text:
Qırımlı advokat Emil Kurbedinov Moskvağa barıp, tutulğan cenk esiri ukrain deñiz askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalamağa planlaştıra. Bu aqta o, 5 kün yatqan nezarethaneden çıqıp ayttı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, advokat bu cuma künü Moskvada olmağa niyetlene.
Advokat Kurbedinovnı 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi sebebinden apiske aldılar. Kurbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti.
Dekabrniñ 7-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi qırımlı advokat Emil Kurbedinovnı 5 künge tevqif etken edi.
Advokatnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay. Emil Kurbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Noyabrniñ 28-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «Nikopol» kateriniñ komandanı, Aqyardaki Nahimov Arbiy-deñiz quvetleri Akademiyasınıñ sabıq kursantı Bogdan Nebılitsanı 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiske aldı.
Onı FSB ukrain gemilerini Keriç Boğazında zapt etken soñ tutulğan diger 24 ukrain askerinen beraber tevqif ettiler. Aqmescit ve Keriçteki Rusiye mahkemeleri tarafından apiske alınğan Ukraina deñizcilerine 6 yıl apis cezası berilmesi mümkün. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi zapt etken deñizcilerni cenk esiri dep tanıdı.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


c: text/html

text:
Donbass blokpostlarında teşkerüvler ile bulunğan halq deputatları Ukraina parlamentine memleketniñ işğal etilgen territoriyaları ile ticaret yasağı aqqında qanun leyhasını kirsetecekler. Bunı Dnepropetrovskta qanun leyhasınıñ teşebbüsçileri bildirdiler, dep haber ete Radio Svoboda.
Halq deputatı Yegor Sobolev aytqanı kibi, işğal etilgen territoriyalar ile ticaret urain askerlerni ıncıta.
«Yol qızğın, yük maşinaları anda-mında yüre. Askerler olarğa baqqanda, sigareta, içki, şarap, biranı köreler. O vaqıt pek doğru suallerni bereler: biz cenkleşemiz yoqsa ticaret ile oğraşamız? İşğal etilgen territoriyalar ile ticaretni toqtatmaq kerek. Birisi toprağı içün can bergen vaqıtta, başqaları fiyatlarnıñ farqlı olğanından ve insanlarnıñ kederinden kâr qıdıra»,– dedi Sobolev.
Halq deputatı Semen Semençenko aytqanı kibi, deputatlar Yuqarı Şuradan «vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ile ticaret yasaqlığı aqqında» qanun leyhasınıñ qabul etilmesini talap etecek – tek Donbass ile degil, Qırımnen de.
«Cenkleşsek, cenkleşekmiz. Biz dünyanı öz pervasızlıqnen şaşırtqan bir memleket olmamız»,– dedi o.
Aynı zamanda deputatlar devlet Ukrainadan işğal etilgen topraqlarğa gumanitar yüklerniñ ketirilmesini yasaq etmeyip, olarnı diqqat ile teşkermek kerek olğanını qayd ettiler.
Bazar künü, dekabr 14-de, «Dnepr-1» göñülli batalyonınıñ arbiyleri Ahmetov fondınıñ 22 yük maşinasını Donetskke kirsetmege razı olmadılar. Birazdan «Samopomiç» firqasınıñ deputatı, «Donbass» batalyonınıñ komandanı Semen Semençenko Rinat Ahmetov Fondınıñ yardımı arasında boyevikler içüş şeylerniñ olmasını qayd etti. Fondda bunı red eteler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Aqyar tahqiqat izolâtorında açlıq tutqan ukrain siyasiy mabüsi Volodımır Baluhnıñ sabıq apayı Natalya, mahkemede yapılğan sorğu esnasında Baluhnıñ Aqşeyh (Razdolnoye) rayonı Muvaqqat tutuluv izolâtorınıñ rehberi Valeriy Tkaçenko ile çatışmaları aqqında bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Tkaçenko Vladimirni toqtamayıp milliy alâmetine köre aşalay edi.
Bu malümat, Qırımda ilhaqtan soñ qurulayatqan rejimniñ harakterini aydınlata. Valetiy Tkaçenko, soyadına köre, Vladimir Baluh ile aynı milliy alâmetke malik. Onıñ siyasiy mabüsler ile çatışmaları aqqında bir yabancı oqusa, bir şey añlamaz.
Özlerini imperiyanıñ çoqluğına ait saymaq istemegeni daa çoq açuv, atta añlamama doğura edi – çünki «kerçek insan» olmaq içün bir fırsat bar ya
Lâkin Sovet Birliginde yaşağan insanlar er şeyni añlaylar. Seniñ ukrain ya da başqa bir «milliy azlıq»nıñ vekili olğanıñnı, bunı özüñ hatırlatmağance, kimse aqılına ketirmey edi. Bunıñ kibi «ekinci cınıs insan» içün «üyken ağa» tarafından söz arası: «Sen aslında amelde rus ekensiñ» degen sözü, eñ yahşı mükâfat edi. Ve, bunıñ gizlenecek şeyi yoq, ukrainler ile beloruslarda diger milletlerniñ vekillerinde bu işte üstünlik bar edi – kazahlar, estonlar ya da yeudilerge köre, olarğa «rus» körünmek daa qolay edi. Diger taraftan ise, olarnıñ özlerini imperiyanıñ çoqluğına ait saymaq istemegeni daa çoq açuv, atta añlamama doğura edi – çünki «kerçek insan» olmaq içün bir fırsat bar ya. Eñ güzel olmağan asıl oluvıñ aqqında kimse hatırlamaz bile – öyle ise, ne içün red etesiñ? Yoqsa milletçisiñmi? Banderacısıñmı?
Tabiiy ki, böyle noqtai-nazar er bir rusiyelige, er bir rusqa has edi, dep iddia etmem. Lâkin böyle tizginsiz şovinizmniñ angi müit içinde cayralğanını yahşı hatırlayım – o, fırqa apparatı içinde, KGBde, türlü memurlar arasında cayralğan edi. Hususan olarnıñ aşağı tabaqalarında. Tamam, o zaman Vladimir Putin ve onıñ eñ yaqın safdaşları ait olğan tabaqalarda. Şimdi ise bu insanlar Rusiyede üküm süre. Ve oña, nasıl yaşamaq kerek olğanı aqqında tasavurlarını zornen qabul ettireler.
Baluh – sadece öz kimliginden, vatandaşlığından, asıl oluvından vazgeçmek istemegeni içün – Tkaçenkoda tabiiy bir nefret doğura
Bu sebepten men Qırım izolâtorı rehberiniñ qılıqlarında taaciplenecek bir şey körmeyim. Ve bu vaziyette onıñ etnik asıl oluvınıñ hususiy bir emiyeti yoq. O, asıl oluvına köre rus olmasa bile, nomenklaturadaki mesül vazifege tayin etilgende «ruslar sırasına alınğanını» saymaq mümkün. Ve Baluh – sadece öz kimliginden, vatandaşlığından, asıl oluvından vazgeçmek istemegeni içün – onda tabiiy bir nefret doğura. Bunıñ içün bütün imkânlar olsa da – istemegeni içün.
Tamam böyle insanlar Sovet Birliginde er vaqıt rehberlerniñ hususiy bir nefretini doğura ediler. Ve bugün de tamam olar – Sentsov, Baluh kibileri – ilhaq etilgen Qırımda Rusiyeniñ hususiy bir nefretini doğuralar. «Tuvğan limanğa», eski sovet teknege qaytuv da, tamam budır.
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikirler, muelliflerniñ öz fikirlerini ifade ete ve muarririyetniñ noqtai-nazarını er vaqıt aks etmezler


text:
Qırımda yüksek yanğın telükesini iyün 18-inece uzattılar, sinoptiklerge atıf etip bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti.
"İyün 14-18-inde Qırımda yüksek yanğın telükesi qalacaq", - denile beyanatta.
Müessisede, bu müddet devamında böyle areketler yasaq olğanını hatırlattı:
- dağ-ormanlarnıñ ziyareti;
- azbarlarda ve bostanlarda ot, çöplük yaqması;
- quru ösümlikniñ yaqması.
-
Bildirmede, yanğınğa qarşı tedbirlerge riayet etmemesi içün 2-den 400-gece biñ ruble cöreme olacağı belgilene.
Daa evel Rusiye nezaretindeki Qırım FVN, aftanıñ soñuna qadar devam etecek yüksek yanğın telükesi aqqında furtuna ihtarını ilân etti.


text:
QirimJr («Qırım Cünior») birinci maarif-eglence qırımtatar bala saytı sentâbr 1-de çalışıp başladı. Saytta tek qırımtatar tilinde çeşit çağdaki balalar içün online oyunlar yerleşe. Bu yerde faydalı maqaleler oqumaq ve çeşit yarışlarda iştirak etmek de mümkün.
«Endi qırımtatar balaları tek bilgisayar ögünde meraqlı vaqıt keçirip degil de, amma bunen beraber ana tilini ögrenip olur», – dep aytıla qırımtatarlar aqqında «Crimean tatars» internet-portalınıñ Facebook saifesinde leyhanıñ añlatılmasında.
Leyha boyunca Qırım, Ukraina ve Kanadada yaşağan qırımtatarlarnıñ taqımı çalışa. Saytta oyunlardaki seslerni yazğan tilşınas Uriye Kadırovanıñ sözlerine binaen, leyha müellifleri içtimaiy ağda birleşti.
Kelecekte QirimJr taqımı ingliz tilinde de oyunlarnı yapmağa planlaştıra.


text:
Auğan soğısınıñ ardageri, tarih ğılımdarınıñ doqtorı, professor Saylan Bolat Sanabaywlı auğan ahualı, tälipter qateri turalı arnayı swhbat berdi. ..
Jazdıgüni jayılımda qoñdanatın maldı qolğa qaratqan, qorağa qamatqan biılğı quañşılıqtıñ aqırı oñtüstik-batıs öñirlerde jwtqa aynaldı. Agrarlı bağdard..
Qazaq taymstıñ talqı törinde qonaq bolğan belgili zañger, advakat Abzal Qwspan Abaevtiñ "üñgirdegi" äñgimesinen bastap öziniñ advakattıq qızmetin toqt..
Tarih ğılımdarınıñ doktorı, prefossor Esenğazı Quandıq zañdağı özgerister men tolıqtırulardıñ tek prezidenttiñ qwzıretin küşeytu üşin jasaldı deydi. "..
"The Qazaq Times" swhbat jobasınıñ bügingi qonağı Qazaqstannıñ twñğış müftii, hazret Ratbek qajı Nısanbaywlı özin müftilikten ketiruge kelgen Qalmırza..


text:
Vladimir Lenin
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Vladimir İl'ya ulı Lenin(çın familiäse Ul'yanov ; pyc. Bлaди́Mиp Илbи́ч ЛéHиH) (1870-1924, Rusiä imperiäse häm SSSR säyäsät häm däwlät eşleklese, revolyutsioner, bol'şeviklar firqäsen nigezläwçese. 1917 yılnıñ Böyek Oktäber inqıylabın oyıştıruçılardan berse. Fälsäfäçe, marksist, publitsist, Öçençe kommunistik internatsionalnı oyıştıruçı, SSSR nigezläwçese. Fälsäfä häm iqtisad ölkäsenä qarıy torğan fänni xezmätläre bar.
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Atası — kürenekle mäğrifätçe İl'ya Ul'yanov Sember gubernası däwlät mäktäpläre buyınça baş inspektor. Ulı Semberneñ gimnaziäsendä uqıy. 1887 yılnı Qazan universitetınıñ yüridik fakul'tetına uqırğa kerä. Biredä üzeneñ revolyutsion eşen başlıy. Şul uq yılnı studentlar arasında fetnädä qatnaşqanlıqtan, universitettan quıla. Mäxkämä anı xökem itep Qazan öyäzendäge Apaqay awılına «sörgen»gä cibärä.
1888 yılda aña Qazanğa qaytırğa röxsät itelä. 1888-89 yıllarda Fedoseyev tügäräkläre eşendä qatnaşa. Biredä Marks, Engel's, Plexanov äsärlären öyränä başlıy.
1891 yılda Peterburg universitetınıñ Yüridik Fakul'tetında ekstern räweşendä imtixan tapşıra, 1891-1896 yıllarda Samara belän Pitırbur şähärlärendä mäxkämädäge antlı wäkil yärdämçese wazıyfasın başqara.
1895 yılda Peterburgta Eşçelär sıynıfın azat itü öçen köräş berlegen (pyc. Soyuz bor'bı za oswobojdenie raboçeğo klassa) oyıştıruda qatnaşa.
1897 Yenisey gubernasına 3 yılğa sörgengä cibärelä. Şuşenskoyı awılında yäşi.
1900 yıldan emigratsiädä; Ğ. W. Plexanov h.b. belän berlektä «İsqra» gäziten näşer itä. RSDRPnıñ II qorıltayınnan başlap (1903) Lenin bol'şeviklar firqäsen citäkli. Emigratsiädä çaqta yäşeren firqäne saqlap qalu häm nığıtu belän şöğellänä.
1912 yılnıñ 5 mayında Peterburgta bol'şeviklarnıñ xakimiätlär röxsäte belän çıqqan «Pravda» gäzite çığa. Lenin gäzitneñ möxärriäte belän qänäğät bulmıy (möxärrire İ. Stalin bula). Lenin kön sayın diärlek kiñäşlären, kürsätmälären, xatalar tözätep xatlar cibärä. İke yıl eçendä anıñ avtorlığında 270 mäqälä çığa.
1917 yılğı Fevral' İnqıylabınnan soñ Petroğradqa qayta, Oktäber Qorallı Baş Kütäreleşenä citäkçelek itä. Sovetlarnıñ II Bötenräsäy qorıltayında (1917, Oktäber) XQS räise itep saylana. Ber ük waqıtta 1918 yıldan soñ Eşçe-İgençe Saqlaw Şurası (1919 yıldan Xezmät häm Saqlaw Şurası (Sovetı) räise; BÜBQ häm SSSR ÜBQ äğzası.
1922 yılnıñ Dekaberennän, awıruı käçäyep kitü säbäple, säyäsi eşçänlektän berqädär çitläşä. Lenin wafatınnan soñ SSSRda Lenin täğlimäten Stalin añlatmasındağı añlatu qanunlaştırıla.
1922 yılnıñ 24 dekaberendä häm yaña yılda 4 ğinwarda ul X VQP(b) Qorıltayına xat yaza. Xatta ul firqa belän itärgä däğwa itkän, dimäk añarğa almaş kiläçäk bol'şevik säyäsätçelärgä tänqidi sıyfatlama birä. Soñınnan bu xat «Lenin wasiyäte» isemen alğan.
İosif Stalinnı ul ğomumän yuğarı urınnarğa quyarğa quşmağan. Ul anı qabalanuçan häm äylänä-tiräsen tuqtawsız idärä itärgä mawığuçı ber byurokrat itep sürätli. Stalin alğa sörgän Tatarstan ASSR şikelle milli avtonomiälärneñ Sovetlar Berlegenä RSFSR «aradaşçılığı» belän kerüen ul tulısınça xaqsızğa çığara. Lenin bu başlanğıçnı Stalinnıñ «milli bol'şevik»larğa (respublikalardağı kommunistlar) qarata cıyılğan açuı belän, üç alu niäte belän añlata.[1]
Läkin, XI Qorıltay (aprel, 1923) Leninnıñ süzen ayaq astına salıp, VQP(b) berençe sekretare, dimäk il citäkçese itep Stalinnı saylıy.
Ul'yanov-Lenin wä Tatarstan Avtonomiäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
TASSRnı oyıştıruda xälitkeç röl uynıy: TaTapcTaH ABToHoMиялe CoBeT CoциaлиcTиk PecпyблиkacыH Tөзү TypыHдarы диkpeTkә qul quya (1920, 27 may).
Töp xezmätläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Ni närsä ul "xalıq dusları" häm alar sotsial-demokratlarğa qarşı niçek suğışalar? (ЧTo Takoe "дpyзbя Hapoдa" и kak oHи BoююT пpoTиB coциaл-дeMokpaToB?), 1894),
- Räsäydä kapitalizm üseşe (PaзBиTиe kaпиTaлизMa B Poccии, 1899),
- «Nişlärgä?» (ЧTo дeлaTb?), 1902) h.b.
Küptomlı saylanma äsärläre (1-45 tomnar, 1954-1973) Tatarstan kitap näşriätında tatar telendä näşer itelä.


