text:
Raxımjan, darxan darınım,
Atırawday` erke arınım.
Birge ösken asaw jıldarda,
Rwxınıñ küşin tanıdım, - dep Muxtar Şaxanov bastap, Şıñğıs Ay`tmatov qostap: «Raxımjan – ïntellektwaldı qazaq prozasınıñ XXI ğasırdağı ozıq oy`lı ökili» dese, Dwlat Ïsabekov: «Raxımjannıñ şığarmalarında qanşama key`ipker bolsa – sonşama qay`talanbas ğajay`ıp obraz bar» dep bağa berdi. Abız Äbdijämil Nurpey`isov te «Raxımjannıñ är jazğanı jürekke şabar şındıq» degen eken. Bul pikirdi ärisi akademïk Zey`nolla Qabdolov, berisi Smağul Elwbaev sındı mıqtılar qwattap, qostağandar qanşama.
Mine, ult zïyalılarınıñ aq batasına bölenip, 60 degen asqartawğa aman jetip, qazaq tildi oqırmandı ğana emes, şeteldikterdi de moy`ındatqan Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qay`ratkeri, xalıqaralıq «Ay`tmatov» akademïyasınıñ akademïgi, jazwşı-dramatwrg Raxımjan Otarbaev tayawda jastıq şağı ötken Aq Jay`ığına arnay`ı soğıp, köz körgen ïgi-jaqsılarğa sälem berip ketti.
23 qaraşa küni oblıs äkimi Altay` Kölginov tanımal tulğanı arnay`ı qabıldap, ïığına şapan jawıp, qalamgerge zor qoşemet körsetse, ertesine özi bilim alğan burınğı Oral pedïnstïtwtı, qazirgi M. Ötemisov atındağı Batıs Qazaqstan memlekettik wnïversïteti «Qazirgi ädebïettanw, tiltanw mäseleleri jäne jazwşı-dramatwrg Raxımjan Otarbaev şığarmaşılığı» attı respwblïkalıq ğılımï-täjirïbelik konferencïyanı joğarı deñgey`de ötkizdi. Atalmış wnïversïtet rektorı, akademïk Asxat Ïmanğalïev «Darındı jazwşı Otarbay`dıñ Raxımjanına osıdan 10 jıl burın Atıraw wnïversïtetinde rektor bolıp turğanımda «Qurmetti professor» täjin öz qolımmen kïgizip edim, endi, mine, alpısında «BQMW-dıñ Qurmetti professorı» atanıp, janımda tur. Sen jetpiske jetkende osı jaqsılıq üşinşi bir wnïversïttette jalğasın tapqay`» dedi zal tolı qawımğa dw qol soqtırıp. Oral qalasınıñ äkimi Narïman Töreğalïev arnay`ı qatısıp, quttıqtaw söz söy`lep, Jay`ıq jurtşılığı atınan Alğıs xat tabıs etken ğılımï şara birsarındı bayandamadan göri, jılı şıray`lı estelikke, tuşımdı äñgimege tolı boldı.
«Tekti sözdiñ kïesi» attı bey`nebayan törden jarqıray` körinip, jazwşınıñ buğan dey`in jürip ötken joldarınan sır şertildi. Qolına qalam ustap, tabïğatınan kïeli önerge jaratılğan jay`sañ ul o basta talay` marğasqalarmen jüzdesip, ortaların toltırıptı. «Batalı ul arımas» degen, talay` dwalı awızdan jılı söz estip, ümit arqalağan Raxımjan Otarbaevtıñ merey`li jasqa tom-tom kitaptarın arqalay` jetwi zañdılıq ispetti. Bul jöninde birinşi bolıp minberge köterilgen «Aq Jay`ıqtıñ – Aq Şağalası» Aquştap Baqtıgereeva da jaqsı ay`ttı. – Jazwşı eşkimge uqsamay`tın qoltañbasımen erekşelenedi. Ğasırlar qoy`nawınan Bey`barıs sultandı, Mustafa Şoqay`dı, Şıñğıs xandı, Jäñgir xandı swırıp alıp, dramatwrgïya tilimen söy`letw erlikke tän. Bala bop ketken jerine dana bop qızmet etw, balam degen ultqa danası bop qızmet etw – tağdırdıñ sıy`ı. Bügingi tañda, jalpı adamzatqa ne kerek? Birneşe mamandıq kerek jastarğa. Biraq, barlıq mamandıqtıñ basında birinşi turatın närse – ulttıq tärbïe men ananıñ besikten sıy`lağan, atanıñ qaldırğan ulı sözderi. Ädebïetten bastalğan tärbïe barlıq mamandıqtı ïgeredi, – degen aqın apamız jazwşımen jüzdesw, jazwşını körw ülken qubılıs ekenin, bügingi künnen jastardıñ kökireginde köp säwle qalatının jetkizdi. – Twğan jer ümitin arqalap, ulttıñ aldındağı ülken borıştı ötep jürsiñ, ay`nalay`ın! – dedi budan soñ keş ïesine qarata: – Seniñ toy`ıñ Türkïyada, Batısta, Şığısta, Oñtüstikte, Astanada! Sen Qırğızda da süy`iktisiñ! Sen Qıtay`da da söy`lep jatsıñ! Seniñ märtebeñe uşqan uyañ men bizder qattı qwanamız. Samğay` ber, qanatıñ talmasın, qalamıñ qolıñnan tüspesin, – dedi Aquştap aqın.
Qaşan da şäkirtterimen maqtanatın ardager-ustaz Merwert Joldıqay`ırovanıñ osı keşte qwanışında şek bolmadı. Buğan sebep – Raxımjan Otarbaevqa kwrator bolwı. 1973 jılı Gwrʹev oblısınıñ Teñiz awdandıq orta mektebin bitirip kelgen bozbala Pwşkïn atındağı Oral pedagogïkalıq ïnstïtwtınıñ qazaq tili men ädebïeti, yağnï, fïlologïya fakwlʹtetine oqwğa tüsip, stwdent boladı. – Sol jılğı tüsken topqa kafedra meni kwrator etip tağay`ındadı. Topta 21 qız bala, 4 er bala boldı. Tört jigittiñ ülkeni Şay`xolla, minekey`, qasımda tur dep, Merwert apay` özimen saxnağa ere şıqqan bökey`ordalıq azamat Şay`xolla Elemesovti, qaratöbelik Moryak Fazılğalïevti, ataqtı Säken mektebiniñ muğalimi Köşerbay` Tökestay`dı körsetti. Al törtinşisi törde otırğan sıy`lı qonaq Raxımjan Otarbaev bolıp şıqtı. Ärqay`sısına stwdent kezdegidey` «5» degen bağa bergen Merwert apay`: – Osı törtewi kwratordıñ oñ qolı. Stwdentterdiñ uy`ımşıl bolwına, jaqsı oqwına, bir-birine qamqorşı bolwına janın saldı. Al Raxımjan öleñ, maqala jazatın. Köp oqïtın, kïnoğa köp baratın. Onı ustazdarı köp maqtay`tın. Osınday` qasïetterimen esimde qaldı. Muğalimder Raxımjannıñ key` sabaqtarda öleñmen jawap beretinine tañ qalwşı edi. Jaratqan adamğa üş jastıq şaq sıy`lay`dı eken. Birinşisi – öz jastıq şağıñ. Ekinşisi – şın maxabbatqa jolıqqanıñ. Üşinşisi – 100 jasqa tolğanıñ. Ekewinen öttiñ. Endi üşinşisinen de aman-saw öt, – dep toqsannan asqan key`wana bir kezdegi şäkirtine, bügingi tanımal tulğağa alaqanın jay`ıp batasın berdi.
Budan soñ söz alğan tanımal jazwşı Mereke Qulkenov merey`toy` ïesiniñ «İz» degen äñgimesin ay`tıp, köpşilikti uy`ıttı. – «İz» – Jumeken Näjimedenovtiñ jalğız tuyağına arnalğan äñgime. Jalğız ulı soğısqa ketip bara jatqanda äkesi sorğa aparıp, ayağınıñ izin saldırıp, qazanmen üstin jawıp qoyadı. Raxımjan ay`tıp turğan bul derekti oqïğa eş jerde joq. Jumekenniñ de kitaptarınan izdep tappadım. Sonda tüsindim. Ol jazwşınıñ körkem şındığı eken. Osı äñgime jurttıñ bäriniñ awzında jürdi. Ömir şındığı eşqaşan ädebï körkem şındıq bola almay`dı. Al ädebï körkem şındıq ol ömirdiñ şındığına ay`nalıp ketedi. Jazwşınıñ qudireti osında! Kişkentay` bir detalʹdı öziniñ kökireginen, qïyalınan şığarıp, ömirdiñ şındığın jasap otır. Äkeniñ balağa degen budan artıq qanday` maxabbatı bolwı mümkin? Raxımjannıñ sol kişkentay` äñgimesi klassïkalıq äñgimelerdiñ qatarına qosıldı. Ol qazaq ädebïetine bükil qalamgerler sekildi jwrnalïstïka arqılı keldi. «Qazaq ädebïeti» gazetinde jumıs istep jürgen kezinde redaktor Şerxan Murtaza tapsırma berdi. Qızılordağa barıp, «Aral tağdırı – adam tağdırı» degen cïkldı maqalalar jazdı. Qalamınıñ qudiretin sol kezde bay`qadım. Qazaq pwblïcïstïkasınıñ ülken tulğası bolıp körine bastadı, – dep jazwşınıñ jazw stïline, sözge säwle men boyaw tüsiretin keremet erekşeligine toqtaldı.
Respwblïkalıq konferencïyanıñ moderatorı, professor Abat Qıdırşaev, ğılım kandïdatı Rïta Sultanğalïeva Otarbaev şığarmaların tereñ zerttep, bayandamalarına arqaw etti. Sonaw Sırım awdanınıñ Bulan orta mektebinen ädebïetke quştar bir top şäkirtterin alıp Läy`li Naway`qızı keldi. Otarbaev äñgimelerin jattap alğan bulandıq jäne oraldıq oqwşılar är obrazdan üzindi oqıdı. Üş toptan turatın sekcïyalıq jumıstar jüzege astı. Munıñ bäri Qadır Mırza Äli ay`tqanday`, «Talanttı tirisinde bağalap», abıroy`ın asqaqtatw.
– Raxımjan Atıraw öñiriniñ twması emes, qazaqtıñ mañday`ına bitken darındı dramatwrg. Qazaqtıñ Raxımjanı. Bizdiñ wnïversïtettiñ tülegi, – dep tilegin bastadı BQMW rektorı, akademïk, professor Asxat Ïmanğalïev. – Kwratorı Merwert apay`dıñ stwdentin qalay` maqtay`tının bile tura, keşe men Raxımjannıñ sınaq kitapşasın tawıp aldım. Tilewjanov, Äbwxanov, Aqmwrzïn, Joldıqay`ırova bağa qoy`ğan qoldarın kördim. Şın mänisinde Raxımjan öte jaqsı oqığan eken. Raxımjannıñ klassïkalıq twındıları qara eñbeginiñ arqasında keldi. Bağasın alıp jatır. Ankara qalasında eki kitabınıñ tusawı kesildi, – dep Asxat Sälimulı jazwşınıñ bir kezderi Ulttıq kitapxananıñ bas dïrektorı qızmetin abıroy`men atqarğanın, astanalıqtardıñ moy`ınday`tının, qanday`ma qurmetke lay`ıq ekenin ay`tıp, wnïversïtettiñ 2016 jılğı ğılımï keñesiniñ şeşimimen Raxımjan Otarbaevtı «BQMW-dıñ Qurmetti professorı» etip qabıldap, kwälik bïletin tabıs etti.
Köñildi jarıp şıqqan izgi tilekter odan äri jalğasıp, aqın dosı Amankeldi Şaxïn: – Raxımjandı jas künimizde tekti, talanttı aqın boladı dep kütkenbiz. «Oñ qol», «Äke sözi» degen öleñderin süy`sinip oqwşı ek. Dawsı da erekşe edi. Radïoda dïktor boldı. Oblıstıq gazette jumıs istedi. Şığarmaları tegewrindi ol Şıñğıs xannıñ közinen jas şığardı. Jäñgir xandı jaña ulttıq turğıdan, oñ közqaraspen tanıttı. Bey`barıs Sultandı aramızğa äkeldi, – dep üzeñgilesine arnağan öleñin oqıdı.
TÜY`İN: Sonımen eki kün boy`ı qalamgerin qadirlegen Aq Jay`ıq Otarbay`dıñ Raxımjanına qara bastıñ amandığı men til-közden ada bolwın tiledi. Bilim nurın sepken bay`ırğı ordasına jazwşı da jïın soñında ağınan jarılıp rïzaşılığın, kökey`degi oy`ın bükpesiz ay`ttı. Äsirese, aldıñğı qatarda otırğan kwratorı Merwert Joldıqay`ırovağa jılı şıray`men erkeley` dawsın sozıp: – Alpıs, alpıs dese ne şarwalarıñ bar dewşi edim. Key`in moy`ındap, özim ay`tatın boldım alpıs dep. Üy`renbegen jasımız ğoy`, osaldığıñdı, kemşiligiñdi ay`tıp turğanday` sezinwşi ek. Endi, mine, jaña ğana siz söy`lediñiz, apa! Ustazım meniñ toqsannıñ törindegi! Endi özimdi jas sezinip turmın. Sizdiñ qasıñızda meniñ jasım oy`naqtağan laqtay` eken ğoy`, – dep zal işin dw küldirtti. Sosın: – Dünïeniñ biraz jerin araladıq. Biraz tilde kitaptar şıqtı. Pʹesamız qoy`ıldı. Anaw Kaïrda «Bey`barıstı» qoy`ğan. Olarmen de kezdesken sät boldı. Mereke ağa kwä, Qıtay`şa töte jazwmen kitabım şıqtı 2007 jılı. Ülken kezdeswler ötti. Ankarada «Aq köbelekter» degen 18 äñgimeden turatın eki äñgimeler jïnağım. «Bas» degen romanımdı türik tilinde Türkïya eli şığarıp, zäwlim-zäwlim saray`larda tusawın kesti. Men qazaqtan söz suramay`tın adammın. Äşekey` sözge joqpın. Tolqımay`mın. Talay` xalıqtıñ aldına şıqqam. Biraq eki märte şığıp turmın osı arağa Asxat Sälimulınıñ şaqırwımen. Men osı jerge kelgende qattı tolqïmın. Nege? Men 17 jasqa tolmay` osında endim. Ustazımnıñ aldında äli balamın. Sol bala köñilmen tolqïmın. Mına zal zäwlim därisxana bolıp körinetin. Osı zal, osı körermen, osı saxna men üşin qasïetti, qımbat. Nege deseñiz, meniñ balalıq şağımdı, armanmen alısıp jürgen şağımdı köz aldıma alıp keledi. Sol üşin de sizderge raxmet. Sol üşin de sizderge tağzım degim keledi. Keşeden beri meni oblıs äkimi bastağan azamattar qarsı alıp jatır. Osı kezdeswdiñ bärin uy`ımdastırıp otırğan ujımnıñ basşısı, akademïk Asxat Sälimulı sizge mıñ san raxmet, – dedi jazwşı qır murnına qaray` tolqınday` tögilgen «tentek» buy`ra şaştarın kürektey` qolımen şalqay`ta qay`ırıp qoy`ıp. Söz saptawı bölek, özin erkin ustay`tın qalamgermen közbe-köz kezdes-ken ülken-kişi oqırman keşten rwxanï läzzat alıp, «Jäñgir xan» qoy`ılımın körw üşin qazaq drama teatrına bet aldı.
Mïra ŞÜY`İNŞÄLÏEVA,
Swretke tüsirgen
Rafxat XALELOV
Mereke QULKENOV jazwşı-baspager:
– Raxımjannıñ köp jazwşıdan artıqşılığı, «bir jazwşı poy`ızğa mindi» dep jazwı mümkin. Raxımjan «poy`ızğa örmelep şığıp bara jatır» dey`di. Qazir dramatwrgïyağa eñbek siñirip jür. Dramağa keregi – til. Tili joq dramatwrgïya – dramatwrgïya emes. Xalıqtıñ aldına şıqqan adam akter bey`nesine kirgen kezde ay`tatın oy`ı, sözi durıs bolwı kerek. Ol söz adamnıñ janına, jüregine jetwi kerek. Tağı bir artıqşılığı – öte eñbekqor. Qay` kezde waqıt tawıp jazıp jür dep tañ qalasıñ. Dramatwrgïyağa qosa, qazir roman jazw üstinde. Raxımjan älem oqırmandarı moy`ındağan şın talant ïesi.
Şay`xolla ELEMESOV, stwdenttik dosı:
– 17 jasqa tola qoy`mağan Raxımjan aramızdağı kenjemiz bolatın. Darındı adamnıñ jas küninde bir belgisi bolmawı mümkin emes. Key`in oy`lasaq, belgileri bolğan eken. Küzgi semestrdi erterek tapsırıp awılına ketti. Sabağı ilgeri bolatın. Ol kezde jetinşi noyabrʹ jan-jaqtı toy`lanatın. Osı mey`ramğa awılda atşabıs bolıp, Raxımjan at qosıptı. Bäy`geden atı birinşi kelipti. «Atım babında eken. Ay`nalımında ortadan joğarı uzaqtaw boldı. Birinşi orın aldı» dep ay`tıp keldi. Tulpardı tuyağınan tanw – ülken ğanïbet. Jazwşılıq talaptıñ belgisi osı bolsa kerek.
4-kwrsta jas aqın-jazwşılardıñ jïınına qatıstı. Qay` qalada ekenin bilmey`min. Sonda İlïyas Esenberlïnmen bir bölmede bolğanın, kişkentay` aq şaştı şaldıñ kim balasıñ dep surağanın, sodan birge otırıp äñgime ay`tqanın bizge ay`tıp berdi. Sol kezder Raxımjannıñ osınday` därejege köterilwine bastaw boldı ma dep oy`lay`mız. Elge tanımal Raxımjannıñ kitaptarın qızığıp oqıp jüremiz.


