text:
Köç qullanuğa qaramastan ğiraqlılar saylawlarğa kilde
Tawış birü köne ildä bäyräm käyefe, häm ber ük waqıtta qorbannar belän bilgelände. İlneñ törle şähärlärendä bulğan intixar höcümnäre näticäsendä kimendä 22 keşe hälak buldı.
BMO general sekretare Kofi Annan''nıñ wäkile Aşraf Qazi, saylawlar irekle häm ğadel uzdı, Ğiraq xalqıneñ saylaw xoquqın ütärgä telägen çağıldırdı, dip belderde.
Saylaw urınnarınıñ 99%tı eşlägän. Berniçäse genä iminlek säbäpläre yä eşlärgä keşe bulmawı arqasında açılmıy qalğan.
Ğiraqnıñ Bäysez Saylaw Komissiäseneñ matbuğat wäkile Adel al-Lami, Ğiraqta saylawlarğa terkälgän xalıqnıñ 72%tı kilde, dip xäbär itte.
Bügen Ğiraqta kim digändä 22 keşe hälak buldı. Bağdadnıñ könçığışında saylaw urınında intixar höcüme buldı. İlneñ sönni töbäklärendä tawış birüneñ niçek uzğanı älegä bilgesez. Mäğlüm bulğança sönnilärneñ qayber törkemnäre saylawlarğa barmasqa çaqırğan ide.
Şiğilär Ğiraq xalqınıñ 60%tın täşkil itkängä, Milli Mäclestä dä alar küpçelektä bulaçaq dip farazlana. Distä yıllarça däwam itkän ezärleklänüdän soñ şiğilär yañadan säyäsi köçkä iä bulaçaq.
Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi al-Yawar, Azatlıq radiosınıñ Ğiraq redaksiäsenä birgän äñgämäsendä, bügenge saylawlarnı "tawış birüçelär häm alarnı tuqtatırğa telägän "terrorçılar" arasındağı köräş" dip atadı: "Ğiraq xalqınıñ teläge terrornı ciñäçäk. Bez, här ğiraqlı moña qatnaşabız. Ber kem dä qanunnan östen tügel, çığarma tügel. Bu ildä qanun başqa barlıq äyberlärdän dä östen, inşalla," dide Ğiraq prezidentı.
Amerikan häm Ğiraq räsmiläre saylawlarnı – yaña demokratik xökümätkä berençe adım, dip bäyäläde. Bügen saylanğan Milli Mäcles Ğiraqnıñ kiläse yaña xökümäten saylayaçaq, Saddam çorınnan soñğı berençe konstitusiäneñ yazıluın küzätäçäk. Bügen Ğiraq xalqı 275 äğzalek Milli Mäclesne, şulay uq 18 provinsiädä cirle mäcleslärne sayladı. Tönyaq Ğiraqtağı kördlär töbägendä avtoniom parlament saylawları da uzdı. häm Ğiraqtan äle genä kilgän xäbärlärgä qarağanda bügen anda Britaniäneñ zur yök taşuçı oçqıçı häläkäte bulğan.
Alsu Qormaş


c: text/html

text:
Ni öçen Üzäk Aziä citäkçeläre Üzbäkstandağı xällär öçen şunduq islamçılarnı ğäyepläde?
Uzğan atna Üzbäkstanda bulğan xällärne bu töbäkneñ xökümätläre şunduq islamçılarnıñ xakimiätne bärep töşerü niäte dip atadı. Taşkent, Bişkäk, Düşänbe häm Mäskäwdän yañğırağan belderülär bu waqiğalarnı turıdan-turı xalıqara terrorçılıq qısalarına kertte. Tik bu aşığıç ğäyepläwlär artında töbäktäge här çualışnı iqtisadi yä säyäsi säbäplär belän tügel, ä nindider "qara köçlär" belän añlatu tırışlığı yata sıman. Üzäk Aziädä radikal islam törkemnäre ni däräcädä taralğan, häm töbäkneñ bar "çirlären" dä alarğa ğına tağıp bulamı?
Audio (İslam Kärimov)
"Ändicandağı xällär kisäk kenä kilep çıqmağan. Bezdäge mäglümätlärgä qarağanda, monı äzerläw öçen kimendä 3-6 ay waqıt kiräk bulğan."
Kärimov süzlärençä, bu waqiğalar artında tıyılğan Hizb ut-Tahrir törkeme tora. İslam däwläten tözüne maqsat itep quyğan bu törkemne räsmi Taşkent inde küptännnän köç qullanuda ğäyepli. Törkem üze köç qullanmawın häm soñğı waqiğalarnı oyıştırmawın belderä.
Töbäktäge başqa citäkçelär dä Ändican xälläre öçen islamçılarnı ğäyepläde. Qırğızstanıñ waqıtlı prezidentı Kurmanbek Bakiev yäkşämbedä bolay dide:
Audio (Kurmanbek Bakiev)
"Monıñ artında Üzbäkstannıñ İslam xäräkäte häm Hizb ut-Tahrir wäkilläre tora. Härxäldä bu yaxşılıqqa kitermi, anda tınıçlıq kiräk. Dini idarä astında däwlät tözügä min qarşı."
Tacıqstan prezidentı İmomali Raxmonovnıñ kiñäşçese Essamutdin Salaxetdinov ta şul uq qaraşnı belderde:
Audio (Essamutdin Salaxetdinov)
"Bezneñ küzläw xezmätläre mäglümätenä qarağanda, Üzbäkstandağı waqiğalarnı tıyılğan ütä-islamçı Hizb ut-Tahrir törkeme citäkçeläre oyıştırğan."
Üzäk Aziädä radikal islamçı törkemnär buluın, alarnıñ Kärimovqa elegräk yasalğan häcümnär artında toruın belgeçlär dä şik astına quymıy, anısı. Läkin bu yulı ğäyepläwlärneñ şulay aşığıp yasaluı, tikşerülärne kötep tormıyça yarlıqlarn tağıluı alarda küp sorawlar uyattı. Dönyada dini ireklek öçen köräşüçe Forum 18 dip atalğan bäysez törkem citäkçese Felix Corley, xäzer xökümätlär, köç qullanu bulğanmı-yuqmı, üzlärenä qarşı yasalğanı här çığış öçen İslamçı törkemnärne ğäyepläw yulına bastı, di:
Audio (Felix Corley)
"Bu yaqtan Üzbäk xökümäte äydäp bara. Tınıç demonstratsiä, idän astı oyşmaları öçen genä tügel, oppozitsiädäge här ğämäl öçen, alar islamçılarnı ğäyepli, şul isäptän Ändican häm Qarasu xälläre öçen. Täbäkneñ başqa xökümätläre dä şul yuldan bara."
Äytkändäy, räsmi Mäskäw dä, könçığış Üzbäkstandağı xällär artında radikal islamçılar tora dip belderde.
Belgeçlär fikerençä, citäkçelär, oppozitsiädäge köçlärne wäxşi itep sürätläp, üzläreneñ avtoritar ısulların aqlarğa ömetlänä. Tik bu säyäsätneñ tiskäre näticäse bulırğa mömkin. İslamçı törkemnär çınbarlıqtan köçleräk bulıp kürenä, häm tağı da kübräk tarafdarnı cälep itä. Bu radikal islamçı bulmağan, ämmä üzgäreşelär telägän ğadi keşelär dä bula ala. Londondağı xalıqara bäyläneşlär institutı belgeçe James Nixey:
Audio (James Nixey)
"Üzbäkstandağı islam fundamentalistları könbatışta küpertelep kürsätelä. Prezident Kärimov ta şulay eşli, ul anı här oçraq öçen – soñğı köç qullanudan alıp, könçığış üzbäkstandağı iqtisadi wazğiätkä qädär – säbäp itep kiterä. Çınbarlıqta, andağı iqtisadnıñ qotıçqıç xäle öçen islamçılar tügel, ä sovet çorınnan qalğan idarä ısulları ğäyepli."
Üzbäkstan räsmiläre, comğa könne Ändicanda 169 keşe üterelgän dip belderde häm kübesen militsiä häm tınıç keşelärgä qul kütärgän banditlar dip atadı. Üzbäk oppozitsiäse tözegän häläk buluçılar isemlgendä isä 745 keşe.
-Ali Gilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tailand politsiäse Rusiä turistların üterüneñ talaw belän bäyle buluına ışanmıy
Tailand politsiäse Rusiäle 2 turist qıznı üterüdä şiklänelüçe keşeneñ totıluı turında belderä. Fevral axırında bulğan bu üterüneñ säbäpläre turında matbuğatta törle imeş-mimeşlär taraldı. Ämma qulğa alınğan şikle keşe min barı tik alarnıñ äyberlären talarğa ğına telägän idem di. Tailand politsiäse isä üterüneñ säbäbe başqa bulırğa oxşağan dip isäpli.
Uzğan şimbädä, 3 mart könne politsiä matbuğat oçraşuı ütkärep xäbärçelärgä üterüdä şiklänelgän keşene kürsätte.
Politsiä başlığı wazıyfaların ütäwçe Seripisut Taemiyaves 24 yäşlek Anuçit Lumlert totıldı häm ul qızlarnı ütergänlegen tanıdı dide.
Ämma ul äle haman da bu mäsälä çişelgän dip isäplämäwen dä belderde.
"Ul älege 2 qıznı talarğa cıyınğanda atıp ütergänlegen tanıdı, ämma bez moña ışanmıybız" dide politsiä başlığı.
Anıñ äytüençä, Tai politsiäse Anuçit üze genä eş itmägän dip isäpli. Gärçä qunaqxanäneñ iminlek kameraları Anuçitnıñ mototsiklda üzeneñ genä kilüen, qunaqxanä baqçası aşa diñgez buyına ütüen häm kire mototsiklı yanına qaytuın videoga yazıp alğan. Anuçit xätta üterelgän qızlarnıñ aqça yançıqların da almağan.
Anuçit 1 martta qulğa alınğannan soñ şahitlär dä anı üterüçe bularaq tanığan.
Anuçit bu üterügä qädär dä xökem itelergä tieş bulğan. Ul Könyaq Korea turistın talawda ğäyeplänep äle ğinwar ayında ğına yolım aqçası belän mäxkamägä qädär waqıtlıça irekkä çığarılğan bulğan.
Anuçit äytüençä, ul rusiäle qızlarnı talarğa telägändä qızlar qıçqıra başlağan häm ul alarnı atıp ütergän.
Politsiä başlığı bu üterü talaw belän bäyle tügel, monda ber törkem eş itä dip tulısınça ul törkemneñ qulğa alınuına ömetlänüen belderde.
Tailandnıñ qimmätle utrawlarınnan berse sanalğan Pattaya xalıqara cinayätçelär oyası bularaq häm fäxişälek belän kiñ tanılğan.
Naif Aqmal


text:
Papa: “Dingä qaytıgız”
Afrika ile Angolanıñ Luanda şähärendä zur stadion aldında yasagan wägazında Papa, ildä din ışanıçın nıgıtu, häm äle dä däwam itkän sixer häm qara magia ışangan keşelärne “dingä kire qaytaru” kiräklegenä basım yasadı.
Xristian dinenen Angolaga monnan 500 yıl elek Portugalialılar tarafınnan kiterelüen iskä töşergän Papa, dinneñ mädäniätlär arasında küper wazifası kürüen äytte.
Papa çığışın tıñlar öçen sägatlär aldan zur stadionga agılgan xalıq qazaga oçradı. Stadion kereşendä 2 yäş yeget taptalıp ülde, 8 keşe isä awır yaralandı.


text:
Sember avtonomiäseneñ çirattağı utırışı 55. mäktäptä uzdı
Anıñ şuşı mäktäptä oyıştırıluı oçraqlı tügel – biredä “Tuğan tel” tırışlığı belän 1988-yılda 1-nçe fakul'tativ, 1989дa ayırım tatar sıynıfı eşli başlağan ide. Çönki uquçılarınıñ 53 protsentı – tatar balaları. “Optimizatsiä” digän qanun çıqqaç, caylı ğına barğan eş sünderelde: qayber sıynıflar tarqatıldı. Yañaların tuplaw mömkinlege dä yuğaldı.
Utırış Zöyaaryağı – Zasviäj'ye rayonı buyınça ana telen uqıtunı canlandırıp cibärü maqsatınnan oyıştırılğan ide. Çaranıñ räsmi ataması – “Rayonda tatar etnomädäni komponent xällärenä bağışlanğan kiñäytelgän utırış”. Anda şähär merı urınbasarı İwan Mel'nikov, rayon başlığı Sergey Pançenqo, mäğärif xezmätkärläre, mäktäplär direktorları, tatar cämäğätçelege wäkilläre qatnaştılar.
Utırışnı Avtonomiä räise Ramis Safin açıp cibärde. Ul başta törki-tatarnıñ 5-ğasırdan uq uqi-yaza belgänenä, 17-yıl inqilabına qadär tatarnıñ Rusiä imperiäsendä iñ belemle xalıq bulğanına tuqtalıp ütte. Artaban, statistik mäğlümätlärgä tayanıp, rayon buyınça tatar tele xälläre belän tanıştırdı. Rayondağı 20700 uquçınıñ 2800e – tatar balaları. Yäğni 14 protsent. Şularnıñ 61e ana telen fän sıyfatında öyränä. Şuşı 55-mäktäptä. Tağın 9 mäktäp fakul'tativ yäki tügäräklärgä 260 balanı cälep itkän. Bu isä barlıq tatar balalarınıñ 3 protsentı ğına. Läkin MONDIY öyränügä dä ällä ni ömetlär bağlap bulmıy.
Rayondağı 45 balalar baqçasınıñ nibarı 4eHдә genä ana telen iskä alalar. İñ yaxşısı – Nailä Säğireva citäkçelegendäge 232-nçe baqça, anda “Tamçılar” isemle sänğät tügäräge dä eşli.
Çığışınıñ soñında Ramis Safin 5 täqdim-teläk belderde. Ata-analar arasında tirän añlatu eşläre alıp baru. Här mäktäptä balalarnı ana telenä cälep itü planın tözü. Aprel'-may aylarında mäktäplärneñ plan-niätlären tikşerü öçen, rayon xakimiäte qaramağında operativ törkem buldıru. Bu rayonda da, Yaña şähärdäge kebek ük, ayırım etnomädäni komponentlı mäktäp açu. Ğämäldäge qanunnar nigezendä, mäktäplär ustavlarına etnomädäni belemne köyläwçe matdälär kertü.
Şähär meriäse wäkile İwan Mel'nikov häm rayon başlığı Sergey Pançenqo “qarşılıqlar bulmas” mäğnäsendäräk süzlär belän çığışlar yasadılar. Mäsgüdä xanım Xisametdinova üz ulınıñ şuşı mäktäptä ana telen tiränten üzläşterüe arqasında abruylı universitet tämamlawına şatlığın belderep, onıqlarına şundıy uq mömkinlek tudırunı taläp itte. 10-sıynıf uquçısı Danis Säetov ana telennän çitläşmäwdä yärdäm itkännärgä räxmät äytte häm Xäsän Tufannıñ ana telenä bağışlanğan şiğeren uqıdı.
Avtonomiäneñ elekke räise Azat Kurçakov İlbaşı Putinnıñ ana telen qısrıqlawnı “dur'” dip atawın iskä töşerde. Mäktäp direktorı Vera Mozjuxina isä, milli üzañğa uñay qaraş beldersä dä, ana telen uqıtunıñ qıyınlıqlar tudıruına da zarlandı. Uzğan yılda 1-sıynıfqa kilgän 22 - tatar, 14 – çuaş, 6 urıs balasın töp tögäl urtalay bülep, ike paral'lel' klass tuplawın iskä almıyça inde. Şulay uq 22 tatar balasın ayırım utırtsa, nindi problema buluı ixtimalın da açıqlamıyça…
Çığışlardan soñ balalar üz sälätlären kürsättelär. Çem qara küzle qızlardan torğan “Gölçäçäk” isemle cır törkeme başta “Ğoluboğlazaya Rossiä moya” dip suzdı. Soñnan şöker, “Tuğan yaq” digän tatar cırın da büläk ittelär. Ä tatar qolağına iñ yaqın şiğır - başqalabız Qazanğa, Qazan-Sember bergälegenä mädxiä belän Göliä Şäripova çıqtı.
Utırış barışında Ana tele uqıtuçısı Gölüsä Kärimovağa, 232-nçe baqça mödire Nailä Säğirevağa avtonomyaneñ räxmät xatları tapşırıldı. Rayon avtonomiäse räise, rayon başlığı urınbasarı Kotdus Möxämmätşinğa isä - anıñ 60 yıllıq yubilee uñayınnan federal' inspektor Aleksandr İgnatOviç isemennän.
Süz axırında şunı da östäp äytergä kiräkter. İrtäräk kilgän qunaqlar mäktäptä daimi eşläp kilüçe etnografik muzey belän dä tanıştılar. Anda çuaş, tatar, urıslarnıñ borınğı eş qoralları, kiem-salımnarı tuplanğan. Muzeynı, waqıtlıça ğına bulsa da, tınğısız can Rozaliä Matrosov äzerlägän 6 törle güzäl tatar milli kiemnäre dä bizägän ide.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
BMO İminlek Şurasında Ğiraq İdarä Şurası wäkilläre çığış yasap yaqlaw soradı
Ğiraq suğışınnan soñ BMO İminlek Şurasında berençe märtäbä Ğiraq xalqın wäkillek itüçe İdarä Şurası äğzaları çığış yasadı Sişämbe könne ütkän şuşı utırışta alar Ğiraq xalqın isemennän çığış yasawların belderde häm tiz arada demokratik räweştä saylanğab xökümät oyıştırırğa wäğdä birde. AQŞ häm BMO räsmiläre 25 wäkildän torğan Ğiraq İdarä Şurasına xalıqara yardäm kiräklege turında çığış yasadı.
Paçaçi Ğiraqta qabat berqayçan da qurqu häm ğädelsezlek bulmayaçaq disä dä, bügenge köndä ildä iminlek citmäwgä, tormış şartlarınıñ naçarayuına rizasızlıqnıñ arta baruın tanıdı. Xäzer İdarä Şurasına Ğiraqlılarnıñ yaqlawına ireşergä kiräk dide Paçaçi:
AUDİO: Bezneñ alda çınnan da bik zur çawaplılıqlar tora. İdarä Şurasınıñ cawaplılıqları bik nıq küp, qıyın häm törle. Bez Ğiraq xalqınıñ yaqlawına moxtac bulaçaqbız häm bez Ğiraq xalqına, alarnı bu tarixi çorda citäkläw öçen ışanıçlı häm layıqlı buluıbıznı kürsätergä tieşbez.
Paçaçi äytüençä, İdarä Şurası xäzerge küçeş çorı xakimiäten ozaqqa suzmıyça, tiz arada irekle häm ğädel saylawlar ütkärüne maqsat itä. Şura şulay uq 30 meñlek politsiä köçläre buldırıp alarnı eşkä öyrätergä, kimendä meñyarım mäktäp häm xastaxanälär açarğa, däwlät xezmätkärlärenä eş xaqların tülärgä häm demobilizatsiälängän 200 meñnän artıq soldatnı yañadan xärbi künegülär aşa ütkärergä cıyına.
Ğiraq İdarä Şurası waqıtlı räsmilär bilgeläp quyu, budget bilgeläw häm säyäsi täqdimnär yasaw wäkalätlärenä iä. Ämma şul uq waqıtta AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä anıñ qararlarına veto sala ala.
İdarä Şurası äğzaları jurnalistlarğa tizdän şuranıñ ministrlar, şul isäptän tışqı eşlär häm neft'' öçen cawaplı ministrlarnı bilgeläw eşenä kereşäçägen belderde.
İdarä Şurası äğzalarınnan berde Äxmät Çäläbi jurnalistlar aldında çığış yasap, xalıqara yaqlawğa moxtaclıq turında söyläde:
AUDİO: Bezgä şulay uq BMO tarafınnan, Yaqın Könçığıştağı däwlätlär tarafınnan häm birgäk tä kürşelärebez tarafınnan yaqlaw buluı bik möhim. Bez alarnıñ Ğiraqtağı xällärgä uñayraq qarawına moxtac.
BMO general'' sekretare Kofi Annan häm anıñ Ğiraqtağı wäkile Sergio Vieira de Mello Ğiraqnıñ suverenlığın tizräk torğızırğa çaqıra. Alar Ğiraqta AQŞ citäkçelegendäge waqıtlı koalitsion idaräneñ okkupatsiäne tämamlaw çorın tögäl bilgelärgä öndäde häm İdarä Şurasın konstitutsiä qabul itelü, demokratik saylawlar ütkärelü belän däwam itärgä tieşle möhim eşneñ berençe möhim adımı dip bäyäläde. Bu İdaräne tözügä Ğiraqtağı AQŞ administratorı Paul Bremer belän bergäläp öleş kertkän Vieiro de Mello İdarä Şurasın bügenge Ğiraqtağı iñ wäkalätle oyışma dip yaqlap çıqtı. BMO wäkile bu İdarä Şurası qararlarınıñ Ğiraqlılar qararı bularaq tanıluına ireşergä çaqırdı. Älegä Ğiraqtağı küp kenä sönni häm şiği din ähelläre bu Şuranı Amerikan idaräseneñ ber säyäsi qoralı ğına buluda ğäyepli.
Vieira de Mello keşe xoquqları, xoquqıy reformalar häm idl barğan säyäsi üzgäreşlär kebek ölkälärdä BMOnıñ tä''siren arttırunı täqdim itte. Bügenge şartlarda bu İdarä Şurasın tänqitläw bik çiñel, ämma xäzer alarğa bu kiräk tügel dip ul şurağa şik beldermäskä, yaqlaw belderergä çaqırdı. Ğiraq İdarä Şurasına yaqlaw kürsätergä BMOdağı AQŞ ilçese John Negroponte da öndäde.
Ğiraqta iminlek saqlaw mäs''älälärenä kilgändä, Negroponte tağın ber märtäbä xäzerge waqıtta bu eş belän şöğellänüçe koalitsiägä yardämgä BMOnıñ başqa äğzaların da çaqırdı. Germaniä belän Fransiä wäkilläre isä tağın ber märtäbä, Ğiraqnı tözekländerü eşlärendä BMOğa töp rol''ne birüçe yaña rezolütsiä buldırırğa täqdim itte.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Parijdä Äfğanstan cıyını
İran tışqı eşlär ministrı Manuçähr Mottaqi, cıyınga çaqırılgan bulsa da, ul bügenge cıyınga qatnaşmadı. Cıyınğa İran yagınnan räsmi wäkil cibärelmäwe xäbär itelä.
Fransiä prezidentı Nicolas Sarkozynen, İranga qarata yasagan soñgı belderüläre Tähran belän Parij arasındağı mönäsäbätlärne kiyerenkelekke salğan ide. İran Tährandağı Fransia ilçesen çaqırtıp, wazğiyatkä qarata tänqit belderde.
Parijdäge bügen başlanğan cıyınnıñ kön tärtebendä, Äfğanstandağı soñgı kiyerenkelek, terror häm narkotika belän köräş häm töbäk eçendä xezmättäşlek mäsäläläre bar.
Cıyınga, Äfğanstan belän kürşe bulğan illär belän ber rättän, Hindistan, BMO iminlek şurası äğzaları, BMO General sekretarı, Germania, Zur sigezlekkä citäkçelek itkän İtalia, Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana qatnaşa.


