text:
Xaqiqät bilgele bulğan waqıtta, añlaşılmawçanlıq ta kilep çıqmıy.
Bu tapşıruda kemneñ xaqlı, xaqsız buluınnan bigräk, ni öçen şähärneñ näq üzägendäge kemneñ häm nindi bina tözüe turında mäğlümat bulmawı turında süz bardı. Älege cirneñ yaña xucaların taba almağaç, bez cir alğan oyışmanıñ isemen häm tözelergä tieşle binanı açılmıy torğan ser bulıp qala dip xäbär itkän idek. Xaqiqät bilgele bulğan waqıtta, añlaşılmawçanlıq ta kilep çıqmıy.
Mäydannı satıp aluçılar turında Yäşlär ministrlığı tarafınnan birelgän berdän- ber mäğlümat şul ide- Ruslovaya uramında yäşäwçe Eduard İbrahimov digän keşe. Ämma bu mäğlümat ta serne açırğa yärdäm itmäde. Şulay da radio tapşıru efirğa çıqqannan soñ, aña ayırım keşelärneñ iğtibar itüe turında mäğlüm buldı. Soraşa torğaç bez älege tözeleşkä mönäsäbäte bulğan şartlı räweştä äytkändä,Ämir isemle äfändeneñ kesä telefonın taba aldıq. Studiädän tözüçe oyışma wäkilenä şaltıratıp, bulaçaq tözeleş turında soraşırğa buldıq.
Bu söyläşüne studiädäge magnitofon tasmasına yazdırıp barırğa röxsät bulmaw säbäple, älege söyläşüneñ tögäl eçtälegen sezgä citkerä almıybız. Äñgämädäşem bu turıda tögäl, tulı mäğlümat citmäwen häm wäzğıätkä açıqlıq kertü kiräklegen bersüzsez tanıdı. Läkin mäs'älä buyınça añlatmanı soñraq biräçäkbez dip äytte.
Bezneñ söyläşüdän şul mäğlüm buldı. Älege mäydanda öç qatlı administrativ bina bulırğa tieş. Ägär dä yañadan röxsät bulsa, berençe qatta restoran, ikençe häm öçençe qatlarda ofis bülmäläre bulaçaq.
Ni öçen menä şuşı mäğlümatlar, cirne auksionda satıp alu häm yaña tözeleşneñ proyektı kiñ cämäğätçelekkä iğlan itelmäwe äledä añlaşılmıy. Xaqiqät bilgele bulğan waqıtta, añlaşılmawçanlıq ta kilep çıqmıy. Älege üzäktäge cir öçen kilep çıqqan bäxäs şähär öçen dä, yäşlär ministrlığı häm eşquarlar öçen dä yaraqlı qarar belän tämamlanırğa tieş. Şunsı bilgele, wäkälätle citäkçelär tözeleş başlana torğan urınnı qarap, bu wäzğıättän çığu yulın tabar dip kötelä. Ä xäzergä tözeleş waqıtlıça tuqtap tora.
Gölnaz Şäyxetdinova.


c: text/html

text:
Foto: akorda.kz
Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev Premʹer-mïnïstr Baqıtjan Sağıntaevtı qabıldadı, dep xabarlay`dı Aqordanıñ baspasöz qızmeti. Kezdesw barısında B.Sağıntaev Memleket basşısına eldiñ bïılğı 9 ay`dağı älewmettik-ékonomïkalıq damwınıñ nätïjeleri jäne bastı memlekettik bağdarlamalardıñ orındalw barısı twralı bayandadı.
Qazaqstan Prezïdenti qazirgi waqıtta jüzege asıp jatqan barlıq bastamanı kelesi jılı odan äri tïimdi iske asırw üşin qajetti negiz qalıptasqanın atap ötti.
«Birinşiden, byudjetke tïisti özgerister engizildi. Sonday`-aq, barlıq qajetti memlekettik bağdarlamalar qabıldandı. Atap ay`tqanda, respwblïkanıñ qarqındı ïndwstrïyalıq-ïnnovacïyalıq damwın qamtamasız etw jäne tïimdi kölik-logïstïka ïnfraqurılımın qalıptastırwdı közdey`tin «Nurlı jol» damw bağdarlaması ayasında turğındardıñ äl-awqatın arttırw üşin şaralar qabıldawdıñ mañızdılığı anıq», – dedi Elbası.
Bayandamasında Premʹer-mïnïstr respwblïkanıñ älewmettik-ékonomïkalıq damwınıñ barlıq negizgi körsetkişteri jöninen oñ serpin barın ay`ttı.
B.Sağıntaev Qazaqstan Prezïdentiniñ bïılğı 9 qırküy`ektegi keñey`tilgen Ükimet otırısında bergen tapsırmalarınıñ waqıtında orındalıp jatqanın mälimdedi. Atap ay`tqanda, el ékonomïkasınıñ odan äri damwına ıqpal etw maqsatımen qosımşa 481 mlrd teñge köleminde qarajat bölw mäselesi şeşildi.
Premʹer-Mïnïstr künine 90 mıñ barrelʹ öndiriletin Qaşağan munay`-gaz ken ornınıñ iske qosılğanına nazar awdardı.
Budan bölek, B.Sağıntaev Elbasığa eñ aldımen azıq-tülik pen asa qajetti tawarlar bağası, turğındar men älewmettik mekemelerdi üzdiksiz jılwmen qamtamasız etw mäselesi, sonday`-aq turğın üy` qurılısı bağdarlaması ayasında josparlanğan nısandardı waqtılı tapsırw turaqtı baqılawda ekendigin mälimdedi.
Sonday`-aq, Nursultan Nazarbaevqa eldiñ éksporttıq älewetin odan äri arttırw üşin qabıldanıp jatqan şaralar twralı xabarlandı.
Qazaqstan Prezïdenti respwblïkada jïın-terin nawqanınıñ ayaqtalğanına toqtalıp, endi Ükimetke astıqtı éksporttaw mäselesin pısıqtaw qajet ekendigin atap ötti.
«İri dändi-daqıldar ösirwşi bolıp sanalatın köptegen elderde eginniñ jaqsı şıqqanın bay`qap otırmız. Osığan bay`lanıstı bul narıqta bäseke joğarı boladı. Biz osığan dey`in birqatar eldermen astıq éksportı jöninde kelisim jasadıq. Osı wağdalastıq ayasında jetkiziletin önim kölemin anıqtap alw qajet», – dedi Memleket basşısı.
Nursultan Nazarbaev kezdesw qorıtındısı boy`ınşa birqatar naqtı tapsırma berdi

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Qırğızstan parlamentında saylaw qanunına üzgäreşlär kertü öçen citärlek tawış birelmäde. Xäzerge qanunğa qarağanda, saylawlarğa qadär Qırğızstanda kimendä 5 yıl yäşämägän keşelär namzät itep terkälä almıy. Qırğızstannıñ çit däwlätlärdäge elekke 4 ilçese – Roza Otunbayeva, Usen Sıdıkov, Medetkan Şerimkulov häm Mambet-junus Abılov, 27 fivral ütäçäk parlament saylawlarına namzät bulıp terkälä almadılar. Alar 4se dä oppozisiäne wäkillek itä. Saylaw räsmiläre, alarnıñ berse dä Qırğızstanda terkäler öçen kiräk qadär waqıt yäşämäde, dip belderde.


text: Boğdatnıñ şigilar yäşi torğan Sadr Siti rayonında bulğan terror gämäle öçen cawaplıqnı Ğiraq sönniläreneñ törkeme üz östenä aldı. Bomba şartlawı näticäsendä 20 keşe ülde, 30-zı yaralandı. Sadr Siti – şiği suğışçılarnııñ üzäge bulıp tora, alar belän Moqdat As Sadri isemle radikal din ähele citäkçelek itä. Sönnilär belderüendä, bügenge şarltaw şiği suğışçılarnıñ cinäyätläre öçen cawap yözennän eşlände dielä. Şul uq waqıtta Al Miqdiä şähärendä, Ğiraqnıñ Al-Qayda oyışması belän bäyle bulğan Ansar- As Sunna törkeme citäkçeseneñ qulğa alınuı turında xäbärlär kilä.


text:
Federatsiä şurasında “Qazannıñ 1000 yıllığı”
25 oktäberdä, Mäskäwdä, Rusiäneñ federatsiä şurasında “Rusiä töbäkläre üseşe strategiäse, täcribä häm kiläçäk” digän temağa tügäräk östäl ütte.Häm bu tügäräk östäl tulısı belän Tatarstanğa bağışlanıp, Qazannıñ meñ yıllığı bäyräme qısalarında ütä dip, bilgelände. Bu oçraşuğa Qazannan 60 keşelek delegatsiä kilgän bulğan. Tügäräk östäl utırışında Mäskäwdän dä baytaq qına zıyalılar qatnaştı. Alar arasında Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixanov, “Supr” şirkäte citäkçese Azat Wäliev, akademik Qamıl Wäliev tä bar ide. Ä menä armiä generalı Mäxmüt Gäräevkä, cırçı Renat İbrahimovqa, yazuçı Rawl Mirxaydarovqa Tatarstannıñ däwlät cıyılışı räise Färit Möxämätşin, Qazannıñ meñ yıllığına bağışlanıp maxsus eşlängän medal’lär dä tapşırdı.
Oçraşunı Federatsiä şurası räise Sergey Mironov açıp cibärde. Tatarstan yağınnan sälämläw süzen Färit Möxämätşin äytte. Ä ğomumän bu oçraşu xaqında Färit Möxämätşin bolay dide:
Qazannıñ meñ yıllığı bik matur uzdı. Prezidentlar belän dä oçraşu buldı. Sammit ta ütkärdek. Ä menä Federatsiä şurasındağı bu oçraşu bik kiräk ide. Çönki könläşälär Tatarstannan. Bezgä aqça küp kitä dip söylilär. Läkin bez alar birgän ber tien yanına, üzebezneñ tağın öç tienne quşıp yasadıq bu bäyrämne. Şul turıda da äytü kiräk ide,- dide.
Tügäräk östäldä çığış yasawçılar küp buldı. Alar arasında Tatarstannıñ iqtisad ministrı Boris Pavlov, Qazan şähäre başlığı urınbasarı Rafis Ğosmanov. Alabuğa şähäre xakimiät citäkçese İlşat Ğafurov, Tatartstannıñ tözeleş, arxitektura häm toraq xucalığı ministrı Marat Xösnullin da bar ide. Şulay uq Federatsiä şurası äğzäläre dä Qazan turında üz fikerlären äytergä omtıldılar. Mäsälän Federatsiä şurasınıñ cirle üzidarä komitetı citäkçese Roketskiy, Qazannıñ meñ yıllıq bäyrämendä buluın söyläp, Qazannıñ maturlığın maqtap alğannan soñ, “Qazan yätime” digän töşençägä Qazannan añlatma da alıp qayttım. Süz ğomumän yätimnär turında tügel bu oçraqta. Baybiçälär Mäskäwgä kilep, meskenlänep aqça sorağannan kilep çıqqan ikän ul – “Qazan yätime” digän süz, dip tämamladı çığışın. Bu süzläre belän ul närsä äytergä telägänen añlaw qıyın tügel, läkin añar qarşı süz äytüçe bulmadı. Min bu xaqta, oçraşuda qatnaşqan yazuçı, Tatarstan Däwlät şurası äğzäse Razil Valievqa möräcäğät itep. Raketskiynıñ çığışı belän kileşäseñme dip soradım. Räzil Wäliev bu fiker belän kileşmägänlegen belderde. Häm “Qazan yätime” digän töşençäneñ qayçan kilep çığuın añlattı.
Tügäräk östäl Rusiä töbäkläreneñ üseşenä bağışlanğan ide dip äytkän idem. Süz toraq yort, yaña küperlär, awıl, şähär üseşe belän genä çiklände. Ä menä çığışlarda tel üseşe, xalıqnıñ mädäniäte, ruxi, milli añı turında ber süz dä bulmadı. Älbättä, bu tügäräk östäl Qazannıñ 1000eллыrыHa bağışlanğan bäyräm çaralaranıñ ber çağılışı ğına. İke säğät däwamında barğan tügäräk östäl eşendä çığış yasarğa teläwçelärneñ barısı da qatnaşa almıy da qaldı. Bälki şundıy forsattan faydalanıp, bu xaqta da äytergä kiräk bulğandır.
Mäskäwdä, Federatsiä şurasında Qazanğa bağışlanğan çaralar äytep ütelgän tügäräk östäl belän genä çiklänmäde. 26 oktäber könne anda Tatarstan rässämnäreneñ räsem häm fotokürgäzmäse açıldı .Ayırım kürgäzmädä şulay uq tatar xalqınıñ kömeştän yasalğan bizänü xäzinäläre, käläpüş häm arça çitekläre, milli kiemnär dä quyılğan ide. Qazannıñ meñ yıllığına bağışlanğan bu çarağa kilüçelär Tatarstan sänğät ostaları konsertın da qaradılar.
Näzifä Kärimova, Mäskäw.


text:
“Raki” sıraxanäse – tatar xalqın mısqıllaw bulıp tora
Meñellıq Qazannıñ tağın ber zur waqiğası ul - Qol Şärif mäçeteneñ açıluı. Bu könnärdä tözelep yatqan unikal' mäçetneñ imamı bilgelände, älege wazıyfa Tübän Qamadağı Cämiğ mäçeteneñ imamı Ramil Yunısovqa birelde. Çığışı belän Apas rayonınnan bulğan Rämil Yunısov bügenge köndä Tatarstannıñ Diniä Näzäräte qarşındağı Ğölämälär Şurası räise, Tübän Qama rayonı qazıyı bulıp tora. Ğomumän, Qol Şärif mäçete açıluğa äzerlek tulı quät belän bara. Şuşı könnärdä genä mäçetkä Çexiädä maxsus eşlängän lyustranı elep quydılar. Eçendä qor’än futlyarları bulğan älege lyustranıñ awırlığı berniçä sentnernı täşkil itä. Möselman xatın-qızlar oyışması räise Äl'mirä Ädiätüllinanıñ Qol Şärif mäçete yanında urnaşqan “Raki” sıraxanäsen aldıru turındağı prezidentqa yullağan xatı xaqında uzğan tapşırularıbızda söylägän idek. Bügenge köndä älege xat şähär başlığı Qamıl İsxaqovta.
Möselman xatın-qızlar oyışması räise, “Möslimä” gazetı baş möxärrire Äl'mirä Ädiätüllina: Küp kenä islam illärendä bulğan Qamıl Şamil ulı İsxaqovnıñ islam qimmätlären añlawına bez ışanabız. Uraza ayında Mäskäwdä ataqay belän oçraşqanda ul “Min urazamın” dip äytkän. Şunlıqtan Qamıl İsxaqovnı imanlı keşe itep küräsebez kilä, “Raki” sıraxanäsen alıp taşlar dip ışanabız, taläp itäbez. Çönki Qol Şärif mäçete aldında urnaşqan “Raki” sıraxanäse tatar xalqın mısqıllaw bulıp tora. Tatarlar ğına tügel, ä başqa millät wäkilläre dä anı alıp taşlarğa bik teli. Bu sıraxanä eçendä restoran da bar ikän. Anda kon'yak häm başqa xäräm eçemlekläre äzerlilär. Ä keşe bik küp yörmi anda. Şunda eşläwçelär “Razoryaemsya” – dip, çañ suğalar.
Şulay itep, Qol Şärif mäçete açıluğa näq un kön qalğanda anıñ aldında urnaşqan sıraxanäneñ yabılu-yabılmaw mäs’äläse açıq qala. Respublika prezidentı kürsätmäsen Qazan başlığı ütärme-yuqmı dip cämäğätçelek tüzemsezlek belän kötä. Äle inde qısla räseme töşerelgän tarixi sıraxanä yaña tözelgän Qol Şärif mäçete aldında haman tırpayıp tora.
Al'bina Zäynulla


