text:
Empayr steyt bilding
Empayr steyt bilding (inglizce Empire State Building) — AQŞnıñ New York şeerindeki Manhattan cıvarında, Art Deco üslübinde inşa etilgen, 381 m (antenna ile 448 m) yüksekliginde 102 qatlı kökdelegendir. Bina, Beşinci Caddedeki 33-inci ve 34-ünci Batı soqaqları arasında yerleşe. Binanıñ saibi W & H Properties şirketi ola. Empayr steyt bilding, dünyada 100-den çoq qatlı olğan ilk bina edi.
1986 senesi Empayr steyt bilding AQŞnıñ milliy emiyeti olğan mimarcılıq abideleri cedveline kirsetildi.


c: text/html

text:
Kreml nezaretindeki Aluşta şeer mahkemesi 19 yaşındaki yerli sakinge üküm çıqardı, o, patlayıcı cihazlar ve maddeler yapmasında, taşıması ve saqlap turmasında, ve ekstremizm faaliyetine açıq çağıruvlarda qabaatlana. Bu aqta iyün 4-ünde Rusiye FSB-siniñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirmekte, dep yaza “Krıminform” saytı.
“Putperest mefküresiniñ tarafdarı olğan genç, diniy aitlik alâmetine köre bir taqımğa qarşı küç ve zorbalıq qullanmasına çağırtqan yazını içtimaiy ağlardaki saifesinde derc etti”, - denile betanatta.
Matbuat hızmeti, 2018 senesi iyülde Rusiye FSB-si operativ-qıdırıcı tedbirlerni kecirgende, Aluşta sakini yaşağan yerde eki elyapma patlayıcı cihazını tapqanını bildire. Olar termos ve şişe şeklinde yapılğan edi. Bundan soñ oğlan apis etilgen edi.
“Aluşta şeer mahkemesi onı qabaatlı dep tanıdı ve 1 yıl 8 ay apis cezasını ve 60 biñ rublelik para cezasını üküm etti”, - dep bildirdi FSB.
Rusiye FSB-siniñ Qırım idaresi, 19 yaşındaki Aluşta sakinine qarşı Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 223.1 ve 280.2 maddelerine köre cinaiy davanı açtı ve tahqiq etti. Müessisede, tahqiq vaqtında apis etilgen adam öz qabaatını tanıdı, dep bildireler. Maküm etilgenniñ ve imayesiniñ açıq tefsirleri yoq.
Rusiye FSB-si maküm etilgenniñ adı-soyadı dep bildirgen adğa Facebookta saife qayd etilgen edi. Profilde, hususan, o Aluştada yaşağanı ve evel “Azov” batalyonında snayper olğanı yazılğan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Köçip kelgenlerge qıtada vaqtınca qayd etüv ketişatını sadeleştirecekler. Olar öz şirketlerini ğayrıdan qayd ete bilecekler, iş tapuv ve tibbiy yardım meseleleri al etilecek.
«Deñişüvler şunı nazarda tuta ki, malümat kâğıtını elde etmek içün iç bir vesiqalarnı toplamağa kerek olmaz. Pasport ve vaqtınca yaşav yerini belgilep, arizanı taqdim etimege yeterli olur»,– dep añlattı Qırım.Aqiqatqa kanun leyhasınıñ müellifi, halq deputatı Andriy Sençenko.
Halq deputatı sözlerine köre, böyle malümat kâğıtınıñ elde etüvi köçip kelgenlerge çeşit içtimaiy aq-uquqlar ile faydalanmağa imkân bere.


text:
Qırımtatarlar yarımadada Rusiye teşviqatı ile küreşmek içün haber ağını teşkil etmek niyetindeler, dep haber etti qırımtatar milliy yetekçisi Mustafa Cemilev mecburen köçip kelgenler ile keçirilgen körüşüvde.
Bunı «Blok Petra Poroşenko» firqasınıñ matbuat hızmeti bildirdi.
Halq deputatınıñ sözlerine köre, şimdilik bu maqsatnı amelge keçirmek içün aqça yoq, çünki o reklamasız çalışıp, kârnı ketirmeycek. Şunıñ içün şimdi işniñ çeşit şekilleri baqıla.
Cemilevniñ sözlerine köre, bu ğayeni o, Prezident Petro Poroşenko ile muzakere etti eken.
«Prezident şimdi nasıldır bir kanal ile añlaşmağa mümkün olğanını ayttı, bizde bir taqım olsa, biz künde bir ya eki saat Qırımğa yayınlavnı alıp barır edik. Bu yönelişte şimdi çalışamız», – dedi qırımtatarlarnıñ lideri.
Bundan da ğayrı, Cemilevniñ aytqanı kibi, bu işke endi tecribeli jurnalistler celp etilecek eken.
«Jurnalistlerni paralı sürette celp etecekmiz, Qırım mevzusı ukrain ve dünya matbuat saifelerinden iç bir zaman yoq olmasın dep, yarımada boyunca tarqatılacaq yayınlavnı temin etmege tırışacaqmız», – dedi o.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ Qırımğa kiriş yasağı «obyektiv ve adaletlidir», – dep ayttı çarşenbe künü, yanvar 21-de, Rusiyege qoltutqan «Qırım birligi» qırımtatar teşkilâtınıñ reisi Seitumer Nimetullayev, – dep haber ete «Krım Media».
«Menim şahsiy fikrim: Cemilevniñ Rusiyege qarşı küreş ve yarımadanı Ukraina terkibine qaytarmaq içün «Qırım» batalyonını meydanğa ketirmek çağıruvlarına esaslanıp, onı Qırımğa kirsetmemek kerek», – dedi o.
Nimetullayevniñ fikirince, Mustafa Cemilev Qırımda bulunsa, onıñ faaliyeti «yarımadada milletlerara vaziyetni bozacaq».
«O, qırımlılarnı barışıq ve birlikte yaşamalarına çağırsa edi – başqa laf. Lâkin Cemilevniñ çıqışlarında mında yaşağan qırımtatarlar içün qasevetlengenini körmedim», – dep qayd etti «Qırım birliginiñ» reisi.
Nimetullayev emin ki, yanvar 22-de keçirilecek mahkemede Moskvanıñ Basman mahkemesi Mustafa Cemilevniñ Rusiye Federal migratsion hızmetiniñ oña Qırımğa kirişini 5 yılğa yasaq etmek qararını qanunsız olaraq tanılması boyunca davada «doğru ve obyektiv qararnı» qabul etecek.
2014 senesi aprel 19-da Mustafa Cemilev Qırımğa kirip olamadı, çünki onıñ adı kirişi yasaq etilgen grajdanlar cedvelinde bar edi. 40 daqqalıq telefon subetlerinden soñ sıñırcılar halq deputatına pasportını qaytarıp, kirmege izin berdiler.
Aprel 22-de Mustafa Cemilevge 2019 senesi aprel 19-na qadar «Rusiye Federatsiyasına kiriş yasağını» tuttırdılar.
Mayıs 2-de Mustafa Cemilev Aqmescitke Moskvadan uçaq ile kelecek edi, lâkin pasport kontrolinden keçemedi. Kiyevge qaytıp maşinanen yarımadağa yol aldı. Lâkin onı mında da kirsetmediler.
Aynı böyle bir yasaqqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da oğradı.


text:
Evel Rusiyege qarşı tizilgen sanktsiyalarğa qoşulmağan Türkiye, soñki vaqıt Rusiye Federatsiyası ile munasebetleri müşkülleşkeni sebebinden, de - fakto Rusiyege ve onıñ tarafından işğal etilgen Qırımğa qarşı sanktsiyalarına qol tutıp başladı. Bu aqta, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Azatlıq radiosına intervyü devamıda bildirdi.
Onıñ sözlerine binaen, evel Türkiye haber etkeni kibi, eger o, sanktsiyalarğa qol tutmasa, Türkiye ve Rusiye Federatsiyası arasında olğan ayırı bir munasebetleri sebebinden, Türkiye liderleriniñ sözleri qırımtatarlarnıñ uquqları qorumasında daa da «emiyetli» olur, - dep tüşüngenler.
«Biz bunıñnen razı degil edik, olarğa: siz işğal etilgen yerde bizim aqlarımıznı qorçalap olamazsıñız, tamır halqnıñ uquqlarını qorçalamasında tek bir yol bar, bu da yarımadanı işğalden qurtarmaqtır, - dep ayttıq», - qayd etti Cemilev.
Amma onıñ sözlerine binaen, Rusiye ve Türkiye arasında munasebetler bozulğan soñ, sanktsiyalar deyerlik Rusiye Federatsiyasınıñ teşebbüsinen teşkil olundı, Türkiye ise de-fakto bu sanktsiyalarğa qoşulğan.
«Qırımtatarlarnıñ mahsulat, soñra energetik blokadaları başta pek semereli degil edi. Bu al çeşit memleketlerden gemilernen ketirilgen aşait mallarınen bağlı edi...Bu cedvelde em yunan, em italyan, em rum malları olğan. Türkler bu areketlerni kontrabanda olaraq tanıy edi, çeşit bayraqlar altında kire ediler. Şimdi böyle areketler yapılmay. Yani Türkiye de Qırım blokadısında iştirak etkeni aqqında aytmaq mümkün», - dep ayttı Cemilev.
Onıñ qoşma malümatlarına köre, şimdiki vaqıtta Türkiye Ukraina ile iqtisadiy, siyasiy ve arbiy saalarda munasebetlerini pekitmekte.
Petro Poroşenko, mart 9-10 künleri Turkiyede iş ziyareti ile bulunıp, memleket akimiyetinen körüşüvlerni keçirdi. Çarşenbe künü Poroşenko ve Turkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan, eki devletniñ strategik işbirligi aqqında umumiy deklaratsiyasını imzaladılar.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
«Hızb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlağan daa eki şahısqa apis müddetini üç ayğa uzattılar. Bunı dekabr 6 künü Qırım.Aqiqat muhbiri bildirdi.
Uzeir Abdullayev ve Emil Cemadenovnı 11 mart 2017 senesine qadar apiste tutacaqlar.
Bundan ögüne Kreml kontrolündeki Aqmescitniñ Kiev rayon mahkemesi «Hizb ut-Tahrir işinde» qabaatlanğan üç şahısqa: Teymur Abdullayev, Ayder Saledinov ve Rustem İsmailov içün apis müddetini uzattı.
Oktâbr 12 künü Qırımda beş musulman ailede tintüvler keçirilgen edi. Tintüvlerden soñ beş qırımtatarı yaqalandı ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtaında iştirak etkenlerinde qabaatlandılar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
Qırımtatar faali ve bloger Lutfiye Zudiyeva Qırımdaki insan aqları vaziyeti, Qırım musulmanları ve qırımtatar halqınıñ problemleri, halqnı birleştirgen ğaye ve Qırım cemiyetiniñ diger aktual meseleleri aqqında Qırım.Aqiqatqa tarif ete.
– Lutfiye, bu zor zamanda vatandaş baqışlarıñıznı ifadelemege ne yardım ete?
– Ayatta ğayeden ğayrı daa küçlü alet olamaz. O, dünyabaqışımıznı şekillendire, ömür tarzımıznı tüzete, belli bir yerlerde qullanılmasını belgilemekte. Ayatımnıñ eñ müimi – islâmdır, o, maña ilham bere ve bu qıyın zamanlarda küç qata.
Sürgünlik, ziyalı, imamlarnıñ qurşunğa tizilmesi, mecburiy icret — bir çoq şeyni kene köremiz
2014 senesinden evel de aynı edi. Adaletsizlikke qarşı küreş coğrafiyağa, siyasiy qurumğa bağlı degil ve tek erler ya da qadınlarnıñ aqqı sayılmaz. O, iç bir vaqıt cınsiyetke köre bölünmey edi. Aksine, cemaat esnaslarınen bağlı qanunlarnıñ universal temelleri bar olıp, cınsiyetke baqmadan berilgendir. Buña köre, imkânım olğanı qadar etrafımdaki esnaslarğa tesir etmege tırışam.
– Amma 2014 senesinden soñ Qırımda çoq şey deñişti.
– Bugün Rusiyeniñ halqıma qarşı yapqanları tarihiy hatıranen de bağlı olıp qabul etilemez. Sürgünlik, ziyalı, imamlarnıñ qurşunğa tizilmesi, mecburiy icret – bu cinayetlerni qartlarımız hatırlay ve bu acı ile yaşaylar. Bugünki nesilimiz de bir çoq şeyni kördi.
– Bu yıl Qırımda farqlı baqışları içün kim zarar kördi?
– Bu yıl sınavlar çoq oldı. Amma büyük iz qaldırğan adisler bar. Yaqın dostlarımız olğan zenaatdaş, faal, meşur insanlar maneviy basqığa oğradı. Martnıñ 22-nde Nariman Memedeminov tutuldı, mayısnıñ 21-nde – Server Mustafayev, iyülniñ 19-nda evinde tintüv ötkerilgen Gülsum Aliyevağa qarşı cinaiy iş açıldı. 2018 senesi yazda qadınlarğa basqı yapılmağa başladı. Uquq qoruyıcılar bunı provokatsiya maqsadınen yapa, dep tüşünem. Buña da lâyıq bir şekilde dayanmaq kerek.
– Rusiye akimiyeti Qırım musulmanları arasında ne sebepten telüke köre?
– Pek qolay: bu insanlarnı idare etmek küç, em de paranen ya da küç qullanıp oyunğa celp etmek pek zor. Kontrol ve idarege boysunmağan er şey qorquza. Qırım musulmanlarınıñ bir ğayesi bar, bu ğaye ise FSB muarririyetindeki Rusiyeniñ «ananeviy İslâm» paradigmasına kelişmey. O, qarardan ziyade faaldir.
– Müftiylik de aynımı?
Mında oquğan, fikir yürsetken, başqaca tüşüngen insanlar kerekmey. Olarnen er vaqıt küreşecekler
– Müftiylik Rusiyeniñ umumiy trendlerine uyıp, bütün tarafdarları er yönelişte vekâlet aldı. Fikirleri farqlı olğanlar ise daimiy «risk alanına» kire. Başqalarınıñ fikirleri ise adiy kitaplar ola, razı olmaq ya da red etmek mümkün. Bunıñnen bağlı munaqaşa yapmaq mümkün. Amma bugünde-bugün Qırımda öyle degil. Aman-aman er vaqıt şu sebeplerde apiske alalar. Eñ azından «taqiqattan evel teşkerüvlernen» vaziyetni qıyınlaştırmağa tırışalar. Böylece, faallerni Qırımdan ketmege mecbur eteler. Mında oquğan, fikir yürsetken, başqaca tüşüngen soyları kerekmey. Olarnen er vaqıt küreşecekler.
– Siziñ fikiriñizce, dünya toplulığı Qırımda insan aqlarını qorçalamaq içün bütün usullarnı qullanamı?
– Men er şeyge şübenen baqam, amma halqara toplulıqnıñ dünyanıñ diger «sıcaq noqtalarında» musulmanlarnıñ problemlerini nasıl etkenine baqsañ, Qırım meselesinen bağlı onlarnen beyanatqa işanç qalmay. Men hope for the best, but prepare for the worst (yahşılıq bekle, amma beterine azırlañ) qavrayışını begenem. Böyle yanaşsañ, insan, teşkilât, kütleviy haber vastaları, devletlerden közüñ qaytmay. Bu vaziyetni közetip, suvğa köre ketesiñ kibi manasına kelmey. Er şeyge azır olıp, elinden kelgenini yapasıñ. Bütün dünya yüzüni çevirmek mümkün. Rabbiñe nenen kelecegiñ müim.
Dört yıl devam etken tintüv, yaqalav, para cezalarından soñ Allahtan başqa kimsege işanç qalmadı, çünki qırımtatar halqı özü qaldı, medeniy dünya ne yapacağını bilmey. Sen bunı başından bilesiñ, amma zor allarda kerçekten ögrenesiñ.
– Qırımtatar halqı bu vaziyette nege işana?
– Qırımtatarlarnıñ ekseriyeti tek Allahsa ve öz küçüne işana. 300 Spartalınıñ ikâyesine oşay. «Büyük halqlarğa» siyasiy imtian bermekten, aqlanmaqtan bezdik. Kerçek areket, er bir siyasiy mabüs içün toqtamağan küreş olmasını isteymiz – onıñ dini ya da milleti müim degil.
– Qırımda aq qorçalayıcılarnıñ işi ne qadar semereli?
Kerçek areket, er bir siyasiy mabüs içün toqtamağan küreş olmasını isteymiz
– Qırımda monitoring missiyaları pek kerek. «Alanda» çalışacaq aq qorçalayıcılar yetmey. Mında yaşağan aq qorçalayıcılar gece-kündüz çalışalar, olar yuqu ne olğanını ya da qoranta ile vaqıt keçirmekni unutqanlar, gece-kündüz olarğa telefon eteler, mesac, mektüp yazalar. Men tek bir qurulışnı aytmağa istemeyim, baqışları ve fikirleri pek farqlı olğan insanlar bar. Halq öz küçünen cemaat qorçalayıcıları, jurnalist, faallerni «östüre», çünki bunı başqası yapmaycağını bile.
– Bu faaliyette nege emiyet berile?
Eali uquqiy ceetten oqumış olsa, uquq qoruyıcılarnen bir qalğan insannı qorçalav seviyesi daa yüksek ola
– Er kes añlay, bugün eali uquqiy ceetten oqumış olsa, uquq qoruyıcılarnen bir qalğan insannı qorçalav seviyesi daa yüksek ola. Elbette, bu bir kefil degil. Aman-aman bütün mahkeme ve tintüvlerde em Rusiye uquqı, em halqara uquq bozula. Amma köremiz ki, bir çoq vaziyette vaqtında telefon etmeniñ faydası ola edi. Sorğuda vesiqalarğa doğru yanaşma da aynı. Hususiy hızmet ve politsiya aqlarını bilmegen insanlarnen bunı faal sürette qullana. Şunıñ içün ealini ögretmek kerek, kimseniñ işi qolay olmasın. Elbette, barışçı, silâsız eali ile küreşke iş demege mümkün degil.
– Qırımtatarlar 2014 senesinden evel olğanı kibi birlik qalamı?
– Menim fikirimce, qırımtatarlarnıñ şimdiki birligi şimdi pek yüksek. Yıllar devamında munaqaşada bulunğanlar bile özara «köpür» qurıp oldı. Halq içinde problem ve munaqaşa olmağanını aytmaq doğru olmaz edi. Amma birleştirecek fikirler bar, biri-birini añlamaq istegi bar – eñ müimi de budır. Ğaye etrafında birleşmege yardım etecek meydan peyda oldı. Onı uquq qoruyıcılar er keske basqı yapıp meydanğa ketirgenler.
– Siziñ fikiriñizce, zemaneviy Qırımda qırımtatarlarnıñ eñ büyük problemi nedir?
Qırımtatarlarnıñ printsipial vazifesi – Qırımda qalmaqtar. Bu bizim evimiz, er bir köşesinde tarihımıznıñ bir qısmı bar
– Esas vazifemiz – işançını coyğan, qorquğa dalğan, passiv ve işbirlikçi halq olmayıp, kimligimizni saqlamaqtır. Assimilâtsiya mehanizmleri tasil, kütleviy haber vastaları, Qırımdaki siyasiy ayat üzerinden pek faal çalışa.
Ekincisi – özüni saqlap qalmaq, Qırımda küç qullanılması – 21-inci asırdaki genotsiddir.
Qırımtatarlarnıñ printsipial vazifesi – Qırımda qalmaqtar. Bu bizim evimiz, er bir köşesinde tarihımıznıñ bir qısmı bar.


