text:
TOPRAK HORTUM HİDROLİK PNOMATİK
Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Hidrolik Pnomatik Hortum İmalatı, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Hidrolik Hortum Satışı, Satanlar, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Hidrolik Pnomatik Hortum Çeşitleri Satışı, Satan Yerler, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Hidrolik Hortum İmalatı Yapanlar, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Pnomatik Vana Çeşitleri Satışı, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Hidrolik Valf Çeşitleri Satışı, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Pnomatik Susturucu Çeşitleri Satışı,
Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Pnomatik Kelepçe Çeşitleri Satışı, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Sıcak Su Hortumları Satışı, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Eklem Yer Bağlantı Parçaları Satışı, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Prinç Malzeme Çeşitleri Satışı, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Spiral Hortum Çeşitleri Satışı, Bursa Bursada Bursadaki Yıldırım Rekor Hortum Çeşitleri Satışı, Satanlar,
- Görüntülenme sayısı: 585


c: text/html

text:
Çeçnyänıñ Açxoy Martan rayonı Samaşki awılınıñ berniçä yöz keşese bügen tağın Kavkaz maşina yulın qaplağan. Alar xäkimiättän keşelärne urlawğa çik quyu turında çaralar kürüne taläp itä. Rayonnıñ administratsiä başlığı Ali Dalnaev xäbärlärenä qarağanda, Açxoy Martan belän başqa rayonnar arasındağı yul tulısı belän kirtälängän, mitingta qatnaşuçılar xättä Rusiäneñ xärbi maşinaların häm militsiäne dä ütkärmilär.
Navr rayonınıñ Kalinovskaya awılı yanında ike Rusiä xärbie hälaq bulğan. Bügen irtä belän alarnıñ mäyetlären künegü qırı yanında tabıp alğannar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yazuçılar berlege belän berlektä “İdel” yäşlär üzäge bıyılğısı yılnı da “İdelem aqçarlağı” digän yäş yazuçılar bäygesen ütkärde. Şuşı könnärdä anıñ yomğaqlaw öleşe bulıp uzdı. Tuqay klubınnan başlanıp “Baytik” balalar lagerında tämamlanğan bäyge 3 kön däwam itte. Anda 30дaH artıq yäş icatçı qatnaştı. Yäş yazuçılarğa kiçen yäşel şäm astında “Yuqqa tügel, yuqqa tügelder” digän isemdä şiğri kiçä ütkärelde. Kiçke uyınnar, diskätüklär, Qazan kirmänenä, Qol Şärif mäçetenä, Şärif Qamal muzeena ekskursiälär oyıştırıldı. Qazannıñ istälekle uramnarı buyınça säyäxät qıldılar. Jyuri äğzaları citäkçelegendäge ostaxanälärdä qaläm çarlap, şağirä El'mira Şärifullina belän qızıqlı oçraşuda qatnaştılar. Qazan däwlät universitetı dotsentı Älfit Şakircanov belän tatar tänqite turında gäp qordılar. Şulay uq “yäş aqçarlaqlar” G. Qamal isemendäge teatrda “Telsez küke” spektaklen dä qarap qaytırğa ölgerdelär.
“İdelem aqçarlağı – 2005” bäygeseneñ jyuri räise, şağir – Ğazinur Morat bäygegä kilgän yäş icatçılar turında menä närsä dide:
- Bezneñ älege bäygedä qatnaşuçılarnıñ sıyfatı aqrınlap yaxşıra bara. Bıyılğı bäygegä kilsäk, ul bezne ayıruçı nıq şatlandırdı. “İdelem aqçarlağı – 2005” bäygesendä bigräktä ädäbiätebezneñ awır artilleriäse bulıp sanalğan proza belän şöğellänüçelärneñ küplege sizelde. Äytik bütän yıllarnı şığır yazuçılar 70-80% bulsalar, bıyıl isä kiresençä prozaiklar küpçelekne alıp toralar. Ciñüçelär , “Gran-pri” aluçılar arasında şulay uq prozaiklarnıñ küp buluın bik tä tabiği dip sanıym.
Bu süzlärne yazuçı, berniçä yıl “İdelem aqçarlağında” jyuri äğzası bulğan Ğalimcan Gıl'manovta xupladı:
- Bıyılğı “İdelem aqçarlağı” bäygesendä çınlap ta yäş prozaiklar kübräk. Soñğı yıllarda bu üseş-üzgäreş küzätelä ide. Äytik, uzğan yıl alarnıñ sanı 15 bulsa, bıyıl inde 20дәH artıp kitte. Qızlar kübräk, gel şulay bula. Ädäbiättä qızlar qıyuraq dip äyter idem. Läkin şuña da qaramastan, sallıraq, külämleräk äsärlärne barıber yegetlär yaza häm ädäbiättä näq menä yegetlär ozaqqaraq ta qalalar. Ä inde monıñ säbäbe turında uylanğanım buldı, säbäbe tübändägeçäder, menä cämğiätneñ borılış momentlarında şiğriät alğa çığa. Çönki operativ räweştä dönyağa mönäsäbätne belderergä kiräk. Anı küñel aşa emotsional' räweştä şığır belän kübräk belderäseñ. Bu küreneş yäşlärdä dä çağılış taba häm şığır yazu aktivlaşa. Çit töbäklärdän; Başqortstannan 3 keşe, Tömännän, İjawdan ber-ike icatçı bar ide, läkin kilä almağannar. Ğädättägeçä Başqortstan aktiv, qızlar aktiv. Tele, stile buyınça da äybät proza kilä alar belän.
Şulay uq jyuri sostavında prozaik - Faxil Safin , dramaturg - Danil Salixov, şağirä - Fäyrüzä Möslimova , yazuçı, “Qazan utları” jurnalı xezmätkäre Kamil Kärimov häm “İdel” yäşlär üzäge xezmätkäre Mörşidä Cihan buldılar. Yomğaqlaw öleşendä Mörşidä Cihan bıyılğı yäş icatçılarnıñ alay uq küp bulmawın bolay añlattı:
- Şuşı “İdelem aqçarlağında” qatnaşuçılar sanı bik az kebek toyıla. Läkin min sezneñ härberegezne dä 10 keşegä torırlıq dip sanıym. Uzğan yıl Tufan ağa Miñnullin: “Yazuçılarnı paqçalap äzerlämilär şulay bit. Menä oçraşuğa çaqırdılar da yäş yazuçılar küp tügel inde, 30 lap qına digäç. 30 yazuçı bulamıni ul dip äyttem!”- dip äytkän ide.
Älege çarağa şulay uq elek yazuçılar berlege räise bulıp eşlägän Fuat Ğalimullinnı da çaqırğannar ide. Ul zalda utırğan yäş icatçılarğa xäyer-fatixasın citkerde:
- Ädäbiätkä kilgän keşe aldına asfal't yul salıp quymıylar. Ul bik tä qatlawlı yul. Çın talantlar ğına şul qarşılıqlarnı ütep, zur ädäbiätkä çığa alalar. Monı belergä kiräk! Bez äle oçraşırbız, ädäbiät yulında oçraşırbız…
Ä yaña ğına eşli başlağan räis İlfaq İbrahimov isä “İdelem aqçarlaqlarına” kiläçäktäge plannarın äytte:
- Yazuçılar berlege şuşı bik kürkäm traditsiäne däwam itärgä äzer. Alay ğına tügel, üzebezdän yaña öleş tä kertergä tieş ikänebezne toyıp yäşibez. Äytik, yazuçılar berlege idäräse, kiläçäktä “İdelem aqçarlağı” häm başqa bäygelärdä üzlären bik talantlı itep tanıtqan, tormışların yazuçılıq şöğelenä bağışlıym digän keşelärgä kiläçäktä üzeneñ stipendiäsen dä bilgeliäçäk. Bu 2006 yılğa bulır dip sezne ışandırabız. Bu könnärdä “Tatneft'” idäräse belän kileşü tözelde häm anda “Ruxiät” fondı qarşında Sacidä Söläymanova isemendäge icat fondı bulaçaq. Sacidä Söläymanova isemendäge öç premiä yazuçılarğa bireläçäk. Öç premiä icatqa qızıqsındıru çarası häm 10 stipendiä bulaçaq. Östämä stipendiä 1000 sumnan da kim bulmas dip kötelä. İnde ul kileşelgän sezgä monı tartınmıyça citkerergä bula. Şulay uq 2006 yılğa bergäläp berdäm çaralar bilgeliäçäkbez. Ul çaralarda Musa Cälilneñ 100 yıllığı da, Ğabdulla Tuuqaynıñ 120 yıllığı da çağılış tabaçaq. Yäşlär belän eşläw buyınça da mäsälän, här icatçığa şäxsi yaqın kilergä kiräk. Bez här qaläm iäsenä ber ostaz bilgeli alabız häm ul şulay bulırğa tieş tä.
Yıraq aralarnı yaqın itep yäş yazuçılar bäygesenä çit töbäklärdän dä tatar yäşläre kilgännär. Alar küp tügellär, şularnıñ berse, Orenburg ölkäsennän kilgän 16 yäşlek yazuçı yeget belän tanışıp kitik:
- Min Kälimullin Räfqat ulı Rişat bulam. Orenburg ölkäseneñ Äsäkäy rayonında İske Qol Şärip awılında tuıp üstem. Ğadi genä mäktäptä 11 sıynıfta uqim. “İdelem aqçarlağı”na qatnaşırğa uqıtuçım kiñäş birde. Şiğır yazıp cibärgän idem, kötmädem, ciñärmen dip uylamadım. Monda bu bäygedä bik küñelle, çönki, minemçä ber millät cıyılğan, ber din totıp yörüçe keşelär. Minnän zurraq malaylar 4-5 yäşkä, uraza totalar. Sıra, araqı eçü, tämäke tartu digän äyber yuq. Miña bu älbättä oşıy. Çönki sport belän dä şöğellänäm. Emotsional' häm moral' yaqtan bu minem öçen bik zur büläk buldı. Monda nindider naçar närsälärgä propaganda da alıp barılmıy. Konkursqa aqıllı, uqımışlı keşelär kilgän. Bolarnı balalar dip äytep bulmıy. Bu balalarnıñ aqıl sıyfatları zur keşelärneke kebek ük, bälki aqıllıraqtadır äle. Tik tatarça bäygelär Tatarstannıñ üzägendä genä tügel, ä härber tatarlar bulğan cirdä ütkärelsen ide. Soñınnan ciñüçelär bergä cıyılışırğa tieş.
Perm ölkäsennän kilgän Dinara da fikerläre belän urtaqlaşa:
- Min Dinara Fäxrieva. Perm ölkäse Barda rayonı Bay awıl awılınnan. Bu bäygedä inde öçençe yıl zur teläk belän qatnaşıp kiläm. Şunsı quanıçlı “İdelem aqçarlağı” bäygesendä başqa töbäklärdä yäşägän icatçılarıbız da qälämnären sınap qarıy ala. Menä ütkän yıllarda bezneñ rayonıbızdan bäygedä 6 bala qatnaşqan ide. Ä bıyıl nikter, nindider säbäplär arqasında min ber üzem genä qatnaştım. Bu bälki redaksiä qarşında eşläp kilüçe “Tañ yoldızı” ädäbi berläşmäseneñ tuqtaluınadır. Bezneñ rayonda “Balqış” balalar gäcite çığıp kilä ide. Soñğı yıllarnı ul finans yaqtan yärdäm bulmağaç yabıldı. Şuña kürä tabiği xäl inde, qäläm alğan keşeneñ üz äsären qayda da bulsa bastırası kilä. Läkin Barda rayonı balalarınıñ äle Tatarstan külämendäge bäygelärgä çığarğa batırlıqları citep betmi. Ä üzebezdä bastırırğa mömkinleklär yuq.
Dinara Tatarstanda ütkän bäygelärgä qarata tänqiten dä äytep kitte:
- Minem Tatarstanda ütkän cır bäygelärendä dä qatnaşqanım buldı. Bu cır bäygelärendä minem sizüemçä jyuri äğzaları büläkne başqa ölkälärgä birergä bik ük telämilär äle. Ä menä bu “İdelem aqçarlağı”nda kürşe töbäklärgä iğtibarnı tieşle däräcädä birälär dip äytäsem kilä.
Bolar Tatarstannıñ kürşe ölkälärennän kilgän tatar yäşläre buldılar. Bäygeneñ näticälären bezgä “İdel” yäşlär üzägeneñ citäkçese Miläwşä Şäräpova citkerde:
- Ciñüçelärgä kilgändä, äytäsem kilä, menä bezneñ “Gran-pri”ğa layıqlı yegetebez Raynur Äğlämetdinov buldı. Çäçmä äsär häm poeziä buyınça I urın ike keşegä birelde. Liliä Zakirova häm Rifat Säläxov. İkese dä Bua rayonınnan kilgännär. II urında – İlnaz Kadıyrov. Çäçmä äsär buyınça, ul bezneñ Teläçe rayonınnan. Poeziä buyınça Qazan yegete Aydar Camaliev. III urında - Aliä Gabdelxakova Möslim rayonınnan, şulay uq Başqortstan qızı Al'bina Xanova çäçmä äsär buyınça. Qızıqsındıru büläge drama yaza torğan qızıbızğa – Aygöl Xäyrullinağa birelde. Bezneñ bäygedä qatnaştılar: Tomsk, Orenburg ölkälärennän, Udmurtiä, Başqortstan respublikalarınnan, Mari El'dan. Yomğaqlaw öleşenä kilsäk, anda çaqırıldı Orenburg, Başqortstan, Perm ölkäläre. “İdel” yäşlär üzäge böten tatar balaları belän elemtädä torırğa, eşlärgä äzer!
Bäygedä “Gran-priğa” layıq bulğan yegetebez dä üzeneñ xis-toyğıları belän urtaqlaşmıy buldıra almadı:
- Min uylamağan idem mine saylarlar dip. Şatlıq xisem iñ yuğarı noqtada diärgä bula. Räxmät äytäse kilä bu bäygedä qatnaşuçılarğa häm älbättä oyıştıruçılarğa zur räxmätlärem barıp ireşsen ide. Uzğan yılnı da qatnaşqan idem, lawreat isemenä layıq buldım. Ä menä bu yılnı “Gran-pri” miña bireler dip başıma da kitermädem. Çönki qatnaşuçılar arasında ğayät talantlı, äsärläre belän tanılıp baruçı yäşlär kilgännär. Min üzemne andıy talantlı şäxeslärgä kertmi idem äle.
- Sin bit KDU nıñ tatar jurnalistikası bülegendä uqisıñ bit? Ä üzeñ yazuçılıq belän dä şöğellänäseñ, ikesen bergä alıp bara alırsıñmı - dip sorağaç, bolay dip cawap birde:
- Äye, min Qazan däwlät universitetınıñ jurnalistika fakul'tetında uqim. Miña qalsa jurnalistika häm yazuçılar metodı ikese ike törle närsä. Läkin şuña da qaramastan, alarnı parallel' räweştä alıp barırğa bula dip sanıym. Çönki ber ük problemanı kütäräseñ ikän, jurnalist anı operativ, tiz itep faktlar belän yazsa. Şul uq problemanı obrazlar aşa da birep bula.
Şulay itep “İdelem aqçarlağı – 2005” bäygese dä yomğaqlandı. Tik bügenge tatar ädäbiätına, uquçılarnı arttıruğa, tatar kitabın taratuğa qağılışlı problemalar haman çişelmi, yomğaqlanmıy qaldı. Tatar kitabı digännän, bez yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimovqa bu xaqta soraw birgän idek. Läkin cawap qına mondıy buldı:
- Tatar kitabı ul skladta da bulırğa tieş, kibettä dä bulırğa tieş!
Yarıy monsı “Aqçarlaqlarğa” qağılmıy, änä alar inde bıyıl da üzläreneñ äle yaña ğına yazılğan gimnnarın cırlap üz töbäklärenä, şähär häm rayonnarına taralıştılar.
Röstäm İsxaqi.


