlıq uyattı
Ğiraqtağı koalitsiäneñ çatnawı – Amerikan prezidentın borçığan berdän-ber mäsälä tügel. İzraelneñ soñğı şikle adımnarın xuplawı arqasında, George Bush tarafdar il citäkçeläreneñ rizasızlığına tap buldı. Yevropa illäre häm Misır Washingtonnıñ soñğı adımnarın "yul xaritasınnan" taypılu dip bäyäläde häm bu planğa tuğrı qalırğa çaqırdı. Jordan patşası Abdulla, Quşma Ştatlarğa bulası säfärennän baş tarttı.
Audio (Xalid Maşaal)
"Elegräk kemneñder şikläre bulsa, Şaron belän Buş oçraşqannan soñ, şikär qalmadı. Fälestin xalqı, Hamas, başqa törkemnärneñ doşmanı kem disäk, ikese dä, berse – dönyanıñ iñ köçle xärbi qüäte, ikençese – töbäkneke."
İzrail Rantissinı, küp ülemnär öçen cawaplı terrorçı dip atıy. Fälestin premier-ministrı Äxmät Qurei Washingtonnı Rantissinı üterügä fatixa birüdä ğäyepläde. Washington monı qatğıy räweştä kire qağa, bu niät turında aldan berni belmägänen belderä.
Yevropa illäre Rantissinıñ üterelüenä tänqit belderde. Xättä Bushnıñ yaqın tarafdarı Britan premier-ministrı Tony Blair bu mäsälädä Yevropalılar qaraşın aldı. Britan parlamentında ul bolay dip belderde:
Audio (Tony Blair)
"Bez Hamas citäkçese Äbdel Aziz Rantissinıñ üterelüen tänqitlibez, här törle terrornı, şul sanda Hamasnıñ üz terrorın tänqitlägän kebek. Bu intihar xöcümnär, üç alulardan torğan sixri äylänäne bezgä özärgä kiräk."
Şaron planına kilgändä, anda Gazadan 7 meñ-yarım yäxüdne çığaru qaralsa da, Könbatış yarda, 250 meñläp yöxüd yäşägän töp utırmalarnı saqlap qalu qaralğan. Küzätüçelär fikerençä, Bush bu plannı xuplawı belän, moñarçı ber amerikan prezidentı da eşlämägän 2 närsä eşläde: berençedän, İzrael, 1967nçe yılda basıp alğan cirläreneñ barısınnan da kitergä mäcbür tügel, digän fikerne yañğırattı. İkençedän, Fälestin qaçaqlarınıñ İzrael cirlärenä qaytu xoquqın kire qaqtı. Şuşı ike mäsälä İzrael-Fälestin söyläşülärendä xäl itelergä tieş dip sanala ide.
Washingtonnıñ tarafdarı sanalğan Jordan patşası Abdulla Buşnıñ adımnarına rizasızlıq belderep, Amerikağa bulası säfärennän baş tarttı. Bush administratsiäse monı töböktäge wazğiät belän añlattı, säfär kiläse ayğa küçerelä dide. Washingtonnıñ tağın ber tarafdarı Misır prezidentı Xösni Mäbäräk tä, İzrailne Fälestin citäkçelären üterüdän tuqtap, "yul xaritasın" ğämälgä quyarğa çaqırdı. Bu turıda ul Parijda Fransiä prezidentı Jack Şiraq belän oçraşqaç äytte. Fransiä genä tügel, Germaniä dä "yul xaritası" planı äle ülmägän dip sanıy häm anı ğämälgä quyarğa çaqıra. Bu plannı Yaqın Könçığışta Qvartet dip atalğan 4 aradaşçı äzerlägän ide: Quşma Ştatlar, Yevropa Berlege, Berläşkän Millätlär häm Rusiä. Qayber xäbärlärgä qarağanda May başına New Yorkqa qvartetnıñ yaña oçraşuı bilgelängän.
Ali Gilmi, Praga


text:
İstanbulda taralırğa digän färmanğa buysınmawçı 300-läp demonstratsiäçegä qarşı politsiä rezin tayaqlar häm yäş gazı qullandı. Berniçä keşeneñ totqarlanuı turında xäbär itelä.
Kayseri şähärendä şundıy uq demonstratsiädä politsiä 8 keşene totqarlağan.
Ğiraqqa ğäskär cibärü niätlärenä qarşı demonstratsiä başqala Ankarada da ütte.
Quşma Ştatlar sorawı belän Törkiä parlamentı Ğiraqtağı wäzğiätne totrıqlılandıru öçen ğäskär cibärüne xuplağan ide.
Ämma Ğiraqta AQŞ bilgeläp quyğan Ğiraq İdarä Şurasınıñ qayber äğzaları Törkiäneñ yäşeren niätläre dä bar dip moña qarşı çıqtı.
Kiçä törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdogan ägär Ğiraqlılar Törkiä ğäskärläre kerügä qarşı çığa ikän, xökümät üz niätennän kire qaytırğa da mömkin dide.


text: Germaniäneñ iñ keçkenä Bremen cirendä bügen cirle saylawlar ütä. Bu tawış birülär kansler Gerhard Şrödernıñ Sotsial-Demokratlar partiäse öçen citdi sınaw bulır dip kötelä. Moñarçı ütkän cirle saylawlarnıñ 3-sendä dä xakimiättäge partiä ciñelü kiçerde. Uzğan yılnıñ sintäberendä ütkän federal saylawlarda Sotsial-demokratlar Yäşellär belän berläşep, köç-xäl belän xakimiätne saqlap qala alğan ide. Şunnan birle, iqtisadtağı töşenkelek häm eşsezlek artu säbäple, koalitsiäneñ abruyı töşkännän-töşä bara. SPD saflarında Şröder täqdim itkän reformağa qarata büleneş küzätelä.


text:
Nobel tınıçlıq büläge iäse Mohammäd ElBaradei dönya cämätçelegeneñ İranğa, anıñ atom programmasın tuqtatmawı arqasında tüzemlelege kimi bara, dip belderde. Bu xaqta ul kiçä Osloğa kilgäç äytte: "Bez İran räsmilärennän atom programması turında añlatmalar soradıq. Tikşerüçelär äle dä tögäl mäğlümatkä iä tügel, bez elekke programma turında küp belsäk tä – qayber möhim detallär äle dä bilgesez qala. Häm min İranğa, äwzem häm açıq bulırğa sorap möräcäğät itäm, çönki inde 3 yıl uzdı, xalıqara cämäğätçelek sabırlığın yuğalta bara."
Bügen isä Xalıqara Atom Agentlığı başlığı Möhämmäd ElBaradei Osloda Nobel tınıçlıq bülägen ala.


