text:
Ukrainanıñ ekstremizm tedqiqi institutınıñ eksperti Bogdan Petrenkonıñ fikrine köre, Rusiye akimiyeti terrorizm havfını ve onıñ ile küreşni memlekeni birleştirmek içün qullana.
Bunı o oktâbr 27 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
«Bunı atta Rusiye tedqiqatçıları ayta – ekstremizm qoruv efsanesidir, siyasiy sistemanıñ esas vazifesi – özüni qorumaqtır. Sistema, Rusiyede 90-ncı seneleri olğanı kibi, dağılmağa başlağanda, akimiyet onı birleştire bilecek usullarnı qullanmağa başlay. Memleketni içinden birleştirecek qıymetler olmasa, akimiyet onı qorquzuv, telüke ile birleştire, ve ekstremizm aqiqiy bir efsanedir», – dey o.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin 2015 senesi baarde terrorizm ve ekstremizmge çağıruvlar içün cezalarnı arttırğan qanunnı imzaladı. Oña köre, kütleviy matbuat vastaları içün ceza million rublegece yete. Bundan evel azamiy para cezası 100 biñ rubleni teşkil ete edi. Aşğariy para cezası de deñişti – 50 biñ rubleden 100 biñge yetti.


c: text/html

text:
Oktâbr inqilâbı
Oktâbr inqilâbı (ŞSCB resmiy tarihçılığında “Ulu oktâbr sotsialistik inqilâbı”) - 1917 senesi oktâbrniñ 25-inde Rusiye cumhuriyetinde olıp keçken devlet devrimi. Devrim vaqtında devlet paytahtı Petrogradda bulunğan Muvaqqat ükümet tevqif etilgen edi. Neticede merkeziy akimiyetni II umumrusiye şuralar qurultayı ve başında Vladimir Lenin olğan bolşevikler gruppası zapt etti. Devrimniñ neticeleri olaraq sotsialistik inqilâp, kapitalizmniñ yoq etilüvi ve sotsializmni quruvğa keçüv ilân etilgen edi.
I umumrusiye şuralar qurultayı tarafından saylanğan Umumrusiye Merkeziy İcra Komiteti (BЦИK), bolşeviklerniñ II umumrusiye şuralar qurultayını oktâbrniñ 17 (30) künü çağırmaq teşebbüsine başta qarşı çıqtı, amma ahır-soñu qurultaynıñ oktâbrniñ 25 (noyabrniñ 7) künü ötkerilmesine razı olğan.
Şuralar tarihçılığına köre Oktâbr inqilâbı, sabıq Rusiye İmperiyasınıñ territoriyasında tarih areketini tamamınen deñiştirip cian tarihınıñ areketine tesir etken. Amma bolşevikler, oktâbr devrimine iç bir vaqıt şuralar inqilâbı demedi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kiyev şeer şurası qullanılmağan bina ve inşaatlarnı işğal etilgen Qırım ve terrorizmge qarşı tedbirler keçirilgen yerlerden mecburen köçip kelgen insanlarğa bermege izin berdi. Salı künü, dekabr 9-da, UNİAN bergen malümatına köre, buña Kiyev şurasınıñ toplaşuvında bulunğan 62 deputat qoltuttı.
Leyha köçip kelgenlerge mesken bermek maqsadında azırlandı.
Qabul etilgen qararğa binaen, boş bina ve inşaatlarnı Devlet sanitar epidemik hızmeti belgileycek.
Mesken-kommunal hızmetleriniñ fiyatı adiy binalardaki fiyatlarğa teñ kelecek.
Ukrainada işğal etilgen Qırım ve terrorizmge qarşı tedbirler keçirilgen yerlerden 526 biñ insan köçip keldi. Bunı dekabr 7-de RNBO spikeri Andriy Lısenko bildirdi.


text:
The Qazaq Times öziniñ swhbat jobasın keñeytip, aldağı saylauğa baylanıstı sayasi dodağa tüsip jatqan partiya ökilderiniñ swhbat seriyasın wsınadı. Alğaşqı qonaq retinde "Qazaqstan Halıq partiyası" (bwrınğı Qazaqstan Kommunistik Halıq partiyası) ökili Ğaziz Zeynelğabidenwlı qatıstı.
QHP müşesi saylaualdı bağdarlaması men partiyadağı modernizaciya, sonday-aq saylau procesteri turalı pikirin bölisti. Juırda rebrendingten ötken sayasi wyımnıñ elektorat aldındağı maqsat-mindettemeleri men qalıptasqan jağday turalı közqarasın ortağa saldı. Bwğan qosa, socialistik jäne solşıl idyanı wstanğan QHP azamattıq qoğamdı damıtuğa arnalğan josparların da aytıp ötti. Atalğan partiya jäne saylauğa qatıstı özge de pikirlerdi swhbat barısınan bile alasızdar.
Arnamızğa jazılıp, layk basıp, bölisip täuelsiz aqparat qwralımızğa qoldau körsete ketudi wmıtpañızdar!


text:
Qırımda evel qıtaiy Ukrainadan ketirilgen naratlarnıñ qıtlığını Rusiyeden ketirüvler ile çezecek olalar, dep bildire Orman ve Av hocalığı boyunca qırım «Devlet komiteti»niñ başı Vasiliy Çebanov, dep haber ete RİA Novosti.
Onıñ aytqanı kibi, qırım orman hocalığı şirketleri tahminen 8 biñ 250 çam teregini azırlap olur, amma bu yeterli degil.
«Yetmeycegini añlaymız, şunıñ içün tereklerniñ qıtadan ketirilmesini tüşünemiz. Muzakereler keçirile», – dedi Çebanov.
Evel komitette bu sene Qırımda bir metrge qadar tereklerniñ fiyatı 190-220 ruble, 4 metrge qadar – 3,5 biñ ruble olacağı aqqında bildirgen ediler.


text:
Irak Mosul qalasında äyelderdiñ nikab kiyuine tiım saldı. Irak ükimet armiyası Mosul qalasın DAIŞ wyımınan ramazan ayınıñ aldında ğana azat etti. Qala..
Qazaqstan Ükimeti Äzerbayjannıñ Halıqaralıq bankine salınğan qazaqstandıqtardıñ zeynetaqı aktivterin qwrılımdaudıñ üş nwsqasın qaraydı. Bwl turalı Qa..
Joğaldı degen Bögenbay batırdıñ dulığası tabıldı dep habarlaydı informburo.kz saytı. Osı uaqıtqa deyin joğaldı delinip kelgen Bögenbay batırdıñ dulığ..
31 mamır – sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni. Bwl kün Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti N.Nazarbaevtıñ Jarlığımen 1997 jıldan bastap a..
AQŞ Qorğanıs ministrliginiñ basşısı Djeyms Mettis Soltüstik Koreyamen soğıs bastalğan jağdayda, bwl soğıstıñ zardabı barlıq aymaqtarğa äser etedi dedi..


text:
Qırımtatar halqınıñ meseleleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekâletlisi, halq deputatı Mustafa Cemilev işğal etilgen Qırımda rusiyeli uquq qoruyıcıları tarafından qanunsız yaqalanğan qırımtatarlarnıñ cedvelini halqqa bildirdi. Bu cedvelni Cemilev Facebook saifesinde paylaştı.
«Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırımda bulunğan Federal havfsızlıq hızmeti ve Rusiye Taqiqat komitetinde bulunğan siyasiy mabuslarnıñ – 14 qırımtatarnıñ cedveli», – yazdı Cemilev.
Beyanatqa binaen, cedvel başında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz tura, o apiste 2015 senesinden başlap buluna. Qırımda rusiyeli uquq qoruyıcılar tarafından yaqalanğan kişiler arasında qırımtatarlar Rustem Vaitov, Ruslan Zeytullayev, Nuri Primov, Ferat Sayfullayev, Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Muyedin Alvapov, Refat Alimov, Arsen Ceparov, Emir-Usein Kuku, Enver Bekirov, Muslim Aliyev ve Vadim Siruk.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada qırımtatar faalleri taqip etilmege başladı. Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Meclisniñ yarımadada yasaq etilmesi şimdilik qırımtatarlarnıñ yaşayışına tesir etmegenini bildirdi.
Bundan evel halqara toplulıq Mecliske qarşı yapılğan Rusiye ükümetiniñ areketlerini takbih etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov ve onıñ muavinleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz OSCEniñ milliy azlıqlar boyunca komissarı Lambert Zannyer ile Qırımdaki vaziyetni ve Ukraina Anayasasına kirsetilecek yarımadanıñ statusına dair deñişmelerni muzakere ettiler.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ saytı bildire.
Bildirüvde: «Qırımtatar tarafı, işğalci akimiyetniñ qırımtatarlar içün yapqan adımlarınıñ tış körünişini yaratmaq maqsadınen yapılğanlarına ayrıca diqqat çekti. Qırımtatar tiline devlet statusı berilgenine baqmadan onıñ qullanıluv saası kettikçe qısqartıla. Qırımtatarlar reabilitatsiya yerine repressiyalarğa oğradı. Eykellerniñ tiklenmesi artında ise qırımtatar halqınıñ tarihiy variyetini yoq etüv saqlana. Aynı zamanda işğalciler, elverişli qırımtatarlarnı tapıp, Qırımda sahte amanlıq körünişini yaratmağa ögrendiler», – denile.
Qırımtatar icra organınıñ saytı bildirgeni kibi, Ahtem Çiygoz çıqışında, aqiqatta Qırımda «artıq yalıñız insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında degil de, terror aqqında söz yürütile», dep qayd etti.
Ondan ğayrı, Meclis liderleri Zannyerge, Ukraina Anayasasındaki «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» bölüginiñ 10-ncı qısmı içün deñişmelerni azırlav ketişatı ve azırlanğan metinniñ parametrleri aqqında ikâye ettiler.
Olarnıñ malümatına köre, OSCE Yuqarı Komissarı Ukraina Anayasasına kirsetilecek deñişmelerge dair ekspert hulâsasını bermege azır olğanını bildirdi.
Daa evel Ukrainanıñ Venadaki halqara teşkilâtlarında daimiy temsilcisi İgor Prokopçuk OSCEni, diger halqara teşkilâtlarnıñ ilerici tecribesini qullanıp, işğal etilgen Qırımdaki vaziyetini taqip etmege davet etti.
İyul ayında OSCE Parlament assambleyası, Rusiye vekilleriniñ itirazlarına baqmadan, Ukrainanıñ suvereniteti ve topraq bütünliginiñ tiklenilmesi aqqında qararnı qabul etti.
Bu vesiqada Rusiyeniñ areketleri qatiy şekilde tenqit etilip, Ukraina topraqlarınıñ işğalini toqtatmağa, Ukrainanıñ siyasiy mabüsleri ve rehinlerini azat etmege davet etilmekte. Leyha muzakere etilgende Rusiyeniñ aman-aman bütün vekilleri, Rusiyege qarşı doğrultılğan dep, qarar leyhasına qarşı çıqtılar.
Halqara teşkilâtları, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri oña qarşı bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bağçasaraydaki üçünci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Seyran Hayretdinov ve Alim Sufyanov COVID-19 hastaları qayd etilgen Aqmescitniñ №1 psihonevrologik hastahanesinde mecburiy psihiatrik ekspertizasında buluna. Sufyanov karantin odasında tutula, dep bildirdi «Qırım aq qorçalayıcı gruppası» advokat Lilâ Gemeciniñ malümatına esaslanıp.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, keçken afta advokat eki qırımlınen körüşmege tırıştı, lâkin, onıñ aytqanına köre, oña tek Hayretdinov kösterildi, çünki Sufyanov sıcağı sebebinden karantin odasında yata.
«Sufyanovnıñ yañı koronavirus yuqunçı barmı advokatqa aytmadılar», – dep bildire «Qırım aq qorçalayıcı gruppası».
Aqmescitniñ №1 psihonevrologik hastahanesinde COVID-19 hastaları çoq olğanı içün gospital açıldı, dep bildirdi Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya.
Penkovskaya, hastalıq «tibbiyet hadimleriniñ muqaytsız olması» sebebinden tarqaldı, dep ayttı. Onıñ qayd etkenine köre, epidemiologik tahqiqat devam ete.
Umumen pandemiya vaqtında, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 8784 COVID-19 hastası qayd etildi. 3566 insan tibbiy müessiselerde tedaviylene, 4998 kişi tüzelgen soñ çıqarıldı. Qırımnıñ Rusiye Sağlıq nazirligi bildirgenine köre, 123 hasta koronavirustan vefat etti.
Aqyarda yılnıñ başından 2164 kişi koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 1373 kişi tüzeldi, 61 insan vefat etti, dep bildire yerli sakinler.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bwrınğı prezident Donal'd Tramptıñ qızımetinen keter aldında Qıtayğa şabuıl jasauğa bwyrıq beruinen alañdağan AQŞ-tıñ joğarı äskeri generalı Qıtayğa eki ret habarlama joldağan. Onda AQŞ-tıñ Qıtayğa şabuıl jasamaytının, şabuıl bolğan künde de aldın ala eskertiletinin jetkizuge tırısqan.
Qwrama Ştattardıñ joğarı äskeri generalı jäne Ştab basqarmasınıñ birikken törağası Mark Millidiñ bwl äreketi qos partiyadağı kongresmender arasında türli pikir tuğızdı. Tipti arasında Senator Rubio seysenbide prezident Baydenge hat jiberip, Millidi qızmetinen alıp tastaudı swradı.
Bwnday mälimetti Washington Post basılımı birinşi bolıp jariyaladı. Sebebi, basılımnıñ ağa avtorları Bob Vudvord pen Robert Kostanıñ birigip qwrastırğan «Peril'» attı jaña kitabında egjey-tegjeyli bayandalğan. Kitap kelesi aptada oqırmandarğa taralmaq.
Atalğan reporterlerdiñ jinağan mälimetine qarağanda, General Milli 2020 jılı prezident saylauına tört kün qalğanda, yağni 30 qazanında bir ret, jäne Tramp jaqtastarı Kapitoliyge basıp kirgen oqiğasınan eki kün ötkennen keyin ekinşi ret Qıtaylıq äriptesterine qoñırau soğıp, Qwrama Ştattıñ twraqtı küyde ekenin, QKP-ına bağıttalğan şabuıl turalı şeşim joq ekenin eskertken.
Atalğan eki avtor da Qwrama Ştat biligine qatıstı tosın derekterdi jinaumen atı şıqqan tanımal avtorlar. Äsirese Bob Vudvord Tramp äkimşiligine qatıstı kezekti eñbegin qosqanda Aq üy men Kapitoliy, Pentagon arasındağı mäselelerdi taqırıp etken 20 kitap jazğan. 2014 jıldan beri Robert Kostamen birlesip jwmıs istep keledi.
Donal'd Tramptıñ wlı Donal'd Djordj öziniñ «Tvitter» paraqşasına general Millidiñ äreketin ayıptağan jazba jariyaladı. Onda Millidiñ äreketi rastalatın bolsa, bwl Kapitoliyge şabuıl jasağandardan da asıp tüsetin satqındıq, opasızdıq dep körsetken.
Al, general Mark Milli bolsa Kongress aldında jauap beruden bast tartqan.