text:
Rusiä yuğarı mäxkamäseneñ appelyatsiä bülege oppozitsion köçlärneñ 2003-nçe yılda ütkän parlament saylawları näticälären ğämäldän çığaru taläben kire qaqtı.
Apelyatsiä bülege Yuğarı Mäxkamäneñ kommunist deputatlar häm liberal köçlär taläben kire qağuçı elekke qararın ğämäldä qaldırdı.
Mäxkamägä möräcäğät itüçelär matbuğat Kreml' yaqlı Berdäm Rusiä partiäsen yaqlaw säbäple saylaw näticäläre ğädel bulmadı di.
Möräcäğättä däwlät qaramağındağı televidenielär Berdäm Rusiäne barı uñay itep kenä sürätlädelär, anıñ köndäşlärenä küz yomdılar, yä alarnı mısqılladılar dielä.
Ul saylawlarda Berdäm Rusiä 450 urınlı Däwlät Dumasında 300-dän artıq urın yawladı. Dumada kommunistlar kisäk kimede. Töp Liberal' partiälär parlamentqa ütü öçen zarur bulğan 5 protsent kirtäsen uza almadı. Könbatış küzätüçelär ul saylawlarnı ğädelsezlek häm demokratiädän çigenü dip bäyäläde.


text: Äfğanstan başqlasında 100gä yaqın keşe demonatratsiä ütkärep prezident Xämit Karzainı urınınnan kitergä çaqırdı. Alar, Karzainıñ solıx kileşüendä qaralğan prezidentlıq möddäte inde çıqtı dip belderä. Demonstartsiäne oyıştıruçılar, Mafuz Nedai häm Säet Äbdel Hadi, sintäberdä ütäçäk prezident saylawlarında Karzaiğa qarşı köräşergä cıyına. Karzai üze xäzerge waqıtta Washingtonda. Amerikan prezidentı George Bush belän oçraşuda saylawlar mäsäläse dä tikşerelä. 2001 yılda Taliban bärep töşerelgännän soñ, Germaniädä ireşelgän kileşü nigezendä Karzai 6 ayğa citäkçe itep quyılğan ide. 2002neñ Yün ayında ütkän Böyek Mäcles, Loya Cirğa, anı tağın 2 yılğa däwlät başı itep rasladı.


text:
Yelena Trebugovanıñ "Kreml diggereneñ xikayäläre " isemle berençe kitabı Mäskävneñ kitap kibetlärendä kürenü belän ük satılıp ta bette. Kitapnı bastırğan Ad Marginum näşriäte anı zurıraq tiraj belän yañadan bastıra. Kitapta Kremldäge tormış turında şaqtıy küp detallär bar. Tregubova dürt yıl buyına Kremldä akrreditatsiälängän jurnalist bulıp eşläde häm 2001-nçe yılda anıñ akkreditatsiäse köştän çığarıldı. Bu xaqta britan gazetası Daiöy Telegrafta basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.
Gazetanıñ yazuınça, kitap Kremldä qänäğätsezlek tudırğan häm şulay uq Putin xakimiätkä kilgännän birle senzura köçäyde digän fikerne dä quätliy. Putin prezident itep saylanğannan birle Kremldän informatsiä ağımı bik çiklände häm bu moña taläpne köçäytte. Trebugova tutaş Kremlneñ eçke dairäsendä eşlävçe jurnalistlar yä ğäädättäntış baç iyüçän bulırğa yäisä akkreditansiäne yuğaltu belän täväkkälek itärgä tieşlär dip yaza. Anıñ raslauınça, Putin kertkän sistemağa kürä, üzenä quyılaçaq barlıq soraular başqa üzeneñ mätbuğat väkilläre tarafınan raslanırğa tieş. Trebugova Putin belän 1998-nçe yılda, ul äle FSB başlığı bulğanda, niçek ikävläp töşke aşta buluları xaqında täfsille yazğan. Putin Yaña yılnı anıñ belän ütkärergä teläven äytkän. Kitapnı bastırıp çığarğan Ad Margunem näşriäte direktorı Aleksander İvanov bez bastırğan 10 meñ nösxä ber kön eçendä tulısınça satıldı, kiläse ike köndä tağı da 30 meñ satarbız dip kötbez dip belderde. Anıñ süzlärençä, Kremldäge ber xäbärçe prezident administratsiäse 100 nösxä satıp aldı häm alar anda yazılğannar belän ber dä qänäğät tügellär dip äytkän. Trebugova bu kitapnı Russiädä Putin xakimiäte çorında informatsiä ireklegeneñ niçek çiklängän buluın kürsätü maqsäte belän yazğanın belderä. Monı Rusisäneñ dävlät kontrole äle yomışağıraq bulğan NTVnıñ kitap turındağı programmanı aldan iğlan itep , anı Yıraq Könçığışqa tapşırğan bulsa da, Mäskävdäge tapşırunı soñğı minutta tuqtatuı da kürsätä. Televideniä räsmiläre qarar politik tügel dip beldersälär dä moña ışanu qıyın. Kreml turındağı istäleklär Dumağa saylaualdı kampaniäsendä dä urın taptı. Uñ Köçlär Berlege citäkçese Nemtsov kitap turındağı programmanı tuqtatu Russiädäge senzurağa misal bulıp tora dip beldere. Carneigie İnstitutı xezmätkäre Lilia Şevtsovanıñ fikerençä, prezident komandasınıñ informatsiä ağımı östennän kontrolen nığıtuı, Kremlnologiäneñ ähämiäten yañadan kütärgän. Anıñ süzlärençä, Putin xakimiätkä kilgännän soñ, Kreml turındağı açıqlıq kimegän.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qazan saban tuyı kiçekterlmi.
Awıl Sabantuylarında “Bıyıl Qazan Sabantuyı qayçan bula?” digän soraw da bik qızıq soraw ide. Sabantuyğa qaytqan şähär qunaqları “İnde bezgä üzegez fälän könne Qazan Sabantuyına kilegez”, dip özep kenä çaqıra almadılar. Çönki Prezident ukazı belän Qazan Sabantuyı köne dip bilgelängän 21 yün, şimbä kön Rusiä xökümäte färmanı belän eş köne dip iğlan itelgän bulıp çıqtı. Tatarstan xökümäte bu mäs’älägä düşämbe könne açıqlıq kertte. Qazanda Sabantuy aldan bilgelängänçä, 21 yündä ütkärelä. Ä 21nçe yündäge eş köne Tatarstanda 28 yüngä küçerelä.Düşämbe kiçendä Qazan şähäre administratsiäse başlığı Sabantuy programmasına bağışlanğan matbuğat oçraşuı ütkärde. Ğädättägeçä, Qazanda cide mäydanda Sabantuyı baraçaq. Qazan xakimiäte at çabışlarında ciñüçelärgä maxsus büläklär - ciñel avtomobillär äzerli.
Yunıs Ätnäle. Qazan.


text:
Taciq prezidentı İmamali Raxmonov Taciqstannıñ könçığış öleşenä säfär barışında bezneñ ildä berqayçan da AQŞ xärbi bazası bulmıyaçaq dide.
Bu yıl axırına AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä Äfğänstandağı operatsiälär öçen qullanılğan Üzbäkstandağı bazanı buşatırğa tieş.
Xakimiättäge Raxmonov partiäseneñ ber yuğarı citäkçese uzğan atnada Üzbäkstandağı ğäskärlärneñ ber öleşen häm cihazlarnı Taciqstanğa küçerü mömkinlegenä işarä itkän ide.
Ämma bügen İTAR-TASS agetnlığı Raxmonovnıñ Taciqstanda berqayçan da AQŞ xärbi bazası bulmadı häm bulmayaçaq ta digän süzlären kiterä.
AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä Taciqstandağı hawa bazaların faydalandı, ämma andağı xärbilär azsanlı, häm alarnıñ da küpçelege fransuzlar buldı.


text:
Törkmänbaşı ülemennän soñ Törkmänstannı alda ni kötä?
Törkmänstan prezidentı Saparmurat Niyazovnıñ üleme, berayqtan ildä üzgäreşlär başlaw öçen forsat bulıp kürensä, ikençe yaqtan, Törkmänbaşı tözep qaldırğan sistemnı iskä alğanda, bu üzgäreşlär küp kenä awırlıqlar da tudırırğa mömkin.
Niyazov ülemennän soñ waqıtlı citäkçe dip bilgelängän Qorbanguli Berdımoxämmädovnı da moñarçı belüçe yuq ide, diärgä bula. Distä yıllar teş dawalawçı bulıp eşlägän, 1997dä Sälämätlek ministrı, 2001dä premier urınbasarı bulğan. Cirle xastaxanälär yabılu, tabiplarnı, tabiplıqqa uqığan studentlarnı qısqartu näq menä anıñ ministrlıq çorına turı kilä.
Xakimiätkä mengän berençe säğätlärendä ul süzlären ülçäp äytergä tırışa:
"Bügen İminlek Şurası, xökümät häm parlamentnıñ ğömüm ğädättän-tış utırışı ütte. Törkmän xalqınıñ yaratqan ulı, qäderle Böyek Törkmänbaşıbıznıñ waqıtsız üleme säbäple oyıştıru eşläre tikşerelde" di Törmänstannıñ waqıtlı citäkçese.
Şulay da, Qorbanguli Berdımoxämmädov, näq menä waqıtlı bulıp qalır kebek. Kiläse sişämbedä Xalıq Maslahatı kiläse prezident saylawları könen häm namzätlär mäsäläsen xäl itergä tieş.
Bu namzätlärne kem bilgelär häm dä Berdımoxämmädovnı waqıtlı citäkçe itep kem quyğan älegä bilgesez. Konstitutsiä nigezendä waqıtlı xakimiät parlament räise Ovezgeldı Ataevqa küçergä tieş ide. Läkin Niyazovnıñ ülemennän soñ, ul şunduq cinäyättä ğäyeplänä dip iğlan itelde.
Küräseñ, Niyazovnıñ urını öçen keläm astında qatı köräş bara. Belgeçlär fikerençä, bu uyınnar artında ike qüät citäkçese torırğa mömkin: İminlek komitetı başlığı Geldımöxämmät Aşirmuxamedov belän Eçke eşlär ministrı Axmamed Raxmanov.
Niyazov çorında bu ike citäkçe xalıqnı tezep bastıru öçen cawaplı ide. İkese dä wazifalarına 2004neñ axırında ğına kilde. Bu wazifada elegräk eşläwçelär, küp kenä başqa räsmilär kebek ük urınnarınnan alındı, cinäyätlärdä ğäyeplänep törmägä utırtıldı. Citäkçelärne häm bar xalıqnı daimi qurquda totu Niyazovnıñ idarä räweşe ide.
Anıñ urınına kiläçäk yaña citäkçeneñ şul däräcädä şäxes şöhrätenä ireşä aluı ikele. Tışqı säyäsät ölkäsendä dä anı awırlıqlar kötä. Törkmanstan yabıq il, anıñ ber dustı da yuq, fäqät gaz yatmaları belän qızıqsınğan partnerlar.
Niyzavqa oppozitsiägä basqan berniçä elekke citäkçe xäzer çit illärdä sörgendä. Qayberläre ilenä qaytırğa teläk belderä:
"Xäzerge waqıtta çit illärdä bulğan oppozitsiä köçlärenä Törkmanstanğa qaytırğa waqıt citte" di oppozitsiädäge respublikan partiäse citäkçese Çarı İşanyazov.
Läkin bu elekke räsmilärneñ kübese ildän distä yıl elek kitkän. Häm dä xalıqta alarğa elekke räsmilärgä qarata bulğan mönäsäbät saqlanırğa mömkin.
Xalıqqa kilgändä, Törkmanbaşı tärbiälägän qurqu xisläre äle köçle, Törkmanstanda yaqın arada nindi dä bulsa xalıq kütäreleşe kötüe qıyın. Belgeçlär fikerençä, küp närsä qüät buınnarına, alarnıñ yaña citäkçegä ni däräcädä tuğrı buluına bäyle bulaçaq.
Ali Ğilmi


