text:
Bügen Avstriä başqalasında BMOnıñ Xalıqara Atom Agentlığınıñ İdarä Şurası utırışın açıp, agentlıqnıñ başlığı Möhammäd ElBaradei, "İrannıñ atom eşçänlege agentlıqnıñ kontrolendä qalırğa tieş" dip belderde.
İrannıñ tıyılğan atom texnologiälären citeştermäwe turındağı farazlarnı yuq itü – Tährannıñ agentlıq belän xezmättäşlegenä bäyle, dide ElBaradei, häm üzenä ışanıç tudırır öçen İranğa yıllarça xezmättäşlek itergä häm açıq säyäsät alıp barırğa kiräk bulaçaq, dip östäde ul: "Minemçä, ägär dä bu mäs'älä köntärtibennän töşsä, idarä şurası bäxetle bulaçaq. Bez İrannıñ elekke atom eşçänleklären tikşerdek, xäzer inde mäs'äläneñ xäl itelüe – İran belän bulaçaq xezmättäşlekkä bäyle, bez moña ömetlänäbez" dide Atom agentlığı başlığı.
ElBaradei süzlärençä, İran häm Liviä küp yıllar Atom Qoralın Cäyeldermäw turındağı Kileşüne bozıp kilde, ämma Liviä küptän tügel böten serläre açaçağın beldergän ide, häm İran da monı eşlärgä tieş, dide ElBaradei.
Dekabr ayında İran ildä tikşerülär uzdırırğa röxsät birgän östämä protokolğa qul quydı. Räsmi Tähran – üzeneñ nindi dä bulsa mäğlümatne yäşerüen kire qağa.


c: text/html

text: Berençelärdän bulıp yaña 2005nçe yılğa Australiä kerde. Ämma dönya buylap bik küp ildä – Könyaq Aziäda bulğan tsunami qorbannarın iskä alu çaraları ütä. Sydneyda da 120 meñnän artıq hälak bulğan keşene iskä alıp ber minutlıq tınlıq buldı. Australiädä säğatlär yaña yıl kilüne bilgelägändä Qazanda köndezge 4 ide. Yevropada da zur yaña yıl çaraları ütkärelmi. Hind okeanı illärendä bulğan tabiğat qazasında hälak bulğan 2 meñ 200 turistnıñ häm äle dä xäbäre bulmağan 6 meñ keşeneñ küpçelege – Yevropadan ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Törkiä häm Romaniä qoş kizüen kontrolgä alu turında belderä
Şimbä könne Törkiäneñ könçığışında meñnän artıq üle tawıq tabılğanı turında xäbär itelde. Ärmänstan çigennän 100 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Argi qalasında yözlägän üle tawıqnı cıyıp-yandıru eşlären Törek televideniese kürsätte.
"Bez bu tawıqlarnı Bursadan kitergän idek. Xäzer alar ülep bettelär. Xällär möşkel."
Törkiäneñ sälämätlek räsmiläre ilneñ könbatışında tabılğan virusnıñ inkubatsiä waqıtı çıqtı, ul keşelärgä qurqınıç tügel dip belderä. Törkiäneñ Sälämätlek ministrı, virus eläkterüdä şiklänelgän 9 keşe xastaxanädä tikşerü ütte, alarda virus tabılmadı, öylärenä qaytıp kiitelär dip tınıçlandırdı. Bu töbäktä ütkäberneñ 29na qädär karantik kertelgän ide. Räsmilär anı ozaytırğa cıyınmıy.
Xäbär itelgänçä, Törkiädä terkälgän H5N1 isemle virusnıñ – 2003 yılda Aziädä 60lap keşene ütergän virus belän täñgäl buluı raslanğan ide. Angliä laboratoriäsendä ütkärelgän soñğı tikşerügä kürä, uzğan atnada Romaniädä, Dunay buyında tabılğan 3 üle ürdäktä dä näq şul H5N1 virusı buluı, yağni virusnıñ Yevropağa kilep citüe raslanğan. Bu turıda Romaniä awıl xucalığı ministrı George Flutur xäbär itte:
"Näticälär bezgä kiçä kiçen kilde, irtä belän Britan ğalime Ruth Manvell telefon aşa H5N1 virusı tabıluın rasladı. Yaqın arada bez yazmaça raslaw kötäbez."
Şuşı xäbärgä qaramastan Buxarest kibetlärendä qoş-qort iten satu däwam itä. Satıp aluçılarnıñ berse George Marcu:
"Älbättä borçılabız, läkin min prezidentıbıznıñ da qaynar suda peşkän tawıq iten aşawın häm monıñ qurqınıç tügel ikänen işettem. Min prezident eşlägänne eşlim."
Belgeçlär farazına qarağanda yıl axırına qoş iten satular 50%qa kimergä mömkin. Yevropa Komissiäse Romaniädä tabılğan virüsnıñ keşelär öçen ayıruça qurqınıç bulu ixtimalın xäbär itte. Älegä virusnıñ keşegä küçü oçraqları terkälmägän. Romaniä räsmiläre äytüençä, virusnıñ taralu töbäge älegä Dunay buyındağı ike awıl belän çiklängän, bu awıl tiräsendäge qoş-qortlarnı suyu eşläre bara. Romaniä pezidentı Traian Basescu kürşe Moldova häm Ukraina räsmiläre belän urtaq çaralar turında söyläşte.
Ul arada qoş virusın könbatış Törkiädän Romaniägä kitergän qoşlar anı Yevropanıñ başqa töbäklärenä häm dä Afrikağa tarata ala digän borçular bar. Dunay yılğası tamağındağı sazlıqlı urınnar küçep yörüçe qırğıy qoşlar öçen Yevopada iñ zur tuqtalış urını bulıp tora. Rusiä, Skandinavia, Polşa häm Germaniädän oçıp kilüçe häm dä cılı yaqlarğa, Tönyaq Afrika, Nil buylarına taba oçqan qoşlar näq menä şunda tuqtala. Yaqın könçığış illäre, Süriä häm Söğüd Ğäräpstanı da qoş kizüen kisätü çaralarına äzerlänä başladı.
ali gilmi


text:
2005 – Einstein yılı. Niçek itep Einstein yäşlärne fängä cälep itüdä yärdäm itä?
Säläm duslar, bügenge yäkşämbe utırmasında min dönyanıñ bälki dä iñ mäşhür ğalime Albert Einstein turında, häm dä anıñ iseme belän yäşlärne fängä cälep itü tırışlığı turında söyläşergä buldım.
Parij häm Londonda ütkän çaralarda, töp basım yäşlärne fängä cälep itügä yasaldı. Bu mäsälä xäzer Könbatışta da aktual. Londonnıñ Fän muzeyındağı tamaşa yäşüsmerlär kiçäse räweşendä ütte. Zamança biyülär diseñme, filmnar, kürgäzmälär, computer, sport uyınnarı. Ben Wallace isemle ber yeget xättä velosipedta hawağa sikerep "Einstein saltosı" digän trik yasap kürsätte. Tamaşada tanılğan rapperlar da çaqırılğan ide. DJ Valder isemlese üzeneñ "Einstein (Waqıt citmi)" digän yaña cırın cırlap kürsätte: (audio).
Londondağı Fizika institutınnan Caitlin Watson bu säyer tamaşanıñ maqsatın bolay añlattı:
Audio (Caitlin Watson) "Bezneñ maqsat - fizikağa bitaraf bulğan yäşlärne cälep itü. Bez alar öçen qızıqlı bulğan äyberlär qullanıp, üzläre dä sizmägändä, alarnı fizikağa awıştırabız."
Yäşlärne fängä cälep itü öçen Einstein isemen qullanu oçraqlı tügel. Berençedän anı belmägän keşe yuq. Şögellängän ölkäse şaqtıy qatlawlı bulsa da, Einshtein dönya küläm tanılğan, pop kulturanıñ ber öleşenä äylängän berdän ber ğalimder. Anıñ turında mäzäklär söylänä, sürätläre kiemnärgä töşerelä. Tuzğan çal çäçle Einsteinnıñ telen çığarıp töşkän süräten kürmägän keşe yuqtır. Yäşlärne anıñ näq menä bäysez fiğele, qısalarğa sıymawı, fiker ireklege cälep itä. Äytkändäy, 1905 yılda üzeneñ 3 mäşhür xezmäten bastırğanda aña ni barı 26 yäş bulğan. Işanırlıq tügel, läkin Şveitsariäneñ Bern şähärendä açışlar terkäw bülegendä ğadi xezmätkär bulıp eşlägän, berkemgä tanış bulmağan bu yeget tarixi xezmätlären eşennän buş waqıtında yazıp taşlıy. Ä bit nindi xezmätlär!
Eisteinnıñ Brown xäräkäte teoriäse atom häm molekulalarnıñ barlığın isbatlıy. Fotoelekrik effekt turındağı xezmäte utnı kisäkçä dip qarap bulğanın raslıy. Nixayät, maxsus çağıştırmalılıq teoriäse obyekt tizräk barğan sayın waqıtnıñ aqrınayuın kürsätä. Ul waqıtta bu xezmätlärneñ çın ähämiäten berkem dä añlamıy. 10 yıldan soñ ğomüm çağıştırmalılıq teoriäse tua häm dä energiä belän massanı bäylägän E=mc² digän mäşxür tigezlämä yazıla. Tağın 5 yıldan Einstein Nobel bülägenä iä bula häm bar dönyağa tanıla. Distä yıllar ütkäç, 1948dä ul üzeneñ şuşı açışın menä niçek iskä ala:
Audio (Albert Einstein): "Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsennän şul açıqlandı: massa häm energiä berük närsäneñ, fäqät ike törle çağılışı. Ğadi aqıl öçen bu añlayışsız närsä ide. Şunnan soñ, E=mc² digän tigezlämä bik keçkenä massanıñ bik zur külämdä energigä äylänä aluın kürsätte."
Ni öçen bu açışlarnı şul qädäre zurlıylar soñ? London universitetında fizika häm astronomiä bülege citäkçese Robert Lambourne:
Audio (Robert Lambourne): "Einsteinnıñ açışları fizika fänenä qotıçqıç yoğıntı yasadı. Fotoelektrik effekt turındağı xezmäte kvant teoriäsenä etärgeç buldı, bu isä xözerge mikroelektronika sänäğätenä kiterde. Yağni, zamanında Einstein açışları bulmasa, bügenge köndä televizir, radio, xättä computerlar da bälki bulmas ide. Bügen härkem GPS yağni global ezläw sisteması belän tanış. İärçennär yärdämendä eşlägän bu sistema tulısınça çağıştırmalılıq teoriäsenä nigezlängän."
London tamaşasında küñel açqan yäşüsmerlär, bu zamança texnologiälärne qullansa da, ixtimal, alarnıñ başında kem torğanın barısı da şäyläp betermider. Qızıq soraw, menä şuşı Einstein iseme belän ütkärelgän, cır, biyü, velosipedlarda sikerülärdän torğan tamaşağa galim üze rizalıq birer ide mikän? Londondağı Fizika institutınnan Caitlin Watson şiklänmi:
Audio (Caitlin Watson): "Minemçä ul monı yaratır ide. 1905 yılda aña 26 yäş bulğan. Ul zäwıq belän kienüçe zamança yeget bulğan. Küñel açu, şayartunı yaratqan. Minemçä, ul bezneñ yäşlärne fizikağa tartu telägen, monıñ cämğiät öçen mähim ikänen añlar ide."
DJ Valder "Einstein, Waqıt citmi" digän cırında söygän yarıñ belän waqıtnıñ niçek tiz uzuı turında cırlıy. Äytkändäy, bez sudent çağında çağıştırmalılıq teoriäsen şayartıp bolay itep añlatu ğädäte bar ide. Bar närsä, şul isäptän uzğan waqıt ta çağıştırmaça. Misal öçen, şärä kileş qızğan tabağa utırğan keşegä ber minut ta ber kön kebek toyıla. Ä menä, söygän yarı belän waqıt uzdıruçığa ber kön, kiresençä, ber minut kebek.
Tanılğan şamaqay Charlie Chaplin Einshteinğa: mine härkem añlıy, min şuña mäşhür, sine berkem añlamıy, sin şuña mäşhür, digän bulğan. Çınlap ta, çağıştırmalılıq teoriäsenä inde ber ğasır bulsa da, anı töptän belüçelär bik az, çönki monıñ öçen maxsus äzerlek kiräk, ul şaqtıy qatmarlı närsä. Şul uq waqıtta, Einsteinnıñ üzen belmägän keşe yuq. Monıñ säbäbe närsädä soñ? Ni öçen başqa ber qalim tügel, ä näq menä Einstein şundıy tanıluğa ireşkän? Moña törle añlatmalar bar. Berençedän, çağıştırmalılıq teoriäse qatlawlı bulsa da, nigezdä härkemgä añlaşılğan, bu dönyada bar närsä çağıştırmaça, digän ğadi ber fikerne raslıy.
1933 yılda Einstein Nazi Germaniäsen taşlap Quşma Ştatlarğa kitä. Kemder, anıñ mäşhürgä äylänü säbäben şunda kürä. Yänäse Amerika bükännän dä yoldız yasıy ala.
Säbäpneñ citdiräge dä bar. Bilgele bulğança, Einstein atom bombasın yasawda qatnaşqan ğalim. Nazi Germaniäse höcümennän qurqıp ul amerikan prezidentı Rooseveltqa atom bombası yasarğa täqdim itä. Soñraq moña bik ükenä, pasifistqa äylänä, küpläp üterü qoralın çikläw kiräklege, dönya säyäsäte turında uylana başlıy. Tarixqa anıñ şundıy süzläre kerep qalğan: "Öçençe dönya suğışında nindi qoral qullanılaçağın belmim, läkin dürtençesendä ul moxaqqaq uq häm cäyälär bulaçaq."
Fändä böyek bulsa da, köndälek tormışında Einstein bik ğadi yäşägän. Eşkä kön sayın cäyäwläp, 3 çaqırım ara ütkän, ğadi qunaqxanälärdä tuqtalğan. Ber ük sabın belän yuınğan da, qırınğan da. Ni öçen digändä, minem öçen 2 tör artıq küp dip cawap birgän. Be rtapqır mecenattan 15 meñ dollarğa çek alğaç anı kitabına qıstırıp quyğan... häm onıtqan.
Albert Einstein 1955 yılnıñ 18 aprilendä Prinstonda 76 yäşendä wafat bula. Anıñ köle qayda çäçelgäne äle dä ser bulıp saqlana.
* * *
Bügenge utırmabız axırına yaqınlaştı, qäderle duslar. Bez dönyanıñ mäşhür ğalime Abert Einstein turında söyläştek. Bıyıl anıñ ülemenä 50 yıl, böyek açışlarına 100 yıl tula. Bu uñaydan 2005 yıl Einstein yılı dip iğlan itelde. Äytäse süzegez, fiker, kiñäşläregez bulsa, räxim itegez, İnternettağı adresıbız şul uq: www.azatliq.org Azatlıq dulqınnarında sezne kiläse atnada da kötep qalabız, isän-saw bulığız.
-Ali Gilmi


text:
Foto: tengrinews.kz
«Qazaqstan» RTRK» AQ basqarma törağası Kemelbek Oy`şıbaev QR Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstrliginen «Qazsport» telearnası üşin fwtbol oy`ındarın körsetwge arnalğan jıljımalı-televïzïyalıq stansa jetispey`tindigin ay`tıp, kömek suradı.
«Elimizdegi jalğız sport arnası üşin öñirlerde ötetin fwtbol oy`ındarın körsetw problema bolıp otır. El birinşilikterin körsetw üşin jıljımalı-televïzïyalıq stansa jetispey`di. Mısalı, senbi-jeksenbi künderi är oblısta fwtbol oy`ındarı ötedi. Almatı men Astananı 16 kameralıq JTS-tıñ kömegimen sapalı körsete alamız. Al jergilikti jerlerde ötip jatqan matçtardı körsetw qïın. Bar-joğı 4 kamera ğana qoyamız. Al, fwtbol körsetw talaptarına säy`kes keminde 12 nemese 16 kamera qoldanılwı kerek. Mäselen, ağılşın premʹer-lïgasınıñ oy`ındarında 32 kamera pay`dalanıladı. Sonday`-aq, qaraşa ay`ında Qızılordada gandboldan ötetin Azïya çempïonatın «Qazsport» telearnası körsete almay`dı. Sebebi däl sol waqıtta Almatı men Astanada şaralar bar. Sondıqtan JTS jibere almay`tın bolğandıqtan, biz onı körsetpey`miz dep josparlap otırmız. Öy`tkeni, gandboldı 4 kameramen körsetsek, sapası naşar boladı. «Qazsporttıñ» körsetilimin damıtw üşin bizge JTS mäselesin şeşip berseñiz, ülken qoldaw bolar edi», - dey`di K.Oy`şıbaev.
Mïnïstr otandıq fwtbolşılar ağılşın premʹer-lïgasındağıday` qızıqtı oy`ın körsetse, 32 kamera alıp berwge day`ın ekenin ay`tıp äzildedi.
«Qazsportqa» fwtbol oy`ındarın körsetw üşin 16 kamera jetpey`di. 32 kamera qajet deseñiz, biz onı qoldawğa day`ınbız. Biraq, fwtbolşılarımız Ağılşın premʹer-lïgası sïyaqtı oy`nasa ğana», -dep äzildedi D.Abaev.


