text:
Tatar folkloristikasınıñ legendası wafat buldı
Uramğa utırtqan yäş tallarnıñ Közge kön yapraqların cil qoya, Közge kön yapraqların cil qoya. Üzebezdäy yäşlär, yöribez säfär, Bez säwäse yär''larnı kem säwär, Bez säwäse yär''larnı kem säwär.
Abdulla abıydan yazılğan bu cır 1979 yılda Mäskäwdä Xämit Yärmi häm Zemfira Säydaşeva avtorlıgında çıqqan “TaTapcko-Mишapckиe пecHи” kitabına quşımta itep bastırılğan sığılmalı gramplastinkadan alındı. Bu gramplastinkadağı cırlarnı Abdulla Krotov häm Xafiz İşmametov başqara. Alar ikese dä Mordoviäda tuıp üskännär. Xafiz İşmametov 1895nçe yılda İskil awılında tuğan, 1961 yılda Mäskäwdä ülgän.
XX ğasırnıñ 30nçı yıllarında sovet ideologiäse islam dinenä, milli traditsiälärgä qarşı köräşkändä, bik küp xalıq cırları, ayıruça ozın köylär, bötenläy yuqqa çıqqan. Şul yıllarda borınğı cırlarnı tik qartlar ğına cırlıy bulğan, ä yäşlär inde kübesençä sovet cırlarında tärbiälängän. Tik şulay da qayber yäşlär borınğı cırlarnı da cırlağan. Şulardan berse, Abdulla Krotov, 1919 yılnıñ 4 aprelendä Penza gubernasınıñ İsa awılında tua. Keçkenä Abdulla ike atnadan soñ yätim qala, anıñ ätise İ brahim tiftan ülä. Änise dä tifta yatqanlıqtan, Abdullanı kürşe Qadiça apa ülemnän qotqara.
>– Untuğızınçı yılnın dürtençe aprelendä min tudım. Atay tiftan ülgän, min ataydan qalğanmın ike atnalıq yäş olan. Anay da tifta, ber körşe Qadiça digän äbi mine imezgän. YÄ Rabbi, cännättä urınısı bulsın.
Nindider säbäptän Abdulla suqır tua, şunnan awıl malayları belän uynap yörü urınına, ul gel İsa awılınıñ qartları yanında cırlar tıñlıy bulğan. Üzeneñ iskitkeç işetü xätere säbäple, keçkenä Abdulla, tere magnitofon kebek, borınğı cırlarnı ber-ber artlı ota barğan.
– Bar ide, “Atay” dip yörtälär ide, Kildeev İsmail, “Atay”. Annan wata, Utorov Abdraxman, Näzuq babay Kildeev. Abuzyar babay, ul ayaqsız ide. Ul bäk yırğa osta ide. Da, min biş yäşemdä tuylarğa yöri idem. Qartlar yırlıy ide. Yırlağanda min xayran qala idem.
Biş yäşemdä cır tıñlap tuylarğa bara idem, Aqsaqallar yırlağanda xayranğa qala idem.
Wıt alardan küp erändem.
Tatarstannıñ sälämätlek ministrı, oftal''molog Söläyman Yenaleev 30nçı yıllarda üzeneñ tuğan İsa awılına yış qına qayta bula, ul küp awıldaşların traxomadan dävalıy. Suqır cırçı Abdullanı Kazanğa alı.p küzlärenä operatsiä eşlärgä cıyına, ämma 1938 yılda Söläyman Yenaleewnı qulğa alalar häm keçe leytenant Korbangaliev anı Kazannıñ NKVD podvallarında qinap üterä.
Abdulla Mordoviänıñ törle suqırlar mäktäplärendä uqi, anda anı suqırlar tormışı belän yäşärgä, barmaqları belän uqırğa öyrätälär. 1943 yılda Abdulla tuğan İsa awılına qayta. Ağası frontta yuğalğan, anası, kilennäre, ağasınıñ keçkenä ulı açlıq kiçerä. Abdulla poyızdlarda yöri başlıy, akkordeonın uynatıp cırlar cırlıy, ğailäne açlıqtan qotqara. Şulay, poyezdlar, paroxodlarda yörep, küp törle macaralarğa elägep, unber yıl cırlap aqça eşli. 1954 yılda anı kolxozğa eşkä çaqıralar. Abdulla tönne saqçı bulıp eşli, köndez kur''yer bula. Anıñ ğomerendä ike xatını bulğan. İkese dä irtä ülä. Balalar bulmıy.
Şulay kolxozda eşlägändä 1957 yılda Kazannan fol''klor ekspeditsiäsı belän Xämit ağa Yärmi kilä. Folklorçı ğalimnär Kazan tatarlarınıñ fol''klorın revolyutsiäğa qadär uq öyränä başlasalar da, mişärlärneñ folklorı 50nçe yıllar urtasında ğına öyränelä başlıy.
– Nu, şonda bez Xamit abıy belän tanıştıq. Nu, ätä, berne yırlap kürsät inde miña. Ä nindine yırlıyım? Nindine beläsen. Üzenä yırladım “Täräzäñ töbendä muyıllar”. Atya, min bu yırnı, atya, qaya da, atya, işkänem yuq. Yırlıym, bu yırlar yañı, bez monı, atya, işkänebez yuqtır. Köpme üzenä yırlar yırladım, wıt bu yırlarnı, bu yırlarnı, atya, işkänebez yuqtır. Wıt şunardan şul yırlarnı wes yazdılar da.
Şunnan soñ Abdulla Krotovnı ike qat Kazanğa çaqırtıp, Ğalimcan İbragimov isemendäge Tel, ädäbiät häm tarix institutında magnitofonğa yazdıralar.
– Küpme yazabız? Biş yır, artıq yazdırmıybız. Biş yır yazabız da, mine yaxşı aşatalar, itälär restoranğa. Toram gostinitsa “Tatarstan”. Nomer yaxşı, yañğızıma ğına nomer. Räxätländem dä inde şonda...
Şulay uq Kazanda Abdullanıñ uñ küzenä operatsiä eşlilär häm ul, külägä kebek kenä bulsa da, keşelärneñ häm äyberlärneñ siluetların kürä başlıy. Operatsiänı eşläwçe professor Aleksandr Kruglov NKVD tarafınnan üterelgän Söläyman Yenaleewnıñ uquçısı bulğan ikän. 1963nçe yılda Abdulla Krotovnıñ yazmışı turında yazuçı Eduard Kasimov “Qoyaş kön dä çığa” digän povest'' bastırıp çığara. Bu kitap buyınça Ğaliäsqar Qamal teatrı säğät yarımlıq radiospektakl'' da çığara.
Ä şul uq waqıtta Abdulla abıynıñ tuğan Mordoviäsında anıñ tatar mädäniätenä kürsätkän xezmäte turında 35 yıl buyına ber kem dä belmi dip äytergä bula. Tik 1998 yılda ğına anıñ turında böten Mordoviä tatarları uqi häm işetä aldı: Abdulla Krotov turında “Tatar gazetası”nda zur material çıqtı, Mordoviä radiosınıñ “Tuğan tel” isemle tatar telle tapşıruında anıñ belän interv''yu işetterelde, Kazannan kiterelgän radiospektakl'' tapşırıldı. Şul uq yılda Kadoşkin rayon üzägendä basıluçı “Vozrojdenie” ğazetında urıs telendä dä material çıqtı. 2003 yılda Abdulla abıy “Azatlıq” radiosına interv''yu birde, Mäskäwneñ TVS televidenie kanalı anıñ turında syujet kürsätte, “Tatarstan yäşläre” gazetası anıñ turında zur mäqälä bastırdı, Bötendönya tatar kongressı töşergän “Mordoviä tatarları” isemle televizion fil''mğa da anıñ belän syujet kerde. Uzğan 2004 yılnıñ közendä, nixayät, Mordoviänıñ räsmi ğazetı bulğan “İzvestiä Mordovii” da Abdulla Krotov turında ber mäqälä bastırdı.
İnsar şähärendä yäşäwçe vraç, Abdulla abıynı kümüçe Ravil'' Kapkaev, şularnı söyläde:
– Ber zamannı min Abdulla abziğa soraw birdem: “Abdulla abzi, sin niçek keşelärne tanıysın? Alarnıñ eçen beläseñ?” Ul äytte: “Miña keşelärne belergä hiç tä qıyın tügel. Min alarnı berençe süzennän tanıymın”. Abdulla abzi ul turılıqlı keşe ide. Ul härwaqıt aqnı aq diep, ä qaranı qara diep süläde häm tanıdı. Beznen awılıbızda, İsa awılında, şundıy ğadät bar, adäm balası ülgäç, anıñ berençe qırıq könendä qabere östenä uqırğa yörilär, şunda doğa qılalar. Bu eşne iñ yaxşı, iñ döres awılıbızda üti ide Abdulla abzi. Ul yarata ide qabatlarğa: “Xäräkättä bäräkät” digän mäqälne, härwaqıt fizik uprajnenielar eşläde. Şunıman üzenen sälämätlegen arttırdı, xayırlı ozın ümer tordı. Abdulla abzi sigzän biş yäş tordı. Ägär dä Abdulla abzinın tormışına çittän baqsaq, törle xalıq törle bäya birde aña. Kübese anı belän soqlandılar, anı belän ğorurlandılar.
Abdulla abıynıñ tormışınıñ küp öleşe qolaqları aşa ide, ul gel radio tıñlıy ide, iñ yaratqan radiosı – Azatlıq radiosı ide.
– Min här ken radio tıñnıym, Azatlıq radiosın min bäk yaratam. Çönki anda tatarça sülilär. Bäk inde añlaşıla alarnın süzläre. Min alarnı bäk yaxşı iştäm. Azatlıq radiosın tıñnıym bäk köptän. Elke min anı belmi idem. Bağam, ber walna eläkte, tatarça sülilär. İ wıt şonnan, i kittem tıñnarğa.
Abdulla abıy bik optimist keşe ide. 2003 yılda birgän interv''yusında ul şulay äytkän ide:
– Xazerge tormışımman min bäk inde riza. Xazerge säğättä saw-salämät, şöker. Izbam üzemneke, yortım aru, wes çista-paryadıq. Aşnı aşıym, aşnı beşeräm, keremne dä yıwam. Min ber irekle keşe min. Ul minem ğorurlığım, şto min üzemne üzem bağalam, ni kirägemne peşeräm, aşımnı wes üzem eşlim. Şöker, pensiäm miña yetä aşarğa. Miña artıq ni kiräk? Östem-başım mineke böten, kiemnärem bar, ğazım yana, suım qarşımda. Allam bergänenä riza.
Bu 17 yanwar''da İsa awılında üz öendä yaman şeş awıruınnan wafat bulğan suqır cırçı, tatar fol''klorınıñ şaqtıy öleşen saqlap qaluçı Abdulla Krotov ide.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin


c: text/html

text:
Kördlär belän bäyle terrorçılıq qabat Törkiäneñ kön tärtibendä
Niçä un yıllardan birle däwam itkän Kördlär belän bäyle terrorizm qabat Törkiäneñ kön tärtibendä. Ütkän atna azağında Törkiäneñ könyaq könçığışında Kördlär yäşägän Şırnak şähäreneñ awıllarınıñ berendä terroristik xökem arqılı 12 sivil üterelde. Alar awız açu waqıtında minibus belän awıllarına qaytqanda PKK partizannarınıñ xökemgä duçar bulğannar. Gazetalar miniaftobus eçendägelärneñ ber öleşe saqçı ide dip yazsa da, avtobusta ber genä mıltıq tabılğan. Qısqası soñğı waqıtlarda PKK yä yullarğa minalar tözep, yä isä xärbi tözeleşlärgä qorallı xökem yasap ğäskärlärne üterü metodın qullana ide. Inde niçä yıllardan soñ berençe märtäbä sivilar şul xätle küp sanda üterelä. Säyer toyılsa da Körd partizan oyışması PKK üz Kördlären üterde.
Bu waqiğa säyäsi häm xärbi platformalarda diskussiälärneñ başlawına da yul açtı. Generlaştab başlığı armiä generalı Yaşar Büyükanıt, Xärbi Akademiädä uqu yılı başlanu uñayı belän yasağan çığışında, ”Terror oyışmasına terrorist dip äytälmägän, terror oyışması azğaların “qärdäşlärbez “dip atağan, Törek Qorallı Köçlärenä “separatist” digän isem quşqan ber qaraş belän qarşı qarşığa qaldıq” dip belderde. Büyükanıt şuşı süzläre belän Kördlärneñ Demoktarik Cämğiät Partiäseneñ (DCP) parlamentağı ağzası Sabahat Tuncelneñ “ Bezgä balalarığıznı terrorist dip iğlan itegez, sezne ul çaqta alardan ayırım dip qabul itiyek didelär. Mondıy ber täqdimne hiç ber Körd qabul itmäs” digän belderüwenä işarä itte.
Bu atnada 2-nçe Uktäberdä isä İzmirneñ Buca isemle rayonında 3,5 säğät ara belän ike bomba şartladı. Ber keşe ülde, ul mesken dä yaña ğına xärbi xezmäten tämamlap kire qaytqan ber yäş ide. 11 keşe dä törle däräcädä cäräxätlände, qayberäwlärneñ qulları yaki ayaqları quptı.
Tege yaqtan şuluq könne DCP-neñ liderı Ahmet Türk parlamentta jurnalistlarğa Generalştab başlığı Büyükanıttın üzlären tänqitlägän qatı süzlärenä çawap qaytarıp, “İmralı utrawında törmädä totılğan PKK citäkçese (Abdullah Öcalan) törle mädäniätlär häm ayırmalıqlar ber baylıq bularaq qabul itelsä, bolar qanuni garantiä astına alınsa, ike ay eçendä PKK-nı qoralların taşlarğa kündererbez” digän ide. Premiär Erdoğan da şul uq ruxta söyli. Läkin nigä qan ağızıluına qarap qına tora” dip belderde.
Oppozitsiädäge Millätçe Xäräkät Partiäse liderı Däwlät Bahçäli dä “xökümätne Amerikan dusların açulandırmas öçen ğäskärlärneñ şähit buluına, küpläp üterülärgä küz yoma, parlamenttağı DCP dä PPK-nıñ süzçelegen yasıy” digän qatı eçtäleqle tänqitlär yasadı. Bahçäli şuşı çığışında ayıruça Törek parlamentı Törek Qorallı Köçlärenä cik aşa xärbi operatsiä yasaw öçen xoquq birsen digän taläpne dä kütärde.
Mäğlüm PKK xärbi bazlarınıñ küpçelege Tönyaq Ğiraqta tora, läkin AQŞ-nıñ basımı säbäple TQK çikne ütep şuşı bazalarnı yuqqa çığarılmıy. Bu turıda häm Washington häm dä Bagdat belän kileşmäwçänlek xökem sörä. Premier Erdoğan bu atnada AQŞ-ta bulğan çaqta PKK partizannarınıñ qullarında AQŞ qoralları, xätta tanklar da bar” dip şikäyät beldersä dä, AQŞ tışqı eşlär ministerlıgı bu döres tügel dip şuşı däğväne kire qaqqan ide. Törkiädä Amerikannar bez PKK-qa qarşı dilär, läkin alarnı astırtın räweştä yaqlıylar digän faraz bik köçle.
İnde bu partizan suğışın dialog aşa çişep bula mı digän mäs’älä älegä kön tärtibenä mengäne yuq. Kiresençä ğäyepsez sivilär häm xärbi wazıyfasın ütägändä şähit töşkän yäş soldatlarnıñ sanı artqan sayın PKK-ğa näfrät üsä häm dialog öçen bik ömet kürenmi.
Äxtäm İbrahim, İstanbul

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğadi xalıqqa aşığıç yärdäm kürsätäçägen dä äytte. Yewropa Berlegenä räislek itüçe Finländiäneñ premyer- ministrı Matti Van Hanen bolay: “Yewropa Berlege yärdämgä äzer. Bälki, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası rizalığı belän Libanda xalıqara tınıçlıq köçläreneñ buluı kiräger. Başta yaqlar uzara kileşü turında wäğdäläşergä tieş”, - dide.
Yewropa Komissiase räise Joze Manuel Barroso: “Yewropa Komissiase, Liban xalqınıñ iñ zarur moxtaclıqlarına totu öçen başta 10 million euro biräçäk. Bez wäzğiätne tikşeräbez häm ğadi keşelärgä teläktäşlek belderäbez. Bu qotoçqıç nizağ näticäsendä alar cilkäsenä küpme cafalanular töşä”, - dide.