text:
Gretsidä XXVIII Olimpiä uyınnarı açıla; Tatarstannıñ yäşlär häm sport ministrı Marat Bariev belän äñgämä
13 awgust, comğa könne Gretsiä başqalası Afenda 28nçe olimpiä uyınnarı açıla. Ber ğasırdan artıq waqıt ütkännän soñ Olimpiada yänä Gretsiägä qayta. Äzerlek eşlärenä 6 milliard euro sarıf itkän greklar bar dönyanı şaqqatırırğa cıyına. 2001neñ 11 sintäberennän soñ bu berençe cäyge uyınnar, şul säbäple iminlek çaralarına iğtibar ayıruça zur. 19 kön baraçaq yarışlarda 202 ildän 10 meñ yarım sportçı qatnaşa, şul isäptän, Tatarstan, Başqortostan sportçıları.
Audio (Gianna Angelopulos-Daskalaki)
"Açılu tantanasında muzıqa, biyü, tamaşa telendä borıñğı Gretsiäneñ tarixı, bu uyınnarnıñ niçek barlıqqa kilüe sürätlänäçäk. Ul bar dönyanı şaq qattıraçaq, ğäcäpkä qaldıraçaq."
Oyıştıruçılar tamaşanıñ neçkäleklären ser itep saqlasa da, tınğısız jurnalistlar qayberlären qazıp çığaraldı. Stadionnıñ idäne bermälne su belän tulıp diñgezgä äylänäçäk. Utlı yolldız hawağa atılıp suğa töşäçäk häm 5 Olimpiä bocrasın qabızaçaq. Alay da iñ zur surpiz axırda kötelä, oyıştıruçılar, monısı çınalap ta ser, di.
11 sintäber xöcümnärennän soñ bu berençe cäyge Olimpiä uyınnarı. Älbättä inde iminlek mäsäläsendä iğtibar ayıruça zur. Tärtip saqlawğa 7 meñ xärbi, politsiä, iminlek xezmätkäre cälep itelgän. Grek räsmiläre NATOdan yärdäm soradı. Hawadan daimi küzätü bulaçaq. Patriot raketaları safqa bastırılğan. Moña östäp här il üz çaraların kürä. 1972 yılda München olimpiadasında İzrailneñ 11 sportçısı üterelgän ide. İzrail komandası Afenda da östämä çaralar küräçäk. İzrailneñ Mäğärif häm sport ministrı Limor Livnat bolarnı äytte:
Audio (Limor Livnat)
"Münxenda 11 İzrail 11 sportçısı üterelgännän soñ bez yaxşı beläbez: terror ğämälläre xättä olimpiä uyınnarında bula ala, bigäräk tä 11 sintäberdän soñ. İzrail komandası terror qorbanı bulmas öçen älbättä östämä çaralar küräçäk."
Olipmiä uyınnarınıñ käyefen bozarday tağın ber närsä bar, ul da bulsa doping mäsäläse. 2000 yılda Sydney olimpiadasında doping qullanğan 11 sportçı totılğan ide. Berniçä sportçı Afen uyınnarınnan da çitlätelde. Xalıqara Meditsina Komissiäse başlığı Arne Ljungquist süzlärençä yaqın arada tağın berniçä qarar kötelä:
Audio (Arne Ljungquist)
"Bolay dip äyter öçen berniçä säbäp bar, di Ljungquist: berençedän, tikşerülär sanı arttı. Häm iñ möxime: Olimpiada barışında, xättä yarıştan tış tikşerülär waqıtında da, tıyılğan matdälärneñ tulı isemlege qullanılaçaq."
Olimpiä uyınnarı ğädättä säyäsättän çittä torırğa tırışa. Läkin ul bareber ütep kerä. Bıyılğı uyınnarda Ğiraq sportçıları da qatnaşa. Amerikan sportçılarına, ciñülären tinaq bäyräm itergä quşılğan, näfrät uyatmas öçen. İke Korea sportçıları açılu tantanasına bergä çığaçaq häm 2008 uyınnarında ber komanda bulırğa cıyına. Quşma Ştatlar, Qıtay, Germaniä belän ber rättän Rusiä komandası iñ zurlardan bulaçaq. Rusiä saflarında Başqortstannan 13, Tatarstannan 10 sportçı bar. Tatar-başqortlar da şaqtıy. Bu turıda bez bügen Tatarstannıñ yäşlär häm sport ministrı Marat Bariev belän söyläşep aldıq. Xäzer şul äñgämäne täqdim itäm.
Audio (Marat Bariev)
Sez Tatarstannıñ yäşlär häm sport ministrı Marat Barievnı tıñladığız. Ul üze Olimpiadanıñ ikençe öleşenä barırğa cıyına. Bez anıñ belän elemtädä torırğa kileştek.
Ali Gilmi, Praga


text:
Ğiraqtağı koalitsion köçlär qatıraq ısullar qullanaçaq
AUDİO: Min sezgä anda ütep kerüçe bez belgän keşelärneñ qayberläreneñ watandaşlıqların misal itep kiterä alam. Qayberlären atap kitsäk, bez anda Yämälelärne, Sudanlılarnı, Süriälelärne häm Mısırlılarnı küräbez dide Sancvhez.
Bügen Bağdadta ber, Basrada ber bomba şartlaw näticäsendä 3 keşe hälak buldı, kimendä 9 keşe yaralandı. Bağdadtağı şartlaw mäxkamä qarşında, AQŞ soldatları totqınnarnı binadan alıp çıqqanda bulğan. Anda Ğiraq politsiäseneñ 2 xezmätkäre häm 4 totqın yaralanğan. Basrada uramğa quyılğan bomba mikroaftobus uzıp barğanda şartlap, maşinadağı 3 keşene ütergän häm kimendä 3 keşene yaralağan.


text:
Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığıştağı aradaşçısı David Satterfield bügen Jerusalim yanındağı Äl-Azarieh'da fälestin premyer-ministrı Ahmed Qurei belän oçraştı. Qurei süzlärençä, oçraşuda süz tınıçlıq yulı planı häm Amerikanıñ töbäktä solıx urnaştıru eşendäge role turında barğan: "Bez böten yaqlarnıñ taläpläre, tınıçlıq yulı planın ütäwdäge burıçları, amerikannarnıñ role häm tä'sire turında fiker alıştıq. Quşma Ştatlar, üktäbr ayında Gazada 3 amerikannıñ bombada şartlap hälak buluın tikşerü eşläreneñ tizräk tämamlanuın sorıy. Amerikannar İsrael däwläte belän ber rättän Fälestin däwläten tözüne täqdim itä. Quşma Ştatlar şulay uq, ike yaq ta köç qullanunı tuqtatu öçen tırışlıqlar yasar digän ömet belderä. " dide Fälestin premyer-ministrı Ahmed Qurei.
Töbäkkä tınıçlıq protsessın yañartır öçen kilgän amerikan aradaşçısı Satterfield, irtägä İsrael premyer-ministrı Ariel Şaronnıñ xakimiäte başlığı Dov Weisglass häm başqa İsrael räsmiläre belän oçraşaçaq.


text:
Respublikanıñ İminlek Şurası utırışı uzdı
Sişämbe könne Prezident sarayında uzğan Respublika iminlek şurası utırışında da älläni şaqqatırğıç tema tikşerelmäde. Gärçä, utırış yabıq işeklär artında uzdırılsa da häm anıñ näticäläre belän journalistlar soñınnan ğına tanıştıralası bulsa da. İminlek şurası qarağan töp mäsälä neft çığarunıñ effektlılığın arttıru. Bu mäsälä, räsmi xäbärdä äytelgänçä, Rusiädä neft bankı buldıru häm ğomumän Rusiädä yaña energetika strategiäsen qabul itü uñayınnan kütärelä. Läkin bu temanıñ da qızıqlı detalläre bar, neft Tatarstannıñ töp byudjet tulılandıruçı tarmaq. Mäğlüm bulğança, Tatarstan nefteneñ sıyfatı başqa töbäklär, äytik Seber nefte sıyfatınnan tübänräk. Ä bank buldıru ul sıyfatqa taläplär arta, digän süz. Energetika strategiäse üzgärüdän dä Tatarstan neftçeläre yünle närsä kötmilär, çönki törle çikläwlär kertelergä mömkin.


text:
“Ğäliä” mädräsäse yübileyına äzerlänä
Ufadağı danlıqlı “Ğäliä” mädräsäseneñ 100 yıllıq yubileyın bäyräm itü qısalarında bıyıl Başqortstanda baytaq qına tantanalı çaralar ütäçäk. Äle alarnı oyıştıruğa äzerlek mäs’älälären tikşergän kiñäşmä bulıp ütte. Başqortstan vitse-premyerı, respublikanıñ mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev ütkärgän bu utırışta “Ğäliä” mädräsäseneñ 100 yıllıq yubileyın bilgeläw çaraları xaqında täfsille fiker alışu buldı.
Mäğlüm buluınça, “Ğäliä” mädräsäse 1906 yılda Ufada kürenekle tatar baylarınıñ aqçasına tözelä häm anda tatarlar belän başqortlar ğına tügel, ä başqa törki xalıqlar wäkilläre dä belem ala, soñınnan uqımışlı, ataqlı şäxeslärgä äwerelä. “Ğaliä” mädräsäsendä dini sabaqlar belän bergä dönyawi fännärdän dä tirän belem birelä.
“Ğäliä” mädräsäseneñ 100 yıllıq yubileyı uñayınnan Başqortstan Xökümäte räise imzalağan färmanğa yaraşlı bik küp mädäni häm dini çaralar oyıştıru küzallana.
Ufadağı Zäki Wälidi isemendäge Milli kitapxanädä “Ğäliä” mädräsäse tarixına qağılışlı dokumentlardan, kitaplardan häm törle äsbaplardan torğan kürgäzmä açılaçaq. Başqortstan Respublikasınıñ Milli muzeyında isä şulay uq “Ğäliä”neñ törle eşçänlek yılların çağıldırğan tege yäki bu dokumentlardan, qullanış äyberlärennän tuplanğan kürgäzmä oyıştıru qaralğan.
Utırışta yasağan çığışında Başqortstan mädäniät häm milli säyäsät ministrı elekke “Ğäliä” mädräsäseneñ yañadan din ähellärenä qaytarılıp birelüen häm anda Rusiä İslam universitetı urnaşuın uñay bäyäläde häm üzebezneñ din ähelläre töple belemne ğäräp illärendä tügel, ä üzebezdä alırğa tieş dip assızıqladı. “Ğäräp illärendä uqıp qaytqan yäşlär qaysıberdä bezneñ islamğa xas bulmağan ağımğa quşılıp kitä”, - dide ul.
Başqortstan vitse-premyerı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev fikerençä, respublikada xäzer din belgeçlären äzerläwçe uqu yortları citärlek. Häm alar arasında elekke “Ğäliä” mädräsäse traditsiälären däwam itüçe häm anıñ binasında urnaşqan Rusiä İslam universitetı da zur eş başqara ala.
Äye, “Ğäliä” mädräsäseneñ yubiley zurlap bilgelänäçäk. BR Xökümäte räise färmanı nigezendä respublika radio häm televidenie kanallarında “Ğäliä” mädräsäse tarixına bäyle baytaq qına tapşırular da äzerlänä xäzer.
“Ğäliä” mädräsäseneñ oluğ yubileyına Başqortstan tatar milli oyışmaları da äzerlänä. Tantanalarğa Tatarstannan da baytaq qunaqlar çaqırılaçaq.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Äcwät Cihanşin: “ Azatlıq” xalqıbız öçen bik küp fayda kiterä”
Düşämbe könne “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bülegenä Tatarstannıñ Aznaqay rayonında yäşäwçe Äcwät Cihanşin şaltırattı. Ul “Azatlıq”ta yäkşämbe könne yañğırağan Rimzil Wälineñ ğadi tatar awılınıñ yäşäyeşe turındağı tapşıruına qarata üz fikerlären belderde. Alarnı bez sezgä xörmätle tıñlawçılar kiläse tapşırularıbıznıñ bersendä işettererbez. Ä bügenge “Xalıq awazı” säxifäse qısalarında Äcwät äfändeneñ ğomumän “Azatlıq” radiosınıñ eşçänlegenä qarata fikerlären citkeräbez.
“Azatlıq” radiosın 40 yılğa yaqın tıñlawçı, Äcwät abıy tumışı belän Aznaqay rayonınıñ Suqayış awılınnan. Bala –çaqtan uq tarix belän bik qızıqsınğan. Häm bügen dä ul tarixi kitaplarnı uqıp, alarnı cıyıp bara ikän. Buş waqıtlarında kino, videoğa töşerü belän mawığa ikän. Ä Äcwät abıynıñ yaratqan şöğelläreneñ berse, borınğı muzıka uyın qoralların yasaw häm alarda uynaw. Ä xäzer Äcwät Cihanşinnı üzen dä tıñlıyq.
“Azatlıq”radiosın min küptännän tıñlıym häm qızıqsınıp tıñlıym. Ul bik zur problemalarnı çişä. Xalqıbız öçen bik küp fayda kiterä. Yäştän birle min anı tıñlıym inde, elek qaça – qaça tıñlağan bulsam, xäzer inde ap - açıq işetelä. Sezneñ söyläwegezdä böten närsä döres. Sezgä barısı öçen bik zur räxmät. Min anıñ ber ğayiben dä tapmıym. Barı tik yışraq qına işetelsen ide. Şulay uq tarix, xalqıbıznıñ, millätebezneñ uzğanın añlatıp barsa bik äybät bulır ide. Ul bit bik tä qızıqlı, min inde şularnı işetsäm bezneñ xalıq töşep qalğannardan tügel dip ğorurlana başlıym”. Xörmätle “Azatlıq ”radiosı tıñlawçıları sez “Xalıq awazı” säxifäse qısalarında Aznaqay rayonında yäşäwçe Äcwät Cihanşin fikerläre belän tanıştığız. Ägär dä inde sezneñ dä äytäse fikerläregez, teläk – täqdimnäregez bulsa, bezgä xat yazu öçen adres - 420012, Qazan 12, abonent tartması 155. Aznaqayda yäşäwçe Äcwät Cihanşin, Baltaç rayonındağı Rifqat Zaripov häm başqa bik küp tıñlawçılarnıñ bezne iğtibar belän tınlawları “Azatlıq” eşen kamilläşterüdä zur yärdäm bulıp tora.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Colin Powell Ğiraqta küpläp üterü qoralı buluğa dälillär kiteräçäk
Audio
Powell künderäçäk dälillär cın dälil bulmayaçaq, di Ämin. Minemçä, ul hawadan, yä ğälämnän töşerelgän uydırma fotosürätlär kürsätäçäk.
Ğiraq räsmiläre, BMOnıñ baş inspektorları Hans Blix häm Mäxämmät Äl-Baradei belän quldan kilgänçä xezmättäşlek itäçägen belderä. Kiläse şimbädä Blix belän Baradei Bagdadqa kilä. Üz ixtiarı belän qoralsızlanmasa Quşma Ştatlar Ğiraqqa qarşı köç qullanu belän yanıy. Farsı Qultığına 90 meñ çaması Amerikan xärbie kiterelde. Ğiraqqa xöcüm bula-qalsa Quşma Ştatlar Törkiä nığıtmaların qullanırğa teli. Törkiä parlamentı şuşı atnada bu mäsäläne tikşerergä ciena. Yevropa Berlegendä räislek itüçe Gretsiä Tışqı eşlär ministrı George Papandreou, Ğiraqnı, suğış buldırmas öçen, soñğı şansqa totınıp qalırğa çaqırdı.


text:
Yewropa Berlege çirattağı oçraşuın ifrat ta qatlawlı şartlarda qarşılıy
Pänceşämbe Brüsseldä Yewropa Berlegeneñ çirattağı olı cıyını açıla häm bu yulı ul bar Berlek öçen şaqtıy qatlawlı ber çorda uzaçaq. Küptän tügel genä Fransiä häm Hollandiä referendumnarında Yewropa Berlege öçen äzerlängän konstitutsiä kire qağıldı. Äğza illär xäzer yul çatında - konstitutsiäne raslaw eşen däwam itärgäme, yuqmı. Brüssel cıyınında bu xaqta urtaq ber qararğa kilener dip kötelä.
Audio, Jose Barroso
"Wäzğiatneñ qatlawlılığın, ike uñmağan referendumnıñ naçar tä''sir yasıy aluın iskä alıp, bez bergäläşep üzenä kürä ber tänäfes, uylanu çorın iğlan itärgä tieş" di Yewropa komissiäse räise Barroso. Konstitutsiägä "yuq" dip äytäneñ yaman tä''sirennän qurqu Yewropada xäzer kiñ taralğan. Misal öçen, konstitutsiäne yaqlaw zur awırlıqlar belän bulsa da artıp kilgän Çexiädä, Fransiä referendumınnan soñ ul yänä asqa tägäräde. Şuña kürä nindider ber tänäfes kitäklege turında xäzer ber Barroso ğına tügel, britan premyer-ministr Tony Blair da söyli:
Audio, Tony Blair
"Minemçä, Fransiä häm Hollandiädäge "yuq" dip tawış birüne isäptä totıp, uylanu öçen berniçä ayğa tänäfes alu häm şulay itep Yewropağa üz ixtiacları, barır yünäleşe, iqtisadi xäle, globalläşü, iminlekkä häm cinayätçelekkä bäyle mäs''älälär xaqında fiker alışu öçen waqıt birü mäğkül bulır ide" di Tony Blair. Bu süzlären ul sişämbedä, Fransiä prezidentı Jacques Chirac belän oçraşqannan soñ äytkän ide. Alarnıñ şul oçraşuında Yewropa Berlege öçen ikençe ber möhim mäs''älä - 2007-2013-nçe yıllar öçen Berlekneñ büdjetın nindi nigezgä qoru yulları qaraldı. Bu da Yewropa Berlege kiçergän säyäsi krizisqa turıdan-turı bäyle. Yewrokomissiä räise Barroso, büdjet mäs''äläsendä urtaq qararğa kilü xäzerge töşenkelek çorınnan çığuğa yardäm itä ala dip isäpli häm äğza illärne, üzläreneñ tar mänfäğätlären qayğırtu belän genä şöğellänmäskä öndi. Bügenge bäxäs Britaniäneñ 1984-nçe yılda Yewropa Berlegenä kergändä üze öçen köräşep alğan qulay finans taşlamalar tiräsendä bara. Ul çaqta iqtisadi xäle çağıştırmaça xörti bulğan Britaniä, Berlekkä tülägän aqçasınıñ zur öleşen subsidiälär räweşendä kire üzenä qaytaru xaqında kileşkän ide. Barroso xäzer, wäzğiat inde üzgärde häm Britaniä andıy taşlamalarğa moxtac tügel dip belderä:
Audio, Jose Barroso
"Wäzğiat 1984-nçe yıldağı tösle tügel, xäzer bezdä yaña 10 äğza bar häm alar Britaniädän küpkä fäqirräk. İmanım kamil, britan xökümäte yaña ber wäzğiat xasil buluın añlayaçaq" digän ömet belderä Yewropa komissiäse räise Jose Barroso. Ämma älegä Yewropanıñ başqa citäkçeläre - misal öçen Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder, Luxembourg premyerı Jean Claude Juncker - Brüssel oçraşuında büdjet mäs''äläsendä nindi dä bulsa uñışqa ireşügä bik ışanmawın äytä. Luxembourgtan soñ räislek eşen Berlektä Britaniä alaçaq, şuña kürä büdjet problemasınıñ yaqın aralarda çişelüen dä kötep bulmıy häm bu kiläse 2006-nçı yılda, räislek Finländiägä küçkäç kenä mömkin bulaçaq digän farazlar äytelä.
Kärim Kamal


text: İran üzeneñ atom programması tiräsendäge mäsäläne xäl itü öçen üzeneñ täqdimnären äzerläyäçägen belderde. İrannıñ tışqı eşlär ministrı Manuçer Mustaki xäbär itkänçä, il ike törle mömkinlekne küz aldında tota . Dönya cömäğätçlege kertän täqdimnäreneñ tağı da kiñäyue häm İranınıñ üz täqdimnäreneñ äzerläwe. Motakki, İran täqdimnäre BMO İmenlek şurası häm Germaniä kertkännärennän närsä belän ayırılıp toraçağın añlatmıy. Dönya cömöğätçelege İrannıñ uran bayıtu eşlärennän baş tartuın taläp itä. İran xakimiätläre bu şart belän älegä riza tugel.