text:
Ukraina şarqında keçken seneniñ aprel ayından itibaren cenk uruşları neticesinde 5086 insan elâk oldı. Bunı cuma künü, yanvar 23-te, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ insan aqları boyunca hızmetlerniñ vekili Rupert Colville aytıp, zıddiyet qurbanlarınıñ sayısı daa ziyade olması mümkün, dep qayd etti, – haber ete Radio Svoboda.
Onıñ aytqanına köre, yanvar 13-ten itibaren 262 insan elâk oldı. Onıñ qayd etkenine köre, soñki doquz kün «keçken seneniñ sentâbr 5-te Donbassta başlanğan ateş toqtatılması rejiminiñ eñ qıyın zamanı oldı».
Colvilleniñ bildirgenine köre, aprel ayından itibaren Ukraina şarqında 10948 insan yaralandı.
Rupert Colville dedi ki, BMT-ni Ukrainanıñ şarqiy vilâyetlerinde çetel arbiylerniñ bulunması, ve olarnıñ arasında Rusiye askerleri, em de silâlı birleşmelerniñ nezareti altında olğan mesken yerlerde ağır silâ olması qasevetlendire.
BMT qaçaqlar işleri hızmeti bildirdi ki, Ukraina ükümeti qabul etken havfsızlıq tedbirleri «zıddiyet alanına gumanitar yardım ketirilmesine» keder ete ve cenk uruşlarından sebep evlerini terk etmege mecbur olğan şahıslar içün qoşma qıyınlıqlar doğura.


text:
«Almenda» vatandaşlıq maarif merkeziniñ tasil programmalarınıñ koordinatorı Valentina Potapova Kiyevde avgust 27 künü keçirilgen matbuat konferentsiyasında 2014 senesi Qırım studentlerine stipendiya berilmegeninden sebep Ukraina büceti 130 million grivna iqtisat etkeni aqqında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Sorav yiberdik, Qırım işğali devamında studentlerge berilmegen stipendiyada 136 million grivna iqtisat etildi. Devlet büceti esabına çalışqan 18 aliy oquv yurtu bar edi. 18 – binalar, yarıq, suv, hadimlerniñ, oca, hızmetçilerniñ aylığı. Bu para on dört senesinde belgisiz yoq oldı», – dey Potapova.
O şunı da qayd etti ki, bu aqçanı Ukrainada tasil almağa istegen Qırım vatandaşlarına qol tutmaq içün tasil programmalarına masraf etmege mümkün edi. Ve memurlarnı 2014 senesi Qırımğa ayırılğan paranı qaytarmağa çağırdı.
Ukraina Tasil nazirliginiñ soñ malümatına köre, işğal etilgen Qırımnıñ tahminen biñ sakini 2015 senesi Ukraina aliy oquv yurtularına kirdi.


text:
Qırımda iyün 24-25 künleri furtuna havfı ilân etilgen. Bu aqta Qırımda Rusiye Fevqulâde işler Nazirliginiñ baş idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Tahminlerge köre, yarımadada küçlü sağanaq, boranlı yağmur, burçaqnıñ yağması beklenile. Yel küçü 15-20 m/s teşkil ete.
Bunıñ ile qurtarıcılar özenlerde suv seviyesiniñ köterilmesi aqta tenbiyeleyler.
Nazirlikte bu kibi ava şaraitlerinde havfsızlıq qaidelerine riayet etmek ve fevqulâde vaziyetlerde qurtaruv hızmetine telefon etmek kerekligini qayd eteler.
İyün başında Qırım sağanaqlar astında qaldı, olardan sebep Aqmescitniñ soqaqlarını suv bastı, bazı rayonlarda yollar özenlerge çevirildi, aydavcılar maşinalarından suvnı qopqalar ile alıp töke edi.
Mayısnıñ soñunda sağanaqlardan sebep Canköy rayonında evlerni suv basqan edi.


text:
Aqmescitte Şevçenko hatırasına miting teşkilâtçısı Leonid Kuzminniñ memuriy işinde apansızdan 44 saife peyda oldı. Bunı Qırım faali bazar künü, mart 29-da, Facebook saifesinde bildirdi.
«Bugün bildirüvni elde etim. Mahkeme memuriy işni ve itiraz arizasını Qırım Cumhuriyetiniñ Yuqarı mahkemesine yolladı. Amma böyle bir sual: mart 12 künü iş 18 saifeden ibaret olsa, bugün 62-den. Bu 44 saife qaydan alındı?», – yazdı Kuzmin.
Bu beyanatnı izaatlap, mitingniñ daa bir iştirakçisi Veldar Şukurciyev onıñ işinde de qoşma saife peyda olğanını bildirdi.
«Seniñ işiñ de mahkemeden soñ semirdimi?», – dep yazdı Şukurciyev.
Malüm olğanı kibi, Aleksandr Kravçenko, Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev mart 9 künü ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatıra aktsiyasında yaqalandılar.
Bundan soñ, mart 12 künü, mahkeme toplaşuvı keçti. Mında ukrain timsalleriniñ qullanuvı aqta qabaat seslendirildi. Faallerge 40 saatlik mecburiy iş belgilendi.


text:
Aprel 5 künü Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesinde Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ müavini Aktem Çiygoz davasınıñ yüzünci mahkeme topşaşuvı keçti. Bunı Facebookta MSK başı Zair Smedlâyev bildirdi.
«Bügün yübiley, Ahtem Çiygoz davasınıñ yüzünci oturışı keçti, bu munasibetnen köbete ve sarma pişirdik!» – yazdı o.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Çarşenbe künü, mart 25-ten itibaren ATR qırımtatar telekanalınıñ efirinde onıñ qapatılması havfına bağışlanğan «ATRni öldürmeñiz» telemarafonı er kün keçirilecektir, dep haber ete 15 minut.
Telemarafon çarşenbe künü saat 18:00 başlanacaq ve saat 21:30 qadar devam etecek. Cumaaqşamı kününden itibaren saat 12-den saat 21.30-ğa qadar keçirilecek (haberler ve «Gravitatsiya» yayını ile beraber).
Telemarafon mart 31-ge qadar devam etecektir.
Er bir insan telemarafonda iştirak ete bile. İştirakçilerge +7978 077 95 95 telefonı vastasınen şimdiden yazılmağa teklif etile.
Mart 20-de ATR qırımtatar telekanalı Roskomnadzor mektübini aldı. Oña binaen, telekompaniyanıñ Rusiye qanunlarına köre kütleviy haber vastası olaraq qayd olmaq içün bergen arizası kene de baqılmayıp red etildi. Telekompaniya Roskomnadzorğa vesiqalarnı bir qaç kere bergen edi, amma olarnı qaytaralar.
ATR mediaholdingine kirgen diger kütleviy haber vastaları – Lâle qırımtatar bala telekanalı, «Meydan» radiosı ve «Lider» radiosı, em de «15 minut» haber agentligi aynı vaziyetke oğradı.
Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksenov ATR işini tenqid etip, bunıñ kibi siyaseti olğan kütleviy haber vastaları yarımadada çalışamaz.
ATR telekanalınıñ reberligi 2015 senesi aprel 1-den soñ işine devam etip olamaycaqlarını tahmin ete. Bu mesele mart 16-da Jenevada Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ İnsan aqları komitetinde muzakere etilgen edi.
Telekanalnıñ işi toqtatıla bile dep, seyirciler ve faal cemaat Rusiye prezidenti Vladimir Putinge yarımadada milliy kütleviy haber vastalarını saqlap qalmaq açıq muracaatını yolladılar.


text:
Noyabrniñ 6-nda ilhaq etilgen Qırımda yarımadanıñ Rusiye tarafından ilhaqını qanuniyleştirmek içün «Qırım dostları» birleşmesi meydanğa ketirildi. Rusiyeniñ TASS haber agentligi bildirgeni kibi bu, Rusiyege tabi akimiyet tarafından teşkil etilgen «Zemaneviy halqara munasebetleri noqtai-nazarından Qırım. Qırım dostlarınıñ forumu» konferentsiyasınıñ neticesidir.
Haber agentligi, konferentsiya iştirakçileri Ğarp tarafından «2014 senesi referendumı ve Qırım halqınıñ öz kelecegini özü tayin etmek aqqı qanuniy» tanılmaları içün ğayret köstermek kerekligi hususında qarar berdiler ve bu sebepten birleşme meydanğa ketirildi, dep daa tafsilâtlı malümat bermekte.
Rusiyege tabi akimiyet, konferentsiyağa 30 ülkeniñ vekilleri keldi, deye iddia ete.
Yañı teşkilâtnıñ qurucıları, işbirligini «halq diplomatiyası usulları»nen yapmaq niyetindeler.
Noyabrniñ 6-sında Yaltada «Qırım dostlarınıñ forumı» açıldı. Tedbir Livadiyada ötkerile. Kremlniñ kontroli altında bulunğan Rusiye Devlet dumasındaki Qırım vekili Mihail Şeremet bildirgen malümatqa binaen yarımadağa 90-ğa yaqın çetel musafiri keldi.
2014 senesi martnıñ 16-sında Qırım ve Aqyar şeeriniñ territoriyasında yarımadanıñ statusına dair dünya tarafından qanuniy olaraq tanılmağan referendum ötkerilip, neticesinde Rusiye Qırımnı öz toprağına ilhaq etti. Referendumdaki rey berüvniñ neticelerini ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de AQŞ tanıdı. Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımnıñ Rusiyege «öz isteginen qoşulğanını» ilân etti.
Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-sinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko münasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña “tarihiy adaletniñ tiklenmesi”, dey.


