text:
Partiä başlığı Şalva Natelaşvili barı tik bu ayda saylanğan yaña parlament qına prezident saylawların ütkärä ala dide. yuğarı mäxkamä noyäberdä ütkän bäxäsle parlament sayları näticälären ğämädlän çığarğan ide.
Älege saylawlarda xezmät partiäse 4-nçe urınnı aldı. Qayber oppozitsion partiälär saylawları ğädel bulmadı, xärämläşü belän ütte dide.
Xezmät partiäse ilneñ yaña citäkçelegen tanımıy häm Şevarnadzenı prezident wazıyfasınnan çigenergä mäcbür itkän waqıyğalar uñayınnan cinayät eşe açunı taläp itä.


c: text/html

text:
Tatarlar Rusiädä däwlät tözüçe ikençe zur millät bulğanğa kürä, tatar mädäniäte, mäğrifäte häm mäğlümat çaralarına da şuña qarap aqça häm waqıt bülenergä tieş. Älege fikerne yaña tözelgän ber firqa üz maqsatı itep alğan. Rusiädä Mäğärifne häm Fänne Saqlau häm Üsterü partiäseneñ säyäsi şurası äğzaläre arasında Başqortstan tatarlarınıñ milli mäclese räise Marat Ramazanov ta bar. Anıñ yaña firqa turındağı fikerlären Azatlıq radiosı dulqınnarında tıñlarğa çaqırabız.
Ufada bıyıl yaña tau sportı üzäge açıla. Anı oyıştıruçılarnıñ süzlärenä qarağanda tizdän Olimpik park isemle älege urın Rusiädä iñ bilgele tau sportı üzäge bulaçaq.
Mönir Wafin, Ufa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yevropa Komissiäse Dönya Bankı citäkçese urınına Paul Wolfowitz namzätenä rizalığın belderde. Wolfowitz bügen Brusseldä Yevropa räsmiläre belän oçraştı. Yevropa Berlegendä räislek itüçe Luxemburg premier-ministrı Jean-Claude Juncker süzlärençä, oçraşu dustanä şartlarda ütkän. Wolfowitznıñ irekle säwdä, xäyerçelekne beterü, täräqqiät turındağı süzläre Yevropa räsmilärendä qänäğätlänü xise qaldırğan. Wolfowitz Dönya Bankında küp millätle idarä buldırırğa niät beldergän. Alay da, jurnalistlar belän oçraşuda ül üzeneñ qarşılıqlı nazmät buluın belgänen äytte:
Audio (Paul Wolfowitz) "Üzemneñ, yomşaq itep äytkändä, qarşılıqlı şäxes buluımnı añlıym. Läkin keşelär mine yaxşıraq belgän sayın, bu Banknıñ missiäsenä nıq ışanuımnı añlar dip ömetlänäm. Şulay bulmasa min bu wazifağa rizalıq birmäs idem."
Wolfowitznı Dönya Bankı citäkçese urınına ike atna elek Amerikan prezidentı George Bush täqdim itkän ide. İrtägä Banknıñ 24 äğzadan torğan idarä şurası şuşı mäsäläne tikşerergä cıyına.


text:
Gaz ütkärgeçeneñ şartlawı Tiflis belän Mäskäw arasındağı mönäsäbätlärne kiskenläşterde
22-nçe Ğinvarda gazütkärgeçeneñ şartlauı näticäsendä gaz täminatı tuqtalğan Görcstanda xalıq yağulıq xästärläv belän mäşğul. Görçe räsmiläre şartlau öçen Mäskävne ğäyeplädelär. Alar Rusiä säyäsät häm energiädä bäysez bulırğa tırışqan Görcstannı cazalandırırğa tei dip belderdelär. Mäskäv monı kire qağıp, şartlau öçen Çeçen yaqlı fetnäçelär ğäyeple dip belderde.
"Bu Rusiäneñ cirle gazütkärgeçen üzenä birüe öçen Görcstannı mäcbür itü omtılışı."
Saakaşvili nindi dä bulsa dälil kitermäde. Läkin, ul soñğı şartlaular Rusiäneñ keçeräk elekke sovet respublikalarına üzeneñ politik telägen tağu öçen energiädän faydalanuın kürsätä dide. Rusiäneñ reaksiäse dä yomışaq bulmadı. Tışqı eşlär ministerlege Tiflisnıñ reaksiäsen histeriä dip atadı häm Görce räsmilären Könbatışnıñ yaqlauın alır öçen Rusiä belän mönäsäbätlären bozarğa tırışuda ğäyepläde. Rusiä prezidentı Putin Düşämbedä Eçke Eşlär ministerlegenä häm FSBgä Kafkazda ütkärgeçlärne kontrol eşen nığıtırğa quştı. Rusiäneñ Görcstandağı ilçese Vladimer Çikişvili Görcstannıñ ğäyelävlärenä borçılu häm çın ğäyeplelär tabılır digän ümet belderde
"Bezneñ mäğlümätläräg kürä, bu aldan planlanğan terror akt ide. Tikşerü eşläre bara. Bezneñ iminlek xezmätkärlärebez cinayätne eşlävçelärne genä tügel, monıñ öçen ämer birgännärne dä tabar dip ömetlänäm."
Üz nävbätendä Gazprom Azerbaycan aşa Görcstanğa tävlegenä 3 milion kubomter gaz birä başlauın da belderde. Räsmilärneñ farazlauınça, Görcstanda häm annan ütkän gazdan faydalanuçı Ärmnänstanda gaz citeşsezlege ike kön dävam itär. Gazütkärgeçen häm elektr energiäsen özü öçen kemneñ cavaplı buluın bilgeläv qıyın. Läkin, bu insident ta BDB illäreneñ energetika ölkäsendä Mäskävdän bäylelegen kürsätte. Görcstandağı krizis Gazprom bäyälär säbäple Ukrainağa gaz tapşırunı vaqıtlıça tuqtatqannan soñ ber ay ütkäç xasıyl buldı. Gazprom şulay uq Moldova häm Könyaq Kafkaz respublikalarına da gaz bäyälären kütärde . Rusiä ägär dä qayber illär üzlärendäge ütkärgeçlär östennän kontrolne Mäskävgä tapşırğan xäldä, bäyälärne töşeräçägen belderde. Ukraina, Görcstan häm xätta Belorus ta monı kire qaqtılar. Saakaşvili uzğan atnada , Görcstan 2009-nçe yılda başlap energetika ölkäsendä Rusiädän bäyle buludan tuqtalaçaq dip beldergän ide. Läkin, belderü ber närsä , çınbarlıq ikençe närsä. İnde Görcstannıñ Rusiädän energetika ölksendä nindi däräcädä bäysez buluı vaqıtı kilgäç kenä kürener. Mäskäv Carnegie Üzäge xezmätkäre Aleksey Malaşenkonıñ fikerençä, soñğı krizis Mäskävgä dä, Tifliskä dä zian kiterä häm Görce räsmiläreneñ agrresiv belderüläre ber yaqqa da faydalı tügel. Ul Radiobıznıñ rus redaksiäsenä birgän ängämäsendä bolay dide
"Görçe säyäsätçeläreneñ retorikası balalarça häm provinsial. Mondıy vazğiättä Rusiäne ğäyepläv cülärlek, çönki Rusiä dä küp närsä yuğalta. Rusiä zur energetika dävläte dip iğlan itelgännän soñ, anıñ üzeneñ ütkärgeçlären häm çıbıqların da saqlarlıq xäldä bulmauı kürende."
Anıñ süzlärençä, kisken belderülär belän almaşu Rusiä xökümätenä dä fayda kitermiäçäk.
Färit İdelle, Praga.


text:
Zarıtau başqorttarı 450 yıllıqtı tuylay
Žarıtauźa Başqort mäźäniäte köndäre başlandı. Ul Başqortostan menän ölkä arahındağı Duślıq häm xeźmättäşlek xaqındağı kileşeügä yaraşlı oyoştorola. Başqortostan häm Räsäy berźämlegeneñ 450 yıllığına arnalğan Saralar iyun ayına tiklem barasaq. Ölkä Başqorttarı Qoroltayı räyese urınbaśarı Zöfär Xäkimov äyteüensä, iyun başında töbäktä Başqort habantuyı uźğarıla.
Bötä Räsäy xalıq iśäben alıu mäğlümättäre buyınsa Žarıtau ölkähendä 4 meñ samahı başqort yäşäy. Ölkälä başqorttar mäsäläläre ıñğay xäl itelä tip äyteü döröś ük bulmaś ine. Başqortostandıñ Rus imperiyahına kereteleüeneñ 450 yıllığı uñayınan oyoştorolğan bınday qorźar źa uyın- kölkö, yır- beyeügä genä qaytıp qala.


text:
Atom agentlığınıñ citäkçese äl Baradei bu turıda Vena hava mäydanında Nyu York-qa kitär aldınnan äytte. Ul häm BMOsı qoral tikşerüçeläreneñ başlığı Hans Blix irtägä Ğıraqtağı eşçänlekläre turındağı xisabnı iminlek şurasına tapşıraçaqlar.
Äl Baradei tağı ber märtäbä inspektorlarnıñ aktivlıqları säyäsät belän bäylänmägän dip basım yasadı. Ul alar texnik wazifalarına gına iqtibar itä,politik täräqiätkä ähämiät birmi dide .Äl baradei süzçese Gwozdecky , Baradei inspektorlarnıñ eşe öçen östämä waqıt taläp itäçäk dip äytte.
Ğıraqta tikşerüçelär bugen dä şiklänelgän urınnarğa vizitlar yasadı. Kiçä Ğıraqlı 3 ğalim ,BMOsı wäkilläreneñ qoral programması turındağı intervyuları waqıtında xökümät wäkilläreneñ qatnaşuın taläp itkän.


text:
Ğiraq politsiäse äytüençä, bügen tönyaqtağı Talafer şähärendä AQŞ xärbiläre belän ğisyançılar arasındağı atışlarda 3 keşe ülgän, 9 keşe yaralanğan.
Bügen Bağdadtan 40 çaqrımlap tönyaqta urnaşqan Dicel şähäre yanındağı AQŞ xärbi hawa bazası qarşında maşinağa quyılğan bomba şartladı. Ber Amerikan soldatı häm kimendä 2 tınıç ğiraqlı yaralandı.
Baquba şähärendä maşinaları yanına quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 4 tınıç ğiraqlı yaralandı.
Bügen Ğiraq politsiäse Ğiraqta uzğan ayda totıq itep alınğan misırlınıñ mäyete tabıluı turında belderde.
Şimbä könne Kirkük şähärendä politsiä mäktäbe qarşında maşinağa utırğan intixarçınıñ bomba şartlatuı näticäsendä kimendä 17 keşe hälak buldı, 20-läp keşe yaralandı.
Şimbä könne Mosuldan könbatıştaraq ğisyançılar belän AQŞ köçläre arasındağı atışlarda 13 ğiraqlı üterelde, 53-e yaralandı.


text:
Qazanda İdel buyı yazuçıları häm tärcemäçeläreneñ forumı ütä
Tatarstanda 90nçı yıllardan soñ tärcemä itü eşe tuqtatıldı diärlek. Başqa töbäklärdä dä bu eş bik sülpän bara. Ämma milli ädäbiätne tärcemä itü ixtiacı bar häm bulaçaq. Şuña da älege forum şuşı zur eşne başlap cibärergä yärdäm itäçäk dip uylıybız.Rusiädä milli ädäbiätne tärcemä itü ixtiacı inde küptän tuğan. Çönki näq sıyfatlı tärcemä bulmaw säbäple, milli respublikalarnıñ yazuçıların belüçelär az. Düşämbe könne Qazanda açılğan İdel buyı yazuçıları häm tärcemäçeläre forumında Mäskäw, Başqortstan, Çuwaşiä, Mordoviä, Mariy Eldan kilgän icat ähelläre qatnaştı. Rusiäneñ şiğriät akademiäse citäkçese Valentın Ustinov älege forumnıñ bik ähämiätle buluın belderde. Rusiädä mondıy çara berençe tapqır uza häm anı Tatarstannıñ mädäniät ministrlığı häm Yazuçılar berlege oyıştıra. Tärcemä eşeneñ qatlawlı baru säbäplären yazuçı Rafael' Mostafin bolay bilgeläde:
İñ möhime tärcemäçelär yağınnan milli ädäbiät belän ixlas qızıqsınu kiräk. İkençe urınğa quyar idem - aqça mä’säläsen. Tärcemälärne bastıruğa matdi yärdäm kiräk, ä monıñ öçen xakimiätneñ iğtibarı kiräk. Häm tağın ber möhim närsä - ul tärcemä itelgän äsärneñ eçtälege. Süzne tügel, fikerne, xisne tärcemä itärgä kiräk. Tatar keşese Tuqaynı añlağan kebek, başqa millät keşesenä dä anı näq şulay citkerergä kiräk.İdel buyı yazuçıları häm tärcemäçeläreneñ forumı çärşämbe könne Arçada şiğriät bäyräme belän tämamlanaçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
Rusiä armiäse yözen bizärgä tırışa
Ser tügel, Rusiä armiäse bügen küplär öçen Çeçen suğışı, "dedovçina", qıyırsıtılğan yazmışlar kebek töşençälär belän bilgelänä. Armiäneñ töşkän däräcäsen kütärü, rekrutlarnı xärbi xezmätkä cälep itü öçen Rusiä räsmiläre törle çaralar kürergä tırışa, xättä cibärlek bäygeläre ütkärä. Sişämbedä Mäskäwdä "Pogonlı çibärkäy" dip atalğan bäygeneñ yomğaqlaw öleşe ütte.
"Qızlarnıñ töp maqsatı – xärbi xezmätkä çaqırunı arttıru ide. Bez Rusiä armiäsendä xezmät itüneñ qurqınıç tügel, kiresençä, maqtawlı ikänen kürsätergä telibez. Xezmät itü yäşenä citkän yäşlärgä şunı äytergä telibez: armiädä ber qurqınıç närsä dä yuq, anda xättä qızlar xezmät itä, kilegez."
Anna süzlärençä, aña armiädä irlär tarafınnan ber qıyrısıtu-fälän bulğanı yuq. Qayawıt uramda mine xärbi kiemdä kürep säyersenälär, läkin soñnan künegälär, xättä äle maturraq ta dip uylılar di ul yılmayıp. Tağın ber çibärkäy, Yıraq Könçığış bülgesendä psixolog bulıp xezmät itüçe Anna Kaxan bäygedän baş tarta almadım di:
"Xabarobski bäygesendä qatnaşırğa täqdim itkäç, başta köldem, ışanmadım. Läkin soñnan, qatnaşırğa buldım, baş tartsam, psixolog käsebemä noqta quyu bulır ide."
Soverlar Berlege tarqalğannan soñ, armiägä birelgän aqça küläme belän bergä anıñ abruyı dä töşte. Çeçnä suğışı, armiädäge waxşieleklär, dedovçina ğälämätläre arqasında yäş yegetlärneñ xärbi xezmättän küñele qayttı. Bügen Rusiä räsmiläre şuşı xälne tözätergä, armiäneñ abruyın kütärergä tırışa. Mäskäwdä ütkän bäygeneñ maqsatı da şul ide. Tamaşa qıluçılar küp sanlı patriotik cırlar işetä aldı. Şul isäptän, xärbi kiemgä kiengän balalar başqaruında "Bezneñ armiä – iñ köçelese" digän cırnı da. Çaranı oyıştıruçılarnıñ berse Saqlanu ministrlığı süzçese Gennadi Dzyuba bu çaranıñ faydası zur dip sanıy:
"Qızlar Mäskäwdä, törle oyışmalarğa, gäzitlärgä qunaqqa kilgändä, andağı yäş yegetlärneñ selägäye ağa ide: xäzer ük voenkomatqa barıp xärbi xezmätkä yazılam dilär ide. Bu çara armiäneñ problemnarın qına tügel, ä uñay yaqların da kürergä yärdäm itä."
Jüri äğzası general Nikolay Burbiga ayığraq qaraşta. Bu bäyge belän genä xezmätkä kilüçelär sanın arttırıp buluına şiklänä. Şulay da, mondıy çaralar kiräk di ul:
"Berençe tapqır mondıybäygene 2 yıl elek ütkärgän idek. Şunnan soñ sotsiologlar tikşerenülär ütkärep, mondıy çaralar kiräk, alar armiäneñ sorı tormışın bizi, digän näticägä kilde."
Xäyer, bäygedä qatnaşqan çibärkäylär, Mäskäwdäge berniçä yäş yöräkne yarsa da, älegä ğişıq-mişıq belän mawığırğa cıynmıy sıman. Tanılğan ber cırnı beraz üzgärtep alar: "Bez soldatlar, bezneñ öçen berençe urında avtomatlar, ä polkovniklar, polkovniklar - soñraq" dip cırlıy..
-Ali Gilmi


text:
Pekin – Qıtay avgust ayında bulaçaq Olimpia uyınnarında terror xöcüme oyıştırunı planlaştıruda ğayeplängän 2 terrorçı törkemneñ tabıluın belderde. İminlek ministrı süzçese Wu Heping törkemneñ Qıtaynıñ tönyaq könbatışındağı Xingjang uyğır avtanom tübägendä urnaşuın xäbär itte. Süzçe Wu, şulay uq Şincan töbägeneñ başqalası Urumçidä barğan operasiä waqıtında, 10 kilogramnı şartlatqıç maddä, 8 dinamit häm islamçı matbuğat yazması tabıluın belderde. Uyğırlar tarafınnan Şarqi Törkistan dip atalğan Şincan töbägendä Qıtay xaqimiäte soñgı 3 ayda 40lap keşe qulğa aldı.
Keşe xoquqları aktivistları olimpia uyınnarı yaqınayğan waqıtta, Qıtaynıñ xaqimiäkä qarşı protest çaraları oyıştırılğan, möselmannar küpläp yäşägän uyğır töbägendä iminlek çaraların nığıtuın belderä. Uyğır protesçıları isä, Qıtaynıñ terorçı xöcüm ğayepläwe belän töbäktäge basımın arttırıp, uyğırlarınıñ şikayät belderü xaqın qısarğa tırışuda ğayeple.


