text:
İsrael premyer-ministrı Ariel Şaron Mäskäwgä kilde
Rusiä, xalıqara cämäğätçelek tarafınnan yaqlanğan "yul kartası" dip isemlängän tınıçlıq planın kire qaytarıp ğamälgä kertergä kiräk dip Berläşkän Millätlärgä basım yasıy, İsraelneñ mäğlümat çaraları xäbär itüençä, Şaron bu plannıñ ğamälgä kertelüenä qarşı çığarğa niätli, çönki " yul kartası" – 2005nçe yılğa Fälestin däwläten tözüne üz eçenä ala. Rusiä citäkçelege häm Şaron arasında söyläşülär şul xaqta baraçaq, şulay uq, köntärtibendä İrannıñ atom programması. Mäğlüm bulğança, İsrael İrannıñ atom texnologiälären üsterü ixtimalına borçılu belderä, Rusiä isä İranğa atom zavodı tözergä yardäm itä.


c: text/html

text:
Rus xalqınıñ bötendönya qorıltayında Tatarstannan da pravoslav din ähele qatnaştı
Rusiädä xäzer keşe xoquqlar rus pravoslav çirkäwe dä yaqlayaçaq. Häm bu eştä ul böten yaxşı maqsatlı köçlär belän xezmättäşlek itärgä äzer. Bu xaqta şuşı könnärdä genä Mäskäwdä uzğan X rus xalqı qorıltayında söyläşende. Qorıltayda Tatarstannan da wäkil - Qazandağı Bogoyavlenie çirkäwe proiteriyı Oleg ataqay Sokolov qatnaştı. Bügen ul Azatlıq radiosı tıñlawçılarına cıyın, anda qaralğan mäs’älälär, üzeneñ yasağan çığışı xaqında söyli. Nigä Rus xalqı cıyınında töp mäs’älä bulıp keşe xoquqların yaqlaw teması tordı, digän sorawğa Oleg ataqay menä nindi cawap birde.
Minemçä, bu mäs’älä inde küptän xäl itelügä moxtac ide. Bez keşe xoquqları, tüzemlelek turında bik küp söylibez, läkin älege xoquqlarnı tormışqa aşıru yulındağı problemalarnı kürmibez. Mitropolit Kirill döres äytä, keşe xoquqları ildä, xalıqta qabul itelgän äxlaq belän täñgäl kilergä tieş. Berençe çiratta rus xalqı inde älbättä, çönki süz rus xalqı qorıltayında bardı bit. Läkin bez Rusiädäge başqa traditsion dinnärgä dä uñay qarıybız. Bezneñ problemalarıbız urtaq. Yış qına xalıqara däräcädä iğlan itelgän xoquqlar menä şuşı dinnärneñ äxlağı belän turı kilmiİşetkänegezçä, pravoslav din ähelläre yış qına dönya küläm qabul itelgän keşe xoquqları qimmätläre bezgä turı kilmi, dip sanıy häm keşe xoquqları xalıq, ğailä, yaqınnar, barlıq keşelek mänfäğätläre belän täñgäl kilergä tieş, digän fikerdä tora.
Qorıltayda şulay uq keşelek dönyası törle sivilizatsiälär bäreleşe aldında tora digän fikerlär dä yañğıradı. Oleg ataqay Sokolov süzlärençä, bu oçraqta sivilizatsiälär bäreleşe tügel, ä alarnıñ xezmättäşlege turında süz alıp barırğa kiräk.
Berençe çiratta yevropalı, xristian häm aziäle, islam mädäniätläreneñ xezmättäşlege kiräk. Bez alarnıñ bäreleşlären buldırmasqa tieş tä inde. Ä sivilizatsiälär arasında nizağ mömkinçelekläre bar, bez monı Fransiä misalında da küräbez. Mondıy nizağlarnı buldırmaw yulları bar, minemçä. Bezdä - Rusiädä, Tatarstanda andıy bäreleşlärdän qurqırğa säbäplär yuq, läkin dönyada mondıy nizağlarnı buldırmas öçen tırışırğa kiräkOleg ataqay Sokolov qorıltaynıñ ber seksiäsendä üze dä çığış yasağan häm anda pravoslav çirkäweneñ keşe xoquqları mäs’äläsen kütärüen xuplağan. Şulay uq ul, ber täqdim belän dä çıqqan.
Min inde küptännän Rusiä könen 12 yünnän 21 sentäbergä küçerä turında uylanam. Çönki 12 yün – ul Rusiäneñ suverenitetı turındağı deklaratsiä qabul itelgän kön, dimäk inde Sovetlar berlege taratıla başlağan kön. Ä sovetlar berle ul şul uq Rusiäneñ ber iseme genä indeBu Oleg ataqay Sokolov fikerläre buldı.
Şulay itep, Mäskäwdä uzğan rus xalqınıñ bötendönya qorıltayında keşe xoquqları mäs’äläse tikşerelde häm älege ölkädä pravoslav çirkäw dä qatnaşırğa tieş digän fiker yaqlandı. Qayber keşe xoquqların yaqlawçılar çirkäw älege eşne başqara alırmı, dip şiklänsä dä, cıyında töp çığış yasağan mitropolit Kirill çirkäw keşe xoquqların bik uñışlı yaqlıy alaçaq, dip sanıy. Häm Rusiädä bu eşlärgä üzlärenä tap töşergän dip sanalğan keşe xoquqların yaqlawçı törle oyışmalar urınına çirkäwne cälep itärgä çaqıra.
Gölnaz İlgizär

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“KaзaHckиe BeдoMocTи” 25 iyün, “ИзBecTиe” 27 iyün. Kinorejisser İdmas Ütägänov
Ädäbi äsärneñ näfis kinofil'm aşa keşe küñelenä ütep kerü buyınça tä'sire bik zur . Teatrlar , konsertlar belän çağıştırğanda kinofil'm ul sänğät'neñ iñ yuğarı basqıçında tora. Tatar mädäniäten , sänğäten yaratuçılarğa “Sezon yabılu” mizgele belän teatrlarnıñ , konsert zallarınıñ buşap qaluın , cäy köne närsä almaştıra soñ? Çönki şähärdä tormış cäy köne dä tuqtamıy. Balalar , uquçı yäşlär uqudan kanikullarğa tuqtadılar. Alarnıñ buş waqıtları kübäyde. Şähärneñ mädäniät sarayları, klubları yäşlärne üzlärenä tartıp tora. Öydä televizor, video, zamança “dividi” apparaturalar bulsa da, bala-çağanıñ, yäşlärneñ barıber kinofil'mnarnı kinoteatrlarğa barıp qarıysıları kilä. Nindi kinofil'mnar belän şatlandıra ala soñ cäy könne Qazan kinoteatrları?
Qazan buylap kitsäk, bügenge köndä kinoteatrlarda tatarça kinofil'm kürsätelmi ikän.
Ä bit “KaзaHckиe BeдoMocTи” gäzite 25 iyündä yazğan ide:“ Rossiä buyınça Soçida iyün başında uzdırılğan “Kinotavr” festivalendä “Küktaw” fil'mı iñ yuğarı büläkkä layıq buldı”,-dip. Häm yazmadan özek: Prodyusseru kartinı Svetlane Buxaraevoy bıl vruçen priz Gil'dii prodyusserov Rossii za luçşiy prodyusserskiy proekt. Pobednoe şestvie prodoljaetsya. Şulay uq , bu fil'mnıñ Çexiädä uzdırılğan Xalıqara festival'dä maxsus büläkkä layık bulğanı da bilgele bulsa da, tatarstanlılarnı barıber şaqqattıra almadı.
“Küktaw”isemle tatarça töşerelgän berençe milli näfis fil'm turında respublikanıñ tatarça çığa torğan gäzit-jurnallarında , rusça basılğan“KaзaHckиe BeдoMocTи” dän başqa bu mäğlümat çağıldırılmadı. Bu Çexiädä ütkän Xalıqara festival' turında da başqa xäbär işetelmäde.
Xäteregezdä bulsa, 2004 yılda iyül başında Qazan şähäreneñ “Organik” kinoteatrında , yäki “Ximiklar” mädäniät sarayında bu kinofil'mnı kürsätkännär ide. Ämma xalıq bik az buldı . Qaysıber mäğärif uçrejdenielärendä mondıy xäl balalarnıñ kanikul waqıtında lager'lärdä buluı belän bäyle dip añlatqannar ide. Ä festival'dä bilgele bulğança “Küktaw” fil'mınıñ byudjetı 3,5MлH rubl',- ikäne bilgele bulğaç ta, ber aptırağan keşe dä bulmadı. Festival'dä Tatarstan delegatsiäsenä tağın ber soraw birgännär : Sezdä niçä näfis fil'm töşerelä soñ,- dip? -Başqa töşerelgäne yuq, - digängä, ışanuçı bulmağan. Nik ışansınnar soñ?
27 iyündä “ИзBecTиe” gäzitendä basılğan Anton Pomeşçikov xäbärendä bıyıl, 2005 yılda Mäskäw şähärendä Kinofestival' uzdırır öçen federal' byudjettan bülengän 72 mln rubl' citmägäç, aña tağın 21MлH rubl' östärgä sorap RF xökümäte utırışında mädäniät ministrı Aleksandr Sokolov çığış yasağan.Utırışta ul sorağan summanı Bülep birergä!- dip qarar qabul itelgän. Yılamağan balağa imçäk birmilär , ä xäyläkär bozaw ike sıyırnı imä digän mäqälgä oşap tora .
Bügenge köndä balalarğa Tatarstanda çınnan da “Küktaw” dan başqa tatar telendä töşerelgän ber näfis kinofil'mda yuq meni soñ ul ?-digän sorawnı bez TR atqazanğan sänğät eşleklese kinorejisser İdmasÜtägänovqa birdek.Ul menä närsälär dide: “Quqtaw” kinofil'mı ul balalar öçen tügel , olılar öçen eşlängän kinofil'm. Annan soñ bu kinofil'mğa reklama oyıştırılmadı. Mäskäwdä andıy zur kinolarnı 3,5$ mlnğa töşerälär, ä 3, 5mln rubl'gä tügel. Könbatışta reklamağa 40% aqça kitä. Bezdä kinoğa yılğa 5mln sum aqça birälär, ä Başqortstanda 200 mln. Küpme belgeçlär eşsez yöri – Matorov, Nazmiev häm başqalar. Ğalimcan İbrahimovnıñ “Almaçuar”ı buyınça Matorovnıñ bik yaxşı ssenarie bar ide. Aqça yuq,-dip, kire qaytardılar.1993 yılnı Ğayaz İsxaqinıñ “Zöläyxa”sın quymaqçı bulğan idem, anı citäkçelär “vrag naroda”, - dip röxsät birmädelär. Yaña ğasırda yañaça eşli başlağaç, kinofil'm çığarırlıq aqça tabıldı, dimäk. “Başlağan eş- betkän eş”,- digän äytem bar xalıq telendä. Xäzer Tatarstannıñ soñğı yıllarda töşerelgän ike tatar kinofil'mı bar.Berse “Küktaw” ikençese “Zöläyxa”. Şulay bulğaç, tamaşaçığa äle ömetlänergä urın bar.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr , Qazan.


text:
Mäskäw tatar oyışmalarına cawap birde
Başqortstan tatar cämäğätçelek oyışmaları berlege federal'' üzäktän berniçä mäs’älä buyınça añlatma sorap möräcäğät itkän ide. Alarğa cawap alındı. Başqortstandağı tatar mäğärife turındağı sorawğa Rusiäneñ fän häm mäğärif küzätüe xezmäte Başqortstan Mäğärif ministrlığı añlatmasın salğan. Anda respublikada tatar mäğärife torışı tieşle däräcädä toruı äytelgän.
2002 yılda uzğan xalıq sanın aluda qanun bozular turındağı möräcäğätkä dä şundıy uq cawap kilde. Anda Başqortstanda xalıq sanın alular qanun qısasında uzuı, ber millät wäkilen köçläp ikençe millät dip yazu oçraqları açıqlanmawı äytelgän. Tatar oyışmalarınıñ 10 protsenttan artıq tatar yuğaluı turındağı xäbäre kire qağılğan. Bu turıda Rusiä Statistika idaräse cawabında äytelä.


text:
Beslan faciğäsennän soñ Mäskäw Tönyaq Kavkazda terrorğa qarşı yaña çaralar iğlan itte
Audio (Räşid Nurgaliev)
"Tönyaq Kavkaznıñ här 12 töbägendä, şul isäptän Çeçnyada, operativ idarä üzäkläre tözelä. Terror ğämällären häm xöcümnärne kisätü maqatı belän, alar andağı qüät buınnarı eşçänlegen üzara köylärgä tieş bulaçaq."
Nurgaliev süzlärençä, här şundıy üzäk qaramağında 70 keşedän torğan maxsus törkem bulaçaq. Ul arada Tönyaq Kavkaz xärbi okruğı 13-18 Sintäberdä töbäktä xärbi künegülär ütäçägen xäbär itte.
Uzğan atna Beslanda bulğan totıq faciğäse näticäsendä 350gä yaqın keşe hälaq buldı, kübese mäktäp yäşendäge balalar. Rusiä xökümäte här qorban ğailäsenä 100 meñ rubl, häm cenaza çığımnarına 18 meñ rubl birergä wäğdä itte.


text:
Qazan Universiada köräşen ottırdı. Qıtaynıñ ciñü säbäpläre närsädä?
16 Ğinwar kiçendä İtaliäneñ Turin qalasında Universiada ütkärü xoquqın yawlağan şähärneñ iseme ataldı. 2011 yılda cäyge Universiada Qıtaynıñ Şäncän şähärendä ütäçäk. Bäygedä qatnaşqan 5 il arasında Tatarstan başqalası Qazan ikençe urınnı aldı. Şulay itep, Qıtay inde 3nçe Universiadanı ütkärü xoquqın yawladı. 2008 yılda cäyge Olimpiä uyınnarı da anda ütäçäk. Qıtaynıñ bu uñışlarınıñ säbäbe närsädä?
Marat Bariev: "Berençedän, älbättä, Qıtaynıñ täcribäse zur. Alar moñarçı da ike Universiadanı ciñep aldılar, 2008 yıl Olimpiadasın ciñep aldılar. Alarnıñ bu bäygelärdä uñışlı qatnaşu täcribäse zur."
Şulay da, eş täcribädä genä tügel, küräseñ. Polşanıñ Poznan qalası bu bäygedä inde 6 yıl rättän qatnaşa, yağni täcribäse bar. Şuña da qaramastan, ul bu yulı da berençelärdän töşep qaldı, FISU başqarma komitetındağı 22 äğzanıñ ni barı 2se aña tawış birgän. Bäygeneñ soñğı 4nçe öleşenä Qazan belän Şänşän çıqqan. Qazan – 10, Şäncän – 12 tawış cıyğan.
Marat Bariev: "Monda başqa säbäplär dä bulğandır, dip uylıybız. Bezgä FISUnıñ säyäsäte añlaşılıp betmi. Yewropa illäreneñ berdämlege yuq. 22 äğzanıñ 13e wäkile ide, barısı da, Qıtayda inde küp buldı, Yewropağa birergä kiräk, dip söylädelär. Ämmä tawışlar, Rusiä, İspaniä, Polşa arasında taraldı, Qıtay bu wazğiätne üz faydasına qullandı. Häm dä, älegä monı äytüçe yuq, läkin bezneñçä, Qıtay FISUğa finans yaqtan da yärdäm wäğdä itkän. Bez şundıy fikergä kildek, çönki, başqarma komitetnıñ kübese, bezgä qarşılar da, bezneñ yaqlılar da, Qazan prezentatsiäse iñ yaxşısı buldı, didelär."
Turinnan Tatarstannıñ Yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrı Marat Bariev buldı. Anıñ süzlärençä, FISU wäkilläreneñ Qazannı kilep kürep oşatıp kitüe häm dä yaxşı kürgäzmä oyıştıru ğına citmi ikän. Şunısı da bar, Rusiädän qala, bäygedä qatnaşqan başqa illärneñ, şul isäptän, 2011 yılnıñ qışqı Universiadasın ütkärü xoquqın yawlağan Törkiäneñ dä, başqarma komitetta wäkilläre bar. Bu da alarğa östenlek birä.
Qıtayğa kilgändä, älegä ul ciñ sızğanıp 2008 yılda Pekinda ütäçäk cäyge Olimpiä uyınnarına äzerlänä. Qıtay räsmiläre bu uyınnarnı tarixta iñ yaxşısı itmäkçe, äzerlek eşlärenä 40 milliard dollar sarıf iteläçäk.
"Hiçşiksez, Qıtay xökümäte bu forsattan Qıtaynıñ zamança yözen kürsätergä cıyına. Soñğı 25-26 yılda ilneñ iqtisadı zur üseş kişerä. Pekin öçen Olimpiä uyınnarı milli ğorurlıq qına tügel, ä bar dönyağa mondıy çaralarnı ütkärä aluın kürsätü" di Jane''s üzägeneñ Qıtay belgeçe Christian Lemiere.
Şul uq waqıtta, Lemiere süzlärençä, soñğı waqıtta terrorçılıq qurqınıçı, Qıtay cämğiäteneñ üzençälege, keşe xoquqları torışı, şul uq dissidentlar mäsäläsen iskä alğanda, Qıtay räsmiäre aldında şaqtıy qatlawlı eşlär tora.
İnde Qazanğa kilgändä, Marat Bariev süzlärençä, här ciñelü üze zur täcribä. Qazan borının salındırırğa cıyınmıy, 2013 yıl Universiadası öçen köräşergä cıyına:
Marat Bariev: "Berençe tapqır qatnaşıp ikençe urın alu – bu da näticä. Älbättä, bezneñ maqsat ciñü ide, anı ütämädek. Läkin uñay näticälär dä bar. Ciñelü ul üze zur täcribä. Premier-ministr [Röstäm Miñnexanov] 2013 yılda qatnaşaçaqbız, dide. Äzerlekne xäzer ük başlarğa digän söyläşü buldı."
Tatarstannıñ Yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrı Marat Bariev süzlärençä, Qazannıñ Qaban küle buyında küzallanğan Olimpiä awılı älegä tözelmiäçäk, ä menä planlaştırılğan 3 zur sport qorılması – Tennis üzäge, su sportları häm köräş sarayları – ciñelügä qaramastan, bilgelängän waqıtlarda tözelep betäçäk.
Rusiäneñ sport komitetı başlığı Vyaçeslav Fetisov Qazan turında Rusiädä iñ yuğarı däräcädä yarışlar ütkärä alırlıq töbäk barlıqqa kilde dide.
Çärşämbedä Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev monı berençe adım dip atadı häm eşne däwam itergä çaqırdı.
Ali Ğilmi


text:
Qazan yäşläre Qasıymğa säyäxättän qayttılar
Qazannıñ tatar yäşläre dä tik kenä yatmıy. İnde xäbär itkänebezçä, ber törkem yäş millättäşlärebez ütkän atna axırında Tübän Novgorod häm Räzän ölkäsenä säyäxätkä kittelär. Sişämbe, 29 oktäber könne, alar kire Qazanğa äylänep qayttılar. Bötendönya tatar kongressı häm «İnitsiativa» yäşlär fondı oyıştırğan bu säfärdä 20-läp keşe qatnaştı. Säyäxätneñ berençe köne Tübän Novgorodta ütte. Yäşlär şähär belän tanıştılar, «Mahinur» mädräsäsendä Tübän Novgorodta yäşäwçe millättäşlärebez belän oçraştılar. Andağı tatar yäşläre belän kiläçäkkä xezmättäşlek itü mäsälälären tikşergännär, Tübän Novgorod şähärendä yäşäwçe tatarlarnıñ milli, dini tormışı belän qızıqsınğannar, Qazannan alıp kilgän küp kenä kitap-jurnallar, audio-video tasmalar büläk itkännär. Tübän Novgorodtağı bu oçraşularnı Tatarstannıñ Tübän Novgorod ölkäsendäge daimi wäkile Vil İbrahimov ölkä diniä näzäräte belän berlektä oyıştırğan ide.
Säyäxätneñ ikençe köne Qasıymda ütte. Yäşlär Qasıym xanlığınnan qalğan tarixi arxitektura istäleklären qarap, şähärneñ ğomumi häm tatar muzeylarında bulğannan soñ, monnan 5-6 yıl elek kenä barlıqqa kilgän tatar mäxälläsendä buldılar. Mäxällä mäçetendäge oçraşuda şähär xaqimiäte räise urınbasarı, mäxällä citäkçeläre, yäkşämbe mäktäbe uquçıları belän bergä, şaqtıy ğına millättäşlärebez dä cıyılğan. Çäy estäle artında Qasıym tatarlarına ğına xas bulğan milli rizıqlardan awız itep, qunaqlar häm xucalar şähärdäge tatarlarnıñ bügenge xäle, kiläçäktä saqlanıp qalu yulları turında söyläşkännär. Qazannan alıp kilgän büläklär dä taratılğan.
Şulay uq, Qazan yäşläre şähärdän 10 çaqrımda urnaşqan Podlipki awılında buldılar. Qayçandır Şirin morzalarınıñ cäyge yal rezidensiäse bulıp torğan bu awılnıñ tatarça iseme Şırın bulğan. Xäzer bu awılda 900 keşe yäşi, şularnıñ illese genä tatar. Podlipkida tatar yäşläre cirle xaqimiät wäkilläre, awıl mädäniät yortı xezmätkärläre belän oçraştılar, Qazan qunaqları xörmätenä quyılğan konsertta buldılar, awılda saqlanıp qalğan mäçetkä kerep yul namazın uqıdılar. Xäyer, bu qızıqlı häm mawıqtırğıç säyäxät belän bez sezne äle täfsilleräk tanıştırırbız, xörmätle tıñlawçılar. Bu säfärdä bezneñ xäbärçebez Räfis Cämdixan da qatnaştı. Şuşı arada sez anıñ yazmaların da tıñlıy alırsız.


text:
Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması Rusiäneñ däğwaların tikşerä
Elekke sovet illärendä ütkän saylawlarnı ğädättä ike törkem küzätep bara: Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması häm BDB törkeme. Yış qına bu ike törkemneñ bäyälämäläre qapma-qarşı: berse saylawlarnı ğädelsez häm ireksez dip taba, ikençese - ğädel häm irekle dip. Räsmi Mäskäw Yevropa törkemen illärneñ eçke eşlärenä tıqşınuda ğäyepläde häm küzätü ısulların üzgärtergä çaqırdı. Yuq isä Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması büdjetına salğan vetosın almaw belän yanıy. Atnakiç häm comğa könnärendä Venada Rusiäneñ şuşı däğwaların tikşerügä bağışlanğan oçraşu ütte.
Audio (Aleksandr Veşnäkov)
"Qızğanıçqa qarşı, xalıqara küzätü institutı bügen demokratiä prinsipların tormışqa aşıruda yärdäm itü instrumentınnan, tege yäki bu ilgä qarata qabul itelgän säyäsi qararlarnı tormışqa aşıru instrumentına äylänä. Näticädä ul keşelärneñ saylaw xoquqların täemin itü wazifasınnan taypılıp, illärneñ eçke eşlärenä tıqşınuğa taba awışa."
Räsmi Mäskäw Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışmasın saylawlarnı küzätü sistemasına üzgäreşlär kertergä çaqıra, yuq isä oyışmanıñ bu yılğı büdjetına salğan vetosın almaw belän yanıy. Älege veto oyışmanıñ eşçänlegen şaqtıy çikli. Şuña kürä Rusiäneñ däğwaların tikşerü öçen maxsus oçraşu oyıştırıldı. Oçraşuğa häm BDB illäre, häm Könbatış wäkilläre çaqırıldı.
Elekke sovet illärendä ütkän saylawlarğa, ber yaqtan Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması, ikençe yaqtan BDB illäre törkeme, här çaq diärlek qapma-qarşı bäyälämä birä. Berse saylawlarnı ğädelsez häm ireksez dip tapsa, ikençese – ğädel häm irekle dip sanıy. Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması BDB törkemenä inde küptän xezmättäşlek täqdim itä, läkin älegä näticä yuq.
Rusiä häm BDBnıñ başqa äğzaları, bu oyışmağa daimi rizasızlıq belderä, başqa illärneñ eçke eşenä tıqşınuda ğäyepli. Uzğan yıl Belarusta ütäçäk parlament saylawlarınıñ ğädel bulasına şik belderelgäç, Rusiä prezidentı Putin anda üz törkemen cibärde, bu törkem Belarus saylawların irekle, ğädel häm qanuni dip iğlan itte.
Üzeneñ çığışında Veşnäkov saylawlarnı küzätkändä häm Yevropa oyışması, häm BDB standartların qullanırğa çaqırdı. Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışmasınıñ saylawlarnı küzätü wäkäläte 1990 yılda Copenhagenda raslanğan. Veşnäkov şuşı kileşügä yaña östämlär qabul itergä öndäde:
Audio (Aleksandr Veşnäkov)
"Bulğan qarşılıqlarnı kimetü häm oyışmağa kergän illärdä demokratiäne tağı da üsterü öçen bez yaña dokument kürergä telär idek, anıñ iseme şartlı räweştä Copenhagen+ bula ala."
Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışmasınıñ demokratik institutlar bülege citäkçese Christian Strohal süzlärençä, oyışmanıñ saylawlarnı küzätü ısulları elekke sovet illäre öçen dä, könbatış illäre öçen dä ber ük.
Kiläse ayda oyışma Britan saylawların küzätäçäk. Uzğan yıl Amerikada prezident saylawların küzätte. Häm alarnı xalıqara taläplärgä "turı kilgän diärlek" dip taptı.
-Ali Gilmi


text:
Milli käsep yäki kitap satuçılardan 9 million sum qayıru
Aptıramağız, duslar. Çınnan da, 28 may dönya külämendäge däräcädäge zur bäyräm. Xalıqara xatın-qızlar köne. Sez anı 8 mart belän butamağız. 8 mart ul - xatın-qızlır tigezlege häm sıynfıy köräş ruxında Klara Setkin kebek yalqınlı marksist xanımnar tarafınnan çara ütkärelgän kön. Döres, xäzer anıñ kommunistik ruxı yuqqa çıqtı. Xatın-qızlar, yaz, mäxäbbät iñ zur däräcägä quyıla torğan kön ul. Ä monısı 1998 yılda Gaagada zur forumda xatın-qızlarnıñ xalıqara teläktäşlek köne bularaq qabul itelgän. Bu comğada Rusiä häm Tatarstan matbuğatında älege zur bäyräm turında iskä almadılar. Barı tik Yaña ğasır telekanalı ğına qayandır şuşı kön turında mäğlümat tabıp, syujet äzerlägän. Yuq taq yuq. Başlarına yäşel furajka kiep uramda käyef-safa qorıp yörüçe çik saqçıları bäyräme belän berrättän xatın-qızlar teläktäşlege turında süz quyırtu kileşä mikän? Kileşmi diär ideñ, haman da xalıqara däräcädä iğlan itelgän bit ul. Ä inde bu waqiğağa cämäğätçelek çamadan tış sabırlıq belän qarap, bötenläy anı iskä almıy ikän, kem ğäyeple bulsın? İrlär tügel inde, üzläre, xatın-qızlar. Alar bit teläktäş bulırğa tieş. Yuğisä, bötenläy analarnı, apalarnı, xatınnarnı onıtıp, güzäl-zatlarnıñ başlarınnan yörergä mömkinnär. Alla saqlasın.
Menä şuşı süzlärne äyttem dä, iskä töşte. Radiodan söylärgä yaramıy torğan närsälär bu. Azatlıq radiosınıñ xäzerge taläpläre şundıy. Yä sin xäbär biräseñ, ä inde ütä dä ğilemle wä aqıllı bulsañ, analiz yasa. Analitik fikerlär fänni häm xoquqi yaqtan ülçängän bulırğa tieş. Ä kommentariy, añlatmalar birep, tegese äybät, ä bu keşe bik naçar dip sayraw yaramıy. Bu şayarıp äytkän süz tügel. Azatlıq radiosınıñ xäzer quyğan taläbe. Fiker törlelegen kürsätäseñ kilsä, ber tarafnıñ wäkile üzeneken äytä, qarşı yaqnıñ fikere yäki mönäsäbäte ikençe wäkildän yañğıratırğa tieş. Ä üzeñ, jurnalist bularaq, awızıñnı yomıp torasıñ. Menä şuña kürä, bez Pragağa ğariza yazıp cibärdek. Xikmätle xällär tapşıruı öçen bulsa da, äz genä, bik äz genä işarä yasaw, yılmayu, xuplamaw ğälämäte qullanırğa röxsät itelsen. Çönki rubrikanı üzgärtergä turı kiläçäk bit. Xikmätle faktlar yäki xäbärlär dip. Ä xäzergä, bezneñ ğariza qaralğançı, tarafsız xäbär birüdän başqa yul yuq. Menä ber fakt.
Apasta qıçıtqan qalmağan. Çönki anda här keşedän bişär kilogramm qıçıtqan cıyıp tapşırtalar. Ul kolxoz-sovxozlarda mal azığı bulıp faydalanılaçaq. Kommentariy yuq. Çığanaq - Şähri Qazan gäzite, 26 may. Şul uq çığanaqta Gölnara Xäkimova bastırıp çığarğança, Apasta bıyılğı sabantuynı tüläwle itmäkçelär. Rayon sabantuyı mäydanına cäyäwläw genä ütü 5 sum, ä maşina belän ütü 100 sum toraçaq. Tel qıçıta. Añlatma, sorawlar biräse kilä. Yaramıy. Qızıqsınuçılar Şähri Qazan belän elemtägä kerä ala. Azatlıq radiosınıñ qıçıtqan häm sabantuy mäs’äläsendä bernindi pozitsiäse dä yuq. Ägär dä xakimiät östämä mäğlümat cibärsä, bez anı sezgä citkererbez.
Bügengä tağı ber genä mäğlümat citkerik. Qazan şähär xakimiäte häm şähär sovetı ike qarar qabul itep, Kazanskieı vedomosti, Şähri Qazan gäzitlärendä bastırıp çığardı. Berençese. Gumanitar institutnı ul urnaşqan elekke balalar baqçası binasında eşlägän öçen arenda tüläwdän azat itmäskä. Arenda bäyäseneñ artıp baruı, ä millät öçen bik möhim häm säwdädän, baylıqtan çittä toruçı bu institutnıñ xäle turında añlatma biräse kilä. Ämma qağidä bar. Bez añlatmasqa tieş. Azatlıq tarafsız. Östämä xäbärlär ezlibez.
İkençe qarar şundıy. Qazandağı 16 kitap kibeten 3-4 yıl elek xökümät qararı nigezendä xucalıq itü öçen respublika kitap säwdäse oyışmasına birmäskä, arenda tüläwdän azat itmäskä. Qararda kitap kibetläre arenda öçen ber yılğa 9 million 200 meñ sumnı şähär qaznasına tülärgä tieşlege äytelgän. Bu summa bıyıl arenda bäyäsen 4-5 tapqır arttırğannan soñ menä şulay 9 millionğa citkän. Tatarstan kitap satu berläşmäse nigezdä milli kitap sata. Arenda bäyäse tübän çağında da ul çaq-çaq qına oçın-oçqa citkergän dip añlatır idem, yaramıy şul. Mondıy şartlarda tatar kitapların satu, däresleklär taratunıñ xäle möşkelgä töşäçäk ikänlegen tıñlawçılar Qazan xakimiäte häm deputatlarınıñ qararınnan üzläre añlıy alalar. Däwlät kitap satu oyışmasına bäyä artqan, ä menä xosusıy yäğni kommerçeskiy kibetlärdän alınğan arenda bäyäse şaqtıy tübänräk. Busı da añlatma tügel, xäbär. Yäğni mäğlümat. Anı tikşerep bula. Elekke zaman bulsa, sorar idek. Skladlarda 450 isemdä tatar kitapları yata. Alarnı mömkin qädär caylı häm oçsız itep satu öçen şartlarnı nigä tudırmasqa diär idek. Milliardlarça summalar, gektarlarça toraq mäydannarı, xämerlär, sıralar satıp tapqan aqçalar yanında şiğer kitapları satu öçen östäl quyarğa ike metr urınnı oçsızraq birep tora almaslar mikän diär idek. Millät bit ul mal, baylıq kiterä torğan närsä tügel. Ul bit cannıñ, küñelneñ ber sıyfatı. Ul protsentlar, dollarlar, millionnar belän ülçänmi. Ä monda kitap kibetlärennän 9 million aqça qayırır öçen ayaq teräp toralar. Menä bu inde xikmät, döresräge, äkämät. Soñğı tapqır añlatma birüne tıyuçı qağidäne bozarğa turı kilde. Ägär dä bu sannarnı analiz dip atasağız, bälki, xikmätle xällär säxifäse comğa sayın çığuın däwam itär. Kem belä?
Rimzil Wäli


text:
Törkmänstan prezidentı Mäskäwgä kilä: köntärtibendä – gaz mäsäläse
Törkmänstan prezidentı Saparmorat Niyazovnıñ, 22 ğinwar yäkşämbe könne, siräk çığa torğan çit il säfärenä Mäskäwgä kiläçäge kötelä. Älegä söyläşülär köntärtibendä ike mäsälä tora, döresräge – alar ikese dä gaz belän bäyle. Şulay uq Niyazovnıñ Rusiägä kilüe – Mäskäw-Aşxabad arasındağı mönäsäbätlärneñ aqrın bulsa da – yaxşıruğa taba baruına işärä bulıp tora.
"Berençe çiratta töp tema – gaz bulaçaq. Ämma problema şunda ki – Törkmänstannıñ Rusiä aşa quılğan, Ukrainağa satqannan soñ qalğan gazı – Yevropağa kitä. Qarşılıq bäyälärdä kilep çığa – Niyazov, Törkmänstan, Rusiä häm Ukraina aşa satqan üz gazı öçen aqçanıñ ber öleşen genä, Rusiä häm Ukraina räsmiläre häm eşquarlarınnan soñ qalğan öleşen genä ala."
Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Gazprom şirkäte ber kubik metr Törkmän gazı öçen 60 dollar tüli. Berniçä yıl elek kenä bu bäyä – 32 dollar ide. Alay da 60 dollar – äle küptän tügel genä Rusiä Ukrainadan taläp itkän 230 dollardan küpkä kimeräk. İrtägä başlanaçaq söyläşülärdä Niyazov, gaz bäyäsen 80-85 dollarğa qadär arttırunı taläp itergä cıyına, dip xäbär itelä.
Londonda urnaşqan Jane''s Country Risk isemle tikşerenü üzäge belgeçe Alex Vatanka, Ukraina belän Rusiä arasındağı gaz nizağına Yevropanıñ kisken reaksiäse – Gazprom häm Rusiäne çaralar kürügä etärde, dip belderde.
"Rusiä-Ukraina söyläşülärenä Könbatış Yevropanıñ reaksiäse nıq täsir itte. Rusiäneñ nizaqnı kiñäytäse kilmäde, şuña kürä Rusiä tiz genä Ukrainanı söyläşülär östälenä çaqırıp kileşü täqdim itte."
Törkämnstan da bu bäxäslärgä qatnaşqan bulıp çıqtı, Mäskäw häm Kiev, Ukrainanıñ gaznıñ ber öleşen Törkmänstannan alaçağı turında kileşte. Niyazovnıñ bu turıda da söyläşäse kiler, çönki 90nçı yıllar azağında Ukrainanıñ Törkmänstanğa gaz öçen millionlağan dollar burıçı cıyılğan bulğan. Törkmänstan prezidentı – gazğa daimi tüläp torğan, aqça urınına törle çimal täqdim itmägän satıp aluçını tabuına şatlanğan bulsa kiräk. Ämma Aşxabadnıñ Törkmänstannıñ İran belän totaştırğan gaz ütkärgeçennän qala, barı tik sovet çorında tözelgän häm Gazprom milke bulğan ber genä gaz ütkärgeçe bar.
Analist Felgenhauer äytüençä, Gazpromnıñ ğinwar ayında ike tapqır Ukrainağa gaz täminatın kimetüe – prezident Niyazovqa Mäskäwgä barıp söyläşergä köç birgän bulırğa mömkin.
"Ğinwar ayında Rusiä Yevropağa quğan gaznı ike tapqır kimetkännän soñ, Yevropa Berlege çınnan da Törkmänstannan, Üzäk Aziädän turı gaz ütkärgeçe tözergä aqça birü turında uylana başladı. Rusiäne Xazar diñgeze astınnan ütep, xattä Azärbaycan, Görcistan, Törkiägä dä kermiçä turı Yevropağa gaz quu. Şulay itep bu fiker dä Niyazovqa söyläşülärgä etärgeç buldı."
Şulay uq Putin-Niyazov oçraşuında Törkmänstanda yäşägän ruslar häm Rusiädä yäşägän Törkmän oppozisiäse wäkilläre dä telgä alınır dip kötelä. Şulay uq ike il öçen dä yaqın tema – İran häm anıñ atom programması. Rusiä İranğa atom qorılmaların tözergä yärdäm itä. Törkmänstannıñ isä İran belän urtaq çik buyı bar.
Saparmorat Niyazov soñğı yıllarda çit ilgä barı tik ike säfärgä çıqtı. Alarnıñ soñğısı menä xäzer , häm annan aldağısı da – 2005nçe yılnıñ mayında şulay uq Mäskäw ide.
alsu qormaş


text:
Azatlıq radiosı tıñlawçıları tatu yäşi
Bu atnada Azatlıq radiosına Orenburda yäşäwçe tıñlawçıbızdan xat kilde. Anıñ ber genä fikerenä iğtibar itik. Sez Räsäy xalqına qarşı, qayber fikerläregez millätara ızğışlar quptara, härwaqıt urıslar turında naçar söylisez, dip yaza elektron poçta aşa üzen İldar Yazıqbaev dip atağan tıñlawçı.
Ästägıfirulla, digän ğäcäplänü tamaqqa töyer bulıp utırdı. Çönki millätara ızğışlar, doşmanlıq quzğatu här ildä cinayät dip sanala. Bu qädär awır ğäyepläwne nindider faktlar belän dälillärgä kiräk. Azatlıq radiosınıñ qağidäläre buyınça xäbärçelär, ğomumän, şäxsi fiker, mönäsäbät beldermäskä tieş. Barı tik faktlar. Kommentariy yaramıy. Ayırım cämäğät, däwlät eşlekleläre üz fikerlären äytsälär, qarşı yaqnıqın da şul uq tapşıruda, hiç yuğı ikençesendä işetterergä kiräk. Milli kierenkelek tudıruçı tapşıru tıyıla.
Azatlıq radiosın tıñlap millätara doşmanlıq quptarğan berär töbäk, şähär yäki awıl mäğlüm tügel. Ä menä Rusiä tele kanallarında, qayber federal' gäzitlärdä yañğırağan ayırım säyäsätçelärneñ çığışların tıñlasañ, çäçlär ürä tora. Bu qädär radikal', şaqqatırğıç belderülärdän soñ da Rusiä cämğiäte tınıç qala. Härxäldä, kütärelep çıqmıy. Skinxedlar, faşistlar da tabiği dip sanala. Ä bit alar millätara talaş quzğatırlıq ğämällär eşli.
Tatarlar uqmaşıp yäşi torğan töbäklärdä berwaqıtta da milli ızğış bulğanı yuq. Tatarlarnıñ, başqortlarnıñ sabırlığı, tolerantlığı milli mäğrifätneñ häm mäğlümat çaralarınıñ döres eşçänlege näticäse diärgä bula.
İldar äfändeneñ tağın ber fikere şaqqatırdı. Urıslar turında naçar söylisez, dip yaza ul. Ä bit başqa millätne xurlaw ädäpsezlek kenä tügel, cinayät, ugolovşçina. 5-6 million tatar keşese yäşägän Rusiägä, rus xalqına näfrät belderü ul iñ başta tatarlarğa zıyan kiterer ide. Allağa şöker, bu bozıqlıqta da bezneñ xalıq qatnaşmıy, bernindi bäxäs-fälän çıqqanı yuq.
Tatar xalqınıñ ruxi märkäze Tatarstan Rusiäneñ, rus mädäniäteneñ yaratqan töbäge. Qazanda Şalyapin, Derjavin, Boratınskiy, Maksim Ğor'kiy istälegen saqlaw diseñme, xalıqara festival’lär oyıştıru, muzeylar açu diseñme. Bojyey materi ikonasın Rim papasınnan sorap alıp Qazanğa qaytaru xästärlege äytep tä tormıybız
Böyek rus cırçısı Şalyapinğa häykäl, anıñ isemendäge opera festivale barı tik Qazanda ğına bar. Qazan üzägendä, Kreml' tiräsendä distädän artıq çirkäw yıraqtan küzgä taşlana. Böten dönyadan kilgän turistlarnı iñ başta Raifa monastıyrenä alıp baralar. Xätta federal' ministrlar da nikax yolaların şunda ütkärä.
Uzğan ğasırlarda bulğan suğışlarda tatar belän rus tügel, törle xanlıqlar, kenäzleklär cir häm xakimiät bülgännär. Qapma qarşı suğışqan ğäskärlärneñ härqaysı küp millätle bulğan. Xätta 1552 yılda Qazan xanlığın yawlağan Yawız İvan ğäskärlärendä dä distä meñnärçä Mäskäw yaqlı, şul taraflarda ğömer itüçe tatarlar bulğan. Äye, şul faciğäle suğış millätara orış tügel, ä bälki kolonial' däwlät qoru säxifäse.
21 sentäberdä Qazan çirkäwläreneñ bersendä Rusiä däwlätçelegeneñ 1200 yıllığına bağışlanğan liturgiä ütkärelde. Tarixi fäne buyınça Rusiä däwlätenä 600 yıl ğına tulsa da, qayber dini yola häm çirkäw qaraşınça däwlätçelekkä 1200 yıl, dip sanala ikän. Ä ni öçen 21 sentäberdä Rusiä köne ütkärelä disezme? 19 ğasırda Rusiä könen Kulikovo suğışı könenä täğäyenläp ütkärä başlağannar. Xäzer ayırım pravoslav dine wäkilläre şuşı bäyrämne iskä töşerdelär. Liturgiä häm tantanalı yola barı tik ber genä cirdä – Qazanda ğına ütkärelde. Yäğni, Pravoslav dinen, Rus däwlätçelegen danlaw buyınça Qazan çirkäwläre böten ilne uzıp kitte. Moña berkem dä, ber süz dä äytmäde. Barı tik qızıqsınu ğına sizelde, şul isäptän tatarlar yağınnan da.
Bu xikmätle liturgiäneñ Suzdal'da, Mäskäwdä tügel, näq Qazanda ütüe, tatarlarnıñ moña tınıç mönäsäbäte xalqıbıznıñ tolerantlığın kürsätä. Qısqası, Orenburda yäşüçe İldar äfändene Qazannıñ meñ yıllığına, kreml'dä Qolşärif mäçete belän rättän basıp toruçı Blagoveşçenie çirkäweneñ yañadan açılışına çaqırırğa turı kilä.
Azatlıq radiosı ike kanal aşa retranslyatsiälänä torğan Qazanda millätara xäl tınıç. Azatlıq radiosınıñ da bu sabırlıqnı buldıruda öleşe bar. Suğış-talaş çığa torğan töbäklärdä tatarlar küpläp yäşämi häm anda Azatlıqnı tıñlamıylar.
Rimzil Wäli


text:
Ğäzzä diwarı işelügä meñlägän xalıq Misırğa ağıldı
Bügen fälestinle suğışçılar Misır belän Ğazzä sızığı çigendäge diwarnı öleşçä cimergännän soñ, mennärçä fälestinle Misırğa ağıldı. İzrail fälestin suğışçıları höcümnärenä qarşı töbäk çiklären uzğan atna yapqan ide. Fälestinlelär çiklärnen yabıluı säbäble ber atna buyına, yağulıq häm azıq tülek kebek kiräk yaraqlardan mäxrüm ide.
Bügen tañ atar aldınnañ, Ğazzädä bombalar şartladı.
Misır belän Ğazzäne ikegä ayırğan çik diwarı tar-mar buldı.
Fälestinle suğışçılar diwarnıñ 3tän ber öleşen cimerde. Fälestin xalqı işelgän diwar parçaları östennäñ çikneñ ikençe yağına kiçte. Xatınlı-irle balalar belän meñlägän xalıq Misırnıñ çik buyındağı Rafah şähärenä ağıldı. Xalıq ber atna buyına mäxrum qalğan kiräk yaraqların alır öçen kibetlärgä yul tottı.
İzrail xalıqara basımnar säbäble kiçä, çikläw qararın öleşçä ciñeläytep, yağulıq häm daru kertügä röxsät birgän ide. Läkin röxsät itelgän äyberlär xalıq ixtiyacın qanäğatländererlek tügel. Bügen xalıq Misır çigendäge kibetlärdän öylärenä tapqan qadär kiräk yaraqlarnı töyäp qayta.
“Kibetlärneñ kübese eşlämi ide şuña kiräkkän äyberlärneñ kübesen tabalmıy qaytabız” di äyberlären kütärep qaytqan fälestinle ber xatın. Min monda balama söt häm diabät awıruı bulğan tuganıma darular alır öçen kildem” di ul.
Kiçä polisiä Misır çigen uzarğa telägän yözlärçä xatın-qıznı, hawağa ut açıp, su belän quğan ide. Çualış waqıtında 60 xatın-qız yaralandı. Bügen isä şaxitlar süzenä qarağanda, misır polisiäse xalıqnın çikne uzuın totqarlamağan, alarnıñ ütüen qırıyda basıp küzätep torğan.
Ğazzä şähärlärennäñ kilgän roketa höcümnärenä qarşı, İzrail töbäkne üz eçendä çiklägän ide. Şuña, İzrail açmaşqa quşsa da fälestin suğışçıları tarafınnan Misırğa çikne açarga digän basımnar artqan ide.
İzrailnen töbäkne üz eçendä yabu qararına, xalıqara cämäğatçelek, monıñ humanitar krizgä etärä alu ixtimali turında kisätep bu qararğa tänqit belderä.
Yewropa berlege İzrailneñ Ğazzäne çikläw ğamälen, ber yarım million keşene bergä cäzalaw bularaq taswirlägän ide.
İzrail isä yaña höcümnär bulaçağına borçılu belderä.
Bu xaqta Möselman häm Ğaräp illäre taläbe belän İzrail räsmiläre belän fälestinlelär arasında söyläşülär bulsa da ällä ni näticä bulmadı. Cıyılışta insani yärdämnärne kertergä röxsät itü eşe qaralsa da, näticägä kilenmäde.
İzrail tışqı eşlär ministrı süzçese Arye Mekel bolay dide:
Ägär dä çığış yulı açılğan ikän tizdän kereş yağı da açılaçaq. Bu borçuğa sala çönki suğışçılar bu çikne keşe häm qoral yaraqlar taşu öçen dä qullana başlayaçaq. Bu qurqıta.
Mekel, İzrailneñ Misır cirendä çik buyında xärbiye bulmaw säbäble, anda tärtip urnaştıru Misır ğaskäriye cäwaplılığına qala dip äytte.
Humanitar yärdämnär, yäğni azıq-tölek, köndälek kiräk yaraqlar çiklängän şartlarda Ğazzägä kertergä röxsät iteläçägen beldergän İzrail tışqı eşlär ministrlığı süzçese, çikläwlärne ğamäldän çığaru höcümnärneñ bulıp bulmawına bäyle dide.


text:
Udmurtiädä Räşit Vahapov festivale uzdı
Udmurtiädä festival'' konkurs statusın aldı. Aña äzerlek çorında 400 läp çırçı, biyuçe sänğät ölkäsendä üz hönärlären kürsätte, iñ ostaları tatar xalqınıñ in märtäbäle Әlfiä Afzalova, İlham Şakirov, Rafael'' İl''yasov, Röstäm Malikov kebek çırçıları belen berğä sexneden çığış yasaw bexetenä ireştelär. Bolar - «Arsenal bend» ansamblenä quşılıp Rif Xäsänşin cırladı. İjawdan Zöhrä Xösäyenova, Räşit Bigaşev, Zöhrä Ğarayıva,Balezino rayonınnan Aynur Kasimov, Glazovtan Rämzi Kasimov häm başqalar. Säxnädä dulqınlandım, çönki bezne tanılğan cırçılar tıñlap, bäya birde dip urtaqlaştı Rämzi Kasimov çığış yasağannan soñ.
Udmurtiä Milli mädäni avtonomiäse jitäkçelegendä İjawda bulıp uzğan çır festivale respublika tatarları tormışına yana sulış kertte. Festival''gä xalıq tarafınnan da zur qızıqsınu buldı. Respublikanıñ xalıqlar ijat yortında uzğan gala konsertta zalda ber genä buş urın da yuq ide. Festival''nen yomğaqlaw konsertında törle rayonnardan uınışlı çığış yasawçılar sanı baytaq ide. Elege çara yaña isemnär, yana kollektivlar da tabarğa mömkinlek birde.
Balezino rayonı Padera awılı yäşläre qızıqlı biyu äzerläğän, Sarapuldan, Zav''yalovo rayonınnan osta biyuçelär konsert programmasın bizädelär. Räşit Vahapovnıñ moñlı, ahäñle matur tawışlı yrçı, bergä gastrol''lärgä yörgän çorların iskä aldılar anıñ çordaşları, säxnä ostazları cırçı älfiä Afzalova, Räşit Vahapovnıñ yaqtaşı Ramil Quramşin.
Festivalnen İjawda oyıştırıluına ber de gajeplenerge kireq tuğel. Cırçı üze dä bu yaqlarda yış gastrollärdä bulğan, dip başladı süzen TR atqazanğan artistı Rafail İlyasov.
Anıñ süzen quätläp Tatarstannıñ xalıq şağire Robert Minnulin bolay däwam itte. Tatarstannın xalıq şağire Renat Xarisnıñ Räşit Vagapovqa bağışlap yazğan poeması äle genä dön''ya kürde, İjawda festivaldä anı xalıqqa täqdim itu dä buldı. Kitapqa kereş süzne mäşhür cırçıbız İlham Şakirov yazğan. Renat Xaris älege kitabı xaqında bolay dide.
Festival''nen in berençe burıçı yäşlerne tatar xalıq jırları belen qızıqsındıru, Raşit Vagapov mirası belen tanıştıru, alarda Milli moñnarıbızğa mäxäbbät uyatu tordı. Bu burıç utelde. Yäş''ler deresten de, Reşit Vagapov repertuarına möräjäğät'' itte. Cırçınıñ repertuarınnan Gölcamal cırı belän İjawdan Dilärä Ğadal''şina festival''neñ Gran-pri isemenä layık buldı.
İjawda uzğan Reşit Vagapov isemendeğe festival''nen ğala konsertında qatnaşuçılar maxsus diplomnarğa iä buldılar. Alar öçen diplomnarnı oluğ jırçıbız İlham Şakirov qulınnan aluı da onıta almaslıq xatirä. E festivalnen ciñüçese — İjawdan yäş cırçı Dilärä Ğadal''şina 8-9 dekaberde Qazanda uzaçaq Räşit Vahapov isemendäge ikençe xalıqara festival''gä çaqıru aldı.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


text:
İran räsmiläre comğa könne ilneñ könbatışında 70-tän artıq keşene ütergän cir teträwlär 15 meñläp keşene yortsız qaldırdı dip belderä.
Soñğı räsmi sannarğa qarağanda, zilzilä 330 awılğa zıyan kitergän. Alarnıñ qayberläre tulısınça cimerelep betkän.
Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Möxämmät Baqir Zölqäder ezläw-qotqaru eşläre tuqtaldı, inde xäräbälär astında ber mäyet tä qalmağan dip isäplänelä dide.
BMO cir teträwdän soñ İrannıñ nindi yärdämgä moxtac buluın belü öçen wäkillär cibärüen iğlan ittı.
AQŞ İranğa humanitar yardäm täqdim itte. İran inde kiräk tügel digännän soñ Rusiä qotqaruçılar häm tabiblar cibärü niätennän çigende. Ämma Rusiä ğädättän tış xällär ministrlığı süzçese İran yardämne xuplawın belderde dide.


text:
…yaz häm xezmät bäyräme dä
…yaz häm xezmät bäyräme dä
“Respublikada citeşterelä torğan tawarlarnıñ köndäşlekkä säläten arttıru – böten iqtisadnıñ näticälelegen, şunıñ belän bergä keşelärneñ tormış däräcäsen yaxşırtuğa da açqıç ul. Üz burıçların häm cawaplılığın tulısınça añlap, härkemneñ tuğan Tatarstanı öçen, häm, dimäk, üze häm balaları öçen dä, mömkin bulğannıñ barısın da eşli aluwına ışanam” – dip äytelä älege qotlawda häm Röstäm Miñnexanow anda şulay uq respublika xalqına Tatarstan faydasına yaña uñışlarğa ireşüne dä teli.


text:
Mintimer Şäymievqa 65 yäş tuldı. Bu waqiğa Tatarstanda niçek bäyräm itelde?
Qaysı türä nindi matur süzlär äyter, nindi büläklär tapşırır. Bügen Qazan Kreml'endä kemnär söyekle häm qäderle, ä kemnärgä kiresençä — işeklär yabıq. Mintimer Şäymiev niçek bäyälänä häm ul üze kemgä nindi bäyä birä? Menä bit nindi qızıqlı sorawlarğa 21 ğinwar könne cawap tabılırğa tieş ide.
Ni qızğanıç, bu sorawlar yañğıramadı häm alarğa cawap ta yuq. Üzeneñ yubileyena 2 kön qalğaç, Tatarstan Prezidentı yuqqa çıqtı. Xättä Däwlät Şurasınıñ Plenar utırışında da Prezidentnıñ qatnaşmawı küzgä taşlandı. Pänceşämbe kiçendä, Mintimer Şäymievnıñ Ufada Başqortostan Prezidentı Mortaza Räximov belän oçraşuwı häm anda ike respublikanıñ üzara xezmättäşlege turında söyläşülär alıp baruwı turında qısqa ğına räsmi xäbär çıqtı. Şunda uq, Tatarstan Prezidentı Könyak Uralda qısqa mötdätle yal ütkäräçäk, dip äytelde. Şulay itep, 65 yäşe tulğan könne M.Şäymiev Başqortostan belän Çiläbe ölkäse çigendä urnaşqan «Yanğan taw» sanatoriyenda qarşılıy. Küpme çäçäk, matur süz, zinnätle büläk Qazan Kremle xucasına tapşırılmıy qaldı.
Respubliqa gäzitläreneñ şimbä sanında Mintimer Şäymiew turında tıynaq qına ber-ike mäqälä kürende. Prezidentı zurlaw, anıñ tärcemäi xälen kürsätü küzgä taşlanmadı. «KoHeц Heдeли», yäğni «BeчepHяя KaзaHb» gäziteneñ şimbä çığarılışında Prezidentnıñ iseme, yäki süräte kürenmäde. Tatar gäzitlärendä Prezidentqa xatlar, möräcäğätlär basıldı.
«Tatarstan» televideniesendä häm radiosında elekke yıllarda Mintimer Şäymiev belän bergä eşlägän şäxeslärneñ xätiräläre häm yaratqan cırları yañğıradı. Barı tik ber genä muzıkal' äsärneñ eçtälege konkret şäxesne xäterlätte. Şağir Ğosman Sadä häm kompozitor Saf'yan İbrahimov uzğan prezident saylaw yılında icat itkän yaña cırnı Ğazinur Faruqşin başqara. Televideniädä bu cır kürsätelgändä, Aqtanış rayonı basuları, «Nur Bayan» kolxozınıñ basu qapqası küzgä çalındı. Saban tuyları, awıl xalqınıñ quanıç-ömetläre häm Ğazinur Faruqşinnıñ qardäşläre ekranda ide. «İlbaşı» dip atalğan bu cır ayırım şäxes turında tügel, ä tatar xalqınıñ tarixı häm kiläçäge xaqında kilep çıqqan. Monıñ öçen xätta şağir Ğosman Sadägä maxsus möräcäğät itep, şiğerneñ ber yulındağı «Mintimere» digän süzne töşerep qaldırırğa täqdim itkännär. Şağir monı tıñlap «qaharmanı» digän süz kertkän. Ğomümän, tatarğa ilbaşları, yul kürsätüçelär, tuplawçılar kiräk, xalıq beraz töşenkelekkä birelgän çorda bigräk tä.
Tatarstan prezidentınıñ tuğan könen zurlap ütkärmäw, mäcleslärdä sıylanmaw ber dä käyefne töşermäde. Ğomumän äytkändä, xätta urta qul zavod yäki bank citäkçelärneñ yubileye, ayırım firma, institut bäyrämnäre ğadättän-tış şaw-şu quptarıp, ozaqqa suzılğan mäcleslär, tantanalı zallarda cırlı-biyüle kiçälär ğadätkä kerep bara. Bäyälär 30-40-50% artıp torğan zamanda, andıy qılanışlar fäqirlärneñ açuwın qabarta.


text:
Tatarstan neft çığarunı arttıra
Bu atna başınıñ töp räsmi xäbäre bulıp Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev citäkçelegendäge respublika delegatsiäseneñ Törkiägä säfäre tora. Ul Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ räsmi säfäre qısalarında ütä. 6 noyäber könne Putin Törkiä prezidentı Äxmät Näcär Sezer belän oçraştı. Bu oçraşuda Mintimer Şäymiev tä buldı, dip xäbär itä Tatarstan prezidentınıñ matbuğat üzäge. Şulay uq ul törle däräcädäge başqa söyläşülärdä dä qatnaşqan. Ä menä Şäymievnıñ Törkiä xökümäte wäkilläre belän Tatneft’neñ Tupras kompaniäsen satıp alu turında söyläşüläre xaqında älegä bernindi dä mäğlümät yuq. Qayber ğäyre räsmi xäbärlärgä qarağanda, bu xaqta söyläşülär Tatarstan prezidentı säfäreneñ töp maqsatlarınıñ berse bulıp torsa da.
Ul arada Tatneft’ kompaniäse neft’ çığaru külämen arttıra bara. Ağımdağı yılnıñ ğinwar ayınnan alıp noyäbergä qädär 23 million 4 meñ tonna neft’ çığarılğan. Uzğan yılnıñ şuşı uq waqıttağı kürsätkeçläre belän çağıştırğanda bu san 2 protsentqa diärlek kübräk. Respublikada bıyıl alınğan 27 million 410 meñ tonna neft’neñ 84 protsentı Taneft’ tarafınnan çığarılğan, dip xäbär itä Novosti xäbärlär agentlığı. Respublikada älege çimalnı kübräk taba başlaw säbäple, Ukrtatnafta ukraina-tatar berläşmäse neft’ eşkärtü külämen dä arttırğan. Bilgele bulğança, anda nigezdä Tatarstanda çığarılğan neft’ eşkärtelä.
Ä menä respublikanıñ Tattexmedfarm berläşmäseneñ eşendä şaqtıy ğına citeşsezleklär tabılğan. Küptän tügel genä älege berläşmäne Tatarstanıñ Xisaplaw palatası wäkilläre tikşergän. Alar yasağan näticälärgä qarağanda, Tattexmedfarm citäkçelege bülep birelgän 34 million sum byudjet aqçaların tieşençä totmağan. Şulay uq, berläşmäne respublikada darularğa qıybat bäyälär buluda da ğäyeplilär. Bu xaqta respublikanıñ Ministrlar Kabinetı prezidiumı utırışında düşämbe könne söyläştelär. Utırışnı şuşı könnärdä genä Hindstannan qaytqan premyer-ministr Röstäm Miñnexanov alıp bardı.
Gölnaz İlgizär


text: Bağram, Äfğanstan. Biredäge amerikan xärbiläreneñ wäkile Roger King, Spin Boldaq wilayätendä şimbä könne Quşma Ştatlarnıñ ğäskärilärenä ut açıldı dip belderde, läkin alar yağınnan yuğaltular bulu xaqında xäbärlär yuq. Amerikan xärbiläre şul töbäktäge mäğärälärdä islam suğışçıların ezlägän bulğan, utnı alarğa qarşı bilgesez ber keşe açqan, häm amerikannar cawap utı qaytarğan. Ul arada Äfğanstan xökümäteneñ iminlek köçläre, kiçä Qandahar şähäre yanındağı ber küperne şartlatuğa bäyle buluda şiklänelgän 8 keşene qulğa aluwın xäbär itte. Bu xaqta Qandahardağı iminlek köçläre citäkçese general Äkräm Xaqrizwäl belderde, läkin ul totqarlanğannarnıñ kem buluwı turında berni dä äytmäde. Küperne şartlatu näticäsendä, anda ul çaqta ber avtobus uzıp baru säbäple, kimendä 8 keşe hälak bulğan ide. Monıñ öçen cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı. General Xaqrizwäl, xakimiat fikerençä şartlawnı mäğlüm Gölbetdin Ximätyarnıñ Hezbe-e-İslami törkeme oyıştırğan dip belderde.


text:
Gurbanğuli Birdemöxämmädov - Törkmänstannıñ yaña prezidentı
Törkmänstannıñ elekke sälamätlek saqlaw ministrı Gurbanğuli Birdemöxämmädov aldan kötelgänçä çärşämbe könne ilneñ prezidentı dip iğlan itelde. 49 yäşlek Birdemöxämmädov sovet çorınnan soñğı Törkmänstannıñ ikençe prezidentı. Räsmi sannarğa qarağanda yäkşämbe könne 6 namzät qatnaşında ütkän saylawlarda ul tawışlarnıñ 90-lap protsentın cıyğan.
Nihayät Inauguratsiä könendä irtän genä Üzäk Saylaw Komissiäse räise Murat Qarrıyev televidenie aşa Birdemöxämmädovnıñ ciñüen iğlan itte.
"Törkmänstan prezidentlığına namzät Birdemöxämmädov Gurbanğuli tawışlarnıñ 89.23 protsentın cıydı" dide Qarrıyev.
Ciñüçeneñ kem bulaçağın härkem aldan belä ide.
Şul iğlannan soñ uq Xalq Mäsläxäte utırışında inawguratsiä tantanası başlanıp kitte. Xalıq Mäsläxäteneñ 2 yarım meñläp äğzası, şulay uq Rusiä, Äfğänstan, Gruziä, Qazaxstan, Taciqstan, Törkiä häm Ukraina xökümät başlıqları aldında Birdemöxämmädov tantanalı räweştä prezident antı birde.
"Törkmän xalqı häm böten dönya prezidentlıqqa nazmätlär arasında köräşneñ açıq häm ışanıçlı räweştä ütkänlegen kürde" dide yaña prezident.
Birdemöxämmädov dikäber ayında kötelmägändä wafat itkän Saparmurat Niyazovnıñ, Törkmänbaşınıñ urının aldı.
Birdemöxämmädov ilne Niyazov yulınnan alıp barırğa wäğdä birde. Ul şulay uq energiä çığanaqlarına bay Törkmänstanda eşçänlek alıp barırğa teläwçe illärne elekke kileşülärgä xörmät bulaçaq dip ışandırdı.
Saylaw aldı köräşe barışında Birdemöxämmädov tağın mäğärif sistemasın Niyazov qısqartularına qädär bulğan xälenä qaytarırğa wäğdä ittä. Niyazov mäktäptä mäcbüri uqu yılların, universitet studentların kimetkän, Törkmänstan watandaşlarına çit ildä uqu mömkinlege qaldırmağan ide.
Birdemöxämmädov şulay uq Niyazov tarafınnan bik nıq kimetelgän sälamätlek saqlaw sistemasın torğızırğa wäğdä birde.
Ber yıl elek Niyazov yöz meñläp keşene pensiä alu xoquqınnan mäxrüm itkän ide. Birdemöxämmädov pensiä mäsäläsen dä yañadan qarıyaçağın äytte.
Ul şulay uq dönyanıñ iñ yabıq cämğiätlärennän berse bulğan bu ildä moñarçı küz aldına da kiterep bulmağan närsäne Internetqa totaşunı ciñeläytüne wäğdä itte.
Analitiklar Birdemöxämmädov reformalarnı artıq tiz ütkärä häm yıraq kitä almıyaçaq dip kisätä. Şulay da Niyazov xalıqtan tartıp alğan qayber töp şartlarnı kire qaytaruı belän yaña citäkçe ildä abruyın arttıra ala dilär.
Naif Aqmal.


text:
Qırım tatarları: Baqçasarayda zirat östendäge bazar yabılırmı?
“Xäzer Baqçasarayda Mäcles räise Mostafa Cämil uğlı, Qırım xökümäte räise Viktor Pulatin, Qırım Yuğarı sovetı räise Anatolí Gretsenko, Baqçasaray rayon administratsiäse räise Elmi Umerov arasında söyläşülär bara. Taraflar Baqçasaraydağı iske möselman ziratında urnaşqan bazarnı yabu xaqında kiçä imzalanğan protokolnıñ matdäläre östendä eşlilär. Bazarnı zirattan alırğa telämägän anıñ xucası Medvedev ta utırışta qatnaşa”.
Bazar aldında isä, utırış nindi näticälär belän tögälläner dip qırım tatarları, barlığı 300 läp keşe, kötep tora. Alarnıñ qarşılıq cıyını inde ber ay däwam itä. Şimbä könne 12 avgustta bazar satuçıları, xakimiate häm qırım tatarları arasındağı nizaq tayaqlar, taşlar, armatura qullanıp iñ yuğarı noqtasına citkän bulğan. Diläwär Osman:
“Kiçä monda qırım tatarları häm bazarda satuçılarnı yaqlağan ber törkem arasında çualışlar buldı. Här yaqtan 300 är keşe qatnaşqan. Militsia, OMON törkemnäre bäreleşlärdä qatnaşqannarnı taratu öçen ağulı ğaz qullandılar, hawağa attılar. Bäreleşlär waqıtında qırım tatarları arasınnan 17 keşe yaralanğanlığı xaqında söyläde Azatlıq radíosına, mäceles äğzası Şäwkät Kawdullayıv”.
Qırımdağı xäbärçebez Diläwär Osmanğa Qırım möselmannarı möftie: “Bez xökümättän 7 yıl däwamında bazarnı yabığız dip soradıq. Alar ber ni dä eşlämäde. İnde xäzer üzebez yabaçaqbız”-, digän. Comğa könne Qırımğa Ukraina xökümäteneñ yaña bilgelängän premier-ministrı Viktor Yanukovíç kilde. Qırım tatarları mäcelese räise Mostafa Cämil uğlı belän oçraşqanda süz bazar mäsläse turında da bulğan.
Nail Alan


text:
AQŞ terror isemlegenә өç Çeçen oyışmasın kertte. Bu nәrsәne aŋlata?
Uzğan yılda ğına Russiәne Çeçnәdә tınıç xalıqqqa qarşı artığı belәn kөç qullanuda ğәyeplәgәn AQŞ , üzeneŋ pozitsiәsen üzgәrtte kebek. AQŞ өç çeçen tөrkemen terror oyışması dip iğlan itte
Audio
"AQŞ bu qararı belәn Çeçen citәkçelәren terror aktların xөkem itәrgә hәm terror tөrkemnәre hәm alarnıŋ berektәşlәre belәn bulğan xәldә barlıq elemtәlәren өzәrgә çaqıra."
AQŞ Dәvlәt Departamentınıŋ terror oyışmaları isemlegenә kertelgәn өç tөrkem bolar: Islam International brigadası, mәxsus vazıyfalı Islam polkı hәm cafalanuçı Çeçennәrneŋ batalyonı. AQŞnıŋ terror oyışmaları isemlegenә kerü şunı aŋlata- Amerikan vatandaşlarına ul oyışmalarğa finans hәm maddi yardәm birü, Oyışma ağzalarına AQŞqa kerü tıyıla. Şulay uq alarnıŋ AQŞtağı aqça hәm mal-mөlkәte tuŋdırıla. Bolar AQŞnıŋ terror oyışmaları isemlegenә kertelgөn berençe Çeçen oyışmaları hәm bu adım Washingtonnıŋ Çeçen xәrәkәtenә qarata politikasın üzgәrtüen kürsәtә. AQŞ rәsmi şәxeslәre bu adım Russiәneŋ BMOsı Qurqınıçsızlıq Şurasında Ğıraqqa qarşı rezolutsiәne yaqlauı өçen künderü tırışlığı belәn bәylәngәn digәn qaraşnı kire qaqsalar da, bu mәsәlә rol uynıy dip әytergә bula. Ber ük vaqıtta Boucher Washington Çeçnә konfliktın tınıç yullar belәn xәl qılu mөmkin digәn fikerdә dip tә әytte.
Audio
"Çeçnә konfliktın xәrbi çaralar belәn xәl qılu mөmkin tügel, politik cişü yulın ezlәrgә kirәk digәn pozitsiәbez üz kөçendә qala."
Baucher Washington barlıq çeçen kөrәşçelәren terroçı dip xisaplamıy dip tә әytte. Çeçnәdә tınıçlıq өçen amerikan komitetınıŋ başqarma direktorı Glen Howard , radiobız xәbәrçesenә birgәn әngәmәsendә, bu adım belәn Ğıraq konfliktında Russiәneŋ yaqlauın alu arasında bәylәneş yuq digәn rәsmi raslaular mine ışandıra almıy dip әytte.
Audio
"Bu Çeçenәdәge humanitar tragediәne kөçlәnderәçәk hәm tağı da 10 meŋ çeçenne üterügә yul açaçaq."
Howardnıŋ süzlәrençә, Washington Çeçnә konfliktınıŋ politik yullar belәn xәl qılınuın teli dip beldersә dә, soŋğı adım bu mәsәlәne qıyınlaştıraçaq.
Audio
"Çeçnәdә terrorçı elementlar bar hәm alar bik naçar. Lәkin, bu qarar barlıq çeçennәrgә terror belәn bәylәneşle oyışmalar belәn elemtәlәre bar dip barmaq belәn tөbәp kürsәtü bulıp tora . Bu qarar şulay uq suğışqa qarşı bulğan, konfliktnı tınıç yullar belәn xәl qılunı ezlәgәn Mәskәvdәge ruslarnıŋ da eşen qıyınlaştıraçaq. Çөnki , Russiә alarğa " Hey sez nәrsә telisez. AQŞ bezne yaqlıy" dip әytәçәk."
Washington şulay uq Russiә, Britaniә, Qıtay hәm Ispaniyanıŋ yaqluı belәn BMOnnan şuşı өç Çeçen tөrkemen üzeneŋ terror oyışmaları isemlegenә kertüen dә sorayaçaq. Dәvlәt Departamentıŋ bu qararı ike yıldan soŋ üz kөçennәn çığa. Lәkin, Dәvlәt Sekretarı oyışmalar terror aktivlığın dәvam ittergәn xәldә, monıŋ mөddәten ozayta ala.
Fәrit Idelle, Praga


text: 5 yün mäxkämä qararźarın ğämälgä aşırıusılar bıl kvartalda yäşäwselärźe avaria xälendäge torlaqtan küserew maqsatanda kilä. Ämmä vläst wäkildäre menän yäşäwselär arahında huğış sığa. Şahittar äytewensä, milisia xeźmätkärźäre bıl huğışqa qıźılmağan. İźke yorttarźa yäşäwselärźeñ berehe ğäźellekte mäxkämälä tabırğa uylay. Ämmä mäxkämä qararı menän uğa ber bülmäle fatir birälärä. Unıñ öyöndä 4 ğäilä yaźılğan bulğan. Qala xäkimiäte xäźer 4 ğäiläne fatir menän tämin itergä teyeş. Ämmä aldan öy xujahınıñ ni ösön tağı la 3 ğäiläne üź yortona propisqağa inderewe tikşereläsäk. Ägär unıñ bınıñ ösön aqsa alıuı asıqlanha, yañı fatirźı tağı la ös keşe menän büleşmäźkä, aqsa tüläwselär menän uğa üźenä añlaşırğa tura kiläsäk. Bına ike aźna iźkergän torlaqta yäşäwselär qala xäkimiättäre täqdim itkän ısuldar menän rizahıźlığın belderä. Ular här keşegä 14 kvadrat metr torlaq talap itä. 570-se kvartal urınında zamansa yorttar qalqıp sığırğa teyeş. Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuğa äźerlek siktärendä qunaqtarźı iźkergän yorttar tügel, zamansa binalar qarşı alırğa teyeş tinelär qala xäkimiätendä. Bında här kemdeñ üź mänfäğäte bar. Töźöüselärźeñ dä, rieltorźarźıñ da, respublika yetäkselegeneñ dä. Şulay itep, töźökländerew yılı tamamlanha la, unıñ eźemtäläre äle haman qala äle. Älege mäldä 570-se kvartal milisia xeźmätkärźäre menän uratıp alınğan. Ular bında tärtip haqlay. Qoymalarğa SOS respublika prezidentı qaramağındağı torlaq töźöü fondı iźkergän häm avaria xälendäge torlaqta yäşäwselärźe fatir menän tämin itew ösön federal' üźäktän küserelgän aqsalarźı üź keźälärenä halğan tigän plaqattar elengän. Bında şulay uq yäşäwselär üźźäre dejur oyoştorğan.


text:
Uzğan yäkşämbedä Omskida Novosibirskinıñ ölkä tatar mädäniät üzäge qarşında eşläwçe “Läysän” estrada törkeme zur konsert programması belän bulıp kitte. Äytergä kiräk, bu kollektivnıñ Omskiğa berençe genä kilüe tügel. 1998-nçe häm 2000-nçe yıllarda alarnıñ Omski tamaşaçısınıñ mäxäbbäten ayulap kitüläre turında “Azatlıq”ta da beldergän idek. Bu yulı “Läysän” kollektivı artistları şaqtıy kötterep, biş yıldan soñ ğına kilä aldılar. Elek kilülärendä alar xalıqqa konsert kürsätü belän genä çiklängän idelär. Xäzer isä konserttan soñ “Läysän” törkeme belän Omskinıñ “Umırzaya” kollektivı häm qayber tamaşaçılar öçen aralaşu oyıştırıldı. Öç säğättän artıqqa suzılğan bu aralaşu, fiker alışu canlı ütte, kollektivlar üzläreneñ uñışları, qazanışları, problemaları turında söylädelär. Oçraşuda qatnaşqan tamaşaçılar da, “Umırzaya” ansamble häwäskärläre dä “Läysän” törkemeneñ başqaru ostalığınıñ üseşen bilgelädelär, kollektivlar arasında icadi bäyläneşlär urnaşuı ike yaq öçen dä ähämiätle dip äytep üttelär. Bez qayda yäşäsäk tä tatarlar, tatar buluım belän ğorurlanam,- digän yalqınlı çığışlar da buldı.
“Läysän” kollektivı üzeşçännäre üz çiratlarında cılı qarşı aluları öçen Omski tamaşaçılarına räxmätlären belderdelär, qısqaça ğına üzläreneñ icat yulları turında söylädelär.
”Läysän” estrada törkeme belän bez berençe anşlagnı Omskida alğan idek, annan soñ Pawlodarda, Semipalatta buldıq, 1999-nçı yılda Qazanda tatar cırı konkursında diplomat iseme alıp qayttıq... tatar biüenä şul qädär keşeneñ çığuı bik küñelle buldı.Soñınnan söyläşü çäy östäle artında däwam itte. İke şähärneñ dä kollektivları kiläçäktä dä tığız bäyläneştä eşläw zarur dip assızıqladılar. “Umırzaya” kollektivı yaña yılda kiçekmästän Novosibirskiğa konsert belän barırğa wäğdä itte. Kollektiv citäkçese Ğafiä Aleeva qızıqlı täqdim belän dä çıqtı.
Sezneñ estrada, bezneñ fol'klor, äydägez, bergäläp Novosibirski awıllarında, Omski ölkäsendä konsertlar oyıştırıyq äleĞafiä Aleevanıñ täqdime xuplap qabul itelsä dä, tögäl eş başlaw turında älegä süz quzğatılmadı.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
500 meñ litr yağıulıq buşqa
DON kombayndarın hatıp alğan ösön buşlay yağıulıq maylau materialdarı. Rostselmaş qompaniyahı Başqortostan Xökümätenä respublikanıñ auıl xujalığı mänfäğättäre ösön 500 meñ litr yağıulıq alıu xoquğın birgän sertifikat tapşırźı. RİA–Novosti ağentılığı xäbär iteüensä, sertifiqat uźğan yıl respubliqa tarafınan 100 DON qombaynın hatıp alğan ösön birelgän. Kompaniya wäkile Agrokompleks kürgäźmähen asqında bıl sertifiqattı Mortaza Räximovqa birźe. Huñğı ös yıl esendä inde respubliqanıñ auıl xujalığı parqı Rostselmaştıñ 250–nän aşıu texnikahı menän tulılanğan. Sertifikt alıu źa Mortaza Räximovtıñ asıuın baśa almanı.


text:
Ğiraqta ike franzus watandaşı üterelde
Elekke Ğiraq xärbiläre bügen xezmät xaqların taläp itep Basra uramnarına çıqtı. Ğiraq politsiäse alarğa ut açtı, näticädä 4 keşe yaralandı. Bügen amerikannar citäkçelegendäge xärbi öyränü kursların 700gä yaqın Ğiraqlı tämamladı, alarnı Ğiraq ğaskärläreneñ ikençe batalyonı itep oyıştıraçaqlar. Üktäbr ayında tözelgän berençe batalyonnıñ 300gä yaqın xärbie – aqça tülänmäwe säbäple xärbi xezmätne taşlap kitte.
Bolğarstannıñ saqlanu ministrı urınbasarı İlko Dimitrov, uzğan aynıñ axırında Ğiraqta urnaşqan Bolğar ğaskärläreneñ 500 keşelek batalyonında 5 xärbi intixar höcümendä hälak bulğannan soñ 42 ğaskäri xärbi xezmättän baş tarttı, dip belderde. Bolğarstan xärbi köçläre şiği möselmannarınıñ izge Karbala şähärendä urnaşqan. Üzläreneñ xezmättän kitüläre turında älege 42 keşe , 30nçı dekabrdä, mätäm könendä belderde.


text: Änkara. Törek xökümäten citäklägän Räcäp Erdoğan Törkiäneñ dönyawi nigezlären nığıtuğa öndäde, şuşı belderüen ul maynıñ 17-sendä yasalğan höcümgä cawap bularaq bäyän itte. Ul könne Törkiäneñ yuğarı administrativ mäxkämäsendä ber qorallı adäm ut açıp ber xäkimne üterde, tağın dürtesen yaralağan ide. Höcümçe üzeneñ şul ğämälen, mäxkämälärne möselman qızlarına din taläpläre nigezendä kienüne tıyuı öçen cäzalaw teläge belän añlattı. Bügenge belderüendä premyer Erdoğan, demokratiäne, dönyawi sistemnı häm qanun xakimiaten nığıtu öçen bar köçne quyarğa kiräk, dip äytte.


text:
Rusiäneñ Yewropağa gaznı Baltiq diñgeze töbennän quu plannarına Şvetsiä dä qarşı çığa ala
Şuşı atna azağında, comğa könne Yewropa Berlegeneñ Rusiä belän yuğarı däräcäle oçraşuı uzaçaq. Anda qaralaçaq töp mäs''älälärneñ berse bulıp Yewropanıñ energiä ölkäsendäge iminlege dä toraçaq dip kötelä. Bu xaqta bäxäslär Yewropada hiç tınmıy, şuşı ölkädäge xezmättäşlekneñ törle yaqları tikşerelä. Kärim Kamal şularnıñ bersenä tuqtalıp kitä.
Rusiäneñ "Gazprom" häm Germaniäneñ E.ON Ruhrgas wä BASF Wintershall şirkätläre tarafınnan inde suzıla başlağan 1110 çaqrımlı gazütkärgeç safqa 2010-nçı yılda kerergä tieş. Ämma xäzer inde şuşı tözeleşkä qarşı Pol''şa häm Baltiq buyı illäre genä tügel, älegä bu ğawğadan çittäräk torğan Şvetsiä dä çığa ala.
Eş şunda ki, torbaütkärgeç Şvetsiäneñ diñgez suları aşa uzmasa da, anıñ iqtisadi mänfäğätlär zonasına keräçäk. Ä xalıqara qanun nigezendä Şvetsiä, şul zonadağı moxit öçen cawaplı häm aña zian kitermäw çaraların kürergä tieş. Bu xaqta küptän tügel genä Washingtondağı Woodrow Wilson üzägendä çığış yasağan Krister Wahlback belderde. Zamanında ul elekke şved premyer-ministrı Carl Bildtneñ iminlek ölkäsendäge kiñäşçese bulıp eşlägän ide.
Anıñ süzlärençä, ägär dä Şvetsiä Rusiäneñ "Tönyaq ağım" proyektı Baltiq diñgeze töbendäge moxitkä zian kiterä ala digän fikergä kilsä, ul torbaütkärgeç yulın üzgärtüne taläp itäçäk. Şved parlamentı tarafınnan äle 1992-nçe yılda uq qabul itelgän qanunda "iqtisadi mänfäğätlär zonasında yözüçe yäisä anda tikşerenü eşläre alıp baruçı härkem diñgez moxitenä zian kitermäw çaraların kürergä tieş" dielä.
Belgeçlär fikerençä, moxit mäs''äläsen Şvetsiä üzenä "Tönyaq ağım" proyektınnan kübräk fayda kürü öçen qullana ala. Elegräk şuşı torbaütkärgeçneñ ber tarmağın Şvetsiägä dä cibärü ixtimalı qaralğan ide.
Wahlback, Şvetsiäneñ Rusiä gaz exportına kirtä quyu niäte yuq, ul kiresençä, Rusiäne Yewropa belän berläşterügä üz öleşen kertergä teli, disä dä, Mäskäw belän Berlin "Tönyaq ağım" proyektın Şvetsiäneñ qaraşların sorap tormıy ğına äzerlägän, digän üpkä dä belderä häm şulay itep, Stockholmnıñ üze belän isäpläşmäwgä cawap itep, "Tönyaq ağım" proyektına qarşı çığa aluına işarä itä.
Kärim Kamal


text: Äfganstannıñ tönyaq könbatışında qorallı bäreleşlär bara. Herat töbäge gubernatorı süzçese Gulam Möxämmäd Masun äytüenä qarağanda sonğı berniçä köndä Badgis provinsiäsendä xökümät ğäskäriläre belän Taliban suğışçıları arasında barğan qorallı bäreleşlärdä 5 xökümät soldatı , 50läp taliban suğışçısı üterelgän.Masun Badgis töbägeneñ taliban waqıtındağı gubernatorı Mulla Badar häm Taliban komandirı Cuma Xan bäreleşlerdä qulğa alındı dip belderde. Sonğı ike atnada şaqtıy ğına Taliban citäkçese qulğa alınğan. Bugen Jalalabad şährendä armiä bazasında şartlağan bomba 5 afgan soldatınıñ yaralanuına säbäp buldı.


text:
Tatspirtprom kem qulına qalır?
Tarixi häykällärgä bay Qazan kremlendä qurqınıç närsälär dä kilep çığa ikän. Qol Şärif mäçetendä eşläwçe törek tözüçeläre Qazan kremlendä qoral tapqannar. Tabıldıqlar arasında granatalar, granatometlar, Kalaşnikov avtomatına küpsanlı patronnar bar. Älege köndä qorallar Kreml tiräsennän çığarılğan häm tikşerü eşläre başlanğan. Läkin tikşerüçelär älege qurqınıç tabıldıqlarnı terroristlar yäki cinayätçelärneke tügel, ä elek bu urında urnaşqan xärbi çastneke, dip sanıy. Tatarstanda zur şirkätlärne xosusıylaştıru tämamlanıp kilä. Ağımdağı yılnıñ axırına qädär xäzerge köndä däwlät milegendä bulğan 11-12 öre predpriätieneñ yazmışı xäl iteläçäk. Bu xaqta jurnalistlar belän oçraşuda respublikanıñ Cir häm milek mönäsäbätläre ministrı Valeriy Vasil’yev xäbär itte. Alar arasında Alabuğa ciñel avtomobil’lär zavodı, Qazannıñ Gorbunov isemendäge aviatsiä şirkäte, Tatspirtprom berläşmäse häm başqalar bar. Qazanda tağın ber metro tözü kompleksı eşkä kereşte. Bu metro qazuçı inde 6 kompleks. Alma-Atadan kiterelgän älege cihaz üzeneñ çit illärdän qaytarılğan kollegalarınnan küpkä yünräk bulsa da, anıñ eş başlawın da Qazanda tantanalı räweştä bilgeläp üttelär. Ul cir astınnan yulnı Amet’evo stansiäsenä qädär salırğa tieş.Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstanda uzğan zur ğına çaralarda, “Piramida” küñel açu üzägendä uzuçı “Tatar cırı” konsertında da “Uqrtatnaft” yabıq aksionerlıq cämğiäte ere iğänäçelärdän sanalıp aldı. Çönki ni genä disäñ dä anı barlıqqa kitergändä Tatarstanlılarnıñ da öleşe tiä. 1994 yılda Kremençug neft' eşkärtü zavodı bazasında Ukraina prezidentı Leonid Quçma häm Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev qararları nigezendä “Uqrtatnaft” cämğiäte barlıqqa kilä. Ul waqıtta Kremençug zavodınıñ köçe 18,6 mln. tonnada isänlänelä, bu neft' produktları bazarınıñ 35 protsentın alıp torğan. 2005 yılda “Uqrtatnaft” cämğiäteneñ aqça äyläneşe 700MлH. dollarda isänlänelä. Anıñ 43 protsent aksiäse Uqranıqı, ul aksiälär “Naftoğaz” oyışmasınıñ küçerelgän. Şunnan 30 protsent aksiä Tatarstannıñ milek häm tabiği baylıqlar buyınça eşläwçe ministrlıq, 8,6 protsent “Tatneft”neke bulıp sanala. Qalğan az külämdäge aksiälär berniçä çit il kompaniäläreneke. Bolar turında häm Ukrainanıñ gen prokuraturasınıñ “Uqrtatnaft” cämğiäte tiräsendäge ığı-zığı quptaruı xaqında “Kommersant” internet mäğlümat agentlığı Kievtağı xäbärçeläre yazıp çığa. Bu xäbärçelär yazğança Uqrainanıñ cinayät eşe quzğatuçıları tikşerü barışında tatarstanlılarnıñ xälen täfsilläp söyläwdän, qarşı süz äytüdän älegä baş tartalar. Cinayät eşe Ukrainanıñ cinayätlär kodeksı buyınça 364 matdäse buyınça quzğatılğan. Anda xakimiät belän tieşsez qullanu kebek süzlär yazılğan. “Uqrtatnaft”nı tikşerü Ukrainanıñ ministrlar kabinetınıñ möräcäğäte belän başlanıp kitä. Aları “Uqrtatnaft”nı barlıqqa kitergändä xakimiättä eşläwçelär xoquq bozğannardır äle, gen prokuraturağa äytep tikşertik äle, tatarstanlılar belän ukrainnarnıñ öleşläre, xoquqları döres quyıldı mikän digän häm başqa şiklär belän cinayät eşe açtıralar. Gen prokuratura da bolarnıñ möräcäğäten qabul itep bäylänerlek dälillär taba, Jinayat' kodeksların aqtarıp tieşle matdäne tabıp cinayät eşen başlıylar. Tikşerüçelär töp iğtibarnı sannarğa birälär, “Uqrtatnaft” barlıqqa kilgändäge töp bäyäse, yıldan yılğa isäplänep kilgän keremnärne qabattan sanıy başlıylar. Aksiälärneñ protsentların, bäyälären çağıştıralar. Ul Kiev xäbärçeläre kitergän sannarnı äytä başlasaq başların äylänä başlıy. Älegä tikşerü eşe bara, waqıt uzu belän ul sannarnıñ şul kileş qaluları da ikele. Monda tayaqnıñ awır başı “Uqrtatnaft”nıñ köçeneñ bäyäsen bilgeläwçe “Uvekon” oyışmasına töşä. Çönki Ukraina gen prokuraturası alarnıñ häm tağın ber fondnıñ citäkçelär zakonnı bozu oçraqları cibärgännär dip kilälär. Bu ığı-zığıda Ukraina ministrlar kabinetı täqdime belän cinayät eşe quzğatqan xoquq saqçıları ciñärme, “Uqrtatnaft”mı älegä bilgesez, beraz ğına sabırlıq häm şaw-gör kilep ul xäbär dä taralır.
Röstäm İsxaqi


