text:
Rusiädä demokratiä can täslim qıla, bu kem probleması?
Düşämbe könne Rusiäneñ üzäk basmalarında, ildäge demokratik oppozitsiä can täslim qıldı axrı digän eçtälektä mäqälälär dönya kürde, xörmätle tıñlawçılar. Atna azağında mäğlüm "Yabloko" partiäse kiläse prezident saylawlarına üz nämzäten çığarmayaçağın belderde. Elegräk Sul köçlär berlege SPS ta şundıy qararğa kilä aluwı xaqında äytkän ide. Aña qädär şuşı ike liberal'' partiä Däwlät Duması saylawlarında zur uñışsızlıqqa duçar buldı.
Audio, Grigori Yavlinski
Rusiädäge ikençe uñçı liberal'' partiä, SPS citäkçeläre dä, ğädättä Yavlinski belän härzaman bäxäsläşep toruğa qaramastan, bu yulı anıñ ildäge wäzğiatne bäyäläwe belän kileşä häm alar da, kiläse prezident saylawlarına üz nämzäten çığarudan baş tarta aluwı xaqında belderä. Äle genä uzğan Duma saylawlarında şuşı ike partiä, qanun taläp itkän 5%-lıq yaqlaw qazana almadı häm xäzer Dumada alarnıñ üz törkeme bulmayaçaq. Anıñ qarawı, xakimiat partiäse sanalğan "Yedinaya Rossiä" anda zur küpçelek qazandı häm demokratlar fikerençä, bu da, yäğni Dumanıñ ber partiäle genä parlamentqa äylänüwe şom salırlıq ber küreneş bulıp tora. Yänä Grigori Yavlinski:
Audio, Grigori Yavlinski
"Yabloko" citäkçese süzlärenä qarağanda, Rusiäneñ demokratik oyışmaları fäqät üzara berläşep, xäzerge xakimiatkä qarşı berdäm oppozitsiä tözegännän soñ ğına yäşäp qala ala. "Yabloko" belän SPS citäkçelege bu xaqta inde söyläşülär başlap qarağan ide, läkin älegä anda nindi dä bulsa uñışqa ireşü xaqında mäğlümat alınmadı. Mäskäwdäge Carnegie üzägendä eşläwçe Maria Lipman, "soñğı berniçä yıl däwamındağı häm bigräk tä Duma saylawları aldınnan tuğan wäzğiattän kürengänçä, berläşü tırışlıqları älegä näticägä kitermäde dip belderä.
Audio, Maria Lipman
Maria Lipman alay da, Rusiä demokratları arasında ber uñay täräqqiat bilgesen kürä. Alar xäzer prezident Putingä tiskäre qaraşta buluwın yäşermi, elek isä ildä bar närsä tänqitlänsä dä, Putingä tel tiderelmi ide di Rusiä demokratları arasında kilep tuğan wäzğiatne tikşerüçe Maria Lipman. Prezident saylawlarında qatnaşu mäs''äläsendä xätta kommunistlar arasında da fiker tarqawlığı xökem sörä. Ğädättä gel ikençe urında kilgän Gennadi Züganov bu yulı saylawlarda qatnaşmaw yulın saylıy ala. Ul oçraqta inde saylawlarnı ütkärü Putin öçen zur problemağa äylänäçäk.
Kärim Kamal, Praga


c: text/html

text:
Oppozitsiä qarşılıq aksiäsenä äzerlänä
Oppozitsiä qarşılıq aksiäsenä äzerlänä. Ul 4 fevral' bulaçaq. Çaranı oyıştıru komitetı citäkçese urınbasarı Mäcit Xucin aksiäne ütkärergä röxsät alınuın belderde. Oppozitsiä çara uzdırğan könne, şul uq urında xakimiätneñ tağı ber aksiä oyıştıru ğädäte bar. Bu yulı da şulay bulmasmı digän sorawğa Xucin bu turıda Prokuraturağa xäbär itülären belderde. Ul şul uq waqıtta prokuraturağa 22Hчe fevral' uzğan qarşılıq aksiäse buyınça sorawlar da tapşırıluın belderde. Ul çarada başqort milli oyışmaların millätçelektä ğaipläügä protest belderelgän ide.
Mönir Wafin, Ufa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Äzerbaycan "täcribäse": elekke sovet illärendä berençe tapqır xakimiät atadan ulğa küçä
Aldan kötelgänçä, Äzerbaycanda ütkän prezident saylawlarında ciñüçe dip İlham Xäydär ulı Aliev iğlan itelde. Üzäk saylaw komissiäse belderüençä, saylawçılarnıñ 80 protsent çaması anıñ öçen tawış birgän. Xalıqara küzätüçelär tawış birü waqıtında küp sanlı tärtip bozular buluı turında xäbär itä. Räsmi näticälär belän kileşmägän opozitsiä wäkilläre belän politsiä arasında bäreleşlär buldı
Audio (demonstrantlar "İsa bäy! İsa bäy!" dip qıçqıra)
Protest belderüçelärne quıp taratu öçen politsiä kisätü utı açtı, ber keşe xäläk bulğan digän xäbärlär bar.
Audio (atu tawışları)
Bu xällärgä şahit bulğan xalıqara küzätüçelär, bäreleşlär başlanu öçen politsiäne ğäyepli. New Yorkta urnaşqan xalıqara Human Rights Watch oyışması belderünçä, demonstrantlarğa qarşı köç qullanu öçen ber säbäp tä bulmağan. Şul uk süzlärne Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasnıñ Äzerbaycandağı wäkile Peter Eicher da äytte. Saylaw aldı kompaniäsen berniçä atna küzätep barğan Eicher, atnakiç könne "Äzerbaycan çın demkratik saylawlar ütkärü forstatın ıçqındırdı" digän belderü yasadı:
Audio (Peter Eicher)
Oyışmanıñ tağın ber wäkile Giovanni Kessler tawış birü waqıtında küp sanlı tärtip bozular buluı turında xäbär itte. Ä menä Rusiä küzätüçeläre bu saylawlarnı ğömümän alğanda ğädel dip taptı. Rusiä prezidentı Putin İlham Alievnı bäxässez ciñüe belän qotladı. İlham Aliev isemenä cibärgän telegrammasında, Putin, sez Xäydär Aliev eşen däwam itärsez digän ömeten belderä. Xäyer, İlham Aliev, ciñgän oçraqta ätise yulınna baraçağın saylaw aldı kompaniäse waqıtında uq äytep quyğan ide. Çönki, başqa yul belän barğanda Äzerbaycannı qaza kötä, dide ul.
Şulay itep, Äzerbaycannıñ premier ministrı, ber ber waqıtta Däwlät Neft kompaniäse räise urınbasarı, xakimiättäge Yeni Äzerbaycan partiäse räise urınbasarı, Äzerbaycannıñ Olimpia komitetı prezidentı, 41 yäşlek İlhan Aliev, xäzer inde ilneñ prezidentı buldı. Elekke sovet respublikaları arasında berençe bulıp Äzerbaycanda xakimiät atasınnan ulına küçte.
Ali Gilmi, Praga


text:
Başqortstan Däwlät Cıyılışı deputatı Çallı başqortlarınıñ xäle turında söyläde?
Başqort milli oyışmaları Başqortstanda tatar mäktäpläreneñ beterelüe yäisä alarnıñ başqortlaştırıluı turındağı xäbärlärgä moñarçı üzläreneñ qarşı arğumentların kiterälär ide. İmeş, Tatarstanda yäşäwçe başqortlarnıñ balaları öçen başqort mäktäpläre açılmí, ä Başqortstanda 1 meñ çaması tatar mäktäbe eşläp kilä. Älege bäxäskä xäzer başqort säyäsätçeläre häm türäläre dä quşılıp kitte. Misal öçen, Başqortstan Däwlät Cíılışı deputatı Güzäl Sitdíqowa yaña ğına Tatarstannıñ Çallı şähärendä bulıp qaytqan ikän. Şuşı säfäre xaqında ul 30 äprel könne Başqortstan däwlät radíosınıñ «Moğtäbär söyläşü» isemle tapşıruında qatnaşıp, mäğlümatlar birde. Güzäl Sitdíqowa haman da ber balıq başın çäynäde, yänäse Tatarstanda, ayırım alğanda Çallıda yäşäwçe başqortlarnıñ başqort mäktäbe açunı sorap yazğan yözlärçä xatları iğtibarsız qaldırıla. «Şul uq waqıtta Başqortstanda meñnän artıq tatar mäktäbe eşli. Ufada başqa ber crdä dä bulmağança matur häm mähäbät «Nur» tatar teaterı binası tözelde, tatar tele statusın yaqlaw buyınça küp eşlär başqarıla», – dip tezep alıp kitte deputat xanım. Şulay itep Tatarstannı sügügä xäzer Başqortstannıñ yuğarı däräcäle türäläre häm deputatları da quşılıp kitte. Dimäk moña iñ östän fatíxa birelgän.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Soñğı yıllarda böten dönyada ayıruça kiñ taralış alğan narkomaniä çire Tatarstannı da çitlätep uzmadı. Dönya belän bäyläneştä torıp, anıñ yaxşı, kiräkle yaqların ğına alıp yäşäp bulmıy şul. Qızğanıçqa qarşı, anıñ tiskäre yaqları, çirläre dä urap ütmi. Şul isäptän, narkomaniä dä. Xäzerge yäş buınnıñ ata-anaları narkotiknıñ närsä ikänen dä belmägän bulsa, alarnıñ balaların inde bu qotoçqıç äfättän yış qına qotqarıp ta qalıp bulmıy. Xäyer, şunısın da äytergä kiräk. Älege awıru belän integüçelärneñ sanı Tatarstanda Rusiäneñ başqa töbäkläre belän çağıştırğanda kimräk. Respublika narkologik dispanserı xezmätkäre süzlärenä qarağanda, bügenge köndä respublika buyınça 7 meñ narkoman xisaplana. Ütkän yılnıñ şuşı uq waqıtı belän çağıştırğanda, bu 1 protsentqa kübräk. Läkin bu bik yaqınça ğına san, bu mäğlümatlarnı äle açıqlarğa kiräk, dide ul. Citmäsä, 7 meñ keşe – ul narkologik dispanserlarnıñ xisaplarında torğan keşelär genä. Ä berqaya da terkälmägän, bälki äle üzen awıru dip sanamağan da narkomannarnıñ sanı tağın da kübräk. Xäyer, yäş buınnıñ älege zamana çire belän yıldan-yıl kübräk awıruın istä totıp, respublikada narkomaniägä qarşı köräş turında onıtmıylar. Törledän-törle çaralar da küp ütä, problemanı xäl itügä aqçalar da yıldan-yıl kübräk birelä. Soñğı arada ğına da bu ölkädä Tatarstanda berniçä iğtibarğa layıq waqiğa buldı. 6nçı oktäber könne Qazanda Narkomaniä häm cämğiät: problemanı çişü yulları dip isemlängän fänni-ğämäli konferensiä açıldı. Anıñ eşendä Rusiäneñ 40 töbägennän kilgän ğalimnär, belgeçlär, tabiblar, pedagoglar qatnaşa. Älege problemanı xäl itü yulları turında fiker alışır öçen Qazanğa Mäskäwdän Sälämätlek saqlaw ministrlığınıñ baş balalar tabibı, narkolog Aleksey Nadejdin, ministrlıqnıñ baş balalar psixiatrı Vladimir Voloşin dä kildelär. Tatarstan xökümäte dä älege fänni cıyılışnı iğtibarsız qaldırmadı. Anıñ eşendä respublikanıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva, respublika ministrlıqları wäkilläre dä qatnaştılar. Tatarstan İminlek Şurasınıñ narkotik matdälär qullanuğa häm anıñ qanunsız äyläneşenä qarşı toru buyınça komissiäse, respublikanıñ Ministrlar Kabinetı qarşındağı xalıq arasında narkotiklar qullanunı buldırmaw üzäge häm Qazan meditsina institutı oyıştırğan bu fänni konferentsiäneñ maqsatları bulıp narkomaniä çirenä qarşı xalıqara häm üzebezneñ täcribäne urtaqlaşu, älege problemanı xäl itüdä xökümät säyäsätenä täqdimnär kertü tora. Läkin respublikada fänni cıyılışlar ütkärü belän genä çiklänmilär. Mäsälän, şuşı könnärdä genä, inde xäbär itkänebezçä, şähär narkologiä dispanserı qarşında eşläp kilüçe reabilitatsiä üzäge öçen yaña bina açıldı. Älege üzäk inde 1999nçı yıldan birle eşli. Läkin bu köngä qädär alar elekkege tulay toraq binasında ğına eş alıp barğannar. Xäzer isä, üzäk xezmätkärläreneñ awırularnı däwalawda da, narkomannarğa bulışu ısulların üsterüneñ dä mömkinçelekläre kiñäyde. Üzäkneñ eşçänlege turında anıñ citäkçese İlsur Ziganşin söyli.
AUDİO
Preodolenie digän isem yörtkän narkomannarnı reabilitatsiäläw üzäge üzeneñ 4 yıllıq eş däwerendä 700dän artıq keşegä yärdäm kürsätkän. İlsur äfände süzlärençä, alar qullarınnan uzğan awırularnıñ yartısı ğına bulsa da terelgän ikän, bu inde 350 keşe xäzerge köndä narkotiklar qullanmıy, digän süz. Ber qarasañ, bu bik keçkenä san. Läkin keşe ğomeren sanağanda az yäki küp digän töşençälär döresme ikän? Xäyer, niçek kenä bulmasın, narkotiklar belän köräşne respublikada äle köçäytergä kiräk. Monıñ öçen bernindi mömkinleklärne dä jällärgä yaramıy.
Gölnaz İlgizär, Azatlıq radiosı, Qazan.


text:
Äl-Cäzirä äytüençä üterü turındağı belderü Täwhid häm Cihad törkemennän kilgän. Bu törkemne äl-Qaidä terror çeltäre belän bäyle suğışçı citäkli dip sanala.
Elegräk Ğiraq politsiäse Sämärra şähäre yanında 3 ir-at mäyete tabıldı dip beldergän ide. Politsiä alarnıñ ikese törek ämma isemnäre äle mäğlüm tügel dide.
Bu 3 keşeneñ qayçan üterelgän buluı mäğlüm tügel.
Fransiä möselmannarı törkeme Ğiraqta totıq itep alınğan 2 fransuz jurnalistınıñ isen buluına dälillär aldıq dip belderde.
Ğiraqtağı suğışçan törkemnär annan koalitsiä köçläre häm çit il şirkätläre çığıp kitsen öçen çit il keşelären totıq itep ala. Anda inde barlığı 25-läp totıq üterelde.
Ğiraq tabibı Säyfetdin Taha çärşämbe kiçendä Fällücä şähärendä AQŞ hawa höcüme näticäsendä 17 keşe hälak buldı dip belderde.
Taha äytüençä, 6 keşe yaralanğan.
AQŞ xärbiläre qorbannar turında berni dä äytmiçä, äl-Qaidä terror çeltäre belän bäyle buluda şiklänelgän Äbü Musab äz-Zärqäwi berektäşläreneñ yortları bombalandı dide.


text:
Şärqiät qorıltayı bulıp uzdı
27 sentäbr bilgele ğälim, tarix häm şärqiät belgeçe Rail Kuzeyev yäşägän yortqa taqtataş açıldı. Anda qorıltay delegatları häm qunaqları da qatnaştı.
Forum üzeneñ eşen seksiälärdä däwam itkännän soñ anda qabul itelgän rezolyutsiälär belän tanıştılar häm urtaq doqumentlar qabul ittelär. Anda respublik yuğarı uqu yortlarınıñ bersendä şärıq fakultetı açu da qaralğan. Fakultet Başqort däwlät universitetında açılır dip küzallana. Bu yuğarı uqu yortında bügen başqort filologiäse häm filologiä fakultetları eşli. Filologiä fakultetı urıs häm tatar belgeçläre äzerli. Fakultetta tatar kafedrası da eşli. Şärıq fakultetı açılğan oçraqta, tatar qäfedrası beterelep, anıñ şärıq fakultetında “erep” betü qurqınıçı bar.


text:
Kreml'dä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Hindstan premyer ministrı Atal Bihari Vacpainı qabul itte. Alar xalıqara nizağlarnı çişüdä BMOğa töp rol' birüçe kiñküläm berdäm iminlek sisteması turında söyläşte.
İke çitäkçe üzläreneñ ezlekle häm çigeneşsez qaraş tarafdarı buluların belderde, häm terrorğa qarşı köräştä ike törle standartlar qullanunı beterergä çaqırdı.
Vacpai belän Putin Ğiraqta, Äfğänstanda häm Yaqın Könçığışta totrıqsızlıqnıñ yaman näticäläre turında kisätte.
Rusiä häm Hindstan citäkçeläre xärbi, texnik, iqtisadı, säwdä, fän häm ğäläm ölkälärendä xezmättäşlek turında kileşülär imzalawda qatnaştı.
Putin bu oçraşu ike ilneñ strategik xezmättäşlegen nığıta dide.
Rusiä Hindstannı xärbi texnika, qorallar belän tä'min itüçe töp il bulıp qala häm qoral citeşterüdä xezmättäşlek itä.