text:
Astanadağı QR Tuñğış Prezïdentiniñ atımen atalatın Nazarbaev wnïversïteti elimizdegi ülken bedeldi oqw ornı. Elbasınıñ qoldawımen qurılğan wnïversïtet Qazaqstanda bilim men ğılımï-zerttew qızmetiniñ damwına mümkindik beretin birden bir bilim şañırağı. Özindik bilim standarttarımen talapşıl jastarğa sapalı bilim berip otırğan wnïversïtette əlemniñ tükpir-tükpirinen jïnalğan ataqtı professorlar dəris beredi. Zamanawï bilim, tərbïe berwge negizdelgen wnïversïtetke 2016- 2017 oqw jılında 4517 talapker tirkelipti. Olardıñ işinde bizdiñ Jambıl oblısınıñ tülekteri de bar. Solardıñ biri, oblısımızdıñ üzdik te darındı balalarınıñ qatarındağı talay` bilim say`ıstarınıñ jeñimpazı, oblıstıq darındı er balalarğa arnalğan qazaq-türik mektep-ïnternatınıñ tülegi Ulıqbek Ədilbekovpen suxbattaswdıñ səti tüsti.
– Ulıqbek, büginde elimizdiñ Tuñğış Prezïdentiniñ atımen atalatın wnïversïtette bilim alw baqıtı buy`ırıptı sağan. Osı oqw ornınıñ stwdenti atanğanda qanday` sezimde boldıñ?
– Mağan ülken jawapkerşilik jüktelgenin sezindim. Elbasınıñ atımen atalğandıqtan Nazarbaev wnïversïtetinen bilim alıp şıqqan ərbir jas azamat eliniñ körkeyuine ülken üles qoswğa, ayanbay` eñbektenwge mindetti. Özim de sol üdeden şığwğa barınşa eñbektenwdemin. Qazir osı wnïversïtettiñ «Kompʹyuter ğılımı» fakwlʹtetiniñ İİİ kwrs stwdentimin. Nazarbaev wnïversïteti talapker jastarğa bilim men tərbïeniñ ozıq ülgisin meñgerwge ülken mümkindikter jasap otır. Bul oqw ornında stwdentter oqığan salası boy`ınşa Qazaqstannıñ işinde jəne şet elderde təjirïbeden ötedi.
– Elimizdiñ bedeldi joğarı oqw ornına qanday` sındardan ötip tüstiñ?
– Men Taraz qalasındağı oblıstıq darındı er balalarğa arnalğan qazaq-türik mektep-ïnternatında oqıp jürgenimde birneşe bilim olïmpïadalarına qatısqanmın. Solardıñ biri – Xalıqaralıq olïmpïadağa ïnformatïka pəni boy`ınşa qatısıp, jeñimpaz atandım. Sondıqtan, Nazarbaev wnïversïtetine qabıldanar aldındağı emtïxandarsız tüstim. Oqwşı kezimdegi alğan jeñisterime qarap, wnïversïtet meni birden İ kwrsqa qabıldadı. Ərïne, barlıq talapkerler tapsırwğa tïisti ağılşın tili deñgey`in anıqtawğa arnalğan IELTS test sınağınan öttim. Xalıqaralıq olïmpïadadan jüldeli oralğanda, şəkirtaqı tölep, jaqsı jağday` jasay`tındarın ay`tıp, oqwğa şaqırğan birqatar wnïversïtetterden bas tarttım. Meniñ tañdawım Nazarbaev wnïversïteti boldı.
– Öziñ ömirde kimdi ülgi tutasıñ?
– Elimizdiñ Tuñğış Prezïdenti Nursultan Nazarbaev aqıldı da parasattı bolmısın ərbir isinde, sözderinde körsetip jürgen tulğa. Köregendiligimen naqtı maqsattar qoy`ıp, sol arqılı jüy`eli jumıs jürgizwge mindetteri ay`qın bağdarlamalardı qabıldawı – onıñ jürgizip otırğan sayasatınıñ sarabdaldığın añğartadı. Elin süy`gen Elbasın ülgi etemin.
– Nelikten ïnformatïka mamandığın tañdadıñ?
– Bul ömirde eşteñe de bir ornında turmay`dı. Jıljığan waqıtpen birge zaman da, qoğamnıñ ustanımdarı, bet-bey`nesi de özgerip otıradı. Bügingi zamannıñ ülken jañalığı – aqparattıq texnïkanıñ damwı. Qazirgi waqıtta barlıq is élektrondı türde jüzege asırılatın bolıp özgerip otırğanın bərimiz kündelikti ömirde körip jürmiz. Tipti, türli qızmetter işinde «barmaq bastı, köz qıstı» əreketterdi boldırmaw üşin élektrondı ükimet te qoldanısqa engizildi. Qazir de kompʹyutersiz jüzege asırılatın is kemde-kem. Elbasımız kezekti Joldawınıñ birinde «Bilimdi, eñbekqor, bastamaşıl, belsendi bolwğa qazirden bastap dağdılanıñdar. Jumıs pen suranıs bar öñirge batıl barıñdar. Şeberliktiñ şıñına jete bilseñder, mamandıqtıñ bəri jaqsı. Qazir texnïkalıq mamandıqtardıñ, ğılım men ïnnovacïyanıñ küni twğan zaman» – degen bolatın. Sondıqtan, jaña zamannıñ köşine ilesw üşin de zamanawï texnïkanı jetik meñgergendi jön kördim.
– Söz saptawıñnan öziñe joğarı talap qoyatın qasïetti bay`qap otırmız. «Bolar bala alısqa qaray`dı» – dey`di xalıq. Bala Ulıqbek qanday` edi?
– Ïə, meni talapşıldıqqa twğan ağam Dinmuxamed jeteledi. Ekewmiz tete östik. Bir balabaqşağa bardıq. Dəmet apamnıñ ay`twınşa, ağam salmaqtı, uqıptı bala bolıptı. Al, men uşqalaqtaw bolğan ekenmin. Oy`nap kelgen soñ apam mağan «Dïmaştı qaraşı, üsti-bası tap-taza. Sen nege kir bolıp keldiñ?» – dep ursadı eken. Ağam da Taraz qalasındağı oblıstıq darındı er balalarğa arnalğan qazaq-türik mektep-ïnternatın üzdik bitirip, osı Nazarbaev wnïversïtetinde oqıdı. Dinmuxamed əri ağam, əri dosım. – Keler künderge közdegen qanday` josparlarıñ bar? – Bizdiñ bïik maqsattarımızğa umtılwğa mol mümkindik jasap otırğan elimizdiñ senimin aqtap, ultımızdıñ ïgiligine eñbegimdi siñirsem dey`min.
– Əñgimeñe raxmet.
Suxbattasqan Qamar QARASAEVA.


text:
Latinğa qaytunı yaqtırtu: bäyge näticäläre
Latinğa qaytunı yaqtırtu: bäyge näticäläre
Şulay da qul quşırıp utırmıylar, älbättä. Küptän tügel mäğlümat häm matbuğat ministrlığı urınına qalğan elemtä ministrlığı qarşındağı Tatarstan xalıqları telläre turında häm latin imlası nigezendä tatar alfavitın tergezu turında qanunnarnı tormışqa aşıruğa bağışlanğan eşlärne bäyäläw komissiäse utırışı näticälären söylägän idek. Şuşı könnärdä älege komissiäneñ räsmi qararı çıqtı. Anda tellär buyınça qanunnı tormışqa aşıru öçen berençe grant 50 meñ sum “Sabantuy” gazetasına, latinğa küçü buyınça berençe grant 60 meñ sum – İntertat.ru elektron gäzitenä, tellär buyınça maxsus grantlar 24 meñ – “Söyembikä”, “Tatarstan” jurnalına, “Şähri Çallı” gazetasına, latin buyınça maxsus grantlar “Şähri Qazan”, “Mäğrifät” gäzitlärenä, “Mäydan” jurnalına bireleü turında äytelä. Şulay uq anda “Pecпyблиka TaTapcTaH”, “Watanım Tatarstan”, “Moлoдeжb TaTapcTaHa”, “Tatarstan yäşläre”, İntertat.ru gäzitläre häm Tatar-inform agentlığı aşa mäğlümat çaraları arasında 1 yüldän 31 dekabergä qadär ike däwlät tele yöreşe turında materiallar bäygese iğlan itärgä dielä. Şulay uq latinğa küçü buyınça yazmalarğa da bäyge ütkärelä. Bu ike bäygedä dä berençe grantlar 100 meñ sum, ikençe grantlar 85 meñ sum, öçençe – 75 meñ sum dip iğlan itelä.


text:
Tatar Kongressınıñ yaña saylanğan başqarma komitetı (BK) 28 sentäberdä oyıştıru utırışı uzdıra...
Avgust urtalarında Qazandağı ber säyäsi küzätüçe “alda Kongress, Däwlät Şurasınıñ xälitkeç sessiäse, xalıq sanın isäpkä alu”, uquçılarıbızğa ber dä küñelsez bulmas, digän ide. Çınnan da, avgust azağında III Bötendönya tatar kongressı, anda qatnaşuçılarnıñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşuı böten dönyağa şaw-gör kilde. III Kongressnıñ yomğaqları äle alda. Yaña saylanğan Başqarma komitet şuşı ay azağına oyıştıru utırışın bilgelägän. Anda räis urınbasarları häm Başqarma komitetnıñ idaräse wazifaları raslanaçaq. Başqarma komitetnıñ ğamäldäge xezmätkärläre kadr üzgäreşläre sizelmi, köndälek eşlär köndägeçä başqarıla, dilär. Töbäklärdän Kongress qararların, rezolyutsiälären cibärüne ütenep, möräcäğätlär kilä. Ämma-läkin, bu dokumentlar äle eşkärtüdä ikän.


text:
Belarus: Kazulin xatınıñ cirläw märasime öçen irektä
Belarusda xaqimiätkä qarşı oppozisiä çaraları alıp barğan öçen 5 yarım yılğa törmägä höküm itelgän Belarus oppozisiä citäkçese Alaksandr Kazulin, bügen irtä belän, 3 köngä irekkä çığarıldı. Törmädän alınıp Minsktäge öyenä eltelgän Kazulin, atnaaxırında rak awıruınnan wafat bulğan xatınıñ cirläw çarasına qatnaşa.
Alaksandr Kazulinneñ törmädän çığarıluı şundıy yäşeren buldı ki, xättä tışta kötep torğan ber törkem jurnalistlär dä anıñ qayçan çığarıluın añlamıy qaldı.
Minsktäge fatirına çığarılgan Kazulin, ike qızı belän qayğı büleşergä dä ülgermäde, şunda uq tilifonda tarafdarları belän äñgämä qorıp söyläşergä kereşte. Ğailä bülmäsendä isä fotolar yanda anı qaraga törelgän xatınınıñ mäyete kötä ide. Kazulinneñ xälal cefete 46 yäşlek İrina, şimbä könne kükräktä yaman şeş awıruınnañ wafat buldı.
“Minem ğailä qayğım, belarus xalqı qayğısı belän çağıştırganda bik keçkenä äyber. İldäge wäzgiätlär çınnan da qurqınıç”
Kazulin, Vitsebsk törmäsennän ğadi ber maşina belän yäşeren genä çığarıldı. Äle kiçä genä, jurnalistlärgä disiplinne bozuda ğayeplängän Kazulinneñ törmädän çığarıluına röxsät itelmäyäçäk dip beldergän ide. Moña qarşılıq beldergän yaqınça meñ keşe, oktäbr mäydanında şämnär yağıp Kazulinne xatının cirlägändä çığarıluın sorap cıyıldı.
Kazulin, xatınınıñ wafat xäbären bolay belgän.
Yäkşämbe könne, anı törmä başlığı Ahnistiskau üz bülmäsenä çaqırtıp alğan häm xatınınıñ wafat buluın xäbär itkän telegramnı kürsätkän aña. Kazullin monnañ ber kön alda, xatınınıñ xälläreneñ awırayıp kitüen sizep öygä şaltırıtırğa röxsät sorasa aña tilifon tabılmağan bulğan.
Xatınınıñ wafat buluı xäbäre anı bik naçar xisländergän çönki ul awır könnärendä üzenä bulışqan xatınınıñ soñgı säğatlärendä aña yärdäm itälmäw xise borçığan. Xatını awrığan öçen açlıq iğlan itüdän tıyılğan Kazulinne, şul minuttan soñ ber ni tuqtata almağan. Ul Törmä kiyemendäge belgelärne sütep ala häm monnanarı törmä tärteplärenä buysınmayaçağın belderä. Şunnan qanunsız qulğa alınuı häm xatınını cirläw märasimenä qatnaşuı kiräklegen añlatqan 4 säxifä xat yazıp çığa da açlıq iğlan itüen belderä.
Häm ul xatqa, härwaqıtta quyğan imza belän – qanunsız höküm itelgän A. Kazulin dip qul quya.
“Min susız açlıq iğan itüemne äyttem. Häm min alarğa yä miña xatınımnı cirlärgä röxsät itärsez yäisä mine xatınım belän bergä kümärgä mäcbür bulırsız dip äyttem. Häm uylawımça xaimiät minem motlaq citdi buluın añladı. Älbättä şul uq waqıtta kiçä Minsktä başlağan qarşılıq çarasınıñ il buylap tarala başlawı da rejim östendä zur tä’sere bulğandır.”
2006 yılnıñ Mart ayında bulğan prezident saylawında Kazulin prezidentlıq öçen namzät ide. Häm ul şul uq waqıtta xaqimiätne açıqtan açıq tänqit itüe öçen qulğa alındı. Kazulin menä şul waqıttan başlap xatınınıñ awıruının naçaraya başlawına ışana.
Alaksandr Lukashenka, saylaw aldı çaralarında uq xatınımnıñ xälenen naçar buluın belä ide di Kazulin. Saylawdan soñ xaqimiätkä qarşı çaralar kürgän öçen Kazulin qulğa alınğaç, xatını bötenläy köçen yuğalta häm üz çire belän küräşergä mäcbür bula.
“Uzğan atna Lukeshenka Kazulin aldına açıqtan-açıq taqdim belän kilä. Taqdimdä – Kazulin xatının çit ildä däwalandıru öçen törmädän irtäräk çığarılaçaq. Läkin ber şart belän, ilgä tağın kire qaytmaw bäräbärenä” di Kazulin.
Kazulin – “Ägär min, yarıy min bügen uq ildän kitäm dip xaqimiättän ber million dollar taläp itsä idem, alar miña ul aqçanı birer ide” di.
“Läkin İrina häm Kazulin bu taqdimne kire qağa xättä ki bu, ber berseñ mäñgegä yuğaltu bahasına bulsa da.”


text:
Melek Tural - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli
Sanatçı : Melek Tural
Türkü : Meşelidir Engin Dağlar Meşeli
Etiketler : Melek Tural - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli türkü indir, Melek Tural - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli türkü dinle, Melek Tural türküleri, Meşelidir Engin Dağlar Meşeli mp3 indir, Melek Tural türküleri Meşelidir Engin Dağlar Meşeli türküsü, Meşelidir Engin Dağlar Meşeli sözleri, Melek Tural mp3 dinle, Melek Tural download, Meşelidir Engin Dağlar Meşeli bedava mp3, Melek Tural türkü sözleri, Melek Tural türkü dinle, Melek Tural son albüm indir


text:
Metan
Metan — issez häm tössez gaz, hawadan ike tapqır diärlek ciñelräk. Ul tabiğättä üsemlek häm xaywan qaldıqları hawasız şartlarda tarqalğanda barlıqqa kilä. Şuña kürä ul sazlı sulıqlarda, taşkümer şaxtalarında oçrarğa mömkin. Metannıñ iñ kübe xäzer könküreştä häm proizvodstvoda yağulıq itep faydalanıla torğan tabiği ğazda.
Metan molekulasında vodorod atomnarı belän uglerod atomnarı arasındağı ximik bäyläneş kovalent xarakterlı bula.
Metan, iñ küp oçrıy torğan uglevodorod bularaq, ximik çimal sıyfatında torğan sayın kübräk qullanıla bara.
Metannıñ yanu häm tarqalu reaktsiäläre tipoğrafiä buyawın häm qawçuqtan rezina äyberlärne yasawğa kitä torğan qorım citeşterüdä faydalanıla. Şul maqsat belän maxsus miçlärgä metan belän bergä metannıñ berqädär öleşe genä yanarlıq miqdarda hawa kertelä. Yanu temperaturası yuğarı bulu näticäsendä ğaznıñ qalğan öleşe tarqalıp, ayıruça waq qorım xasil itä.
Metan — ammiaq häm başqa organiq quşılmalar sintezlaw öçen promışlennost'ta wodorod tabunıñ töp çığanağı bulıp sanala. Metannan wodorod tabunıñ iñ kiñ taralğan ısulı — aña su parı belän tä'sir itü.