text: AQŞ gäskäriläre wäkilläre, xärbilär tikşerülär waqıtında utqa totılğannan soñ , bügen 6 suğıçını üterüe turında belderde. Alar Bahdatta Al Qaydanıqı bulırğa mömkin binada saqlangan. Bina Sunnilär Firkäse säyäsätçese Saleh Al-Mutlaq belän böyle. Ul bu tikşerüne provokatsiä dip atadı. Reuters ağentlığına ul, xärbilär tikşerü waqıtında, 4 keşdän torğan gailäne üterelgän, alarnıñ ikese balalar, şulay uq anda 2 saqçı üterelgän, dip belderde. Quşma Ştatlar xärbiläre wäkile, ağentlıqqa, tınıç xalıqnıñ üterelüe turında belmäwe xaqında belderde. Quşma Ştatlar ğäskärläre, yaña yılnı, Ğiraqta üterelgän soldatlarnıñ sanı 3 meñgä citü xäbäre belän qarşıladı.


text:
Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdoğan Amerika Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa qarşı xärbi çaralarına yardäm itü mäs’äläse –parlament utırışı köntärtibendäge iñ möhim mäs’älä tügel , dip belderde. Quşma Ştatlarnıñ üteneçen qanäğätländerü turında söyläşülär-parlamentta ışanıç alu öçen tawış birüdän soñ ğına mömkin bulaçaq, dip östäde Erdoğan. Bu waqiğalar kiläse atna axırına bulır dip kötelä. Tayyip Erdoğan premyer-ministr wazifasına kiçä kereşte. Pentagon Törkiäneñ üz cirlärendä Amerikan ğaskärlären urnaştıruğa qarşı çığuınnan soñ üzeneñ berniçä xärbi korabın urta diñgezdän Qızıl diñgezgä küçerde.
Bügen Törkiäneñ saqlanu ministrı Vecdi Gönül Quşma Ştatlarğa häm premyer-ministrı urınbasarı Abdullatif Şener Britaniägä oçtılar. İke säfärneñ berse dä räsmi töstä Ğiraq tiräsendäge xällärgä bäyle bulmasa da Gönül, Amerikan räsmiläre belän bu xaqta söyläşülär bulır, dip xäbär itte.


text: Baku. Biredäge mäxkämä, Azärbaycannıñ öç watandaşın Rusiä faydasına küzläw eşläre alıp baruda ğäyeple dip taptı häm alarnı törmä cäzasına xökem itte. Şularnıñ ikese – Säyär Axundov häm Sergey Namazov 11 yılğa, öçençese Mubariz Axundov 10 yılğa törmägä yabıldı. Ğäyepläw yağı birgän mäğlümatqa qarağanda, şuşı keşelär äle 80-nçe yıllar başında uq sovetlarnıñ küzläw xezmätläre tarafınnan yallanğan bulğan, läkin alar 1991-nçe yıldan soñ, yäğni Azärbaycan bäysezlek qazanğannan soñ da Rusiä küzläw oyışmaları belän eşläwen däwam itkän. Ğäyepläw yağı, xökem itelgän şuşı 3 keşe Mäskäwgä, Azärbaycannıñ qorallı köçläre, säyäsi partiäläre häm ilneñ neft industriäse wä bu ölkädäge kileşüläre turında möhim mäğlümat tapşırıp torğan dip belderä.


text:
Qıtayda uyğır aktivistı Räbiä Qadır ulları xökem itelgän
Qıtaydağı uyğır xalqı xoquqları öçen köräşüçe Räbiä Qadır ğailäsenä basım däwam däwam itä. 59 yäşlek Räbiä xanım üze xäzer sörgendä Quşma Ştatlarda yäşi, ä menä 3 ulı Qıtaynıñ Sincän töbägendä. Berse salımnan qaçuda ğäyeplänep 7 yıl törmägä xökem itelgän, ikençese ştrafqa tartılğan, öçençesenä ğäyepläw yanıy. Keşe xoquqların yaqlawçılar monı äniläreneñ eşçänlege öçen üç alu dip sanıy.
Zamanında millioner bulğan eşmäkär-xanımğa, Uyğır xalqın qayğırtuığıznı däwam itsägez, ğailägez häm käsebegez yuqqa çığarılaçaq, dip yanağannar.
Uzğan yäkşämbe Germaniädä urnaşqan Dönya Uyğır Kongressı Münchenda ütkän qorıltayda Räbiä xanımnı citäkçe itep sayladı. İkençe köngä ullarınıñ xökem itelüe turında xäbär kilgän. Räbiä xanım monı Qıtay xökmäteneñ üç aluı dip atadı.
Bäysez Könçığış Törkestannı torğızırğa telägän uyğır xäräkäten räsmi Pekin Sincän töbägendä köç qullanuda ğäyepli.
Germaniädä urnaşqan Könçığış Törkestan mäğlmät üzäge citäkçese Ğabdel-cälil Qarqaş ta yegetlärneñ (Alim häm Qahar) xökem itelüen säyäsi ğämäl dip sanıy:
"Bu säyäsi ğämäl, räsmilär yegetlärneñ anası inteksen, dönyağa säyäsi belderülär yasawdan tuqtasın öçen qulınnan kilgänen eşli" di Ğabdel-cälil Qarqaş.
Londonda urnaşqan Amnesty İnternational oyışması bu ğämälgä tänqit belderde:
"Bu dissdent-aktivistlarğa qarşı köräşüneñ mäkerle ısulı. Üzeñä yanaw äle ber närsä, ğailäñä yanaw inde qotıçqıç" di Amnesty İnternational''nıñ Könçığış Aziä belgeçe Corinna-Barbara Francis.
Belgeç süzlärençä, räsmi Pekin üzgä fiker bastıruda şaqtıy ostardı, xäzer monı xalıqara tänqit tudırmıyşa eşlärgä tırışa. Räbiä xanımnıñ ulların da säyäsät tügel, salımnan qaçu öçen xökem itkännär. Bu ğäyepläwne çittän torıp tikşerü bik awır.
"Keşelär Qıtayda nilär bulıp yatqanın belmi. Alar monı yäşerä, bozıp kürsätä. Dönya matbuğatı bu turıda bik az belä" di Könçığış Törkestan mäğlmät üzäge citäkçese Ğabdel-cälil Qarqaş.
Qıtay räsmiläreneñ bu soñı ğämäl turında belderüe yuq. Ämmä küptän tügel Tışqı eşlär ministrlığı Räbiä Qadırnı bülgäläw belän şöğellängän separatist dip atadı häm anıñ bıyı Nobel bülägenä täqdim itelüenä tänqit belderde.
Ali Ğilmi


text: Dağıstanda, Doquzparı rayonınıda uram cıyınnarın quıp taratqan waqıtta yaralanğan ber keşe, wafat bulğan. Rusiäneñ xoquq yaqlawçıları. Uram cıyının quıp taratqan millisiä xezmätkärläre östennän cinayät eşe quzğatunı taläp itä. Mäskäwdä ütkän matbuğat qonferensiäsendä berençe atışlar yazılğan tasma kürsätelgän. 25 apreldä cirle xäkimiät başlığın urınınnan kitüen taläp itep ütkärelgän uram cıyınında qatnaşuçılarğa OMON xezmätkärläre qoral qullanğan. Ber keşe şunda uq haläk bulğan. Häm tağın berniçä keşe yädrä yaraları belän xastaxänägä salınğan. Distälärçä keşe totqarlanğan. Bügen Dağıstan respublikası prokuraturası bu qarşılıq aqsiäsen oyıştıruçı Axtın rayonı xäkimiät xezmätkäre Niäz Primovnıñ qulğa alınuın xäbär itte.


