text:
Yañı Yıl ve Milât bayramlarında Qırımda qar pek siyrek ola, şimaliy yellerden dağlarnen qoralanğan Yaltada ise - daa siyrekçe.
2020 senesi yarımadağa yağmurlarnen keldi, Milât bayramı da aynı oldı. Amma, avanıñ hoş olmağanına baqmadan, Yalta sakinleri ve şeer musafirleri adet üzre Lenin adına yalı kenarında raatlana.
Qırım.Aqiqat mühbiri Qırımnıñ cenübiy yalısına barıp, Yaltanıñ bayram künlerinde sıfatınıñ süretke çekti.
Yaltada Milât bayramı: qaqlar, bulutlar, pullar (süret toplamı)
Yañı Yıl ve Milât bayramlarında Qırımda qar pek siyrek ola, şimaliy yellerden dağlarnen qoralanğan Yaltada ise - daa siyrekçe.


c: text/html

text:
Cuma künü, oktâbr 28-de, Aqmescitte Cuma-Caminiñ temeli qoyuldı. Merasimde Kreml kontrol etken Qırım ükümeti, parlamentiniñ vekilleri, em de şeer akimiyeti ve müftiylik iştirak ettiler, dep bildire «RİA Novosti Krım».
«Temeli qoyulmağa başladı. Soñki dört-beş ay devamında qazma işleri keçirildi, ve bugün Cuma-Caminiñ temeli peyda ola», – dep ayttı Qırımnıñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca komitetiniñ Rusiye yolbaşçısı Zaur Smirnov.
Qırımdaki Cuma-Cami qurucılığı Aqmescitte 2015 senesi sentâbr 25-de başlağan edi. Qurucılıq 3 yıl devam etecektir. Cami 3 ga meydanda yerleşip, ibadethaneden ğayrı, bir sıra diger binanı, şu cümleden memuriy inşaatlarnı da birleştirecektir. Umumen 4000 insan qızdırılacaqtır.
Cami şeerniñ cenübiy töpesinde, Aqmescitniñ suv anbarı civarında qurula. Leyhağa köre, cami eki qısımdan ibaret olacaq: 28 metr qubbeli esas bina (ölçüsi 37x37) ve iç azarı (abdesthaneli). Caminiñ dört minaresi olacaq, er biri 50 metrdir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kiyevniñ apellâtsion mahkemesi Qırım Yuqarı Şurasınıñ sabıq deputatı Vasiliy Ganış imayesiniñ onıñ tevqifini lâğu etmek aqta şefaatını qabul etmedi.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ganışnıñ adliyecisi Andrey Rudenko bildirdi.
«Amma, aynı zamanda, mahkeme prokuraturağa Ganışnıñ mahkeme-tibbiy teşkerüvini keçirmege avale etti», – dey Rudenko.
Kiyev şeeriniñ Peçersk rayon mahkemesiniñ mahkemecisi Yuliy Farkoş çarşenbe künü iyün 24-de qıtaiy Ukrainada QMC prokuraturasınıñ sabıq Qırım deputatı Vasiliy Ganışqa tevqif müddetiniñ uzattırılması aqta şefaatını qabul etti. Sabıq deputatnıñ tevqifi avgust 16-na qadar uzattırıldı, prokuratura ise iyül 19-na qadar uzatmağa rica etken edi.
Aprel 28-de Ukraina havfsızlıq hızmeti Ukraina Devlet sıñır hızmeti ile beraber onı Qırım çıqışında yaqaladılar. Ganış apiske alındı, çünki onı qıdıra ediler. Baş prokuratura onı devlet hainliginde şekley. Ukraina taqiqatçılarınıñ malümatına köre, Ganış Qırım statusı aqqında «referendum» keçirilmesine rey bergenlerden biri edi, ve böyle etip Ukraina topraq bütünligine zarar ketirmege tırıştı.


text:
Ukraina aq-uquq qorçalayıcıları dünya liderlerini, Rusiyede apis etilip, narazılıq köstererek muddetsiz açlıq ilân etken Ukraina vatandaşları Oleg Sentsov ve Volodımır Baluhnıñ mevzusını açmağa davet eteceklerine umüt eteler.
Bu maqsat içün qullanıla bilecek meydançıqlarından biri, tezden olacaq «Büyük yedilik» toplaşuvıdır. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Ukraina aq-uquq qorçalayıcısı, «Sıñırlar olmadan» leyhasınıñ koordinatorı Maksim Butkeviç söyledi.
Butkeviç: «Rusiyede ya da işğal etilgen Qırımnıñ territoriyasında bulunğan Ukrainanıñ siyasiy mabüsleri meselesiniñ çezilmeyip qalğanı aqqında hatırlatma şimdi Almaniya ve Fransa liderlerine iriştirile. Yaqın vaqıtta, iyünniñ başında «Büyük yedilik»niñ toplaşuvı olacaq. Ve tabiiy ki, Kremlniñ ağrılı noqtalarına basmaq kerek. Rusiyede keçecek Futbol boyunca dünya çempionatı da böyle bir ağrılı noqta olacaq», – dep qayd etti.
Mevzuğa dair: «O, soñunace baracaq»: Sentsovnıñ açlığı Kremlniñ ukrain esirlerini azat etmege yardım etecekmi?
Volodımır Baluh: «Sıfır işareti»nde muvazene tutuv
Ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluh Aqmescit tahqiqat izolâtorında mart 19-da ilân etken muddetsiz açlıqnı tutmağa devam ete.
Qırımda mahkeme Baluhnı, arbiy yedekler saqlağanında qabaatlı tanıp, 3 yıl ve 5 ayğa koloniya-qasabada azatlıqtan marum etilmesi ve, ondan ğayrı, 10 000 ruble (qararnen 4600 hrivna) miqdarında cöreme tölemesine dair uküm çıqardı. Faaliyetçige qarşı ekinci cinaiy iş Aqşeyh (Razdolnoye) qasabasındaki muvaqqat tutuluv izolâtorınıñ rehberi Valeriy Tkaçenkonıñ arizası esasında açıldı. O, Baluh onı kötekledi, dep iddia ete. Aynı zamanda faaliyetçi ve onıñ imayesi, Tkaçenko özü oña ucüm etkenini bildireler.
Baluhnıñ imayesi ve aq-uquq qorçalayıcıları, onıñ Ukraina vatanperveri olğanı sebebinden – eviniñ azbarında Ukraina bayrağı olğanı içün repressiyalar qurbanı olğanını iddia eteler.
Mayıs 16-da, Rusiyede mahküm etilgen Ukraina rejissörı Oleg Sentsovnıñ, Rusiye apishanelerinde bulunğan bütün Ukraina siyasiy mabüslerni azat etmek talabınen muddetsiz açlıq ilân etkeni belli oldı.
Sentsov ve Qırım sakini Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesiniñ mayısında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp, yaqalandılar. 2015 senesiniñ ağustosında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, sert rejimli koloniyada 20 yılğa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımadı.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.
Ukraina TİNinde, Rusiye mahkemesi tarafından azatlıqtan marum etilgen Volodımır Baluh ve Oleg Sentsovnıñ ayatları içün telüke bar, dep bildirdiler.


text:
Ukrain jurnalisti Roman Suşenkonıñ işi mayısta baqılıp bitmesi mumkün. Ondan soñ, halqara aracılar vastasınen Suşenko azat etilebilir. Bu aqta Azatlıq Radiosına bergen intervyuda ukrainalınıñ advokatı Mark Feygin ayttı.
«12 cılıtlıq iş – pek büyük sayılmaz ve oldu olacağı, dört şaat bar, esas qabaatlatıcı ise – bir kişi. Başqa taraftan da Roman Suşenkonı deñiştirmege isteyler ve bunen bağlı körüşüvler devam ete. Halqara aracılar da celp etildi. Bu mesele mahkeme ketişatınen beraber yürsetilir ve er şey mayısta muvafaqiyetnen biter, dep ümüt etemiz», – dedi Feygin.
O, ayrıca, mart ayında Suşenkoğa «tsenzuradan keçken bir qısım mektüpler berildi, umumen alğanda 40qa yaqın, olar arasında merhum babasınıñ da dört mektübi bar».
Moskva şeer mahkemesi martnıñ 20-nde ukrain jurnalisti Roman Suşenkonıñ martnıñ 3—na qadar uzatılğan tevqif muddetini qanuniy dep tanıdı. Appelâtsion şikâyet red etilgen edi.
2016 senesi oktâbrniñ 3-nde Rusiye FSBsi ukrain muhbiri Roman Suşenkonı tutulğanı aqqında haber eterek, Ukraina Mudafaa nazirliginiñ ukrain istihbaratınıñ hadimi dep, Rusiye hususiy hızmet hadimleri iddasına binaen, devlet sırı dep sayılğan, silâlı quvetler ve Rusiye milliy gvardiyası aqqında malümat toplay eken.
Roman Suşenkonıñ özü mahkeme tevqif etilgeninden evel, altı yıl devamında Parijde resmiy olaraq yaşap, «Ukrinfom» haber agentliginiñ mahsus muhbiri olaraq çalışqanı aqqında haber etken edi. «Ukrinfom» Roman Suşenkonıñ 2002 senesinden başlap «Ukrinfom» haber agentliginde çalışqanını taqsdıqlap, casuslıqnen bağlı çeşit qabaatlavlarnı red etip, Moskvağa şahsiy işleri boyunca barğanında tatilde ekenligini qayd etken edi.


text:
Moskova nezaretindeki Qırım parlamenti Çernomorskoye rayonında "Mejvodnoye" ve "Solnışko" raatlıq merkezlerini satlıqqa çıqardı. Bu qararnı dekabrniñ 18-inde oturışta qabul ettiler.
Beyanatqa köre, birinci merkezniñ territoriyasında 45 bina bar, olarnıñ arasında bir sıra ev, anbarlar, kinoteatr ve aşhane. "Solnışko" kompleksinde 265 obyekt bar.
Daa evel Aqmeçit (Çernomorskoye) qasabasındaki boğday kompleksini 3 million rublege kene de auktsionğa qoydılar.
2014 senesi martta ilhaq etilgen Qırımda 480-ge qadar müessise ve teşkilâtnı" devletleştirdiler. Ukraina halqara mahkemelerde dava açtı.


text:
Qırım.Aqiqatqa belli olğanı kibi, şairege bunı etmek içün ilhamnı Ukraina jurnalisti berdi.
«Martta olıp keçken mitingte maña Kiyevden kelgen jurnalist yaqınlaşıp, qırımtatar tiline çevirilgen Ukraina gimniniñ metni barmı dep soradı. Evelleri men «Ant etkenmen» qırımtatar gimnini ukrain tiline çevire edim. İşte,kendimi sınap baqmağa qarar aldım», – tarif ete Mayye Safet.
Mayye Safet kelecekte gimn metnini qırımtatar yırcıları icra etecegine ümütini bildirdi.
Ukraina gimniniñ qırımtatar metni böyledir:
Ukrainanıñ şan-şüreti yaşay, iradesile.
Taqdiriñ küler saña, yaşar cesür yigitleriñ de.
Yoq olur yavuz duşman, küneş nuru qaranlıqnı silmeknen.
Qardaşlar, saip olurmız biz tuvğan yaqta, qanun tizmeknen.
Qalp ile vucudımıznı biz feda etermiz,
Biz azat kozak nesli içün küreşke ketermiz.


text:
Qırımda keçken künü daa bir hasta koronavirus yuqunçından vefat etti. Qırımda bu hastalıqtan vefat etkenlerniñ sayısı 77 oldı.
Müessise koronavirustan vefat etkenler aqqında başqa malümat bermey.
«2470 insan tibbiy közetüv altında buluna, 833 kişi dinamik közetüv altında evde qala, 1487 kişi hastahanede buluna, 150 insan ösbervatorlarğa alındı», – dep aytıla nazirlikniñ malümatında.
Keçken künü Qırımda 125 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 5413 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 107-si çetelden keldi, 128-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 3353 insan tüzeldi, 76 hasta vefat etti. Aqyarda 1191 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 753 kişi yahşı oldı, 33 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Martnıñ 23-ünde “Taygan” arslanlar parkında keçken, Rusiye tarafdarları olğan cemaatçılarnıñ konferentsiyasında, Qırım iş adamı Oleg Zubkov, öşeklerge rağmen, Qırımdan ketmeycegini ayttı.
Bu hususta Qırım.Aqiqat mühbiri bildirdi.
“Qırımnıñ rusiyeli beş yılından soñ men, kerçekten, beş leyhamnıñ qurulışına niyetlenilgen aqçanı Portugaliyağa çıqarmağa mecbur edim. Anda ise menim biznesim bar, anda er şey açıq ve añlayışlı, qabarcılıq yoq. Men inkişaf etmege begenem, amma Qırımda maña bunı yapmağa bermeyler. Amma “Taygan” ve “Polâna skazok” parklarımnı qaldırıp olamayım, olar mında qalacaq. Ve mesele Aksönov ile munasebetlerimde degil. Bu - Rusiyeniñ adaletsiz sistemesıdır. Amma meni ozğarmañız, ketmege niyetim yoq”, - dedi Zubkov.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
“Ezan sedası” adlı müezzin yarışınıñ nevbetteki basamaqları Eski Qırım şeerinde ve Qurman-Kemelçi qasabasında olıp keçti.
Jüri terkibine Qırım musulmanları diniy idaresiniñ hadimleri ve medrese ocaları kirdi.
Ezanlarnıñ icrasına bir qaç kriteriy boyunca qıymet kesildi: doğru telâffuz, maqam ve sesniñ gürligi.
Qurmandaki yarış neticeleri boyunca öz yaş kategoriyalarında ezannı eñ güzel oquğanlar olaraq Abdullah Rasulov (5 yaşında), Abdulâziz Rasulov (10 yaşında), İsmail Suleymanov (14 yaşında) ve Refat İslâmov (67 yaşında) saylandılar.
Eski Qırımda, jüri azalarınıñ fikirine köre, eñ eyi ezannı icra etkenler olaraq Eşref Halilov (9 yaşında), Emir-Ali Nuraliyev (16 yaşında) ve İsmail Pavlo (60 yaşında) tanıldılar.
Saylav turları Cürçi ve Aqmeçit qasabalarında, Aqmescitte, Bağçasarayda, Saqta olıp keçti. Ezannıñ oqulması boyunca yarışnıñ finalına keçmek içün 6 ile 50 ve daa yuqarı yaşta olğan er kişiler iştirak eteler.
Hatırlatamız, saylav turları mart-aprel ayları devamında, Ramazan ayınıñ soñuna qadar ötkerilecek. Yarışnıñ finalı Ramazan ayından soñ keçirilecek.
Eñ güzel müezzinlerni mütehassıs jüri azaları belgileycek, ğaliplerni taqdirnameler ve yarış sponsorlarından hatıra bahşışları bekley.
Nevbetteki saylav turı aprel 8 künü Qarasuvbazarda ve aprel 13 künü Aqyarda ötkerilecek.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
«Daimiy surette boyle isbatsız malümat Qırım «liderleri»niñ nutuğından ve rusiye kutleviy haber vastalarından tarqatıla. Devlet sıñır hızmetinde olğan malümatqa kore, bugünki künde insanlarnıñ Qırımğa şeylernen ya da qorantalarnen kelgenleri yoq. Bundan da ğayrı, grajdanlarnıñ Qırımğa qaçaqlar sıfatında, sanki eyi yaşayışnı qıdırmağa ketkenleri aqqında da malümat berile», – qayd etile muessiseniñ beyanatında.
Bundan da ğayrı, Devlet sıñır hızmetiniñ bergen malümatlarına kore, ziddietiniñ başlanuvınen yarımadadan biñden ziyade insan çıqtı. Bazıları Qırım yarımadanı taşlap, sığınaqnı Avropa Birliginde qıdıra ediler – boyle 34 insan bar edi.
Yaqında Lvov DVA press-hızmetinde bildirdiler ki, Lvov vilâyetine 2085 qırımlı kelmek istegini bildirdi. «Qaçaq»larnıñ sırasında – 1039 yaşı yetken insan ve 1046 bala bar eken.


