text:
Bu atnada Kosovoda yañadan millätara çualışlarnıñ başlanuı, andağı albannar häm serblar arasındağı ızğış ni öçen şulay tiz häm ciñel genä qabınıp kitte digän soraw uyata. Bu uñaydan, millätara mönäsäbätlär kisken bulğan töbäktä mäğlümat çaralarınıñ niçek eş itärgä tieşlege mäs''äläse qalqa. Alarda andıy "qaynar" temalarnı yaqtırtu ölkäsendä maxsus qağidäläre bulırğa tieşme? Töbäktäge totrıqlılıqnı qaqşatu öçen alar da cawaplı bula alamı?
Kosovodağı soñğı alban-serb çualışları uzğan sişämbedä andağı ber alban telekanalında, serblardan qaçıp qotılğan 13 yäşlek alban malayı turında dokumental'' reportaj kürsätkännän soñ başlanıp kitte. Şul malay qua kilgän serblardan üze genä qaçmağan bulıp çıqtı, anıñ belän tağın ber tuğanı häm 2 iptäşe bulğan, läkin alar üzlärenä etlär östergän serblardan qaçıp qotılu maqsatında yılğanıñ ikençe yağına çıqqanda 3-se dä batıp ülgän. Näq menä alarnıñ üleme turındağı xäbär Kosovo albannarında näfrät uyatıp alarnıñ cirle serblarğa qarşı höcümnär başlawına kiterä. Şuşı waqiğä serb häm alban öleşlärenä bülenep yäşägän Kosovska Mitrovica şähärendä bula. Çualışlar älegä 31 keşeneñ ülemenä kiterde. Töbäktäge xalıqara küzätüçelär, mäğlümat çaralarınıñ cawaplılığı turında fikerlär bik urınlı, millätara mönäsäbätlär kierenkelekneñ iñ yuğarı noqtasına citkän Kosovoda bigräk tä dip isäpli. Alar fikerençä, soñğı çualışlar öçen nigezne qayber alban säyäsätçeläre häm alban telendäge mäğlümat çaraları äzerlägän. Kosovo albannarı andağı serb azçılığına qarata doşman xislärennän waz kiçmi, kiresençä, bu "bezneñ cirebez" digän sıltaw belän şuşı töbäktän serblarnı qısrıqlap çığarunı alğa sörä. Bu isä kierenkelekneñ anda ğına tügel, Serbiägä dä cäyelüenä kiterä. Kosovo waqiğälärenä cawap yözennän qayber serb şähärlärendä cirle möselmannarğa häm mäçetlärgä qarşı inde höcümnär yasaldı. Serbiäneñ millätçel premyer-ministrı Vojislav Koçtunica albannarnıñ Kosovo serblarına qarşı qırslığın "etnik çistartu" dip atadı häm bar il buylap moña qarşı uram cıyınnarı ütkärügä çaqırdı. Qayber serb säyäsätçeläre alban höcümnären xätta, natsilarnıñ 1938-nçe yılda yähüdlärne qıra başlağan "Kristallnacht" - "Bällür töne"nä tiñläde. Niçek kenä bulmasın, Kosovodağı soñğı kiyerenkelek Balkan suğışlarınnan soñ inde tınıçlanıp kilgän Serbiädäge millätçel käyeflärne tağın uyata ala. Şuña kürä dä mäğlümat çaralarınıñ din yä millätara mönäsäbätlär tösle çetrekle mäs''älälärne yaqtırtqanda ayıruça zur cawaplılıq xise toyıp eşläwe ifrat ta möhim mäs''älägä äylänä. Londondağı suğış häm solıx çorı xäbärläre institutında eşläwçe Thomas de Waal:
Audio, Thomas de Waal
"Krizislar çorında media, yäğni mäğlümat çaraları ayıruça uyaw bulırğa häm üz hönäri standarların tağın da sağraq ütärgä tieş" di de Waal häm "BBC kebek zur oyışmalar da qaywaqıt, teläp tügel, añsız räweştä, ülemnärgä säbäp bulğan ide di. Misal öçen Hindstanda ul qayçandır, berniçä ay elek töşerelgän millätara bäreleşlär küreneşen kürsätkän, keşelär monı xäzer bulğan närsä dip añlağan häm qarşı yaqtan üç alu maqsatında çualışlar başlap cibärgän. Mondıy misallarnı 90-nçı yıllar başında Ärmänstan häm Azärbaycan oçraqlarında da yaxşı kürep bula ide. Törle faciğälärne yaqtırtu tamaşaçı sanın arttıra, älbättä, läkin tieşle cawaplılıq xise belän eşlänmägän oçraqta bu ğäyepsez keşelärneñ qanı qoyıluğa kiterä ala.
Kärim Kamal, Praga


c: text/html

text:
Bügen Yevropa Üseş häm Tärräqiät bankı Üzbäkstanda säyäsi repressiälär däwam itüe häm iqtisadi reformalar ütkärelmäwe säbäple küpçelek kreditlarnı tuqtatuın belderde. Banknıñ prezidentı Jean Lemierre, bez "reformalar ütkärüne taläp itäbez" yuqsa Üzbäkstanda eşne däwam itep bulmayaçaq, dip belderde. Ğayepläwlärneñ berse – dekabr ayında uzaçaq parlament saylawlarına oppozitsiädäge partiälärne terkämäw bulıp tora. Şulay uq Üzbäkstanda böten mäğlümat çaraların däwlät kontrol itä häm aña qarşı çıqqan jurnalistlar ezärleklänä.
Lemierre süzlärenä qarağanda uzğan atnalarda Üzbäkstandağı köç qullanu – bank qararına ber nindi dä tä'sir yasamağan.
Üzbäkstan polisiäse xäbär itüençä uzğan atnada 47 keşeneñ häläk buluına kitergän terror höcümnären oyıştıruda şiklänelgän keşelärneñ barısı da diärlek qulğa alınğan, dip xäbär itte. Taşkenttağı terrorğa qarşı köräş bülegeneñ başlığı urınbasarı Oleg Biçenov Associated Press xäbärlär agentlığına, qulğa alınğannarnıñ qayberläre höcümnärne oyıştıruda şiklänelä, dip belderde. Ul bu xaqta tulıraq mäğlümat birmäde ämma uzğan atnada Üzbäkstannıñ baş prokurorı beldergänçä – kimendä 19 keşe qulğa alınğan, alar arasında 4 xatın-qız bar.
Şulay uq üzbäk räsmiläre 28 mart könne başlanğan terror ğamällärenä nindider xalıqara suğışçılarnıñ qatnaşı da bar, dip farazlıy.
Üzbäkstan Amerika Quşma Ştatlarınıñ terrorğa qarşı koalitsiäsenä kergän illärneñ berse, häm xäzerge waqıtta Üzbäkstan belän Äfğanstan çigendä yözlägän amerikan xärbi urnaşqan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İntertat.ru agentlığı xäbär itkänçä, tellär turındağı qanunnıñ ütäleşen tikşergän deputatlar, ayırım alğanda Tufan Miñnullin häm İndus Tahirov balalarğa da soraw birgän. Cawap totqan berniçä bala Ğayaz İsxaqinıñ da, Ğalimcan İbrahimovnıñ da kem ikänen belmägän. Tatar-törek dip atalsa da, bu litseylarda ğadi mäktäplärdä kebek, tel häm ädäbiät fäne genä tatarça alıp barıla, qalğan fännär ingliz, urıs häm törek telendä uqıtıla. Şuşı uqu yortında bulğan deputat Tufan Miñnullin tatarça az buluına qänäğät tügellegen beldergän. Älege tikşerü näticäläre 2 yül könne, fän, mäğärif, milli imäsälär komissiäseneñ utırışında iğlan iteläçäk.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
“Şağir mäxäbbäte” - yaña opera
18-19 noyäberdä Musa Cälil isemendäge tatar däwlät opera häm balet teatrında kompozitor, Rusiä häm Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese Rezeda Äxiärovanıñ Renat Xaris librettosına yazılğan “Şağir mäxäbbäte” isemle operasınıñ premyerası buldı. Bu kön kompozitornıñ yubiley köne ide. Anı qotlarğa TR premyer ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä WVälieva häm TR icat berlekläreneñ citäkçeläre kilgän ide.
Tatarstan kompozitorlarınıñ opera sänğätendä soñğı 10-15 yılda säxnägä quyılğan operaları bötenläy bulmadı diärgä bula. Bilgele buluınça, alarnıñ soñğıları: 1989 yılda Räşit Kälimullinnıñ İldar Yuziev librettosına “Yaralanğan käkkük awazı”ide.
1991eлдa Xanzafarovnıñ “Söyembikä” librettosı buyınça Batu Mulyukovnıñ konsert programması säxnädä urın alğan ide.
Häm menä 4-5 yıl elek İldus Yaqupovnıñ ital'yan yazuçısı Djanni Rodarinıñ äsäre buyınça quyılğan balalar öçen icat itelgän “Djel'fomino” ” operası buldı.
18- 19 noyäberdä säxnägä quyılğan “Şağir mäxäbbäte” operasına kilgändä, ul tatar xalqınıñ böyek şağire Ğ .Tuqaynıñ Zäytünägä bulğan mäxäbbätenä bağışlanğan.
Häm bu premyera kompozitornıñ yubiley könendä säxnäläşterelde. Rezeda Äxiärovanı qotlarğa kilgän TR Premyer- ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva, TR Prezidentınıñ Ukazı belän Rezeda Äxiärovağa “Tatarstanıñ xalıq artistı” digän maqtawlı isem birelüen citkerde. Häm bik cılı süzlär belän kompozitornı täbrikläp aña medal' tapşırdı.
Zilä Wäliva anıñ turında bolay dide:
“Rezeda Axiärova Tatarstanda ğına tügel tatar yäşägän här töbäktä tanılğan şäxesebez . Üzençälekle därtle cırları moñnarı, simfoniäläre belän ul bik populyar . Anıñ berençe keçkenä bulsa da altın yubiley, mädäniät tormışına da bik zur nurlar östäde , çönki Rezeda üzeneñ şäxsän yubilyın bötenebez öçen dä zur bäyrämgä äyländerde. Ul bezgä yaña opera büläk itte. Häm aldağı könnärdä dä bez zur ömetlär bağlıybız ”.
Şulay uq Zilä Wälieva bu operada töp rol'ne başqarğan Äxmäd Ağadigä “Tatarstannıñ xalıq artistı” digän maqtawlı isem birelüe turında TR Prezident ukazı buluın belderde häm aña medal' tapşırdı. Änise tatar, ätise farsı bulğan Äxmäd Ağadi büläkne qabul itkändä bik matur itep tatarça, räxmäten belderde .
Rezeda Axiärovanı bu maqtawlı isem belän häm operanıñ premyerası
belän qotlarğa TR kompozitorlar berlege räise Räşit Kalimullin, yazuçılar soyuzı berlege räise İlfaq İbrahimov, rässamnar berlege wäkile Färidä Xas'yanova häm Qazan Konservatoriäseneñ direktorı Rubin Abdullin täbriklädelär.
Operada Ğ.Tuqaynıñ Qazanda Bolğar kunakxanäse nomerında awırıp yatqan waqıtı surätlänä . Ul anda yıraq qalğan bala çağınnan uq üzeneñ tormışın isenä töşerä. Zäytünägä bulğan mäxäbbäten ul “Mäxäbbät” şiğerendä yazıp qaldıra. Ämma üzen awıru ikänen belep şul mäxäbbättän baş tarta.
M Cälil isemendäge opera häm balet teatrı turında da äytmi kitü, yaxşı bulmas. Çönki bu teatr bügenge könneñ yañaça texnik cihazların qullanıp, tözekländerelgän teatr , ör-yaña teatrğa äylände. Anıñ bik zatlı itep, zäwıq belän bizälgän zallarında ğına da yörüe ni tora. Ä operanı säxnäläşterüçe Mäskäwneñ zur teatrı rejisserı Mixail Panjavidzegä bernindi çiklär qalmadı diärgä bula. Bügenge köndäge elektron texnik çaralarnıñ üseşe yäğni, video , audio foto , CD, ДVД yärdämendä säxnäneñ türe, anıñ diwarları menä şundıy zamança yañalıqlar kertep eşlängän. Säxnäneñ urtasın kiräk çaqta törle yassılıqta äyländerep bula. Bu inde rejisser öçen bik zur tabış, älbättä.
Ä operanıñ muzıkal' citäkçese häm teatrnıñ simfonik orkestrı belän S -Peterburgtan kilgän dirijer Viktor Sobolev citäkçelek itte.
Opera sänğäte ul -barlıq sänğät'lärne, yäğni cır, biyü, räsemne , üz eçenä alğan, häm şuşı törle sänğät'lär bergä quşılıp, ber zur köçkä iä bulıp , garmoniädä yañğırawı.
Rezeda :Äxiärovanıñ “Şağir mäxäbbäte” operasında da şulay buldı. Xalıqnıñ küñelendäge säyäsi- fälsäfi uy-fikerlärneñ üzgärüen dä toya belgän , häm anı professional' räweştä kürsätä belgän , iqtisadıy üseşneñ häm fän ölkäsendäge qazanışların da qullana belgän icat keşeläreneñ cimeşe bu operada ber garmoniägä quşılıp zur ber köç bulıp yañğıradı.
Mälikä Basıyr


text:
Görlätep açılğan “Korston” küñel açu üzägendä ikençe köngä tınlıq urnaştı
“Korston” üzäge inde Qazannıñ 1000 yıllığına uq açılırğa tieş ide. Başqalanıñ yubileena äzerlängändä Qazan başlığı bulğan Kamil İsxakov “Kol'so” häm “Korston” säwdä häm küñel açu üzäklären tel töbennän töşermäde – bäyrämgä açılaçaq dide. Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda, Kamil İsxakov “Korston”nı tözügä üzlegennän genä röxsät birgän bulğan ikän. Zur binalarnıñ Mäskäwdä işelüe waqiğaları küzätelgännän soñ isä, tözelü kompaniälären, proyektlarnı töptän tikşerü başlandı. Bilgele inde üzlegennän genä tözergä röxsät birelgän “Korston”da da gönahlar şul uq waqıtta päyda bula häm anı yañadan diärlek eşli başlıylar. Näticädä, “Kol'so” kibete dä, “Korston” üzäge Qazannıñ 1000 yıllığına tözelep betärgä ölgermäde.
“Korston” Qazannıñ iñ şäp urınnarınıñ bersendä – Ğor'ki isemendäge üzäk yal parkı yanında, başqalanıñ 3 iñ öre yullar kiseşendä tözelde. Elek anda tramvay deposı tora ide – anı da alıp attılar, tramvay yöreşen dä üzgärttelär. Bu küñel açu şähärçege tözeleşenä barı uñay şartlar ğına tudırılıp tordı.
“Korston” - Mäskäwgä qarıy, yäğni ul “Orlenok” dip atalğan kunakxanälär kompleksı eçenä kertelgän kompaniälär törkeme. Rusiä töbäk-respublikalarınnan ul Qazanda berençe bulıp açıldı. Kiläçäktä başqa cirlärdä dä tözeläçäk ikän. Dimäk öre proyekt.
“Korstonnıñ” tantanalı açılışında küp märtäbäle qunaqlar qatnaştı. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, Qazan merı İlsur Metşin, Mäskäwdän “Korston”ñ citäkçese Anatoliy Kuznetsov, xätta Rusiä Prezidentınıñ Yıraq Könçığıştağı wäkile, “Korston”nı tözü başlanğıçında torğan Kamil İsxakov ta Xabarovskidan xätle kilgän ide. Monnan tış äle wağraq citäkçelär dä şaqtıy buldı. Bu isä älege çaranıñ ni däräcädä iğtibarğa layıq buluın kürsätte. Dimäk monıñ artında zur köçlär, zur aqçalar tora. Äytergä kiräk, üzäkne açu anıñ Mäskäwdäge Korston kompaniäläre citäkçese Kuznetsov äfändeneñ 50 yäşlek yubilee belän turı kilde. Döresräge turı kiterelde. Mäskäwdäge citäkçegä bu kibetne anıñ tuğan könenä açabız dip wäğdä itelgän bulğan. Wäğdä dä tordılar täki.
Bu 14 qatlı üzäkne açqanda Tatarstan Prezidentı xalıqnıñ dustanä mönäsäbättä yäşäwe näticäsendä şundıy küp öre kibetlär päyda bula respublikada dide. Bu “Korston” isä başqalardan şunısı belän ayırıla – monda barlıq küñel açu häm säwdä itü urınnarı ber cirgä tuplanğanlığın äytte. “Korston” eçendä şaqtıy zur kunakxanä, cıyılışlar uzdıra torğan küp zallar, kinoteatrlar, restorannar, barlar, supermarket, cir astı häm cir öste maşinalar quyu urını kergän. Qısqası, kersäñ äylänep çığarlıq tügel.
Läkin sişämbe könne şundıy zur tantana belän açılğan “Korston”da inde ikençe könne ük tıp-tınıç ide. Çönki bu äytelgän zallar, kibetlärneñ berse dä äle äzer tügel, yäğni kunakxanädän tış berni tözelep betmägän. Yaña yıllarğa taba eşli başlar dip farazlana. Ämma bu küñel açu üzägenä ğadi xalıq yörerme anısın äle äytep bulmıy. Üzäkneñ citäkçelege tuğan könnären, başqa bäyrämnärne monda vip-persona, yäğni aqçalı, däräcäle keşelär genä uzdıra alaçaq di. Qayçandır “Qazan” milli mädäniät üzäge kebek binada tuylar, tuğan könnärne uzdıru zur däräcä sanalsa, xäzer isä anda inde härkemgä yul açıq. Ä däräcäle keşelär möğayın “Korston”ğa yul alır. İnde “Veçernyaya Qazan” gäzite Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev 70 yäşlek yubileen şunda uzdırırğa cıyına ikän dip yazıp ta çıqtı.
Landış Xarrasova


text: Rusiäneñ Däwlät Duması kiçä üterelgän liberal deputat Sergei Yushenkovnı ber minut tınlıq belän iskä aldı. 52 yäşendä bulğan Yuşenkov kiçä eştän qaytışlıy üz öye yanında atıp üterelde. Deputat-eşquar Boris Berezovski yardämendä tözelgän Liberal Rusiä partiäse citäkçeläreneñ berse ide. Duma wäkilläreneñ kübese üterüne –säyäsi cinäyät dip atadı häm Rusiädä säyäsi cinäyätçelärneñ cäzasız qaluına borçılu belderde. Uzğan yıl şulay uq Liberal Rusiä citäkçeläreneñ berse Vladimir Golovlev üterelgän ide. Kiçä genä Liberal Rusiä firqase räsmi terkälüe häm dekabr ayında uzaçaq parlament saylawlarında qatnaşaçağın beldergän ide. Yushenkov yäkşämbe könne cirlänäçäk.