text:
Petropavlda medicinalıq jalğan qwjattar jasağan jasırın cehtıñ jwmısın äşkerelendi. Bwl turalı Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ resmi saytı habarladı.
Komitet taratqan aqparatqa qarağanda, ceh ieleri PTR anıqtama, medicinalıq ortalıqqa şaqıru siyaqtı qwjattardı qoldan jasap, pandemiya kezinde azamattardıñ şekaranı zañsız ötuine kömektesken.
"Jürgizilgen tintuler barısında qazaqstandıq jäne reseylik medicinalıq wyımdardıñ mörleri, oblıstıñ klinikalıq-diagnostikalıq zerthanası men emhanasınıñ PTR-testileriniñ qorıtındıları alındı. Osı fakt jöninde QR QK 394-babınıñ 2-böligi – adamdar tobı aldın ala söz baylasıp jasağan zañsız köşi-qon faktisi boyınşa sotqa deyingi tergep-tekseru jürgizilip jatır" delingen WQK habarlamasında.


text:
Antaliyağa iñ küp ruslar häm ukrainnar kilde
9 ayda biregä 2 million 576 meñ 537 turist kilde
Antaliyağa yılnıñ 9 ayında barlığı 2 million 576 meñ 537 çit il turistı kilde. Alarnıñ kübese rus häm ukrain.
Dön’yanıñ möhim turizm urınnarınnan bulğan Antaliya diñgeze, qomı, qoyaşı qadär sport häm gol’f turizmı belän dä alğı planğa çığa.
Mädäniyät häm turizm ministrlığı koordinaŝiyasendä koronavirus barışında başlatılğan “Işanıçlı turizm sertifikaŝiya programması” qısalarında şähärdä turistlar sälamät häm imin räweştä yal itä.
Yaña yıldan 30 sentäbr’ğa qadär 2 million 576 meñ 537 turist kilgän Antaliya Kovid-19 barışında da dön’yada iñ küp saylanğan şähärlär arasına kerde.
Kizü çorında kürelgän çaralar yärdämendä imin yal itü urınına äylängän Antaliyağa iñ küp turist cibärgän illär 1 million 831 keşe belän Rusiyä häm 448 meñ 189 keşe belän Ukraina buldı. Bu illärdän soñ 272 meñ 386 keşe belän Germaniya häm 196 meñ 695 keşe beläñ Angliya kilä.
Bäyläneşle xäbärlär
Fil’m töşerü törkeme dön'yağa qayttı
Rusiya törkemne 5 nçe oktyabr’dä fil’m töşerü öçen Xalıqara ğaläm stanśiyäsenä cibärgän ide


text:
«Çiygoz davasınıñ» 105-inci mahkeme oturışında imaye şaatı Şevket Memetov qabaatlanğan kişiniñ 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurası ögünde olıp keçken miting vaqtında qanunsız bir areketlernen bağlı çağıruv yapqanını körmegenini tarif etti. Bu aqta advokat Nikolay Polozov video muracaatında ayta.
«O, (Şevket Memetov – QA) 2014 senesi fevralniñ 26-da ATR telekanalınıñ hadimlerinen beraber taşıma televizion studiyasını qurıp, vaqialarnıñ merkezinde olğanını tarif etti. Şaat Ahtem Çiygoznı kün devamında kördi, o, Çiygoz miting iştirakçilerini qanunsız bir areket yapmağa çağırmağanını, «bas», «ur» dep aytmağanını, miting iştirakçilerine toqtamağa rica etkenini ve bir-birini itmege çağırmağanını ayttı. Enver Arpatlı ile bağlı malümat berdi, Arpatlı faal edi, Çiygoz ise onı toqtatmağa tırışqan edi», – dep ayttı Polozov.
Advokatnıñ bildirgenine köre, şaatnıñ aytqanına köre, Ukrainağa qoltutqan miting iştirakçileriniñ yanında zorbalıq areketlerini yapmaq içün qullanıla bilecek bir şey yoq edi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Finlândiya tış işleri naziri Timo Soini 2014 senesi fevral-mart aylârında Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaq etilüvini takbih etti.
Bu aqta Soini martnıñ 5-nde Kyivde Ukraina tış işleri naziri Pavlo Klimkin ile keçirgen ortaq matbuat konferentsiyasında söz yürsetti.
«Finlândiya Ukrainanıñ topraq bütünligi ve suverenitetine qol tutıp, öz noqta-i nazarından vazgeçmey. Eki aftağa barmay biz Qırımnıñ qanunsuz ilhaqınıñ dört yıllığını hatırlaycaqmız. Biz Qırımnıñ ilhaqınen Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan areketlerini takbih etemiz», – dep bilidire UNİAN Soininiñ sözlerini.
Diplomat Donbassta daimiy tınçlıq sulhını arttırmaq zarur olğanını ve muzakerelernen Minsk añlaşmalarınıñ amelge keçirilüvi bunıñ içüb yekâne yol olğanını qayd etti.
«Çatışmanı çezmek içün berilecek teklifler beklene, ancaq olar Ukraina tarafından qabul etilmeli» – dep ilâve etti Soini.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Qara deñizde Aqmeçit qasabası yanında üç künden berli ğayıp olğan akvalangcını qıdıralar. Bu aqta Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirmekte.
"Qıdıruvda "Krım-Spas" ve "RosSoyuzSpas" hadimleri iştirak etmekte, olar yalı kenarını teşkere, Devlet Küçük Gemiler İnspektsiyası (DKGİ) suvda yalı boyu qıdıra, FVN hadimleri ve göñülliler de deñiz kenarını baqıp çıqa", - dep yaza müessise başı Sergey Şahovnıñ sözlerinden matbuat hızmeti.
Ava şaraiti bozulsa, ğayıp olğan adamnı "Krım-Spas" vertolötınen de qıdıracaqlar, dep qoştı nazir.
Akvalangcı üç kün evel ğayıp oldı, dep bildirile. Qurtarıcılar aytqanına köre, dört adamdan ibaret olğan akvalangcılar taqımı, rapan tutmaq içün qayıqnen deñizge çıqtı. Belgilengen vaqıtta aqaylardan birisi qaytmadı.
Bu yıl avgust ayında Qırımda Qara Acı (Olenövka) köyüniñ yanında aqmescitli dayver kezinti gemisiniñ tübüne tüşüp, elâk oldı.


text:
Qırımda Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ kelmesini bekleyler. O, noyabrniñ 23-nde Qırımda Rusiye regionlarınıñ reberlerinen Devlet şurası prezidiumınıñ keniş toplaşuvını keçirecek.
Putinniñ Qırım ziyareti aqqında Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov jurnalistlerge haber etken edi. Onıñ aytqanına köre, toplaşuv Qırımnıñ cenübindeki Mriya Resort & SPA otelinde olacaq.
«Anda o, mayıs fermanında qayd etilgen vazifelerni yerine ketirüv meseleleri boyunca Devlet şurası prezidiumınıñ keniş toplaşuvını keçirecek», – dedi Peskov.
Kreml matbuat hızmetiniñ malümatına köre, toplaşuvda Rusiye regionları yolbaşçılarınıñ vazifeleri muzakere etilecek. Muşavere «Putinniñ Rusiye subyektleriniñ yolbaşçılarınen formal olmağan dialog formatında» keçirilecektir.
Soñki sefer Putinniñ işğal etilgen Qırım ziyareti aqqında avgustnıñ 4-nde haber etilgen edi, o, «Aqyardaki opera» festivaline barğan edi.
Ukraina Tış işler nazirligi, Rusiye Tış işler nazirligine Rusiye prezidentiniñ işğal etilgen Aqyarnı ziyaret etkeninen bağlı narazılıq bildirgen edi.
Qırımnıñ yalı boyundaki Mriya Resort & SPA oteli 2014 senesi sentâbrniñ 12-nde sanktsiyalarğa oğrağan Rusiyeniñ «Sberbankı» ile alâqaları bar olğanı içün ABD sanktsiyalar cedveline kirsetilgen edi.


text:
ATR telekanalınıñ sabıq muarriri Lilâ Bucurova bazarertesi künü, noyabr 2-de, saba evinde keçirilgen tintüvni tarif etti. Bucurova Facebook saifesinde «onıñnen bağlanmağa tırışqan er bir insandan afu sorap», şimdi de «laf etmek içün tehnikiy imkânlardan marum qalğanını» bildirdi.
«Evimde yapılğan tintüv ve onıñ «sebeplerini» izaatlamaycam. İşim öyle, bir şey yapamayım. Bir şey yapamaysıñ, şimdi Qırım öyle. Yüregim tek bir şeyden sızlay – 83 yaşında anamnıñ ne qabaatı bar, oña «yürek» ilâclarını berip, maskalı ve avtomatlı adamlarnıñ yanından ayaqyolğa ozğara edim. «Qorqma, yeter ki, qorqma» sözleri ile uyandırılğan, tañ aldı yuqudan daa sıcaq olğan 8 yaşında qız torunımnıñ ne qabaatı bar? O, episi bir qorqtı. Maña qap-qara közlerinen baqıp, «Qorqmadım», dep tekrarlasa da, «Ne içün adamlarnıñ qollarında silâ bar? Bizge ateş açacaqlarmı?», dep soradı. Bunı iç bir vaqıt unutamam», – dep yazdı Lilâ Bucurova.
Onıñ aytqanına köre, yüz bergen adise oña ukrain sınıfından rus sınıfına keçmege istemegen ve bu sebepten köteklengen oğlan torunı oğrağan vaziyetni añdırdı.
«Yarım yıl evelsi aynısını yaşadım. Yoq, aynısını degil. Daa beterini. O vaqıt bala hastahanesiniñ ayatında turıp, torunım Ruşen olğan ameliyatnıñ neticelerini bekley edim. 12 yaşında oğlançığımnı eski sınıf arqadaşları satqın dep köteklediler. O, (bir vaqıtları) ukrain gimnaziyasınıñ talebesi olıp, ukrain sınıfında qalmağa istedi, olar ise rus sınıfına keçtiler. Ruşenniñ yımırtaçıqlarını urdılar. Öyle bir köteklediler ki, ameliyat yapmağa mecbur oldıq. Ana-babası prokuraturağa muracaat etti, lâkin o, adiseni ögrenmek içün sebep tapamadı. Menim sesimni bütün gimnaziya eşitken edi. ATR o vaqıt daa Qırımda çalışa edi, lâkin men iş imkânlarımdan faydalanıp, bunı cemaatqa aydınlatmadım. Torunım bundan soñ da başqa mektepke ketmedi, ocalar ve müdir de vazifelerine daa diqqatlı yanaşmağa başladılar, sanki. Amma bunı iç bir vaqıt unutamam», – dep ayttı Lilâ Bucurova.
«Tünevin 57 yaşımnı toldurdım. Esas şeyler belgilengen bir yaş. Menim eki müim şeyim bar – Vatanım (tek Qırım degil, bütün halqım) ve qorantam. Olarnı avtomatlarnen qorquzmañız!», – dep yazdı ATR telekanalınıñ sabıq muarriri.
Noyabr 2-de saba Qırımda ATR telekanalınıñ sabıq hadimleri Lilâ Bucurova, Elzara İslâmova ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babası yaşağan evleri, em de Moskvadaki evinde tintüvler yapılmağa başladı.
Qırımnıñ Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ malümatına köre, tintüvler ATR saibine qarşı açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirile.
Noyabr 2-de saba Rusiyeniñ Merkeziy bankı İslâmovğa ait OOO «Cast Bank» müessisesiniñ litsenziyasını lâğu etti. Qırımtatar iş adamınıñQırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, bu tedbirlerni Qırım qamaçavı ile bağlay. O, onıñ teşkilâtçılarından biri ola.
Ukraina İçki işler nazirligi ATR qırımtatar telekanalınıñ müdiri Lenur İslâmov ve telekanalnıñ sabıq hadimleriniñ evlerinden keçirilgen tintüvler, em de Qırım işğaline qarşı çıqqan cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetine keder etüv kibi insan aqlarınıñ bozulması boyunca eki cinaiy taqiqatqa başladı.
Ukrain nazirliginde berilgen malümatqa köre, cinayet malümatları mahsus bazağa kirsetildi. Sentâbr 20-de qırımtatar liderleriniñ teşebbüsi ile Qırımğa aşayt mahsulatı ve mallarını alıp ketken yük naqliyatını blok etüv aktsiyası başlandı.