text:
Nihäyät, Başqortstan Republikasınıñ yaña xökümäte dä oyıştırıldı. Prezident Mortaza Räximov üzeneñ 29 ğinwardağı färmannarı belän başqarma xakimit strukturlarındağı üzgäreşlärne rasladı häm yaña ministerlarnı täğäyenläde. Berniçä genä yañalıqnı isäpkä almağanda, Başqortstan Ministerlar qäbinetı zur üzgäreşlärgä duçar itelmäde. Barı tik mäğärif, tözeleş, arxitektur häm transport, şulay uq matbuğat häm kiñküläm mäğlümat çaraları ministerları ğına almaşındı. Äle Mäğärif ministerlığınıñ yaña citäkçeseneñ kem buluı bilgele dä inde. Elekke Gali Möxämmätcanowa urınına bu wazifağa Zöhrä Räxmätullina täğäyenlände. Elegräk bu urınğa Dürtöyle rayonı xakimitı başlığı Rawil Däwlätovnı bilgelärgä ciınalar ikän, digän imeş – mimeşlär dä yörgän ide. Yaña minister Zöhrä xanım Räxmätullina moñarçı Başqortstan däwlät universitetında eşläde, kafedra mödire wazifaların başqardı. Yaña ministernıñ fän doktorı, professor däräcäläre bar.
İkençe ber färmanı belän Mortaza Räximov matbuğat ministerı Zöfär Timerbulatovnı wazifasınnan buşattı. Matbuğat ministerlığı älege üzgäreşlärdä üzeneñ yuğarı däräcäsennän qolaq qaqtı. Anıñ ministerlıq däräcäsen beterep, barı tik Başqortstan republigı xökümäte qarşındağı Matbuğat, näşriät häm poligrafi idaräse digän atamada ğına qaldırdılar. Äle bu idaräne kem citäkläyäçäge mäğlüm tügel. Ul xaqta prezidentnıñ färmanı yuq. Matbuğat ministerlığınıñ beterelüe küp kenä gäzitlär, jurnallar häm başqa kiñküläm mäğlümat çaraları citäkçelären poşpmanğa saldı. Alar fikerençä, ministerlıq statusın ğädi ber idarä däräcäsenä genä qaldıru matbuğat basmalarınıñ matdi xälen möşkelländeräçäk. Distä yıllar buyı däwlät finanslawına ğına ışanıp yäşägän basmalar citäkçelären dä añlap bula. Alar üzläre aqça eşlärgä öyränmägän inde. Başqortstan xakimitları respublikada gäzit häm jurnallarnı däwlät finanslawı betereläçäk, dip moñarçı da kisätä kilgän ide. Eşlär äkrenläp şuña bara kebek. Ämma xakimitlar barıber üzläreneñ ruporı bulırğa tieşle berniçä töp basmanı üz aqçasına totaçaq, älbättä. Monısı kön kebek açıq.
Tağın ber färmanı belän Räximov äfände Tözeleş, arxitektur häm transport ministerlığın beterep, anı şul uq isemdäge däwlät qömitetı itep üzgärtte. Elekke minister Räşit Sattarov isä wazifasınnan buşatıldı häm aña äle yaña urın täqdim itelmäde.
Şulay itep, Başqortstannıñ başqarma xakimitı strukturı tulısınça raslandı. Xäzer respublikada 15 ministerlıq häm 3 däwlät qömitetı bula. Ä witse – premierlar sanı, Räşit Sattarovnı alğannan soñ, bergä kimede. Elek Rafael Baydäwlätovnıñ 7 urınbasarı bulsa, xäzer alar altığa torıp qaldı. Yañadan raslanğan ministerlıqlar häm däwlät qömitetları 1 martqa qädär üzläreneñ struqtur üzgäreşläre xästärleklären tämamlarğa tieş, dip äytelä prezidentnıñ 29 ğinwarda imzalağan färmannarında.


text:
Şäymiev Rusiäneñ milli säyäsäten tänqitli
İñ zur säyäsi waqiğa – Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievnıñ «İnterfax» ağantlığı birgän äñgämäse. Anıñ fikerençä Rusiädä iñ qurqınıç häm cimergeç köç - ksenofobiä. Küp millätle häm küp dinle ildä bez faşizmğa aqın ekstremizm ğämällärenä döres bäyä birergä tieş dip sanıy Şäymiev. 5 yıl elek taqıbrabaşlarnıñ ğämälläre yäş üsmerlär xuliganlığı dip kenä bäyälängän ide. Ä xäzer milli säbäptän Piterburgta, Voronejda keşe üterülär, Mäskäw sinagogasına höcüm buldı. Tatarstan Prezidentı student yäşlär belän oçraşqanda federal'' xaqmiätneñ milli häm dini tüzemsezlekkä döres bäyä birmäwenä qänäğätsezlek beldergännär. Däwlät Sovetı deputatları uzğan atnada Rusiädä ksenofobiyä, milli häm dini ızğışlar köçäyü turında federatsiä citäkçelegenä möräcäğät qabul ittelär. Mintimer Şäymievnıñ qayber töbäklärdä urta mäktäplärdä pravoslau dinen uqıtunı ürnäk itep kürsätügä qarşı çıqqan. Ä ni öçen möselman häm yähüd dinnäre kebek traditsion konfessiälärdän pravoslau dinenä ayırım östenlek birelä. Bez yış qına Rusiäneñ milli säyäsäte kiräklege turında belderäbez, ämma bezne qızğanıçqa qarşı işetmilär. Komunal xucalıq tarmağı belän şöğellänüçe Rusiä töbäk säyäsäte milli säyäsät ministrlığı tügel, xakimiät strukturalarnıñ kübese milli säyäsät digän süzneñ üzennän qurqa. Demokratik cämğiättä milli häm dini mönäsäbätlär bigräk tä ähämiätle, dip belderde beldergän Tatarstan Prezidentı.
Rimzil Wäli