text:
Amerikan prezidentı iqtisad turında onıtmağanın kürsätergä teli
Quşma Ştatlar xalıqara säxnädä terorğa qarşı köräş alıp barğan ber mäldä, ilneñ iqtisadında töşenkelek küzätelä. Eşsezlek kürsätkeçe soñğı 8 yılda iñ yuğarı däräcägä menep, 6 protsentqa citte. Uzğan atnada prezident Buşnıñ iqtisad törkemendäge ike yuğarı räsmi wazifasınnan kitüwen belderde. Küzätüçelär fikerençä, Buş, komandasına yaña belgeçlär alıp, iqtisad ölkäsendä citdi adımnar yasarğa cıyına.
Alay da, prezidentnıñ süzçese Ari Fleisher, bu ike iqtisadçınıñ eşçänlegenä yuğarı bäyä birde, häm iqtisadnıñ töşenkelege dä, eşsezlek tä alarnıñ kitüwenä säbäp tügel dip añlatırğa tırıştı:
Audio (Ari Fleisher):
Prezidentnıñ iqtisadqa qaraşı küpkä kiñräk, di Fleisher. Bu mäsälä ber keşe, yä ber belgeç belän genä çiklänmi. İqisadnıñ üseşen tä’min itü öçen prezident Kongress belän dä eş itäçäk.
Kilgän xäbärlärgä qarağanda Amerikanıñ yaña Finas ministrı itep CSX atlı Yök taşu häm Transport korporatsiäse başlığı John Snow bilgelänäçäk. Bu qararnı Kongress raslarğa tieş. Buşnıñ yaña iqtisad kiñäşçese itep Goldman Sachs isemle investitsiä şirkäteneñ elekke räise Stephen Friedman quyılır dip kötelä.
Bezgä äñgämä birgän belgeçlärneñ berse, Waşingtonnıñ Heritage Foundation Üzägendä iqtisadçı bulıp eşlägän David John süzlärençä, George W. Buş üzeneñ ätise cibärgän xatanı yaxşı xäterli. 1991-nçe yıl Farsı Qultığı suğışınnan soñ, ölkän Buş xalıqta zur xuplaw qazandı. Ämmä tışqı säyäsät belän mawığıp, iqtisadtağı töşenkelekkä iqtibar birmäw näticäsendä, ul 1992-dä ütkän prezident saylawların Bill Clintonğa ottırdı. David John süzlärençä, George W. Buş ätiseneñ xatasın qabatlarğa cıyınmağanın kürsätergä teli:
Audio (David John):
İqtisadtağı töşenkelek sürätendä, prezident üz watandaşlarına tışqı säyäsät belän genä mawığıp öydäge xällärne onıtmawın, idtisadnıñ anıñ öçen bik möxim buluın kürsätergä teli.
Bu fiker belän bezgä äñgämä birgän başqa belgeçlär dä kileşä, läkin O’Neill belän Lindsey’nıñ kitüwendä başqa säbäplär dä kürä. Paul O’Neill eçkersez, yış qına turısın äytä torğan keşe bularaq mäglüm. Küzätüçelär fikerençä, Finans ministrı öçen bu sifatlar bik ük qulay tügel. George Waşington Universitetınıñ iqtisad professorı Robert Dunn süzlärençä, monnan tış O’Neill’ belän Buş komandasındağı başqa iqtidaçılar arasında citdi qarşılıqlar bulğan, bu da säbäplärneñ berse bula ala.
Audio (Robert Dunn):
O’Neill, turısın äytä torğan keşe bularaq, berniçä tapqır urınsız belderü yasadı. Bu – finans ministrına xas tügel, ul beraz sağraq bulırğa tieş. Ägär anıñ berärse belän qarşılıqları bar ikän, monı bar cämägätçelekkä citkerü – şart tügel.
Qarşılıqlar digändä, Robert Dunn, soñğı waqıtta Buş administratsiäsendä bulğan ike qaynar bäxäsne küz aldında tota. Berse – 8 ay elek import itelgän qorıçqa yuğarı tariflar bilgeläw (bu qarar Amerikanıñ säwdä partnerlarınıñ açuwın çığardı). İkençese – salımnarnı kimetü mäsäläse - tağı da möximräk. Bilgele bulğança, Buş bu wägdäsen saylaw aldı kompaniäse waqıtında birgän ide. Läkin anı tormışqa aşıru büdjettan zur çığımnar taläp itä. İqtisadta töşenkelek, terorğa qarşı köräş östämä çığımnar sorıy, bu wazgiättä O’Neill salımnarnı kimetügä qarşı çıqqan. Bu da ministrnıñ wazifadan kitüwenä ber säbäp bula ala.
Paul O’Neill häm Lawrence Lindsey’nıñ wazifadan kitü säbäpläre nindi genä bulmasın, quılğanmı alar, üzläre kitkänme, bu waqiğa iqtisadqa ışanıç közgese bulğan qimmätle qägäz bazarında şunduq çağıldı. Buş komandasındağı üzgäreşlär bik sülpän üskän Amerikan iqtisadına can örer digän ömetlär sürätendä, birjadağı töp kürsätkeçlär comğa könne bik azğa bulsa da kütärelep aldı.
Ali Ğilmi, Praha


text:
"Zvezda Povoljia": Tatarstanda yaña "üktäber inqilabı" bulğan
Tatarstanda meñgä yaqın cirle üzidarä oyıştı. Yäğni dä mäsälän, xäzer inde, xalıqnıñ cirle ixtıacların känäğätlänlderer öçen öleşçä şuşı cirle üzidarälär cawap birä. Xalıq üz tormışın üze caylarğa öyränergä tieş. Gaz kilmime, monıñ öçen inde prezident cawaplı tügel, anı atı -yulı belän sügep yatma, sineñ cirle üzidaräñ bar, saylap quyğan deputatın, ant suları eçep, barısı da Ok bula dip, deputat buldı. Şuşı deputatlar, awılnıñ, şähärlärneñ, rayonnarnıñ başlıqların saylıy. Ägär inde, awılğa kerä torğan yul balçıqtan ğına ikän, şulay uq, cirle üzidarä bar. Üz tormışıñnı, awılıñnı üzeñ qayğırtırğa öyrän, monda prezident belän, premyernıñ eşe yuq. Menä, qısqası, cirle üzidarä sisteması şul ul. Älbättä, gaz, sular qayğısı ul aqça sorıy. Ä xalıq äle awılğa yullar salırlıq aqçağa iä tügel. Waqıtlıça, monısına da yärdäm itäçäklär. Tatarstanda berniçä fond oyıştı, şuşı fondlar aqça birep tora. Tatarstanda ğına tügel mondıy üzgäreşlär. Rusiäneñ küp kenä töbägendä buldı. Ä inde, yünleräk illär, yäğni siville digännäre, küptän şulay yäşi. Zar-intizarları işetelmi anısı. Läkin, xikmät monda tügel. Ä şuşı cirle üzidarälär belän idärä itär öçen saylanğan xalıq wäkillärendä. Xäzer bit, küp kenä awıl başlıqları, rayon xucaları poşamanda. Saylanğan deputatlar kemne başlıq itep saylar? Elek, prezidentqa oşasañ, ul bilgeläp quya ide dä, xäzer bette mondıy lafa. Eşeñä qarap, yä bulmasa inde başqaça deputatlarğa oşarğa tieşseñ. Xikmät monda da tügel. Ä menä, ütkän yäkşämbedä uzğan, şuşı saylawlar respublikada säyäsi tormışqa niçek tä'sir itte. “ЗBeздa ПoBoлжbя”gäzite bu saylawlarnı “Üktäber inqilabı” dip yazıp çıqtı.
Bu saylawlarda, respublikanıñ 83 protsent saylaw okrugında, saylawlar alternativasız ütte. Yäğni, ber keşe deputat bulırğa teli. Teläsäñ anı saylısıñ, ä telämäsäñ, başqası yuq inde. 56 okurgta saylawçılar, berkemne dä deputat itep küräseläre kilmägän. Yäğni, oşamağan alarğa, nämzätlärneñ sanduğaç tele belän cırlawları. Ä “ЗBeздa ПoBoлжbя” gäzite, Qazanda, xäzerge mer Kamil İsxaqov komandası ciñde dip yazıp çıqtı. Eş şunda ki, gäzit, sannan-sanğa Tatarstan başqalasında xuca bulır öçen ike komanda yarışa: berse Tatarstan premyerı Minnixanov komandası, bolar Şäymievnı yaqlıylar, ikençese Kamil İsxaqov komandası, xakimiättä qalırğa teli digän qaraşlar täqdim itep bardı. Kamil İsxaqovnı isä, respublika prezidentı bulırğa teli dip añlattı. Gäzit, soñğı sanında, Şäymiev, bu cirle üzidarä saylawlarına ällä ni iğibar birmäde dip yazıp çıqtı. Tatarstannıñ iñ ere dürt şähäre - Qazan, Älmät, Çallı, Tübän Qamada kemnär ciñgän ikän. Çallı, gäzit yazuınça, KamAZ keşeläre, Älmättä “Tatneft'”nekelär, Tübän Qamada “Tübänkamaneftexim” şirkäte wäkilläre, Qazanda Kamil İsxaqov keşeläre ciñgän. Yäğni, şähär dumalarında kübräk urınnı alğan. Gäzit, bu dürt şähär xalqı, respublikanıñ 70 protsent xalqı digän süz, häm bu şähärlärdä urnaşqan şirkätlär Tatarstannıñ 90 protsent byudjetın buldıra dip yaza. Ä kem qulında aqça, şul idärä itä. Tatarstan Rusiädäge başqa keremle töbäklärdän şunıñ belän ayırıla, monda, prezident çın xuca, ä qayber başqa töbäklärdä çınlıqta iñ baylar idärä itä. Gäzit şulay añlata. Häm Tatarstannıñ iñ bay dürt şähäre respublikadağı säyäsi möxitne üzgärtergä ixtimal.
Tatarstan däwlät şurası deputatları respublika xakimiäte alarnı säyäsättän çitläştergännärenä riza tügellär. Qazannıñ meñ yıllığı xörmätenä ütkän banketqa da, parlamentnıñ prezidium äğzäläre ğına çaqırılğan ide. Bez, möğayın, Däwlät Şurası deputatlarınıñ , Altınbaev yasağan buntına oxşaş baş kütärü kürerbez. Läkin bu qayçan bulır. Ber yıldan soñmı, yıl yarımnan soñmı?Altınbaev buntı digäne, monnan berniçä yıl elek, Çallı xakimiäte başlığı bulıp torğan Altınbaıvnıñ, respublika citäkçelege fatixasınnan başqa ğına, deputatlarnıñ ber törkeme belän kileşep, parlament başlığı bulırğa cıyınğanı inde. Altınbaev, parlament başlığı bulmadı. Mäskäwgä kitte. Läkin menä şul waqiğa qabatlanmasmı dip şik belderä yazma avtorı Räşit Äxmätov.
Monı avtor, şähärlär belän respublika xakimiäte arasında byudjet mä’säläsendä konflikt çıqqan oçraqta, şähär dumaları berläşerlär dip añlata.
Gäzit äledän-äle bastırıp kilgän farazlarnı küzätep baruçılar, mondıy farazlarnıñ moña qädär tormışqa aşmıy kilgännären äytälär.
Räfis Cämdixan.


text:
Tatarstan xökümäte IBM şirkäte belän xezmättäşlekne arttıra
Çükeç belän timer qağıp, qul belän cir qazıp bayu, zamanaları artta qaldı, cämäğät. Bügen tir tügep tügel, ä uy-fikerne eşkä cigep aqça eşläw faydalıraq. Ni äytsäñ dä, 21 ğasır yaña texnologiälär zamanında yäşibez. Tatarstanda monı añlıylar. Soñğı arada iqtisat ölkäsendä texnopark süze yış qullanıla başladı. Tatarstan başqalası Qazanda da, “İdeyä” innovatsion texnoparkı bar. Anıñ töp maqsatı, yaña texnologiälärne, biznesnı üsterü.
Küptän tügel şuşı texnopark belän dön'yaküläm tanılğan IBM şirkäte arasında kileşü tözelde.
IBM şirkäteneñ komp'yuter cihazların yasaw, biznes öçen innovatsion programmalar tözü buyınça 90 yıllıq täcribäse bar häm ul bu ölkädä aldınğı urınnarda tora. Bügenge köndä anıñ 117 ildä wäkilçelege bar, alarda 335 meñgä yaqın belgeç eşli. Qazan texnoparkınıñ, çit il kompaniäse belän kileşüen, “İdeyä” texnoparkı general' direktorı Sergey Yuşqo bolay bäyäli.
Bu bik zur proyekt häm Rusiädä äle mondıy kileşüneñ bulğanı yuq, häm minem uylawımça yaqındağı 10 yılda äle bulmayaçaq ta. Rusiä tarixında Tatarstan berençelärdän bulıp bu eşne başlap cibäräçäk. Häm min uylım yaña açılaçaq IT üzäk Rusiädä berdänber bulaçaq. Älbättä bu kileşü tik torğannan barlıqqa kilmäde. Tatarstan texnopark tözü buyınça federal' bäygedä ciñgän ide. Qazan texnoparkınıñ ber öleşe bularaq, IBM şirkäte belän bergälektä IT üzäk tözeläçäk. Şunısı quandıra Tatarstan citäkçelege moña zur iğtibar birä. Bezneñ taraftan älege kileşügä alğa taba zur ömetlär bağlana.
Sergey Yuşqo äytüe buyınça, Qazan texnoparkında, eksport bularaq dönya bazarına çığa alırlıq, proyektlar bik küp. Läkin nindi genä eşkä tıtınma, ul iñ elek original' bulırğa tieş. Alğa taba, barı tik ere,bilgele kompaniälär tormışqa aşıra ala torğan, global' proyektlarnıñ ğına yäşärgä mömkin. Monıñ öçen älbättä bay investorlar kiräk. Qazanda IT üzäk açuğa investorlar niçek qarıy. Bügenge köndä alar küpme. Bu sorawğa Sergey Yuşqo cawap birä.
Bay investorlar moña bik yaxşı qarıy. Çönki iñ bay investor bezneñ belän eşlärgä teläk belderüçe IBM şirkäte üze. Barlıq eşlärne bez urtaq başqarırğa cıyınabız. Başqa industrial' investorlar älegä bik küp tügel, läkin bar. İnde bügen ük bezneñ belän eşlärgä teläwçe qayber investorlar, texnopar belän yaqınnanraq tanışa. Bez ışanabız, alarnıñ sanı artırğa tieş.Yaña tözeläçäk IT üzäk , maşina tözeleşe häm nefteximiä ölkäsendä eş alıp barır dip kötelä. Yaqındağı ike ayda texnopark belgeçläre bu ölkälärdä tikşerülär ütkärep, dönya bazarın öyränäçäk. Texnopark citäkçeläre äytüençä yaña üzäkne tözelep, anıñ maqsatların barlawğa yaqınça 6 ay kitäçäk. Annan soñ kiräkle cihazlar satıp alu, belgeçlärne öyrätü başlanaçaq. Barlığı üzäkne tözergä 70 million dollar sarıf iteläçäk. Anıñ yartısın Tatarstan, ikençe yartısın çit il kompaniäse tüli. Yaña üzäk finans yaqtan üz-üzen yäşätä alırlıq däräcägä kütärelgänçe, küpme waqıt uzaçaq. Bu sorauğa Sergey Yuşqo bolay dip cawap birde.
Aldağı täcribägä tayanıp şunı äytergä bula, älege üzäk finans yaqtan üz-üzen yäşätä alırlıq däräcägä 2, iñ kübendä 3 yılda kütäreläçäk. Läkin IBMHың bik köçle şirkät buluın, Tatarstan xökümäte bu yunäleşne bik xup kürüen, Tatarstanda bulğan täcribäne isäpkä alıp bez bu waqıt arası qısqaraq bulır dip uylıybız.IBM şirkäteneñ Tatarstan texnoparkı belän kileşü tözüne, qayberäwlär, Germaniäneñ tanılğan Mersedes kompaniäse bezneñ WAZ şirkäte belän kileşü tözep çit il maşinası çığara başlawğa tiñli. Urtaq kileşügä kilgän şirkätlärneñ köçläre ber bulmasa da, Tatarstan citäkçelege, kiläçäktä Respublikada yaña texnologiälär nıq üseş alaçaq dip ışanalar.
Ğädel Galämetdinov


text:
Osman Öztunç - Ağlıyorum
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Ağlıyorum
Etiketler : Osman Öztunç - Ağlıyorum türkü indir, Osman Öztunç - Ağlıyorum türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Ağlıyorum mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Ağlıyorum türküsü, Ağlıyorum sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Ağlıyorum bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Üç Ayak Bir Şafak
Osman Öztunç - Hep Mi Ağlayacak Bu Adam
Osman Öztunç - Züleyha da Kalmışım


text:
BMO wäkile Äfğanstanğa NATOnıñ östämä köçlären cibärergä çaqıra
Audio (Jean Arnault)
"Soñğı 3 atnda bulğan waqiğalar şunı kürsätä: andağı wazğiät yaxşırmıy, kiresençä, naçaraya bar."
Bu mäsäläne NATO citäkçeläre kiläse atnada Törkiädä ütäçäk sammit waqıtında tikşerergä cıyına. Bügen Äfğanstan räsmiläre tönyaq-könbatıştağı Ğor wilayätendäge fetnäne bastıru öçen yözlägän xärbi cibäregä qarar itte. Saqlanu ministrlığı wäkile general Zahir Azimy süzlärençä, alar wilayät başqalası Çağçaran'ğa irtägä kilep citäçäk.