text:
Yarlılıqqa qarşı köräşkä Başqortstan pensionerları da quşıldı
Rusiä pensionerları firqäse 17 nçe avgustta “Yarlılıqqa qarşı marş” isemle çara başlağan ide. Ul 1 nçe oktäber – Ölkännär könenä tämamlandı. Çara qısasında il başlıqlarına tapşırılırğa tieşle taläplär öçen imza cıyıldı. Respublika buylap barlığı 51 meñnän artıq imza cıyılğan. Alar yaqın aralarda Mäskäwgä Rusiä pensionerları firqäse citäkçesenä cibäreläçäk. İl buyınça cıyılğan imzalar Rusiä Prezidentı, xökümät räise häm däwlät Duması başlıqlarına tapşırılaçaq.


text: Keniä häm Paqstan xäkemätläre ğíraq ğısyançılarınnan totıq itep alınğan watandaşların azat itüne qabat soradı. Urlawçılar öç keniäle belän bergä tağın 4 çit il keşesen quweyt şirkäte xezmätkärlären totıq itep aldı. Şirkätneñ Ğíraqtan kitüen taläp itä. İkençe ber baş kütärüçe törkem ike paqstanlını urladı. Ğíraqta Paqstan Quşma Ştatalar belän xezmättäşlektä bulğan öçen alarnı üterü belän yaní. İke iordanílı şulay uq totıq itep alınğan. Bağdatta totıq itep alınğan misır diplomatı düşämbe könne azat itelde.


text:
“Şağir mäxäbbäte” - tatar operası premyerası Qazanda 18-19 noyäberdä quyılaçaq
Sişämbe könne M Cälil isemendäge opera häm balet teatrında “Şağir mäxäbbäte” isemle tatar operasın komissiä äğzalarına kürsättelär. M. Cälil teatrı kollektivı çit ilgä gastrol'gä kitü säbäple, spektakl'neñ premyera köne 18 noyäbergä bilgelände.
Tatar operası turında süz çıqsa, bäxäs tua . Kiräkme bezgä opera , ällä yuqmı? Qayberläre ällä bezgä konsertlar, muzıkal' dramalar häm komediä spektakl'läre belän genä çiklänsäktä yararmı?- dilär.
Ä professional' kompozitorlar, şağirlär häm sänğät'kärlär bu janrnı üsterü östendä küp köç salalar.
Sişämbe könne Musa Cälil teatrı kollektivı, alda äytep kitelüençä, “Şağir mäxäbbäte” dip atalğan tatar operasın komissiä äğzalarına tapşırdı.
Bu tatar operasınıñ muzıkası, şağir Renat Xaris librettosına, kompozitor Rezeda Äxiärova tarafınnan yazılğan. Rezeda Äxiärovanıñ muzıkası, cırları törle cirlärdä yäşäwçe tatarlar tarafınnan da bik cılı qabul itelä.
Kompozitor Rezeda Axiärova Azatlıq radiosına Tuqay turındağı tatar operasınıñ niçek yazıluı turında menä närsä söyläde:
“ Opera ciñel yazıldı, ämma yaza başlaw protsessı ozağraqqa suzıldı. Çönki min böten xalıqqa añlayışlı muzıka yazarğa tırıştım . Şunıñ öçen opera telen, anıñ stilen saylaw minem öçen bik möhim ide , şunıñ öçen beraz waqıt kiräk buldı. Annan soñ opera bik ciñel yazıldı. Bu Tuqay turındağı şiğri libretto tekstı Renat Xarisov tarafınnan bik ğadi itep, matur häm obrazlı itep yazılğan ide. Anıñ belän bik küp eşlär eşlägän bar. Anıñ stile bik küñelgä yatışlı. Min anı başta üzem aşa ütkärdem. Geroylar dönyasına çumdım. Tuqaynıñ eçke dönyası, anıñ şiğriäte, anıñ nindi keşe buluı turında yazarğa tırıştıq . Anıñ Su anası, Şürälese, anı söygän yäş qızı Zäytünä, Tuqaynıñ dustı Fatix Ämirxan, şulay itep monda real' personajlar da, şağirneñ üze uylap tapqan personajları da bar ”, - dide ul. Operanıñ rejisserı Mixail Ponjavidze.Spektakl'neñ anıñ tarafınnan niçek säxnäläşterelüe turında Rezeda Äxiärova bolay dide:
“ Rejisser tarafınnan bik zur yañalıq kertelgän: teatrda nindi yaña , zamança texnologiälär bar , şularnı kertep säxnäläştergän. Komissiä äğzaları tarafınnan rejisserlıq mizgellären açıqlarğa digän täqdimnär buldı.. Aları inde teatr gastrol'dän qaytqaç, eşläp tämamlanır. Ä min ğomumän , ğomergä dä operağa yörmägän, ğadi xalıq kilüen bik telär idem” dide ul .
Operanıñ töp partiälären başqaruçıları: Tuqay partiäsen-Äxmät Ağadi häm yäş cırçı İlham Väliev. Äxmät Ağadi ul tamaşaçığa “Altın çäç” häm “Bogema” spektakl'läre aşa tanış artist. Ul S- Peterburnıñ Mariinski teatr solistı. Anıñ änise tatar buluı mäğlüm. Ä İlham Väliev tamaşaçığa Ufa opera teatrı solistı bularaq bilgele. Zäytünä rolen Venera Ğaniewa belän Liliä Ğöbäydullina başqaralar.
Musa Cälil teatrı kollektivı bügenge köndä gastrol'gä Gollandiägä kitä. Alar anda Motsartnıñ “Don Juan” operasın quyaçaqlar.
Ä “Şağir mäxäbbäte” operasın tamaşaçı M Cälil teatrında 18-19 noyäberdä tıñlıy alaçaq.
Mälikä Basıyr


text: Däwlät sekretarı C.Powell AQŞ Tönyaq Koreağa höcüm itergä bernindi niäte bulmawın Pxenyanğa belderergä cıyına dip äytte . Ul Davosta, Quşma Ştatları Tönyaq belän söyläşergä teli dide . Powell süzlärençä ,monıñ öçen Tönyaq Korea yöklämälären ütärgä, atom qoralları programmasın tämam beterergä tieş . Pxenyang Quşma Ştatları dialog başlatsın häm berberenä höcüm itmäü kileşüenä qul quysın dip sorıy. AQŞ räsmiläre kileşü qıyın mäsälä, anıñ öçen senatnıñ raslauı kiräk di. Powell,Quşma Ştatları berektäşläre häm töbäktäge başqa illär belän ike aradağı fiker ayırmalıqların diplomatie aşa çişergä teli dip äytte


text:
Fäwziä Bäyrämova: "Tatar bulu faydalımı?" WT
Çirattağı Tatarstan matbuğatı küzätüendä bez sezneñ iğtibarığızğa “Watanım Tatarstan” gäziteneñ 5 mart sanında basılğan yazuçı Fäwziä Bäyrämovanıñ “Tatar bulu faydalımı?” dip isemlängän mäqäläsen täqdim itäbez. Xäzer bu mäqälädän özeklär tıñlağız. Audio
Fäwziä Bäyrämova üzeneñ mäqäläsendä Başqortstanda başqort qäwemennän dä başqort milläten yasaw belän çiklänmädelär, alar anda yäşäwçe tatarlardan da başqort yasawnı däwlät däräcäsendä alıp bardılar”,- dip belderä. Ul tatardan tatar yasawda, anıñ milli üzañın üsterü buyınça burıçlarnı bolay dip bilgeli: “tarixi xäterne uyatu, xalıqta milli üzañ tärbiäläw, tatarlarğa asıl milli sıyfatlarıbızğa kire qaytırğa yärdäm itü bulırğa tieş”.: .Özeklärne xäbärçebez Al''bina Zäynulla uqıdı.
Tapşırunı äzerläde Mälikä Basıyr


text:
Qazanda Salix Säydäşevkä häykäl quydılar
Qazannıñ meñyıllığına äzerlek däwam itä. Bolaq yanında, yaña eşli başlayaçaq humanitar pedagogika universitetı qarşında sişämbe könne Salix Säydäşevkä häykäl urnaştırdılar. Küptännän kötelgän häykäl şulay itep nihayät buldırıldı. Anıñ tantanalı açılışı 12 avgustta kötelä.
3 avgustta Qazan yärminkäse binasında respublika mäğärif xezmätkärläreneñ yıllıq cıyılışları – inde ğädätkä äwerelgän avgust kiñäşmäse başlandı. İnde xäbär itkänebezçä, bu kiñäşmä bıyıl zurraq itep – törle Rusiä töbäklärennän, xätta çit ildän kilgän qunaqlar qatnaşlığında uza. Avgust kiñäşmäseneñ teması – Mäğärif yaña meñyıllıqta dip bilgelängän. Çärşämbe könne anda qatnaşuçılar törle seksiälärdä eş alıp bardı. Pänceşämbe könne avgust kiñäşmäseneñ plenar cıyılışı bulaçaq. Ul bıyıl Piramida uzar, dip kötelä.
Qazannıñ kardiologik üzägendä çärşämbe könne zamança cihazlandırılğan maxsus diagnostika kabinetı açıldı. Şul uq könne başqalada Siemens kompaniäsennän kilgän qunaqlar Tatarstan şirkätläre wäkilläre belän oçraşıp, xezmättäşlek turında söyläşte. Ä respublikanıñ awıl xucalığı xezmätkärläre isä uraq eşlärenä kereşte. Awıl xucalığı ministrlığı birgän mäğlümätlärgä qarağanda, bıyılğı uraq eşläre uzğan yıl belän çağıştırğanda sülpänräk bara, rayon xakimiätlärenä alarnı tizlätergä täqdim itelgän.
Gölnaz İlgizär


text:
AQŞ bügen BMO İminlek Şurasında Ğıraq turında rezolutsiä ölgese täğdim itte. .Şuşı ölgedä süz AQŞnıñ 30-nçe iyündä xakimiätne ğıraqlılarğa tapşıru häm Dönya Oyışmasınıñ Ğıraqtağı role turında bara. Prezident G.Bush 30-nçe iyüngä qädär Ğıraq säyäsäte turında yasayaçaq 6 çığışınıñ berençesen bügen Pennsylvaniada xärbi mäktäptä yasıy.
Quşma Ştatları düşämbedä İminlek Şurasında Ğıraq turında küptän kötelgän rezolutsiä proyektın täğdim itte. Bu rezolutsiä ölgesendä xakimiätne AQŞ häm Britan okupatsiä idaräsennän waqıtlı Ğıraq xökümätenä tapşıru, AQŞ tarafınnan citäklängän küp millätle xärbi köçlärneñ häm BMOnıñ role kebek mäsälälär tora. Äytep kitkän rezolutsiä ölgesendä tağı Ğıraqnıñ nefttän kergän tabışları , legal-xoquqi mäsälälär .tora Ämma debatlar üzägendä Ğıraq waqıtlı xökümäteneñ xakimiäte, çit il köçläre küpme waqıt Ğıraqta toraçağı kebek sorawlar torır dip kötelä. AQŞnıñ BMOdağı ilçeseneñ urınbasarı James Cunnigham şura äğzaları Ğıraqqa tulı suverenlek birü tarafında dip äytte comğa könne. AQŞ däwlät sekretarınıñ yardämçese Marc Grossman Ğıraq waqıtlı xökümäte çiklängän xakimiätkä genä iä bulırğa tieş dip äytkännän birle bu mäsälä kön qadağında tora . Ğıraq citäkçeläre Grosmman äytkännärenä qarşı çıqtılar, şunnan soñ däwlät sekretarı C.Powell suverenlek tulısınça qaytarılaçaq dip belderde. BMOnıñ Ğıraq öçen bilgelägän mäxsus wäkile Laxdar Brahimi , may azağına qädär waqıtlı xökümätne oyıştırıp beterü belän şögellänä. C.Powell waqıtlı xökümät çit il köçläreneñ çığıp kitüen sorasa alar kitäçäk, ämma alar sorarlar dip kötmim digän ide. Fransiä belän Germaniä yaña rezolutsiädä koalitsiä köçläreneñ Ğıraqtan çığıp kitü köne bilgelänergä tieş dip sorıy.AQŞ häm Britan diplomatları bu mäsälä ber yıldan soñ yañada küzdän kiçerelep qarar birelsen dip söyläsälär dä, rezolutsiä tekstında ğıraqlılar taläp itkän oçraqta çit il köçläre çığıp kitäçäk digän cömlä bulaçaq dip kötelä. AQŞ İminlek Şurasında rezolutsiä ölgesen taratıp debatlar başlanğannan soñ, kiçen (QAzan waqıtı belän äytkändä sişämbe irtän 4tä ) ilbaşı Pennsylvaniädä armiä kollejenda çığış yasıy . G.Bush üz popularlığın şulayuq AQŞ säyäsäten yaqlawnı kimetkän sonğı könnärdä Ğıraqta bulıp alğan waqıyğälärdän iqtibarnı başqa cirgä cälep itergä tırışaçaq. İlbaşı bu çığışı belän 100meñnnän artıq amerikan xärbiä Ğıraqta torsa da okupatsiä beterelä dip ğıraqlılarnı, amerikannnarnı häm dönyanı ışandırırğa tırışaçaq. Abu Ghraib törmäsendä totqınnarğa kürsätelgän möğämälä säbäpleqabınğan cäncal , köç qullanunıñ kimemäwe , Ğıraq idarä şurası citäkçeseneñ üterelüe şulayuq başqa waqıyğälär misal öçen AQŞnıñ küptänge dustı Ğıraqınıñ kiläçäktäge citäkçse dip qaralğan Axmäd Çalabinıñ yardämçeläreneñ qulğa alınuı turında qarar çığarıluı Ğıraqtağı eşläneñ Waşington telägäneçä şoma barmauın kürsätä. Citmäsä sonğı atnalarda G.Bushnı yaqlaw reitinğı nıq töşte. WP basması däwlät departamentı räsmiänä tayanıp prezident çığışları ütkängä tügel ä kiläçäkkä basım yasayaçaq dip yaza.
färidä xämit,praga