text:
Qazanda «Rusiä xalıqları telläre — anıñ milli baylığı» dip isemlängän fänni-ğämäli konferensiä eşli
26 noyäber, sişämbe könne, Qazanda «Rusiä xalıqları telläre — anıñ milli baylığı» dip isemlängän töbäkara fänni-praktik konferensiä eşli başladı. Anı Tatarstanıñ Mäğärif ministrlığı oyıştırdı. Konferensiä, isemennän ük kürengänçä, Rusiädä yäşäwçe xalıqlarnıñ tellärenä, alarnıñ xäle, uqu-uqıtu, tellärneñ üseş problemalarına bağışlana. Şulay uq, cıyılışta milli mäğärif mäs’äläläre, uqıtu protsessınıñ milli komponentı, Rusiädä milli sabırlıq kebek sorawlar da qaralaçaq. Konferensiädä törle töbäklärdän kilgän tatar tele uqıtuçıları häm tärbiäçeläre dä qatnaşaçaq. Sişämbe könne qunaqlar tügäräk öställär, seksiälär eşendä qatnaştılar, törle mäktäplärdä, gimnaziälärdä, balalar baqçalarında buldılar, milli tellärgä bağışlanğan kürgäzmälärne qarap yördelär. Çärşämbe könne fänni-praktik konferensiäneñ plenar utırışı uzdı. Pänceşämbe könne cıyılış üzeneñ eşen däwam itäçäk. Älege fänni cıyılışta Rusiäneñ 20 töbägennän kilgän 300 läp delegat qatnaşa, dip xäbär itä İntertat.ru elektron gazetı. 3 kön däwam itkän şuşı konferensiä waqıtında Omsk, Orenbur, Samar, Sarıtaw, Mäskäw şähärlärennän, Xantı-mansi okrugı, Mordowiä, Mari, Başqortostan häm başqa töbäklärdän kilgän qunaqlar tel problemaların ğına xäl itep qalmıyça, Qazannı qarap, başqalabıznıñ Kamal teatrında tatar teatrı belän dä tanışa alaçaqlar.


text:
Tөrkiәdә xәrbi fetnä qurqınıçı
Tөrkiәdә xәrbilәrneñ sәyәsi tormıştağı rolen kem dә inqar itә almas. Çөnki baytaq ildәn ayırmalı bularaq xәrbilәrneñ tөrek sәyәsi tormışına yoğıntısı kөçle. Niçә mәrtәbәlәr xәrbi putç oyıştırğan yaki ultimatomnarı arqılı xөkümәtlәrne üzgәrtkәn xәrbi citәkçelek bıyıl azağında da laisizm, Tөrkiәdә radikal dinçelәrneñ role üste digәn әytemnәre belәn qabat kөn tәrtibenә mende. Uzğan atnada AQŞ-nıñ prestijlı atnalıqlarınnan “Newsweek” jurnalında Hudson institutı xezmәtkәre çığışı belәn üze dә Tөrek bulğan Zeyno Barannıñ “Tөrkiәdә 2007-nçe yılda xәrbi ber putç bulu ixtimalığı 50 % tirәsendә tora” digәn belderüen basıp çığardı. Zeyno Baran xәrbilәrneñ monnan 10 yıl elek 28-nçe fevraldә ultimatom birep xөkümәtne almaştırularına oxşaş şartlar xasıyl bula başladı digәn analizı Tөrek cәmağәtçelegeneñ diqqәt üzәgenә mende. Añarğa Tөrek jurnalistları şuşı informatsiәne qaydan aldığız digәç, ul minem çığanaqlarım yuğarı dәrәcәle ofitserlar dip beldergәn.
Nәticәdә Tөrek mәtbuğatında spekulatif xәbәrlәr hәm analizlar çığa başladı. Misal өçen Hürriyet gazetasınnan Yalçın Bayer “Sәyer putç analizınıñ artındağı çınbarlıq” isemle 28-nçe Noyeberdә nәşr itelgәn mәqalәsendә Tөrek qorallı kөçlәreneñ yuğarı dәrәcәle ofitserlarınıñ anıñ belәn sөylәşkәn buluına ışanu saflıq bulır ide dip yazıp çıqtı. Bugün gazetasınan Gülay Gөktürk isә “Baranğa şuşı süzlәrne yazdırğan generalәrneñ mәqsatı açıq: alar prezidentlıq saylawlarınnan elek cәmağәtçelekne hәm bigrәktә parlamentnı xәrbi putç bulaçaq dip qurqıtırğa tırışalar. Mondıy taktika 2003-nçe yılğa parlament saylawları aldınnan da qullanıldı” dip yaza.
Yeni Şafak gazetası da 28-nçe Noyeber sanında “Zeyno Baran üze dә ‘xәrbi çığanaqlarnıñ bere dә putç yasayaçaqbız dip beldermәde’, mәqalәm Newsweek jurnalında çıqqanda qayber mәğlümәtlәr tөşep qalğan dip üz süzlәren inqar itәrgә mәcbur buldı dip yazdı.
Zaman gazetasınıñ jurnalistı Şahin Alpay 30-nçı Noyeberdә basılıp çıqqan “Tөrkiәdә xәrbi putçnı kem telәr ide?” isemle mәqalәsendә “ Barannıñ AK partiәneñ 2002 parlament saylawlarında 34 %, 2004 cirle saylawlarında 40 % tawış alğan, 2007’dege saylawlarda da iñ küp tawışnı alırğa kandidat buluın hәm şulay itep Tөreklәrneñ küpçelegeneñ şuşı partiәdәn hәm demokratiәdәn qәnәğәt buluın onıtuına başqa sәbәp bulırğa tiyeş. Monı anıñ AQŞ-nıñ Iraqqa qarata xezmәttәşlek itü talәbeneñ Tөrkiә tarafınnan kire qağıluına açuı kilgәn dairәlәr belәn bik yaqın toruı belәn añlatırğa mөmkin.” dip yaza.
Yәni Asır gazetasınnan Kazım Güleçyüz isә “Vatan gazetasınnan 28 Fevral ultimatomın yaqlağan Erol Өzkasnak bik qurqınıçlı tәrәqqiәtlәr bulğanda xәrbilәr tıqşına alır dip yazıp, xәrbi putçqa işekne açıq qaldıra” dip yaza.
Radikal gazetasınnan Tarhan Erdem 30-nçı Noyeberdә “Putç ixtimalı nol” dip uquçıların tınıçlandırırğa tırışa. Şul uq gazetada yazğan Hasan Celal Güzel isә “2007-nçe yılda xәrbi putç bulır mı?” digәn mәqalәsendә şundıy ber xәldәn qotılır өçen qayber tәqdimnәr yasıy. 1-nçedәn Tөrek Qorallı Kөçlәre üzenә dә tәnqitle qarap, putçnıñ Tөrkiәne nindi xәlgә tөşerәçәgen kürergә tiyeş. 2-nçedәn Premier Erdoğan Prezident buludan vaz kiçәrgә tiyeş. 3-nçedәn oppozitsiә belәn kiñ külәm mәğlümәt әsbapları kiyerenkelekne arttırmasqa hәm xәrbi putçqa qarşı buluların belderergә tiyeşlәr.
Menә Tөrkiәdә jurnalistlar hәm intelligentsiә iñ vaq “xәrbi putç” süzenәn şundıy dәrәcәdә өrkә, bu ber Amerikan jurnalında basılıp çıqqan ber analizçınıñ farazları ğına bulsa da. Asılda ütkәn tәcribәlәr hәm xәrbilәrneñ әle dә kisәtülәr belәn sәyәsәtkә qia rәweştә tıqşınıp toruların kürgәndә өrkmiçә dә xәl yuq.
İstanbuld, Äxtәm İbrahim


text: Belarustağı keşe xoquqları oyışması, uzğan yılda respublikada xoquq bozular häm xökümätneñ bäysez mäğlümat çaralarına basımı arttı, dip xäbär itä. Xartiä-97 isemle älege oyışmanıñ matbuğat wäkile Lyudmila Gryaznova, yıllıq xisaptan, 3 bäysez jurnalistnıñ törmägä utırtırlğanı häm oppozitsiädäge 5 basmanıñ yabılğanı kürenä, dide. Oppozitsiägä qarşı basım artqan. Yıl däwamında 8 meñ 500 eşquar qulğa alınğan. Prezident Aleksandr Lukaşenka häm Belarus xökümäten xalıqara cämäğätçelek tä keşe xoquqların, säyäsi häm informatsion irekleklärne çikläwläre öçen täñqitli.


text:
Livanğa 3 könlek säfären tämamlap İran prezidentı Möhammäd Khatami, Genevada uzğan söyläşülärgä qaramastan AQŞ häm İran arasında citdi häm zur qarşılıqlar qala birä, dip belderde. Läkin söyläşülär däwam itäçäk. Amerika häm İran diplomatik mönäsäbätlärne 1979nçı yılda özde. İnde ber yılğa yaqın Berläşkän Millätlär Oyışması ximayasendä Tähran belän Waşington arasında söyläşülär bara. Süriägä kiter aldınnan, Khatami, Waşingtonnıñ şiği möselmannarınıñ Hezbollah törkemen yaqlawnı tuqtatırğa digän çaqıruın kire qaqtı. Hezbollah- İsraelneñ fälestin cirlären yawlap aluına qarşı köräşkän tulı xoquqlı säyäsi oyışma, dide. “Okkupatsiädän başlap xäzer Fälestindä barğan xällär-Fälestin xalqınıñ xoquqların sanğa suqmaw bulıp tora. Xärbi okupatsiä häm iqtisadi kontroldän tış İsrael .zeneñ izü säyäsäten däwam itep, üz çiklären kiñäytä, şunıñ belän töbäktä barğan suğışlarnıñ da säbäbe bulıp tora”, dide Khatami.
İran gazetları ilneñ yuğarı citäkçese Ayatollah Ali Khamenei, Amerika Quşma Ştatları belän nindi dä bulsa xezmättäşlekne kire qağa, mönäsäbätlärne caylawnı-üzeñneñ köçsezlegeñne tanuğa tiñli, dip yazıp çıqtı.


text:
30 dekaberdä “Azatlıq” radiosınıñ könlek xäbärlären bıyıl soñğı tapqır biräbez. 31-endä inde ğädäti tormış, yañalıqlar tügel, ä aşaw-eçü, bäyräm awazları işeteler. Ä bit bäyräm bügen başlana. 30 dekaberdä distä yıllar buyı Mäskäwneñ Kreml' zallarında cıyılışlar şawladı. SSSR tözelgän kön! 1922 yılda Rusiä, Kavkaz artı, Urta Aziä, Ukraina, Belorussiä kebek respublikalarnıñ Sovetlar Soyuzın oyıştırğan kön bu. 80 yılğa yaqın ğömer şuşı berlektä ütsä dä, adäm balası üzenä pasport birgän däwlätne dä tiz onıta ikän. Sovet ile dip paradlarğa yördek, ölkän buın Sovet watanıbız dip şaxtalarda, tayğalarda tir tamızdı, suğışta qan qoydı, pulemetlarnı kükräge belän qapladı. Küplärneñ qullarında äle dä sovet pasportı, kesälärdä sovet institutı diplomnarı. İnde xärbilär qulında yañadan altın yoldız töşerelgän qızıl äläm, gimn cırlağanda da, şul uq fanfaralı muzıka yañğırıy. Ä il yuq inde. Xätta, iskä alıp, çirkäwdä şäm quyuçı da kürenmi. “Tatarstan yaña ğasır” televideniese irtän irtük Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakov belän Käcä yılı, Kamil äfände tuğan Savinovo, yäğni Käcä bistäse, bu citäkçeneñ ğailäse, şähärneñ meñyıllığı turında söylägändä, şulay uq SSSRnı iskä aluçı bulmadı. Kalendar waqiğaların iskä alğanda, şuşı yaña iärçenle televizor keşeläre İvan Groznıynıñ näq bu köndä öylänüe, “Coca-cola”nı yasıy başlağan ataqlı eşquarnıñ tuğan köne turında äyttelär. Tağın ällä nindi kalendar waqiğaları, ä Sovetlar Soyuzın iskä alğan keşe dä yuq. Şuşı Sovetlar Soyuzı bulmasa, andağı avtoritar ğädätlärgä häm mäğlümat qısımına qarşı toru öçen “Azatlıq” radiosı da oyıştırılmas ide. Bäyräm belän, ağay-äne, däwlätlärneñ naçarlığın da, yaxşılığın da onıtu kileşmäs.
“Yaña ğasır” televideniese kalendarendä Rusiä häm çit il patşaları macaraları iskä alınsa da, tatar xalqı häm Tatarstanğa bäyle ber genä waqiğa da xätergä kilmäde. Şuña kürä, forsattan faydalanıp, 1 ğinwarda akademik häm millätpärwär Äxmät Mazharovqa 60 yäş tulu turında aldan äytep kitäm. Ul Coca-cola uylap çığarmasa da, kükertle neft' tabu texnologiäsen ğämälgä quyıp, üz institutınıñ fänni eşçänlegen Kazağıstandağı neftne Amerikanıñ “Şeroton” firması qüätläre belän suırtunı oyıştırğan. Äxmät Mazharov üze Tatarstannıñ Baltaç rayonında tuıp üskän, çit illärdäge tatarlar belän oçraşıp, duslaşıp yäşi, bıyıl cäy ul Amerikadan, Törkiädän, Şveytsariädän kilgän tatarlarnı Qazanğa kiterep, alarnıñ Başqortostandağı häm Mordoviädäge tuğan cirlären kürsätte. İslam illäre akademiäse bülägenä layıq bulğan Tatarstan fänni akademiäneñ ğämäli äğzası Äxmät Mazharov üze dä eşli häm yäşi belä, başqalarğa da yärdäm itä.
Yul uñayınnan şunı da iskä alıyq, Amerikada yäşäwçe millättäşebez Roal'd Sagdiev 26 dekaberdä üzeneñ 70 yıllığın bilgeläp ütkän. Plazma fizikası häm kosmosnı öyränü buyınça zur ğalim Roal'd Sagdievqa Tatarstannıñ Amerikadağı wäkile Lenar Latıypov Mintimer Şäymievneñ qotlaw xatın citkergän.


text: Yangon – Bu atna axırında Myanmarda bulğan tizlege säğattä 190 çaqrımğa citkän köçle cil säbäple, Myanmar däwlät televideniäsı xäbär itüençä 240dan artıq keşe hälaq bulğan. Songı könnärdä Myanmarnı urap alğan köçle cil dawılı Nargis siklonında meñlärçä toraq-yortlar cimerelde, elektr belän tilifon elemtäläre üzelde. Birma xärbi xaqimiäte, başqala Yangon belän 5 töbäkne äfat zonası dip iğlan itte. Myanmarnı üz täserenä alğan tropik köçle cil dawılı Taylandqa köçä başlağan. Läkin Taylandtağı siklon täseren äkrinläp yuğalta bara dip xäbär itelä.