text:
Qırımtatarlar
Qırımtatarlar ya da Qırımlar – Qırımda yaşağan bir halq. Türkiy til zümresine mensüp olğan qırımtatar tilinde laf eteler.
Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın), qalğanları ise Türkiyede, Bulğaristanda, Romaniyada, Özbekistanda, Rusiyede oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir.
Qırımtatarlarnıñ çoqusı – musulmanlar (sünniyler), Anefi mezebine ait olalar.
Münderice
- 1 Tarih
- 1.1 Etnogenez
- 1.2 Qırım hanlığı
- 1.3 Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde
- 1.4 Vatandaşlıq cenki ve Qırım MŞSC
- 1.5 Qırım natsit Almaniya tarafından işğali
- 1.6 Sürgünlik
- 1.7 Avdet oğrunda küreş
- 1.8 Qırımğa qaytuv
- 2 Din
- 3 Subetnoslar
- 4 Bularnı da baqıp çıqıñız
- 5 Edebiyat
- 6 Bağlantılar
- 7 Menbalar
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Etnogenez[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımtatarlar – halq olaraq Qırımda şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: tavrlar, skitler, sarmatlar, alanlar, yunanlar, gotlar, romalılar, proto-bulğarlar hazarlar, peçenegler, italiyalılar, çerkezler, türkler, moğollar; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer ğarbiy qıpçaqlar alalar, Rusiyede olar polovetsler olaraq , ğarbiy Avropada ise kumanlar olaraq belli. Ertiş (ИpTыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap Edil, Azaq deñizi ve Qara deñiz yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap XVIII asırğa qadar Deşt-i Qıpçaq, farsça دشت قپچاق – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar.
Qırım hanlığı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Tamamen halq Qırım Hanlığı devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı 1441 senesinden 1783 senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı Osmanlı Devletine bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle Geraylar sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han I Hacı Geray edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — Aşıq Ümer edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar Mahmud Qırımlı ve II Ğazı Geray han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — Bağçasaraydaki Hansaraydır.
Qırım Hanlığı daima Moskova memleketi ve Lehistan ile (XVIII asırğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı, bunıñ ile beraber barışıqlı rus ve ukrain ealisinden çoq kişi esir tüşer ediler. Esir olaraq yaqalanğanlar Qırımdaki esir çarşılarından Osmanlı Devletine ve Yaqın Şarqqa satılır ediler, böyle çarşılardan eñ irisi Kefede bulundı. 1571 senesi Qırım 40 biñlik ordusı I Devlet Geray han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp Moskvağa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Ancaq ertesi sene Rusiye mustaqilliginden marum etmek niyeti ile tekrar kelgen 120 biñlik ordu Molodi köyü yanındaki uruşında mağlübiyetke oğradı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan noğay orduları muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1736 senesi Rusiye orduları feldmarşal Kristof Minih yolbaşçılığı altında Bağçasaraynı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. 1783 senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı.
Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda Osmanlı Devletine (esasen Dobruca ve Anadoluğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre 1790 senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi Türkiyedeki, Bulğaristandaki ve Romaniyadaki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan XIX asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir).
Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi İsmail Gasprinskiy adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “Terciman” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy pantürkizm mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla.
Vatandaşlıq cenki ve Qırım MŞSC[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1917 senesi mart 25-de Aqmescitte qırımtatar qurultayı ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq Noman Çelebicihan saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı.
Rusiye Vatandaşlıq cenki qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki Fevral inqilâbından soñ qırımtatar halqınıñ ilk Qurultay toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma 1918 senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı.
1921 senesi Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri rus ve qırımtatar tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ 1937 senesi Stalin repressiyaları başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi Veli İbraimov ve alim Bekir Çoban-zade. 1939 senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %.
Qırım natsit Almaniya tarafından işğali[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1941 senesi noyabr ortasından 1944 senesi mayıs 12 kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi.
Qırımtatarlar kollaboratsion gruppalarda iştirak etüvi[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1941 senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler.
Aqmescitte “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. 1943 senesi komitetler faaliyeti toqtaldı.
Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan Milliy Fırqanıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. Faqat 1941-42 seneleriniñ qışında alman yolbaşçılığı bildirdi ki, Qırımda iç bir devletni qurmağa ruhset bermeycek. 1941 senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri Edige Qırımal ve Müstecib Ülküsal Hitlerni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün Berlinge keldiler, lâkin olarğa red ettiler.
Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov.
II Cian cenki cebelerinde Qızıl Ordu saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar (Petay Abilov, Teyfuq Abdul, Üzeir Abduramanov, Abdureim Reşidov, Seyitnafe Seyitveliyev) Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar (Amethan Sultan) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar (Seyit-Nebi Abduramanov ve Nasibulla Velilâyev) Şüret Ordeni tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi.
Sürgünlik[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımtatar halqınıñ temsilcileri Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. 1944 senesi mayıs 18 künü Stalin emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı Özbekistanğa ve Qazahistan ile Tacikistan qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise Mari Cumhuriyetine, Uralğa, Kostroma vilâyetine sürgün etildiler.
Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise İçki İşler Halq Komissarlığı (HKBД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. B 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler.
İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.
Avdet oğrunda küreş[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1944 senesinde sürgün etilgen milletlerge 1956 senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti (ЦK KПCC), Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komitetine (ЦK KПy) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan 1989 senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı.
Qırımğa qaytuv[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Kütleviy tarzda qırımtatarlar 1989 senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi [2]). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı.
1991 senesi II Qurultay toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı Qırımtatar Milliy Meclisi tize. 1991 senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi Mustafa Cemilevdir.
Din[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımtatarlarnıñ çoqusı — musulmanlar (sünniyler). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım XIII asırda selcükler tarafından Sudaq ve onıñ civarını basıp alğanınen tasavvuf qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — 1778 senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım hristianlarınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa Altın Ordu ve Qırım Hanlığı devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresine birleşti (Anefi mezebine ait ola).
Subetnoslar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımtatar halqı üç subetnik gruppadan ibarettir: noğaylar, tatlar ve yalıboylular.
Yalıboylular[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Sürgünlikten evel yalıboylular Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde rumlar, gotlar, Anadolu türkleri ve çerkezler, Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da (cenevizler) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, türk tiline pek yaqındır. İşbu şivede çoq yunan ve italiyan alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi.
Noğaylar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Noğaylar çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen ğarbiy qıpçaqlar (kumanlar), şarqiy qıpçaqlar ve noğaylar (bu halqtan noğay degen isim olarğa avuştı) iştirak ettiler. Irq ceetinden noğaylar avropalılar, lâkin mongoloidlik alâmetleri de bar (~10 %). Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir.
Tatlar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Sürgünlikten evel tatlar dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu subetnos şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: tavrlar, sarmatlar, skitler, alanlar, gotlar, rumlar, çerkezler, hazarlar, bulğar türkleri, peçenegler ve ğarbiy qıpçaqlar (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır.
Şimdiki vaziyet[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit subetnoslerge mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. Bugün Qırımda oturğan qırımtatarlardan tahminen 30% yalıboylular, 20% — noğaylar ve 50% — tatlar.
Bularnı da baqıp çıqıñız[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Qırımtatar tili
- Qırımtatar gimni
- Qırımtatar bayrağı
- Qırımtatar tamğası
- Qırımtatar medeniyeti
- Qırım Hanlığı
Edebiyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri” (Rusça)
- O. V. Romanko “Qırım 1941-44 seneler arası. İşğal ve kollaboratsionizm”, Aqmescit 2005. (Rusça)
- “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. (Rusça)
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Qırımtatar Milliy Meclisi
- Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı
- Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi
- Qırımtatar muzıkası
- “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı
- Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa
- Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi (79 maqale) (Rusça)
- Qırım gençleriniñ saytı (Rusça)
- Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı (Türkçe)
- Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı


text:
14 martta Mäskäwneñ iñ zur konsert zalı Rossiädä Qazannıñ meñ yıllığına bağışlanğan “Mäskäw Qazannı täbrikli” dip atalğan tamaşa bulıp uzdı.
Biş ay buyı äzerlängän bu tamaşanı oyıştıruçılar, xalıqqa konsert kürsätü genä tügel, ike meñ yarım keşe sıyarlıq tamaşa zalına mömkin bulğan qädär danlıqklı millättäşlärebezne dä cıyunı da maqsat itep quyğannar. Bäyrämdä tanılğan ğalimnär dä, danlıqlı sportçılar da, iseme bilgele bulğan artistlar da küp ide. Bäyrämneñ başınnan başlıyq äle. Oçraşunı, bu bäyrämne oyıştıruçılar açıp cibärde. Säxnägä Mäskäw milli mädäni möxtäriäte räise Räsim Aqçurin. Mäskäw merınıñ berençe urınbasarı Lüdmila Şvesowa, Mäskäw duması räise Vladmir Platonov kütärelde. Räsim Aqçurin xalıqnı bäyräm belän qotladı häm süzne Lyüdmila Şvesowağa birde. Lüdmila Şvesowa üzeneñ çığışında Qazan belän Mäskäw arasında küptännän inde ayırım ber kileşü bar. Bez eş qına Qazanda bulabız. Ä inde çığışları belän Qazannan Tatarstannan bulğan keşelär öçen Mäskäw ikençe watan bulıp tora. Alarğa biredä dä üzläreneñ telen , mädäniätın üsterü mömkinlekläre tudırılğan dide.
Bäyrämdä qunaqlar küp ide. Tatarstannan da küp sanlı qunaqlar bulaçaq dip iglan itelsä dä, barısı da kilä almağan. Läkin iñ möhim qunaq, Qazan şähäre merı Kamil İsxaqov bu bäyrämgä bitaraf qalmağan. Ul başta rusça söyläsä dä, çığışın tatarça däwam itep, bäyräm öçen räxmäten belderde häm Qazan tarixı turında söyläde..
Säxnäneñ bizäleşe xaqında da äytep ütäsem kilä. Çönki programma belän bizäleş üzenä kürä tulı yañğıraş taptı. Säxnädä Qazan häm Mäskäw Kremlläreneñ Spass manaralı yanında Mäskäw Kremlendäge Biklemeş manarası häm Qazannıñ Söyembikä manarasın sürätlägän ide. Häm bäyräm başında ber bersenä iärep, ike tawışlı azan yañğıradı. Xalıq monı Qazanda başlanğan azannı Mäskäw däwam itä dip küz alladı.
Tamaşa programması Fuat Mansurov citäkçelegendä Bol'şoy teatr orkestrınıñ Näcip Cixanov äsären uynaw belän başlandı. Konsertta yäş talantlarğa, balalarğa da zur urın birelgän ide. Qazan qızı, Braziliälärdä tanılıp qaytqan Daniä Ğobäydullina Mäskäwgä Qazan sälämen citkerde. Anıñ sälämen Mäskäw qızı Aliä Yaqupowa qabul itep, üz çiratında ul Qazannı 1000 yıllığı belän qotladı. Balalarnıñ tatarça häm rusça çığışları ber simvolikanı kürsätte. Konsertta çığış yasawçılarnıñ barısın da äytep betergä dä mömkin tügel. Konsert 4 säğät däwam itte. Şulay da äytmi dä bulmıy. Tanılğan kinoartist Sergey Şaqurov, min üzem Mäskäwdä tusam da, minem ätiem Tatarstannıñ Täteş rayonı, Baqırçı awılınnan dide häm Möxämmät Sadrinıñ rus telendä Qazan turındağı şiğıren uqıdı. Bari Alibasov citäkçelegendäge “Na-Na” törkeme saf tatarça itep “Umırzaya” cırın başqardı.
Şulay uq Bol'şoy teatrdan Rinat Arifullin, Marat Ğäliäxmätäv, İrinä Bikqolowa, klassik biyüçelär Liliä Musawarowa, Aydar Axmetov çığışların xalıq köçle alqışlar belän ozattı. Biyüçe Liliä Sabitowa citäkçelegendä balet törkeme dä çığış yasadı. Ğarmunçı Aydar Ğaynullin, yäş talantalar skripkada Arslan Säyfi, fortepianoda Säriä Raxmani uyınnarı da xalıqnı tañ qaldırdı. Cırçılarıbız Renat İbrahimov, Nailä Fatexowa, Roza Xabibullin çığışların tamaşaçı köçle alqışlarğa kümde. Roza Xabibullina häm ul citäklägän Ayqay törkeme başqaruında berençe tapqır Röstäm Nevretdinov köyenä yazılğan “Qazanım” digän cır başqarıldı.
Kiçädä tatar millätennän bulğan sportçılar küp ide. Alıp baruçılar alarnıñ isemnären atadı. Häm alarğa süz äytü mömkinlegen dä birde. Alina Kabaeva, 9 tapqır dönya çempionı bulğan Ğälimä Şögerowa,. şulay uq futbolçı Marat İzmaylov da üzläreneñ qotlawların belderdelär. Ä menä küp tapqırlar velosport buyınça dönya çempionı bulğan Ğaynan Saidxucin saf tatarça äytte qotlawın. Konserttan soñ min qayber millättäşlärebez belän dä söyläşep bu oçraşu, bäyräm turında fikerlären beleştem. Mäsälän bügenge köndä Germaniäneñ Münxen şähärendä yäşäwçe danlıqlı ğälim Räşit Syünyäyev, bu bäyräm öçen maxsus kilgän. Şul tikle yuldan kilgänegezgä ükenmädegezme, oşadımı sezgä dip soradım min annan. Häm ul rus telendä, "min äle tamaşadan başqa, bergä uqığan, bergä eşlegen duslarımnı da oçrattım. Bu oçraşu minem küñeldä zur ğorurlıq xise uyattı" dip belderde.
Bäyräm konserttan soñ da däwam itte. Qunaqlarnı häm oyıştıruçılarnı konserttan soñ Çäk-çäk restoranı qunaq itte. Häm qunaqlarğa bu bäyräm öçen maxsus çığarılğan qatnaşuçılarnıñ räsemnäre, alar xaqında yazmalar birelgän katalog taratıldı.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Räşizä Soltanova: Başqortostanda säyäsätte qatın-qızzar ütkärä
Başqortostan qatın–qıźźar berlegenä artaban da Räşiźä Soltanova etäkselek itäsäk. Däülät Yıyılışı– Qoroltay deputatı Räşiźä Soltanovanı qayhı beräüźär il inähe tip yörötä. Ul üź sığıştarında qatın–qıźźar ir– attarźı yaqlarğa teyeş, qatın–qıź donya totqahı tip qabatlarğa yarata.
Räşiźä Soltanova äyteüensä, ir–at etäkse wazifalarźı küpläp bilähä lä, asılda güzäl zat wäkildäre küpkä aqıllıraq, belemleräk. Başqortostanda ir–attarźıñ 36 protsentı ğına yuğarı belemle. Ä güzäl zattarźıñ yartıhınan kübehe yuğarı beleme menän maqtana ala.
Älege köndä urındağı xakimiättärźä häm munitsipal şuralarźa qatın–qıźźar hanı artıuı küźätelgän. Alda torğan haylauźar osoronda berlek äüźemlegen arttırırğa niät tota. Haylauźar osoronda berlek Berźäm Räsäy firqähe menän kileşeü nigeźendä eşläyäsäk.
Azatlıq radiohı xäbärseheneñ çinovniktar arahında qatın–qıźźar hanı aź tigän horauına, Räşiźä Soltanova yuğarı etäkse wazifalarźa qatın–qıźźar hanınıñ aź bulıuı urındağı mäsälä genä tügel tip yauaplanı. Mäśälän Başqortostan parlamentında 120 deputattıñ 8-e qatın-qıź ikän, Mäskäüźä bıl kürhätkes ğäräp ildäreneke menän tiñ tine Räşiźä Soltanova. Unıñ fekerensä, bında ber nindäy źä fajiğä yuq. Ägär źä irźär qatın-qıź mäsälälären añlay ikän, eşläy birhendär.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 14.V.2008
►Qazan 2013 yılğı Universiadağa 70% äzer ►Mäğäriftä milli, dini "genotsid" barmı? ►Benzin bäyäse yänä kütärelde ►Kürgäzmälär zalı satılırmı? ►Xoquq yaqlawçılar Qazan türälären Amurğa cibärü yaqlı
►Qazan 2013 yılğı Universiadağa 70% äzer
Ä 2013 yılğı Universiadanı ütkärü xoquqı Qazanğa elägerme yuqmı, yaqın könnärdä xäl itelergä tieş. Tawış birü 31nçe mayda bulaçaq. Ä añarçı Qazanda FISU, Universiadanı ütkärü mäsäläsen xäl itüçe federasia wäkilläreneñ kilüen kötälär.
Qazanda Universiada yarışların ütkärer öçen kiräkle sport qorılmalarınıñ 70% äzer inde. Bu xaqta sport öçen cawaplı çinovniklar belderä. Bu könnärdä sport ministrı Marat Bariev Universiadanıñ budjetı turındağı mäğlümatlarnı açıp saldı.
2013 yılğı böten dönya studentlar sport uyınnarın oyıştıru 604 million euroğa töşärgä mömkin, dide ministr Marat Bariev.
Universiada Qazannıñ uramnarınıñ, hawa alanı häm stadionnarı tözekländerelüe belän bergä, qayber Qazan keşelären yaña toraqlı itärgä mömkin. 2011nı yılğı Universiadağa däğwa itkändä, Qazan yanında awıllarda yäşäwçelär şähär xakimiatlärennän yaña toraq ömet itte.
Çönki alarnıñ yortları Universiada qorılmaları tözeläçäk urınnarğa turı kilgän ide. Xäzer dä alar Qazannıñ Universiada öçen köräştä ciñüenä bik ömetlänä.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Mäğäriftä milli, dini "genotsid" barmı?
Bu könnärdä Qazandağı tatar-törek litseyları yazmışına açıqlıq kertü maqsatınnan Tatarstan mäğärif ministrlığında maxsus cıyılış uzar, dip kötelgän. Tik ul uzmadı, saqlap qalu öçen maxsus räsmi mäğärif säyäsäte alıp barılmıy, dip borçıla milli zıyalılar. Qazannıñ “iñ tirän belemle”, tärtiple balalar tärbiäli torğan, yuğarı reytinglı sanaluçı uqu yortların inde Rusiä prokuraturası wäkilläre berniçä yıl tikşerep tora. Litseylarnı yabalar ikän, digän şaw-şu qubıp tora. Äytik 31 may könne belem birüçe törek uqıtuçıları kitärgä tieş, dip xäbär itelgän.
Törek uqıtuçıların yaqlap uzğan ayda Qazanda tatar ictimağıy üzäge uram cıyını da yasadı. Anı Yunıs Kamaletdinov oyıştırğan ide. Räşit Yäğfärov tarafdarları da uramğa çığarğa cıyına ikän. Bu atnada Qazanda tatar yäşläre dä bu nisbättän miting yasarğa teli. Alar fikeren iskärtep milli fiker iäse ğälim Damir İsxaqov “Azatlıq” radiosına, Rusiä köçlärenä tatar-törek litseyların yabarğa digän burıç quyılğan, digän ide.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Benzin bäyäse yänä kütärelde
Qazanda benzin bäyäse tağın 1 sumğa arttı. Xäzer iñ küp soralğan 92 marqalı benzin 22,5 sum tora. Belgeçlär fikerençä, soñğı 4 ayda bu yağulıqqa bäyä yaqınça 4 %qa kütärelgän.
Soñğı arada, benzinğa bäyä kütärelü, kübesençä Amerika dollarınıñ krizis kiçerüe belän dä bäyle bulırğa mömkin. Elegräk Amerika şirkätläre üz aqçaların küçemsez milek bularaq saqlasa, soñğı arada neft häm altınğa investisiali, şuña kürä neft bäyäse üsä.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Kürgäzmälär zalı satılırmı?
Döres, Kürgäzmälär zalı älegä satılmağan. Ämma, Samardağı İdel buyı arbitraj mäxkämä qararına küz salsañ, bu binağa “Enerğobank”nıñ böten xoquqı bar. Bu bank anı sattırırğa häm burıçqa birelgän aqçaların kire qaytarırğa teli. Şulay uq Samar mäxkämäse Tatarstan rässamnar berlege ictimağıy berläşmäseneñ kommersiasez oyışma Sänğät fondın bölgän bularaq ta tanığan. Fondnıñ xäzerge waqıtta mödire wazifaların başqaruçı Olğä Lopatkina äytüençä, bu binalarnı däwlätneke itep tanıp, saqlap qalu öçen ber teräk qalğan. Ul da bulsa, 10 yüngä bilgelängän Tatarstan arbitraj mäxkämäse. Bügenge köndä sänğät fondı da, mädäniät ministrlığı da, cir häm milek mönäsäbätläre ministrlığı da, xökümätneñ xoquq idaräse dä köne-säğäte belän bu çaranı kötä. Kiräkle doqumentlar äzerlänä. Xoquq idaräse bu binalar turındağı arxiv doqumentlarnı barlıy.
Tatarstan rässamnarı häm sänğät waqıfı citäkçeläre kürgäzmälär zalın sattıru qurqınıçı çigener dip ömetlänä. Tatarstan mädäniät ministrlığı, cir häm milek mönäsäbätläre ministrlığı bu binalarnı däwlätneke itü iñ döres yul bulaçaq dip sanıy.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Xoquq yaqlawçılar Qazan türälären Amurğa cibärü yaqlı
Qazanda “Cinayätçelek häm qanunsızlıqqa qarşı” Bötenrusiä ictimağıy oyışması üzençälekle aksia başladı. Alar Tatarstan çinovnikların Amurğa cibärü öçen aqça cıya häm şulay itep korrupsiagä qarşı köräşergä uylıy.
Soñğı aylarda Amur citäkçelegendä eşläwçe qazanlılarğa, ayırım alğanda Amur ğubernatorı Nikolay Kolesov, vitse-gubernator Güzäliä Minkina, Amurdağı ministrlar Andrey Belov, Ramil Turayıv, Sergey Osyaninğa qarata cinayät eşe quzğatıldı. Alar xezmät urınnarın üz faydasına qullanğan dip bilgelänä. Xoquq yaqlawçılar isä, bu çinovniklar Qazandağıça eşlägän, ämma Amurda bolay eşläw öçen alar cawaplılıqqa tartılğan, di. Şuña başqa türälärne dä Amurğa cibärergä kiräklegen äytälär häm “Cinayätçelek häm qanunsızlıqqa qarşı” Bötenrusiä ictimağıy oyışması, xoquq yaqlawçılar maxsus aksia başlanğan. Alar çinovniklarnı Amurğa cibärü öçen xalıqtan biletqa aqça cıya. Oyışma citäkçese Dmitriy Berdniqov Qazannan ayırmalı bularaq, Amurda korupsia belän köräşä belälär dip sanıy.