text:
PTA turı
Professional tennisshiler assotsiatsiyası (PTA) turı - bul professional erler tennisinin' baslı sho'lkemi.
Turdın' shtab jayı - AQSh ta Ponte Vedra da jaylasqan. Regionallıq shtab jayı - Sidneyda (xalıq aralıq toparı) ha'm Monte-Karlo (Evropa). Bul tur 1990 jılda oyınshılardın' erki menen du'zilgen. PTA turı - tennisshilerdin' qızıg'ıwshılıg'ın qorg'aytug'ın biyg'a'rez ka'siplik awqamı bolıp qalg'an.
PTA turı ha'zirgi waqıta en' ku'shli o'zlik sho'lkem bolıp o'z ishine mın'nan aslam tennisshilerdi biriktirip ha'm tennis oyının bunnan bılayda rawajlandırında du'nya ju'zinde en' a'hmiyetli orındı iyeleydi.
PTA turı o'z xızmet tennis jumısların xalıq aralıq tennis federatsiyası menen birgelikte islemekte.


text:
PKK qulğa alğan 8 Törkiä ğakärisen azat itte
Xärbilärneñ azat itelüe, Ğiraq xaqimiäteneñ kiçä çik buyında nizaq çığaruda cäwaplı Körd partizan başlıqlarınıñ tabılıp, qulğa alınaçağın belderüennän soñ buldı. Ğiraq xaqimiäte, Törkiäneñ çik aşa zur operasiä ütkärenüen totqarlaw öçen mondıy qararğa kilgän ide. Azat itü şul uq waqıtta, Törkiä Premyerı Räcäp Tayyip Erdoğan belän, AQŞ prezidentı George Bush arasında, tönyaq Ğiraqta PKKğa qarşı bulası ixtimal operasiä söyläşülärünnän ber kön alda buldı. Uzğan ay, PKK partizannarı Ğiraq çigenä yaqın cirdä, 12 ğaskärine ütergän, 8 xärbiye isä urlap kitkännär ide.
Bu höcüm Törkiädä zur tawış quptarğan, Tönyaq Ğiraqtağı PKK partizannarı bazalarına qarşı höcüm oyıştıru öçen xökümätkä qarşı basımnarnı arttırğan ide.


text: Tönyaqkönçığış Äfğanstannıñ Badaxşan vilayätendä bügen 300gä yaqın möselman ruxanie cıyılıp, Qoränne mısqıl itüçelärne cäzağa tarttırır öçen Amerika Quşma Ştatlarına 3 kön birelä, yuqsa – Amerikağa qarşı cihad iğlan iteläçäk, dip belderde. Dini kitapnı mısqıl itügä qarşı çıqqan äfğannar belän polisiä arasındağı bäreleşlärdä kimendä 10 keşe hälak buldı. Pänceşämbe könne AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice, Qoränne mısqıl itü oçraqları tikşerelä, Amerika dönyadağı barlıq dinnärne xörmät itä, dip beldergän ide.


text:
Astanädä kürenekle Qazax oppozitsiä citäkçese Altınbäk Sarsenbayevnıñ cenazasında qatnaşuçılar Qazaxstan xakimiätlären Sarsenbayevnı üterüne oyıştıruda ğäyepläde.
Astanädä ütkän cenazada oppozitsiä aktivistları xisle çığışlar yasadı. Sarsenbayev Çın Aq yul partiäse räistäşläreneñ berse ide. Sarsenbayevnıñ, anıñ tän saqçısınıñ häm maşina yörtüçeseneñ mäyetläre 13-nçe fevral'dä Almatı çitendä tabıldı. Alar atıp üterelgän. Çın aq yul häm Ğädel Qazaxstan öçen partiäläre wäkilläre bu üterülär artında Qazaxstan xakimätläre tora di. Qazax mäğlümät ministrı Yarmöxämmät Yertısbayev säyäsi üterü turındağı ğäyepläwlärne kire qaqtı.
"Monda säyäsätneñ ber qatnaşı da yuq. Tağın ber märtäbä äytergä telim, cinayätçelärne tabu öçen barlıq çaralar kürelä häm bez Eçke eşlär minsitrlığınnan räsmi mäğlümät kötärgä tieş" dide Yertısbayev.
Tikşerü eşe däwam itkändä parlament Sarsenbayevnıñ üterelüenä bağışlanğan maxsus utırış ütkärde. Sarsenbayev elek Qazaxstannıñ Rusiädäge ilçese bulıp eşläre, 2 märtäbä Mäğlümät ministrlığın citäkläde, soñraq oppozitsiägä quşıldı.


text:
Tatar moxtariäte bina öçen mäxkämäläşä
Omski ölkä moxtariäteneñ eşlärenä kilgändä, ağımdağı yılda binanı arendalau buyınça şähärneñ küçemsez milek departamentı belän kileşü yañartılmawı turında “Azatlıq” tıñlawçılarına beldergän idek. Bügenge köndä departament moxtariätne binadan quıp çığaru yünäleşendä eşli başladı - bina urnaşqan okrug mäxkämäsendä däğwä eşe açtı. Tatar möxtäriäte citäkçese üz çiratında mäxkämägä küçemsez milek departamentına qarşı binada qaluınıñ säbäplären añlatqan däğwä ğarizası belän möräcäğät itte. Döres, bu eşneñ möxtäriät faydasına xäl itelüenä ışanıç yuq däräcäsendä. Şulay bulsa da, yatıp qalğançı, atıp qalıym dip, möxtäriät citäkçelege küçemsez milek departamentına qarşı mäxkämä eşe başladı. Çärşämbe könne mäxkämädä älege ğarizalarnı berençe märtäbä qaraw buldı häm eşne aprel'' axırında qabat qararğa digän qarar çığarıldı. Bu xaqta tatar milli-mädäni moxtariäte citäkçese Xäkim Sadıyqov xäbär itte.


text:
«Tatnet yoldızları» bäygesendä ciñüçelärne yaña yl aldınnan bäyräm kötä. İñ osta internet säxifälären yasağan keşelärne büläkläw 27nçe dekabergä bilgelängän. İnternetnıñ tatar öleşen barlaw, östenlekle häm citeşmägän yaqların bilgeläw omtılışı, berençe tapqır Qazanda, cäyge aylarda ütkän seminar-kiñäşmädä yasaldı. Şunıñ belän bergä, iñ yaxşı tatar säxifäsen bilgeläw maqsatında bu «Tatnet yoldızları» bäygesen ütkärü turında da iğlan itelde. 2003yılnıñ 1nçe aprelendä bu bäygedä qatnaşırğa teläweçlärdän ğarizalar qabul itelä başladı, avgust başında ul tämamlandı. Törle säbäplär arqasında näticälärne bilgeläw kiçekterelep bardı. İnde nihayät «Tatnet yoldızları» bäygese axırına yaqınlaşırğa tora. Dekaberneñ 20sendä Ekspertlar şurası, bäygedä qatnaşuçılarnı 12 törkemgä bülep eşlären qaradı häm ciñüçelärne bilgeläde. Şulay itep, elektron mäğlümat çaraları arasında iñ yaxşısı itep – Tatarstan yäşläre gäziteneñ saytı tabıldı. Kurilça- tatarça yasalğan saytlar arasında «Mäğrifät» jurnalınıñ internet-säxifäse ciñde. Latinça- tatarça säxifälär arasında, 1nçe urın – «Azatlıq» radiosınıñ internet saytına birelde.
Tatar oyışmalarınnan, Bötendönya tatar kongressınıñ saytı - iñ yaxşısı bulıp çıqtı. Yäşlär oyışmaları arasında, Mäskäw Tatar Studentları Berdämlegeneñ interent säxifäse berençelekne yawladı. Bu bäygedä ciñüçe saytlar häm alarnı yasağan millättäşlärebez turında, kiläçäktä, «Azatlıq» radiosında, maxsus tapşırularda söylärgä wäğdä birep qalabız.
Bikä Timerova.


text:
Qazanda Ayıqlar cämğıäte «uyandı»
Qazanda Bötenrusiäneñ ayıqlılar cämğıäte qorıltayı uzdı. Älege xäbärne gäzitlär taratmasa, bu Gorbaçev zamanında barlıqqa kilgän cämğıätneñ isänlegenä ışanmas ta idek. Bar ikän äle andıy xäräkät wä ayıq keşelär. Häm alarnı Baburin äfände citäkli. Oşbu qorıltay turında iskä aluıbız tikmägä tügel. Bötenläy iren çılatmaw variantı bezgä batıp betmi. Ällä şuña bu atnada xökümät keşeläre nindi araqı eçü turında baş wattılar. Alay ğına da tügel, Ministrlar Kabinetı respublikanı tuğız şartlı zonağa bülep, alarnıñ här bersenä cawaplı citäkçelär bilgeläde. Bu eşneñ başında xökümätneñ apparat citäkçese İldar Fättaxov tora. Cawaplı äfändelär üzläreneñ zonalarında araqı eçügä qarşı köräş alıp barırğa cıyınmıylar. Kiresençä, alar xalıqnı döres araqı eçärgä ügetläyäçäklär. Yäğni, kibetkä barğaç ta, tatarstanlılar üzebezdä yasalğan xämerne saylarğa tieş. Mondıy ğamäl bezneñ faydağa ikän: üzebezneñ araqını kübräk eçsäk, üzebezgä faydası kübräk qalaçaq. Yäğni, büdjetqa östämä aqça keräçäk. Menä bit nindi neçkälekläre bar bu araqı eçüneñ.


text:
BMO İminlek Şurasında bügen İranğa çikläwlär kertü mäsäläse tawışqa quyıla. Mondıy cäza İranğa atom eşçänlegen tuqtatmağanı öçen birelä. İran parlamentı başlığı Ğölamali Haddadadel, bügen däwlät televideniäsendä yasağan çığışında, ägär dä İminlek Şurası rezolüsiäne qabul itsä, Xalıqara Atom Energiäse belän mönäsäbätlärne üzgärtäçäge turında belderde.
İminlek Şurası köntärtibenä bügen şulay uq tağın ber mäsälä quyılğan. Qorallı nizaqlar barğan töbäklärdä jurnalistlarğa höcümnärne täñqitlägän rezolüsiä ölgese qaralaçaq. İminlek Şurası äğzaları resolüsiä eçtälege turında uzğan töndä genä kileşte, tawış birü açıq bulmayaçaq. Jurnalistlarnı yaqlağan rezolüsiä – İminlek Şurası tarixında berençe tapqır äzerlänä.


text:
79. Oscar tantanası: Martin Scorsese nixayat "iñ yaxşı rejisser" dip ataldı
Düşämbegä qarşı töndä Los Angeles şähärendä kino dönyasınıñ töp waqiğası bulıp uzdı. Qazanda inde tañ atqanda, Hollywoodta, inde 79nçı märtäbä, mäşhür Oscar büläklären tapşıru tantanası ütte. İñ yaxşı rejisser isemenä bu isemgä inde küptän däğwa itkän Martin Scorsese laıyq buldı.
"Akademiäneñ xörmäte häm dä büläkne küptänge duslarım qulınnan alu – bu is kitärlek. Bez inde 37 yıl tanış. Min bik nıq dulqınlanam" di Martin Scorsese.
Scorsese töşergän "Taşlandıqlar" ("Departed") isemle film yılnıñ iñ yaxşı filmı dip tabıldı. Bostondağı oyışqan cinäyätçelek, yäşeren politsiä agentları turındağı bu film barlığı 4 büläk aldı.
İñ yaxşı aktrisa isemenä "Patşabikä" ("The Queen") isemle filmda Elisabeth patşabikäsen uynağan Helen Mirren layıq buldı:
"Zur räxmät siña, Akademiä. Bu bik zur xörmät. Señlem äytüençä, balalar mäktäptä altın yoldız bilgese alırğa yarata. Bu minem tormışımda iñ zur altın yoldız. Min anı başqa nazmätlär, ğäcäyep ostalıq kürsätkän iskitkeç aktrisalar belän urtaqlaşırğa telim" di Helen Mirren.
İñ yaxşı akter isemenä "Şotlandiäneñ soñğı patşası" ("The Last King of Scotland") filmında Uganda diktatorı İdi Amin bulıp uynağan Forrest Whittaker layıq buldı.
"Bu büläkne alu miña här närsä mömkin buluın kürsätte. Könçığış Texasta tuıp, Los Angeles häm Carsonda üskän ğadi malayğa, üz xıyalına ışanıp, anı tormışqa aşırır öçen canın birgän keşegä bu zur xörmät" di Forrest Whittaker.
İñ yaxşı yärdämçe rol öçen büläkne "Xıyal qızları" ("Dream Girls") filmında 3 cırçı qıznıñ bersen uynağan 25 yşlek elekke televidenie moderatorı Jennifer Hudson aldı.
İrlär arasında bu büläk "Bäxet qoşçığı" ("Little Miss Sunshine") filmında narkotik qullanuçı babaynı uynağan 72 yäşlek Alan Arkinğa birelde.
İñ yaxşı dokumental film dip dönyadağı cılınu mäsäläsen kütärgän "Uñaysız xaqiqät" ("An Inconvenient Truth") isemle filmı tabıldı. Büläkläw tantansında qatnaşqan Quşma Ştalarnıñ elekke vitse-prezidentı Al Gore dönyadağı cılınunı çorıbıznıñ töp äxlaqi mäsäläse dip atadı.
İñ yaxşı çit il filmı dip Germaniädä töşerelgän "Başqalar tormışı" ("The Lives of Others") digän film ataldı. Bu film 1980. yıllarda Könçığış Germaniädä ştazi küzläwe astında yäşägän dramaturg häm anıñ söygän aktrisası turında.
79. Oscar tantanasınıñ iñ zur yuğaltuçısı dip "Vavilon" ("Babel") filmın atarğa buladır. 4 ildän, Morocco, Quşma Ştatlar, Yaponiä, Mexicodan, 4 ğailäneñ üz-ara kiseşkän tormışın sürätlägän bu film 7 nominiatsiädä kürsätelgän ide. Läkin ber genä büläk ala aldı, iñ yaxşı muzıka öçen.
Ali Ğilmi