text:
Zur tabiğıy afätkä duçar bulğan İranğa AQŞlarınıñ yardäm cibärüe häm anıñ qabul itelüenä qarata küplär ällä Bam zilzeläse xäräbälärennän Waşington-Tehran dialogımı qalqıp çığaçaq digän soraw quyğan ide.Qayberäwlär başta bälkim dip cawap birsälär dä, atna azağında Waşingtonda da Tehran da ütäläse qatı şartlar säbäple ömedlär kimi töşte.
Könyaq-könçığış İranda Bamdağı qatı cir teträwennän soñ dönyanıñ 4 poçmağınnan şul sanda AQŞtan da yardäm kilde.Distä yıllardan soñ AQŞ oçqıçınıñ İranğa töşüe üzenä kürä sensatsiä buldı , bigräk tä kiñ küläm mäğlümät çaraları Bam tragediäse zilzile diplomatiäsiäsen tudıra ala dip şaulıy başladı.Ämma zilzilädän soñ ber atna ütkäç ike yaqnıñ da räsmiläre humanitar yardäm ber närsä, säyäsät ikençe närsä dip söyli başladı.Prezident G.Bush kiçä İranğa yardäm cibärü turında bolay dip äytte (audio)
Bez İran xalqına , amerikannar sezneñ avır xälegezne añlıy dip kürsätergä telibez. Bez keşelärneñ cafalanuına märxämät belän cawap qaytarabız , humanitar yardämneñ ilgä qulaylıq belän kerüe öçen çikläwlärne yomşarttıq.İran xökümäte ozaq waqıttan birle tınıçlıq öçen tırışuçılarnı tıñlarğa , törmädä totqan Al Qaida äzğaların tapşırırğa , atom programmasınnan waz kiçergä tieş.Bez İran xökümäteneñ, yardäm kiterüçe oçqıçlarıbıznı qabul itüen xuplıybız.Döres eş.Zarar kürgän keşelärgä bulışlıq kürsätü yaxşı eş häm bez şulay eşlibez.
Bushnıñ bu süzläre, Finans ministırlığı İranğa humanitar yardämneñ tizlektä barıp citüe öçen quyılğan çikläwlärne waqıtlıça ciñeläytäçägen iğlan itkännän soñ äytelde. 90könlek möddät eçendä AQŞ watandaşları ,xäyriä oyışmaları İranda yardäm häm tözekländerü eşe alıp barğan oyışmalarğa turıdan turı aqça cibärä alaçaq.Ämma Tehran belän säwdä itü elekegeçe tıyıla.İrannnıñ yuğarı däräcäle räsmilärendä dä , yardäm tırışlıqları bälkim dä ike il arasında dialoqqa alıp barır digän ömedlär kimede. Çönki prezident Xatami(audio)
AQŞ humanitar yardämeneñ ike ilne ayırğan politik mäsälälär belän ber bäyläneşe dä yuq. Ayrımalıqlarnıñ tamırı bik tiräsndä, AQŞ küptännän birle İranğa naçar küz belän qarıy.
Ämma Xatami , AQŞ administratsiäseneñ ğämäl häm süzlärendä üzgäreş bulsa, mönäsäbätlär üzgärä ala dip östägän. AQŞ vä İran ilbaşlarınıñ belderüläre, däwlät sekretarı C.Powelneñ, Tehrannıñ amerikan yardämen qabul itüe İran citäkçelegendä yaña töşençälär täräqqi itüenä işarä bula ala dip äytüennän soñ yasaldı.Powell WP gazetasına birgän ängämädä İrannıñ yaña tör mönäsäbäte, anıñ AQŞ humanitar yardämen qabul itüdä genä tügel ä BMO inspektorlarına röxsät birü ,şulayuq urtaçıl ğäräb illärenä diplomatik işarälär cibärüendä dä kürenä dip äytkän häm mondıy adımnar kiläçäktä uñay ber mizgeldä dialogqa alıp bara ala dip östäp quyğan ide. Powellnıñ uñay mizgel digän süzläre mätbuğatta törleçä täfsillänä başlağaç, Däwlät departamentı süzçese Ereli (audio)
däwlät sekretarınıñ komentarınnan añlaşılğançı, uñay täräqiät bar. Añı här kem kürä ala , Şulayuq ciddi borçılular da qala birä. Bez uñay mizgeldä dialogqa äzer.İke prezidentnıñ belderüläre cirteträwe diplomatiäse turında mätbuğatta barğan diskussilärne tuqtatır.Ämma şulay da Bam tragediäseneñ bälkim dä alğa taba säyäsi täräqiätkä täsir itäçägen kürsätkän işarälär yuq tügel. Misal öçen kiçä İran parlamentı citäkçeseneñ urınbasarı Möxämmäd Riza Xatami Tehran Waşingtonnıñ yaxşı niätenä älbättä , yaxşı niät belän cawap qaytaraçaq dip äytte. İsän bulsaq kürerbez .
färidä xämit,praga


text:
Putin Buşnıñ yañadan saylanuın yaqlawı xaqında işarä cibärde
Russiä prezidentı Putin Düşämbedä press-konferensiädä yasağan çığışında Ğıraqtağı höcümnär prezident Buşnıñ yañadan saylanuın buldırmau maqsäten küz aldında tota dip belderde. Gärçä, ul AQŞ prezident saylaularında kemneñ ciñep çığın teläven äytmäsä dä, anıñ soñğı vaqıtlardağı belderüläre Buşnı yaqlauın kürsätä.
Audio
"Xalıqara terrorizm Buşnıñ ikençe möddätkä saylanuın buldırmaunı maqsät itep quya. Teroristlar bu maqsätkä ireşkän xäldä, bu alar öçen Amerika häm nindider ber däräcädä xalıqara anti-terror koalitsiä östennän möhim taktik ciñüe bulaçaq."
Döres Putin prezident kandidatları turında nindi dä bulsa fiker belderüdän totlıp qaldı.
Audio
"Bu saylau kampaniäsendä amerikan xalqı kemne saylasa bez monı qabul itep saylanğan prezident belän bergä eşliäçäkbez. Min ber genä kandidat belän dä mönäsäbätläremne bozarğa telämim."
Läkin, şulay da Putinneñ Buşnıñ saylanmauı terroristlar öçen ciñü bulaçaq digän fiker belderüe , anıñ kemne yaqlauın açıq kürsätä. Küräseñ ul häm Kreml kiñäşçeläre Buş progmatigıraq citäkçe häm ul Kerrygä qarağanda, Çeçnä suğışı häm demokratiädän çitläşkän aftokratiägä taba alıp barğan soñğı politik adımnar mäsäläsendä Russiäne azıraq tänqitlär digän näticägä kilgän bulırğa tieşlär. Associated Press agentlığı da ike kandidatnıñ Russiägä mönäsäbäte häm Putin-Buş mönäsäbätlärenä qağılıp bolay dip xäbär itä. 30-nçe Sintäberdä Kerry belän Buş arasında bulğan debatlarda, Kerry Putin terrorğa qarşı köräş digän bulıp zarur bulğannan artıq adımnar atlıy dip Russiädäge vazğiätkä borçıluın belderde. Buş isä minem Putin belän şäxsi mönäsäbätlärem anıñ kürgän çaraları xaqında söyläşergä mömkinlek birä. Min Putingä demkratiäneñ faydalı yaqların iskä töşeräm dip äytep, yomışağıraq tonda söyläde. Putin dä, Buş ta Ğıraq mäsäläsendä fiker ayırmalıqları bulsa da, terrorğa qarşı köräştä xezmättäşlek itülären häm üzara mönäsäbätlärneñ yaxşı buluın belderälär. Çınnan da Russiä AQŞnıñ Üzäk Aziädän torıp Afğanistanda operatsiä alı baruına qarşı çıqmadı. Üz nävbätendä Washington Rusisäneñ Çeçnä suğışında keşe xoquqların bozuına küz yoma. Putin İyün ayında Üzäk Aziägä vizitı vaqıtında Buşnıñ Ğıraqtan qurqınıç bar ide digän raslauın quätläp, Qazaxstandağı summitta Russiä, Sadam Xösäin rejimı AQŞta häm anıñ çit illärdäge qorılmalarına höcüm itärgä äzerlänä digän küzläv mäğlümätlären Washingtonğa citkerde dip belderde. Ul şulay uq Buşnı Ğıraqta suğış başlauda ğäyeplävçe opponentlarına töbäp, alarnıñ moña moral xaqı yuq . Alar Yugoslaviägä qarata şundıy uq säyäsät alıp bardılar dip Buşnı yaqlap çıqqan ide. Putin monda elekke prezident demokrat Klinton çorında NATOnıñ Yujoslaviäne bombalauın küz aldında tottı. Putin Düzämbedä yasaşan çığışında AQŞta prezident saylaularında kemne yaqlauın açıq itep äytmäsä dä, işaräse açıq buldı. Carniegie Mäskäv Üzäge politik küzätüçese Maşa Lipman, Putin yäşerengän işarä cibärde, läkin, ul bik ük yaxşı yäşerenmägän ide dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Jurnalistlarnı saqlawçı tağın ber xalıqara oyışma tözelde
Dönyada jurnalistlarnı saqlawçı berniçä xalıqara oyışma buluğa qaramastan, wazifaların başqarğan waqıtta üterelgän jurnalistlar sanı yıldan-yıl arta bara. Xalıqara Jurnalistlar Federatsiäse mäglümätenä qarağanda 1990-nçı yıldan birle barlığı 1200 jurnalist üterelgän. Şuşı xälgä qarşı çaralar kürü maqsatı belän uzğan atnada tağın ber xalıqara oyığşma tözelü turında iğlan itelde.
Şuşı sanap kitkän oyışmalar nigezdä barısı da jurnalistlarnı saqlaw belän şögellänä. Alay bulğaç, tağın ber yaña oyışma nigä kiräk digän soraw tua. Cawap şul – oyışmalar küp, ä menä kürelgän çaralar citmi ikän, wazifaların başqarğan waqıtta üterelgän jurnalistlar sanı yıldan yıl arta bara. Xalıqara Jurnalistlar Federatsiäse mäglümätenä qarağanda 1990nçı yıldan birle barlığı 1200-dän artıq jurnalist qorban bulğan. Şularnıñ 280-gä yaqını – suğış qırlarında. Äytkändäy, soñğı Ğiraq suğışın Federatsiä – “jurnalistika tarixında iñ qanlı waqiğa” dip atadı. Federatsiä mäglümätenä qarağanda 3 atna eçendä Ğiraqta 16 jurnalist ülgän yä xäbärsez yuğalğan.
Suğışnı yaqtırtırğa kilgän xalıqara xäbärçelärneñ äle küpmeder äzerlege, bronejiletları, kesä telefonnarı, hiçyuğı, berär närsä bula qalsa, iminiätläre bulsa, alarğa yış qına yärdäm itep yörgän cirle jurnalistlarda bolarnıñ berse dä yuq. Citmäsä, xalıqara xäbärçelär suğış betkäç qaytıp kitä, ä cirle jurnalistlar qaynar noqtada yäşäp-eşläp qala. Yaña tözelgän oyışma – näq menä cirle jurnalistlarnıñ äzerlegen köçäytergä cıyına. Xalıqara Jurnalistlar Federatsiäse räsmie Sarah de Jong yaña oyışmanıñ töp maqsatın bolay añlata:
Audio: “Xalıqara Xäbärlär İminlege İnstitutınıñ töp maqsatlarınıñ berse – dönyanıñ här poçmağında jurnalistlarnı mäglümät, maxsus künegülär, äsbaplar belän tä’min itü. Bigräktä andıy künegülär, äsbaplar, iminiätlär bulmağan urınnarda. ”
New Yorkta urnaşqan Jurnalistlarnı Saqlaw Komitetı, isemennän kürengänçä, inde küptännän, jurnalistlarnı saqlaw belän şögellänä. İNSİ digän yaña İnstitut anı qabatlamasmı, bu ike oyışma arasında nindi ayırma bulaçaq digän soraw tua. Jurnalistlarnı Saqlaw Komitetı direktorı urınbasarı Joel Simon bu sorawğa bolay cawap birä:
Audio: “İNSİ – jurnalistlarnı öyrätü, iminlek künegüläre kebek konkret mäsälälär belän şögellänäçäk. Bez isä – kiñräk külämdä, matbuğat ireklegen saqlaw, törle xatlar yazu, çaralar ütkärü belän şögellänäçäkbez.”
Simon süzlärençä, İNSİ – konkret ber jurnalistnıñ üterelü ixtimalın kimetü östendä eşläsä, Saqlaw Komitetı – ğömümän, jurnalistlarğa imin şartlar tudıru, berär xäl bula qalsa, anı tikşerü belän şöğellänäçäk. Qısqası, berse aldan xäräkät itä, ikençese – arttan.
Şuşı atnada Xalıqara Matbuğat İnstitutı 1997-nçe yıldan birle dönyada ay sayın urtaça 5 jurnalist üterelä, xäbärçelärneñ iminlege mäsäläse matbuğatnıñ soñğı temasına äylänergä mömkin, digän belderü yasadı. Belderüdä äytelgänçä, bu ülemnär – keşelärneñ mäglümät alu xoquqı öçen bik yuğarı bäyä bulıp tora... Berläşkän Millätlär Oyışması Keşe xoquqları deklaratsiäseneñ 19-nçı matdäsendä äytelgänçä, “bernindi çiklärgä qaramıyça, härtörle mäglümät çarası aşa, mäglümätne ezläw, alu häm tapşıru xoquqı” öçen.
Ali Gilmi, Praga


text:
Kem ul Ukrainanıñ yaña Eçke Eşlär ministere Lutsenko?
Ukraina prezidentı Viktor Yuşenko 4-nçe fevraldä, parlament Yulia Tımoşenkonı premier itep raslağannan soñ, xökümäten iğlan itkändä iñ kötelmägän vaqiğä, anıñ eçke eşlär ministere itep Yuriy Lutsenkonı bilgeläve buldı. Lutsenko prezident Kuçmağa qarşı protest demonstratsiälären oyıştıruçı bularaq qına tanılğan şäxes.
Audio
"Älbättä, bez prezident administratsiäse binasın häm şulay uq anıñ rezidensiäsen blogadalau belän Kuçmağa basım yasıybız. Ul rezidensiä urmanda häm bezneñ kontroldä . Bez Yanukeciç aña höcüm itär dip borçılabız, şul säbäple anı az ğına bula da saqlıybız."
Äfiulsun İnqilabı Lutsenkonı üzenä kürä xalıq qähärmanı itte. Läkin, küpçelek ukrain küzätüçeläre, ul açıq fikerle, belemle şäxes. Ul yä maqsätenä ireşäçäk buyrokrat yaki Eçke Eşlär ministerlegen idarä itü öçen kiräk bulğan nigezne üzläşteräçäk şäxes bulaçaq digän fikerdälär. Lutsenkonıñ Äfilsun iqnqilabı turındağı fikerläre dä üzençälekle . Ul bu xaqta radiobıznıñ Ukrain redaksiyäsenä birgän ängämäsendä bolay digän ide.
Audio
"Bäysezlek Maydanında ike taktika bar ide. Berse Yulia Tımoşenko häm başqa qayber şäxeslär yaqlağan taktika. Ul revoliutsion suqmaq. Xökümät idarälären basıp alasıñ, Yuşenkonı ciñüçe dip iğlan itäseñ häm revolutsion xökümät töziseñ. Min andıy taktikağa qarşı çıqtım häm evalutsion yulnı yaqladım. Ul da ciñügä alıp barğan taktika buldı. İñ möhime ul qan qoyuğa kitermäde häm Yuşenko äytmeşli ul kürkäm yul buldı."
Lutsenko eçle eşlär ministere itep bilgelängäç, eşke eşlär köçläreneñ komandirı häm eçke eşlär ministereneñ urınbasarı general Serhiy Popkovnı häm Uram xäräkäte bülege başlığı general mayor Hennadiy Heorhienkonı vazıyfalarınnan buşattı. Popkov protestlar vaqıtında Kievqa mäxsus büleklärne kiterä yazuda ğäyeplänä. Ä inde Heorhienkonı çitlätü uram xäräkäte militsiäsendä kiñ taralğan rişvätçelek belän bäyle dip uylanıla. Yuşenko yaña ministerneñ vazıyfası militsiäne rişvät almaslıq häm xalıqqa xezmät itärlek xälgä kiterü bulırğa tieş dip belderde. Ul sizelerlek näticälärgä ireşüe öçen aña ike aylıq möddät birde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Başqortostan tatarlarınıñ korabı Qazan yarına kilep tuqtadı.
9 iyül könne, irtä belän, Qazan yarına «Böyek Bolğarğa säyäxät» digän şiğar belän Başqortostan teploxodı kilep tuqtadı. Şuşı säyäxättä milli intelligensiä wäkilläre qatnaşa. İdel buylap Bolğarğa barular inde unınçı tapqır uzdırıla. Bıyılğısın «Ramazan» milli-ağartu üzäge oyıştırğan.
Başqortostan tatarları, Qazanğa qädär Tübän Kama häm Bolğarda tuqtağan bulğan. Köndezge 12-dä qunaqlar «Eşmäkär-2002» kürgäzmäseneñ açılu tantanasında qatnaşıp, Prezident Şäymiev belän dä küreşergä tieşlär ide.
Annan soñ, Ufadağı millättäşlärebez Tatarstanda yäşäwçe Başqortostan tatarları belän Qazan milli mädäni üzägendä oçraştı. Älege çarada şulay uq, Radik Sibağatovnıñ, äle genä dönya kürgän «Başqortostan tatarları» kitabın täqdir itü dä buldı.
“Azatlıq” radiosı öçen Tatarstan xäbärlären Yunıs Ätnäle äzerläde.


text:
Tatarstanda tüläwsez meditsina yärdäme turında programma qabul itelde
Ministrlar Kabinetınıñ sişämbe brifingı bu yulı sälämätlek saqlaw temasına bağışlandı. 21 ğinwar könne Ministrlar Kabinetınıñ «Rusiä Federatsiäse grajdannarına tüläwsez meditsina yärdämen garantiäle tä'min itü däwlät programmasına östämä taşlamalar» digän qararı çıqqan. Brifingta qatnaşuçılar sälämätlek saqlaw ministrı Kamil Zıyätdinov, finans ministrı urınbasarı Robert Miñneğaliyev, xastaxanä kassası başqaruçı direktorı Nail Gobaev, «Tattexmedfarm» general' direktorı Yakov Margulis şuşı qararnıñ eçtälegen añlattılar. Tatarstanda 1 million 300 meñ keşe meditsina yärdämendä taşlamalar belän faydalana. Alar arasında törle kategoriä grajdannar bar, älbättä, kübesençä pensionerlar, invalidlar, balalar. Alarğa darularğa taşlamalarğa uzğan yıl respublika büdjetınnan 256 million sum totılsa, bıyıl 331 million sum bülep bireläçäk. Taşlamalı yä tüläwsez darular isemlege 228-dän 400-ğä kiñäytelä. Şunısı da mäğlüm, uzğan yıl yış qına aptekalarda l'gotalı darular birü tuqtatılıp tordı. Küp kenä pensionerlar daruxanä busağaların taptadılar, zarlandılar. Brifingta monıñ säbäplären taşlamağa tieşle aqçalarnı rayon häm şähär adaministratsiäläre bülep birergä tieş bulıp, şunda totqarlıqlar çığuwı belän añlattılar.
Yaña qarar buyınça tüläwsez garantiäle meditsina yärdämenä bülep birelä torğan aqçalar barısı da xastaxanälä kassasına tapşırıla, diyelde. Xastaxanä kassası meditsina oyışmalarına kürsätelgän meditsina xezmäteneñ külämenä häm sıyfatına qarap, şuşı aqçalarnı bülep birep toraçaq. Meditsina yärdämeneñ sıyfatın tikşerü öçen xastaxanä kassasında 300 ekspert bula. Tatarstanda yäşäwçe tıñlawçılarıbıznı mondıy ğına añlatu, älbättä, känäğätländermäs. Ministrlar Kabinetınıñ älege qararı häm garantiäle tüläwsez meditsina yärdämenä xaqlı grajdannar kategoriälär isemlege, taşlamalar belän birelä torğan darular isemlege tizdän «Pecпyблиka TaTapcTaH» häm «Watanım Tatarstan» gazetalarında basılıp çığaçaq.


