text:
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov Türkiyege teslim etildi, dep bildire Qırım.Aqiqatqa Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar.
Daa evel bu aqta Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev bildirgen edi.
«Bu mesele ihtimal, siyasiy mabüslerniñ ayatınen qırımtatarlarını qayğırğan ve qoltutqanlarnıñ yardımınen çezilgendir. Tabiy ki, pek büyük yuridik, diplomatik, ve siyasiy iş alıp barıldı, Mustafa Cemilev ve Recep Tayyip Erdoğannıñ ğayretleri de bar», – dedi Qırım.Aqiqatqa advokat Nikolay Polozov.
Alınğan malümatqa köre, Çiygoz ve Umerov üzerindeki qabaatlavlarnıñ episi alıp taşlanğan.
Qırım.Aqiqat meseleniñ inceliklerini bilmege areket ete.
Ğayrı resmiy malümatqa köre, Ahtem Çiygoznen İlmi Umerovnıñ teslim etilmesi boyunca Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen yapqan soñki körüşüvi esnasında añlaşqanlar.
Saat 13.30ğa köre, Ahtem Çiygoz ve İlimi Umerov «Aqmescit-Anapa» uçağına mindirilgen, o uçaq andan Ankarağa uçmaq kerek. Qırımtatar milliy areketiniñ liderleri oktâbrniñ 25, çarşenbe künü Ankarağa barıp çıqmalılar. Ondan soñ olar Kyivge uçabileler.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etken edi. Bunıñnen beraber, Umerovğa eki yıl devamında açıq faaliyet ile oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapması yasaqlanğan edi. Rusiyeli prokuror İlmi Umerovnı 3 yıl ve 6 ay müddetlik şartlı surette azatlıqtan marum etilmesini, oña 3 yıllıq sınav müddeti tayin etilmesini ve üç yıl devamında cemaat faaliyetinen beraber ocalıq yapmasınıñ yasaqlamasını talap etken edi.Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. Çiygoznıñ özü çıqarılğan ükümni Aqmescit SİZOsında bulunaraq videobağ vastasınen diñlegen edi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alınğan edi. O zaman miting iştirakçilerine qarşı Rusiye, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqası tarafdarları olğan faaller qarşı çıqqan edi. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlay.
Rusiyeli mahkeme «Çiygoznıñ davası» iyülniñ 20-nde keçirilgen qapalı mahkeme toplaşuvından soñ, bu dava – qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini Ahtem Çiygoz ve davanıñ diger iştirakçileri olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci olaraq ekige bölüngen - «26 fevral davası» çerçivesinde baqqan edi.


c: text/html

text:
Rusiye muhalifi Aleksey Navalnıy rusiyelilerni soqaqlarğa çıqıp, Rusiye prezidenti Vladimir Putiniñ istifasını talap etmege çağırdı. O, bunı mahkeme qararından soñ seslendirli, işbu qararğa köre, dolandırıcılıq işi boyunca Navalnıy üç buçuq yıl şartlı qapalma, qardaşı ise – umumiy rejim kolloniyasında 3,5 yıl apis cezasına oğradı, haber ete Radio Svoboda.
«Bu kibi rejimniñ olması mümkün degil. Onı yoq etmek kerek. Bugün soqaqlarğa çıqıp, anda qabaatsız insanlarnı cezalağan rejim yoq olğanına qadar turmağa çağıram», – dedi Navalnıy.
Rusiye muhalif faalleri mezkür işniñ siyasiy negizi olğanını qayd eteler ve ağa-qardaşnıñ azat etilüvini talap eteler. Saat 19:00 (Kiyev vaqtı boyunca saat 18:00) faaller Moskva merkezindeki Manejnaya meydanına narazılıq numayışına kelecek olalar. Facebookta numayışqa kelecek tahminen 17000 insan endi öz niyetini bildirdi. Tahminen 100 insan mahkeme binasına kelgen edi.
Moskvanıñ Zamoskvortsk mahkemesi ağa-qardaş Aleksey ve Oleg Navalnıylerni «İv Roşe» işi» boyunca qabaatlı olaraq tanıdı. Taqiqatçılarnıñ fikrine köre, Aleksey Navalnıy «Kirovles» devlet şirketinden ve «İv Roşe» frenk kosmetik şirketinden 31 million ruble hırzıslağan eken.
Mahkemeniñ qararına binayen, ağa-qardaş 500 000 ruble (er biri – 8,5 biñ dollar) ve olarnı dolandırıcılıqta qabaatlağan şirketke 4 mln ruble (70 000 dollar) miqdarında tazminatnı ödemek kerektir.
Navalnıy işbu qabaatnı tanımay ve onıñnen qardaşına qarşı olğan işni siyasiy olaraq adlay. Olarnıñ adliyecileri mahkeme qararına itiraz bildirecek olalar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bunı Kiyevde olıp keçken matbuat-konferentsiyası devamında Avropa qomşulıq siyaseti boyunca Avropa komissarı Ştefan Füle ve bücet ve maliye meseleleri boyunca Avropa komissarı Yanoş Levandovskiynen birlikte Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük bildirdi, dep haber ete ÜNİAN.
«Biometrik pasportları diger pasportı, daa doğrusı Rusiye Federatsiyasınıñ pasportı olmağan Ukrain vatandaşlarına berilecek», – dedi Arseniy Yatsenük.
O şunı da qayd etti ki, «ruhsetnamelerini Ukraina vatandaşlarından tek aqiqaten vatandaş olğanları elde ete bilecek».
Ukraina baş naziri Ukraina vatandaşları biometrik pasportlarnı şu seneden başlap ala bilecegini mart 26-da ilân etti.
«Bu sene devamında biometrik pasportlarını bermege planlaştıramız. Ve bizim Avropalı şeriklerimiz bu qararlarınıñ neticesinde Ukraina ve Avropa Birligi arasında ruhsetnamesiz rejimini kirseteceklerine ümüt etemiz», – dedi o.
Baş nazir biometrik malümatları ile olğan pasportınıñ şekilini tasdıqlağan vesiqanı endi imzaladı.
Ukraina çetel işler naziriniñ vazifelerini eda etken Andriy Deşçitsa Ukrainanıñ yılnıñ soñuna qadar Avropa Birliginen ruhsetnamesiz rejiminiñ kirsetilüvini tahmin ete.
«Realist olsaq, Ukraina ile Avropa Birligi arasında ruhsetnamesiz rejimi yılnıñ soñuna qadar kirsetile bile. Biometrik pasportlarınıñ, sıñır qontroliniñ kirsetilüvini nazarda tutqan bir qaç qanun ve aktlarnı qabul etmek kerekmiz», – qayd ete Deşçitsa.


text:
Hersonğa iş boyunca barmaq kerek edi. Maşinağa mindik. Yol boyu birinci kere Qırımdaki avtomobil yaqarlıq merkeziniñ biri yanında toqtadıq. Qavehanede yemek çeşiti az, tükânnıñ beştahtaları aman-aman boş. Qulağımızğa dinamiklerden yañğırağan: «Artıq Pulls toqtadı…» kibi sözler ilişti.
Aydavcı añlattı: «Pulls – bu dizel yaqarlığı» eken. Hatırladım, yaqarlıq merkezleri ile birlikte tükânlar, kenef, qavehaneler qurulğanını birinci kere 1997 senesi Türkiyede körgen edim. O vaqıt, Qırımda bu kibi hızmetler öyle de peyda etilmez, dep tüşüne edik. Endi ise, olar barlar, amma adam yoq…
Sıñırnı tez keçtik. Daa bir toqtav endi qıtada avtomobil yaqarlıq merkezinde oldı. Pencereden tükândaki mahsullar körünip tura. Maşinanı sevimli çetel yaqarlıqnen toldurmağa rica etemiz. Onı artıq bizge ketirmeyler. Sarı-mavılı bayraqlarnı er yerde köremiz (olarnıñ sayısı Qırımdaki «üç renklidekinden» daa ziyadedir), bankomatlar çalışa ve tölevler tek grivnada yapıla. Niayet! Ukraina yaşasın!
«Fabrika» ticaret-eglenceli merkezinde ilk nevbette Qırımdan köçken «MakDonalds»ke aşıqalar – andaki yemekni sağınğanlar. Men ise, bu yemeklerge sevda olmağanıma quvanıp, Qırımdan sımarışlarnı yerine ketirmege çaptım – ukrain pasportına qılıftan başlap, ilâc, küçük turmuş tehnikasına qadar mahsulatlarnı satın aldım. Bizde, bularnıñ bazısı ya yoq, ya paalı.
Yerlilerge hatırlatam: «Ukrainanı sevip, onı bar olğanına qadar aybetleñiz. Biz de bir kün kelir qolumızdan çekip alacaqlarını iç tüşünmey edik». Cevap olaraq, keder ile: «Siz Qırımdan kelgendirsiz?». Ebet, añlamamaq küçtir…
İşlerimizni tamamladıq, artqa qaytamız. Bu sefer sıñırda çoq bekledik, tahminen 3 saat turdıq. Yengil ve yük maşinalarnı nevbetnen yibereler. Körgenim kibi, qırımğa qıtaiy Ukrainadan tek aşayt mahsultlarnı degil de, qurucılıq malzemelerni de ketirgenlerini kördim. Qartopnı ketirmege yasaqladılar, amma, bir küçük avtobus yuvulğan havuç, qapısta, biber, sarımsaqnen tolu edi. Ukrainasız iç yaşap olamaymız.
Eñ çoq kederletken şey, nevbetler degil de, mında iç bir vaqıt olmağan ve kerek degil sıñır…
Ukrain sıñırcıları tarlarda bulunalar, desek olur. Ondan sebep yüzleri de küneşten qarardı. Yolcular, kerek şaraitler olmağanından sebep itiraz bildireler («yigitlerni acıymız»), amma, men mında da o bir tarafta olğanı kibi tekmil bir sıñır olğanını istemez edim, Rusiyeli sıñırcılar yerli olmağanları körünip tura, tomalaq yüzlü, beyaz tenliler…Maden damlı saçaq astında, qollarında birer şişe – oturalar. Söz kelimi, olar pasport (ukrain ya da rusiyeli) aqqında soramaylar, qayda yazılğanıñnı – yarımadada qayd etilgenler migratsion kartasını toldurmaylar.
Ne içündir keçken sene Macaristanğa seferimni hatırladım. Bu endi avropalı memleket aytmağa mümkün. Er yerde temiz-pak ve tertip olğanda, bizge harabe alda olğan eki qatlı ev ve diger binalarnı köstereler. Gid añlattı: «Bu yerde sovet ordularınıñ qısımı yerleşe edi». Olar da, ömürlik şu yerde olacaqlarını tüşüne ediler… Hucur bir şey, amma ne içündir macarlar bu binalarnı qullanmadılar. Ya da irendiler (aytalar ki, Almaniyada bu kibi binalarnı tertipke ketirmekni ğayet paalı tüşüngenler – sovet adamları şu yerlerni o qadar horlağan), ya da hatıra olaraq qaldırdılarmı…
Demir yol ile qullanğanlar Canköyni körip şaşqandırlar. Bir vaqıtları adamlar qaynağan, iç bir tren toqtamay keçmegen stantsiya, boş arbiy sıñır merkezine çevirildi. Soñki yılları, bu Qırımda eñ dülber vokzallarından biri edi. Yolcularnı qarşılap, ozğarğanlarnı endi vagonlarğa yaqın qoymaylar, tek biletleri qollarında olğan yolcularnıñ özü keçe bileler. Mal taşığan vagonlar yürmeyler. Evelden bu yerde ufaq-tüfek şeylerni, yemek satqanlar da işsiz qaldı. Şeerniñ sakinleri keçmiş ayatnı qaytarmağa arz eteler. Olar, «qırımbizimki» böyle olacağına iç te ümüt etmegen ediler…
Elzara Beşuyli, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qırım musulmanları diniy idaresi musulmanlarnı «Merhametlik» hayriye aktsiyasına qoşulıp, hasta olğan ve yardımğa muhtac olğanlarğa lâqayt qalmamağa çağıra. Bunı QMDİ matbuat hızmetiniñ resmiy saytı bildire.
Berilgen malümatqa köre, «Merhametlik» aktsiyasınıñ neticeleri Ramazan ayınıñ soñunda ilân etile, musulmanlarnıñ sadaqaları ise yıl devamında berile.
«Aman-aman er kün Diniy idarege hasta olğan balalarnıñ ana-babaları, büyük ve qart adamlar muracaat ete, er birine sadaqa parasına köre yardım etile. Hayriye yardım köstermege istegen adamlarnı sadaqa parasını Müftiyatnıñ merkeziy ofisine ya da rayon imamlarına «Merhametlik aktsiyasına» qaydı ile bermege rica etile», – aytıla beyanatta.
«Merhametlik» aktsiyası 2009 senesi başlatılğan edi. Bu müddet devamında umumen 6 mln. 579 biñ 967 ruble (2 mln. 193 biñ 322 grivna) toplanğan edi. «Merhametlik» aktsiyası vastasınen 484 hastağa yardım etildi.
Keçken sene «Merhametlik-2014» hayriye aktsiyası devamında 2 mln. 283 biñ 511 ruble (746 biñ 170 grivna) toplanğan edi.


text:
Rusiye blogeri Babçenko Ukrainanı terk etti. Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
"Añlamayım, ne içün er kes o qadar aleket çıqardı? "Ukraina "X namzetini" saylasa - ekinci künü "mından coyulıp ketem" protsessini başlaycağım." Doğru yarım yıl evel yazılğan. Aman-aman kün-künde ola. Men ayttım. Men yaptım. Problema nedir?" - qayd etti Babçenko.
Rusiyeli muhalefetçi hurnalist Arkadiy Babçenko sağ, dep haber etti mayısnıñ 30-nda brifingte Ukraina Telükesizlik Hızmetiniñ (SBU) reisi Vasiliy Gritsak. Gritsaknıñ sözlerine köre, Ukraina Telükesizlik Hızmeti jurnalistniñ öldürilüvinen bağlı planlarnı meydanğa çıqarğan. SBU, öldürivni teşkil etmek içün Rusiye mahsus hızmetleri tarafından kiralanğan Boris German Ukraina vatandaşını tevqif etken. Babçenkonıñ öldürilgeninen bağlı malümat mayısnıñ 29-nda aqşam peyda olğan edi.
Babçenko Rusiyeni 2017 senesi fevral ayında terk etip, Pragada yaşap turmağa imkânı olsa da, Kyivde qırımtatar ATR telekanalında alıp barıcı olaraq çalışmaqnı saylağan edi.O, özüniñ Rusiyeden ketüv qararını oña qarşı cinaiy iş açılma ihtimali bar dep izah ete.