text:
AQŞ xärbiläre Äbü-Ğraib törmäsendä qılğan ğämällär - mısqıllawmı, cäzalawmı?
Amerikan wä britan xärbiläre ğiraq totqınnarın kimsetep töşkän fotosürätlär könçığışta da, könbatışta da näfrät xisläre uyattı. Ä menä bu ğämällärgä bilgelämä birü, yağni xökem itügä kilgändä ayırma bar. Beräwlär monı mısqıllaw-räncetü, başqalar – cäberläw-cäzalaw dip atıy.
Audio (Ğazi Äl-Yawar)
"Bu totqınnar cinäyätçe tügel, alar kübräk säyäsi totqınnar. Bu waxşilek bolay ğına qaldırılırğa tieş tügel. Bez Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq xalqınnan, qıyırsıtılğan totqınnardan ğafu ütenüen taläp itäbez."
Amerikan prezidentı George Bush Pentagon başlığın bu qotıçqıç xällär öçen cawaplı keşelärne cäzağa tartırğa soradı. Äbü-Ğraib törmäsendä xezmät itkän altı xärbigä ğäyepläw belderelgän, tağın cidesenä kisätü yasalğan. Amerikan wä britan xärbiläreneñ totqınnarğa qarata qılğan ğämälläre möselman dönyasında ğına tügel, könbatışta da näfrät uyattı. Ämmä bilgelämä birügä kilgändä qarşılıqlar tudı. Beräwlär monı waxşilek-qıyırsıtu dip atasa, başqalar – xalıqara kileşülärne bozu, cäzalaw dip sanıy. Xoquq yaqlawçı Human Rights Watch oyışmasınıñ xoquq kiñäşçese James Ross süzlärençä, bu çınlap ta awır soraw:
Audio (James Ross)
"Qıyırsıtu belän cäzalaw arasında çik sızu bik qıyın. Ber tapqır, qısqa waqıt eçendä başqarılğan qıyırsıtu cäzalaw bulmasqa mömkin. Läkin ul ozaq waqıt, daimi başqarılsa, cäzalaw bula ala."
1985 yılda qabul itelgän Geneva kileşüeneñ 3nçe matdäsenä kürä totqınnarğa naçar möğämmälä kürsätü, cäzalaw, şul isäptän kimsetü-qıyırsıtular tıyılğan. 1nçe matdägä kürä ğämälne cäzalaw itkän 4 şart bar: ul berär niät belän, awırtu-ğazap kiterep, mäglümät alu, berär närsägä mäcbür itü maqsatı belän, berär räsmi tarafınnan raslanğan ğämäl bulıp tora. Ämmä Ross süzlärençä, sürättäge totqınnarnıñ möselman buluın iskä alğanda, alarğa kiterelgän psixologik zıyannı cäzalaw dip bäyälärgä dä bula:
Audio (James Ross)
"Ber urında qıyırsıtu dip sanalğan ğämäl başqa urında cäzalaw bula ala. Bar mäsälä şunda, bu ğämäl keşegä nindi zıyan kiterä."
Amnesty İnternational oyışması isä bu ike töşençä arasında ayırma ezlämi. Äbü-Ğraib tärmäsendä bulğan ğämällärne ul üzeneñ comğa belderüendä häm qıyırsıtu häm cäzalaw dip atağan. Oyışmanıñ Waşingtondağı wäkile Alistar Hodgett süzlärençä, alar bu oçraqta Amerikan xökümäte süzlegen qullana:
Audio (Alistar Hodgett)
"Quşma Ştatlar däwlät departamentı üzeneñ yıllıq xisabında başqa illärneñ mondıy ğämällären cäzalaw dip atıy. Şuña kürä bu oçratqa bez Amerikan xäkümäte kebek xäräkät itäbez."
Amnesty İnternational da, Human Rights Watch ta, bu xällärne centekläp tikşerergä çaqıra. Ämmä Hodgett süzlärençä, bu eşne Pentagonnıñ üzenä tapşırırğa yaramıy. Mäsäläne centekläp tikşerer öçen ul maxsus bäysez komissiä tözergä çaqıra.
Ali Gilmi, Praga


text:
Qazanda “Ciñü” Bötenrusiä xärbi-sport uyınnarı başlandı
“Ciñü” xärbi-sport uyınnarı comğa könne genä başlansa da, aña äzerlek inde 1 ay däwamında bara. Uyınnar Qazannıñ tank uçilişçesı cirlegendä uzu säbäple, anda maxsus urınnar buldırılğan. Çönki törle töbäklärdän kilgän uquçılar şunda uq çatırlarda yäşäyäçäklär. Qısqası Layış şulpası eçäçäklär. Şuña da qaramastan uquçılar öçen bu uyın. Alarğa barısı da qızıq.
Oyıştıruçılar öçen isä bu zur waqiğa. Ni disäñ dä xärbi yunäleşkä soñğı waqıtta zur urın birelä. Rusiä Prezidentına yaqın ölkä şul. Kem arbasına utırsañ, şunıñ cırın cırlıysıñ.
Comğa könne “Ciñü” uyınnarı finalınıñ açılışında da, mäñgelek ut yanında uzğan mitingta da citdi-citdi süzlär söylände. Watannı saqlaw, patriotlıq dielde. Rusiä veterannarı häm veteran xezmätläre räise urınbasarı, general-polkovnik Anatoliy Bogdanov
Suğış tämamlanğanğa 61 yıl buldı. Zamanında sezneñ kebeklär suğışqa kitkännär ide. Sez dä bügen üz watanığıznı saqlawğa äzer.
Mäñgelek ut yanında “Ciñü” sport-xärbi uyınnarına kilüçe yäşlär härqaysı üzläreneñ räsmi- xärbi formasında bayraqları belän ber safqa tözelgännär ide. Aralarında qızlar da şaqtıy kürende. 90 qız didelär barlığı. Yaqutiä, Dağıstan, Tön'yak Osetiä kebek cirlärdän kilüçe uquçılar töskä-bitkä dä şaqtıy ayırılıp tora ide. Mitingta tolerantlıq turında da süz buldı
Tatarstan yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrı Marat Bariev
Patriotlıq Watanğa mäxäbbätsez häm başqa xalıqlarğa qarata ixtiramsız bula almıy. Ciñüneñ dälile köçle bulu ğına tügel, ä ata-babalar traditsiälärenä tuğrı qalu da. Mondıy uyınnar uzdıru da kiläçäk buınnı tolerantlıq ruxında tärbiäläw, Watanğa mäxäbbät uyatuğa yunäleş bulıp tora.
Mitingta suğış qırlarında ülep qaluçıların 1 minutlıq tınlıq belän iskä aldılar, Çäçäklär quyıldı.
Şunnan soñ çaralar “Xezmät rezervları” stadionında däwam itte. Anda tantanalı açılış buldı. Tatarstan Premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov älege 10Hчы uyınnarnı finalı näq Qazanda uzuı respublika öçen zur däräcä dide. Çınnan da Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ älege uyınnar tuqtatılğan bulğan. Kübesenä ul “Zarnitsa” iseme arqılı tanış ide. Bıyıl uyınnarnı uzdıru öçen törle cirlär qaralğan, ämma azaqta iñ uñışlısı dip Qazan saylanğan. Mäskäwdän general-polkovnik, millättäşebez Räsim Aqçurin Tatarstan tarixın da belep kirterlär dide pänceşämbe könne uzğan matbuğat oçraşuında. Ul xäzer mäktäp programmalarında suğış qaharmannarına az urın birelüen belderde. Musa Cälil ber programmada da yuq dip borçıldı.
Äye 6 kön däwamında uquçılarğa qırlarda suğış-suğış uynaw ğına tuydırır şul. Şuña programmada tarixnı, ğöref-ğadätlärne öyränü dä qaralğan.
Landış Xarrasova


text:
Belgeçlär "nurçılar" ekstremist tügel dilär
Qazan meñ yıllığı aldınnan kübäyep kitte äle bu ekstremistlıqta, millätara ızğış çığaruda ğäyepläp qulğa alular da, tentülär. Anısın belgeçlär başqara. Dimäk, eşlären belep eşlilärder. Menä bu könnärdä genä tağın yaña ekstremistlar päyda buldı. Ul da bulsa, nurçılar. Tatarstandağı FSB häm Eçke eşlär ministrlığınıñ urtaq ber törkeme bu xäräkät äğzalarınıñ 20 seneñ öyendä tentülär ütkärde. Qazan da, Çallıda bulğan xällär bu. Mäğlümat agentlıqları xäbär itkänçä, tentü barışında 5 meñläp isemdäge ädäbiät, video-, ayдio yazmalar tabılğan. Alar barısı da radikal'' xarakterda bulğan. Millätara häm dinara ızğış çığara torğan. Monnan tış, yäşeren mädräsälär dä tabılğan.
Nurçılar kemnär soñ alar. Törkiädä 1876 yılda tuğan, 1960 yılda wafat bulğan Säid Nursi isemle din ähele tarafdarları. Säid Nursi isän çağında uq, zamandaşları anı Bädiüz-zaman, zaman ğalime , çor ğalime dip atıylar. Törkiädäge ul waqıttağı Atatörk häm anıñ warisları däwam itkän dinne qısu säyäsät arqasında şaqtıy cäfa kürgän bu ğalim, törmälärdän Risaläi nur isemle xatlar, dini näsixät häm dine añlatu kitapları yaza. Tora bara anı şäkertläre bergä tuplap näşer itälär. Bu ğalim tarafdarların nurçılar dilär. Törkiädä alarnı ikençe törle zamançılar dip äyrtälär. Zamançılarnıñ bügenge liderı, öndäre Amerikada yäşäwçe Fätxulla xuca Gülän. Törkiädäge säyäsi wäzğıät belän qızıqsınıp baruçılar belälärder, bu ildä dini qaraşlı firqälärgä qarşı armiä generalları gel baş kütärälär. Fätxulla Gülän dä, şuşı yarım armiäle rejim qorbanı sanala. Şuña Amerikada yäşärgä mäcbür. Bu Gülän tarafdarları fikerläre. Tatarstannıñ monda ni qatnaşı bar disägez. Bar ikän. Waqıtında şaqtıy dan alğan, tatar-törek, başqort-törek litseyların oyıştıruçılar da şuşı zamançılar yäğni nurçılar. Tatarstanda monnan berniçä yıl elek matdi qıyınlıqlarğa oçrap çığudan tuqtağan Zaman gäzite dä nurçılarnıqı. Monnan tış, dini kmitaplar satıla torğan kitap kibetläreneñ şaqtıyında Säid Nursi kitapların tabıp bula. Menä orğannar mädräsälären dä tapqannar. Litseylar digännän, alar Rusiäneñ qayber başqa töbäklärendä dä bar ide. Mäsälän Başqortstanda, Çuaşstanda. Bu töbäklärdä litseylar inde berniçä yıl elek yabıldı. Tatarstanda isä bıltırlarnı tatar-törek litseyları ğädäti litseylar kebek numir belän genä atala başladı. Yäğni fälän numirlı litsey-internat. Direktorları elek Törkiä watandaşları bulsa, xäzer inde rusiälelär. Rusiä qanunnarı şunı taläp itä. Belgeçlär uqıtunıñ köçle ikänen tanıylar. Litsey artında dini xäräkät, nurçılar torğan bulsa da, uquçılarnı dini tärbiyäläy tıyalğan bulğan.
Ä Tatarstanda nurçılar yıştırgan teraktlar buluı turında xäbärlär yuq. Läkin, millätara ızğış çığaruda ğäyeplänep cinayät eşe quzğatılu oçraqları bar. Äytelgänçä, 5 meñläp atamadağı kitaplar da cıyıp alınğan. Tatarstan xaqimiäte qarşında Din eşläre Şurası eşläp kilä. Alar monnan berniçä ay elek nurçılarnıñ Qazanda irekle räweştä satıla torğan kitaplarına küzätü yasağannar. Şuşı Şura xezmätkäre Damir Şağaviev, Azatlıqqa menä närsälär söyläde.
Bu xäräkätneñ bezneñ qulğa kerep eläkkän kitaplarınnan bernindi dä ekstremistik fikerlär tabılmadı. Törkiädä bu xäräkät tıyılmağanTatarstanda monnan tış, diniä näzaräte qarşındağı ğölämälär şurası da dini eçtälektäge kitaplarnı öyränä. Alar cirle islamğa qarşı kilmilärme, şunı bäyäli. Ğölämälär şurası räise , Qol Şärif mäçete imamı Ramil xäzrät Yunıs, Azatlıqqa nurçılar ädäbiäte turında bolay dip belderde.
Tatarstan diniä näzaräte Ğölämälär şurasında Nurçılarnıñ kitapları äle tikşerü ütmäde. Läkin, minem şäxsi küzätüläremnän çığıp, min şunı äytäläm, nurçılarnıñ üzläre dä, kitapları da ekstremistik tügelTatarstan mäğärif ministrlığı inde elek tatar-törek litseyları dip atalğan xäzer fälän numirlı litsey intenat qına dip atalğan uqu yortları turında däşmi äle. Azatlıq şaltıratularına, alar waqıt yuqlıqqa sıltadılar.
Monı ber-ike minut eçendä genä söyläşep , añlatıp bulmıy inde Döres, yuridik yaqtan, litseylar barıber nurçılarğa qağılmıy. Çönki, elek, bu uqu yortları barlıqqa kilgändä, oyıştıruçılar alarnı başqa yuridik oyışmalar , şul isäptän Tatarstan mäğärif ministrlığı belän bergä ğämälgä quyğannar.
İnde dini, milli ızğış taratuda, ekstremizmda ğäyeplängän nurçılar xäräkäteneñ internettağı räsmi säxifäsenä küz salıyq. Xäräkätneñ dön''yaküläm tanılğan liderı Fätxulla Gülän yazmalarında, interv''yularında terrorist Bin laden minem iñ kürälmägän keşem, “terorizmnıñ qäbäxät yöze” isemle süzlär tulıp yata. Şuşı uq säxifädä, Rusiä xakimiäte tarafınnan räsmi tanılğan möfti Rawil Ğäynetdin qotlawları da urın alğan. Bolarnı uqığaç uylap quyasıñ, nüjäli inde şundıy süzlär yazğan keşelär dä, älegä qädär ber naçarlıqları işetelmägän dini mäktäp wäkilläre dä tuğandaş Tatarstanda ni öçender ekstremistqa äylänep kitälär. Meñ yıllıq bit, meñ yıllıq. Kemder, niçeklär genä tapmıy bu ekstremistlarnı.
Räfis Cämdixan


text:
Demokratiä terrornı ciñä - basklarnıñ ETA törkeme qorallı köräşen tuqtata
Yewropada üz xalqınıñ bäysezlege öçen köräş alıp barğan azsanlı xäräkätlärneñ berse - basklarnıñ ETA törkeme şuşı comğadan başlap qorallı köräşen tuqtataçağın belderde. İspaniäneñ tönyağı häm Fransiäneñ könyağındağı basklar ilendä bäysez däwlät qoru maqsatında ETA 40 yıl däwamında terror qullanıp kilde, xäzer inde törkem daimi solıx iğlan itä.
"Euskadi Ta Askatasuna (ETA) şuşı yılnıñ 24-nçe martınnan daimi solıx iğlan itärgä buldı. Bu qararnıñ maqsatı - Bask ilendäge demokratik protsesnı yaña ber şäkelgä kiterü häm şunıñ nigezendä, bar säyäsi mömkinleklärne dä täräqqi itep xalqıbıznıñ xoquqların tanıtuğa ireşü", dip äytä ETA üzeneñ qorallı köräşen tuqtatu turındağı belderüendä.
Anıñ şuşı belderüe İspaniäneñ xäzerge premyer-ministrı Jose Luis Zapatero häm anıñ sotsialist xökümäte öçen zur ciñü bulıp tora. Xakimiatkä ike yıl elek kilgän Zapatero Bask radikalları belän söyläşülärgä äzer buluı xaqında inde küptännän belderep tordı, ämma monıñ şartı itep ul alarnıñ qoralların tapşıruın häm köç qullanudan waz kiçüen quydı.
Bask ilen bäysez itü maqsatında ETA qorallı köräşen 1968-nçe yılda, İspaniädä äle Franko xakim itkän çorda başlağan ide. Şunnan birle ul 800-dän artıq keşeneñ ülemenä kitergän törle höcümnär, bombalawlar oyıştırdı. ETA höcümenä ğädättä ispan däwläteneñ räsmi ähelläre - politsiä xezmätkärläre, xäkimnär, säyäsi eşleklelär duçar buldı, ämma ülüçelär ğadi xalıq arasında da bar ide. Näticädä ETA Yewropa Berlege häm Quşma Ştatlar tarafınnan terror törkeme bularaq sanala başladı.
Bask törkemeneñ xäzer daimi solıx iğlan itüe anı şul isemlektän çığara ala. Ämma Yewropada ETAdan qala da tağın berniçä qorallı törkem yäşäp kilä häm alarnıñ da qayberläre üz köräşen bäysezlek öçen alıp bara. Britaniäneñ St.Andrews universitetındağı Terror häm Säyäsi köç qullanu üzäge belgeçe Peter Lehr:
"Korsikada äle haman da qayber tarqaw törkemnär köräşä, ämma alarnı kübräk oyışqan cinayät törkemnäre dip atap bulır ide. Gretsiädä dä ber añlaşılmağan törkem bar. Tönyaq İrlandiädä, belüegezçä, İrland respublikan Armiäse İRA da xäzer solıx iğlan itte, ämma anda qoral kütärä alırlıq waq törkemnär haman da bar. Germaniädä, Fransiädä berni yuq. İtaliädä dä "Brigate Rosso"-"Qızıl brigadalar"dan soñ berni turında da işetelgäne yuq. Şulay itep, älegä tınıç kebek", di qorallı köräş belgeçe Peter Lehr.
İkençe ber belgeç, Cranfield Universitetında eşläwçe Chris Bellamy, bäysezlek öçen köräşüçe ETA häm İRAnı küzdä totıp, andıy törkemnärneñ üz eşçänlegen üzgärtergä mäcbür buluın bolay añlata:
"İke oçraqta da älege ayırılu törkemnäre şunı añladı - britan häm ispan däwläte belän nizaqta alar qoral qullanıp ciñä almıy, berdänber yul bulıp säyäsi çişeleş qala. İRA monı 90-nçı yıllarda, ä ETA beraz soñraq añladı", di Bellamy.
Belgeçlär fikerençä, bu oçraqta terrornı Çeçnädäge tösle qoral, köç qullanıp tügel, ä demokratik, xoquqi çaralar yardämendä ciñü xaqında söylärgä bula.
Kärim Kamal