c: text/html

text:
Başqortstanda Qorban bäyräme kiñ qolaçlı ütte
Qorban çaldırularnıñ zur küpçelege Qorban bäyrämneñ berençe könendä, yäğni 10 ğinwarda uq başqarılğan bulsa da, çärşämbe häm atnakiç könnärendä dä Qorban çaldıruçılar şaqtıy bulğan. Ufadağı Tuqay uramındağı Cämiğ mäçetendä häm “İxlas” mäçetendä bäyrämneñ soñğı könendä dä qorban çaldıruçı din qärdäşlär bulğanlığı xäbär itelde. Ğomumän, bäyrämneñ öç könendä Tuqay uramındağı mäçet işegaldında 170, ä “İxlas” mäçete yanında 250rә yaqın sarıq häm 5 sıyır qorbanlıqqa çaldırılğan. Comğa könne “İxlas” mäçete ruxaniları biregä kilgän hämmä keşe öçen aş mäclese oyıştıraçağı häm qorbanlıq itlären moxtaclarğa öläşäçägen dä äytte.
Qorban bäyräme könnärendä respublikada tanılğan sänğät ostaları qatnaşlığında törle konsertlar häm kiçälär dä oyıştırıldı. Mondıy mädäni çaralar soñğı yıllarda inde ğädätigä äylänä bara. Başqortstan sänğät''kärläre arasında xätta dini temağa yazılğan cırlar häm mönäcätlär başqaruçı cırçılar buını üsep kilüe dä küzätelä. Misal öçen, tatar cırçısı Radik Dinäxmätov mönäcätlär başqaru ostası bularaq tanıldı. Mönäcätlär häm fol''klor cırlardan tulı ber repertuar tözegän ul. Älege Qorban bäyräm könnärendä dä Radik Dinäxmätov törle çaralarda qatnaştı häm yaratqan mönäcätlären başqardı. Bu janrdağı äsärlärgä tartıluı tarixın bolay iskä töşerä ul.
- Min ber konsertımnı da doğalardan häm mönäcätlär başqarudan başqa ütkärmim. Mönäcätlärne küptän başqaram, yaratıp başqaram. Berençe tapqır mönäcätlärne tanılğan fol''klorçı Rozaliä Soltangäräyewa başqaruında Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrında 1989 yılda işetkän idem. Şunda ğaşıyk buldım mönäcätlärgä. Ä öç yıl elek Qazandağı Bars-media şirkäte yärdäme belän gel mönäcätlärdän genä torğan kompakt tälinkämne çığaru bäxetenä ireştem, dide Başqortstanda yäşäp icat itüçe tanılğan tatar cırçısı, mönäcätlär başqaru ostası Radik Dinäxmätov.
Qorban bäyräme uñayınnan oyıştırılğan çaralar bıyıl Başqortstanda zurlap bilgelände. Anda ölkännär belän bergä yäşlärneñ häm balalarnıñ da küp qatnaşuı küzätelde. Qorban ğaete könnärendä respublikanıñ berniçä rayonında ör-yaña 4 mäçet tä üz işeklären açtı häm din totuçılar anda bergäläp täwge bäyräm namazların uqıdı häm wäğäzlär tıñladı.
Fänis Fätxi, Ufa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ni öçen Russiädä säyäsätçelär häm xakimiät wäkilläre bik yış üterelä?
Russiädä şähär merların, gubernator urınbasarların, cirle xakimiät wäkillären, cirle deputatlarnı, Duma äğzaların yallap ütertü kebek ğädäti küreneş uzğan yılda da däwam itte. 31-nçe dikäbrdä, qanun häm tärtip şiğare belän xakimiätkä kilgän Vladimir Putinnıñ inde ikençe yaña yıl qotlawı yañğırayaçaq. Ämma mondıy uterü oçraqları ber dä kimemi.
Magadan gubernatorınıñ üterelüe ikençe yağı belän dä başqa oçraqlarnı xäterlätä. Xätta anıñ yaqın xezmättäşläre dä bu höcüm Tsvetkovnıñ säyäsi eşçänlegenä bäyle bulırğa mömkin digän fiker belän kileşmi. Federatsiä Şurası räise Sergey Mironov, min monı säyäsi üterü dip sanamıym, gubernator berärseneñ käsep eşlärenä zian kitergän bulırğa tieş, Magadan bit ul balıq häm altın töbäge dip belderde. Äle Tsvetkovnıñ berär cinayät eşen qatnaşu-qatnaşmawı bilgesez bulsa da, Russiäneñ kiñ mäğlümät çaraları Magadannıñ iñ zur altın eşkärtü şirkäte gubernatornıñ milke bulğan, ul ölkäneñ barlıq altın şaxtaların üz qulına alırğa mataşqan dip xäbär itte.
Uzğan yılda Mäskäwdä Tsvetkovtan başqa da distäläp säyäsätçe häm xakimiät wäkilenä höcümnär oyıştırıldı. Fevral’ ayında Surgut merı urınbasarı, Sergey İvanovnı atıp üterdelär. İyün ayında Mäskäw merınıñ berençe urınbasarı İosif Ordjonikidze näq Putin eşkä yöri torğan yulda yaxşılap oyıştırılğan höcümnän oçraqlı räweştä genä isän qaldı. Soñğı 2 yılda Ordjonikidzeğa inde 3 höcüm oyıştırıldı. Awgust ayında Duma deputatı Vladimir Golovlevnı uramda atıp üterdelär. Qayber deputatlar Golovlevnıñ üterelüe anıñ Seberdäge elekke xosusıylaştıru eşläre belän bäyle bulırğa mömkin dip isäpli.
Älegä bu cinayätlärneñ bersenä dä çişeleş tabılmağan. Russiädä yılına 5 meñläp yallap üterü oçrağı bula. Alarnıñ kübese açılmıy qala. Ä barlıq üterü oçraqları Russiädä yılına 33 yarım meñgä citä.
Belgeçlär säyäsätçelärneñ üterlüen alarnıñ säyäsi eşçänlege yäki qaraşları belän bäylärgä telämi. Kreml’neñ elekke kiñäşçese, bäysez İnDem säyäsi tikşerenülär fondı citäkçese Georgi Satarov Russiädä säyäsätçelär säyäsätçe bulğan öçen bik siräk ütelä, ğädättä alar qantaştırırğa yaramağan närsälärne qatnaştırğan öçen üterelä di. Anıñ fikerençä Russiädä yış qına säyäsätçeläre tege yäki bu käsepçelärneñ mänfäğätlären alğa sörüçe agentlar bulıp tora. Älege fond ütkärgän kiñküläm tikşerenü näticälärenä qarağanda Russiädä rişwätçelekkä iñ nıq birelgän keşelär säyäsi partiälärdä. Rişwätçelekkä iñ nıq birelüçelär isemlegendä annan soñ Däwlät Duması, Federatsiä Şurası, töbäklär xakimiätläre häm xökümät kilä.
Dönyada korrupsiä däräcäsen bäyäläwçe, Berlindağı Transparency İnternational soñğı distä yılda här yıl sayın Russiäne iñ korrupsiäçel 10 il arasına kertä.
Duma deputatı Viktor Poxmel’kin “keşelärne säyäsi qaraşları öçen üterü oçraqları barı tik alğa kitkän illärdä genä bula, Russiädäge säyäsi dip atalğan üterülärneñ kübesennän aqça ise kilä” di.
Qayber belgeçlär monı Kreml’neñ parlamentnı häm cirle qanun çığaru şuraların köçsezländerüe belän bäyläp añlata. Duma Deputatı Vladimir Rıjkov Putin çorında säyäsätçelär xakimiät koridorlarında tege yäki bu törkemneñ iqtisadıy mänfäğätlären qayğırtuçı yomışçı däräcäsenä töşerelde, şuña kürä alarnıñ küpläp üterelüe ber dä ğäcäp tügel di.
Naif Aqmal, Praga


text:
Latin imlasın Tolerantlıq könendä tıydılar
Ay-hay, tämamlanıp kilüçe atna törle macaralarğa, istälekle könnärgä bay. Studentlar, yäkşämbe könne televidenie, artilleriä köne, kürmäwçelär köne şuşı ğälämät zur bäyrämnär arasında ör yaña bäyrämne iskä almıy bulmıy. Ul da bulsa 16 noyäberdä ütkärelä torğan tolerantlıq köne. Qayberäwläregez bu süzneñ mäğnäsen dä belmi torğandır äle. Tolerantlıq ul sabırlıq, başqa keşelärneñ üzençäleklärenä dönyağa qaraşlarına tınıç qaraw, tüzemle bulu digän süz. “Sin miña oxşamağansıñ, qılanışlarıñ mine aptırata, milläteñ, säyäsi qaraşlarıñ küñelgä yatmıy, küzeñneñ qısıq buluı, gäwdäñneñ qalınlığı, tawışıñnıñ neçkälege küñelgä yatmıy, ämma min siña bäylänmim, niçek bar şulay qabul itäm.” Yuq isä bit tüzep tora almaslıq xälgä töşkän sabırsız keşelär tik tomalğa suğışıp kitärgä mömkin.
Ayırım keşe tügel tulı ber sotsial' qatlamnar, däwlätlär sabırlığın yuğaltsa axır zaman şunnan başlana inde. Üzeñ yäşä, başqalarğa da kön itärgä mömkinlek qaldır. Ber süz, yäki küz qaraşı öçen qan suğışqan duslar, pıçaqqa pıçaq kilgän ir belän xatın, tik tomalğa diärlek talaşıp ayırılalar, ber patşa belän ikençese, yäki üz xaqiqäten yaqlağan ike ğalim ber talaşıp kitsä, bu nizağnı mäñge tuqtatam dimä. 12 yıl elek Vladikavkazda osetinnar belän inguşlarnıñ bergä yäşäwläre mömkin bulmawı turında cirle xalıqnıñ parlamentında qarar qabul itelgän ide. Niçek inde ul bergä yäşäp bulmasqa tieş, “nevozmojnost' sovmestnogo projivaniya” digän qararnıñ proyektın yazuçılar kemnär soñ alar? Berniçä yıldan mondıy axmaq qarar yuqqa çığarıldı, çönki härqayda da millätlär qatnaşıp yäşi, ber - bersenä tınıç qarap, üz itep ğömer kiçerü yağın qararğa kiräklege kön kebek açıq.
Bolay da bit döresen äytkändä kisken qarşılıqlar, tartqalaşu öçen säbäplär, tigez bülenmägän qalcalar, ğädel birelmägän däräcälär küzgä taşlana, ä sabırsızlıq kileşmäwçänlektän ni çıqqanın beläsez. Dömbäsläşü, suğışu menä şul xällär kilep çıqmasın öçen däwlät maxsus çaralar kürä. Bälki işetkänsezder dä äle Rusiä xökümäte biş yıllıq federal' maqsatçan programma çığarğan ide. Bu sabırlıqnı üsterü programması buyınça 250 million sumlıq fänni tärbiä eşläre başqarılırğa tieş. Rusiä kebek il öçen bu summa ällä ni zur tügel, şulay da izge eşlär başlap cibärergä bula. Älege programmanıñ xucası- Rusiäneñ mäğärif ministrlığı nindider çaralar ütkärsä dä, sabırlıq artqanı sizelmäde. Kiresençä, skinxedlar tağın da usallaştı, partiälär ber bersenä qul birmi başladı. Zur aqçalı baylarğa könläşep, açulanıp qarawçı fäqirlärneñ sabırlığı hiç artmıy. Kavkaz millätlelärgä, çit il keşelärenä qırın qaru, yawlıq, tübätäy kigännärne eläkterep alu normağa kerde.
Şuña kürä, 16 noyäberdä tolerantlıq, sabırlıq könendä Rusiädäge millätlärneñ tuğanlığı, üzençälekläre turında tuqırlar inde dip borçılğan idem. Menä bezneñ ildä xalıqlar törle - törle härqaysı qabatlanmas, dinnärebez dä törle, ämma küñellärebez bergä dip qolaq itlären kimerüdän şikländem. Yuq, tolerantlığın da, federal' maqsatçan programmanı da iskä töşerüçe bulmadı ul könne. Şuşı sabırlıq bäyräme könendä Rusiäneñ mäxkämäse qarar çığardı. Däwlät Duması qabul itkän ber qanunda Rusiä xalqı tuğan telendä barı tik kiril xärefläre belän genä yazarğa tieş, milli älifbalarnı respublika tügel,ä federal' xakimiät raslıy dip yazılğan ide. Konstitutsiä mäxkämäse üz köçendä qaldı, yäğni tatarlarnıñ latinğa küçü omtılışı tuqtatıldı. Şul uq könne xätta Qazan TV kanalları da “tatarlarnıñ latinğa küçü mäs’äläsendä soñğı noqta quyıldı” digän süzlär yañğıradı.
Menä siña tolerantlıq, menä siña sabırlıq! Tarixta äle ber genä däwlättä dä, ber genä patşa, imperator, general' sekretar' milli azçılıqlarnıñ älifbaların raslamağan, xätta urıs patşaları da möselmannarnıñ xäreflärenä tığılmağan. Rusiä däwläte latinnı ciñde, anıñ x”räkäten tuqtattı digän ğibärä añlı keşeneñ çäçlären ürä torğıza. Niçek inde böten dönya yazğan xäreflärne yuqqa çığarasıñ, alar bit bar! Urıs möxitenä dä bik därräw genä kerep baralar, MacDonal’ds häm mersedes, komp'yuterlar belän bergä. Bezneñ ildä uylap tabılmağan dip kenä tägärmäçne, yäki şariklı podşipniknı ğämäldän çığarıp bulmıy bit. Ä menä keçeräk millätlärneñ dönya sivilizatsiälärenä yabışıp yatuına küz aqaytıp bula. Aldan äytkän tolerantlıq programmasında milli sabırsızlıqnı ekstremizm dip atağannar, yäğni 16 noyäberdä tolerantlıq könendä şundıy zur däräcädäge däwlät oyışmaları milli ekstremizm belän şöğellänä.
Menä şulay itep eşçe klassnıñ ğädäti bäyrämen tartıp alıp 4 noyäberdä ällä niçä ğasır elek polyaklarnı ciñü xörmätenä bäyräm täğäyenläp mataşalar. Ä bit bu tolerantsızlıq.
Menä şundıy xikmätle xäl çıqtı bit uzğan sişämbe tolerantlıq könendä. Räxätlänep milli aşlar peşerep , milli cırlarnı cırlap, ber- berebezgä üz tarixıbıznı, üz mädäniätebezne kürsätep, ğorurlanışıp, milli sabırlıq tuğanlıq könen bäyräm itik disäk, kukiş tottırdılar. Menä sezgä kirilça xäref tınığız çıqmasın didelär. Äytergä kiräk, tatarlar bu oçraqta da sabırlığın kürsätte, küpçelek tatar älifbasın yaqlap tawışlanıp mataşmadı. Qurıqqannan tügel, bezneñ xalıq qurıqmıy xikmät şunda, menä şul küpçelek häm yäş cilkençäk tatarnıñ xärefen tügel ,süzen belmi, tatarça uqımağan, yazmağan keşe niçek itep tatar xärefe öçen tawış kütärsen. Kütärmi ul, keşe xärefläre belän üz telendä yaza, başqalarnıñ aş – suların äzerläp östälenä quya, keşe cırların cırlıy. Ämma aña barıber sin bigräk tolerant,sin şundıy sabır, başqa millät mädäniätlären üzenekennän dä yaqın itäseñ, başqalarnıñ telen su kebek eçäseñ dip maqtamıylar, cayı çıqqanda separatist, millätçe dip sügep kitälär äle. Şunısı ğına qızğanıç.
Rimzil Wäli


text:
Yevropa Şurası Duma saylawların "irekle, ämmä ğädel tügel" dip atadı
Audio (Bruce George)
"Bu saylawlar Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması, Yevropa Şurasınıñ küp kenä taläplärenä häm dä xalıqara tanılğan demokratiä standartlarına turı kilmi."
Bruce George süzlärençä, Berdäm Rusiä partiäseneñ däwlät apparatın häm mäglümät çaralarınıñ şulay kiñ qullanuwı tigzelek prinsibın bozu bulıp tora, başqa partiälärne ğädelsez şartlarğa quya.
Yevropa Şurasınıñ Küzätü törkeme başlığı David Atkinson säyäsätçelärneñ, üz partiälären kürsätü öçen, däwlät mäglümät çaraların häm salım tüläwçelär aqçasın qullanuwına, şulay uq, tänqit belderde. Atkinson süzlärençä, Rusiädä ütkän saylawlarnı irekle dip atap bulsa da, ğädel dip atap bulmıy.