text:
Qazanda Petr l heykäle bulırmı?
Sankt-Peterburg Qazannıñ meñ yıllığına büläk itep, Petr 1 häykälen
Qazanda quyarğa cıyınğanın xäbär itkän idek. Moña qarşı, milli xäräkät, ğalimnär qarşı çıqtı. Qazanda imperatorğa häykäl bulmasın dip Piterbur merı Valentina Matvienkoga açıq xat häm imzalar cıyu başlandı. Bu könnärdä Qazanda çığa torğan ber gäzit, häykälgä Tatarstan prezidentınıñ säyäsät buyına kiñäşçese Rafael Xäkimov ta qarşı çıqqan dip xäbär itte. Häm qarşılıq aksiäse uñışqa ireşte dip yazıp çıqtı.Azatlıq radiosına Sankt-Peterburgnıñ mädäniät komitetı matbuğat Särkätibe Krestina Jolus, Qazanda Petr lhäykäl quyu, Valentina Matvienko häm Qazan merı Kamil İsxakov arasında tözelgän kileşü buyınça eşlänä. Bu kileşü buyınça Piterbur Qazandağı Sankt-Piterburg uramın tözekländerelä. Tözekländerü proyektında Petr l häykäl dä qaralğan. Bezdä, bu qarşılıq aksiäläre turında bernindi dä mäğlümat yuq. Häm Petr imperatorğa häykäl quyu plan buyınça bara dip belderde. Azatlıqqa kilep ireşkän soñğı mäğlümatlarğa qarağanda, Piterburda Qazanğa dip äzerlängän Petr patşa häykäle inde baqırdan qoyıp quyılğan. Qazanda da, Tatarstan qunaqxanäse yänäşäsendä, häykäl urını äzerlänep betep bara. Şul uq waqıtta, tatar cämäğätçelege arasında monnan berniçä yıl elek Qazan utları jurnalında basılıp çıqqan Petr l tatar xalqına wasıäte quldan –qulğa yöri. Anda yartı dönyanı basıp alu, Rusiä başqalasın istanbulğa küçerü häm başqa şqa imperialistik niätlär turında süz bara. Räfis Cämdixan


text:
Deputatlarğa milli tärbiä, analarğa – iğänäçe kiräk
Qazannıñ Mäskäw rayonında urnaşqan tatar balalar baqçası belän Tatarstan Däwlät şurası deputatları Tufan häm Robert Miñnullinnar, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov tanıştı. Berençe çiratta deputatlarğa konsert täqdim itelde. Sabıylar tırışıp yatlanğan şiğerlär söylädelär, iyüllären kürsättelär.
Jurnalistlar da, deputatlar da balalarnıñ tatar telen ni däräcädä belüläre belän qızıqsındılar. Alar belän tatarça aralaşırğa tırışıp qaradılar. Sorawlar birdelär. Läkin aralaşu barıp çıqmadı. Sabıylar niçekter yatsınıp qaldı. 85 bala tärbiälängän baqçada balalarnıñ çınlıqta nindi teldä söyläşülären belep bulmadı.
Ber balanıñ anası
Bu balalar baqçası soñğı yıllarda yaxşı yaqqa üzgärde. Ämma bez bit ruslar belän aralaşıp yäşibez. Min balamnı birgändä şuña da iğtibar ittem. Monda törle tügäräklär bar – rus, ingliz telläre buyınça. Monda iğänäçe kiräk. Barı şul oçraqta ğına bez tärbiäçelärdä ni bulsa da taläp itä alabız.
Çayaraq äni häm äbilär söyläşü waqıtında gel aqça yağın qayırdı. Älege baqçağa iğänäçe - aqça belän tä'min itep toruçını bilgelägez dide alar deputatlarğa. Milli tärbiä turında barı şul çaqta ğına söyläşep bula digän mäğnä yata ide. Bilgele deputatlarnıñ balalar baqçasına kilüneñ maqsatı başqa ide. Alar tatar teleneñ bügenge xäle turında fiker yörttelär.
Tufan Miñnullin bolay dide
Däwlättän – byudjettan aqça tülängän balalar baqçasınnan da bez taläp itä alabız döres tärbiäne.
Ata-analarnıñ üz sabıyların tatar balalar baqçasına, mäktäplärenä birergä telämäwe turında assızıqlandı oçraşuda. Tatar tele belän yıraq kitep bulmıy digän fiker xökem sörä dielde. Qazandağı 2Hчe tatar gimnaziäse direktorı Qamäriya Xämidullina xäzerge buın ata-ananıñ üzeneñ tatar telen belmäwen äytte
Xäzer ana tele mäğnäse üzgärde. Çönki alar üzläre tatar telen belmi. Balalarğa ana tele dip söylägändä ul “Minem äniem bit rusça söyli”, - dip fiker yörtä. Şuña ul xäzer äbi tele.
2 nçe tatar gimnaziäse direktorı Qamäriya Xämidullina buldı
107 nçe balalar baqçasınıñ 2Hчe tatar gimnaziäse belän kileşüe bar. Uquların şunda däwam itä ikän bu balalar baqçasında tärbiälänüçelär.
Robert Miñnullin tatar telen balalar bersenä-berse öyrätergä tieş – barı aralaşıp qına telne öyränep bula dip sanıy. Ul bügenge metodikanıñ şaqtıy qatlawlı buluın häm anı töptän üzgärtergä kiräklegen äytte.
Landış Xarrasova


text:
Qazanğa Ğiraq ilçese kilde
Qazan ilçelär şähärenä äylände, disäñ dä bula. Soñğı arada Tatarstan belän tanışu öçen ber-ber artlı törle illärneñ Rusiädäge ilçeläre kilep kenä tora. Äle 26 yüldä genä Qazanda Misır wäkillären qarşılağannar ide. 29 yüldä, Tatarstanğa tağın ber märtäbäle qunaq kilde. Bu yulı -- Ğiraqnıñ Rusiädäge ğädättän tış häm wäkälätle ilçese Abbas Xäläf Kunfud. Ğiraq ilçese citäklägän delegatsiä Tatarstanğa säfären Çallı şähärennän başladı. Anda ğiraqlılar KamAZ şirkäteneñ eşçänlege belän tanıştılar. Sişämbe, 30 yül könne, Qazan kremlendä Kunfud äfändene Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev qabul itte. Şunısı qızıq, Abbas Xäläf Kunfud üz wazıyfaların äle ber genä ay üti ikän. Rusiägä Kunfud äfände äle yül başında ğına kilgän. Häm üzeneñ Rusiä töbäkläre belän tanışuın bezneñ respublikadan başlarğa bulğan. Monı ilçe äfände Ğiraq häm Tatarstan respublikalarınıñ tığız häm kiñ iqtisadi elemtäläre barlığı belän añlattı.
Şul uq könne Ğiraq respublikası ilçese Tatarstan Diniä näzärätendä möfti Ğosman xäzrät İsxaqi belän dä oçraştı, dip xäbär itte İntertat.ru säxifäse. Oçraşu waqıtında Kunfud äfände Ğiraqtağı xällär turında söyläde, dingä mönäsäbäten añlattı. Söyläşü waqıtında möselman mäğärif sistemasında mömkin bulğan xezmättäşlek turında da fiker alışındı. Möftigä, Ğiraqqa kilep, möselmannar tormışı belän tanışırğa, andağı dini belem birü sisteması täcribäsen öyränergä täqdim itelde. Şulay uq oçraşuda Qazanğa din uqıtuçıların kitertü häm «Saddam» universitetına şäkertlärne uqırğa çaqırtu turında da süz bardı. Oçraşunıñ näticäsen möfti Ğosman xäzrät İsxaqi: «Ruxi bergälekne tağın ber tapqır raslaw», - dip bäyäläde.


text:
Sabantuy rayon köne bula alamı?
Tatarstanda ğına tügel, böten Rusiä, xätta qayber yıraq çit illärdä dä bu könnärdä tatar xalqınıñ iñ bilgele milli bäyräme – Sabantuylar ütä. Sabantuy digändä, qızıqlı milli uyınnar, tatarça cır-biülär, räxätlänep küñel açıp yörüçe xalıq küz aldına kilä. Läkin qayber oçraqlarda barısı da alay al da göl genä bulmıy ikän.
Ğadi keşelärgä bik mäğlüm bulmasa da, Sabantuyğa bäyle problemalar da yuq tügel. Alar bigräk tä Rusiä töbäklärenä xas. Mäsälän, Soçi şähärendä uzğan Sabantuyğa nibarı 200läp keşe kilgän. Şularnıñ distäse – Tatarstannan bäyrämgä kilgän qunaq. Soçidağı millättäşlärebez ällä milli ğöref-ğädätlärne, bäyräm-yolalarıbıznı onıtıp bara, ällä bu olı bäyrämebez xaqında belmi qala. Ä menä Orenburnıñ Äsäkäy rayonında başqa bälä. Soñğı yıllarda anda milli bäyrämne ütkärüne tıymasalar da, anıñ isemen üzgärtergä quşqannar. Şulay itep Äsäkäydä Sabantuyı tügel, ä rayon köne genä ütkärelde. Läkin bıyıl, milli cämäğätçelek sorawı buyınça nihayät bäyrämgä anıñ milli isemen kire qaytarğannar.
Xäyer, Qazannan yıraqta urnaşqan bar Rusiä töbäklärendä dä şundıy xäl dip äytep bulmıy. Mäsälän, 13 yün könne Magnitogorskida uzğan Sabantuy. Anda bäyräm bik matur häm oyışqan räweştä ütkän. Monda bıyıl berençe märtäbä Tatarstannan wäkillär dä qatnaşqan. Qazannan cırçılar Wäis Bäyrämov, Alsu Xisamieva, Färidä-Alsu duetı, Zaman törkeme Magnitogorski xalqı öçen öç säğätlek konsert birgän. Bu turıda bezgä Magnitogorsk Sabantuyında qatnaşıp qaytqan Bötendönya tatar kongressı räise urınbasarı İlsur Hadiullin söyläde. Sabantuyında 15 meñ keşe qatnaşqan. Alar arasında törle millät xalıqları bar, älbättä. Läkin şunısı quanıçlı, Magnitogorskidağı bäyrämne oyıştıruda da, anda qatnaşuda da tatarlar belän başqortlar bergäläşep eş itä. Şulay itep, Sabantuy çittä yäşäwçe ike tuğandaş millätne berläşterüçe çara da bulıp tora.Gölnaz İlgizär


text:
Ütkän atnada Rusiä konstitutsion mäxkämäse saylaw aldı kampaniäsendä mätbuğatnı nıq çiklägän qanunnıñ bäxäsle öleşen ğämäldän çığardı.Mäxkämä qararı ğomumän alğanda xuplap qarşı alındı.Ber atna çaması barğan kampaniädän soñ küzätüçelär qarar irekle mätbuğatğa faydağa qarağanda zararmı kiterä digän soraw quya başladı.
Ütkän atnada konstitutsiä mäxkämäseneñ mätbuğatqa alda torğan parlament saylauların irekle räweştä yaqtırtu mömkinçelegen birüe, kampaniäne canladırıp cibäräçäk dip kötelde.Mätbuğat ireklegen yaqlawçılar häm opozitsiädäge säyäsätçelär mäxkämäneñ saylaw xoquqların yaqlaw qanunında, mätbuğatnı çiklägän öleşlären ğämäldän çığaruın bik zur entusiazm belän qarşı aldı.Uñ köçlär Berlege partiäse äzğası Duma deputatı Boris Nadejdin mäxkämä ruslarnıñ irekle mäğlümät alu turındağı töp xoquqın bozğan çikläwlärne köçtän çığardı . Nadejdin süzlärençä(audio)
Ä opozitsiädäge Yabloko fraksiäse deputatı Sergei Popov bolay dip belderde( audio)
Mäxkämäneñ 30nçe üktäberdäge qararı belän saylaw xoquqların yaqlaw qanunınnan , kiñ küläm mätbuğat çaraları saylaw aldı kampaniäsendä yalğız faktual informatsiä genä birä ala digän öleş köçtän çığarıldı..Annan elek ninider programma yäki basmada namzätnıñ nindider sälätlären maqtaw yäki fiker belderü yä isä kandidatlarnı tängäl yaqtırtmaw legal bulmağan kampaniä itep tamğalana ala ide.Qanunnıñ açıq anıq bulmawı, awır cazalarnıñ birelüe küp kenä jurnalistlarnı borçı ide. Çönki mätbuğat çaraları ike kisätüdän soñ saylaw aldı kamapaniäse waqıtı öçen tuqtatıla ala ide. Qanunnı täfsilläw kölkele xälgä kilep citkän ide. Mesälä namzätneñ biografiäsendä anıñ elek aktrisa buluı telgä alınğanı öçen basma tänqitlängän ide. Däwlät televidiniäse kanalları kreml yaqlı Duma kandidatların, xökümät räsmilären eş başında kürsätep üzläreneñ turıdan turı häm texnik yaqtan qarağanda legal bulmağan eşlärenä däwam itte. Ekstremal Jurnalizm Üzäge analitığı Mixael Melnik qaraşınça mäxkämä qararı jurnalistlarnıñ dikäber şulayuq mart saylawları turındağı söyläşülären qıyulandıraçaq. Melnik süzlärençä(audio)
Şulay da Melnik qarar nigezdä keçkenä çığarma ğına bulıp tora, mätbuğat tulısınça xakimiätlär qaramağında ,parlament saylawların yaqtırtu bigräk tä tulısınça diärlek däwlät kontrolendäge televidiniädä ällä ni üzgäreşlärgä kiteräçäk dip kötmi analitik .Melnik xätta qarar bälkim dä Kreml öçen faydalı bulaçaq çönki jurnalistlar prezident yaqlı namzätlärne senzuradan qurıqmıy yaqtırtaçaq dip söyli. Atna azağında däwlät kontrolendağı ORT kanalında Kommunistlar partiäse belän eksildäge oligarh Boris Berezovski arasındağı nindider finas elemtäläre turında 5 minutlıq tapşıru buldı. Berezovski komunist saylawçılarnıñ in küp sükkän keşelärdän berse. Şunnan soñ Putin yaqlı Berdäm Russiä firqası öçen ike namzätneñ aktivlıqları turında film kürsätelde Ğädättän tış xällär ministırı Sergei Şoigu mäktäp şäkertenä uyınçıq ayu büläk itä ä eçkä eşlär minsitırı Boris Grizlov keçkenä bizenes sektorı buldırunıñ ähämiäte turında söylägändä töşerelgän ide. Ber atna elek bu tapşırularnıñ legal bulmağan kampaniä itep tamğalanuı mömkin ide. Berençesendä kommunistlar uñay kürsätelmäsä, ikençese informativ tügel . Xäzer şundıy närsälär kürsätelä ala.Ämma mäxkämä belä torıp qanunnı bozu digän qarar çığara alamı, Melnik ällä ni ixtimal kürmi. (audio)
Kommunistlar partiäse citäkçse Gennadi Zyganov ORT programamsına tiskäre täsir digän protest belderde. Üzäk saylaw komisiäse citäkçese Aleksander Vişnyakov anıñ belän kileşe, konstitutsiä mäxkämäse qararında, obyektivlıq, töğällekneñ fundamental prinsıplarına xörmät itüneñ ähämiätenä basım yasalğan ide dip xäterlätte.
färidä xämit,praga