text:
Tatarstannıñ ike mäğlümat çarası eşen tuqtata
Tatnews.ru internet gäzite isä üz eşen waqıtlıça ğına tuqtatu turında iğlan itte. Tatnews.ru Tatarstan turında operativ räweştä mäğlümatlar birep baruçı berençe säxifälärneñ berse ide. Xäzer, gäzitneñ täwge bitendä, «bezgä bäyle bulmağan säbäplär arqasında yabılıp torabız», dielä.
İke oçraqta da säbäplär kürsätelmi. Monı, soñğı waqıtta kübäyep kitkän FM-radiolar häm internet säxifälär arasında üz urının tapmaw yäki üzeñä reklama yasaw belän añlatıp bula.
Şul uq waqıtta, Exo Moskvı radiosınıñ Qazanğa yañadan ütep kerüe turında da bilgele buldı. Ütkän atnada Qazanga, radionıñ citäkçese kilep, şuşı xaqta söyläşülär alıp barğan. Radio Qazanda üz xäbärçelären dä buldırırğa teli ikän.


text:
Bügen Ğiraq başqlasındağı Awstraliä ilçelegenä höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Abu Musab al-Zarqawi citäklägän Al Qaida belän bäyläneştä torğan ber törkem alğan. Bu xaqta alar internetta belderü belän çıqqan.
Awstraliä tışqı eşlär ministrlığı höcüm waqıtında ber genä Awstraliä watandaşı da ülmäde yä cärähätlär almadı, dip xäbär itte. Älege höcümnän soñ başqalada tağın berniçä şartlaw yañğradı. Ğiraq räsmiläre mäğlümatlärenä qarağanda şartlawlarda kimendä 9 keşe hälak bulğan. Amerikan xärbi köçläre, ülüçelär sanı 26dan da kim tügel, dip belderde. Ğiraq xökümäte, uzğan yılnıñ üktäber ayındam Bağdadtağı xärbi çaralar waqıtında, ğısyançılarnıñ yulbaşçısı Majid Mahmood Hussein Wahab al-Samarrai qulğa alındı, dip xäbär itte. Xäbärneñ ni öçen bolay soñarıp iğlan itelüenä añlatmalar yuq.


text:
"Berdäm Rusiä" urıs millätçelären ezli
Bu aralarda Rusiädä iğtibar üzägenä ber yaña proyekt kütärelde. Süz ”Berdäm Rusiä” firkäse täqdim itkän Rus proyektı turında bara. Anıñ qısalarında rus xalqın, rus sivilizatsiäsen üsterü, Rusiädä milli problemarnı, döresräge rus xalqınıñ problemaların çişü ylların ezläw häm tabu qaralğan. Proyektnı elek şou-biznesta eşlägän, ä xäzer Molodaya gvardiya yäşlär xäräkäten citäkläwçe, rus häm rusiäle ul ber ük mäğnäle süzlär dip sanawçı İvan Demidov citäkli. ”Berdäm Rusiäneñ” bu proyektı şaqtıy zur qızıqsınu uyattı belgeçlär häm Rusiä cämäğätçelege arasında. Küplär fikerençä, ul firkägä urtaçıl rus millätçelärne cälep, saylawlarda alarnıñ tawışların Rodina firkäse, DPNİ – legal’ bulmağan immigratsiägä qarşı xäräkätlärennän üzlärenä tartıp alu öçen buldırılğan. Läkin şul uq waqıtta näq menä Berdäm Rusiä deputataları yärdämendä Däwlät Dumasında Tatarstan belän Rusiä arasındağı şartnamä dä qabul itelde, di belgeçlär. Şuña, älegä respublikada firkäne rus millätçelegen üsterüdä, başqa millätlärgä basım yasawnı köşäytüdä ğäyeplärgä aşıqmıylar. Xäyer, ğomumän Rus proyektı belän qızıqsınuçı, anıñ turında fikerläşüçe yuq diärlek Tatarstanda. Tatar milläteneñ kiläçägen küpmeder däräcädä şik astına alğan bu yaña proyektni Qazanda yä kürmädelär, yä kürmäw xäyerleräk digän qaraş aldılar kebek. Xätta ”Berdäm Rusiäneñ” respublika bülekçäsendä dä, bez bu xaqta berni dä belmisez, añlatmalar birä almıybız dip belderdelär. Respublikanıñ Molodaya gvardiya xäräkäte bülekeçäse wäkilläre Azatlıq radiosına kilep Rus proyektı turında söyläşergä rizalıq birsälär dä, alar bezgä kilmäde. Şuña da bügenge bezneñ TOdä qatnaşırğa teläwçe Rus proyektı tarafdarları tabılmadı. Alay da, Azatlıq radiosında älege mäsälä turında söyläşep alırğa buldıq. Bezneñ bügenge TOdä akademik İndus Tahirov häm Üzebez yaña buın xäräkäte koordinatorı Ruslan Aysin qatnaşalar. Äñgämäne Gİ alıp bara.
Gölnaz İlgizär. Tıñlawçılarıbızğa şuşı proekt turında söyläp kitegez äle. Närsä ul, nindi maqsattan oyıştırılğan?
İndus Tahirov. Qısqaça äytsäk, bu böek millätçelek. Küptän başlanğannıñ däwame. Yaña kemgä genä kienderelgän. İmeş anı çistartalar, saf, rus ğına qaldıralar. Ä närsädän häm kemnän çistartıla? Bu çistartu mäsäläsendä alarnıñ bik zur xata cibärelgän ikäne kürenä. Äşälektän çistartırğa kiräk, yäşäw räweşen üzgärtergä kiräk bügen. Här Rossiäda yäşäwçe millät öçen bu xäläk berençe urında tora. Şuşı ruxi xäläktän kilep çığa demografik katastrofa. Qızğanıçqa qarşı, tatarlarnıñ da sanı kimede. Başqortllarnıñ da sanı kimede. Rossiäğa ber nindi proekt kiräk ikän – şunnan başlarğa kiräk – ruxi räweştä ilne ayaqqa bastırırğa. Şul bulğan waqıtta başqa problemalarnı kütärep çığıp bula. Ä bügenge proektta imperiäne ayaqqa bastıru, rus keşesen berençe pozitsiägä çığarıp bastıru. Alay bulırğa tieş tügel. Ägär bez Rossiäne yäşäsen dip äytäbez ikän, ruxi räweştän nıqlı häm ber bersen añlaw räweştä alıp äytü kiräk bu süzlärne. Ägär dä bu yuq ikän, bezgä andıy proekt kiräkmi.
Gölnaz İlgizär. Ruslan äfände, sezneñçä, bu proekt nindi maqsat belän eşlänelä?
Ruslan Aysin. Berençedän, älbätä saylaw öçen eşlängän bu proekt. İkençedän, şovinizmnı kütärü – ul Rossiädä bulğan problemalarnı çitkä alıp kitep, demografiä, ixtisad yağınnan, xäyerçelek, eçkeçelek, narkomaniä häm başqa problemalarnı çitlätep ütärgä tieş. Anıñ maqsatı şul.
Gölnaz İlgizär. Şunısı qızıq, bu proekt milli yäki cämäğät oyışmalardan tügel, ä Berdäm Rusiä firkäsennän çıqqan. Bu firkäneñ nindider Rodina belän ber rätkä, legal' bulmağan immigratsiäğa qarşı xäräkät däräcäsenä töşmime?
İndus Tahirov. Bezneñ tatarlar tarafınnan çığarılğan proektlar da bar. Alardan kilgän xatlar da küp. Samaranıñ ”Tuğan tel” cämğıäte Rossiä citäkçelegenä xat cibärde. Berençedän, bügenge köndä, Tatarstannan başqa yäşägän tatarlarnıñ uqığan mäktäplärendä berençe sıynıfta tatar tele uqıtılmıy. Annan soñ, pravoslavie därese kerergä tieş bula. Şuña qarşı räweştä, bezeneñ Samaradağı millätäşlärebez yazğan protest räweşendä alarnıñ taqdimnäre tatarnı ğına ayaqqa bastıru tügel, ğomumän Rossiäne. Bu keşelärne separatçıylar itep, rus doşmannarı itep qaraw döres tügel. Rus xalıqnıñ elek-elektän kilgän dusları - Samarada yäşägän tatarlarıbız şuşı räweştä eş däwam itsä, ğomumän millätara mönäsäbätlär qatlawlanaçaq. Min äyter idem, bez şuşı proektqa qarşı. Saylaw öçen genä tügel, bu bit bügen kilep çıqqan proekt tügel. Rossiäneñ Däwlät Dumasına küptän inde rus xalqı turında zakonoproekt kerde.
Gölnaz İlgizär. Rus proektın oyıştıru häm anıñ Berdäm Rusiä tarafınnan çığaru rus millätçelegen yaña däräcägä kütärü digän süz tügelme?
İndus Tahirov. Bügen çıqqan initsiativalar – bu Kreml' tarafınnan xuplanğan proektlar. Läkin Kreml'neñ bu proektlarnı üze kütärep çığası kilmi, çönki anıñ näticäse bilgele tügel. Bu tikşerep qaraw, nindider razvedqa yasaw cämäğätçelekkä. Nindi mönäsäbätlärne belderer ikän Rossiäda yäşägän başqa millätlär? Ruslar arasında moña qarşı keşelär küp. Rusnı berençe urınğa çığarıp quyğan, başqalarnı ikençe urınğa quyğan, alarnıñ tellärnä, ğoref-ğadätlärenä tökerep quyğan urıslar da bar. Şul räweştä yazılğan maqälälär dä şaqtıy küp. Ägär dä Berdäm Rusiä şuşı proektnı üz isemennän qabul itä ikän, ul anı yun'legä kitermiäçäk. Küräbez bit, bügen bezneñ ildä ksenofobiä, kön sayın Rossiädä rus bulmağan keşene yä qinap alğannar, yä ütergännär. Ägär dä proektnı qabul itsälär, şuşı protsesslar tağı da kütereläçäk.
Ruslan Aysin. Minemçä, bu Rossiä imperiäseneñ, SSSRnıñ qaldıqları. Bügen Rossiäda bulğan problemalarda töp ğaiple – rus bulmağan taciklär, üzbäklär, kavkaz xalıqları. Rossiäda şovinistik nastroeniälär bar, häm alar köçäyep baralar. Anıñ eçenedä ”kompleks neplnotsennosti” digän äyber. Bez şundıy böek xalıq bulğanbız, böek imperiä bulğanbız. Bu imperiäne torğızu proektnıñ töp maqsatı.
Gölnaz İlgizär. Belegeçlär äytälär, Berdäm Rusiä bu proektnı saylawlar aldınnan nindider millätlärne üzenä cälep itü öçen qabul itä. Bu alarğa 5-7 protsent östämä tawışlarnı birer. Läkin bu saylawlarda ğına qullanıp anı, alar nindider qısalarda totıp qala alırlarmı ikän?
İndus Tahirov. Berençedän, 5-7 protsent nindider räweştä yaulap alına ikän, 10-15 protsent yuğalaçaq. Çönki başqa millätlär bar bit, başk qaraşlar belän keşelär bar. Ägär dä kiläçägebezneñ taemin itäsebez kilä ikän, rus proektınnan baş tartırğa kiräk. Rossiäneñ mömkinlekläre bik küp, bu älbättä tabiği baylıqlar, iskitkeç zur territoriä, xalıq potensialı. Soñğa kalmastan bügenge köndä Rossiäneñ potensialın cigergä kiräk. İñ bay ildä – iñ yarlı xalıq. Ni öçen? Şuşı mömkinlekläre tulısınça faydalanmıy. Alarnı faydalanu öçen böten xalıqnı şuşı fikergä kümderü kiräk. Bez bay, bez ilne çäçäk attıra alabız. Şuşı fiker bulırğa tieş – rus ideyäse tügel, ğomumän Rossiä ideyäse.
Gölnaz İlgizär. Şuşı proektnıñ citäkläwçese, İwan Demidov, ”rus” häm ”rossiäle” – sinonim süzlär, di. Sez moña niçek qarıysız. Tatarlar kem – rusiäleme, tatarmı, möselmanmı?
İndus Tahirov. Rus digän töşençäne qan buyınça, çığışı buyınça ğına bilgelärgä tügel, üzen xis itü buyınça. Ägär dä qanı rus bulmağan, çığışı rus bulmağan, üzen şuşı räweştä xis itä ikän – bu rus. Ä şulay sanasaq, bezneñ şaqtıy millätäşlärebez rusça söyläşä, rusça fiker yörtä. Ä alar bit tatar bulıp yazıldı. Millät –iñ berençe çiratta keşeneñ çığışı. Rus belän tatardan tuğan balalarnıñ, urtaq ğailälärdä yäşägän balalarnıñ fikerläre saylaw räweşendä xäl itelergä mömkin. Bügen qatnaş ğailälärdä tuğan balalar üzlären tatar dip xis itälär. Dimäk, bügen tatardan çıqqan bala – ul älbättä tatar, rustan çıqqan keşe üzen rus dip xis itä.
Gölnaz İlgizär. Ruslan äfände, sezneñçä tatar üzen kem itep xis itä?
Ruslan Aysin. Älbättä tatar xalqı üzen tatar, möselman dip yörtüçe xalıq.
İndus Tahirov. Yuq, tatar bit möselman genä tügel. Keräşennär dä bar. Tatarlarnıñ xristiannar da, möselmannar da – barısı da tatarlar. Tatarlarnı bülgäläw säyäsäte şaqtıy elektän kilä. Seber tatarlarnı, mişärlärne, keräşennärne bülep tırışu – alar bötenese dä tatarlarnı tarqatuğa, yuqqa çığaruğa yunätelgän ide.
Ruslan Aysin. Älbättä bez Rusiädä yäşäwçe xalıq. Kreml' tarafınnan çıqqan proektlar yaxşığa kitermiäçäk. Kiläçäktä bu proekt Germaniäda utızınçı yıllarda kebek faciğalar kiterergä mömkin. Şuña kürä Mäskäw türäläre, däwlät eşlekläre Rossiä – küp millätle däwlät diep, mantra kebek äytüçelär. Bu monomillätçelektän kitärgä kiräk. Putin SNG däwlätlärendä bulğan kem rus telen, kem rus mädäniäten belä, anı yaqın itä, şularnı tartırğa digän programma qabul itelde.
Gölnaz İlgizär. Belgeçlär äytä, ruslarnıñ sanı yıldan yılğa kimi bara. Bälki, şuşı rus proektı başqa millätlärne, tatarlarnı, başqortlarnı assimilyatsiäläp, urıs itü häm rus xalqı kübäytü öçen eşlängänder?
İndus Tahirov. Rus xalqın kübäytü öçen genä tügel, Rossiäne ber millätle itep qaldıru maqsatı küptän quyılğan. Rossiäneñ xalqı küp çağında da şundıy fiker bar ide. Äytik, küpmeder waqıt uza, Rossiäda ber genä rus milläte qala. Bez monıñ belän älbättä kilä almıybız.
Gölnaz İlgizär. Tatarlar yäşäp qalsın öçen Tatarstanğa, tatar oyışmalarğa närsä eşlärgä kiräk soñ?
İndus Tahirov. Tatar keşese tatarnı yuq itärgä tırışunı kürä. Şuşı maqsat zur säyäsätkä äylänep bara. Şulay bulğaç – beşçneñ burıçıbız – tatarnı saqlap qalu. Tatarlarğa şuşı rus proektnı citkersäk, bu tatarnıñ milli añıñ arttıraçaq.
Ruslan Aysin. Min dä İndus äfändeneñ fikere belän rizalaşam, çönki bu proektnıñ kiläçäge, älbättä, yuq. Ul Rossiäda bulğan problemalarnı xäl itmiäçäk. Bezgä basım yasagna sayın, bez köçäyabez, üsäbez.
Gölnaz İlgizär. Mäskäwdä telekanallarda şuşı xaqta söyläşülär küp buldı, törle fikerlär yañğıradı. Ä Tatarstanda bu xaqta söyläşüçe bik siräk. Berdäm Rusiäğa bez möräcäğät ittek, anda aptıradılar.
İndus Tahirov. Bu bit ählaqlıq bügenge könne! Beznekelär ber nindi fiker beldermilär ikän, bilgele – bu bernärsägä dä kitermiäçäk.
Azatlıq radiosın Qazan studiäse qunaqları Berdäm Rusiä täqdim itkän Rus proyektı berençe qaraşqa kürengänçä qurqınıç tügel digän fikerdä tora, x.t. Alay da, firkäneñ bu şaqtıy bäxäsle häm bik üzençälekle proyektı xaqında söyläşü, fikerlär alışu zıyan itmäs kebek. Çönki bu tatarnıñ kiläçäge, anıñ millät bularaq saqlanıp qaluına bäyle. Şuña da, bez bu temağa fikerläşüne kiläse tapşırularıbızda da däwam itärbez. Ä älegä Rus proyektına bağışlanğan To söyläşüe şunıñ belän tämam. Anda Tatarstan Fännär Akademiäseneñ akdemiğı, ğalim İndus Tahirov häm Üzebez yaña buın xäräkäte koordinatorı Ruslan Aysin qatnaştı. Äñgämäne Gİ alıp bardı.


text:
Ğiraqta totıq itep alınıp ber aydan artıq qalğan İtaliä jurnalistı Giuliana Sgrena üz öyenä İtaliägä qayttıp citte. Anı azat itügä İtaliäneñ iminlek xezmäte qatnaştı. Xäbärçene azat itkäç tä alar utırğan maşina amerikan xärbi köçläreneñ tikşerü noqtasına yaqınlaşqanda, säyer şartlarda amerikan ğaskärläre ut açqan. Sgrena üze yaralanğan, anı qotqarğan İtalyan agentı jurnalist xanımnı üze belän qaplağanğa, hälak bulğan.
Rim hawa alanında jurnalistnıñ ber tuğan enese, apasınıñ xälen yaxşı, dip bäyäläde:
"Psixologik yaqtan, anıñ xäle naçar tügel. Läkin qalğanın – tabiplar äyter" dide elekke totqınnıñ tuğanı.
Prezident Carlo Azeglio Ciampi häm böten İtaliä xalqı AQŞtan, Ğiraqta Sgrena utırğan maşinağa ut açu turında añlatmalar kötä.
Amerikan prezidentı George Bush İtaliä premyer-ministrı Silvio Berlusconi'ğa şaltratıp ğafu ütengän häm tikşerü ütkärergä süz birgän, dip xäbär itelä.


text:
Gretsiädä xakimiätkä Yaña Demokratia kilde
Yäkşämbedä Gretsiädä parlament saylawları ütte. Töp köräş ike säyäsi dinastiä arasında, distä yıl xakimiättä torğan sotsialistlar belän konservativ yaña demokratlar arasında bardı. Bu yulı ciñüne yaña demokratlar yawladı. Yaña Demokratiä partiäse citäkçese, ilneñ kiläse premier-ministrı bulaçaq Costas Karamanlis iqtisadta üzgäreşlär başqarırğa häm dä bu cäydä Gretsiädä ütäçäk Olimpiä uyınnarın iñ imin uyınnar itergä wäğdä itte.
Grek saylawçıları yaña demokratlarnıñ ciñüwen menä şulay bäyräm itte, xörmätle tıñlawçılar. Şulay itep, qısqa ber däwerne sanamağnda, il belän 23 yıl idarä itkän sotsialistar xakimittän kitä. Sotsialistlarnıñ citäkçese, elekke premier-ministr George Papandreu räsmi näticälärne kötep tormıyça, ciñelüen tanıdı:
Audio (George Papandreu)
"Min Karamanlis äfändegä yaña wazifasında, bar Gretsiä faydasına uñışlar telim. Ozaq yıllar xakimiättä torğannan soñ bezneñ partiä äle dä köçle bulıp qala. Bez yañaru häm täräqqiät yulınanna barunı däwam itäçäkbez."
Papandreu da, Karamanlis ta, Gretisädä menä inde yartı ğasır ber-ber artlı idarä itep kilgän ike säyäsi dinastiä wäkilläre. Papandreunıñ ätise häm babası, ä Karamanlisnıñ abıysı üz waqıtında premier-ministr buldılar. İlneñ yaña premier-ministrı bulaçaq Costas Karamanlis saylaw näticälären xalıqnıñ üzgäreşlär teläwe belän añlattı:
Audio (Costas Karamanlis)
"Bügen üz tawışlarığız belän sez ildä säyäsi üzgäreşlär, yaña çorda yaña säyäsät kürü telägen belderdegez."
Yaña demokratlar Parlamenttağı 300 urınnıñ 165-en alır dip kötelä. Karamanlis Gretsiädä iqtisadi üzgäreşlär başqarırğa, çit il investitsiäläre cälep itergä, eşsezlek belän kräşergä wäğdä itte. Xäzerge waqıtta eşsezlek 10 protsent çaması.
Yaña xökümät aldında torğan töp mäsälälärneñ berse – şuşı yılnıñ avgustında Gretsiädä ütäçäk Olimpiä uyınnarı. Bügenge köngä 39 obyektnıñ ni barı 15-e tözelep betkän. Uyınnarğa 5 ay qalıp bara, älegä töp stadion da äzer tügel. Xäyer, Karamanlis, bar eşlärne waqıtında tämamlap, uyınnarı iñ yuğarı däräcädä ütkärergä, alay ğına tügel, dönyada barğan terrorğa qarşı suğışnı istä totıp, bu uyınnarnı iñ imin uyınnar itergä wäğdä itä. Uyınnar uñışıı ütsä, bu – yaña xökümät öçen citdi qazanış bulaçaq.
Olimpiadağa qädär yaña citäkçe aldında tışqı säyäsättä torğan tağın ber mäsälä bar, ul da bulsa, Kipr utrawı mäsäläsen xäl itüdä yärdäm itü. Tağın 7 atnadan, 1 Mayda Kipr Yevropa Berlegenä quşıla. Dönya cämäğätçelege, Berläşkän Millätlär general sekertare Kofi Annan, grek häm törek öleşlärenä bülengän bu utrawnı urtaq xökümätle ber däwlät itergä tırışa. Älegä bu söylöşülär awır bara. Costas Karamanlis beryaqtan Kipr greklarına basım yasap, ikençe yaqtan Törkiä belän söyläşülär ütkärep şuşı täräqqiätkä öleş kertä ala. Ägär inde grek diplomatiäse uñışqa ireşmäsä, bu – yaña xökümätneñ berençe ciñelüwe bularaq qabul iteläçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Gruziädä säyäsi krizis: Rusiä belän kierenkelek
Gruziädä çirattantış prezident saylawları kiläse yılnıñ 5 ğıinwarında, yağni 2 aydan ütärgä mömkin. Bu xaqta bügen prezident Mixail Saakaşvili belderde. Xalıq isä bügen ğadättäntış wazğiättä uyandı. Elegräk ğadättäntış xäl başqala Tiflistä genä kertelgän bulsa, prezident Saakaşvili qararı nigezendä 15 köngä ğadättäntış xäl böten Gruziädä iğlan itelde. Televideniä aşa yasağan möräcäğätendä prezident Rusiäneñ maxsus xezmätlären cimerüçän eşçänlek alıp baruda ğäyepläde häm Tiflistäge Rusiä ilçelegeneñ öç xezmätkäre quıluı turında belderde.. Gruziäneñ Rusiädäge ilçese Mäskäwdän çaqırtıp alındı. Çärşämbe kiçendä Gruziäneñ maxsus köçläre ike bäysez radio häm televidenie şirkätläre "İmedi" häm "Kavkasiä"neñ eşen tuqtattı.
7 noyaber könne, polisiä oppozisiäneñ uram cıyının köç qullanıp, su sibep taratqannan soñ prezident Mixail Saakaşvili ildä ğadättäntış xäl iğlan itte. Protest çaraları noyaberneñ 2sendä başlandı. Saakaşvilinıñ urınınnan kitüen häm waqıtınnan alda saylawlar uzdırunı taläp itüçelär sanı qayber könnärdä 70 meñgä citte.
Gruziäneñ sälämätlek saqlaw ministrlığı mäğlümatlärenä qarağanda, kiçäge bäreleşlärdän soñ 500läp keşe törle cärähätlär alıp tabiplarğa kürenergä mäcbür bulğan.
Räsmilär, ildä fetnä yasaw omtılışı buldı, dip däwlät kanalınnan qala başqa radio häm televideniä şirkätläreneñ eşen tuqtattı. Tıyılğan radiolar arasında – Azatlıqnıñ gruzin telle programmaların tapşıruçı radiolar da bar...Çikläwlär turında Gruziäneñ iqtisad ministrı Georgy Arveladze xäbär itte:
"Mäğlümat çaralarına çikläwlär kertelä. Çikläwlär radio häm televideniägä qağıla, basma matbuğatqa qağılmıy. Şulay uq cıyınnar tıyıla, yañalıqlarnı radio häm televideniädä tapşıru tıyıla."
Gruziä konstitusiäse nigezendä ğadättäntış xäl iğlan itelgäç tä ğamälgä kerä, ämma bu qararnıñ 2 kön eçendä parlament tarafınnan xuplanuı kiräk.
Uram cıyınnarın köç belän taratu häm Gruziädäge säyäsi nizaqqa ilneñ üzendä häm çit illärdä kisken täñqit buldı. Keşe xoquqları torışın küzätüçe Human Rights Watch oyışması, "xökümät üze krizista bulsa da, köç qullanırğa häm keşe xoquqların bozırğa tieş tügel." digän belderü yasadı. Çit däwlätlär başlıqları Gruziäne ğadättäntış xäl kertüe öçen açıq itep täñqitlämäde, ämma köç qullanudan tıyılırğa çaqırdı. AQŞ milli iminlek şurasınıñ matbuğat wäkile Gordon Johndroe, taraflarnı "konstruktiv söyläşülärgä" çaqırdı.
Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Javier Solana, säyäsi qarşılıqlar demokratik yullar belän çişelergä tieş, dip belderde. Comğa könne Yevropa Berlege töbäkkä üz belgeçen Peter Semneby''nı cibärergä cıyına.
İñ qatı täñqit Rusiädän buldı. Gruziä prezidentı Saakaşvili, kiçä televideniädä üzeneñ yartı säğatlek çığışında, Tiflistäge tärtipsezleklärne oyıştıruğa Rusiäneñ qatnaşı bar, digän ide. Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı Saakaşvilinıñ bu ğayepläwen "oyatsız provokasiä" dip atadı. Däwlät Duması başlığı Boris Grızlov ta Saakaşvili süzlären kisken kire qaqtı.
"Rusiäne ğayepläw säyäsäten Gruziä räsmiläre inde berniçä yıl alıp bara, minemçä bolar barısı da Quşma Ştatlarnıñ maxsus xezmätläre quşuı belän eşlänä."
Tiflis belän Mäskäw arasındağı soñğı ğäyepläwlär, ike il arasında bolay da kierenke bulğan mönäsäbätlärne tağın da qatlawlandırdı.


text:
Bügen Ğiraqnıñ Falluca şähärendä amerikan köçläreneñ Yaqın Könçığıştağı xärbi citäkçese general John Abizaidqa höcüm yasaldı, general üze isän-saw, dip xäbär itelä. Xärbi citäkçelärneñ berse, Mark Kimmit xäbär itüençä, Abizaid häm general mayor Charles Swannack utırğan maşinağa häm konvoyğa 3 granata atılğan, yaqındağı mäçettän ut açılğan: "Bügen Fallucada ikençe 13:30da general Abizaid häm general Swannack Ğiraq Sivil Saqlanu Könçläreneñ cirle bülekçäseneñ baş fatirına barğanda alarnıñ maşinalarına granatalar atıldı. Xärbilär häm tınıç keşelär arasında qorbannar yuq. Koalitsiä häm Ğiraqnıñ Sivil Saqlanu köçläre cawap itep ut açtı" dide amerikan xärbi wäkile.
Bügen Bağdadnıñ könbatışında bulğan şartlawda 5 keşe yaralanğan.


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programması tiräsendäge kierenkelekne çişügä bağışlanğan 6 yaqlı söyläşülär yañadan körçekkä terälde. Amerika Quşma Ştatları häm Tönyaq Koreanıñ mäsälägä qaraşları qapma qarşı bulıp qala. Bügen söyläşülärneñ 3nçe könendä, Yaponiä diplomatı Kenichiro Sasae, ber nindi alğa kiteş bulmadı, dip belderde. Ämma anıñ fikerençä söyläşülär däwam itäçäk. Tönyaq Korea töçe su atom reaktorın tözüne yaqlıy, AQŞ moña kisken qarşı çığa.
Pekinda ike Korea, Amerika Quşma Ştatları, Yaponiä, Rusiä häm Qıtay wäkilläre oçraştı.


text:
İordaniädä İzrail häm fälästin premyer-ministrları belän möhim oçraşu ütkärgännän soñ amerikan prezidentı George Bush Farsı qultığına kitep bardı, läkin anıñ Ariel Şaron häm Mäxmüd Abbasnı kürep söyläşüwe näticäläre haman da iğtibar üzägendä qala birä. Quşma Ştatlar citäkçese şulay itep üzeneñ solıx aradaşçısı eşenä kerüwen kürsätte, belgeçlärneñ küpçelege, töp awırlıqlar äle alda yata dip kisätä.
Soñğı yıllarda amerikan prezidentları Yaqın Könçığışta solıx urnaştıru tırışlıqlarında üzäk urın alıp torsa da, Aq yortnıñ xäzerge xucası älegä qädär üzen bu eştän çittäräk tota ide. İke kön eçendä başta Şarm-äl-Şäyxtä, annarı Aqabada ike yuğarı däräcäle oçraşu ütkärep häm İzrail wä fälästin premyer-ministrlarınnan solıxqa ireşü ölkäsendä möhim taşlamalar yasaw wäğdäsen alıp George Bush ta nihayät üzen aradaşçı bularaq täqdim itte. Xäzer inde tınıçlıq söyläşüläre yänä Quşma Ştatlar qanatı astına qayta digän süz. Beryaqtan bu uñay ber küreneş bulsa da - Waşingtonnıñ qatnaşuwı häm anıñ bu eşne alıp baruwı solıxqa ireşü ömetlären bermä-ber arttıra, çönki ul andıy eşlärdä zarur täwäkällekkä iä, ämma ikençe yaqtan aña zur cawaplılıq ta yökli. Yähüd-fälästin söyläşülärendä awırlıqlar tuğan oçraqta häm ällä niçek uñışsızlıqqa ireşelsä monıñ Quşma Ştatlarnıñ xalıqara abruyına da tiskäre tä''sire bulaçaq. Älegä prezident Bush üz ilenä buş qul belän qaytmıy, İzrail xökümäte başlığı Şaron da, fälästin premyerı Mäxmüd Abbas ta, üzläre öçen awır, läkin solıxqa ireşü öçen bik möhim taşlamalar yasawın belderde. Ariel Şaron fälästin cirlärendä qanuni bulmağan yähüd utarların tözüne tuqtatu häm inde tözelgännärenän baş tartunı wäğdä itsä, Mäxmüd Abbas üz yağınnan İzrailgä qarşı terror suğışı alıp barunı xökem itte häm fälästinlelärneñ qorallı intifadasın tuqtatunı belderde. Moñardan tış İzrail citäkçelege üzeneñ bäysez fälästin däwläten qoru belän kileşüwen, andıy däwlätneñ demokratik nigezlärdä oyışuwı İzrail mänfäğätlärenä turı kilüwen tanıdı. Amerikannarnıñ Rusiä, Yewropa Berlege häm Berläşkän Millätlär belän äzerlägän "solıx yulı" planı, bäysez fälästin däwläteneñ 2005-nçe yılda iğlan itelüwen küz aldında tota. Läkin aña qädär yaqlar berniçä şaqtıy çetrekle mäs''äläne xäl itärgä tieş bulaçaq. Şular arasında iñ awırları bulıp İerusalimneñ kiläçäk xäle, 1948-nçe yılda quwıp çığarılğan fälästin qaçaqların qaytaru mäs''äläse, Könbatış Yardağı yähüd utarları yazmışı - elekke solıx söyläşüläre näq menä şuşı "qıyalarğa" bärelep tuqtap qala ide. Yaqın Könçığıştağı solıx eşlärenä kerep kitep prezident Bush, çigenü öçen yullarnı teläsä dä qaldıra almıy, döresräge çigenä almıy. Bu xäzer Bush prezidentlığınıñ abruyı mäs''äläse. Moñardan tış ul saylawaldı çorına kerep bara, dimäk Aq yortnıñ tışqı säyäsättäge uñışsızlıqları Quşma Ştatlardağı köndäşläre tarafınnan anıñ üzenä qarşı qullanılaçaq digän süz. Yaqın Könçığıştağı xällärne yaqınnan küzätep barğan belgeçlär amerikan prezidentınıñ şaqtıy çetrekle uyınğa kerüwe xaqında söyli. Häm xäzer inde ul, Mısırda häm bigräk tä İordaniädä mäğlüm oçraşularnı ütkärgännän soñ annan üze teläp kenä çığa almayaçaq. Aña xäzer, İzrail yağınnan da, fälästin yağınnan da solıxqa qarşı çıqqan radikallarnıñ qarşılığı belän köräşergä kiräk bulaçaq. Amerikan prezidentı solıxqa tiz genä ireşep bulmawın añlıy bulsa kiräk, läkin anıñ bu eşkä kerep kitüwe, Waşingtonnıñ Yaqın Könçığış mäs''älälären xäzer iğtibar üzägendä totaçağın añlata.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Tapşırularnıñ 47%tı Udmurtiädä tatar telendä bara ikän, häm barı tik 14%tı ğına udmurt telendä. Bu xaqta teleradioşirkäte citäkçelege respublikanıñ tatar cämäğätçelegenä xäbär itte. Mäğlüm bulğança, Udmurtia Tatar İctimaği Üzägeneñ soñğı utırışında respublikada tatar radio häm televideniä tapşırularınıñ waqıtın ozaytu turında möräcäğät qabul itelgän ide. Citäkçelek şulay itep, yuq, dide. Respublikanıñ Yukamen rayonında tatarlar tuplanıp yäşägän tatar awılları bar, şularnıñ berse, Poçinki awılında yäşäwçe millättäşlärebez turında bügen Azatlıq dulqınnarında tıñlarğa çaqırabız.
Xamidä Ğayfullina, İjaw


text:
Ufa Mäskäw belän yaña kileşü tözergä fatıyxa aldı
Başqortstan parlamentı Rusiä belän 1994 yılda uq tözelgän Kileşüneñ yañartu kiräklege xaqında moñarçı da belderä kilgän ide. Uzğan yılda xätta Başqortstan Däwlät Cıyılışı deputatları şuşı xaqta Vladimir Putinğa şäxsän möräcäğät itte. Ämma şul möräcäğätkä moña qädär nindi dä bulsa cawap alınuı turında işetelmägän ide. İl Prezidentınıñ fatıyxası bulğaç, dimäk bu Kileşüneñ yaña şäkelen äzerläw eşläre tizdän başlanırğa da mömkinder. Şunı belü öçen “Azatlıq” xäbärçese Başqortstan Däwlät Cıyılışınıñ daimi komitetı räise Zöfär Yenikeevka möräcäğät itte. Ul elekke Kileşüne äzerläwgä zur öleş kertkän şäxeslärneñ berse ide.
Zöfär Yenikeev süzlärençä, näq menä Rusiä belän Başqortstan arasında yaña Kileşü tözü mäsäläsen tikşerü öçen atnakiç könne Başqortstan parlamentınıñ daimi komitetları citäkçeläre üzläreneñ kiñäşmäsen ütkärep alğan. “Yaña Kileşüne tözü öçen il prezidentı üze fatıyxa birgäç, moña säyäsi ixtıyar bulğaç, bu eşne ozaqqa suzmıy başlaw xäyerle, - di Zöfär äfände. – Respublikanıñ törle ministrlıqları da üz tarmaqları buyınça täqdimnären äzerlärgä tieş. Başqortstan belän Rusiä arasında üzara wäqälätlärne büleşü turındağı Kileşüne yañartu öçen yul açıla. Säyäsi ixtıyar bulğaç, anıñ äzerläwgä kereşü ciñelräk. Xäzer respublika parlamentında da moña nıqlap totınırğa kiräk. Şulay uq törle ministrlıqlar da üz tarmaqları buyınça täqdimnären äzerlärgä tieş. Kiläse yılda bez Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tuluın bäyräm itäbez. Ul çaqta da ike arada Kileşü tözelgän bulğan. Xäzer dä bez ata-babalarıbıznıñ ürnägen däwam itep, yaña Kileşü tözergä tieşbez. Bıyıl bu eşne atqarıp çığarbız dip ışanam." dide Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltaynıñ daimi komitetı räise Zöfär Yenikeev.
Şulay itep, Zöfär äfände fikerençä, bıyıl, nihayät, Başqortstan belän Rusiä Federatsiäse arasında yaña Kileşü tözelergä mömkin. Ämma qayber bäysez säyäsätçelär häm iqtisad belgeçläre äytüençä, bu Kileşügä älläni ömetlär bağlarğa aşığırğa kiräkmi. Çönki alar fikerençä, xäzer tözeläçäk Kileşüneñ eçtälege 1994 yılda qabul itelgänennän küpkä naqısraq bulaçaq. Çönki 11 yıl elek ul Kileşü tözelgändä Başqortstan bötenläy başqa şartlarda yäşi ide. Başqortstanıñ däwlät suverenlığı turındağı deklaratsiäse ğämälgä aşırılğan, iqtisatta baytaq östenleklär alınğan yıllar ide. Xäzer isä, Başqortstan ul östenleklärdän qolaq qaqtı häm ğap-ğadi ber ölkä xälenä töşerelde, dip belderä ekspertlar. Şulay da Başqortstan belän Rusiä Federatsiäse arasında wäqälätlärne büleşü turında yaña Kileşü tözüneñ zıyanı itmäs, dilär alar. Başqortstan citäkçelärenä bu yünäleştä eşne başlawğa ut kürşe Tatarstan parlamentınıñ da Rusiä belän yaña Kileşü äzerläp betüe dä zur etärgeç birde bilgele.


text: Mäskäw -- Rusiä Duması deputatları Vladimir Rıjkov häm Viktor İlyuxin – Duma komitetlarına Olga Romanovanıñ Ren-TV kanalınnan çitlätelüe turında mäglümät sorarğa täqdim ittelär. Ren-TV kanalında yañalıqlar çığarılışın alıp baruçı Olga Romanova atnakiç könne efirdan çitlätelde. Telekanal citäkçese Aleksandr Ordjinikidze bu qararın, başqa keşelärne sınaw, kanalnıñ däräcäsen kütärü tırışlığı dip añlattı. Uzğan yıl ğına Ren-TVnıñ yañalıqlar çığarılışı Rusiäneñ iñ yaxşı xäbär programması bularaq, TEFİ bülägenä iä bulğan ide. Olga Romanova iñ yaxşı alıp baruçı dip tabılğan ide. Rusiäneñ Jurnalsitlar berlege citäkçese İgor Yakovenko Romanovanıñ çitlätelüen senzura ğämäle dip atadı.


text:
17-nçe Dekabergä ike atnadan az waqıt qaldı. Yägni ike atnadan soŋ Avropa Berlege (AB) Tөrkiyäneŋ ağzalıq mөräcägätenä niçek tä bulsa ber tөrle cawap birergä tiyeş bulaçaq. Şuşı qararda ağzalıq sөyläşüläreneŋ qayçan başlayaçağı, Ankaradan säyäsi, ekonomik h.b. өlkälärdä tağın nindi üzgäreşlär taläp iteläçäge beldereläçäk. Premier Erdoğan belän Tışqı Eşlär Ministere Gül här kөn sayın diyärlek ber Avropa ilendä AB ağzaların künderü belän mäşgullär. Qayber illärneŋ citäkçeläre Tөrkiyägä tulı ağzalıq birmiyek, ä mäxsus statut birü belän genä çikläniyek digän qaraş alğa sөrälär. Yäğni başqaçaraq äytsäk, Tөrkiyäne өygä kermiçä, işek aldında ğına yatarğa өndämäkçelär. Bu beraz өygä kertelmägän et pozitsiyäse kebek tä toyıla. Tөrkiyä moŋa riza bulır mı, monısı ikele. İnde AB-neŋ ağzalar sanı 25 ilgä kütärelgäç här ber ildän başqaçaraq tawışlar da kütärelä başladı. Tөrkiyä här beren ayrım ayrım künderegä tiyeş kebek. Dөres Fransiyä, Almaniyä, Bөyek Britaniyä kebek zur illärne künderä alsa waqları alarğa iyärer digän qaraş bulsa da, mäsäläneŋ ul xätle ciŋel çişelmäyäçäge kürenep tora.
Avropa Parlamentı (AP) räise Joseph Borell dä өç kөnlek räsmi vizit belän Tөrkiyägä kilde. Ul da Ankaraga tөrle taläplär quya. AP Tışqı Eşlär Komissiyäseneŋ bu atna iğlan itelgän Tөrkiyä raportında tübändäge mäsälälär bar. Şuşı raport AP Ğomumi Mäclesenä täqdim itelep, anda tikşerelep, ber urtaq qararğa kilenäçäk: Tөrkiyä өçen qatmarlı bulğan mäsälälärneŋ başında Kiper tora. Raportta AP Tөrek xөkümätenä ağzalıq sөyläşüläre xөkümätlär arası alıp barılaçaq häm şuşı 25 xөkümätneŋ beren dä Kiper täşkil itä, sөyläşülär başlaw isä Kiperne tanu belän mөmkin bulaçağın Ankarağa xäterlätä diyelä. Mäğlüm Tөrkiyä älegä Tөnyaq Kiper Tөrek Cumhuriyäteneŋ legal ber däwlät dip tanudan vaz kiçmäde. Biredä torğan Tөrek ğäskärlären kire çigenderäçäge turında da ber väğdä birmäde. Şulay uq AB-nä qabul itelgän Kiperneŋ grek өleşen dä räsmi räveştä tanımadı. Qısqası bu mäsälädä Tөrkiyä kөrçekkä terälde. Xөkümät Kiperne tanırğa äzer, läkin xärbilärdä häm xalıqta tuwaçaq reaksiyädän qurqa. Tөrkiyäneŋ AB qarşındağın başqa ber problemasın berençe dөnya suğışı çorında Ğosmanlı xөkümäte Ermennärgä genosida oyıştırdı digän däğväsen qabul itärgä telämäve täşkil itä. AB tege yaqtan Ermen-Tөrek cigeneŋ açıluwın da taläp itä. Ankara niçä yıllardan birle Ermennär basıp alğan Tawlıq Qarabag rayonınnan kire cigenmicä diplomatik mөnäsäbätlär urnaştırmayaçaqbız dip kilä ide. Läkin bu atnada AB-neŋ yaŋa keçkenä ağzası Slovakya Parlamentınıŋ Ğosmanlılar 1915-nçe yılda Ermennergä genosida oyıştırdılar digän qarar aluwı Ankarada şok täsire yasadı. Monnan elek Fransiyä häm başqa ber nicä il şundıy qararlar alğan ide. AP Tışqı Eşlär Komissiyäse raportında Kөnyaq-kөnçığışta taraflar, yäğni Kөrdlär belän Tөreklär dөşmanlıqların beterergä çaqırıla. Qoralların taşlarğa riza bulğan Kөrdlärgä yağımlı mөğämälä kürsätü buyınça Tөreklär aktifraq adımnar atlarğa tiyeş diyelä. Bu da Tөrkiyäneŋ 15 yıldan birle qanağan yarası bulıp tora. Ankara Ğıyraqta räsmi räweştä Kөrd Däwläte tөzelsä, Tөrkiyädäge Kөrdlär dä Tөrkiyädän ayrılıp şuşı däwlätkä quşılaçaqlar dip qurqa. Raportta ayruça azçılıqlar häm cämağätlärgä irekleklär birü mäsäläse kütärelä häm dini çikläwlär kөçtän çığarılsın, Heybeliada utrawındağı Provoslav Grek Dini Mäktäbe kiçekterelmiçä açılsın, Alevilärneŋ cıyılğan urınnarı dini üzäklär dip qabul itelsen, mäktäplärdä din däresläre mäcburi räweştä uqıtılmasın kebek taläplär dä quyılğan. Barlıq bolar qatmarlı, tөrle yaqlarnıŋ oppozitsiyäse belän qarşılaşaçaq temalar bulıp tora. Inde ike atnadan soŋ ni bulır küräçäkbez. AB Tөrkiyäneŋ qan basımın bik qatı kütärde.
Bu atna azağında Rossiyädän zur qunaq Prezident Vladimir Putin kөtelä. Anı Ankara’da 3 meŋ politsiyä xezmätkäre saqlayaçaq. Ul dublerı belän kiläçäk dip äytelä. Şuşı ike kөnlek vizit waqtında tөrle ike yaqlı ekonomik kileşülärgä qul quyılaçaq dip kөtelä. Mäğlüm Tөrkiyä tabiği gaznıŋ 50-60 protsentın Rossiyädän ala.
Putinnıŋ vizitına külägä tөşergän täräqqiyät isä bu atnada Tөrek Yuğarı Mäxkämäseneŋ Tüpraş nefte eşkärtü şirkäteneñ 66% payın 1 milliard 302 million Amerikan Dollarına satunı qanunsuz tabuwı turındağı qararın iğlan itüwe buldı. Mäğlüm şuşı paynı Tөrkiyädän Zorlu Holding belän Tatneft tarafınnan tөzelgän urtaq ber şirkät satıp alaçaq ide. Şulay itep Rossiyä Tөrkiyäneŋ energiä sektorında tağın da küberäk täsirgä ireşäçäk ide.
Bu atnada 29-nçı Noyäberdä Tөrek räsmi televiziyäseneŋ TRT2 kanalında “Yıraqtağı duslar” isemle programada Yaponiyädäge Tөrek-Tatarlar turında qızıqlı ber dokumental kürsetelde. Programanı Ayten İdil Büyükcivelek äzerlägän. İkençe өleşe isä kiläse atnada kürsäteläçäk.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: Qıtayzıñ Sinszyän wiläyäte xaqimiättäre raslawınsa, uyğur separatıystarı xalıq-ara terroristik oyoşmalarzın yarzam ala häm Paqistan bilämälärendäge lağerzarza äzerlek ütä. Qıtay kommunistar partiähınıñ töbäk büleksähe başlığı Wan Le Ğuan mosolman separatıystarına qarşı köräş uñışlı alıp barıla, ämmä xalıq-ara terror oyoşmaları unı azağına tiklem yetkerergä mömkinlek birmäy tip belderze. Quşma Ştattar Sinszyän wiläyäte xalıq-ara terrorizm yoğontoho astında tügel tip isäpläy häm uyğur mäsälähen säyäsi yul menän xäl itergä saqıra.


text:
Äfganstanda loya cirğa yäki böyäk mäclestä 500 dän artıq wäkil yaqınça 3 atna inde yaña konstitutsiä proyektın(ölge)tikşerä. Xabärlärgä qarağanda ölgegä kerteläçäk 10 çaması tözältmä tawışqa quyılıp raslanırğa tieş. Xakimiätne büleşü, islamnıñ role häm xatın qız xoquqları wäkillärneñ kileşep citä almağan mäsälälär bulıp tora.
Konstitutsiä ölgese turındağı sonğı tawış birü düşämbedä bulaçaq dip kötelgän ide. . Ämma wäkillär proyektqa östämä üzgäreşlär taläp itä başlağaç tawış birü eşe kiçekterelde. Loya cirga citäkçse Sebgatulla Mujadadi in kimendä 7 maddägä üzgäreş kertelüe taläp itelä dip beldergän ide.. İke atnadan artıq dewam itkän intensiv söyläşülärdän soñ wäkillär köçle prezidentlıq idaräse turında kileşte dip xabär itelde. Moñı waqıtlı prezident Hamit Qarzai täğqdim itkän ide. Ämma qayber üzgäreşlär kertelep prezidentnıñ aftoritetı yomşartıldı. Misal öçen Ministlar, baş xakim häm üzäk bank idaräçeläreneñ täğäyenlänüen parlament raslauı zarur digän maddä kertelde.Prezident xakimiäte loya cirgada in bäxäsle mäsälä buldı. Hamid Karzai ägär dä ölgedä yazılğanıça prezidentlıq sisteması raslansa ğına iyün ayındağı saylawlarğa qatnaşaçağın qabatlap kilä.Mäclestä mucahed citäkçeläre, ,şulsanda tadcik häm üzbäklärdän torğan tönyaq berektäşlege liderları premier häm köçle parlamentnı östenräk kürä. Radioznıñ äfgan mäsäläläre belgeçe Amin Tarzi qaraşınça Qarzai häm mucahid komandirları kompromisqa ireşkän . Tarzi süzlärençä (audio) prezident xökümät ministırların bilgeläwdä kontrolen yuğalta .Bez prezident belän yuğarı mäxkämäneñ mönäsäbäte nindi bulır belmibez.Ämma qayberäwlär mäxkämä, proyektta qaralğannan bäysezräk bulaçaq dip söyli
Tarzi prezident xakimiätenä kontr balans bularaq, wäkillär ilneñ konstitutsiä häm qanunnnarınıñ ğämälgä quyıluın qarap baraçaq yuğarı şura turında kileşkän di . Tarzi bolay dip söyli.(audio)
Başqa ber komromis nigezdä prezident xakimiäte östennän kontrol urnaştırğan yuğarı şura _Diwane Alinı oyıştıru bulıp tora.Bu şura prezident, yäki parlament çığarğan qanunnar, konstitutsiägä kileşleme qarap baraçaq.
Ämma Tarzi ägär dä diwane Ali konservativlar kontrolendä torsa , Äfganstan İran xälendä qala ala di. Bilgele bulğança İranda saqçılar şurası qanun islamğa kileşle tügel dip añı kire qağa ala.Yäğni prezident urtaçıl bulsa da, anıñ täqdim itkän qanunnar blokadalansa, tuqtatılsa ilgä faydası bulmayaçaq. İranda Xatami näk şul xäldä.Qayber analitiklar, konstitutsiä ölgesendäge kompromisnı Qarzai öçen cinü dip bäyäli.Ämma Tarzi, Qarzainı , prezidentlıq sistemasın yaqlawçılarnıñ ciñep çığuı nigezdä Diwanı Alidäge konservativlarnı ozın möddätle ciñügä alıp baraçaq dip söyli .Tatulaştıru komitetı konstitutsiäneñ 3.maddäsenä kertelgän üzgäreş belän kileşte. Ul xäzer mondıy: ber genä qanun da ilneñ izge dine islamğa häm konstitutsiä bäyälärenä qarşı bula almıy.Bu älbättä islamnıñ konservativ räweştä täfsillänüenä häm keşe xoquqlarınıñ bozıluına kiterä ala. Konservativ köçlär sonğı çiktä här närsäne islamğa qarşı dip kürsätä ala.Konstitutsiä proyektında xatın qız xoquqları qaralğan.Ämma yuğarıda äytep kitkän 3maddäne kem niçek itep täfsillär , xatın qız xoquqları da şunnan bağlı bulaçaq dip xäzerdän ük äytep bula torğandır.
färidä xämit,praga


text:
Märxüm Ğalimcan ağa Nasıyrov – Sember tatarları xäterendä
Bıltır “Onıtılmas mizgellär” digän kitabın xalıqqa tanıtu çarasında anıñ yortına Xäter taqtası elü turında qarar qılınğan ide. Bu niätne tormışqa aşıru köne Käşä awılı xalqı öçen zur bäyrämgä äylände. Anda ölkä üzägennän dä baytaq qunaqlar qatnaştı.
Kem soñ ul – mondıy ixtiramğa layıq şäxes?
Yäş çağında Qazanda “Çayan” jurnalında eşläp alğan. Östäl tartmasında “kiräkmägän” käğäzlär tabıluı arqasında bu eştän azat itelgäç, böten quäten, säläten tuğan awılına xezmät itügä bağışlağan. Kitapxanäçe, uqıtuçı sıyfatında awılnıñ ruxi xaläten kütärüçe bulsa, kolxoznıñ ekonomistı bularaq, awılnıñ matdi yaqtan çäçäk atıp yäşäwenä oluğ öleş kertä. Ölkäneñ iñ aldınğı kolxozı VSSPS, KPSS häm VLKSM Üzäk komitetlarınıñ maqtawlı bayraqlarına layıq bula. Şikär çögendere üsterüdä tiñsez uñışları öçen awıl yegete Salixcan Fäizev Sotsialisitik Xezmät Qaharmanı isemenä layıq bula. Awıl xalqı fikerençä, bolar – Ğalimcan ağanıñ tirän beleme, aldan kürä belüe, oyıştıru säläte näticäse. Ul oyıştırğan stena gäzitläre, awıl radiosı aşa yañğırağan satirik şiğerçeklär, awılnıñ tarixın yazu häm muzeyın buldıru da bu uñışlarğa etärgeç birgänder. Häm muzeyda aña bağışlanğan tulı ber stend anıñ ölkä gäzite “Ömet”kä nigez saluına, andağı eşçänlegenä bağışlanğan.
Qunaqlar başta muzey belän tanıştılar. Soñraq Ğalimcan ağa qaberenä barıp, çäçäk bäylämnäre quydılar. Monda da Ğalimcan ağa qulı sizelä: 4 buın Nasıyrovlar ir-atları ayırım bülep alınğan cirdä yänäşä yoqlıylar.
Artaban Nasıyrovlar yortı yanına cıyıldı xalıq. Şuşı awıl yegete - Qazanda yäşäwçe Rafail Baytiev yasatqan Xäter taqtasında – Ğalimcan ağanıñ süräte yänäşäsendä “Şuşı cirdän suzılıp kitkän suqmağım, zur yullarım” digän şiğri özek häm “Bu yortta 1922 – 1975 yıllarda Ğalimcan Nasıyrov yäşäde” digän süzlär.
Mondıy çaralarda, ğädättä, çığışlar cır-şiğırlär belän ürelep bara.
Soñğı bulıp mäktäp direktorı, çaranı alıp baruçı Yoldız Mostafinanıqı çıqtı. Ul üz süzen Ğalimcan ağa şiğerennän özek belän tämamladı.
Yaşçen bulıp yäşnim – gölderim,
Yañğır bulıp yawam – mölderim.
Çäçäkläre güzäl gölder min,
Käşäläre taw-taw ındır min.
Min xaqsızı cirneñ – xaqlısı,
Tön qarası – könneñ yaqtısı.
Can iäse – KEŞE atlısı!
……………..
Soñnan tabında da citdi söyläşü däwam itte. Mäsälän, Başqortostan ürnägendä şäcärälärne barlaw häm şunıñ belän dä milli üzañnı nığıtu çaraları turında da süz buldı.
Ayrat İbrahim, Käşä – Sember


text:
Ğiraqta Säddäm Hösäin rejimın yaqlawçılarğa qarşı çaralar başlandı
Başqala Bağdadtan könbatışqa taba urnaşqan Fallujah şähärendä bügen yözlägän amerikan ğaskärläre, tanklar häm boralaqlar yardämendä tikşerülär uzdırıp, qorallı ğısyançılar citäkçelären qulğa aldı häm qanunsız saqlanğan qorallarnı konfiskatsiäläde. Associated Press mäğlümat agentlığı "Köçlı Çayan" dip atalğan älege çarada qatnaşqan 3nçe cir öste ğaskärläre diviziäse 16 binanı tikşergän dip xäbär itte. Çara başlanğaç ta çıqqan bäreleşlär 3 säğat däwam itkän.
Amerikan ğaskärläreneñ matbuğat wäkile, Quşma Ştatlar citäkçelegendäge koalitsiä köçläreneñ Ğiraqqa kerüenä qarşı çıqqannarnıñ yulbağçıları dip şiklänelgän 7 keşe qulğa alındı, dip xäbär itte.


text: Kiev -- Ukraina premier-ministrı Yulia Tımoşenko Däwlät milke Fondına "Krivoroj-stal" metallurgia şirkäten qabat satuğa quyarğa kürsätmä birgän. Anıñ süzlärençä, bu auksion tizäytelgän räweştä ütäçäk. Uzğan yıl, ilneñ iñ ere qorıç qoyu şirkäte - "Krivoroj-stal" – elekke prezident Leonid Kuçmanıñ kiyäwe Viktor Pinçuk häm Donetski eşquarı Rinat Axmetov törkemenä 800 million dollarğa satılğan ide. Gärçä ber Rusiä şirkäte häm Amerikan-Britan kompaniäse kübräk aqça täqdim itkännär ide. Uzğan atnada Kiev mäxkämäse bu alış-bireşneñ qanunsız bulğanın rasladı.


text:
Tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçıları forumı
Bu forumda Qazannıñ 7 rayonı mäktäplärendä tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçıları qatnaştı. Barlığı 300ләп keşe buldı. Ul säxnä tulı balalarnıñ “Tuğan tel cırın” cırlaw belän başlanıp kitte.
Şähärneñ mäğärif idäräse citäkçese İldar Ğaliäxmätov ta küplärne ğäcäpländerep tatarça çığış yasadı. Balıq başınnan çeri di, dimäk kiläçäkkä ömet bar. Şulay uq forumda Tatarstan Däwlät Şurası deputatı Tufan Miñnullin, Tatarstan mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamovnıñ qatnaşuı da forumğa yuğarıraq tösmer birde. Nik digändä, elek rayonnarda uzğannarında kübräk mäğärif häm fän ministrınıñ bülek citäkçelärennän yuğarıraq wazıyxlardağı keşelär bulmadı. Şulay uq monda tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov, Mäğärifne üsterü institutı başlığı İlsur Hadiullin da bar ide.
Şähärneñ mäğärif idäräse citäkçese İldar Ğaliäxmätov problemalarnı urap uzıp, kübräk tarixqa küz salsa, Tufan Miñnullin Rusiädä xalıqlarnı sortlarğa bülep qaraw näticäsendä bez bik küp närsälär yuğalttıq dide. Şulay uq şähär cirlärendä üz telennän bizderelgän tulı ber buın barlıqqa kilde häm bügen mäktäplärdä şularnıñ balaları uqi dip belderde, yäğni ata-analar üzläre öyränmägän telne balalarına öyrätergä telilär. “Bez älege ixtıäcnı kütärep alıp, fänni nigezgä salıp öyränergä tieşbez. Bu, berençe çiratta, mäktäp burıçı”, - dip belderde Tufan Miñnullin. Ul uqıtuda törle kirtälär bulsa, alarnı qanunğa nigezlänep ciñärgä kiräk dip assızıqladı.
Bilgele ki, Qazanda milli mäğäriftä törle waqıtlar buluı äytelde. Bu uzğan forumnarnıñ barısına da diärlek bik aktiv qatnaşqan Ministrlar Kabinetınıñ mädäniät häm Tatarstan xalıqlarınıñ tellären üsterü bülegeneñ baş kiñäşçese Firaya Şäyxieva.
Russiä külämendä milli tellärne saqlap qalu mäs’äläsen kütärde. Ul Mäskäwdä Yevropanıñ töbäk telläre häm azçılıq telläre turındağı xartiäseneñ tikşerelüen äytte häm bu dokument buyınça tatar teleneñ töbäk telläre rätendä kerü mömkinlege barlığın belderde. Monıñ öçen xartiäne qarağanda Rusiä subyektlarınıñ täqdim belän çığuı ğına kиpәk. Bu үз çiratında tatar teleneñ däräcäsen arttıruğa ber yul bulır dip kөTeлә.
Forum qısalarında Çallı şähäre 44 urta mäktäbeneñ yuğarı kategoriäle uqıtuçısı, uqıtu-metodik komplektlar avtorı Rozaliä Niğmätullina rus balalarına tatar telen häm çit tellärne oyışqan töstä öyrätü täcribäsen täqdim itte. Bu kübesen qızıqsındırdı.
13 mäktäptä belem aluçı rus balaları saf tatar telendä Şäwäli belän Kirlemänneñ yul yörü qağidäläre buyınça imtixan birüen surätläde. Forumda qatnaşuçılarnı, bilgele inde, başqa millät balalarınıñ tatar telen ni öçen öyränergä teläwe qızıqsındırdı. Kübräk duslar tabu, aralaşu ixtıäcı öçen dip añlattı balalar. Landış Xarrasova.


text:
QR prem'er-ministri Baqıtjan Sağıntaev QR işki ister ministri Qalmwhanbet Qasımovtıñ «Qazaqstan Respublikasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine ekstremizm men terrorizmge qarsı is-qimıl mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırular engizu turalı» QR Zañın iske asıru barısı jönindegi esebin tıñdadı. Bwl turalı primeminister.kz saytında habarlandı.
Ministrliktiñ halıq arasında tüsindiru jwmıstarı boyınşa qabıldağan şaraları, sonımen qatar azamattardıñ uaqıtşa kelgen jerinde tirkeu mäseleleri talqılandı.
Mälim bolğanday, twrğılıqtı jeri boyınşa tirkeu talaptarı jalpı älemdik täjiribe bolıp tabıladı. Qazaqstanda halıqtı twrğılıqtı jeri men uaqıtşa ömir süru ornı boyınşa esepke alu zañnamada qarastırılğan. Sonımen qatar, zañda twrğın üy iesinen üyinde twratın adamdardı tirkeumen qamtamasız etu mindeti bastapqıda bolmağan.
Eske sala keteyik, biılğı 7 qañtarda, «Qazaqstan Respublikasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine ekstremizm men terrorizmge qarsı is-qimıl mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırular engizu turalı» QR Zañına säykes, twrğın üydi jalğa beruşiler menşik iesine tiesili twrğın üylerde jeke twlğalarğa tirkeusiz ömir süruge jol bergeni üşin äkimşilik jauapkerşilikke tartılatın boladı. Zañ qoğamdıq qauipsizdikpen qamtamasız etu men ekstremizm men terrorizmge qarsı is-qimıl şaraların küşeytuge bağıttalğan.comments powered by HyperComments


text:
Könyaq Aziädä sunami häläkätendä yätim qalğan balalarğa bala belän säwdä itüçelär qulına elägü qurqınıçı yanıy
Könyaq Aziäneñ tabiğıy qaza kiçergän illärendä tözekländerü, tazartu eşlärennän tış tağın ber citdi mäsälä qalqıp çıqtı, ul da bulsa, ata-anasız qalğan meñlägän balanıñ yazmışı. Xalıqara xäyriä oyışmaları kisätüençä, zur qayğı kiçergän, aç-yalanğaç, yort-qurasız qalğan bu yätim balalarğa xäzer bala belän säwdä itüçelär qulına elägü qurqınıçı yanıy. Şuşı xälne buldırmas öçen, sunami häläkäten kiçergän qayber illär balalarnı asrawğa aluğa ber yıllıq tıyu kertte.
Berläşkän Millätlärneñ Balalarğa aşığıç yärdäm waqıfı UNICEFnıñ Jenevadağı wäkile Marc Vergara süzlärençä, bala säwdäse bu töbäkkä bolay da xas ide, sunami häläkäte wazğiätne tağı da kiskenläşterde:
Audio (Marc Vergara)
"Könyaq-könçığış Aziä bala säwdäse belän bolay da dan qazanğan. Bezneñ kisätlärne tıñlawçı ğına yuq ide. Xäzerge kisätü qabat iskärtü bulıp tora. Häläkät arqasında balalarnıñ mondıy şartlarda oyışqan räweştä eş itkän säwdäçelär qulına elägü ixtimalı tağı da arta."
UNİCEF oyışması İndoneziäneñ iñ zur zıyan kürgän Aceh töbägendä bala belän säwdä itü oçrağın inde terkägän dä. Oyışmanıñ İndoneziädäge räsmiläre äyütençä, ber ir belän xatın Banda Acedan kiterelgän 4 yäşlek malaynı başta üzläreneke dip tanıtqan. Läkin annarı butalçıq cawaplar qaytara başlağaç, axır çiktä bala bezneke tügel, kürşeneke digäç, politsiägä xäbär itelgän.
Şuşı wazğiättä, xäyriä oyışmaları tärbiägä bala alırğa aşıqqan çit il keşelären açıqmasqa çaqıra, qayberläreneñ ata-anaları tabılırğa mömkin dip kisätä. Yalğız qalğan balalarnıñ sürätläre törle oyışmalarğa, xättä mäktäplärgä cibärelä. Äti-änisen yuğaltqan şundıy balanıñ süräten bügen Praganıñ alman mäktäbendä dä kürep bula ide.
Sunami häläkäte kiçergän berniçä il, şul isäptän İndoneziä, Şri Lanka, balalarnı çit il keşelärenä tärbiägä birügä waqıtlıça ber yıllıq tıyu kertte.
Ämmä Marc Vergara süzlärençä, säwdäçelär bu tıyularğa qaramastan, yaxşı oyıştırılğan käseben däwam itäçäk:
Audio (Marc Vergara)
"Balalar Hindstan, Bangladeş, Thailand, Comboia, İndoneziädän alına. Qıtay şulay uq zur bazar. Qayberläre sex käsebenä, bala xezmätenä, qayberläre çit illärgä asrawğa cibärelä, bu bik zur tabış kiterä torğan käsep bulıp tora."
Vergara süzlärençä, balalarnı şuşı säwdädän saqlap qaludan tış, başqa borçular da bar. Ata-anaların yuğaltu qayğısın kiçergän bu balalar xäzer bik awır xäldä, psixologik yärdämgä moxtac. Vergara süzlärençä bu eşkä aylar kiräk bulaçaq.
-Ali Gilmi


text: AQŞ ğalimnäre, urta ğasırdağı möselman arxitekturasında qatlawlı geometrik ürnäklär, alarnı eşlägän sänğätkärlärneñ yuğarı matematik ostalıqqa iä buluları turında iğlan itte. Ul ürnäklärdäge matematik sistemanı, könbatış aldağı 500 yıl añlamağan bulğan. Bu turıda AQŞnıñ Science jurnalında Harvard Universitetı ğalime Peter Lu häm Princeton Universitetı ğalime paul Steinhardt yazıp çıqtı. Ayırım alğanda İrandağı İsfahan şähärendä 1453nçe yılda tözelgän Darb-i İmam qaberlege häm üzbäkstanda 16nçı ğasır mimarçılıq ürnäkläre – şularğa ber misal. Bu arxitekturada qullanılğan kuazikristallin digän – simmetriäneñ ayırım küreneşe bulğan, ber dä qabatlanmağan motivlarnı – 1970nçe yılda ğına britan ğalime Roger Penrose añlap çişep birä aldı.


text:
Çeçnädä federallar tarafınnan keşe urlawlar däwam itä, dip belderä keşe xoquqların yaqlawçılar
Qayçandır bäysezlekkä omtılğan, häm şul säbäple federal'' üzäk belän xätta ike suğış kiçergän Çeçnäneñ Mäskäw yağındağı xäzerge citäkçelege, respublikanıñ Rusiä belän araların bilgelägän maxsus kileşü äzerläp yata. Wäkalätlärne büleşü eşe ciñel barmıy kebek - Mäskäw fatixası belän saylanğan prezident Alu Alxanov soñğı aralarda üzen bäysezräk tota başladı. Soñğı belderüläreneñ bersendä ul, Çeçnädä yuğalğan keşelärneñ 5-tän alıp 10 protsentı federallar tarafınnan urlana dip äytte. Mäskäwdä isä ğädättä, Çeçnädäge tormış normal''läşä dip belderälär.
Audio, Alu Alxanov
Berniçä yıl elek federal'' köçlär andıy urlawlar häm yuğalularnıñ küpçelege artında tora dip sanala ide, läkin annan soñ üzäk xakimiat Çeçnädäge wäzğiat inde "totrıqlandı", "normal''läşte" dip, urlawlarnıñ tuqtawına işarä yasıy başladı. Xäzer isä Alxanov, federallarnıñ keşelärne urlawı, şöker, kimede disä dä, andıy oçraqlar buluın tanıy. Anıñ süzlärenä qarağanda, 2005-nçe yılnıñ berençe biş ayında Çeçnädä barlığı 58 keşeneñ yuğaluı xäbär itelgän, gärçä räsmi töstä şularnıñ 28-e genä yuğalğan dip sanala ikän. Alxanovnıñ şuşı belderüennän soñ ozaq ta ütmäde, Groznıy yanındağı Prigorodnoe awılında yäşäwçelär anda 6 yäş yegetne alıp kitü xaqında xäbär itte. Bitlek kigän keşelärneñ nigä näq menä alarnı alıp kitüe mäğlüm tügel, belgeçlär isä bu, suğışnıñ külägäle, küp söylänmägän häm bilgele bulmağan yağına bäyleder digän faraz belderä - yäğni Mäskäw yaqlı köçlär şulay itep bäysezlek öçen köräşkän suğışçılarnıñ tuğannarın urlıy ala. Uzğan atnada, misal öçen, märxüm çeçen prezidentı Aslan Masxadovnıñ altı ay totqında yatqan qärdäşläre azat itelde. Alarnıñ kemnär tarafınnan totıluı äle dä mäğlüm tügel, Rusiä xakimiate üzeneñ moña qatnaşı buluın räsmän kire qağa. "Memorial" üzägeneñ İnguşetiädäge wäkile Usam Baysayev äytüenä qarağanda, keşelärne urlap alıp kitü Çeçnädä elekkeçä däwam itä häm ul bu uñaydan bötenläy başqa sannar kiterä, alar isä Alu Alxanov äytkännärdän ayırıla.
Audio, Usam Baysayev
Baysayev, "bezneñ mäğlümatqa qarağanda, bıyılnıñ dürt ayında ğına da 74 keşe urlanğan, şularnıñ 34-e azat itelde, yä alarnı yolımğa satıp aldılar, dürtese üterelde, ä 36-sı tämam xäbärsez yuğaldı" dip belderä. Şunı da istä totarğa kiräk, bu sannar bar Çeçnäne qaplamıy, çönki "Memorial"ğa respublikanıñ yaqınça yartısında ğına eşläw röxsät itelgän. Moñardan tış, urlanğan keşelärneñ tuğannarı yış qına yolımnı tüläp, bu xaqta xäbär birep tormaw yulın saylıy. Usam Baysayev şulay uq, federallar urlaw problemasınıñ ber öleşe genä, "Memorial" bu eş belän vitse-premyer Ramzan Qadırov köçläreneñ şöğellänüenä kübräk borçıla dip belderä. Şul wäzğiat sürätendä Alu Alxanovnıñ soñğı belderüläre, anıñ üzen Çeçnädä näticäle eş itüçe, kiräk ikän Mäskäwne dä tänqitli alırlıq citäkçe itep kürsätü tırışlığı bularaq bäyälänä. Bıyıl köz anda parlament saylawları uzarğa tieş, östäwenä xäzer Mäskäw belän ikeyaqlı kileşü äzerlänä häm federal'' üzäk çeçen xökümätenä zur möstäqillek birergä cıyınmıy - bu şartlarda Alu Alxanovqa üz abruyın nığıtu bik kiräk dip farazlana.
Kärim Kamal


text:
Cinayätçeneñ milläte möhimme, anı äytü kiräkme?
Cinayätçe zakon buyınça cawap birergä tieş, ä milläte möhim tügel.
Din, räncetü belän cinayät eşlägän keşelärneñ milläten äytergä kiräk, qayber çaqta din qanunı belän dönyawi qanunnar qarşı kilä.
Televideniedä cinayätçeneñ milläte turında äytergä kiräkmi.
Ber süz dä äytä almıym.
Cinayät eşlägän keşegä tikşerü eşe ütkärergä kiräk. Cinayät eşe naçarlıq bit inde. Menä äle tuğanımnı üterep taşladılar. Naçar eş bit inde. Şulay bulğaç, milläten äytü möhim tügel.
Cinayätçeneñ milläten ataw, bu alıp barğan eşkä qarata nindider ber milli kierenkelek tudıra. Kiräkmi,- dip uylıym. Çönki keşe tabiğäte ul urısmı, tatarmı, nimesme – ul böteneseneke dä ber törle. Ägärdä berärse üz mänfägat'lären genä qayğırtıp, maxsus räweştä bu eşkä qarata uçaqqa may sipmäsä.
Älbättä, härkemgä üz milläte möhim. Sud häm prokuraturada, häm şulay uq jurnalistlarğa cinayätçeneñ milläte turında berdä äytergä kiräk tügel. Çönki anıñ keşelekkä kürsätkän zıyanı rol' uynıy.
Mäsälän, başqa ildän kilep berär keşe cinayät eşläsä, qılğan cinayäte öçen bezneñ ilneñ keşeläre xökem itelgän kebek ük, ul da xökem itelä, törmägä utırtıla.
Cinayätçeneñ milläten ataw kiräk tügel, yuqtır. Här xalıqnıñ yaxşı keşeläre häm naçar keşeläre bar.
Tatar xalqı, yäğni menä min mäsälän, qıçqırmıym bit inde menä min cinayätçe, min tatarmın,- dip. Cinayätçelär böten konfessiälärdä dä bar.
Cinayätçe millätkä qaramıy. Anıñ milläten ataw möhim tügel.
Bu millätkä qaramıy, keşeneñ üzenä qarıy.
Cinayät ul naçarlıq eşläw, naçar ğämällär qılu, iñ berençe ul keşegä naçarlıq eşläw. Millät statistika buyınça qaralırğa tieş, tik statistika buyınça ğına. Jurnalistlar tarafınnan äytergä kiräk tügel. Äytälär ikän , dimäk alarğa kiräk ul. Jurnalistlarğa, äytergä kiräkme yuqmı, belmim . Bälki süz çığarır öçen genä . Qaysı ber keşe süz çığarırğa yarata , menä ul möselman - ul naçarlıq eşlägän, yäki menä ul rus - ul naçar ikän , -dip süz çığarır öçen genä.
Mälikä Basıyr


text: 14 yılğa suzılğan tänäfestän soñ bügen Ğiraq hawa yulları üz eşen başladı. Başta suğış, annan soñ Saddam Xösäin xökümätenä bilgelängän sanksiälär arqasında Ğiraqnıñ üz hawa şirkäte eşlämäde. Bügen Jordaniä başqalası Ammannan Bağdadqa 737nçe Boeing oçtı, kire Ammanğa oçqıç bügen ük äylänep qayta. Hawa yulları şirkäte matbuğat wäkile Raad Ağabi süzlärenä qarağanda, älegä oçqıçlar Bağdadtan kön sayın Amman häm Süriä başqalası Damaskka oçaçaq, soñıraq Berläşkän Ğaräp Ämirleklärenä oçışlar başlanaçaq.


text:
Qıtaydan kilgän yäş millättäşlärebez Qazan däwlät universitetında belem ala
Qıtaydağı tatar yäşläre Tatarstanğa uqırğa Prezident çaqıruı buyınça kilgännär, yäğni 2003 yılnı Mintimer Şäymiev Qıtayda bulğanda häm tatar oyışmaları wäkilläre belän oçraşqanda millättäşlärebezne çaqırıp kitä. Urıs telen bötenläy belmägän, tatar telen dä uyğır tele belän butaştırğan millättäşlärebez ber yıl däwamında Qazan däwlät texnologiä universitetında maxsus belem alalar – yäğni yuğarı uqu yortına kerergä dip äzerlek kursları uzalar. Rus, tatar tele, tarixı, mädäniäten öyränälär. 36 millättäşebezneñ 8e ber yıldan soñ kire üzlärenä Qıtayğa qaytıp kitärgä qarar qıla, bu berençe çiratta aqça citmäw belän bäyle bulsa, şulay uq uquların Qıtayda däwam itüne qulayraq kürüçelär dä tabıla. Qalğan 28 yäş millättäşebezneñ nindi uqu yortın saylawı turında Qıtaydan kilgän Cäwdät Ğabbas
14-KDUda, 10- Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetında, 1- Qazan däwlät meditsina, 2 - Qazan däwlät texnologiä universitetında, 2- Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetında belem ala.
Cäwdät Ğabbas üze Qazan däwlät universitetınıñ ingliz tele fakul'tetın saylağan. Ul uqu barışında ingliz telenä qarağanda rus telen üzläşterü küpkä awırraq buluın äytä. Qazan däwlät texnika universitetında belem aluçı Qaharman Ğalimov
Miña leksiälär yazu bik awır, çönki Qıtayda andıy äyber yuq, annan kitaplar da inde iske - 1983 yılğı. Şunısı ğäcäpkä qaldırdı.
Qazan däwlät universitetınıñ tatar filologiäse fakul'tetında belem aluçı Gölcährän Çapayıwa
Min iske tatar yazuı buyınça yazam, çönki kirill xärefläre belän yazarğa citeşmim.
Qaharman Ğalimov äytüençä, ikençe awırlıq äle aña däresleklär birmilär ikän. Çönki uqu öçen boyırıq çıqmağan. Boyırıq isä aqça küçkäç kenä çıqqaç. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınnan belderülärençä, Qıtaydağı millättäşlärebezneñ uquı öçen respublika qaznasınnan aqça küçerelergä tieşle.
Läkin bügenge köndä Qıtaydağı millättäşebezne başqa mäs'älä borçıy. Qazan däwlät universitetınıñ rus filologiäsen saylağan 4 studentqa imtixan alğannan soñ, uqıy almıysız dip tatar fakul'tetına kerergä kiñäş itkännär. Comğa könne alar imtixan tapşıraçaq. Ägär imtixannı birä almasalar studentlarnı nindi yazmış kötä – monısı bilgesez. Rus filologiäse fakul'tetı wäkilläre 60 meñ tüläp tağın ber yıl äzerlek kursında uqırğa kiñäş itä ikän. Ğomumän Qazan däwlät universitetına kerüçelär küp awırlıqlarğa oçrağannar. Alarnıñ äzerlek kurslarında alğan belem buyınça birelgän diplom bu uqu yortında köçkä iä tügel dip raslanğan.
Qıtaydan kilgän yäş millättäşlärebez 5 yıl belem alğannan soñ Tatarstanda qalaçaqlarımı, yäğni üzlärenä qaytıp kitäçäkläreme äle bilgele tügel. Tatar kongressında soraştıru uzdırdıq 10cы bezneñ respublikada qalırğa teläk belderde dip assızıqlasalar da, “Azatlıq” radiosına yäşlär äle tögäl genä cawap birä almadılar. Kiläçäk kürsäter didelär.
Landış Xarrasova


text:
Tatarstanda xärbi xezmätkä çaqırıluçılarnıñ 30 protsentı ğına armiä saflarında xezmät itärgä äzer
3 dekaber könne Tatarstan respublikasınıñ Xärbi komissariätendä közge çaqırılışnıñ näticälären iğlan ittelär. Xäyer, bu äle tulı näticälär tügel, çönki respublika közge çaqırılışınıñ planın ütämägän, yäğni Rusiä armiä saflarına tieş bulğan sanda yäşlär cibärmägän. Tatarstannıñ xärbi komissarı Rim Mustaev süzlärenä qarağanda, xärbi xezmätkä cibärelergä tieş bulğan 4 600 keşeneñ älegä nibarı 58 protsentı ğına kitkän. Äye, xäzerge waqıtta armiä xezmätenä barırğa aşqınıp torğan keşe äz. Läkin közge xärbi çaqırılışnıñ planı ütälmäwneñ säbäbe xezmätkä barırğa telämiçä qaçıp yörüçelärneñ sanı könnän-kön kübäyü genä tügel. Böten Rusiädäge kebek ük, Tatarstanda da yäşlärneñ sälämätlege yıldan-yıl naçarlana bara. Östäwenä, alarnıñ fizik äzerlege dä bik ük äybät tügel ikän. Rim Mustaev süzlärenä qarağanda, xärbi xezmätkä çaqırıluçılarnıñ barı tik 30 protsentı ğına armiä saflarında xezmät itärgä tulısınça äzer. Älege xälne küpmeder däräcädä tözäter öçen Tatarstanda «Yäşlärneñ patriotik tärbiäse» dip isemlängän komplekslı programma qabul itelgän ide. Läkin ul äle tuqtatılğan, çönki bu programmanı ütärgä äle aqça citeşmi. Xäyer, soñğı waqıtta alay da mäktäp uquçıları arasında törle sport uyınnarı, yarışlar ütkärelep kilä, ikän.


text:
Pablo Picasso
Pablo Ruiz Picasso (aytıwı: Pablo Pikasso; 25 oktyabr, 1881, Malaga, İspaniya - Aprel 8, 1973) İspaniyalı su'wretshi ha'm skulptor bolg'an. Ol XX-a'sirdin' ullı su'wretshilerinin' biri esaplanadı. Onın' tolıq atı Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Clito Ruiz y Picasso. Ol Kubizmnin' tiykar salıwshılarının' biri sıpatında belgili. Kubizm bul su'wretshinin' obektlerdi bo'liwi ha'm olardi abstrakt formada qayta birlestiriwi. Picasso shama menen 13,500 su'wret, 100,000 obraz yamasa gravyura, 34,000 kitap illyustratsiyasi ha'm 300 skulptura yamasa keramika do'retken.
Picasso ju'da' jas waqtınan baslap su'wret salıwdı ha'm sızıwdı bilgen. Onın' birinshi aytqan so'zi lapiz bolıp, ispan tilinde "qa'lem" degendi an'latadı.
Onın' do'retpelerinin' kollektsiyası Parijdegi Luvrda ko'rgizbe qiling'an waqitta ol 90 jasta edi. Ol jasap atırg'an (tiri) waqtında Luvrda ko'rgizbesi bolg'an birinshi su'wretshi bolg'an.
Picassonın' eki hayalınan to'rt balası bolg'an. Ol 1973 jılı ju'rek awırıwınan qaytıs boladı.


text:
Ğıraq suğışınıŋ yazmışı Bagdatta xәl itelәçәk kebek.
Amerikan xәrbi büleklәre belәn Ğıraq respublikan gvardiәse Bagdat tirәsendәge xәlitkeç bәreleşlәrgә әzerlәnәlәr. AQŞ saqlanu ministere Rumsfeldneŋ fikerençә, bu әlegәçә bulğan bәreleşlәrneŋ in qızusı bulaçaq. Amerikannar ciŋgәn xәldә dә, Bagdatnı qulğa elәkterü өçen qanlı uram suğışınıŋ buluı ixtimal. Radiobıznıŋ Washingtondağı korrespondentı bu xaqta qayber belgeçlәrneŋ fikerlәren soradı.
Audio
"Rejimnıŋ qaqşıy başlauı өçen başta koalitsion kөçlәrenә qayber respublikan gvardiәse berleklәren yuq itәrgә yәisә әsirgә alırğa kirәk bulaçaq."
Lәkin, analizçılarnıŋ fikerençә, soŋğı çiktә Bagdatqa kerep anda suğışırğa turı kilәçәk kebek. Mәsәlә şunda ğına, şәhәrne Groznıydağı kebek küplәp tınıç xalıqnıŋ hәlak buluın buldırmıyça niçek qulğa elәkterergә? Berektөş kөçlәr әlegәçә tınıç xalıqqa mөmkin bulğan qәdәre azıraq zian kilsen dip tırışa. Pennsylvania şәhәrendәge AQŞ Armiә suğış kolejeneŋ milli iminlek buyınça өyrәtülәrneŋ professorı Stephan Banknıŋ radiobız xәbәrçesenә belderüenә qarağanda uzğandağı tәcribәdәn sabaq alıp şәhәr suğışında küp qorbansız ciŋep çığıp bula. Ruslarnıŋ Groznıyda eşlәgәne kebek şәhәrne cimerü şart tügel.
Audio
"Bez soŋğı 60 yıldağı şәhәr suğışı tarixına qarasaq, tөrle model hәm taktikanıŋ qullanılğanın kürәbez. Alarnıŋ barısında da Groznıyda bulğanı kebek qan qoyılmadı. Izraiel uzğan yılda Ceningә basıp kergәndә, qorbannar çağıştırmaça az buldı."
Banknıŋ süzlәrençә, Amerikan xәrbi texnikasınıŋ üstenlegen küz aldında totqanda Wasington da Izrael kebek nindider yaŋa taktika taba alırğa tieş. AQŞ xәrbilәre Bagdatqa kergәn xәldә, alarğa 5 milion xalıq arasında yәşerengәn Mәxsus Respublikan gvardiәse hәm Saddamğa turılıqlı kөçlәr belәn eş itәrgә turı kilәçәk. Belgeçlәrneŋ fikerençә, AQŞ yә barlıq xәrbi kөçe ( yәğni tankalar , boralaqlar hәm bronitransportlar) belәn Bağdatqa kerәçәk yәisә saqlıq belәn xәrәkәt itәçәk. Britan nәşriәte "Janes Defense Weekly"ne oyıştırşan hәm anıŋ süzçese Robert Hutchinson ikençe mөmkinlekne yaqlıy.
Audio
"Alar tınıç xalıq arasında qorbannarnıŋ az buluın telilәr. Alar üz saflarında da yuğaltularnıŋ az buluın telilәr. Әlbәttә, uram suğışı koalitsiәneŋ texnologik өstenlegen kimetә. Tankalar, artileriә, yaqın yıraqlıqtan tөgәl qorallarnı qullanıp bulmıy. Alar өydөn-өygә suğışunı mөmkin xәtle buldırmasqa telilәr."
Washingtondağı Strategik hәm Xalıqra өyrәnülәr üzәge analizçısı, pensiәdәge general Edward Atkesonnıŋ fikerençә, amerikannar Respublikan Gvardiәneŋ saqlanu sızığın ütkәnnәn soŋ, şәhәrneŋ saylanıp alınğan өleşlәrenә kerәçәklәr. Şәhәr tınıç xalıq arasında küp qorbanğa sәbәp bulmıyça alu өçen uŋay. Anda tar uramnar hәm biek binalar az. Şulay da Bagdadta qorallı bәreleşlәr bik qatmarlı hәm qıyın bula ala. Rumsfeld hәr kөn sayın Ğıraqqa ber belәn өç meŋ arasında xәrbilәr cibәrelә dip belderde. Jane defense weeklyneŋ süzçese Hutchinsonnıŋ fikerençә, küberәk ğәskәr kirәk. Bagdattan çittә Respublikan Gvardiәsenә basım artqan xәldә, Ğıraq armiәseneŋ Bagdattan çığıp yardәmgә kilergә mәcbür qaluı ixtimal. Bu isә şәhәrdә qarşılıq kürsәtüne zәğiflәter ide. Lәkin, Hutchinson, әlegәçә yasalğan küpkenә farazlar dөres bulıp çıqmadı, şul sәbәple Bagdattağı bәreleşlәrneŋ külәme turında da saqlıq belәn genә fiker yөretergә kirәk.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Yevropa Berlegeneñ tışqı mönäsäbätlär komissarı Patten Rusiägä qarata politikağa açıqlıq kertelergä tieş digän täqdim belän çıqtı
Yevropa Berlegeneñ tışqı mäsälälär buyınça komisarı Kris Patten oyışmadağı tışqı eşlär ministerlären bloknıñ Russiägä qarata maqsätlären açıqlarğa çaqırdı. Pattenneñ bu çaqıruı, bu ayda Rimdä bulğan Yevropa Berlege-Russiä summitı belän bäylängän bulsa kiräk. Summit xucası İtalia premiere Silvio Berluskoni Yevropa Berlegeneñ Russiägä qarata pozitsiäsenä qapma-qarşı bulğan belderülär yasağanı öçen tänqitlände.
Audio
"Komisar Pattenneñ fikerençä, Russiä belän mönäsäbätlär möhim häm ike yaqnıñ da mänfäğätlärenä turı kilgän ölkälärdä progresnı tizlätergä kiräk. Berlekneñ politik maqsätläre açığıraq itep bilgelänergä tieş. Bez üz maqsätlärebezne dä Russiägä açığıraq itep añlatırğa tieşbez."
Patten ağza illärgä bu turıda politik dokument äzerlärgä yardämen täqdim itkän. Kiläse atnalarda bu mäsälä tikşereläçäk häm İrlandiä prezidentlığında İyün ayında bulaçaq kiläse summitqa dokument äzerlänäçäk dip kötelä. İsemeneñ äytelüen telämägän Yevropa Berlegeneñ ber diplomatınıñ süzlärençä, politik kürsätkeçlär açıq räveştä bilgelängännän soñ, ağza illärgä Russiä belän eş itü ciñeleräk bulaçaq häm alar ber ük çını çırlayaçaqlar. Diplomatnıñ belderüençä, moña çaqlı Russiägä ber Yevropa berlege ilen ikençesenä qarşı quyu ciñel ide. Bu Russiä vatandaşlarına viza mäsäläsendä açıq küzgä çağıldı. Russiä törle illärädn törle cavaplar aldı. Diego de Oyeda tışqı eşlär ministerläre şuşı inisiativağa uñay bäyä birdelär dip äytte. Urtaq pozitsiädän çığıp xäräkät itü Yevropa Berlege-Russiä arasındağı Partnerlıq häm Xezmättäşlek kileşüen yaña ağza illärgä cäyelderü belän bäyläneşle krizisnı xäl qıluğa öleş kerter dip uylanıla. De Oyedanıñ radoiobız xäbärçesenä belderenä qarağanda. Russiä ul kilşüne aftomatik räveştä yaña ağzalarğa da cäyelderüne kire qaqqan. Ütkändä isä aña oxşaş başqa kileşülär belän bu eşlängän ide.
Audio
"Komisar Partnerlıq häm xezmättäşlek kieşüen cäyelderüne Maynıñ berenä qädäre xäl qılu kiräklegen belderde. Yuqsa bezneñ Russiä belän mönäsäbätlärebezdä problemmalar kilep cığaçaq."
Yevropa Berlege Russiä belän illegal emigrantlarnı qaytaru turında da kileşüneñ tözelüen teli. İke yaq ta uzğan yılda Kaliningrad transit kileşüen tözegändä, bu mäsälä paketnıñ ber öleşe bulırğa tieş ide. Läkin, Mäskäv xäzer Russiä vatandaşlarına viza tärtiben beterü perspektivası bulğan xäldä genä kileşügä qul quyaçağın belderä. Yevropa Berlegendäge illärneñ berdäm pozitsiädän çığıp xäräkät itüläre Russiä belän mönäsäbätlärne rätkä salunı tizläter häm älbättä, Berlekkä üz mänfäğätlären nığıraq yaqlauğa da küberäk mömkinlek birer ide.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tönyaq Koreanıñ räsmi xabär agentlığı , Pxenyangnıñ atom qoralların cäyeldermäü kileşüennän şunduq çigenüen ämma atom qoralları eşläp çığaru mäqsatın quymawın belderde. Agentlıq kileşüdän çığu bezne Xalıqara Atom Agentlığınıñ yöklämälärennän dä azat itä dip äytte . Atom Agentlığı düşämbedä dikäberdä ildän quılğan küzätüçeläreneñ kire qaytarıluın taläp itkän ultimatum quyğannan soñ Pxenyang xalıqara kileşüdän çigende.
Tönyaq Koreanıñ atom qoralların cäyeldermäü kileşüennän çigenüe xalıqara tänqitkä säbäp buldı. BMOsı iminlek şurasında rotatsie prinsıbına kürä xäzer prezident bulıp torğan Fransie Pxenyangnıñ bu adımı xalıqara külämdä aşığıç çaralar kürelergä tieşlegen kürsätä dip belderde. Şangxaidä säfärdä bulğan Fransie tışqı eşlär ministırı Tönyaq Koreanıñ qararı bik ciddi monıñ näticäläre belän iminlek şurası eş itergä tieş, Bu täräqiät aşığıç xalıqara mobilizatsie taläp itä dip söyläde. Ministır Fransie iminlek şurasınıñ başqa äzğaları belän bu turıda meslixätläşäçäk dide.
Atom qoralların cäyeldermäü kileşüenä 1988 yılda qul quyıldı anı 188 il ratifikatsieläde. Kileşü atom qorallarına iä buluçılarnı AQŞ, Russie, Qıtay , Fransie vä Britanie belän çikläü mäqsatın quya. AQŞ belän Qıtay Pxenyagnıñ comğada yasağan belderüne tikşerü belän mäşğül .
Yaponie xökümäteneñ baş sekretarı Yasuo Fukudo comğada ütkärgän brifingta bolay dide : Tönyaq Koreanıñ bu yulnı saylauı artığı belän qızğanıç , nıq borçılu tudıra. Bez Tönyaq Koreanı atom qoralların cäyeldermäü kileşüennän çigenü turındağı qararın üzgärtergä çaqırabız.
Seulda xökümät milli iminlek şurasın aşığıç cıyılışqa çaqırdı .Häm vazğiätneñ naçardan tağı da naçarraqqa taba üzgärüen belderde. Könyaq Korea prezidentı Kim dae Jung , tırışlıqlarıbız näticäsendä AQŞnıñ Pxenyang belän dialogqa taba baruın uñay küreneş dip bäyälägän. Kimneñ uırınıñ alaçaq yaña ğına saylanğan prezident Roh Moo-Hyn , tönyaqnıñ aksiesenä nıq qızğanıç belderde. Seul Waşington belän Pxenyang arasındağı atom konflktın çişü öçen nıq tırışlıq alıp bara.
Russie tışqı eşlär ministırığı da süzçe Aleksander Yakovenko aşa qızğanıç belderde .
Yakovenko Pxenyang xalıqara cämäğätçelek , kürşeläre häm partnörlarınıñ fikerlären küzdä totıp, xalıqara yöklämälären ütär digän ömed belderde.
AQŞnıñ BMOndağı eleke ilçese , xäzer Nyu Meksikada gubernator bulıp torğan Bill Richardson , Pxenyangnıñ Nyu Yorktağı 2 wäkile belän 2 säğät küreşte. Bush admninistratsiese söyläşü räsmi tügel , Richardson, administratsieneñ Tönyaq Korea ike atom proyektın tuqtatqançı Waşington belän bernindi söyläşülär bulmayaçaq digän bilgele pozitsiesen genä qabatlıy dip äytte . Ämma törkem comğada yañadan oçraşırğa tieş. Pxenyang kierenkelekneñ sülpänäyüe öçen AQŞ belän berberenä höcüm itmäü turında kileşügä qul quyılırğa tieş dip taläp itä.
Tönyaq Koreanıñ kürşese Qıtay atom bäxäsen çişüdä töp rolne uynıy alır häm üzeneñ xalıqara abruyın arttıra alır ide.Ämma kommunist tuğannı künderü yulında Peking ällä ni üzen kürsätä almadı. Moña bälkim dä anıñ Pxenyang belän çikle mönäsäbätläre, totrıqsızlıqtan qurquı häm Qıtaynıñ tışqı säyäsättä aradaşçılıq itü täcribäseneñ bulmawı säbäpter .Küp kenä küzätüçelär Pxenyangnıñ Pekingä qarağanda sonğı yıllarda Mäskäü belän elemtäläre kübräk buldı digän qaraşta . Diplomatik çığanaqlar Seul Qıtaydan Pexnyangqa ölkän wäkil künderep problemanı çişü öçen yardäm sorağan bulsa da , Qıtay bu mäsäläne Waşington belän Tönyaq Korea xäl qılırğa tieşlär digän pozitsiesen qabatlap wakil cibärüne kire qaqqan ide. Qıtay kürşesen azıq tölek häm başqa närsälär belän tämin itep kilä. Tabiğıy afätlär bulsa berençe bulıp yardämgä bara .. Çönki Korea Utrauında totrıqsızlıq , rejimnıñ cimerelüe Peking öçen albastı bulıp tora .
Färidä Xämit, Praga


text:
Britaniä mäxkamäse 1990-nçe yıllarda Äfğänstanda watandaşlar suğışı çorında ber qorallı törkemne citäklägän Farayadi Särwär Zardadnı 20 yıllıq törmä cäzasına xökem itte.
Bu mäxkamä eşe xalıqara xoquq yağınnan zur yañalıq buldı. Britaniä berençe märtäbä başqa ildä keşe xoquqların bozğan keşene xökem itte häm şahitlär yasalma iärçen aşa çittän anonim räweştä şähadätlek qıldı.
Zardad 1990-nçe yıllarda Qabuldan könçığıştağı cirlärdä qorallı törkemne citäklägändä tınıç xalıqqa qarşı räximsezleklär qılğan öçen xökem itelde.
Zardad 1998-nçe yılda sıyınu ezläp Britaniägä kilgän häm Londonda pitseriä açıp şunda citäkçelek itkän. 2002-nçe yılda anı terrorğa qarşı politsiä qulğa alğan.
Bügen Äfğän mäğlümät ministrı Säit Mäxdüm Rahin Äfğänstan xökümäte bu qararnı xuplıy dide.


text:
Tatarstanda Başqortstan tatarları könnären ütkärü turında söyläşülärgä kittelär
Qazanğa yulğa çığar aldınnan, şuşı zur bäyrämne oyıştıru qömitetı äğzaları çärşämbe kiçendä Ufada çirattağı kiñäşmäsen ütkärde. Anı Tatarstannıñ Başqortstandağı Säwdä – iqtisadí wäkilçelege citäkçese Ramil Bignov açtı häm alıp bardı. Fiker alışular barışında Qazandağı könnärneñ isemen täğäyenlädelär. Ul aldan uq uylanılğança, Tatarstanda Başqortstan tatarları könnäre dip atalaçaq. Älbättä, monıñ şulay ataluına Başqortstan xakímítlarınıñ qatğí qarşı buluı mäğlüm. Bäğze räsmi çığanaqlardan alınğan xäbärlärgä kürä, Başqortstannıñ yuğarı citäkçelege bu bäyrämneñ ütkärelüenä bötenläy dä qarşı di. İnde ul ütkärelgän oçraqta da, fäqät Başqortstan tatarları könnäre genä bulırğa tieş tügel bu bäyräm, dip bara ikän republík türäläre. Ğomum Başqortstan mädäniäte, yäğni Başqortstan tatarları mädäniäte könnäre dip atalırğa tieş, digän fikerne alğa sörä ikän räsmi xakímítlar. Ämma Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkilläre moña kisken qarşı. Çönki alay bulğanda, Qazandağı oçraşular, isemennän ük kürenüençä, mädäni yassılıqta ğına ütäçäk, ikençe törle itep äytkändä, ul tağın jırlap – biep, küñel açıp yörügä genä qaytıp qalaçaq. Ä Başqortstan tatar milli xäräkäte liderları Qazandağı oçraşularnıñ Başqortstandağı tatarlarnıñ problemnarı xaqında citdi söyläşülärgä nigezlänüen kötä. Qazan üzägendä başqort tirmäläre qorıp, taqmaqlar cırlap yörep kenä Başqortstandağı tatarlarnıñ problemnarın xäl itep bulmí. Utırışta qatnaşuçılar Başqortstan tatarlarınıñ könüzäk problemnarına Tatarstan citäkçelegeneñ iğtibarın nığraq yünältergä isäpli. Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı taläp itüdä dä Qazan yağınnan teläktäşlek kötä Başqortstan tatar milli oyışmaları.
Ä älegä Tatarstannıñ räsmi türäläre Başqortstan Prezidentı xakímítı wäkilläre belän yarım – yäşeren söyläşülär alıp bara. Ul oçraşularda Başqortstan xakímítları Tatarstan wäkillären republíkta tatar problemnarınıñ yuq närsä ikänlegenä ışandırırğa tırışa ikän digän farazlar bar. Qazanda atnaqiç häm comğa ütäçäk oçraşularda Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkilläre monıñ qorı farazlar ğına buluına, yä bulmasa bu süzlärneñ, kiresençä, döreslekkä turı kilüenä üzläre şahit bulırğa mömkin. Aldağı könnärdä moña tulı açıqlıq keräçäk.


text:
Ğıraq iminlek konferensiäse nindi näticä birde?
Bağdatta bulğan xalıqara iminlek konferensiäsendä AQŞ, İran, Süriä häm ber distä başqa däwlät häm töbäk oyışmaalrı wäkilläre qatnaştı. Ğırasqnıñ kürşelären cälep itkän berençe şundyı çara köç qullanunı tuqtatu tırışlıqlarına bağışlandı. Anda qatnaşqan illär, kiläçäktä, yuğarıraq däräcädä oçraşu kiräklege belän kileşte.
“Konstutkitv närsä şul buldı – Quşma Ştatalar häm Britan wäkillçekläre xezmättäşlek itte, İran häm Süriä wäkilläre arasında söyläşü buldı, faydalı häm konstruktiv söyläşü buldı. Fiker alışlularda berençe çiratta iğtibar barlıq firkälär belän xezmättäşlekkä häm alarnıñ totrıqlıqqa häm iminlekkä urnaştıruğa telägenä birelde".
Ğıraq tışqı eşlär ministrınıñ äytünä qarğanda konferensiädä qatnaşuçılar yuğarıraq däräcädä oçraşırğa kileşte. Kiläse oçraşu qatnaşqan illärneñ tışqı eşlär ministrları däräcäsendä bula ala, dide Ğıraq wäkile. Cıynnan soñ bulğan matbuğat oçraşıında Ğıraq räsmiläre, AQŞ Ğıraqtağı imenlekkä üzeneñ ğäskärlären çığaru waqıtın bilgeläw aşa yärdäm itä ala, dip belderde. Bu xaqta Ğıraq tışqı eşlär minitrı urınbassarı äytte. Räsmilär äytkänçä, İran häm Süriä wäkilläre bu cınnan tış ayırım oçraşyılar ütkärmägän.