text:
Kimmerler
Kimmerler - 3000 yıl evel Qara deñizniñ şimalinde yaşağan, milâttan evel VIII asırnıñ soñunda Skitlerniñ ücümlerinden qaçaraq Anadoluğa köç etken bir İnd-Avropa halqı.
Herodotosqa köre milâttan evel VII ve VIII asırda Şimaliy Kavkazda şimdiki Rusiye ve Ukraina vilâyetinde yaşağan atlı köçebe Kimmerler, Skitlerniñ basqısınen yurtlarını terk etip Kavkazdan Anadoluğa kirdiler.
Qara deñiz şimaliy yalılarındaki atiqiy qazılardan kimmerler ile bağlı çoq az bilgige rastlanğandır. Amma katakomb medeniyetinden soñ ortağa çıqqan srubnaya medeniyetinen beñzerlikler taşımaqtadır.


text:
Başqortstan Et yılına ayaq bastı
Uzğan yıldan başlap Ufada yort xaywannarı öçen qunaqxanä açıldı. Anda etlär öçen 16, mäçelär öçen 15 maxsus bülmäçeklär bar. Ul berwaqıtta da buş tormıy. Bu şäxsi qunaqxanä.
Ufada yort xaywannarı öçen maxsus zirat ta bar. Bügenge köndä anda 270 mäxluq cirlängän. Monda cirläw öçen 1000 sum tülärgä kiräk. Qoşlarnı cirläw öçen 100 sum. Älege ziratta küpçelege etlär qäberläre. Mondıy qunaqxanä häm ziratlar respublikada başqa yuq.
Respublikadağı iñ qimmätle et Amerikädan qaytarılğan çaw-çaw toqımınnan bulğan et. Anı tulı iseme - Lore-Peterlan-Piana-Men. Ul 2000 dollar tora.
Respublika prezidentı Mortaza Räximov Et yılında tuğan. Yortında et totmıy. Premier-ministr Rafael Baydäwlätovnıñ alman ovçarkası bar. İseme - Uran. Premier etenä Yaña yılğa sağız büläk itkän. Etlär öçen eşlängän bu sağıznı ul uzğan yıl axırında Helsinkidan alıp qaytqan bulğan.
Yıl başı belän bäyälär sikerä. 1 ğinwardan tramway-trolleybuslarda yörügä bäyälär arttı. Xäzer alarda yörü öçen 6 sum tülärgä kiräk. Fevräl başınnan elektrğa bäyälär artaçaq. Yıl başınnan kommunäl xezmätlär öçen dä bäyälär sikeräçäk.
Tağın da küñelsez yañalıqlar - yanğınnar yışaydı. Säbäbe - bäyrämnärdä xämer diñgezendä qoyınu. 31 dekäbr respublikada 10 yanğın bulğan, alarda 2 keşe yanıp ülgän. 1 ğinwar 24 yanğın çıqqan, alarda 9 keşe yanıp ülgän. Bäyrämnär däwam itä, bäs, şulay bulğaç, qalğan könnärdä dä mondıy “uñış” az bulmas dip kötärgä kiräk.
Yaña yıl belän, duslar!
Mönir Wafin, Ufa


text:
ŞQO äkimdigi demalıs ay`mağın damıtwğa 500 mln. teñge jumsamaq. Bul qarjığa kelesi jılı kölge aparatın joldarğa ortaşa jöndew jumıstarı jürgizilip, jağalaw men jağajay`lar abatandırılmaq, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Joba boy`ınşa köldiñ mañında sayabaq aşılıp, sporttıq jäne attrakcïondarı bar balalardıñ oy`ın alañdarı salınbaq. Sonımen qatar, avtobeket awmağı abattandırılıp, avtoturaq jasaqtalmaq
ŞQO äkimi Danïal Axmetov Alaköldiñ jağalawında twrïzmdi damıtwdı erekşe baqılawğa aldı. Äkimniñ tapsırmasımen qurılğan jumıs tobı sanïtarlıq-épïdemïologïyalıq jäne örtke qarsı qawipsizdik talaptarınıñ buzılw faktilerin köptep anıqtadı. Munımen qosa 80 nısan boy`ınşa säwlet, qalaqurılısı talaptarınıñ orındalmağanı belgili boldı. Tekseristiñ qorıtındıları boy`ınşa awdandıq äkimdik ärbir käsipkermen anıqtalğan kemşilikterdi kelesi demalıs mawsımı bastalğanğa dey`in joyu twralı memorandwm bekitti. Öz qızmetterin zañ talaptarına säy`kestendirwmen qatar käsipkerler ïelikterindegi nısandardı abattandırıp, demalwşılarğa qolay`lı jağday` jasay`tın boladı.
Bastısı, Alaköldiñ jağalawında twrïzmdi damıtw mäselesin keşendi şeşw maqsatında oblıs äkiminiñ tapsırmasına säy`kes tïisti ïnfraqurılımdı qura otırıp, demalıs ay`mağın abattandırwdıñ jobası day`ındaldı.
Danïal Axmetovtiñ törağalığımen Ürjar awdanında ötken arnay`ı keñestiñ barısında joba köpşilikke usınılıp, bekitildi. Oğan säy`kes kelesi jılı Alakölge aparatın joldarğa ortaşa jöndew jumıstarı jürgizilip, jağalaw men jağajay`lar abattandırılmaq, köldiñ jağalawında sayabaq aşılıp, sporttıq jäne attrakcïondarı bar balalardıñ oy`ın alañdarı salınbaq. Sonımen qatar, avtobeket awmağı abattandırılıp, 200 orındıq avtoturaq jasaqtalmaq. Ürjar awdanınıñ äkimi Serik Zay`nwldïn közdelgen jumıstar 2017 jıldıñ 1 şildesinde ayaqtaladı dep sendirdi.
– Men osı awdanda jumıs istey`tin azamattardıñ öz mindetterin orındap, Alaköldiñ mañay`ın abattandırw boy`ınşa tïisti jumıstardı atqarıp, demalwğa kelgen adamdarğa qolay`lı jağday` jasay`dı dep senemin. Alaköldi Şığıs Qazaqstannıñ maqtanwğa turarlıqtay` körikti ay`mağı etwge alğaş ret byudjetten arnay`ı qarjı bölinwde, - dedi keñesti qorıtındılağan Danïal Axmetov.


text:
Yewropa: İslamnıñ täsereneñ artuına qarşı protest tıyıldı
Yewropa Berlege başqalası, Brüseldä, Yewropada İslamnıñ täsereneñ üsüenä borçılu beldergän keşelärneñ uram, cıyını uzduru taläbeñ räsmilär kire qaqdı. Rizasızlıq kürsätkän xalıq üzläreneñ süz irege kisätelä di. Brüssel şähär başlığı isä, alarnı näfrät tudıru belän ğäyepläp, 11çe sentäbergä planşlaştırılğan qarşılıq çarasınıñ, 2001nçe yılda AQŞ da bulğan terror höcüme könenä turı kilüe, zur köç qullanularğa säbäbçe bula ala di.
Thielemens äytüençä, Yewropanı İslamlaştırunu tuqtatuğa çaqırğan çara, köç qullanuğa äylänä alu riski bar. Ütä uñçı partiälarda çarağa qatnaşırğa teläktäşlek belderüe, bu çarağa qarşı Möselmannar belän çualış tudıra alu qurqınıçı bar di. Üzlären ütä uñ qanat törkemnärdäñ ayırğan protestçılar, üzläreneñ rasaçılıqqa qarşı buluın, läkin möselman xalıqlar eçendä oya qorğan qurqınıçqa borçılu belderelären äytä. Udo Ulfkotte, Germaniäle jurnalist, çaranı oyıştıra. Ul, İslam ekstrimizme turında soñgı yıllarda xäbärlär yazğan keşe.
"Xalıq, bigräktä säyäsätçelär, Möselman xalqın ni borçuın belmi. Bezdä Möselman qardäşlegeneñ bik tanılğan äğzäläre bar. Misal öçen bügen bezgä qurqınıç tudırğan bu törkem, iñ terrorçı oyışmalarnıñ başı. Häm bu törkemnärneñ Germaniädä wäkilläre bar, böten yewropada alar telägäneñ eşli ala. Häm alar säyäsätçelär belän diolog söyläşüläre alıp barabız dilär. Bezgä alardañ qurqınıç yanıy, alar yalğan söyli."
Çaranı oyıştırğannar maqsatlarınıñ, İslamnıñ Yewropada säyäsi köç buluınıñ kisätü dip añlata. Alar İslam, Demokrasiä belän yänäşä toralmas dip däğwä itä.
Brüsseldä möselmannar sanı, şähär xalqınıñ 20 protsentın täşkel itä.
Fäwziä Talhawi, Flemek telle, Belgialı. Tamırları belän marokolı bulğan Fäwziä xanım, keçekenä Antwerp sulçı partiäsennäñ elekke deputat ide. Ül üze, islamnıñ qaysı ber eçke mäsäläre xaqında bäxäsläşergä keräklegenä ışansa da, 11nçe sentäbr uram cıyınnarına röxsät itü belän kileşmi.
"Bäxäsläşerlek bik küp mäsälä bar. Läkin döres yuldañ başqarırğa keräk. Keşelär, oyışmalar arasında ayırım itep söyläşülär buldırırğa keräk. Barı tik ber taraflı, provakativ qorallar belän tügel, yäğni, möselman xalqı küp bulğan Brüsseldä cıyın uzdıru belän tügel, alar yäşägän möxitkä yıraq ta tügel mondıy çaranı oyıştıru, monıñ alar tarafınnañ üzlärenä häm üz dinnärenä qarşı ber provakatif yul dip añlaşıla alır."
Şulayda bu çara, Ulfkotte häm anıñ yaqtaşları tarafınnañ, möselmannarnı kimsiterlek provkativ ber fiker bularaq kürelmi. Xällär şul qadär itğatle ki, Yewropalılar möselmannar aldında üz qimmätlären yaqlap çığarğa qurqa başladı, di Ulfkotte.
Protest çaraları tıyılğan. Britaniä, Almaniä häm Daniädäñ kilergä cıyınğan rizasızlıq beldergännär, ni bulsa da uram cıyını uzdıraçaqbız dip belderä. Çaranı oyıştırğan Ulfkotte isä, Büresselgä kitmäskä çaqırdı.


text:
Prezident xakimiäte etäksehe menän kommertsiya strukturaları arahında nindäy bäyläneş bar?
Federal terkäü palatahınıñ Başqortostandağı büleksähe etäksehe Swetlana Kudryaşowa üźeneñ eşen qarauźan proquraturanıñ ölkän täftişsehe Väkil Xarisovtı sitläteüźe talap itä. Bınan tış, Kudryaşowa xanım Respubliqa prezidentı xaqimiäte etäksehe Radiy Xäbirovtı eşenän buşatıu talabın da quya. Swetlana Kudryaşowa hüźźärenä qarağanda, uğa qarata eş qommertsiya struqturaları mänfäğättärenän sığıp asılğan. Bıl xaqta Regnum ağentlığı xäbär itä. Ämmä ağentlıq Radiy Xäbirov menän qommertsiya struqturaları arahında urtaq nimä barlığı turahında xäbär itmäy. Ğäźättä bınday osraqtarźa Respubliqa prezidentınıñ matbuğat xeźmäte etäksehe Rostislaw Mırźağolov yağınan şunda uq reaqtsiya belderelä. Bıl yulı la ul oźaq köttörmäne. Rostislaw Mırźağolov Başqortostanda bınday kimäldäge çinvnikqa qarata enäyät eşe täüge tapqır quźğatıla tip äyteü menän genä siklände. Ul mäxkämä qararın kötärgä täqdim itte. Başqortostandıñ baş terkäüsehe wazifahın äle Sverdlovsk ölkäheneñ terkäü palatahı etäksehe urınbaśarı bulıp eşlägän Oleg Kozırew başqara. Swetlana Kudryaşowağa qarata enäyät eşe 3 mart quźğatılğaynı. Respubliqa proquraturahınan xäbär iteüźärensä, enäyät eşendä unıñ ğäyeple ikänen kürhätep torousı dälildär bik küp. Täftişselär äyteüensä, tiśtälärsä million humdar menän mutlaşıu osraqtarı turahında hüź bara.


text:
Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` Jañatas qalalıq ardagerler uy`ımınıñ uy`ımdastırwımen köptegen is-şaralar ötkizilwde. Sonıñ biri üstimizdegi jılı qaraşa ay`ınıñ jïırma jetisi küni awdan ortalığındağı «Şax» dämxanasında qalalıq ardagerler uy`ımınıñ törağası Bay`twğan Rıspanovtıñ uy`ımdastırwımen Tuñğış Prezïdent künine oray` ardagerlerdiñ basqosqan «Elbasımız kemeñger-köşi tüzw kemel el» attı taqırıpta döñgelek üstel jïını jäne qala ardagerleri arasında än ay`tıp, mwzıkalıq aspaptarda oy`naw is-şarası qosa ötkizildi. Bul is-şara «Şax» dämxanasınıñ ïesi Şınay`dar Eralïevtiñ demewşiligimen merekeli türde üstel basında ötkizildi.
Täwelsizdik twralı jäne tuñğış Prezïdent künine bay`lanıstı ardagerler B.Tölebaev, B.Abdraxmanov, T.Mısıqbaev, O.Elewqulov söz söy`lep, ardagerlerdi merekelerimen quttıqtadı. Sonımen qatar is-şarada Q.Begeşbaev än şırqap, kümbirlete küy` tarttı.
Jïın soñında qalalıq ardagerler uy`ımınıñ törağası B.Rıspanov qorıtındı söz söy`lep, qatıswşılardı merekemen quttıqtadı. Sonday`-aq, «Şax» dämxanasınıñ ïesi Ş.Eralïevke şapan jawıp jäne is-şarağa jaqsı atsalısqan ardagerlerge bağalı sıy`lıqtar tartw etti.


text:
«Säyär» ansamble 30 yıldan soñ yañadan säxnädä
Şimbä könne «UNİKS» zalında ber qızıqlı konsert-tamaşa uzaçaq. Biregä kiläçäk keşelär yäşleklärenä äylänep qaytırğa cıyınalar. Bu tarixqa säyäxätne alar öçen 30 yıldan soñ säxnägä yañadan mengän «Säyär» vokal'-instrumental' ansamble cırçıları oyıştıralar. Uzğan ğasırnıñ 70-nçe yıllar axırında berençe tatar estrada ansamble qısqa waqıt eçendä muzıkal' olimp biekleklären yawlap ölgerde. Qazan yegetläre matur tawışları belän tatarça-rusça cırlap, üzäk televidenie konkurslarında qatnaştılar, konsertlar belän il buylap säyäxät ittelär. Ul yıllarda «Säyär»ne qayber çit illärdä dä alqışladılar.
Ansambl'neñ bişegen tibrätüçelär Räşit Abdullin, Röstäm Cäläy bügen dä tatar muzıkasına xezmät itälär. Räşit tanılğan kompozitor, Röstäm simfonik orkestr dirijerı. «Säyär»neñ solistı Mansur Zaripovnı yazmışı xökümät eşenä kitergän.
Çäçlärenä çal kergän 50 yäşlek irlär küptän tügel cıyılışıp, tatar cırın sağınıp yäşägän tamaşaçılar öçen bäyräm oyıştırırğa buldılar.
Damir Ğısmetdin


text:
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat bügen tağın ber märtäbä Tähranıñ atom programmasın yaqlap çıqtı häm ul barı tik tınıç maqsatta ğına eşli dide.
Cakartada İndoneziä prezidentı Susilo Bambañ Yudhoyono belän oçraşudan soñ anıñ belän bergä çığış yasap Äxmädinicat İran üz xoquqların häm mänfäğätlären yaqlıy alırlıq xäldä dide.
Yewropa diplomatları İrannı uran bayıtudan tuqtalırğa mäcbür itü öçen yaña çaralar häm mömkin bulğan cäzalaw ısulları äzerläwlären iğlan itte.
İndoneziä prezidentı İrannıñ atom programması tınıç maqsatta eşläwe belän kileşüen häm İrannıñ atom programmasına bäyle xalıqara qarşılıq diplomatiä aşa çişelä alar dip isäpläwen belderde. Ul şulay uq İndoneziäneñ aradaşçılıq yardäme kürsätergä teläwen äytte.