text:
Aqyarda balalar içün ufaq Kremlni qurdılar.
Bu aqqında malümat Aqyar «ükümetiniñ» saytında derc olundı.
Beyanatqa binaen, keçken raatlıq künleri Kazaçya buhta mikrorayonında Kreml üslübinde yapılğan bala meydançığını yerleştirdiler.
Aqyar «gübernatorınıñ vazifelerini eda etken» Sergey Menâylo onı №14, 16 evleriniñ azbarlarında yerleştirmege avale etti.
Onıñ aytqanına köre, tezden şeerde daa 5 bala meydançığı peyda olacaq. Olar yerleşecek azbarlarnı abadanlaştıruv yarışı neticesinde belgileycekler.


text:
Ukrainada Qırım ve Donbasstan mecburen köçken 1,5 milliondan ziyade kişi cedvelge alındı. Bunı nazirlikniñ haber hizmeti bildirmekte.
Bildirüvde: «Vilâyetler ve Kyiv şeer devlet memuriyetleri yanındaki ealini içtimaiy qoruv şubeleriniñ malümatına köre, Donbass ve Qırımdan mecburen köçken 1 521 702 kişi ya da 1 239 718 qoranta cedvelge alındı», – denilmekte.
Nazirlikte, 2017 senesi noyabrniñ 6-sındaki vaziyetke köre, yardım alğanlarğa 2,37 millionğa yaqın hrivna tölendi, dep bildirildi.
Ukrainanıñ İçtimaiy siyaset nazirligi oktâbrniñ 23-üne qadar Ukrainada 1,6 millionğa yaqın mecburen köçkenni saydı. Maliy yardım alğanlarğa oktâbr ayı içün eki milliondan ziyade hrivna ayırıldı.
Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-sinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko münasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña “tarihiy adaletniñ tiklenmesi”, dey.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev, saba, dekabr 4 künü, Avropa havfsızlıq ve işbirlik boyunca teşkilâtınıñ çetel işler nazirleriniñ İsveçrede keçirilecek toplaşuvında iştirak etecek.
Bunı Ukraina çetel işler nazirliginiñ twitter ağında bildireler.
Dekabr 4 künü OBSE isveç reisliginiñ daveti ile OBSE çetel işler nazirleriniñ er yıllıq körüşüvi başlanacaq. O Bazel şeerinde dekabr 4-5 künleri keçirilecek. Tahminlerge köre, OBSE memleket-azalarınıñ, şerik-memleketleriniñ, halqara teşkilâtlarınıñ 70-ten ziyade eyyeti iştirak etecek.
Birinci künü keçirilecek muzakerelerniñ esas mevzusı Ukraina buhranı ve avropa havfsızlığınıñ kelecegi olacaqtır. Kelecek künü halqara terrorizmi ile küreş meselesi baqılacaq.


text:
Aqmescitte Lada maşnasınıñ aydavcısı, yolnı üçfenersiz cayav keçitinden keçken mektep talebesini urdı.
Rusiye İçki İşler Nazirliginiñ ilhaq etilgen Qırımda idaresi, qaza oktâbr 18-inde 60-let Oktâbrâ soqağında olğnını bildire.
"Yol qazası neticesinde mektep talebesi yaralandı. "Oñ bölgeniñ gematoması, sol butnıñ ezigi" ilk diagnozınen balanı hastahanege alıp kettiler. Qaza yerine Devlet avtomobil teftişi (DAT) taqımı ketti", - denile beyanatta.
Rusiye polisi, qaza neticesinde "teşkerüv keçirilgenini, ve onıñ neticesinde bir usul qararı berilecegini" bildirdi.
Qurtarıcılar Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı, dep bildirgen edi. Qırımda 2019 senesiniñ ilk üç ayında keçken senege baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.


text:
«Beş yıldız» ses yarışı başlağan kontsertinde Rusiye yırcıları, ukrain yırcılardan ise – Povaliyden ğayrı, Ani Lorak olmaq kerek.
Prodüser ve yırcı-deputatnıñ aqayı İgor Lihuta Povaliyniñ Rusiye künü bayramında iştirak etecegini tasdıqladı.
Qırım işğali, Ukraina şarqında Rusiye diversantlarnıñ qol tutuvı ile keçken aqiqiy cenk şou-biznes temsilcilerini raatsızlamay.
«Bizler cenkleşmeyik, bizde «cenk» sözü yoq, bizde belli bir problemler bar, ayrı yerlerde. Bizler artistlermiz, bizni festivalge davet eteler. Bizim memleketimizde, yazıq ki, bir şey keçirilmey. Bizler davetni qabul etmege qarar aldıq. Taisiya – artist, adamlar içün yırlamaq kerek», – dep izaladı bu qararnı Lihuta.


text:
Donetsk vilâyetinde Malaziya uçağınıñ felâketi yerinde 182 ceset tapıldı. Bunı Donetsk vilâyet delvet memuriyetine esaslanıp, Azatlıq Radiosı bildire.
«Qaza yerinde Donetsk vilâyetiniñ qurtarıcılarınıñ taqımı çalışa. 182 ceset tapıldı. Qıdıruvlar devam ete. İşbu topraq damartasını «DHC» vekilleri nezaret ete», – denile beyanatta.
Donetsk vilâyet devlet memuriyetiniñ reisi Sergey Taruta aytqanı kibi, boyevikler ava felâketiniñ halqara taqiqatını keçirmege keder eteler.
İyül 17 künü saat 16:20 Donetsk vilâyetinde Amsterdam-Kuala-Lumpur seferini keçirgen Malaziya uçağı tüşürildi.
Fevqulâde vaziyetler boyunca Ukraina Devlet hızmetiniñ malümatına köre, uçaqta 298 insan bar edi, şu sırada eyyetniñ 15 azası.