text:
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresi yarımadada maska rejimine riayet etüv eksilgenini qayd ete. Bu aqta fevralniñ 3-nde müessise yolbaşçısı Natalya Penkovskaya COVID-19 ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında ayttı.
«Soñki eki afta koronavirus hastalarınıñ sayısı eksilgenini qayd etemiz. Amma qırımlılardan erte quvanmamalarını rica etecem. Aytqan raqamlarımız menfiy tesir etti, qırımlılar maska taquv rejimine riayet etmey. Soñki afta köremiz ki, naqliyatta, alış-veriş merkezlerinde ve insanlar toplaşqan yerlerde maska taqqan insanlarnıñ sayısı 20% eksildi», – dedi Penkovskaya.
Keçken künü Qırımda 151 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
2020 senesi dekabrniñ başında Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov şeerde ve rayonlarda maska taqılmasını kontrol etmege emir etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Merasim Vatandaş erkinliklikleri merkezi tarafından, ABD PEN-Club ile işbibirlikte, teşkil olunğan. Aktsiyada Avropa Parlamentiniñ deputatı Rebecca Harms ta iştirak etti.
Buña beñzegen aktsiyalar #FreeSentsov ve #26solidarity şiarlarınen Ukrainanıñ başqa şeerlerinde de ötkerildi.
Ukrainada fevralniñ 26-nı «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» olaraq ilân etmege teklif etile. Bu künü 2014 senesi Qırım Yuqarı Şurası binası qarşısında Ukrainanıñ topraq bütünligine destek mitingi ötkerilgen edi. O vaqıt miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Russkoye yedinstvo» fırqasınıñ vekilleri çıqqan edi.
Ukraina ve bütün dünyada fevralniñ 26-nda qırımlılırnı ve memleketniñ topraq bütünligini desteklemek içün aktsiyalar, muzakereler, forumlar, mitingler, yürüşler ötkerile.


text:
2015 senesinde Kyivge kelgen soñ ilhaq etilgen Qırımnıñ sabıq Rusiyege tabi sağlıq saqlav naziri Pötr Mihalçevskiy «CitiDoctor» şahsiy hastahanesinde baş ekim vazifesinde çalışa edi. Bunı Mihalçevskiy özü Herson şeer mahkemesiniñ oturışuvı vaqtında söyledi.
Qırım.Aqiqat, bu muessiseniñ keçken yılda Ukraina Sağlıq saqlav nazirliginden litsenziya alıp, çalışmağa başlağanını tayin etti. Sabıq nazirniñ ömür arqadaşı Oksana Mihalçevskaya Kyivniñ şahsiy hastahanelerinden birinde ultrases diagnostikası ekimi olıp çalışa.
Yanvarniñ başında Ukraina Telükesizlik hizmetiniñ hadimleri Qırımnıñ sabıq Rusiyege tabi sağlıq saqlav naziri Pötr Mihalçevskiyniñ Kyivde bulunğanını tayin ettiler.
Qırımnıñ sabıq baş ekimi yanvarniñ 5-nde Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 111-nci maddesi (devletke hainlik) boyunca cinayet işlegeninde töhmetni imzaladı. Herson şeer mahkemesi Mihalçevskiyni bir ayğa tevqif etti. Böylelikle o, fevralniñ 5-ne qadar apiste bulunacaq.
Sabıq nazir özü qanunğa qarşı bir şey yapmağanını ve 2014 senesindeki «referendum»da iştirak etmegenini iddia ete.
2014 senesi iyünniñ 10-nda Qırımnıñ Rusiyege tabi sağlıq saqlav naziri Pötr Mihalçevskiy öz istegi ile istifa etüv aqqında ariza yazdı. Qırımnıñ Rusiyege tabi yolbaşçısı Sergey Aksönov, Mihalçevskiyni «madde boyunca» işten boşamamaq içün istifa etmege mecbur etkenini iddia ete edi.
Qırımnıñ sabıq Rusiyege tabi sağlıq saqlav naziri Pötr Mihalçevskiyniñ tevqif etilmesi aqqında daa tafsilâtlı surette Qırım.Aqiqat saytındaki materialda oquñız.


text:
Medeniyet
Medeniyet - bütün tarih boyu insaniyet tarafından yaratılğan maddiy ve maneviy qıymetler toplulığıdır; içtima qorçalanması ve aenkleştirilmesi içün tarihiy olaraq qazanılğan qaidelerniñ taqımıdır. Medeniyet, barlıqnıñ mürekkep sistemasıdır.
XX asırda A. Kreber ve K. Klakhon alimleri, bütün dünyada yaşağan medeniyetşınaslarnıñ yeñişini birleştirmege tırışaraq, öz ilmiy eserlerinde (inglizce «Culture: A Critical Review of Concepts and Definitions», 1952) «medeniyet» añlamınıñ 180 tarifini berdiler.
1983 senesi Torontodaki «Felsefe ve medeniyet» meselelerine bağışlanğan XVII Bütündünya Kongressinde «medeniyet» añlamınıñ bir qaç yuz tarifi misal etip ketirildi.
«Medeniyet» añlamı, ilim (tarzfenliklernen beraber) ve tasil, sanat (edebiyat ve diger saalarnen beraber), ahlâq, ömür tarzı ve dünyabaqışnı qaplap ala.
Medeniyet gumanitar ilimler taqımı, birinciden medeniyetşınaslıq, içtimaiyat, qavmiyat, medeniy beşeriyet, ruhiyat, tarih tarafından ögrenile.
Medeniyetniñ vazifeleri[deñiştir | kodunı deñiştir]
İçtimaiy-tarihiy bir adise olğan medeniyetniñ tayinatselonluq hususiyeti bar.
- bilgi arttırıcı vazifesi ( er bir içtimaiy-tarihiy devirde insaniyetniñ yeñişlerini tayin ete);
- malümat berüv vazifesi (pek çoq içtimaiy tecribeni em 'boyuna' - evelki nesillerden yañısına berüv, numayış etüvni, em de 'enine' - halqlar arasında maneviy degerliklernen almaşuvını becere);
- bildirişüv vazifesi (medeniyet mirasçılığı maqamlığı ve bunıñ esasında insanlar arasında türlü-türlü qonuşuv usul ve yollarını şekillendirüv vastasınen nesillerni tarihiy tecribe ile temin ete);
- muntazam etici vazifesi belli qaideler yardımınen yerine ketirilip, er bir kişige menimsemesi cemiyette muvafaqiyetli uyması içün kerek. Adetler, ananeler, urf-adetler, merasimler şeklinde qaideler, degerliklerni belli tarihiy ölçüde ayat talabına uyuv vastası ola);
- degerfenlikli vazife insanda belli degerlikli qararlarnı, ahlâqiy belgilevni, medeniy damlarnı şekillendirüvden ibaret. O, medeniyetniñ keyfiyetli vaziyetini tasvir ete;
- medeniyetniñ dünyabaqışlı vazifesi, şahısnıñ maneviy dünyasınıñ bilgi arttırıcı, is-duyğulı, qıymet kesici, ğayret doğurıcı kibi amiller sistemasını bütün ve yekünlengen bir şekilge icatilegeninde izar etile. Dünyabaqışnı şekillendirüvinen şahıs türlü içtimaiy-medeniy muntazamlıqlar saalarına kirgeni, insanğa esas medeniy tesir usulı ola;
- hasselik ve bediyat vazifesi insanğa etraftaki müitni menimsemege ve añlamağa, çeşit duyğularnı is etmege, işlep çıqaruv faaliyetine, icadiy faaliyetke ilhamlandırmağa yardım ete;
- diagnostika ve keanet vazifesi cemiyette olıp keçkenine qıymet kesmege, vaqtında deñişüv ve esnaslarğa tesirlenmege, em de vaqialarnıñ ilerilemesini ve kelecekniñ perspektivasını ögünden körmege yardım ete.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin «gebist» siyasetine riayet ete – «seni begenmeyim, seni qıynacam, kirsetmecem ve ilâhre». Böyleliknen qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Azatlıq Radiosı efirinde Rusiye prezidentiniñ «birev keçmişniñ meselelerinde piar etmesin dep tırışmaq kerekmiz» degen lafını izaatladı.
Belli olğanı kibi, bunı Putin Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda yarımadağa Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ kiriş yasağı aqqında sualge cevap olaraq ayttı. «Biz Rusiye halqlarına eyilikni istegen er kesnen çalışacaqmız, şu cümleden Qırımda yaşağan qırımtatar halqınen de, ve keçmişniñ meselelerinde piar etken ve bunı öz zenaatına çevirgen şahıslar ile iş alıp barmaycaqmız»,– dedi Putin.
Buña cevap olaraq Cemilev böyle dedi: «Sovet zamanları biz Vatanımızğa qaytmaq aqqımıznı qorçalay edik, amma bunıñ yerine Rusiye apishanelerini ve lagerlerini kördik – Kolıma ve ilâhre. Şimdi ise Vatanıma kirip olamayım. Biz «maqtansaq», keliñiz, endi belli bir kimseni Vatanğa kirsetmeyik, yani er kes «maqtansa». Böyle alda Putinniñ özüni de Rusiyege kirsetmeyik, çünki özü er vaqıt «maqtanıp» yüre. Yani, mantıqiy bir şey yoq. Ya da, buña prezidentniñ «gebist mantığı» aytmağa daa da doğru olur».
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri yanvarniñ 25-nde saba ilhaq etilgen Qırımnıñ Canköy şeeri ve Seitler rayonında yapqan tintüvleri ictimaiy ağlarda derc etilgen malümatlarnen bağlı eken. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa «Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtınıñ faali Server Mustafayev ikâye etip berdi.
«Operativ tedbirler keçirilgen maalde şahıslarnıñ evlerinde bulunğan aqrabaları aytqanına köre, küç idaresiniñ hadimleri bu adamlar ictimaiy ağlarda derc etilgen malümatlar esasındaki qararğa binaen areket etkenleri aqqında aytqan ekenler. Angi bir ictimaiy ağlar ve derc etilgen malümat aqqında söz yürsetilgeni belli degil», – dep ikâye etti Mustafayev.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda tutulıp alınğan şahıslarnıñ advokatları yoq eken.
Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri yanvarniñ 25-nde saba ilhaq etilgen Qırımnıñ Canköy şeeri ve Seitler rayonında tintüvler ötkerdi. Ondan soñ, Canköy şeeriniñ sakini Enver Kroşnı şeer rayon politsiya bölügine, Seitler rayonı Seitler Vaqıf (Razlivı) köyünde tutulıp alınğan Ebazer İslâmovnı ise, Seitler rayonı politsiya bölügine alıp ketkenler.
Faaller haber etkenine köre, Kroşnıñ telefon, planşet ve noutbukını çekip alğanlar.
Rusiyeli küç idareleriniñ saytlarında tintüvnen alâqalı malümat yoq. Qırım.Aqiqat olıp keçkenlerniñ inceliklerini bilmege areket ete.
Qırım işğalinden soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/08-6
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Rifqät İsrafilov (6.08.1941, Başqort ASSRnıñ Duvan-Mäçetle rayonı Yaña Möslim awılı, RSFSR, / SSRB) — tatar rejisörı, Irınbur ölkäse drama teatrınıñ (ru) baş rejisserı häm sänğät citäkçese.
Stärletamaqda mädäni-mäğrifät uçilişçesında, Ufada Ufa sänğät uçilişçesında (ru), Mäskäwdä Däwlät teatr sänğäte institutında (GİTİS, en) uqıy.
1965-1997 yıllar arasında Başqort däwlät akademiä drama teatrında eşli. 1973 yıldan Ufa sänğät institutında uqıta.
Rusiä Federatsiäsenıñ Milli teatrlar şurası räise, Teatr äxelläre berlegeneñ (ru) särkätibe, Irınbur däwlät sänğät institutı (ru) professorı.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Avgustnıñ 4-ünde Qırımda 24 koronavirus hastası qayd etildi. Bunı Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirdi.
"3-ü tibbiy yardım içün muracaat etkende belli oldı, 8-i daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı, 12 hastalıq adisesi sağlam adamlarnıñ skriningi vaqtında tasdıqlandı", – dep qayd etti Aksenov.
Onıñ malümatına köre, Qırımda 1347 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Uquq qoruyıcılarnıñ fikrine köre, Rusiye tarafından mart 2014 senesi işğal etilgen Qırımdan aqiqiy malümatnı elde etmege imkânsız olacaqtır.
Şu cümleden, bu kibi fikirni Kiyevde aprel 9 künü İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyetiniñ reis muavini Olga Skripnik bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Mustaqil jurnalistlerniñ büyük bir qısmı Qırımnı terk etti, böylece biz akimiyetniñ noqtaiy nazarından farqlı olğan Qırım vaziyeti aqta aqiqiy malümatnı elde etip olamaycağımıznıñ telükesi bar. Em de soñki vaqıtları nice sebepsiz tintüv keçirildi. Yalıñız akimiyet tarafdarları olğan matbuat vastaları qalsa, Qırımdan doğru malümatnı elde etmek – murekkep bir mesele olur», – dey uquq qoruyıcı.
İnsan aqları boyunca Ukrain Helsing gruppasınıñ eksperti Sergey Zayetsniñ fikrine köre, Qırımda mustaqil matbuat vastaları ve cemiyetniñ şaraitlerinden sebep er kes özü-özüni tsenzurağa oğrata.
«Öz fikrini bildirmege istegen insan özüni tsenzurağa oğrata, çünki bundan soñ oña da qarşı cinaiy işniñ açılmasından qorqa. Bu manada, elbette, fikir bildirüv serbestligi saasında insan aqları halqara standartlarınıñ bozuluvı aqta aytmaga mümkün», – dey o.
Malüm olğanı kibi, 2015 senesi mart 13-te Qırım jurnalistleri Anna Andriyevskaya ve Natalya Kokorinanıñ ana-babaları yaşağan evlerde FSB tintüv keçirdi. Bunıñ sebebi Tsentr jurnalistskih rassledovaniy neşirinde çıqqan maqale boyunca cinaiy iş oldı.
Böylece, Qırımda yaşamağan Anna Andriyevskayağa qarşı FSB Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1-inci maddesi boyunca «Krım» batalyonınıñ göñüllileri aqqında maqalesi içün cinaiy iş açtı.
Natalya Kokorinanıñ ana-babasınıñ evinde tintüv keçirilgen soñ jurnalistni FSB idaresine alıp kettiler. Onı iş boyunca şaat olaraq altı saat sorğuğa çektiler. Soñra ise bilgiyasayarını alıp, azat ettiler.


