text:
Martnıñ 11-inde Amsterdamda “skit altını”nıñ ukrain devletine qaytarılması mahkeme qararına, Qırım müzeyleriniñ nevbetteki apellâtsiyası olacaq. Bu aqta fevral 27-sinde “İşğal etilgen Qırım: tirenüvniñ 5 yıllığı” halqara forumında Ukraina medeniye naziri Yevğen Nişçük bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
“On künden, yani martnıñ 11-inde men ve işdeşlerim Amsterdamğa, nevbetteki apellâtsiya mahkemesine ketecekmiz. Amma, elbette ki, Rusiye, bayağı küç sarf etip, büyük mahkeme davasını azırlay. Bu endi eki yılğa sürdi. Martnıñ 11-inde, ümüt etem ki, nasıldır aydınlıq peyda olur ve bu dava ne vaqıt bitecegini añlarmız”, - dedi Nişçük.
Amsterdamnıñ bölge mahkemesi dekabr 14-de «skit altınları» kollektsiyasınıñ Ukrainağa qaytarılmasına dair qarar çıqardı. «Qırım – Qara deñizniñ altını ve sırı» sergisi 2014 senesi fevral ayından avgust ayına qadar Amsterdamnıñ Allard Pirson müzeyinde numayış etilgen edi. Anda Qırımdaki skit, sarmat ve gotlarnıñ medeniyetini temsil etken dört Qırım müzeyiniñ eksponatları taqdim etilgen edi.
Qırım işğalinden soñ Ukraina akimiyeti eserler müzeyge degil de, Ukraina devletine ait, dep bildirdi. Qırım müzeyleri ise eksponatlarnıñ olarğa qaytarılmasını talap ettiler. Felemenk müzeyi eserlerni ne Ukrainağa, ne de Qırımğa bermedi ve mahkeme qararını ya da taraflarnıñ añlaşmasını beklegen edi.
Qırımnıñ dört müzeyi Amsterdam mahkemesinde Allard Pirson müzeyine qarşı dava açtırıp, kollektsiyanı Qırımğa qaytarmağa talap etken edi.


c: text/html

text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti Qırımnıñ qanunsız alda tayin etilgen prokurorı Nataliya Poklonskayanı qıdıra. Bu aqqında malümat İçki işler nazirliginiñ saytında mevcut, dep bildire BBC-Ukraina.
Bundan ğayrı, Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ taqiqat bölügi Qırım nazirler şurası tarafından qanunsız alda tayinlengen fevqulâde vaziyetler naziri Serğiy Şahov, Devlet sıñır hızmeti idare yolbaçısı Viktor Melniçenko, içki işler idaresiniñ yolbaşçısı Serğiy Abisov ve Havfsızlıq hızmetiniñ yolbaşçısı Petro Zimanı qıdıra.
Olarnı Cinaiy kodeksniñ 109-ıncı maddesiniñ 1 bapı boyunca cinayette (anayasa qurumını devirmek ya da deñiştirmek ve devlet akimiyetini zapt etüv areketleri) şekleyler.
Şeklengen şahıslar martnıñ 13-den berli qıdıruvda buluna.
Bundan evel Kiyev memuriy mahkemesi Qırım Yuqarı Radasınıñ devlet memuriyetlerini muhtariyet reberligine boysundıruv, Adalet nazirligi, İçki işler nazirligi, bergi hızmeti ve diger organlarnı meydanğa ketirüv aqqında qararını lâğu etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina Baş prokuraturası yanında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası bildirgeni kibi, Qırımnıñ rusiyeli mahkemesiniñ Meclis reisi Refat Çubarovnıñ «ğıyabiy apis» aqqında qararı yarımadanıñ şimdiki akimiyetiniñ «siyasiy istegi»dir, bunı ukrain muhtariyetini qorçalağanlarnı qorquzmaq içün yapalar.
«Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ territoriyasında qanunsız sürette akimiyetni ellerine keçirgen cinayetçilerniñ siyasiy istegidir. Şimdi işğal etilgen yarımada territoriyasında üküm sürgen nizamsızlıqnı qanunlaştırmaq ıntıluvıdır», – denile beyanatta.
«Refat Çubarovnıñ «apisi» aqqında mahkemeniñ qararı – Ukraina bütünligi bölmege çalışqan istilâcı-memleketniñ areketlerine qarşı çıqqanlarnı qorquzmaq ve Qırım üzerinde mustaqillikniñ qaytarılmasına imkân bermemek ıntıluvlarıdır», – qayd eteler QMC.
Mında şunı da qayd ettiler ki, Qırım cumhuriyetiniñ «akimiyet organları», şu cümleden Aqmescit şeeriniñ Kiyev rayon mahkemesi, Qırım ve Aqyar şeeri boyunca FSB İdaresi – qanunsızdır.
Evel Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya bildirgeni kibi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa Qırım kirişi açıq ve onı Qırımda taqiqat organları onı endi bekley.
Qırımda rusiyeli FSB idaresiniñ taqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy işni açqan eken. Onıñ sözlerine köre, cinaiy işni devletniñ topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruvlar iyun açtılar.
Evel Çubarovğa Rusiye territoriyasına ve onıñ tarafından işğal etilgen Qırımğa kirişni 5 yılğa yasaq ettiler.
Çubarovğa Qırım kirişi açıq olğanı aqqında resmiy vesiqa şimdilik yoq.


text:
Bütündünya qırımtatar kongressi Qırım qırımtatarlarnıñ tarihiy Vatanı olğanını bildire.
Forumda bazar künü, avgust 2-de, qabul etilgen yekünleyici beyannamede öz-özüni belgilev aqqı yalıñız Qırımnıñ tarihiy ve tamır halqı olğan qırımtatar halqına ait olğanı qayd etile.
Bunı Ankaradan Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
«Rusiye Federatsiyası tarafından etilgen qanunsız Qırım işğaliniñ acele toqtatılması ve Ukraina topraq bütünliginiñ ğayrıdan tiklenüvi boyunca bütün zaruriy qararlar alınmalı. Ukrainanıñ yañı Anayasasında qırımtatarlarğa idare aqqı, milliy-territorial muhtariyet ve özüni belgilev aqları qayd etilmek kerektir», – denile vesiqada.
Bundan da ğayrı, vesiqada Qırımnı işğal etken Rusiye Federatsiyası hafsızlıq, iqtisadiy ve içtimaiy ayatta olğan bütün bozuluvlar içün mesüliyetli olğanı qayd etile.
Kongresste «Bütündünya qırımtatar kongressi» halqara cemaat teşkilâtınıñ meydanğa ketirilmesi aqta qarar alındı. Onıñ esas vazifesi – halqara sanada qırımtatar halqınıñ idare organları: Qırımtatarlarnıñ Milliy Qurultayı ve Milliy Meclisine destek kösterüv olacaqtır.
Bildirilgeni kibi, Türkiye paytahtı Ankarada avgust 1-2 künleri Bütündünya qırımtatar kongressi keçe. Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa nisbeten ayırımları sebebinden forumnı Qırımda keçirip olamadılar. Bundan da ğayrı, yarımadağa kiriş Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa yasaq etildi. Kongresske Meclis azalarınıñ çoqusı kelip olamadı. Olarnı forumnıñ keçirilüv künü «fevral 26 işi» boyunca sorğuğa çağırdılar.


text:
Rusiye FSBsi tarafından patlayıcı maddelerni qanunsız azırlağanında ve saqlağanında qabaatlanğan qırımlı aq qorçalayıcı Yunus Maşaripov Rusiye kontrolindeki Yalta şeer mahkemesinde yanvarniñ 16-nda işkencege oğratılğanını bildirdi.
Bu aqta Yunus Maşaripovnıñ advokatı Aleksey Ladin Qırım.Aqiqat mühbirine ayttı.
Advokatnıñ bildirgenine köre, qapalı keçirilgen mahkeme oturışuvında Maşaripov ve tahqiqat areketlerinde iştirak etken eki FSB hadimi sorğuğa çekildi.
«Yunus oña qarşı yapılğan işkence aqqında tarif etti. Onıñ aytqanına köre, FSB hadimleri onı aqım, açıq ateşnen qıynap eziyetlediler, qabaatı olğanını tanımasını talap ettiler. Soñra genetik madde alıp, bunı bir yerde qayd etmediler. Ve daa soñra genetik madde patlayıcı maddede tapıldı», – dep ayttı Aleksey Ladin.
Advokat, cinayet yerini baquv protokolında olğan uymamazlıqlarnı qayd etti.
«İnsanlar patlayıcı olğan yerni baqmağa keteler, yani telükesizlik tedbirleri alınmalı, patlav tehniki olmalı. Olar ise cemaat vekillerinen ketti, garajnı açtı, andan detonator, patlayıcı çıqarğanlar. Garajnı ürsünen açtılar, yani patlaması mümkün olğan patlayıcı madde olğanını bilip, garaj qapusını ürsünen açtılar. Yunusnıñ aytqanına köre, patlav tehniki bar edi, amma turıp, er şeyni kamerağa çıqarğan edi», – dep qayd etti advokat.
Rusiye kontrolindeki Yalta şeer mahkemesi 2019 senesi dekabrniñ 16-nda Rusiye FSBsi tarafından patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında ve saqlağanında qabaatlanğan aq qorçalayıcı Yunus Maşaripovnıñ cinaiy davasını tekrar temelden baqmağa başladı.
Maşaripov 2017 senesi sentâbr ayında tutulıp apiske alındı. Aq qorçalayıcılarnıñ aytqanına köre, Rusiye FSBsiniñ hadimleri onı kötekledi ve aqımnen eziyetlediler, şunıñ içün özüne iftira atmağa mecbur edi. O, 2014 senesinden berli «bala ve pensiyalılarnıñ aqları bozulğanını teşkilâtlarğa bildirip», aq qorçalayıcı faaliyetinen oğraşqan edi.
«Krım 24» akimiyetke qoltutqan Qırım telekanalı FSBniñ aq qorçalayıcını çekken sorğu videosını derc etti. Sorğu vaqtında Maşaripov, «Yaltada içtimaiy-siyasiy vaziyetke dair malümat toplağanını, turistik mevsimni bozmaq içün plâjlarda ine atqanını, ormannı ateşke bergenini ve Rusiyege qarşı risalelerni tarqatqanını» tarif etti. Videoda aytılğanı kibi, Maşaripov bunı «Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsinen yaptı, onı ise Ukraina telükesizlik hızmetiniñ hadimleri idare etti».
Meclis reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa bu malümatnı red etti.
Rusiye kontrolindeki Yalta şeer mahkemesi Maşaripovnı patlayıcı maddelerni yapqanında ve saqlağanında qabaatlap, 4 yıl koloniyada qalmasına ve 110 000 para cezası (tahminen 41 biñ ğrıvnâ) tölemesine üküm etti.
Qırımnıñ Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ Temyiz instantsiyası Maşaripovnıñ şikâyet arizasını qabul etti.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Yunus Maşaripovnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Semberdä räsmi tanılmağan möfti Fatıyx xäzrät Aliullov dinne üsterü, anı yäş buınğa iñderü mäs'äläre turında söyläşü oyıştırdı
Saqusqay mäçeteneñ 120 – yıllığı tantanasına bağışlanğan comğa namazınnan soñ. Ölkä möftie Fatıyx xäzrät Aliullov imamnarnı çäy östälenä äñgämägä çaqırdı. Anda ul süzen Räsäydä İslam dinenä qarata “üzençälekle” mönäsäbätlär turındağı mäğlümätlärdän başladı. Mäsälän, bolay dide: “Mäskäwdä “Möselmannar tınıçlıq häm tatulıq öçen” digän xalıqara konferensiä buldı. Läkin anıñ turında ber genä üzäk matbuğat çarası da xäbär birmäde. İslam dinen terror, ekstremizm, banditlıq kebek töşençälär belän genä bäyläw kampaniäse barğanda, möselmannarnıñ iminlekkä omtıluın kürsätü İslam dine doşmannarınıñ qotqısına qomaçawlar ide. Ä bu qotqı köçäya genä bara. Şunlıqtan İslam dinen torğızu öçen, üzebezdän tırışlıq, ücätlek, dinebezgä fidaqar xezmät itü taläp itelä.” Süz, nigezdä, yäş buınğa iman iñderü aldında torğan qıyınlıqlar häm alarnı ciñü yulları turında bardı. İñ möhime – mäktäplär belän tığız elemtä urnaştıru, däğwatçılar äzerläw. Bu yaktan İske Mayna rayonı İske Qızılsu awılı imamı İbrahim xäzrät, Qarsun rayonı Noğay ilenennän – Nail xäzrät, İske Qulatqıdan Änwär xäzrät täcribä urtaqlaştılar. Läkin küpçelek çığışlar yasalma kirtälärne ciñep çığu yulların ezläwgä bağışlanğan ide. Zarlanular da baytaq işetelde. Mäsälän ölkä üzägeneñ Mostovaya bistäse mäçete imamı Änwär Xucin fikerençä, xaqimiät bezne añlamıymı, ällä añlarğa telämime inde: här yaxşı ğamälgä al'ternativ eşlär oyıştırıla, moña üzebezneñ möselman keşeläre cälep itelä. Yäğni “bülgälä dä xaqimlek it” äsasınıñ qullanılışı küzgä çağıla. Tatarstannıñ Bua rayonı imam-möxtäsibe Linur xäzrät Sabircanov üz “bilämälärendä” däğwatçılar äzerläw täcribäse bulän urtaqlaştı. “Tuğan tel” oyışması wäkilläre Sember qalasınıñ Wırıpay mäçete qaramağındağı mädräsäne dä däğwatçılar äzerläw yağınnan qullanu mömkinlegenä iğtibar yunälttelär. Älegä anda tormışta qullanılışı bik az bulğan ğaräp imlyasın öyränü häm doğalar yatlaw belän genä çiklänälär. Ä tormışçan ğamällär, bügenge wäzğıätkä tä'sir itärlek çaralar qullanılmıy häm, näticädä, mädräsäneñ eşçänlege tä'sire xalıqqa islam tärbiäse birüdä yuk däräcäsendä. Läkin din citäkçelege bu möhim täqdimnärgä üz mönäsäbäten anıq beldermäde. Farazlarğa ğına qala: bulğan mömkinleklärne qullanunı da küzgä kürenmägän su astı taşları totqarlıydır, küräseñ. Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Rusiye energetika nazirligi Qırımdaki eki elektrostantsiyalarnıñ qurulmasında kerilik tesbit ete, «Tehnopromeksport» buñı iyün 1 kününe qadar yoq etmek kerek, bu aqta jurnalistlerge mart 4 künü Qırımğa işnen kelgen Rusiye energetika nazirliginiñ yolbaşçısı Aleksandr Novak añlattı.
«Leyha işleri yekünlendi, şimdi yer işleri keçirilmekte, temel qoyula, kerekli aletler sıparış etile. Biz kiçkene kerilikni qayd ettik, «Tehnopromeksport» işdeşlerimiznen añlaşqanımızğa köre, olar bu meseleni iyün 1 kününe qadar çezip, kene cedvel boyunca çalışacaqlar, bu ise bizge qoyulğan maqsadlarğa vaqtında irişmege imkân berer», - dep ayttı Novak.
Söz Qırım içün ayırılğan 940 megavat yañı generatsiyası aqqında yürütile. TESni sentâbr 2017 ve mart 2018 senelerinde işletip başlamağa isteyler.
Mezkür stantsiyalar Aqmescit ve Aqyar civarında qurılmaqta.
Qırımda 2015 senesiniñ noyabr 22 kününden başlap Ukrainadan elektrik berilmesiniñ toqtatılması sebebinden Fevqulade Vaziyet kirsetilgen. Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin yarımadağa onıñ temin etilmesi añlaşma bitkeni içün berilmey.
Şimdiki vaqıtta, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım kendi generatsiya, Rusiyeden generator tertibatı ve Kubandan yapılğan energo köpüri yardımı ile teminlene. Köpür böyle yükke dayanamay, bundan sebep sıq olğan qazalar yüz bermekte.
Energo köpürniñ 3 ve 4 ağı kirsetilmesi 2016 senesi mayıs 1 kününe belgilendi.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Pılıp Orlık adına Demokratiya İnstitutınıñ eksperti Natalya Belitser degeni kibi, Ukraina yañı Anayasasında qırımtatarlar içün özüni belgilev aqqı aqqında bir qarar olmalı.
Bunı o Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
Belitser şunı qayd etti ki, yañı Anayasada qaray ve qırımçaqlarnıñ medeniy ve qavmiy hususiyliginiñ saqlanuv kefaleti aqqında qarar olmalı.
«Ukrainada üç tamır halq bar olğanı bellidir: qırımtatar halqı, qaray ve qırımçaqlar. Amma nice sebeplerge köre, olarnıñ ihtiyacları, muayyen siyasiy statusnıñ saibi olmaq istegi bayağı farqlıdır. Sebebi ilk nevbette şundadır ki, bir qaç yüz insan, BMT beyannamesine köre, tamır halqlarğa berilgen özüni belgilev aqlarını yerine ketirip olamaz ki», – dey Belitser.
O şunı da qayd etti ki, Ukraina Anayasasında tamır halqlarnıñ aqları aqqında aytılsa bile, qırımtatar, qaray ve qırımçaqlarnıñ aqlarını ayrı qarar ile belgilemek kerek.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mart 31 künü yañı Anayasa leyhasını azırlaycaq komissiya erkânını tasdiqladı. Onıñ terkibine Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov da kirdi.