text:
Ğaza Sızığınıñ tönyağında İzrail ğaskärläre fälästin suğışçıları sızıqların hawadan utqa totunı comğa könne qabat başladı. Xämasnıñ öç suğışçısı üterelde, öçese yaralandı. Fälästin avtonomiäseneñ premyer ministrı İsmail Xania Ğaza Sızığına ğaskärlär kerüne “keşeçelekkä qarşı eşlängän cinayät” dip atadı. İzrail tışqı eşlär ministrlığı wäkile Mark Regev “Min dönya cämäğätçelege İzrail xärbi operasiaseneñ maqsatın añlıy dip uylıym. Min uzğan yıl İzrail Gaza Sızığınnan ğäskärlärne çığaruın häm xalıqnı evakuasialäwne xäterli dip uylıym. Qabat ğaskärlärne kertüebezneñ berdän-ber säbäbe - İzrailneñ tınıç xalqına qarata ğısyançılar tarafınnan köç qullanunıñ tuqtalmawı”, - dide.
İzrail ğaskärläre 25 yündä totıq itep alınğan xärbine tabıp qotqarırğa tırışa. İkençe maqsatları - İzrail cirlärenä raketa atunı tuqtatu.


text:
Peterbwrg qalalıq sotında 2013 jılı 12 şildede Ortalıq Azïya turğındarına birneşe märte şabwıl jasağan 19 jasöspirimniñ isine qatıstı sot tıñdawları bastaldı. Şabwıldardan bir kisi qaza tapqan. Köp akcïyalarınıñ birin olar "Aq vagon" dep atağan - jastar metrodağı vagondarğa basa-köktep kirip, "slavyan emesterdiñ" barlığın soqqığa jıqqan.
Tergew mälimeti boy`ınşa, bul toptı 2012 jılı Peterbwrg turğını Andrey` Kolesnïkov qurğan. Şın mäninde onıñ esimi Djemalʹ, ultı - arab, biraq ultşıl közqarası üşin esimin 2002 jılı Andrey` dep özgertken. Tergew toptı 36 qılmıs jasadı dep ay`ıptap otır.
Jwrnalïstik zerttewler agenttigi dïrektorınıñ orınbasarı Evgenïy` Vışenkov sot procesiniñ jabıq ötwin durıs emes dep eseptey`di: qala turğındarı men qonaqtar bey`bit ömirde soqqığa jığılatın bolsa, onda olar osınday` äreketke barğan jastardıñ sotta qalay` otırğanın körwge quqılı.
19 küdiktiniñ 14-i qılmıs jasağan kezde kämelet jasqa tolmağan, sol sebepti swdʹya procesti jabıq ötkizwge şeşim qabıldadı.
centralasian.org


text:
Röstäm Miñnexanov salımçılarnı qotladı...
Comğa könne Qazanda Mäskäwdän kilgän Üzäk saylaw komissiäseneñ wäkile Yevgeniy Kalyuşin belän oçraşu uzdı. Anda Mäskäw wäkile üzeneñ Qazanğa kilüen ällä ni ğädättän tış närsä bulmawın äytte. Bu ğädäti çara, komissiä äğzäläre başqa töbäklärgä dä kittelär. Tatarstanda saylawlarğa äzerlek äybät bara dip belderde ul. 20nçe noyäberdä, inde xäbär itkänebezçä, Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 20nçe sessiäse tämamlandı. Anda da saylawlar turında süz bardı. Läkin alar nigezdä 2004nçe yılda ütäçäk saylawlarğa bäyle ide. Deputatlar ber mandatlı saylaw okrugların raslaw turında qanunnı tikşerdelär. Şulay uq sessiädä Tatarstan respublikası prezidentın saylaw turındağı qanun da berençe uqılışta tikşerelde. Berençe uqılış kirtäsen Respublika xalıqları telläre turındağı qanunğa östämälär kertü xaqındağı qanun da ütte. Küräseñ, qanun bik centekläp äzerlängän bulğan. Anı täqdim itep çığış yasağan Zilä Wälievanı deputatlar sorawlar birep, tözätmälär kertep cäfalamadılar. Xäzer inde qanun 20nçe sessiäneñ çirattağı uqılışında ikençe uqılışta tikşereläçäk.20nçe noyäber könne Bötendönya tatar kongressında ber qızıqlı çara uzdı. Anda tanılğan tatar ğälime häm cämäğät eşleklese Ğabdraxman Ğömärineñ şäxsi arxivın Tatarstannıñ Milli arxivına tapşıru kiçäse uzdı. Älege qızıqlı häm bik qimmätle dokumentlarnı ğalim 1933nçe yılda GULAG lagerlarında yuqqa çıqqannan soñ, anıñ onığı, Mäskäw däwlät universitetı dotsentı Şamil Ğömäri saqlap qala. Babasınıñ arxivın da ul üze tapşırdı. Pänceşämbe könne Tatarstanğa Ğabdraxman Ğomärineñ 46 qulyazması häm tatar, törek, ğäräp tellärendäge 100dän artıq basma äyberläre tapşırıldı. Alar arasında XIX, xätta XVII ğasırğa qarağan dokumentlar da bar.


text:
Gruziä parlamentı Könyaq Osetiädäge Rusiä tınıçlıq saqçıların çığarıp alar urınına xalıqara köçlär urnaştırırğa digän qarar çığardı.
225 urınlı parlamentta bu mäs'äläne 179 deputat qarap xupladı häm alar xökümätne tınıçlıq saqlaw turındağı 1992-nçe yılğı kileşüne küzdän kiçerergä çaqırdı.
Qararda Rusiä köçläreneñ qayçan çığarılırğa tieşlege äytelmi, alar üz yöklämälären üti almadı dielä. Moñarçı tınıçlıq saqçılarınıñ eşçänlek möddäte ike yaqtan da daimi räweştä ozaytılıp kilde.
Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili Könyaq Osetiä belän Abxaziäne tınıç yul belän Gruziä üzäk xakimiäte qaramağına qaytaraçağın beldergän ide. Rusiä saqlanu ministrlığı süzçese Vyaçeslav Sedov Rusiä tınıçlıq saqçıları 1992-nçe yılğı kileşü nigezendä eşlären däwam itäçäk dide, şul uq waqıtta bu mäs'älä barlıq xoquqıy protseduralarğa turı kiterep qaralırğa tieş dip isäpläwen belderde.


text:
Ukraina: prezident saylawlarınıñ berençe turında alda Viktor Yuçenko bara
Ukrainanıñ Üzäk saylaw komissiäsenä, äle üktäbrneñ 31-endä ük ütkän prezident saylawları näticälären iğlan itü öçen 10 kön waqıt kiräk buldı, xörmätle tıñlawçılar. Alardan kürengänçä, iñ küp tawışnı berençe turda räsmi nämzät Viktor Yanukoviç tügel, ä oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenko cıyğan. Ayırma zur bulmasa da, bu Yuçenkonıñ ruxın kütärü öçen möhim näticä. İkençe turda anı Ukraina sotsialistları citäkçese dä yaqlayaçağın belderde. İlne yänä ayawsız saylawaldı köräşe kötä.
Audio, Serhiy Kivalov
Xäzerge xakimiat yaqlağan nämzät, premyer-ministr Viktor Yanukoviç isä añardan yartı protsentqa qalığa, anı 10 million 966579 saylawçı yaqlağan.
Audio, Serhiy Kivalov
Qalğan nämzätlärne yaqlaw alay uq köçle tügel, öçençe urında torğan Oleksandr Moroz, misal öçen, tawışlarnıñ yaqınça 6 protsentın ğına qazanğan. Viktor Yuçenko iğlan itelgän sannardan üzeneñ qänäğät buluın belderä.
Audio, Viktor Yuçenko
"Minem Yanukoviçtän 155 meñ kübräk tawışım bar, bu saylawçılarnıñ yartı protsentı digän süz. Bez şul meñnärneñ häm protsentlarnıñ ähämiaten bik yaxşı beläbez, bu kürenep tora häm xätta xökümät tä monı xäzer yäşerä almıy" di töp oppozitsiä nämzäte Yuçenko. Moña qädär Ukraina xakimiate, tawışlarnıñ küpçelegen, ayırma ällä ni zur bulmasa da, xäzerge premyer Viktor Yanukoviç cıydı dip kilä ide. Çärşämbe könne bäyän itelgän näticälär anıñ tarafdarların şomlandırdı häm küñelen töşerde. Yanukoviçneñ saylawaldı eşlären alıp barğan Serhiy Tıhıpko:
Audio, Serhiy Tıhıpko
"Bez barıbız da näticälär belän ni buluın beläbez häm añlıybız. Fiker beleşülärgä qarağanda, Yanukoviç 3-4 protsent alda barırğa tieş ide, ämma könbatış Ukrainada tawış birergä kübräk xalıqnıñ kilüe arqasında bar närsä dä üzgärde" dip uftana Yanukoviçnıñ räsmi wäkile. Tawış birüne küzätep barğan xalıqara küzätüçelär häm oppozitsiä Ukraina xakimiatnen inde bolay da, saylawlar waqıtında törle xärämläşülärgä baruda ğäyeplägän ide. Premyer tarafdarları da üz yağınnan Yuçenkonıñ "Bezneñ Ukraina" berläşmäsen, ilneñ könbatışında qayber saylaw wäkillärenä rişwät birep, oppozitsiä nämzäte faydasına yalğan tawışlar östäwdä ğäyepläde. Läkin "Bezneñ Ukraina" kiresençä, näq menä xakimiat qulındağı Üzäk saylaw komissiäse Yuçenkonı yaqlap birgän 200 meñläp tawışnı yuqqa çığardı dip belderä. Bu xaqta berläşmäneñ yuğarı wäkile Yuriy Kostenko äytte. Anıñ süzlärençä, komissiäneñ şuşı qararı bik qurqınıç ber ğämäl bulıp tora, ämma Yuçenkonıñ berençe turda ciñüe, noyäbrneñ 21-enä bilgelängän ikençe turda oppozitsiä öçen zur etärgeç bulaçaq.
Audio, Yuriy Kostenko
"Saylawçılar bügen şuşı çiñü uñayınnan şatlıqlarınnan cırlar cırlayaçaq, alarnıñ üz köçenä ışanuı artaçaq" di Kostenko. Bu çärşämbedä bäyän itelgän fiker beleşü näticäläre, ikençe turda qatnaşırğa cıyınğan xalıqnıñ 47 protsentı Yuçenko, ä 40 prostentı Yanukoviç öçen tawış biräçägen farazlıy.
Kärim Kamal


text:
Respublika Kurgan ölkäse wäkillegen qabul itä
Başqortstan belän Qurğan ölkäsen elek-elektän üzara tığız iqtisadıy häm mädäni xezmättäşlek cepläre bäyli. Sowetlar berlege yıllarında da ike arada bäyläneşlär nıqlı ide. Ä soñğı yıllarda üzara elemtälärne xökümätära Kileşülär belän dä nığıtqaç, ike yaqqa da fayda kiterüçe alış-bireş häm mädäni bağlanışlar bermä- ber arttı, bilgele.
Qurğan ölkäse wäkillegeneñ Ufağa älege kilüe dä änä şul tığız xezmättäşlekne tağın da cimeşleräk itü maqsatın küz aldında tota. Başqortstan xökümäte başlığı Rafael Baydäwlätov Qurğan ölkäsennän kilgän qunaqlarnı qabul itep söyläşülär alıp bardı. Soñınnan ike töbäk arasında xezmättäşlek turında xökümätära Kileşü qabul itelde. Aña Başqortstan yağınnan premer-ministr urınbasarı Xäläf İşmoratov, ä Qurğan tarafınnan ölkä ğubernatorı urınbasarı Aleksandr Mazein üz imzaların saldı.


text:
Quşılmağan illär xäräkäte xäzer inde kemgä qarşı duslaşu yulların ezli
Kuba başqalası Havanada Quşılmağan illär xäräkäteneñ yuğarı däräcäle oçraşuı bara. "Salqın suğış" çorında qorılğan şuşı xäräkätne xäzer küplär tarix qaldığı itep kenä kürä, ul çınnan da äle 1961-nçe yılda uq, Könbatışqa da, Sovetlarğa da quşılmağan illär tarafınnan tözelgän ide. Şuña da qaramastan, Havanağa bu yulı da 50-läp ilneñ yuğarı citäkçese kilde, alar arasında, mäsälän, İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad, Venezuela citäkçese Hugo Chavez da bar.
"Bez Libandağı qärdäşlärebezgä qarşı yasalğan qansız höcüm häm fälästin xalqı duçar itelgän köndälek genotsid sürätendä oçraşabız. Bezneñ şuşı cıyınıbız İranğa yasalğan köçle basım belän ber waqıtta uza. Başqa quşılmağan illärgä kisätü suğışları häm basıp alular yanıy", dip sürätli Quşılmağan illär xäräkäteneñ cıyını uzğan çornı Kuba tışqı eşlär ministrı.
Şuşı çığışta yasalğan basımnardan añlaşılğança, üzeneñ dönyadağı urının açıqlarğa tırışqan Quşılmağan illär xäräkätendä tänqit yünäleşen berençe çiratta Könbatışqa yünältergä tırışu sizelä. Cıyında Amerikağa kisken qarşı çıqqan Venezuela citäkçese Hugo Chavez, İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad, Süriä başlığı Başar Äsad qatnaşa. Havana oçraşuında prezident Chavez ğomumän, tamaşanıñ üzägendä bulır dip kötelä. Moña qädär ul dönya buylap berniçä säfär dä oyıştırğan ide, häm söyläşüläre waqıtında Venezuela neften satu xaqında kileşülär tözep Chavez Washingtonğa qarşı köräşendä üzenä yaña berektäşlär dä tabarğa tırıştı.
Latin Amerikasındağı täräqqiätne küzätep barğan Kirk Bowman bolay di:
"Chavez omtılğan närsä şul ki, ul üzeneñ sulçı xäräkäten dönyanıñ başqa poçmaqlarında da yaqlatırğa teli. Şul poçmaqlarnıñ berse itep Venezuela prezidentı İrannı kürä, ul andağı xakimiätne süzdä genä bulsa da ruxlandıra ala. Chavez inde köräş barğan urınnarğa, yäisä Amerika belän doşmanlaşqan illärgä barıp, alarğa üz qatnaşuı belän nindi dä bulsa ber alternativa täqdim itärgä yarata. Bu näq menä anıñ säxnäse", di Georgiäneñ Texnologiä institutında Latin Amerikasın öyrängän Kirk Bowman.
Ämma Bowman, törle yarsulı çığışlarğa qaramastan Quşılmağan illär xäräkäteneñ Havana oçraşuında ällä ni möhim qararlar qabul itelmäs dip uylıy. Säbäbe - anda cıyılğan illär arasında ayırmalıqlar, urtaqlıqlarğa qarağanda, kübräk.
Quşılmağan illär xäräkäteneñ Kuba başqalasındağı cıyını äle aldağı könnärdä dä iğtibar üzägendä bulır, küptän tügel operatsiä kiçergän häm şunnan soñ xalıq aldında kürenmägän Kuba diktatorı Fidel Castro da anda çığış yasar dip kötelä.
Kärim Kamal