text:
Viyananıñ merkezinde noyabrniñ 2-nde aqşam kimligi belli olmağan insanlar sinagoga yanında ateş açtı, dep bildire Kronen Zeitung neşiri.
Şaatlar ateş çoq oldı, dep bildire. Neticede yedi insan elâk oldı, daa dört kişi yaralandı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Politsiya rayonnı sarıp aldı ve cinayetçilerni tuta. Olarnıñ sayısı ve yapqanlarınıñ sebebi şimdilik belli degil. Politsiya terror ücümi olğanını inkâr etmey.
Kronen Zeitung yazğanına köre, tasdıqlanmağan malümatqa köre, ücüm etkenlerden biri özüni patlayıcı bağlanğan quşaq vastasınen patlattı. Kurier neşiriniñ malümatına köre, sinagoga ücüm maqsadı degil edi.
Hatırlatamız, keçken afta Frenkistanda oktâbrniñ 29-nda Nice ve Avignonda olğan ücümlerden soñ eñ yüksek terror telükesi ilân etildi.
Frenkistanda Parij yaqınlarında oca Samüel Pati öldürilgeninden eki aftadan soñ ücümler oldı. Oca derste Muhammed peyğameriniñ karikaturalarını kösterdi. Öldürüvden şübheli olğan kişi Moskvalı etnik çeçen Abdullah Anzorov ocanı peyğamberni aqaretlegeni içün «idam etti», dep ayttı.
Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron ücümni «islâm terror ücümi» dep adlandırıp, Frenkistan cumhuriyetiniñ lâdiniy qıymetlerini radikal islâmdan qorumağa çağırdı. Makronnıñ lafları bazı musulmanlarnıñ açuvlanmasına ve narazılıq bildirmesine sebep oldı.


text:
Qırımnıñ paytahtı Aqmescitteki Borçoqraq (Fontanı) qasabasında OMON askerleri adamlarnı toqtatıp, vesiqalarnı köstermege talap eteler. Bunı çarşenbe künü, mart 11-de, aqşam «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» bildire.
Neşirniñ malümatına köre, adamlarnı avtobuslarnıñ soñki durağında tinteler. Bir qaç adamnı yaqaladılar.
«Mında yüksek rutbeli uquq qoruyıcılar çoq, adamlarnı sorğuğa çekeler. Eki «Gazel» tura, adiy urbada adamlar da çoq. Adamlar özara terrorizmge qarşı tedbirler aqqında laf eteler», – aytıla beyanatta.
Şaatlarnıñ bildirgenine köre, arbiyler er bir maşinanı toqtatıp, olarnı tintmekteler.
Qırım İçki işler nazirliginiñ resmiy saytında terrorizmge qarşı tedbirler ya da başqa tedbirler aqqında malümat yoq.


text:
AQŞ Ukrainağa mudafaa qabiliyetiniñ quvetleştirilmesine qoşma yardım olaraq $48 million ayırmağa planlaştıra.
Bunı AQŞ prezident muavini Joseph Biden bildirdi, dep haber ete Reuters.
Qayd etilgenine köre, sermiya Ukraina, Moldova ve Gürcistanğa berilecek $60 mln miqdarından maddiy yardım çerçivesinde ayırılacaq. Olardan çoqusını Ukraina elde etecek. Moldova $8 mln., Gürcistan ise – $5 mln.
Sermiya ayırılacağını AQŞ Kongressi tasdıqlamaq kerek, dep bildire Liga.
Hatırlatamız, inauguratsiyadan soñ Ukraina prezidenti Petro Poroşenko AQŞ prezident muavini Joseph Biden ioye resmiy körüşüv keçirip, onıñ ile Kiyev ve Vaşington arasında eki taraflı işbirlik meselesini muzakere etti.
AQŞ Ukraina mudafaa qabiliyetiniñ quvetleştirilmesine $48 mln ayıracaq
AQŞ Ukrainağa mudafaa qabiliyetiniñ quvetleştirilmesine qoşma yardım olaraq $48 million ayırmağa planlaştıra.


text:
Qırım tasil saasınıñ keçici zamanını 2019 senesine qadar uzatmaq kerek. Böyle teklifini Cemaat halq cebesiniñ Merkeziy ştabı iş gruppasınıñ yolbaşçısı Lübov Duhanina bildirdi.
Duhaninanıñ fikirince, daa az vaqıt içinde qırım tasil saası Rusiye sistemasına tolusınen kirip yetiştirmeycek.
Kreml nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ ilim, tasil ve gençlik nazirliginiñ yolbaşçısı Natalya Gonçarova haber etkeni kibi, şimdiki vaqıtta, tasil sistemasınıñ turmuş meselelerinden ögretüv keifiyeti mevzularına keçip oldılar.
Gonçarovanıñ bildirgenine köre, cemaat halq cebesiniñ yardımı ile, cumhuriyette aliy tasilniñ sistematizatsiyası ömürge keçirildi. Bunıñnen bir sırada, ocalarnıñ kvalifikatsiyalarını yükseltmek içün kerekli tedbirler keçirilmekte.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırımda separatizm ile qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovğa nisbeten açılğan cinaiy iş çerçivesinde taqiqat tedbirleri devam ete. Cumaaqşamı künü, avgust 18-de, saba FSB hadimleri onı Aqmescitniñ №1 psihiatrik hastahanesine zorlap ketirdiler. Onı 28 kün devam etecek psihiatrik ekspertizağa yolladılar. İlmi Ümerovnıñ tuvğanları ve imayesi telükesizliginden qasevetlene.
Avgust 18 kününiñ sabasına qadar İlmi Ümerov Aqmescitniñ №7 hastahanesinde qala edi, separatizm cinaiy işi baqılğan Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesiniñ soñki toplaşuvında onı anda alıp ketken ediler. Avgust 18-de odasına kirgen FSB hadimi İlmi Ümerov hastahaneden çıqarılğanını bildirip, o ve ömür arqadaşından psihiatrik hastahanege ketmelerini talap etti.
28 kün içinde «separatizm» tedavisi
Bir qaç saatten soñ İlmi Ümerovnıñ Aqmescitniñ №1 psihiatrik hastahanesiniñ 9-ıncı bölüginde yatqanı belli oldı. Mında apiste yatmağanlar qala, soy-sopları ziyaret ete ve bir şeyler ketire bile, dep bildirdi Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl.
«Onı mahsus 15-inci bölükke yatqızmadılar. O, 9-ıncı bölükteki odada qala, anda apiste yatmağanlar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçe», – dep ayta o.
İlmi Ümerovnıñ yanında yalıñız ömür arqadaşına qalmağa izin berildi. Meclis reisi muavininiñ tuvğanları ve yaqınları psihiatrik hastahaneniñ azbarında hastalarnı kördi. «Mında ruhiy hastası olğan insanlar tolu, anda-mında yürip qıçıralar. Qorqunç bir şey. Zor bir müit», – dep ayttılar olar Qırım.Aqiqatqa.
Aqşam İlmi Ümerovnıñ qızı Facebook saifesinde Meclis reisiniñ muavini psihiatrik hastahanede 28 kün qalacağını bildirdi.
Bu bölükte körüşüvler yasaq etilmese de, taqiqatçı İlmi Ümerovnı ziyaret etmege yasaq etti. Künde eki kere aş ketire bileler. Telefonını da tutıp aldılar. Meclis reisi muavininiñ tuvğanlarını eñ çoq raatsızlağan şey ilâclarıdır – olarnı ekimler yanına bermey, o ise, Parkinson, gipertoniya ve şeker hastasıdır. Psihiatrik hastahaneniñ ekimleri angi ilâclarnı qullanacağına qarar berecek. İlmi Ümerovnıñ tuvğanları onı körmeyip, onıñ içün bir telüke olmağanından emin degiller.
İmaye: Ümerov hastahaneden FSB basqısı altında çıqarıldı
İlmi Ümerovnıñ adliyecileri dey ki, onıñ psihiatrik hastahanege avuştırılması qanunğa zıt kele, çünki mahkemeniñ psihiatrik ekspertiza qararı işke tüşürilmedi ve al-azırda ondan berilgen şikâyet baqılmaqtadır.
«Bugün onıñ psihiatrik hastahanege avuştırılması qanunsızdır. Onı anda alıp ketmege imkân berecek mahkeme qararı işke tüşürilmedi – adliyeciler ondan şikâyet etti, apellâtsion mahkemesiniñ qararı daa yoq. FSB hadimleri iş vekâletlerinden tış areket ete. Rusiye Federatsiyasınıñ Baş prokuraturası, Rusiyede insan aqlarından vekâletli ve FSB yolbaşçısına muracaat etip, FSB hadimleriniñ areketleri qanunğa uyamı-uymaymı teşkermege talap etecekmiz», – dep ayttı adliyeci Nikolay Polozov.
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ bildirgenine köre, Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri soñki mahkeme toplaşuvında yaramağan İlmi Ümerovnıñ qalğan Aqmescitniñ №7 şeer hastahanesi hadimlerine basqı yapıp, yürek hastalığına baqmadan, onı hastahaneden çıqarmağa talap ettiler. «Hastahanede FSB hadimleri bar edi, olar ekimlerge basqı yapıp, Ümerovnı psihiatrik ekspertizağa yollama qararını yerine ketirmek içün onı hastahaneden çıqarmağa emir ettiler», – dep ayttı o, avgust 16-da Kyivdeki matbuat konferentsiyasında.
İlmi Ümerov «çıqarılmadan» bu hastahaneni Rusiyege boysunğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov ziyaret etken eken.
Esnas ihtiyacı ya da ceza psihiatriyası?
Qabaat tarafı psihiatrik ekspertiza esnasnıñ talabı olğanını bildirip, mahkeme qararı oña bağlı olğanını ayta. Qurultay merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ fikirince, İlmi Ümerovğa qarşı ceza psihiatriyası qullanılacaqtır. Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl da aynı fikirde. «Ekspertiza yerine İlmi ağanıñ sağlığına ve ayatına tesir etecek ilâclar qullanıla bile, bunı Rusiyede adliyeci Dmitriy Sotnikov da tasdıqlay. Uquq qoruyıcılar İlmi Ümerov deli olğanını kösterecek ola, demek ki, bütün lafları ve siyasiy fikirleri sağlam olmağanını aytacaqlar, belki de, sentâbrde keçirilmesi planlaştırılğan saylavlardan evel onı yoq etecek olalar», – dep ayta o.
Hatırlatmalı ki, Qırım işğaliniñ başından berli İlmi Ümerov yarımadanı Rusiyeniñ bir parçası olaraq tanımağan qırımlılar sırasında edi. Faqat onı terk etecek alı da yoq edi, bu sebepten soñki eki yıl devamında mında neler-neler çekti.
Rusiyege boysunmağa istemegen İlmi Ümerov 2014 senesi yıllarnen çalışqan Bağçasaray rayonı devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesinden ayırılıp, saqat olaraq nefaqağa çıqmağa mecbur oldı
Rusiyege boysunmağa istemegen İlmi Ümerov 2014 senesi yıllarnen çalışqan Bağçasaray rayonı devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesinden ayırılıp, saqat olaraq nefaqağa çıqtı.
Meclis reisiniñ muavini faal cemaat areketinde iştirak etip, Qırım Ukrainağa bağlı olğanını aytmağa toqtamay edi. İlk aqibetleri bir yıldan soñ köründi. Keçken sene yazda 2-nci gruppa saqatı olğanını tasdıqlamadılar. Tibbiy-içtimaiy ekspertiza neticesinde üçünci gruppağa ait diagnoz qoyuldı, böylece Ümerov iş gruppasına kire. Bunıñ esasında nefaqa miqdarı deñişti: saqat nefaqası yerine içtimaiy nefaqa berildi, onıñ miqdarı ise doquz qat eksik, çünki mında ne devlet memurınıñ birinci seviyesi, ne devlet işçisi tecribesi, ne de sabıq memurnıñ alğan aylığı köz ögüne alınmadı.
İlmi Ümerovnıñ qorantası da kârsız qaldı, onıñ aytqanına köre, aile azaları onıñ siyasiy baqışlarından sebep basqı altında buluna.
Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Meclis yasağı qararından soñ İlmi Ümerov içtimaiy ağlarda Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqqanını faal sürette bildirmege başladı. Aprel 26-da üküm çıqarılğan künü Meclis reisiniñ muavini Facebook saifesinde şunı yazdı: «25 yıldan berli Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası olğanımdan ğurur duyam. Meclis – «vatandaşlarnıñ cemaat birleşmesi» ya da «meraqlarğa köre klub» degil, halqnıñ vekâletli temsil organıdır. 2014 senesi mart 16 qanunsız referendumını tanımayım! Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ uquqını tanımayım! Qırımdaki akimiyetni işğalci, Qırımnı ise Rusiye Federatsiyasınıñ ordu yardımınen işğal etken topraqları dep sayam», – dep bildirdi o, Facebook saifesinde.
Bir ay keçmedi, Rusiye FSB Qırım idaresiniñ taqiqat bölügi İlmi Ümerovğa qarşı Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı (Rusiye topraq bütünligini bozmaq içün yapılğan açıq çağıruvlar) boyunca cinaiy iş açtı. Sebep Meclis reisi muavininiñ aqımdaki seneniñ mart ayında ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınında seslendirgen yarımadanı Ukrainanıñ nezareti altına qaytarmaq kerek kibi lafları oldı. Bundan soñ İlmi Ümerovnıñ Bağçasaraydaki evinde tintüv keçirildi, onı ise cinaiy iş çerçivesinde sorğuğa çektiler.
Adliyecileri cinaiy iş açılmasına dair qararğa itiraz bildirecek edi, amma Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesi şikâyet arizasını red etti.
Avgust 11-de olıp keçken mahkeme toplaşuvında İlmi Ümerovnıñ psihiatriy ekspertizasını keçirme meselesi baqıldı, bunı qabaat tarafı talap etken edi. Meclis reisiniñ muavini yaramadı. Adliyecisi Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, davleniyesi 220/110-ğa qadar köterildi.
Toplaşuvğa kelgen «acele yardım» ekimleri infarkt ola bile aytqan soñ onı mahkeme salonından Aqmescitniñ №7 şeer hastahanesine alıp ketti.
Bu müitte mahkemeci Tatyana Rube İlmi Ümerovğa psihiatrik ekspertizanı yapmaq muracaatını qabul etti. Nikolay Polozov bunı şöyle ifadeley: «Ümerovnıñ sağlığı yaramağanını ilân etken soñ mahkemeci er kesni salondan çıqarttı. «Acele yardımnı» beklemey, insanlarnı salonğa almay ve qapalı bir şekilde, muzakereler keçirmeyip, mahkemeci Rube qarar çıqarmağa ketti».
Mahkemeniñ işbu qararı işke tüşürilmedi, çünki İlmi Ümerovnıñ adliyecileri şikâyet arizasını berdi. Amma Rusiye uquq qoruyıcıları buña qulaq asmayıp, onı psihiatrik hastahanege alıp kettler. Şimdilik 28 künge. Kerek olsa, taqiqatçı bu müddetni uzattıra bile.