text:
Rostov vilâyetiniñ mahkemesi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Ruslan Suleymanov ve Erfan Osmanovnıñ apis müddetini uzatuv qararına qarşı berilgen istinaf arizalarını red etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri. Olar 2020 senesi fevralniñ 15-ne qadar SİZOda apiste qalacaqlar.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Suleymanovnıñ mahkeme oturışuvı qapalı oldı, o, SİZOdan video bağı vastasınen qoşuldı.
«Sıñırlav tedbirini uzatacaq sebep yoq, tahqiqat müddetleri sozula. Ketirgen delillerimizge baqmadan, vilâyet mahkemesi Lenin rayon mahkemesiniñ qararını deñiştirmedi», – dep tarif etti advokat Svetlana Olekseyenko Qırım.Aqiqatqa.
Advokat, Osmanovnıñ sıñırlav tedbiri uzatılğanını izaatlap, tahqiqat müddetleri sozula, dep ayttı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Tarih Twlğalar
ÄBİLQAYIR. BİR HAT – BİR MEMLEKET TARIHI
Bwl hattı osıdan eki jıl bwrın da salıp edim, orısşa. Endi şamam jetkenşe audarıp kördim. Tarihta qazaq “1731 jılı Reseyge bodan boldı” dep oqıtıp keledi. Osı üşin Äbilqayır handı jazğırğandar da köp. Jäne Peterbor arhivindegi nwsqa twzdıq bolıp keldi. Qazaqstandıq ğalım I. Erofeeva onı ısırıp qoyıp, Äbilqayırdıñ hatın tüpnwsqadan oqıp, qayta audardı. Sonda jalğan dünie jariya bolıp qaldı. 1731 jılı 8 qırküyekte Äbilqayır Reseydiñ qatın patşasına qwzırıña al, qızmetşiñ bolayın dep hat jazbağan eken. Sonda “üş ğasırlıq” degen äñgime beker bolıp şığadı. Eskertu: orısşa nwsqanı oqimın degen adam paraqşamnan tauıp alar. Al äzirge:
1) Irina Erofeeva audarması:
Wlı da meyirimdi, joğarı memlekettiñ barlıq jerin bileuşi märtebeli wlı imepratricağa qarapayım ötiniş bildiremiz. Künnen künge, jıldan jılğa memleketiñiz (Sizdiñ) wlğayıp, baylığı arta bersin.
Sizge, wlı märtebelim, bizdiñ ötiniş mınaday. Sizge qarastı estek-başqwrttarmen auızbirşilik bolmay twr.
Wlı märtebeli imperator, Sizdiñ qamqorlığıñız ben qoldauıñız arqılı tınıştıqqa qol jetkizu üşin Sizdiñ qwzırıñızdağı jayıqtıq estek Aldarbayğa qosıp öz elşimdi de jiberip otırmın. Osı Aldarbay Wlı märtebeli imperatorğa elşi swrağandıqtan, biz ¬- Äbilqayır han jäne qazaqtıñ qırıq bi-swltanı, Orta jüz ben Kişi jüz, mağan qarastı barlıq qaraşa basımızdı iip, qwp aldıq.
Jarlıq: Sizdiñ qızmetşileriñiz jayıqtıq estektermen kelisimge keleyik. Osınday jarlığıñızdı qabıl alamız.
Jiberilgen elşi Seyitqwlğa Qwlmambet basşı, birneşe qosşısı bar.
2) Arhivtegi, patşayım tilmaştarı audarğan nwsqa:
Peterbordağı märtebelige hat
Köp jerge ielik etetin wlı da meyirimdi, şappağattı, bay da parasattı imperatrica hanımnıñ biligin wzaq ete kör dep kün sayın, ay sayın, jıl sayın Qwdaydıñ raqımın tileymiz. Bizdiñ Sizge degen ötinişimiz mınada: Sizdiñ qaramağıñızdağı, Jayıqtıñ arğı betinde twratın estektermen asa jaqın bolğan emespiz. Wlı märtebelim, öziñizge tolıq moyınwsınatınımdı bildiru üşin Sizdiñ qwzırıñızdağı Aldarbayğa öz elşimdi qosıp jiberip otırmın. Bwl Aldarbay öziñizge, Wlı märtebelim, elşi jiber degendikten, biz – Äbilqayır han jäne onıñ qaramağındağı Orta jüz ben Kişi jüz qaraqwrım halqımen aldıñızda bas idik, biz Sizdiñ qızmetşiñizbiz, äri Jayıqtıñ arğı betindegi Sizdiñ başqwrt halqıñızben ımırada ömir süru üşin Sizdiñ qamqorlığıñız ben kömegiñizdi jwrt bolıp kütip otırmız.
Sizge baraqattı ömir tileymiz, äri Sizdiñ qwzırıñızğa ötemiz.
Hattı bergen Seyitqwl. Bas elşi Qwttımbet pen serikteri.


text:
Endi bir qaç ay boyunca VİETda rus işğalcileri mecburiy pasportleştiruv ceryanını keçirmege tırışalar, dep Donetsk VDM haberdar ete. Olarnıñ strategik maqsadı - öz vaqtınca “akimiyeti”ni qanunlaştırmaq ve qanunsız referendum keçirmke içün bir temel qoymaq, öz ordusına mecburen mobilizatsiya etmek içün daa çoq ukrainalını cedvelllerine kirsetmektir.
Rf pasportını alğan emek yaşlı vatandaşlar işğalci ordusınıñ askerinden biri avtomatik olaraq ola bilir. İşğalcilerniñ cebede büyük ğayıpları bar - Ukraina Mudafaa nazirliginiñ bilgilerine köre fevral ayınıñ 24-ünden olarnıñ ğayıplarınıñ sayısı endi 42 biñ kişiden ziyadedir. Bunıñ içün duşman “pasportlaştırılğan” ukrainalılarnıñ mecburen mobilizatsiyası yardımınen öz ordusını daa sıq yañartacaq.
Haberdar etkenimiz kibi vitse baş nazir İrına Vereşçuk ilân etti: VİETnıñ sakinleriniñ mecburiy pasportlaştırılması - halqara seviyeli bir cinayet ve Ukraina maqemege davalarnı azırlay. Cinayetke ait olğan er kes mesüliyet alacaq.


text:
Aprelniñ 29-ında koronavirus infektsiyasınıñ yayılmasına qarşı küreşken operativ ştabnıñ oturışında rusiyeli Qırım başı Sergey Aksönov, bölgelerde pandemiyanen bağlı ilân etilgen sanitariya ve epidemiologiya rejiminiñ bozuluvı içün bölge memurlarını qattı cezalacağını ayttı.
Aksönovnıñ bu sözleri rusiyeli Qırım ükümetiniñ reisi Yuriy Gotasnükniñ Qırım belediyelerinde sanitariya ve epidemiologiya rejiminiñ bozuluvı aqqında maruzasından soñ seslenildi.
"Bozuluvnı qayd etken er teşkerüvden soñ, nezaretni yapqan, bunı közetmege mecbur olğan belediye memurlarğa qarşı bir tesir tedbiri körülecek - tazirden başlap, bağışlañız, işdeşlerim, işten çıqaruvğace", - dedi Aksönov toplaşuvda.
Aksönovnıñ aytqanına köre, Rusiye nezaretindeki Qırım ükümeti yerli akimiyetke işana, çünki olar "er bölgedeki vaziyetni daa güzel bile".
Aqmescit şeer şurasınıñ sabıq deputatı Stepan Kiskin, sanitariya ve epidemiologiya rejimine tabiy oluv içün mesüliyet Qırımdaki Rusiye İçki İşler Nazirligini üzerine tüşmeli, dep saya.
"Menimce, operativ ştab qabul etken qararlarnıñ ömürge keçirilmesiniñ nezareti içün mesüliyet İçki İşler Nazirligini üzerine tüşmeli. Başqa taraftan, yerli akimiyet İİN hadimlerine qanun bozuqlıqlarınıñ qayd etmesinde ve teşkilatlarnıñ reberlerini mesüliyetke celp etmesinde yardım etmeli", - dedi siyasetçi.
Yaltadan olğan cemaat faali Oksana Kravçenko-Stigoresko aytqanına köre, Yaldata, sanitariya ve epidemiologiya rejimine baqmadan, ticaret qururcılığı devam etmekte.
"Menimce, Gotsanükniñ vaziyetten haberi yoq ve o yañlış malümatnı köstere, mıtlaqa Yalta bölgesindeki bütün ticaret qurucılıqlarında qurucılarnıñ faal çalışması aqqında. Qururcılar er yerde çalışa. Böylece, meselâ, pandemiya ve adamlarnıñ izolâtsiyasınen qullanıp, Timirâzeva soqağında 14 qatlı evlerniñ qurulması içün qora köterip başladılar. Primorskiy parknı yoq etip, anda inşaat yapqan sımarışçı ve icracılar. Közlerini yumğan ve qurucılıqta çalışqanlarnıñ arasında bir qabarcılıq alâqası körünmeymi? Yerli memurlarğa barğanda, olar raat-raat öz meselelerini çeze", - dedi faal.
Rusiye tarafdarı olğan Qırım cemaatçısı, "AntiNATO" areketiniñ faali, "Qırım baari"nin iştirakçisi Larisa Kuraşkina, Qırımda yerli akimiyet şimdiki vaziyette semereli çalışmay dep saya.
"Qırımda yerli akimiyetnen büyük problemalarımız bar. Olar öz başına cemaatçılarnıñ qorquzuvından ğayrı bir şey yapıp olamay. Amma bayağı adamnıñ aş-suvğa parası yoq. Müessiselerniñ keliri yoq, amma vergileri qaldı. Ştansız qalmamaq içün, adamlar qorqa-qorqa işini devam ete. Yerli akimiyet ise olarğa destek bermegeninden ğayrı, naqliyatnıñ yürüşini teşkil etip olamay, avtobuslar azlaştı ve top-tolu yüre. Ştabda mına bularnı aytmaq kerek ve bu meselelerni çezmek kerek", - dedi faal.
"Azat Qırım" areketiniñ faali Reşat Memetovğa köre, yerli akimiyet, müessiselerniñ tarafından sanitar ve epidemiologiya rejiminiñ bozuvına sıq-sıq bile-bile közlerini yuma.
"Mesele şunda ki, bir çoq müessiseniñ saipleri yerli mebuslardır. Ebet, çoqusı alda olar memuriyetlerniñ başlarınen dostlar, onıñ içün qoyulğan yasaqlarğa baqmadan özleri çalışa. Bu hususiyetle küçük şeerlerde körüne. Aksönov öz emir ve buyruqlarnıñ yerine ketirilmesini istese, o zaman yerli akimiyetniñ bozuqlıqlarını sözde degil, amelde areket etmeli. Amma şahsen men sayam ki, bu yasaqlarnıñ kerekli neticesi olmaz. Artıq añlayışlı ki, koronavirus çoqqa sozulacaq", - dedi Qırım.Aqiqatqa faal.
ПoдkoHTpoлbHый Poccии rлaBa KpыMa Cepreй AkceHoB пpoдлил peжиM пoBышeHHoй roToBHocTи Ha aHHekcиpoBaHHoM пoлyocTpoBe дo 11 Maя BkлючиTeлbHo. ПoпpaBkи B ykaз oб эToM oпyблиkoBaHы Ha caйTe poccийckoro пpaBиTeлbcTBa KpыMa.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
2 EKİNCİ DERS
· Evlâtlarımız öz tuvğan tilinden marum qalmasın!
Sayğılı vatandaşlarım!
Bizim, baba-dedelerimizden asabalıq qalğan tilimiz bar. Qırımda asırlarnen bu tilde laf etilgen, analar balalarına birinci sözlerini bu tilde aytqan, balalar bu tilde terbiyelengen. Sevdalar bir-birine yürekten çıqqan sözlerini bu tilde aytqan. Toylar, cenazeler bu tilde olğan. Bizni yaşatqan, bizni birleştirgen, bizge küç-quvet bergen – tilimizdir. O bizim – temelimizdir. Temel olmasa, bina turmaz, avdarılır, viran olur. Tilimizni bilmesek, ğayıp etsek, milletimiz de ğayıp olur. Keliñiz, tilimizni saqlap qalmaq içün bütün kerekli çarelerni köreyik: er vaqıt bilgenimiz qadar öz tilimizde laf eteyik, er Allanıñ künü iç olmağanda yarım saat öz tilimizde yazılğan kitap, gazeta oqumaqnı ve balalarımızğa oqutmaqnı adet eteyik.
Evlâtlarımız öz tuvğan tilinden marum qalmasın!
· Qısqa ikâyeler, masallar
Dülber oğlan
Bir dülber oğlan bar eken. Qızlar onı pek begenip, onıñ etrafında aylanıp-üyürilip yüre eken. Bir kün bu oğlan bir qartqa rastkele ve oña: “Selâm aleyküm, qartım!” – dep selâm bere. “Aleyküm selâm, biñ-biriniñ gülü!” – dep cevap bere qart. Bu sözlerni eşitip oğlan quvana. Soñ bu oğlan evlene ve kene de şu qartqa rastkele, selâm bere. Qart: “Aleyküm selâm, biriniñ gülü!” – dey. Oğlan özüne: “Men biñ-biriniñ edim, şimdi ise tek biriniñ gülü oldımmı? Yoq, men biñ-biriniñ gülü olmağa isteyim” – dep, ekinci künü ayırıla. Bir-eki künden soñ bu oğlanğa kene şu qart rastkele. Oğlan oña selâm bere, qart ise oña: “Aleyküm selâm, alem masqarası!” – dey. Oğlan qayda oğrağanını bilmey.
· Şaqalar, lâtifeler
Çölde:
Çöllüniñ biri qomşusından:
– Aqam, qorazıñ qozlaymı? – dep soray.
– Vay, sen şaştıñmı şo? Qoraz da qozlarmı?
– Lap bolsın diymen taa, aqam! – dey o.
Orta yolaqta:
Eki köylü yolğa çıqa. Bir daa olardan biri:
– Baq-baq, qırnıñ töpesinde quştır! – dey.
– Yoq, taştır! – dep itiraz ete ekincisi.
– Olân baq, quştır! – dey birincisi.
– Yoq, taştır! – dey ekincisi.
– Baqsa, uçtı! – dey birincisi.
– Uçsa da taştır dey! – inatlıq etip ekincisi.
Yalı boyunda:
Yalı boylu bir oğlan:
– Molla ahay, hızınız evdemidir – dep soray.
– Ya menim hızımnen senin ne işin var, e pezevenk? – dey molla.
– Laf olsun deyim daa! – dey azırcevap oğlan.
· Şiirler, yırlar
Eşref Şemi-zade
Qış kele
Gece uzay, kün qısqara,
Suvuq arta, yüksele,
Artıq endi ağır-sabır
Aq saqallı qış kele.
Gece-kündüz yağmur yağa,
Yoldan-ızdan keçilmey,
Çıray sıta küskün ava,
Kökte yıldız seçilmey.
Qoñur çölde aşlıq çalğan
Çalğı, saban sesi yoq,
Qışlamağa bizde qalğan
Quşçıqlarnıñ esi yoq.
Qapı qaqa tors dekabr,
Tışta suvuq yüksele,
Artıq endi ağır-sabır
Aq saqallı qış kele
· Güzel adetlerimiz
Alla bersin de, bir-birimizge nisbeten alçaq göñülli ve sade insanlar olayıq, yani balanen – bala, balabanen – balaban olıp, qartlarımız aytqanı kibi: “Büyüklerge ürmet, kiçiklerge meramet, muhtaclarğa inayet” eteyik. Vatanımız Qırımnı ve milletimizni seveyik. Tilimizni ise candan, yürekten seveyik, çünki eñ keregi bizge tildir. “Men tilimni sevem ve başqa tilge onı ölsem deñişmem!” – degen sözlerni dua kibi tekrarlap, balalarımızğa tilimizni ögreteyik. Öz milleti, öz tarihı, öz medeniyeti ve öz tilini unutıp, başqa milletniñ “arabasına oturıp, onıñ yırını yırlağan” – öz balasını begenamağanğa beñzer, böylelerine: “Sürüden ayırılğan – sürünip öler” – degenler. Pek çoq yıl evel böyle sözler aytılğan:
“Aygidi, tatar yaşları oqumaylar,
Oqusalar, kimseden artta qalmaylar,
Parijde, Berlinde birinci bolıp,
Yaponlar bile olarğa yetalmaylar”.
Zaman deñişti, yaşlar bunı añlay, oqup ilimge sarıla ve başqa milletlerden artta qalmamağa tırışa. İnşalla, milletimiz oqumış millet olur. Bizler aqıllı, namuslı ve işkir milletmiz. İnşalla, milliy yüzümizni ğayıp etmemiz.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Til botqası
1. Marşrutka yürmey, pek tâjelo mne dobratsâ.
2. Mir tesnıy daa. Okazıvayetsâ o şkola yanında yaşay. Çerez duval onıñ plemânigi. Ayttılar, çto o yahşı master.
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Tercimeler
иди Tиxo – yavaş yür; cиди Tиxo – yavaş otur
roBopи Tиxo – yavaş ayt; пoй Tиxo – yavaş yırla
Tиxo! – yavaş!, yavaş ol(uñız)!
kTo пpaB? – kim aqlı?; я пpaB – men aqlım
kTo He пpaB? – kim aqlı degil?
Doğru yaz ve doğru qullanıñız
nutuq – nutqu
vaqıt – vaqtı – vaqıtta
saat – saatı – saatta bir
Lâkin: saatler olsun!
resim yapmaq – resim yapam
qullanmaq (ne?, neni?)
faydalanmaq (neden?)
işletmek (kimni?)
· Atalar sözleri
Pıçaq yarası keçe, söz yarası keçmey.
Yahşı at arpasını arttıra, yaman at – qamçısını.
Ev alma, qomşu al.
Evdeki esap çarşığa uymay
Qayda kördiñ qara eşek.
Qasap et derdinde, eçki can derdinde.
Keçken işke – salavat.
Keçkenge mazi derler.
Eskisiniñ qadrini bilmegen, yañısını tapamaz.
Vaqıt – naqıt.
Zemanesine köre kemanesi.
Zamanına köre adamı.
· Frazeologizmler
baş bağlamaq – зakoлocиTbcя
başını bağlamaq – жeHиTb
başını bir yerge bağlamaq – HaйTи paбoTy koMy-л., пpиcTpoиTb koro-л.
başını kütmek – MopoчиTb roлoBy
baş ağrısı – 1) roлoBHaя бoлb; 2) HeпpияTHocTb; зaбoTы, xлoпoTы
baş belâsı – HakaзaHиe бoжbe
başı belâğa oğramaq – пoпacTb B бeдy
başını belâğa oğratmaq (soqmaq), başına belâ ketirmek – HaBлeчb бeдy Ha koro, BBeprHyTb B бeдy
başını alıp ketmek – yйTи, kyдa rлaзa rлядяT
başınıñ saçından çoq – cлишkoM MHoro (Haпp., paбoTы, зaбoT)
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
блoшak – topraq piresi
бoбp – qunduz
бoroMoл – şeytan atı, atlı qazaq
бoжbя kopoBka – sırlı böcek
бokoплaB – bocan aka
бoлoTHaя coBa – bataqlıq bayquşı
бaHбapдиp – sasıq qoñuz
бopзaя coбaka – tazı
бpoHeHoceц – tatu
бoяpышHицa – muşmolla köbelegi
бyйBoл – suvsığır
бypeBecTHиk – furtuna quşu
бypyHдyk – burundıq
быk – buğa
бычok – tosun
бычok (pыбa) – buğabaş balıq
BaлbдшHeп – tav horazı
BaMпиp – vampir
BapaH – varan
Bepблюд – deve
BoдoMepka – suv örümçegi
· Anatomiya terminleri
бoлbшoй пaлeц – baş parmaq
бoлbшoй kpyr kpoBooбpaщeHия – qan dönüminiñ büyük dairesi
бopoзды roлBHoro Moзra – baş miyiniñ yolaqları
BeHa – vena, qara qan damarı
BepxHяя чeлюcTb – üst çenge
BиcoчHaя kocTb – şaqaq kemigi
BopcиHkи – tükçikler
Bxoд B жeлyдok – saruğ
rлaзHицa – köz çuqurı
rлoTka – tamaq
roлeHb – baldır
roлocoBыe cBязkи – ses telleri
ropлo – boğaz
ropTaHb – ğırtlaq
rpyдиHa – köküs (kökrek) kemigi
rpyдHaя kлeTka – köküs qafesi
rpyдHaя пoлocTb – köküs boşluğı
ryбa – dudaq
дecHa – kemer
дыxaTeлbHoe ropлo – boğurdaq, kekirdek
жeлyдok – aşqazan, mide
жeлyдoчkи cepдцa – yürek qarınçıqları