text:
İran: Atom eşkärtü protsesında xäl itkeç adım atlawın belderde
İran biotexnologie qullanıp atom yağulığı öçen kiräk bulğan berençel öleşne buldıruın belderde. Bu turıda İran däwlät televidiäse xäbär itsä dä –anıñ döreslegen şunduq raslaw mömkinçelege yuq.Ämma bu İrannın qapma qarşılıqlı atom aktivlığı turında barğan bäxäsne hiç şiksez kiskennäşteräçäk.AQŞları İran tınıç atom energiäse programması pärdäse artında atom qoralları eşläp çığarırğa teli dip belderä Tehran ğäyepläwlärne kire qağa.
Kyle(audio)
Kiçä iğlan itelgän protsess uran şaxtadan çığarılıp sarı töstäge maddägä äyländerelgändä iñ berençe adım bulıp tora.Bu Atom yağulığı tsıklında başlanğıç adım .
Ämma analitik täräqiät möhim çönki Yevropa häm AQŞnıñ uran bayıtu belän bäyleneşle barlıq eşçänlekne tuqtatığız digän taläplärenä qaramastan Tehrannıñ yağulıq tsiklında ällä ni näzberek bulmağan elementlarnı başqaruın kürsätä
Kyle(audio)
Minemçä İranlılarnıñ AQŞ häm Yevropanıñ taläplärenä qaramstan üzläreneñ sivil atom yağulığı programmasın däwam itterü niäte turında iğlan itüläre möhim
İrannıñ sonğı eşçänlege turındağı xabär Tehrannıñ yevropanıñ 3 ile yasağan täqdimne kire qağıp 2 ay ütkännän soñ işetelde . Yevropa Berlege illäre İrannıñ uran bayıtudan wazkiçüenä cawap itep aña texnologiä häm säwdädä bulışlıq kürsätäçäk ide.Fransiä prezidentı Jacques Chirac düşämbedä İrannı kisätep bolay dide
Chirac (audio)
İran belän dialog häm söyläşülär öçen mömkinlek bar. Bez İrannı cawaplılıq kürsätep xezmätäşlek häm ışanıç buldırırğa öndibez . Yuq isä ni qızğanıç ki İminlek Şurasınıñ mäsäläne tikşerüdän başqa çarası bulmayaçaq
Tehran august başlarında, İsfahanda atom qorılmalarında eşçänlekkä kereşep, Fransiä, Britaniä häm Germaniä belän alıp barğan söyläşülären özde. İsfahan qorılmasında aktivlıq 2004nçe yılnıñ noyäberendä tuqtaldı.AQŞ däwlät departamentı sişämbe könne İrannı Yevropa Berlegeneñ 3ile belän söyläşülär başlarğa häm alarnıñ täqdimnären qabul itergä çaqırdı. İrannıñ yaña saqlanu ministrı General Najjar süzlärençä sişämbedä ölkän ruxi citäkçe Ali Xamenei din atom texnologiäsen tınıç bulmağan mäqsatlar öçen qullanunı tıya dip äytkän färidä xämit


text:
BMO xisabı: Klimat üzgäreşen niçek tuqtatırğa
Bankokta cıyılğan BMOnıñ Kilimat üzgäreşläre mäsäläsen tikşergän belgeçlär, kilimat üzgärülär qarşında nindi cäwaplılıqta torırğa digän xisabnıñ eçtälege turında kileşte. Xisabda global cılınunı kimitü çarası bularaq, illärne, kümergazı çığarunı zur külämdä kimitergä çaqıra.
Xisapqa qarağanda, kilimat üzgäreşläre belän köräşü mömkin bulsa da bu bik qimmätkä töşäçäk dip farazlana.
Xisapta, illärdäñ, 2000 yıldağı kümerğazı taratu-çığaru külämen isäbkä alğanda 2050 yılğa qadär bu gaznıñ 50 häm 85 protsentkä kimetü sorala. Bu isä cılınunı 2 gradusqa qadär töşüenä yärdem itär dip isäplänä. Bu däräcäne saqlaw öçen isä dönya illäreneñ tulayım aqça keremeneñ 3 protsentı bu eş öçen sarıf itelergä tiyeş bulaçaq.
Xisapta, energiä citeşterü häm qullanu ölkäsendäge texnologik täräqqiat bu eş belän köräştä töp faydanı tämin itäçäk diyelgän. Bu isäptäñ BMO belderüendä, energiä citeşterüdä, atom-eş, qoyaş häm cil köçe kebek alternativ çığanaqlarını qullanuğa basım yasala.
Awıl xucalığı häm toraqlardağı energiäne saqlaw cılınuğa qarşı köräşätä bik ähämmiätle çaralardan berse.
Utırışnı alıp barğan Rajendra Pachauri, matbuğat çaralarına birgän belderüendä,
"Xisapta iñ köçle öndäwlärdäñ berse, keşelek dönyasında könküreş üzgäreşlärenä häm energiä qullanuğa iğtibarnı arttıruğa çaqıru bar."
Xisap täqdemnären tözüdä 100dän artıq ilneñ belgeç häm räsmiläre qatnaştı. Cıyında, säyäsi çaralardañ kübräk gaz cäyelüen niçek tuqtatu ısulları belän köräştä gilmi ezlänülär häm çaralar urın aldıü. Şulay da belgeçlär ägär cılınunıñ ziyanınnañ qotılu öçen, bu alınğan qarar/strategiälären tormışqa aşıraçaq säyäsi köçneñ kiçekmästän üz eşen başlaw keräklegenä basım yasiy.
Bıyıl iğlan itelgän xisaplarğa qarağanda, global cılınuğa 90 protsent keşelär ğayeple häm monıñ täsere älbättä başta faqir, yarlı illärgä tiyäçäk.
M.K.


text: Blağoweçen waqıyğaları iğtibar üzägendä qala kilä. Xäbär itüyebezçä , anda militsiäneñ başbaştaqlanu , qanun bozu oçraqları bulğan ide. Rusiä mäğlümat çaraları , keşe xoquqları yaqlaw oyışmaları häm General prokuraturanıñ qısıluı säbäple , Başqortstan prokuraturası cinayät eşe açtı. Blağoweçen şähäre häm rayonı prokurorı wazıyfasınnan buşatıldı.Yaqın könnärdä Rusiä Eçke eşlär ministrlığı häm keşe xoquqları yaqlaw oyışmalarınnan maxsus komissiä kilüye kötelä. Respublikanıñ mäğlümat çaraları Blağoweşçen waqıyğaları respublikanıñ eçke eşlär ministrı Rafael Diwayıvnı eşennän alu öçen maxsus quyırtıla dip ireşterä.


text:
Yıllıq iminlek konferensiäse Münxendä başlandı
Münxen – Dönya iminlek säyäsätenä bağışlanğan konferensiä bügen Münxendä başlandı.Yıllıq konferensiägä dönyanıñ saqlanu häm iminlek säyäsätendäge yuğarı räsmiläre qatnaşa. Konferensiä açlışıñ Törkiä premyerı Recep Tayyip Erdoğan başlap cibärde. Ul yasağan çığışında Törkiä iminlegenä qarata borçılular turında söyläde. Erdoğan, "Törkiä töbäkne terorçılıqtan arındırğançığa qadär PKK ğisyançı suğışçıları belän köräşne däwam itteräçäk" dide.
Bu yılğı iminlek utırışında Rusiä prezidentı Vladimir Putin qatnaşmıy. Putinneñ uzğan yılğı İminlik konferensiäsendä yasağan çığışı dönyada tawış quptarğan ide. Rusiä prezidentı anda könbatışnı salqın suğışnı yänädän başlatırğa tıruşuda ğayepläde.
AQŞ saqlanu ministrı Robert Gates belän Rusiä Premyere urınbasarı Sergey İvanovnıñ irtägä delegatlar aldında çığış yasawı kötelä.


text:
Bencamin Valyami
Bencamin Valyami (inglizce Benjamin Vulliamy; 1747 senesi London şeerinde doğğan, 1811 senesi ölgen) — ingliz saatçısı (aslı isviçreli), mehanikiy saatnı qurma içün mesüliyetli. 1780—1884 senelerinde Londonnıñ resmiy vaqtı onıñ saatınen teñeştirilgen.[1]. Şimdi bazı saatları Derbi müzeyi ve sanat galereyasında saqlana.
Biografiya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Bencamin Valyaminiñ babası Castin Valyami (Justin Vulliamy), İsviçrede doğğan saatçı, 1830 senesinden başlap Londonda yaşay.


text:
Çallı trenerı nigä ülgän?
Rusiäneñ berençe ligasında uynawçı Çallı xokkey komandasınıñ baş trenerı Aleksandr Çernetsovnıñ üzençälekle häm serle ülemenä atnadan artıq waqıt ütte. Tıñlawçılarnıñ isenä töşeräm, Aleksandr Çernetsov 26 oktäber könne Mari İle respublikasınıñ Voljskiy şähäre kunakxanäsendä yaqtı dönyadan kitep bara. Çallı xokkey komandası biregä çirattağı uyınğa kilgän bula. Ülem säbäpläre buyınça tikşerü başlanğaç ta, Voljskiy şähäreneñ prokuror urınbasarı Natal'ya Anisimova "2 noyäbergä Çernetsovnıñ yaqtı dönyadan kitüenä açıqlıq keräçäk,"- dip beldergän ide. Menä 2 noyäber dä ütep kitte, 3 noyäber ütep bara, läkin baş trenernıñ ülem säbäpläre xaqında kisterep äytüçe älegä yuq. Bälki Mari İle häm Tatarstan tikşerüçeläre nindi dä bulsa dälilgä tuqtalğandır, läkin matbuğat çaraları, cämäğätçelek öçen Çallı xokkey komandası baş trenernıñ ülem säbäpläre bilgesez bulıp qala. "Azatlıq" xäbärçese Çallı prokuraturasınnan da, tikşerü bülegennän dä anıq cawap ala almadı. Barı tik, Çallı, Qazan, Voljskiy tikşerüçeläre eşne bergäläp alıp baruların, älegä nindi dä bulsa mäğlümat birä almawların äyttelär.
Bilgele bulğança, Aleksandr Çernetsovnı asılınıp ülgän kileş tabalar. Şunnan çığıp, qayber mäğlümat çaralarında, anıñ asılınıp ülüenä yärdäm itüçelär buluı ixtimal digän xäbärlär kürende. Çallı xokkey komandası prezidentı İğor Kryukov bu farazlarnı kire qaqtı häm, "100% ışanıç belän äytäm, älege oçraqta keşe üzenä- üze qul salğan,"- dip beldergän ide. Komanda prezidentı süzlärençä, Çernetsovnıñ üz-üzenä qul saluında ğailä problemaları säbäp bula almıy, böten eş anıñ professional' eşçänlegenä qaytıp qalırğa mömkin. Qazan şähärennän Çallığa eşkä kilüe şaqtıy çetrekle bula. Şul uq waqıtta Kryukov äfände Çernetsovqa törle yanawlar buluın, läkin ul yanawlarnıñ xuliganlıq däräcäsendä genä ikänen assızıqladı. Tuğız yıl "Aq bars" komandasında trener bulğan Aleksandr Çernetsov Çallı professional' xokeyena nigez salğan keşe ide. Biredä ul ber yıldan az ğına kübräk eşlärgä ölgerde. Waqıt uza, älege şäxesneñ ülem säbäplärendä cawaplarğa qarağanda sorawlar kübäyä kebek.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Mäskäw xalqı da “Bäxetle” buldı
18 noyäberdä Tatarstanda dan qazanğan “Bäxetle” kibetläreneñ berse Mäskäwdä dä açıldı. Mäskäwdä “Bäxetle” kibete açılırğa tieş digän xäbärne mäskäwlelär bıyıl saban tuyı waqıtında işetkän idelär. Şuña küräder dä, Otradnıy metrosınnan yanındağı mäçettän yıraq bulmağan ber cirdä, “Bäxetle” dip yazılğan zur bina yanına xalıq Saban tuyına kebek cıyılğan ide. Kibet yanına uq zur säxnä dä yasalğan. Cıyılğan xalıq muzıka astında tüzemsezlek belän qızıl tasmanı kisüne kötä. Bez şuşı xalıq yanına aşığıp aşığıp atlağan, mamıq şäl yapqan keşe yaqalı zäñgär pältä kigän, yıraqtan uq tatar ikänlege kürenep torğan ber äbine tuqtattıq. Tatarça endäşügä äbi räxmätlären uqı başladı: “ Bezneñ yanda möselman kibete açıla dip işettem, anda törle-törle tämle äyberlär satıla ikän, menä namazımnı uqıdım da baram äle”, dide äbi. Häm bu kibetne açuçılarğa da küp törle räxmätlär uqıdı.
Tantanalı açışnı alıp baruçı “Bäxetle kibetendä” biş yöz rubl'dän artıq mal aluçılarğa büläk bireläçägen, häm ike atna buyı xalıqqa taratılğan maxsus tanıqlama belän 3 protsentqa yun'räk mal alıp bulaçağın añlattı. Bäxetleneñ direktorı Möslimä xanım Latıypova qızıl tasmanı kisügä xalıq taşqını kibet eçenä omtıldı. Kibettä nilär genä yuq! Çäk çäk, öçpoçmaq, pärämäç, göbädiä, toqmaç, qıstıbıy! Äyterseñ Qazan kibete. Bez ber törkem satıp aluçılar yanına kilep, närsälär aldığız dip soradıq. Alar qımızın da tatar aşların da kp itep alğan bulıp çıqtılar. Bäyälär dä artıq qimmät tügel, bez biredä yaqın ğına torabız. Kibetkä yış kiläçäkbez, didelär alar. Mäskäwdä açılğan “Bäxetle” kibete berençese bulsa da, soñğısı tügel ikän. 2010 yılğa qädär Mäskäwdä 10 “Bäxetle” bulaçaq dide, kibetneñ xucası Möslimä xanım Latıypova. Ul şulay uq, başlap cibärgän waqıtta awır ide, qaywaqıtta Qazan belän Mäskäw arasın cäyäw yörgändäy buldım. Läkin Qazannan da yärdäm ittelär, biredä, Mäskäwdä dä sez bezgä kiräk tügel dip äytmädelär, teläktäşlek buldı, dide ul. Peşekçelär älegä barısı da Qazannan, alar öç ayğa komandirovkağa kildelär. Alğa taba mäskäwlelärne dä öyrätergä uylıybız. Aşlarnıñ sıyfatın berqayçan da töşermäyäçäkbez, dide Möslimä xanım.
Mäskäwneñ gel üzägendä ük bulmasa da Otradnıy metrosı yanında, tatar xalqı küpläp yäşägän urında açıldı “Bäxetle” kibete. Qazannarğa barıp “Bäxetledän” tatar aşları alıp qaytqan mäskäwlelär, Mäskäwneñ üzendä açılğan kibetne üz itärlär dip äytergä kiräk.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
25 qaraşa küni TC Martta Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına arnalğan Türksib awdanınıñ№1,10,15,26,30 kitapxana kitapxanaşıları körme uy`ımdastırdı.
Maqsatımız: Täwelsizdik – ol ulttıq memlekettik, onıñ tamırı – jasampazdıq rwx, uranı – el men xalıq. Olay` bolsa, ömirşendik pen kemeldilik ayasında ömir sürip, bey`bitşilik, tatwlıq twın bïikke kötergen Qazaqstan xalıqı jaña älemniñ jañalıqtarına umtıla bermek ekenin körsetw.
«Täwelsiz Qazaqstan!», «Qazaqstan Respwblïkası»! Netken keremet, kïeli uğımdar! Bul uğımdardan, Otanımızdıñ täwelsiz, erkin memleket ekenin birden añğarwğa boladı. Büginde biz – qanatın keñge jay`ğan egemendi elmiz. Kök twımız jelbirep, sol jağımızdağı maqtanış sezimimen dürsildep turğan jürek änuranımızğa äwen qosıp, änuranımız asqaqtay` şırqalwda.
Täwelsizdik twınıñ jelbiregenine de, mine, 25 jıl toladı. Toğız joldıñ torabındağı alpawıt elder qatarındağı alıp memleketimizdi älem jurtşılığı qurmettey`di. Elbasımız N. Ä. Nazarbaev ta Qazaqstannıñ 25 jılda bïik tuğırğa köterilwine elewli üles qostı. Eren eñbegimen Qazaqstannıñ är azamatınıñ jüreginen orın alğan osınday` köşbasşımızdıñ bolğanına da maqtanamız. Biz täwelsiz eldiñ patrïotımız !
№30 balalar kitapxanası


text:
Omski xalqı böten atna azağı cir teträwdän qurqıp yäşäsä-Seberdäge başqa ber şähär, Tömändä xalıq şaw-gör kilde. Säbäbe-bıyıl 9nçı tapqır oyıştırılğan Duslıq küpere bäyräme. Bäyge bularaq uzğan şuşı bäyrämdä ciñüçelär dä bilgelände. Çarada qatnaşqan 18 törle milli berläşmä arasında tatarlar berençe bulğan. Oyıştıruçılar äytüençä, bıyıl cır-biügä genä tügel, milli ğöref-ğadätlärgä iğtibar kübräk birelergä tieş bulğan. Bu eşneñ ni däräcädä uñışlı barıp çığuın xäzer bezneñ xäbärlärdän tıñlağız. Bäyrämdä bezneñ Tömändäge xäbärçebez buldı.
Nail Alan, Tömän


text:
Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı III qorıltaydan soñ uzğan 10 ayda qılğan ğämällärenä xisap tottı...
Qazanda «Rusiä töbäklärendä tatar telen saqlaw mäsälläre häm milli mäğärifneñ üseş yulları» digän konferensiä bulıp uzdı. Anda Rusiä töbäklärennän häm BDB illäreñnän kilgän 200 gä yaqın millätpärwär qatnaştı. Älege cienda III qorıltaydan soñ uzgan 10 ay eçendä başqarılğan ğämällär turında xisap täqdim telde. Millät turında söyläşü öçen yılğa 2 tapqır cielıp söyläşü inde kürkäm qädätkä äylänä bara.
Böten dönya Tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat Zakorovnıñ çığışında süz nigezdä tatar möxitendäge problemalar, alarnıñ çişeleş yulların ezläw turında bardı. Häm äytergä kiräk, başqarma komitet räiseneñ dokladında tozı da borıçı da, şikärgä qarağanda kübräk salınğan ide. 1 säğätkä yaqın barğan çığında Rinat Zakirov Tatarstannıñ töbäkara säyäsätenä, yäşlär belän eşläügä, gailä problemalarına tuqtaldı.Yomğaqlap äytkändä, dokladnıñ küläme zur buluı, tatar kongressınıñ III qorıltayınnan soñ baytaq igelekle eşlär başqarıluı häm alda torğan mäs’älälärneñ qatlawlana baruına da bäyle bulğandır.
Damir Gismetdin, Qazan.