text:
Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılıp tevqif etilgen 23 qırımtatarını Aqmescit SİZOsı ve Vaqtınca tutuv izolâtorında tapıp olamaylar. İmayeniñ tahminlerine köre, olarnı Qırımdan Rusiyege alıp kete bileler. Bu aqta advokat Edem Semedlâyev bildirdi.
«Bugün vaqtınca tutuv izolâtorına bardım. Anda olar yoqlar dep aytalar. SİZOda olarnı tahqiqat tedbirlerine alıp ketkenler, dep bildireler, amma advokatlardan iç birisi bunı bilmey. Ne SİZO, ne de Vaqtınca tutuv izolâtorında bir şey qabul etilmey. Mahsus tedbirlerni Rusiye FSBsiniñ Tahqiqat idaresi yolbaşçısınıñ muavini Vasiliy Petuhov idare etkenine esaslansaq, olarnı Moskva ya da Rostovğa alıp ketmeleri mümkün», – dedi Semedlâyev.
Rusiye uquq qoruyıcıları tutulğanlarnıñ advokatları bergen malümatnı izaatlamay.
Bundan ğayrı, 24-ünci şübheli Edem Yayaçikovnıñ bulunğan yeri belli degil.
«Maşinası tapılğan, amma özü aqqında bir malümat yoq. sessizlik. Er şey ola bile», – dedi advokat.
Tünevin Yayaçikovnıñ ömür arqadaşı Susanna politsiyağa aqayı hırsızlanğanına dair ariza berdi.
Martnıñ 27-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan doquz qırımtatar faalini tevqif etti. Martnıñ 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi martnıñ 27-nde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğanlardan 14 qırımtatar faalini apiske aldı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Faallerniñ malümatına köre, 20 kişi tutuldı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqlap, şübhelilerniñ sayısını ve olarnıñ soyadlarını aydınlatmadı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Musa Aqyeget
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Musa Aqyeget (-zadä) (Törekçä: Musa Akyiğit/Akyiğitzade/Akyiğitoğlu) (1865-1923) - kürenekle ğälim, iqtisatçı, yazuçı, Ğosmanlı byurokratı, tatar menlası.
Tormış yulı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Musa Aqyegetzadä 1864 yılnıñ 3 dekäberendä / Rusiä İmperiäseneñ Penza gubernası Çanbar öyäzenä kergän Qaybıl awılında dönyağa kilgän. Anıñ babası Altınbay Aqyegetzadä Aleksandr I zamanında 25 yıl patşa ğäskärendä xezmät itep, ireşkän uñışları öçen törle medällär belän büläklängän bulğan. Atası Möxämmätcan isä, 4 klasslı urıs mäktäben tämamlağannan soñ, xökümät eşendä törle räsmi wazıyfalar başqara.
Musa başlanğıç belemne babasınıñ awılı Maçalı mädräsäsendä ala. Biredä ul din ğilemennän tış, tatarça uqu-yazunı da öyränä. Çanbarğa kire qaytqannan soñ, andağı 4 klasslı urıs mäktäben tämamlıy. Atasınıñ qararı buyınça, 1878 yılda Musanı Penzağa urıs gimnaziäsenä uqırğa iltälär. Bu uqu yortın 1884 yılda yaxşı däräcä belän tämamlağan yäş yeget, Mäskäw universitetına uqırğa kerergä teläk belderep, ğäriza yaza, tik ğärizası qabul itelmi. Musanı Qazanda da uñışsızlıq kötä, anı biredäge universitetqa da almıylar.
1884-1888 yıllarda Musa Aqyegetzadä Qazan, Penza şähärlärendä häm Qırımda yäşi, berara İsmäğil Gaspıralınıñ “Tärceman” gazetasında da eşläp ala. Belem alunı İstanbulda däwam itterergä digän qararğa kilüenä dä Gaspralınıñ tä'sire bulğandır, möğäyen. Berençe äsäre bulğan “Xisametdin menla” povesten ul 1886 yılda yaza (Äsärneñ çın iseme “Xisametdin menla” bulsa da, Törkiädä ul “Xisametdin mulla” bulıp taralğan). Aqyegetzadäneñ bu äsäre tatar dönyasında Gaspralınıñ törkiçelek ideyälären taratu yulında berençe xikäyä buluı belän dä ähämiätle. Tatar ädäbiätınıñ formalaşuında ul yul kürsätüçe rolen başqarğan. Bu xikäyädän soñ, Zahir Bigiev, Rizaeddin Fäxreddin, Fatix Kärimi h.b. kebek tatar zıyalıları da xikäyä yaza başlıylar. Xikäyäneñ ikençe basması 1925 yılda “Tatar ädäbiätı kitapxanäseneñ” altınçı xikäyäse bularaq basıla. Xikäyä şulay uq İstanbulda da 1901 (Hicri: 1317) yılda “Zaman” kitapxanäse tarafınnan törekçä näşer itelgän. Tatarstanda ğämäldä yörgän xäreflär belän “Tatar mäğrifätçelek ädäbiätı” (Qazan, 1979, 45-86 b.) kitabında xikäyä tulısınça basılğan, qayber xezmätlärdä isä qısqaça eçtälege genä birelgän.
Äsärläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Fänni äsärläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İktisat yahut ilmi servet, 1896 (İqtisat yäki maya beleme).
- Avrupa medeniyetinin esasına bir nazar, 1897 (Awrupa mädäniäteneñ niğezenä ber qaraş).
Ädäbi äsärläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Xisamettin menla, 1886.
Çığanaqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- G. Hadiullina, “ЭkoHoMичeckиe идeи B Hacлeдии Mycы AkъereTзaдe (1864-1923)”, ПpoблeMы coBpeMeHHoй эkoHoMиkи, N 1(5), 2003.
- İsmail Türkoğlu, “Musa Akyigitzade Türkiye’de”, Gasırlar Awazı, san: 1-2, Qazan 1998, bit: 137-142.
- Nadir Däwlät, “Rusiä törkiläreneñ milli köräş tarixı”, - Ankara, 1985, - B.11, 151.


text:
Büyük Britaniya BMT Baş Assambleyasınıñ işğal etilgen Qırımda insan aqlarına dair qararınıñ qabul etilmesini alğışladı, dep haber ete memleketniñ Ukrainadaki elçiligi.
“Büyük Britaniya, BMT Baş Assmableyasınıñ Qırım ile bağlı qararınıñ qabul etilmesini alğaşlay. Qararda Rusiye insan aqlarınıñ muntazam bozuvını deral toqtatmağa, qanunsız sürette tutulğan bütün Ukraina vatandaşlarını azat etmege ve insan aqları közeticilerini Qırımğa şartsız yibermege çağırıla”, – yazıla bildirmede.
Dekabrniñ 16-da, BMT Baş Assambleyası işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında yañartılğan ve quvetleştirilgen qararnı qabul etti. Qararğa 64 devlet qol tuttı, 23 ise qarşı çıqtı.
Evel, Qırımda insan aqları aqqında Qararnıñ qabul etilmesini ABD alğışlağan edi.
Ukraina TİN bildirgenine köre, yañartılğan qarar leyhasınıñ esas elementlerinden biri Rusiyege tazyıq köstermek içün halqara platformalar çerçivesinde iş birliginiñ arttırılmasına çağıruv olğan.
İyül ayında BMT insan aqları Yuqarı komissarı Mişel Baçelet Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında maruzanı taqdim etip, yarımadada iskenceler ve söz serbestligi sıñırlavı devam etkenini bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov, noyabrniñ 27-nde işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına dair laflar uydurıla, dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan oña karikatura yapqan Charlie Hebdo Frenkistan mecmuasına qarşı dava açmağa talap ete. Türkiye prokurorları Erdoğannıñ advokatı şikâyeti üzerine cinaiy dava aça bile, dep bildire Azatlıq Radiosı «Anadolu» agentliginiñ malümatına esaslanıp.
Advokatnıñ aytqanına köre, mecmuanıñ yazğanları iftira ola ve «fikir bildirüv serbestliginen iç bir alâqası yoq». Bundan ğayrı, prokurorlar prezidentni aqaretlev maddesi boyunca tahqiqat başlattı.
Charlie Hebdo çarşenbe künü, oktâbrniñ 28-nde, mecmua qapında Erdoğannıñ karikaturasını yaptı. Anda yarı çıplaq Erdoğan qolunda şişenen oturıp, musulman urbasında bir qadınnıñ etegini kötere ve ayta: «Peyğamber». Karikaturada «Erdoğan aslında şahsiy ayatında oynaq bir kişi» dep yazıla.
Charlie Hebdo, mektep ocası Samuel Paty öldürilgen soñ Parij ve Ankara arasındaki munasebet buhranı sebebinden karikatura yaptı. Oca talebelernen söz serbestligini laf etip, derste Peyğamberge yapılğan karikaturalarnı kösterdi. Oktâbrniñ 16-nda öldürildi.
Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron ücümni «islâm teraktı» dep adlandırdı ve Frenkistan cumhuriyetinde lâdiniy qıymetlerni qorumağa çağırdı. Bundan soñ Erdoğan Macronnı islâmofobiyada qabaatlap, «ruhiy alını teşkermesini» tevsiye etti. Parij, Ankaradan elçisini keri çağırdı.
Türkiye akimiyeti derc etilgen karikaturanı takbih etip, onı «medeniy rasizm ve nefretni yaymaq» ıntıluvı dep adlandırdı.


text:
Bıltır Qırım yalısı yanında Rusiye FSB-si tarafından zapt etilgen gemilerniñ "mırğasını çıqardılar", unitaz ve teşikliklerni bile sıdırıp aldılar. Bunı l Ukraina Silâlı quvetleri Arbiy-deñiz quvetleriniñ komandanı İgor Voronçenko aytıp berdi.
"Ruslar olarnıñ "mırğasını çıqardı": plafon, teşiklik ve unitazlarnı bile sıdırdılar. Onıñ içün biz, bütün dünyağa rusiyelilerniñ buña canavar munasebetini daa kösterirmiz", dedi Voronçenko, bildire "İnterfaks-Ukraina.
Daa evel haber etile edi ki, "Ğaydamaka", "Sapfir" ve "Titan" ukrain buksirleri, FSB tarafından zapt etilgen "Berdânsk", "Nikopol" ve "Yañı Qapu" gemilerini alıp, qıta Ukrainağa qayttı.
Bazarertesi künü, noyabrniñ 18-nde, bir yıl evelsi Qara deñizde Keriç boğazı yanında zapt etilgen «Nikopol», «Berdânsk» ukrain katerleri ve «Yañı Qapu» buksiriniñ Rusiye tarafından qaytarıluv esnası başlatıldı, dep bildirdi Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ komandanlığı. Bundan evel ukrain gemileriniñ Ukrainağa qaytarılması aqqında Rusiye Tış işler nazirligi bildirgen edi.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, berilgen malümatqa köre, üç Ukraina arbiy gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Ukraina deñizcileriniñ 6 yılğa qadar azatlıqtan marum qalması mümkün edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Ortalama kvadratik taypınış
Ortalama kvadratik taypınış yaki Standart taypınış (inglizce standard deviation, türkçe standart sapma, rusça cpeдHekBaдpaTичeckoe oTkлoHeHиe, cTaHдapTHoe oTkлoHeHиe) - ihtimallar nazariyesi ve riyaziy statistika kibi ilimlerde bir tesadüfiy degerniñ ya da alıntınıñ ortalama qıymetinden taypınuv içün qullanılğan ölçev. Ortalama kvadratik taypınış dispersiyanıñ kvadrat tamırına teñdir.
Ortalama kvadratik taypınışnıñ asıl qıymetini işaretlemek içün yunan elifbesindeki kiçkene sigma (σ) arfi qullanıla, bir alıntınen esaplanğan noqtaviy qararlanmasını işaretlemek içün de S arfi qullanıla.
TarifiDeñiştir
- bir tesadüfiy deger, bu degerniñ beklengen qıymeti ve bu degerniñ dispersiyası olsa, niñ ortalama kvadratik taypınışı şöyle tarif etile:
- bir alıntı ve alıntı ortalama qıymeti olsa, alıntı ortalama kvadratik taypınışı şöyle tarif etile:
MenbalarDeñiştir
- yceиHoB C. M., ГopяиHoB A. B. KъыpыMTaTap TилиHиHъ MaTeMaTиka TepMиHoлorияcы. MoHorpaфия. – AkъMecджиT: ИT «APИAЛ», 2018. – 184 c. – KъыpыMTaTap Be pyc TилиHдe. ISBN 978-5-907032-05-7


text:
Bu fikirni o İTAR-TASS-qa bergen intervyüsinde bildirdi.
Kaşin Rusiyeniñ qayd etilgen regionlarnıñ suv ceetten olğan meselelerine diqqat celp ettirdi.
"Don ya da Kuban özenlerinden suvnı keçirmege mümkün degil. Kavkaz ve Krasnodar ülkesi özleri de suv muhtaclığını çekeler. Bu yerde, belki de, bir mearetlik kösterip, tek Keriçni suvnen teminlemek mümkündir. Amma ondan ziyade degil", – esap ete akademik.
Suvnıñ bütilâtsiya usulınen alıp ketirmesi biraz kerçekke yaqınca.
"Yarımadağa keyfiyetli suvnıñ ketirmesinde bir mesele körmeyim. Eki yarım milliondan biraz artqaç eali – o qadar büyük degildir. Elbette, raatlanmağa kelgen ziyaretçiler bu miqdarnı emiyetli arttıra, amma diger taraftan, bizler 12-millionlıq Moskvanı qolaylıqnen bütillâtsiya suvınen teminlep olamız. Bir şey degil, bir mesele çıqmay", – dedi Kaşin.
O, böyle usulnen suvnıñ ketirilmesi güzel bir biznes olğanını da qayd etti.
"Suvnıñ bir litri – bir litr benzinden, bir litr sütten palı çıqa. Tüşünip oturmağa da kerekmey, mında biznes çalışacaq. Amma, böyle ketirüvniñ içtimaiy yönelişi yahşı işlenmek kerek. Biznes, ebet, biznestir, amma ealini, hususan, içtimaiy ceetten qorçalavğa muhtac tabaqalarnı, ıncıtmağa iç bir vaqıt olmay", – qayd etti akademik.
Rusiye köy hocalığı naziri Nikolay Födorov Qırımdaki suv teminlevi meselelerini tolusınen tek eki-üç yıldan soñra çezmege mümkün olacanını ilân etti.