text:
Saddam Xösäinneñ qulğa alınuı zur ähämiätkä iä bulsa da, bu Ğıraqtağı okupatsiä Ul qulğa alınğannan soñ Bagdad häm tiräsendäge insidentlar moñı raslıy şikelle.Saddamnıñ qulğa alınuı nindi näticälärgä kiterä ala?. Radiobıznıñ möräçäğät itkän xalıqara mäsälälärdäge belgeçlär nindi fikerdä ?
Saddamnıñ qulğa alınuı prezident G.Bushnıñ äykäne kebek Ğıraqta köç qullanunıñ tuqtalaçağın añlatmıy.(audio)
Saddamnıñ qulğa alınuı , köç qullanunıñ kimüenä küpme täsir itär , bu anıñ ğıysyannı idarä itüdä küpme qatnaşqan buluınnan bäyle. ( Bu turıda aldağı yazmada Färit İdelle kiñräk itep söyliäçäk) .Bagdadtağı press konferensiädä general LT. Ricardo Sanchez Saddam qarşılıq kürsätmi birelde , ul ğädättän tış söyläşergä xezmätätşlekkä äzer bulıp kürende dip äytkän ide. NY häm Waşingtonda urnaşqan tışqı Mönäsäbätlär Şurasınıñ yaqın könçığış Tikşerenüläre Üzäge direktorı Judith Kipper Saddam bälkim dä naçar wazğiätne yaxşırtu öçen genä xezmättäşlekkä äzer bulıp kürende, ämma atom, biologik ,ximik qorallar turında soraw alu başlanğaç ul bulışlıq kürsäter dip kätmi.90-nçe yıllarda vitse prezident Al Gorenıñ milli iminlek mäs''älälärendäge kiñäşçese bulıp eşlägän Leon Fuerthqa kürä Saddam bälkim şaqqattırlıq närsälär söylär.Bälkim dä ul AQŞ köçlären tupturı qoral häm qoral programmasına alıp barır Ämma belgeç alternativa da bar di:(audio)
Ägär dä Saddam küpläp üterü qoralları turında söyläp, min sezne aldadım, qorallar yuq disä närsä bulaçaq?Häm ul BMO inspektorlarına qorallarnıñ bulmawın raslaw öçen mömkinçelek birmi, AQŞnıñ basıp kerüenä riza buluına qarata üz añlatmasın birsä ,bez aña ışanaçaqbızmı ? ällä ul bulğannı yäşerü öçen yalğanlımı dip uylıyaçaqbız?. Elek AQŞta atom qoralların cäyeldermäw programmasında eşlägän John Wolfstahl, Saddam çitlätelgänçegä qädär qorallar turında şul qädär küp närsä söyläde ki qaysı döres qaysı yalğan äytep bulmıy, konkret Saddam qorallarğa iäme ide yuqmı bilgesez. Wolfstahl Saddam öçen xalqı, yaqın könçığıştağı kürşeläre häm Älbättä dönya säxnäsendä AQŞ häm BMO nıñ närsä añlawı möhim ide di, Wolfstahl radiobızğa birgän ängämädä Saddam bälkim dä üzeneñ xärbi säläte turında çınbarlıqnı belmi ide... Xärbi citäkçelär Saddamnıñ üzen köçle xis itüe, qänäğät buluı öçen bälkim dä qoral programmaları turında küpertelgän mäğlümät birde dip söyläde.Här xäldä dä Saddam cämäğätçelektä döresme yalğanmı , arsenalında här törle köçle qorallar bar digän täsir qaldırırğa tırıştı.Wolfstahl bolay di(audio)
Misal öçen bez Saddamnıñ bik küp komandirlarınnan soraw aldıq. Alarnıñ här berse üzläreneñ bernindi küpläp üterü qoralına iä bulmawın, ämma kürşe töbäktäge komandirnıñ aña iä buluına ışanıp söyläde. Här komandir ikençese turında näk şuluq närsäne qabatladı,bu inde Saddam üz keşeläreneñ bu qorallarğa iä buluına ışanuın teläde,ämma ul ber yk waqıtta xalıqara cämäğätçelekkä mindä andıy qorallar yuq dip äytep kilde. Prezident Bush, Saddam häm anıñ keşeläre cäyeldergän yalğış informatsine qullandı.
Saddam äle AQŞ qulında törmädä totıla.Anıñ mäxkämä aldına çığarılaçağına şik yuq. Ğıraqtamı, Amerikadamı protsess bulır , anısın belmibez. Ämma Saddamğa ülem cazası birelsä , ul izge keşegäme äylänäçäk? .Leon Fuerth fikerençä Saddam mäxkämäne, üz tormışı eşlägän eşlären uñay kürsätü öçen platform itep qullanaçaq .Ul üzen ğıraqlılar häm ğäräb dönyası öçen könbatışqa qarşı köreşkän keşe itep sürätliäçäk dip kötep bula.Ämma prokurorlar hikäyäneñ ikençe yağın añlataçaqlar. Fuerth süzlärençä Saddam yazmışı turında qarar birgändä anı küklärgä kütärgän qähärmen mifınıñ tamır ceyüen buldırmasqa tieşebz , çönki bu zararlarnıñ däwam itüenä çığanaq bulıp toraçaq. Judith Kipper AQŞ häm Ğıraq waqıtlı xökümäte BMO belän nıq xezmätäşlek itep, açıq, ütä kürenmäle protsess ütkäreler dip kötä. Ciñelgän, qulğa alınğan häm bälkim dä ülem cazası bireläçäk Saddamnıñ yaqın könçığışta könbatışqa qarşı xäräkätneñ simvolenä äylänmäwe in möhim mäsälä bulıp tora.
färidä xämit, praga


text: Amerikänıñ ber xärbie ülgän, beräwhe yaralanğan. Bögön şulay uq Bağdat üzägendä Ğıyraq armiähınıñ elekke haldattarınıñ zur törkömö Amerikä xärbizärenä taş ırğıtqan. Ular xezmätteñ huñğı ayzarı ösön eş xaqı talap itkän. Saddam Xösäyen rejimı qolatılğandan huñ Ğıyraq armiähı taratılğaynı. Ğıyraq buyınsa Amerikä täkdim itkän yañı rezolyutsiä proyıqtın Almaniä, Fransiä, Räsäy häm Qıtay qatı tänkitläne. Berläşkän Millättär Oyoşmahınıñ imenlek şurahı Amerikä täkdim itkän rezolyutsiä proyıqtın düşämbe qarayasaq.


text:
Qırğızstandağı xakimiät köräşe yaña konstitutsiä äzerläw tiräsendä bara
Qırğız prezidentı Qormanbäk Baqiev oppozitsiäne ildäge xakimiätne yolqıp alırğa tırışuda ğäyepläde. Berük waqıtta ul üzenä qarşı çıqqan köçlärne, Qırğızstanda nindi xakimiät tören urnaştıru xaqında kiçekmästän kiñäşläşülär başlarğa da öndäde. Parlamenttağı ber törkem deputat sişämbegä qarşı töndä ilneñ yaña konstitutsiäsen äzerläw öçen maxsus täşkiläwi mäcles qorunı yaqlap çıqqan ide. Alar prezidentnıñ xäzerge wäkalätlären alıp, parlamentnı köçäytüne alğa sörä.
Sişämbegä qarşı töndä ber törkem deputat parlament binasına cıyılıp, anda utırış başlarğa tırışıp qarağan ide. Ämma monıñ öçen tieşle quorum bulmaw säbäple - kiräk 51 deputat urınına 45-e genä kilde - utırış açıla almadı. Anda oppozitsiä deputatları Qırğızstan xakimiätendäge wäkalätlär bizmänen üzlärençä kamilläşterü öçen il konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertergä telägän ide. Monıñ bar parlament tarafınnan yaqlana aluı şikle bulğaç, alar Qırğızstannıñ yaña konstitutsiäsen äzerläw öçen maxsus täşkiläwi mäcles qorunı yaqlap çıqtı.
Mäğlümät çaraları, sişämbegä şul yaña ölgene yaqlap parlamenttağı 71 deputatnıñ 39-ı imza quydı, dip xäbär itte.
Oppozitsiädäge deputatlarnıñ üzenä qarşı yünälderelgän şuşı tırışlıqların prezident Qormanbäk Baqiev ildäge xakimiätne yolqıp alu omtılışı dip bäyäläde. Häm ägär dä alar säyäsi wäzğiätne totrıqsızlandıru eşen däwam itsä, ğämäldäge konstitutsiä aña parlamentnı taratu xoquqın birä, dip kisätte.
Baqiev süzlärençä, Qırğızstan xalqınıñ zur öleşe anıñ yağında:
"Xalıq bezneñ eşne naçar bäyälämi. Işanam ki, keşelär prezident Baqievne häm premyer-ministr Feliks Qulovnı berqayçanda bärep töşerergä telämäyäçäk", di Qırğızstannıñ xäzerge başlığı Qormanbäk Baqiev.
Prezident şulay uq qarşı yaqnı kiçekmästän söyläşülär östäle tiräsenä cıyılıp, konstitutsiägä üzgäreşlär kertü mäs''äläsendä urtaq ber fikergä kilügä öndi. Düşämbedä ul üz täqdimnären iğlan itkän ide, anda Qırğızstanda prezident häm parlamentnıñ urtaq ber xakimiäten qoru qarala. Yäğni parlamentqa küpmeder wäkalätlär birelä alsa da, xökümät xäzerge kebek nigezdä prezident qaramağında qalaçaq.
Oppozitsiä isä premyer-ministrnı ğına tügel, bar ministrlarnı da turıdan-turı parlamentqa cawaplı itmäkçe.
Kärim Kamal


text:
Comğa könne Ufada Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlegeneñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Anda kön tärtibenä berniçä mäsälä kertelgän ide. Utırışnı BR Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege idaräse räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin açtı häm alıp bardı. Ul kön tärtibenä kertelgän berençe mäsälä buyınça çığış yasadı. Mäğlüm buluınça, 28 august könne Qazanda Rusiä Däwlät Sowetınıñ çirattağı utırışı ütäçäk. Anda il prezidentı Putin häm töbäklär citäkçeläre qatnaşaçaq, dip kötelä. Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege menä şul utırışta Putin äfändegä häm töbäklär başlıqlarına tapşıru öçen 5 bittän torğan Belderü äzerlägän. Anda Başqortstandağı säyäsi wäzğiät häm soñğı waqıyğalar turında täfsille mäğlümatlar kertelgän. Belderüdä bügenge köndä Başqortstandağı küpçelek bälalärneñ prezident Mortaza Räximovqa häm anıñ yarannarına bäyle buluı assızıqlana. Belderüdä Başqortstandağı ğomumıy säyäsi häm ictimaği xällärgä analıyz birelü belän bergä respublika tatarlarınıñ xoquqları qısıluı xaqında da baytaq mäğlümatlar çağılış tapqan. Respublika tatar xalqına qarata genotsid ütkärelä digän süzlärgä qayber dälillär dä kiterelä bu belderüdä. Professor Mäcit Xucin şuşı Belderüneñ ölgesen utırışta qatnaşuçılarğa taratıp birgäç, anıñ buyınça fiker alışuğa çaqırdı. Çığış yasawçılar qayber eşlekle täqdimnären häm östämälären citkerde. Alar älege Belderüneñ soñğı şäkelen eşlägändä isäpkä alınaçaq.
Utırışnıñ kön tärtibenä kertelgän ikençe möhim mäsälä – Rusiä Kommunistlar partiäse bu yılnıñ sentäbr ayında ütkärergä cıyınğan Bötenrusiä Xalıq referendumında Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmalarınıñ da aktiv qatnaşuı mäsäläse ide. Şul referendumdağı sorawlar isemlegenä Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse dä öç sorawnı kertäçäk ikän. Bu xaqta xäbär itep, professor Mäcit Xucin alarnı sanap ta çıqtı. Şul sorawnıñ berse Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ waqıtınnan alda wazıyfasınnan kitergä tieşlege turında. İkençe soraw bu yılnıñ sentäbr ayınnan Başqortstanda barlıq millätlär balalarına da mäcbüriläp başqort telen öyrätä başlawğa mönäsäbätne belüne küz uñında tota.
Öçençe soraw bolay yañğırıy:«Şähärlär häm rayonnar başlıqlarınıñ turıdan-turı, bar xalıq tawış birüe aşa saylanuın häm alarnıñ üzläre saylağan grajdannar aldında cawaplı buluın yaqlıysızmı?».
Professor Mäcit Xucin Xalıq referendumında tawış birü öçen täqdim iteläçäk bülletenneñ ölgesen dä kürsätte. Anda barlığı 10 soraw kertelgän. Şularnıñ öçesen, aldaraq äytüemçä, Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse täqdim itkän.
Bügenge utırışta tatar cämägätçelek oyışmaları wäkilläre Başqortstan tatarları xoquqlarınıñ qısıluı xaqında Awropa parlamentına äzerlänüçe dokumentlar xaqında häm Qazannıñ 1000 yıllıq yübileyenä äzerlek turında da söyläşte. İnde tatar oyışmaları aşa Qazanğa täğayın niçä keşe baraçağı tulısınça açıqlandı kebek. Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı Başqortstannan barlığı 74 keşegä Qazannıñ oluğ yübileyenä baru öçen röxsät birep, inde tämaman raslanğan isemlekne bu atnada Ufağa cibärde. Şulay itep, Qazannıñ yübille tantanalarına tatar oyışmalarınna ike törkem tügel, ä ber törkem genä bara buldı. Monnan tış, älbättä, Qazanğa Mortaza Räximov citäkçelegendäge räsmi wäkillek tä bara. Ämma anda niçä keşe bulaçağı xaqında xäbärlär yuq älegä.


text: İran wäkile Qazanda bulıp qaytqannan soñ, Tatarstanda farsı telen öyränüçelerğä, 1 meñ kitap büläk itärgä buldı. Çärşämbe könne, Qazan Däwlät Universitetınıñ könçığışnı öyränü fänni institutına şuşı kitaplarnı tapşıru çarası buldı. Şuşı fänni oyışmasnıñ kitapxanäse xäzinäsenä farsı telendäge, zamança häm klassik iran ädäbiäte, däresleklär, xatta balalar öçen kitaplar da kilep quşıldı. Bu İran respublikasınıñ mädäniät häm islam yünäleşe öçen cawaplı ministrı teläktäşlege häm Tatarstannıñ tışqı eşlär departamentı tırışlığı arqasında mömkin buldı, dip xäbär itä mäğlümat agentlıqları.


text:
Rusiä: däwlät qaramağındağı Gazprom abruylı "İzvestia" gäziten satıp aldı
Comğa könne Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Gazprom şirkäte, ilneñ iñ abruylı basmalarınıñ berse, İzvestia gäziteneñ xälitkeç 50% xissasın satıp aldı. 4 yıl elek bu şirkät NTV televideniesen üz qulına töşergän ide. Xäzer İzvestia''nıñ da Gazprom qaramağına küçüen, belgeçlär, Kremlneñ, mäglüm däräcädä bäysez sanalğan bu gäzitne awızlıqlaw tırışlığı dip bäyäli.
Comğa könne Gazpromnıñ Gazprom-Media bülekçäse eşquar Vladimir Potaninnıñ İnterros kompaniäsennän İzvestianeñ 50% xissasın satıp aluı turında belderde. Alış-bireşneñ bäyäse älegä iğlan itelmi.
İzvestia gäziteneñ Gazprom qaramağına küçüen media belgeçläre mäglümät çaraların awızlıqlaw yünäleşendä Kremlneñ çirattağı ğämäle dip bäyäli. Putin säyäsätenä tänqiti qaraş beldergän NTV televideniese 4 yıl elek näq şul Gazprom yärdäme belän "aqılğa utırtılğan" ide.
Rusiäneñ tele-radio tapşıruçılar berläşmäse vitse-prezidentı Manana Aslamazyan:
"İzvestiane qırqırlar, Gazprom-Mediağa kergän başqa mäglümät çaraları kebek ük tıñlawçan itergä tırışırlar dip qurqam."
İzvetsiäneñ elekke möhärrire Mixail Kojokin süzlärençä, bu alış-bireşneñ finans yağı da bardır, läkin ul da monı bäysez mäglümät çaraların awızlıqlaw tırışlığı dip kürä:
"Rusiädä biznes belän säyäsät butalğan. Media ölkäsendä dä şulay: biznes-qararlar säyäsät belän butalğa. bar mäglümät çaraları aqrınlap däwlät qaramağına küçä."
Gazprom-Media citäkçese Nikolay Senkeviç, İzvestiadä bulaçaq üzgäreşlär turında älegä söylärgä irtä, başta wazğiätne centekläp tikşerergäkiräk dide. Ämmä küp kenä belgeçlär, xäzer İzvestiane dä NTV yazmışı kötä dip sanıy. Gazprom qulına küçkännän soñ tanılğan "teşle" jurnalistlar kanalnı taşlap kitte, berniçä popular tapşıru yabıldı. NTV üzeneñ yözen yuğalttı. Rusiäneñ Jurnalistlar Berlege başlığı İgor Yakovenko ul çaqta Gazpromnı "NTVnı üterüdä" ğäyepläde, xäzer İzvestianeñ dä şul uq qullarğa küçüen "yaman xäbär" dip bäyäli:
"İnterrosnıñ Prof-Media bülege xakimiätkä tuğrı ide. Şuña da qaramastan, alar biznes küzlegennän çığıp, gäzitne qızıqlıraq itü yulların ezläde. Xäzer Rusiäneñ bu iñ qart häm yaxşı basmalarınıñ berse yuqqa çığa barır sıman."
İzvestianeñ Gazpromğa satıluı tiräsendä inde şaqtıy ğäybätlär taraldı. Wall Street Journal gäzite mäglümätenä qarağanda, İnterros kompaniäse Putin idaräsennän gäzitne satırğa digän färman alğan. Başqa xäbärlärgä qarağanda Potanin üze, Xodorkovski xökemennän soñ, Kremlgä yaxşı niäten kürsätergä telägän.
İnterros xujası moñarçı da "Kreml qurayın" iğtibar belän tıñlawçı oligarxlarnıñ berse ide. Uzğan yıl Beslan faciğäsennän soñ İzvestianeñ ul çaqtağı möhörrire Raf Şakirov Beslanda töşerelgän qotıçqıç sürätlärne gäziteneñ berençe bitenä bastırğannan soñ eşennän kitergä mäcbür buldı. Qayber mäglümätlärgä qarağanda bu Potaninnıñ Kremlgä yaraw tırışlığı bulğan.
Raf Şakirov bügen Exo Moskvı radiosına birgän äñgämäsendä äyütençä, Kreml televideniene östennän tulı kontrolen urnaştırdı, küräseñ monıñ belän genä qänäğät tügel, xäzer basmalarnı tazarta başlıy.
-Ali Gilmi


text:
Qazan meñyıllığın bilgelärgä äzerlängän ber waqıtta Başqortstanda andí zur tarixi data bulmaw qayber başqort ğälim häm millätçeläreneñ küñelen qıra ide.Döres, qayber ğälimnär Ufağa da meñ,xätta annan da kübräk dip kütärep qaradılar,läkin ul xuplaw tapmağan ide.Nihäyät başqortstanlılar federal däräcädä bäyräm itäçäk,ul — Başqortstannıñ Rusiägä üz teläge belän quşılunıñ 450 yıllığı.Rusiä Prezidentı bu çarağa federal status birü turında kürsätmä birde.Bäyrämgä federal status birüne Räximov 6nçı mayda Putin belän oçraşuda kütärgän bulğan.
Şulay itep,äle qayçan ğına möstäqil republík tözibez dip yörgän başqortstanlılar 2007nçe yılda Üz teläge belän Rusiägä quşılunı bäyräm itäçäk.