text:
“Cide yoldız” 7 meñ tatarnı oçraştırdı
Ğomumän, möxtäräm tıñlawçılar, Qazanda cır janrı aktual' häm populyar. Yäkşämbe “7 yoldız” uzsa, sişämbe könne “Tatarstan” jurnalınıñ baş möxärrire Rifat Fättäxov kürenekle cırçı İlham Şakirov belän Räşit Wahapov festivale turında brifing ütkärä. Ä “Bars Media” “Tatar cırı” festivale ütkärü buyınça eşlär başlağan inde.
7 meñ tatarnı ber tübä astına cıyğan “7 yoldız” festivalen dönyanıñ törle qitğalarında yäşägän tatarlar qayçan kürä alaçaq soñ? Uzğan yılğı berençe festival' turı efirda kürsätelgän ide bit. Ä monısı yuq. Bu sorawğa “Yaña ğasır” teleradiokompaniäse general' direktorı urınbasarı Miläwşä Aytuğanova bolay dip cawap birde.
Bu versiäne bezgä montajalarğa kiräk. Eşne betergäç, bez anı älbättä bezneñ tamaşaçılarğa äytäbez, qayçan efirda bulaçağın. Yaqınça may ayı urtalarında birerbez dip uylıym.
Älegä bu festival'ne üz küzläre belän barıp kürä almağannar, bıyılğısı närsäse belän ayırılıp tordı ikän dip anda bulğannarğa sorawlar yullıy. Mädäniät ministrlığı, “Yaña ğasır”, “Tatmedia”agentlığı, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı tarafınnan oyıştırılğan festival' alıp baruçılarğa bay buldı. Ber-ber artlı 4 par säxnägä kütärelde. Annan da qala, Tatarstan premyerı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva äytüençä, bu televizion cır festivaleneñ qolaçı da kiñäyä. Äle ikençe märtäbä genä Qazan Xalıqara 7 yoldız festivalen cıya. Anıñ qatnaşuçılarınıñ geografiäse tağın da arttı. Seneğal, Qıtay, AQŞ häm başqa illärdäge tatarlar bügen säxnädä. Tatarstandağı berdän- ber 7 meñ tamaşaçı sıydıruçı zalğa cıyıluığız festival'neñ kiläçägeneñ yaqtı buluın isbatlıy.
Äle ikençe märtäbä genä Qazan Xalıqara 7 yoldız festivalen cıya. Anıñ qatnaşuçılarınıñ geografiäse tağın da arttı. Seneğal, Qıtay, AQŞ häm başqa illärdäge tatarlar bügen säxnädä. Tatarstandağı berdän- ber 7 meñ tamaşaçı sıydıruçı zalğa cıyıluığız festival'neñ kiläçägeneñ yaqtı buluın isbatlıy.Çınnan da Seneğallı Nadioba xäzerge waqıtta Xel'sinkida yäşäwçe avtor-başqaruçı Cämilägä quşılıp cırlap xäyran ğına tatar süzläre dä öyränergä ölgergän. Nadiobanıñ mäşhür fin gitaraçası Hasse Walli belän bergä başqarğan “Bamba” cırı Afrikada çın xitqa äylänep, Yevropa xit paradında üz waqıtında 9 nçı urınğa kütärelgän bulğan. Qazan tamaşaçısı anıñ Cämilä belän bergä başqarğan “Zäk-zäk”gen dä yaña üzençälek bularaq qabul itte. “7 yoldız” qunağı – “A- Studio” törkeme dä tatarça cır äzerläp kilgän ide. “Premyer-Ministr”nıñ elekkege törkeme wäkilläre dä tatar xalqınıñ “Kübälägem” cırın büläk itte. Ämma qunaqlarınıñ çığışına tamaşaçınıñ da, säxnädä cırlağannarnıñ da fikere ber törle genä bulmadı. Novosibirskidan kilgän “Läysän” törkemennän Ğäysä Xösnetdinovqa bu çığışlar bik ük oşap betmägän ikän.
Alar tatarça berär cır cırladılar. Minem äytüemçä, bezneñ Qazanda, Tatarstanda Atqazanğan cırçılar bar, tanılmağan cırçılar bar. Şular kübebräk bulsın ide. Şul minem küñelemne bik qırdı. A-studiä alar tatarça cırlıylar, ämma tatar telen bozalar ğına.
Tamaşaçı Törkiädän Äxmät Äxmätov, Şvetsiädän Gölüzä Zıyatdin, Almaniädän Güzäl Qormayıva, Qıtaydan Äxmätcan Torsıntay, Latviädän Lena Gäzizova, Ukrainadan Lenie İzmaylova cırların, Amerika Quşma Ştatlarınnan Mäsğudä Şämsetdinova mönäcätlären, üzençälekle bizäk bularaq qabul itte. Mäskäw yäşäwçe Näzifä Kärimova icat itkän, Nailä Fatıyxova häm Mäskäwlelär başqaruında “Bez uyandıq” digän cırnı isä tamaşaçı bügenge milli sänğäteneñ töp fikere bulırğa layıqlı dip qabul itte. Döres, qısqa ğına waqıt eçendä 5 säğättän artqan tamaşanı, andağı çığışlarnı söyläp beterep bulmıy. Cır sänğätenä bitaraf bulmağan tamaşaçığa inde “Yaña ğasır” da bulaçaq televersiäne genä kötärgä qala.
Nail Alan.