text:
Rusiyeniñ Qırım işşğali devamında yarımadağa 1,5 biñ arbiy tehnika ketirildi. Rusiye ordusınıñ sayısı 40 biñge qadar arttırıla bile. Bu aqqında ATO matbuat merkezi bildire.
«Yarımadanıñ şimdiki vaziyetine köre, Qırım Ukraina içün arbiy ceetten telükeli bir yönelişke çevirile, Qırımdan Ukraina içün arbiy-strategik telüke bar. Ukraina kelecek yılları içün mudafaa strategiyasını tizgende bunı köz ögüne almalı», – aytıla beyanatta.
RNBO bildire ki, ukrain arbiyleri işğal etilgen Qırımda Rusiye arbiy tehnikasınıñ areket etkenini qayd ete. Qırım şimalinde Rusiye Federatsiyası Silâlı Quvetleriniñ bölükleri ep areket ete.
Rusiye Federatsiyasınıñ mudafaa naziri Sergey Şoygu dedi ki, Ukrainadaki vaziyet kerginleşkeni ve kendi sıñırlarnıñ yanında çetel arbiyler çoqlaşqanı sebebinden Qırım yönelişinde ordunı pekitmeli.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin içün Qırımnıñ «teslim etilmesi» özüni öldürmek kibidir. Öyle fikirini rusiyeli muhalifetçi, dünya santıraç çempionı Garri Kasparov «Voice of America» agentligine bildirdi.
Kasparov: «Qırım boyunca, men bellesem, Tramp bir şey becermez, çünki Putin içün Qırımnıñ teslim etilmesi özüni öldürmek kibidir. Amma Putinniñ taqdirine tesir etmek içün Amerikanıñ imkânları ğayet büyüktir», – dedi.
Ondan da ğayrı, Ğarp tarafından kirsetilgen sanktiyalar irişip olacaqlarına nisbetten bayağı eksiktir, dedi. Faqat bu sanktiyalar bile Rusiye ekonomikasına tesir ete, dep qayd etti muhalifetçi.
AQŞ, AB ve Ğarp memleketleri Rusiye Qırımnı zapt etkeni ve ayırımcılarğa destek köstergeni sebebinden bir sıra sanktsiyalarnı kirsetti. Kreml cenk areketlerinde rusiyeli «göñüllileri» olğanını qabul ete, amma silâ ve şahsiy taqımını yibergenini inkâr ete.


text:
Moskva tarafından idare etilgen Qırım prokuraturasınıñ başı Natalya Poklonskaya Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ «fevral 26 işi» taqiqatınıñ devam ettirilmesi aqta qararına itirazını bildirecek ola. Bunı Poklonskaya Facebookta yazdı.
«Bugün, 2016 senesi fevral 15-de, Qırım cuhmuriyetiniñ Yuqarı mahkemesi 2014 senesi fevral 26 künü Qırımda kütleviy tertipsizlikler aqta işni qoşma taqiqatqa qaytarmağa qarar berdi. Bu qarar qanuniy degil. Oña itirazımnı bildirecek olam, çünki mahkeme qararını qanunsız ve sebepsiz dep sayam!» – dey o.
«Fevral 26 işi» iştirakçisi Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ imayecisi olğan Rusiye adliyecisi Nikolay Polozov Qırım Yuqarı mahkemesiniñ işni prokuraturağa taqiqatnıñ soñuna qadar alıp barılması içün qaytarmağa qararı aqqında bildire.
Rusiyede fevral 15 künü «Memorial» uquq qoruyıcı merkezi apiste yatqan Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini siyasiy mabüs olaraq tanıdı.
Rusiye taqiqatçısınıñ malümatına köre, Meclis reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında kütleviy çatışmalarnı teşkil etti, Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Yemirvaliyev ise olarğa qoşulğan ediler. O künü Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında birden eki miting olıp keçken edi. Bir taraftan Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlar bar edi. Ekinci taraftan – Qırımnıñ şimdiki «yolbaşçısı» Sergey Aksenov idare etken «Rus birligi» firqasınıñ faalleri. Yüz bergen çatışmada eki insan can berdi, taqiqat malümatına köre, 79 kişi zarar kördi. Mahküm etilgenler qabaatlarını tanımayıp, cinaiy iş siyasiy sebeplerden açılğanını bildireler.
Qırım Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işi» iştirakçilerini Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8-ne qadar apiste qaldırdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
«Qırımtatarlarnıñ qarşılıq areketi»nde qırımtatar halqınıñ tarihiy hatırası Rusiye prezidenti Vladimir Putin içün ediye olaraq qullanılğanından çorlanalar. Avgust 17 künü Putinniñ Yaltada milliy birliklerniñ temsilcileri ile körüşüvinde bagışlanılğan «altın beşik» aqqında söz kete.
Bu sebepten «Qırımtatarlarnıñ qarşılıq areketi» «ediye etilgen timsalni lâğu etmek», bunı yapqanlarnı ise – Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ spiker muavini Remzi İlyasovnı ve deputat Yuriy Gempelni mandatsız qaldırmağa talap ete.
Bu aqta teşkilâtnıñ Qırım.Aqiqatnıñ elinde olğan narazılıq beyanatında aytıla.
«Qırım yarımadasında öz başına tayinlengen akimiyet ile işbirlikte bulunğan iç bir şahıs, iç bir akimiyet 1783 senesinden genotsidni yaşağan qırımtatar halqınıñ şeyleri, timsalleri, tarihiy hafızasını qullanamaz», – denile narazılıqta.
Mında şunı da qayd eteler ki, iç bir kimseniñ bu kibi timsallerni «milleti qırımtatar olmağan yat bir şahısqa, qırımtatar halqınıñ razılığı olmadan» bağışlamağa aqqı yoq, çünki bu «qırımtatar halqınıñ müelliflik aqlarınıñ bozuluvıdır», deyler teşkilâtta.
«Buña köre, «Qırımtatarlarnıñ qarşılıq areketi»niñ azaları yuqarıda añılğan deputatlarnıñ areketlerini ahlâqsız ve deputat unvanına lâyıq olmağan kibi tanıylar», – denile mektüpte.
Teşkilât Yuriy Gempel ve Remzi İlyasovdan Rusiye Federatsiyası prezidentine bağışlanğan ediyeni lâğu etmek ve onı qırımtatar müzeyine teslim etmege talap ete.
«Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ reisine İlyasov Remzi ve Gempel Yuriyni, qırımtatar milletiniñ degerligini şahsiy maqsatlarında qullanğanları sebebinden, mandatsız qaldırmağa», – denile Areketniñ talabında.
İlyasov ve Gempel, em de Qırım Devlet şurasından buña izaat da kelmedi.
Yaltada Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımnıñ milliy cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ile körüşüvde timsaliy Altın beşikni bağışladılar.
Qırımnıñ regional alman milliy-medeniy muhtariyetiniñ reisi Yuriy Gempel degeni kibi, bu aqta «qadimiy efsaneler» bar eken.
«Qırımda qadimiy, ğayet qadimiy bir efsane bar. Bu efsanede Qırımda saqlanılğan Altın beşik aqta söz kete, bu beşikniñ saibi – Qırım, sulh ve fikirdeşlik saibi olacaq», – dey Gempel.
Bazarertesi künü, avgust 17-de, Yaltada Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye Devlet şurası prezidiumınıñ turizm inkişafı boyunca toplaşuvını keçirdi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye prezidenti Vladimir Putinninniñ Ukraina tarafı ile uyğunlaştırılmağan Qırım ziyaretini – medeniy dünyağa qarşı areket olaraq adladı. Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve baş naziri Dmitriy Medvedevniñ işğal etilgen Qırım ziyaretine narazılığını bildirdi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
«Ürmetli delegatlar! Bugün bir buçuq asırdan berli kapalı olğan siyasiy tarihımız tekrar açıla. Bugün bu Bâb-ı Divanda toplanğan Qırım Qurultayı meclisi Rusya ükümet-i mutlaqası tarafından öldürilgen tatar milliy ananelerini yañıdan canlandıra.
Bugün Tatar milleti yañıdan doğa. Rusiye mutlaqiyeti, basqısı ve zulumı tarafından XX asırğa qadar tatar cemaat yaşayışına ketirilgen teren yaralardan alâ daa qan aqa.
1917 senesi fevral 27-de başlağan inqilâp bayrağı altında insanlarnıñ musaviyligini tiklemek, Rusiye halqlarına yañı ömür – adaletni bağışlamaq içün, milletimiz idare aqqını beyan ete».
1917 senesi noyabr 28-de cemaat erbabı, şair ve Qırım ve Şarqiy Avropa musulmanlarınıñ birinci müftisi 33 yaşında Noman Çelebicihan birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatları ögünde çıqışını bu sözler ile başlağan edi. Qırımlılarnıñ lideri, olarnıñ milliy gimniniñ müellifi, qızıl terrornıñ bu türdeki birinci qurbanı, ölümden soñ ise – duşmanlar tarafından aqaretlengen ve qomşuları unutqan biri. Yıllar keçken soñ onıñ adı Qırım halqları ve qırımtatarlarnıñ devlet ve demokratiya oğrunda küreşi tarihına yazılmaq içün keri qayta.
Gizli balalığı
İleride qırımtatar halqınıñ lideri olacaq Noman Çelebicihan 1885 senesi (tam künü belli degil) Canköy civarındaki Büyük Sonaq köyünde dünyağa keldi. Küçük vatanı şimal Qırımnıñ bir çoq qomşu taqdirini paylaştı: 1944 senesi sentâbr ayında sürgünlikten soñ boş qalğan köyni yañı sakinler aldı, 1948 senesi mayıs 18-de tarihiy adı yerine şübeli bir Çirki adı berildi, 1970-inci yılları ise köyde kimse qalmadı ve haritada bile artıq qayd etilmegen edi.
Köyde cami bar edi, imamı – zengin bir topraq saibi İbraim Çelebi – onıñ qorantasında Noman doğa
Ğaliba, Çelebicihannıñ balalığı aqqında malümat tamamen yoq etildi. Köyde cami bar edi, imamı – zengin bir topraq saibi İbraim Çelebi – onıñ qorantasında Noman doğa. Anası da belli Ciganşah Çelebi sülâlesinden kele edi (amma ömür arqadaşı ile aqraba degil ediler: «Çelebi» tasilli ve itibarlı adamlarğa berilgen bir unvan edi, soñra ise adnıñ bir qısmı oldı). Söz sırası, bu sebepten Rusiye imperatorlığınıñ vesiqalarında Noman Çelebicihan Çelebi Çelebiyev kibi qayd etilgen edi.
Ziyalılar qorantasından kelgen Çelebicihan oquşta zorluq çekmedi: başta yerli mektep, soñra – Aqçora köyüniñ medresesi (Vasilyevka, o da yoq artıq), soñra – Aqmescitniñ orta mektebi ve niayet – Zıncırlı medrese – Qırımnıñ aliy oquv yurtu ve sovetler zamanında yekâne qalğan oquv yurtu.
1905 senesi Rusiye imperatorlığında olğan iñkilâp oğlançıqqa büyük tesir etti. Noman bundan evel de «Terciman» qırımtatar gazetasını oqup, halqnıñ bütün problemleri tasilsiz insanlardan kelgenini tüşüngen edi. Qırımda eyi bir şekilde is etilgen iñqilâptan soñ o, büyük ve küçlü bir siyasiy areket olmasa, qırımtatarlarnıñ vaziyeti deñişmeycegini añlağan edi. Çelebicihannıñ gençlik çağında şekillengen sol-demokratik baqışları soñra da yoq olmadı.
Onıñ universitetleri
Daa tünevin student olğan Çelebicihan yarımadada qalıp olamağan edi – babası bankrot oldı. 1906 senesi Noman babasınıñ qardaşları – Abdulalim ve Abu-Bekir – yardımları sayesinde İstanbulğa kele, mında Atbazar rayonında eki yıl yaşap, Mercan ve Vefa Lisesinde oquy.
1908 senesinden 1912 senesine qadar genç Çelebicihan İstanbul universitetiniñ uquq fakultetinde oqudı
1908 senesinden 1912 senesine qadar genç Çelebicihan İstanbul universitetiniñ uquq fakultetinde oqudı. Bu müddet devamında Qırımdan kelgen ortaqları ile ev tutıp, Karagümrük rayonında oturğan edi.
Şevqiy Bektore, qırımtatar şairi ve cemaat erbabı, şöyle hatırlağan edi:
«Onı 1908 senesi şahsen tanıdım... Dostları arasında birden közüne çarpqanı körüne edi. Temiz kiyine, tertip-nizam sevgen biri edi. Ahlâqiy ve para toplamağa bilgen biri. Sigar çekmegen ve içki içmegen edi. Vaqıtnı boş sarf etmey, çoq oquy ve çoq çalışa edi.
Çelebicihan orta boydan biraz uzun edi, ince belli ve sağlam vucutlı edi...
Başını egip ketken, anda-mında baqmağan, ve özüni pek ciddiy köstergen edi. Qıyafet tarzı da mükemmel edi.
Yarım asırdan ziyade keçken olsa da, onı tünevin kördim kibi közümniñ ögünde tura: er vaqıt temiz, gür ve sim-siya saçları, eñse seviyesinde qırqılğan, bir-birine bağlanğa qaşları, gür mıyıqları, aqıllı, qoyu kestane renkte, inanmağa zorlağan ateşli közleri bar edi, – bu adam böyle edi.
O, o vaqıt talebe gençleri arasında mod olğan frak şeklinde bir qara yunli bicaq, saat cebi ile yelek, beyaz sızıqlı qara ştan kiygen edi. Kölmek yerine beyaz yaqalı ve manjetli nışastalı manişka kiygen edi, boynuna ise qara yipekli kölebek şeklinde 20 santimetrlik balaban bir boyunbağını baylağan edi. Bu boyunbağ etraftakilerniñ diqqatını celp etti. Meraqlanğan Qırım qızları şaqalaşa ediler: «yel ese, köbelek yelken kibi...».
Çelebicihan İstanbulda olğanda qırmızı fes, Qırımğa kelip ise qırımtatar qalpağını taqqan edi...
Ciddiy, sadıq, itibarğa lâyıq, qıyınlıqlarğa sabırlı yanaşqan, cümert, işkir, sabırlı, küleryüzlü, teren ve keniş bilgili, yalan sevmegen, ve iç bir vaqıt başqalarğa nisbeten yalan aytmağan biri
Lâyıq bir ömür tarzı içün em aqıl küçü, em sağlıq, em vaqıt, em de para sarf etken edi. Ciddiy, sadıq, itibarğa lâyıq, qıyınlıqlarğa sabırlı yanaşqan, cümert, işkir, sabırlı, küleryüzlü, teren ve keniş bilgili, yalan sevmegen, ve iç bir vaqıt başqalarğa nisbeten yalan aytmağan biri».
Şevqiniñ ömür arqadaşı Gamide de qaramanımız aqqında hatıralarını qaldırdı:
«Noman Çelebicihannı ilk sefer Karagümrükte körgende on altı yaşında edim... Tünevin kördim kibi hatırlayım, soyumıznıñ eviniñ yanında keçken edi. Orta boylu ve atletik vucutlı, qoyu saçlı ve mıyıqlı. Büyük adım atqan edi, ciddiy körüngen ve balaban bir boyunbağnı taqqan edi... Dostlarınen beraber Karagümrükteki eki qatlı evde oturğan edi (ekinci qatta otura ediler, birinci qatta aşayt tükânı yerleşken edi... Onı aftada eñ azından 7-8 kere körmege alışqan edim. Dostlarından farqı bar edi, er vaqıt bir özü yüre edi».
Bir yıldan soñ Noman arqadaşları Cafer Seydamet ve Abibulla Odabaş ile beraber «Genç tatar yazıcıları birligi» talebeler teşkilâtını, anda onıñ ilk edebiyat eserleri peyda ola, «Qırımtatar talebeleri cemiyetini» ve gizli «Vatan» teşkilâtını qurdı. Jön Türkler areketiniñ tesiri altında qurulğan «Vatan» teşkilâtınıñ azaları Qırım ve oña azatlıq qazandırmaq içün çalışmağa ant etip, tarihiy ve siyasiy maqaleler bastıra ve çoq sayılı qırımtatar diasporası arasında tarqatqan ediler.
Büyük ihtimalle, 1908 senesi Jön Türkler inqilâbı vaqtında «sotsialist» teşviqatı sebebinden Noman qısqa bir müddetke apiske atılğan edi.
İstanbulda oquşını bitirgen Çelebicihan Qırımğa qayttı, amma türk tasili genç adamğa vatanda iş tapmağa yardım etmegen edi. 1912 senesi Bağçasarayda qırımtatar maarifçisi, «Terciman» gazetasınıñ esasçısı İsmail Gasprinskiyniñ evinde oturıp, yerli teatrde oynağan ve Meramet cemiyetinde çalışqan edi. Çelebicihan Cemiyet açılışında küçlü bir çıqış yapıp, musafirlerge tesir ete, olardan biri İsmail ağa Derviş musafir evini ve qavehaneni Cemiyet ihtiyaclarına bere.
1913 senesinden başlap Noman Sankt-Peterburgnıñ Vladimir Behterev Psihonevrologik institutında Rusiye uquqını ögrenmege mecbur ola.
Noman Çelebicihannıñ inqilâptan evel yaşayışında eñ qıyın müddet Rusiye paytahtındaki oquşı edi
Noman Çelebicihannıñ inqilâptan evel yaşayışında eñ qıyın müddet Rusiye paytahtındaki oquşı edi. Evden yardım kelmegen edi, toqtamayıp çalışmağa mecbur edi – taştan yol töşegen, bu sebepten sıq-sıq hastalanğan edi. Peterburgdaki oquş yılları Birinci cian cenkine rastkeldi, 30 yaşındaki qırımlınıñ planlarına bu da zarar ketirgen edi.
Ara-sıra kederli vaqialar Çelebicihannı evge qaytmağa mecbur etken edi – 1914 senesi Bağçasarayda Gasprinskiyniñ cenazesine kelgen edi, ve kene de maarifçiniñ türk medeniyetine tesirine dair lafları diñleyicilerniñ diqqatını celp etti.
(devamı bar)
Sergey Gromenko, Qırım tarihçısı, Ukrain milliy hatıra institutınıñ hadimi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
İstanbul aêroportlarında yulçı sanı
İstanbul aêroportları aşa oçqan yulçı sanı 8 ayda 60 millionnan uzdı
Yaña tör koronavirus (Kovid-19) kizüeneñ tiskäre yoğıntısın uzğan yılda kürelgän çaralar belän xäl itkän Törek grajdan aviaśiyası hawa xäräkäten häm yulçınıñ küplegen arttırdı.
Ğıynwar ayında başlanğan artu 8 ay buyı tuqtawsız däwam itte.
İstanbul hawa mäydannarınnan bıyıl berençe 8 ayda êçke liniyalarda 20 million 697 meñ 440, xalıqara säfärlärdä isä 40 million 158 meñ 378 yulçı belän bergä tuplam 60 million 855 meñ 818 keşe säyäxät itte.
Yulçı sanı uzğan yılnıñ şuşı uq çorına qarağanda 70%qa artqan.
Bıyıl berençe 8 ayda yulçı sanındağı artu belän bergä İstanbul aêroportlarındağı säfärlär dä kübäyde.
Ğıynwar-avgust çorında säfär sanı, uzğan yılğa qarağanda 40%qa artıp, 423 meñ 238 buldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Urmannı kisep citeşterü tıyıla
Awrupa Berlege däwlätläre urmannarğa zarar birep citeşterelgän tovarlarnı üzenä kertmäyäçäk
Türkiyä sänäğät tarmağında êksport rekordı
Türkiyä sänäğät tarmağı 169 milliard 700 million dollar belän böten waqıtnıñ iñ yuğarı ğıynwar-noyabr’ êksportın başqardı