text:
Sişämbe irtäsendä, Qazanda, ikençe bötendönya suğışında häläq bulğan suğışçılarğa quyılğan häykäl yanında patriotik çara uzdı. “Snejnıy desant” yäğni “Qar desantı” xäräkäteneñ warisları Qazan yuğarı uqu yortlarında tözelgän student otryadların Tatarstannıñ 5 rayon häm şähärlärenä ozattılar. Bu xäräkät Tatarstanda inde 35 yıl yäşäp kilä. Bu xäräkätneñ başqa iseme dä bar-“Yäş eztabarlar”. Çönki bu student otryadlarınıñ töp şöğele elekkege Sovetlar Soyuzınıñ Böyek Watan suğışı barğan cirlärendä häläk bulğan watandaşlarıbıznıñ ezlären, cirlänmi qalğan gäwdälären tabu ide. 35 yılda baytaq izge eşlär başqarıldı. Meñlägän yaqtaşlarıbıznıñ gäwdäläre, dokumentları, şäxsi äyberläre tabıldı. Suğış qırlarında xäbärsez yuğalğan digän xäbären alğan yaqtaşlarıbıznıñ suğıştan soñ 25, 30, 40 yıl uzğaç qayda nindi şartlarda häläk buluı açıqlandı. “Qar desantı” xäräkäte respublika “Xäter kitabına” nigez saldı. Räsmi xäbärlärdä- “Qar desantı”nıñ bıyılğı poxodı Böyek Watan suğışında Sovetlar Soyuzınıñ ciñüenä 60 yıl tuluğa bağışlana- dielä. Student otryadları Aqsubay, Alekseyevski, Çallı, Tübän Qama rayonnarında häm şähärlärendä suğış häm tıl veterannarınıñ xälen belep, isemleklären täğäyenläp yöriäçäklär. Bu çaranıñ säyäsi maqsatları da bar. Bıyılğı desantnı “Yedinaya Rossiä” firqäseneñ yäşlär qanatı oyıştırğan. Äytergä kiräk Tatarstanda “Yedinaya Rossiäneñ” yäşlär qanatı da parlament saylawları aldınnan yaxşı uq “cilpenä”. Här xäldä “Yedinaya Rossiä”neñ yäşlär qanatına cilgä qarşı oçarğa turı kilmäde. Anıñ citäkçese jurnalist Dmitriy Vtorov, inde xäbär itüebezçä firqä isemlegendä dürtençe bulıp bara. Jurnalist xalqı arasında da Dmitriy Vtorov kiräk waqıtta tatarça qıstırıp häm keşe qara kürmägändä Mintimer Şäymiev bulıp osta söyläşä belüe belän dä populyarlıq qazandı. “Biräm digän qolına- çığarıp quya yulına”- digännär borıñğılar. Menä “Qar desantınıñ” 35 yıllıq täcribäse dä yäşlär qanatınıñ saylaw aldı piar kompaniäsenä eşli başladı.
Ministrlar Kabinetınıñ sişämbe brifingı oborona- saqlanu şirkätlärenä bağışlandı. Brifingnı alıp baruçı İqtisad häm sänäğät ministrı urınbasarı Sergey Muxin töp yañalıqnı äytte. Tatarstannıñ aviatözeleş şirkätläre- Qazan boralaqlar zavodı häm Aviatözeleş berläşmäläre Rusiäneñ yaña oyışaçaq aviatözeleş konsernına kermäyäçäk. “Äle waqıtı citmäde” dide ministr urınbasarı. Tatarstan sänäğätçeläre bulaçaq konsertnıñ “Boing” konsernı kebek konsernnar belän köndäşlek itärlek oçqıçlar citeşterüenä ışanmıylar.
İnde xäbär itkänebezçä düşämbe, bäyräm könne, Qazanda rayon, şähär, ministrlıylar citäkçeläre qatnaşında yıl näticäläre buyınça bik zur kiñäşmä buldı. Yılnıñ iqtisadıy näticäläre turında tıñlawçılarıbızğa berniqädär söylägängä kürä kiñäşmädä söyläşengännärneñ tıñlawçılarıbız öçen qızıqlıların saylarğa tırışırbız. 2003nçe yılda respublikanıñ töp qazanışı ul statistika urtalığındağı Tatarstanda yäşäwçeneñ kereme buyınça yarlılıq çigennän çığuı. Rusiäneñ tormış däräcäse üzäge mäğlümatlarınça - Tatarstan tormış däräcäse indikatorı reytingında 9 urın tota ikän. Moña qarata prezident Mintimer Şäymievneñ - kesäñ tulı aqça bulıp asfal’t yullar urınına, pıçraq yırıp yörsäñ, yäğni tormış itüneñ sıyfatın bäyäläwgä küçergä kiräk digän fiker äytüe bik ğibrätle.
Yunıs Ätnäle.


text:
Tatarstan belän Äzerbäycan keşe xoquqların yaqlaw öçen şartnamä tözi…
Şulay itep, berençe tapqır Rusiä töbägeneñ keşe xoquqları buyınça wäkile Bäysez Däwlätlär Berlegeneñ äğzası bulğan il belän räsmi xezmättäşlekne başlıy. Räşit Wäğizov fikerençä, keşe xoquqların yaqlawnı cayğa salır öçen BDB illäreneñ keşe xoquqları buyınça wäkilläre üzara xezmättäşlekne kiñäytergä tieş. Bu maqsat belän Räşit äfände keşe xoquqları buyınça wäkillärneñ Assotsiatsiäsen tözergä täqdim itä. Çönki, Rusiä häm Tatarstan grajdannarı BDB illärendä haman da küpläp yäşi. Assotsiatsiä alarnıñ häm Rusiädä yäşägän BDB illärennän kilüçelärneñ mänfäğätlären yaqlaw öçen bik faydalı oyışma bulır ide.Baku säfäre barışında Räşit Wäğizov Äzerbäycan Tatar diasporasınıñ tormışı belän dä tanıştı. Äzerbäycan tatarları belän oçraşuı waqıtında Tatarstannıñ keşe xoquqları buyınça wäkile bolay dide: “Bezneñ respublikanıñ BDB illäre belän iqtisadi häm mädäni xezmättäşlegen bäyälägändä, bu illärdäge watandaşlarıbıznıñ xoquqlarınıñ torışı isäpkä alınırğa tieş.” Wäğizov täqdime buyınça, Tatarstanıñ çit illärdäge räsmi wäkilläre üzläreneñ yıllıq xisaplarında watandaşlarıbıznıñ xoquqları torışı turında ayırım notıqlar yasarğa tieş.
Rusiä Konstitutsiäneñ 72nçe matdäse buyınça, keşe xoquqların häm ireklären yaqlaw federal' xökümätneñ genä tügel, ä töbäk xökümätläreneñ dä cawaplıqları astında. Älege misal kürsätkänçä, wäzğiät şundıy: Mäskäw törle qanunnarnı, konstitutsion tözätmälärne qabul itü, başqa käğäz eşläre belän şöğillänsä, keşe xoquqların köndälek tormışta yaqlaw töbäklärneñ üzlärenä qaldırıldı. Çönki töbäklärdä töp problemalarnı tormıştan belälär häm Mäskäwdän ayırım röxsät kötmiçä alarnı çişärgä tırışalar. Xäzerge Tatarstanda keşe xoquqlarına bäyle problemalar, kommunal' reformanıñ barışı, eş xaqların tieşle waqıtta tülämäw häm militsiä tarafınnan artıq köç qullanu belän bäyle. Şuña kürä, bıyıl Tatarstanda keşe xoquqları buyınça wäkil bu ölkälärgä bäyle problemalar turında maxsus belderülär yasadı. Mäsälän, kommunal' reforma barışı näticäsendä barlıqqa kilgän añlaşılmawçanlıq arqasında yış qına qayber sotsial' yaqtan imin bulmağan grajdannarğa, suğış, xezmät veterannarına, invalidlarğa fatir öçen tüläwne xisaplawda tieşle taşlamalar täqdim itelmi, yäisä JEUlar Rusiä qanunnarı buyınça taşlamalarnı qullansa, Tatarstan qanunnarında yazılğan taşlamalar turında onıtalar. Bu bälägä oçrağan ber meñ sum çaması aylıq pensiä alıp torğan olı yäştäge grajdannarnı qotqarır öçen Wäğizov Tatarstan tözeleş, arxitektura häm kommunal' xucalığı buyınça ministrlıqqa maxsus xat yulladı.İkençe misal, küptän tügel, Räşit äfände internatlarda yäşägän olı yäştäge invalidlarnıñ iminlekkä, şäxsi tormışqa xoquqların yaqlaw öçen elek xökem itelgän şäxeslärne anda kertmäskä çaqırdı. Çönki, anıñ mäğlümatları buyınça, qartayğaç internatlarğa küçkän elekke cinäyätçelär anda törmä qanunnarı buyınça yäşäwne däwam itä häm tuğannarı bulmağan äbi-babaylarnı mısqıl itep, alar öçen törle qıyınlıqlar tudıra.
Şulay itep, tormış xoquqi qıyınlıqlarnıñ küp buluın kürsätä, läkin här qıyınlıqnı çişü yulınıñ barlığın istä totıp här keşe başta üze xäräkät itärgä tieş. Alarğa yärdäm birerdäy oyışmalar da yuq tügel. Sezneñ üzegezgä dä xoquqi yärdäm kiräk bulsa, xoquqlarığıznı yaqlaw öçen keşe xoquqları buyınça wäkilneñ apparatı xezmätkärlärenä 182945 telefonı buyınça möräcäğät itä alasız.Qazannan İskänder Nurmi.


text:
Taciqstan prezidentı Emomali Raxmonov Yevropa säfärenä çıqtı. Anı Yevropa räsmiläre häm Brüsseldäge NATO başfatirında oçraşular kötä. Bügen kiç Raxmonovnıñ berençe tuqtalışı Çexiä başqalası Pragada bula. Söyläşülärdä Çexiä yağınıñ Taciqstandağı Vaqş yılğası buyındağı Sangtuda hydroelektrostansiäsenä aqça birüe turında baraçaq. Luxembourg'ta Taciqstan belän Yevropa Berlege arasında xezmättäşlek turında kileşügä qul quyılaçaq dip kötelä.
Taciqstanda isä Rusiä generalı Yevgeni Yuriev bulıp andağı 201nçe Diviziä yazmışı turında söyläşülär uzdırdı. Mäğlüm bulğança Taciqstanda Sovetlar Berlege taraludan birle uq urnaşqan Rusiäneñ bu ğaskärläre statusı inde küptän Mäskäw belän Düşänbe söyläşüläreneñ köntärtibendä tora. Kileşü bu ay azağında Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Taciqstanğa kilüe waqıtında qabul iteler dip kötelä.


text:
Omski ölkäse Ülänkül awılı tatarları niçek yäşi?
Ölkä üzägennän 270 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan Ulänqul awılında 700-dän artıq keşe yäşi. Alarnıñ küpçelege tatarlar. 4-5 kenä keşe başqa millättän. Ämma alar da küptän inde, cirle xalıq belän quşılıp, tatar bulıp betkännär. Härxäldä, awılda tatarça söyläşä belmägän ber genä keşe dä yuq. Awılda urta mäktäp eşli. Elek anda uqıtu tulısınça tatar telendä alıp barılğan. Xäzer isä barlıq däreslär dä rus telendä , tatar tele ayırım däres bularaq qına uqıtıla. “Qızğanıçqa qarşı, uqıtu programmasında tatar tele däreslärenä waqıt yıl sayın azraq birelä. Kiläçäktä alarnıñ cirle üzidarä qaramağına qalıp, fakul''tativqa äylänüe dä ixtimal, - di mäktäp direktorı Zölfiä Axmadeeva. Mondıy xäl bezdä genä tügel. Bu problema tizdän Qazanda ütäçäk tatar tele uqıtuçıları qorıltayında kütärelsä, çişü yulları tabılmas ideme ikän”,- digän ömet tä belderä ul.
Ülänküldä balalar, ber rus mäqälendägeçä, “Tuğannarın belmägän İvan” bulıp üsmilär. Alar awıllarınıñ, ğailäläreneñ tarixın öyränälär, şäcärälären tözilär, xörmätle keşeläre turında inşalar yazalar, ğomumän, tarixi tikşerenülär, ezlänülär alıp baralar. Yazma eşläre belän törle konkurslarda, fänni-ğamäli konferensiälärdä qatnaşalar.
Uzğan şimbädä rayon üzägendä uquçılarnıñ eşläre buyınça çirattağı fänni-ğamali konferensiä bulıp uzdı. Anda tarix uqıtuçısı Nailä xanım Şixovanıñ 2 uquçısı qatnaştı. 11 sıynıf uquçısı - Zemfira Mäcitova häm 8 sıynıf uquçısı – El''mira Axmadeeva. Zemfira üzeneñ eşendä tuğan awılı Qaraqül, anıñ keşeläre turında yaza. Ul awılına bağışlap şiğer dä yazğan.
Tuğan awılım, Qaraqülem minem, Şundıy güzäl, şundıy söykemle. Sindägedäy küllär, urman-qırlar Ber qayda da yuqtır şikelle.
Nailä Şixovanıñ uquçılarınıñ eşlärenä älege konferensiädä dä yuğarı bäyä birelde. Qızlar bu eşläre belän ölkä külämendä ütkäreläçäk konferensiädä dä qatnaşaçaqlar.
Şunı da assızıqlarğa kiräk, Ülänküldä uquçı balalar ğına tügel ölkännär dä awıllarınıñ tarixına bitaraf tügellär. Mädäni yäki nindider başqa ber çara ütkärelä ikän, anda tarixqa bağışlanğan kürgäzmälär oyıştırılmıy qalmıy. Menä xäzer dä, yäkşämbe könne uzğan icat kollektivlarınıñ smotr konsertı aldınnan foyeda awıl tarixına bağışlanğan yazmalar, milli kiemnär, räsemnär, qul eşläre, borıñğı yort cihazları häm başqa äyberlär quyılğan kürgäzmä oyıştırılğan ide. Anı äzerläwdä Ülänkül awıl xakimiäte qaramağında bulğan Çernalı, Tozqazan häm Qaraqül awıllarınnan da qatnaştılar.
Ülänküldä qul eşe ostaları bulğan kebek, sänğät ostaları da bar. Andıylarnıñ berse – pensiädäge uqıtuçı Artur Şixov. Ul tuğan awılınıñ tabiğäten tasfirlagan räsemnär yasıy, awılına bağışlap cırlar häm şiğerlär yaza.
Üzeşçännärneñ smotr-konsertı teatrlaştırılğan säxnä küreneşe räweşendä äzerlängän ide. Anda balalar ölkännär belän bergä tatar xalqınıñ borınğı cırların häm uyınnarın kürsättelär. Nänilärneñ “Bez-bez bez idek...” digän, ölkännärneñ “Zäñgär çiläk” digän cırlı uyınnarı tamaşaçılar küñelenä ayıruça bihuş kilde. Axırda awıl xakimiäte başlığı Läylä Muxametşina “Naza” ansambleneñ bayançısı Ämir Safarmetovqa Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ räxmät xatın tapşırdı. Ämir äfände dä , zalda utıruçılar da, anı zur büläk itep qabul ittelär.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Tatarstan xalıq sanın aluğa äzerlänä
Rusiä räsmiläre bulıp kitkännän soñ Tatarstanda berniqadär tınlıq küzätelä. Düşämbe könne prezident Mintimer Şäymiev rayon, şähär administratsiäse başlıqları, ministrlıqlar citäkçeläre belän ütkärgän kiñäşmädä iqtisadi mäsälälär kütärelde. İnde söylägänebezçä, berençe çiratta xalıq sanın alu mäsäläse. Monda da mäsäläneñ säyäsi yaqları quzğatılmadı. Ä menä oyıştıru, alıp baru mäsälälären tikşergändä, qayber qızıqlı detallär mäğlüm buldı. Äytik, xalıq sanın aluğa isäpläwçelär itep eşsezlärne cälep itü mäsäläse. Berençedän, monıñ belän bik mawıqmasqa täqdim itelde. İsäpläwçelär kompetentlı keşelär bulırğa tieş. İkençedän, soñğı yılda Tatarstanda eşsezlär sanınıñ berniçä meñgä artuı mäğlüm buldı. Cawaplı çinovniklar bu tendensiäneñ säbäplären añlata almadılar. Qaçaqlar mäsäläsendä dä alarnıñ tögäl genä sanın, xälen äytep birüçe bulmadı. Bu problema belän şöğellänüçe oyışmalarnıñ sannarı berniçä distä meñgä ayırıla. Çinovniklar atağan iñ yuğarı san 70 meñ buldı. Läkin 90-nçı yıllar başınnan uq qaçaqlar belän şöğellänüçe cämğıät citäkçese Yunıs Kamaletdinov xäzer Tatarstanda 200 meñnän artıq qaçaqlar bar, dip sanıy. Häm alarnıñ küpçelege tatarlar. Demografiäneñ xälenä xalıq sanı kimegän ber waqıtta ägär dä respublikağa äylänep qaytuçı millättäşlärebezne barlaw, urnaştıru bik mäslixät bulır ide, yuğisä.