text:
шиMбә, 21 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 20:33
25 ğinwarda Ministrlar kabinetında monetizatsiägä bağışlanğan brifing uzdı. Anda sotsial mäsälälär öçen cawaplı ministrlıylar oyışmalar citäkçeläre qatnaştılar. Brifingnı premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva başladı. Ul taşlamalarnı aqçalata tüläwlärgä küçerü reforması başında federal üzäktä häm töbäklärdä kilep çıqqan wäzğıätne olı keşeneñ psixologiäse isäpkä alınmawı belän añlattı. Yäğni olı buın, pensionerlar taşlamalar belän närsä bulğanıñ añlamadılar. Kübesençä şunıñ belän “taşlamalarnı beterdelär” digän tezisnıñ kilep çığuı da añlatıla. “Taşlamalar yuqqa çığarılmadı, ä aqçalata tüläwgä äyländerelde”-dide premyer ministr urınbasarı. Xakimiät taşlama iälärenä şähär transportın tüläwle yasawnı citdi xata buldı dip sanıy. Mäğlüm ki Tatarstanda uzğan yıl azağında häm yıl başında barğan qarşılıq aksiäläreneñ töp säbäbe transportqa tüläw mä''äläse bulğan ide. Qarşılıq aksiäläre näticäsendä Tatarstan xökümäte uzğan ber atna eçendä biş qarar qabul itkän häm ike qararnı üzgärtkän. Qabul itelgän qararlarda aqçalata tüläwlärgä dokumentlar tapşıru, subsidiälärne alu tärtipläre ansatlaştırılğan. Töp üzgäreşlär prezident qararı nigezendä eşlängän. Mäğlüm ki Tatarstanda pensionerlarğa fevral''gä xätle şähär transportı elekkeçä buşlay qaldırıldı. Ä berençe fevraldän barlıq tör taşlama iälärenä dä, pensionerlarğa da ike yöz sumlıq aylıq bilet bireläçäk. İnde öç yöz meñ bilet äzerlängän häm rayonnarğa taratılğan. Barlığı biş yöz meñ bilet äzerlänep taratılaçaq ikän. Ministrlar kabinetınıñ monetizatsiä reformasın “yomşartu” qararlarına byudjettan östämä ber milliard yöz million sum aqça kiräk bulaçaq. Älege qararlar häm aqçalar çärşämbe könne Däwlät Şurası utırışında raslanaçaq. Läkin bu çığımnar belän genä sotsial'' reformalar “tişekläre yamalıp” betärme äle bilgesez. Çönki Tatarstan bıyıl Rusiädä berençelärdän bulıp toraq-kommunal'' xucalıq reformasına da kereşä. Brifingta älege reforma turında şaqtıy caylı ğına añlatılsa da bu reforma turında söyläwne kiçekterep toram äle xörmätle tıñlawçılarıbız. Monitizatsiä reformasın añlatqanda da bik caylı kebek ide dä şul.
Yunıs Ätnäle


text:
Äfğänstan saqlanu ministrlığı ilneñ könyağında ğisyançılarnıqı dip isäplänelgän tağın 76 mäyet tabıldı dide.
Şulay itep Äfğänstanda Taliban xakimiäte bärep töşerelgännän soñğı iñ qatı bäreleşlärdä ğisyançılar yağınnan ülüçelär sanı 178-gä citte.
Saqlanu ministrlığı süzçese Zahir Marat bu mäyetlär Kandahar wilayäteneñ Miana Şien rayonında tabıldı dide.
Marat äytüençä, uzğan sişämbedän birle Äfğän-AQŞ köçläreneñ ğisyançılar sıyınğan urınnarğa reydları barışında ğisyançı dip şiklänelüçe 56 keşe qulğa alınğan.
Äfğän xökümäte räsmiläre häm AQŞ xärbiläre Miana Şienda 35-läp qabilä başlığı belän oçraşıp alarnı ğisyançılarğa qarşı köräşergä öndäde. Anda tağın 80-läp ğisyançı qalğan dip isäplänelä.


text: Tähran. İran parlamıntı bügen, xakimiat buwınnarında eşlägän bar räsmi wäkillärneñ, ayırım şäxeslär ireklegen bozuwı häm çikläwe öçen maxsus cawaplılıq kertkän qanun nigezen rasladı. Şuşı qanun, xäzer ğämäldä bulğanına östämä räweşendä qabul itelä, häm ul, räsmi wäkillär digän törkemgä, däwlät eşendä eşlägän bar xezmätkärlärne dä, şul isäptän, mäxkämä, iminlek köçläre, qanunçığarunı küzätü wäkillären dä kertä. Elek älege törkemdä, reformaçıl prezident Möxämmät Xatami citäklägän başqarma xakimiat xezmätkärläre genä ide. Xäzer qaralğan qanun, ğadi keşelärneñ xoquqların bozu öçen, räsmi wäkillärne, däwlät xezmätennän tıyunı, xätta ike aydan alıp 3 yılğa tiklem törmä cäzasına xökem itüne küz aldında tota. Xäzer şuşı qanun, soñğı ğämäl komitetına cibärelergä tieş. Läkin äle parlament tarafınnan raslanğan oçraqta da ul, saqçılar Şurası dip atalğan maxsus xäyät xuplawın alırğa tieş bulaçaq. Älege şura, bar qanunnarnıñ da İrannıñ konstitutsiäsenä häm islam nigezlärenä turı kilü-kilmäwen tikşerä. Äğzaların qadimi ruxanilär täşkil itkän şura yış qına parlament aşa ütkän qanunnarnı kire qağa.


text:
Rusiä, Qıtay häm Hindstan xalıqara terrorçılıqqa, röxsätsez narkotik säwdäsenä häm oyışqan cinayätçelekkä qarşı strategik berektäşlek tözü turında kileşte.
Bügen bu turıda älege öç ilneñ tışqı eşlär ministrları Vladivostokta oçraşıp söyläşkännän soñ iğlan itelde.
Qıtay tışqı eşlär ministrı Li Jaoksiñ strategik xezmättäşlek ber ilgä dä qarşı yünältelmi dide. Bu töbäktä AQŞnıñ tä'sirenä işarä bula ala.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov bıyıl Mäskäwdä Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän Hindstan premyer ministrı Manmohan Singh oçraşaçaq dide.
3 ilneñ ministrları bügenge oçraşuda şulay uq transport, awıl xucalığı häm energetika ölkälärendä tığızraq iqtisadıy xezmättäşlek häm tabiğat qazalarına qarşı bergäläp köräşü turında kileşte.
Alar tağın Üzäk Aziädäge totrıqsızlıqqa borçılu belderde.


text:
Tatarstan xalıq sanın isäpkä aluğa äzer
Tatarstan xalıq sanın isäpkä aluğa äzer
Cawaplı türälär bu sınaw xalıq sanın alu iñ berençe çiratta fatirlarğa, yortlarğa kerü mömkinlege, yağni sıraşıluçılar belän küzgä-küz oçraşu problemasın quydı, dip belderdelär. Xäzerge zamanda bigräk tä şähär xalqı qurqınıçsızlıq, iminlek nisbätennän timer işekär quyıp, biklänep yäşi. Waqıtlı-waqıtsız yörgännärgä işek açmıylar. Läkin äle problemalar monıñ belän genä betmi. Sınalış tağın şunı kürsätte. Bigräk tä şähärdä, şähär fatirlarında yäşäwçelär toraq könküreş, waqıtında cılı birmäw, waqıtında işek-täräzälärne cılıtmawnı sıltaw itep, “isäpläwçelärne kertmibez, anketalarğa cawap birmibez” dilär ikän. Şulay da, xalıq sanın isäpkä alunıñ respublika üzäge şuşı sınaw ğamälennän soñ Tatarstanda xalıqnıñ 90% artığı bötenrusiä xalıq sanın isäpkä alu kampaniäsendä qatnaşırğa äzer digän näticä yasağan. Ä inde xalıq sanın isäpkä aluda kilep tuğan millät, tuğan tel kebek ruxi xalätkä qağılışlı sorawlar bötendäy qarşılıqlı häm äle dä küplärgä añlaşılmıy.


text:
Törki xatın-qızlarınıñ ikençe duslıq häm teläktäşlek qorıltayı 14 dekabr könne Änkara üz eşen tämamladı. İnde xäbär itkänebezçä, cıyın 4 kön däwam itte, häm anda 32 ildän 200gä yaqın delegat häm 100gä yaqın qunaq qatnaştı. Yaña saylanğan prezidiumğa häm başqarma şurağa bäysez törki däwlätlär wäkilläre belän ber rättän Tatarstan häm Başqortstan xatın-qızları da kertelgän. Cıyınnı Törki uçaqlar oyışmasınıñ xatın-qızlar bülekçäse oyıştırdı, monıñ öçen aqçanı Tärkiä xökümäte häm ximayäçelär birde. Tatar xanımnarı Änkarada yäşäwçe millättäşlärebez häm anda yuğarı uqu yortlarında uqığan yäşlär belän oçraştı.
Sania Mirxalieva, Änkara


text: Kanaveral borını, Florida -- Quşma Ştatlarnıñ Ğäläm İdaräse bügen Mars planetasına küzläw cihazın cibärde. Sanaq xatası arqasında ul 2 tapqır kiçekterelep torğan ide. 720 million dollarğa töşkän bu cihaz moñarçı Marsqa cibärelgännärdän iñ zurısı häm kamile sanala. Belgeçlär anıñ yärdämendä "Qızıl planeta" turında yaña mäglümät tuplarğa niätli. Cihaz Marsqa Mart aylarına barıp citäçäk, häm 4 yıl buyı anıñ tiräli äylänep yöriäçäk. Bu proyekt uñışlı bulsa, NASA Marsqa tağın 2 cihaz cibärergä cıyına.


text:
Tatar studentları bäyräm itä!
Qazan däwlät universitetınıñ 200 yıllıq yubiley qısalarında bik küp çaralar ütä. Läkin alarnıñ kübese rus telendä. Ni qızğanıç, Tatarstan başqalasındağı universitetta uquçı tatar studentları bäyräm tamaşaların tulısınça üz ana tellärendä tıñlawdan mäxrüm. Tantanada ällä nigä ber “İsänmesez”, “Saubulığız”, “Räxmät” süzlären işetep bula anısı. Tik, Allağa şöker, tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı bar, yäşilär, bäyräm itälär. Häm tatarça! Tatar bülege oyışuğa 60 häm Tatar filologiäse häm tarix fakul'tetınıñ 15 yıllığına bağışlanğan tantana moña açıq misal buldı.
Bäyrämdä başınnan axırına qädär cılılıq, yuğarı rux xökem sörde. Kilgän qunaqlarnıñ, tamaşaçılarnıñ şat yözläre, zal tulı xalıq bulu söyeneçle küreneş ide. Alar barısı da bik birelep tatfak studentlarınıñ çığışların, konsert nomerların qaradılar. Tamaşaçılar arasında yazuçılar, şağirlär, däwlät häm cämäğät eşlekleläre bar ide.
Tänäfestä hawa sularğa dip UNİKSnıñ işek töbenä çıqqan idem, anda “Tatar radiosı” nıñ baş möxärrire Almaz Mirğayazovnı oçrattım. Ul da älege tatar filologiäse fakul'tetın tämamlağan ikän. “Bez uqığanda könçığış tellär fakul'tetı ide. Min üzemneñ kurstaşlarım belän küreştem. Äyterseñ bernärsä dä üzgärmägän, menä-menä auditoriälärgä kerep däres däwam itär kebek. Şuşı fakul'tetta uquıma çiksez şatmın. Tormışta totqan urınım belän min üzem uqığan uqu yortıma olı räxmätemne citkeräm. Universitetta tanışqan duslarım ğömerlek duslarım bulıp qalsınnar ide digän teläktä qalam!”
Konsertta fakul'tetnıñ bügenge studentları belän bergä, universitetnı berniçä yıl elek tämamlawçılar da çığış yasadılar.
Tatar filologiäse häm tarixı fakul’tetına citäkçese İskändär Ğıyläcev fakul'tet bäyräme uñayınnan fikerläre belän urtaqlaşa Audio
Tatar telen üsterüdä KDU tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetınıñ role äytep betergesez zur. Bu berençe çiratta anda uqıtqan uqıtuçılarnıñ tırışlığı. Respublikanıñ massaküläm mäğlümat çaralarında eşläwçe tatar jurnalistlarınıñ kübese älege fakul'tettat çıqqannar. Yaña ğasır teleradiokompaniäseneñ jurnalistı, konsertlar alıp baruçı bularaq tanılğan İldar Qıyämov tatfakta uqıtqan uqıtuçılarına olı räxmätlären äytep ütte..
Tatarstannıñ xalıq artistı, Qazan däwlät pedagogika universitetı dotsentı Miñğol Galiev ta bäyräm uñayınnan üz uy-fikerläre belän urtaqlaşırğa aşıqtı. Bezne borçığan tel-moñ mä’sälälärenä nıqlı fikeren citkerde:“Min bu fakul'tet yäşläre belän tığız elemtädä toram. Alarnı cır sänğäte serlärenä öyrätäm. Ber ük waqıtta ana telebezneñ telenä, moñına mäxäbbät tärbiälärgä tırışam. Kiläçäktä xalqıbızğa, millätebezgä ürnäk bulırday qızlar-ullar bulırlar dip ışanam. 60 yıllıq tarixı bulğan tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı talantlı, tanılğan şäxeslärne tärbiäläde. Şuña da bez yaratqan tatfagıbız belän ğorurlanabız. Bäyrämdä däwlät eşleklelärebezneñ çip – çista itep tatarça söyläwlärenä soqlanıp tuymaslıq, bu çın mäğnäsendä fän üseşe. Läkin şunı da äytäsem kilä, tatfaknıñ kiläçäge şulwaqıtta ömetle bulaçaq, qayçaq ilebez citäkçelärebez, prezidentıbız tatar telen, moñın, millätne saqlawğa yöz belän borılsalar!”
Tatfak bäyräme ütte dä kitte. Läkin ul ezsez ütmäde. Älege çarada küplär öçen uylanırlıq nigez, ğibrät alırlıq misal bulmadı tügel.
Läkin şunsı qızıq, yazuçı Tufan Miñnullin: "Min gel tatarça ğına söylim, çönki rusça naçar beläm", - dip, tağın ber qat telebezgä tuğrılığın, hättä berqayçan da tatar telendä çığış yasap qaramağan KDU rektorı Mäğzüm Sälähov kebek tel ölkäsendä "batırlıq kürsätüçelär" kiläçäktä bulırmı, yuqmı?! Ansı ber Xodayğa mäğlüm!
Röstäm İsxakov


text:
Polkovnik Raşat Safin: Watan miña xıyänät itte
Çärşämbe Rusiäneñ böten mäğlümat kanalları Watannı saqlawçılar köne uñayınnan, üterep lä maqtağan tapşırular, xäbärlär citkerälär. Yäğni Armiä şäp, Watannı saqlarğa kiräk, bu bezneñ burıç. Süz dä yuq, naçar süzlär tügel. Uz ata-anañ yäşägän ilne, Watannı saqlaw- här şäxesneñ burıçı. Läkin başqa qaraş ta bar. Tatar milli xäräkäte ideologlarınıñ berse, otstavkadağı xärbi, milli fälsäfä buyınça kitaplar avtorı, polkovnik Raşat Safin söyli:
Bügenge bäyrämgä mönäsäbät bilgelägändä min ofitser häm millätçe bularaq fikerlim. Bügenge bäyräm Watannı saqlawğa bäylängän. Närsä soñ ul Watannı saqlaw?! Bu sorawğa cawap tabu öçen Watan häm saqlaw süzläreneñ mäğnäsenä töşenergä kiräk. Watan bit ul ayırım şäxeslärneñ iminlegen saqlıy torğan cämğiät yäğni il, däwlät. Saqlaw isä, grajdannarnıñ il aldındağı burıçı. Ägär Watan üz wazifasın ütäsä, grajdannar anı saqlarğa tieş. İkençe törle äytsäk, watan mine, min anı saqlıym. Xäzer inde tormıştağı xällärgä küz taşlıyq. Watanım minem millätem iminlegen saqlıymı? Minem milli ixtiaclarımnı qänäğätländeräme? Xalqımnıñ däwlätçelegen beterergä tırışalar. Milli mädäniät, milli mäğärif tieşençä finanslanmıy. Bu närsä digän süz? Bu – Watan üz wazifasın ütämi digän süz. Dimäk, tatar da Watannı saqlaw burıçınnan azat. Bügenge bäyrämgä millätçe mönäsäbäte menä şundıy. İnde Watan saqçısı mönäsäbätenä kilik. Min 33 yılğa yaqın, bu wazifanı ütägän keşe. Watan qaya cibärsä şunda bardım, ni quşsa, şunı eşlädem. Ul da min ülgänçe üz wazifasın ütär, minem iminlekne saqlar dip ışandım. Ul miña xıyänät itte. Şunnan añlaşıla torğandır inde, Watanğa qarata ofitser mönäsäbäte dä. Ämma min bit äle tatar ofitserı ğına tügel, dala keşese dä. Monnan şundıy fikergä kiläm, dalanıñ iminlegen saqlarğa kiräk. Dimäk, Watanğa üpkäläp utırmasqa, ä anı üz wazifasın üti torğan itep üzgärtep qorırğa tieş bulabız
Räfis Cämdixan