text:
Mäçettä bomba panikası
Stokgol’mdağı ber mäçet qapqasına bombağa oxşağan tartma quyğannar
Şveŝiya başqaslaı Stokgol’mdağı ber mäçet qapqasında bombağa oxşağan tartma tabıldı.
Stokgol’m cämiğı imamı Maxmud Khalfi Şveŝiya däwlät radiosı SRğa açıqlaw yasap, cämiğqa kergän urında bombağa oxşağan tartma tabuların häm borçıluların citkerde.
“İrtänge namazğa kilgändä qapqada bombağa oxşaş tartma kürdek. Tartmadan 3 kabel’ suzılğan häm qapqağa yabıştırılğan. Şunduq poliŝiyağa xäbär ittek. Poliŝiya tartmanı tikşerergä alıp kitte,” – dide ul.
Cämiğlarnıñ distälärçä tapqır höcümgä duçar qaluın añlatqan Khalfi yılda kim digändä 2 tapqır rasaçıl höcüm maqsatı buluların äytte.
Stokgol’m iminlek süzçese kamerada tartmanı quyğan ber keşene kürülären häm tikşerüneñ däwam itüen belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
"Time" jurnalı Zelenskiynı "Yıl keşese" itep sayladı
Redakśiyä anıñ ukrainalılarğa ilham birep, Rusiyäneñ cimergeç basıp aluına qarşı kürsätkän qıyulığı häm liderlığı öçen saylanuın belderde
Köçle yawım - töşemnär su basuğa häm ülemgä kitergän
"Rusiyä Ukrainadağı suğışnı "tuñdırırğa" mataşa"
NATO ğomum särqatibe Yens Stoltenberg Ukrainadağı suğış belän bäyle farazların citkerde


text:
L'Equipe fikirince, çempionlar Ligasınıñ tarihında olğan 100 eñ eyi oyuncılarınıñ sırasında Andrey Şevçenko da öz yerini qazanğan.
Ukraina milliy taqım komandasınıñ sabıq forvardı cedvelniñ 37 mevzini alğan. Mezkür reyting kollektiv ve şahsiy kösterici esaslarında tizilgen.
Futbolcılarnıñ 10 - lıq sırasına Alfredo Di Stefano (Argentina), Fransisko Hento (İspaniya), Paolo Maldini (İtaliya), Lionel Messi (Argentina), Kriştianu Ronaldu (Portugaliya), Fil Nil (İngiltere), Ferents Puşkaş (Macaristan), Ektor Rial (İspaniya), Gerd Müller (Almaniya) ve Raul (İspaniya) kirgenler.
Şevçenko Ukraina milliy taqımınıñ idmancılar ştabınıñ baş treneri Mihail Fomenkonıñ yardımcısı vazifesini eda etmekte.


text:
İşğal etilgen Qırımda «İlmi Umerovnıñ, em de ayrı noqta-i nazar içün rusiyeli ükümet tarafından repressiyalarğa oğratılğan bütün Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilmesini toqtatmaq içün devlet yolbaşçısınıñ bütün imkânlarını qullanmaq, halqara cemaatçılıqqa destek almaq içün muracaat etmek» talabınen Ukraina prezidenti Petro Poroşenko adına muracaatında biñden ziyade imza cıyıldı.
Bu aqta Aqmescitte psihiatrik hastahanede mecburen tutulğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe Umerova bildirdi.
Muracaat altındaki imzalarnı avgust 26-da cıymağa başladılar.
İmza cıymasında iştirak etken Bütün Dünya Qırımtatar Kongressi icra komiteti azası Zevcet Kurtumerov bunı qayd etti: «İlmi Umerov bu künleri psihiatrik hastahaneden çıqabilecegine baqmadan, onıñ cinaiy işi devam etecek, demek ki, ukrain devleti yolbaşçısına muracaatnıñ aktualligi iç te coyulmay».
Onıñ sözlerine binaen, yaqında muracaat Kiyevge teslim etilecek.
Rusiyeli uquq qoruyıcı organları bu sene mayıs ayında İlmi Umerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı. Avgust 11-de mahkeme zalında İlmi Umerovnıñ alı yaramaylaştı. Ekimler onı infarkt havfı ile hastahanege ketirdi. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar psihiatrik-mahkeme ekspertizadan keçirilmesi aqqında qarar aldı. Onı avgust 18-de psihiatrik hastahanege ketirdiler. Mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ neticesini belgilecek ekimler komissiyasınıñ toplaşuvı sentâbr 7-de keçirilecektir.
İlmi Umerovnıñ imayecileri tahmin etkenlerine köre, endi kelecek afta Umerovnıñ tedaviylenüv içün kardiologiya bölügine keçirilmesi aqqında şefaat arizasına cevap kelecektir. Ailesi onıñ ağır alda bulunğanı aqqında bildire.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Fevral 22-sinde Aqyarnıñ Gagarin rayonıñda Ekinci Cian cenkinden qalğan 50 killogramlıq aviatsion bombanı zararsızlaştıracaq olalar. Rusiye FVN-niñ Aqyar idaresi bildirdi ki, bu sebepten “Tubdispanser” turağınıñ 1 kilometrge qadar etrafı qapatılacaq.
Müessisede, yolnı saat 9:00-dan tedbirlerniñ soñuna qadar qapatacaqlarını haber etti.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, bombanı “Krımspetsservis” şirketini taptı.
“Patlayıcınıñ tış qıyafeti iprandı ve onıñ çeşitini belgilemek qıyın, bundan sebep onı yoq etmek içün mahsus poligonğa alıp çıqmağa imkân yoq”, - denile beyanatta.
Yanvar 31-inde “Hersones Tevriçeskiy” müzey qoruğında Ekinci Cian Cenkinden qalğan patlayıcı maddeler tapılğan edi.
Qırım ve Aqyarda Ekinci Cian Cenkinden soñ topraqta qalğan mermiler ara-sıra tapıla. Yarımadada minasızlaştıruv taqımları çalışa.


text:
Bunı Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Onıñ bergen malümatına köre, sıñırnıñ qoruvı içün qoşma sıñır nevbetleri celp etile, sıñır qısımları közetüv tehnik vastaları ile donatılğan, sıñırnıñ müendis abadanlaştıruvı keçirile, Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ ve diger uquq qorçalayıcı organlarınıñ temsilcileri ile munasebet qurulğandır.
Aynı zamanda Ukraina toprağına radikal keyfi olğan vatandaşlarnı kirsetmemek içün Ukrainağa kelgen grajdanlarnıñ ayırı bir qısmınıñ sıñır nezareti ciddiylekşen.
«Sıñır bölüklerniñ ve kiriş noqtalarnıñ territoriyası post territoriyası sayıla. Şunıñ içün olarnıñ zaptı ya da blok etilüvi vaqıtnda Devlet sıñır hızmetçileri ögüne qoyulğan vazifelerni tam şekilde amelge keçirmek kerekler. Acet olğanda, silânı da qullana bilecek», – denile beyanatta.


text:
Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi oktâbrniñ 11-nde mahkeme binası ögünde Rusiye polisi tarafından yaqalanğan daa beş qırımtatar faalini para cezasına mahküm etti. Cöremeniñ umumiy miqdarı 55 biñ ruble teşkil etti.
Bunı "Qırım birdemligi" cemaat birleşmesi haber etti.
Berilgen malümatqa köre, 56 yaşındaki Şihbadinov Rustem 20 biñ ruble, Ürinbayev Sadık 10 biñ ruble, 63 yaşındaki Mingafarov Gafur 10 biñ ruble, 67 yaşındaki Enver Mustafayev 10 biñ ruble ve Reşat Emirüseinov 5 biñ ruble para cezasını alğan. s
Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi oktâbrniñ 11-nde mahkeme binası ögünde tutulğan qırımtatar faalleri Dilâver Memetov ve Reşat Paralamovğa 20 ve 10 biñ ruble para cezasını berdi.
Aqmescitteki Rusiye İç işler nazirligi idaresiniñ «Merkeziy» üçünci polis bölügi ögünde eñ az beş kişi tutuldı, olarğa qarşı Rusiye Memuriy uquq bozuvları kodeksiniñ 20.2 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden memuriy protokollar tizildi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Aqmescitte Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ükmüne qarşı istinaf baqılacaq olğan mahkeme binası ögünde Rusiye quvetçileri 15 qırımtatarını tuttı.
Bundan evel mahkeme ögünde bir qaç insannıñ tutulğanı belli oldı.
Rusiye kontrolindeki Qırım uquq qoruyıcıları bugün Aqmescitte olğan kütleviy tutuvlar aqqında bildirmey ve tefsir etmey.


text:
Azat etilgen ukrainalı rejissör ve qırımlı yazıcı Oleg Sentsov «ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilüvi içün» Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ qolunı sıqmağa azır. Bu aqta o, sentâbrniñ 23-nde Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Kerek olsa, er qol tutuşuvı içün bir insan azat etilse, men Putinniñ qolunı da sıqarım», – dedi Sentsov.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yatqan edi. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında bulunğan edi.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.
2019 senesi sentâbrniñ 7-nde Sentsov ve Kolçenko Rusiye apishanesinden büyük deñişim neticesinde azat etilgen ediler.


text:
Sentâbr 3 künü «Domodedovo» limanında yüz bergen yanğın neticesinde uçaq seferleri keç qaldı, Qırım yönelişine de, şu cümleden. Bu sebepten Qırımnıñ sanaiy siyaset naziri Andrey Skrınnik Aqmescitte matbuat konferentsiyasını lâğu etti, haber ete Krıminform.
«Afu soraymız, amma sanaiy siyaset naziri Andrey Skrınnikniñ matbuat konferentsiyasını lâğu etmege mecburmız. Sebep – «Domodedovo» ava limanındaki saba yanğını, ve, neticede, seferlerniñ lâğu etilmesi», – deyler memurnıñ matbuat hızmetinde.
Bildirilgeni kibi, saba, sentâbr 3-de, «Domodedovo» ava limanında yanğın yüz berdi, ondan sebep bir 3 biñ insan tahliye etildi. Uçuşlar toqtaldı.