text:
Qıtay başlığınıŋ Qazan sәfәre
Çärşämbe könne Qazan üzägendä yörüçelär üzlären Qıtayda dip xis itkännärder, möğäyen. Çönki yortlarda älege ilneñ alämnäre elengän, şat sayın qıtay telendä yazular urnaştırılğan. Qazan menä şulay itep Xu Tsintaunıñ Tatarstanğa räsmi säfärenä äzerlände.
Qıtay başlığı häm anıñ citäkçelegendäge küpsanlı wäkileçelek Qazannıñ hawa alanına sişämbe kiçendä kilep töşte. Qıtay başlığın qarşı alırğa Mintimer Şäymiev belän bergä küp kenä respublika citäkçeläre cıyıldı. Kilüçelär çınnan da küp ide, Tsintau belän ber oçqıçta ğına da 120dän artıq keşe kilde. Monnan tış, cäfär waqıtında respublikada küp kenä qıtay eşmäkärläre, eşquarları, sänğät ähelläre buldı.
28 mart, çärşämbe könne, Xu Tsintau Qazan belän tanışıp yörde. Aña Qazan däwlät universitetın kürsättelär, studentlar belän küreşterdelär. Däräcäle qunaqnı Tatarstan prezidentı üze ozatıp yörde. Monnan tış, Xu Tsintaunı xalıqara at sportı kompleksına alıp bardılar. Maxsusu oyıştırılğan kürgäzmädä ul Tatarstannıñ iqtisadi mömkinlekläre, respublika citeşterüçeläreneñ tawarları belän tanıştı. Qıtay wäkileçelegen qarşı alıp, respublikanıñ iqtisadi mömkinçeleklären täqdim itü öçen Tatarstannıñ iñ ere sänäğät şirkätläre cälep itelde.
Şulay itep, Tatarstan citäkçelege Qıtay wäkilçelegen bik cılı qarşı aldı häm älege il belän xezmättäşlekne üsterü öçen bik küp eşläde. Ä nigä soñ Xu Tsintau Rusiäneñ başqa töbägenä tügel, ä näq menä Tatarstanğa kilde digän sorawğa, respublika premyer-ministrınıñ iqtisadi eşlär yärdämçese İskändär Möflixanov bilay dide.
“Bezneñ cömhüriätebez böten çit iilär belän xezmättäşlege bik açıq. Bez böten yaña kompaniälär, bexnologiälär belän dä qızıqsınabız. Başqa Rusiä regionnarı belän çağıştırğanda Tatarstan böten mäs'älär buyınça iñ berençe urında bara. Qıtaylarnıñ bezgä berençelärdn kilüe bik zur ähämiätkä iä. Çönki här regionğa, här ilgä mondıy däräcäle keşelär gel kilmilär. Xäzer törle ölkädä xezmätteşlek turında söyläşülär bara.”
Xäyer, Tatarstannıñ qıtay belän xezmättäşlekne üsterü mömkinlekläre äle şaqtıy. Çönki Qıtay respublikanıñ säwdä partnerları arasında barı tik 17 urında ğına tora. Xäyer, monda bezneñ ğäyep kenä tügel, Qıtay şaqtıy däräcädä yabıq il ide, di İskändär MÖflixanov. Läkin xäzer anda reformalar, törle üzgäreşlär bara, Qıtay başqalar öçen açıla bara, şuña alarnıñ Tatarstan belän dä xezmättäşlege artaçaq, digän fikerdä tora respublika premyer-ministrınıñ iqtisadi eşlär yärdämçese İskändär Möflixanov.
28 mart kiçendä Xu Tsintau üzeneñ Rusiägä räsmi säfären tämamlap, Qazannan Pekinğa qaytıp kitte. Läkin aña almaşqa tatarstanlılarnı Qıtay mädäniäte belän tanıştırırğa başqalağa Qıtay däwlät biü ansamble kiläçäk. Alarnıñ çığışı 1 mart könenä bilgelängän.
Gölnaz İlgizär


text:
Çärşämbedä Kosovoda etnik albannar belän serblar arasındağı bäreleşlärdä ike distädän artıq keşe häläk bulıp, 500läp keşe yaralanğannan soñ NATo citäkçelegendäge tınıçlıq ğäskäriläre häm BMO politsiäse täbäktä kontrol urnaştırırğa tırışa.Xabärlärgä qarağanda NATO Bosniadan Kosovoğa östämä köçlär cibärgän.. Belgradta da demonstrantlar xökümät Kosovodağı serblarnı yaqlaw öçen çaralar kürsen dip taläp itte.
NATO citäkçelegendäge totrıqlandıru köçläre SFOR süzçese Dave Sullivan Bosniadan 100çaması amerikan xärbiä bügen BMO qaramağındağı Serbiä täbäge Kosovoğa cibärelde dip belderde Kiçäge bäreleşlär sonğı 3yıldağı iñ yaman köç qullanu ide.İnsident çärşämbedä bülengän şähär Mitroviçede albannarnıñ protestları belän başlanıp kitte. Kürşe awılda serblar ber törkem alban malayları östenä etlär cibärgän ,etlärdän qaçqan malaylar çarasız qalıp İbar yılğasına sikergän alarnıñ ikese batıp ülgän,öçençese yuğalğan dip belderelä. Mitroviçede bu xabärne işetkän etnik albannar ike xalıqnı bülgän İbar küperenä yünälä..Politsiä häm KFOR xalıqnı küpergä kertmäs öçen yäş ağızğıç gaz häm rezin uqlar qullana ...atışular bula Köç qullanu şunduq Priştina, Pec, Gracanica häm ölkäneñ barlıq şähärlärenä cäyelä.Priştinada prezident İ.Rugova häm BMO admisstratorı Harri Holkeri kiçä urtaq mätbuğat konferensiäse ütkärep xalıqnı tınıçlanırğa çaqıra..Rugova ike yaqnı da konfrontatsiädän totılıp qalırğa çaqırdı. (audio)
Min Mitrovica xalqın protestların tuqtatırğa wazğiätne sülpänäytergä çaqıram. Kierenkelek Kosovonın mänfäğätenä qarşı.Min Konfrontatsiä buldırmas öçen Caglavicada Serbiä watandaşların Priştina-Skopye yulın açarğa häm Veterniktä albannarnı çigenergä çaqıram,dide prezident Rugova
Holkeri dä Kosovonıñ kiläçägen qurqınıç astına quymas öçen xalıqnı tınıçlıqqa çaqırdı.(audio)
min mondıy mizgeldä xislärneñ kirenke buluın añlıym häm ber märtäbä tağı barlıq mäxallälärne tınıçlıqqa öndim. Kosovonın kiläçägen , Kosovoda totrıqlılıqnı qurqınıç astında qaldırğan insidentlarğa yul quymasqa çaqıram dip äytte BMO administratorı
NATO süzçese Jamie Shea KFORnıñ töbäktä tärtip urnaştıru öçen här çaranı kürüen belderde. NATO general sekretarı Jaap de Hoop Scheffer KFOR berleklärenä yasalğan höcümne qabul itelmäslek dip bäyäläde. Yaralılar arasında BMO politsiäse häm NATO ğäskäriläre dä bar. Belgratta Serbiä premyere Voislav Kostunica kiçä kiç aşığıç kabinet çıyılışı ütkärde. Kostunica köç qullanunı tuqtatırğa çaqırıp Kosovo serbları yaxşıraq yaqlanırğa tieş dip belderde. Kostuniça bügenge waqıyğälär Kosovoda serblarğa territorial aftonomiä birelsä alarnıñ iminräk yäşiyäçägen kürsätte dide.Ul Kosovonı kantonnarğa bülü fikren yaqlıy. Ämma BMO moña qarşı. Süzneñ qısqası ölkäneñ statusı xäl qılınmağan. Belgratta demonstrantlar Konstunica çaqırularına qolaq salmadı, Kosovoda çirkäw häm manastırlar yandırıluğa cawap itep alar da başqaladağı tarixi mäçitkä ut törtte. Novi Sad häm Niş kebek şähärlärdä dä serb protstları turında xabär itelä.Niştä şulayuq mäçit yandırılğan. Bügen Brüsseldä NATO ilçeläre cıyılıp Kosovodağı köç qullanunı tikşerde häm anda Bosnia, Xorvatiädän östämä xärbilär cibärergä qarar birde. Kosovoda NATOnıñ 17meñnän artıq ğäskäriä tora. Britaniä saqlanu ministırığı da könbatış berektäşlegeneñ sorawına esasän bügen 750 xärbine töbäkkä cibäräcägen belderde.1999nçe yılda NATO Kosovonı bombalap Miloşeviçkä turılıqlı serb köçlären çığıp kitergä mäcbür itkännän soñ ölkä BMO qaramağında tora. Ämma ul äle dä Serbiä –Çernogoriäneñ ber öleşe. Xabärlärgä qarağanda Priştina yaqınında Obiliçtä bügen serbiä provaslav çirkäve şulayuq serblarnıñ yortları yandırılğan NATo Obiliçtä yäşäwçe 100 serbnı evakuatsiälägän. Töbäktä bäysezlek taläp itkän 2 million möselman alban arasında 100meñ serb yäşi.Kosovonıñ kiläçäge turındağı söyläşülärdän elek tağı ber märtäbä etnik näfrätneñ qalqıp çığuı, ike xalıq törkemeneñ tatulaşuı öçen küp waqıt kiräklegen kürsätte.
färidä xämit,praga


text:
Soñğı waqıtta Rusiä Federatsiäse ölkälärennän dä tatar tele belemen arttıru maqsatınnan tuğan telebezne öyrätüçe möğallimnär kilä başladı. Bu könnärdä Qazannıñ uqıtuçılarnıñ belemen kütärü institutına Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı çaqıruı belän Sverdlaw häm Çiläbe ölkäsennän 24 tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçısı ike atnalıq kurslarğa kilde. Sişämbe könne alar kongress räise Rinat Zakirov belän oçraşıp ölkädäge milli tormış turında söyläştelär, aldağı plannarı belän urtaqlaştılar.
Landış Xarrasova, Qazan


text:
Tatar kinosı Mäskäwdä
26 mayda Mäskäwdä Üzäk Kino yortında Tatarstan kino sänğäte täqdim itelde. Biredä berniçä dokumental' tasma kürsätelde Häm tamaşaçılarnı iñ tä'sirländergäne rejisser Ramil Töxfatullinnıñ Ğayaz İsxaqi äsäre buyınça eşlängän “Zöläyxa” näfis fil'mı buldı. Fil'm “Ramay” studiäsendä eşlängän. Tasmalarnı täqdim itüdä rejisser Ramil Töxfatullin häm fil'mda Zöläyxa rolen uynağan İnsiä Töxfatullina da qatnaştı. Ramil Töxfatullin üzeneñ çığışında Tatarstanda yaña studiä oyışuın. Näfis fil'mnar töşerü däwam iteläçäk, şulay uq balalar öçen tatarça mul'tfil'mnar da töşereläçäk dip belderde. Bu tamaşağa xalıq bik küp kilgän ide. Xalıq Tatarstan kinoçıların alqışlarğa kümde. Şulay da tiskäre fiker äytüçelär dä buldı. Mäsälän Watan partiäse räise Möxämmät Minaçev: “Yılaw da yılaw, nigä xalıqnıñ köräşen kürsätmilär. Mondıy tasmalar kiräk tügel” - dip äytte. Läkin başqa andıy fiker belän urtaqlaşuçı bulmadı.Barlıq tamaşaçılar da iskitkeç qänäğät buluların belderdelär Fil'mnarnı täqdim itüdä şulay uq Rusiäneñ Yevropa öleşe dini idäräse häm Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil xäzrät Gaynetdin dä bar ide. Ul da tasmanı kürsätü tämamlanğannan soñ kiçereşläre belän urtaqlaştı häm tasmanı töşerüçelärgä zur räxmätlären belderep, uñışları belän qotladı.
İke säğät buyı tamaşaçı fil'mnıñ baş geroe Zöläyxanıñ açı yazmışın küñelennän kiçerep utırdı. Min İnsiä Töxfatullinadn bu rol'ne niçek tudıruı turında soradım. Ul: fil'm ike yıl buyı töşerelde. Bu säxnädä uynaw belän çağıştırtırlıq tügel. Kinonıñ üz qatlawlığı, üzenä genä xas üzençälege bar. Rol' üze dä nıq kiçereşne taläp itä torğan rol' dip söyläde. Şulay itep Mäskäwdä 26 mayda Tatarstan kinoçıları Mäskäw tamaşaçıları belän oçraşu ütkärep, tatarlarda ğorurlıq xisläre uyatıp zur büläk yasadılar.
Näzifä Kärimova, “Azatlıq” radiosı, Mäskäw


text:
Başqortostanda yuğarı texnologiyalı maşinalar eşläü klasterı töźölöüe ixtimal
Ä Respublika prezidentı bıl köndärźä Avstriyala. Respublika prezidentınıñ Avstriyanıñ maşinalar eşläü häm töźölöş materialdarı ölkähendäge ber–nisä kompaniyahı etäkselege, YuNİDO sekretariatınıñ Evropa häm Boyondoroqhoź Däülättär Berläşmähe ildäre töbäk byurohı direktorı, Räsäyźeñ xalıq–ara oyoşmalar qaramağındağı daimi wäkile menän osraşıuı qarala. 23-24-se mayźa Avstriyanıñ Federal prezidentı saqırıuı buyınsa Räsäy prezidentı Vladimir Putin Venağa kilä. İl başlığınıñ räsmi säfäre barışındağı saralarźa Räsäy deleğatsiyahı sostawında Respublika prezidentı la qatnaşasaq. Räsäy häm Avstriya etäkseläre osraşıuı yomğaqtarı buyınsa Başqortostandıñ aldınğı predpriyatieları nigeźendä yuğarı texnoloğiyalı maşinalar eşläü klasterı töźöü turahındağı kileşeügä qul quyıu źa kötölä.


text:
Rusiä xökümäteneñ nef satudan kilgän zur tabışnı aqıl belän qullanu planı yuq
Çärşämbedä neft bäyäläre yaña yuğarılıqqa kütärelde - New York bursasında anıñ ber miçkäse öçen xäzer 63 dollar birälär. Rusiä satqan qaramay, sıyfatı beraz tübänräk bulu säbäple, ul qädär ük qıybat bulmasa da, neft bäyäläreneñ üsüe arqasında ilgä distälärçä milliard dollarlıq östämä tabış kilde. Şul uq waqıtta Rusiädäge här dürtençe keşe fäqirlek däräcäsennän dä tübänräk yäşi. Rusiä üzeneñ yaña neftedollarların niçek sarıf itä soñ?
Törle fiker beleşü näticäläre Rusiädä tar qatlam baylar häm küpçelektäge fäqirlär arasındağı upqınnıñ tağın da kiñäyüen kürsätä. "Forbes" jurnalı mäğlümatına qarağanda, Rusiädäge dollar milliarderları 2005-nçe yılda üz baylığın tağın da arttırsa, ğadi xalıqnıñ 25-30 protsentı fäqirlek däräcäse astında yäşi.
Şuña da xäzer üzäk xökümätkä, yağulıq satudan kilgän aqçalarnı mäğärifkä, toraq xucalığına, sotsial'' ölkägä birü basımı yasala. Xalıq arasında, bu maqsatlarda ike yıl elek qorılğan Totrıqlılıq Fondındağı aqçanı qullanu taläbe yışraq yañğırıy. Bügenge köndä anda 55 milliard dollar tuplanğan dip farazlana.
Läkin iqtisadçılar, cıyılğan aqçanı şulay ğadi genä sarıf itü bik ük näticäle yul tügel, dip kisätä. Mäskäwdäge "Troyka Dialog" digän broker şirkäteneñ baş iqtisadçısı Yevgeni Gavrilenkov:
"Minemçä, ul aqçanı şulay "aşap beterü" näticäle tügel, bu inflätsiäneñ qızuına ğına kiteräçäk. Şul uq waqıtta däwlät bu mayanı näticäleräk itep faydalanu yulların da uylamadı, min ul monı kiläçäktä dä eşlämäs, dip uylıym. Şul şartlarda xäzer ul aqçanı haman da cıyıp totu mäxkülräk", di iqtisadçı Gavrilenkov.
Neft häm gaz satudan kilgän aqça Rusiäne 90-nçı yıllardağı tirän krizistan çığaruğa bulışsa da, anı aqıl belän faydalanmaw il öçen kötelmägän qurqınıçlar da tudıra. Venesuela, Nigeriä kebek şulay çimal satıp bayığan däwlätlär täcribäsennän kürengänçä, bu axırğı çiktä inflätsiäneñ üsüenä häm bar iqtisadnıñ neft industriäsenä bäylänep, başqa tarmaqlarnıñ krizis çorına kerüenä kiterä. Bu illärdä xäzer dä kiñ fäqirlek xökem sörä.
Ämma neft satudan kilgän aqçanı faydalı itep qullanu misalı da bar, ul Norvegiä. Üz iqtisadın neftedollarlar taşqınınnan saqlaw öçen Norvegiä maxsus Neft Fondı buldırğan ide. Neft satudan kilgän bar aqça şunda kitep bara, häm yıl sayın anıñ barı tik berniçä protsentı ğına sarıf itelä ala. Norvegiä bügen Luxembourgtan qala Yewropanıñ ikençe bay däwläte sanala.
Rusiäneñ xäzerge xökümäte asılda Norvegiäneñ şul täcribäsen qullanırğa tırışa. Neftedollarlarnıñ yaqınça 20 milliardı ğına uzğan yılda Rusiäneñ tışqı burıçların tüläw öçen birelde.
İkençe yaqtan, aqça Totrıqlılıq Fondında tuplanıp barsa da, xakimiatneñ anıñ belän ni eşläw planı da yuq. Häm bu, annan aqçanı törle aşığıç sotsial'' ixtiaclarnı qaplaw öçen alıp toru wäswäsäsen arttıra.
Kärim Kamal


text:
“Ufada mäyetlärne tereltü oçrağı bulğan”
Şulay dip “Novaya Gazeta” yazıp çıqtı. Anda süz DRUGG dip ataluçı firqä turında bara. Älege sektanı- başı Grigoriy Grabov uzğan atna Mäskäwdä qulğa alınğan ide. Ul ülgän keşelärne tereltäm, Prezident oçqıçların şartlawdan saqlıym dip xalıqnı aldağan. Beslanda terrorizm näticäsendä märxüm bulğan balalarnı äti-änilärenä qaytarırğa ışandırıp, bik küp million aqçalar cıyğan. “Novaya Gazeta” älege sektanıñ Başqortstanda da bülekçäläre buluın yazıp çıqtı. Aña qarağanda, başqaladan tış respublikanıñ Dürtöyle häm Salawat şähärlärendä dä bülekçäläre bulğan. Älege sekta wäkilläre Ufada berniçä mäyetne häm ber ülgän mäçene tereltkän. Başqortstan parlamentı deputatı Edvard Murzin bu sektanı şarlatanlıqta ğayıpläde.