text:
ABD prezidenti Donald Trump Birleşken Devletlerge qarşı yapqan kiberücümlerden dolayı Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı daa bir yılğa uzattı.
Bu aqta Beyaz saraynıñ haberinde söz yürsetilmekte.
«Kiber cinayetnen bağlı areketler ciddiy zarar ketirmekte ve ABDniñ milliy havfsızlığı, tış siyaseti ve iqtsadiyatına tehdit etmekte. Bu sebepten 2015 senesi aprelniñ 1-nde ilân etilgen fevqulade tedbirler 2018 senesi aprelniñ 1-nden soñ da devam etecek», – denilmekte beyanatta.
Yaqında ABD istihbaratı Kremi Ğarpqa qarşı ücümlerini başlatması mumkün olacağını ve cezadan qorqmağanını ayttı. Aynı zamanda ABD maliye nazirligi Rusiyeli hakerlerniñ areketleri Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalar paketine qol tutulğanınıñ sebeplerinden biri olaraq qayd etti.
Resmiy Moskva diger devletlerniñ sistemasını bozmağa ıntılğanını red ete.
ABD Rusiyeniñ ABD prezident saylâvlarına qarışqanı taqiq etilmekte. 2016 senesi avgust ayınıñ başında ABD baş prokurorı Robert Muller «Rusiye izi»ni teşkermek içün büyük mahkemeciler kollegiyasını toplağan edi. Muller Demokratik partiyalı raqibi Hillari Klintonnıñ yıqtırmaq maqsadınen Trumpnıñ ştabı Kremlnen bağ qurğan ya da qurmağanını teşkere.Moskva başqa devlerlerde ötkerilgen saylâvlarda iştirak etkenini inkâr ete.


text:
Devlet dumasınıñ deputatları, prezident Vladimir Putin kirsetken tüzetmege çarşenbe künü, sentâbrniñ 26-nda, qoltuttı. Oña binaen, qadınlar 63 yaşında degil de, 60 yaşında nefaqağa çıqacaq, dep haber ete Radio Svobodanıñ rus bürosı.
Sabadan Devlet dumasınıñ binası yanında narazılıq bildirgenler toplaştı. Olarnıñ arasında «Levıy front» lideri Sergey Udaltsov ve bu areketniñf aalleri bar edi.
Bundan evel Devlet duması nefaqağa beş ve ondan az yıl qalğan insanlarnıñ işten boşatılması içün cinaiy mesüliyet belgilegen qanun leyhasını üçünci oquvda tasdıqlağan edi. Böyle allarda 200 biñ rubleden para cezası ya da 360 saatqa qadar mecburiy işler berilmesi belgilenmekte.
İyül ayınıñ ortasında Devlet duması erkekler içün 65 yaşına qadar ve qadınlar içün 63 yaşına qadar nefaqa yaşınıñ ardı-sıra arttırılmasına dair ükümetniñ qanun leyhasını qabul etken edi. Nefaqa islâatı Rusiyeniñ farqlı şeerlerinde bir çoq narazılıq aktsiyasınıñ sebebi oldı, içtimaiy hızmetler prezident Vladimir Putinniñ reytingi tüşkenini qayd etti.
Avgustnıñ 29-nda Putin qadınlar içün nefaqa yaşını 63 yerine 60-qa eksiltip, nefaqa islâatını yımşatmağa teklif etti.
Kreml nezaretindeki Qırım ve Aqyar parlamentleri nefaqa islâatınıñ qanun leyhasına qoltutqan edi.
Qırımda Rusiyeniñ nefaqa islâatına qarşı narazılıq aktsiyaları keçirile. Yarımadanıñ farqlı regionlarında miting, narazılıq aktsiyaları olıp keçe ve imzalar toplana. Çoqusı mesken yerlerniñ akimiyetleri böyle aktsiyalarğa ruhset bermey.


text:
Onıñ aytqanına köre, soñki künleri onıñ aqayı ğayıp olğan Timur Şaymardanovnı qıdırdı.
«Olar Timurnen baarde, Qırımda bu vaqialar başlanğanda, tanış oldılar. O, faal bir adam, oğlanlarnen beraber ukrain arbiy bölükleri yanında nevbetçilik yapıp, yemek ve sigarlarnı ketire ediler», – dep ayta apayı Lenara.
Ğayıp olğan adamnıñ apayı dey ki, Seyran aqşam Timurnıñ soy-soplarınen körüşip, qıdıruvlar ketişatını tarif etecek edi. Olarnen körüşken soñ, bir qaç daqqadan, Seyran ile bağ üzüldi, erkek nasıl etip ve qayda ğayıp oldı belli degil.
«Böyle bir şey iç bir vaqıt olmadı. Tünevinki aqşamdan berli onıñ telefonı çalışmay. O, qayda ve kimge barğanını men bile edim. Körüşüv bir qaç daqqa sürücek edi – evimizge yaqın bir yer, Mamaq (Stroganovka) qasabası ve Lugovaya soqağınıñ çarpazında».
Timur Şaymardanovnıñ aytqanına köre, aqşam saat 20:00 olar Seyrannen körüştiler, qıdıruv işleriniñ ketişatı aqqında laf ettiler ve birazdan kettiler.
«Biz onıñnen körüştik, laf ettik. Körüşüv bir qaç daqqa devam etti, ve biz evge qayttıq. 20 daqqadan Seyrannıñ apayı telefon etti ve aqayı alâ daa körüşüvden qaytmağanını bildirdi. Bundan soñ ve şimdige qadar onıñnen bağ yoq», – dep bildirdi Timurnıñ yaqın soylarından biri.
Hatırlatamız, afta başında birden eki ukrain faali – Leonid Korj ve Timur Şaymardanov – ğayıp oldılar. Ekisi de evden çıqıp, alâ daa qaytmadılar. Olar Qırım işğaline qarşı çıqtılar ve Ukrainağa qol tuttılar. Soy-sop ve dostlarnıñ fikirince, olar aynı bu sebepten ğayıp oldılar.


text:
İşğal etilgen Canköyde bağça-bostan birliginiñ reisini qabardılıqta qabaatlaylar.
Qırım boyunca «Taqiqat komiteti»nde qayd etkenleri kibi, avgust 6 künü Canköyde bağça-bostan birliginiñ reisi eki Canköy sakininden sahte malümat kâğıtınıñ berilmesi içün eki biñ ruble talap etti.
«İşbu şahıslar mevalarnıñ alış-verişinen oğraşa ve bu malümat kâğıtları mahsulatnı taşımaq içün kerektir. Faqat cinayetini qadın soñuna qadar etalmadı, paranı alğanda, onı yaqaladılar»,– deyler matbuat hızmetinde.
Bu vaqia boyunca cinaiy iş açıldı.