text:
Kremlin nezareti astındaki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov işğal olunğan Qırımda Sport naziri vazifesine Yelizaveta Kojiçevanı tain etti. Bunı Aksönovnıñ matbuat-hızmeti bildire.
«Kojiçeva Yelizaveta Vasilyevnanı Qırım Sport naziri devlet vazifesine tainlep, Qırım Sport naziriniñ birinci muavini vazifesinden boşatmaq», – dep aytıla Aksönovnıñ resmiy emrinde.
İşğal etilgen Qıırımda evelki Sport naziri Georgiy Şestakovnı Aksönov bu sene aprel ayında işinden çıqarğan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Groznıy şeerinde politsiya hadimlerine etilgen ücüm sebebinden cinaiy iş açıldı. Bunı Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildirdi, dep haber ete TASS.
«Şimaliy-Kavkaz federal okrugı boyunca Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresi tarafından RF CK 317, 208, 222 maddelerine köre (uquq qoruycı organlar hadimleriniñ ayatına zarar ketirilmesi, qanunsız silâlı teşkilâtnıñ meydanğa ketirilmesi ya da onda iştirak etmesi ve silânıñ qanunsız qullanuvı) cinaiy iş açıldı», – dey Markin.
Onıñ sözlerine köre, cinaiy işniñ taqiqat içün mahsus taqımnı teşkil ettiler, mında 50-den ziyade taqiqatçı kirdi.
Cumaaqşamına keçer gecesi saat 1:00 Çeçenistan paytahtında üç maşina vastası ile areket etken silâlı insanlarnıñ taqımı yol-patrul hızmetiniñ noqtasına ucm etti. GİBDD hadimleri şübeli maşinanı toqtatmağa tırıştı. Boyevik ve politsiya hadimleri arasında atışma yüz berdi. Silâlı insanlar taqımı cumhuriyet gazetaları, internet-neşirleri ve fedearl matbuat vastalarınıñ temsilcilikleri yerleşken Matbuat evini zapt etti. Şaatlarnıñ aytqanı kibi, Rusiye silâlı quvetleriniñ hadimleri bir qaç saat devamında binanı boşatmağa çalıştı, ağır tehnika qullanıldı, bina bütünley yandı. İşbu areketler sebebinden mesülietni kendine Şimaliy-Kavkaz boyevikleriniñ lideri Doku Umarov tarafından teşkil etilgen «İmarat Kavkaz» taqımı aldı.
Çeçenistan başı Ramzan Kadırov Groznıy merkezinde binalarğa ücüm etken boyeviklerge qarşı teşkil etilgen mahsus ameliyatnıñ yekünlenmesi aqqında bildirdi. Onıñ sözlerine köre, 10 boyevik öldürildi. Resmiy malümatqa köre, uquq qorçalayıcılardan 10 insan elâk oldı, 28 yaralandı. Bir sakinniñ ölümi aqqında da aytıla.


text:
Kyivde oktâbrniñ 13-nde «Qırım. Ukraina oğrunda 25 yıl devam etken küreş» programmaları taqdim etilecek. Bu aqta Herson şeerindeki Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi İbragim Suleymanov Facebookta bildirdi.
«Qırım. Ukraina oğrunda 25 yıl devam etken küreş» – Qırımnıñ siyasiy tarihı ve Qırım Ukrainanıñ mustaqilliginden başlap bugünge qadar ukrain mündericesinen nasıl tolğanı aqqında 25 vesiqalı programmadan ibaret olğan sıra», – dep ayttı o.
1991 senesinden 2002 senesine qadar leyhanıñ on eki sanı çıqarıldı. Programmalar Ukraina medeniyet fondunıñ yardımınen yapıla.
Berilgen malümatqa köre, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov taqdim merasiminde iştirak etecek.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç ukrainalılarnıñ işğal etilgen Donbas topraqları ve Qırımdaki vaziyetke munasebetine dair umummilliy tedqiqat neticelerini taqdim etti.


text:
Putin TF1 Frenkistan telekanalı ve «Yevropa-1» radiosına bergen malümatqa köre, Rusiye Qırımnı Şimaliy atlantik alyans teşkilâtına bermez edi.
«Bu vaziyette, Qırım sakinleri Rusiyeniñ bir qısmı olmağa istegende, ealiniñ çoqusı etnik ruslar olğan tarihiy Rusiye territoriyası bir de bir halqara arbiy alyans terkibine kirmesine yol berip olamayıq, – bağışlañız, lâkin başqaca olması mümkün degil edi», – dep qayd etti Putin.
İntervyü devamında Rusiye prezidenti «Rusiye orduları Qırımnı işğal etti» degen jurnalistniñ aytqanlarını tüzetti.
«Rusiye orduları Qırımnı işğal etti degen sözler yañlıştır, Rusiye orduları bir şeyni işğal etmedi, – dedi o. – Rusiye orduları Qırımda Rusiye arbiy bazasınıñ yerleşmesi aqqında halqara añlaşmalar esasında yarımadada bulundılar ve olar kerçekten Qırım sakinlerine mustaqillik ve Rusiye Federatsiyasına qoşulmaq istekleri aqqında referendum keçirmege yardım ettiler».
Putin NATO ordularınıñ Rusiye Federatsiyası sıñırlarına yaqınlaşması onı alâ daa raatsızlay, dep ayttı.
Vladimir Putin Normandiyada ittifaqdaşlar orduları qonmasınıñ 70 yıllığınen bağlı tedbirler arfesinde Frenkistan kütleviy haber vastalarına intervyü berdi.
O, AQŞ prezidenti Barack Obama ile dialog qurulmasına azır olğanını bildirdi, lâkin «qarar onıñ».
Rusiye prezidenti Amerika memuriyetini ekiyüzlülik ve Rusiyeni onıñ Ukrainada yapqanları içün Rusiyeni ayırmaq «tecavuziy» ıntıluvlarında qabaatladı.


text:
Tünevinden berli Qırım yaqıt stantsiyalarında benzinniñ paalılaşması körüne, bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Onıñ malümatına köre, Aİ-95 markalı benzinniñ fiyatı 1,5%-ğa arttı. Böylece, ATAN yaqıt stantsiyalarında fiyatlar bir litr içün 48,24 rubleden 48,99 rublegece arttı. TES yaqıt stantsiyalarında da aynı - benzinniñ bir litri içün fiyat 48,2 rubleden 48,8 rublegece arttı. Aİ-92 yaqıtınıñ fiyatı azcaraq, tahminen 1%-ğa paalılaştı.
Aprelniñ soñunda Rusiye nezaretindeki Qırim yaqıt stantsiyalarında bir aynıñ içinde benzin fiyatı deyerli deñişmegeni bildirile edi. Cermay bazarında fiyatlarnıñ tüşkenine baqmadan, mında benzin ucuzlanmadı. A-95 benzininiñ fiyatı qararnen 48 ruble edi.


text:
Avgust 1-2 künleri Bütündünya qırımtatar kongressi keçirilgen Türkiye paytahtında Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlunıñ qırımtatar yetekçileri – Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev, II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti, Meclis reisi Refat Çubarov ve Meclis reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı ile körüşüvi keçti.
Bu aqta Meclisniñ matbuat hızmeti bildire. Bunıñ ile körüşüv tafsilâtları bildirilmey.
Evel Türkiye Cumhuriyetiniñ yolbaşçılığı qırımtatarlarğa Qırım işğali ile küreşlerinde tam destegini bildirdi.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayında işğal etti. O vaqıtta bir 10 biñ qırımtatarı yarımadanı terk etti ve qıtaiy Ukrainağa köçti.


text:
Qırımnıñ Yedi Quyu rayonı Davut Eli (Marfovka) köy şurasınıñ reisi yerli bücette aqça olmağanına şikâyet ete, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Bücet boş, çünki aqça kelmey. De bunı ödemeyler, de onı. Al-azırda iç te aqçamız yoq. Aylıqnı ödemek içün zornen aqça toplaymız», – dey o.
Onıñ sözlerine köre, köy şurasınıñ 18 biñ gektar toprağı bar, olardan 5 biñ – Rusiye arbiyleri yerleşken «Opuk» poligonındadır.
Şimdi yerli akimiyet köy şurasına kirgen meskün yerlerniñ abadanlaştıruvını al etip olamay. Yerli memurlarnıñ aytqanı kibi, memuriyetiniñ yekâne vekâletleri şimdi – olğan şeylerni qırsızlamağa imkân bermemektir.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyetiniñ maliye naziri Vladimir Levandovskiy aytqanı kibi, 2016 senesi büceti 25-26 mlrd rubleni teşkil ete.


text:
Rusiyede mahküm etilgen ve cezasını Rusiyedeki Salavat şeeriniñ koloniyasında çekken qırımlı Ruslan Zeytullayevni cezalav izolâtorına qapadılar. Bunı advokat Emil Kurbedinov bildire.
Kurbedinov: «Ruslannı, cezasını çekken Başqortostan Cumhuriyeti, Salavat şeeriniñ koloniyasında kün tertibini bozğan emiş deye, cezalav izolâtorına qapağanları aqqında malümat keldi! Bu vaqianıñ tafsilâtları şimdilik elimizde yoq!», – dep yazdı.
O, advokatlarnıñ, onı ilhaq etilgen Qırımda bulunğan koloniyağa avuşturmaq talabınen Rusiyeniñ Cezalarnı eda etüv federal hizmetine muracaat yollağanlarını ilâve etti.
Zeytullayev, Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ başlanğıç bölügini meydanğa ketirgeninde qabaatlanıp, mahküm etildi.
2017 senesiniñ iyülinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi Zeytullayev içün azatlıqtan marum etüv muddetini 15 yılğace arttırdı. Buña cevaben aqyarlı açlıq ilân etti.
Ukraina tış işleri nazirligi, Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi tarafından azatlıqtan marum etüv muddetiniñ arttırılmasına qarşı narazılıq bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetine köre yapılğanını tüşüneler. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğalci devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
İyd-el Adha ya da Qurban bayramı – musulmanlar içün ekinci büyük bayramdır. Acılıq bitkenini ifadelegen bayram Oraza bayramından 70 kün keçken soñ, Hicri taqvimge köre Zilhicce ayınıñ 10-uncı kününde İbrahim peyğamberniñ oğlunı qurban etmege azır olğanına bir hatıra olaraq qayd etile. Bu mubarek künde musulmanlar Yüce Allahqa ibadet ete, bir-birine ediyeler bağışlay, musafirlikke bara, qorantalarını bahşışlar ile quvandıralar. İslamda bu kün quvanç, şükür, ibadet, qardaşlıq, birdemlik ve ahlâq künüdir. Musulmanlar Yüce Allahqa daa yaqın olmaq içün bu künden faydalanmalı.
Peyğamberimiz (Sallallahu Aleyhi ve Sellem) şöyle buyurdı ki: «Er halqnıñ bir bayramı bardır, bu da – siziñ bayramıñızdır».
İslamda bu kün quvanç, şükür, ibadet, qardaşlıq, birdemlik ve ahlâq künüdir
Qırım musulmanları bu işte çette qalmay. 10 yıldan berli yarımadanıñ bir çoq regionında lâqayt qalmağanlar bala ve büyükler, qart ve yaşlar içün bayram tedbirlerini keçire. Bu tedbirlerde küçük balalar mingen eşek, deve, at kibi ayvanlarnı körmek mümkün. Adamlarnı davet etilgen sanatkâr ve çalğıcılar şeñlendire, olardan bazıları nam qazanğan soylarıdır. Bayramlar Küreş yarışlarısız da keçmey. Ya lezzetli ve güzel aşlarsız bayramlar olurmı?!
Aş ustaları malzemelerni qullanıp, cemaatqa eñ güzel şarq yemeklerini teklif ete: şiş kebap, pilâv, şorpa ve ilâhre. Bayram unutılmaz salüt ve atta ateş şoularınen yekünlene.
Bütün bular musulmanlarnıñ yüreklerinde islâm ruhı yaşasın, küçük balalar balalıqtan başlap bu müitte össin ve öz bayramlarını sevsin dep, yapıla. Faqat öyle bir alğa qaldıq ki, bazıları bu areketlerni cemaat nizamı ve qıymetlerini bozacaq cinayet olaraq tanıy.
2015 senesi yanvar ayı, 2016 senesi fevral ayı, 2016 senesi aprel ayı ve, niayet, aynı yılnıñ mayıs ayında bir sıra tintüv keçirildi, bu Bayramlarnı keçirmege başlağan musulmanlar ise apiske alınmağa başladı. Bu insanlar oturğan şeerlerinde musulman bayramlarnı anane şekline ketire edi. Olar musafirler bayramnıñ sıcaq ve unutılmaz müitini is etsin dep, er şeyni birer-birer tüşünip, teşkiliy meselelerge mesüliyetli yanaşa ediler.
Tünevin dindaşları içün bayram yapqanlar bugün cemaat içün «telükeli» oldı
Sağlam tüşüngen er bir insan añlay ki, bütün bu apis cezaları, yaqalav, basqılar masqara ve iç bir mantıqqa ve aqılğa uymağan bir şey. Olarnı tanığan er bir insan, milleti ve dinine baqmadan, dinini kütken printsipial insanlar, yardımğa azır ve sözüne sadıq olğanlarını aytar. Amma, buña baqmadan, eñ büyük bayramlarnıñ temelinde olğanlar – apiske tüşti. Olarnı terrorizm ya da cemaat nizamını bozmaq ıntıluvı kibi «ciddiy» bir cinayet qabaatlaylar.
Balalarnıñ tebessümi – bugün cinayet sayılamı? Büyüklerniñ yüzlerinde baht ve ğurur közyaşları – terrorizm sayılamı?! Halqnıñ qıymetleri ve medeniyetini saqlap qalma – cemaat nizamı içün bir telükemi?!
Tasavvur etiñiz: tünevin dindaşları, tuvğanları ve yaqınları, balaları içün bayram yapqanlar, musafirler memnün olsun dep, özüni bergenler bugün cemaat içün «telükeli» oldı.
Bu mubarek bayram kününde Allahtan adaletsiz bir şekilde mahküm etilgenlerge lâqayt qalmağanlarnıñ dualarını qabul etmesini isteyim... Allah Yardımını istegenlerniñ dualarını qabul eylesin!
Allah Quran-ı Kerimde buyura ki: «Maña dua etiñiz, duañızğa cevap bereyim» («al-Ğafir» suresi, 60 ayet).
Gülsum Aliyeva, «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faali
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Yanğın bugün saba yüz berdi. Yanğın tehnikası şimdi qaza yerinde buluna, faqat ateşni söndürmege başlap olamay, çünki kabellerde yüksek kerginlik bardır. UNİAN bergen malümatına köre, endi kabelniñ tahminen bir kilometri yandı. Yanğın sebepleri daa belli degil.
Ukraina bir sıra telekanalları, şu cümleden «İnter» ve «Pervıy natsionalnıy» bugün sputnikten yayınlavnı toqtattı. Soñra«İnter» muvaqqat shema boyunca işke başladı.
Cumaaqşamı künü Ukraina Milliy gvardiya askerleri tariklerden qorqıp, Kiyev telequllesini nezaret altına aldılar, dep haber ete Radio Svoboda.


text:
Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnıñ Aqmescitteki evinde ve ana babasınıñ evinde tintüvler Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ cinaiy işi çerçivesinde keçirilgen. Spiridonovnı FSB sorğuğa çağıralar.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım advokatı Cemil Temişev bildirdi.
«Tintüv keçirdiler, planşetni tutıp aldılar, onıñ ve ana-babasınıñ evlerinde tintüv keçirdiler. Ve eñ meraqlısı – evinde buzdolabı üstünde patlav aletiniñ yapuvı boyunca tafsilâtlı talimatnı taptılar. Roman bu onıñ olmağanını bildire», – dey advokat.
O şunı da qayd etti ki, bu vaqıtta o binada yoq edi, birazdan soñ keldi ve tintüvniñ devamını nezaret etti. «Tapılmasınıñ şaatı degil edim. Amma vesiqada yazılğanına köre, şimdi öyledir», – qayd etti Temişev.
Roman Spiridonov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, al-azırda iş yerinde buluna ve telefonnı onı qaytardılar.
«Tintüv vaqtında tek cihazlarnı tutıp aldılar. FSB hadimleri özlerini tınç alıp bardı. Tintüvden soñ Franko bulvarında yerleşken SBU binasına sorğuğa kelmege çağırdılar. Amma, advokatımnıñ şimdi mahkeme toplaşuvı olğanından sebep, subetni başqa künge keçirmege rica ettik. Endi saat 17:00 olacaq sorğuğa azırlanam», – dedi jurnalist.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları tarafından bu aqta izaat yoq.
Spiridonovğa tintüv ile dekabr 10 künü keldiler. Apayı İrina aytqanı kibi, afyon, silâ ve yasaqlanğan edebiyat qıdırıla edi. Tintüv 2,5 saat devam etti.
Spiridonov şimdi QaraDeniz production stduiyasına çalışa. Bundan evel ATR telekanalınıñ muarriri edi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina ve Rusiye arasında sıñır qapatılmasınıñ ihtiyacını qayd etip, Ukrainadan Rusiye orduları acele sürette çıqarılmaq kerekligini ayttı. Bunı o Davosta Bütündünya iqtisadiyat forumında iştirak etkende CNBC Amerika telekanalına bildirdi, – dep haber ete Radio Svoboda.
«Nevbetteki adım siyasiy dialog olması kerek. Çünki demokratik bir memlekette vaziyetni eyileştirecek yekâne siyasiy adım bar – Ukraina qanunlarına köre serbest ve adaletli yerli saylavlardır», – dep qayd etti prezident.
Malüm ki, Berlinde Donbass zıddiyetini al etüv boyunca «norman formatında» tış işler nazirleriniñ körüşüvi başlanmalı.
RNBO kâtibi Aleksandr Turçinov bildirdi ki, Donbassta 8500 Rusiye askeri cenkleşmekte, Rusiye-Ukraina sıñırınıñ şarqiy qısmında ise tahminen 50 biñ Rusiye askeri cenkke azır olıp tura.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki separatistlerge qoltutuvda qabaatlay. Moskva bu qabaatlarnı red ete. Moskvanıñ bildirgenine köre, Donbassta Rusiye arbiyleri yoq, lâkin kendi istegi ile cenkleşkenler bar.


text:
Bizim çoq çıdamlı ve iradeli qırımtatar milletimizniñ taqdiri iç bir milletiniñ taqdirine oşamay. Bizim halq çoq yıllar devamında çeşit aşşalavlarğa, izlemeklerge ve aqaretlevlerge çıdap, sabır etip kelgen birlik halqtırmız. Nice-nice işkencelerden sağ çıqıp biz vatanımız Qırımnı 45-50 yıldan soñ qaytıp kelip ğayrıdan qurup başladıq.
Qurup başladıq der ekenim, men kene qaytarıp aytam, bu bizim büyük irademiz, sabırımız, birligimiz ve çıdamlığımız sayesinde olmaqta. Eger de biz bu hususiyetlerni coymasaq inşalla devletçiligimizge de irişirmiz.
Men ana-babamnıñ devamcısı olaraq olarnıñ ana-babalarından başlap sülâlelerimizni ifadelemek isteyim. Şahsen menim qartdedelerim, qartbitalarım, qartbabalarım ve bitalarım körümli, belli ve ürmet saibi olğan insanlar ekenler.
Ana tevabası: babası Hayredin Çelebi. Anamnıñ babası Bağçasaray rayonındaki Yancu köyüniñ sakini olğan. Bitamnıñ adı Sayme eken. Olarnıñ 6 evlâdı ola. Olarnıñ ekisi oğlan, dördi ise qızlar. Oğlanlar İsmail Çelebi, Osman Çelebi. Qızlar: Muksüm, Zibide, Merziye ve Rayme şerfe. Soñından onı Dudu dep adlandırğanlar, amma ne içün bilmeyim.
Hayredin qartbabam Yancu köyünde doğup ösken, anda evlenip, horanta östürüp olarnı evli barqlı etken. Qartbabam pek çalışqır, işkir adam olğan, ve evlâtlarını da öyle terbiyelegen ve oqutqan. İsmail dayım ise Zıncırlı medresede tasil alğan.
Qartbabam köyümizniñ ürmetli adamlarından sayılğan, çunki o orta allılardan olup, çoq insanlarğa er taraflama yardım bergen. Yancu köyü çayır, bayır, dere, töpelerge bay bir köydir. Olarnıñ episiniñ öz adları bar. Qartbabamnıñ da çok toprağı, tütün zanları, tütün aranları, qoyları atı, ögüzi, arabaları olğan.
Bizim evimizniñ ögünden aşağı, özenge ketken sol tarafnıñ ta Yanısala köyüne barğancek qartbabamnıñ yeri olğan, adı ise “Namaz Yar” eken. Qartbabam başta özü horantası ile öz hocalıgını özleri baqqanlar. Soñra mal-mülk artqan soñ tap Ukrainadan qızlarnı ketirtip çalıştırğanlar.
O qızlar dülber, çalışqır qızlar olğanlar, ve bizim tilimizni tez ögrene, menimsey ekenler. Köyümizniñ kimer yaşları, oğlanları olarğa sevda olup, baba-ana, dayı-emce razılığı ile, olarnı musulman dinine döndürüp, soñra olarğa evlenip, bala-çağa östürüp 65-70 yıl yaşap bu dünyanı terk ettiler.
Bu ömür içinde bu insanlar başlarından tek ne keçirmediler? Bu zorluklar tap 1917-1918 senelerinde başlandı. O daa erte başlanğan edi, onı tarih bile. Men ise bizge yaqın tarihnı alam. Bu sovetler yapqan isyan milletimizniñ tınç ayatını bozdı ve büyük zorluqlarğa, ğayıplarğa oğrattı.
Olarnı, yani qartbabamnı ve onıñnen teñ, ya da artqaç olğanlarnı, çoq keçmey mal-mülkünı çekip alalar. Hayredin qartbabam ve Sayme bitam çoqqa barmay, bu körüp keçirgen şeylerge dayanalmayıp vefat eteler. O vaqıt emde evlâtlar ösüp, büyüp, evli, barqlı olğan ekenler.
Eki dayımnı İsmail ve Osmannı kulak [köyde varlıklı kesim][1]
etip Uralğa yollaycaq olalar. Olar meseleni añlaylar ve er şeylerini özleri kolhozğa teslim etip bala-çağasını alıp kim qayda kete. Bizge ise tek ev ve onıñ ögünde bir qaç sotkalıq [Yüz (metre kare)] yer qala. Biz anamnen, yani qartbabamnıñ qızı Merziyenen o evde 1938 senesine qadar yaşadıq.
Soñra onı da bizge çoqsındılar. Evimiz pek körümli qaviy, dülber olğanı içün, onı kolhozğa feldşer-akuşer punktı [Kırsal bölgelerde sağlık ocağı] yaptılar. Anama ise “al balañı da qayda ketseñ ket” dediler. Bizge bu mesele pek qolay olmadı. Bu ev bizge rahmetli babaçığımnı da añdıra edi.
Babam rahmetli halqımız arasında özüne sevgi ve urmet qazanğan, bu Yancu, Kokluz köyleriniñ balalarını oqutqan, bu evde kibi bilsin nelernidir yazğan. O halqımıznıñ istidatlı şairlerinden olğan. Bu Memet Nüzet Çelebiyev edi. Babamnı 46 yaşında bu evden ebediylikke ozdırğanlar, men o vaqıtta 5 aylıq bala olğanım. Çoq yazıq ebette. İşte onıñ içün bu ev bizge em miras, em muqqades edi. Bu 1934 senesi olğan edi.
Evimizni tutıp alğanda ise men endi 5 yaşında edim, bu 1938 senesi olğan edi. Ondan soñ biz öz evimizniñ saibi olup yaşamadıq. Dayımnıñ horantasına qoşulıp yaşadıq.
Baba tevabası:
Baba tevabası, bu Memet Nüzetniñ sülâlesi. Menim qartdedem babam tarafından – acı Seythalil ve qartbitam acı Urqiye Sadır köyünden olğanlar. Olarnıñ üç oğlı, bir qızı olğan. Oğlanlar Şeyhislâm, Ablây, Abduraman acı, Zeynep. Olar ösüp büyügenler.
Menim qartbabama, Şeyhislâm Çelebige babası acı Seythalil Gülümbey köyünden (Bahçasaray rayonı) topraq satın alıp bere ve onı andaki imeniede [mülkte] evlendire. O, o yerli qaysı bir mırzanıñ qızı Safiye şerfeni ala. Olarnıñ eki balası: Memet Nüzet (menim babam) ve Meryem (alam) doğalar. Safiye bitam üçünci balasına kelgende loqsalıqtan vefat ete.
Bundan soñ Şeyhislâm qartbabam Yevpatoriya (Kezlev) uyezdine kelip Aydarğazı köyüni özüniñ imayesine ala. O köy qartbabam barğanda pek bir taşlama köy eken. O anda özüne yahşı bir ev qura. Büyük bağça oturta.
Aydarğazı köyü Sasıq gölniñ yaqınında olğan, o Sasıq gölniñ yanında yerden (urup) qaynap çıqqan su olğan ve o suvnen o bağ-bağçalarnı suvarıp asrağanlar. Ebet qartbabam Şeyhislâm Çelebi Aydarğazığa eki yaş balasınen köçüp kele. Özüne yer-yurt azırlağan soñ, Ava şerfe degen bir tul qadınğa evlene. Demek menim eki bitam olğan baba tarafından.
O, Ava şerfe qartbabama 10 bala doğura. Olardan tek 5 bala qartlıqqa qadar yaşaylar. Olarnıñ eñ kiçigi Şefika alam şimdi Anqarada yaşay. O endi 90 yaşında. Çoq yazıq ki, qalğanları endi keçmişteler.
Qartbabam bu yanı akimiyetniñ yapqan zorluqlarına baqmadan episini oqutqan. Olar episi yahşı insanlar olup yaşadılar. Qartbabam 1907 senesi Kezlevniñ özünde balaban bir ev qura. O evniñ aldındaqı divarına aynı şu 1907 s. Dep yazılğan. Nuriye ve Şefiqa alalarım şu Kezlevdeki evde doğğanlar. Babamnıñ, yani Memet Nüzetniñ bu evde özüniñ iş kabinetı bar eken, onı “Oda”dep aytar ekenler. Bu odada babamnıñ çoq eserleri yazılğandır.
Qartbabamnıñ Afize adlı qızı Bayım degen köyge qocağa çıqa ve eki oğlı: Aziz, Akim, bir de qızı Sayde ola. 1922 senesi Afize alamnıñ qocası Abibulla eñiştemni kulaklıqtan baş tartqanı içün atıp oldüreler, alamnı ise üç yaş bala ile Uralğa sürgün eteler. Eñ kiçkine balası o vaqıtta Akim 2 yaşında olğan. Vsılkadan [sürgünden] qaytqan soñ alam çoq yaşamay, 1936 s. vefat ete. Balalarnı ise başqa alalarım alıp östüreler.
Anife alam ise belli erbabımız Amet Özenbaşlığa qocağa çıqa. Anife alam da qolunda yaş balası Dilâverçiknen, çoq yıllar devamında vısılkalarda yüre (cöre). Bu meşaqatlı yıllar onı atta Kibrayğa alıp bara (Taşkent vilâyeti).
Azerbaycannıñ Gence şeeri Uraldan Qırımğa avuşmaq içün tranzit yeri ola. O şeerde babamnıñ çoq tuvğanları ve tanışları o yerde yerleşip qaldılar ve qalğan butün ömürlerini anda yaşap keçirdiler.
20-ci yıllarnıñ soñunda babamnı, yani Memet Nüzetni bir qaç kere apske alalar. Onıñ bir qabatı bar edi, o da bay balası olğanı içün. Başqa qabat tapmayıp, boşata ekenler.
Atta bir kere Şeyhislâm Çelebi qartbabamnı da apske alalar. O vaqıtta qartbabamnıñ balaları çeşit yaqqa sepilgen ediler. Qartbabam apste olğanda çoq qıynavlardan ve sorğulardan keçe. Oña ultimatum bereler: ya o mal-mülkünü sovet akimiyetine teslim etecek, ya da lişön prava [Medenî-siyasî haklardan mahrum edilmiş kimse] olup Uralğa sürgün olacaq. Qartbabam ise, şu Yevpatoriya uyezdiniñ eñ bay insanlarından eken.
Akimiyetniñ birinci köstergiçine qartbabamnıñ razı olmadan başqa çaresi qalmay. O şay da mal-mülkünden vazgeçip (bu ise köy Aydarğazı, Yevpatoriyadaki ev (osobnâk), koy sürüleri, at, araba ve başka ayvanlar edi). O şeyler endi o apske alınğanda, ondan tartılıp alınğan ediler.
Qartbabam ise endi azır olğan kâğıtlarğa qolun qoya, ve onı azatlıqqa çıqaralar. O ömüriniñ soñki yıllarını Aqmescitte qızı Meryemniñ, yani Abduraman Qadrizadeniñ evinde aq-uquqtan mahrum alda 1933 s. vefat ete (Ava şerfe bitamız ise cümle halqımıznen beraber 1944 senesi mayıs 18-de mecburiy ve zorbalıqnen quvılıp Özbekistannıñ Bekabad rayonında yerleşken Stretinka holhozına Nuriye qızınıñ horantası ile tüşe ve anda da 1957 senesine qadar yaşap vefat ete).
Yaqub emcem 1904 senesiniñ balası. Qartbabam rahmetlinı zengin aileniñ babası dep qabaatlağan soñ balalarına da ne raat ve serbest oqumaq, ya bir yerge kirip çalışıp özlerini yaşatmağa çare tapalmağanlar. Yaqub emcem bu aşalavlarğa çıdap olamayıp öz-özünü asıp öldüre.
Babamı – Memet Nüzetni de tınç qoymaylar. O özü mecbur ola çet köylerge ketip özüne iş tapmağa. O eki balası ile (olar 1922, 1924 senesiñ balaları olalar) Baydarava köyüne barıp ocalıq ete. Lâkin NKVD onı anda da raat qoymay. O mecbur ola Bahçasaray rayonıñ köylerine avuşıp çalışmağa. O vaqıtta onıñ omür arqadaşı vefat etken, babam ise ağamlarnı Yusuf ve Faruqnı özü terbiyeley eken. Soñ Kokluz köyünde ocalıq etkende, o çalışqan mektepte Amit oca adlı insan çalışqan, o ise menim dayım İsmail (efendinen) Çelebiyevnen yaqın dost olğanından sebep, onıñ qardaşı, yani menim anam Merziye hanımnen tanış ete.
Babamnıñ eki balası olğanına baqmadan, anam babamnı pek begene. Neticede men 1933 s. dekabr 1-de dünyağa kelem. Babam ise 1934 s. mayıs 2-de apansızdan vefat ete.
Anamnıñ hatırlavlarından:
Babamnıñ düşmanları çoq olğan, ve butün işlerine ayaq çalğanlar. Yüzüne külüp baqsalar da, özleriniñ qara işlerin yapqanlar. Babamnı bir oturuşuvda zeerlegenler. O vaziyetten babam sağ qurtulup olamay, bir sutkağa barmay vefat ete. Onı o vaqıtnıñ şaraitine köre, sovyet ocası diye, komsomol ve pionerler iştiraginde qızıllar şiarlarını köterip, defin merasiminde iştiraq eteler. Bu malümatlarnı maña o vaqıtteki komsomol yaçeykasınıñ [hücresinin] kâtibi Useyin ağa Salâdinov ikâye etken edi.
Men babamnıñ çin sımasını bilmeyim. Lâkin babamnı bilgen esli insanlar aytalar ki, men babama pek oşay ekenim. Ebet men babamnen gururlanam. Babamdan ise mağa onıñ bir qolyazma defterçigi qaldı. O menim qoluma Meryem alamnıñ qızı Perae Qadrizadeden keldi. Babamnıñ vefatından bir qaç ay keçken soñ Meryem alam ve daa qaysı biri bilmem, anama taziyege kelip, em qolyazmanı, em ağamlarnı alıp ketkenler.
Yusuf ağamnıñ taqdiri maña belli degil. Bir çoq emiş-demişlerge köre, Faruq ağamnıñ ayatı pek facialı olğan. O 1944 senesi erkeznen beraber sürgünlikke oğrap eşelonda [sıra, kademe] ketkende, yolda bir özenge yaqın yerde poyezdnı [treni] toqtatalar, qapular açılğanınen insanlar episi özenge doğurı kimi içmege, kimisi ise yayqanmağa cuvuralar. İşte ağam da olar arasında ola. İnsanlar öz işlerini bitirir-bitirmez parovoz [buharlı tren] gudok [düdük] bere, insanlar episi vagonlarğa çapalar ve poezd yerinden köçkende vagonnıñ penceresinden körüp kalalar onıñnen bir vagonda olğan insanlar ağamnın suvğa çökkenini. Bu esli-başlı Aydarğazılı bir insannıñ bergen malümatı.
Qolyazma ise keçken 2003 senesi çoq insanlarnıñ ğayreti ile bir dülber ve salmaqlı kitapçıq olup çıqtı. Bu işte iştirak etken insanlarğa men öz minnetdarlığımnı bildirip çoq sağ olunız deyim. O kitapnıñ adı ende erkeske belli – “Qırımnıñ çöl ayatından” dep adlana. O çoq güzel ve oqunaqlı kitapçıq.
Bizim milletimizniñ ağır taqdiri ve vaziyetine 1941 senesi başlağan cenkte bizim başımızğa çoq meşaqatlar ve facialar ketirdi. O cenk bizni Qarasuda tuttı. Nemseler Qırımğa bastırıp kirgenge qadar şeer etraflarında qolunda kürek sapı tutmağa yarağan qadın-erkek tanklarğa qarşı çuqurlar qazdılar. Biz balalar ise çayniklerge su qoyup, olarnın yanında bulunıp, olarnıñ suvsav araretini söndirdik.
Faşistler Qarasuvğa kirecekte çoq ealini köylerge köçürdiler. Biz 1943 senesi özümizniñ Yancu köyümizge qaytıp keldik ve 1944 senesine qadar Muksüm tizemniñ qorantasına qoşulduk ve olarnen beraber 1944 senesi butün halqımız ile tuvğan yurtımız Qırımdan quvıldıq. O künler uzaq keçmişte qalsınlar da, iç bir vaqıt tekrarlanmasınlar. Amin!!
Men şimdi o 18 mayısnıñ sabasını tasvirlemek isteyim. Evel vaqıtta Qırımımızniñ avası şimdeki kibi degil edi, onıñ acayıplığını tasvirlemege söz tapalmaysın. Onıñ baari – baar, yazı – yaz, küzü – küz ve qışı – qışlığını yapqan. Çünki o vaqıtta onıñ öz saibi olğan, tamır qırımtatar halqı olğan. Onıñ, yani Qırımımıznıñ er bir bağın, bahçasın, köylerni, deñizni “Bu menim, bu bizniñ diyarımız” diye köz bebeki kibi saqlağanlar ve asrağanlar. Qırımımıznıñ ekologiyası da pek temiz olğan.
Bu mesele Memet Nüzetniñ “Qırımğa” degen şiirinde pek aydın tasvirlene. Amma bizler Qırımdan quvılğan soñ, er yerni, şeer ve köynı yav bastı. Olar ise, bağnı kestiler, köylerni yıqtılar, mezarlıqlarımız taptalıp ğayıp oldılar. Köylerniñ adları bütünney denişti. Bu bizim faciamız degilmi? Bunı kim yerine ketirecek? Ve kim buña cevap berecek?
O 1944 senesi 18 mayıs aqqında çoq şeyler yazıldı ve aytıldı. Bunı endi er kez bile, men tekrarlap oturmayım.
Bizlerni o künü aqşam üstünde içleri bit ve çirkin püşürlikler olğan vagonlarğa yüklediler. Biz bir ay devamında yol yürüp açlıqqa ve aqsızlıqlarğa çıdamağa tırışqan insanlar sağ qalğanlarnı Kostroma vilâyetiniñ Manturovo demir yol stantsiyasına ketirip töktüler.
Soñra halqnı qoy sürüsi kibi dağ yollarından cayav calpı, bir vaqıtta zekler oturğan, yaşağan baraqlarğa alıp barıp tıqtılar.
Bir ay bir yerde, soñ da qayergedir köçürüp cürdiler. Qış kelip tutqanğa qadar bizler Kologriv rayonınıñ (Kostroma vilâyeti) Fofunovka degen erge keldik. Bu yerni kelip tapqanğa qadar bizler (Unca ozeni edi ğaliba), onıñ aqıtısına qarşı barja çekip, burlakta oldıq.
Milletimiz 1944-ten 1945-ke keçer yılı tifo hastalığına oğradılar ve pek çoq insanlar qurban kettiler. O qurbanlarnı qışta kömmek te pek qıyın ola edi, çunki er qatları pek teren buzlay edi ve onı ateş yaqıp iritmek kerek ola edi.
Menim ömrümde böyle künler ve yıllar bir deşet olaraq saklanıp qaldılar, olarnı hatırlamaq pek ağır bir şey. Bizni eki yıl içinde 4 yerge avuştırdılar. Bir baraq içinde 6-8 qoranta olup, narlar üstünde yaşadıq. Çalışqanlar 600 gram qara ötmek ve balaban bir çomuç quruğan ya da buzlağan qartop ile quruğan mantardan şorba bere ediler. İjdivenlerge [Bakmakla yükümlü kişi] ise bir şey yoq.
Yanımızğa yetiştirip alğan yurğan-yastıqlarnı ulpağını tintip, çorap, qolçaq örüp 25-30 km avlağında yerleşken köylerge barıp qartopqa deñişip kele edik, onı arqalarımızda cayav alıp kele edik. O iş te bitti.
1946-1947 yıllarnıñ qışı pek ağır ve suvuq oldı. Amma odın çoq edi, ve odalar sıcaq ola edi. Bir vakianı daa hatırlayım. 2-3 kün ağızıma malina ve smorodina [ahududu ve frenk üzümü] çubuğı qaynağan suvdan başqa bir şey almadıq anam da men de. Ne yapmağa bilmegenimden sebep, men ustüme tapqan çulumnı kiyip, oranıp çıqıp kettim ve doğurı aşhane yanına bardım. O yerden men 2 dane iri topuz kemik tapıp, tezde evge kelip olarnı baltanen böldim de, plita [ocak] üstüne taşladım. Özüm ise açlıqtan üzülüp, boldırıp nar ustüne serildim ve közümnı yumdım. O kemikler plita ustünde qızıp, miy yağlarını tamızğan da ortalıqqa öyle bir is darqaldı ki, sanki çiberek ya da tatar aş pişken kibi oldı. Biz anamnen ekimiz o isni teren içimizge çekip “aşap toyğan” qadar oldıq. Açlıq ise devam etmekte edi.
Soñ bir kün, kimdir bilmem, anamnıñ tikiş zenaatı olğanını aytqanlar komendantqa. O ise bizge kelip iş sumarış etip ötmek talonı berdi. Bizniñ işimiz gece ve kündüz işçilerge pamuklı fufayka ve ştanlar tikmek edi. Biz 2 ay çalışıp ekimizge 600 gramm ötmek bere ediler.
Keldi 1947-niñ baari ve yazı. O biz tikken şeyler kerekmey qaldılar. Biz ise işsiz ve aç qaldıq. Bundan soñ anam çoqqa barmay, açlıqtan vefat etti. Allahnıñ rahmetinde olsın. Amin!
Maña ise öz-özümnı qorçalamaq kerek oldı. Men spetskomendantımız [Özel sürgün bölgelerinin komutanı] Panovğa barıp: “Meni açlıqtan qurtarıñ, men yaşamaq isteyim”, – desem, o menim qoluma kiçkene bir balta tuttırdı da: “Bar dağ keskenlerge, yardımcı ol, soñ saña 600 gram ötmek talonı bererim”, – dep meni “quvandırdı”.
Men işke başlap qatnağanda men endi 14 yaşına kirgen edim, amma açlıqnıñ neticesinde köçten zayıf edim ve çoq çalışıp olamadım. Öksüz qalğan balalarnı balalar evine cıyğanlarını eşitip, men özümnı 2 yaş eksik kösterdim de men de o balalarğa qoşuldım.
Kostroma oblastnıñ Kologriv rayonında Şirokie Luga degen yerde yerleşken balalar evinde episi olup 63 bala, olarnıñ 53 tanesi biz qırımtatar balaları, 7 – nemse, 3 bala ise rus ediler.
Birinci 1947-1948 senesi biz pek çoq qıynaldıq, aşqa toymadıq, pek ağır muitte yaşadıq. Direktorımız Nikolay Pavloviç Zubov pek sert ve qaba insan edi. O bizge öz ana tilimizde qonuşmağa butünley yasaq ete edi. “Qırımtatar milleti bu dünyada endi yoq, sizlerni rus ruhında terbiyelep östürecekmiz”– der edi. Biz ise dağğa ketip, anda gizliden öz tilimizde qonuşa, atta bir yerde dua olsa, anda da barıp kele edik.
Tekâran açlıqtan ayınğan soñ bizler epimiz o zulumlarnıñ qolundan qurtulmaqnıñ çaresini qıdırıp başladıq.
Meni oquv alâcısı dep qaldıracaq oldılar balalar evinde. “Sen mından ketsen cail qalırsıñ”, – dediler. Men razı olmadım. Cail qalsam qalayım da öz milletimnen, tuvğanlarımnen olayım dep, birinciler sırasında 1950 senesi o balalar evini terk etip, Özbekistanğa yol aldım.
Başta Kibray Taşkent oblastında İsmail dayımnıñ qorantasını taptım, olarda bir yıl qadar yaşadım ve 4-ci sınıfnı rus tilinde bitirdim. Soñ 1951 senesi Bayaut-3 sovhozına (Bayaut rayonı) Osman dayımnıñ qorantasına qoşuldım. Olar ise menim oquvımnıñ devam etmesine ayaq çaldılar ve men şu 4 sınıf bilgi ile qaldım.
Ağır işlerde de çalıştım, pamuq ta cıydım. 1953 senesi yanculı Memet Seytasanovnen ömrümizni nikâhnen bağladıq ve eki oğlan – Seytali ve Nüzetimizni, soñ Safiye qızımıznı dünyağa ketirdik ve östürüp büyüttik. Qocam başta çeşit hocalıq işlerinde çalıştı, soñ ise şofer kursında oqup, aydavcı oldı.
Men ise 1953 senesi sovhoz hastahanesine medregistrator [Hasta kabul memuru] olup çalışmağa kirdim.
Men uç qaynananıñ qoluna tüştim,
Ediler olar apte-qardaşlı.
Olar ne deseler, men onı yaptım.
Ayatnıñ acısın men ebet tattım.
Bu satırlar özüm yazğan “Menim taliyim”adlı şiirniñ bir dörtligi.
O “qaynanalar” pek dindar ediler. Beş vaqıt namaz, qur’an oqumaq, oraza tutmaq olar içün birinci yerde tura edi. Men ise işten boş vaqıtımda olarğa abdestlerinı aldırıp, ellerine yüzbez taşlay edim.
Bizim qoranta birinciler sırasında 1968 senesi o Bayaut-3 “Puşkin” adına sovhoznı terk etip Qırım qıdırıp yolğa çıqtıq. Yuqarıda aytıp keçkenim kibi, bu Qırımğa qaytuvımız 1968 s. 15 avgusta başlandı. O vaqıt biz ana vatanımızda yerleşip olamadıq. Daa doğursı bizge Qırımda yerleşmek yasaq edi.
Çoq çekişüv ve ıntıluvlarnen niyetimizge yetalmay bizlerni Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında yerleşken “Çervonıy Sivaş” kolhozına ketirip taşladılar. İşke kirgenge qadar bizni çoq çekiştirdiler. Propiskanı [Oturum belgesi] 3-4 ay keçken soñ yaptılar. O kolhozda iş ağır, yaşav şaraitı ağır edi. Qartlarımıznıñ al-ehvalı zayıflaştı. Bizim er kişiler, yaniy 8-9 qırımtatar qorantalarınıñ aqayları çoqyıllıq emek stajına malik olsalar da, olarğa baştaları aydavcılıqnı işanmadılar. Olar qurucılıqta çalıştılar.
Künlerniñ birinde olar şu “Çervonıy Sivaş” kolhozınıñ artında yerleşken töpelikke sılav (ştukaturka) yapmağa topraq almağa baralar. Traktor kovşnen 2 kere maşinağa alıp topraqnı töke ve 3-ci kere kovşnı yerge urğanda bir boşluqqa ura ve andan insan kemikleri çaqa. Bizim aqaylar bundan abdıray ve seskeneler. O yerden tez evge qaytıp keldiler ve körgenlerini evde ayttılar. Ondan soñ menim qaynanalarım, apte-qardaş Emşire ve Selime qartiyler bizge qılınıp başladılar. “Biz Qırım qıdırıp yolğa çıqtıq, sizge Ukraina kerekmey, bizni cemaatımızğa alıp ketip koş ta, anda musulman toprağında qalayıq. Bu domuzlarnıñ ayağı astında bizim kemiklerimizni qaldırmañ”, – dediler.
Soñ biz çare tapmağan soñ Taşkentke qaytmağa mecbur oldıq. Bu kolhozda 2 yıl yaşadıq amma, Qırımnı iç boşamadıq. Ukrainanıñ yuqarı sovetine, sovetler birliginiñ yukarı sovetine özümüzniñ arzu umütlerimizni bildirip, Qırımda propiskağa ruhset sorap, çoq arizalar yazdıq. Lâkin çoq yazıq ki o arizalar red cevabı ile yekünlendiler. Vesiqalar ise ep mende saqlı (eto otpiski na zayavleniya).
Taşkentke kelip Taşkent traktor zavodına [fabrikasına] qarı-qoca işke kirdik. Balalar oqudılar, orta ve aliy malümatlı oldılar. Oğlanlar armiya [ordu, (Burada askerlik görevine işaret ediyor)] borcın odediler. Men bu zavodta demir yol tsehinde [atölyesinde] yüklerni qabul ve teslim etici (priyomosdatçik gruzov) olup çalıştım. Episi olup 40 yıl stajnen 1990 senesi pensiyağa çıqtım [emekli oldum]. Ömür arqadaşım ise bu zavodta başta traktor ve tirkem (pritsep) vagonlar yuklenci olup çalıştı. Soñ bir travmadan soñ (o yıkılıp vagondan arqasını caraatlağan edi) onı avtopogruzçikte [otomatik yükleyicide] aydavcı etip qoydılar. O 46 yıllık staj ile endi Qırımda 1992 senesi pensiyağa çıqtı.
Demek biz vetanımızdan quvılğanda 11-14 yaşında balalar edik. Qaytıp ana-yurtımızda yerleşkenge qadar 7 torunğa qartbaba ve bita oldık.
Başta ekinci defa avdetni Qırımğa Safiye qızımız başladı. Bu 1988 senesi edi. Olar Kirov rayonınıñ Kriniçki degen köyünden bir kümeske oşağan evçik aldılar. Soñ çoqqa barmay Nüzet oğlumız kelip kene şu köyden gizli-naslı olsa da, o da bir yıqtırma aldı. Olarnı bayağı vaqıt propiska etmediler, işke almadılar. Lâkin endi artqa qaytmaq yasaq edi. Biz bir köçken soñ bir daa artımızğa qayttıq, amma bu bizim istegimiz ile olmadı, biz qartlarnıñ istegini yerine ketirdik. Bu eki buçuq-üç yıl devamında balalarnen ayırda yaşağan vaqıtta, biz olarnı posılka [nevale] ve aqça perevodı [çevirme, değiştirme] ile bulunğanına köre yardım etip turdıq. 1991 senesi men pensiyağa çıqqan soñ, ana-baba kelip balalarğa qoşuldıq ve dubki samozahvatları degen topraqlardan çoq insanlar kibi biz de toprak aldıq. Üç yıl devamında bu uçastokta [arazide] ev qurdıq ve Nüzet oğlumıznıñ qorantası ile köçüp yerleştik. Bu 1994 senesi olğan quvançlı bir şey edi. 1988, 1989, 1991 seneleri qorantamız parça-parça köçüp yerleşken olsaq, 1992 senesi büyük oğlumız Seytali üç balası ile, 5 can qoranta ile kelip bizge qoşuldı.
Biz 11 can olup 35 kvadratlı [metrekare] bir kümesçikte 1994 senesine qadar yaşadıq. Soñra epimiz yañı evge köçüp keldik. 1995 senesi Seytali oğlumız Tröhprudnoe köyünde özüniñ uçastkasına vagonçıq qoyup 5 yıl yaşadı. Soñ ise yavaş-yavaş qurulıp başlağan ve evini öz esabına yasap içine kirdi, amma daa evge kirdim, yaşayım demege mümkün degil. İşi pek çoq.
Safiye qızımıznıñ (yuqarıda aytıp keçkenim kibi) alğan evçigi perevaloçnaya baza [aktarma noktası] kibi oldı. Qocasınıñ uç ağası da olarnıñ alğan evçigine kelip yaşadılar, soñra özleri anda-mında ev qurıp avuştılar.
Safiye qızımız da Tatlitni [Kırım Tatar Dili ve Edebiyatı anlamında kısaltma] bitirgenine baqmadan iş tapıp normal çalışıp olamadı. Çoq qıynaluvlardan soñ Kriniçkide olğan “kümesçigini” – evçiginı qartlarğa taşlap çıqtı da, bizge yaqın küçti, 2 balaçığı bar, mektepte oquylar. Özü ise Qırım cumhuriyet diplomdan soñ pedagogika tasilini aluv institutında qırımtatar tilinde oqutuvnı inkişaf etüv oquv-metodik laboratoriyasında usulcı olup çalışa.
Ne kadar qıyın olmasın, bizim sülâlemiz endi 10-15 yıldan berli Qırımda – vatanımızda yaşaymız. Ana yurtımızda yaşağanımız bizim ğururımız ve baylığımızdır.
Bir tasavur etiñ! Bizler kelip başlamazdan evel bizniñ yurtımıznıñ alı nasıl edi ve şimdi nasıl? Bizim paytahtımız, yani merkez şeerimiz Aqmescit nasıl alda edi de, nasıl oldı! O dülberleşti, keñleşti, çunki mında “bu şeer, bu yurt menimki” degen tamır halq kelip yerleşip başladı. Baqıñ siz! Ne qadar alicenap iş saibi adamlarımız bar. Olarnı men qırımtatarlarnıñ ğururı sayam, em öyle. Milliy teatrimiz çalışa, basmahaneden kitaplarımız çıqa, gazetlerimiz, mecmualarımız çıqa. Bu episi bizim yorulmaq, usanmaq bilmegen vatanperverlerimizniñ küreşleriniñ neticesidir. Alla olarğa qaviy sağlıq, tükenmez iradeler bersin. Men olarğa büyük muvafaqietler tileyim. Bu muvafaqiyetler ise bizim milletçiligimizniñ tiklenmesidir.
Çoq yazıq ki, episi anda qalğan insanlar bunın ferqına baqmaylar, barmaylar. Bizler epimiz 2-3 yılda mında Qırımımızda toplanğan olsaq, şimdige qadar bu meseleler çoqtan çezilip al olur ediler. Amma yazıq ki, öyle olmadı. Bu yıl bizim deportatsiya olğanımızğa 60 yıl tolacaq, bu deşit degilmi. Bizni yurtımızdan çıqarğanda 24 saat artıp qaldı.
Amma qaytuv yolları pek meşaqatlı, enişli-yokuşlı, 60 yıldan berli devam etken yollar oldılar. Men eminim ki, bu çekilgen azaplar yaqın kelecekte keçmişke dönip (çevirilip) qara tarih arhivine tüşerler. “Çekilgen dert unutulur” deyler, amma bu bizim çekkenimiz, körüp keçirgenimizni bizler ebediylikke ketkenge qadar unutmamız. Yalvaram yaşlıq ta unutmasın ve öz ana tiline, milletine yaqın olsunlar.
Bizler endi Qırımdamız, bunı iç unutmayuq. Allağa çin qalipnen yalvarsaq, o mıtlaq bizge yardımda bulunır! İnşalla.
Bütün dünya musulmanları, birleşeylik, birlikte olsın bizim küçümiz!!
Hayat işte devam ete!!
Nial Memet Nüzet qızı Hayredinova.
2004 s., 6 fevral.
Men bu yerde, bu kâğıtlar üstünde, körüp keçirgenlerimniñ 100-den bir fayızını ifade ettim. Aytıp keçkenim kibi, men tap 1950 s. 4 sınıfnı bitirgen edim. Başqa tasil almaq maña qısmet olmadı. Allağa çoq şukürler olsın ki, 1957 s. bizim ana tilimizde basılğan “Lenin bayrağı” adlı gazetimiz, o soñra “Yañı Dünya” oldı, “Yıldız” mecmuası, “Dostluq” “Qırım”ga çevirildi ve bular episi menim tasilim oldılar. Bu şeylerni maña yetkizgen insanlar ve milletim biñ yaşasın, dayima büyük muvafaqiyetlerge irişeyik.
[1]
Bazı kelimelerin Türkçe açıklamaları tarafımızdan köşeli parantez içerisinde verilmiştir. EMEL.
Emel 235. Sf.38-48.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım başı Sergey Aksönov, yılnıñ soñuna qadar Qırım ve Suriye arasında yük dönümi 150 biñ tonnağa qadar artacağına işandıra. Bu aqta “Krıminform” matbuatı bildire.
Aksönovnıñ aytqanına köre, 2,5 biñ tonna arpanen birinci gemi Qırımdan Suriyege endi yiberildi.
“Bugün biz keri yüklenüvni muzakere ettik. Yılnıñ soñunace Qırım limanlarından eki taraflama yük dönümini 150 biñ tonnağa qadar arttırmaq maqsadını özümizge qoydıq. Mallarnıñ arasında tsitruslar, zeytün yağı, mermer, granit olacaq”, - Aksönovnıñ sözlerinden yaza matbuat.
Aprelniñ 18-nde Qırımda Qırımnıñ Rusiye akimiyeti teşkil etken Yalta iqtisadiyat forumı başlandı. Esas tedbirler «Mriya» şifahane-kurort kompleksinde ve Alupkadaki Vorontsov sarayında keçirilecek.
Fransız siyasetçi Marine Le Penniñ yegeni Marion Maréchal-Le Pen, Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti teşkil etken Yalta iqtisadiy forumında çıqışta bulundı.
Yaltadaki forum başlamazdan evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası çetel vatandaşlarını Rusiye ilhaq etken Qırımğa Kyiv qapatqan keçiş noqtalarından qanunsız keçüvden vazgeçmege çağırğan edi.


text:
Aqmescit akimiyeti iyün 26 künü qayd etilgen Qırımtatar milliy bayraq Kününe tedbir ve avto yürüşleriniñ teşkilâtçılarına bayramnı keçirmege üç kere yasaq etti. Bu sebepten qırımtatarlarnı evler ve maşinalarını milliy bayraqlarnen yaraştırmağa çağıralar.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Bayraq Kününe bağışlanğan merasimlerni azırlağan teşkiliy komitetniñ beyanatında aytıla, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Teşkiliy komitet milletni birleştirmek ve vatanperverlik duyğusını kötermek maqsadınen iyün 26 künü arfesinde qırımtatar milliy timsallerini rağbetleştirmege çağıra: evlerde bayraqlarnı kötermege, maşinalarda asmağa, milliy timsallerini urbada qullanmağa ve ilâhre», – denile beyanatta.
Beyanatta qayd etilgeni kibi, teşkiliy komitet üç kere Aqmescit memuriyetine tedbirniñ keçrilmesi boyunca arizalarnı bergen edi.
«Amma cevapları aynı birincisi kibi edi. Avto yürüşiniñ keçirilmesine de red cevabı keldi», – deyler beyanatta.
Bu sebepten Teşkiliy komitet 2015 senesi iyün 26 künü kütleviy tedbirlerni keçirmeycegi aqta bildire. Amma mında şunı qayd ettiler ki, Qırımtatar Milliy Bayraq Kününde keçirilgen adetiy kvest, foto yarışı, bala resimleri yarışı bu sene de olacaqtır. Keçirilüv yeri aqqında birazdan bildirecek olalar.
Evel bildirilgeni kibi, iyün 3 künü Kiyevde fleş mob başlandı, maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden keçirip, destek timsali olaraq onı qırımlılarğa bermek.
Kiyevde Qırımtatar milliy bayraq Kününi marş, avto yürüşi, sergi ile qayd etecekler.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.


text:
Avgust 18-inde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi, Qırımlı ukrain faal Oleg Prıhodkonı öz davası boyunca keçirilgen oturıştan çıqardı.
Bunı "Qırım birdemligi" birleşmesi bildire.
Böylece, Prıhodko davasınıñ boyunca bir şaat sorğuğa çekilgende, rusiye prokurorı Aleksey Aydinov, maznunnıñ Qırım ilhaqına munasebetini soradı. Şaat Şişkin, olar bu mevzunı muzakere etmediler, dep ayttı. Amma Prıhodko, bu sualni daa bir kere bermege teklif etti ve Rusiye ve bu devletniñ prezidenti Vladimir Putin adına bir qaç sögünç söz ayttı.
Bundan soñ mahkeme onı oturıştan çıqarmağa qarar aldı.
Aprelniñ 7-sinde Oleg Prıhodkonı Rostov-na-Donu şeeriniñ SİZOsına ketirgenleri belli oldı.
Daa evel qızı bildirgeni kibi, apiske alınğan Ukraina tarafdarı faal Oleg Prıhodko işğal altındaki Qırımdan qomşu Rusiyege avuştırıldı.
Prıhodkonıñ apis müddeti sentâbrniñ 15-ne qadar uzatıldı.
Onı Aqmescit SİZOsından Rusiyeniñ Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorına avuştıracaqlar dep haber etildi.
Yanvarniñ 16-nda berilgen malümatqa köre, Prıhodko «patlayıcı maddelerni ve tertibatnı qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ve taşuvda» qabaatlandı.
Prıhodko daa bir şeyde qabaatlandı – Lvivdeki Rusiye baş konsullığınıñ binasında patlav azırlağanında.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Saq rayonınıñ Orehovo köyünde Oleg Prihodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler. Rusiye quvetçileri Prihodkonıñ evinde keçirilgen tintüvni izaatlamadı. 2016 senesi iyün ayında Rusiye quvetçileri faalni maşinasındaki ukrain nomeraları içün tutqan edi.


text:
2016 senesi Aqmescit bücetinden şeerde içtimaiy emiyeti olğan leyhalarğa 65 mln bürle masraf etecekler. Bunı Aqmescitniñ şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev bildirdi, haber ete şeer memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Baharevniñ sözlerine köre, paranı şeer cemaatçlığınıñ yardımı ile leyhalarğa tarqatacaqlar.
Aqmecit memuriyeti başınıñ muavini dey ki, 2016 senesi sport, medeniyet, şeer hocalığı ve tasil saasında 24 belediye leyhası çalışmağa başlaycaq.
Yaqında Aqmescitniñ deputat-kommunisti Stepan Kiskin şeerniñ akimiyetini şeerlilerge bergen vadelerini yerine ketirmegeninde qabaatladı.


text:
Rusiye basqınçı, “Qırım birdemligi” cemaat areketiniñ sıfatındaretinde tirenüv ruhunı uyandırdı, areketniñ advokatları ise ilhaq etilgen Qırımda serbestlik ruhunı uyandırdı.
“Qırım birdemligi”niñ advokatları Keriç boğazındaki adiselerden soñ rusiye quvetçiler esir etken ukrain deñizcileniñ mudafaasına birden qoşulğanı, anda şekillengen advokat cemiyetiniñ - esas temeli Emil Kurtbedinov ve Edem Semedlâyev olğan - quvetini ve küçlü maneviy ruhnıñ isbatı oldı.
Mudafaağa qoşulğan advokatlar ve Qırım faalleri tarafından ukrain deñizcilerine destek, rusiye quvetçileri ve olarnıñ Moskovadaki saiplerine beklenilmegen bir sürpriz oldı. Qırımlılarnıñ böyle areketleri Kremlni telâşlandırdı ve tüşüncege daldırdı. Onıñ içün deñizcilerni Moskovağa acele yollağanları şaşırtıcı şey degil.
Qırımda Ukraina tarafdarlığı küçlü ve adamlar bunı endi gizlemey, eken
Qırımlılarnıñ zeininde Qırım - 100% rusiyeli dep iddia etken “ğalipler taqımı” içün bu telükeli al. Esir etilgen deñizcilernen vaziyet bu iddia kerçek olmağanını köstere. Qırımda Ukraina tarafdarlığı küçlü ve adamlar bunı endi gizlemey, eken. Qırımlılar, deñizcilerge yardım toplay, mahkemelerge kele, olar içün içtimaiy ağlarda yaza ve olarğa qol tuta.
Amma Qırımdaki Kreml propagandacılarğa böyle vaziyet elvermey. Kremlniñ esas “borazan”larından biri ve “ğalipler taqımı”nıñ jurnalisti Oleg Krüçkov, advokatlar endi “mıtlaq oturarlar” dep beyan etti:
“Ukrain deñizcilerni qorumaq içün hizbler ve yasaqlanğan meclisniñ tevfiq etilgen liderlerinen çalışqan advokatlar keldi. Mında, bilmeyim kim olaraq, amma Bucurova ve Avamileva da bar. “Mudafaa muqavelesini kim imzaladı?” sualge, “Soyları” dep cevaplanalar. Skypenen ya da Odessadan yollanılğan gögercinlernendir. Endi mıtlar oturarlar”, - dedi Krüçkov.
Prodagandacılarğa qırımlılarnı aldatmağa keder etken “Qırım birdemligi”niñ advokatlarıdan qurtulmaq aman aşıqalar.
Prodagandacılarnıñ areketleri advokatlarnıñ diqqatısız da qalmadı. Emil Kurbedinov, qarşı areket tedbir
“Rusiye jurnalistleri, ukrain deñizcilerni mudafaa etken advokatlarnı aqaretleyici tarzda faal takbih etip başladı! Bellesem, biz zenaatdaşlarımıznen toplanıp, böyle habercilerge qarşı - zenaat reputatsiyasını qorumaq içün - umumiy dava açmaqnı muzakere eterik”, - dep yazdı advokat içtimaiy ağda.
İleride ne olur - baqarıq, amma bir şey belli ki: Qırımda Ukraina tarafdarlığı, aynı vaqıtta Kreml rejimine ikrah kibi ep artmaqta.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirilgen)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ baqışlarını aks etip, muarririyetniñ baqışlarınen aynı olmaması mümkün.


text:
Ukraina Türkiye eyyetiniñ qırımtatarlarnıñ vaziyetini ögrenmek içün işğal etilgen Qırımğa kelmesine qarşı degil. Amma olarnıñ öz başına tayin etilgen akimiyet ile körüşüvi olamaz.
Bunı Qırım.Aqiqat sayıtna Ukrainada Türkiye elçisi Sergey Korsunskiy bildirdi.
«Biz Qırımğa barıp, er şeyni ayınıqta köre bilecek eyyetniñ yollanuvına qarşı olmağanımıznı Türkiyege doğrudan ayttıq. Amma işbu eyyetniñ Qırmnıñ «resmiy akimiyeti» ile körüşüvleri aqqında laf olmamalı. Bu mümkün olmağan bir şey», – dedi elçi.
O şunı da qayd etti ki, Türkiye tarafı eyyetniñ yollanuvı boyunca öz areketleri aqqında Ukrainanı haberdar etmeli. Şimdilik Türkiye buña azırlıq köre.
Türkiye eyyetiniñ ziyareti, elçiniñ aytqanı kibi, halqara teşkilât, misal içün başında türk diplomatı olğan OBSE missiyasınıñ imayesi altında keçirile bile.
Kiyevge noyabr 10 künü kelgen Türkiye Tış işler nazirliginiñ yolbaşçısı Mevlüt Çavuşoğlu jurnalistlerge Qırım tamır halqınıñ yaşayışına qıymet kesmek içün yarımadağa resmiy olmağan eyyetniñ yollanılacağı aqqında bildirgen edi.
Yaqında Çavuşoğlu Rusiye Türkiyege qırımtatarlar ile bağlı vadelerini yerine ketirmegenini bildirdi.


text:
Soltüstik Koreya biligi Oñtüstik Koreyanıñ soğıstıñ ayaqtalğanın resmi türde jariyalap, beybit kelisimge kelu turalı şaqıruına jauap berdi. Eldiñ eñ joğarı lideri Kim Joñ Unnıñ (Kim Çen In) qarındası Kim Yo Joñ (Kim Yo Çjon) jauabında Oñtüstik Koreya «dwşpandıq» sayasatın toqtatsa söylesulerdi qayta bastauğa dayın ekenin aytqan.
Korey tübegindegi soğıs 1953 jılı toqtağan, biraq birjola beybitşilik kelisim emes, eldesu talabımen toqtağan bolatın. Sodan beri Korey tübegi soğıs küyinde twrdı. Arasında şielenister, qarulı qwqay körsetu de, kelissöz ben özara joğarı deñgeydegi almasular da bolıp twrğan.
Ötken aptada Oñtüstik Koreya prezidenti Mün Jayn Korey tübeginde beybitşilik ornatu üşin soltüstik körşisin men onıñ bastı qoldauşısı sanalatın Qıtaydı jäne öziniñ odaqtası AQŞ-tı kelisimge şaqırğan bolatın.
Oñtüstik Koreya aqparat qwraldarınıñ jazuınşa, oñtüstiktiñ beybitşilikke şaqıruın bastapta Soltüstik Koreyanıñ joğarı jetekşileri «tım erte» dep toytarmaq bolğan, keyinnen eldegi bilik äuletiniñ ökili Kim Yo Joñ «qızığarlıq» jañalıq dep qabıldağan. Biraq, ol «Oñtüstik dwşpandıq sayasatın toqtatqanda ğana, soltüstiktiñ wsınıstı talqılauğa dayar» dep eskertken.
«Biz ekijüzdi mämilelerdi, logikağa sıymaytın közqarastardı, jaman ädetterdi jäne öz äreketimizdi aqtau üşin qastıq mämileni, sonday-aq özimizdi qorğau qwqığımızdı bwzudı tastauımız kerek», – degen mälimdemede. Soğan qosa: «Bwğan deyin qoyılğan şarttar orındalğanda ğana betpe-bet otırıp, soğıstıñ ayaqtalğanın jariyalauğa boladı», – degen.
Soğıs küyindegi eki Koreya bir-birin äskeri äreketterimen jii sınap keledi. Qırküyektiñ bas şeninde Soltüstik Koreya qanattı zımıran sınağın ötkizdi, oğan jauap retinde Oñtüstik Koreya süñguir kemeden atılatın ballistikalıq zımıranın sätti sınadı. Eki el de bir biriniñ äskeri jattığuların, zımıran sınaqtarın ayıptaydı.
Bebit kelisim üşin oñtüstik soltüstiktiñ yadrolıq qaruın joyuın talap etip kelse, soltüstik küyretuşi ekonomikalıq sankciyalardı alıp tastaudı talap etip keledi.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde aprelniñ 4-nde «Veciye Kaşka davasınıñ» mahkeme tahqiqatı yekünlendi. Oturışuvda qabaatlanğan dört kişi – Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç – sorğuğa çekildi, olar qabaatlarını tanımadılar.
Bu aqta advokat İslâm Velilâyev Qırım.Aqiqat mühbirine tarif etti.
«Davanıñ mahkeme tahqiqatı yekünlendi. Mahkemelengen dört kişi sorğuğa çekildi. İç birisi özüni qabaatlı dep tanımadı. Er biri rahmetli Veciye Kaşkağa yardım etmek içün areket etkenini bildirdi. Olar özüne fayda ketirmege tüşünmegenlerini ayttılar. Ayrıca qayd etmek kerek ki, Asan Çapuh evinde tintüv vaqtında tapılğan silâ oña ait olmağanını ve gizliden qoyulğanını bildirdi», – dedi advokat.
Onıñ qayd etkenine köre, aprelniñ 10-na keçirilmesi planlaştırılğan kelecek mahkeme oturışuvında mahkeme taraflarnıñ munaqaşalarına keçecek.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
Yanvarniñ 27-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçnıñ sıñırlav tedbirini deñiştirip, olarnı ev apsine aldı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Rusiyeniñ Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) «Ukraina Herson vilâteinde qanunsız silâlı teşkilâtlandıruvnıñ meydanğa ketirilmesi» sebebinden cinaiy işni açtı, bunı cumaaqşamu künü, yanvar 21-de, Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayağa esaslanıp, TASS bildire.
«Herson vilâyetinde qanunsız silâlı teşkilâtlandıruvnıñ meydanğa ketirilmesi içün cumhuriyet prokuraturası tarafından Qırım boyunca FSB idaresiniñ taqiqat organlarına malümat yollanıldı. Bugün Rusiye CK 208 maddesi 1-nci qısmı boyunca cinaiy işniñ açılması aqqında qarar alındı», – dey Poklonskaya.
Bu maddege köre 15 yıllıq apis cezası belgilene.
Yaqında Bütündünya qırımtatar kongressiniñ reisi, Meclis reisi Refat Çubarov alâ daa batalyonnıñ teşkil etilmesi aqqında resmiy qarar olmağanı aqqında bildirgen edi.
Bundan evel «Qırım vatandaşlıq qamaçavı» aktsiyasınıñ yetekçisi Lenur İslâmov Noman Çelebicihan adına qırımtatar göñülli batalyonınıñ teşkil etilecegi aqqında ilân etken edi.


text:
Kreml Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ yañı Minsk añlaşmaları olmaycaq degen laflarına cevap berdi.
"Zelenskıynıñ "Minsk-3" olmaycaq degen lafları Kyivniñ muzakere keçirmege istemegenini isbatlay", – dep bildirdi Rusiye prezidentiniñ vekili Dmitriy Peskov "RİA Novosti" agentligine bergen izaatında.
Noyabrniñ 15-nde Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy İndoneziyadaki sammitke toplaşqan G20 memleketleriniñ liderlerine video bağı vastasınen muracaat etip, Rusiye büyük istilâsını toqtatmalarına çağırdı. O, diger memleketlerden Kyivden "vicdan ile uzlaşmağa" talap etmemesini rica etti.
"Ukrayına vicdan, suverenitet, topraq ve bütünliginen uzlaşuv yapamaz", – dedi o.
Zelenskıy, cenk "adaletli bir şekilde ve BM ve halqara uquqnıñ nizamnamesi esasında" bitirilmeli dep, Minsk añlaşmalarına kimse qaytmaycaq, dep bildirdi.
Rusiye-Ukrayına muzakereleri mayısta toqtatıldı. Soñki körüşüv martnıñ 29-nda İstanbulda oldı.
Ukrayına Silâlı quvetleriniñ strategik ğalebeleri sayesinde soñki aftaları çeşit memleketlerniñ siyasiy erbapları muzakere ihtimali aqqında sıq-sıq aytıp başladı.
Noyabrniñ 11-nde Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy Rusiye ile muzakere qapusını qapatmadı, amma şimdiki reberlerinen muzakere keçirmek neticesiz olacaq, dep tüşüne.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Iran Islam Respublikasınıñ astanası Tehrannan (Tegeran) basqa qalağa auısuı mümkin. Irandağı bir qatar bedeldi deputattarı eldiñ ruhani kösemi Ayatoll..
Japon aqparat qwraldarı, 22 aqpan, Japoniya Simane aymağınıñ Macue qalasında 12-şi kezekti ötkizilip jatqan, «Takeşima küni» saltanatında (koreyalıqt..
AQŞ-tağı sayasi talqığa qatısqan amerikalıq, europalıq jäne arab joğarı lauazımdı sayasatkerleri: «Tramp Resey-Iran arasındağı diplomatiyalıq jäne äsk..
AQŞ-tıñ bwrınğı prezidenti Barak Obamanıñ komandalastarı Twitter arqılı Trampqa «Soğıs aştı» dep habarlaydı qıtaylıq «Xinlang» saytı. Köptegen demokra..
AQŞ-ta Adol'f Gitlerdiñ jeke telefonı aukcionğa qoyılatındığı turalı «Alexander Historical Auctions» saytında jariyalandı. Sıylıqqa berilgen Siemens m..


text:
Apta basında redakciyağa Almatı qalasında Ibıray Altınsarin atındağı №159 mektep-gimnaziyasınıñ mwğalimderi oqu jılınıñ alğaşqı toqsandığındağı demalıs kezinde «käsiptik mindetterimen baylanıstı emes jwmıs türlerine» eriksiz tartılğanı turalı aqparat kelip tüsti. Mekeme äkimşiligi tarapınan qısımğa wşıraudan qauiptengen ata-ana men mwğalimder atı-jönin atamaudı swradı.
Redakciyağa jügingen mwğalimder täuelsizdikpen qwrdas oqu oşağında «Pedagogika märtebesi turalı» zañnıñ taptalğanın aytadı. Düysenbi küni jiırma şaqtı maman «demalısta ırqınan tıs jwmısqa jegilgen».
«Er mwğalimder däliz ben baspaldaqpen köteriletin kireberisterdi aqtap-sırlauğa mindetteldi, şkaf jıljıtıp, stendter men orındıqtardı tasıp jattı. Al äyel mwğalimder kitap jinap, rettestirdik. Bwl küni özge mektepterdegi äriptes qwrbılarımız toqsandıq demalısta boldı. Ağaylardıñ aytuınşa, qabırğanıñ tömengi eki metrin sırlağan, joğarğı böligin aqtağan. Negizi jazda arnayı jöndeuden ötken. Basşılıqtıñ qayta jasatqanına qarağanda sapasız bolğan şığar, kim bilsin. Ol jağınan qwrılıs mamanı bolmağan soñ ayta almaymın», – deydi narazılardıñ biri.
Öziniñ jäne äriptesteriniñ eñbek qwqığı bwzılğanına narazılığın jetkizgen pedagog «mindetine jatpaytın asarğa» 30 jıldıq tarihı bar mekteptiñ ekinşi direktorı «El'mira Bidaybekovanıñ tapsırması boyınşa» şaqırtılğanın aytadı. 1 qaraşada bolğan jayt boyınşa redakciya Almatı qalasınıñ Bilim basqarmasına jügindi. Basqarmanıñ baspasöz hatşısı Quandıq Eşimet «mektepti özdiginen teksere almaytının» aytıp, qwziretti mekeme retinde qalalıq Bilim salasındağı sapanı qamtamasız etu departamentine siltedi. QT Bilim jäne ğılım ministrligine atalğan fakt jöninde bayandap, resmi tüsindirme swradı. Vedomtsvonıñ baspasöz hatşısı Möldir Äbdualieva tekseris bastalğanın habarladı. Äzirge bwdan özge tolımdı aqparat berile qoymadı.
Bwğan deyin bilim oşağın 25 jıl boyı «Qazaqstannıñ Eñbek Erik» äri «Eñbek siñirgen qayratkeri» marapatınıñ iegeri Aygül Mirazova basqarğan. 800 oquşığa arnalğan, alayda büginde 1,5 mıñğa tarta bala bilim alatın mektep 1991 jılı qwrılğan.
Täuelsizdiktiñ 10 jäne 20 jıldıq twsında qatarınan eki ret «Tañdaulı mektep» bayqauınıñ bas jüldegeri atanğan mektep biıl otızjıldıqta mwğalimderdi qızmetine jatpaytın jwmısqa «jeguiniñ» sebebi äzirge belgisiz. Ata-ananıñ biri mwnı jazğı jöndeu kezeñindegi salğırttıqtıñ saldarın jamap-jasqau dep esepteydi.
Aşıq derekközdegi mälimetterge qarağanda, bilim mekemesi keyingi bes jılda memleketke 207 million teñge alım-salıq tölegen. Biıldıñ özinde meje 60 mln teñge qarjığa juıqtağan.
Egemendiktiñ şirek ğasırında Qazaqstanda pedagogika salası oñdı-soldı reformalauğa wşırap, türli kemşilikter qordalana kele jüyeli mäselelerge aynalğan edi. Keyingi birer jılda memleket byurokratiya men äkimşil-ämirşil jüyeniñ toqpağına tüsken bilim bağıtın jaqsartuğa birşama qadam jasadı.
2019 jılı 27 jeltoqsanda osı olqılıqtı toltıru maqsatında 21 baptan twratın, 500 mıñnan astam pedagogtiñ müddesin qorğauğa arnalğan «Pedagog märtebesi turalı» zañ qabıldanğan. Äleumettik qoldau, üstemaqı arqılı ıntalandıru, biliktiligin arttıru, jalaqı ösimi siyaqtı oñ özgerister bayqalğanımen äli künge deyin key öñirlerde mwğalimdi artıq jwmısqa jegu: saylau, sanaq siyaqtı sayasi nauqandarğa «jwmsaq täsildermen» tartu, senbilik-tazalıq jwmıstarına şığaru, erkinen tıs jükteme beru tärizdi zañbwzuşılıqtar bolıp twradı.
Zañğa säykes, pedagogterdi özine tän emes funkciyalarğa tartqanı üşin basşılıq ökilderine 20-dan 120 AEK aralığında, yağni 58 mıñ teñgeden 350 mıñ teñgege deyin ayıppwl qarastırılğan.


text:
Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Qırımğa ketken Ukraina vatandaşından silâ tutıp aldılar dep avgustnıñ 13-ünde haber etti muessiseniñ matbuat hızmeti.
Rus quvetçilerniñ malümatına köre, rusiye sıñırcıları, Qırım tarafından “Armânsk” kırış-çıqıç noqtasında, Ford maşnasınıñ baquvı devamında aydayıcınıñ kürsüsi tübünde “çeşiti belgisiz olğan pıştav, pıştav magazini ve 9 milimetr kalibrli sekiz patron” taptı.
Ukrain vatandaşlığınen qadın, pıştav babasına ait olğanını ve babası onı özüni qorçalamaq maqsadınen yanında taşığanınınen añlattı dep haber ete FSB hadimleri.
Rusiye sıñırcıları silâ ve arbiy yedeklerni ekspertiza keçirmek içün alğanlarını da qoştı FSB.
Ukrainiñ Devlet sıñır hızmeti endi bir qaç kere bildirgenine köre, Qırım memuriy sıñırında tutılğan Ukraina vatandaşlarınıñ şahsiyetini bilmege imkân yoq, çünki rusiye tarafı bu malümatnı açıqlamay. Ukrain sıñırcıları da ise “işğalcilernen bağ” tutmağanlarnı beyan ete.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplinka».
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhaqını qanunsız dep tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini takbih etti. Ğarbiy memleketler bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsetti. Rusiye işğalni red ete ve öz amellerini “tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklevi” dep adlandıra. Ukrainanıñ Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevralniñ 20-sini Rusiye tarafından Qırım ve Aqyar vaqtıncalıq işğalniñ başlanuv künü dep resmiy olaraq ilân etti.


text:
Mayısnıñ 14-nde Moskva vilâyetiniñ Vlasiha şeerindeki Arbiy istinaf mahkemesinde eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qaluv ükmü deñiştirilmegen cemaat jurnalisti Nariman Memedeminovnıñ imayesi Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege niyetlene.
Bundan ğayrı, cemaat jurnalistiniñ advokatları Memedeminov tutulğan Rostov-na-Donudaki SİZO reberliginden müvekkiliniñ yaşav tarzı koloniyasına tez avuştırılmasını talap etecek.
Bu aqta advokat Edem Semedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Elbette, mahkeme qararından memnün degilmiz, çünki bizim ve Narimannıñ istinaf arizası qanaatlendirilmedi. Avropa mahkemesi içün malümat azırlaycaqmız. Temyiz qurulışı meselesinde Narimannen laf etecekmiz. Eñ yaqın vaqıtta Qırımdan uzaq olmağan bir koloniyağa avuştırıluvı içün ne yapmalımız dep tüşünecekmiz. Narimannıñ üküm müddeti bu sene sentâbr ayında bite», – dep tarif etti advokat.
2019 senesi oktâbr ayında mahkeme Memedeminovnı eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
«Nwr Otan» partiyasınıñ Ortalıq apparatında partiya janındağı «Miras» respublikalıq keñesiniñ kezekti otırısı ötti. Şara Parlament Mäjilisiniñ deputa..
Bügin tarñetreñ Taylandta Ükimet üyi aumağına basa-köktep kirgen er adam, ondağı pçta bölimşesi üyiniñ şatırına şığıp alğan. Sol jerden art-artınan be..
AQŞ-tıñ bwrınğı memlekettik hatşısı Genri Kissindjer Donald Tramp prezident tağına otırğannan keyin Resey men Qwrama Ştattar arasında araağayındıq röl..
Qazaqstannıñ basım aumağında qalıpsız auarayı saqtaladı. Atmosferadağı suıq aua ağıstarınıñ ötuine baylanıstı jauın-şaşın bolmaq. Äsirese, oñtüstik, o..
Iran Islam Respublikasında 1929-1933 jıldar aralığındağı quğın-sürgin saldarınan, Mañğıstau arqılı Türkimenstanğa ötip, keyin Iranğa qonıstanğa..


text:
Mosafirlarnı qarşılarğa dip şunda kiçke säğät 7 cıyılğan yaqtaşları avtobuslarnı kötkändä waqıtnı yuqqa uzdırmadılar. Yaqtaşlıq cämğıäte tözep, tuğan yaqtağı millättäşlärgä yärdäm itü turında söyläşte allar. Yazuçı Zäki Zäynullin ğädättägeçä tatar xoquqları öçen kiskenräk häm köçleräk köräşergä täqdim itte. Şağirä Näcibä Safina yaqtaşlarınıñ qorıltay ütkärergä Mäskäwgä baruların xurlıq dip sanıy. Başqortstanda röxsät itmäsälär, kilsennär dä monda Qazanda ütkärsennär dip belderde Näcibä xanım.
Ul Mäskäw märxämätenä ışanmıy, ä Tatarstannıñ däwlät orğannarı bu çarada qatnaşmadı häm şähär xakimiäte miting ütkärergä röxsät birsä dä, bu oçraqta mitinglarda qatnaşu urınsız dip sanadı. Rusiäneñ “İctimaği oyışmalar turında” qanunı buyınça däwlät orğannarı ictimaği oyışmalar eşenä qısılmıy, alarğa färman birmi. Tatarstanda iñ abruylı milli oyışmalar üzläreneñ zakonğa yaraşlı eşlären üz ixtiarı belän başqara. Bu oçraqta da räsmi orğannar saqlıq kürsätä ikän, alarnıñ üz mantıyğı, üz mänfäğätläre. Niçek inde Tatarstannıñ räsmi oyışması kürşe respublikada yäşäwçe tatarlarnı çiktä tuqtatıp, başqa yaqqa borıp cibärä alsın? Däwlät çinovnikları milli oyışmağa zakonsız kürsätmä birä almıy. Kiresençä, Tatarstan tatar mänfäğätlären yaqlawçı teläsä nindi mädäni, fänni oyışmağa yärdäm itärgä tırışa äle. Ägär dä Ufadan Mäskäwgä baru yulında iñ caylı, iñ turı marşrut Tatarstan, Qazan aşa ütä ikän, niçek öçen 150 Ufa tatarı Rusiä başqalasına başqa yaqtan urap barırğa tieş? Yulda tuqtap, duslar, tanış-qardäşlär belän çäy eçü nindi qanunğa qarşı kilä? Qısqası, ber millät keşeläreneñ üzläre yäşägän däwlättä yulda oçraşuına tiskäre säyäsi mäğnä saluçılar totrıqlı xoquqi däwlättä yäşi almıy. İñ möhime, bu keşelärne mäğlümat alu, taratu xoquqınnan mäxrüm itä.
Şul säbäptän bez Başqortstan tatarlarınıñ şimbä irtäsendä Mäskäwneñ Kosmos qunaqxanäse aldında piketqa alıp çıqqan şiğärlären sezgä citkerergä tieş. Menä alar:
"Başqortstan tatarları tigezlek taläp itä!" "ГocпoдиH PaxиMoB, BepHиTe HaM Haш языk!" "B Бaшkиpии rpyбo HapyшaюTcя пpaBa чeлoBeka!" "Mы xoTиM жиTb B пpaBoBoй pecпyблиke!" "Mы He изroи poдHoй зeMли!" "Mы xoTиM диkTaTypы зakoHa B БaшkopTocTaHe!" "Фaлbcифиkaция пepeпecи HaceлeHия B Бaшkиpии – эTo rocyдapcTBeHHoe пpecTyплeHиe!" "ГocпoдиH PaxиMoB, пpekpaTиTe yHижaTb TaTap!" "TaTapы БaшkopTocTaHa BыHyждeHы пpoBoдиTb cъeзд B MockBe!" BлaдиMиp BлaдиMиpoBич, BepHиTe PaxиMoBa B пpaBoBoe пoлe Poccии!" "PaxиMoB, BepHиTe HeфTekoMплekc Бaшkиpии Hapoдy!" "ГocпoдиH KиpиeHko, Bы B дoлry пepeд TaTapaMи Бaшkиpии!"
Mäskäwdä uramğa alıp çığılğan bu şiğärlär distä yarımnan kim tügel. Alarnı tulı tekstın sez Azatlıq radiosınıñ säxifäsendä, rus telendä, latin imlası belän yazılğan räweştä uqıy alasız.
Mäskäwdä ütkän älege çara millät ara bäxäs tügel, ä säyäsi köräş bilgese. Başqort milli xäräkät liderlarınıñ berse Ayrat Dinmöxämmätovnıñ çığışı monı dälilli. Anıñ tatar häm başqortlarnıñ urtaq probleması - qorıltayların üz cirlärendä ütkärä almawları turında äytte. Bu çığış ayırım tınlawğa layıqlı. Ğomumän bu qorıltaynıñ eçtälege tiränten öyränelsä, säyäsi tormışta wäzğıätneñ üzgärgänen añlarğa mömkin. Asadullaev yortında ber genä dä Tatarstan mäğlümat çaraları wäkile bulmaw, Tatar kongressınnan qunaq bularaq çaqırılğan ike wäkilneñ qatnaşuı, Tatarstannan dumağa saylanğan deputatlarnıñ, Berdäm Rusiä firqäsendäge Tatarstan wäkilläreneñ yaqın barmawı räsmi organnarnıñ saqlığın kürsätsä dä, bu saqlıqnıñ näticäse sizelmi. Qorıltayda töp doklad yasağan Ruşan Ğällämov Başqortstan tatarları Ufağa tügel, Qazanğa tügel ä barı Mäskäwgä ömetlänä dide. Milli respublikalarnıñ abruyın töşerä, kiläçägen çikli torğan mondıy näticä, mondıy käyeflär Mäskäwdä ütkän şuşı qorıltayda ayanıç xise uyatuçı häm siskänderüçe närsä buldı. Dimäk, Başqortstan tatarları problemaların, andağı milli oyışmalarnıñ fikerlären, teläklären respublikanıñ üzendä xäl itä almıyça Mäskäwgä citkerü Rusiädäge milli respublikalarnı, millätlärne bik awır xälgä quyarğa mömkin.
Ä qalğanı - 3-4 kön buyı avtobuslarda meñ yarım çaqrımdağı Mäskäwgä baru, anda ixlas häm tınıç, şaqtıy qıyu fikerle cıyılış ütkärü xäzerge zaman demokratiäseneñ bik qızıqlı ber mizgele bulıp kürenä.
Başqortstan matbuğatında bu avtobuslarnıñ tatarstan aşa ütüe turında sörän salsalar da, avtonomiä qorıltayı delegatlarınıñ Ufağa yulı şulay uq Qazan aşa yatuın äytmi bulmıy. Şimbä kiçke säğät 8dә Mäskäwdän çığıp kitkän avtobuslar yäkşämbe, irtänge säğät 10narda Qazanğa kilep kerde. Anda şulay uq räsmi söyläşülär, wäkillär tügel, ä aşxanädä tamaq yalğap alu, annarı cırlıy-cırlıy avtobuslarğa utırıp kitü xäterdä qaldı. Ramil Bignov häm anıñ ike yärdämçese qazanda tağın 1-2 säğätkä qalıp, Mäskäwdäge xällär belän qızıqsınğan jurnalistlarğa mäğlümatlar birde. Moña qädär äle gazetalarda, Tatarstan elektron mäğlümat çaralarında Ufadan Mäskäwgä barıp qorıltay ütkärü turında xäbär bulmadı. Tögälräk häm kübräk xäbär kiräklege küzgä taşlana. Räsmi Qazannıñ moña kürsätmäse yäki nindi dä bulsa añlatması xäzergä yuq. Tatarstan citäkçeläre bu könnärdä xakimiät reforması häm toraq-kommunal'' xucalıq eşlären belän genä qızıqsına.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Rusiyege boysunğan Yuqarı mahkemesi, bu sene mayıs 12-de Bağçasarayda yaqalanıp, «terrorizmde» qabaatlanğan 4 qırımtatarnı apiste qaldırdı. Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov bildirdi.
«Qırım Yuqarı mahkemesinde terrorizmde qabaatlanğan qırımtatarlarnıñ «Bağçasaraylı dörtü», bu cümleden Enver Mamutovnıñ yaqalanmasına qarşı adliyecilerniñ appelâtsiya mahkemesine bergen şikâyetleri boyunca toplaşuv yekünlendi. Mahkeme imayeniñ delillerini qabul etmedi (er vaqıt olğanı kibi) ve er kesni taqiqat izolâtorında qaldırdı», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
Toplaşuv video konferentsiyası rejiminde keçirildi.
Yaqalavğa qarşı şikâyet arizasınıñ baqılması iyül 21-de, cumaaqşamı keçirilmek kerek edi, amma toplaşuv, SİZO-da «bomba qoyulğanı» sebebinden, iyül 22-ge keçirldi.
Mayıs 12-de Bağçasarayda rusiyeli uquq qoruyıcılar musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede, dört Bağçasaray sakini yaqalandı ve terrorizmde qabaatlandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov. Olar FSB hadimleri tarafından Rusiyede terroristik teşkilâtı olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şeklenilip yaqalandı.
Kelecek kün, mayıs 13-te Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi yaqalanğan kişilerni iyül 11-ge qadar apiste qapatmaq qararını aldı. Mayıs 24-te Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi adliyecilerniñ şikâyetini red etti ve Enver Mamutov, Zevri Abseitov, Remzi Memetovnı iyül 11-ge qadar apiste qaldırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Iran, Resey jäne Qıtay arasında birlesken teñiz-äskeri oqu-jattığuğa dayındaluda. Bwl turalı keşe, 25 jeltoqsan Tehrannıñ qorğanıs ökilderi resmi mäli..
Qazaqstannıñ bwrınğı prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Putin däuirine» degen közqarası men postkeñestik memleket basşılarınıñ qarım-qatınası jöninde ..
AQŞ prezident tağına Tramp kelgeli beri joğarı qorğanıs şığındarın alğa tarta otırıp, Qwrama Ştattardıñ şeteldegi äskeri küşterin qısqartıp keldi. Osı..
Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev birqatar kadrlıq tağayındau jasadı. Bwl turalı Aqordanıñ baspasöz qızmeti habarladı. Memleket basşısınıñ Öki..
Bügin, jeltoqsannıñ 26-sı elordada Qazaqstannıñ demokratiyalıq partiyasın qwrğısı keletin bastamaşıl top mıñnan astam adamnıñ qolı qoyılğan qwjattı äd..


text:
Ukraina prezidentiniñ Ofisi yanvar 7-sinde Volodımır Zelenskıy Amerika Birleşken Devletleri Devlet departamenti Baş kâtibi Mike Pompeonen telefonnen laf etkenini haber etti. Bunıñ aqqında Azatlıq Radiosı yaza.
Berilgen malümatqa köre, subetderşler “Normandiya dördü” sammitiniñ neticeleri ve Yaqın Şarqta vaziyetni muzakere ettiler.
Volodımırı Zelenskıy Normandiya körüşüvi vaqtında elde etilgen añlaşmalar aqqında ve bunen beraber Ukraina şarqında tınçlıq olması içün Kyivniñ planları aqqında aytıp berdi.
“Mike Pompeo esirlerniñ azat etilmesini qay detti ve Avropağa gaz tranziti içün müim muqaveleniñ tizilmesini alğınlaşı”, – qayd ettiler Prezident ofisinde.
Devlet başı Birleşken Devletlerge deñişmegen destegi içün minnetdarlıq bildirdi.
“Bunen beraber Zelenskıy ABD prezidenti Donald Trumpqa ve Kongresske devletiminiñ telükesizilik ve mudafaa saasına maliyeviy ve maddiy yardım berilmesi aqqında qararı içün ayrı minnetdarlıq bildirdi. Bu ve diger sualler Zelenskıy ve ABD devlet kâtibi körüşkende tafsilâtlıca muzakere etilecek”, – yazıla malümatta.


text:
Beş yıl evelsi, mayısnıñ 3-nde, biñlernen qırımtatarı Rusiye işğal etken Qırımğa yol alğan milliy liderleri Mustafa Cemilevni qarşılamaq içün Rusiye mahsus bölügini «yarıp keçken edi». Bunıñ ögüne Rusiye akimiyetiniñ Cemilevniñ Qırımğa kirişini yasaq etmek qararı aqqında belli olğan edi.
Qırımtatar faalleri kolonnası keçiş noqtasına cayav kete edi. Anda olar Mustafa Cemilevni qarşılasa da, onı Qırımğa kirsetmediler, o, Kyivge ketmege mecbur edi.
Bayraqlar ve BTRler
Faaller yarımadanıñ çeşit regionlarından qırımtatar milliy bayraqlarınen ve Ukraina devlet bayraqlarınen bir qaç avtokolonna şeklinde «Armânsk» keçiş noqtasına keldi. O vaqıt onı Rusiye quvetçileri kontrol etken edi.
Faaller arasında qırımtatar lideriniñ ömür arqadaşı Safinar Cemileva ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, regional meclis reisleri ve lâqayt qalmağan qırımlılar bar edi.
Mustafa Cemilev bu keçiş noqtasına Kyivden maşinanen kele edi.
Öz liderini körmek içün qırımtatar faalleri «Turetskiy valğa» vaziyetni kontrol etmek içün yollanğan Rusiyeniñ «OMON» silâlı hadimlerinen çatışmağa mecbur oldı. Anda ağır arbiy tehnika da ketirildi.
Ermeni Bazarnıñ Rusiye politsiyasınıñ yolbaşçısı Aleksandr Borisenko faallerniñ areketlerini «qanunsız miting» olaraq tanıp, toplaşqanlardan «naqliyat areketine keder etmemek içün yolnıñ eki tarafında tizilmelerini» talap etti.
Qırımtatar faalleri kimsege mania olmağa niyetlenmegenini ve tek bir maqsadnen – liderini körip, oña vatanğa kirmege yardım etmek içün – toplaşqanlarını bildirdi.
«Çatışmalarğa yol bermemege rica etkenler»
Qırımtatar faalleri «Mustafa!» dep Herson vilâyetine doğru adımladı. «Berkut» mahsus bölüginiñ hadimleri yollarını qapattı. Olar ve faaller arasında çatışmalar oldı.
Neticede qırımtatarlar Rusiye quvetçileriniñ kordonını yarıp keçti. Amma biñlernen insan memuriy sıñırdan keçkende Rusiye mahsus bölügi avağa ateş açıp başladı.
Rusiye quvetçileri Mustafa Cemilevnen körüşmege ketken er kes Qırımğa keri alınmaycaq, dep qorquzdı.
Bazı qırımtatar faalleri buña cevap olaraq «Cemilevni Qırımğa quçağına alıp ketirecekmiz», dep ayttı. Amma bunı yapıp olamadılar. Rusiye quvetçileriniñ «canlı qalqanı» yarıp keçilgen soñ anda zırhlı tehnika ketirildi.
Yol qapatıldı. Mustafa Cemilev Kyivge ketmege, qırımtatar faalleri ise evlerine qaytmağa mecbur edi.
Bu aktsiya tamır halqtan istegen er kimni Qırımnıñ tışına çıqara bilecegini tüşüngen işğalci akimiyetniñ yüzsüzligine qarşı yapıldıMustafa Cemilev
«Bu aktsiya tamır halqtan istegen er kimni Qırımnıñ tışına çıqara bilecegini tüşüngen işğalci akimiyetniñ yüzsüzligine qarşı yapıldı. İç bir normağa uymağan bir qanunsızlıq. Dünya cemaatçılığınıñ diqqatını, ilk evelâ, semetdeşlerimizniñ diqqatını işğalcilerniñ yapqanlarına celp etmek içün keldim. Bir qaç prezident menden telefonda çatışmalarğa ve qan tökülivine yol bermemege rica etti. Bu meseleni barışıq yollarınen al etmek içün elinden kelgenini yapacaqlar, dep aytqanlar, ve vaziyetni bloktan çıqarmağa rica etkenler. Bu tevsiyelerge riayet etip, soñki semetdeşimizniñ «sıñırdan» keçkenini körip, aylanıp Kyivge ketecem», – dep aytqan edi o vaqıt Mustafa Cemilev.
«Yarıp keçüvniñ» aqibetleri
Mayısnıñ 3-nde olğan vaqialarnıñ iştirakçilerini Qırımdaki Rusiye akimiyeti taqip etip başladı. Beş qırımtatar faali memuriy sıñırda «Berkut» sabıq ukrain mahsus bölüginiñ askerlerine qarşı küç qullanğanında ve ücüm etkeninde qabaatlandı.
Birinci tutulğan kişi Musa Abkerimov oldı. Daa soñra Rustem Abdurahmanov, Tair Smedlâyev, Edem Ebulisov ve Edem Osmanov mahkemege çağırıldı. Olarnı mayısnıñ 3-nde «Berkut» askerlerine ücüm etkenlerinde qabaatlap, Rusiye Ceza kodeksiniñ 318-inci maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (vazifesini yapqan akimiyet vekiline qarşı sağlığı ya da ayatı içün telükeli olmağan zorbalıq qullanuvı) mahküm etip, 1 yıldan 2 yılğa qadar şartlı apis cezalarına ve para cezalarına üküm etkenler.
«Mayıs 3 davası» boyunca mahküm etilgenlerden biri Tair Smedlâyevniñ ağası – Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev mahkemeniñ bu ükümlerini sebepsiz dep saya. O, 2014 senesi mayısnıñ 3-nde «Armânsk» keçiş noqtasında Rusiye akimiyetiniñ vekilleri yoq edi, dep israr ete.
Fevral ayında «Berkut» mahsus bölügi dağıtıldı, lafta zarar körgenler ise uquq qoruyıcı organınıñ vekilleri degil ediZair Smedlâyev
«Fevral ayında «Berkut» mahsus bölügi dağıtıldı, lafta zarar körgenler ise uquq qoruyıcı organınıñ vekilleri, yani akimiyet vekili degil ediler. Rusiye qanunlarına köre bile olarnı mayısnıñ soñunda işke alğanlar», – dep bildirgen edi o, Qırım.Aqiqatqa.
Smedlâyevniñ malümatına köre, 100-ge yaqın qırımtatarı para cezasını aldı. Olar 2014 senesi mayısnıñ 3-nde «Berkut» hadimleriniñ olarnı yarıp keçken qırımtatar faallerini yarımadağa keri kirsetmemek ıntıluvlarına cevap olaraq bir qaç yolnı qapatqan edi. Yollarğa çıqqan insanlarnı Kefe, Kezlev, Aqmescit, Qurman rayonı ve diger regionlarda tutqan ediler.
Olarnı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.2 maddesine (toplaşuv, miting, numayış, yürüş ve narazılıq aktsiyasını keçirüv tertibini bozuv) istinaden qabaatlı tanıp, 10 biñden 40 biñ rublege qadar para cezalarına üküm etkenler.
«Kütleviy toplaşuvlarnı birden bastırmağa istediler»
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ eksperti Aleksandr Sedov «mayıs 3 davasınıñ» mahkeme qararlarını tedqiq etip, episi aynı olğanını qayd etti.
«Mayısnıñ 3-nde Qırımda olğan adise-vaqialardan soñ kütleviy tintüvler keçirildi, iştirakçilerniñ mesüliyetke çekilmesine dair yüzge yaqın qarar çıqarıldı, esasen para cezaları berildi ve bir qaç cinaiy dava boyunca qarar bar edi. Qırım mahkemeleriniñ 2014 senesi mayısnıñ 3-nde keçirilgen aktsiyalarnıñ iştirakçilerine qarşı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.2 maddesine istinaden çıqarğan qararları aynı edi. Anda tek soyadlar farqlı edi, qararlar ise aynı oldı. Para cezalarınıñ miqdarı kibi», – dep tarif etti o, Qırım.Aqiqatqa.
Qırım aq qorçalayıcı gruppası «mayıs 3 davasını» qırımlılarnıñ barışıq toplaşuv aqlarını bozuv örnegi olaraq köre.
Bu dava insanlarnıñ barışıq toplaşuvlarnı keçirmek aqqını bozuv örnegi olaAleksandr Sedov
«2014 senesi mayısnıñ 3-nde Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında olıp keçken adise-vaqialarnı vatandaşlarnıñ barışıq toplaşuvı dep adlandırmaq mümkün. İnsanlar olar içün nufuzlı olğan kişini qarşılamağa keldi. Şu sebepten bu dava insanlarnıñ barışıq toplaşuvlarnı keçirmek aqqını bozuv örnegi ola. Bu toplaşuv iştirakçileriniñ taqip etilüvi siyasiy sebeplernen bağlı. Bu taqiplerniñ esas maqsadı yarımadada er angi kütleviy toplaşuvlarnı birden bastırmaqtan ibaret edi. Bu bütün faal qırımlılar içün bir tenbi oldı, yarımadada barışıq toplaşuvlar bastırılacaq. Tezden bunı isbatladılar», – dep ayta Aleksandr Sedov.
Beş yıldan soñ Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kiriş yasağınıñ müddeti bitti. Amma o, kene de vatanğa qaytıp olamay.
Kiriş yasağından soñ olar maña qarşı bir qaç cinaiy iş açıp, meni qıdıruvğa ilân etkenlerMustafa Cemilev
«Rusiyeniñ beş yıllıq kiriş yasağı (Qırımğa – QA) bitti. Amma keçken seneniñ soñunda olar yañı sanktsion cedvelni kirsetkenler, anda menim soyadım bar. Ve Rusiyege kiriş yasağım mevcut. Qırımnı Rusiye toprağı dep sayalar, şu sebepten anda barıp olamayım. Bundan ğayrı, kiriş yasağından soñ olar maña qarşı bir qaç cinaiy iş açıp, meni qıdıruvğa ilân etkenler», – dedi o, Qırım.Aqiqatqa.
2016 senesi o vaqıt Qırımnıñ Rusiye prokurorı olğan Natalya Poklonskaya Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Mustafa Cemilevni «Qırım qamaçavınıñ teşkilâtçılarından biri» olaraq ğıyabiy şekilde apiske aldı, dep bildirgen edi.
Onıñ aytqanına köre, qırımtatarlarnıñ liderine qarşı cinaiy dava «bir qaç cinayetni işlegeni içün bir sıra maddege istinaden» açıldı. Amma Rusiye akimiyeti tam olaraq madde ve «cinayetlerni» aydınlatmay. 2016 senesinden berli Mustafa Cemilev Rusiyede federal seviyede qıdırıla.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde arbiy-siyasiy taqiqatlar merkeziniñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuk bildire.
«Mında, Ukraina Silâlı Quvetleriniñ bir arbiy qısımınıñ bazasında, QMCden çıqarılğan askerleriniñ qabul olunuv punktı açıldı. Bundan soñ askerler Odessa vilâyetiniñ bir meskün yerine yol alacaqlar. Anda şu batalyonnıñ esasında 1-nci deñiz piyade brigadası teşkil olunacaq», – dep yazdı o.
Bunıñnen bir sırada Qırımdan Ukraina SQ diger qısım ve bolüklerniñ, hususan antqa sadıq qalğanlarınıñ çıqarıluvınen bağlı meseleler de baqıla.
Tımçuknıñ bergen malümatlarğa kore, al-azırda tehnika ve silâlarnen, em de arbiy qısımlarnıñ mulkünen ne olacaq daa belli degil. Arbiy muessiseler telefon vastasınen Rusiye SQ Esas ştabı ve Mudaafa nazirliginen muzakerelerni keçirmekteler. Amma RF yuqarı komandanlığı Qırımda yerleşken ukrain arbiy qısımları aqqında söz yürsetmek ve şu meselelerni çezmek içün istek kostermey.
Bugün Ukrain parlamentiniñ toplaşuvında mudaafa naziriniñ vazifelerni eda etken İgor Tenühniñ aytqanı kibi, Qırım Muhtar Cumhuriyetinden 6,5 biñden ziyade asker ve olarnıñ aile azaları çıqmağa istey. Onıñ aytqanına kore, rusiye cenk istilâsı başlağanda, Qırım ve Aqyarda 18 800 ukrain askeri, olardan deñiz-arbiy quvetlerniñ – 11900 vekili, Ava quvetlerniñ – 2900 vekili bar edi.


text:
Ukrainanıñ qırımtatar asıllı rejissörı Ahtem Seitablayev Konotop meydan uruşı aqqında film çıqarmaq niyetinde.
Bunı mart 17-de Facebooktaki saifesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
Çubarov: «Şimdiçik Varşavada «Kiborgi» filminiñ büyük muvafaqiyet ile kösterilmesinden soñ Ahtem Seitablayev, bütün icadiy taqımı, 1659 senesi iyülinde ukrainler, qırımtatarlar ve lehlerniñ birleşken küçleri Moskvanıñ ordusını tar-mar etkenleri Konotop meydan uruşına bağışlanğan tarihiy film üzerinde çalışıp başlaycağını beklemekte, dep bildirdi…», – yazdı.
Konotop meydan uruşı – 1658-1659 senesleri Ukraina-Rusiye cenkiniñ merkeziy epizodlarından biri. O, 1659 senesi iyün 28-de (yañı uslüp boyunca iyülde) bir taraftan hetman İvan Vıhovskiy ile Qırım Hanlığınıñ ordusı ve diger taraftan Moskvanıñ ordusı arasında zemaneviy Sumı vilâyetindeki Konotop şeeri yanında olıp keçti. Rusiyeniñ ordusı yeñildi ve Konotop qamaçavını toqtatıp, keri çekilmege mecbur oldı.
2017 senesi dekabr 7-de rejissör Ahtem Seitablayevniñ Donetsk ava limanınıñ imayecileri aqqında «Kiborgi» filminiñ kösterilüvi başlandı. Film bediiydir, lâkin o, aqiqiy adiseler esasında çıqarıldı. Film çekimleri Kyivde ve Çernihov vilâyetinde yapıldı. Filmniñ umumiy büdjeti aman-aman 48 million hrivna.
«Kiborgi» filmi, ülkede kösterilüvi esnasında toplağan para miqdarı boyunca Ukraina filmleri arasında rekord qırdı.