text:
Tatarstan mäktäplärenä qurqınıç yanamıymı?
Rusiäneñ Tönyaq Osetiädäge faciğäle xällär Tatarstanda da berkemne dä bitaraf qaldırmadı. Totıq itep alınğan balalar, terrorçılar turında mäğlümät çaralarında ğına tügel, ä avtobus, tramvaylarda da, tuqtalışlarda da söyläşälär. Eçke eşlär ministrlığı wäkilläre isä respublikada Vixr’-antiterror operatsiäseneñ yaña öleşe başlanıp kitüe, Tatarstanda östämä qurqınıçsızlıq çaraları kürelü turında xäbär itä, tatarstanlılarnıñ üzlären dä uyaw bulırğa çaqıra. Ä Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähärendäge faciğä uñayınnan Qazan mäktäplärendä nindi dä bulsa östämä saqlıq çaraları kürelgänme soñ? Bu xaqta beler öçen bez başqalanıñ törle rayonnarında urnaşqan berniçä mäktäpkä şaltıratıp beleştek.
Soñğı könnärdäge Tönyaq Osetiädäge waqiğalar xaqında bez dä işettek. Barısı öçen dä bik qayğırıp torabız. Qazan mäktäplärendä qurqınıçsızlıq çaraları Vixr’-Antiterror operatsiäläre ütä başlağannan birle kürelä inde. Bezneñ podvallar yabıq, mäktäpkä çit keşelär kerä almıy. Alla saqlasın, andıy xällär bulmasın inde bezdä.
Xäzer bezneñ mäktäplärdä militsiä xezmätkärläre dejur itä. Şulay uq uqıtuçılar, uquçılarğa uqular ütkärelde, añlatmalar birelde. Qazanda andıy faciğäne buldırmabız dip uylıym inde min, läkin kem belä inde, bolay ğına äytep bulmıy şul
Bezdä östämä qurqınıçsızlıq çaraları kürelde. Xäzer mäktäptä ata-analar tarafınnan da patrul’lär oyıştırıldı, alar uqıtuçılar belän bergälektä här könne uquçılarnı irtän klasslarğa qädär iltep quyalar, qarşı alalar. Mäktäpkä çit keşe kerä almıy. Militsiä xezmätkärläre dä täwlek buyın diärlek dejur toralar
Şulay itep, Qazan mäktäplärendä 1 sentäberdä Beslan mäktäben terrorçılar basıp alğannan soñ, ällä ni zur qurqınıçsızlıq çaraları kürelmägän. Qayber mäktäp citäkçeläre äytkänçä, listovkalar taratılğan da, ata-analar, uqıtuçılar arasında añlatu eşlär alıp barılğan. Läkin bu çaralar ğına terrorçılarğa kirtä bula alamı soñ? Mäktäpkä çit keşelärne kertmi torğan vaxterlar da, ğadi ata-ana yäki jurnalistqa qarşı bik nıq torsa da, cinayätçelärgä qarşı kilä almas. Qazan mäktäplärendä militsiä xezmätkärläre dä dejur tora. Bu çara äle Osetiädäge faciğäle xällärgä qädär ük kertelgän ide inde. Läkin elek militsionerlar qoralsız bulsa, xäzer alarnı qorallandırırğa bulğannar. Xäyer, mäktäp tiräsendä tärtip saqlawçı 1-2 militsiä xezmätkäre genä ber törkem qorallanğan cinayätçelärne tuqtatıp qala almayaçaq, dip sanıy respublika Eçke eşlär ministrlığınıñ İctimaği qurqınıçsızlıq militsiäse citäkçese Rafil Noğmanov. Anıñ fikerençä, terror aktların buldırmaw östendä kriminal militsiä häm däwlät qurqınıçsızlığı orğannarı eşlärgä tieş. Mondıy eş alıp barılmağanda isä, bezneñ belän söyläşkän mäktäp citäkçeläre kebek Allahı täğälägä genä ömetlänergä qala.Gölnaz İlgizär


text:
Rusiädä milletara näfrät xöcümnärenä qarşı cäzalaw sistemı köçsez
AQŞ Keşe xoquqları küzätü üzäge, belderüençä, Yewropanın küp öleşlärendä, şul isäptän Rusiädädä millätara näfrät cinäyätlärnneñ sanı arta bara. Xisap, küptän tügel Mäskäw metrosında uzğan yıl ärmän yäşüsmeren üterüdä ğayeplängän keşesen aqlaw qararınnan soñ çıqtı. Ul keşe dälillär citärlek tügel dip, cäzağa tartılmadı. Keşe xoquqların yaqlaw törkeme, millätara näfrät höcümnäre qorbannarın yaqlarlıq xoquqı yaqlaw bulmawın äytä.
Ul ülgändä ni barı 19 yäş bulğan Arturnıñ räsemnärenä qariy, qulda Arturnıñ yılmayğan foto-süräte:
“Ulım metroda bara, ul utıra gına, üz yulında. Häm annañ ber ädäm artınnañ kilep anı bertuqtawsız qıynıy başlıy. Annañ aña pıçaq belän höcem itä häm pıçaq belän 5 cirennäñ qadiy, häm ul yaralarnıñ 3se anı ülemgä kiterä’
Qorbannıñ advokatı äytkän süzlärenä qarağanda, yäş törkem “Ozaq yäşä Russiä!” dip qıçqırğan. Annarı poyezdan atılıp qaçqannar.
Rusiädä yäşägän Dağstanlılarğa höcüm itkän öçen törmädä utırğan Roman Polusmyaktan Artur cinäyätenä qatnaşu ğayebe alındı. Keşe xoquqları törkeme, Rusiädä yäşägän azçılıqlarğa qarşı, bigräktä kavkaz häm üzäk aziä illärennäñ kilgän imigrantlarğa qarşı köç qullanunıñ artuın belderä. Mäskäwdäge keşe xoquqları bürosınıñ bu atna çıqarğan xisabında, uzğan yartı yıl eçendä 120läp xenofobik töstä höcem oçrağı terkälgän. Bu höcümnärdä 31 keşe xälaq bulğan. 2004nçe yıldağı xisapqa qarağanda Bu möddät eçendä 7 ülemgä kitergän-höcüm, 2005nçe yılda 10 häm 2006nçı yılda isä bu san 17 Bulğan
Xisap, höcümnär kübräk, Azärbaycan, Üzbäkstan, Armanstan häm Afrika illärennän kilgän keşelärgä qarşı bulğanıñ kürsätä.
Azçılıqlarğa qarşı arta barğan köç qullanu bari tik Rusiädağına tügen bütän yewropa illärendä dä kürenä. AQŞtağı Keşe Xoquqları Brençe törkeme çığarğan yaña xisabda millätara-näfrät cinäyäte Yewropanıñ küp öleşendä arta, bigräktä anti-möselman, anti-semetik, anti-gay höcümnäre.
Galina Kozhevnikova, SOVA üzägendä belgeç, ul Rusiädäge rasizm häm xenefobiä torışın küzätä.
“Höcümnärneñ säbäpläre küp törle. başta sosial problemalar dip äytelä ide, xäzer inde bu ikençe säbäpkä äylände. Xäzerge waqıtta töp säbäp - radikal köçlärneñ cäza almawı, höcümnärne oyıştıruçılar da, alarğa ügetläwçelär dä cäza almıy. Yözlägän cinäyät qılına, uzğan yıl 500läp keşe ziyan kürde, açılğan cinäyät eşeneñ sanı barı tik 33”
Rusiä Prezidentı Vladimir Putin, uzğanyıl yasağan yıllıq çığışında, Rusiädä yäşägän azçılıqlarğa qarşı arta başlağan höcümnärne xökem itte. Läkin Kozhevnikova, millät-ara näfrätneñ artuında xaqimiättägelärneñ öleşe zur ide.


text:
Ğiraqta AQŞ häm Britan xärbilärenä qarşı yaña höcümnär buldı
Britaniä saqlanu ministrılığı bügen Ğiraqnıñ könyağında Britaniäneñ berniçä soldatına qarşı höcümnär buldı, yaralanuçılar bar dip belderä. Höcüm Britan köçläre qaramağındağı Amara şähäre yanında bulğan. Bu höcüm turında täfsilleräk mäğlümät äle kilep ölgermäde. Britan xärbilärenä kemnärneñ höcüm itüe dä mäğlüm tügel. Bügen Ğiraqnıñ neft ütkärgeçläre tiräsendä dä iminlek çaraları nığıtıldı. Küptän tügel biredä berniçä şartlaw bulğan ide. Kiçä Ğiraqnıñ neft'' ministrlığı räsmiläre bu şartlawlarnı fetnäçelek dip ğäyepläp çıqqan ide. Bügen ministrlıq wäkilläre ütkärgeçlärne annan neft'' urlawçı qaraqlar şartlatqan bulırğa mömkin dip belderde.