text:
Kyivge qarşı Rusiye raketa ücümi neticesinde beş insan elâk oldı, daa 12 kişi yaralandı, dep haber etti şeer polisiniñ matbuat hızmeti.
«Bugün, oktâbrniñ 10-nda, saba duşman Kyivge ateş etip başladı. Eñ çoq ücüm paytahtnıñ merkezine yapıldı. 12 kişi yaralandı, dep bildirildi. 5 kişi elâk oldı. Uquq qoruyıcılar açıq telükesizlikni ve adise yerleriniñ qaravulını temin ete», – dep aytıla haberde.
Kyivniñ şeer yolbaşçısı Vitaliy Kliçko şeerniñ eki rayonında raketa darbeleri aqqında bildirdi.
Kyiv, Hmelnıtskıy, Lviv ve Ternopil vilâyetleriniñ akimiyeti ava mudafaası çalışa, dep bildirdi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Sentâbr 14-ne tayinlengen Qırım Devlet Şurasına saylavlar Qırımnıñ zapt etilüvi ve işğalini qanunğa uyğunlaştırmaq içün yapılğan bir ıntıluvdır.
Bu aqta Qırım.Aqiqat içün berilgen izaatta Ukraina Nazirler Kabineti yanındaki Qırım meseleleri Bölüginiñ yolbaşçısı, qırımtatar halqınıñ Milliy Meclisi reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, bu saylavlarğa bir şey bağlı degil, saylavlarnıñ neticeleri ise, iç bir şeyge tesir etmezdir.
«Bellesem, teşkilâtçılar, güya demokratik olğan saylavlar vastası ile yañı ükümetke qol tutmağan Qırım sakinlerine qarşı yapılğan cinayetlerniñ üstüni örtmek içün, saylayıcılarnıñ sayısı ve saylavlar neticelerini qalplıq etecektirler. Qırımtatar Milliy Meclisi, diger demokratik müessiseleri kibi, bu saylavlarnı qabul etmey», - dep qayd etti Aslan Ömer Qırımlı.
Sentâbr 14-de Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında Rusiye Federatsiyasınıñ qanunına binayen Qırım ve Aqyar şeeriniñ qanunlar çıqarma organlarına saylavlar ve yerli saylavlarınıñ teşkil etilmesi planlaştırıla.
Ukraina Baş Prokuraturasında bildirgenlerine köre, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında Qanunğa uymağan ükümet organlarını teşkil etmek maqsadınen saylavlarnıñ keçirilmesi aqiqaten devlet ükümetiniñ zapt etülüvi ola.
Böyle areketler içün 10 yılğa azatlıqnan marum etüvi közde tutula.
Böyle munasebet ile, Ukraina Baş Prokuraturasınıñ bildirgenine köre, Qırımda qanunğa uymağan saylavlarnı teşkil etken şahıslarğa qarşı cinaiy işler açılacaq ve bu şahıslarnı tapmaq ve cinaiy mesüliyetke celp etmek içün areketler yapılacaqtır.


text:
Aqmescitte 5, 7 ve 17 marşrut trolleybuslarında naqıtsız ödev kirsetildi.
Qırım Naqliya nazirligi bildirgeni kibi, yol ücretini MİR, Visa ve MasterCard bank kartalarınen ve "Mir Pay" telefon qullanımınen tölemek mümkün.
"Endiden №5, №7 ve №17 marşrut trolleybuslarında yol ücretini naqıtsız tölemek mümkün. Bu marşrutlarda 42 trolleybus çalışa", - haber ettile müessisede.
Beyanatta bildirile ki, yaqın vaqıtta "Krımtrolleybus" müessiseniñ bütün naqliyatı naqıtsız ödev sistemsınen donatılacaq.
Aprelniñ 15-inde bildirile edi ki, koronavirus tarqalması telükesi sebebinden Aqmescit akimiyeti, şeerde künde 140-den ziyade degil içtimaiy naqliyat yürecegi aqqında qarar aldı, yani naqliyatnıñ 30%-ı.
Bundan evel Rusiye nezaretindeki Qırım Naqliyat Nazirligi "Krımtrolleybus" devlet şirketinen beraberlikte Aqmescit-Aluşta ve Aluşta-Yalta trolleybuslarnıñ sayısını arttıracağını bildirgen edi.
Daa evel Rusiye akimiyeti aprelniñ 2-sinden 14-ünece yañı naqliyat sıñırlavlarını tayin etti.
Aprelniñ 1-nden itibaren Qırımda cemaat naqliyatı tek saba ve aqşam cedvelge köre olacaq. Aqyar sakinlerine aprelniñ 1-nden itibaren acele vaziyet olmağanda evden çıqmaları yasaqlandı. Martnıñ 31-nde Aqyar akimiyeti şeer kirişlerinde blokpostlar qurdı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqyardaki sağanaq pıtaqlarnı sındırdı ve tereklerni yıqtı, kuçuk sellerge, Fiolent burnunda bağ birliklerniñ ışıqsız qalmasına ve Monastırskoye şosse ve Kazaçya buhta mikrorayonınıñ qısmındaki evlerniñ suv astında qalmasına sebep oldı. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri haber etti.
Qayd etilgeni kibi, Gagarina caddesiniñ piyade qısmı yer yılışması sebebinden blok etildi. Azbarlardaki bazı yollar tereklerniñ sınğan büyük pıtqlarınen qapatılğan edi.
Bundan ğayrı, sağanaqlar içün kanalizatsiya keregi kibi çalışmağan, quyularnıñ madeniy qapaqlarını suv alıp ketken ve kirli suv deñizge aqqan.
Aqyarnıñ eñ çoq suv basqan yerlerinden birini temizlemek içün azbar hızmetçileri celp etilgen. Yerli matbuat Vodokanaldaki furtuna kanalizatsiya hızmetiniñ reberi Vladimir Oliferenko şahsen avtovokzal yanındaki furtuna kanalizatsiyanı temizlemek içün çıqqanını bildirdi.
İyünniñ 18-ne keçken gece, bol yağğan yağmurlar neticesinde Büyük Yaltanı suv bastı, şeerde cayav keçitleri suv astında qaldı. Yerli memurlar cemaat naqliyatınıñ qtanamasını toqtattı. Yaltada fevqulâde vaziyet ilân etildi, şeerge kiriş yeri qapalı.
Sağanaqlardan ve şeerniñ suv basqan soñ 80 transformator stantsiyası ve eki elektrik naqil hattısı elektriksiz qaldı. Krımenergonıñ haber etkenine köre, episi olıp 2700 istimalcı ışıqsız qalğan. Bundan ğayrı yerli memurlar bölgede suvnıñ kesilmesi aqqında qarar aldı ve şeer sakinlerini suv alıp qoymağa çağırdı.
Evel, Qırımnıñ Gidrometeorologik merkezinde haber etkenlerine köre, cumaaqşası gecesi yarımadanıñ şarqiy rayonlarında yağanaqlarnıñ aman-aman eki aylıq qararı yağğan.


text:
Maarif devri
Maarif devri XVII —XVIII asırnıñ ekinci yarısında ealiniñ tasilli qısmınıñ derebeylikke, mutlaqiyetke qarşı keyflerini akis etilgen keñ bir mefküreviy aqıntıdır. Şu aqıntınıñ temsilcileri (alimler, mütefekkirler, yazıcılar, sanatkârlar) cemiyetniñ maqsadı - insannıñ bahtı, onıñ yolu da - aqıl doğurğan esaslarına köre yañıdan cemiyet quruv, dep saya ediler. Cemiyette üküm etken aqsızlıq ve boysundıruvnı olar, akimiyet başındakiler tarafından ilgen qanunlar, diniy hurafatlarnıñ ve aqiqiy bilgiler yetişmemezliginiñ aqibeti, dep saya ediler. Serbest tüşüngenler serbestlik tasdiqlavnı, er biriniñ tabiiy qabiliyetler inkişaf etüvni, vatandaşlıq terbiye ve tasil kenişletüvni öz vazifeleri dep ilân ete ediler. XVIII asırğa daa Aqıl Devri de aytıla, çünki Maarif ğayelerinen bilgiler quvetine işanç ve grajdanlıq yaşayışınıñ aqliy abadanlaştıruv imkânı tasdiq oluna. Tamam bu vaqıtta ilerilev ğayesi de - yani yañı bilgilerni elde etüv, cemiyet qurumınıñ mükemmelleştirüv ve yaşayış şartlarını yahşılaştıruvdan insaniyetniñ ardı-sıralı inkişafı asıl olğan.


text:
Kiyev – Cuma künü, mart 20-de, Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan Kiyevni ziyaret etmek kerek. O, Ukraina akimiyetiniñ vekilleri, em de qırımtatar halqınıñ liderlerinen körüşecek. Soñki bir qaç ay devamında Ukraina ekspertleri ve qırımtatar siyasetçileri Qırım işğali meselesinde ardı-sıra areket etmegen ve Rusiyege qarşı cezalarğa qoşulmağan Ankaranı tenqid eteler. Faqat, mütehassıslarnıñ fikirince, bu vaziyette Kiyev Türkiye yardımını körmek içün diplomatik ğayret köstermeli.
Kiyevde Erdoğan Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve Nazirler Şurasınıñ reisi Arseniy Yatsenük ile körüşecek. O, mart 20-de Ukraina-Türkiye yüksek dereceli İşbirlik şurasınıñ 4-ünci toplaşuvında iştirak etecek. Bundan ğayrı, Türkiye lideri qırımtatar halqınıñ liderleri ile ayrı körüşüvni keçirecek ola. Tedbirde Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov iştirak etecekler.
«Körüşüvde Meclis azaları da iştirak etecekler, Qırımda artqan basqıdan sebep Kiyevde olarnıñ sayısı artmaqta. Bu körüşüvde iştirak eteceklerni – liderlerimiz tedbir arfesinde belgileycekler», – dep bildirdi Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ faaliyetni temin etüv bölüginiñ müdiri Arsen Jumadilov Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ malümatına köre, qırımtatar halqınıñ liderleri Erdoğan ile Qırımda insan aqları vaziyetini ve Türkiyeniñ Rusiyede yapqanlarına munasebetini muzakere etmege planlaştıralar.
Jumadilov: Türkiyeniñ Rusiye ile yaqın olmasında fayda bar
Qırımtatar halqınıñ vekilleri Türkiye prezidenti ile keçken sene noyabr 25-te Ankarada körüşken ediler. Erdoğan Rusiye akimiyeti tarafından Qırımdan aman-aman sürgün etilgen Mustafa Cemilevniñ ve Refat Çubarovnıñ yarımadağa kirişine izin berilmesi içün yardım etmege vade etken edi. Körüşüvde Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Türkiyede ötkerilmesi ve Ankaranıñ Qırımda insan aqlarınıñ bozulmasına cevabı muzakere etilgen edi.
Faqat dekabr 1-de Recep Tayip Erdoğan Vladimir Putin ile körüşip, Rusiyeniñ işğal etilgen yarımadada yapqan areketlerine sert şekilde qıymet kesmekten vazgeçti. Daa doğrusı, o, Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa munasebetini müsbet dep adladı.
«Bizler (Rusiyeniñ – muar.) qırımtatarlarğa munasebetini müsbet olaraq kördik. Olar (Rusiye tarafınıñ vekilleri – muar.) deyler ki, olar qırımtatarlarğa bundan evel olmağan aqlarnı bermege azırlar», – dep tekrarladı Türkiye Cumhuriyeti prezidetiniñ aytqanlarını Anadolu agentligi.
Qırımtatar Milliy Meclisi reberliginiñ fikirince, Türkiye Rusiyege iqtisadiyat ve energetika ceetinden bağlı, bu sebepten Erdoğan Kremlge nisbeten sert şekilde areket etmey. Lâkin, Arsen Jumadilovnıñ aytqanına köre, Ankaranıñ Moskva ile sıq munasebetleri Qırım meselesinde fayda ketire bile.
«Türkiye – bu yönelişte ciddiy iş yapılsa, Ğarp ve Rusiye arasında köpür, Qırım mevzusında ise Ukraina ve Rusiye arasında köpür ola bile. Böylece Kreml diger noqtaiy nazarını eşitip, onı Ğarp tarafından şekillendirilgenini tüşünmeyip, kerçekten obyektiv fikir olaraq qabul ete bile», – dep qayd etti Jumadilov.
Maydan Erdoğan ve Putinni yaqınlaştırdı
Türkiye Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Qırım işğalini takbih etip, Ukraina topraq bütünligine qoltutqan rezolütsiyasına rey bergen memleketlerden biridir. Bundan ğayrı, Türkiye Tış işler nazirligi Rusiye tarafından qırımtatarlarnıñ aq-uquqları bozulmamaq kerek, dep toqtamayıp tekrarlay. Faqat, Kelecek tedqiqler halqara merkeziniñ eksperti Anton Krutniñ zanınca, Türkiye Qırım meselesinde Ukrainağa yalıñız vesiqalar esasında qoltuta, amelde ise Rusiye Federatsiyası ile ortaq munasebetlerni devam ettire.
«Ğarp dünyasındaki memleketlerniñ çoqusı cezalar kirsetse, Türkiye keçken seneniñ avgust ayında Rusiyege ayvanasravcılıq ve ösümlikler, süt sanayısını arttırmaq içün ayrı protokolnı imzalay», – dep qayd ete Krut.
Ekspertniñ qayd etkenine köre, al-azırda Türkiye BMT rezolütsiyasını bozıp, Qırım limanlarına kirgen gemilerniñ sayısına köre Avropa memleketleri arasında ekinci yerde buluna.
«Köremiz ki, Ukraina ve Rusiye arasında ticaret 34 milliard dollarnı teşkil etti, Türkiye-Ukraina ticareti ise 4,5 milliardnı teşkil ete. Tabiiy ki, Türkiye ticaret munasebetlerini tüşünse, onıñ içün Rusiye Ukrainadan daa da faydalı ortaq olacaq», – dedi Krut.
Kelecek tedqiqler halqara merkeziniñ yüksek mütehassıssı Anatoliy Oksitükniñ fikirince, bugünki Türkiye ve Rusiye yalıñız iqtisadiyatta degil, siyasette de bir-birine pek yaqınlar. Ekspertniñ qayd etkenine köre, Türkiye devletinde, Rusiyede olğanı kibi, avtoritarizm pekitile, Erdoğan ise avtoritar lider olğan Putinnen raat ve serbest iş tuta.
«Belli qaynaqlarda aytıla ki, Türkiye Ukraina devletine qorqa-qorqa baqa, çünki Türkiyede vaziyetni kerginleştirmek ıntıluvları bar edi, Erdoğan ise akimiyetni deñiştirüv ukrain vaqialarını kendi memleketi içün telükeli olğanını tüşüne», – dep ayttı Oksitük.
Bir şeyge baqmadan, qoltutuvnı qazanmaq
Ukraina diplomatlarınıñ zanınca, Türkiye Rusiye ile ticaret munasebetlerinde sıq bağlı, bu sebepten Kreml areketlerine sert qıymet kesip olamay. Lâkin Ukraina Tış işler nazirligi dey ki, Erdoğan Putin ile soñki körüşüvinde ğayet tınç olsa da, Ankara Qırımnı Ukraina akimiyetiniñ nezareti altına qaytarmaq içün Kiyevniñ ortağı olıp qada.
«Türkiyeniñ munasebeti deñişmey qala. Türkiye munasebetini deñiştirecegini tasavur etmeyim bile. Türkiye cemaatı qırımtatarlar em tarih, em din, em de er bir ceetten türk milletiniñ qanı ve bedeni olğanından emin. Şunıñ içün olarnıñ buña razı olacağını tüşünmek – imkânsız», – dep ayttı Ukrainanıñ Türkiye elçisi Sergey Korsunskiy Qırım.Aqiqatqa.
Ekspertlerniñ fikirince, Ankara Kremlge ne qadar yahşı yanaşsa da, Kiyev Qırım meselesinde Erdoğannıñ maksimal yardımını körmege tırışmalı.
Yaqın şarq tedqiqler merkeziniñ müdiri İgor Semivolosnıñ fikirince, Ukraina Türkiye prezidenti ögünde Qırım limanlarına Türkiye bayrağı altında gemilerniñ kirsetilmemesi aqqında meseleni qoymaq kerek.
Putinniñ Erdoğan ile muzakerelerinde seslendirilgen fikirler añlaşılmağan edi! Olar qırımtatarlarnı teslim ettilerİgor Semivolos
«Ekinciden, Ukraina ile şindirilgen gaz berilmesi aqqında muzakerelerge başlamaq kerek. Üçüncisi, qırımtatarlarğa nisbeten tam ve añlaşılğan bir yanaşma olmaq kerek. Qırımtatarlar Türkiyeden bu yardımnı beklediler. Lâkin Putinniñ Erdoğan ile muzakerelerinde seslendirilgen fikirler añlaşılmağan edi! Olar qırımtatarlarnı teslim ettiler», – dep tüşüne Semivolos.
Ukraina İnterpolınıñ Milliy merkeziy bürosınıñ sabıq yolbaşçısı Kirill Kulinovnıñ fikirince, Ukraina Türkiye reberligine Rusiye Federatsiyasınıñ Qara deñiz flotu gemileriniñ İstanbul boğazından keçmesini yasaq etmege teklif etmeli.
«Qara deñiz – iç deñizdir. Qara deñiz flotunıñ küçü aqqında ne qadar çoq aytsaq da, İstanbul boğazı olmasa, Qara deñiz flotu da yoq. Türkiye izni olmasa, iç bir gemi mında kiremez», – dep qayd etti Kulikov.
Ekspertlerniñ fikirince, Türkiye Ukrainağa qoltutmaq içün ata bilecek esas adımlardan biri – Qırım işğalinden sebep iqtisadiy cezalarnıñ kirsetilmesi. Mütehassıslar deyler, Türkiye tarafından böyle areketlerniñ yapılması sual altında olsa da, Kiyev Erdoğannıñ ziyareti vaqtında bu meseleni qayd etmek kerek.