text:
Ukraina Nazirler Kabineti Yuqarı Şuranı Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ başlanmasını mart 27 degil de, fevral 20 künü olaraq belgilemege çağıra.
Böyle teklif «Muvaqqat işğalniñ başlanuv müddetiniñ belgilenmesi aqta Ukraina qanunlarına deñişüvlerniñ kirsetilmesi aqqında» Ukraina ükümetiniñ qanun leyhasında qayd etilgen.
«QMC Yuqarı Şurasınıñ zaptı 2014 senesi fevral 26 künü yüz berdi, Rusiye Silâlı Quvetleri tarafından Ukraina devlet sıñırınıñ bozuluvı ve yarımadanıñ ilerideki işğali maqsadınen ukrain territoriyasında qanunsız sürette bulunuvı daa 2014 senesi fevral 20 künü başlandı», – denile qanun leyhasında.
Evel, 2015 senesi aprel 21 künü Ukraina Yuqarı Şurası «Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı istilâsına qarşılıq ve aqibetlerniñ yoq etilmesi aqta» qararnı qabul etti, mında Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silâlı istilâsınıñ başlanması 2014 senesi fevral 20 künü ile belgilengen.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ukrain-belorus tarihçısı ve Qırım hanlığınıñ tedqiqatçısı Vladislav Guleviç Ukrainada Qırım araştırmaları ile vaziyetni kelişmegen dep saya. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Eñ kergin problemalar arasında o mütehassıslarnıñ yetişmemezligini ve devlet tarafından diqqatnıñ olmamasını bildirdi, aynı şu sırada mütehassıslar ve Qırımnı meraq etkenler içün tasil programmalarınıñ keçirilmegenini qayd etti.
«Qırımatarlarnıñ ve Qırım hanlığı tarihınıñ ögrenilmesi – fenlerarara araştırmalar, olar yalıñız yazma menbalarnı degil de, atiqiyat ve numizmatikanı bağlay. İtaliya, Frenkistan, Romaniya ve Moldova zenaatdaşları ile bağ yetişmey. Misal içün, İtaliyada Qırım tarihı boyunca menbalarnıñ sayısı büyük, Genuya ve Venetsiyanıñ Altın Ordu ve Qırım ile ticariy bağları sayesinde toplanıldı», – dey Vladislav Guleviç.
Onıñ fikrine köre, Qırım hanlığınıñ doğuv devrini talil etmek içün bu vesiqalarnı işlettirmek kerek: tercime etmek ve bastırmaq.
Problemalardan biri olaraq Guleviç qırımtatar alimleriniñ yarımadanıñ esasen yañı tarihı üzerinde çalışqanını qayd etti.


text:
Qırımnıñ Nazirler şurasında Aqmescit civarında «narazılıq meydançıqları» iştirakçileri içün topraq damartılarınıñ berilmesi aqqında bildirde.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, söz Aqmescit rayonı Saraylı Qıyat köyünde mahsus ayırılğan topraq aqqında kete. Qırımda öz başına zapt etilgen topraqlarnıñ meselesini al etmege imkân peyda olur, dep tüşüne Qırımnıñ Rusiye baş nazir muavini Ruslan Balbek.
Aytqanı kibi, şimdi 3500 insanğa 596 ga meydanlığında bir territoriya ayırılacaqtır. Bunıñ ile, mütenasip vesiqalarnıñ azırlanuvı ile bağlı işlerniñ devamında topraqnıñ keñişletüvi nazarğa alına, denile beyanatta.
«Saraylı Qıyat köyünde böyle bir territoriyanıñ teşkil etilmesi öz başına elge keçirilgen torpaq damartılarınıñ meselesini al eter. Bu meseleniñ tarihta qalacağ aqqında aytmağa mümkün», – dey Balbek.
Keçken afta Qırımnıñ Rusiye devlet şurasınıñ mülkiyet ve topraq munasebetleri boyunca komitetiniñ reisi Yevgeniya Dobrınâ aytqanı kibi, Qırım «narazılıq meydançıqlarında» bütün qurulğan inşaatlar 2016 senesi yanvar 1-ne qadar devirilmek kerektir, aks alda bu inşaatlarnıñ saipleri iç bir vaqıt torpaqnı elde etmezler.


text:
İşğal etilgen topraqlarnıñ sualleri boyunca Ukrain naziriniñ birinci muavini Yusuf Kurkçi, Qırımğa halqara nezaretçilerniñ kelmek imkânını Qırım.Aqiqat içün izaatlar eken, nezaretçiler eyyetiniñ bulunması Qırımda «qarar almaq içün iqtidarlı olğan, ve siyasiy mabuslarnıñ ve ötmek ketirecek insansız qalğan ailelerniñ böyle sayığa qadar artmasına sebepçi olğan» şahıslarnıñ areketlerini sıñırlaycağını ayttı.
Kurkçi qayd etti ki, Ukraina tarafından Qırımğa nezartçiler eyyetiniñ kelmesi içün iç bir mania yaratılmay.
«Rusiye tarafı, bütün bu eyyetler Moskvadan keçkenlerini talap ete. Böylece olar, ziyertniñ özüni bile işğal etilgen topraqnı qanuniy alğa ketirmek içün qullanmağa tırışa. Ukraina ise eyyetlerniñ Ukrainadan kirmesinde israr ete, çünki o tapraqlar Ukrainağa ait. Ukraina iç bir qoşma ğayret yapmaq kerek degil ve yapıp ta olamay. Biz er angi közetüvlernen razımız», – dep añlattı işğal etilgen topraqlarnıñ sualleri boyunca naziriniñ birinci muavini.
Onıñ fikirince, dünya toplulığından bu ğayeniñ ilerilemesini ve missiya içün para toplanılacağını beklemege kerek.
«Lâkin işğalci devlet buña razı olacaqmı, biz bunı bilmeymiz. Er şey azır olsın da, soñra olar «yoq, biz qarşımız» ayta bilsinler, bundan soñ olar neiçün qarşı çıqqanlarını ve istemegenlerini, nenen razı olmağanlarını muzakere etmege mümkün olacaq», – dedi Kurkçi.
Dekabr 19-da Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ toplaşuvında Rusiye işğal etken Qırımda insan aqlarına dair rezolütsiya qabul etildi.
Qırım aqqında rezolütsiyanıñ ukrain leyhasına BMT 70 devlet-azası qoltuttı, 26 qarşı çıqtı, 77 aza bitaraf oldı.
Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ üçünci komiteti toplaşuvında noyabr 15, salı künü Ukraina teşebbüsi ile azırlanılğan «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqlarınıñ vaziyeti» rezolütsiyası qabul etildi.
BMT vesiqalarında ilk kere Rusiye «işğalci-devlet» olaraq adlandırıldı, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile Aqyar ise – «vaqıtınca işğal etilgen topraqlar».
Rusiye bu vesiqağa qarşı çıqtı ve rezolütsiyanıñ qabul etilmesinen ve mündericesinene razı olmağanını bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.
Bundan da ğayrı, vesiqağa binaen, Qırımğa halqara missiya kelip, yarımadada insan aqlarınıñ eda etilmesini nezaret etmek kerek. Uquq qorçalayıcılar deyler ki, böyle bir eyyetniñ işi halqara müessiselerge kerçek vaziyetni añlamağa imkân berecek.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Yaltada «büyük üçlükke» (İosif Stalin, Franklin Ruzvelt ve Winston Çerçillge) abideniñ qoyulmasını tarik olaraq adladı.
«Qırımda çoq şey tarik içün etile, Stalinge abideniñ qoyulması da şu sıradan. Amma aselet yapılmasa kerek. Halqnıñ ruhu öyledir – faşist, stalin ruhu. Stalinge, Yekaterinağa abide qoymaq – Rusiye şovinistleriniñ daimiy istegidir», – dep bildire Cemilevniñ sözlerini onıñ matbuat hızmeti.
Fevral 5 künü Livadiya sarayında «büyük üçlükke» – Yalta konferentsiyasında iştirak etken devlet başları: İosif Stalin, Franklin Ruzvelt ve Winston Çerçillge qoyulacaq abideniñ açılış tebdiri keçirilecektir. Bundan evel abideni Volgogradda yerleştirecek ediler, amma şeer ve vilâyet akimiyeti öyle de añlaşıp olamadı, şunıñ içün abide Zurab Tsereteliniñ ustahanesinde qaldı.
Qırım toplulığınıñ bu aqta fikri ekige bölündi: bazıları bunı tarihiy vaqia olaraq saya, digerleri – «stalinizmniñ canlandıruvı» dep, qarşı çıqa.


text:
Qırım qamaçavında iştirak etken «Pravıy sektor» vekilleri «Ukrenergo» işçilerine Qırımğa yetken elektrik yolaqlarını işlettirmege imkân bermey. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa devlet şirketinde bildirdiler.
«Şimdi blok eteler. Tamir brigadalarımız işke başlap olamay», – deyler «Ukrenergo» matbuat hızmetinde.
«Pravıy sektor» saytında teşkilâtnıñ Herson vilâyetinde bir elektrik yolağınıñ işlettirilmesi aqqında añlaşma boyunca beyanatı aşkâr etilgen.
«Bugün gece oligarh Firtaşnıñ «Titan» zavodına yetken energetik ağlarınıñ birini tamirleycek ediler. İçki İşler Nazirligi ve Ukraina havfsızlıq hızmeti temsilcileri ile kelgen işçiler Poroşenko ile Qırım qamaçavı iştirakçileriniñ bir qısmı arasında olğan añlaşmalarğa köre elektrik yolağını işlettirecek ediler. «PS» üç acele gruppası «Hammer» – «PS» ekinci yedek batalyonınıñ komandanı – yolbaşçılığı altında «Aydar» faalleri ile birlikte cinaiy areketlerge ve işğal etilgen territoriyağa elektrik energiyasınıñ berilmesine keder etti», – denile beyanatta.
«İlân etemiz: elektrik energiyasınıñ berilmesi ğayrıdan tiklense, «Pravıy sektor» «Qırım qamaçavı» cemaat aktsiyasında iştirakini toqtatır, çünki böyle «qurşav»nıñ manasını körmey», – qayd ettiler teşkilâtta.
«Pravıy sektor» nezaretni «başqa şekilde» keçirmek ve Qırımğa yük ve resurslarnıñ kirsetilmesine imkân bermemek niyeti aqqında bildire.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko yaqın vaqıtta Qırım ile memuriy sıñırda tamirlengen elektrik yolaqlarında energiyanıñ berilmesi ğayrıdan başlaycağına ümüt besley.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımnıñ Rusiye Nazirler Şurasınıñ reisi muavini Mihail Şeremet suvnıñ suv anbarlarından çıqması sebebinden telüke olmağanını bildire. Bu kibi beyanat Qırım cumhuriyeti Rusiye ükümetiniñ resmiy saytında aşkâr etile.
Şeremet qırımlılarnı tınçlandıra ve telâşqa berilmemege çağıra.
«Er şey stabildir. Vaziyet nezaret etilmekte. Ealiniñ ayatına bir telüke yoqtır. Suvnıñ çıquvı 22 biñ kubometrni teşkil ete», – dedi Şeremet.
Faqat aynı şu beyanatta suv basuvda ne yapmaq kerekligi aqqında yazıla.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, bazar künü Qırımnıñ Bağçasaray rayonı Pıçqı köyünde ğarq oluv havfından insanlarnı tahliye etmege başladılar. Yerli mühbir bildirgeni kibi, şimdilik Pıçqı köyüniñ sakinleri vesiqa ve şeyleri ile acele sürette evlerini terk ete ediler. Köyniñ sıñırı yanında fevqulâde işler nazirligi ve Qırım kazakları yolnı qapatıp, köyge territoriya ve insanlarnı kirsetmey ediler.


text:
Bunı adliye naziri Pavlo Petrenko bildirdi, dep haber ete Radio Svoboda.
«Ziyan aqqında aytsaq, onıñ miqdarı ep deñişe, çünki işğal etilgen meydanlıqta yerleşken şirketlerimizniñ işi sıñırlanğınını esapqa almasaq bile, ziyan 1 trillion grivna miqdarındadır»,– dedi Petrenko.
O şunı da qayd etti ki, Ukraina oña «Qara deñiz yalısını qullanmağa» bermegenleri içün de zarar köre.
«Rusiye bugün Ukrainanıñ gazını çıqarıp elde ete. Bundan da ğayrı deñiz limanları ve anda qalğan infrastruktura aqqında aytmalımız. Bunı biz coyulğan kâr kibi saya bilemiz» – dep qoştı nazir.
Rusiye Qırımnı bu sene martnıñ soñunda işğal etti.


