text:
Yoldaş MOLOTOV, “Uyğur avazi”/ Yeqinda Almutidiki M.Ävezov namidiki Qazaq dšlät akademiyalik drama teatrida tonulğan şair, häliqara «Alaş» mukapitiniŋ laureati Jaras Särsekniŋ 50 jilliğiğa beğişlanğan iҗadiy käç štti. Uniŋğa Qazaqstanniŋ җay-җayliridin Jaras Särsekniŋ säpdaşliri, şair-yazğuçilar, ziyalilar vä studentlar qatnaşti. İҗadiy käçtä şair vä jurnalist Baqıt Jağıpar riyasätçilik qildi.
Mälumki, oqurmänliriniŋ qälbigä šzigä has lirika, tilsimlarğa tolup-taşqan şeirliri bilän yol tapqan Jarasniŋ iҗadiyiti zamaniviy qazaq ädäbiyatida alahidä orunni egiläydu. İҗadiyätni käsip ämäs, bälki šziniŋ täğdiri häm täbiätniŋ soğisi däp çüşängän Jaras Särsek hayattiki här qandaq qiyinçiliqqa qarimay dayim ijatqa, ädäbiyatqa, oqurmängä sadiq bolup kälmäktä.
İҗadiy käçtä däsläp sšz alğan Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ başqarma räisi Ulıqbek Esdaulet Jaras Särsekniŋ poeziyasiniŋ alahidilikliri, utuqliri häqqidä tohtaldi. Şuniŋdin keyin yazğuçi Älibek Asqar Mädäniyät vä sport ministri Arıstanbek Muhamadiulıniŋ täbriknamisini tapşurdi. Ändi Jaras hazir šzi işlävatqan «Qazaq gazetteri» җavapkärligi çäklängän yoldaşliği baş mudiriniŋ orunbasari Läzzät Noğaybaeva bolsa, şairğa Ähbarat vä kommunikatsiyalär ministri Dauren Abaevniŋ täbirigini tapşurup kollektiv namidin soğa hädiyä qildi. Şundaqla bu küni Almuta şähiriniŋ hakimi Baurjan Baybekniŋ, Almuta vilayitiniŋ hakimi Amandıq Batalovniŋ vä Jaras Särsekniŋ tuğulğan juti Uyğur nahiyäsiniŋ väkillirimu šz täbriknamilirini tapşurup, şairğa çapan yapti. Şairniŋ kursdaşliri häm qälämdaş dostliri Maŋğıstavdin kälgän Sağındıŋ Rzahmetov, Aqtšbidin kälgän Bauırjan Babajanulı vä başqilar studentliq dävirdiki qiziq vaqiälärni äsläp, tävällud egisigä atap yazğan şeirlirini oqup bärdi.
Täkitläş lazimki, Jaras Särsekniŋ «Tünemel», «Jüregimniŋ işindegi jüregim», «Jan – arımnıŋ jarığı» vä başqimu kitapliri oqurmänlärniŋ çoŋ qiziqişini hasil qilğan. «Az yazsimu saz yazidiğan» şairniŋ eytişiçä, u şeir yazğiçä «on oltirip, on turidikän».Çünki, uniŋ çüşänçisi boyiçä «şeir—vijdan taziliğini paş qilidiğan vasitä». Eytiş keräkki, Jarasniŋ şeirliriğa yezilğan nahşilarmu sän°ät işqivazliri arisida nahayiti ammibap. Käç davamida Jäudir Artıqbaeva, Ramazan Stamğaziev, Sayat Medeuov ohşaş Qazaqstan estrada yultuzliri äynä şu nahşilarniŋ bir türkümini orunlap bärdi. Ändi Ğ.Musrepov namidiki yaşlar teatriniŋ artistliri bolsa, şair şeirliri asasida sähniläştürülgän qoyulumlarni kšrsitip, tamaşibinlarniŋ alqişiğa sazavär boldi.
Jaras SÄRSEK
Quyaşliq künlär käynimdä qalğan ohşaydu
Nida
Bähit häqtä sšz bolğanda,
hämmisidin ozup kättim,
Biraq aŋa keyin yättim…
Qayğu häqtä sšz bolsizä,
Män šzämni tarttim gäptin,
Biraq aŋa burun yättim…
Oğuzdäk pak naresidä,
edim tehi tünügünla…
Vaqit – bala, qeritivätti…
Uniŋ bilän oynimaŋlar…
***
hayatta bolmisammu šzäm šktäm,
Sšzlirim hškümrandur hät qip pükkän.
Qädimi taşni oyar alplardin
Qisilip, hiҗil bolar päytim štkän.
Qoysaŋçu…
Bolmisammu šzäm yahşi,
Süzülüp sirtqa çiqqan sšzüm yahşi.
Märdanä padişadäk oyğa çšmüp,
Yeganä qelip sürgän päyzim yahşi.
Äytävir, qälbim meniŋ mananlaşqan,
Yoq šydä eşigimmu jüküm artqan.
Kelimän šz-šzämni šrgä sšräp,
hesapqa kšŋül qaçan imin tapqan.
Süründüm,
Süründürdi,
Ölginim yoq.
Boldi bäzän ünginidin kšmginim kšp.
Ävzili, sunuq äşu qälbim bilän
Adämlärdin pästlişip kšrginim yoq.
Yaqsimu,
Yaqmisimu,
Män ämäldä,
Ömür sürdüm baştinla tän šzämgä.
Pildirlap yanğan piltä yoruğida,
Kšrünär qaram ğil-pal bäzilärgä.
Oy – oğut,
Äş°arim – dan,
Dan – derigim.
Denimniŋ bärin ämäs, al kerigin.
Abihayat süyidäk bolmisammu,
Soğulmay ävzäl azdin näp bärginim.
Bäzän – küz,
Bäzän – bahar,
Yaz bolurmän.
Birigä – kšp,
İkkisigä az bolurmän.
Quyulğan qutidiki suğa ohşaş
Aziyip turup, şuŋa mäz bolurmän.
Kafeda
Oltardim uzaq,
Jut ikki, üçläp – top bolup
kelidu, hä, andin ketidu yoq bolup.
Yalğuzluq ämäs, qälbimni meniŋ şu çağda
Örtäydu bir muŋ puçilap, qoqas-çoğ bolup.
Tomurda şärbät küçiyip җoşqun aqqandin,
Gadirmaş oylar qiynaydu çiqmay kallamdin.
Hizmätçi qizlar oylaydu, bälki, män häqtä:
«Oltirar, bayquş, birini kütüp, bayatin…»
Kütättim kimni?
Җemiläş üçün šzämni.
Tšzümlük qiliş mümkinmu zadi šzäŋni?
Moşundaq bäzän yeganä qalğum kelidu,
Moşundaq qançä şeirim burun kšz jumdi?
Oltirip şundaq, qilimän säpär štkängä,
Tšl baqqan päytim yadimğa çüşüp kšk bäldä.
Barimni qalqan qilip şoh qoza-oğlaqqa,
Säkparä bolattim çeläkläp yamğur tškkändä.
Ätisi muzlap bädinim, issip bäzidä,
Yatattim yalğuz pürkünüp šyniŋ tšridä.
Anammu pat-pat «qurisun, mundaq meli» däp,
Atamğa kayip, olturar edi tüvümdä.
Sšzlisä, bir rät eyiğa sšzlär Egämni,
«häy» desä, bir rät jiliğa «häy» där Egämni,
Egilmäy zadi kün kšrgän işttäk Egämni,
Boldumğu alar egilip äskä män ändi.
Quyaşliq künlär käynimdä qalğan ohşaydu,
Jutumniŋ topiliq yolida qalğan ohşaydu.
Armanğa ägişip Alitağ yaqqa kälgändim,
Päqätla şu rast,
Qalğini yalğan ohşaydu.
Bumu bir, netäy, madarsiz avazi sezimniŋ,
Bilälmäy qiynaldim hulqini moşu šzämniŋ.
Beçarä-ätäm aldimğa qarşi җaylişip,
İzdäydu šzin qariçuğidin kšzümniŋ.
hä, andin uniŋ nigahi eqip tšvängä,
Degändä tohtar jüräktä –turğan düpüldäp.
Uluq bir tinip, ornidin qayta turidu,
«Şeirda nemäŋ bar edi seniŋ?» degändäk.
Äşundaq iŋrap härdayim künniŋ yeŋisi,
Päriq yoq qarisaŋ, ohşaştäk künlär hämmisi.
Tohtitip bir päs, sšzläşsä, nemä dättikin,
Yätmäydu biraq heçkimniŋ aŋa çamisi.
Bäs, boldi! Yetär! Tapay män hayat yolumni,
Çüş kšrüp hämmä, turğanda tutmay qolumni.
Bemäzgil šlgän şeirlirimniŋ beşiğa,
Yaqayçu berip, bir-birdin çiraq-şamimni
Mahiyät
(dialog)
– Tuğulğanğu tağda siz,
Tağ egizmu, nemä egiz?
– Quyaş başta kštärgän,
Salmisun däp heçkim iz,
Tik qäddini pükmigän,
Asman egiz,
Kšk egiz.
– Çäksiz duniya yoq, bälki,
Nemä çäksiz?
Nemä çoŋqur?
– Seni tänha qaldurup,
Otqa qahlap, kül qilur,
Oy-ğäm – çäksiz,
Yär – çoŋqur,
Yär deginim – gšr çoŋqur.
– Nemä qimmät hämmidin,
Bilsäŋ ägär eyt qeni?
– O, bu häqtä bändiniŋ,
Kšp aŋliğan gepini…
Dana uni eytmisa,
Nädin bilsun balisi?
Äŋ qimmiti män üçün –
Yär vä Kškniŋ arisi.
Şair
Qoş gezäkmiş Yahşiliq häm Yamanliq,
Öyi bšläk, birigä uniŋ kirmäymän.
Şairlardin jiraq däydu Adilliq,
Ämäliyatta, qandaqliğin bilmäymän.
Qoş gezäkmiş Yahşiliq häm Yamanliq,
Öyi bšläk, birigä uniŋ kirmäymän.
Şairmu bir gšdäk, däydu, iştansiz,
hä, šz beşim ämäs aŋa işängän.
häqiqättä Adil ğämkin (işänsäŋ) –
häm iştansiz,
häm härdayim aç-zedä.
Äl içidä käypiyatsiz jürgini,
Bolğinidin bälki oyiniŋ šzgiçä.
Nahşisi bar,
Nenimu bar şairniŋ.
Maŋliyida şori nurğun bšlüşär.
Ğemin qilip şu aç-zedä – yeqinniŋ,
Etigigä yeşi nurğun tškülär.
Öŋi šçkän däl šzidäk šmürni,
U šzgidin bäk šzgiçä sšyidu.
Bäk šzgiçä sšygänliktin šmürni,
Bäk šzgiçä šrtinidu, kšyidu.
Gär burisaŋ sän şu yaqqa at beşin,
Şeir üçün çaŋqap diliŋ sšygüdä.
Çekip jürmä Yamanliqniŋ işigin,
Bilgin, şair, Yahşiliqniŋ šyidä.
Qazaq tilidin tärҗimä qilğan
Muhtärҗan ҖUMAROV.


c: text/html

text:
Ağır hasta qırımtatar faali Edem Bekirov Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ aprelniñ 26-nda olğan oturışuvda açlıqnı ilân etmek niyeti aqqında bildirdi. Amma onıñ uzviyeti buña dayanıp olamaz. Bu aqta aprelniñ 29-nda Bekirovnıñ advokatı İslâm Velilâyev Facebookta haber etti. Onıñ qayd etkenine köre, bu adımnıñ sebebi müvekkiliniñ sağlığı fenalaşqanı oldı.
«SİZO hadimleriniñ areketleri bunıñ sebebi oldı. On künden berli SİZOnıñ Tibbiy bölük hadimleri Bekirovğa insulin iñektsiyalarını yapa, qan şekerini ise baqmay. Soy-soplar şekerni teşkermek içün ekspress-testlerni bir qaç kere yollamağa tırıştı, faqat SİZO tibbiy bölüginiñ hadimleri çeşit sebepler uydurıp, olarnı qabul etmey», – dep yazdı Velilâyev.
Onıñ aytqanına köre, böyle vaziyet ciddiy aqibetlerniñ, şu cümleden ölüm sebebi ola bile. O, müvekkilinen soñki sefer körüşkende onıñ sağlıq vaziyeti aqqında hatırlattı: Bekirovnıñ yüzü şişti, qoñur benekleri peyda oldı, zornen areket ete edi, zornen nefes ala, bağrınıñ sol tarafı ağıra.
«Müvekkilim adından ketişatqa tesir ete bilecek er keske muracaat etem – meseleniñ tez vaqıtta al etilmesi içün yardım köstermege, Aqmescit şeerindeki №1 SİZO hadimleriniñ işkence sayılğan qanunsız areketlerini toqtatmağa rica etem», – dep qayd etti Velilâyev.
Aprelniñ 28-nde Ukraina sağlıq naziri vazifelerini eda etken Ulâna Suprun ağır hasta qırımtatar faali Edem Bekirov bir aftadan berli Aqmescit SİZOsında ilâc alamay, dep bildirdi.
Aprelniñ 26-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bekirovnıñ SİZOda qaluv müddetiniñ uzatılmasına qarşı imayesi bergen temyiz arizasını red etti. Edem Bekirov iyünniñ 12-ne qadar nezaret altında qalacaq.
Advokat İslâm Velilâyevniñ aytqanına köre, müvekkiliniñ sağlıq vaziyeti soñki vaqıtları daa beter ola.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Bekirov tibbiy teşkerüvge yollanmalı, dep bildirgen edi. Tibbiy teşkerüvden soñ berilgen insulin iñektsiyaları sebebinden allergiyası olğan edi.
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan Bekirovnıñ tevqif müddetini eki ayğa uzattı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
VİDEO
Cumaaqşamı 6 iyün 2019
-
05 iyün 2019
“Çornobıl” serialınıñ kerçekten ne farqları bar olğanını likvidatorlar aytıp bere
Yevğen Yaşın ve Andriy Zinçenko - Çornobıl atom stantsiyasında olğan facianıñ likvidatorları. Patlavnıñ ilk daqqalarında olar dörtünci energetik blokunıñ yanında bulundı. Facianı yoq etkenler “Çornobıl” serialı aqqında öz tefsirlerinen paylaştı
-
31 may 2019
Qırımlı faallerniñ mahkeme künü
Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesinde mayısnıñ 31-nde qırımtatar faali, vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyeva ve Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ apayı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanıñ davaları boyunca oturışuvlar olacaq.