text:
Qırımtatar halqı birdemligi, birligi ve bir-birine köstergen desteginen belli. Halq temsiliy organları – Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayına – pek emiyet bere. Meclisniñ qararları ve tevsiyeleri er vaqıt halqnıñ areket reberi ola.
Al-azırda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ esas çağıruvı – Qırımda Rusiye akimiyetiniñ repressiv rejimi altında bütün qıyınlıqlarğa baqmadan, Ukrainağa sadıq qalmaqtır. Amma Rusiyeniñ Qırım işğalinden beş yıl keçti. Ve qırımtatarlar arasında maneviy ceetten dayanamağan ve satqın olmağa qarar bergen insanlar oldı. Bu sentâbrniñ 8-nde keçirilgen Qırımnıñ Rusiye yerli şura saylavlarından soñ belli oldı.
Özüni Rusiyege qoltutqan qırımtatarlarnıñ (olarnıñ sayısı pek az) lideri olaraq tanıtqan Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ sabıq muavini, Rusiye Devlet Dumasınıñ deputatı Ruslan Balbek 250-ge yaqın qırımtatarı Rusiye deputatı oldı, dep bildirdi. Faqat olarnıñ deputatlığı (Balbekniñ de öyle) dünyada tanılmay, amma onı bu pek qasevetlendirmey, ğaliba. Aman-aman episi saylavlarğa Rusiyeniñ «Yedinaya Rossiya» ükümran firqasından kete edi, amma namzetini özleri köstergenler bile «Yedinaya Rossiyağa» kirmege istegenini (er alda Balbek taqımınıñ basqısı altında) bildirdi.
«Yañı saylanğan 36 qırımtatar belediye deputatı «Yedinaya Rossiya» tarafdarı olacağına dair ariza berdi, yarım yıldan soñ ise olar firqa azaları olacaq. Saylavlarda olar yarımadanıñ çeşit regionlarında özleri keçti ve ğalip çıqqan soñ firqağa kirmege qarar aldı, çünki «Yedinaya Rossiyağa» işana ve yalıñız akimiyet firqasınıñ bir parçası degil, qırımlılar işanğan firqanıñ parçası olmağa istey», – dep bildirdi Balbek.
Qayd etmeli ki, yañı saylanğan deputatlarnen keçirilgen bütün toplaşuvlarda Balbekniñ yanında Albert Kangiyev buluna. Oña yaqın menbadan bilem ki, Kangiyevge yüksek siyasiy vazife endi vade etildi. Balbek onı Qırımnıñ Rusiye parlamentiniñ reisi vazifesine qoyacaq edi, amma olmadı. Şu sebepten Kangiyevniñ alacaq vazifesi meraqlı ola. Tezden ögrenirmiz.
Amma, belli ki, er bir areketniñ qarşı areketi ola. Qırımtatar milliy areketinde itibarlı olğan kişi (adını telükesizlik maqsadınen aytmaycam) qırımtatar milliy areketiniñ faalleri qırımtatarlarnıñ Qırımda Rusiye saylav kampaniyasında iştirak etüvi boyunca monitoring keçire, dep bildirdi.
Bu insanlar Ukraina resurslarından faydalanıp, Rusiyege nisbeten vatanperverlik islerini köstermemeli
«Qırımtatarlarnıñ belli bir qısmı, az olsa da, saylavlarğa namzet olaraq bardı ve deputat oldı. Bir çoq saylav bölgesinde qırımtatar milliy areketiniñ faalleri bar edi, olar saylavlarğa kelogen qırımtatarlarnı taqip etken edi. Bu iş yapıla ve soñuna qadar yapılacaq. Deputat namzetlerinen bağlı malümatnı alacaq insanlar endi çalışa, deputat oldımı-yoqmı müim degil, saylav esnasına yardım etken Rusiye tarafdarı qırımtatar faallerinen bağlı malümat da toplanacaq, olarnıñ esas Ukraina ile bağları qayd etilecek. Bu insanlar Ukraina resurslarından faydalanıp, Rusiyege nisbeten vatanperverlik islerini köstermemeli», – dedi menba.
Onıñ qayd etkenine köre, qırımtatar milliy areketiniñ faaller gruppası Meclis, QMC prokuraturası, Ukraina aq qorçalayıcı teşkilâtlarınen sıqı işbirligi yapa.
«Rusiye vatanperveri olğan insanlarnıñ Ukraina ile iç bir bağı qalmasın dep, elimizden kelgenini yapacaqmız», – dep qayd etti menba.
Onıñ aytqanına köre, bu, ne yazıq ki, devam etken Qırım ilhaqı sebebinden qırımtatarlar arasında satqınlar sayısınıñ artuvına qarşı iş parçası olacaq.
Mandat alğan bu qırımtatarlar deputat statusınen beraber qırımtatar halqı qabul etmegen satqın statusını da aldı
Mandat alğan bu qırımtatarlar deputat statusınen beraber qırımtatar halqı qabul etmegen satqın statusını da aldı. Olar yabancılarğa yaqın, yaqınlarına yabancı oldı, çünki qırımtatarlar hainlikni afu etmey.
Qırımnıñ Rusiye akimiyetine yaqın oldılarmı? Emin degilim. Çünki Remzi İlyasov, Zaur Smirnov da böyle tüşüngen ediler, amma vazifeleri bitken soñ olarnı da yollağanlar…
Malümat: Qırımda 2019 senesi sentâbrniñ 8-nde Qırım parlamenti ve yerli şura deputatlarınıñ Rusiye saylavları olıp keçti. Ukraina, ABD, AV ve bir sıra memleket Rusiyeniñ ilhaq etilgen yarımadada keçirgen saylavlarını qanunsız dep sayalar.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Rusiye Qırımnı işğal etkenine ve Donbasstaki kerginlikke qol tutqanına qadar oña qarşı sanktsiyalar saqlanılacaq. Bunı o cuma künü, sentâbr 11-de, er yıllıq «Yalta Avropa Strategiyası» (YES) körüşüvinde çıqışta bulunıp ayttı, haber ete Qırım.Aqiqat.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye Federatsiyası Ukrainağa nisbeten öz areketlerine devam etse, oña qarşı yañı sanktsiyalar kirsetilmeli.
«Rusiye Qırımnı işğal etkenine ve Donbasstaki kerginlikke qol tutqanına qadar tek bugünki cezalar degil de, Rusiye vaziyetniñ bir tertipke ketirilmesine keder etse, daa da sıñırlayıcı sanktsiyalarnıñ kirsetilecegini bildirmek kerekmiz. Rusiyeni Minsk añlaşmalarınıñ mantığına riayet etmege mecbur etmelimiz», – dedi o.
Bunıñ ile Ukraina prezidenti Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsı «Avropalılar içün birdemlik sınavı» olğanını qayd etti.
«Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsı Avropalılar içün sınavdır. Birdemlik, birlik, demokratiya degerliklerine sadıqlıq sınavı. Umumiy degerlikler sınavı. Bu sınavdan keçmek içün, umumiy areket ve tefekkürge muracaat etmelimiz. Rusiyeni küç siyasetinden vazgeçip, aq siyasetine qaytmağa mecbur etmek içün elimizde olğan bütün aletlerimizni azır tutmalımız», – qayd etti Poroşenko.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Poroşenko Ukraina Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım üzerinde nezaretini qaytarmağa planlaştırğanını bildirdi.
Bildirilgeni kibi, Kiyevde 12-nci er yıllıq «Yalta Avropa Strategiyası» (YES) körüşüvi keçirile. Sentâbr 11 künü, cuma, tedbirni Ukraina prezidenti Petro Poroşenko aça, çıqışı al-azırda 350 ecnebiy siyasetçi arasında keçe – siyasetçi, diplomat, iqtisatçı, mütehassıslar, ressamlar, cemaat erbapları.
«Telüke zonasında: Yañı Ukraina taqdiriniñ Avropa ve dünyağa tesiri» şiarı ile tedbir cumaertesi kününe qadar keçecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ Qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatıralarnı derc ete.
Men, Seythalil Murtazayev, qırımtatarım, 1925 senesi mayısnıñ 15-nde doğdım, doğma Bağçasaray rayonınıñ Azek (Plodovoye) köyündenim, qorantama, yaqınlarıma ve semetdeşlerim qırımtatarlarğa qarşı cinayet yapıldı, dep tüşünem.
1941 senesi bizni Aqyarğa arbiy limanğa çalışmağa yolladılar, anda top ve diger silânı tamir ete edik, boş vaqtımız olğanda ise okop qazdıq
1939 senesi tuvğan köyümde 7 sınıfnı bitirdim, mektepte qırımtatar tilinde oqudıq. Dostum ve sınıfdaşım Seytmerniñ tevsiyesinen 1940 senesi arbiy limandaki Aqyar fabrika-zavod ögrenüv mektebine oqumağa kirdim. Bu oquv yurtunda doğmuş emcesi ustaz olıp çalıştı. Rusça yaramay laf ete ve añlay edim, amma qırımtatar olğan ustaznıñ ve bir çoq semetdeşimniñ yardımınen zenaatımnı çezdim, aletçi çilengir oldım. Soñra meni birinci sovet esnaf oquv yurtuna avuştırdılar, onı bitirip yetiştiremedim, cenk başlandı. 1941 senesi bizni Aqyarğa arbiy limanğa çalışmağa yolladılar, anda top ve diger silânı tamir ete edik, boş vaqtımız olğanda ise okop qazdıq.
Almanlar Qırımnı işğal etken soñ köyüme qaytıp, ana-babama hocalıqta yardım ettim. Küçük bir hocalığımız bar edi: eki sığır, bir at, tavuqlar, amma azbarımız ve bağçamız balaban edi, anda alma, armut ve yüzüm bereketli ola edi. Bitam ve anam yüzüm ve meyva petmezini nasıl pişirgenleri aqlımda. Bağçasaray rayonınıñ Azek köyünde alâ daa turğan babamnıñ evinde yaşay edik, şimdi anda başqa insanlar yaşay.
Başta bizni cebege yollaycaqlar dedim, amma bizni emek ordusına ala ekenler
1944 senesi aprelniñ 12-nde meni Bağçasaray arbiy komissarlığına davet ettiler. Başta bizni cebege yollaycaqlar dedim, amma bizni emek ordusına ala ekenler. Trennen Güryev şeerine (Qazahistan Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti – QA) yolladılar, anda amerikalılar içün (bizge amerikalılar içün qurğanımıznı aytqan ediler) cermay alıp baracaq zavodnı qurdıq. Emek ordusında çoq çalıştıq, bir yerge ketmege çare yoq edi.
1944 senesi mayısnıñ 18-nde qorantam ve bütün semetdeşlerimniñ Qırımdan çıqarılğanını bizge kelgen öşeklerden bildim. Vatanğa yollağan mektüplerime ne içün cevap berilmegenini soñra añladım. 1945 senesi iyül ayında, Özbekistannıñ Samarqand vilâyetiniñ Urgut şeerinden mektüp alğanda, ailem, köydeşlerim ve bütün qırımtatarlarnıñ zornen çıqarılğanı belli oldı.
Anamnıñ ricasınen tanışı Uriye (anam o vaqıt pek zayıf edi, pek hasta edi) yazğan mektübinden babamnıñ vefatı aqqında haber aldım – ya dizenteriya, ya holeradan can berdi, qardaşım Asan Murtazayev qolsız qaldı (bombalav vaqtında qoparıldı).
Sürgünlik vaqtında qorantada olğanlar: babam Murtaza Haybullayev (d.s. 1888), anam Emine Murtazayeva (d.s. 1903), eki qardaşım – Osman Murtazayev (d.s. 1929) ve Asan Murtazayev (d.s. 1932)
Hastalıqtan tek babam Murtaza Haybullayev degil, eki doğmuş qardaşlarım Mustafa ve Bekir, ve Afize tizem vefat etti
Haber alğan soñ maña tatil berildi, ve men Özbekistanğa qorantamnen körüşmege kettim. Kelgende ögrendim ki, hastalıqtan tek babam Murtaza Haybullayev degil, eki doğmuş qardaşlarım Mustafa ve Bekir, ve Afize tizem vefat etti. Körgenime şaştım. Tuvğanlarım, yaqınlarım ve semetdeşlerim deşetli şaraitte yaşay edi: bir odada 6-7 insan oturmağa mecbur edi, bir şey yoq ve suvuq yerde yatmağa mecbur ediler. Odada tek bir pencere bar edi, divarlar pek ince, aralıqlarından yel kire edi. Bir insanğa berilgen bir direm gramm ötmek yetmey edi, insanlar aç edi. İnsanlar hasta olıp, sıtma, suvuqlanuv ve içek hastalıqlarından can bere edi. Bir tibbiy yardım kösterilmedi, insanlar suvuq odaçıqlarda öle edi.
Urgutqa köçmezden evel qorantam bir kişlakta oturğan eken, onıñ adını kimse alâ daa hatırlamay. Ailemizniñ bir tanışı Uriye (oqumış, atik bir qadın) anam ve qardaşlarım Urgutqa avuştırılsın dep israr etti, anda esasen köydeşlerimiz ve soy-soplarımız yerleştirilgen edi.
Ömür boyu aşalanğanımnı is ettim, çünki sürgünlik, mahsus yerleşüv yerlerindeki yaşayışnı hatırlamaq pek qıyın edi
Komendnantnen añlaştım, qalıp zavodda çalışacağım dedim, Güryevge qaytmadım. Samarqandqa köçken soñ qardaşlarım oqup işke kirdi. Aylıq tek eñ kerekli şeylerge yete edi.
40 yıldan çoq Samarqand lift zavodında çalıştım. Müessisede maña yahşı yanaşqan ediler, bir sıra fahriy yarlığım ve mukâfatım bar edi. Buña baqmadan, ömür boyu aşalanğanımnı is ettim, çünki sürgünlik, mahsus yerleşüv yerlerindeki yaşayış ve eñ qorqunçlı şey – tuvğanlarım, soylarım, ana tilim, urf-adet ve anane, vatanım Qırımnı coyğanımnı hatırlamaq pek qıyın edi.
Aman-aman bütün ömür devamında satqın ve hain tavrasınen yaşadıq, evge qaytqanda ise Qırım bizni köy, şeerlerniñ başqa adları, bizni, qırımtatarlarnı eşitmege ve añlamağa, yüreklerimizde ve közlerimizde sürgünlik aqibetlerinden olğan acımıznı ve horluqlarımıznı körmege istemegen diger insanlarnen qarşıladı…
Bu yıl 84 yaşını toldurdım, ve adalet yeñgenini, halqımıznıñ satqın ve hain tavrası yoq etildi, bizni, qırımtatarlarnı, bütün halqnı o qadar zor ayat yoluna taşlağan ve yoq etmege tırışqanlar cezasını alacağını bilip ölmege ister edim. Pek ümüt etip işanam.
Şimdi Aqmescitte yaşayım.
(2009 senesi avgustnıñ 26-nda yazıp alınğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Şimdiki sıcaq küz qırımlılarğa suv qıtlığı meselesini açtı - suv anbarlarını toldurğan yarımadanıñ büyük özenleri qurudı. Qırım akimiyeti, suv yedekleri martqa qadar yetecek ve qış yağanaqları vaziyetni qolaylaştırır, dep işandıra. Amma aslında vaziyet o qadar optimistik körünmey.
Qırım Suv hocalığı devlet komitetiniñ malümatına köre, Qırım yapma gölleriniñ çoqusında yarısından az suv bar. Ve olarnıñ sadece ekisi 50%-dan çoq tolu - Körbek ve Zagorskoye suv anbarları. Amma bu göllerniñ umumiy suv acmi - 23 million kubometr (Qırım suv anbarlarınıñ 12%-ı).
Qırım başı Sergey Aksönov, yarımadada suv qıtlığı yoq dep qandıra.
"Şimdilik Qırımda bir telüke yoq. Bu meseleni çezmek içün iş yapıla. Suv yedekleri eñ azından martqa qadar yetecek, amma, çoq yıl devamında yapılğan közetmelerge köre, dekabrde suv anbarlarımıznıñ kölemi 20%-ğa qadar tola. Şimdilik kritik vaziyet yoq, iç bir rejimlerni ilân etmeymiz", - dep gidrologlarnıñ malümatını tefsir etti o.
Rusiye ekologiya naziri Dmitriy Kobılkin ise o qadar raat degil, onıñ içün Qırım sakinlerine suvnı iqtisat etmege rica ete. "Suv meselesi bar olğanı - kimse içün sır degil. Eali, suv masraflarınıñ artqanını añlamaq kerek. Bu, qırımlılar suvğa daa mıqayt olmalarını köstere", - dedi o.
Evelde yarımada suvunıñ 85%-ı Şimaliy Qırım kanalından Özü özeninden kele edi
Qırımnıñ suv hocalığında ciddiy problemalar bar olğanını bir qaç şey köstere. Daa bir yıl evel ekspertler, yarımada tarihında az suv devri başlanğanı aqqında haber etken edi, o er 5-7 yıl tekrarlana. Evelde qırımlılar bu devirni duymay edi, çünki yarımada suvunıñ 85%-ı Şimaliy Qırım kanalından Özü (Dnepr) özeninden kele edi. 2014 senesinden başlap ise, yarımada öz yedeklerini qullana.
Şimdilik eñ çoq suv Aqmescit (17 million kub), Partizanskoye (16 million kub) ve Zagorskoye (14 million kub) yapma göllerinde toplandı. Aqmescitniñ bir qısmını suvnen temin etken Ayan yapma gölüniñ alı eñ müşküldir, mında yarım million kubometrden az suv qaldı.
Qırım suv hocalığı devlet komitetiniñ malümatına inansaq, 2018 senesine köre, yılnıñ başından berli suv anbarları 11 milliom kubometrge çoqça toldı - yanvarde olğan qarlar yardım etti. Amma sıcaq küz er şeyni deñiştirdi: keçken yılğa köre, bu yıl Qırım yapma gölleriniñ suvları üç million kubometrge azcadır.
Suv meselesi bar olğanı - kimse içün sır degilDmitriy Kobılkin
Bugünde-bugün eñ ciddiy mesele - yapma göllerni beslegen özenlerniñ quruması. Demek, böylece, Aqmescitni suvnen temin etken Partizanskoye yapma gölüni toldurğan Alma özeniniñ yuqarı aqıntısı deyerli bütünley qurudı. Aqyarğa suv bergen Çorğuna (Çernoreçenskoye) yapma gölüni beslegen Çorğuna özeni de aman-aman suvsız qaldı. Aluşta, Sudaq ve Kefeniñ küçük özenleri de qurudı.
Bu - olduqça quru küzniñ neticeleri. Gidrologlarnıñ malümatına köre, Qırım özenleriniñ çoqusına yağanaq normasınıñ sadece 18-20% yağdı, bu ğayet az.
Bu yıl Qırım özenleriniñ çoqusına yağanaq normasınıñ sadece 18-20% yağdı
Yerastı suvlarnı qullanıp da, meseleni çezmek mümkün degil. Çünki yerastı suv yedekleri de kün-künden eksile.
Evelleri quru küz meselesini suniy suvarmanen çezmek mümkün edi, amma yarımada ilhaqından soñ Qırımda suvarılğan topraqlarnıñ meydanlığı 13 kere aksildi - 130 biñ gektardan 10 biñ gektarğa qadar. Bu yıl Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti, beş yıl içinde suvarılğan meydanlıqlar 5 biñ gektarğa artqanını bildirdi. Kelecekte ise - 2024 senesine qadar daa 13 biñ gektarğa çoqlaştıracaq ola.
Körünip tura ki, bu, rusiyelilerniñ, Özü suvu içün qazılğan ve Qırımnıñ ekseriyetini suvnen temin etken Mejgorniye yapma gölüni kene qullanmaq niyetine bağlı. Rusiye akimiyeti onı, Alma, Salğır, Qaçı, Belbek Qırım özenleri suvunen toldurıp, başqadan işletecek ola. Amma özenlerniñ çoqusı quruğanı sebebinden, bunı nasıl yapacaqları belli degil.
Belki de onı Özü özeniniñ suvu içün azırlaylar. Ukraina akimiyeti Qırımğa suv bermeycegunde emin olsa da, er şey deñişe bile.
Suv qıtlığı - rusiye akimiyeti Ukrainasız çezip olamacaq yarımadanıñ eñ qıyın meselelerinden birisidir. Onıñ içün yaqın vatıtta Moskova, Qırımğa Özü suvunı kene temin etmek yollarını qıdıracaq. Yarımadanıñ işğalden qurtaruvı, Ukraina ükümeti buña nasıl cevap berecegine bağlıdır.
Yevgeniya Gorünova, qırımlı siyasetşınas
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mümkün