text:
Koktebelde mayısnıñ 3-nde kanalizatsiya suvlarını doğru deñizge tökken ruhsetsiz qurulğan kanalizatsiya borusı yoq etildi. Bu aqta qasabanıñ Rusiye memuriyeti yolbaşçısı Valentina Prohorenko Facebookta bildirdi.
«Rusiye tabiat nezaretiniñ laboratoriyası bugün suv ve qumnı talillerge aldı, mayısnıñ 6-nda qabaatlılarnıñ memuriy mesüliyetke çekilmesi devam etecek ve izinsiz qoyulğan kanalizatsiya sisteması yoq etilecek», – dep yazdı Prohorenko.
Qırımdaki Rusiye akimiyeti çirkef suvlarını temizlev problemini bir qaç yıldan berli al etmege vade ete. Temizlev inşaatlarnıñ leyhaları 2020 senesine qadar federal maqsad programmasında mevcuttır. Olar olmağanı içün qırımlılar öz aquvlarını sağanaq kanalizatsiyalarına qoşa ve kanalizatsiya suvları deñizge tüşe.


text:
Amerika Birleşken Devletlerinde mayısnıñ 28-ne qadar 100 442 insan COVID-19 hastalığından vefat etti. Bu aqta Johns Hopkins Universiteti bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Al-azırda ABD hastalıqtan ölgenlerniñ sayısı 100 biñden çoq olğan yekâne memlekettir.
Memlekette aman-aman 1,7 million COVID-19 hastası qayd etildi.
Umumen dünyada 5,7 mln koronavirus hastası qayd etildi, 355 biñden çoq insan vefat etti. 2,3 mln kişi tüzeldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatarlar Rusiye tarafından devamlı basqılarğa oğratıla. Bunı mayısnıñ 10-nda advokat Nikolay Polozov «Dom» telekanalına bildirdi. Onıñ sözlerine köre, söz izçen basqılar siyaseti aqqında kete, advokat buña «melez sürgün» dedi.
«2014-nci yıldan başlap, yedi yıl devamında Rusiye akimiyetiniñ işğalniñ aqibetlerini tanımağan Qırımdaki eñ müim içtimaiy ve milliy bir gruppa olğan qırımtatar halqına qarşı izçen basqılar siyasetini keçirgenini köremiz. Olar ise basqılarğa baqmadan tirenmege devam eteler. Söz, aman-aman yüz qırımtatar aqqında kete. Olar qanunsız sürette Rusiye apishanelerinde tutula, olarnı em işğal etilgen Qırımda tutalar, em de halqara uquq qaidelerini bozıp qıtağa avuştıralar ve anda mahkeme eteler», – dedi Polozov.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, Qırımda Rusiye FSB-siniñ qırımtatarlarğa daa bir tazyığı aqqında bildirdi.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba Avropada işbirlik ve telükesizlik teşkilâtınıñ Demokratik institutlar ve insan aqları bürosınıñ müdiri Matteo Mekaççi ile körüşüv vaqtında Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki insan aqlarınıñ bozuluvlarını ve ukrain siyasiy mabüsleriniñ aqlarınıñ qorunmasını muzakere etti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Dinimizge köre, eyilikni üç türlü usul ile yapmalımız: emek, söz ve sadaqa ile, – Allah em birinci, em ekinci, em üçüncisini de begene: fuqare insan arqadaşına emegi ile yardım ete, alim – söz ile, zengin – sadaqa ile». Bu ulu qırımtatar maarifçi, cemaat erbabı, naşir İsmail Gasprinskiyniñ sözleridir.
İsmail Gasprinskiy (Gaspralı) 1851 senesi mart 21 künü Bağçasaray civarı Avciköy köyünde, praporşçik Mustafa Gasprinskiyniñ ailesinde dünyağa kele. Başlanğıç tasilini evde ala, soñra – köy musulman mektebi, Aqmescit erkek gimnaziyası ve Voronej kadet korpusı. 1864-1867 seneleri Moskva arbiy gimnaziyasında oquy. Böyle şerefli aliy oquv yurtunda tasilni Gasprinskiyniñ babası devlet hızmetçisi ve Qırım mırzalarından olğanı sayesinde alıp ola. Moskvada genç «Moskva haberleri» gazetasınıñ neşircisi Mihail Katkovnıñ oğlu ile tanış ola ve bir vaqıtları onıñ ailesinde yaşay.
Birazdan İsmail Vatanına qayta. 1867 senesinden Bağçasarayda Zıncırlı medresede muallim ola. Üç yıldan soñ Pariske yol ala, mında Sorbonnada keçirilgen derslerge qatnay, İvan Sergeyeviç Turgenevniñ tercimanı ve şahsiy kâtibi olaraq çalışa. Soñra tahminen bir yıl devamında Türkiye, İstanbulda, yaşay, bir sıra rus gazetaları içün maqaleler yaza.
Gasprinskiyniñ yaşlığı – tasil aluv vaqtı, medeniyet ve dünya baqışı farqlı olğan insanlar ile munasebet zamanı, çeşit ileri ğayeleriniñ menimsev devri
Gasprinskiyniñ yaşlığı – tasil aluv vaqtı, medeniyet ve dünya baqışı farqlı olğan insanlar ile munasebet zamanı, çeşit ileri ğayeleriniñ menimsev devri. Çetelde o, başlanğıç lâdiniy mektebiniñ frenk printsiplerini, ğarbiy avropalı liberal inkişaf ve anayasa rejimlerniñ teşkil etüv nazariyesini menimsedi. Neticebe bu bilgilerni o, şahsiy – tüzgün ve, eñ esası, ameliy mefküresinde işlete, böylece, birazdan türk dünyasınıñ belli islâatçısı ola.
Qırımğa qaytır eken, Gasprinskiy oca olıp çalışa. Amma endi 1879 senesi Bağçasaray şeeriniñ başı vazifesine saylanıla, mında 1884 senesine qadar çalışa.
1881 senesi Gasprinskiyniñ yazğan «Rus musulmanlığı. Müslmannıñ fikir, tezkere ve közetüvi» öçergi yalıñız müellifi içün aqıl beyannamesi olmay.
Bu işinde Gasprinskiy zemaneviy ayatnıñ «lânet sualleri»ni tüşüne – tatar ve ruslar arasında munasebet nasıl olmalı? Tatar, rus musulmanları ruslarğa kim olmalı ve aksine? Rus akimiyeti musulmanlarğa nisbeten nasıl maqsatlarğa ıntıla (ve ıntılamı)?
Gasprinksiy yazıqsınıp, «Rusiye devletiniñ musulmanlarğa nisbeten yüksek medeniyet ğayeleri» ile ilhamlandırılğan nizamlı siyasetniñ olmaması aqqında yaza
Gasprinksiy yazıqsınıp, «Rusiye devletiniñ musulmanlarğa nisbeten yüksek medeniyet ğayeleri» ile ilhamlandırılğan nizamlı siyasetniñ olmaması aqqında yaza. Bundan sebep «em bizge, rus müslmanlarına, em vatanımızğa çoq accı aqibet oldı»: «Mümkün olğanda, aziz yerlerni, vatannı bıraqıp, belgisizlikke ketek edik (qırımlı, bessarablar, kavkazlar), mümkün olmağanda, öz tar dünyaçığımızğa kete ve oña alâqası olmağan iç bir şeynen haberdar olmamağa tırışa edik (iç vilâyet musulmanları)».
Rus musulmanlığı, dey Gasprinskiy, rus yurtunıñ menfaatını is etmey; o, onıñ ğam ve quvançı aqqında bir şey bilmey, umumdevlet ğaye ve ıntıluvlarını añlamay. «Rus tilini bilmegeninden rus ğaye ve edebiyatı müitinden ayırıla, umuminsaniyetlik medeniyetke nisbeten izolâtsiya aqqında endi aytmaymız. Rus musulmanlığı öz eski añlam ve adetleriniñ tınçıq alanında, kalğan insaniyetlikten çette turıp, sıqılıp qalır».
Gasprinskiy böyle vaziyetniñ sebebini ögrenmege tırışa. Sebebi rus insanlarda degil – olar, müellfiniñ fikrine köre, olduqça insaflıdır. Publitsistlerden çoqusı, dey o, bunı islâmnıñ duşmanlığı ile añlatmağa tırışa. «Musulmanım, bu mesele maña pek tanıştır, şunıñ içün eminliknen deyim, buña dinniñ alâqası yoqtır. Yemek bergen topraqqa sevgi, qoruğan ükümdarğa sadaqat – böyle maqsatları olğan talimat siyasiy yabancılaşma, ayırılma, nahoşnutlıqqa yer qaldırmay… Rusiye boyunca meyhanede çalışqan musulmannı tapmazsıñız».
Dini ve milleti başqa olğan ealige nisbeten muayyen siyasetniñ olmaması – belâlarnıñ sebebi budır.
«Rus musulmanlığına nisbeten akimiyetniñ ayrı bir yolu ve mevamı yoq edi, işbu vaqıtta, işbu yerde kelişken usullardan faydalana edi. Böylece, misal içün, qırımtatarlarnıñ icretine ükümetniñ, soñra yerli memuriyetniñ de, aydın muayyen baqışı yoq edi, şunıñ içün icret de alğışlana, de yasaqlana edi. Musulmanlarnıñ halq maarifçiligi saasında da mahsus maqsatnıñ yoq olması sezile: olar içün mektepler açıla, amma, yañlış saçılğan ösümlikler kibi, mekteplerniñ meyvaları yoq edi ve birazdan soñ olar solıp kete ediler».
Maqalede aks etilgen fikirlerge yekün çeker eken, müellif böyle dey: caillik, bundan doğğan işançsızlıq rus musulmanlarınıñ Rusiye ile göñülli birleşüvine keder ete; rus oquv yurtları yüz musulmandan birini bile qabul etmey.
Böyle hoşsuz vaziyetten çıqış barmı, aceba?
«Küçük medrese programmasına tatar tilinde ögretüvniñ kirsetilmesi, – musulmanlar arasına bilginiñ irişmesine fırsat yaratır, bundan devletke zarar da olmaz, aqıl seviyesi köterinir ve çeşit hurafatları yoq olur».
Daa bir qarar – «tatar tilinde matbaa şaraitlerniñ qolaylaştıruvı».
Tezkerelerniñ soñunda Gasprinskiy aqıllı musulman gençlerine muracaatta buluna: «Qardaşlarım, milliy tasil üzerinde ciddiy tüşüniñiz… Özüñ ögrenseñ – itibar, amma bilgisi olmağannı ögretmek daa da itibarlı ve aziz bir şeydir».