text:
Fevral 10-da Qırım Nazirler şurası 2015 senesi içün ealige vatanperverlik terbiyesini berüv kontseptsiyasını tasdıqladı. Böyle bir vesiqa Qırım ükümetiniñ saytında derc etildi.
Ükümetniñ matbuat hızmeti bildire ki, Qırım Cumhuriyeti Nazirler şurasınıñ reis muavini Larisa Opanasükniñ aytqanına köre, işbu kontseptsiyanı amelge keçirmek içün belli tedbirler planı ve ondan mesüliyetli adamlar belgilendi.
Tedbirler planında qaide uquq bazası, Vatanperverlik terbiyesiniñ merkezi ve mütehassıslar azırlanması mevcut.
«Qırım Cumhuriyetinde balalar ve gençlerniñ vatanperverlik ve maneviy ahlâq terbiyesiniñ cemaat devlet sistemasınıñ müim bir qısmı, vatanperverlik terbiyesi sistemasınıñ teşkiliy ameliy temini olaraq Vatandaşlarnıñ vatanperverlik terbiyesi merkeziniñ meydanğa ketirilmesidir», – aytıla vesiqada.


text:
Sudaqta, İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ teşebbüsinen yarımada tamır halqınıñ milliy areketinde geçlerniñ daa da faal iştirak etüvge celp etmek meselesi muzakere etilgen qırımtatar faalleriniñ körüşüvi ötkerildi.
Körüşüvde söz, hususan «areketniñ yañartılması ve gençleçtirilmesi» aqqında yürsetildi, dep ikâye etti Qırım.Aqiqatqa İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov.
Onıñ sözlerine köre, böyle körüşüvler ilhaq etilgen Qırımnıñ diger regionlarında da keçirilmesi planlaştırılmaqta.
Tedbirde iştirak etken qırımtatar faali Nariman Celâl gençlerni qırımtatar milliy areketine daa da faal sürette qoşulmağa çağırdı.
«Elbette, bügünki künde er bir faal insan küç idareleriniñ basqısı altına tüşebile, lâkin bundan qorqmağa acet yoq. Bizler, ekseriyet olaraq, bunen yaşay ve işimizni devam etmege areket etemiz», – dedi o.
Aynı zamanda körüşüv teşkilâtçıları gençlerni Qırım siyasiy mabüsleriniñ ailelerine qol tutmaq maqsadınen para toplanuvında iştirak etmege, qırımtatar faalleriniñ mahkemeleri kelmege, faal blogger olmağa, qırımtatar milliy areketi tarafından teşkil etilgen tedbirlerge qoşulmasına çağırdı.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Mayısnıñ 9-nda ABD-niñ Ukrainadaki elçiligi Facebooktaki resmiy saifesine «Qırım bu Ukraina» yazısı ile Bağçasaraydaki Hansaraynıñ fotoresimini yerleştirdi ve Rusini yarımadanı terk etmege çağırdı.
«Qırım bu Ukraina» Birleşken Devletler Rusiyeni Qırım üzerinde nezaretni Ukrainağa qaytarmağa çağıra», – dep yazıla bildirmede.
Mayısnıñ 5-nde Entoni Blinken Kyivge kelip çıqtı. Mayısnıñ 6-nda, o, Ukraina başlıqları ve cemaatçılıqnen körüşüvler keçirdi.
O, Amerika prezidenti Ukrainğa imkânı olğanada kelip olur, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy mayısnıñ 6-nda ABD Devlet kâtibi Entoni Blinken ile körüşüv vaqtında Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarını, şu cümleden Qırımnı muzakere etkenlerini bildirdi.
ABD Devlet kâtibi Entoni Blinken ABD-niñ «Qırım platforması»nıñ tesis sammitinde iştirak etmege azır olğanını tasdıqladı.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Liviyädän İzmirgä ikençe yulçı korabı kilde
Misratadan ike atna êlek İzmirgä kilgän täwge korab 3 million dollarlıq yök belän qaytıp kitkän ide
Liviyädan 25 yıl tänäfestän soñ yulçı korabı säfärläre qabat başlandı. Älege qısalarda Misrata qalasınnan yulğa çıqqan ikençe köymä İzmir portına kilep citte. Älege "Kevalay Queen" dip ataluçı korabta 200 yulçı urın aldı. Alarnıñ İzmir häm anıñ yänäşäsendäge cirleklärdä säwdägä can örüe, turistik urınnarğa baruı kötelä. Ber atnadan soñ korab yäkşämbe kiçendä Liviyägä kire qaytıp kitäçäk. Anda Törkiyädän 40 êşmäkär dä bula.
Liviyä belän Törkiyä arasında başlanğan bu säfärlär belän qızıqsınuçılarnıñ küp buluı belderelde.
Misratadan ike atna êlek İzmirgä kilgän täwge korab 3 million dollarlıq yök belän qaytıp kitkän ide. Anda tekstil’ äyberläre, azıq-tölek, mediśina priborları, öy cihazları, êlektrlı texnika häm başqa tovarlar bar ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyädä tabılğan neft’ êşläp çığarıla başlandı
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Şırnaktağı neft’ tabunıñ soñğı waqıtta cirdä yasalğan iñ zur açışlarnıñ berse bula alaçağın äytte
Törkiyä 11 ayda 26 ilgä ançous sattı
Älege êksport il iq’tisadına 10 million 129 meñ 431 dollar tabış kiterde
Urmannı kisep citeşterü tıyıla
Awrupa Berlege däwlätläre urmannarğa zarar birep citeşterelgän tovarlarnı üzenä kertmäyäçäk


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Minskte «norman dörtü» sammitiniñ körüşüvi bitken soñ onıñ neticelerinden biri olaraq uçucı Nadejda Savçenkonıñ taqdiri aqqında añlaşmasını adladı.
«Men Nadejda Savçenkonı azat etüv meselesini köterdim ve eñ yaqın vaqıtta tibbiy teşkerüv bitken soñ ve taqiqatnıñ ilk neticeleri çıqarılğan soñ bunıñ yapılacağı aqqında malümat aldım. Men bunı acele yapmağa rica ettim, Frenkistan prezidenti ve Almaniya kantsleri menim muracaatıma qoltuttılar. Bu bizim talabımız edi», – dep ayttı Petro Poroşenko.
Savçenkonıñ adliyecisi Mark Feygin qayd ete ki, muzakerelerde uçucınıñ azat etilmesi aqqında añlaşqanlardır. «Almaşuv cedvelinde bar kibi», – dep yazdı adliyeci Twitterde.
Ukrain uçucısı Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı olğanı ve PACE halqara immunitetini alğanına baqmadan, 2014 senesi yazdan berli Rusiyede apiste buluna. Rusiyede onı eki Rusiye jurnalistiniñ ölümine alâqası bar olğanında ve Rusiye-Ukraina sıñırından qanunsız alda keçüvde qabaatlaylar. İmayeniñ malümatına köre, jurnalistler öldürilgende Savçenkonıñ alibisi bar (bunı onıñ cep telefonınıñ geolokatsiya malümatları tasdıqlay), «sıñırdan keçüv» ise Lugansk vilâyetiniñ separatistleri ve Rusiye mahsus hızmetleriniñ hadimleri teşkil etken qaçıruvdır.
Moskva Basman mahkemesi fevral 10 künü uçucı Nadejda Savçenkonıñ apis müddetini mayıs 13-ne qadar uzatqan edi. Uçucı buña narazılığını bildirip, açlıqnı ilân etti.
O, bayağı azğan, ve adliyecileriniñ aytqanına köre, «ine alıp, yavaş-yavaş ölmekte».
«Nastoyaşçeye vremâ» bildirgenine köre, Rusiye Savçenkonıñ azat etilmesi meselesini Avropa Birligi ve PACE kibi halqara teşkilâtlar ile muzakerelerde qullandı. Aynı bu vasta ile Minsk körüşüvlerinde Rusiye Ukrainağa şartlar qoydı. Petro Poroşenko ise olarnı «qabul etilmeycek» bir şey dep adladı. Şartlar arasında Donbassnıñ alelhusus statusı da bar edi degen fikir mevcut.
Savçenkonıñ imayesi evelden bergen malümatına köre, uçucınıñ azat etilmesi «memleket reberleriniñ siyasiy qararlarına», yani Vladimir Putinniñ emrine bağlı.


text:
Filmni Litvaniyanıñ haber bürosında numayış ettiler. Babylon 13 ukrain icadiy birliginiñ filmi Qırımda, bıltır, mayıs ayında, Rusiye tarafından yarımada işğaline ketirgen qanunsız referndumdan evel olğan adiseler aqqında tarif ete.
Filmni Litvaniya deputatları, jurnalistler, cemaat erbapları seyir etti. On beş daqqalıq filmniñ numayışından evel çetel işleri boyunca parlament komiteiniñ başı Benediktas Yuodka çıqışta bulundı. Litvaninânıñ Qırım işğali ve Ukrainada olğan vaqialar boyunca mevamı deñişmegenini bildirdi.
«Yıl evelsi Rusiye Qırımnı tutıp aldı ve Ukrainanıñ bu qısmını Rusiye toprağı olaraq adladı. Ukrainada içki ziddiyet ketkeni, ecnebiy istilâ olmağanında israr ete ve Rusiyeniñ Ukraina cenkine alâqası yoq olğanını bildire. (…) Rusiye teşviqatı referendum, Qırımnıñ göñülli şekilde Rusiyege qoşuluvı aqqında ayta. Amma Putin bu mahsus planlaştırılğan bir ameliyat ve onıñ şahsiy qararı olğanını tanıdı», – dey diplomat.
Qırım statusı aqqında «referendum» işğali yıllığınıñ arfesinde, mart 15 künü, «Rossiya 1» telekanalı «Qırım. Vatan yolu» filmni taqdim etti. Eki saatlik vesiqalı film. Mında Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve yarımadada bıltır olıp keçken diger adiselerniñ iştirakçileri Qırımnıñ Moskvağa keçkenine öz noqtaiy nazarını bildireler.
Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük adliye nazirligine Putinniñ intervyüsini Halqara cinaiy mahkemesine yollamağa avale etti.