text:
Açıq mikrofon: AIDSqa qarşı niçek köräşergä?
1 dekaber – xalıqara Spidqa qarşı köräş köne. Respublikanıñ spidqa qarşı köräş üzäge birgän mäğlümatlarğa qarağanda , 1987 yıldan alıp 2005 yılnıñ 23 noyäber könenä Tatarstanda 7 meñ 774 keşe spid awıruı belän terkälgän, şularnıñ 7 meñ 503 berençe tapqır terkälgän. Şulay uq 429 bala VİÇ infeksiäle anadan tuğan. Ä barlığı spidtan Tatarstanda 647 keşe wafat bulğan. Älege awıru turında Qazan xalqı närsä belä? Spidqa qarata alarnıñ fikere bügenge açıq mikrofon säxifäsendä :
Yäş qızlar fikere :“Älbättä bezne borçıy bu problema, bezdä qurqabız bu yoğışlı awırudan. Ä balalarğa kilgändä, alarnıñ äniläre sälämät bulğan bulsa, balalar saw- sälämät tuarlar ide.”
Ölkän yäştäge xanımnar fikere: “Keşene tärbiäläwdä äxlaqlılıqnı üsterergä kiräk. Ä inde bala tuğan ikän, anı däwalarğa kiräk”. Meditsina , yurist häm sotsial'- psixologqa uquçı student yegetlär fikere: Här keşeneñ üzennän tora. Keşeneñ ixtıär köçe bulırğa tieş. Keşeneñ organizmına “Palaçqa Koxa” dip atalğan infeksiä kerä. Häm ul keşeneñ böten tänenä tarala başlıy. Keşeneñ xäle bulmıy, käyefe betä, täne sarı töskä kerä , çönki bu awıru belän awırğan keşeneñ bawırı zıyanlanğan bula.Şunıñ öçen här keşegä törle meditsina ısulları belän saqlanırğa kiräk.Ğailädä, yörgän qızıñ belän bik tiz, ber-bereñne belmiçä, yaqın mönäsäbätkä kerergä yaramıy. Çönki bu yoğışlı awıru censi mönäsäbättän yoğa. Ä balağa qalır aldınnan başta nıq uylarğa kiräk. Ä bu awıru belän tuğan balalarğa da, ğomumän awırularğa däwlättän matdi yärdäm kiräk, çönki bu awırularnı däwalaw öçen bik zur aqçalar taläp itelä, bez belmibez dä küpme aqça kiräk ikänen.
Ber tatarça belmägän yeget fikere:“ Normal' yäşäw räweşe belän yäşärgä kiräk”.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Düşämbedä Tunista başlanırğa tieşle Ğäräb Ligasınıñ 2 könlek sumitı , tışqı eşlär ministırlarınıñ köntärtibe turında kileşä almawı säbäple kiçekterelde.Äzerlek cıyılışında Misır AQŞ täğdim itkän säyäsi reformalarğa iqtibar itergä çaqırsa,Süriä ütkän atnada şeyx Yassinnıñ üterelüe säbäple prioritet İzrael-Fälästin konfliktına birelergä tieş dip däğwä itte.Sumitnı Misırda ütkärü täqdimen prezident Möbäräk yasadı häm bu fiker şunduq Ğäräb ligası general sekretarı Amr Musa tarafınnan xuplanıp qarşı alındı. Äğzalar sumitnıñ köne turında kileşergä tieş.


text:
Xalıq sanın alu näticäläre çınbarlıqqa turı kilmäsä BTİÜ alarnı tanımayaçaq
Sişämbe könne Bötentatar ictimaği üzägendä ütkän matbuğat oçraşuında bu mäsälägä qağılışlı sorawlar küp buldı. BTİÜ bu mäs'älä buyınça 8 oktäberdä maxsus möräcäğät qabul itte. Anda “Rusiädä borıñğıdan birle xalıq sanın aluda imperiäçel säyäsät alıp barıluı faktları kiterelä. Bıyılğı xalıq sanın aluda da Rusiä däwlät maşinası xalıq sanın alu näticälären imperiäçel mänfäğätlärdä üze telägänçä qullanaçaq” digän faraz äytelä. “Konfidensial'” digän süz astında xalıq sanın alu sere saqlanmıy, ä bälki kübräk anıñ näticäläre, sanawnıñ xäyläläre sere saqlana, 1989 yılğı xalıq sanın isäpkä aluda tatarlar sanı 2-3 tapqır azraq kürsätelü mäğlüm. Yäğni kompetentlı ğalimnär mäğlümatlarınça, tatarlar sanı 15-20 million”, dielä älege möräcäğättä. Möräcäğättä Rusiä xaqimiäte xalıq sanın isäpkä alu anketasındağı 11 sorawğa cawapnı toraq xucalıq idarälärendäge, pasport öställärendäge, pensiä waqıflarındağı häm eçke eşlär ministrlıgındagı mäğlümatlardän mondıy qimmätle häm şaw-şulı kampaniä ütkärmiçä dä tuplıy alır ide dielä. Bu xaqimiätneñ nindider legitimlıqqa däğwa itüe genä digän fiker äytelä möräcäğättä.
İctimaği üzäk anketadağı 7. “Baшa HaциoHaлbHaя пpиHaдлeжHocTb'” digän sorawğa ğorur itep “tatar” dip cawap birergä çaqıra. Ägärdä xalıq sanın alu näticäläre falsifikatsiälänsä häm çınbarlıqqa turı kilmäsä, TİÜ üzendä xalıq sanın isäpkä alu näticälären yuridik yaqtan mäğnäsez dip sanaw xoquqın qaldıra. Bötenrusiä xalıq sanın aludağı anketadağı millät, tuğan tel turındağı sorawlarnıñ quyılışı belän rizalaşmıyça, BTİÜ, İdel-Ural ictimaği xäräkäte prezidiumnarı, Xalıq frontı ştabı, respublikanıñ Aqsaqallar şurası häm “Azatlıq” yäşlär xäräkäte idaräse urtaq möräcäğät tä yasadılar. Alar da ägärdä xalıq sanın isäpkä alu näticäläre tatarlarnı etnik törkemnärgä waqlawğa, assimilyatsiäläügä kitersä, mondıy näticälärne tanımayaçağın aldan uq kisätep quyalar.


text:
Atlantik okean
Atlantik okean – Tınç okeandan soñ eñ büyük ekinci okeandır. Bir zamanlar bir parça olğan qıtanıñ bölünüvinen meydanğa kelgen olıp, Avropa ve Afrikanı Amerika qıtasından ayıra. Yan deñizlerinen birlikte (Aq deñiz, Şimaliy deñiz ve Baltik deñiz) 106,2 mln. km² meydanlıqqa saip olıp, yer yüzüniñ beşte bir meydanlığını qaplay.
3314 m ortalama terenligi bulunğan okeannıñ eñ teren noqtası Puerto Riko çuqurıdır (9219 m). Ayrıca dünyanıñ eñ uzun okean sıradağı olğan Orta Atlantik sırtı bu okeanda buluna.


text: BMO İminlek Şurası, oyışmağa kergän illärne xatın-qızlarğa qarşı köç qullanu belän köräşergä häm nizağlarnı cayğa saluda alarnıñ aktivraq qatnaşuına ireşergä çaqırdı. İminlek Şurasınıñ maxsus utırışı şuşı xaqtağı 1325-nçe rezolusianeñ qabul itelüenä 6 yıl tuluğa bağışlandı. BMO general sekretare kiñäşçese Rachel Mayanja utırışta çığış yasap: “Xatın-qızlarnıñ tınıçlıqnı nığıtuda öleşen arttırırğa tırışuıbız bez telägän qädär ük näticäle tügel. Törle nizağlar waqıtında xatın-qızlarğa qarata köç qullanıla. Suğış häm tınıçlıq mäsäläläre turında qarar çığarğanda da alar ikençe däräcädäge genä rolne uynıy”,- dide.


text:
Awıl Saban tuyları
Xäzer inde tatar yäşägän ber genä töbäktä dä Saban tuyları ütmi qalmıydır. Mäskäw bulıp Mäskäw dä, çäçmäsä dä urmasa da inde 15 yıldan artıq Saban tuyların ütkärep kilä. Mäskäw ölkäsendä dä Federal' saban tuyı kebek här yılnı äle ber şähärdä, äle ikençesendä Saban tuyları zurlap ütkärelä. Bıyıl Mäskäw ölkäse Saban tuyı, Mäskäwdän aldanraq, 18 iyündä Balaşixada ütkärde.
Üzebezneñ tuğan yaq bulğan Tatarstanda da awıl Saban tuyları soñğı yıllarda çäçü betär betmäs, äle bäräñgelär tişelep çıqmas borın, iyünneñ berençe könnärendä ütkärelä başladı. Bıyıl miña awıldan saban tuyı 3 iyündä, comğa könne ütäçäk, ul da bulsa kiçke saban tuyı bulaçaq, qaytıp cit dip xäbär ittelär. May ayında bezneñ awılda Ciñüneñ 60 yıllığına bağışlap bik zur bäyräm ütkärgännär suğışta häläk bulğan awıldaşlarğa 107 keşeneñ isemnären märmär taqtalarğa altın xäreflär belän yazıp, zur häykäl açqannar. Anısına da qaytıp bulmadı, monısı ükeneçkä qalmasın dip min tuğan awılıma aşıqtım. İñ berençe çiratta awıl klubı yanına quyılğan çınlap ta xäzerge waqıtta 60 xucalıqqa qalğan awıl öçen zur bulıp salınğan häykäl yanına barıp inde minem öçen tanış bulmağan suğış qırlarında yatıp qalğan awıldaşlarımnıñ isemnären uqıdım. Bezneñ keçkenä awıldan - Mamadış rayonınıñ Artaş awılınnan -suğışqa 187 keşe kitkän bulğan Şularnıñ 107 suğış qırlarında yatıp qalğan. Küpläreneñ qäberläre dä bilgele tügel bügenge köngä qädär. Häykäl açılu köne awıldaşlar bik zur bäyräm bulğan. Xatta rayon citäkçeläre dä kilgän ul könne, qunaqlar da küp qaytqan, mina anı Saban tuyınnan da äybäträk buldı dip äyttelär. Anı videotasmağa da yazıp alğannar, çınlap ta tarixi waqiğa bulğan ikän awıl öçen dip äytergä bula. Olı yäştäge xezmät veterannarı öçen mäktäptä bäyräm aşı da oyıştırğannar, bik küñelläre bulğan awıl xalqınıñ. Talantlı yäşlär köçe belän häykäl yanında zur konsert programması da kürsätelgän, awıl bayançıları uynawında Sälix Säydäşevnıñ “Sovet armiäse” marşı da yañğırağan. Boların inde videotasmadan kürdem. İnde Saban tuyları da bu bäyrämnän kim bulmasqa tieşter dip uyladım. Min awılğa qaytqan könne 5 yäştän alıp 15 yäşkä qädär bulğan balalar,elekke kebek öydän öygä kerep saban tuyı bülägenä dip, yaulıq cıyarğa çıqqan idelär. Qızlar çiläk belän yomırqa kütärgännär. Balalarnıñ billärendä, muyınnarında saban tuyına dip birelgän yaulıq tastımallar elengän. Alar cıyılışıp bezneñ öygä dä kerdelär. Ğoref ğädät onıtılmağan ikän, däwam itüçelär dä yuq tügel dip söyenep qaralım min alarğa. Şunısı da qızıqlı, büläklär kemnän alınğan olı däftärgä yazılıp barıla. Kergäç tä doğa da uqıdılar, xucalarnı kiçke säğät altığa mäydanğa çaqırdılar. Menä şulay. Ni öçen alay soñ . nigä comğa könne kiçke säğät altığa soñ, şuşı sorawlar belän min awıldaşım Rifat İmametdinovqa möräcäğät ittem. Ul miña berniçä yıl inde awılda Saban tuyın keşe rätendä irtänge yaqta tügel. Comğa könne ütkärergä quşalar. Anısı da kiç belän. Andıy xäl bulırğa tieş tügel. Saban tuyı comğa kön ütkärelmi ul, dide. Annan soñ “Saban tuyı” digän isemne dä üzgärtep. “Sabantuy” dip atıylar xäzer. Şundıy cır bar ide: “Saban tuyı xezmät tuyı, şatlıq häm bäxet tuyı...” Xäzer inde Sabantuy, xezmät tuy...” dip cırlarğa kiräkmikänni dip, şaqqatuın belderde. Saban tuyın ütkärmäw keçkenä awıllarnı beterügä yöz totqan säyäsätter inde, dide Rifat İmametdinov.(audio)
Bezneñ süzgä 84 yäşlek, suğış waqıtında traktorçı bulıp eşlägän Mäwcidä apa da quşıldı.Suğış waqıtnıñ, suğıştan soñ bulğan awırlıqlarnı isenä töşerde. 60 yıllıqqa bağışlap ütkärelgän bäyräm xaqında cılı süzlär äytte.(audio)
İnde Saban tuyına qaytıq. Yaulıq cıyuçılar kiçke säğät 6ga mäydanğa kilegez dip çaqırıp kitsälär dä, kiçke yaqqa qoyıp yañğır yawarğa totındı ul könne saban tuyı bulmadı. Saban tuyı bulmadı dip poşınuçılarnı da kürmädem. “Yañğırı da bik kiräk ide”, - didelär apalar.Ä inde ikençe könne “İgençe” kümäk xucalığıñ üzäge bulğan Urta Kirmändä saban tuyı digäç, bez kürşe awılğa kittek. Anda miña cirle üzidarä räise Bulat Xäsänäv belän oçraşu mömkinlege buldı. Min añar haman şul sorawnı. Nigä Saban tuyı kiç belän bulırğa tieş. Keşe rätendä irtän ütsä närsä bula soñ dip soradım. Ul miña närsä eşlärgä inde, citäkçelär ber törle quşa, xalıq ikençese törle sorıy. Şul ike fiker arasında urtaqlıq tabıp, nindi isem belän bulsa da ütkärergä kiräk inde ul cıyınnı dide. Ğomümän alğanda anıñ tel töbennän min saban tuyı digän isem bulmasqa tieş dip añladım.(audio)
Saban tuylarğa qarata awıl uqıtuçısı Räşidä Äwxädiewanıñ da üz fikere bar. Xalıqnıñ ruxi fäqirlege dä, eçüçelekkä sabışu häm üzara qırıslıq, bäyrämnärebezneñ kiräkle däräcädä ütkärmägänlegennän kürä ul. Saban tuylarınıñ awıldı şulay irtä ütkärelä başlawı belän xalıqta nider yuğaldı dip sanıy Räşidä Äwxädiewa.(audio)
Şulay itep, tuğan awılımnan Saban tuyın kürmiçä kitärgä turı kilde. İnde Mäskäwgä qaytqannan soñ awılğa telefonnan çıltıratıp buldımı soñ inde Saban tuyı dip soradım. Saban tuyı ütüen ütkän, läkin tağı comğa könne kiç belän. Saban tuyı bulmadı. Kiçe uyın buldı inde di Batırşa abıy. (audio)Ä inde söyläşüdä iskä alınğan Alan digän awıl ike genä yortqa qalğan urman eçendäge awıl urını ul. Ul awılda ütäçäk Saban tuyı xaqında türälärdän ayırım färman dä bulmağan.. Xalıq üzençä oyıştırğan küräseñ.Şuña kürä küñelle bulğan ul dip äytergä genä qala.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
“ŞALA QAZAQ” BOLSA DA, “ŞALA QITAY” BOLMAYDI!
ÄNWARDIÑ ŞALA BILETIN ŞARWAĞA ARALASATIN “ŞALA TILŞI” EMES, NAĞIZ KÏNO AKTERI BOLĞANI DURIS… Akter Änwar Nurpeyisov Sïngapwrda sayaxattap jür eken. Bosqa jürmey, ol özinşe ülke-e-n oy tüyipti…. Onısı bılay eken: «Bul elde negizinen étnïkalıq qıtaylar mekendeydi. Bayqağanım, olar öz aralarında
Salafïzmdi qabıldağan adam mäñgürtke aynaladı – dintanwşı
Din apïın ba osı? Salafïzmniñ jastardıñ basın aynaldırıp alatın qanday qudireti bar? Qurandı twra mağınasında tüsinwdiñ astarında ne jatır? Salafïlerdiñ älipbïi nesimen qawipti? Belgili dintanwşı Baqıtjan Saterşïnov Abai.kz saytında jarïyalağan maqalasında osı sawaldarğa jawap beripti. Nazarlarıñızğa ğalım maqalasınıñ qısqartılıp, qorıtılğan
Berdibek Saparbaev Nawrız merekesin Orınborda atap ötwdi usındı
Oblıs basşısı Ulıstıñ Ulı künin bawırlas elderge barıp ta toylaw kerektigin usındı, dep xabarlaydı «Tilşi». Mädenïet salasınıñ qızmetkerlerimen kezdeswinde Berdibek Saparbaev jıl basın, mäselen, Orınbor qalasında, Tatarstan men Başqurtstanda, tipti, sonaw Qaraqalpaqstanda toylaw kerektigin de ayttı. «Ol jaqtarda da bizdiñ
Armanı orındalğan adam
Biz akademïk Raxmetqajı Iskendirulı Bersimbaydıñ Qazaqstan men älem ğılımındağı ornın erekşe bağalaymız. Öytkeni ol ğalım retinde, azamat retinde bar qajır-qayratın ğılımğa, sonıñ işinde bïologïya jäne genetïka salasına jumsap keledi. Raxmetqajı Iskendirulın jaqsı körwimizdiñ birneşe sebebi bar: birinşiden, ol – keremet
Ultın şeksiz süygen ul edi
Bard-änşi Tabıldı Dosım twralı üzik sır Tabıldı ekewmiz oqwğa 1982 jılı qujat tapsırıp, onıñ jolı boldı da, men kündizgi bölimge tüse almay sırttay oqwğa qanağattanıp, qurılısta jumıs istedim. Äskerden soñ bir kwrs keri şegindirw arqılı ğana stwdent bolw mümkindigine ïe
«Kelin» fïl’miniñ aktrïsası Ermek Tursınovtıñ ötirigin şığardı
Osıdan säl erterekte qoğamnıñ narazalığına uşırap, Parlament qabırğasında talqılanğan «Kelin» fïl’minde bastı röldi somdağan ärtis Gülşarat Jubaevanıñ aşçı dawsı endi şıqtı. Ol «Uyat emes» bağdarlamasında bergen suxbatında «Kelin» fïl’mi jaylı ökpe-nazın bildirip, ağınan jarılğan. Söytsek, küni büginge deyin ötirik-şını aralas
Men Jumaqtan bas tartam! Aramtamaq äri qatınqumar bolğım kelmeydi! – aqın Tınıştıqbek Äbdikäkimulı
Büginde Feysbwktiñ alwan türli pikir alañına aynalğanı ayan. Ärkim öz oyındağını jazıp jatadı. Al soñğı kezderi belgili aqın Tınıştıqbek Äbdikäkimulınıñ aforïzm tektes jazbalarına älewmettik jeli qoldanwşıları köp nazar awdara bastadı. Öytkeni ol oyın öte qısqa jazadı äri onısı özgelerden özgeşe.
JUMA NAMAZDA MEŞITTE NEGE JILI SW JOQ?!.
Keşe, qasïetti juma küni Almatıdağı Ortalıq meşitke juma namazğa bardıq. Ädettegidey äjetxanada da, däretöanada da kezek köp. Eñ soraqısı, äjetxanada däret alw üşin jılı sw joq! Jap-jas örimdey jigitterdiñ ïin tiresip, ïmandılıq jolında jürgenine qwana otırıp, muzday swğa däret
Maqpal Jünisovanı Nazarbaevtıñ özi kelip twğan künimen quttıqtadı (VÏDEO)
Qazaqtıñ erke qızı, tanımal änşi Maqpal Jünisova 53 jasqa tolğan twğan künin atap ötti. Änşini aytwlı merekemen quttıqtap kelgen dostarının arasında prezïdenttiñ inisi Bolat Nazarbaev ta bar dep xabarlaydı NUR.KZ. “Keşegi twğan künime meniñ ülken dosım kelip, qattı qwanıp qaldıq,
Bekbolat Tilewxan ata dästürdi ustanıp, ata-ananı sıylaw kerek dep jatır
Mäjilis depwtattarınıñ sot saraptaması ortalığınıñ qızmetkerlerimen ötken kezdeswde Bekbolat Tilewxan dinï radïkalïzm, dästürli tärbïe, ulttıq birlikke tönetin qawipter twralı pikirimen bölisti, dep xabarlaydı Baq.kz. «Terrorïstik uyımdarğa, radïkaldıq ağımdarğa kirip ketken adamdardı qarasaq, şınında da jumısı joq ya bolmasa otbasında tolıq
Şerxan Murtaza: Bayağıday qos-qostan äyel alatın zaman joq (vïdeo)
Facebook jelisiniñ qoldanwşısı Eldos Raybay öziniñ paraqşasında jazwşı Şerxan Murtazanıñ meşitterdiñ birinde qazaq xalqınıñ sanı men ult bolaşağı twralı söz qozğağan vïdeosın jarïyalağan. Vïdeoda Şerxan Murtaza: «Xalqımızdıñ sanı az. Barlığı 15 mln dep esepteymiz, sonıñ işinde taza qazaqtar 8 mïllïonnıñ ar
Bürkitşi qız Ayşolpannıñ äkesi olardı Qazaqstan azamattığı qızıqtırmaytının ayttı (FOTO)
Moñğolïyanıñ Bayan-Ölgey aymağında turatın étnïkalıq bürkitşi qazaq qızı fotograf Aşer Svïdenskïy onıñ swretin jelige jarïyalağannan keyin ülken tanımaldılıqqa ïe boldı. Biraq, onıñ otbası Qazaqstannıñ azamattığın alwdan bas tartıp otır dep xabarlaydı ARD portalına silteme jasap NUR.KZ. Äkesi uldarı bola tura, bürkitşilikke bawlığan
Sensacïya! Maksat Baylı: Tyurkskïe kornï «Ïlïadı»
Sensacïya! V knïge «Ïlïada glazamï tyurkologa» vpervıe daetsya sravnïtel’no-ïstorïçeskïy analïz ïzvestnogo proïzvedenïya Gomera «Ïlïada» na osnove tyurkskogo materïala. Avtor na konkretnıx prïmerax kazaxskogo fol’klora ï poém, a takje éposov drwgïx tyurkskïx narodov daet çetkïe otvetı na mnogïe voprosı, postavlennıe ranee
Xalıq ärtisi de qoyşı bolğan…
Qazaqstannıñ xalıq ärtisi, änşi Nurğalï Nüsipjanov 5-qañtar küni 80 jasqa toldı. Segiz ondıqqa tolğan ataqtı änşiden balalıq, bozbalalıq şağın qalay, qayda ötkizgenin surağan edik. Nurğalï ağa Joñğar Alatawınıñ bökterinde, Küreñbel alqabında dünïege kelipti. Bul jer ataqtı Tezek töreniñ jaylawı, xanzada Şoqannıñ
Dïna Muxamedxan: Äkem Äwezovtiñ üş amanatın da orındadı
Bıltır ğulama ğalım, abaytanw ğılımınıñ negizin qalawşı, şäkärimtanwşı, alaştanwşı, tekstolog, Semeydegi Abay murajayın uyımdastırwşı, ustaz, aqın, jazwşı, dramatwrg, ädebï awdarmaşı, qoğam qayratkeri Qayım Muxamedxanovtıñ twğanına 100 jıl tolğanı belgili. Osı orayda ğalımnıñ qızı, Qayım Muxamedxanov atındağı bilim jäne mädenïet qoğamdıq
Bizdiñ zamanımızdıñ batırları
nemese «Jeltoqsannıñ» jılwı Jeltoqsannıñ jılwı bolwşı ma edi, onıñ tek ızğarı bolmaytın ba edi? Joq, jıl mezgilindegi jeltoqsanda jılı, şwaqtı künder şınında da az bolatın şığar, al, biz äñgime etkeli otırğan «Jeltoqsan» qubılısı – qazaq jastarınıñ 1986 jılğı köterilisiniñ ızğarı
Ğ. Qabışulı: Bul dünïede «Keşirim Boztaev» degen adam bolğan ba, bolmağan ba?
«Tarïxtı xalıq jasaydı» degen köne qağïda bar, al şındığında onı köbinese jazğıştar jasaydı. Ïä, öziniñ jäne özderiniñ müddesin alğa şığarwmen, joğarı köterwmen äwestenetin jazğıştar. Ras, olardıñ özimşil «qasïetteri» saldarınan bolğan köpe-körinew burmalawdı keyinde körip-bilip, naqtılap tüzetwşiler bolmay qoymaydı, biraq ol
«Bir şäwgim şay» nemese «küliñ şaşılmasın»
Ädette «qazaq qanday ult?» degen sawalğa jawap beretinderdiñ awızına eñ birinşi «qonaqjay» degen söz tüsedi eken. Özimiz de, özge ult ta, şeteldikter de solay aytadı. Ïä, qonaqjay ekenimizge söz joq, biraq qazaqtıñ qonaqjaylığı osı bärimiz oylağannan da asıp tüsedi-aw sirä…


text:
Tag: Nasıl Yapılır, Resimli Anlatım, Türkçe, Türkçeye Nasıl Çevirilir, Windows 10, Windows 7, Windows 7 Dil Değiştirme, Windows 8, Windows 8 Dil Değiştirme, Windows 8 Dil Değiştirme İngilizceden Türkçeye Çevirmek, Windows 8 Türkçe Dil Paketi, Windows 8 Türkçe Yapma, Windows 8 Türkçeye Çevirme, Windows 8.1 Dil Değiştirme
Windows 8 Dil Değiştirme İngilizceden Türkçeye Çevirmek
Windows Mevcut Dil Seçeneğini Değiştirmek İngilizceden Türkçeye Çevirmek için Resimli Anlatım Windows dil paketi yükleme dili...


text:
Acemi Üye
Mesajlar: 22
Konular: 10
Katılma Tarihi: Jan 2012
Rep Puanı: 0
1 Mesajına, 1 Teşekkür edildi.
Kişisel Bilgileri:
Son Mesaj: radi615
Son Mesaj: indiantr
Son Mesaj: RESCUED898
Son Mesaj: fatihulus
Son Mesaj: tezpa
Son Mesaj: uqursen
Son Mesaj: tolga35
Son Mesaj: kayaalper84
Son Mesaj: vega
Son Mesaj: adsl
Davetiye İndirim Kodu indir, Davetiye İndirim Kodu Videosu, Davetiye İndirim Kodu online izle, Davetiye İndirim Kodu Bedava indir, Davetiye İndirim Kodu Yükle, Davetiye İndirim Kodu Hakkında, Davetiye İndirim Kodu nedir, Davetiye İndirim Kodu Free indir, Davetiye İndirim Kodu oyunu, Davetiye İndirim Kodu download


text:
Cengiz Özkan - Kanatlı Kapı
Sanatçı : Cengiz Özkan
Türkü : Kanatlı Kapı
Etiketler : Cengiz Özkan - Kanatlı Kapı türkü indir, Cengiz Özkan - Kanatlı Kapı türkü dinle, Cengiz Özkan türküleri, Kanatlı Kapı mp3 indir, Cengiz Özkan türküleri Kanatlı Kapı türküsü, Kanatlı Kapı sözleri, Cengiz Özkan mp3 dinle, Cengiz Özkan download, Kanatlı Kapı bedava mp3, Cengiz Özkan türkü sözleri, Cengiz Özkan türkü dinle, Cengiz Özkan son albüm indir
Cengiz Özkan Türküleri
cengiz özkan - ben gidiyorum yoluma (eskişehir)
Cengiz Özkan - Şaha Doğru Giden Kervan
Cengiz Özkan - Bir Ay Doğar İlk Akşamdan Geceden
cengiz özkan - pencerede perde ben (amasya)
Cengiz Özkan - Ne Feryat Edersin Divane Bülbül
Cengiz Özkan - Bahçalarda Mor Meni
Cengiz Özkan - Bir İncecik Duman Tüter
cengiz özkan - bey dağın başında kardır borandır (sivas-zara)
Cengiz Özkan - Çiğdem Der Ki Ben Elayım
cengiz özkan - arpa ektim biçemedim (van)
cengiz özkan - kırmızı buğday ayrılmıyor sezinden (manisa)
cengiz özkan - ne feryad edersin divane bülbül (elazığ)
cengiz özkan - beyaz geyme toz olur (bolu)
Cengiz Özkan - Benim Adım Dertli Dolap
cengiz özkan - feracemin ucu sırma (kütahya)
cengiz özkan - bugün ben güzeller şahını gördüm (sivas-kangal)
cengiz özkan - kainatta bir zerreyim (erzincan-tercan)
Cengiz Özkan - Kırmızı Buğday Ayrılmıyor Sezinden
cengiz özkan - esti bahar yeli karlar eridi (sivas-şarkışla)


text:
Ukraina premyer ministr itep bilgelängän, rişwätçelektä ğäyeplänüçe Yulia Timoşenkoğa qarağan barlıq tikşerü eşlären yaptı.
Bu turıda Kievta baş prokuror Svyatoslav Piskun belderde.
Timoşenko gaz satu kileşüläre öçen Rusiä saqlanu ministrlığı räsmilärenä rişwät birüdä ğäyeplänä ide.
Elegräk Ukraina Yuğarı mäxkamäse dälillär bulmaw säbäple Timoşenkonı ğäyepläwdän baş tartı.
Berniçä kön elek Rusiä prokuraturası Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenkonıñ Timoşenkonı premyer ministr itep täqdim itüenä qaramastan Mäskäw Timoşenkoğa qarata rişwätçelek turında cinayät eşen däwam itä dide.


text:
Yähüd dine
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Yähüd dine (İudaizm), berallalıqqa nigezlängän iñ borınğı dinnärneñ berse, MA 1. meñyıllıqta Filistindä barlıqqa kilä. Başlıça Yähüdlär arasında tarala. Yähüd dineneñ töp täğlimatı Torah häm Talmud dip atalğan dini kitaplarda tuplanğan.
Törle yuramalar bar: Xasidlek, Qaraimnär h.b.
8. yözdä Xäzärlärdä häm başqa Törki xalıqlarda tarala.
İudaizm Tatarstanda[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yähüdi säwdägärläre Qazanda Qazan Xanlığı däwerennän yäşilär, dilär, läkin dini cämğiäte 1850. yıllarda oyışa, räsmi röxsät 1897. yılda alına. 1915. yılda sínagoga tözelä. Sovet çorında cämğiäte beterelä. 1996. yılda cämğiät yañadan terkälä, 1996. yılda sínagoga binası cämğiätkä kire qaytarıla.


text: Bögön Fälestin parlamentı spikerı Äxmät Qorey: Ägär İzrail Fälestin huğışsıların yuq iteüze tuqtatmaha, autonomiä premer-ministrı wazifahın alırğa riza bulmayasaqmın, tip belderze. Ul şulay uq İzraildan Ramallata autonomiä başlığı Yäsir Arafat rezidensiähınan kamawzı alıuzı talap itte. Qorey äyteüensä, Amerika Quşma Ştattarı häm Yevropa berlege artaban da Yaqın Könsığışta tınıslıq urınlaştırıuza äwzem qatnaşırğa teyeş. Yevropa berlege Äxmät Qoreyzı yaqlayasağı turahında belderze. Quşma Ştattar ihä yaqın könsığıştağı xälde köyläw buyınsa xalıq-ara plandı yaqlağan telähä nindäy fälestin premerı menän xezmättäşlek itergä äzer bulıuı xaqında belderze