text:
“Tatarlar” cinayatçel törkeme başlığı totıldı
Bügenge köndä 10 meñ sum aqçamı ul. Älbättä kemder anı aylar buyı eşläp ala, ä ikençelärneñ ul xezmät xaqınıñ ber öleşe genä bulırğa mömkin. Läkin keşe öçen iñ qäderle närsä bulğan irekne dä, şuşı 10 meñ aqçağa ğına da satıp alıp bula ikän. Äle 2005 yılnıñ 20 aprelendä Tübän Qamanıñ berniçä xoquq saqçısı şuşı külämdäge aqçağa aldanıp, Tatarstannı şaw-gör kitergän Tatarlar ginayätçel törkemneñ başlığın Zölfät Söläymanovqa üzläre ük qaçırğa mömkinlek birä. Waqiğa bolayraq bula. Törkem başlığı Tübän qamanıñ eçke eşlär idaräse izolyatorı citäkçese belän tağın ber xoquq saqçısın, yal itergä dip üzeneñ kottedjına çaqıra. Töne buyı däwam itkän qızu bäyrämnän soñ, militsiä xezmätkärläre uyenda cinayätçe qayğısı bulmıy. Şulay 2003 yılda avtoritet bik zur awırlıq belän totılsa da, qaçuı ansat bula. Älbättä bu xäldän soñ älege xoquq saqçıları cawaplılıqqa, 5 yıl törmä cäzasına tartıla. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, törkem başlığı ul waqıttan birle Permdä qaçıp yatqan. Bu xaqta uzğan atnada NTV kanalı söyläde. Anda härdaim efirğa çığıp bara torğan “Osobo opasen” tapşıruınıñ çirattağısı “Tatarlar” ginayätçel törkemgä bağışlanğan ide. Permlelär cinayätçene kürdek dip, militsiägä xäbär itkännän soñ, Suleymanov operativ xezmätkärlär tarafınnan totıla. Bügenge köndä Tatarstan yuğarı mäklämäsendä cinayätçegä cäza östennän eş däwam itä.
İnde ozaq itterep kenä cinayät dönyasında “Tatarlar” turında söylägännän soñ, çirat “Quyanlılarğa” da citte. Tatarstanda, menä mondıy törkem dä bar ikän. Häm şuşı könnärdä respublikanıñ yuğarı mäkkämçäsendä älege törkemneñ 13 äğzasına cäza bilgele buldı. “Tatarlar”, “Taqtaşlılar” Tahircannar” dan soñ, millilekne çitkäräk quyıp, quyanğa küçelde. Bu törkemneñ isemendä milli tösmer yuq yuğın, ämma monısında tatarça yañğırıy bit. Ni öçen quyan,çönki törkem başlığı – 37 yäşlek İğor Zaysev. İnde üzäk basmalardan bulğan “Kommersant” gäcite dä “kuyanovskie” dip yazıp çıqqan ikän, dimäk zayasqa qarağanda tatar quyanı şäbräk yañğırıy küräsen. Älege ginayätçel törkem Nurlatta eş itkän. Alarnı banditçıylıykta, keşe urlawda, üterüdä häm başqa cinayätlärdä ğaeplägännär ide. Ayırım alğanda, quyançılar Nurlattağı kibetlärne, maşina tözätü üzäklären, marşrut taksiların kontrol’dä totqannar. Ğaeplәiüçelärneñ maşinalarına xätta, militsiä maşinalarına ğına quyıla torğan maxsus zäñgär töstäge nomerlar urnaştırılğan. Mäkkämä cinayätçelärneñ liderı İğor Zaysevqa 20 yılğa törmä cäzası birergä digän qarar çığardı. Törkemneñ başqa äğzaların isä 10-17 yılğa irekleklärennän mäxrüm ittelär.
Ğaeplänüçelärneñ advokatları isä, bu qarar belän kileşmiçä, Rusiäneñ yuğarı mäkkamäsenä däğwä beldermäkçe bula. Tikşerü eşlärendä “Quyanlılar” şaqtıy cinayät eşlärendä qatnaşqan dip sanala. Bolay bulğaç Nurlatınıñ üzendä laranı işetep kenä bulsa da belergä tieşlär. Ämma küpçelek Nurlatulılar bu törkemne belmibez,işetkänebez dä yuq diep beldergän. Şunı äytergä kiräk bu fikergä mäkkämä ällä ni zur iğtibar birmägän.
Tatarstanda könnän-kön, bersennän-berse säyerrä isemle cinayätçe törkemnär açılıp cäzağa tartıla tora. Şulay itep Tatarstan xoquq saqçılarınıñ äybät eşläwe qayberäwlärdä respublikada cinayätçelek däräcäse yuğarı digän tä'sir qaldıra.
Ğädel Galämetdinov.


text:
Prezident xakimiätendä üźgäreştär
Başqortostan prezidentı apparatında üźgäreştär haman dauam itä. Aldan xäbär iteüebeźsä prezident yarźamsıhı Miźxät Mämbätov Öfö qalahı xakimiäte başlığı urınbaśarı bulıp kitäsäk. Ul oşo urından prezident yarźamsıhı bulıp küskäyne. Xäźer unıñ urınında ultırğan Sıntimer Bayazitov mäğarif ministrı itep täğäyenlängäs, Pawel Kaçqaevtıñ urınbaśarı vazifahı buş tora ine. Miźxät Mämbätovtan buşağan urınğa prezident yarźamsıhı itep aldan äyteleüensä, Marat Yamalov tügel, ä matbuğat xeźmätendä eşlägän Azamat Abdrafikov täğäyenlänä.


text:
Täteştä niçek yäşäp yatalar?
Täteş rayonı Qazannan Sember yulında cäyelep yatqan basular häm İdel yarlarına urnaşqan. Töp käsep awıl xucalığı bulğanlıqtan Täteş yağı iqtisadi yaqtan bay dip äytep bulmıy. Sänäğät şirkätläre, zur tözeleşlär sulışı sizelmi monda. Döres, soñğı yıllarda Täteş küzgä kürenep yämlänä, yañara. Läkin barıber zur säyäsätçelär, reporterlar iğtibarınnan çittä qala bu yaqlar. Şunlıqtan uzğan sişämbedä Täteşkä Tatarstan prezidentı, 3-4 ministr, berniçä distä jurnalist barğaç, cirle xalıq dulqınlanğan ide. Monıñ tağın ber säbäbe bar - 150 yortlıq Proley Kaşa awılında 5 işekle ber üzäk açıldı. Mäktäbe dä, cirle xakimiät tä, klubı da, kitapxanäse dä, sportzalı da, balalar baqçası da, fel'dşer punktı şunda urnaşqan. Boralaq belän küktän kilep töşkän Tatarstan prezidentın qarşılawçılar arasında tatar, çuaş, muqşı milli kiemnäre kigän qızlar häm apalar, yaña salınğan asfal'tqa rezin iteklär belän basqan ağaylar küzgä çalındı. Çınnan da, Xoday tarafınnan onıtılğan Proley Kaşa öçen bu ällä qayçan uzğan ğasırda Eyfel' manarası tözelgän kebek ük möhim waqiğa. Prezident üze büläk itkän bu moğciza yortı turında tügel, ä millätlär tuğanlığı turında söyläde.Mintimer Şäymiev äytüençä, Proley Kaşa awılında da, Täteştä da, Tatarstanda da törle xalıqlar börtekläre ber qazanda qaynap, bik tämle botqa peşkän. Ber millätneñ dä çitkä tügelmiçä, yözen yuğaltmıyça yäşäwe öçen respublika zur köç sala. 17 million sumğa töşkän şuşı mäğärif häm mädäniät üzäge başqa awıllarda häm rayonnarda da tözelsen öçen bik küp tırışası bar äle.
İnde Täteş turında. Ul öyäz şähäre, Bua, Bäläbäy, Çistay, Alabuğa, Sarapul kebek qalalarğa tiñ ul. 30 protsenttan artıq tatar, şul qädär uq urıs, 20 protsent täşkil itkän çuaş, 10 protsent mordva xalqı yäşägän Täteş rayonı märkäze üzençä bik ğorur. Anıñ tarixı bay. Tabiğäte matur. Täteş İdel yarında, yıraqtan kürenep tora. Şähärneñ Tuğan yaq muzeyenda meñ yıl cir astında yatqan cihazlar mamont mögezläre belän ber rättän milli kiemnär, yaqtaşlar yazğan kitaplar bar. 19nçı ğasırda patşa Aleksandr İkençegä höcüm itüdä qatnaşqan öçen 20 yıl törmädä utırğan Vera Figner da Täteştän bulıp çıqtı. Ataqlı tatar ximigı Ğilem Kamay, çuaş mäğrifäte atası Yakovlev tuğan Koşki awılı da Täteş rayonına kerä. Bezgä yaxşı tanış uqıtuçı veteran Gabdraxman Xämidi dä Täteşneke bulıp çıqtı. Bik küp qızıq keşelärne birgän ul, Täteş yağı.Täteşneñ “Avangard”, “Täteş tañnarı” digän ike telle rayon gazetası berniçä tapqır «Bällür qäläm» bülägenä layıq bulğan. Anıñ tirajı 5 meñnän artıq, tatarçası 1 meñnän artıq. Yäğni rayonnıñ 3-4 tatarnıñ berse Täteş tañnarın aldıra. Äle bit tuğan telendä uqıy almağan millättäşlärebez küp kenä. Şuña kürä Täteş tañnarın uquçı tatarlarnıñ çağıştırma sanı tağın da zurraq.
Täteş üzençä, tırışıp eşli, üz yağı belän ğorurlana, xaqiqättän dä çitläşmi, turısın yara. Äye, biredä dä millättäşlärebez öydä häm eştä tuğan teldä sirägräk söyläşä başlağan. Ämma soñğı waqıtta beraz tatarlıq uyanu küzätelä. Barı tik yäşlärdä milli añ tärbiäläw, tuğan telgä cälep itü härqaydağı kebek, iñ awırtqan cir bulıp qala. Täteşne onıtmasqa ide. Şunıñ kebek başqa yözlärçä awıllarıbıznı, şähärlärebezne onıtmasqa ide.Rimzil Wäli. Tatarstan. Täteş-Qazan.


text:
İmperiäneñ tanılmağan tözüçeläre
İnternet çeltärendä “ İmperiäneñ tanılmağan tözüçeläre” isemle yazmasında Konstantin Pomrenin Rusiä däwläteneñ kiläçäge turında uylana. Älbättä, mäqälä grotesk formasında yazılğan, çınbarlıq, säyäsi sizgerlek, waqıt- waqıt artıq hawalanu häm tatarlarğa avans belän bulmağannı, bälki äle tatarlar buldıra da almağannı avtor tatarlardan kötä. Menä şul proyekttan fikerlär. Konstantin äfände yazmasın bolay başlıy:
“ Ruslar arıdılar, derjawa tarantasın alıp bara almıylar. O, qayda sin İzge Rus', öçençe Rim, Böyek häm köçle Rus'?!
Rus proyektı yabıluda Könbatış ta yärdämen kürsätä, läkin dä töp säbäp rus xalqınıñ köçsezlegendä häm oyıştıru säläte yomşaqlıqtan.
Konstantin Pomrenin törle- törle variantlar, çağıştırulardan soñ näticä yasıy. Rus imperiäsen tik tatarlar ğına saqlap qala alaçaqlar, çönki imperiäne ruslarğa zamanında tatarlar tözep birdelär. Monı räsmi töstä Solov'yev, Gumilev, fomenkovlar raslap kildelär. Zamanında Altın Urda Rus'nı Könbatıştan saqlap qaldı. Rusiä däwlätçelegen tözüdä iñ küp öleş kertkännär- alar tatarlar. Yarlıq, däwläti transport häm poçta xezmäten, aqça berämlegen tatarlar birde. Ägärdä çınlap torıp tiränten fikerläsäñ, bernärsä añlaşılmıy.”Watan tarixında qayda ruslıq betä dä, qayda tatarlıq başlana”,- di Konstantin äfände häm däwam itä.
“ Bügenge Rossiä ike millättän tora, ruslardan häm rossiännardan. Ruslar turında äytelde, ä menä ikençeläre imperiä yazmışına bitaraflar. Tatarlar rossiännar isemlegendä kermilär. Tatarlar separatistlar tügel, alarnıñ yazmışı Rossiä belän bäylängän, şul uq waqıtta üz illärendä tatarlar töp xalıq itep xis itmilär üzlären. Rossiä- ul bezneñ tatar däwläte dilär alar. Tatarlar böten Rossiägä sibelep yäşilär. Alar döres yäşämägän imperiädän üzlärençä çitläşep üz qabıqlarında döres tatar dönyasın tudıra belälär. Bu- separatizm tügel, bu alar öçen çit proyektta qatnaşırğa telämäw”. Anekdot bit, döres bulmağan Rossiä eçendä tatarlar döres Rossiä oyıştırıp yäşi belälär. Üz kisäklären genä oyıştırmıyça, böten Rossiä däwläten tözekländerä alalar tatarlar.
“ Bügen “ Rossiä- tatarlar ile” dip äyter waqıt citte, ruslar dilbegäne birmägän xäldä dä hiç yuğında tatarnı “ bratım” dip tanırğa tieş. Rossiä – aziatlar ile, şuña da Rossiägä törki dönya belän tığız elemtä urnaştırırğa kiräk, çönki ruslardan inde ällä qayçan slavyan dönyası baş tarttı. Rus okkupatsiäse yuq, ällä qayçan Çingisxan yawlağan cirlärgä ruslar kerep kenä utırdılar.
Bügenge köndä ofıqta ruslarnı häm tatarlarnı berläşterüçe şäxes älegä kürenmi kebek, ä tiränten fikerläsäñ ul bar- aqıllı, aldan kürüçe xäyläkär babay Şäymiev. Tik menä ul telärme ikän?
Avtor tügäräkläp bolay di: “ Täqdim itelgän proyektım älegä bik tä çi. İñ elek minem ideyämä tatarlar üzläre niçek qararlar?”- di Konstantin Pomrenin.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
«Tatarlar-2005» bäygese tämamlandı
İnternetta ütkärelgän «Yıl tatarı»n saylaw bäygese tämamlandı. 1 ayğa yaqın waqıt tatarlar.ru internet säxifäsendä tawış birü bardı. İnternetçılar, ütkän yılda iñ zur eşlägän, millätkä fayda kitergän proyektlarnı, ayırım şäxeslärne sayladı. İnde «Tatarlar-2005» bäygesendä ciñüçelärneñ isemnäre bilgele buldı. Alar arasında Zäydäge jurnalist Gamira Ğadeşina häm Çallıdağı milli xäräkät wäkile Tälğät Äxmädişin bar. 2005 yıl tatarın saylaw inde ber niçä yıl rättän ütkärelä. Yıl däwamında bulğan waqiğalarnı barlap çığu, uñışqa ireşkän, zur tırışlıqlar quyğan keşelärne barlaw eşen Amerikadağı Sabircan Bädertdin, Mordoviädäge İrek Bikinnin häm başqa entuzasitlar başlap cibärgän ide. Törle yıllarda, bäygedä tenisçı Marat Safin, yawlıq kiep pasport räsemenä töşügä röxsät alu öçen köräşkän möselman xatın-qızlar häm başqalar ciñgän ide. Ütkän 2004 yılda, «Yıl tatarı» iseme öçen tawış birüdä, Fändäs Safiullin häm dönyada keçkenä qızlar arasında çibärlek bäygesenä ciñüçe Daniä Ğöbäydullina «Yal tatarı» isemen aldı. Bıyılğı bäygedä ciñüçe itep Tälğät Äxmädişinnı, jurnalist Gamira Ğädelşinanı, Räfis häm Näfis Kaşapovlarnı, Rinat Bekkinı da atap bula. Bıyl «Yıl tatarı» bäygese, başqa isem astında - «Tatarlar -2005» dip ütkärelde. Bıyılğı bäygeneñ üzençälege tağın şunda : iñ-iñ aqıllı, iñ eşlekle tatarlar arasındağı yarış berniçä yünäleştkä bülep ütkärelde. Mäsälän, yılnıñ tatar at-atı häm tatar qızı ğına tügel, tatarlarnıñ xezmättäşlege, duslığı, İnternettağı eşçänlege häm tatarlardan qurquçı tatarofob da bilgelände.
İnternetçılar ütkän yılnıñ iñ istälekle waqiğaları, iñ danlıqlı şäxesläre itep närsäläre häm kemnärne sanıylar, şuşı bäygegä qarap, çamalap bula. Mäsälän «Tatarlar-2005» digän bäygedä , şundıy waqiğalar häm şäxeslär bar: Qazannı böten dönyağa tanıtqan 1000 yıllıq bäyräme häm anıñ öçen tırışlıq quyğan Kamil İsxaqov, Rusiä imperiäse tarixında iñ yuğarı urın aluğa ireşkän tatar çinovnigı Raşid Nurgaliev, Petr 1 häykälen quydırmaw öçen köräş häm anı alıp barğan Yunıs Qamaltdinov, Tatar ictimaği üzägeneñ Kulikov qırındağı orışnı bäyräm itügä qarşı çığuı, Möselman Kino festivale ütüe häm anı oyıştıruğa üz öleşen kertkän möfti Rawil Ğäynetdin, şulay uq, «Qol Şärif» mäçete yanınnan sıraxanäne aldıru häm aña ireşkän möselman xatın qızlar oyışması citäkçese Almira Adiatullina, tatar äsärlären alman telendä bastırıp çağaru häm bu eşne başqarğan Aliä Taysina, cırçı Zölfiä Kamalova yaña cır cıyıntığı çığuı, Guantanomo törmäsendä tatarlarnıñ utıruı, İnternetta tatarlarnı tanıtu yünäleşendä eş alıp barğan Aynur Sibgatullin, Ruzil Möxetdinov, Renat Bekkin häm başqalar bar.
Tawış birü 1 ayğa yaqın waqıt bardı. Fikerlären belderergä teläweçlärgä, tawış birep kenä tügel, üz nämzätlären täqdim itä aldı. Şulay itep isemleklär tözelde, tawışlar birelde, ciñüçelär bilgelänä başladı. Bäygeneñ tatar-2005 digän yünäleşendä, Ukraindağı üzgärtep qorularğa teläktäşlek kürsätü aksiäsen oyıştırğan öçen Tälğät Äxmädişin ciñüçe itep tanılğan. Anıñ öçen 2368 tawışnıñ 6 % birelgän. Bu iñ yuğarı ball. Tälğat Axmädişin, Peter 1nçe häykälen quydırtmawğa ireşkän Yunıs Qamalıtdinov häm bik küp pyesa avtorı Tufan Miñnullinnı tawışlar sanı belän uzıp kitkän. Bäygeneñ «Tatar qızı 2005» digän yünäleşendä, tawışlar sanı belän Äläzän tatarları tormışın obyektiv yaqtırtqan öçen «Respublika Tatarstan» gäziteneñ Zäydäge üz xäbärçese Gamira Ğädelşina ciñgän. Ul, «İzvetsiä» gäzitendä basılğan, qara töslärgä buyalğan mäqälädän soñ, başqa tatarstan jurnalistları belän bergä Äläzängä barıp, andağı xällärne törle yaqlap surätläp birgän. Bu mäkälä, uquçılarnıñ iğtibarın nıq cälep itkän yazmağa bulğan. Gäzitneñ internet säxifsendä mäkälädän soñ, fiker belderülär bardı. Gamira Ğädelşinağa 817 tawışnıñ 15% birelgän. 2005 yılnıñ «iñ ataqlı tatarları» digän yunäleşendä, iñ küp tawışnı Räfis häm Näfis Kaşapovlar alğan. İnternetta, tatarlarnı tanıtuğa zur öleş kertkän keşelär arasında, Rinat Bekkin isemle, islam belgeçe häm 2 islam saytın yasağan keşe çıqtı. Ä tatarlardan qurquçı, tatarofob şäxeslär arasında iñ küp tawış Başqortstan Prezidentı Mortaza Rahimov öçen birelgän. Bu şäxes öçen 99 tawış belderelgän. Mortaza Rahimov belän bergä bu isemlektä, Rus pravslav çirkäw başlığı Aleksiy İİ, tatarlarğa qarşı yünältelgän mäqkälär bastıruçı İzvestia gäzite, galim valeriy Tişkov häm başqalar bar.Bıyılğı bäygene oyıştırğan tatarlar.ru saytı, här yunäleştä ciñgännär ayırım büläklänäçäk , dip wäğdä itä. Ä «Tatarofob» yünäleşendä berençe urınğa çıqqan şäxes, başqalardan ayırım waqıtta häm üzençälekle formada büläklänäçäk. Bikä Timerovañ