text:
Başqortstanda räsmi xakimiätlärne yaqlamağan säyäsi häm ictimaği köçlärne "aqılğa utırtır öçen " –elektr utı häm su birüne tuqtatalar. Respublikada ber ber artlı bulğan ber qaraşqa säyer waqiğalär şundıy näticä yasarğa cirlek birä. Läkin Ufada uzğan Rusiäneñ Yabloko firqaseneñ Başqortstan bülekçäse utırışında keşelär cıyılıp betkäç tä ut betügä almaçılar üzläre säyäsi tösmer birergä aşıqmadı. Läkin komputerlarnıñ eşlämäwe firqa bülekçäseneñ utırışına qomaçawlıq kertte. Bügennän başqlap Başqortstanda yaña saylaw kodeksı ğamälgä kerde.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Serbia: Cil çäçkän – dawıl urır
Uzğan tön Belgradta AQŞ häm başqa illärneñ ilçeleklärenä bulğan höcümnär Serbiä xökümäten awır xälgä quydı. Kosovo bäysezlegenä qarşılıq belderergä xalıqnı uramğa çaqırğan Serb räsmiläre yarsığan yäşlärne tuqtata almadı.
"Cil çäçkän dawıl urır" digän mäqäl bar.
Serb räsmiläre açu xislärenä birelep, tieşle iminlek çaraları kürmiçä, xalıqnı uramğa çığarıp, xata eşläde bulsa kiräk.
Uzğan töndä dönya telekompaniäläre Belgrad uramnarınnan tamaşa kürsätte. Salmış xäldä, yarsığan yäşlär amerikan häm başqa illärneñ ilçeleklärenä ut törtte, täräzälär wattı, kibetlär taladı.
Amerikan ilçelege binasında soñnan ber mäyet tabılğan. Anıñ kem ikäne älegä açıqlanmağan. Amerikan räsmiläre ilçelek xezmätkärläre barısı da isän di. Ul höcümçelärneñ berse bulırğa mömkin dilär.
Uram çualışlarında yaralanğan 150läp keşe xastaxanägä kiterelgän, şul isäptän, 30ğa yaqın politsiä xezmätkärläre häm jurnalistlar.
Serb räsmiläre xäzer ükeneç belderä. "Belgradta bulğan xällär bik ükeneçle. Läkin bu mitingta qatnaşqan yözlägän meñ keşe tügel, ä ber törkem ekstremistlar eşe", - dide tışqı eşlär ministrı Vuk Yeremiç.
Şuşı tärtipsezleklär arqasında yözlgän meñ keşe qatnaşqan qarşılıq çarası külägädä qaldı.
Quşma Ştatlar däwlät sekretare Nicholas Burns Serbiä premier-ministrı Vojislav Koştunitsağa şaltıratıp mondıy xällärne başqa buldırmasqa çaqırdı.
"Serbiä xökümäte, xalıqara qanun nigezendä, diplomatik qorılmalarnı, şul isäptän ilçeleklärne saqlarğa tieş", - dide AQŞnıñ BMOdağı ilçese Zalmay Xälilzad.
BMOnıñ İminlek Şurası bu höcümnärgä tänqit belderde, diplomatik missiälärneñ qağılğısızlıq prinsibın bozu dip atadı.
Yewropa Berlege ilçeleklärne saqlaw öçen Serbiäne qulınnan kilgänen eşlärgä çaqırdı.
Serb räsmiläre tieşle çaralar kürmäsä, bu köç qullanular töbäkneñ başqa urınnarına, berençe çiratta Kosovoğa taralırğa mömkin digän borçular bar.
Serb xökümäteneñ tieşle çaralar kürmäwe dä sorawlar uyattı. Serbiäneñ eçke eşlär ministrlığı amerikan ilçelegennän berniçä yöz metr yıraqlıqta ğına urnaşqan. Läkin politsiägä anda kilep citer öçen yartı säğättän artıq waqıt kiräk buldı. Yarsığan yäşlär binağa ut törtep ölgergän ide inde.
Serb räsmiläre üzläreneñ ölgermäwen protest belderüçelärneñ artıq küp buluı belän añlattı.
Ämmä Serb xökümäte buldıra almağanmı, ällä telämägänme, digän soraw barıber açıq qaldı.


text:
BMO Iminlek Şurasınıñ daimi äğzaları häm Germaniä uran bayıtunı tuqtatuğa almaşqa Tährannı qızıqsındıru çaraları turında kileşte
BMO Iminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzası häm Germaniä Tähran uran bayıtudan baş tartqan oçraqta anı qısıqsındıru çaraları turında kileşte. Alar şulay uq İran bu täqdimgä qızıqsınu kürsätkän oçraqta BMOda aña qarşı çaradan baş tartırğa dip kileşte. Ämma bu yaña söyläşülär öçen başta ber şartnıñ ütälüe taläp itelä. Tähran başta uran bayıtuğa bäyle barlıq tör eşçänleklärne tuqtatırğa tieş.
"2 yul bar. Bez İrannı uñay yuldan kitärgä, İranğa zur fayda kiteräçäk möhim täqdimnärebezne citdi qabul itärgä öndibez" dide Beckett.
Şunda uq AQŞ, Fransiä, Rusiä, Qıtay häm Germaniä tışqı eşlär minisitrları häm Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana da bar ide.
Beckett yaña täqdim turında ğömümi itep söyläde, täfsilleräk mäğlümät birüdän tıyılıp qaldı.
"İran uran bayıtu häm eşkärtü belän bäyle härtörle eşçänlegen Xalıqara Atom Energiä İdaräse taläp itkänçä yañadan tuqtatqan oçraqta bez söyläşülärne yañartırğa äzer. Bez şulay uq BMO İminlek Şurasında çara kürüdän dä tıyılıp qalaçaqbız. Bez şulay uq ägär dä İran söyläşülärdän baş tartsa İminlek Şurasında yaña çaralar küreläçäge turında kileştek" dide Beckett
Viena söyläşülärendä qatnaşqan diplomatlar Könbatış xäbärçelärenä ğäyre räsmi räweştä İranğa täqdim itelgän qızıqsındıru çaraları arasında tınıç atom energiä sänäğäte ölkäsendä yardäm häm däwamlı räweştä uran yağulığı belän tämin itep toru da bar dide.
Ul oçraqta İranğa uran yağulığın üzendä äzerläw, urannı üzendä bayıtu kiräk bulmıyaçaq. İran urannı atom qoralı yasaw öçen bayıta dip äytergä dä urın qalmıyaçaq.
Aldağı könnärdä Solana citäkçelegendäge ber törkem İranğa barıp bu täqdimne citkeräçäk dip kötelä. Diplomatlar äytüençä annan soñ İranğa üz süzen äytü öçen aylarça, berniçä atna ğına waqıt bireläçäk.
Viena söyläşülärendä qatnaşqan ministrlar Tähran baş tartqan oçraqta cäzalaw çaraları qullanu turında ireşelgän bulırğa mömkin kileşü turında berni söyläşergä telämäde. Şulayda da bügen Washington Post gazetı kileşügä mömkin bulğan çikläwlär keçkenädän alıp zurğa taba isemlek itep kertelgän dip yazıp çıqtı. Gazeta şulay uq İran baş tartqan oçraqta ul çaralarnıñ qaysı qullanılaçağı turında kileşü bulğanmı-yuqmı ikäne açıq tügel di.
Bu kileşü İran mart axırında BMO İmilek Şurasınıñ uran bayıtu belän bäyle eşçänleklärne kiçekmästän tuqtatu taläbenä buysınmağannan soñ İranğa qarata nindi çara kürü turında 6 äğza il arasında barğan bäxäslärdän soñ tudı. BMOnıñ mart ayındağa taläbe mäcbüri taläp tügel ide.
Şunnan soñ könbatış illäre İran buysınmağan oçraqta aña qarşı çikläwlär mömkinlegenä yul açuçı mäcbüri taläp quyunı yaqladı. Ämma Rusiä belän Qıtay İran yağınnan çigenügä ireşü öçen cäzalaw belän yanawlar tügel ä söyläşülärne däwam itü kiräk dide.
Pänceşämbe könne Vienadağı kileşü mondıy fiker ayırmalıqlarınıñ betüe näticäsendä ireşelgän bulırğa oxşıy.
Viena kileşüe şulay uq AQŞnıñ Tähran uran bayıtunı tuqtatqan oçraqta söyläşülärgä quşıluğa äzer buluın beldergännän soñ tudı.
AQŞnıñ şulay uq Mäskäw aldında çigeneş yasawı, täqdim itelgän mäcbür itüçe resolütsiädä İranğa qarşı axır çiktä xärbi çara kürüne aqlarğa mömkin süzlärdän baş tartuı turında da xäbär buldı.
Rusiä tışqı eşlär minisitrı Sergey Lavrov bu BMO İminlek Şurasındağı 6 ilne berläşterü öçen möhim adım buldı dide. 0211
"Söyläşülär täqdimeneñ barlıq 6 ildän dä, şul isäptän Quşma Ştatlardan da kilüe bik möhim. AQŞ öçen bu ciñel adım tügel. Yalğışmasam, Quşma Ştatlarnıñ inde 26 yıl buyı İran belän bernindi elemtäläre bulmadı kebek" dide Lavrov.
İrannıñ nindi cawap biräçägen äle äytep bulmıy.
Qayber küzätülär äytüençä, yaña täqdimnär İran citäkçelegendäge qayber urtaçıl äğzalarnı söyläşülärne yaqlap çığuğa etärä ala. İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xamenei küptännän AQŞ belän elemtälärne kire qağıp häm andıy urtaçıllarnı cämäğätçelek aldında tänqitläp kilä. Şulay da ul AQŞnıñ Ğiraq turında söyläşülär täqdimenä qarşı çıqmadı. Anıñ AQŞ yaqlawındağı yaña xalıqara täqdimgä cawabı aldağı könnärneñ iğtibar üzägendäge töp waqıyğası bulaçaq.
Naif Aqmal, Praga.


text: Kiçä Estoniädä ütkän ğömüm saylawlarda urta-uñ yünäleştäge köçlär xakimiättäge sulçılar belän ber däräcädä uñışqa ireşkännän soñ, Estoniädä säyäsi bilgesezlek barlıqqa kilde. Soñğı näticälärgä qarağanda, xakimiättäge Üzäk partiäse 25.4 protsent, yaña tözelgän ResPublica partiäse 24.6 prrotsent cıyğan. Läkin, 101 urınlı Parlamentta alar ikese dä 28-är urın alaçaq. Partiäneñ ikese dä Estoniä belän idarä itergä äzerlek belderä. Konstitutsiä nigezendä, xökümät tözü wazifasın prezident birä. Estoniä prezidentı Arnold Ruutel, älegä mömkinlekneñ ikese dä tikşerelä, dip äytte. Rämsi kiñäşmälär çärşämbedä, saylaw näticälärenä şikäyät birü waqıtı çıqqannan soñ, başlanaçaq, dide ul. ResPublica partiäse üzeneñ saylaw aldı kompaniäsen, korrupsiägä qarşı köräş, qanun häm tartip qaytaru şiğärläre belän alıp bardı. Parlamentta urın alu xoquqı birgän 5 protsentlı kirtäne 11 partiäneñ 6-sı ütä aldı.


text: Mäskäw mäxkämäse Yustitsia ministrlığınıñ “Natsional bolşevik partiäsen” räsmi terkäwdän baş tartuın, qanunlı dip tanıdı. Taganka mäxkämäse yanında qırıqqa yaqın yäşlär natsional bolşeviklar törkemenä höcüm itkän. ”Limonovçılar” üzläreneñ Natsional bolşevik partiasen räsmi terkälü turındağı qararnı tikşergän mäxkämä binası qarşına cıyılğan bulğan. “İnterfax” mäğlümätlärenä qarağanda berniçä keşe zıyan kürgän. Mäskäwneñ eçke eşlär idaräräse bu bäreleştä qatnaşqan biş keşe totqarlanğan ber keşe xastaxänägä salınğan dip xäbär itte. Bu xaqta cinayät eşe açılğan.