text:
Frenkistan Tışqı işler naziri Jean-Marc, onıñ devleti Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgenini qabul etmecegini bildirdi. Bunı o «112 Ukraina» telekanalında yayınlanğan, Ukraina Tışqı işler naziri Pavlo Klimkinnen birlikte Parijde bergen matbuat konferentsiyada dedi.
Herault : «Frenkistan Qırım işğalini şimdi ve kelecekte de qabul etmez. Frenkistan Almaniyanen birlikte ileride de Normand formatına köre cenkniñ yaralarını sarmaq içün bütün kerekli ğayretini kösterecek», – dep qayd etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko Rusiye zapt etken ukrainalı deñizcilerniñ Ukraina Yuqarı Rada saylavları künü, iyülniñ 21-ne qadar, Ukrainağa qaytarıluvınıñ yüksek ihtimali bar olğanına dair haberi olğanını bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Deñizcilerimiz saylavlar künü, iyülniñ 21-ne qalar azat etile bilecegine dair haberim bar. Böyle olsun dep dua etem, kimler yorğannı özüne tartacaq meni meraqlandırmay, Putin saylav esnaslarınen bağlı sebep ya da pozitivni kimge yükleycek de müim degil. Qaramanlarımıznıñ evde olmasını pek isteyim», – dep ayttı Poroşenko «Ukraina» telekanalınıñ «Söğodni.Pidsumkı» programmasında.
Poroşenko böyle bir malümat qaydan alınğanını aytmadı. Diger menbalar da bu haberni tasdıqlamay.
İyülniñ 11-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ile telefonda laf etti. Daa soñra Ukraina prezidentiniñ Ofisi subetniñ esas mevzusı 2018 senesi noyabr ayında Rusiye tarafından zapt etilgen ukrainalı arbiy deñizcilerniñ azat etilüvi oldı, dep bildirdi. Kreml, Zelenskıy ve Putinniñ «Ukraina tarafınıñ teşebbüsi ile» ilk subeti oldı, dep bildirdi.
Bazar künü, iyülniñ 14-nde, keçken sene noyabr ayında Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen «Yañı Qapu» ukrain reyd buksiriniñ miçmanı Andriy Şevçenko 28 yaşını toldurdı.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Bazarertesi künü, yanvar 19-da, aqşam saat doquz buçuqta «Armânsk» Qırım kiriş noqtasında Qırımtatar Milliy Meclis azası, Qurultay delegatı Emine Avamilevanı eki saat devamında Qırımğa kirsetmegey ediler.
Bunı Meclisniñ matbuat hızmeti bildire.
«Belli cemaat erbabı, adliyeci, dört balanıñ anası Emine Avamileva sebepsiz Rusiye sıñır hızmetiniñ hadimleri tarafından eki saatke yaqalandı: onıñ eşyaları baqıldı, subet keçirildi, kelgen maşina eki kere baqıldı, pasport ve telefonı alındı, Avamileva kelgen maşinada olğan fleşka alındı. Bundan soñra kene de bir şey añlatmayıp, eşyalarnı qaytardılar ve keçmege izin berdiler», – aytıla beyanatta.
Meclis bunıñ kibi areketlerni «psihologik basqı» dep adladı.
«Belli ki, Meclis azaları ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ delegatlarına nisbeten keçirilgen «tedbirler» psihologik basqı maqsadı ile yapıla», – aytıla Meclis beyanatında.
Qırımtatarlarnıñ temsil organı bildirdi ki, «ayrı şahıslar akimiyet vekilleri tarafından yapılğan basqığa baqmadan, insan aqlarınıñ bozulmasını red eteler».
«Kendi halqnıñ menfaatları içün areket etecegini bildirgen şahıslar dost devletleri, misal olaraq, Türkiye Cumhuriyeti tarafından yapılğan resmiy tenbilerge qulaq asmaylar», – qayd eteler Mecliste.
Salı künü, yanvar 19-da, daa bir qırımtatarı «Ermeni Bazar işi» boyunca yaqalandı. Onı 2014 senesi mayıs 3-te qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni qarşılağanda politsiya hadimine qarşı küç qullanmasında qabaatlaylar.
Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Qırım «devlet komitetiniñ» reisi Zaur Smirnov Qırımda qırımtatarlarnıñ aq-uquqları sıñırlana degen malümatnı yañlış ve adaletsiz dep adlandırğan edi.


text:
Yarımadanıñ Rusiye akimiyeti alğan tedbirlerge baqmadan, koronavirusqa oğrağan qırımlılarnıñ sayısı arta. Qırım ve Aqyarda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi ilân etildi. Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda aprelniñ 12-ne qadar uzatıldı.
«Özüni izolâtsiya etmemek – aselet yuqturmaqtır, bunıñ cezası bar. Bir aman olamaz», – dep ayta Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov.
Qırımlı siyasetçi, Rusiye Kommunist firqasınıñ sabıq azası Spetan Kiskin yarımadada koronavirus tarqaluvına qarşı tedbirlerni izaatlap, akimiyet böyle telükege azır degil edi, dep qayd etti.
«Koronavirus – apansızdan çıqqan, pek ciddiy ve telükeli bir şey. Oña qulaq asmağa ve hafif almamağa kerek. Şunıñ içün federal seviyede ve Qırımda, region seviyesinde, akimiyet bu meselege ciddiy yanaştı. Lâkin belediyeler seviyesinde böyle mesüliyet pek alçaq ya da iç yoq. Yaşağan Aqmescit şeerine köre ayta bilem. Pandemiya vaqtında memuriyetniñ fevqulâde vaziyet içün yedegi yoq, areket planı yoq, eali ile bağ yoq, teşviqiy ve profilaktika işi pek az. Şeer memuriyeti özüni izolâtsiya etti sanki, koronavirus ile küreş qararlarını Sergey Aksenov yolbaşçılığında cumhuriyet ştabı ala kibi kele», – dep izaatladı vaziyetni Qırım.Aqiqatqa siyasetçi.
Qırımnıñ Rusiye tarafdarı cemaatçısı ve iş adamı Boris Yaremkonıñ fikirince, yarımadada koronavirus tarqaluvına qarşı tedbirler kereginden çoq oldı,
«Alınğan tedbirler qabartıldı. Qırımda qırğınlıq yoq – bir-eki hasta bar! Amma epimizni izolâtsiyağa yolladılar. Nasıl yaşaycaqmız? Bir yerge barmaycaqmızmı? Er bir qırımlı devlette çalışmay, ve er ay aylıq almay. Tezden aşacaq şeyimiz qalmaycaq», – dep bildirdi fikrini Qırım.Aqiqatqa cemaatçı.
Qırımğa köçken rusiyeli bloger Aleksandr Gornıy emin ki, kerek olsa, Qırımda karantin tedbirleri quvetleştirilecek.
«Vaziyet bir qarar. Ştab ve akimiyetniñ işini közetip, vaziyet kontrol altında buluna, dep ayta bilem. Çoq şükür, qabartmaylar. Qırım qorqunç Moskva stsenariylerine oğramaycağına inanmağa isteyim. Şunı da qayd etmeli ki, Qırımda Aksenovğa pek qol tutalar, diger regionlarnıñ valilerinde bu yoq, ve eminim, epidemiologik vaziyet kerginleşse, onıñ ricası Qırım sakinlerini azırlar ve karantin tedbirlerini qolay quvetleştire bile», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa bloger.
Qırımnıñ Rusiye tarafdarı keriçli faal Stepan Gluhovnıñ fikirince, qoruv maskalarınıñ olmaması Qırımnıñ qırğınlıqqa azır olmağanını kösterdi.
«Maskalarnıñ qıtlığı böyle fevqulâde vaziyetke azır olmağanını kösterdi. Qıtlıq spekulâtsiya sebebi oldı. Aprelniñ 3-nde Keriç politsiyasına 102 nomera vastasınen telefon etildi, amma cevap alınamadı. Nevbetçi külip cevap berdi: «Bu cinayetmi? Aydı, bir şeyler yapmağa tırışırmız». Büyük ciddiyet ve mesüliyet kerek olğanda böyle şeyler ola», – dep bildirdi Qırım.Aqiqatqa faal,
«Serbest Qırım» cemaat birleşmesiniñ faali Reşad Memetov Qırım.Aqiqatqa izaat berip, koronavirus pandemiyası yarımadadaki Rusiye akimiyetiniñ böyle vaziyetlerge azır olmağanını kösterdi, dep qayd etti.
«Bu vaziyet ealini pek açuvlandıra. Akimiyet böyle vaziyetke ne içün azır degil? Olar azır olmağanda mecburiy izolâtsiyağa yollanılğan qırımlılar ne içün zarar köre? Özüni izolâtsiya etüv rejiminiñ bozuluvına dair protokollarnı tizmezden evel regionnı virus tarqaluvına azırlamağanlarğa qarşı protokollar ne vaqıt tizilecegini körmege ister ediler. Amma bunı körmeycekmiz dep tüşünem. Epimiz içün ders olmalı, özüñden başqa, kimsege inanmaycaqsıñ», – dep qayd etti faal.
Al-azırda Qırımda 26 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 20-si ketirildi, altısı üç qorantadan yerli ola. Yedi insan tüzelip, yuqunç hastahanesinden çıqarıldı. Aqyarda beş koronavirus hastası aqqında haber etildi, dördü tüzelip yahşı oldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti bildire ki, Herson vilâyetiniñ Qırımnıñ memuriy sıñırına yaqın bir yerde yaqalanğan Rusiye sıñırcıları «yolunı coydı». Bunı iyünniñ 30-da Rusiye kütleviy haber vastaları Qırımdaki Rusiye FSB sıñır idaresiniñ malümatına esaslanıp bildire.
«İyünniñ 29-dan 30-na keçer gecesi Ermeni Bazar şeeri civarındaki Rusiye-Ukraina sıñırında keçirilgen talimler vaqtında idareniñ eki hadimi yolunı şaşırıp, Ukraina tarafına çıqtı, anda ise qomşu devletniñ sıñır bölüginiñ vekilleri tarafından yaqalandı», – Rusiye idaresiniñ malümatına esaslanıp bildire TASS.
Hızmetniñ malümatına köre, Rusiye sıñırclarınıñ keri qaytarılması baqıla ve halqara qanunlarnıñ aytılmağan qaidelerine esaslana, dep bildire Rusiyeniñ «İnterfaks» neşiri.
İyünniñ 30-da Kalançak mahkemesi iyünniñ 30-na keçer gecesi Herson vilâyetinde yaqalanğan Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti sıñır bölüginiñ eki hadimini 15 künge apiske ald.
Cuma künü, iyünniñ 30-da, Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ reisi Viktor Nazarenko iyünniñ 30-na keçer gecesi Herson vilâyetinde Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti sıñır bölüginiñ eki hadimi yaqalanğanını bildirdi.
Devlet sıñır hızmeti Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti sıñır bölüginiñ hadimleri muracaat yollap, yaqalanğan eki Rusiye askeri aqqında malümat bermege rica ete, dep bildirdi.


text:
G-7 («Büyük Yedi») devletleri Rusiyege qarşı onıñ Donbassta alıp barğan faaliyeti içün sanktsiyalarnı devam ettirmege añlaştı. Bu aqta İngiltere baş naziri Devid Kemeron Yaponiyada keçirilgen «Büyük Yedi» sammitiniñ neticeleri boyunca matbuat konferentsiyasında ilân etti, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Devid Kemeronnıñ sözlerine köre, «Büyük Yedi» devletleriniñ liderleri sanktsiyalar Minsk añlaşmaları bütünley ömürge keçirilecegine qadar devam ettirilmek kerek olğanını saya.
Sammit beyanatında «Büyük Yedi» devletleri Qırımnıñ qanunsız işğalini takbih etkenleri ve Rusiyege yarımadanıñ qoşulması boyunca referendumnıñ neticelerini qabul etmeme siyasetini devam etecekleri aqqında bildirile.
«Büyük Yedi» liderleri Ukrainadaki davanıñ bütün taraflarını arbiy faaliyet alıp barılğan territoriyada ateşniñ toqtatılmasına ketirecek konkret areketler yapmağa çağırdı.
Bundan evel Avropa Şurasınıñ reisi Donald Tusk Avropa Birligi yaqın eki-üç afta içinde Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnı devam ettirecegi aqqında emin olğanını bildirdi.
Avropa Birligi tarafından belgilengen Moskvağa qarşı sıñırcı merasimler iyül ayında yekünlene.


text:
Kreml nezareti altındaki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov eki aftalıq tatilge ketkenini haber etti.
“Avgustnıñ 1-inde eki aftalıq tatilge çıqacam. Bir yerge ketmeyim, Qırımda qalam, müim suallerni nezaret altında tutacam. Özüm içün iş cedvelini endi tizdim”, - Aksönovnıñ Facebook saifesindeki beyanatta yazılğan.
Qırım başlığınıñ vazifesini vaqtınca Yuriy Gotsanük icra etecegini de bildirdi.
Keçken yılı tatil devamında Aksönov Qırımnıñ bir qaç köy-şeerini ziyaret etkenini ve Qırım qasabalarında astyapı (infrastruktura) zayıf olğanını qayd etti.