-
-
-
-
18 may 2019
«Bizni o qadar qıynağanlar». Sürgünlikni körgen qırımtatarınıñ ikâyesi
75 yıl evelsi – 1944 senesi mayısnıñ 18-nde – qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon yarımadadan Orta Asiyağa ketti. NKVD askerleriniñ operatsiyası üç kün devam etti. Sürgünlikni körgen Şefiqa Kâmilevanıñ ikâyesini Qırım.Aqiqat videosında seyir etiñiz.
-
-
-
-
-


text:
DAÑĞOY ELDE KYNDE TOY, KYNDE DUMAN...
Sonımen özimizben dindes, tildes körşi elder işinde özgelerge alaböten elgezektigimizdi körsetetin ädetimizben Hristostıñ tuğan künine (Rojdestvo Hristovo) oray toylanatın Jaña Jıldı sonau qaraşa ayınan bastap (äsiree, telearnalarda) dübirge-dübir qosıp, dumandatıp şığarıp saldıq. Şığarıp saldıq degenimiz berjağı ğana, öytkeni, qazaqstandıq telearnalarda küpiniñ bitindey qwjınağan «jwldızdar» «Jaña jıl, qoş keldiñ», «Ayazata kelip qaldı» dep äli de ändetude.
Atam qazaqta «Arsızğa künde meyram» degen qanattı söz bar. Ol az bolsa, ğwlama şayır Äbubäkir Kerderi «Pendeniñ köbi armanda, aqımaqtıñ ğana mwñı joq» depti bir öleñinde. Bütin qazaqtı sonday dep atap künähar bolmayıq, biraq soñğı jiırma jıldıñ bederinde qazaqtıñ toy-dumanşıldığı şamadan tıs şığıp ketkeni ras. Bwl «toyıp sekiru me, toñıp sekiru me?» onı da bir Alla biledi. Biraq el basqaru isinde «halıqqa nan berip qoy da sosın kündiz-tüni oyın-toy ötkize ber» (narodu- hleb i zrelişe) degen qitwrqı sayasat bar ekeni jäne ras. Bügingi qazaqtar bükil toy-tomalaq, mereke-meyramdı tügel adaqtap, telearnadan orısşa, ağılşınşa än salıp, «Bile, Qazaqstan!» dep bi bileudiñ nebir «naqtı qadamınan» ötip bolıp, endi şet elderdiñ, äsirese, katolik dinindegilerdiñ basqalardı mıltıqsız basıp alu üşin oylap tabılğan ötirik meyramdarın toylauğa köşti. Sonday meyramnıñ, meyram emes jas wrpağımızdı wlttıq sanasınan, wlttıq ar-namısınan jwrday birnärsege aynaldıru üşin Qazaqstanğa äkelingen zalımdıq dırdudıñ biri – «Valentin küni» de kelip qaldı. Şetel missionerleri onsız da ata-baba dästürinen alşaqtap ketken qazaq jastarınıñ sanasına onı «Mahabbat küni» degen atpen siñirip jiberdi. Bwl zalımdıq meyramğa Qazaqstannan basqa Özbekstan, Äzirbayjan, Türkimenstan, Täjikstan siyaqtı bizben tili, dini, salt-dästüri bir respublikalardıñ bärinde tıyım salınğan. Al ne mektebinde, ne universitetinde qazaqtıñ wlttıq tärbiesi, ata-baba salt-dästüri, wlttıq ar-wyatı turalı bir pän tügil bir sağat ötkizilmeytin Qazaqstanda orısşa, ağılşınşa söylep, solardıñ änin salıp, qimılınan adam şoşitın bilerin bilep, sonısın ülken jetistik dep biletin qazaq qız-jigitteri osı zımiyandıq meyramnıñ ulı buına bası aynalıp şığa keldi. Bası aynalmay qaytsin, bwl meyramnıñ şartı boyınşa qız ben jigit bwl küni oyına ne kelse sonı isteuine boladı. Odan artıq qanday malğwndıq bar?
Bir wlttı tilinen, dininen, wlttıq ar-wyatınan ayırıp, qwrtıp jiberudiñ eñ oñay täsiliniñ biri – osı zımiyan meyram! Terakt jasamaqşı bolğan eken dep äldebireulerdi wstap aludan qolı bosamaytın bilik mwndaylarğa keñ jol aşıp qoyğan. Jäne bir qızığı qazir terakt jasamaqşı dep wstalğandardıñ bäri tek qazaqtar ekeni de tüsiniksiz. Sonımen büginde äyel jınıstısı küyeuge timeytin, tise onı küyeuim, erim demey «naparnigim», «joldasım» deudi däreje köretin, bala tuudıñ ornına it pen mışıq asıraytın, sonısın «örkeniettilik» dep biletin, erkek-erkekke üylenetin, sonıñ bärin zañdastırğan elder endi osı hayuandıq qılıqtarınıñ bärin Qazaqstanğa emin-erkin taratuda. Qazaqstan biligi olarğa tıyım saluğa jüregi daualamaydı, sondıqtan qazaqtardı osınıñ bärine «toleranttı», yağni, könbis boluğa şaqıradı. Bwl küni qazaq jastarınıñ jüris-twrısına, qılıqtarına qarap twrıp bwl özi qazaqtıñ «wlttıq meyramına» aynalğan ba dersiñ. Olar kieli Naurız toyın da bwlay toylamaydı. Al «qasapşığa – mal qayğı, qara eşkige jan qayğı» degendey bazardı da – bazar, köşeni de – bazar qıp qolına tüskenin tügel satıp jürgenderge bäribir, olar sol küni saudası jürip, bir qarıq bop qaladı. Bazarlar men köşeler qanqızıl qıp boyağan qağazdan jasalğan jürekterge, «mahabbatım sensiñ», «bügingi tün bizdiki», «tañdı birge qarsı alayıq» degen elirtpe sözderi bar aşıq hattarğa tolı. Osıdan birneşe kün bwrın ğana «Rojdestvo Hristovonı» toylap stakan soğıstırıp, «S novım godom!» dep şuıldap, talay şölmekti toñqaytıp tastağan, ne üyde, ne mektepte, ne universitette wlttıq tärbie degen sözdi estip körmegen qız ben jigit sıñarayaq soqpaqtay tar trotuardıñ qaq ortasında eringe-erin jabısıp, bwl dünieni wmıtıp balqıp twradı. Olarğa «täyt» dep jatqan bir qazaq joq. Äşeyinde, teledidardan «Men jastarğa senemin» degen jattandı da jädigöy sözdi jüz qaytalaytın aqsaqal-sımaqtar men deputattardıñ birde-biri mına hayuandıqqa tıyım salayıq degenin bir estimeymiz. Onıñ ornına bwl küni Almatıdağı «Medeu» mwz aydınında, metronıñ keybir beketterinde aluan türli qondırğılar ornatılıp, endi bir alañqaylarda kümpildegen muzıka oynap, ötken-ketkenderge «valentinka» pişinindegi kupondar taratılğanın da kördik. Tipti, ärtürli oyındar men jarıstar ötkiziledi. Qwşaqtasıp, süyisip, jas säbiin töbesine qoyıp suretke tüsip jatqandar qanşama?!
Al «Mega», «Sputnik», «Ritc Palas» ataulı sauda, oyın-sauıq ortalıqtarındağı sän körsetilimderin, lotereya oyındarın ülestirilip jatqan bäygeler men sıylıqtardı körgende qazaqı tilmen aytqanda «mınalardıñ äkesi tirilip kelgen şığar» deuge boladı. Qısqası, Täuelsizdiginiñ 25 jıldığın toylağan Qazaqstandağı Naurız meyramı mınanıñ qasında «jip esuge jaramaydı». Bile bilsek, Naurız meyramı Wlt Wlılığınıñ, Wlt Zañğarlığınıñ, degdarlığınıñ şırqau şıñı, äri ğalamzertteu (astronomiya) ğılımınıñ şamşırağı emes pe?!
Zañğar jazuşı M. Äuezov öziniñ ökşesin basıp kele jatqan jastarğa «Osı sender oy, ayttıq qoy, oy, jazdıq qoy, onı!» deysiñder. Ayta beru kerek, qaytalap aytıp otıru kerek. Töbeden tamşılağan su da künderdiñ küninde astındağı tastı tesip şığadı» deydi eken. Biz de wltımızdıñ wlttığına, wrpağımızdıñ sanasına zor apat äkeletin, berjağı Resey, arjağı batıstan kelip jatqan ruhani, mädeni keselderge tosqauıl qoyu kerektigi turalı aytıp ta, jazıp ta kelemiz. Şetel sayasatkerleri, filosoftarı men mädeniettanuşıları swrqiyalıqpen oylap tapqan otarlaudıñ jaña, zımiyan türi – globalizayanıñ yağni, jahandanudıñ bir salası «Valentin küni», «Tat'yana küni», «Hellouin» siyaqtı ruhani azğındatu meyramdarınıñ wrpağımızğa tigizer zalalı anau-mınau teraktiden de auır soğarı sözsiz. Osını jaqsı tüsingen mwsılman elderi men türkitektes elder öz wltın mwnday qasiretterden saqtaudıñ, wl-qızdarına wlttıq namıs pen wlttıq sananı, wlttıq tärbieni siñirudi qattı qolğa aluda. Al biz şe?
Biz yağni, Qazaq Eli täuelsizdik alğan 25 jıl işinde jas wrpağımızğa onı üyretudiñ ornına elimizge kelip jatqan qanday jat dästür, jat qılıq, jat ürdis ataulınıñ bärine «toleranttı bolıñdar» dep, genderlik sayasat, azamattıq neke siyaqtı wltımızğa öreskeldikterge keñ jol aşıp qoydıq. Tipti, öz wltıñ turalı azıraq, özge wlttar turalı köbirek oyla, solarğa qamqorşı bol degenge şeyin bardıq. Orıstildi aqındarımız ben orıstildi mädeniettanuşılarımız «obşeçeloveçeskoe mışleniede», «planetarnıy masştabta» oylap, solay söyle degen siyaqtı ersi sözderdi qwydı wl-qızdarımızdıñ qwlağına.
Ras, şığıstıñ kemeñger şayırlarınıñ biri Sağdidıñ (Saadi), «Adamzattıñ bärin süy bauırım dep» degeni bar. Biraq Sağdi osı küngi Sağadievşılap üş tilde söyle, ağılşınşa, orısşa öleñ aytıp, «ñ» dıbısı «n» dep, wlttıq dästüriñe, babañnıñ tärbiesine jat bükil meyram, merekeden qalma degen joq. Qazaq eşqanday «Valentin küni», «Tat'yana künisiz-aq» öz wl-qızdarınıñ bir-birimen tanıs-bilis, sırlas, mwñdas boluına, bir-birine ıntızar (ğaşıq) boluına kedergi jasamağan. Onıñ bärin tizip däleldep jatpay-aq oyın-toylarda qatar otırıp än salıp, äzil-qaljıñ aytuına, qız ben jigit aytısına rwqsat berip, «otırmaq», «aqsüyek», «altıbaqan tebu» siyaqtı ärtürli oyın-sauıqtar wyımdastırıp otırğan. Biraq sonıñ bäri bügingi «Valentin», «Tat'yana» künderindegi siyaqtı qalıñ eldiñ közinşe bir-biriniñ auzına jelimşe jabısıp süyisu, küyeuge şıqpay-aq bala tuu, özge de ädepsiz qılıqtarsız-aq asqan sıpayı, biik mädeniettilik jolımen atqarılğan. Endeşe, eger mına almağayıp zamanda qazaq degen wltımıızdı aman saqtap qaludı oylasaq, Parlamenti, Ükimeti bar, basqa qoğamdıq wyımdarı bar bäri aqıldasıp wlttıq til, ata-dästür, wlttıq tärbie, wlttıq mädeniet, wlttıq meyram ataulınıñ basın qosıp bir Zañ qabıldaytın kez keldi.
Mırzan KENJEBAY
Abai.kz


text:
Ötkän jilniŋ may eyida Qazaqstanniŋ uyğur җamaätçiligi “Atu” qanliq paҗiäsiniŋ yüz jilliğiğa beğişlanğan härhil çarä-tädbirlirini štküzdi. 1918-jilniŋ may eyida M.Muraev rähbärligidiki qizil armiya otryadi Ğulҗa yoli boyiğa җaylaşqan birnäççä uyğur yeziliriniŋ ahalisini oqqa tutti. Uyğur җamaätçiliginiŋ küç çiqirişi bilän mäzkür yezilarda paҗiä qurvanliriğa yadikarliqlar ornitilip, näzir-çiraqlar berildi. Ammiviy ähbarat vasitiliri qanliq paҗiägä bağliq tarihiy materiallarni elan qildi.
Äynä şularniŋ arisida meniŋmu birnäççä maqaläm bar. “Uyğur avazi” gezitida yoruq kšrgän ikki maqalämdä män keŋäş dävridä qeliplaşqan mäzkür җinayätni qizil armiya niqavi astida “kontrrevolyutsionerlar ämälgä aşurdi” degän çüşänçini rät qilişqa tiriştim. Maŋa arhivtiki materiallarni oqup-üginiş vä tählil qiliş asasida “atu” “qizil terrorniŋ” äŋ däsläpki härikätliriniŋ biri bolğanliğini kšrsitiş mümkin boldi (1930-jillardiki Stalin täqipliri qizil terrorniŋ çoqqisi boldi). Şuniŋ bilän bir vaqitta tarihiy vaqiälärgä birtäräplimila baha berişqa bolmaydiğanliğini etirap qilğan durus. Sävävi, insaniyätniŋ hayati muräkkäp häm kšpqirliq. härqandaq tarihiy vaqiä birla ämäs, birnäççä säväplärgä egä boluşi, şundaqla birnäççä amillarniŋ nätiҗisi boluşi mümkinğu. Şundaq ekän, Yättisudiki uyğurlarni qiriş vaqiäsini helä käŋ tarihiy kontekstqa qoyup tehimu käŋ qaraşqa bolidu.