text:
Comğa, 24nçe oktäber irtäsendä, Qazanğa Rusiä Däwlät Duması räise Gennadiy Seleznev kilde. Hawa alanında anı Tatarstan kollegası Färit Möxämmätşin qarşı aldı. Qazanda Gennadiy Seleznev respublika Däwlät Şurası, Qazan şähär sovetı deputatları belän oçraşıp söyläşte, Layış rayonındağı Mixail Derjavin muzeyında bulda, andağı xalıq belän oçraştı. Xäyer, spiker anıñ öçen dip äzerlängän bay programmanıñ küp kenä çaraların kürä almadı. Çönki anıñ vizitı bik qısqa waqıtlı buldı, Seleznev comğa kiçen inde kire Mäskäwgä oçtı. Nişliseñ bit inde, saylaw aldı waqıtı äkrenläp kenä ütä bara, ä deputat bulıp saylanırğa teläwçe nämzätlärneñ, törle firkä wäkilläreneñ Rusiä buylap yörise şaqtıy. Menä Tatarstannan yaña Dumağa saylanırğa niät itüçe xäzerge Rusiä Duması deputatı Oleg Morozov ta 23nçe oktäber könne Alabuğada xalıq belän oçraştı. İntertat.ru agentlığı xäbär itüençä, Oleg Morozov anda xäzerge saylawçılar belän genä tügel, ä kiläçäk saylawçılar, yäş buın wäkilläre, uquçılar belän dä küreşte. Şuşı könnärdä genä saylaw aldı yalına kitkän Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä tik utırmıy. Üzeneñ İnterfax agentlığına birgän äñgämäsendä ul deputatlıqqa nämzätlärneñ saylaw aldı debatları turıdan-turı efirda ütärgä tieş, dip belderde. Şulay uq Mintimer Şäymiev, massaküläm mäğlümat çaraları da, nämzätlär dä süz iregen saqlaw häm xalıqnıñ döres, tulı mäğlümatkä xoquqın küzdä totıp, säyäsi kul’turağa öyränergä tieş, älege xoquqlar berniçek tä qısılırğa tieş tügel, dide.
23nçe oktäber könne Qazan däwlät pedagogiä universitetı üzeneñ 127 yıllıq yubileyın bäyräm itte. Şuşı uñaydan ütkärelgän aktlar köne qısalarında universitetta tantanalı cıyılış, büläkläwlär, täbrikläwlär, konsert uzdı. Comğa könne Qazanda tağın ber qızıqlı çara ütte. Qazan milli-mädäni üzägendä Sverdlaw ölkäsennän kilgän millättäşlärebez – Urta Ural tawışları ansamble konsert kürsätte. Älege çara Ekaterinburgta dönya kürgän Bez – tatarlar audiocıyıntığın täqdir itügä bağışlandı. Konsertta tanılğan cırçı Xäydär Ğilfanov, Rezeda häm Fail Yarullinnar, yäş cırçı Albinä Waxitova häm başqalar qatnaştı. 24nçe oktäber könne Qazan milli-mädäni üzägenä kilüçelär Ekaterinburgtağı millättäşlärebezneñ icatı belän tanışıp qına qalmadı, ä alar icat itkän audioal’bomnı da satıp ala aldı.


text:
Bremerneñ Washingtondağı söyläşüläreneñ näticäläre.
Ğıraqta koalitsiä köçlärenä qarşılıq kürsätü köçäyä barğanda, AQŞ suverenlıqnı Ğıraqlılarğa tapşırunı tizlätü östendä eşli. AQŞnıñ Ğıraqtağı administratorı Bremer Aq Yortta ike köngä suzılğan ğäädättäntış ciınğa qatnaşqannan soñ Bagdatqa qaytıp kitte. Washington Ğıraqta tizeräk üzidarä buldıru yulların ezli. Bu xaqta radiobıznıñ Washingtondağı xäbärçeseneñ mäğlümätläre.
Audio
"Ğıraq İdarä Şurası näticäsez dip äytü ğadel bulmas ide. Anıñ vazğiäte qıyın. Läkin, Ğıraqlılar xakimiätne üzläşterü mäsäläsendä näticäle eşlilär dip uylıym."
Ul Buş administratsiäse väkilläre belän söyläşülärdä Şuranıñ xakimiät mäsäläsendäge plannarı belän tanıştırğanın häm Washingtonıñ bu xaqtağı qararşların Şurağa citkeräçägen äytte. Bremer nindi dä bulsa täfsille mäğlümät birüdän totlıp torsa da, Könbatış mätbuğatında basılıp çıqqan maqäläläräg kürä, Washington yaña konstitutsiä qabul itelmästän ük, kiläse yılnıñ berençe altı ay eçendä saylaular ütkärüne häm şunnan soñ xakimiätne Bremerneñ Koalitsion Vaqıtlı aftoritetınnan vaqıtlı xökümätkä tapşırunı yaqlıy. Bu inde amerikan ğäskärlären şunduq çığaruğa yul açmasa da, vaqıtlı xökümät il külämendä yaqlanğan xäldä, ğäskärlärne aqırınlap çığara başlauğa mömkinlek birer ide. Älbättä, Buş bu eşneñ kiläse yılnıñ közendä bulaçaq prezident saylaularınan alda buluın teli. Ğıraq İdarä Şurası xakimiätneñ tizlek belän tapşırıluın teläsä dä, prinsipta zur ber ayırma bar. Ul vaqıtlı xökümätneñ saylaular ütkärelmiçä, Şura ağzaların bilgläv yulı belän tüzelüen teli. Vaqıtlı xökümät konstitusiä proyektınıñ äzerlänüen kontrol itärgä häm şunnan soñ saylaular ütkärelergä tieş. AQŞ räsmi şäxesläre Bremer kebek ük plan turında söylärgä telämilär. Buş süzçese Scott McClellan ta söyläşülärneñ eçtälegen añlatunı kire qaqtı.
Audio
"Alğa taba niçek baru mäsäläsendä çitdi diskussiälär bara. Şul sanda Ğıraq İdarä Şurası belän dä. Alarnıñ bik küp ideaları häm küpkenä frontlarda möhim progress bar. Älbättä, qıyınlıqlar da üz köçendä qala, qurqınıçlar da bar. Läkin, iñ möhime bezneñ barlıq frontlarda mömkin bulğan qädäre tizlek belän alğa baruıbız."
Dävlät Sekretarı Collin Powell da soraularğa açıq cavap birüdän totlıp qaldı. Ul da här törle idealar tikşerelä, Ğıraqta iminlekne tämin itü qıyın, läkin, koalitsion küçlär vazğiätne kontrol itärlek xäldä dip belderde. Powell şulay uq amerikan köçläre ildäge vazğiät totrıqlanğançı anda qalaçaqlar dip tä äytte.
Audio
"Mönäsäbät häm xislär üzgärep toraçaq, läkin bezneñ pozitsiäbez açıq-Bez Ğıraq xalqı demokratik xökümät buldıru mömkinlegenä iä bulğançığa qädäre anda qalaçaqbız."
AQŞnıñ Ğıraq säyäsätendä nindi üzgäreşlärneñ bulaçağı äle qätği bilgele tügel. Ul ber yaqtan xakimiätne Ğıraqlılarğa tapşırıp, annan çığıp kitärä teli. Läkin, ikençe yaqtan xakimiätne İdarä Şurasına tapşırırğa telämi. Çönki ul xalıq tarafınnan saylanğan organ tügel. Şulay uq Ğıraqtağı vazğiät totrıqlanmıyça torıp, annan kitü vatandaşlar suğışına da kiterä ala.
Färit İdelle, Praga.


text:
Ekrem Çelebi - Emir Dağı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Emir Dağı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Emir Dağı türkü indir, Ekrem Çelebi - Emir Dağı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Emir Dağı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Emir Dağı türküsü, Emir Dağı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Emir Dağı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Türkü Sever Türkü Söyler
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Kırılsın Kolların
Ekrem Çelebi - Çek Deveci Develeri
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum
Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım
Ekrem Çelebi - Beyaz Gül Kırmızı Gül
Ekrem Çelebi - Hacel Ovasını Engin Mi Sandın
Ekrem Çelebi - Sen Şehirli Ben Köylü Müyüm
Ekrem Çelebi - Bende Bu Dünyaya
Ekrem Çelebi - Güvenme Yalan Dünyaya


text: Şuşı könnärdä genä Tatarstanda tağın ber zur sport yañalığı küp kenä sport söyüçelären cälep itte. Respublikanıñ ğorurlığı bulğan «Aq bars» xokkey komandası üzeneñ baş trenerın alıştırdı. «Aq bars»nı küp yıllar buyı citäklägän Yuri Moiseev üz teläge belän eşennän kitte. Moiseev urınına anıñ urınbasarı Vladimir Plüççev bilgelände. Yaña trener belän berençe uyında «Aq bars» komandası inde şaqtıy sallı ğına ciñü dä yawlap ölgerde. Sişämbe könne Tatarstan xokkeyçıları Çiläbeneñ «Meçel» komandası belän oçraşıp, 10:2 xisabı belän ciñügä ireşte. Şulay itep, älegä yaña trenernıñ debutı şaqtıy uñışlı bara. Xäzergä turnir tablitsasında «Aq bars» xokkey komandası öçençe urında.


text: Fransiä, Britaniä häm Germaniä wäkilläre bügen İrannıñ atom räsmiläre belän oçraşıp Tährannıñ sanksiälär iğlan itkänçe - uran bayıtu programmasın tuqtatuı öçen tağın östämä çaralar kürmäkçe ide. Älegä oçraşu näticäläre turında xäbärlär yuq. Anda 3 Yevropa däwläte İranğa cawap itep atom texnologiäläre täqdim itä. İrannan isä – atom qoralı citeştermäwenä dälillär kötälär. Xalıqara Atom Energiäse Xäyäte 25nçe noyaberdä İrannıñ atom eşçänlegen tikşerer öçen cıyılaçaq. Amerika Quşma Ştatları İrannıñ atom eşçänlege Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasında tikşerelergä häm İranğa sanskiälär bilgelänergä tieş, dip sanıy. İran üzeneñ atom qoralı citeşterüen kire qağa.


text: Mäğlüm ki, may bäyrämen Tınıçlıq, xezmät bäyräme dip tä yörtälär. Tınıçlığı xaqında militsiä xezmätkärläre yaxşıraq beläder, ä menä xezmät bäyräme ikänen baqçaçılardan sorarğa kiräk. Ä alar öçençe kön altı sutıylı daçalarında bil bögälär. Miña şaltıratqan tanış-belmeşlär ber awızdan awırtqan billäre, sızlağan ayaqları, söyällängän qulları turında zarlanalar. Qış buyı sağınğan baqçalarğa baruçılar şul xätle küp bulğan ki, «Efir» telekanalı xätta Sayısqan tawına barıp maxsus sujet töşergän. Kamanıñ aryağına parom belän kiçärgä telägän avtomobilçelär çiratı 4km suzılğan. Şuña qaramastan alar borılıp qaytıp kitmägännär. Töngä xätle kötsälär dä, moratlarına ireşkännär. Xäyer, bu problema yaqın arada xäl itelergä oşağan. Çönki biredä inde berniçä yıl däwamında zur küper salına. Közgä ul ike yarnı totaştıraçaq, dilär.


text:
Rusiä kommunistları firqäseneñ Başqortstan bülekçäse kiñäşmä ütkärde. Anda firqädäge büleneşlär turında süz bardı. Älege büleneştä töp ğäip Zyuğanovta buluı bilgelände. Zyuğanov urıs millätçelege , patriotizm belän genä şöğellänep firqa prinsplarınnan taypıluı assızıqlandı. Firqäneñ Başqortstan bülekçäse älege mäsäläne 14nçe augustta bulaçaq plenumda da tikşeräçäk.
Başqortstanda zamanında GDRnıñ tışqı razwedqasın citäklägän Marqus Wol'f bulıp kitte.Wol'fnıñ razwedçik qaryırasınıñ tamırları Başgqortstan belän bäyle.Ul 1943 nçe yılda razwedçiklar äzerläw buyınça Qomintern qarşındağı maxsus mäktäpne tämamlağan.Ul yıllarda älege mäktäp Başqortstannıñ Quşnarenqo awılına küçerelgän bula.Marqus Wol'f yäşlek ezläre buyınça yörep Quşnarenqoğa da säfär qılğan , läkin aña üze uqığan binanı kürü bäxete timi.Çönki bina 10 yıl elek yanıp betkän bula. Bolar xaqında “Arğumentı i faqtı“ gäziteneñ Başqortstan quşımtası yazıp çıqtı.
Başqortstannan xärbi xezmätkä çaqırılğan ber yeget iptäşe belän terekömeş satqanda qulğa alınğan. Mäskäw ölkäseneñ Şelqowo rayonı Mininä şähärendä xezmät itüçe bu ikäw xezmät itkän urınınan 4 kiloğramm terekömeş urlap , şunı satıp aluçı ezli. Bu xaqta militsiä işetep , satıp aluçı bulıp , qulğa ala.
Mönir Wafin , Ufa


text:
GUUAM törkeme eşçänlegen canlandırıp cibärergä cıyına
Rusiä häm BDB qısalarınnan çittä töbäk-ara xezmättäşlekne üsterü niäte belän 5 il: Gruziä, Ukraina, Üzbäkstan, Äzerbaycan häm Moldova 8 yıl elek GUUAM dip atalğan törkem oyıştırğan ide. Moña qädär törkemneñ eşçänlege kileşülär imzalaw belän çiklängän bulsa, xäzer aña can örü tırışlığı küzätelä. Comğa könne Kişenäwda törkemgä kergän 4 ilneñ citäkçeläre cıyıla. Kübese - Mäskäwgä tügel, Könbatışqa qarap fiker yörtüçelär.
Audio (Oleksandr Suşko)
"GUUAMnıñ şuşı 3 il citäkçese iğlan itkän yaña prioritetlar nigezendä yañaruın kötergä kiräk. Yevropa Berlegenä kerü bu illär öçen urtaq maqsat."
Uzğan ayda Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili belän oçraştı. İkese dä Kişenäwğa GUUAMnı yañartu fikerläre belän kiläçägen äytte. Moldova başqalasında qaralaçaq mäsälälär araısnda Moldovanıñ sepeartist Dnestr buyı mäsäläse dä bulır dip kötergä kiräk. Moldova, Ukraina, Rusiä, Dnestr buyı häm Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması qatnaşında ütkän 5 yaqlı söyläşülär körçekkä terälde.
Dnestr buyı mäsäläse Moldova belän tarixi bäyläneşe bulğan Rumıniäne dä qızıqsındıra. Comğa sammitına Rumınia prezidentı Traian Basescu da kiler dip kötelä. Anıñ tışqı säyäsät kiñäşese Andrei Piesu:
Audio (Andrei Piesu)
"Dnestr buyı krizisı Kişenäw sammitında töp urın alıp toraçaq. Prezident Yuçenko ğına tügel, başqalar da üz qaraşın çitkeräçäk. Bezneñ dä üz fikerebez bar. Bezneñçä bu krizisnı barı tik tulı külämle söyläşülär aşa çişep bula."
GUUAM äğzaları xezmättäşlekneñ başqa yulların da ezli. Uzğan atnada Gruziä parlamentınıñ saqlanu häm iminlek komitetı başlığı Givi Targamadze GUUAM xärbiläre yaqın kiläçäktä Rusiäneñ tınıçlıq saqlaw köçlärenä alternativa bula ala digän ide. Dimäk, GUUAM BDBnıñ köndäşenä äylänäçäk digän süzme? Oleksandr Suşko fikerençä, älegä bolay diergä irtä:
Audio (Oleksandr Suşko)
"Bälki GUUAM berläşü strukturası da bulmas, ä qayber konfliktlarnı çişüdä fiker alışu, çişeleş ezläw urını ğına bulır. Min anıñ illär-öste struktura bulasına şiklänäm, min anı urtaq säyäsät buldıru urını dier idem."
Kişenäwğa GUUAMğa kergän 5 il citäkçeseneñ berse genä kilmiäçäk – Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov. Räsmi Taşkent Kiev, Tbilisi häm Kişenäwneñ liberal taypılışlarınnan yıraq tora.
Äzerbaycan prezidentı İlham Aliev, GUUAMdağı başqa citäkçelär belän çağıştırğanda konservativ kürensä dä, Kişenäwğa kilep energetika mäsäläsendä söyläşülärdä qatnaşırğa cıyına. Alay da räsmi Baqı, küräseñ Mäskäw belän elemtälärgä zıyan kilüdän qurqıp, sammit turında süz kütärmäskä tırışa. GUUAM äğzaları bulmasa da, sammitqa Litva häm Bolğarstan prezidentları kkötelä. Ä menä Polşa prezidentı Aleksandr Kwasniewski qatnaşırğa cıyınğan bulsa da, baş tartqan dip xäbär itelä.
-Ali Gilmi


text:
Diniä näzaräte plenumı uzdı...
Cıyılışta möfti Ğosman xäzrät İsxaqıy möxtäsiblärne dini belem birüdä, xalıq belän eşläwdä aktivraq bulırğa çaqırdı. Möftineñ berençe urınbasarı Wäliulla xäzrät Yäqub rayonnardan kilgän wäkillärgä yaña cir kodeksı turında söyläde. Kodeks nigezendä mäxällälärneñ häm mäçetlärneñ cire turında söyläşelde.
Qunaqlarnı qotlarğa dip kilgän Spas rayonı xakimiäte başlığı Qamil Nugaev üzeneñ irtän telefonnan Tatarstan Prezidentı Mintimer Şärip ulı Şäymiev belän söyläşkänen häm Mintimer Şäymievnıñ qunaqlarnı sälämläwen citkerde.


text:
Sember bazarları könyaq xalıqlardan Putin qararına qädär ük azat itelgän
İlbaşı Putinnıñ bazarlarnı Könayq xalıqlarınnan azat itü turındağı kürsätmäse Sember yaqlarında ällä ni çağılış tapmadı, diärgä dä bula.
Berençedän, säwdägä mahir Sember mişärläre satuçılar arasında bik küp. Alarnı quıp bulmıy – cirle xalıq bit. İkençedän, Kön'yak xalıqları moña qadär dä bazarlardan uñışlı ğına çitläşterelgän ide. Bügen isä bik az qalğannar.
Mäsälän, ölkä üzägeneñ Timeryul rayonı bazarında 7 äzeri keşese genä üz illärennän kitertkän cimeşlär satalar. Üzäk bazarda 10 çaması üzbäk yegetläre örek, kürägä belän säwdä itälär. Ä Zöya aryağı rayoındağı tormış-könküreş kiräk-yaraqları, kiem-salım bazarında taciklar oçraştırğalıy. Boları üz tawarların satu belän tügel – başqalarğa yallanıp kön kürälär. Häm iñ möhime şul: barısı da räsmi räweştä terkälgännär. Yäğni propiskalı. Ä qalğannarı quılğan, didelär. Boları da qurqıp qına – tirä-yaqqa qaranıp söylilär. Diktofon kürü belän bötenläy çitkä borılalar. Yaña şähär – İdel aryäğı rayonında Qıtay bazarı isemen yörtkän cirdä dä säwdä üzgäreşläre yuq: arzan qıtay tawarları yaxşı satıla, dilär.
Xäyer, eş bit ğadi satuçılarda tügel – şul satuçılarnı talawçı xucalarda. Bazarlar xucaları arasında kön'yaq xalıqlar wäkilläre bötenläy yuq. Zöya aryağı rayonınıñ Könbatış bul'var isemen yörtkän uramda elek “Azerbaycanski rınok” dip atalğan bazar bar ide. Räsäy qaharmanı Vladimir Şamanov gubernatorlıyqqa kilgäç, bu bazar tiräsendä küp şaw-şular buldı. Xätta bazar turında cirle gäzitlärdän anı “banditskiy priton” dip atawçılar da tabıldı. General Şamanovnıñ Tawlı Qarabaxnı Äzerbaycannan tartıp alıp Ärmänstanğa quşu öçen barğan suğışta äzerilärgä qarata tuğan quştırnaqlı qaynar mäxäbbäte, gubernator urının yaulap alğaç, şundıy tösmer alğandır, digän farazlar da yörde ul waqıtta. “Azerbaycanski rınok” tiräsendäge şaw-şular anı bötenläy yandıru belän tämamlandı. Xäzer bu cirdä oluğ kotlovan yanında bazarnıñ elekke xucası Allahverdievneñ keçkenä kioskı moñayıp basıp tora.
“Xucalar” digäne ayıruça ğibrätle. Yaña Şähärdäge Qıtay bazarı häm “OOO Lanset” isemen yörtkän iñ zurı şähärneñ Üzäk xastaxanäseneñ baş tabibı Vladimir Prokin qulında.Tabiblıqqa diplomı bulsa da, meditsina ölkäsendä eşlämägän kürenekle biznesmen ul. Aqçası bik küpter, Üzäk xastaxanäneñ baş tabibı urının satıp alğan, digän imeş-mimeşlär dä yöri anıñ turında. Üze bik tä awıru ikän – köçkä-köçkä sürälep yöri, dilär anı belüçelär. İdelaryagıyndagı ike bazar munitsipal' milek sanala. Başqaruçı direktorı - tatar balası İldar Safiullin.
Şähärneñ Üzäk bazarı da munitsipal' milek sanala ide. Anı bik tä arzan bäyägä mäskäwlelär satıp alğannar. İsemnäre mäğlüm tügel. Xäyer, bu oçraqta, bälki ul persona inkognitağa bazarı tügel – şähärneñ näq üzägendäge cir kiräk bulğandır, di bazarda satuçılar. Arenda bäyäsen 2-3 märtäbä kütärgän. Satuçılar da üz bäyälären kütärergä mäcbür. Şunlıqtan bazar buşap bara. İt, kolbasa satu tuqtalğan. Zur-zur säwdä zallarında beräm-säräm adaşqan satuçılar suqranıp utıralar.
Barlıq kiräk-yaraqlar, azıq-tölek belän säwdä itü mömkinlege tudrılğan iñ zur bazar – Zöyaaryağında. Satuçılar fikerençä, bu bazar samarlılar qulında. Ämma bazarnıñ başqaruçı direktorı Emma xanım äytüençä, töp aksioner – ölkä xaqimiäte. Xäyer, bu fikerlärneñ ikese dä xaqtır, çönki bügenge ölkä başlığınıñ saylaw aldı kampaniäsendä Samar firması SOQ zur tırışlıqlar kürsätte bit.
Qısqası, Semberdä säwdä tärtibe Putin qararına qädär ük urnaştırılğan ide inde. Çönki mäs'älä kemneñ satu itüendä tügel – aqçanıñ nindi kesägä salınuında. Ä biredä tınıçlıq – kerem yaxşı bülengän.
Ayrat İbrahim, Sember


text: 20 ğinwar – bik xikmätle kön. Berençedän, näq şul könne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Prezidium utırışında näq ber aydan, fevral'neñ 20-nçe könenä, Tatarstan parlamentınıñ plenar utırışı bilgelände. Bu utırışta deputatlar respublika prezidentınıñ yıllıq yullamasın tıñlayaçaq häm başqa aktual' mäs'älälär tikşeräçäk. Ä alar bik küp. Ağımdağı qaynar problemalardan başqa, Däwlät Sovetınıñ yazmışı, respublikanıñ xakimiät strukturası eşçänlege, parlamentnıñ yaña deputatların saylaw waqıtı turında da prezident üz fikerlären äytergä mömkin. Möğayın, bu saylaw Rusiä Dumasına saylaw belän beryulı – dikäber ayında bulır, dip sanala. Dimäk, xäzerdän ük, deputat bulırğa teläwçelär yögereşä başlıy. Äle deputat bulğannar, kiläçäktä nindi pozitsiädä qalır? Duma saylawlarında kem qaysı firqäne yaqlarğa tieş?


text:
"Ğasırlar awazı" jurnalınıñ 2004 yıl 1 sanı turında Rämil İslamov söyli
Çirattağı şimbä matbuğat küzätüenä“Ğasırlar awazı” jurnalınıñ 2004 yılğı 1 sanı turında söylärgä filologiä fännäre doktorı Rämil' İslamovqa möräcäğät ittek. Ber ük waqıtta tatar häm rus tellärendä yılğa ike genä tapqır näşer itelä torğan älege basma başqa matbuğattan üzeneñ rubrikaları, tematikaları häm eçtälege yağınnan şaqtıy ayırılıp tora. Küptän tügel bu jurnalnıñ bıyılğı berençe sanı dönya kürde .Rämil äfände, äytegez äle, Sezneñ qaraşqa nindiräk xarakterdağı materiallar üzençälekle bu sanda? Rämil İslamov: Jurnalnıñ bu sanında qädimçelek mäs’äläsenä bäyle yazmalarnı bilgeläp ütüne mäğkul' küräm.Çönki tatar ictimaği üseşendäge älege yunäleş, mäğlüm ki, moña qädär gel beryaqlı ğına añlatılıp kilende. Şuña kürä, suğış häm xezmät veteranı, iseme kiñ bilgele bulğan İşmöxämmät xäzrätneñ onığı Faruq Näkypovnıñ babası turında obyektiv häm dälille yazılğan mäqäläse küplärdä qızıqsınu uyatır dip uylıym.Şulay uq filologiä fännäre kandidatı Räif Märdänov tarafınnan äzerläp bastırılğan İşmöxämmät xäzrätneñ ulı Möxämmätnäqipneñ ätisenä, änisenä yazğan xatları, anıñ köndälegennän zur ğına ber özek, Tuqay äytmeşli, küp närsäneñ yalğanın açar.Sitata:“...1912 yıl. İmamlıqqa şähadätnamä(ukaz) alu öçen rusçadan berqädär mäğlumatlı bulu lyazem bulğanlıqtan, rusça xäzerlänep imtixan qılınu öçen ätiem mine noyäber axırlarında Qazanğa cibärde. Anda xosusıy möğallimnän ike ay qädär rusça uqıdım. Läkin üz gubernañda imtixan qılınırğa tieş dip, mine Qazanda imtixan qılmadılar. Min imtixan qılınmıyça qaytıp, ul qış mädräsädä däres uqıtıp şöğelländem”. (sitata tämam).Jurnal ruxi mirasıbıznıñ ber öleşe bulğan ädäbiät mäs’älälärenä dä citdi iğtibar birä bit. Bu xaqta nilär bar?Rämil İslamov: “Ğasırlar awazı”nıñ älege sanında filologiä fännäre doktorı Marsel' Äxmätcanovnıñ urta ğasır törek ädäbiatınıñ tatar xalqında saqlanğan istälekläre, Törkiädäge Muğlı şähäre universitetı professorı Mostafa Uğurlınıñ “Mönyätel-ğazat” digän borınğı törki traktatı, tıynaqsızlıq bularaq qabul itelmäsä, bez fäqiregezneñ “Cömcömä soltan”äsäre turında mäqälälär bar. Ä menä fänni xezmätkär İl'mira Xannanova-Galimcanova yazması ädäbiätçe, fol'klorçı Fazıl Tuykinğa bağışlanğan. Mäzkür ğalimneñ törle ğalim-ğolämä belän alışqan xatlarına kilgändä isä, alar anıñ şäxesen, icadi eşçänlegen tağın da tulıraq küzallarğa yärdäm itäçäk. Rämil' äfände, ä menä ütkändäge tarixıbızğa qağılışlı nindiräk yazmalar turında fikerlär äytä alasız? -Bu xosusta iñ elek akademik İndus Tahirovnıñ Mirsäyet Soltanğälievkä bağışlanğan mäqäläse iğtibarnı cälep itä. Bez inde älege säyäsi eşlekle turında azmı-küpme beläbez kebek. Ä menä K.Marks häm V.Lenin täğlimatlarına mönäsäbäten bik ük belmägänbez ikän. Kürengänçä, Soltanğäliev marksizm-leninizmnı teoretik häm praktik yaqtan kire qaqqan, anıñ töp prinsipların Rossiädä ğämälgä aşıruda qarşı çıqqan”,-dip yaza ğalim.Tarix fännäre doktorı Rawil Ämirxanov üzeneñ yazmasında. “Möxämmmädiä” mädräsäsendä üz waqıtında din sabaqları belän bergä nindi dönyawi fännär uqıtıluın bäyän itä, yäğni älege uqu yortınıñ uqu-uqıtu programması belän kiñräk tanıştıra, andağı uqıtuçılar, elekkege şäkertlärdän çıqqan zıyalı zatlarıbız turında kiñ mäğlümat birä. Tanılğan tarixçı, ädäbiät belgeçe, ämma faciğäle yazmışqa duçar bulğan Ğäziz Ğöbäydullin häm anıñ soñğı xezmätlärennän berse bulğan “Pantürkizm mäs’äläse turında” digän mäqälä şulay uq ğibrätle. Anı tarix fännäre kandidatı Dilärä Ğalimullina äzerläp bastırğan.Ramil äfände, jurnal üzeneñ bitlärendä xalqıbıznıñ traditsion bäyräm mädäniäte mäs’älälärenä urın biräme?Älbättä. Menä küptän tügel genä şawlap Saban tuyları ütte. Bu sanda tanılğan etnograf, tarixçı, tarix fännäre kandidatı Damir Şäräfetdinovnıñ mäqäläsendä älege bäyräm, andağı uyın törläre, yänä xalqıbızda elek- elektän yaratıp uynalına torğan başqa uyınnarnıñ tarixı, başqarılu ısulları turında ätraflı häm täfsille itep yazılğan. Äytik, sabantuyında çülmäk watu, qapçıq kiep yögerü, qolğağa ürmäläw, büränädä qapçıq belän bärgäläşü, h.b. küzätelä, ä menä xalıq uyınnarınıñ (quzna) yäki aşıq, käşäkä uyını, çüräkäy h.b. inde siräk küreneşlär.Ä bit menä bu uyınnar balalarnı keçe yäştän ük sälämät itep üsterüdä, tärbiäläwdä, alarnı fizik yaqtan da mantıqi yaqtan da üseşlären alğa cibärüdä binihaya ähämiätle bulğannar bit yuğisä.” Xörmätle radio tıñlawçılar! Şuşınıñ belän bez çirattağı şimbä matbuğat küzätüen tämamlıybız.Tapşırunı alıp bardı Mälikä Basıyr,Qazan.