text:
Öfölä Räsäyźeñ gaz-neft sänäğätseläre yıyıldı
Moskovskiy komsomoles gazetahı xäbär iteüensä, Öfögä Belgiäneñ Solvay şirqäte wäkildäre lä kilergä yıyına. Kongresqa tügel, Stärletamaqtıñ Soda şirqäteneñ 60 yıllığına arnalğan tantanalarğa. Sodanıñ töp aksionerı Başqort ximiähı Räsäyźä häm Boyondoroqhoź Däülättär Berläşmähe ildärendä polivinilxlorid häm soda yeteştereüźe kontroldä tota. Yübiley waqıtında Solvay häm Başqort ximiähı wäkildäreneñ dä höyläşeüźär ütkäreüe ixtimal. Belgestär äyteüensä, Solvay Soda aksiäların hatıp alıu xaqında hüź alıp barmay. Osraşıuźa berlektäge eşmäkärlek häm baźar büleşeü xaqında ğına yetdi höyläşeü bulıuı ixtimal. Ägär bıl ısınlap ta şulay bula qalha "Бaшkиpckaя xиMия cTaHeT yчacTHиkoM HacToящero TpaHcHaциoHaлbHoro "croBopa" tip yaźa gazeta. Başqortostan ösön bögön bıl möhim tügel. Sittän investitsiälar yälep iteü äle Respublikanı borsoğan töp mäsälä. Här xäldä prezident Mortaza Räximov Räsäy neft häm gaz sänäğätseläre kongresın asıuźa bınday saranıñ Başqortostanda ütkäreleüe Respublikağa investitsiälar yälep iteüźä lä üź ölöşön inderergä teyeş tine. Energiä resurstarın transportlaw mäsälähe institutı yetäksehe, akademik Äsqät Ğümärov äyteüensä:
Audio
Energiä resurstarın transportlaw mäsälähe institutı kongress häm kürgäźmäne oyoştorousı instituttarźıñ berehe. Unıñ yetäksehe Äsqät Ğümärov täüge kongrestıñ nisek üteüen bik yaqşı xäterläy. Bıl saralarźıñ iqtisadi höźömtähe barmı tigän horawğa ul bına nimä tine:
Audio
Räsäy gaz häm neft sänäğätseläre kongresı 27 Mayğa tiklem dawam itä.


text:
Bağdad -- İke atna tänäfestän soñ bügen Bağdadta Saddam Xösäyen östennän mäxkämä yañartıldı. Ğäyepläwçe yaqnıñ şahitları 1982 yılda Saddamğa qarşı bulğan uñışsız höcümnän soñ, Dujail awılında irlärneñ cazalanuı, üterelüe turında söyläde. Elekke utırışlarda şahitlär diwar artına qaçıp, üzgärtelgän tawış belän söyläsälär, bügen açıq räweştä, Saddam utırğan çitlek yanına basıp tanıqlıq ittelär. Saddam törmädä utırğanda üzeneñ qıynaluı turında belderde. Saddam häm anıñ 7 tarafdarı, Dujail awılında 148 şiğine üterergä färman birüdä ğäyeplänä. Üktäberneñ 19nda başlanğan mäxkämä inde 3 tapqır kiçekterelde.
Ul arada bügen Ğiraqnıñ saylaw komissiäse uzğan atna ütkän parlament saylawlarında saylawçılarnıñ 70 protsentı qatnaşqanı turında iğlan itte. Kiçä sönni firqälärdän tözelgän koalitsiä berençel näticälärne tanımawın beldergän ide.


text: Fälestin citäkçese Yasir Arafat, waqıtlı xökümätneñ möddäten ozaytıp torırrğa buldı. Ber aylıq möddät bügen tön urtasında çığası ide. Ämmä yaña xökümät älegäçä tözelmägän. Töp qarşılıq eçke eşlär ministrı belän bäyle. Fälestin suğışçılarına qarşı küreläse çaralarda, bu ministr töp rol uynar dip kötelä. Premier-ministr Äxmät Queri bu urınğa general Nasser Yosıfnı quyarğa teli, Arafat moña qarşı çığa. Arafatnıñ yärdämçese Nabil Äbü Rudeina süzlärençä, Arafat, yaña xökümät tözelep betkänçe premier-ministr Äxmät Qureinı eşen däwam itergä sorağan.


text:
Iske tatar bistäseneñ XIX gasır tarixi arxitektura häykälläre arasında iñ üzençäleklese Tukay muzee binasıdır. Tışkı yaktan muzey bik matur häm tözek kürenä. Läkin binanıñ tübäsennän su ütkänne, nigez taşlarınıñ gömbäçeklänep betkänen küplär belmi dä torgandır.
Tarixi binaga bügenge köndä kiçekmästän tulı kapital remont yasarga kiräk! Monı Rämis Aymät üze dä yaşermi. Tukay muzee açılganga da 25 el uzıp kitkän. Şuşı vakıt eçendä muzeynıñ tışkı yagın (fasadın) gına tärtipkä kiterergä nasıyp bula. Tieşle däräcädä tulaem tözekländerü öçen 80 mln.lap kiräk bulsa da, Tatarstanda böek Tukay elı uñaennan xökümättän zur tırışlık belän barı tik 6 mln sum gına akça aluga ireşkännär. Bu summaga arxitektura häykäle binasına tulısınça remont eşlären başkarıp bulmavı tözeleş eşennän erak torgan keşegä dä mäglüm.
Läkin muzeyçılar küñellären töşermi, alar üzlärenä olı kunak kilüen kötä. “Soñgı vakıtta Prezidentnıñ tarixi häykällär belän kızıksınuı arttı. Ul daimi räveştä elekkege binalar belän tanışıp yöri. Muzeylarga da küz salaçak. Bezneñ binanıñ xälen dä kürsätäse ide”, dip ömetlänä direktor.
- Rämis äfände, Prezident ike aydan birle tarixka säyaxät kılıp yöri. Bistädä uñay üzgäreşlär sizeläme?
- Yuk, älegä üzgäreşlär sizelmi. Läkin bu mäsälägä nıklap totındılar, miña kalsa, näticäse bulır, Prezident üze totıngaç, bulmıy kalmas. Cämägatçelek tä citärlek çañ suktı. Saklanıp kalmagan istälekle urınnar kızganıç, läkin bulgannarın yugaltmıysı ide. Bezneñ respublikada sportka igtibar birelä. Kiläçäktä mädäniyatebez dä yatim itelmäsen, ügisetelmäsen ide. Muzeylarıbızga däülät tarafınnan kübräk igtibar kürsätelsä, bik äybät bulaçak.
- Ä igtibar birelsen öçen şäxsän üzegez nindi eşlär başkarsız?
Bez yaña proektlar, konsepsiyalär eşlibez. Alarnı tormışka aşıru öçen däülät yardäme kiräk. Muzeynıñ ekspozisiyase dä şaktıy iskerde. Anı zaman taläplärenä turı kiterep eşlärgä küptän vakıt.
Eskpozisiyane yanartu öçen dä Tatarstan xökümätennän bilgele ber summa soralgan bulgan. Läkin reekspozisiya öçen barlıgı 4 million sum gına bülep birelgän. Älege akçaga “Tukay äkiyatläre zalı”n torgızırga niyatlägännär.
“Iske tatar bistäseneñ cimerelep yukka çıgıp baruı bezne bik nık borçıy. Monda iñ mähabät bina bulıp Şamil yortı kaldı. Şunı niçek tä kiläçäk buınnar öçen saklap kalası, tözekländeräse ide”, – di Tukay muzee direktorı.
Tarixi beleşmä
Arxitekturası yagınnan küzgä taşlanıp torgan G.Tukay muzee binasın kayçandır “Şamil yortı” dip atagannar. XIX gasırnıñ ikençe yartısında biredä Kazannıñ iñ bay säüdägärlärennän sanalgan Ibrahim Apakovnıñ yortı bula. Danlıklı säüdägär üzeneñ berdänber Bibimäryambanu isemle kızın 1884 elda otstavkadagı general – mayor Möxämmätşäfi Şamilgä- kavkaz xalıklarınıñ milli azatlık köräşe batırı, legendar Şamil-äl-Galineñ ulına kiyaügä birä. Äti-änise ülgännän soñ, kızga bay miras kala häm ul 1903 elda üzläreneñ iske yortları urınına yañasın saldıra. Zamanında Iske tatar bistäsendäge iñ zur häm maturlıgı belän küplärne könläştererlek yort bulgan ul. Tarixi çıganaklardan kürengänçä, Bibimäryambanu belän Möxämmätşäfigä ozak yaşärgä turı kilmi. 1906 elda, ire ülgännän soñ, Bibimäryambanu yortın Väliulla Ibrahimov isemle säüdägärgä satıp, Peterburgka küçep kitä häm şunda töplänä. Ä Möxämmätşäfi belän Bibimäryambanunıñ kızları - Fatıymazöhrä, 1912 elda Peterburgta yugarı belem algan timer yul transportı injenerı Möxämmätgali Daxadaevka (Maxaçkalaga) kiyaügä çıga. Revolyusion xäräkättä katnaşkanı öçen anı kulga alalar häm 1918 elda Port–Petrovskiy şähärendä atıp üterälär. Daxadaev xörmätenä Dagıstandagı älege şähärne 1922 eldan Maxaçkala dip atıy başlıylar.
Änä şundıy tarixi isemnär belän bäyle bulgan Kazan binaların, bigräk tä fänni-tarixi yaktan da kıymmätlelären äle barlıysı da barlıysı, kiñ katlam xalıkka çıgarası, alarga kabat-kabat äylänep kaytası ide bit. Bezneñ ata-babalarıbıznıñ ütkänenä küz salsak, anda gorurlanır säxifälärneñ baytak buluı kürenä. Tarix tuzanına kümmäskä dä, bitaraflık yuşkınına uramaska ide ul yadkarlärne!
Mörşidä KIYaMOVA


text: Minskiyda 15 täwlektän soñ Belarus xalıq frontı başlığı Vinsuk Veçerko irekkä çığarılğan. Veçerko jurnalistlarğa, ul utırğan maxsus bülektä tağın 200 keşe qaldı dip, xäbär itte. Belarusnıñ Üzäk saylaw komissiäse oppozisianeñ saylaw näticäläre yalğan dip beldergän raslawların kire qağıp, Aleksandr Lukäşenkonı räsmi räweştä ilneñ yaña saylanğan prezidentı dip iğlan itte. İnaugurasia 31 martqa bilgelängän. Saylaw näticäläreneñ yalğan buluı xaqında şikayätlärne Üzäk saylaw komissiäsenä, prezidentlıqqa nämzät bulğan Aleksandr Kozulín, «Belarus respublikasınıñ saylawçılar klubı» dip atalğan ictimağıy oyışma häm Belarusnıñ «Helsinki komitetı» yullağan ide. Minskiy üzägendä bişençe kön inde saylaw näticäläreneñ döres bulmawına qarşılıq aksialäre däwam itä. Xoquq yaqlawçı «Human Rights Watch» häm «Xalıqara amnistiä» oyışmaları, uram cıyınnarında qatanaşuçılarnı totqarlaw häm qıynawlarğa gäyepläw belderde. Xoquq yaqlawçılarnıñ mäğlümätlärenä qarağanda Belarusta 400gä yaqın keşe totqarlanğan.


text:
Xalıqara Atom Agentlığındağı diplomatlar äytüenä qarağanda İran atom qoralı eşläp çığaruına kiterä alaçaq barlıq aktivlıqların tuqtatırğa riza bulğan.Bu inde agentlıqnıñ düşämbedä qabul itäçäk rezolutsiäsendä İran atom aktivlıqları säbäple kisken tänqitlänmiäçäk digän süz. Xälbuki Quşma Ştatlar mäsäläne İminlek Şurasına tapşırıp İranğa qarata törle çaralar şulsanda sanksilär quyıluı öçen basım yasağan ide. Waşington İrannı yäşren räweştä atom qoralları programması östendä eşläwdä ğäyepläp kilä. Tehran moñı kire qağa.
İran atom reaktorı öçen yağulıq yäki atom qoralı öçen material eşläp çığara torğan uran bayıtu cihazların qullanmasqa wäğdä itte.Tehran şul turıdağı xatnı yäkşämbedä Venağa Atom Agentlığınıñ İdarä Şurasına cibärgän.Bu inde Tehran elek däğwä itkäneçä tikşerenü häm täräqiät mäqsatları öçen 20uran bayıtu sentrifugın qullanudan wazkiçä .Tehran ayruça sentrifuglarnı Atom Agentlığı küzätüe astına quyarğa da kileşkän. Senriguglarnı agenlıq kamerları qarap toraçaq.Bolar älbättä Agentlıqnıñ citäkçese Moxammäd el Baradaynı qänäğätländeräçäk Çönki ul häm qoral programması häm dä atom energiäse eşläp çığaruğa kileşle aktivlıqlarnı tuqtatunı taläp itkän ide. el Baraday ütkän atnada bolay dip äytkän ide (audio)
Min İrannıñ atom eşçänlegendä tulısınça açıq buluın häm xezmättäşlek itüen kötäm
İrannıñ 20sentrifugın qullanırğa däwam itäçäk digän pozitsiäse Tehran belän Yevropa Berlegeneñ 3 ile Britaniä, Fransiä häm Germaniä arasında 2 atna elek ireşelgän häm İrannıñ atom programması turındağı xalıqara borçılunı kimetüne mäqsat itep quyğan kileşüne qurqınıç astında qaldırğan ide. Yevropa Berlege İrannıñ atom qoralı täräqiätenä yul quyaçaq här törle aktivlıqların tuqtatuına cawap itep aña atom energiäse programması öçen texnik yardäm kürsätergä wäğdä itkän ide. Taraflar 2003nçe yılda da şundıyraq kileşügä ireşkän ide. Ämma ul dokument açıq anıq bulmağanlıqtan añlaşılmauçanlıqlar säbäple ber qayçan da ğämälgä quyıla almadı.Ämma yaña kileşü turındağı satulaşular , barlıq fiker ayırmalıqları çişelep bette mikän digän sorau tudıra ,
İran wäkilçelegeneñ Venadağı citäkçese Musavian comğada jurnalistlarğa Tehran kileşügä esasän uran bayıtunı tuqtatuğa''legal yäklämä'' dip qaramıy dide
Musavian (audio)
Uran bayıtu aktivlığın tuqtatu legal yäklämä tügel ä ışanıç buldıru çarası dip azsızıqladı
İrannıñ ike mäqsatlı aktivlıqnı ixtiari räweştä tuqtattıq digän noqtada toruı kiläçäktä yañadan başlau öçen Tehranğa satulaşu mömkinlege qaldıra.
Waşington Tehrannıñ yevropalılar belän söyläşüenä şiklänep qarasa da, ul Berlek öçleseneñ tırışlıqların kire qaqmadı. AQŞ Däwlät Departamentı räsmie jurnalistlarğa İran elegeräk tä wäğdälär birgän ide ... ämma däwamı bik möhim dip äytte.
Niçek kenä bulmasın Tehrannıñ pozitsiäsen üzgärtüe säbäple Atom Agentlığında Yevropa Berlege ximäyäsendäge rezolutsiä , AQŞ basımına qaramastan yomşaq tonda bulaçaq dip kötelä.NYT gazetasınıñ düşämbedäge yazmasına qarağanda Berlek tarafınnan yaqlanğan rezolutsiä ölgesendä İran atom programmasınıñ näzberek aspektları turında tikşerenülär däwam itäçäk dielgän.Anda ayruça Tehrannıñ Agentlıq taläplären , alğan yäklämälären ütämäwe dä telgä alınğan. Ämma ul xäzer tözätü öçen çaralar kürä dip äytelgän ölgedä
färidä xämit


text: Quşma Ştatlarnıñ Ğıraqtağı ğäskär citäkçese general mayor David Petraeus wazifağa kerde. Anıñ qul astında 130 meñ keşelek Quşma Ştatlar häm başqa däwlätlärneñ gäskärre bulaçaq. David Pertaeus general George Casey urınına kilä häm AQŞ prezidetnıñ Ğıraqqa östämä 21 500 keşelek gäskär cibränü planın kontorldä totırğa tieş bula. Bügen Bağdatta, xärbi nığıtmada qoral tapşıru tantanası buldı. Bağdadta ütkän atnada 100dän artıq keşe ülde. Quşma Ştatlar xärbiläre dä fevral başınnan başlap 33 soldatnı yugalttı.