text:
Rusiä saqlanu ministırı Sergei İvanov atna başında Gruziädäge bazalarınnan xärbilären çığaru eşen tizlätmiäçägen belderde. Anıñ bu belderüe AQŞ çigenü eşen öleşçä finansiäliäçäk dip işarä itkännän soñ yasaldı. Belgeçlär Russiä şartlarğa qarağanda waqıt qazanu belän kübräk qızıqsına digän fiker belän kileşä.
Saqlanu ministırı Sergei İvanov Russiä Gruziädäge xärbi bazalarınnan çigenüen2014nçe yıldan elek tämamlamas dip äytkän ide(audio)
Gruziä Russiä çigenü eşen 1999nçe yılğı kileşügä kileşle tämamlarğa tieş digän noqtada tora. İvanov çigenü öçen kiräkle aqça ayrılğançığa qädär Mäskäü belän Tbilisi üzara kileşügä ireşergä tieş di.1994nçe yılda Germaniädä urnaşqan sovet xärbiläreneñ çigenüe bik qıyın bulğan ide. Soldatlar öylärenä qaytıp kitkändä kazarmalardağı bädräf , krant, işek totqalarına qädär sütep alıp kitte..Çönki alar öygä qaytqaç şul äyberlärne satu berdänber kerem bulaçak dip belde. Yaxşıraq elemtäläre bulğan ofitserlar xärbi maşina ,qorallarnı sattı. Öygä qaytqan soldatlar törle skandallarğa qatnaştı, tanklarnı votqağa alıştıru kebek xabärlär Russiä mätbuğatın şaqtıy mäşğül itte. Bu waqıyğälär Çeçnädä ciñelgän armiäneñ abruyın tağı da töşerde. Carnegie Fondında saqlanu belgeçe Aleksander Pikayev Germaniedän çigenü Russiä xärbilärendä bik tirän ez qaldırdı di(audio)
Mäskäü Germaniädän yartı million ğäskärine ber niçä ay eçendä qaytardı.Gruziä häm AQŞnıñ bulışlıq täqdimnäre 7meñ xärbine 3yılda çığarıp beterüne küzdä tota. Atna başında AQŞ däwlät sekertarınıñ yardämçese Lynn Pascoe Quşma Ştatları Russiäneñ Gruziädän çigenü çığımnarınıñ ber öleşen qaplayaçaq dip äytkän ide. Germaniä üz waqıtnda qaytqan xärbilärgä yaña toraqlar tözelüe öçen 7milliard 800million mark birgän ide. Ber görce räsmiä Mäskäü çigenü öçen 500million dollar taläp itä dip äytsä dä, Rusiä bu summanı raslamadı. Pikayev finans aspektı AQŞnı qabul itelmäs pozitsiädä qaldıru öçen äytelgän närsä di.Däwlät Departamentı süzçese Adam Ereli min çığıp kitü öçen tülänäçäk aqça miqtarın äytä almim, ämma bez Rusiä İstanbulda alğan yäklämäsen ütär dip kötäbez dide. 1999nçe yılda Yevropa İminlek vä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ İstanbul cıyılışında imza itelgän kileşügä kürä Rusiä 2001nçe yılnıñ iyülendä Gudauta häm Vaziani bazaların yabqan bulırğa Batumi häm Axalkalaki bazaların yabu turında söyläşülär alıp barırğa tieş ide. Söyläşülär näticäsez,Mäskäü Batumi häm Axalkalakinı yabu öçen 11 yıl waqıt häm finans kompensatsiäläre sorıy. Yevropa Oyışması dikäber ayında 99nçe yılğı kileşüne bozğan Rusiäne tänqitläsä dä, ul yöklämä alunı kire qağıp,niäte buluı turında ğına äytte. Saqlanu ministırı İvanov aqçağa qarağanda säyäsi mäsälälär zurıraq kirtä bulıp tora dide. (audio)
Mäskäüdä urnaşqan BDB institutında Görcistan belgeçe Mixael Aleksandrow qaraşınça Mäskäü Gruziäneñ NATOğa quşulu telägen qabul itä almıy (audio)
Pikayev qaraşınça Rusiä bälkim dä Ärmänstandağı bazalarına Gruziä teritoriäse aşa kerü, şulayuq Gruziä hava alanları häm portların qullanu öçen dä kileşülärgä ireşergä tırışa.Aleksandrow Mäskäw , bälkim Gruziädä kiläçäktä politik xällär üze öçen kileşle bulır digän ömed belän çigenü eşen kiçekterep tora dip äytä. Nezavisimaya Gazeta İvanownıñ komentarların yaña salqın suğış çorın açu dip bäyäläde. Rusiä çigenü turındağı yöklämäsen ütägänçegä qädär AQŞ häm NATO yevropada ğädäti köçlär turındağı kileşüne ratifikatsiäläwne kire qağa. Kileşü köçtäge kileşüneñ yañartılğan forması . Dokumenta 30il şul sanda AQŞ häm Russiäneñ Yevropada urnaştıraqçaq Tank, awır artileriä, Suğış oçqıçları, höcüm boralaqlarınıñ sanın çikli.Kreml küzdän kiçerelgän kileşüneñ şunduq köçkä kerüen teli .3Baltıyq ilendä älegä waqıtta qoral çikläwe yuq.Kileşü ratifikatsiälänsä anda da bilgele mitarda ğına qorallar toraçaq. Ministır S.İvanov Rusiä Yevropadağı AQŞ bazalarınıñ könçığış çiklärenä kiterelep urnaştıru ixtimalenä borçıla dide . Anıñ äytüenä qarağanda Waşington Germaniedäge xärbi bazaların Polşa ,Rumıniä häm könçığış yevropanıñ başqa illärenä küçeräçäge turında Mäskäügä xabär birgän.
färidä xämit,praga


text: Köndälek räsmi xäbärlärdä pänceşämbe könne “Qazan yärminkäse” kürgäzmä üzägendä Rusiä-Çexiä kiñäşmä törkeme utırışı baruı turında xäbär itelä. Söyläşülärdä “Бoлbшaя Boлra” assotsiatsiäsenä kergän töbäklärneñ (şul isäptän Tatarstannıñ da) Çexiä belän säwdä-iqtisadi xezmättäşlege mäsäläläre tikşerelde. Çexiä yağınnan älege çaralarda Rusiädäge ilçe Jaroslav Bašta, finans ministrlığı häm qayber kompaniälär wäkilläre qatnaşa. Şul uq könne Çexiä wäkillären Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev qabul itte. Tatarstan belän Çexiä arasında xezmättäşlek kileşüe 1998 yılda tözelgän, ä wäkilçelek 1996 yılda uq buldırılğan. Soñğı berniçä yılda tawar äyläneşe yıl sayın 2-3 tapqır artıp barğan. Xäzer Tatarstan-Çexiä tawar äyläneşe 107 million dollar täşkil itä häm Çexiä Tatarstannıñ säwdä partnerları isemlegendä 8 urında dielä.


text:
Törkiädän Atnalıq Küzätü
Tege yaqtan könyaq könçığıştağı xärbi operatsiälär kötelgänçä Riceneñ vizitı belän başladı. Tik, 1999 yıldan soñ berençe märtäbä bularaq Törek Qorallı Köçläre (TQK) şundıy zur külämdä xärbi büleklärne Ğıyraq belän İran ciklärenä cıyğan ide. Yuğarı däräcäle ofitserlarnıñ belderüwenä kürä, şuşı operatsiä terroristlarnıñ çikne ütep kerüwen buldırmasqa, häm şulay itep Törkiä eçendäge terroristlarnı yuq itärgä isäplängän.Şulay 26-nçı Apreldä Tuncelidäge bäreleşlärdä 2 ğäskär şähit buldı, ber ofitser yaralandı.
TQK-nıñ şundıy zur ber xärbi operatsiä alıp barırğa cıyınuwı PKK-nıñ çit illärdäge taraftarların da qatı borçıdı. Parijdağı Törek İlcelegeneñ viza bülege urnaşqan konsullıq binasına molotof kokteyle dip atalğan binzin tutırılğan şeşälär ırğıtıldı. Şuşı xöcemnän cäräxätlänüçe bulmağan. Angliäneñ London şähärendäge öç Törek bankası byurosına tönge säğatlärdä şulay uq binzin şeşäläre belän xöcem itelgän. Turkish Banknıñ 2 byurosı belän Ziraat bankasınıñ byurolarında maddi zian ğına bulğan.
“Bugün” gazetası korrespondentı Lale Sarıibrahimoğlunıñ, TQK-neñ mäxsus berlekläre Tönyaq Ğıyraq cigen ber niçä km. ütep kerep çikkä yaqın awıllardağı PKK partizannarına xöcemnär başlağannar digän 25-nçe Apreldäge xäbäre soñğaraq başqa gazeta häm televiziälär tarafınnan da täsdiqlände. Ğıyraq Tışqı Eşlär Ministere Hoşyar Zebani da Bagdadtağı Törek İlçese Ünal Çevikgözgä vizit yasap şuşı xärbi xäräkätneñ tuqtatuluwın taläp itte. Tege yaqtan Ğıyraqnıñ Ankaradağı ilçese Sabah Omran da Törkiäneñ Ğıyraq buyınça Mäxsus väkile Oğuz Çelikkoluğa vizit yasap şuluq taläpne qabatlağan. Ğıyraqnıñ yaña Prezidentı Cälal Talabani Törkiä belän Ğıyraq arasında 1990-nçı yılda terroristlarnı qulğa elekterü öçen çikne 15 km. ütep kerergä irek birgän kileşüneñ köçtän çıqqan buluwın däğvä itä.
Xärbi operatsiä turında Generalştab başlığı armiä generalı Hilmi Özkökkä jurnalistlar soraw birgäç, ul “bu turıda başqalar çawap birsen” digän. Tışqı Eşlär Ministerlege dä Ğıyraq birgän notağa “här yıl yaz aylarında mondıy çaralar kürelä, Ğıyraq PKK-nıñ aktiflıqların betersen” dielgän. Qısqası Törkiä, bu xätle zur operatsiä başlağannan soñ, PKK belän köräş mäsäläsendä taşlamalar yasarğa cıyınmas.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
İrtägä İstanbulda NATOnıñ yuğarı däräcädäge cıyını açıla. Bügen amerikan prezidentı George Bush kileşenä şähär uramnarına Quşma Ştatları häm xärbi berektäşlekneñ säyäsätenä qarşı şiğärlär totıp 40 meñgä yaqın keşe çıqqan ide.
İstanbulda NATO summitına iminek köçläre yuğarı äzerlek xälenä kiterelgän, xärbi oçqıçlar şähärneñ kük yözen kontrol itä, tärtip saqlaw eşenä 23 meñnän artıq polisiä xezmätkäre cälep itelgän. Amerikan prezidentın sälamläp, Tärkiä premyer-ministrı Recep Tayyıp Erdoğan, Bushnı üz ilendä kürergä şat bulğanın belderde: "Prezident Bush Quşma Ştatları citäkçese bularaq bezneñ ilgä äle berençe tapqır kilä, häm min bik şat. Oçraşular – Törkiä-Amerika Quşma Ştatları xezmättäşlege häm töbäktäge wazğiät öçen yaxşı näticä birer dip ışanam, xuş kildegez," dide Tärkiä premyer-ministrı.


text:
Ütkän yılda Tatarstan küpmegä bayıdi
Respublikanıñ iqtisadıy mömkinlekläre ütkän yılda arttımı- kimedeme digän sorawğa, küzätep baruçılar – arttı dilär. Älbättä, kimede diyüçelär az bulır. Çönki, monıñ alay buluı mömkin tügel. Tatarstan kebek, tabiği resurslarğa bay bulğan töbäk tügel, yarım xäyerçe yäşägän Rusiädä dä iqtisadıy üseş bulğan bit. Monıñ säbäpläre anısı, ayaz köndäge qoyaş kebek açıq. Çönki, dönya bazarında neft'kä bäyälär arta tora. Üze bazarda köndäş bulırlıq äyber citeşterä almağan Rusiägä, töbäklärdän qayırıp alıp, çitkä satılğan neft' bik yarap tora. Läkin, süzebez rusiä tügel, Tatarstan turında.
Älbättä, Tatarstannıñ da, şaqtıy zur baylığı rusiäneñ töpsez kesäsenä ağa. Şul uq neft'ne genä alıyq. Qayber küzätüçelär, Tatarstan cirennän yıl sayın 12 milliard dollarlıq neft' çığa, şunıñ 7 milliardı Rusiä qaznasına qala. Qalğanı, neft' çığaru tarmağın rätläp totarğa, Tatarstanğa berazı eläge. Häm inde neft' çığaruçılarnıñ üz çığımnarın qaplıy dip yazıp çıqtılar. Ä Qazannıñ meñ yıllığın ütkärergä dip, Rusiä federal' kaznasınnan 1 milliardka yaqın aqça birelgän ide. Bu Rusiä aqçası tügel, di tatar millätçeläre ul çaqta uq belderü yasadılar. Çönki, yıl sayın neft’tän genä 7 milliard dollarnı qayırıp alğan rusiäneñ meñ yıllıqqa birgän ber milliardı çağıştırırlıq tügel. Tatarstan , Rusiä näfesen azraq tıysa, meñ yıllıqqa ölgertelgän binalar, tormışqa aşqan programmalarnı här yıl buldıra ala di, Tatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev.
Xäyer, Rusiä üzenä tatarstan celegen küpme genä suırmasın, respublikanıñ tormışı ber köygä ağa. Şul isäptän, iqtisadı da.
Ütkän yıl, Respublika xakimiäte iqtisadıy mä’sälälärdä yaña yünäleş aldı. Ul da bulsa, tabiği çimalnı satunı azayta barıp, bu neft' kebek baylıqlarğa qağıla, sänäğätne , çimalnı eşkärtep satu. Neft' suırtunı azaytu – iqtisadıy üseşne kimetmägän. Här xäldä, räsmi sannar buyınça, eçke regional' produkt 6 yarım protsentqa artqan. Yäğni, respublika iqtisatı, aqçalar belän äytkändä, 2004 yıl belän çağıştırğanda 500 milliard rubl' tabış kitergän. Monnan tış, sänäğät üseşe 480 milliard sum tabış birgän. Şul uq 2004 nçe yıl belän çağıştırğanda, 4 yarım protsentqa artığraq.
Rusiägä tağın äylänep qaytıyq äle. Rusiä citäkçeläre, ildäge eçke val produktın, yäğni, ğadi tel belän äytkändä, ilneñ iqtisat kitergän tabışın 2010 yılğa ike märtäbä arttırunı maqsat itep quydı. Tatarstanda da bu şulay bulaçaq dip iğlan itelde. Läkin, Tatarstan prezidentlı , moña yılmayıp qarıy. Bezdä söylibez, ike märtäbä arttırabız dip anısı, çönki bu turıda böten il söyli di. Läkin, ul ikelätä üsü, xalıqnıñ tormışında keremnär ikelätä artıp barğanda ğına bula ala. Meñgä anıñ cawabı häm añlatması Putin säyäsätenä şundıy. Şul uq waqıtta, respublika, 20005 yılda, aldağı biş yılğa respublikanıñ iqtisadıy üseş programmasın qabul itte. Älege programma buyınça, Respublikadağı urtaça xezmät xaqı, xäzergä 5 meñ yarımğa yaqın bulsa, 2010 yılğa 14 meñ yarımğa yaqınlaşırğa tieş. Respublikanıñ eçke töbäk produktı, yäğni iqtisadıy tabışı xäzer 379 milliard sum bulsa, tağın biş yıldan 774 milliard rubl' bulırğa tieş. Programmada şulay ikelätä üseş qaralğan. Läkin bu üseş, inflyatsiäne küzdä totıp eşlänä. Şuña kürä, belgeçlär, älege programmanı tözegändä çınbarlıqnı istä totarğa tırışqannar dilär qayber iqtisat küzätüçeläre. Çınlıqta, şul uq xezmät xaqı 60 protsentqa ğına artaçaq ikän.
Busı aldağı yılğa quyğan maqsatlar.
Ütkän yılğa äylänep qaytsaq, respublika çit ölkälär häm illär belän xezmättäşlektän şaqtıy kerem alğan. Berençe märtäbä, bu säwdä eşendä äylängän aqçalar 10 milliard dollarnı täşkil itkän. Bu cämäğät tabış tügel, ä şuşı säwdädä äylängän aqçalar. Älbättä, aqça küp äylängän sayın, kerem dä artqan. Respublikanıñ Säwdä häm tışqı elemtälär ministrı Xafis Salixov, çitlär belän xezmättäşlek artunıñ säbäbe itep, Qazannıñ meñ yıllığın kürsätä. Yäğni, meñ yıllıq barışında, respublikanıñ iqtisat potensialı belän küplär qızıqsınğan häm xezmättäşlek itä başlağan. Şul uq ministr süzlärenä qarağanda, çit töbäklärgä 7 milliard dollarğa yaqın tovar kitkän. Monıñ küpçelegen, tögäle. 68 protsentın neft' täşkil itä. 10 protsentı neft' produktları. 12-15 protsentı nefteximiä sänäğäte cimeşläre. 5-6 protsent maşina tözeleşe tovarları.
Tatarstan 2005 yılda da Ukraina, Törkiä, Niderland, Finländiä, İtaliä, İrlandiä, Böyekbritaniä kebek yıraq illär belän bik yaxşı xezmättäşlek itkän dip belderälär, däwlät çinovnikları. Respublikanıñ üzenä çit ildän kilgän tovarlar isä 5-6 protsent qına täşkil itkän. 2004 yıl belän çağıştırğanda, respublika çittän 12 protsentqa kübräk tovar qaytartqan. Barlığı 465 million dollarğa.
Yomğaqlap. Şunı äytergä kiräk. Respublikanıñ ütkän yıldağı iqtisatı äkrenläp kenä üsügä taba barğan. Härxäldä, räsmi sannar şulay dip raslıy. Ä Ayırım keşelärneñ xäle küpmegä artqan, monı urtaça ğına sanap çığarıp bula älbättä. Läkin, bu döreslekkä turı kilmäs ide. İñ dörese, monı här kem üze bilgeli. Kesägezdä sanap qaragız, küpmegä ütkä yıl bayıdığız
Tağın ber möhim äyber bar. Ul da bulsa- respublikanıñ 70 protsenttan artıq salım mäskäw abzabızğa kitep baruı. Bu az tügel.
Belgeçlär, aldağı yılda da Mäskäwlär qayırıp torsa da, Tatarstannıñ iqtisadında üseş bulır dilär.
Räfis Cämdixan