text: Yıraqtağı millättäşlärebez turında tağın ber xäbär. Bu yulı - Çexiädäge tatarlar turında. Alarnıñ wäkilläre älegä Tatar kongressınıñ çaralarında qatnaşmıy. Pragada millättäşlärebez ällä ni küp yäşämi. Läkin şuña da qaramastan, alar üzläreneñ tatar ikänen onıtmıy, milli tormışqa, ğöref-ğädätlärgä omtıla. Alar çäy östäle artında oçraşular ütkärälär, ber-berse belän aralaşalar, xätta xalqıbıznıñ borınğı yolasın – Sabantuy da ütkärälär. 29nçı noyäberdä Çexiä tatarları Ramazan bäyräme tämamlanu uñayınnan cıyılıp, çäy mäclese oyıştırdılar. Oçraşu Praga üzägendäge Rokoko hotelendä uzdı. Mäcleskä nigezdä şuşı yılda Praga Sabantuyında qatnaşqan tatarlar kilde. Läkin kiçägä kilüçelär arasında berniçä yaña keşe - milli tormışqa Sabantuydan soñ quşılğannar da buldı. Alar bu oçraşular turında üzläreneñ tanışlarınnan häm Pragada rus telendä basıla torğan gäcitlärdä iğlannarnı kürep kilgännär. Barısı çäy mäclesendä 30ğa yaqın keşe qatnaştı. Millättäşlärebez yanına qunaqqa tatar tormışı belän qızıqsınğan çexlar da kilgän ide. Çäy östälenä härkem üze peşerep kilgän milli aşlar - çäk-çäk, bäleşlär, käbestä bökkännäre quyıldı. Çäy arasında mäclestä qatnaşuçılar bıyılğı Sabantuyda töşerep alınğan videotasmanı qaradılar, tatar cırların tıñladılar. Häm älbättä inde, üzara aralaştılar, çönki alarnıñ cäydän birle küreşkännäre yuq ide äle. Kiçädä süz, şulay uq, tatar telen belmägän millättäşlärebez öçen maxsus kurslar oyıştıru kiräklege turında da bardı. Bu uñaydan Praga tatarları kitap häm däresleklär alu mä’säläsendä Qazannıñ yärdämenä dä ömetlänä.


text:
Mäxmüt Niğmätcanovqa 75 yäş tuldı
10 may könne tanılğan muzıka belgeçe professor, Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese, Ğabdulla Tuqay premiäse lawreatı Mäxmüt Niğmätcanovqa 75 yäş tuldı. Şuşı uñaydan bez yubilyarğa şaltıratıp, anı olı bäyräme belän qotladıq. Mäxmüt äfände küp yıllar buyı tatar muzıkasın, anıñ tarixın öyränep, şuşı tarmaqta iñ tanılğan belgeçlärneñ berse. Gärçä ul, älege eşçänlegenä şaqtıy uraw yullar belän kilsä dä. Mäxmüt Niğmätcanov Azatlıq radiosı tıñlawçılarına üzeneñ muzıka sänğäten öyränügä niçek kilüe turında menä närsälär söyläde.
Min älege yulğa urıy-urıy kildem inde. Min awılda tordım bala çaqta. Bezdä tabiğät bik matur ide, ul da miña yoğıntı yasağandır. Annarı äni dä bik matur itep mönäcät, bäyetlär uqıy ide. Äti garmunda bik matur, osta itep uynıy ide, üze Ukrainada şaxter bulıp eşlägän keşe bulsa da. Minemçä, muzıka ul sälät kenä tügel, ä ul tormıştan kilä. Çönki muzıka ul bik borınğı, ğomum keşelek sänğät. Annarı min küp kenä muzıka qorallarında uynarğa öyrändem. Mäskäwdä uqığanda, muzıka belgeçlegenä uqımasam da, professional’ däräcädä orkestrda uynıy idem. Miña xätta Stalin bulğan konsertta da uynarğa turı kilde. Qazanğa qaytqaç ta ber orkestrğa çaqırdılar. Anıñ citäkçese mine köçläp diärlek konservatoriägä uqırğa alıp bardı. Menä şunnan inde min tatar muzıkası, anıñ tarixı, tatar ğöref-ğädätläreneñ milli muzıkağa yoğıntısın öyränä başladımBu bilgele muzıka belgeçe, professor, 10 mayda üzeneñ 75 yäşlek yubileyın bilgeläwçe Mäxmüt Niğmätcanov fikerläre ide.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstan Rusiä könen üzençä bäyräm itte
Bu düşämbedä tağın eşlämäwneñ säbäbe - yäkşämbe könne ütkän serle bäyräm. 12 iyün – Rusiä köne, 1990nçe yılda Rusiä Federatsiäseneñ SSSR eçendäge suverenlılığı belän bäyle. Ä 91nçe yılda näq şul uq 12iyün könne Rusiä Federatsiäseneñ berençe prezidentı Boris Yel'sin saylanğan ide. Tatarstanda bu kön uramda yäşlärneñ maxsus oyıştırılğan aksiäläre belän bilgelände.
İñ qızığı şul - Tatarstan qızğılt-sarı yäki oranjevıy inqilabta ciñep çıqqan Ukraina prezidentı belän söyläşülär alıp bara. “Pozis” berläşmäse Ukraina öçen bik yämle äflisun tösendäge suıtqıçlar çığara, ä Rusiä töbäklärendä şuşı äflisun inqilablarına qarşı torırlıq yäşlär xäräkätläre oyıştırıla. Tatarstanda Mäskäwneñ “Naşi” – “Beznekelär” dip atalğan yäşlär xäräkäten oyıştırmıybız dip beldergän Tatarstan başlıqları şuña oxşağan “Mı” – “Bez” digän yäşlär xäräkäten ayaqqa bastırırğa bulğannar. Ul turıdan-turı “Berdäm Rossiä” yäki “Tatarstan Yaña Ğasır” xäräkäteneñ komsomolı tügel, ä ayırım oyışma bulmaqçı. Bu oyışma Surkov quşqança tawışlanırmı, ällä Tatarstan respublikası ideyälären yañğıratırmı, xäzergä açıq qına kürenmi. Şulay da berençe çığış uñışlı dip bäyälände. Döres, bu xäräkät xakimiätkä tayana häm äflisun tösendäge inqilab bulmağan Qazanda üzen ışanıçlı xis itä. Ägär dä-mägär Kievta yäki Ufada ütkän uram cıyınnarı Qazanda da bulsa, älege estrada söyüçe “Bez” oyışmasınıñ bezeldäwe tonıqlanırğa da mömkin. Tormış kürsäter.
Rimzil Wäli


text:
Marat Safin Şäymiev belän oçraştı
Marat Safin belän oçraşuı 1 säğätkä soñarıp başlandı. Kremldä, räsmi söyläşep utırğança, tanılğan tennisçı häm anıñ ätise Kreml’ne qarap yörgän ikän. Qol Şärifkä kerep qarağan, Blagoveşenie soborı belän tanışqan. Prezident belän oçraşuğa jurnalistlarnı kertmädelär. Soñınnan mäğlümat çaraları wäkillärenä yanına çığıp, Mintimer Şäymiev häm Marat Safin sorawlarğa cawap birdelär.
Marat Safin üze sezneñ alda tora, dip başladı süzen Prezident. Bügenge oçraşunı ul küptänge küreşü teläge belän añlattı. Marat Safin häm Dinar da tanılğan sportçılar, Maratnıñ äti-änise dä tennis ostaları, dip tanıştırdı ul. Tatarstanda tennisnı üsterü, dönyağa tanıtu turında 2 säğät buyı söyläştek dide ul. Audio.
Marat Safin tennis mäktäbendä citäkçe urınğa qaluı turında äytmäde, barı buldırğança balalarğa yärdäm itärmen dide. Añğa tatar bulu sezneñ öçen närsä, dip soradılar. Ul sırlap,maturlar äytep tormıym, küptän cıyınğan idek, menä kildek, dip cawap birde. Oçraşudan soñ, Marat Safinnı ber tuqtamıy räsemgä töşerdelär, ul üze dä, Kreml’ne räsemgä töşerep yörde. Şul arada, Marat Safinnıñ ätise Möbin Safin belän söyläşep aldıq. Ul bezgä, Qazanğa kilüenä bik şat buluın äytte, häm ulı Maratnıñ Qazanğa kilep nindi xalıqtan tamırları añlağandır dide.
Möbin Safin barlıq Azatlıq tıñlawçıların, Ramazan ayı başlanuı belän qotladı. Möbin Safinnıñ äytüenä qarağanda, anıñ ätise Älämşa Uraza tota häm alar babaynı Ramazan kilüe belän äle qqotlağannar. Marat Safin ätise häm ğäilä dusları belän «Tuğan awılım» kompleksında köndezge aş aşağannar. Qazanda Safinnarnıñ bulğanı yuq häm bezgä monda oşadı, dide Möbin Safin.
Bikä Timerova


text: Gruziä prezidentı Mixäil Saaqaşwilinıñ qanun bozıp Abxaziä yarlarına kilgän här köymägä dä gruzin qarawıl köymäläre ut açaçaq, dip belderüen Rusiä doşmanlaşu bularaq qabul itte. Saaqaşwili şulay uq Rusiä turistlarınıñ Abxaziägä kilüenä qarşı ikänlegen dä äytte: “Abxaziägä kilgändä, min inde bu färmannı älegräk birgän idem häm xäzer dä raslím: Bezneñ sularğa kergän böten köymälärgä ut açılırğa tieş häm alar batırılırğa tieş. Rusiä turistlarına şunı äytäsem kilä, äle dä Gruzin qanına batqan bu cirlärgä şämsiäläregezne açarğa, gruzin başları tibelep yörgän urınnarğa kilmägez”. Rusiä tışqı äşlär ministerlığı belderüendä, Gruziä Abxaziädäge Rusiä watandaşlarına genä zían kitererdäy nindi genä adım yasasa da, tieşle cawapnı alaçaq dielä. Könyaq Osetiädä gruzin xärbiläre Rusiä Däwlät dumasınıñ Bäysez Däwlätlär Berlege qömitetı räise Andrey Qoqoşín citäkçelegendäge törkemgä attı. Bu xaqta Könyaq osetiä xakímítlarına tayanıp “İnterfaqs” xäbär itte. Törkem tınıçlıq saqlawçı köçlärneñ nığıtmaların qarap yörgändä, Osetiäneñ Sarabuq awılı yanında alarğa attılar. Törkem bu awıldan kitkäç, dip belderä Sxinwali, gruzin yağınnan mina atqıçtan köçle ut açqannar. Gruzin yağı bu mäğlümätne kire qaqtı. Töbäktäge polísí başlığı Sulxitaşwili, “Sarabuq awılı tiräsendä gruziäneñ tınıçlıq saqlawçı köçläre bulmadı häm xäzer dä yuq”, dip belderde.


text:
16 sentäbr könne Başqortstan başqalasında bik möhim säyäsi – ictimaği waqıyğa buldı. Respublikadağı 20gä yaqın ictimaği xäräkätlär, milli oyışmalar häm partiälär citäkçeläre häm aktiv wäkilläre Ufada cıyılıp berlektäge kiñäşmäsen ütkärde. Anıñ maqsatı – Başqortstanda xakimiätlär belän bäxäskä kerä alırlıq häm respublika xalqı xoquqların nıqlı yaqlıy alırlıq berlektäge yaña oyışma tözü ide. Aldan äzerlängän köntärtibennän ük kürenüençä, ictimaği oyışmalar häm partiälär wäkilläreneñ Başqortstanda «Bäysez ictimağıy palat» digän yaña oyışma tözergä niätlänüen añlarğa mömkin ide.
Kiñäşmägä respublikanıñ kiñ bilgele oppozitsiä köçläre, kürenekle şäxesläreneñ cıyıluı anıñ däräcäsen kütärde. Respublikta Bäysez İctimaği palata oyıştıru täqdime belän 7 partiä häm ictimaği xäräkät çıqqan. Alar arasında Başqortstan Tatar oyışmaları berlege, urıslarnıñ «Rus'» ictimağıy xäräkäte, «Yabloko» partiäse häm başqalar bar. Kiñäşmäne açıp, «Rus'» ictimağıy oyışması räise Anatolıy Dubovskiy Başqortstanda Bäysez ictimağıy palat oyıştırunıñ bügenge köndä bik waqıtlı ğämäl buluın asızıqladı. Anıñ süzlärençä, älege palatnıñ Rusiä prezidentı Putin tözergä täqdim itkän ictimağıy palat belän ber urtaqlığı da yuq.
– Bezneñ respublikada xakimiätlär tarafınnan Putin telägän ictimaği palat da tözeler, älbättä, – dide Dubovskiy äfände. – Ämma äle bez tözi torğan ictimaği palata, isemennän ük kürenüençä, bäysez palat bulaçaq.
Utırışta artaban süz alğan Tatar oyışmaları berlege räise Ramil Bignov ta Başqortstanda xaqimiätlär belän bäylänmägän Bäysez ictimaği palata tözüneñ zur ähämiätkä iä buluın bilgeläde.
– Respublikta iqtisadnıñ yıldan– yıl asqa tägäräwe, keşe xoquqlarınıñ tupas bozıluı, xakimiät strukturalarındağı kiñ cäyelgän korrupsiä küreneşläre häm başqa tiskäre xällär bezne – ictimaği xäräkätlär häm partiälär wäkillären üzennän – üze berläşergä etärde, – dide Ramil Bignov. – Älbättä, bez respublikanıñ xökümäten häm başqa citäkçe oyışmalarnı almaştırırğa isäp totmıybız, ämma ictimaği oyışmalar häm partiälär respublikada barğan xällärgä yoğıntı yasarğa, üz süzen äytergä, ğädi xalıqnı yaqlarğa burıçlı. Xakimiätlärneñ tege yäki bu xataları buyınça bez üz däğwalarıbıznı qatği belderergä xoquqlıbız.
Utırışta çığış yasağan Başqort Xalıq kongressı citäkçeläreneñ berse, tanılğan oppozitsiäçe Ayrat Dilmöxämätov respublikta xäzerge xaqimiätlär ğayıbe belän kilep tuğan awır xäl turında söyläde. Anıñ süzlärençä, moña qädär respublikta xaqimiätlärneñ eşçänlegennän qänägät bulmağan oyışmalar häm partiälär küp bulsa da, alar älegäçä tarqaw buldı häm ayırım – ayırım ğına eşläde. Xäzer inde cämğiätne awır xäldän çığaru öçen barlıq ayıq aqıllı keşelärgä häm ictimağıy oyışmalarğa, partiälärgä berläşü waqıtı citte. (audio)
Ayrat Dilmöxämmätov äle tözelüçe Bäysez ictimaği palatanñ zur köçkä äylänäçägenä ışanıç belderde.
– Kiläçäktä Bäysez ictimağıy palat respublika xakimiätlärenä tege yäki bu mäsälälär buyınça sorawlar häm taläplär quyarğa, şul sorawlarğa cawaplar alırğa täesire bulırlıq oyışmağa äyläner, – dide Ayrat äfände. – Respublikta xaqimiätlär dä, quät oyışmaları da, ğomumän, citäkçelek dairäsendäge barlıq oyışmalar xalıq aldında cawap tota torğan wäzğiät tudırırğa kiräk.
Başqa çığış yasawçılar da Bäysez ictimaği palatanıñ respublikada yoğıntılı oyışmağa äylänüenä ışanıçın äytte häm anıñ eşçänlegen näticäle oyıştıru öçen üzläreneñ eşlekle täqdimnären äytte. Kiñäşmädä qatnaşuçılar Bäysez ictimağıy oyışmanıñ räisen häm urınbasarın sayladı. Räis itep bertawıştan «Rus'» oyışması citäkçese Anatolıyy Dubovskiy saylandı. Artaban yaña oyışmanıñ eşläw tärtibe raslandı häm anıñ berençe möräcäğäte qabul itelde. Yaqın kiläçäktä Bäysez ictimağıy palatnıñ nizamnamäse äzerlänäçäk, annan anı räsmi terkäw eşläre başlana.