text:
Ukrainada nam qazanğan jurnalist, Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ «Briz» radiomerkeziniñ sabıq baş muarriri Miroslav Mamçak Aqyarda ukrain radiostantsiyası eşitilgenini bildire. İşbu radionıñ olacağı aqqında ukrain haber siyaset naziri Yuriy Stets ilân etken edi.
Bunı Mamçak öz Facebook saifesinde bildirdi.
Ukrain radiostantsiyasını Qırımnıñ memuriy merkezinde de eşitmege mümkün. Şu cümleden, Qırım.Aqiqat Aqmescitte «Ukrain milliy radiosı» ve «Era» radiosınıñ mündericesini yayınlağan radioefirni tapıp oldı.
Ukraina haber siyaset naziri Yuriy.Stets Qırım.Aqiqatqa yarımadada ukrain raiosınıñ olacağını tasdiqladı ve tezden efirde mahsus Qırım sakinleri içün azırlanğan programmalarnıñ eşitilecegini qayd etti.
«Söz qırımtatar tilinde çıqacaq informatsion mahsulat ve ayrı rus tilli programmalar aqqında kete. Mündericesi Ukrainada, şu sıradan Qırımda olayatqan adiselerge bağlı olacaq», – dedi o.
Nazirniñ aytqanı kibi, qırımlılar içün ukrain radiosınıñ mündericesi üzerinde qırım jurnalistleri çalışacaq.
«Tehnikiy ceetten çalışmağa başladıq endi, şimdi signalnı tarqatırmız, programma mahsulatınıñ işlep çıqarılması – bu edni bir qaç künlük bir sual», – dedi Stets.
İşğal etilgen Qırımda ukrain radiosınıñ peyda olacağı aqqında Yuriy Stets bildirgen edi, bunıñ ile Rusiye istilâcısı signalnı qolay yoq etip olamaycağını da qayd etti.
Ukrain kanallarınıñ yayınlavı Qırımda 2014 senesi mart ayında, işğalden soñ toqtaldı.


text:
MTMŞ Ukrainada fevquale vaziyetnıñ qayd etüvine imdat bildirtti
Milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Ukrainada fevquale vaziyetnıñ qayd etüvine imdat bildirtti. İşğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetlerden ğayrı bütün devlette fevkuale vaziyet ilân etilecek.
Bunı MTMŞ kâtibi Öleksiy Danilov haber etti.
“Fevquale vaziyetnıñ qabul etüvini muzakere ettik. Qanunlarmızğa köre qarar çıqarılda, Yuqarı şura oña qırq sekiz saat devamında tasdıqlamağa mecbur. Bugün men Şurada bu sebepten maruzanen çıqacam”, - beyan etti.
Fevquale vaziyetini prezident ayrı emirınnen qayd ete, soñ oñı Yuqarı şura tasdıqlamağa mecbur. Kerek olsa, Ukraina prezidenti fevquale vaziyetini devamlamağa ola bile, lâkin tek 30 künge
Daa oquñız: AB, AQŞ, Britaniya ve Kanada “L/DMC” qabul etüvi sebebinden sanktsiyalarını qabul etecekler. Dünya Putinnıñ qararına nasıl cevap berecek
Fevquale vaziyetke köre:
- Kiriş ve çıqış mahsus rejimnıñ qayd etüvi ve fevqule vaziyet astında olğan territoriyada areketnıñ sınırlavı qayd etile ;
- Naqliy aletler areketnıñ sınırlavı ve olranıñ teşkerüvi keçirile;
- Ealenıñ ve halq hocalıqnıñ obyektlerine grajdan nizamanıñ qoruv quvetleştirüvi qayd etile;
- Kütleviy tedbirlerini keçirmege yasaq çıqarıla;
- Narazlıq tedbirlerini keçirmege red etile;
- Uquq ya da bediy şahsiyetlernıñ mülkuyetleri mecburiy yabanlaştıra;
Belli olğanı
- Şura “LMC/DMC” tanımanı teşebbüs etken Rusiye Devlet Dumanıñ mebuslerine qarşı sanktsiyalarını qayd etmege teklif ete.
- TİN ukrainanlerini RF territoriyasında acele ketmege çağırttı.
- Rusienen “DMC” ve “LMC” mustaqıl tanıması sebebinden Avropa Birliknıñ devlet-azaları yañı Rusiyege qarşı sanktsiyalar paketini qayd ettiler. Olar RF Devlet dumanıñ 351 mebusine ve 27 bediy ve uquq şahsiyetlerge qarşı qayd etilecekler. Bunı kiçik aynıñ 22 AB yuqarı vekili Jozep Börrel haber etti.
- Britaniya beş banklarğa ve üç dane rus oligarhlarğa sanktsiyalarını qayd etti.
- AQŞ prezidenti Co Bayden Rusiye Federatsiyağa qarşı Rusiyenen “DMC” ve “LMC” mustaqıl tanıması sebebinden yañı sanktsiyalarnıñ qayd etüvi aqqında haber etti. Eki dane bank , RF mustaqıl borc ve qorantalarnıñ azaları bu sanktsiyalar astında tuştılar.
- AQŞ tış işler naziri Entoni Blinken haber etti ki, o Rusiyenen “DMC” ve “LMC” mustaqıl tanıması sebebinden rus zenaatdaşınnen Sergiy Lavrovnen evelsi plan etilgen körüşüvini red etti.
- RF “L/DMC” mustaqıl tanımağa tecavuziy qararını 46 devlet ve 5 halqara teşkilâtı maküm ettiler.
- TİN Ukraina prezidentnı RF ile diplomatik munasibetlerini toqtatmağa talap ete.
- 2Kiçik aynıñ 21 “Donetsk ve Lugansk milliy cumhuriyetlernıñ” başları Denis Puşilin ve Leonid Paseçnik beraber Rusiye prezidentine Volodimir Putinge hatip etip, “L/DMC” tanımağa rica ettiler.
- Kiçik aynıñ 21 RF prezidenti Volodimir Putin tanınmamış Donetsk ve Lugansk “milliy cumhuriyetlernıñ” Rusiyenen subyektlik aqını qabul etti ve uyğun emirini imzaladı.
- Ukraina ve Ğarp beyan ettiler ki, “L/DMC” qabul etüvi Rusiyenıñ Minsk añlaşmalarından çıqaruvını tasdıqday.
- “L/DMC” Rusiyenen qabul etüvinden soñ, Moskva sanki tınç maqsadınnen olarnıñ territoriyalarına öz ordularını kirsetmege başladı.
- Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy beyan etti ki, Rusiye Normand formatnıñ çerçivisinde qabul etilgen qararlarını körmemezlikke ursa de, Minsk añlaşmalarından çıqsa de, halqara qayd etilgen Ukraina sınırları denişmesiz qalacaqlar.
- Ukraina “normand dörtnıñ” acele samitını teşebbüs etti. Ukraina tış işler nazirligi “Budapeşt memorandum” çerçivisinde soratma yolladı ve acele mesleatlarını keçirmege talap etti.
- Büyük Britaniyanıñ premyer-naziri Boris Conson Rusiyege qarşı sanktsiyalarını qabul etmege Ğarpnıñ niyetini tesvir etti. O fikir ete ki, Ğarpnıñ Qırımnıñ işğaline reaktsiyası “yımşaq” edi.
Bizni Telegram’da oquñız


text:
Mustaqillik künü arfesinde Ukraina Millliy politsiyası hızmetniñ küçlendirilgen rejimine keçe dep bildirmekte nazirlikniñ matbuat hızmeti.
«Milliy politsiya yolbaşçısı emirine binaen bügünden itibaren Ukraina Milliy politsiyasnıñı hadimleri Mustaqillik kününiñ qayd etilmesine azırlıq körülmesi sesebinden hızmetniñ küçlendirilgen rejimine keçkete», – denilmekte haberde.
Küçlendirilgen rejim hususiy qarar berilgence devam etecek.
Milliy politsiya yolbaşçısı Sergey Knyazevniñ sözlerine köre, devletniñ soqaqlarında hızmet köstermek içün politsiyanıñ bütün yardımcı qısımları da celp etilecek.
Avgust 24, Ukrainanıñ Mustaqilligi qayd etilgen künü, Kyivde arbiy parad keçirilmesi planlaştırıla.Bu sebepten şeer içinde naqliyatnıñ areketi sıñırlanacaq.
Bunıñ arfesınde telükesizlik Hızmeti Ukrainada «rusiyeli hususiy hızmet hadimleriniñ faalleşkeni aqqında» bildirgen edi.


text:
Yanvar 1-den Aqmescit trolleybuslarında yol fiyatı 4,25 rubleden 5-ke köterilecek.
Bunı jurnalistlerge Qırım Cumhuriyetiniñ fiyat ve tarifleri boyunca «Devlet komiteti»niñ reisi Olga İgoşina bildirdi, dep haber ete Krım Media.
Onıñ sözlerine köre, «Krımtrolleybus» şirketi fiyatnı daa da köterip olamadı.
«Beş rublege çıqamız, amma, teessüf ki, daa da ziyade degil. Aylıqlarnıñ köterilüvi ile bağlı»,– dedi İgoşina.
Bunıñ ile «Krımtrolleybus» zenaat komitetiniñ reisi Antonina Yurasova aytqanı kibi, maliyet fiyatı – 17 ruble olacaq eken.
«Masraflar pek büyük, bergi ödemeleri çoqtır. İmtiyazlılar 80% teşkil ete subventsiyanı ise tam miqdarda ödemediler. Daima zararına çalıştıq, aylıqlarnı berip olamay edik. Şirketniñ inkişafına olacaq vastalar aqqında aytmayım bile. 5 ruble – şirketni ğayıp etecek bir fiyattır», – dey Yurasova.
İyünde, Qırım rublelerge keçkende, Aqmescitniñ trolleybuslarında yol fiyatı 5 rubleni teşkil ete edi. Amma avgust ayında prokuraturanıñ qarışuvı ile 4,25 ruble oldı.


text:
Qırım qamaçavı boyunca aktsiya faalleri yarımada ile memuriy sıñırda aktsiyanı ğayrıdan başlamağa azır, eger de Nazirler Kabinetiniñ Qırım mal qamaçavı aqqında qararı lâğu etilse.
Bunı Qırım.Aqiqatqa aktsiya ştabınıñ reberi Lenur İslâmov bildirdi.
«Memuriy sıñırdan bir yerge ketmedik, vaziyetni künde nezaret etemiz, insanlarımız anda müim obyektlerde buluna. Şunıñ içün, Qırım qamaçavı aqqında akimiyetniñ qararı lâğu etilse, böyle satqınlıq olsa, acele qararlarnı alıp, kene er şeyni blok etecekmiz», – dey o.
«Özlerini uquq qoruyıcı dep adlağanlar, böyle davaları ile bizim umumiy duşmanımızğa qol tuta, böyle davalar – Ukraina ve qırımlılarnıñ menfaatına satqınlıqtır», – dey İslâmov.
Kiyevniñ memuriy mahkemesi «Fevral 20 künü uquq qoruyıcı gruppası» cemaat teşkilâtınıñ Ukraina Nazirler Kabinetiniñ №1035 qararınıñ lâğu etilmesi boyunca davasını qabul etti. İşbu qararğa köre, Qırımdan ve Qırımğa qıtaiy Ukrainadan mal ketirilmesi yasaqlana.
Davada aytılğanı kibi, cemaat teşkilâtınıñ temsilcileri Nazirler kabinetiniñ işbu qararını qanunsız tanımağa ve lâğu etmege talap eteler.
Bundan da ğayrı, uquq qoruyıcılar işbu qararnı «vatandaşlarnıñ anayasa ve vatandaşlıq aqlarına zarar ola bileceginden» sebep lâğu etmege çağıralar.
Davanı fevral 3 künü baqacaqlar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Ukraina devletiniñ SNGde iştirakiniñ resmen toqtatılmasına dair tekliflerni azırlamağa rica etti.
Poroşenko Kyivdeki XI Telükesizlik forumındaki çıqışı esnasında: «Ukraina iç bir vaqıt SNGniñ azası olmadı ve şimdi de olmağanı içün ve, bu strukturanıñ – yani SNGniñ Rusiye tecavuzını taqbih etmekni red etkenini köz ögüne alıp, men, ukümet ile beraber SNGniñ qanuniy organlarında iştirakimizniñ resmen toqtatılması ve Minskte munasip muessiseler yanında Ukraina temsilciligini soñ şekilde qapatılması boyunca teklifler azırlamamıznı rica etmek ister edim», – dedi.
Bunuñnen birlikte o, Ukraina tarafından SNG çerçivesinde tizilgen uquqiy bazanı, devletniñ milliy menfaatlarına uyğunlığı noqtai-nazarından ğayrıdan baqıp çıqmaq kerek, dep qayd etti.
Ondan ğayrı, Poroşenko, Ukraina ile Rusiye arasında dostluq, emekdaşlıq ve ortaqlıq aqqında añlaşmadaki bir sıra ukümlerniñ lâğu etilmesi ceryanını başlatmaq niyetinde olğanını bildirdi.
Ukraina SNGge (Mustaqil devletler birligi – bazı sabıq sovet cumhuriyetlerinden ibaret teşkilât) aza olğan devlet degil. O, SNGniñ tesis etici devleti ve iştirakçi devleti statuslarına malik. SNG Qırımnıñ işğali boyunca siyasiy qararlarınıñ tasdiqlanmasından çetke çekilgen soñ, 2014 senesiniñ aprelinden başlap Ukrainanıñ SNG çerçivesinde emekdaşlığı eñ alçaq seviyege endirildi.
Donbasstaki silâlı çatışma, 2014 senesinde Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ başlap, ale daa devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı şekilde qol tutqanında qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlavlarnı inkâr ete, ve Donbassta yalıñız Rusiyeden kelgen «göñülliler» bulunmaq mumkünler, dey. BMTniñ malümatına köre, çatışma esnasında 10 biñden ziyade kişi elâk oldı.