Dindar musulman Gasprinskiy islâm dinini kütken halqlarnıñ islâ toplulığınıñ meydanğa ketirilmesini birinci yapılacaq vazife olaraq tanıy
Dindar musulman Gasprinskiy islâm dinini kütken halqlarnıñ islâ toplulığınıñ meydanğa ketirilmesini birinci yapılacaq vazife olaraq tanıy.
Maarifçini raatsız etken suallerge cevap cedid islâatı ola («usul-i cadid» – «yañı usul»). Gasprinskiyniñ sayesinde işbu islâat Rusiye musulmanları arasında tarqala. Yañı usulnıñ esas yönelişleri – maarifçilik çerçivesinde olğan islâatlarnıñ keñ programması edi. Bu – musulmanlarnıñ tasil sualleriniñ ileri avropa standartlarına uyğunlaştırılması, yekâne türk edebiy tilniñ meydanğa ketirilmesi, musulman qadınnıñ vatandaşlıq mevamınıñ ve umumiy alınıñ eyiliştirüvi, Rusiyeniñ türk-musulman halqları arasında munasebetniñ pekitilüvidir.
İşbu alicenap printsiplerge riayet etip, Gasprinskiy aktiv sürette maarifçilik faaliyeti ile oğraşa…
Bağçasarayda 1883 senesi aprel ayında Rusiyede uzun vaqıt devamında yekâne türk gazetası olğan «Terciman» gazetasını neşir etmege başlay. İnsan ayatınıñ eñ müim mevzularını kötergen gazeta qırımtatar ve rus tillerinde çıqa edi. Başta er afta, soñra aftada üç kere ve er kün çıqa edi. 1914 senesi Gasprinskiniñ olümine qadar, soñra daa 4 yıl devamında oğlu Refatnıñ muarririyeti altında çıqa. Bundan da ğayrı, er künlük «Millet» gazetası, qızı Şefika Gasprinskayanıñ muarririyeti altında «Alemi nisvan» qadın mecmuası derc etile edi. O, balalar içün qırımtatar tilinde «Alemi subyan» ve «Ha-ha-ha!» mizah basmanı çıqara.
Gasprinskiy Rusiye türk halqlarını umumtürk edebiy tilniñ negizinde birleştirmege tırışa
Gasprinskiy Rusiye türk halqlarını umumtürk edebiy tilniñ negizinde birleştirmege tırışa. Tilni umumtürk birdemliginiñ negizi olaraq sayğan Gasprinskiy til islâatını keçirmege tırışa. «Tilde birlik» öz başına teşkil olunmaz edi, çünki türk tilleriniñ söz luğatları bir-birine oşap kelse de, umumen olduqça farqlı edi. Zemaneviy qırımtatar tiliniñ negizinde teşkil etilgen hususiy türk tiliniñ meydanğa ketirilmesi umumtürk birleşüvi içün müim bir adım edi.
Gasprinskiyniñ fikrine köre, islâ etilecek daa bir saa, tasil tertibatıdır. Gasprinskiy mektep tasiliniñ «yañı usulını» işlep çıqardı. İlk sefer bu usul 1884 senesi Bağçasaray mektebinde qullanıldı. Onıñ esas hususiyeti – fenlerniñ añlı sürette ögrenilmesi (añlaşılmağan metnlerniñ ezberlenüvi yerinde), oqutuv ketişatında tuvğan tillerniñ faal qullanuvı (arap, rus ve avropa tillerniñ ögrenüvi ile bir sırada).
Yañı usul mekteplerniñ sayesinde XX asırnıñ başında qırımtatar ziyallılarnıñ yañı nesili şekillene, avropa usulı boyunca tasil alğan, amma bunıñ ile musulmanlığını coymağan nesil.
«Tercimannıñ» 1903 senesi qayd etilgen 20 yıllığı umummilliy forum şeklinde keçe ve Gasprinskiyni «Rusiye musulmanları milletiniñ babası» olaraq tanıttıra. Türk-islâm birdemlik ğayesini musulman toplaşuvları vastası ile amelge keçireler.
1905 senesi İsmail Gasprinskiy Rusiye musulmanlarınıñ 1-nci toplaşuvınıñ reisi ola. Bundan soñ Rusiye musulmanlarınıñ teşkiliy birleşüvi başlana. 1906 senesi yanvar 13-23 künleri Peterburgda keçirilgen 2-nci musulman tolpaşuvında Rusiye musulmanları Birliginiñ teşkil etilmesi aqta qarar alına. 1906 senesi avgust 16-20 seneleri Nijniy Novgorod civarında ötkerilgen üçünci toplaşuv Musulman birliginiñ siyasiy firqağa çevirilmesi aqta qarar qabul etile.
Şusı müim ki, bu tedbirlerniñ maqsadı ealiniñ rus-hristian qısmına qarşı çıqmaq degil de, aksine rus halqı ve akimiyet ile işbirlik qurmaqtan ibaret edi. Amma Gasprinskiyniñ faaliyeti episi bir akimitte şübe doğura edi
Araştırmacı Dmitriy Arapov aytqanı kibi, İçki işler nazirligi Gasprinskiyni Rusiyede islâm teşviqatçısı olaraq tanıy edi. Amma onıñ cazibesi sayesinde ğayelerine atta onı begenmegen şahıslar qol tuta edi. 1908 senesi Mısırda Rusiye baş konsulı Aleksey Smirnovdan Rusiye Tış işler nazirine yollanılğan siyasiy haberi saqlanıldı – Gasprinskiy Kair şeerine lektsiyaları ve halqara musulmanlarnıñ toplaşuvını çağırmaq niyeti aqta bildirgen çıqışları ile keldi: «Şu künleri maña İsmail bey Gasprinskiy kelgen edi… Yerli musulmanlar arasında İsmail bey büyük ürmetke lâyıqtır; aman-aman bütün yerli gazetalar onıñ ziyaretine ve faaliyetine ayrı maqalelelrni bağışladı. İlk sefer Gasprinskiy ile körüştim: oqumışlı, er şeynen meraqlanğan, yaşına baqmadan, qırımtatarı özüni samimiy ve qatiy işanğan insan olaraq tanıttıra. Ebet, bu toplaşuv onıñ bütün arzularını, belki de, ayatqa keçirmedi, amma İsmail beyniñ öz dindaşlarınıñ medeniyet seviyesini kötermek ıntıluvları, şübesiz, ürmetke lâyıq»…
Gasprinskiy istidatlı yazıcı olaraq belli. Bir sıra özgün bediiy eseri bar. «Molla Abbas», «Arslan-qız», «Yüz yıldan soñ» roman ve eserleri «Terciman» gazetasında basılğan edi
Gasprinskiy istidatlı yazıcı olaraq belli. Bir sıra özgün bediiy eseri bar. «Molla Abbas», «Arslan-qız», «Yüz yıldan soñ» roman ve eserleri «Terciman» gazetasında basılğan edi.
Çoq şükür, bugün İsmail Gasprinskiyniñ keñ mirası cemaat içün açıqtır.
Onıñ işlerini zemaneviy qırımtatar ziyalılları ögrenmeli. Onıñ er keske belli «Tilde, fikirde, işte birlik» şiarı bugün ğayet aktualdir.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Harkovnıñ merkezinde aprel 7-de belgisiz şahıslar Ğalebe caddesindeki devlet bayrağı ile direkni patlattılar.
Harkov vilâyeti prokuraturasınıñ matbuat hızmeti UNİAN agentligine bildirgeni kibi, patlav tahminen saat 3:40 yüz berdi. Prokuraturanıñ malümatına köre, direkniñ tübünde bir şey patladı. Böylece direkniñ bir qısmı zarar kördi, em de, ilk malümatlarğa köre, Ğalebe caddesine yaqın olğan Tibbiy universitet binasınıñ pencereleri qırıldı.
Vaqia yerine taqiqat-operativ gruppa çıqqan edi. Ekspertler ilk malümatlarnı toplap, olarnı tedqiqke yolladılar. Al-azırda patlav maddesi belli degil. Taqiqat keçirilmekte, dep haber ete agentlik.
Daa bir patlav gece Mariupolde yüz berdi. Bunı yerli kütleviy haber vastaları bildire. 0629 saytınıñ malümatına köre, gece saat 2:16 şeer sakinleri patlavğa oşağan sesten uyandılar. Şeerniñ merkezi rayonında turğan maşinalarınñ signalizatsiyası çaldı.
Resmiy malümat daa yoq.


text:
Grünwald suğışı
Grünwald suğışı(1410, 15 İyül) - Almannarnıñ Teuton Ordenı ğäskärenä qarşı berläşkän Läx, Litua, Urıs häm Tatar xärbi köçläre şuğışı . Bügenge Pülşä cirlärendä urnaşqan Grünwald (Jalgiris - Žalgiris) belän Tannenberg (Stembark) awılları yanındağı bu suğışta Läx patşası Vladislaus II Jagiello (Läxçä: Władysław II Jagiełło, Lituança: Jogaila) häm Litva patşası Böyek Vytautas citäklägän ğäskäri köçlär arasındağı Altın Urda bäge Cäläletdin qaramındağı 2 meñ Tatar atlılar da qatnaşa.
Şuşı suğıştan soñ Teuton Ordenınıñ könçığışqa omtılışı tuqtatıla.


text:
Qırımdan kene ukrain mobil operatorlarına telefon etmek mümkün. Salı künü, mart 3-de, Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, telefon nomeraları aynı şekilde yazıla: mobil operatorınıñ kodu ve telefon nomerası.
Ukraina şeerlerine telefon etmege alâ daa imkânsız.
«Bağ üzülgen. Birazdan telefon etiñiz», – degen cevap kele.
Qırımlılar ev telefondarından yalıñız Rusiyege telefon aça bileler. Evel qırımlılar em Rusiye, em Ukraina ile telefon bağı yoq olğanına rastkele edi. Birazdan Rusiye şeerleri ile telefon bağı tiklendi, ukrain müşterileri ile bağ öyle de yoq edi. Yarımada sakinleri qıtaiy Ukrainada yaşağan soy-soplarından ayırılığanına şikâyet ete ediler.
Fevral 10 künü Qırımda «Ukrtelekom» ukrain operatorınıñ bağı yoq odı. Qırım akimiyeti buña alâqası olmağanını bildirdi. Yarımadada «Ukrtelekom»nıñ eki bölügi çalışa edi: biri Aqyarda, digeri – Aqmescitte. «Ukrtelekom»nıñ Qırım bölügi Qırım qullanıcılarınıñ 80% hızmet ete edi. Şirketniñ saibi – Rinat Ahmetov.
İşğal etilgen Qırımnıñ Devlet Şurası fevral 11 künü «Ukrtelekom» Qırım filialınıñ «milliyleştirüvine» qol tuttı. Qırımnıñ baş nazir muavini Dmitriy Polonskiy aytqanı kibi, milliyleştirilgen «Ukrtelekom»nı endi «Krımtelekom» idare etecek.