text:
Qazanda Xäter xäyriä aksiäse uza
Noyäber başı Tatarstanda säyäsi waqiğalar, xäbärlärgä ällä ni bay tügel. Älegä respublikada iqtisadi, sotsial temalar iğtibar üzägendä tora. Bigräk tä bu könnärdä xalıqnı bäyälärneñ üsüe borçıy. İnde xäbär itkänebezçä, 1 noyäberdän respublikada söt aşamlıqları qimmätlände. Xäyer, bar matbuğat çaralarında da aldan äytelep quyğan ipigä bäyä üsmäde. Läkin, belgeçlär fikerençä, älege üseş bu düşämbedän bulmasa da, tiz arada barıber kötelä. Şuña da qaramastan, Tatarstanda azıq-tölekkä bäyälär İdel buyı töbäkläre arasında iñ tübän däräcädä qala birä, dip xäbär itä Tatarstan söte şirkäte wäkilläre. Şulay uq respublika federal’ qaznağa salımnarnı tüläw buyınça da İdel buyı okrugında berençe urında tora. Bıyıl Mäskäwgä kitkän aqça uzğan yıl belän çağıştırğanda kübräk, dip yaza Vremya i den’gi gäcite.
Xäyer, tatarstanlılarnı bäyälär, azıq-tölek mäs’äläläre belän genä borçımıy. 2 noyäberdän respublikada Xäter burıçı dip isemlängän xäyriä aksiäse ütä başladı. Bu çara Tönyaq Kavkazda häläk bulğan Rusiä Eçke eşlär ministrlığınıñ xezmätkärläreneñ ğailä äğzäläre öçen oyıştırılğan. Xäyriä çarası bıyıl inde ikençe märtäbä uza. Anda 100dän artıq keşe, şul isäptän, häläk bulğan militsionerlarnıñ balaları, ata-anaları, qatnaşa. Aksiä qısalarında alar öçen Qazannıñ kremle, Raifa monastırenä ekskursiälär oyıştırılaçaq, balalarnı isä Qazannıñ akwaparkına alıp baru qaralğan. Xäyriä çarası 4 noyäbergä qädär däwam itäçäk.
Şuşı könnärdä Qazanğa Rusiäneñ Fän häm mäğärif ministrı Andrey Fursenko kilergä tieş ide. Läkin ul üzeneñ vizitın 17 noyäbergä kiçekterde. Fursenko Tatarstanğa Qazan däwlät universitetınıñ 200 yıllıq yubileyına bağışlanğan çaralarda qatnaşırğa kiläçäk. Ä älegä respublikanıñ vitse-premyerı Zilä Wälieva üze Mäskäwgä barıp, ministr belän aralaşıp qayttı.
2 noyäberdän Qazanda xalıqara meditsina ädäbiyatı kürgäzmäse eşli başladı. Älege tarmaqtağı yaña kitaplar belän tatarstanlılar 4 noyäbergä qädär tanışa alaçaq. Respublikanıñ deputatları isä üzläreneñ çirattağı utırışlarına cıyılırğa äzerlänä. Sişämbe könne Tatarstan parlamentı prezidiumı bu utırışnı 11 noyäber könenä bilgeläde. Sessiäneñ çirattağı utırışında 37 soraw qaralaçaq. 3 noyäberdä Tatarstannıñ İminlek Şurasınıñ utırışı da kötelä. Anda narkotiklar belän köräş xaqında süz baraçaq. Çärşämbe könne Mintimer Şäymiev isä respublikanıñ sälätle balaları belän oçraşaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Peterburg uramı Gumilev häykäle belän açıldı
Qazan meñ yıllığı tantanaları inde xäbär itelgänçä şähär üzägendäge elekkege Sverdlov, xäzer inde Peterurg dip atalğan uramnı açu belän başlandı. Çärşämbe köndezge öçkä bilgelängän uram açu tantanası yartı säğätkä soñardı. Tantanağa berniçä meñ xalıq cıyılğan ide.
Qazandağı peterburg uramı Tatarstanqkunaqxanäse yanınnan başlana. Monda, tanılğan tarixçı Lev Gumilevka häykäl tora. Peterburg bu urında Petr 1 gä häykäl quymaqçı ide, Qazandağı cämäğätçelek qarşılığına oçrap, äzer urınğa Gumilev byustı qunaqladı. Uramnı açu tantanaları da, şuşı urında başlandı. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, Peterburg gubernatorı Valentina Matvienko, Qazan merı Kamil İsxakov häm başqa citäkçelär qısqaça ğına notıq tottılar. Başta, şähär xucası bularaq Kamil İsxakov süz aldı.
Bügenge waqiğa ike unikal' şähär, Qazan häm peterburgnıñ simvolı bulıp tora. Bezneñ üzara mönäsäbätlärneñ tamırları tirän häm alar törle çorlarnı kiçergän. Ä iñ möhime – alar uñışlı bulğanKamil İsxakov, annan soñ Peterburg gubernatorı Valentina Matvienkoga süz birde.
Min, Qazannıñ meñyıllığı aldınnan, peterburglılar Qazanğa tulı ber uram tözekländerep birülärenä bik şatmın. Bu bezneñ Qazanğa cawabıbız. Çönki, Qazan, anıñ xalqı, Peterburgnıñ 300 yıllığına Qazan uramın tözekländergän ideValentina Matvienko Qazanda uram tözekländerep birü belän genä tuqtap qalmasqa bulğan, ä östämä büläk tä alıp kilgän. Peterburgta zooparkınnan aqbars büläk itte.
Peterburg gubernatorınnan soñ Mintimer Şäymiev süz aldı. Häm, berwaqıt, Qazannan, Peterburg mäçelär alıp kitkän ide, şähärdäge kimerüçelär belän köräşer öçen, menä şul mäçelärneñ toqımı, aqbars Qazanğa qayttı dip şayartıp ta aldı.
Bez, sezneñ belän, menä bu minutlardan alıp, Qazannıñ meñ yıllığın bäyräm itä başladıq. Bez bäyräm estafetasın Sankt-Peterburgtan qabul itep aldıq. Bu ike şähär yubileyların ütkärü buyınça komissiä räise Rusiä prezidentı Vladimir Putin bulıp toruı, bezne tağı da bäyli
Şundıy cılı süzlärdän soñ Tatarstan prezidentı, Lev Gumilevqa quyılğan häykäl-byust mä’säläsenä küçte.
Bu häykälne bäyälär öçen tarixnı belergä kiräk. Tanılğan urıs yazuçıları Axmatova häm Gumielwnıñ ulları Lev Gumilev bik küp märtäbälär törmädä utırğan. Läkin ul duslıq digän töşençägä tuğrı qalğanŞäymiev Gumilevnıñ, min urıs keşese, ämma ğömerem buyı tatarlarnı yaqladım digän häm millätara duslıq turındağı süzlären qabatladı. Añlağanığız, yärdäm itkänegez öçen räxmät sezgä dip, ällä Gumilev urınına quyılası bulğan Petr 1 häykälenä qarşı köräşkän qazanlılarğa, ällä, Petr berençe byustın quyarğa telägän Peterburg xakimiätenä räxmätlären belderde. Monnan tış, cıyılğan xalıq aldında, Mintimer Şäymiev, Qazannıñ tağın ber üzäk uramı Bauman turında da fikeren belderde. Qazan xakimiäte bu uram isemen alıştıru täqdime belän çıqqan ide. Cıyılğan xalıqqa mintimer Şäymiev, alıştırabız mı dip soraw birde.
(kiräkmi alıştırırğa digän tawışlar)Xalıq şulay cawap tottı. Şäymiev isä, menä referendum dip sanağız, alıştırmıybız. Kiläçäk buınnar, üzläre bäyälär dä, üzläre alıştırır dip belderde. Bu waqıtta, qazan xakimiäte başlığı Kamil İsxakovtan yılmayu qiäfäte yuğalıp ta aldı berara.
Şundıy çığışlardan soñ, uramnı açu tantanası buldı. Gumilev häykäle aldında torğan tasma kisep, anıñ kiseklären milli muzeyğa tapşırırğa wäğdälär birep, uram açıldı. Cıyılğan xalıq häm citäkçelär, , bik küp jurnalistlar , tän saqçıları, militsionerlar belän bergäläp Sankt –Peterburg uramı buylap kittelär. Şäymiev häm Matvienkoğa . Alar belän bulğan başqa citäkçelärgä uramdağı, Peterburg şähärendägelärgä oşatıp yasalğan fontannarnı, küperlärne, puşka, Äbi patşanıñ Qazanğa yözep kilgän köymäseneñ keçkenä küçermälären kürsättelär.
Uramnıñ ikençe başında, säxnä kötä ide. Citäkçelär belän bergä xalıq ağımı kilep citkäç, anda Peterburgtan kilgän säxnä ähelläre konsert birä başladı. Alar arasında Edita P'yexa, Albert Äsadullin kebek kürenekle cırçılar da bar. Bu xäbär äzerlängändä, älege konsert däwam itä ide.
Qazanda Peterburg uramın töze, Sankt-Peterburg byudjetına 150 million sumğa töşkän. Läkin bu aqça ğına citmägäç, Qazandağı Piter uramındağı buş urınnar auksionda satılıp, şul kerem dä eşkä cigelgän. Uramnıñ ğomumi mäydanı 28 meñ gektar täşkil itä. Ozınlığı yartı çaqırımnan artıq. Döres, xäzergä uram tulısınça äzer tügel. Küp kenä yortlarğa, matur pärdälär elengän. Anda tözeleş bara.
Räfis Cämdixan


text:
Suğut Ğäräbstäne Ğıraqta oyıştırılaçaq saylawlar waqıtında BMO xezmätkärlären saqlau öçen BMO kontrolendä möselman illäre ğäskärilärennän toraçaq ber köç oyıştırunı täqdim itte. Waşington bu täğdimne räsmi räweştä kire qağıp, AQŞ komandirları häm Ğıraq xökümäte, koalitsiäneñ komanda strukturasında tormayaçaq bu köçlärgä qarata saqlıqlı mönäsäbät kürsätä digän añlatma birde. Waşington bu inisitiavanı kire qaqa, ämma Ğıraqta iminlek urnaştıruda qatnaşır dip AQŞ ömed itkän möselman illäre köçläre qaydan kiler ikän ?
Suğutlarnıñ planı kire qağıldı . Aqyort süzçese Scott McClellan Bagdad kürşe illär xärbiläreneñ üz territoriäsendä alıp baraçaq operatsiälärgä borçıla ,şulayuq koalitsiä komandirları da üzläreneñ komanda strukturasında bulmağan xärbilär kürergä telämi dip söyläde. Londonda urnaşqan Strategik Tikşerülär öçen Xalıqara İnstitutta xärbi belgeç Philip Mitchell süzlärençä(audio)
cirdäge barlıq köçlär ber komanda häm kontrol sistemasında torsa qapma qarşılıqlar ixtimale bik az.koordinatsiä bulmasa, ber komanda astındağı köçlär belän başqa ber komandadağı köçlärneñ naçar kommunikatsiä säbäple berberse belän bäreleşüe mömkin. Suğutlar iyül ayında Ğıraqnı totrıqlandıru öçen BMO qaramağında 20-30meñ ğäskäri urnaştıru täqdime belän çıqtı. Bu planda çişelmägän sorawlar da bar ide. Misal öçen qaysı illär xärbilär cibäräçäk?. Çığımnarnı kem tüliäçäk? Riyadh elegeräk üz xärbilären cibärmiäçägen äytep quydı. Çönki Ğıraq xökümäte ilneñ eçke eşlärenä qatnaşu potensialı bar digän qurqu belän kürşe illär xärbilären telämäwen äytep quydı. Şunnan soñ suğutlar Aljir, Bangladeş, İndoneziä, Malaizia,Marokko häm Pakstannan xärbilär cälep itergä tırıştı. Riyadh möselman xärbiläre BMO tarafınnan kontrol itelgän komanda strukturasında toraçaq , möselman xärbiläreneñ kilüe belän Ğıraqtağı koalitsiä köçläre kimetelmäskä tieş dip basım yasap kilde. Bu şartlar, AQŞ BMOnıñ mäxsus resolutsiäse bulmıy Ğıraqqa basıp kerdä digän möselman dönyasında kiñ cäyelgän uy fikergä taşlama bulıp tora. Möselman xökümätläre AQŞ citäklägän koalitsiä köçlärenä xärbilär cibärergä ber dä aşıqmadı, çönki alar Waşingtonnıñ xärbi aksiäsen raslağan bulıp kürenerbez dip qurıqtı.Suğut inisiativasınıñ kire qağıluı , bälkim dä ozaq waqıt möselman illäreneñ Ğıraqnı totrıqlandıru eşenä qatnaşmayaçağın añlata. Nigezdä Riyadnıñ qatnaşaçaqlar äytkän möselman illäre dä ikilänep tora ide. Pakstan prezidentı Pervez Muşarraf başqa möselman illäre qatnaşqan oçraqta ğına İslamabad xärbilären Ğıraqqa cibäräçäk digän ide.(audio)
Prinsıpta Ğıraqta solıx häm ahänlek urnaştıra alabız ikän Pakstan yardäm itergä teli .Ämma berençedän Ğıraq xalqı bezneñ kilüebezne telime şunı belergä tieşbez. Pakstan berdänber il bulırğa telämi, başqa möselman illäre dä quşulu turında qarar birergä tieş.Ayruça Pakstannıñ riza buluı öçen BMOnıñ manadatı bulırğa tieş.
İndoneziä bıyıl başlarında ägär BMOqısalarında bulmasa ,ideanı yaqlamayağın beldergän ide.Liviä citäkçse M.Qadafi ike ay elek koalitsion köçlär çigennännän soñ ğına suğutlarnıñ täqdime qabul itelä ala, yuq isä möselman xärbiläre okupatsion köçlärneñ ber öleşe bulaçaq dip äytkän ide. Suğutlarnıñ täqdime bilgele bulğança başta AQŞtarafınnan yaqlanğan ide. Kiçä inisiativa kire qağılsa da, Amerika yäki Ğıraq räsmiläre möselman illären xärbilär cibärüläre öçen alternativ tırışlıq kürsätäçäkme ber nindi işarälär kürenmi älegä.Waqıtlı Ğıraq xökümäte premyere İyad Allawi may ayında qayber möselman illärennän xärbilär sorasa da . Älegä Qazaxstan belän Azerbaycan ğına Ğıraqqa ğäskärilär cibärde.
färidä xämit


text:
Quşma Ştatlar belän Yevropa Berlege arasında İran mäsäläsendä qarşılıqlar bar
Atnakiç könne Xalıqara Atom Energiä İdaräse İrannıñ atom programmasına bağışlanğan maxsus utırış ütkärä. Şuşı utırış aldınnan Quşma Ştatlar belän Yevropa Berlege arasında bu mäsälägä qarata citdi fiker ayırmalıqları bulu açıqlandı. Räsmi Washington İranğa basımın däwam itkän ber mäldä, Brüssel – Tährannıñ bu ölkädä xezmättäşlegenä uñay bäyä birde
Audio (Colin Powell)
"İranlılar bezne şaqtıy küp mäglümät belän tanıştırdı. Alar Quşma Ştatlar küptän söyläp kilgän närsäne raslıy: İrannıñ atom programması energiä citeşterü belän genä çiklänmi, anıñ atom qoralı yasarğa niäte bar."
Ämmä Germaniä, Fransiä häm Britaniä soñğı waqıtta İran belän bu mäsäldä tığız elmtädä tora. Powelldan soñ süz alğan Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer bolay dide:
Audio (Joschka Fischer)
"Şul möxim: bez çınbarlıqqa nigezlänep alğa barırğa tieş. Bu çınbarlıq ütä-kürenmäle bulırğa tieş. Germaniä, Fransiä häm Britaniä tışqı eşlär ministrları Tähranda İran yağı belän tözegän kileşü, näq menä şuña nigezlängän."
Uzğan ayda bu 3 ilneñ tışqı eşlär ministrları Tähranğa barıp, İran belän säwdäne tuqtatu belän kisätkännän soñ, räsmi Tähran urannı baytıu eşen tuqtatıp torırğa, xalıqara inspektorlarğa atom programmasın açırğa wäğdä itkän ide. Amerikan belgeçe Henry Sokolski süzlärençä, İran öçen säwdä mäsäläse bik möxim:
Audio (Henry Sokolski)
"Min İrannıñ Venadağı ber wäkile belän söylöştem. Ul açıqtan-açıq äytte: Quşma Ştatlar basım yasağan arada alar Yevropa belän eş itä ala. Ä menä xalıqara kileşülärne bozudan alar çınlap ta qurqa. Çönki Yevropa belän yaxşı mönäsäbät totırğa telilär, alarğa säwdä kiräk."
Belgeçlär fikerençä, xäzerge waqıtta Washington öçen berençe urında İran tügel, Ğiraq tora. İranğa anıñ waqıtı citep betmi. Şul säbäple İran mäsäläse waqıtlıça Yevropağa qaldırıla, östäwenä, waqıt üzğan sayın Tähran qaraşın üzgärter digän ömet bar. Ämmä Washington İrannıñ atom qoralına iä bulu niätenä şiklänmi. Amerikan Enterprise İnstitutı belgeçe Reuel Gerecht süzlärençä, İrannıñ üzendä dä bu xislär kiñ taralğan:
Audio (Reuel Gerecht)
"İranlılar atomnıñ yaxşı närsä ikänendä şiklänmi. Alarnı ber genä närsä borçıy: niçek itep moña tawış quptarmıy ğına, Amerikanıñ xöcümenä duçar bulmıy ğına, Yevropanıñ açuwın çığarmıy ğına, sanksiälär almıy ğına ireşergä. "
Ä tawış digäne çığıp qına tora. Düşämbedä İsraelneñ küzläw İdaräse, Mossad başlığı Meir Dagan, İrannıñ atom programması İsraelgä qurqınıç tudıra digän belderü yasadı. 1981nçe yılda İsrael näq şundıy ğäyepläwne Ğiraqqa belderep, fransuzlar tözep birgän Osirak atom reaktorın cimergän ide. Äytkändäy, iğlan itelmäsä dä, İsrael üze atom däwläte sanala. Tik menä İrannan ayırmalı bularaq, ul atom qoralın cäyeldermäw turındağı kileşüne imzalamağan.
Ali Gilmi, Praga