text:
Xikmätle xällär. Yaratqaç, waz kiçmilär.
Respublika Tatarstan gäziteneñ näq 20nçe may yazmasında Krasnoyarskiyda yäşäwçe Roman Solnsevnıñ xikäyäse basılğan. Staritsa dip atalğan ul xikäyädä Roman Solnsev änise belän söyläşä. Yazuçı üze yun'läp tatarça belmi. Ä äniseneñ urısçası çamalı. Şulay da, ul tırışıp:” U vas xolodno?” dip sorıy. Roman Solnsev, çın iseme buyınça Renat Suviev, yuq dip cawap birä. “Qaq zdorov'ye, sınok,” dip tırışa änise. Ulı añlasın dip tırışa inde. Ä Roman Solnsev, yäğni Minzälä rayonınıñ Küzkäy awılında tuıp üskän, Qazan universitetınıñ fizika universitetın tämamlap Sebergä kitkän, şunda zur yazuçı bulğan Renat Suviev buldıra alğan qädär cawap birä. “Raxmat, barısı da aybat”. Bolay añlaşa ana belän ul, ämma barıber bu inde iñ yaqın keşe belän yun'läp söyläşü tügel. Bu xikäyäsendä Roman Solnsev törle säbäplär buyınça balalıq telennän çitläşüe öçen böten yöräge belän yılıy, ükenä. Ul xäzer ana teleneñ qäderen añlıy, yomşaq, cılı süzlär belän irkälise kilä. Läkin soñ inde. Anıñ menä digän şiğerläre, qalın-qalın kitapları böten SSSRğa, Rusiägä bilgele. Läkin ul xäzer tuğan telen, xalqın sağına. Anıñ şuşı xikäyäse aldınnan basılğan kereş «Ne otrekayutsya lyubya” dip atalğan. Alla Pugaçevanıñ ataqlı cırı da şul dip isemle ide. Ne otrekayutsya lyubya. Yaratqannan waz kiçmilär. Kiçälär şul, kiçälär.
Menä şulay, yaratıp ta, üz itep tä, waz kiçülär bula ikän.
Sez inde kötäsez, Başqortstan tatarları turında qayçan äytä bu. Nigä äytmäskä? Anda da üze teläp anasınnan waz kiçüçelär küp. Änä Täteşledäge mäktäp direktorı BST telekanalınnan häm Azatlıq radiosınnan äytep saldı bit: bez tuğan telebezgä, başqort millätenä qaytabız, dip. Ä üze çatnatıp tatarça äytä. Aña şulay quşqannar. Täteşle rayonı bu yunäleştä barısın uzdırdı. Rayon xäkimä Florid Ğaynanşin bez urman başqortları dip yuğarıdan qıçqıra. Yarar, bulırsız. Sez şulay. Başqort bit ul 95 protsentqa şul uq tatar digän süz. Xäzer inde millät alıştırıp ta, anı pasportqa yazıq quyıp bulmıy. Yäşlär urısçağa küçä. Şulay bulğaç, tatar belän başqortnı qapma-qarşı quyu, alarnı bülü kemgä kiräk? Azatlıq radiosı bülergä tırışmadı. Härkem üz dialektında söyläşsen, ber-berebezneñ cırlarıbıznı bergäläp tıñlıyq. Häm şulay bula da ul. Barı tik min tatar, sin başqort dip yılğanıñ ike yağına çığu döres tügel. Bälki kemneñder änise tatar, ätise başqorttır. Bälki kemneñder babası yäki äbise ike millättänder. Bälki kemder qayber kar'yera quğan ädiplärebez kebek, milläten almaştırğan bulğan häm zur däräcälär alğandır. Ä bit urtada ike respublika çiklärendä beryulı ike millätneñ dä ruxın señdergän meñnärçä keşelär bar. Alarnıñ canın ikegä büläseñme? Alarnı tege yaqqa kertep yäki bu yaqqa kertep sanawdan ni fayda? İke respublikada da tatarı da, başqortı da yäş buınnı üz xalıqlarıbız quyınında üsterügä ömetlär keçeräyä bara. Bu atnada ike respublikanıñ da räsmi wäkilläre Tatarstannıñ Aqtanış rayonında oçraşıp, yaqınayu turında fiker alışqannar. RosBalt agentlığı mine xäbär itte. Küptän kiräk ide. Üzara tözelgän kileşüne soñğı tapqır imzalağanğa cide yıl ütep kitte. Läkin, älbättä, kileşülär här ike millätneñ bersen kimetü, kimsetü xisabına bulmasqa tieş. İke respublikada sigez millionğa yaqın keşe yäşi. Tatar häm başqortlar ber-berseneñ cırın, şiğeren yaratuçılar dürt millionğa yaqın. Keçkenä xalıq tügel bu. Ğömergä talaşmağan, ber-bersen yaratqan xalıq. Duslaşırğa ğına röxsät itsennär. Ayırıp-bülep, bersen kükkä kütärep, ikençe xalıqnı cirgä salıp talaştırmasınnar. Xakimlek itü öçen büläm dip bötenläy dönyanıñ astın öskä kiterergä mömkin bit. Ä tatarlar üzara ber-bersen, üz milläten yaratsa, tuğanlığın saqlasa, başqortlar, başqa tuğannar belän bergä sulış alsa, ul şulqädär tabiği bulır ide. Yaratqannar, ber-bersen üz itkännär, tuğanlıqtan waz kiçmäskä tieş. Bu ğadi närsä. Häm şulqädär qatlawlı. Çın xikmät. Çın äkämät.
Yaratqannar waz kiçmilär...
Rimzil Wäli. Qazan.


text:
Belarustan quılğan AQŞ profesorı: Lukaşenko ilne Könbatış elementlarınnan çistarta
Ütkän atnada Belarus xakimiätläre amerikan profesorı Terry Boesch häm 2 qızına 24säğät eçendä ildän çığıp kitergä quştı. 2003nçe yıldan birle Minskta Belarus Däwlät Universitetında Bizeness häm Xoquq uqıtqan profesor vizanıñ ozatılmau säbäbe açıqlanmadı dip äytsä dä, moñı (ul)Belarusta kiläse yılda bulaçaq saylawlardan elek ilne könbatış täsirennän çistartu kampaniäseneñ ber öleşe dip añlata
Belarus xökümäte vizanı ozaytmadı häm şuluq könne (14nçe iyüldä) miña ildän çığıp kitergä quştı.Ämma minem dokument häm vizalarım xökümät qulında bulğanlıqtan , alarnı kire alğançı kitä almim. Min monda 2 yıl toram, minem mönäsäbät häm uqutularım belaruslarğa yardäm itergä tırışuımnı kürsätä
Profesorğa quulu säbäbe äytelmäsä dä anıñ bu turıda üz ideası bar. Ul Xartie 97 isemle Belarus xoquq yaqlau törkemeneñ internet säxifäsenä cibärgän xatında bolay dip yazğan:2006nçe yıldağı saylawlardan elek Belarus prezidentı Aleksander Lukaşenko ilne könbatış wäkillärennän çistarta başladı. Prof.Boesch Azatlıqqa birgän ängämädä Belarusta säyäsätkä qatnaşmadım opozitsiä belän elemtägä kermädem akademik häm humanitar eşçänlek şulsanda Belarus studentların çit ilgä cibärü qunaq uqutuçılar çaqırtu häm inglizçä kitap bağışları belän şägelländem dide.
Boesch(audio)
Bez AQŞtağı kitapxanä häm mäktäplärneñ iqtibarın nindider däräcädä cälep ittek.Bezgä 40meñnän artıq kitap büläk itelde. Bu kitaplarnı Belarusqa kitertü öçen üzem tülädem .Ul çaqta min Belarus mäğarif ministırlığı belän elemtägä kerep 400meñnnän artıq kitap kitertü mömkin dip äytkän idem, qızğanıç ki xökümät inglizçä kitaplarğa qızıqsınu kürsätmäde. Boesch Belarustan quuılğan berençe könbatış uqıtuçısı tügel.2004nçe yılda Alan Flowers quıldı häm aña ilgä 5yıl kerü tıyıldı. Flowers Londonnıñ Kingston Universitetında radiologie belgeçe . Anıñ quuluı säbäbe dä ber qayçan äytelmäde. Flowers ta Boesch kebek säyäsätkä qatnaşmasqa tırıştı. Ämma Flowers Belarus studentlarınıñ demokratiä yaqlı aktivlıqların arttıru öçen diskussiä klubları oyıştırdı häm alarnıñ xalıqara andıy diskussiälärgä qatnaşuları öçen yul kürsätte. Belarus studentları arasında demokratik idealar cäyelderüne däwlät yaqlamıy, Lukaşenko andıy idealardan näfrät itä ul Belarusta sovet stile mäğarifnı torğızırğa tırışa.Ütkän yılda Belarusta däwlät häm xosusi universitetlarda däwlät ideologiäse mäcbüri kurs bulıp uqıtıla başlandı.2004nçe yılnıñ iyülendä xökümät xosusi räweştä finansiälängän Yevropa Humanitar universitetın yabıp quydı. Anda könbatış ısulı uqutu alıp barıla ide häm studentlar könbatıştağı partnärları belän elemtägä kerä ala ide.Lukaşenko universitet Belarusnıñ yaña elitasın äzerli, alar ilne könbatış yağına boraçaq ,şunlıqtan ul yabıldı dip añlattı.Universitet bıyıl Litva başqalası Vilnusta yañadan açıldı .Boesch qaraşınça 2003nçe yılda eleke mäğarif ministrı Vasil Strazhaunıñ rektor itep täğäyenlänüennän soñ Belarus Däwlät Universitetında säyäsiläşterü protsesı däwam itä anıñ xalıqara elemtäläre yuq,izolatsiädä.Minem belüemä kürä Yevropada xalıqara elemtäläre bulmağan berdänber universitet bu di.Professor Boesch ike qızı belän 20nçe iyüldä Vilnusqa kitergä tieş. Ul Minskidä çığıp kit digän kürsätmä birelgännän soñ 72säğät cähännemdä yäşägän kebek buldım,Vilnusta tınıçlanırmım dip söyli färidä xämit


text:
Sember tamaşaçısı estrada häm kämitlär genä yarata kebek
Uzğan yäkşämbedä Gabdelfät Safin, atna-un kön elek kilgän Salawat ölkäneñ iñ zur – 1500 tamaşaçığa isäplängän Lenin memorial' üzäge zalında tamaşa qıldılar. Gabdelfät konsertında da buş urınnar bik az ide. Ä Salawatnıqına isä işek töbendä artıq bilet telänep torırğa kilgännär dä bixisap ide. Şunısı da iğtibarğa layıqtır: Salawatıbız citdilängän, üz-üzen totışı da, konsertınıñ eçtälege dä tamaşaçıda oluğ qänäğätlek xisläre uyatqan, küräseñ: barı tik maqtaw süzläre genä işetelde. Çınlap ta bu tamaşa çın milli rux belän suğarılğan, şul uq yünäleştä tamaşaçını da tärbiäläw maqsatın da quyğan kebek.
Boları – estrada digäne, “zamançası”. Ä menä Tatarstannıñ danlıqlı Cır häm biü ansamble şul uq memorial' üzäktä Bulırğa tieş ide. Bilet satıp aluçılar bik az bulğanğa, bu güzäl ansambl' kilmäde. Säbäbe nidäder inde: ällä xalıq çınlap ta yuğarı sänğät'kä, çın milli cır-iyüllärgä bitarafmı, ällä oyıştıruçıları buldıqsızmı?
Şul uq zalda Kärim Tinçurin isemendäge teatr kiläçäge turında da iğlan bulğan ide. Ul da bulmadı. Säbäbe şul uq: biletlar az satılğan bulıp çıqtı. Ä menä uzğan ayda üzen tanıtıp kitkän Rail Sadriev citäkçelegendäge Bua satira teatrı tamaşasına xalıq tağın da küpläp kilgän ide.
Nigä soñ Kärim Tinçurin teatrına kilmägän layıq satira teatrına küp cıyılğan? Şuşı sorawğa menä nindiräk cawaplar birde tamaşaçı tänäfes waqıtındağı soraştırularğa:
Kämit qızığraq, awır tormıştan yal itep alırğa kiräk.
Rail Sadriev minem awıldaşım – ğorurlanam häm yärdäm itärgä tırışam. Tanışlarımnı da öndädem.
Tinçurinnıqına da bilet alğan idem – bulmadı şul.
Mişär mişärgä yärdäm itärgä tieş.
Balalarım bilet alğannar ikän – alar alıp kildelär.
Bolay da awırlıqlar turında uylap baş qatqan, şırqıldap kölep utıru – çın yal bit ul.
Bualılar yaqtaşların yaratırğa tieş – şuña kildem.
Bez awıldan kildek, Qolmayırdan. Tinçurin turındağısın işetmädek kenä, kilgän bulır idek.
Bik siräk kilä şul bezgä teatrlar. Xalıq künmägän. Qamal teatrı da kilsen ide, cıyılır idek bergäläp…
Räxätlänep kölep utırabız.
Äye, kölkele tamaşa. İlfaq Şihapovqa ğına xas ostalıq belän tözelgän dialognıñ häm cömläse, diärlek, kölke tudıra. İseme dä şul uq yünäleştä bit: “Bäxeteñne käcä sözsä…”
Tamaşaçı şır kölep utırdı. Amerika kunakxanäseneñ här üzençälegenä çiksez soqlanudan alıp, ike personajnıñ üz xatınnarı turındağı ğäybätlärenä qädär - kölke, kölke.
Ber minutlıq kölke – ber ıstakan qaymaqqa tiñ, digän ğıybarä bar. Şöker, aşaw yağınnan yarlı tügelbez. Ä menä aqça quu arqasında üseş alğan ruxi xäyerçelek – şomlıraq. Tatarstannıñ Cır-biyu ansamble konsertı beraz bayıta alır ide dä – anı qaramadı Sember tamaşaçısı. Häm teläwçelär dä yuğarı sänğäti tamaşadan mäxrüm qaldılar. Az şul andıylar…
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Xalıqara PEN klub tatarnıñ latinğa qaytuın totqarlamasqa çaqıra
Küptän tügel genä, Makedoniädä uzgan Bötendönya yazuçılarınıñ, yagni Xalıqara PEN klubnıñ 69-nçı kongressı Tatarstan buyınça maxsus rezoliutsiä qabul itte. Dönyanıñ törle poçmaqlarınnan cielgan tanılgan yazuçılar, tatar, urıs, belorus häm fin PEN üzäkläre, yazuçılar kongressında bu rezoliutsiä qabul itelsen digän täqdim belän çıqqannnar ide. Älege rezoliutsiädä, Däülät Dumasında ikençe uqılışta qaralırga tieşle, tellär turındagı zaqonga üzgäreşlär kertü, häm Rusiä xalıqların kirill älifbasın gına qullanırga mäcbür itü mädäniätlärneñ küp törlelegen, lingvistik plürallizmnı qısrıqlauga kiterä dielä. Monnan tış, tellär turındagı zaqonga östämälär qabul itelgän oçraqta, Tatarstanda zaqonlı räweştä latin älifbasın torgızunı totqarlayaçaq häm şul säbäple lingvistik sistemalarnı saqlau häm üsterü buyınça xalıqara tanılgan xoquqlarnı bozaçaq, dielä älege rezoliutsiädä. Şulay uq, Bötendönya yazuçıları latin nigezendäge tatar alfavitın torgızu yağında toruçı ğalim häm yazuçılarga teläktäşlek belderälär. Ä Rusiä xakimiätennän latin yazuı nigezendäge tatar alfavitın torgızuda bernindi dä totqarlıq kürsätmäüne taläp itälär.
Rusiä xakimiäte, Däülät Duması deputatları häm şular arasındagı Tatarstannan saylangan deputatlar da, yazuçılar tawışına qolaq salırlarmı, monısın kiläçäk kürsäter. Ä älegä tatar yäşläre arasında latin älifbası könnän-kön populyarlaşa ğına bara.


text:
Salawat rayonında gaz ütkärgese tişelgän
Kiskä räsmilär yanğınnıñ taraluı tuqtatılğan, zıyan küresülär yuq, Salawat rayonı xalqı gaz menän basqa ütkärgestän tä'min itelä dip xäbär itte.
Bögön Başqortostan satlama hıuıqtar säbäple yağıulıqtıñ rezerv törźärenä küste. Respublikanı yılılıq häm elektr energiahı menän tämin itewse töp oyoşmala Başkirenerğo aksionerźar yämğiätendä ğaz qullanıu qırqa siklände. Xäźer ğaz urınına mazut qullanıla. Şirqät yetäkseläre mazut qullanıu fatirźarźağı yılılıqta sağılış tapmayasaq tip ışandıra.
Rämzit Abuläyev, Öfö


text: Rusiäneñ iñ ere bankları isemlegendä 22nçe urında torğan Guta Bankınıñ finans krizis säbäple üzeneñ Mäskäw häm Peterburdağı bülekçlären yabuı başqa banklarğa da tä'sir itte. 5 ere bank arasında bulğan Alfa bank – xalıqnıñ krizistan qurqıp üz xisaplarınnan küpläp aqça ala başlawı da – qıyınlıqlar tudırdı, dip xäbär itte. Däwlät qaramağında bulğan Vneştorgbank, Üzäk Banktan alğan kreditqa Guta Bankın satıp alırğa cıyına. Bu xaqta Üzäk Bank citäkçese Sergei İgnatyev xäbär itte. İgnatyev süzlärenä qarağanda, Rusiädä banklar krizisı yuq, älege problema kübräk psixologik häm qısqa waqıt eçendä wazğiät normalgä qaytaçaq.