text:
Elbasımızdıñ köptegen memleket basşılarınan köş ilgeri twratındığı da sonda – öte alğır, köregendigimen qosa bayqampaz bilimdiligi erekşe bilinip twradı. Osı jıldar işinde jıl sayınğı halıqqa Joldauında birde-bir sala nazarınan tıs qalğan emes, qoğamnıñ kez kelgen sala qızmetkerleriniñ mindetteri men maqsattarına bağıt-bağdar berip keledi. Äsirese, elimizdiñ tınıştığı jolında, beybit tirşiligi jolında sıñdarlı twjırımdamaların belgilep qana qoymay, onıñ aldağı jwmıs barısın da qırağı baqılauında wstaydı.
Jaqında Memleket basşısınıñ törağalığımen Jañğırtu jönindegi wlttıq komissiya jwmısınıñ mäseleleri jöninde ötken keñeste Nwrswltan Nazarbaev qwqıq qorğau organdarına qızmetke qabıldau barısında konkurstıq räsimderdi qoldanu qajettigin ayttı. «Policiyanıñ elimizde qalıptasqan kelbeti özgeruge tiis. Qızmetkerler azamattardıñ senimine ie bolıp, olardıñ qızmeti eñ aldımen halıqqa kömek körsetuge bağıttaluğa tiis, – dedi Elbası. Sonımen qatar, Memleket basşısı jergilikti policiya qızmetiniñ qwziretin belgilep, olardıñ eseptiligine qatıstı elimizdiñ qwqıq qorğau organdarın jañğırtu mäselelerin qosımşa tağı pısıqtaudı tapsırdı.
Qoğamdıq tärtip degende, eñ aldımen policiya qızmetkerleri atalatını, ärine belgili. Zañ ortaq, Ata zañımızdı qoldaymız, qorğaymız. Sol siyaqtı tärtip te ortaq. Degenmen, osı salanıñ qızmetkerlerin Elbasımız aytqanday, qayta süzbeden ötkizip, qatal bayqaudan ötkizip otıru bügingidey alañ-eleñ qoğamda kerek-aq. Äsirese, jol policiyalarınıñ öte-möte döreki qılıq tanıtıp jatatının kez kelgen avtokölik jürgizuşileri rastaytını tağı belgili.
Tayauda öz basımnan da osınday bir beyädep oqiğa ötkeni, biraz uaqıt eseñgirep jürip barıp, aqırı qolıma qalam wstattı.
Oqiğa bılay boldı. Jwmıstan şığıp, Abay dañğılımen Ötegen batır köşesindegi köpqabattı twrğın üydiñ sırtına ornalasqan «Halıq bankiniñ» bankomatına bwrıldım. Ondağı oyım aqşa tüsti me, joq pa – sonı anıqtau edi. Köligimdi de söndirmesten, esigimdi de kilttemesten twraqtan üş-aq qadam qaşıqtıqtağı sol bir jäşikke kartamnıñ salıp, şotımdı dereu tekserdim de, keri bwrılğanım sol edi, policiya kiimindegi eki jigit meniñ köligimniñ janında twr. Jan-jağıma qarap olardıñ qızmet köligin köre almadım.
–Aynalayın, ne bolıp qaldı, – dedim twraqtağı mügedekter ornın jartılay basıp twrğanımdı añğarmağanday bop. – Öte asığıs boldım da, özderiñ de körip twrsıñdar esigimdi de jappastan bankomattı teksere salıp edim, – dedim iştey özimniñ kinämdi sezip twrsam da. Tärtiptiñ atı qaşanda tärtip, bağınu kerek. Moyındau kerek! Biraq birdeñe aytu kerek qoy, anasınday adam ekenimdi, tipti jurnalist ekenimdi aytıp dalbasalap jatırmın. Zeynetker ekenimdi, bwrın-soñdı eşqanday tärtip bwzıp, jol erejesin bwzbağanımdı da eskerttim.
Äñgime sozılıp bara jattı ma, qaydam, köliktiñ işinen bir jas jigit (iığındağısına da qaramappın) şıqtı da, tüsin suıtıp: «Vaşi dokumentı, a nu-ka pokajite» demesi bar ma?! Al kerek bolsa!
–Aynalayın, birinşiden, sen mağan qazaqşa söyle, ekinşiden… – dey berip edim, älgi «Däl osı söziñiz üşin ayıppwl jazamın» demesi bar ma?! Añırap qaldım. Bwl ne swmdıq, qazaq policiyası memlekettik tildi mensinbey me, joq älde… Qanım basıma şaptı. Sonda da sözimdi äri qaray jalğadım. – Ekinşiden, dausıñdı bäseñdet, kim bolsañ da aldıñda anañmen jastı adam twr, sälemiñ qayda, öziñdi tanıstır, eşkim qılmıs jasap qoyğan joq qoy, köp bolsa ayıppwl tölermiz, – dedim boyımdı ıza kernep.
Kölik jürgizip jürgenime bes jıl bolıptı. Osı uaqıt aralığında, beti aulaq, Qwday saqtasın, eşqanday jol erejesin bwzıp, ne bolmasa jolauşılarğa qauip töndiretindey oqiğa bolğan emes. Wsaq-tüyek mäseleler bolmasa, jol policiyası da toqtatqan emes edi. Birneşe ret jol qauipsizdigi akciyaları kezinde toqtatıp, teksergeni bolmasa mwnday swmdıqpen betpe-bet kelip körmeppin. Jap-jas jigittiñ nege sonşa mädenietsizdik körsetip, beyädep qılıq tanıtqanına äri tañ qaldım, äri ızamdı keltirdi. Sasqanımnan sırttay sıylap, qadir twtıp jüretin osı saladağı bir azamatqa telefon şaldım, «mınau ne degen swmdıq, qazaq policyası memlekettik tilimiz, tipti ana tilimiz ğoy, qazaq tilin nege mensinbeydi» degenimdi, ol azamattıñ «ana jigitterge beriñizşi, ne bolıp qaldı» degenin, al älgi «döreki policeydiñ» tipti trubkanı almağanı da odan sayın aşuımdı keltirdi.
Kinäsin moyındap, ärine, tolıq mügedekterge arnalğan twraqtı tolıq basıp twrmasam da, tärtiptiñ atı – tärtip, zañımızdı sıylau kerek dep iştey ökinip twrsam da, keşirim ötinip, jılı söylegenime ökingenim, älginiñ älgindey «sol söziñiz üşin» dep tepsinetindey qisını joq qıñır äñgime bolmağanın da, tipti qızmet köligi de emes, qay jaqtan kele qalğandarın da tüsinbey del-sal küyde üyge keldim. Bas sınıp baradı, qan qısımım 150/90!!! Ne kerek sol jatqannan, on kün tösek tartıp jatıp qalğanımdı da nesine jasırayın?!
Bwl Jaña jıldıñ aldındağı aptada bolğan oqiğa. Keler jıldan küter jaqsılıqtarım, bala-nemerelerimniñ, otbasımnıñ amandığın tilep, zor ümit küter Jaña jıldı wrıs-kerispen bastamayınşı degen oymen, biraz uaqıt ötkizip aldım. Jaqsılıqtar demekşi, älgi jigittiñ atı-jöni Bauırjan Jaqsılıqov eken, ızalanıp jürsem de, swrap aldım.
Keşe 106 mıñ 05 teñge ayıppwl töledim. Mäsele aqşada emes, ärine, bwl jüz mıñ kisi qwnı emes şığar, den sau bolsın deyik. Biraq qoğamdıq tärtip, jol qauipsizdigin baqılap-qadağalap otıratın, özimiz ömirimizdi senip tapsırğan jol policiyasındağı keybir azamattardıñ döreki minezderi, tipti mädenietsizdik tanıtıp, köpşilikpen qalay söylesu, qarım-qatınas jasau sındı qarapayım ğana qasietterdi bilmeytini, sezinbeytinin körip, Abay atamız aytpaqşı, «qaynaydı qanıñ, aşidı janıñ» bolıp jürip jatırmız. Bälkim, sizdiñ de oyıñızda jürgen osınday bir twrpayı oqiğalardı esiñizge tüsirer dep jariyalaudı jön kördik. Jol policiyasınan abay bolıñızdar, äsirese, janı näzik, jüregi jwmsaq qız-kelinşekter!!!comments powered by HyperComments


text:
Dönya bankı üzeneñ yaña xisabında ägär dä fälestini idaräse xezmätkärlärenä eş xaqın tülämäw däwam itsä fälestin xakimiäte üz eşçänlege tuqtatırğa mömkin dip kisätä.
Uzğan 2 ayda alarğa eş xaqı kilmäde. Xisapta bu alğa taba da şulay däwam itsä sivil xezmätkärlär eşne tuqtataçaq, iminlek xezmätlärendä tärtip betäçäk dielä.
Fälestindä xakimiätkä suğışçan Xämas xäräkäte kilgännän soñ Yewropa Berlege belän AQŞ Fälestin İdaräsenä tüläwlärne tuqtattı.
Xämas köç qullanudan baş tartırğa häm İzrail däwläteneñ yäşäw xoquqın tanırğa telämi. İzrail dä fälestinlelär isemennän cıyğan tamojnya tüläwlären fälestinlelärgä tapşırunı tuqtattı.


text: Könayq Koreanıñ yaña saylanğan prezidentı Roh Moo-Hyun, Quşma Ştatlarnıñ, Tönyaq Koreağa qarşı här xärbi ğämälenä - qarşı bulaçağın belderde. “Ägär minem, Quşma Ştatlarğa qarşı çığuwım - suğışnı buldırmasqa yärdäm itä ikän, min moña äzer” dide ul. “Tönyaq Koreağa xöcüm yasalsa, bu – bar Korea yarımutrawında suğışqa kiterergä mömkin, ä min monı telämim”, dide Könayq Koreanıñ yaña saylanğan prezidentı. Kiçä Pxenyan, Quşma Ştatlar belän 1953-nçe yılda tözelgän kilşeüdän çığu ixtimalın belderde. Bu kileşü Korea suğışına noqta quyğan ide. Amerikan prezidentı George Buş, Tönyaq Koreanıñ atom programması mäsäläsen tınıç yul belän xäl itergä teläwen beldersä dä, Pxenyanğa qarata başqa çaralar da kürelergä mömkin, dip kisätä.


text:
Qazanda Rusiä häm Almaniä federalizmın çağıştıralar
“İntertat” agentlığı xäbär itkänçä, comğa könne Qazan milli-mädäni üzägendä ber üzençälekle çara başlanıp kitte. Ul “Rusiädä häm Germaniädä federalizm” dip atala. Bu yulı fänni konferensiädä qatnaşuçılar Rusiädä häm alman cirendä tuplanğan täcribä turında fiker alışaçaqlar. İke könlek konferensiäne dürt sessiädä alıp baru küzdä totıla. Berençe sessiä federatsiä sub'yektlarınıñ statusına bağışlanaçaq. Başqarma xakimiät strukturaları ikençe sessiädä qaralaçaq. İllärdä finans-salım sistemasın öyränüçelär öçençe sessiägä çaqırıla. Ä inde “federalizm” digän töşençäneñ nigezlären dürtençe sessiädä tikşeräçäklär. Konferensiä eşendä federalizm mäs’älälären öyränüçe Almaniä ğalimnäre, Rusiä yağınnan Qazan, Petrozavodsk, Ufa, Yekaterinburg, Irınbur häm Mäskäwdän dä säyäsi belgeçlär qatnaşaçaq.
Añlaşıla ki, federalizm ul näticädä üzäk häm töbäklär arasında wäqälätlär büleşügä qaytıp qala. Küräseñ, andıy problema Rusiädä genä tügel, Almaniädä dä bar. Konferensiäneñ maqsatı – ike ilneñ täcribäse aşa uñay näticälärgä ireşü yulların tabu.


text:
General Tommy Franks: Amerika ğäskärlärenä Ğiraqta tağın 4 yılğa qalırğa turı kilergä mömkin.
Ğiraq suğışında zur bäreleşlär tämam dip iğlan itelügä qaramastan, andağı koalitsiä köçlärenä qarşı könenä distälärçä höcüm oyıştırıla. Ğiraq suğışın citäklägän amerikan generalı Tommy Frans Kongress äğzalarına ğäskärlär Ğiraqta äle tağın 4 yıl torırğa mömkin dip belderde. Afrikağa säfär qıluçı AQŞ Prezidentı George Bush Ğiraq turında "bez qatı torırğa, üz yulıbıznı üzgärtmäskä tieş" dip çığış yasadı.
Düşämbe könne Ğiraq häm Äfğänstandağı ğäskärlär citäkçelege wazıyfasınnan kitkän general Tommy Franks kiläse yılğa qädär Ğiraqtağı AQŞ ğäskärläre sanı kimetelmäskä mömkin dide. Anda xäzer 148 meñläp amerikan xärbie bar. 1 Mayda Bush zur bäreleşlärneñ tämamlanuın iğlan itkännän soñ da anda 70-läp amerikan soldatı hälak buldı. Uzğan çärşämbedä ber urında ğiraqlılar 2 amerikan soldatın üterep qaçıp kitte. Franks Wäkillär Palatasınıñ qorallı köçlär komitetında bu qıyınlıqlar 2-3 ayda ğına betär dip ömetlänergä kiräkmi dide. Franks äytüençä anda koalitsiä köçlärenä könenä 10-lap 25-läp höcüm bula, häm Frank amerikan ğäskärlärenä aldağı 2 häm xätta 4 yıl buyına ğiraqta qalırğa turı kiler dip isäpli.
Bu atnada Afrika illärendä säfärdä yörüçe prezident Bush kiçä bezgä qatı torırğa, üz yulıbıznı üzgärtmäskä kiräk di çığış yasadı.
Franks Bush Ğiraqtan yanağan qurqınıçnı arttırıp kürsätmägän dip isäpläwe, anda küpläp üterü qoralları yäki dälillär barıber tabılaçaq dip uylawı turında äytte.
Bush administatsiäsen NATOdan yäki BMOdan Ğiraqta totrıqlılıq häm iminlek urnaştıru öçen yardäm sorarğa çaqırğa Senat rezolütsiäse 97-gä 0 tawış belän qabul itelde.
Ğiraqta Amerikan häm Britan xärbilärennän tış NATOnıñ qayber äğzalarınıñ ğäskärläre inde bar. Waşington aldağı aylarda, anda amerikan ğäskärlärennän tış berse Britaniä, berse Pol''şa citäkçelegendä, 20-şär meñlek ike xalıqara diviziä buldırırğa teli. Demokratlar yağınnan prezidentı känäfie öçen köräşergä cıyınuçı senator John Kerry AQŞ Ğiraqqa başqa illärneñ ğäskärlären kiterü öçen kübräk tırışırğa tieş dide. "Xäzer bez administratsiäneñ suğışnı anda tınıçlıq urnaştıru öçen kamil plan äzerlämi genä başlağanın beläbez dide Kerry häm "Bu döreslekne tanıp, ilebez xaqına säyäsätne üzgärtep, suğıştan soñğı qıyınlıqlar yögen başqa illär belän büleşergä kiräk dip belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text: Xalıqara Atom Energiä Agentlığı başlığı Möxämmät Äl-Baradei, Tönyaq Korea üzeneñ iminlek häm energiä mäsälälären çişü öçen şantaj ısulların qullana, dip belderde. Anıñ süzlärençä, mondıy mäsäläne yanaw tügel, ä barı tik kileşü yulı belän xäl itep bula. Äl-Baradei andıy çişeleş tabılaçağına ömet belderde. Bu süzlären ul bügen Mäskäwdä, Rusiä räsmiläre belän bulğan oçraşudan soñ äytte. Tönyaq Korea belän yaxşı mönäsäbätlär totqan Mäskäw şimbä könne Pxenyanğa Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Losyukovnı cibärä. Losyukov Tönyaq Koeanıñ tağın ber tarafdarı, Qıtayda da tuqtalış yasayaçaq.


