text:
Bush Petraeus planıñ qabul itte, ul bu plan här tarafnı qänäğatländerä ala dide
AQŞ Prezidentı George Bush, bügen yasağan çığışında, Ğiraqtağı ike töp räsmi, General David Petraeus häm İlçe Ryan Crocker täqdim itkän yaña strategiäneñ, suğışnı raslaw-raslaw mäsäläsendä barlıq Amerikalılar tarafınnañ qabul itä alılırlıq bulğanıñ belderde. Aq Yortta, yasağan çığışında Bush, AQŞ köçläre bu yıl axırına qadär 5 meñ 700gä qadär ğäskäri äkrinläp qaytarıla başlıyaçağın belderde. Läkin demokratlar yasağan räsmi belderülärendä, Prezident, qararnı köçländerü maqsatında, suğışnı beterü yäisä däwam itterüdä köndererlek añlatmalar birä almadı dip belderä.
“Amerikannar, ilebezneñ imin buluın häm Xärbilärebezneñ Ğiraqtañ kire qaytuın sorıy. Xäzergäçä bezneñ kebek Ğiraqtağı iminlek bezgä keräkle dip ışanuçılar häm xärbilärneñ qaytuın telägän keşelär ayırıla ide. Ä xäzer, Ğiraqtağı ireşelgän uñışnı kürägänebez öçen, şul xäldä xärbilärne qaytarıp bula dip ışanabız. Bügen alğa taba yasağan bu qarar, yıllardañ soñ bu ayrılıqlı bäxäskä qarşı bulğannar belän bergä bulu öçen mömkinçelek tudırdı.”
Petraeus belän Crocker, bu atna Kongres aldında Ğiraqtağı wazğiyät häm alğa taba planlar xaqında xisap birde. Alar ikese dä, östämä xärbilär yärdämendä, Ğiraqtağı iminleğenneñ küzgä kürenerlek däräcädä yaxşırtıluın belderde.
Bush ta bügen irtä yasağan çığışında, berdämlek mäsälägä tuqtalıp, axır çiktä Ğiraqta berdämlek buldurı öçen berençe adımnı yasawların äytde.
Monnañ elek küp tapqır qabatlağanı kebek, bu yulıda Prezident Bush, AQŞ köçläre bötenläy Ğiraqtañ çıqqan bulsa, il äl-Qaidä suğışçıları tarafınnañ idarä itelğän bulır ide dip äytep ixtimal qurqınıçlar turında kisätte.
“Äğärdä bez Ğiraqtañ çıqqan bulsa idek, bu böten cirdäge extrimistlärneñ batırlığın arttırır ide. Äl-Qaidä üz sıyınu urınnarında suğışçılarnı öyräter ide. İran isä bu xaostañ faydalanıp, töbäkne üz xaqimiäte astına alır öçen atom qoralların citeşterergä batırlıq tabar ide. Dönyadağı möhim energiä çığanaqlarına ektremıstlar xaqim bulır ide. Ğiraqqa humanitar faciğa yanar ide. Demokratiä kire çigener ide. Balalarıbız, tağın da qurqınıçlı ber dönya belän yäşärlär ide.”
Prezident Bush, bu plannıñ üze belän demokratlar arası kebek, Amerikalarnı berläşterü köçenä küp tapqır basım yasadı.
Senatır Jack Reed, Bushnıñ yasağan çığışına Demokratlar isemlegennäñ cäwap itep, bu qararnıñ parti tarafınnañ qabul itelerlek bulmawın belderde. Aylıq 10 milliard dollarnı Ğiraqqa sarıf itkän idaräne Amerikannarnıñ häm suğış veterannarınıñ taläplären kürmäwdä ğayepläde.
“Bezneñ ğaskärlär här ber doşmannı ciñä ala, şulayda General Petraeus Ğiraqnıñ töp problemı xärbilär belän tügel, säyäsät belän dip qabatlap kilde. Ozın waqıtlı tınıçlıq buldıru öçen, bezneñ andağı citäkçelär belän küptännäñ kiläşä almağan ayrılıqlar xaqında kileşergä kiräk.”
Reed üz süzeñ, sanı çiklänmägän häm kitü waqıtı belgelänmägän kileş ğaskärilärne Ğiraqta totu, Demokratlar öçen qabul itelmäslek xäl, dip yomğaqdı.


c: text/html

text:
Ğiraq politsiäse Bağdadnıñ tönyağında yul buyında başları kiselgän 3 mäyet taptı, yaña bäreleşlär häm şartlawlar näticäsendä bügen 12 keşe hälak buldı. Politsiädäge çığanaqlar äytüençä, bu 3 mäyet çit il keşeläreneke dip isäplänelä. Ğiraqtağı suğışçan törkemnär küp sanda çit il keşelären totıq itep aldı häm alarnıñ berniçäsen üterde. İke Fransuz jurnalistı häm İtaliäneñ 2 yardäm xezmätkäre äle haman totıq aluçılar qulında. Bügen Bağdadnıñ könyağındağı tikşerü qapqası yanında maşinağa quyılğan bomba şartlatılu näticäsendä 2 keşe hälak buldı. Ramadi şähärendä ğisyançılar belän AQŞ köçläre arasındağı atışlarda tağın 10 keşe üterelde. AQŞ däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitage Ğiraqta ğinwar ayına bilgelängän saylawlar yaqınlaşqanda köç qullanu artırğa mömkin dide.
AUDİO: Bez Ğiraqtağı berektäşlärebez belän bergä ğisyançılarğa qarşı köräştä tärräqiät buluın sizäbez. Bez berqayçan da bu ciñel bulır dip uylamadıq. Ğiraqta ğinwar ayındağı saylawlar yaqınlaşqanda bez köç qullanu artır dip kötäbez, çönki ğisyançılar saylawlardan qurqa.
Waşingtonda AQŞ adminsitratsiäse 3 milliard 460 million dollarnı Ğiraqnı tözekländerü proyektlarınnan alıp iminlekne arttıru fondın nığıtırğa teläwen iğlan itte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä belän Gruziä arasında küzläw cäncalı kiskenläşä bara
Rusiä belän Gruziä arasındağı küzläw cäncalı köçäyä bara. Pänceşämbe könne Rusiä üzeneñ Gruziädäge ilçesen çaqırtıp aldı häm BMO İminlek Şurasın Gruziäne qurqınıç häm qabul itelmäslek adımğa baruda ğäyepläwne soradı. Comğa könne Gruziä isä küzläw eşlärendä ğäyeplänep qulğa alınğan 4 Rusiä ofitserınıñ mäxkamä qarşına basuın iğlan itte.
Uzğan töndä BMO İminlek Şurasınıñ Rusiä möräcäğäte belän ütkän aşığıç utırışınnan soñ Rusiäneñ BMOdağı ilçese Vitaliy Çurkin "Bügen bez BMO İminlek Şurasına xäzerge wäzğiät turında zarlanıp häm borçılu belderep kenä tügel, İminlek Şurasın, xalıqara cämäğätçelekne Gruziä xakimiätlären awızlıqlarğa çaqırıp ta möräcäğät ittek. Çönki bez bolay da kierenke bu töbäktä wäzğiätneñ tağın da naçarayuın telämibez" dide.
Bu cäncal Abxaziä belän Könyaq Osetiädäge tuñdırılğan nizağlar belän dä bäyläp qarala. Abxaziädä BMO küzätüçeläre eşli häm Çurkin BMO räsmilären Abxaziä turında söyläşergä çaqırdı.
2 yıl suğıştan soñ 1993-nçe yılda Gruziädän de facto ayırılğan Abxaziägä Mäskäw yardäm itep kilä. Gruziä Rusiäne separatist köçlärne yaqlawda ğäyepli. Mäskäw monı kire qağa.
Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili pänceşämbe könne "Gruziä kileşülär qısasında eş itä, bu kileşülär nigezendä üz östenä alğan yöklämälärne üti. Gruziä şulay uq üz qanunnarın saqlıy häm härkemneñ bu qanunnarnı xörmät itüen teli. Härkemgä bezdä näticäle däwlät aparatı buluın häm cämğiätneñ räxmätenä, xörmätenä layıqlı köçle keşelär buluın iskä töşerergä waqıt citte" dide.
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov Mäskäwneñ Gruziägä tieşençä häm sizelerlek itep cawap biräçägen belderde. Comğa könne ul Sloveniädä NATO saqlanu ministrları belän oçraşuda bu mäsäläne kütärde häm NATOnıñ Gruziä belän tığızraq mönäsäbätlär urnaştıru niätenä borçılu belderde.
Oçraşudan soñ NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer "Üz isememnän tınıçlanırğa häm qatlawlandırmasqa çaqıru bulde. Bu barlıq taraflarğa da qarıy. Bu Gruziägä dä, bezneñ Rusiäle duslarıbızğa da qarıy, bu ğömümi möräcäğät" dide.
Comğa könne Rusiä Tiflis ilçelegendäge xezmätkärlären evakuatsiäli başladı. Älegä Rusiä bu küzläw cäncalın söyläşülär häm diplomatik çaralar belän genä çişärgä cıyına kebek.
Ämma Russia in Global Affair jurnalı baş möxärrire Fyodor Lukyanov azatlıq radiosına söyläşülär fayda kitermäsä Mäskäw qatıraq çaralarğa da barırğa mömkin dide.
"Rusiäneñ reaksiäsen älegä urtaça dip äytep bula. Älegä kire qaytıp bulmaslıq adımnar yasalmadı. Şulay da xällär bik yaxşı yaqqa barmıy. Ägär dä çittän mäsälän Gruziägä kierenkelekne beterü öçen basım yasalmasa Rusiäneñ reaksiäse urtaçıl ğına bulıp qalmasqa mömkin" dide Lukyanov.
Tiflistäge Rusiä ilçegelege atnakiçtä ük Gruziä watandaşlarına viza birüne tuqtattı. Rusiä üz watandaşların mäxkamälärdä yaqlaw öçen Tifliskä advokatlar cibäräçägen belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush, Aq yortta çığış yasap, atom sınawı ütkärgän öçen Tönyaq Koreağa qatı çaralar kürergä çaqırdı. Şul uq waqıtta Quşma Ştatlar Pxenyanğa höcüm itergä cıyınmıy, dip belderde.
Yaponiä Tönyaq Korea atom sınawı ütkärgän öçen aña qatı çikläwlär kertä. Koreya Xalıq Demokratik Respublikasında eşlängän tawarlarnı Yaponiägä importlaw, Tönyaq Korea korabların Yapon portlarına kertü häm Tönyaq Korea watandaşlarınıñ Yaponiägä kilüe bötenläy tıyıla. Şulay uq Qıtay da Pxenyanğa çikläwlär kertü ixtimalın kire qaqmıy, ämma bu problemanıñ köç qullanıp xäl itelüenä qarşı. Rusiä dä Qıtay fikeren xuplıy.
BMO İminlek Şurası Pxenyanğa qarşı çikläwlärne köçäytü turında Quşma Ştatlar täqdim itkän rezolutsia ölgesen tikşerä.


text: Afğanıstannıñ könyağında maxsus operasí alıp barğan xärbilär, siwil kiemnärgä kienep, Äl Qäidä suğışçıları turında mäğlümät birüçelärgä humanitar yärdäm öläşäçäkbez digän öndäw qäğäzläre taratqannan soñ, Europa komíssísı qarşılıq beldergän. Bu xaqta Europa komíssísı wäkile Jan Şärl Ällerman Kinğombe bolay dide “Bezneñ fikerläwçä, mondí xäräkätlär näticäsendä siwil xalıq belän xärbilär arasında ayırma kürenmi. Bu xäl humanitar oyışmalarnıñ äberuyın töşerä, häm alarğa moxtac bulğannarğa yärdäm itü yeşenä qomaçawlí.”


text:
Qıtaynıñ sälämätlek saqlaw räsmiläre Pekinda SARS virusın yoqtıruçılar sanı 37 keşe dip xäbär itsä dä Yevropa Berlegenıñ tışqı säyäsäte komissionerı Chris Patten, Qıtay, ildä tarala barğan bu yaña çir turında çın mäğlümatne yäşerep kilä, dide.
Bügen Hindstanda üpkä yalqınsınuınıñ yaña töre belän awırıp kitkän ber keşe terkälgän. Texnik belgeç bu çirne Singapurda yoqtırıp qaytqan dip farazlana. Hong Kongta Yıraq Könçığışnıñ İqtisadi Küzätüe isemle oyışma xisabına qarağanda yaña tör pnevmoniä Aziä däwlätlärenä inde 11 million dollarğa töşkän.
Könyaqkönçığış Aziä däwlätläre wäkilläre 29 april könne Bankokta oçraşıp SARS virusı qurqınıçı turında söyläşäçäk. Thailand sälämätlek saqlaw ministrı Sudarat belderüençä, ASEAN-Könyaqkönçığış Aziä İlläre Assotsiäsiäsenä kergän 10 däwlät başlıqları cıyınında SARS virusına qarşı köräştä üzara yardäm itü häm mäğlümat alışu turında süz baraçaq. Şulay uq Bankokka Dönya Sälämätlek Saqlaw Oyışması räsmiläre dä kilä.
ASEAN törkemenä Brunei, Kambocia, İndonesiä, Laos, Malayzia, Myanmar, Filippin, Singapur, Tailand häm Vyetnam kebek däwlätlär kerä. Alarnıñ 4sendä-pnevmoniäneñ yaña törennän ülüçelär bar.


text:
İran üzeneñ atom mäs'äläse BMO İminlek Şurasında qaralğan oçraqta da atom tikşerenülären tuqtatmayaçağın belderde.
Atom söyläşülärendä İran törkemen citäkläwçe Ali Laricani Tähranda xäbärçelärgä ul çaqta İran uran bayıtunı tulı köçenä cigäçäk dide.
"Tikşerenü häm tärräqiät İrannıñ däwlät mänfäğäte. Häm İran ul mäs'älädä çigenmiäçäk. Alar İran mäs'äläsen İminlek Şurasına tapşıru belän zur uñışqa ireşäbez dip uylamasın. Alar üzläre öçen problemalar çığaraçaq" dide Laricani.
Aña qädär İran tışqı eşlär ministrlığı süzçese Xämit Riza Asefi BMOnıñ Xalıqara atom energiä idaräsen säyäsi tügel ä professional eş itärä çaqırdı.
İrtägä Venada Xalıqara Atom energiä idaräse şurası İran mäs'äläsen BMO İminlek Şurasına tapşıru mäs'äläsen qaraw öçen utırışqa cıyıla. İran üzenä belderelgän atom qoralı yasaw niäte turındağı şiklänülärne kire qağa.


text:
Yevropa Berlege belän Russiä arasında kiñäyü belän bäyle qayber problemalar
Uzğan atnada Yevropa Berlege belän Russiä räsmiläre oçraşıp , Berlek kiñäyer aldınnan Mäskäv alğa sörgän taläplärne tikşerdelär. Yevropa Komissiäse Russiä Xezmättäşlek häm Partnerlıq kileşüen yaña 10 ilgä cäyelderergä tieş dip basım yasap kilde. Xäzer isä Yevropa Berlege räsmiläre söyläşülär häm bälkim qayber taşlamalar kiräk bulır dip belderälär.
Audio
"Bez Russiä yağınnan qayber borçılular aldıq häm alarnı tikşeräbez. İsemlektä Berlekne kiñäytü belän bäyle mäsälälär bar. Ber misal kiterim-Russiädän qorıç produktlarına quyılğa quota . Älbättä, bez kiñäygännän soñ kandidat illär belän Russiä arasındağı sävdäne küz aldında totıp quotaın yaraqlaştıraçaqbız."
Gonzalez Russiäneñ başqa taläpläre kiñäyü belän bäyle yügel , şul säbäple kire qağılalar dip belderde. Ul Russineñ anıñ auıl xuçalığı produktlarınıñ sälämätlekkä zianı turındağı kontrolne yomışartu taläben misal itep kiterde. Läkin isemlektäge 14 taläpneñ qayberläre nindider ber däräcädä kiñäyü belän bäyle. Mäsälän Russiä eksport tovarlarınıñ bäyälärenä qarşı Yevropa Berlegeneñ çaraların küzdän kiçerü, Berlekneñ eksport auıl xucalığı produktların subsidiälävne kimetü, energiä importı miqdarın çikläv , oçqıçlarnıñ tauışı belän bäyläneşle qäğidälär qia räveştä genä Berlekne kiñäytü belän bäyle. İsemlektä ozın ber paragraf Kaliningradnıñ Litvadan taläp itkän taşlamalarına qarıy. Russiäneñ taläpläre arasında üz vatandaşlarına viza rejimın beterü häm Estoniä belän Latviädäge küpsanda vatandaşsız rus tellelär problemmasın tizlek belän xäl qılu taläbe dä bar. Komissiä räsmiläre şuşı ike taläpne dä kire qaqtılar. Süzçe Emma Udvin xanım radiobız xäbärçesenä bolay dide
Audio
"Bez ağzalıqqa äzerlek protsesı vaqıtında rus azçılığınıñ vazğiäte yaxşırdı dip ışanabız. Ağzalıq alarnıñ xälen tağı da yaxşırtaçaq. Şul säbäple bez ağzalıqnı kiçekterüe öçen säbäp kürmibez."
Russiä isemlegendä Estoniä häm Latviädä vatandaşlıq alu öçen kiräk bulğan tel testın beterü häm rus tellelär uqmaşıp yäşägän täbäklärdä Rusçanı räsmi tel itep faydalanu mömkinlege dä taläp itelgän. İmeş bu ike Baltıyq ilendä Yevropa Belegendäge başqa illärdä bulğanı kebek milli azçılıqlar saqlanırğa tieş. Yebropa berlege räsmise Estoniä belän Latviä oyışmada ağza bulğannan soñ, azçılıqlarnı saqlay standartı bik yuğarı bulaçaq dip belderde. Russiä vatandaşlarına Yevropa Berlegendä vizanı beterü taläbenä kilgändä, Yevropa Berlege komissiäse bu ozın möddätle mäsälä dip belderde. Bu inde bu xaqtağı söyläşülär un yılğa da suzıla ala digän mäğnägä qaytıp qala.
Färit İdelle, Praga.


text:
Rusiä prezidentı üze täqdim itkän säyäsi üzgäreşlären añlattı. Milli respublikalarnı kiläçäktä ni kötä?
Pänceşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Rusiäneñ beryulı 3 televideniesenä interview birep, ilneñ säyäsi tözeleşenä täqdim itkän üzgäreşlärgä añlatmaların birde. Töbäk häm respublika citäkçelären Rusiä prezidentı täqdime belän cirle parlamentlarda raslaw tärtibenä küçüne xuplap, Putin, şähär xakimnären saylaw tärtiben älegä qaldırırğa çaqırdı. Duma saylawlarına kilgändä, ul ber mandatlı okruglarnı beterü yağında. Rusiädä kötelgän üzgäreşlär şunıñ belän genä çiklänerme?
Audio (Vladimir Putin)
"Boпpoc – B эффekTиBHocTи фyHkциoHиpoBaHия эToй cиcTeMы... И korдa Mы roBopиM: «a BoT B Haшиx ycлoBияx фyHkциoHиpyюT…» – He фyHkциoHиpyюT, HeэффekTиBHo фyHkциoHиpyюT."
Putin süzlärençä, berençedän, saylawlar näticäsendä xakimiätkä cinäyätçel şäxeslär kilä. İkençedän, zur aqçalı törkemnär saylaw näticäsenä yoğıntı yasıy. Öçençedän, saylanıp quyılğan citäkçelär belän federal üzäktän idarä itü awır. Nixayät, dürtençedän, mondıy xakimiät belän terrorğa qarşı tieşle däräcädä köräşep bulmıy. Putin süzlärençä, bu üzgäreşlär küptän äzerlänsä dä, Beslan faciğäse etärgeç bulğan.
Şuşı vertikal bağanası munisipal däräcägä qädär barıp citmäsme, yağni, şähär başlıqları da bilgelänep quyıla başlayaçaqmı, digän sorawğa, Putin, barısı da ixtimal, läkin älegä moña irtäräk dide. Monnan tış ul tağın Duma saylawlarında ber mandatlı okruglarnı beterü, Federatsiä şurasına gubernatorlarnı qaytaru, xoquq saqlaw sistemasın nığıtu kiräklege turında fikerlären äytte.
Tik menä milli respublikalarnı qızıqsındırğan möxim sorawlarnı 3 jurnalistnıñ berse dä, birergä kiräk tapmadı. Äytik, ägär respublika citäkçese turıdan-turı xalıq tarafınnan saylanmıy ikän, ul prezident bula alamı? Ğömümän, bu oçraqta respublika, dimäk, çiklängän külämdä bulsa da, suverenitet, yä isä respublikanıñ konstitutsiäse turında süz yörtep bulamı?
Xäyer, bu sorawlar küpmeder waqıttan üzlärennän-üzläre töşep qalırğa mömkin. Qayber belgeçlär fikerençä, Rusiädäge soñğı üzgäreşlär axır çiktä töbäklär sanın kimetüne, milli respublika digän töşençäne ğömümän beterüne küz aldında tota.
"Säyäsi jurnal" isemle basmanıñ Internet säxifäsendä şundıy proyektlarnıñ berse taswirlana. Citeşterüçe Köçlärne Öyränü Şurası dip atalğan oyışma äzerlägän ölgedä, Rusiä täbäklären erelätep, xäzerge 89 urınına 28 guberna qaldıru turında bara. Misal öçen, Tatarstan belän quşılğan Ulyan ölkäse – İdel-Çulman gubernası dip atalaçaq, ä Başqortstan belän quşılğan Irımbur ölkäse – Könyaq Ural gubernası bulaçaq. Avtorlarnıñ berse, Aleko Adamesku süzlärençä, Rusiäneñ yaña xaritasın sızğanda, berençe näübättä iqtisadi, annarı territorial, soñnan sotsial, häm soñğı näübättä genä, milli-mädäni üzençäleklärne iskä alırğa kiräk.
Mondıy proyektlar inde küp buldı, monısı da ğalimnärneñ çirattağı fänni icatı ğına diärgä bulır ide. Ämmä Adamesku üze äytüençä, zamanında 7 okrug buldırunı näq menä alar täqdim itkän bulğan, häm bu reformanıñ berençe genä öleşe bulğan. Xäzer, ikençe öleşen başlarğa waqıt.
-Ali Gilmi


text:
Mädäniät xäbärläre.
Şul uq könne Balıq bistäse rayon mädäniät üzägendä tantanalı kiçä ütkärelde.Anda rayonnıñ barlıq tarmaqlarınnan wäkillär häm Qazannan kilgän xörmätle qunaqlar qatnaştı.Foyeda rayondağı här mäktäp yaqtaşları Rawil Fäyzullinğa bağışlap stengazeta elep quyğan ide.15nçe noyäber şimbä könne “Duslıq” yortında Äzerbäycan şağire Gias Hämidneñ tatar telendä dönya kürgän kitabın täqbir itü kiçäse uzdı. Qazanda yäşäwçe äzerbäycan şağireneñ kitabı “Araz ağa, canğa qağa” dip atala. Älege kitaptağı Gias Hämidneñ äzerbaycan telendäge şiğerlären Näcibä Safina tatarçağa tärcemä itkän. Bu kitap Tatarstan-Äzerbaycan xalıqları duslığın gäwdäländerüçe milli-mädäni moxtariät oyışuğa 15 yıl tulu xörmätenä “Keşe xoquqları” näşriäte üzägendä näşer itelgän.
Şulay uq, äytep kitüebezçä, 16nçı noyäberdä S.Säydäşev isemendäge Zur Konsertlar zalında Tatarstannıñ xalıq artistkası Klara Xäyretdinovanıñ yubiley benefis kiçäse uzdı. Klara Xäyretdinovanı qotlarğa TDS räise Färit Möxämmätşin kilgän ide. Ul mäşhür cırçığa Mintimer Şäymievnıñ isemennän “Räxmät xatın”tapşırdı.Konsertnıñ ikençe bülegendä Klara Xäyretdinova uqıtqan studentlar qatnaştı. Yubilyarnıñ qızı Aygöl fortepianoda uynap änisen qotladı. Ä Klara Xäyretdinova härwaqıttağıça ilham, ostalıq belän romanslar, ariälar, xalıq cırların başqardı. Kiçäne bilgele artist Viktor Şäräfetdinov häm Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre, tıñlawçılarıbızğa yaxşı tanış bulğan Näzifä Kärimova alıp bardılar.
Azatlıq radiosı, Qazan , Mälikä Basıyr.


text:
Tatar balaları başqortça uqıtılırmı?
Şuşı wäzğiättä respubliktağı tatar balaları iñ iza çikkäne bulaçaq, dip belderä tatar milli oyışmaları wäkilläre häm tatar tele uqıtuçıları. Ni öçen digändä, Başqortstandağı küp kenä tatar mäktäplärendä soñğı ike-öç yılda başqort tele iñ täwdä kertelä dä başlağan ide. Bu eştä ata-analarnıñ da, balalarnıñ da telägen sorap tormadılar. Soñğı ber ayda respublikta tağın başqa törle imeş-mimeşlär taralıp ölgerde. Qayber tatar awıllarında ata-analardan «balalarıbıznı başqortça uqıtuğa qarşı tügelbez» dip rizalıq alıp, imza quydırtalar ikän. Şuşı xäbärlärne tikşerü öçen, häm, ğomumän, tatar mäktäpläreneñ yaña uqu yılına äzerlege belän tanışu maqsatında, bez Büzdäk, Blağowar häm Quşnarenqo rayonnarındağı berniçä awılda buldıq. İñ täwdä Blağowar rayonınıñ Qaşqalaşa häm Tañ awıllarında bulıp andağı mäktäplärgä kerdek. Bu awıllar – saf tatar awılları. Alarda belem birü tulısınça diärlek tatar telendä alıp barıla ide. Soñğı yıllarda küpçelek fännärne uqıtu urıs telenä küçerelgän. Ä başqort tele ike awıl mäktäbendä dä älegä faqültätiv däreslär bularaq qına kertelä. Älege uqu yılınnan başqort telen uqıtuğa östenlek birelä başlamıymı soñ? Şuşı soraw belän bez Qaşqalaşa urta mäktäbe direktorı Xämit Ğilwänovqa möräcägät ittek. Mağnitofon tasmasına yazıludan baş tartıp, üz fikerlären bolay ğına äytergä buldı ul. Xämit äfände süzlärençä, älegä rayon mäğärif idaräsennän başqort telen uqıtuğa bäyle bernindi dä kürsätmälär töşerelmägän. Bu xäl bulsa da, sentäbr ayında, uqu yılı başlanğaç, bulır inde, di direktor äfände.
Büzdäk rayonında da başqort telen uqıtuğa bäyle yañalıqlar xaqında kisterep äytüçe bulmadı. Rayon xalıq mäğärife bülege mödire Mönirä Fäxretdinowa süzlärençä, bu xaqta respublik august kiñäşmäsendä süz bulmadı, şulay bulğaç, bu uqu yılında uqıtu protsessı elekkeçä qalırğa mömkin. Ä başqort telen mäcbüriläp uqıta başlaw xaqında süzlär işetelmi. Şulay da RONO mödire äytüençä, Büzdäk rayonındağı tatar mäktäpläreneñ qayberlärendä başqort tele atnasına ikeşär säğät uqıtıla da inde. Rayonda bulğanda bez iñ zur awıllarnıñ berse – Türeş awılına da bardıq. Anda mäktäp direktorı yalda bulu säbäple, tögäl mäğlümat ala almadıq. Şulay da, awıl xaqimiäte başlığı Rima Musina belän oçraşıp, bu temğa söyläşü mömkin buldı. Rima xanım äytüençä, Türeş mäktäbendä älegä başqort tele faqültätiv däres bularaq qına kertelä. «Minem balalarım da mäktäpkä yöri häm alar da şul faqültätivqa ğına yöri, – di Rima xanım. – Ä kiläse uqu yılınnan bu yünäleştä nindi üzgäreş bulası mäğlüm tügel».
Awıl xaqimiäte başlığı belän süyläşep utırğanda, bülmägä şuşındağı «İgençe» kümäk xucalığı räise Ayrat Şäwäliev kilep kerde. Nindi temğa söyläşüebezne işetkäç, ul da üzeneñ fikerläre belän urtaqlaştı. «Tatar balaların mäcbüriläp başqortça uqıtu döres tügel, – di Ayrat äfände. – Bu xaqta bez rayon Sowetı deputatları ike yıl elek üzebezneñ ber sessiädä dä äyttek häm başqortça uqıtunı ğämälgä quyunı kire qaqtıq. Ämma bu mäsäläne respublik Mäğärif ministrlığı haman da quyırta häm monı başqort teleneñ däwlät tele statusına iä buluı belän añlata». Ayrat Şäwäliev süzlärençä, tatar belän başqortqa tılmaç kiräkmi. Kemder başqort telen öyränergä teli ikän, räxim itep öyränsen, ämma köçläp quıtu bulırğa tieş tügel.
Säfärebezneñ soñğı tuqtalışı Quşnarenqo rayonında buldı. Biredä bez başqort telen uqıtuğa bäyle soraw belän başta şulay uq rayon xalıq mäğärife bülege xezmätkärlärenä möräcägät ittek. RONO mödire Färidä Mäxmüt qızı urınında bulmağaç, başqalar bu temğa söyläşergä telämägän dä ide. Şulay da inspektor wazıyfaların başqaruçı Zöhrä İmamowa bik qısqa ğına bolay dide.
(İmamowa)
Zöhrä İmamowa başqa qommentariylar birüdän tıyılıp qaldı. Rayonda bez İske Qormaş tatar awılı mäktäbenä bardıq. Ämma anda zur yozaq elenep tora ide, direktornı da, uqıtuçılarnı da oçrata almadıq. Uramda oçrağan keşelärdän başqort telen uqıtuğa bäyle mäsäläne sorağaç, «bezdä äle başqort tele uqıtılmıy», dip kenä cawapladılar. Awılda bez şuşındağı xucalıq räise häm ber ük waqıtta Başqortstan tatar milli-mädäni moxtäriäteneñ Quşnarenqo rayonı bülege räise Fähim Qorbanov belän oçraşıp söyläştek. Anıñ süzlärençä, bu yıldan rayonda başqort telen tatar balalarına nıqlap öyrätä başlarğa cıyınalar ikän digän süzlär yöri. «Mondıy eşne bezdä ata-analar cıyılışın ütkärep, berniçä keşene çığış yasattırıp, bik tiz genä xäl itep quyarğa mömkinnär», – di Fähim äfände.
Şulay itep, älegä tatar mäktäplärendä başqort telen kiñ qolaçlı kertä başluğa nıqlı dälillär oçramadı. Küplär fikerençä, bu mäsälägä barı tik uqu yılı başlanğaç, sentäbr urtaldarında ğına açıqlıq kerergä mömkin.
Fänis Fätxi, Ufa.


text: Xökümät binasında ütkän sişämbe brifingında, ber küñelsez xäbär iğlan itelde. 1 aprildän başlap, Tatarstanda gaz bäyäse 20%-qa artaçaq. Xäzer 1 m³ 58 tien tora, dip isäplänsä, kiläse ay başınnan, ul 70 tiengä kütärelä. Tatarstan xökümäte şundıy qarar qabul itkän. Respublika energetika komissiäse räise Rauf Cämäletdinov, bäyä, çığımnar artu säbäple kütärelde, dip añlattı. Gaz şirkätlärendä eşläwçelär bäyäne 77 tiengä qädär kütärmäkçe bulğannar, tik xökümät monı artıq dip sanağan. Yaqlar 70 tiendä kileşkän. Bu artu, böten Rusiä ölkälärendä bara ikän, tik Tatarstanda ul, kürşelärgä qarağanda, azraq külämdä bulaçaq.


text:
Çorum Sungurlu Ankara Yol Tarifi Güzergah Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Arası Yol Kaç Saat Sürer2 saat 1 dakika
Çorum Sungurlu - Ankara Arası Toplam Mesafe Ne Kadar, Uzaklık Kaç Km : 167 km
Çorum Sungurlu Ankara Arası Otobüs Bileti Satın Al, Çorum Sungurlu Ankara Otobüs Bileti Fiyatları
Çorum Sungurlu - Ankara Arası Yol Tarifi Güzergah Detayları, Geçilecek Yol Bilgileri, Otoyol Bilgileri
Ankara Hareket bölgeniz (Başlangıç noktası ilçesi seçebilirsiniz) Ankara Akyurt - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Altındağ - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Ayaş - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Bala - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Beypazarı - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Çamlıdere - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Çankaya - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Çubuk - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Elmadağ - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Etimesgut - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Evren - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Gölbaşı - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Güdül - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Haymana - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Kalecik - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Kazan - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Keçiören - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Kızılcahamam - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Mamak - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Nallıhan - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Polatlı - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Pursaklar - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Sincan - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Şereflikoçhisar - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Yenimahalle - Çorum Arası Yol Tarifi Haritası
Ankara Şehir Haritası, Ankara İlini ve İlçelerini Uydudan Görmek İçin Tıklayınız
Çorum Sungurlu ile Ankara ilçeleri arası mesafeler Çorum Sungurlu - Ankara Akyurt Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Altındağ Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Ayaş Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Bala Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Beypazarı Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Çamlıdere Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Çankaya Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Çubuk Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Elmadağ Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Etimesgut Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Evren Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Gölbaşı Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Güdül Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Haymana Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Kalecik Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Kazan Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Keçiören Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Kızılcahamam Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Mamak Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Nallıhan Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Polatlı Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Pursaklar Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Sincan Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Şereflikoçhisar Arası Yol Tarifi Haritası
Çorum Sungurlu - Ankara Yenimahalle Arası Yol Tarifi Haritası


text:
Foto: aBTopдiki
Qazirde äy`el zatı üy`diñ de, tüzdiñ de jumısın qatar alıp jürwge qawqarlı. Sonıñ biri Qarağandınıñ oblıs ortalığınan şalğay`da ornalasqan Qızılaray` awılınıñ äkimi Şeker Tölepbekova. Jaqında tek äkim ğana emes, 4 balanıñ anası, ülken äwlettiñ kelini bolıp otırğan Şeker Mädenïetqızımen Baq.kz tilşisi äñgimelesip qay`tqan bolatın.
- Qızılaray` selolıq okrwginiñ äkimi bolğanıñızğa bir jıl bolıptı. Äkim äy`el degen atqa qalay` ïe boldıñız?
- Qazan ay`ında Qızılaray` selolıq okrwginiñ äkimi bolıp say`lanğanıma 1 jıl toldı. Buğan dey`in 9 ay`day` äkimniñ mindetin atqarwşı bolıp jumıs istedim. Osı 9 ay`da awılımızdan şıqqan talay` azamatqa «äkim bolıñızşı» dep ötiniş jasadım. Eşkim kelispedi. Sodan key`in, sol waqıttağı Aqtoğay` awdanınıñ äkimi Nïqanbay` Omarxanovtıñ usınısımen äkimdik qızmetke kiristim. Buğan dey`in 6 jılday` äkimşilikte bwxgalter, bas maman qızmetterin atqardım. Memleketik qızmet salasındağı jïnaqtağan täjirïbemniñ arqasında äri awıl turğındarınıñ minez-qulqın, mentalïtetin jaqsı bilgendikten äkim bolwğa kelisim berdim.
- Otbası men jumıstı qatar alıp jürw qïın emes pe? Qalay` degenmen, 4 balanıñ anasısız. Ata-eneñizge de kelindik qızmet jasawıñız kerek degendey`.
- Üy`den göri tüzde köp jüretinim ras. Eki künniñ birinde awdan ortalığına barıp turw kerek boladı. Mine, osınday` is-saparlarmen sırtta jürgende balalarğa ata-enem men äke-şeşem qaray`dı. Eger joldasım qoldaw bildirmese, ata-enem qarsı bolsa, twğandarım kömektespese, äkim bolmas ta edim. Men, tipti, balalarım dünïege kelgennen key`in de basqa äy`elder sïyaqtı üş jıl dekrettik demalısta otırıp körmeppin, üş ay`dan key`in jumısqa şığıp ketemin. Balalar da üy`renip qalğan. Meni izdep, jılap jatqandarın körmeppin.
- 33-ke jaqında ğana tolıpsız. Qaramağıñızdağı qızmetkerler, jalpı awılıñızdıñ turğındarı jas dep «basınatın» kezderi bolmay` ma? Awılğa qatıstı mañızdı şeşimderdi qabıldağanda qïnalmay`sız ba?
- Men Qızılaray`da twıp-östim. Joldasım da osı awıldiki. Bılay`şa ay`tqanda, qay`ın jurtımnıñ da, törkin jurtımnıñ da qoldawındamın (küldi). Şındığında awıl turğındarınıñ ärqay`sısınıñ minezimen jaqsı tanıspın. Key`de usaq-tüy`ek närsege bola qattı aşwlanıp, şağım ay`tıp kelgen ülkenderdi esiktiñ sırtınan kütip alıp, quşaqtap, erkelep degendey` aşwların baswğa tırısamın. Al key`bir şarwalar waqıtında atqarılmay` jatsa, nemese kem-ketik ketken jerleri bolsa qaramağımdağı qızmetkerlerge aşwmen ursıp ta alwım mümkin. Al awılğa qatıstı mañızdı şeşimderi «Aqsaqaldar alqasımen», «Qoğamdıñ keñespen» birige otırıp şeşemiz.
- Jumıs barasında qanday` qïındıqtar boldı?
- Qızılaray`da aldıñğı jılı qıs qattı bolıp, qar köp tüsti. Köktemde say`-say`dan aqqan qızıl sw apattı jağday` twğızğan bolatın. Sol kezde awıl biraz qïındıq kördi. Awıl şetindegi özende oy`nap jürgen eki büldirşin muz oy`ılıp, abay`sızda swğa tüsip ketip, qaza boldı. Sol balalardıñ mäy`itin Balqaş qalasınan arnay`ı texnïka men mamandar şaqırtıp üş künnen key`in äzer taptıq. Sol üş künde awıl azamattarı bir adamday` ayaqtarınan tik turdı. Men ol kezde äkimniñ mindetin atqarwşı bolıp qızmet istey`tin edim. Awıl adamdarımen ayağıma rezeñke etik kïip men de jürdim. Tañ ata salısımen özenge barıp, balalardıñ mäy`iti tabılıp qalar dep eki közim tört bolatın. Keş batsa, üy`ge ayağım baspay`tın. Balalar tabılğanşa telmirip özenge qaradım da jürdim.
Awılımız tawdıñ ortasında ornalasqandıqtan, qar köp tüsedi. Bıltırğı jılı da borandı, qarlı qıs boldı. Jol jabılıp, awdan ortalığımen qatınasw qïınğa tüsti. «Jolğa şıqpa» degen eskertwge qaramastan jolawşılap ketken turğındar qar qursawında qalıp, olardı, tipti, atpen izdewge twra keldi. Osığan bay`lanıstı awdan äkiminen köp söz estidim. «Adam şığını bolsa ne istey`siñ, nege turğındarğa tüsindirmey`siñ. Eger tüsinbese, awıldan şığar jolğa barıp köldeneñinen jatıp al. Biraq adamdardı awıldan şığarwşı bolma!», - dep ursatın sol kezdegi awdan äkimi Nïqanbay` ağa. Osınday` waqıttarda, ärïne, äy`el adamnıñ äkim bolğanı qïın degen oy`ğa kelemin.
- Bïlikte äy`eldiñ quqığı şektewli dep jatadı. Jalpı, Siz äy`el adam retinde qanday` da bir şektew bay`qadıñız ba?
- Elbasınıñ jarlığımen bekitilgen Qazaqstan Respwblïkasındağı genderlik teñdik strategïyası bar. Osıdan bolar, äkimdik qızmetinde meni äy`el adam retinde alalağan emes. Tipti, oblıs, awdan äkimdigindegiler meniñ äy`el ekenimdi umıtıp ketetin sïyaqtı. Äy`elsiñ dep bosañswğa mümkindik bermey`di.
Al awıldıq jerdiñ äkimi retinde birqatar şektewlerge tap bolıp jatatınım jasırın emes. Şındığında, awıl äkiminiñ qolında qazir eşteñe de joq dep ay`twğa boladı. Tipti, awıldıq äkimşiliktiñ jekelegen byudjeti de joq. Qorjınında qarjısı joq äkimder qanday` da bir mäseleni şeşwge qawqarsız, xalıq aldında märtebesi de tömen. Eldi mekenniñ tazalığın, köşelerdiñ jarıqtandırılwın, abattandırılwın qadağalap, şağın şarwa qojalıqtarınıñ damwına ıqpal etw sïyaqtı jumıstardı özdigiñşe atqarğıñ keledi. Alay`da, qarjınıñ joqtığı qol bay`law boladı.
- Awıl äkimderi tört jılda bir say`lawğa tüsedi eken. Kelesi say`lawda öz kandïdatwrañızdı usınasız ba?
- Negizi äkim bolw äy`eldiñ emes, er adamnıñ isi. Sebebi, küni boy`ı jumısta bolasıñ, üy`ge kelgen soñ, otbasıñ bar, bala-şağañ bar degendey`, olarğa jağday` jasaw kerek. Äy`eldiñ üy`degi tirligi belgili ğoy`. Onıñ üstine, bir waq öziñe qarawıñ kerek. Twğan-twıs bar. Qara şañıraq bolğan soñ kelimdi-ketimdi kisi de köp.Munıñ bäri qosımşa küş pen waqıttı talap etedi. Al er adamdarğa oñay`law, ärïne, kïimi ütiktewli, tamağı day`ın, üy` jïnawlı degen sïyaqtı. Sondıqtan da, eger awılıma şınımen janı aşïtın, xalıq qwansa, birge qwanıp, qay`ğırsa, birge qay`ğıratın er azamat bolsa, meniñ äkimdikke talasıp nem bar. Tağı da qay`talap ay`tqım keledi, eger jubay`ım qoldamasa, kömektespese, äkim bolwğa kelispes te edim.
- Awıl turğındarı Siz jay`lı tek jaqsı pikirde eken. Osı jay`lı ne ay`tasız?
- Joğarıda ay`tıp ötkendey`, büldirşinderdiñ ölimi, qıstağı jol qïındığı, jaz bastalsa ört. Osınıñ barlığı, ay`nalıp kelgende, meni şıñday` tüsti. Atqarğan azdı-köpti jumısımnıñ nätïjesi bolsa, ol, birinşi kezekte, xalıqtıñ kömegi men jaqsı nïetinde. Degenmen, taw qoparıp, qırwar is tındırğan joqpın dep oy`lay`mın. Awılımızda şeşimin tappay` jürgen mäseleler bar. Mısalı, äli de bolsa uyalı bay`lanıs qoy`ılmağan. Osı problemanı şeşw üşin küş salıp jatırmın. Sonday`-aq, kelesi jılı awılımızdıñ 90 jıldıq merey`toy`ın dürkiretip atap ötpekpiz. Day`ındıqtı bastap ta kettik. Atqarılğan isterdiñ bağasın xalıq bere jatar dep oy`lay`mın.
- Suxbatıñızğa raxmet! Boy`ıñızğa küş-qwat, isiñizge sättilik tiley`miz!


text:
Böyek Bolğarğa säyäxät qıluçılarnı Qazan qarşıladı
Qazannıñ Yılğa portında “Vladimir Zaysev” köymäse belän “Böyek Bolğar säyäxäte”nä çıqqan millättäşlärne qazanlılar qarşı aldılar. Bu mädäni çara Başqortstan häm Tatarstan arasındağı duslıq ceplären nığıtu maqsatınnan oyıştırılğan. Ufağa kilgän millättäşlärne Qazanda qarşı alu TR däwlät Şurası wäkilläre, mädäniät ministrlığı , Qazan mädäniät idäräse, Qazannıñ Säyeğaliev isemendäge mädäniät sarayı xezmätkärläre yärdämendä oyıştırılğan ide. Şulay uq bu bäyrämgä Tatarstan Yazuçılar berlege wäkilläre- yazuçılar , şağirlär , häm ğomumän çığışı belän Başqortstannan bulğan , xäzer Tatarstanda yäşägän millättäşlär dä kilgännär ide. Tatarstan mädäniät ministrı urınbasarı Ayrat Capparov çığış yasap säyäxätçelärgä häm qarşı aluçılarğa mädäniät ministrlığı isemennän täbrik süzlären citkerde. Annan soñ Tatarstan Yazuçılar berlegeneñ propaganda bülege mödire yazuçı Rädif Säğdi sälämläde.
Başqortstan yağınnan “Ramazan törki milli mädäni üzäge”citäkçese Marat Şaripov cawapladı.Ul bıyılğı 13 säyäxättä qatnaşuçılar belän tanıştırıp kitte. Tatarstanda alarnı härber şähärdä şulay matur itep qarşı alularına räxmätlären belderde. Başqortstan gimnı avtorı kompozitor Färit İdrisovqa süz birde. Ul üzeneñ räxmät süzlären äytep, ike tuğandaş xalıq arasında duslıqnı nığıtu maqsatın belderde. Säyäxätçelär arasında bu köymädä berençe tapqır kilgän, üze, çığışı belän Başqortstannıñ Baqalı rayonınnan bulsa da, babaları Tatarstannan bulğan, kükrägendä 56 orden medal'lär taqqan suğış veteranı tanılğan oçuçı, Dayan Murzin da bar ide . Ul üze yazğan kitabın Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievqa büläk itärgä Robert Miñnullinğa tapşırğanı turında äytte.
Ä Başqortstannıñ xalıq şağire Marat Kärimov üzeneñ yaña şiğeren alıp kilgän.Tanılğan cırçı Färidä apa Qudaşewa Qazandağı tä'sirläre belän urtaqlaştı.
Qazanda yäşägän millättäşlärneñ häm üzeneñ sağınu xisläre turında TR däwlät Şurası deputatı, şağir Robert Miñnullin söyläde.
Säyäxätçelär küçtänäçkä Ufadağı Kitap näşriätendä Ämirxan Yenikigä bağışlanğan kitap bastırıp alıp kilgännäre turında belderdelär.
Şulay uq Färidä Qudaşewanıñ yaña al'bomınıñ täkbir itü kiçäsen uzdırğannar. Häm anıñ bu al'bomın büläkkä alıp kilgännär. Ufada Roksana radiosında yazdırıp Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan radiotapşıru eşlägännär. Häm bu tapşıru inde efirda Ufa häm yaqın tirälärgä işetelgäne turında radio jurnalistVenera Gimazova söyläde.
Üze dä çığışı belän Başqortstannan bulğan, tatarnıñ kürenekle şağire Rädif Ğataş bu oçraşularnıñ icadi xezmättäşlekkä yoğıntı yasawına zur ömetlär bağlawın belderde.
Qazannıñ Yılğa portında Ufadan Böyek Bolğar säyäxätenä çıqqan millättäşlärne qarşı alu mizgelennän reportajnı äzerläde
Mälikä Basıyr .


text:
Bügen elek Berlin diwarı bulğan urında Timer Pärdä cimerelüneñ 15 yıllığı bilgelände.
Berlin üzägendä, Diwarnıñ saqlap qaldırılğan öleşe yanında şähär merı Klaus Wowereit diwar aşa könbatışqa qaçarğa tırışqanda üterelgän 200-dän artıq alman istälegenä çäçäk bäyläme saldı.
1961-nçe yılda tözelgän bu diwar 1989-nçı yılnıñ 9-nçı noyäberendä cimerelde.
Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder 9-nçı Noyäber ireklek häm demokratiäneñ zur ciñü köne dide häm almannarnıñ kommunistik xakimiätne tınıç yul belän bärep töşerüen maqtadı.
Elekke könçığış berlinda xäzer eşsezlärneñ küp buluı häm könçığıştağılar belän könbatıştağılarnıñ keremnäre arasında totrıqlı ayırma saqlanıp kilü bu bäyrämgä külägä töşerü säbäple zur tantanalar yäki paradlar oyıştırılmadı.


text:
Qıtaynıñ Tönyaq Könçığışında yılğağa aqqan ağulı ximik matdälär Amur yılğasına kilep citte. Yılğa suınıñ ağulanğan öleşe 180 çaqrımğa citä.
Ber atna da ütmästän bu sular 600 meñläp keşe yäşägän Xabarovski şähärenä kilep citär dip kötelä.
Wäzğiätne küzägep baru öçen Xabarovskiğa kilgän Rusiä ğädättän tış xällär ministrı Sergey Şoygu cirle xakimiätlär äzerlängän, min monı ğädättän tış wäzğiät dip atamas idem dide.
Noyäberneñ 13-endä Qıtaynıñ Cilin şähärendäge ximiä qorılmasında bulğan şartlaw näticäsendä 100 tonna ağulı matdä Amur quşıldığına aqtı.
Rusiä xakimiätlär äytüençä, pıçraq tabı Rusiäneñ Amur buyındağı 70-läp awıl häm şähäre yanınnan ütäçäk.


text:
Parij – Suriä prezidentı Başar äl Äsad Fransia prezidetı Nicolas Sarkozy belän söyläşü häm Urta diñgez illäre sabmitına qatnaşu öçen bügen Fransia başqalasına kilde. Bu säfär belän Suriä prezidentı Äsad yıllardan soñ tağın xalıqara cämäğatçelek aldına çığa. Mäğlüm bulğança 2005 yılda elekke Lübnan prezidentı Rafiq Xaririneñ üterelünnän soñ Fransiäneñ elekke prezidentı Jacques Chirac Süria belän mönäsäbätlärne tuqtatqan ide.
Lübnan prezidentınıñ üterelüendä Suriä cibärgän keşelär ğayeplände.
Äsad irtägä 40 ayrı ildän kilgän räsmilär qatnaşaçaq Urtadiñgez sabmıtına da qatnaşaçaq. Älege cıyında YewropaBerlege, Urta diñgez, Yaqın könçığış häm Afrika illläre arasında xezmättäşlekne arttıru yulları qaralaçaq.


text:
Ğädättäñ tış xäl idäräsendä Möşärräf oppozisiägä qarşı basımnı arttırdı
Oppozisiä Möselman ligası süzçese, Ahsan İqbal, “polisiä tañ aldınnañ qarşılıq kürsätkän ber niçä distä yuğarı citäkçelärebez belän xezmätkärlärebezne qulğa aldı” dip belderde.
Partia urınbasarı, Cavit Haşmi, öyendä qulğa alındı, ä säyäsätçe İmran Xan isä öy sağına alındı.
Tärtep saqlaw köçläreneñ, Paqstan Keşe Xoquqları Baş urınbasarın da qulğa alğanı xäbär itelä.Paqstan Premyerı Şäwkät Ğaziz “idarägä qarşı çıqqan 400 belän 500 arasında keşe qulğa alındı" dip belderde. Möşärräf, kiçä konstituñtsiä häm ğomum keşe xoquqların köçen tuqtatıp, ildä ğadättän tış xäl iğlan itkän ide. Ul şul uq waqıtta, Yuğarı Mäxkämä başlığı başqası belän alıştırdı.
Advokatlar häm oppozisiä partiäläre İrtägä il küläm protest çaraları başlarğa cıyına. Şul uq waqıtta, 2 köndän birle xosusi TV kanallarınıñ tuqtatıluına qarşı, jurnalistlärneñ dä piketkä çığıu kötelä. Tege yaqtan Möşärräfneñ bu xäräkäten dönya illäre tänqit belderä. Möşärräf xalıq aldında yasağan çığışında, Ğadättän tış xäk iğlan itüeneñ säbäben, ildä barğan ekstremist häm terrorçılıqnıñ artuına qarşı alınğan ber çara bularaq açıqlağan ide.
"Min şaxsän, üz ışanıçım belän häm barlıq xaqiqatnı salıp, bügen barğan çaralarnı Paqstan öçen intixar bularaq küräm häm min bu ilneñ ber intixarğa qorban kitüenä yul birmäm.”
Ğadättäñ tış xäl iğlan itelgännäñ soñ, xärbilärneñ başğqala İslamabadta urnaştırıluı, xosusi TV Kanalları tapşırularınıñ tuqtaluı häm tilifun elemtäseneñ köpçelegeneñ üzelgän buluı xäbär itelä.


text:
Bar Serbiä buylap moña qädär kürelmägän ğädättän tış çara, cinayätçelärne awlaw bara, premyer-ministr Zoran Djinjicne üterügä qatnaşı buluda şiklänelep totqarlanğan keşelär sanı inde 70-tän artıp kitkän. Läkin alar arasında älegä serb premyerına höcümne turıdan-turı başqaruçılar yuq dip xäbär itelä. Xökümät başlığı wazifaların ütägän Nebojsa Çoviç barı tik, alarnıñ elekke prezident Slobodan Miloşeviç tirälegenä bäyle buluwı xaqında ğına belderde.
Premyer Djinjickä höcüm oyıştıru öçen bar cawaplılıqnı Serbiäneñ xäzerge xakimiate baştan uq ildäge oyışqan cinayätçel törkemnärgä yökläsä dä, xäzer inde monıñ artında bilgele säyäsi dairälär toruwı turında da belderülär kürenä başladı. Höcümgä qatnaşı buluda şiklänelep 70-tän artıq keşene totqarlağannan soñ serb politsiäse wäkilläre, alar barısı da, elekke yugoslav prezidentı Slobodan Miloşeviç tirälegenä bäyle bulğan cinayätçel törkemnän dip belderde. Başqala Belgradnıñ Zemun bistäse isemen yörtkän şul klan Serbiädä genä tügel, bar Balkanda da iñ zur kriminal’ çeltärne täşkil itä häm Zoran Djinjicne üterü näq menä anıñ eşe dip isäpli serb politsiäse. Soñğı qulğa alular xaqında mäğlümat birgän Nebojsa Çoviç, ul xäzer waqıtlıça premyer-ministr wazifaların üti, politsiäneñ, Miloşeviç çorında däwlät iminlege köçlären citäklägän Yovitsa Stanisiçnı häm anıñ urınbasarı Franko Simatoviçne totqarlawın xäbär itte. Bosniä häm Xorvatiä suğışları waqıtında, yäğni 90-nçı yıllar başında Simatoviç serb yarımxärbi bülekçälären çitäklägän ide. Şuşı ike keşe üz wazifalarınnan inde küptän azat itelsä dä, alar xätta Miloşeviçne xakimiattän çitlätkännän soñ da üzläreneñ politsiä wä maxsus iminlek köçlärendäge yoğıntısın saqlap qala aldı dip farazlana. 1997-nçe yılda Simatoviç urınına Milorad Lukoviç bilgelände, häm näq menä ul bügenge köngä qädär Zemun törkemen citäkläp kilde dip belderä politsiä. Zoran Djinjicne üterüçe bularaq ta berençe çiratta Lukoviç iseme äytelä. Tikşerüçelär fikerençä, höcümne oyıştıruçılar öçäw bulğan, alar Serbiä premyerına uramnıñ qarşı yağındağı öydän ut açqan häm şunda uq cinayät urının taşlap kitkän. Höcümçelärneñ berse dä äle haman da totqarlanmağan, şul isäptän Lukoviç ta. Comğa könne İnterpolnıñ Bosniä başqalasındağı wäkilläre anıñ Sarayevoda kürenep alğanın xäbär itte, läkin ul anda çınnan da bulğanmı, yuqmı, axırğı çiktä anıq raslanmadı. Lukoviç, Simatoviç häm Stanisiç bäyläneşlären istä totıp serb xakimiate Djinjicne üterüneñ elekke prezident Miloşeviç tirälegenä bäyle buluwın alğa sörä. Premyer wazifaların ütäwçe Çoviç bu uñaydan, Miloşeviç zamanında törle oyışqan cinayätçel törkemnär, suğış cinayätçerläre häm şul suğışlardan fayda kürüçelär arasında tığız elemtälär buldırıldı häm märxüm Zoran Djinjiçneñ alarnıñ barısına qarşı da köräş başlap cibärüwe şul dairälärne yarsıtıp alarnıñ elekke xälne saqlap qalu maqsatında reformaçıl premyer-ministrnı üterüwenä kiterde dip belderde. Serbiädä haman da ğädättän tış xäl iğlan itelgän kileş qala birä, şuña nigezlänep politsiä keşelärne ğäyepläwlär beldermi genä dä 30 köngä qädär totqarlıy ala. Xökümät belän idarä itü xäzer üterelgän premyernıñ urınbasarları qulında, alar premyer-ministr wazifaların çiratlaşıp başqaraçaq. Comğa könne märxüm Djinjiçneñ demokratik partiäse bu urınğa 42 yäşlek Jivkoviçne täqdim itärgä cıyına digän xäbärlär kürende, ul elekke premyernıñ yaqın tarafdarı, zamanında ilneñ könyağındağı Niş şähärendä xakim bulıp torğan keşe. Zoran Djinjicne cirläw yolası şimbä könne uzaçaq.


text:
Ecuadorda prezident saylawları. Könyaq Amerikanıñ bu ilendä dä xakimiätkä sulçı kilergä mömkin
Correa Washington belän irekle säwdä tärtiben tuqtatıp torırğa cıyına, anıñ fikerençä, bu ilneñ yarlı awıl keşelärenä zıyan kiterä. Şuşı niätenä basım yasap ul saylaw aldı kompaniäse waqıtında qayışın çıbırqı sıman şartlatıp yörde.
Anıñ köndäşe – dönyada iñ zur banana plantatsiäse xujası millioner Alvaro Noboa, kiresençä, Quşma Ştatlar belän mänäsäbätlärne saqlap qalırğa cıyına. Ul yaña eş urınnarı buldırırğa wäğdä itä, iqtisadnıñ üseşe yarlılar öçen dä baylar öçen faydağa bulaçaq di:
"Bez eş urınnarı, toraq, sälämätlek, mäğärif dibez. Yılına 300 meñ fatir. Turizm tarmağında 1 million eş urını, tözeleştä 2-3 million, awıl xujalığın üsteräçäkbez" di millioner Noboa.
İrekle säwdä mäsäläsenä kilgändä, ul kileşüne imzalarğa, läkin anı ğämälgä quyunı kiçekterep torırğa cıyına:
"Min anı imzalayaçaqmın, läkin Ecuador fermerları öçen 10 yıl sorayaçaqmın, alarnı texnika, orlıqlar, su sibü sistemı belän täemin itääçäkmen" di Alvaro Noboa.
Prezident bulu öçen tawışlarnıñ 50%tan artığın, yä isä, 10% östenlek belän 40% cıyarğa kiräk. Yuq isä, 26 Noyäberdä ike töp namzät arasında ikençe tur ütäçäk.
Soñğı 10 yılda Ecaudorda 3 prezident yä uramda, yä kongresstağı çualışlar näticäsendä citlätelde. Saylawçılarnıñ kübese bu yulı da ällä ni ömet bağlamıy:
"Alarnıñ qaysısı berär närsä üzgärtä ala soñ? Berse dä! Kem genä saylanmasın, näticäse şul uq bulaçaq" di başqala Quitotağı bu keşe.
Soñğı fiker beleşülärgä qarğanda Rafael Correa beraz ğına aldaraq bara. Küzätüçelär fikerençä, ul ciñep çıqsa, And tawları töbägendä tağın ber sulçı citäkçe päyda bulaçaq. Quşma Ştatlarğa qarşı torırğa tırışqan Venezuela prezidentı Hugo Chaves belän Bolivia prezidentı Evo Moralesnı sanamağanda, Braziliä belän Çilida da soñğı yıllarda sulçı prezidentlar saylanğan ide.
Ali Ğilmi


text: Samuel Şmidqa xatnı 2002 yılda Germaniäneñ Boden küle östendä märxüm bulğan balalarnıñ ata-anaları cibärde. İsegezgä töşeräbez, ul hälaqättä ike oçqıç bärelep 71 keşe märxüm bulğan ide. Alarnıñ küpçelege Başqortstan balaları. Hälaqätkä şweysar dispetçerı Piter Nilsennıñ iğtibarsızlığı säbäpçe buldı. Dispetçernı hälaqättä balaların yuğaltqan Vitaliy Kaloev pıçaq belän qadap üterde. Bu 25 üktäber mäxkämä utırışında qaralaçaq. Başqortstannan künderelgän ul xatta Kaloevnıñ cinayät eşenä iğtibarlı bulırğa çaqırılğan häm bäreleşü faciğäseneñ mäxkämädä haman qaralmawına borçılu belderelgän.


text:
Turkish - Türkçe
Afrikaans Turkish dictionary / Afrikaans Turks woordeboek / Afrika Dili Türkçe SözlükAlbanian Turkish dictionary / Fjalor Shqip-Turqisht / Arnavutça Türkçe SözlükArabic Turkish dictionary / قاموس عربي-تركي / Arapça Türkçe SözlükArmenian Turkish dictionary / Հայերեն-Թուրքերեն բառարան / Ermenice Türkçe SözlükAzerbaijani Turkish dictionary / Azərbaycanca-Türk Lüğət / Azerice Türkçe SözlükBasque Turkish dictionary / Euskara-Turkiera Hiztegia / Baskça Türkçe SözlükBelarusian Turkish dictionary / Бeлapycka-Typэцki cлoўHik / Belarusça Türkçe SözlükBengali Turkish dictionary / বাংলা-তুর্কী অভিধান / Bengalce Türkçe SözlükBulgarian Turkish dictionary / Бълrapcko-Typckи peчHиk / Bulgarca Türkçe SözlükCatalan Turkish dictionary / Diccionari Català-Turc / Katalanca Türkçe SözlükCebuano Turkish dictionary / Cebuano-Tinurko diksyonario / Cebuano Türkçe SözlükChichewa Turkish dictionary / Chichewa Chitekishi dikishonale / Chicheva Türkçe SözlükCroatian Turkish dictionary / Hrvatsko-Turski rječnik / Hırvatça Türkçe SözlükCzech Turkish dictionary / Česko Turecký slovník / Çekçe Türkçe SözlükDanish Turkish dictionary / Dansk Tyrkisk ordbog / Danca Türkçe SözlükDutch Turkish dictionary / Nederlands Turks Woordenboek / Felemenkçe Türkçe SözlükEnglish Turkish dictionary / İngilizce Türkçe SözlükEsperanto Turkish dictionary / Esperanto-Turka vortaro / Esperantoca Türkçe SözlükEstonian Turkish dictionary / Eesti-Türgi Sõnaraamat / Estonyaca Türkçe SözlükFilipino (Tagalog) Turkish dictionary / Diksyunaryong Filipino-Turkish / Filipince Türkçe SözlükFrench Turkish dictionary / Dictionnaire Français Turc / Fransızca Türkçe SözlükGeorgian Turkish dictionary / ქართული-თურქული ლექსიკონი / Gürcüce Türkçe SözlükGerman Turkish dictionary / Wörterbuch Deutsch Türkisch / Almanca Türkçe SözlükGreek Turkish dictionary / Eλλnvo Toupkιkό AeEιkό / Yunanca Türkçe SözlükGujarati Turkish dictionary / ગુજરાતી-તુર્કી શબ્દકોશ / Gücerat Dili Türkçe SözlükHaitian Creole Turkish dictionary / Diksyonè Kreyòl Ayisyen-Lang Tik / Haiti Creole Dili Türkçe SözlükHausa Turkish dictionary / Ƙamus na Hausa-Turkiyya / Hausa Dili Türkçe SözlükHindi Turkish dictionary / हिन्दी तुर्की शब्दकोश / Hintçe Türkçe SözlükHungarian Turkish dictionary / Magyar Török szótár / Macarca Türkçe SözlükIcelandic Turkish dictionary / Íslenska-Tyrkneska orðabók / İzlandaca Türkçe SözlükIgbo Turkish dictionary / Igbo-Tọkish Ọkọwa Okwu / İgbo Dili Türkçe SözlükIndonesian Turkish dictionary / Kamus Indonesia-Turki / Endonezya Dili Türkçe SözlükItalian Turkish dictionary / Dizionario Italiano-Turco / İtalyanca Türkçe SözlükJapanese Turkish dictionary / 日本語 - トルコ語辞書 / Japonca Türkçe SözlükJavanese Turkish dictionary / Kamus Jawa-Turki / Javanese Türkçe SözlükKazakh Turkish dictionary / Қaзaқ-Tүpik cөздik / Kazakça Türkçe SözlükKorean Turkish dictionary / 한국어-터키어 사전 / Korece Türkçe SözlükLao Turkish dictionary / ວັດຈະນານຸກົມ ພາສາລາວ-ພາສາເຕີກິສ / Laoca Türkçe SözlükLatvian Turkish dictionary / Latviešu-Turku vārdnīca / Letonca Türkçe SözlükLithuanian Turkish dictionary / Lietuvių-Turkų žodynas / Litvanyaca Türkçe SözlükMacedonian Turkish dictionary / MakeдoHcko-Typckи peчHиk / Makedonca Türkçe SözlükMalagasy Turkish dictionary / Malagasy Torka rakibolana / Madagaskar Dili Türkçe SözlükMalayalam Turkish dictionary / മലയാളം ടര്ക്കിഷ് നിഘണ്ടു / Malayalam Türkçe SözlükMaltese Turkish dictionary / Dizzjunarju Malti-Tork / Malta Dili Türkçe SözlükMaori Turkish dictionary / Te Papakupu Māori-Korukoru / Maori Dili Türkçe SözlükMongolian Turkish dictionary / MoHroл-Typk Toлb бичиr / Moğolca Türkçe SözlükMyanmar (Burmese) Turkish dictionary / မြန်မာဘာသာ တူရဂီ အဘိဓါန် / Burmaca Türkçe SözlükNepali Turkish dictionary / नेपाली-तुर्की शब्दकोश / Nepalce Türkçe SözlükNorwegian Turkish dictionary / Norsk Tyrkisk ordbok / Norveçce Türkçe SözlükPersian (Farsi) Turkish dictionary / فارسی-ترکی استانبولی دیکشنر / Farsça Türkçe SözlükPolish Turkish dictionary / Polsko-Turecki słownik / Lehçe Türkçe SözlükPortuguese Turkish dictionary / Dicionário Português-Turco / Portekizce Türkçe SözlükRomanian Turkish dictionary / Dicționar Română-Turcă / Romence Türkçe SözlükRussian Turkish dictionary / Pyccko-Typeцkий cлoBapb / Rusça Türkçe SözlükSerbian Turkish dictionary / Cpпcko-Typckи rečnik / Sırpça Türkçe SözlükSesotho Turkish dictionary / Sesotho Se-theki szótár / Sesotho Dili Türkçe SözlükSlovak Turkish dictionary / Slovensko-Turecký slovník / Slovakça Türkçe SözlükSomali Turkish dictionary / Soomaali Turkish qaamuus / Somalice Türkçe SözlükSpanish Turkish dictionary / Diccionario Español-Turco / İspanyolca Türkçe SözlükSwahili Turkish dictionary / Kiswahili-Kituruki kamusi / Svahili Türkçe SözlükSwedish Turkish dictionary / Svensk-Turkisk ordlista / İsveçce Türkçe SözlükTajik Turkish dictionary / Toҷиkӣ Typkӣ лyғaT / Tacikce Türkçe SözlükTamil Turkish dictionary / தமிழ்-துருக்கியம் அகராதி / Tamil Türkçe SözlükTurkish Chinese Simplified dictionary / Türkçe Çince (Basitleştirilmiş) Sözlük / 土耳其语 - 中文(简体) 字典Turkish Chinese Traditional dictionary / Türkçe Çince (Geleneksel) Sözlük / 土耳其文 - 中文(繁體) 字典Turkish Ukrainian dictionary / Türkçe Ukraynaca Sözlük / Typeцbko-ykpaïHcbkий cлoBHиkTurkish Urdu dictionary / Türkçe Urduca Sözlük / ترک-اردو ڈکشنریTurkish Uzbek dictionary / Türkçe Özbekçe Sözlük / Turk O‘zbek lug'atTurkish Vietnamese dictionary / Türkçe Vietnamca Sözlük / Từ Điển Thổ Nhĩ Kỳ-ViệtTurkish Zulu dictionary / Türkçe Zulu Sözlük / Isi-Turkish-IsiZulu KusiChazimazwiTurkish dictionary / / Türkçe Sözlük


text:
Tatarstan äzäriläre yulbaşçısı wafat buldı
Tatarstan azerbaycannarınıñ milli mädäni moxtäriäte räise Manafov Almursal Mursal oğlı kinät kenä yaqtı dönya belän sawbullaştı. Ozaq yıllar buyına Tatarstandağı äzärilärne berläşterü, alarnıñ ruxi ixtıäcların qänäğätlärnderü östendä eşlägän Almursal äfände, Qazanda 25 yıl yäşäde. Äzärbäycanda tuıp-üskän bulsa da, armiä xezmäten ul Qazan uzğan bulğan, şul waqıttan birle, Tatarstan anıñ ikençe watanına äylängän ide. Yöräk öyänäge anı yaqtı dönyadan alıp kitte. Äle bu qayğılı xäl bularğa berniçä kön qala ğına, ul Azatılknıñ Qazan studiäsendä bulğan ide. Radio dulqınnarı aşa, tıñlawçılarnı da sälämläde. Ayдio
Respublika räsmiläre, Mädäniät ministrlığı, Manafoav Almursal äfändeneñ yaqtı dönyadan kitüe säbäple, tuğannarınıñ, yaqın wä duslarınıñ qayğısın urtaqlaştı.


text:
Äfğanstanda citäkçelek AQŞqa küçte
"Xalıqara köçlärdä qatnaşuçı illärgä şunı äytäse kilä: quyılğan maqsatnı ütäw – bezneñ burıç, häm bez anı ütiäçäkbez. Bez kiräk bulğançığa qädär eşliäçäkbez, dustıbıznı bälädä taşlap kitmiäçäkbez" dide amerikan generalı.
Citäkçelekne tapşıru tantanasında Äfğan prezidentı Xämit Karzai da qatnaştı. Äfğanstandağı NATO köçläre saflarında 33 meñ xärbi bar.
Kilgän xäbärlärgä qarağanda, bügen NATO köçläre ilneñ könyağındağı Musa qalasında Talibannıñ cirle citäkçese Ğafur mullanı yuq itkän.


text:
Rusiädä qoş kizüe kimügä bara
Ul arada Rusiäneñ tirä-yün moxit saqlawçıları Amur yılğası buylap ağıp kilgän ağulı matdälär tirä-yün moxitkä zur zıyan kiterä ala dip kisätä. 13 Noyäberdä Qıtaynıñ ximiä şirkätendä bulğan şartlaw näticäsendä berniçä tonna benzol Amurğa qoyğan Songua yılğasına eläkte. World Wild Life waqıfınıñ Yıraq Könçığıştağı bülek başlığı Yuri Darman süzlärençä, bu pıçranu näticäsendä Amur yılğasına ekologik qaza yanıy. Xäzer räsmilär, Xabarovski şähärendä ğädättän-tış xäl buldırmas öçen bar çaralar kürelde dip belderä. Elegräk alar bu pıçranu Amur buyındağı 70läp awıl-şähärgä zıyan kiterä ala digän ide.


text:
Merkel belän Putin Soçida oçraşa:  kön tärtibendä energiä mäsäläse
Comğa kön Qazanda bulğan Rusiä prezidentı Vladimir Putin yäkşämbedä Soçi utırmasında Germaniä kanslerı Angela Merkel belän oçraşa. Yıl başınnan Germaniä Yewropa Berlegendä räislek itä başladı. Söyläşülär üzägendä Yewropa Berlege belän Rusiä arasında xezmättäşlek kileşüe häm energetika mäsäläläre torır dip kötelä.
Küptän tügel Rusiä belän Belarus arasında qupqan bäxäs waqıtında Yewropanıñ berniçä ilenä, şul isäptän Ğermaniägä neft cibärü tuqtalıp torğan ide. Angela Merkel, mondıy kisätüsez beryaqlı adımnar Rusiäneñ abruyın töşerä dip, Mäskäwgä tänqit beldergän ide.
"Dönya säyäsätendä Rusiä" isemle jurnal möhärrire Fedor Lukyanov fikerençä, Putin Merkel belän oçraşu waqıtında şuşı töşkän abruynı kütärergä tırışaçaq:
"Bu xaqta söyläşü küp bulır dip uylıym. Çönki Yewropa Berlegeneñ borçuları zur, Putin Merkelne tınıçlandırırğa, monı waqıtlıça awırlıq bulğan dip ışandırırğa tırışır" di Fedor Lukyanov.
Söyläşülärdä şulay uq Yewropa Berlege belän Rusiä arasında xezmättäşlek turında kileşüne yañartu mäsäläse dä kütäreler dip kötelä. 10 yıl elek tözelgän bu kileşüneñ möddäte şuşı yılnıñ Noyäberendä çığa.
Bu xaqta söyläşülär uzğan yıl başlanası ide. Läkin Berlek äğzası - Polşa, Rusiäneñ it kertüne tıyuına cawap itep, bu mäsäläne tikşerügä veto saldı.
Mäskäw üzeneñ adımın Polşadan kilgän itneñ sıyfatı belän añlatsa, Warşaw – anı Mäskäwneñ üç aluı dip atadı.
Şuşı atnada Berlinda Yewropa Berlege, Polşa häm Rusiä räsmiläreneñ kiñäşmäse ütte.
Säyäsät belgeçe Fedor Lukyanov fikerençä, Soçi oçraşuında bu mäsälädä ällä ni qazanış bulmas, ixtimal, Polşanıñ vetosı alındı, eşne başlarğa bula dip iğlan iteler.
Germaniäneñ elekke kanslerları belän çağıştırğanda, Merkel Kremlgä qarata tänqitçänräk qaraşta tora, dip sanala, şulay da Soçida qatı süzlär äytelmäs kebek:
"Kohl belän Şröder kommunistlardan soñğı Rusiäne yaña partner dip qabul itsä, Merkel ara totırğa tırışa, andağı iske kommunistik idealarnı äle dä sizä, yaqınayırğa bik telämi. İkençe yaqtan ul Germaniä mänfäğätlären yaqlarğa kiräklegen añlıy, şuña kürä Rusiä belän strategik xezmättäşlekne alğa sörä. Läkin bu mönäsäbätlär ihlas tügel" di Germaniäneñ Korber üzägendä Rusiä belgeçe Alexandr Rahr.
İhlasmı, tügelme, Merkelneñ Putin belän elekke kanslerlarnıqı şikelle ül duslığı bulmasa da, nıqlı eşlekle mönäsäbätrlär taläp itkän, mänfäğät digän närsä bar.
Ali Ğilmi


text:
450 yıl bergä yäki Mäskäwźän aqsa horanıu yuldarı
Boyondoroqhoź Däwlättär berläşmähe ildäre yetäkseläre kilewe älegä anıq bildäle tügel. 450 yıllıqtı bayram itew könö lä asıq kileş qala. Respublika prezidentı älegä anıq qına äytä almay. 2007 yıldıñ yül-dekäber ayźarı bulıuı ixtimal tigän ul. 2007 yıldıñ may häm august ayźarında 450 yıllıqtı oyoştorow komitettarınıñ sirattağı ultırıştarı ütäsäk.
Bayram köndärendä imenlek saraların tämin itewgä federal budjet respublika eske eştär ministrlığına 50 million hum aqsa büläsäk. Räsäy eske eştär ministrlığı wäkile Valeriy Jilinskiy oşo turala belderźe. Bıl aqsalar ministrlıqta idaralıq üźäktäre buldırıuğa totnolasaq. Bayram köndärendä şulay uq hawanan ike boralaq küñel asıusılar imenlegen haqlayasaq. Aleksey Kudrindıñ Öfögä kilewendä bına oşo turala höyläşep kileşelgän.
Qayhı ber mäğlümättär buyınsa Kudrindıñ kilewe ikense mäsälägä bäyle bulıuı la ixtimal. Huñğı köndärźä Öfölä Mäskäw yübiley obyıqttarın finanslawźı tuqtatqan tigän xäbär taralğaynı. Şuğa la Kudrindıñ Öfögä kilgäs tä täwge hüźe aqsa xaqında ine. Mäskäw obyıqttar töźöläsäk tip wäğäźäläy. Şulay itep, üź budjetınıñ 72 prosentın Mäskäwgä küserep torğan respublika üźäktän aqsa horanırğa mäjbür.


text: Moldova başqalasında bügen 4 meñgä yaqın keşe – säyäsi oppozisiä wäkilläreneñ qulğa alınuına protest belderep uram cıyını uzdırdı. Associated Press mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, oppozisiä wäkile Kişinew şähär başlığı Serafim Ureçean, piketçılar qarşına çığıp, soñğı atnalarda Demokratik Moldova partiäseneñ 30 äğzaseneñ qulğa alınuın söylägän. Partiä wäkillärenä yalğan ğayepläwlär tağılğan, dide şähär başlığı. Ureçean üze korrupsiädä ğayeplänä, uzğan atnada anıñ 4 yardämçese qulğa alındı. Ureçean bu ğayepläwlärne kire qağa, oppozisiä wäkillärenä qarşı säyäsi basım bara, dip belderä.


text: Çeçnyänıñ Vedeno rayonında cirle administratsiä başlığı Zaridi Paşaevqa xöcüm yasalğan. Bilgesez keşelär anıñ maşinasına ut açıp, Paşaevnıñ üzen häm anıñ maşina yörtüçesen yaralağan. Açxoy Martan rayonınıñ Samaşki awılında ber keşene urlağannar. Çeçen militsiäse xäbärlärenä qarağanda, automattan atıp anı yaralağannan soñ , rusiä xärbiläre qaydadır alıp kitkän. Groznıynıñ xökümät yortı qarşında Çeçnyäda yuğalğan keşelärneñ tuğannarı uram cıyını ütkärgän. Yözdän artıq keşe, başlıça xatın qızlar, yuqqa çıqqan tuğannarı xaqında xäkimiättän mäğlümät taläp itkän.


text: Gruziädä cirle xäkimit oyışmalarına saylawlar ütte. Prezident yaqlı “Milli xäräkät” (Natsionälnoyı dvijenie) firkäse 60 protsentqa yaqın tawış cıyıp, berençelekkä çıqtı. Berençel xisapqa kürä, Respublikaçılar bloğı häm konservatorlar ikençe urında. Alar härberse sigez böten unnan biş prosent tawış cıyğan. Azatlıq radíosı xäbärçese belderüençä, oppozitsiadä bulğan tağın ike firkä 4 protsent çigen uzğan. Pänceşämbe bulğan saylawlarda tawış birüçelärneñ yaqınça 50 protsentı qatnaştı. Oppozitsia xakimiatne saylaw näticälären äweş-täweş kiterüdä ğäyepläde. Üzäk saylaw komitetı isä, sanaw tögäl başqarılğan, dip belderä.


text:
Xacitarxan
Xacitarxan (Actarxan), Urta Ğasırlar (13-16. yözlär) şähäre. İdelneñ uñ yağında, xäzerge Ästerxannan 12 km östäräk urnaşqan bula. Möhim säwdä yulları kiseşendä bulğanlıqtan tiz üsä, iqitisadı nığí. -1314. yözlärdä Altın Urdanıñ ere säyäsi häm säwdä üzäge. 1395. yılda Aqsaq Timer yawı waqıtında talana häm cimerelä. soñınnan qabat ternäklänä, 15. yöz urtalarınnan Ästerxan Xanlığı başqalası. 1547. yılda Qırım xanı Säxibgäräy, 1554-1556. yıllarda Urıs ğäskärläre tarafınnan qabat cimerelä, yandırıla. 1556. yılda, Ästerxan Xanlığın Urıs däwläte yawlap alğannan soñ, taşlandıq xälgä kilä. Kaлып:Coor title d


text:
Pakstan iminlek köçläre Qızıl Mäçetne yawlap andağı suğışçılar citäkçesen üterde
Pakstan iminlek köçläre ber atna elek Islamabadnıñ Qızıl mäçetenä sıyınğan suğışçılar törkeme belän söyläşülär özelgännän soñ bügen tañ aldınnan mäçetkä höcüm itte. Kiçen Pakstan däwlät televideniese qorallı şäkertlär citäkçese, radikal din ähele Ğäberäşit Ğazineñ üterelüen xäbär itte.
Pakstan xärbiläre wäkile general mayor Wahit Arşad höcüm barışında 40-lap suğışçı üterelde, küp kenä başqa suğışçılar qaçarğa mataşqanda totıldı häm mäçetneñ berençe qatı tiz genä yaqlap alınğanda qayber totıqlar isän-min qaçıp qotıla aldı dide.
"Qorılmadan qaçuçı 24 keşe totıldı, alar xäzer iminlek köçläre qulında. Totqınnardan isä irtän 20 bala qaçtı häm alar iminlek köçläre yanında. Monnan tış älegä isäpkä alınmağan xatın-qızlar häm balalar da bulırğa mömkin" dide Arşad.
Anıñ äytüençä, bäreleş töştän soñ da däwam itep barlığı 50-läp qorallı şäkert birelgän yäki qulğa alınğan. Şulay da Arşad yaxşı öyrätelgän terrorçılar avtomat, raketaatqıç häm granatalar belän iminlek köçlärenä qatı qarşılıq kürsätä dide.
Pakstan eçke eşlär ministrı Aftab Äxmätxan Şerpao Azatlıq radiosına suğışçan din ähele, mäçettäge suğışçılarnıñ citäkçese Ğäbderäşit Ğazi suğışçılar belän mäçetneñ bazına qaçqan bulırğa oxşıy dip belderde. Soñraq Pakstan däwlät televideniese atışlar waqıtında Ğazineñ üterelüe turında xäbär itte.
Arşad äytüençä, atışlarda töştän soñğa tabaraq barlığı sigez Pakstan xärbie ülgän, 29-ı yaralanğan. Ul mäçetneñ 70-läp protsentı xökümät köçläre qaramağında, barlığı 50-läp suğışçı üterelde dide.
Xärbilär adım-adım, bülmädän bülmägä aqrınlap qorımlanıñ zur bazına taba bara.
"Ul bik zur qorılma. Anda 75-tän artıq bülmä bar. Bazların isäplämägändä. Bazlar üzläre genä dä bina qädär zurlıqta. Bazlar üzläre ber qatna alıp tora. Anda da bülmälär bik küp. Şuña kürä bu bik aqırın bara torğan eş" dide xärbilär wäkile Arşad.
Anıñ äytüençä, cir astında da küp kenä xatın-qız häm bala totıqlar buluı turında xäbärlär alınu säbäple xärbilär qorbannar sanın kimetü öçen qolaqnı tondıra torğan granatalar qullana. Arşad suğışçılar qorılmanıñ qayber urınnarına şartlatqıçlar quyıp qaldırğan dide.
Mäçetne yawlaw äle tämamlanıp ta ölgermäde, säyäsi analitiklar monıñ bulırğa mömkin näticäläre turında üz fikerlären belderä başladı.
Londondağı Chatham House analitik üzägeneñ Aziä bülege wäkile Farzana Şäix Azatlıq radiosına Islamabadnıñ ber atna däwam itkän Qızıl Mäçet qarşılığın çişü ğämälläre ezlekle häm täwäkkäl bulmadı di.
"Qısqa aranı alğanda, bälkem Prezident Pärwäz Möşärräf mäçetne yawlaw häm suğışçılarğa qarşı täwäkkäl çara kürü qararı Könbatış başqalalarında üzenä qarata fikerne yaxşırtır, häm Pakstandağı Islam ekstremizmına qarşı toruçı häm älbättä terrorğa qarşı suğışta ışanıçlı berektäş bularaq üzeneñ pozitsiäsen nığıtır dip ömetlänäder" di Şäix.
Ämma anıñ äytüençä, Pakstannıñ üzendä bu Möşärräf öçen bik qurqınıç säyäsi näticälärgä dä kiterergä mömkin. Oppozitsiädäge säyäsi firqälärMöşärräfkä basımnı arttırır dip kötelä. Bu şulay uq köç qullanular, häm intixarçı şartlatuçılar qatnaşındağı höcümnärgä dä kiterä ala di Şäix.
Naif Aqmal


text:
İran atom qorallarında qullanıla torğan material citeşterüçe cihaz sızımnarın yäşergän digän xäbärne İrannıñ yuğarı räsmie kire qağa.
Uzğan atnada Xalıqara Atom Energiäse İdaräse belgeçläre uran bayıtu sentrifugalarınıñ idarädän yäşerelgän sızımnarın taptı dip xäbär itelgän ide.
İran Däwlät İminlege Yuğarı Şurasınıñ tışqı mönäsäbätlär öçen cawaplı wäkile Xösäin Musavian İrannıñ Hämşähri gazetına agentlıq başlanğıç däräcädäge bu sızımnar turında xäbärdär ide dip äytkän.
Uzğan atnada AQŞ däwlät departamentı İrannı atom programmaları turındağı mäğlümätlären yäşerüdä ğäyepläde. Däwlät Departamentı İrannı atom qoralı yasaw niätennän baş tartmawda ğäyepläde.
İran isä atom qoralı yasarğa cıyınuın daimi räweştä kire qağıp kilä. Uzğan yılnıñ üktäber ayında ul üzeneñ atom qorılmaların teläsä qaysı waqıtta kilep tikşerüne röxsät itte.


text:
Tatarstan häm Başqortostan quşılırğa cıyınamı?
Tatarstan häm Başqortostan quşılırğa cıyınamı?
Tikşersä dä, tikşermäsä dä — eş ütkän. Noyaber ayında Mortaza Räximovnıñ ulı, aldan kileşengän mäsälälärne bötenläy kön tärtibennän alıp ırğıtqan ide. Duslıq digän närsäneñ yaña mäğnäsen häm çın asılın tabarğa waqıt citkän bulırğa tieş. Çönki federal' üzäk respublikalarnıñ däräcäsen töşerü öçen zakonğa sıyğanın da, sıymağanın da eşläp tora. Tatarstan, Başqortostan xalıqları bergä bulğan oçraqta, alarnıñ urtaq mänfäğätlären yaqlarga ciñelräk bulır ide.
Qayber milli xäräkät wäkilläre, Şäymiev Räximov belän oçraşqan waqıtta Başqortostan tatarlarınıñ nujaların onıtmas mikän, keşe sanın alğanda niçä yöz meñ tatarnıñ başqort itep yazıluwına fatixa birmäsme ikän, dip şiklänä. Ämma, bu sorawğa cawapnı barı tik Mintimer Şäymievtan «Yanğan taw»da yal itep, Qazanğa urap qaytqannan soñ ğına üzennän işetä alırbız.


text:
Sverdlovski ölkäsendä uqıtuçılar bäygese
Sverdlovski ölkäsendä tolerantlıq kul'turasın üsterü buyınça Rusiä-Germaniä urtaq proyektı eşe kiñ qolaç aldı. Älege proyekt qısalarında bu könnärdä Sverdlovski ölkäse mäğärif ministrlıysında Germaniädän kilgän belgeçlär qatnaşında kiñäşmä bulıp uzdı. Kiñäşmädä balalarda mäktäp yäşennän ük tolerantlıq kul'turasın tärbiäläwgä bağışlanğan uqıtu ısulları eşkärtmäläre tözü buyınça uqıtuçılar arasında iğlan iteläçäk bäyge turında nigezlämä tikşerelde.
Älege nigezlämä buyınça bäygedä qatnaşaçaq eşlär balalarğa küpmillätle ölkä xalqınıñ etnik, dini, mädäni törlelegen öyrätüne, uqıtuçılarnıñ da, uquçılarnıñ da, ata-analarnıñ da tolerant añın üsterüne, üzara xörmät, teläktäşlek, duslıq xisläre tärbiäläwne küzdä totıp başqarılırğa tieş. Sverdlovski ölkäse mäğärif ministrlığı baş belgeçe Natalya Kazakova äytüençä, tolerantlıq kul'turasın üsterü däresläre sistemağa salınıp, daimi räweştä alıp barırlıq metodika buyınça oyıştırılırğa tieş.
Älege metodika eşkärtmäläre buyınça uqıtuçılar arasındağı bäyge oktäberdän mart ayına qädär däwam itäçäk. Mart ayında bilgele bulğan öç ciñüçe Germaniägä stajirovkağa baru mömkinçelegenä iä bulaçaq.


text:
Dünïejüzilik qıs Wnïversïadanıñ qarsañında Qazkommercbank (QAZKOM) pen Japonïyadağı tölem kartalardıñ eñ iri émïtenti men ékvayeri sanalatın JCB Co., Ltd. (JCB) kompanïyası Qazaqstanda JCB kartalardı qabıldaw jobasın iske qostı, dep jazadı abctv.kz.
Visa jäne Master Card, sonday-aq China Union Pay (QXR), American Express pen Diners Club (AQŞ) tölem kartalarına qızmet körsetetin Qazkommercbank endi öziniñ ékvayrïngtik jelisi arqılı japondıq JCB jüyesiniñ tölem kartaların qabıldaytın boladı. Bul älemniñ türli elinen Wnïversïadağa keletin janküyerlerdiñ, solardıñ işinde japon elinen keletin qonaqtarğa jaylılıq beredi. Wnïversïadağa şaması 30 mıñ şeteldik twrïst keledi dep boljanğan.
«Biz türli xalıqaralıq tölem jüyelerimen ıntımaqtastıq qurwğa dayınbız jäne memlekettiñ Qazaqstannıñ twrïstik potencïalın damıtw umtılısın qoldaymız. Biz Wnïversïadanıñ, sonday-aq EXPO-2017-ge kelgen qonaqtarına özin erkin, äri jaylı sezinwge mümkindik berw üşin Qazkom-nıñ ékvayrïng jüyesiniñ mümkindigin keñeytwdi jalğastıramız», – dedi Qazkom-nıñ basqarwşı dïrektorı Nurlan Jağıparov.
Al, «JCB International Eurasia» JŞS-niñ bas dïrektorı Takaşï Swetswgw (Takashi Suetsugu) atalğan wağdalastıq Ortalıq Azïyada JCB kartaların qoldanw ayasınıñ keñeye tüsetinine senimdilik bildirdi.
«Bul aymaqtıñ JCB kompanïyası üşin strategïyalıq mañızı zor. Älem boyınşa JCB kartaların ustaytın paydalanwşılardıñ, äsirese Reseyden, Qıtaydan jäne Japonïyadan Qazaqstanğa keletin klïentterdiñ suranısın orındaydı. Bizdiñ qarım-qatınasımız Qazaqstanda kartalıq tölemder köleminiñ öswine jäne twrïzmniñ damwına oñ ıqpal etip, älem boyınşa JCB karta ustawşıları üşin öte qolaylı bolmaq», – dedi.
Qazkommercbanktiñ japondıq JCB jüyesimen qarım-qatınası Discover Financial Services kompanïyası arqılı ornadı. Atalğan kompanïya 2006 jıldan beri AQŞ-ta Discover jelisinde JCB kartalardıñ, al Japonïyada JCB jelisinde Discover kartalarınıñ qabıldanwın qamtamasız etedi.
Discover Financial Services kompanïyasınıñ fïlïalı — özara esep ayırıswmen aynalısatın Discover Global Network öz jelisinde Qazkommercbankke tïesili barlıq sawda jäne servïstik käsiporındarında JCB kartaların paydalanw üşin barlıq jağday jasaydı.
Bank üşin tölem jüyesiniñ jaña brendi retinde JCB-nıñ jelisine qosılwı narıqta jaña mümkindikterdi, al JCB kompanïyası üşin onıñ kartaların ustaytın 95,6 mln klïentke Qazaqstanda tölem jürgizgende kartanı paydalanwğa mümkindik beredi. Älemniñ 21 elinde şığarılğan barlıq JCB-kartaları endi Discover Global Network arqılı Qazaqstan aymağındağı «Qazkommercbanktiñ» AQ jelisinde qabıldanatın boladı.


text: Äfğanstanda NATOnıñ tınıçlıq saqlaw köçlärenä üz xärbilären cibärgän illär andağı ğaskärlär östennän kontrolne kimetergä qarar itte. Äfğanstanda üktäbrdä ütäçäk saylawlarğa qadär tärtip saqlar öçen Xalıqara İminlek Köçlärenä Yardäm İtü ğaskärläreneñ sanı 6 meñ yarımnan 8 meñ yarımğa qadär arttırıla. NATO köçläre başlığı general James Jones, bügen Qabulda matbuğat oçraşuında "ğaskärlärne çikläw – alarnıñ eşeneñ näticäsen kimetäçäk" dip belderde: "Däwlätlär, xärbi köçlärne çikläw – alarnıñ iminlek saqlaw eşenä naçar yoğıntı yasawın añlıy başladı. Min ışanam, bu – xärbi köçlärgä qurqınıç tudıra, çönki qarşı toruçılar – ğaskärlärneñ närsä eşli alğanın häm almağanın yaxşı belä. Häm alar höcüm äzerläsä – iñ berençe höcüm – iñ küp çiklängän xärbi köçlärgä bulaçaq" dide general. Moña qadär iminlek saqlawçı köçlärgä bäreleşlärgä häm xärbi çaralarğa qatnaşu tıyılğan ide. İSAF ğaskärlären düşämbedän üz kontrolenä alaçaq fransuz general-leytenantı Jean-Louis Py, xärbi köçlärgä kübräk ireklek biräçäk, dide Jones. Saylawlarğa äzerlek mäs'äläse bügen Äfğanstanğa kilgän amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeldnıñ köntärtibendä dä bar ide. Rumsfeld prezident Hamid Qarzai häm Äfğanstannıñ başqa räsmi wäkilläre belän oçraştı. Prezident belän berlektä uzdırğan matbuğat oçraşuında Rumsfeld, Äfğanstanda saylawlarğa barğan äzerlekne xupladı, Äfğanstan – uñışlı, irekle häm ğadel saylawlar uzdıru yulında, dide.


text:
Äfgan prezidentı H.Qarzainıñ çärşämbedä iğlan itkän färmanında,BMOnıñ qoralsızlanu programmasına qarşılıq kürsätkän suğışçan törkem başlıqlarına qarata qatı çaralar küreläçäk ,qarşılıq kürsätüçelärgä ''başkütärüçe, ğıysyançı '' dip qaralaçaq häm alar qatı cazalanaçaq dip äytelgän.Üktäberdä bulaçaq prezident saylawlarınnan elek ilneñ iminlegenä qurqınıç tudırğan mäsälä turında
H.Qarzai qorallı törkemnärne kontrol itkän komandir, qabilä citäkçeläre turında berençe märtäbä şundıy kisken teldä yazılğan färmängä qul quydı. Qarzai ütkän atnada qısqartılıp DDR dip yöretelgän - xalıqara yaqlanğan qoralsızlandıru, demobilizatsiä häm oyıştıru programmasına qarşılıq kürsätkän suğışçan törkem citäkçelärenä qatı orım yasarğa wäğdä itte. Qarzai süzçese Cavid Ludin äytüenä qarağanda (audio)
Färmän DDR programmasına qarşılq kürsätüçe, yäki xezmätäşlek itmäwçelärne şulayuq Äfganstannıñ yustitsiä sistemasına ğädellek östäwne mäqsat itep quya. Xezmätäşlek itmäwçelär, DDRprogrammasına qarşı eşläwçelär mäxkämä aldına çığarılaçaq. Mäqsat bu.
Prezident Qarzai atna başında NYT basmasına birgän ängämädä, bu qorallı törkemnär saylawlarğa Taliban rejimı qaldıqlarınnan da zurıraq qurqınıç tudıra dip äytkän ide.Xökümät ütkän atnada parlament saylawları 6 ayğa, aprelgä qädär kiçekterelä, çönki potensial saylawçılar suğışçan törkemnär häm alarnıñ citäkçeläre tarafınnan kisätü, qurqıtılırğa däwam itä dip belderde.Qayber militsiä törkemnäre , ayrım alğanda saqlanu ministırı Möxämmäd Qasım Fäximneñ Jamiat-ı İslami isemle säyäsi törkemenä bağlı militsiä törkeme üzäk xökümät tarafınnan tanıla häm ul saqlanu ministırlığına bäyle. Ämma Ludin , dekret xezmätäşlek itmäwçe komandirlar törkemeneñ räsmi statusın yuqqa çığara dip äytte(audio)
Färmändä yazılğança DDR protsesına qarşı aktivlıq alıp barğan häm iminlek problemalarına säbäp buluçı törkemnärgä turılıqlı tügel , ğıysyançılar dip qaralaçaq häm awır cazalarğa duçar iteläçäk dip belderde Ludin
Qarzai dekretında Äfganstanda tınıçlıq urnaşuı häm iqtisadnıñ canlanuı öçen töp şart: qorallarnı cıyu , suğışçılarnı saqlanu ministırlığı aşa Äfgan milli armiäsenä quşu dip yazılğan.BMO ximäyäsendäge qoralsızlandıru programması üktäber ayında başlatıldı ämma komandirlarnıñ qoralların tapşıruğa riza bulmauı säbäple körçekkä terälde. Xalıqara Krizis törkeme belgeçe , Äfganstanda alıp barılğan DDR protsesın yaxşı belgän Vikram Parekh bügen Azatlıqqa bolay dip belderde(audio)
Nigezdä bu DDr protsesınıñ tabiğıy näticäse, çönki ul sonğı çiktä militsiäne taratu mäqsatın quya. Dekret suğışçlarnı taratu, räsmi statusların beterüne küzdä totsa da, bu äle alar yuqqa çığaçaq digän süz tügel. Bu färmän suğışçıların taratmağan komandirlar şulayuq däwlät tarafınnan ber qayçan da tanılmağan törkem citäkçeläre östennän xökem protsesı ütkärü mömkinçelegen birä.
Parekh monda töp mäsälä dekretnı ğämälgä quyu, äfgan yustitsiä sisteması, äfgan xoquq saqlaw xezmätläre , qanun bozğan komandirlarnı qulğa alıp , alarnı cawapqa tarta alaçaqmı dip söyli Qarzai waqıtlı xakimiättä äzğa bulğan qayber komandirlarnıñ yaqlawına moxtaç , şunlıqtan färmän böten ildä ber yk däräcädä köçkä kerteler mikän digän sorau quyıp bula. Parekh qaraşınça , Jamiatı İslami fraksiäsendäge komandirlar militsiäne Äfgan milli armiäsenä quşu protsesında in küp fayda küräçäk. Parekh (audio)
älege waqıtta in küp fayada küräçäk keşe, saqlanu ministırı general Faxim –çönki Ul saqlanu ministırı bulıp torğan waqıtta , yäki berektäşlärennän berse saqlanu ministırı itep bilgelänsä – amerikannar tarafınnan künegüdän ütkärelgän Äfgan armiäsen kontrol itäçäk, anda brigada komandirlarınıñ küpçelege üz berektäşläre –Jamiat- islami komandirları bulaçaq dip äytte Krizis Törkeme belgeçe Parekh
Qarzai prezident saylawlarınnan elek 100meñ dip farazlanğan suğışçınıñ 60meñen qoralsızlandıraçaq dip wäğdä itkän ide. Älegä yaqınça 10meñ suğışçı ğına qoral taşlağan dip xabär itelä
färidä xämit,praga


text:
Bügen İran üzeneñ atom programması öçen urannı Rusiädä bayıtu täqdimen kire qaqtı. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı kiçä täqdimen qabatlap İrandağı atom reaktorları öçen urannı Rusiä-İran urtaq proyektı nigezendä Rusiädä bayıtu mömkin digän ide. İran tışqı eşlär ministrlığı süzçese Xämit Riza Asefi bügen mabuğat oçraşuında Tähran äle dä Rusiädän konkret täqdim almadı dide.
"Sez äytkän Rusiä atom planına kilgändä, sez telgä alınğan qayber ideyälär turında süz alıp barasız, bezgä äle bernindi tögäl täqdimnär dä kilmäde" dide Asefi.
Şul uq waqıtta Asefi ni genä bulmasın İran xökümäte İslam respublikasınıñ urannı üz cirendä bayıtu xoquqınnan faydalanırğa teli dide. Küp kenä illär, birgäk tä AQŞ Tähran üzeneñ atom programmasın yäşeren räweştä atom qoralı yasaw öçen faydalanırğa mömkin dip borçıla.


text:
AQŞ xärbiläre Äfğänstannıñ könçığışında sişämbe könne Äl-Qaidä suğışçılarına qarşı operatsiä barışında hälakätkä yulıqqan Çinuk boralağı atıp töşerelgän bulırğa mömkin di.
Leytenant Cindy Moore äytüençä AQŞ boralağındağı 17 amerikanğa ni bulğanlığı äle dä bilgele tügel.
Xäbär agentlıqları belderüençä, üzen Latif Xäkimi mulla häm Taliban süzçese dip atağan ber keşe telefon aşa şaltıratıp cawaplılıqnı Talibanğa aluın beldergän. Alar Xäkimineñ boralaq xäläkäte turında cämäğätçelekkä iğlan itelgänçeğä qädär şaltıratqanlığın äytä. Ämma yış qına Xäkimi äytkännär döreslekkä turı kilmi.


text:
Ğıraq citäkçeläreneñ üz militsiäsen maqtawı bäxäskä säbäp buldı
Ğıraq prezidentı Calal Talabani häm premier İbrahim al-Cafari ildäge iminlekne saqlap qaluğa kertkän öleşe öçen Şiğıy häm Kördlärneñ militsiäsen maqtadı. Alarnıñ Şiğıylärneñ Ğıraqta İslam Revolutsiäse Yuğarı Şurasınıñ qorallı qanatın täşkil itkän Badr Oyışması qorıltayında äytkän maqtau süzläre Sönnilär belän Şiğıylär arasında kierenkelek xökem sörgän vaqıtqa turı kilde.
Audio
"Bezneñ sönni qärdäşlärebez häm başqa mäzhäptägelär dönyağa Ğıraq üz problemmaların üze xäl itä dip kürsätü öçen iminlekne nığıtuğa qullarınnan kilgän xätle öleş kertergä tieşlär. İldä iminlek urnaşqan xäldä, monda çit il xärbiläreneñ toruınıñ kiräge qalmayaçaq."
Läkin qayber küzütöçelär Şiğıy häm körd militsiäsen yaqlau tiskäre näticägä kiteräçäk, sönnilär üzlärenä qurqınıç küräçäk häm ildäge totnaqlıq tağı da küberäk qaqşayaçaq dip uylıylar. Yaqın Könçığış buyınça Londonda yäşävçe belgeç Jeremy Binnie , Talabani belän al Cafarinıñ pozitsiäläre bäxäsle digän fikerdä.
Audio
"Alarnıñ militsiäne yaqlauı Badr Oyısması mäsäläsendä qapma-qarşılıqlı. Çönki ul uzğan ayda Sönni ruxanilären ütertüdä ğäyeplängän ide. Älbättä, alar Möselman Ğalimnäre Berläşmäseneñ bu ğäyeplävlären kire qağtılar. Şulay da Ğıraq Körde bulğan prezident belän Ğıraq Şiğıyse bulğan premier ministerneñ, ilneñ citäkçeläre bularaq, üzläreneñ militsiäsen maqtauları bäxäsle mäsälä."
Uzğan ayda Sönni Ğäräp Möselman Ğalimnäre Berläşmäseneñ başlığı Harith al- Dhari Badr Oyışmasın sönnilärgä höcümnär oyıştıruda ğäyeplägän ide. Talabani kiçä yasağan çıışında monı iğtibarğa almıyça, Şiğıy häm körd körüşçelären ilneñ tuğrılıqlı ulları häm Ğıraqnı azat itüç qähärmannar dip maqtadı. Badr oyışması 80-nçe yıllarda Saddam Xösäin rejimına qarşı köräşer öçen oyıştırılğan ide. Törkemdäge köräşçelärneñ sanı bilgele bulmas da, alar 100 meñ tiräsndä xisaplanğa kördlärneñ peşmerga militsiäsennän kimeräk dip uylanıla. Kiçäge qorıltay Badr Oyışmasınıñ Ğıraq İslam Revolutsiäse Yuğarı Şurasınıñ qorallı qanatınnan politik törkemgä ixtiari räveştä küçüneñ ike yıllığın iskä alu uñayınnan ütkärelde. Läkin, Lndondağı belgeç Binnie , törkemneñ qoralsızlanğan buluına ışanmıy.
Audio
"Badr üzen qorallı militsiä tügel, ä xalıqqa yardäm oyışması dip tanıta. Läkin, ul qoralların taşlağan dip beräv dä ışanmıy. Ul äle dä xärbi mömkinlegen saqlap qala."
Sönni fetnäçelär aktivlığın dävam ittergän möddätçä , ber genä säysäi, etnik yäisä dini törkem üzen imin xis itälmi. Şul säbäple alar üz militsiälären saqlap qalaçaqlar.
Färit İdelle, Praga.


text:
Sember äbie häm demografik säyäsät
Räsäy xakimiäten dä ilebezdä xalıq sanınıñ haman kimi baruı borçularğa töşerde. Xalıqnı ürçetü öçen törle çaralar kürergä tırışuları da küz aldıbızda. Xakimiätne añlarğa da bula. Statistika buyınça, Räsäy xalqınıñ ğömere ozınlığı, urtaça alğanda, kisken kimi bara. Säbäpläre dä mäğlüm inde: araqı zäxmäte, äxlaq töşençäseneñ yuqqa çığa baruı, kiläçäkneñ bilgesezlege, Däwlät Duması dumat' itep çığarğan ikele-mikele bixisap qanunnarğa caylaşa alu qıyınlıqları…
Şulay da xakimiät barlıq problemalarnı aqça yärdämendä genä çişü mömkinleklären ezli. Ä mondıy ğına ısullarnıñ uñay näticä birüenä ällä ni ömetlänep bulmıy kebek.
Änä bit suğış yıllarında häm annan soñğı çorda da buşlay eşlärgä mäcbür itelgän häm aqçanıñ isen dä sizmägän awıl xalqı ürçergä öndäwlärgä moxtac bulmağan – Alla quşqança yäşägän: balasın da, anı keşe itep tärbiälärgä dä mömkinleklären tapqan. Tırışqan, tırmaşqan, aç-yalanğaç köe eşlägän, eşlägän, eşlägän häm balalar da üstergän.
Şundıylarnıñ berse Xäsänä apa Ğanievağa uzğan atnada 101 yäş tuldı. Nixällärdä yäşäp yata ikän 6 balasın häm 9 onığın üz qulları belän qarap üstergän äbi?
Şuşı soraw İske Mayna rayonı İske Qızılsu awılına kiterde.
Xäsänä apanıñ ire Säyetgäräy ağay 1941-yılda uq suğışqa kitä. Balaların yalğız xatını qulına qaldırıp. Häm alarnı ğına tügel - front öçen, il öçen cigelep eşläw wazifasın da. Xäsänä apa da eşkä cigelä. Yalanayaq kileş 12 çaqrım yıraqlıqtağı Berände stansasındağı elevatordan cilkägä salğan qapçıqlarda çäçü orlığı taşıylar alar. Çönki atlar da suğışqa kitä. Tatar xatın-qızları at wazifaların da üz öslärenä alalar.
Keçkenä balaları da şundıy uq eşkä irtä cigelälär. Änisen üz östendä asrawçı Mönäwärä xanım da mondıy xällärne iskä töşerep aldı: ügez cigep qırdan aşlıq taşular, köçe citmägän eşkä dä, “xezmät köne - trudoden'” öçen genä bulsa da, änisenä iärep eşkä barular… Mönäwärä xanım fikerençä, näq şul eşkä cälep itelmäw bügenge yäşlärneñ tärtipsezlegenä töp säbäp bulıp tora da.
Üzeneñ ozın ğömerle buluın Xäsänä apa da eşkä cigelep yäşäwdä kürä. Häm Alla quşqança yäşärgä tırışuda: “Berkemgä dä zararlıq qılmadım, keşelär miña qarata da şundıy uq yaxşı qaraşta buldılar. Äle dä tirä-kürşelärem sadaqa kiterälär. Moxtac bulmasam da alam inde. Monısı qart bulğan öçen genä dip uylarğa bula. Läkin yäşräk çaqta - yäştäşlärem bulğan çorda da şulay ide. Bälki üzemneñ dä yärdämçel buluım arqasındadır”, - di Xäsänä apa. Çınlap ta, bu şäxes turında awıl xalqı ber awazdan diärlek barı tik yaxşı xätirälär genä saqlıy.
Xäsänä apa yäşräk çaqta moñlı tawışlı da bulğan. Äle dä Qol Ğälineñ “Qıssai Yosıf”ınnan isendä qalğan ber özekne köyläp aldı. Döres, “köy” süze bik ük urınlı da bulmas – şulay da, xätere bügen bik sayıkqan bulsa da, elek señep qalğan özeklärne onıtmağan äle.
Ayrat İbrahim, Sember ölkäse İske Qızılsu awılı 5


text:
Amerika psixoloqu Howard Gardner terefinden 1983-cü ilde teklif edilen çoxterefli intellekt (multiple intelligence) nezeriyyesine göre bütün insanlar eyni tipli intellekte malik olmurlar. Her bir ferd ferqli sahelerde başqalarından daha üstün intellekte malik ola biler.
Howard Gardner yeddi bele sahe müeyyenleşdirdi ve onları aşağıdakı kimi teyin etdi:
Beden-kinestetik (Bodily-kinesthetic) intellekti bedenin ve onun hisselerinin çevikliyi ve qıvraqlığını, etraflardan (eller ve ayaqlardan) müxtelif işleri keyfiyyetle yerine yetirmek ve yaradıcılıq üçün istifade etmek qabiliyyetini ehate edir;
Vizual-feza (Visual-spatial) intellekti fezada obyektlerin bir birine nezeren veziyyetlerini, yerleşmesini müeyyen etmek ve yerdeyişme zamanı yarana bilecek deyişikliyi teyin etmek qabiliyyetinden, obrazları ve şekilleri aydın tesevvür etme bacarığından ibaretdir;
Musiqi (Musical) intellekti sesin yüksekliyini, tonunu, ritmini ayırd etmek, müxtelif seslerden kompozisiya yaratmaq, melodiyanı seslendirmek qabiliyyeti kimi müeyyen edilir;
Verbal-linqvistik (Verbal-linguistic) intellekt dilleri öyrenmek qabiliyyetinden, fikrini şifahi ve yazılı şekilde deqiq ifade etmek bacarığından ibaretdir;
Mentiqi-riyazi (Logical-mathematical) intellekt problemleri mentiqi analiz etme, elmi tedqiqat aparmaq qabiliyyetlerinden, riyazi emeliyyatları aparma bacarığından ibaretdir;
İnterpersonal (Interpersonal) intellekt başqa insanları anlamaq, onların niyyetlerini, hisslerini başa düşmekden ibaretdir;
İntrapersonal (Intrapersonal) intellekt insanın özünü anlaması, öz hisslerini, isteklerini, ehtiyaclarını müeyyen ede bilmesinden ibaretdir;
Sonradan H. Gardner daha üç intellekt tipini siyahıya elave etdi. Bunlar aşağıdakılardan ibaretdir:
Naturalist (Naturalistic) intellekt etraf alemi, tebieti başa düşmekden ve onun qanunauyğunluqlarını anlamaqdan ibaretdir;
Spiritual/Ekzistensial (Spiritual/Existential) intellekt heyatın menasını aramaq, heyat ve dine aid suallara cavab tapmaq qabiliyyeti ile elaqedardır;
Moral (Moral) intellekt başqa insanların maraqlarını nezere alaraq qerar qebul etmek, gördüyü işlere göre mesuliyyet daşıdığını anlamaq bacarığı ile elaqedardır.
H. Gardnerin fikrince son iki tip intellekte aid deqiq fikirlere gelmek üçün çox tedqiqat aparılmasına ehtiyac var.
Tarix: 05.03.2013 / 17:33 Müəllif: [Ram] Baxılıb: 470 Bölmə: Ümumi Psixologiya


text:
Açıq mikrofon: Eş urınnarığıznı yaxşırtu öçen nindi şartlar tudırılğan?
Elemtäçelär:
-Bernärsä dä eşlänmägän . Elek yaxşıraq ide. Elek xalıq vlaste ide Xäzer- yuq. Xäzer ber keşegä dä zarplata da, pensiädä citmi. ГTS şähärneke.
Student yeget: – bernindi dä şartlar tudırılmağan. Kiläçäktä injener . Äle bezgä añlatalar, uqıtalar, kürsätälär, qarıybız, apparatlardağı knopkalarğa basabız. Student qız:
Sotsial'nıy äbät alırğa bula , ay buyına buşqa aşıysıñ, talon belän. Ä talonnı alırğa profkomğa dekanattan dokumentlar kiräk . Tözüçe, opalubçik -törek, polyak - añlamıym)
Tözüçe: Puşkin yortı tözibez. Operator : Qıyırsıtmıylar , Böten şartlar tudırılğan Xezmät xaqın waqıtında birälär. Sanitariä normaları ütälä, bar uñaylıqlar tudırılğan. Citäkçelärneñ xezmätkärlärgä mönäsäbäte yaxşı. Otpuskı- yartı yılğa- ike atna. Ni öçen sez anı minnän sorıysız?-Ser ul! “Leçenie, otdıx, şifaxanä kiräk.
Ni öçen sez anı minnän sorıysız?-Ser ul!Student:. Ekonomiqa institutında uqim. Yaña korpus tözedelär. Keşe üzen eştä yaxşı xis itsen öçen
“Leçenie, otdıx, şifaxanä kiräk.Polkovnik: 25 yıl buyı xezmät itkän xärbi keşe - :İñ möhime- Watannı, ilne söyü. Teläçedän . Mäktäptän qaytqanda yığılıp, malaynıñ ayağı sınğan Qazan xastäxanäsenä alıp kildek . Elemtäçelär: maxsus kiem birelä, rekvizitlar bar , apparatura, eş qoralı birälär. Elek äybäträk ide . Xäzer dä bar . Ämma sanatoriy yuq, otpusk ber ay birelä. Eşsez keşe , hönäre belän elektrik: Älege waqıtta eşlämim, eş ezlim. Läkin mine qänäğätländererlek eş tabılmıy. İñ berençe, mine qänäğätländererlek xezmät xaqı 10 meñ sumnan da kim bulmasqa tieş. Qazannnıñ Karl Marks häm Puşkin uramnarınnan xalıq tawışların äzerläde:


text:
Rusiä-Belarus berlegeneñ Yuğarı Däwlät Şurasında urtaq kileşülär imzalandı
AUDİO: Aprel'neñ 4-ndä Soçida bulğan soñğı oçraşudan birle qısqa waqıt eçendä bezneñ xalıqlarıbız Rusiälelär häm Belaruslar tarafınnan inde qayber uñay mönäsäbät belderelde. Alar bezneñ berlek tözeleşeneñ töp yünäleşlärendä alğa kitüebezgä ömetlänä häm moña ömetlänü öçen härtörle nigez bar.
Yuğarı däwlät şurası Rusiä Belarus berlegeneñ tışqı säyäsäte turında kileşte. Utırışta şulay uq berlektäge milek statusı turında kileşü häm Belaruslar belän Rusiälelärgä täñgäl xoquqlar birüçe dokument imzaladı, uzara xärbi xezmättäşlekne kiñäytü turında kileşte.


text:
Kompozitor Xösäyen Kucaliev ğailäsenä qızıqlı ber büläk tapşırıldı
Xösäyen Kucaliev kompozitor bularaq tatarlar arasında bik populyar dimäs idem. Çönki tatar cırların ul yaza ğına başlağan ide äle. 14 yıl elek 39 yäşendä yöräk awıruınnan wafat bulğan Xösäyenneñ Rusiä konsert zalında xäter kiçäsen ütkärgän waqıtta da anı “Bilgele bilgesez muzıkant” dip atalğannar ide. Läkin şul tikle waqıt uzuğa qaramastan dönya külämendä kantri. Fol’klor xalıq muzıkası belgeçe bularaq ul onıtılmağan. Anı yevropada da tanıylar belälär ikän. 300 artıq muzıka qorallılarında uynıy belgän Xösäyen Kucaliev Rusiädä kantri fol''klor muzıkağa nigez saluçı bularaq bu yunäleşneñ pionerı dip bilgelängän. Häm büläkläw turında qarar Gollandiädä şuşı fol’klor muzıka üzägendä qabul itelgän. Şuşı könnärdä Germaniädä kantri bulgraz muzıkası festivalendä Xösäyen Kucaliev ğailäsenä dip, berençe urınğa birelgän büläkne Smolenskiy şähäre muzıkantları alıp qaytqan. Bu xaqta büläkne alıp qaytuçı Tatyana Zamilova , festival''nen soñğı köne inde inde. Bez inde nindider büläk tapşırılır dip uylamağan idek Çönki bu festival''ne oyıştıruçılarğa Xösäyen Kucaliev turında mäglümät ike yıl elek birelgän ide. Läkin, ul onıtılmağan häm anı berençe urın belän büläklädelär dip söyläde.
Qantri fol’klor törkemdä uynar öçen anda bilegele uyın qoralları yañğırarğa tieş ikän. Şularnıñ berse Amerikada eşlänä torğan biş qıllı banco uyın qoralı.. Rusiägä ul banconı berençe tapqır Xösäyen Kucaliev alıp qaytqan. Xäzerge waqıtta Kucalievnıñ tormış iptäşe Tänzilä ulı Röstäm yäşägän fatirda Xösäyen üze uynağan, yä bulmasa üz qulı belän yasağan 300 dän artıq muzıka uyın qoralı bar. Ul alarnıñ qayberlären Vladimir Nazarov orkestrında eşlägän waqıtta dönya küläm ütkän gostrol''lärdän alıp qaytqan bulğan. Ä inde büläkneñ üzenä kilgändä ul bik üzençälekle. Çın taqta kisägenä mondalina räseme yasalğan. Mondalina kantri muzıka uynawçı orkestrda töp qoral bulıp sanala ikän. Anı Çexiädä yäşäwçe rässäm başqarğan. Häm anda ingliz telendä kantri fol''klor muzıka pionerı digän süzlär yazılğan. Bu tantanalı büläk tapşıru oçraşuında Xösäyen Kucaliev belän bergä eşlägän muzıkantlar cıyılğan ide. Häm alar Rusiädä Kucaliev isemendäge fol''klor muzıka festivale ütkärü turında xıyallanabız dip belderdelär. Xösäyen Kucalievnıñ tatarça yazılğan cırları küp bulmasa da alar bar. Mäsälän, “Ağidelneñ qamışları” , “Sabır it”, “Bağışlaw” digän cırların mäskäw cırçısı Naile Fatexova başqara. Ä menä “Sarman” köye Kucaliev eşkärtüendä Mäskäw kiçälärendä yış yañğırıy.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Ğiraqta eşläwçe qoral tikşerüçelär tağın berniçä ay sorıy
Audio
Bu belderülären Blix belän Äl-Baradei bügen Gretsiä başqalası Afenda yasadı. Kiläse düşämbedä alar BMOnıñ İminlek Şurasında xisap totırğa cıyına. Ägär Ğiraq qoralsızlanırğa telämäsä, Quşma Ştalar häm Britaniä köç qullanu belän yanıy. Britan premier-ministrı Tony Blair bügen Parlamentta çığış yasap, Ğiraqnıñ, krizistan çığu öçen berdän-ber yulı bar, ul da bulsa qoralsızlanu, Saddam Xösäinneñ moña şige qalmasqa tieş, dide.
Räsmi Bagdad küpläp üterü qoralı buluın kire qağa. Bügen Ğiraq vitse-prezidentı Taha Yassin Ramadan:
Audio
Ğiraqnıñ BMO inspektorları belän xezmättäşlek itüenä qaramastan, Quşma Ştatlar Ğiraqnı basıp alu xıyalı belän mäşğül.
Törkiä xökümäte Ğiraq mäsäläsenä tınıç çişeleş tabu maqsatı belän, pänceşämbedä Misır, Süriä, İran, Söğüd Ğäräpstanı häm Jordan räsmiläre belän säyläşü ütkärergä cıyına.


text: Xalıqara Olimpiä komitetı cäyge Olimpiä uyınnarı Afinada waqıtlı häm bernindi totqarlıqsız ütäçäk digän ışanıçların belderde. Bu belderü, Afinada xalıqara Olimpiä komitetı tikşerüläre bulğannan soñ iğlan itelde. Komitetnıñ Gretsiädäge wäkile Djianna Angelopulos, Afinadağı olimpiä uyınnarında 15meñ sportçı distälärçä meñ yärdämçelär häm jurnalistlar millionlağan tamaşaçı bulaçaq, dip belderde. Bu cäydä Gretsiä ber ildä bulmağan iminlek çaraları küräçäk. Ber il dä ber oyıştıru qomitetı da moña qädär Olimpiä awılında iminlek saqlawğa ul qädär igtibar birmägän dide, Gretsiä wäkile Djianna Angelopulos.


text:
Qızıl imperiä cırçısı Musa Cälil yubileye Rusiä külämendä uzaçaq
Sovet imperiäse çorında tatarnı böten SSSRga tanıtır öçen yoldızlar tudırdılar. Bu ber tatarğa ğına xas tügel ide älbättä. Yänäse, az sanlı millätlär Rusiädä çäçäk ata. Işanmasağız qarağız menä. Şundıyraq mantıyqtan çığıp. Tatarlarğa bu oçraqta musa Cälil eläkte. Baştaraq, İkençe dönya suğışında Watanın satqan, xıyänätçe dip anı iskä aludan da tıysalar, Stalin ülgännän soñ, qayber yalğışların imperiä xezmätkärläre tözätergä buldılar. Musa Cälil Sovetlar berlege qaharmanı, batırı digän isem belän tanıldı. Yaña çornıñ yaña batırı rolenä biklärdä turı kilep tora. Şağir, almannarda äsirlektä bulğan, anda idän astı köräşe alıp barğan, üzenä fikerdäşlär tuplağan, äsirlektä xätta. Şunda anıñ canı özelgän. Menä niçek qızıl imperiäne yaratırğa bula. Döres, Musa Cälilneñ äsirlektä bulğanda ğämällärenä başqaça bäha birüçelär dä bar. Anı ul çorda kürgän keşelärneñ qayberläre äle xäzer dä çit illärdä isän saw. Ğaynan Qormaş çınlıqta cälilçelärneñ başlığı bulğanı - şular aşa bilgele buldı. Läkin boları ütkän eşlär.
Kiläse yaña yıl – Musa Cälilneñ 100 yıllıq yılı dip bilgeläp üteläçäk. Bu Tatarstan däräcäsendä genä tügel. Böten Rusiä külämendä. Şul uñaydan, Mäskäwdä, 27 dikäber kiçendä Musa Cälilneñ 100 yıllığın oyıştıru komitetı utırışı bulıp uzdı. Rusiä mädäniät häm massaküläm kommunikatsiälär ministrı Aleksandr Sokolov, mädäniät häm kinomotografiä federal' agentlığı citäkçese Mixail Şvıydkoy, Tatarstan yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov, kompozitorlar berlege räise Räşit Kälimullin, Fännär Akademiäse prezidentı Mansur Xäsänov kebek şäxeslär älege oyıştıru eşläre belän şöğellänä. Respublika räsmilärennän, töp oyıştıruçı mädäniät ministrı, vitse-premyer Zilä Wälieva.
Musa Cälilneñ 100 yıllıq yübileyen zur çaralar bilgeläp ütäçäklär. Qazanda, Mäskäwdä, Başqortstanda, Irınbur, Yekaterinburg, Tübän Novgorod, Sarıtaw, Ul'yan, İrkutski, Udmurtiä, Komi, Ästerxan, Murmanski, Altay yaqlarında da Musa Cälilgä bağışlanğan çaralar uzdırılaçaq. Çit illärdän, Qırğızstanda, Äzärbäycanda, Ukrainada şulay uq tantanalar, fänni konferensiälär uzaçaq. Bu eşlärdä Rusiä, Tatarstan xökümätläre yärdämendä Tatar kongressı da qatnaşaçaq. Monnan tış, Rusiäneñ üzäk TV, radio kanallarında Musa Cälil turında tapşırular şälkeme bulır dip kötelä. Tatarstan Mädäniät ministrlığı xäbär itüençä, bu xaqta inde kanal citäkçeläre belän söyläşülär uñışlı ğına bulğan. Berlinnıñ faşizmğa qarşı köräş muzeyenda, Tatarstan häm Rusiä yazuçıları belän berlektä yubiley çaraları uza.
Cälilneñ äsirlektä yazğan, Moabit däftärläreneñ kopiäläre eşlänep, satuğa çığuı ixtimal. Mäskäwdä Musa Cälil yäşägän yortqa memorial taqta quyılaçaq. Kiläse yılnıñ Tatar yäşläre könnäre Musa Cälil bayrağı astında uzaçaq. Şağirneñ biş tomnan torğan äsärläre kitap itep çığarılaçaq. Ğomumän alğanda, Sovetlar berlege qaharmanı sanalğan, ğömeren äsirlektä tämamlağan, qızıl imperiä cırçısı Musa Cälilneñ 100 yıllıq bäyräme zur çaralar belän, ğomum Rusiä külämendä uzdırıla. Şul uq waqıtta, Kamal teatrı, Musa Cälil tuıp üskän Irınbur ölkäse Mostafa awılına tatarça kitaplar cıya.
Räfis Cämdixan.


text:
“Hitler kaputt!”
Bu bäyrämgä äzerlek kiñ qolaç belän bardı. Soñğı könnärdä suğış veterannarına iğtibar arttı. Alarğa räxmät äytü, zurlaw, mizgel sayın küzgä taşlandı.
Ağımdağı säyäsi häm ictimaği xällär şuşı suğış tämamlanu yubileyı temasınıñ külägäsendä qaldı. Uzğan atnada Tatarstannıñ xökümät äğzäläre bilgelände. Ämma alarnıñ kem buluı, nindi şartlar belän bilgelänüe iğtibarnıñ iñ üzägenä kerä almadı. Atna axırında prezident ukazı iğlan itelep, vitse-premyer bulmağan ministrlarnıñ isemlege häm sanı nigezdä elekkeçä qaluı bilgele buldı. Barı tik ike genä ministrlıqnı yaña keşelär citäkli. Ekologiä häm tabiği resurslar ministrı wazifasına Mäskäwdä Federatsiä sovetında senator bulıp utıruçı İrina Laroçkina qaytarıldı. Ä Elemtä ministrı itep moña qädär ministr urınbasarı bulğan Färit Fazılcanov raslandı. Geologiä häm minerologiä fännäre doktorı Laroçkinanıñ ministrlıqqa quyıluı turında prezident 29 aprel'dä Däwlät Sovetı sessiäsendä ük äytkän ide. Ä menä moña qädär Elemtä ministr bulıp eşlägän Rinat Cälälovnıñ älege eşkä yañadan quyılmawı bik küplär öçen kötelmägän xäl buldı. Härxäldä, 7 may – Elemtä häm radio xezmätkärläre bäyrämenä qarşı kiçtä Elemtä ministrlığına yaña citäkçe bilgelände.
Şulay uq, 9 may – Ciñü bäyräme mäşäqätläre elemtäneñ dä tögäl eşläwen taläp itkänen dä onıtırğa yaramıy. Ni bulsa da buldı, suğış veterannarına telefonnar quyılıp, çıbıqlı telefon ütkärergä mömkin bulmağanda, mobil apparat satıp alınğan könnärdä baş elemtäçe yañarıp ta quydı.
Ä 9 may aldınnan Piramida tamaşalar zalında Ciñü bäyrämenä bağışlanğan oçraşu, törle mädäni-patriotik çaralar görläp ütte. Mäskäwdä 9 may könne yañğır yawmas öçen oçqıçlar belän bolıtlarnı quıp yöredelär. Kürşe respublikalarda salqın, cille hawa tordı. Tatarstanda isä, çalt ayaz cılı kön, şimbä könne kötmägändä cılılıq ğädättägedän 10 gradusqa artıp, 21 däräcägä citte. Ciñü bäyräme Qazanda häm respublika rayonnarında, şähärlärendä zur kütärenkelek belän ütte.
Tantanalarnıñ sanı häm ütü räweşe, yomğaqların soñraq söylärbez. Qazanda 9 may könne irtänge 9 tulğançı, respublikanıñ berençe citäkçeläre öçese öç urınğa barıp, suğışta häläk buluçılar häykällärenä çäçäklär saldılar. Bu qoyaşlı irtädä tol xatınnarğa häykäl açılu Qazannıñ üzençälekle tösmere buldı.
Äytergä kiräk, bıyılğı bäyräm çaraları Rusiädäge ğomumi tärtip buyınça ğädättägedän qatıraq saqlana. İminlek çaralarınıñ iñ berençe urında buluı sizelep tora. Xäyer, Qazannıñ meñyıllığına äzerlänü qısalarında sütelgän, qazılğan uramnar üzläre dä irkenläp bäyräm itärgä mömkinlek birmi. Citmäsä, irtänge çaralarnıñ 2-3 urında ütkärelep, säğät 10 İrek mäydanında parad oyıştırıluı, annarı töştän soñğı törle tamaşalar, kiçke salyut wäzğiätne kontrol'dä totarğa mömkinlek tä birmi.
Gazeta.ru säxifäsendä bilgele jurnalist Georgiy Bovt Ciñü bäyrämen Rusiäneñ soñğı ğorurlığı, dip yazdı. Qayberäwlär anı qıyırsıtılğan milli ğorurlıq bäyräme dip tä atıy ikän. İkençeläre, Baltıyq buyı illären okkupatsiäläw öçen ğafu ütenüne taläp itä, öçençeläre, Könçığış Yevropada kommunizm urnaştıruda ğäyeplilär. Bolay da küzgä taşlanıp torğan kimçeleklär, ciñüçe veterannarnıñ fäqirlege, ciñelüçelärneñ sponsorğa äylänep kitüe yaralarğa toz sibä. Şulay da, xalıqnıñ küpçelege mondıy çeterekle närsälär turında uylamıy. 60 yıl elek suğış betkän. Bik küplär irläreneñ, ätiläreneñ, ullarınıñ qaytuına şatlanğan.
Ber qarasañ, ber dä sovet bäyräme yäki Stalinnı zurlaw köne tügel ul 9 may. Üz xalqınıñ 10 protsentınnan artığın qorban itkän Tatarstan faşizmğa qarşı suğışqa 10 meñ xärbi oçqıç, meñlägänçä danä törle qoral äzerläp cibärgän. Menä şuşı cäfalarnıñ betü şatlığı bu könne Qazanda yañadan terelgändäy buldı. Beraz ğına salğan ağayğa tatarça soraw birgäç, ul bik qısqa itep nemes telendä cawap birde. Hitler kapput, dide ul. Faşizmnıñ ciñelüen ul Mäskäwgä kilgän prezidentlar kebek ük añlıy. Här zolımnıñ da menä şul kaput belän tämamlanuına ömet itäse kilä dä bit…
Kiçen Qazanda salyut utları balqıdı. Qalğanın sişämbe könne söylärbez. Ä bügengä Tatarstan xäbärläre çığarılışı tämam.Rimzil Wäli


text:
Könbatış wä Möselmannar: Närsä berläşterä häm närsä ayıra?
Bügen Azatlıq radiosınıñ Pragadağı baş fatirında İslam häm Könbatış: bezne närsä berläşterä häm närsä ayıra dip isemlängän konferensiä uzdı. Cıyılğan qunaqlarnı sälämnärgä dip AQŞnıñ Çexiädäge ilçese Richard Graber kilgän ide, şulay uq çaranı oyıştıruçılar arasında Çexiädäge watandaşlar institutı, Germaniäneñ Konrad Adenauer Ştiftung isemle ictiamaği oyışmalar bar ide. Bügenge programma öç öleşkä bülengän ide: - islamnı kem wäkillek itä...möselmannar häm könbatış häm islamnı yaqtırtu..... Fiker alışuda Törkiädän din häm säyäsät belgeçe Mostafa Akyol, Sarajevodan jurnalist Möhämmäd Jusiç, Pragadan islam tarixı belgeçe professor Zdenek Miller häm başqalar qatnaştı....
·
İslam isemennän kem çığış yasıy? ·
Ä moña qaytawaz: Xristianlıqqa kemnär wäkillek itä? ·
Terorçılıq öçen kem cäwaplı? ·
Teror kem isemlegennäñ qılına? ·
Anı kem yaqlıy? ·
Keşelär terorğa nigä birelä? ·
Sosyal problemalar ·
Möselmannarnıñ könçığıştağı urını, däräcäse ·
Zamança möselmannar ·
Redikal möselmannar ·
Terorçılıq
Fikerlär küp törle buldı. İslamnı zamançalaştıru – dinnän baş tartu digän süz yış oçrıy. Törkiädän Boğaziçi Universitetınnan belgeç Mustafa Akyol monın belän kileşmi, menä anıñ fikere:
“Könbatış üzgärde. Xäzer inde zamança. Läkin könbatışnıñ zamança buluı – İncilneñ üzgärüennän tügel. Bu üseş älbättä tiz genä bulmadı, waqıt eçendä burjuazia sınap qaraldı, annarı din öçen köräş belän genä däwlät tözep bulmağanı kürende. Möselman dönyasının küp öleşe, äle bu üzgäreşlär aşa ütmägän. Äle prosess başlana ğına. Problemalar – Qor’ändä şulay yazılğanğa yäisä İslam qurqınıç bulğanğa tügel. Häm bu inde üzgärä, misal öçen Törkiädä şundıy üzgäreşlär bara.”
Möselmannar könbatış cämğiyätenä yaraqlaşa alırmı?...
Alar yewropağa, Möselman dönyasınıñ yarlı häm mäğrifättäñ mäxrüm urınnarınnañ aqça häm yaxşıraq tormış belän xıyallanıp kilgän öleşe, tormış sınawları belän mäşğül ber törkemgä qarap böten islamnı anıñ aşa añlaw mömkin me, alarnıñ balaları qaysı cämğiyättä üzen xis itä, ike mädäniät, ike ayırım sosial möxit arasında keşelär üzen kem itep xis itä?
İkençe utırışnı, Azatlıq Radiosınıñ Äfğan bülege citäkçese Akbar Ğayazi alıp bardı.“Min möselman, çiksez dönyanın, Äfğanstan ilendä tuganmin, dini qaraş konzervativ anda, 27 yıldañ birle, Amerika watandaşı bulıp yäşim, Amerika Xristian Möselman tormışı, barsı bergä, xäzer Pragada yäşim, monda isä xalıq dingä qarşı bitaraf. Dimäk ilenä qarap aña qarata qaraşlarda xalıqlar arasında üzgärä ala."
Bosniadağı islam tormışı belän İndonoziädäge tormış ayırıla. Çönki ber cämğiyättä, din belän bergä ul xalıqnıñ üz milli üzänçelekläre dä bar. Moña qarağanda bu noqtağa iğtibar itärgä. Asılda här berebez – keşe monda, terror böten keşeçelekneñ problemı, dingä qarap keşelärne bülep bulmas. Universal qimätlär ber möselman eçendä, ber könbatışlı eçendä ayırım uq. Urtaq qimätlärne añlaw möhim – menä qısqaça äytkändä şundıy fikerlär yañğradı.
Bosniädäñ cıyınğa qatnaşqan jurnalist Möxämmäd Yuzic:
“Ägärdä din häm mädäniät mäsäläsen säyäsi argumentlär belän qararğa tırışsaq, ber qayçan cäwap tabalmayaçaqbız. Alqaraş, tamğalaw häm barsında ber isemgä kertep ğayepläw tuqtamıyaçaq”


text:
Mäskäwdä Millät eşläre ministrı Vladimir Zorin Rusiäneñ milli-mädäni avtonomiä citäkçeläre belän oçraştı
Häm, soñğı xäbär. 16 ğınwar, çärşämbe könne, Mäskäwdä Millät eşläre buyınça ministr Vladimir Zorin Rusiä xalıqlarınıñ milli-mädäni moxtäriät citäkçeläre belän oçraştı. Tatarstannan bu oçraşuda Bötendönya tatar kongressı räise urınbasarı Rimzil Väliev qatnaştı. Yaña ğına üz wazifalarına kereşkän ministr bu oçraşuda törle millät wäkilläre belän ni xaqında söyläşkäne, nindi mäsälälär kütärgäne turında älegä bernindi dä mäğlümät alıp bulmadı. Şuşı oçraşu häm anda tikşerelgän mäsälälär xaqında täfsilleräk itep pänceşämbedä citkererbez.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär