text:
Swerdlaw ölkäsendä tatar kongressı bülege oyıştı
Küplärneñ xäterendäder, uzğan ğasırnıñ tuqsanınçı yıllarında yañğırdan soñ üsep çıqqan gömbälär kebek ber-ber artlı milli oyışmalar tözelä başladı. Üzgärtep qoru cilläre xalıqlarnıñ küp yıllar buyı yoqımsırap yatqan milli añın uyatıp, milli xäräkätne quzğatıp, yañartıp cibärde. Sverdlovski ölkäsendä dä ul waqıtlarda utızlap tatar milli oyışması tözelgän ide. Ämma waqıt uzu belän alarnıñ kübese eşlämi başladı, tarqaldı, käğäzdä genä qaldı. Millätne torğızu eşendä çın-çınlap eşläwçe oyışmalar, qızğanıçqa qarşı, barmaq belän genä sanarlıq qaldı. Qayçandır zur ömetlär bağlanğan, ölkä külämendä tözelgän qayber oyışmalar, milli mädäni avtonomiälär ömetlärne aqlıy almadı.
Tarqawlıq, köndäşlek berqayçan da urtaq eş öçen faydalı äyber bula almaslığı ayırmaçıq bulğanğa, Sverdlovski ölkäsendä berdäm tatar milli oyışması tözü fikere inde küptän yäşäp kilä. 2003 yılda Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı äğzası Mösäwir Xösäenov başlanğıçı belän Sverdlovski ölkä tatar kongressı tözü buyınça eş alıp barıla başlağan ide. Ul waqıtlarda utırışlarğa barlıq milli oyışmalar wäkilläre çaqırıla tordı. Ämma törle säbäplär arqasında ul waqıtta milli oyışmalar citäkçeläre urtaq tel taba almadı. Küplär monı bar keşene dä qänäğätländererlek citäkçe kandidaturası bulmaw belän añlattılar.
Ul waqıttan soñ berniçä yıl ütte. Sverdlovski ölkäseneñ barlıq tatarların berläşterä torğan oyışma tözü fikere tatar deputatları häm aldınğı dairälär arasında üseş aldı. Bu köz başında xakimiät orğannarı qatnaşında, Qazannan Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı wäkillären dä çaqırıp, zur Forum uzdıru turında süz alıp barıla başladı.
Ämma könnärdän ber könne, tanış-beleşlär arqılı Pervoural''ski şähäre tatarlarınıñ milli-mädäni möxtäriäte räise Mösäwir Xösäenov Sverdlovski ölkä tatar kongressı tözü buyınça üze yäşägän şähärdä konferensiä ütkärä ikän digän xäbär taraldı. Ni ğäcäp, ölkä tatarların berläşterä torğan ğomum oyışma tözü konferensiäsenä elek oyıştırılıp eşläp kilgän ber genä milli oyışma yäisä avtonomiä citäkçeläre çaqıru almadı.
Sverdlovski ölkä tatarları milli xäräkäteneñ çişmä başında torğan, bügenge köndä Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort milli üzägen citäklägän Söfxät ağa Nadıyrov äytüençä, moña qädär uñışlı ğına eşläp kilgän milli oyışmalar wäkilläre genä tügel, şuşı xäräkätkä yegerme altı yıl ğömeren birgän veterannar da çaqırılmağan biregä. Mösäwir äfände fikerenä qarşı kilerlek ber keşe dä yuq, anı yaqlap tawış birerleklär genä kilgän ide, dide Söfxät ağa.
Ölkä tatarların berläşterergä tieşle oyışma tözü buyınça uzdırılğan bu çarağa nibarı yegerme biş delegat cıyılğan ide. Däwlät orğannarınnan da bernindi wäkil kürenmäde. Şulay bulsa da, konferensiä böten şartın kiterep uzdırıldı. Kön tärtibendäge barlıq mäs''älälär tawışqa quyıldı, häm bertawıştan yaqlaw taptı. Bilgele inde, biregä kilüçelär arasında bötenläy oçraqlı keşelär dä, rus millätennän bulğan keşelär dä bar ide. Çittä tıynaq qına yılmayıp, tawış birgän sayın qul kütärep utırğan abzıydan bu çara turındağı fikeren sorağaç, ul biregä Mösäwir Xösäenov çaqıruı buyınça kilüen, mondıy çaralarda berençe qatnaşuın äytte.
İctimaği oyışmalar tözü turındağı Federal'' qanun taläplärenä turı kiterep, konferensiädä qatnaşuçılar Sverdlovski ölkä tatar kongressı tözü turında qarar qabul ittelär. Anıñ räise itep, bertawıştan Mösäwir Äbrar ulı Xösäenov saylandı. Bez Mösäwir äfändedän yaqın kiläçäkkä bulğan eş plannarı häm ölkä tatarların berläşterü yulları turında söyläwen ütenep möräcäğät ittek. “Bezneñ plannar zur, -dide Mösäwir Äbraroviç, - kiläse yılğa yaz Urta Uralnıñ tatar xalqın cıyıp, zur forum uzdırırğa uylıybız. Berençe yılda tatar awılları yazmışına ähämiätne küp biräçäkbez. Tatar awılları sovetı tözergä isäp bar. Şulay uq metodik räweştä xakimiät orğannarı belän tığız elemtädä eşlärgä uylıybız. Bezneñ iñ zur mäs''älä – ölkä byudjetına kerü”.
Süz dä yuq, plannar zur, başqarası eşlär tatar xalqı öçen bik kiräkle. Ägär dä bu kongress tözü konferensiäsen ölkä tatarların berläşterä başlawnıñ berençe etabı dip qarasañ, Mösäwir äfändegä bu awır xezmättä zur uñışlar telise genä qala. Ämma tatar xäräkäte veteranı Söfxät ağa Nadıyrovnıñ fikere başqaçaraq yañğırıy. “Konferensiä zur täcribä cıyğan, bügen dä äybät kenä eşläp kilgän millätpärvär keşelär kiñäşennän tış, alardan başqa uzdırıla. Delegatlar arasında millätkä xezmät itärlek ike-öç keşe kürdem. Bolay bulmıy. Citdi äyber bolay bula almıy. Şuña kürä yaña kongressnı legitim oyışma dip küñelem qabul itä almıy”, -dide ul.
Konferensiädä qatnaşuçılarnıñ berse Färit äfände Nusratullin, kiresençä, Mösäwir Xösäenov ışanıçqa layıq dip belderde. “Ciñ sızğanıp, xalıq öçen qayğırtıp, zurdan qubıp eşkä totınğan keşegä niçek ışanmıysıñ, - dide ul, - Kem dä bulsa eşlärgä tieş bit. Mösäwir äfändegä ışanıp bula dip uylıym. Waqıt kürsäter qalğanın”.
Färit äfände äytmeşli, waqıt kürsäter. Yaña oyışma Sverdlovski ölkäsendä yäşäwçe tatarlarnı ber qanat astına cıyıp, milli mäğärifne torğızu, tatar mäktäplären buldıru, milli mädäniätne üsterü, tatar milläteneñ başqa mänfägat''lären qayğırtuda xakimiät orğannarın quzğatıp, aldınğı cämäğätçelek belän berrättän eşli alsa, maqsatqa ireştek dip äytergä bulır ide.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


c: text/html

text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ azıq-tölek qärwanı Bagdadqa citte. İordaniä şirkätlärennän arendağa alınğan 50 yök maşinası Bagdadqa on alıp kilde. Bu yärdäm älegä Amerikan xärbiläre sağı astına quyıldı, häm May ayında taratılaçaq. Qärwan İordaniädän 4 kön kilgän. Bagdadta tieşle saqlaw urını äzerlängänçe, ul Ramadi şähäre yanında 2 kön kötep utırğan.
Ul arada, bügen Amerikan generalı Buford Blount aldağı ber atna eçendä Bagdadnıñ xalıqara hawa alanı humanitar oçqıçlar öçen açılaçaq dip xäbär itte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
YİXO xisabı: Könbatışqa taba möhacirlär ağımı tuqtalmıy yäki pasportlar ni öçen uylap tabılğan?
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ soñğı xisabında – könbatışta qayber illärneñ iqtisadi xäle soñğı yıllarda naçaraya töşsä dä – immigrantlar barıber küçenü yağın qarıy, dielgän. Bügen bez dönyada migratsiägä qağılğan törle yañalıqlar, şulay uq – küçep yörü öçen kiräkle bulğan tanıqlıq – pasportlar turında söyläşerbez. Rusiädä eçke pasportlarnı almaştıru waqıtı tağın 6 ayğa ozaytılğan. Ä menä april ayında Rusiä watandaşlarınıñ çit il pasportlarına yaña üzgäreşlär täqdim iteläçäk.
Qaçaqlarnıñ häm möhacirlärneñ qayçan da bulsa tuğan illärenä kire qaytıp kitü ixtimalı bik çiklängän. Bötenläygä dip 3nçe dönya illärennän ber kitkännnärgä kire qaytqanda mönäsäbät inde bötenläy üzgärgän bula häm yäşäw şartları yaxşırır dip ber keşe dä äytä almıy. Ämma monı da kontrol itep bulır digän ömet belän dönyada migratsiä programmaları tözelä. Yevropa Berlege xalqı qartayğanda Yevropa illäre çiklängän ber waqıtqa çittän yäşräk belgeçlärne çaqıra. Garson däwam itä: "Waqıtlı eşçelärne cibärgän illärneñ yardäme bulmıy torıp – migratsiä ağımın kontrol itep bulmıy. Möhacirlekne kontrol itär öçen kompromiss, urtaq fikergä ireşü kiräk. İmmigratsiäne tuqtatu turında süz barmıy, qanunsız immigratsiäne tuqtatırğa kiräk. Annan soñ xezmättäşlek häm tärräqiätkä cirlek bulaçaq" dide Yevropa Oyışmasınıñ migratsiä belgeçe.
Biredä inde migratsiäne kontrol itü yullarınnan – keşe xoquqlarınıñ bozıluına qadär ara yıraq tügel, xörmätle tıñlawçılar. Brüsseldä urnaşqan, Yevropa Säyäsäten Öyränü belän şöğellängän üzäkneñ belgeçe Joanna Apap, eye, kontrol mexanizmnarı kiräk, ämma "Biredä keşe xoquqların bozu çige bik yuqa, här keşeneñ ber ildän ikençesenä küçep yörergä xoquqı bar. Şunıñ öçen keşelärneñ xäräkät itüen xökümät kontrol itä başlasa – barısı da legal bulırğa tieş. Täqdim itelgän çaralarnı şulay uq – avtoritar dip tä atap bula. " dide üzäk belgeçe.
Qaçaqlarnıñ tuğan ile häm alar barıp citkän il arasında irekle mönäsäbätlär häm aralaşu mömkinlege bulsa – fayda ike yaqlı bulaçaq. Yaxşıraq yäşäw şartları bulğan ildä yäşäp häm kübräk aqça eşläp immigrantlar – watannarında qalğan tuğannarına aqça cibärä ala. Qayber illärdä – immigrantlar cibärgän aqçalar ildäge ğömüm üseşneñ zur ğına öleşen täşkil itä. Möhacirlek tapşıruında bez bu xaqta söylägän idek inde, xörmätle tıñlawçılar... Azatlıq dulqınnarında Möhacirlek: sorawlar häm cawaplar tapşıruın däwam itäbez. Bu atnada – eçke pasportların yañalarğa alıştırıp ölgermägän Rusiä watandaşları öçen yaxşı xäbär buldı. Ber nindi cäza-ştraf tülämiçä pasportlarnı iül ayına qadär almaştırıp bulaçaq. Bu turıda eçke eşlär ministrı urınbasarı Alexandr Çekalin xäbär itte. Xalıqnıñ küpçele yaña pasportlarnı alğan inde, ämma ber öleşe – törle säbäplärdän – almaştırırğa waqıt yuq, aqça yuq, yäisä qayadır kitep toru säbäple – äle şuşı dokumentın alıp ölgermägän. Nigezdä keşelär tormışın ciñeläytü öçen uylap tabılğan pasport çınbarlıqta anı qatlawlandıra ğına. Könbatış illärendä yäşäw urnıñ, balalarıñ yazılğan "eçke pasport" digän äyber yuq. Tarixi mäğlümat:
Xäzerge Rusiä pasportınıñ tarixı – 1724nçe yılda , Petr patşa çorında başlana. Ul çaqta anı krestyannarğa, açlıqtan başqa yaqlarğa kitep eş ezlärgä mäcbür bulğannarğa birgännär. "Pasport" süze isä – fransuz telennän alınğan häm "port aşa uzu" digänne añlata. 18nçe ğasırda pasportlar Rusiädä 3 yılğa ğına birelgän bulğan. Şunnan soñ berniçä tapqır ildä pasport reformaları bula, 1906nçı yılda bu dokument "pasport kenägäse" digän isem ala. Anda iäseneñ isem-familiäse häm atasınıñ iseme, ğailäse, balaları, maxsus bilgeläre, torğan urını yazılğan bula. Nindi genä üzgäreşlär kiçersä dä eçke pasport ğömer buyı – keşelärne kontrol itü, häm küp oçraqta xoquq bozu çarası bulıp qaldı, xörmätle tıñlawçılar. Patşa Rusiäsendä dä, sovetlar ilendä dä awılda yäşäwçelärgä pasport birelmäde. Xäzer Rusiä watandaşları, häm bezne Başqortstan häm Tatarstanda, başqa töbäklärdä tıñlağan millättäşlärebez alğan pasport ölgese 1997nçe yılda uylap tabılğan. Anı inde elekkege kebek 16 yäştä tügel, ä 14 yäş citkäç birälär häm 25 häm 40 yäş tulğaç yaña fotoräsemnär yabıştırırğa kiräk tügel. Millät grafası beterelgän, ämma xäzer Rusiäneñ Däwlät Dumasında anı kire qaytaru turında qanun ölgese eşlänä. Häm soñğısı – pasportlar ni öçen üzgärep tora, dip uylıysız, xörmätle tıñlawçılar? ..texnologiälärneñ alğa kitüe - berençe säbäp bulsa – tağın ber möhim säbäp – yalğan pasportlarnı yasawçı cinäyätçelärneñ pasportlarnı uylap tabuçılardan yaxşıraq eşläwläre. Dokumentlarnı saqlaw öçen.
Çit illärgä çığıp yörüçe millättäşlärebez öçen mäğlümat: çit il pasportları da üzgäräçäk. Çit ilgä çığu öçen qullanılğan bu dokumentqa digital fotoräsem quyılaçaq, bälki barmaq ezläre dä töşereler. Barmaq ezläre törelsä – Rusiä watandaşlarına qayber illärgä viza alu ciñeläyäçäk çönki äytik Quşma Ştatlarğa viza alıp kilüçelär ilgä kergändä barmaq ezlären terkärgä tieş. Zur 8lek illäre 2005nçe yılğa keşeneñ barmaq ezläre häm küz qatlawı turında mäğlümat bulğan maxsus çiplar buldırırğa kileşte. Ni öçen disägez – barmaq eze häm küz tözeleşe – dönyada ber keşedä dä qabatlana almıy. Çit il pasportlarınıñ yaña töre bıyılnıñ april ayına eşlänep beter, ämma çit illärgä yörgän millättäşlärebezne tınıçlandıra alam, älegä üzgäreşlär başlanu turında räsmi xäbärlär yuq. Ämma aldan belep toru ziyan itmäs. Rusiädä çit il pasportları turında tarixi mäğlümat: Çit il pasportları Rusiädä eçke pasportlardan irtäräk, 17nçe ğasırda uq çit illärgä yörgän säwdägärlärgä birelä başlıy. 1917nçe yılğa qadär Rusiädän çitkä çığu ciñelleräk bulğan disälär dä – bu döres tügel, çönki pasport, keşelär qayda ğına bulmasın, alarnı kontrol itü öçen buldırılğan. 19nçı ğasırnıñ berençe yartısında dvoryannarğa ğına çit illärgä çığu röxsät itelgän, ul da berniçä yılğa ğına. Çit il pasportları bik qıybat bulğan häm kitüçelär turında gazetlarda yazıp çıqqan bulğannar. Ämma Rusiädä ğömer buyı yalğan pasportlarnı yasawçılar bulıp torğan, keşelär ber awırlıqsız çit illärgä yörgän. Ul çaqta Rusiägä kilergä telägän çit il watandaşları öçen bik uñaysız bulğan. Çit il keşeläre ilgä kilü belän pasportların Rusiä politsiäsenä tapşırırırğa tieş bulğan, kiter aldınnan politsiä alarnı – burıçları yuqmı dip ozaq tikşergän häm kitülären gel totqarlıy torğan bulğan. "
Pasport digäç – küz aldıbızğa bezneñ isem-familiä, nomerlar yazılğan häm fotoräsem quyılğan kenägä kilä. Ämma borıñğı zamannarda tanıqlıq bilgeläre– qağäzdä genä bulmağan. Kiev Rusenda – keşegä niçä yäş ikänen häm anıñ qaydan bulğanın bilbawdan belgännär. İrlärgä ozın häm kiñ bilbaw tağılğan, xatın-qızlarğa – neçkä häm tösle bilbaw, balalarğa – cep kenä tağılğan bulğan. Hönär iälärenä bilbawlar bötenläy birelmägän. Urta ğasırlarda Yevropada maxsus geraldik bilgelär-simvollar irlärneñ qalqannarında, ös kiemnärendä yasalğan. Borıñğı Misırda – xakimiättäge faraonnıñ bilgeläre qayber keşelärneñ yözeklärendä yasalğan bulğan häm bu – älege keşeneñ yuğarı qatlamnardan buluın kürsätkän...
Alsu Qormaş


text:
Deşt-i Qıpçaq
Deşt-i Qıpçaq - Kavkaz Dağlarınıñ şimalinde, Turlanen Ertiş özenleri arasında qalğan topraqlarnıñ tarihiy adı. Deşt-i Qıpçaq (farsça دشت قپچاق) fars tilinden Qıpçaq Çölü olaraq tercime etile.
Ertiş özeni betinden ğarpqa doğru köçken Qıpçaqlar, bugünki Rusiye ve Ukrainanıñ cenüp betini alayın elge keçirdiler ve bu yerlerde köçebe bir devlet qurdılar. Qıpçaqlarnıñ bu yerde qurğan devletiniñ akim olğan topraqlar Deşt-i Qıpçaq dep aytıldı ve XVIII asırğa qadar qullanıldı. XIII asırda Moğollarnıñ Qıpçaq akimiyetine soñ bermesinden soñra bu yer Altın Ordu adını aldı. Deşt-i Qıpçaq adı da qullanılmağa devam etti. Deşt-i Qıpçaq topraqlarından deñişik yerlerge dağılğan Qıpçaqlarnıñ bir bölümi, Mısırda Bahriye Memlükleri olıp bilingen hanedannı qurdı.
Qırım Hanlığı qurulğanından soñ onıñ ükümdarları da öz unvanında Deşt-i Qıpçaq ismini qullandılar.