Atu säväplirini izdäş 1917-jildiki oktyabr' inqilavidin keyin yeŋi dävirniŋ başlanğanliği toğriliq ideyani keŋäş tarihşunasliğida hškümranliqqa egä bolğanliği bilän bayqilidu. Keŋäş ideologiyasi Oktyabr' inqilavini yeŋi dävirniŋ başlanğanliği bilän täsävvur qilidu. Ular tüp yiltizidin yoq qilinğan “kona duniyaniŋ” orniğa “yeŋi duniyani” quruş oyida boldi. Mäzkür ideya Keŋäş tarihiy pänidä yarqin bayqilidu. Bol'şeviklar oktyabr' inqilavini duniya tarihida “yeŋi” dävirniŋ başlinişi däp elan qildi (Mundaq dävirlärgä bšlüş Keŋäş İttipaqidin başqa җayda bolmiğan). Şundaq ekän, keŋäş tarihşunasliğida 1917-jilğiçä tarih vä uniŋdin keyinki tarih otturisida çoŋ boşluq moҗut. İnqilapqiçä vä uniŋdin keyin Yättisu uyğurliriniŋ tarihida ikki vaqiä yüz bärdi: bu 1916-jildiki qozğilaŋ vä 1918-jildiki “Atu” vaqiäsi. Ottura Aziya häliqliriniŋ qozğiliŋiğa uyğurlarniŋ arilişişi keŋäş tarihşunasliğida Rus Türkstan yärlik häliqliriniŋ milliy-azatliq härikätliriniŋ bir qismi süpitidä qaralsa, uyğurlarni qiriş häqqidä heç gäp qilinmaydu. Ändi keyiniräk bu inqilapqa qarşi küçlärniŋ härikiti süpitidä berilidu. Şundimu bu ikki vaqiäni bari-yoqi ikki jil bšlüp tursimu, ularniŋ arisida bälgülük alaqä moҗut. Mäzkür alaqini män Büyük Britaniyaniŋ Mangester universitetida yoruq kšrüş aldida turğan käŋdairilik maqalida bayqidim. Män ämgigimdä 1917-jilqi oktyabr' inqilavi bšlgän Yättisu uyğur ahalisiniŋ hayatida orun alğan ikki vaqiäniŋ bir-birigä bağliq ekänligini vä u Rossiya imperiyasiniŋ kolonizatorluq säyasitidin kelip çiqqan iҗtimaiy toqunuşqa täälluq ekänligini kšrsitişkä tiriştim. 1918-jilqi uyğurlarni etiş başqa säyasiy väziyättä yüz bärsimu, uniŋda 1916-jilqi qozğilaŋ asasida yatqan iҗtimaiy toqunuşni bayqaşqa bolidu.
1916-jildiki qozğilaŋniŋ kštirilişigä yär mäsilisi asasiy säväp boldi. Mäzkür mäsilä 1906-jili Stolıpin islahiti elan qilinğandin keyin rus dehanliriniŋ Ottura Aziyagä ammiviy kšçirilişi bilän tehimu käskinläşti. Şuni eytiş keräkki, turmuşi naçar slavyan dehanliriniŋ Yättisu vilayitigä ammiviy kšçirilişi buniŋdin helä ilgiri başlanğan. Buniŋğa kšçirilgän dehanlarniŋ täpsiliy sani toğriliq statistika guvaliq qilidu.
İhtiyariy kšçmänlär toğriliq mälumatlar asasida kšçmänlärniŋ qançilik miqiyasliq bolğanliğini täsävvur qilişqa bolidu: atap eytqanda, Yättisuğa 1907-jili 24 700 adäm; 1908-jili – 30 003 adäm, 1910-jilğa qädär ularniŋ sani 65 000 adämgä yätkän. Ular hškümättin kolonialliq yär fondini quruşni җiddiy täläp qilişqa başlidi. Mäzkür mäsilini päqät vilayätniŋ yärlik ahalisi, yäni qazaqlar vä qirğizlar hesaviğa yeşiş haҗät boldi. Şundaq qilip, Yättisuda ahaliniŋ üç topiniŋ mänpiyiti duç kelip qaldi: kšpligän yärlärgä egä häm turmuşi yahşi kazaklar, kšçmän rus dehanliri vä qazaqlar. Yättisu vilayitidä uyğurlar vä tuŋganlar ziç yaşaydiğan җaylarda (şu çağda Yättisu vilayitiniŋ tärkivigä zamaniviy Qazaqstanniŋ päqät şärqiy-җänubila ämäs, bälki Şimaliy Qirğizstanmu kirätti) juqurida nami atalğan ahaliniŋ üç topiğa uyğurlar häm tuŋganlarmu qoşuldi.
1881-jilniŋ Dala qaidisi boyiçä ahaliniŋ päqät ikkila kategoriyasi – Ottura Aziya vä Qazaqstanniŋ päqät yärlik ahalisi vä rus kšçmänliri – yär eliş hoquqiğa egä bolğan. Uyğurlar päqät 1899-jilila İmperatorniŋ tohtamiğa benaän, yärlik ahali statusiğa egä bolup, hoquq boyiçä qazaqlarğa häm qirğizlarğa täŋşäldi. Şuniŋğa qarimay, yärdin paydiliniş mäsilisidä uyğurlarniŋ mäsilisi ançila yahşilinip kätkini yoq. Buniŋğa tšvändiki mälumatlar yarqin ispat bolalaydu: 1902-jili ottura uyğur egiligi 12,2 desyatina yärgä, slavyan kšçmänliri 32,2 desyatina, kazaklar 48 desyatina yärgä egä bolup käldi.
1916-jili kšçmän slavyanlar saniniŋ käskin šsüşi ularni yär bilän täminläşkä bağliq väziyätni tehimu käskinläştürdi. Moşuniŋğa bola, ändi qazaq häm qirğizlardinla ämäs, bälki uyğur häm tuŋgan ahalisidin yärlärni tartiveliş imkaniyätliri qaraşturuluşqa başlidi. Keŋäş hakimiyitiniŋ däsläpki jilliri rus hakimiyitiniŋ uyğur dehanliriniŋ yärlirini tartivalğanliği toğriliq mäsilä birnäççä qetim kštirilgän. Bol'şeviklar dävridiki yär komitetiniŋ işida ruslar uyğur häm tuŋgan dehanliriniŋ yärlirini tartivalğanliği toğriliq kšpligän şikayätlärniŋ kelip çüşkänligi häqqidä eytilidu. 1918-jili 1-fevral'da Yär komitetiniŋ novättiki mäҗlisidä Talipov familiyalik uyğurniŋ dokladida äynä şundaq ärizä qaralğan. U “keyinki jillarda” uyğurlardin vä tuŋganlardin tartivelinğan yärlärni qayturup berişni soriğan: “Uezdniŋ tarançi ahalisiniŋ väkili Talipov hävärdar qilidu, ular rus kšçmänliri keliştin helä ilgiri moşu yärdä yaşap, dehançiliq bilän şuğullanğan, keyinki jillarda ulardin šzläştürülgän häm suğirilidiğan yärlärniŋ kšp qismi tartivelindi, hazirqi kündä ular hayat käçürüşkä mümkin bolmiğan yärgä egä. Uezdniŋ tarançi-tuŋgan ahalisi az yärgä egä däp etirap qilinip, tartivelinğan yärni qayturup berişni soraydu. Qolda bar yärniŋ kšp qismi iҗarigä elinğan. Ändi tarançilar yärni iҗarigä elişqimu ümüt qilalmaydu. Çünki rus ahalisi täripidin yärgä degän täläp šsti. Dokladçi vilayätlik yär komitetiniŋ sessiyasidin Yarkänt uezi tarançi-tuŋgan ahalisiniŋ yärgä degän ehtiyaҗini äskä elişni vä hayatini yenikläştürüşni soraydu” (Yättisu vilayätlik yär komitetiniŋ 1918-jil 1-fevral'diki 2-sessiyasiniŋ protokoli) (Almuta vilayitiniŋ dšlät arhivi F.136 t 1. i. 19 sv, 1 b. 1-10).
Moşu hildiki şikayätlär hesapqa elinip Türkstan Җumhuriyiti Keŋişiniŋ 9-qurultiyi qirğiz, tuŋgan, tarançi ämgäkçi ahalisiğa 1916 — 1921-jillar ariliğida tartivelinğan vä hususiylaşturulğan barliq yärni qayturup beriş qararini qobul qilidu. Bu ihtiyariy, mandat boyiçä vä şu dävirdiki hškümät organliriniŋ qarariğa bağliq ämälgä aşurulsun (“Pravda” geziti. (Vernıy şähiri) 5- fevral' 1921-jil).
Rus kšçmänlirigä yärni tartip beriş 1916-jildiki qozğilaŋniŋ asasiy säväpliriniŋ biri bolsa, padişa hškümitiniŋ 25-iyun'diki yärlik ahalini arqa säptiki ämgäkkä (laşmanliqqa) çaqirtiş toğriliq pärmani uniŋğa banä boldi.
Mälumki, qozğilaŋ Rus Türkstaniniŋ barliq territoriyasini vä imperiyaniŋ başqimu šlkilirini šz içigä aldi. Qozğilaŋ basturulğandin keyin Yättisu vilayitiniŋ qazaq häm qirğiz ahalisiniŋ kšp qismi hoşna Hitayğa qeçişqa mäҗbur boldi. “Padişa hškümiti qirğiz ahalisinimu makanliğan җayliridin mäҗburiy kšçiriş planinimu qaraşturğan” degän guvaliqlarmu moҗut.
Yättisu uyğurliriğa kelidiğan bolsaq, päqät Yarkänt šlkisidinla miŋğa yeqin är kişi laşmanliqqa ävätildi. Bu vaqiä uyğur laşman qoşaqlirida täpsiliy eytilidu. Keyiniräk yüz bärgän ikki rus inqilavi qozğilaŋ aqivätlirini tehimu eğirlaşturdi. Laşmanliqqa elip ketilgän uyğurlarniŋ kšpçiligi kšmür haŋlirida vä tšmür yollardiki eğir işlardin kšz jumdi. Öyigä aman-esän qaytqanlar bolsa, grajdanlar uruşiğa җälip qilindi.
Yättisuda keŋäş hakimiyiti ornitilğiçä vä kšp štmäy 1918-jili Vernıyda kazaklarniŋ qozğiliŋi yüz bärgiçä bu yärdiki iҗtimaiy munasivät heçqandaq šzgärmidi. Kazaklar, slavyan kšçmänliri vä yärlik ahali qazaq, qirğiz, uyğur vä tuŋgan otturisidiki iҗtimaiy käskinlik saqlinip käldi, ändi yär mäsilisi bolsa, äŋ hayatiy muhim mäsililärniŋ biri petiçä qaldi. Moşuniŋ šzidä bol'şeviklar yärsiz slavyan kšçmänlirigä yardäm kšrsitip turdi, ändi halliq kazaklar, bolupmu ularniŋ keŋäş hakimiyitigä kšrsätkän qarşiliqliğidin keyin ançila yahşi kündä qalmidi.
Vernıyda häm uniŋ ätrapida yaşap kälgän uyğurlarniŋ kazaklarniŋ qozğiliŋini qollap-quvätlişi teçliqta yaşavatqan uyğur dehanliriğa bala-qaza elip käldi. Vernıydiki kazaklar qozğiliŋini besiş üçün kälgän komissar Mitrofan Muraev rähbärligidiki qizil armiya otryadi asasiy işini tamamlap, Ğulҗa yoli boyidiki uyğur yeziliriniŋ addiy turğunlirini qanğa miläp qirişqa kirişti. Muraevniŋ uyğurlarğa qarşi qanliq härikitidä kšçmän slavyanlar yardämçi boldi. Ular otryad sepigä qoşulğanni az däp uyğurlar ziç yaşaydiğan yezilarniŋ ahalisi etilğandin keyin mülkini bulap-talidi. Buniŋğa arhiv hšҗҗätliri guvaliq qilidu. Ularniŋ biridä mundaq deyilidu: “Kšçüp kälgän slavyan dehanliridin därhal ikki yüz adämlik qizil armiyasini quruŋlar. İnqilapqa qarşi adämlärniŋ barliğini qamaqqa eliŋlar. Boysunmiğanlarni şu yärdä etip taşlaŋlar. Taşkänttiki Muraevniŋ җazalaş otryadi Kopal, Lepsinsk, Bahtı vä Sergiopol' yšnilişidä yolğa çiqti. Vernıy uezidiki kazaklarniŋ, qirğizlarniŋ vä tarançilarniŋ isiyankar bandiliri uҗuqturuldi, bir qismi qeçip kätti. Ändi toluq hatirҗämlik vä tärtip hšküm sürmäktä” (AVDA, F.489, t. 1, i.91, sv.7, b.21).
Arhiv hšҗҗätliridä җazaliğuçi otryadtin aman qeliş üçün uyğurlar taşlap kätkän boş yezilarda nemä yüz bärgänligi häqqidä hävärlär bar. Mäsilän, 1921-jilida Yättisu vilayätlik yeza egiligigä yardämlişiş komitetiğa kälgän dokladta mundaq deyilidu: “Qarisu-Tarançi šlkisi 1918-jili toluq talan-tarajğa selinip bulap-talanğan… Ahali addiy yeza egiligi qural-saymanlirini eytmiğanniŋ šzidä, adättiki turmuş buyumliridin toluq mährum qilinğan. 1918-jili altinçi ayda etizda taza aşliq jiğişturuş päytidä җenini saqlap qeliş üçün Hitayğa qeçişqa mäҗbur boldi. Tärgän aşliq şu petiçä etizlarda qaldi. Yezilarda ayallar bilän kiçik balilarla qalğan. 661 egiligi bar (1559 adäm) Yeŋişär yezisida birmu egilik qalmidi, yezini Almuta uezdiniŋ başqa yeziliridin kälgän dehanlar egiläp, aşliqni jiğişturuvelip, yärni keyinki ikki jil davamida paydilandi `(1919 vä 1920-j.) AVDA f. 370. t. 1, i. 426, sv. 34, b. 1-4). Yänä bir hšҗҗättä mundaq deyilgän: “Yeŋişärdiki 661 uyğur ailisidin 41 ailä qalğan, ularniŋ besim kšpçiligi ayallar vä balilar”, bäzilär Vernıyğa ketip qalğan, äpsus, 400 ailiniŋ makan-җayi namälum” (AVDA, f.79, t.1, i.4, sv. 1, b. 2-4).
Juqurida atalğan hšҗҗätlärniŋ däsläpkisidä birnäççä yeziniŋ ahalisi vä 1917 vä 1920-jilliridiki Qarasu-Tarançi šlkisiniŋ terilğu mäydani häqqidä mälumatlar berilgän. Buniŋda šlkidä terilğu mäydaniniŋ 1917-jil bilän selişturğan 1920-jili 55 payizdin oşuq qisqarğanliği bayqilidu. Şundaqla ahali sani 1917-jil bilän selişturğan 1920-jili ikki hässigä qisqarğan. Mäsilän, 1920-jili Yeŋişär yezisida 1600 adäm bolğan. Atudin keyin yezidin uyğur ahalisiniŋ barliği ketip qaldi degän hävär tarqiğanliğini hesapqa alğanniŋ šzidä, 1600 adämniŋ besim kšpçiligini Rossiyaniŋ Evropa qismidin kälgän slavyan-dehan kšçmänliri täşkil qildi. Hävärdä mundaq hulasä çiqirilğanliğimu diqqätkä sazavär: “1920-jildin keyin ahirqi üç jil içidä tarançilarniŋ egiligi üzül-kesil yahşilanmidi”. Şuni qoşumçä qiliş keräkki, keyiniräk 1923-jili Karasu šlkisidä açarçiliq orun aldi.
Bol'şeviklarniŋ җazalaş härikätlirigä slavyan-kšçmänliriniŋ qatnaşqanliği uyğur häliq nahşiliridimu täkitlinidu. Ularda mundaq misralarni tepişqa bolidu: “Muraevlar çiqqanda, izvuşkilar qetildi” (Uyğur häliq qoşaqliri. Almuta: 1977, b. 71). Şu närsä diqqätkä sazavärki, nahşilarda “hohollar” alahidä äskä elinidu: uyğurlar bu sšz bilän kšçmän-slavyanlarni kazaklardin (rus-kazak) päriq qilatti: “Uçastkiniŋ haholini pada qilip bağsiçu, näyzä sançiğiçä, miltiq bilän atsiçu”, “Musulmanni šltürüp, hahol toydi olҗiğa, (Olҗa alğan hahollar tšyligän tähtekän), Parsilditip atqanda hä däp җanlar çiqsekän” (A.Älahunov. Җudaliq qoşaqliri. Arzu, 1993, b 83).
Şuni täkitläş keräkki, grajdanlar uruşi vaqtida bol'şeviklarniŋ düşmänliri ahaliniŋ u yaki bu toplirini šz täripigä җälip qiliş üçün yär mäsilisini paydilinişqa urunğan. Mäsilän, keŋäş hakimiyitiniŋ härhil däriҗidiki düşmänlirini šz lageriğa topliğan admiral A.Kolçak Qizil terrordin zärdap çäkkän Yättisuniŋ uyğur ahalisinimu šz täripigä tartişqa tirişqan. U 1919-jili 16-iyul'da “Tarançi hälqigä yolliğan yarliğida” uyğur-tarançilirini bol'şeviklarğa qarşi kürişi üçün mahtiğan vä ularğa mundaq vädä bärgän: “Yättisu bol'şeviklardin tazilanğandin keyin Yär ministrligi tarançilarğa dšlät yär fondidin Yättisu vilayitiniŋ dehanliri üçün bälgülängän normilar boyiçä yärlärni beridu. Ägär tarançilar Yättisu kazak äskärliri qatariğa kirsä ularğa kazaklarğa berilidiğan yär normisi boyiçä yärlär berilidu” (Rossiya Federatsiyasiniŋ Dšlät arhivi, f. 10073, t. 2, i. 589, l. 1).
Kältürülgän misallar 1918-jili uyğurlarni ammiviy etişta päqät ularniŋ säyasiy (partiyaviy) täälluqluğila ämäs, bälki iҗtimaiy-ihtisadiy säväplärniŋmu bolğanliğiğa yarqin guvaliq qilidu.
Biz “Atu” paҗiäsini qizil terrorniŋ däsläpki härikätliri däp bahalaymiz, şundimu bol'şeviklarniŋ җazalaş härikätliri yärsiz slavyan-kšçmänliriniŋ qollap-quvätlişi tüpäyli mümkin boldi. Ular terilğu yärlirini hätta qan tšküş usulliri bilänmu elişqa mänpiyätdar bolğan. Bol'şeviklarniŋ “atu” ohşaş vähşilik җazalaş operatsiyalirigä qatnişip, kšçmän-slavyanlar yär eliş ehtiyaҗini qanaätländürüş imkaniyitigä egä boldi. Şundaq qilip, 1918-jilniŋ may eyida yär mäsilisi ikki ilgärkidäk säyasiy vaqiälärniŋ yänä bir amiliğa aylandi. Ägär padişa hškümiti 1916-jilqi qozğilaŋ vaqtida qazaqlarni vä qirğizlarni qolliğan uyğurlarni tegişlik җazalalmiğan bolsa, bu işni bol'şeviklar ämälgä aşurdi. Şundaq qilip, 1918-jilqi “atu” paҗiäsi uyğurlarniŋ 1916-jilqi qozğilaŋda qazaqlarni vä qirğizlarni qolliğanliği üçün җazasi boldi. Arhivtiki hšҗҗätlärniŋ biridä täkitlinişiçä, “bu qaraniyätlik işqa җälip qilinğan addiy, lškçäk, lekin teçliqpärvär ahali – tarançilar qattiq zärdap çäkti”.
Ablät KAMALOV,
tarih pänliriniŋ doktori.
Qanliq qirğinçiliqqa nemä säväp boldi?
Ötkän jilniŋ may eyida Qazaqstanniŋ uyğur җamaätçiligi “Atu” qanliq paҗiäsiniŋ yüz jilliğiğa beğişlanğan härhil çarä-tädbirlirini štküzdi. 1918-jilniŋ may eyida M.Muraev rähbärligidiki qizil armiya otryadi Ğulҗa yoli boyiğa җaylaşqan birnäççä uyğur yeziliriniŋ ahalisini oqqa tutti. Uyğur җamaätçiliginiŋ küç çiqirişi bilän mäzkür yezilarda paҗiä qurvanliriğa yadikarliqlar ornitilip, näzir-çiraqlar berildi. Ammiviy ähbarat vasitiliri qanliq paҗiägä bağliq tarihiy materiallarni elan qildi.


text:
шәлkeMHәp
чәpшәMбe 9 rыйHBap 2002
-
дekaбpb 28, 2001
«Tatarstan yäşläre»: "Çittäge tatarğa qaytıp urnaşırga yärdäm itü — anı assimilyatsiyadän saqlap qalunıñ iñ ütemle çaralarnıñ berse..."
«Dönyalar gına tınıç bulsın» digän teläk bu atna matbugatında xökem sörgän ruxnı bilgeli ala. Gäzitlärdä yıl yömgaqların yasaw, möhim waqiğalarnı barlaw, yaña elga teläklär äytü...
-
-
дekaбpb 14, 2001
«Tatarstan konstitutsiäseneñ yaña redaktsiäse dekaberneñ soñgı könnärendä qaralaçaq… üzäk üzenä buysınğan xakimiät buldıru öçen bügenge citäkçelärne Mäskäw tatarlarına alıştıraçaq?… »
«Tatarstan konstitutsiäseneñ yaña redaktsiäse dekaberneñ soñgı könnärendä qaralaçaq… üzäk üzenä buysınğan xakimiät buldıru öçen bügenge citäkçelärne Mäskäw tatarlarına alıştıraçaq?… »
-
дekaбpb 07, 2001
Title News
Tatarstannı alda zur sınawlar kötä. Tatarstan Prezidentınıñ respublika büdjetın tikşergändä äykän süzläre, türälärgä däwlät aqçasın uñga-sulga çäçmäskä digän şeltäläre, Rusiädä ütäçäk xalıq sanın aluda tatar milläten berniçä törkemgä bülülär häm başqa waqiğalar şundıy näticä yasarga nigez birä…


text:
Şšhrät MÄSİMOV,
“Uyğur avazi”
Almutida muz üstidä figuriliq teyiliş sportiniŋ ataqliq mahiri, 2014-jili Soçida štkän qişliq Olimpiada oyunlirida bronza medaliğa sazavär bolğan Denis Ten yaşiğan šygä memorial tahta ornitildi.
Hatirä tahtini eçiş märasimiğa ataqliq sportçiniŋ uruq-tuqqanliri, käsipdaşliri, Almuta turğunliri jiğildi. Denis Ten hatirisigä tazim qiliş üçün Rossiyadin mähsus ataqliq keŋäş vä Rossiya mäşiqländürgüçisi, sport mahiri Tat'yana Tarasova käldi.
Kšpligän duniya, Evropa vä Olimpiada oyunliriniŋ çempionlirini täyyarliğan ataqliq mäşiqländürgüçi Denisniŋ šz elini nahayiti yahşi kšridiğanliği vä uniŋdin heç yaqqa kätmäydiğanliği, sportçiniŋ talanti tüpäyli nurğunliğan işqivazlarniŋ Qazaqstanni tonup-bilgänligi toğriliq tävrängän halda sšzlidi.
– Denis – ismi rivayätkä aylanğan jigit. U päqät moşu mämlikättila yaşap, uniŋ şänini kštirişni halidi. Äpsuski, šz vätinidä hayati bilän vidalaşti. Män kšpligän sportçilar bilän işlidim. Denis şagirtlirimniŋ aldinqi sepidä turatti. Denis häqiqätänmu yahşilarniŋ yahşisi edi. Uniŋğa bir närsini ikki qetim täkrarlaşniŋ haҗiti yoq edi. Los-Andjelesta bu baliniŋ qäyärdin kälgänligini bilmigän edi. U birdinla däsläpki onluqqa, andin tšrtlikkä kirdi. Stadiondikilär orunliridin turup, uniŋ hüniri ayaqlaşqandin keyinmu oltarmiğanliği helimu kšz aldimda, – däp äsläp štti Tat'yana Tarasova.
Uluq sportçini hatiriläş üçün nahşiçi Roza Rımbaevamu käldi.
– Denis pakliqniŋ, vätänpärvärlikniŋ, häqiqiy qährimanliqniŋ rämzi. U bari-yoqi 25 yaşta edi. Denis biz tärbiyiligän yaşlirimizniŋ yarqin väkili. Ata-anisi uni häqiqätänmu uluq sportçi qilip yetildürdi, – dedi Roza Rımbaeva.
Märasimda Almuta şähiri hakiminiŋ orunbasari Arman Qırıqbaev sšzgä çiqip, Denis Ten hatirisigä başqimu kšpligän çarä-tädbirlärniŋ štküzülidiğanliğini eytti. Uniŋ täkitlişiçä, hazir Denis Ten yadikarliğiniŋ eskizi işlinivatidu. Yadikarliq kelär jili baharda ornitilidu.
– Denis šzini päqät muz üstidä figuriliq teyiliş sportiğila beğişliğan insan ämäs. U bayriğimiz kštirilgändä, millionliğan qazaqstanliqlarni mämlikitimiz üçün pähirlinişkä mäҗburliğan vätänpärvär insan, – dedi şähär hakiminiŋ orunbasari.
Memorial tahtini eçiş märasimida şundaqla Rossiya Federatsiyasiniŋ Almutidiki baş konsuli Evgeniy Bobrovmu qatnaşti.
– Bizniŋ qazaqstanliq dostlar, rossiyaliklär silär bilän billä matämdä. Biz Denisni umumiy bayliğimiz däp hesaplaymiz. Los-Andjelesta käsipdişimniŋ “Qariğinä, bizniŋ qazaqstanliq sportçi qandaq maharät kšrsitivatidu?” däp eytqan pähirliniş sšzliri helimu yadimda. Biz häqiqätänmu Denisni häm qazaqstanliq, häm rossiyalik, häm duniyaviy däriҗidiki insan däp hesaplaymiz. Uniŋ utuq-muvappäqiyätliri muz üstidä figuriliq teyiliş sportiniŋ tarihiğa mäŋgü yezilidu, – dedi diplomat tävrängän halda.
Amutida şundaqla Denis Ten fondini tonuşturuş märasimimu bolup štti. Fond sportçiniŋ yeqin adämliriniŋ täşäbbusi bilän quruldi vä Denis Ten layihilirini ämälgä aşuruşni davamlaşturidu.


text:
Bir küni mäktäp oquğuçiliri uyuşturğan mäyrämlik çarä-tädbirgä qatnaşqili bardim. Öz hünärlirini namayiş qiliş üçün sähnigä çiqqan oquğuçilardin tolimu pähirlinip, ularniŋ äqil-parasitidin mämnun boldum. Tuyuqsiz yanfonimğa qoŋğuraq kelip qaldidä, sirtqa çiqip sšzlişişkä toğra käldi. Talağa çiqişimğa ihtiyarsiz kšzüm benaniŋ käynidä tamaka çekivatqan qizlarğa çüşti. haŋ-taŋ bolğan halda, sšhbätdişimğa keyiniräk hävärlişidiğanliğimni eytip, telefonni qoyuvättim. Bar oyum kšz aldimda turğan mäktäp oquğuçilirida, yänä kelip, bayila šzäm mäğrurlanğan qizlarniŋ bu päskäş qiliğida. Şu tapta, täqi-turqi, gäp-sšzliridin äqli bar, bilimlik, zeräk däp bilgän gšzällirimizniŋ häqiqiy äpti-bäşirisini kšrgändäk boldum. Jürigimdiki mäğrurliniş his-tuyğuliri bir dämdila näprätkä aylandi. Meni bayqisimu, kšrmigändäk bolup, eğizidin is çiqirip, pärva qilmay turuvärdi. Şuniŋdin keyin ularğa äqil eytişniŋ heç haҗiti yoq ekänligini çüşändim. «Bizni nemä qilalattiŋ?» degändäk qaraşliridin keyin, ularniŋ yenidin unçuqmay štüp kättim. Zalğa zadila qaytip kirgüm kälmidi. Mana şuniŋdin beri bu vaqiä üstidä talay oylandim.
Ägär ular kiçikkinä bolsimu iza tartip, üzini qaçurğan bolsa mäylidi. Yeşi ändila 13-14tin alqiğan siŋillirimni bu halättä kšrüp, ularni mäktäpniŋ pähri däp bilgän ustazliriğa, zor arzu-armanlar bilän beqip-qaqqan ata-aniliriğa içim kšydi.
Dšlät rähbiri N.Nazarbaevniŋ «Ayal – bšşük egisi. Demäk, ayallar tüzälmäy, bšşügimiz tüzälmäydu, bšşügimiz tüzälmäy – elimiz toluq tüzälmäydu» däp täkrar-täkrar eytivatidu. Bügünki qiz – ätiki kelin, bir šyniŋ jürigigä, tüvrügigä aylinidiğan ayal. Qiz baliniŋ tärbiyisi – ävlat tärbiyisiniŋ tüp-tomuri. Qiz bala – millätniŋ äynigi. U kälgüsi ävlatni duniyağa elip kelip, aq süt berip tärbiyiligüçi bolğusi ana! Biraq, bügün dohmuş-dohmuşta tamaka çäkkinini mänsäp sanap turğan bäzibir qiz-җuganlar kälgüsidä «ana» atilişqa layiqmu?! Bügün qoliğa tamaka, eğiziğa içimlik alğan qiz bala pütün bir millätniŋ milliy ğururini däpsändä qilidu. Äpsuslinarliği, hazir yeziniŋ addiy-saddä qizlirimu şu tütüngä buruqtum bolmaqta.
Hälqimiz äzäldin qiz bala tärbiyisigä bšläkçä kšŋül bšlüp, nazuk җanlarni äzizläp, imanliq, insapliq boluşqa çaqirip, ularni kiçigidin urpi-adätlirimiz, än°änilirimiz, milliy qaidä-yosunlirimiz bilän tärbiyiligän. Mana şuŋlaşqimu Nazugum, İparhan, Amannisahan, Rizvangüldäk hälqimizni alämgä tonutqan gšzällirimizniŋ ismi taki bügüngiçä saqlinip, millitimiz besip štkän tarih yolida mäŋgü šçmäs yultuz käbi çaqnimaqta. Ändi äşu män kšrgän hanim-qizlirimizni şundaq namayändilirimizniŋ ävladi däp ataşqa layiqmu? Ular bu çoŋ mäs°uliyätniŋ hšddisidin çiqip, millät täğdirini saqlap qalalamdu? Bügün hata yolğa çüşkän qarakšzlirimizgä qandaq qilip durus yolni kšrsitimiz?.. Älvättä, bu soallarğa җavap berişkä meniŋ salahiyitim yätmäydu. Päqät, buniŋğa qarita šz oy-pikrimni uşbu maqaläm arqiliq yätküzmäkçi boldum. Çünki šzämmu çoŋlarniŋ äqil-parasiti, yol-yoruğiğa muhtaҗ yaş ğunçilärniŋ biri.
«Gül šssä yärniŋ kšrki, qiz šssä älniŋ kšrki», degän maqalniŋ mäna-mäzmuniğa çškäyli, qarakšzlär!
Sabiräm ÄNVÄROVA.
Uyğur nahiyäsi.
…Qiz šssä älniŋ kšrki
Bir küni mäktäp oquğuçiliri uyuşturğan mäyrämlik çarä-tädbirgä qatnaşqili bardim. Öz hünärlirini namayiş qiliş üçün sähnigä çiqqan oquğuçilardin tolimu pähirlinip, ularniŋ äqil-parasitidin mämnun boldum. Tuyuqsiz yanfonimğa qoŋğuraq kelip qaldidä, sirtqa çiqip sšzlişişkä toğra käldi. Talağa çiqişimğa ihtiyarsiz kšzüm benaniŋ käynidä tamaka çekivatqan qizlarğa çüşti. haŋ-taŋ bolğan halda, sšhbätdişimğa keyiniräk hävärlişidiğanliğimni eytip, telefonni qoyuvättim. Bar oyum kšz aldimda turğan mäktäp oquğuçilirida, yänä kelip, bayila šzäm mäğrurlanğan qizlarniŋ bu päskäş qiliğida. Şu tapta, täqi-turqi, gäp-sšzliridin äqli bar, bilimlik, zeräk däp bilgän gšzällirimizniŋ häqiqiy äpti-bäşirisini kšrgändäk boldum. Jürigimdiki mäğrurliniş his-tuyğuliri bir dämdila näprätkä aylandi. Meni bayqisimu, kšrmigändäk bolup, eğizidin is çiqirip, pärva qilmay turuvärdi. Şuniŋdin keyin ularğa äqil eytişniŋ heç haҗiti yoq ekänligini çüşändim. «Bizni nemä qilalattiŋ?» degändäk qaraşliridin keyin, ularniŋ yenidin unçuqmay štüp kättim. Zalğa zadila qaytip kirgüm kälmidi. Mana şuniŋdin beri bu vaqiä üstidä talay oylandim.


text:
Yäşel Üzän
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Yäşel Üzän, Tatarstan Cömhüriäte qaramağındağı şähär, Yäşel Üzän rayonı üzäge. Tatarstannıñ Tönyaq-Könbatışında (Qazannan 38 km), İdel yılğasınıñ sulyaq yarında, Qazan-Tübän Novgorog automobil yulı buyında urnaşqan. Qazan, Mäskäw, Sember, Yoşkar-Ola, Voljsk yünäleşläreneñ timer yul töynäleşe.
1865. yıldan Kabaçiçşe awılı bularaq mäğlüm, soñınnan Paratsk Zatonı dip atala. 1928. yıldan Zelóní Dol (Yäşel Üzän) şähär tíbındağı bistä, 1932.dän şähär; 1958.dän – rayon üzäge. Möydanı 26,6 km2. Xalqı – 1989. yılda 94,1 meñ keşe (Urıslar – 67%, Tatarlar – 29,1 %), 2000. yılda 100,2 meı keşe. "Sergo isemendäge zavod (POZİS)", Maksim Gorki isemendäge qorablar tözü, maşina tözü, faner zavodları; İdel buyı faner-cihaz yasaw, söt häm ikmäk peşerü kombinatları; trikotaj, tegü häm cihaz fabrikalrı. Mexanika kolleje, qorablar tözü texnikumı, medisin kölliät, 19 ğomumí belem birü mäktäbe, hönäri kölliät. Mädäniät yortı. Rayon üzäk xastaxanäse.


text:
Ukraina prezidenti olaraq saylanğan Volodımır Zelenskıy cumaertesi künü Yuqarı Rada reisi Andriy Parubiy ve fraktsiya liderlerinen körüşmek içün Ukraina Yuqarı Radasınıñ binasına keldi. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
Zelenskıynıñ körüşüv başlamazdan evel bildirgenine köre, esas mevzu mayısnıñ 19-nda parlamentte keçirilmesi tahmin etilgen inauguratsiya olacaq.
Zelenskıy bugün raatlıq künü olğanı içün parlamentteki körüşüvge bütün fraktsiyalarnıñ liderleri kelmeycek, dep tahmin etti.
Yuqarı Radada Ukraina prezidenti inauguratsiyasınıñ 2019 senesi mayısnıñ 19-nda ötkerilmesine dair qarar qayd etildi. İnauguratsiya resmiy neticeler ilân etilgen kününden 30 kün içinde, yani iyünniñ 3-ne qadar, ötkerilmeli. Prezident Yuqarı Radanıñ tantanalı toplaşuvında Ukraina halqına ant etmeli.


text:
9 Qañtar, 2017 sağat 00:37
Jaña jıldan bastap qoldanısqa engen zañ normaları halıqtı dürbeleñge salıp qoydı.
6 Qañtar, 2017 sağat 13:51
Elbası stipendiyasınıñ iegerleri anıqtaldı
6 Qañtar, 2017 sağat 11:29
Biraq, Astana men Almatı sekildi qalalarda qarapayım halıq künköris qamımen sabılıp jürgenderdi qaytpekpiz.
6 Qañtar, 2017 sağat 09:41
Mwhtar ağa! Aşulanamın dep barlıq jeltoqsanşılarğa tiispeñiz! Tiisseñiz mağan ğana tiisiñiz!
30 Jeltoqsan, 2016 sağat 13:49
27 Jeltoqsan, 2016 sağat 12:09
22 Jeltoqsan, 2016 sağat 18:12
Ahmetjan Esimov: «EKSPO-2017» körmesi dağdarısqa qarsı bağdarlama retinde jwmıs istedi
22 Jeltoqsan, 2016 sağat 12:19
Elbası wsınğan reformalar bağdarlaması ömirdiñ barlıq salasın qamti otırıp, älemde orın alıp jatqan özgeristerge naqtı jauap sipatına ie boldı.


text:
Jahan jañalıqtarı Köz qaras Ruhaniyat
Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi qıtaydıñ nazarın audarıp jatır.
Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi bügingi küni qıtaydıñ nazarın audarıp jatır. Qıtay Qazaqstandağı barlıq aqparattıq jañalıqtı qadağalap otıratının eskersek bildey memleket qwruşı wlttıñ älipbi auıstıruın nazardan tıs qaldırması anıq. Jäne ol tek qarip auıstıru mäselesi emes, tildik reforma dep otır. Qoş, endi mına qızıqtı qarañız!
Qazaqstanda latın älipbii mäselesi 90-jıldarı qazaq tiltanuşı ğalımdarı (Akademik Ä.Qaydarov) jağınan auızğa alınğanı ras, däl sol twsta qıtay bwl aqparattı jabıq küyde talqığa saldı, öytkeni 90-jıldarı qıtayda EKİ MIÑnan astam taza qazaq mektebi jäne Qwljada qazaq universiteti, Küytinde qazaq institutı sonımen qatar Altay, Şäueşek, Sanjıda qazaq tilinde bilim beretin pedegogikalıq joğarı bilim beru orındarı bar-dı jäne barlıq qazaq mektebi, kolledj, universitet qazaqşa is-qağaz qoldanatın, qazaq mektepterinde tipti qıtay tilin 3-sınıptan keyin (key jerde 5-sınıptan soñ) şet tili retinde qosımşa ğana oqıtatın. Qazaq tiliniñ üstemdigi joğarı edi, key eldi-mekendegi qıtay, moñğol, xuiyzu, wyğırlar taza qazaq mektebine baratın. Qazaq mektebiniñ bilim beru sapası öte joğarı jäne qazaq oquşılarınıñ JOO-na tüsu salıstırması Şıñjañda aldıñğı orında twrdı. Osı jağdayda Qazaqstan jaqtıñ latın qarpine köşu qozğalısı qıtaydağı qazaq ziyalıların eşqaşan beyjay qaldırmaytını anıq, sonımen qatar qıtaydıñ 1980-83 jılğı tolıqtırılğan memleket konstucsiyası boyınşa “är wlt öz jazuın özi tañdauğa tolıq qwqılı” delingen qwqıqtıq jağı tağı bar, bwlardıñ bäri bir-birimen säykes kelse qıtayğa tiimsiz dep qortındı şığardı. Sosın, qıtay jaq 90-jıldarı Türkiyanıñ Antaliya, Istanbwl qalalarındağı “älipbi mäselesine” baylanıstı basqosulardı da qattı qadağalap otırdı. Äsirese 34 qaripten twratın ortaq türki latın älipbii jobası tipten alañdauşılıqqa apardı. Bwnıñ barlığı qıtaydı “wlt sayasatın” özgertuge mäjbürledi. Sonımen qıtay Şıñjañdağı qazaq-wyğırğa lingvistikalıq qadağalau sayasatın şığardı, bir mäsele ayasındağı reakcsiyanı qadağalap tekserip otırdı. Qızığı sol nätije bılay boldı, qazaqtar-Qazaqstandağı latın jobasına eleñdeydi, wyñırlar- Türkiyağa eleñdeydi. Qıtay üşin bwl degen ortalıq aziya men Türkiyağa jaqındau degen söz. Bwl qıtayğa mülde tompaq! Qıtay endi qaytuı kerek? Oğan qıtaydıñ strateg mamandarı, latınğa köşudiñ qararın Pekin maqwldau kerek! degen sayasat wstandı. Sonımen, bwl mäsele sol künnen kün tärtibinen tüsken joq, ayağı Arapşıl-Latınşıl jaña pikir-talasqa wlastı. Qıtay sırttay qarap “wltşıl, türikşil” elementterdi tizimdikke jazıp qoydı. Qoş, arı qaray…
Esteriñizde bolsa Qazaqstanda latın älipbii 2006-jılı qayta qozğalıp, bwl jol prezident ğalımdarğa tapsırma bergen edi. Bwl qıtayğa birşama auır tidi jäne dayındıqsız moynına qıl bwrau tüsti. Öytkeni, qıtay jaq Qazaqstandı latın älipbiin qoğamdıq pikir ayasında ğana örbitedi dep eseptep keldi, bildey eldiñ prezidenti auzına aluı öte tosın jağday retinde qabıldandı. Qıtay jaqtıñ qazaqşa basılımdarı osıdan soñ birinen soñ biri latın jobasın wsınıp jattı. Däl sol twsta biz orta mekteptegi auzınıñ uızı keppegen bala edik, birde bir ağayımız latın qarpine köşu turalı oyın bayandap birqanşa jobanı taqtağa jazğanı esimde. Sol twsta 3-4 mamannıñ jobasın jurnaldan da oqığanım jadımda qaptı. Olar T.Doşıq, S.Janbolatov, M.Bölekov jäne M.Äbilqaq, Jañ Diñjin, tb. Äsirese S.Janbolatovtıñ “Oylar Örisi” kitabı bwnı arnayı talqığa saldı. Qıtay qazağı 2006- jılğa deyin jäne keyin latın jobası ayasında wsınbağan jobası qalmadı deuge boladı. Keyin bwnıñ ornın qıtay qazaqtarınıñ IT-şinik programisteri bastı. Olar özderi jasağan sayttarında jarısa jariyalap jattı, tipti sayt bağdarlamasına engizip öz jobasımen aqparat ta taratıp jürdi. Sol däuir qıtay qazağı üşin “altın däuir” boldı. Biraq, qıtaydıñ da öz közdegeni bar edi. Ol bılay boldı! Qıtaydağı qazaq ğalımdarı qıtay kongresinde premer-ministirge tikeley “qazaq latın jobasın maqwldau” turalı saualın qoyğan soñ dereu basqa täsilge köşti. Ol mınau:
Qıtay qazağın Qazaqstanmen bir älipbide boldırmau;
Latın jobasın Pekin jaq maqwldau qalasa jobanı da Pekin jaq wsınu; Qazaqtı latın jazuı arqılı qıtay-globalzacsiyasına jaqındatu;
tb.
Osı täsilden soñ qıtay qazaqtarınıñ “qwbıjıq latın älipbi” jariyalana bastadı jäne onı maqwldau kezeñi kün tärtibinde twrdı. Ol kezde biz universitet qabırğasına endi jarmasqan kez edi. Qazaq sayttarınıñ altın däuiri twğın. Atalmış latın jobasın qırıq mıñdıq oqırmanı bar “Sen-Qazaq” attı sayt jer-jebirine jetkizip talqığa saldı.
Qoş, ne kerek, qıtaydıñ “latın jobası” sayasatı nauqanı keyin uaqıtşa toqtap qaldı, sonımen birge qıtaydıñ latınmen “twzaq qwru” sayasatı da uaqıtşa toqtap qaldı. Qıtay biligi negizgi nazarın sayasi klondarmen arpalısuğa jwmsap, sayasi tazalaudı bastap ketti. Atalmış “latın twzağı” jobasınıñ biraz strateg oyınşısı sayasattan sırğıp ketti.
Endi, qarañız! Bıltırdan beri Qazaqstanda latın älipbii mäselesi naqtı qadamdarğa bardı, joba twraqtanu üstinde, tağısın-tağı. Bwğan qıtay jaq jaña reakcsiya tanıtadı jäne onıñ Şıñjañğa ıqpalın barınşa azaytuğa tırısadı. Alda qıtaydıñ wstanımı turalı jäne bir saraptama jajarmın. Qıtay sözsiz sayasi taktikağa köşedi, ol-anıq.
Soñında ayta keteyin, ä- ae, ö-oe, ü-ue nwsqasın 2006-2009 jıldarı qıtay qazaqtarınıñ bir basılımınan oqıp edim (atı esimde joq), keyin osı nwsqa Qazaqstanda wlttıq latın jobası retinde jwrtqa wsınılğan kezde jaman şok boldım.


text:
Gabriel Garcia Marquez
'+Gabriel José de la Concordia García+ Márquez' y₩q(tuwılg'an: 6 mart, 1927) Latın Amerikasında Gabo laqabına iye Kolumbiyalı jazıwshı, dramaturg ha'm jurnalist. Ol 20-a'sirdin' en' ko'rnekli jazıwshılarınan biri dep esaplanıp, 1982-jılı Nobel sıylıg'ın alıwg'a miyassar bolg'an. Ol jurnalistika menen shug'ıllanıw ushın universitettegi yuridika fakultetindegi oqıwın taslap ketken. 1958-jılı Mercedes Barchag'a u'ylengen, olardın' Rodrigo ha'm Gonsalo degen balaları bar.
Ol jurnalist retinde ko'plegen qısqa gu'rrin'ler ha'm basqa a'debiy shıg'armalardı jazg'an, biraq onın Ju'z jıllıq jalg'ızlıq (1967) ha'm Xolera waqtındag'ı muhabbat (1985) romanları og'an du'nya ju'zlik danq alıp keldi. O'zinin' shıg'armalarında Márquez siyqırlı realizm a'debiy stilinen ko'p qollang'an, ha'm bul stildin' basqalardan o'zgesheligi a'piwayı ha'm real jag'daylarda sıyqırlılıq elementlerinen paydalanıwı bolg'an.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi Kyivde 6-ncı Qurultay delegetlarnıñ konferentsiyasını çağırta. Olar, Qırımdaki vaziyetni, işğal şartlarında yerli özidare organlarınıñ vazifeleri muzakere etecek, bundan ğayrı, Bağçasarayda 2014 senesi mart 29 künü keçken 6-ncı Qırımtatar Milliy Qurultaynıñ 2-nci nevbetten tış sessiyasınıñ "Qırımtatar halqınıñ öz tarihiy toprağında - Qırımda, öz taqdirini belgilev aqqınıñ ömürge keçirilmesi" Qararınıñ yerine ketirilüvini muzakere etecek.
Qırımtatar Miliy Meclis reisi Refat Çubarov bu madderni añlata.
- 6-ncı Qurultay 2013 senesi saylanılğan edi. Onıñ birinci sessiyası 2013 senesi oktâbr soñunda keçirilgen edi. Bundan soñ biz endi işğal vaqtında, 2014 senesi mart 29 künü, nevbetten tış sessiyanı keçirgen edik, ondan soñ sessiyalarımız olmadı. Şimdi Qurultay delegatlarınıñ konferentsiyası çağırıluvı aqqında laf yürsetile. Qırım işğali şaraitinde sessiya çağırtıp olamağanımız içün, biz delegatlarnı Kyivge konferentsiyağa kelmege davet ettik. Delegatlar biz qaç meseleni baqacaq, şu aradan Qırımdaki vaziyetni ve işğal şartlarında yerli özidare organlarınıñ vazifeleri, bundan ğayrı mart 29 künü keçken Qurultaynıñ 2-nci nevbetten tış sessiyasınıñ, qırımtatarlarnıñ Qırımda öz muqadderatını tayin etüv aqqına binaen Qararınıñ yerine ketirilüvini muzakere etecek.
Refat Çubarov, türlü sebeplerge köredelegatlarnıñ bir qısmı kelip olamacağını qayd ete ve tamam bu sebepten sessiya degil de, konferentsiya keçirilecegi aqqında söz yürsetile.Bu arada Qurultaynıñ Teftiş komissiyasınıñ başı Ali Özenbaş Facebook saifesinde Meclisniñ konferentsiya çağıtmaq qararını tenqit etti:
“Qırımtatar Qurultay delegatlarınıñ konferentsiya çağırıluvı - maşna bazası, zavod işçileriniñ “konferentsiya çağırıluvı” kibi bir manasız, mantıqsız şeydir! “Konferentsiya - bu bir de bir teşkilât, topluluq, devletler vekilleriniñ toplaşuv, muşaveresi…” - luğat izaatı. Böylece, onıñ adiy toplaşuvnen farqı - konferentsiyada çeşit-türlü siyasiy ya da ilmiy teşkilâtlarnıñ, ya da devletlerniñ vekilleri, daa doğrusı delegatları, iştirak etmekte. Amma yalıñız bir teşkilâtnıñ - yani bu arada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ - azlarından ibaret olğan toplaşuv konferentsiya olmaz. Qurultaynıñ Teftiş komissiyasınıñ reisi olaraq bildirem ki, Qurultay adından qarar ala bilecek oturışnıñ iç bir şeklinde, Qurultay faaliyetini belgilegen vesiqalarnıñ iç birisinde, konferentsiya ıstılası qulanılmay.
Refat Çubarov, qırımtatar halqınıñ özidare organlarınıñ bugünki vaziyetke lâyıq olğan, evelden belgilengen protseduraları olmağanını qabul ete.
- Biz öz reglament vesiqalarımıznı, Qurultaynıñ içki protseduralarını tizgende, Qırım Rusiye tarafından işğal etilecegini iç kimse köz ögüne alıp olamay edi. Qırımnıñ başqa devletler tarafından vaqtınca işğal etilecek şaraitinde, faaliyetimiz aqqında mahsus bölük olmadı. Ameldeki vesiqalarımızda, er beş yıl, yani bu yılı, Qurultay delegatlarınıñ yañı saylavları keçirilecegi belgilengen. Amma bizim vesiqalarımızğa köre, yañı saylanılğan terkipniñ ilk sessiyasında Qurultay delegatlarınıñ salâhiyeti bite. İşğal etilgen Qırım şaraitinde böyle saylavlar imkânsız. Bundan da ğayrı, olar işğal akimiyetiniñ qanunlarına köre taqip etilecek edi. Böylece, Qurultay konferentsiyasınıñ delegatları, bu vaziyet aqqında ve yañı saylav keçirmek içün imkân peyda olmağance öz salâhiyetini saqlaycaqları aqqında bildirmenen razı olurlar dep tahmin etem.
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev, bu özidare organınıñ konferentsiyaları keçmişte endi yüz bergenini qayd etmekte.
- Qurultay sessiyasını degil de, konferentsiyasını keçirmek qararı, sessiya ötkermesi imkânsız olğanınen bağlı. Sessiya keçirmek içün, Meclis teşkiliy hızmetni yarata, bundan da ğayrı, oña kvorum lâzim, yani delegatlarnıñ cedveliy terkibinden üçten ekisi mevcut olmaq kerek. Şimdilik bunıñ başqa sebeplerge köre imkânı yoq: quvetçiler Qurultay delegatlarına basqınç yapa, qıtağa çıqsalar, Qırımğa qaytmaqnen qıyınlıqlar çıqacağı aqqında ihtar eteler. Çıqmaqta da qıyınlıqlar olacağında iç şübelenmeyim. Bundan ğayrı, delegatlar arasında fikir yayınlandırıla ki, sanki konferentsiya kibi añlam reglamentte yoq ve bütün vesiqalarımızğa zıt kele. Hatırlatmaq isteyim ki, Qurultay konferentsiyaları eki defa keçirilgen edi - 1991 ve 1998 seneleri. Qıtağa biznesnen, devlet büdjet teşkilâtlarınen bağlı olmağan azalar çıqar. Amma iç bir oca ya da ekimni yibermeycekleri belli.
Oktâbr soñunda yarımadada, rusiyeli Qırım musulmanlarınıñ diniy idaresi teşkil etken Qırım musulmanları Qurultayı keçirildi. Onıñ delegatları ameldeki müfti Emirali Ablayevniñ salâhiyetini daa beş yılğa devam ettirdi. Bu Qurultay, Ukraina halq mabusı ve qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev tesis etken, “Qırım” fondunıñ mülküni QMDİ adına “milliyleştirmek” rusiye akimiyetine muracaatta bulundı.
Qırımtatar milliy meclis azası,qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyev, Qurultay konferentsiyası, rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa yapqan basqınçı aqqında dünyağa bildirtmek içün de kerek deolğanında emin.
Bugün qırımtatar halqı öz institutlarınıñ demokratik, serbest saylavını keçirmek ve olarnı idare etmek aqqında marum qalğanını bildirmek kerekmizEskender Bariyev
- Qurultay konferentsiyası, Meclis ve bütün qırımtatar halqı içü,n ileride köz ögüne alınacaq, ariza, tevsiye, muracaatlarnı qabul ete bile. Amma, ebet, olarQurultaynıñ daimiy organlarınıñ saylavları kibi reglament esnaslarını kerçekleştirip olamaz. Delegatlarğa yapılğan basqınçnı közde tutıp, biz, Qırımda ve qırımtatarlar ögünda peyda olğan meselerni belgilep muzakere etmek, ve halqara teşkilâtlarına bir sıra muracaat ve arizalarnı qabul etmek içün konferentsiya çağırtamız. Bugün qırımtatar halqı öz institutlarınıñ demokratik, serbest saylavını keçirmek ve olarnı idare etmek aqqında marum qalğanını bildirmek kerekmiz. Bu BMT-nıñ tamır halqlar aqqında 18-inci ve 19-ıncı maddelerini boza, işğalciler bizni bu aqsız qaldıra.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/7 aprel
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 7 aprel biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1987 — Adilä Wälieva, tatar artistkası, Qazan tatar däwlät yäş tamaşaçılar teatrı akterı.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1947 — Henri Ford, AQŞ eşmäkäre, konveyer uylap tabuçı.
- 2006 — Sayra Velşakova, cırçı, mäğrifätçe, Leningrad konservatoriäse möğallime.


text:
Bağlı deñiştirmeler
Bu mahsus saifede bağlı saifelerde soñki yapılğan deñiştirmeler cedveli bar. Közetüv cedveliñizdeki saifeler qalın olaraq kösterile.
- Y
- Bu deñiştirme yañı bir saife yarattı (yañı saifeler cedveline de baqıñız)
- k
- Bu, kiçik bir deñiştirme
- b
- Bu bir botnıñ yapqan deñiştirmesi
- d
- Wikidata deñiştirilmesi
- (±123)
- Bayt esabınen saife büyükliginiñ deñiştirilmesi
2019 s. iyülniñ 13
- Ukraina; 19:19 +47 Palyvoda Roman Muzakere İsseler Belgiler: Mobile edit, Mobile web edit


text:
Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w (82 Kb) Versiyasi' Betti doc ta'rizde ju'klep ali'w (82 KB)
DENETÁRBIYaSÍ HÁM SPORT TARAWÍNDA MÁMLEKETLIK BASQARÍW SISTEMASÍN TÚP-TIYKARÍNAN JETILISTIRIW ILAJLARÍ HAQQÍNDA
Elimizde denetárbiyası hám sporttı ǵalaba en jaydırıw, xalıqtıń, ásirese, jaslardıń arasında salamat turmıs tárizin úgit-násiyatlaw ushın zárúr sharayatlardı hám infrastrukturanı jaratıw, elimizdiń xalıqaralıq sport maydanlarında múnásip qatnasıwın támiyinlew baǵdarında izbe-iz ilajlar ámelge asırılmaqta.
Sonıń menen birge, denetárbiyası hám sporttı shólkemlestiriwde bir qatar sistemalı mashqalalar menen kemshiliklerdiń bar ekeni bul tarawda mámleketlik siyasattı nátiyjeli alıp barıwǵa hám elimizdiń qolda bar sport potencialınan tolıq paydalanıwǵa tosqınlıq etpekte. Atap aytqanda:
birinshiden, ásirese, orınlarda denetárbiyası hám sport basqarmasınıń nátiyjeli tutas sisteması joq ekeni bul tarawda mámleketlik uyımlardıń hám basqa da shólkemlerdiń jumısın zárúr dárejede muwapıqlastırıwdı, salamat turmıs tárizin ǵalaba en jaydırıwdı hám úgit-násiyatlawdı támiyinlemey atır;
ekinshiden, elimizde hám ǵalabalıq sport, hám joqarı sport jetiskenlikleri tarawında anıq wazıypalar menen maqsetli kórsetkishlerdi belgilegen halda, orta múddetli jáne uzaq múddetli perspektivada denetárbiyası hám sporttı rawajlandırıw koncepciyası islep shıǵılmaǵan;
úshinshiden, mámleketlik-jeke menshik sheriklik shártlerinde sporttıń zamanagóy materiallıq-texnikalıq bazasın hám infrastrukturasın jaratıw boyınsha mámleketlik emes sektor menen óz-ara qatnasıqlardıń tómen dárejede ekeni bul tarawda júzege kelgen mashqalalardı nátiyjeli sheshiwge imkaniyat bermey atır;
tórtinshiden, orınlarda jaslar arasınan talantlı sportshılardı tańlap alıw (selekciya)dıń nátiyjeli hám anıq sisteması joq ekeni saylandı komandalardıń quramın sapalı tolıqtırıw ushın sport rezervin qáliplestiriwge hám joqarı mamanlıqtaǵı sportshılardı tayarlawdı támiyinlewge tosqınlıq etpekte;
besinshiden, sport kadrların, ásirese, basqarıw kadrlardı tayarlaw, qayta tayarlaw hám mamanlıǵın arttırıwdıń ámeldegi sisteması denetárbiyası hám sport basqarması tarawında tájiriybeli qánigelerge bolǵan zárúrlikti qanaatlandırıw imkaniyatın bermey atır;
altınshıdan, denetárbiyası hám sport tarawın qollap-quwatlawdıń tek ǵana ayrıqsha sport túrlerin rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan, aqılǵa muwapıq emes sisteması basqa da ǵalabalıq olimpiada sport túrlerin, bárinen burın, sport oyınların hám qısqı sport túrlerin rawajlandırıwǵa itibar qaratılmawına alıp kelgen;
jetinshiden, sportshılardı tayarlaw hám olardıń medicinalıq támiyinleniwinń innovaciyalıq izertlewleri hám metodikalıq qollanbaları, zaman talaplarına juwap beretuǵın standartlarınıń joq ekeni sapalı oqıw-shınıǵıw procesiniń jolǵa qoyılıwın támiyinlemey atır;
segizinshiden, denetárbiyası hám sporttı rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan qarjı qárejetleri jumsalıwınıń tiykarlılıǵı hám qalıslıǵı ústinen qadaǵalawdıń, bárinen burın, ishki qadaǵalawdıń qarjı qárejetlerinen aqılǵa uǵras paydalanıwdı támiyinleytuǵın hám bul tarawdaǵı nadurıs is háreketlerdi saplastırıwǵa qaratılǵan nátiyjeli sistema qáliplestirilmegen;
toǵızınshıdan, xalıqaralıq standartlarǵa juwap beretuǵın sapalı jergilikli sport ásbap-úskenelerin hám inventarların islep shıǵarıw jolǵa qoyılmaǵan, sonday-aq, bunday óndiristi qollap-quwatlawdıń tásirsheń mexanizmi názerde tutılmaǵan.
Denetárbiyası hám sport tarawında mámleketlik basqarıw sistemasın túp-tiykarınan jetilistiriw, xalıqtıń, ásirese, jaslar arasında salamat turmıs tárizin keńnen úgit-násiyatlaw maqsetinde, sonday-aq, 2017-2021-jıllarda Ózbekstan Respublikasın rawajlandırıwdıń bes tiykarǵı baǵdarı boyınsha Háreketler strategiyasında hám Ózbekstan Respublikasındaǵı Hákimshilik reformalar koncepciyasında belgilengen wazıypalarǵa muwapıq:
1. Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport boyınsha mámleketlik komiteti, Qarjı ministrligi, Turizmdi rawajlandırıw boyınsha mámleketlik komiteti, Ózbekstan Respublikası Sırtqı ekonomikalıq xızmet milliy banki, Ózbekstan Milliy olimpiada komiteti, Tashkent qalası hákimligi, sport federaciyaları (associaciyaları)nıń:
Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport boyınsha mámleketlik komiteti hám onıń aymaqlıq bólimleri tiykarında Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport ministrligin (keyingi orınlarda Ministrlik dep ataladı) shólkemlestiriw:
Ministrliktiń oraylıq apparatı strukturasında sport islerin shólkemlestiriwde tiykarlılıqtı, obektivlilikti hám ashıq-aydınlıqtı támiyinlewge qaratılǵan, sonıń ishinde, denetárbiyası hám sporttı rawajlandırıwǵa ajıratılǵan mámleketlik qarjı qárejetlerinen aqılǵa uǵras paydalanıwdı talqılaw, xalıqtıń sport xızmetlerinen qanaatlanıw dárejesi hám sport xızmetlerinen paydalana alıw sharayatların bahalaw, sonday-aq, korrupciya hám jumıs ornınan paydalanıp qıyanet etiw jaǵdayların anıqlaw ushın juwapker bolǵan Denetárbiyası hám sport tarawında monitoring basqarmasın shólkemlestiriw;
Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport boyınsha mámleketlik komiteti janındaǵı Balalar sportın rawajlandırıw qorı hám onıń Qaraqalpaqstan Respublikası, wálayatlar hám Tashkent qalasındaǵı aymaqlıq bólimleri tiykarında Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport ministrligi janındaǵı Denetárbiyası hám sporttı rawajlandırıw qorın (keyingi orınlarda – Qor) hám onıń Qaraqalpaqstan Respublikası, wálayatlar hám Tashkent qalasındaǵı aymaqlıq bólimlerin shólkemlestiriw;
tikkeley Qaraqalpaqstan Respublikası Denetárbiyası hám sport ministrligi, wálayatlar jáne Tashkent qalası Denetárbiyası hám sport basqarmalarına boysınatuǵın hám Qordıń esabınan qarjılandırılatuǵın rayonlıq (qalalıq) denetárbiyası hám sport bólimlerin shólkemlestiriw;
Ózbekstan mámleketlik denetárbiyası institutı janındaǵı denetárbiyası hám sport boyınsha qánigelerdi ilimiy-metodikalıq támiyinlew, qayta tayarlaw hám mamanlıǵın arttırıw orayın (keyingi orınlarda – Oray) Ministrliktiń qaramaǵına beriw, onı Tashkent qalası, Shayxontahur rayonı, Kwkcha Darvoza kóshesi 27-jay mánzilinde jaylastırıw, Nókis, Samarqand hám Ferǵana qalalarında onıń fililalların shólkemlestiriw;
Ózbekstan mámleketlik denetárbiyası institutı tiykarında Ózbekstan mámleketlik denetárbiyası hám sport universitetin (keyingi orınlarda – Universitet) shólkemlestiriw;
dúnyanıń jetekshi óndirisshilerin tartqan halda sport kiyimin, ánjamların hám úskenelerin islep shıǵaratuǵın zamanagóy kárxanalardıń jumısın shólkemlestiriw ushın paytaxt aymaǵında «Sport» erkin ekonomikalıq zonasın shólkemlestiriw;
denetárbiyası hám sporttı rawajlandırıwda jáne ǵalaba en jaydırıwda elimizdiń xalıqaralıq sport maydanındaǵı abıroyın arttırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken denetárbiyası hám sport tarawı xızmetkerlerin jáne basqa da shaxslardı sıylıqlaw maqsetinde «Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken denetárbiyası hám sport xızmetkeri» húrmetli ataǵın shólkemlestiriw haqqındaǵı usınısları qabıl etilsin.
2.Tómendegiler Ministrliktiń tiykarǵı wazıypaları etip belgilensin:
denetárbiyası hám sport tarawında xalıqtıń keń qatlamların sport penen shuǵıllanıwǵa hám salamat turmıs tárizin júrgiziwge tartıw, fizikalıq jaqtan salamat ósip kiyatırǵan áwladtı tárbiyalaw, sport industriyasın hám infrastrukturasın rawajlandırıw, joqarı sport sheberligi tarawında elimizdiń xalıqaralıq sport maydanında múnásip qatnasıwın támiyinlewge qaratılǵan birden-bir mámleketlik siyasattı ámelge asırıw;
ministrlikler hám vedomstvolar denetárbiyası hám sport jámiyetleri jáne klublarınıń jumısın muwapıqlastırıw, sonday-aq, respublikalıq mektepke shekemgi bilimlendiriw mákemeleriniń, ulıwma bilim beriw mektepleriniń, orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriwi hám joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń denetárbiyası oqıtıwshıları menen instruktorlarınıń jumısına shólkemlestiriwshilik-metodikalıq basshılıqtı ámelge asırıw;
jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımları, puqaralardıń ózin-ózi basqarıw uyımları, denetárbiyası hám sport jámiyetleri, bilimlendiriw mákemeleri, jámiyetlik shólkemler menen birgelikte xalıqtıń, ásirese, jaslardıń arasında denetárbiyası hám sport penen shuǵıllanıwdı ǵalaba en jaydırıw baǵdarında keń kólemli jumıslardı shólkemlestiriw;
balalardı sport penen turaqlı túrde shuǵıllanıwǵa tartıw, balalar sport bilimlendiriwiniń sapasın arttırıw, barlıq aymaqlarda, ásirese, awıllıq jerlerde hám alıs aymaqlarda balalar sport obektleri tarmaǵın bunnan bılay da keńeytiw arqalı balalar sportın jáne de rawajlandırıw;
Olimpiada, Paralimpiada hám Aziya oyınları, jáhán, Aziya chempionatlarında hám basqa da xalıqaralıq jarıslar menen turnirlerde tabıslı qatnasıwın támiyinlew ushın perspektivalı sportshılardı tańlaw, tayarlaw hám mamanlıǵın arttırıwdıń, olardıń arasınan elimizdiń saylandı komandalarınıń sapalı sport rezervin hám quramın qáliplestiriwdiń nátiyjeli sistemasın jaratıwda Ózbekstan Milliy olimpiada komiteti, sport federaciyaları (associaciyaları) menen birge islesiw;
elimizde professional, ǵalaba sporttı, sonıń ishinde, sport oyınların hám qısqı sport túrlerin rawajlandırıwdı xoshametlew hám qollap-quwatlaw, aldınǵı xalıqaralıq tájriybeni esapqa alǵan halda sport tayarlıǵı procesine zamanagóy texnologiyalardı engiziw, barlıq sport túrleri boyınsha milliy chempionatlardıń dárejesin hám sapasın arttırıw, xalıqaralıq hám regionallıq jarıslar shólkemlestiriw, jaramsız sport básekisine hám qadaǵan etilgen preparatlardıń qollanılıwına qarsı sistemalı ilajlar kóriwdi xoshametlew;
denetárbiyası-salamatlandırıw hám sport shólkemleri, obektleri hám imaratlarınıń ǵalaba sport, balalar sportı hám professional sport baǵdarları boyınsha materiallıq-texnikalıq bazasın rawajlandırıw jáne bekkemlew, olardan maksimal dárejede hám nátiyjeli paydalanıwdı támiyinlew, sport ásbap-úskeneleri jáne inventarlarınıń elimizde islep shıǵarılıwın shólkemlestiriw hám keńeytiw boyınsha usınıslar tayarlawǵa qatnasıw;
denetárbiyası hám sport tarawında kadrlardı tayarlaw, qayta tayarlaw hám mamanlıǵın arttırıwdı shólkemlestiriw, denetárbiyası-sawallandırıw jáne sport shólkemlerin, bilimlendiriw hám sport-bilimlendiriw mákemelerin joqarı mamanlıqtaǵı trenerler hám basqa da sport qánigeleri menen támiyinlew;
denetárbiyası hám sport tarawında xalıqaralıq hám mámleketleraralıq sport baylanısların keńeytiw jáne bekkemlew, shet el investiciyaların hám grantların tartıw baǵdarındaǵı jumıslardı shólkemlestiriw, ǵalaba sport baǵdarlamaların shólkemlestiriwge kómeklesiw, denetárbiyası hám sport tarawına baylanıslı ǵalabalıq ádebiyatlar basıp shıǵarıw, video hám kino materiallar tayarlaw.
Universitet denetárbiyası hám sport tarawında ilimiy hám oqıtıwshı kadrlar tayarlaw, sonday-aq, taraw qánigelerin oqıtıwdıń hám tayarlawdıń aldınǵı usılların islep shıǵıw jáne engiziw boyınsha respublikanıń bazalıq joqarı bilimlendiriw, ilimiy-izertlew jáne ilimiy-metodikalıq mákemesi esaplanatuǵını;
Oray mektepke shekemgi bilimlendiriw mákemeleri, ulıwma bilim beriw mektepleri jáne orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriwi mákemeleriniń denetárbiyası oqıtıwshıların (instruktorların), kafedra baslıqların, bilimlendiriw mákemeleri menen sport shólkemleriniń trenerlerin, denetárbiyası hám sport tarawındaǵı basqa da qánigelerdi qayta tayarlaw jáne mamanlıǵın arttırıwdı ámelge asıratuǵını belgilep qoyılsın.
Tómendegiler ǵalabalıq sporttı rawajlandırıw hám talantlı jaslardı tańlap alıw (selekciya) tarawında bilimlendiriw mákemeleriniń áhmiyetli baǵdarları etip belgilensin:
mektepke shekemgi bilimlendiriw mákemelerinde – baslanǵısh gimnastika hám háreketli oyınlar boyınsha shınıǵıwlar alıp barıw arqalı deneni rawajlandırıw jáne densawlıqtı bekkemlew ushın tárbiyalanıwshılarda denetárbiyası hám sport shınıǵıwlarına qızıǵıwshılıqtı qáliplestiriw;
ulıwma bilim beriw mekteplerinde – oqıwshılar arasınan denetárbiyası oqıtıwshıların tartqan halda qábiletli jaslardı tańlap alıw (selekciya) jáne balalar hám jas óspirimler sport mektepleriniń sport rezervin qáliplestiriw maqsetinde keyin ala aymaqlıq sport jarıslarına qatnasıw ushın klasstan tıs sport dógerekleri hám sekciyaları shınıǵıwların shólkemlestiriw (háptesine keminde 4 saattan);
orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriwi mákemelerinde – oqıwshılar arasınan denetárbiyası oqıtıwshıların hám sport boyınsha trenerlerdi tartqan halda talantlı jaslardı tańlap alıw hám qánigelestirilgen balalar hám jas óspirimler sport mektepleriniń sport rezervin qáliplestiriw maqsetinde keyin ala regionallıq jáne respublikalıq sport jarıslarına qatnasıw ushın olimpiada hám sport túrleri boyınsha klasstan tıs sport dógerekleri jáne sekciyaları shınıǵıwların shólkemlestiriw (háptesine keminde 6 saattan);
joqarı bilimlendiriw mákemelerinde – talantlı jaslardı tańlap alıw (selekciya) hám sport túrleri boyınsha milliy saylandı komandaları jáne respublikalıq joqarı sport sheberlik mektepleriniń sport rezervin qáliplestiriw maqsetinde keyin ala respublikalıq hám xalıqaralıq sport jarıslarında olimpiada hám milliy sport túrleri boyınsha studentlerdiń sport klubların hám komandaların shólkemlestiriw.
5. Sonday tártip ornatılsın, oǵan bola:
mektepke shekemgi bilimlendiriw mákemeleri, ulıwma bilim beriw mektepleri, orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriwi mákemeleriniń denetárbiyası oqıtıwshısı (instruktorı) jáne joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń denetárbiyası oqıtıwshısı hám kafedra baslıǵı lawazımlarına xalıqaralıq dárejedegi sport jarıslarınıń jeńimpazları tayınlanıwı múmkin;
mámleketlik mektepke shekemgi bilimlendiriw mákemeleri, ulıwma bilim beriw mektepleri, orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriwi mákemeleri denetárbiyası oqıtıwshısı (instruktorı) lawazımına tayınlaw hám lawazımınan azat etiw Ministrlik penen kelisilgen halda Qaraqalpaqstan Respublikası denetárbiyası hám sport ministri, wálayatlar hám Tashkent qalası denetárbiyası hám sport basqarması baslıqları tárepinen ámelge asırıladı;
joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń denetárbiyası oqıtıwshıları (kafedra baslıqları)n lawazımǵa tayınlaw hám lawazımnan azat etiw Ministrlik tárepinen joqarı bilimlendiriw mákemesi menen birgelikte shólkemlestiriletuǵın tańlaw nátiyjesine bola Ózbekstan Respublikası denetárbiyası hám sport ministri tárepinen ámelge asırıladı;
denetárbiyası oqıtıwshısı (instruktorı hám kafedra baslıqları)nıń jumıs nátiyjeliligin bahalaw oqıwshı (studen)lardıń fizikalıq hám kásiplik tayarlıǵı jáne olardıń arasınan talantlı sportshılardı tańlaw (selekciya)da, bárinen burın, erisilgen anıq nátiyjelerdi esapqa alǵan reyting sisteması tiykarında ámelge asırıladı;
denetárbiyası oqıtıwshıları (instruktorı hám kafedra baslıqları)n materiallıq xoshametlew hám olardıń jumısınıń jeke kórsetkishlerin reyting sistemasında bahalawǵa tiykarlanıp ámelge asırıladı;
rayonlıq (qalalıq) sport hám ǵalabalıq-denetárbiyası ilajlarınıń birden-bir kalendar rejeleri tiyisli rayon (qala) hákimleri tárepinen tastıyıqlanadı;
ulıwma bilim beriw mektepleri, orta arnawlı, kásip-óner bilimlendiriwi jáne joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń oqıwshıları hám studentleri arasında ótkeriletuǵın sport hám ǵalabalıq-denetárbiyası ilajların jáne qatnasıwshılardı kiyim-kenshek penen támiyinlewdi qarjılandırıw tiyisli túrde «Yoshlik», «Bárkamal áwlad» hám «Student» denetárbiyası hám sport jámiyetleriniń esabınan ámelge asırıladı.
Ózbekstan Milliy olimpiada komiteti olimpiada sport túrleri boyınsha sportshılar, trenerler hám basqa da sport qánigelerin tayarlaw jáne olimpiada sport túrlerin rawajlandırıw bólimi boyınsha denetárbiyası hám sport subktleri, sonıń ishinde, ministrliktiń jumısın muwapıqlastıratuǵını;
Ministrliktiń olimpiada sport túrlerin rawajlandırıwǵa juwapker arnawlı bólimleri basshılıǵına talabanlar Ózbekstan Milliy olimpiada komitetiniń baslıǵı menen májbúriy túrde kelisiletuǵını;
Ózbekstan Milliy olimpiada komitetiniń wákilleri olimpiada rezervleri arnawlı mektep-internatları basshıların tańlaw, tayınlaw hám attestaciyaden ótkeriwde, sol mekteplerge baǵdarlar boyınsha qabıllaw kvotaların kelisiwde jáne sportshılardı xalıqaralıq sport jarıslarına jiberiwde qatnasatuǵını;
Olimpiada hám Paralimpiada oyınlarına sportshılardı tayarlaw kóleminde sport federaciya (associaciya)ları ushın ajıratılıp atırǵan qáwenderlik qarjılar Ózbekstan Milliy olimpiada komitetinde jámlenetuǵını jáne sport federaciya (associaciya)larınıń jumısın maqsetli qarjılandırıwǵa, sonıń ishinde, jetik shet elli sportshılar menen trenerlerdi tartıw ushın jumsalatuǵını;
Ózbekstan Milliy olimpiada komiteti Ministrlik penen birgelikte joqarı mamanlıqtaǵı shet elli sportshılardı, trenerlerdi hám basqa da qánigelerdi olimpiadaǵa tayarlaw orayları, sport federaciya (associaciya)ları hám basqa da sport shólkemleriniń oqıw-shınıǵıw processlerine keńnen tartıwdı támiyinleytuǵını belgilep qoyılsın.
7. Tómendegiler:
Samarqand wálayatı Samarqand rayonında universal olimpiadaǵa tayarlaw hám xalıqaralıq sport jarısların ótkeriw orayı;
Tashkent wálayatı Bostanlıq rayonında jaylasqan «Aziya-Chimgan» miymanxanası tiykarında milliy saylandı komandalar ushın universal olimpiadaǵa tayarlaw orayı;
Jizzaq wálayatı Zamin rayonında «Aloqachi» sawallandırıw lageri tiykarında gimnastika sport túri boyınsha olimpiadaǵa tayarlaw orayı;
Namangan wálayatı Chortoq rayonında serjantlar tayarlaw mektebi tiykarında sport oyınları boyınsha olimpiadaǵa tayarlaw orayı;
Qashqadárya wálayatı Shaxrisabz rayonında «Gulnora» sawallandırıw lageri tiykarında sport jeke gúresleri boyınsha olimpiadaǵa tayarlaw orayı shólkemlestirilsin.
Ózbekstan Respublikası Menshiklestirilgen kárxanalarǵa kómeklesiw hám básekilikti rawajlandırıw boyınsha mámleketlik komiteti shólkemlestirilip atırǵan oraylardıń qaramaǵında bolǵan ministrlikler hám vedomstvolar menen birgelikte bul obektlerde barlıq imarat hám kompleksleri menen birge Ózbekstan Respublikası Milliy olimpiada komiteti qaramaǵına biyǵárez ótkeriwdi támiyinlesin.
8. Denetárbiyası hám sport shólkemleri, sonday-aq, bilimlendiriw mákemeleri hám sport shólkemlerinde miynet etip atırǵan sport veteranlarına jumıstıń basqa haqı tólenetuǵın túrleri menen shuǵıllanbaw shárti menen pensiya tolıq muǵdarda tólenetuǵını;
Olimpiada hám Paralimpiada oyınları jáne olimpiada hám paralimpiada sport túrleri boyınsha jáhán chempionatlarınıń jeńimpaz sportshıları Qaraqalpaqstan Respublikası Denetárbiyası hám sport ministriligi, Tashkent qalasındaǵı jáne wálayatlardaǵı denetárbiyası hám sport basqarmaları, sonday-aq, tiyisli sport federaciyaları (associaciyaları)nıń usınıslarına tiykarlanıp trenerlik jumısı boyınsha ápiwayılastırılǵan tártipte attestaciyadan ótip, sport mekteplerinde trener sıpatında trenerlik jumısı menen shuǵıllanıwǵa haqılı ekeni;
sport shólkemleri (uyımları) basshılıǵı lawazımına burın shuǵıllanǵan professional jumıs túrine qaramastan, joqarı maǵlıwmatlı jáne basqarıw tarawında ámeliy kónlikpege iye bolǵan shaxslar tayınlanıwı múmkin ekeni;
trenerlik jumısı menen shuǵıllanıw ushın ruqsatnama múddeti tamamlanǵan trenerler kóbi menen tórt ay múddetten aspaǵan halda ornatılǵan tártipte jańa ruqsatnama alıwǵa shekem jumıs islewin dawam ettiriwge haqılı ekeni belgilep qoyılsın.
9. Olimpiada sport túrlerin 2018-2021-jıllarda keyin ala rawajlandırıw hám ǵalaba en jaydırıw kompleksli ilajlar baǵdarlaması qosımshaǵa muwapıq maqullansın.
Baǵdarlamada názerde tutılǵan ilajlardı óz waqtında sapalı hám tolıq ámelge asırıwı ushın ministrlikler, mákemeler hám basqa da shólkemlerdiń basshılarınıń jeke juwapkershiligi belgilensin.
1 Ministrlik:
eki ay múddette denetárbiyası oqıtıwshısı (instruktorı hám kafedra baslıqları)nıń jumıs nátiyjeliligin bahalawdıń reyting sisteması haqqındaǵı rejeni tastıyıqlasın;
2018-jıl 1-mayǵa shekem Ózbekstan Respublikasında denetárbiyası hám sporttı uzaq múddetli keleshekte rawajlandırıw koncepciyasınıń joybarın xalıqaralıq qánigelerdi tartqan halda islep shıqsın hám kirgizsin;
úsh ay múddette balalar hám jas óspirimler sport mektepleri, sonıń ishinde, qánigelestirilgen mekteplerdiń islew tártibin shólkemlestiriw sistemasın sın kózqarastan úyrenip shıǵıw hám nátiyjesi boyınsha olardıń jumısın tártipke salıw hám jetilistiriw, shólkemlestiriwshilik-shtat strukturasın qayta kórip shıǵıw jáne olardı qarjılandırıw sistemasın tártipke salıw boyınsha húkimetlik qarardıń joybarın kirgizsin;
Málimleme texnologiyaların hám kommunikaciyaların rawajlandırıw ministrligi úsh ay múddette sportshılar, denetárbiyası oqıtıwshıları, instruktorlar haqqındaǵı maǵlıwmatlardı jáne bilimlendiriw mákemelerinde sport túrleri boyınsha imtixan alıw sistemasın talqılawlardıń nátiyjelerin óz ishine alǵan Birden-bir málimleme sisteması jaratılıwın támiyinlesin;
úsh ay múddette Densawlıqtı saqlaw ministrligi menen birgelikte olimpiada sport túrleri boyınsha jarıslar hám oqıw tayarlıq shınıǵıwları dawamında sportshılardı medicinalıq támiyinlewdi shólkemlestiriw hám baqlap barıw tártibin, sonıń ishinde, sport medicinası mákemeleri tarmaqların jaratıwdı óz ishine alǵan halda, tastıyıqlaw haqqındaǵı húkimetlik qarardıń joybarın kirgizsin;
úsh ay múddette Xalıq bilimlendiriw ministrligi, Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi hám Qarjı ministrligi menen birgelikte bilimlendiriw mákemeleri janında sport klubların shólkemlestiriw, jumıs alıp barıwı jáne qarjılandırılıwı tártibin tastıyıqlaw haqqındaǵı húkimetlik qarardıń joybarın kirgizsin;
úsh ay múddette respublika aymaǵında fizikalıq tayarlıqtı shólkemlestiriwdiń birden-bir talapların belgilewdi támiyinleytuǵın, olimpiada sport túrleri boyınsha tayarlıqtıń birden-bir ólshemlerin sport bilimlendiriw mákemeleriniń jumısına engiziwdi támiyinlesin;
Ózbekstan Milliy olimpiada komiteti menen birgelikte 2018-jıl 1-iyunge shekem sporttıń qısqı hám oyın túrleriniń rawajlanıwı hám ǵalaba en jaydırıw ámeldegi jaǵdayın hár tárepleme hám sın kózqarastan talqılawdı esapqa alǵan halda Ózbekstan Respublikasında sporttıń qısqı hám oyın túrlerin bunnan bılay da rawajlandırıw boyınsha usınıslar tayarlasın;
Ózbekstan Milliy olimpiada komiteti menen birgelikte respublikalıq olimpiada rezervleri mektep-internatları janında olimpiada rezervleri orayların shólkemlestiriw usınısın kirgizsin.
11. Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti:
bir hápte múddette Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport ministrliginiń jumısın shólkemlestiriw haqqındaǵı Ózbekstan Respublikası Prezidenti qararınıń joybarın kirgizsin;
bir ay múddette Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport ministrligi haqqındaǵı Rejeni tastıyıqlasın;
bir ay múddette Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport universitetiniń jumısın shólkemlestiriw boyınsha húkimetlik qarar qabıl etilsin;
eki ay múddette Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport ministrligi janındaǵı Denetárbiyası hám sporttı rawajlandırıw qorı jáne Ózbekstan Respublikası Denetárbiyası hám sport ministrligi janındaǵı Denetárbiyası hám sport boyınsha qánigelerdi ilimiy-metodikalıq támiyinlew, qayta tayarlaw hám mamanlıǵın arttırıw orayınıń Rejesin tastıyıqlaw, sonday-aq, denetárbiyası hám sport qánigeleri kontingentin tolıq qayta tayarlaw hám mamanlıǵın arttırıw imkaniyatın qamtıp alǵan halda olardıń shólkemlestiriwshilik-shtat strukturası tastıyıqlansın;
eki ay múddette denetárbiyası hám sport tarawında barlıq túrdegi bilimlendiriw mákemelerinde bilimlendiriw standartları qayta kórip shıǵılsın, bilimlendiriwdiń hár bir basqıshında ulıwma bilim beriw júklemesinen aspaǵan halda, sabaq saatların kóbeytiw járdeminde, sport tarmaqları boyınsha bahalaw sistemasın engiziw, nátiyjelerdi sistemalı talqılaw jumısları alıp barılsın;
eki ay múddette qurılıs-montajlaw jumısları, zamanagóy sport úskeneleri, texnikası hám inventarlar menen támiyinlew, úzliksiz oqıw-shınıǵıw procesi hám sportshılar, trener jáne basqa da qánigeler menen jumısshılardıń jasawı ushın sharayat jaratıwdı esapqa alǵan halda olimpiadaǵa tayarlıq oraylarınıń jumısın shólkemlestiriw haqqında húkimetlik qarar qabıl etilsin;
úsh ay múddette olimpiada rezervleri mektep-ineternatlarına qabıllaw kvotalarınıń sport túrleri boyınsha eń az muǵdarın esapqa alǵan halda kerekli bolǵan nátiyjeli bilimlendiriw sisteması shólkemlestirilsin;
úsh ay múddette trenerlik jumısı menen shuǵıllanıw boyınsha attestaciyadan ótiw hám ruqsatnama alıw tártibin jeńilletiwge baǵdarlanǵan húkimetlik qarar qabıl etilsin.
12. Mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımları jáne basqa da shólkemler sport infrastrukturasın shólkemlestiriw hám sistemalı tárizde xızmetkerlerdi denetárbiyasına hám sportqa tartıw ámeliyatın engiziw ilajların kórsin.
13. Ózbekstan Respublikası Qorǵanıw ministrligi, Milliy gvardiyası, Ózbekstan Kásiplik awqamları federaciyası eki ay múddette Qorǵanıw ministrliginiń sport klubı, «Dinamo» denetárbiyası hám sport jámiyetleriniń jumısın jetilistiriw hám kásiplik awqamları federaciyası denetárbiyası hám sport jámiyetin tiklew, sonday-aq, vedomstvolıq sport bazaların modernizaciyalaw, olardıń janında jaslardı eki ay múddette denetárbiyası hám sportqa tartıw ushın bársheniń shuǵıllanıwına imkaniyatı bolǵan sekciya hám dógerekler shólkemlestiriw boyınsha ilajlar belgilensin.
14. Ministrlik hám Ádillik ministrligi basqa da mápdar ministrlikler hám vedomstvolar menen birgelikte bir ay múddette nızam hújjetlerine usı Pármannan kelip shıǵatuǵın ózgerisler menen qosımshalar haqqında Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetine usınıslar kirgizsin.
15. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2017-jıl 15-fevraldaǵı «Mádeniyat hám sport tarawında basqarıw sistemasın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı PP-4956-sanlı Pármanınıń birinshi bánti úshinshi xatbası hám úshinshi bánti óz kúshin joyıtqan dep esaplansın.
16. Usı Pármannıń orınlanıwın qadaǵalaw Ózbekstan Respublikası Bas ministriniń orınbasarı Q.V.Akmalovqa, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń Mámleketlik keńesgóyi R.S.Qosimovqa hám Ózbekstan Respublikasınıń Bas prokurorı O.B.Murodovqa júklensin.
Ózbekstan Respublikası
Prezidenti SH.MIRZIYOEV
Tashkent qalası,
2018-jıl 5-mart
Ko'rip shi'g'i'ldi': 1355