text: Ğiraq Tışqı eşlär ministrı Naci Sabri, Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı yuq, Quşma Ştatlar, yalğan mäglümät nigezendä, neft öçen suğış başlarğa teli dip belderde. Bu süzlären Sabri bügen Qahirädä äytte. İrtägä anda Ğäräp Ligası illäre Tışqı Eşlär ministrlarınıñ oçraşuwı açıla. Bügen Sabri Liganıñ general sekretare Ämr Mussa belän oçraştı. Mısırnıñ Mena agentlığı xäbär itüençä, süz BMO inspektorlarınıñ kiçäge xisabı häm Ğäräp Ligasınıñ şuşı ay axırında ütäçäk samitı turında barğan. Mısır prezidentı Xösni Möbäräk, Ğäräp illären, Ğiraq mäsäläsendä berdäm pozitsiä alırğa, häm şul nigezdä wazğiätne tınıç yul belän xäl itergä tırışırğa çaqırdı.


text:
Mäzäk häm cır festivale küñelle uzdı
Çınnan da festival' bik küñelle uzdı. Ul bik cılı töstä bardı. Äytergә kiräk, anda küp kenä konsertlarda xökem sörgän bildän tübän mäzäklär dä işetelmäde. Cır avtorları Rezidä Wälieva, İlgiz Zakirov, Rinat Ğöbäydullin, Gölnirä Gabdulla, Vitaliy Agapovqa küp kenä sorawlar birelde. Şulay uq tamaşaçılar da cır avtorlarına üz telägän sorawların citkerä ala ide. Qısqası konsertta bernindi çikläwlär bulmadı. Ul irken töstä bardı. Qayber avtorlar säxnädän üzläreneñ şiğerlären dä uqıdılar. Şuşında uq tamaşaçılar avtorlar häm başqaruçılar xaqında küp yañalıq belde. Mäsälän, küp cırlar avtorı bulğan, qayçandır “Dulqın” radiosında eşlägän Gölnirä Gabdulla, “Dulqın” yabılğaç küptän tügel genä Mäskäwdä açılğan “Watanım” radiosına xezmät itärgä kitkän bulğan ikän. Ämma Mäskäwdä nişläpter ozaq tormağan Gölnirä. “Xäzer min TR Awıl xucalığı ministrlığınıñ matbuğat üzägendä eşlim” - dip belderde ul.“Änkäy göle”, “Kätük tüti” cırları belän tanılğan, keräşen tatarı Vitaliy Agapov üze turında söyläp kenä qalmadı, cırların üze ük tamaşaçığa da citkerde. Äytergä kiräk, anıñ çığışı iñ küñellelärdä bulğandır möğayın. Şaw-şulı cırları belän bergä ul xalıqnı moñsulandırıp ta aldı. Änilärgä, tuğan cirgä ayırım ber mäxäbbät belän qararğa kiräk dip äytelgän süzläre tamaşaçını beraz mäzäktän çitkä alıp kitep, uyğa qaldırdı. Vitaliy Agapov äle cırlar avtorı häm başqaruçı ğına tügel, deputat häm Çallıda mädäniät buyınça komissiä äğzası da ikän. Başqa avtorlar da üzläre turında küp yañalıqlar söylädelär. Ä alarnıñ cırların tamaşaçılarğa Näfqät Niğmätullin, Aygöl Näbiullina, Aliä İsrafilova, Bulat Niğmätullin häm başqa küp kenä cırçılar citkerdelär.
Festival' avtorlarnı bergä cıyıp, problemalarnı açıqlaw, alarnıñ xoquqların yaqlaw maqsatınnan oyıştırılğan ide. Bilgele, konsert barışında bu xaqta süz äytelmäde. Ämma xalıqqa ul kiräkmi dä. Bu avtorlarnıñ üz probleması. Ä xalıqqa küñelle tamaşa, matur cır kiräk. Häm 3 könlek festival'dän alar monı aldı.Landış Xarrasova.


text:
Tatarstan respublikasında çığa torğan tatarça rayon gazetalarına küz salsaq, anda qızıqlı ğına yazmalar basıla. Läkin ul yañalıqlar şul rayon eçendä genä qala, kiñ dairälärgä taralmıy diärlek. Ä bit anda rayon-awıllarnıñ yäşäyeşen, borçu-şatlıqların çağıldırğan yazmalar şaqtıy.
“Ätnä tañnarı” gäcitendä “Küäm” xucalığı igençeläre küp yıllardan kilgän kürkäm ğädät buyınça yazğı qır eşläre aldınnan qorban çalıp, Qor’än uqıtuları turında yazılğan. Sovet zamanında traktor- çäçkeçlärgä qızıl bayraqlar quyıp parad ütkärä idelär. Şul räweşle qır eşlären başlağannar. Ä xäzer izge süzlär, doğalar yärdämendä “Bismilla” belän başlanğan eş uñışlı bulır digän teläktä basuğa çığu turında äytelä “Ätnä tañnarında”.
Böyek Ciñüneñ 60 yıllığına bağışlanğan çaralar ütüe xaqında här gazetada yazıla. “Biyektaw xäbärläre”ndä suğış yıllarında traktorda eşlägän xatın-qızlarnı barlap, rayon kitapxanäsendä çäy tabını qoru turındağı yazma gazetanıñ tulı ike biten alıp tora. Anda Ayubaş awılınnan Äminä Ğälieva 1946 yılnıñ may ayında traktornı ikençe basuğa küçergändä yäp-yäş kileş ayaqsız qalu turında söyli. Şul uq sanda 19 mayda fizkul'tura xezmätkärläre arasında ciñel atletika buyınça Biyektaw rayonı çempionatı açıluı xäbär itelä. Yarışta qatnaşuçılarnı törkemnärgä bülüdä üzençälekle başqarılğan. 30 yäşkä qäderlelär häm annan yuğarılar üz yäştäşläre belän, 60 yäştän ölkänräklär üz zamandaşları belän yarışaçaq.
Soñğı yıllarda ğailädä balalar sanı ber-ikedän artmıy. Öç yäki biş bala bula qalsa, änilärne küp balalı ana dip atıylar. “Biyektaw xäbärläre”ndä “Ana digän böyek isem…” digän mäqälä astında Yuğarı Arbaş awılında yäşäwçe biş bala anası Lälä Yarmöxämmätovağa respublikanıñ “Ana danı” medale tapşırıluı turında söylänelä. Olı qızı Rawşaniä student, ä näni Rafail belän Gölnaz balalar baqçasında yöri dip tä äytelep kitelä.
“Arça xäbärläre” isä Arça rayon mädäniät bülege initsiativası belän, Böyek Ciñüneñ 60 yıllığı qısalarında rayonda “Tormış nigeze - tatu ğailä” - digän bäyge ütkärelüe äytelä. Bäyge xalıq icatın üsterü, xalqıbıznıñ yolaların, ğöref-ğadätlären bayıtu, urındağı fol'klornı öyränüne, sälätle ğailälärne barlaw häm alarnı barlawnı maqsat itep quya.
Rayon gazetalarınıñ kübese 10-15 yıl elek niçek yazğan bulsalar xäzerdä şundıy ruxta däwam itälär. Alayda rayon xalqınıñ borçuların çağıldırğan yazmalar da oçrap quya. “Arça xäbärläre” nidäge “Mazut eçendä yäşäwe kemgä räxät” mäqäläsendä Arça stansiäsendä Yılğa artı uramında toruçı Färidä Nurullinanıñ moñ-zarın gazetanıñ jurnalistı Gölsinä Zäkieva tikşerä. Älege apanıñ öyläre avtotransport xucalığına yaqın urnaşqanlıqtan yazın baqçağa mazutlı su ağa. Şuña baqçada bäräñgese dä üsmi. İske sarayları cimerelgän, qoyıları da yaraqsız qalğan. Jurnalist Tatarstan respublikası ekologiä ministrlığınıñ Ton 'yak territorial' idäräse citäkçese Miläwşä Ğiläcevağa şaltırata. Ul isä, salmasın ide öyen anda, tuyğan inde andıy keşelärdän dip cawap birgän. Avtotransport xucası da Färidä Nurullinağa qatğıy räweştä bulışmıym digän. Bilämä Sovetı räise Wäliev ta rayon gäcite äğzasına kommisiä belän töşep qararğa quşudan başqa süz äytmi. Axır çiktä yazmanıñ avtorı Gölsinä Zäkieva “İke yaq öçen dä bu mä’säläneñ uñay xäl itelüe kiräk” digän teläk belän tämamlap quya. Ni qızğanıç, jurnalistnıñ xis-toyğıların gäcittä bastıru iskelektä qalğan ğädät ikänen rayon gäcitläre äle haman belmi ikän…
Röstäm İsxaqi


text:
Uzğan ayda İnguşetiädä yabılğan qaçaqlar lagerennän kitergä mäcbür bulğan çeçennarnı Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qaçaqlar komitetı xezmätkärläre başqa cirlärgä urnaştıru belän mäşğül.
Komitetnıñ matbuğat wäkile Kris Janowski, Rusiä räsmiläre, Oyışmanıñ, meñ yarım qaçaq yäşägän lagerne äle yapmıy torırğa digän üteneçne sanğa suqmadı, dip belderde.
Aki-Yurttagi İman lagere xäzerge waqıtta buş, qaçaqlarnıñ yaqınça yartısı yäşär urın tapmağan. Qaçaqlarnıñ qayberläre Çeçnyağa qaytqan dip farazlana.
Rusiädäge Memorial keşe xoquqları oyışmasınıñ cirle bülekçäse başlığı Äxmäd Baraxoev, qaçaqlarğa, elektr utı häm gaz tä’minatı tuqtatıla digän xäbärlär qaçaqlarnı lagerdan kitergä mäcbür itte, dide


text:
1 jeltoqsan - Tuñğış Prezïdent künin asığa kütkenderdiñ biri özim ekenin ay`tqannıñ ay`ıbı joq şığar. Bul kün jaqındağan say`ın köñilimde erekşe şattıq, jüregimde jılılıq pay`da boladı. Munday` qwanıştı küy`ge bölenwime ömirimdegi mına bir oqïğa sebep boldı.
2007 jıl 5 kırküy`ek. Balqaş qalasınıñ 70 jıldıq torqalı toy`ına elimizdiñ Prezïdenti, Ult Köşbasşısı Nursultan Äbişulı Nazarbaev keldi. Qala xalqımen kosa, Abay` atındağı №2 lïcey`diñ ustazdarı men okwşıları Täwelsizdik alañına bettedik. Lïcey`diñ qart ustazdarı -äjeler xorınıñ belsendileri qazaqtıñ ulttıq kïimderin kïip, qolımızğa jalawşa men rawşan gülderin ustap şıqtıq. 2007 jıldıñ 5 kırküy`egi mäñgi esimde qalatın kün. Ağıbay` batır babamızğa aşılğan eskertkişke tağzım etwge kelgen elimizdiñ Prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaevpen jüzdesw, öz qolınan gül destesin alw - eñ baqıttı künderimniñ biri dep eseptey`min. Ïä, men baqıttı äy`elmin, baqıttı anamın, baqıttı äjemin, baqıttı ustazbın! Sol baqıttı elin süy`gen, eli süy`gen Elbası sıy`ladı. Meniñ baqıtımnıñ jalğası balalarımnıñ amandığı, nemerelerimniñ şat külkisi, twğan-twıstarımnıñ kasterley` körseter kurmeti, äriptesterimniñ sıy`lap berer sälemi, däris bergen şäkirtterimniñ ay`ta jürer alğısı. Mañday`ıma jazılğan bakıtım uzağınan bolsın dey`min. Osınday` baqıt sıy`lağan tağdırıma rïzamın!
Ş.R.SIZDIKOVA, Balqaş qalası Analar keñesiniñ töray`ımı