text:
Bazar künü, sentâbrniñ 14-nde işğal etilgen Qırımda birinci kere Rusiye qanunlarına köre, «Devlet şurası», Aqyarda ise, «Şeerniñ qanun çıqarıcı toplaşuvı» akimiyet organlarına saylavlar başlana. Bunen beraber yerli akimiyet organlarna da saylavlar ötkerilecek.
Yarımadada 1205 saylav uçastkası bar, olardan 43 - muvaqat sayıla, olar saba saat 8.00-den aqşam saat 20.00-ge qadar çalışacaqlar. Qırımda 27 territorial saylav komissiyası, Aqyarda - 4 saylav komissiyası meydanğa ketirildi, 190 bölük açıldı.
Qırım parlamenti ya da Devlet şurası kibi bilingen organğa saylavlar qarışıq sistema boyunca ötkerilecek. 75 deputtan 50-si firqa cedvelleri boyunca, 25 – bir mandatlı majoritar bölükler boyunca saylanacaqlar.
Aqyarda «Qanun çıqarıcı toplaşuvğa» saylavlar qarışıq sistemağa köre keçirilcek. 24 halq vekilinden 16 siyasiy firqalarnı temsil etecekle, 8 – zi bölüklerde saylanacaqlar.
Qırım İçki İşler Nazirliginiñ beş biñ hadimi ve şahsiy qoruv teşkilâtlarnıñ 200 vekili saylavlar devamında tertip nizamnı temin etecekler.
İşğal etilgen Qırımnıñ akimiyeti saylaycılarnıñ sayısı 80%dan çoq olacağını tahmin eteler.
Bundan evel Meclis reisi Refat Çubarov Qırım sainlerni sentâbr 14 künü ötkerilecek saylavlarnı boykot etmege çağırğan edi.
Ukraina baş prokuraturası, işğal etilgen Qırımda saylavlarnıñ ötkerilüvi akimiyetni elde etmek ıntıluvı, dep bildirgen edi. Saylavlar teşkilâtçılarnı 10 yılğa qadar müddet bekley.


text:
«Bizim vazifemiz qırımlılarnıñ belgilev aqlarını teminlemekten ibaret edi. Şunıñ içün biz vaziyetniñ inkişafı şimdi Ukraina cenübiy-şarqında olğanı kibi - tank, milletçilerniñ arbiy bölükleri ve silâlı insanlarnıñ bulunğanı ile - keçirilmemesi içün areket etmek kerek edik. Şunıñ içün Qırım halq imayesi arqasından, elbette, bizim arbiy hızmetçilerimiz turdı, olar muqaytlıqnen, amma cüratnen areket ete ediler», – dedi o.
Putin emin, referndumnı başqaca keçirmege mümkün degil edi.
O, Qırımda o vaqıt Ukrainanıñ 20 biñ «yüksek seviyede silâlı arbiy hızmetçisiniñ» bulunğanını ve insanlarnı «vatandaşlarğa qarşı silânıñ qullanuv imkâniyetinden» qorçalamaq kerek olğanını aytıp keçe.
Mart ayında Qırımda Rusiyeniñ arbiy ve siyasiy destegi ile Ukraina ve dünyada tanılmağan «Qırımnıñ belgilev referendumı» keçti. Öz başına tayinlengen Qırım akimiyeti bergen malümatına köre, saylavlarda iştirak etkenlerniñ 97% Qrımnıñ Rusiyege qoşuluvı içün rey berdi. Neticede Qırımnıñ qanunsız parlamenti Rusiyege Qırımnı öz terkibine almağa rica etti. Mart 18 künü Kremlde Qırım ve Aqyarnıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında añlaşma imzalandı.


text:
Oktâbr 20-ne keçer gecesi Çonğar köyü yanında bozulğan Melitopol-Canköy elektrik tiremesi işlettirildi. Bunı «Ukrenergo» şirketiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Saat 13:42 tiremelerden tapılğan şeylerni içki işler organları hadimleri tarafından çıqarmaq ve etrafnı teşkermek içün Canköy-Melitopol ava yolağı vaqtınca söndürilgen edi. İşbu areketlerniñ soñunda, saat 15:55, yolaq işletildi. Böyleliknen, Qırım MC elektroteminleviniñ sıñırılana bilecegi ile bağlı imkâniyet yoq oldı», – denile beyanatta.
Qayd etilgeni kibi, al-azırda yarımadanıñ energiya ile teminlevi sıñırlanmağan.
Herson vilâyetinde oktâbr 20 künü kene bir kene «Melitopol-Canköy» yolağınıñ tiremelerini bozdılar. Biriniñ tübüne mina qoyulğan edi. Militsiyanıñ bildirgenine köre, 3 mina ve 2 trotil qılıçı tapıldı.


text:
Rusiyede mahküm etilgen ukrain Nadejda Savçenko quru açlıq grevine başladı. Bunı çarşenbe künü adliyecisi Mark Feygin Twitterde bildirdi.
Nadejda Savçenko onı Ukrainağa qaytarmalarını talap ete.
Mart 22-de Rostov vilâyeti Donetsk şeeri mahkemesi Ukraina vatandaşını 2014 senesi yazda Lugansk civarında eki Rusiye jurnalistiniñ öldürüvi ile qabaatlap, onı 22 yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırdı. Aprel 5-te üküm işke tüşürildi.
Savçenko bütün qabaatlarnı red ete, Rusiye mahkemesiniñ ükmüni ise red ete, ve şikâyet etmekten vazgeçti.
Üküm ilân etilgen soñ Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Savçenko azat etilsin dep, Donbasstaki mahsus tedbirler alanında yaqalanğan eki rus Aleksandr Aleksandrov ve Yevgeniy Yerofeyevni azat etmege azır olğanını bildirdi.
Kreml ukrain arbiy uçucısı «deñiştirile bile dep», qarar Vladimir Putin tarafından qabul etilecegini bildirdi.


text:
Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi Nikolay Polozovnıñ şikâyetini red etti ve FSB tarafından «qanunsız sorğu» vaqıtında yapılğan areketlerni muzakere etmege istemedi.
«Qırım mahkemesi, beklenilgeni kibi, FSB taqiqatçısınıñ qanunsız areketlerine qarşı menim şikâyetimi red etti. Devamında itiraz ve İAAM (İnsan aqları Avropa mahkemesi) olacaq», – dep yazdı advokat Twitterde.
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi fevral 14 künü advokat Nikolay Polozovnıñ Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesiniñ mahkemecisi Viktor Mojelânskiyniñ Rusiye FSB taqiqatçısı İgor Skripkağa onı «Umerovnıñ davasında» şaat olaraq sorğuğa çekmege ruhseti sebebinden bergen şikâyet arizasını red etti.
Birinci instantsiya mahkemesiniñ qararı deñştirilmedi. Böylece, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi yanvar 25-de Polozovnıñ FSB hadimleri tarafından yaqalanmasını qanunğa uyğun dep tanıdı.
Polozovnıñ «Umerov davasından» ayırılması mahkeme toplaşuvlarınıñ ketişatına tesir etmesi mümkün. Böyle bir fikirni qırımtatar milliy areket iştirakçisi İlmi Umerov seslendirdi.