text:
7 May – radio köne!
Qazanda häm Tatarstanda şaqtıy radiolar bulsa da, 7 mayda räsmi bäyräm çaraları ütkärelmi. Sul uq waqıtta, 7 may elemtä xezmätkärläre köne dä. 8 mayda Elemtä ministrlığı 10 yıllığına bağışlanğan bäyräm cielışın uzdıra.
Tatarstanda bu könnärdä 31 kommersiä stansiäse häm 45 FM tapşırğıçı eşläp kilä. Xäzerge köndä här şähär, här rayon üzäge üz radioların buldırırğa teli. Mäsälän Saba rayon üzägendä, şuşı yıllarda üz FM radiosı häm soñınnan televideniesı da barlıqqa kilde.
Qazanda 10 yaqın FM-radiostansiä eşläp kilä. Yañaları çıqqan arada, iskeläre yabıla tora. Berençelärdän bulıp, tatar häm urıs telendä söyläwüçe «Qazan» radiosı yabıldı, annan soñ, täwlek buyına tatar cırların yañğıratuçı «Dulqın» radiosınıñ da tapşıruları tuqtadı. FMda berençelärdän bulıp tatarça söyli başlağan «Quray» radiosınıñ da kiläçäge alay uq ışanıçlı tügel. Soñğı waqıtta radionıñ yabılu ixtimallığı turında süzlär yış işetälä. «Quray» urıs telle «BİM» radiosınıñ ber öleşe dip sanala. Şuşı ike radiolarnıñ citäkçese Vyaçeslav Dolgopolov «Tatcenter» internet-agentlığına, «Quray» radiosın yabarğa turı kiler, çönki anı totu öçen tabış aqçaların sarıf itärgä turı kilä, - dip äytkän ide.
«Quray» radiosı älegä qädär yabılmadı, başqa tärtiptä bulsa da, eşläwen däwam itä. Berençe könnärdän birle «Quray»da eşlägän DJ Nur Aliev annan kitkäç, aña teläktäşlek kürsätep, radionıñ başqa alıp baruçıları da eşen taşlap kitkän. «Quray» radiosınıñ elekke direktorı Färit Ğalimullin da, xäzer, başqa eş belän şöğellänä. Xäzer radionıñ köndezge efirın berkem dä alıp barmıy, kiçke säğätlärdä genä berdänber DJ qotlawlarnı häm iğlannarnı uqıy. Qızğanıç, kön däwamında bu radionıñ citäkçelege belän elemtägä kerep, «Quray»nıñ yazmışı turında añlatmalar alıp bulmadı.
Alayda, tatar radioları yabıla bara, dip äytep bulmıy. Monnan 1 yıldan elek açılğan «Tatar radiosı», mäsälän, uñışlı ğına eşläp kilä. Qupşı bäyrämnär uzdıra, konsertlar ütkärä. Läkin ul da, finans yaqtan üz üzen aqlıy, dip äytep bula mikän, çönki bu radionı «Bars-Media» digän zur şirkät tota. «Tatarstan» radiosı häm «Yaña ğasır» radiosı da, tapşırularnıñ yartısın tatar telendä alıp bara. Läkin alarnı kommersiä kanalları belän çağıştırıp bulmıy. Çönki alar finans yärdämne däwlättän ala. Şulay itep, Tatarstanda tatar telendä eşläwçe, reklama isäbenä kön kürüçe, möstäqil radio turında älegä süz yörtep bulmıy.


text:
Bäyrämdar şähärlär kiñäş tota
Pänceşämbedä Qazan şähär xaqimiäte başlığı Kamil İsxakov Sankt-Peterburgta buldı. Ul anda şähär başlığı Vladimir Yakovlev belän oçraşıp, yubileylar uzdıru turında söyläşte. Mäğlüm ki, 2003 yılda Sankt-Peterburg 300-yıllıq, ä 2005 yılda Qazan 1000-yıllıq yubileen bäyräm itäçäk. Mondıy zur bäyrämnärne uzdıru küp çığımnarnı ğına tügel, oyıştıru eşlären yuğarı däräcädä başqarunı taläp itä. Süz Piternıñ yubileen uzdırğanda anda Qazan könnären, «Böek Bolğar yulı» konferensiäsen ütkärü, Qazanda Ermitajnıñ üzägen açu kebek çaralar turında da bardı.


text:
Gabdulla Tuqaynıñ tuğan köne aldınnan, Mäskäwneñ mädäni üzägendä Gabdulla Tuqaynı iskä alu kiçäse ütte. Anda qatnaşqan küpçelek balalar Roza Xabibullin citäkçelegendäge “Ayqay” törkemenä häm Zämzämiä Säxäbetdinova citäkçelendäge “Şatlıq” törkemenä yörep, tuğan telne dä, öyränälär, cır, biyu ostalıqların da üsterälär. Bu äytep ütelgän ike törkemgä 5 yäştän alıp 12 yäşkä qädär bulğan balalar yöri. Tuqaynı iskä dip atalğan kiçädä alar barı tik Gabdulla Tuqay şiğerlären genä söylädelär häm Gabdulla Tuqay süzlärenä yazılğan cırlar cırladılar. Gabdulla Tuqaynıñ icatına, tormış yulına nigezläp tözelgän programma buyınça kiçäne Säriä Raxmani alıp bardı. Oçraşunı 12 yäşlek Rozaliä Kayumova Gabdulla Tuqaynıñ “Bäyräm bügen” digän şiğere belän başlap cibärde. Annan soñ balalar «Tuğan awılım» cırın başqardılar. Rufiä Sadekovağa äle barı tik 6 ğına yaş. Ul inde Ayqay törkemendä tanılğan cırçı da , matur itep şiğer dä söyli belä. Ul kiçädä Ğabulla Tuqaynıñ “Bezneñ ğailä” şiğeren, ä inde 7 yäşlek Dinana İsmailova “Äyt äle kübäläk” şiğeren söyläde. Şulay uq oçraşuda Gabdulla Tuqaynıñ “Par at”, “Kitap”, “Qitğa”, häm başqa şiğerläre yañğıradı. Äti änilär isemennän uqıtuçılarğa räxmäten äytep Räximä Räxmatullina da çığış yasadı. Bu oçraşuda şulay uq Qazannan kilgän qunaqlar da bar ide. Şularnıñ berse ğalim Räşit Gällämov . Ul doktorlıq dissertatsiäsen yazıp yöri. Mäskäwgä dä şul eşe öçen mäğlümätlär tuplarğa kilgän. Tuğan yağı belän Qazan qunağı Arça rayonınnan, Gabdulla Tuqaynıñ yaqtaşı. Bu oçraşudan soñ Räşit Gällämov balalarnıñ çığışların maqtap, “Tuqaynı Qazanğa kitergän Par atlar belän Qazanğa da kilep çığığız. Mäskäwdä şundıy talantlı balalar üsüe bezne dä şatlandırdı”, dide..Kiçä axırında ğädättägeçä tamaşaçılar da balalar belän berlektä ayaq öste torıp ,“Tuğan telne” cırladılar.
Näzifä Kärimova “Azatlıq” radiosı Mäskäw.


text:
Darina yärdämgä moxtac!
Qazannıñ 6nçı sanlı xastaxanäsendä Darina isemle bik yäş häm matur qız bala yata. Başqa awırular yanına tuğannarı kilep torsa, bu qız härwaqıtta da ber üze. Milli xäräkät wäkile, Nurulla mäçeteneñ mäxällä äğzäse Äminä xanım Kärimova Darina xaqında işetkäç tä, anıñ yanına barıp yöri başlağan. Qıznıñ ber ayağı yuq. Ä iñ ayanıçı - ul yätim bala. Bu qıznıñ ütä dä qatlawlı yazmışı turında Äminä xanım söyli:
Darinanı änise balalar tudıru yortında qaldırıp kitkän. Ämma ul balalar yortında yäşämäde. Anıñ babası üzenä yäşärgä alğan. Häm aña Darina dip isem quşqan. Allah aña bu qıznı büläk itkän, dip qabul itkän anı. Läkin ber yıldan soñ babası wafat bula. Qız äbise belän genä qala. Darina aqıllı qız bala bulıp citeşä. Yış awıruçı äbiseneñ yärdämçese bula.Faciğä 2001 yılnıñ noyäberendä bulğan. Darina ul waqıtta üz äbise yanında Tatarstannıñ Çüpräle rayonı İske Çüpräle awılında yäşäp, 10 sıynıfta uqı ide. Sıynıftaşları aşxanägä aşıqqanda, kemder bu qıznı yalğış etep cibärgän häm Darina öçençe qattan ikençesenä qädär mätälep kilep töşkän. Şunda anıñ uñ ayağı imgänep qalğan. Rayon şifaxanäse tabipları qıznıñ ayağın tikşergännän soñ, qurqınıç närsä yuq dip beldergännär. Läkin ike atnadan soñ Darina yöri almıy başlağan. Anıñ ayağı zäñgärlängän. Qıznı bik küp şifaxanälärdä däwalıylar. Bügen Darinağa 20 yäş. Ul inde biş yıl buyı urınnan tormıy. Şul waqıt eçendä bik küp operatsiälär kiçergän ul - anıñ ayağın kiskäli barğannar. Şifaxanädä yapa-yalğız yatıp, qız töşenkelekkä dä birelgänder. Läkin anıñ maqsatçan, omtıluçan buluı soqlandıra. Ul Qazan Texnik universitetınıñ sotsial'-iqtisad bülegenä uqırğa kerä. İmtixannarın şifaxanädä tapşırıp bara.
Darinanıñ iñ zur xıyalı - ayaqqa basu. Ämma anıñ öçen tözälergä kiräk, çönki qıznıñ immunitetı şaqtıy qaqşağan. Aña yaxşı tuqlanırğa häm sanatoriyda reabilitatsiä ütü mäcbüri. Protez alu da bik möhim. Tabiplar çit il protezı kiräklegen äyttelär, çönki başqalar aña turı kilmi. Ä proteznı yasatu bik qimmät tora. Qız invalidlıq buyınça 1400 sum aqça ala. Anıñ qart äbise dä keçkenä pensiägä yäşi. Protez yasatu öçen isä 300 meñ sum aqça kiräk bulaçaq. Darina bügen yärdämgä bik tä moxtac. “Azatlıq” radiosı aşa milli xäräkät wäkile, Nurulla mäçeteneñ mäxällä äğzäse Äminä xanım bu qızğa yärdäm itärgä mömkinlege häm teläge bulğan här keşegä möräcäğät itä:
Mömkinlegegez bulsa zinhar qızğa yärdäm itegez! Möselmanmı, tügelme mondıy keşelärgä yärdäm itü bik sawaplı eş!16 yäşendä ayaqsız qalğan Darinağa yärdäm qulın suzarğa teläwçelär Nurulla mäçetenä möräcäğät itä ala. “Tatarstan” bankında Fäxretdinova Darina isemenä xisap ta açılğan.
OSB “Bank Tatarstana” №8610 QAZAN şähäre
R/sç.30301810962000606219
K/sç.30301810600000000603
БИK049205603
Al'bina Zäynulla, Qazan


text:
Xorvatiä üzäk saylaw komissiäse bülletennärneñ sanalğan 96 protsentı kiçä ütkän parlament saylawlarında oppozitsion millätçelär ciñgän bulu mömkinlegen kürsätä dip belderde.
Komissiäneñ bügen iğlan itkän soñğı mäğlümätlärenä qarağanda, millätçe Xorvatiä Demokratik Berlege citäkçelegendäge koalitsiä 140 urınlı parlamentta 73 urın alırğa mömkin.
Permyer-ministr İviça Racannıñ Sotsial Demokratlar citäkçelegendäge xakimiät koalitsiäse 64 urınğa iä bulaçaq.
Raçan ciñelüen tanığançığa qädär, başta barlıq tawışlarnıñ da sanaluın kötäçäge turında belderde. Ämma oppozitsiä citäkçese İvo Sanade inde ciñü iğlan itte. Sanade Xorbatiäneñ 2006-nçı yılda NATO-ğa 2007-nçe yılda Yewropa Berlegenä quşıluın maqsat itep quydı:
AUDİO: Tışqı säyäsättä bezneñ töp maqsat Yewropa Berlegenä, NATOğa quşılu häm kürşe däwlätlär belän bäxäsle mäs'älälärne çişü bulaçaq. Bez bu mönäsäbätlärneñ tiz arada normal'läşüen telibez. Bez şulay uq könyaqtağı kürşelärebezgä üzläre telägänçä Yewropa perspektivalarınıñ açıluın telibez.
Xorvatiä Demokratik Berlege soñğı 4 yılda oppoztisiädä buldı.


text: Bavariä başqalasında bügen, yıl sayın ütä torğan, Oktoberfest dip atalğan mäşxür sıra bäyräme açıldı. Bäyräm bıyıl 170-nçe tapqır ütkärelä. Bar dönyadan 6 millionlap qunaq kötelä. München burgomistrı Christian Ude, ğädättägeçä, bavar telendä "O'zapft is", yağni "Ul bökelängän" digän süzlär qıçqırıp, berençe miçkäne açtı. 2 atna baraçaq bäyrämdä barlığı 5-yarım million litr sıra eçeler dip kötelä. Soñğı 34 yılda berençe tapqır, bıyıl sıranıñ bäyäse üzgärmäde, bıltırğıça qaldı. Bäyräm sırasınıñ ber litrı 7 yarım dollar çaması.


text:
"Rusiäneñ Süriägä satqan raketaları İzrailgä citälmıy", di Vladimir Putin
Yaqın Könçığış säfären däwam itep Mısırdan İzrailgä kilgän Vladimir Putin atnakiçen Yerusalimdä şuşı ilneñ yuğarı citäkçeläre belän oçraştı. İzrail prezidentı Moşe Katsav, premyer-ministrı Ariel Şaron belän oçraşularda Rusiä citäkçese Mäskäwneñ Yaqın Könçığışta totqan urının nığıtu, Rusiäneñ Süriä wä İran belän xärbi-texnik xezmättäşlege mäs''älälären tikşerde.
Audio, Vladimir Putin
"Berkem dä bez cawapsız qılanabız dip äytä almıy. Kiresençä, bez üz partnerlarıbıznıñ qaraşların häm borçuların istä totıp eş itäbez. Häm bez töbäktäge qüwät wä mänfäğätlär bizmänen bozğan ğämällär qılmıybız" di Rusiä prezidentı Putin üz ileneñ Süriä belän xärbi xezmättäşlege turında. İzrail yağı moña, Mäskäwneñ Süriägä satqan zamança qoralları "Xizbulla" kebek terror oyışmalarına elägä ala, bu isä İzrailneñ terrorğa qarşı köräşü säläten kimetäçäk di, häm bu uñaydan İzrailneñ dä, Rusiäneñ dä terrorğa qarşı suğışnıñ aldınğı safında toruına basım yasıy. İzrail prezidentı Katsav:
Audio, Moşe Katsav
"Xalıqara terrorğa qarşı köräştä Rusiä ifrat ta ähämiatle adımnar yasadı, bu ölkädä ike il dä berdäm häm urtaq mänfäğätlärgä iä. İzrail öçen ikeyaqlı mönäsäbätlärne törle ölkälärdä kileşep alıp baru bik möhim" di İzrail prezidentı Moşe Katsav. Putin İzrail yağın tınıçlandırıp, Süriägä satılaçaq qorallar yöreşle arbalarğa quyıla, alarnı sizdermi genä terrorçılarğa birü mömkin tügel, ä inde qoral üze şul arbadan ayırılğan kileş qullanıla almıy, dip ışandıra.
Audio, Vladimir Putin
Premyer-ministr Ariel Şaron belän söyläşülärdä Putinneñ Mısır säfäre barışında, şuşı yıl azağına taba Mäskäwdä Yaqın Könçığış mäs''älälärenä bağışlanğan maxsus yuğarı däräcäle ber oçraşu ütkärü niäte dä qaraldı dip xäbär itelä. Tik İzrail dä, solıx eşendä äwzem qatnaşqan Quşma Ştatlar da monı älegä bik salqın qarşı aldı. Aq yort wäkile Scott McClennan çärşämbedä bu uñaydan bolay dide:
Audio, Scott McClennan
"Yaqın Könçığıştağı taraflar nigezlängän "solıx yulı" xaritasında bernindi dä xalıqara oçraşu ütkärü qaralmağan, andıy çaranıñ da kiläçäktä üz waqıtı citär, älbättä, läkin älegä bez ul çorda tügel" dip belderä Putinneñ Mäskäwdä Yaqın Könçığış summitın uzdıru niäte turında Aq Yort wäkile. Comğa könne Rusiä prezidentı fälästin cirlärenä barıp anda üzidarä räise Mäxmüt Abbas belän oçraşaçaq.
Kärim Kamal