text:
İjaw möselman ziratında tärtip urnaşa başladı
Udmurtiä respublikasınıñ başqalası İjawda 60 meñnän artıq tatar xalqı yäşi. Alarnın härqaysınıñ yort-cirlere çista, matur, yıraqtan yılmayıp tora dip äytergä bula. Ä menä möselmannarnıñ mäñgelek yortı – ziratıbız turında mondıy süzlär äytep bulmıy. Bu xäl tatar cämäğätçelegen bik borçıp kilde. «Azatlıq» radiosın daimi tıñlawçılar xäterlider, bu xaqta xäbärlärebezdä dä söylägän idek. Ziratnıñ timer qomayları cimerelgän, alar qayırılıp, talanğan, qäberleklär dä taşlandıq xäldä ide. İjaw şähäre mäçete, Aqsaqallar şurası räise Şihabetdin Sadıyqov bu qızğanıç xällärgä çik quyarğa kiräk dip, xästären kürä başladı. Ütkän yılnıñ dekaber ayında Şihabetdin Sadıyqov İjaw şähäre merı Balakin isemenä xat yullıy. Anıñ berençe xatına xäbär kilmi. Şihabetdin ağa yaz aylarında tağın ikençe xat belän şähär administratsiäsenä bara. Cäy azağında ğına aña möselman ziratı tiräsen qoyma belän totıp alu öçen 600 meñ sum aqça bülenep birelüe xaqında cawap xatı kilä. Aqsaqallar mäçet ähelläre belän oçraşıp, qoymanı timerdän tügel betonnan yasatunı sorap şähär administratsiäseneñ kommunal' bülegenä baralar. Bu oçraqta ölkännär fikere belän kileşep, eş başlarğa kileşü tözilär. Şihabetdin ağa Sadıyqov 12 dekaber könne jurnalistlar belän oçraşuda 2006 yılğa bilgelängän eşlärneñ tögällänüe xaqında citkerde.
Şulay itep, zirat tiräseneñ ber yağı çeltärlänep eşlängän beton qoyma belän totıldı. Tuğızınçı distäne tutırıp kilüçe Şihabetdin Sadıyqov, isän bulsam, bu eşne kiläse yılda tögällärgä, häm äle qoymanı matur töskä buyatırğa da isäbe. Xäzer inde anıñ teläge - qäberleklärne tärtipkä kiterü, häm zirat başındağı çüplektän arınu.
Ziratta, anıñ tirä yağında tärtip buldıru buyınça räsmi orğannar, milli oyışmalarnıñ eşe belen genä çiklänü döres bulmas, di aqsaqal. Yaqınnarıbıznıñ mäñgelek yortında soqlanırlıq çistalıq buldıru öçen barıbızğa da tırışırğa kirәk, dip tämamladı süzen Şihabetdin Sadıyqov.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Söğüd Ğäräpstanınıñ Yuğarı Möftie ğönahsız keşelärne üterüne tänqitläp çıqtı
Çärşämbedä Söğüd Ğäräpstanınıñ yuğarı ruxanie xacğa kilgän möselmannar aldında uqığan wäğäzendä, "şaytan tarafınnan qotırtılğan" ğönahsız keşelärne üterüçe qayber mö''minnär İslamğa zur zıyan kiterä, digän süzlär äytte. Qayber küzätüçelär monı terrorğa qarşı belderü dip bäyäli, ämmä şul uq waqıtta anıñ islam suğışçılarına ällä ni yoğıntısı bulmas digän fikerdä.
Audio (Fäisal Ali)
"Yuğarı möftineñ bu wäğäze ekstremistlar tarafınnan qotırtılğan yäşlärgä, suğışçan İslamnı alğa sörgän Äl-Qaidä, Ansar Äl-İslam kebek törkemnärgä yünälgän ide. Möfti bar dönyağa İslamnıñ köç qullanuğa qarşı, tınıç din buluın añlattı."
Söğüd Ğäräpstanında Äl-Qaidä belän bäyle törkemnär höcüme näticäsendä 2003neñ Mayınnan birle 100dän artıq keşe häläq buldı, kübese – çit il keşeläre. Xac könnärendä terror ğämälläre buldırmas öçen Söğüd räsmiläre köçäytelgän iminlek çaraları kürde.
Londondağı Xalıqara mönäsäbätlär institutında Söğüd belgeçe Mai Yamani fikerençä, bu wäğäz berençe çiratta Söğüd xökümätenä qarşı köräşkän söğüd suğışçılarına yünältelgän:
Audio (Mai Yamani)
"Möfti berençe çiratta Söğüd Ğäräpstanına möräcäğät itte. Söğüd rejimın, Äl-Saud ğailäsen saqlaw – anıñ wazifası. Şul uq waqıtta älbättä, kürşe illärdäge köç qullanu da Söğüdlär öçen naçar, şul uq Ğiraqqa saqlanmağan çiklär aşa keşelär, qorallar ütep yöri."
Yamani süzlärençä, bu wäğäzneñ salmaq qaraşta torğan, köç qullanu, terrornı önämägän möselmannarğa yoğıntısı bulaçaq, läkin ul şunnan da arı kitmiäçäk.
Ä menä Arab News gäzite möxärrire Fäisal Ali süzlärençä bu wäğäzneñ Könbatış illärendä İslamnıñ qıyäfäten yaxşırtuda öleşe zur bulaçaq.
Audio (Fäisal Ali)
"Min monda küp keşelär belän söyläştem, alar barısı da möftineñ wäğäze yaxşı ide, bu Könbatışta İslamğa qarata terrorçılar arqasında tuğan yalğış qaraşnı tözätergä yärdäm itäçäk, digän fikerdä."
Berük waqıtta yuğarı möfti üzeneñ wäğäzendä dönyada möselmannarğa qarşı oyıştırılğan kampaniälärne: xärbi, iqtisad ölkäsendä, mäglümät çaralarındağı kampaniälärne telgä aldı. Xacilärgä möräcäğät itep, ul Allağı täğälä häm Möxämmät piğämbär süzenä tuğrı qalırğa, könbatış sivilizatsiä yalğanına aldanmasqa çaqırdı.
Şul uq waqıtta Yamani süzlärençä, islam suğışçıları da näq menä şul sivilizatsiälär bäreleşe, möselman bulmağannarnıñ möselmannarğa qarşı höcüme turında söyli.
-Ali Gilmi


text:
Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması Taciqstan belän Qırğızstanda ütkän parlament saylawların tänqitläde
AUDİO: 27-nçe fevral'dä Taciqstanda üktän saylawlar Yewropa İminlek wä Xezmättäşlek oyışmasınıñ küp kenä taläplärenä häm demokratik saylawlarnıñ başqa xalıqara qısalarına turı kilmäde.
Anıñ äytüençä, küzätüçelär rayon saylaw komissiäläre eşendä oppozitsion partiälär wäkilläreneñ citärlek sanda qantaştırılmawına häm qayber bozıp kürsätülärgä iğtibar itkän. Kiçäge saylawlarda qatnaşqan 5 oppozitsion partiä saylaw näticälären ğämäldän çığarunı häm yaña saylawlar ütkärüne taläp itüçe möräcäğät imzaladı. Alar üz namzätlären terkägändä häm saylaw kampaniäse barışında saylawçılar belän oçraşular oyıştırğanda qınılıqlarğa oçrawları turında zarlandı. Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması Qırğızastanda kiçä ütkän parlament saylawlarınıñ da xalıqara qısalarğa turı kilmäwen belderde. Oyışmanıñ Qırğızstandağı küzätüçelär törkeme başlığı Kimmo Kiljunen bu saylawlarda yarış elekkegä qarağanda qatıraq buldı dide. Ämma anıñ äytüençä, tawışlarnı satıp alular, terkälgän namzätlärne isemlektän çığarular, kiñküläm mäğlümät çaraları eşenä tışqınular, şulay uq sawlawçılarnıñ häm namzätlärneñ yuridik häm saylaw institutlarına ışanıçı borçulı däräcädä tübän buluı saylawlarnıñ ğädellen kimetkän.


text:
Tsellüloza
Tsellüloza (latinça «tsellula»—küzänäk) - tabiği polimer. Tsellüloza, yäki kletçatka barlıq üsemleklärneñ dä sostavına kerä häm alarnıñ küzänäk tışçaların xasil itä.
Tsellüloza üsemleklärgä tieşle nıqlıq häm sığılmalılıq birä häm alarnıñ skeletın tözi.
Mamıq cepselläreneñ 98% ı tsellülozadan tora; citen häm kinder süsläre dä nigezdä tsellülozadan tora; üzağaçta ul 50% çaması. Käğäz, mamıq-cep tuqımalar tsellülozadan eşlänä. Çistartılğan mamıq häm filtr käğäze bötenläy dip äyterlek saf tsellülozadan toralar. Tabiği materiallardan ayırıp alınğan tsellüloza — suda häm ğädättäge organik eretkeçlärdä eremi torğan süssıman qatı matdä.
Tsellüloza bik küp urınnarda qullanıla. Mexanik yaqtan nıq bulğanğa anı üzağaç sostavında tözü eşendä faydalanalar, annan törle ağaç äyberlär yasıylar. Cepsel material bularaq (mamıq, citen, kinder), cep erläw, tuqıma tuqu, arqan işü öçen dä qullanalar. Ağaçtan ayırıp alınğan (iärçen matdälärdän arındırılğan) tsellüloza käğäz yasaw öçen totıla. Tsellülozanı gidrolizlaw häm şul waqıtta tabılğan glükozanı äçetü yulı belän etil spirtı tabalar.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- cTaTbя «Цeллюлoзa» (XиMичeckaя эHциkлoпeдия)
- (иHrл.) LSBU cellulose page
- (иHrл.) Clear description of a cellulose assay method at the Cotton Fiber Biosciences unit of the USDA.
- (иHrл.) Cellulose Ethanol Production — First commercial plant
MиkpokpиcTaлличeckaя цeллюлoзa B TexHoлorии лekapcTBeHHыx cpeдcTB


text: Ğiraqnıñ Näcäf şähärendä İmam Ali törbäse yanına berniçä distä meñ keşe cıyıldı. Öç atna däwamında törbädä koalitsiä köçlärenä qarşılıq kürsätep baş kütärüçelär yäşerenep tordı. Baş kütärüçelär başlığı Moqtada Äs Sadr qorallarnı quyarğa dip färman birde. Anıñ yaqlılar qoralların tapşıra häm mäçettän kitä. Näcaftä yäşäwçelärneñ berse bolay dip äytte: "Bez Ayatulla Ali Äs Sistaniğa tınıçlıq täqdimnäre öçen räxmätlebez. Häm barlıq ruxanilarğa häm säyäsätçelärgä bu nizağnı xäl itä alğan öçen räxmät belderäbez". Kiçä Näcafta Ğiraq şigiläreneñ yuğarı ruxi başlığı Ayatulla Ali Äs Sistani Moqtada Äs Sadr belän qan qoyunı tuqtatu turında kileşä aldı. Ğiraq xökümäte äğzası Qasim Dawıt bolay dide: "Bez böyek Ayatulla Ali Äs Sistani täqdim itkän tınıçlıq planın qabul ittek. Häm bez Näcaftağı şigilärnıñ izge urınına kilä alsın öçen dindarlarğa yul açarğa rizalıq birdek". Ğiraq xökümäte xuplağan kileşügä kürä, çit il ğäskärläre küzätüne Ğiraq politsiäsenä tapşırıp Näcaftan kitä.


text:
Bügen amerikannar bilgelägän Ğiraqnıñ İdarä Şurası ilneñ waqıtlı konstitutsiäsen imzaladı. Waqıtlı töp qanunğa qul quyu tantanası ike tapqır kiçekterelde. Kerbala şähärendä şiği möselmannarına qarşı bulğan höcümnär häm comğa könne soñğı mizgeldä genä şiğilärneñ konstitutsiägä qarşı çığuları - uzğan atnağa uq bilgelängän bu çaranı bügengä qaldırdı.
Şura prezidentı Mohammäd Bahr al-Ulloum, waqıtlı konstitutsiä qabul itüne – Ğiraq tarixındağı xäl itkeç çara dip atadı. Şura äğzase Massoud Barzani, bu dokument Ğiraqnı berläşteräçäk, dide.


text:
Rusiäneñ Gazprom şirkäte belän Germaniäneñ EON häm BASF şirkätläre Rusiä belän Germaniäne totaştıruçı 5 milliard dollarlıq gazütkärgeç tözü turında kileşü imzaladı. İmzalaw tantanası Berlinda Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän Germaniä kanslerı Gerhard Şröder qatnaşında ütte.
AUDİO: Bez şundıy zur proyektnı başlaw Yewropa Berlege belän Rusiä arasında energiä dialogına yaña köçle etärgeç birer dip ömetlänäbez. Häm älbättä bu Rusiä Germaniä energiä dialogına da faydağa bulaçaq.
Yaña gazütkärge 2010 yılda safqa basarğa tieş. Anıñ ozınlığı 1200 çaqrımlap bulaçaq. Häm ul Baltıyq diñgeze buyındağı Vıborg şähäre belän Germaniäneñ Greifswald portın totaştıraçaq. Ütkärgeç aqçalarınıñ 51 protsentı Gazpromnıqı bulaçaq. Qalğan 49 protsentın Germaniäneñ ike şirkäte tigez itep büleşäçäk. İtar-Tass agentlığı äytüençä, Putin bu ayda Germaniädä ütäçäk federal' saylawlarda kansler Schroedernıñ köndäşe Angela Merkel belän dä oçraşaçaq. Bügen kiç Putin Gretsiägä ike könlek säfären dä başlıy.


text:
Rusiä premyer ministrı Mixail Frankovnıñ yün başlarında Çallığa kilüe kötelä. Şähär matbuğatlarında inde tögäl köne dä äytelä, premyer 1 yündä kiläçäk. Fevral ayında Çallı Mixail Frankovnıñ kilüen kötkän ide, xätta, zurdan qubıp äzerlek eşläre dä alıp barıldı. Bu äzerlek eşlärennän avtomobil'' yörtüçelär ayıruça zıyan kürdelär. Çönki, şähärneñ yul-patrul'' xezmätläre 2-3 atna däwamında, "Maxsus kolonnağa yul bir" digän operatsiä ütkärdelär. Operatsiä barışında, militsiä kolonnasına yul birmägän distälärçä avtomobil'' yörtüçegä ştraf tülärgä turı kilde . Läkin, ul waqıtta, awıru säbäple, didelär, Fradkov äfände Çallığa kilä almadı. Menä xäzer, Rusiä premyerınıñ kilüenä (kilä qalğanda) , sanawlı ğına könnär qalıp kilä. Şähär uramnarında fevral'' ayındağı kebek öyränülär küzätelmi. Rusiä xökümäte citäkçeseneñ säfären Kamaz belän, anıñ üseş yünäleşe belän bäylilär. Ä menä anıñ vizitı turında Kamaz matbuğat üzäge bernindi dä yaña mäğlümatlar birä almadı.Bolğarğa soñğı säfär?
Räfis Kaşapov räislegendäge TİÜ 10 yıldan artıq borınğı Bolğar cirlärenä barunı oyıştırıp kilde. Qayber yıllarda distälägän avtobuslar belän säyäxät yasalsa, bıyılğısı bik tıynaq - 27 mayda Çallıdan ike ciñel maşina ğına kitäçäk häm anda Bolğar çaraların oyıştıruçılar, büläklär bulaçaq. Tatarstan, Başqortstan, Udmurtiä, Samara häm Orenbur ölkälärennän kilgän säfärçelär öçen körän uqu, azan äytü bäygese, köç sınaşu yarışları oyıştıru ciñüçelärgä büläklär birü küzdä totıla. Rafis Kaşapov äytüençä, alar oyıştırğan Bolğar säfäreneñ bıyılğısı soñğısı da bulırğa mömkin. Çönki, TİÜneñ madti xäle yaxşı tügel, moñarçı säfärgä yärdäm itep kilgän eşmäkärlär nindider säbäplär belän alğa taba iğänäçe buludan baş tartırğa mäcbürlär.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz