text:
Qazan wäkilläre öçen Böyek İdel yulı buylap säfär başlandı...
Räsmi räweştä älege konferensiä 3nçe avgustta başlana häm 13-nä qädär däwam itä. Qazan wäkilläre öçen «Böyek İdel yulı» buylap säfär 30nçı yüldä başlanıp kitte. Çärşämbe könne kiç «Qazan» yılğa portında şuşı säfärgä kitüçelärne ozatu çarası ütkärelde. Konferensiä bik zatlı, 4 qatlı «Qazan» korabında ütäçäk. Peterburgnıñ 300 yıllığın bäyräm itü qısalarında ul korabta Rusiä töbäkläre başlıqları qunaq buluı xaqında söylägän idek inde.Älege köymä Qazanğa berençe tapqır kilä häm ul bu yulı «Böyek İdel yulı»nnan ütärgä, Ästerxan, Maxaçqala, Änzeli, Tähran, İsfaxan, Aqtaw häm qabat Ästerxan portlarında tuqtarğa tieş bula.
Konferensiäne Qazan şähär xakimiätläre, respublika xökümäte belän bergä UNESCO oyışması, İRSİKA digän islam fondı, Evropa Şurası, Rusiäneñ tışqı eşlär häm mädäniät ministrlıqları, Rusiä häm Tatarstan fännär akademiäläre oyıştıra. Konferensiäneñ 1nçe häm 2nçe öleşlärendä tarixi, mädäni mäs’älälär tikşerelsä, 3nçesendä töp iğtibar «Böyek İdel yulı» buylap urnaşqan şähärlärneñ sotsio-mädäni, iqtisadi, säyäsi mäs’älälären xäl itügä yünäldereläçäk. Şunıñ belän bergä xezmättäşlek turında eşlekle kileşülär, «Qazanğa 1000 yıl» digän kürgäzmäneñ eşläwe, keçe häm zur biznes oyışmaları xaqında mäğlümat taratu, yul buylap tatar oyışmaları belän oçraşuı küz aldında totıla.Çärşämbe könne «Qazan» korabına 40 keşe utırıp kitte. Alar arasında respublikanıñ ere ğalimnäre, şähär administratsiäsennän cawaplı xezmätkärlär bar. Şähär başlığı Kamil İsxaqov häm konferensiäneñ başqa yuğarı däräcäle qunaqları «Qazan» korabın Ästerxanda quyıp totıp, aña şuşında küçep utıraçaq. Säfär däwamında korabta Rusiä häm Böyek İdel yulı ütä torğan illärneñ ğalimnäre, eşmäkärläre dä cıyelaçaq. Konferensiädä barlığı 140 keşe yözär dip kötelä.
Bikä Timerova, Qazan.


c: text/html

text:
Rusiä prezidentı niçek yasala?
Räsmi Mäskäw küptän tügel Gruziädä ütkän prezident saylawında “idarä basımı qullanıldı, oppozitsiä namzätläre ezärleklände, alarnıñ finans häm media mömkinlekläre çiklänelde” digän tänqit beldergän ide. Näq şul ısullar bügen Rusiäneñ üzendä Medvedevnı yaña prezident itü öçen qullanıla.
Asılda Kremlneñ eşe inde betkän diärgä bula. Levada üzäge ütkärgän fiker beleşügä qarağanda, saylawçılarnıñ yartısınnan kübräge, ä qarar qılğannarnıñ xättä 70%-tı, berençe vitse-premier Dmitriy Medvedevnı inde bügen ük prezident itergä äzer. Vladimir Putin üze 13% çaması belän ikençe urında, gärçä saylanırğa xoquqı bulmasa da. Kommunistlar citäkçese Gennadiy Zyuganov häm LDPR başlığı Vladimir Jirinovskiy 5-7%, elekke premier Mixail Kasyanov, küp digändä, 1% cıya.
Şuña da qaramastan, prezident idaräse başlığı urınbasarı Vladislav Surkov Medvedevnı yaña patşa itü kampaniäsen çın-çınlap alıp bara. 60-tan artıq töbäk citäkçese Duma saylawında Berdäm Rusiäneñ cirle isemlegen citäklärgä rizalaşqan ide. Xäzer alar prezident kapmaniäse belän mäşğül.
Medvedev kön sayın televidenie ekranında, Rusiäneñ äle ber äle ikençe töbägendä. Saylawçılar tügel, cirle türälär belän oçraşa. Tegeläre Medvedevnıñ milli proyektları qısalarında başqarğan eşlären kürsätä. Bik tırışıp kürsätälär. Tağın 4 aydan Medvedev alarnıñ här qaysısın, qanun nigezendä, urınınnan ala alaçaq. Saylawçılardan sorap tormıyça. Xakimiät bağanası yuqqa ğına torğızılmadı.
Bu bağana qaywaqıt çama digän närsäne ğomümän onıta. Äytik, dekabr saylawında İnguşetiä türäläre xalıqnıñ 98.35%-tı qatnaştı, şularnıñ 98.72%-tı Berdäm Rusiägä tawış birde, digän xisap yasadı. Bu keşe ışanmaslıq sannarğa dälil tabu öçen, cirle aktivistlar saylawğa barmadım dip ant itä alğan keşelärne sanarğa totındı. Uzğan atnada alar şundıy 87 meñ keşe tabılğanın xäbär itte. Bu bar saylawçılarnıñ 54%-tı digän süz. Dimäk, saylawda xalıqnıñ 98%-tı qatnaştı digän süz yalğan bulıp çığa. Cirle prokuratura bu mäsäläne tikşermäsä, aktivistlar Yewropa mäxkämäsenä barırğa cıyına.
Çärşämbedä prezidentlıqqa üzlegennän däğwa itüçe ike namzät – Kasyanov häm Demokratik partiä citäkçese Andrey Bogdanov terkälü öçen cıyğan 2 million imzaların saylaw komissiäsenä tapşırdı. Xäzer komissiä bu imzalarnıñ döreslegen tikşeräçäk. Üzeneñ qararın ul 26 ğinwarda äytergä tieş.
Küp kenä belgeçlär fikerençä, kimendä Kasyanov namzät itep teräklmäyäçäk. Axırda namzätlär isemlegendä Medvedev, Zyuganov, Jirinovskiy häm, küz buyaw öçen, Bogdanov qalaçaq.
Räsmi kampaniä 2 fevraldä başlana, saylaw – 2 martta ütäçäk. Läkin Medvedev bu syalawnı inde ciñde. 10 dekabr könne, Putin anı waris dip iğlan itkännän soñ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bezne nigä sanadılar?
Bu kampaniägä yıl buyı aldan äzerländelär, zur-zur aqçalar bülende. Matur-matur käğäz-blanklar, maxsus buqçalar äzerlände. Xätta, can isäpçelärneñ kükrägenä maxsus tamğalar eläkterdelär. Häm uzğan yılnıñ 7nçe oktäberendä sanıy başladılar. Küpme aferistlar xalıq sanın alabız dip, yalğız apalarnıñ işegen şaqığandır. Küpme sanawçılarnıñ çalbar balaqların häm sıyraqların ixatadağı usal etlär teşlägänder. Monısın sanawçı bulmadı. Şulay da, iñ yamanı – fatirlardağı häm işek aldında, qapqa qarşında bäylängän häm bäylänmägän etlär buluın can isäpçelär jurnalistlarğa söyläp tordılar. Niçek bulsa buldı, et örderepme, keşe kölderepme – sanadılar. Qayberäwlärebezneñ öyenä atna buyı sanawçılar kilmägänlege üze ber xikmät buldı. Domoupravlenie yäki cirle üzidaräneñ xisap kenägäläre aşa ğına sanaw täcribäse bar. Ul sovet zamannarı sınalğan ısul – domovaya kenägädä barısı da yazılğan – pasportı da, milläte dä, cenese dä, tuğan yılı da.Yarıy, bik zur eş bit ul xalıq sanın alu. Ütep kitte ul. Räsäy xalqı kötkännän kübräk bulıp çıqtı. Bigräk tä ayırım şähärlär sanın qarasañ, xalıq bik küp ürçegän. Säbäbe – cirle xakimiätlär törle l'gotalar, tüläwlär, transfertlar alu öçen keşelärneñ sanın arttırıp kürsätkännär. Pensionerlar häm balalarnıñ sanı küp bulsa, şulay uq sotsial' yaqtan planlaştıru caylıraq ikän. Niçek tä üzäk xakimiättän kübräk yärdäm alu öçen. Xäzer inde pasport östälendä eşläwçe apalar qan yılıy – propiskağa basqan keşelärneñ sanı cirle xakimiätlär raport birgän sannan xätsez qalışa ikän. Qayan tapsın ul qädär xalıqnı pasportlar bülegendäge kapitan häm mayor apalar. Oçı-oçqa yalğanmıy, dip zarlana Eçke eşlär ministrlığınıñ qayber xezmätkärläre.
Yarıy, niçek bulsa bulğan, ütkän. Ä menä kemneñ tuğan telendä söyläşüen yäki söyläşmäwen, ğomumän nindi telne tuğan tel dip sanawın tögäl itep äytü qıyın dilär. Rusiä prezidentınnan tuğan telegez nindi dip soradılar, ä küpçelek xalıqtan sorap mäşäqätlänmädelär. Tatarlarnıñ da härqaysınnan, qaysı qäwemnän bulasıñ, 8-9 törkemneñ nindie siña yaqın dip töpçenmädelär. Ä keşe üz milläten niçek bilgeläsen? Monı bit mäktäptä dä öyrätmi idelär.İnde yaqınça yomğaqlar yasalğaç, barıber tatarlarnıñ şaqtıy artuın işetäbez. Ä bälki elektän kimetep yazılğanğa mondıy uñış küzäteläder. Şulay da, beläse kilä bit – bez küpme häm nindi? Yuğarı belemlelär küpme, eşsezlär, eşsezlär, fatirsızlar, fatirlılar? Qayda nindi millät saqlanğan, qayda kimegän yäki artqan? İnde wäğdä itelgän oktäber ütte. Xalıq sanın alğan öçen medal'lär, büläklär tapşırıldı. Bu atnada Tatarstan jurnalistlarına da büläklär eläştelär. Döres, nişläpter can isäptä aktiv qatnaşqan bäysez ğazetlarğa büläk yuq. Ä milli sostavqa bitaraf bulğan häm can isäpkä formal' qarağan qayber däwlät basmaları büläklände. Anısı da ayanıç tügel. Soñğı yılnıñ iñ bäxäsle sorawına haman tögäl cawap yuq. Tatarlar häm başqa millätlär qayda, küpme yäşi? Tatarstanda, Başqortstanda küpme alar? Üzgäreşlär qaysı yaqqa? Kemnär ürçegän, kemnär kimegän? Ägär dä Başqortstanda çınlap ta ber millät ürçep, ikençese kimesä monıñ säbäbe nindi? Qaya quyğannar ul millättäşlärne? Ägär dä çınnan da qayber rayonnarda tatarlar bermä-ber kimegän ikän, bu säyäsätne alıp barğan türälärgä ni äytergä? Bigräk tä bu Başqortstan prezidentın saylaw waqıtında bik möhim.
Bu atnada ğäyre räsmi şundıy mäğlümat kilde. İmeşter, başqa töbäktäge can isäp näticäläre bu közdä çığarılsa da, Başqortstandağı demografik xälne xäzergä açmasqa cıyınalar ikän. Bu eşne cirle türälär genä tügel, Mäskäwdäge ağaylar tırışqan oçraqta ğına şulay eşläp bula. Bälki bu farazlar aqlamas ta. Şulay da, xökümät quşqança, aldan wäğdä itelgänçä can isäp yomğaqları xalıqqa citkerelmäw şaqqatırğıç ber xikmät. Bu tabışmaqnıñ çişelüen kötep qalabız.Rimzil Wäli


text:
Minzälädä “Tatar yegete”n sayladılar
“Tatar yegete” bäygesendä Minzäläneñ törle awıllarınnan barlığı 7 yeget qatnaştı. Alar arasında mäktäp, uçilişçe, texnikum uquçıları bar ide. Bäyge “Tatar yegete” dip atalsa da, başlarına tübätäy, milli kiemnär kigän yegetlärgä säxnädä härdaim Minzäläneñ “Umırzaya” biyu ansamble qızları yärdäm itep tordı. Awıldan kilep berençe tapqır zur säxnägä çığu bilgele zur qıyulıq sorıy. Cırlağanda-biegändä yegetlär üzlären şaqtıy irken totsa da, söyläwgä kilgändä beraz qawşap qaldılar. Här yegetkä milli bäyräm, ğöref-ğadätlär turında söylärgä quşıldı. “Aulaq öy” xaqında yegetlärneñ berse “Anda elek qızlar belän yegetlär dönya xällären söyläşep utırğannar” dip zaldağı yäşlärgä bik qızıq toyıldı. Küräseñ awıldağı tatar yegetläre eşkä citez bulsa da süzgä saranraq.
Bäyge 8 öleştän tordı. Uñaysız xäldän çığu, yäğni “Tatarğa tılmaç kiräkmi”, “Ägär min soltan bulsam” digän bäygelär ayıruça küñelle buldı. Tatar yegetläreneñ zalda utırğan Minzälä rayonı xakimiät başlığın da çemetkäläp aluı zaldağı xalıqqa bik oşadı. Monnan tış yegetlärgä tiz apada pıçqı belän utın kisärgä, osta itep biergä kiräk buldı. Bäyge barışında yegetlärneñ qaysı qurayda uynadı, qaysı doğa uqıp kürsätte, qaysı başqort, tatar häm tağın bik küp milli iyüllärne osta itep başqardı. Här yegetneñ dä närsägä dä bulsa ostalığı bar ikäne kürende. Zalda utıruçı canatarlar r da härqaysı üz awılı yegete öçen borçılıp sızğırıp utırdı.
Bäygedä ber yeget tä büläksez qalmadı. I urınnı Tawastı Baylar awılı yegete - İlnur Gayniev aldı. II urınğa Minzälä pedagogiä kölliäte studentı - İlnaz İbrahimov layıq buldı. III urın Mälkän awılınnan - Niäz Ravilovqa birelde. Qalğannar “Ballı telle" "Tamaşaçı mäxäbbäte", “Şayan çayan”, “Tapqır yeget” isemenä layıq buldılar. Yegetläreneñ härqaysına maxsus büläktän tış tübätäy büläk itelde. Minzälä mäçete wäkile, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı da alarğa üz büläklär tapşırdı.
Landış Xarrasova


text:
Rusiä İmperiäse
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Rusiä İmperiäse (Urısça: Poccийckaя ИMпepия), küpmillätle däwlät (1721.-1917.).
Pyotr I färmanı belän 1721. yılda elekke patşalıq imperiä dip iğlan itelä. İke ğasır däwerendä imperiä Qırım Xanlığın, Baltiq buyı däwlälären, Ukrainanıñ Dniperdän Könbatışta yatqan öleşen, Belarusnı, Polşanıñ Könçığış öleşen, Bessarabiäne, Tönyaq Qawqaz, 19. yöz däwamında Könyaq Qawqaz cirlären, Qazaqstan, Urta Aziä cirlären, Finlyandiäne h.b. il-däwlätlärne "üzenä quşu"ğa ireşä. 19. yöz axırında Rusiä İmperiäseneñ mäydanı 21,8 mln. km2, xalqı 128,2 mln. keşe (1897). 100dän artıq millätne berläşterä, şunıñ 43% Urıslar.
1914. yılda Rusiä İmperiäse 81 gubernağa häm 20 ölkägä bülenä; 931 şähäre bula.
Däwlät başında xoquqı çiklänbägän (absolyut) monarx – imperator tora. Däwlättä Xristian dine östenlek itä. Rusiä İmperiäsendä 20 yäştän usğan här ir-at imperatorğa tuğrılıq antı birergä tieş bula. İmperi xalqı 4 töp sıynıfqa bülenä: dvoryannar (дBopяHe) — morzalar, ruxanıylar (дyxoBeHcTBo), şähär obıvatelläre (ropoдckиe oбыBaTeли) — şähärdä toruçılar, krestyannär (kpecTbяHe). Xakimlek itüçe qatlaw – dvoryannar.
İdel buyı, Seber, Urta Aziä Urıs bulmağan xalıqlar çiklängän, üz matbuğatı, däwlät tä'minatındağı mäğärife bulmağan "keçe xalıqlar" (inorodetslar — иHopoдцы) isemlegendä yöri. 1917. yılğı Fevral İnqilabı näticäsendä monarxiä tärtibe yuqqa çığarıla, Waqıtlı Xökümät tözelä. 1917. yılnıñ 1 (14) Sentyabrendä Waqıtlı Xökümät Rusiäne cömhüriät dip iğlan itä.


text: Britaniä politsiäse terrorçılıq turındağı qanun nigezendä tağın 4 şikle keşene totqarladı. Hawa alanında granatağa iä bulu säbäple qulğa alınğan Venezuela keşesennän soraw alu däwam itä. Kiçä politsiä Londonnıñ Heathrow hawa alanı yanındağı Langley şähärendä terrorçı buluda şiklänelgän 4 keşene totqarladı. Kiçä şul tirädäge Hounslow şähärendä tağın 2 keşe totqarlandı. Politsiä bu keşelär terrorçılıq qanunı nigezendä qulğa alınsa da, alarnı hawa alanındağı qurqınıçqa bäyläneşe yuq dip belderä. Qulğa alınğan Venetsuelalı granatanı British Airways oçqıçına alıp kerergä telägän dip şiklänelä. Granata buluı açıqlanğannan soñ hawa alanınıñ ul bülekçäse yabılıp, yözlärçä keşe annan çığarıldı.


text: 1986 yılnıñ 26 äprelendä hawağa altı tonnağa yaqın radíoaqtiv matdä taraldı. Yözlärçä keşe üz yortların taşlap kitärgä mäcbür buldı. İñ zur qazanı Ukraina, Belarus, Rusiäneñ könbatış töbäkläre kürde.Bügen Mäskäwdä, Qızıl mäydanda Çernobıl' qazasınıñ yıllığına bağışlap, röxsätsez ütkärelgän aksiane oyıştırğan «Grinpis» oyışmasınıñ 13 keşese totqarlanğan. Bu xäl turında yazğan tağın berniçä curnalist ta totqarlanğan bulğan , alarnı soñınnan azat itkännär.«Grinpis» aktivistları, üzlären Vasiliy Blajennıy xramı yanındağı qoymağa boğawlap quyğannar. Alarnıñ külmäklärenä «Çernobıllär –bulmasın!» digän süzlär yazılğan.


text:
Watannı saqlaw layıqlı bäyälänäme?
23 fevral' Rusiädä Watannı saqlawçılar köne bularaq berniçä yıl elek yal köne dip tä iğlan itelgäç, ir-atlar zur şatlıq kiçerde. Xärbi xezmättä bulğanı da, bulmağanı da xäzer bu könne çın urıs ğädäte buyınça tuğarılıp kitep yal itä.
Başqortstanda Watannı saqlawçılar köne uñayınnan uzğan könnärdä baytaq qına çaralar oyıştırıldı, ikençe dönya suğışı veterannarı, şulay uq törle qaynar noqtalarda suğışta qatnaşqan yaqtaşlarğa xörmät yözennän oçraşular, törle kiçälär ütkärelde. Comğa könne dä qotlawlar künderü häm alarnı qabul itü däwam itte.
Watannı saqlawçılar köne küp kenä ätilär häm babaylar öçen izge bäyräm, çönki alar törle xärbi alışlarda qatnaşqan, iminlek öçen qannarın tükkän. “Azatlıq” xäbärçese berniçä veteran belän söyläşep, şuşı bäyräm uñayınnan fikerlären beleşte. Ufada yäşäwçe elekke jurnalist Şäwkät Makulov ta ikençe dönya suğışı yalannarın arqılı-buyğa ütkän. Xätta Qıtayda tärcemäçe dä bulıp xezmät itkän ul. Kiräk bulğaç qıtayçanı da öyränergä mäcbür bulğan Şäwkät ağa älege bäyrämne üze öçen bik qäderle könnärneñ berse dip sanıy. Bu bäyräm könnärendä ölkännärgä beraz iğtibar artuı da söyenderä, di ul.
İkençe millättäşebez, Baqalı rayonınıñ İske Balıqlı awılında tuıp üskän Dayan ağa Murzin küptän tügel 85 yäşen bilgeläde. Ul da suğış yulların başınnan azağınaça ütep, üzen danğa kümgän. Partizannar otryadınıñ komandirı bulğan ul. Anıñ başı öçen Gitler üze 3 million alman markası wäğdä itkän bulğan. Ämma äsirlekkä ala almağannar “qara general” digän isem alğan Murzinnı. Slovakiädä, Çexiädä partizannar otryadlarına citäkçelek itü çorında iskitmäle batırlıqlar kürsätep, Çexoslovakiäneñ Milli Geroe isemenä layıq bula Dayan Murzin. Suğış betkäç, küp kenä oyışmalar aña Sovetlar Soyuzı Geroe isemen birdertü öçen dä möräcäğätlär belän çığa. Läkin ul möräcäğätlärneñ näticäse bulmıy. Xätta Slovakiä wäkilläre dä Dayan Murzinğa şul isemne alu öçen tırışlıq kürsätep qarıy. Läkin Mäskäwdä alarnıñ ğözerläre dä isäpkä alınmıy. Öç yıl elek Dayan ağa il prezidentı Vladimir Putin belän bergä Slovakiägä barğaç ta, slovak ayudaşları Putinğa şuşı xaqta iskä töşerep qarağan. Ämma başqa törle mäşäqätläre arasında ul da bu täqdimne onıtıp çibärgä küräseñ.
Dayan ağa Murzin üze bu xälgä älläni aptıramıy da, ise dä kitmi. Ul kübräk başqalar öçen ärneşä. Suğış veterinarına pensiälärneñ bik az buluına köyenä ul. “Xätta ike tapqır Sovetlar Soyuzı Geroe bulğan tatar, batır oçuçı Musa Gäräev ta tieşle xörmät kürmiçä wafat buldı. Nibarı 250 sum pensiä alıp açlıq çigendä yäşäde, - di Dayan ağa. – Suğışta ciñelgän nemetslar bezdän ällä niçä tapqır kübräk pensiä ala. Alar bergä oçraşqanda bezdän kölälär. Qızğanıp kölälär”, - di Dayan Murzin.
Dayan ağa süzlärençä, Tuğan cirne söyü här batırlıqnıñ nigeze ul. “Läkin Watannı saqlap küp mixnätlär kiçergän keşelär kiläçäktä qäder-xörmätne kübräk kürsen ide, - digän teläktä ul. – Alaysa xäzerge yäşlär ul-bu bula qalsa, Watannı saqlaw öçen bik aşqınıp ta tormasqa mömkin”.


text:
Kongressmen Tom Lantos: Putin äfände, demokratiä xaqına, bu senzura diwarın cimeregez
Comğa könne dönya citäkçeläre Waşingtonğa 1981-nçı yılda 1989-nçı yılğa qädär AQŞ prezidentı bulğan Ronald Reagan belän xuşlaşırğa cıyıldı. 93 yäşlek Reagan uzğan şimbädä Wafat buldı. Anı soñğı yulğa ozatırğa kilüçe 165-läp il wäkile arasında Elekke Sovetlar Berlege prezidentı Mixail Gorbaçev ta bar. Reagan prezident bulğan çorda, Waşington belän Mäskäw araları cılına başlağanda, 1987-nçe yılda Berlin diwarı yanında çığış yasap "Gorbaçev äfände, bu diwarnı cimeregez dip äytkän ide. 2 yıldan diwar cimerelde. Reagannıñ älege çığışın bügen kürenekle demokrat, AQŞ wäkillär palatasınıñ Xalıqara Mönäsäbätlär Komitetı yuğarı äğzası Tom Lantos ta iskä töşerde. Los Angeles Times gazetında basılğan yazmasında ul Kreml''neñ xäzerge xucasına "Putin äfände, demokratiä xaqına bu senzura diwawın cimeregez" dip möräcäğät itä.
Lantos fikerençä, Rusiädä şiksez Kreml'' quşuı belän başqarıluçı senzuranıñ ber öleşe bularaq, uzğan atnada kürenekle telejurnalist Leonid Parfenovnıñ eşennän quıluı buysınmawçı jurnalistnı cäzalaw häm başqalarnı da kisätü ğämäle bulıp tora. Bu prezident Vladimir Putin citäkçelegendä alıp barılğan borçulı yünäleştä, Sovet ısulındağı aftoritarizmğa qaytu yulında tağın ber adım buldı dip yaza ul. Alğa taba Lantos bolay däwam itä. Bu däwlätneñ kiñküläm mäğlümät çaraları östennän xakimiäten arttıruında ğına tügel, Kreml''neñ töbäklärdäge parlamentlar, mäxkamälär östennän kontrol''ne arttıruında da, xökümät eşen tikşerep barırğa teläwçe ictimağıy törkemnärgä Kreml''neñ çıdamsızlığı artuda da çağıla. Sigezlek törkeme üzenä kürä sänäğät üseşe alğa kitkän demokratik illär oyışması da bulıp tora. Häm bu şuşı atnada törkem citäkçeläreneñ oçraşuında ni öçen Rusiäneñ küpyaqlap demokratiä standardlarınnan qalışuı turında süz kütärelmäde digän soraw uyata. Xätta bu terrorğa qarşı köräştäge berektäşne qıyın xälgä quysa da, Rusiäneñ açıq cämğiät prinsipların qat-qat bozuın xökem itärgä kiräk.
Uzğan yılnıñ noyäber ayında min Rusiädä betep baruçı ireklek qaldıqlarına kongressnıñ iğtibarın cälep itü öçen ike partiä wäkillärennän Rusiä Demokratiä cıyının oyıştıruda qatnaştım. Annan ber ay elek kenä, yaqınlaşıp kilüçe saylawlarğa tıqşınmasın öçen açıq işarä bularaq, üz şirkätendä könbatış ısulındağı açıqlıq häm idaräne ğämälgä kertä başlağan eşmäkär Mixail Xodorkovski qulğa alındı.
Respublikan Christopher Cox häm min Wäkillär Palatasına kertkän resolütsiädä AQŞnı häm Sigezlektäge başqa berektäşlärebezne Rusiäneñ äğzalığı mäs''äläsen yañadan küzdän kiçerergä çaqırdıq. Putin Mart ayında yañadan saylanır aldınnan demokratiäne häm qanun tärtiben nığıtaçağın belderde. Ämma berençe prezidentlıq möddätendä däwlät xakimiäten arttıru, sivil cämğiät östennän kontrol''ne köçäytü ğämällären belgängä kürä mine Sovet Kommunitslar Partiäse citäkçeseneñ yañadan qullanıluçı çınbarlıqtan tulısınça ayırılğan çığışın tıñlıym digän yaman xis biläp aldı.
Çınbarlıq May axırında kürende. Putin üzeneñ Parlamenttağı yıllıq möräcäğätendä xökümättän bäysez oyışmalarğa orım yasadı. Ul qayber oyışmalar xalıqnıñ çın mänfäğätlären yaqlıysı urınğa aqça öçen barı tik çit il oyışmalarına bulışu belängenä şöğellänä, yäki şikle törkemnärgä, eşmäkärlär mänfäğätlärenä xezmät itä dide. Putinnıñ närsäne küz aldında totuı bik açıq añlaşıla. Bügen Rusiädä kileşmäwçän awazlarnıñ küpçelege çittäge demokratiä yaqlı törkemnärneñ yäki Xodorkovski kebek Rusiädäge bäysez eşmäkärlärneñ matdi yardämenä moxtac.
Sigezlek äğzaları Putinnıñ bu bastıruına qarşı buluların açıq kürsätep Rusiädäge demokratik köçlärgä ruxıy yardäm birergä tieş. Sigezlek iqtisadıy üseş motorına häm tärräqiät mayağına äwerelde. AQŞ häm bezneñ Cidelek törkmendäge berektäşlärebez 1990-nçı yıllar urtasında Rusiäne üz saflarıbızğa çaqırğanda, ul çaqtağı prezident Boris Yeltsin zur demokratik häm irekle bazar reformaları ütkärergä wäğdä birgän ide. Ämma Putin citäkçelgendä demokratik reformalar kiregä borıldı, Rusiäneñ wäğdäse bozıldı.
Rusiä citäkçeläre çın demokratiäneñ nindi buluın belä. Tänqitläwçelärne törmägä yabu, xosusıy kiñküläm mäğlümät çaraları östennän xökümät kontrolen urnaştıru moña turı kilmi. Mondıy ısullar berqayda da qabul itelmi, birgäk tä dönyada xoquqıy lider bularaq tanılırğa teläwçe ilneñ momdıy ğämälläre qabul itelmi di Lantos.
Naif Aqmal, Praga.


text: İrannıñ yaña prezidentı da ilneñ atom säyäsätenä ber nindi dä üzgäreş kertmiäçäk. Bu xaqta bügen tışqı eşlär ministrı Kamal Xarrazi Tähranda çit il diplomatları qarşında belderde. Yevropa wäkilläre, elek İslam inqilabı tarafdarı bulğan yaña prezident Mahmud Ahmadi-necadnıñ İrannıñ atom mäsäläsendäge qaraşın tağın da kiskennäşterä ala dip farazlağan ide. Xarrazi süzlärenä qarağanda, İranda kiñ säyäsätneñ nigeze yuğarı yulbaşçı Ayatolla Ali Xameni tarafınnan bilgelänä. Xäkümät barı tik yuğarı citäkçe bilgelägänne tormışqa aşıra. Saylawaldı kampaniäse waqıtında Ahmadi-necad İran diplomatlarınıñ Yevropa Berlege belän söyläşülärendä sülpänlek kürsätüen täñqitlägän ide. Prezident itep saylanğaç ul söyläşülärne däwam itäçägen belderde.


text:
TÜRKSOY Saban tuyın UNESCO isemlegenä kertergä yärdäm itärme?
TURKSOY oyışmasınıñ 22nçe utırışı tämamlandı. 12 mädäniät ministrı törlese törle yaqqa tarala başladı. Ä aña qädär, alar urtaq törki miras problemaları turında söyläşte, TURKSOY qısalarında bara torğan proyektlarnıñ tormışqa aşırıluın tikşerde. Mäsälän bu yulı räsem häm fotografiä kürgäzmäläre açıldı, Näwrüz festivale başlanıp kitte. Kürgäzmälärdä dä, teatr festivalendä dä, häm TURKSOY oyışmalarınıñ utırışlarında icat keşeläre genä qatnaşa, dip basım yasap äytte, oyışmanıñ general direktorı Polad Böl Böl ulı. Törki xalıqlarnıñ mädäniätlären üsterüne alğa quyuçı şuşı oyışma wäkillären, Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev qabul itte. Bu oçraşu turında söylägändä, Azerbaycannıñ mädäniät ministrı Polad Böl Böl ulı, Prezident belän yäşlär turında soyläştek, TURKSOY oyışması xäzer yäşlärne üz mädäniätlärenä cälep itü maqsatın quya dide. Ul oçraşuda şulay uq, Çuaşstanğa da TURKSOY oyışmasına kerergä täqdim itelde, digän xäbär taraldı. Ämma, forumnıñ yabılu tantanasında, yaña äğzälär qabul itü turında süz barmadı. Anda TURKSOY oyışmasınıñ waqıtlıça koordinatorı İldus Tarxanov üzeneñ wazifaların häm TURKSOY bayrağın, bilgesen Törkiä ministrı Atilla Koçqä tapşırdı. Kiläse utırış İstanbulda ütäçäk, dielde. İldus Tarxanov elekke mädäniät ministrı bulğanğa kürä, anı TURKSOYda Tatarstan isemennän, Zilä Wälieva alıştıraçaq. İldus Tarxanovka, şuşı utırışta, Qol Ğali isemendäge maxsus büläk tapşırıldı, kükräk bilgese tağıldı. Polad Böl Böl ulı şulay uq, UNESCOnıñ «Tınıçlıq rozası» digän medale belän büläklände. TURKSOY oyışmasınıñ köndälek utırışları, kübesençä yabıq işeklär artında bardı. Alarnıñ eş näticäläre jurnalistlarğa soñ ğına xäbär itelde. Şulay itep, vitse-premyer häm mädäniät ministrı Zilä Wälieva xäbär itkänçä, eş näticäläreneñ berse itep, mädäni mirasnı saqlaw üzägen tözü buldı, dip äytep bula. Ul üzäk, UNESCO belän xezmättäşlek itärgä tieş. Mäsälän, Törki xalıqlarnıñ urtaq mädäni miras isemlegen tözep biräçäk. Älege isemlekkä «Saban tuyın» kertü turında kileşelgän, dip xäbär itte Zilä Wälieva.


text: Tanılğan qaysı ber Rusiäle keşe xoquqları aktivistlarınıñ isemnäre ütä-milliätçe ber internet saxifäsendä, “Rusiä doşmanları” digän isemlekkä kertelgän. Alarnıñ barlıq şaxsi mäğlümätläre älege saxifädä urnaştırılğan. Bu wazğiätkä qarata Rusiäle aktivistlar, xökümättän älege mäsäläne tikşerergä çaqırdı. Anti- faşist Holocaust törkem başlığı Alla Gerber, üzeneñ häm başqa keşe xoquqları aktivislarınıñ isemnäre, adresları häm passport mäğlümätlärenen internetkä çığarıluının şäxsi iminleklärenä yanawın belderä. Ütä milliätçe web-saxifäse 9. mayda Rusiänen Nazi Germaniäsen ciñüenä 63 yıl tuluın uñayınnañ älege isemlekne tözep çıqqan.


text:
Islamabadta xökümätneñ islamçı ekstremistlar dip şiklänelgännärne bastıru çaralarına protest belderep radikal möselman törkemnäre koalitsiäseneñ kimendä 1 meñläp tarafdarı miting ütkärde.
Mitinglar ilneñ başqa şähärlärendä dä ütte. Anda qatnaşuçılar xökümätneñ ilkülämendä ektremizmda şiklänelüçelärne totqarlawına protest beldede. Londonda 7-nçe yüldä Britaniä paqstanlıları qatnaşqan dip şiklänelgän şartlawlardan soñ Paqstanda barlığı 300-läp keşe qulğa alındı.
Pänceşämbe könne Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf İslam ekstremizmın awızlıqlaw öçen yaña çaralar küreläçägen iğlan itte.
Ekstremistik ideologiä taratuçı mädräsälärgä, törkemnärgä, şäxeslärgä häm kiñküläm mäğlümät çaralarına qarşı qatı çaralar küreläçäk. Bu yılnıñ dikäberendä barlıq mädräsälär dä räsmi terkälü ütärgä tieş.


text:
Başqortstan milli oyışmaları eşlärenä yomğaq yasadı
Başqortstandağı başqort milli oyışmaları citäkçeläre üzläreneñ bıyılğı soñğı utırışların ütkärde. Anda 2005 yılda başqarılğan eşlärgä yomğaq yasaldı häm kiläse yılğa kön tärtibendä qalaçaq burıçlar isemlege ataldı.
Başqort milli xäräkäte liderları äytüençä, bıyıl respublikadağı başqort milli oyışmaları wäkilläre millät öçen baytaq qına faydalı ğämällär başqarğan. Şuşı isäpkä alar Başqortstan mäktäplärendä häm törle uqu yortlarında başqort telen uqıtunı arttıru .yünäleşendä başqarğan eşlären äytä. Mäğlüm buluınça, Başqortstan parlamentı küptän tügel respublikadağı “Mäğärif turındağı” qanunğa üzgäreşlär kertep, respublika mäktäplärendä barlıq millät balaları da başqort telen mäcbüri öyränergä tieş, digän maddäne kertte. Ä respublika mäğärif ministrı Zöhrä Räxmätullina üzeneñ 21 noyäberdäge färmanı belän şuşı qanunnı ğämälgä aşıra başlawğa fatıyxa birde. Menä şuşı eştä başqort milli oyışmaları liderları üzläreneñ dä zur öleşe barlığın äytä.
İkençe zur qazanış itep, Başqortstandağı başqort milli oyışmaları citäkçeläre Ufanıñ äle räsmi kürsätelüçe yäşennän küpkä
borınğıraq buluın isbat itü yünäleşendä başqarğan eşlären atıy. Elegräk tä xäbär itelüençä, başqort ğalimnäre, ayırım alğanda, Başqortstan Xalıqları assambleyası räise Niaz Mäcitov Ufanı Qazannan da borınğıraq şähär dip belderä häm Ufağa kimendä 1,5 meñ yıl dip raslıy. Şuşı uq fikerne başqort milli oyışmaları da ruxlanıp yaqlıy häm Ufanıñ borınğı şähär buluın isbat itü öçen bar köçlären salaçağın äytä. Bu eş öçen Başqortstan Xökümäte xätta 10 million sum aqça da bülde.
Başqort milli oyışmaları liderları kiläse yılğa bilgelägän burıçları arasında Başqortstannıñ Rusiägä üz irege belän quşıluınıñ 450 yıllıq yübileena äzerlek eşlärendä aktiv qatnaşunı iñ möhimnärneñ berse dip sanıy. Älege yubileyğa äzerlek qısalarında federal' üzäk belän Başqortstan Xökümäte cämğısı 66 milliard sum aqça küçeräçäk. Menä şul aqçalardan da başqort milli oyışmaları üz mädäni proyektları öçen öleş çığar dip ömetlänä.
Uzğan atnada Başqortstandağı tatar milli oyışmaları da üzläreneñ berlektäge cıyının ütkärgän ide. Başqort milli oyışmalarınıñ şuşı yılğa yasağan optimistik yomğaqlarınnan ayırmalı bularaq, tatar oyışmaları wäkilläreneñ yıl näticäläre bik ük küñelle tügel. Başqortstanda tatar telen yaqlaw häm tatar telenä däwlät tele statusı alu buyınça yartı adım da yasalmadı, dip belderä alar. Tatar mäktäpläre, tatar gimnaziäläre açu täñgälendä dä bernindi yañalıq ta bulmağan, kiresençä, elekke tatar mäktäplärendä dä tatar balaların başqortça uqıtuğa küçerü bara. Şuşı ğämällärdä Başqortstan tatar milli xäräkäte liderları respublikanıñ räsmi xakimiätlären ğäyepli. Şuşı säyäsät artaban da däwam itsä, tatar belän başqort mönäsäbätläreneñ bozıluın farazlıy tatar cämäğätçelege wäkilläre.
Bıyılğı yılda üzläre öçen dä iñ istälekle waqiğa, dip Başqortstan tatar cämäğätçelege Qazannıñ 1000 yıllıq yübileyın isäpli. Yubiley könnärendä häm annan soñ, maturlanğan, bik nıq tözeklängän Qazannı kürergä Başqortstannan meñnärçä millättäş barıp qaytqan. “Qazannıñ däräcäse artuı barlıq tatarlar öçen, şul isäptän bezneñ öçen dä zur ğorurlıq”, - dip belderä Başqortstan tatarları.
Fänis Fätxi, Ufa.


text: Kiev -- Elekke sovet blogına kergän 9 il töbäktä demokratiäne üsterüne maqsat itep quyğan yaña oyışma tözede. "Demokratik saylaw bergälege" dip atalğan oyışmağa Ukraina, Gruziä, Moldova, Latvia, Litva, Estoniä, Makedonia, Romania häm Sloveniä kerde. Şuşı 9 ilneñ prezidentları bügen Kievta bu turıda deklaratsiä imzaladı. Tantanada töbäktäge başqa il wäkilläre dä qatnaştı. Yaña berläşmä töbäktä demokratiä häm xezmättäşlekne üsterüne maqsat itep quya. Qayber küzätüçelär anı Mäskäwneñ elekke sovet illärenä yoğıntısın kimetü niäte dip sanıy. Nigez saluçılarnıñ berse, Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko bu fikerne kire qaqtı: "Bezneñ bu başlanğıç nindi dä bulsa 3nçe ilgä qarşı tügel. Kiresençä, min bu berläşmäne duslarnıñ, demokratiä häm qanun tarafdarlarınıñ açıqça söyläşü urını itep küräm, dide Ukraina prezidetı. Çaqıru Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa da cibärelgän bulğan. Ämmä ul anda üze barmağan, ilçelek wäkilen cibärgän dielä.


text:
Tömändä “Milli küzätü” digän cıyıntıq basılıp çıqtı
Seber tatarlarınıñ “Yöräkkäyem tüzä almıy”, yäisä “Ülärteş awılı bäyete” berqayçan da yuğalmayaçaq. Milli mädäniätlär yortınıñ xezmätkäre, tatar xalıq awız icatın cıyuçı häm başqaruçı Älminur Patrşinada saqlanğan bu bäyet “Milli küzätü” isemle cıentıqta basılıp çıqtı.
“Wağay rayonında Ülärteş digän awıl bulğan. Minem babayım Sägadätdin ul awılğa qunaqqa bara torğan bulğan. Babayım şunnan öyränep qaytqan ul bäyetne. 1990 nçı yılda, min folklor belän nıqlap şöğellänä başlağaç, ätiem cırlap kürsätkän ide. Min anı yazıp aldım”,- dip söyli Älminur Patrşina.
Yaña çıqqan “Milli küzätü” kitabın qulına alğannar “Möxämmäd päygambärneñ nasımı” digän mönäcät belän dä tanışa alalar. Kitapnıñ avtorı, Milli mädäniätlär yortı başlığınıñ urınbasarı Sergey Fil: “Seber tatarları xalıq awız icatınıñ ürnäklären- Älminur Patrşina başqarğan bäyet häm mönäcätlärne iñ berençe bulıp bez bastırıp çığaruıbız belän ğorurlanabız”,- di.
Cıentıqqa Tömän ölkäsendä yäşäwçe barlıq millätlärneñ dä milli asılın yaqtırtqan mäqälälär, milli bäyräm ütkärü stenariyları, kiem tegü ürnäkläre, milli rizıq peşerü ısulları tuplanğan. “Sabantuy”, “Maslenitsa”, “Ürinä xötel”, yäisä “Qarğa köne” bäyrämnären ütkärü turında tükmi-çäçmi yazılğan. Qazax xalqınıñ milli kiemen tegäseñ kilsä, cıentıqnı açasıñ. Anda ürnäkläre bar. Cıentıq yärdäme belän ukrainnarnıñ çiä pilmänen dä peşerep qarıy alasıñ.
“Bu kitap, iñ berençe çiratta, milli çaralar ütkärü öçen törle çaralarnıñ milli tellärdä yazıluı belän qäderle häm şul uq waqıtta yazmalarnıñ urıs telendä birelüe belän dä qimmät”,- di Sergey Fil. Berençe cıentıq barlığı 500 danädä basılğan.
“Törle kiräkle yazmalar bik küp bulğanğa, 3 ayğa ber tapqır uquçılarnı söyenderep torırğa uylıybız. “Milli küzätü”neñ kiläse 2 nçe sanı yün ayında basılaçaq. Kitapxanälär, mädäniät yortları xezmätkärläre; uqıtuçılar; milli tormış belän qızıqsınuçı härkem öçen dä faydalı bulır dip uylıybız. Tömän ölkäsendä genä tügel, çit töbäklärgä dä taraluına ışanabız”,- di kitapnıñ avtorı Milli mädäniätlär yortı mödireneñ urınbasarı Sergey Fil.
Nail Alan, Tömän


text:
Dürtençe tapqır Sverdlov ölkäseneñ Tübän Sırğa rayonı, Mixaylovski şähärendä şawlap-görläp ölkä tatar xalıq icatı festivale bulıp uzdı
Bu matur traditsiägä nigez Sverdlov ölkäse mädäniät ministrlığı tarafınnan 1999nçı yılda salınğan ide. Här ike yılğa ber tapqır xäzer Mixaylovski säxnäsenä böten ölkädän tatar icat kollektivları cıyıla. Festival' uzdıru urının ölkäneñ tatar awılları urnaşqan töbägendä saylasalar da, biregä härwaqıt iñ yıraq rayonnardan da tatarlar kilä.
Festival'dä qatnaşuçılarnıñ yäşe çiklänmägän. Yaña täpi basqan sabıydan başlap äle ayaqları yörgän äbi-babaylarğa qädär üzläreneñ cır-moñğa, biyugä ostalıqların kürsätä ala.
Äytergä kiräk, bu yıl da yäş ayırması şulayraq ide. Pervoural'ski şähärennän kilgän, “Ural moñnarı” ansamble qarşında oyıştırılğan El'mira Waxitovanıñ “Modalar teatrında” qatnaşuçı sabıylarğa äle öçär-dürtär genä yäş bulsa, Äräkäy, Ürmäkäy, Şäkür awılı fol'klor ansambllәrendä qatnaşuçılarnıñ yäşe siksännän dä artıp kitä.
Awıllardan kilgän kollektivlar arasında böten ber ğailä belän çığış yasawçılar da küp buldı. Äräkäydän Ğafarovlar ğailäse, Bäyäk Tüzdän Ğarifullinnar ğailäse, Gäynädän Sadıyqovlar ğailäse...
Sadıyqovlar ğailäse turında ayırım äytep ütäse kilä. Ğailä başı Nail abıy Sadıyqov, atqazanğan mädäniät eşleklese bularaq, küptörle hönärlärgä iä. İşle ğailäsendä ulları ğına tügel, kilennäre dä, onıqları da cırğa-moñğa bik osta. Barısı da diärlek özderep bayanda uynıylar, moñlı itep cırlıylar. Sadıyqovlar ğailäse gastrol'lär belän Başqortstan awıllarına, Perm ölkäsenä yış yöri. Töpçek malayları Velarik Sadıykov bigräk tä sälätle. Ul üzeneñ tirän, moñğa bay bariton tawışı belän tamaşaçını äsir itä. Velarik dekaber ayında ölkä buylap uzdırılğan yäş başqaruçılar konkursında xalıq cırın başqaruçılar arasında lawreat isemenä layıq bulğan ide. Bu festival'dä dä ul berençelekne birmäde, lawreat isemen ayulap aldı. Yegetneñ xıyalı – Qazanğa uqırğa barıp, säläten tağın da kamilläşterü.
Festival'dä qatnaşuçılar törle nominatsiälär buyınça köç sınaştılar. Alapay şähärennän birle kilgän, Naciä Safiullina citäkçelegendäge “Çulpan” balalar ansamble üzeneñ iyülläre belän soqlandırdı. Äceğoldan “Kübäläk” balalar ansamble säxnädä böten ber mini-spektakl' quydı. Boğalış mädäniät yortı kollektivı Böyek Watan suğışı temasına muzıykal küreneş äzerläp kilgän ide. Pervoural'skidan El'mira Waxitova citäkçelegendäge “Ural moñnarı” ansamble berniçä nominatsiä buyınça ciñügä layıq buldı. Barınnan da bigräk Modalar teatrı belän çıqqan sabıylarnıñ törle töbäklärdä yäşäwçe tatar xalqınıñ milli kiemnären kürsätep, xalıq cırları belän çığış yasawı tamaşaçınıñ isen kitärde. Äräkäydän kilgän “Sardariä” xalıq ansamble, Ürmäkäydän kilgän “Aq qalfaq” cır ansamble, Şäkürdän kilgän “Sömbel” cır-biyu ansamble Ural tatarlarına ğına xas bulğan fol'klor ürnäklären kürsättelär. Ölkä gazetasınnan kilgän ber jurnalist xanımnıñ, Miñsılu Bayğucinanıñ ozın tatar xalıq köyen başqaruın tıñlağannan soñ ise kitep äytkän süzläre istä qalğan: “Ber genä konservatoriädä dä bolay itep cırlarğa öyrätä almıylar”, - digän ide ul.
Şulay itep, festival' härwaqıttağıça bik bay bizäkle, matur, küñelle bulıp uzdı. Ciñüçelärne Tatarstan respublikasınıñ atqazanğan mädäniät eşleklese, Tatarstan mädäniät ministrlığı fänni-metodik üzägeneñ çit töbäklär belän eşläw bülege mödire İlgiz ağa Qadıyrov citäkçelegendäge wäqälätle jyuri bilgeläde.
Sverdlov ölkäse mädäniät ministrlığı qarşındağı Xalıq icatı yortı, Tübän Sırğa rayon mädäniät bülege, Äräkäy awılı tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiäse oyıştırğan älege bäyräm xalıq icatı çişmäseneñ betmäs-tökänmäs ikänlegen tağın ber tapqır rasladı.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg


text:
Rusiä Balkannı üz qoçağında qaldırırğa teli
Serbiä öçen köräş bu könnärdä şul ilneñ üzendä genä tügel, annan çittä dä bara. Misal öçen, Bolğarstan başqalası Sofiädä. Biregä ike könlek säfär belän Rusiä prezidentı Vladimir Putin kilde. Bolğarstan citäkçeläre belän ul anda Rusiädän yaña gazütkärgeç suzu, añardan Serbiä aşa Yewropağa da gaz quu plannarın tikşerä. Rusiäneñ Gazpromı Serbiäneñ iñ zur nefteşkärtü şirkäten satıp alırğa teläwen beldergän ide. Sofiädä bu mäs'älä dä qarala ala.
Rusiä prezidentı Sofiä xökümäten yaña ber zur gaz proyektın ğämälgä quyu eşenä künderergä tırışa. Rusiäneñ Gazprom häm İtaliäneñ ENI şirkätläre täqdim itkän bu proyektta tabiği gaznı Rusiädän Qara diñgez töbennän, annarı Bolğarstan häm Serbiädän uzaçaq torbaütkärgeç aşa quu qarala. "Könyaq Ağım" dip atalğan proyekt asılda, könbatış illäreneñ Rusiäne çitlätep ütäçäk "Nabucco" proyektına qarşı yünälderelgän.
Bügenge köndä Yewropa Berlege illäre üzlärendä qullanılğan gaznıñ urtaça 40 protsentın Rusiädän ala. Häm alar üzläreneñ Rusiägä bulğan şuşı bäylelegen kiläçäktä tağın da arttırırğa telämi, şuña kürä başqa almaş yullar ezli. "Nabucco" proyektı näq menä şularnıñ berse - ul Kaspi gazın Yewropağa Rusiäne çitlätep, Törkiä aşa kiterergä tieş.
Rusiä gazına ğına qalu Mäskäwneñ Yewropağa yasıy alırlıq säyäsi wä iqtisadi basımın köçäytä ala dip şürlilär Yewropa başqalalarında.
Ber yıl elek Rusiä Baltiq diñgeze töbennän dä ber torbaütkärgeç qora başlağan ide, anı "Tönyaq Ağım" dip atadılar. Annan gaznı Yewropanıñ tönyağına häm Germaniägä quarğa cıyınalar. Aña qädär Qara diñgez aşa Törkiägä dä "Zäñgär Ağım" gazütkärgeçe suzıldı. Xäzer inde Rusiä Yewropanıñ könyağın da üz gazına bäyläp quymaqçı. Bu oçraqta şuşı zäñgär yağulıq Bolğarstanğa ğına tügel, bar Balkanğa, annan İtaliägä dä citä ala.
Ämma älegä "Könyaq Ağım"ğa qarağan bar qäğäzlär dä yaqlar arasında tulısınça kileşenep betmägän. Bolğarstan xökümäte üzeneñ bulaçaq torbaütkärgeçne kontrol itüen nığraq garantiälärgä teli, anıñ bolğar cire aşa uzğan öleşendä töp idarä xoquqları üzendä buluın taläp itä.
Putin säfäreneñ näq menä kürşe Serbiädäge ifrat möhim prezident saylawı aldınnan buluı da yuqqa tügel - Mäskäw beryaqtan, şul tawış birügä xälennän kilgänçä üz mänfäğätendä yoğıntı yasıy ala, ä ikençe yaqtan, wäzğiättän faydalanıp, iqtisadi maqsatlarına ireşergä tırışıp qarıyaçaq.
İnde äytelgänçä, Gazprom Serbiäneñ iñ ere nefteşkärtü şirkäten NISnı satıp alırğa teläwen beldergän ide. Ul Serbiä xökümätenä yartı milliard evronı aqçalata häm tağın yartı milliardnı investitsiälär räweşendä täqdim itä. Moñardan tış Gazprom serblarğa zur cirastı gaz saqlağıçı tözüne wäğdä itä.
Kosovo tiräsendäge xällär uñayınnan serb xökümäte xäzer Mäskäwneñ säyäsi yaqlawına ayıruça moxtac häm Rusiä üz täqdimen uñay ber mizgeldä yasadı. Gärçä qayber serb wäkilläre, Gazprom täqdim itkän aqça az, NISnıñ çın bäyäse kimendä 2 milliard evro, di.
Pravoslav qärdäşlekne alğan sörgän premyer-ministr Koştunica Mäskäw täqdimen teläp qabul itärgä riza, ämma bu mäs'älädä dä taraflar haman da axırğaça kileşä almadı. Moña, älbättä, Könbatış ta qarşı, çönki anda Rusiä şulay itep Balkanda üzeneñ platzdarmın buldırırğa tırışa, dip uylıylar.
Bolğarstan aşa suzılğan torbaütkärgeç belän Serbiägä ütep kerep Rusiä bar Balkannı, häm xätta Yewropanıñ könyağın üz qoçağına alırğa teli digän qurqular töbäktä kiñ taralğan.


text:
Tatarstan fermerları Rusiä xökümäteneñ qararın kötä
Ozaqqa suzılğan qış, salqın, qarlı aprel’ ğädättäntış xällär ministrlığı xezmätkärläreneñ genä tügel, awıl xucalığı tarmağında eşläwçelärneñ dä borçuın tudıra. Basularda äle haman da qar yata, dimäk, bolay da bik qısqa waqıtta başqarılırğa tieşle qır eşlärenä waqıt könnän-kön azraq qala bara. Xäyer, respublikanıñ awıl xezmätkärläre tik utırmıy, çäçü häm cir eşkärtü cihazların, orlıqlarnı äzerli. Tatar-inform agentlığı xäbärenä qarağanda, Tatarstanda xucalıqlar ber-bersendä äzerlek eşläreneñ barışın tikşerä. Respublikanıñ fermerları da qır eşlärenä äzerlänä. Läkin alarnı hawa torışınnan tış, başqa küpsanlı mäs’älälär dä borçıy. Äytergä kiräk, bu problemalar Tatarstannıqı ğına tügel, alar bar Rusiä fermerları öçen urtaq. Uzğan atnada Mäskäwdä ütkän Rusiä fermerları qorıltayında da süz nigezdä şul xaqta barğan. Alda torğan problemalarnıñ iñ kiskene – yağulıqqa bäyälär. Mäsälän, awıl xucalığı texnikasında qullanıla torğan dizel yağulığı – solyarkanıñ bäyäse bıltırğı 6 sumnan bıyıl inde 14 sumğa mengän. Mäskäwdä uzğan qorıltayda Tatarstannıñ fermerlar häm krestyan xucalıqları Assotsiatsiäse wäkilläre dä qatnaşqan. Qorıltaynıñ eşçänlege turında sezgä Assotsiatsiäseneñ Başqarma direktorı Gölfirä Rizaeva söyli.
Mäskäwdä berençe könne keçe eşmäkärlek forumı uzdı. İkençe könne bez Rusiä fermerları qorıltayına cıyıldıq. Anda Rostov ölkäsennän, Krasnodardan wäkillär bik zur borçılu belderdelär yağulıqqa bäyälär yuğarı bulu belän. Alarda bügen-irtä çäçü başlanaçaq bit inde. Yağulıqqa bäyälär üsä, ä qayber fermerlarnıñ äle bıltır üstergän uñış ta satılmağan. Şuşı töbäktän kilgän fermerlar berençe könne xätta açlıq ta iğlan itep qaradılar. Bez Rusiä xökümätenä möräcäğät qabul ittek. Anda yağulıqnıñ bäyäsen töşerergä, aşlıq satu bäyäsen kütärergä, digän taläplär bar. Bu taläplär 16 aprel’gä qädär ütälmäsä, Rusiä fermerları qarşılıq aksiälären oyıştırırğa cıyınaGölfirä Rizaeva Tatarstan fermerlarınıñ problemaları da başqa Rusiä töbäklärendäge kebek ük, digän fikerdä tora – yağulıq bäyäläre zur, ä üstergän, äzer tawarnı bik tübän bäyägä satıp alalar. Citmäsä, yaña eş başlawçı fermerlarğa cir yäki iske texnika xisabına kredit alu mömkinlege dä xäl itelmägän. Şuña da, Tatarstan fermerları häm krestyan xucalıqları Assotsiatsiäseneñ başqarma direktorı Gölfirä Rizaeva süzlärenä qarağanda, Rusiädäge kollegaları qarşılıq aksiäläre belän çığarğa qarar qılsalar, respublika fermerları da çittä qalmayaçaq. Läkin bu xaqta tögäl qarar älege qabul itelmägän. Qarşılıq aksiäse 16 aprel’dän soñ, Rusiä xökümätenä citkerelgän qararlar xäl itelmäsä başlanıp kitäçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Fälästin citäkçese Yasir Arafat milli iminlek kiñäşçese itep Jibril Rajoubnı bilgeläde.Y.Arafat belän premier M.Abbasnıñ iminlek köçlären kontrol mäsäläsendä ber berse belän köräşüläre sonğı çiktä här ikeseneñ dä pozitsiälären zäğiflätäçäk , bu isä radikal törkem Hamasnıñ faydasına bulaçaq. Fälästin cirendä barğan xakimiät köreşe turında
Y.Arafat Könbatış Üzäneneñ eleke iminlek citäkçese general brigadir Jibril Rajoubnı milli iminlek mäsälälärendä kiñäşçe itep bilgeläde. Arafat 2002nçe yılda Rajoub belän talaşıp, anı urınınnan quğan bulğan. Premier M.Abbas häm anıñ iminlek köçläre citäkçse Möxämmäd Dahlan barlıq iminlek köçläre östennän kontrol urnaştıru mäsäläsendä Arafat belän bäxäsläşep kilälär.Fälästinnärneñ 35meñ keşelek iminlek köçläre, küzläü idaräse , çik saqçıları Arafat kontrolendä torsa, azıraq täsirle sivil politsiä saqlanu köçläre , häm terrorğa qarşı aldan çaralar kürüçü köçlär Abbas qaramağında. İzrael belän AQŞ kübräk köçlärne Abbas häm Dahlan kontrolenä quyu öçen tırışılıq alıp barsa da , Arafat qarşılıq kürsätep kilde häm fälästin İminlek Köçlären yañadan oyıştıru, reformalar eşe öçen Rajoubnı bilgeläp quydı. Bu adım älbättä Abbas belän Dahlannıñ Hamas häm islamçı Cihad kebek törkemnärgä qarşı köräşen zäğiflätä. Jibril Rajoub düşämbedä Ramallada bolay dip söyläde (audio) bez böten iminlek sisteması häm xezmätlärne yañadan oyıştıru turında il häm xalıqara cämäğätçelek aldında yäklämälär aldıq. Älege xökümät sonğı 4 ay eçendä bu mäqsatqa ireşü öçen tırışılq alıp bardı.Ni qızğanıç ki alar uñışlı bulmadı iminlek citäkçeläre yäki politik citäkçelektäge upqın kiñäyde genä.
Jurnalistlarnıñ radikallärgä qarşı şunduq köräşä başlıysızmı digän sorauına Rajoub küz kürer, bez äle eşkä yaña ğına totınabız digän cawap qaytardı. Cibril Rajoub Arafat citäkçelegendä oyıştırılaçaq milli iminlek şurası, iminlek köçläre häm anıñ citäkçeklegen reformalau eşen alıp baraçaq, şura şulayuq kuartet ( yäğni AQŞ; BMO Russiä Yevropa Berlege) belän xezmättäşlekne ,tınıçlıq planınıñ ğämälgä quyuluın qarap baraçaq dip söyläde.Rajoub min häm Dahlan şuranıñ başqa äğzaları kebek ber tigez xoquqlı bulaçaqbız dip tä östäp quydı. M.Abbas ofısı Cibril Rajoub turında ber nindi dä komentar birmäde . Dahlannıñ atna azaığnda Gaza Sızığında Hamasqa qarşı kürgän çaraları, qorallarnı konfiskatsiäläwe, qoral kontrabanda tünelen yabuı kebek çaralar älbättä Hamasnıñ politik bazasın yuq itmiäçäk . Ul intifada başlanğannan birle kiñäyep üstte. Dahlan şulayuq radikal felästin törkemnären finansiälägän 10lap bizenes menne qulğa alğan. Alar Farsı Qultığındağı baylar belän aradaşçılıq itkän. Hamasnıñ sonğı aylardağı eşçänlege , Abbasnıñ İzraelgä höcümnärne tuqtata almawın , anıñ sälätsezlegen kürsätte. 19nçe augustta Yerusalemdä 20dän artıq keşeneñ häläk buluına kitergän intihar höcümennän soñ däwlät sekretarı C.Powell, älegäçä persona non grata möğämäläse kürsätelgän Arafatqa şaltıratıp radikallärne kontrol mäsäläsendä Abbasqa yardäm itergä soradı. Bilgele bulğança AQŞ belän İzrael Arafatnı izolatsiädä qaldıru öçen quldan kilgän här närsäne eşläde, ul aylarça cimerelgän başkvartirasında utsız susuz qaldırıldı , nixäyät Arafat premier bilgelärgä mäcbür itelde.Ämma Arafatnı izolätsiäläw kiresençä fälästinnär arasında anıñ popularlığın, abruyın arttırdı. Fälästin radikal törkemnäreneñ Abbasnı da Dahlannı da tıñlarğa cıyınmawı bilgele.C.Powellnıñ Arafatqa şaltıratuı Waşington aldında Abbasnı uñaysız xäldä qaldırdı...bu qartayğan fälästin citäkçeseneñ küptän kötkän politik uñış buldı. Xäzer ul Jibrel Rajoubnı bilgelep iminlek köçlären reforlım dip alarnı tämam üz kontrole astına quyaçaq. Arafat belän Abbas kontrol öçen köräşep yatqanda Hamas İzraelgä qarşı suğışqa däwam itäçäk .Yaqın Könçığış frontında tınıçlıq urnaşaçağın kürsätkän işarälär yuq älegä.
färidä xämit, praga


text:
Tanılğan cırçı Yuriy Şevçuknıñ änise – Fäniä xanımnıñ şäxsi kürgäzmäse açıldı
“MHe cHилacb MaMa B Mae:
Hoчb MaMaя Bилacb дoporoй пoля...
MaMa pиcoBaлa”
Bu cır belän Yuri Şevçuk may azağında änise Fäniä Äkram qızı Gäräyevä-Şevçuknıñ şäxsi kürgäzmäsen açıp cibärde. Kürgäzmä Fäniä xanımnıñ 80 yäşe tulu uñayınnan Moyka yarı 12 yorttağı Puşkin muzeyenda uzdı. Bu kürgäzmä Fäniä xanımnıñ icadi xisabı kebegräk ber çara buldı – anda maylı buyaw, tempera, akvarel belän töşerelgän natyurmort, peyzajlar, qäläm belän eşlängän räsem, portretlar kürergä bula ide. Fäniä xanım üze yaratqan könbağış, mäklär, tönyäk balqışı berkemne dä bitaraf qaldırmağandır ul. Yuri Şevçuk tormışta, icatta üz urının änise ürnäge, änise yärdäme belän tabuın yäşermi:
Audio
Fäniä xanımnıñ üzeneñ tormış yulı bik ciñeldän bulmağan. Fäniägä 12 yäş çaqta ğäiläläre Başqortstannan Yaqutiägä küçep kitä. 1941 yılnıñ cäyendä 16 yäşlek Fäniä uqudağı uñışları, cämğiät eşlärendäge tırışlığı öçen sovet balalarınıñ xıyalı - Artekka yullama ala. Tik qızğa könyaqtağı Artek urınına tönktağı Laptevlar diñgezennän yıraq bulmağan radistlar mäktäbenä barırğa turı kilä.
Radistlar mäktäben tämamlağaç, başta stajer bulıp yöri. 1942 yılda qazanı tişelgän ber paroxodnı Yanski qäsäbäsennän Yaqutskiğa remontqa iltergä kiräk bula. Fäniäne radist itep alalar. Yulğa çığar aldınnan zur amerikan yök karabın buşatırğa yärdäm itkändä Fäniälär paroxodınıñ palubası quba häm ber öleşe sına. Bu tişek näq Fäniäneñ radiorubkası östendä bula. İke ay buyına Yaqutskiğa barıp citkänçe qıznı tönyaq diñgez suı qoyındırıp tora. Tirbälü başlanğaç ta paroxodtağı irlär, matroslar kebek intekmädem, yul buyı bozlı su belän qoyınıp barsam da, tomaw da töşmäde, dip aptırıy Fäniä xanım. Şuşı ike aylıq säfär öçen 17 yäşlek Fäniägä “Maqtawlı polyarnik” iseme birelä. Tiz urap qaytırğa isäp totqan qıznıñ cılı kiemnäre dä bulmıy. Yaqutskiğa remontqa tuqtağaç, eşkä här könne 7 km cäyäw yörergä kiräk bula. Ayaqların, biten tuñdıra. Ğömer buyı bitem şulay qap-qara bulıp qalır mikän - iñ qurıqqanım şul buldı, di Fäniä xanım. Ä anıñ Yaqutiädä, Mağadanda kürgännäre üze ber kitp yazarlıq:
Audio
Yuri Şevçuknıñ räsemgä, cır-şiğergä säläte dä änisennän kilä. Üzen belä belgännän birle Fäniä xanım gel cırlıy. Kürgäzmä açılğanda Peterburg bomondına - kompozitor Andrey Petrov, Aleksandr Dolskiydan başlap epataj rässamnär törkeme “Miteklarğa” qädär – Fäniä xanım xalqıbıznıñ ülmäs “Sarmanın” cırlap işetterde:
Audio
Kürgäzmädä Fäniä xanımnıñ ölkän ulı Vladimir, kilene Zöhrä dä bar ide. Alar da äniläre turında berniçä süz äyttelär:
Audio
Äytergä kiräk, Şevçuklar ğäiläsendä bu yıl yubileylarğa bay. DDT törkemenä bıyıl 25 yäş tula. Şul uñaydan 12 yündä Ufada, 24endä Peterburda DDTnıñ zur konsertı bulaçaq. Anda ciñü köne aldınnan çıqqan yaña rok-albomğa kergän cırlar başqarılaçaq. ”Xäbärsez yuğalğan” dip atalğan bu albomğa 11 cır kergän, şul isäptän suğış turında da.
Gölzadä Kamalova, Peterbur


text:
Üzbäk Däwlät İminlege Xezmäteneñ cämäğätçelek bülege başlığı Olimjon Toraqulov xalıqara narkotik taşuçılar Äfğänstanda citeşterelgän narkotiklarnı Üzbäkstan aşa Rusiä belän Yewropağa taşunı arttırdı di.
Taraqulov şulay uq narkotik bazarında köçleräk häm qimmätleräk narkotiklarğa yöz totu küzätelä dide.
Üzbäk räsmiläre äytüençä, bıltır üzbäkstanda 2003-nçe yıl belän çağıştırğanda 50 protsentqa kübräk röxsätsez narkotik totılğan.
Räsmilär bu artu Äfğänstanda narkotiklar citeşterüneñ artuına bäyle di.


text: Düşämbe könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev üzeneñ Başqortstandağı kollegası Mortaza Räximovnıñ öçençe tapqır prezident wazifalarına kereşüe belän qotlarğa kitte. Soñğı könnärgä, döresräge şimbä köngä qädär Ufadağı bu yolağa Şäymiev üze barırmı, ällä başqa berär yärdämçesen cibärerme digän soraw açıq tordı. Mintimer Şäymiev belän Räximov iñ aktual' mä’sälälärdä urtaq tel taba alırlarmı? Ällä Başqortstan prezidentı qaywaqıtta bulğança, üzeneñ plannarın, qaraşların üzgärterme? Tatarstan belän ixlas xezmättäşlekkä, respublikanıñ ber millionnan artıq tatar xalqına tigez xoquqlar birelügä ayaq çalmasmı digän sorawlar äle dä kön tärtibendä. Härxäldä, Mintimer Şäymievnıñ Tatarstan häm tatar mänfäğätlären yaqlawı tabiği. Älege mäs'älädä Tatarstan citäkçeseneñ xalıqqa tayanıp, prinsipial' räweştä üz yulınnan baruı yäki barmawı çağıla. Äytergä kiräk, moña qädär yış qına Ufa belän Qazan arasında bülgälä häm xakimlek it, «paздeляй и BлacTByй» digän qağidä ütälgän çaqlar qabatlanıp tordı. Tatarstan prezidentınıñ mäğlümat üzäge taratqan xäbärgä qarağanda, Şäymiev üzeneñ Ufada yasağan çığışında, Rusiä şartlarında milli säyäsätneñ möhimlege häm anıñ xalıqlarnıñ mänfäğätläre isäpkä alınırğa tieşlege turında äytkän. Bez tuğan telebezne üsterü yäki älifba mä’sälälären dä üzebezneñ xoquqlarıbızdan mäxrüm itärgä tırışu belän riza bulmayaçaqbız, dip beldergän. Mortaza Räximovnıñ Başqortstanda tatar tele statusı turındağı initsiativa belän çığarğa cıyınuı turındağı belderüen, Tatarstan häm Başqortstan tatarları qänäğätlänü belän qarşı aldılar. Yäğni, Şäymiev fikerençä, bu mäs'älä, aldan äytelgänçä, xäl itelergä tieş. Şulay uq Tatarstan prezidentı “Tatarstan-Yaña ğasır“ telekompaniäseneñ tapşıruların Başqortstanda da kabel' aşa tamaşaçılarğa citkerü turında da äytkän. Mintimer Şäymievnıñ Tatarstan häm tatar xalqı fikeren Ufada şulay yañğıratuın Qazan zıyalıları xuplap qarşı aldılar. Axırı, däwamı niçek bulır.


text:
Parij Äfğänstanğa östämä köçlär cibärergä mömkin
"Bez bälki Äfğän ğäskärlärenä künegülär birüçe Fransiä xärbilären arttırırbız. Şunısı açıq, bez monnan kitü turında işarä birergä telämibez, dönyada terrorçılıq kitergän hälakätne küzdä totqanda bu bik tä qızğanıç işarä bulır ide" dide Sarkozy.
Monı ul Qabulda Äfğän prezidentı Xämit Qarzai belän söyläşüdän soñ jurnalistlar belän oçraşuda äytte.
Sarkozy xalıqara xämäğätçelekkä Äfğänstandağı terrorçılıqqa qarşı suğışta ciñelergä yaramıy dide.
Parij xoquqıy, demokratik häm zamança Äfğän däwläte tözüdä yardäm itärgä teli dide Sarkozy.
Äfğänstan säfären ul NATO citälçelegendäge Xalıqara Iminlek Yardäme Köçläre başlığı general Dan McNeill belän söyläşüdän başladı.
Äfğänstanda 1300-läp Fransiä xärbie bar. Sarkozy alarnıñ qayberläre belän dä oçraştı.
Sarkozy üze belän Äfğänstanğa saqlanu ministrı Herve Morinnı häm tışqı eşlär ministrı Bermard Kouchnernı da alıp kilde.
Noyäber ayında Sakozy AQŞ Kongressına Fransiä xärbiläre Äfğänstanda küpme kiräk bulsa şul qädär toraçaq, ciñelü yulı bula almıy dip äytkän ide.
Fransiä xärbiläreneñ küpçelege çağıştırmaça iminräk bulğan Qabul tiräsendä urnaşqan. Qayberläre isä könyaqtağı Kandahar wiläyätendä. Şunda uq Fransiäneñ 6 Mirage höcüm oçqıçı da tora.
Waşington häm NATOnıñ başqa äğzaları Fransiäne üz ğäskärlären qurqınıçlıraq könyaq häm könçığış töbäklärgä küçerergä çaqırıp kilä.
Ämma bügen Sarkozy Äfğänstandağı problemalarnı xärbi çaralar belän genä çişü mömkin tügel dide. Bu anıñ ğisyançılarnı qoral taşlarğa künderü öçen tözekländerü häm tatulaştıru eşlärenä işaräläwe dip qarala.
Sarkozy şulay uq Pakstan terrorçılıqqa qarşı köräşkä täwäkkäl räweştä quşılırğa kiräklegen añlarğa tieş dide.
Comğa könne AQŞ saqlnu ministrı Robert Gates Äl-Qaidä Pakstannıñ Äfğänstan çigenä yaqın öleşlärendä nığıdı häm töp iğtibarın Pakstan xökümätenä qarşı höcümnärgä yünältä başladı dide. Älegä Äfğänstanda monıñ täesire sizelmi dide Gates.
Naif Aqmal


text:
Qazannıñ irek mäydanı qırıyında urnaşqan, elektr utı, telefonı özek tatar ictimaği üzäge yortı binasına kilergä tieşle keşelär soñarıp kildelär. Bolar 2006 yılnıñ Xäter könen uzdırırğa alınğan keşelär. Tatar ictimaği üzäge, milli mäcles, möselman xatın-qızlar berlege, milli mäxällä wäkilläre häm başqa Xäter könen oyıştıruda qatnaşı bulğan keşelär süzne material' yaqnı qayğırtudan başladılar.
Tatar ictimaği üzäge binasında başqa yıllardağıça olı yäşkä taba atlawçı abzıy-apalar 15 oktäberdä uzası çaranıñ başta başqa yıllarnı niçek ütkänen iskä aldılar, annan bıyılğısına küçtelär. Söyläşü barışında abzıy-apalarğa “Üzebez” yaña buın xäräkäteneñ koordinatorı Rezidä Safiullina quşıldı. Aña kilep kerügä Xäter könen uzdırunı yäşlärgä tapşırabız dip citkerdelär.
Rezidä Safiullina qarşı kilmäde, ölkännär belän yaña buınnıñ quşılıp eşläwneñ näticälege 15 oktäberdä kürener inde di oyıştıruçılar. Bıyılğı Xäter könen oyıştırırğa kiräkle aqçalarnı tabu da älegä problema.
İnde xäter köneneñ käğäzdäge iğlannarın “İdel-press” oyışması eşläp birgän. Söyläşü däwerendä xalıqnı isertep, bietep, uram buylap çaptıra torğan bäyräm-çaralarğa aqça qızğanmıylar, ä Xäter könenä xökümätneñ bitaraf bulu da äytelep kitelde. Milli canlı abzıy-apalarnıñ, bıyıl inde yäşlärneñ dä 15 oktäbergä qädär, miting ütäse mäydannı sorıysı, tawış köçäytkeç caylanması tabası, Xäter köneneñ programmasın tözep yuğarıdağılarğa kürsätäse häm başqa bik küp eşlärne başqarasıları bar. Älegä oyıştıruçılarnı xalıqnı niçek cıyarğa digän soraw borçıy. Bu uñaydan törle täqdimnär dä yañğıradı. Mäsälän rus radio-TV, jurnallarına da iğlan birü.
10 oktäberdä Xäter könen oyıştırırğa alınğan milli canlı ölkännär, xäzer inde yäşlär dä, jurnalistlarnı cıyıp 15 oktäberdä uzası Xäter könenä äzerlek turında söylämäkçelär.
Röstäm İsxaqi


text:
“Tatarstan poçtası” araqı sata?
İyül ayına qädär härber cirdä araqı irken räweştä satıldı. Rusiä qanunına kertelgän üzgäreşlär barısın da çelpärämä kiterde. Çönki aksionerlıq cämğiät bulıp terkälergä citeşmägän eşmäkärlär bügen araqı sata almıy. Ä däwlät kibetläre yabılğaç näq şäxsi eşmäkärlär araqı belän säwdä itä başlağannar ide. Awılnı bötenläy araqısız qaldırmasqa dip yaña ısul tabılğan. “Kommersant” gäzite “Tatarstan poçtası” oyışması araqı satunı tağın da cäyelderäçäk dip yazıp çıqtı. Çınlıqta isä bu “Tatarstan poçtası” aksionerlıq cämğiäte qaramağında bulğan kibetlär ikän. Älege kibetlär respublikada 1998 yılda uq açılğan ide. Häm alarda törledän-törle azıq-tölek towarları satıla. Şul isäptän araqı da. Bu xaqta “Tatarstan poçtası” citäkçese Ol'ğa Kuznetsova
Bezneñ barlığı 58 kibetebez bar, şunıñ 24 alkogol' eçemleklär satıla. Ä çınlıqta kibetlärdä azıq-töleklär satıla. Bezneñ kibetlär häm kiosklar bar. Bez ayırım poçtada araqı satmıybız häm satarğa cıyınmıybız. Kiläçäktä cäyelderergä uylamıybız.
Ol'ğa Kuznetsova kiläçäktä bernindi yañalıqlar kötelmi, araqı näq xäzerge kebek respublikanıñ 10 şähäre häm 14 rayonında satılaçaq dip beldersä dä, “Kommersant” gazetası “Tatarstan poçtası” araqı satunı cäyelderergä isäpli dip yazıp çıqtı. Monı Tatarstan Xökümäte tä xuplıy dide. Şulay uq Tatarstannıñ Däwlät alkgol' inspeksiäse dä näq yıraq-qarañğı awıllarda araqını satu belän Tatarstan poçtası şöğellänäçägen äytte. Däwlät alkogol' inspeksiäse citäkçese urınbasarı Röstäm Arslanov
Awıllarda araqı satu öçen räsmi noqta kiräk. Çönki yalğan araqı satu kiñäyäçäk. Ä “Tatarstan poçtası”nıñ litsenziäse bar häm alar bezgä möräcäğät ittelär. Äle noqtaları az, ämma kiläçäktä alar 100дәH artıq araqı satu urını açarğa uylıylar.
Älege mäs'älä buyınça “Azatlıq” radiosı “Tataspirtrom” oyışmasına da möräcäğät itte. Läkin älege oyışmada añlatma birüdän baş tarttılar. Şulay itep Tatarstan poçtası aksionerlıq cämğiäteneñ kiläçäktä araqı satuın cäyelderü-cäyeldermäwe bilgesez bulıp qala.
Landış Xarrasova


text:
Tur şirkätlär, Tatarstan qunaqlarına, avgust ayına qädär kilergä kiñäş itä
Çit illärdä bulırğa turı kilgändä, Tatarstannan, Qazannan bez dip söylägänegez bardır. Yuq ul Qazaqstanda tügel, Tatarstan häm Törkmänistan ikese ike närsä, dip añlatırğa da turı kilgänder. Soñğı yıllarda Rusiä matbuğatında Qazannıñ 1000 yıllığı bäyräme, Qazan İzge ana İkonası, UNESCO mirası, Sabantuy häm başqa şundıy isemnär yışraq atala başladı. Ara tirä çit il gäzit-jurnallarında da, Qazan Kremle, başqalanıñ yubiley bäyräme, latin imlasın küçärgä telägän ämma küçä almağan tatarlar turında mäqälälär kürengäli. Moña qädär Tatarstannı dönyağa tanıtu eşe ni däräcä barğan, kürelgän çaralar näticäle bulğanmı, 2005 yıl cäye kürsäter. Könnär cılıtqaç, Kreml’ne, Märcäni, Qol Şärif mäçetlären, İzge Bolğar, Bilär şähärçege kürergä, dip küpme turist kiler ikän? Alarnı çaqırıp, qunarğa urın birep, şähär kürsätep, milli aşlar belän sıylap, milli yadkär, büläklär satıp küpme Tatarstan şirkäte bayır ikän? Bu sorawğa äle cawap birü awır. Ä menä Tatarstanğa turistlar yärdämendä aqça eşlärgä teläweçlärneñ küplege xäzer uq kürenä. Turistik şirkätlär, qunaqxanälär, transport şirkätläre, kafe, restorannar qolaç cäyep qunaqlarnı qabul itärgä riza, ämma alar nigäder kilmi. Tatarstanda räsmi terkälep eşlägän 271 tur-şirkätneñ küpçelege, yal itärgä telägän keşelärne Misır, Törkiä, Tailand kebek çit illärgä cibärergä tırışa. Çönki ul totrıqlı räweştä häm zur tabış birä. Ä Tatarstanda yal itüçelärgä, 7 yäki 10 köndälek yullamanı Törkiägä barıp qaytu bäyäsenä alırğa turı kilä. Bu xäl inde soñğı 7-8 yıl üzgärmi. Turistlar öçen Rusiädä genä yal itü qıybatqa töşä, ä tur şirkätlär öçen - Tatarstanda qunaqlarnı yuğarı däräcädä qabul itü - bik mäşäqätle eş. Çınlap torıp isäplägändä, Tatarstanda turizmnıñ ber tarmağı üseş alğan. Kongress turizmi, yäğni cıyılışlar, qorıltaylar, bäyrämnär waqıtında qunaqlar da küp kilä, qunaqxanälär dä tulı bula, milli bizäklär töşkän istälekle büläklär dä yaxşı satıla. Ämma monda töp rol’ne däwlät, xökümät uynıy. Barısında da ul tüli. Cıyılışlar bulmağan waqıtta qunaqxanälär buş tora. Turistlarğa xezmät kürsätüçe oyışmalar eşsez utıra. Bügenge tapşıruda turizmnıñ başqa tarmaqlarınıñ ni däräcädä üseş alğanın da qararbız. Qazanğa üz aqçasına yullama alıp, cıyılışqa tügel, ä yal itärgä kilüçelär barmı? Turistlarnı cälep itü belän kem bulsa da şöğellänäme, säyäxätlär oyıştıruğa ixtiac barmı häm ul nindi qıyınlıqlar belän bäyle?
Bu xaqta, älege eş belän distä yıl şöğellänä torğan eşmäkär xanım, «Novinka-tur» digän turistik şirkät citäkçese Firdäüs Baxtimirova belän äñgämä qordıq.
«Elekke elemtälär saqlana äle, şuña keşelär bezne taba, kilä. Çittäge tatarlar da, başqa millät keşeläre dä. Qıtaydan, Almaniädän, Vengriädän küp qunaq qabul ittek. Qıyınlıqlar küp, yullar naçar, bädräflär yuq, avtobuslar citmi. Yullamanı, şuşı ekzotikä öçen, 100$ artırıp satırğa uylyım. Menä Qazannıñ 1000 yıllığına xökümät närsä äzerlider, bez belmibez. Bäyräm, 1-2 kön ğına barmasın ide.»
Bädräf bulmaw, bulsa da anda käğäz, sabın, sölge quyılmaw kebek qıyınlıqlar turında barlıq turistik şirkät citäkçeläre oyalıp yöri. Qomğan quyu, täharätlänü urınnarı yasaw turında süz dä barmıy. Yullarnıñ torışı, avtobuslarnıñ iskelege öçen dä qunaq qabul itüçelärgä gafu ütenergä turı kilä. Qıtay tatarları kilep, qazanda tatar aşları restoranın açarğa täqdim itep kitkännän soñ, cirle eşmäkärlär tatar ızbasına oşatıp milli restorannı eşlätep cibärde. Bu ölkädä wäzğiät üzgärä bara.
Tatarstanda, Qazanda kürsäterlek äyber yuq, digän fiker belän gidlar, şähär belän tanıştıruçılar kileşmi. Här tarixi bina, borınğılıqnı saqlağan här uram turında ozaqlap söylärgä bula, dilär alar. İslam dineneñ üseşen bäyle bulğan urınnarı häm Qazan mäçetlären kürsätergä, tatar säwdägärläreneñ elekke yortların qarap çığarğa täqdim itelä, muzeylarnıñ sanı bixisap, pravoslavlar öçen borınğı çirkäwlär häm Qazan İzge Ana ikonası tabılğan urın bar, ber ük waqıtta Lenin uqığan universitet häm sörgendä bulğan Kokuşkino awılı da qunaqlarnı çaqırıp tora. Tuqay-Qırlay awılında baru dä çittäge tatarlar öçen küñelle säyäxät bula ala. Bez äñgämä qorğan Firdäüs xanım, bolarnı, kürşe Rusiä ölkälärennän kilgän qunaqlarğa kürsätkän inde. Xäzer tur operatorlar çit il qunaqların dä şuşı yullardan yörtergä isäpli. Qunaqqa çaqıruçılar, Tatarstanğa xalıqara sammitlar, räsmi bäyräm itülär bilgelängän avgust ayında tügel, ä aña qädär, yäki sentäber, oktäber aylarında kileşergä kiñäş itä. Çönki bäyräm waqıtında şähärdä yörü bik awır bula, qunaqxanälär buş urın tabı qıyınlaşa häm bäyälär dä kütärelä. Xäzer Qazan yarım cimerek xäldä, iske yortlar watılğan, yañaları äle tözelmägän. Turistik şirkät citäkçeläre, ütkän ayda bulğan ber konferensiädä, başqala bäyrämgä qädär dä üzgärmäyäçäk, digän şik beldergän ide. Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itügä äzerlek mä’sälälärne belän şöğellänüçe maxsus idärä xezmätkäre İvan Kadoçnikov bu mäs’älädä bolay dip belderde.« 2001 yıldan birle, Qazannıñ üzägen saqlaw, üsterü federal programması eşli. Anda 131obyektnı rätkä kiterü, anasın tözü qaralsa da, qızğanıçqa, aqça birelmäw säbäple, alarnıñ sanı qısqardı. İğtibar xäzer zur proyektlarğa ğına birelä. Ul metro, yılğa arqılı küper tözü, Kreml’ne tözekländerü, Universitetnı, Märdcäni mäçeten yañartu häm başqa binalarnı üz eçenä ala.»
İnde turistik şirkätlärgä qaytsaq, şunı küräbez. Şäxsi biznes bulğaç, qıyınlıqlarnı östenlekle yaqlarğa äyländerergä turı kilä. Zamança yäşäw şartları bulmağaç, turistlarğa çatırlarda, yäşel ülängä suzılıp yaqlarğa täqdim itelä. Urmannarda auçılıq belän şöğellänergä, küllärdä, yılğalarda köymä belän balıq totarğa täqdim itelä. Tatarstannıñ keçkenä genä tawlarına da ürmäläp menärgä, qar eregänçe, taw çañğısında şuarğa, urman küllärendä räxätlänep su qoyınırğa bula. Häm Qazannıñ ere ber şirkät citäkçese äytkänçä, ütkän cäydä anıñ oyışması tabiğät qoçağına yal itärgä telägän şaqtıy qunaqnı qabul itkän.
Bikä Timerova.


text:
VİÇ-sirlelärgä urın eteşmäy
Başqortostanda VİÇ-infektsiyalılarźı daualau ösön urındar etmäü xäüefe bar. Zararlı sir yoqtorousılar arahında añlatıu eştäre alıp barıu, ularźı daualau arta bara. Şul säbäple respblikanıñ SPİD-qa qarşı köräş üźägeneñ qeüättäre etmäy. Äle Başqortostanda räsmi räüeştä biş meñ higeź yöź keşe VİÇ-infektsiyalı tip terkälgän. 20 yıl esendä sirźe 7 meñgä yaqın keşe yoqtorğan, ularźıñ 740-ı ülgän. Respublika xökümäte yañı SPİDtı iśkärteü üźäge töźörgä käräk tügel tigän fekerźä. Belgestär äyteüensä, Žaulıq haqlau ministrlığı qaramağındağı binalarźı döröś fayźalanırğa käräk.


text:
Bağdadta maşinağa quyılğan bomba şartlap kimendä 8 keşe hälak buldı. Eçke eşlär ministrlığı süzlärenä qarağanda 29 keşe yaralanğan. Şartlaw mäğärif ministrlığı yanında bulğan. Tirä yaqtağı berniçä maşinağa zıyan tigän. Bügen irtän amerikan ğaskärläre könbatıştağı Falluca şähärenä hawa höcümnäre yasadı. Ğaskärlärneñ Bağdadtağı matbuğat wäkile – höcümnär şähärdä qaçqan dip farazlanğan suğışçılarğa qarşı yünälderelä, dip belderde. Uzğan töndä ike neft ütkärgeçenä höcüm itelgän.
Al Qaida belän bäyläneştä torğan Abu Musab al-Zarqawi törkeme 24 yäşlek yapon turistı Şosei Koda'nıñ başın kisüne sürätlägän tasmanı internetqa quyğan.


text:
Cemiloglu: "Yanukoviçnen körüşüvmev prensip meselesi"
Ökten afta qısqa bir ziyaret için Türkiyege kelgen Qırım tatar Milli Meclisi reisi ve Ukrayna Yuqarı Radası azası Mustafa A Qırımoglu (M Cemilev) 3 avgustta Yanukoviçnen olgan körüşüvge Milli Meclis olaraq iştiraq etmemelerinin sebebin prensibiyal olganın bildirdi.
Ökten afta Pazar künü İstanbulda Bengütürk adlı televizyada primoy kösterilgen Aybalanın dilek agacı adlı programmada Milliy Meclis reisi 2 saatke yaqın çeşit suallerni cevaplandırdı.
Yanukoviçni Ukraynanın resmiy, saylangan prezidenti olaraq kabul etkenlerin, Yanukoviçni protest etmegenlerin aytqan QTMM resi Mustafa A Qırımoglu, Qırım Tatar halqının birligin bozgan, birkaç adamdan meydanga kelgen teşkilatlarnen Qırım Tatar Halkının temsilcileri adınen bir sırada olmalarını mümkün olmağanın, buga Qırım Tatar halkının iç bir zaman razılıq bermeycegin ayttı. Biz Ukrayna prezidentinin stabına böyle iştirakçilernen böyle bir toplantının olmaması kerekligin ve sebeplerin çoq anlatmaga tırıştıq lakin olar neçündür anlamadılar ya da anlamamazlıqtan keldiler. Degen ve Ukrayna Prezidenti istegen adamlarnen körüşebilecegin lakin olarnen ayrı toplaşuvlarda bunun olabilecegin qaydetken Milliy Meclis reisi, Qırımda 200 den fazla Qırım tatar teşkilatı bar olar çağırılmay bunday bozgunculuq yapqan adamlar davet etile bunu anlap olamaymız dedi.
ANQARA ŞEERİNDE QIRIM TATAR MEDENİYETİ TANIŞ ETİLE
Anqara şeeri merkezindeki idarelerden birevi olgan Keçiören Belediyesi'nin ekinci kere tertiplegeni milletlerara Ramazan ayı faaliyetlerinde ötken sene oğlanı kibi bu senede Qırım Türkleri medeniyet ve yardımlaşuv cemiyeti umummerkezi aktif olaraq iştirak ete. Ramazan ayının ilk on künü boyunca (11 avgusttan başlap -20 Avgustqa qadar Keçiören belidiyesinin festival yerindeki Qırım Tatar Evi'nde kitaplar, Qırımnı tanış etici broşürler, fotoresimler muzıkalar gibi materyaller kösterile. İftardan son yapılğan şenliklerde Cemiyetin Qırım tatar halq oyunları gruppası ve Anqara Kaytarma gruppası Qırım Tatar halq oyun ve yırların seyircilerge kösterecekler.
Kene Ankara Keçiören belidyesinin ramazan ayı şenlikleri içinde 19 avgust akşamı Qırım tatarlarının belli sanatçıları Afize Kasara ve Dilaver Osman da bir konsert berecekler… Afize Kasara ve Dilaver Osman Qırım Tatar cemiyetleri umum merkezinin davetlisi olaraq Ankarada olacaqlar.
ROMANYADA BİR QIRIM TATAR VALİ YARDIMCISI
Romanya hükümeti, ötken ay içerisinde Aydun Curtmola adlı bir Qırım Tatarnı, Kırım Tatarlarının çok olganı Köstence vilayeti vali yardımcılığı vazifesine tayin etti. Aydun Curtmola ötken ay Köstencede yapılğan merasimnen Vali Yardımcılığı vazifesin eski yardımcıdan devr alıp vazifesine başladı. Merasimge Romanya parlamentosunda deputat oğlan Aladin Amet, Romanya Müsülman tatar Türkleri Demokratik birligi yetkilileri ve başka misafirler iştirak etti.
Romanyada etnik milletler idaresinin birinci yardımcısıda Nejat Sali oğlan edi. Nejat sali endi Qırımda da yahşı tanılğan bir adam. Emen ersene 18 mayıs mitingleri içün Qırımga kele. Nejat sali taa evelde Romanya parlamentosunda deputat olup işlegen edi.
BATI ALMANYA QIRIM TATAR CEMİYETİ BAYRAMLAŞMASI
Almanyada eneksi Qırım Tatar teşkilatı olgan Batı Almanya Qırım tatar cemiyetie bu seneki Ramaza ayı bayramlaşma merasiminin 11 sentiyabir künü Augsburg şeeri yakınlarındakqı Lanweidforestteki sport zaalinda keçirilegcegin ilan etti ve Almanyanın çeşit yererindeki Qırımtatarların davet etti.
Ökten afta Pazar künü İstanbulda Bengütürk adlı televizyada primoy kösterilgen Aybalanın dilek agacı adlı programmada Milliy Meclis reisi 2 saatke yaqın çeşit suallerni cevaplandırdı.
Yanukoviçni Ukraynanın resmiy, saylangan prezidenti olaraq kabul etkenlerin, Yanukoviçni protest etmegenlerin aytqan QTMM resi Mustafa A Qırımoglu, Qırım Tatar halqının birligin bozgan, birkaç adamdan meydanga kelgen teşkilatlarnen Qırım Tatar Halkının temsilcileri adınen bir sırada olmalarını mümkün olmağanın, buga Qırım Tatar halkının iç bir zaman razılıq bermeycegin ayttı. Biz Ukrayna prezidentinin stabına böyle iştirakçilernen böyle bir toplantının olmaması kerekligin ve sebeplerin çoq anlatmaga tırıştıq lakin olar neçündür anlamadılar ya da anlamamazlıqtan keldiler. Degen ve Ukrayna Prezidenti istegen adamlarnen körüşebilecegin lakin olarnen ayrı toplaşuvlarda bunun olabilecegin qaydetken Milliy Meclis reisi, Qırımda 200 den fazla Qırım tatar teşkilatı bar olar çağırılmay bunday bozgunculuq yapqan adamlar davet etile bunu anlap olamaymız dedi.
ANQARA ŞEERİNDE QIRIM TATAR MEDENİYETİ TANIŞ ETİLE
Anqara şeeri merkezindeki idarelerden birevi olgan Keçiören Belediyesi'nin ekinci kere tertiplegeni milletlerara Ramazan ayı faaliyetlerinde ötken sene oğlanı kibi bu senede Qırım Türkleri medeniyet ve yardımlaşuv cemiyeti umummerkezi aktif olaraq iştirak ete. Ramazan ayının ilk on künü boyunca (11 avgusttan başlap -20 Avgustqa qadar Keçiören belidiyesinin festival yerindeki Qırım Tatar Evi'nde kitaplar, Qırımnı tanış etici broşürler, fotoresimler muzıkalar gibi materyaller kösterile. İftardan son yapılğan şenliklerde Cemiyetin Qırım tatar halq oyunları gruppası ve Anqara Kaytarma gruppası Qırım Tatar halq oyun ve yırların seyircilerge kösterecekler.
Kene Ankara Keçiören belidyesinin ramazan ayı şenlikleri içinde 19 avgust akşamı Qırım tatarlarının belli sanatçıları Afize Kasara ve Dilaver Osman da bir konsert berecekler… Afize Kasara ve Dilaver Osman Qırım Tatar cemiyetleri umum merkezinin davetlisi olaraq Ankarada olacaqlar.
ROMANYADA BİR QIRIM TATAR VALİ YARDIMCISI
Romanya hükümeti, ötken ay içerisinde Aydun Curtmola adlı bir Qırım Tatarnı, Kırım Tatarlarının çok olganı Köstence vilayeti vali yardımcılığı vazifesine tayin etti. Aydun Curtmola ötken ay Köstencede yapılğan merasimnen Vali Yardımcılığı vazifesin eski yardımcıdan devr alıp vazifesine başladı. Merasimge Romanya parlamentosunda deputat oğlan Aladin Amet, Romanya Müsülman tatar Türkleri Demokratik birligi yetkilileri ve başka misafirler iştirak etti.
Romanyada etnik milletler idaresinin birinci yardımcısıda Nejat Sali oğlan edi. Nejat sali endi Qırımda da yahşı tanılğan bir adam. Emen ersene 18 mayıs mitingleri içün Qırımga kele. Nejat sali taa evelde Romanya parlamentosunda deputat olup işlegen edi.
BATI ALMANYA QIRIM TATAR CEMİYETİ BAYRAMLAŞMASI
Almanyada eneksi Qırım Tatar teşkilatı olgan Batı Almanya Qırım tatar cemiyetie bu seneki Ramaza ayı bayramlaşma merasiminin 11 sentiyabir künü Augsburg şeeri yakınlarındakqı Lanweidforestteki sport zaalinda keçirilegcegin ilan etti ve Almanyanın çeşit yererindeki Qırımtatarların davet etti.


text:
Gürsel Şekercioğlu - Gurbet
Sanatçı : Gürsel Şekercioğlu
Türkü : Gurbet
Etiketler : Gürsel Şekercioğlu - Gurbet türkü indir, Gürsel Şekercioğlu - Gurbet türkü dinle, Gürsel Şekercioğlu türküleri, Gurbet mp3 indir, Gürsel Şekercioğlu türküleri Gurbet türküsü, Gurbet sözleri, Gürsel Şekercioğlu mp3 dinle, Gürsel Şekercioğlu download, Gurbet bedava mp3, Gürsel Şekercioğlu türkü sözleri, Gürsel Şekercioğlu türkü dinle, Gürsel Şekercioğlu son albüm indir
Gürsel Şekercioğlu Türküleri
Gürsel Şekercioğlu - Günahkarım
Gürsel Şekercioğlu - Yaralı Kerkük
Gürsel Şekercioğlu - Allah İçin
Gürsel Şekercioğlu - Kurtar Allahım


text:
Ufada İdel buyı başlıqları kiñäşte
12 nçe dekaber Ufada İdel buyı federal' okrugı töbäkläre başlıqları kiñäşmäse uzdı. Anda okrugqa kergän 15 töbäk citäkçeläre qatnaştı. Kiñäşmädä yäşlär säyäsäte, aviatsiä sänäğäte häm ilküläm proyektlar ütäleşe tikşerelde.
Çara Rusiä Konstitutsiä könenä turı kilü säbäple, büläkläwlär belän başlandı. Okrug başı qulınnan büläk aluçılar arasında Başqortstannan da ike keşe bar.
2007 nçe yıl İdel buyı okrugında Yäşlär yılı itep iğlan itelä. Şuña töp süz yäşlär säyäsäte turında bardı. Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov çığışında zamanında Rusiädä däwlät yäşlär eşe belän şöğellänergä tieş tügel digän fiker alğa sörelsä dä, bezdä yäşlär säyäsäte buyınça qanun buldırıldı. Yäşlär belän eşläw däwlät idäräse tözelde, anıñ här şähär häm rayonda bülekläre bar dide. Räximov yäşlär öçen toraq programmaları belän dä tanıştırdı häm ilneñ totrıqlandıru fondınnan yäşlärgä toraq tözügä 100 milliard sum aqça küçerergä kiräk digän täqdim belderde.
Mortaza Räximov demografiägä qağılışlı sannar dä äytep, Başqortstanda küp balalı ğailälärgä taşlamalar häm tüläwlär buldırıluı turında söyläde. Ul SSSR zamanındağı kebek Geroy-Ana isemen buldırunı kütärde. Ul kütärgän tağı ber başlanğıç — töbäklärdä balalar häm yäşlär xoquqların yaqlaw wäkilläre kertü täqdime.
Okrug başı Aleksandr Konovalov sezneñ täqdimnär uñayınnan andıy analarğa berençe häm ikençe däräcäle “Watan aldındağı uñışları öçen” bilgese tapşırılaçağın belderde. Ul şulay uq Rusiädä yäşlär säyäsäte buyınça qanun kiräklegen äytte.
Mordoviä respublikası başı intim xezmätlärne reklamalawnı tuqtatıp ğailä qimmätlären üsterüne yaqtırtuğa kübräk iğtibar bülärgä, Tübän Novgorod däwlät universitetı rektorı liderlar tärbiäläw programması buldıru kiräklegen kütärde. Ä Udmurt respublikası başı Aleksandr Volkov öçen iñ aktual' häm kiçekmästän xäl itäse mäsälä — “Mäktäp söte” isemle programma qabul itü zarurlığı. Bu täqdimgä qarşı Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev mäktäplärdä könenä ber stakan söt birüne il programmalarına kertmi dä xäl itep bula dip andıy täcribäneñ Tatarstanda buluın äytte.
Aviatsiä sänäğäte xaqındağı söyläşüdä dä iñ sallı täqdimnär Mintimer Şäymievnıqı buldı. Ul aviatsiä sänäğäten ilküläm proyekt itärgä kiräk dide. Monıñ belän bez çit illärgä bäyle buluıbıznı tuqtatıp, eçke bazarnı nığıtabız ğına dide.
Kiñäşmä qısasında millätara häm konfessiäara mäsälälär xaqında söyläşü buldı. Anı uzdırğan İdel buyı okruğı başı urınbasarı Vladimir Zorin Rusiädä ksenofobiä oçraqları, skinxedlarğa bäyle küñelsez xällär bulıp toruın atap, Başqortstanda bu yaqlap xällär äybät dip belderde.
Kiñäşmädä Konovalov Başqortstan häm federal' üzäk arasında ike yaqlı kileşü tözergä cirlek yuq dide. Mintimer Şäymievqa ni öçen ul xoquq sezgä häm Çeçen respublikasına ğına birelgän digän sorawğa ul 1992Hчe yılda bu ike respublikanıñ “Rusiäne oyıştıru” dokumentına qul quymawların äytep, bar da mantıykqa turı kilä dide.


text:
12 deqabr tagın Konstitutsiä köne
12 dekaber tagın Konstitutsiä köne. Gadi xalıq bu süzne küptän işetep kilsä dä, anıñ mägnäsen yünläp belmi. Konstitutsiä, dimäk, yärdäm itärgä, beraz sıylanırga säbäp digän süz. Konstitutsiä — ul xoquq ikänlegen dä añlıylar. Sovet zamanında yal itärgä, däwalanırga, uqırga , eşlärgä xoquqıgız bar digäç, çıraylar yaqtırıp kitä ide. Dimäk, Konstitutsiä — ul sanatoriygä yullama yäki zavod kassasınnan uç tutırıp aqça alu. Buşlay şifaxanädä yatıp çıgu. Ul zamannarda Konstitutsiä köne 5 dekaberdä ütkärelep kilde. Ä xäzer, SSSR betkäç, 12-sendä. Näq 8 yıl elek, şuşı Rusiä Konstitutsiäsen referendumda qabul ittelär.


text: Respublika eçke eşlär ministrlığı birgän xäbärlärgä qarağanda, Ufa şähäre elektrütkärgeçläre oyışması yanında säyer törgäk tabıluı turında xäbär alına. Törgäktä quldan yasalğan şartlatqıç buluı açıqlana. Şartlatqıç şartlarğa biş minut qala zararsızlandırıla.Ul şartlağan oçraqta elektrütkärgeç ğämäldän çığıp, yartı Ufa xalqı utsız qalası bulğan. Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge başı ministrnıñ bäyräm aldınnan teraqtlar bulu ixtimallığı turında belderüen iskä töşerep, «Bez terakt bulu ixtimallığı turında kisätkän idek»,- dip belderde.


text:
Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları Çeçnädä Russiä xärbiläreneñ tınıç xalıqqa höcümnäre däwam itä häm repressiälär tağın da räximsezräk tös aldı dip belderä
Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları Çeçnädäge Russiä xärbiläre tınıç xalıqqa höcümnärne däwam itä häm biredäge repressiälär tağın da räximsezräk tös ala dip belderde. Xoquq yaqlawçılar äytüençä, kiñküläm saçistkalar kimi barsa da, ayırım keşelärgä häm ğailälärgä qarşı adreslı çistartular häm alar näticäsendä xäbärsez yuğaluçılar sanı artqan.
Human Rights Watchnıñ küptän tügel iğlan itelgän yıllıq xisabında Russiädä reforma yünäleşendä yasalğan härber adımnı Çeçnädäge räximsezleklärneñ däwam itüe qaplap kitä dielä. Bu oyışma häm Memorial wäkilläre Russiä xakimiätläre bezneñ küzätüçelärebezne Çeçnägä kertmi dip zarlana. Şuña kürä xoquq yaqlaw oyışmaları üz xisapların, kübesençä, Çeçnädän çitkä çıqqan qaçaqlardan alınğan mäğlümätlär nigezendä äzerli.
Memorial oyışmasınıñ İnguşetiädäge bülekçäsen citäkläwçe Eliza Musayeva, soñğı aylarda üzgäreşlär bar, ämma ber dä yaxşı yaqqa tügel di.
Musayeva äytüençä, bıltır yuğalğan keşelär sanı ayıruça artıp kitkän. 450-dän artıq keşe yuğalğan. Bu 1999-nçı yılda ikençe çeçen suğışı başlanğannan birle yuğalğannarnıñ yartısın diärlek täşkil itä.
Musayeva süzlärençä, külämle zaçistkalarğa almaşqa kilgän adreslı zaçistkalar sanı da arta bara. Elek federal köçlär zaçistka waqıtında tulı ber awılnı yäki berniçä yortnı çolğap alıp, suğışa alırday yäştäge ir-atlarnı alıp kitä torğan bulğannar. Bu çaralar äle dä däwam itä. Uzğan atnada Argun, Şemasxi, Mesker-Yurt şähärlärendä şundıy zaçistkalar buluı turında xäbär itelde.
Xäzerge adreslı çaralarda isä soldatlar ayırım ber öyne yäki fatirnı saylap alıp, bernindi tamğasız, tanıqlıqsız, bitlek kiep tönlä kilälär. Häm ir-yegetlärne genä tügel, qayçağında xatıq-qızlarnı da alıp kitälär di Musayeva. Anıñ äytüençä, bu keşelärneñ kübese şunnan soñ yuqqa çığa, qaywaqıt berazdan alarnıñ berär çit cirdä kümelgän mäyetläre genä tabıla.
Memorialnıñ Mäskäwdäge idaräsendä eşläwçe Oleg Orlov yuğaluçılar sanı Nord-Ost totıqlar alu waqıyğasınnan soñ arta başladı di. Orlov süzlärençä adreslı zaçistkalarnıñ häm keşelärne öylärennän alıp kitülärneñ artuı xätta Çeçnädäge Mäskäw yaqlı xakimiät wäkillären dä borçıy.
Human Rights Watchnıñ Mäskäw bülege xezmätkäre Aleksandr Petrov küptän tügel İngüşetiädä bulıp qaytqan ide. Ul Çeçnädäge räximsezleklär küläme turında andıy uq mäğlümätlär birmäsä dä, Nord-Ost waqıyğasınnan soñ Russiä xärbiläreneñ ğämälläre bik nıq üzgärde di.
Petrov, şulay uq, Russiä xärbiläreneñ başqa çaraları da üç aluğa oxşağan di. Xärbilär çeçen köräşçeläre bar dip şiklänelgän yortlarnı şartlata. Mäs’älän, uzğan yılnıñ avgust ayında Russiä boralağı bärep töşerelep 119 xärbi hälak bulğannan soñ Xankalada berniçä bina şartlatılğan. Naif Aqmal, Praga.


text: Sinxua agentlığı xәbәr itkәnçә, bügen irtәn, Gansu provintsiәse yanındağı galәmğә oçırtu alanında "Şәnju" karabın cir tirәli orbitağa çığarırğa tieşle raketa oçıp kitte. Karab, gәlәmdә yorüçelәrğә kirәk bulırğa mөmkin hәr nәrsә belәn cihazlandırırğan. Oçış waqıtında korabta yәşәw sistemaları sınaw ütәçәk. Әğәr, bu ğәmәl uŋışlı nәticә birsә, yaqın arada cir tirәli orbitağa berençe Qıtay astronaftı da cibәrelәçәk. Şәnju – Qıtay belgeçlәre tarafınnan yaŋartlığan - rusiәneŋ Souz gәlәm karabınıŋ tiŋdәşe bulıp tora.


text: Qırğız mäxkämäse bügen Üzbäkstannıñ İslam Xäräkäte äğzası dip sanalğan Şerali Aqbotoevnı 25 yıl törmägä xökem itte. Ul şulay uq terorçılıq häm totıq alu ğämällärendä ğäyeplänä. Şerali, üzenä belderelgän qayber ğäyepläwlärne tanıdı. Üzbäkstannıñ İslam Xäräkäte dip atalğan, tıyılğan oyışma, Äl-Qaidä çeltäre belän bäyle dip sanala. Üzbäkstanda oyışqan bulsa da, anda Üzäk Aziäneñ törle illärennän äğzalar bar. 2000 yılda Amerikanıñ 4 tawğa menüçese Könyaq Qırğızıstanda totıq itep alınğannan soñ, Quşma Ştatlar Üzbäkstannıñ İslam Xäräkäten terorçı oyışmalar isemlegenä kertkän ide.


text: Ul Dubrovqalağı teatr üzägendäge teraqtta häläk bulğandarzıñ yaqındarınıñ häm totqondarzıñ mänfägättären yaqlayasaq. Oyoşma ağzalarınıñ berehe Sergey Qarpov hüzzärenä qarağanda, berekmägä 200 keşe ingän. Nord-Ostı oyoştorousılar Räsäyzä başqa teraqttarza zıyan küreüselär zä ularğa quşılır tip ışana. Mäskäw mäxkämäläre Dubrovqalahäläk bulğandarzıñ tuğandarı häm totqondar birgän ber-nisä tistä dägüäne kire qaqtı. Dubrovqala teatr üzägen basıp alğanda häm totqondarzı azat iteü buyınsa operatsiäla 129 keşe häläk bulğaynı.


text:
Ğiraqta soñğı ber atnada barğan bäreleşlär Waşington belän Ğiraq İdarä Şurası arasındağı fiker ayırmalıqların tağın da tiränäytä
AUDİO: Bez amerikan köçläreneñ xärbi çaraların ğäyeplibez. Çönki bu Falluca xalqın berdäm cäzalaw çaraları.
Bügen bäreleşlärne tuqtatu turında söyläşergä dip Fallucağa Ğiraq citäkçelege wäkilläre kilde. Alar arasında ike şura äğzası da bar. Bügen AQŞ köçläre ğisyançılarğa atışlarnı tuqtatu täqdime belän çıqtı. Şul uq waqıtta AQŞ xärbiläre wäkile general Mark Kimmit Amerikan köçläreneñ üz-üzlären saqlaw xoquqı bar dide:
AUDİO: Bu adımğa bez doşman bülekläreneñ dä atışlarnı tuqtatruına ömetlänep barabız. Alar atışlarnı däwam itkän oçraqta koalitsiä köçläreneñ härwaqıt üz üzlären saqlaw xoquqı bar.
Britaniädäge xärbi analitik Tim Garden Ğiraq İdarä Şurası, bigräk tä xakimiätne 30-nçı iyündä ğiraqlılarğa tapşıru waqıtı yaqınlaşa barğanda xäzer bik qıyın xäldä qaldı di:
AUDİO: 30-nçı iyün, xakimiätne tapşıru köne yaqınlaşqanda, minemçä alar xäzer bäysezlek däräcäsen häm üzläreneñ Ğiraq xalqın xörmät itüen kürsätergä kiräk ikänen añlıy. Şunsı borçulı, AQŞ xärbiläreneñ taktikası tağın da kübräk ğadi ğiraqlılarnı köç qullanunı yaqlarğa etärä. Ägär dä bu artıq ozaq däwam itsä, ägär dä Ğiraq İdarä Şurası Amerikanıñ ğämällären yaqlasa Şura Ğiraq xalqına bulğa qädär tayanıçın da yuğaltaçaq. Şulay itep isemen almaştırğan küçeş çorı xökümätenä, ä anda çınlıqta näq xäzerge keşelär bulaçaq, alarğa xakimiätne tapşıru ber dä alğa taba adım bulıp kürenmiäçäk.
AQŞ räsmiläre bu bäreleşlärne uzğan yılnıñ may ayında Ğiraqta zur bälereşlär tämamlanğannan soñğı iñ qatı bäreleşlär dip atadı. AQŞ citäkçelegendäge köçlär sönni ğisyançılarğa qarşı ğına tügel, suğışçan şiği din ähele Moqtada äs-Sadr tarafdarlarına qarşı da suğışa. AQŞ däwlät sekretare Colin Powell bu atna bik qıyın atna buldı dide:
AUDİO: Soñğı könnärdä bez moñarçı kürmägänne kürdek. Häm min xäzer mondıy närsälär bulır dip ber dä kötmägän idem. Ämma ni genä bulmasın, minemçä bezneñ xärbi citäkçelär monı añlıy häm başqarıp çığaçaq dip isäplim.
Powell AQŞ haman da xakimiätne 30-nçı iyündä tapşırırğa cıyına dip belderde.
Ämma xärbi analitik Garden fikerençä, Ğiraq İdarä Şurası belän Waşington arasındağı fiker ayırmalıqları xakimiätne tapşırunı qıyınlaştıra, häm ul kiçekterelergä dä mömkin.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Şäymiev xatın-qızlarnı 3 bala tabırğa çaqıra
Rusiädä xalıq sanı kimüe 90 yıllardan başlansa, Tatarstanda älege protsess 2000 yıldan kilä. Şuşı waqıt eçendä respublika yaqınça 16 meñ keşesen yuğaltqan. 2-3 yıldan eşçe qullarnıñ citmäwe üzen bik sizderäçäk di belgeçlär. Älege mäs''älä Tatarstan citäkçelegen dä şaqtıy borçıy. Çärşämbedä uzğan qurqınıçsızlıq Sovetınıñ utırışında süz şul xaqta bardı. Ämma älege utırış yabıq işeklär artında uzdı. Citäkçelär ayırım qararğa kilmiçä, qayber bäxäsle mäs’älälärgä mönäsäbäten belderergä telämäde. Şuña kürä dä M.Şäymiewneñ kereş çığışınnan soñ, jurnalistlar öçen işeklär yabıldı.
Şunısı mäğlüm - Tatarstan prezidentı respublikadağı här xatın-qız öç bala tapsa, 2030 yılğa qädär wäzğıät yaxşıruğa taba baraçaq dip belderde.
Tatarstan xatın-qızları prezident quyğan burıçnı ütärgä äzerme? Menä alarnıñ cawapları:
-Öç bala küp tügel inde ul. Tabarğa bula. Ämma şartlar kiräk bit! Fatir, annarı balağa yuğarı belem birergä kiräk, yun''le meditsina xezmätläre kürsätelergä tieş. Ä alar yuq. -Min üzem öç bala üsterdem inde. Bezneñ zamanda barıber niçekter caylıraq ide. Bezgä tülängän aqçalar citä ide. Xäzer bit ul aqçağa berni alıp bulmıy. Belmim üsterä alır mikän bügenge yäşlär. -Şartlar bulsa, tabarğa bula inde. Öçne tügel, dürtne, bişne dä!
-Min üzem öç bala üsterdem inde. Bezneñ zamanda barıber niçekter caylıraq ide. Bezgä tülängän aqçalar citä ide. Xäzer bit ul aqçağa berni alıp bulmıy. Belmim üsterä alır mikän bügenge yäşlär.
-Şartlar bulsa, tabarğa bula inde. Öçne tügel, dürtne, bişne dä!Şuşı xaqta “Azatlıq” xäbärçese ğalim, yuğarı uqu yortındağı ber uqıtuçığa da möräcäğät itte. Ul isä menä niçek uylıy:
Xatın-qıznıñ bu tormışqa kilüneñ töp maqsatı - bala tabu. Tatar xalqı elek-elektän balanı küp tapqan. Din alarğa tabiği protsesslarğa qısılırğa röxsät birmägän. Bügenge ğailä problemaları bezneñ Könbatış qimmätlären üzläşterüebez belän bäyle. Bez tabiğät''ne üzgärtergä tırışabız. Ämma bit ul Könbatış qimmätlär bezneñ ğailälärne beterügä kiterä. Şuña kürä kiräk mikän soñ alar bezgä?Demografik wäzğıätne yaxşırtu öçen 2030 yılğa qädär respublikadağı här xatın-qızğa 3әp bala tabu täqdimen quyğan Tatarstan prezidentınıñ täqdime xaqında ğalim fikerläre buldı.
Albina Zäynulla


text: Gaza şähäre. İzrail ğäskäriläre bügen fälästin üzidaräse qaramağındağı Gaza sızığınıñ tönyağına kerde, ber kön genä elek İzrail xärbiläreneñ töbäk könyağındağı Xan Yunıs qaçaq utarında öç kön alıp barğan ğäskäri operatsiäse tämamlanğan ide. İzrail yağı şuşı ğämälen, Gaza sızığınıñ şul öleşennän yaqındağı yähüd utarına ike Qasiym raketası cibärelüe belän añlattı. İzrail premyer-ministrı urınbasarı Ehud Olmert, xärbi çaralar şulay itep aqlanğan, İzrail iminlek köçläre andıy ut açularğa qarşı köräşäçäk, bu bez telägängä qarağanda kübräk waqıt taläp itä ala, läkin moña çik quyılaçaq dip belderde.


text:
Rusiä Abxaziägä östämä ğäskär cibärä, Gruziä şomda
Gruziä Abxaziäneñ Kodor tarlawığı yağında höcümgä äzerlänä digän bulıp Rusiä üzeneñ Abxaziädäge tınıçlıq saqlaw köçlären nığıtırğa häm anda östämä ğäskär cibärergä buldı. Gruziägä bu hiç kenä dä oşamıy.
Tifliskä Mäskäwneñ şuşı soñğı qararı ğına tügel, ğomumän, Abxaziä häm Könyaq Osetiädäge tınıçlıq saqaw köçläreneñ Rusiä xärbiläre citäkçelegendä buluı ber dä oşamıy.
Şuşı köçlär räsmän Bäysez däwlätlär berdämlege mandatı nigezendä urnaştırılsa da, anda döresen genä äytkändä, Rusiä ğäskäriläre genä xezmät itä, häm gruzin yağı fikerençä, Mäskäw şuşı ike separatist töbäktä üz ğäskären urnaştırıp üz mänfäğätlären genä qayğırta häm nizaqnı xäl itügä hiç kenä dä yardäm itmi.
Gruzin-abxaz häm gruzin-osetin nizağında Rusiä asılda "öçençe köç" bulıp tora, häm üzäk xökümät belän bäysezlek dawlağan töbäklär arasında solıxqa ireşügä kirtä qora, dip isäpli Tiflistäge xökümät. Soñğı belderüläreneñ bersendä prezident Mixail Saakaşvili Rusiäne "yaqlarnı añlı räweştä kierenkelekkä etärüdä" ğäyepläde.
"Bez tınıçlıq turında kübräk söylägän sayın, şuşı öçençe köç kübräk suğış turında süz alıp bara. Bez qoralsızlanu turında söylibez, ämma älege köç aşqınıp qorallanu xaqında söyli. Bez irekle iqtisadi zonalar, dibez, ä bu köç yaña xärbi nığıtmalar häm yaña tikşerü urınnarı turında täqrarlıy", dip zarlana Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili.
Atna başında Rusiäneñ saqlanu ministrlığı üzeneñ Abxaziädäge tınıçlıq saqlaw köçlärenä östämä ğäskär cibärergä cıyınuın iğlan itte. Süzneñ biredä küpme ğäskäri turında baruı äytelmi, säbäben isä Rusiä yağı Gruziäneñ Kodor tarlawığında, yäğni Abxaziäneñ gruzin qaramağındağı öleşendä xärbi köç tuplıy başlawı belän añlata.
Saqlanu ministrlığı belderüendä, Abxaziädä tınıçlıq saqlaw köçläreneñ toruı kierenkelekneñ artuına kirtä quyuda xälitkeç faktor bulıp tora, dielä häm Rusiäneñ Abxaziädä 15 yaña küzätü nığıtmasın açarğa cıyınuı äytelä.
Rusiäneñ Abxaziädä bügenge köndä 1500 ğäskärie tora. Bu sannıñ zamanında 3 meñgä dä citkäne bar ide, häm xäzer dä Mäskäw, kiräk bula qalsa tınıçlıq saqlaw köçläre şul sanğa citkerelä ala dip belderä. Moñardan tış Könyaq Osetiädä Rusiäneñ az digändä 600 ğäskärie urnaştırılğan.
Rusiäneñ Abxaziägä yardäm potensialı tınıçlıq saqlaw köçläre belän genä çiklänmi. Ägär dä abxazlar belän gruzinnar arasında yaña suğış çığa qalsa, Abxaziägä üz yardämen urıs qazaqları da wäğdä itä. Tönyaq Kavkazdağı xalıqlar da bu qarşılıqta üzlärenä tuğandaş abxazlarnı yaqlıy.
Abxaziäneñ xäzerge prezidentı Sergey Bagapş bu çärşämbedä Adıgey respublikasında bulıp kitte häm anda üz respublikasınıñ töp maqsatı bulıp bäysezlekkä ireşü tora dip belderde.
Sovetlar berlege tarqalu aldınnan Gruziädä autonom respublikağa iä abxazlar üzläreneñ xoquqi statusın üzgärtü öçen köräşne tatarlar belän bergä alıp barğan ide. Ul çaqta alar da, Tatarstan da uñışqa ireşä almadı. Xäzer Abxaziäneñ bäysezlekkä omtıluında tönyaqta qüätle yaqlawçısı - Rusiä bar. Tatarstannıñ isä yuq - ul üze şul Rusiäneñ ber öleşe häm Mäskäw tatarlarnıñ bäysezlege turında işetergä dä telämi.


text:
Ekrem Çelebi - Edalı Gelin
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Edalı Gelin
Etiketler : Ekrem Çelebi - Edalı Gelin türkü indir, Ekrem Çelebi - Edalı Gelin türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Edalı Gelin mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Edalı Gelin türküsü, Edalı Gelin sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Edalı Gelin bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Gezsem De Dünyanın Dört Bucağını
Ekrem Çelebi - Nasıl Vasfedeyim
Ekrem Çelebi - Beyaz Gül Kırmızı Gül
Ekrem Çelebi - Hafız Mektepten Gelir
Ekrem Çelebi - Dost İle Sohbet Edelim
Ekrem Çelebi - Doktor Benim Yaram
Ekrem Çelebi - Gel Kaçma Gel Gel
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır


text:
2007 Nobel tınıçlıq büläge klimat üzgärüe mäsäläsen kütärgännärgä birelde
Nobel bülägen birü komitetı 181 namzät arasınnan 1 yarım million dollarnı urtaq büleşäçäk kandidatnı sayladı. Elekke AQŞ vitse prezidentı, ä xäzer inde Ekologik aktivistı bularaq tanılğan Al Gore häm BMOnıñ klimat üzgärüen tikşerü panelı urtaqlaşa, alar Nobel Tınıçlıq bülägenä layıq tabıldı.
Norvegiä Nobel Komitetı Ole Danbolt Mjös, Osloda büläkne şulay iğlan itte.
Büläkneñ Klimat üzgärüe, yäisä tağın da xalıqçan äytem belän äytkändä – global cılınuğa bağışlanuı, bu mäsäläneñ ähämmiäten kürsätte.
BMO Ekologiä programı süzçese Nick Nuttall radiobızğa bolay dide:
”Bu urtaq büläkne tapşıru belän, alar klimat üzgäreşeneñ, 21nçe ğasır dönya säyäsätendä möhim urın aluın kürsätä. Häm bu añlaşıla da. Ägär dä klimat üzgärüenä qarşı çaralar kürelmäsä, alğa taba kiyerenkelek tağın da artaçaq. Bu nizaqqa xättä suğışqa kiteräçäk. Şuña, klimat üzgärüe mäsäläsendäge xällär tağın ber qat ähämmiät qazandı.”
59 yäşlek Gore, Bill Clintonnıñ prezidentlıgı waqıtında vitse prezident bulıp eşlägän ide. Sonınnañ, ul waqıtıñ küberäk klimat üzgäreşe häm keşelärnen aña yasağan yoğıntısın añlatuğa bağışladı.
Uzğan yıl ul yasağan çığışlarınnañ cıyılğan “Uñaysız Xaqiqat” isemle dokumental ber film dönya kürde. Bu film, AQŞ film tarmağında iñ yaxşı dekumental film isemlegenä kerep oskar bülägenä layıq tabıldı.
Tınıçlıq bülägen, Gore belän urtaq şartlarda büleşäçäk, xökümät-ara kilimat üzgärüşe panelı isä, 1988nçe yılda eşliy başlağan. Bu panel, bıyıl klimat üzgäreşe ölkäsendä yasağan soñğı çığışı belän iğtibarnı üzenä cälep itte. Fevral ayında çığargan xisabında, Panel 1950nçe yıldan birle arta başlağan cılılıq säbäbeneñ - keşe ğamälläre dä buluın açıqladı.
Şul uq waqıtta Panel, ägär dä global cılınudağı keşe ğamale yoğıntısı tuqtatılmi qalsa, kiläse ğasırda cılılıqnın 6.4 däräcäğä artaçağı xaqında kisätte.
BMO panelı, 40 ildäñ kilgän 600 ayırım tikşerüçelärdäñ tora.
Namzätlär arasında tağın,
Kosova häm başqa nizaqlarga çişeleş tabuda kürsätkän tırışlığı häm eşläre öçen, Elekke Finlandia prezidentı Martti Ahtisaari belän Çäçnä suğışı qorbannarına wäkillek itkän, keşe xoquqları advokatı, Russiäle Lidiä Yosıpova da bar ide.


text:
Çallıda xatın-qızlar cämğiäte oyıştı
Çınnan da, Çallıdağı xatın-qızlar arasınnan ayırım şäxeslärneñ milli yünäleştäge eşçänlekläre Tatarstan, Rusiä külämendä bilgele bulsa da, berläşkän oyışma - cämğiätlär turında mäglümätlär bulmadı. Döres, uzğan ğasırnıñ tuqsanınçı yıllar urtasında Qazanda oyışqan "Aq qalfaq" xatın-qızlar oyışmasınıñ ber bülege Çallıda da eşli başlağan ide. Anıñ citäkçese bulğan Süriä Usmanova Tatarstan Däwlät Şurası deputatı bulıp saylanıp, Qazanğa eşkä kitkäç, "Aq qalfaq" eşçänlege turında süzlär işetelmäde. Çallıda "Soldat anaları" komitetı buluı la mäğlüm ide. Rusiä armiäse küpmillätle bulğanğa, biredä dä küp millätle Çallı xalqı mänfägat'läre tikşerelde häm tikşerelä. Ä menä şuşı könnärdä genä şähärdä tatar xatın-qızları cämğiäte tözelü berqädär iğtibarğa layın. Şunısı da üzençälekle, älege cämğiätne oyıştıru 100rә yaqın, törle yäştäge xatın-qızlar qatnaşında, 48 nçe bistä mäçetendä ütte. Älege cıyın ni öçen mäçettä buldı, kiläçäktä nindi burıçlar quyıla? Älege çaranı oyıştıruçı Rimma Nuriäxmätova häm anıñ yärdämçese Gölnaz Gimadelislamova "Azatlıq" xäbärçesenä şuşı fikerlärne citkerdelär:
Rimma Nuriäxmätova äytüençä, cämğiätneñ iseme älegä yuq. Aprel' häm may aylarında ütäçäk cıyınnarnıñ bersendä cämğiätkä isem dä bireläçäk.
- Bu bezneñ berençe cıyılış. Mäçettä cıyılunıñ säbäbe şul, biregä bik küp xatın-qızlar kilä. Cämğiättä xatın-qıznıñ role zur. Mäkal' kiteräm: "Xatın-qız ber qulı belän bişek tirbäter, ikençe qulı belän ilne tibräter,"- dilär. Şuña kürä xatın-qızlarıbız öydä utırmasınnar ide, aktivraq bulsınnar ide. Bezneñ bügenge maqsat - näq şul aktivnı cıyu.
Ğafiulla Ğaziz, Çılla


text:
Prezident Bush yaqın könçığıştağı xällär häm irekle säwdä turında South Carolina Universitetı studentları aldında çığış yasadı
Bush administratsiäse Saddam rejimınıñ cimerelüe häm fälästinnärneñ reformaçı premier bilgeläwe säbäple älege mizgeldä ğäräblär belän izraellelär arasında tınıçılq urnaştıru mömkinlege kübräk dip qarıy.Prezident Bush comğada däwlät sekretarın tınıçlıq missiäse belän säfärgä cibärgänçe ,South Carolina Universitetı studentları aldında yaqın könçığışta irekle säwdä paktı turındağı planın açıqlağan çığış yasadı. G.Bush süzlärençä,möselman dönyasında ireklek teläge üsä bara.İreklek bulmasa möselman dönyası xäyerçelektä yäşergä däwam itäçäk bu isä ekstremizmğa kiterä .Prezident G.Bush (audio)
Barlıq ğäräb illäreneñ eşläp çığarğan towarlar İspanyağa qarağanda azıraq .Ğäräb xalqı tübän saxara illäre xalqı belän çağıştırğanda internetne azıraq qullana.Ğäräb dönyası zur mädäni traditsiägä iä bulsa da , zamanıbıznıñ ekonomik progressına yaraqlaşa almağan.
AQŞ citäkçese süzlärençä reformalar ütkärgän, rişwätçelek, terrorğa qarşı köräşkän, xatın qız xoquqların yaqlağan häm yaxşı bizenes praktikası alıp barğan ğäräb illäre belän AQŞ arasında iminlek vä mullıqnı arttıru öçen irekle säwdä zonası buldırala ala . Ul izrael belän fälästinnär arasında tınıçlıqqqa ireşelsä bu inisiativa 10yıl eçendä ğämälgä quyıla ala dide. G.Bush Dönya Säwdä Oyışmasına kerü öçen reformalar ütkärgän illärgä AQŞ yardäm itä ala dip äytte. Amerika citäkçse Universitettağı çığışında yaqın könçığışta solıx urnaşuı öçen här ike tarafnıñ da cawaplılığı bar, İzrael yağı fälästinnärneñ cafalanuın kimetü öçen adımnar atlarğa tieş dip äytep(audio) ägär dä fälästinnär terrornı beterü öçen konkret adımnar atlasa,tınıçılq,reforma vä demokratiä suqmağında däwam itsä, böten dönya fälsätin bayrağınıñ irekele, bäysez il östendä küterlgänen küräçäk.
Bush İzrael okupatsiälängän territoriädä yähud maxalläläre tözüne tuqtatırğa tieş, Ğäräb illäre terrornıñ barlıq formalarına qarşı köräşergä häm yähüd däwläteneñ kürşeläre belän tınıçlıqta yäşäw xoquqı buluwın tanırğa tieş dip söyläde.
Bushnıñ irekle säwdä zonası turındağı täqdimenä qarata yaqın könçığış belgeçe Dawid Makowski (audio)
Minemçe iqtibar cölep itkän idea. Bu yaqın könçığış xalıqlarına AQŞ tik Ğıraqta bulğan kebek kenä kisätmi , yanami , ul sezneñ öçen mömkinçeleklär belän dä qızıqsına , bu xalıqqa ireşü öçen matur yul dip uylım
Bushnıñ irekle säwdä inisiativası C.Powellneñ tınıçlıq protsesın canladıru tırışlığına yardäm itär dip äytü qıyın . Fälästinnär sonğı tınıçlıq planın qabul itsälär dä Premier Şaron här törle taşlama öçen başta premier Abbas qorallı fälästin törkemnären taratırğa, qulğa alırğa tieş di . Abbas çınlap ta zur qoralsızlandıru eşenä kereşsä fälästinnär arasında suğışqa säbäp bula ala,ikençe zur problema isä Yasir Arafat. Abbas belän Arafatnıñ mäqsatları ber bulsa da ,yulları ayrım
Färidä Xämit, Praga


text:
Yewropa berlege Üzbäkstandağı keşe xoquqları torışına tağın ber märtäbä borçılu belderde.
AUDİO: İke taraf ta terrorçılıqqa qarşı köräştä keşe xoquqlarına häm töp irekleklärgä xörmätneñ bik möhim buluın tanıdı. Yewropa Berlege keşe xoquqlarınıñ bozıluına tirän borçıluın belderde.
Oçraşudan soñ Yewropa berlege tarafınnan çığarılğan dokumentta Üzbäkstannıñ totqarlaw üzäklärendäge azaplawlar, totqınnarnıñ ülem oçraqları yış bulu tänqitlänä. Şul uq waqıtta bu dokumentta qayber uñay adımnar da telgä alına. Alar arasında törmälärgä Qızıl Xaç wäkilläreneñ kertelüe, cinayät qıluçılarğa birelüçe cäzalarnıñ yomşartıluı, häm ülem cäzaların tormışqa aşırunı kimetügä taba adımnar turında äytelä. Yewropa Berlege belän Üzbäkstan şulay uq, Üzäk Aziädä xezmättäşlek itü, iqtisadıy häm säwdä elemtäläre, xalıqara mäs’älälär turında da söyläşte.


text:
Äfgan prezidentı Hamid Qarzai prezident häm parlament saylawları planlaştırğannan 3 ay soñraq sintäber ayında ütkäreläçäk dip belderde
Qarzai süzlärençä(audio)
Bez här ike saylawlarnı ber yk waqıtta ütkärügä ähämiät birdek. BMO häm saylaw komisiäse ägär dä prezident saylawların teläsägez bez alarnı waqıtında ütkärä alabız,ämma sez häm prezident häm parlament saylawların bergä telisez,qayber texnik säbäplärdän bu mömkin tügel dip bezgä belderde,Şunlıqtan bez ikesen bergä sintäberdä ütkärergä qarar birdek.
Saylawlarğa legitimlıq birü öçen äfgan xökümäte küpläp saylawçılarnı terkärgä tieş.BMO räsmiläre 10million çaması keşene terkär dip ömed itä. Ämma sonğı sannar 1.6 million keşeneñ genä terkälgänen kürsätä. Zur şähärlärdän çittä yäşäwçwlärneñ bik azı terkälgän.BMO may ayında başlataçaq planı belän millionnarça keşene terkiäçäk.BMOnıñ Äfganstandağı başwäkile Jean Arnauld saylawlarnı kiçekterüne xuplap ,bu NATOğa saylawdan elek tınıçlıq urnaştıru häm iminlek operatsiälären Qabuldan başqa urınnarğa da cäyelderü mömkinçelege biräçäk dide. Ütkän atnada BMO general sekretarı K.Annan Äfganstanda iminlek, totrıqlılıq urnaşmağanlıqtan saylawlar, rekonstruksiä eşläre häm keşe xoquqları mäsäläläre qurqınıç astında tora dip beldergän ide.
İminlek şartların yaxşırtunı küzdä totqan programmadan berse , suğışçan törkemnärne aqrınlap qoralsızlandıru.Kiçä äfgan xökümäte köçläre röxsätsez qoral, tup, tanklarnı başqaladan çığarunıñ sonğı fazasın başlattı. Şul uñaydan ütkärelgän merasımdä Xalıqara tınıçlıq köçläre İSAF nıñ komandir urınbasarı general Wolfgang Korte qoralların tapşırğan suğışçan törkem citäkçelärenä yuğarı bäyä birep(audio) Dönya qarap bara.Berlin konferensiäse yaqınlaşıp kilä. awır qorallarnı Qabuldan çığarıp beterü yardäm biräçäk illärneñ ışanıçın artıraçaq .Alar üz eşçänlekläreneñ näticäsen kürep äfgan xalqın yaqlaw yulına däwam itäçäk.
Öfgan räsmiläre iyün azağına qädär 40meñ çaması qorallı suğışçını taratunı da planlaştıra.
färidä xämit,praga