text:
ATR yekâne qırımtatar telekanalı maddiy yardım istey. Bu aqqında telekanal saytında derc etilgen muracaatta aytıla.
Telekanal «Qırımnı azat etüv fonduna» para yollamağa rica ete.
«Yıllar devamında bizler tecribeli jurnalist, rejisser, operatorlar taqımını topladıq. 2014 senesi Qırımnı işğal etken Rusiye basqılarına baqmadan (yayın yasağı, tintüv, hadimlerge qarşı cinaiy iş ve qorquzuvlar), telekanalımız Kiyevden yayın yapmağa devam ete. Onıñ seyirciler arttı: ATRni qırımtatar evlerinde, Qırımdaki Ukraina vatanperverleri evlerinde baqmaqnen beraber, bütün memlekette baqalar. Uydu kanalları ve internet sayesinde – bütün dünya baqa», – dep aytıla muracatta.
«Ukraina ve dünya Qırımda olğanlarnı, qırımtatar tarihı ve medeniyetini bilsin dep, elimizden kelgenini yapamız», – dep aytıla muracaatta.
Aprel 1-den itibaren ATR yarımadada çalışmay, çünki telekanalğa Rusiye litsenziyası berilmedi. ATR telekanalı qıtaiy Ukrainada yayınğa başladı.
Öldürilgen Rusiye muhalifetçisi Boris Nemtsovnıñ qızı Janna bildirgenine köre, oña berilgen «Birdemlik» Poloniya mukâfatınıñ bir qısmı ATR qırımtatar telekanalına ketecek.
Telekanal saibi Lenur İslâmov qıtaiy Ukrainada yaşap, sentâbr 20-de başlağan Qırım qamaçavınıñ baş teşebbüsçilerinden biri ola.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Ukraina milliy politsiyasınıñ baş idaresi Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimovnıñ qaçırılmasını taqiq etip, bu işnen bağlı deliller toplay. Bunı QMC prokurorı Günduz Mamudov Qırım.Aqiqat mühbiriniñ informatsion muracaatına cevap olaraq bildirdi.
«İşbu cinaiy taqiqatta delil almaq (toplamaq) içün taqiqat qıdıruv işleri yapılmaqta. Böylece, taqiqatçı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi ve Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavinine muracaat etip, mezkür cinayet aqqında malümat bere bilecek şahıslar aqqında haber etmelerini rica etti», – dep aytıla vesiqada.
Cevapta qayd etile ki, Meclis ve Qurultay azalarınıñ cevapları şimdilik yoq. QMC prokurorı bildirdi ki, Milliy politsiyanıñ Qırım bölügi Ervin İbragimovnıñ soy-soplarınen bağlanıp, taqiqat tedbirlerini keçirmek kerek.
Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimov 2016 senesi mayıs 24-de Bağçasarayda belgisiz insanlar tarafından qaçırıldı. Video nezareti kamerası Rusiye yol inspektorları urbasında eki adam İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı mikroavtobusqa oturtqanını qayd etti.
Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi faalniñ qaçırılmasınen bağlı cinaiy iş açtı. Rusiye taqiqat 3 versiyanı aydınlata: para qazanma maqsadınen qaçıruv, İbragimovnıñ ticaret işinen bağlı olması ve Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmek maqsadınen qaçıruv.
İbragimovnıñ aqrabaları ve Meclis azalarınıñ fikirince, onı Rusiye mahsus hızmetleri qaçırıp, qırımtatarlarnı ve «razı olmağanlarnı» qorquzacaq olalar.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ peokuraturası faalniñ qaçırılması boyunca Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 115 maddesi boyunca iş açtı.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppanıñ esaplarına köre, 2014 senesi fevral ayından başlap Qırımda 9 insan zorbalıqnen ğayıp oldı. Onlardan beşi – qırımtatarları. Daa üç adise, uquq qorçalayıcılarnıñ fikrine köre, zorba ile çaçırıluvğa beñzey, lâkin tam olaraq belli değil.
Uquq qorçalayıcılar yarımadada insanlarnıñ ğayıp olması olarnıñ siyasiy mrvamı ya da milliy mensüpliginen bağlı olğanını tasdiqlaylar. Qırım uquq qorçalayıcı gruppa insanlarnı Rusiye akimiyeti ya da onıñ nezareti adındaki silâlanğan gruppalar qaçırdı.
Qırımdaki akimiyet fakt olaraq insanlarnıñ ğayıp olğanlarını qabul ete, lâkin özü bunen bağlı olğanını inkâr ete ve qaçıruvlarnıñ maqsadı – Qırımnıñ işğalinen razı olmağan yarımada sakinkerini qorqutmaq olğanını da red ete.


text:
Büyük Britaniya Tışqı işler nazirligi, Rusiye Qırımnı qanunsız işğal etkenini ve o Ukrainanıñ nezaretine qaytarılmaq kerek olğanını ayta. Bunı mart 16 künü müessise öz Twitter saifesinde yazdı.
Beyanatta: «Rusiye Qırımnı ruhsetsiz işğal etken soñ üç yıl keçti, Büyük Britaniya öz fikirinde qattı tura, Qırım – Ukrainadır, ve onı qaytarmağa kerek», – dep yazıla.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında, dünyada qabul etilmegen, referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti,. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım aq qorçalayıcı gruppası Aqmescitte «Yunarmiya» («Genç askerler») azaları içün keçirilgen «başlanğıç desant azırlığı» dersini takbih ete.
«Balalarnı paraşütni toplamağa ve kiymege, «şahsiy silânı qoymağa» ögrettiler. Rusiye akimiyetiniñ böyle dersleri balalarnıñ cenk kultunı ve zorbalıq tolerantlığını inkişaf ettirmege yardım ete. Rusiye akimiyeti böyle tedbirlerni qullanıp, Qırımnıñ çağına yetmegen sakinleri arasında arbiy propaganda keçire, böylece, olarnı Rusiyede askerlik yapmasına azırlay, bu ise halqara gumanitar uquqı normalarınıñ sert bir bozuvı ola», – dep aytıla aq qorçalayıcılarnıñ haberinde.
Tedbir keçirilüvi aqqında yanvarniñ 10-nda «Aqmescit Yunarmiyası» matbuat hızmeti bildirdi. Berilgen malümatqa köre, genç askerler «zemaneviy paraşüt sistemaları, paraşütni toplav usulları ve şahsiy silânı qoyuv usullarınen» tanış oldı.
Ukraina aq qorçalayıcıları, işğal etilgen Qırımda balalarnıñ terbiyesinde cenk mevzusı bar olğanına çoq diqqat celp etken edi. Psihologlar zemaneviy Rusiye tasilinde balalarnıñ aqlına basqı yapıla, dep qayd ete.
«Yunarmiya» areketi Rusiye Mudafaa nazirliginiñ teşebbüsinen ve Rusiye prezidentiniñ desteginen qurulğan edi. 11 yaşından 18 yaşına qadar mektep talebesi «Yunarmiyanıñ» azası ola bile. Bu areket Qırımda 2014 senesi Rusiye yarımadanı işğal etken soñ inkişaf etti.


text:
Sibirde yüz bergen yanğınlarnıñ qurbanı 34 insan oldı, yedi buçuq biñden ziyade kişi zarar kördi.
Bunı FVH yolbaşçısı Vladimir Puçkov Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile Hakasiya körüşüvinde bildirdi.
Bundan evel Putin Abakandaki vaqtında yerleşüv noqtasını ziyaret etip, ükümet yanğınlardan zarar körgen adamlarnıñ yardımına 680 million ruble ayırğanını bildirdi. Prezident eñ yaqın vaqıtta zararğa qıymet kesip, tazminat ödemege avale etti.
Göñülliler 230 kilogramm malnı, 10 kilogramm ilâc, bir buçuq biñ urba ve hocalıq malını topladılar.
Faallerniñ aytqanına köre, yükni uçaq ile yollamaq içün, eşyalarnı aydınlatacaq resmiy mektüpni bermek kerek. Demir yollarnen yardımnı yollamaq yalıñız ticaret esasında mümkün. Neticede olar yükni Hakasiyağa maşinanen alıp ketecek insannı taptılar, lâkin oña da benzin parasını bermek kerek. Peterburg şirketlerinden biri masraflarnı qarşılamağa razı oldı.
Yerli sakinler yardımnıñ büyük qısmı olarğa kelmegeninden şikâyet eteler, şu sebepten faller onı özleri paylaşmağa qarar aldılar.


text:
Macaristan aprel ayında keçirilmesi planlaştırılğan Avropa Birligi ve Ukraina mudafaa nazirleri toplaşuvını, aynı zamanda yazda keçecek Ukraina-NATO sammitini blok etmek istey, dep ayttı Macaristan tış işleri naziri Peter Siarto, martnıñ 19-nda Brüsselde AB azası devletleriniñ TİN yolbaşçılarınen keçirgen toplaşuvında.
O, eger Kyiv 2023 senesine qadar tasil qanunı küçke kirmeycegine ve oña «ciddiy» deñişmeler kirsetilmeycegine işandıracaq olsa, Macaristan Ukrainağa bir daa qol tutacağını beyan etti.
«Macaristan bu toplaşuvlarnı yalıñız, Ukraina añılğan şartlarğa ve halqara mecburiyetlerine riayet etken taqdirde qol tutacaq», – dedi Siarto.
Macaristan daa evel Ukraina-NATO komissiyasınıñ oturışıvını blok etken edi.
Ukraina ve Macaristan arasındaki munasebetler Ukrainanıñ sentâbrniñ 28-nde küçke kirgen yañı tasil qanunı sebebinden kerginleşken edi. Tasil tilinen bağlı devlet qanun norması Ukraina ve çetelniñ bazı dairelerinde tenqit etilüvine sebep olğan edi. Hususan, Macaristan resmiy qurulışları bunen macar azlıqlarınıñ aq-uquqları bozula dep kördi. Macaristan aynı zamanda konsultatsiya keçirmege azır olğanını bildire, lâkin «qanun milliy azlıqlarnıñ uquqlarını tesirli derecede qısqartacağınen» razı olmağanını ve Karpatlarda yaşağan macarlar vaziyet çezilgenini köstermegence, diplomatik adımlar atmağa devam etecegini beyan etti. Kyiv bu qabaatlarlarnı red ete.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi, «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ (Ukraina), em de Qara ve Azaq deñizleriniñ askeriyleştirilüv problemleri» qararınıñ yañı leyhası yılnıñ soñuna qadar Birleşken Milletler Baş Assambleyası tarafından qabul etilüvini talap etecek. Bu aqta Tış işler naziriniñ muavini Yeğor Bojok Twitterde haber etti.
«BMde elçi Volodımır Yelçenko ile beraber işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye tarafından askeriyleştirilüvinen bağlı BM BA qarar leyhası mesleatlarını başlattıq. Bu yılnıñ soñuna qadar onıñ qabul etilüvini teminlemege planlaştıramız», – dep yazdı Bojok.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ vekili bildirgenine köre, Qırımda 2019 senesi küzde 31,5 biñ Rusiye arbiyi, biñge yaqın tehnika, hususan tank, zırhlı maşina, küçlü top vastaları, aviatsiya ve flot bulunalar.
2018 senesi dekabrniñ 17-nde Qırım, Qara ve Azaq deñizleriniñ askeriyleştirilüvinen bağlı qabul etilgen BM Baş Assambleyasınıñ qararı Rusiyeni Qırımdan ordusını çıqarmasına çağırıp, Qara ve Azaq deñizlerinde arbiylerniñ bulunuvını takbih ete.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bazar künü, martnıñ 29-nda, Aqmescitniñ bir sıra tükânı müşterilerge yañı çeşit hızmetke keçti. Artıq üç insandan çoq kirip olamay, dep bildirdi Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böyle levhalar Aqmescitniñ farqlı rayonlarında tükânlarnıñ kirişlerinde peyda oldı.
«Ürmetli alıcılar! Virusqa qarşı tedbirler çerçivesinde tükânnıñ içinde üç insandan çoq bulunıp olamaz. Añlağanıñız içün sağ oluñız», – dep qayd etile kiriş ilânında.
Diger tükânda alıcılardan 1,5-2 metr mesafe qorumaları rica etile.
Hatırlatamız, Qırımda sıñırlav tedbirleri bir künde 424 kere bozuldı.
Rusiye akimiyeti, Qırımdaki taşıyıcılar maska rejimini boza, dep bildire.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, martnıñ 29-ı sabasına qadar Qırımda yañı koronavirus hastaları qayd etilmedi. Qırımda koronavirus yuqunçı sebebinden 2620 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2548-i evde dinamik tibbiy közetüv altında qala.
Hatırlatamız, 2020 senesi martnıñ 28-ne qadar Qırım yarımadasında 20 koronavirus hastası qayd etildi: 15 – Qırımda ve 5 – Aqyarda.
Koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün işğal etilgen Qırım ve Aqyarda «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi ilân etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qazaqstan üz vakŝinasın yasataçaq
QazVaknı 26 aprel’dän başlap xalıqqa qadıy başlayaçaqlar
Ministrlar Kabinetınnan yasalğan açıqlawğa kürä ilneñ kön’yağındağı Jambıl vilayätendä urnaşqan Qazaq Biologik Tikşerenü İnstitutında cirle vakŝina QazVaknıñ berençe 50 meñ dozası citeşterelde.
Qazaq belgeçläre tarafınnan Kovid-19ğa qarşı yasalğan häm barlıq klinik tikşerenülärdä ışanıçlılığın isbatlağan cirle vakŝina 26 aprel’dän başlap watandaşlarğa qadala başlanaçaq.
Cirle vakŝinanıñ berençe dozasın töbäklärgä taratu barışın küzätep baruçı prem’yer-ministr yärdämçese Yeralı Tugjanov: “Qazaqstan koronaviruska qarşı üz vakŝinasın citeştergän dön’yanıñ berençe 5 ile arasında urın aldı,” – dide.
Bäyläneşle xäbärlär
Çavuşoğlu qurqınıçsız transport yullarınıñ möhimlegenä basım yasadı
Törkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu Rusiyä-Ukraina suğışı arqasında aşlıq töyälgän tankerlarnıñ portlardan kitä almawı belän bäyle bularaq: "Daimi häm qurqınıçsız transport liniyalarınıñ ni qadär möhim buluın şuşı krizista tağın ber qat kürdek”
Şäntop: “Dönyanıñ törki däwlätlärneñ tawışına ixtıyacı bar”
Törkiyä Böyık Millät Mäclese Başlığı Mostafa Şäntop dönyanıñ törki däwlätlärneñ tawışına ixtıyac toyuın äytte
Törkiyä parlamentı başlığı Qırğızstan İlbaşı belän oçraştı
Törkiyä Böyık Millät Mäclese Başlığı Mostafa Şäntop TÜRKPA Törki telle illär parlamentariy assambleyasınıñ 11nçe ğomum şura cıyılışı öçen kitkän Qırğızstannıñ Çolpon-Ata şähärendä İlbaşı Sadır Caparov tarafınnan qabul itelde