text:
Tatarstan-Rusiä şartnamäse qabul itelde
Rusiä belän Tatarstan arasındağı şartnamäneñ yazmışı bik qatlawlı buldı. İnde uzğan yılnıñ cäyendä ük äzerlänep betkän häm köz aylarında uq Mintimer Şäymiev häm Vladimir Putin tarafınnan imzalanğan älege dokument inde berniçä märtäbä Rusiä Däwlät Dumasında qaraludan kiçekterelde. Küplär şartnamäne Tatarstan prezidentınıñ tuğan könenä hiçşiksez parlamentta qaralaçaq, dip ömetlänep şaqtıy ğına tırışlıqlar qılsa da, Mintimer Şäymiev üzeneñ yubileyına Mäskäwdän bu büläkne ala almadı. Yä qayber deputatlarnıñ şartnamägä qarata açıqlanmağan sorawları bar, yä Dumanıñ qaysıdır komitetı dokument utırışqa çığarılırğa äzer tügel, digän säbäplär tabılıp tordı. Şuña da, 9 fevral’dä Rusiä deputatları nihayät kileşüne qararğa cıyınalar digän xäbär şaqtıylarnı qızıqsındırdı. Respublikada da küplär tüzemsezlek belän kötä başladı. Tatarstan parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşin citäkçelegendäge respublika wäkilläre Mäskäwgä kitte.
Comğa könne dä Şartnamäne Dumada qararğa teläwçelär tik utırmadı. LDPR häm Kommunistik firkä wäkilläre anı tikşermäskä digän täqdim kertep qaradı. Läkin bu täqdim ütmäde. Şulay itep, 9 fevral’dä nihayät Rusiä belän tatarstan arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı şartnamä Duma tarafınnan da qaralıp qabul itelde. Älege xäbär bilgele bulğaç, bez Däwlät Şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikovağa möräcäğät ittek. Telefon aşa ul bezgä şartnamä qabul itelüe xaqında niçek belgänen dä söyläde.
Bez äle avtobusta Çallıdan, cıyılıştan qaytıp kiläbez. Yulda internettan, telefon aşa şartnamä qabul itelü turında şatlıqlı xäbärne işettek. 306 deputat şartnamäne yaqlap çıqqan. Bu inde berdäm Rusiä firkäse wäkilläre tawışları. Alar Rusiäneñ çın federatsiä buluı öçen tawış birdelär bügen. Bez moña bik şatTatarstan belän Rusiä arasındağı şartnamä qabul itelügä üz mönäsäbätlären Azatlıq radiosı tıñlawçılarına Räzil Wäliev belän Robert Miñnullin da citkerdelär.
Min üzem şartnamäne äzerläw törkemendä eşläde. Bezneñ tırışlıqlar buşqa kitmäde, şartnamä qabul itelde. Bu Tatarstanğa ğına tügel, Rusiäneñ üzenä dä kiräk ide. Ägär dä Rusiä Däwlät Duması deputatları ilneñ kiläçäge turında uylıylar ikän, alar näq şulay tawış birergä tieş idelär İşetüebezçä, şartnamägä qarşı tawışlar da şaqtıy bulğan ikän. Alarnı da añlap bula, härkem üz mänfäğätlären yaqlıy, bigräk tä xäzer, saylawlar yaqınlaşqan arada. Xäzer inde şartnamäneñ Rusiä federatsiäse Şurasında qaraluın kötäbez. Läkin anda da ul ütär, dip ömetlänäbez. Çönki şartnamä qabul itelmägän oçraqta, ul törle qarşılıqlarğa kiterep çığarırğa mömkin. Bezneñ tatarstanda tınıç, stabil’ tormış dibez, läkin şartnamä qabul itelmäsä, ul kinät kenä qabınıp kitärgä dä mömkin
İşetüebezçä, şartnamägä qarşı tawışlar da şaqtıy bulğan ikän. Alarnı da añlap bula, härkem üz mänfäğätlären yaqlıy, bigräk tä xäzer, saylawlar yaqınlaşqan arada. Xäzer inde şartnamäneñ Rusiä federatsiäse Şurasında qaraluın kötäbez. Läkin anda da ul ütär, dip ömetlänäbez. Çönki şartnamä qabul itelmägän oçraqta, ul törle qarşılıqlarğa kiterep çığarırğa mömkin. Bezneñ tatarstanda tınıç, stabil’ tormış dibez, läkin şartnamä qabul itelmäsä, ul kinät kenä qabınıp kitärgä dä mömkinRespublika belän federal’ üzäk arasındağı şartnamä qabul itelügä Tatarstanda menä şundıy mönäsäbättä toralar.
Gölnaz İlgizär


text:
Sember filatelistları Bolğar tarixın öyränä
Alar “Bolğar – 2006” dip atalğan arxeologik ekspeditsiädä qatnaştılar. Bu çara “Rossiä poçtası”nıñ Ul'yan filialı citäkçese Konstantin Dolinin başlanğıçı belän oyıştırılğan. Ä ölkäneñ Yäşlär säyäsäte buyınça komitetı bu çarağa matdi yärdäm kürsätkän. Dolinin äfände äytüençä, ekspeditsiädä qatnaşuçılar aldına öç burıç quyılğan. Berençedän, Urta İdel töbägeneñ urta ğasırlarğa qarağan yam, yağni poçta xezmäte turında mäğlümatlar tuplaw. İkençedän, Kosmik tikşerenülär buyınça fänni institutnıñ Şähri Bolğarda Xan sarayı urnaşqan urını turındağı teoriäsen isbatlaw. Öçençedän, Bolğar tarixi-arxeologik tıyulığında alıp barıluçı qazu eşlärendä qatnaşu. Sember filatelistları şuşı öç yünäleştä bik möhim mäğlümatlar tuplap qayttılar, di poçta türäse Kostantin Dolinin. İdel Bolğarstanı bar yaqtan da cayğa salınğan yam xezmäte çeltärenä iä bulğan. Häm bu sistema Altın Urda däwläte tarafınnan da miras itep alına. Bu däwlätneñ ciren ber-bersennän 30 – 40 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan şähärlär täşkil itkäne ğomum mäğlüm. Kärwannar häm yök arbaları isä bu aranı ber kön eçendä uzğannar. Yam stansaları şuşı şähärçeklärdä urnaşqannar. Xäbär yörtüçelär dä şul stansalarda atların almaştırğannar, tön qunıp çıqqannar.
Xatlar yörtüçelär, yäğni yam xezmätkärläre östenleklärgä dä iä bulğannar. Alarnı ayırır öçen “payda” dip atalğan maxsus bilgeläre bulğan. Törgäk räweşendä yasalğan xatlar häm ämerlär (gramota, dibez inde xäzergeçä) Bars sürätle tamğalar belän bilgelänä bulğannar. Bıyılğı ekspeditsiädä qatnaşqan millättäşebez Sabir Zarifullin baqırdan yasalğan möher tabu bäxetenä dä ireşkän.
Yam xezmäten uqu-yazudan başqa küz aldına da kiterü mömkin tügel. Qayber ğalim-ğolämä arasında, imeş, uqu-yazu barı tik yuğarı qatlamğa ğına xas bulğan, diyüçelär bar. Ä menä sawıt-sabalarda, şulay uq timerdän, söyäktän eşlängän yuvelir äyberlärendä oçrağan küpsanlı yazmalar kiresen raslıylar. Xäyer, monı raslawğa bolğarlarnıñ 922-yılda uq İslam dinen qabul itülären iskä töşerü dä citäder. Çönki uqıy-yaza belü - bu dinneñ töp taläplärennän berse ikäne dä mäğlüm iç. Annan soñ borınğı bolğarlarnıñ run yazmasına iä buluların da onıtmasqa ide.
İdel Bolğarstanında balçıqtan yasalğan taqtaçıqlarğa, qayın tuzına, xätta käğäzgä dä yazğannar. Balçıqqa yazu öçen qullanılğan söyäk tayaqçıqlar äle dä tıyulıq muzeenda saqlanalar. Bezneñ könnärgä qädär saqlanğan bähasız yadkärlär – qayın tuzına yazılğan xatlar yam xezmäteneñ, yäğni poçtanıñ säwdägärlär, hönärçelär öçen bik möhim bulğanın da raslıylar. Şähri Bolğarda keramikadan eşlängän maxsus plombalar da tabılğan. Alar yärdämendä yam (poçta) qapçıqlarına möher suqqannar, dilär ğalimnär.
Ä menä xan sarayınıñ qaysı cirdä urnaşqanı bu yulı açıqlanmıy qalğan. Xäyer, Qazan arxeologları, Bolğar tıyulığı xezmätkärläre häm Samar ğalimnäre bu mäs’äläne centekläp öyränüne üz burıçları dip sanıylar. Sember filatelistları da şuşı yünäleştä eşlärgä niätlilär.
Alar Qazan arxeologı Şärifullinğa da yarıysı ğına yärdäm kürsätkännär. Millättäşebez menä 10 yılğa yaqın inde 10-ğasırğa qarağan saqlanu qorılmaların çistartu östendä eşli ikän. Semberlelär bu eşkä dä üz öleşlären kertkännär.
Filatelistlar arasında barısınnan da kübräk tabıldıqlarğa Sergey Uryadov iä bulğan. Ul manğul çorına qädärge baqır peräşkä häm siräk oçrıy torğan muyınça tapqan. Bu uñışı öçen ul ekspeditsiäneñ töp büläge – ber kilo perännek belän büläklängän. “Poçta Rossii” digän monopolist şirkäat'neñ baytaq ğämälläre aña qarata tatar cämäğätçelegendä rizasızlıq xisläre tudıra. Yartı yıl sayın gäzit-jurnallarnı taratu bäyälären sikertüläre, Qazan gäzitlären Sembergä Samara aşa uratıp yörtü kebek añlaşılmaslıq qarar, mäsälän. Şulay da Sember tatarlarında FGUP “Poçta Rossii”neñ Ul'yan filialı citäkçelegenä tarixıbıznı öyränügä öleş kertkäne öçen räxmät xisläre dä tudırdı.
“Bolğar-2006” ekspeditsiäseneñ töp näticäse – törle millätlär wäkilläreneñ Urta İdel sivilizatsiäsenä qağılışlı tarixi çığanaqlar belän tanışuı häm mäñge cuyılmas xatirälär, - dilär älege çarada qatnaşqan filatelistlar.
Läkin haman şul qähär suqqan “läkin”. Ul'yan ölkäse tulayım İdel Bolğarstanı cirlärenä kerä. Häm şul uñğan-bulğan bolğarlar, nigäder, şuşı cirlärdä ber genä dä şähär salmağannar. Xätta säwdä yağınnan da, ilne saqlaw maqsatınnan da ifrat ta uñaylı Sembertau buş yatqan. Barı tik 1648-yılda voevoda Bogdan Xitrovo ğına İdel buyındağı tawnıñ urıs yaulap alğan cirlärne saqlarğa uñaylığın añlağan. Üze bolğar näselennän çıqqan bıvşiy tatarin bulsa da. Xäyer bu turında “Azatlıq” radiosı aşa da aptırawlar yañğırağanı bar inde. Ä menä yañğıramağanı. Uzğan atnada rayon üzäge bulıp toruçı Sengiley şähäreneñ 340 yıllığın şawlap-görläp bäyräm ittelär. Bu oçraqta da şähärgä nigez saluçılar, nigäder, urısça isem tapmağannar üzläre salğan şähärgä: yaulap alınğan İsänğali şähäreneñ isemen Sengiley dip, urısçalatu belän çiklängännär.
Ayrat İbrahim, Sember – Simbirski – Ul'yanovski


text:
Foto: weacom.ru
Konsaltïngtik jäne awdïtorlıq PwC kompanïyası men UBS bankiniñ zerttewlerine säy`kes, 2015 jılı älemdegi dollar mïllarderleriniñ sanı 50 adamğa artıp, 1397-ge jetti.
Alay`da, olardıñ qarjısı azay`ğan. 20 jılda alğaş ret, atalğan körsetkiş 300 mlrd-qa kemip, 5,1 trln boldı. Ewropa, AQŞ pen Azïyadağı bay`lardıñ sanı 113 adamğa arttı. 80 adam osı ataqtan ay`ırıldı. Eñ köp dollar mïllarderleri AQŞ-ta turadı, 538 adam. Bul ötken jılğı körsetkişten 5 adamğa artıq. Ewropadağı bay`lardıñ sanı 12 adamğa artıp, 339 boldı.
kazakh-tv.kz


text:
Serbiä häm Çernogoriä premyer-ministrı Vojislav Koştunica bügen Brüsseldä Yevropa Berlege Kosovoda xakimiätne büleşüne yaqlar digän ömet belderde. Yevropa Komissiäse prezidentı Romano Prodi belän bulğan oçraşu waqıtında Koştunica, Kosovonı "kantonnarğa" bülü – töbäktäge serblarnıñ häm başqa azçılıqlarnıñ xoquqlarına garantiä bulaçaq, dide: "Çınbarlıqta, bu idea – yañalıq tügel häm Serbiä belän Çernogoriädä barlıqqa kilmäde. Bu turıda berençe tapqır Yevropa Şurası täqdim yasadı – avtonomiä häm xakimiät büleşü yulı belän Kosovo häm Metokiädä demokratik cämğiät tözü, serb häm alban bulmağan millät wäkilläreneñ xoquqların yaqlaw turında... keşe xoquqların yaqlaw mäs'äläsendä" dide Vojislav Koştunica.
Şulay uq anıñ süzlärençä, älege plan Kosovo statusına ber nindi dä üzgäreş kertmiäçäk.
Yevropa Berlegeneñ matbuğat wäkile Emma Udwin, Berlekneñ bu plan turında älegä räsmi fikere yuq, dide, ämma Yevropa Berlege provinsiädäge Berläşkän Millätlär idaräsen beterü turındağı ber nindi plannı yaqlamayaçaq, dip östäde Berlekneñ matbuğat wäkile.


text: Atom ımsınularınnan waz kiçkän oçraqta Quşma Ştatlar İranğa säwdä ölkäsendä qayber irkenleklär täqdim itärgä äzer buluın belderä, ämma İran monı älegä kire qağa. Amerikan däwlät sekretare Condoleezza Rice, İran atom ımsınularınnan waz kiçsä, Quşma Ştatlar anıñ Dönya Säwdä oyışmasına kerüenä qarşı çığuın tuqtataçaq dip belderde. Moñardan tış Washington, İranğa sivil oçqıçlar öçen qayber kiräk-yaraqlar satıp alunı röxsät itärgä dä riza buluın äytä. Läkin İran Washingtonnıñ şuşı soñğı täqdimen, süz quyırtırlıq ähämiate bulmağan ber närsä dip kire qaqtı.