text:
Qırımda aprel 21 künü Rusiye prezidentiniñ «Ermeni, bulğar, yunan, qırımtatar ve alman halqlarınıñ reabilitatsiyası ve inkişafınıñ devlet destegi aqqında» fermanınıñ yıllığına bağışlanğan «Reabilitatsiyağa oğrağan halqlarnıñ ğayrıdan doğuv kününi» qayd etecekler.
Bu aqta Qırımnıñ Rusiye ükümeti saytında aytıla.
«Reabilitatsiyağa oğrağan halqlarnıñ ğayrıdan doğuv künü aprel 21-de qırımtatarlarnıñ, yunan, ermeni, bulğar, almanlarnıñ yañı şaraitlerde yañı ayatnıñ bir timsali olur», – dedi Qırım baş nazir müvini Ruslan Balbek.
Onıñ fikrine köre, bu «çoq beklenilgen bir bayram»dır.
Vladimir Putin 2014 sene aprel ayında, Qırımnıñ Rusiye terkibine keçmesine yol bergen mart «referendum»ından soñ, repressiyalarğa oğrağan halqlarnıñ aqlanuvı aqta fermannı imzalağan edi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
İç şube yoq ki, qırımtatarlar halqınıñ 1944 senesi mayıs ayında bütünley sürgün etilmesi – Sovetlerniñ «qırım efsanesi» peyda olğanına tesir etken eñ müim vaqia oldı. Türkiyege qarşı Qara deñiz keçitleri içün cenk başlana bilecegini köz ögüne alıp, Josef Stalin – Qırım ve Kavkaz – Sovetlerniñ ilerideki platsdarmlarını «işançsız qısımlardan» adım-adım «temizledi». Kavkazda saylap-saylap alınğan türk halqları, Qırımda ise aman-aman bütün ğayrı slavânlar sürgünlikke oğratılğan ediler. Soyqırımğa çevirilgen bu vahşiy cinayetlerni aqlamaq içün Sovetlerniñ fevqulâde komissiya hadimleri sügrün etilgenlerni cenk vaqıtında«çoqusı askerlerniñ qaçqanında» ve «toplu işbirlikçilikte» qabaatladı. Şimdiki stalinciler, inatlanıp, aynı uydurmalarnı tekrarlaylar, albu ki, kerçek sebeb daa o vaqıt Lavrentiy Beriya tarafından beyan etilgen edi: «sıñırğa yaqın topraqlarda yaşağanları istenilmegen».
İşte, bilgenimiz kibi, cenk olmadı, lâkin Qırımdan ve Kavkazdan quvalanğan tamır ve yerli halqlarnıñ meselesi qaldı. Yarımadada şeer ve qasabalarnıñ 90% adları qırımtatar tilinden kele edi, pek çoq mimariy ve medeniy levhalar qaldı, rus ve ukrainliler ise öz qomşularını hatırlay ediler ve bazı erlerde atta qırımtatarca laqırdı ete ediler. Bunıñ episi Qırımğa köçip ketirilgenler içün, hususan, akimiyet tarafından ketilip, sürgün olunğanlarnıñ boş evlerine soqulğanlar içün, pek hucur körünmek mumkün edi. Bundan da ğayrı, erte ya da keç yañ bitken centkniñ ve soñraki yıllarnıñ sualleri Sovetlerniñ tarih kitaplarında cevap tapmaq kerek olacaqlar. Bundan sebep Qırımnıñ kerçek tarihinı kommunistlerniñ propagndasınen uyğunlaştırmaq kerekligi tam yerini tapqan edi, ve, elbette, bu uyğunlaşma kerçek tarihnıñ faydasına degil edi.
Sovet akimiyeti, 1945 senesi mayısta Avropada cenk bitkeninen, ileride yapılacaq sahtekârlıq içün kerekli tedbir aldı
Sovet akimiyeti, 1945 senesi mayısta Avropada cenk bitkeninen, ileride yapılacaq sahtekârlıq içün kerekli tedbir aldı. Olardan eki madde – eñ müim.
Birinciden, Qırımnıñ statusı Muhtar cumhuriyet yerine vilâyet oldı. Söz kelimi, bu deñişme Cumhuriyetniñ kerçek manasını añlata. Esas qanunda bu Qırımtatar cumhuriyeti olğanı yazılmasa bile, tek qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi bu cumhuriyetniñ kerekligini yoq etti. Ve şunı da unutmaq mumkün degil, o Esas qanunda Cumhuriyetniñ resmiy tilleri olaraq rus ve «tatar» tilleri keçe edi. Bu mirastan da tezce qurtulmaq kerek ediler.
İşte, 1945 senesi mayıs 30 künü SSCB Yuqarı Şura Prezidiumı böyle qarar aldı:
Sovetler Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ Yuqarı Şura Prezidium qararı:
Qırım Muhtar SSC artıq RSFSC erkânında Qırım vilâyeti olacağı aqqında Rusiye Sovet Federatif Sosyalist Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şura Prezidiumı tarafından kelgen teklifni qabul etmek.
Tam bir yıl soñra Sovetler Rusiyesi öz parlamentiniñ qanunı ile Qırımnıñ muhtariyetini red etti ve öz Esas qanunına deñişmeler kirsetti
Tam bir yıl soñra Sovetler Rusiyesi öz parlamentiniñ qanunı ile Qırımnıñ muhtariyetini red etti ve öz Esas qanunına deñişmeler kirsetti. Bu vesiqanıñ metini daa bayağı tsinik oldı:
Ulu Vatan cenki devamında, SSCB halqları, alman-faşist basqıncılarğa qarşı küreşip, qaramanca öz Vatanınıñ şeref ve mustaqilligini qorçalağan vaqıtta, çoqusı çeçenler ve qırım tatarları, alman agentleriniñ meyil bergenlerinen, almanlarnıñ teşkil etken göñülliler otrâdlarına kirdi ve alman ordularınen birlikte Qızıl Ordunıñ bölüklerine qarşı silâlı qarşılıq alıp bardı, almanlarnıñ emirlerinen Sovet akimiyetinen arqada küreşmek içün diversion taqımlar qura edi, Çeçen-İnguş ve Qırım SSC ealisiniñ esas qısımı ise Vatannıñ bu hainlerine qarşı çıqmay edi.
Bundan sebep çeçenler ve qırımtatarlar SSCBniñ diger rayonlarına köçürüldiler ve o yerlerde olaprğa topraq berildi ve hocacılığ tertibatınıñ qurulması içün devlet tarafından yardım kösterildi. RSFSC Yuqarı Şura Prezidiumınıñ teklifi ve SSCB Yuqarı Şura Prezidiumınıñ qararları ile Çeçen-İnguş SSC yoq etildi ve Qırım SSC Qırım vilâyetine cevirildi.
Ve, soñ olaraq, 1947 senesi fevral 25 künü, ğayet sade şekilde, Qırım satatusınıñ alçaqlanması Sovet Birliginiñ esas qanunına kirsetilgen edi.
Ekinciden, mesele sadece memuriy qararlarnen sıñırlanmadı. Bunen beraber akimiyet Qırımdaki koy ve şeerlerniñ tarihiy adlarına qarşı cenk başladı. O yarımadanı üç dalğa ile qaplap aldı.
Böylece, endi 1944 senesi 14 dekabrde RSFSC Yuqarı Şura Prezidiumınıñ emiri ile Qırımda 11 rayon merkezi ve rayonnnıñ adları deñiştirildi. O «qızğın vaqıtta», cedvelde yekâne şeer olıp, atta imperia akimiyetiniñ tiymegeni Qarasuvbazarnıñ da adı deñişti; endiden soñ onıñ adı Belogorsk oldı.
Devamında – ziyadesi. Buña beñzer qarar ile 1945 senesi avgust 21 künü daa 300-den çoq qasabanıñ adı deñiştirildi. Atta Stalin ve Telman isimlerinden saqınmadılar – o qadar büyük avesliknen evelki adlarnen küreştiler!
Adları deñiştirilgen soqaq, skver ve meydanlarnıñ sayısı esapqa alınmaycaq qadar çoq
Soñki, eñ buyük ve utanmazca yapılğan darbe sürgünlikniñ tam dörtünci yıllığına – 1948 senesi mayıs 18 kününe tam keldi. Fermanlarnıñ soñkisinen daa biñden ziyade eski adlar tüssüz «Aromatnıy», «Razdolnıy» ve «Urojaynıy» olıp qaldı. Adları deñiştirilgen soqaq, skver ve meydanlarnıñ sayısı esapqa alınmaycaq qadar çoq. Gülnara Bekirova yaza:
Vilâyet komiteti fırqa gazetiniñ muarririne yañı adlar uydurmağa emir etkeni tarif etile, muarrir ise bu işni mesül kâtipke avale etti. İnsan adları bitken soñ (Nikolayevka, Novonikolayevka, İvanovka, Novoivanovka, Semenovka, Vladimirovka, Petrovka ve başqaları), bağ-bağça-bostan mevzusı elge alındı (Ovoşçnoye, Ogorodnoye, Senokosnoye, Vıpasnoye, Pşeniçnoye, Kukuruznoye, Zernovoye, Moloçnoye, Sadovoye, Verhnesadovoye, Lesnoye, Gruşevka, Vinogradnoye). Bu sözler de bitken soñ, arbiy luğat yañı mevzu kösterdi – ve böyleliknen Gvardeyskoye, Tankovoye, Geroyevskoye, Bastionnoye, Furmanovo, Udarnoye, Rezervnoye, Frontovoye adları peyda oldı...
Ahırı soñunda bütün yarımadada türkiy tamır taşığan tek yedi qasaba qaldı: Bahçisaray, Canköy, İnkerman, Kerç, Saki ve Starıy Krım, ve İşün demiryol stantsiyası
Ahırı soñunda bütün yarımadada türkiy tamır taşığan tek yedi qasaba qaldı: Bahçisaray, Canköy, İnkerman, Kerç, Saki ve Starıy Krım, ve İşün demiryol stantsiyası. Ve atta olar bile telüke astında ediler. Arhivlerde saqlanğan planlarğa köre, Cankoynıñ adı Severnıy, Otradnıy, Uzlovoy ya da Stepnoy olmaq mümkün edi, Saq – Özernıy, Bağçasaraynıñ adını Puşkin şeeri qoyacaq ediler. Yahşı da, iş buña yetmedi.
Daa bir büyük adlandıruv kerçekleşmedi. 1953 senesi yazda yarımadanıñ bir-qaç yüz coğrafik obyektniñ adları deñişmek kerek edi. Ay-Petri dağını Petrovı Skalı dep adlaycaq ediler, Demirci – Obvalnaya, Roman-Koş – Vısokaya, Şaytan-Burun ise – Lisitsına Gora. Salğır özenniñ adı Krımka olacaq edi, Cur-Cur uçansuvı – Şumnıy. Bu kibi taqdir diger dağ, körfez, burun ve göllerni de bekley edi. Ancaq Stalinniñ vefat etmesi ve Qaradeñiz flotunıñ komandanı admiral Sergey Gorşkovnıñ kirişmesi bu ceryannı toqtattı. Yelkencilik ve cenk haritalarındaki adlar, seyrek istisnalardan ğayrı, deñişmesiz qaldı.
Er alda, ğayırdan adlandıruv cerânı qolay keçmey edi. İnsanlarnıñ aqılından tarihiy hatıranıñ yoq etilmesi mevzusına bağışlap, Kommunist fırqasınıñ Qırım vilâyet komiteti 1948 senesi sentâbr 25-te ayrı toplaşuv keçirgen edi.
Kommunistler fırqasınıñ vilâyet kömeteti qabul ete ki, qasaba, özen, vadiy, soqaq, ayrı iş çeşitleriniñ adları ve başqa tatar ibareler Qırımğa yañ kelgen eali tarafından da qullanılıp başlandı, yañı adlarnıñ berilmesi ise vaqıtta sozuldı. Fırqa ve sovet işçileriniñ kimer yolbaşçıları özleri de sıq-sıq tatar adlarını qullana ve lafqa kirsete. Oblast ve rayon matbuatı, ve çeşit mektüp ve talimatlarda tatar kelimelerini rast ketirmege mümkün. Qasabalarnıñ yañı adları qoyulğan soñ bile bazı işçiler eski adlarnı qullanmağa devam ete. Bunı yañlış körüp, Vilâyet kömetetiniñ bürosı qarar ala:
1) Vilâyet icra komiteti qasaba, demiryol stantsiyaları, özen, vadiy, ayrı iş çeşitleriniñ tatarca qoyulğan adlarını deñiştirmege devam etmek kerek.
2) Fırqanıñ rayon komitetleri tatar sözleri ve ibarelerniñ qullanılmasına ve tatarca olğan er şeyge qarşı qattiyen qarşı küreş alıp barmaq kerek. Qasaba, demiryol stantsiyaları, özen, vadiy ve diger işaretlerniñ yañı rus adlarınıñ manasını añlatmalı. Rayondaki fırqa ve sovetler faallerine, kolhoz ve sovhoz yolbaşçılarına kerekli talimatlar berilmeli. Yañı adlar yahşı körüngen yerlerde dülber şekilde yazılmaq kerek.
3) Rayon komitetlerine tatar işaretleri berilecek yañı adlarnı uydurmaq ve tekliflerni Vilâyet komitetiniñ komissiyasına 1 noyabrge qadar teslim etmege emir etile.
Lâkin atta bundan soñ bile işler birden tüzelmedi. Kelecek yılı, 1949 senesi yanvarda Qırım yazıcılarınıñ mahsus muşaveresinde Vilâyet komitetiniñ birinci kâtibi Nikolay Solovyev toplaşqanlarğa qırımdaki turmuş ayatnen bağlı talimatlar bere:
Bu rus adamları, olar tatar evlerinde yaşap olamaylar. Köstermege kerek, nasıl etip olar tatarcılıqnı yoq eteler, er yerde, ayrıca tatar meskeninde. Bizde ise bazı yerlerde adamlarğa tatar sözlerini ve adlarını aşladılar. Bu çirkinliktir.
1949 senesi yazda soñki çizgi olaraq, evelki adandıruvlardan soñ tiyilmey qalğan daa bir-qaç kolhoz ve sovhoz ve 30 demiryol stantsiyasına yañı adlar berildi.
Böylece, bir-qaç usul ile kommunist totalitar rejimi qırımdaki kerçekni tanılmaycağına qadar deñiştirdi. Öyle ki, ne Qırımda, ne de Qırımdan tış, oñaytsız sualler çıqmamaq kerek edi. Artıq işniñ azı qala edi – endi Qırımnıñ tarihını da uyğun sürette «tüzetilgen» al-azırki vaziyetke «keliştirmege», qarşılıqsız ve tolu şekilde yarımadanı «başlanğıçtan rus toprağı» olaraq kösterecek resim tizmege kerek edi.
Qabul etmelimiz ki, bu vazifeni de akimiyet «alâ seviyede» eda etti.
Sergey Gromenko, Qırım tarihçısı ve publitsist, tarih ilimleri namzeti
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text: Simferópol; Symferopol; Simferopol; Simferopol; AkъMecджиT; CиMфepoпoлb; Simferopol; CиMфepoпoл; Simferopol; سمفروپول; Simferopol; CиMфepoпoл; CiMфepoпoлb; 辛菲羅波爾; 辛菲罗波尔; CiMфэpoпaлb; 심페로폴; AқMeшiT (ҚыpыM); Simferopolo; Simferopol; Simferopol; Simferopol; সিম্ফেরোপুল; Simferopol; Euuφepόπoλn; Simferopolj; AkMәcҗиT; Simferopol; Simferopol; CиMфepoпoлb oш; सिंफेरोपोल; Simferopol; Simferopol; Simferopol; სიმფეროპოლი; Simferopol; CиMфepoпoљ; Simferòpol; Símferopol; Simferopol; Simferopol; CиMфepeпoлb; Simferopol; Simferopol; Simferopol; سیمفروپول; Aqmescit; ಸಿಮ್ಫೆರೊಪೋಲ್; Simferopol; Simferopol; سيمفروبول; Simferopol; سمفروپول; Symferopol; 辛菲洛普; Szimferopol; સિમ્ફેરોપોલ; Simferopol; CиMфepoпoлb; Simferopol; Simferópol; 𐍃𐌹𐌼𐍆𐌰𐌹𐍂𐌰𐌿𐍀𐍉𐌻; CиMфepoпoлb; Simferopol; CиMфepoпoлb; CiMфepoпaлb; Սիմֆերոպոլ; Aqmescit; Simferopol; სიმფეროპოლი; シンフェロポリ; CиMфepoпoлb; Simferopol; سيمفربول; Simferopol; සිම්ෆරෝපොල්; Sympheropolis; CиMфepoпoл; सिमफेरोपोल; 辛菲罗波尔; Simferopol; Simferopol; Simferopol; Euuφepόπoλn; சிம்ஃபெரோப்போல்; Sinferopoli; Simferopol; Simferopol; CиMфepoпoлb; Simferopol; CиMфepoпoлb; Simferopoli; 辛菲罗波尔; Simferopol; Simferopole; Simferopol'; Simferopol; Sympheropolis; Simferopol; 辛菲洛普; Simferopolis; సింఫేరోపోల్; سیمفروپول; סימפרופול; Simferopol; ซิมเฟโรปอล; Simferopol; സിംഫെറോപോൾ; Simferopolj; Simferopol; CиMфepoпoлb; CiMфepoпoлb; CиMфэpoпoлb; Simferópol; Simferopol; 辛菲罗波尔; Simferopol; città dell'Ucraina, capitale della Repubblica di Crimea; ville de Crimée; 克里米亚首府城市; MecTa ў KpыMe; rpaд Ha KpиM; مدينة في القرم; ciutat a Crimea; ropoд B KpыMy; 크림반도의 도시; Hauptstadt der Autonomen Republik Krim, Ukraine; cidade na Crimeia; město na Krimje; Krimas administratīvais centrs; 克里米亚共和国的首都; Hovedstad i Republikken Krim; Stad op der Hallefinsel Krim; クリミア共和国の首都; cidade na Crimeia; huvudstad i Krim; ibu kota Republik Krimea, Rusia; miasto na Krymie; cToлиця KpиMy; ciudad de Crimea; עיר בקרים; mesto na Krymu; پایتخت جمهوری خودمختار کریمه; kaupunki Krimin niemimaalla Ukrainassa; city in Crimea; urbo en Krimeo; město na Krymu; város a Krímben; Simferopol'; Simferopoli; Simferopol; Aqmescit; Simferoopol; AkMecджиT; AkMeчeTb; Ak-MeчeTb; سيمفروپول; 辛菲洛普; Akmescit; シムフェローポリ; シンフェローポリ; シムフェロポリ; CыMфэpoпaлb; Aq Mechet; Kermencik; Kermençik; Akmescid; Aqmescit; Simferopol; CиMфepoпoлb; CiMфepoпiлb; CиMфepoпiлb; Ckиф Heaпoлe; 辛菲洛普; Simféropol; Simferopol; Ak Mejid; Ak Mecid; Aqmescit; Simferopol; Simferòpill; Aqmescit; Symferopil; Simferopol; Simferopol; Aqmescit