text:
İldä nilär bulıp yata? - 31.III.2008
►Tatarstan prezidentı Rafail Xäkimovnı eşennän aldı ►Rafail Xäkimovnıñ kitüe närsäne añlata? ►Tatarstanğa İran, Singapur, Uganda nigä kiräk? ►Tatarstanda tağın ike Xalıq yazuçısı arttı
►Tatarstan prezidentı Rafail Xäkimovnı eşennän aldı
Qazandağı yuğarı xakimiattä iñ ozaq toruçılarnıñ berse - Tatarstan prezidentınıñ säyäsi kiñäşçese Rafail Xäkimov - şuşı urınınnan kitä.
Şimbä könne kötelmägän färman çığarıp Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev üzeneñ iñ ozaq eşläwçe kiñäşçesen urınınnan aldı. Anda, Rafail Xäkimov üze teläp kitä dip yazılğan, gärçä "Veçerneya Qazan" basmasına Xäkimov prezident qararınıñ üze öçen kötelmägän buluına işarä itä.
Prezidentnıñ säyäsät ölkäsendäge kiñäşçese itep Rafail Xäkimov 1991 yılda bilgelängän ide. Ämma aña qädär dä ul Miñtimer Şäymiev tirälegendäge keşe buldı - tatar milli xäräkäteneñ ideologik nigezlären bilgeläwdä qatnaşqannan soñ Xäkimov Tatarstan kommunistlarınıñ yañartılğan ölkä komitetında eşläde häm Tatarstannıñ Suverenlıq deklarasiasen äzerläwdä qatnaştı.
Anıñ iseme turıdan-turı Tatarstannıñ soñğı yıllardağı kiñräk möstäqıyllek alu säyäsätenä bäyle ide - Rafail Xäkimov bäysezlek referendumın ütkärüdä, federal'ğ üzäk belän kileşü tözüdä, Tatarstannı dönyağa tanıtu eşlärendä aktiv qatnaştı.
Berük waqıtta Xäkimov tatar tarixın döres itep yazu ölkäsendä dä zur eşçänlek alıp bardı, anıñ citäkçelegendä maxsus tarix institutı tözelde häm "Tatar tarixı" digän küptomlıq çığa başladı. Rafail Xäkimov Märcäni isemendäge şuşı institutta mödir bulıp eşläwen älegä däwam itäçäk dielä.
Prezident kiñäşçese urınına kemneñ bilgelänä aluı farazlarına kilgändä, Xäkimov, bälkem bu eşkä prezident idaräseneñ eçke säyäsät bülege başlığı Aleksandr Terentev quyılır digän fiker belderä.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Rafail Xäkimovnıñ kitüe närsäne añlata?
Ul ike distä yıl däwamında Tatarstanda bulğan säyäsi waqıyğalarnıñ, milli kütäreleş ğämälläreneñ härqaysında qatnaşqan, bik küp tarixi ähämiätle proyektlarnı uylap çığarğan yäki räsmiläştergän säyäsätçe, Mintimer Şäymievnıñ häm Tatarstannıñ közgese bularaq tanıldı. Anıñ prezident kiñäşçese wazıyfasınnan kitüe respublikağa häm annan çittäge dairälärgä, tatar cämäğätçelegenä zur täesir yasadı.
Prezident Mintimer Şäymievnıñ qararında Rafail Xäkimovnıñ kitüeneñ säbäbe bolay dip kürsätelgän: üz teläge belän. Rafail Xäkimovta mondıy teläk qayçan, ni öçen tuğan, ul yaqın arada nindi eşkä küçä, ğömümän, bu ğämäl närsäne añlata digän sorawlar qalqa. Çönki Rafail Xäkimovnıñ eşlägän urını da, xolqı da keşe arasında qaynaw, nindider fikerlär yañğıratu, bäxäsläşü, cawap birü belän bäyle ide. Prezident quşuı buyınçamı, ällä üz teläge belänme Rafail Xäkimov küpmeder däräcädä Mintimer Şäymievnıñ süzçese wazıyfaların da ütärgä omtıldı. Jurnalistlar Prezidentqa bireläse sorawlarnı aña birä idelär. Mintimer Şäymievnıñ qaraşın yış qına anıñ kiñäşçese Rafail Xäkimov yañğıratqaç, anıñ här fikere Tatarstannıñ häm anıñ prezidentınıñ pozisiase dip qabul itelä. Ber waqıtta da prezident üz kiñäşçeseneñ fikerlären inqär itkän, tözätkän digän mäğlümat işetelmäde. Prezidentqa çığışlar yasaw öçen materiallar äzerläw dä Rafail Xäkimov östendä ide.
18 yıl buyı şuşı wazıyfanı başqarğannan soñ, Rafail Xäkimov bu eştän ayırıldı. Tatarstan prezidentı öçen dä bu ğädi häm ciñel ğämäl tügel dip uylarğa kiräk. Küpme eşlär eşlängän, küpme serlär äytelgän, plannar qorılğan. Bigräk tä Şäymiev häm anıñ kiñäşçese Xäkimov isemennän milli säyäsät nigezläre, federal' üzäkkä mönäsäbät, tarix häm ruxi tormışqa qaraşlar yañğıratılu keşelärneñ, ayırım alğanda jurnalistlarınıñ zihenenä uyılıp kergän. Xäzer inde xäl üzgärde.
Prezident Şäymiev Xäkimovqa institut citäkçese bulıp qalırsıñ, digän. Qazan kirmänenä eşkä urnaşqançı ataqlı şağer' Sibğat Xäkimneñ ulı bularaq bilgele Rafail Xäkimov universitetnıñ fizika fakültetın tämamlağan. Annarı aspiranturada uqıp, fälsäfä fännäre buyınça kandidatlıq dissertasiase yaqlağan, Qazan mädäniät institutında kafedra citäklägän. Demokratik kütäreleş yıllarında milli xäräkätneñ ideologiasen tudıruçılarnıñ berse, partia ölkä komitetında ideologia bülege mödire , annarı prezident kiñäşçese. Ul berniçä federal' partia, ictimağıy xäräkät qoruda, alarnıñ nizamnamälären yazuda qatnaşqan. Tatartstannıñ möstäqillek deklarasiase, Qazannıñ meñyıllığı, Qolşärif mäçete tözeleşe, Mäskäw belän Şartnamäler ideyäse dä anıñ qatnaşlığında tuğan.
Rafail Xäkimov bik küp säyäsi mäqälälär, kitaplar autorı. Soñğı yıllarda çıqqan “Smeşnaya politika”, “Tatar ruxı”, “Metamorfozı duxa” kitapları bigräk tä kiñ yañğıraş taptı. Anıñ sälätläre häm citäkçelektä totqan urını bik küp kirtälärne sanlamıyça uzıp kitärgä yärdäm itte.
İnstitut citäkçese wazıyfaların başqarsa da ul fännär doktorı isemenä ireşmäde, tarix buyınça dissertasia yazmadı. Ämma Tatarstannıñ häm tatar xalqınıñ tarixın yañaça buldıruğa xälitkeç öleşne bu proektnıñ citäkçese - institut direktorı kertte.
Şimbä könne “Konets nedeli” gazetasına birgän äñgämäsendä, Rafail Xäkimov üzeneñ tarix institutında qalırğa telämäwen häm yaña eş ezläwen äytkän. Bu üzençälekle intervyü Rafail Xäkimovnıñ oppozisia qoçağına kerüen kürsätmäsä dä, irkenläp küñelendägesen urtağa yarıp salu mömkinlegen kürsätä.
Fivral axırında Rafail Xäkimov Bawman uramındağı kitap kibetendä üzen Mäskäwgä eşkä çaqırğanda baş tartuın äytkän ide:
“Mine Mäskäwgä küp çaqırdılar. Sovet çorında Mäskäw universitetına çaqırdılar, başqa cirgä çaqırdılar . Min yuq, didem. Min Tatarstanda qalam. Min bütänçä üz tormışımnı kürmim. Aqçadan da tormıy bit. Aç yörmibez, ämma añlağız: inde sovet çorında Mäskäw universitetına çaqıralar ikän, bu zur däräcä. Yuq, didem, bara almıym. Nigä? Mine berni totmıy ide, kitä ala idem. Mine äti tottı. Äytep tügel, ä anıñ ruxı. Min şul ruxtan kitä almadım. Şuñar min monda da eş taba alam, anda küpme dollar tülilär – xätta belmim dä. Anı bit kübräk eşläp bula. Ber amerikan belän söyläşep utırğan idek. Ul äytä: sin başqa cirdä eşläsäñ, küp aqça alır ideñ. Min äytäm: bälkem, ällä monısı citmime? Bazarğa bardıq, ber kisäk it alıp, uçaqta qızdırdıq. Şul citte! Qalğanı rux…”
Ä xäzer Mäskäw oyışmaları Rafail Xäkimovnı yaxşı eşkä çaqıruı şikle dilär. İnde närsä kötärgä? Cäncal çığarmı, faş itülär, kemneder ğäyepläwlär bulırmı? Xäzer prezidentqa kem kiñäşlär birer? İntriğä menä şunda.
Ber yaqtan qarağanda, Däwlät apparatında eşläwçe ber çinovniknıñ 61 yäşen tutırıp, layıqlı yalğa kitüe ğädäti waqıyğa. Zur stajlı däwlät xezmätkärläre alğan pensiäneñ küläme, bu çinovniknıñ ğälim buluı anıñ kiläçägen tınıç häm yaqtı itep kürsätä. Läkin bu oçraqta säyäsät bar. Rafail Xäkimovnıñ kitüendä säyäsi säbäplär, anıñ prezidentqa milli ideäne ni räweştä citkerüe härkemneñ başına kilä.
Tatarstannıñ säyäsäte moña qarap üzgärerme digän sorawğa, möğäyen, berkem dä cawap birmäs. Çönki Mintmer Şäymiev Tatarstan säyäsätendä Rusiädäge teläsä nindi citäkçegä üze kiñäşlär birä. Säyäsättän ğayre däwlät apparıtındağı keläm astı ğämälläre dä bar. Rafail Xäkimov prezident kiñäşçese sıyfatında üzeneñ wäqälätlären tulısınça, xätta qaywaqıtta arttırıp qullandı. Tarix institutınıñ däräcäsen kütärü, eşçänlegen kiñäytü, näq menä şul prezidentqa yaqınlıq arqasında başqarıldı. Bälki däwlät çinovniklarınıñ küpmeder öleşe Rafail Xäkimovnıñ fikerläre, ğämälläre belän qänäğät bulmağandır. Xäzer inde kem xaq, kem yalğış fikerdä bulğanın äytüe mömkin tügel. Qayber dairälärdä Rafail Xäkimovnıñ wazıyfasınnan kitüe küptän kötelgän eş, obyıqtiv häm subyıqtiv säbäplär buyınça bu mäsälä ällä qayçan ölgergän ide inde dip sanala.
Bu könnärdä Rafail Xäkimovnıñ kitü säbäpäre, anıñ eşçänlegeneñ uñay häm tiskäre yaqları turında fiker alışular, qarşılıqlı xäbärlär matbuğatta küp oçrar. Bigräk tä tarix institutınıñ yazmışı, anda äzerlänä başlağan 7 tomlıq tarix kitapları, kitap çığaruğa aqça tabu mäsäläse kisken tora dilär. Rafail Xäkimov direktorlıqtan kitsä, anda kem citäkçe bulır? Rafail Xäkimov citäklägän federalizm institutı elekkeçä çit il grantların alıp yäşi alırmı? Häm Tatarstan citäkçelegenä millät häm säyäsät buyınça nindi proektlar täqdim iteler? Prezident kiñäşçese alışınu respublikadağı häm tatar moxitendäge säyäsi tınlıqnı bozdı diärgä bula. Yañalıq yaratuçı säyäsät belgeçläre bu waqıyğanı yaz köne härkem kötä torğan qızıqlı üzgäreşlär belän bäyli. Bügenge könneñ töp qaharmanı Rafail Xäkimov öçen bu xäl ällä ni qızıqlı häm küñelle tügel. Xäyer, borınğılar äytkänçä, bar närsä dä ütä, busı da ütär.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatarstanğa İran, Singapur, Uganda nigä kiräk?
Bu könnärdä Respublika citäkçelege üze dä küp kenä qunaqlar qabul itte, Tatarstannan eş buyınça çit illärgä kitüçe delegasialär dä şaqtıy ide. Cirle mäğlümat çaralarında bu oçraşularnıñ töp maqsatları ğına äytep kitelde.
Mäsälän, İran televideniäse başlığı repsublika citäkçelege belän oçraşıp mädäniätkä, kino ölkäsenä qarağan qayber mäsälälär turında söyläşte, “Tatarstan Yaña Ğasır” televideniäse belän urtaq kileşülär tözü. Ämma İran wäkilçelegeneñ “Qol Şärif mäçetendä” comğa wäğäze waqıtında yañğıratılğan fikerlär ber genä matbuğatta da yaqtırtılmadı. Biredä isä alar dönya däräcäsendä aktual' temalarğa söyläşülär alıp barğan. Şulay uq alar tarafınnan Amerika citäkçelege seonizm rejim alıp baruda ğäyeplägän. Älege çarada qatnaşqan, häm söyläşülärdän xäbardar bulğan, Rusiä islam universitetı rektorı Rafıyq Möxämmätşin biredä işetelgännärne bolay taswirladı.
Ğädättägeçä, İrannar bulğan cirdä üz problemaların äytälär inde alar. Amerikağa qarşı, Yaqın Könçığış, Fälästin, Amerika bezgä yanıy dilär. İranda alarnıñ böten wäğäzläre şundıy söyläşülär belän uza. Tatarstannan yärdäm sorıylar dimäs idem, respublika bit inde ul tışqı säyäsi yaqtan Rusiädän ayırılmıy. Rusiädä yärdäm itälärder, qonsullıq ta açtılar bit. Ämma Tatarstannan yärdäm ezläw bu döres bulmas ide.
Älege forum Rusiä belän Singapurğa biznesnıñ kertelüe, bu ike il arasında iqtisadi elemtälärne kiñäytü maqstınnan eşlänä. Biredä qaralaçaq töp sorawlarnıñ berse Rusiä töbäkläreneñ iqtisadi yaqtan üseş mömkinlekläre. Älege säfär qısalarında 1 äprel könne Marat Safiullin Singapurnıñ säwdä häm sänäğät ministrı Lim Xing Kiang belän oçraşaçaq.
Bügenge köndä Singapur Könçığış Aziädä maxsus iqtisadıy zonalar buldıru belän tanılğan respublika. Tatarstanda “Alabuğa” maxsu iqtisadıy zona tudıruda da Singapurlılarnıñ öleşe zur. Marat Safiullin biredä Rusiä tügel ä Tatarstan wäkile bularaq bara. Biredä şulay uq Rusiäneñ iqtisadıy üseş häm säwdä ministrı Elvira Näbiullina, il xökümäte başlığı urın-basarı Sergey Narışkin, Rusiäneñ saqlıq banqı citäkçese German Gref häm başqa zur citäkçelär qatnaştı.
Şulay itep äle berniçä distä yıl elek artta qalğan respublikalardan sanalğan Singapur bügen küplärgä iqtisadıy üseş buyınça ürnäk bulıp tora häm anıñ belän küplär elemtädä torırğa tırışa, şul isäptän Tatarstan da.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatarstanda tağın ike Xalıq yazuçısı arttı
Şuşı könnärdä respublika prezidentınıñ “Tatarstannıñ Xalıq yazuçısı digän maqtawlı isem birü turında” qararı çıqtı.
Tatar ädäbiätın üsterüdäge qazanışları öçen älege maqtawlı isemnärgä yazuçılar Rabit Batulla häm Mösäğıyt Xäbibullin layıq buldı.
Möstäqıyl xolıqlı Mösäğıyt
1953 yılda, tuğan awılına qaytıp, kümäk xucalıqta injener-mexänik xezmätendä bula. 1958 yılda Tatarstannıñ Bawlı şähärçegenä küçep kilä häm «Bawlıneft» oyışmasında maşina yörtüçe, automexänik, Bawlı töbäk gazetası redaksiasendä ädäbi xezmätkär bulıp eşli. Şul çorda kiçke urta mäktäpne, annarı, çittän torıp uqıp, 1971 yılda Qazan universitetınıñ tatar tele häm ädäbiätı bülegen tämamlıy.
Annan soñ Mösäğıyt Xäbibullin Tacikstanda urta mäktäptä tarix häm cämğeyät beleme fänen uqıta. Mösäğıyt Xäbibullin Qazanğa qayta häm Tatarstan Yazuçılar berlege idaräseneñ oyıştıru eşläre buyınça särkätibä wazifaların başqara. 10 yıl däwamında «Miras» jurnalı redaksiasendä proza bülegen citäkli.
Anıñ täwge ädäbi yazmaları, xikäyäläre köndälek matbuğatta 1950 yıllardan kürenä başlıy, 1969 yılda «Qazan utları» jurnalında «Unsigezençe yaz» isemle berençe külämle äsäre basılıp çığa. Autornıñ şunnan soñ yazılğan häm tormışqa, kümäk xezmätkä mönäsäbättä törle hönär keşeläreneñ äxlaqıy häm ruxi dönyaların açuğa bağışlanğan «İkmäk qädere» (1968), «Taw belän taw oçraşmasa da...» (1970), «Xäter yarları» (1977) powestları häm bigräk tä citmeşençe yıllardağı awıl tormışınıñ çeterekle problemaların kütärgän «Çoñğıllar» (1973) häm «Sular ürgä aqsa da» (1982) romannarı şul çor tatar prozasındağı aktual yañğıraşlı äsärlär bularaq qabul itelälär.
Mösäğıyt Xäbibullinnı «Qubrat xan», «İlçegä ülem yuq», «Şaytan qalası», «Söyembikä xanbikä häm İvan Groznıy», «Xan onığı Xansöyär», «Allahı büläge», «Batıy xan häm Läylä», «Atilla» kebek tarixi romannar çın xalıq yazuçısı itep tanıttı. Ul Qol Ğäli häm Ğabdulla Tuqay isemendäge abrulı premialärgä layıq buldı.
Küp qırlı şäxes - Batulla
Rabit Batulla — ädäbiätnıñ törle janrında icat itüçe yazuçı. Anıñ balalar öçen yazğan xikäyäläre, macaralı äkiätläre, şulay uq yumor-satira janrlarındağı yazmaları, pyesäları, ssenariyları köndälek matbuğatta, televidenie ekranında häm teatr säxnälärendä altmışınçı yıllarda uq kürenä başlıy.
Rabit Batullanıñ 1980 yılda G.Kamal teatr säxnäsendä berençe tapqır quyılğan “Kiçer mine, änkäy” pseası bügenge köndä dä säxnä türendä. Älege pyesä Qazanda ğına tügel, Orenburg, Salawat, Derbent, Maxaçqala teatrlarında, şulay uq Tatar däwlät yäş tamaşaçılar teatrında da uynalıp kilä.
Rabit Batulla — G.Tuqaynıñ tormışın häm icatın yaqtırtqan “Qıldan neçkä, qılıçtan ütken” qıyssası autorı da. Ul barlığı 40 kitap çığarğan. 70 yıllıq yübileye aldınnan Rabit Batullanıñ “Urınnarı cänättä bulsın” digän kitabı cämäğätçelek aldında popularlıq qazandı. Düşämbe kiçendä Kamal teatrında G.Tuqay isemendäge däwlät büläge iäse Rabit Batullağa 70 yäş tulu uñayınnan, ädäbi-muzıkal kiçä uzaçaq.
Anda Tatarstan däwlät cır häm biü ansamble, Kamal teatrı artistları, yazuçınıñ ulları Nurbäk belän Baybulat çığışı kötelä, şulay uq yübilyärnıñ äsärlärennän özeklär spektakllärennän küreneşlär täqdim itelä.


text:
Saparmorat Niyazov ğömerlek prezident bulıp qala
"Mäsäläne tawışqa quyam, prezident saylawları turındağı qanun ölgesen Milli mäclesneñ 16nçı sessiäse köntärtibennän alunı kem yaqlıy – qul kütäregez. ......İke täqdim bar ide, ikençese mineke. Mäsäläne köntärtibendä qaldırunı kem yaqlıy? Qul kütäregez? Minem belän kem riza? Yuq. yarar, alaysa bez anı alabız."
Uzğan yıl da Milli Mäcles Niyazovnıñ prezident saylawların 2008 yä 2009nçı yılda uzdıru täqdimen kire qaqqan ide. Niyazov, prezident saylawların üzenä 70 yäş tulğançı uzdıru kiräk, dip belderä. Bıyıl fivral ayında aña 65 tuldı.
Saparmorat Niyazov Törkmänstannı sovet çorınnan, 1985nçe yıldan birle citäkli. 1992nçe yılda ul bäysez Törkmänstannıñ prezidentı itep saylanğan ide.
Bügen şulay uq mäcles utırışında Niyazov, 27nçe üktäberdä bilgelänäçäk Bäysezlek köne uñayınnan 8 meñgä yaqın totqınnı irekkä çığaru turında belderde.