text:
Hindstan premyer-ministrı Manmohan Singh bügen Londonda Britaniä xökümäte başlığı Tony Blair belän bulğan oçraşu waqıtında, Hindstan Ğiraqqa ğaskär cibärmiäçäk, dip belderde.
"Ğiraqta bulıp yatqan xällärgä bezneñ üzebezneñ qaraşıbız bar häm bez üzebezneñ säyäsi qaraşlardan çığıp qarar qabul itergä tieş. Xäzerge waqıtta bez Ğiraqqa Hindstan ğaskärläre cibärmibez. Ämma bez Ğiraq keşelärenä östämä belem birä alabız" dip belderde Hindstan premyer-ministrı. Manmohan Singh, Ğiraqnı tözekländerü eşenä, şulay uq Ğiraqnıñ polisiä xezmätkärlären, humanitar ölkädä eşläwçelärne uqıtu kebek yardäm täqdim itte.


text:
Ufada bügen Ural-Altay: Ğasırlar aşa kiläçäkkä dip isemlängän Rusiä küläm fänni cıyın açıldı. Qazaxstannan alıp Rusiäneñ ural häm altay töbäklärennän cıyılğan ğalimnär konferensiädän soñ Başqortstannıñ istälekle urınnarın barıp küräçäk, bu atna azağında böten tatar-başqort dönyasında başlanğan sabantuylarında qatnaşaçaq.
Xökümätneñ Başqortstan telläre turındağı qanunnı tormışqa aşıru komissiäse üzeneñ çirattağı utırışında qanun ütäleşen tikşerde. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ atna kiç tapşıruında.
İrşat Teläümbät, Ufa


text:
Britaniä Rusiäneñ, Ğiraqtağı inspektorlarğa basım yasala digän ğäyepläwen kire qağa
Ğiraq säyäsäte häm andağı xalıqara inspektorlar eşe tiräsendäge bäxäslärgä üz öleşen Rusiä dä kertergä buldı. Tışqı eşlär ministrı İgor İvanov, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı inspektorlarına basım yasala, alardan suğış başlaw öçen berär sıltaw tabunı taläp itälär dip çıqtı. Britaniäneñ BMO-dağı daimi wäkile isä Mäskäwneñ şuşı ğäyepläwlären kire qaqtı, qoral inspektorları üz eşen tulısınça irekle räweştä alıp bara dip belderde.
Audio
Üzeneñ şuşı belderüwendä Rusiä tışqı eşlär ministrı, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı inspektorlarına basım yasawda şiklänelgän ayırım illärne telgä almadı. Elekke küzätülär Ğiraqta 1998-nçe yılda, amerikan häm britannarnıñ hawa höcümnäre aldınnan tögällängän ide, döresräge räsmi Bagdad alar belän xezmättäşlek itüdän baş tarttı häm inspektorlar asılda ildän quwıp çığarıldı. İvanov süzlärenä qarağanda, inspektorlarğa basım yasaw mäs’äläsen Mäskäw İminlek Şurası utırışında da kütärergä teli, çönki alarnıñ Ğiraqtağı küzätülärdän nindi mäğlümat birüwenä Şuranıñ yaqın könnärdä Bagdadqa qarata nindi säyäsät alıp baruwı bilgelänäçäk. Rusiä ministrı, Ğiraq mäs’äläsendä beryaqtan Fransiä, Rusiä häm Qıtay, ä ikençe yaqtan Amerika Quşma Ştatları häm Britaniä arasında barğan diplomatik köräştä yaña säxifäne, inspektorlar öçen tartqalaşu çorın açıp cibärde kebek. Anıñ belderüwenä cawap Britaniäneñ Berläşkän Millätlärdäge daimi wäkile Jeremy Greenstocktan kilde. Şul uq könne ul İvanov süzlären kire qağıp, inspektorlar üz eşen barı tik töp citäkçeläre Hans Blix qulı astında ğına alıp bara, ä ul isä üz hönären yaxşı belgän bäysez şäxes bularaq bilgele dip belderde.
Audio
Ägär dä sez alarnıñ urında alıp barğan eşenä qarasağız, alar Hans Blix häm Möxämmäd äl-Baradei quşqannı eşlilär, ä alar isä qararlarnı möstäqil qabul itä, çittän bernindi dä basım buluwın kürmim dip belderä İminlek Şurasındağı britan wäkile. Blixnıñ matbuğat wäkile Ewen Buchanan da, inspektorlar citäkçeseneñ Ğiraqtağı eşe mäs’äläsendä berniçä däwlät belän elemtädä toruwın, läkin berkemnän dä kürsätmälär almawın äytä.
Audio
Blix kiñäşlärne küp illärdän ala, läkin qoral inspeksiäläre yünäleşen bilgeläw tulısınça añardan ğına tora. Misal öçen bu atnada ğına ul britan wäkile Greenstock, amerikan wäkile Negroponte, germannar, fransuzlar, urıslar belän oçraştı, häm bu äle başlanğıç qına di Hans Blixnıñ matbuğat wäkile Buchanan. Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral inspektorları citäkçese elek tä üzeneñ ayırım däwlätlärneñ teläklären ütäw belän şöğellänmäwen belderep kilgän ide.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Başqortlar ni öçen Rusiägä quşıldı?
El'mira Gazizova. Matbuğatta, ictimaği oçraşularda tatar başqort urtaqlığı häm ayırımlığı tiräsendä bäxäslär çığıp tora. Ä inde soñğı waqıtta Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tulunı bäyräm itü fiker ayırımlıqların kürsätte. Çönki tatarlar häm Qazan Rusiägä üz teläkläre belän kermägännär, ä qan tügep qarşı torğannan soñ yallap alınğannar. Bu yulı alarnıñ fikerläre başqortlarnıqına täñgäl kilmi. Şulay da bergä yäşise, urtaq mäs’älälärne xäl itäse bar.
Uzğan atnada Qazanğa Başqort qorıltayı wäkilläre, ğalimnär, yazuçılar, jurnalistlar kilep, tatar qärdäşläre belän tügäräk östäl söyläşüe ütkärdelär. Söyläşüneñ teması häm säbäbe şul uq çeterekle waqiğa- başqortlarnıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tulu. Qunaqlar bäyräm şatlığın urtaqlaşırğa kilsälär dä, tatar ğalimnäre, cämäğät eşlekleläre belän açıqtan-açıq söyläşü, mömkin bulsa añlaşu niäten yäşermädelär.
Azatlıq radiosınıñ analitik äñgämäse Qazandağı Xalıqlar duslığı yortında tatar häm başqort zıyalıları arasında tügäräk östäl söyläşüe nigezendä äzerlände. Tapşırunı El'mira Gazizova alıp bara. Bu tügäräk östäldä qatnaştılar: Bötendönya başqortları qorıltayı räise Rumil Aznabaev, anıñ urınbasarı Qädim Aralbaev, Başqortstan Fännär akademiäse vitse-prezidentı Niaz Mäcitov, Däwlät cıyılışı qorıltayı deputatı Güzäl Sitdiqova, filologiä fännäre doktorı Ernest İşberdin häm tarix fännäre doktorı Bulat Aznabaev. Tatarstannan akademiklar İndus Tahirov, Mirfatıx Zäkiev, tarix fännäre doktorları Damir İsxaqov, Fäyzulxaq İslaev, filologiä fännäre doktorı Döriä Ramazanova, fol'klorçı Räşit Yagfarov, jurnalist häm cämäğät eşleklese Rimzil Wäli qatnaştılar. Tarixçı akademik Niaz Mäcitov mömkin qädär ixlas häm obyektiv bulırğa tırışıp, menä närsälär äytte.
Niaz Macitov. 1956-1957 yıllarda başqort ilendä İvan Groznıynıñ ilçeläre töbäklärdä yörep xalıqnı patşağa quşılırğa dimlilär, küplär rus patşasınıñ xakimiäten tanığannar. Mindä şundıy uy tua, yä başqortlar urıslarğa qarşı suğışırğa tieşlär, yä, bulmasa, alarğa quşılırğa qala. Qazan xanlığı cimerelgän, anıñ qarşılıq kürsätergä mömkinçelege yuq. Qarşılıq kürsätü bezneñ başqort xalqı öçen faciğä bulğandır dip uylıym. Şundıy awır çorda bezneñ ata-babalarıbız iñ aqıllı fikergä kilgännär. äydägez, digännärder, Räsäy däwlätçelegen tanıyk. Şul fikerne başqort şäcäräläre dä çağıldıra. Minemçä, Başqortstannıñ Rossiäğa barıp quşıluı ber yaqtan irekle bulğan, ikençe yaqtan başqa mömkinçelek bulmağannan barıp quşılğan. Mäcbüri räweştä barıp quşılğan digän fiker mine şatlandıra.
Alıp baruçı. Tügäräk östäldä qatnaşuçı akademik Niaz Mäcitov başqortlarnıñ Rusiägä üz teläkläre belän bulsa da mäcbüri räweştä quşıluların söylägänen ışanıp häm ğäcäplänep tıñladılar. ä inde quşılğan başqortlarğa nindi östenleklär birelüen küplär bolay da belä.
Niaz Mäcitov. Başqortlar, İvan Groznıyğa barıp, jalovannaya gramota aldılar. Anda başqortlarğa üz cire belän faydalanırğa, üz dinen yaqlarğa patşanıñ rizalığın alğannar.
Alıp baruçı. Üz teläkläre belän quşılıp östenleklär alğan başqort ırularınıñ Rusiä patşasına qarşı yözlärçä tapqır baş kütärüläre dä mäğlüm. Niaz Mäcitov bu xaqta bolay dide:
Niaz Mäcitov. Uncidençe ğasır ul başqortlarnıñ köräşüdä iñ xätär çor bulğan. Bu aktiv köräşüdä başqort xalqı ber üze genä yäşämägän, başqa xalıqlar belän kütärelgän. Batırşa – ul, ber yaqtan başqort xalıqnıñ milli geroe bulğan, ikençe yaqtan, ul mişär häm tatar xalıqlarnıñ urtaq milli geroe. Bigräk tä 17-19 ğasırlarda Räsäyneñ Volğa buylarınnan yözlägän meñ başqa xalıqlar üsep kilälär – tatarlar, marilar, udmurtlar, mordvalar, urıslar. Bügenge Başqortstannıñ xalıqları ul 17-19 ğasırlarda küçep kilgän xalıqlarnıñ onıqları. Başqortlar Räsäyneñ suğışlarında härwaqıt köçle suğışqannar.
Alıp baruçı. Äydägez äle, tarixçı İndus Tahirovtan şunı sorıyk. Unaltınçı ğasırda bulğan xällär artta qalğan, ä bügenge tormışta tatarlar häm başqortlar ike respublika ayırım yäki qapma-qarşı yuldan bara alalarmı?
İndus Tahirov. İrekle digän süz şul uq waqıtta mäcbüri digän süz. Bügen bigräktä ike xalıq arasına kirtälär salu, qarşılıqlar tudıru alıp barıla. Tatarstan belän Rossiä arasında tözelgän şartnamä bar ide. Anıñ yañartılğan variantı barlıqqa kilde. İke-öç yıl buyı söyläşülär alıp barıldı, kileşüneñ qayber mätdaläre üzgärtelde. Rossiä prezidentı anı xupladı, häm bu proyekt Däwlät Duması arqılı ütte. Ä Federatsiä Sovetı anı ütkärmäde. Proyektnı Dumada tikşergän waqıtta Başqortstan deputatları Tatarstan belän Federal' üzäk kileşüen yaqlamadı. Qayberäwlär Duma utırışınnan çığıp kittelär. Şulay itep Dumanıñ kommunistlar fraksiäse, Jirinovskiyçılar, Başqortstan wäkilläre häm federatsiä sovetı bezneñ şartnamägä qarşı buldılar. Ni öçen şulay ikänlegen añlawı qıyın. Monı kemder oyıştırğan. Bezneñ ike xalıq arasına başqalar kerergä tieş tügel. Bez böten mäs’älälärne üzebez xäl itergä tieşbez.
Mirfatıx Zäkiev. Başqortlarnıñ monda kilüe bezneñ öçen dä bäyräm. Mondıy oçraşular bik siräk bulıp tora. Başqort xalıqnıñ Rossiäğa teläp quşıluı bilgele ike mömkinlekneñ bersen faydalanu digän süz. Alar başta Qazannı saqlaw öçen başqalar belän bergä bik nıq köräştelär. Läkin üzlärneñ kiläçägen uylap, menä niçek monnan çığarğa, çınlap ta, ul çordağı xalıq aqıllı fikergä kilgän, yañadan üsär öçen, nişlärgä kiräk? Quşılu alar öçen berdänber ömetle yul bulğandır.
Tarix fännäre doktorı Bulat Aznabaev ta tarixi konsepsiälärne iskä alsa, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov başqortlarnıñ Qazannı yaqlawçılarğa uqlar, söñgelär, ğäskärilär belän yärdäm itüen iskä aldı. Ä bügenge çorda Başqortstandağı tatarlarnıñ ixtıäcların qänäğätländermägän oçraqta bu respublikanıñ xäle ömetsez buluın äytte. Akademik Niaz Mäcitov üzeneñ küñel türendäge qänäğätsezlegen dä yäşermäde.
Niaz Macitov. Tatarstanda Ufa gubernasın beterü turında kitaplar çığarıldı. Şundıy kitaplarda, broşyuralarda Başqortstannıñ konstitutsiäsenä, prezidentına, milli säyäsätenä, başqort xalqına şul tikle negativ fikerlär tuplanğan. Bu Tatarstan fännär akademiäseneñ säyäsäteme?
Damir İsxaqov. Bu kitaplarnıñ avtorları - sezneñ respublika keşeläre. Şuña kürä anda yazğan problemalar - sezneñ eçke problemalar. Bez alarnı çığarırğa yärdäm ittek. Demokratik şartlarında här kitap çığarıla ala häm sez monıñ belän diskussiägä dä kerä alasız. Ä inde Başqortstan intelligentsiä yağınnan bez tatarlarğa qarata bik naçar, qara fikerlär dä işetkänebez bar.
Alıp baruçı. Filologiä fännäre doktorı Döriä Ramazanova Başqortstan tatarlarınıñ tel üzençäleklären ozaq yıllar däwamında öyränä.
Döriä Ramazanova. Min Başqortstanda taralğan tatar awıllarnıñ söyläşülären öyränäm. Alar barısı da saf tatar telendä söyläşälär häm alarnıñ etnografiäse dä tatar. Çınnan da, Başqortstanda tatar söyläşüläre taralğan, tatarlar bik küp yäşi. Tatarlarğa tuğan itep başqort telen kertü bik matur taesir qaldırmıy.
Alıp baruçı. Başqortstan däwlät cıyılışı qorıltayı Güzäl xanım Sitdiqova bolay dide.
Güzäl Sitdiqova. Milli mäs’älälärgä kilgän waqıtta bügen respublikada nindider problemalar uylap çığaru çın barlıqqa turı kilmi, barı tik ”otşçepenetslar” süze genä. Minemçä, respublikada tatarlar öçen bik zur eşlär eşlänä häm tatar xalıqnıñ kiläçäge bezneñ respublikada bik matur. Çönki alarnıñ ixtıäcların qanägätländerü öçen böten şartlar tudırıla.
Alıp baruçı. Bötendönya başqort qorıltayı citäkçese Rumil Aznabaev Başqortstan tatarları mäs’äläsen üz qaraşın belderde.
Rumil Aznabaev. Berkem dä Başqortstanda tatarlar «östenä menep” barmıy. Bez qatnaşıp betkänbez. Mäsälän, awılda – başqort uramı, tatar uramı bar. Bez bit dawlaşıp yörmibez, nişläp başqort mäktäpläre yuq, nişläp başqort ğacizläre yuq dip. Ä bezgä şundıy pretenziälär äytelä.
Alıp baruçı. Bu söyläşüdä Başqortstan qunaqları üzläreneñ küñelendä cıyılğan xislärne häm Rusiägä quşılu tarixın niçek qabul itülären belderdelär. Jurnalist häm cämäğät eşleklese Rimzil Wälineñ añlatuı qunaqlarnıñ qaraşınnan beraz ayırıla.
Rimzil Wäli. Yubiley yılında başqort qärdäşlärebezneñ Qazanğa kilüe tabiği häm tirän mäğnäle waqiğa. Çönki 450 yıl elek başqort ıruları Rusiägä quşılır öçen Qazanğa kilgännär häm patşanıñ biredäge wäkilennän üz cirlärendä elekkeçä yäşärgä röxsät käğäze- yarlıq alğannar. Şulay itep başqortlarnıñ urıs däwlätenä quşıluı Qazanda bulğan. Bu tarixi häm istälekle waqiğanı da onıtırğa yaramıy. Bälki yadkärlär yäisä muzey tuplaw turında uylarğa kiräkter.
450 yıl elek quşılunıñ ni qädär aqıllı ğämäl buluı, başqort dairäläreneñ şunıñ belän ğorurlanuına qarşı kilep bulıy. Şul uq waqıtta tatarlar, qazanlılar Yawız İvanğa buysınmıyça, soñğı tamçı qanğa qädär qarşı torğannar häm alarnıñ warisları monıñ belän ğorurlanalar. äye, alar babalarınıñ üz teläkläre belän quşılmawları zur ğorurlıq dip sanıy. Här xalıqnıñ üz xisläre, üz qiblası. Xäzerge dönyadağı häm Rusiädäge qanunnar xalıqlarnı başqa däwlätkä üz teläkläre belän quşılğanğa, yäki yallap alınğan, ciñelgän xalıqlarğa bülmi. Şuña kürä tarixqa, xalıqlar statusına mönäsäbät ayıq bulırğa tieş.
Yegerme berençe ğasırda başqa şartlar, ör-yaña wäzğıät. Bar xalıqlar da tigez xoquqlı. Bügenge şartlarda tatarlar häm başqortlar kübräk xezmättäşlek itäme soñ? Bötendönya tatar häm başqort oyışmaları arasında kileşü tözelgängä sigez-tuğız yıl, ämma alar oçraşmıy. Tatarstan häm Başqortstan arasında kileşü 1997 yılda tözegän ide, läkin yañası yuq, iskese dä ozaytılmağan. Radio, televidenie tapşıruları ike respublikada tigez taralırğa tieş ide. Xäzergä “Yaña ğasır” kanalı Başqortstanğa tälinkäsez ütep kerälmi. Küplär matbuğattağı ğäybätlärgä, maxsus polittexnolog propagandasına ışana. Säyäsi uyınnar, milek bülü, saylaw texnologiäläre yärdämendä mänfägat'lär arqasında tatar häm başqort arasın kierenke xäldä totarğa tırışuçılar bar. Başqortlarnıñ Rusiägä quşıluğa 450 yıl ütkärü üze dä şundıy uq propagandistik çara bulsa da, tatar häm başqort milli zıyalılarnıñ üzara oçraşıp açıqtan-açıq söyläşüläre bik tansıq närsä. Başqortstan tatarlarınıñ problemaların maxsus küpertüçene min belmim. Çönki bu mäs'älär tormışta bar. ägär dä tatarlarnıñ xoquqları bozılsa, alarnıñ iğtiäcların ütälüe Rusiä qanunnarına täñgäl kilmäsä, bu mäs’äläne häm taläplärne açıqtan-açıq quyu tabiği. Monıñ öçen üpkälärgä kiräkmi, bu tatar-başqort mäsäläre tügel, ä xakimiät orğannarınıñ tatarlarğa iğtibarın häm ğädellegen bilgeläwçe mäs'älä.
Alıp baruçı. Söyläşü axırında cämäğät eşleklese häm ğalim Räşit Yagfarov ike respublika arasında mönäsäbätlärne caylaw öçen üz täqdimen kertte.
Räşit Yagfarov. Başqortstan belän Tatarstan arasında xezmättäşlek turında kiñäşep torır öçen ğalimnär, törle oyışma wäkilläre konsul'tativ sovet buldırırğa ide. Bälki mäğärif, tel, tarix, mädäniät mäs’äläläre buyınça berniçä eşçe törkem yäki şura oyıştırırğa kiräkter.
Rimzil Wäli. Monı eşläsäk bik äybät bulır ide. Kiñäşle eş- tarqalmas, dilär bit. Ä tatar belän başqortqa tarqalırğa yaramıy.


text:
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat bügen İzrail'gä süz höcümen yañartıp Holokostnı uydırma dip atadı. Äxmädinicat xätta Holokost çınlıqta bulğan bulsa da İzrail' Yaqın Könçığıştan küçerelergä tieş dide.
"Ägär sez şundıy cinayät qılğansız ikän, üz ciregezneñ ber kisägen, Yewropanıñ, Quşma Ştatlarnıñ, Kanadanıñ yäki Alyaskanıñ ber öleşen üz däwlätlären tözü öçen Yähüdlärgä birü yaxşı bulır" dide Äxmädinicat.
Äxmädinicatnıñ İrannıñ könyaq-könçığışındağı Sistan-Baluçestan wilayätendä meñnärçä keşe aldında yasağan çığışı Xäbär yañalıqlar çeltärendä turı efirda kürsätelde. İzrail', Germaniä häm Yewropa Berlege häm Quşma Ştatlar Äxmädinicatnıñ bu belderüen ğäyepläp çıqtı. Elegräk Äxmädinicatnıñ İzrail'ne xaritadan sörtep taşlarğa çaqıruların BMO häm başqa küp kenä illärneñ citäkçeläre dä xökem itkän ide. Yewropada İkençe Dönya suğışı çorında Natsilar alıp barğan Holokost näticäsendä 6 millionlap yähüd hälak bulğan.


text: Bügen İstanbulda NATOnıñ 2 könlek sammitı açıldı. Alyans citäkçeläre Ğiraqnıñ iminlek köçlären öyrütädä yärdäm itergä kileşte. Ämmä bu eşneñ qayda başqarılası - Ğiraqnıñ üzendäme, çittäme – älegä xäl itelmäde. NATO räsmiläre şulay uq, Ğiraqta, Polşa citäkçelege astındağı küp-millätle köçlärgä yärdäm wäğdä itte. Oyışmanıñ belderüendä äytelgänçä, NATO Ğiraq xökümäteneñ başqa märäcäğätlären dä tikşerergä äzer. Alyans citäkçeläre şulay uq, Sintäber ayında ütäse saylawlar aldınnan, Äfğanstanda tınıçlıq saqlaw köçlären arttırırğa, xäzerge 6-meñ-yarımnan 10 meñgä citkerergä qarar itte. Bu köçlär ilneñ tönyağındağı 4 şähärdä urnaşaçaq.


text:
Tağın öç töbäk bäysezlek sorıy
Üzbilgelängän Abxaziä, Könyaq Osetiä häm Dnestr buyı respublikası prezidentları Rusiäne bu töbäkläreneñ bäysezlegen tanırğa soradı. Rusiä duması şuşı mäsälägä bağışlanğan tıñlawlar ütkärde.
Elekke sovet töbäkläre Abxaziä belän Könyaq Osetiä Gruziädän çığuı turında Sovetlar berlege cimerelgäç, 90-nçı yıllar başında beldergän ide. İkesendä dä bu uñaydan qorallı nizağlar buldı. Dnestr buyı respublikası da Moldovadan bäysezlegen küptän däğwalıy.
Bu yaña talpınunıñ säbäbe – älbättä, Kosovo. Uzğan ayda Kosovo Serbiädän bäysezlegen iğlan itep, küp kenä illär anı tanığannan soñ, bu elekke sovet töbäklärenä dä etärgeç buldı.
Abxaziä, Könyaq Osetiä häm Dnestr buyı citäkçeläre – Sergey Bagapş, Eduard Kokoytı häm İgor Smirnov – çärşämbedä Mäskäwdä ütkän oçraşudan soñ urtaq belderü qabul itep, Rusiädän üz töbäkläreneñ bäysezlegen tanırğa ütende.
Kemder inde tanıy
Rusiäneñ küp kenä säyäsätçeläre alarnıñ bu omtılışın açıqtan-açıq xuplıy.
"Abxaziä dä, Könyaq Osetiä dä, Dnestr buyı da – alar inde tanılğan. - di Duma räise urınbasarı Sergey Baburin. - Bu respublikalar prezidentları, şulay uq Gruziä, Ukraina, Moldova prezidentları häm dä Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması wäkilläre, tigez taraflar, bularaq imzalağan xalıqara dokumentlar bar. Bu inde alarnıñ tanıluın añlata".
Pänceşämbedä Rusiä Dumasında şuşı mäsälägä bağışlanğan tıñlawlar ütte. Anda 3 respublikanıñ parlament räisläre qatnaştı. Töbäklärneñ Rusiägä möräcäğäte açıq utırışta yañğıratıldı. Mäsäläne tikşerü isä yabıq işeklär artında ütte.
Kemder nıq qarşı
Mäskäw bu töbäklärneñ bäysezlegen tanısa, bu Gruziä häm Moldovanıñ açuın çığaraçaq.
Bügen Tiflista berniçä distä keşe Rusiä ilçelege qarşında Dumada ütkän tıñlawlarğa qarşlıq belderde.
Gruziä tışqı eşlär ministrı David Bakradze, Rusiä deputatlarınıñ bu adımnı yasamasqa aqılı citer, digän ömet belderde.
Üz waqıtında Mäskäw ägär Könbatış Kosovonıñ bäysezlegen tanısa, bu başqa separatist töbäklär öçen dä etärgeç bulaçaq dip kisätkän ide.
Şuşı atnada Rusiäneñ NATOdağı yaña wäkile Dmitriy Rogozin, ägär NATO Gruziäne äzğa itü yünäleşendä adımnar yasasa, Abxaziä häm Könyaq Osetiä Gruziädän çığaçaq dip belderde.
Tanu mantıyqqa qarşı
Şulay da, qayber küzätüçelär, Çeçnä kebek qaynar töbäge bulğan Rusiä, Abxaziä belän Könyaq Osetiäne tanırğa aşıqmas dip sanıy.
"Minemçä, älegä eş Abxaziä häm Könyaq Osetiäne tanuğa barıp citmäs. - di Mixail Aleksandrov, Rusiäneñ BDB institutında Kavkaz belgeçe. - Kosovonıñ bäysezlegenä qarşı çığıp, berük waqıtta Abxaziä häm Könyaq Osetiäne tanu mantıyqqa qarşı kiler ide. Bu bezneñ diplomatiäne yuqqa çığaraçaq".
Ul arada, Mäskäwneñ şuşı bilgesez säyäsäte separatist töbäkläreneñ çığırın çığara başlıy sıman.
Dnestr buyı citäkçese İgor Smirnov Kommersant gäziteneñ bügenge sanında bu 3 töbäkkä bäysezlek alırğa yärdäm itmägän öçen Rusiäne batırlığı citmäwdä ğayeplägän.


text:
Freedom House: bay illär demokratiäne qısa
Rusiä, Qazaqstan häm Äzärbaycan xakimiätläre baylıqlarınnan faydalanıp köçne üz qullarına tuplıy. Bu şartlarda mäxkämälär häm mäğlümat çaraları köçsezlänä.
FH xisabında, Rusiä neft häm gazdan faydanı ni qadär kübräk kürgän sayın, ildä demokratiä şul qadär qısıla bara, dielgän. Kreml alıp barğan säyäsätkä "avtoritar kapitalizm" iseme birelgän.
İldä däwlät, sänäğat başlıqları häm iminlek köçlärennän torğan "Timer Öçpoçmaq" tözelgän. Bu "öçpoçmaq" böten säyäsi prosesslarnı, säyäsi köndäşlärne häm mäğlümat çaraların üz kontrolendä tota.
Däwlät häm däwlät qaramağında bulğan şirkätlär yardämendä Vladimir Putin prezident wazifasınnan kitep tä xakimiätne üz qulında saqlap qala aldı. Ämma böten köçneñ ber qulda tuplanuı tärräqiätne nigezle häm däwamlı itä almıy, şuña kürä ber qaraşqa totrıqlı dip kürengän cämğiätneñ nigeze totrıqsız bulırğa mömkin, dielgän xisapta.
Avtoritar xakimiät Rusiäneñ tışqı säyäsätenä dä yoğıntı yasıy. Soñğı küreneşlärneñ berse – Abxaziä belän aralarnı yaqınaytu yulı belän Gruziägä basım yasaw, Yevropa Berlege bulğan Estoniägä internet höcümnäre oyıştıru, dielgän xisapta.
Töbäktäge qayber illär Rusiädän sabaq ala
Şundıy uq xällär Qazaqstan häm Äzärbaycanda küzätelä, dide oyışma belgeçe Christopher Walker.
"Töbäkneñ yağulıqqa iñ bay öç ile açıq cämğiät häm ütäkürenmäle säyäsät ölkälärendä iñ tübän bäyä aldı."
Yağulıq baylığı – demokratiäne qısu säbäbe tügel, ul anı qısu çarası, di belgeçlär. Borçılu uyatqanı şul – mondıy illär berläşä, könbatışqa qarşı ayırım ber köçkä äylänä. Soñğı misallarnıñ berse – Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasına yala yağu häm höcümnär. Uzğan yıl avtoritar citäkçelär oyışmanıñ kiläse räise itep Qazaqstannı saylawğa ireşte. Şulay itep soñğı 20 yılda berençe tapqır Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasında demokratik bulmağan ber il räislek itäçäk.
Freedom House oyışması bu xisabında şulay uq elek bulğan ömetlärneñ aqlanmağanın tanırğa mäcbür buldı.
"Bıyılğı açışlarnıñ berse şul buldı – elegeräk bez ozın möddätle demokratiä tözeler dip kötkän häm ömetle kürengän illär xäzer soraw astında qaldı," dide oyışma belgeçe Walker.
Freedom House oyışmasınıñ tulı xisabı sişämbe könne dönya kürä.


text:
BMO: Klimat mäsäläsendä urtaq fikergä kilep bulamı?
Berläşkän millätlär sekretarı General Ban Ki Moon bügen, 80läp ilneñ başlıqları häm 154 ildäñ törle räsmiläreneñ qatnaşqan klimat üzgärüe cıyılışın citäkli. Sammitkä qatnaşqan räsmilär arasında, dönya illäre başlıqların - global cılınuğa qarşı köräşgä çaqırğan, Amerikanıñ California ştatı başlığı Arnold Schwazenegger da bar. Cıyılışnıñ maqsatı dekabr ayında İndonäziada 2012nçı yılğaça Kyoto kileşüen ğamälgä aşıru xaqında bulaçaq konferans aldınnañ, başta illär arasında urtaq fikergä kilü.
Cıyılıştañ ber kön alda, yasağan matbuğat oçraşuında Ban, global cılınu häm qutuplarnıñ erüe mäsäläsenä basım yasap, ägär dä çaralar kürelmäsä, global cılununı tuqtatıp bulmayaçaq dide.
“Bu konferansiä, barıbıznı da borçığan bu mäsälägä qarşı köräşkä çıñ küñeldäñ birelep eşlär öçen dönya citäkçelären bergä cıyu maqsatında ğayri-räsmi ber cıyılış. Bigräktä diñgez sularınıñ artuı küp keşeneñ tormış şartlarıñ qurqınıç astına salaçaq.”
Tufan-dawıllar, su basular, qorılıqlar kebek naçar hawa şartları inde qayber xalıqnıñ tormışına täser itä başladı. Monıñ näticäsendä kiläçäktä, BMO aldında, su basqan yäisä çülgä äylängän cirlärdäñ qaçqan yortsız keşelär - “Ekologiä Möxäcerläre” problemı basaçaq.
Ban, klimat üzgärüe mäsäläse belän köräştä, säyäsi yaqtañ iğtibarnı arttırunu sorıy.
1997nçı yılda global cılınuğa qarşı bulğan Kyoto kileşündä kümer gazı taratunı kimetü öçen 37 sänäğati däwlät teläktäşlek beldergän ide. Läkin 2001nçe yılda, dönyada iñ küp kümer gazı çığarğan il Amerika, bu qararnı realistik bulmawın häm monıñ Amerika iqtisadına yoğıntı yasayaçağın belderep, bu teläktäşlegennäñ baş tartt. AQŞ citäkçelege, bu kileşügä alternatif bularaq isä, küpkä az çiklänelgän Kyoto kileşüen taqdim itte.
Klimat Üzgärüenä qarşı bulaçaq härber ozın möddätle teläktäşlek, Amerika bulmayınça, bu plannı ğamälgä aşırunıñ ällä ni faydası bulmayaçaq digän qaraş üsä başladı.
BMO xisabına kürä, urtaça cılılıq yaqınça 2 däräcägä artaçaq häm 21nçe ğasırnıñ axırına qadär, 40 gradusqa citäçäk. Qotıplarnıñ erüenä kiteräçäk bu cılılıq isä diñgez suınıñ däräcäsen 70-100 santimetrgä arttıçaq.
BMOnıñ Xökümätlär arası Klimat üzgärüe mäsäläse räsmie, Rajendra Pachauri, böten illärne kümer gazın kimetergä künderäçäk yaña yul xaqında uylanırğa keräk dip belderä.
Paçuri, böten illär bu çikläwgä teläktäşlek beldergän çağında, anı ğamälgä aşıru ällä ni awır bulmıyaçaq di.
2004nçe yılda çığarılğan BMO xisabında kilimat üzgärüe näticäsendä qazanğannar da, yuğaltuçılar da bulaçaq. Hawanıñ cılınuı belän qaysı ber illär awıl xucalığınıñ bäräkätennäñ faydala alır. Läkin ğomum alğanda, xisapta belderelgänçä yarlı illär bu näticädäñ, bay illärgä qarağanda küpkä zarar küräçäk.
Qaysı ber tänqitçelär, kümer gazıñ kimitüneñ bergenä yulı, kümer häm yağulıq maylarına, tabiğatkä azraq ziyanlı alternatiflär tabırğa keräk dip äytä.
Läkin, BMOnıñ Klimat Üzgärüe mäsäläse buyınça ikençe ber räsmie, Yvo De Boer isä mondıy fikerne realistik tapmiy:
"Klimat Üzgärüenä qarşı köräşü, kümer yäisä yağulıqqa qarşı köräş tügel. Qıtay häm Hindistan misalına qarasañ, anda kümer bik uñay tabıla häm yış qullanıla. Ägärdä alarnıñ iqtisadı üsüşeñ küz aldında totqsaq, kümerdäñ faydaluları küpkä näticäliräk."
Monda küreläçäk töp çara isä, kümer häm yağulıqnı tirä möxetkä ziyan birmiçä näticäleräk qullanu.


text:
Mäğlüm buluınça, Başqortstan mäglümat çaralarında daimi räweştä başqort xalqınıñ dönya siwilizäsiäsendä totqan urını, tarixi-mädäni mirası turında başqort ğälimnäreneñ, yazuçılarınıñ häm, ğomumän, üz xalqınıñ ütkäne öçen ixlas küñeldän yanıp-köyep yörüçelärneñ uy-fikerläre yañğıratılıp tora. “Azatlıq” radiosı tıñlawçılarına başqort tarixçısı Salawat Ğallämovnıñ legendar ariylarnıñ çınbarlıqta başqort buluları, bügenge kördlärneñ häm başqortlarnıñ ber näseldän çıqqanlıqları, “Ural batır” eposınıñ şumerlarnıñ Gilgämeş turındağı eposlarınnan da borınğıraq buluı, ingliz tele belän başqort teleneñ tarixi berlege häm başqa bik küp şunıñ işe fänni açışları yaxşı tanıştır dip uylıym. “Azatlıq” tıñlawçıları ğına tügel, älbättä. Çönki Salawat Ğallämov üzeneñ açışları turında Başqortstannıñ televideniese, gäzitläre aşa kiñküläm cämägätçelekkä daimi räweştä söyläp tora. Başqortlarnıñ bik borınğı häm dönya siwilizäsiäsenä nigez saluçı xalıq ikänlege turında başqa başqort zıyalıları da söyli, älbättä. Alay ğına da tügel, Başqortstan Mäğärif ministrlığı tarafınnan “urta mäktäp uquçılarına häm, ğomumän, Başqortstan tarixı belän qızıqsınuçılarğa” täkdim itelgän “Ural häm Başqortstan bik borınğı zamannardan alıp 1917 yıl azağına xätle” digän däreslektä : “Bezneñ erağa qädär ikençe meñyıllıqnıñ ikençe çirege – Başqortlar İdeldän alıp İrtışqa qädär Arqaim, Sıntaş, Tanalıq kebek 70 qala tözegännär”, - dip raslawğa barıp citelä.
Başqortlarnıñ dönya siwilizäsiäsendä äydäwçe rol uynağan xalıq ikänlegen isbatlawğa xäzer inde başqort arxitektorları da cälep itelä başladı. Başqortstan televidenieseneñ “Arqaim” dip isemlängän zıyalılar klubı üzeneñ 9 häm 15 üktyabrdäge utırışların başqort arxitekturasınıñ dönyada totqan urının häm anıñ üzençäleklären tikşerügä bağışladı. Tapşırunı alıp baruçılarnıñ berse Azamat Yuldaşbayıv söyläşügä yünäleş birep şulay dip belderde: “Bez bügen tanırğa tieşbez: arxitektura ägär dä qaydadır barlıqqa kilgän disälär – ul antik däwerdä, antik dönyada tügel, Rimda, İtaliäda, ä bezneñ başqort cirendä barlıqqa kilgän täwge arxitektura. Şul uq Tägärmäç-qalabız isbatlap tora bit!”. Tapşıruda qatnaşuçı ber genä keşe dä mondıy sensasion häm inqilabi tezisnı kire qaqmadı. Fäqät arxitektor Rudol Awsaxov qına borınğı Misır, Wawilon arxitekturalarınıñ başqortlarnıqınnan irtäräk barlıqqa kilüen tanırğa çaqırdı. Tanıdılar buğay, çönki beräw dä moña qarşı çıqmadı.
Tapşıru barışında, niçek itep bügenge şähär tözeleşenä başqort arxitekturası tösmere birergä, digän sorawğa da cawap ezlände. Şunısı qızıq – fikerläşü mondıy yassılıqqa küçkäç, borınğı başqort şähärläre arxitekturası töşençäsen başqortlarnıñ küçmä xalıq çorı mirası bulğan tirmä obrazı kümep kitte. Arxitektor Dinar Xälitov, xätta, şähär fatıyrlarınıñ eçke yağın koridorlarğa, bülmälärgä, sanuzellarğa bülmiçä genä, başqort tirmäläre räweşendä tözüne mömkin dip belderde. Awsaxov äfände fatıyrlarnıñ eçen bülgäläp tormaw belän kileşsä dä, şähär yortların tirmä räweşendä tözügä qarşı çıqtı. “Tirmälärne bit un qatlı itep eşläp bulmıy”, - dide ul. Monıñ belän dä kileştelär sıman.
Menä şundıy räweştä, şundıy däräcädä ütä dä canlı ütte bu tapşıru. Tapşıru ütte – soraw qaldı: ni öçen, nindi maqsatlarda däwlät radiosı, televideniese, gäzitläre fänni yaqtan şaqtıy şikle bulğan, ämma ayırım ber xalıqta milli min-minlek, täkäbberlek tärbiäli torğan eş belän mataşa? Küpmillätle respublikada andıy uyınnar oyıştıru - ayırım ber xalıqnıñ başqalardan östenlegen nigezläw häm iglan itü öçen faydalanılmayaçaqmı? Ber närsä şulay da açıq – keşelek tarixı monıñ işe ğämällärneñ ni belän betkänen bik yaxşı belä.
Kärim Yauşev, Başqortstan


text:
Qazan soñğı könnärdä uzğan yılnıñ közendäge äflisun tösle Kievnı xäterlätä. Oranjevaya revolyutsiäneñ mäğnäse genä başqa. Poçmaq sayın, uram sayın äflisun tösle kiemdäge keşelärneñ şundıy uq qızğılt sarı töstäge texnikalar, avtomobil'lär tiräsendä qaynaşuı Qazannıñ 1000-yıllığına sanawlı könnär qaluın añlata. Nihayät, cimerek şähär uramnarın tözekländerergä 2.5 milliard täñkä aqça birelgäç, 30лaп uramda beryulı asfal't sala başladılar. Bu qädär K-700 markalı qızğılt sarı traktorlarnıñ, katoklarnıñ, ekskavatorlarnıñ, şulay uq äflisun tösendäge kamAZlarnıñ beryulı Qazan uramnarına çığuın ğömerdä kürgän yuq. Bu şunı añlata. Qazan xakimiäte yullarnı tözergä respublika aqça birmi dip ränci, ä Tatarstannıñ yul tözü ministrlığı şähärara yullardağı mäşäqätlärne taşlap, Qazanğa küçerelde. 1945 yılda Berlinnı alunı xäterlätä bu asfal't höcüme. Üzäk uramnarda asfal'tnı ikeşär, öçär, dürtär tapqır ällä nindi çeltärlär, sumalalar qatnaştırıp cäyälär. Häm imeşter avgustqa qädär iñ zatlı uramnarğa maşinalarnı kertmäskä tieşlär. Çönki asfal't watılırğa, cimerelergä mömkin. Ä bolay, saqlap totqanda häm maşinalarnı ipläp kenä çığarğanda bu tözek yullar 5 yılğa citärgä tieş ikän. Döres, asfal't häm texnika qulları citmägän uramnar, tıqrıqlar xätsez genä. Näq 3 aydan soñ avgust axırında tözelmägän küper, 5-6 metro stansiäse, xalıqara däräcädäge at çabışı stadionı, Milli universitet binası, yaña Boz sarayınıñ diwarları ayaqqa basuğa hiç ışanıp bulmıy. Bik qızıq macara bulaçaq bu Qazan tözü. 1000 yıl buyı tözemägänne soñğı 3 ayda tözep quyu näq Rusiä ğörefläre ruxında. Şunıñ östäwenä 1000 yıllıqqa äzerlek künegüläre görläp tordı. İminlekne tä'min itü öçen uramda kitep barğan yäki cıyılıp torğan keşelärne tikşerü, maşinalarnı da tuqtatıp, dokumentların qaraw, maxsus oyıştırılğan sınawlar waqıtında bombalar qaraçqısın binağa kertergä tırışu, açıq awız qarawılçılarnı tänqitläw - bolar barısı da bügenge Qazan. Mawıqtırğıç häm borçulı, şaqtıy qızıqlı bu tormış.
Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Rusiä mäğarif ministrınıñ yuğarı uqu yortların reformalaw, elit universitetlar buldıru planı artında närsälär yata?
Rusiä mäğarif ministrı Andrey Fursenko ilneñ universitetların yañadan oyıştıru , yaña elita yuğarı uqu yortları buldıru ämma başqa belem yortlarınıñ däräcäsen kimetüne küzdä totqan qapma-qarşılıqlı plan täqdim itä.
Düşämbedä Vedomosti basmasına birgän ängämädä üz planın açıqlap ministır, çınbarlıqqa qarau häm çiklängän resurslarnı aqıllı itep qullanu waqıtı citkän dip äytte. Tänqitläwçelär bu bälkim dä mäğarif fondların kimetügä işarä bulıp tora dip qurqa.
Sovet däwrendäge universitet, texnik mäktäplär çeltärenä il buylap yözlärçä yuğarı uqu yortı, institutlar östälde . Fursenko qaraşınça bu institutlarda uqutunıñ sıyfatı bik törle häm alarğa birelgän däwlät aqçasın küpkä täsirleräk qullanu mömkin.
Fursenko planına kürä Rusiäneñ in yaxşı 10nan alıp 20gä qädär uiversitetı ''Däwlät Universitetı'' kategoriäsen täşkil itä. Bu kategoriägä kerüçe elita universitetlarğa däwlät fondlarnıñ zur öleşe belän bergä alarğa üz akademik programmaların tulısınça ğämälgä quyu ireklege birelä. Däwlät Universitetlarda ilneñ akademik elitası äzerlänä. İkençe kategoriägä 100dän alıp 200gä qädär yuğarı uqu yortı saylanıp kertelä. Alar qalğan däwlät fondlarınıñ ber öleşen ala. Monda bakalavr, magister däräcäläre genä birelä ala.
Äytep kitkän kategoriälärneñ bersenä dä kerä almağan institutlar däwlät yardämennän mäxrüm bulğan kebek bakalavr yäki kimräk däräcä genä birä alaçaq . Mäskäw şähär Dumasınıñ Mäğarif öçen mäxsus Komitetı citäkçese Yevgeni Bunimovich ideanı xuplıy häm bu çınbarlıqnı tanu bulıp tora di
Bunimoviç (audio)
Min moñı döreslekkä taba atlanğan adım dip sanıym. Çönki Mäskäw Däwlät Universitetı belän nindider Tözeleş İnstitutınıñ şunduyuq diplomlar birüe döreslek tügel. Alar ayrım däräcädä belem birgän uqu yortları . İl eçendä şulay qaralmasa da çit illärdä inde bu bilgele . Mäskäwdäge Amerika Mädäni Üzägendä qaysı universitetnı beterüçe studentlarnıñ AQŞta aspiranturağa alına alaçağın kürsätkän isemlek bar. Çit illär inde bezdäge yaxşıraq häm naçarrıraq yuğarı uqu yortların ayırıp quyğan.
Bunimoviç qaraşınça östemä fondlar alğan elita universitetlar buldıru ber dä yalğış eş tügel. Andıy idealar çit illärdä dä bar. Misal öçen Almanyada ütkän ayda kansler Schoeder kiläse 5 yılda 5 elita universitet oyıştıru öçen östämä 250 million yevro sarıf itüne täqdim itte. Şuşı elita universitetlar global yarışta Germaniäneñ mömkinçelegen arttıruğa yardäm itäçäk. Şwedsiä, İtalia da şunduyuq plannnar östendä eşli. Bunimoviç Rusiä Mäğarif ministırlığı elita uqu yortlarına östämä fondlar biräse urınğa bu kategoriägä kermägän universitetlarnıñ aqçasın kimeter dip borçıla.
Bunimoviç(audio)
Mäğarif Ministırlığınıñ älege reforma inisiativaları artında budjetnı qısqartu omtılışları yata digän fiker mine borçıy .Ägär dä universitetlar däwlät, elita yäki başqa törkemnärgä bülgälänä ikän, bu inde däwlät universitetlarınıñ östämä aqça alaçağın añlata - bik yaxşı. Ämma ägär bu başqa uqu yortları xisabına eşlänsä häm alarğa bügengedän dä azıraq aqça bülenep birelsä - bu naçar.
St.Peterburgta Yuğarı İqtisad Mäktäbe möğällimäse İrina Abankina Universitetlarnı kategoriägä bülgändä nindi kriteriä qullanılaçaq dip sorıy. Ul tanılğan universitetlarnıñ ber niçä zäğifräk fakültetı häm näk kiresençä keçkenäräk uqu yortlarında ber ike fakültet bigräk tä köçle bula ala dip işarä itä. Abankina qaraşınça fondlarnı bülgändä universitetlarnıñ ayrım bülekçälärenä programmalarına häm uqu yortın tämamlağan studentlarnıñ kiläçäktä närsä eşliäçäklärenä iqtibar birelergä tieş. Fursenkonıñ täqdime, Abankina fikrençä kasta sisteması buldıraçaq, ber niçä zur uqu yortına xökümät fondlarınıñ zur öleşe bireläçäk ä çittä qaldırılğan universitet häm anıñ studentları aqçasızlıqtan –cafa çigäçäk
Abankina(audio)
Bez bu yäki tege uqu yortların tügel ä täesirlesen, sıyfatlısın yaqlarğa tieş. Bez näticälärgä qaramıy, uqu yortların kategoriälärgä bülsäk häm şul nigezdä finansiäläsäk problemanı çişmiyäçäkbez. Az aqça alğan yuğarı belem yortlarında tübän däräcäle uqu eşläre alıp barılaçaq. Bu çara menä şuña kiteräçäk.
Fursenkonıñ planı turında alğa taba kiñ küläm söyläşülär bulaçaq dip kötergä kiräk.
Färidä Xämit


text:
Suğıştan soŋğı Yaponiә, AQŞnıŋ Ğıraq өçen plannarında model bula alamı?
AQŞ suğış bula qalğan xәldә, okkupatsiәlәngәn Ğıraq belәn idarә itü plannarı өstendә eşli. Mәtbuğatta basılıp çıqqan mәğlümәtlәrgә kürә, AQŞ Ikençe Dөnya Suğışınnan soŋğı Yaponiә misalın ürnәk itep tota. Lәkin, suğıştan soŋğı Yaponiә belәn suğıştan soŋğı Ğıraq arasında şaqtıy zur ayırma bar hәm bu vazğiәtne qatmarlandıra.
Audio
"General Mak Artur hәm general baş ştabı Yaponiәneŋ traditsiәlәrenә әhәmiәt birde , imperatornı üz urnında qaldırdı . Ber ük vaqıtta Yapon cәmğiәten canlandıru өçen yaxşı eşlәdelәr. Şul sәbәple Yaponnar xәzer moŋa uŋay bәyә birәlәr."
Kioakanıŋ fikerençә, tağı da ike faktor zur rol uynağan. Imperator belәn politik elita okkupantlar belәn xezmәttәşlek yulın saylağan ide . Ber ük vaqıtta Yapon xalqı hiarxial politik tөzeleş tirәsendә berlәşkәn ide. Bu isә suğıştan soŋğı Yaponiә belәn Ğıraq arasında zur ayırmanıŋ buluın kürsәtә. Ğıraq cәmğiәte өç etnik hәm dini tөrkemgә bülengәn; Tөnyaqta Kөrdlәr, üzәktә Sөnni Ğәrәplәr hәm Kөnyaqta Şiğıy ğәrәplәr. Bu bülgәlәnü isә, suğıştan soŋğı Ğıraqta konfliktlarğa sәbәp bulaçaq. Britaniәdә Lancaster Universitetında Yaqın Kөnçığış buyınşa leksiәlәr uquçı Gerd Nonneman bu fiker belәn kileşә. Anıŋ süzlәrençә, yaŋa politik strukturalar buldırırğa kirәk bulaçaq. Demokratik prinsiplar hәm üzara sөylәşülәr tәcribәse bulmağan, bülgәlәngәn cәmğiәt belәn eş itәrgә turı kilәçәk hәm bu Yaponiәgә qarağanda, qıyınıraq bulaçaq. Britaniәneŋ Cambridge Universitetında Yaponiә sәyәsәte hәm xalıqara mөnәsәbәtlәr buyınça lektor John Svenson-Wrightnıŋ fikerençә, Yaponiәne okkupatsiәlәvneŋ açıq hәm çiklәngәn maqsәtlәre bar ide. Ilne demokratiәlәşterü hәm xәrbisezlәşterü. Ğıraqta isә AQŞ bәten regionnı demokratiәlәşterüne maqsәt itep quya. Ul AQŞnıŋ Ğıraqnı yaŋaça tөzü өçen zarur bulğan xalıqara koalitsiә tüzi aluına ikelәnep qarıy. Annan başqa Svenson-Wrightnıŋ süzlәrençә, Yaponiәne okkupatsiәlәvdәn elek ilne aŋlağan spetsialistlar әç yıl bu eşne planlau belәn şөğellәndelәr.
Audio
"Yaponiә mәsәlәsendә Washingtondağı sәyәsmәnnәr 1942-nçe yıldan birle bu eş belәn şөğellәndelәr . Minem mәğlümәtlәrenә kürә, Washingtonnıŋ Ğıraqtağı vazğiәtkә reaksiәse bik yaŋa fenomen."
Annan başqa Yaponiә soŋğı çiktә üz ayağına basa alaçaq digәn ışanıç bar de. Ğıraq xaqında şuluq nәrәsne әytep bulmıy.
Bolarğa qaramastan, Buş administratsәse bu cavaplılıqnı üz өstenә almaqçı. Lәkin, Yaponiә belәn çağıştırğanda, Ğıraqnıŋ qatmarlıraq hәm ni bulaçağın aldan әytüe qıyınıraq problemma bulaçağın küzdәn ıçqındırmasqa kirәk. Şul sәbәple Yaponiәneŋ Ğıraq өçen model bula aluı ikele.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Kürenekle ğalim Ütäbay-Kärimi iskä alındı
Başqortstanda yäşäp fänni eşçänlek alıp barğan tanılğan tatar ğalime, islamiät häm şäriğät belgeçe Rawil Ütäbay-Kärimineñ wafatına tögäl ber yıl tuldı. Şuşı uñaydan 4 mart könne Ufada anı iskä alu – Xäter kiçäse bula.
Rawil Ütäbay-Kärimi üze Tatarstannıñ Teläçe rayonında tuıp üsep, Qazanda uqısa da, ğömereneñ zur öleşe Ufa belän bäyle. Biredä ul kiñqırlı ğilmi eşçänlek alıp bara. İslam dinen, şärıq dönyasın öyränü tıyılğan citmeşençe-siksänençe yıllarda da islam dine tarixın, kürenekle möftilärneñ eşçänlegen öyränep bik küp mäqälälär yaza. Barlıq törki tellärne, şul isäptän törek telen dä su urınına eçkän, ğäräp, alman tellären yaxşı belgän ğalimne “ayaqlı ensiklopediä” häm “tatar Äbuğalisinası” dip yörtälär. Rawil ağanıñ Törkiädä, Urta Aziä respublikalarında tığız aralaşqan, xezmättäşlek itkän ğalimnäre küp ide. Amerika Quşma Ştatlarında yäşäwçe kürenekle tatar ğalimäse Ayşä Rorlix belän dä tığız fänni xezmättäşlektä tordı Rawil Ütäbay-Kärimi. Yäş ğalimnärgä dä yärdäme küp tide ataqlı ğalimneñ. Tumışı belän Başqortstannıñ Stärlebaş rayonınnan bulğan tarixçı ğalim Marsel' Farxşatov şularnıñ berse. Marsel' äfände bügenge köndä Almaniäneñ Bonn şähäre universitetınıñ Şärıq institutında eşli. Äle Ufağa Rawil Ütäbay-Kärimineñ Xäter kiçäsenä qaytqan ul. Üzeneñ ostazı xaqında menä niçek iskä ala Marsel' äfände.
Almaniäneñ Bonn universitetı Şärıq institutında eşläwçe tatar ğalime Marsel' Farxşatovnıñ ataqlı ğalim Rawil Ütäbay-Kärimi xaqında istäleklären işettegez. Ul Ufada ber yıl elek wafat bulğan tanılğan tatar ğalime Rawil Ütäbay-Kärimine iskä alu- Xäter kiçäsenä qaytqan. Xäter kiçäse şimbä könne Ufadağı “İxlas” mäçeteneñ 250 keşelek tamaşa zalında ütäçäk. Anda kürenekle ğalimnär, ruxanilar, yazuçılar, uqıtuçılar, Rawil Ütäbay-Kärimine yaxşı belgän keşelär qatnaşa.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
...2002 canisäp näticälären yalğan dip sanıy
Artaban çığış yasawçılar Başqortstanda xalıq isäben alu yomğaqlarınıñ uydırma buluın kiñ cämäğätçelekkä citkerü yünäleşendä kiläçäkkä qayber çaralar täqdim itte. Bu mäsäläne ayırım kön tärtibenä kertep, zur kiñäşmä uzdırırğa kiräklege dä äytelde. Ul kiñäşmä nöyäber urtalarında uq cıylaçaq. Professor Cäwdät Ğiläcetdinov isä, bu mäsäläne fänni nigezdä tikşerü öçen, ozaqqa suzmıy Ufada ğilmi konferensiä ütkärergä täqdim itte. Başqalar da anı xupladı häm aña Qazannan da bilgele ğälimnärne çaqırırğa kiräklegen äytte.
Utırışta Başqortstan rayonnarında Tatar milli – mädäni moxtäriätläreneñ urınnardağı büleklären oyıştıru barışı xaqında da täfsille söyläşü buldı. Bu xaqta ağımdağı mäğlümatlar belän Mäcit Xucin tanıştırdı. Anıñ süzlärençä, respublikanıñ utızdan artıq rayonında 27 nöyäbergä qädär tatar milli – mädäni moxtäriätläreneñ urınnardağı büleklären oyıştıru cıyılışları ütep betäçäk. Ä 27 nöyäber könne Başqortstan tatarlarınıñ zur qorıltayı cıyılaçaq. Näq menä şul cıyında Tatar milli – mädäni moxtäriäteneñ Başqortstan respublikası bülegen tözü qaralğan. Moxtäriätlärneñ rayonnardağı büleklären oyıştıru cıyılışlarınıñ bik awırlıq belän baruı da bilgelände. «Bu eşkä rayonnar xakimiatları nıq qına ayaq çala, – dide Mäcit Xucin. – Ämma bernigä qaramıy bu eş azağına citkereläçäk häm tatar milli – mädäni moxtäriätläre Başqortstanda kiläçäktä zur köçkä äylänäçäk».
Utırışta qatnaşuçılar kön tärtibendä tikşerelgän qayber mäsälälär buyınça tiz köndä xatlar häm qararlar äzerlärgä kileşte.


text:
«Fän häm tel» jurnalı turında baş möxärrir urınbasarı Räşit Şakircan söyli
«Fän häm tel» jurnalın çığara başlaw Qazan arxitektura institutında tatarça uqıta başlaw belän başlandı. Çönki däresleklärne, metodik qullanmalarnı, ğalimnärneñ fänni eşlären tatar telendä çığaru ixtiacı tudı. Häm teläk tä bar ide. Telebezne üsterü häm anı aldınğı tellär safına çığaru, tatar telendä yuğarı belem birü, dönyaküläm yuğarı däräcädä tatarça fänni eş başqaru teläge tudı. Jurnalnı çığaruda bezneñ maqsatlar şundıy ide: tatar xalqınıñ fänni mirasın barlaw, törle säbäplär arqasında onıtılğan fänni xezmätlärne yañadan qullanışqa kertü. Mäşhür tatarlar turında söyläw. Alarnıñ başqarğan xezmätlären xalqıbızğa häm dönyağa taratu. Tatarça mäqälälär bastıru. Xalqıbızda ğorurlıq uyatu häm tatar xalqına qarata başqa xalıqlarda ixtiram tudıru. Jurnalda fänneñ törle ölkälärenä qağılğan yünäleşlärne qaradıq. Yağni, humanitar: tarix, filologiä fännäre häm tögäl fännär: fizika, matematikağa qarağan mäqälälär dä kerä. Humanitar fän belän texnik fännärdäge süzlärne, terminnarnı çağıştırıp qaraw arqasında terminnar ölkäsen üsterü mömkinlege tua. Qısqası, «Fän häm tel» ul - fän nigezendä telne öyränü, ä tel yärdämendä fänne öyränüdän tora. "Belem – aqıl – ğämäl" digän şiğär dä menä şuşı dialektikağa buysına. Jurnalda berniçä töp rubrika bar. "Mäşhür ğalimnärebez" rubrikasında uquçılar mexaniklar Xämit Möştäri, Qorban Ğalimov, Ğömär Tumaşevlar, ximik Ğilem Qamay, fizik Aytuğan Usmanov, matematik Mäcit Älmöxämmätov häm Harun Salixovlar; medik Äbübäker Teregulov, biologlar Xäyrulla Abdullin, Midxät Fäyzullin, Xösäyen Ğizzätullinnar, telçe-ensiklopedist Qayum Nasıri, tel ğalimnäre Möxetdin Qorbangaliev, Latif Cäläy, Möxetdin Fazlullin, Riwaz Alparov, Ğimäd Noğaybäk, folklorçı ğalimnär Näqi İsänbät, Xuca Bädıygi, Xämit Yarullin häm tatar kitabı belgeçe, bibliograf Äbrar Kärimullin kebek xalqıbıznıñ xaqlı räweştä ğorurlanırlıq mäşhür ğalimnärebez belän tanıştırıp kilde.
Xörmätle radio tıñlawçılar! Şuşınıñ belän çirattağı şimbä matbuğat küzätüen tämamlıybız. Sez «Fän häm tel» jurnalı turında jurnalnıñ baş möxärrir urınbasarı Räşit Şakircannı tıñladığız. Tapşırunı Mälikä Basıyr äzerläde.


text:
Çit il watandaşların röxsätsez eşlätkän öçen caza arttırıldı
2004 yılnıñ axırında 2005 yılnıñ başında migratsiä tärtiplärenä bäyle qayber Rusiä qanunnarına üzgäreşlär kerde. Näticädä, migratsiä tärtiplären bozu öçen birelgän caza artırıldı. Çit watandaşların röxsätsez eşlätkän öçen, eş birüçelärgä ştraf küläme 10nan başlap 200 tapqırğa qädär zuraydı. Räsmi terkälmägän eşçelärgä fatir birep torğan öçen, ğadi keşelär dä, zurraq ştrafqa tartıla. Bu xaqta, 16 fevral könne Migratsiä eşläre idäräse belgeçläre söyläde. Matbuğat oçraşuında iğlan itelgänçä, Tatarstanda barlığı 80 ildän kilgän migrant terkälgän. Alarnıñ küpçelege, 22 377 meñe Üzbäkstannan, Azerbaycannan häm Tadciqstannan 8 meñ keşe tiräse kilgän. Ukraina häm Qazaqstannan 3meñ migrant küçkän. Törkiädän kilep eşläwçelär dä şul uq sanda. Qırğızstannan barı 1,5 meñ keşe Tatarstanda eşli.
Belgänegezçä, Rusiägä kilüçe çit il watandaşları migratsiä tärtiplärenä buysınıp, 3 kön eçendä terkälergä tieş. Alarnı eşkä aluçılar, anıñ öçen räsmi röxsät alırğa burıçlı. Ämma migrantlar üzläre dä, eşkä aluçılar da bu qanunnarnı ütäwdän baş tartırğa tırıştı. Moña qädär, bik siräk eş birüçelär, Tadciqstan yäki Üzbäkstan watandaşların tözeleşkä cälep itärgä, dip xakimiät oyışmalarınnan röxsät alıp yörgän. Bu qanunnı ütämägän öçen alarğa caza birelüen birelgän, ämma, barı 2 meñ sum däräcäsendä genä. Tözeleş şirkäte anı tülägän häm qanunsız migrantlarnı cälep itüne däwam itkän. İnde xäzer ştraflar küläme 50 meñnän alıp 300 meñgä qädär artqan. Röxsätsez yäşäwçe çit watandaşları üzlärenä dä, alarğa yäşärgä urın birgän keşelärgä dä 1000 sum tiräsendä ştraf salına. Migratsiä eşlärendä İmmigratsiä inspeksiäsen citäkläwçe Sergey Melkumyants äydätkänçä, xällär äkren genä bulsa dä üzgärä bara. Xäzer aziä tözüçeläre, kübesençä, ere şirkätlärgä genä eşkä alına. Alar Qazandağı Ramstor, İKEA kibetläre häm qunaqxanälär kebek zur tözeleşlärdä eşli. 50 tapqırğa kütärelgän ştraf ta, xucalarnıñ eşlärenä zur zıyan salmıy. Çönki tözüçelär kitergän faydağa kübräk bula. Alayda, eş birüçelär räsmi röxsät ala başlağan inde. Mäsälän, ütkän yılda 5 meñnän artıq oyışma 8 meñnän artıq çit il watandaşın eşkä cälep itärgä röxsät alğan. Räsmi eşläw röxsäte, här keşe öçen 4 meñ sumğa töşä. Ämma immigratsiä tärtipläre bozılğan oçraqta, çit il watandaşlar ildän quyıla.
Miğratsiä eşläre idäräse Nikolay Vladimirov söylägänçä, ükän yılda migratsiä xezmäte 192 keşene oçqıçqa utırtıp illärenä qaytarıp cibärgän. Bu byudjetka 1 million sumğa töşkän. Ämma quyılğan keşelärneñ küpçelegen üz açqaların cibärergä tırışlar. Çit il watandaşların waqıtlıça totu üzäge Tatarstanda eşläwçe milli oyışmalar assotsiäse tırışlığı belän barlıqqa kiterelgän ide. Anda eläkkän çit il watandaşlarına anda ber-niçä kön yäşäp toru häm aşatu – buşlay birelä. Qollar xälendä eşlägän, pasportları tartıp alınğan, yäşärgä urın bulmağan cirdä kön itkän çit il watandaşları qaysıber oçraqta ildän quyıp çığarıluına söyenä genä.Bikä Timerova.


text:
Evropada xezmәttәşlek hәm iminlek oyışmasına bulışlıq itüçe tөrkem Çeçenәdәğı eşen yaŋadan başlarga tieş.
Rusiә Prezidentı qarşındağı keşe xoquqları komissiәse citәkçese Ella Pamfilova "Әxo Moskvı" radiosında çığış yasap, bügen menә şundıy belderü yasadı. Belğәneğezçә, Evropada xezmәttәşlek hәm iminlek oyışmasınıŋ mөtdәte ozaytılmaw sәbәple, ul Çeçnәdәğe eşçәnlegen 31 dikaberdә tuqtatqan ide. Rusiәneŋ tışqı eşlәr ministrı bu oyışmanıŋ mөtdәten ozaytırğa telәmәde. Tışqı eşlәr ministrılığınıŋ wәkile Igor Yakovenko yaŋa yıl aldınnan çığış yasap, bu qarar Rusiәneŋ Evropada xezmәttәşlek hәm iminlek oyışması belәn Çeçnyә mәsәlәsendә xezmәttәşlekne tutqtatuwın aŋlatmıy, dip belderde. Bügen, şulay uk Evropada xezmәttәşlek hәm iminlek oyışması belәn citәkçeselek itüçe, Holandiә, oyışmağa Çeçnәdә eşlәw rөsәten sөrap, Rusiәğә mөrәcәğәt itәrğә cienüwın belderde. Holand tışqı eşlәr ministrı Jaap de Hoop şul xaqta sөylәşer өçen üzeneŋ Rusiәdәge kollegası Igor Ivanov belәn elemtәğә kereçәgen әytte.


text:
Qatar däwlätendä urnaşqan häm ğäräp telendä efirğa çığuçı “Äl-Cäzirä” telekanalı çärşämbe könnän başlap iñgliz telendä dä kürsätä başladı. “Äl-Cäzirä”neñ London bülege başlığı Sue Phillips: “Bez mömkinleklärebez häm dönyanıñ küp urınnarında büleklärebez bulğanğa, tapşırularnıbıznıñ çiklären kiñäytergä telibez. Misal öçen, Afrikadağı negativ waqıyğalarğa ğına törtelep qalmasqa, uñayların da kürergä telibez. Şulay uq bez başqalar bötenläy barmağan urınnardan, barsa da alar daimi bulmağan cirlärdäge waqıyğalarnı yaqtırtırğa cıyınabız”- dide.
“Äl-Cäzirä”ne iñgliz telendä 80 million keşe qararğa mömkin. Alarnıñ küpçelege Aziädä, Afrikada häm Yewropada yäşi. Quşma Ştatlarda anı kabel kanalı aşa kürsätü planlaştırılmağan.


text:
Amerika Quşma Ştatlarında prezident saylawları bara
Amerika Quşma Ştatlarında küptän kötelgän häm şaqtıy zur köçlär tügep äzerlängän prezident saylawları bara, xörmätle tıñlawçılar. Bu yulı amerikan cämğiate kiläse 4 yılğa kemne prezident itü mäs''äläsendä näq ikegä bülende diärgä bula, George Bush belän John Kerry arasında köräş yaqınça berçama yaqlanu belän bara. İnde berniçä säğättän soñ şuşı yarışnıñ näticäläre bilgele bulaçaq.
Audio, George Bush
"Amerikan prezidentınıñ iñ ğäziz burıçı - ul amerikan xalqın yaqlaw, di prezident Bush, üz tarafdarları arasında alqışlar uyatıp. "Ägär dä Amerika şuşı şomlı çorda täwäkälsezlegen häm köçsezlegen kürsätä ikän, bar dönya faciğägä taba awışaçaq. Minem küzätüem astında bu berqayçan da bulmayaçaq" dip belderä respublikan nämzät häm xäzerge prezident George Bush. Demokrat däğwaçı John Kerry dä saylawçılarnı ügetläw eşendä añardan qalışmadı, düşämbedä genä dä ul ilneñ 4 ştatında bulıp 6 urında tuqtalış yasadı. Kerryneñ soñğı saylawaldı çığışı tuğan ştatı Massachussetsta buldı.
Audio, John Kerry
"Ägär dä sez, bezneñ bu dönyada Amerikanı tağın da qüwätleräk itä aluıbızğa, abruyıbıznı torğızuğa, terrorğa qarşı tağın da näticäleräk köräş alıp baruıbızğa ışansağız häm ägär dä sez defitsitnıñ çamadan tış yuğarı buluı belän kileşep, ildä finans cawaplılıqnı torğızırğa teläsägez - min sezdän bu ilneñ yünäleşen üzgärtü eşendä miña quşıluığıznı ütenäm" di demokrat nämzät John Kerry. Küzätüçelär bıyılğı saylawlarnı 1960-nçı yılda, respublikan Richard Nixon häm demokrat John Kennedy arasında barğan köräşkä tiñli. Ul çaqta az ğına östenlek belän uñışqa Kennedy ireşkän ide. Bıyılğı kampaniä isä ul çaqtağısınnan tarixtağı iñ zur çığımnar belän genä ayırıla. Üktäbr urtalarına här ike yaq ta ber milliard 250 millionlap dollar sarıf itte, respublikannar yağında bu san az ğına kübräk. Fiker beleşü näticäläre, Bushnıñ Kerrydän beraz alda baruın kürsätkän ide. Läkin soñğı könnärdä şuşı ike nämzätne yaqlaw tigezlände digän xäbärlär buldı. Bu çınnan da şulay ideme, ällä inde yalğış faraz buldımı, monı tağın berniçä säğättän soñ belep bulaçaq. Xäzerge waqıtta Quşma Ştatlarda tawış birü bara, ildäge soñğı saylaw urını Qazan waqıtı belän çärşämbe irtän 8-dä yabıla. Ul Hawai utrawlarında urnaşqan. Azatlıq radiosı üz tıñlawçıların amerikan saylawları näticäläre belän tanıştırıp toraçaq. Kärim Kamal


text:
BMO belgeçläre xisabında äl-Qaidägä 3-nçe buın terrorçılar kilgän dielä.
Berläşkän Millätlär Oyışması belgeçläre törkeme Äl-Qaidä terror çeltäre turında yaña xisap iğlan itte. Xisapta Äl-Qaidädä öçençe buın terrorçılar barlıqqa kilgän häm bu oyışma törle illärdä bik xäräkätçän räweştä eş itä, matdi yardäm alıp tora dielä. Äl Qaidäneñ qayber yuğarı citäkçeläre qulğa alınuğa bäyle uñışlar telgä alınsa da, bu törkem xalıqara iminlekkä haman da qurqınıç tudıra dip sanalırğa tieş. Äl Qaidä belän elekke Ğiraq citäkçelege arasında bäylenşlär tabılmağan.
Xisapta Äfğänstanda Taliban ciñelgännän soñ Äl-Qaidägä suğışçan yäş möselmannardan torğan öçençe buın terrorçılar kilgän dielä. Xisap äzerläwçe törkem citäkçese Michael Chandler äytüençä, 17-nçe Mayda Morokkonıñ Kasablanka şähärendä 41 keşeneñ ğömeren özgän şartlawlarnı näq menä şul yaña buın oyıştırğan bulırğa oxşağan.
Şul uq waqıtta äl-Qaidäneñ elekke äğzaları da aktiv eşçänlek alıp bara dielä. Belgeçlär törkeme äytüençä, 13-nçe mayda Söğüd Ğärabstanınıñ Riad şähärendä 34 keşene ütergän terror höcümen oyıştıruçılar arasında Äl-Qaidäneñ zamanına Äfğänstanda künegülär ütkän äğzaları da bulğan.
Chandler äl-Qaidäneñ Ğiraqtağı elekke xakimiät belän bäyläneşlären raslawçı dälillär tabılmadı dide. Ğiraq suğışı başlanır aldınnan, fevral'' ayında AQŞ däwlät sekretare Colin Powell BMO İminlek Şurasında Ğiraqnıñ tönyağında äl-Qaidä künegü lagerlare bar dip beldergän ide. Chandler Powellnıñ bu belderüen telgä alu belän genä çiklände, anı raslamadı da, kire dä qaqmadı, barı tik bälki Powell äytkän lagerlar AQŞ xärbi höcümnäre waqıtında çimerelgänder genä dide.
Bu xisapqa qarağanda Äl-Qaidä Äfğänstanda üsterelgän narkotiklar säwdäsennän, yalğan xäyriä ğämällärennän häm bay ximayäçelärdän aqça alunı däwam itä.
Xisapta berençe märtäbä Äl-Qaidä äğzaları arasında çeçen wäkile dä buluı turında äytelä. New Yorkt Times yazuınça ul elekke Çeçen citäkçese Zelimxan Yandarbiev. Chandler soñğı aylarda intixar höcümnäre oyıştıruçı çeçen ğisyançıları belän Äl-Qaidä arasında elemtä bar di. Russiä xakimiätläre inde küptännän Yandarbievnıñ ul isemlekkä kertelüe öçen tırışa.Yandarbiev xäzer Qatarda yäşi. Soñğı ike yılda Mäskäw anıñ Russiägä tapşırıluın taläp itep kilä.
Soñğı arada Äfğänstanda häm başqa illärdä bulğan höcümnär Äl-Qaidäneñ häm aña bäyläneşle başqa törkemnärneñ telägän waqıtta tieşle qorallar belän tä''min itelüen kürsätä dielä xisapta. Anda şulay uq älege terror çeltäreneñ nurlanışlı tuzan taratuçı pıçraq bomba yasaw tırışlığı däwam itärgä mömkin dielä. Mondıy bombalarnıñ cimerü köçe zur bulmasa da, psixologik basım yasaw köçe zur häm alarnıñ sälamätlekkä zıyanı ozaq däwam itä. Belgeçlär törkeme atom matdälären nığraq saqlarğa, häm BMO äğzaların atom materialların saqlaw konvensiäsenä quşılırğa çaqıra, atom matdälären genä tügel, barlıq küpläp üterü qoralların yaxşıraq saqlarğa öndi:
AUDİO: Bez çınnan da Äl-qaidädä häm anıñ berektäşlärendä atom, nurlanışlı, ximik, biologik qorallar buldırmaw tırışlıqların xalıqara däräcädä attırırğa tieş.
Xisapta Usama bin Ladennıñ qayber yuğarı yardämçeläreneñ, mäs''älän Xalid Şäyx Möxämmätneñ häm Abu Zöbäydäneñ qulğa alınuı uñış bularaq bäyäläne. Ämma terrorçılar haman da üzläer telägän urınğa höcüm itü mömkinlenä iä bulırğa oxşağan dielä.
29-nçı İyüldä BMO İminlek Şurası bu xisap uñayınnan açıq utırış ütkäräçäk.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Fevzi Çoban - Kirpiklerim Islak
Sanatçı : Fevzi Çoban
Türkü : Kirpiklerim Islak
Etiketler : Fevzi Çoban - Kirpiklerim Islak türkü indir, Fevzi Çoban - Kirpiklerim Islak türkü dinle, Fevzi Çoban türküleri, Kirpiklerim Islak mp3 indir, Fevzi Çoban türküleri Kirpiklerim Islak türküsü, Kirpiklerim Islak sözleri, Fevzi Çoban mp3 dinle, Fevzi Çoban download, Kirpiklerim Islak bedava mp3, Fevzi Çoban türkü sözleri, Fevzi Çoban türkü dinle, Fevzi Çoban son albüm indir
Fevzi Çoban Türküleri
Fevzi Çoban - Kirpiklerim Islak


text:
Semberdä awgust kiñäşmäse üzençälekle uzdı
Tatar, çuaş, muqşı uqıtuçıları ğomum plenar utırışta qatnaşmadılar – üzläre genä ayırım cıyıldılar. Läkin bu cıyılışnı da kiñäşmä dip ataw qıyın, çönki ul yubileylar uñayınnan täbrik-qotlawlardan ğına tordı, diärgä dä bula.
Uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutınıñ çuaş tele metodistı Vera Arxipova, muqşı teleneke Antonina Fedorova, çuaş şağiräse häm kompozitorı Valentina Karavan-İgnatova yubileylarına bağışlanğan matur süzlär yañğıradı, alarğa büläklär tapşırıldı. Mäşhür çuqındıruçı İl'minskiynıñ tuğrılıqlı şäkerte, çuaş mäğrifätçese İwan Yakovlev muzeen danlaw, aña häykäl salu xästärläre turında täfsilläp söylädelär.
Annan soñ ğına “Etnokul'tura beleme üseşendäge uñışlarğa salmaq qına küçik”, - dide Mäğärif departamentınıñ milli tellär buyınça baş belgeçe çuaş qızı Fedos'ya Ulendeeva.
Küçtek şulay.
Milli proyektnı tormışqa aşıruda etnokul'turalı 5 mäktäp ciñüçe dip tabılğan: berse tatar telen fakul'tativta uqıtuçı, ikese – tatarlı-çuaşlı fakul'tativlar alıp baruçı, tağın berse çuaş telen fän itep uqıtuçı, soñğısı – muqşılar uqığan mäktäp.
Ölkädä törle fännär buyınça 94 uqıtuçı ciñüçe dip tabılğan, alarnıñ ikese – milli tellär buyınça: 1-nçe urında çuaş qızı Nadejda Sayğuşewa, 2-nçe urında – muqşı yegete Aleksandr Burlakov. Soñğısı üzenä birelgän 100 meñ rubl'ne mäktäpne cihazlaw öçen qullanaçağın belderde. Tatarlardan isä – ciñüçelär yuq.
İñ yaxşı mäktäplär arasında da, nigezdä, çuaş mäktäpläre. 1-urında Çınlı rayonı Tübän Timerçän awılı mäktäbe. İñ ğäcäbe şul: tatarlar uqmaşıp yäşägän İske Qulatqı rayonınıñ ike awılında ğına çuaşlar da yäşi. Häm näq şul Zıyrkley (Zirekle) häm Bäxti awılları mäktäpläre – iñ yaxşılar rätendä.
Mondıy xällärgä ğacäplängän “Tuğan tel” oyışması aktivistları Fedos'ya Ulendeevağa birelgän soraw menä niçek quyılğan ide. Çuaş milli xäräkäten başlap cibärgän märxüm İwan Kiryuşkin da, ğalim Veniamin Afanas'yev ta: “Sez tatarlar bezgä dä yul yarasız, ä bez sezneñ arttan barırğa tırışabız”, di idelär. Bügenge cıyılışta tatarnıñ küpkä artta qalğanı sizelä. Monıñ säbäbe närsädä: Sezneñ eşçänlegegez näticäseme, ällä tatar cämäğätçelegeneñ sülpänlänüeme?
Cawap mıñğırdaw kebek kenä kilep çıqtı. Anı tıñlap utırğan tatar tele uqıtuçıları barı tik tänäfestä genä mondıy tübänsetügä borçılu belderdelär. Berse uqıtuçılarnıñ da ğäyebe bar, dide: ücätlek häm üzebezne ixtiram itterä belmäw, dide ul.
Yuğisä, Fedos'ya Timofeevna urınında elek 30 yıldan artıq eşlägän Miherbanu Xösnullina, kiresençä, çuaş-muqşılarnı kütärergä tırışa ide, ä tatar awılları mäktäplärendä uqıtuçılarğa ana telendä aralaşu da gönah sanala ide, dilär elekke uqıtuçılar. Bu xanım “iketellelek” bayrağı astında bik tä uñışlı eşläp, urıslaştıru säyäsäten tormışqa aşırğaç, anıñ üzeneñ dä, iketellelek digän terminnıñ da kiräge qalmadı. Fedos'ya xanım isä qıyuraq. Zamanası da ikençe, çuaş-muqşılarğa qaraş ta başqaçaraqtır: tatar tele uqıtuçıları fikerençä, waqıtında çuqınıp ölgergännär bit alar. Anıñ östäwenä, “üz irekläre belän urısqa quşılu” digännäre dä bar.
Tatar avtonomiäse räiseneñ urınbasarı Rifqat Äxmädullov berdäm utırışta da, ayırım söyläşüdä dä ber ğibrätle küzätüenä iğtibar yünältte. Fedos'ya Ulendeeva belän bergä 21-mäktäptä ana tele buyınça bulmasa da, tatar ğöref-ğadätlärenä bağışlanğan fakul'tativ oyıştıruğa rizalıq alğannar ikän. Cawap itep İdelbuyı xalıqları tarixı buyınça fakul'tativ oyıştırğannar. Berençe däresneñ teması anı aptıratqan: “Tatar-mongol zolımı” turında ikän bu däres. “Şulmı inde tatar-ğoref ğädätläre. – dip aptırıy Rifqat Äxmädullov.
Tänäfestän soñ tatar tele uqıtuçılarınıñ ayırım cıyılışında da bu mäs'älä çittä qalmadı. Läkin töp süz – niçek itep şundıy zamanalarda da ana telen saqlap qalu çaraları turında bardı. İñ uñğan fidaqär uqıtuçılarıbıznıñ berse – Çardaqlı rayonı Yenğanay awılı mäktäbe uqıtuçısı Älfiä Alimovanıñ çığışı ayıruça tä'sirle buldı. Anıñ täcribäse, çınlap ta, ürnäk alırlıq. Run yazmasın häm ğäräp imlasın öyrätergä dä cayın häm waqıtın tabu. Balalarnı häm ata-analarnı ana teleneñ möhimlegenä inandıru, aña mäxäbbät tärbiäläw. Uquçıların ölkä üzägendä bulğan här teatr tamaşasına yörtü. Därestä psixologik komfort tudıru çaraları. Uquğa säläte tübän bulğan, başqa däreslärdä kimsetelgän malaynıñ ruxın kütärü ısulları. Tatar balası buluğa ğorurlıq xisläre tärbiäläw öçen teläsä nindi mömkinleklärne qullanu. Ber genä misal. Qazanğa ekskursiägä barğan balalarnı Bötendönya tatar kongressı buşlay aşatqan ikän. Balalar sorıy, di: “Apa, nigä alar bezdän aqça almıyça, buşlay aşattılar?”. Tatar balası bulıp üskän öçen sezne şulay ixtiram itälär, digän uqıtuçı. Balalar üz tä'sirläre belän äti-äniläre belän dä büleşkännär. Äti-änilärneñ şundıy uq sorawına Älfiä xanım alarğa ana telen belgännäre öçen büläk, dip cawap birgän.
Häm anıñ eş täcribäsendä mondıy “waq-töyaq”, ämma ifrat ta möhim alımnar bixisap.
Älfiä xanım üzebezneñ avtonomiä eşçänlegendä dä şundıy uq tırışlıq kürsätülären teli. Ämma älegä bu sizelmi. Äytik, Çarldaqlı rayonı avtonomiäseneñ iñ zur häm berdän-ber diärlek eşe – Sabantuylar. Uqu bülmäsenä yärdäm sorağan, ämma cawapsız. Ä menä “Tuğan tel” oyışması aktivistı Roza xanım Matrosova ay yarım kön sayın, eşkä yörgändäy, yıraq aranı yaqın itep, Älfiä xanım belän kabinet cihazlarğa yörgän. Älfiä xanım fikerençä, yıl buyı balalarnı milli ruxta tärbiäläw kiräk, häm barı tik şunıñ şatlığı sıyfatında ğına sabantuylar uzdırırğa bula. Şulay uq anı avtonomiäneñ ölkä qorıltayında ber genä ana tele uqıtuçısına da süz birelmäwenä tirän borçıluın belderde. Aña quşılıp, Çınlı rayonı Käşä mäktäbe uqıtuçısı Roza İl'yasova: “Ana tele uqıtuçılarına iğtibarı bulmağan avtonomiäneñ üze ük nigä kiräk soñ?”, dip, qorıltayda ana tele uqıtuçılarına tieşle ixtiram bulmawına ğäcäplänü belderde. Bälki, Avtonomiäneñ yaña citäkçelege ikençeräk mönäsäbättä bulır, didelär alar.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
AndreyKolesnikov: «Ä bälkem, alay qaynarlanırğa kiräkmider. Akademik Robert Niğmätullin söylägänçä, 30-40 yıldan başqa millät belän qanın quşmağan tatar qalmayaçaq. Tatarlarnıñ 20% ğına üz millät keşese belän ğailä qora. Häm bu qotılğısız, di akademik, çönki bu - mäxäbbät, ä mäxäbbät ul şundıy närsä... Ägär anıñ isäpläwe döres bulsa, 30-40 yıldan tatarlar betäçäk, häm tatar mäsäläse dä bulmayaçaq. Söyläşer äyber dä qalmıy...» [ KoMMepcaHT ]
Tatar-inform mäğlümat agentlığı xäbärçese Räfis İzmailov bu seminar xaqında citdi häm tınıç ruxta yazıp çıqqan bulsa, häm bu xäbärne räsmi basmalar qabattan bastırıp çığarğan bulsa, BpeMя и дeHbrи, Tatarstan yäşläre, ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitläre älege xällärgä añlatmalar da birergä tırıştı.
«Soñğı unyıllıqta ildä millätlärgä, milli mäsäläğä küz yomu säyäsäte, xättä ki Rusiäne bermillätle, monolit däwlät itep üzgärtü omtılışı köçäygän ber mäldä, ğayan kilep çıqqan zurdan qubıp Tatar mäsläsen kütärü?» – digän soraw birä Tatarstan yäşläre gäzite. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite isä, monda zur säyäsi manevrlar kürä, yänäse, Mäskäw üzenä buysına torğan prezident buldırırğa teli, neft şirkätlärendä, böten tabışlı ölkälärdä üze xuca bulıp torırğa isäpli, şuña kürä aqçasın da cällämi. BpeMя и дeHbrи gäzite üze añlatmalar birep tormadı, läkin mönäsäbäten belderde. Ul ber ük waqiğa xaqında ike törle xäbär bastırdı. Berse Tatar-İnform agentlığı mäğlümäte bulsa, ikençese – KoMMepcaHT gäzitendä dönya kürgän yazma ide. Bu Rusiä gäziteneñ xäbärçese Rusiädä tatar mäsäläse barmı häm tatar milläte niçä yıldan betä digän soraw quya. Seminarda qatnaşuçılar beldergänçä, Rusiädä tatar mäsäläse, yähüd häm çuqça mäsäläse belän ber rättä yäşäp kilä, dip yaza xäbärçe Andrey Kolesnikov. Fännär Akademiäse prezidentı urınbasarı akademik Nikipelov, moña qädär berqayçan da, tatarlarnıñ däräcäse xäzerge kebek zur bulğanı yuq, dip äytkän. Bu süzlär gäzit xäbärçesenä oşamıy häm ul alarnı ironiä belän birä. Yäğni tatarlarnıñ küñelen eretep, eçke serlären beler öçen äytelgän bu süzlär, di ul. Akademik Robert Niğmätullin da şuşı wäswäsäğä birelep, cäyelep kitep söyläğän. Tatarlarğa ğına tügel, urıslarğa da latin xäreflärenä küçerğä kiräk, digän märtäbäle akademik. Anıñ latinğa qarşı xatqa qul quyuçılar arasında buluın KoMMepcaHT gäzite xäbärçese belmi küräseñ, şuña kürä ğäcäplänmi dä. Bu ğäyepläwlärne istä totıptır inde, Robert Niğmätullin da, tatar mäsäläse xaqında söyläşä başlağaç, açu-näftär quzğala başlıy dip beldergän. Açu-näfrät xaqında söylägändä, ğäcit xäbärçese tarixçı- etnograf Damir İsxaqovnıñ süzlären kiterä. KoMMepcaHT xäbärçese, canisäp, tatarlarnıñ etnik törkemnäre temasın ğalimnän kübräk belgändäy isäpläp, anıñ süzlärendä qızıq ezli, ämma üze nadan xälendä qala. Mäsälän, ul ğalimneñ millätlär isemlegendä keräşennärneñ buluına, ä keräşen tatarlarınıñ bulmawına borçıluın añlamıy, ikese ber närsä, digän bula. Avtor ike atamanı yörtkän ber etnik törkemneñ ike törle millät itep terkälüwe xaqında uylap tormıy. Mäqälä bötenläy kötelmägän näticä belän tämamlana:
Ä bälkem alay qaynarlanırğa kiräkmider dä. Çönki akademik Robert Niğmätullin söylägänçä, 30-40 yıldan qanın başqa millät belän quşmağan tatar qalmayaçaq. Tatarlarnıñ 20% ğına üz millät keşeläre belän ğailä qora. «Häm bu –qotılğısız!» – dip can açısı belän belderde akademik. «Nişläp alay bulsın?» - dip kemder zaldan qıçqırdı. «Şulay, çönki bu mäxäbbät, ä mäxäbbät ul şundıy närsä...» dip suqranıp quydı Robert Niğmätullin. Yäğni anıñ isäpläwläre döres bulsa, 30-40 yıldan tatarlar betäçäk, häm tatar mäsäläsä dä bulmayaçaq. Söyläşer äyber dä qalmıy.
Tatarstandağı matbuğatta mondıy mäsälä bötenläy quyılmıy, çönki canisäpneñ dä, millätlär isemlege tiräsendäge bäxäslärneñ dä asılın küpçelek möxärrirlär añlıy. Bu yazmanıñ BpeMя и дeHbrи gäzitendä basılu säbäplärneñ berse, möxärrir Yuriy Alaevnıñ ğalim Damir İsxaqov belän şäxsi mönäsäbätläre bulğandır, dip farazlap bula. Läkin anısı bötenläy başqa mäsälä. Watanım Tatarstan gäzite, seminarda qatnaşuçılarnıñ Mäskäwdän äylänep qaytqaç birgän interyuların bastırıp çığardı. Alda telgä alğan Damir İsxaqovnıñ da fikerläre basılğan anda. Menä ber özek:
Mäskäw ğalimnäre, Tatarstan, tatar dairäse – tınıç cämğiät modele, şuña kürä bezdä bu mäsäläne häryaqlap öyränergä kiräk dip isäpli ikän, monnan bezgä fayda ğına. Xalıq sanın alğanda artıq tırışıp cibärgänen üzläre tanıp, tatar xalqı sanı kimemiäçäk, dip belderüläre dä bilgele, küñelle xäl. Tel beleme institutı direktorı V.Vinogradov çığışında bezneñ öçen şaqtıy qızıqlı fiker yañğırağan. «Grafik nigez belän tel – ikese ike närsä. Här xalıqnıñ yazuında töğäl formalaşqan obrazlar bar. Bu – çınbarlıqta aralaşu çarası. Moñı üzgärtkän sürättä xalıqlar arasındağı aralaşu, üzara mönäsäbätlär protsessı üzgärergä mömkin, dip isäpli möxtäräm ğalim. Ğibrätle fiker bu. Ğomumän, bu fiker mäskäwlärneñ tel ölkäsendä ideologiäläre bulmawı xaqında söyli. Çönki cämğiättä tel häm yazu – ayırılğısız närsälär; här tel üzenä yaraqlı grafikağa nigezlänergä tieş, digän fiker dä bilgele. «Watanım» oyışmasınıñ ideologı bulğan Vadim Çurbanov tellärgä, millätlärgä qarata alıp barılğan säyäsätneñ nigeze bulmawın añlağan. Menä şunıñ öçen dä alınğan bu seminarnı oyıştıruğa...
«Watanım» xäräkäte häm TaTapckий Mиp gäzite oyıştırğan bu çara seminarlar şälkemeneñ berençese ide. Anda qatnaşqan Damir İsxaqov fikerençä, aldan äzerlänep, här utırış sayın üz pozitsiäbezne dälilläp belderep torsaq, seminarnıñ näticäsen üz faydabızğa boru mömkinlege bar.
Mintimer Şäymiev üze yalda bulsa da anıñ tübätäy kigän häm yılmayğan yözlären bu könnärdä dä gäzit bitlärendä kürep buldı. Eş şunda. Poccийckaя raзeTa digän häm räsmi dip sanalğan gäzit bu atnada «Mäskäw yoqımsıramasın öçen Şäymiev kiräk» digän mäqälä bastırdı. Ul yazma Tatarstannñ ike räsmi gäzittendä häm Mädäni comğa atnalığında yañadan dönya kürde. Mäqälä avtorı, politologiä belgeçe Mixail Krasnov yazğança, däwlät ziräklektä, sabırlıqta, mädäniätle buluda sınawnı ütä alğan oçraqta ğına izge teläkle däwlät bula. Däwlät tözü, ul - ber tösle şaqmaqlarnı tezep quyu tügel, bez tözeleşneñ barı tik Kremldän alıp baruına ğına künektek, di ul. Mäqälädän ber özek:
Allağa şöker, Federatsiäneñ däwlät tözeleşen, çirattağı programmalar häm kontseptsiälärgä tezep quymıyça, monı ni öçen eşlärgä yaramıy, digän «balalarça» berqatlı soraw birä torğan subyektı bar. Häm grajdannar başların Federatsiä yağına borıp qarıy: yäle, sin närsä dip cawap birerseñ ikän? Ägär inde cawap: «yaramıy, çönki min şulay dip äyttem!» digän mäğlüm stildä birelsä, däwlätçelek ruxınıñ qaysı yünäleştä üsäçägen farazlaw küzallaw qıyın tügel... Ägär irtägä nindi dä bulsa ber başlıq sezneñ däğwlarıgızğa tökerä ikän, ğäcäplänmägez. Moñarda näzäqätlek häm ülçäp, uylap eşläw taläp itelgän urında federal xakimiätneñ «qırıslığına häm qatılığına» qul çapqan üzegez dä ğäyeple...
Mixail Krasnov fikerençä, üzäk xakimiät, tatarlarınıñ latin grafikasına küçü telägen qırt kisep, ziräklek häm sabırlıq sınawın ütä almadı.
Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşımtasında basılğan mäqälälär şulay uk, iğtibarnı cälep itä. «1000 dä ber uy....» säxifäsendä şağirä Näcibä Safinanıñ «Nıqlı cır yäki kitap ni äytä?» digän çığışı basılıp çıqqan. Yäşäyeşebez öçen nıqlı cirlek şulay uk, izge kitap, Qor`äni Kärim, ul ruxıbıznı batqaqlıqtan tartıp çığara ala, dip yaza şağirä. Şunda uq, tanılğan artist Rinat Tacetdinov belän, 65 yıllığı uñayınnan äñgämä urnaştırılğan. İlhamiättä şulay uq, rejisser Äxtäm Zaripovnıñ çığışı da basılıp çıqtı. Ul anda «Bügen sänğät kemgä xezmätçe?» digän soraw quyıp, bu xaqta uy-fikerläre belän uquçılarnı da tanıştıra. Üzeneñ çığışın ul nigezdä, reklamağa bağışlıy, reklama da sänğät töre bulğaç, ul kemgä xezmät itä, dip uylana. Reklama xalıqnı ädäpsezlekkä öyrätä, di avtor. Ul şulay uk bügenge kön spektakellärenä dä bäyä birä. Süz G.Kamal teatrında säxnäläştergän «Qara çikmän» äsäre, İldar Yäğfärovnıñ «Küktaw» näfis filmı, häm «Tatarstan» tele-radio kompaniäse kürsätkän «Yalğız täkerlek» filmı turında bara. Avtornıñ bu xaqta fikeren kiläse atnada, mäqäläneñ däwamınnan ğına belep bula.
BocToчHый эkcпpecc gäziteneñ Tatar ğasırı säxifäse bu yulı da uquçılarnı qızıqlı yazmalar belän quandıra. Anda Mäskäwdä ütkän seminar xaqında yazma urın alğan. Tatar kitapların bastıruçı Ruxiät fondınıñ 6 yıllığı uñayınnan fond citäkçese İlsöyär Xäyrullina beläm äñgämä urnaştırılğan. Rovel Kaşapovnıñ «Zox pansionatınıñ sere» digän yazması tarix, tatar emigratsiäse, Gayaz İsxaqi yazmışı belän mawığuçılarğa qızıqlı bulır. KGB arxivlarına yul tapqan Rovel Kaşapov moña qädär bilgele bulmağan faktlar belän tanıştıra.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Çallılar "Azatlıq"nı dawlıy
Azatlıq radiosın tıñlıy almağaç, näwmizlänep qalğan idem. Şulay da, yäş çaqlarnı iskä töşerep, qısqa dulqınlı radioalgıçımnı borğalıy torğaç, Azatlıq xäbärlären tıñlaw bäxetenä ireştem, yañadan dönya yañalıqların üzebezneñ tatar telendä işetä başladım dip xäbär itte Çallıda yäşäwçe Zaqir Lotfullin. Ä menä Azatlıqnıñ daimi tıñlawçısı bulğan Läylä Xucinağa qısqa dulqınnardan Azatlıqnı tıñlaw qıyınğaraq turı kilä, häm ul Yaña Ğasırdan tapşırularnı torğızu mäşäqäten cäyelderep cibärgän. Berençe itep Rusiä parlamentı räise urınbasarı Oleg Morozovnıñ Çallıdağı ştab-kvartirasına barğan. Anda Azatlıqnı torğızu turındağı üteneçne yazma räweştä alıp kilergä täqdim itkännär. Şulay bulğanda, üteneç Morozovqa barıp ireşäçäk ikän. Läylä Xucina "Spravedlivaya Rossiä" firqäseneñ Çallı bülegenä dä möräcäğät itkän. Anda da, şuşı firqä citäkçeläreneñ berse bulğan Räfgat Altıynbaev isemenä xat aşa çığarğa täqdim bulğan. Şulay itep, Läylä apa kebek keşelär tırışlığı belän "Yedinaya Rossiä" häm "Spravedlivaya Rossiä" firqälärendä dä Azatlıq xaqında beläçäklär. R.Kaşapov Çallı Tatar İctimaği Üzäge dä Tatarstan prezidentı M.Şäymiev isemenä möräcäğät yulladı. İctimaği Üzäk älege mäsäläne atnalıq cıyınğa çığardı. Bu xaqta Üzäk räise urınbasarı Gabdraxman Cäläletdinov bolay dide:
- Bu mäs'älädä şundıy fikergä kildek: Azatlıq radiosı buyınça prezidentıbız M.Şäymievqa möräcäğät itärgä buldıq. Aña bulğan täqdimnär mondıy:
1. Yaña Ğasır dulqınnarındağı Azatlıq tapşıruların yañadan torğızırğa
2. Tatarstan rayon-şähärlärendäge radiotranslyatorlar aşa "Azatlıq" tapşıruların birü mömkinlegen qararğa.
Şuşı täqdimnär cıyılışta bertawıştan qabul itelde. Ni öçen bu mäsäläne kütärep çıqtıq?
Çönki, "Azatlıq" tapşıruları tuqtalğaç, bezgä bik küp keşe möräcäğät itte.
İşetkänebezçä xalıq törle fikerlärgä, prezidentlarğa möräcäğät yullıy. Älbättä, alar cawap ta kötep qalalar.
Ğafiulla Ğazi, Çallı


text:
Neşet Çelebi - Mavi Mavi
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Mavi Mavi
Etiketler : Neşet Çelebi - Mavi Mavi türkü indir, Neşet Çelebi - Mavi Mavi türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Mavi Mavi mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Mavi Mavi türküsü, Mavi Mavi sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Mavi Mavi bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Dağların Eteklerinde
Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar


text:
Vladimir Putin Tatarstan prezidentınıñ ike tel belergä tieşlegen tabiğıy dip sanıy
Äytergä kiräk, federal' üzäkneñ vertikal' qoru belän artıq mawığıp kitüe bik küplärgä oşamıy ikän. “Yevraziä” firqase qorıltayında Mäskäw Kremleneñ qayber ğamällären tänqıtläp çıqqannar. Terrorizm belän köräşäm dip möselmannarğa qarata tiskäre mönäsäbätne köçäytü, Rusiä citäkçelegeneñ abruyın töşergän. Tatarstan prezidentı “BpeMeHa” tapşıruında da, Qazanğa qaytqaç ta federal' üzäkneñ bik küp çinovniklarnı ürçetüe, parallel' strukturalar tözüe turında kisken süzlär äytte. Mäskäw çinovnikları häm säyäsätçeläre qaywaqıtta Vladimir Putin belän dä kiñäşep tormıy, digän tä'sir qala. Uzğan atnadağı oçraşu waqıtında Mintimer Şäymievneñ Tatarstan prezidentı tatarça belergä tieş digän taläbenä häm bu turıda Konstitutsiägä yazıluğa Vladimir Putin şaqqatmağan. Bu turıda bäxäslär buluı anı ğäcäpländerä ikän. Tatarstan prezidentınıñ tatarça belergä tiyışlege Putin öçen ap-açıq. Nişläp kenä konstitutsion mäxqämäsenä telefon aşa bulsa da çıltıratıp, üzeneñ lingvistik demokrat buluın äytmi ikän?


text:
Yevropa Berlegeneñ, tınıçlıq köçläreneñ yartısınnan artığın üz xäbirlärennän tuplaw wäğdäsen, İzrail häm Liban xuplap qarşı aldı. Ber kön elek, Brusseldä Yevropa tışqı eşläre ministrları ciyınında, inde bulğan tınıçlıq köçlärenä, Libannıñ könyagına tağın 7 meñ xärbineñ cibäreläçäge turında belderelde. Barlığı Libanda 15 meñlek ğäskär bulıra tieş. Liban tışqı eşlär ministrı Fawzi Sallokh Brusseldäge ciyın näticäläre turında bolay dide:
“Bez Libanda, Brussel cıyını şundıy näticä alıp kilüe belän bäxelte. Tınıçlıq köçläre itep 7-8 meñ Yevropa xärbien ciberü, ilneñ könyagında urnaşa başlağan, Liban armiäsenä bik zur yärdäm bulaçaq.”dide Liban tışqı eşläre ministrı. İzrail tışqı eşlär ministrı wäkile Mark Regef bügen, İzrail Yevropa illären qotlyı, dide. BMOnı general sekretare Kofi Annanıñ da Yevropa Berlgeneñ bu qararın xupladı. Düşämbedä Anannıñ Libanğa baruı kötelä. Anda anıñ Liban premyer-ministrı Fuat Siniora belän oçraşuı planlaştırılğan. Anan Libanda tınıçlıq köçläreneñ urnaşuı turında söyläşergä cıyına.


text: İspaniäneñ Yuğarı Mäxkämä xäkime Xuan del Olmo, Madrid xöcümnärenä bäyle dip şiklänelgän 5 keşene tıñlap çıqqannan soñ, alarnı saq astında qaldırırğa qarar itte. Bu 5 keşe, 3 Moroccolı häm 2 Hindlı, şartlawlardan soñ 3 kön ütügä qulğa alınğan ide. Madrid trännärendä bulğan şartlawlar näticäsendä 200-dän artıq keşe xäläk buldı. Totqarlanuçılar, bu eşkä qatışı buluların kire qağa. İspan räsmiläre, totqarlanğannarnıñ berse, Camal Zuğam, Äl-Qaidä häm Moroccodağı ber islamçı oyışmağa bäyle, dip bedlerä. Kiçä İspan politsiäse bu eşkä bäyle räweştä tağın 5 keşene qulğa aldı.