text:
Ul'yanda vaxxabizm qaraçqısı
2003-yıl buyı Ul'yan matbuğatı bitlärendä yulda maşinalarnı talaw-ütereşlär turında bik küp şawlağan ide. ĞAİ maşinası taläbe buyınça maşina tuqtıy, dokumentlarnı tikşerü öçen, imeş. Ä näticädä şofernı üterep, maşinanı urmanğa alıp kerep furgondağı tawarnı üzlärenä töyap, maşinanı yandırıp yäki cimerep kitälär. Qorbannar arasında Tol'yattiğa maşina alırğa baruçı Tatarstan biznesmennarı da buldı – aqçaların talap, üzlären yuk itkän idelär.
Nihayät, alar totıldı. Tikşerü barışında, näq çekistlar köge aldınnan, bu oyışmanıñ iseme “Cämäğät” (Djamaat) ikäne açıqlandı. Kitte press-konferensiälär, matbuğatta “islam radiqalların” faş itülär...
11 ayğa yaqın barğan tikşerülär tämamlanuı turında Ölkä prokurorınıñ ölkän yärdämçese Vasiliy Zima belderü belän çıqtı. 22 keşe qulğa alınğan ide. Ä xäzer, Zima äytüençä, nibarı 8 keşe qulğa alınğan bulıp çığa. Ä bandada barlığı 30 keşe bulğan, di. Qalğannarın cawapqa tartamağannar.
Cinayätlär, älbättä, citdi häm qurqınıç. Läkin ğacäplänerlekläre dä bar: millätara kürä almaw, dinara doşmanlıq quzğatuğa yunälgän ğamällär, yähüdi häm xristian dinen totuçılarğa, “Djamaat”nıñ qaraşların qabul itmägän möselmannarğa qarata tiskäre mönäsäbät tudıruçı vaxxabit kitapları, videokassetalar taratıp yörgännär. Şulay uq alar “çın” möselmannar öçen dindäşlärenä qoral häm xärbi belgeçlär belän yärdäm itüne mäcbüri wazifa itep quyğannar.
Prokuror Zima belderüençä, banditlarnıñ fatirlarında tabılğan vaxxibit kitaplarda millätara doşmanlıq tudıruçı eçtälek buluın Qazanda yasalğan ekspertiza da raslağan.
Aqırtıp talaw-ütereşlärneñ millätara doşmanlıqqa nindi mönäsäbäte bardır – bezgä qarañğı. Şunı açıqlaw öçen bıltır uq Eçke eşlär idaräseneñ süzçese mayor Svetlana Murawiqowağa möräcäğät itärgä forsat tabılğan ide. “Min vaxxabizmnıñ närsä ikänen belmim – ä beläse kilä. Tentü waqıtında tabılğan kitaplarnıñ, içmasa, berseneñ isemen äytmässezme? Tanışır idem”, – digängä, ul “bu - tikşerü sere” dip isemnären atawdan baş tarttqan ide.
Xalıq vaxxibiz qaraçqısın onıtıp bara ide inde – yañarttılar: tağın şaw-şu başlandı.
Tikşerülär bette, ser tügelder inde. Vasiliy İvanoviçqa şundıy uq soraw belän barğan ide, ul şuşı belderüennän soñ – şul uq könne yalğa kitkän bulıp çıqtı. Anıñ urınına başqa keşe qaldırılmağan ikän. Prokuraturada Ölkä sudına barırğa kiñäş birdelär. Läkin Sud süzçese Lidiä Aleksandrovna Berç sudnıñ qayçan häm qayda bulaçağın da äytmäde. Säbäbe – minem xäbärçe ikänemne raslawçı dokument ingliz telendä yazılğan. Ä Rusiädä barı tik däwlät tele – rus telendä yazılğan dokumentlar ğına räsmi köçkä iä, dide ul.
İslam kul'tura üzägeneñ Ul'yan filialı direktorı Ruslan Kamalov äytüençä, filial binasında inde berniçä märtäbä tentü yasağannar. Maqsatları – vaxxabit yunäleşle kitaplar ezläw. Tapqannar bersen: borınğı din belgeçe Tamiminıñ “Yedinobojie” digän kitabın. Ä bu kitap barı tik 2004-yılda ğına şundıy “däräcä” alğan. Ä tentü 2003-yılda bulğan. Şulay uq ber kasseta tentüçelärneñ iğtibarın cälep itkän – anda Çeçenstan suğışı waqiğaları çağıldırılğan. Ruslan Kamalov äytüençä, bu kasseta - 1995-yılğı suğışnı çağıldırğan televizion tapşıru yazması, anı ul Mäskäwdä satıp alğan bulğan.
Vaxxabizm digän qaraçqı belän tanışlığı bulğan Ruslannan prokuror Zimanıñ soñğı belderüe turında fikeren soradım. Anıñ fikerençä, talawçı-keşe üterüçelär törkemen “Djamaat” dip atawnıñ oyıştırılğan provokatsiä buluı da ixtimal. Mäsälän, aqıl üseşe say bulğannarnı cıyıp, yäki beräm-beräm “tärbiäläw” öçen maxsus kilüçelär buluı. Üzeneñ dä şundıy “şaqmaqbaş” yäşüsmerlärne oçratqanı bar ikän. Alar menä närsägä inanğannar. İmeş, mäçetlärdä möşriqlär genä namaz uqilar. Bezneñ öçen ber genä Qanun bar – ul da bulsa Qor'än-Kärim. Barı tik anıñ nigezendä genä yäşärgä kiräk. Ä mäçetlärneñ räsmi xaqimiät tarafınnan raslanğan Ustav buyınça yäşäwe – Qor'ängä xıänät itü ul. Şulay uq şähärdä xatınnarına päräncä kiderep, öydä genä namaz uquçılar da bar. Alar fikerençä, rizıqnı östälgä quyıp, urındıqqa utırıp aşaw da möşriqlek ikän – idändä utırıp qına aşarğa kiräk.
Ä kem alarnı moña öyrätkäne mäğlüm tügel. Menä şunıñ belän raslıy Ruslan Kamalov üz süzlären. Çönki, di ul, “utsız töten bulmıy”. Kem ut qabızğanı ğına qarañğı. Menä şulardır inde İslam dineneñ çın doşmannarı – möselman bulıp sanalıp, islam dineneñ abruyın töşerüçelär.
Ruslan şulay uq Ben Ladennı da Qarlson kebek äkiäti personaj dip atadı. Çönki anıñ isemennän ni genä eşlänmäsen – barısı da İslam dinenä qarşı yunältelgän.
UL'YAN QALASI, AYRAT İBRAHİM


text:
Çallıda ruxi mirasnı öyränüçe yaña üzäk eşli başladı
Rusiädä qabul itelgän milli proyektlarnıñ berse mäğärif ölkäsenä qarıy. Mäğärif programması Rusiäneñ üzendä, Tatarstanda, şul isäptän Çallıda da uqıtu-tärbiä eşendä küpyäqlı üzgäreşlärgä, yañalıqlarğa yul açtı. Şuşı üzgäreşlärneñ berse ayırım töbäklärdä ruxi mirasnı öyränä başlaw tendensiäsendä dä küzätelä. Döres, tatarnıñ ruxi mirasın öyränüdä moñarçı da baytaq eşlär başqarıldı, eşlänäse dä küp äle. Ruxi mirasnı öyränü fänni nigezläw belän başqarılırğa tieş, dip sanıy Faqil Safin. Faqil äfände Çallı şähäre mäğärif idäräse qarşında oyıştırılğan ruxi mirasnı öyränü buyınça fänni-metodik üzäkneñ berençe citäkçese. Ul bu eşkä Tatarstan yazuçılar berlege räise urınbasarı wazıyfalarınnan soñ kilde. Faqil Safin yaña Üzäkneñ maqsatları, burıçları xaqında bolay di:
"Çallıda yäşäwçe xalıqlarnıñ ğöref-ğadätlären, yolaların, bäyrämnären, alarnıñ mädäni, tarixi bağlanışların öyränü buyınça şaqtıy eş başqarıla. Ämma läkin qänäğätlänergä irtä, çönki bu eş entuziazmğa qorılğan ide häm alda başqarılası çaralar küp. Xäzer mäğärif idäräse bu eşne tärtipkä salunı kön tärtibenä kiterep quydı.
Bez ädäbi, tarixi miraslarnı, rässamnar, kompozitorlar mirasın öyränäçäkbez. Häm şuşı öyränelgän materiallarnı balalarnı uqıtu protsessında qullanu küzdä totıla. Menä şularnıñ barısın da fänni metodik ezgä salırğa kiräk."
Tatar xalqınıñ ruxi mirasın öyränü buyınça yaña tözelgän Üzäk räise, yazuçı Faqil Safin şuşı Çallı miraslarnı barlaw belän çiklänergä uylamıy. Bu könnärdä ul, misal öçen, Balıq Bistäse rayonında bulaçaq.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Salawat aldağı 3-4 yılda tönyaqqa barmayaçaq
Salawatnıñ Tömän ölkäsenä säfäre toz häm şikär bäyäläreneñ qotırıp artuına turı kilde. Tömän filarmoniäse binasında bulaçaq konsertqa biletlar satılğanda şikär qomınıñ xaqı 45 sumğa qädär kütärelde. Şulay buluğa qaramastan tamaşağa 10 kön qala uq inde, moña qädär andıy xälneñ bulğanı yuq ide, 1200 bilet satılıp ta bette. Konsert başlanırğa ber säğät qala Tömän şähäreneñ iñ zur konsertlar sarayı yanına artıq bilet sorawçılar da xäyran ğına cıyılğan ide.
Salavat filarmoniäne tutırıp kilgän öçen 1200 tamaşaçığa räxmät äytte. Bu anıñ Tömän ölkäsenä bıyılğı säfärendäge soñğı noqtası ide. Tömänlelär aldında ul: Aldağı 3-4 yıl eçendä tön'yak şähärlärdä yäşäwçelär yanına barmayaçaqmın”,- dip äytte. Baqsañ, biletlar naçar satılğan ikän. Salawatnıñ säxnädän cırçı Xämdünä Timerğalieva süzlärenä tayanıp äytüençä, “bitqom anşlağ” bulmağan. Surğut, Tübän Warta, Langepas, Urengoylar kötep utırsın, ä ul kiläse yılğa Tömän aşa Omski, Novosibirskiy, Tomskiğa kitäçäk. Bu yaña turnesın oyıştırırğa aña Tömändäge soñğı konsertınıñ ximayäçese bulğan “Tyumen'agromaş”nıñ general' direktorı Raif Möxämmätcanov yärdäm tiergä wäğdä itkän. Bu yulı isä Raif äfände Tömän filarmoniäseneñ arenda bäyäsen: 80 meñ sumnı tüläde. Konsert betkändä Salawat törkemen küñelsez xäl kötep torğan. Bayançısı Al'fred Yakşimbetovnıñ ös alıştıru bülmäsendä qaldırğan kostyum kesäsennän 50 meñ sum aqçasın urlağannar. Bu xälne belep yarsığan cırçı, anı Tobol-Tömän arasında maşinada yörtkän Bulat äytüençä, tozlap-borıçlap: “Üzebezneñ törkemdägelärneñ genä eşe. Qaytqaç çistartu ütkäräm, yartısın eştän quam”,- digän.
Nail Alan,Tömän


text:
Ekrem Çelebi - Meyrik
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Meyrik
Etiketler : Ekrem Çelebi - Meyrik türkü indir, Ekrem Çelebi - Meyrik türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Meyrik mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Meyrik türküsü, Meyrik sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Meyrik bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sen Benimsin Ben Seninim
Ekrem Çelebi - Uyur İdik Uyardılar
Ekrem Çelebi - Doktor Benim Yaram
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Çaya İner Ağlarım
Ekrem Çelebi - At Üstüme Toprağı
Ekrem Çelebi - Sitem Taşlarına Vurdum Başımı
Ekrem Çelebi - Yüce Dağ Başında
Ekrem Çelebi - Seni Düşünmemek Elimde Değil
Ekrem Çelebi - Ben Ne Biçim Serseriyim
Ekrem Çelebi - Kırılsın Kolların


text:
Tatar belän çuaşnı närsä bäyli?
Rusiädä cirle, yäğni töbäk ensiklopediäse berençe bulıp Başqortstanda çıqtı. Annan Tatarstanda. Rus bulmağan xalıqlar öçen bu qazanış buldı. Xäzer inde küp kenä milli xalıqlarnıñ üz ensiklopediäläre barlıqqa kilä. Mondıy yunäleştäge berençe konferensiä bulğanlıqtan kübese Qazanğa täcribä urtaqlaşırğa kilgän. Ufadan “Başqort ensiklopediäse” fänni näşriäte direktorı Uil'dan Säitov
Bez berençelärdän bularaq ensiklopediä çığardıq. Monda küp töbäklärdän wäkillär kilde häm bez fikerlär belän urtaqlaşabız.
Uil'dan Säitov konferensiädä Başqortstannıñ qısqaça ensiklopediäse diskın täqdim itep kübesen ğäcäpländerde. Ğomumän, kürşe respublikada eşlär könläşerlek bara. Äye şul, Başqortstanda 90Hчы yıllar başında uq inde ensiklopediä buldıru östendä eş alıp barsalar, Tatarstanda 97 yılda äle ensiklopediä institutın açu turındağı qarar ğına çıqtı äle. Annan nihayät Tatar ensiklopediäse dönya kürde. Ämma bügen anıñ zaman belän atlawı taläp itelä. Tatarstan Premyer ministrı urınbasarı – mädäniät ministrı Zilä Wälieva Tatar ensiklopediäseneñ elektron variantın buldıru zarur dip äytte. Ul berençe çiratta qızıqlı häm şul uq waqıtta reklamalı da bulırğa tieş. Çönki xäzer Tatarstanda turistlıq tarmağın üsterü buyınça eşlär alıp barılğanda bu zur etärgeç bula ala. Mäskäwdän kilgän qunaq Zur Rusiä ensiklopediäse fänni näşriäte xezmätkäre Ol'ğa Kabitskaya töbäktäge ensiklopediälär bügenge zaman taläplärenä cawap birep betermi dip assızıqladı.
Ol'ğa Kabitskaya Zur Rusiä ensiklopediäse öçen töbäktäge ayırım keşelärgä maxsus eşlär birep tä eşlätäbez dide. Şul uq waqıtta töbäk ensiklopediälären dä qullanuların äytte. Tatar ensiklopediäse institutı direktorı urınbasarı Ğomär Sabircanov isä Mäskäw wäkileneñ konferensiädä qatnaşuın bolay dip añlattı. Ğomär Sabircanov
Rusiä ensiklopediäsendä üz problemaları. Sovetlar Soyuzı tarqalıp yaña ideologiä barlıqqa kilgäç tä, şul qädär zur imperiäneñ tarixın çağıldıru öçen küp analitik eş alıp barırğa kiräk.Zur Rusiä ensiklopediäse wäkileneñ qatnaşuı da şunlıqtan.
Konferensiädä törle töbäktäge ensiklopediä buldıruçılar döres tarixnı bilgeläwdä bergäläp eşläp, obyektiv mäğlümat tuplarğa tieş dielde. Ğömär Sabircanov
Bezneñ urtaq miras problemaları küp – tatar-başqort arasında. Mäsälän Qol-Ğali tatarlarğa ğına qaramağan, anı başqortlar da, çuaşlar da üzeneke dip sanıy. Bälki Urta Aziälelär dä şulay sanıydır. Şunıñ öçen monda yaña tarixi traditsiälär tuıp bara.
Ğömär Sabircanov başqa töbäk ensiklopediälärennän dä tatarlar turında yazılğan mäğlümatlarnı küzätep barabız dide. Şulay uq tarixta yaña bitlär dä açıla ikän. Ğömär Sabircanov
Çuaş tarixın öyränüdä qızıq äyber bara. 20 yıl elek çuaşlar tatarlar belän bernindi urtaqlıq yuq disä, xäzerge tarixçılar yaña faktlarğa tayanıp monıñ kiresen isbatlıy.
Tatar ensiklopediäse institutı direktorı urınbasarı Ğömär Sabircanov fikerlären işettegez. Konferensiä comğa könne üz eşen däwam itäçäk.
Landış Xarrasova


text: Sabantuylar çorı citte. Bu kürkäm yola ber respublika yäki ölkägä genä sıymıy. Uzğan şimbädä Sabantuyı iñ berençelärdän bulıp Pragada ütte. Bu yulı da ul Çexiä başqalası yanındağı Vyzlovka awılında, kül buyında uzdı. Anda Praga, Karlovy Vary şähärlärennän kilgän 80-läp keşe qatnaştı. Bu bäyrämne Pragada yäşäwçe millättäşlärebez Liliä Maxianova, Azatlıq radiosı xezmätkärläre, şulay uq Tatarstannıñ Çexiädäge säwdä wäkile Zöfär Abdulğäliev oyıştırdı. Pragada uzğan Sabantuynıñ batırı bulıp Xaris Sabircanov qaldı. Çexiädä tatar Sabantuyı berençe märtäbä bıltır uzğan ide.


text:
Tatarstan belän Rusiä arasındağı şartnamägä – 10 yıl
Başlanğan atna soñğı 2-3 kön bulğan waqiğalar ruxında yäşi. Rusiäneñ Üzäk saylaw komissiäse räise Aleksandr Veşnyakov Qazanda ğäcäyep tığız grafik buyınça eşläp, saylaw komissiäse äğzäläre, respublika prezidentı, jurnalistlar belän oçraşıp bik küp möhim belderülär yasadı. Ul kommunistlar firqäseneñ Tatarstanda dekaberdä ütkän saylawlar buyınça taratqan däğwäların kire qaqtı, Tatarstanda saylawlar çip-çista ütte, dip belderde.
Uzğan yäkşämbedä Rusiä häm Tatarstan xakimiät orğannarı arasında wäkälätlär büleşü turında şartnamä tözelügä 10 yıl tuldı. Şul uñaydan tügäräk östäl artında söyläşü, şartnamäne äzerläwdä qatnaşuçılarnıñ çäy östäle artında çökerdäşep aluı üzençälekle buldı. Şartnamä veterannarı söyläşüendä Bryussel'dän qaytıp, yaña eş kötep yörüçe Vasiliy Lixaçev, respublikanıñ elekke premyer-ministrı Möxämmät Sabirov, Färit Möxämmätşin, Rafail Xäkimov, İndus Tahirov kebek bilgele keşelär qatnaştı. Şartnamäneñ elekke häm xäzerge mäğnäsen añlatu da törleçä buldı. Fändäs Safiullin Qazan-Mäskäw mönäsäbätlären caylağanda, prokurornıñ pozitsiäsen tozlı-borıçlı süzlär belän añlatqanda, Tatarstannıñ xäzerge prokurorı Kafil' Ämirov aşığıç eşlär buyınça çığıp kitte. Färit Möxämmätşinnıñ da üze citäklägän Berdäm Rusiä firqäseneñ Tatarstan bülegendä utırış bulu säbäple, saylaw mäşäqätläre artınnan çaptı. Qısqası, şartnamädä quyılğan mäs'älälär haman qızu, nindider bäxäs äle dä däwam itä. Mäskäw mäğlümat çaraları häm säyäsätçeläre şartnamä yubileyın bilgeläp baş awırttırmadı, qotlaw otkrıtkaları salıp rasxutlanmadı. Mintimer Şäymiev, şartnamä barıber eşli, aña qayber üzgäreşlär keräçäk, çönki respublika konstitutsiäse üzgärde, dip beldergän ide. Xalıq deputatı Marat Ğäliev şartnamäne kamilläşterü turında süz başlansa da, xäzer nişläpter üzäktäge xakimiät bu xaqta onıttı, digän şöbhäle belderü yasadı. Şulay itep şartnamä soñğı könnärneñ iñ möhim säyäsi dokumentı buldı.


text:
Sverdlovskida tatar milli mäğärifen häm mädäniäten üsterü kiñäşmäse uzdı
1-2 dekaber könnärendä Yekaterinburg şähäre zur säyäsi waqiğalar tä'sirende yäşäde. Bigräk tä ölkä tatar milli tormışına bitaraf bulmağan keşelär öçen Ural cirenä Tatarstan respublikası prezidentı Mintimer Şäymiev, Tatarstan däwlät sovetı räise Färit Möxämmätşin, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat Zakirov kebek zur qunaqlar kilüe olı waqiğa buldı.
Respublikanıñ berençe citäkçeläre bötenrossiä külämendä uzdırılğan zur säyäsi forumda qatnaşsa, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat äfände Zakirov üz säfären tatar milli tormışınıñ aktual' mäsälälärenä bağışladı. Ul Sverdlovski ölkä xökümäte räiseneñ sotsial' säyäsät buyınça urınbasarı Vladimir Vlasov, mäğärif ministrı Valeriy Nesterov, mädäniät ministrı Natal'ya Vetrova belän oçraştı. Oçraşuda şulay uq Sverdlovski ölkä Zakonnar cıyılışına saylanğan tatar deputatları Nail' Şäymärdanov, Rinat Sadriev, Al'bert Abzalov qatnaştılar.
Söyläşüne başlap cibärgändä, Vladimir Aleksandroviç Vlasov Tatarstan qunağın sälämläde häm Rossiäneñ ike qüätle regionı arasındağı Kileşüneñ ütäleşenä qağılıp ütte. Vladimir Aleksandroviç äytüençä, ölkä xökümäte san buyınça ikençe urında torğan tatar xalqınıñ milli mänfägat'lären iğtibarsız qaldırmıy häm kiläçäktä dä härdaim iğtibar üzägendä totarğa äzer.
Tügäräk östäl artında süz mäktäplärdä pravoslavie däreslären mäcbüri kertügä mönäsäbät, küpmillätle häm küp konfessiäle ildä tolerantlıq nigezlären saqlıy belü problemaları turında bardı. Vlasov äfände ölkädä inde berniçä yıl rättän uzdırıla torğan Ural xalıqları bäyrämenä, ölkä Sabantuyı, tatar cırı festival'lärenä tuqtalıp ütte. Mädäniät ministrı Natal'ya Vetrova milli mädäniätne üsterüdä milli oyışmalar belän bik tığız elemtädä eşläwlären belderde. Natal'ya Konstantinovna bilgeläp ütkänçä, urtaq eşkä milli oyışmalar arasındağı tarqawlıq qomaçawlıy. Ul kiñäşmädä qatnaşuçılarnıñ iğtibarın bu citdi problemağa yünältte.
Rinat Zakirov mädäniät ministrına tatar mädäniäten üsterüdä kertkän xezmäte öçen zur räxmät belderde häm Sverdlovski ölkäsendä eşläp kilgän tatar xalıq kollektivların Qazan säxnäsendä çığış yasarğa çaqırdı.
Annan soñ süz milli mäğärif problemalarına küçte. Rinat Zakirov üzeneñ çığışında Samara, Saratov, Mäskäw, Penza, Ul'yanovski şähärlärendä tatar gimnaziäläre eşläw ürnäge turında söyläp uzdı häm Yekaterinburg şähärendä dä prestij tatar gimnaziäse buldıru problemasın kütärde. Ämma mäğärif ministrı Valeriy Nesterov fikerençä, biredä tatar gimnaziäse tözergä äle irtäräk. Valeriy Veniaminoviç monnan berniçä yıl elek ministrlıqnıñ Krasnoufim pedagogik kolledjında häm Ural däwlät pedagogika institutında tatar tele bülege açu omtılışınıñ kilep çıqmawın häm Yekaterinburg mäktäpläreneñ bersendä tatar klassı açıp qaraw buyınça başlanğıçı xalıq tarafınnan yaqlaw tapmawı turında iskä töşerde.
Ministr äytüençä, tatar xalqı üze balaların tatar klassına kiterergä telämi. Bu eştä xalıqnıñ milli üzañı citep betmi. Ul ölkädäge milli mäğärif torışı bügenge köndä tatar awılları mäktäplärendä tatar tele däresläre uqıtıluı däräcäsendä ikänlegen äytep ütte.
Rinat Zinnuroviç Zakirov fikerençä, şähär cirendä tärbiälänüçe balalar öçen tatar klassları açu citmi, tatar mäktäbe kiräk. Şul uq waqıtta bu mäktäp prestij, törle çit tellärne tiränten öyränä torğan bulsın. Deputat Rinat äfände Sadriev balalarnı prestij tatar gimnaziäsenä äzerläw öçen eşne tatar balalar baqçasınnan başlarğa kiräk dip belderde. Ul bu eşkä centekläp totınğanda milli balalar baqçasın açıp, annan soñ tatar gimnaziäsen buldıru mömkinçelekläre turındağı fikerlären äytep uzdı.
Küp kenä fiker alışulardan soñ, cıyıluçılar bu mäsäläne öyränep eşli başlar öçen dekaber ayınnan uq maxsus eş törkeme tözü turında kileştelär. Rinat Zakirov bu eştä Tatarstan yağınnan härdaim yärdäm bulaçağın belderde.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Suğut Ğäräbstäneneñ Qızıl Dingez yarındağı şähre Ciddedä AQŞ konsullığna bügen irtän höcüm yasaldı. Höcümne kemnärneñ oyıştırğanı älegä açıq anıq bilgele bulmasa da , ber törkem qorallı keşelärneñ nıq saqlanğan binağa bärep kerep , 4 saqçını üterüe bilgele. Suğutlar 3 terrorçı üterelde, ikese yaralı kileş qulğa alındı dip belderde
Suğut Ğäräbstänendäge AQŞ ilçelege räsmiläre Ciddä şährendä urnaşqan konsulıqqa yasalğan höcüm turında ,ällä ni detalle mäğlümät birmi, insidentnı rasladı ğına. İlçelek süzçese Carol Kalin Reuters-ga insidentta ber genä AQŞ diplomatı yäki xezmätkäre zian kürmäde dip äytsä dä dä ul 2 cirle xezmätkärneñ yaralanuın beldergän. Suğut Ğäräbstäne eçke eşlär ministırlığı belderüendä dä ällä ni täfsille mäğlümät yuq. Anda bolay dielgän ekstermistlar konsullıq qapqasına şartlağıçlar atıp binağa kerde . İminlek köçläre kontrol urnaştırıp höcüm itüçe 3 keşene üterde yaralanğan 2sen qulğa aldı dielä. Ministırlıq belderüendä suğutlı 4 saqçınıñ üterelüe turında äytelmäsä dä iminlek xezmätläre bu sannı raslıy. İminlek köçläre başta cirle 18 xezmätkärneñ totıq itep alınuı turında söyläsä dä , Ministırılq belderüendä bu turıda äytelmi, tik kontrol urnaştırıldı dielä..Bu insident Suğut Ğäräbstänendä may ayınnan soñ in zur höcüm bulıp tora.Ul çaqta al Qaida suğışçıları Xobar şährendä neft şirkätläre häm çit il keşeläre torğan yortlarğa höcüm oyıştırıp 22 çit il keşese , 7 iminlek xezmätkären ütergän ide .Başlıça çit il keşeläre häm iminlek xezmätkärlären hädäf itep alğan 18aydan birle däwam itkän köç qullanuda 170 keşe qorban buldı. Suğut xökümäte ekstermist törkemnärne yuq itergä tırışa. Älege waqıtta de fakto il belän idarä itkän Şäxzadä Abdulla bin Abdul Aziz Xobar höcümennän soñ ğıysyançılarğa bernindi märxämät kürsätelmiäçäk digän ide(audio)
Mondıy insidentlar suğutlar , şulayuq Suğut Ğäräbstänendä yäşäwçe başqa xalıqlarnıñ mänfäğätenä turı kilmi , möselman yäki keşeçelek, äxläk , şäräfkä xörmät itüçe, bu keşelärgä bernindi märxämät kürsätmiäçäk .
Ekstremist törkemnär Suğut patşasın bärep töşerü kampaniäseneñ ber öleşe bularaq könbatış keşelären ildän quuırğa teli. Al Qaida kebek törkem patşa ğailäsen,rişwätçelektä şulayuq islam tuğan izge urında könbatış eşmäkärläre, injinerları häm başqalarınıñ eşläwenä röxsät birüdä ğäyepli
färidä xämit


text:
Rusiädä süz irege temasın däwam itäbez, xörmätle tıñlawçılar. Radio, televidenie, basma matbuğatnı äle niçekter kontrol itep bulsa, İnternet, moña qädär süz irege qağılğısız bulğan urın sanala ide. Rusiä räsmiläre xäzer computer çeltärendä dä "tärtip urnaıştırırğa" cıyına. Federatsiä Şurası "İnternet turında" dip atalğan qanun äzerli başladı. Tuva senatorı Ludmila Narusova, İnternet çüp sawıtına äylände, anda tärtip urnaştırırğa kiräk, dip belderde.
İnternet belän äzme-küpme tanış bulğan keşegä, anıñ östennän niçek itep kontrol urnaştırıp bulğanın küz aldına kiterüe qıyın. Bötendönya computer çeltäre tabiğäte belän açıq, irekle, üz köyenä täräqqi itkän çara bulıp tora. Anıñ xucası da, başlığı da yuq. Dönya buylap sibelgän millionlağan sanaq ber-bersenä elemtä çaraları aşa bäylänep global çeltär täşkil itä. Cir şarınıñ ber poçmağında yazılğan xäbärne şul uq mizgeldä ikençe poçmaqta uqıp bula. Bu global çeltärne ber ilneñ xökümäte dä kontrol itä almıy. Rusiä räsmiläre Rusiägä qarağan RU domenın kontrol astına alğan oçraqta da, telägän keşe telägän mäglümätne başqa, dönyaküläm domennarda urnaştıra ala. Federatsiä Şurasınıñ Mäglümäti säyäsät komissiäse qarşında tözelgän maxsus eşçe törkem nindi çikläw uylap çığarırğa cıyınadır, äytüe qıyın, qanunnıñ ölgese älegä berqayda da basılmağan. Komisssiä äğzası, şul uq Ludmila Narusova äytüençä, alar säxifälärne kontrol itergä cıyınmıy, ä menä İnternetta ğäybät, kompromat, yalğan taratqan keşelärne cawapqa tartırğa teli. Xöyer, bu oçraqta da sorawlar tua. Berençedän, närsäneñ yalğan, ä närsäneñ xaq ikänen kem xäl itäçäk. İkençedän, andıy aqıl iäläre tabılğan oçraqta da, alarnıñ citärlek sanda buluı ikele. Eş şunda ki, İnternettağı mäğlümät küläme qotıçqıç zur tizlek belän arta. Säxifälär sanı millionnar belän isäplänä, alar kön tügel, säğät-minut sayın yañarıp tora. Bu qädär mäğlümätne küzätep, tikşerep baru öçen meñlägän keşedän torğan maxsus oyışma kiräk bulaçaq. Süz dä yuq, İnternet, irekle çeltär, anda teläsä närsä, şul isäptän, äxlaqqa qarşı närsälär dä bar. Ämmä küp kenä belgeçlär fikerençä, tärtipne inde ğämäldäge qanunnar belän dä täemin itep bula, närsäder uylap çığarası yuq. Äytik, şul uq İnternet säxifälären mäglümät çarası itep tanırğa bula, alar öçen tieşle qanun bar. Yaña qanun östendä eşlägän maxsus törkemgä 15 keşe kerä, şul isäptän, 6 senator, Federal elemtä idaräse başlığı kebek berniçä ere çinovnik, häm tağın berniçä belgeç. Belgeç digännäre nigezdä xakimiätkä yaqın torğan Rostelekom, Svyzinvest kebek şirkät wäkilläre. Şul uq waqıtta, Lenta.ru isemle tanılğan internet-basma möxärrire Anton Nosik süzlärençä, bu törkemgä tanılğan portallar çaqırılmağan, Rambler, Yandex, RBK, Lenta, Gazeta, Mail.Ru''lar yuq. Nosik süzlärençä, nigezdä, İnternetnı tärtipkä salu öçen qağidälär citärlek. 2001dä Rusiä, Yevropa Şurası äğzası bularaq kiber-cinäyätlärgä qarşı konvensiä imzaladı, başqa dokumentlar bar, küräseñ, törkem äğzaları alarnı uqımağan, häm İnternet kebek popular daiärädä "mögez çığarırğa" teli. Bu fiker belän Global tikşerenülär İnstitutı citäkçese Boris Kagarlitski da kileşä. İngliz telendä çığa torğan Moscow Times gäziteneñ bügenge, comğa sanında ul bolay di: urıslarnıñ "çıray qıyıq bulğanğa közge ğäyeple tügel" digän äyteme bar. İnternet - cämğiättäge xällärne çağıldırğan şundıy közge bulıp tora. Aña üpkälise urınğa, cämğiätne üzgärtergä kiräk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Russiä prezidentı Vladimer Putin monnan ike atna elek iğlan itkän politik reformaların 27-nçe Sintäberdä ğämälgä quya başladı. Ul gubernator saylauların yuqqa çığarğan häm alarnıñ prezident tarafınnan bilgelänüen küz aldında totqan qanu proyektın Dävlät Dumasına täqdim itte. Duma Şurası 29-nçe Sintäberdä ük , qanun taläp itkänçä, anı regionnarğa cibärde. Regionnar bu xaqtağı qararın ber ay eçendä qabul itärgä tieşlär. Alarnıñ reaksiäse nindi genä bulmasın, 29-nçe Üktäberdä Dävlät Dumasında qanun proyektı berençe uqılışta tikşereläçäk. Dävlät Dumasınıñ bäysez deputatı Vladimer Rıjkovnıñ Putinneñ bu reforması turında "Moscow Times"ta bügen basılıp çıqqan maqäläse "Konstitutsiäne onıt" dip atala.
Rıjkovnıñ yazuınça, qanun proyektınıñ Dumadan ütäçägenä şik yuq. Berdäm Russiäneñ anda konstitusion küpçelege bar. 10 yıldan birle gubernatorlarnı bilgelärgä çaqırğan Jirinovskiynıñ Liberal Demokratları da, Rogozin yaqlıylar da anı yaqlayaçaq. Dimäk tik kommunistlar belän bäysezlär genä, yaqınça 60 deputat qına, qarşı tauış biräçäk. Dumanıñ öç uqılışnı da ber ük sessiädä ütkärüne yaqlauı da mömkin. Federatsiä Şurası da anı şunduq raslar. Dimäk Bolşevik Revolutsiäseneñ 87 yıllığına Russiä xalqı üzeneñ töp demokratik xoquqlarnıñ bersennän , üz regional citäkçelären saylau xoquqınnan mäxrum itelgän bulaçaq. Deputatlar qanunproyektına ber nindi dä üzgäreş kertä almayaçaqlar. Çönki, keçkenä genä üzgäreş tä anıñ eçtälegen üzgärtä ala. Ä anıñ eçtälege bik ğadi, prezident telägän keşene gubernator itep quya alaçaq. Cirle parlament anı raslaunı ike märtäbä kire qaqqan xäldä, prezident anı bareber gubernator vazıyfasın ütävçe itep bilgeli alaçaq häm teläsä cirle parlamentnı tarata alaçaq. Monı eşlämäskä dä mömkin. Çönki vaqıtlı gubernator biş yıl bu vazıyfada qala ala. Prezidentqa oxşamağan xäldä, ul säbäp kürsätmiçä häm ber kemneñ dä raslauın soramıyça gubernatornı vazıyfasınnan buşatıp, yañasın bilgeli ala. Problemma şunda- Putinneñ planı Konstitutsiäneñ, 1-nçe, 3-nçe, 5-nçe, 10-nçı 11-nçe , 32-nçe, 71-nçe 72-nçe, 73-nçe häm 77-nçe, tulayım alğanda 10 maddäsen bozu bulıp tora häm dävlätne zäğifländerä. Ul şulay uq Konstitutsiä Mäxkämäseneñ 96-nçe ylnıñ 18-nçe ğinvar tarixlı, regional citäkçelär saylanğan xäldä genä bu konstitutsiägä turı kilä digän qararın da boza. Putin uylap çığarğan politik sistemanıñ Konstitusion nigeze yuq häm il öçen fäciğäle näticälär tudıraçaq. Kreml bilgelägän gubernatorlarnıñ xalıq aldında qanuni nigeze bulmayaçaq. Xalıq fikeren beleşülär, küpçelekneñ Putinneñ täqdimen yä añlamauın yaki anı kire qağuın kürsätte. Saylauçılar bilgelängän tügel, ä üzläre saylağan citäkçelärgä küberäk ışana. Beslan fäciğäse Çeçnä häm İnguşetiädä Kreml bilgelägän citäkçelärneñ xalıq belän bäyläneşeneñ bumauın kürsätte. Putin xalıqnıñ bilgelängän citäkçelärgä ışanuın buldıra almayaçaq. Mäskävgä turılıqlı funksionerlar yaki cirle xannar yaña politik sistemanıñ aftoritetın da, qanunilegen dä buldıra almayaçaqlar. Putin aktiv sivil cämğiät budırırğa çaqıra. Läkin, prezident il belän idarä itüdä rol birmägän cämğiät niçek kütärelä alsın? Yaña gubernatorlar fdeeral quät ministerlekläreneñ cirle büleklären küberäk kontrol itä alaçaqlar. Läkin, bu xakimiät belän küberäk yauızlanuğa häm korrupsiäne üsterügä genä kiteräçäk. Şunnan soñ närsä bulaçaq? Noyäber ayında Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev häm Kemerovo gubernatorı Aman Tuleyev kebek üz xakimiätenä häm Kremlneñ üzlären yaqlauına ışanğan qayber regional citäkçelär çigenäçäklär. Kreml alarnı yañadan şul postqa bilgeliäçäk häm alar burıçın , prezidentnıñ vertikal xakimiäten nığıtu belän tüliäçäklär. Başqa regional citäkçelärneñ da alarğa iärüdän başqa çarası qalmayaçaq. Yäisä oxşamağan kandidatlar çitläteläçäk. Kreml 2009-nçe yılğaça kötmiäçäk. Şunnan soñ , Konstitutsiä onıtılaçaq , Konstitutsiä Mäxkämäse yañadan endäşmiçä toraçaq. İl tulısınça byurokratlar kontrolenä küçäçäk häm xalıq yañadan auızlıqlanaçaq. 1917nçe häm 1991-nçe yıllardan elekke vaziät xasıyl bulaçaq. Näticäse dä şundıy uq bulaçaq dip borçılam. Bolar Dävlät Dumasınıñ bäysez deputatı Vladimer Rıjkovnıñ fikerläre.
Färit İdelle, Praga.


text:
Uçalıla tözölöş materialdarı eteştereü başlana
Oşo arala Uçalı rayonında yañı eteştereü şirqätenä nigeź halınasaq. Unda töźölöş materialdarı- ezbez, qoro töźölöş qatnaşmaları, tsement, beton, qırsıntaş häm asfalt sığarılasaq. Şirqät Çexiya investorźarı iśäbenä başqarıla. Seymal itep urındağı ezbez zapastarı fayźalanılasaq. Proekt Çexiya eksport bankı investitsiyaları iśäbenä 3 etapta ğämälgä aşırıla. Täüge etapta kombinat eşseläre ösön qasaba töźöü küźallana. Bınıñ ösön 10 million samahı dollar bülengän. Artaban tsement zavodı häm 3-sö etapta Beloret- Uçalı uçastkahında timer yulı halıu qaralğan. Kombinatta ber meñ eş urını bulasaq. Çexiya investorźarı häm Başqortostan prezidentı kombinattıñ nigeź taşın 15-se mayźa halasaq.Ğömümän, kilähe aźnala Öfölä, Başqortostanda baytaq saralar üteüe kötölä. İldeñ barlıq şifaxanaları başlıqtarı yıyıla. Bıltır Soçi qalahında ütkän oşonday sarala Başqortostandıqılarźı maqtağandar, höźömtälä bıyılğı mäşäqättärźe başqarıu Respublika iñenä töşkän. Bıl ihä qaźna aqsahına eñeü parkında säskä halıu ğına tügel, sığımdarźı küberäk talap itä.


text:
Respublikağa Çexiä parlamentınıñ vitse-spikerı Vojtech Filip kilde. Ul respublikanıñ däwlät cıyılışı binasında Başqortstan parlamentı başı Konstantin Tolkaçev belän oçraştı. Vojtech Filip Çexiä kommunistları firqäsen dä citäkli. Şuña oçraşuda ul firqa eşçänlege belän dä tanıştırdı. Filip säfären yarım räsmi dip atadı. Ul respublikağa ike yaqlı xezmättäşlek mäsälälären öyränü öçen kilgän.
Çexiä qunağın Ufada barğan Duslıq yortı tözeleşe belän tanıştırdılar, Salawat Yulayıv häykäle, Lalä-Tülpan mäçete häm tağı qayber urınnarnı kürsättelär. Filip respublikada tağın berniçä kön bulaçaq.


text:
Ğomumän alğanda Yevropa Berlegeneñ tışqı mäsälälärdä berdäm pozitsie aluı ,ber tawıştan säyläwe qıyın. Düşämbedä oyışmanıñ tışqı eşlär ministırları Ğıraq turında urtaq pozitsie aluların beldersä dä, bu äle bäxäsneñ üzägendä torğan möhim mäsälälärgä qağılmıy. Yevropa Berlege Ğıraqtağı qoral inspektorlarına kübräk waqıt birelergä tieş digän qaraşta.
15ildän torğan Yevropa Berlegendä urtaq tışqı säyäsät alıp baru qıyın. Bäxäslär, fiker ayırmalıqları aldında qalğanda isä Bloknıñ tışqı ministırları şunduq imiçlären saqlap qalu häm qıyın qararlar qabul itüne berniçä atnağa kiçäkterü mäqsatında konsensusqa sıyına başladı. Küpkenä küzätüçelär Ğıraq mäsäläsendä pozitsielär berbersennän bik yıraqta ,kileşü bulmas dip äytep quyğan bulsa da düşämbedä oyışma urtaq pozitsie turında belderde. Yevropa Berlegenä äğza 15ilneñ 4se Britanie ,Fransie , İspanya häm Germanie älege waqıtta BMOsı iminlek şurasında utıra. Britanie belän Fransie veto xoquqına iä. İspanya belän Germanie isä rotatsiese prinsıbına esasän şurada Düşämbedä Bmosı qoral tikşerüşeläreneñ citäkçese Hans Blix Nyuyorkta iminlek şurasına xisabın täğdim itkändä Brüseldä tışqı eşlär ministırları qısqa belderü yasap, Ğıraqtağı inspektorlarnıñ eşlären töğälläüläre öçen östämä waqıt birelergä tieş dip äytep, Ğıraqnıñ nıqlap xezmättäşlek itüen taläp itte. Ämma bu belderüdä suğışnıñ aqlau aqlanmawı turında süz dä yuq , Çönki bu mäsälädä fiker ayırmalıqları tirän. Berlekneñ älege citäkçese Gretsie tışqı eşlär minsitırı Papandreo jurnalistlar aldına çığıp bolay dide(audio) :Min bezneñ bugen ireşkän näticälärneñ alğa taba yul öçen konstruktiv nigez täşkil itüenä ışanam. Bez Ğıraqnıñ qoralsızlanuın , xezmätäşlek itüen häm BMOsı protesesına tınıç xäl çarası taläp itäbez .Papandreou cavaplılıq Ğıraq yağında dip basım yasasa da,yevropa Berlege Saddam xökümäte citärlek xezmätäşlek itsä, suğışnı buldırmau äle dä mömkin dip ışana dide. Ul Berlekneñ älegä waqıtta iminlek şurasında utıruçı 4ile düşämbedä ireşelgän konsensus nigezendä kiläçäktäge aksielären koordinatsielärlär dip kötäm dide .Yevropa Berlegenä äğza illärdän Britanie AQŞ säyäsäten in qızu yaqlauçılardan. Britanie artında saqlıq belän genä Gollandie, Danie, İtalia Espanya häm Portugal tora. Germanie belän Gretsie xärbi aksiegä nıq qarşı. Fransie isä Ğıraqqa oyıştırılaçaq här törle xärbi aksiene BMOsı raslarğa tieş di. Papandreou älbättä bu fiker ayırmalıqlarına qağılmadı.Ul şulayuq berlekneñ inspektorlar öçen küpme östämä waqıt taläp itüen dä äytmiçä genä, bu eşlär iminlek şurasında qaralırğa tieş dide Papanderou süzlärençä (audio)älbättä 1441 nomerlı rezolutsie waqıt qısası bilgelämi, yevropa berlege başbaştaqlarça bu turıda qarar çığara almıy.İkençedän, BMOnıñ 2nçe rezolutsiese turında söyläw öçen waqıt irtä. Germanie tışqı eşlär ministırı J.Fisher berlekneñ belderüen bik yaxşı dip xuplap çıqtı.Fisher süzlärençä, barlıq yevropalılar Ğıraqnıñ küpläp üterü qorallarınıñ yuq itelüen teli. Xärbi köç qullanmıy şul mäqsatqa ireşü öçen Ğıraqqa inspektorlar cibärelgän
Färidä Xämit ,Praga


text:
Pänceşämbe könne Qazanda şähär xalıq deputatları şurasınıñ 11 sessiäse uzdı
Pänceşämbe könne Qazanda milli-mädäni üzäktä Qazan şähäre xalıq deputatları şurasınıñ 11 sessiäse uzdı. Kön tärtibendä älläni iskitärlek mäs'älälär bulmasa da, qayber mäğlümat çaraları bu sessiädän nindider säyäsi näticälär köttelär. “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetası, mäsälän, Qazan şähäre administratsiäse başlığı wazifasına bıyıl köz möddätennän alda saylawlar ütkärergä äzerlänä häm üz namzäten alğa çığaru öçen çaralar kürä, digän faraz yazıp çıqtı. Gazeta yazuınça, bu sessiädä ğamäldäge administratsiä başlığı saylawlar buyınça tieşle qanunnarnı da ütkärergä niätli. Älegä sessiä tämämlanmağan häm anıñ näticäläre mäğlüm tügel. Şulay da, sessiädä prezident Mintimer Şäymievneñ täfsille çığış yasawı mäğlüm.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Kreml'dä Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayevnı qabul itte. Alar ike il arasındağı mönäsäbätlär häm xalıqara wäzğiät turında söyläşte.
Oçraşu başında Putin mart axırı – aprel' başında Üzbäkstanda bulğan waqıyğalarnı iskä alıp Üzäk Aziädäge xällärgä borçılu belderde.
Terrorğa qarşı köräştän tış Ğiraqtağı, Yaqın Könçığıştağı häm Balkandağı wäzğiät turında da süz buldı.
İqtisadıy mönäsäbätlärgä qağılıp Putin üzara säwdä almaşınıñ 50 protsentqa artuı turında äytte.
Oçraşuda Baykonur Kosmodromın häm Kaspiy diñgeze baylıqların qullanu mäs'äläse dä quzğatıldı.


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtı
Birleşken Milletler Teşkilâtı (qısqaca Birleşken Milletler ya da BM; resmiy tillerinde - arapça الأمم المتحد, Çince: 联合国, frenkçe Nations Unies, inglizce United Nations, ispanca Naciones Unidas, rusça OбъeдиHeHHыe Haции) - 1945 oktâbr 24-de qurulğan dünya barışığını, telükesizligini qorumaq ve milletlerara iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy bir iş birligi inkişaf etmek içün qurulğan milletlerara bir teşkilâttır. Birleşken Milletler özüni "adalet ve telükesizlikni, iqtisadiy inkişaf ve içtimaiy eşitlikni milletler arasında bütün memleketlerge sağlamanı maqsat etilgen global bir quruluş" dep tanımlay. Milletlerarası ilişkilerde, quvet qullanıluvını ilk olaraq umumcian seviyede yasaqlağan ilk antlaşma Birleşken Milletler Sözleşmesidir.
Teşkilâtnıñ, qurulğan senelerinde 51 olğan aza sayısı şimdi itibarinen azalığı kötelgen Vatikan ve deñiştirilgen Çin Halq Cumhuriyeti soñki qoşulğan aza Montenegro dahil 192-ge barğandır. Teşkilâtnıñ idaresi Nyu Yorktaki baş merkezinden yürsetile ve aza memleketlernen er sene tertipli olaraq yasalğan toplaşuvlar kene bu baş merkezde yasala.
Teşkilât yapısal olaraq idariy bölüklerge ayrılğandır; Baş Assambleya, Telükesizlik Şurası, İqtisadiy ve İçtimaiy Şura, İdare Şurası, Baş Kâtibiyet ve Memleketlerarası Adalet Divanı. Teşkilâtnıñ eñ köz aldındaki merciisi Baş Kâtiptir.
Birleşken Milletler fikriy ilk olaraq, II Cian cenkiniñ bitkeninde cenkini ğalibiy memleketler tarafından, memleketler arasındaki añlaşmazlıqnı ortadan kötermek ilerde meydanğa kelip olacaq ve özleriniñ telükesizliklerini tehdit etip olacaq bir cenkniñ aldına keçip olmaq maqsadınen ortağa atılğandır. Teşkilât yapısınıñ alen bu maqsatnı qoruğan BM Telükesizlik Şurasınıñ barlığı ve çalışuvlarınen ortağa salınğandır. Telükesizlik Şurası on beş memleketten ibaret, bu memleketlerden beşi daimiy aza statusındadır ve mıtlaq veto yetkisine saiptir. Bu memleketler Amerika Qoşma Ştatları, Rusiye, Çin Halq Cumhuriyeti, Büyük Britaniya ve Frenkistandır. Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan bireviniñ aksi yönde rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi ya da bir qaçınıñ rey bermege qoşulmaması bu azalarnıñ qararı veto etkeni añlamına kelmey. Ayrıca daimiy azalarnıñ çekimser qalmaları da aynı neticeni bere.
Münderice
Qurulışı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Birleşken milletler (United Nations) ıstılası ilk olaraq Franklin Ruzvelt (Franklin Roosevelt) tarafından II Cian cenki sırasında müttefik memleketler içün qullanılğandır. İlk resmiy qullanuvı ise 1942 yanvar 1-de Birleşken Milletlerniñ beyannamesinde ve Atlantik Hartiyasındadır. Bu tarihtan soñ müttefik devletleri özlerini "United Nations Fighting Forces" olaraq adlandırğanlardır.
Birleşken Milletler fikri 1943 senesinde Moskva, Tehran ve Qairede müttefiklerniñ toplaşuvları sırasında çıqqan olıp Frenkistan, Çin, Büyük Britaniya, Amerika Qoşma Ştatları, ŞSCBniñ temsilciliginen oluşqandır.
Teşkilât Yapısı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Baş Assambleya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Baş Assambleya, Birleşken Milletler aza devletlerden oluşur. Er azanıñ Baş Assambleyadaki temsilcileri 5 kişiden çoq olamaz. Baş Assambleyanıñ körevleri şulardır:
- Silâsızlanma ve silâ denetimi mevzusında teklifler bermek.
- Barışıq ve telükesizlikni etkilecek körüşüvler yasamaq, er mevzuda teklifler bermek.
- Memleketler arasındaki yahşı ilişkilerni bozucı problemlerniñ, barışıq yollarınen çezüvi içün teklifler bermek.
Telükesizlik Şurası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Siyasiy saada bir yürsetme organıdır. Şuranıñ 5 daimiy azasınıñ veto aqqı bardır. 10 keçici aza ise eki senelik bir zaman içün saylanalar. Saylavlarında coğrafik denge esas alına. 15 azası olğan bu şuranıñ görevleri şulardır:
- Birleşken Milletlerniñ maqsat ve ilkelerine uyğun biçimde barışıq ve telükesizlikni qorumaq.
- Memleketlerarası bir añlaşmazlıqqa yol aça bilecek er türlü çekişmeli durumnı soruştırmaq.
- Memleketlerarasında çekişmeli mevzularda añlaşma şartlarını teklif etmek.
- Silâlanmanı denetlek planlar azırlamaq.
- Barışıqqa qarşı bir telüke ya da ücüm olıp olmağanını araştıraraq, izlenecek yolu teklif etmek.
- Ücüm etkenlerge qarşı askeriy birlikler qurularaq tedbirler almaq.
Telükesizlik Şurasınıñ Qarar Alma Süreci:
Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan iç bireviniñ aksi rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi yaki bir qaçı rey bermege qoşulmasa bu veto etkeni añlamına kelmey. Çekimser olsalar da aynıdır.
Şurağa bağlı başlıca qurulışlar şulardır:
- Birleşken Milletler Ticaret ve İnkişaf Konferentsiyası
- Birleşken Milletler Balalarğa Yardım Fondu
- Birleşken Milletler Mülteciler Yüksek Komissarı Ofisi
- Dünya Ğıda Şurası
- BM ve FAO Dünya Ğıda Programması
- Birleşken Milletler Maarif ve Araştırma İnstitutı
- Birleşken Milletler İnkişaf Programması
- Birleşken Milletler Silâsızlanma Araştırmaları İnstitutı
- Birleşken Milletler Sinaiy İnkişaf Teşkilâtı
- Birleşken Milletler Çevre Meseleleri Programması
- Birleşken Milletler Universiteti
- Birleşken Milletler Mahsus Fondu
- Birleşken Milletler İçtimaiy İnkişaf Araştırma İnstitutı
- Qadınnıñ İlerlemesi İçün Memleketlerarası Araştırma ve Tasil İnstitutı
İqtisadiy ve İçtimaiy Şura[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Baş assambleyaca saylanğan 54 azadan oluşur. Azalıqları sonlanğanlar yañıdan saylanıp olalar. Başlıca görevleri şulardır:
- Birleşken Milletlerniñ çalışmalarını yürsetmek.
- Memleketlerarası iqtisadiy, içtimaiy, medeniy mevzularda esabatlar azırlamaq.
54 azadan ibaret bu şura, BM-niñ iqtisadiy ve içtimaiy meselelernen mücadele etip oluvı maqsadınen qurulğan bir organdır. İqtisadiy ve içtimaiy şura er kesniñ insan aqlarına ve temel azatlıqlarğa faal bir şekilde sayğı kösterüvini sağlamaq içün tevsiyeler bere. Yetkisine kirgen mevzularğa ilişkin olaraq, Baş Assambleyağa sunulmaq içün antlaşma leyhaları azırlap ola. İqtisadiy ve içtimaiy şura görevini daa faal yasayalmaq maqsadınen özü közün aldında çalışacaq komissiya ve komitetler qurğandır. Bular:
- İnsan Aqları Komissiyası; 1946 senesi qurulğan insan aqları komissiyası, ECOSOC bünyesinde insan aqları normalarınıñ uquqiy bir şekle dönüştirilmesinen alâqalı faaliyet köstere. 43 deñişik aza coğrafik regionlardan eşit temsil esasına köre saylana. 1967-ge qadar insan aqları ihlallerinen bağlı olaraq şikâyetlerge maniy olmaq içün yaptırım gücü ya da areketke keçme yetkisi yoq edi. 1967-de 1235 sayılı ECOSOC qararınen komissiya ve onıñ alt organı olğan azınlıqlarnıñ qorunması ve ayrımcılıqnıñ aldını alması alt komissiyası inceleme ve araştırma yetkilerinen donatıldı. Bu tarihta insan aqları ihlallerine yönelik inceleme ve araştırma yasama yetkisi berilgendir. 1970-de 1503 sayılı ECOSOC qararınen komissiyağa insan aqları ihlallerini soruştırma ve tevsiyeler berme yetkisi berilgendir.
- İnsan Aqları Yüksek Komissarlığı (UNHCHR); BM şartınıñ 1, 13 ve 55-nci maddelerinden görevini alğan yüksek komissarlıq, BM-niñ insan aqları proğrammalarınıñ koordinatsiyasını sağlamaq ve insan aqlarına umumcian sayğını küçlendirmek maqsadınen qurulğandır. Merkezi İsviçreniñ Cenevre şeerindedir. Nyu Yorkta bir bürosı bardır.
Memleketlerarası Adalet Divanı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Memleketlerarası Adalet Divanı, Birleşken Milletlerniñ yarğı organıdır. Memleketler, istegenleri davanı Adalet Divanına alıp keteler. Divan 15 yarğıçtan oluşur. Yarğıçlar, General Assambleya ve Telükesizlik Şurasınca saylanalar. Görev müddetleri doquz yıldır. Divanda bir devletten eki yarğıç olamaz. Memleketlerarası Adalet Divanı, Felemenkniñ bir şeeri Laheydedir.
Resmiy tiller[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Arap, Çin, Frenk, İngliz, İspan ve Rus tilleri teşkilâtnıñ resmiy tilleridir.
Baş Kâtibiyet[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Baş Kâtibiyet, Birleşken Milletlerniñ organlarınıñ çalışmaları içün kerekli ortam ve şartlarnı sağlar. Ortağa salınğan program ve siyasetlerni uyğular. Memleketlerarası barışi ve telükesizlikni bozucı vaqialar mevzusında esabatlar azırlap Telükesizlik Şurasına bere. Baş Kâtipligini 2006 yılından berli Cenübiy Koreya cumhuriyetinden Ban Ki-Moon yasay.