text:
Salawat üzeneñ tuğan könendä Alfrednı zurladı
Yaña yıl başında, ozaqqa suzılğan yal könnärendä qızıqlı häm mäğnäwi itep waqıt ütkärü dönyada nujalarınnan beraz ayırılıp toru ciñel bulmağandır, çönki millionlağan keşelär 10 kön buyı yal itterü industriäse äle üsep citmägän. Kemnärder timerayaqlarda şudı, ikençelär çañğı tağıp urmanğa, qırğa çıqtı, öçençelär Yuğarı Oslan rayonındağı taw çañğısı sport kompleksına bardı. Kiñ qolaçlı reklamalanğan “Köndezge dozor” kinofil'mı bu könnärneñ iñ zur waqiğası buldı. Qazaxstanğa säyäxätkä barırğa cıyınğan Mintimer Şäymiev ta Timur Bikmanbetov töşergän bu kinonı barıp qarağan. Magiä kino tamaşalar zalında kötelmägändä Prezident häm anıñ xatnı päydä bulu fil'mnı qarağan keşelärneñ iğtibarın ekrandağı waqiğalardan Mintimer häm Säkinä Şäymievlarğa yünältergä mäcbür itkän. Tamaşaçılar qızıqsınıp qarıy torğan tağın ber üzençälekle çara, alar arasında Alfred Yakşimbetovnıñ icat kiçäse buldı.
Bu kiçtä filarmoniä binası şığrım tulı ide. Alfred Yakşimbetov isemle bayançığa 45 yäş tulu Qazan öçen ällä ni zur waqiğa bulmasa da, distälärçä keşeneñ rät aralarında utırğıçlar quyıp utıruı bu tamaşanıñ ğädättän tış ikänen kürsätte. Qazan tamaşaçısı ber genä konsertqa yögerep barırğa aşıqmıy, ämma bu yulı filarmoniä işekläre yanında tığız keşelär törkeme aldan uq küzgä taşlandı. Çönki Alfred Yakşimbetov cırçı Salawatnıñ bayançısı häm ul başqarğan iñ populyar cırlarınıñ avtorı. Alar bergä icat yulın başlap äle dä bergä säxnä totalar. Küräseñ tamaşaçılar Salawat, Xämdünä digän isemnärne kürep bu kiçägä ağılğandır, häm äytergä kiräk alar aldanmadı. Alfrednıñ tuğan köne säxnä urtasındağı kölkele küreneşlär, matur cırlar belän ürelep bardı. Bayançınıñ dusları, icattaşları urtasında säxnädäge här mizgelgä üz qaraşın belderüçe Salawat dustınıñ cırların bik yaratıp başqardı.
Alfred Yakşimbetovnıñ Läylä Däülätova belän icat itkän “Sayramağan Sanduğaç” häm başqa küp kenä cırlar Salawat cır teatrınıñ vizit kartoçkası äylände. Ämma bügen süz ul xaqta ğına tügel. Munça taşı artistlarınıñ uzğan yılda wafat bulğan Rim papası obrazın tudırıp, bügenge estrada turında fikerlär äytü milli sänğät'kärläreneñ niqädär ziräk häm original' ikänen kürsätte, Qamal teatrı direktorı Şamil Zakirov, cırçı – kompozitor Firzär Mortazin, Ufadan kilgän Färidä häm Robert Timerbayıvlar häm başqa bik küplär Tatarstan estradasında uñışlı eşläwçe yuaşqırt yegetenä üzläreneñ ixtiramın belderdelär. Bu kiçäneñ iñ qızıqlı urını Başqortstan respublikasınıñ Älşä rayonınnan kilgän qunaqlarnıñ säxnägä çığıp Alfret Yakşimbetov turında ixlas süzlär äytelde, bu turıda ğına tügel ä tatar häm başqort sänğät'kärläreneñ ber – bersennän icatta da , tormışta da ber mizgelgä dä ayırılmawın kürsätte bu çığış:
“Menä üzegez kürüegezçä tatar häm başqortnıñ duslığına 25 yıl. Moña isbatlaw bulıp Salawat häm Alfred tuğanımnıñ duslaşuına tora. ”Näq şul könne 46 sın tutırğan Salawat üzeneñ ğailä bäyrämen ütkärmiçä, ä ozaq yıllar buyı bergä eşlägän Alfrednıñ icat kiçäsen uñışlı ütkärergä zur köç salğan. Tatar häm başqort tellärendä beryulı eşläwe, şuşı ike xalıqnıñ mänfägat'lären qayğırtuçı Azatlıq radiosı öçen dä bu bik möhim waqiğa.
Rimzil Wäli


text:
Ğiraqta xalıqara tınıçlıq saqlaw köçlären tuplaw eşe awır bara
Buş administratsiäse Ğiraqta inde berniçä ay yatqan amerikan xärbiläreneñ ber öleşen qaytarıp, alarnı başqa il ğäskärläre belän alıştıru xästärlegen kürä. Tik bu eş ciñel barmıy. Küp illär moña qarşı çığa. Waşington belän mönäsäbäten caylarğa teläp, Ğiraqqa ğäskär cibärergä äzer xäkümätlär bar anısı, ämmä ul illärdä dä xalıq fikere moña qarşı...
Ğiraqta äle dä 150 meñ çaması amerikan xärbie bar. Suğıştan arığan bu xärbilärne, hiç yuğı ber öleşen, öylärenä qaytarırğa waqıt dip äytelsä dä, älegä Pentagon qaytaru waqtın, da, kem qaytarılasın da tögäl äytä almıy. Alay da sişämbedä ütkän Kongress tıñlawlarında general John Keane kiläse ayda 9 meñ diñgezçene qaytaru ixtimalın äytte. Alarnıñ urının Polşa xärbiläre citäkçelege astında 9 meñlek diviziä alırğa tieş bulaçaq. Atnakiç könne Polşa prezidentı Aleksander Kwasnievski 2300 tınıçlıq saqlawçığa xäyerle yul teläde. Poläk xärbilärennän tış bu diviziädä 20 ilneñ wäkile bulaçaq: 2 meñ Ukrain, 1300 İspan, Bolğarstan, Rumıniä, Norvegiä, Daniä xärbiläre. Comğa könne Litva saqlanu ministrı tağın 45 xärbine Bagdad yanındağı Qarabala şähärenä kitäçägen äytte. Slovakiä anda 85 xärbi injenerın cibärä.
Yevropa diviziäse sanalsa da, bu xärbilärneñ transport, tuqlanu, meditsina çığımnarın Quşma Ştatlar kütärä. Monıñ öçen bu illärgä 230 million dollar aqça bülep birelä. Soldatlarnıñ xezmät xaqların illär üzläre tülärgä tieş bulaçaq, Amerikan qanunnarı çit il xärbilärenä xezmät xaqı tüläwne tıya. Äytkändäy, Ğiraqta tınıçlıq saqlağan Ukraina xärbiläre ayına 660 dollar alaçaq, çağıştıru öçen, Ukrainanıñ üzendä kontraktniklarğa 100 dollar çaması tülänä.
Xökümätlär Ğiraqqa ğäskär tuplap mataşqan ber mäldä, bu illärdä xalıqnıñ fikere moña qarşı. Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, Polşa xalqınıñ 55 protsentı Ğiraqqa ğäskär cibärügä qarşı çığa. Ukrainada bu san tağı da zurraq – 69 protsent. Yağni, xökümätlär üzenä kürä çükeç belän sandal arasında. Ber yaqtan, Waşingtonnıñ üteneçen ütärgä kiräk, ikençe yaqtan - ildäge opozitsiä. Könçığış Yevropa illäre, şul uq Polşa, Quşma Ştatlar belän xezmättäşlek itüne strategik yünäleş dip sanıy. Ukraina räsmiläre dä, Ğiraqqa radarlar satu arqasına Waşington belän bozılğan mönäsäbätlären caylarğa tırışa.
Quşma Ştatlar Ğiraqtan tağın 20 meñläp xärbien alırğa telär ide, tik monısı anda Hindstan xärbiläre kilgän oçraqta ğına mömkin bulaçaq. Başqa illärgä kilgändä (äytik, Paqstan, Törkiä) saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz süzlärençä, älegä monda bilgesezlek... Ğiraqnıñ üz xärbiläre tınıçlıq saqlaw eşenä qayçan äzer bulır - monısı da namäglüm.
Ali Gilmi, Praga


text:
Säddamnıñ yaqtaşı Tarıq Ğaziz mäxkämä aldına basa
Ğaziz, ägär Saddam rejime waqıtında qaysı ber säwdägärlärne ülemgä xökem iteüdä ğayeple tabılsa, mäxkämä tarafınnan üzenä ülem cäzası birelergä mömkin. 1992 yılda, Ğiraqnın Quwäytkä basıp kerüennän soñ, BMO tarafınnan Ğiraqqa çikläwlär kertelgän ide. İl iqtisadi yaqtan awır xäldä qalğan çağında, säwdägärlärnen bäğzı mallarnı qıybatqa sata başlawı säbäple, Saddam xaqimiäte 42 säwdägärne bu eştä ğayeple tabıp ülemgä xökem itkän ide.
Ğaziz 2003 yılda AQŞnıñ Ğıraqqa basıp kerüennäñ soñ xärbilär tarafınnan qulğa alınğan ide. Ğaziz, yış qına könbatış mäğlümät çaraları aldında Säddam säyäsäten yaqlağan ängämälär dä birde.
Mäxkämä utırışı, Säddam Xösäyen rejime äğzäların xökemgä tartu öçen maxsus tözelgän Ğiraq yuğarı mäxmäsendä bulaçaq.


text:
Başqortstan parlamentı respublikada cämäğät cıyınnarın ütkärü turında belderü birü tärtiben bilgeläwçe qanunnı bügen ük öç uqılışta qaradı häm qabul itte.
Rosbalt xäbär agentlığı belderüençä, bu qanunda ütkäreläçäk cıynnar, mitinglar, demonstratsiälär, uram yöreşläre häm piketlar turında xakimiätlärgä xäbär itü tärtibe şaqtıy qatlawlandırılğan.
500dän artıq keşe qatnaşaçaq çaralar turında cirle xakimiätlärgä genä tügel, respublika xakimiätlärenä dä xäbär itelergä häm küp kenä dokumentlar, mäğlümätlär tapşırılırğa tieş.


text:
Gretsiä premyer-ministrı parlament saylawların waqıtınnan alda uzdırırğa çaqıra
İldä xakimiätne tışqı eşlär ministrı George Papandreou'ğa tapşıruğa işarälär bar. Simitis parlament saylawların aldan bilgelängänçä april yä mayda tügel dä – 7nçe mart könne uzdırunı täqdim itä. Bu täqdimne äle prezident xuplarğa tieş.
Saylawlar waqıtınnan alda uzsa – avgustqa planlaştırılğan Olimpiä uyınnarına äzerlek tä tınıçraq şartlarda barır ide, digän farazlar bar. Gretsiädä saylawaldı kampaniäse waqıtında – ğadättä xökümättä eş tuqtala. Olimpiä uyınnarına äzerlekneñ iñ zur öleşen Gretsiä xökümäte başqara.


text:
Unısı – äzer, tağın 7äw tözelä
Qazanda yärminkälärneñ alıştırğısız üz urınnarı barlıqqa kilde inde. Bu sezonda da başqala yärminkäläre 10 säwdä mäydançığında oyıştırılaçaq.
– Säwdä itär öçen Qazanda – un, Çallıda öç mäydançıq äzerlände. Monnan tış, awıl xucalığı yärminkäläre Yäşel Üzän rayonınıñ Oktäberskiy poseloğında “Yaña Tura” texnopolisı territoriäsendä oyıştırıla, – dip söyläde Tatarstan awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrınıñ berençe urınbasarı Nikolay Titov yärminkägä äzerlek mäs'älälären qağılışlı söyläşü öçen uzdırılğan kiñäşmädä. – Krestian-fermer häm şäxsi yärdämçe xucalıqlarnıñ produktsiäsen kön sayın satu öçen Tatarstan Respublikası Prezidentı quşuı buyınça Qazanda tağın 7 säwdä mäydançığı tözelä häm tözekländerelä. Boları awıl xezmätçännärenä östämä mömkinleklär aça.
Şulay itep, säwdä mäydançıqları täğäyenlände:
– Sovet rayonında – “Qazan” agrosänäğät kompleksı” (Ağrar uram, 2) häm “Därwiş” bazarı territoriäsendä (Därwişlär bistäse, Lipatov uramı, 7);
– Yaña Sawin rayonında – “Bäxetle” säwdä üzäge mäydançığında (Xösäyen Yamaşev prospektı, 71a);
– Aviatözeleş rayonında – “Bäxetle” säwdä kompleksı qarşındağı mäydançıqta (Leningrad uramı, 27);
– Mäskäw rayonında – Ğ.Qöläxmätov häm Vosstanie uramnarı kiseleşendä (Vosstanie uramı, 83);
– Kirov rayonında – “Ciläkle bistäse” säwdä üzäge qarşındağı territoriädä (Krasnokokşayskiy uramı, 152/2) häm Yüdino bistäsendä (Yüdino bistäse, İlyiç uramı, 1);
– Waxitov rayonında – Ğruzdev uramı 5 nçe yort adresı buyınça administrativ bina qarşındağı parkovqa mäydançığında häm Kärim Tinçurin isemendäge skver qarşında (Kärim Tinçurin uramı, 13);
– İdel buyı rayonında – “Çulpan” mädäni üzäge yanındağı mäydançıqta (Ciñü prospektı, 48a).
Çallıda yärminkälär 3 mäydançıqta oyıştırıla: Sarman traqtında, Ğ.Qamal isemendäge bul'varda (Tınıçlıq häm Mäskäw prospektları arasında) häm “Yujnıy” agrosänäğät parkında.
“Tura” urınında qaldı
Bıyıl da Yäşel Üzän rayonınıñ “Yaña Tura” texnopolisı territoriäsendä yärminkäneñ qabat oyıştırıluı iğtibarğa layıq. Xäterläsägez, xalıq az yörüne säbäp itep, andağı säwdäne Qazanğa küçerü turında da süz bulğan ide. “Bez bu yärminkäneñ eşen citdi kontrol'dä totaçaqbız. Satıp aluçılar ağımın öyränü kiräk. Xalıqta biredä täqdim itelgän produktsiägä ixtıyac bulmasa, bu mäydançıqnı Qazanğa küçerergä planlaştırabız”, – dip beldergän ide ul çaqta TR awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrı Marat Äxmätov.
Sezon däwamında yärminkägä yörüçe xalıq sanı sizelerlek artuı şikländersä dä, “Yaña Tura”dağı yärminkäneñ üz satıp aluçısı buluı bäxässez. Anda yärminkä oyıştıru täqdimen älege texnopolis wäkilläre üzläre kertkän ide, läbasa. Yärminkä yärdämendä biredä satıla torğan başqa tawarlarğa da ixtıyac uyatırğa telädelär. Yaña sezon älege mäydançıqnı çitläp uzmağan ikän, satıp aluçılar ağımı öyränelgän häm säwdägärlärne qänäğätländergän, digän süz.
Bayıp bulamı?
2015 yılda Qazanda häm Çallıda 34 awıl xucalığı yärminkäse uzdırılğan, alarğa 1,5 mlrd. sumnan artıq produktsiä kiterelgän. Monnan tış, ağımdağı yılnıñ yazında 17 yärminkä uzdırılğan.
Awıl xezmätçännäre arasında yärminkägä yış yörü näticäsendä “şoma ğına” satu itüçelärne yış oçratabız. Çerep bayıp bulmasa da, yärminkä aşa tabış aluçılar yuq tügel. Axır çiktä xökümät tä buş itmi üzlären – mömkinlektän çığıp transport çığımnarın qaplarğa tırışa, yärminkägä namus belän qarawçılarnı aqçalata da büläkli. Bu uñaydan Marat Äxmätovnıñ uzğan yıl yärminkälär sezonı başlanğan mäldä citkergän fikerläre iskä töşte.
Yärminkälär yärdämendä tabış alu, aqça eşläw maqsatı quyılmıy. Bu eşçänlek biznes tügel, ä sotsial' proyekt. Biredäge bäyä kibetlärdäge kebek ük bulsa, anıñ kiräge dä qalmas ide... Älbättä, yärminkägä satu itärgä kilüçelärne dä yaxşı añlıym. Alar moña ike kön äzerlänä. Kiçtän çığıp kitälär, töne buyı yulda. Şul räweşle, şimbä könne irtänge biştän şähär xalqına xezmät kürsätä başlıylar. Annan oyışıp qaytıp kitärgä dä kiräk bit äle. Bu – bik mäşäqätle eş. Monıñ şulay buluın respublika Prezidentı da yaxşı añlıy. Şuña kürä bezneñ här möräcäğätne tıñlap, yärdäm itärgä tırışa, – digän ide ministr.
Bäyälär arzan bulaçaq
Bäyälär bıyıl da kibetnekenä qarağanda küpkä arzanraq bulaçaq. Ministrlıq uzdırğan kiñäşmädä yärminkälärdä satıla torğan produktsiägä bäyälär bilgelände.
qoş ite – 115 sum,
kürkä ite – 235 sum,
sıyır ite – 250-300 sum,
duñğız ite – 230-270 sum,
sarıq ite – 320-380 sum,
yuğarı kategoriäle yomırqa – 55 sum,
saylanma yomırqa – 50 sum,
1 nçe kategoriäle yomırqa – 45 sum,
ülçäp satıla torğan söt – 28-30 sum,
qatı sırlar – 280-330 sum,
aq ay – 300 sum,
şikär qomı – 44 sum,
yuğarı sortlı on – 20 sum,
qaraboday yarması – 49 sum,
bäräñge – 10 sum,
kişer – 12-15 sum,
çögender – 12-15 sum,
baş suğan – 17-18 sum,
käbestä – 8-10 sum,
boday – 9 sum,
arpa – 8 sum,
arış – 6 sum,
balıq (qarp) – 150 sum.
Älege bäyälär ber kilogramm yäisä ber litr produktsiägä, yomırqağa – 10 danä isäbennän kürsätelde.
Sıyfat şikländermi
Yärminkä kiştälärendäge tawarnıñ sıyfatı şik uyatırğa tieş tügel. Awıl xucalığı yärminkälären uzdırğanda produktsiäne satuğa qarata quyıla torğan veterinariä-sanitariä taläpläre iğtibar üzägendä bulaçaq. İt häm başqa it produktsiäläre yärminkägä rayonnarda veterinariä-sanitariä ekspertizası uzğaç qına (ä ul tüläwsez yasala) kertelsä, eşkärtelmägän söt yoğışlı awırular bulmağan xucalıqlardan ğına kitereläçäk ikän.
– Şulay da säwdä urınında eşkärtelmägän sötne qullanu aldınnan qaynatırğa kiräklege turında yazılğan belderülär elengän bulırğa, söt kranlı termos-sawıtlarda kiterelergä häm şunnan ğına satılırğa tieş, – dip añlattı Tatarstan Respublikası Ministrlar kabinetınıñ Baş veterinariä idäräse başlığı Almaz Xisametdinov. – Yärminkägä it maxsus elgeçlärgä elengän xalättä kiterelergä tieş. Ä it taşıy torğan transportnıñ arbası sanitariä eşkärtelü uzğan buluı şart.
Şunısın da istän çığarmıyq: Qazannıñ här mäydançığında veterinariä xezmäte wäkile älege taläplärneñ ütäleşen tikşerep toraçaq.