text:
Nailä Nasretdinova Samara karnavalında uñış yawladı
Bıyıl cäyen Samarada zurlap karnaval uzdırıldı. Yözlägän kostyum, irlär, xatınnar, qızlar, yegetlär, bala- çağa. Nindi genä mögez quymağannar da, nindi genä qoyrıq taqmağannar üzlärenä.. Ğomumän, xaywanlaştırılmağan adämi zatlarnıñ paradı buldı. Menä şul çuarlıqta cide sılu qıznıñ borınğı rus, tatar baybiçälärneñ kiemnären kürsätü üzenä ber samimilek häm saflıq bulıp qabul itelde. Ä kostyum, külmäklärne üz qulı belän Nailä xanım Nasretdinova tekkän. Külmäklärneñ bizägen dä, bizänü çaraların da, materiäsen dä Nailä xanım üze barlağan, ä inde külmägenä qarap qına şul külmäklärne kiep xalıq aldına çığarğa qızlarnı üze ezläp tapqan.
Nailä xanım, karnaval zur äkiäti dönyanı xäterlätte, Sezneñ dä milli külmäk- kostyumnarıgız bügenge yäşlär öçen äkiäti dönya. Zur karnavalda Sezneñ yünäleşne qabatlawçı buldımı?
Karnavalda minekedäy kostyumnar bulmadı. Min yäşlärgä borınğı külmäklärneñ maturlığın kürsätäsem kilde. Närsä inde, kemne genä alma, irme ul, xatın- qızmı – şärälek! Min atalap rus- tatar külmäklärenä tuqtaldım, çönki Rusiäneñ nigezen şul ike millät täşkil itä, tatarlar da ruslar belän bergä Rossiä däwlätçelegen tözegän millät, menä şul ike xalıqnıñ duslığına qarap, Rusiädä totrıqlıqnı bilgeläp bula. Tösle, äkiäti, borınğı külmäklärne yäş, çibär, külmäklär ruxına turı kilgän qızlarnı taba aldım.
Min çit illärdä bulam. Menä Litvada yılına 4 märtäbä barça xalıq milli kiemnären kiälär. Qarap tuymaslıq maturlıq. Böten şähär cırlıy- bii. Bernindi pärilek- cenlek yuq. Samaradağı karnavallarnı şul yünäleştä cibäräse ide. Keşelär üz tamırların yışraq islärenä töşerergä tieşlär. Çın maturlıq şunda, şunda tözek ädäpneñ başı.
Nailä xanım, jyurigä kemnär kerde häm Sezneñ kostyumnar maqtawlılar isemlegenä elägä aldılarmı?
Min icat itkän külmäklär 2- urınnı aldılar. Ällä keşelär xıyalğa çamalı, ällä min añlamıym. Menä qatırğı tartmağa başların tığıp yörüçelärne min karnaval kostyumı dip sanamas idem.
Nailä xanım, şulay da millionlı şähärdä 2- nçe urın naçar tügelder inde?
Niçek kenä äle. 500 kostyum arasında 2-nçe urınnı alu, älbättä, quanıç. Bu minem zur karnavalda 1- qatnaşuım häm täcribä tuplawım. Bik qänäğätmen. Qızlarım da şatlar. Räxmät qızlarğa. Esse hawada altı säğät buyına borınğı külmäklärdä yörü- ciñel eş tügel. Min karnavaldan därtlänep qayttım häm tağın da, tağın da icat itäsem kilä.
Karnavalda minem kostyumnarğa xalıq soqlanıp qaradı. Menä şul küzlär mindä yaña ömet wä därt uyattılar.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Ğiraq: Törkiyäneñ çik buyındağı xärbi xäräkäte kiyerenkelek tudıra
Törek xärbiläreneñ Ğiraq çigenä yaqın cirlärdä ğaskär cıya başlawı, AQŞ häm Ğiraq räsmilären borçuğa sala. Törkiyäneñ PKK körd ğisyançı suğışçılarına xöcem itü-itmäwe mäsäläsendä kiyerenkelek üsä barğanda, bäxäslär dä arta.
Ğiraqnıñ tönyaq Kürd Avtonom töbäge başlığı, Massod Barzani Ğiraq çigenä yaqın cirlärneñ Törkiyä tarafınnañ utqa totıluın belderde. Ul, bombalawlarnıñ, PKK suğışçılarınıñ Törkiyägä höcemnär oyıştıruındada şiklänelgän noqta, Haji Ümranğa yünälderüen belderde.
Atışlar xaqında bäysez mäğlümätlär yuq. Törkiyä atışlar xaqında ber añlatma birmäde. Läkin şunısı mäğlüm, Törkiyä soñgı atnalarda Ğiraqtağı PKK suğışçıların beterü öçen xärbi xäräqät oyışturı ixtimalı xaqında açıqtañ açıq söyläp kilä.
Törkiyä, Amerika Ğiraqqa kergänçe 2003nçe yılğa qadär yış qına, çik buyındağı ğisyançı noqtalar buluda şiklänelgän cirlärne utqa totqan ide.
Utqa totı turında xäbär, Ğiraqlı häm Amerkan räsmiläreneñ, Törkiyäneñ Ğiraq çigendä yasağan xäräkätenä qayğı belderüennäñ soñ taraldı.
Şimbä könne, Ğiraq Premyer Ministrı Nuri äl-Maliki Anqaranı höcem başlatmasqa çaqırdı. Äl-Maliki Ğiraqnıñ körd avtonom töbäge başqalası, Ärbilgä yasağan säfär waqıtında bolay dide:
“Ğiraq Federal hökümäte, Ğiraqnıñ kürşe illärgä zarar qılu eşendä qullanıluına qarşı çığa. İkençedän Ğiraq cirlärenä xörmät kürsätelergä tiyeş häm bez anıñ xärbi operatsiägä säxnä buluına yul birmiyäçäkbez. Bez kürşelärebezgä zarar birergä telämebez, häm şul uq waqıtta alarnıñda bezneñ cirlärebezgä kerüen telämibez. “
Törkiyäneñ Todays’Zaman Gazetası Amerika saqlanu Ministrı Robert Gatestañ stat kiterep bulay yazıp çıqtı:
“Törek cirlärendä barğan Körd terrorçılığı turında törkiyäneñ xaqiqi qayğısı bar. Bu turıda alarnıñ rizasızlığın häm açuın añlap bula. Här yılnı yözlärçä törek xälaq bula, bez törek yağı belän bu mäsäläne çişär öçen söyläşülärne däwam itäbez. stat tämam, Gates şul uq waqıtta AQŞ, Törkiyäneñ ber taraflı höcüm yasamasqa çaqıra dip belderde.
Törkiädä saylawlar yaqınlaşa. Bäyrutta urnaşqan Törkiä eşläre belgeçe Möhämmäd Nuretdin süzlärenä qarağanda, “Tönyaq Ğiraqqa xärbi höcüm ixtimalı yuq diärlek. Xakimiättäge Aq Partiägä basım arttırıla” dip añlata.
Parlament saylawları Törkiädä 22 yülgä bilgelängän.


text:
Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf bügen il xalqına möräcäğät itep xökümätneñ İslam suğışçılarına qarşı çaraları turında söyli.
Xäbärlärgä qarağanda xakimiätlär keşelärneñ yortlarına, mädräsälärgä häm başqa urınnarğa kupsanlı reydlar oyıştırıp berniçä yöz keşene totqarlağan.
Bu reydlar radikal möselmannarnı borçuğa saldı häm alar comğa könne mäçetlär qarşında protest demonstratsiäläre ütkärergä çaqırdı. Bu reydlar Londonda 7-nçe iyüldäge terror höcümnäreneñ Paqstandağı ekstremistik dairälär belän bäyle bulu mömkinlege turındağı xäbärlär sürätendä ütte. Britaniäneñ Times gazetı soraw aluğa tartıluçılar arasında töp şahit Harun Räşit Äswat ta bar dip yaza. Bu keşe Londondağı şartlawlardan berniçä säğät aldaraq bombalarnı şartlatqan dip şiklänelgän keşelärgä telefonnan şaltıratqan dielä.
Bügen Britaniäneñ Paqstandağı ilçese Mark Lyall-Grant isä Paqtsanda 7-nçe iyüldä Londonda bulğan şartlawlarğa bäyle qulğa alular bulmadı dide.


text:
Rusiädäge çit keşelärgä näfrät ğädäti ber küreneşkä äylänäme?
Urıs qiäfätle bulmağan ike keşene wäxşilärçä üterü videosın Rusiä militsiäse haman da tikşerüen däwam itä. Eçke eşlär ministrlığınnan inde şuşı atnada, video yalğan da bula ala digän işarälär kilde, gärçä belgeçlär, bu yulı sürätlärneñ çın buluı bik mömkin, dip isäpli. Tikşerüneñ näticäläre nindi genä bulmasın, Rusiädä şundıy rasaçıl törkemnärneñ artuı, andıy qaraşlarnıñ kiñ cämäğätçelek tarafınnan da yaqlanuı borçılu xisläre uyata.
SOVA üzäge citäkçeläreneñ berse Galina Kojevnikova, bu törkemnär xäzer üz eşçänlegen Rusiäneñ bar töbäklärenä cäyelderergä tırışa, urınnarda alar sanı xätta kübräk tä, dip belderä:
"Çınbarlıqta isä andıy oyışmalarnıñ sanı töbäklärdä xätta kübräk tä, di Kojevnikova. Häm alar anda xätta säyäsi eşçänlek tä alıp barırğa tırışa, yäğni alar açıqtan-açıq üzläreneñ säyäsi omtılışların da kürsätä. Andıy oyışma här töbäktä diärlek bar."
Bu SOVA üzäge mödire urınbasarı Galina Kojevnikova ide. Anıñ süzlärençä, älegä ul oyışmalarnıñ turıdan-turı nindi dä bulsa cinayätkä qatnaşuı bilgele tügel, ämma alar şundıy cinayätlärgä qotırtqan qaraşlarnı tarata.
Andıy törkemnärneñ qayberläre yähüdlärgä qarşı, yäğni antisemitizm qaraşları belderä, ikençeläre isä bar çit keşelärne küralmaw belän mawığa. Monnan tış, här cirdä diärlek äle törle taqırbaş törkemnäre dä bar. Militsiä xäbärlärenä qarağanda, Rusiä şähärlärendä yasalğan rasaçıl höcümnärneñ zur küpçelege artında näq menä şul taqırbaşlar tora.
Qayberäwlär, äye andıylar bar, ämma alar küpçelek qaraşın çağıldırmıy dip belderä. Läkin äle küptän tügel genä ütkärgän fiker beleşüendä Levada üzäge şunı açıqlağan - "Rusiä urıslarğa ğına bulırğa tieş" digän qaraş belän xalıqnıñ 55 protsentı kileşä ikän. Moñardan tış, yäş buınnıñ 20 protsentı taqırbaşlar yä başqa şundıy neo-natsi törkemnärneñ eşçänlege bernindi dä qurqınıç tudırmıy dip isäpli.
Galina Kojevnikova monıñ säbäplären bolay añlata:
"Şuşı näfrät qaraşlarınıñ yuğarı noqtası belgeçlär tarafınnan 2005-nçe yılda bilgelängän ide. Monı başta ildäge awır sotsial'' şartlar belän añlattılar. Çeçnä suğışınıñ zur rol'' uynawı da şik uyatmıy, bigräk tä ikençese. Ul urıslarnıñ çeçennarğa, pravoslavlarnıñ möselmannarğa qarşı suğışı bularaq qabul itelde, bu bik zur rol'' uynadı", di SOVA üzägennän Galina Kojevnikova.
Moñardan tış ul, urıs millätçelegen şäbäytüdän faydanı xakimiät üze dä kürä dip uylıy:
"Bezdä xäzer bu millätçel käyeflärne bik osta, baştan alıp ayağına qädär faydalanu bara. Çönki bu çep-çi populizm, kiñküläm ksenofobik taläplärgä iyärü. Bu şulay uq "öçençe mötdät" probleması da - yäğni qarağız, yaman natsilar da bar, ämma bez yaxşı millätçelär, bez asaba xalıqnı qayğırtabız diüçelär dä citärlek", di Kojevnikova, Rusiädä ksenofobik käyeflärneñ cäyelüe säbäplären añlatıp.
Kärim Kamal


text:
Stalinneŋ ülüenә 50 yıl tula. Eşlәgәn vәxşileklәrenә qaramastan, küpkenә ruslar anı әle dә sağınalar.
5-nçe Martta Russiә, sovet diktatorı Yosef Stalinneŋ ülüeneŋ 50 yıllığın iskә ala. Bu vaqiğә dөnya tarixında üzgәreşlәrgә hәm KPSSnıŋ kürelmәgәn rәximsez ezәrleklәv politikasınıŋ yomışaruına kiterde. Eşlәgәn barlıq vәxşileklәrgә qaramastan, bügenge kөndә küpkenә ruslar Stalingә uŋay bәyә birәlәr. Radiobıznıŋ xәbәrçese Mәskәvdә qayber şәxeslәrneŋ fikerlәren beleşte.
Audio
Ul şulay uq Stalinneŋ milionnağan keşeneŋ üterüenә sәbәp buluına da şik beldergәn.
Audio
Muzey kuratorı Tatyana Kurmantseva Rusisәdәge cinayәtçelek hәm fәqirlek sәbәple, xalıqta nostalgiya sizelә dip belderde. Memorial oyışmasınıŋ Gulag arxiv başlığı Alyena Kozlova SSSRda berәvneŋ dә cinayәtlәr өçen xөkemgә tartılmağan buluı hәm berәvneŋ uzğandağı cinayәtlәr өçen ğafu ütenmәve xafevle fakt digәn fikerdә.
Audio
Xakimiәtlәrneŋ uramnarda militsiәgә bigerәk tә qarararaq tәnlelәrneŋ kemnegen kontrol itü turındağı kürsәtmәse , cәmğiәtne yaxşılar hәm naçarlar dip bülgәn sovet çorı qaldığı bulıp tora. Tatyana Smilgo Stalin çorında Gulagqa cibәrelgәn bulğan. Anıŋ әtise bolşevik revutsioner bulğan, ÜKı ağzası bularaq Stalin belәn şәxsәn tanış bulğan hәm anıŋ belәn bәxәslәşkәn. Bu 1938-nçe yılğı tazartular vaqıtında anıŋ xatını hәm tuğanarı belәn atıp üterelüenә sәbәp bulğan. Tatayna Smilgo 1939-nçe yılda mәktәp şәkerte bulsa da, dürt yarım yılğa lager hәm 13 yıl sәrgen cazasına xөkem itelgәn bulğan. Şunnan soŋ, anarğa universitetqa kerü dә, eşkә urnaşu da mөmkin bulğan. Soŋğı şiktә ul uqıtuçı bulıp eşkә urnaşa alğan. Tatyana Smilgo Stalin turındağı kürgәzmәgә qarşı buuın әytkәn.
Audio
Lev Mişçenko 1917-nçe yılda Üktәber revolutsiәse bulğan yılda tuğan. Dürt yәşendә әni hәm әtiseneŋ boleşviklar tarafınnan üterelüenә tanıq bula. Ikençe Dөnya suğışında ul nemetslәrәg әsirgә elәgә, Buxenwald konslagerına cibәrә. Suğışnıŋ soŋğı kөnnәrendә әsirlәr konvoyınnan qaçıp, amerikannarğa sıyına. AQŞqa kitü telәge kire qaılıp, SSSRğa repatriәtsiәlәnә. Ul şpionlıqta ğәyeplәnә hәm başqa küpkenә başqa әsirlәr kebek Sebergә xezmәt lagerına cibәrelә. 1954-nçe yılda irekkә çığarılğan Mişçenko da Stalin turındağı nostalgiәnı aŋlap citә almıy
Audio
Ul süzlәrenә өstәp, Xalıq bügenge kөndә ekonomikanıŋ naçar buluı turıda sөyli, Stalin çorında millionnağan kolxozçı açlıqtan ülde. Min keşelәrneŋ niçek yәşәgәnen üz küzlәrem belәn kürdem. Keşelәrneŋ aşarlıq nәrsәse bulmasa da, dәvlәtkә süt hәm yomırqa tapşırırğa tieş ide dip belderde.
Memorial oyışması dәvlәt arxivlarınnan faydalanu qıyınlaşa barsa da, sovet çorı cinayәtlәre turında mәğlümәt cıu hәm monı tikşerü eşen dәvam itә. Lәkin, dәvlәt Stalin çorı cinayәtlәren tulısınşa faş itmәgәn, monı xөkem itmәgәn hөm xalıq arasında ağartu kampaniәsern alıp barmağan mөddәtçә, Stalinnı sağınuçılar әle küp bulır.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Milli kapital tudıruçı forum
Tatarstannıñ çittä yäşäwçe millättäşlärgä yärdäm itüe, andağı tatarlarnıñ, üz çiratında, Tatarstannıñ tovarların elekke soyuzdaş respublikalarında satu - forumnıñ prinsibı. Şuşındıy xezmättäşlek turında forumda Tatarstan premyer ministrı Röstäm Miñnexanov söyläde. Säwdä ministrı Xafiz Salixov xäbär itkänçä, bügenge köndä Tatarstannan çittä 23 wäkilçelek häm 41 säwdä yortı eşläp kilä. Uzğan yıl näticälärenä qarağanda Tatarstannıñ töbäk-ara äyläneşe 30 protsentqa artıp, 94,5 milliard sumnı täşkil itkän. Häm şuşı äyläneşneñ yartısı Mäskäw, Sverdlaw, Samara ölkäläre häm Başqortstanğa turı kilä. Şulay uq ministr başqa töbäklärdä dä käsep eşlären uñışlı alıp barılsın ide digän telägen belderde. Çönki uñışlı käsep tatarlarnı Tatarstan belän genä tügel, ä töbäklärdäge tatarlarnı, alarnıñ oyışmaların da berläşterä. Federal' tatar avtonomiäse räistäşe Färit Urazaev äytüençä, bügen säwdä eşlärendä yaña yullar ezläw belän dä şöğellänergä kiräk, bu yünäleştä eşne alıp baru öçen tögäl ideologiä häm däwlät programması bulırğa tieş.
Tatar kongressı räise Rinat Zakirov äytüençä, sibelgän millättäşlärebez Tatarstannıñ säwdä eşçänlegendä qatnaşırğa härwaqıtta äzer. İvanovo tatarları, mäsälän, Tatarstan belän inde ber niçä yıl xezmättäşlek itälär. Bu turıda Azatlıq radiosına İvanovo şähäreneñ tatar avtonomiäse citäkçese, andağı “Tatarstan” säwdä yortınıñ direktorı Färit Läpin söyläde. Färit äfände äytüençä, Tatarstannıñ iqtisat potensialı başqa töbäklär öçen bik kiräk. Häm İvanovo şähäreneñ liderı Qazanda ütkärelgän forumnıñ faydasın toyuın da äytte.
Xäräkättä bäräkät di tatar xalqı. Xäräkät digändä säwdä, xezmättäşlekne küzallıylar. Çınlap ta millät üseşe säwdäsez, aqçasız häm milli baylarsız bara almıy. Menä mondıy forumnar Tatarstannıñ iqtisatın üsterergä, milli kapital barlıqqa kiterergä yärdäm itä.
Al'bina Zäynulla.


text:
Yılan belän uynaw yäki Rusiädä faşizmğa mönäsäbät
Tuqtalış, bağanalarda “Rus milli berdämlege” oyışmaları saflarına kerergä çaqırğan yazu-öndämälär torğan sayın yışraq oçrıy. Faşizmnı ciñgän ildä faşizm şıtımnarı baş qalqıtu ğäcäp inde anısı. Ämma şul uq faşizm belän köräşü öçen çaralar kürelmäw tağın da ayanıçlıraq.
Rusiädä kim digändä 50 meñ keşe faşistik oyışmalarda äğza bulıp tora, dip yaza “Watanım Tatarstan” gäzite jurnalistı Räşit Minhac. Çınlıqta bälkem alay uq küp tügelder. Ämma fäqirlekkä töşkännärneñ arta baruın küzallağanda, mondıy oyışmalarda äğza bulıp tormasalar da, faşizm ideologiäsen urtaqlaşuçılar kübräkter dä äle digän fikergä kiläseñ. Berençe çiratta yarlı-yabağaylar, mäxrüm itelgännär, marginal' qatlawlar ideologiäse ul - faşizm. Rusiäneñ Eçke eşlär ministrlığınıñ mäğlümatlarına qarağanda, ildä 150 ekstremistik oyışma bar. Alar arasında iñ kiñ taralğanı - skinxedlar.
Ämma faşizm ideologiäse yarlılıqqa, eşsezlekkä genä bäyle dip qaraw döres bulmas. İldä rasizm ideologiäsen formalaştıruçı, rasizmnı teoretik nigezläwçe maxsus ädäbiät tä bastırıla di Räşit Minhac. Belgeçlär äytüenä qarağanda, Mäskäwneñ ber näşriätendä inde sigez mondıy kitap dönya kürgän. Älege kitaplar Däwlät Dumasınıñ “Rodina” fraksiäse citäkçelegendä eşläwçe Andrey Savel'yev möxärrirlegendä çığa. Mäskäw Dumasına saylawlarda “Rodina” partiäsen “tägärätüläreneñ” dä ber säbäbe alarnıñ slavyan bulmağannarnı önämäwlären açıqtan-açıq belderüläre buldı.
Voronejda Afrika studentın, Piterda tacik qızın üterüläre - skinxedlar yäğni qırğan başlarğa qarata citdi kisätü çaraları kürelmäw näticäse. Rasizmğa mondıy mönäsäbät yılan belän uynaw dip bäyälänergä tieş di “Watanım Tatarstan” gäzite jurnalistı. Magnitogorskidağı Tatar mädäni üzäge stenasına, faşist bilgeläre töşerep, “Smert' tataram!” dip yazıp quyğannar. Bu Tatar mädäni üzäge äğzaların qurqıtırğa, taratırğa telägän aksiä. Läkin bezdä qurqa torğan keşelär yuq, dip yaza mäqälä avtorı. Barı tik qıyulığıbız, näfrätebez genä arta bara. Tatarstanda faşistik ruxlı yazmalar oçrıy. Aktivraq bulırğa, başqa millätlärne küralmawçılıq faktlarına berqayçan da bitaraf bulmasqa kiräk. Üz millätläre qısalarında uyanuğa çaqıru bulsa, millätçelekneñ hiçnindi zıyanı yuq anıñ. Ä inde üz milläteñneñ tübänlekkä töşüenä, tarqaluına başqalarnı ğayıpli başlasañ, ğayıpli genä tügel, ezärleklärgä çaqırsañ, bu inde şovinizm bula.
Al'bina Zäynulla


text:
Däwlät Şurasınıñ häm Qazan Şurasınıñ mädäniät häm milli mäs'älälär daimi komissiäläreneñ urtaq utırışı uzdı
Däwlät Şurasınıñ häm Qazan Şurasınıñ mädäniät häm milli mäs'älälär daimi komissiäläreneñ urtaq utırışı uzdı
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs'älälär häm Qazan şähäre Şurasınıñ mädäniät, milli mäs'älär daimi komissiäläreneñ urtaq utırışında yañğırağan tağın qızıqlı fikerlär. Xalıq deputatı Tufan Miñnullin, ğomumän, mäğärif sistemasında tatarça urta belem birüne, rusça urta belem birüdän aeru täqdimen yasadı. Xäzerge zamanda urıs teleneñ dä problemaları küp. Ädäbi rus telendä söyläwçelär xäzer siräk. Şuña kürä, anıñ fikerençä, aerım tatar mäktäpläre, aerım rus mäktäpläre buldırırğa kiräk. Bu fikergä Tatarstan mäğärif ministrı Faris Xarisov qarşı çıqtı. Älege utırışta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise İndus Tahirow çığış yasadı. Ul äle genä Törkiädän qaytuın häm anda hönäri, texnik, urta belem birgändä, berär çit il - alman, yä bulmasa, ingliz tele öyrätülären dä ğıybrätle xäl itep kiterde. Mäğlüm ki, bezdä professional'-texnik uçilişçenı tämämlawnı uquğa da sanamıylar. Xätta, ğomumi urta belem belän dä çağıştırmıylar. Utırışta qatnaşqan cämäğätçelek aldında alıp baruçı deputat Razil Wäliew İndus Tahirownı «Tatarstan häm tatar xalqı tarixı buença oçerklar: XX ğasır» monografiäse öçen däwlät büläge birelü belän qotladı. Utırışnıñ qararında Tatarstan xalıqlarınıñ telläre turında qanunnı ğamälgä aşıru xaqında mäğlümatnı iğtibarğa alırğa häm Ministrlar Kabinetına «Ömet» waqıfın tözü, ike däwlät telen dä belüçe xezmätkärlärgä 15% östämä tüläw, balalar mäğärif oeşmalarında ike däwlät telendä dä tigez külämdä tärbiäläwne oeştıru, tuğan tellärendä tärbiäläp, etnik-mädäni sıynıflar oeştıru buença Qazan şähäre administratsiäse täcribäsen Tatarstan Ministrlar Kabinetına ğomumilläşterü täqdim itelä. Şulay uq tellär turındağı qanunnıñ ğamälgä aşırunıñ matdi yağın tä'min itü çaraların kürü dä täqdim itelä. Älege qararnı Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs'älälär komissiäse räise Razil Wäliew häm xalıq deputalarınıñ Qazan şähäre Şurası mädäniät häm milli mäs'älär daimi komissiäse räise Rinat Zakirov imzaladı. Ministrlar Kabinetına tellär turındağı qanunnı ğamälgä aşıru buença xalıq deputatları tarafınnan menä şundıy burıçlar yöklände.


text:
Rusiädä däwlät tellärendä kirillitsa ğına qullanu turındağı tözätmägä Bötendönya tatar kongressı…
Tatar-inform agentlığı 3 dekaber dönya kürgän xäbärlär cıyıntığında monıñ turında bolay yaza. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı “Rusiä Federatsiäse xalıqları telläre turında” zakonına östämäneñ federativ mönäsäbätlärgä zıyan kiterüen iskä alıp, Bötendönya tatar kongressınıñ ikençe (1997) häm öçençe (2002) qorıltaylarınıñ tatar telen latin grafikasına küçerü turındağı qararınnan çığıp, şul uq waqıtta Rusiä Federatsiäse Konstitutsiäsen xörmät itep häm xalıqara xoquqlarğa tayanıp, bu xäl küñelsez näticälärgä, keşe häm xalıqlar xoquqın bozu pretsidentın buldıruğa, Rusiädä demokratiäne qısuğa kiteräçäk, dip isäpli. Süz uñayınnan şunı da äytergä kiräk, “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bürosına mäğlüm bulğança, älege möräcäğät düşämbe könne Mäskäwdä Rusiä prezidentı apparatına tapşırılğan inde.


text:
Açıq mikrofon: Rusiäneñ mäğärif häm fän ministrı Andrey Fursenkoğa nindi soraw birer idegez?
: -Qayçan universitetlarda möselmannarğa namaz uqır öçen ayırım ber bülmä qaralır ikän?
Qayçan bezgä stipendiäne arttırırlar ikän?. .
Narbekov yünäleşe, ısulları belän uqıtqan mäktäplär qayçan tuqtatılır ikän ?
Aspiranturanı tämamlawçılar armiä saflarına çaqırtılamı, yuqmı?
Nigä bezneñ sport mäktäpläre bik az häm sport komandalarında üzebezneñ tatar sportçılarıbız uynamıy., ä başqa cirlärdän kilgän sportçılar uynıylar?
Ni öçen uqıtuçılar rişwät alalar?
Elita mäktäplärenä balalarnı urnaştıru bik awır mäs''lälärdän sanala. Bu küreneş, bulaçaq ğalimnärgä yulnı mäktäp busağasınnan uq buıp quyu tügel mikän? Qayçan bu mäs''älä çişeler ikän?
- Älege waqıtta iñ yuğarı attestatsiä komissiäse mäğärif ministrlığına buysına . Aldağı köndä bu komissiä, yäğni, ğalimlek däräcäläre birü buyınça iñ yuğarı attestatsiä komissiäse mäğärif ministrlığına buysınmıyça, möstäkıl'' räweştä ministrlar kabinetınıñ üz strukturasına kertelergä tieş . bu mäs''älä buyınça närsä eşlänä?
Nigä bezneñ uqıtu protsessında rus, häm tatar tele däresläreneñ sannarı qısqartıla, kiselä?.
- Qayçan mäktäplär ata-analardan remont yasatudan tuqtayaçaqlar? Bez uqığanda mäktäp kitapları belän uqıdıq.Kitaplar qayçan buş bulır?
- Qayçan mäktäplärne yañartıp, sport zalları belän tözi başlayaçaqlar?
Tatarstanda härber yuğarı uqu yortında härber fakul''tetta tatar törkemnäre bulırğa tieş . Ansız tatar teleneñ üseşe bulmayaçaq. Elek bu sovet däwerendä dä bar ide.Xäzer inde demokratiä başlanğaç ta, ni öçen bu moña qädär xäl itelmi?.
Minem balam uqu yortında uqıp alğan hönäre buyınça tormışqa äzer bulsın öçen . miña ni eşlärgä kiräk ?
Armiädän qaytqan yäşlärgä uqırğa kerer öçen berär taşlama barmı?
Uqular qayçan tüläwsez bulır ikän?
4 sıynıf uquçısı: Ministr bezne yaratsın ide !
Qayçan uqıtuçılarnıñ xezmät xaqların arttırırlar mikän?
Qaysı bik “aqıllısı” YEĞE ne uylap taptı mikän ?
Mälikä Basıyr


text:
Foto: rus.tvnet.lv
Oşta 70 mıñ som qalıñ mal alğan qalıñdıq ray`ınan qay`tıp, izin swıtqan. Bul twralı KïrTAG «Ïmpera grwpp» zañ kompanïyasınıñ basşısı Émïlʹ Djapakbaevqa silteme jasap xabarladı.
«Jigit qalıñdıq üşin qalıñ mal bergen soñ, qız aqşanı alıp qaşıp ketken. Soması 70 mıñ somdı quray`tın qalıñ maldı qay`tarmağanına bir jıl bolıp qalğan. Barlığı ata-ana deñgey`indegi kelisim boy`ınşa jüzege asqan. Jastar jartı jılday` kezdesip jürgen. Qız 22, al jigit 26 jasta», - dedi É.Djapakbaev.
«Jigit qızben söy`lespek bolğan. Alay`da qalıñdıq basında awırıp qaldım dep, key`in mülde izin swıtqan. Ata-anası da jigitpen kezdeswden awlaq bolıp, key`in qızdarınıñ qay`da ekenin bilmey`tinin ay`tqan», - dedi zañger.
Onıñ sözine qarağanda, japa şegwşi zañgerlerdiñ keñesine jügingen, alay`da Oş prokwratwrasına şağımdanwdan bas tartıptı.
Zañger atap ötkendey`, Qırğızstanda qalıñ mal zañ boy`ınşa rettelmegen. Alay`da kinäli tulğalar Qırğızstannıñ QK 166 babı boy`ınşa jawapkerşilikke tartıladı.
Atap ötey`ik, Qırğızstannıñ otbası kodeksi qalıñ malğa tıy`ım salmay`dı jäne oğan ruqsat ta bermey`di.
QazAqparat