text:
Eşmäkärlärneñ problemaları tikşerelde
Respublika eşmäkärläreneñ qorıltayı daimi ütep kilä Tatarstanda. Soñğı märtäbä ul 3 yıl elek Çallıda uzğan ide. Bu yulı isä biznes belän şöğellänüçe tatarstanlılar Qazanda cıyıldı. Çara küptän tügel genä açılğan zur häm zamança Korston üzägendä ütte. Könneñ berençe yartısında eşmäkärlär seksiälärgä bülenep eşläde. Alarda respublika eşmäkärläre aldında torğan problemalar turında süz bardı. Ayırım alğanda, korrupsiä, anıñ belän köräş yulları, xakimiätlär belän xezmättäşlek itä, alardan tege yäki bu problemalarnı xäl itüdä yärdäm alu kebek mäs’älälär turında eşlekle söyläşü buldı qorıltayda. Monnan tış, xakimiät tarafınnan kontrol’ itä torğan oyışmalarnıñ mönäsäbäte, ere häm keşe eşmäkärlärneñ törle xäldä buluı, üz eşeñne başlap cibärer öçen küpsanlı dokumentlarnı cıyu qıyınlıqları xaqında da söyläştelär cıyın wäkilläre. Annarı soñ qorıltaynıñ plenar öleşe uzdı. Anda Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä kilde.
Qorıltay ütkän Korston yanında piket ta oyıştırıldı çärşämbe könne. Anı Qazan xakimiäteneñ eşmäkärlärgä mönäsäbäte belän qänäğät bulmawçılar oyıştırdı. Döresräge, keçe häm urta eşmäkärlek gil’diäse. Alar başqalada uramdağı keçkenä kibetlär, lareklarnıñ eşçänlegen yabu telägenä qarşı çığa. Piketnı oyıştıruçılar üzläreneñ rizasızlığın respublika citäkçelegenä kürsätergä teläde. Läkin qorıltayda bu xaqta söyläşü bulsa da, ul seksiä utırışında ğına uzdı. Ä zur qunaqlar qorıltaynıñ ikençe öleşenä genä kilde.
Läkin problemalarnı piket yäki başqa şundıy qarşılıq aksiäläre yärdämendä çişü mömkinlegenä ışanmawçı eşmäkärlär dä bar. Mäsälän, inde küp yıllar eşmäkärlek belän şöğellänüçe Ğäliä Miñnullina. Ä menä meditsina ölkäsendä eşmäkärlek belän şöğellänüçe Räşit Vil’danov isä, alda torğan mäs’älälärne xäl itüdä härkem berençe çiratta üzenä tayanırğa tieş, dip sanıy. Alay da, Räşit Vil’danov fikerençä, qorıltaylarnıñ faydası yuq tügel. Ul üze Tatarstan eşmäkärläreneñ berençe cıyınında qatnaşuçı bularaq, anda qaralğan mäs’älälär çişelde, dip sanıy.
Xäyer, Räşit Vil’danov ta, aldaraq fikerlären beldergän Älfiä Miñnullina da, başqa eşmäkärlär dä xäzerge köndä dä çişeläse problemalar şaqtıy dip sanıy. Alar arasında eşmäkärlärgä caylı kredit birü, arenda bäyälären köyläw mäs’äläse, üzläre eşlägän binalarnı satıp alu mömkinlege, cirle eşmäkärlärgä östenlek birü kebekläre ayıruça möhim bulıp tora. Läkin qorıltay ütkärep kenä alarnıñ barısı da xäl itelügä ışanuçı keşelär bik az täcribäle häm küpne kürgän eşmäkärlär arasında.
Gölnaz İlgizär


text: Razil äfände belän däwlät telläre yazmışı turındağı äñgämäne barıbız bergä kümäkläp “Tuğan tel”ne cırlağaç qordıq. Bu cırlaw - pänceşämbe könne K.Tinçurin isemendäge teatr binasında uzğan Tuğan tel bäyrämeneñ kul'minatsiäse buldı. Mäğlüm ki, mäğärif ministrlığı “Tatarstan xalıqları tellären saqlaw, öyränü häm üsterü” däwlät programmasın tormışqa aşıru maqsatında aprel' ayın Tuğan tellär aylığı dip iğlan itkän ide. 24 aprel'dä ütkärelgän Tuğan tel bäyräme – şunıñ qısalarında. Bäyrämdä mäğärif ministrı, xökümät citäkçeläre, xalıq deputatları, cämäğät eşlekleläre qatnaştı. Bäyrämdä älege qanunnı tormışqa aşıruğa, milli mäğärifne üsterügä ähämiätle öleş kertkän ğalimnärgä, yazuçılarğa, uqıtuçılarğa büläklär tapşırıldı. Läkin aldan äytelgänçä, 2002 yıl öçen Qayum Nasıyri isemendäge büläk lawreatları arasında Bäläbäy gimnaziäse dä atalaçaq digän xäbär raslanmadı.


text:
Tatarstanda xatın-qız ministrlar kimi
Tatarstan Xökümätendä soñğı waqıtta üzgäreşlär kübäyep kitte. Äle yaqın könnärdä genä sotsial' yaqlaw belän xezmät häm mäşgul'lek ministrlıyğın berläşterep quyıp yaña citäkçe bilgelägännär ide hiç kötmägändä, düşämbe könne isä Tatarstan äylänä tirä moxit häm tabiği baylıqlar ministrlığınıñ citäkçese üzgärde. İrina Laroçkina urınına Bua xakimiäte başlığı bulıp xezmät itkän Äğläm Sadretdinov quyıldı. Äytergä kiräk, kiñ cämäğätçelekkä İrina Laroçkiananıñ kitüenä qarağanda, yaña ministr itep Äğläm Sadretdinovnıñ bilgelänüe ğäcäp buldı. Çönki küp waqıtta “glavalarnı” berär şaw-şu qupqanda-xalıq qänäğätsez bulğanda almaştıru ğädätkä kergän, ä Äğläm Sadretdinovnıñ bu ölkädä gönahları yuq ide kebek. Soñğı ber ayda ğına ministr wazıyfalarınnan ike xatın-qız azat itelde. Berse sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova, ikençese – Lyudmila Laroçkina. Xäzerge waqıtta xatın-qızlardan ministr bulıp respublikada barı mädäniät ministrı Zilä Wälieva ğına qaldı. Anıñ qarawı Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev soñğı waqıtta üzeneñ däwlät kiñäşçeläre itep xatın-qızlarnı quya. Yıl başında Tat'yana Larionova sotsial' mäs'älälär buyınça däwlät kiñäşçese itep bilgelängän ide, menä xäzer İrina Laroçkina - cir astı baylıqlarınnan faydalanu, neft', ğaz häm ekologiä mäs’äläläre buyınça kiñäşlär citkeräçäk prezidentqa. Döresen genä äytkändä, Federatsiä Şurasında eşlägännän soñ, ekologiä- äylänä tirä moxit häm tabiği baylıqlar ministrı bulu İrina Laroçkinağa tös tügel ide kebek. Bu xezmätne ul üze dä yaqın itmäde bulsa kiräk, çönki soñğı waqıtta respublikada bu ölkädä älläni zur üzgäreşlär bulmadı. Ministr bulıp ul barı 2 yıl ğına xezmät itte. Geologiä fännäre doktorı İrina Laroçkina Älmättä tuıp üskän häm şaqtıy waqıt neft' ölkäse tiräsendä xezmät itkän. Dimäk, prezident kiñäşçene belep saylağan. Bilgele, bu Laroçkinanı kütärü buldı. Bua başlığı Äğläm Sadretdinovnı kebek. Ägär İrina Laroçkinanı yaña urınğa bilgeläw küplärgä ğädäti toyılsa, Bua rayonı xaqimiäte başlığı Äğläm Sadretdinovnı äylänä ekologiä –äylänä tirä moxit häm tabiği baylıqlar ministrı itep quyu küplärne ğäcäpkä qaldırdı. Nik digändä, Sadretdinov bulğanda Bua şaqtıy üseş aldı, rayon xalqı da anı şaqtıy üz itte. Qartayğançı şul urında utırır tösle ide. Sadretdinov citäklägän çorda Bua iñ çista rayonğa äylände. Awıl xucalığı fännäre kandidatın ekologiä ministrı itep quyu bälki şunıñ belän bäyleder, ä bälki başqa cılıraq urın bulmağanğadır. Çönki Äğläm Sadretdinovnı inde küptän Qazanğa cıyına dip söylilär ide. Sadretdinov Apas rayonı xakimiäte başlığı bulğanda Äğläm äfände häm rayon xalqı arasında añlaşılmawçanlıq çıqqan ide. Näq şul waqıttan birle Qazan turındağı imeş-mimeşlär yörde. Läkin ul çaqta Äğläm äfände Buağa başlıq itep quyıldı – 1998Hчe yılda. Häm bu wazıyfada 10 yılğa yaqın eşläde. 55 yäşlek Äğläm Sadretdinov tumışı belän Çuaşstannıñ Komsomol rayonı Çiçkän awılınnan. Bua häm Çuaşstanlılar anı härwaqıt üzebezneñ mişär dip ğorurlanalar ide. Çönki ul rayon başlıqları arasında härwaqıt maqtalıp kilde. Xäzer Buağa kem citäkçe itep quyılır älegä bilgele tügel. İmeş-mimeşlär törle. Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda, Apas keşese, xäzer Tübän Novgorodtağı Serğaç şikär zavodında xezmät itüçe Räis Yärullin yäisä Buanıñ “Vamin” şirkäte citäkçese Fänil Şäexgattarov quyıla ikän digän süzlär yöri.
Landış Xarrasova


text:
чәpшәMбe, 18 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 19:19
Başqortstan tatar ictimaği üzägen Yustitsiä ministrlığınıñ terkäw buyınça respublika idarälege räsmi ğämäldän çığarunı sorap mäxkämägä birgän ide. Ğämäldän çığaru säbäben oyışmanıñ respublika qanunnarına yaraşlı qabat terkälmäwe, qorıltayları uzmawı belän añlata. Mäxkämäläşü uzğan yılnıñ mayınnan bara. İke atna elek TİÜ üze dä terkäw buyınça idärälekne mäxkämägä birde. TİÜ idärälek federal'' qanunnarnı boza dip isäpli. İctimaği üzäk räise Ayrat Ğiniätullin süzlärenä qarağanda, federal'' qanun buyınça qabat terkälü qaralmağan, şul uq waqıtta qabat terkälügä birgän dokumentlarnı idärälek törle säbäplär belän kire qağa. 21 yün uzğan mäxkämä utırışı älege mäs''älä buyınça Respublikanıñ yuğarı mäxkämäse üz añlatmasın birergä tieş dip qarar çığardı.


text:
Terrorğa qarşı köräş mäs''äläsendä Yevropa urtaq fikergä älegä bik awır kilä
Terrorğa qarşı toru mäs''äläse Madridtağı şartlawlardan soñ Yevropa Berlegendäge illär öçen dä iñ möhim problemalarnıñ bersenä äylände, xörmätle tıñlawçılar. Aldağı berniçä kön eçendä genä Berlekneñ kimendä öç oçraşuı näq menä şuşı mäs''äläne tikşerügä bağışlanaçaq.
Audio, Pietro Petrucci
Petrucci äfände, xalıqnı höcümnärdän saqlaw ölkäsendä urtaq eş itüneñ misalın kiterä - Yevropa komissiäse yäisä ministrlar şurası, däwlät häm xökümät başlıqlarınnan tieşle wäkalät alğannan soñ, şul saqlaw ölkäsendä nindi dä bulsa täcribäse, qoralı bulğan ildän başqa äğza illärgä dä yardäm itüne ütenä ala. "Ägär dä monıñ mexanizmı aldan uq qabul itelsä, andıy yardäm kürsätü kiräk oçraqlarda bik tiz bula ala" di Yevropa Berlege wäkile. İrlandiä tağın, Berlekneñ terrorğa qarşı köräş ölkäsendä maxsus wäkilen bilgeläwne täqdim itä, monı Yevropa komissiäse dä, Berlekneñ tışqı säyäsät wä iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana da xuplıy. Täqdimdä, andıy östämä wäkil Yevropa Berlege illäre arasında terrorğa qarşı kürelgän eçke tırışlıqlarnı köyläp, Berlekne şuşı ölkädä xalıqara däräcädä dä wäkillek itä ala dielä. Läkin şuşı täqdim yañğırap ta ölgermäde, şunda uq qarşılıqlar da qalqıp çıqtı. Äğza illär bu ölkädä dä kontrol''ne üzendä qaldırırğa teli, ä Yevropa komissiäse andıy wäkilneñ üzendä buluın alğa sörä. Terrorğa qarşı köräş ölkäsendä mäğlümat almaşu belän dä näq şul uq xäl - ere äğza illär (Germaniä, Fransiä, Britaniä) üz yäşeren xezmätläre eşe belän başqalarnı tanıştırırğa bik aşıqmıy. Belgiä, misal öçen, uzğan atnada Yevropa Berlegeneñ urtaq küzläw idaräsen buldırunı yaqlap çıqqan ide. Läkin Germaniä eçke eşlär ministrı Otto Schily, älegä barı tik, äğza illärdäge küzläw xezmätläre citäkçeläreneñ, politsiä başlıqları kebek ük, daimi oçraşıp toruın ğına täqdim itte. Şulay itep qarşılıqlar citärlek, läkin alda yaña oçraşular, yaña täqdimnär, alarnı tikşerü tora. Comğa könne Yevropa Berlegeneñ eçke eşlär ministrları oçraşaçaq, kiläse düşämbedä näq şundıy uq söyläşülär tışqı eşlär ministrları arasında uzaçaq. Annarı inde Berlek illäre citäkçeläreneñ ike könlek summitı kiläçäk. Şuşı oçraşularnıñ öçendä dä töp tema bulıp Yevropanıñ terrorğa qarşı nindi çaralar kürä aluı toraçaq.
Kärim Kamal, Praga


text:
Sorı bazarğa qarşı köräş başlandı
Tatarstanda 1.8 million keşe eşlärlek yäştä sanala. Läkin şul uq waqıtta, soñğı yıllarda bu san 1.2 millionğa qalğan. Bu xaqta Respublika statistika idäräse xäbär itä. Şul uñaydan berniçä yöz meñ keşe sorı bazarda eşli häm salımnar tülämi digän süz bu.dip belderde Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev. Bu mä’säläne xäl itär öçen Respublikada , sorı bazar, yäğni yäşeren eş belän şöğellänüne beterü buyınça eşli torğan maxsus komissiä tözelde. Prezident, mondıy xäl ber tatarstanğa ğına xas äyber tügel, ä ilneñ başqa töbäklärendä dä şundıy uq wäzğıät dide. Maxsus tözelgän komissiä sorı bazarda eşläwçelär kiläçäkläre turında uylamıylar, çönki, waqıtında tülänmägän salımnar byudjetqa ğına zıyan kitermi, ä kiläçäktä pensiä alır öçen dä zur qomaçawlıqlar tudıra dide.
10 mart könne Tatarstan däwlät sovetı belän berlektä İdel buyı federal' okrugı parlamentları citäkçeläre assotsiatsiäse utırışı uzaçaq. Anıñ eşendä federal' okrugnıñ citäkçese Sergey Kireenko da qatnaşaçaq. 2002 yılda tözelgän bu berläşmä parlamentlarnıñ täcribälären urtaqlaşunı maqsat itep quya. Assotsiatsiäneñ ütkän utırışı Putin başlağan reformalar turında ide.
Qazanda bu könnärdä Törkiäneñ TRT dip atalğan tele-radiokompaniäse jurnalistları maxsus tapşıru töşerep yöri. Ul tapşıru tatar xalqı häm Tatarstan turında bulaçaq. Alar Tatarstan prezidentı belän, akademik İndus Tahirov, prezidentnıñ säyäsät buyınça kiñäşçese Rafael Xäkimov belän oçraşaçaq. Monnan tış tatar awılındağı milli tuynı da töşerep, Törkiä qarawçılarına kürsätergä telilär.
Qazannıñ meñyıllığına berniçä ay ğına qalıp barğanda, inde räsmi çaralarnıñ niçek bulaçağı xaqında da mäğlümatlar ireşä başladı. Bäyräm tantanalarında bik küp xalıq qatnaşırğa telägänlektän, çaralar iyün ayında uq başlanaçaq. Bäyrämgä küpme qunaq kiläse älegä tögäl bilgele tügel. Şulay da, çaqırılaçaq qunaqlar öçen kvotalar kerteläçäk. Şähärneñ yubileen yaqtırtırğa kilgän jurnalistlar ğına da meñnän artaçaq. İnde qayber üzäk kanallar, tantanalar barışın töşerer öçen Qazanda üzlärenä urınnar ezli dä başlağannar.
Qol Şärif mäçeten açu tantanasına, yäğni 24 avgustqa ğäräp illäre başlıqları çaqırılğan. 26-27 avgust könnärendä uzaçaq BDB illäre xalıqara sammitına il başlıqlarınnan tış, alarnı ozata baruçı 100 är keşe dä bulaçaq. Monnan tış, avgust axırında rusiä töbäklärendäge parlamentlar citäkçeläre qatnaşında Rusiä däwlät şurası utırışı da uzdıru planlaştırıla. Qunaqlar älegä qädär bulğan häm tözelep kilüçe qunaqxanälärdä, ber işe isä uñaylı teploxodlarda da yäşäyäçäk. Älege mäğlümatlarnı Tatar-inform mäğlümat agentlığınnan alındı.
Räfis Cämdixan