text:
Cemaat ve uquq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ vekilleri bildireler ki, Ukraina Nazirler Şurası Qırımğa kiriş ve çıqış qaidelerini belgilegende teklif ve tevsiyelerni köz ögüne almadı.
Bunı İnsan aqları Regional merkeziniñ eksperti Sergey Zayets Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ vadelerine baqmadan, qaideler uquq qorçalayıcılar ile muzakere etilmedi, amma fevral ayında cemaat teşkilâtları tekliflerini seslendirgen ediler. Uquqçı bildirdi ki, cemaatçılar Nazirler şurası qabul etken qanunnıñ deñiştirilmesi içün küreşecekler.
Uquq qorçalayıcınıñ fikirince, qabul etilgen vesiqanıñ menfiy tarafları müsbet taraflarından daa çoq. Zayets tasdıqlanğan qaidelerniñ eñ telükeli yeri olaraq sıñırnı keçüv qaidelerini bozğanlarğa sıñırnı keçmege yasaq ete bileler, dep bildirdi. Ekspertniñ fikirince, bu maddege esaslanıp, Devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri, vatandaşnı kirsetmey bileler.
Zayetsniñ qayd etkenine köre, yazma rediniñ resmiyleştirilmesi tam degil, bu sebepten qırımlılar qıtağa çıqqanda bir sıra qıyınlıqqa rastkele bileler. Kiriş ya da çıqış yasağında sebebi qayd etilmey. Onı sıñırcı ayta bile, vesiqada ise yazmasına kerek yoq.
«Nizam noqtasından ğayrı vatandaş ne bozğanını qayd etmek kerekler. Çünki maddelerge baqsañız, anda 4 ya da 5 sebep mevcut. Şu sebepten maddeniñ yalıñız adı yeterli degil», – dep ayttı uquqçı.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti bildire ki, yañı qaideler bundan evel olğanlarnı da qanunlaştıra.
«İşğal etilgen topraqlar ile bağlı qaideler qanunlaştırıldı. Uquqsız çalışqan qaideler uquqqa uymağa başladı», – dep ayttı UDSH matbuat kâtibi Oleg Slobodân Qırım.Aqiqatqa.
Malüm olğanı kibi, Ukraina Nazirler şurası Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırnı keçüv qaidelerini tasdıqladı.
2014 senesi mart ayında Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, asılında ise – tam bir sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgenini ilân ettiler.
Şimdiki vaqıtta Qırımnıñ qıtaiy Ukraina ile «sıñırında» üç kiriş sıñır noqtası mevcut: «Or Qapı», «Armânsk» ve «Canköy», soñki ekisini Rusiyede halqara dep adlaylar.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranları, apiske alınğan ve tutulğan qırımtatarlarnıñ soy-sopları ve faaller Aqmescitte Nazirler şurası binası ögünde toplaşıp, Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnen körüşmege istey.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi canlı yayın yapa.
Olarnıñ fikirince, Aksenov «olarnıñ balalarına qarşı edepsiz laflar qullandı».
Laf Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ Facebookta yazğanları aqqında kete. O, Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi çıqarğan üküm arfesinde Keriç köpründe Rusiye uquq qoruyıcıları dava mabüslerine «qol tutmağa» istegen vatandaşlarnı tuttı, dep bildirdi. Soñra ise «Hizb ut-Tahrir ile alâqalar» ve terrorizmni desteklev» Rusiye qanunlarını boza, dep qayd etti.
Mahküm etilgen Seyran Saliyevniñ ömür arqadaşı Mumine Saliyevanıñ fikirince, Qırım yolbaşçısı soy-soplarına mahkemede qol tutmağa istegen insanlarnı ne içün «terrorist» dep sayğanını añlatmaq kerek.
Nazirler şurası binasından qadın çıqtı, özüni vatandaş muracaatları ile iş bölüginiñ hadimi olaraq tanıttı ve «şimdi olarğa birisi çıqar», dep ayttı.
Qırım ükümeti binasına politsiya hadimleri de keldi.
Noyabrniñ 2-nde aqşam Qırımdan Rostov-na-Donuğa Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleriniñ ükmü çıqarılğanına ketken yüzlernen qırımtatarı Keriç köpründe Rusiye yol patrul hızmetiniñ hadimleri tarafından tutuldı. On saat beklegen soñ insanlar Qırımğa qayttı. Advokat Nikolay Polozovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye quvetçileri qırımtatar faallerine qarşı «areket serbestligi aqqını» bozdı.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsini 42 yılğa apiske üküm etti. Rustem Emiruseinovğa 17 yıl apis cezası berildi, ilk eki yılı apishanede, qalğanı sert rejimde keçecek. Arsen Abhairov 13 yılğa üküm etildi, ilk eki yılı apishanede keçecek. Eskender Abdulganiyev 12 yılğa üküm etildi, ilk eki yılını apishanede keçirecek.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qırımda aprelniñ 1-nde aqşam koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvınen bağlı yañı sıñırlavlar ilân etildi. Bu aqta yañı sıñırlav tedbirlerine dair buyruq derc etilgen soñ açılmağan Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ saytı bildire.
Böylece, aprelniñ 3-nden 6-na qadar vatandaşlar yaşağan (bulunğan) yerlerinde qalmalı. İstisnalar:
- acele tibbiy yardım istemesi;
- eñ yaqın tükânğa baruv;
- evden 100 metr mesafege köpekni çıqaruv;
- çöplükni çıqaruv.
Akimiyet teşkilât faaliyetini toqtatmağan olsa, işke baruv da istisna ola.
Bundan evel Aqyar sakinlerine acele bir şey olmasa, evden çıqmaları yasaq etildi. Aqyarda yahta ve katerlernen deñiz kezintileri de yasaq etildi, şeer kirişlerinde blokpostlar quruldı. Razvojayev, cumaaqşamı, aprelniñ 2-nden, itibaren şeerde özüni tecrit etüv rejimini bozğanlar içün ceza sanktsiyaları işletilecek.
Martnıñ 31-nde saba Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov koronavirus yuqunçına oğrağan ekinci yerli insan tasdıqlandı, dep bildirdi. Böylece, Qırımda 16 kişi qayd etildi. Olardan 14-ü kelgenlerde, ekisi – yerli. Aqyarda 5 kişi koronavirusnen hastalandı.
Koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün işğal etilgen Qırım ve Aqyarda «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi ilân etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ömrümde dünya manzarası eki kere deñişti. Başta Birlik dağıldı – böyle vaqilar iç bir vaqıt unutılmaz, men o vaqıt bala edim, amma balalar, belli olğanı kibi, er zaman eñ emiyetli adiselerni aqlında tuta. Ana-babam «eski», «saçma» şeylerge qarşı çıqqanını bile edim, amma eñ müimi – Qırımğa qaytmağa keder etken şeylerge qarşı ediler. İşte, er şey bitti, raat ola bilemiz, dep körüne edi. Eñ azından, emekten boldurğan, amma ruh ile tolu ana-babamnıñ yüzlerinden öyle bir teessurat peyda ola edi. O vaqıt artqa yol endi olmaycaq, dep tüşüne edik… Amma soñra Qırımnıñ hırsızlavı yüz berdi.
Şimdi özümde balam bar, ve, belki, o da bir vaqıtları yüzümde ne «yazılğanını» aytıp berir, amma menim teessuratlarıma oşaycaq bir şey olacağını tüşünmeyim.
Müthiş künler edi…O vaqıt Maydandaki ölümlerden daa da beter bir şey olamaz, dep tüşüne edik. Tsinik degilim, ama ölüm artında er vaqıt yañı ayat kele, mıtlaqa «ömür iradesi» kelip, insannı obyektiv qıymetlerge yönelte. Beter ola bile, demek… Qırım başqa bir doğuvnı yaşay: metafizik ölüminden soñ subyektiv qıymetlerge yönele ve böyleliknen yoqsuzlıqqa keçe bile.
Şunı çoqtan qayd ettim ki, Qırım adiseleri ocaqta turğan çaynik kibi qaynay – yavaş, dereceniñ artması ile, eñ esası gaz ya da elektrikni vaqtında söndürmek. Bu sefer – söndürmediler.
Fevral 26 künü – bizlernen birlikte bayraqlarımız altında em ukrain, em rusiyeliler tura. Samimiy, mühlisane bir şey edi, bir kimseniñ emri ile degil de, yürek ve aqıl aytqanından kele edi
«Ukrainada soñki kün» – fevralniñ 26 kününde olğan hatıra unutılmaz. Şimdi bunı ateşköz romantizm olaraq adlar edim. Amma o vaqıt, QMC Yuqarı Şurası yanında ğalebe duyğusı degil de, sanki bir şey soñuna qadar aytılmadı, böyle bir teessurat yaşay edi. Em de şu künü bizlernen bizim bayraqlarımız altında em rus, em ukrainliler tura edi. Samimiy, mühlisane bir şey edi, bir kimseniñ emri ile degil de, yürek ve aqıl aytqanından kele edi. Yarın biz diger aqiqatta uyandıq, başqa tüslerge boyalanğan aqiqatta. Ücüz bir boyevikke oşay, ücüz dialog ve aktörlarnıñ orta derece oyunları (yaqında «tayaq ile turğan» Belbekteki «halq imayesiniñ» vekili aqlımda qaldı) ve istidatsız rejissörlıq işi ile bir boyevik. Amma, adet üzre, saçma bir süjet er vaqıt nasipsizlik ile bite.
Vaqıt keçti, şimdi, ğaliba, o vaqıt tenimizde qarıncılarnıñ peyda oluv sebebini añlatmaq mümkün, balalığımda yaman bir şey olaraq tanılğan «eski» ve «saçma» vaqia kene qaytıp keldi. Balalıqta er şey qoly edi – ya «yahşı», ya da «yaramay». Er şeyge böyle tarzda qıymet kese edik – em öz areket tarzımızğa, em ana-babalarımızınıñ bizim yapqan areketlerimizge ola bilecek reaktsiyasına, amma aqlımda qalğan şey: ana-babalarımıznıñ qaytarğan yüzlerinde kerginlik ve qorqu – «yaramay».
Lenora Dülber, qırımlı
«İşğal delilleri» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ fikir-tüşüncelerini aydınlatıp, muarririyetniñ fikirleri ile aynı olmay bile
Körgen ve bilgen şeyleriñizni bizlernen paylaşıñız, emailge yazıñız: krym_redaktor@rferl.org


text:
Herson vilâyetiniñ başı Andrey Putilov qırımtatar faalleri tarafından sentâbr 20 künü başlanılacaq Qırımnıñ «mal qamaçavına» kene bir kere öz destegini bildirdi. Onıñ sözlerine köre, işbu aktsiyanı «Çonğarda Qırım maydanı» olaraq adlaylar, haber ete UNN.
«Bu aktsiyanı Çonğarda Qırım maydanı kibi adladılar. Qırımtatarlarnıñ işğal etilgen Qırımda işğalci memleket siyasetine qarşılıqnı köstermek ıntıluvına qol tutam. Kerçekten de işğalcilerni aşatmağa mümkün degil. Qırımtatar Milliy Meclisniñ yetekçisi Refat Çubarov ile laf ettim ve aktsiya iştirakçilerine qol tutmağa söz berdim. Refat Çubarovnı uquq çıqarıcı seviyede mal qamaçavını resmiyleştirmege çağırdım», – dedi Putilov.
Herson vilâyetiniñ başı şunı da bildirdi ki, sentâbr 18 künü Geniçesk rayonında aktsiyanıñ teşkiliy komiteti toplaştı, mında kiriş noqtasından 10 km uzaqlığında aktsiya iştirakçilerine yer ayırmağa qarar aldılar.
Herson militsiyası işğal etilgen Qırımğa yük maşinalarınıñ kirişini blok etecek faaller içün çadır ve keneflerni qoyacaq.
Qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etecek olalar.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy dey ki, deputatlar gruppası qırımtatar sürgünliginiñ tanılmaması içün cinay mesuliyet aqqında qanun leyhasını azırlay.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Holokost, Açlıq ve qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ tanılmaması içün cinaiy mesuliyetni belgileycek qanun leyhasını azırlaymız. Akimiyet areketleri neticesinde qurbanlar bar edi ve biz olarnıñ hatırasını ürmet etmelimiz ve tarihnı tüzetmege kimsege izin bermemelimiz», – dey Logvinskiy.
Ukraina Yuqarı Radası noyabr 12 künü «Qırımtatar halqınıñ genotsidi aqqında» qarar leyhasına rey berdi. Zaruriy 226 deputattan 245 qol tuttı.
Qırımtatar halqı 1944 senesi mayıs 18 künü yarımadadan mecburen sürgün etildi. Sovet akimiyeti bunı «qırımtatarlarnıñ Ekinci cian cenki vaqtında natsist Almaniya ile işbirlikte buluması» ile añlattı. 1989 senesi SSCB Yuqarı Şurası sürgünlikni qanunsız ve cinaiy tanıdı.


text:
Bunı Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ aytqanına köre, Poroşenko Ukraina şarqında vaziyetni barışıq yollar vastasınen al tüv planı aqqında Putinge tarif etti. Bir de bir tafsilâtlı malümat yoq.
Bundan evel Poroşenko ateşni bu aftanıñ soñuna qadar toqtatmaq kerek, dep bildirgen edi.
Hatırlatamız, Ukraina tış işler Nazirligi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ körüşüvine azırlanmay.
Bunı tış işler nazir vazifelerini eda etken Andriy Deşçitsa bildirdi.
Energetika meseleleri boyunca Avropa komissarı Günter Ettinger bildirdi ki, Ukraina ve Rusiye arasında gaz muzakereleriniñ şekli prezident derecesine qadar kenişletilecek. Lâkin Rusiye tış işler Nazirligi bu malümatnı tasdıqlamadı.