text:
IT mütehassısları Qırımnı terk ete, amma yarımada tışına çıqqanlarnıñ sayısı tam belli degil, bunı Internet Invest Group şirketiniñ müdiri Aleksandr Olşanskiy Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
«Avropada programmacılar serbest zenaat insanları olaraq sayıla – ressam, çalğıcılar kibi. Bu insanlar içün olarnıñ ruhiy alı, sağlığı müim. Bu ise olarnıñ etrafında olğan duyğulı zeminge bağlı. Menimce, Qırım ile olğanını insanlarnıñ belli bir sayısı qabul etip olamadı. Ve «Büyük topraqqa» ketti», – dey o.
Olşanskiyniñ sözlerine köre, IT-mütehassısları VPN-birikmesini qullanıp, Qırımda olğan Avropa ve Amerika sanktsiyalarını qolaylıqnen körmemezlikke ura bide, şunıñ içün yarımadanı terk etken mütehassıslarnıñ tam raqamı belgisizdir.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
İsveçiya, Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine qoltutıp, Rusiyeniñ Ukraina şarqındaki istilâsını ve qanunsız Qırım ilhaqını takbih ete.
Bu aqta İsveçiya baş naziri Stefan Leven dekabrniñ 4-nde Kyivdeki brifingde ayttı.
O, yarımada Ukraina kontroline qaytqanına qadar Qırım ilhaqı sebebinden Rusiyege qarşı başlatılğan sanktsiyalar devam etecek, dep işandırdı.
«Sanktsiyalar belli sebeplerden kirsetilgen edi – Ukraina şarqındaki zıddiyet ve Qırım ilhaqı. Bu sanktsiyalarnıñ sebepleri alâ daa bar ve olar saqlap qalacaq. Bu sanktsiyalarnı lâğu etecek tek bir yol bar», – dep qayd etti İsveçiya baş naziri.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yıl evelsi, yanvarniñ 17-ne keçer gecesi, qırımtatar milliy areket veteranı Zampira Asanova bu dünyanı terk etti.
Bazıda o ğayet sert, amma er vaqıt doğru ve samimiy edi. Onıñ alçaq göñülliligi ayrette qaldıra edi – o, dostlarınıñ doğğan künlerini, uquq qoruyıcı ve qırımtatar milliy areketi ile bağlı müim künlerni aqlında tutıp, öz doğğan kününi qayd etmege sevmey edi – bu babasınıñ vefat etken künü eken, şunıñ içün qayd etmege sebep olmağanını ayta edi. Tek yaqınlarnıñ ğayreti ile onıñ 70 yıllığını qayd etmege çare peyda oldı…
Zampira Asanova 1941 senesi aprel 26 künü Aqmeçit rayonı Bay Qıyat köyünde dünyağa keldi. Ailesi 4 baladan ibaret edi: oğlan ve üç qız. 1944 senesi yüz bergen sürgünlik neticesinde, bütün qırımtatarlar kibi, olar Özbekistanğa tüştiler
Ailede tasil meselesine büyük diqqat ayırıla edi, sürgün etilgenlerniñ yaşayışı qolay olmağanına baqmadan, Zampira, mektep mezunı olıp, Moskva tibbiy institutınıñ stomatologiya fakultetine kirdi. Zampiranıñ tatası Mürşideniñ dostu Kaside Bekirova böyle dey: «Mürşide ile Andijan tibbiy institutında oquy edik. Zampira bizden küçük edi, o, Moskva tibbiy institutına kirip, evge keldi. Aqlımda ki, menden «onkologiya» sözüniñ peyda oluvı aqqında soradı, tibbiyet boyunca ğayet qıyın suallerni qoyıp, bizni, yuqarı sınıf studentlerini, oñaytsız bir alğa qaldıra edi. Er şeyni bilmege istey edi. Yaşdaşlarından daa da aqıllı Zampira ğayret uyuşığı edi».
1950 seneleriniñ ekinci yarısında Zampira Asanova qırımtatar milliy areketine qoşuldı. İştirak etken ilk numayışlarından biri – sabıq arbiy hızmetçileri olğan qırımtatarlarnıñ Sovet Birligi Kommunistik firqasınıñ Merkeziy komitetiniñ birinci kâtibi Nikita Hruşçöv, Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birligi (SSCB) Nazirler Şurası reisi Nikolay Bulganin, SSCB Yuqarı Şurasınıñ prezidium reisi Klim Voroşilov, SSCB mudafaa naziri Georgiy Jukovğa qırımtatar halqınıñ vaziyeti aqqında muracaatlarınıñ tarqatuvı oldı.
Moskvada oquğan vaqıtta Zampira SSCB uquq qoruyıcı areketiniñ iştirakçileri ile tanış oldı. O, eki demokratik – uquq qoruyıcı ve qırımtatar – areketiniñ iştirakçilerini bir-biri ile bağlağan bir köpürçik oldı. O, general-uquq qoruyıcı Pötr Grigorenko ve sürgün olunğan halqlarnıñ taqdirine bağışlanğan «Ufaq ve unutılğan» serlevalı işniñ müellifi, yazıcı Aleksey Kosterin ile tanış edi.
Yıllar soñra yazıcınıñ torunı Aleksey Smirnov-Kosterin onı nevbetteki sözler ile aña: «Men tatar-moğol istilâsı aqqında suniy tarih kitaplarını oqup çıqtım, em de mektepte daima olarnen qorquza ediler. Sanki dersiñ, Rusiyeniñ bütün belâları tatarlarğa bağlı edi, qaysı birleri – qırım, qazan, belli degil, bu daa da beterdir – olarnıñ sayısı çoq, er yerden kele, qaplap alalar… Amma qırımtatarlar degil. Mustafanı (Cemilev – muar.) men iç te böyle tanımay edim, o bizden büyük olıp, büyükler ile ep müim şeyler aqqında laf ete edi. Zampira Asanova ise ocam oldı. Men o vaqıt 16 yaşında edim, o ise qart ve aqıllı bir qadın – 27 yaşında! Leninni oquy, onı pek yahşı bile edi, onıñnen davalaşmağa bile tüşünmey edim. Qartbabama sıq kele edi, amma öz areketçenligi, seyahatları, maña bergen vazifeleri ile ayrette qaldıra edi. Yazılayatqan tarihqa alâqam bar olğanını is ete edim, Zampiranı ise taqipten qaçmaq qabiliyet boyunca birinci ocam olaraq sayam».
1965 senesi institutnı bitirip, Asanova Özbekistanğa qayta.
1967 senesi iyül 21 künü Zampira Asanova milliy areketniñ 20 faallisi ile Kremlde keçirilgen körüşüvde iştirak ete. Qırımtatar halqınıñ eyyetini SSCB Devlet havfsızlıq komiteti reisi Yuriy Andropov, İçki işler nazirliginiñ başı Nikolay Şçelokov, SSCB baş prokurorı Roman Rudenko, SSCB Yuqarı Şurasınıñ prezidium kâtibi Mihail Georgadze qabul etken ediler. Şusı meraqlı ki, bundan soñ qırımtatar «teşebbüsçileri»niñ bir sıra problemelri peyda oldı. Böyleliknen, «Aqımdaki adiseler hronikası» uquq qoruycı teşkilâtınıñ malümatına köre, körüşüvde iştirak etken alim-tilşınas Refik Muzafarovnı uzun vaqıt devamında qıyınadılar. «Memleketniñ bir on pedinstitutından onı, nasıldır bir manaçıqnı tapıp, işten çıqara ediler. Memlekette qırımtatar tilşınalığı yekâne mütehassısnıñ yazğan kitap ve maqalelerini derc etmeyler. Kitaplarından biri Qazan universitetiniñ basmahanesinde endi aman-aman azır edi, amma dünya yüzüni öyle de körmedi».
Zampira Asanova Kreml körüşüvinden soñ işten boşatıldı. Bunıñ ile onıñ sanki zekâ zayıflığı olğanı içün ruhiyler hastahanesine yerleştirecek oldılar. Amma ne mahkemeden tış repressiyalar, ne qardaşı Parihniñ (Parih Asanov 1967 senesi milliy arekette iştirak etkeni içün eki senege apiske qapatıldı, birazdan, 30 yaşına kelip, vefat etti) yaqalanuvı onı toqtatmadılar.
1968 senesi fevral 24 künü Komunist ve iş firqalarınıñ Budapeşt tolpaşuvına o vaqıtları adetiy olmağan bir muracaat yollanıldı. Onı imzalağan insanlar arasında Zampira Asanova da bar edi. Muracaat yüz bergen bir adise aqqında malümattan başlana: «Soñki seneleri memleketimizde siyasiy ketişatlar keçirile. İşbu ketişatlarnıñ maiyeti – insanlarnı, vatandaşlıq uquqlarınıñ bozuluvı ile, noqtaiy nazarları içün makeme eteler. Şunıñ içün bu ketişatlar qanunnıñ bozuluvı ile keçirile edi, olardan birincisi – aşkâr etilmemesi. Cemaatçılıq bu kibi qanunsızlıq ile artıq razı olmağa istemey, bu sebepten ep artqan narazılıqlar yüz bere».
Müellifler lager ve apishanelerde biñlerce siyasiy mabüs bulunğanı aqqında yazalar. Olarnı insaniyetsizce mecburen işleteler, aç tutalar. Apisten çıqıp, mahkemeden tış, qanunsız taqiplerge oğraylar: mesker yerni seçip olamaylar, serbest insannı sürgünniñ alına ketirgen memuriy nezaretke rastkeleler.
Muracaatta – böyle bir şey bundan evel daa yoq edi – «ufaq milletlerniñ ayırımı ve milliy musaviylik oğrunda küreşken insanlarnıñ, hususan qırımtatarlarnıñ siyasiy taqibi» aqqında yazıla edi.
Onıñ adını milliy areket tarihına yazdırğan emiyetli bir vaqia 1969 senesi iyün 6-da, Komunist ve iş firqalarınıñ Budapeşt tolpaşuvınıñ ekinci künü, Moskvanıñ merkezinde olıp keçti. Mayakovskiy meydanında keçirilgen numayışta Enver Ametov, Zampira Asanova, Reşat Cemilev, Ayder Zeytullayev, İbraim Holapov ve uquq qoruyıcı Pötr Yakirniñ qızı İrina iştirak ettiler. Saat 12:15 Mayakovskiy abidesi yanında nevbetteki şiarlarını köterdiler: «Yaşasın Leninniñ milliy siyaseti», «Kommunistler, Qırımnı qırımtatarlarğa qaytarıñız», «Qırımtatarlarnıñ taqibini toqtatıñız», «General Grigorenkonı azat etiñiz!».
Dostları numayışta iştirak etmege istegen Zampiranı toqtatacaq oldılar. Amma, Reşat Cemilev yazğanı kibi: «General Grigorenkonı azat etiñiz!» şiarımnı kötersem, bir daqiqadan ayaqlarım yanında Asanova Zampira kelip outrdı. Meydannı terk etmege talap ettim. Amma o, kesen-kes red etti: «Sizni tutsalar, vicdan azaplarına dayanarımmı? Çetten nezaret etken bir közetici kibi tursam, dostlarımnıñ közlerine nasıl baqacağım?». Ketmege razı olmağanı içün, turıp, plakatnıñ diger ucundan almağa teklif ettim».
Bir qaç daqqadan olarnı yaqalap, Petrovka, 38 adresi boyunca alıp kettiler, mında Moskva İçki işler nazirligi idaresiniñ taqiqatçıları olarnı sorğuğa çektiler. Asanova, Ametov, Zeytullayev ve Holapovnı Devlet havfsızlıq komiteti ve militsiya hadimleri ile Herson vliyayeti Novoalekseyevka qasabasına yolladılar. Cemilevni – Krasnodar diyarı Nijnebakinsk qasabasına. Numayış iştirakçilerini Kommunistlerniñ keçirileyatqan halqara konferentsiyası sebebinden yaqalamadılar, ğaliba.
1985 senesi Zampira Asanova Qırımğa qayttı. 1989 senesinden Aqmescit hastahanesinde çalışa edi, amma akademik Saharovnıñ cenazesine qoşulğanı sebebeinden iş yerinde problemlerge ratskeldi, 1990 senesi işten çıqmağa mecbur oldı.
Asanova zor vaqıtlarda milliy areketke yardım etken insanlar aqqında daima ürmet ile ayta edi. O, Aqmescitte general Pötr Grigorenkoğa abide qolümasınıñ teşebbüsçilerden biri edi. 2006 senesi noyabr ayında Ukrain Helsing gruppasınıñ 30 yıllığı münasebeti ile keçirilgen tedbirge qoşuldı.
Zampira Asanova iç bir vaqıt halqnıñ temsiliy organlarına olğan saylavlarda namzetligini köstermey ve olarnıñ azası da degil edi. Amma, bunıñ ile, areketniñ ög saflarında tura – onı öyle ürmet ete ediler ki, oña ne vazife, ne unvannıñ keregi yoq edi.
Er kes onı Zampira apte olaraq bile edi – başqası yoq edi. Sevgen ve ürmet etken insanlarnıñ muvafaqiyetlerine quvana edi… Er kesniñ qıymetini bile ve er kes içün sıcaq söz tapa edi… İnsanlarda aqıl ve tasil seviyesini ürmet ete edi…
Zampira apte Asanova Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarihında kerçekten de al etici vaqialarnıñ arfesinde vefat etti. Zampira apte, halqına ikmeti, vatanperverligi, quveti o qadar kerek olğan vaqıtta, can berdi.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Ağır hasta qırımtatar faali Edem Bekirov Aqmescit SİZOsında bir aftadan çoq kerekli ilâclarını almay. Bu aqta öz Twitter saifesinde vaqtınca Ukraina Sağlıq naziriniñ vazifesi becergen Ulâna Suprun yazdı.
Suprun, qırımtatar faaliniñ “şeker koması” ihtimalı kün-künden artqanını Bekirovnıñ tuvğanlarınıñ sözlerinden bildire. Bekirovnıñ ayağı kesilgen, onıñ 1-inci gruppa saqatlığı ve bir qaç ağır hastalığı bar.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ SİZOda tutuluv müddetiniñ uzatılmasına berilgen imayeniñ temyiz arizasını red etti. Edem Bekirov iyünniñ 12-ne qadar nezaret altında qalacaq.
Advokat İslâm Velilâyevniñ aytqanına köre, mabüsniñ sağlıq vaziyeti daa beter oldı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Bekirov tibbiy teşkerüvge yollanmalı, dep bildirgen edi. Tibbiy teşkerüvden soñ berilgen insulin iñektsiyaları sebebinden allergiyası olğan edi.
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan Bekirovnıñ tevqif müddetini eki ayğa uzattı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Ermeni Bazar şeeriniñ Rusiye mahkemesi qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevniñ cinaiy davasını temelden baqıp başladı. Mahkeme diñlevlerinde ne oldı, Cemilevniñ qıdırıluvı «Rusiyeniñ milliy menfaatları içün ne sebepten telüke ola» ve qırımtatarlarnıñ lideri aydınlatılğan qabaatlarınen ne içün razı degil, Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde oquñız.
Kiriş yasağı olğanda «kelmekten vazgeçüv»
Rusiye prokuraturası malümatnı Ermeni Bazar şeer mahkemesine bergen soñ, tezden Qırımnıñ Rusiye prokurorı Sergey Bulgakovnıñ imzasınen muracaat yollanıldı, qabaatlayıcı davanı maznunsız baqmağa rica etti. Mahkemede qabaatlayıcınıñ ricasına razı olıp, ğıyabiy baquv yapmağa qarar bergenler, amma imaye tarafınıñ fikrini soramağa unutqanlar.
Advokat Nikolay Polozov yazğan itirazında bu qarar ne içün qabul etilmemeli edi dep añlattı. Advokatnıñ aytqanına köre, Rusiye qanunlarına köre, cinaiy davalar istisna olaraq maznunsız baqıla bile, amma maznun memleket tışında bulunıp, kelmekten vazgeçmeli. Sergey Bulgakov imzalağan muracaatta bu alda nesi istisna ola aytılmay. İmayeniñ fikirince, istisna ola bilecek iç bir variant Mustafa Cemilevniñ davasına kelişmey.
«Mahkemege kelmekten vazgeçe» ibaresini aytsaq, Cemilevniñ Rusiyege ve işğali altındaki Qırımğa kirişi yasaqlanğan edi, böylece sual peyda ola: nasıl eti «kelmemekten vazgeçmek» kerek edi. Prokuror Mustafa Cemilevni qıdıruv ve ekstraditsiya neticesiz olğanını isbatlamaq kerek edi. Faqat, Polozovnıñ aytqanına köre, cinaiy davada İnterpol ya da Ukraina uquq qoruyıcılarınen maznunnıñ tutuluvı ve ekstraditsiya meselesinde bir bağ olğanına dair vesiqa yoq.
Lâkin başqa vesiqa bar – Rusiye FSBsiniñ reberlerinden biriniñ imzası olğan mektüp, anda tahqiqatçılarğa Mustafa Cemilevniñ cinaiy davası çerçivesinde Ukraina uquq qoruyıcı organlarına uquqiy yardım içün muracaat etilse, «Rusiye Federatsiyasınıñ milliy menfaatlarına zarar ketirile bile», dep haber etile.
Mahkeme ğıyabiy baquvğa razı olmaqtan evel halqara qıdıruv nasıl keçirilgenini ve davada «istisna» içün sebepler bar olğanını añlatmadı, Mustafa Cemilevniñ davasında bu olmadı – qadı Venera İsroilova Rusiye quvetçilerine kelişken bir qarar aldı.
Mahkeme tahqiqatınıñ toqtatıluvına – red cevabını bermek
İmaye tarafı mahkeme tahqiqatını toqtatmağa rica etti. Resmiy olaraq eki şart olmalı – mahkeme maznunnıñ bulunğan yerini bilmeli ve mahkeme esnasında şahsen iştirak etip olamağanını isbatlağan delilleri olmalı.
Rusiye quvetçileriniñ Mustafa Cemilevniñ yaşağan adresini bilmegenini aytıp, cinaiy dava toqtatıluvı meselesini qapatmağa çareleri bar edi. Faqat mahkeme qararlarından birinde qabaatlav qararınıñ kopiyası qırımtatar halqınıñ liderine Kyivge yaşağan adresi boyunca yollanıldı, dep qayd etile. Böylece, dava toqtatıluvı içün kerek olğan şartlardan biri yerine ketirildi.
İmaye Mustafa Cemilevniñ esnasta iştirak etip olamağanını isbatlamaqta proble körmedi. Rusiye ükümeti koronavirus pandemiyası vaqtında çetel devletleri vatandaşlarınıñ kirişini yasaqladı. Bu yasaq Rusiye işğal etken Qırımğa da tesir ete. Kene de, Ermeni Bazar şeer mahkemesiniñ oturışuvında qadı İsroilova mesleat odasında bayağı qalıp, muracaatnı qanaatlendirmege razı olmadı.
Qırım – Ukrainadır
Mahkeme oturışuvınıñ esas dubarası qabaatlav qararınıñ seslendirilüvi oldı, anda cinayetni qayd etken uquqiy faktlar bar. Rusiye sıñırını qanunsız keçüv maddesi aytılsa, prokuror Moskvanıñ Şeremetyevo ava limanında Mustafa Cemilevge Rusiyege kiriş yasağı aqqında haber etildi, dep bildirdi, bundan soñ, prokurornıñ aytqanına köre, Cemilev «areketleriniñ qanunsız olğanını añlap, belli olmağan insanlarnen añlaştı ve «Armânsk» keçiş noqtasında sıñırdan keçmege tırıştı».
Cemilevniñ evinde olğan patronlar ve «diqqatsız saqlav» meselesinde mahkemede Ukraina tahqiqatınıñ malümatı berildi, yañı bir şey qoşulmadı.
Bundan soñ qadı diger mevzularğa keçmege tırıştı, amma imaye seslendirilgen qabaatlav qararına qarşı fikrini bildirmekte israr etti. Advokat Nikolay Polozov müvekkiliniñ adından qabaatlavnen tolusınen razı olmağanını aytıp, onıñ fikrini bildirdi. Mustafa Cemilev adından Polozov müvekkili içün Qırım vaqtınca işğal etilgen Ukraina toprağı, cinaiy taqip ise uydurılğan ve sebepsiz ola, dep bildirdi. Cemilevniñ fikirince, cinaiy davasınıñ Ukraina topraq bütünligi meselesindeki fikri sebebinden siyasiy sebepleri bar.
Nikolay Polozov mahkeme diñlevlerinde qabaatlav qararını Rusiye qanunları ceetinden de izaatlamağa tırıştı. Silânı itinasız qullanuv ile bağlı cinayetlerni aytsaq, advokat müddeti bitti, dep israr ete.
Rusiye sıñırlarından qanunsız keçüvni aytsaq, Polozov, Mustafa Cemilevge kiriş yasağı aqqında keregi kibi haber etilmedi, dep bildirdi. Advokatnıñ aytqanına köre, Moskva ava limanında Rusiye sıñır bölügi vekiliniñ ağzaviy şekilde aytması sayılmay, çünki Cemilevge yasaq vesiqalarını bermege mecbur ediler. Amma bu vesiqa cinaiy dava malümatlarında bile yoq. Müvekkili haberdar etilmegeni içün yapqan areketleriniñ cinayet olğanını añlamağandır ve aqlanmalı, dep tüşüne advokat.
İmaye tarafınıñ aytqanına köre, o vaqıt devlet sıñırı, hususan «Armânsk» keçiş noqtası uquq ceetinden yoq edi. Bu yerde sıñırcılar rejiminiñ kirsetilüvi, advokatnıñ aytqanına köre, tek 2014 senesiniñ soñunda oldı. Tahminen o vaqıt keçiş noqtaları quruldı ve keçüv nizamı belgilendi. 2014 senesi mayısınıñ başında o yerde Rusiye devlet sıñırınıñ alâmetleri yoq edi.
Qadı İsroilova imaye fikrini diñlegen soñ, oturışuvda delillerni berüv tertibi belgilendi. Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, başta qabaatlav şaatları sorğuğa çekilecek, aralarında 2016 senesi quvetçiler tarafından hırsızlanğan Ervin İbragimov (Dünya qırımtatar kongressiniñ İcra şura azası, Bağçasaray regional Meclisiniñ azası – QA) bar. Şimdi prokuror bu şaatnıñ ne içün qayd etilgenini ve kelip olamağanını mahkemede añlatmağa mecbur olacaq.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmeçit (Çernomorskiy) rayonınıñ memuriyet başı Lüdmila Gluşko, yol qazasında elâk oldı. Bu, dekabr 10-unda saba belli oldı.
Hususan, Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, bundan sebep Qırım Nazirler Şurasınıñ oturışında sükünet daqqasını ilân etti.
Gluşkonıñ vefat etkenini "Krıminform" saytına Aqmeçit rayon şurasınıñ reisi Aleksey Mihaylovskiy tasdıqladı.
Nazirler Şurasınıñ başı Yuriy Gotsanük, Facebookta taziyesini bildirdi.
Rusiyeniñ Qırim boyunca İİN-niñ matbuat hızmeti, dekabrniñ 10-unda saba Aqmeçit rayonında yol qazası olğanını ve onıñ neticesinde dört adam elâk olğanını haber etti.
"İlk alınğan malümatqa köre, trassada KİA ve Ford maşnaları çatıştı. Neticede dört adam vefat etti (ekisi KİA maşnasında edi, ekisi - Ford maşnasında)", - denile beyanatta.
İİN-nde elâk olğanlarnıñ şahsiyetini bildirmeyler.
Lüdmila Gluşkonı rayon memuriyetiniñ başı olaraq 2019 senesi oktâbr 29-ında ğayrıdan tayinlegen ediler. Qırım olhaqından evel o, "Krasnoyarskiy" quş sovhozında çalışa edi. 2016 senesinden başlap, Aqmeçit rayonınıñ başı olaraq çalışa edi.


text:
Semberdä “Aq Bars” isemle yäşlär oyışması barlıqqa kilde
22.01.2007
Töp maqsatları – tatar yäşlären berläşterü, alarnı itctimaği häm säyäsi tormışta aktivlaştıru, ğöref-ğadätlärebezne qaytaru, ana telen saqlap qalu çarların kürü.
Eş 3 töp yünäleştä oyıştırılaçaq: ruxi, mädäni häm fizik tazalıq yaqlarınnan. Soñğısı – sport yärdämendä. Täqdim itelgän programmada küp niät-teläklär yazılğan. Alarnı tormışqa aşıru yulların bilgeläwdä oyıştıruçılar Qazan yäşläre täcribäsenä tayanırğa bulğannar. Qazannıñ törle yarım räsmi häm ictimaği oyışmalarınnan distädän artıq yäşlär kilgän ide. Oyıştıru komitetı utırışında süz başta alarğa birelde dä. Çığışlarnıñ töp mäğnäse – quyılğan maqsatlarnı tormışqa aşıruda nindi çaralar kürü häm üzara xezmättäşlektä nindi ısullar qullanu. Qazannıñ Yäşlär forumı citäkçese İlşat Säetov Bolay dide
(Çit töbäklär yäşläre belän aralaşu bezneñ plannarda da qaralğan. Bügenge çara – şunıñ ütäleşe kebek tä kilep çığa. Ä bolay, töp elemtä çaraları törle ğalimnär, ekspertlarnı çaqırıp, oçraşular oyıştıru, trening, konkurslarda qatnaşu yärdäm itär ide. Mäsälän, “Tatar yegete”, “Tatar qızı” konkurslarına wäkilläregezne cibärü faydalı bulır.)
Tatar yäşläre öçen cäyge yal oyıştıru belän şöğıllänüçe “İdel” isemle oyışma wäkile Marat Maksudovtan da ber özek.
(“İdel” oyışması oyıştırğan yal lager’larına kübräk yäşläregezne yullaw yaxşı näticälär birä. Kürenekle şäxeslärebez belän oçraşu, icadi bäygelär talantlarnı barlawğa da yärdäm itä. Mäsälän bıltır “İdelem aqçarlaqları” konkursı yuğarı ruxta uzdı. Talantlarığıznı bezgä yünältegez – ike yaqqa da fayda bulır, yäş talantlar üsep çığar)
Bötendönya Tatar kongressınıñ säxifä redaktorı Mönirä Säğidullina internet aşa törle töbäklär yäşläre wäkilläre belän elemtä totu, täcribä urtaqlaşu mömkinlekläre turında süz tottı. “Ömet” gäziteneñ redaktorı İsxaq Xälimev qunaqlarnı ölkädäge uñışlar häm çişelmägän mäs’älälär belän tanıştırdı.
Soñnan oştıru komitetınıñ räsmi utırışında citäkçelek saylandı. Töp wazifa şul uq İldar Usmanovqa yöklände. “Qazan belän elemtäneñ nindi faydasına ömetlänäseñ?” – digän sorawğa İldar oluğ ömetlär bağlawın belderde. Törle çaralarğa çaqırırğa wäğdä ittelär, alarnıñ täcribäsen kürep, üzebezdä dä şundıyraq uq çaralar oyıştırırğa tırışırbız, dide ul.
Ä qunaqlar nindi tä’sirlär belän kitälär, Qazan täcribäsennän nindi çaralar Sember cirlegendä dä berençe näwbättä qullanıla ala soñ? Şuşı sorawğa “Moлoдeжb TaTapcTaHa ” gäzite xäbärçese Aliä Sabirova äytüençä, ölkäneñ ike şähärendä etnokomponentlı tatar mäktäpläre buluı beraz canğa cılılıq örgän. Dimäk, bötenläy ük ömetsez tügel äle xällärebez. Ä nindi çaralarğa kilsäk, Yäşlär teatrı oyıştıru – bar yaqtan da faydalı bulır ide. Monısı, älbättä, küp tırışlıqlar, taläp itä. Belgeç tä kiräk. Ä menä “Bez tatarça söyläşäbez”, digän aksiä öçen ällä ni zur äzerleklär kiräkmi. Sabantuylarda, küp tatar cıyılğan başqa oçraqlarda bik urınlı bulır ide bu aksiä. Ä bez kostyumnar, süzleklär, tüş bilgeläre belän yärdäm itä alırbız. Aqça tabıp kitersennär genä, dide Aliä xanım.
Ayrat İbrahim, Sember
azatliq.org


text:
Rusiye nezaretindeki Bağçasaray mahkemesi, bu rayonnıñ sakinini cinayetçiler bandasınıñ azası olaraq yapılğan bir sıra cinayetlerde qabaatlap, şiddetli rejim koloniyasında 8 yıllıq apis cezasını üküm etti.
Mahkemeniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, 2016 yılınıñ iyül ayından başlap, Bağçasaray rayonınıñ sakini, cinayetçiler gruppasınıñ azası oldı.
"Banda terkibinde bir qaç Bağçasaray sakini bar edi ve o, 2014 senesiniñ başından 2018 senesi fevral ayınace, politsiya hadimleri onıñ faaliyetini toqtatmağance, bar edi", - denile beyanatta.
Gruppanıñ iştirakçilerini bir sıra cinayetlerde, şu cümleden cerrarlıq, adamnıñ hırsızlanuvı, dolandırıcılıq, silânıñ qanunsız satın alınması ve satmasında qabaatladılar.
Qabaatanğannıñ ya da advikatınıñ açıq tefsirleri yoq.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko «Medeniyet ve sanat erbaplarına devlet stipendiyasınıñ tayinlenüvi aqta» fermannı imzaladı. Stipendiya alacaqlar arasında Qırımda yaqalanğan ve şimdi Rusiye apishanesinde bulunğan Oleg Sentsov da bar.
Ferman metni Ukraina prezidentiniñ resmiy saytında aşkâr etilgen.
Emirge köre, ebediyen devlet stipendiyaları 49 medeniyet ve sanat erbabına berildi, olardan eki yıllıq stipendiya – 37 insanğa, şu sıradan Oleg Sentsovğa berildi.
Oleg Sentsov 2014 senesi mayıs 11-de Qırımda Rusiye uquq qoruyıcı organlar tarafından yaqalandı. Onı teraktrlar azırlamasında qabaatlaycaq olalar. Avgust 8-de Moskva mahkemesi Sentsovnı apste tutuv apellâtsiyasını red etti.
Sentsovnıñ bir çoq zenaatdaşı ve uquq qorçalayıcıları onı «siyasiy mahbüs» olaraq tanıp, onı azat etmege rica eteler. Olarnıñ fikirince, qabaatlar uydurılğan, rejissörni ise onıñ noqtaiy-nazarı içün yaqaladılar.


text:
Äl-Qağidä
Äl-Qağidä yäki Äl-Qaidä (ğäräpçä القاعدة, al-qāʿidah, IPA: /ælˈqɑːʕɪdɐ/, "nigez", "baza", "qağidä") - wahhabiçelek terroristik oyışmalarnıñ iñ zur häm kisken qaraşlı xalıqara oyışması.
1988 yılda nigezlängän. 1998 yılda Keniä häm Tanzaniä başqalalarında AQŞ ilçelekläre şartlatılğannan soñ, Äl-Qağidä dönya berençe terror oyışması bulıp sanala. 2001 yılnıñ 11 sentäberendä Äl-Qağidä oyışması AQŞta berniçä zur teraktlar oyıştıra.
Äl-Qağidä oyışmasınıñ maqsatı - İslam illärendä dönyawi tärtipne töşerü häm "Böek İslam xälifälege"n buldıru.
Oyışmanıñ xäzerge citäkçese - Äymän az-Zawahiri.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Äfğänstan suğışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Äl-Qağidä oyışması Äfğänstan suğışı (1979-1989) waqıtında barlıqqa kilä. SSRB Äfğänstanğa ğäskärlären kertügä qarşı AQŞ "Tsiklon" operatsiäsen ütkärä, näticädä 1984 yıldan Usama ben Laden häm Abdulla Azzam citäkçelegendäge möcähädlär "Mäktäb-äl-Xidämät"(Pakstan, Peşawar) oyışmasına bulışa häm aqça birä başlıy.
Äfğän möcähädläre SSRB ğäskärlärenä qarşı cihad suğışın iğlan itälär, AQŞ maxsus xezmäte Usama ben Laden citäklägän oyışmağa qoral häm aqça belän bik bulışa başlıy.
1988 yılda Päqstan Peşawar töbägendä "Misır islam cihadı" häm Usama ben Laden citäklägän törkemnär "Äl-Qağidä" oyışmasına berläşä.
SSRB ğäskärläre Äfğänstannan kitkännän soñ Usama ben Laden Soğud Ğäräbstanına qayta.
Farsı qultığındağı suğış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1990 yılda Säddam Xösäyen citäklägän Ğıyraq Küwäyt ilen basıp ala häm Soğud Ğäräbstanına yanıy başlıy. Usama ben Laden Fahd patşasına yärdämen täqdim itä, läkin Soğud patşası AQŞ yärdämen saylıy.
AQŞqa qarşı suğış başlawı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Usama ben Laden Mäkkä häm Mädinä - izge möselmannar cirendä AQŞ ğäskärläre buluın - mäsxärä itü bulıp sanıy häm açıq çığış yasıy. Şunnan soñ 1991 Usama ben Laden Soğud Ğäräbstanınnan quıp çığarıla häm "Äl-Qağidä" AQŞqa qarşı köräş başlıy.
1998 yılda Keniä häm Tanzaniä başqalalarında AQŞ ilçelekläre şartlap beterelä. Annarı Äl-Qağidä dönya berençe terror oyışması bulıp sanala.
2001 yılnıñ 11 sentäberendä Äl-Qağidä oyışması AQŞta berniçä zur teraktlar oyıştıra.
2011 yılda Usama ben Laden üterelä.
Ğämäläge xäl[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Äl-Qağidä suğışçıları küp kenä illärdä törle bäreleşlärdä qatnaşalar, ayıruça Äfğänstanda, Pakstanda, Ğıyraqta, Süriädä, Misırda, Liviädä, Frantsiädä h.b.
2004 yıldan birle Äl-Qağidä üz kontrole astında Wäziristan töbägen tota.
Şulay uq qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- XoxлoB И. И. «Aлb-Kaидa» — MeждyHapoдHый иcлaMckий фpoHT джиxaдa пpoTиB иyдeeB и xpиcTиaH // HaциoHaлbHaя и rocyдapcTBeHHaя бeзoпacHocTb Poccийckoй Фeдepaции. — 2005.
- Aлb-Kaидa (pyc.)
- KoMиTeT CoBeTa БeзoпacHocTи OOH пo opraHизaции «Aлb-Kaидa»


text:
AQŞta arenda bäyäläre artqan
Toraq arendaları uzğan yılnıñ şul uq çorına kürä urtaça 11%tan kübräk arttı
Amerika Quşma Ştatlarında avgust-sentäbr’ aylarındağı toraq arendaları uzğan yılnıñ şul uq çorına kürä urtaça 11%tan kübräk arttı.
Bloomberg xäbär säxifäseneñ analiz xisabına kürä AQŞta arenda bäyäläre soñğı 2 ayda uzğan yılnıñ avgust-sentäbr’ aylarına kürä urtaça 11,5%ka arttı, Florida, Djordjiya häm Vaşington kebek ştatlarda bu kürsätkeç 25%ka qadär kütärelde....
-
17.10.2021
-
17.10.2021
-
17.10.2021
-
-

seg_langs: crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Seyran Saliyevniñ ömür arqadaşınıñ şikâyet arizasını red etip, keçken mahkemeniñ aqayınen körüştirmemek qararını deñiştirmedi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Mumine Saliyeva diñlevlerde söz alıp, Kiyev rayon mahkemesi (şikâyetniñ daa evel baqılğan yeri) dava malümatlarını ögrenmedi, dep bildirdi.
«O, körüşüv redini aqayı ve qorantalarına yapılğan maneviy basqı ve bunı işbu davanıñ siyasiy sebepleri bar olğanına dair alâmetler dep saya», – dep aytıla haberde.
Rusiye qanunı körüşüvlerge izin berse de, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğanlarnıñ tuvğanları SİZOda körüşüvge ruhset berilmesini talap etmege mecbur.
Qırımlı advokatlar bunı apiske alınğan soy-soplarına qoltutqan qorantalarğa basqı vastaları olaraq köre.
2017 senesi oktâbrniñ 12-nde Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İslâm-Terek rayonı Caylâv Saray köyünde şahsiy evde yanğın çıqqanı aqqında haber etile. Yanğın esnasında gaz ballonı patlağan. Qırımdaki Rusiye MÇS İdaresi matbuat hızmetiniñ malümatına köre, yanğın vaqtında ortalıqnı tütün qaplap alğan, yanğın yerinde bir qaç dane gaz ballonı bulunğan eken.
«Qurtarıcılarnıñ kelişinen, yanğın ağaçtan yasalğan ahırdan başlanğan soñ, o yerni küçlü tütün qaplap alğanı aqqında belli olğan. Ateşniñ evge atılma havfı mevcut eken. Qurtaruv hızmetiniñ hadimleri kelmesten evel ahırda bulunğan dört gaz ballonlardan biri patlağan ve bu ateşniñ artmasına sebep olğan», – dep qayd ete idare hadimleri.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, yanğından kimse zararlanmağan.
Qırım sakinleri gaz ballonlarnıñ yañlış saqlanuvı ve qullanıluvı neticesinde «qurulışlardan ğayrı insanlarnıñ ölümine sebep olğanı» boyunca tenbiyelenmekte.


text:
Yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ evinde 2015 senesi yanvar 30 künü sabadan berli tintüv keçirile. Rusiye arbiyleri tintüv maqsadını ne yaqalanğannıñ tuvğanlarına, ne de ev saiplerine ayta.
«Evge eki beyaz mikroavtobus keldi, silâlı, maskalı insanlar çıqıp, azbarğa kirdiler. Köpek avuldamağa ve olarnıñ üstüne atılmağa başladı. Köpekni atıp öldürecek ediler, amma men vaqtında çıqıp, köpekni olardan çekip aldım»,– dedi Qırım.Aqiqat mühbirine Çiygoznıñ kiyevi İlyas.
Onıñ aytqanına köre, uquq qoruyıcılar evge kirip, tintüvge olğan orderni oqudı ve Ahtem Çiygoznıñ apayından ğayrı er kesni evden çıqmağa mecbur ettiler.
«Ahtemniñ ömür arqadaşı – Elmira anda bir özü qaldı. Olar özlerini pek qaba alıp baralar. Kendileri ile şaatlarnı da ketirdiler. Ne qıdırğanlarını aytmaylar, amma, menimce, er şey adet üzre – silâ, afyon, yasaqlanğan edebiyat. Soñra ise, tintüv devamında, istegen şeyni tutıp alacaqlar, ğaliba», – dedi İlyas.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, Çiygoznıñ eviniñ etrafını sarıp alğan silâlı insanlar azbarğa yaqın artıq kimseni qoymay, keleyatqan insanlarnı çette turmağa çağıralar.
Facebook qullanıcıları tintüv keçirilgen yerden video yüklemege başladılar.
Taqiqat tedbirleri Rusiye Federatsiyası Cinaiy Kodeksiniñ 212-nci madde, 1-nci qısmı («kütleviy numayışnı teşkil etüv») boyunca keçirile.
Ahtem Çiygoznıñ evi yanında onıñ özü yolbaşçılıq etken Bağçasaray regional meclisiniñ vekilleri toplaştı.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ cezasını belgilep, onı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiske almağa qarar aldı.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Bunıñnen beraber tünevin «Sebat» cemaat teşkilâtı idaresiniñ azası, «narazılıq meydanlarınıñ» faali Seydamet Gemeci yaqalandı. Cumaaqşamı künü, yanvar 29-da, mahkeme onı eki ayğa qadar apiske aldı.
Qırım kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Seydamet Gemeci uquq qoruyıcılarnıñ qanunsız areketlerine narazılıq bildirip, açlıqnı ilân etti. Qırımtatar
Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
Oktâbr 14-te Qırım «Nazirler şurasında» Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov ve Qırım boyunca Rusiye Taqiqat komitetiniñ birinci bölük reberi – müim işler taqiqatı boyunca idare reberiniñ muavini, adalet polkovnigi Bogdan Frantsişko yolbaşçılığında ğayıp olğan insanlarnı qıdıruv boyunca kontakt gruppa azalarınıñ birinci körüşüvi olıp keçti.
Bu aqqında kontakt gruppasınıñ koordinatorı Mammet Mambetov Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Onıñ malümatına köre, körüşüvde zarar körgenlerniñ temsilcileri olaraq Abdureşit Cepparov ve Elvira Zinedinova, Emil Kürbedinov, Edem Semedlâyev ve Nariman Asanov iştirak ettiler.
Bogdan Frantsişko kontakt gruppasınıñ azalarına cinaiy işler açılması aqqında ayttı. Olardan ekisi – RF CK 105-inci maddesi boyunca mayıs ayında ğayıp olğan Timur Şaymardanov ve Seyran Zinedinovnen bağlı ve RF CK 126-ncı maddesi boyunca sentâbr ayınıñ soñunda ğayıp olğan İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnen bağlı.
Onıñ qayd etkenine köre, kontakt gruppasınıñ azalarını taqiqat idaresi ögrengen cinaiy işler cedvelinde oktâbr 3-te ğayıp olğan Eskender Apselâmovnıñ işi olmağanı qasevetlendirdi.
Taqiqat komitetiniñ vekili bildirdi ki, Aqmescitniñ Merkeziy rayon politsiya bölügi ile bağlanıp, Apselâmovnıñ işini Qırım Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat komiteti içün isteycek.
Gruppanıñ Qırım reberligi ve Taqiqat Komiteti reberligi ile körüşüvlerini er aynıñ soñki salı künü keçirege teklif etildi.
Hatırlatamız, sentâbr 27-de, saat 19.00 Qarasuvbazar civarında Sarı-Su qasabasında belgisiz şahıslar eki genç qırımtatarını esir alıp, belgisiz bir yönelişke alıp kettiler.
Oktâbr 1-de Qırım «yolbaşçısı» Sergey Aksönov ğayıp olğan gençlerniñ ana-babalarınen körüşip, ğayıp olğanlarnı tapmaq içün kontakt gruppası meydanğa ketirilecek, dep bildirgen edi.


text:
Keriç yaqarlıq stantsiyalarında fiyatlar ket-kete ucuzlaşa.
Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatına köre, 1 litr benzinni 11-13 grivnağa satın almaq mümkün.
Evelleri yaqarlıq fiyatı 15 grivna edi, şunıñ içün fiyatlarnıñ eksiltilmesi duyula.
Qayd etmek kerek ki, şimdi yaqarlıqnıñ fiyatları monitorlarda Rusiye rubleleri ile kösterile.
Misal içün, aprel 28 künü «Ukrnafta» AZS-da A-95 benzin fiyatı 38,13 ruble, dizel yaqarlığı 34,10 ruble tura. Bir ay evelsi 95-nci mında 43 ruble, dizel yaqarlığı 42 ruble edi.
Qırımlılar ise benzin içün Rusiye fiyatlarnı beklemekte, olarnı aynıñ başında öz başına tayinlengen Qırım parlamentiniñ birinci baş nazir muavini Rustam Temirgaliyev vade etken edi.
Qırım memurları benzin fiyatını eskiltip, onı Rusiyeniñ orta fiyatına ketirmege vade ettiler – yani 1 litr içün 31-35 ruble.


text:
Tayvan’da cirteträw
Tayvan’ utrawınıñ könçığış yarında barlıqqa kilgän 6,4 zurlığındağı cirteträwdä 4 keşe häläq bulğan, 225 keşe dä yaralanğan
Amerika Quşma Ştatları geologik tikşerenülär üzäge mäğlümatlärenä kürä, cirneñ 10,6 çaqrım tiränlegendä barlıqqa kilgän zilzilä êpiśentrı Hualien şähäreneñ 22 çaqrım tön’yaq-könçığışı bularaq terkälgän.
Tayvan’ üzäk xäbär agentlığı CNA xäbärenä kürä, räsmilär cirteträw arqasında 145 keşeneñ xäbärsez yuğaluın beldergän.
Zilzilä arqasında ber qunaqxanä cimerelgän, ber küper qullanılmaslıq xälgä kilgän, yar buyında da qayber avtoyullar awır zıyan kürgän.
Däwlät başlığı Tsai Ing-Wen bäyläneşle ministrlıqlarğa afät mexanizmnarınıñ ğamälgä kertelüe boyırığın birgän.
Tın okeanınıñ zilzilä häm vulkan sızığında urnaşqan Tayvan’da 1999nçı yılda barlıqqa kilgän 7,6 zurlığındağı cirteträwdä 2 meñ 300dän kübräk keşeneñ ğomere özelgän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Livanda maşina yörtüçeläreneñ yağulıq protestı
Livan başqalası Beyrutta maşina yörtüçeläre artqan yağulıq bäyälärenä rizasızlıq belderü öçen maşinaları belän yullarnı transport xäräkätenä yaptı
İzrail çüplären Fälästingä iltep tügä
Fälästin xökümäte räise Möxämmät İştiyyä İzrailneñ üzlären çüplek bularaq qullanuınnan zarlandı


text:
Alâqa, informatsion tehnologiya ve kütleviy kommunikatsiya nezareti boyunca Federal hızmetine «Avdet» qırımtatar gazetasına şikâyet keldi. Bunı Qırım.Aqiqat saytına neşirniñ baş muarriri Şevket Kaybullayev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, bugün onı FSB idaresiniñ matbuat hızmetine davet etip, işbu şikâyet aqqında haberdar ettiler.
Şikâyet vatandaş Rinat Şaymardinov adından yazıldı. O, «Avdet» gazetasını ekstremist malümatnıñ tarqatıluvında qabaatladı. Böyle malümatnıñ sırasına o, misal içün, qırımtatar milliy Meclisiniñ iyül 4-de alınğan «Devlet şurasına» ve akimiyetniñ yerli organlarına saylavlarnı boykot etmege qararınıñ basıluvını kirsetti»,– dedi Şevket Kaybullayev.
«Avdet» gazetasınıñ baş muarriri aytqanı kibi, FSB matbuat hızmetiniñ vekilleri nezaketnen subetleşe edi, amma «bu vesiqa ciddiy aqibetlerge ketire bilecegini añlattılar». Onıñ sözlerine köre, bu şikâyette diger qırımtatar gazetasını – «Qırım» gazetasını da ekstremizmde qabaatlaylar.
Şevket Kaybullayevniñ aytqanına binayen, «Avdet» gazetası siyasetini deñiştirmeycek.
«Avdet» gazetası qırımtatar milliy Meclisiniñ neşir organı sayıla. 1990 senesi iyül 15-den neşir etile.


text:
Qırım qurtarıcıları Sudaq civarındaki Qutlaq (Vesöloye) köyüniñ yanında orman yanığınını toqtattılar. Bunı rusiyeli Qırım FVN-niñ idaresi bildire.
"Yanğınnı 10 gektarlıq mıntaqada sıñırlap oldıq. Yanğın mıntaqası belgilene. Ateşni söndürgende Mİ-8 Rusiye FVN yanğın vertolötı 12 kere suv attı, umumen 60 tonna qadar tökti. Suv Qara deñizden alındı", - denile beyanatta.
Avgust 6-sında Sudaq civarında yanğın başlandı. Qurtarıcılar, dağdaki quru ot ve yapraqlar yanıp başlağanını bildirdi.
Daa evel FVN-nde, Qırımnıñ bazı bölgelerinde avgust 7-sine qadar yüksek yanğın telükesi qalacağı aqqında bildirdiler.


text:
Etnoğrafijalyq cana dialektilik özgöçölüktör - ortoq bajlyq
OбHoBлeHo: 16 Map. 2020 r.
Qyrğyz elinin qylymdar qarytqan taryhynyn cürüşündö Evrazijağa çaçyrağan qyrğyz toptorunun ar birinin tilin, folqlorun, qaada-saltyn, etnoğrafijasyn cañyça izildöö köp tilderdi özdöştürüünü da talap qylat. Taryhçynyn kezektegi bloğu.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Til çyndyğy...
Bir iret Bişkektegi qadyr-barqtuu degen universitettin tieşelüü faqultetinde tilçiler menen adabijatçylardyn qytajlyq qyrğyz oqumuştuusunun bir çyğarmasyn taldağan cyjynyna qatyşyp qaldym.
Talquuda süjlögön urmattuu oqumuştuulardyn biri bişkektik «aqsent» menen süjlöp (başqaça ajtqanda, orusça sözdördü yğy kelbese da een-erkin qoşup), artyştyq qalemgerdin cazğanyn syndap qaldy:
- Taptaqyr sabatsyz cazylyptyr! Adabij til degendi, ponimaeş («bilesizbi» maanisinde. - T.Ç.), bul avtor eç özdöştürböptür! Bizde adabij tildin öz zaqonu (myjzamy. - T.Ç.) bar da, camandyr-caqşydyr orfoğrafijalyq pravilasy (erecesi. - T.Ç.) bar! Znaçit (demek. - T.Ç.), bul çyğarmany adabij tilibizge qajradan qotorup çyğuuğa tuura kelet!
Uşul oqumuştuu syjaqtuu dalaj insandarybyz qyrğyzdyn adabij tili elibizdin Çüj, Ysyq-Köl, Naryn cergelerindegi çaqan dialektilik (any «ajtym» - «ğovor» termini menen oğo beter çaqan qylyp sypattap kelişet) varianttaryna ğana bajlanyşy kerek dep azyr da basa körsötüp kelişet.
Egerim bul varianttardan carym qadam çetteçü bolsoñ - «atylasyñ», b.a. nuqura qyrğyz tilinde emes, çet tilde süjlöp catat degen baağa qabylğan bolosuñ!
Balkim, Midil Camğyrçinov, Börü Ahmedov syjaqtuu ustattarym meni çyğyş taanuu tarmağyna tartpağanda, ajrym türk tilderin (anyn içinde uçurda latyn aribin qoldonup catqan türkijalyq türk tilin) üjrönbögönümdö, qyrğyzdyn arab cazma saltyn özdöştürbögönümdö, çağataj cazmasyn qoldonğon babalarybyzdyn cazma murasyn, arab cana farsy taryhyj bulaqtaryn iliktöögö şakirtterimdi tartpağanymda, albette, men dele taptaza qyrğyz tili - azyrqy tapta Çüj, Ysyq-Köl, Naryn cergelerinde caşağan ğana qyrğyzdardyn tili dep çektelip qalmaqmyn.
Turmuş çyndyğy myndaj tüşünük çektelüü ekenin ajgineledi. Oşol ele Naryn menen Ysyq-Köl tepçip turğan ajmaqtan çyqqan zalqar manasçy Sağynbaj Orozbaq uulunun (anyn ustaty - naryndyq Tynybek Capyj uulu) leksikalyq qoru bügünkü künü Ferganadağy cana Qytajdağy içkilik qyrğyzdar keñ-kesiri qoldonup catqan dalaj arabizmderdi arbyn qoldonğon «Manas» varianty ekeni folqlor taanuuçular üçün ajdan açyq.
Çağataj cazma madanijatynyn bir özgöçölügü - arab cana farsy sözdörün türk tildüü tekstke eç buzbastan kirgizip qoldonğonunda bolğon.
Al emi «Cañy usul» ("Usul-i cadid») reformaçyl qyjmylynyn öküldörü - ajtyluu caditçiler - XX qylymdyn başynda musulman türk elderinde arab alfaviti arqyluu ar tybyşty çağyldyruu yqmasyn kirgize baştaşty. Bul yqma sovet doorunda bizde da qyrğyz cazma madanijatynda toluq üstömdük qyla baştady.
Kijinçereek sovettik Qyrğyzstandağy tüpkü el latyn alfavitine köçtü (1928-1940), andan soñ 1940-cyldan tartyp kirill cazmasyna öttü. Cön ğana kirill cazmasy tañuulanbastan, JO, Ş, , ', S syjaqtuu tamğalar tañuulanyp, qatqalañ Q, Ğ tamğalary kirgizilbej qaldy. Orus tilindegi sözdör orustar cazğandaj ğana qoldonuluşu kerek degen erece tañuulandy.
Bara-bara Qyrğyzstanda qyrğyzdar calañ ğana Qyrğyzstanda caşaşat, nağyz adabij tilde süjlööçü qalajyq, coğoruda ajtylğandaj, Çüj, Köl, Narynda bajyrlaşat degen pikir üstömdük qylyp kirdi.
«Taza qyrğyz» demekçi...
Tee Yraaqy Çyğyştağy taryhyj Mançcurijada (azyrqy KERdin Hejluñcañ vilajetindegi Fu-Jü c.b. üjözdöründö) caşağan qyrğyzdar şiberdik qyrğyz tilinin arhaikalyq variantyn saqtaşqan; alar da özdörün «taza qyrğyz» esepteşet.
Tarbağatajda qalmaqtardyn taasiri astynda butparas (buddizm) dininin lama taryqatyn qabyl alğan qyrğyzdar bar; alar da özdörün «taza qyrğyz» sanaşat.
Ooğanstanda, Qytajdyn Aq-Too (Çyğyş Pamir) ajmağynda, Tacikstanda, Tarimdin tüştügündögü Hotan cergesinen tüştüktögü Indijağa çekteş Qaraqorum toolorunda, Pakistanda c.b. caşağan qyrğyzdar da, Çüj, Köl, Naryndağy qyrğyzdardan ajyrmaluu dialektterde süjlöşsö da, özdörün «taza qyrğyz» esepteşet.
Ar bir dialekt baaluu
Uşul tapta qyrğyzstandyq ilimpozdor (tilçi, dialekt taanuuçu, etnoğraf, folqlor taanuuçu c.b. adister) etnologijalyq bir çyndyqty taanyşy qacet - Çüj, Köl, Naryn caqtağy qyrğyzdardyn tili calpy qyrğyzdardyn iri daryjasyndağy çaqan ğana özön bolup sanalat.
Qyrğyz taanuunu telegeji tegiz örçütüş üçün ala-tooluq oqumuştuular qyrğyzdardyn bardyq toptoru közdün qaregindej saqtap kelgen dialektterdi cana cazma madanijatynyn murastaryn başqa türkoloğdor menen ortoq izildeşi kerek.
Başqyr ulutunun, qyrymdyq cana edildik noğojlordun, Tündük Qavqazdağy cana başqa ajmaqtardağy qypçaqtardan ciktelgen qumuq, balqar syjaqtuu elderdin, altaj, şor, haqas, tyva, saha c.b. şiberlik elderdin, sary ujğurlar menen loptuqtardyn ğana emes, al tügül monğol tildüü burät, qalmaq, halha monğoldordun, saryğ-juğurlardyn arasynda qalğan qyrğyzdardyn toptorunun arasynda da izildöö cürgüzüü abzel.
Kejiştüüsü, azyrqy tapta vandyq, pamirlik qyrğyzdardyn dialektilik özgöçölüktörün, folqlorduq murasyn izildöö caatynda Qyrğyzstanda - Sulajman Qajypov, aq-tooluq qyrğyzdardyn folqlorun izildöö caatynda Qytajda - Mambetturdu Mambetaqun syjaqtuu öp-çap ğana qyrğyz aalymdarynyn caryjalanğan ilimij emgekteri bar ekenin mojnubuzğa alyşybyz abzel (mynda biz Remi Dor, Nazif Şahrani syjaqtuu Batyştağy aalymdardy ajtyp oturğan coqpuz).
Çet ölkölördögü qyrğyzdardyn etnoğrafijasyn cerinen izildegen adisteribiz da az (Qytajdağy qyrğyzdardy Abylabek Asanqanov, Aziza Turdueva, Çolpon Subaqocoeva, Gülzada Abdalieva syjaqtuu azğanaqtaj ğana taryhçylar KERge yraattuu baryp izildeşti).
Mojunğa alyşybyz kerek: syrtqarqy qyrğyzdardy izildegen adisteribiz az bolup catqan çaqta boştuqtu calğan taryhçylar, calğan etnoğraftar eeleşüüdö.
Alardyn ajrymdary Tibette tim ele Ştirlis syjaqtuu «Özdörün caşyryp bajyrlap catqan qyrğyzdar bar eken!» dep qalpty çyn qylyp cazyp çyğyşty.
Keeleri bolso mançcur ökümdary çağyldyrylğan çijme süröttü Manastyn Qytajda saqtalğan orto qylymdardağy bojoq sürötü qatary calğan maalymat tarqatyşty.
Tibette qyrğyz barby?
Al emi qyrğyz etnoğraftary cana taryhçylary Tibetke caqyn bijik tooluu Qaraqorum toolorun, andağy Şajdylda Bazar degen çek ara beketin bajyrlağan qyrğyzdar akimdik başqaruu cağynan Hotandağy Keñ-Qyr ajylyna taandyq ekenin cazyp çyğyşqan. Biroq alardyn ilimij tekstteri qalyñ curtqa keñiri tarqabağan kitepterde ğana syjdyrylğan.
Tasma. Tibetten tündük-batyştağy Şajdylda Bazar qyştağynda tuulup-öskön, uçurda Keñ-Qyr ajylynda caşap catqan Abdysamat Nuraqun uulu menen maek. Hotan ajmağy, KER. T.Çorotegin. 27.7.2015.
Ajtmaqçy, Qaraqorumdağy Şajdylda Bazarda bajyrlağan dal uşul qyrğyzdardyn bir ökülü Abdysamat Nuraqun uuluna uşul saptardyn eesi da Qytajdağy Keñ-Qyr qyştağynda coluqqan.
Bul qyrğyz ökülü içkilik dialektinde süjlöjt; anyn kebinen ilgerki çağataj cazmasynyn cana ujğur tilinin taasirin sezdik. Biroq al da özün «nağyz qyrğyz» dep sanajt. Cazğanda al Qytajdağy qyrğyzdardyn arab cazmasyn qoldonot.
Şajdylda-bazardyq qyrğyzdar bizge Tibetke («Şyzañ») sooda-satyq üçün 1,5 miñ çaqyrym coldu basyp baryşaryn, qotormoçunun kömögü menen ce cañsaşyp sooda qylyşaaryn, tibettikter soodada taq qalq keleerin, alardan keede topoz satyp alyşaaryn ajtyp berişti. «Tibette qyrğyzdar barby?» degen surooğo «Coq!» degen ğana coobun uzatyşty.
Ajtmaqçy, Qaraqorum toolorundağy qyrğyzdardyn ajrymdaryna zamandaşybyz Ajbek Bajymbetov da coluqqan. Bul tuuraluu al 2012-cyly şardana qylğan, anyn maalymaty orus tiline da qotorulğan.
Ajbek Bajymbetovdun ajtuusunda:
«Emi bizdin maalymatybyz bojunça tibettik qyrğyzdar (biz basa belgiledik. –– T.Ç.) tündük-batyş Şizañda (Tibet. –– T.Ç.) Quen-Lun toolorunun tüştük eteginen Raskem daryjasy (biz basa belgiledik. –– T.Ç.) ağyp ötkön örööngö çejin çaçyrap cajğaşqan. Tibettin bul bölügünün (biz basa belgiledik. –– T.Ç.) qlimaty qataal cana bijik kelet, bul cerdegi tooluu landşaft qatyp qalğandaj, kee bir cerlerde taptaqyr eç nerse öspöjt. Biz coluqturğan qyrğyzdar Şiñcandağy Qarğalyq şaarynan Tibetti közdöj 360-400 qm. aralyqta (biz basa belgiledik. –– T.Ç.) turaq alyşqan. G 219-çu trassa bojunça Qarğalyqtan çyğyp Quen-Lun toolorunan Aqkez davan aşuusu arqyluu ötüp, andan Çyraqsaldy (5012 m) aşuusun aşqan soñ, Raskem daryjasynyn öröönündö cana ağa caqyn too bijiktikterinde qyrğyzdar bügünkü küngö çejin malyn cajyp, ooqat qylyp kelişet. Biz taanyşqan cergiliktüü şizañdyq qyrğyz Abdlyzqabyl (tuurasy: Abdulazil Qabyl. –– T.Ç.) bajkenin ajtymynda, bul cerdegi qyrğyzdar Qyzyl-Suudan kelgen emes, alar ilgerten beri ata-babalarynyn ceri qatary uşul ajmaqta caşap kele catyşqandyğyn belgiledi....»
Bulaq: Bajymbetov, Ajbek. Babalar bajyrlağan cerge sapar //«24.kg» MA, 20.06.2012. URL: https://kmb3.kloop.asia/2012/06/20/babalar-bajy-rlagan-zherge-sapar/
Ajbek myrzanyn Abdulazil Qabyl menen coluğuşqanynda eç kümönübüz coq. Myndağy qyrğyzdar KERdin Qyzyl-Suu Qyrğyz avtonom ajmağyna akimdik (administrasijalyq) başqaruu cağynan eç tieşesi coq qyrğyzdar ekenin da eç tanbajbyz (biroq alar Hotan, Aq-Too, Qaşqar, Artyştağy qyrğyzdardyn ele bir acyrağys bölügü).
Şajdylda-Bazar menen Keñ-Qyr (Keñ-Qyja) qyştaqtary 1984-cyldan tartyp birigip, Hotandağy qyrğyz avtonomijalyq ajyl ajmağyn tüzüşöt.
Tee 1925-cyly Qaraqorumdağy dal uşul qyrğyzdardy uçuratqan soñ, ajtyluu sajaqatçy Jurij Nikolaeviç Rerih bul toolordu «Tooluu Qyrğyz cergesi» –– «ГopHaя Kиprизия» dep atağan emespi!
«Segiz saattaj col cürgön soñ, biz keñirsigen taştaq örööndögü Kök-Car menen Sancu bağyttaryna ketçü coldun acyraşaar kesilişine cettik; bul öröön tündük tarabynan möñgü basqan çoqulary bar ebegejsiz zor too qyrqasy menen ceektelip turdu. Bul too qyrqasynyn artynda tooluu Qyrğyz cergesinin cajlooloru cajğaşqan bolçu».
«...Чepeз BoceMb чacoB пyTи Mы дocTиrли MecTa пepeceчeHия пyTeй Ha Kokbяp и CaHджy Ha шиpokoй kaMeHиcToй paBHиHe, okaйMлeHHoй c ceBepa Moryчeй ropHoй rpядoй co cHeжHыMи BepшиHaMи. Зa Heй Haxoдилиcb лeTHиe пacTбищa ropHoй Kиprизии».
(Bulaq: Pepиx Ю.H. Пo TpoпaM CpeдиHHoй Aзии. CaMapa: ИздaTeлbcTBo "ArHи", 1994. – Paздeл: Из Лexa B XoTaH. Beлиkий KapakopyMckий пyTb. – URL:http://www.centre.smr.ru/win/books/po_tropam/text/02.htm)
«Çordonduq Azijanyn çyjyrlary menen» («Po tropam Sredinnoj Azii»; 1933) degen kitebinde Ju.N.Rerih qaraqorumduq qyrğyzdar cylqyny caqşy qaraaryn, cylqynyn butunun synyğyn daryloodo özgöçö çeberdigin körsötüşkönün eskergen.
(Bulaq: Çorotegin T. Tibetke qaraj ketçü qancoldoğu qyrğyz curtu: Şajdylda Bazar // Azattyq ünalğysy. –– 23.8.2015. –– https://www.azattyk.org/a/china_kyrgyz_xaidulla_tibet_hotan/27203352.html)
Biroq... Raskem daryjasy Tibetten emes, Qaraqorum toolorunan başat alat cana tömöndöp aşyp kele berip, Carken (Jarkend, azyrqy ujğurça Jeken) daryjasy atalyp qalat. Aqyry bul daryja andan da iri Tarim daryjasyna qujat...
Qarğalyq şaarynan Tibetti közdöj 360-400 qm. aralyqta ğana cajğaşqan ajmaq - bul Tibetke emes, Hotanğa taandyq bolup sanalğan tooluu ajmaq.
Myndağy qaraqorumduq qyrğyzdardy düjnölük etnoğrafijalyq ilimde, anyn içinde qytajlyq etnoğrafijalyq ilimde «hotandyq cana qaraqorumduq qyrğyzdar» dep ğana esepteşet.
Balkim, çyn ele Tibette qyrğyzdar bolğondur? Orto qylymdarda Enesaj Qyrğyz qağanatynan Tibetke elçi qatary saparğa attanyp, atacurtuna qajtpaj qalğandar bolğon...
Biroq uşul zamanda «tibettik qyrğyzdar» qatary Raskem (Carken) daryjasynyn başatyn cerdegen qaraqorumduq qyrğyzdardy sanap ötüü - calğandy çyndaj bajandağan «folq historinin» ökülünün ğana qolunan kelçü iş. Salyştyryp ajtsaq, bul - Buharadağy özbekterdi «qocenttik özbek dep eseptejliçi» degenge tete.
Boloçoq ilimpozdordun qulağyna kümüş syrğa
Cañy doorubuzda qyrğyzstandyq tilçiler, folqlor taanuuçular cana etnoğraftar qyrğyzdardyn çet ölkölördögü toptorun izildeş üçün aqyryndap ilimij sajaqattardy ujuşturary acep emes.
Egerde bijlik myndaj sajaqatty ujuşturçu bolso, anda ajrym «cañy bajlar» ujuşturğan sajaqattardağy qataçylyqtarğa eç col qojboşu kerek. Oşondoj çirigen bajlardyn qarcylyq kömögün alyp alyp, özdörü sajaqat qylğan cerlerde foto sürötkö tüşüü («foto sessija») menen ğana alektengen myqçegerler tuuraluu dalaj uqqanbyz.
Oşondoj «folq histori» öküldörünün biri qajsy bir tibettik cigit menen foto sürötkö tüşö qalyp, anan Qyrğyzstanğa kelip: «Men Tibettegi bir qyrğyz menen sürötkö tüştüm» dep synalğyda qalpty çyndaj qujuluşturup ajtqanyn any menen çoğuu Tibette qysqa sajaqatta cürüp kelgen murdağy parlamenttin bir üjünün törağasy Almambet Matubraimov ağaj taryhçylarğa ajtyp külgönü este.
Boloçoq ilimij sajaqattar uzaq möönötkö sozuluşu kerek.
Eñ başqysy emnede?
Biz coğoruda bir qyrğyz tilçisinin sözdöründögü ajrym orusça terminderdi (ponimaeş; zaqon; pravila; znaçit) cön cerinen misal keltirgen coqpuz. Al adis üjündö dele, toj-toropodo dele, qoomduq cyjyndarda dele orusça sözdördü çaldy-qujdu qoldono bereri tabigyj ele nersedir.
Başqa ölkölördö dele qarapajym qalajyq (özgöçö, oqumuştuu emesterdin arasynda) özdörü caşağan ajmaqtağy negizgi tilderdegi terminderdi eren-törön qylbastan qoldonoru ajdan açyq. Alardy izildeşş üçün alar çoğuu bajyrlağan taryhyj qoñşularynyn tilin cana madanijatyn da aldyn-ala iliktöö zaryl.
Maselen, Pakistandağy qyrğyzdardyn tilin, etnoğrafijasyn izildöö üçün ciberilçü adis arab cazmasyn ğana emes, urdu, puştu, arab, orto qylymdyq çağataj tilderin da bilse, albette, işi natyjcaluu ajaqtajt.
Başqyrlardyn arasyndağy qyrğyzdardy izildeş üçün ciberile turğan adis başqyr, tatar, orus tilderin cana orto qylymdyq qypçaq cazma murasyn, başqyr sancyrasyn özdöştürüp alsa anyn işi majnaptuu ajaqtajt.
Fu-Jü qyrğyzdaryn izildeş üçün qyrğyz, haqas, şor, saha, tyva tilderinen tyşqary qytaj, monğol tilderin da bilgen adisti aldyn-ala taptoo zaryl.
Myndaj adisteribiz barby?
Albette, azyrynça andaj adister bizde coq!
Biroq Macarstanda macar tilin başqa tilderge ajqalyştyra myqty bilgen çyğyş taanuuçulardy dajardağandaj ele, bizde da çyğyş taanuu cana qyrğyz taanuu bağyttaryn ajqalyştyrğan köp cyldyq ilimij dolboorlor zaryl. Alarğa caş adisterdi öñ taanyştyq colu menen emes, qalys synaq arqyluu tartuu kerek.
Ölködögü türkoloğdor, «Manas» taanuuçular, maselen, çyğyş taanuuçu qatary da qoşumça tarbijalanyp, qoşumça tilderdi üjrönüşsö, aqyryndap köp taramduu qyrğyz taanuuçu qatary qalyptanyşaar ele. Alarğa bulaq taanuu, runa symal cazma, ar qyl alfavitter caatynda taalim berüü abzel.
Çet cerlerdegi ar bir qyrğyz tobunun cana qyrğyzdardan ciktelip ketken etnostuq toptordun dialektisinin, ar başqa alfavitterdegi cazma murasynyn, ar başqa canrlardy qamtyğan folqlorunun özgöçölüktörü - calpy ulutubuz üçün köönörgüs bajlyq qatary izildenişi kerek.
Bul köp cyldyq araketti baştoodon aldyn ilimij cana sajasij cetekçiligibiz bir cağdajdy unutpaşy qacet: çyğyş taanuu, til cana taryh adistikterin ajqalyştyrğan zamanbap qyrğyz taanuu adistigin egemen Qyrğyzstanda ğana ar taraptuu önüktürö alabyz.
Maqalanyn tüpnusqasy: ЭTHorpaфиялыk жaHa диaлekTилиk өзrөчөлүkTөp - opTok бaйлыk


text:
Ukrain tili ve edebiyatı imtianını bermegen 22 610 kişi student olamaz, dep bildirdi Ukraina tasil keyfiyetine qıymet kesüv merkeziniñ müdiri İgor Likarçuk.
Onıñ aytqanına köre, bu sene abituriyentlerniñ 76% imtianlarnı aldatıp bere, yani yasaq etilgen vastalardan faydalana. Aynı vaqıtta, Likarçuknıñ bildirgenine köre, bu sene Tışqı mustaqil imtianları vaqtında bir de bir bozuv qayd etilmedi.
Umumen 2015 senesi ukrain tili ve edebiyatı imtianını 256 biñ kişi bergen edi.
Malüm olğanı kibi, aqımdaki sene Qırım mekteplerniñ 65 mezunı Tışqı mustaqil imtianlarında iştirak etti, keçken sene 300 kişi imtian bergen edi.
Ukraina tasil ve ilim Nazirligi 2015 senesi Qırım mezunları içün Tışqı mustaqil imtianlarına qayd işlerini uzatqan edi. Mezun belli bir sebepten iyün 9-da (ukrain tili ve edebiyatı imtianınıñ künü) imtianğa kelip olamağan olsa, o, 2015 senesi iyün 27-de qoşma olaraq test bere bildi.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti Qırımğa, ukrain tarafınıñ izni olmadan, barğan Frenkistannıñ Milliy toplaşuvı ve Senatınıñ 10 deputatına üç yılğa Ukraina kirişini yasaqladı.
«Ukrain tarafı olarnıñ bu sene iyül ayında, Ukrainanıñ izni olmadan ve 2015 senesi iyün 4 künü Ukraina Nazirler Kabineti tarafından tasdiqlanılğan vaqtınca işğal etilgen territoriyağa kiriş ve çıqış aqqında №367 avalesine baqmadan, Qırım Muhtar Cumhuriyetine yapılğan ziyaretlerini bir destruktiv adım olaraq tanıy», – deyler mında.
Yasaqnı: Tyeri Mariani, İv Pozzo di Borgo, Nikolâ Düik, Klod Goazgenom, Jerom Lamber, Yanik Moro, Patris Verşer, Mari-Kristin Dalloz, Sover Gandolfi-şayte, Jak Miyar elde ettiler.
Evel Qırımğa bir qaç Frenkistan deputatı kelgen edi. Ziyaret resmiy degil edi. Frenkistan Tış işler nazirliginde bu ziyaretni halqara uquqnıñ bozuluvı olaraq adladı ve tenqit ettiler.
Ukraina Tış işler nazirligi Ukraina Havfsızlıq hızmetine (SBU) keçken afta Qırımnı, ukrain tarafınıñ izni olmadan, ziyaret etken frenk deputatlarına memleket kirişini yasaq etmek ricası ile mektüp yolladı.


text:
Kyivde iyülniñ 25-nde Rusiye Federatsiyasınıñ elçihanesi ögünde «KrımSOS» cemaat teşkilâtınıñ Qırımda hırsızlanğan insanlarğa bağışlanğan 38-inci aktsiyası ötkerildi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
«Üç yıldan berli Rusiye elçihanesine kelip, ilk evelâ ukrainalılarğa Qırımda (insan aqları – QA) vaziyet pek yaramay olğanını hatırlatamız. 15 insannıñ ğayıp olmasına Rusiyeniñ ya da işğalci akimiyetniñ alâqası bar olğanını aytamız, amma bir şey olmay. Bu bizim vazifemiz – hatırlatmaq ve bunıñ aqqında aytmaq», – dedi «KrımSOS» koordinatorınıñ muavini Denis Savçenko.
Bu sefer aktsiya teşkilâtçıları elçihane ögüne masa ketirdi, işğal vaqtında Qırımda hırsızlanğan 15 Ukraina vatandaşı içün savut qoyğanlar. Aktsiya iştirakçilerinden biri sofra başında taqvim kâğıtlarını attı, teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, hırsızlanğanlarnıñ tuvğanları nasıl beklegenini kösterile.
«Rusiye insanlarnıñ hırsızlanmasını ve buña diqqat celp etmek ıntıluvlarımıznı körmemezlikke ura. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası ise faal sürette (insan hırsızlanmalarınen bağlı – QA) cinaiy davalar açtırıp başladı. Diger taraftan, hırsızlanğan insanlarnıñ uquqiy statusına dair qanun qabul etildi, amma çalışmay. Devlet institutları ve vatandaş cemiyeti belli bir areketler yapa», – dep qoştı o.
Qırım ilhaqından soñ, yarımadada hususan qırımtatarları ğayıp olıp başladı. Bu arada Rusiye nezaretindeki Qırım Tahqiqat Komiteti «yarımadada qırımtatarları kütleviy bir şekilde ğayıp olmay» dey.
Faallerniñ malümatına köre, Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, Qırımnıñ 44 sakini coyulğan, 15-i aqqında alâ daa iç bir malümat yoq.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımlılar ukrain ordusınıñ ihtiyaclarına 10 mln. grn. bağışlaycaq. Bunı «Qırım diasporası» teşkilâtı bildire.
Köçip kelgenlerniñ aktsiyası aqqında tafsilâtlıca cuma künü matbuat konferentsiyası devamında bildirecekler. O Bogdan Hmelnitskiy soqağı, 8/16 adresi boyunca Ukrinform haber agentliginiñ ofisinde keçirilecek.
«Qırım diasporası» cemaat teşkilâtı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan köçip kelgenlerniñ işlerinen oğraşa.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qoşma Ştatlarında Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda S-400 ava mudafaası zenit-raketa kompleksiniñ yerleştirilmesine menfiy qıymet keseler. Bunı AQŞ ordusı Avropadaki komandanlığınıñ yüksek seviyeli memurı, özüni tanıtmayıp, söyledi, dep bildire Reuters.
Agentlik: «Bu fenadır, bunıñ soñu hayır olmaz. Biz, elbette, buña ve bunıñ Qara deñizniñ telükesizligi noqtai-nazarından ne manağa kelgenine diqqat etemiz», – dep, AQŞ yüksek seviyeli zabitiniñ sözlerini naqil ete.
Memur, Qırımda S-400 sistemleriniñ yerleştirilmesine «qiymet kesmek qıyın», dep qayd etti. Buña rağmen o, bu soy ava mudafaası vastaları yarımadada Rusiyeniñ arbiy potentsialını quvetlendire, dep tüşüne.
Zabit: «Niyet olsa, bu Qara deñizniñ biraz daa ziyede yerini qorçalamağa, ya da andan ücüm etmege imkân bere… Biz buña, olarda (Rusiyede – QA) arbiy quvet qullanmaq iradesi olğanınıñ daa bir delili olaraq baqamız», – dep bildirdi.
Yanvarniñ 13-nde S-400 «Triumf» ava mudafaası zenit-raketa kompleksleri Aqyardaki Fiolent burnunda «arbiy nevbetke turdılar».
Daa evel Kremlde, S-400 zenit-raketa sistemleriniñ «Rusiye-Ukraina sıñırında provakatsiyaları»nıñ ögüni almaq içün Qırımda yerleştirilgenlerini añlattılar.
Kyivde, Qırımnıñ ilhaqından soñ andaki Rusiyeniñ arbiy mevcüdiyetiniñ arttırılmasına defalarca tecavuziy areket dediler. Ğarp devletleri de, Rusiye tarafından yarımadada arbiy talimlerniñ ötkerilmesi munasebetinen raatsız olğanlarını bildirdiler.
Rusiye, onıñ daa evelki S-300PM kompleksiniñ modifikatsiyası olğan S-400 zenit-raketa kompleksiniñ atış menzili 400 kilometr olğanını ve o, bir kereden 80-ge yaqın nişannı közete bilgenini iddia ete. Rusiye Suriyeniñ ğarbında böyle sistemni daa 2015 senesiniñ soñunda Türkiye uçağı Türkiye-Suriye sıñırında Rusiy uçağını atıp yıqqanda yerleştirdi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda aprelniñ 14-nde saba yañı koronavirus hastaları qayd etilmedi, 2365 insan tibbiy közetüv altında buluna.
Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri İgor Çemodanov Qırımda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı operativ ştab toplaşuvında ayttı.
Onıñ qayd etkenine köre, 2141 insan evde dinamik közetüv altında buluna, 61 kişi hastahanede qala, 14 insan ketirildi, 383 kişi közetüvden çıqarıldı.
«Kezlevdeki observatorda 30 insan, Ermeni Bazarda 134 insan buluna», – dep qoştı memur.
Daa evel berilgen malümatqa köre, aprelniñ 14-ü sabasına qadar Aqyarda yañı koronavirus hastaları qayd etilmedi, 606 insan ekimlerniñ közetüvi altında buluna.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina Baş prokuraturası yanında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası bildirgeni kibi, Qırımnıñ rusiyeli mahkemesiniñ Meclis reisi Refat Çubarovnıñ «ğıyabiy apis» aqqında qararı yarımadanıñ şimdiki akimiyetiniñ «siyasiy istegi»dir, bunı ukrain muhtariyetini qorçalağanlarnı qorquzmaq içün yapalar.
«Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ territoriyasında qanunsız sürette akimiyetni ellerine keçirgen cinayetçilerniñ siyasiy istegidir. Şimdi işğal etilgen yarımada territoriyasında üküm sürgen nizamsızlıqnı qanunlaştırmaq ıntıluvıdır», – denile beyanatta.
«Refat Çubarovnıñ «apisi» aqqında mahkemeniñ qararı – Ukraina bütünligi bölmege çalışqan istilâcı-memleketniñ areketlerine qarşı çıqqanlarnı qorquzmaq ve Qırım üzerinde mustaqillikniñ qaytarılmasına imkân bermemek ıntıluvlarıdır», – qayd eteler QMC.
Mında şunı da qayd ettiler ki, Qırım cumhuriyetiniñ «akimiyet organları», şu cümleden Aqmescit şeeriniñ Kiyev rayon mahkemesi, Qırım ve Aqyar şeeri boyunca FSB İdaresi – qanunsızdır.
Evel Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya bildirgeni kibi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa Qırım kirişi açıq ve onı Qırımda taqiqat organları onı endi bekley.
Qırımda rusiyeli FSB idaresiniñ taqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy işni açqan eken. Onıñ sözlerine köre, cinaiy işni devletniñ topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruvlar iyun açtılar.
Evel Çubarovğa Rusiye territoriyasına ve onıñ tarafından işğal etilgen Qırımğa kirişni 5 yılğa yasaq ettiler.
Çubarovğa Qırım kirişi açıq olğanı aqqında resmiy vesiqa şimdilik yoq.


text:
İyül 11-iniñ sabasına qadar Qırımda COVID-19 yayılmasından sebep 4397 adam tibbiy baqıluv altında buluna, bildire Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgeni kibi, 4397 adamdan 3251-i evlerinde, 352 hastahanelerde ve 784-ü observatolarda baqıla.
Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresiniñ malümatına köre, pandemiyanın bütün müddeti devamında umumen 855 COVID-19 hastası qayd etildi. 177 adam tedaviylene, 647 adam yahşı olıp hastahanelerden çıqtı.
Aqyarda iyül 10-unda doquz yañı koronavirus adisesi qayd etildi.
İyülniñ 10-unda Qırımda 24 COVID-19 adisesi qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Saçlı candarıq – (lat. Astragalus suprapilosus)
Qırım endemigi.
Yarımadanıñ kündoğuşındaki (Sudaqtan Kefegece) quru töpeliklerde öse. Avropanıñ Qızıl kitap cedveline kirsetilgen. Çeçek ayında aça, quralayda yemiş bere. Eñ çoq ösken yeri Eçkidağ ve Toqluq dağınıñ sırtıdır.
Aqrep – (lat. Euscorpius tauricus)
Qırım endemigi.
Pleystotsenden evel zamanlardan qalma relikt.
Esasen yalı boyunda rastkele (amma Kefe, Kezlev, Aqmescit ve Keriçte de onı tapqanlar oldı). Taşlar arasında, eski evlerde, yıqıntılarda yaşay. Açıq sarı tüste, qısqaçı qaverenkige çeke. Uzunlığı 35-40 mm. Altı közü: eki danesi töpeden ve ekişer köz daa başınıñ eki tarafında bar. Ufaq böceklerni, çegertkilerni, atta şeytan atını avlay.
Yaskolka (asıl adı saqlanmağan) – (lat. Cerástium)
Qırımda bu ösümlikniñ 10 çeşiti bar. Olar arasında Biberşteyn yaskolkası Qırım endemigidir. Nazik beyaz yapraçıqları olğan çeçek. Mayıstan saban ayına qadar aça. Qırım yaylalarında sıq rastkelgen ösümlik, lâkin dünyanıñ iç bir yerinde ösmey. Avropanıñ Qızıl kitabına kirsetilgen.
Zizifora (asıl adı saqlanmağan) – (lat. Ziziphóra taúrica)
Qırım endemigi.
Quru, qayalı-taşlı ve çamurlı dağ eteklerinde, obalarda, alçaq taşlı bayırçıqlarda öse. Quralayd arman ayınace aça. Yemişi arman, ilk küz aylarında pişe.
Ösümlikte 0,5 – 1,5 fayız efir yağları mevcut. Qoqulı olğanı içün çay kibi içile. Bal yaratıcı.
Qoqulı meryem – (lat. Cyclamen coum kuznetzovii)
Qırım endemigi.
Tansıq, ğayıp olayatqan çeşiti. Tek Qırımda kiyik tarzda rastkelgen bu soy çeçeklerniñ aqdeñiz qabilesiniñ yekâne vekili. Evellerde Qoqulı meryem bir qaç yerde öse edi. Lâkin şimdi tek Qarasuvbazar rayonı Urus Qoca köyüniñ etraflarında, Qırım dağlarınıñ ekinci sırasına kirgen Qubalaç sırtında rastkele. Çeçekniñ dülberligi onıñ yoq etilmesiniñ sebebi oldı. O qış çeçegi sayıla, çünki keç aça. Qızıl kitapqa kirsetilgen.
Bu ösümlik ösken yerlerniñ bir qısmı yerli qoruq olaraq ilân etilgen. “Qubalaç” qoruğı 526 ga meydanlıqnı qaplay.
Salbiya, adaçayı – (lat.Salvia demetrii)
Qırım endemigi.
Künbatı yaylalarda (Uzunca özeniniñ derelerinde), taşlı dağ eteklerinde öse.
Candarıq (Töpe-Oba candarığı) – (lat. Astragalus tauricus)
Qırım endemigi.
Qırım dağlarınıñ eteklerinde, taşlı obalarda öse. Kefede Töpe-Oba bayırında em mor em de aqçil çeşitini rastketirmek mümkün.
Quralayd saban ayınace aça. Candarıqnıñ örkeni buğum-buğum ola.


text:
Rusiyeniñ Sankt-Peterburg şeerinde «Qırımtatarlar – Qırımnıñ tamır halqı» fotoresimler sergisi açıldı. Bu aqta Rusiyeniñ vatandaş faali Natalya Voznesenskaya Facebookta yazdı.
Berilgen malümatqa köre, sergide inqilâptan evelki fotoresimler, qırımtatar sürgünliginden evel yapılğan fotoresimler ve 1990 senesi Aqmescitteki miting ve açlıq fotoresimleri numayış etildi. Sergi oktâbrniñ 30-na qadar çalışacaq.
Sentâbrniñ 24-nde Dniprodaki ATO Müzeyinde «İşğal reineleri» albomı ve sergisi taqdim etildi. O, «Qırım işğaliniñ reineleri olğan qırımtatar qorantalarına» bağışlandı.


text:
Bağçasarayda "Devlet-Saray" memuriy-medeniy merkezi meydanğa ketirilecek
2014 senesi yanvarniñ 13-de Bağçasarayda qırımtatar halqınıñ bir sıra tarih ve medeniyet yadikârlıqlarınıñ alı meseleleri boyunca Qırımtatar Milliy Meclisi tarafından teşkil etilgen iş toplaşuvı ötkerildi.
Muşaverede Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev, Qırım musulmanları müftisi haci Emirali Ablayev, Bağçasaray regional meclisiniñ azaları, "Qırım" Fondu" Hayriye teşkilâtınıñ Baş müdiri Riza Şevkiyev, "Larişes" şahsiy Qırım tarihiy müzeyiniñ tesisçisi Güliver Altin iştirak ettiler.
Körüşüv devamında "Qırım"Fondu" tarafından azırlanılğan "Devlet-Saray" memuriy-medeniy merkeziniñ leyhası tafsilâtlı sürette baqıldı.
İşbu leyhağa binaen, maarifçi İsmail Gasprinskiynen bağlı olğan tarihiy binada "Larişes" tarih müzeyi, konferentsiya salonı, resmiy eyyetlerni qabul etüv salonı, Qırım musulmanları diniy idaresi ve "Qırım" Fondu" Hayriye teşkilâtınıñ memuriy-temsil odaları yerleşecek.
Mezkür leyhanı yerine ketirüv qırımtatar halqı sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan bir sıra tedbirlerni keçirmek, Ukraina ve çetel eyyetlerniñ körüşüvlerini malümat ve teşkil etüv ceetten keyfiyetli temin etmek, qırımtatar halqınıñ tarihiy merkezi - Bağçasaray şeerine - cemaat diqqatını celp etmege yardım etecektir.
Memuriy-medeniy merkezni açmaq ğayesini ömürge keçirmek içün "Qırım" Fondu" HT sponsorlarğa muracaat etti. Metsenat, Qırımtatar Milliy Meclisi Reisiniñ muavini ve QHİAB İdare Başı Aslan Ömer Qırımlı işbu leyhağa maddiy yardım köstermege azır olğanını bildirdi.
Tamir işleri aqımdaki seneniñ yanvar ayında başlanmalı.
Malümat: "Devlet-Saray" tarihiy-memuriy kompleksi Bağçasaraydaki Salaçıqta (Staroselye), Qırım hanlığınıñ birinci paytahtı - Qırq-yerniñ - saray kompleksi territoriyasında yerleşe. Şimdiki vaqıtta saray kompleksiniñ Mengli Girey-Han Türbesini baqmaq mümkün, mında ükümran qorantanıñ on sekiz azası, şu cümleden Haci Girey de defin etilgen. Türbe yanında tahminen XV as. ait olğan cami binası yerleşe. Aynı bu yerde hanlar devriniñ Qırımda saqlanıp qalğan yekâne aliy oquv yurtı - meşur "Zıncırlı" medrese binası - yerleşmekte. Qırım hanlığı vaqtına ait olğan obyektlerden ğayrı, bu yerde meşur qırımtatar maarifçi, muarrir ve yazıcı İ.Gasprinskiy (1851-1914) mezarı, Amet Özenbaşlınıñ mezarı, em de yuqarıda añılğan Zıncırlı medreseniñ yañı binası (1909 s.) yerleşmekte.


text:
Kramatorsk şeerine açılğan ateş neticesinde 7 şeer sakini ve 4 asker elâk oldı, dep ayttı Ukraina halq deputatı İrina Geraşçenko Ukraina Yuqarı Radasınıñ toplaşuvında, haber ete UNİAN.
«Yazıq ki, vatandaşlar arasında bugün 7 kişi elâk oldı ve 20 insan ağır yaralandı, olardan 9 – ğayet ağır alda, yaralanğanlar arasında 4 kişi – baladır», – dedi Geraşçenko.
Saat 16.00-ğa qadar yaralanğanlarnıñ sayısı 58 insannı teşkil etti, dep haber ete Donetsk vilâyeti devlet memuriyetiniñ saytı.
Vilâyet devlet memuriyeti qayd ete ki, yaralanğanlar şeerniñ hastahanelerine ketirildi, olarğa tibbiy yardım kösterile.
Baş ştab bildirdi ki, separatistler Kramatorsk şeeri ve onıñ civarına ateş açmaqtalar. Ateş BM-21 «Grad» sistemalarından açıla. İlk malümatlarğa köre, ateşte «Tornado» snarâdları da qullanıldı.
ATO ştabı bildire ki, «Tornado» Rusiye Silâlı quvetleriniñ silâsında mevcut.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi iyül 1-de olıp keçken toplaşuvda «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqaları ile qabaatlanğan Qırım musulmanları – Refat Alimov ve Arsen Cepparovnıñ apis müddetiniñ uzatılmasından berilgen şikâyet arizasını qanaatlendirmedi.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildire.
Onıñ malümatına köre, toplaşuv cuma künü eki saat keç qalıp başladı.
«Beklegenimiz kibi, yañı bir şey olmadı! Refat Alimov ve Arsen Cepparovnıñ apiste bulunması sentâbr 8-ge qadar deñişmey qaldı», – dep yazdı o Facebookta.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı ve mahkeme organlarınıñ resmiy izaatları yoq.
İyün 17-de Aqmescit Kyiv rayon mahkemesi Refat Alimov ve Arsen Cepparovnıñ apiste bulunmasını sentâbr 8-ge qadar uzattı.
Qızıltaş (Büyük Yalta) köyünde aprel 18-de Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirip musulmanlarını tutıp qapattılar. Rusiyege boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Yaltada «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olması ile qabaatlanğan eki kişi yaqalanğanını aydınlattı.
Bu sene fevral ayınıñ 11 ve 12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki islâm tarafdarlarnıñ evlerinde bir sıra tintüv ve yaqalanmalarnı keçirdiler. Cemi 14 kişi yaqalandı, olardan dört kişi apis etildi: Yaltadan insan aqları kontakt gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku, Yalta rayonınıñ sakini Enver Bekirov, Aluşta rayonınıñ sakini Müslim Aliyev ve yaltalı Vadim Siruk. Federal telükesizlik hızmetiniñ taqiqatçıları olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında qabaatladılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescit – Qırımdaki «referendumğa» bar küçünen qol tutqan ve Mecliske qarşı çıqqan «Milli firqa» teşkilâtı niyetine irişmedi.
«Qırım Cumhuriyeti» ükümetinde vazife almaq ıntıluvları neticesiz qaldı. Endi ise, «fikirdeşleri» «firqacılarğa» sentâbr ayında ötkerilecek parlament saylavlarında da yol bermeyceklerine oşay.
İyün 20 künü «Milli firqa» reisi Vasfi Abduraimov «IslamNews»ğa bergen intervyüsında eminliknen: «Saylavlarda iştirak etecekmiz. Muzakereler alıp barıla», - dedi. Kim ile añlaşqanlarını söylemedi.
Beş künden soñ, «firqa» saytında haber çıqtı: bu ve oña baqqan diger teşkilâtlarnıñ iç bir azası Qırımğa «köçken» Rusiye firqalarınıñ saylav cedvellerinde temsil etilmedi.
Daa üç künden soñ, Rusiyeniñ «KoMMepcaHT» neşirine Abduraimov Rusiye prezidenti Putinge mektüp yollağanını bildirdi. Anda, o, saylavlarnı bir yıldan soñ keçirmege rica etti, çünki onıñ fikirince, Qırım buña em siyasiy, em teşkiliy cietinden azır degil. Teşebbüsçi, birinciden sakinlerni cedvelge alıp, soñra saylav bölüklerini doğru belgilemege teklif ete. Bundan da ğayrı, er sakinniñ Rusiye pasportını elde etmesini beklep turmağa rica etile.
«Biz ale daa uquq tarafından keçici müddette bulunamız. Rusiye Federatsiyasınıñ qanunları Qırımda tolusınen çalışmay. Saylavlarnı şimdi keçirseler, olarnıñ neticelerini şübeli olması mümkün», – qayd etti Vasfi Abduraimov. Em de, nuqsanlıqlar tüzetilmegence «Milli firqa» saylavlarda iştirak etmeycegini bildirdi.
«Spiker muavini» Grigoriy İoffe oña «kendini teşviq» etmeknen degil de, teşkilâtqa kösterilgen destekniñ alçaq seviyesine imaye etip, saylavlarğa barıp ta, «sıfır qazanmağa» tevsiye etti.
Siyasiy dairelerde «Milli firka» ve diger qırımtatar marginal birleşmelerniñ közden çıqmalarnıñ eki sebebini bildireler. Birinciden, reyting, daa doğrusı onıñ yoqluğı. Kendi numayışlarına yüz adamnı bile toplap olamağan teşkilât saylavlar qoşma yüktir. Ekinciden, işançsızlıq. Olarnı, yañı «akimiyetni» lekelecekler, dep belleyler.
Misal olaraq, mayıs ayındaki sürgünlikniñ 70 yıllığına bağışlanğan matem tedbirlerniñ keçirilüvini ketireler. Mecliske qarşı çıqqanlar, «ükümetni», Aqmescitniñ merkezinde tedbirlerni keçirmemek qararını doğru dep, qandırdılar (Lentun Bezaziyev asılında bu ğaye onıñki dep ayttı). Bu ise, büyük bir şamata çıqardı. Soñra, «Milli firka» matem mitingini yasaq etken yarımada «akimiyeti» Putinge ayaq çaldı, dep bildirdi. O vaqıt, teşkilât vekili Rinat Şaymardanov şunı yazğan edi: «Olarnıñ (qırımtatarlarnıñ – Müel. qayd.) faciasını qabul etip, bütün qırımlılarnıñ matem tedbirini toplaşmaq yerine, qırımtatarlar yerli akimiyetten tedbirlerni keçirmek ricasına, qattı ve yüzsüz yasaq cevabını aldılar. Neticede, Putin ve rusiye yaqlı qırımtatarlar irişken Rusiye ve qırımtatarlar arasında olğan ince işanç bağı soñki eki ay içinde Qırım ükümeti tarafından yoq etildi».
İyün 12 künü Meclis saylavlarğa qatılmamağa qarar aldı. Onıñ reisi Refat Çubarov mühbirlerge añlatqanı kibi, saylav sisteması qırımtatarlarğa ükümette kerekli kibi temsil olunmağa imkân bermey: «Bu saylav sisteması –Qırım Yuqarı Şurası tarafından mart 11 künü 2014 senesi belgilengen 20% kvota degil, asılında qırımtatarlarğa temsilcilikni temin etmez. Saylavlarnıñ yañı qaideleri şimdiki vaqıtta saylanılğan organlardan bulunğan qırımtatarlarnıñ sayısını azlaştırır», - dedi Refat Çubarov. Bundan da ğayrı, acele sürette keçirilgen saylavlar, «Qırımda yüz bergen ve berecek ceryanlarnı eñ yaqın vaqıt içinde qanunlaştırmaq» istegi ile añlatıla.
Saylavlarnı boykot etmege istemegenler Qurultaynı çağırıp, qararnı ğayrıdan baqılmasını talap etecekler. Amma,bazı matbuat vastalarnıñ malümatına köre, Qurultaynı toplamasalar bile, saylavlarda iştirak etmege istegen Meclis azalarınıñ soy adları, bir qaç firqa, şu cümleden «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ cedvellerinde eñ yuqarı qısımlarda peyda ola bileler.