text:
Tatarstan deputatları Qazaqstanda bulıp qayttı
Tatarstan soñğı arada çit illär belän elemtälären nığıta. Törle yaqlı xezmättäşlek östendä respublika xökümäte wäkilläre dä, sänäğät tarmağı da, eşquarlar da tırışa. Tatarstan parlamentı wäkilläre dä qalışmıy. Küptän tügel genä Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin citäkçelegendäge törkem Qazaqstannan qayttı. 17 mayda säfärneñ näticäläre, üzläreneñ tä’sirläre belän Qazaqstanda bulğan deputatlar jurnalistlar belän dä büleşte.
Jurnalistlar belän oçraşu räsmi säfärneñ qayber mizgellären taswirlağan videotasma kürsätüdän başlanıp kitte. Anı qarağanda şul açıqlandı, Tatarstan wäkillärenä Qazaqstannıñ başqalası bik oşağan ikän. Ul şundıy zamança, matur şähär, qazaqstanlılar bezgä kilgäç, Qazan öçen beraz caysızraq ta bulır inde bezgä, dip uftandılar oçraşuğa kilgän Rimma Ratnikova häm Räzil Wäliev. Ğomumän, räsmi säfärneñ barışı, anıñ näticäläre belän dä qänäğät qalğan tatarstanlılar. Üzläreneñ tä’sirläre belän urtaqlaşqanda deputat Räzil Wäliev menä nindi üzençäleklärne iskä aldı.
Qazaqstan bit ul ayırım däwlät, däwlätle xalıq bötenläy başqaçaraq xis itä inde üzen. İkençedän, monda il belän citäkçelek bik aqıllı oyıştırılğan. Citmäsä, alarnıñ qazılma baylıqları da bik küp. Minemçä, Qazaqstannıñ kiläçäge bik zurFärit Möxämmätşin citäkçelegendäge respublika parlamentı wäkillären Qazaqstannıñ yuğarı parlamentı Senat häm tübän pulatı – Mäcles eşe belän tanıştırğannar, anda qızıqlı oçraşular da uzğan. Tatarstan deputatları fikerençä, qazax kollegalarınnan alarğa öyränerlek närsälär bar.
Bilgele bulğança, Qazaqstanda tatar tarixına bäyle cirlär baytaq, bezneñ xalıqlar, alarnıñ telläre dä bik yaqın. Şuña da, ike arada humanitar, icadi xezmättäşlekne ayıruça arttırırğa kiräklege turında süz barğan Qazaqstanda. Andağı bezneñ millättäşlärebez dä iskä alınğan. Astanadan qaytqan deputatlar süzlärenä qarağanda, andağı tatarlar öçen xäzer şartlar tudırıla başlağan. İlneñ 14 töbägendä tatar ictimaği berläşmäläre eşläp kilä, 3 tatar deputatı da saylanğan ikän. Alay da, elekkege 300dän artıq millättäşebezdän xäzerge köndä Qazaqstanda 250 meñ genä keşe yäşäp yata.
Tatarstan parlamentı wäkilläre Qazaqstanda çağında älege il öçen bik möhim ber waqiğa da buldı. Prezident Nursoltan Nazarbaev ilneñ parlamentına östämä wäkälätlärne tapşıru turındağı täqdim yasadı. Bu Qazaqstannıñ demokratiä yulınnan tağın ber adım yasawı, dip bäyäläde monı Däwlät Şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova.
Qazaqstan belän Tatarstan arasındağı xezmättäşlek iqtisat ölkäsendä dä bulaçaq, älbättä. Ayıruça qazaqstanlılarnı KamAZ, boralaqlar berläşmäse qızıqsındıra ikän. Älege yünäleştäge elemtälär dä iğtibar üzägendä toraçaq Tatarstanda.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlarnıñ ana telen öyränü mömkinlege – çit möhittä bululı belän dä, bu eşneñ barı tik ictimaği oyışmalar cilkäsenä töşüe belän dä bik çikle bula, xörmätle tıñlawçılar. Äwzem tatar oyışmaları aqça da taba alsa – bik yaxşı, ul töbäklärdä millätebez yuğalmas dip ışanırğa qala. Ä aqça yağı da, räsmi dairälär belän xezmättäşlek yağı da taqır bulğan töbäklärgä nişlärgä? Omski tatar milli mädäni möxtariäte yartı yıl elek mäğärif idaräsenä yardäm sorap xat yazğan bulğan. Yartı yıl ömeten özmiçä kötkän tatar cämäğätçelegen cawap xatı ber dä şatlandırmadı.
Rozalia Sayganova, Omsk


text:
Mäğärif xezmätkärläreneñ avgust kiñäşmäse Alabuğa şähärendä ütte.
Respublika citäkçeläre äytüençä, Avgust kiñäşmäseneñ Alabuğa şähärendä ütüe , bu şähär xalqınıñ soñğı 3-4 yılda bik uñışlı eş alıp baru näticäse. Çınlap ta bu şähärdä 2 könlek kenä bulğan säfärdä dä Alabuğanıñ maturlanuı , yämlänüe küzgä taşlana. Alabuğa pedagogika universitetınıñ sport binası açıluı, şulay uq eşçe hönärlären yañaça uqıtu buyınça uqu kombinatınıñ yaña binası açıluı ,”Boz sarayı”na nigez taşı salu , ipoteka programması buyınça yäşlärgä matur yortlar saluları da, alabuğalılarnıñ fidaqär xezmäteneñ kürsätkeçe bulıp tora. Alabuğa şähärendä sänğät mäktäbe açılu belän bergä , 1 sanlı tatar gimnaziäse açıluı da , kübräk ruslar yäşägän şähärdä tatar xalqınıñ milli mänfäğät ä’säläläreneñ nindi räweştä çişeleş tapqanın kürsätä. Bıyıl mäktäp partaları artına 474 meñ bala utıraçaq. Uquçılar sanı bıltırğığa qarağanda 29 meñ balağa kim buluğa qaramastan, respublikada bıyıl 4178 balağa 22 yaña mäktäp açu, häm 2 sänğät mäktäbe ,400 bala tärbiälänerlek mäktäpkäçä yäştäge balalar öçen balalar baqçaları tözü qaralğan. Kiñäşmädä respublika citäkçeläre belän bergä xalıq deputatları, ministrlıqlarnıñ häm zur sänäğät şirkätläreneñ citäkçeläre , şähär başlıqları da qatnaştı. Kiñäşmädä ber säğätlek tirän eçtälekle çığışınnan soñ jurnalistlarğa Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev bolay dide. : “Bıyıl avgust kiñäşmäsenä çığarılğan tema zur ähämiätkä iä. Çönki sänäğättä , iqtisadta bik zur üzgäreşlär bara.Yaña zaman taläp itkän cihazlar, yaña texnologiälär kertep eşlärgä tırışabız. Ä şul uq waqıtta bezneñ anda eşlärlek tieşle äzerlekle bulğan kadrlar citeşmi.Şunıñ öçen bezgä belem birü ölkäsendä bügenge köngä kiräk bulğan eşçe hönärlären yaña texnik cihazlar belän eş itärlek , yaña texnologiälärne üzläştergän belgeçlär äzerläwgä yünältergä kiräk. Şul waqıtta ğına bezneñ respublika konkurentsiäne ciñä ala torğan respublika bula ala”.-dide ul.Tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçısı Tat'yana Bojedumovanıñ çığışı kiñäşmäneñ sensatsiäse buldı. Rus qızı Tat'yana Arxangel' ölkäsennän änise belän Çallığa kilep yuğarı belem alğan. Xäzer 10 sanlı Çallı mäktäbendä Tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçısı bulıp eşli. Başta üzen uqıtqan uqıtuçılarğa räxmäten belderde. Häm tatar telen başqa millät balalarına öyrätüneñ serläre belän urtaqlaştı.Här avgust kiñäşmäsendä mäğärif xezmätkärlärenä maqtawlı isemnär tapşıralar. Alabuğada uzğan kiñäşmädä şunıñ östäwenä veteran uqıtuçı Dmitriy Tarasov belän bergä yäş muzıka uqıtuçısı öç bala atası Färit Äxmärovqa yaña tözelgän yorttan order häm fatir açqıçı tapşırdılar.Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Rusiä Däwlät Duması gubernatorlarnı bilgeläp quyu turında qanunğa tözätmä kertüçe qanun proyektın qarıy başladı.
Yaña qanun nigezendä gubernator namzätlären prezidentqa cirle saylawlarda iñ küp tawış cıyğan säyäsi partiälär dä täqdim itä alaçaq.
Duma räise Boris Grızlov Mäskäwdä jurnalistlarğa "ölkä citäkçelegenä bulaçaq namzätlär turında fiker alışu öçen tağın ber üzäk barlıqqa kilä. Bu üzäkneñ ölkä parlamentında buluı bik möhim. Prezident xäzer gubernatorlarnı ölkädäge üz wäkile täqdim itkän nazmätlär arasınnan ğına tügel, cirle saylawlarda ciñep çıqqan partiälär täqdim itkän namzätlär arasınnan da saylıyaçaq" dide.


text:
Firqälär urtaq tel tapmıy
Rusiädäge “Watan”, “Pensionerlar firqäse” häm “Tormış” firqäläre berläşülären beldergän idelär. Mäskäwdä bu öç firqä oktäber ayında uq berläşsä dä, alarnıñ Başqortstan bülekçäläre räislek mäsäläsendä urtaq tel taba almadı. Eş şunda, berläşkän firqägä baş itep “Tormış firqäse” bülekçäse räise Vyaçeslav Kvyat üzen layıq dip sanasa, qalğan firqä citäkçeläre monıñ belän rizalaşmadı. 2Hчe dekaber Ufada uzğan konferensiädä dä şul uq säbäptän räis saylanmadı. Kvyatqa qarşılar anıñ Başqortstanda terkälmi Mäskäwdä yäşäwe häm xökem itelüen säbäp itep kiterä. Rusiä terkäw idäräseneñ respublika bülekçäse Ufada terkälmägän keşeneñ firqä bülekçäse räise buluı ustavnı bozu dip belderde.