text:
Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingde iştirak etkeni içün mahküm etilgen qırımtatar halqı liderleriniñ birisi Ahtem Çiygoznıñ advokatları yarımadanıñ şimdiki akimiyetinden oña iyülniñ 2-de vefat etken anasınen sağlıqlaşmağa imkân bermesini talap etecek ola. Bunı Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov iyülniñ 2-de Facebook saifesinde yazdı.
«Ahtem Çiygoz is etken acını körem ve is etem, onı añlayım. Rusiye akimiyetine daa bir kere muracaat etip, insaflıq köstermege ve Ahtem Çiygozğa oğul vazifesini becermege, anasını soñki yolğa ozğarmağa imkân bermege çağıram. Çiygoz Aliye Abduraimovanıñ cenazesinde oña ibadet etmege imkân berilmesini rica etem», – dep yazdı Polozov.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da Çiygozğa vefat etken anasınen vedalaşmağa imkân berilmeli, dep bildirdi.
«Musulman ananelerine köre, Aliye abla bugün kün batqanına qadar defin etilmeli. Ahtem Çiygozğa anasını soñki yolğa ozğarmaq ve cenazesinde olmaq imkânı berilsin dep, advokatlar Reglamentniñ 39-ıncı qaidesine köre Avropa insan aqları mahkemesine muracaat ete bileler», – dep yazdı Çubarov.
Qırımtatar faali Nariman Celâl cenaze iyülniñ 2-de saat 14.00 Bağçasaray rayonınıñ Topçiköy (Dolinnoye) köyünde qılınacaq, dep yazdı.
İyünniñ 15-de Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi eki buçuq yıldan berli SİZOda yatqan Ahtem Çiygoznıñ imayesi bergen hasta anasınen körüşme muracaatını red etken edi.
Bundan evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Qırımnıñ siyasiy mabüsi Ahtem Çiygoznıñ anası hasta olğanını haber etken edi.
İyünniñ 20-de Ahtem Çiygoznı Aqmescit SİZOsından gizli şekilde çıqarıp, Bağçasarayda hasta anasınen körüşmege imkân berdiler. Ahtem Çiygoz izolâtorğa keri ketirildi, anasınen körüşken soñ mahkeme oturışına devam etip olamadı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ territorial bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Ózbekstan 2022-jıldıń dáslepki eki ayında 6 shet el mámleketlerine qunı 1,3 mln. AQSH dollarına teń bolǵan 1,2 mıń tonna limon eksport qılǵan.
Limon eksportı ótken jıldıń sáykes dáwirine salıstırılǵanda 309 tonnaǵa asqan.
2022- jıldıń yanvar-fevral aylarında Ózbekstan eń kóp limon eksport qılǵan mámleketler:
Rossiya - 715 tonna
Qazaqstan - 325 tonna
Qırǵız R.- 194 tonna
Shet elge eń kóp limon eksport qılǵan aymaqlar:
Ferǵana wálayatı - 521 tonna
Tashkent wálayatı - 219 tonna
Xarezm wálayatı - 159 tonna
Málimleme xızmeti


text:
Ukraina aliy oquv yurtlarına (AOYU) sadeleştirilgen yol ya da umumiy tertipke köre, 2016 senesine nisbeten bu yıl daa ziyade qırımlı oqumağa kirgeni körünip tura, - dep bildire Ukraina maarif ve ilim Nazirligi aliy oquv tasili bölüginiñ ihtiyarındaki köçip kelgen AOYU şubesiniñ başlığı Svetlana Kretoviç. Böyle malümatnı o Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde misal etip kösterdi.
«Keçken sene «Qırım - Ukraina» merkezleri üzerinden muvafaqiyetnen 153 kişi keçti, bu yıl ise – 204. «Donbass - Ukraina» merkezleri yardımınen 2016 senesi -855 kişi, 2017 senesi ise – 1346 kişi keçti. Ve bu yalıñız sadeleştirilgen vastanı qullanğan soylarıdır! Mektepni ekstern vastasınen de bitirip umumiy şartlar esasında kirmek mümkün edi. Kerçek, Ukrainada ekstern vastasınen oquğanlarnıñ sayısı bir buçuq qat arttı. Yani demek ki, esas Ukrainadaki AOYU kirgenlerniñ qırımlılarnıñ sayısı – 204-ten de ziayade», – dep qayd etti memur.
İşğal altındaki Qırımdan kelgen mektep mezunları Ukrainanıñ 12 dane AOYU oqumağa kirebile. Kyiv, Lviv, Dnipro, Herson, Harkov ve Zaporijjya AOYU esasında devlet «Qırım - Ukraina» maarif merkezleri teşkil etti. Yarımadadan kelgen mezunlar içün VNO bermeden kirmege fursat bergen sadeleştirilgen sistema çalışmaqta.


text:
Aqyarda oquv yurtnıñ 3-nci kurs talebesiniñ muqaytsızlıq sebebinden ölümi boyunca cinaiy iş açıldı. Bunı Aqyar şeeri boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ «Taqiqat komiteti» matbuat hızmeti bildire.
Taqiqat şunı bildirdi ki, oğlan Aqyarnıñ Lenin rayonı Tokarev soqağına boyunca yerleşken maşina hızmeti boyunca teşkilâtta ameliyatnı keçe edi.
2014 senesi iyün 19 künü «Mercedes-Benz» maşinanı tamir etken teşkilâtnıñ hadimine ve ameliyattan keçken studentke naqliyat vastası tüşti.
«Oğlan körgen zarardan elâk oldı», – deyler taqiqatçılar.
Al-azırda bu vaqia boyunca mesülietli olğanlarnıñ şahısları ögrenile.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım işleri boyunca nazir muavini Andrey Jukov oldı.
Mütenasip avaleni Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev imzaladı.
Vesiqanıñ metini bazarertesi künü, sentâbr 15-de, resmiy İnternet-portalında peyda oldı.
Jukov aqqında malümat vesiqada yoqtır. Faqat o, soñki yılları ANO «Yekâne naqliyat müdirligi»niñ başında turğanı bellidir.
2013 senesi fevral ayından ANO «Olimpik oyunlarnıñ naqliyat müdirligi»nde yolbaşçılıq etti, bundan evel Naqliyat saasında nezaret boyunca federal hızmetiniñ başı muavini edi.
Hatırlatamız, Qırım işleri boyunca Rusiye nazirligi mart 31 künü teşkil etildi.
Mında Oleg Savelyev yolbaşçılıq ete.


text:
Aprelniñ 20-nde Qarasuvbazar rayonınıñ Qışlav (Kurskoye) köyünde qırımtatarı Seyran Taymazovnıñ ana-babası yaşağan evge tintüv keçirmege kelgen FSB hadimleri tahqiqat tedbirlerini bitirdi. Evden bir şey almadılar, dep bildirdi «Qırım birdemliginiñ» cemaat imayecisi Mustafa Seydaliyev.
«Ev baqıldı. FSB çalıştı. Mustafa ağanıñ oğlu Seyran Taymazov aqqında soradılar, soy-soplarınıñ aytqanına köre, 2016 senesinden berli o, esas Ukrainada para qazana. Bir protokol qaldırmadılar, tizdilermi-yoqmı bilmeymiz. Evlerini baqqanlar, ana-babadan oğulları aqqında soradılar – qayda, ne içün, ne vaqıt ketti ve ilâhre. Soñra baquv bitti ve FSB hadimleri şaatlarnen beraber ketti», – dedi Seydaliyev.
Rusiye quvet müessiseleri aprelniñ 20-nde Qırımda keçirilgen tintüvlerni izaatlamay.
Daa evel berilgen malümatqa köre, FSB hadimleri salı künü, aprelniñ 20-nde, saat 14:00-da Qarasuvbazar rayonınıñ Qışlav (Kurskoye) köyünde qırımtatarı Seyran Taymazovnıñ evini tintmege keldi.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, Qırımda Rusiye quvetçileri üç ay içinde 126 qırımtatarını tuttı.
İnsan aqları Yuqarı komissarınıñ idaresi 2014 senesinden berli işğal etilgen Qırımda 43 insan, hususan dört qadın hırsızlanğanını qayd etti.
ABD Devlet departamenti martnıñ 30-nda 2020 senesiniñ insan aqları maruzasını derc etip, Rusiyeni Qırım yarımadasını işğal etkeni içün tenqit etti.
2020 senesiniñ insan aqları maruzasınıñ «Ukraina – Qırım» qısmında Rusiye işğal etken yarımadada «quvet qurulışlarınıñ suistimalları, insan hırsızlavları ve işkenceler» aqqında tarif etile.
Kreml, salı künü insan aqlarına riayet etüv aqqında maruzada derc etilgen ABD Devlet departamentiniñ Rusiyege qarşı hulâsalarınen razı olmağanını bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.