text:
Çarşenbe künü, iyün 10-unda Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ beş iştirakçisiniñ sıñırlav tedbirini üç ayğa, sentâbr 15-inece uzattı. Bunı "Qırım birdemligi" birleşmesi haber etti.
Beş iştirakçi bu - Mecit Abdurahmanov, Tofik Abdulgaziyev, Bilâl Adilov, Enver Ametov ve Remzi Bekirov.
Amma davanıñ bir iştirakçisi - Seyran Murtazağa qarşı oturış keçirilmedi, onıiyün 11-ine qaldırdılar.
İyün 9-ında Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ekinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ doquz iştirakçisiniñ sıñırlav tedbirlerini sentâbr 15-inece uzattı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, onıñ bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil. Soñra daa bir şübheli Raim Ayvazov tutuldı.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlarnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ evelki çağırılışlarınıñ azası 63 yaşında Şevket Asanov vefat etti. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebookta haber etti.
«Qırımdan accı haberler kele… Bugün 63 yaşında Şevket Asanov vefat etti, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ evelki çağırılışlarınıñ azası», – dep aytıla haberde.
Fevralniñ 24-nde Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faali Ali Kadırov vefat etti.


text:
Qırımdaki Rospotrebnadzor regionlarara idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya qızamıq çıqarğan qırımlılarnıñ sayısı artqanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Qırımda qızamıq çıqarğan 47 insan qayd etildi.
«2019 senesiniñ başından cumhuriyette qızamıqnıñ qırğınlıq vaziyeti kerginleşti. Martnıñ 12-ne qadar qızamıq olğan 47 insan qayd etildi. Qızamıq çıqarğanlarnıñ 70%-ı qızamıqqa qarşı aşılanmağan edi. Bu sene ailelerde qızamıq ekinci kere çıqıp, vaziyetni zorlaştıra», – dedi o.
Kreml kontrolindeki Qırım sağlıq nazirligine 2019 senesi aprelniñ 1-nden oktâbrniñ 1-ne qadar qızamıqqa qarşı büyük aşı kampaniyasını keçirmege vazife berildi.
Martnıñ 6-nda Rospotrebnadzor 2019 senesiniñ başından Qırımda laboratoriyada isbatlanğan 36 qızamıq hastası aqqında bildirdi. Bu raqam keçken sene qayd etilgen seviyege yaqınlaştı. Eñ çoq Aqmescit, soñra Bağçasaray, Aqyar, Canköy, Qurman ve Aqmescit rayonlarında qızamıq hastaları qayd etilmekte.
2018 senesi Dünya sağlıq teşkilâtı Avropada qızamıq hastalığınıñ rekord seviyesine çıqqanını qayd etti. Birinci 6 ayda 41 biñ insan qızamıq oldı, soñki 10 yılda er yıl olğanından daa ziyade.
Qızamıq bir insandan başqasına öksürik, sıqı şahsiy bağlarda keçe. Virus bir yerde eki saat devamında faal qala ve avada saqlana. Başta hastanıñ suvuqlanuv alâmetleri ola: tımav, sıcaq, öksürik, tahminen bir aftandan tökme çıqa (başta, soñra ise – vucutnıñ ust ve alt qısımlarında). Qızamıq ağırlaşuvları arasında – siñir sistemasına zarar ketirüv, pnevmoniya, otit, közlerniñ zayıflaması.


text:
Ukraina eyyeti sentâbrniñ 17-nde OSCE toplaşuvı çerçivesinde söz serbestligi muzakere etilgen toplaşuv salonını «Rusiyege ait Qırım» laflarına narazılıq bildirmek içün terk etti. Bu aqta ATR haber ete.
Qayd etilgenine köre, Ukraina eyyeti iş toplaşuvındaki iştirakini vaqtınca toqtattı. Şimdi nevbetteki areketlernen bağlı mesleatlar ortaqlarnen yapıla.
«Yevropeyska pravda» bildirgenine köre, Ukraina Tış işler naziriniñ muavini Serğiy Kıslıtsâ Varşavanı terk ete, Ukrainanıñ OSCE elçisi Yevğen Tsımbalük ise toplaşuv salonı tışında ortaqlarnen mesleatlar keçire.
Varşavadaki OSCE toplaşuvına kelgen «Krımskaya gazeta» ve «Krımskiy jurnal» neşirleriniñ baş muarriri Mariya Volkonskaya işğal etilgen Qırımnı Rusiye dep adlandırdı. Bundan soñ onıñ çıqışı halqara vesiqalarğa esaslanıp bölündi.
Rusiyege qoltutqan «Millet» qırımtatar telekanalınıñ baş müdiri Ervin Musayevniñ lafı da bölündi. O, «Qırımnıñ Ukraina tarafından qamaçavını» şikâyet etti.
Sentâbrniñ 16-nda Varşavada sentâbrniñ 27-ne qadar devam etecek OSCE insan ölçevini esaplav toplaşuvı başlandı.
OSCE toplaşuvında iştirak etmek içün Rusiye akimiyeti ve yarımada teşkilâtlarını temsil etken qırımlı iştirakçiler qayd etildi.
Olarnıñ arasında sentâbrniñ 16-nda toplaşuvda iştirak etken «P. Hilendarskoy regional bulğar milliy-medeniy muhtariyetinden» Lüdmila Radeva, «Krımskaya gazeta» ve «Krımskiy jurnal» baş muarriri Mariya Volkonskaya, «Krımskoye informatsionno agentstvo» neşirinden Olga Leonova.
Ukrainanıñ Viyanadaki halqara teşkilâtlar vekili Yevğen Tsımbalük OSCE insan ölçevini esaplav toplaşuvında Rusiye akimiyeti ve yarımada teşkilâtlarını temsil etken işğal etilgen Qırım iştirakçileriniñ «sözü birden bölünmeli», dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyede bir künde qayd etilgen koronavirus hastalarınıñ sayısı 2558 oldı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
COVID-19 hastalarınıñ sayısı 18328-ge arttı.
Eñ çoq hasta Moskvada qayd etildi – 1355. 495 – Moskva vilâyetinde, 121 – Sankt-Peterburgda.
Bir künde 18 hasta vefat etti. Qırğınlıq başlağanından berli 148 insan can berdi.
COVID-19 pandemiyası sebebinden Rusiyeniñ aman-aman bütün regionlarında yüksek seviyeli azırlıq rejimi ilân etildi. Cemaat yerleri çalışmay, tedbirler lâğu etildi, oquv yurtları qapatıldı.
Dünyada COVID-19 hastalarınıñ sayısı eki millionğa yaqınlaşa. 114 biñden çoq insan vefat etti.
Eñ çoq hasta ABDde qayd etildi – 560 biñden çoq, 22 biñden çoq insan vefat etti. Tarihta ilk sefer 50 ştatta felâket vaziyeti ilân etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar milliy Meclisi reisiniñ muavini Nariman Celâl şimdiki Qırım akimiyetine Meclis sımasında «qabaatlı olğanlarnı» qıdırmaq yerinde, qırımtatarlarnıñ temsiliy organı ile dialognı başlamaq tevsiye etti.
«Saylavlarnıñ neticeleri, daa doğrusı olarğa qatnaşuv seviyesi belli olğanından soñra, qırımtatarlar ve qırımtatar milliy Meclisi qabaatlı çıqacağını tahmin ete edik», – dep izaatladı o Qırım.Aqiqatqa Qırımnıñ «başı» Sergey Aksönovnıñ sözlerini.
«Aksönov bu yönelişten birinci sefer keçmey, bugün akimiyetniñ öz muvafaqiyetsizlikni qırımtatarlarğa ya da qırımtatar milliy Meclisine yüklemege ıntıluvı tekrarlana. Men ise akimiyetke bu vaziyetni başqa taraftan ögrenmege tevsiye eter edim. Mecliste qabaatlı olğanlarnı qıdırmağa kerekmey, bunı yapqan nice yolbaşçılar yañlıştı. Şunıñ içün, menimce, akimiyet qırımtatar milliy Meclisi ile dialognı qurmalı ve qırım toplulığına fayda ketirecek umumiy qararlarnı almalı», – dep añlata Celâl.
Bunıñ ile tintüvler ile bağlı bugünki vaziyetni Nariman Celâl böyle izaatlay: «akimiyet içün muvafaqiyetsiz bir yoldır: bundan ne o, ne qırım toplulığı eyi bir şey körmez».
Evel Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov «Kommersant» gazetasına şunı bildirdi ki, Qırımnıñ Rusiyege qoşulması, memleket yolbaşçısınıñ tanılmaması ile bağlı areketler qanun boyunca taqip etilecek ve ğayet ciddiy mevam kösterilecek eken.
«İnsanlar arasında milletlerara zeminde ziddiyetlerni doğuracaqlarnı, nasıldır bir çare tapıp, Qırımdan quvarım ve olar cezalarını cinaiy tertipte körerler», – dedi Aksönov.
Qırımtatar halqınıñ taqibi işğal etilgen Qırımda adiy bir şey oldı. Rusiye mahsus hızmetleri tarafından ev, mektep, medrese ve camilerde tintüvler keçirile.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
İşğal etilgen Qırımda ukrain «diversiyalarınıñ» ögü alındı kibi ikâyelerniñ Vladimir Putinge duşmanları ile küreşini kösterecek olğan Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ beklemegen bir aqibetleri oldı. Vladimir Putinniñ özü de bunı pek beklemegendir, çünki Ğarpqa ukrain reberiyeti ile muzakere keçirmek imkânsız olğanını kösterecek edi – Minsk añlaşmaları aqqında laf olurmı?
Rusiye provokatsiyasınıñ esas aqibeti – Qırımnıñ halqara kün tertibine qaytmasıdır. Mence, soñki vaqıtqa qadar Ğarpta Qırım sözüni eşitecek alları olmağanını isbatlamaq kerekmey. Donbasstaki vaziyetniñ eyilişmesi daa müim kibi kele edi. Olar emin edi ki, Putin içün Donbasstan qat-qat müim olğan Qırım meselesinde yayğara yapılmasa, cenk areketleri bitsin, Rusiye hızmetçileri silâsını qaldırsın ve eñ azından esas Ukrainada kontrol tiklensin dep añlaşıp olacağını tüşüngen ediler.
Ğarp aşkâr bir şeyni añlap olamadı (asılında, onı Qırımnıñ bir çoq sakini de, bir çoq ukrain de añlamadı). Putinge ne Qırım, ne de Donbass kerek. O, Ukrainanı almaq istey. Daa doğrusı – Ukrainadaki vaziyetni kerginleştirmek. Donbasstaki vaziyet kerginleşkeninen Rusiyege qarşı cezalar quvetlenecegini añlağan soñ Qırımnı qullanmağa istediler. Qırım – Minsk añlaşmalarınıñ tışında qaldı, bunı Ğarp da ayta. Demek ki – işğal altındaki yarımadada istegenini yapmaq mümkün!
Ğarp kene Qırımnı laf ete. Şimdilik Rusiye ve Ukraina arasındaki zıddiyet alanı ola bilecegini aytalar. Amma bu da ileri atılğan bir adım ola
Amma Putinniñ areketleri bam-başqa hulâsağa ketirdi. Ğarp kene Qırımnı laf ete. Şimdilik Rusiye ve Ukraina arasındaki zıddiyet alanı ola bilecegini aytalar. Amma bu da ileri atılğan bir adım ola. Putin özü Donbassta – cenk, Rusiye Federatsiyasına özü qoşulmağa «istegen» Qırımda ise tınçlıq-amanlıq, Aksenovnıñ bereketi aqqında hayalnı yoq etti. Qırım ve Donbass arasında bir farq yoq. Ekisi de – cenk alanına çevirile bile.
Vaqıt kelir, Ğarp Donbasstaki vaziyetniñ eyilişmesi yeterli olmağanını añlap, Qırımğa köz yummaq yañlış olğanını añlar. Ukrainanıñ bir parçası olğan Qırım Ukrainağa qoltutqan ealisi ile Avropa telükesizligini ve halqara uquqqa riayet etilmesini kefil ete bile. Şimdilik bu maqsatqa irişilmedi – istiqrar ve tınçlıq şimdilik arzularda qala.
Vitaliy Portnikov, Kyiv jurnalisti, Qırım.Aqiqat közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Bunı tanılmağan Qırım Cumhuriyetiniñ malümat ve kütleviy matbuat «naziri» Dmitriy Polonskiy ayttı, dep bildire öz başına ilân etilgen Qırım akimiyetiniñ «ruporı» «Krıminform» haber agentligi.
«Bizler nazirimizniñ vesiqalarnı teslim etüv ve pasportlarnı elde etüv elektron nevbetlerini tizmek tekliflerini azırladıq», – dedi o, ATR qırımtatar kanalınıñ yayınında.
Federal migratsion hızmetiniñ malümatına köre, 75 biñ Qırım sakini pasport almaq içün ariza yazdı. Mart ayınıñ soñunda Qırım ve Aqyar sakinlerine Rusiye Federatsiyası vatandaşlarınıñ 15 biñ pasportı berildi.


text:
Rusiye Qara deñiz flotu, Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi ve Fevqulâde vaziyetler hızmeti Aqmescit sakinleriniñ sentâbrniñ 19-nda eşitken patlav seslerini izaatladı.
Flotnıñ matbuat hızmeti bildirdi ki, Qara deñiz flotu ve Cenübiy arbiy flotunıñ aviatsiyası şeer sıñırlarında uçmay.
«Krıminform» malümatına köre, Qırımdaki Fevqulâde vaziyetler hızmeti ve İç işler nazirliginiñ idareleri patlav sesinen bağlı bir-de bir haber almağan edi.
İçtimaiy ağlarda üylege yaqın Aqmescitniñ farqlı yerlerinde patlav sesi eşitilgeni aqqında bildirilgen edi.
Dekabr ayınıñ soñunda Aqmescit sakinleri içtimaiy ağlarda belli olmağan küçlü bir davuş aqqında bildirgen edi. Aqmescitliler onıñ sebebi uçaq olması mümkün, dep tahmin edi.