text:
Atna azağı, Ğiraq oppozitsiäseneñ Londonda, Saddamğa qarşı torırğa sälätle, häm ul xakimiattän çitlätelgän oçraqta andağı idaräne üz qulına alırğa äzer bulğan berläşmä qoru tırışlıqları belän ütte, xörmätle tıñlawçılar. Läkin Ğiraqnıñ xäzerge citäkçese alay tiz genä bireşergä cıyınmıy, ul däwamlı häm ayawsız suğışqa äzerlänä kebek.
Ğiraq oppozitsiäseneñ törle törkemnären wäkillek itkän 330-lap delegat, Londonda ike kön buyı barğan qızu fiker alışulardan soñ, Saddam Xösäyenne xakimiattän çitlätkännän soñ Ğiraqta federativ häm başqa qaraşlarğa tüzemle bulu prinsiplarına nigezlängän däwlät qoru xaqında kileşte. Bü üzenä kürä ğädättän tış qarar bulıp tora, älegä qädär Ğiraqnı federativ’ däwlät itü tırışlıqları ilneñ üzendä genä tügel, annan çittä dä, berençe çiratta Törkiädä, zur qarşılıqqa duçar bulıp kilde. Änkara, Ğiraqnı federativ itü, Törkiäneñ könyaq-könçığışında yäşäwçe kördlärdä dä, üz däwlätçelegen qoru xislären uyata ala dip şürläde. Quşma Ştatlar yardäme belän Londonda uzğan cıyın şulay itep, älege mäs’äläne kön tärtibenä quyarğa buldı. Moñardan tış anda qatnaşuçılar, Saddamnan arınğan oçraqta da Ğiraq islam däwläte bulıp qalaçaq digän fiker belän kileşte. Oppozitsiä cıyınında şulay uq, Ğiraq xalqınıñ küpçelegen täşkil itkän şığıylarnıñ säyäsi wä ictimaği xoquqların tä’min itü, Saddam xakimiate tarafınnan ezärleklängän häm torğan cirlären taşlap kitärgä mäcbür qalğan kördlärgä matdi kompensatsiä tüläw, waqıtlı idarä bulıp eşli alırlıq maxsus xäyät qoru mäs’äläläre qaraldı. Washington şulay itep, bıltır Äfğanstan öçen qullanılğan ısul belän, Ğiraqqa da aldan uq ber küçeş çorı xakimiate buldıru çarasın kürergä tırışa. Läkin Talibannan ayırmalı bularaq, Saddam Xösäyen, çittän yasalğan basımğa alay tiz genä bireşergä cıyınmıy. Bügenge köndä ul maqsat itep, ikeyäple strategiäne quya. Berençedän, waqıtnı törleçä suzıp suğışnı buldırmasqa tırışa, häm ägär dä inde bu törle säbäplär arqasında kilep çıqmasa, Quşma Ştatlar küptän wäğdä itkän xärbi çaralarnı kürä başlasa, Saddam üz xalqın, mömkin qädär qanlı suğışqa äzerli, häm şunıñ näticäsendä üzen bar möselman dönyasında qaharman itärgä cıyına. Ğiraq diktatorı soñğı aralarda mäğlümat çaraları belän aralaşmıy diyärlek, ämma ber ay elek ul, Mısırnıñ, andağı räsmi xakimiatkä oppozitsiädä torğan äl-Usbou basması xäbärçesen qabul itep, berniçä qızıqlı belderü yasağan ide. Äñgämä barışında Saddam Xösäyen, Ğiraqnıñ berqayçan ikençe Äfğanstan bulmayaçağına işarä yasap, biredäge suğışnı bez amerikan häm britan ğäskäriläre öçen ber piknikkä äyländermäyäçäkbez, mondağı cir üz xucaların yaqlayaçaq dip belderde. Saddamnıñ şäxsiäten häm anıñ inde 23 yıl buyı qullanıp kilgän diktator alımnarın öyrängän belgeçlär fikerençä, suğış çığa qalsa ul Quşma Ştatlar häm anıñ berektäşläre öçen bik köçle ber doşman bulaçaq. Ğiraq citäkçese Washington belän berençe märtäbä genä qarşılıqqa kermi, citmäsä anıñ inde, ber suğış, 1991-nçe yılğı Farsı qultığı suğışın alıp baru täcribäse dä bar. Älegä töp köräş amerikannar belän Ğiraq arasında, cämäğätçelek fikere öçen bara, häm bu ölkädä, waqıtnı mömkin qädär ozağraq suzu strategiäsenä tayanıp Saddam Washington basımına ber dä bireşmi. Berläşkän Millätlärneñ qoral küzätüçelärenä yañadan ilgä kerü röxsäten birep, häm alarğa xätta, prezident sarayların da açıp ul dönya cämäğätçelegenä, räsmi Bagdad äytkänçä, suğış telägän amerikannardan ayırmalı bularaq üzeneñ, nizaqnı tınıç yullar belän xäl itärgä tırışuwın kürsätmäkçe. Moñardan tış Ğiraq citäkçelege, üzeneñ ğäräp dönyasındağı süräten dä şomartırğa teläp, Küwäyt xalqınnan, 1990-nçı yılda basıp alu öçen ğafu ütenä. Häm iñ qızığı, yıllar däwamında sulçı häm suğışçan ğäräp başlığı bulğannan soñ Saddam xäzer, köndä biş namazın uqıp üzen, xaq möselman itep kürästergä tırışa.
Kärim Kamal, Praga