text:
G.Bush yañadan saylanu öçen alıp barğan kampaniäne tik Ğıraq häm Äfganstandağı xärbi eşçänleklärgä genä nigezlämi , kiçä ütkärelgän ''Dönya Köne 2004'' uñayınnan ul administratsiäneñ tabiğıy möhitkä birgän ähämiät turında söyläp,Amerikanıñ sazlıqların saqlap qalu turında yaña inisiativa başlatuın belderde. Ämma prezidentnı tänqitläwçelär, anıñ bu ölkädä maqtanırlıq eşçänlege yuq dip belderä.
Prezident Bush kiçä änise Barbara belän Mainedäge tabiğıy tıyulıqta buldı. Ul sazlıq tiräsendä yörep çıqqannan soñ, ildäge şundıy sazlıqlarnı saqlau turındağı planın açıqladı. Bush Dönya Köne mondıy inisiativanı iğlan itü öçen döres waqıt dide(audio)Bush
Dönya Köne bezgä tabiğıy baylıqlarnı büläk itep kenä qabul itä almıyaçağıbıznı xäterlätä.Dönya köne miña, sezgä dä şulaydır dip ömed itäm – bezneñ tabiğatne saqlaw xätta anı yaxşırtu cawaplılığıbız buluın añlata dip äytte.
Prezident 5 yıllıq plan 3 million sutı sazlıqnı, andağı qırğıy xäyvan, üsemleklärne saqlağan kebek, balıqçı auçılar öçen yal itü urını buldıraçaq dide. AQŞ xökümäte farazlarına qarağanda Amerika ütkändäge täräqiät çorında häm hava pıçranuı säbäple yılına 100meñ sutı sazlıq yuğaltqan. Sonğı yıllarda bu san 58meñ sutığa kimegän.Bush yaña inisitaiva belän bu sannı tağı da kimetäçägen belderde. Prezident süzlärençä(audio) minem administratsiä sonğı distä yıldağı hava pıçranuına qarşı in möhim qanunnarnı ğämälgä kertte. Bezneñ säyäsät zararlı gazlarnı , taşlandıq, ağulı industriä urınnarın çistarttı,yılğalarğa ağıp çıqqan fosfornı kimette.2001nçe yıldan birle Amerikada cir, hava häm su sıyfatı yaxşırdı.
Prezident ekologie turında borçılıp söyläsä dä, anıñ tänqitläwçelär , Bush säyäsäte äylänä tirägä doşmannarça mönäsbät kürsätä di .alar Bush prezident Clinton alğan yünäleşne üzgärtep,AQŞnıñ Kyoto protokolına qul quymayaçağın belderde dip äytä.97-nçe yılğı bu kileşü illärne global cılınuğa säbäp bulğan kümer gazın kimetergä çaqıra . AQŞnıñ Kyoto kileşüen ratifikatsiälämäwe , anıñ ähämiäten kimette G:Bush kileşü ul çaqta resetsiägä kerep barğan amerikan ekonomikasına zarar kiterä ala digän argument belän protokolne senatqa cibermäde. Küzätüçelär, zäğif iqtisad anıñ yañadan saylanu şansın kimeter dip äytä.Ämma prezidentnı tänqitläwçelär, G.Bush anı häm respublikan partiäsen yaqlağan tirä yünne pıçratqan zur bizenesqa bik yaqın tora dip belderä. Bu ğäyepläw demokratlarnıñ prezident namzäte bulaçaq dip kötelgän Kerryneñ televidiniädäge saylaw aldı reklamasında da çağıla.(audio)G.Bush pıçratuçı şirkätlärgä bezneñ äylänä-tirä qanunnarın yañadan yazarğa mömkinlek birä. Ul çista hava, häm su qanunnarın köçtän çığarıp, Arktikada qırğıy tormış poçmağında neft ezlärgä teli.Ämma sez añı tuqtata alasız. John Karrynıñ saylanuına yardäm itegez häm tabiğıy möhit öçen köräşkä quşılığız.
Kiçä G.Bush Maine-dä çığış yasağanda , opozitsiädäge demokratlar senator Barbara Boxer citäklägän cıyın ütkärde. Boxer Bushnıñ ekologiä öçen tırışlıq kürsätäm digän süzlären kire qağıp(audio) Prezident Bush berençe könnnän başlap, cämäğätçelekneñ sälämätlegen saqlaw häm tirä yün turındağı 350 dän artıq qanun häm qağıydäne yuqqa çığardı xalıq bik küp oçraqlarda närsä buluın da añlamadı .Senator 3 yılda 350 qanun häm qağydäne yuqqa çığaru mömkin dip sorawçlarğa , min sezgä ul isemlekne kürsätü öçen monda kildem dip äytte
häm bik waq xäreflär belän 20m ozınlığındağı käğäzne cäyep cibärde.Anda Bush kire qaqqan tabiğatnı saqlaw qağıydäläre, çista hava , çista su aktlarına kertelgän üzgäreşlär yazılğan ide.Bolarnıñ bersenä genä kertelgän üzgäreş borçıluğa säbäp bula ä Bush 350sen köçtän çığardı dip äytte demokrat senator B. Boxer
färidä xämit,praga


text:
Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin fikerençä, Qazandağı Rusiä İslam universitıtınıñ başında dini belemgä iä ğalim torırğa tieş. Azatlıq radiosına ul, Rusiä İslam universitetı citäkçelegenä namaz belmägän keşene quyu anıñ moña qädär tuplağan abruıyn ğına töşeräçäk, dip belderde.
Rusiäneñ Möftilär Şurası, Tatarstan Diniä näzäräte häm Qazandağı Tarix institutı belän bergä, Rusiä İslam universitetın oyıştıruçılarnıñ berse bulıp tora. Dini oyışmalar universitetnıñ möselman ruxaniları äzerläwen yaqlasa, Tarix institutı bu uqu yortın dönyawi itüne alğa sörä. April ayında universitetnıñ yaña citäkçese itep dönyawi ğalim, tarixçı İldüs Zahidullin bilgelängän ide.


text:
Eçke eşlär ministrlığı süzçese Cahan-baxş Xancani jurnalistlarğa tawış birü urınnarında qayberäwlärneñ tawış birügä tıqşınu tırışlıqları turında xäbärlär bar dide. Ul qanun bozular, bigräk tä Tährandağıları, keçkenä däräcädä dip bäyäläw qısalarına sıymaslıq buldı dide.
Xancani äytüençä, näticädä eçke eşlär ministrlığı qayber tawış birü urınnarında tawış birüne tuqtatıp toru mäs'äläsen qararğa mäcbür bulğan. Ämma qädimçe Saqçılar Şurası bu ğäyepläwlärne kire qaqtı. Şura süzçese Ğölämxösäin İlham ber organnıñ da tawış birüne tuqtatu xoquqı yuq dide. İkeçe tur saylawlarda ike namzät elekke prezident Äkbar Xäşemi Rafsancani belän Tähran merı Mäxmüt Äxmädinicat qatnaşa.


text: Bügen Yevropa häm Quşma Ştatlarda Ğiraq suğışına qarşı uram cıyınnarı ütä. Londonda suğışqa qarşı häm britan ğäskärlären qaytarunı taläp itep uramnarğa distälägän meñ keşe çıqtı. Şulay uq mondıy çaralar Waşington, San Francisco, Los Angeles, Seattle, Yevropanıñ Rim, Parij, Copenhagen, Oslo häm Helsinki, İstanbul şähärlärendä ütä. Protest çaraların oyıştıruçılarnıñ berse – uzğan yıl Ğiraqta ulın yuğaltqan amerikan xatını Cindy Sheehan. Sheehan cäy köne 25 kön Busnıñ Texastağı rançosı qarşında prezident belän oçraşunı taläp itep protest çarası ütkärgän ide. Bush anıñ yanına çıqmadı.


text:
Qazannıñ 13-i men 15-i aralığında elordada «Avtobws» jedel-aldın alw şarası ötkizildi. Şaranıñ maqsatı - elorda avtojoldarındağı apattılıq deñgey`in tömendetw, jolawşılar jäne jük tasımalın jüzege asıratın jürgizwşiler arasında kölik jürgizw tärtibin jaqsartw, jol qozğalısına qadağalaw men baqılawdı küşey`tw.
Astana äkimdigi resmï say`ıtınıñ xabarlawınşa, qazannıñ 13-i men 15-i aralığında elordada «Avtobws» jedel-aldın alw şarası ötkizildi. Şaranıñ maqsatı - elorda avtojoldarındağı apattılıq deñgey`in tömendetw, jolawşılar jäne jük tasımalın jüzege asıratın jürgizwşiler arasında kölik jürgizw tärtibin jaqsartw, jol qozğalısına qadağalaw men baqılawdı küşey`tw.
«Avtobws» jedel-aldın alw şarası barısında polïcïya qızmetkerleri merzimdi jolawşı tasımalın iske asıratın, rey`s aldındağı texnïkalıq baqılawdan ötken jürgizwşilerdiñ Jol jürw erejelerin buzwınıñ jäne rey`s aldındağı medïcïnalıq tekserwden ötpey` qalğan jürgizwşini rey`ske jiberwdiñ 720-ğa jwıq deregin tirkegen.
Atap öterligi, qalada avtobws parkteriniñ 8 lawazımdı tulğası jawapqa tartılıp, 10 avtobwstı pay`dalanwğa tıy`ım salındı. 134 jürgizwşige uyalı telefonmen äñgimeleskeni üşin ay`ıppul salınsa, 87 jürgizwşi manevrlew erejelerin buzğan, jäne jayaw jürginşilerge jol bermewdiñ 13 deregi tirkelgen. Buğan qosa, jedel-aldın alw şarasın ötkizw kezinlde tekseristen ötpegen avtobwstardı pay`dalanwğa berwdiñ 23 faktisi anıqtalğan.
Elorda awmağında qoğamdıq kölikpen jolawşılar tasımalı salasında 9 käsiporın jumıs istey`di, olardıñ kündelikti qoldanısında 750-den asa qalalıq avtobws bar.


text:
Howard: Qıtay Tönyaq Koreağa basım yasarğa tieş
Audio: "Qıtaydan da möximräk il yuq. Anıñ Tönyaq Koreağa bulğan yoğıntısı, başqa illärnekennän zurraq, häm ul bu mäsälädä uñay häm konstruktiv rol uynadı."
Bügen Rusiä Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Sergei Kislyak, Tönyaq Korea mäsäläsendä kiñäşmädä qatnaşu öçen Waşingtonğa kitte. Şuşı ay axırında Pekinda 6 däwlät qatnaşında Tönyaq Koreanıñ atom programmasına bağışlanğan söyläşülär ütäçäk. 3 könlek bu söyläşülärdä Quşma Ştatlar, Rusiä, Yaponiä, Qıtay häm 2 Koreanıñ da wäkilläre qatnaşaçaq.
Bügen räsmi Pxenyan, Quşma Ştatlarnı "xöcüm itmäw turında" Pakt imzalarğa, häm Tönyaq Koreanıñ tışqı säwdäsenä ayaq çalmasqa süz birergä öndäde, yuq isä, Pekin söyläşülärendä, atom qoralın sütmiäçägen iğlan itü belän kisätte.


text:
2005 yılda Tatarstanğa 6 meñnän artıq cit il eşçese kiräk bulaçaq: xalıq moña uñay mönäsäbät beldermi
Azatlıqnıñ Awlaq öyenä xuş kildegez, xörmätle tıñawçılar.... Bügen sezne min, Alsu Qormaş, Qazan studiäsennän Gölnaz İlgizär häm Naif Aqmal qunaq itäbez. Söyläşäse temalar – dönyada häm Tatarstanda eşsezlek, şul uq waqıtta ayırım ölkälärdä belgeçlär citmäw... mäşğüllek mäs''äläläreneñ immigrasiägä yoğıntısı – tärtip saqlawçılar häm ğadi xalıqnıñ möhäcirlärgä qarata mönäsäbäte...Rusiädä ütkärelgän sosiologik tikşerenü Rusiädä milisiäneñ köç qullanuı şaqtıy kiñ taralğan küreneş buluın rasladı. Säğat axırına qadär bezneñ belän bulığız, Azatlıqtan ayrılmağız.
Berençe bulıp Bolğarstan, Qazaxstan häm Xorvatiä watandaşlarına täqdim yasaldı. Proektqa quşılğan belgeçlär eş näticälärenä qarap Çexiädä daimi yäşäw xoquqın 10 yıl urnına 2 yıl yarımnan ala ala. Älbättä, eş urnıñda siña mönäsäbät ni qadär yaxşıraq bulsa, belemeñ, çit tellär belüeñ, yäşeñ, balalarıñ sanına qarap qarar qabul itelä. Çexlarlar arasında xökümätneñ mondıy qararına qarşılıqlı mönäsäbät sizelä. Beräwlär – Çexiägä çit il belgeçlären çaqırırğa kiräk, alar bezgä fayda kiterä ikän – älbättä, kilsennär di. Başqaları isä – üzebezgä dä eş yuq, balalar posobiäläre häm pensiälär bik tübän, närsägä alar, di. Çexiägä kilep qanunsız räweştä qara eştä eşlägän ukrainnar häm başqa millät keşeläre turında söyläşüne kiläse atnada däwam itärbez, xörmätle tıñlawçılar... Yäşäw häm eşläw şartları turında sez eşçelärneñ bersennän işetersez. Şulay kiläse atnada Törkiädä qara eştä eşläp yörgän qırım tatarları turında söylärbez...
Çexiägä eşçelär äle 2030nçı yılda ğına kiräk bulaçaq, dip iğlan itelsä – Tatarstanğa kiläse yılda uq inde çittän 6 meñgä yaqın eşçe kiräk bulaçaq. Tatarstanda da eşsezlek, mäşğüllek häm qunaq eşçeläre probleması citdi tora, xörmätle tıñlawçılar. Küptän tügel respublikanıñ xezmät häm mäşğüllek, eçke eşlär ministrlığı, migrasiä idaräse, mäşğüllek üzäkläre wäkilläre cıyılıp bu mäs''äläne tikşerde. Xäzerge waqıtta Tatarstanda çittän kilep eşlägän eşçelär küpme, alarnıñ niçäse räsmi terkälgän, alarğa mönäsäbät nindi, digän sorawlarnı radiobıznıñ Qazan studiäsendäge Gölnaz İlgizärgä birdem.Gİ: Äye, Alsu, xäzerge waqıtta dönyada eşsezlek, mäşğüllek mäsäläläre kön üzägendä tora. Älege problema xaqında Tatarstanda da uylıylar. Küptän tügel genä Qazanda xalıqnıñ mäşğüllegenä yärdäm itüçe Koordinatsion komitetnıñ çirattağı utırışı uzdı. Anda bu yulı qaralğan tema ayıruça iğtibarğa layıq. Respublikanıñ Xezmät häm mäşğüllek, Eçke eşlär ministrlığı, Migratsiä idäräse, mäşğüllek üzäkläre wäkilläre qatnaşlığında uzğan bu utırışta 2005 yılda Tatarstanğa 6 meñnän artıq cit il eşçelären cälep itü kiräklege turında äytelde. Migratsiä idäräse mäğlümätläenä qarağanda, bügenge köndä respublikada 3 meñ tiräse, tögälräk itep äytsäk, 2870 keşe räsmi räweştä terkälep eşli. İkençe yartıyıllıqta bu san beraz artığraq bulaçaq. Uzıp baruçı yılnıñ 6 ayında ğına da Xezmät häm mäşğüllek ministrlığına 241 oyışmadan çit il eşçelären cälep itärgä röxsät sorap möräcäğät itkännär. Alar respublikağa 3 meñ yarım keşene çaqırırğa niätli. 2003 yılda isä mondıy yomış belän nibarı 323 oyışma möräcäğät itkän. 2002 yılda alarnıñ sanı tağı da azraq – 92 genä bulğan. Ä menä 2005 yılğa kilgän ğarizalardan kürengänçä, törle şirkätlär Tatarstanğa çit illärdän 6 meñnän artıq xezmätçene çaqırırğa teli. Monıñ öçen alar närsä eşlärgä tieş soñ? Bu sorawğa respublikanıñ Xezmät häm Mäşğüllek ministrı urınbasarı Nikolay Volkov cawap birä. AUDİO Çit il eşçelären cälep itärgä telägän här oyışma bezneñ ministrlıqqa ğariza yazıp birergä tieş. Anda niçä keşe kiräklege häm alarnıñ nindi eş belän şöğellänäçäge añlatıp birelä. Bez bar şundıy ğarizalarnı cıyıp Tatarstannıñ Ministrlar Kabinetına tapşırabız. Alar inde bar mäğlümätlärne bergä terkäp, cälep itärgä kiräk eşçelär sanın Rusiä xökümätenä citkerä. Mäskäwdä Xezmät, Eçke eşlär häm iqtisadi üseş ministrlıqlarınıñ qararı nigezendä respublika eşlärgä kertergä röxsät itelgän cit il grajdannarınıñ sanı bilgelänä, dip añlattı bezgä respublikanıñ Xezmät häm Mäşğüllek ministrı urınbasarı Nikolay Volkov.
Respublikağa eşkä kilüçelär arasında iñ kiräkle belgeçlek bulıp tözeleş eşlären belüçelär tora. Alar bar kilüçelärneñ 81 protsentı täşkil itäçäk. Xäzerge köndä Tatarstanda eşläwçelär arasında da tözüçelär berençe urında tora. Bu soñğı arada Qazanda alıp barıla torğan küpsanlı tözeleş häm tözekländerü eşläre belän bäyle. Çit cirlärdän kilep eşläwçelär mäsäläse xaqında söylägändä, tağın ber möhim problemağa tuqtalmıyça bulmıy. Ser tügel, ğädättä çit il eşçeläre cirle xalıqnıñ açuın çığara. Tatarstanlılar da yıraqtan kilep eşläwçelärgä uñay mönäsäbät siräk kürsätä. Alarnıñ üzebezneñ eşçelär yuq meni, alar bit bezneñ eş urınnarın ala digän süzlärenä respublikanıñ Migratsiä idäräse citäkçese Nikolay Vladimirovnıñ fikerläre cawap birä. AUDİO Xezmät häm Mäşğüllek ministrı urınbasarı Nikolay Volkov fikerençä isä, çittän bezdä bulmağan yäisä azsanlı bulgän belgeçlär, yuğarı kvalifikatsiäle eşçelär kilä. Citmäsä, alarnıñ sanı respublika iqtisatında eşläwçelärneñ nibarı 0,4 protsentın ğına täşkil itä. Şunısın da äytergä kiräk, çit il eşçeläre xökümätkä aqçalata fayda da kiterä. Çit il xezmätkärlären cälep itkän oyışma yäisä şirkät här kilgän keşe öçen yılına 4 meñ sum aqça tüläp tora. Bez alarğa räsmi räweştä Migratsiä idäräse aşa terkälep kilergä röxsät birmäsäk, çit il eşçelären legal bulmağan räweştä eşlätäçäklär, di Nikolay Volkov. Ä bu inde xökümät kesäsenä kermägän aqça belän genä tügel, ä törle cinäyätlär belän dä tämamlanırğa mömkin.
Bezgä kübräk kemnär kilep eşli soñ? Respublikanıñ Migratsiä idäräse citäkçese Nikolay Vladimirov süzlärenä qarağanda, Tatarstanda eşläwçe çit il grajdannarı arasında küpçelekne – 85 protsentnı töreklär täşkil itä. Töreklärneñ Monotek, Odak, Orimek, Renessans häm başqa tözeleş firmaları Qazannıñ meñyıllığına tözelä yäisä tözekländerelä torğan küp kenä cirlärdä eş alıp bara. Mäsälän, Qol Şärif mäçete, Qazan kremleneñ kitapxanäse, Tatarstanda Törkiäneñ wäkilçelege binası näq menä törek tözüçeläre qulları belän eşlänä. Qazannıñ iñ zatlı, bilgele binalarınıñ berse – Piramida küñel açu üzäge dä alar tarafınnan tözelgän. Cit ildän kilep eşläwçelärneñ sanı buyınça ikençe urında – BDB illäre keşeläre. Belgeçlär süzlärenä qarağanda, yaqın çit il grajdannarın çaqıru yış qına kriminal wäzğiätkä dä täesir itä. Mäsälän, Urta Aziä grajdannarı yärdämendä respublikağa narkotik mätdälärne alıp kerü oçraqları terkälgän. Şuña da, bälki çit keşelärne Tatarstanğa cälep itkänçe bezgä tuğan yaqlarına qaytırğa teläwçe millättäşlärebezne çaqırırğa kiräkter? Ğomumän, andıylar xäzer barmı häm alar küpme? Bu xaqta bez Tatarstannıñ Migratsiä idäräse citäkçese Nikolay Vladimirov belän söyläşäbez. AUDİO Respublikanıñ Xezmät häm Mäşğüllek ministrı urınbasarı Nikolay Volkov süzlärenä qarağanda da, çit il eşçelären cälep itkändä tatarlar öçen maxsus kvotalar qaralmıy. Alar barı tik ğomumi nigezdä genä kilä ala. Şulay itep, Tatarstan da böten dönya eş bazarına kerep bara, anda eş itärgä öyränä. Belgeçlär fikerençä, respublika xalqına älege wäzğiät belän sanlaşırğa turı kiläçäk. Bu niçek qına qıyın bulsada. Tatarstanda eşsezlek häm mäşğüllek, qunaq eşçelär tiräsendäge iñ soñğı wazğiät belän bezne Gölnaz İlgizär tanıştırdı. Sez Azatlıq radiosın tıñlıysız... Bügen Awlaq öy utırmasında kütärelgän mäs''älälär - Yevropada häm Tatarstanda eşsezlek häm mäşğüllek... xalıqnıñ häm tärtip saqlawçılarnıñ çittän kilgän "qunaq eşçelärgä" mönäsäbäte... Bu atnada Mäskäw milisiäse xezmätkäre Sergey Basarginğa metrodağı ber yulçını qıynap üterü ğayepläwe belderelde. Xäzer aña 8 yıldan alıp 15 yılğa qadär törmä yanıy. Tikşerüçelär mäğlümatlärenä qarağanda, milisioner, wazifasın başqarğan waqıtta milisiä bülmäsendä, eşsez, iserek xäldä administrativ tärtip bozğan öçen totılğan 1977nçe yılğı ber ir-atnı bik qatı qıynağan. Häm ul keşe qıynaludan soñ 40 minut ütkäç ülep kitkän. Küptän tügel Rusiädä ütkärelgän sosiologik tikşerenü Rusiädä milisiäneñ köç qullanuı şaqtıy kiñ taralğan küreneş buluın rasladı. Tikşerenü näticäläre turında tulıraq mäğlümat belän mikrofon aldında Naif Aqmal: NA: Äye, Alsu. Şuşı tikşerenü-soraşuda qatnaşqan aşığıç yardäm xezmätkäläreneñ, tabiblarnıñ 87 protsentı militsiädän qıynalğan keşelärgä yardäm kürsätkänleklären äytkän. Tanılğan Yuriy Levada tikşerenülär üzäge oyıştırğan bu çarada Rusiäneñ 42 şähärendä 619 aşığıç yardäm tabibı qatnaşqan. Levada älege tikşerenügä yomğaq yasap jurnalistlarğa bu xoquq saqlawçılarnıñ, bigräk tä militsiäneñ köç qullanuı kiñ taralğan häm sistematik buluın raslıy dide. Älege tikşerenü näticäläre iğlan itelgän söyläşüdä xökümättän bäysez oyışmalarnıñ wäkilläre xakimiätlär bu xällärgä küz yoma, şuña kürä monda xökümättän bäysez oyışmalarnıñ tıqşınuı kiräk dip belderde. Tübän Novgorodtağı Ğazaplawlarğa qarşı komitet başlığı İgor Kalyapin xäzer militsiäneñ köç qullanuın kontrol'' itüçe xökem sisteması qalmadı di. Köç qullanuğa kübesençä sotsial yaqlanmağan qatlamnar, ayıq xäldä bulmawçılar, çittän kilüçelär, yäşlär, rus bulmağannar duçar itelä. Rusiä Fännär Akademiäseneñ belgeçe Sergey Yenikolopov äytüençä, köç qullanu qorbannarı kemgä möräcäğät itärgä belmi. Tabiblar da militsiädän qıynalğan keşegä meditsina yardäme kürsätü belän genä çiklägä, qıynalğan keşelärgä nindi oyışmalarğa möräcäğät itärgä kiräklegen alar da bik ük belep betermi. Soraşuda qatnaşqan här 5 tabibnıñ öçese ägär ul oyışmalarnıñ adresların belsäk anda xäbär itkän bulır idek dip äytkän. Xökümättän bäysez oyışmalarnıñ yardämennän başqa bu problemanı çişep bulmıyaçaq di Yenikolopov. Anıñ äytüençä, här 5 militsionernıñ berse diärlek Çeçnä yäki Äfğänstanda xezmät itkän häm andağı räximsez şartarnıñ tä''sire alarnıñ bügenge eşlärendä dä çağıla. Yün ayında Rusiä keşe xoquqları wäkile Vladimir Lukin da xoquq saqlaw oyışmaları xezmätkärläreneñ totqarlanuçılarğa qarata möğämäläsenä zarlanuçılardan kilgän möräcäğätlärneñ artıp kitüenä borçılu belderde. Şundıy uq soraşunı yartı yıl elek Qazan xoquq saqlaw üzäge ütkärde häm anda da şundıy uq näticälär iğlan itelgän ide. Naif Aqmal, Gölnaz İlgizär, Alsu Qormaş – Qazan - Praga


text: Duma deputatı, Liberal Rusiä partiäse citäkçese Sergei Yuşenkov bügen Mäskäwneñ Vagankovo ziaratında cirlände. Sergei belän xuçlaşırğa meñlägän keşe kilde: anıñ dusları, yaqınnarı, säyäsätçelär, ğadi keşelär. Yasalğan çığışlarda bu – säyäsi üterü, Rusiädä säyäsi teror däwam itä, digän süzlär yañğıradı. 52 yäşlek Sergei Yuşenkov 17 aprildä üzeneñ yortı aldında atıp üterelde. Bu könne anıñ Liberal Rusiä partiäse dikäberdä ütäçäk saylawlarğa terkälü ütkän ide. Sergeiga 4 tapqır atqan keşe qaçıp kitä alğan, cinäyätkä bäyle räweştä älegä berkem dä qulğa alınmadı.


text: Warşaw. Pol'şanıñ xärbi citäkçelege bügen, ilneñ 56 keşelek maxsus xärbi bülekçäse "Grom" Ğiraqtağı eşen tögälläde häm kire Pol'şağa qayttı dip xäbär itte. Bu aldan uq planlaştırılğan ide häm Quşma Ştatlar citäkçelegendäge Könbatış köçläre belän kileşep eşlände dip belderde Pol'şa qorallı köçläreneñ matbuğat wäkile Zdislaw Gnatowski. Berük waqıtta Pol'şa Bagdadtan könyaqtağı töbäktä barlığı 6 meñläp ğäskärile xalıqara köçlärgä citäkçelek itüen tuqtatmıy, uzğan atnada Warşaw üzeneñ andağı 2 400 xärbien 30-nçı ğinwarğa bilgelängän Ğiraq saylawlarınnan soñ 1700-gä qaldıraçağın äytkän ide.


text:
Çittäge tatarlarğa kem bulışır?
Bu atna Rusiädä sotsial tarmaqnıñ reforması, yäğni taşlamalarnı aqçalarğa alıştıru turında barğan qaynar bäxäslärdä ütte. 5 avgust könne Däwlät Duması öçençe uqılışta şuşı alıştırunı ğämälgä quya torğan 155 qanunğa östämälärne qabul itte. Läkin küpsanlı qarşılıq mitingları, aqça yaxşıraqmı, taşlamalarmı digän bäxäslär sürätendä ber möhim üzgärtü sizelmi ütte. Bu qanunnar Rusiä watandaşları öçen genä tügel, ä çit illärdäge millättäşlär öçen dä ähämiätle bulıp çıqtı. Çönki taşlamalarnı aqçalarğa alıştıru üzäk belän töbäk arasındağı byudjetara mönäsäbätlärne kileşterä torğan qanunnarğa da üzgäreşlär kertügä kiterde. Ä menä bu qanunnardağı qayber yaña qabul itelgän tözätmälär Rusiä töbäkläre aşa çittäge millättäşlärgä yärdäm itüne tıya. Xäzer älege yärdämne finanslaw barı tik federal’ üzäk aşa ğına bulaçaq. Ä töbäklär, şul isäptän Tatarstan da, älege qanunnar ğämälgä kergännän soñ çit illärdäge millättäşlärebezgä iqtisadi, sotsial yäisä başqa berär törle yärdäm itä almayaçaq. Alar belän xezmättäşlek turında qanun qabul itü dä tıyıla. Yıraqtağı millättäşlärgä xätta tel, mädäniätne öyränüdä dä bulışlıq kürsätü yaramayaçaq, monıñ öçen töbäklär qaznasınnan nindi dä bulsa aqça alu tıyılaçaq. Läkin elek-elektän millättäşlär belän aralaşı, alarğa mädäni, matdi, ruxi yärdäm kürsätü nigezdä barı tik cirle qazna aşa bara ide.
Älege qanun üzgäreşläre çittä yäşäwçe tatarlarğa da tä’sir itä, älbättä. Moña respublikada mönäsäbät nindi? Tatarstan Konstitutsiäsendä berketelgän yıraqtağı millättäşlärebezgä yärdäm itü xaqındağı matdä belän xäzer ni bulır? Älegä respublikada bu xaqta bernindi dä fikerlär işetelmäde. Yallar aldınnan räsmi oyışmalardan mäğlümätlär alıp bulmadı. Bötendönya tatar kongressınıñ çit ildäge millättäşlärebez belän şöğellänüçe bülektä dä bu yañalıqqa mönäsäbät beldererlek keşe älegä tabılmadı. Bu mäs’älä xaqında bez sezgä kiläse tapşırularıbızda äle söylärbez.
Gölnaz İlgizär


text:
Enver Demirbağ - Çatalkaya Kışladır
Sanatçı : Enver Demirbağ
Türkü : Çatalkaya Kışladır
Etiketler : Enver Demirbağ - Çatalkaya Kışladır türkü indir, Enver Demirbağ - Çatalkaya Kışladır türkü dinle, Enver Demirbağ türküleri, Çatalkaya Kışladır mp3 indir, Enver Demirbağ türküleri Çatalkaya Kışladır türküsü, Çatalkaya Kışladır sözleri, Enver Demirbağ mp3 dinle, Enver Demirbağ download, Çatalkaya Kışladır bedava mp3, Enver Demirbağ türkü sözleri, Enver Demirbağ türkü dinle, Enver Demirbağ son albüm indir
Enver Demirbağ Türküleri
Enver Demirbağ - Yere Kum Savrulur
Enver Demirbağ - Kar Mı Yağmış
Enver Demirbağ - Hayriyemin Alçak Damı
Enver Demirbağ - Evleri Uçta Yarim
Enver Demirbağ - Yüksek Ayvanlarda
Enver Demirbağ - Görmedim Alemde
Enver Demirbağ - Bahçeye İndim Ki
Enver Demirbağ - Bu Dere Buz Bağlamış
Enver Demirbağ - Kemer Ağır Kalkmıyor