text:
Muhammed al-Xorezmiy atındaǵı TITU Nókis filialınıń 4-kurs studentleri Abdullaev Nietulla hám Maxsetbaev Zaydtıń basshılıǵında paytaxtımızda jaylasqan 2-sanlı mektepte "Robototexnikanıń rawajlanıwı hám onıń házirgi waqıtta qollanılıwı" atamasında sheberlik sabaǵı alıp bardı.
Onda Nókis qalasındaǵı “Aq jaǵıs” máhállesiniń máhálle jetekshisi Xojaniyazov Bekpolat hám usı máhálledegi jetpisten aslam jámlespegen jaslar qatnastı. Bunda filialımız studentleri N. Abdullaev hám Z. Maxsetbaevlar tárepinen ótkerilgen sheberlik sabaqları dawamında máhállenıń jámlespegen jasları aqıllı seyf, robototexnika buyımları, aqıllı úy sıyaqlı qurılmalar menen tanıstı. Sonday-aq, olardı jaratıwda paydalı bolǵan jol-jobalardı alıp, IT tarawı boyınsha ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa juwap aldı.
Bul kibi sheberlik sabaqlarınıń tez-tezden ótkeriliwi máhálle jaslarınıń bos waqıtların mazmunlı ótkeriw menen birge olardı belgili bir kásipke qaray baǵdarlawda da úlken xızmet atqaradı.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ fikirince, turistlerniñ yarımadağa kiriş yasağı koronavirusnıñ regionda tarqaluv vaziyetini eyiliştirip olamaz.
«Kurort mevsimi olmağa regionlar bizimkilerden daa beter. Köremiz ki, bu vaziyetke tesir etmey, bu kurort müessiselerinde olğan şey degil. Qırımnıñ turistlerden qapatılması bizge büyük fayda ketirmey, qapatsaq bile, hastalarnıñ sayısı eki qat eksilmeycek. Er şey içinde ola», – dedi Aksenov COVID-19 ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında.
Keçken künü Qırımda 331 koronavirus hastası qayd etildi.
Aksenov, yanvarnıñ ortasına qadar yerli alış-veriş merkezlerinde kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvini ve food courtlarnıñ işini yasaqladı. Qırımda tek restoranlarda degil, ofislerde de korporativ keçirilüvi yasaq etildi.
Aksenov, yılbaş korporativlerine barğan memurlarnı işten boşatacaq, dep vade etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımlı rejisser Oleg Sentsov, Kremlniñ eski reineleri siyasiy mabüslerni azat etüv platformasını qurmağa istey, dep bildirdi. Bu aqta o, Facebookta yazdı.
«Vova Baluh endi özüne keldi, Saşa Şumkov da bizlernen beraber. Siyasiy mabüslerni azat etüv platformasını qurmaq içün qardaşlarımıznen körüştik. Lâqayt olmağan er kesni, cemaat teşkilâtlarını ve diger müessiselerni işbirligine davet etemiz. Tek beraber olıp, bütün ukrainalı esirlerni, reinelerni ve siyasiy mabüslerni apisten çıqarıp olurmız!», – dep yazdı Sentsov.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ advokatları ve soy-sopları olarnı azat etüv esnasında bir ilerilev körmey. Polozovnıñ malümatına köre, al-azırda 130-dan çoq Ukraina vatandaşı Rusiyede ya da Qırımda tutula.
2020 senesi oktâbr ayında Kyivde «Er birini hatırlat» aktsiyası olıp keçti. İştirakçileri akimiyetke Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı mabüsler aqqında hatırlattı.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
Bazıda tek bir fotoresim bir devirni çoq sayıda vesiqalı filmden daa yaşı tarif ete bile. Böyle fotoresimlerden birine bir qaç yıl evelsi bu satırlarnıñ müellifi rastkeldi. Foto çeşit neşirlerde derc etilgen edi, onıñ ne müellifi, ne saqlanğan arhivi belli – lâkin tarihiy emiyeti büyüktir.
Bu fotoresimde 1920-1930-ıncı seneleriniñ qırımtatar müneverleriniñ dört meşur vekilini köremiz. Alt sırada soldan sağğa: filolog, tarihçı, arheolog Osman Aqçoqraqlı, yanında ressam, Bağçasaray saray-müzeyiniñ temelcisi ve müdiri Üsein Bodaninskiy. Üst sırada oyuncı Celâl Meinov, onıñ yanında – bestekâr, çalğıcı Asan Refatov. Ziyalı, maneviy sımalar… Olarnıñ icadiy ve ayat yolları sıq-sıq biri-birine rastkele edi, amma soñki künleriniñ faciası olarnı birleştirdi: olar Stalinniñ felâket zamanında elâk oldı, üçü ise 1938 senesi aprelniñ 17-nde qurşunğa tizildi (o künü qurşunğa tizilgen daa bir qırımtatar ziyalısınıñ ikâyesi – mında).
Osman Aqçoqraqlı – entsiklopedik bilgileri olğan alim, tarihçı, filolog, arheolog, folklorcı, epigrafist, oca, yazıcı. Osman Aqçoqraqlınıñ 1920-nci 1930-ıncı yıllarnıñ başında köstergen intensiv faaliyeti ciddiy ilmiy keşif ve muvafaqiyetlernen qayd etilgen.
Ne yazıq ki, 1920-nci yıllarnıñ ekinci yarısında siyasiy vaziyetniñ deñişüvi Qırımşınaslıq saasındaki ilmiy-gumanitar tedqiqatlarnıñ inkişafına da tesir etti. Müneverler taqip etile. 1934 senesi yazda Osman Aqçoqraqlı milletçilikte qabaatlanıp, Qırım pedagogika institutınıñ oca vazifesinden çıqarıla ve işten boşatıla. Belli bir müddet devamında komsomol mektebinde ders bere, soñra ise zor zamanlar bitkenini beklemek ümütinen Bakuğa qız qardaşına köçe. Amma mında da özüni qurtarıp olamay. 1937 senesi aprel ayında Osman Aqçoqraqlı tevqif etile ve Aqmescitte yollana.
Onı İsmail Gasprinskiyniñ türkçüligini maqtağanında, qarşı inqilâpçı propaganda ve casuslıq yapqanında qabaatlaylar. Elbette, bu olmaycaq bir şey edi… Mahkemede Aqçoqraqlı qabaatı olmağanını bildirdi. Amma 1938 senesi aprelniñ 17-nde SSCB Yuqarı Mahkemesiniñ Yuqarı Köllegiyasınıñ köçme oturışuvında Aqçoqraqlı eñ büyük cezağa üküm etildi. O künü da qurşunğa tizildi.
Fotoresimde de, ilmiy ayatta da olar sıq-sıq beraber edi – Osman Aqçoqraqlı ve Üsein Bodaninskiy. Belki, vaqıt keçer ve bu belli olur, amma şimdi Aqçoqraqlı o künü dostu ve zenaatdaşı Üsein Bodaninskiy içün de soñki olğanını bile edimi sualiniñ cevabı yoq…
Üsein Bodaninskiy – qırımtatar medeniyetiniñ parlaq vekili, ressam, sanatşınas, qavmiyatçı, tarihçı, Qırım boyunca arheologik ve etnografik ekspeditsiyalarınıñ teşkilâtçıları ve reberlerinden biri, qırımtatarlarnıñ birinci milliy müzeyi – Bağçasaray saray-müzeyiniñ temelcisi ve müdiri. Şahsiyetiniñ büyükligi sağ olğanda da belli edi, amma bu bile onı qurtarıp olamadı…
Şahsiyetiniñ büyükligi sağ olğanda da belli edi, amma bu bile onı qurtarıp olamadı
Resmiy hasiyetnamelerden birinde yazılğanı kibi, «Bağçasaray müzeyiniñ müdiri Bodaninskiy Üsein – qırımtatar medeniyetini yahşı bilgen bir insan. Qırımtatarlar arasında büyük alim. Sanatşınas. Bediiy tasili bar».
1934 senesi büyük mütehassıs Bağçasaray müzeyiniñ reberliginden çetleştirilgen edi. Soñra Moskva ve Gürcistanda qurucılıqlarda ressam-dekorator olıp çalıştı. 1937 senesi Tifliste milletçilikte qabaatlanıp tevqif etilgen edi. Üküm – eñ büyük ceza. 1938 senesi aprelniñ 17-nde Aqmescitte qurşunğa tizildi.
Fotoresimdeki üçünci qaraman – çalğıcı Asan Refatov – 1925-1926 seneleri Üsein Bodaninskiy reberliginde Bağçasaray müzeyiniñ meşur arheologik ve etnografik ekspeditsiyasında iştirak etken edi. Bu iş çerçivesinde qırımtatar halq ağız yaratıcılığını yazıp alğan edi…
1926 senesi Refatov Azerbaycan devlet konservatoriyasında tasilini devam ettirmek içün Qırımnı terk ete, 1929 senesi nazariy-bestekâr fakültetini bitire.
Oquşını bitirgen soñ Azerbaycanda qala – ocalıq yapa, bediiy teatrniñ dirijorı olıp çalışa, soñra Azerbaycan konservatoriyası ilmiy bölüginiñ müdiri ola, daa soñra ise – konservatoriyanıñ rektor muavini. 1933 senesi Refatov – Azerbaycan Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Halq komissarları birligi yanındaki Azerbaycan radio ve yayın komitetiniñ türk sektorınıñ muzıkal muarriri. Bu müddet devamında bestekâr faal sürette icat ete – Qırımda sanalaştırılğan «Leylâ ve Mecnun», «Çora Batır», «Tair ve Zore» muzıkalı dramalarını yaza. Bakuda onıñ «Demirci Gâve» operası sanalaştırıla, «Şeşter», «Qırım süiti» süitleri icra etile.
1935 senesi Asan Refatov Qırımğa qayta. Kelecek sene Sovetler Birliginiñ radio festivalinde onıñ ve diger meşur qırımtatar bestekârı Yaya Şerfedinovnıñ eserleri icra etile. Kene şu sene Moskvada Refatovnıñ «Toy devam ete» draması gramplastinkada çıqa.
1937 senesi qışta «Arzı qız» muzıkalı pyesasınıñ repetitsiyaları keçe… 1937 senesiniñ başında qırımtatar ziyalılarınıñ kütleviy sürette apiske alınuvı Asan Refatovnıñ icadiy karyerasını boza. 1937 senesi aprel ayında qardaşı Reşat tevqif etile – o, da çalğıcı edi, bir yıldan soñ babası – esli-başlı Mamut Refatov da apiske alına. 1938 senesi fevralniñ 14-nde SSCB NKVDsi yanındaki mahsus toplaşuvda Reşat Refatov qarşı inqilâpçı faaliyeti içün 8 yıl tüzetüv-emek lagerinde qalmasına üküm etile, Rusiye Sovet Federativ Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Arhangelsk vilâyetinde cezasını çeke.
1938 senesi aprelniñ 17-nde SSCB Yuqarı Mahkemesiniñ köçme sessiyasında qardaşı – meşur bestekâr Asan Refatov mahküm etile. Mahkeme 20 daqqa devam etti. Üküm o künü yerine ketirildi. Apiske alınğan Mamut Refatov Qurultay areketinde iştirak etkenini ve «Milliy Fırqa» firqasınıñ azası olğanını tasdıqlamadı. Amma kene de qurşunğa tizildi.
Meinov qırımtatar teatriniñ esasçılarından biri dep adlandırıla – bu qabartılğan bir ibare degil
Bu fotoresimniñ soñki, dördünci, qaramanı Celâl Meinovnıñ taqdiri de facialı oldı. Bugünde-bugün Meinov qırımtatar teatriniñ esasçılarından biri dep adlandırıla – bu qabartılğan bir ibare degil…
1926 senesi Celâl Meinov vilâyetniñ medeniyet bölügine çağırıldı ve oña Rus drama teatrinde Tatar drama teatriniñ truppasını qurmağa teklif etildi. O, faal sürette işke başladı. Meinov Üsein Bodaninskiy ve Asan Refatov, qırımtatar medeniyetiniñ diger erbaplarınen tanış oldı. Bodaninskiy oña oyunlarnıñ bediiy yaraştırılmasında yardım etken edi, Asan Refatov – muzıka ceetinden. 1928 senesi Celâl Meinov apiske alınıp, Solovkideki lagerge 5 yılğa yollandı.
Qırımğa qayttı, lâkin vatanda yaşaması yasaqlanğan edi. Meinov qorantasını alıp, Taşkentke ketti. 1938 senesi onı kene tevqif etip, lagerge yollağanlar. Mında bir qaç yıldan soñ hastalana ve vefat ete. Yigirmi yıldan soñ Celâl Meinov ölüminden soñ eki sebepsiz apis cezası boyunca aqlanğan edi.
Fotoresimdeki insanlarnıñ taqdirleri o qadar facialı oldı. Olarnıñ ilmiy ve icadiy tercimeyialları daa uzun ve bahtlı olacaq edi. Ne yazıq ki, totalitar stalin rejimi olarnıñ ayat yolunı parlaq qısmında böldi…
Bu maqale ilk sefer 2018 senesi aprelniñ 17-nde derc etilgen edi.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qırımlı fail Riza İzetovnıñ evinde mayısnıñ 11-de saba ötkerilgen tintüv saat 9-ğa yaqın yekünlendi. İzetovnıñ özüni ise silâlı hızmet vekilleri alıp kettiler. Bunı Facebookta Radio Svoboda muhbiri Anton Naumlük haber etti.
Naumlük: «Riza İzetovnıñ evinde tintüv yekünlendi. Saat 6:15 başlap saat 9-ğa qadar devam etti. Rizanı alıp kettiler, advokat onıñ artından kete», – dep yazdı.
Vaqia şaatları İzetovnıñ evinde çekilgen video-qısımlarnı yayınladılar. «Kitaplarda, bese-belli, qarmalandılar. Er şey çıqarılğan, açılğan... Telefonlar, flash-card... İllâki birden mında teşkergendirler», – dep izaaylar şaatlar.
Mayısnıñ 11-de saba Mamaq (Strogovka) qasabasında Qırımlı fail Riza İzetovnıñ evini tinttiler. Şaatlarnıñ sözlerine köre, silâlanğan bölükler üç soqaqnı qapattı, Rosgvardiya, FSB ve Rus politsiyasınıñ hadimleri tintüvde iştirak etti.
Bundan evel Riza İzetovnı, başqa faillernen ve Article20 agentlikniñ muhbiri Taras İbragimovnen beraber, martnıñ 30-da Aqmescitte yaqalağan ediler.
Kremlniñ nezaretindeki silâlı hızmetlerde bu tintüvniñ sebeplerini izaatlamadılar.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.


text:
Qırımnıñ cenk yolunen işğalden qurtarıluvı halqara uquqqa zıt kelmey, çünki Ukrainanıñ özüni imaye etmege aqqı bar. Bu aqta «KrımSOS» talilcisi Yevğen Yaroşenko «NV» radiosına izaat berip ayttı.
«Daa evel, Qırımnıñ keri alınması aqqında aytıp, siyasiy-diplomatik vastalarnı baqqan edik. Cenkni degil. Şimdi, Rusiye büyük istilâ yapqan soñ, Ukraina Silâlı quvetleri ise Rusiye istilâsına qaramanca tirengende, işğalci ordunıñ askerleri eksilgeninen, yani istilâğa qarşı çıqılsa, Ukrainanıñ cenübi, şarqı azat etilse, Rusiyeniñ arbiy küçü zayıflar. Sanktsiyalar sebebinden Rusiye Federatsiyasınıñ iqtisadiy küçü de zayıflar. Ve bu sebepten Qırımnı keri aluv yollarından tek iqtisadiy, sanktsion vastalarnı degil, arbiy yollarnı da red etmege kerekmey. Bundan ğayrı, Qırımnıñ (arbiy yolnen – QA) keri alınması halqara uquqqa köre olacaq. BM Nizamnamesiniñ 51-inci maddesi er bir devletke şahsiy ya da umumiy mudafaa aqqına izin bere. Ukraina ordusı Qırımğa kirse, bu istilâ sayılmaycaq, çünki Qırım – Ukrainanıñ toprağıdır. Suveren toprağımıznıñ işğalden qurtarıluvı arbiy yollarnen yapıla», – dep bildirdi Yaroşenko.
İyünniñ 17-nde Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilcisi Tamila Taşeva Ukraina akimiyeti Rusiye işğal etken Qırımnı «çeşit usullarnen» keri almaq niyetinde, dep bildirdi.
Ukraina istihbaratınıñ yolbaşçısı Kırılo Budanov bildirgenine köre, Ukraina işğal altındaki topraqlarını ancaq arbiy yolnen azat eter.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ qayd etkenine köre, Rusiye ukrainalılarğa qarşı «qorqunç cinayetlerni» yapqan er seferinde cenkni diplomatik yolnen bitirmek imkânları eksile.
Rusiye Ukrainağa er taraftan ücüm etmezden evel Ukraina akimiyeti Qırımnı diplomatik yolnen keri almağa istey, dep bildirgen edi.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
SSCB adını alğan canavar memleketniñ birinci yıllarından başlap ateizm teşviqat etilgen edi. Devlet Allah yoq dep ayta edi, buña qarşı çıqqanlar ise apiske alına, mahkeme etile ve qurşunğa tizile edi. Qırım musulmanları da bunı yaşadılar.
Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarih saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ leyhasında, «Tuğra» videobloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Nizami İbraimovnıñ kollektsiyasından resimler, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarını aks ettirmey


text:
Rusiyeniñ bir sıra şeerlerinde, mart 26 künü qabarçılıqqa qarşı mitinglerde tutılğan vatandaşlarğa qarşı davalarnıñ baqılması başlandı. Bunı Radio Svoboda bildire.
Krasnodarda mahkemeler yaqalanğan 17 adamğa ceza qararını çıqardı. Olarnıñ çoqusına üçten 15 künge qadar apis cezası berildi. Eki adam bir ve 16 biñ ruble para cezasını aldı.
Volgogradta politsiya hadimine ücüm etkeninde qabaatlanğan Aleksey Baldinov qabaatını tanıdı, dep haber ete vilâyet taqiq komitetiniñ idaresi. Mahkeme oña ceza qararı muzakere ete.
Nijniy Novgorodta qabarcılıqqa qarşı mitingte iştirak etken beş mektep talebesiniñ ana-babasını çağına yetmegen balanıñ terbiyesini becermegeninde qabaatlı tanıdılar. Umumen Nijniy Novgorodta 44 insan yaqalandı. Olardan 38-ne qarşı, miting keçirilmesiniñ qaidelerini bozması ve politsiya hadimlerine rşayet etmegenleri boyunca protokol yazıldı.
Mahaçkala akimiyeti qabarcılıqqa qarşı mitingte 150 isan tutılğanını red ete. Bundan evel ise kündüz uquq qoruyıcılar böyle malümat bergen ediler. Şeer idaresiniñ sitesinde qabarcılıqqa qarşı mitingte 50-den az insan iştirak etkenini bildireler.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda Aqmescitte narazlıq aktsiyasınıñ reberi Dmitriy Kisiyevke mahkeme 10 kün apis cezasını berdi. Diger Qırımlı faal Aleksey Yefremov, politsiyağa boysunmağanı içün, mahkeme tarafından 500 rublege para cezasını aldı.
Rusiye prezidentiniñ matbuat-kâtibi Dmitriy Peskov, Moskvada çağına yetmegen miting iştirakçilerine para vade ete ediler, dep ayttı.
Mart 26 künü Rusiyeniñ onlarce şeerlerinde qabarcılıqqa qarşı mitingler ötkerildi. Olarda onlarce ve biñlerce insanlar iştirak etti. Rusiye paytahtı Moskvada ruhsetsiz usulnen aktsiya Tverskaya soqağında kezüv şekilinde keçti. Farqlı malümatlarğa köre, oña 8-den 20 biñge qadar insan qoşıldı. Yaqalanğavlarnı nezaret etken Rusiyeli «OVD-İnfo» portalınıñ malümatına köre, aktsiya iştirak etken 1030 adam tutıldı.