text:
Açıq mikrofon: Tatarstanda matbuğat irege citäme?
-Yuq şul! Tatarstanda matbuğat irege yuq. Bezdä basılğan yazmalarnıñ irekle matbuğatqa bernindi dä qatnaşı yuq.
-Buğenge basmalar pornografiä belän tulğan! Uqırlıq tügel alar. Şunısı borçıy.
-Tatarstan matbuğatı Rusiä külämendä irekle demokratik bularaq sanaldı. Bu xaqta prezident M.Şäymiev tä berniçä qat äytte. Läkin yıllar uzu belän, milli xäräkät eşe sürelü belän, xakimiät vertikale basımı astında bu mäs'älä beraz awıraydı. Ämma älegä jurnalistlarıbız üz fikeren, xakimiätkä bik qarşı fiker bulmasa, äytälär. “Tatarstan yäşläre”, “Watanım Tatarstan”, “Şähri Qazan” gäzitlärendä şulay.
-Minemçä, bezdä matbuğat irege bar. Respublikada barğan barlıq waqiğalar da kürsätelä. Şul buladır inde ul matbuğat irege häm demokratiä!
-Matbuğat irege berqayçan da citmi inde ul! Xakimiät matbuğatnı qısa. İrek ul kiñ mäğnägä iä. Matbuğat irekle bula almıy. Utopistlar äytkänçä, kommunizm çorında ireklelek bula ala. Xakimiätneñ ilgä, xalıqqa, anıñ baylığına, ğomumän dönyawi qaraşı bik törleçä häm ul berqayçan da här keşegä dä bertörle bula almıy. Şuña kürä inde bezdä dä matbuğat irege yuq dip äytä alam.
Al'bina Zäynulla


text:
Bügen Britaniä Yewropa Berlege İrannıñ atom programmasına bäyle krizisnı çişü öçen ber atna eçendä Tähranğa tulı häm täfsille täqdimnär isemlegen tapşıraçaq dip belderde.
Britaniä tışqı eşlär idaräse Tährannı uran bayıtunı yañartmasqa, kiräksez häm zıyanlı adımnar yasamasqa çaqıruçı möräcäğät çığardı. Belderüdä mondıy adımnar Yewropa Berlegen wäkillek itüçe Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän İran barasında barğan söyläşülärgä zıyan kiterergä mömkin dielä.
Britaniäneñ bu belderüenä qädär söyläşülärdä İrannı wäkillek itüçe Alu Ağa Möxämmädi Frans press agentlığına Tährannıñ bu täqdimnärne tapşıru öçen Brüssel'gä bügen Qazan waqıtı belän köndezge bişençe yartığa qädär waqıt birgänlege turında äyktän ide. Tähran täqdimnär tapşırılmağan oçraqta uran bayıtunı yañartu belän yanadı.
Britaniä, Fransiä Germaniä ägär dä İran üzeneñ atom programmasınıñ tınıç maqsatta buluın garantiäläwçe şartlarğa rizalaşsa anı qızıqsındırırlıq täqdimnär yasarğa tieş.


text:
Tut yebäk kübäläktärenä qarşı köräş
Mäskäwźä ütkän Altın köź kürgäźmähenä äźerlek bara. Başqortostan yänä ber kürgäźmägä äźerlänä. Bıl yulı awıl xujalığı tawarźarı yeteşterewselär Mäskäwźä ütäsäk Altın köź kürgäźmähendä qatnaşırğa uylay. Awıl xujalığı ministrı urınbaźarı Flaris Şäyxetdinov, kräźtiän yeteşteregän tawarźar kürgäźmähe 450 yıllıq yübileyğä arnala tip belderźe.
Flaris Şäyxetdinov äytewensä, bıltır bıl kürgäźmälä Başqortosatn şirqättäre 50-gä yaqın miźal alğan, şulay uq kürgäźmäneñ gran–prihına layıq bulğan. Bıyıl Başqortostandan törlö yünäleştärźä eşläwse 53 şirqät qatnaşa.


text:
Rässam Robert Ğaysin: “Cirneñ üz cılısı bar”
Robert Ğaysinnıñ ostaxanäse Karyernıy awılındağı öyendä. Bu awıl Qazan şähäre belän Därwişlär bistäse arasına urnaşqan. Qapqadan kilep kerügä işek aldına qarağan täräzädän kürenep torğan räsemnär monda rässam yäşi, dip sälämli sıman. Bez Robert Ğaysin belän anıñ monnan 10 yıl elek yasağan “Cılı kiç” dip atalğan räseme belän tanışabız. Awıl öyläre, közge cılı aylı kiç, aqıllı, tıynaq häm miherbanlı, barsına da tüzem tatar xatını surätlängän bu räsemdä.
Min awılda üskän. Änine iskä töşerep, bäläkäy çaqnı iskä töşerep yasağan idem.
-Awıl cılılığın härwaqıt üzegez belän saqlıysız dip äytergä bula inde ime? -Şähärdä, beton yortta torıp, turı poçmaqlı öydä şiğer yazu, muzıka yazu, yäki räsem yasaw awırdır minemçä. Beläsezme, yort miña nığraq oşıy. Çığıp hawasın isnisen. Cirgä, ülännärgä basıp torasıñ. Awıldağı kebek zur bulmasa da, mondağı cirneñ anıñ üzeneñ cılısı bar.
-Şähärdä, beton yortta torıp, turı poçmaqlı öydä şiğer yazu, muzıka yazu, yäki räsem yasaw awırdır minemçä. Beläsezme, yort miña nığraq oşıy. Çığıp hawasın isnisen. Cirgä, ülännärgä basıp torasıñ. Awıldağı kebek zur bulmasa da, mondağı cirneñ anıñ üzeneñ cılısı bar.di xäzer yäşi torğan üz öye xaqında Robert Ğaysin. Bu öyne Leninogorski rayonı Kerkäle awılınnan küçep kilgäç 70- nçe yıllar başında äti-änise salğan bulğan. Bez rässam belän par atlar surätlängän, üzençälekle tabiğät küreneşläre yasalğan häm tağın bik küp temalarnı üz eçenä alğan räsemnär elengän diwarğa qarap torabız.
Beläsezme, min fotoğa töşergän kebek yasarğa yaratmıym. Könçığış poeziäse kebek tügel inde, kürdem yılğa, kürdem taw kebek… Min üzemneñ eçtän äyländerep, üzgärtep çığaram. Turı ğına yasarğa yaratmıym alay bik qızıq tügel. Sezneñ nindi ısul soñ digän sorawğa da, Robert Ğaysin, itäğätle genä yılmayıp quya. Tikkä genä sänğät belgeçe Dinä Äxmätova da anıñ turında, “Qazan” jurnalında, ul räsemnären uylap ta çığarmıy, syujetları da sığıp çığarılğan kebek tügel, üz stilen dä uylap tapmıy. Aña barsı da ğadi genä birelä. Anıñ eşläre- ul üze, dip yaza. Ämma çın rässam bulu öçen ğadi genä serne dä belergä kiräk, di Ğaysin.
Başta ber 10-15 yıl awır bulsa, bulmasa da küp uqırğa kiräk, muzıka tıñlarğa kiräk. Min üzemneñ niçek kilgänemne äytäm. Närsä turında äytäse kilgäneñne uylarğa kiräk. Robert Ğaysinnıñ ostaxanäsendä buyaular, pumalalar da küzgä çalınmadı. Bülmä urtasına quyılğan stanokta ul gobelen tuqu ısulı belän soñğı eşen axırına citkerep kilä. Şunda uq törle töstäge yon yomğaqlar üz çiratın kötä. Gobelen ısulın ul Qazandağı kürenekle rässamnarnıñ berse Anatoliy Egorovtan öyrängän.
Başta bernärsä dä çıqmıy ide. Annarı kilep çıqtı inde. Gobelen yasar öçen dekorativ fikerläw kiräk. Äz genä monumental'. Waq-töyaq äyberne yasap bulmıy. Elek yasağannar inde alar kartinalar da, küzlären dä yasağannar, çäçne dä, matur-matur ülännär, çäçäklär dä…. Alar niçek eşlägännär. Bez xäzer tiz eşlibez. Ay buyınça, yäki ber-ike aymı. Ä ul waqıtta xatın-qızlar eşlägän. Alar yılına ber metr ğına eşlägän. Kön sayın yaqınça 8 är säğät eşläp. “Hawa yılanı”, “Awıl canı”, “Basma” kebek häm başqa äsärläre sänğät söyüçelärgä tanış. Qayberläre Qazan häm Peterbur kürgäzmälärendä dä kürsätelgän. 2006 yılnıñ Baqıy Urmançı isemendäge bülägenä “Şüräle yoqısı”, “Kurgannar närsä saqlıy”, “Qır” isemle gobelen räsemnären dä täqdim itkän bulğan. Ğämäli sänğätkä bötenläy birelmäde, bezneñ waqıt citmägän axırı, di Robert Ğaysin.
Küp inde eş. 5 kürgäzmä yasadım. İke yıl ütä annarı yaña kürgäzmä yasıym. Barı tik yaña räsemnär belän genä kürgäzmägä çığarğa tırışam. İskene kürsätergä yaratmıym. di Qazan, Anqara, İstanbul, Mäskäw, Piterbur kürgäzmälärendä 1999 yılda Törkiäneñ Bursa şähärendä ütkän “Törkilek ike” dip atalğan icat laboratoriäsendä qatnaşqan Tatarstannıñ häm Rusiäneñ rässamnar berlege äğzası Robert Ğaysin.Nail Alan


text:
Açıq mikrofon: Awıl xucalığın üsterü kiräkme? Aña niçek yärdäm itep bula?
Awıllarnı üsterü kiräk. İnvestorlarnıñ bernindi xacäte dä yuq inde ul. Xalıq keçe belän awıllarnı kütärergä kiräk. Awıldağı qayber xalıq investor kiräkmi üzebez kütäräbez dilär. Xalıq tırışlığı, räis tırışlığı belän kütärergä uylıylar.
Minem uylawımça awıllarnı üsterergä kiräk, çönki awıl xalqı şähärlärne azıq-tölek belän tä'min itä. Ägär awıllarnı üsterergä mömkinlek birsälär yäşlär dä üz tuğan awıllarına qaytıp alarnı torğızırlar ide.
Awılnı üsterergä kiräk. Äybät bulsın, taralmasın. Xaywannarnı küp asrasınnar.
Eşne yaratmıy yäşlär. Gel uqıylar da uqıylar. Awılğa qaytırğa telämilär. Awıldağı yegetlärgä qızlar yuq.
11 klassnı beterälär dä Qazanğa kitälär. Awıl betä bit inde. Qızlarğa eş birergä kiräk. Yegetlärgä qızlar kiräk. Qızlar awılğa qaytmıy.
Awıllar kiräk. Awıl ul cir häm ikmäk. Bar närsä awılğa barıp totaşa. Ä awılda eşlärgä keşe yuq. Anda xalıqqa kibet tä yuq, meditsina yärdäme dä yuq. Barısı da östän başlana.
Xalıq ike cirdä torsın. Cäy könne şähärdä, ä qış könne – şähärdä. Şulay yaxşı bulır.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Tatarstannıñ barlıq mäçetlärendä Qorban ğäyete uqıldı
Respublikada xäzer mäçetlär sanı 1000 meñnän artıq, dip isäplänä. Tatarstannıñ «Yaña ğasır» televidenie kanalı, Qazannıñ Bolğar mäçetendä barğan bäyräm çaraların turı efirda tapşırdı. Ğäyetkä kilgän xalıq mäçetkä sıymadı, kübese wäğäzlärne uramda tıñlap tordı. Şul uq xäl, Qazannıñ barlıq mäçetlärendä diärlek qabatlandı. Bolğar mäçetendä, möselmannar aldında möfti Ğosman xäzrät İsxaqi çığış yasadı.
Möfti xötbäsendä Qorban bäyrämeneñ mäğnäsen añlattı, xäzerge zaman problemalarına tuqtalıp kitte. Bu yulı möfti säyäsi mäsälälärğä ällä ni qağılmağan ide. «Citäkçelärne sükmägez, sez alarnı üzegez saylağan», dip kenä äytte. Ul şulay uq, şuşı könnärdä Söğüd Ğäräbstanında xac qılğan möselman qärdäşlärne dä iskä aldı. Bıyıl Rusiädän Mäkkägä 5 meñläp möselman kitkän, alarnıñ 400gä yaqını Tatarstannan ikän. Möfti wäğäzen söyläp betergännän soñ, imamnar mäçet eçendä häm tışında cıyılğan möselmannarğa ğäyet namazın uqu tärtiben añlattı. Azan yañğıradı.
Ğäyettän soñ, qorban çalırğa röxsät itelde. Mäsälän, Märcäni mäçete yanında izge burıçnı ütärgä teläweçlär, sarıqlarğa qarağanda kübräk buldı. Şuña mäçet yanında çirat barlıqqa kilde. Ciñel maşinalar sarıqlarnı kiterep tordı, alar bik tiz arada satılıp bardı. Qorban malınıñ bäyäse - 2 meñ sum tiräse.
Qorban ğäyete belän Tatarstan möftie, Rusiä möftilär şurası räise, Rusiä häm Tatarstan prezidentları, xakimiät firqäse citäkçelege häm törle urınnarğa saylanırğa telägän nämzätlär qotladı.
Bikä Timerova.


text:
Omski qızı Soçida uzaçaq çibärlär bäygesendä qatnaşa
Mäğlüm ki, başqa illärdä kebek Rusiädä dä törle bäygelär, konkurslar daimi oyıştırılıp tora. Çirattağı şundıy ber bäyge – balalar häm yäşüsmerlär arasında maturlıq konkursı bıyıl iyün ayında Soçi şähärendä uzaçaq. Omskidan anda 11 yäşlek tatar qızı - İnara Muxamadeeva qatnaşaçaq. İnaranıñ änise Dilyara Muxamadeeva qızınıñ 5 yäştän cırlıy başlawı häm yış qına törle konkurslarda qatnaşıp, prizlı urınnar yaulawı turında söyläde. “Soçida uzaçaq konkursta İnara milli kiemdä tatar cırın kürsätergä äzerlänä”, di Dilyara xanım.
“Maturlıq bäygesendä İnara uñışqa ireşä alırmı, yuqmı, älegä äytüe qıyın. Härxäldä, näni qızıbıznıñ mondıy citdi bäygedä qatnaşuı belän bez ğorurlanabız”,- di İnaranıñ sänğät citäkçese Viktoriä İnozemseva.
Saniä Mirxaleewa, Omski


text:
Törkiä aldında prezident saylawları
22-nçe İyüldäge parlament saylawları xakimiättäge AK partiäneñ zur uñışı belän näticälände. Saylawçılarnıñ 46.6 % tawışın alıp 550 urınlı parlamentqa 342 deputatın kertü uñışlığına ireşte. Xäzer inde parlamentqa saylanğan deputatlarnıñ ant itü yolası bar. Çönki alar Törkiä Respublikasınınıñ konstitutsiäsenä turılıqlı bulaçaqları turında ant itkännän soñ ğına tulı millät wäkile yäğni deputat bulaçaqlar. Monnan 15 yıl elek Körd deputat Leyla Zananıñ Törkeçä tügel dä, Kördçä ant itüwe zur säyäsi ızğış quptarğan ide. Şunıñ öçen ul häm tağı öç körd deputat ozaq möddätle törmä cazalarına xökem itelgännär ide. Buyulu Demokrat Cämğiät Partiäse (DCP)neñ 24 bäysez Körd deputatı monı eşlämäslär dip kötelä. Çönki DCP-neñ citäkçese Ahmet Türk tä monı rastladı. Bu inde kiläse könnärdä açılaçaq Törkiä Böyek Millät Mäcleseneñ waq qayğısı.
Zurıraq qayğını isä qabat prezidentlıq saylawları täşkil itä. Monnan elekke parlament waqıtı kilgän bulsa da yaña preizidentı saylıy almağan, säyäsi krizis çığıp, waqıtınnan elek parlament saylawları ütkärelgän ide. Bilgele Premier Minister Recep Tayyip Erdoğan üz partiälärneñ kandidatı itep tışqı eşlär ministere Abdullah Gülne kürsätkän ide. Comhuriät xalıq partiäse häm başqalar, şul isäptän general ştab ta, başın islamça bäylägän ber xatını bulğan şäxes, laisizm prinsipları, yäğni din belän däwlät eşläre ayrılğan Törkiäneñ däwlät başlığı bula almıy dip oppozitsiä kürsätkännär ide.
İnde xäzer AK partiä xalıqnıñ yaqınça 50 protsentınıñ yaqlawına ireşkän moral cehättän bik köçle pozitsiä belän parlamentta bulaçaq. Tik berençe turda üz kandidatın saylıy alırlıq köçkä, yäğni 367 deputtaqa iä tügel. Şunıñ öçen ul başqa partiälär belän xezmättäşlek itärgä tiyeş. Bu yaqlawğa ireşüdä prezident kandidatınıñ iseme dä möhim. Tışqı eşlär Ministere Abdullah Gül 25-nçe iyüldä turıdan turı min kandidat dip äytmäsä dä, “xalıqtan kilgän taläpne kürmämeşkä salına almıym, minem qararım açıq” dip qia räweştä bu pozitsiägä kandidaturasın däwam iteräçägen belderde. Inde Millätçe Xäräkät Partiäse (MXP) 70 deputatı belän kandidatnı yaqlamasa da tawış birü utırışına qatnaşaçağın belderde. Qızğanıç MXP-neñ ber deputatı Prof. Cihat Өzönder aftomaşina avariäsendä xälaq buldı. Yäğni partiä ber urının yuğalttı.
AK partriä üz kandidatın, yäğni Abdullah Gülne saylata alu öçen säyäsi proseduranı uzsa da, tağı başqa ber körçekkä teräläçäk bar. Ul da bulsa xärbilärneñ reaksiäse. Döres älegä xärbilärdän räsmi reakiä bulmadı. Әmma pensiädäge armiä generalı Edip Başer İtalian gazetası La Republicanıñ 24-nçe iyüldä “Xärbilärdän kisätü: här daim tıqşınuğa äzerlär” isemle rubrika belän çıqqan intervysendä “AK partiä zur küpçelek aldı. Xalqnıñ saylawına xörmät itüdän başqa çara yuq. Läkin prezidentnı bilgeläwdä vazğiät yuldan çıqsa armiä qabat tıqşına alır. Bu Aprel ayında internet aşa belderü yasauwdan başqa törle dä nuluwı mömkin” dip belderde. Şuşı xäbärgä paralel bularaq şuluq könne Emir Tahirineñ İngliz gazetası “The Times”ta çıqqan “Yaña ber xärbi putç ixtimalı yuq tügel” isemle mäqaläse dä diqqätne cälep itte.
Qısqası Törkiäneñ säyäsäte, havaları kebek esse. Ber ike atnadan birle Törkiäneñ diñgez yarlarında 35 belän 45 gradus arası esselek bar. İstanbulda 25-ndä esselek 38 gradusqa çıqtı, dım da yuğarı bulu arqılı xalıq baytaq intekte.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Könbatış Afrikadağı Liberiädä xällärneñ kierenkelänep kitüwe Amerika Quşma Ştatları citäkçelegeneñ bu ildä tınıçlıq köçläre urnaştıruğa mönäsäbäten beraz üzgärtte kebek, däwlät sekretare Powell Liberiägä şul köçlärne cibärüne yaqlap çıqtı. Waşington monı asılda elek tä yaqlıy ide, läkin ul başta anda kürşe illärdän kilgän xärbilärne urnaştırunı alğa sörde. Prezident Bush bu mäs''älädä bik aşıqmaw yağında.
Amerikan däwlät sekretare Powellnıñ Liberiägä tınıçlıq ğäskärläre cibärüne yaqlawı anıñ Berläşkän Millätlär Oyışması general'' sekretare Kofi Annan belän telefonnan söyläşüwe waqıtında äytelde. Soñğı könnärdä Könbatış Afrikada urnaşqan şul däwlättä wäzğiat kisken räweştä kierenkelänep kitte. Andağı xökümätkä qarşı qorallı köräş alıp barğan ğısyançılar bu atnada Liberiä başqalası Monroviägä yaqınlaşıp, suğışlar inde şähärneñ üzendä başlandı. Xalıqara däräcädä, berençe çiratta Berläşkän Millätlär tarafınnan yasalğan basım näticäsendä ğisyançılar älegä atışlarnı tuqtatıp torırğa buldı, şuşı tänäfestän faydalanıp Liberiädäge wäzğiatne caylarğa tırışuçı xalıqara aradaşçılar xäzer ilgä mömkin qädär tizräk tınıçlıq köçlären kiterergä tırışa. Monı Quşma Ştatlar da yaqlıy, ul xätta Liberiägä üz xärbilären dä cibärergä riza, küptän tügel genä tämamlanğan Afrika säfäre barışında prezident Bush bu xaqta açıq itep beldergän ide. Tik Waşington monı üzençä kürä, başta Liberiägä kürşedäge Senegal, Nigeriä häm başqa Könbatış Afrika illäreneñ ğäskäriläre kertelergä tieş, alar üzara köräşkän yaqlarnı bülep quyğannan soñ ğına ilgä Quşma Ştatlar xärbiläre dä kilä ala. Äfğanstanda, bigräk tä Ğiraqta yuğaltular kiçergän Waşington xäzer yaña "qaynar noqta"ğa kerep cumarğa telämi. Quşma Ştatlar asılda Liberiägä üz köçlären cibärmäs tä ide, näq şundıy uq wäzğiat urnaşqan Kongo, misal öçen, fransuzlar qaramağına tapşırıldı. Läkin Liberiä oçrağında Waşingtonnıñ bu il qarşında tarixi yöklämäläre bar, şuşı däwlät zamanında Amerikada qollıqtan azat itelgän qaratänlelär tarafınnan, Quşma Ştatlar yaqlawı belän qorılğan ide. Läkin Ğiraqtağı yuğaltular sürätendä amerikannarnıñ xäzer üz ğäskärlären tağın ber qurqınıç cirgä cibärü teläge bik yuq. Prezident Bush ta, Liberiägä xalıqara tınıçlıq köçlären kertü kiräklege turında söyläsä dä, Quşma Ştatlarnıñ qatnaşuwına kilgändä bik aşıqmıy şuña kürä. Sülpänlekne ikençe ber säbäp belän añlatu da oçrıy. Waşington Liberiä ğisyançılarınıñ başqalağa kerep, xäzerge prezident Charles Taylornı bärep töşerüwen kötä ala. Ul oçraqta ildä zur bäreleşlär tuqtala häm xalıqara köçlärgä yanağan qurqınıç kimi digän süz. Prezident Bush üze inde berniçä märtäbä, Taylornı urınınnan kitärgä çaqırğan ide. Däwlät sekretare Powell xäzer, Berläşkän Millätlär Oyışması general'' sekretare Annan belän söyläşep tübändäge plan xaqında kileşte digän xäbärlär bar. Yaqlar Könbatış Afrika illäre citäkçeläre belän Liberiägä başta 1500-läp ğäskäri cibärü turında kileşä, alarnıñ nigezen Nigeriä xärbiläre täşkil itäçäk dip kötelä. Şunıñ näticäsendä Liberiädä totrıqlılıq urnaştırılğaç, Könbatış Afrika illäreneñ ğäskäri bülekçälärenä 2 meñläp amerikan quşılaçaq. Älege planda şulay uq xäzerge prezident Taylornıñ, üze wäğdä itkänçä, xakimiattän kitüwe häm anıñ başqa ilgä küçüwe qaralğan.
Kärim Kamal, Praga


text:
Colin Powell Paqstanda
Audio (Colin Powell)
"Amerikan xärbiläre Äfğanstan belän Paqstan çigen küzätä. Terrorçılarnıñ bu çik aşa ütep yörüen tuqtatu öçen bez Paqstan räsmilären, berençe çiratta prezident Möşäräfne çaralar kürergä çaqırabız."
Kiçä Paqstan köçläre çik buyındağı ber töbäktä Äl-Qaidä häm Taliban suğışçılarına qarşı operatsiä başladı. Bäreleşlär näticäsendä 15 xärbi häm 24 suğışçı ülgän, aralaırnda çit il keşeläre bar dielä, 18 suğışçı qulğa alınğan. Ber kön elek prezident Möşärräf bu töbäkne çit il terrorçılarınnan tazartırğa wäğdä itkän ide.


text:
Waşington Putin tänqitenä saqlıq belän reaksiä kürsätä
Uzğan atna axırında Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Quşma Ştatlarnı tänqitläwenä Waşington üz reaksiäsen saqlıq belän genä kürsätä. Şimbä könne Münxendä ütkän konferensiädä Putin prezident George Bush idaräsen xalıqara mäsälälärdä berni belän dä tıyılmağan diärlek xärbi köç qullanuda ğäyepläde häm bu başqa illärdä atom qoralına iä buluı teläge uyata dide. Ul şulay uq AQŞnıñ Kosovo bäysezlegen yaqlawın häm Üzäk Yewropada raketa höcümennän saqlanu sisteması urnaştıru niäten tänqitläde.
Putin çığışınnan soñ ikençe könne AQŞ saqlanu ministrı Robert Gates Münxendä şul uq konferensiädä çığış yasadı.
"Salqın suğış çorı keşese bularaq kiçäge çığışlarnıñ berse mindä bügenge kebek ük qatlawlı bulmağan ul çornı sağınu xisläre uyattı diärlek. Kübegez elegräk diplomatiä yäki säyäsät ölkäsendä eşlägän. Minem ütkänem isä kiçäge ikençe bulıp çığış yasawçınıqı kebek ük bötenläy başqa, şpionlıq. Häm minemçä elekke şpionnarnıñ kisken çığışlar yasaw ğädäte bar. Şulay da min yaña belemnär alu mäktäben üttem" dide Gates.
Şunnan soñ ul çığışın citdieräk töstä däwam itte. AQŞ belän Rusiä berniçä eştä xezmättäşlek itsä dä Mäskäwneñ säyäsäte xalıqara totrıqlılıqqa zıyan kiterä kebek dide. Gates bigräk tä Iranğa qoral satunı, energiä çığanaqların säyäsi qoral itep qullanunı atadı.
Bu atna başında Aq Yort süzçese Tony Snow Putin Waşingtonnı beryaqlı eş itüdä, köç qullanunı diplomatiädän östenräk quyuda ğäyepläp yalğışa dide.
"Ägär dä bu administratsiäneñ xalıqara mäsälälär belän niçek eş itüenä küz salsağız, ul härçaq eşne xalıqara diplomatiädän başladı häm kiläçäktä dä şulay itäçäk" dide Snow.
Putin bu çığışı belän närsägä ireşergä teläde soñ?
Cato Institutı dip atalğan Waşingtondağı xosusıy tikşerenülär üzägeneñ saqlanu häm tışqı säyäsät tikşerenüläre bülege mödir urınbasarı Galen Carpenter bu Rusiägä zurraq xörmät kürsätelergä tieşlege turında belderü buldı di.
Carpenter äytüençä, Putin dönyağa monnan arı AQŞnıñ Rusiäne borçığan tışqı säyäsi qararlarına süzsez genä riza bulıp tormıyaçağın citkerergä telägän. Carpenter Mäskäwneñ zamanında Balkan suğışın, NATOnı kiñäytülärne, AQŞ xärbiläreneñ Üzäk Aziägä kilüen häm Ğiraqqa kerüen qabul itärgä mäcbür bulğanlığın telgä aldı.
"Soñğı ber yıldan artıq çorda üsep kilgän häm bu çığış belän kulminatsiäsenä citkän närsä ul süzsez rizalaşu könnäreneñ artta qalğanlığın, Rusiäneñ üz mänfäğätlären nıqlap torıp yaqlıyaçağın açıq itep belderü. AQŞnıñ tışqı säyäsäte Rusiägä oşamıy häm ul bu qaraşların bik açıq itep belderäçäk" dide Carpenter.
Anıñ äytüençä, Rusiä üz mänfäğätlären çığışlar belän genä tügel tabiği gaz diplomatiäse belän yaqlıyaçaq. Yewropağa anıñ energiä mäsäläsendä Rusiägä ni qädär bäyle buluın añlataçaq.
Rusiä şulay uq çitlätep bulsa da AQŞqa da basım yasar dip kötärgä kiräk.
"Rusiä älbättä Üzäk häm Könçığış Yewropa illärenä AQŞ belän artıq yaqın mönäsäbättä bulğan öçen tülärgä turı kiläçägen citkerep basım yasıy ala. Şunıñ belän aldağı yıllarda bu mönäsäbätlärneñ alay uq yaqın buluı telämäwgä ireşä ala. Üzäk Aziädä Mäskäw üz täesiren qullanıp anda soñğı yıllarda AQŞ öçen bolay da qıyınlaşqan xällärne tağın da naçarayta ala" di Carpenter.
Anıñ äytüençä, tabiği baylıqların, bigräk tä neft häm gaz yatmaların satıp köçäygän Rusiä älegä Quşma Ştatlarğa qarşı tora alırlıq xäldä tügel. Şulay da Waşington Mäskäwneñ täesire arta baruın tanırğa tieş.
Naif Aqmal.


text:
Dinä Äxmätova: “Min üzemä digän bieklekne aldım”
Yarımfinalda respublika rayon häm şähärlärennän, şulay uq Qazan, Çallı, Tübän Qama, Ägerce, Kukmara, Alabuğa häm Yäşel Üzännän 56 xatın-qız qatnaştı.
“Ğailä bäyräme” isemle yarımfinal ike öleştän uzdı. Berençese– icadi, biredä qatnaşuçılar jyuri äğzalarına häm kilgän qunaqlarğa ğailä aşı, ğailä säyäxäte turında “fotoxikäya” yäki ğailä konsertı täqdim itte. İkençe öleş – yarımfinalda qatnaşuçılarnıñ säxnädä matur itep yörep kürsätüe.
“Azatlıq”nıñ Qazan bülegenä şuşı bäygeneñ yarım finalında qatnaşqan Dinä Äxmätova bu bäygedä qatnaşuçılardan ayırılıp tora. Ostalıq, çibärlek, uñğanlıq buyınça köräşüçe xatın – qızlar arasında ul berdän – ber qäläm iäse, ädäbiät häm jurnalistika belän qızıqsına. Dinä xanım inde disä yıldan artıq bazarda kiem - salım sata, 15 yäşlek qızı bar. Üzeneñ bäygedä qatnaşıp qaraw telägen ul bolay dip añlattı:
“Neçkäbil” bäygese artınnan min inde öç yıl rättän küzätep baram. Çönki minem qızım “Elan stil'” model'lär mäktäbenä yöri häm alar älege bäygedä çığış yasağannarı buldı. Şuşı çığışlar waqıtında min anı ozatıp yörgän idem. Monda qatnaşuçılarnı min küzätep tordım häm üzem dä monda qatnaşıp qararğa buldım. Bäygeneñ berençe öleşendä bezne 20 keşedän torğan jyuri äğzaları äñgämä barışında saylap aldılar. Saylap alğannan soñ däreslär başlandı. Bez kön sayın kiç belän säğät altıda, uramda salqın buluğa qaramastan däreslärgä yördek. Ä menä şuşı “Ğailä bäyrämendä” bez üzebezne keşe bularaq açıp birergä tieş idek. Cırlağan keşe cırladı, biegäne biede, ä min inde yaza torğan keşe bulğaç minem çığışım ğadiräk bulıp çıqtı. Min Abdulla Alışnıñ “Neçkäbil” äsären säxnäläşterdem. Ber ay buyı bal qortı kostyumnarın bäylädem. Bu bäygedä qatnaşu minem öçen öskä taba ber basqıç bulıp tora. Çönki min satıp – alu ölkäsendä eşlim häm bu minem öçen tübänräk däräcä. Min bu bäygeneñ yarımfinalına qädär üttem häm töşep qalğanıma ber dä ükenmim. Xäzer inde min üzemä digän bieklekne aldım”.
Bäygeneñ berençe öleşendä bezne 20 keşedän torğan jyuri äğzaları äñgämä barışında saylap aldılar. Saylap alğannan soñ däreslär başlandı. Bez kön sayın kiç belän säğät altıda, uramda salqın buluğa qaramastan däreslärgä yördek.
Ä menä şuşı “Ğailä bäyrämendä” bez üzebezne keşe bularaq açıp birergä tieş idek. Cırlağan keşe cırladı, biegäne biede, ä min inde yaza torğan keşe bulğaç minem çığışım ğadiräk bulıp çıqtı. Min Abdulla Alışnıñ “Neçkäbil” äsären säxnäläşterdem. Ber ay buyı bal qortı kostyumnarın bäylädem.
Bu bäygedä qatnaşu minem öçen öskä taba ber basqıç bulıp tora. Çönki min satıp – alu ölkäsendä eşlim häm bu minem öçen tübänräk däräcä. Min bu bäygeneñ yarımfinalına qädär üttem häm töşep qalğanıma ber dä ükenmim. Xäzer inde min üzemä digän bieklekne aldım”.Final, 1 martta "Piramida" mädäni-küñel açu kompleksında ütkärelä. "Neçkäbil-2006" bäygese xatın-qızğa üzeneñ maturlığın, näfislegen, cämğiättä üz-üzen tota belüen kürsätergä, Ana bularaq xatın-qıznıñ abruyın kütärergä mömkinlek birä.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Xökümät, hönärçelär berlege, sänäğätçelär assotsiatsiäse wäkilläre kergän komissiä pensiälär häm xezmät xaqı tüläw barışın tikşerde
Xökümät, hönärçelär berlege, sänäğätçelär assotsiatsiäse wäkilläre kergän komissiä pensiälär häm xezmät xaqı tüläw barışın tikşerde
Komissiä utırışında şundıy ber misal kiterelde. Küptän tügel şundıy citäkçelärneñ berse, “CBияra” berläşmäse general' direktor urınbasarı berniçä yılğa iregennän mäxrüm itelde. Ä “CBияra” berläşmäse xezmät xaqı burıçları küläme belän respublikada iñ “alğa kitkän” 3 sänäğät şirkätläreneñ berse. Tağın KamAZ berläşmäse häm Lenin isemendäge fänni-citeşterü berläşmäse. Şundıy şirkätlärneñ eşçeläre protest yözennän inde zavod işek allarında mitinglar, cıyınnar ütkärgännäre da bar. Pensiä fondın tuplawğa ayaq çıla torğan tayaqnıñ ikençe başı menä şul, xezmät xaqı burıçları. Komissiä utırışında soñğı yılda bu burıçlarnıñ respublikada artuı häm anıñ kire 1996 yıl däräcäsenä qaytuı turında äytelde. Häm bu bälälärneñ säbäbeneñ asılın komissiä utırışında sänäğät şirkätläre assotsiatsiäse citäkçese Foat Räimov äytep birde. Bıyılnıñ berençe kvartalında sänäğät citeşterüe uzğan yılğa qarağanda 98% täşkil itkän. Şuña kürä xezmät xaqı burıçları arta, pensionerlarnıñ xäle möşkellänä. Läkin bu säbäpneñ dä säbäbe bar ikän. Assotsiatsiä citäkçese äytüençä, Tatarstan sänäğäte citeşterüeneñ tübäyänüe Rusiädä iqtisadi reformalarnıñ naçar baruı, energetika monopolistların yögänli almaw.


text:
Kiev häm Tiflisne NATOğa taba mixnätle yul kötä
NATOnıñ Äğzalıqqa ireşü planın Buxarest cıyınında ala almağan Gruziä häm Ukraina moña şuşı yıl azağında, oyışma tışqı eşlär ministrlarınıñ dikäberdä uzaçaq oşraşuında ireşergä ömetlänä.
Gruziä, misal öçen, üzendä şaqtıy qatlawlı säyäsi reformalar ütkärergä häm Abxaziä wä Könyaq Osetiä kebek üzennän ayırılırğa omtılğan töbäklär belän nizağın niçek tä bulsa xäl itärgä tieş. Mäğlüm ki, andağı separatistlarnı Rusiä oçındırıp tora.
Ukraina aldında isä NATOğa quşılu mäs'äläsendä säyäsi elita häm cämäğätçelektä bulğan tirän qarşılıqnı beterü bulmasa da, kimetü maqsatı tora. Moñardan tış anda ilneñ qorallı köçlären sivil citäkçelek qaramağına küçerü eşe dä tögällänmägän.
NATO räsmiläreneñ süzlärenä qarağanda, ğäskären Könbatış standartlarına kiterü ölkäsendä Kievtäge xökümät inde küpmeder eş başqarğan. Ämma borçu uyatırlıq mäs'älälär dä äle bar - mäsälän, eçke eşlär ministrlığınıñ üz qorallı köçläre buluı, alarnıñ säyäsättä aktiv qatnaşuı häm reformalarğa bik birelmäwe.
Bu qorallı bülekçälär ministrğa turıdan-turı buysına, häm üzenä kürä ber säyäsi ğäskär bulıp tora. NATO küzlegennän qarağanda, bu bötenläy qabul itelmäslek närsä.
Ukraina prezidentı berük waqıtta cämäğätçelekneñ NATOğa şiklänep qarağan öleşenä monıñ il kiläçäge öçen yaxşığa buluın kürsätergä tırışa. Ämma älegä NATOnı yaqlaw Ukrainada bik tübän. Yuçenkonıñ säyäsi köndäşe Viktor Yanukoviç häm anıñ Töbäklär partiäse Ukrainanıñ NATOğa quşıluına yul quymayaçağın belderep tora.
Xätta Yuçenkonıñ berektäşe sanalğan, ğädättä anıñ ğämällären yaqlap kilgän Yuliä Timoşenko da NATO mäs'äläsendä prezidentnı xuplarğa atlığıp tormıy.
NATO mäs'äläse Ukrainada 2010-nçı yılda uzaçaq çirattağı prezident saylawında töp problemağa äylänergä tora şulay itep.
Gruziädä qorallı köçlärne reformalaw, alarnı NATO taläplärenä turı kiterü Ukrainağa qarağanda uñışlıraq bara, ämma inde äytelgänçä, anıñ çişelüe ifrat ta awır bulğan başqa problemaları - Abxaziä häm Könyaq Osetiä bar.
Alda torğan menä şuşı kirtälär säbäple, Ukraina häm Gruziäneñ NATOğa quşılu omtılışları ğämälgä, alar üzläre ömetlängänçä, şuşı yıl azağına tügel, ä bälkem dä 2009da, NATO üzeneñ 60 yıllığın bilgelägändä aşır dip farazlana.


text: Ural taw-metallurgia kompaniahına qarata yenäyät eşe asılıu turahında xäbär itelgäyne. Ämmä kompania yetäkselege Başqortostan baqır-kökört kombinatı milkenä zıyan kilterewgä bäyle yenäyät eşe asılıu turahında ber nimälä belmäy bulıp sıqtı. Bıl turala bögön Ural-taw metallurgia kompaniahınıñ matbuğat xeźmäte xäbär itte. "Beźźeñ räsmi möräjäğätkä Başqortostan prokuraturahı yenäyät eşe quźğatılıuın raslamanı",- tigändär kompanianıñ matbuğat xeźmätendä. Ural taw-metallurgia kombinatına qarata Başqortostan prokuraturahınıñ yenäyät eşe quźğatıuı turahında üktäber aźaqtarında xäbär itelgäyne. Başqortostan baqır-kökört kombinatı aksialarınıñ 80 prosent samahı Başqortostan xökümäte qaramağında. Bıltır aksialarźıñ bıl paketı Ural-taw metallurgia kompaniahına ışanıslı idaralıqqa tapşırılğaynı.


text: Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov Berläşkän Millätlär Oyışması maxsus komissiäseneñ Ğiraqta neftkä-azıq-tölek programmasın tikşerü näticälärenä şik belderep, qayber öleşlären – falsifikasiä dip atadı. Kiçä iğlan itelgän xisapta Rusiäneñ yuğarı räsmiläre isemnäre häm LUKOİL neft şirkäte telgä alına. Rusiäneñ Berläşterelgän Energosistemaları başlığı Anatoly Çubays ta xisapnı täñqitläp çıqtı. Ğiraqtağı Saddam xakimiäte belän räşwätçelek cäncalına qatnaşın şulay uq Germaniäneñ Siemens şirkäte dä kire qaqtı.


text:
Germaniädä NKVD lagerlarında ülgän keşelärneñ isemlege dönya kürde
Sişämbedä Berlinda kiñ cämäğätçelekkä bik üzençälekle ber dokument täqdim itelde - ikençe dönya suğışınnan soñ Germaniädäge sovet lagerlarında häläk bulğan 43 meñ keşeneñ isemlege. Germaniäneñ Qızıl xac oyışmasına bu isemlek 15 yıl elek eläkkän bulsa da, kiñ cämäğätçelekkä ul berençe tapqır çığarıla.
İkençe dönya suğışınnan soñ Germaniä cirendä distäläp NKVD lagerı bulğan. Qayberläre Nazilarnıñ Buchenwald, Sachsenhausen konslagerları cirlegendä urnaşqan. Alman tarixçıları mäğlümätenä kürä, 1945-50 yıllarda bu lagerlarda 180 meñläp keşe totılğan, şularnıñ 65 meñe, yağni här dürtençese, yä üterelgän, yä açlıqtan, awırulardan ülgän.
Totqınnar arasında törle millät wäkilläre bulğan: Öçençe Reichqa teläktäşlek belderüdä şiklänelgän almannar, Könçığış Yewropa, Sovetlar Berlege keşeläre, kemder sovet xakimiätenä qarşı buluda ğäyeplängän, kemder faşistlarğa yärdäm itüdä, kübese suğıştan soñğı çistartular waqıtında oçraqlı räweştä eläkkän.
40 yıl buyına bu keşelärneñ yazmışı turında berni mäğlüm bulmağan. Sovetlar Berlege cimerelep NKVD arxivları açıla başlağaç qına, 1992 yılda Germaniäneñ Qızıl Xac oyışmasına 43 meñ keşedän torğan isemlek tapşırılğan.
Ämmä Berlin diwarı muzeyı citäkçese Alexandra Hildebrandt süzlärençä, bu san tulı tügel. Zamanında anıñ ire, muzeynı oyıştıruçı Dr. Reiner Hildebrandt qorbannar sanı 100 meñ çaması digän bulğan:
"Bu lagerlarda ülüçelär sanı 43 meñnän kübräk bulırğa tieş. Minem irem 96 meñ digän ide. Ni öçen Rusiälelär 43 meñ digänder – bu zur soraw, monı açıqlarğa tırışaçaqbız" di muzey citäkçese.
Alexandra Hilderbrandt süzlärençä, isemlektä Germaniä, Rusiä, Ukraina, Belarus, Polşa, Macarstan, Avstriä, Litva Estoniä keşeläre bar. Läkin isemnär millätkä qarap tezelmägän. Zamanında urıslar alarnı urıs telenä tärcemä itkän, annarı almannar alman telenä. Näticädä, isemnär üzgärep betkän, keşelärneñ millätnen ayıru mömkin tügel.
Bügennän başlap şuşı isemlek belän Berlin diwarı muzeyında tanışıp bula. Muzey citäkçese Alexandra Hildebrandt äytüençä, alarğa könenä meñgä yaqın keşe kilä. 6 qalın kitapta qorbannarnıñ iseme, familiäse, Qızıl xac oyışmasında terkälü sanı, tuğan köne, ülgän köne, ülemneñ säbäbe, qaysı lagerda ülgäne kiterelgän. Bu mäğlümätne İnternetqa çığaru älegä küzdä totılmıy.
Ali Ğilmi


text:
Ciñü bäyräme tämam
Ciñü bäyräme şaqtıy tınıç şartlarda uzdı. Bäyräm çaralarında qatnaşqan respublika Prezidentı Mortaza Räximov bäyräm aldağı yılda zurlap bilgelänäçägen ışandırdı. Ul Başqortstannıñ Rusiägä üz irege belän quşılunıñ 450 yıllığı uñayınnan uzaçaq Ciñü bäyrämendä parad — xärbi yöreş tä bulaçaq dide. Prezident veterannar belän “frontovov 100 gramm” eçte. Mortaza Räximovnıñ bäyräm çaralarında qatnaşuı küp kenä imeş-mimeşlärne taraluğa cawap ta buldı. Yuğisä, xalıqta Prezident insul't alğan, Prezident ülgän digän imeş-mimeşlär taralğan ide. Şul uq könne Mortaza Räximov Sabantuy bäyrämen bilgeläw turında färman imzaladı.
10 nçı may Başqortstan Prezidentı Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ Federal' cıyılışqa yıllıq Yullama künderü çarasında qatnaştı.
Başqortstanlılar Yullamağa zur ömetlär bağlıy. Ayıruça demografiäne kütärü, yäş ğailälärne stimullaştıru, bala tabu uñayınnan birelä torğan aqça külämen arttıru kebek ğailägä qağılışlı fikerläre respublikalıylar tarafınnan xuplap qarşı alındı.


text:
Açıq mikrofon: Yaña yılğa nilär büläk itäsez?
- Çäçäklär dä tort inde! Ä bolay anı uylarğa waqıt bulmadı äle. Ber eştän ikençesenä çabam menä. Şulay da Yaña yıl köne citkäç tä, irtän irtük xästärli başlarmın inde.
- Yaqınnarıma min alarğa kiräkle äyberlärne genä büläk itäm. Yaña yıl citkänçe küñelläre ni telägänen belergä omtıldım. Xäzer syurpriz yasamaqçı min!
- Ä min büläk birergä ölgerdem dä inde. Çönki bügen Sebergä kitärgä turı kilä. Qızımnı zur yomşaq uyınçıq belän täbrik ittem!
- Minem yaqınnarım balalar ğına inde, iptäşem uzğan yılda wafat buldı. Küçtänäçlär bulır inde, aşarğa äybäträk äzerlärgä tırışırbız. Alay zurlap ütkärergä mömkinlek yuq inde. Pensiämne alsam bula inde, bulmasa qayan alam inde aqçanı. Keşedän küpme alıp bula inde, 130-140 täñkä itneñ genä bäyäse!
- Ğailämä iñ kiräkle äyberlär genä alam min. Xatınıma çäçäklär, balağa ciläk-cimeş, şundıy faydalı rizıqlar ğına inde.
- Min suvenirlar aldım. Tuğannarıma da, xezmättäşlärgä dä.
Al'bina Zäynulla


text:
Şuşı könnärdä Tatarstan Ministrlar kabinetında xökümät başlığı Röstäm Miñnexanov çirattağı prezidium utırışı uzdırdı. Respublikanıñ citäkçelege Tatarstandağı tarixi urınnarnı, mädäni miras binaların, häykällärne saqlaw turında süz quzğattı. Mädäniät ministrı Zilä Wälieva, respublika prokurorı Qafil Ämirov ayırım çığışlarlar belän Röstäm Miñnexanov aldında süz tottılar, östämä täqdimnäre dä bula. Utırışta; “Respublikadağı tarixi binalarnı, häykällärne kem saqlarğa tieş ?” - digän soraw quyıla. “Tarixi uramnarnıñ, binalarnıñ, urınnarnıñ, häykällärneñ respublikada, ayırım alğanda Qazanda kimi baruına kem ğayıple?”- digän şiğarälär dä yañğırıy. Tatarstan xökümäte başlığı Röstäm Miñnexanovnıñ Qazannıñ 1000 yıllıq qala ikänen bilgeli torğan tarixi urınnarınıñ kiläçäge öçen borçıluın respublika matbuğatında eşläwçe jurnalistlar xupladılar. İrekle jurnalistlar isä, Miñnexanov bu eşkä beraz aldanraq totınğan bulsa küpkä yaxşıraq bulır ide dilär. Tatarstanda bügenge köndä 6 meñnän artıq mädäni miras obyektı bar ikän. 1990 yıl belän çağıştırğanda däwlät sağındağı tarixi, mädäni häykällär sanı 50 protsentqa artqan dip belderä respublika citäkçelege. Qazanda isä tarixi urınnar, uramnar kimügä bara. Tatarstan mädäniät ministrı, xökümät başlığı urınbasarı Zilä Wälieva;“ Tuzğan toraqlarnı yuq itü programması näticäsendä, Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlek eşläre barışında 50 dän artıq häykällär yuq itelde” - di. Qazanda xäzer mädäni miras obyektları sanı 552 ikän. Ber yaqtan başqaladağı tarixi urınnarnıñ yuğalıp baruına şähär idaräse ğayıple bulıp çığa di respubliqa citäkçelege. Älege ministrlar kabinetı utırışına Qazan merı İlsur Metşin üze qatnaşmıy, yärdämçesen genä cibärä. Xäyer, başqala xalqı tarixi urınnarda zamança binalar, ofislar, küñel açu üzäkläre qalqıp çığuğa xäzerge merğa alay uq açulı tügel, “Elekkese Qamıl äfände İsxaqov satıp beterep kitte inde alarnı”- dilär. “Häykällärne yañartu, yañaların buldıru buyınça ällä ni qılandırmasa da, üzen häykälgä kertep qaldırdı” - di irekle jurnalistlar. Qazanda Qamıl İsxaqovnıñ häykäle barın böten keşe dä belmi, ul başqalanıñ irek mäydanına yaqın Qarl Fuqs baqçasınıñ Qarl Fuqs häykälenä yäşerelgän. Bu häykälne dä başqaların da şähär idäräse tözätep, yañartıp torırğa burıçlı. Çönki tarixi obyektlarnıñ 80 protsentı munitsipalitet qaramağında. Utırışta süz totqan mädäniät ministrı Zilä Wälieva beldergänçä, respublikanıñ mädäniät ministrlığı Prokuratura orğannarı belän bergäläşep 2005-2006 yıllarda Rusiä cinayät kodeksınıñ;“ Mädäni, tarixi häykällärne bozu häm yuğaltu” matdäse buyınça 20 cinayät eşe quzğatqannar. Respublika citäkçelege häykällär urının bozğan, cimergän oyışmalarnı cawaplılıqqa, ştrafnı arttıru yağında. Tarixi binalarnı yañartırğa, tözekländerergä investorlar da zur öleş kertä ala ikän. “Läkin alarğa bu eşlärne eşlärgä şartlar yuq” – di prezidium utırışındağılar. Älege utırışnıñ näticäse itep, tarixi häykällärne saqlarğa, üz küzätçelege astına alırğa ayırım ber oyışma, inspeksiä kiräk digän urtaq fikergä kilälär. Röstäm Miñnexanov, respublikanıñ baş Prokurorı Qafil Ämirov ta ayırım inspeksiä buldırunı xuplıylar. Tatarstan Däwlät şurası deputatı Tufan Miñnullin;“ Tarixi binalar, häykällär mä’säläsen xäl itkändä belgeçlärne, arxitektorlarnı cälep itärgä kiräk”- di. Qazan su yılğası yarın saqlap qalu buyınça da borçuın äytä. Yar buyında küp qatlı yortlar tözesälär Qazan kirmäne qaplanaçaq ikän. Ä başqalanıñ genplanı buyınça küp qatlı yortlarnıñ qalqıp çığuı bik mömkin.
Röstäm İsxaqi


text:
13-14nçe noyäberdä Qazanda Rusiä töbäklärendä yäşägän tatar massaküläm mäğlümat çaraları xezmätkärläre cıyıla
Uzğan ğasırlardan uq tatar tormışı qaynap torğan. Orenbur şähärendä radiotapşırular efirda äle dä çığıp tora. Ayırım alğanda“Xäyerle kiç” dip atalğan 35 mınutlıq informatik- muzıykal' tapşıru ayğa ber tapqır tıñlawçığa barıp citä.“Läysän” muzıkal' tapşıru (qotlaw) här atna sayın 1 säğät bara.
Teletapşırulardan: “Yaqtaşlar”tapşıruı ayına 2 tapqır 30 minutlıq tapşırıla.Azatlıq radiosın Orenbur ölkäsendä ozın dulqında Qazan aşa tıñlıylar ikän. Buğırıslan şähärendä retranslyator quyılğan. Sputnik tärilkäse aşa älege waqıtta 3 rayon tıñlıy ala.
İjauda “ Yuldaş” isemle tapşıruı alıp barıla. Alıp baruçısı Xämidä Ğayfullina. TV “Xäyerle kiç”tapşıruın İrek Şäripov alıp bara.Çiläbe ölkä radiotapşıruı atnağa 5 mınut. Televideniedä “İman” tapşıruı rus telendä 2 atnağa ber tapqır alıp barıla. Kontinental' radio studiäse aşa Azatlıq tapşıruları translyatsiälänä.Ultra qısqa dulqınnarnıñ 65-66m yışlığın tota.
Yekaterinburda “Miras”radiotapşıruı mınut “Minem ilem” isemle teletapşıruları bar.Tömändä “Duslarğa suqmaq” dip atalğan 50 minutlıq tapşırunı atna sayın Nail Xisamiev alıp bara. Tağın 30 minutlıq tapşıru 2 atnağa ber “İşettem min bügen ber moñlı köy” dip atala. Tömän televideniesendä “Oçraşular ” tapşıruı atnağa 25 minut efirğa çığa.
Omskida radiotapşırular 1990nçı yıldan 15-20 mınutlıq “Säläm” tapşıruı urta dulqınnarnıñ 60,5 yışlığında ayğa ike tapqır bara. Anda tapşırunı täcribäle häm milli canlı jurnalistlar Saniä Mirxälieva, häm Rozaliä Sayganova alıp bara. Azatlıqnı radionıñ 25-31m da tıñlıylar , läkin işetelü sıyfatı bik naçar ikän. “İrtış” teleradiokompaniäsendä 1994nçe yıldan 10 minutlıq televidenie tapşıruı çığa. 1996-99nçı yıllarda tatar telendä “İrtış tañnarı” tapşıruı çıqqan bulğan.Tapşırunı Fäğilä İskändärova alıp barğan. Tapşıru ayına ber märtäbä, 25-45 mınut däwam itkän bulğan. Ä xäzer andıy tapşıru efirdan yuğalğan.Ä Başqortstanda 3 teldä muzıykal' tapşırular alıp bara torğan “Yuldaş” radiosı eşläp kilä. Tatarça tapşırular kön sayın 3-4 säğät, yäğni Başqortstanda tatarça radiotapşırular xäzer az dip äytep bulmıy. Tatarça televideniedän “Räyxan” tapşıruı atnasına yartı säğät kenä kürsätä.“Yaña ğasır ” kanalın barı tik sputnik tälinkäse aşa ğına qarıy alalar. Cirle translyatsiä monda röxsät itelmi. Döresräge, operatorlar qurqıtıp quyılğan.
Şulay uq ,ğomumän alğanda Tatarstannan çittäge töbäklärdä gazetalar, radio, televidenie tapşıruları çığa. Alarnıñ citdi problemaları da bar. Kire şartlarda eşläwçe fidaqär kollegalarıbız xörmätkä layıqlı. Pänceşämbe könne alar Tatar kongressı binasında cıyılıp, tatar mäğlümat çaraları yazmışı, xalıq yazmışı turında söyläşäçäklär.Azatlıq radiosı, Qazan , Mälikä Basıyr.


text:
Qazan Marat Tacetdinov belän xuşlaştı
Şuşı bäyräm aldı könnärendä Qazan Marat Abdraxman ulı Tacetdinov belän xuşlaştı. Marat Tacetdinov 1939 yılda Qazanda tuğan. 1962-1988 yıllarda Ğabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäsendä citäkçe wazifaların başqara. Tatarstan Respublikasınıñ mädäniät ministrlığınıñ häm teatr-tamaşa oyışmaları direktorları berläşmäseneñ märhüm belän xuşlaşu süzendä “Marat Gabdraxman ulı Tacetdinov sänğat ölkäsendä 30 yıldan artıq eşli, näq menä şul yıllarda ul üzen talantlı citäkçe genä tügel, ä küpqırlı şäxes, şağir, muzıkant, kompozitor, küpsanlı konsert programmaların säxnäläşterüçe rejisser itep ta tanıta”, dielä.


text:
İSTASYON PASTANESİ UNLU MAMÜLLERİ
Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Yıldırımda Yıldırımdaki Pastane Ve Cafeleri, Bursa Yıldırım Unlu Mamüller Toptan Siparişi, Bursa Yıldırım Unlu Mamül Siparişi Alanlar, Bursa Yıldırım Yaş Pasta Siparişi Alanlar, Bursa Yıldırım Yaş Pasta Siparişi, Bursa Yıldırım Yaş Pasta Toptan Siparişi, Bursa Yıldırım Yaş Pasta Çeşitleri, Bursa Yıldırım Düğün Pastası Siparişi, Bursa Yıldırım Nişan Pastası Siparişi, Bursa Yıldırım Kuru Pasta Siparişi Alanlar, Bursa Yıldırım Kuru Pasta Siparişi, Bursa Yıldırım Kuru Pasta Toptan Siparişi,
Bursa Yıldırım Kuru Pasta Çeşitleri, Bursa Yıldırım Baklava Siparişi Alanlar, Bursa Yıldırım Baklava Siparişi, Bursa Yıldırım Baklava Toptan Siparişi, Bursa Yıldırım Baklava Çeşitleri, Bursa Yıldırım Cemiyetlere Kuru Pasta Siparişi, Bursa Yıldırım Cemiyetlere Toplu Kuru Pasta Siparişi, Bursa Yıldırım Düğünlere Kına Toplantılara Özel Davetlere Kuru Pasta Siparişi,
- Görüntülenme sayısı: 526


text: Paris. Fransiäneñ mäğärif ministrı Luc Ferry süzlärenä qarağanda, ul kiläse yıl başında parlamentqa, mäktäplärdä "qıçqırıp" torğan dini simvollar tağıp yörüne tıyaçaq qanun ölgesen yullayaçaq. Monı üzeneñ kiçä Fransiä watandaşlarına yasağan maxsus belderüwendä prezident Jacques Chirac ta yaqlap çıqqan ide. Ferry, qanun bik qısqa häm ğadi bulaçaq dip belderde. Ministr anı ğämälgä kiläse uqu yılı başlanu belän kertergä teläwen äytte. Elegräk maxsus komissiä Fransiä prezidentına, mäktäplärdä zur xristian tärelären tağıp yörüne, başnı yawlıqlar belän qaplawnı häm yähüd käpäçlären kiyüne tulısınça tıyunı täqdim itkän ide. Fransiädä çirkäw däwlättän 1905-nçe yıldan birle ayırılğan xäldä.


text:
Rusiä: "Xalıqlar duslığı" bişege xäzer rasaçıl näfrät belän tulıp kilä
Sovet çorında milli wä dini azçılıqlar millätlärne yuq itü, alardan sovet xalqın yasaw duamallığınnan inteksä, xäzer üzlärenä qarşı turıdan-turı köç qullanu qurqınıçı aldında qaldı. İqtisadi awırlıqlar, kilmeşäklär sanı artuı, Çeçnädäge nizaq - bolar barısı da sovet zamanında küpmeder basilip kilsä dä, barıber yäşägän rasizmnı köndälek tormışqa çığardı.
Ğömereneñ inde 30 yılın Volgograd şähärendä kiçergän taciq keşese Doniär Usmanov öçen çit keşelärgä qarata möğämäläneñ şulay tiskäregä üzgärüe teträndergeç ber närsä. Ul, üzeneñ 1974-nçe yılda Rusiägä uqırğa kilüen iskä töşerep, şul çaqta minem qaysı millättän buluım berkemne dä qızıqsındırmıy ide, dip belderä:
"Millätara mönäsäbätlär turındağı sorawlar ğomumän yuq ide, bez ul çaqta ber il idek, berkem dä sineñ nindi millättän, nindi dinnän buluıña iğtibar itmäde. Bez çağıştırmaça dus yäşädek", di Rusiäneñ Volgograd şähärendä yäşäwçe Doniär Usmanov.
Ä xäzer soñğı tikşerenülär şunı kürsätä - slavän qiäfäte bulmağan, yäğni qaraçäçle, könyaqtan çıqqan keşelär Mäskäw metrosında başqalarğa qarağanda militsiä tarafınnan 22 märtäbä yışraq tuqtatıla. Häm bu ber Mäskäwgä genä xas närsä tügel. Şul uq Volgogradta da bezneñ işelärgä bügen dokumentsız berqaya da barıp bulmıy, dip zarlana Usmanov.
Ämma bu süzlär hiçkenä dä, elek barısı da bik yaxşı ide digänne dä añlatmıy - belgeçlär, könküreş däräcädä rasaçıl näfrät, yä çit millät wäkillären kürä almaw sovet çorında da bar ide, bigräk tä urıslar arasında, dip belderä. Barı tik räsmi propagandanıñ ul çaqta dinsez, millätsez yaña sovet keşesen tärbiläwne alğa sörüe genä şul rasizmnı küpmeder bastırıp kilde, di alar. "Xalıqlar duslığı" älämen sovetlar Könbatışqa qarşı alıp barğan ideologik suğışında qullandı. Häm ul çaqta urısça uqırğa kilgän çit il keşeläre Mäskäw öçen bik kiräk ide.
Älege mönäsäbät üzgärtep qoru yıllarında da saqlandı. 1989-nçe yılda Piterburğa uqırğa kilgän kamerunlı Desire Defaut elekke çornı xäzergese belän çağıştırıp bolay di:
"Min äle xäterlim, bez monda uqırğa kilgändä, bezgä urıs mädäniäten Afrikada cäyelderüçelärgä qarağan kebek qarıylar ide. Xäzer isä bezgä höcüm itüçe üsmerlärdän, sez monı ni öçen eşlisez, dip sorağaç, alar, çönki çit il keşeläre bezneñ eş urınnarın ala, dip cawap qaytara", di Piterburda yäşäwçe qaratänle Defaut.
Çit keşelärgä möğämäläneñ kisken üzgärüenä Rusiädäge iqtisadi wäzğiatneñ awırayuı, häm bigräk tä ilgä kontrol'' itelmägän migratsiä dulqınnarı kilä başlawı da zur tä''sir yasadı. Sovet çorında küçep yörülär, passport eşläre, mäğlüm "propiska" tulısınça xakimiat qaramağında ide, xäzer isä rişwätçelek kiñ cäyelgän ildä çiklär tiz açıla ala. Moñardan tış, Putinneñ terrorğa qarşı dip başlağan çeçen suğışı da küpçelek urıslarnıñ möselmannarğa, ğomumän, slavän bulmağan xalıqlarğa mönäsäbäten tiskäre yaqqa üzgärtte.
Kärim Kamal


text:
Soñğı könnärdä Başqortstannan qayber tatar oyışmalarınıñ xakimiätlär kontrolenä alınuı turında xäbärlär kilä. İün başında Tatar milli frontı tözelüe turında iğlan itkän tatar xäräkäte wäkillärenä mönäsäbät üzgärgän. Yäkşämbe könne Azatlıq dulqınnarında bu xaqta tulıraq mäğlümat işetersez...
Rusiä möstaqillege häm Ufa köne uñayınnan bäyräm çaraları comğa könne başqaladan resopublika rayonnarına küçte. Yıraqtağı Beloretz häm Üçalı rayonnarındağı cıyınnar şimbä köne sabantuyı belän tämamlanaçaq.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Semberdä ayırım tatar sıynıfları yabıla
Uqıtuçılar, ata-analar häm qayber direktorlar bu sıynıflarnı saqlap qalu öçen törle dairälärgä xatlar yullağannar. Alarda “optimizatsiä” digän matur yañğıraşlı süzneñ näq inorodetslarğa qarşı yunältelgäne äytelä häm cirle xakimiätneñ älege sıynıflarnı saqlap qalu öçen aqça bülep birü turındağı wäğdäse iskä töşerelä. Şulay uq waqıtı çiklänmägän piket oyıştıru niäte belderelä. Bälki şunıñ arqasındadır, gubernatornıñ sotsial'' mäs''älär buyınça kiñäşçese Tat''yana Sergeeva kiläse düşämbe könne uqıtuçılar, ata-analar belän oçraşu wäğdä itkän, digän xäbär dä işetelde.
Ä älegä Mäğärif departamentı kollegiäse mäktäplär byudjetına 1,5 protsent törle çığımnar öçen aqça östägän. Läkin bu aqça direktorlar qaramağında ikän. Mäsälän, İdelaryäğı rayonı mäktäplärendä atnasına 1 alıp 7 säğätkä qädär tatar telen uqıtu öçen aqça bülenä, di. Şähärneñ Lenin rayonındağı 28-mäktäp direktorı Äsgat'' Fäizev isä barlıq ayırım sıynıflarnı da saqlap qalaçağın belderde. Aña “Vıkruçivaysya sam”, digännär. “Bötereläm inde şulay”, - dide direktor.
Ä menä Zöya aryağı rayonındağı 55 mäktäptä xällär ayıruça xäwefle. Biredä berençe sıynıfqa 42 bala qabul itelgän. Şularnıñ 22 – tatar balaları. Cäy könne ük rayon avtonomiäsen oyıştıru çarasında mäktäp direktorı Vera Mozjuxinağa bu tatar balalarınnan ayırım sıynıf tuplarğa täqdim itelgän ide. Ä çınlıqta 1-nçe ike sınıfnıñ härbersendä 3 urıs, 7 çuaş, 11 tatar balası tuplanğan. Vera xanım monı balalarnı millät buyınça ayırırğa xoquqı bulmawı belän añlattı. İmeş, ul barı tik ata-analar teläge buyınça ğına ayırım sıynıflar tuplıy ala. Ä moña qädär eşläp kilgän ayırım sıynıflarnı urıs sıynıflarına quşuda ata-analar telägeneñ iskä alınmawın aqça yuqlığı belän “nigezläde”.
Ataqlı şaxmatçı Ğarri Kasparov Sember cämäğätçelege belän oçraştı. Anıñ säyäsi qaraşları Mäskäw mäğlümat çaraları aşa yaqtırtılğanğa, bu yulı anıñ “Tuğan tel” oyışması wäkile sorawına cawabı belän çiklänik. Soraw bolay quyılğan ide: “Sez permanent reformalardan barı tik “monetizatsiä” digäneneñ asılın açu belän çikländegez. Annan da xäşärät “optimizatsiä”, “munitsipalizatsiä” digännäre isä inorodetslar öçen ruxi genotsid çaraları bulıp çığa. Şähär mäktäplärendä ana telen qorıtu, awıllar mäktäplären yabu bezne watandaşlar isemlegennän sızıp ırğıta häm Sezneñ “Watandaşlar frontı” digän xäräkätegezgä kerü mömkinlegennän mäxrüm itä. Sez mondıy xälne niçek bäyälär idegez?”
Ğarri Kasparov AQŞ häm Angliä misallarında mondıy xälneñ ğäyre tabiği, xätta qırğilıq ikänlegen nigezläde.Ayrat İbrahim, Sember


text:
Tatar awılları Törkiä aşa Yevropağa kerä?
Uzğan pänceşämbe irtäsendä Törkiäneñ Anqara häm İstanbul qalaları yulında ber şaqqatırğıç waqiğa buldı. Törkiä yul politsiäse, üzebezçä äytsäk ĞAİ häm GBDD xezmätkärläre Qazannan kilgän artistlar törkemenä saf hawa sulap kütärelep kilgän qoyaşqa soqlanıp qararğa röxsät itmäde. Tiz genä ike yaqtan artistlar kilgän mikroavtobusnı urap alıp qunaqlarğa bötenläy yul çitennän yuqqa çığarğa quşqannar. Adäm balası bit Xatabıç qart tügel, yuqtan bar, dardan yuq ta bula almıy. Xätta tabağa tamğan su tamçısı da çıj itmiçä yuqqa çıqmıy.
Ä şulay da Qazan artistları “ex” digänçe yuqqa çıqtı. Häm bik ğadi yul belän. Alar mikroavtobus eçenä biklänep, täräzä pärdälären yabıp, şım buldılar. Nigä alar yuqqa çıqqan disezme? Eş şunda ki, mikroavtobus tägärmäçen alıştırğannı qarar öçen häm hawa sularğa maşinadan yul buyına töşkän dürt skripkaçı häm ber cırçı qız İstambul yulı buylap cilderüçe ir – atlarğa dönyanı onıtırğa mäcbür itkän. Törek ağayları häm yegetläre çoq güzäl tutaş häm xanımnarnı kürgäç, yulğa qaramıy, yul çitendäge şuşı törkemnän küzen ayırıp ala almağan. Ä anda yul tigez, tizleklär yuğarı. Şunnan avariynıy situatsiä kilep çıqqan häm arttan kilgän maşinalar avtomobil' bökeläre xasil itkän.
Menä şulay yuldan ütep baruçılarnı aqıldan şaştırğan Qazan muzıkantları çaq qına politsiägä eläkmägännär. Ä alarnıñ ni ğayıbe bar. Alar güzäl bulğannarı öçen häm talantlı muzıka uynağannarı öçen, äti – äniläre häm 1000 yıllıq Qazan ğına cawap birä ala.
Bu atnada Qazannıñ 1000 yıllığı turında 130 foto räsemne Anqarada kürgän diplomantlar näq şul maşina yörtüçelär xälenä kildelär. Änä Qol Şärif, änä Söyembikä, änä borınğı yortlar, monda yaña küperlär häm uramnar, möselmannarnıñ häm xristiannarnıñ ber – bersenä yılmayuı, mäçet häm çirkäw manaralarınıñ ber – bersenä säläm cibärüe. “Maşalla, zer ğud, veri wel, prosto zameçatel'no”, dip soqlandılar Anqaradağı Qazan kürgäzmäsen qararğa kilüçelär.
Qazan qunaqları äytep qaradı: “Bezdä äle barısı da tözelep betmägän. Häykällärne dä tözekländerergä öyränep kenä kiläbez, citeşsezleklär dä küp”. Ämma barıber bulğan qädärese dä keşelärne şatlandıra häm ğäcäpländerä. Xalıqlarnıñ matur itep üsep kilüe, tatulığı siräk oçrıy torğan närsägä äylänä buğay. Xätta keçkenä başlanğıç, ömet tä keşene söyenderä.
Bu atnada şul uq Törkiä Yevropağa kerä başlaw ruxında aq qoşlar kebek oça başladı. Ä nigä töreklär genä tügel, Yevropa xalıqları da şuşı yañalıqqa iğtibar itä, qayğıra, yäki söyenä ikän diärsez.
Busı da zur xikmätle ikän şul, çönki Törkiä Yevropa berlelänä kersä, Germaniä belän iñ küp xalıqlı häm iñ zur il, Yevropa däwlätenä äylänäçäk. Ser tügel almannar bik qatı ürçemi, anda qart – qoralar, yäş - cilkänçektän kübräk. Ä Törkiädä kiresençä, haman bala tudıru, bala üsterü käseben taşlamağannar. Dimäk, berniçä yıldan Törkiä san buyınça Yevropa buyınça berençe urınğa çığaçaq. Törkilärneñ häm möselmannarnıñ Yevropadağı role arta bara digän süz bu.
Dimäk, möselmannar da sivilizatsiä arbasınnan töşep qalmağan, Yevropaça yäşäw räten belälär. Germaniä, Angliä, İtaliä töreklärneñ Yevropağa kerüen xuplıy. Dönyadağı millätlär häm dinnär proporsiäse üzgärä, qısqası xätta, Kipr häm ärmän mäs’äläsendä Törkiä yulında kirtälär bulsa da, barıber arba urınınnan quzğalğan häm tuqtamas kebek. Ä bezgä tatarlarğa, Tatarstanğa ni fayda diärsez? 130 foto räsemne ällä qaylarğa alıp barıp, çit il ilçelärenä, ministrlarına Qazan yubiley medale tapşıruı, xätta Anqarağa barıp tatarça skripka uynaw östäldäge şulpağa qalca östämi kebek, ä bit cibäräbez, uynatabız, kürsätäbez.
Ägär dä Törkiä Yevropağa kersä, Törkiägä alınğan viza buyınça Germaniägä, Fransiägä barıp qaytu mömkin bulaçaq. Yevropadağı tormış standartları xätta saman yortlı Törkiä awıllarına da tä'sir itäçäk. Şul isäptän tatarlar yäşägän Qara Xöek, Bögre Däyek awılları da İsxaqilar, Aqçuralar kümelgän borınğı ziratlar da ğomumtörki tarixı häm mädäniäte dä Yevropağa kerep bara tügelme? Bez şulay bulğaç, nigä tatar keşese, tatar yäşläre üz telennän, törki mädäniättän baş tartırğa tieş. Nigä äle ul üz yazmışına, üz älifbasına xoquqlı buluın onıtsın di. Häm, älbättä, ber genä tel, ber genä din östenlegenä riza bulıp üz tamırınnan waz kiçü äkämätläre artta qalırğa mömkin.
Änä şulay skripkaçı qızlarnıñ yul xäräkätenä tä'sire bulğan kebek, çittäge däwlätlärneñ xalıqara oyışmalar qatnaşuı da bezneñ tormışqa tä'sir itä. Ägär dä inde başlarıbıznı eskert astına tığıp, qolaqlarıbıznı barmaq belän tomalap yatmasaq. Menä şundıy xikmätle zamanda yäşibez.
Rimzil Wäli


text:
Küçüm
Küçüm xan (?-1598. tiräse), Seber xanı (1563.-1598.), Şäyban xan näsele warísı Mortaza ulı. 1554. yıldan Seber Xanlığı täxetenä menü öçen Yädegär bäk belän köräşä başlí. 1563.tä anı quğaç täxetkä utıra. 1573.tä Permgä ğäskär belän bara. 1582.-1585. yıllarda atama Yermak basqınnarına qarşı suğışa. Yermak hälâq bulğaç, Qaşlıq şähären qaytarıp ala. (1585.). Xanlıqnı nığıtu häm berläşterü yulında cirle aqsöyäklär qarşılığına oçrí. Säyet xan belän Qaraçı bäk citäkçelegendä Küçüm xanğa qarşı fetnä oyıştırıla. Küçüm xan üz urdasın İrteş buyı dala cirlärendä küçerergä mäcbür bula. Anda yaña xanlıq nigezlärgä omtıla, şuña ireşü öçen 1598. yılğa qädär Urıs voyevodalarına qarşı köräşä. Yermakqa qarşı alıp barğan suğış-bäreleşläre xaqında xalıq telendä küp riwayät-xikäyätlär saqlanıp qalğan.


text:
Ramil Sabirov: Üz milläteñä qayda da fayda kiterep bula...
Bu xaqta bik küplär soraw birä häm, berençe çiratta, çit ildä uqığan tatar studentları bu soraw üzlärenä üzläre birä. Döresen genä äytkändä, çit ildä berkem bernärsäne dä kiterep birmi, anda da problemalar bik küp. Bezneñçä, keşe qayda ğına yäşämäsen, ni genä eşlämäsen, üz millätenä fayda kiterä ikän – menä şunısı inde iñ möhime. Tatarlar bar dönyağa da taralğan häm alar Tatarstannı, tatarnı tanıtu buyınça küp kenä eş başqaralar. Bez dä şuşı yünäleştä eşlärgä niätlibez. Xäzer bit globalizatsiä waqıtı, dönya keçeräyä, İnternet kiñäyä. Qayda ğına yäşäsäñ dä, tuğan yağıñnan ayırılmasqa mömkinŞulay itep, çit cirlärdä dä tatarlığın onıtmağan Sabirovlar üz xalqıña qayda da xezmät itep bula, dip sanıylar. Häm Tatarstannan bik yıraq yäşäsälär dä, monda yış bulalar. Çınlap ta, texnika häm informatsion texnologiälärneñ bügenge köndäge üseşe keşegä qayda ğına yäşäsä dä, tuğan cireñnän, moxitennän ayırılmasqa mömkinlek birä. Xäyer, Törkiädä tatarlar da az tügel bit. İnde telefon, İnternet aşa ğına tatarlar, tuğannar belän aralaşu citmäsä, andağı millättäşlärebez yärdämgä kilä ala. Şuña kürä bez studiä qunaqlarıbızdan Törkiädäge tatarlar, alarnıñ tormışı belän dä qızıqsındıq. Süzne bu yulı abıysı yanında tıynaq qına utırğan Gölnara başlap cibärde.
Tatarlar şaqtıy yäşi Törkiädä. Monda elek 4 tatar awılı bar dip sanalsa da, bez kübräk aralaşa, beleşä başlağaç, tatar awıllarınıñ kim digändä 8 ikänlegen, monda xätta ber başqort awılı barlığın da açıqladıq. Alar inde 120-130 yıl elek qorılğan awıllar
Tatarlar tormışı şaqtıy aktiv bara Törkiädä. Menä bıyıl äle İske Şähär yanında uzdırılğan Sabantuyda bulırğa turı kilde. İstanbulda İdel-Ural oyışması bik äybät kenä eşläp kilä, alar küptörle çaralar ütkärälär. Tatarstannan da artistlar kilgäli
Gölnaz İlgizär
Menä şulay itep, tatarlıqların onıtmıyça, kiresençä, üz milläteneñ tarixı, mädäniäte belän qızıqsınıp, anı öyränep yäşäp yatalar yıraq Törkiädä Çallıdan Sabirovlar - Ramil, Liliä häm Gölnara. Tatarstannan çitkä kitep tä, üzläreneñ kem ikännären onıtmıyça, tatarlığın isbatlap yäşäwçe millättäşlärebez bulğanda, tatarlar äle tiz genä yuğalmas digän ömet uyana.


text:
Qısqası, Tatarstan säyäsäte qarşılıqlı. Ber yaqtan, ul Yedinaya Rossiä belän tigez saflarğa basıp, feyerverklar atılğan, lazer şoular uynalğan, estrada yoldızları qatnaşlığında Könbatış säyäsi texnologiäse buyınça ütkärelgän tamaşalarda qatnaşa. İkençe yaqtan, Färit Möxämmätşin süzlärenä qolaq salsañ, Tatarstannıñ uñ köçlär partiäse – SPS belän dä xezmättäşlek itü mömkinlege bar ikän. Ber yaqtan qarağanda, cawaplılıqnı üz östenä alğan prezident firqäsen urtadan yuğarığa qalqıtıp, aña totınıp baru, ikençe yaqtan, Tatarstan Däwlät Sovetı räise äytkänçä, küppartiälelekne häm demokratiäne yaqlaw. Ber yaqtan, Tatarstannıñ parlamentı ber palatalı bulırğa tieş. İkençe yaqtan qarağanda, ike palatalı bulsa da yarıy. Ul oçraqta Färit Möxämmätşin tübän palatadan başın tartmıy. Bu xäzerge Rusiä häm Tatarstannıñ xälen kürsätüçe manzara.
Ber genä soraw belän bez şaqtıy citdi ağaylarğa möräcäğät ittek. Şimbädäge tarafdarlar forumında Boris Grıyzlovqa tapşırılğan nakazlar arasında Tatarstannan nindi nakazlar birelde? Tatar xalqın häm federalizmnı yaqlağan nakazlar barmı? Säyäsmän ağaylar bik aqıllı häm töple bulsalar da bu sorawğa cawap birergä aşıqmadılar. İñ qızığı, bu xaqta mäğlümlät çaraları da läm-mim. Sişämbe könne säğät 11дә ayuçılar firqäse matbuğat oçraşuı ütkärä. Bälki şunda qayber sorawlarğa cawap tabılır.


text: Tamırları säyäsi islamçılıqqa barıp totaşuçı Ğädellek häm Tärräqiät Partiäse xökümäte belän xärbi citäkçelek arasında moñarçı andıy büleneş kürenmägän ide. Uzğan atnada premyer-minisr Abdulla Gül armiädä İslamğa ügetläwçelärdän çistartu eşe bara dip belderde. Gül armiädän quılğannar üzlären aqlawnı sorap möräcäğät itärgä xaqlı dide. Armiä başlığı General Hilmi Özkökneñ ğäyepläwe Gülneñ şul belderüenä cawap buldı. Özkök Gülneñ çığışı dönyawi däwlätçelekkä qarşı eşçänlek alıp baruçılarnı ruxlandıra dide. Özkök şulay uq Ğädellek häm Tärräqiät Partiäsen universitetlarda häm cämäğätçelek urınnarında xatın qızlarğa yawlıq bäyläwne tıyğan qanunnıñ ütäleşen yomşartuda ğäyepläde.


text:
Söğüd Ğäräbtsanında uzğan atna axırında 17 keşeneñ ülemenä 120dän artıq keşeneñ yaralanuına säbäp bulğan şartlawnı oyıştıruda şiklänelüçelär totılğan dip xäbär itelä.
Söğüd iminlek köçläre räsmiläre Associated Press agentlığına bu totqarlanuçılar Riadtağı älege şartlawğa häm patşalıqtağı başqa höcümnärgä bäyle bulırğa mömkin dide.
Söğüd Ğärabstanı patşası Faad islam suğışçıların timer yodrıq belän bastırırğa wäğdä birde.
Söğüd häm AQŞ räsmiläre fikerençä, Riadta atna axırında bulğan şartlaw artında äl-Qaidägä bäyle suğışçılar tora.


text:
Xalıqara küzätüçelär Qazaqstandağı saylawlarnı tänqitli
Qazaqstanda şimbä könne ütkän çirattantış saylawlarnıñ berençe näticäläre, prezident yaqlı "Nur Otan" firkäseneñ küpçelek tawış ciyuın kürsätte. Oppozitsiä parlamentnıñ tübän pulatında bulğan urınnarın yuğaltı. Yevropada xezmättäşlek häm İminlek oyışmasında räisilek itärgä omtılğan Qazaqstan öçen bu saylaw demokratiä standartların ni däräcädä xörmät itüen bilgeläwçe töp kürsätkeç buldı.
“Gomumilli sotsial demokratik firqä” başlığı Amircan Kosanov, çit il mäğlümat ağentlığına birgän äñgämäsendä, saylawlarnı- kommusitik firqäse genä bulğan Sovetlar berlegenä kire qaytu, dip bäyäläde. Almatdıa ütkän matbuğat oçraşında ul bolay dide "Bezneñ Almatıdağı saylaw urınnarınan 90% berketmä bar. Alarqa qarağanda bez saylawlarda 22% tawış cyığan bulırğa tieş. Böten töbäklärdän dä mäğlümat kilep citkäç, bez ayrım belderü belän çığarbız."
Üzäk saylaw kommissiäse mäğlümatlarına qarağanda, şuşı sotsial demokratik firqä 4.62% tawış cıyğan. İkençe oppozitsion firqä - “Aq col” saylaw näticälären tanımıy. Bu xaqta firqä başılığı Burixan Nurmuxämmädov "İnterfax" ağentlığına beldergän. Näticälär xalıqnıñ yaqlawın häm säyäsi köçlärneñ torışın ber niçektä çaqıldırmadı, dip äytkän. Nurmöxämmädov bolay dide : " Bez saylaw näticäläre belän kileşmibez. Bezneñ küp sanlı qanun bozular turında mäğlümatıbız bar. Bez belderü belän çığarğa ciyınabız"
Berençe näticälärğä qarağanda “Aq Col” öçen saylawçılarnıñ 3.25% tawış birgän. Firqä başılığı Nurmöxämmädov isä, üz mäğlümatlarına qarağanda “Aq col” 12% tawış cıyğan bulğan, dip sanıy.
Üzäk saylaw kommisiäse, tawış birü urınnarına saylawçılarnıñ 65% kilgän. di. Bu 2004 yılda ütkän saylawlar belän çağıştırğanda 8% kübräk. Parlamenttağı urannar öçen 7 firqä koräşte. Waqıtınnan elek saylalar ütkärü, parlamentnıñ wäqälätlären arttırğan, may ayında konstitutsiägä üzgäreşlär kertelgännän soñ kiräk buldı.
Qazaqstannıñ “Xabar” TV kanalı bu saylawlarnı, demokartiägä taba çın adım, dip bäyäläde.
Yevropada xezmättäşlek häm İminlek oyışmasınıñ häm Yevropanıñ parlament mäclese oyıştırğan xalıqara küzätüçelär Qazaqstan saylawlar ütkändäge belän çağıştırğanda yaxşırak ütte, dip iğlan ittelär. Ämma alar barıber xalıqara standartlarğa turı kilmi, didelär.
Xalıqara küzätçelär wäkile, Kanada senatorı Di Nino bolay dide "Saylaw urınnarı yabılğanda, mäğlümallar tuplanıp barğanda fiker yörtgä awır ale. Saylaw urınnarınna kilgän xäbärlärneñ 40% tiräse tiskäre ide. Şulay bulqaç, saylawlarnıñ uñay bäyälämäsendä şik tuya."
BDB illäre küzätüçeläre ise, saylawlar ğadel häm açıq buldı dip iğlan itte.


text:
Udmurtiädän Qazanğa uqıtuçılar cıyınına delegatsiä kitte
Qazanğa BTK başqarma komitetı Tatarstan mäğärif ministırlığı belän berlektä äzerlägän Bötenrossiä tatar tele uqıtuçılarınıñ häm tatar etnomädäni komponentlı belem birü üzäkläre xezmätkärläreneñ qorıltayına töbäklärdän belgeçlär cıyıldı. Älege zur cıyında Udmurtiä mäktäplärendä tatar telen uqıtuçılar, balalar baqçalarınnan tärbiäçelär, cämäğät eşlekleläre, barlığı 30 ğa yaqın keşe qatnaşa. Udmurtiädä milli xäräkät aktivistları yärdämendä ütkän ğasırnıñ tuqsanınçı yıllarında tatar sıynıflarına balalar küpläp tuplandı. Udmurtiä başqalası İjawda, respublikanıñ töbäklärendä sıynıflar da, balalar sanı da artıp kilde. Ämmä soñğı yıllarda tatar telen fän bularaq uqıtılğan mäktäplär kimi başladı.
Udmurtiädä tellär turında berniçä yıl elek Qanun qabul itelde. Anıñ nigezendä cirle xalıq - udmurt telen üsterü bulsa, şul uq waqıtta respublikada yäşäwçe başqa xalıqlarnıñ da telen saqlaw çaraları küzdä totıla. Ämma bolarnı tormışqa aşıru mexanizmı äle yuq. Şuña da başqa töbäklärdä bu mäs'älä toramı, anı çişü yulların ezlilärme - bu häm başqa bik küp sorawlar ana tele uqıtuçıların borçıy. Qazanğa cıyınğa kitär aldınnan Udmurtiä mäğärif ministrlığında delegatsiä sostavına kergän qaysıber uqıtuçılar, tärbiäçelär oçraşıp, respublikada tatar tele uqıtu ölkäsendäge problemalar, ireşelgän uñışlar turında fiker alışıp, qorıltayda çığış yasarğa kiräklege turında qararğa kildelär.
Tatar telen uqıtuda problemalarnıñ buluı, berençe çiratta, Udmurtiädä tellär turında Qanun bulsa da, anı tormışqa aşıru mexanizmı buldırılmawı, şuña da milli tärbiä birü häm uqıtuda qıyınlıqlar bixisap, dip bilgeläde ana tele uqıtuçılarınıñ metod berläşmäse citäkçese Räsimä xanım Sadıyqova. Qazanda cıyında bolar turında işetäsem kilä, şul uq waqıtta tatar telen uqıtuda, bälki, nindi dä bulsa yaña yullar buldıru kiräklege turında söyläşü bulır, dip ömetlänäm, dip urtaqlaştı Räsimä Foat qızı.
Şuşındıy zur cıyın berençe tapqır, bu bezneñ eşkä yaña sulış birer dip ömetlänä İjaw şähäreneñ 116 balalar baqçasınnan tärbiäçe Räsilä İltatar qızı Ğataullina.
Räsilä xanım baqçada balalar, ata-analar belän eşläw alımnarın sistemağa saldıq, tik menä ana tele bülmäsen cihazlandıru, texnika belän tä'min itü — bezneñ öçen zur problema bulıp qala birä, bu xaqta başqalar fikeren işetäsem kilä dip ömetlänä.
Uqıtuçılar, tärbiäçelär üzläreneñ aralaşu dairäsen kiñäytü, Tatarstanda basılğan yaña metodik äsbaplar alu, şul uq waqıtta Tatarstan başqalası Qazan şähäre belän tanışu, qayseberäwlär meñyıllığın bilgeläp ütkän şähärdä berençe tapqır bulaçaq, muzeylarda, teatrlarda bulıp ruxı azıq alıp qaytırğa ömetlänä. Älbättä, cıyında tikşerelgän mäs'älälär, qabul itelgän qararlar tatar tele fäneneñ ähämiäten kütärüdä tağın ber basqıç bulaçağına ömetläre zur.
Xämidä Ğayfullina, İjaw.


text: Baymaqtar zıyarattarźa ömä oyoştorźo. Rayondıñ imam–möxtäsibe Xörmätula xäźrät Buranbayıv äytewensä, här mosolman üź yorton, ixatahın ğına tügel, üźen dä, ğailähen dä taźa totorźa teyeş. Şuña kürä Xörmätulla xäźrät rayon xalqına möräjäğät itep, bögön döyöm ömä oyoştororğa bulğan. Xaq mosolman ülgändärźe här waqıt iźendä totorğa teyeş, tip isäpläy Xörmätulla xäźrät. Başqa dindärźä nisekter, ämmä mosolman dine ärüaxtarźı här saq istä totorğa öyrätä ti Baymaq imam-xatíbı Xörmätulla Buranbayıv. Ul bınday başlanğıstı başqa rayon-qalalar źa kütärep alır tip ışana.


text:
Qıştımda Böryän köndäre ütäsäk
Kilähe aźnala Siläbe ölkähe Qıştım qalahında Böryän başqorttarı menän berlektä 450 yıllıq yubiley tantanaları ütäsäk. Qıştım qalahı menän Böryän rayonı arahındağı xeźmättäşlekkä bınan 10 yıl elek nigeź halınğan. Respublika xökümäte häm Bötä donya başqorttarı qoroltayı qararı nigeźendä 1997 yılda Qıştımda urındağı qoroltay oyoştoroldo. Qalanıñ ike mäktäbendä häm ,,Tiräkkäy,, balalar baqsahında başqort telen öyränelä, ,,Yäşlek,, ansamble uñışlı eşläp kilä. Yıl hayın Böryändär Qıştımda qala köndärendä bay kontsert proğrammahı menän sığış yahay. Böryän rayonı xakimäte başlığı urınbaśarı Roza Ğümärova äyteüensä, bıyıl bayram saraları 26-se aprelgä täğäyenlängän.


text:
Rusiä tışqı säyäsät başlığı İgor İvanov häm Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Äfğanstandağı maxsus wäkile Lakhdar Brahimi, böten iğtibarnıñ Ğiraq suğışına birelüe xalıqara cämäğätçelekne Äfğanstandağı eşlärne küzätep baruınnan tuqtatmasqa tieş, dip belderde. İvanov süzlärençä, Ğiraqta barğan suğıştan tış iğtibardan töşep qala almıy torğan başqa mäs’älälär dä bar, häm alar arasında Äfğanstan iñ berençe urında tora.
Ğiraqqa qarşı suğış Äfğanstanda da radikal İslam suğışçan oyışmalarınıñ aktivlaşıp kitüenä kiterä ala, dide İvanov. Rusiä räsmiläre belän Mäskäwdä oçraşular uzdırğan Brahimi, suğışta qatnaşuçı qayber illäre Äfğanstanğa bülengän yardämne birmi qaluları da bar, dide.


text:
Guantanamo totqınnarınıñ üzlärenä qul saluın yaqlar törleçä añlata
Guantanamodağı totqın üzägendä terror qıluda şiklänelep totılğan öç keşeneñ üzenä qul saluı turındağı xäbär qarşılıqlı fikerlär çığuğa kiterde, xörmätle tıñlawçılar. Quşma Ştatlarnıñ ber xärbi başlığı monı terrorçılarnıñ Amerikağa qarşı köräşen däwam itüe dip atasa, keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar bu waqiğäne yänä totqın üzäge eşen tänqitläwne yañartu öçen faydalanırğa buldı.
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush şuşı ülemnär uñayınnan üzeneñ borçıluın belderep, märxümnärneñ cäsadına keşelekle mönäsäbät kürsätügä öndäde. Ä amerikan qorallı köçläreneñ Könyaq citäkçelege başlığı general John Craddock isä, Guantanamodağı terrorda şiklänelgännär üzlären şähitkä äyländerü öçen barın da eşlärgä äzer, dip belderde. Totqın üzägen citäklägän amerikan admiralı Harry Harris tä, bu öç ädäm üzenä Quşma Ştatlarğa zian kiterü maqsatında ğına qul salğan, digän faraz äytte:
"Alar cülär tügel, alarnıñ başı eşli, alar üz eşenä birelgän häm üz ğömerlären dä, başqalarnıqın da bik qayğırtmıy. İmanım kamil, bu alarnıñ çarasızlığın tügel, ä bezgä qarşı suğışta üzlärençä höcüm itärgä teläwen kürsätä", di Guantanamo üzäge citäkçese admiral Harris.
Ämma keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar bötenläy başqa fikerdä tora. "Amnesty İnternational", misal öçen, üz belderüendä, bu qul salular keşelärne yıllar däwamında bilgesezlektä totunıñ faciğäle ber näticäse, digän fiker bäyän itä. Washingtonnı Guantanamodağı totqın üzägen yabuğa xalıqara oyışmalar inde küptännän öndäp kilä. Eş şunda ki, anda totılğannarnıñ, Quşma Ştatlarnıñ üzendäge totqınnarğa yä suğış äsirlärenä birelgän xoquqları bötenläy yuq.
Tänqit yünältelgän ikençe ber ölkä bar - anda totılğan 759 keşeneñ bügenge köngä barı tik 10-sına ğına formal'' ğäyepläwlär belderelde. Yaqınça 300-e azat itelde, yä küçerelde, dimäk qalğannarı haman da üzläreneñ anda ni öçen totıluın belmi dä bulıp çığa.
Berläşkän Millätlärneñ maxsus ber xäyäte äle 19-nçı mayda Guantanamoda totqınnarnı bilgesezlektä totu xalıqara däräcädä cäfalawnı tıyunı boza, dip belderde. Ber ay elek şuşı totqın üzägen xätta Britaniäneñ baş prokurorı lord Peter Goldsmith tä tänqitläp çıqqan ide:
"Guantanamo üzägeneñ haman da eşläwe qabul itelmäslek närsä, anı inde yabarğa waqıt citte", di Britaniäneñ baş prokurorı.
Soñğı ülemnär Guantanamo totqın üzägen yabuğa öndäwlärne tağın da arttıraçaq dip kötelä.
Kärim Kamal


text:
Ärmänstan opozitsiäse saylaw näticälärenä protest belderä
Tawış birüne küzätkän xalıqara küzätüeçlär, citdi tärtip bozular turında xäbär itä. Bu turıda bügen Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması törkeme citäkçese Peter Eicher äytte. Ärmänstan saylawların 200-läp xalıqara küzätçe küzätkän. Alar äytüençä, tawış birü waqıtında bülleten alıştıru, saylawçılarnı qurqıtu ğämälläre küzätelgän. Küzätüçelär fikerençä, bu saylawlar xalıqara taläplärgä cawap birmägän. Ä menä BDB illäreneñ küzätü törkeme başlığı Yuri Yarov saylawlarnı demokratik häm qanuni dip atadı. Ärmänstannıñ opozitsiä wäkilläre irtägä tağın ber demonstratsiä ütkärergä ciena.


text:
İran räsmiläre bügen, uran bayıtu eşen däwam itülären rasladı. İkençe rät tsentrifugalar eşlätep cibärelgän. İrandağı köndälek gäzit, İran Atom Energiäse oyışmasnıñ citäkçe urınbasarın Mohammad Ghand süzlären kiterä. Ul, urannıñ 3tän 5 % qädär bayıtuluın beldergän. Anıñ bayıtılu däräcäse energiä stansiäsendä qullanırğa citä, ämma atom qoralı öçen azraq. Comğa könne Quşma Ştatlar, İranıñ atom qoralın yasarğa mömkin, dip yañadan borçıluın belderde. Rusiäneñ saqlanu ölkäsendäge başlığı monda qurqınıç kürmäwen belderde. Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, İrannıñ atom programmaları, xalıqara cämäğätçelek küzätüçelege astında bara, dip belderde:
“ Min bu mäsälädä qurqınıç kürmim. Min närsä turında süz barğanın beläm. İran ikençe rät tsentrifuğaların eşlätep cibärde. Bu eştä Xalıqara atom energiäse kontrol itä. Anda bernärsä dä eşläp çığarılmıy. Bayıtılğan uran turında söylärgä irtä ale.”
Quşma Ştalarnıñ İminlek Şurası, İran uran bayıtudan baş tartamsa, ilgä çikläwlär kertü belän kisätte.


text:
Gretsiä başqalasında bügen irtä belän politsiä bülege yanında öç bomba şartlatılğan. Binağa zarar kilgän, läkin zıyan kürüçelär yuq. Şartlawlar aldınnan bu xaqta, şähär gazetalarınıñ berse imzasız kisätü alğan bulğan. Politsiä bu şartlawnı anarxistlar oyıştırğan bulırğa tieş dip farazlıy. Alar şulay itep, bıyıl Afinada awgust ayında olimpiä uyınnarı ütkärügä qarşılıq belderä.
Premier-ministr Kostas Karamanlis bu xäl Olimpiada uyınnarın äzerläwgä täesir itmäyäçäk, digän ışanıçın belderde. Afen merı Dora Bakoyannis, bu şartlaw başqa illärdä dä kilep çığarğa mömkin bulğan oçraqlı xäl. Alarnıñ Olimpiada uyınnarına, şulay uq iminlek saqlaw mäsälälärenä bernindi dä mönäsäbäte yuq, dip belderde.


text:
Başqortostan 450 yıllıqnı bayram itä başlanı
İşembay qalahınıñ 8-se mäktäbenän Volodya atlı urıś malayı 450 yıllıq yubiley aldınan başqortsa şiğır höylärgä öyrängän. Respublikala rexmet, duslar tip äytä belgän urıśtarźıñ sığışı här saq alqışlanıp qarşı ala. 450 yıl esendä ike hüź öyräneü älbittä maqtauğa layıq. Bınıñ menän oşo hüźźärźe öyrätkän uqıtıusıları la ğorurlana.
Tel tel urınında, ä bögön Öfö görlätep bayram itä. Räsäy prezidentı Vladimir Putin duślıq monumentına säskälär haldı, Kongress- xolda Däülät sovetı ultırışında qatnaştı. Xalıqtıñ Öfönän kitmäy qalğan ölöşö mayźandarźa tamaşa qıldı, bayram salyutın qaranı. Här xakimiätkä ber mayźanda bayram oyoştorou quşılğaynı.Lenin isemendäge mayźan ösön Öfö xakimiäteneñ yäştär komitetı yauaplı. Unıñ räyese Salauat Säğitov artıq qimmätle balmağan «Yondoźźar» saqırğan, başlısa Başqortosandıñ urıś törkömdäre, başqorttar źa kürenep qala häm Mäskäüźän Nikolay Noskov menän Alisa törkömö.


text:
Yevropa Berlege häm Rusiä Arafatnı söyläşülärdän çitläşterügä qarşı
Yevropa Berlege prezidentı wazifasında bulğan Gretsiäneñ tışqı eşlär mininistrı George Papandreou, problema-Arafatnı çitläşterüdä tügel, ä "tınıçlıq yulq" kileşüen ğamälgä aşıru, dide.
İsrael, soñğı terror höcümnärenä Arafatnıñ da qatnaşı buluı turında beldergän ide.
Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ Yaqın Könçığış mäs'äläläre öçen cawaplı wäkile Terje Roed-Larsen, "tınıçlıq yulı" planı-töbäktä totrıqlılıq buldıruğa soñğı mömkinlek bula ala, dip belderde. İsraelgä qarşı intixar höcümnärneñ moral yä säyäsi nigeze yuq, dide Roed-Larsen. Şulay uq, İsraelneñ böten cirdä tikşerü noqtaları häm divarlar quyuı-fälestin iqtisadına zur ziyan kiterä, xäyerçelek häm eşsezlekne arttıra.
Bügen Amerikan prezidentı George Bush häm Fälestin premyer-ministrı Mäxmüd Abbas telefonda söyläşkännär dip xäbär itelä. Bush, Yaqın Könçığışta terrorğa qarşı köräşergä kiräklegenä basım yasağan.


text:
Onıñ ädemiligi qarapay`ımdılığında. Qazir basılımdarda, say`ttarda älemdegi eñ ädemi meşitter degen rey`tïng jasaladı. Olar meşittiñ äppaq märmärdan qalanğan qabırğaların, qımbat lyustraların, zäwlim muranaları men keñ awlasına tañday` qağıp jatadı. Biraq olardıñ ädemiligi osı meşitke jetpey`di, dep jazdı muftyat.kz.
Öy`tkeni, bul meşit tolıqtay` ağaştan turğızılğan. Tipti, munarasınıñ özin turğızw üşin tübine tas üy`ip qoy`ğan. Meşit ülken awmaqtı alıp jatqan joq. Oğan tüy`eli jolawşı da, joldan ötip bara jatqan kisiler de oñay`-aq burılıp kiredi.
Qarapay`ım bolsa da qulşılıq mekenin Allağa şın berilgen müminniñ öz qolımen jasağanı barşa älem musılmandarın äserlendirip otır.
Ay`ta ketey`ik, bul meşit Éfïopïya elinde ornalasqan.


text:
Konstitutsiäneñ soñğı köne?!
12 dekaber Rusiä Konstitutsiäse köne häm bu könne Rusiädä bäyräm, yal köne dip iğlan itelgän. Konstitutsiägä iä bulğan böten illärdä dä bu kön bäyräm köne anısı. Şunısın da äytep ütärgä kiräk, Konstitutsiäse bulmağan, alğa kitkän illär dä bar. Mäsälän Böyekbritaniä. Ämma Rusiä Konstitutsiäsez yäşi almıy inde. İlneñ töp zakonına iä bulır öçen Rusiädä köräş berençe rus revolyutsiäse könnärennän ük, yäğni 1905 yıllardan birle bara. Sovet çorında da Konstitutsiä buldı anısı. Nigezdä il xakimiätenä yaña törkem citäkçelär kilgän sayın ul üzgärä tordı. Yäki yañası qabul itelde. Stalin çorı, Brejnev çorı konstitutsiäläre, ä üzgäreşlärne äytkän dä yuq anısı. Ä qayber illär berniçä yöz yıl Konstitutsiäle bulıp ta, şul däwerdä berniçä genä üzgäreş kertkännär. Mäsälän AQŞ.
Rusiälelär 7 noyäberdä Konstitutsiä könen bilgeläp ütälär ide. Sovet çorında kem, niçek bilgeläp ütkän, anısın üzegez dä iskä töşerä alasız. Läkin, TVdan kürsätelgän, mäydan tulı xalıq, demonstratsiä, lozunglarnı äle tiz genä onıtıp citkermägänbezder. Ä Yelsin çorı yaña Konstitutsiä alıp kilde. 1993 yılnıñ közen xäterlik äle. Rusiä Yuğarı Sovetı tanklar belän quıp taratılğan waqıt. Şul çaqta, referendumğa berdän ber Konstitutsiä proyektı täqdim itelde. Häm qabul da itelde. Rusiädä. Ä Tatarstan xalqı, Rusiä Konstitutsiäsen qabul itmäde. Xäterlisezme, saylaw uçastoklarına kilmäde xalıq. Çönki Tatarstannıñ, Rusiänekenä qarağanda ber yıl aldan qabul itelgän “Suveren däwlät, Rusiä belän assotsiäläşkän” digän matdäse bulğan üz Töp qanunı bar ide. Tatarstannıñ ul Konstitutsiäse inde şaqtıy üzgärtelde. Säyäsi wäzğıyät basımı astında. Ä Rusiäneke älegä yäşäp kilä. Käğäzdä tügel, ä ğämäldä niçek soñ? Käğäzdä üzgärtelmäsä dä, ğämäldä, Konstitutsion prinsiplar sanğa suğılmıy. Bezneñ süzlär tügel, bu xaqta tanılğan säyäsät belgeçe, säyäsät fännäre doktorı, professor Midxät Faruqşin şulay dip belderä.
Aldan uq äytäsem kilä, Rusiä xalqınıñ küpçelege 12 dekaberne Konstitutsiä köne bularaq qabul itmi. Xalıq öçen bu östämä yal köne. Ä Konstitutsiäneñ üzenä kilgändä, anı saqlarğa, üzgärtülärdän yaqlarğa kiräk. Çönki, bügenge Rusiädä federalizmnan taypılu tendensiäläre açıqtan-açıq kürenä başlağanda häm demokratik institutlardan, prinsiplardan kitü protsessı barğanda, bügenge Konstitutsiä tışqı yaqtan bulsa da bu protsesslarğa qarşı tora ala. Qızğanıçqa, Rusiädä Konstitutsiäneñ böten normaları da ütälmi. Läkin bu añlaşıla da. Tarixi yaqtan, tulayım alğanda, Rusiä säyäsi mädäniätenä xoquqi nigilizm xas. Xoquqqa mäcbüri äybergä qarağan kebek qaraş bulmaw üz köçen saqlap kilä. Qızğanıçqa, Konstitutsiäneñ qayber matdälären, xäzer faktik yaqtan üzgärtü bara. Häm monı ütäwdä xakimiätneñ ber qoralı bulıp Rusiä Konstitutsion mäxkämäse tora. Älege Mäxkämä Konstitutsiäneñ qayber matdälärenä xoquqi baya birü urınına, kilep tuğan säyäsi wäzğıyättän çığıp añlatma birä. Säyäsät fännäre doktorı, professor Midxät Faruqşin buldı.
Rusiädä, bıyılğı Konstitutsiä köne yäkşämbegä turı kilgängä, düşämbe dä bäyräm köne dip iğlan itelgän ide. Tatarstanda, uramnarda elengän Rusiä häm Tatarstan bayraqlarınnan tış, ällä ni bäyräm ruxı sizelmäde. Ällä, xäzergä xätle Tatarstan xalqı, bu Konstitutsiä öçen tawış birmägännären xäterli, ällä Rusiä Töp qanunına şundıy ğına qaraş. Belmässeñ. Tatarstan Däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin Konstitutsiä köne uñayınnan xalıqnı täbrik itte. Räsmi qotlaw yañğırasa da, ul yöräklärne cilkendermäde. Soñ, küplär añlıy bit, Konstitutsiädäge matdälär bäxet kitermägänen. Läkin, ikençe yaqtan qarağanda, bügen qalğan azmı-küpme ireklärne, xätta Tatarstannıñ statusın şul uq sügelgän Konstitutsiä yaqlıy.
Ä yal köne digännän, Rusiä Konstitutsiä könendä bıyıl soñğı qat yal itärbez tösle. Çönki Däwlät Duması, bu könne beterep, anı yaña yıl kanikullarına quşıp quymaqçı.
Räfis Cämdixan.


text:
Keşe xoquqların yaqlawçı Xalıqara Liğa büläklären tapşırdı
10 dikäber – xalıqara keşe xoquqların yaqlaw köne. BMO däräcäsendä bilgelängän bu kön uñayınnan düşämbedä New Yorkta Açıq Cämğiät İnstitutı Üzäk Aziädä keşe xoquqlarına bağışlanğan tügäräk östäl söyläşüe ütkärde. Keşe xoquqların yaqlawçı Xalıqara Liğa büläklären tapşırdı. Büläklänüçelär arasında Kazaxstan jurnalistı Sergei Duvanov häm Qırğızıstan wäkile Topçubäk Torğonaliev ta bar.
Sergei äle dä törmädä utıra, şuña kürä düşämedä New Yorkta ütkän çarada qatnaşa almadı. Xalıqara Liganıñ büläge anıñ qızı Denissa Duvanovağa tapşırıldı. Ätisenä digän büläkne alğannan soñ Denissa dönya cämägätçelegeneñ basımı näticäsendä Kazaxstan räsmiläre, keşe xoquqların bozu oçraqlarına nixayät iğtibar itä başlar digän ömet belderde.
Audio (Denissa Duvanova):
Ber ay elek Waşingtonğa kilgännän soñ min Kazaxstan räsmiläre xalıqara reaksiädän qurqıp, ätigä belderelgän yawız ğäyepläwlären alğa sörüdän tuqtar dip ömetlängän idem. Läkin alar Könbatışnıñ süzlären qolağına da elmi. Alar demokratiä, keşe xoquqların yaqlaw turında söylärgä mömkin. Çınbarlıqta – şul xoquqlarnı bozalar, keşelärne ezärleklilär. Alarnıñ ber süzenä ışanırğa yaramıy. Minem bar ömetem– şuşı büläk Kazaxstandağı rejimnıñ asılı turında dönyağa ber xäbär bulır, andağı xällärne üzgärtügä ber etärgeç bulır.
Xalıqara Liga bülägenä layıq bulğan tağın ber keşe Qırğızıstan wäkile Topçubäk Torğanaliev büläkne üz qulı belän aldı. Topçubäk üz ilendä Keşe xoquqları häm İrekleklär İnstitutı tözegän, 1993-tä Qırğızıstan Konstitutsiäsen yazuda qatnaşqan şäxes. Demokratiä häm pluralizm qimmätläre öçen köräşkän bu keşe berniçä tapqır qulğa alınıp cämğısı 4 yıl törmädä utırıp çıqtı. Anıñ süzlärençä, Üzäk Aziä rejimnarı keşe xoquqların bastıruda barısı ber törle.
Audio (Topçubäk Torğanaliev)
Misal itep ul opozitsiä citäkçese Feliks Kulovnı kiterde. Ul xökümättä eşlägändä wäqälät arttıruda ğäyeplänep menä inde 2 yıl törmädä utıra. Üktäberdä Bişkäk mäxqämäse Kulovqa 10 yıl birde. Topçubäk süzlärençä, ber törkem Qırğız räsmie, şul isäptän prezident Askaq Akaev, mäxqämä sistemasın üz qulında tota, säyäsi opozitsiäne ezärlekläwne yäşerergä tırışa, ğadi watandaşlar eşen dä cinäyät eşenä äyländerä. Topçubäk süzlärençä, Qırgız xökümäte opozitsiäneñ ber formasın da qabul itmi. Xättä tınıç demonstratsiäne. Şuşı yılnıñ mayında Aqsı töbägendä ber törkem keşe qulğa alınğan Parlament wäkilen irekkän çığarırğa taläp itep miting tükärde. Militsiä alarğa ut açu näticäsendä 6 keşe xäläk bulğan.
Audio (Topçubäk Torğanaliev)
Keşe xoquqların yaqlawçı Xalıqara Liga büläkläre şulay uq, Sierra-Leone, İrlandia, Qıtay wäkillärenä birelde. Büläkläw tantanası aldınnan Açıq Cämğiät İnstitutı Üzäk Aziädä keşe xoquqlarına bağışlanğan tügäräk östäl ütkärde. Anda Xalıqara Krizis Törkemeneñ Azia programması başlığı Robert Templer da qatnaştı. Templer Üzäk Aziä illärendä, militsiä arasında korrupsiä, wäkälät arttıru xälläre daimi küreneş dide, häm töbäktä keşe xoquqları torışın yaxşırtu öçen berençe çiratta xoquq-saqlaw oyışmalarında reforma ütkärergä kiräk dip belderde.
Audio (Robert Templer):
Militsiä xezmätkäre üzeneñ könen maşinasına benzin saludan başlıy. Könneñ qalğan öleşen – rişwät cıyıp ütkärä. Militsiä akademiäsenä kerü öçen dä aqça tülärgä kiräk. Äytik, Taşkentta ul 15 meñ dollar çaması. Soñnan bit bu aqçanı niçekter qaytarırğa kiräk.
Näticädä, bu töbäktä xalıqnıñ xakimiät wäkillärenä, şul isäptän militsiä xezmätkärlärenä ışanıçı yuq. Üzäk Aziädä şundıy äytem kiñ taralğan di Templer: “Ägär sin militsiägä barmasañ, militsiä sineñ arttan üze kiläçäk.”
Ali Ğilmi, Praha


text:
Başqortstannan xalıq çitkä kitä
Ni öçender Başqortstanda yäşäwçelär yıldan-yıl çit töbäklärgä küçep kitä ikän. Ayıruça Ufada yäşäwçelärneñ başqa taraflarğa küçenep kitüe kübräk küzätelä. Şuşı xällär Başqortstan citäkçelegen dä borçuğa salğan. Şuña da Başqortstan Xökümätendä, bu xällärne tikşerü öçen, maxsus utırış ütkärelde. Kiñäşmäne premyer-ministr Rafael' Baydäülätov açtı häm alıp bardı.
Başqortstanda migratsiä xälläre 2004 yılda tiskäre yaqqa üzgärä başlağan. Näq menä şul yılda soñğı 16 yılda berençe tapqır çittän kilüçelärgä qarağanda, başqa cirlärgä küçep kitüçelär sanı kübräk täşkil itkän. Şuşı xäl 2005-2006 yıllarda da däwam itkän.
Utırışta çığış yasağan vitse-premyer, Xezmät häm xalıqnı sotsial' yaqlaw ministrı Fidus Yamaltdinov tögäl sannar belän söyläde. “2006 yılda Ufadan küçep kitüçelär genä dä 6 meñ keşe bulğan, - dide ul. – Çit illärgä küp keşe küçep kitkän. Bezdän xalıqnıñ kitüe säbäpläre törleçä. Kemnärder yaxşıraq eş urınına, kemder belem alu öçen, ä kemder başqa töbäklärdä fatir xaqları tübän bulğanğa kitä”.
Şuşı çığıştan soñ Rafael' Baydäülätov üzeneñ ğacäplänüen belderde. “Bäysez çığanaqlar mäğlümatlarına qarağanda, Başqortstan tormış öçen caylı buluı yağınnan Mäskäwdän qala ikençe urında tora. Ä nigä alay bulğaç xalıq bezdän qaça”, - di Xökümät başlığı.
Başqortstan premyer-ministrı Rafael' Baydäülätov fikerençä, respublika häm Ufa şähäre tormış öçen ocmax poçmağı kebek kürensä dä, anıñ alay uq bulmağanlığın ğadi xalıq bik yaxşı kürä. Ufada fatir bäyäläre qimmäte buyınça Mäskäwdän qala ikençe urında kilä. Şulay uq tuplanma äyberlär kärzine dä başqa töbäklär belän çağıştırğanda zurıraq külämdä kilep çığa. Ä inde eşquarlarğa irekle xezmät öçen şartlar tudırılu mäsäläsen alsañ, bu yaqtan da Başqortstan xakimiätläre bik maqtana almıy. Küp eşquarlar üzlärenä bulğan basım arqasında da, törle oyışmalarda utırğan waq türälärneñ alarnıñ eşlärenä qısıluı säbäple dä Başqortstannıñ keçe biznes öçen bik uñaysız töbäk dip isäpli. Milli mäs'älälär dä zur ğına rol'ne uynıy migratsiä xällärendä. Başqortstanda töp millät sanalğan başqortlarğa här cirdä östenlek birelüe dä xalıqnıñ çitkä kitüenä säbäpçeder. Änä bit Rafael' Baydäülätov ta “balıq tiränräk cirne, ä keşe uñaylıraq urınnı ezli” dip tanıy.


text:
Bügen Ğiraqtağı amerikan idaräse, bilgelängän waqıtqa 2 kön qala, xakimiätne Ğiraqnıñ waqıtlı xökümätenä tapşırdı. Bagdadnıñ "Yäşel zona" dip atalğan bistäsendä, tinaq qına ütkän tantana waqıtında, idarä başlığı Paul Bremer, Ğiraqnıñ waqıtlı premier-ministrı İyad Allawiğa tieşle dokumentlar tapşırdı. Tantana betügä Bremer Ğiraqtan kitte. Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte, şul isäptän prezident Ğazi Äl-Yawar ant kiterdelär. Allawi bu könne "tarixi kön" dip atadı:
Audio (İyad Allawi)
Xakimiät tapşıru Yünneñ 30na bilgelängän ide. İxtimal, terror ğämällärennän qurqıp, çaranı 2 köngä irtäräk ütkärergä bulğannar. Dönyanıñ törle illäre, şul isäptän möselman illäre, xakimiätneñ Ğiraqlılarğa tapşırıluın xuplap qarşı aldı.


text:
Ğiraqta 8 Britan xärbieneñ üleme öçen Britaniä İrannı ğäyepli
Bu ğäyepläwne bügen Londonda premier-ministr Tony Blair qabatldı. Britan räsmiläre fikerençä, İran Ğiraqnıñ könyäğında xäräkät itkän şiği törkemnärne qoral belän täemin itä, ber ük waqıtta sönnilär belän dä xezmättäşlek itä. Räsmi Tähran bu ğäyepläwlärneñ barısın da kire qağa.
İrannıñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Xämit Reza-Asefi bu ğäyepläwlärne çep-çi yalğan dip atadı. Atnakiç Londonda Ğiraq prezidentı Calal Talabani belän oçraşqannan soñ, Britan premierı Tony Blair bu ğäyepläwlärne yänä qabatladı, gärçä bu yulı İrannıñ xökümäten telgä almadı:
"Şul mäglüm: Ğiraqta yaña şartlatqıç qullanıla, Britan xärbilärenä genä qarşı tügel. Bu qoralnıñ ezläre İranğa, yä İran tarafınnan xuplanğan Hizbollağa barıp totaşa. Älegä bu tögäl tügel."
Bu xäbärne berençe itep taratqan, iseme äytelmägän ber Britan räsmie äytüençä, Britaniäneñ Bağdadtağı ilçese İran ilçesen bu xaqta berniçä tapqır kisätkän bulğan. Yağni, diplomatik köräş inde küptän bara. Ni öçen räsmi London mäsäläne xäzer kiñ cämäğätçelekkä çığarırğa buldı soñ? Londondağı Strategik tikşerenülär institutında xärbi belgeç Charles Langton fikerençä:
"İke närsägä iğtibar itergä kiräk. Berençedän, Ğiraqta referendum aldınnan ğisyan köçäyä. İkençedän İrannıñ atom programması tiräsendä kierenkelek arta. Britaniä İran belän söyläşülär alıp barğan 3 Yewropa ileneñ berse."
Şuşı fikerdän çığıp, İran Britan xärbilärenä höcüm arqılı Londonğa basım yasarğa teli digän näticä yasap bula. Bu fikerne Londondağı Ğäräp-İran üzäge belgeçe Riza Nurizade dä alğa sörä:
"İranlılar Britannarğa şunı kürsätergä teli: alar alarğa qarşı tora, xärbilären üterä, zıyan kiterä ala. Şunıñ belän İran Londonnıñ atom programması mäsäläsenä qaraşın üzgärtergä tırışa."
Riza Nurizade süzlärençä, Ğiraqta, bigräktä könyağında İran ezläre baytaq. Şiğilärneñ Badr brigadasında İranda, şul isäptän bu ilneñ Eçke eşlär ministrlığında äzerlek ütkän yözlägän suğışçı bar. Andıy keşelär xättä Ğiraq politsiäsendä bar, di ul.
Britannar isä İrannıñ Ğiraqtağı "tırışlıqların" başqaça - kolaitsiä köçlärenä kübräk zıyan kiterü niäte belän añlata. Şiğilär genä tügel, sönnilärgä dä yärdäm itü şunnan kilä di alar.
Niçek kenä bulmasın, İrannıñ atom programması turında söyläşülär körçekkä terälgännän soñ Britaniäneñ bu ilgä basımı arta bara. Näq şunı Quşma Ştatlardan da kötergä kriäk dip farazlap bula.
-Ali Gilmi


text:
Bu cäydä Londonda 52 keşene ütergän terror höcümnären başqarğan 3 intixarçı höcüm aldınnan sınawlar ütkärgän. Bu turıda Britan politsiäse belderä.
Terrorğa qarşı köräş politsiäse başlığı Peter Clarke küzätü kameraları 28-nçe iyündä 4 şartlatuçınıñ 3-sen tasmağa töşerep alğan dide. Anıñ äytüençä, ul 3 keşe 4 säğät çaması London buylap yörgän.
7-nçe yüldä Londonnıñ metro sistemasında ber ük waqıtta diärlek 3 bomba şartladı. Ber säğät soñraq dürtençe bomba ber aftobusta şartladı. Üzen aftobusta şartlatqan diç şiklänelüçe Xasib Xösäin videyazmağa eläkmägän.