text:
Qazanda 300dän artıq bina süteläçäk
Qazannıñ 1000 yıllığı haman da iñ aktual tema bulıp qala. Saban tuylar ütep kitkäç, şähärneñ qiäfäte, yullarnıñ torışı yañadan kön tärtibenä mende. Kön ütkän sayın, remontqa yabılğan uramnarnıñ sanı arta bara. İnde Bolaqnıñ sul yağındağısı da, uñ yaqtağısı da yabıq. Bökelärdä toru Qazan xalqı öçen ğädäti eşkä äylänä bara. Tözeleşne tämamlap bulmaw häm kürenä torğan cirlärne genä remontlaw turında xäzer räsmi räweştä dä äytälär. 28nçe yündä, Tatarstannıñ arxitektura häm tözeleş ministrı Marat Xösnullin, jurnalistlar belän oçraşıp, 1000 yıllıqqa äzerlek barışı turında küpmeder mäğlümat birde. Mäsälän ul Qazan toraq yortlarınıñ uram yaqların yañartır öçen byudjettan 150 million sum birelgän, dip äytte. Bu summa bik az, dip sanıy ministr. Anıñ isäpläwençä, ul aqça räsmi delegatsiä ütä torğan uramnardağı ğına yortlarnı ağartır, buyar öçen citä. Däräcäle qunaqlar ütmi torğan cirlärdä remont eşlären yasarğa, tağı 100 million sum kiräk. Alarnı birüçe yuq.
Şulay uq, tözeleş ministrı äytkänçä, şähär üzägendä cimerek binalarnıñ xucaları bar. Eşmäkärlär alarnı satıp alıp, iske yortlarnı cimerep, yañalarnı tözü turındağı wäğdälären ütämilär. Xäzer xökümät ul keşelärne ezläp tabıp, niçek tä bulsa cimereklärne yäşerü burıçın quyarğa cıyına, dip xäbär itte Marat Xösnullin. Şähär üzägendäge cimerelü, sütelü tempların küz aldığızğa kiterer öçen, ber san kiteräbez. Şähär televidenie kanalı xäbär itkänçä, yaqın könnärdä, başqala xakimiätläre üzäktän 300dän artıq iske binanı yuq itü planın quyğan. Cimereklärne şähärdän alıp çığu eşe tönlä alıp barıla. Äle köndez torğan binanıñ irtän yuq buluı şunıñ belän añlatıla. Ekologiä xezmäte dä çan suğa. Maşinalar şähär çitendäge çüplekkä barırğa telämiçä, cimereklärne Qazannıñ ışığraq urınnarına ğına alıp barıp tügä. Şulay itep, çüp ber urınnan ikençe urınğa genä küçä. Şul uq, tözeleş ministrı birgän mäğlümatlarğa qarağanda, yaña binalar, yañartu eşläre, cimerü tizlege belän bulmasa da, axırğa taba bara. Häm zur tözeleşlär waqıtında tämamlanır, di Marat XösnullinBikä Timerova.


text:
Äfğän prezidentı Xämit Qarzai xalıqara cämäğätçelekne terrorğa qarğı köräşkä mönäsäbätne üzgärtergä çaqırdı.
Qarzai soñğı atnalarda Äfğänstanda 600-läp keşeneñ ülemenä kitergän köç qullanuğa borçılu belderde.
"Bez iminlek xälenä, ilebezgä höcümnärneñ köçlelegenä borçılabız. Bez monıñ artında torğan qayber säbäplärne beläbez. Şul säbäplärneñ berse – bezneñ köçsezlegebez. Ämma töp säbäplär tıştan häm terrorçılıqtan kilä" dide Qarzai.
Qarzai terrorçılıqqa qarşı suğış töp iğtibarnıñ anıñ tamırlarına, şul isäptän çığanaqlarına yünältelergä tieş dide.
Qarzai şulay ut Ayman äz-Zäwährine Äfğän xalqınıñ doşmanı dip atadı häm ildäge küpsanlı xalıqnıñ qıyın xäle öçen anı ğäyepläde.


text:
Törkmänstan tışqı eşlär ministrlığı Rusiä matbuğatın Törkmän häm anda prezident Saparmurat Niyazovnıñ ülemennän soñ xakimiät almaşı turında yalğan mäğlümätlär taratuda ğäyepli.
Törkmän tışqı eşlär ministrı Räşit Meredov uzğan kiçtä televidenie aşa Rusiädäge qayber kiñküläm mäğlümät çaralarınıñ Törkmänstannı yaqtırtuın tänqitläde.
"Rusiäneñ kiñküläm mäğlümät çaralarında yänäse törkmänstanda tüntäreleş bulğan, xakimiät qanunsı räweştä küçä digän yala yağular häm qayber politolog dip ataluçılarnıñ mäqäläläre barlıqqa kilde. Bolar barısı da dönya cämäğätçelegendä Törkmänstandağı çın xällär turında yalğış täesir qaldırunı maqsat itä. Bu säbäptän, Törkmänstan tışqı eşlär ministrlığı ul xäbärlär çınbarlıqqa hiç tä turı kilmi dip belderergä wäkalätle" dide Meredov.
Kiçä bu mäsäläne Törkmänstannıñ Rusiädäge ilçese Xalnazar Agaxanov ta Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Grigoriy Karasin belän söyläşüdä kütärde. Karasin andıy mäqälälär Rusiä citäkçelegeneñ räsmi qaraşın çağıldırmıy, barı ayırım xäbärçelärneñ fikerlären genä çağıldıra dide.


text:
2002 yılda Rusiädä xalıq sanın aluğa qarata Tatarstan Däwlät Şurası tatar xalqına häm Rusiä citäkçelärenä möräcäğätlär qabul itte
2002 yılda Rusiädä xalıq sanın aluğa qarata Tatarstan Däwlät Şurası tatar xalqına häm Rusiä citäkçelärenä möräcäğätlär qabul itte
Mädäniät, fän, mäğärif komissiäse şulay uq Tatarstan xökümätenä dä möräcäğät belän çığa. Rusiä Dumasında xalıq sanın alu turındağı qanun milli tösmerdäge sorawlar tudırmasa da, bu eşne urınnarda oyıştıru ayırım millätlärne kimetep kürsätügä, alarnı bülgäläwgä kitermäsme?


text:
Ağımdağı yıl Başqortstanda sport häm sälämät tormış yılı itep iğlan itelgän. Prezident qarşındağı cämäğätçelek şurası üzeneñ çirattağı utırışına cıyılıp respublika xalqın sport häm sälämät tormışqa tartu turında fiker alıştı. Eçüçelek häm awırular-sport belän şöğelläner öçen maxsus sport zalları häm anda yörergä aqça bulmaudan barlıqqa kilmi, xalıq ruxi yaqtan yarlı bulğanğa tormışta üzenä şöğel taba almıy, dielde anda.
Cämäğätçelek şurası utırışında qatnaşqan Başqortstan üzäk saylau komissiäse räise Bari Kincağulov saylaular turındağı qanunnı häm ügetläw kampaniäse qağidälären dä iskä töşerde. Citäkçelek namzätlärne pıçraq texnologiälär qullnudan tıyılırğa çaqıra. 16 mart könne Başqortstan xalqı respublika parlamentın saylıyaçaq.
İrşat Tläümbät, Ufa


text: Ğiraqta Fransiäneñ ike jurnalistın totıq itep alğan ğısyançılar möslimälärneñ yawlıqların yabunı tıyunı beterüne taläp itä. Fransiä jurnalistlarnı qotqarırğa tırışa. Fransiä prezidentı Jaq Şiraq xalıqqa telewidenie aşa möräcäğätendä bolay dide: “Bu xälneñ berençe könennän alar irektä bulsın öçen barısı da äşlänä. Xökümät här törle çarağa äzer. İke millättäşebezneñ ğömere häm Fransiä qıymmätlärenä qurqınıç yanağanda millät berläşte”. Fransiädäge möselman oyışmalar berlege prezidentı Laj Tami Brez “Azatlıq radiosı” xäbärçesenä birgän äñgämädä: “Bez şantajnı kire qağabız. Fransiä möselmannarı bu problemnı tınıç yul belän häm söyläşülär aşa üzläre xäl itergä tırışa. Bez andıy tıqşınuğa moxtac tügelbez”, dide.


text: Yerusalim. İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron Yaqın Könçığıştağı häm Ğiraq tiräsendäge xällärne tikşerü öçen ilneñ İminlek Şurası räise Efraim Halevyne Waşingtonda cibärde. Ul anda Quşma Ştatlar prezidentınıñ däwlät iminlege kiñäşçese Condoleezza Rice häm Üzäk Küzläw İdaräse CİA mödire George Tenet belän oçraşaçaq dip xäbär itä İzrailneñ cämäğät radiosı. Şul uq xäbärendä radio, Halevy amerikannarğa İzrailneñ fälästin terrorçılarına qarşı qırıs çaralar kürüwen däwam itteräçägen citkeräçäk dielä. Gaza şähärendä ul arada fälästin citäkçelege, İzrail belän atışlarnı tuqtatu kileşüwenä ireşep, Yaqın Könçığıştağı dürtlek ximayäse astında fälästin-İzrail solıx söyläşülären däwam itärgä äzer toruwın xäbär itte. Yaqın Könçığıştağı dürtlekkä Berläşkän Millätlär, Quşma Ştatlar, Yewropa Berlege häm Rusiä kerä.


text:
Peterburlılar Mäskäwdä ütkän "İslamski prorıv" ädäbi bäygedä laureat buldı
11 mayda Mäskäwdä "İslamski prorıyv" dip isemlängän ädäbi bäygedä ciñüçelärgä büläk tapşıru tantanası uzdı. Ciñüçelär arasında "Nur" gäziteneñ elekke möxärrire Älfinur xanım Ğafurova da bar .Ul üzeneñ Atawılla Bayazitov turındağı biografik oçerkı belän "Publitsistika" kategoriäsendä öçençe urınnı yaulağan.Älfinur xanım üzeneñ tä'soratların sezneñ iğtibarğa da täqdim itä.
(audioda:"İslamski prorıyv" bäygese öç kategoriädä uzdı: proza, poeziä, publitsistiqa.” Bäygene oyıştıruçılar Möftilär şurası, "Umma"näşriäte, Mäğlümat çaraları federal' agentlığı. Jyuri sostavına kergän Eduard Limonov tantanağa kilmägän.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Aq Yort süzçese Ari Fleischer, ägär dä kiçekterü kiräkle yaqlawnı arttırırğa yardäm itsä, Prezident George Bush tawış birüne kiläse atnağa qädär kiçekterä ala dide.
Bügen Ğiraq Britaniäneñ BMO İminlek Şurasında Ğiraqnı qoralsızlandıru turında üzgärtelgän resolütsiä qabul itü täqdimenä qarşı çıqtı. Ğiraq tışqı eşlär ministrı Naji Sabri andıy rezolütsiä suğış planına tiñ bulaçaq dide.
Kiçä Britaniä, Ğiraqqa suğıştan qotılıp qalu öçen 6 taläp quyıp alarnı BMO rezolütsiäse proyektına kertergä teläwen belderde. Bügen Russiä tışqı eşlär ministrı İgor’ İvanov Russiä Britaniäneñ täqdimen isäpkä alaçaq dip belderde. Şul uq waqıtta İvanov Russiä Ğiraq suğışına yul açuçı härtörle rezolütsiägä veto salaçaq dip äytte.
Qıtay Britaniä täqdimen isäpkä aluın beldersä dä, Ğiraq turında yaña rezolütsiä qabul itü zarurlığı yuq dide. Germaniä bu täqdim BMO İminlek Şurasında kompromiska kitermäs, çönki alar asılda Ğiraq suğışına fatixa birä dip belderde. Fransiä bu täqdim töp maqsatqa – tınıç yul belän qoralsızlandıru krizisın çişügä yardäm itmi dide. Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin belderüendä Fransiä ultimatumnar mantıyğın kire qağa dielä. Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Fransiäneñ bu täqdimnärneñ asılı turında uylap ta tormastan alarnı kire qağuına ğäcäplänüen belderde.