text:
Türkiyeniñ Antalya şeerinde martnıñ 10-nda Ukraina ve Rusiye Tış işler nazirleri Dmıtro Kuleba ve Sergey Lavrovnıñ Türkiye Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlunıñ iştiraki ile körüşüvi ötkerilmeli.
Tünevin aqşam Ukraina Tış işler nazirliginiñ spikeri Kuleba Antalyağa kelip çıqtı, dep bildirdi.
Ukraina naziri Lavrov Türkiyege kelse, onen muzakerelerge azır, amma printsipial meselelerde deñişme olmaycaq, dep bildirdi.
«Biz muzakere keçiremiz, amma Ukraina diplomatiyası devletimiz içün iç bir printsipial meselede razı olmaycaq», – dedi o.
Ankara martnıñ 7-nde Ukraina, Rusiye ve Türkiye tış işler nazirleriniñ Antalyada üç taraflı körüşüvini ilân etti. Bu fevralniñ 24-nden Rusiye Ukrainağa ücüm etkeninden berli yüksek seviyeli diplomatlar arasında ilk muzakere olacaq.
NATO azası olğan Türkiyeniñ em Kyivnen, em Rusiyenen sıqı munasebetleri bar, Türkiye Putin fevralniñ 24-nde Ukrainağa ücüm etkenini ilân etken soñ, cenk areketlerini toqtatmağa çağıra.
Ukraina prezidenti ofisiniñ yolbaşçı muavini Mıhaylo Podolâk Kyiv «mesüliyetli bir halqara aracı» istey, çünki Ukraina tarafı «Rusiye Federatsiyasına iç işanmay», dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy martnıñ 3-nde Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Rusiye prezidenti Vladimir Putinni Ukrainadaki cenkni toqtatmağa iqna ete bilecek pek az dünya liderlerinden biri ola, dep bildirdi.
Fevralniñ 27-nde Türkiye Rusiye arbiy gemileriniñ Aq deñizden Qara deñizge keçmesini sıñırlaycaq Möntre Şartnamesini yerine ketirmek qararı aqqında bildirdi. O künü ilk sefer NATO azası olğan Türkiye reberliginiñ vekili Ukrainadaki vaziyetni cenk dep adlandırdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiye nükleer obyektlerine ateş açıp, bütün dünyanı telükege oğrata, onı toqtatmaq kerek, dep bildirdi Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiye ordusınıñ Cenübiy Ukrayına atom elektrostantsiyasına açılğan ateşni izaatlap.
«Mıkolayıv vilâyeti. Gece Cenübiy Ukrayına atom elektrostantsiyasından 300 metr mesafede raketa tüşti. Elektrik ağı qısqa vaqıtqa söndürildi. Atom elektrostantsiyasındaki binalarda pencereler zarar kördi. İşğalciler kene ateş etmege istedi, amma atom stantsiyası ne olğanını unutqanlar. Rusiye bütün dünyanı telükege oğrata. Keç olmağanda onı toqtatmaq kerek», – dep yazdı Zelenskıy Telegramda sentâbrniñ 19-nda.
Bugün «Energoatom» Ukrayına devlet şirketi Rusiye ordusı sentâbrniñ 19-na keçer gecesi Cenübiy Ukrayına atom stantsiyasına raketalar endirdi. Berilgen malümatqa köre, raketa nükleer reaktorlarından 300 metr mesafede tüşti. Darbe dalğası atom elektrostantsiyasınıñ binasına zarar ketirdi, 100-den çoq pencere qırıldı. Cenübiy Ukrayına energokompleksine kirgen Aleksandr gidroelektrostantsiyasınıñ gidroagregatlarından biri söndi. Üç yüksek voltli elektrik hattı söndi.
«Energoatom» Cenübiy Ukrayına atom elektrostantsiyasınıñ üç energobloku çalışa, dep qoştı. Hadimler arasında zararlanğanlar yoq.
Ukrayına akimiyeti Rusiye quvetlerini işğal etken Zaporijjâ atom elektrostantsiyasına ateş açqanında qabaatladı, Rusiye tarafı qabaatlavlarnı red etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırım Devlet Şurası reisi Vladimir Konstantinov Ukrainanıñ şimdiki akimiyetine qol tutqan siyasetçilerge Qırımğa kirişni yasaq etmege teklif etti.
Bunı o Qırım parlamamentiniñ toplaşuvında fevral 27 künü bildirdi.
«Bizge sanktsiyalarnı ilân eteler, cedveller keñleşe, natsist rejimi ve cenübiy-şarqta ağa-qardaş cenkine qol tutıp, özüni lekelegen ve Qırım ile Rusiyede bulunuvı istenmez olğan insanlarnıñ cedvelini qanuniy seviyede belgilemek kerek», – dedi o.
Evel Devlet şurası deputatları non-grata şahıslarnıñ cedvelini tizgen ediler, mında 334 insan kirdi.


text:
Kyiv – Tam eki yıl evelsi, 2014 senesi fevral 26-da, İçki rayonınıñ Ferngeyim (Sovetskoye) köyüniñ 30 yaşında sakini Ali Asanov Aqmescitke yol aldı. O, Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltutuv mitingine qoşuldı. Bir yıldan soñ Rusiye uquq qoruyıcıları onıñ evine kelip, kütleviy çatışmalarda iştirak etüv ile qabaatladılar. Fevral 26 adiseleriniñ ekinci yıllığı arfesinde Qırım.Aqiqat Ali Asanovnıñ tuvğanları ve dostları ile subetleşip, apiske alınmadan evel nenen oğraşqanını ögrendi.
Ali onıñ yaşlarında aman-aman bütün qırımtatarlar kibi Vatandan uzaq bir yerde dünyağa keldi. 1988 senesi ana-babası, dört ağası ve tatasınen beraber Özbekistandan Qırımnıñ İçki rayonınıñ Ferngeyim köyüne qaytıp keldi.
«Mektepni bitirgende Ukraina mustaqil bir memleket edi. Babası Ahmet kolhozda çalışa edi. Büyük kombayncilerden biri edi. Balaları barıp yardım ete ediler. Ali ağaları kibi balalıqtan berli pek işkir edi», – dep ayta Asanovlar qorantasınıñ dostu, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Abmecit Suleymanov.
Ahmet Asanov topraq damartısını alğan soñ balalarınen beraber satılacaq köy mahsulatını baqmağa başladı. Ali çoq yardım ete edi.
Oğlunı körmek içün tam üç saniye
2008 senesi Ali İçki qasabasınıñ sakini Elnaranen tanış oldı. Bir buçuq yıldan soñ toy oldı.
«Ortaq dostlarımız bar. Çoq körüşmedik, Ali meni birden nişanladı. Oktâbr ayında söz kesim oldı, aprelde ise toy yaptıq», – dep ayttı Aliniñ ömür arqadaşı.
Elnaranıñ aytqanına köre, aqayı er daim çoq çalışa, az raatlana edi.
«Köy adamı: er vaqıt çalışa, meselâ, traktorda. Aşamaq içün bile teneffüsi olmay edi. Evge tez-tez kele, men aş qoyam, aşay, ve birden çalışmağa kete. Öyle bir şaraitlerde yaşaymız: de yolaq açmağa, de piçen toplamaq kerek», – dey Elnara
Aliniñ ömür arqadaşı aqayını nasıl alıp ketkenlerini körmedi. Olar aprel 15-te aqşam o ahırda çalışqanda keldiler. Uquq qoruyıcılar Asanovnı alıp ketkeninden bir qaç daqqa keçken soñ Asanovnıñ babası Elnarağa haber etti. O, ağır ayaqlı olıp, dörtünci balanı bekley edi. Asanovlar qorantasınıñ yañı azası iyün ayında dünyağa keldi, babası apiste yata edi. Oña Mustafa adını qoyğanlar – Elnaranıñ bildirgenine köre, bu adnı ömür arqadaşı azatlıqta olğanda sayladılar. Balanıñ doğğanından sekiz ay keçti, amma Ali oğlunı yalıñız bir kere tez-tez körip oldı.
«Bir kere balamnı mahkemege alıp kettim. Ali onı ayatta kördi, bir-eki saniye. Onı öpsin diye, balanı uzattım, bu qadar...», – dedi Elnara.
«Fevral 26 işi» boyunca esnasta oña cemaat imayecisi statusı berildi. Böylece ömür arqadaşını SİZOda körmek aqqı bar. Lâkin bu müddet içinde Elnara tek bir kere aqayını kördi – keçenlerde oldı. Körüşüv beş daqqa sürdi.
«Dört balam bar – büyügi altı yaşında. Olarnı taşlap ketmek – pek qıyın. Birinci kere oña bu künleri kettim, ve onı, belki, beş daqqa kördim. Bu vaqıt içinde birinci kere onı quçaqladım. Balalarnı, meni soradı, başqa bir şeyni laf etmege imkân olmadı», – dep ayta Elnara.
«Halqı içün canını feda etmege azır»
Aliniñ ağası köy Meclisiniñ azası ola, «fevral 26 işiniñ» iştirakçisi ise qırımtatar idare organlarında iç bir vaqıt iştirak etmegen edi. Köydeşleriniñ bildirgenine köre, Asanov milliy areketnen bağlı vaqialarda er daim faal iştirak etken edi.
Meclis teşkil etken bütün tedbirlerni ziyaret etken ediAbmecit Suleymanov
«Meclis teşkil etken bütün tedbirlerni, şu cümleden sürgünlik yıllığında matem mitinglerini ziyaret etken edi. Ali anda barıp qoltutqan edi. Ve, tabiiy ki, fevral 26-da, bir çoq qırımtatarı, birinciden, yaşlar kibi anda – Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında bulunğan edi», – dedi Abmecit Suleymanov.
Belli olğanı kibi, o kün Meclis Ukraina topraq bütünligi içün telükeli olğan parlament toplaşuvınıñ keçirilmesine qarşı büyük bir miting teşkil etti. Sergey Aksenovnıñ yolbaşçılığında «Rus birligi» firqası ise anda Rusiyege qoltutuv mitingini keçirmege qarar aldı. Neticede parlament yanında eki taraf arasında çatışmalar yüz berdi. Yarım yıldan soñ Natalya Poklonskayanıñ yolbaşçılığında Qırım prokuraturası fevral 26 adiselerini «kütleviy çatışmalar» olaraq tanıp, cinaiy iş açtı. Onıñ esas iştirakçileri Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Sudaq rayonınıñ sakini Mustafa Degermenci ve Ali Asanov sayıla.
Asanovnıñ adliyecisi Aleksandr Katelin bildire ki, Ali Rusiyege qoltutuv mitinginiñ iştirakçisi ve mezkür işte zarar körgen kişi kibi qayd etilgen soyadı İvkin olğan adamğa beden zarar ketirilmesi ile qabaatlana. Qabaat qararında aytıla ki, Asanov İvkinni urıp, oña «beden ağrısını» ketirdi. Amma adliyeci Katelin bir de bir uruv olmağanını qayd ete.
Eki sürü qarışqan soñ Ali canı ağırğanından onı urmağa tırıştı. Amma urmadı, çünki İvkin ondan pek uzaq ediAleksandr Katelin
«Miting vaqtında ekinci tarafnıñ adamı, zarar körgen kişi kibi tanılğan soyu, oña suv şişesini atıp, başını urdı. Ali onı körip hatırladı, çünki üstünde kamuflâj urbası bar edi. Eki sürü qarışqan soñ Ali canı ağırğanından onı urmağa tırıştı. Amma urmadı, çünki İvkin ondan pek uzaq edi. Bu videoda bar», – dedi Katelin.
Adliyeciniñ aytqanına köre, bir de bir uruv olmağan videodan ğayrı, qabaatlayıcı tarafnıñ başqa delilleri de yoq. İvkinniñ hastahane qaydları da yoq. Devlet qabaatlayıcısı bildire ki, fevral 26-da Asanov Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz azırlağan cinayet planını kerçekleştirdi. Ali ise onı tanımağanını aytıp, bundan evel onı yalıñız televizorda körgenini bildire. Apiste yatqan Asanov Çiygozğa mektüp yazdı. O, apiske alınmalarınıñ hayırlı tarafı da bardır, dep yaza, çünki «fevral 26 işiniñ» iştirakçilerine yapılğan repressiyalar qırımtatarlarnıñ birligini pekiştirdi.
Allah istemese, maña ve bizge epimizge bir şey yapamazlar. Bizler, musulmanlar, halqımız içün canımnı feda etmege azırım, yeter ki, başqa bir kimseni tiymesinlerAli Asanov
«FSB meni büyük cezanen qorquza, indememege devam etseñiz, 20 yılğa qadar qapatıp, 6 biñ kilometr uzaqlarğa alıp ketermiz, deyler. Amma Allah istemese, maña ve bizge epimizge bir şey yapamazlar. Bizler, musulmanlar, halqımız içün canımnı feda etmege azırım, yeter ki, başqa bir kimseni tiymesinler», – dep yazdı Ali.
Asanov semetdeşleri olarnı taşlap ketmeycekler ve neticede bütün siyasiy mabuslarnıñ azat etilmesine irişeceklerine işanğanını yazdı.