text:
İyün 6-da Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq Şurasınıñ toplaşuvında Avropa Birligi Tışqı meseleler vehavfsızlıq siyaseti boyunca yuqarı temsilcisi Federika Mogerini Qırım ve Aqyar işğalini hatırladı.
Bu aqta Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ matbuat hızmeti bildire.
Onıñ qayd etkenine köre, ukrain davasınıñ toqtatılması Avropa birliginiñ esas maqsatlarından biri ola.
«Avropa birligi Ukrainanıñ topraq bütünligi tarafını tutmağa devam etecek ve Qırım ve Aqyarnıñ qanunsız işğalini tanımaz», – dedi Federika Mogerini.
Mayıs ayında Federika Mogerini Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ onıñ Ukrainadaki alıp barğan faaliyeti içün iyül ayında devam ettirilmesini beklegenini ilân etti.
2014 senesi Avropa birligi, Moskva Qırımnı qanunsız işğal etkeni ve Ukraina şarqında Rusiye tarafını tutqan silâlı taqımlarğa destek köstergeni içün, Rusiyeniñ yermay, mudafaa ve bank saalarına qarşı sanktsiyalar kirsetti. Sanktsiyalar çalışqan müddeti iyül ayınıñ soñunda bite.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov işğal etilgen Qırımnıñ Cenübiy federal okrugğa kirsetilmesine izaat berdi.
«Bugünki künden başlap Qırım federal okrugınıñ lâğu etilmesi ve «Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ» Cenübiy federal okrugğa kirsetilmesi bildire ki, Rusiye yuqarı siyasiy reberiyeti işğal etilgen Qırım içün diger, rusiyeli territoriyalarnıñ qaderini azırladı, qaysı birleri yekâne devlet siyasetini qabul ettirilecek obyektler ola, bu siyaset ömürge keçirilgende etnik ya da tarihiy çeşitlik, medeniy ya da til hususiyetleri tek bu territoriyanıñ «rus dünyası» standartlarına bütünley «uyğunlaştırılacağına» qadar üstüni örtecek», – dep yazdı Çubarov Facebook saifesinde.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, «Rusiyeni qarışıq künleri bekley».
İyül 28-de Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Cenübiy federal okrug aqqında» fermannı imzaladı, bu okrugnıñ içine işğal etilgen Qırımnı kirsetti. Böyleliknen, 2014 senesi yarımadanıñ işğalinden soñ teşkil etilgen Rusiyede Qırım federal okrugı yoq etildi.
Vesiqada aytılğanına köre, böyle qarar «devlet ükümeti federal okrugları faaliyetiniñ effektivligini arttırmaq maqsadınen» qabul etildi.
Bundan da ğayrı, iyül 28-de Putin öz fermanınen işğal etilgen Aqyar gubernatorı Sergey Menaylonı istifağa çıqardı ve onı Sibir federal okrugına vekâletli temsilci vazifesine tayinledi. Menâylo yerine vaqtınca Dmitriy Ovsânnikov belgilendi.
Putinniñ diger fermanına binaen, yarımada işğal etilgen soñ Rusiye prezidentiniñ Qırımda vekâletli temsilcisi vazifesinde bulunğan Oleg Belaventsev Şimaliy Qavqaz federal okrugında prezidentniñ vekâletli temsilcisi olaraq tayinlendi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Noyabr 18-inde Tifliste (Tbilisi) quvetçiler tarafından mitingniñ dağıtmasına baqmadan, narazılıq aktsiyası devam ete. Azatlıq Radiosı haber etkeni kibi, İçki İşler Nazirliginiñ hususiy qısmı, Gürcistan parlamentiniñ binasıni boşatıp oldı.
Parlament binasını boşatmaq içün berilgen 30 daqqadan soñ, İİN-niñ bir qaç qısmı, muhalefet vekilleriniñ etraftaki soqaqlardan dağıtmasını başladı. Bildirile ki, quvetçiler, evelce parlament binasını sarıp alğan ve kirişlerni qapatqa piketçilerni qalqanlarnen itey edi.
Liderlerniñ ricasınen, demonstratsiya iştirakçileri, spetsnazğa qarşılıq köstermedi. Yavaş-yavaş quvetçiler bütün soqaqlarnı boşattı, parlament kirişlerini açtı ve Rustaveli adına baş caddeni çadır şeerinden azat etti.
Daa evel bildirile edi ki, Gürcistan polisi, narazılıq aktsiyasınıñ iştirakçilerini suvatqıçnıñ yardımınen dağıta edi.
Narazılıq bildirgenler mütenasip saylav sisteması boyunca nevbetten tış parlament saylavlar ötkerüvini, ükümet istifa etüvini ve ameldeki Merkeziy saylav komissiya erkânı deñiştirüvni talap ete.
"Gürcistan arzusı" üküm partiyası, evelce vesiqağa qol tutar, dep vade etken edi, amma soñ rey berüvde deñişmelerni qabul etip olamadılar.
Tifliste muhalefet ve cemaatçılar narazılıq aktsiyasını başladı. Biñlerce Gürcistan sakinleri mitingge çıqtı. Olar, ükümet istifasını ve müddetten evel saylavlarnıñ keçirilmesini talap ete edi.


text:
Ukrayina Medeniyet naziri Oleksandr Tkaçenko emindir ki, nevbetteki Eurovision yır yarışı Ukrayinada keçirilmelidir. Bunı o iyunniñ 3-nde brifing vaqtında bildirdi.
"Bizim bunıñ Ukrayinada keçirilmesine şübemiz yoqtır. Tek bir şey bar, cenk vaqtında daa iç bir kimse Eurovision yır yarışını keçirmegen edi...Şimdi zenaatdaşlarımıznen beraber Til birliginiñ köstergen eñ müim şartlarğa cevaplar qıdıramız, amma laf etkenimiz zaman bazı şartlarnı deñiştirmek kerek olacağanı añlatmaq kerek olacaqmız", - dedi Tkaçenko.
Onıñ sözlerine köre, Ukrayina artıq Avropa Til birliginden memleketniñ Ukrayinadaki "Eurovision" teşkil etilmesi çerçivesinde al etmeli meselelernen bağlı sorğu anketini alğan.
Bu sene "Eurovision" yır yarışında ğalebeni Kalush Orchestra ukrayin gruppası Stefania yırı ile qazandı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Kiyevde baar saçuv işleriniñ başlanmasını ifadelegen «Hıdırlez» qırımtatar milliy bayramını qayd ettiler. Tedbirni Qırımtatar yaşlar merkezi teşkil etti.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, bazar künü, mayıs 10-da, sabadan berli «Nivki» Kiyev bağçasında «Hıdırlez» bayramına azırlıq körmege başladılar. Üylege yaqın mında qırımtatar qorantaları, yerli sakinler ve Qırımdan mecburen köçip kelgenler kelmege başladılar. Bayramğa bir qaç yüz insan keldi.
Bayram ananelerge köre keçirildi. Toplaşqanlar «Haytarma» oynadı, milliy yırlarnı yırladı ve pilâvni pişirdiler. Sport yarışları da teşkil etilgen edi, olarnıñ arasında – Küreş. Balalar Küreşte iştirak ettiler, büyükler ise esas bahşış – qoy – içün küreştiler. Bayram keçirilgen yerde aileler piknik içün sofralarnı donattı, milliy bayraqlarnı açtı, eski tanışlarını kördi ve yañı dostlarnen tanış oldılar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bayramda çıqışta bulunıp, «işğalde neticesinde tahminen 10 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur olpanını» ayttı. O, bu sene mayıs 3-te Qırımda Rusiye akimiyeti «Hıdırlezni» teşkil etkenini ve adamlarnı bayramğa kelmege zorlağanını hatırlattı.
«Anda sovetler zamanına qayttılar – er bir devlet müessisesinde emirler alındı, yerler berildi – eki-üçer adam, er bir bölük yollamaq kerek edi», – dep ayttı Çubarov.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildire ki, mayıs 3-te olıp keçken «Hıdırlezde» on biñlernen adam iştirak etti, Refat Çubarov ise iştirakçilerniñ sayısı beş biñden ziyade olmağanını qayd etti.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, bir çoq qırımtatarı cumhuriyetniñ akimiyetinen razı olmayıp, Qırım akimiyetiniñ teşebbüsi ile Bağçasaray rayonında keçirilgen «Hıdırlez» bayramına barmadı.


text:
İşğal etilgen Qırımdaki qurğalıq iklimine tesir etmek içün, “Rusiyge tek dua etmege qala, başqa çare yoq”.
Bunı Dmitriy Medvedevniñ avalesini tefsir eterek, Ukraina prezidentiniñ Qırım MC-nde daimiy temsilcisi Boris Babin “5 kanal” efirinde beyan etti.
Rusiyeniñ baş naziri Dmitriy Medvedev sentâbr 10-unace Qırımdaki suv qıtlığı meselesini çezmege ve onı yoq etmege avale etti.
Babinniñ aytqanına köre, Şimal Qırım beketi qapatılğanı içün Qırımda ekologik felâket yoq ve olmaycaq, çünki beket – bu suniy, yapma inşaat.
“Qırımnıñ Şimalinde 1954 senesine qadar boş, tena yer edi, şimdi de yarımada o alına qayta. Mında iqtisadiy felâket olması mümkün, em de olacaq. Qırımnıñ tabiatına tesir etmek içün Rusiyege dua etmek kerek, başqa çare yoq. Şimal Qırım beketine suv sadece ukrain arbiyleri ve ukrain akimiyeti ile kelecek”, - dep beyan etti Boris Babin.
Qırımnıñ yerastı suvları sıñırlı olğanını da qayd etti. Sovet vaqtında da, ondan soñ da, tuzsız suvnı sanayıda büyük ölçülerde qullanmağa yasaq edi.
“Onı bir yerge toplasañ eger, terekler topnen qurıp başlar, tatlı suv olğan yerlerge tuzlı deñiz suvu tolması mümkün. Rusiye Qırımnı işğal etkende, bu vaziyetni pek yahşı añlay edi, ondan sebep - yarımadaki qurğanlıq içün tecavuzcı-memleket mesüliyet taşıy”, - dep qayd etti Babin.
“Qırımnıñ sahrağa çevirilecegi, yazıq ki, şübesiz”, - dep qoştı Babin.
“Rusiye ne yapacağını endi tüşünsin: anda suv keçirsin, suv ağlarını qursın. Bu işke para masraf etsin – ne qadar çoq etse, o qadar yahşı. Rusiye Qırımnı arbiy bazası kibi tuta, tamam bunıñ içün anda suv kerek, yerli sakinler içün degil. Rusiye içün bu gumanitar mesele degil. Rusiye akimiyeti öz halqını adam yerine saymasa, işğal etilgen topraqlarnıñ ise asla tüşünmez. Anda halqqa zarar ketirecek qurğanlıq olsa da, Rusiyeniñ bundan işi yoq”, - ayrıca qayd etti ekspert.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca 15-inci oturışuv olıp keçti, prokuratura delillerni tedqiq etti.
«Qırım birdemligi» birleşmesi haber etkenine köre, oturışuv vaqtında dava mabüslerinden biri olğan Eldar Kantimirovnıñ paketi açıldı, anda bir qaç din kitabı ve risaleler bar edi.
«Rusiye Federatsiyası islâmofobini ne qadar inkâr etse de, bu kitaplarnıñ yasağı o ola. Dua, ulu alimlerniñ emekleri yasaq etile. Olar bütün dünyada bar, terrorizmnen bağlı bir söz bile yoq. Rusiye islâmofobiden vazgeçmeli», – dep ayttı Kantimirov mahkemede.
«Qırım birdemligi», Rusiye mahkemesi diger mabüslerniñ şeylerini de tedqiq etti, dep qoştı.
«Bu müvekkilimniñ qabaatını nasıl isbatlay añlamayım, tahqiqatçı alınğan bütün şeylerni davağa ilâve etti», – dedi advokat Siyar Paniç. O, Ruslan Mesutovnıñ menfaatlarını temsil ete.
Kelecek oturışuvlarda qabaatlav şaatlarınıñ sorğusı planlaştırıla, dep qayd etti «Qırım birdemligi».
Daa evel belli olğanına köre, Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsi Lenur Halilov, Eldar Kantimirov ve Ruslan Nagayev Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki SİZO-1-den SİZO-5-ke avuştırıldı.
Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mahkemesinde qadı hastalanğanı içün uzun teneffüs ilân etilgen edi. Dava baqıluvı 2020 senesi dekabrniñ 22-nde yañıdan başladı.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.