text:
İldä nilär bulıp yata? - 19.VI.2008
► Tatarstan fännär akademiasendä “soñğı köräş” ► Matematika sınawında sınattılar ► Xalıq artistı Nail Äyüpov wafat buldı
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Tatarstan fännär akademiasendä “soñğı köräş”
Comğa könne Tatarstan fännär akademiasendä yıllıq cıyılış ütä. Akademia tiräsendä berniçä ay däwam itkän butalçıq xällärgä dä açıqlıq kerer, dip kötelä.
Şuşı könnärdä Rusiä fännär akademiasendä yıllıq cıyılış uzğan ide. Biredä küp kenä kötelmägän borılışlar da buldı. Şularnıñ berse, akademia citäkçese itep qabattan 71 yäşlek Yuriy Osipov saylanuı. Gärçä küplär, bu urınğa akademianeñ “Kurçatov institutın” citäkläp, küp kenä aqça kitergän Mixäil Kövalçuknıñ saylanuın farazlasa da. Mondıy butalçıq xällär menä berniçä ay Tatarstan fännär akademiasendä dä küzätelä.
“Zvezda Povoljya” gazetasında Tatarstan fännär akademiase äğzaları Damir İsxaqov, İskändär İzmaylov här atna diärlek fännär akademiaseneñ citäkçelegen tänqıytläp, bu idaräneñ aldağı yazmışı turında küñelsez farazlar qılıp kilde. Berençe çiratta bu yazmalar xezmät xaqı, akademiadä olılar ğına, yäşlärgä urın bulmaw mäsäläsenä bäyle ide. Rusiä fännär aqädemisendä ğälimnär illeşär meñ aqça alıp eşlägändä, tatarstannıqılar tiennärgä eşlärgä riza tügel.
Üpkäläwçelärneñ bu ğäyepläwläre turıdan-turı Tatarstan fännär akademiase prezidentı Mazharovqa ireşterelsä dä, ul üze bu waqıyğalarğa tınıç qarıy. Jurnalistlar belän bulğan oçraşuda Mazharov, İsxaqovnıñ bu ğäyepläwlärenä cawap birergä cıyınmıym, digän. Anıñça, akademia başlığı belän ğädi tarix fännäre doktorınıñ däräcäläre turı kilmi, şuña kürä dä ul, İsxaqov aldında cawap birüne kiräk dip tapmağan.
Anıñ qarawı, “Zvezda Povoljya” bitlärendä küptän tügel bu waqıyğalarğa qarata Tarix institutı citäkçese Rafail Xäkimovnıñ cawabı bastırılğan ide. Biredä ul, İsxaqov belän İzmaylov yazğannarnı yalğan, dip belderde.
Xäkimovnıñ üzeneñ dä äle bu könnärgä qädär institut citäkçese bulu-bulmaw mäsäläse xäl itelmägän ide. Ämma akademiklar anıñ “Tatarlar tarixı” kitabın nıq tänqıytläsälär dä, barıber Tarix institutı citäkçese itep sayladılar. Akademik Zäkiev isä, Xäkimov İsxaqov belän araların özgäne öçen genä dä tawış biräm, dip beldergän. Ämma monısı başqa mäsälä.
Xäzer Damir İsxaqovnıñ “Zvezda Povoljya”nıñ çirattağı sanında bastırılğan “Poslednyaya bitva” yazmasına iğtibar itik. İsemennän kürengänçä, İsxaqov bu yazmada da küñelendä cıyılğannarnı söyläp çıqqan. Biredäge qayber fikerlärgä tuqtalıyq.
İsxaqov fikerençä, bügenge köndä Tatarstan fännär akademiase torğınlıq çorı kiçerä häm yaña üseş yulına basmasa, şulay yuqqa da çığarğa mömkin. İsxaqov yazuına qarağanda, dusları aña “bu töpkä töşep baruçı akademiane taşlarğa kiñäş itsälär dä”, ul akademiagä küp yıllar däwamında kertkän xezmätlären ezsez, taşlap qaldırırğa telämi. Şunlıqtan, Tatarstan akademiasen ayaqqa bastıru yulların uylıy. Bu fikerlärne ul respublika prezidentı Miñtimer Şäymievqa da ireşterergä teli. Ämma älegä başlıqqa barıp citep bulmıy. Bügenge köndä akademia üseşenä 5 mäsälä qomaçawlıy, di İsxaqov.
Bolar: Tatarstan fännär akademiaseneñ respublikanıñ sosial' – iqtisadıy tormışında qatnaşu däräcäse töşüe; Akademianeñ yuğarı uqu yortları, sänäğät üzäkläre belän tığız elemtädä tormawı; Fänni maqsatlarnıñ tögäl bilgele bulmawı; Akademianeñ respublikanıñ fän häm mäğärif ministrlığı belän berlektä eşlämäwe; Akademia idaräseneñ eçke tözeleşe artıq konservativ buluı.
İsxaqov fikerençä, ber akademiadä fänneñ törle ölkälärendä küp tikşerülär alıp barıla almıy. Tatarstan akademiase bilgele ber yassılıqta ğına eşlärgä tieş. Anıñça, respublikada fändä kübräk awıl xucalığı, tözeleş, transport häm humanítar fännärgä qağılışlı tikşerülär ütkärelergä tieş.
Şulay uq Damir İsxaqov, däwlät zakazın da tärtipkä kiterergä kiräk, di. Akademia Tatarstan xökümäte qarşındağı töp fän häm mäğärif idaräse bulıp, aña buysınıp eş itärgä tieş, dielgän.
Bu yazmadan alınğan berniçä fiker genä ide. Baqsañ, alar anda küp. Şuşı äyberlär eşlängän oçraqta ğına İsxaqov, akademiane ayaqqa bastırıp bula, di.
Alay da, Tatarstan fännär akademiase inde küp tapqır äytelgän bu “gönahlarnı” tanu, tanımawı comğa könne bilgele bulaçaq. Biredä, akademiadä inde berniçä ay ığı-zığı tudırğan mäsälälärne dä çitlätep ütmäslär, dip ışana belgeçlär.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Matematika sınawında sınattılar
Bu könnärdä Baltaç yaqlarında xalıq matematikadan Berdäm däwlät imtixanı birgän waqıtta bezneñ rayonğa ğına maxsus ayaq çalğannar dip şaw-şu kilä. Yänäse mondıy citdi sınawlar waqıtında Tatarstanda ğına tügel, ä böten Rusiä mäktäplärendäge çığarılış sıynıftağılar yuğarı bäyä alsın öçen äti-änilär dä, uqıtuçılar da, mäğärif xezmätkärläre dä törle yullarğa bara.
“Ä menä, ni öçender, näq Baltaç rayonındağı Norma mäktäbendä bulğan xälne böten dönyağa şawlatırğa kiräk buldı ikän, bez bu turıda internettan kürep şaqlar qattıq”, di isemen äytergä telämägän ber ana. Döres, matematika itmtixanı bulğan 4 iyun könne Norma uquçıları üzläre birmägän. Alar mäktäbenä rayonnan cıyılğannar. Berdäm däwlät imtixanı, yäğni BDİ birü başlığı mäktäpneñ idän astına imtixan birüçe balalarnıñ äti-äniläre alıp kilgän matematikadan yaxşı belgän yuğarı uqu yortları studentların, uqıtuçılarnı kertkän. Tikşerüçelär kilep sizmäsennär dip idän astı işegen bikläp, möxerläp tä quyğan. İmtixan başlanğaç, äti-äniläre 5 meñ sum tülägän uquçılarnıñ BDİ qäğäzlären sizdermi genä alıp yarıqtan idän astına birep torğannar. Tutırılğan eşlär kire sınaw birüçe östälenä yatqan.
Barsı da cay ğına barğan waqıtta Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ Tatarstandağı iqtisadi cinayätçelekkä qarşı idarä xezmätkärläre kilep citep bu alış-bireşne faş itkän. İdän astınnan 15 keşene çığarğan.
BDİneñ Baltaç bülege başlığı häm anıñ yärdämçese rişwät aluda häm itixän näticälären falsifikasialäwdä şiklänelä. Cinayät eşe quzğatılğan.
“Cinayät kodeksınıñ 290-nçı matdäseneñ ikençe kisäge nigezendä qanun bozıp rişwät aluda Balataç rayon mäğärif bülegeneñ ike xezmätkärenä cinayät eşe quzğatıldı. Berse- berdäm däwlät imtixanı birü bülege başlığı. Aña 36 yäş. İkençese, anıñ yärdämçese, aña 30 yäş”, dide Tatarstan prokuraturasınıñ matbuğat xezmätennän Eduard Abdullin.
Bu xäl Tatarstanda berençe cinayät eşe tügel. Uzğan yılnıñ mart ayında 2006 yılğı matematika bilgelären yuğarı kütärgän öçen “Respublikanıñ mäğärif sıyfatın tikşerü üzäge” wäkilläreneñ rişwät aluın prokuratura açqan ide. Ul waqıtta yuğarı bilge öçen äti-änilär 40 meñ sum tülägän bulğan.
Tatarstan fän häm mäğärif ministrı urınbasarı Lyudmila Nogmanova belderüençä, Tatarstanda çığarılış sıynıfta uquçılarnıñ 30 prosentqa yaqını matematikadan bıyılğı däwlät imtixanın ikelegä birgän.
Mäğärif idaräse xezmätkärläre dä, uqıtuçılar da BDİneñ böten uquçılarğa mart ayında ğına da mäcbür ikänlege bilgele bulu citärlek äzerlänergä mömkinlek birmägän dip belderä.
“Yıl buyına uquçı ğädäti imtixan biräm dip äzerlände. BDİ bilgele buldı yaz köne genä. Ul balanıñ xuşın aldı diärgä bula. Yarıy menä min üzem östämä däres birgän qızlar belän üktäber ayında uq totınğan idek BDİğä”, di Çallıda yäşäwçe matematika uqıtuçısı Zöläyxa Gälieva. Gälieva äytüençä, östämä däres almıy torıp, mäktäp programmasına ğına ışanıp BDİnı yuğarı bilgegä yazıp bulmıy.
Ul östämä däres birgän qızlar matematikadan yuğarı bäyä alğan. “Yıl buyına atnağa ike säğät östämä berdäm däwlät imtixanı programması nigezendä eşläsäñ genä bala tieşle ball ala”, di uqıtuçı.
Ä inde mondıy däwlät sınawları waqıtında küçerülär, çittän yärdämnär buluın da inqär itmi ul. Uqıtuçılar arasında kesä telefonnarı belän sorawlarnı räsemgä töşerep cibärüçe häm şul uq telefonnan cawap aluçı uquçılar bulğalawı turında süzlär yöri ikän. Awıl mäktäplärendä uqıtuçılarnıñ uquçılarğa bulışuı turında da xäbärlär bar.
“Bala-çağa bik belemsez xäzer. Min bik şat bu berdäm däwlät imtixanı kilgängä. Mäktäplärdä balalarnı uqıtıp bulmıy başlağan ide inde. İnstitutka äti-änise tüläp kertä, balalarğa belem kiräkmi, xätta ul uqıtuçını mısqıl itergä dä mömkin ide”, di Zöläyxa Gälieva.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Xalıq artistı Nail Äyüpov wafat buldı
40 yıldan artıq ğömeren G.Kamal isemendäge akademia teatrına bağışlağan artist tamaşaçı küñelenä täesirle uyını häm moñlı tawışı belän kerep kaldı. Ul «Zäñgär şäl»dä - Bulat, «Süngän yoldızlar»da – İsmäğıyl', Qol Ğäli rolläre belän xäterdä qaldı.
Nail Ğälim ulı Äyüpov tumışı belän Tatarstannıñ Möslim rayonınnan. 1936 yılnıñ 13 ğıynwarında tuğan. 1965 yılda teatr kölliäten tämamlağan. Şul waqıttan birle Kamal teatrında eşlägän.
Artist belän xuşlaşu möräsime 19 yün könne Kamal teatrında ütte.