text:
Şaşasına şañ jwqtırmağan alaman uaqıttıñ kidiretin türi joq. Äne-mine degenşe, tağı bir jıldı da artqa tastadıq. Ädette jıl soñında ärkim öz-özine esep berip, qorıtındılaytını belgili. Neni eñserdik, nege ülgermedik? Qaşanda ötkenge salauat aytıp, keleşekten ümit etetin Qazaq eli Tauıq jılınan ne kütedi?
Qazaq tarihında «tas meşin» atauımen belgili Meşin jılı elimiz üşin ülken äriptermen jazılmaqşı. Sebebi 2016 jılı Qazaqstan Respublikasınıñ Täuelsizdik alıp, derbes memleket atanğanına 25 jıl toldı. Sonday-aq, el egemendiginiñ alğaşqı irgetasınıñ qalanuına küş salğan Alaşorda ökimetine jäne Wlt-azattıq köterilisine – 100 jıl, qazaqtıñ wlt bolıp wyısuı jolında basın bäygege tikken Alaş qayratkeri Älihan Bökeyhanovtıñ tuğanına 150 jıl toldı. Al ata-babamız añsap ötken Täuelsizdikti bir taban jaqındata tüsken Jeltoqsan köterilisiniñ 30 jıldığı da osı jıldıñ enşisinde. Bwl aytulı şaralardıñ bir parası ğana. Demek, Meşin jılı qol jetken biikterdi saralap, alda twrğan asqaralı mindetterdi atqarğan jıl.
Bir qarağanda, aqıldı äri tapqır körinetin meşinniñ minez-qwlqı äp-sätte mıñ qwbılatındığın eskersek, ata-babalarımız bwl jıldı jaysız jıl retinde bağalağan. Mısalı, tarihtan belgilisi, meşin jılı älemde bülinşilik, jaysız oqiğalar jii orın alğan. Aytalıq, 1920 jılı keñ-baytaq qazaq dalasında qora tolı mal qırılıp, sonıñ saldarınan bwl jıldı halqımız «tas meşin» dep atap ketkeni aqiqat. Ol ol ma, san milliondağan adamdı jalmap, talay jandı elden şettetken 1932 jılğı aştıqtıñ da meşin jılınan bastau alğanı belgili.
Qwtı men jwtı qatar kelgen
Adam balası tumısınan bilmekke, körmekke qwmar bop keledi. Är jılğa özimizşe dolbar jasap, tipti keyde säuegeylik tanıtuğa beyim twratınımız da sol sebepti. Qazaqı tanım boyınşa, nağız tauıq jılı naurız ayında kiredi. Desek te, memleketimizde grigorian küntizbesi jappay qoldanılatındıqtan qazaq tarihındağı Tauıq jılında orın alğan oqiğalarğa şolu jasap körelik.
Tauıq müşel esebiniñ onınşı jılı. Tauıq jılı – 1909, 1921, 1933, 1945, 1957, 1969, 1981, 1993, 2005, 2017, 2029 jıldar bolıp kete beredi. Bizge jetken äñgimelerge süyensek, tauıq jılı qauip-qater jii bolıp twrğan, halıq beynetti köp şekken jıl desedi. Köneköz qariyalardıñ aytuına qarağanda, däl osı Meşin ketip, Tauıq tuatın 1969 jıldıñ jazı quañ, qısı malşı men şaruağa öte jaysız bolıptı. Bükil eldi qalıñ qar jauıp, üskirik boran birneşe aptalap soqqan eken. Sodan 1969 jılğı Tauıq jılı «jwt bolğan jıl» retinde eldiñ esinde qalğan. Al sonau 1920-21, 1932-33 tauıq jıldarı qorada tigerge twyaq qalmağan jwt, aştıq bolğanı köpke belgili. Alayda mwnıñ ğılımi negizi joq desek te, Äbiqay aqın:
«Tas meşin» jalğastırdıñ «tauığıñdı»,
Sıpırıp sansız qızıq, sauığımdı.
Toñqiğan atpaqıldıñ saqasınday,
Körkimen körsetpediñ auılımdı.
Aştıqtan qırğa, Sırğa tentirettiñ,
Ağayın neşe dos, jar, bauırımdı, – dep jazğan eken.
1909 jılğı tauıq jılın qazaq ruhaniyatına sübeli üles qosılğan jıl dep aytuğa boladı. Sebebi däl osı jılı Abay Qwnanbaywlınıñ twñğış ret jır jinağı jarıq kördi. Atalğan eñbektiñ Peterbor baspasınan şığuına Wlt kösemi Älihan Bökeyhan mwrındıq bolğan edi. Sonday-aq tauıq jılı Ahmet Baytwrsınwlınıñ «Qırıq mısal», Mirjaqıp Dulatwlınıñ «Oyan, qazaq!» kitabı jarıq kördi. Aqın «Oyan, qazaq!» kitabın jazğan kezde nebäri 24 jasta bolatın.
Negizi, Mirjaqıp Dulatwlınıñ «Oyan, qazaq!» deui tegin emes. Sebebi patşalı Reseydiñ imperiyalıq sayasatı qazaqtıñ basına äñgirtayaq bop oynap, şekten şıqqan bolatın. Äytse de 7-8 jıldan keyin patşa tağınan tayıp, bilikke bol'şevikter keledi dep eşkim oylağan joq. Al bwl kezde qazaqtıñ sanı 6 millionnan asqan bolatın.
1921 jılğı tauıq jılı qazaq tarihında swrapıl aştıq boldı. Kommunisterdiñ solaqay sayasatınıñ saldarınan qazaq bir emes, eki ret aştıqtan qırıldı. Mısalı, professor S.P. Şvecovtıñ mälimetteri boyınşa, 1921 jılğı aştıqta Qazaqstan halqı 30 payızğa deyin azayıp ketken. Keybir eldi mekenderde näubet halıqtıñ 100 payızın qamtıp, olar tügeldey derlik qırılıp qalğan. Şvecovtıñ deregindegi qırılğan 30 payız adam şamamen 1,5 million boladı eken. Demek, 1921 jılğı tauıq jılı qazaq esinde «jwt jılı» retinde qaldı. Sonıñ kesirinen qazaq halqı 6 millionnan 4,5 millionğa azayıp ketti.
1933 jılğı tauıq jılı aştıqtan qırılğan qazaqtıñ tamırına qan jügirtken jıl boldı. Bwl jılı qazaq elin 8 jıl basqarğan Goloşekin bilikten ketip, onıñ ornına bilikke Mirzoyan kelgen edi. Qazaqtar «Mırzajan» dep atağan Mirzoyan Goloşekinnen qalıspay wlt ziyalıların qırudı äri qaray jalğastıra berdi.
Qoş, sonımen aştıqtan 4,5 million qazaqtıñ qanşası aman qaldı? Batıs zertteuşisi R.Monvest 1931-1932 jıldardağı aşarşılıqta 1 million, M.Olkott 1,5 millionnan astam adam öldi deydi. Al şın mänisinde, atalğan aştıqtan şamamen 2 million 200 mıñ adam qırılğan körinedi. Tarihşı-ğalım Bürkitbay Ayağan aşarşılıq qwrbandarı turalı mınaday derekter keltiredi: «Jalpı, otandıq zertteuşiler büginge deyin 1921-22 jäne 1932-33 jıldardağı aşarşılıq qwrbandarınıñ sanına kelgende, ärtürli mälimetter beredi. 1932-1933 jıldardağı aşarşılıqtan minimum – 1,5 millionnan – 2,2-2,3 millionğa deyin, maksimum – ömirge kelmegen wrpaqtıñ sanı turalı mağlwmattardı qosa eseptegende 4 millionğa deyingi sandar körsetiledi». Bir sözben aytqanda, 4,5 million qazaqtan nebäri 1 million 800 mıñ qazaq aman qaldı. Mine osı qazaqtı 1941-45 jıldardağı swrapıl soğıs kütip twrğan bolatın.
1945 jılğı tauıq jılı 4 jılğa sozılğan soğıs ayaqtalıp, qazaqtıñ köñiline quanış wyaladı. Alayda soğıstağı auırtpalıq qaraşanıñ şımbayına batıp, äbden titıqtatıp tastağan bolatın. Twrmıs auırtpalığınan bölek, anası balasınan, äyeli er azamatınan ayırıldı. Ekinşi düniejüzilik soğısqa elimizden 1 mln 200 adamnan 1 mln 400 mıñ adamğa deyin attanğan eken. Ökinişke qaray, 600 mıñğa juıq otandasımız soğıstan oralmadı. Reseydiñ äskeri derekterine süyensek, swrapıl soğısta 126 mıñğa juıq qazaq jauıngeri qaza tapqan. Şın mänisinde soğısta qaza tapqandardıñ sanı bwdan da köp boluı mümkin. Sebebi bol'şevikter orıs emes wlttardı aldıñğı şepke qoyıp, özderi tasada qalğanı belgili. Demek, 1921 jıldan bastap, 1945 jılğa deyingi 24 jılda 6 million qazaqtıñ şamamen 4,5 millionı qırıldı.
1957 jılğı tauıq jılındağı eñbekterde auıl şaruaşılığındağı astıq öndiruden ösimniñ mol bolğandığı jazılğanmen, 1957 jılı astıq eki jarım ese kem öndirilse, 1963-1964 jıldarı egis kölemi bes esege kemigen.
Ğalımdardıñ zertteui boyınşa tıñ igeru jıldarındağı topıraqtıñ sapalı qırtısınıñ 15-20 payızı, al keybir jerlerinde 23 payızğa deyin bülinip qwnarsızdanğan. Eñ bastısı – jıldar boyı mal şaruaşılığımen aynalısıp kele jatqan qazaq halqınıñ mal bası kürt tömendedi. Wsaq mal üş esege azaysa, jılqı sanı 1916 jılı 4340 mıñnan 1961 jılı 1158 mıñğa azaydı, al tüye sanı 1928 jılğa qarağanda segiz esege kemigen.
Tıñayğan aymaqtıñ 700 qazaq mektebi orıs tiline auıstırılıp, 1960 jıldıñ basında oblıstıq, audandıq barlıq qazaq gazetteri jabılıp, is-qağazdar men baylanıs, telegraf qızmetteri orıs tilinde jürgizile bastadı. Sonday-aq, 1957 jılı qazannıñ 4-inde Bayqoñır ğarış aylağınan ğalamşar tarihında alğaş ret jerdiñ jasandı serigi wşırıldı.
1969 jılğı tauıq jılı qazaqtardıñ esinde qattı qısımen este qaldı. Sonıñ saldarınan tört tülik mal jem-şöpten aşığıp qırıldı.
1981 jılğı tauıq jılı Keñes ükimetiniñ orıstandıru sayasatı küşeygenimen, odaqta sayasi dağdarıs bayqala bastadı. KSRO-nı 1966 jıldan basqarıp kele jatqan Brejnev 1982 jılı qaytıs bolıp, onıñ ornına Andropov keledi. Nebäri eki jıl ğana KSRO-nı basqarğan ol elde qatañ tärtip ornatadı.
1993 jılğı tauıq jılında qazaq halqı täuelsizdiktiñ 2 jıldığın atap ötti. Azattıqtıñ alğaşqı jıldarında qaraşa halıqtıñ jağdayı öte müşkil boldı. Alayda däl osı jılı qazaqtıñ wlttıq valyutası teñge aynalımğa endi. Äleumettik jağdayı naşarlap, äbden titıqtağan halıqtı töl teñgeniñ jarıqqa şığuı serpiltip tastadı. Äu basta 1 AQŞ dolları 4,7 teñge bolğan edi. Al 1994 jıldıñ qañtarında teñge 10 esege juıq qwnsızdanıp ketti. Biraq qalay bolğanda da 1993 jıldıñ tauıq jılı qazaqtar üşin qwt jılı boldı.
2005 jılğı tauıq jılı elimizde saylau jılı boldı. Atalğan jılı Parlament senatı men Prezident saylauı ötti. Sonday-aq osı jılı Qazaqstan men Resey arasında tarihi qadam – «Qazaqstan-Resey şekarası turalı» Zañı bekitildi.
Tauıq jılı tabıstı jıl bolğay
Şığıs küntizbesi boyınşa, Tauıqtıñ tabiğat küşi – Ot, sondıqtan Tauıq ottı, qızba bolıp esepteledi. Negizgi tüsi – qızıl jäne qızılğa jaqın reñkter, altın tüstes, qızğılt, sarı. Köptegen jwldız belgileri üşin 2017 jılı keleñsizdikke tolı boluı mümkin. Äteştiñ qızba minezi sekildi dolı uaqıttıñ qay jağınan tosınsıy jasaytının boljay almaysıñ. Mäselelerdiñ köp bolatını sonşalıq, bireuin jayğamay jatıp ekinşisi tuındauı mümkin, uaqıtılı dwrıs şeşim şığaru üşin bärin baqılauda wstauğa tura keledi. Jäne biz aytqan özgeris adamdardıñ qoğamdıq ömirinde ğana emes, bükil älemde orın aladı. Sondıqtan da astrologtar Tauıq jılınıñ tosın oqiğalarınan saqtanuğa şaqıradı.
Alayda Tauıq äreketsiz otıruğa tözbeydi, barlıq is-ärekette wqıptılıq pen tärtipti qalaydı. Tauıq – mansapqor, köşbasşı, wyımdastıruşı, jauaptı, jetekşi, köptegen amal-ärekettiñ ortasında jüredi. Eger siz öziñizge senimdi bolsañız, yağni öz isiñizdiñ şeberi bolsañız, bwl jıl sizdiñ jılıñız. Öz şaruañızğa berilgen jan bolsañız, köp närsege qol jetkizesiz. Jwldız joramalı boyınşa, Tauıq jılı adamdarğa keybir mindettemelerdi qabılday otırıp, jauapkerşilikti sezinuge ündeydi.
Tauıqtar – auzın aşsa, ar jağınan jüregi körinip twratın aqköñil adamdar. Eñbeksüygiş, batıl. Ärnege äuesqoylığı da basım keledi. Jwrttıñ nazarında bolğandı, özin maqtağandı jaqsı köredi. Eşkimge senbeydi, tek öz degenimen jüredi.
Tauıq atına zatı say, şiraq minez tanıtuı mümkin. 2017 jıldıñ basında äteş birqalıptı, baysaldı bolğanımen, köktemge qaray qws türli jañalıqtarımen barşanı äure-sarsañğa sala bastaydı. Bwl jıldıñ bastı qağidası – ömirdegi kez kelgen özgeriske filosofiyalıq twrğıdan qarau.
Äteş jarqırap toptıñ aldında jürgendi wnatatındıqtan adamdardan da sonday minez kütedi. Türleniñiz, beyneñizdi qwbıltıp, «eksperiment» jasañız, sebebi äteş özgeristi wnatadı. Qatıp qalğan erejege bağınbay, öz işki tüysigine senetinderge jıl simvolı mindetti türde kömekke keledi. Bwl jılı kez kelgen intellektualdı jwmıs örge basadı, äsirese şığarmaşılıq eñbekpen aynalısatındardıñ jolı boladı.
2017 jıl qarjılıq twraqtılığımen de quantadı. Sebebi, äteş şoqıp jeytin dändi izdep jürip tabadı. Ol bwnımen şektelmey, barşağa tiimdi tabıs közin tabuğa kömektesedi.
Otbasılı adamdardıñ ömiri de birqalıptı bolmaydı. Äsirese, säbii joq otbasılar da biıl bala süyudi oylastırğanı jön bolar. Sebebi tauıq jılı tuğan balalardı jarqın äri ğajayıp ömir kütip twr degen boljamdar jii kezdesedi. Tauıq jılı tuğan säbiler sayasatta, jalpı ömirdiñ kez kelgen salasında biik asulardı bağındıradı eken.
Al tauıqtıñ is-äreketine qarap aua-rayın qalay boljap kelgen, endi soğan oralayıq. Tauıq biikte qonaqtasa, sonday-aq, jerge aunap, qanatın tazalay bastasa, jauın jauadı. Eger qıs kezinde tauıq erte qonaqtasa, kün suıtadı. Jañbır jauıp twrğanda tauıq dalada jem izdep jürse, onda aq jañbır boladı, yağni wzaqqa sozıladı. Äteş qısta bir ayağın köterip twrsa, kün kürt suıtıp, ayaz boladı. Al jañbırlı küni äteş tañ atpay şaqırsa, kün aşıladı dep boljanğan. Islam dininde tauıq perişteni körgende şaqıratını aytıladı.
Qorazdıñ qızba minezi, köptiñ köz aldında jürgendi wnatatını aytıladı. Ärine, bwl da jaman qasiet emes. Osılay bola twra, «Kimniñ tarısı pisse, sonıñ tauığı» degen sekildi keleñsiz mätelder de kezdesedi. Añız-äfsanalarda altın jwmırtqa tabatın erekşe tauıq jaylı äñgimeler de köp. Jaratuşınıñ är jılı twrğay, är küni sätti sanaladı. Demek, adami ölşemdermen saralanğan boljamdardı talğamay qabılday beru de dwrıs emes. Adam ömirinde är jıl öz erekşeligimen este qalatının qaperge salamız.
Ne degende de, bizdiñ estip, bilip, körip jürgenderimiz adamzat balası oylap tapqan häm ömir täjiribesinen alğan boljam men twspaldar ğana. Demek, adami ölşemder soñğı, kesimdi ükim bola almaydı. Şariğat jolımen kelip aytar bolsaq, qasietti Qwranda: «Olar oylarına ğana ilesedi de, müldem joramaldaydı» degen ayat aldımızdan şığadı.comments powered by HyperComments


text:
Xodorkovskiğa çığarılğan xökemnän soñ Rusiä oppozitsiäse yärdämsez qalırmı?
Yukos neft kompaniäsenä nigez salğan Mixail Xodorkovskinıñ 9 yıl törmägä xökem itelüe xalıqara cämäğätçelekneñ iğtibarın Rusiägä yünältte. Küzätüçelär bu xökemne Kremlneñ, säyäsi däğwaları bulğan häm oppozitsiädäge partiälärgä yärdäm itkän eşquardan, üç aluı dip bäyäli. Xodorkovskiğa çığarılğan xökem Rusiädä säyäsät belän mawıqqan başqa eşquarlarğa ni däräcädä sabaq bulaçaq?
Audio (Yevgeni Volk)
"Bu älbättä üç alu, şul uq waqıtta başqa oligarxlarğa xäzerge rejim belän säyäsi köräşkä kermäskä kisätü dä.. härxäldä, bu säyäsi oppozitsiä belän köräşüdä citdi adım bulı tora."
Carnegie üzäge belgeçe Maşa Lipman süzlärençä, Kreml tanılğan eşquarlarnı awızlıqlawda zur uñışqa ireşte:
Audio (Maşa Lipman)
"Älbättä, töp maqsat - eşquarlarnı qurqıtu ide. Xäzer ere biznes önsez qaldı. Säyäsätkä aqça birügä xäzer alar Kremldän 10 tapqır fatixa alğaç qına baraçaq."
Asılda eşuqarlar säyäsättän 2003neñ üktäberendä ük, Xodorkovski qulğa alınğaç ta çitläşä başlağan ide. Milliardernıñ törmägä utırtıluı bu tendensiäne tağı da köçäytä, di Maşa Lipman.
Heritage Foundation wäkile Yevgeni Volk fikerençä, bu xökem Rusiäneñ oppozitsiädäge partiälären awır xälgä quya, kübese finans çığanaqlardan qolaq qağaçaq, näticädä, möşkel xäldä qalaçaq:
Audio (Yevgeni Volk)
"Alar ülmäslär ülüen, läkin yarım-ülgän xäldä can asrarlar. Formal räweştä yäşäp, nindider belderülär yasarlar, läkin Kreml alarğa çın säyäsi wäkälät birergä telämi."
4 bala atası, 41 yäşlek Mixail Xodorkovski 2003neñ üktäberendä eş säfäre belän Sebergä kilgäç hawa alanında qulğa alındı. Şunnan birle ul saq asıtnda. Çit il investorları tarafınnan Rusiäneñ iñ ütä kürenmäle şirkäte dip sanalğan, zamanında 40 milliard dollarğa bäyälängän Yukos kompaniäse bügenge köndä küp digändä 2 milliardqa qaldı. Yukos eşeneñ Rusiä iqtisadına zur zıyan kiterüen bügen Rusiäneñ Finans ministrı Aleksei Kudrin da tanıdı.
-Ali Gilmi


text:
Sember ölkäsendä Damir Şäripovnıñ 75 yıllığı kiñ bilgelände
Ölkä televideniese anıñ belän zur äñgämä oyıştırdı. “Ömet” häm Çardaqlı rayonınıñ “ ПpиBoлжckaя пpaBдa” gäzitläre anıñ tormış yulın kiñ yaqtırttılar, ölkäneñ töp räsmi basması “HapoдHaя raзeTa” da anıñ turında zur yazma birde. Yubiley uñayınnan ul uqığan Tatar Qolmayurı mäktäbenä Damir Şäripov iseme birelde. Ölkäneñ häm Çardaqlı rayonınıñ maqtawlı grajdanı, Lenin ordenı häm küp medal'lärgä layıq bulğan şäxes Ölkäneñ İctimaği palatası äğzası bulıp saylandı. Döresräge, tatarlardan täqdim itelgän 5 keşedän anı saylap alğannar.
Kem soñ ul – Damir Şäripov? Tatarlardan da KPSS raykomı sekretare däräcäsenä qädär kar'yıra yasawçılar baytaq bulğanda, nigä näq anıñ turında ğına “Azatlıq” radiosı aşa da süz totarğa kiräk buldı?
Säbäbe - Damir äfändeneñ ğömeren kar'yıra yasawğa tügel, xalıq öçen tırışuğa bağışlağan şäxes buluında, anıñ, üze turında ällä ni uylamıyça, yöklängän wazifaların tieşle däräcädä näq TATARÇA başqarıp yäşäwendä. Häm Allah birgän säläten zamana tudırğan qıyınlıqlarnı ciñep çığu çaraların tabuda üzen-üze ayamıyça eşläwendä. Äytik, oçqıçlar tözü gigantı “Aviastar” ölkä üzägenä terälep torğan Çardaqlı rayonı cirendä üsep çığa. 10 meñ gektar ciren, 3 meñnän artıq iñ uñğan belgeçlären yuğaltqan rayonnı beterü mäs’äläse dä kön tärtibenä kilep basa. Läkin Damir Şripovnıñ tırışlığı, anıñ fidaqär xezmäte bu qıyınlıqlarnı da ciñep çığuğa kiterä.
Şul uq däräcädä kar'yıra yasağan küp tatar balalarınnan ayırmalı bularaq, ul üzeneñ kommunistik ideologiäsenä tuğrı qalğan şäxes bularaq ta tirän ixtiramğa layıq. “Putç” iseme belän tarixqa kerep qalğan waqiğalardan soñ, KPSS beterelgäç, ul şunduq pensiägä kitte häm üz eçenä yomılıp yäşi başladı. Yuğisä, ul waqıttağı ölkä başlığı Yuri Goryaçev anı ölkä üzägenä çaqırıp yarıysı ğına wazifa häm fatir da täqdim itkän ide. Damir abıy isä: “Min tösemne üzgärtä almıym, KPSSnı cimergän wäxşilärgä xezmät itmäyäçäkmen”, dip bu täqdimne kire qaqtı.
Cäya eçendä genä şunı da äytep ütärgä kiräkter: Damir Şäripov turında şundıy uq süzlär anıñ 65 yıllıq yubileyında “Ömet” gäzitendä dä çıqqan ide. Avtornıñ: “Kommunistik ideologiäne kürä almasam da, Damir abıynıñ üz qiblasına tuğrı qaluına soqlanmıyça bulmıy”, - digän süzläre anıñ öçen iñ zur büläk bulğanın üz awızınnan işetkän bar.
Çınlap ta, Goryaçev aldında yalanıp yörgännärneñ Şamanov yağına küçüläre, Şamanov kitkäç, anıñ doşmanı Morozovqa tuğrılıqlı ant belän kilüçe seroburomalinovıy töstäge tatar “aktivistları” – ğädäti küreneş bulğan şartlarda, Şäripov kebek tatarlar da buluına şöker, diärgä kiräk.
Ä anıñ üzenä qaytsaq, ul ölkä tatarların “Çişmä”le häm “Ömet”le itüdä xälitkeç rol' uynawı belän qäderle. 1988-yıl ide. “Tuğan tel” oyışması törle dairälärgä xat-möräcäğätlär yullıy. Ä alar barısı da KPSS ölkä komitetınıñ İdeologiä bülegenä qarağan “Çit illär wäkilläre belän eşläw sektorı” citäkçese Georgiy Obuşinskiğa kilälär. Ä bu türäçek Ğor'kinıñ “Tormış töbendä” digän p'yesası personajı Luqa-uteşitel' rolen başqara: añlata, tınıçlandıra. Mondıy “cawaplardan” tuyğan milli xäräkät aktivistları aña: “Sezneñ wazifalarığıznı iskä alsañ, Obkom cirle tatarlarnı da çit illär keşelärenä tiñli kebek kilep çığa. Nigä soñ Obkomda üz tatar-çuaş-muqşılar ixtiacların qayğırtuçı ber genä keşe dä yuq?” – digän soraw cawapsız qalğan ide. Cawap soñraq buldı: Ölkä Sovetı qarşında “Millätara mönäsäbätlär buyınça daimi komissiä” buldırıldı. Tatar-çuaş-muqşılar aktivistlarınnan tuplanğan 22 keşele bu komissiäne citäkläw Damir Şäripevkä yöklände. Häm näq şuşı komissiä boznı urınınnan quzğatıp cibärde dä: 3 teldä televizion tapşırular, gäzitlär çığaru mömkinlege birelde, mäktäplärdä ana telenä berqädär yul açıldı, Qazan, Çabaqsar, Saranskidan televizion tapşırularnı qabul itü, şul uq şähärlärneñ radiotapşıruların awıllarğa citkerü, anda çıbıqlı radio uzdıru çaraları kürelde – monıñ öçen köçäytkeçlär, timerçıbıqlar tuplandı. Tik “putç” digäne arqasında bu eşlär tuqtatıldı, komissiä tarqatıldı, Damir Şäripev bötenläy ictimaği eştän çitläşte. Avtonomiä tözegändä “Tuğan tel” aktivistları anı Avtonomiä räise urınına da qodalap qaradılar – rizalaşmadı.
Döres, xäzer ul Avtonomiä eşçänlegendä qatnaşa, härxäldä Başqarma komitet äğzası bularaq, anıñ utırışlarına yöri, tatarlar belän aralaşa, üzeneñ abruylı fikerläre belän urtaqlaşa. Häm ğomum ixtiramğa iä.
Soñğı süz itep şunı ğına östärgä buladır: ägär barçabız da Damir Şäripovtay üz qiblalı ÇIN keşe bulırğa tırışsaq, bez dä, bälki, bolay uq xälsezlänmägän bulır idek.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Tatarstan, Başqortostan häm Udmurtiä xökümätläre Tübän Kama su saqlağıçı bieklegen kütärergä kileşte
Tatarstan, Başqortostan häm Udmurtiä xökümätläre Tübän Kama su saqlağıçı bieklegen kütärergä kileşte
Jurnalistlar brifingta qatnaşqan ekologiä häm täbiğät resursları ministrı Boris Petrovnı, iqtisad häm sänäğät ministrı urınbasarı Färit Tuqtarovnı häm “Tatenergo” berläşmäse general' direktorı urınbasarı Fänis Näfiqovnı Tübän Kama su saqlağıçı kütärüdän kilgän zıyan xaqında sorawlarğa kümdelär. 68 metr bieklekkä kütärgäç, su saqlağıç 90 meñ gektar serü cirlären basıp kitäçäk. Şularnıñ 50 meñ gektarı Tatarstan cirlegendä.
Mäğlüm ki, cämäğätçelek, ğalimnär häm qayber jurnalistlar 2-3 yıl elek ük, Tübän Kama su saqlağıçı bieklegen kütärü fikere yañğırağaç, moña qarşı çıqqan ide. Xökümätneñ cawabı - xäzerge zamannıñ açı xaqıqäte - energetika krizisı. Yağulıq ğazı yıldan yıl kimi häm qibatlana bara. Äle küptän tügel genä Tatarstanda 1 aprildän yağulıq ğazınıñ 20 % artuı iğlan itelde. Xalıqnıñ azkeremle qatlamı arasında bu xäbär berniqadär panika da quptardı. Ğaz taratuçı, ekspluatatsiäläwçe oyışmalarda abonentlar çiratlarları xasil buldı.
Elektroenergiägä RAO EES monopolistı xuca. Elektroenergiägä dä kvartal sayın diärlek, tariflar, bäyälär arta tora. Cämäğätçelek, ictimağıy oyışmalarnıñ da dälilläre köçle. Su saqlağıçlar, gidroelektrostansiälär Stalin zamanınnan qalğan gigantomaniä säyäsäte qaldıqları. Torğınlıq yıllarında uq gigant su saqlağıçlarnıñ tabiğat'ne xaräp itüenä inanıp, İdeldä häm Kamada su saqlağıçlarnı demontajlaw programmaları tikşerelä häm eşlänä başlağan bulğan. Ğalimnär fikerençä, Tübän Kama su saqlağıçı bieklegen kütärü elektroenergiä üseşenä bik az tä'sir itä häm bu sörü cirlären su basudan kilgän zıyan belän hiç tä çağıştırırlıq tügel.
Küptän tügel Tatarstannıñ atom-töşkä qarşı cämğiäte tağın ber qabat atom elektrostansiälärenä häm su basularğa qarşı möräcäğät belän çıqtı. Anda Tübän Kama su saqlağıçı bieklegen kütärüdä Tatarstan, Başqortostan häm Udmurtiä xökümätläre mänfäğätlärennän tış federal' üzäk mänfäğätläre dä bar, dip täqrarlana. Eş şunda ki, Rusiäneñ atom energetika ministrlığı Tatarstan häm Başqortostan xalıqlarınıñ atom elektrostansiäläre tözügä qarşı çığuın inqär itep, Başqortostan atom elektorostansiäsen tözüne däwam itäçäk. Atom elektorostansiäsenä bik zur külämdä su kiräk. Ägärdä Tübän Kama su saqlağıçınıñ bieklegen 6 metrğa kütärsälär, şuşı su saqlağıçnıñ yarı Başqortostan atom elektrostansiäsenä kilep citäçäk ikän. Näticädä, Tatarstannıñ atom-töşkä qarşı cämğiäte fikerençä, Tatarstanğa ikelätä ekologik zıyan kiläçäk. Brifingta qatnaşqan Tatarstannıñ ekologiä häm tabiğat resursları ministrı mäsäläneñ ul yağın bötenläy quzğatmadı, su saqlağıç bieklegen kütärüdän tabiğätkä kilgän zıyan östämä energiädän kilgän tabışlar xisabına kompensatsiälänäçäk, dide.


text:
"İdel" jurnalınıñ 15 yıllığına bağışlanğan yubiley sanı
“İdelgä -15!”dip atalğan jurnalnıñ baş säxifäse “İdel suı ağa torır” dip başlanıp kitä. Bu yazma belän “idel”çelär jurnal uquçıların “İdel” buylap säfärgä alıp çığa. “İdel”neñ totqan yulın, mäslägen dürt süz: yäşlek, millät, säyäsät, zaman belän bilgelärgä mömkin,- dilär idelçelär. “İdel bit ul tirän bit ul , İdel bit ul kiñ bit ul.“ dip cırlana xalıq cırında da. Mäşhür “İdel” isemen alğan bu jurnal xucaları häm xucabikäläre“İdel zaman sulışı belän yäşi”,- dilär. Äye şul, zaman sulışı.Bu säfärdä 80 bitle bu jurnalnıñ bitlärendä zaman sulışın toyıp yäşägän bik küp şäxeslär qatnaşqan. Alarnıñ anda sallı-sallı fikerläre urın alğan. Här eşneñ qağidädän başlanıp kitüen istä totıp, “idel”çelär Tufan Miñnullinnıñ “Tatarnıñ äxlaqi kodeksı” dip atalğan yazmasınıñ däwamın birep anıñ “ Xalqıbız yäşäsen disäk, ruxıbıznı buysınmağan kileş saqlap köräşkä äzer bulırğa tieşbez. Ä köräşneñ iñ awırı- üzeñ belän üzeñ köräşü, bireşergä telämäw, meskenlek belän rizalaşmaw”,-digän süzlären, bu säfärgä ber fatixa itep alalar. Ä iñ “Tür başı”na , “berençelär härçaq istä” dip jurnalnıñ berençe baş redaktorı Rimzil Wäliev belän jurnalnıñ xäzerge baş möxärrire Raşat Nizaminıñ qorğan äñgämäse birelä. “Kiläçäkne yäşlär, yaña buın yaña dulqında kütärep alsın ide. Milli kul''turanı, tuğan telne yaratığız. Yäşlär kübräk bala tapsınnar, öç-dürt telne belsennär, kampitrnı häm İnternetnı üzläşterüdän, yaña texnologiädän çittä qalmasınnar. “İdel” ul härwaqıt alğa taba ağa. Artqa yul yuq”- dip “İdel”neñ ağışın yäşlär belän bergä, ber yünäleştäräk, ağırğa öndi. Häm şunsın da äytmiçä ütep kitep bulmıy, jurnal bitlärendä çığış yasawçılar arasınnan İsmägıl'' Şäräfiev “İdel dulqınnarı” säxifäsendä anı “mahir diplomat häm psixolog” dip atıy. Ä şul uq säxifädä Ğazinur Morat, “İdel”neñ “ “Azatlıq” radiosı belän xezmättäşlek itüen dä iskä ala. “..Ber könne redaksiägä, bezgä tawışı belän bik tä tanış bulğan Azatlıq radiosınnan tatarlığıbıznı härdaim iskä töşerep torğan, xalqıbıznıñ ülemsezlegenä härwaqıt ömet-ışanıç uyatıp toruçı Färit İdelle häm anıñ cämäğäte kilep kerde. Bu Färit İdelleneñ ata-babalarınıñ cirenä täwge tapqır ayaq basuı ide. Färit- Färidälärneñ tawışın bezgä işettermäs öçen genä dä sovet xökümäte milliardlağan aqçalar sarıf itä ide”-, dip iskä ala “İdeleñ belän aqqanda...” dip isemlängän üz yazmasında Ğazinur Morat. Ä Marsel'' Galiev 1990-97 yıllarda baş möxärrir bulğan Fäiz Zölqarnaynı yuqsına. Yuqsındıra dip anı zur xäreftän Ul dip kenä telgä ala. Ä säyäsät säxifäsendä jurnalnıñ baş möxärrir urınbasarı Rafiq Yunısnıñ tarix institutı direktorı Rafail'' Xäkim belän äñgämäse birelä. Bu äñgämädä uzğan 4 yıl eçendä säyäsättä nindi üzgäreşlär, Tatarstan ni xäldä? Çigenülärneñ çige bulırmı?- digän Rafiq äfändeneñ yawdırğan sorawlarına Rafail'' Xäkimovnıñ cawabı bolayraq: “Böten ışanıç Tatarstan belän tatarlarda. Mäskäw Kremle eşli torğan eşneñ kiläçäge yuq. Çönki ul däwlätne cimerügä iltä. Xäzerge çeterekle situatsiädä Mäskäw belän mañğayğa- mañğay çäkäläşäse kilmi. Läkin bu birelü dä tügel .Ämma tel mäs’äläsendä bez köräştän berqayçan da baş tartmayaçaqbız,-di ul. Millät yäşläre säxifäsendä urın alğan Tatar yäşläreneñ berençe Bötendönya Forumı Başqarma byuro räise Azat İslayevnıñ iñ aktual'' mäs’äläse- Forumnıñ Ustavın eşläwe ikän. Bügenge tatar yäşläre arasında Azat İslaev kebek “Qızğan Qazan” KVNın ayaqqa bastıruçılar, häm “Bäxäs qırı” säxifäsendä “Qazan qabıza” dip atalğan tämäkesez , sırasız tatar cırların qullanıp disko-biyüllär oyıştırırğa öndäwçe, häm bäxäskä kerüçe , araqısız Tuylar oyıştıruçı Amil Nur kebek yegetlär bulğanda bezneñ kiläçägebez öçen çınlap ta xafalanırğa kiräkmider, möğayın digän tä''sir qala. Yuq ikän şul, zarlanırlıq närsälär dä şaqtıy ğına. Milliät säxifäsendä “Säyäsi demografiä, yäki moğcizai sannar”digän yazması belän tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov çıqqan. Ul yazmasına epigraf itep (Pogo isemle opossum)nıñ “Doşman tabıldı- ul üzebezneñ eçebezdä” digän qanatlı süzlären alğan. 2002 yılğı xalıqnı isäpkä alu waqıtındağı sannarnı çağıştıru näticäsendä tuğan fikerlären kitergän. “260 meñ tatarnı tatardan tartıp aluğa kem ğayeple? Ällä 10 meñ seber tatarımı, ällä 25Meң keräşen tatarımı, ällä inde 2002 yılda “başqort” iseme astında terkälgän Başqortstan cirendä yäşägän 150- 200 meñ elek “tatar”dip terkälgän törkemme? Bolar tağın ike zur mäs''älä kiterep çığaraçaq”,- di ul. Ä nindi mäs''älälär turında ikänen uqıp belergä “İdel” jurnalı uquçılarınıñ üzlärenä qaldırabız. Waqıt qısan bulu säbäple jurnaldağı bar närsälär turında da äytep beterep bulmadı. Ämma jurnalnı uquçılar monda käsep-käsäbä säxifäsendä “Tatenergo”citäkçese İlşat Färdiev turındağı yazma belän dä , şiğriät dönyasınnan Röstäm Ğilemcan şiğerläre belän dä , cırçı Zölfiä häm muzıkant-kompozitor Möxtär Minhacewlar belän äñgämäsen dä, Şa-yarış säxifäsendä Almaz Xamzinnıñ küçtänäçläre belän dä tanışa alasız. Qısqası ,“İdel”neñ bu oktäber sanı bik möhim mäs''älälär, zatlı şäxeslär turında mawıqtırğıç itep yazğan.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Kongressnıñ redaksiä komissiäse eşen tämamladı
Kongressnıñ redaksiä komissiäse eşen tämamladı
Tatar kongressınıñ eşçänlegenä Qazanda yäşäwçe millättäşlärebez töşenep betmägän ikän, dilär. Urıslarğa, başqa xalıqlarğa tatar däğwasın häm täqdimnären añlatu äle başlana ğına. İntertat.ru elektron agentlığınıñ tatarça çığarılışında kongressta yañğırağan qayber çığışlar, anıñ turında delegatlarnıñ, qunaqlarnıñ, forumda qatnaşmağan keşelärneñ fikerläre quyıla. Ämmä rus telendäge İntertat.ru 1-2 çığış belän genä çiklände. Anda Rusiä töbäklärendäge iqtisadi yañalıqlarğa kübräk iğtibar itelä. Ä bit Tatarstan häm tatar xalqı belän qızıqsınuçılar ber tatarlar ğına tügel. Xättä tatarlarnıñ da zur ğına öleşe tuğan tellären yaxşı belmäsälär dä, millät, ruxi tormış belän qızıqsınalar. Tatar xalqın berläşterü xaqındağı bäxäslärne häm can özgeç çığışlarnı çağıldırır öçen başta milli internet gazetası belän rus telendäge gazeta arasında berdämlek buldırırğa kiräk tä bit.


text: Ğiraq räsmiläre bügengä planlaştırılğan matbuğat oçraşuın bilgesez waqıtqa kiçekterde. Oçraşuda Yustisiä ministrı Malik Dohan häm Keşe Xoquqları ministrı Baxtiyar Amin, ildä baş kütärüçelärgä qarşı küreläçäk çaralar, qulğa alınğan ğısyançılarnıñ irekkä çığarıluı häm ilneñ qayber öleşlärendä xärbi wazğiät iğlan itü turında söylämäkçe bulğan. Jurnalistlar belän oçraşu inde ikençe tapqır kiçekterelde. Säbäbe äytelmi. Ğiraq premyer-ministrı İyad Allawi Al-Arabiä televideniä kanalına bügen, Saddam Hösäingä nindi xökem qararı çığarunı mäxkämä qarar itäçäk, dip belderde: "Ülem cäzası birü-birmäw turında mäxkämä qarar itäçäk. Xökümät isä, qararnıñ ğadel häm bäysez buluına ışanıp, şuşı qararnı ütiäçäk", dide Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı. Başqa xäbärlärgä kilgändä tönyaqtağı Mosul şähärendä yul çatında bomba şartlap 5 keşe yaralandı, Bağdadtan könyaqkönbatışqa taba 80 çaqrım yıraqlıqta saftan çıqqan neft torbaların tözätü eşe däwam itä.


text:
Törkiä armiäse başlığı general Hilmi Özkök, Törkiä ğaskärläre tönyaq Ğiraqqa, anda östämä xärbilärgä ixtiyac tusa ğına keräçäk, dip belderde. Töbäktä Törek ğaskärläre 197nçe yıldan birle urnaşqan. General’ Ştab başlığı Hilmi Özkök, böten adımnar Quşma Ştatları belän kileşep eşlänäçäk, dide. Bezneñ strategik partnerıbız Amerika Quşma Ştatları töbäktä suğış alıp barğanın istä totıp, bez, böten eşlärne alar belän kileşterep eşliäçäkbez, häm añlaşılmawçanlıq tudırmas öçen böten çaralar küreläçäk, dide Törkiä xärbi köçläre başlığı general Hilmi Özkök
Törkiäneñ bu qararın Ğiraq kördläreneñ Kurdistan Demokratik Partiäse xuplap çıqtı. Firqaneñ matbuğat wäkile Hoşyar Zebari, Änkaranıñ mondıy adımı Ğiraq-Törek çigendä totrıqlılıq buldırırğa yul salaçaq, dide.
Yevropa Berlege Törek ğaskärläre Tönyaq Ğiraqqa kermäsä Änkarağa kiläse 3 yılda yardämne ike tapqır kübräk birergä wağdä itte. Ğiraqqa kerü Törkiä öçen Yevropa Berlege äğzase bulu tırışlıqlarına naçar tä’sir yasıyaçaq, dide Berlekneñ Kiñäyü eşläre öçen cawaplı komissiä başlığı Peter Ferhögen.