text:
Üzäk Aziä: Üzbäkstan İslamçı Xäräkäte çınlap ta qurqınıç tudıramı?
Üzäk Aziä xakimiätläreneñ sonğı waqıtlarda yasağan belderülärgä qarağanda , Üzbäkstannnıñ İslamçı Xäräkäte, 2005nçe yılda Andijanda bulıp alğan tınıçsızlıq- (başkütärüdän) soñ aktivlığın arttırğan.Şuşı islamçı xäräkät AQŞ citäkçelegendä Äfganstanda barğan xärbi operatsiälär waqıtında yuqqa çığarıldı dip uylandı.Xäräkät Üzäk Aziädä iminlekkä çınlap ta qurqınıç tudıramı?
Hizb ut tahrir Üzbäk islamçı xäräkäte kebek qurqınıçlı tügel. Bez törmägä höcüm itüçelärneñ qayberlären qulğa aldıq.Alarnıñ qoral ammunitsiä şulsanda kalaçnikov, Makarov pistolete, granat atuçı höm xärbi kiemnären konfiskatsiälädek
Küzätüçelär , Üzäk Aziädä post sovet cömxöriätläre citäkçeläre bolay da xakimiätne nıq kontrol itä häm alar islamçı qurqınıçnı üzläreneñ kontrolın arttıru öçen sıltau itep qullana digän qaraşta. Cihad: Üzäk aziädä suğışçan islamnıñ kütärelüe isemle kitabnıñ aftorı Axmäd Raşid Radiobızğa, islamçı xäräkät turında räsmi belderülärgä şik belän qarauın äytte. Raşid:
Üzbäkstan İslamçı Xäräkäte citäkçeläre yäşi bez alarnıñ Äfganstan häm Pakistan arasındağı çik bülgälärendä yäşrengänen beläbez.Üzbäkstanda üterülär öçen islamçı xäräkät ğäyeplände , ämma açıq itep äytkändä xäräkätneñ Üzbäkstan häm Tadcikstanda canlanuı turında bik az dälil bar.bez tadcik häm üzbäk xakimiätläreneñ berençe bulıp Hizb ut Tahrir äle bik zur qurqınıç dip äytülären ä berniçä ay ütkäç Üzbäkstan İslamçı Xäräkäte zur qurqınıç dip söyläwlären iskä töşerergä tieşbez. Alar dälillär kitermi
Üzbäkstan İslamçı Xäräkäte 1999da üzbäk prezidentı İslam Karimovnı bärep töşerep, urınına xalifät – islamçı däwlät tözü mäqsatın quydı. Törkem waqıt ütü belän mäqsatın kiñäytep islam däwläten barlıq Üzäk Aziegä cäyelderergä buldı. AQŞ däwlät Departamentı da 99häm 2000yılda Üzbäkstan häm Qırğızıstanda oyıştırğan höcümnärdän soñ añı terror oyışmalar isemlegenä kertte.
Üzbäkstan İslamçı Xäräkäte Äfganstanda taliban häm al Qaida köçlärendä suğıştı.2001nçe yıldağı suğış waqıtında ul nıq zäğifläde dip uylanıla. Xäräkät citäkçse Juma Nmangani üterelde dip xabär itelde. Şulay da bu xabärlär bäysez çığanaqlardan raslanmadı. İke yıl çaması Üzbäkstan islamçı Xäräkäteneñ äğzası bulıp torğan 34 yäşlek üzbäk isemen birmiçä genä Azatlıqqa bolarnı söyläde:
11nçe sintäberdän soñ AQŞ, Äfganstanda Qabulnı bombalağannan soñ, bez anda Taliban xakimiäteneñ betüen añlap Äfgansatnnan kitergä buldıq.Namangani Mazar-e Şariftä ide.Ul amerikannarnıñ berençe hava höcümendä ülde.äyye ul ülde.
Ämma eleke äzğa söyläwenä qarağanda , xäräkätneñ säyäsi citäkçese Tahir Yuldoş yäşäp qalıp , törkemne yañadan oyıştırğan ul keşelärne köçläp üzenä quşıldıra , alar xäzer Äfgan-Pakstan çigendä yäşerenälär.
Analitik Axmäd Raşid Xäräkät äzğalarnıñ sanı 200dän artıq tügel, islamçı xäräkätneñ yañadan oyışuı yäki sonğı aylarda Tadcik territoriäsenä küçüe turında ber nindi dä işarälär yuq di
Mäskäwdä urnaşqan Vremya Novostey basmasınıñ üzäk Aziä xabärçese Arkady Dubnov Azatlıqqa Tadcik xakimiätläreneñ sonğı belderülären alda torğan prezident saylawlarına bäyläp bäyälärgä kiräk Dubnov süzlärençä,
Tadcikstan eçke totrıqlılıqqa häm rejimğa qurqınıç çittän genä bula ala dip kürsätergä teli.. Taşkent pozitsiäse dä şunduyuq, Üzbäk xakimiätläre Andijan waqıyğälärendä tışqı faktorlar rol uynadı dip äytä.
Säyäsi häm iqtisadi yaqtan töşenkelek kiçerkän Üzäk Aziä töbäge suğışçan islam öçen uñdırışlı urın bulıp tora färidä xämit


text:
Yukos neft kampaniäse tiräsendäge wazgiät ilneñ abruyı faydasına tügel, häm investorlarnıñ käyeflärenä dä naçar yoğıntı yasıy dip belderde bügen Novosibirskiy ölkäsendä säfärdäge Rusiäneñ premier-ministrı Mixail Kasayanov. Kasyanov süzlärenä qarağanda, Yukos kampaniäse xucalarınıñ berse bulğan Platon Lebedevnı totqarlawğa qarata anıñ fikere üzgärmägän, ul iqtisadi cinayätlär başqaruda şiklänelü, qulğa alularğa säbäp bulırğa tieş tügel dip belderä.
Kiçä Mäskäw mäxkämäse Yukos neft kampaniäseneñ finans üzäge bulğan Menatepnıñ direktorlar şurası räise Platon Lebedevnı saq astında totu qanunlı digän qarar çığarğan ide. Lebedev 3 yüldä qulğa alındı, ul 1994 yılda 300 million dollar bäyäsendäge aksiälärne üzläşterüdä gäyeplänä.


text:
Rustem Qazaqov
Rustem Qazaqov (1947 s. d.) - belli qırımtatar Olimpiya Çempionı küreşçi.
Rustem Qazaqov 1947 senesinde Özbekistanda sürgünlikte dünyağa keldi. 12 yaşında ekende Refat Ablayevniñ trenerliginde küreşke başladı. 1972 Münih Olimpiya Oyunlarında yunan-roma küreşi 57 kg çempionı oldı. Bundan başqa eki kere Dünya çempionlığı qazandı. (1969 - Mar del Plata, Argentina ve 1971 - Sofiya, Bulğaristan). 1970 - Edmonton Dünya Çempionatında üçünci, 1973 - Tehran Çempionatında ekinci oldı. Rustem Qazaqov, şu vaqıtta Qırımnıñ Aqmescit rayonında küreş trenerliginen oğraşa.


text:
Tatar kongressı başqarma komitetı utırışı ütte
Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ bu utırışı älege oyışma öçen alınğan yaña eş urınında ütte. Şähär üzägendäge binadan Kongress idaräse öçen ike bülmä alğannar ide. Anda berniçä ay buyı tözekländerü eşläre bardı. Eşneñ ozaqqa suzıluı älege dä bayağı aqça bulmawğa bäyle. Xäzer inde biredä daimi eşläyäçäk keşelär öçen häm millättäşlärne qabul itärgä mömkinleklär tudırılğan.
Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı utırışın anıñ räise, professor Ruşan Ğällämov açtı häm alıp bardı. Üzeneñ kereş süzendä ul uzğan aylar eçendä başqarılğan qayber eşlärgä tuqtaldı. Bilgelängän hämmä eşlärneñ dä tormışqa aşırılmawına köyeneçen dä belderde ul. “Başqortstan Tatar kongressı eşçänlege respublikada yäşäwçe tatarlarnıñ milli-mädäni ixtiacların qänäğätländerü yünäleşendä baytaq eşlär başqarırğa sälätle, - di Ruşan äfände. – Ämma bezneñ küp kenä başlanğıçlarıbızğa xakimiätlär yağınnan bitaraflıq, ä qaysıberdä açıqtan-açıq qarşılıq kürsätü bar. Añlaşıp, kiñäşläşep eşlärgä telibez dä, läkin,küräseñ, bezneñ taläplär kemnärgäder oşap ta betmider”.
Ruşan Ğällämov äytüençä, Kongress Başqarma komitetınıñ älege äğzaların respublika citäkçelege yağınnan tanımaw küreneşe bar. “Şäxsän minem belän dä isäpläşmäskä tırışu ğälämäte bar, - di Ruşan äfände. – Küräseñ xakimiätlärneñ minem urında başqa keşene, yäğni üzlärenä yarağan, “kesä” keşesen küräseläre kiläder inde”.
Şuşı xälneñ ğomum eşkä dä tiskäre yoğıntı yasawın bilgeläde Ruşan Ğällämov. Soñğı waqıtta Kongressnıñ rayonnardağı häm şähärlärdäge bülekläre eşçänlege dä şaqtıy sürelde. Monısında inde ul üzeneñ dä, Başqarma komitet äğzalarınıñ da ğayıbe barlığın tanıdı.
Fiker alışularda häm kön üzägendäge başqa mäs’älälärne tikşerüdä Başqarma komitetnıñ başqa äğzaları da qatnaştı. Kongressnıñ Salawat şähäre bülege räise Äsğät'' Qormanaev üz çığışında ğomum Kongress eşçänlegenä tiskäre bäya birde. Anıñ süzlärençä, soñğı yartı yılda Tatar kongressı Başqarma komitetı wäkilläre ğafu itelmäslek sülpänlek kürsätte häm älläni igelekle eşlär qıla almadı. “Şulay da urınnardağı qayber filiallar, bernärsägä qaramıy, uñışlı ğına eş alıp bardı, küp çaralar oyıştırdı”, - di Äsğät'' Qormanaev. Eşlär uñışlı barsın öçen Qor’än quşqança yäşärgä häm eşlärgä kiräk, digän fikeren dä äytte ul:
Çın döresen genä äytkändä bezneñ Kongress yün''läp eşlämäde disäñ dä bula. Älbättä, urınnardağı büleklär möstäkıyl'' räweştä cimeşle genä eşläde. Kemder sülpän eşläsä, kemder cähäträk eşläde. Eşlärebezne canlandırırğa kiräk. Eş barsın disäñ här byuro äğzası Qor’än quşqança yäşärgä häm eşlärgä tieş dip sanıym.
Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası, Kongressnıñ Salawat şähäre bülege räise Äsğät Qormanaev fikerlären işettegez. Başqortstan Tatar kongressınıñ Salawat şähäre bülege wäkilläre üz eşläre belän maqtana ala. Alar şähärdä tatar telendä “Salawat tañnarı” isemle gäzit çığara başladı. Mäktäplärdäge tatar balaları öçen ädäbi kitaplar häm däresleklär alıp birüdä dä zur yärdäm kürsätte, bixisap mädäni çaralar da oyıştırdı bu filial. Şuña da Kongress Başqarma komitetı utırışında anı başqalarğa ürnäk itep quydılar.
Utırışta Başqortstan şartlarında tatar xalqı mänfägat''lären yaqlap eş alıp barunıñ qıyın buluı xaqındağı fikerlär dä küp çığışlarda yañğıradı. Räsmi xakimiätlär üzläre qaramağındağı milli oyışmalarğa ğına finanslar bülä häm barı tik alar belän genä isäpläşä, digän süzlär yış yañğırıy başlağaç, Başqarma komitetnıñ qayber äğzaları “zarlanıp utırudan fayda yuq, üzebezneñ quldan kilgänne genä eşlägän oçraqta da, bez küp kenä igelekle ğämällär qıla alabız” dip qarşı töşte.
Utırış barışında Kongressnıñ aldağı aylarğa burıçları xaqında da fiker alışu buldı. Misal öçen, iyün ayında Başqortstan tatar cämäğätçelek oyışmaları respublikada tatar mäğärifen saqlap qaluğa bağışlanğan zur kiñäşmä ütkärergä cıyına. Anda Kongress wäkilläre dä qatnaşaçaq häm tatar mäktäplären başqortlaştıru protsessı xaqında mäğlümatlar belän çığış yasayaçaq, dip äytelde.
Kiñäşmädä Ufa “Nur” tatar däwlät teatrı tiräsendä kilep tuğan kierenke xällär dä tikşerelde. Mäğlüm buluınça, “Nur” teatrı binasınıñ zur zalın faydalanuğa tapşıru haman kiçekterelä kilä. Xäzer inde ul tözelep betmäs borın işelä dä başlağan. Teatrnıñ direktorı Ural Ğirfatullinnıñ eşennän qänäğät bulmawçı artistlar eştän dä kitä başlağan. “Nur” teatrındağı xällärne tikşerü öçen, BR Mädäniät ministrlığı citäkçeläre belän bergäläp, tatar cämäğätçelek oyışmaları maxsus oçraşu oyıştırırğa tieş digän qarar qabul itelde utırış azağında.


text:
Yevropada xicab
Britaniädä küptän tügel genä oyışqan ber törkem möselman xatın qızınıñ möselmança yaulıq bäyläwen –xicabnı yaqlarğa qararlı. Xicabnı yaqlau Assambleyası iyül ayında Britaniä Möselman Xatınnarı Cämğiäte häm Britaniäneñ Möselman Assotsiatsiäse tarafınnan oyıştırıldı . Ul xicabnıñ mäktäplärdä tıyıluına qarşı köräşergä cıyına, 4nçe sintäberne, yaña mäktäp yılı başlanğan könne Yevropada xalıqara hicab solidarlıq köne dip iğlan itte.Britaniä Möselman Berläşmäse süzçese Şabana Xan (audio) Minemçä bu möselman cämğiäteneñ kiem mäsäläsendäge borçıluın çağıldırğan kebek möselmannarnıñ bu kiemgä birgän ähämiätne dä kürsätä
Xan bu törkemneñ oyışuına 2 mäsälä säbäp buldı,berençedän Fransiädä däwlät mäktäplärändä xicabnıñ tıyıluı ikençedän Yevropa keşe Xoquqları Mäxkämäseneñ Törkiädä universitetlarnıñ qararın yaqlap çığuı dip söyläde. Bilgele bulğança sekular däwlät Törkiädä Universitet häm räsmi urınnarda islamça yaulıq tıyılğan. Möselmannar üzaralarında xatın qız niçek kienergä tieş digän mäsälädä kileşep betä almıy. Londonda urnaşqan Ğäräb-İran Tikşerenüläre Üzägendä eşläwçe Ali Noorizadä Qor''ändä tıynaqlıq turında ğına äytelä. Anda xatın qız ir –at öçen mäxsus kiem turında süz yuq dip äytä.Ali Noorizadä möselman illärendä xatın qıznıñ kieme nıq üzgärä ,tıynaq , zamança kiemnän alıp ekstrem burqağa qädär bik törle di. Ul , hicabnı yaqlau berläşmäse '' kebek törkemnärneñ plannarına , fundamentlistlarnıñ ütä uñnarnıñ basımı astında torğan yevropa möselmannarı östennän kontrol urnaştıru tırışlığı dip qarıy. Noorizadä(audio)
Alar Britaniä möselmannarnıñ küpçelege äytersen lä irläre milli kiemdä saqallı ä xatın qızları xicabqa törelgän ,radikal idealarğa ışanuçılar dip kürsätergä tırışalar.Bu döres tügel . Britaniä möselmannarınıñ zur öleşe normal britan ire xatını kebek kienep yöri , alar yevropalılar kebek kienä, yevropalılar kebek uylıy häm yaña möhitkä yaraqlaşa dip belderde .
Şabana Xan da , Britaniädä küp kenä möselman xatın qızınıñ könbatış kiemen östenräk kürüen häm alarnıñ ''beräü dä xicabqa mäcbür itelmäskä tieş dip äytüen'' iqrar itä. Ämma ul şulay da xicabnı yaqlau törkeme moña keşe xoquqları mäsäläse dip qarıy ber genä xökümät tä möselmannarğa , yähüd yäki siklärgä dini bilgelärne tıymasqa tieş dip söyli.
Britaniädä bu turıda diskussiälär quyıra bara.
Min Finländiä imamı Ramil Bilalğa möräcäğät ittem(audio)
Sez Finländiä imamı Ramil Bilalnı tıñladığız. August başlarında Orenburda Rusiä möselman xatın qızları şurası oyıştırılğan. Şura möselman xatın qızlarınıñ eş urınnarında başların qaplau, yaulıq bäyläw mömkinlege öçen tırışaçaq.
feride xämit,praga