text: Xalıqara jurnalistlar federatsiäse Anna Politkovskaya häm Rusiäneñ başqa jurnalistların üterü eşen tikşerü barışın küzätü astına alaçaq maxsus törkem buldırırğa uylıy. Oyışmanıñ general' sekretare Aydan Wayd, Mäskäwdä ütkän mätbuğat oçraşuı waqıtında, bu törkem, kiläse yılnıñ cäyendä Rusiä başqalasında uzaçaq Xalıqara jurnalistlar federatsiäseneñ dönyaqüläm kongressında tözeläçäk, dip belderde. Uayd äytüençä, 1993 yıldan birle Rusiädä kiñ küläm mäğlümat çığanaqlarınıñ 211 xezmätkäre üterelgän. Bu xäl ildä süz iregeneñ “zur problemaları bulu” turında söyli.


text:
Küp kenä illärdä terror höcüme buluı mömkin digän kisätülärgä qaramastan dönyada millionnarça keşe 2004nçe yılnı şatlıq belän qarşı aldı.NYta yözmäñnärçä keşe başları östendä oçqan boralaqlar, tübälärgä urnaştırılğan sniperlarğa qaramastan Times Squarede cıyıldı Elegeräk yevropa, Aziä häm Avstralia şähärlärendä xalıq zur maydannarda cıyılıp,traditsion fairwerk , muzıyka belän yaña yılnı qarşı aldı. Ämma 31nçe dikäber kiçendä tragediälär dä citärlek ide. Filipindä yanğın atışu häm qazalarda 20läp keşe häläk buldı. İndoneziädä Aceh täbägendä bazarda bomba şartlawında 9 keşe ülde. Şotlandiä başqalası Edinburghta bäyräm äzerleklären qatı yanğır häm davıl yuqqa çığardı. Dönya citäkçeläre isä yaña yıl turında ömed häm borçılu belderde. BMO general sekratrı K.Annan(audio) Qıraq suğışı dönya citäkçeläreneñ başqa qurqınıçlar belän mäşğül buluın qomaçaladı.Bu qurqınıçlar bik küp keşene yanıy. Ütä yarlılıq , açlıq , pıçraq su, äylänä-tiräneñ zararlanuı, infeksiä, çirlär.
Vatikanda papa Yohan Paul dönya tınıçlığı öçen doğa qıldı.


text:
Politsiä wäkile Xälil Yılmaz bu keşe ildän çığıp kitkändä totıldı dide. Anıñ äytüençä, bügen bu keşe şartlatılğan sinanogağa alıp kilengän.
İstanbulğa kiterelgän bu keşeneñ küzläw eşlären belän şöğellängänlege häm şartlatu könendä intixarçını sinangog yanına alıp kilgänlege açıqlandı. Bügen ul prokuratura küzätüe astında tikşerü üktärü öçen şartlaw urınına alıp barıldı dide Yılmaz.
Yılmaz ul keşeneñ isemen äytmäde.
Bu ayda Törkiädäge Yähüd häm Britan hädäflärenä qarşı 4 bomba höcüme näticäsendä illedän artıq keşe häläk buldı, berniçä yöz keşe yaralandı.


text:
Prezident Bush soñğı yıllıq yullamasın yasıy. Ni äyter?
Qazanda inde äkrenläp tañ atqanda Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Kongressqa kilep üzeneñ soñğı yıllıq yullamasın citkeräçäk. Xakimiättä ul yaqınça tağın ber yıl qalsa da, xäzer inde Bushnı kübräk üzeneñ dönyadağı iñ qüätle däwlät citäkçese bularaq tarixqa niçek kerep qaluı mäs'äläse dä borçıy, ul iğtibarnı şuña birer dip kötelä.
Bar dönya buylap finans bazarlar qaltırana, iqtisadçılar Quşma Ştatlar üseşendä torğınlıq köteläme dip tügel, ä ul inde başlandımı, ällä başlanırğa toramı dip kenä bäxäsläşä. Bu isä amerikan xalqın zur poşmanğa sala.
Şimbä könne yasağan ğädäti radioçığışında George Bush bıyılğı yılılq yullamasında nilär söylärgä cıyınuı xaqında bolay digän ide:
"Min soñğı cide yıl eçendä bezneñ ildäge häm annan tıştağı eşlärebezdä zur täräqqiätkä ireşüebez, häm berük waqıtta äle qayber eşlärneñ haman da qaluı, bezneñ alarnı tögällär öçen bergäläşep eşlärgä kiräk bulu xaqında söyliäçäkmen", dide Bush.
Şul tämamlanmağan häm amerikan xökümäte yağınnan xäzer zur iğtibar taläp itkän eşlärneñ berse bulıp, älbättä, iqtisad tora. Amerikan qullanuçıların toraq bäyäläreneñ tübän tägäräwe, neft kebek möhim çimallarnıñ, kiresençä, qibatlanuı, banktan aqça alunıñ da elekkegä qarağanda ğadi keşe kesäsenä nığraq suğuı kebek problemalar borçıy başladı.
Bolar barısı da asılda soñğı yıl, xätta yartı yıl eçendä tuğan problemalar. Quşma Ştatlar iqtisadı dönyadağı iñ erese bulıp tora, xökümät anı kire totrıqlı üseş yulına qaytaru maqsatında 150 milliard dollarlıq maxsus programmanı inde täqdim itte.
Borçılularnı bastırıp prezident Bush bu xaqta:
"Finans bazarlar häm toraq ölkäsendäge totrıqsızlıq sezneñ kübegezne iqtisadi torğınlıq ixtimalı xaqında poşmanğa sala, ämma sez şunı belergä tieş - soñğı aylar iqtisadi üseşneñ äkrenäyüen kürsätsä dä, şul üseşneñ kiläçäk nigezläre nıq bulıp qala birä. Min, ägär dä bez tiz genä tieşle ğämällär kürsäk, iqtisadqa yaña etärgeç birep, ul üseşen däwam iter, häm xalıq öçen yaña eş urınnarın buldırır, dip uylıym", di Quşma Ştatlar prezidentı Bush.
Xäzer inde Aq yort xucası Kongressnı, xökümäte täqdim itkän şul aşığıç çaralar planın ozaqqa suzmıy ğına raslarğa çaqıra.
George Bushnıñ tarixta üz urının ezläw mäşäqäte şaqtıy qatlawlı çorğa turı kilä şulay itep. Fiker beleşü näticälärennän kürengänçä, anıñ prezident bularaq qılğan ğämällären fikere soralğannarnıñ 30-lap qına protsentı xuplıy.


text:
"Nur" gәziteneŋ yabıluwı turında "Azatlıq" radiosı aşa yaŋğırağan xәbәr, Çallıdağı millәttәşlәrebezne berlәşerğә mәcbür itkәn. Bu oçraqta süz KamAZ şirkәtendә çığıp kilğәn milli basma turında bara. Tatar yazuçıları, ictimağıy üzәk wәkillәre, 25 meŋlek tatar eçlәren qayğırtıp, KamAZ şirkәte citәkçesenә xatlar yaza, mөrәcәğәtlәr yullıy, әmma aleğә bernindi cawap kilğәne yuq. Tatar millәtçelәre kilәçәktә qarşılıq kürsәterğә, xәtta tatarlarnı eş taşlaw çarasın ütkәrüğә өndәrğә vәğdә itә. Şunıŋ belәn berğә Ğıraqqa qarşı ixtimal suğış ta, şirkәtneŋ xәlenә üz tәesiren yasarğa mөmkin. Bıltır KamAz Ğıraqqa 2,5 meŋ maşina satqan ide. Bıyel, KamAz maşinası BMOnıŋ bu ilğә kerterğө yaramıy torğan towarlar isemlgenә elәgüwe sәbәple, export plannarı tormışqa aşmasqa mөmkin.
Gafiulla Gaziz, Çallı


text:
Nijgarda Xösäyen Fäyezxanov uquları ütte
Tübän Novgorod, tatarçalap äytkändä, Nijgarda çınlap ta, başqa Dini idärälär könläşerlek eşlär başqarıla. Här xäldä, anda çııqan möselman gäzitlären, dini-milli kitaplarnı qulğa alğanda bu fiker tağı da nığıy. Nijgardağı mişärlär, Rusiä möselmannarı arasında ayırım ber urın tota. Yaxşımı-naçarma- bäha bezneñ eş tügel. Ä şimbädän Xösäyen Fäyezxanov uquları uşuşı eşneñ tağın ber misalı.
Xösäyen Fäyezxanov, bügenge köndä tar dairä öçen genä bilgele şäxes. Anıñ Piterbur universitetında, 19 ğasırda uq eşläwe, Şihap Märcänineñ yaqın dustı häm fikerdäşe buluı, tatarlar öçen berençe universitet ideyasın kütärep çığu- ğalimnär häm ictimaği fiker belän qızıqsınuçılar öçen bilgele bulsa da, ul kütärgän fikerlärneñ bügenge köngä dä awazdaş bulı bik az öyränelä. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Xösäyen Fäyezxanovnıñ qayber mirası, Qazannıñ ber fänni institutında bikläp ük torıla ikän. Ä priçem monda Nijgar dip çın urısça soraw quyıluı da mömkin. Bik ğadi soraw, ul şul Serğaç yaqlarınnan. Bügenge köndä Nijgarnıñ Safacay awılında tuğan, şunda uq soñğı urının da tapqan.
Nijgar tatarları üzläreneñ böyek millättäşläre belän ğorurlana, monısı mişärlärgä xas. Räşit Vahapovnı da, Xäydär Begiçevnı da, Qawi Latıypnı da alar onıtırğa irek birmi. Xösäyen Fäyezxanov belän dä şundıy xäl. Qazan onıtırğa tırışsa, Nijgar kütärep çığa, anıñ mirasın bügenge köne küzlegennän çığıp bäyäli. İnde öçençe yıl rättän Xösäyen Fäyezxani uquları oyıştırılaa.
Nijgar ölkäseneñ Diniä näzarätennän tış, bu uqularnı cirle milli-mädäni möxtäriät, Fäyezxanov isemendäge islam institutı ğämälgä quya.
Ölkäneñ tanılğan ğalimnärennän tış, çarada Mäskäw belgeçläre dä qatnaştı. Alar rasında, mäsälän, Abdulxan Äxtämcan, möselman dönyasınıñ xäzerge awrupa mädäniätenä kertkän öleşe turında bik qızıqlı doklad yasadı. Qazannan da belegeçlär buldı. Tulı ber törkem. Federal' milli-mädäni avtonomiä räise Rimzil Väliev, fän doktorları Rafik Möxämmätşin, Aydar Yuziev, Aydar Xäbetdinovlar.
Soñğısı Xösäyen Fäyezxanov icatın, anıñ fänni mirasın belmäw, Rusiä möselmannarı arasında, ğomumän cämğiättä tawış-ğawğalarğa kiterä digän fiker belderde. Aydar Xäbetdinov, ğomumän, Nijgar Diniä näzaräte belän tığır elemtädä tora. Fäezxanovnı ul, möselmannarnıñ üz milli möxitendä yäşäp tä, Awrupa mädäniätenä qatnaştırırğa kiräk digän fikerläre bügen dä aktual' dip sanıy.
Şul uq könne, Tübän novgorodta, ölkä tatar –milli-mädäni möxtäriäte şurası cıyılışı da uzdı. Anıñ citäkçese Ğayaz Zakirov başqarılğan eşlärgä yomğaq yasadı. Tatarstan jurnalı baş möxärrire, çığışı belän Serğaçtan bulğan Rifat Fattaxov, avtonomiä belän Qazan arasındağı urtaq eşçänlekkä tuqtaldı, üzeneñ çığışında. Rifat Fattaxov, Tübän Novgorod tatarlarınıñ Qazandağı yaqtaşlıq cämğiäte räise dä bulıp tora.
Ayдio
Älege zur cıyın şimbä könne ük tämamlandı da. Anda kütärelgän, yañğırağan mä’sälälär xaqında yal könne bulaçaq Azatlıq tapşırularında işetä alırsız.
Räfis Cämdixan