text:
Näq ber aydan amerikannar Ğiraqtağı xakimiätne ilneñ waqıtlı xökümätenä tapşırırğa cıyına. Düşämbedä bu xökümätneñ äğzaları häm Ğiraqnıñ yaña prezidentı bilgelänergä tieş ide. Ämmä kilep tuğan qarşılıqlar arqasnda mäsälä irtägägä küçerelde. Ğiraqnıñ waqıtlı idarä şurası bu urınğa ber namzätne xuplasa, Berläşkän Millätlär wäkile häm amerikan administratsiäse – ikençesen täqdim itä.
Bilgele bulğança Yünneñ 30-nda amerikannar Ğiraqtağı xakimiätne Ğiraqnıñ yaña xökümätenä tapşırırğa cıyına. Kiläse yılda ütäçäk saylawlarğa qädär bu xökümät il belän idarä itergä tieş bulaçaq. Ğiraqtağı törle köçlär tarafınnan xuplanğan yaña xökümät tözü eşen räsmi Waşington Berläşkän Millätlätneñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Lakhdar Brahimiğa tapşırdı. Aljirnıñ elekke tışqı eşlär ministrı, 80-nçe yıllarda Ğäräp Ligasında eşlägän Barhimi menä inde berniçä atna rättän söyläşülär alıp bara. Bu söyläşülär şaqtıy awır häm qarşılıqlı bulıp çıqtı. Brahimi da, amerikan administratsiäse başlığı Paul Bremer da, xökümätkä säyäsättän çittäräk torğan ämmä üz eşen yaxşı belgän keşelärne cıyarğa tırışa. Ğiraqnıñ waqıtlı idarä şurası täqdimnäre yış qına bu taläplärgä turı kilmi. Comğa könne qaynar bäxäslärdän soñ Ğiraqnıñ yaña premier-ministrı urınına zamanında Baath partiäseneñ äğzası bulğan, soñnan Londonğa kitep Saddamğa qarşı partiä tözegän İyad Allawi täqdim itelde. Waşigton bu täqdimne xupladı, Berläşkän Millätlär, bez bu qararnı ihtiram itäbez digän ike mäğnäle cawap birde. Allawinıñ qulı astında 26 ministr eşlär dip kötelä. Monnan tıñ Ğiraqnıñ prezidentı häm 2 vitse-prezidentı bulaçaq. Töp xakimiät premier qulında, prezident kübräk wäkil wazifaların başqarır dip sanalsa da, Saddam urının kem alır digän soraw tiräsendä bäxäslär tağı da qaynarraq buldı. Berläşkän Millätlär häm Amerikan idaräse bu urınğa Saddam çorına qädär Ğiraqnıñ tışqı eşlär ministrı bulıp torğan 80 yäşlek Adnan Paçaçinı täqdim itä. Ğiraqnıñ waqıtlı idarä şurası isä Şuranıñ xäzerge citäkçese, 90nçı yıllarda Ğiraqtan qaçıp kitkän 46 yäşlek Ğazi Äl-Yawarnı xuplıy. Şuşı mäsälä düşämbedä xäl itelergä tieş ide. Ämmä taraflar urtaq fikergä kilä almadı. Näticädä söyläşülär amerikannar täqdime belän ikençe köngä küçerelde. Qayber ğiraqlılar Waşingtonnıñ basım yasaw tırışlığında ğäyepli. İdarä Şurasındağı bäysez körd wäkile Mäxmüt Otman düşämbedä Reuters agentlığına bolay dide:
Audio (Mäxmüt Otman)
"Ğiratqa töp rol Berläşkän Millätlärgä bireler dip sanalğan ide, bez monı kürmibez, axırsı bar qararnı amerikannar qabul itä."
Amerikannar isä, ägär xökümätkä säyäsätşçelär cıyılsa, bu xökümätkä xalıqnıñ ışanıçı bulmas dip borçıla. Ğiraqnıñ yaña xökümäte tiräsendä söylöşülär sişämbedä däwam itäçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Beslandağı totıq alu tragediäse säbäple Kreml böten Rusiädä 2könlek matäm iğlan itte.Tönyaq Osetiäneñ bu şährendä xalıq qorbannarnı kümergä däwam itä.Rusiädä älegä xätle bulğan in yaman totıq alu waqıygäsenä qarata bik küp illär citäkçeläre şulayuq xalıq terrornı xökem itep, Beslan xalqına teläktäşlek belderä.
Rusiädä düşämbedän başlap 2könlek matäm iğlan itelde .Bayraqlar yartığa töşerelgän, televidiniädä küñel açu programmaları kürsätelmi.
Rusiäneñ qayğısı turında S.Peterburdağı xabärçebez Gölzadä Qamalova (audio)
Rusiäneñ qayğı xäsräten dönyanıñ bik küp illäre urtaqlaştı .Kürşe Belarus Rusiä xalqına solidarlıq kürsätep 2 kön buyına cıyınnnar ütkärä.Prezident A.Lukaşenko bez tuğannarıbız ruslarnı yaqlarğa telibez dip äytep Belarusnıñ qorbannarğa meditsina häm rehabilitatsiä yardäme kürsätergä äzer buluın belderde.
Qazaxstanda xalıq Astanada Rusiä ilçelege aldında cıyıldı.
Britaniä tışqı eşlär ministırı J.Straw Yevropa Berlege tışqı eşlär ministırları comğa könne Nederlandta Rusiägä solidarlıq belderde dide
(audio)
Bez Rusiä prezidentı V.Putin häm Rusiä xökümätenä solidarlığıbıznı belderdek.Şulayuq biçara balalar, uqıtuçılar häm alarnıñ ğailälärenä , duslarına simpatiä häm borçıluıbıznı äyttek
Şulay da Yevropa Komissiäse citäkçese Romano Prodi küpläp üterüdä Rusiä köçläreneñ cawaplılığı turında da sorau quydı. Prodi komentarlarınnan soñ Berlekneñ älege prezidnetı Gollandiä tışqı eşlär ministırı Bernard Bot Dönya illäre bu tragediäneñ niçek bula alğanıñ Rusiä xakimiätlärennän belergä telär ide digän belderü yasadı. Mäskäwneñ kisken reaksiäsennän soñ Bot üz süzläreneñ yalğış añlaşılğanın däğwä itte.BMO general sekreatrı K.Annan belän bergä bik küp il citäkçeläre terrornı xökem itte.Germaniä kanslerı G.Schroeder xalıqara terrorğa qarşı bergäläp köräşergä çaqırıp(audio)
Germaniädä minem kebek här kem qorbannarnıñ ğailäläreneñ qayğısın urtaqlaşa .Min waqıyğä turında kübräk mäğlümätkä iä bulğaç qına komentar birä alırmım.Ber närsä açıq:terroristlar keşelärne üterep säyäsi mäqsatlarına ireşergä mataştı.Min terrorğa qarşı köräşergä tieşbez digän fiker belän her kem kileşä dip ışanam.
Qazxstan prezidentı N.Nazarbayev häm Yaponiä tışqı eşlär ministırı Yoriko Kawaguçı terrorğa qarşı köräştä Rusiä belän xezmätäşlek itergä äzer buluların belderde.Comğa könne Wisconsindä saylaualdı kampaniäsendä çığış yasağan AQŞ prezidentı G.Bush(audio)
Bez gönaxsız qorbannar öçen matäm totabız. bez Rusiä xalqı yanında torabız. Bez alar öçen doğa qılabız
Möselman dönyasında qayber säyäsmenner şulsanda Suğut şäxzadäse Abdulla İslamnıñ terror belän urtaq ber yağı da yuq dip äytte. Livan premyere Hariri terror höcüme barlıq keşeçelek häm dini qimmätlärgä qarşı dip belderde . Qayğı urtaqlaşu belderüläre belän berrättän qayber illär qorbannarğa humanitar yardäm dä wäğdä itte. Germaniä 100meñ yevro AQŞ isä 50meñ dollar birälär.Ukraina prezidentınıñ mätbuğat xezmätläre ,Leonid Kuçma xökümätkä ber atna eçendä Rusiägä humanitar yardäm cibärergä digän kürsätmä birde dip xabär itte.
färidä xämit


text:
Tağın ministr wäğdä ittelär
Tatarstan häm tatar cämäğätçelege Beslanda qan qoyunı tetränep, yörägenä yaqın aldı. Bälägä yulığuçılarğa yärdäm kürsätelä. Allağa şöker digändäy, İdel-Ural töbägendä, Könyaq Kavkazdağı kebek, suğış-talaşlar, däwlätkä köç-qoral belän yanawlar kürenmi. Mäskäwdän nindi kürsätmälär kilä – barısı da ütälä. Ämma barlıq respublika, ölkälärdä prezident-gubernatorlar xalıq tarafınnan tügel, ä Mäskäw kürsätmäse buyınça cirle parlamentta raslanaçaq ikän. Küpçelek şaqqattı. Niçek inde ul, saylamıy? 72 yäşlek ber tatar äbie şuşı xäbärne işetkäç, iñ tögäl häm tirän analitik näticä yasadı. “Bätäç, - di bu äbi, - bez Şäymievnı saylap quymağaç, barısın da östän kiterep utırtqaç, tege Kavkazdağı terrorçılar cähännämgä mätälä ikän.” Bu äbineñ adresın, telefonın sezgä birä alam. Barıp sorarsız. 6 sıynıf ğilemle tatar äbie tirän fikerle analitik häm politologlar kebek ük rezyume yasağan. Keşelärne üz töbäge citäkçesen saylawdan çitlätü terrorizmğa köräş belän bäyle tügel digän yomğaqnı Rusiä politologları häm çit il matbuğatı näq şul äbi fikerenä täñgäl itep yasadı. Kavkaz qayda häm Mäskäwdän gubernator itep quyılğan Magadan yäki Kurgan qayda? Oçqıç mäydannarında saqnı köçäytü, poyezdlarnı, mäktäp, balalar baqçaların yaxşıraq saqlaw militsiäneñ üz eşen tırışıp başqaru älbättä terrorçılar öçen qatıraq çara bulır ide. Härxäldä, keşelärne üz respublika citäkçesen saylatmıyça, östän bilgeläw belän çağıştırğanda.
Xalıq ta monı añlıy, ul bu xikmätlärne añlamağanğa salışa. Şundıy mäqäl bar: asılğan keşeneñ öyendä baw turında söyläşmilär. Xäzer inde Tatarstanda möstäqillek, prezident saylaw yäki saylamaw turında üze teläp awız açuçı kürenmi.
Şul uq düşämbe könne tağın ber moğciza buldı bit. Vladimir Putin milli häm töbäk säyäsäte ministrlığın tergezü turında iğlan itte. Menä monısı yaxşı, çönki soñğı 10 yılda şundıy ministrlıq açılıp-yabılıp, härwaqıt üzgärtelep tordı. Bik döres ğämäl. Milli häm dini qarşılıqlarnıñ kilep çığu säbäbe aqıllı milli säyäsät belän bäyle. İnternet, gäzit bitlärendä, TV, radioda milli säyäsät ministrı itep Vladimir Yakovlevnı quyalar digän xäbärlär ağımı şawladı. Elek Peterburgta tözüçe, gubernator, annarı toraq xucalığın kütärüçe, ä soñğı waqıtta Tönyaq Kavkazda ocmax tözüçe Yakovlev milli eşlärne niçek kenä alıp barır? Tatarlarnıñ, başqortlarnıñ, çuaşlarnıñ küñelen kürerme ul? Elekke yıllardağı milli ministrlar Tönyaq xalıqlarnıñ – çuqça, nenes, nanaylarnıñ sotsial' xälen yaxşırtu maqsatında açıla ide. Ä terrorçılıq häm milli, dini suğışlar Tönyaqta da tügel, İdel-Ural kebek urta töbäktä dä tügel, ä Könyaqta, Kavkazda şawlap tora. İnde ministrlığı da bulğaç, niçek tä bezneñ xällär yaxşırır dip tämle töşlär kürep, yoqladı millätçelär. Düşämbedän sişämbegä töndä. Ä irtäsen, televizor qabızsalar, gäzit açsalar: Rusiä prezidentı Ukazınıñ döresräk iseme mäğlüm buldı - millätlär tügel, ä töbäklär ministrlığı ikän. Ä milli ministrlıq haman yuq. Dimäk, düşämbe könne Rusiä prezidentı andıy ministrlıqnı açam dip, qızıbraq kitkän. Häm kemnärder äytep añlatqaç, ul aqıllıraq yazğan ukazğa qul quyğan. Menä şulay itep, yartı könlek ber xikmät buldı bu – millätlär ministrlığın açu.
İñ qızığı şul, Başqortstanda, Udmurtiädä, Marida häm başqa küp kenä töbäklärdä mädäniät häm milli säyäsät ministrlıqları bar, ä Tatarstan andıy ministrlıqnı açudan totıla kilde. Qayber ictimaği oyışmalar häm 1-2 däwlät çinovnigı kiñäşçese häm yärdämçese milli eşlärne bik matur ğına bağıp tora. İnde nişlärgä? Mäskäw wäğdä itep tä milli ministrlıqnı açmağaç, ällä Tatarstanğa wäğdä itmiçä genä millätlär tarmağın buldırırğamı? Ällä elekkeçä qalsınmı ikän? Şulay itep, milli säyäsät digän ağaç atqa atlandırıp, bala-çağa kebek aldanğan xalıq xäzer baş wata. Närsä buldı bu? Bu nindi moğciza? Däwlätkä millätlär kiräkmimeni ul? Ä cawap yuq. Çinovniklarnıñ küpçelege terrorizm belän köräşkä kitkän.Rimzil Wäli


text:
Auschwitz''nı azat itügä 60 yıl: muzıka isän qalırğa yardäm itkän
60 yıl elek ğinwarnıñ şuşı atnasında sovet ğaskärläre nazilarnıñ iñ däxşätle konslagerlarnıñ berse bulğan Polşadağı Auschwitz''nı azat itte. Lagernıñ gaz kameralarında million yarım keşe, küpçelege yähüdlär hälak buldı. Däxşät häm yawızlıq xökem sörgän şuşı urında isän qalğannarnıñ ğömeren muzıka saqlap qalğan. Lagerda – xatın-qızlar orkestrı bulğan. Orkestrda uynağan xanım Anita Lasker-Wallfiş, "violonçeldä uynağanım öçen isän qaldım min" dip söyli.
Suğış başlanğaç Lasker-Wallfisch''lar ğailäsen ayırğannar. Anita xanımnıñ äti-änilären alıp kitkännär häm 1942nçe yılda atıp ütergännär dip farazlana. Anita häm anıñ ber tuğan señlesen fabrikağa eşkä quğannar. Anda alar qayber totqınnarğa qaçırğa yardäm itep, yalğan dokumentlar yasıy başlağan, ämma küp waqıt ta ütmägän – citäkçelär monı sizgän: "Bez üzebez dä qaçırğa tırışqan idek. Ämma timer yul vokzalınnan yıraq kitä almadıq, bezne Gestapo tottı. Şunısı qızıq – qulğa alğaç bez cinäyätçelärgä äyländek, häm ul çaqta cinäyätçe bulu – yähüd buludan yaxşıraq ide. Bezne ber yıl törmädä tottılar, annan soñ bezne Auschitz''qa cibärdelär, inde soñınnan añladıq, törmädä yaxşıraq bulğan ikän," dip iskä ala Anita xanım.
Auschwitz, yağni üzlärençä äytsäk Oswiecim''ğa elägüçelärneñ yazmışı ber ide – gaz kamerası. Şunda lagerğa kilgäç tä bulğan iñ berençe söyläşü yäş Anitanıñ ğömeren saqlap qala: "Auschwitz''ta närsälär bulıp yatqanın belä idek, üzebezne gaz kamerasına äzerlärgä cıyına idek. Minem belän ber moğciza buldı. Minem çäçläremne kiskän häm qulğa sanımnı taqqan xatınğa min – violonçeldä uynağanımnı äyttem. Şunnan soñ ul – bu bit iskitkeç, bezneñ monda orkestr bar, dide. Şulay itep min orkestrda uynıy başladım, häm....isän qaldım..."
Orkestrnı tanılğan kompozitor Gustav Mahler''nıñ tuğanı Alma Rose citäklägän. Anita Lasker-Wallfisch däwam itä: "Bezneñ töp eşebez – totqınnarnıñ tirä yaqtağı fabrikalardan öylärenä qaytqan çaqta marşlar uynaw ide. Auschitz häm Birkenau lagerları tiräsendä bik küp fabrikalar bar ide, totqınnar şunda eşlilär ide."
Orkestr şulay uq nazi ofiserları öçen dä uynağan. Lasker-Wallfisch üze ber tapqır Auschqitz''nıñ tanılğan doktorı Josef Mengele öçen Schumann''nıñ vilonçel öçen solosın başqarğan. "Bezneñ kemgä dä bulsa kirägebez betkänçe bezne gaz kamerasına cibärmiäçäkläre añlaşıla ide. Ämma – inde orkestr kiräk tügel disälär – barısı da beter ide. Tormışıbız şulay bardı – bügenge kön belän yäşädek. Ğömerebez berärseneñ telägennän tordı," dip iskä ala Auschwitz totqını Anita xanım.
1944nçe yılda sovet ğaskärläre Polşanı azat itkändä, Lasker-Wallfisch häm anıñ señlese Renata Belsen konslagerendä haywan vagonnarına tutırılğan ide. Berniçä aydan soñ Belsen da azat itelgäç, Lasker-Wallfisch Britaniägä kitkän. Britaniädä ul violonçel däreslärenä däwam itte, Angliäneñ Kamera Orkestrın cıyuğa üz öleşen kerte. Anıñ ulı Rafael dä violonçeldä uynıy. Lasker-Wallfisch üz tormışı turında istäleklär belän urtaqlaşırğa künekkän inde, ämma lagerlarda kiçergännären barıber süz belän añlatıp bulmıy, di ul.
Auschwitz''ta cannarı maturlıq telägän keşelärgä matur muzıka uynaw – üze ber absurd ide, di Anita hanım.
Alsu Qormaş


text:
Bolğarlar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bolğarlar (Bulğarlar), Törki qäbilälär törkemeneñ cıyılma ataması.
Berençe märtäbä Bolğarlar 5-6. yözlär Vizantiä çığanaqlarında telgä alınalar. Kilep çığışların Könyaq Seber häm Ural töbägennän Könbatış Qawqaz belän Don buylarına küçengän Törki-Uğır qäbilälär törkeme belän bäylilär.
6-7. yözlärdä Bolğarlar utriğur, kutriğur dip Vizantiä çığanaqlarında iskä alına.
6. yöz urtalarınnan Bolğarlar Törki qahanlığına buysınğannar.
630. yıllar tiräsendä Qubrat xan citäkçelenedä Böyek Bolğar däwläte oyıştırıla.
Xäzär Qağanlığı belän köräş barışında Bolğarlarnıñ ber öleşe 670. yıllarda Dunay yılğası tamağı buylarına küçenep kitkän (q. Berençe Bolğar patşalığı), ber öleşe üz cirlärendä qalğan, Xäzär Qağanlığına buysınğan häm soñraq Tönyaq Qawqaz töbägenä qısrıqlanğan (q. Balqarlar, Qaraçaylar). Şulay uq qayber Bolğar qäbiläläre Pannoniägä (xäzerge Macarstan) häm Tönyaq İtaliägä küçep kitkän.
Vizantiä çığanaqları buyınça Qubrat xanınıñ ulı Qotrag cıtäkçesendä bolğarlarnıñ ber öleşe (kutriğurlar) 600 yılı? tiräsendä İdel buyına küçep kıtkännär. 7-8. yözdä Ğäräp-Xäzär suğışları köçäyüe nöticäsendä Bolğar ıruğ-qäbilälärennän Bolğarlar, Bäräncärlär, Barsillar , Bilärlär, Sawirlar häm başqalar, Xäzär Qağanlığı cirlären qaldırıp, Urta İdel buylarına küçengännär.
9. yöz azaqlarında - 10. yöz başlarında, Bolğarlar İdel-Ural aralığındağı Törki häm Fin-Uğır qäbilälären berläşterep, İdel buyı Bolğar däwläten tözegännär. Bolğarlarnıñ Urta İdel belän Ural aralığında yäşäwçe xalıqlarnıñ (Tatar, Çuaş, Bisermän, Başqort h.b.) etnokultur tarixına zur yoğıntısı bulğan.
Borınğı Bolğar tormışınıñ küreneşläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Essential History of Bulgaria in Seven Pages
- Ж. BoйHиkoB. ПPOИЗXOД И ПPECEЛEHИЯ HA ДPEBHИTE БЪЛГAPИ (B TъpceHe Ha HoB пorлeд Bъpxy cTapия Bъпpoc). 2012 r. ...(HoBo!)


text:
Omski ölkäsendä uzğan atnada ber yulı ber-niçä çara buldı. Bolşeviçi rayon bäyräme belän ber waqıtta Ülänkül isemle tatar awılında çığarılış kiçäse uzğan. Bu awıl mäktäbeneñ ber üzençälege bar-biregä çığarılış kiçäsenä mäktääpne inde küp yıllar elek betergän uquçılar da kilä.
Ölkäneñ tatarlar küpläp yäşägän tağın ber rayonda, Kolossovkada da mädäni çaralar uzdı. Anda mädäniät yortı qarşındağı Mäxäbbät ansamble xalıq isemenä layıq bulğanın isbatladı, xalıq aldında çığış yasadı. Soñınnan rayon xalqı sabantuyında bäyräm itte.
Rozalia Sayganova, Sania Mirxalieva, Omsk


text: Qabul. Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqların saqlaw ölkäsendäge tikşerüçese Çerif Bassuni Äfğanstandağı çit il ğäskärläreneñ cirle xalıqnı cäberläwe, xätta cäfalawı oçraqları bar dip belderde. Bassuni süzlärençä, cit il xärbiläre keşelärne qulğa alu, totqarlaw, xätta cäfalaw xoquqın üzlärenä bernindi qanuni nigezsez alğan. BMO wäkile Äfğanstanğa keşe xoquqları xälen tikşerü öçen kilgän ide, ul annan düşämbedä kitäçäk. Bassuni xäzer üzeneñ kürgännäre xaqında Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqları komissiäsenä maxsus xisap äzerliäçägen äytä, anıñ utırışı mart ayında uzaçaq.


text: Sankt-Peterburg däülät universitetı uqıtıusıları Başqortostanğa kilde. Ularźıñ maqsatı - Başqortostan mäktäptäre häm sığarılış sinıf uqıusıları menän yäqından tanışıu. Säfär waqıtında tönyaq başqala delegasiahı respublikanıñ hälätle uqıusıların üźźäreneñ uqıu yortona saqırırğa uylay. Sara Başqortostan mäğarif ministrlığı menän Sankt-Peterburg däülät universitetı arahında xeźmättäşlek xaqında kileşeü nigeźyındä oyoştorolğan. Älbittä bik matur xeźmättäşlek. Ayırıusa ildäge demografik xäldärźyı küź uñında totqanda. Uźğan bıuattıñ 90-sı yıldarında iqtisadi körsöktä qalğan ildä balalar hanı qırqa kämene. Ä xäźyır tap oşo bıuın urta mäktäp tamamlap, uqıu yorttarına barırğa teyeş. Timäk Piter möğällimdäre studenttar hanı kämeüyın toyop aqıllı säyäsät uźğara. Äytkändäy, Başqortostanğa kürşe yatqan Siläbe ölkähyeneñ Magnitoğorskiy qalahı uqıu yorttarı yıtäkselege bıltır uq respublikanıñ sığarılış sinıf uqıusıları arahında añlatıu- ögötläü eştäre alıp barıu xaqında doqument qabul itkäyne. Tik Başqortostan yuğarı uqıu yorto yıtäkselege genä älegä demografik körsöktö abaylamay axırı. Respublikanıñ barlıq qyıüätle uqıu yorttarı rayon-qalalarźa üź filialdarın buldırźı. Oźaqlamay Öföläge töp uqıu yorttarında taliptar źa qalmas timä.


text:
Tatarstanda, aldağı 3-4 yıl eçendä 13 duñğız ferması tözergä cıyınalar. Monna tış, 50gä yaqın söt fermaları da bulaçaq. Äle tağın berniçä qoş fabrikaları, ere terlek fermaları da tözeläçäk. Barlığı 130 tör ferma qalqıp çığaçaq yäki tözekländereläçäk. Bu xaqta, Tatarstannıñ awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrı Marat Äxmätov xäbär itte. Däwlät tözemi bolarnı. Tatarstan premyerı Röstäm Minnixanov, ğomumän, däwlät awıl xucalığına kredit fälän birügä dä qarşı. Çäçelmiçä qalğan cirlär bälki yaxşıraqtırda äle dip belderde ul. Ä tege fermalarnı investorlar tözi. İnvestor süze, awıl xalqınıñ soñğı yıllarda şatlığı da, qara qayğısı da buldı. Awılğa, Tatarstannıñ ere bankları, yä bulmasa başqa tör şirkätläre kilde. Xalıqtan cirne alıp, ere fermalar da tözedelär, cirlärendä igen dä üsterdelär. Läkin matbuğat, haman sayın, investorlarnıñ naçar yaqların da tabıp tordı. Küp cirlärdä, xalıqqa cir öçen berni tülänmäde, yä bulmasa, çittän qaytarılğan 70 meñ sumlıq sıyırlar nindider bilgesez ülät belän qorılıp bara häm mondıy misalların küpläp kiterergä bula. Läkin, uñışlı eşlägännäre dä bar. Şulay itep, bu investorlarnıñ da törlese bar.
“Azatlıq”nıñ açıq mikrofonı başqalada awıl xalqın tabıp xäl-ähwällären belü öçen Qazannıñ Çexov bazarına häm Üzäk bazarğa yul tottı. Ni qızğanıç, awıl-rayonnan it-söt, yäşelçä satırğa kilgän abzıy-apalar kübese mikrofon kürügä yözen qaplıy, qaçalar. Äyterseñ alarnı televizorğa töşerälär, mikrofonnan uttan qurkqan kebek qurqalar. Awıl xalqın söyläşterü öçen alar belän 5 minut bolay ğına söyläşep torırğa turı kilde. Abzıy-apalarnı söyläşterep mikrofonğa äzerlär dip uylağanda da berniçäse genä açıq mikrofonğa fikerlären belgertergä buldılar. Bez alarğa “Awılğa investorlar kiräkme?” – digän soraw birdek. Yäşelçä, tozlı käbestä satuçı awıl apası üz rayonında xucalarnıñ kümäk xucalıqlarnı taratıp, binaların, texnikalarnı satıp taratuları turında söyläde. Awıl xalqınıñ eşlärgä Qazanğa kitep betüen dä äytte. Üze dä bik küp yıllar fermada sıyır sawışu bulıp eşlägän bulğan, xäzer menä bazarda satu itärgä duçar itelgän. Ölkän yäştäge rayon abzıyı investorlar kiräklegen citkerde. Kolxozlar bulğanda da eş xaqı, yünle tormış bulmadı, bälki bolarınnan xalıqqa beraz ciñellek kiler dip ömetlänä. Apastan Qazanğa tovar alırğa kilgän urta yäşlärdäge abzıy üzläreneñ rayonına investorlarnıñ qulı älegä timäwen äytte. Ägär kilä qalsalar, xalıqnı aqçalı eş belän tä'min itsennär ide di. Ber awıl apası äytkänçä, cirne alıp, bulğan fermalarnı cimerep, xalıqnı aç totarğa mäcbür itmäsennär.
Röstäm İsxaqi, Räfis Cämdixan


text:
Tönyaq Korea söyläşüläre körçekkä terälde
"Soñğı könnärdä şul açıqlandı: kileşügä ireşügä qoma çawlağan mäsälä – energiä citeşterü teläge genä tügel, ä çiñel suda eşli torğan reaktor totu teläge."
Mondıy reaktorlar atom qoralına çimal citeşterä ala. Ul arada Pxenyan atom qoralın yasawın qabatladı, häm Quşma Ştatlar kileşügä ireşergä teläsä säyäsäten üzgärtergä tieş dide. Tönyaq Korea wäkile Kim Kye-gwan süzlärençä, Quşma Ştatlar Tönyaq Koreağa atom höcüme belän yanıy, şuña kürä alar atom qoralın citeşterä. Pekinda barğan söyläşülärdä Quşma Ştalar, Rusiä, Yaponiä, Qıtay häm ike Korea wäkilläre qatnaştı. Kileşügä ireşelmägäç, söyläşülärdä Awgustnıñ 29na qädär tänäfes iğlan itelde.


text:
Tatarstan tarixın Rusiä tarixı qısalarında uqıtaçaqlar
Profil'le uqıtu näticäsendä tarix däresenä säğätlär azraq qalaçaq. Şunıñ qısalarında üzebezneñ Tatarstan tarixın uqıtu bötenläy yotılmasmı. Çönki yaña standartlar buyınça xäzer Tatarstan tarixı ayırım fän bulıp barmayaçaq, ä Rusiä tarixı fäne qısalarına kerteläçäk. Tatarstan tarixın uqıtu xaqında Tatarstan Mäğärif üseşe institutınıñ tarix häm cämğıäwi dissiplinalar kafedrası mödire Fäyzelxaq İslaev
Xäzer federal' standartlar eşlände. Şunıñ qısalarında regional' tarix bar. Anıñ buyınça bez Tatarstan tarixın uqıtaçaqbız. Xäzer yaña standartlar eşlärgä kiräk. Monıñ buyınça problemalar bulmas dip uylıym. Çönki däresleklär yazğan avtorlar küp. Elek problemalar bar ide niçek, närsä öyränergä. Xäzer bu problemalar çişelde. Äybät däresleklär çıqtı.
Xäzer dokumentlarda Tatarstan, Bötendönya, Rusiä tarixı digän fän ayırım yazılmayaçaq. Barı Tarix digän genä ğomum bilge bulaçaq.
Tatarstan tarixı moña qädär 6, 7, 8, 9 klasslarda uqıtılıp kilde. Barlığı - 10-12 säğät ide. Ämma yuğarı uqu yortına uqırğa kergändä Rusiä tarixı buyınça ğına imtixan tapşırası. Şuña küräme respublikanıñ qayber awıl mäktäplärendä çığarılış sıynıflarında tarixnı urıs telendä uqıtuğa küçkännär ikän. Fäyzelxaq İslaev älege mäs’äläne buyınça
Çınnan da mondıy problema bar. Yuğarı uqu yortına uqırğa kergändä imtixannı urısça tapşırası, şuña kürä 10-11 klass uquçılar üzläre sorıy monı. Bu alar ixtıäcı.
Seminarda profil'le uqıtuğa kilgändä, uquçılarnıñ kübräk gumanitar profil'ne-ölkäne saylawları xaqında äytelde. İkençese bulıp texnik profil' tora. Ä menä sotsial'-iqtisad profil'legen saylasalar tarixnı kübräk kertergä mömkinlek bar. Monnan tış elektiv kurslar östälä.
Fäyzelxaq İslaev
Tatar tarix yaxşı belgän uqıtuçılar elektiv kurslar täqdim itälär. Min mäsälän tatar şäcäräsen öyränü buyınça kurslar täqdim itäm.
Seminarda şulay uq däresleklär xaqında da söylände. Alarnıñ şaqtıy küp häm törle buluına basım yasaldı. Tatarstan Mäğärif ministrlığınıñ uqu äsbapları häm töbäqara xezmättäşlek bülege citäkçese Änisä Morozova uqıtuçılarğa Rusiä yäki Tatarstan Mäğärif ministrlığı grifı, yäğni röxsäte bulğan däresleklär genä qullana alasız dip belderde. Şuña bu mäs’älägä iğtibarlı bulırğa çaqırdı. Monnan tış mäcbüri räweştä däreslek satıp aldıralar dip, ata-analardan küp şiqayätlär kilüen äytte. Uquçığa däreslek alırğa quşu aldınnan ata-analar cıyılışında bu mäs’äläne xäl itärgä kiräklegenä basım yasadı.
Landış Xarrasova


text:
Windows 7 Professional Vl Sp1 Türkçe 32×64 Bit Güncel 2016 Windows 7 Pro Türkçe orjinal vl sp1 sürümdür, sadece güncelleştirilmiştir formatlık orjinal msdn el değmemiş, bileşen çıkarılmamıştır isteğe bağlı aktivasyon ile full yapabilirsiniz esd vb içermez… İNDİRME LİNKLERİ Windows 7 Professional Vl Sp1 32 bit Windows 7 Professional Vl Sp1 64 bit Windows 7 Professional Vl Sp1 32 […]
İçerikler etiketlendi : Windows 7 Professional Vl Sp1 Türkçe 32×64 Bit Güncel 2016 İndir’
Windows 7 Professional Vl Sp1 Türkçe 32×64 Bit Güncel 2016 İndir
Kasım 29th, 2016 Güncel Depo


text:
Medvedev korrupsiägä qarşı köräş başlıy
Rusiäneñ här yaña citäkçese xakimiätkä kilügä korrupsiägä qarşı köräş iğlan itä. Älegä berseneñ dä bu köräştä ciñep çığa alğanı yuq.
2000 yılnıñ ğıynwarında prezident wazıyfasın başqarğan Vladimir Putin Eçke eşlär ministrlığında yasağan çığışında oyışqan cinayätçelek häm korrupsiägä qarşı köräşne töp maqsat dip atadı.
2004 yılda qabat prezident bulıp saylanğaç Putin bu mäsäläne yänä kütärep, Korrupsiägä qarşı Şura tözede häm anıñ başına ul çaqtağı premier Mixail Kasyanovnı quydı.
Kasyanov urınına kilgän Zubkov, korrupsiäne “Rusiäne batıra alğan äyber” dip atadı häm aña qarşı köräşne ikelätä köçäytergä wäğdä itte.
Bu atnada prezident Dmitriy Medvedev ta bu xorğa tawışın östäp, korrupsiäne “cämğiät aldında torğan iñ citdi mäsälä” dip atadı.
Şuşı sansız belderülär, ber-ber artlı tözelgän komissiälärgä qaramastan, korrupsiä däräcäse kimemi. Kön sayın diärlek berär räsmineñ rişwätçelektä totılğanı äytelä. Medvedev äytüençä, uzğan yıl barlığı 9500 cinayät eşe açılğan. Bu da aysbergnıñ tübäse genä, dide ul.
Bu bäyälämä belän Transparency İnternational oyışması da kileşä. 2007 yılda ul Rusiägä iñ tübän bäyä birde. Oyışma ütkärgän fiker beleşügä kürä, uzğan yılda rusiälelärneñ 28%-tı rişwätçelekkä tap bulğan. Cawap birgännärneñ öçtän-ikese korrupsiäneñ tamırın qorıtıp bulmıy dip sanıy.
Xäzer şuşı eşkä Medvedev alınıp qararğa buldı. 19 may könne ul “korrupsiägä qarşı köräş çaraları tuında” färman imzaladı häm prezident citäkçelegendä korrupsiägä qarşı şura tözede.
“Korrupsiä sistemalı mäsälägä äylände, aña qarşı köräş tä sistemalı bulırğa tieş“ dide ul. Şuşı eşne ul öç yünäleştä alıp barırğa täqdim itte:
• korrupsiägä qarşı qanunnarnı yañartu
• iqtisadi häm sotsial ölkädä korrupsiägä etärgän säbäplärne beterü, däwlät kontraktları, tenderlarnı ütä kürenmäle itü
• häm ğomümän, cämğiättä korrupsiägä qarşı ädäp qağidälären buldıru
Beleme belän yurist bulğan Medvedev, nixayät, mäxkämä tarmağında tärtip urnaştırırğa, telefonnan quşıp yä aqça tüläp qarar çığaru tärtiben beterergä çaqırdı. Bolay däwam itergä yaramıy, dide ul.
Ber uñaydan ul yuristlarnı äzerläw sıyfatın yaxşırtırğa taläp itte. Zäğif uqu yortların beterep çıqqan belgeçlär soñnan keşe yazmışın xäl itä, dide prezident.
Ämmä tänqitçelär Medvedev iğlan itkän çaralarnıñ näticäle bulasına ışanmıy.
Korrupsiäneñ çın tamırları cämğiättä, - di İNDEM citäkçese Georgiy Satarov. - Bürokratiä östennän kontrol yuq, säyäsi köräş, oppozitsiä, irekle matbuğat yuq.
Anıñ belän elekke vitse-premier Boris Nemsov ta kileşä. Korrupsiägä qarşı köräşü öçen senzuranı beterergä kiräk, keşelär rişwät alırğa qurqırğa tieş. Şulay uq, gubernator saylawın qaytarırğa, alarnıñ möddäten çiklärgä kiräk, di ul.
Bu fikerlär Transparency İnternational qaraşına da turı kilä. Xakimiät büleneşe yuq, qararlar qabul itü tärtibe qarañğı, watandaşlar cämğiäte zäğıyf bulsa, mondıy şartlarda korrupsiä çäçäk ata, di oyışma.
Şuşı küzlektän qarağanda, Medvedevnıñ “korrupsiägä qarşı ädäp qağidälären buldıru” täqdime ällä ni ömet uyatmıy. Ni genä äytmä, ul üze dä korrupsiäläşkän saylaw sistemı cimeşe bulıp tora. Rusiädä sigez yıl eçendä barlıqqa kilgän üzäkläşkän, klannarğa nigezlängän, yabıq wä qarañğı säyäsi sistemanı nindider “ädäp qağidäläre”, xökümät komissiäläre belän genä tözätep bulmıydır. Liberal qaraşlı yurist sanalğan Medvedevnıñ monı añlamawın küz aldına kiterüe qıyın.