text:
450 yıllıqqa – ozon köy
Bıyıl Tuymazıla yılda uźğarılğan ,,Oźon köy,, bäygehen Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuınıñ 450 yıllığına arnap ütkärergä buldılar. Konkurstı oyoştorousılar bıl turala räsmi beldereü yahanı häm unıñ şarttarı menän tanıştırźı. Rita Yaźıqbaeva konkurs ösön yauaplılarźıñ berehe. Ul konkurs şarttarı, ni ösön unıñ Tuymazıla ütkäreleüe xaqında höyläne
Bıyıl eñeüsene nindäy büläk kötöüe älegä ser itep haqlana. Ämmä ul bıltırğınan ber źä käm bulmayasaq tinelär beźgä respublika xalıq ijadı üźägendä.
Rämzit Äbuläev, Öfö


text:
San Petersburgqa 300 yıl tulu uñayınnan başlanğan tantanalarda qatnaşu öçen 50-gä yaqın dävlät yäisä xökümät başlıqları kilde. Şimbädä Russiä-Yevropa Berlege summitı bulaçaq. Ä inde 1-nçe iyündä anda Putin belän Buş oçraşalar. Läkin, Yevropa Berlege belän AQŞ citäkçeläre şuşı tantanalar arqasında Çeçenädä keşe xoquqlarınıñ torışın onıtmasqa tieşlär. Bu Human Rights Watch oyışmasınıñ fikere.
Human Rights Watchnıñ Yevropa häm Üzäk Aziä bülege başlığı Elizabeth Andersenneñ fikerençä, Çeçnädä üterelgän häm ezsez yuğalğan keşelärneñ sanın küz aldında totqanda, anı dönyadağı iñ qurqınıçlı urınnarnıñ berse dip xisaplarğa bula. San Petersburgtağı tantanalar monı onıttırmasqa tieş. Küptän tügel genä iğlan itelgän räsmi sannar, 2002-nçe yılda Çeçenädä 1132 tnıç keşeneñ üterelgänen kürsätä. Bu San Petersburg belän çağıştırğanda biş märtäbägä , ä Yevropa Berlege illäre belän çağıştırğanda 100 märtäbägä küberäk. Konflikt başlanğannan birle yüzärlägän keşe Russiä xärbiläre tarafınnan qulğa alınğannan soñ xäbärsez yuğaldıar. Urtaça alğanda Çeçnädä här kön sayın iñ kimendä 2 keşe yuğala häm 2003-nçe yılda da vazğiättä üzgäreş yuq. Human Rights Watch Dikäber azağı belän Fevral azağı arasında 26 keşeneñ ezsez yuğalğanın bilgelägän. Räsmi şäxeslär Çeçnädä
3000 tiräsendä mäyet bulğan 49 kümäk qäberlekneñ buluın iqrar ittelär. Russiä prokuraturası xärbi operatsiälär başlağanan birle tik 58 federal xezmätkärgä qarşı ğına mäxkämä eşeneñ quzğatılğanın häm alarnıñ 12-eneñ keşe üterü belän bäyläneşle buluın belderde. Ezsez yuğalu belän bäyläneşle ber genä vaqiğä dä mäxkämägä qädäre barıp citmägän. Andersenneñ süzlärençä, Russiä xakimiätläre bügengeçä xoquq bozularnı tikşerü belän qızıqsınmıylar. Summitta qatnaşuçılar ğadellek urnaştırırğa kiräklegen yaqlarğa tieşlär. Russiä citäkçelege moña çaqlı xalıqara cämağätçelekneñ Çeçnädä keşe xoquqlarınıñ bozıluın tuqtatuğa qarağan täqdimnären iğtibarsız qaldırdı. BMOsınıñ mäxsus väkillären çaqırunı da kire qağtı. Human Rights Watch Yevropa Berlege belän AQŞ citäkçelären summittnı prezident Putinneñ BMOnıñ häm Yevropa Şurasınıñ Çeçnädä tınıç xalıqnıñ iminlegen garantiälärgä çaqırğan rezolutsiälän ğämälgä quyu yöklämäsen aluı öçen faydalanırğa çaqıra. Andersen "ägär dä Russiä xörmät itelgän xalıqara partner bulırğa teläsö, xalıqara xoquq normalarına turılıqlı buluın kürsätergä tieş. Ber ük vaqıtta dönya citäkçeläre Çeçnädä keşe xoquqlarınıñ torışın kütärmäsä, bu da üzenä kürä işarä bulaçaq." dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qazaxstan: N.Nazarbayev yañadan ilbaşı itep saylandı
Qazaxstanda Nursultan Nazarbayev ikençe märtäbä 7yıllıq möddätkä saylandı .Berençe näticälär anıñ tawış birüçelärneñ 91%tı tarafınnan yaqlanğanın kürsätä. Nazarbayevnıñ töp köndäşe Jarmaxan Tuyaqbay saylawçılarnıñ 6.6% tawışın alğan.Küpkenä küzätüçelär Nazarbayevnıñ çiñellek belän ciñäçägen aldan äytsä dä, anıñ şunıdy küp tawış aluı , häm saylawçılarnıñ 77% nıñ qatnaşuı kötelmägän eş buldı.Ämma Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Qazaxstanda ilbaşı saylawları xalıqara demokratik standartlarğa turı kilmäde digän belderüe ciñügä külägä töşerä.
Nursultan Nazarbayev 6,69400 meñ yäğni saylawçılarnıñ 91%anı yaqlap tawış birde Zamarxan Tuyaqbay 445,047 yäki 6.64%tawış aldı dip belderde.
Cumabekov töğäl näticälär 10könnän soñ ğına bilgele bulaçaq ämma ällä ni zur üzgäreşlär kötelmi dide.Ul saylawçılarnıñ qatnaşu sanı häm tawış birüneñ berençe näticäläre yäkşämbe saylawlarnıñ qanuni buluın kürsätä dip äytep, Nursultan Nazarbayevnıñ ilbaşı bularaq saylanuı belän Qazaxstan xalqın qotladı.Nursultan Nazarbayev düşämbedä Astandağı çığışında,
Xalıq bezneñ ilneñ totrıqlılığı, xalıqnıñ berdämlege, ilebezneñ modernlaşuı, xalıq tormışınıñ yaxşıruı, balalarıbız, onqlarıbıznıñ kiläçäge öçen tawış birde.Min moña Qazaxstan xalqınıñ ciñüe dip qarim.Kiçä miña tawış birgännärgä küp räxmät
Nazarbayev küp kenä küzätüçe kötkännän küpkä kübräk tawış aldı. 1989. yıldan birle neftkä bay il belän idarä itkän Nazarbayev üzeneñ yañadan saylanuın ütkändäge eşlärenä birelgän uñay bäyä dip qarıy. Ul yaña möddätendä Qazaxstanda kerem, pensiälärne könçığış Yevropa illäre däräcäsenä citkärergä wäğdä itkän ide Ämma Yevropa İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması yäkşämbe saylawları xalıqara demokratik standartlarğa turı kilmäde dip belderde. Älbättä mondıy belderü , ciñügä külägä töşerä Yevropa Oyışması belderüendä,eleke saylawlar belän çağıştırğanda qayber yaxşırular buluı äytelgän.Oyışmanıñ 465 küzätüçese xärämläşülär namıslı yarış mömkinçelegen çikläde dip äytä kampaniä waqıtındağı çikläwlär, yanawlar, tıqşınu häm urnalarnı aldan tutıru kebek waqıyğälär küzätelgän. Saylawlarnı 1600 çit il küzätüçese qarap bardı. alar arasında Vladimir Ruşailo citäklägän BDB illäre küzätüçeläre dä bar ide.Ämma BDB küzätüçeläreneñ bäyäläwläre Yevropa Oyışmasınnan nıq ayrıla.Ruşailo bezneñ törkem Qazaxstan saylawları ğädel ütte digän näticägä kilde digän .Ruşailo süzlärençä,
Qazaxstan respublikasında prezident saylawların oyıştırğan oyışmalar watandaşlarnıñ saylaw xoquqın garantiäläde.BDBnıñ xalıqara küzätüçeläre 2005.yılnıñ 4.dikäberendä ütkärelgän saylawlarnı ilneñ qanunına kileşle digän qararğa kilde Saylawlar irekle, açıq häm legitim ide
Opozitsiägä kilgändä, Nazarbayevnıñ baytaq qına köndäşläre şulsanda Tuyaqbay törle tärtipsezleklär turında şiqäyät itte. Tuyaqbay
Üzäk Saylaw Komissiäseneñ kiçägä saylawlar turındağı berençe näticäläre, xakimiätlärneñ saylaw aldı kampaniäse häm saylaw könendä konstitutsiäne elek kürelmägän räweştä bozuınıñ näticäse bulıp tora. Bu farsnı oyıştırğan prezident qazax xalqına tawış birü açıq häm ğädäl bulaçaq dip wäğdä itkän ide.Ämma alay ütmäde
Tuyaqbay, yaqlawçıları uramğa çıqmayaçaq ämma saylawlardağı qanun bozular turında mäğlümät tuplayaçaq häm saylaw xakimiätlärenä tapşıraçaq dip äytte.Xakimiätlär , sanaular barğanda häm räsmi näticälär iğlan itelgänçe uram cıyınnarın tıyğan ide färidä xämit


text:
Törkiä
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Törkiä — Awrupa häm Aziädä urnaşqan däwlät. 1920-yıllar başında, Ğosman imperiäse tarqaluı näticäsendä barlıqqa kilde. Törkiäneñ küpçelek territoriäse Keçe Aziä yarımutrawına turı kilä, Awrupada isä keçkenä öleş urnaşa. Ataması ike öleştän tora: İske Törekçädä Türk süze qatı, nıq, bögelmäs añlata, iä süze bügenge Törkçädä şul kileş qullanıla. Başqaça äytmeşli nıq keşelär iä bulğan il digänne añlata.
Awropada Trakiä, Asiadä Anadolu. Anadolu Qara diñgez, Märmär diñgeze, Ägey diñgeze häm Urta diñgez belän yuıla. Törkiäneñ kürşeläre: Azärbaycan, Bolgariä, Yunanstan, Görcistan, Ärmänstan, İran, Ğiraq, Süriä.
İdärä büleneşe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törkiä idäräse 81 wiläyätkä bülenä.
Säyäsät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge Törkiä xaläte bäysez cömhüriäte dip sanala. Respublika 1923. yılnıñ Oktabrendä Kemal Atatürk tarafınnan barlıqqa kiterelgän.
Törkiä xökümäte soñğı arada Awrupa Berlegenä kerü kandidatı statusına iä.
Cäğräfiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäydannıñ zur öleşe Anadolu (Anatolia) yäki Keçe Asiä yarımutrawına turı kilä. Şulay uq İstanbul buğazınıñ könbatışında Trakya (Frakiä) yarımutrawınıñ könçığış öleşendə urnaşqan.
Xalıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mädäniät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
-
Ankara, östän bağış
-
Kızkulesi, Boğaziçi, İstanbul
-
İzmirda diñgez buyı - Kordonboyu
-
Selimiye mäscide, Ädirnä
-
Mäwlävi därwişlär, Qönya
-
-
Pamukkale, Denizli
-
Manavgat Çağlayanı, Äntalyä


text: Kiçä Avstriägä yasağan säfäre waqıtında, Rasmussen, Berlekneñ kiñäye-Yevropanıñ faciğale häm yasalma bülenüenä noqta quyaçaq, dide. Könçığış häm Üzäk Yevropanıñ 10 däwläte 2004nçe yılda Berlekkä kerergä äzerlänä. Änkarada, xakimiättäge Aq Partiäneñ yulbaşçısı Recep Tayyip Erdoğan, kiläse atnada summitta, Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerü öçen söyläşülär başlau waqıtı bilgeläner dip ömet belderde. Berlekneñ qayber äğzaläre, Törkiädä demokratiä üseşe, Yervopa Berlegenä kererlek tügel äle digän fikerdä.


text: İndoneziäneñ Sumatra utrawı yanında bulğan köçle zilzilä näticäsendä bügen Nias utrawında, törle mäglümätlärgä qarağanda, meñnän alıp ike meñgä qädär keşe häläq bulğan. Märxümnärneñ cäsadları cimerelgän yortlar astında yata dip xäbär itelä. Nias utrawına inde berençe humanitar yärdäm kiterelgän. Cir teträwneñ däräcäse Rixter ülçäme belän 8.7 ball täşkil itkän. Elektr häm telefon çıbıqları özelü säbäple zilzilä bulğan başqa töbäklärdän älegä täfsille mäglümät yuq. Yaña sunami taşqını bulırğa mömkin digän kisätülärdän soñ, İndoneziä, Hindstan, Tailand, Şri-Lankada meñlägän keşe torğan cirlären taşlap kitte.


text:
Masxadovnıñ üterelüenä ber yıl buldı. Tönayq Kafkazda solıx yaqınaymadı
8 Martta Aslan Masxadovnıñ üterelüenä ber yıl tuldı. Sovet armiäse polkovniğı, 1994-96 yıllar suğışında çeçen köçlären citäklägän Masxadov 1997 yılnıñ ğinwaırnda Çeçnä prezidentı bulıp saylanğan ide. Anıñ üterelü neçkälekläre äle dä bilgesez bulıp qala. Läkin bu xäldän soñ, solıx söyläşüläre kön tärtibennän töşte, Çeçen konfliktı Tönyaq Kafkaznıñ başqa töbäklärenä cäyelde.
Ülemenä berniçä atna qala, radiobıznıñ Tönayq Kafkaz redaksiäsenä birgän äñgämäsendä Masxadov, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Çeçnädäge çınbarlıqnı belüenä şik belderde. "İmanım kamil, Putin Çeçnädäge çın xällärne belüdän yıraq tora. Armiädä citäkçegä anıñ işetergä telägänen söyläw ğädäte bar. Küräseñ, Rusiäneñ maxsus xezmätlärendä şul uq ğädät" dide ul.
Masxadov şulay uq Rusiä prezidentı belän ber küreşep söyläşüneñ küp närsäne üzgärtä aluın äytte. "Bu suğışnı tuqtatu öçen küzgä-küz eçkersez 30 minut söyläşü citä. Rusiä prezidentına çeçennarnıñ närsä telägänen citkerü - imanım kamil ul monı belmi - häm dä anıñ awızınnan Rusiäneñ närsä telägänen işetü öçen" dide ul.
Rusiä räsmiläre anıñ täqdimen kire qaqtı. Prezidentnıñ Könyaq federal bülgedäge wäkile Dmitri Kozak, Masxadov Çeçnädäge wazğiätne indä küptännän kontrol itmi, anıñ belän söyläşü mäğnäsez, dide.
Raslanmağan xäbärlärgä qarağanda Rusiä räsmiläre Masxadovnı eläkterü öçen söyläşülär xäyläsen qullanğan. Bu turıda Masxadovnıñ warisı Äbdel-Xälim Sadullaev uzğan yılnıñ közendä çeçen xalqına möräcäğätendä äytte.
Rusiäneñ Novoe Vermya basması şuşı yılnıñ berençe sanında Masxadov üterelgän könne anıñ belän bergä bulğan yärdämçeneñ advokatınıñ süzlären kiterä. Anıñ äytüenä qarağanda, Rusiä räsmiläre Masxadovnıñ täqdimen qabul itkän, xättä aña iminlek garantiäse birgän. 1995-96 yıllarda Yewropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasınıñ Groznıydağı törkemen citäklägän Şveitsariä diplomatı Tim Guldimann isemenä.
Masxadov beryaqlı solıx iğlan itep, söyläşülärgä äzerlänep, Avturıdan Tolstoi-Yort awılına kilgän, häm şunda üterelgän. Masxadovnıñ iseme äytelmägän yärdämçese äytüençä, Rusiäneñ maxsus xezmätläre Masxadovnı anıñ, näq menä Guldimann belän söyläşkändä, kesä telefonınnan kiitkän signal aşa ezläp tapqan. Äytkänemçä, bu xäbärneñ ikese dä raslanmağan, Guldimann üze radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz redaksiäsenä bu turıda söyläwdän baş tarttı.
Masxadovnıñ üterelü neçkälekläre nindi genä bulmasın, anıñ üleme belän, çeçen ğisyançıları yağınnan söyläşülär alıp barırday soñğı legitim wäkil yuqqa çıqtı. Masxadovnıñ 1997 yılda prezident bulıp saylanuın Rusiä dä, Yewropa küzätüçeläre dä tanığan ide.
Masxadov urınına basqan Äbdel-Xälim Sadullaev, May ayında Könbatış frontnı cide öleşkä bülüen iğlan itte, xärbersenä komandirlar bilgeläde. Üktäberdä ğisyançılar Qabarda-Balqar başqalası Nalçikta, Masxadov ülgännän soñ berençe ere xärbi operatsiäsen başqardılar. Çeçen qarşılığınıñ çağıştırmaça kimüen, Mäskäwdäge qayber räsmilär döres saylanğan Çeçen militsiäsenä tayanu säyäsäte belän añlata. Ämmä Sadullaev belderülärenä qarağanda, alar Tönyaq Kavfkaznı azat itü köräşennän waz kiçergä cıyınmıy. Masxadovtan ayırmalı bularaq, ul Mäskäwgä başqa solıx söyläşülären täqdim itmäyäçägen beldetrde.
Ali Gilmi


text:
Bügen Çeçnyanıñ yaña Däwlät Şurası berençe tapqır cıyıldı. Şuranıñ 42 äğzase Däwlät Şurası başlığı, deputatlar, komitet citäkçelären saylarğa cıyına. Rusiä citäkçelege üktäbr ayında Çeçnyada prezident saylawları, yıl azağına qadär parlament saylawları uzdırırğa äzerlänä. Çeçnya premyer-ministrı Anatoly Popov, bügen Däwlät Şurası utırışına ber nindi dä terror qurqınıçı yanamıy, iminlek çaraları kürelgän dip xäbär itte.
Kiçä genä xökümät binası yanında Grozny'da intixar höcümendä kimendä 25 keşe yaralanğan ide. Çeçnyanıñ Yustitsiä häm İqtisad ministrlıqlarına, häm politsiä binasına ziyan kilgän.


text:
Rusiä räsmiläre belän oçraşqan NATOnıñ Yevropadağı xärbi köçläre başlığı amerikan generalı James Jones, Rusiä häm NATO aldında "ber törle awırlıqlar tora häm bu yaña tığız xezmättäşlek çorın başlıy" dip belderde. Rusiä xärbi köçläre başlığı general-polkovnik Yuri Baluyevsky, berdäm çaralar ğına "21nçı ğasırnıñ iñ zur afäten ciñä ala", dide.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, şulay uq Mäskäwneñ xezmättäşlek itü telägen rasladı, NATO terrorğa qarşı "konkret" çaralar turında uylanırğa tieş, dide.


text:
AQŞ köçläre bügen Ğiraqnıñ ğisyançılar qulındağı Fällücä şähäre üzägenä kerde digän xäbärlär bar.
Bağdadta xökümät süzçese Tair än-Näqip äytüençä, Ğiraqnıñ küçeş çorı premyer ministrı İyad Älläwi Fällücädäge ğisyançılarnı qoralların taşlarğa häm şähärne yaña bäreleşlärdän saqlap qalırğa çaqırğan.
Än-Näqip süzlärençä, general mayor Abdul Qadir Mohannı Fällücäneñ waqıtlı xärbi gubernatorı itep bileläp quyğan.
Bügen Älläqi Bağdadta tönge komendant waqıtı iğlan itte. Kiçä ul Fällücädä häm anıñ yanındağı Ramadi şähärendä täwlek buyı däwam itüçe komendant waqıtı iğlan itkän ide.
Şahitlär äytüençä, bügen Ramadidağı ğisyançılar şähär üzägendä pozitsiälär alğan.