text:
Qırımtatar milliy areket iştirakçisi, qırımtatar halqınıñ Qurultayı Merkeziy teftiş komissiya yolbaşçısı Zair Smedlâyev vatandaşlarını tanılmağan Qırım Cumhuriyetiniñ «Devlet» ve yerli şuralarına saylavlarnı boykot etmege çağırdı.
«Qırımtatarlar halq olaraq saqlanılmağa istese, saylavlarda iştirak etmek kerekmey», – dedi o Qırım.Aqiqat saytına.
«Biz daima bayram ve matem tedbirlerni yarımdanıñ bütün sakinleri ile qayd ete edik, ziddiyet ve qavğasız. Bugün bizni kontslagerlerde olğanı kibi, etrafnı köpekler ile sarıp, tuvar kibi qafeslerge tıqmağa tırışalar. Eger de biz avlada yaşamağa istesek, saylavlarda iştirak etmelimiz, eger de tuvar olmağa istemesek – demek, birleşip «Devlet şurası»na «saylavlar»nı boykot etmelimiz, çünki neticeler «işğaldum»nıñ kibi olacaq, olarnı uydurıp çıqarırlar»,– dedi Smedlâyev.
Milliy areket iştirakçisi bir sıra şahıslarnıñ «Yedinaya Rossiya» cedveline namzet olğanına ğayet menfiy izaat berdi.
«Meclisniñ qararına baqmadan, saylavlarda iştirak etmek –milliy birlikke ve Qurultay-Meclis teşkilâtınıñ saqlanılmasına köre, şahsiy kâr daa da müim olğan Meclis ve Qurultay azaları bar olğanını köstere», – dedi o.
Smedlâyevniñ fikrince, «Yedinaya Rossiya» saylav cevdeliniñ birinci on insan arasında «qırımtatarlarnıñ qaytuvına ve abadanlaştıruvına keder etken şahıslar» kösterildi.
«İlyasovnıñ iştiragi – anda qırımtatar halqınıñ menfaatı olmağanını tasdiqlay. Anda şahsiy meraq bar», – dey Smedlâyev.
Milliy areket iştirakçisi qırımtatarlar, eda etken vazifelerine baqmadan, öz halqınıñ meseleleriniñ al etilmesine tesir etmey ve ileride qararlarnıñ alınuvından bütünley çıqarılacağını qayd ete.
«Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasına» saylavlar sentâbr ayında keçirilmeli. Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ regional bölüginiñ başına turdı. Cedvelniñ birinci beşligine Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov, «spiker muavini» Remzi İlyasov, Rusiye Federatsiya Şurasınıñ birinci azası Sergey Tsekov ve «spiker muavini» Konstantin Baharev kirdiler.
İyül ayında qırımtatar milliy Meclisi Qırım «akimiyeti»ne kendi vekillerini kirsetmek aqqında aprel qararını lâğu etti. «Qırım nazirler Şurası»nda vazifelerni eda etken memurlarğa işten çıqmağa tevsiye etildi.


text:
Kyivde Qırımnıñ haber reintegratsiyası strategiyası muzakere etilir eken çetelde Qırım meselesine diqqat celp etecek yollar baqıldı. Bunı Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Bugünde-bugün Qırım vaziyeti dünya kütleviy haber vastalarınıñ esas mevzusı degil, amma halqara munaqaşa ve siyasiy meydançıqlarda onıñnen daa çoq meraqlanalar», – dep qayd etti Mihail Smutov, «UA:Perşıy» kanalınıñ baş müdiri.
Muşavere vaqtında ekspertler şunı da qayd ettiler, hususan Büyük Britaniya ve Frenkistanda eñ çoq Qırım cenki aqqında aytalar. Qırımda Ekinci cian cenki adiselerine ve qadimiy tarihqa bağışlanğan kitaplar da derc etile.
«Ukraina Qırım eskiden Rusiye toprağı olğanına dair efsanelerni yoq etmeli», – dep aytıla matbuat hızmetiniñ haberinde.
Ekspertlerniñ qayd etkenine köre, Ukraina içinde Qırımğa nisbeten siyaset belgilenmese, tışqı haber siyaseti semereli olamaz.


text:
Qırım Müftiyatı ana-babalarnı mektepte «İslâm dininiñ temelleri» feniniñ ögretilmesi içün ariza yazmalarına çağıra.
Bunı Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
QMDİ berilgen malümatqa köre, Qırım mekteplerinde dörtünci sınıftan başlap «Diniy medeniyet ve zemaneviy etika esasları» feni kirsetile.
«Qanunğa köre, talebeler ana-babalarınen beraber «Diniy medeniyet ve zemaneviy etika esasları» feniniñ üç yönelişinden birini saylay bileler – «Pravoslav medeniyetiniñ temelleri», «İslâm medeniyetiniñ temelleri», «Zemaneviy etika esasları», – dep bildire QMDİ.
Ögrenilecek fenni saylap almaq içün ana-babalar mektep müdiri adına ariza yazmaq kerekler.


text:
Canköy – Şimaliy-Qırım kanalında suv olmağanı, mallar satılğan yerlerniñ eksilüvi ve mahsulatlarnıñ paalılaşuvı sebebinden Canköy rayonında yaşağan ziraatçılar zarar körmekteler.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına yerli sakinler tarif ettiler.
Aytqanlarına köre, Rusiye Qırımnı işğal etken soñ birden meseleler çıqıp başladı.
«Başta Şimaliy-Qırım kanalından suv kesildi, bu sebepten yerli zairaatçlarnıñ 70% faaliyetni toqtattılar, qalğan 30% quyu qazmağa mecbur oldılar. Amma, bunıñ episi paalığa tüşe. Er kes bunı yapamadı», – dep ayta Canköy rayonı sakini Arsen.
Suv qıtlığından ğayrı, azır mallarnı kimge satmaq meselesi çıqtı.
«Evelden, mallarımıznıñ 90%-nı biz Ukrainada sata edik, endi ise olarnı anda alıp ketmege küç oldı. Rusiyege alıp barmağa asıl çare yoq. Bir kün coyıp parom keçitinde turmaq kerek, em de Krasnodar ülkesinde sebze, meyva çoq. Demek, malarımıznı tek Qırımda satıp olamaız», – dep şikâyet ete yerli ziraatçı Seyran.
Bunen beraber, bu sene urluq, kübre, çeşit qarışmalarnıñ fiyatı eki qat östi.
Herson vilâyeti akimiyeti işğal etilgen Qırımğa suvnı dünya boyunca olğan fiyatqa satmağa azır olğanını aytqan edi, 1 kubometr içün – 1 yevro soraylar.
Qırımnıñ suv ihtiyaclarını Dnepr özeninden kelgen Şimaliy-Qırım kanalı teminley edi. Suv köy-hocalıq saasında qullanıla edi. Qırım işğal etilgen soñ, suvnı kestiler.


text:
Nobel barışıq mukâfatınıñ namzeti, pakistanlı Malala Yusufzay dey ki, siyasetçiler musulmanlarnı tenqit etip, yañı ekstremist ücümlerni rağbetlendireler.
Bu aqta o dekabr 15 künü İngliterede yıl evelsi Pakistanda talibanlarnıñ ücümi neticesinde elâk olğan balalarnıñ ruhuna keçirilgen dua tedbirinden soñ çıqışta bulunıp ayttı.
«Aqiqaten nefret, digerlerge qarşı ayırım mefküresine tolu izaatlarnı eşitkeniñiz facialıdır», – dedi Yusufzay, 2016 senesi Cumhuriyet firqasından AQŞ prezidenti vazifesine namzet olmağa istegen milliarder Donald Trumpnıñ aytqanını tenqit etip.
«Musulmanlarğa ne qadar çoq qarşı laf aytsaq, o qadar da çoq terroristni meydanğa ketiremiz», – dedi Nobel mukâfatınıñ namzeti Birmingham şeerinde Channel 4 News telekanalına.
Donald Trump dekabr başında musulmanlar içün AQŞ kirişini yasaqlamağa teklif etti – San Bernardino (California) şeerinde olğan kütleviy öldürüv sebebinden, şu ücüm içün mesuliyetni özüne «İslâm devleti» teşkilâtı aldı.
18 yaşında uquq qoruyıcı Yusufzay Pakistanda oña qarşı talibanlar tarafından etilgen ücümden soñ belli oldı. Qız başına atılğan atıştan soñ sağ qaldı ve balalarnıñ, hususan qızlarnıñ tasil aqqı oğrunda küreşmege devam ete.
2014 senesi onı Nobel barışıq mukâfatı ile taqdirlediler.


text:
BM insan aqları Yuqarı komissarınıñ idaresi Ukrainada Rusiyeniñ büyük istilâsı sebebinden 4662 insan ölgenini ve 5803 insan yaralanğanını tasdıqlap oldı.
Elâk olğanlar arasında – eñ az 320 bala, yaralanğanlar arasında 479 bala bar.
Bu malümat fevralniñ 24-nden iyünniñ 22-ne qadar alındı, dep bildirdi BM insan aqları yuqarı komissarınıñ idaresi.
Teşkilât kerçek raqamlar bayağı yüksek, dep qayd ete, «çünki cenk areketleri devam etken bazı yerlerden malümat keç alına ve tasdıqlanması kerek olğan vatandaşlar ölgenine dair malümat kelgen yerler çoq».
Bu, meselâ, Mariupol (Donetsk vilâyeti), İzüm (Harkiv vilâyeti) ve Popasna, Lısıçansk ve Severodonetsk (Lugansk vilâyeti) meskün yerlerinen bağlı, «anda, berilgen malümatqa köre, vatandaşlar arasında ölgen ve yaralanğanlar çoq. Olar verifikatsiyağa tabiiydir ve yuqarıdaki statistikağa kirsetilmegen».
BM qayd etkenine köre, çoqusı vatandaş ölümi keniş zararlı patlav silâsınıñ qullanıluvınen bağlı edi, ağır top ve çoqlu ateş reaktiv sistemaları, raketa ve ava darbeleriniñ ateşinen bağlı edi.
Mariupol şeer yolbaşçısı Vadim Boyçenkonıñ mayısta bildirgenine köre, tek bu şeerde Rusiye ordusınıñ yapqanları neticesinde 20 biñden çoq vatandaş can berdi.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
İşğal altındaki Qırımda bir ay devam etken teneffüsten soñ, sentâbrniñ 10-nda, «Mustafa Cemilevniñ davası» boyunca mahkeme esnası yañıdan başlay. Qırımtatarlarnıñ milliy lideri yarımadada ğıyabiy şekilde mahküm etile.
Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozovnıñ hatırlatqanına köre, iyülniñ soñunda esnasta teneffüs ilân etildi. Mahkeme qabaatlayıcı tarafnıñ delillerini baquv basamağında qaldı. İşbu dava boyunca oturışuvlarnıñ Ermeni Bazarda olması planlaştırıla – sentâbrniñ 10-u ve 11-nde.
İyülniñ 30-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ermeni Bazardaki Rusiye mahkemesiniñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ sıñırlav tedbirini ğıyabiy şekilde uzatmaq qararına qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqıp, onı qanaatlendirmedi.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komiteti mayısnıñ 27-nde bu davanıñ tahqiqatını bitirdi.
Cemilevniñ fikirince, işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsi tarafından oña qarşı açılğan dava qırımtatarlarnı yarımadadan çıqarmaq içün qullanıla.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye tahqiqatçılarınıñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını siyasiy taqip dep saya.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Äzirbayjan men Armeniya şekarasında atıs bolıp, armyan sarbazı köz jwmdı. Oqiğa jöninde qos taraptıñ resmi mälimeti qarama-qayşı.
Äzirbayjan qorğanıs ministrliginiñ habarlauınşa, sarbazdar Erash uçaskesinde injenerli tehnikanı qoldanıp, bekinister salmaq bolğan. Biraq armyan tarapı onı toqtatuğa äreket etken. YAğni olar Nahiçevan avtonomiyalıq respublikası audandarınıñ birine qaray oq jaudırğan. Al Armeniya BAQ-tarınıñ dereginşe, birinşi äzirbayjan jasaqtarı armyan äskerine qarsı oq atqan.
Eki el arasında qarulı qaqtığıs jii orın aladı. 1990 jıldardıñ basında Sovet odağı tarap, Armeniya men Äzerbayjan täuelsiz memleketke aynalğan twsta eki el arasında soğıs bolıp, Äzerbayjan Laçin audanın baqılaudan şığarıp alğan. Audan mäselesi büginge deyin mañızın joyğan joq.
Biıl qırküyekte 1990 jıldardan beri alğaş ret Taulı Qarabaq pen onıñ aynalasında ülken qaqtığıs bastalğan. Reseydiñ araağayındığımen 9 qaraşada qol qoyılğan kelisim boyınşa, Armeniya otız jılday baqılauında wstağan Taulı Qarabaq aynalasındağı üş audan – Agdam, Kelbadjar jäne Laçindi Äzerbayjanğa qaytaruğa uağdalasqan.
1994 jılı atıstı toqtatu kelisiminen soñ äzerbayjandar men olardıñ äskeri aymaqtan ketip, etnikalıq armyandar qonıstanğan Taulı Qarabaq de-fakto derbes el retinde ömir sürip kelgen.


text:
İşğal altındaki Qırımnıñ arbiy komissarlıqlarına Rusiye ordusına seferberlikni devam ettirmek «resmiy olmağan emir» keldi. Bu aqta «Krım SOS» aq qorçalayıcı teşkilâtı menbalarına esaslanıp bildire.
«İşğal altındaki Qırımnıñ arbiy komissarlıqlarına daa eñ az 2500 insannı seferber etmek emri resmiy olmağan şekilde berildi. Yarımadanıñ işğalci «ükümeti» plan yerine ketirilgenini aytsa da, mecburiy seferberlik devam ete», – dep tarif etti «Krım SOS» idaresiniñ reisi Oleksiy Tilnenko.
Sentâbrniñ 25-nde Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Telegram kanalında «künniñ soñuna qadar Qırımda seferberlik tedbirleri yekünlenecek», dep yazdı. Sentâbrniñ 26-nda o, Qırımda seferberlik «aman-aman bitti», dep yazdı, amma «bazı arbiy-esap zenaatlarda az sayıda insanlar alına».
Oktâbrniñ 1-nde Qırımnıñ Rusiye ükümeti seferberlik işi ve territorial mudafaa hızmetiniñ yolbaşçısı Viktor Fesenko Qırımda Rusiye qısmiy seferberligi planı yerine ketirile, dep bildirdi.
«Krıminform» Rusiye devlet agentligi Qırımnıñ seferberlik işi ve territorial mudafaa hızmetiniñ yolbaşçısı Viktor Fesenkonıñ malümatına esaslanıp, yarımadadan ketmege istegen qırımlılar yaşağan yerinde Rusiye arbiy komissarlıqlarından izin almalı, dep bildirdi.
Ukrayına istihbaratı Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri arbiy komissarlıqtan izin almağan erkeklerni işğal etilgen Qırımdan çıqarmay. Yarımadanıñ Rusiye akimiyeti «Qırımdan çıqmaq yasaq degil», amma «celpname alğanlar arbiy komissarlıqlarğa acele kelmeli», dep bildire.
Sentâbrniñ 21-nde Rusiyede qısmiy seferberlik ilân etilgen soñ Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti askerlikke aluv komissiyalarını quruv aqqında bildirdi. Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, 5 biñden çoq qırımlı celpname aldı. Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti yedekte olğan tahminen 2 biñ kişi Rusiyege ant etti, dep bildirdi.
Ukrayına prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Tamila Taşeva Qırımda arbiy komissarlıqlar qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde kütleviy şekilde celpnameler bere, dep bildirdi. «Krım SOS» aq qorçalayıcı teşkilâtı qırımtatarlarnıñ seferberligi olarnıñ genotsidine yol aça bile, dep bildirdi.
Ukrayına prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye seferberligine oğrağan qırımlılar içün areket algoritmini derc etti. Rusiye ordusına çağırılmaqtan qurtulmağa istegenler içün «canlı destek» açıldı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ğiraqtağı ber amerikan häm ber britan totığınıñ yazmışı bilgesez qala
10 xezmätkäre totıq itep alınğannan soñ Ğiraqtağı Törkiä tözeleş şirkäte üz eşen tuqtatuı turında belderde. Töreklärne urlağan suğışçılar bu şirkätneñ ildän kitüen taläp itä. Ul arada amerikan häm britan watandaşların totıq itep alğan suğışçılar yaña taläplär quydı. Şuşı uq törkem kiçä amerikan totığınıñ başın kiste. Suğışçılarnıñ taläbe – Abu Ğraib häm Umm Qasr törmälärennän Ğiraq xatın-qız totqınnarın azat itü ide. Quşma Ştatları, Saddam Hösäin xökümätendä eşlägän ike genä xatın-qız bar ide, dip belderä. Amerikan xärbi oçqıçları bügen Bağdadtnıñ Sadr bistäsen utqa tottı. Çaranıñ maqsatı – yulı buyındağı bomba häm minalarnı yuq itü ide, yaralanuçılar yuq, dip xäbär itelä. Bağdad hawa alanına alıp barğan yulda bügen bomba şartladı. Ber ğiraqlı hälak buldı, tağın berniçä keşe yaralandı, dip xäbär itelä.


text:
Ukraina Milliy politsiyasınıñ reisi İğor Klımenko, Donbastaki cenk iştirakçisi, faal ve cemaat erbabı Amina Okuyevanıñ öldürilüv davasınen bağlı bazı tafsilâtlar aqqında tarif etti. Onıñ aytqanına köre, laf diger cinayetlerden şübheli sayılğan bir gruppa insanlar aqqında kete.
«Gruppa erkânına yedi insan kirgen edi, bir qısmı 2019 senesi sentâbr ayında eki öldürüvden şübheli sayılıp yaqalandı. Bugün ise Amina Okuyevanıñ öldürilüvini ve aqayı Adamğa suiqastnı teşkil etken kişi yaqalandı. Er adam da cinayet gruppasınıñ azası ola», – dep bildire Klımenkonıñ aytqanlarını müessiseniñ matbuat hızmeti.
Ukraina İç işler naziri Arsen Avakovnıñ bildirgenine köre, bir qaç öldürüvden şübheli sayılğan «nişancılar gruppası» yaqalandı. Yaqalanğanlar Donbastaki cenk iştirakçisi, qadın faal ve cemaat erbabı Amina Okuyevanı öldürgeninden de şübheli sayıla. Okuyeva 2017 senesi oktâbrniñ 30-nda Kyiv vilâyetinde aqayı Adam Osmayevnen beraber ketken maşinağa açılğan ateş vaqtında elâk oldı.
Adam Osmayev, Ukraina İç işler naziriniñ haberini Facebook saifesinde izaatladı.
«Aminanı öldürgenlerni tapmaq içün çalışqanlarğa teşekkür bildirem ve bütün qabaatlılar tapılıp cezalanacaq, dep ümüt etem. Amina, Ukrainanı qoruğanda özüni acımadı, cebede eñ telükeli yerlerge bardı, qatilleri cezalanmalı», – dep yazdı Osmayev.
Amina Okuyeva Kyivde Euromaydanda iştirak etti. Ekim olaraq yaralanğanlarğa yardım etken edi. Daa soñra aqayınen beraber Donbasta cenkleşti. 2015 senesi fevral ayında, İsa Munayev elâk olğan soñ, Osmayev Cohar Dudayev batalyonınıñ yañı komandanı oldı. Amina Okuyeva batalyonnıñ matbuat kâtibi edi.


text:
Rostov-na-Donu şeerinde Şimaliy Kavkaz bölge arbiy mahkemesinde “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ ekinci Bağçasaray taqımınıñ mabüsleri - Remzi Memetov, Ruslan Abiltarov, Enver Mamutov ve Zevri Abseitov - soñki söznen mahkemede çıqışta bulundı. Qırım.Aqiqat muhbiri bildirgeni kibi, dekabr 24-ünde bazarertesi künümahkeme bu dava boyunca qararını alacaq.
Sönki sözde dava iştirakçilerinden iç birisi öz qabaatını tanımadı ve cinaiy davanıñ “siyasiy sebepli hususiyet” bar olğanını qayd etti.
“Bugünde bugün qırımtatarlarğa qarsı yapılğan areketlerniñ siyasiy sebepli hususiyeti bar. Ve mahkeme sisteması basqınçnıñ siyasiy aleti kibi qullanıla”, - dedi mahkemede Remzi Memetov.
Bundan ğayrı, soñki sözünde Memetov, şimdiki “qırımtatarlarnıñ taqibini” 1944 senesiniñ vaqialarınen qıyasladı.
“Tarih halqımnıñ qanunsız taqibini ve adaletsiz qabaatlavınıñ misallerini endi bile, olarnıñ neticesinde 1944 onı sürgün etmek qararı alınğan edi. Sürgünlik neticesinde halqım, qırımtatarlar tuvğan Vatanından sürgün etildi ve sovet birliginiñ başqa bölgelerine avuştırıldı. Halqnıñ 46%-ından çoq elâk oldı,bütün millet çaypaldı, mülkü çaypaldı, Vatanına sevgisi çaypaldı”, - dep qoştı Memetov.
2014 senesinden soñ “qırımtatarlarnıñ kütleviy taqibini” soñki sözünde başqa qabaatlanğan kişi, Ruslan Abiltarov da qayd etti.
“1993 senesinden 2014 senesinece Qırımda yaşağance, anda ne yasaqlanğan teşkilâtlar bar edi, ne de tintüvler. Amma ondan soñ qırımtatarlarnıñ tintüvleri başlandı, olarnı nasıldır yasaqlanğan faaliyetlerde qabaatlap başladılar. Mahkeme davaları uydurılğan, şaatlar yalancasına gizlengen, ekspertizalar sımarlanğan ve yalanda qurulğan. Men Ukraina vatandaşı ve Qırımda yaşağanda, Qırım Ukraina terkibine kirgen vaqıtta, men tintüvler aqqında, hususan qırımtatarlarda bilmedim, eşitmedim”, - dedi Abiltarov.
Aynı vaqıtta, advokat Emil Kurbedinov Qırım.Aqiqatqa tefsir bergende, aqlayıcı ükümge ümüt etkenini bildirdi.
2016 senesi mayıs 12-de Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede dört Bağçasaray sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov yaqalanıp, terrorizmde qabaatlandı. Olarnı, Rusiyede terroristik tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübheli sayalar.
2017 senesiniñ oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakinini tutıp alğan edi. Bular – Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zakiryayev ve Ernes Ametov. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.


text:
Bunı banknıñ matbuat hızmeti bildire.
«Sberbank Rossii» bankı Qırım bölükleriniñ müşterilerine hızmetni Ukraina qanunına, Ukraina milliy bankınıñ talaplarına, Banknıñ içki vesiqalarına ve müşteriler ile alınğan añlaşmalarğa binayen banknıñ Ukraina qıtaiy qısımındaki bölüklerinde kösterecekler», – denile beyanatta.
Banknıñ Qırım bölüginiñ müşterileri tafsilâtlı malümatnı: 5595 ya da +38 044 354 1515 nomerler boyunca ala bileler.
«Sberbank Rossii» bankınıñ bölügi Ukraina ticariy bankı ola ve öz faaliyetini Ukraina qanunlarına köre alıp bara», – qayd ettiler bankta
Mayıs 6 künü Ukrainanıñ Milliy bankı Qırımda Rusiye işğaliniñ soñuna qadar Ukraina banklarına işni yasaq etken emirni qabul etti. Bu sebepten Qırım «akimiyeti» yarımadada bütün naqıtsız ameliyatlar Rusiyeniñ resmiy para birleminde olacağını ilân etti.


text:
2014 senesi Qıtayda separatizmde qabaatlanıp ömür boyu apis cezasına üküm etilgen uyğur alimi ve aq qorçalayıcısı İlham Tohti 2019 senesi Avropa Şurası Parlament assambleyasınıñ Vatslav Gavel mukâfatına lâyıq tanıldı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Qıtayda musulman uyğur azlığınıñ qorçalayıcısı olğan Tohtiden ğayrı, Balkan insan aqları gençler teşebbüsi de qayd etildi. Bu gruppa çeşit etnik gruppaları, region ve memleketlerinden yaşlar arasında bağ qurıp, barışıq olmasına yardım ete. Namzetler cedveline apiske alınğan tacik uquqçısı Buzurgmer Yorov de kirgen edi.
Vatslav Gavel mukâfatı 2011 senesi vefat etken devlet erbabı, 1989 senesi Qadife inqilâbınıñ liderlerinden biriniñ adını aldı.
Mukâfat 2013 senesi tesis etildi ve insan aqları qorçalavında yeñişlerni qayd ete. Mukâfat 60 biñ euro ola.
Keçken sene mukâfatnı «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ çeçen bölügi reberi, çeçen faali Oyub Titiyev aldı. O, narkotiklerni saqlağanında qabaatlanıp apiste yatqan edi. 2019 senesi iyünniñ 21-nde Titiyev azatlıqqa çıqtı.


text:
Ukraina Haber siyaseti naziriniñ keñeşçisi Sergiy Kostınskıy ATR qırımtatar telekanalı yayınlavınıñ Kiyevde yañartılacağı aqqında bildirdi.
Onıñ malümatına köre, bu mevzuda iyün 18 künü Ukraina paytahtında telekanal saibi Lenur İslâmov ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ iştiraki ile matbuat konferentsiyası keçirilecek.
Matbuat konferentsiyası saat 11:00 «Ukrinform» agentliginde keçecektir.
Telekanalnıñ resmiy saytında yayınlavnıñ yañartıluvı aqta malümat şimdlik yoqtır. Qırımda telekanal hadimleri Kostınskıynıñ aytqanını izaatlamay.
ATR haber muarririyeti telekanal saytında aşkâr etilecek haber süjetlerini ve mahsus levhalarnı çıqarmağa devam ete
Aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, Rusiye litsenziyasını elde etalmayıp, yarımadada yayınlavını toqtattı.
Birazdan telekanalda şunı bildirdiler ki, ATR haber muarririyeti telekanal saytında aşkâr etilecek haber süjetlerini ve mahsus levhalarnı çıqarmağa devam ete eken.
ATR yayınlavınıñ toqtatılması ile cumhuriyet akimiyeti qırımtatar cemaat telekanalını teşkil etmek teşebbüsini bildirdi. Onıñ fikrine köre, bu kanal qırımtatarlarnıñ doğru malümatnı elde etmek aqqını teminler.


text:
Muhammed Geraynıñ oğlu şahzade İslâm Geray yıllardır emcesi, Qırım hanı Seadet Geray ile akimiyet içün küreşti. Faqat ğalip çıqıp, yalıñız beş ay devamında üküm etti.
Videobloglarınıñ yañı bölügi Qırım hanlarınıñ Geraylar sülâlesi aqqında tarif ete. Bu adamlar kim edi, nasıl etip akimiyetke keldi ve nasıl bir iz qaldırdılar. Er bir bölükniñ merkezinde – qaramanlardan biriniñ taqdiri.
Qırım hanlığı ve Qırım tarihınıñ eñ meraqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañartılğan leyhasında, Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» videobloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki meselelerini añlamaq içün bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki meselelerini añlamaq içün bir anahtardır.
Metn müellifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejisser Fatima Osmanova, operator ve montaj rejisseri Eldar Halilov, ğaye müellifi Emine Ceppar.
Videoda aşağıdaki levhalar qullanıldı: Hürrem Sultan bediiy filmi (rejisser Fatih Aksoy, 2003 senesi), Bir Zamanlar Osmanlı (Kıyam) (rejisser Altan Dönmez, 2012 senesi), em de Matti Paalanen – Drama, Plastic3 – Epic dramatic film music muzıkası.


text:
Üzeir Abduramanov
Üzeir Abduramanov (1916 s. mart 25, Qaşıq Degrimen ya da Cağa Mamış köyü, Qırım — 1991 s., Navoiy şeeri, Özbekistan) - II Cian cenki iştirakçisi, Sovetler Birliginiñ Qaramanı, sapör askerleri starşinası.
Üzeir Abduramanov 1916 senesi Qırımda, Büyük Onlar rayonınıñ Cağa Mamış (başqa menbalarğa köre Qaşıq Degirmen) köyünde fuqare qorantada doğdı. O, balalıqtan çoq zorluq çekti ve ağır işlerde çalışmağa mecbur oldı. Üzeir Abduramanov duşmanğa qarşı çoqtan-çoq uruşlarda iştirak etti, ğalebe qazanuvğa degerli isse qoştı.
Sapör Üzeir Abduramanov qattı uruşlarda özüni batır, cesür komandir olaraq köstergeni içün, oña Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim.