text:
Prezident Mintimer Şäymievnıñ Mordowiäğa, Saranskiğa 4 martta kilüeneñ tatarlar öçen faydalı näticäläre turında “Azatlıq” radiosın tıñlawçılarğa işetterelgän ide inde.
Bu könnärdä şul 4 mart wizitınıñ tağı ber uñaylı näticäse açıqlana başladı. Şul uzğan mart ayında prezident Şäymiev Mordowiä başlığı Niqolay Merquşkinğa Tatarstan deleğätsiäsen yaxşı qarşı alğan öçen räxmät xatı yazğan bulğan. Şul räxmät xatında Mintimer Şäymiev üzeneñ qolleğası Merquşkinnan Saranskida tatarlar öçen ike yaxşı eş eşläwne soralğan.
Berençese: Saranskida tatar telle balalar öçen balalar baqçası buldıru. İkençese: Saranskida Şärif Kamal, Hadi Taqtaş, Abdraxman Apsalyamov icatına bağışlanğan muzey buldıru.
Şulsı qızıqlı, prezident Şäymievnıñ xatı Mordowiä mädäniät ministrlığına aprel başında citä häm 25 augustta ğına bu xatnıñ qopiäsı Mordowiänıñ tirä-yaqnı öyränü muzeyenä elägä. Şul uq könne muzey xezmätkärläre üzläreneñ fondlarında, Mordowiä arxiwında tatarlarğa qağılğan äyberlär, doqumentlar ezli başlıylar. Mordowiä respublikınıñ tirä-yaq öyränü muzeyenda tatarlar belän bäyle äyberlär bik az ikän. Monda 1951 yılda Sırqıdı awılı xalqı yazğan ber xat bar. Alar Hadi Taqtaşnıñ öye cimerelä dip yazğannar häm anı tözätergä dip Mordowiä yazuçıları berlegennän häm Mordowiänıñ Yuğarı Sowetınnan yärdäm sorağannar. Ämma yärdäm bulmağan häm 60 yıllar axırında Hadi Taqtaşnıñ tuğan öye bötenläygä cimerelgän.
Mordowiä respublikınıñ tirä-yaq öyränü muzeyenıñ direktor urınbasarı Swetlana Telinä şulay äytte: – Pri orğänizätsii literäturnoğo muzeyä, posvyaşçennoğo tworçestwu tatarskix pisateley, urojensev Mordowii – Xadi Taqtaşa, Şarifa Kamala i Abduraxmana Apsalyamowa, trebuyıtsyä, prejde vseğo, bol'şaya i selenäprawlennaya sobiratelsqaya rabota. No, k sojaleniyü, v Respublike Mordowiä, ni v Senträlnom ğosudarstwennom arxiwe, ni u nas v fondax ne soxranilos' qäqix-libo materialov, qotorıyı bı rassqazıwalıy o jizni i deyätelnosti etix pisateley. Poetomu, zdes, qoneçno, neobxodima pomoşç', prejde vseğo, muzeyev Respubliki Tatarstan, çtobı oni podelilis s nami qopiämi fotoğrafiy, qopiämi doqumentov, pomoğli nam wıyawıyt adresa rodstwenniqov, çtobı ustanowıyt v dälneyşem perepisqu i svyäzätsyä s temi lyüdmi, qotorıyı xranyat memoriälnıyı weşçi wot etix tatarskix pisateley. Ya xotela bı obratitsyä qo vsem radiosluşatelyäm, vse, kto, znaçit, imeyet qäqie-to doqumentı, fotoğrafii. Mı obraşçayımsyä s pros'boy prisılät na adres naşeğo muzeyä, wot, i daje ğarantiruyım snyät qopii i wernut' originäl, potomu çto mı ponimayım, qaq inoğda wot eti fotoğrafii bıwayut doroğıy, znaçit, eto deystwitelno semeynıyı relikwii. İ mı sçitayım selesoobrazneye vse-taqi orğänizätsiyü muzeyä ne trem otdelnım tatarskim pisatelyäm, a muzey, posvyaşçennıy istorii i qülture tatarsqoğo naroda. Bu Mordowiä respublikınıñ tirä-yaq öyränü muzeyenıñ direktor urınbasarı Swetlana Anatol'yevna Telinä ide. Aña Saranskiğa şaltıratırğa bula: qod 8342, telefon 472368. Qabatlıym: qod 8342, telefon 472368. Qäderle radiotıñlawçılar, ägär sezdä Mordowiä tatarlarına bäyle häm Saranskida tözeläçäk tatar mädäniätı muzeyenä urnaştırırğa layıqlı äyberlär bulsa, zinxar, bezgä cibäregez. Hiçşiksez, bu muzeynıñ ekspozitsiäsenä şağirlär Hadi Taqtaş, İbrağim Başmaqov, yazuçılar Şärif Kamal, Abdraxman Apsalyamov, dramaturg Ğafur Qulaxmetov, rässam Äxmät Kitayıv kebek kürenekle şäxeslärneñ äsärläre, şäxsi äyberläre, xatları, räsemnäre, doqumentları kerergä tieş. Şulay uq monda Mordowiä tatarlarınıñ tormışı, könküreşe belän bäylängän iske äyberlär, fotoğrafiälar, doqumentlar da cıyarğa kiräk.
Böten närsäne şuşı adres belän dä cibärergä bula: indeks 431514, Mordowiä Respublikı, Lämberä rayonı, Aqsyun awılı, İrek Bikkininğa. Adresnı qabatlıym: indeks 431514, Mordowiä Respublikı, Lämberä rayonı, Aqsyun awılı, İrek Bikkininğa. Telefon belän dä şaltıratırğa bula: qod 83441, telefon 32239. Qabatlıym: qod 83441, telefon 32239.
İrek Bikkinin, Mordowiä


c: text/html

text:
Tatarstan kitap näşriäte yañadan Samarda
Soñğı yıllarda Tol'yattida, Samarda uzdırılğan tatar çaralarına Tatarstan kitap näşriäten da çaqıru ğädätkä kerep bara. Näşriät direktorı Damir Şakirov ber maşina tatar kitapların töyep kilä dä, xalıq öyenä qapçıq- qapçıq kitap alıp kitä. Bigräk tä balalar öçen çığarılğan basmalar küp alına. Menä şul uñay belän “Tuğan tel” isemle Samara ölkä tatar cämğiäte häm Samar şähäreneñ milli- mädäni möxtäriäte Tatarstan Cömhuriäteneñ mädäniät ministrı Zilä xanım Wäliewägä räxmät xatı yulladılar:
“ Samarda uzdırılğan Näwrüz bäyrämendä bıyıl mädäni çaralarnıñ berse bulıp – kitap säwdäse oyıştıru buldı. Damir Şakirov citäklägän Tatarstan kitap näşriäte xalıqqa çatırğa ber maşina kitap töyap kilde. Bäyrämgä kilüçelärgä törledän – törle isemdä basma äsärläre täqdim itelde. Balalar öçen çığarılğan bersennän – berse matur bizäkle kitaplar yanında olısı- keçese tuqtalsa, tatar möselman kalendarin kübräk xatın – qızlar alsa, “Tatar tarixı”, “Tatar ensiklopedik süzlek” isemle qalın kitaplarğa bayıraqlar tuqtaldı. Ä menä İlham Şakirov icatına , tormışına bağışlap çığarılğan fotoal'bomnı büläkkä aldılar. Samarda tatar kitapların satu uñışlı uzdı. Täcribä şunı kürsätte. Bıyıl cäy Samarnıñ üzendä iyünneñ 23- dä ölkä Sabantuyı uzdırıla. Sabantuyğa da Tatarstan kitap näşriäte tağın ber maşina kitap töyap kiler digän ömettä qalabız.
Xörmätle Zilä xanım, Samar tatarların ruxi mirasıbız belän bayıtıp toruığız öçen oluğ räxmätlärebez”,- dielä Sämär tatar milli xäräkäte yulbaşçılarınıñ mädäniät ministrına cibärgän räxmät xatında.
Şamil Bahautdin, Samar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (aytılıwı: Fridrix Wilhelm Nitzshe, 15 oktyabr 1844 - 25 avgust 1900) - nemis avtorı ha'm filosofı bolg'an. Ol bir neshe kitaplar jazdı ha'm sol kitapları arqalı dun'yanı o'zgertiwge u'mitlendi. Ko'pshilik adamlar onın' kitapların qızıqlı ha'm a'debiyat, sonday-aq filosofiyanin' ulli shig'armalarinan dep esaplaydi.
İsenimleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Nitzshe ko'pshilik shıg'armalarında adamlar qalay jasawı kerekligi haqqında jazdı. Ol sol waqitta belgili bolg'an moral' haqqindag'ı ko'pshilik pikirlerdi kritikaladı, sebebi ol nenin' tuwrı yamasa nenin' natuwrı ekenligi haqqında anıq faktler barlıg'ına isenbedi. Onın' tu'siniginshe adamlar moral tuwralı o'zlerinin' faktlerin payda etiwi kerek dep esapladı.
Ol sonday-aq Xristian dininin' pikirlerin kritikaladı. Onın' iseniwinshe, Xristian dininin' tiykarg'ı pikiri bolg'an a'zzi adamdı ko'rgende sol adamg'a ashiniw paydasiz. Onın' pikirinshe, a'zzi adamlar basqa adamlardın' jaqsı ko'riwine o'zlerin qorg'aw ushın tayanadı dep esapladı. Nitzshe adamlar onnan u'stin boliwi kerek dep isendi.
Ol adamlar o'zlerinin' denesin ha'm o'zleri jasap turg'an haqıyqıy du'nyani jaqsı seziwi kerek dep oyladı. Ol o'zinin' oqıwshılarına erteklerde jasamawdı ha'm bolıwı mu'mkin bolmag'an oylar menen sheshim qabillamawdı ma'sla'ha't etti. Ol beyish haqqındag'i pikirler dun'yadag'ı qıyınshılıqlardı qalay jen'iwdi bilmegenlikten payda bolg'an dep isendi.
Nitzshenin' oyınsha du'n'ya bir baylanislı zat dep esapladı, sonin' ishinde adamzat ha'm ta'biyatta bir biri menen baylanıslı dep esapladı. "Ku'shke erk" pikirin oylap taptı. Bul pikir boyınsha ha'mme adamlar ha'm zatlar o'zlerin jen'iwge, yamasa o'zlerinen erkti aliwg'a ha'reket etedi. Sol sebepli, eger dun'ya pu'tin bir zat bolsa, tap usi ku'sh du'nyanı du'nya qiladi.
Nitzshenin' pikirinshe adamlar o'zlerin erkin jılawlawda tabisqa erisedi ha'm jen'iske erisken waqtında adamlar basqasha ha'm jaqsıraq boladı. Bir ku'n kelip usig'an erisetug'ın adamdı Nitzshe "superadam" (yamasa nemisshe "Ubermensch") dep atadı. Nitzshe superadamlar basqa ortasha adamlarg'a salıstırg'anda ku'shlirek boladı ha'm basqa adamlardın' tuwrılıq ha'm natuwrılıq haqqındag'ı pikirleri menen sheklenbeydi dep oyladı.
Pikirleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
- Ubermensch (Overman)
- Ku'shke erk
- Apollon ha'm Dionis
- Xojayin ha'm Qul Morali
- Amor Fati (Ta'g'dir Muxabbati)
- Ma'n'gi Qaytalaniw
Ta'sirleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Germaniya kancleri ha'm jolbasshısı bolg'an Adolf Gitler Nitzshenin' miynetlerin oqıdı. Gey bir adamlardın' aytıwinsha Gitler Nitzshenin' pikirlerin tu'sinbedi, biraq ozinin' ha'reketlerin Nitzshenin' miynetleri arqalı tuwri dep ko'rsetiwge ha'reket etti.
Nitzshe miyneltlerin ju'da jalınlı ha'm qızıqlı etip jazdı. Biraqta, o'mirinin' aqırında jazg'anları kem kemnen a'piwayı bolıp bardı. Qırıq jasında Nitzshe jinli bolip ketti. Adamlardın' iseniwinshe, bir kuni Italiyanın' Turin qalasında ol bir adamnın' o'z atın qamshılap atırg'anin ko'rip, attı qutqarıwg'a juwırdi ha'm attı moynınan qushaqlap onı qutqarıwg'a ha'reket etti. Sonnan keyin Nitzshe hesh qanday miynetler do'retpedi, sonday-aq, ol o'zine qarawg'a imkaniyati bolmadi. Bul awırıw sifilis, yamasa miy isiniwinen payda bolg'an boliwi mu'mkin degen pikirler bar.
Onın' miynetleri ha'm pikirleri elege shekem ilimpazlardı qızıqtırıp kelmekte.


text:
Ğälämnän qaytuçılar Başqortstanda reabilitatsiä ütäçäk
Başqortstanğa Yuri Gagarin isemendäge kosmonavtlarnı oçışqa äzerläw üzäge belgeçläre kilde. Alar kosmonavtlarnı Başqortstan şifaxanälärendä reabilitatsiä ütkärü mäsälälären öyränä. Ğädättä kosmonavtlar ğälämgä oçqannan soñ başta kosmonavtlar üzägendä, artaban ilneñ berär şifaxanäsendä yal itälär. Älege mäsäläne öyränü buyınça kilgän törkemdä çığışı belän Başqortstannan bulğana ber keşe bar. Ul üzäkneñ meditsina idäräse citäkçese urınbasarı Röstäm Kaspranskiy. Kaspranskiy Başqortstannı saylawda üzeneñ çığışı monnan bulunı da inqär itmäwen belderde. Belgeçlär “Krasnousol” häm “Yanğan-Taw” şifaxanälärendä bulaçaq. Ägär söyläşülär uñışlı uzsa közgä berençe kosmonavt Başqortstanda reabilitatsiä uzaçaq. Süz aprel'' ayında ğälämgä oçqan Pavel Vinogradov xaqında bara.
Mönir Wafin, Ufa


text: Avstraliäla Ğiraqtıñ xalıqtı küpläp ültereü qoralı xaqındağı küzläw mäglümättäreneñ döröslögön tikşereüze bahalaw buyınsa yabıq tikşereü başlana. İmenlek mäsäläläre buyınsa fänni üzäk Awstraliänıñ haqlanıu assotsiatsiähı ildeñ Ğiraqta xärbi operatsiäla qatnaşıuın aqlaw ösön Ğiraq buyınsa küzläw xezmättäre tarafınan mäglümät bozop kürhäteleüen küz uñınan ısqındımay. Yañıraq Amerika häm Böyök Britaniäla bıl ildärzeñ xaqimiättäre yağınan Saddam Xösäyen rejimınan yanawzarzıñ arttırıp kürhäteleü ixtimallığı bulıuı xaqında şik belderelgäyne. Koalitsiä gäskärzäre älegä tiklem Ğiraqta xalıqtı küpläp qırıu qoralı taba almanı.


text:
85% xalıq yaña iminiät polisları belän täemin itelgän
Sişämbe könne Tatarstan Ministrlar Kabinetında mäcbüri meditsina iminiäte polisların almaştıruğa bağışlanğan brifing uzdı. Anda süz 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan Tatarstanda xastaxanä kassaları tarafınnan birelgän mäcbüri meditsina iminiäte polislarınıñ ğämäldän çığuı turında süz bardı. Bilgele bulğança, 2005 yılnıñ 10 iyünendä Ministrlar Kabinetı Qararı nigezendä respublikada xalıqnıñ mäcbüri meditsina iminiäte Qağidäläre raslanğan ide. Alar nigezendä iminiätläşterü funksiäse territorial' xastaxanä kassalarınnan iminiät oyışmalarına küçte. Bügenge köndä Tatarstanda öç iminiät şirkäte eşli. Alar "Aq BarsMed", "Çulpan-med" häm "Spasenie". 1 ğinwarğa xätle tatarstanlılar yaña polislarnı almasalar, alar xastaxanädä, sırxawxanädä meditsina yärdämen alu xoquqınnan mäxrüm qalaçaq. Bügenge köndä, iminiät meditsina şirkätläre xalıqnıñ 85 protsentın polislar belän tä'min itkän inde.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Selet.biz häm Tuğan-tel.at.tt «Tatar dönyası» bäygesen başlap cibärde
Ütkän tapşırularnıñ bersendä, berniçä sayt xucası Şamil Biktaş «Sälät» fondı belän yaña proyekt başlawı xaqında äytkän ide. Xäzer bu proyekt turında tulıraq itep söylärgä mömkinlek tudı. Şul xaqta bu atnada «Tuğan-tel» saytında mäğlümatlar elende. Anda äytelgänçä, sayt xucaları häm «Sälät» fondı yäşläre bäxäsxanä bülegendä bäyge uzdıru turında kileşkännär.Anda tatar dönyasına qağılışlı sorawlar birelä. Qatnaşuçılardan döres cawap belän bergä, añlatma da yazu sorala. «Tatar dönyası» sorawlarına döres cawap birgän internetçılarğa «Sälät» fondı häm yäşlär üzäge büläklär bireläçäk. Ägär qızıqsınsağız adresnı qabtlıym: tuğan-tel.at.tt.Bäygeneñ bu öleşendä şundıy sorawlar birelä:
1.«Ğäliäbanu», «Zäñgär Şäl», «Başmağım», «Süngän yoldızlar», «Qazan sölgese» spektakl’läre belän bäyle kompozitorlarnıñ iseme?
2. Törki tellärgä xas bulğan suzıq awazlarnıñ ber-bersenä yaraqlaşuı niçek atala? 3. Tatarlarda islam dine niçänçe yılda häm qaysı xan waqıtında qabul itelgän? Cawaplarnı şuşı forumda yazıp qaldırırğa kiräk. Temanı Liliä isemle «Sälät» saytı wäkile alıp bara. Adreslarnı qabatlıym selet.biz häm tugan-tel.at.tt
Bikä Timerova.
Başqort yäşläre ciela torğan saytlarınıñ iñ populyarı «Yäşlek»gäziteneñ elektron säxifäse ikän. Yäşlek.ru saytında bu xaqta fiker soraştıru barğan. Tawış birgän 22 keşeneñ 8-ze şuşı «Yäşlek» saytına kerep yöri ikän, 6-sı, daimi räweştä, baymaq.narod.ru saytın uqıp bara. Qalğan başqa saytlarga berär genä keşe kergän, yä bötenläy qarawçı bulmağan. «Yäşlek» gäzite yazğança, bigräktä yäşlärneñ başqort çatı cälep itä. Häm anda Ufadan ğına tügel, Seber, Kazaxstannan da internet yaratuçılar kerep yöri. Älege çatqa min dä kerep qaradım. Söyläşü, urıs, tatar häm başqort telärendä bardı. «Yäşlek» saytında şulay uq, tanışular säxifäse häm fotoal’bom kebek büleklärne tabıp bula. Başqort saytlarında milli muzıkağa şaqtıy urın birelä.


text:
Başqarma komitetnıñ yaña räise kem bulır?
Brifingnıñ sorawlar öleşendä iñ berençe sorawlarda uq diärlek, İndus Tahirovnıñ kiläçäktä räislek wazifasına däğwa itmiäçäge belderüenä iğtibar itelde häm bulaçaq nämzät turında süz quzğatıldı. Brifingnı alıp baruçılar yarımşayarıp, nämzätlär turında gazetalardan uqıp qına beläbez, didelär. Ä inde citdiräk cawap: kongress 35 keşedän torğan Başqarma komitet saylayaçaq häm Başqarma komitet üz çiratında yaña räis saylayaçaq, dielde. İndus Tahirov çınnan da tağın ber möddätkä räislekkä däğwa itmäwen sizderde. Ä menä “Tatarstan yäşläre” gazetasınıñ sişämbe sanındağı intervyusında İndus äfände açıq itep “äye, idarä orğannarı ör yañadan saylanaçaq, yaña Başqarma komitet, anıñ räise, urınbasarları, byuro saylanaçaq. Min üzem räislektä qalu yağında tügelmen”, dip belderde.


text:
BMO wäkile Razali İsmail bügen Myanmarnıñ demokratiä öçen köräşüçe yulbaşçısı Aung San Suu Kyi belän oçraştı. 30 may könne Suu Kyi tarafdarları häm xakimiät yaqlı köçlär arasında bulğan bäreleşlärdän soñ törmägä yabılğan Nobel büläge iäse Suu Kyinıñ yazmışı häm sälämätlege borçılu tudırdı. Oçraşudan soñ Berläşkän Millätlär Oyışması wäkile Associated Press mäğlümat agentlığına –totqınnıñ käyefe kütärenke, dip belderde: "Anıñ xäle äybät, ruxı köçle. Min anı här zaman belgän kebek-ul xäzer dä-bik köçle ruxlı keşe" dide Razali.
Myanmar citäkçeläre demokratik citäkçene yaqın arada irekkä çığarırğa wağdä itkän.


text:
Parlamentta çığış yasap Schroeder üz watandaşların Yewropanıñ iñ quätle iqtisadın üseş yulına qaytaruda zur üzgäreşlärne qabul itkändä qıyuraq bulırğa çaqırdı.
Schroeder toraq häm infrastruktura proyektları belän iqtisadqa etärgeç yasaw öçen 15 milliard eurolıq däwlät kreditları birelüen iğlan itte.
Schroeder eşsezlek aqçaların kimetüne täqdim itte häm hönär berlekläreneñ xezmät xaqın bilgeläw quäten çikläw öçen xoquqıy üzgäreşlär kertü belän yanadı.
Ul, şulay uq, Germaniäneñ xezmätkärlärne eşlärennän aludan yaqlawçı qanunnarı artıq qırıs dip alarnı sığılmalıraq itü kiräklege turında çığış yasadı.
Anıñ äytüençä, kiläse atnada Brüssel’dä Yewropa Berlege sammitında Germaniä, Fransiä häm Britaniä sänäğät säyäsäte turında urtaq täqdim yasıyaçaq.


text:
Tatarstanda säysäsi kiñäşçelärğä eş barmı?
24 fivraldä, Qazan däwlät universitetında säyäsi konsalting turındağı konferensiä üz eşen başlap cibärde. Bu çara Qazan Däwlät universitetınıñ 200 yıllığı häm säyäsi konsul’tantlarnıñ hönär bäyrämenä bağışlap ütkärelä.
Säyäsi kiñäşçelär fikerençä, respublika xakimiätläre küppartiälelek şartlarında eşlärgä äle öyränmägän, ä «administrativ resursqa» tayanu – här waqıt tieşle näticä birmäskä dä mömkin. «Säyäsättän başqa mömkin tügel, teläsä närsädä säyäsät bar»-, dip äytte bezgä parlament räise urınbasarı Robert Miñnullin. Ul da bu konferensiäneñ eşendä qatnaştı häm parlament räise Färit Möxämmätşinnıñ sälämläw xatın uqıp birde.
Säyäsi kiñäşçelärgä ixctiyac, xäzerge saylaw aldı çorında, ayıruça arta. Firqälärgä niçek saylawçılar küñelen yawlarğa, nindi programma belän çığarğa, saylawçılarnıñ närsä kötkänen niçek belergä – bolar barısı da säyäsät fännäre belgeçläre, kiñäşçeläre eşe. Belgeçlär isäpläwençä, älegä respublikada saylawlar waqıtında xakimiät üze töp rol’ne uynıy. Yäğni administrativ resursqa ışana.
Parlament räise Robert Miñnullinnıñ qaraşınça, törle säyäsi qaraşta toruçı firqälär zamanı bezgä kiläçäk. Äle citmäsä, bu parlament saylawlarınnan soñ, üzidarä oyışmalarına da saylawlar bulaçaq. Şuña xalıqnıñ, saylawçılarnıñ säyäsi kul’turası artaçaq ale, dip sanıy belgeçlär.
Konferensiädä Duma saylawları näticäse, milli häm töbäk mäğlümat çaralarınıñ säyäsätkä tä’sire xaqında da notıqlar uqıldı. Qazan däwlät universitetında fännär doktorı Tatyana Morozova citäkçelegendäge säyäsät fäne kafedrası şul uq könne kiç saylawlarğa bağışlanğan tügäräk östäl ütkärde.
Konferensiä barğan waqıtta, Rusiä Prezidentınıñ xökümätne taratuı turında äle bilgele tügel ide, şuña, bu temanı säyäsi kiñäşçelär tikşerergä ölgermäde.
Bikä Timerova.


text:
... aldınğılarnı saylıylar säwit apparatına (sovet çorı cırınnan)
Pänceşämbe räsmi xäbärlärendä Tatarstan Üzäk saylaw komissiäse tağın 3 säyäsi firqäne häm ber bloknı. Yaña terkälgän “Rossiyskaya kommunistiçeskaya raboçaya partiä-Rossiyskaya partiä kommunistov”nıñ töbäk bülege Däwlät Şurası saylawlarına nämzätlär isemlegen iqtisatçı Rif Zarifullin başlıy. Şuşı uq isemlektä elekkege Dumadağı iñ millät pärvär deputatıbız Fändäs Safiullin da bar. “Razvitie predprinimatel'stva” firqäseneñ töbäk bülege isemlegen İvan Graçev başlıy. İvan Graçev şulay uq Rusiädä tanıluğa ireşkän säyäsätçe. Elekkege Duma deputatı. Şulay uq pänceşämbe könne terkälgän “Partiä rossiyskix regionov” firqäse bülegeneñ isemlegen Tatarstan hönärilär berlege citäkçeläreneñ berse Yuri Proxorov başlıy. İkençe bulıp şağir Renat Xaris bara. Dürtençe terkälüçe – soñğı waqıtta bik populyarlaşıp kitkän “Rodina” saylaw bloğı. Bu bloknıñ Tatarstan bülege isemlegendä 15 keşe. İsemlektä berençe bulıp “Zvezda Povolj'ya” gazetası möxärrire Räşit Äxmätov bara. Şulay itep, bulaçaq parlamentta firqälärgä häm säyäsi xäräkätlärgä birelgän 50 urınğa 8 säyäsi firqä häm 1 saylaw bloğı däğwä itä. Alarnıñ isemleklärendä 187 nämzät. Ber mandatlı okruglardan saylanası 50 urınğa 126 nämzät terkälgän. Häm menä şuşı sannar inde üzgärmäs dip sanala. Çönki 7nçe fevral'dä nämzätlärneñ räsmi terkälü möddäte çığa. Şuña kürä inde räsmi dairälärdän saylaw aldı kampaniäse başlanuğa xäyer-fatixa da işetelä başladı. Jurnalistlar berlege räise Rimma Ratnikova “Tatarstan yaña ğasır” televizion kanalında saylaw aldı kampaniäsendä jurnalistlarnı korrekt bulırğa, nämzätlär turında pozitiv materiallar kübräk birergä çaqırdı.
Pänceşämbe könne premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva şulay uq jurnalistlarnı saylaw aldı kampaniäsenä pozitiv qararğa öndäde. Ğäyre räsmi çığanaqlardan belengänçä, däwlät teleradiokanallarınıñ möxärrirlärenä saylaw aldı kampaniäse barışında ğäyre räsmi räweştä negativ birmäskä, pozitiv materiallar ğına birergä kürsätmä birelgän.
Läkin tormış – tormış bit ul. Pozitiv yünäleştä genä barmıy. Pänceşämbe könne räsmi mäğlümat çaraları Qazanda “Vodokanal” munitsipal' idäräneñ general' direktorı Grigoriy Arutyunov atıp üterelde dip xäbär ittelär. G.Arutyunov irtänge säğät 7 yortınnan çığıp barğanda ber atudan üterelgän. Xäzergä tikşerü mänfäğätlärendä täfsille mäğlümatlar häm bernindi kommentariylar da birelmi. Respublika prokuraturası tikşerügä kereşte. Şulay da bu cinayätneñ yallap üterü buluına qayber farazlar bar. Küptän tügel eşmäkärlärneñ zur kiñäşmäsendä “Vodokanal”, eşmäkärlär tözegän binalarğa, ofislarğa su ütkärgeçlärgä totaşu öçen üti almaslıq, äytik, fälän kilometr şähär çeltären tözätü- digän şartlar quyğanı öçen kisken tänqitlände. Ğäyre räsmi çığanaqlar mondıy şartlarnıñ gel şähär qaznası faydasına ğına bulmawına da imeş-mimeşlär yörüen raslıylar.


text:
Bälki, şuñadır da, räsmi xaqimiätne uzdırıbraq qayber säyäsätçelär üzlärençä säyäsi yomğaqlar, säyäsi näticälär yasarğa kereştelär. Ğadättägeçä, berençe rätlärdä «Zvezda Povolj'ya» gazetası möxärrire Räşit Äxmätow «atlıy». Aña nindider «az mäğlümatlı» çığanaqlardan, Rusiä Konstitutsiä mäxkämäsendä Tatarstan mäs’äläse buença ikegä aerılu kilep çıqqan. Konstitutsion mäxkämäneñ ber öleşe Tatarstan qanunnarındağı aermalıqlar ul qadär ük «zur gönah» tügel, dip sanıy ikän. İmeşter, Konstitutsiä mäxkämäse räise Marat Baglay xäzerge waqıtta şuşı aerılunı, tartqalaşnı kileşterep, tieşle qarar çığaruğa ireşergä tırışa. Şul uq waqıtta, imeşter, Vladimir Putinnıñ eş östälenä Tatarstan Konstitutsiäse yaña proektı salınğan. İmeşter, yaña proekt Rusiä citäkçelegeneñ küñelenä berdä xuş kilmägän, qatğıy itep, Tatarstan Konstitutsiäse federal' zakonçılıqqa turı kilergä tieş häm anda bernindi dä suverenitet turında süz bulırğa tieş tügel, dip äytelgän. Şulay itep, qayber säyäsätçelär inde uzıp barğan yılnı Tatarstannıñ suverenitetınnan tämam «qolaq qağuı» belän yomğaqlawın konstatatsiälärgä tırışalar.
Atna başında tağın ber bäysez «Zvezda Povolj'ya» gazetası ruxında çığa başlağan «Dojivem do ponedel'niqa» digän informatsion-analitik gazetanıñ öçençe sanında baş möxärrir Ayaz Xäsänow «Glavnoe dlya Putina pokorit' Tatarstan» digän mäqäläsen Tatarstanda dekaber ae üzgäreşlär ae bulırğa wäğdä itä. Berençedän, parlamentnı säyäsi ozın ğomerlelärneñ berse, Möxämmätşin taşlap kitä, dip başlağan ide. Bu mäqälädä dä respublikanıñ säyäsi yılnıñ yomğaqların üzenä kürä, zamança äytsäk, «bik tekä» itep yasarğa omtılış añğıp tora. Menä şuşındıy yomğaqlawlarnı uqığan-işetkän keşelärneñ, älbättä, qarale, ällä närsђlär bar ikän, yarıy äle şundıy gäcitlär bar, uqırğa-yazılırğa kiräk, dip uylarlar, hiçşiksez. Andıy «mäğlümat çaralarınıñ» töp maqsatı da şul. Andıy gazetalarnıñ küpmegä bäysez, küpmegä informatsion-analitik ikännäre inde xalıqqa añlaşılıp kilä. Şulay da şundıy «analitikanı» uqığan tıñlawçılarıbıznıñ çınlıqta Tatarstannıñ säyäsi tormışı nixäl ikän, digän soraw tuğandır.
Räsmi çığanaqlardan belengänçä, Rusiä Konstitutsion mäxkämäsendä Tatarstan qanunnarın tikşerü eşe kiçekterelgän. Yaña yılga qadär Tatarstan Däwlät Şurasınıñ bernindi dä çirattağı da, çirattan tış ta sessiäläre, utırışları kötelmi.


text:
Cırçı Mälikä ata-babalar cirendä yortsız qaçaq xälendä qalmasmı?
10 yıl elek şağir häm Azatlıq radiosınıñ ul waqıttağı Taşkenttağı xäbärçese Ädxät Sineğıl Nigä salqın qarşılıysıñ, Tatarstan digän şiğer yazğan ide. Uzğan yıl Ädxät Sineğıl wafat buldı. Bu könnärdä añarğa näq 70 yäş tulğan bulır ide. Ämma, bu şiğer äle dä yöräkne çänçep tora. İmän ğasırı isemle kitabında Salqın qarşılaw turındağı süzlär dä yuq anıñ. Tatarstan, tatarlarıñ qayta, digän isem belän kergän ul cıyıntıqta.
Tatarstan, tatarlarıñ siña qayta,
Kemgä barıp sıyınıp, dip cannar ata.
Yortnı, ilne taşlap kitkän yıllar artta,
Tuğan yaqtan tuyğannar da qayta xätta!
Tatarlarıñ, Tatarstan, siña qayta,
Qoş bulıp qoş ügi bulmıy tuğan yortta.
Sin alarnıñ ömetlären utqa yaqma,
Üze ileñdä qaçaq, digän yarlıy taqma.
Qaçaqlar, ata-babalar cirenä küçep qaytuçılar turında xäbärlär bezneñ tapşıruda yış yañğırıy. Uzğan sişämbedä efirğa çıqqan tapşıruda Taşkenttan Qazanğa küçkän tabip Rim Mäğdievnıñ nindi qıyınlıqlar belän Qazanda terkälü, yäşäw xoquqı öçen çiratqa basu turında söylägän idek. Ä İnternet säxifäsendä Rim äfände häm anıñ xatını Ğaliäneñ barmaq ezlären maxsus mäğlümat bazasına kertkännän soñ töşkän fotoräseme quyıldı. Alar äle watandaşlıq ta almağan, yäşäw häm eşläw urının da tapmağan. Ämma alar, Üzbäkstandağı tatar ğailäsendä tuğan häm şunda üskän millättäşlär, barıber Qazanğa omtılalar, monda kilüläre belän bäxetle.
Alar berniçä ayğa eşkä yäki säwdägä kilep aqça eşläp kilep, qaytıp kitüçe migrantlar tügel. Alar teläsä nindi qıyınlıqqa äzer tatar keşeläre. Andıylarnı ata-babalar cire, tuğan telebez, cır-moñnarıbız, ğöref-gädätlärebez tarta. Ä qanun buyınça küçüçelärneñ milläte 'yernindi östenlek tä birmi. Ğämäldäge praktika da tuğan ilenä qaytqan tatarlarğa niçek yärdäm itäbez soñ? Däwlät kenä tügel, cämäğätçelek, mäğlümat çaraları, milli oyışmalar, eş birüçelär häm başqa oyışmalar. Demografik yaqtan sıyığayıp baruçı respublikabızğa qaytuçı millättäşlärgä bitaraf tügelme bez? Bügen menä şuşı temanı däwam itteräbez.
Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına çärşämbe könne yäş estrada cırçısı, Qazan mädäniät häm sänğät universitetı studentkası Mälikä Razakova möräcäğät itte. 4-5 yıl elek Qazanğa 15 yäşendä änise Gölsinä belän küçep kilgän Mälikä xäzer respublikağa häm tatar dönyasına bilgele keşe. Ul qabınıp kilüçe yoldız, dilär.
19 yäşlek Mälikä xäzer televizor ekrannarında yış kürenä. Soñğı ike yılda ul Altın Bars büläge lawreatı buldı. Aña qädär Çuaşstanda uzuçı Urmay moñı, Ufada ütüçe Ural moñı, Bebi-şlyager bäygelärendä ciñep çıqqan. Ä iñ berençe ciñügä ul 90 yılda, yäğni 5 yäşendä Üzbäkstandağı Näwrüz bäyräme estrada cır bäygese lawreatı bulğan. Mälikäneñ bezgä möräcäğät itüneñ säbäbe – fatir mäs’äläse. İcat bäygesenä taşlanğan yäş talantnıñ tormış problemaları. Bu xaqta bez Mälikä häm anıñ änise Gölsinä xanım belän Azatlıq radiosınıñ Qazan studiäsendä söyläştek.
Mälikäneñ äytegezçe, duslar, nişlärgä digän sorawına niçek cawap birergä soñ? Mälikä häm anıñ änise mäcbüri küçep qaytuçı bularaq Ufada terkälgännär. Ämma, bu status birüçe mömkinleklär Mälikäneñ üzençälekle yazmışına turı kilmi. Tatarstannıñ Migratsiä xezmätendä bu çärşämbedä bezgä respublikada 2 200 küçep qaytuçı terkälüen häm alarğa nindi yärdäm kürsätelüen söylädelär.
Küçep qaytuçılarğa elegräk fatir satıp alınğan, subsidiälär xäzer dä birelä, ämma alarnıñ küläme citärlek tügel. Migratsiä xezmäte moxtaclarğa 21 könlek yal itü yullaması birep, şifaxanälärgä cibärä ala. Säxnä yoldızı bulıp istä qalğan Mälikägä bu şartlar turı kilep betmi. Çönki ul zur kiläçäkle, talantlı häm respublikabıznı, millätebezne zurlarğa sälätle, milli yäşlärebezne iärterlek qız bala. Aña äle 19 ğına yäş. Şul arada niçämä urında yäşäp häm dönya kötü öçen üzäk az-maz mömkinlek tabıp, uqıp ta yöri. Möğayın, bu temanı däwlät häm icadi oyışmalarda däwam itärgä kiräkter.
Azatlıq radiosı sälätle yäşlärne üsterü öçen östämä çaralar kürü yäki kürmäw turında kiläçäktä dä söylär. Läkin onıtmağız, 1 aprel', comğa könennän başlap, ozın dulqınlı Tatarstan radiosınnan Azatlıq tapşıruların retranslyatsiäläw tuqtala. Bu 1 aprel' şayartuı tügel. Qızğanıç häm moñsu xäbär. Ämma, Tatarstan - Yaña ğasır häm Azatlıqnıñ qısqa dulqınnarı aşa här könne tapşırularıbıznı tıñlıy alasız. Mälikä kebek yäş talantlarnıñ cırları belän dä, sezneñ belän dä, xörmätle tıñlawçılar, hiç ayırılası kilmi. Ä nigä bezgä xuşlaşırğa, di. Bez bar bit äle, bez isän.
Rimzil Wäli


text:
Cir şarınıñ cıyıluına kiterüçe dip sanalğan yapma tä'sire birüçe gazlar çığarunı kimetü turındağı xalıqara Kyoto kileşüe bügen ğämälgä kerde.
Bu kileşügä 8 yıl elek Yaponiäneñ Kyoto şähärendä ireşelgän ide. Tabiğätne yaqlawçı Greenpeace oyışması bügen bu uñaydan Kyotoda häm başqa zur şähärlärdä bäyräm itte.
Ämma Yewropanıñ tabiği möxit komissionerı Starvos Dimas bu tıynaq bäyräm bulırğa tieş, çönki Kyoto kileşüe inde ülemnär kiterä başlağan klimat üzgäreşlären kimetü öçen berençe genä adım dide.
141 il tarafınnan ratifikatsiälängän bu kileşü nigezendä 2012-nçe yılğa maşinalarda, elektr stansiälärendä, zavodlarda taşkümer häm neft yağulıqları yadnırudan çığuçı gazlar şaqtıy kimetelergä tieş. Yapma tä'sire birüçe gazlarnı iñ küp çığaruçı il bulğan Quşma Ştatlar Kyoto kileşüen ratifikatsiälämäde. Kileşü Qıtay, Hindstan häm Braziliä kebek üsep kilüçe illärdän andıy gazlarnıñ kimetelüen taläp itmi.


text:
Dinar Nasıyrov: Tatarstannıñ abruyın eş belän kütäräbez
“Azatlıq” radiosınıñ Qazan bülegendäge bügenge qunaq bik qızıqlı. Ul, Qazanda yäşäp, äle säfärgä kitä. Bügen kiç oçqıç anı Mäskäwgä häm çit ilgä alıp kitäçäk. Tanış bulığız – Tatarstan xökümäteneñ sotsial'-ekonomik tikşerülär üzägendä analitika bülegen citäkläwçe Dinar Nasıyrov. Dinarğa yegerme altı yäş, Qazan universitetın tämamlağan, üze Qazanda tuıp üskän, aspiranturanı tämamlıy, elegräk Amerikada dürt ay studentlar almaşu buyınça uqığan häm menä Amerikağa un ayğa grant buyınça uqırğa kitä. Şuña kürä bezneñ bügenge söyläşüebez yäşlärne çit ildä uqıtu häm ğomumän çit illär belän ixtisadi xezmättäşlek. Fiker, texnologiälär almaşu turında söyläşerbez. Anıñ öçen tağın ber säbäp bar – näq şuşı könnärdä Londonğa Qazannan zur delegatsiä Prezident citäkçelegendä şulay uq Tatarstanın investitsiälärgä cälep itüçänlege turında söyläşülär alıp barırğa, respublikanı kürsätergä kitte. Bu söyläşüdä Azatlıq radiosınıñ Qazan bülegendä mäğärif häm fän mäs’äläläre belän şöğellänüçe Gölnaz İlgizär qatnaşa. Tapşırunı Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. Başta şuşı grant turında söyläşik äle. Anı qayda häm niçek eläkterdeñ sin anı? Nigä kiräk buldı ul? Ğadi keşe añlamasqa da mömkin. Añlatıp bir bu grantnıñ niçek sineñ qulına töşkänen häm nindi maqsat belän uquğa kitkäneñ. Uqığanıñ xätsez bit: universitet, aspirantura häm şundıy citdi fänni üzäktä analitika bülegen citäkläw.
Dinar Nasıyrov. Döresen äytkändä min bu grant turında zayavkanı birü köne tämamlanır aldınnan ike kön qalğanda genä beldem häm tiz genä dokumentlarnı cıyıp ilttem universitetqa. Şul grantta qatnaşıp, ciñdem. Bu grant turında belmägän keşelär dä küp ide, alarnıñ da qatnaşırğa teläk bar ide. Anda qatnaşqan keşelärneñ däräcäläre bik şäp tügel ide.
Rimzil Wäli. Ul grantqa ğarizanı niçek birälär? Menä sin niçek itep yazdıñ? Niçek üzeñne kürsätteñ?
Dinar Nasıyrov. Berençedän, min üzemneñ fänni eşläremne, stat'yalarıymnı kürsättem, annarı Qazan däwlät universitetnıñ diplomın birdem, üzem turında söylädem. Xäzer min texnik universitetınıñ aspiranturasında uqıym, anda kafedra sovetı mine mäğärif häm fän ministrlığına täqdim itte.
Rimzil Wäli. Sezneñ fänni üzägen citäkçese A. Kudryavseva sineñ grant aluıñnı niçek qarşıladı? Xupladımı, ällä qarşı çıqtımı?
Grantqa ğariza birgändä, minem citäkçe belän kiñäşep torırğa waqıt bulmadı, ä inde grantnı aluımnı aña xäbär itkäç, rizalaştı. Xätta, uqıp qaytqançı minem eş urınımnı saqlarğa wäğdä birde.
Gölnaz İlgizär. Sez Qazanda tuıp üskän yeget, tatar telen, ädäbiäten niçek öyrändegez?
Dinar Nasıyrov. Berençedän, min tatar-tärek litseyın beterdem, anda küp kenä fännär ingliz telendä uqıtıldı. Tatar-törek litsey bulğaç, tatar tele dä küp kerde.
Rimzil Wäli. Ä yuğarı belem alğanda, xäzer eşlägän urınığızda tatar telen qullanırğa turı kildeme?
Dinar Nasıyrov. Qızğanıçqa qarşı, küpme min uqıdım häm öç yıl eşläp kiläm, berqayçan da tatar telen qullanu cayı çıqmadı. Şuña kürä, min ixtisad temalarına söyläşkändä kübräk rus telen qullanam.
Gölnaz İlgizär. Dinar, sez Qazanda bik yaxşı belem alğansız, tatar-törek litseyında uqığansız, däräcäle Qazan däwlät universitetın betergänsez, aspiranturada uqıysız – belemegez äybät, şundıy äybät eştä uqıysız – närsägä sezgä qaydadır kitergä.
Dinar Nasıyrov. Berençedän, belem alu öçen.Minem Bostonğa kitü säbäbe – alarnıñ täcribälären öyränü, administrativ yaqtan alarnıñ ministrlıqlarnıñ, agentlıqlarnıñ niçek eşe quyılğan. İkençedän, Boston – ul progressiv şähär, Masaçuçets ştatı vençurlı finansirovanie buyınça berençe urında. Rusiädä, Tatarstanda innovatsiä üsterüdä bik küp problemalar bar. Öçençe mäsälä – mäğärif. Min yuğarı belem alğaç, çağıştırıp alır öçen genä tügel, anı monda niçek qullana alırbız ikän...
Gölnaz İlgizär. Tatarstan xökümäte üzeneñ studentların uqıtır öçen küp kenä aqçalar birä, yäşlärne çit ilgä cibärä. Sezneñçä, döresme şulay yäşlärne başqa cirlärne cibärü, bu respublika, ixtisad öçen faydalı bulamı?
Dinar Nasıyrov. Bez çit ildä uqıp çıqqaç, öç yıl Tatarstanda eşlärgä tieşbez.
Rimzil Wäli. Eş tartmas dip, yäki aqçalı eş bulmas dip çiklänmisezme?
Dinar Nasıyrov. Praktik yaqtan eşne yaxşı belgän keşene çit ilgä cibärsälär, min üzem MVA belän baram(Master delovogo administrirovaniä),monda qaytqaç eşne tabırğa qıyın tügel. Mondıy belemne alğaç, çit ildä praktikanı ütkäç, monda däräcäm üser dip ışanam.
Gölnaz İlgizär. Tatarstan xäzer başqa illärgä täqdim itü säyäsäten alıp bara. Üzeneñ sänğäten, mömkinleklären kürsätä. Äydägez bezgä kilegez, bezgä aqça kertegez, bez barsın da buldıra alabız, bez sezneñ belän xezmättäşlek itä alabız dip. Sezneñçä çit illärdän respublikağa aqça cälep itü döresme?
Dinar Nasıyrov. Satu yaqtan qarasaq, bu bezneñ respublika öçen yaxşı. İnvestitsiälär yaqtan qarasaq, törle investitsiälär törle oçraqta törle qısular belän kilä.
Gölnaz İlgizär. Pänceşämbedän Londonda şundıy uq täqdim çarası uzdı. Närsälär täqdim itälär anda, niçegräk uzalar andıy çaralar, sez tulıraq äytä alasızmı?
Dinar Nasıyrov. Soñğı yıllarda Tatarstan kürgäzmälär oyıştıru belän bik küp şöğellänä. Qazanda bulsın, Mäskäwdä, çit illärdä Tatarstan mömkinleklären añlayışlı itep kürsätü iktisadlı tağın da köçäytügä zur tä’sir yasıy. Bu bik kiräk. Min berençe tapqır Amerikağa barğanda Qazan yäki Tatarstan digändä üzebezne tanıştıru bik qıyın ide. Bezne älegä yaxşı belmilär. Şul uq Kamaz maşinaların yäki başqa tovarlarnı satu öçen mäglümät taratu kürgäzmälär oyıştıru bik kiräk. Xätta sigez yıl elek min Törkiägä barğanda Tatarstannı Qazaxstan belän butağannarın kürdem. İkençedän, administrativ resurs qullanırğa turı kilä. Äytik, Prezident yäki Premyer-ministr çit il firmaları wäkilläre belän oçraşqanda menä şul turıda söyläşälär. Monıñ näticäse bula.
Gölnaz İlgizär. Tatarstan xalıq-ara bazarğa närsä belän çığa ala?
Dinar Nasıyrov. İñ berençe çiratta neft' häm nefteximiyä produktları, şulay uq Kamaz maşinaları häm oçqıçlar tözü zur urın alıp tora. Närsä qomaçawlıy disägez, iñ berençe çiratta innovatsion eşçänlek turında Rusiä qanunı bulmaw. İnnovatsiäneñ närsä ikänlegen tögäl häm açıq äytep birep bulmıy. Beräwlär bu töşençäne artıq kiñ añlıy, ikençelär çamadan tış konkret äytä. Min uqığanda menä şuşı yünäleşne tiränräk añlarğa telim.
Gölnaz İlgizär. Tatarstan möstäqil il tügel. Aña tışqı säwdä belän şöğellänü bik çiten tügelme? Tatarstannıñ çit illärdä üzen kürsätüenä Mäskäw niçek qarıy?
Dinar Nasıyrov. Bu eş faydanıñ kemgä kilüenä bäyle.Bezneñ tovarlar yaxşı satılsa, salımnarnıñ zur öleşe federal' qaznağa bara, dimäk, Tatarstannıñ uñışlı säwdä itüe Rusiägä faydalı. Monda eş qomaçawlawğa tügel, ä qızıqsınuçanlıqnıñ citmäwenä bäyle. Şul uq “ideyä” texnoparkın üsterü öçen yärdäm kiräk, ul üzenä kiräkle kadrlarnı qaydan alsın? Çit illärdä kiräkle çığımnarnıñ 60-70% firma üze kütärä, ä bezdä däwlät tülärgä tırışa, firmanıñ mömkinleläre dä az, qızıqsınuçanlığı da. Şirkätlär üzlärenä kiräkle kadrlarnı taba almıylar.
Gölnaz İlgizär.Tağı şul mäğärif temasına kilep çıqtıq.
Rimzil Wäli. Kadr mäğärifkä öyrängäç, eşkä yäbeşergä tieş bit. Äle başqarğan eşennän ber yıldan närsä qalır? Nindi administrativ idärä bulır Tatarstanda? Sezneñ başqarğan eşeñ niçek itep atala ide?
Dinar Nasıyrov. İnnovatsion säyäsät häm funksional' analiz bülege mödire. Sotsial' iktisadi tikşerülelär institutıñ bülege.
Rimzil Wäli. Sezneñ ğarizalar, analitik käğäzlär arasında tänqit, Tatarstanda şular citmi, şunısı naçar dip äytkän xällär buldımı?
Dinar Nasıyrov. Citeşsezleklär turında söylägändä, administrativ reforma berençe stadiädä. Tatarstanda ministrlıyklarda wäkälätlärne büleşü bik zur däräcädä.
Rimzil Wäli. Qazanda sineñ tuğannarıñ, iptäşläreñ häm dus qızıñ barmı? Alarnı sağınırsıñmı? Elemtä bulırmı?
Dinar Nasıyrov. Älbättä, elemtä özelmi. Şul uq internet aşa häm smslar yazışu, elektron gäzitlär, säxifälär qaraw mömkinlege bar.Rimzil Wäli. Bostonğa maxsus grant buyınça uqırğa kitüçe Qazan yegete Dinar Nasıyrov belän söyläşü bälki küplärdä qızıqsınu uyatır. Alar bezgä üzläre xat yazsınnar, möräcäğät itsennär.


text: "Qazan" xalıqara at sportı kompleksın açu Tatarstan başqalasınıñ meñyıllığın bäyräm itüdä iñ töp çaralarnıñ berse bulıp tora. 27 avgust könne anda Rusiä prezidentı prizına çabışlar uzaçaq. At çabışları uzaçaq bu sport kompleksında abzarlar barısı da ağaçtan eşlängän, VIP-abzarlarda xättä atlarnı qoyındıru öçen maxsus basseynnar da bar. Älege kompleksnı tözü öçen 1,8 milliard sum aqça totılğan. Häm ul iske aeroport cirendä 89 gektar mäydanın alıp tora . Härberse 40 urınğa isäplängän 12 at abzarına şuşı könnärdä berençe atlar da kilä başladı. Barlığı älege abzarlarğa 480 çabışqı sıya alaçaq.


text:
Samaradan Kongress delegatların Qazanğa üz aqçasına Fäxretdin Kanyukaev alıp bara.
Samarnıñ üzennän ruxi märkäzebez Qazannıñ meñyıllığı könnärendä uzdırılaçaq Bötendönya tatar kongressı utırışına baruçılar törkeme ikegä bülenep tora, yartısı- baylar, ikençe yartısı millätneñ qaynar xisle ulları- qızları, läkin dä kesäläre taqır. Şulay da yarlı delegatlar da yul, qunaqxanä, aşaw- eçü çığımnarın üz öslärenä alıp ğazaplanğan çorda, Xodaynıñ izge bändäse, malquar, Samardağı “ Tatarstan” säwdä yortınıñ general' direktorı Fäxretdin Kanyukaev barlıq delegatlarnıñ çığımnarın üz östenä aldı. Fäxretdin Kanyukaev miña bolay dide: “ Niçek inde Samar delegatsiäseneñ ber öleşe qunaqxanädä, ikençeläre tuğannarında tora”, - di. “Delegatsiä ber cirdä torırğa tieş, ber- böten kollektiv bulıp yäşärgä tieş. Annarı niçek inde şundıy zur tantananıñ, ruxi märkäzebez Qazannıñ 1000 yıllığına şäwlä töşerep bula”,- di “Tatarstan” säwdä yortı general' direktorı Bädretdin uğlı Fäxretdin Kanyukaev.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Ufada Xäniä Färxi ğastrolläre bara
Xäniä Färxineñ Ufağa icadi säfäre başqalanıñ Motor tözüçelär mädäniät sarayında başlanıp kitte. Aldağı könnärdä “Bäyräm” ansamble Ufanıñ şähär mädäniät sarayında häm “Yübileynıy” mädäniät sarayında çığış yasıy. Xäniä Färxi atnaqiç könne Başqortstan jurnalistları öçen matbuğat oçraşuı da oyıştırdı häm küpsanlı sorawlarğa cawaplar birde. Üzeneñ yaña proğramması xaqında fikerläre belän urtaqlaşıp bolay dide ul.
Ufada çirattağı icat säfären başlağan kürenekle cırçı Xäniä Färxi fikerlären işettegez. Bıyıl Xäniä Färxi üzeneñ 45 yäşen bilgeläde. Şuşı uñaydan yaqtaşları, Täteşle rayonı xaqimiätläreneñ bik matur at büläk itülären dä äytte ul. Ufada bulğanda Xäniä xanım Başqortstan telewideniesenä häm törle radio qanallarına barıp tapşırularda da qatnaşaçaq häm anda yaña cırların da qaldıraçaq.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ğiraq räsmiläre xäbär itüençä ilneñ könyağında Musayib şähärendä şiği mäçete yanında maşinağa quyılğan bomba şartlağan. Kimendä 6 keşe häläk bulğan, distälägän keşe cärähätlär alğan.
Başqalada kiçä şiği mäçetendä bulğan şartlawda 70tän artıq keşe häläk bulğan ide. Höcümnärneñ berse öçen dä cawaplılıq aluçı bulmadı.
Comğa könne Ğiraq eçke eşlär ministrlığı, küzläw mäğlümatlärenä tayanıp, Bağdadta berniçä şartlaw oyıştırıla, dip kisätkän ide. Xalıqqa bazarlar, mäçetlär, keşe küp cıyılğan cirlärdän yıraq torırğa kiñäş itelde. Şartlawlarnıñ ilneñ könyağında bulu ixtimalı turında da xäbär itelde.


text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ sälämätlek saqlaw belgeçläre, SARS çireneñ taraluı Qıtayda äle üzeneñ yuğarı noqtasına citmäde häm dönyada da awırunıñ betügä taba baruı turında söylärgä irtä äle, dip belderde. Dönya Sälämätlek Oyışması general direktorı Gro Brundtland süzlärenä qarağanda SARS virusın Vyetnamda ciñgännär häm Kanadada yaña awırıp kitüçelär turında xäbärlär yuq. Läkin bu-başqa illärdä dä wazğiät şundıy uq bulğannı añlatmıy. “Qıtayğa qarasaq-çirne yoqtıruçılar sanı könnän kön üsä, virusnı yoqtıruçılar-törle provinsiälärdän. Şunıñ öçen awırular sanı iñ yuğarı noqtasına citte dip äytä almıybız. Läkin Qıtay-xäzerge waqıtta iñ qurqınıç il, awıruğa iñ küp duçar bulğan il,” dide Bruntland.
Bügen Qıtay tağın 138 keşeneñ üpkä yalqınsınuınıñ yaña töre belän awırıp kitüen xäbär itte. Bügen 8 keşe ülgän. Bügen Brusseldä Yevropa Berlegeneñ sälämätlek saqlaw ministrları SARSqa bağışlanğan çirattantış utırışqa cıyıla.


text:
Yevropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministırları bügen Luxemburgta aylıq cıyılışların ütkärä.Oçraşuda Bloknıñ iyünneñ 17-18nçe könnärendä ütäçäk summitına äzerlek, konstitutsiä turında söyläşülärne tämamlau kebek mäsälälär belän berrättän köntärtibendä, Berlekneñ Ğıraq turındağı yaña strategiäse, İran belän körçekkä terälgän mönäsäbätlär , Äfganstandağı saylawlarnı küzätü häm Yaqın könçığış tınıçlıq protsesı tora
Yevropa Berlegeneñ Ğıraq strategiäse 3fazadan tora. Bu ay azağında suverenlekne ğıraqlılarğa tapşırudan alıp , waqıtlı saylawlar häm sonğı çiktä 2005nçe yıl azağında tulısınça irekle saylawlar ütkärüne küzdä tota bu strategiä.Yevropa Komissiäse süzçese Emma Udwin (audio)
Yevropa Komissiäseneñ 3 fazadan torğan urta möddät strategiäse , şunduq, saylawlardan soñ häm yañadan tözekländerü wä Ğıraq belän mönäsäbätlärne normalläşterüne küzdä totqan ara fazadan tora.Äğza illär moñı yaxşı qabul itte dip äytä alam. Tışqı eşlär ministırları bügen häm xökümät başlıqları comğa könne anı küzdän kiçeräçäk, min bu Ğıraq belän säyäsi häm diplomatik mönäsäbätlär urnaştıru öçen nigez bulaçaq dip kötäm dip äytte Emma Udwin.
Tışqı eşlär ministırları Ğıraqtağı sonğı xällärne köndezge aş waqıtnda tikşerde. Yevropa Berlege waqıtlı Ğıraq xökümäteneñ ber ministırın Brüselgä çaqırırğamı ällä oyışma anda üz wäkilçelegenme cibärsen digän mäsälädä qarar birä almıy tora. Moña Ğıraqtağı iminlek xälläre säbäp.Komisiä iminlek şartları röxsät itkän oçraqta Bagdadta üz ofisın açaçaq. . Yevropa Komissiäse tizdän Yordaniä başqalası Ammanda üz burosın aça. Oyışmanıñ körtärtibendä Ğıraqnıñ sivil cämğiäte belän elemtälärne arttıru da tora. Comğadağı sumit Berlekneñ Ğıraq häm ğomumän Urta Dingezneñ könçığışındağı Ğäräb illäre strategiäsen dä qabul itär dip kötelä.Anda politik dialogtan ayrım säwdädä taşlamalar da täqdim itelä.
İran turında tışqı eşlär ministırları ällä ni ozaq waqıt söyläşerlär dip kötelmi. Çönki Venada Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı idaräse cıyılışında İran töp urında tora..Berlekneñ 11 äzğası Agentlıq idaräsendä utıra.Ämma İrannıñ atna azağında atom klubına kerergä xoquqı bar dip belderüe , debatlarnı qızulandıraçaq dip kötelä. İrannıñ atom säyäsäte Berlekneñber yıl elek säwdä söyläşülären tuqtatuğa kitersä dä, Yevropa Berlege räsmiläre Tehran belän dialognı däwam itterü yağında tora .Alar keşe xoquqları mäsäläsenä bigräk tä basım yasıy, çönki bu tör dialog qayber uñay üzgäreşlärgä alıp bardı . İran zina qıluçılarnı taş atıp üterügä moratorium quydı, häm BMOnıñ qayber küzätüçelären qabul itte. Ämma keşe xoquqlarınıñ torışı , sonğı saylawlar şulayuq süz iregeneñ bulmawı ğomum qänäğätsezlekkä säbäp bula,. Äfganstanğa kilgändä Yevropa berlege tışqı eşlär ministırları sintäber ayında bulaçaq saylawlarnı küzätü öçen keçkenä törkem cibärü turında qarar biräçäk dip kötelä. Yevropa Komisiäse süzçese Emma Udwin bu xaqta bolay di(audio)
Yevropa Berlegeneñ zur täcribäse bar,küzätüçelärebezneñ dönyanıñ törle urınnnarında saylawlarnı qarap baruına yuğarı bäyä birelä.İminlek şartları säbäple personal ilneñ qayber öleşlärenä barıp citä almayçaq , eşen cünläp başqara almayaçaq , Bez eşebezne yarım yortı başqarıp abruyıbıznı töşerärgä telämibez. Ämma äfgannnarnı yaqlaubıznı kürsätü öçen bez anda üz keşelärbezne cibäräçäkbez , äğza illärdän cibärsennär dip sorıyaçaqbız, şulay da bu missiä qayber urınnarda ğına bulaçaq, normaldä bez eşlägän kebek kiñ külämdä saylawlarnı qarap bara almayaçaq digän fiker beyan itä Udwin xanım.
Küzätüçelärne xärbilär saqlayaçaq urınğa tulı küzätüçe missiäse cibärelä almayaçağı añlaşıla Älegä Qabulğa 20-25 häm qayber başqa şähärlärgä 8küzätüçe cibäreler dip uylanıla. Berlekneñ tışqı eşlär ministırlarınıñ köntärtibendä yaqın könçığış tınıçlıq protsesı ,Balkannnar da tora
färidä xämit, praga


text:
Xalıqara muzeylar köne ütte
Şul uñaydan premyer ministr urınbasarı – mädäniät ministrı Zilä Wälieva muzey xezmätkärlären häm tatarstanlılarnı bäyräm belän qotladı. Respublikada 100läp muzey häm 6 muzey tıyulık eşli. Qazannıñ meñellığın ütkärgändä anda million yarım keşe bulğan. Qazan Kremlendä Ermitaj filialı häm Xäzinä dip atalğan muzey kompleksı açıldı. Xalıqara muzey könne İske tatar bistäseneñ qatlawlı yazmışına bağışlanğan konferensiä – kürenekle ğalim Foat Väliev uquları buldı. Tatar xalqınıñ şähär mädäniäten, arxitektura yadkärlären saqlaw, tergezüneñ bigräk tä aktual' mäs'älä buluı turında süz bardı. Elekke yıllarda şähär üzägendäge milli arxitektura ürnäkläre, iske ağaç binalar ayanıçlı xälgä kilgän. Biredä borınğı mädräsälär, mäçetlär, tarixi binalarnı tergezügä moxtac.Al'bina Zäynulla


text:
İranda 20-nçe Fevral'dä ütäçäk parlament saylawlarınnan 2000-läp reformaçıl namzätne çitläştergän Saqçılar Şurası alarnıñ 51-enä saylawlarda qatnaşunı röxsät itte.
Töp reformaçıl partiä başlığı, prezidentnıñ bertuğanı Möxämmät Riza Xatami älege 51 namzätneñ 8-9-ı xäzerge parlamentta protest belderüçelär dide. Saqçılar şurası xäzerge parlamenttağı 80-läp deputatnı da saylawlardan çitläştergän ide.
Kiçä İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xamenei ildäge säyäsi krizisnı çişü öçen Saqçılar Şurasına üz qararların ikençe märtäbä yañadan qararğa quşqan ide.
Ämma Möxämmät Riza Xatami kompromissqa ireşep bulmadı dide. Reformaçıl köçlär barlıq namzätlärgä dä saylawlarda qatnaşu röxsät itelmägän oçraqta bu saylawlarğa boykot iğlan itü belän yanadı.


text:
Şvetsiä şimbä könne matäm iğlan itte
Audio (Laila Freivalds): "Bu hiçşiksez milli faciğä. Minemçä, Şvetsiädä här keşeneñ bu häläkät qorbannarı belän nindi dä bulsa bäyläneşe bar."
Bulğan mäglümätkä qarağanda, Hind Okean illärendä meñnän alıp 4-meñ-yarımğa qädär şved watandaşı yal itkän, şul isäptän 1400-e Thailanda. Älegä ni barı 6 qorbannıñ kem ikäne raslandı. Germaniä belän dä şul uq xäl. Germaniä kanslerı Gerhard Şröder ilebez şokqa äzer bulırğa tieş dip belderde. Älegä xäbärsez yuğalğannar arasında: meñgä yaqın alman, 350 Norvegiä, 200 Çexiä watandaşı häm küp kenä İtaliannar bar.


text:
Tatar radiosı bäyrämenä meñlägän keşe kilde
Bıyıl Respublika häm Şähär köne uñayınnan oyıştırılğan çaralar ayıruçı törle yünäleştä buldı. Här keşe üzenä qızıqlı bulğan tamaşada qatnaşa aldı. Cırlı, biüle, garmunlı milli çaralar turında bez sezgä inde söylädek, x.t. Bügen alarnıñ başqaları xaqında qısqa ğına bulsa da mäğlümät birep kitik.
Şiğriät söyüçeläre 30 könne köndezge säğät 2dä Ğabdulla Tuqay häykäle yanına cıyıldı. Aldan çarada qatnaşuçılar şağir istälegenä çäçäklär saldılar. Annarı tanılğan häm yäş şağirlär üzläreneñ icatı belän tanıştırdı. Şiğriät bäyrämendä respublikanıñ Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov, xalıq şağire Şäwkät Ğäliev, Tuqay isemendäge premiäneñ bıyılğı lawreatları Rabit Batulla, Marsel’ Ğäliev, Rafail Mostafin, Rawil Boxaraev häm başqalar qatnaştı. Bäyrämdä rus häm tatar telendä şiğerlär yañğıradı. Balalar da onıtılmadı. Qazannıñ çerek kül baqçasında alar öçen Qoyaş häm bäxet şähäre isemle bäyräm uzdı.
Sport söyüçeläre öçen köne buyı diärlek törle yarışlar, bäyrämnär ütte. Alar arasında balalar öçen Yuriy Moiseev isemendäge xokkey turnirı, Tübän Qaban küle häm Qazansu yılğasında su sort bäyräme, Kreml’ uramınnan ciñel atletlar yögereşe bar ide. Tağın ber zur çara – federal’ Sport kanalı belän bergälektä oyıştırılğan Sport planetası bäyräme. Anda 50 meñ keşe qatnaştı, dip xäbär itte oyıştıruçılar. Bäyrämgä Mäskäwdän Rusiäneñ tennis federatsiäse räise Şamil Tarpisçev, Rusiäneñ sport buyınça federal’ agentlığı citäkçese Vyaçeslav Fetisov, Sport kanalınıñ alıp baruçıları, tanılğan sportçılar kilde. 30 avgustta ütkän çaralarnıñ iñ qızıqlı häm möhimnäreneñ berse Qazannıñ xalıqara at sportı kompleksında uzdı. Dönya kubogına monda Fransiä, İtaliä, Şvetsiädän kilgän atlar çabıştı. 12 at arasınnan berençe urınına häm 300 meñ yevro külämendäge priznı Fransiädän kilgän Ledi d’Ovresi yawladı. Tatarstan çabışqısı isä bu yarışta iñ soñğı urınnı aldı. Ä menä Tatarstan prezidentı kubogına çabışta respublika Eçke eşlär ministrlığı atı Donbass Millenium ciñep çıqtı. Älege çarada qatnaşuçılar ğına tügel, anı qararğa kilüçe qunaqlar da bik däräcäle ide. Mintimer Şäymiev belän bergä Rusiäneñ Säwdä-iqtisadi palatası räise Yevgeniy Primakov, Möftilär Şurası räise Rawil Ğäynetdin häm başqalar kilde.
Ä 30 avgustta uzğan çaralar belän tanıştırunı kiç köne Kamal teatrı qarşında uzğan tatar radiosınıñ bäyräme belän tämamlarbız. Ul tönge 10ğa qädär bardı häm bik küplärne cälep itte. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, anda 20 meñnän artıq keşe qatnaşqan. Çınlap ta, teatr aldındağı mäydan ğına tügel, tirä-yaq uramnar da xalıq belän tulı ide anda. Tatar estradası yoldızların qarap, cırlar tıñlarğa, küñel açırğa monıñ qädär qunaqlarnı cıyuçılar bik siräk äle Qazanda. Härxäldä, Qazan milli-mädäni üzäge aldında şähär filarmoniäse oyıştırğan konsertnı qararğa kilüçelär bik küpkä az ide.
Gölnaz İlgizär


text: Bu turıda respublika prezidentınıñ färmanı buldı.Kompaniä 1998nçe yılda oyıştırıldı , baştağı çorda ul tulısınça däwlät milke bulıp sanaldı. 2003nçe yılda kompaniä milege şäxsi qullarğa küçte, bu xoldingnı Ural Räximov citäkläde. Başqortstan xaqimiäte kompaniäneñ 63% aqsiäsen däwlätkä qaytarunı sorap mäxkämägä möräcägät itte. Aqsiälär qaytarılğannan soñ alarnıñ satıluı ixtimal.Rusiäneñ xisap palatası da küptän tügel bu xosusıylaştırunıñ döres bulmawın beldergän ide. Älege xällär uñayınnan farazlar törle. «Kommersant» gäzite monı Ural Räximovnıñ pozitsiäläre qaqşaw dip añlata. Uzğan atna parlament utırışında bulğan fetnä belän bäyli. Aña qarağanda , parlamenttağı yağulıq–energetiqä krmleksınnan bulğan deputatlar baylıqların yuğaltmas öçen spiker itep üzläreneñ keşelären bilgelämäkçe bulğan.Oksford uniwersitetı politoloğı Şamil Yenikeyev monı uzğan Başqortstan prezidentı saylawları belän bäyli. Aña qarağanda , Räximov federäl üzäkneñ ışanıçın yawlaw öçen yağulıq–energetiqä qomleksın ışandırğan.Süzendä tormaw säbäple , Kremldä ışanıçın yuğalta başlağan buluı ixtimal.Başqortstan däwlät cıyılışı deputatı Gennadiy Şabayıv älege mäsälälärne nıqlap tikşerü kiräk digän uyda.Ul aqsiälärne qaytaru turında färman belän uzğan atnadağı parlament utırışındağı xällär bäyle dip isäpli.


text:
Nindi ul bügenge ğailä?
Şulay da ğailälär cılıtmıy, tärbiälämi, cämğiät alarğa iğtibar itmi dip äityu dä döres bulmas ide. Soñğı yıllarda respublikada «Toraq şartların yaxşırtuda yäş ğailälärgä däwlät yärdäme turında», «Grajdannar sälämätlegen saqlaw turındağı» zakonnar qabul itelde.
Ğailä könendä iñ yaxşı ğailälär iskä alına. Xäzerge zamanda da menä digän ullar häm qızlar üsterüçe ğailälär az tügel ikän. Biş häm biştän artıq balalı ğailälär östenlek ala, küp balalı eşsez analar ay sayın östämä aqçalı yärdäm kürä. Däwlät alarğa beraz yärdäm itsä dä, alarğa ul, älbättä, citärlek tügel.
“Watanım Tatarstan” gäcitendä respublikanıñ sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikovanıñ qotlawı basılğan. Ul ğailäneñ ayırım keşe öçen häm ğomumän cämğiät öçen bulğan ähämiäte turında äytä. Häm respublikada «Ana danı» medaleneñ ğämälgä quyıluı turında da söyli. Tatarstanda bu medal'gä 91ana layıq bulğan.
Bügenge köndä Tatastanda 20%tan artıq bala tulı bulmağan ğailädä tua. Yäğni bu balalar ätisez üsä. Ğailälärneñ 60%tı ber bala tärbiäli. Ğailälärneñ yartısınnan kübese üz yäşäw şartları belän riza tügel. Tatarstanda bu xäl beraz ciñelräk bulsa da, Rusiä moxitennän artıq kisken ayırılıp bulmıy. Bälki menä şuñadır öylänmägän yegetlär, kiäwgä çıqmağan qızlar bik küp.
Kiläçäktä ğailä betäçäk dip äytälär, ä bälki ul alay bulmas ta. Çönki anı ber kem, bernärsä dä alıştıra almıy. Millätneñ dä isän qaluı, iñ berençe ğailägä bäyle. Ruxi yaqtan bay, tatu häm mul tormışlı ğailä bulsa, millät tä bulaçaq. Xäzergä ruxi üseşe dä, matdi qıyınlıqları da keşelärneñ şäxsi eşe bulıp qala.
Xalıqara ğailä könendä küz yawın alırlıq tantanalı çaralar ütmäde. Matbuğat, radio, televidenie häm sotsial' xezmätkärlärneñ iğtibar itüe genä şuşı xalıqara könen bilgeläw buldı. Şuşı xalıqara köngä bağışlandı. Yılnıñ här köne ğailägä bağışlansa häm ul xalıqara masştabta tügel, ä awıl-şähär, uram, yort öçen faydalı eşlär belän bilgelänsä, hiçşiksez cämğiät köçäyep kitäçäk. Xäzerge ğailägä ni kiräk disäñ? Fatir häm dönya kötärgä aqça kiräk, digän cawap alasıñ. Ä fatirı bulğannar häm küp aqça aluçılar da yış qına bäxetsez bula. Ägär dä alarnıñ ğailäläre bäxetsez bulsa. İñ ayanıçı millätsez ğailä, ata-baba ğörefennän çitläşkän ğailä. Qızğanıç, milli cämäğätçelek, zıyalılar bu könne küzgä taşlanırlıq eşlär başqardı, ğailä yazmışı belän qızıqsındı, dip äytep bulmıy.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text: Respublikanıñ xoquq haqlaw organdarı may bayramdarı aldınnan terakttar bulıu ixtimallığı säbäple kösäytelgän eş rejimına küserelde. Bıl turala ministrlıqtıñ matbuğat xeźmäte xäbär itä. Uğa tiklem Räsäy eske eştär ministrlığı quşıuı buyınsa ministr Rafail Diwayıv xakimiät organdarına töbäktä säyäsi aktivlıqtı mömkin tiklem aźaytıu käräk tip beldergäyne. Ministrlıqtıñ matbuğat xeźmäte yetäksehe Ruslan Şäräfetdinov Rafael Diwayıv hüźźärenä hüźmä-hüź qabatlap tierlek, bayram köndärendä Räsäyźä terror ğämäldäre bulıu ixtimallığı bar tine. Unıñ hüźźärenä qarağanda, xalıq küp yıyılğan urındar - mitingtar häm demonstratsiälar źur ğına borsolou tıuźıra. May bayramdarında Öfölä tap şunday saralar uźasaq. Uramdarğa käm tigändä 100 meñläp keşe sığır tip kötölä. Ularźıñ 30 meñen oppozitsiä, 70 meñen Yevraziä yäştär berlege alıp sığırğa wäğäźä itä. Äle ike törköm dä mitingqa äźerlänä. Militsiä xeźmätkärźäre ike arala huğış başlanıp kitmähen ösön bar saralar küreläsäk tip belderä.


text:
Fälästin citäkçelege belän Arafatnıñ xatını arasındağı bäxäs.
Fälästinnärneñ citäkçese Yasir Arafat bik xasta. Monısı mäğlum. Läkin, başqa ber nindi dä mäğlümät yuq. 75 yäşlek Arafanıñ vazğiäte xaqında serlelek xökem sörä. Fälästin väkilçelege Parijğa barğan xäldä dä, Arafatnıñ xatını qarşılıq kürsätkännektän, anıñ Fälästin citäkçesen kürep-kürmiäçäge bilgesez.
Audio
"Min Fälästin xalqına süz berläşterüneñ bulun belsennär dip mörcäğät itäm. Alar Abu Ammarni yäğni Yasir Arafatnı tere köyençä kümärgä tırışalar. Abu Amar yaxşı häm vatanına kire qaytaçaq. Bez ciñep çıqqançığa qädäre revolutsiä dävam itäçäk."
Arafatnıñ xatını Suha xanımnıñ bu belderüe delegatsiäneñ vizittan vaz kiçkän buluın belderüenä kiterde. Läkin, küp tä ütmäde, väkilçelek qararın yañadan üzgärtep Parijğa baraçağın belderde. Fälästin xökmäteneñ väkile Salax al-Pamari Ramalahda Arafatnıñ xatın tänqitläp çığış yasaadı.
Audio
"Arafat xatınınıñ 40 yıldan birle Arafatıñ xezmättäşe häm köräştäşe bulğan şäxeslärne süz berläşterüdä ğäyeplärgä xaqı yuq. Bezneñ Arafatnıñ sälämätlege xaqında döreslekne belergä xaqıbız bar. Älegäçä bez berberenä qapma-qarşı imeş-mimeşlär genä işettek."
Soñğı mäğlümätlärgä qarağanda, väkilçelek Yordaniä aşa Parijğa kitäçäk häm irtägä Arafatqa vizit yasayaçaq. Läkin, Suha xanım moña rizalıq birerme, birmägän xäldä, ni bulaçaq digän soraularğa älegä cavap yuq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Taybey
Taybey yäki Taipei (qıtayça 臺北, pinyin Táiběi) - Qıtay Cömhüriäteneñ başqalası. Qıtay Xalıq Cömhüriäte qaraşı buyınça Taybey - QXC eçendäge Taywan töbäge.
Xalıq sanı - 2 625 756 (2006).
2003 yılda Taybey şähärendä dönyanıñ iñ biek küktırnawları berse tözelä.
Taybey - ilneñ iñ möhim belem birüçe üzäge.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XVIII ğasırğa qädär Taybey urınında ketagalan qäbiläläre torğannar.
1709 yıldan qıtaylılar Funzen töbägennän şuşı urınğa kilä başlıy.
1875 yılda Taybey Taywan prefekturasınnan ayırıla.
1886 yılda Taywan Taybey başqalası belän Qıtaynıñ töbäge itep iğlan itelä.
1895 yılda Simonoseki şärtnämäse buyınça Taywan Yaponiägä kitä.
Yaponiä idärä itkän çorda Taywan Tayxoku isemle.
Qıtay Watandaşlar suğışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Watandaşlar suğışı näticäsendä Gomindan xökümäte Çan Kayşı citäkçelegendä qıytğalı Qıtaydan qaça häm Taybey şähären - waqıtlı Qıtay başqalası itep raslıy, räsmi başqala - Nankin bulğan.
Qıtay häm Rusiä Taywan bäysezlegen tanımıylar.


text: Görciä başqalasında bügen meñlägän keşe qatnaşında miting uza. Opozitsiä köçläre saylaw nitäciälärenä protest belderä, prezident Eduard Şevarnadzenı urınınnan kitergä çaqıra. Opozitsiädäge Milli Xäräkät oyıştırğan çarağa 2 meñläp keşe kilde. Alarğa, şul uq sanda "Burcanadze demokartları" quşıldı. Rusiä häm Könbatış mäglümät çaraları xäbär itüençä, protest belderüçelär sanı arta bara, häm xäzer distä meñgä citkän. Politsiä, başqa töbäklärdän kilüçelärne kertmäs öçen, Tbilisiğa iltkän yullarnı yabıp quyğan, yullarda qırıs tikşerü ütkärä. Politsiä üze bu çaranı ğädäti dokument tikşerü häm qoral ezläw, dip añlata. Soñğı mäglümätlärgä qarağanda üzğan yäkşämbe ütkän parlament saylawlarında alda 22 protsent belän prezident-taraflı "Yaña Ğörciä" partiäse bara. Aslan Abaşidze citäklägän "Yañarış" partiäse 21 protsent belän 2nçe urında. Opozitsiädäge Milli xäräkät 19 protsent belän 3nçe urında.


text:
Straw – Şaron oçraşuı Şaronnıñ awıruı säbäple kiçekterelde
İzrail' premyer ministrınıñ idaräse äytüençä, Şaronnıñ xäle äybät, ämma ul tawışsız qalğan häm Straw belän oçraşu kiçekterelgän. Düşämbe könne AQŞ däwlät sekretare Colin Powell kilgäç İzrail' Fälestinlelärgä saylawlarnı ütkärü ciñelräk bulsın öçen Könbatış Yarnıñ okupatsiälängän öleşendä xärbi çaralarnı kimetep torırğa wäğdä birde. Bügen İzrail' tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom İzrail' xalıqara küzätüçelärgä fälestin saylawların küzätü mömkinlege biräçäk dide. Straw Şalom belän oçraşudan soñ İzrail'neñ bu saylawlarnı yaqlawı turındağı belderülären qänäğät buluın äytte.


text:
Söyläşülär yulı belän İrannıñ atom-töş programması tiräsendä tuğan problemalarnı cayğa saluğa ışana. Kiläse atnada Evropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Xävier Solana İrannıñ atom idäräse başlığı Ali Laridcani belän oçraşıp İrannıñ bu mäsälägä qaraşın açıqlarğa tieş. İtalia tışqı eşlär ministrı Massimo D-Alema bolay dip belderde: “Bez älegä nindi dä bulsa qarar çığarırğa aşıqmıybız. Bez Solana söyläşüläreneñ näticäsen kötäçäkbez. Min aña monıñ öçen küpme waqıt: könnär, atnalar kiräk buluın belmim, ämma bez Xävier Solanağa ışanabız”.
Pänceşämbe könne BMO İminlek şurasınıñ İranğa atom tikşerülären tuqtatırğa dip quyğan waqıt bette. Ämma İran bu täläpne ütämäde.


text:
Tosnoda Leningrad ölkäse sabantuyı
Bıyıl Leningrad ölkäsendä tabiğät şartları hiç tä şatlandırırlıq tügel. Qoyaş bik siräk çığa, gel yañğır da , gel salqın. Sabantuy yaqınlaşqan sayın , tabiğat bäyräm itärgä birmäs mikänni , digän uy küplärne borçıy ide.
Yılğa ber märtäbä uza torğan bäyrämnän kem qorı qalırğa teläsen? Çönki sabantuy çit moxitta kön kürüçe tatar keşesenä yılına ber tapqır tanış- beleşlären kürergä, tuğan telendä söyläşep eçen buşatırğa, cır- moñnarın tıñlap läzzätlänergä, üze telägänçä cırlap- biep küñel açarğa, qısqası, ber yılğa citärlek energiä tuplarğa mömkinçelek birä torğan berdänber çara.
Xodaynıñ räxmäte, 11 iyündä, Tosno sabantuyı könne hawa şartları iskitkeç buldı, bıyıl berençe tapqır kiçkä qädär cılı, qoyaşlı kön tordı.
.Bäyräm genä , niçekter, moñsu kilep çıqtı. Ğädättä sabantuy alanına cıyıluçı xalıqnı cır- moñnarıbız qarşı ala ide, bıyıl ul da yuq, Tatarstan- Başqortstannan qunaqlar da. Anıñ qarawı, rus, belorus kiemendägelär bixisap ide. Alarnıñ konsertları da säğättän artıq bardı. Tatar- başqort sabantuyına cıyılğan keşe üzen xalıqlar duslığı festivalendä kebegräk itep xis itte.
Nihayät, beznekelärgä dä çirat citte. Säxnägä bik matur başqort milli kieme kigän Näzirä Gabbasova çıqqaç, mäydan canlanıp kitte..Tik şatlıq ozaqqa barmadı, Näziräneñ ike cırı belän xalıq öçen äzerlängän muzıykal' büläk tämam da buldı. “Aq qalfaq”, “Şatlıq” ansambl'läreneñ çığışı mömkin bulmadı- mikrofonnar eştän çıqtı. Peterburgtan kilgän “Aq qalfaq” ansambleneñ alıp baruçısı Viner Näfıykov sabantuynıñ oyıştıruçısı , Tosno tatarlarınıñ “İzge yul”cämğıäte räise İnyayatulla äfände Kutuevtan tatar sabantuyı säxnäsendä tatarlarğa urın bulmawnıñ säbäben soradı. (audio)
Uyınnar da niçekter sülpän bardı, uyınnarnı oyıştıruçılar, sud'yalar tatar uyınnarı turında işetep kenä belgängäme, qağidälären belmägängäme, tatar köräşe dä artıq qızıqsınu uyatmadı.
Mikrofonnar eşlämägäç oyıştıruçısız qalğan xalıq alay yuğalıp qalmadı, taralışırğa da aşıqmadı. Dus- işläre, tanışları belän cıyılıp tabın qorıp, uyın-kölke söyläp, cırlaşıp, taqmaqlar äyteşep utırdılar. Zur sabantuy bik kilep çıqmasa da, distälägän keçkenä sabantuylar kiçkä qädär däwam itte.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Yıl aralaş İjaw şähäreneñ pedagogika kölliätendä başlanğıç sıynıflarda tatar tele häm balalar baqçalarınıñ tatar törkemnärenä tärbiäçälär äzerläw bülegenä uquçılar qabul itelä. Bıyıl bu bülekkä qabul itü turında kolliätneñ qararı äle küptän tügel bilgele buldı. Kolliätneñ tatar bülege eşçänlege belän tatar tele häm ädäbiät uqıtuçısı Wäsilä Xaris qızı Xäkimova, başqa yıllardan ayırmalı bularaq, bıyıldan bulaçaq tärbiäçälär tatar tele belän berrättän çit telne dä tiränräk üzläşteräçäklär. Kiläçäktä balalarğa tuğan tellären başqa berär çit tel belän çağıştırıp öyränergä mömkin bulaçaq, bu üz çiratında ata—analarnı sabıyların milli gruppalarğa cälep itü çarası da bulıp toraçaq. Tağın ber üzençälek — elek pedagogika kölliätenä başqa regionnardan kilgän uquçılarnı kübräk qabul itälär ide. Xezer berençe çiratta Udmurtiä rayonnarınnan kilüçelärgä östenlek bireläçäk dip basım yasadı Wäsilä Xäkimova.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Mordoviäda möselman yäşläre lagere
14 iyüldä Mordoviänıñ Romodanovo rayon üzägendä möselman yäşläreneñ «Al'-Ansar» ruxi-mägrifät lagerın yabu tantanası ütte. Monda Mordoviä televidenie kanalı töşerülär alıp bardı häm şul uq könne respublika televideniese üzeneñ yañalıqlarında bu tantananı kürsätte. 10 kön barğan bu lager' Mordoviä Respublikasınıñ mäktäp uquçıları öçen ikençe qat inde oyıştırıla. Monda Lämberä, Romodan, Ruzaevqa, Qadoşkin rayonnarınnan häm Saransk, Ruzaevqa şähärlärennän 38 malay cıyılğan ide. Kürşe Tübän Novgorod ölkäsennän dä ber malay bar ide monda. Balalar Romodanovo poselogınıñ 7 nçe professional' uçilişçe binasında yäşägännär häm monda uq alarğa däreslär dä birelgän.
Tantana waqıtında lager' direktorı Marat Salimov, Mordoviä möftie Räşit Xalikov, Mordoviänıñ yäşlär politikası buyınça Däwlät komitetı wäkile Anatoliy Çuşkin häm başqalar çığış eşläde. Möfti Räşit xäzrät här malayğa lager'nı beterü turında matur diplom häm büläklär birde. İñ yaxşı uñışlarğa ireşkän balalarğa östämä büläklär dä birelde. Balalarğa üzläreneñ tatar telen şomartır öçen mömkin qädär yışraq “Azatlıq” radiosın tıñlarğa täqdim itelde häm här balağa radionıñ efirğa çığu waqıtı häm dulqınnarı yazılğan kalendarik büläk itelde.Uzğan yıl “Al'-Ansar” lagere Mordoviä byudjetınnan yärdäm alğan ide. Ä bıyıl andıy yärdäm bulmadı. Lager'nıñ direktorı Marat Salimov söyli:
– B пpoшлoM roдy HaM бюджeTHaя пoддepжka былa B paзMepe 25 Tыcяч Ha пиTaHиe дeTeй. B эToM roдy Mы пpocили, Ho HaM ckaзaли, чTo B бюджeTe дeHer He зaлoжeHo. B пpиHципe Mы Haшли и caMи cpeдcTBa. Здecb дaжe HaM He cToлbko caMa MaTepиaлbHaя пoддepжka, HaйдyTcя, Tak ckaзaTb, cpeдcTBa. Дeлo B ToM, чTo MaTepиaлbHaя пoддepжka HyжHa kak ckopee MopaлbHaя пoддepжka co cTopoHы пpaBиTeлbcTBa, rocyдapcTBa. Я дyMaю, эToro бyдeM дoбиBaTbcя, пoToMy чTo y Hac Bce koHфeccии дoлжHы paBHo пoддepжиBaTbcя, a пockoлbky пpaBocлaBHыe лarepя y Hac фиHaHcиpyюTcя из бюджeTa, B ToM чиcлe и pecпyблиkи, пoэToMy Mы бyдeM дoбиBaTbcя, чToбы и Haш лarepb Toжe, xoTя бы чacTичHo, Ho фиHaHcиpoBaлcя из бюджeTa pecпyблиkи.
Uzğan yıl Lämberä awılında ütkän “Al'-Ansar” lagerendä qızlar da bar ide. Ä bıyıl, Romodanovoda, alar yuq ide. Monı Marat Salimov, ber yaqtan aqça citmäw belän añlata, ikençe yaqtan, qızlarğa yaxşıraq şartlar kiräklege belän.
– ycлoBия для дeByшek дoлжHы быTb пoлyчшe. BoT oпыT пpoBeдeHия B ЛяMбиpe пokaзaл, чTo Bce-Takи дeBoчkaM Tяжeлo, Takиe BoT, пoxoдHыe, MoжHo ckaзaTb, ycлoBия, B koTopыx Mы здecb пpoBoдиM, пoэToMy Mы HaйдeM бaзy пoлyчшe и для дeByшek Toжe cMeHy пpoBeдeM.
Xäzerge Rusiäda niçämä-niçä yıllar ütkärelgän islamğa qarşı propaganda tatar keşelärenä dä tä'sir itä. “Möselman yäşläreneñ lagere” digäç, qayber tatar ata-anaları qurqıp ta qala ikän.
– Hy BoT HaпpиMep, B oдHo TaTapckoe ceлo пpиexaли, ЛoMaTы ДyбeHckoro paйoHa, и Bpoдe бы Bce He пpoTиB, Ho пoToM kTo-To cлyx пycTил, чTo TaM MycyлbMaHckий лarepb пo пoдroToBke MyджaxeдoB. И эTo kak бы Bce зacToпopилocb, xoTя HaM, и пpaBиTeлbcTBo HaM пoMoraлo, и BoT ГockoMиTeT пo дeлaM Moлoдeжи, To ecTb эTo Bce oфициaлbHo, oTkpыTый aбcoлюTHo лarepb, TeM He MeHee kak бы poдиTeли зa cBoиx дeTeй oчeHb бoяTcя, чTo kak бы иx HичeMy He ToMy He Hayчили.
İslamnan qaraçqı eşläp, islam belän xalıqnı qurqıtıp torğan Rusiä propagandası şul uq waqıtta pravoslav çirkäw oyıştırğan yarım-xärbi yäşlär lager'ları turında gel yaxşı tonda ğına yaza häm söyli. Mäsälän, Mordoviäda berniçä yıl eşläp kilgän pravoslav skautlar lagereneñ eşen mondağı televidenie bik maqtap kürsätä. Ä bit “skaut” süze inglizçädän “xärbi küzätçe”, yäğni, urısça “razvedçik” digän mäğnäne añlata. Şul Mordoviänıñ pravoslav skautları urmannarda yöri, sport häm turizmnan başqa, xärbi dissiplinalarnı da öyränä, skautlar xätta mıltıqtan ta atalar. “Möselman skautları lageren” oyıştıru tügel, anıñ turında uylarğa da qurqınıç kebek, şunda uq “ekstremizm” häm “terrorizm” yarlıqları yabıştırıp quyar idelär.
– Здecb Ha caMoM дeлe дBoйHыe cTaHдapTы, чecTHo roBopя. BoT Mы пpoBoдили cпopTиBHo-TypиcTичeckyю эcTaфeTy, я caM ee пpoBoдил, дoпycTиM, B дpyrиx лarepяx, бyдyчи TaM BoжaTыM, paбoTaл и TaM был cпeциaлbHый эTaп, дoпycTиM, cTpeлbбa из пHeBMaTичeckoй BиHToBkи. Здecb Mы ero B эToM лarepe cпeциaлbHo yбpaли, Toлbko пoToMy чTo, чToбы дeTи cлyчaйHo He ckaзaли poдиTeляM [Ha Boпpoc] “ЧeMy Bac TaM yчили?” – “Mы из BиHToBkи cTpeляли”. Дeлo B ToM, чTo Takaя BeдeTcя Booбщe пpoпaraHдa пpoTиB иcлaMa Ha MиpoBoM ypoBHe, чTo дocTaToчHo Mы диcTaHциpyeMcя BoT oT Bcex Takиx элeMeHToB, koTopыe MoжHo cBязaTb c kakoй-To BoйHoй и Tak дaлee. HaM эTo Booбщe He HyжHo. Haшa rлaBHaя зaдaчa, чToбы пoBeдeHиe дeTeй былo Takoe, чTo людяM эTa peлиrия пoHpaBилacb и oHи бpaли c Hиx пpиMep. Bcë. ПycTb oHи cпopToM зaHиMaюTcя B шkoлax, пaTpиoTичeckиx kлyбax и Tak дaлee, и Tak дaлee. Ho пpи эToM oHи бyдyT MycyлbMaHaMи, koTopыe зHaюT cBoю peлиrию. Bcë.
Balalar üzläre ni söyli soñ?
– Atlarığıznı podryad ätä barığız.
– Räis, Rail', Ali.
– Lager' oşadımı üzegezgä? Räis.
– Da. Miña wıt yaqşı oşadı.
– Närsäse oşadı?
– Niçekkä yaqşı uqıtalar.
– Rail', siña närsä oşadı? Bälki närsä bulsa oşamağandır da?
– Oşadı betene: unyatalar, uqıtalar, yoqlatalar, betene oşadı.
– Ali, ä siña närsä oşadı? Bälki vse-taqi närsäder oşamağan?
– Miña ike däres oşadı: Qoran da i Aqida.
– Minem isemem Xayrov Rinat. Min Latıyşovqa awılınnan kildem monda, bu lager'ğa. Küçtem cidençe klassqa, unike yäşemdä min.
Tağı ber malay, Alukaev Bulat, Saranski şähäreneñ 19 nçı mäktäbendä uqi:
– Xadislar erändek, yedinobojienı, fikxnı, täxarätlär niçek alırğa.
Uzğan yılda lager'ğa kilgän balalarnıñ härberese yañadan monda kilergä teläsä dä, mömkinleklär çiklängän bulğanlıqtan, här rayonğa kvotalar bilgelände häm 38 baladan bişesen genä ikençe qat uqırğa alğannar. Monda kilgän malaylarnıñ islam dinen belü däräcäläre dä törle. Qayberlären islam normalarına öylärendä äti-äniläre öyrätä, ä qayberläre, kiresençä, bu lager'dan öylärenä qaytqaç äti-änilären öyräter. Mäsälän, Ruzaevqa şähärennän eşmäkär Rinat Rezepovnıñ böten ğailäse 5 qat namazda, 10 yäşlek ulı İldar da, möselman balası bularaq, 7 yäşennän inde namaz tärtiben üti. Şuña karamastan, Rinat Rezepov ulı İldarnı ikençe märtäbä “Al'-Ansar” lagerenä kiterä.
– Rinat äfände, sez üz balalarığıznı evegezdä islam tärtibendä tärbiälisez. Ölkän ulığız bıyıl “Al'-Ansar” lagerena berençe qat kilde.
– Üzem inde biznesmen bulğanda waxıtım citeşmi anıman däreslär biregä. No, inşalla, biş waxıt namaznı da uqi, barça ailäm biş waxıt namazda. Xazer inşalla min telefonman da şaltırattım, süläştem anıman, xazer inde barça xareflärne yaza belä, ber-ike sürä erängän. Şınıman bik kiñäneç.
Ä Saranski şähäreneñ ber oyışmasında baş buxgalter bulıp eşläwçe Damirä Nadrşina üze dä islamğa yaña ğına qayta başlağan. Anıñ 10 yäşlek ulı Moxammät “Al'-Ansar” lagerennän soñ üzeneñ ğailäsendä islamnı iñ yaxşı belüçegä äverelgän.
– Vot xazer Magometnı sez evegezgä alıp kitäsez. Monda torğannan soñ nindi bulsa almaşınular barmı anın wıt tärtibendä, üzen-üze alıp baruında, barmı nästä bulsa?
– Olan almaşınğan, yaqşırğan, bik udovletvorennıy, to şto, bik kiñängän, şto namaz uqırğa erängän, lapta unyarğa erängän, arab xareflären erängän, yaza belä, kiñänep süli, ışandıra bezne dä erätergä, i señelen dä erätergä.Mordoviänıñ mäğärif ministrlığı, federal' iminlek xezmätkärläre häm başqa instansiälar kilep lager'nı bik centekläp tikşergännär. Lager'nıñ xucalığın alıp baruçı Nail' Vagapov şulay äytte.
– Kilep proverkalar buldı, baqtılar, bezneke Bce пo дokyMeHTy, yebar närsä, niçek ätälär, cooTBeTcTByeT зakoHaM Poccии, bernärsä niçeğo şundıy grubıylar bernärsä yuqtır. Daje melkilar da ni dä yuq ide. Woopşım syu normal'nıy ide.Lager'nı yabu islam konsertı belän bette. Balalar Ümär Xayämneñ rubaiların, üzgä şiğırlärne uqıdılar, törle islam ruxındağı ğibrätle xikäyälärne säxnäläşterdelär. Konsert betkändä lager'nıñ öç uqıtuçısı ğaräp telendä ber patriotik cır başqardılar.Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text: Gruziә cirendә Rusiә xәrbi bazaların beterü turndağı ike yaqlı sөylәşülәr kөrçekkә terәlde, dip belderde Rusia saqlanu ministrı Sergey Ivanov. Anıŋ süzlәrenә qarağanda, Gruziә hәm Rusiә, ilneŋ konyaq-kөnçığış өleşendә urnaşqan rusiә ğәsәkәrlәren çığıru waqıtı mәsәlәsendә kileşә almıy. Tbilisi, rusiә bazaların 3 yıl eçendә beterü talәbenә basım yasıy. Mәskәw isә, texnik sәbәplәr arqasında, monı alay tiz genә eşlәp bulmıy diğәn fikerdә tora hәm ğәskәrlәrne 11 yıl eçendә çığarırğa tәqdim itә. Rusiә-gruizә sөylәşülәre 5 aylıq tәnәfestәn sөŋ, 11 dikaberdә yaŋadan başlanıp kitkәn ide.


text:
Astanada kölik-logïstïkalıq jüy`eni jetildirw, qoğamdıq köliktiñ bağdarlıq jelisin oñtay`landırw, kölik ağının basqarwdıñ jaña jüy`esin engizw jumısına erekşe köñil bölinwi qajet. Bul twralı QR Premʹer-mïnïstriniñ orınbasarı Ïmanğalï Tasmağambetov ÉKSPO-2017 körmesine day`ındıq jäne onı ötkizw mäseleleri jönindegi keñeste ay`ttı, dep xabarlay`dı primeminister.kz.
Keñes jumısına Astana qalasınıñ äkimi Äset Ïsekeşev, QR mädenïet jäne sport mïnïstri Arıstanbek Mwxamedïulı jäne «Astana ÉKSPO-2017» UK» AQ basqarma törağasınıñ birinşi orınbasarı Marat Omarov qatıstı.
Astanada ötetin körmeniñ mañızdılığın ay`ta kele, Ï. Tasmağambetov ÉKSPO-2017 körmesin uy`ımdastırw jäne ötkizw täwelsiz Qazaqstannıñ barlıq jetistikterin jäne elordanıñ kelbetin paş etwi tïis ekendigin basa ay`ttı. Osığan oray`, şaranı ötkizwge jäne qonaqtardı qabıldawğa elorda ïnfraqurılımınıñ day`ındığın qamtamasız etw, sonday`-aq, körme qonaqtarı jäne qatıswşılarınıñ qawipsizdigi, olardıñ qızıqtı äri barınşa jay`lı ornalaswı üşin bükil şaralar qabıldanwı qajet.
«Memleket basşısınıñ tapsırmasın sapalı orındaw maqsatında Mädenïet jäne sport mïnïstrligine Astana qalasınıñ äkimdigimen jäne «Astana ÉKSPO-2017» UK» AQ birlesip körme ötetin kezeñdegi mädenï bağdarlamanı uy`ımdastırw mäseleleri jönindegi üy`lesimdi jumıstı küşey`tw qajet. Sonımen qatar, delegattar men qonaqtardıñ kelwi boy`ınşa uy`ımdastırwşılıq suraqtardıñ orındalwın qamtamasız etw mañızdı», - dep erekşe atap ötti Ï. Tasmağambetov.
Eske sala ketey`ik, bügingi tañda QR Mädenïet jäne sport mïnïstrligi Astana qalasınıñ äkimdigimen, «Astana ÉKSPO-2017» UK» AQ birlesip arnay`ı keşendi bağdarlama äzirledi. Ol ärtürli janrlıq bağıttağı mädenï is-şaralar ötkizwdi qarastıradı. Atap ay`tqanda, qazaqtıñ dästürli önerin körsetw, teatrlıq-buqaralıq şaralar, xalıqaralıq jobalar, körmeler, sporttıq jäne ağartwşılıq-taqırıptıq şaralar.
Vïce-premʹer atap körsetkendey`, qalalıq qurılımdar aldında joğarı deñgey`de qızmet körsetw mäselesi tur. Uy`ımdastırw jumısı ayasında ÉKSPO körmesi nısandarınıñ, jalpı Astana qalasındağı köliktik ïnfraqurılımnıñ qalıptı qızmeti mäselesi bay`ıppen şeşwdi qajet etedi. Kölik-logïstïkalıq jüy`eni jetildirw, qoğamdıq köliktiñ bağdarlıq jelisin oñtay`landırw, kölik ağının basqarwdıñ jaña jüy`esin engizw jumısına erekşe köñil bölinwi qajet.
Bul oray`da, keñes barısında vïce-premʹer birqatar tapsırmalar berdi. Astana qalasınıñ äkimine jumıs ştabımen birlesip elordanıñ ïnjenerlik-köliktik ïnfraqurılımın egjey`-tegjey`li zerdelew tapsırıldı. Dälirek ay`tqanda, joldağı jüktemeni azay`tw maqsatında kölik ağımın modelʹdew boy`ınşa qolay`lı nusqalardı eseptew, qonaqtardıñ kelw jäne olardıñ qawipsiz ornalaswı boy`ınşa uy`ımdastırwşılıq suraqtardı pısıqtaw, sonday`-aq, mädenï-buqaralıq is-şaralardıñ joğarı deñgey`de ötwin qamtamasız etw.
Osınday` awqımdı şaranı ötkizw şağın jäne orta bïznestiñ damwına jäne jaña texnologïyalardı meñgerwge ay`rıqşa serpin beretini anıq. Körme elordanıñ ïnfraqurılımı men nısandarınıñ qurılısına jeke ïnvestïcïya tartwğa ıqpal etedi. ÉKSPO-2017 uzaq merzimdi älewmettik-ékonomïkalıq damwğa oñ äser etetin elimizdiñ twrïstik tartımdılığın köterwge bağıttalğan ïmïdjdik joba.


text:
Öfölä ber köndä genä 200-gä yaqın yul-transport fajiğähe terkälde
Respublikala töźökländereü aylığı başlandı. Ämmä haua toroşo Öfönöñ kommunal xeźmättären tağı la ber hınarğa teläpme bögön uramdarğa qar öyömö tultırźı. Respublikanıñ başqalahında transport xäräkäte tulıhınsa tuqtanı tiergä mömkin. Avariyalar hanı la bixisap ine. Töźökländereü aylığına haua toroşo bına şunday üźgäreştär inderźe. Bögön şulay uq başqalanıñ kommunal xujalıq idaralığı etäksehe matbuğat konferentsiyahı ütkärergä teyeş ine. Ämmä xäbärselär Mixail Davıdovtı kötöp ala almanı. Haua toroşonoñ nasar bulıuı säbäple, Öfö aeroportı yabıldı.


text:
Mintimer Şäymiev tärbiägä bala alıp üsterüçe xatınnar belän oçraştı
Mintimer Şäymiev tärbiägä bala alıp üsterüçe xatınnar belän oçraştı
Ä ğomümän alğanda, bik ük märxämätle häm tınıç tügel bu könnär. Cepşek qar, bozlawıq yullarnı xätär suqmaqlarğa äyländerde. İqtisad ministrı, premyer-ministr urınbasarı Aleksey Paxomov Çallı yulında maşina qazasına duçar buldı. Anıñ xäle qänäğätlänerlek, ämmä şoferı bik qatı imgängän. Aqtanış telekompaniäseneñ direktorı İlsur Timerov berniçä kön elek şulay uq maşinada avariägä eläkkän ide. Ul haman da bik awır xäldä. Anıñ ğomereneñ qurqınıç astında buluın belderep häm tieşle gruppalı häm rezuslı qan birergä täqdim itep yasalğan iğlannar berniçä kön televidenie ekrannarında buldı. Şulay uq Çallı yulında Tatarstan Eçke eşlär ministrlığınıñ 3 ofitserı maşinada äylänep häläk buldı.


text:
İran: Borınğı farsılarnıñ greklar belän sugışın kürsätkän Hollywood filmı xäzerge zaman irannılarnı qotırta
“300” iseme belän dönya kürgän film İranlınarnıñ açuın çıgardı. Yazuçı Frank Millernıñ kitabı nigezendä töşerelgän älege film, maxsus efektlär belän bayıtılgan, zur budjetlı ber Hollywood kinosı. Bezneñ eraga qädär 480-nçe yılda Fermopildä, Ksers patşa citäkçelegendäge farsı gaskäri köçlärenä qarşı, Spartadan 300 grek fidailäreneñ niçek ayawsız sugışuıñ taswirlıy. İranlılar bu film farsılarını axmaq, märxämätsez itep kürsätep mısqıllıy, di.
Time jurnalınıñ Tährandagı xäbärçese Azidä Moawäni süzlärenä qaraganda, bu film iranlılar arasında bik zur urtaq näfrät tudırgan. Bu şul uq waqıtta çittä yäşägän iranlılarnı da borçiy ikän. İran diasporasınnañ bulgan, Amerikada yäşäwçe sängätçe Mitra Färüxzad şulardan berse. Minem qaraşımça, milli üzañ, milli abruy kebek bik näzberek mäsälägä bäyle waqigä turında tawışsız qalmasqa kiräk. Min filmneñ berniçä kisägeñ häm eçtälegeñ qaragaçtın başta säyer kürengäne öçen berni añlamadım. Läkin soñraq patşa Ksersne niçek taswirlawların kürgäçteñ şaqqattım häm şundıy zur şäxesne bolay tiskäre sürätläp tanıtalar ikän dip uyladım.
İran Prezidenti Mäxmüt Äxmädinecad, qaysı ber zur köçlärne İrannıñ täraqqiätenä ayaq çalu öçen psixologik sugış alıp barırğa tırışa dip gayepläde.
Bu film iranlılarnı mısqıllaw, alarnı kimsetü öçen yasaldımı digän farazlar çığardı. Filmnıñ taratuçısı Hollywood cäwap itep, 300 isemle filmnıñ bernindi dä mädäniätne mısqıllaw maqsatları bulmawın, barı tik tamaşaçılarnı cälep itü maqsatı öçen tarixi ber waqigädän ilhamlanıp, uylap çıgarılgan film buluwın äytte, bernindi säyäsi işarälär yasarğa tırışmagannarın belderde. Filmgä xalıqnıñ igtibarı zur, ul äle berençe atnasınnañ 70 million dollarlıq uñış cıydı satuda.
Läkin bu film nigä qayberäwlärneñ açuın kitärä soñ? Film bezneñ eraga qädär 480-nçe yıllarda, Thermophildä bulgan mäşhür suğış turında bara. 300 Grek Spartannarınıñ 100 meñlägän keşele borınğı farslı ğaskären niçek tuqtatuın taswirlıy.
300 genä keşe meñlägän zur köçkä qarşı niçek tora ala? Bu xäqiqätkä turı kiläme? Film tänqitçese, Joe Queen fikerençä, film kübräk video uyınnarın xäterlätkän “kölke” äsärgä oşap tora.
Queen , bu film greklär tarafınnañ yazılgan äkiätkä nigezlängän. Bilgele, greklär bu waqiğäne inde üzlärençä taswirlıy. Ägärdä kemder monıñ belän riza bulmiy ikän, ul üz variantın täqdim itä ala. Bulgan waqiğälärne härkemneñ üzençä taswirlıy häm üzençä añlata alu xoquqı bar.
Queen ber misal kiterde, ägär dä iranlılar 13-nçe ğasırda Çıñgız xannıñ farsı cirlärenä basıp kerüe turında ber film töşersä, mongollarnıñ da üz yağınnan bulgañ xaqiqätne yalgış çagıldırasız dip şikäyät itüläre bik mömkin.
Metin KARISMAZ


text:
Pravoslav xristiannar Raştua bäyrämen bilgeli
Bäyetlähemneñ borıñğı Raştua çirkäwendä yolanı grek pravoslav ruxanie Teofilos III ütkärde. Anda çit il qunaqaları, turistlar qatnaştı, läkin elekke yıllar belän çağıştırğanda kilüçelär azraq ide. Säbäbe – bu töbäktäge iminsezlek dielä.
Kosovo serbları bäyrämne töbäkneñ kiläçäge turında uylanıp ütkärde. Küpçelekne täşil itkän albannar bäysezlek taläp itä, Berläşkän Millätlär bu qararnı yaqın arada qabul iter dip kötelä. Kosovoda qalğan 100 meñläp serb kiläçäkkä bilgesezlek belän qarıy.
"Bu Kosovoda soñğı Raştua bulır dip äytä almıym, min optimist, alar bulır äle. Berkemne dä räncetäse kilmi, läkin Raştua Kosovoda iñ matur bäyräm" di Kosovska Mitrovicada yäşäwçe Slavica Stefanovic.
Taw başındağı İzge Dimitri çirkäwennän Miliya Arsic ataqay serblar Kosovoda qalaçaq dip sanıy:
"Bez üz cirebezdä yäşibez, häm şunda qalırğa tırışaçaqbız. Monda Serb däwläte ide, Alla teläsä şulay bulıp qalır da" di Arsic ataqay.
Rusiädä Raştua bäyräme qayğılı xäbär dä alıp kilde. Sverdlovski ölkäse, Alapay rayonı, Neyvo-Şäytan qasabasında Raştua kiçendä ber parvoslav ruxanie üterelgän. Cinayätçelär çirkäwdän ike distä ikona urlağan, çirkäwgä ut törtkän. Cinäyätkä şiklänelgän keşelär totqarlanğan dip xäbär itelä.
Ali Ğilmi


text:
Yevropa Berlege Estoniäne yaqlıy
Rusiä belän Estoniä arasındağı nizaqta NATO, AQŞ häm Yevropa Berlege Estoniä yağına bastı. Kiçä Mäskäwdäge Estoniä ilçelege binasın açulı xalıq uratıp aldı. Yevropa Berlege Mäskäw – eston diplomatlarınıñ iminlegen saqlarğa tieş, dip belderde.
"Komissiä Rusiä räsmilären Vena kileşüe nigezendä Yevropa Berlege ilçeleklärenä Rusiädä eşlärgä şartlar tudırırğa, Berlek wäkilläreneñ iminlegen saqlarğa, Rusiä xökümäten Estoniä belän nizaqnı söyläşülär yulı belän çişergä çaqıra."
"Argumentı i Faktı" basması baş fatirında kiçä irtän Estoniä ilçese Marina Kaljurandnıñ jurnalistlar belän oçraşuın yäşlärneñ Kreml yaqlı "Naşi" xäräkäte wäkilläre bülderde. Mäskäwdäge Germaniä häm Portugaliä ilçeleläre häm Yevropa Komissiäse wäkilçelege bu waqiğalar uñayınnan Rusiä räsmilärenä diplomatik protest xatı äzerli.
Brüsseldä dä Yevropa Berlege wäkilläreneñ irtänge utırışında köntärtibendä Estoniä-Rusiä mönäsäbätläre buldı. Berlektäge çığanaqlardan mäğlüm bulğança, Rusiä räsmiläre yäşeren töstä uzğan atnada Tallinda qarşılıq çaraların oyıştıruçılar belän oçraşqan.
Xalıqara cämäğätçelek bu wazğiättä Estoniäne yaqlap çıqtı. Yevropa Berlege komissiäsendäge Estoniä wäkile Siim Kallas, Azatlıq radiosına, Komissiä Tallinnı yaqlıy, dip belderde:
"İñ zur östenlek, monı Yevropa Komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso da xuplıy, - äzğa illär arasında berdämlek. Törle problemalar tuarğa mömkin, ämma Yevropa Berlege berdäm qaraşta torırğa tieş."
Estoniä räsmiläre tağın ber tapqır, sovet çorı häykälen häm qaberlärne alu – Estoniäneñ eçke eşe, dip belderde. Häykäl häm mäyetlär qaldıqları Tallinnıñ xärbi ziratına küçereläçäk.
Alda Yevropa Berlege – Rusiä sammitı. 18 mayda Samarda yuğarı däräcädäge oçraşu – kiçektereler digän qurqu bulmasa da, Berlek belän Rusiä turında yaña xezmättäşlek strategiäse turında söyläşülär başlap bulmas dip farazlana.
Rusiäneñ Polşadan it kertüne tıyuına cawap itep Polşa Mäskäw belän xezmättäşlek söyläşülärenä qarşı buluı turında belderde. Litvanıñ Rusiä belän söyläşmäskä üz säbäbe bar – Mäskäw Majeikiu neft eşkärtü berläşmäsenä neft cibärüne tuqtatqan. Vilnyus – monıñ säbäbe säyäsi bula ala, dip sanıy. Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ uzğan atnada Rusiäneñ Yevropada qoral kileşüennän waqıtlıça çığuı turında iğlan itüe dä Yevropada borçılu uyatta. Kosovo yazmışı turında da Berlek häm Rusiäneñ fikerläre ayırıla.
Alsu Qormaş


text:
Äskär Aqayevnıñ ulı Aydar cinayätçelektä ğäyeplänä
AUDİO: Minemçä älbättä bu ğäyepläwlärneñ kübese säyäsät belän bäyle. Bigräk tä prezident häm bezneñ ğailäbez milke belän bäyle bulğannarı. Komissiä inde 2 yarım ay eşläde, häm alar bu distälärçä, yözlärçä şirkätneñ bezneñ ğailäneke buluın dälillär almadı.
Aydar üzeneñ atası tuğan Kemin rayonınnan deputat bulıp saylanğan ide. Ämma bu yazda prezident Äskär Aqayev xakimiättän bärep töşerelgännän soñ Aydar ğailäse belän Qırğızstannan qaçıp kitte häm parlamentnıñ ber genä utırışında da qatnaşa almadı. Parlament Aqayevlar ğailäsendäge korrupsiä mäs'äläsen bu közdä qararğa cıyına.


text: Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Donald Rumsfeld bügen Dähligä kilep Hindstannıñ saqlanu minsitrı Pranab Muxarji höm premier-ministr Manmohan Singh belän oçraştı. Monıñ aldınnan ğına Hindstan xökümäte Washingtonnıñ Paqstanğa qoral satu qararına borçılu beldergän ide. Çärşämbedä parlamentta çığış yasap Hindstannıñ tışqı eşlär minsitrı Natwar Singh bu qarar Hindstan belän Paqstan arasında barğan söyläşülärgä häm dä Hindstan-Amerika mönäsäbätlärenä tiskäre yoğıntı yasayaçaq digän ide. Bu könnärdä genä Hindstan belän Paqstan küptänge qarşılıqlar, şul isäptän bäxäsle Kaşmir töbäge mäsäläsendä söyläşülär başlağan ide.


text:
Omskida bu könnärdä milli häm dini säyäsätkä, mädäniätkä qağılğan çaralar uzdı
Alarnıñ tıñlawçılar iğtibarına layıq bulırdayları dip Dinnärara konferensiäne, töbäqära mäğlümat çaralarınıñ fänni-ğamäli konferensiäsen häm Rusiädä soñğı yıllarda kiñ külämdä bilgelänä başlanğan änilär köne çaraların äytergä bula.
Bu çaralarğa ayırım tuqtalğanda - Dinnärara konferensiä Omskida bıyıl 18-nçe märtäbä ütkärelde. Başqa yıllardan ayırma bularaq anda ölkä häm şähär başlıqları, cirle deputatlar qatnaştı. Koferensiäneñ eş waqıtı da, qatnaşuçılar sanı da uzğannarınnan küpkä artıq buldı. Ölkä filarmoniäseneñ plenar utırış barğan 1200 urınlı konsertlar zalında ber genä buş urın da qalmadı, qayberäwlärgä xätta basıp torırğa turı kilde. Döres, xalıqnıñ bolay küp kilüe bälki. mäcbüri diärlek kiterelgän studentlarnıñ, xärbi kursantlarnıñ , eş urınnarınnan cibärelgän törle wazıyfalı keşelärneñ dä küp buluına bäyleder.
Konferensiäneñ teması xäzerge waqıtta kön qadağında torğan terrorçılıqqa qarşı toru turında buldı. Terrorçılıq ul din belän dä, millät belän dä bäylänmägän. Bez dinebezneñ häm millätebezneñ nindi buluına qaramastan terrorçılıqqa berdäm bulıp qarşı torırğa tieşbez-, didelär konferensiädä çığış yasawçılar. Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı deputatı Rawil äfände Bikbavov üzeneñ çığışında, küpmillätle häm küpkonfessiäle Omski ölkäsendä xalıqlarnıñ tolerantlığına, dinnärara häm millätara mönäsäbätlärneñ yaxşı buluına tağı ber qat basım yasadı.
Älege konferensiä eşendä möselman ruxaniları da qatnaştı. Omskinıñ Xäyer-İxsan mäçete möxtäsibe Änuarbek Cunıysov, plenar utırışta çığış yasadı. Döres, ul möselmannarnıñ nindi dä bulsa problemalarına tuqtalmadı. Anıñ çığışı asılda ölkädä dini yünäleştä alıp barılğan säyäsätne xuplawdan tordı. Şulay da möselmannarnıñ mondıy çaralarda qatnaşuları häm üzlären kürsätä aluları, uñay küreneş”, - di ölkäneñ tönyaq rayonnarı baş möxtäsibe Şamil xäzrät Möxammätov.
Konferensiä üzeneñ eşen ölkädä yäşäwçe xalıqlarğa möräcäğät qabul itü belän tämamladı. Anda törle millät xalıqların üzara añlaşıp häm ber-bersen xörmät itep yäşärgä öndälgän. İldä iminlek saqlaw – ul här keşeneñ burıçı dielgän anda.
Omskida düşämbe – sişämbe könnärendä bulıp uzğan töbäqära mäğlümat çaraları konferensiäse turında da ber-niçä süz. Bu konferensiä ölkä xakimiäteneñ matbuğat, teleradioxäbärlär, massaküläm kommunikatsiälär çaraları baş idäräse häm Mädäniät ministrlığı tarafınnan oyıştırıldı häm şähärneñ Puşkin isemendäge üzäk kitapxanäsendä bardı. Anda qaralğan töp soraw – ölkäneñ mädäni potensialın kütärüdä xäzerge zaman mäğlümat telekommunikatsiäläre texnologiälären qullanu häm bötendönya mäğlümat yassılığı aşa xäbärläşü. Konferensiä barışında Omskilılarnıñ bu yassılıqta totqan urınnarı turında söylänelde, internet sistemasın kiñ qullanuçılarnıñ çığışları buldı. Milli oyışmalar belän eşläwçe “Duslıq Yortı”nıñ citäkçese Natal'ya Stepanova, üzläreneñ maxsus saytların buldırıp, mäğlümat yassılığına çığuları turında bäyän itte. Bezneñ saytta “Duslıq Yortı”nıñ eşçänlege yaqtırtıla. Milli oyışmalarğa da ayırım urın bireläçäk, - dide Natal'ya Stepanova.
Älege “Duslıq Yortı”nıñ eşçänlegenä ayırım tuqtalğanda - bıyıl “Änilär köne”n alar üzlärenä kürä ber yañalıq belän bilgelädelär - “Super äni” konkursı ütkärdelär. Döres, konkursta härber telägän keşe qatnaşa almadı, ä barı tik bu uçrejdenie qarşında eşläwçe milli oyışmalar häm kollektivlar citäkçeläre genä yarıştı. Konkurs yarım citdi, yarım şayaru räweşendä bardı häm sorawlarğa birelgän cawaplarda kübräk tapqırlıq häm şayanlıq bäyälände. Mäsälän, ğälämgä berençe bulıp oçqan xatın-qız Tereşkova tügel, ubırlı qarçıq bulıp çıqtı. Anda qatnaşuçılarnıñ äni bularaq köysez balanı tınıçlandıra aluları da, xucabikä bularaq tämle rizıqlar peşerä belüläre dä, citäkçe bularaq oyıştıru ostalıqları da tikşerelde. Üzläreneñ citäkçelärenä yärdämgä oyışmalar, kollektivlar äğzaları da küpläp kilgän idelär. Konkursta qatnaşqan “Umırzaya” ansamble citäkçese Ğafiä Aleewağa uñış teläp anıñ onıqları, ansambl'gä yörüçe dusları kilgän idelär. Alar Ğafiä xanım öçen borçılıp qına utırmadılar, sorawlarğa cawaplar birdelär, cır – biüdä qatnaşıp, citäkçeläreneñ çığışın bizädelär.
Konkurs “Super äni” dip ütkärelsä dä, näticädä bäyräm könne änilärneñ käyeflären cibärergä telämädelär axrı, “iñ – iñ yaxşı äni” bilgelänmäde. Anda qatnaşuçılarnıñ hämmäsenä “yaxşı xucabikä”, “äkiätçe”, “şayan” , “aqıllı” “ uñğan”, “osta qullı” äni kebek isemnär birelde. Änilär bäygesendä tatar möxtariätennän qatnaşqan Ğafiä Aleewa “ İñ yaxşı Xucabikä” titulına layıq buldı. Yarışlar tämamlanğannan soñ min zalda utırğan ber xanımnan anıñ änilär könen niçek bilgeläwe turında soradım. Balalarım, onıqlarım bäyräm belän täbriklädelär, ä Gafiägäbrençe urın birer idem, tatarlarnıñ yolaların, milli rizıqların yaxşı kürsätä aldı, - dide ul.
Änilär könendä Tatar milli-mädäni möxtariätendä dä mädäni çara bulıp uzdı – yaña oyışqan “Tanışu” klubı üzeneñ berençe kiçäsen ütkärde. Biredä yalğız xanımnar häm ir - yegetlär cıyıldı. Aralaşu-tanışuğa kübräk xatın-qızlar moxtac axrı - kiçädä güzäl zatlar buydaq yegetlärdän küpkä artıq buldı. Şulay da, yalğızlarnı tanıştıru – qawıştıru niäte belän oyıştırılğan bu klubnıñ berençe kiçäse uñışlı buldı diärgä mömkin. Aralaşu çäy östäle artında bardı, cır-biyu, törle uyınnar da buldı. Berençe kiçädä yalğızlar üzlärenä par tapmasalar da, aralaşudan qänäğät qaldılar. Kiläçäktä mondıy kiçälärneñ däwamlı buluın telädelär.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Cir kemneke – millätnekeme, allahnıqımı?
Ex, zamana uyınnarı! Şaxmat ta uynıylar, skripka da... Computer uyınnarı bula. Ämma borınğıları iñ xikmätleseder. Alıyq şul uq Sabantuynı. Meñnärçä yıllar elek tuğan ğädät buyınça ber cirgä ber ük könne bik küp keşelär cıyıla da, ber qarawğa säyer genä ğämälgä kereşälär. Arqılı büränägä atlanıp, yuğarı belemle ginekolog, matematika buyınça professornıñ başına qapçıq belän tondıra. Ä ikençe cirdä menä digän buldıqlı häm çibär xanım awızına qaşıq qapqan. Ä qaşıqta - yomırqa. Muzıkal' mäktäp häm konservatoriä tämamlağan, gimnastika tügäräklärendä bil bökkän şuşı ilahi zat ber üze genä tügel, tağı berniçä keşe yomırqa salınğan qaşıq qabıp, tegendä-monda çabulıy bit, äy! Qatıqqa baş tığu yäki üzeñ kebek adämi zatnı kürälätä çirämgä yığıp salıp, şunıñ öçen cilkäñä äle kiçä genä tires arasında yörgän täkäne kütärü ber qarasañ obrazovannıy keşegä xas şögıyl' tügel.
Kümäkläşep awız kütärep äle xan zamannarında tuğan cırlarnı başqaru da nigä kiräkter. Anı bit magnitofon qabızıp tıñlarğa da bula. Çülmäk watası urınğa, polietilen çiläkkä tal çıbığı belä suqqalasañ da bula bit. Yuq inde, näq meñ yıllar elek bulğança, oçqıçlar, parovozlar, darı häm atom bombası uylap çığarılğançı uq niçek uynağannar, cırlağannar, näq şul räweştä, kümäkläşep yarışunıñ sere bar. Çönki bu ğämäl cir häm kükneñ keşeneñ urtaq ber xaläte. Här keşeneñ, här millätneñ üz cırı, üz uyını bula häm keşe näq şul räweşçä tanıla da - samoindentifikatsiä dilär anı ğalimnär. Menä şul üzeñ bulıp qalu, xalqıñnıñ berlegen saqlaw öçen ütkärälär dä ul faydalı häm matur yolalarnı.
Bu yal könnärendä Adıgeya Respublikası başqalası Maykopta häm Mordoviä başqalası Saranskida Sabantuyları uzaçaq. Qazanda raslanğan räsmi grafikka kermägän urınnarda, mäsälän, Monreal'dä, Pragada, Magadanda, Primor'ye kraenda, Kamçatkada şuşı xalıq yolasın ütkärälär. Üze ber xikmät bit bu. Mondıy yola, çara ütkärü öçen xalqıñnıñ isän buluı kiräk, anıñ ruxi xaläte dä turı kilergä tieş. Üz ileñ, üz cireñ bulsa - bigräk tä şäp! İl digäne - däwlät bula inde. Ä millät sayın tulısınça däwlät qoru problema. Dimäk, cir, üz itkän ber urın bulsa, xalqıñ üze bulıp yäşäsä, barısı da äybät bula.
“ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetasında Damir İsxakov bu atnada “Äflätün miña dus” digän mäqälä bastırdı. Tatarstan, Başqortstan räsmi wäkilläreneñ mönäsäbätlärne caylaw turında söyläşüenä quana ul. Can isäp waqıtında ike yöz meñlän Başqortstan tatarı qaya yuğalğan? Duslaşqan waqıtta şunı da beleşäse ide.
Çınnan da, Samarada tatarlar 10 meñgä artqan, Semberdä dä, Penza cirendä 30-40 meñgä, öçtän ber öleşkä artqan. Ä Başqortstanda tatarlar kimegän. Qaya kitkän alar? Qärdäşlär üpkäli kürmäsennär inde. Xäzergä bu xikmätneñ seren açarğa aşıqmıylar.
Başqortstan wäkilläre dä bäxäs yarata ikän. Älege räsmi söyläşülärdä Başqortstan yağınnan bilgelängän särkätip Ämir Yuldaşbaev şul uq “ЗBeздa ПoBoлжbя” gäzitendä mäqälä bastırğan. Ufa belän Qazan arasındağı diplomatik missiä ruxında tügel bu yazma. Ber genä fikeren äytäm. Başqortstannıñ, di Ämir Yuldaşbaev, soñğı santimetrına qädär başqortlarnıñ etnik territoriäse. Cir ul tufraqtan, balçıqtan, sudan, qomnan, ülännän, ağaçtan torğan ber yämle närsä. Anı niçek itep berär millät dönyağa xasil itä ikän. Yäki cirne bülep alıp, üzenä şul turıda tanıqlıq alsın? Citmäsä, Samar, Çiläbe, Kurgan, Irımbur ölkäläreneñ şaqtıy öleşe dä başqortlarnıñ etnik territoriäse bulıp çığa. Şul uq avtor tatarlarnıñ etnik cirläre Tübän Novgorod, Qasıym yaqlarında, dip sanıy. Yänäse, menä şunda barıp, üzegezneñ etnik territoriägezne üzegezgä qaytarığız. Meñ yıllar buyı tatarlar yäşägän, mal kötep yörgän här urınnı tatar cire dip iğlan itsä, başqalarğa urın qalamı soñ? Mäsälän, ruslarnıñ meñ yarım yıl elek qorğan töp yortları bötenläy çit ildä, Ukrainada qaldı! Kiewsqaya Rus' dip atalğan cir xäzer Rusiäneñ töşenä dä kermi. Şuña kürä, territorial' däğwälar, cirne, sunı, kükne, yıl fasılın ber millätkä bilgeläp, xosusıylaştırıp quysaq, eşlär qaya kitär. Alla xasil itkän cir yözendä barlıq millätlärgä dä urın citä. Moña qädär tatar belän başqort bernindi diplomatiäsez dä ber tufraqqa sıydı.
Rimzil Wäli


text:
Fälestin premyer-ministrı Mäxmüt Abbas wazıyfasınnan çigengännän soñ Powell Quşma Ştatlarnıñ ABC televideniese aşa çığış yasadı.
Powell yaña premyer ministr fälestinlelärneñ barlıq iminlek köçlären üz qulına alırğa tieş häm terrorçı oyışmalarnı bastıru öçen Fälestin parlamentınnan nıqlı yaqlawğa iä bulırğa tieş dide.
Kiçä häm bügen Abbas üz wazıyfasında qalırğa mömkin digän imeş-mimeşlär taralğan ide. Ämma bügen Abbas cämäğätçelekkä kitü turında täğäyen qarar qabul itkänen belderde.
İzrail' tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom urtaçıl Abbasnıñ kitüe säbäple Fälestin citäkçese Yassir Arafatnı basıp alınğan fälestin cirlärennän çığarıp cibärergä çaqırdı.
Abbasnıñ kitüe Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru turında, xalıqara yaqlawğa iä bulğan, "solıx yulı" dip atalğan plan tiräsendäge bilgesezlekne tağın da arttırdı.


text:
Ufada ber xärbi asılınıp ülgän ide. Ul - Samat Xäsänov. Xäsänov İvanovo ölkäsendä xezmät itkän cirennän qaçıp qaytqannan soñ Ufa rayonınıñ Älki qasabasında xolıq tözätü xezmätenä cibärelgän. Qaçu säbäben xezmät itkän cirendä babayçılıq belän añlatqan. Älkidä xezmäten tömamlağannan soñ Ufa garnizonı komendaturasına küçerelgän. Xolıq tözätkännän soñ ul baştağı xezmät itkän urınına qaytarılırğa tieş ide. Samat Xäsänov änisenä anda qabat qaytuğa qarağanda, ülüeñ xäyerle dip beldergän bulğan. Ul şulay uq soñğı könnärdä töşendä tabut kürüen dä söylägän bulğan. Anıñ töşe çınğa aştı - xezmät itkän cirennän ber leytenant alırğa kilgäç, ul asılınıp ülgän. Ul tuğan yağına Borayğa alıp qaytıp cirlände.
Yegetneñ änise ulınıñ mäyeten ike qat cäymägä törep alıp qaytuların, ber kieme dä bulmawın beldergän. Aña ulınıñ üleme turında yomğaqlaw dokumentların da birüdän baş tartqannar. Ufa garnizonı xärbi prokuraturası älege uñaydan kommentar birmi.


text:
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Yewropa Berlegeneñ terrotorial saqlanu wazıyfasın üz östenä aluı belän kileşep bulmıy, çönki bu NATO eşe dide.
Kiçä kiç Britan parlamentınıñ tübän palatasında çığış yasap Straw Yewropa Berlege däwlätläre NATOda Berlekneñ qatnaşlığın köçäytergä häm NATO telämägän oçraqta üze çaralar kürergä tieş, ämma başqa wazıyfalarnı NATOğa qaldırırğa tieş dip belderde.
Bügen Brüssel'dä NATOdağı 19 däwlät wäkilläre oçraşunıñ ikençe könendä Yewropa Berlegeneñ yaña saqlanu säyäsäte turında söyläşülärne däwam itä.
Bu cıyın AQŞ çaqıruı belän oyıştırıldı. Ul Fransiä, Germaniä, Belgiä häm Luksemburgnıñ Yewropa Berlegendä üz xärbi idaräse bulğan ayırım saqlanu köçläre buldıru täqdimenä açıqlıq kertelüen teli.
Waşington Yewropa Berlegeneñ ayırım saqlanu köçlären buldıru xäzerge waqıtta töp rol'ne AQŞ totqan NATOğa zıyan kiterer dip borçıla.


text: Europada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ Minskiydağı başlığı Äberxard Xayqen Belorusiä xakímítlarınıñ Europa xumnitar universitetın yabuına nıq şomlana. Republíktağı berdän ber şäxsi yuğarı uqu yortı, anda noramäl uqu öçen urınnar citärlek tügel, digän säbäp belän yabıldı. Universitet deqänı kiñäşçese Sergey Pawlovskiy süzlärençä, Belarusiäneñ mäğärif ministerlığı, universitet çit il watandaşların leksílar uqırğa çaqırğan öçen berniçä tapqır rizasızlığın beldergän. Universitet Europa berlege häm xalıqara oyışmalar aqçasına äşläde.


text: Bügen, Haagadağı xalıqara mäxkämäneñ şikäyät kollegiäse, 1995 yılda Bosniä şähäre Srebrinitsada möselmannarnı küpläp üterü, genotsidqa tiñläşä dip belderde. Bu bilgelämäne, mäxkämä, general Radislaw Krstiçnın eşen qaraw qısalarında çığarğan. 1995 yılda ul general citäkçelegendäge Bosniä serbları 7 meñnän artıq möselman irlären häm ir balalarnı ütergän. Şikäyät birgän general Radislav Krstiç, min berniçek tä möselman cämäğätçelegen üterep beterüne maqsat itep quymadım, genotsidta gäyeplär öçen qorbannar ul qädär küp tügel dip belderä.


text:
Ğiraqnıñ elekke prezidentı Säddam Xösäinneñ ölkän advokatlarınnan berse Xämis äl-Ğöbäydine bügen üz öyennän politsiä kiemendäge keşelär alıp çığıp kitkännän soñ äl-Ğöbäydi atıp üterelgän.
Ul 1982-nçe yılda Dücäil awılında 140-tan artıq keşene üterüdä ğäyeplänep xökem itelüçe Säddamnıñ häm Säddamnıñ yarımtuğanı Barzan İbrahimnıñ advokatı ide.
Äl-Ğöbäydineñ mäyete Bağdadnıñ şığıylar yäşäwçe öleşendä uramda tabıldı.
Säddamnıñ ölkän advokatı Xälil äd-Düläymi.
"Xezmättäşebez, advokatlar törkemeneñ räis urınbasarı Xamis äl-Ğöbäydineñ üleme oçraqlı ğına waqıyğa tügel. Bu okupatsiädän soñ İrannan kilgän suğışçılar qılğan üterülärneñ berse. Alar xäzer yarsıdı. Äl-Ğöbäydineñ häm üterelgän başqa 5 xezmättäşebezneñ üleme öçen berençe çiratta häm barınnan da bigräk şul terrorçı suğışçılar häm şulay uq eçke eşlär ministrlığı ğäyeplde" dide äd-Dulaymi.


text:
Rusiä belän Gruziä arasında oçqıç nizağı
Kiçä Tiflistä, Gruziä hawa kiñlegendä ber Gruziä oçqıçınıñ Rusiä xärbi oçqıçı tarafınnan bärep töşerelüen kürsätkän video yazmanıñ näşer itelüe belän Rusiä belän Gruziä arasındağı kiyerenkelek qabat arttı.
Gruziä saqlanu ministrlığı kiçä, çittän idarä itelgän oçqıç eçenä urnaştırılğan ber kamera aşa töşerelgän videoda Rusiä suğış oçqıçınıñ älegä oçqıçqa yaqınayıp anı raketa belän şartlatuın kürsätkän ber video yazma çığardı.
Abxaziä räsmiläre asılda älege oçqıçnıñ töşerelüendä cäwaplılıqnı üz östenä alıp, oçqıç qaldıqlarınıñ sonınnan Abxaziä cirlegenä üzläre tarafınnañ küçerelüen räsmi bularaq açıqlağan ide.
Läkin başta Gruziä räsmiläre oçqıçnın töşerelüen inqar itte. Läkin sonınnan oçqıçnıñ Rusiä tarafınnañ bärep töşerelüen däğwä itä başladı.
Bu waqıyğadan soñ Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili televideniedä yasağan çığışında, Rusiä prezidentı Vladimir Putingä, Rusiäne Gruziägä qarşı höcümnären tuqtatırğa çaqırğan belderü yasawı turında söyläde.
“Älege höcüm BMO qısalarında yavuz ber xäräkät. Bäysez ber däwlät qanunsız, yawuzlarça xalıqara tärtipne bozıp başqa ber däwlät tarafınnañ bombalana, bu xalıqara tärtipne tanımıyça yasalğan ber höcüm”
Kremlin isä ğayepläwne inqar itä. Rusiä hawa köçläre xärbi räsmiläre, ul könne könyaq Rusiä çiklärenä ber nindi oçqıçnıñ cibärelmäwe turında belderä.
Abxaziä töbägendä Rusiä tınıçlıq saqlaw köçläreneñ xezmät itüe Tiflistä zur rizasızlıq tudıra. Gruziä yağı älege höcümneñ Rusiäle tınıçlıq saqlaw köçläreneñ töbäktän kitep alar urnına xalıqara köçlärneñ urnaştırıu kiräklelegen, tağın ber qat kürsätüe turında söyli. Älege fikerlär belän, Gruziä parlamentında iminlek häm saqlanu komitetı başlığı Targamedze, radiobızğa birgän äñgämäsendä bolay söyläde:
“Rusiä bezgä tağın ber qat, älege waqıyğa aşa anıñ töbäktäge nizaq tarafdarı buluın – şunın öçen anıñ tınıçlıq saqlaw wazifasında qaluının mäğnäsez buluın dönyağa kürsätü öçen, ber mömkinçelek tudırdı. Şulay uq xäzer bez inde rus köçläre urnına yaña xalıqara köçlär urnaştıru turındağı mäsäläne xäl itü öçen çaralar başlarğa tiyeşbez.”
Bu xäl bıltır bulğan waqıyğanı xäterlätä. İsegezdäder, uzğan yılnı Gruziä, Rusiäne üz hawa kiñlegenä kergän ike suğış oçqıçınıñ Gruziä idaräsendä bulğan ber awıl çigenä raketa cibärüdä ğayepläp çıqqan ide. Mäskäw älege ğayepläwne kire qaqtı. Xalıqara tikşerenü törkemnäreneñ näticäläre isä älege ğayepläwne köçländerer däräcädä ide.
Mäskäw belän Gruziä arasındağı şuşı süz talaşına, Waşiñton häm BMOdan kisätü kilde.
BMO sekretarı süzçese Michele Montas, BMOnıñ Gruziädäge xällärne küzätü häyäteneñ Abxaz häm Gruzin räsmiläre däğwä itkänçä nizaqlar bulğan töbäktä qanunsız xärbi baza tözü turında qullarında dälilläre bulmawın belderde.
Montas mondıy ğayepläwlär xällärne tağın da totrıqsızlıqqa etäräçäk dip kisätep, ike tarafnı da bu ğamällären tuqtatırğa çaqırdı.
AQŞ däwlät departamentı süzçese Tom Casey isä Gruziäneñ bötenlegen yaqlap, ike tarafnı da nizaqnı çişü yulında tınıç çaralarğa möracäğat itärgä çaqırdı:
"Bez bu xälgä bik borçılabız. Mäğlüm bulğança monnan elek tä ike tarafnı qotırtırlıq waqıyğalar bulğan ide. Bez mondıy oçraqlarnıñ tağın qabatlanuın yäisä ike kürşe il arasında kiyerenkelekneñ arttıraçaq xällärneñ qabatlanuın telämibez. Bez ike arada yaxşı mönäsäbätlärenñ buluın ömet itäbez”