text:
Qırımtatarlar öz balalarınıñ milliy sınıflarda oqutma fırsatını yetecek seviyede qullanıp olamaylâr. Bu aqta qırımtatar faalleriniñ Suvdağda keçken toplaşuvda qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl beyan etti, dep bilidire Qırım.Aqiqat muhbiri.
«Rusiyeniñ tasil qanunına binaen bizler balalarımıznıñ qırımtatar milliy sınıflarında tasil almasını talap etme aqqına saipmiz. Afsus ki, bu resurs eksik qullanılmaqta. Ondan da ğayrı, mektepte ana-babalarnı balalarınıñ milliy sınıflarda tasil almaması içün arizalar yazmağa işandırğanlarınen bağlı vaqialardan haberdarmız», – dep ikâye etti Celâl.
Rusiyeli KHV yazğanı kibi, daa evel, Rusiye nezaretindeki Qırım tasil, ilim ve gençlik naziri Natalya Gonçarova bilidirgenine köre, Qırım sakinlerini 5,4 biñi (talebeler umumiy sayısınıñ 3%) qırımtatar tilinde, 371 bala (talebeler umumiy sayısınıñ 0,2%) ukrain tilinde tasil ala eken. Qırımtatar tilinde tasil bergen on beş, ukrain tilinde ise 1 mektep faaliyet köstermektte eken. Bunen bir sırada 30%den ziyade mektepte qırımtatar ya da ukrain tillerinde tasil berile eken. Gonçarova, til ögrenilmesi içün kitap ya da dershaneleryetişmemesi kibi bir problema olmağanını qayd ete.
«Biz emsali olmağan yañı sınıflar açmaqtamız. Atta o da bu tilde tasil almağan istegen yedi ya da sekiz bala olsa da», – dep bildire rusiyeli KHV Qırım tasil nazirligi yolbaşçısınıñ sözlerini.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü olaraq qabul etti.


c: text/html

text:
Ukraina Yuqarı Radası aprelniñ 30-nda keçirilgen nevbetten tış toplaşuvında çetel devletleriniñ parlamentlerine ve halqara teşkilâtlarnıñ parlament assambleyalarına işğal etilgen Qırım ve işğal altındaki Donbas topraqlarınıñ vaziyetinen bağlı qarar leyhasını qabul etti.
309 halq deputatı qol tuttı, 28-i qarşı çıqtı, dördü bitaraf oldı, 41 deputat rey bermedi.
Vesiqada çetel parlamentleri «Rusiye istilâsını takbih etmelerine, Moskvağa Ukraina vatandaşlarına qarşı siyasiy repressiyalarnı toqtatmaq ve siyasiy mabüslerni azat etmek ricasınen muracaatta bulunmaları» çağırıla.
Halq deputatları çetel ortaqlarından «Rusiyeni BM Halqara Mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisinen bağlı qararını yerine ketirmesine çağırmasını, Qırımda ve Qara deñiz regionında askerlerniñ sayısını arttırğanını takbih etmesine ve Keriç boğazında gemilerniñ serbest areket etmesini temin etmesine çağırmasını»» rica etti.
Muracaat teşebbüsi «Halq hızmetçisi», «Avropa birdemligi» ve «Ses» fraktsiyalarınıñ deputatlarına aittir.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kreml Rusiye prezidentiniñ saylâvından evel «çetel agenti» qanunı yardımınen informatsion meydannı temizley dep saya, qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl. Böyle bir fikirni o Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde beyan etti.
«Çetel jurnalistleriniñ imkânlarını sıñırlayaraq, (Rusiye akimiyeti – QA) bazılarına nisbeten yımşaq davranacaq, bloger ve cemaat jurnalistleri kibi digerlerini ise, olmağan hatalarda qabaatlap, cöreme yazıp, apiske qapatacaq. Şimdi Qırımda bu artıq yapılıp tura», – dep saya faal.
Rusiye adliye nazirligi dekabrniñ 5-nde Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı (PCE/PC),«Nastoyaşeye vremya» telekanalı, Azatlıq Radiosunuñ tatar-başqırd hızmeti (Azatliq Radiosi, «Idel.Aqiqat», «Faktograf», «Kavkaz.Aqiqat» Qırım.Aqiqatnı«çetel agenti» cedveline kirsetti.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin noyabrniñ 25-nde Federatsiya Şurası tarafından qabul etilgen KHVnen bağlı «çetel agenti» qanunını imzaladı. Bu qanunğa istinaden Kreml, çetel haber vastalarınıñ maddiy yardım menbalarını açıp bermesi istemege ve rusiyeli seyircige bu şekildeki haberni azırlağan malümat menbalarını «çetel agenti», dep tanımağa imkân bere.
Rusiyedeki KHV faaliyetiniñ sıñırlanmasınen bağlı qarar, Rusiye tarafından finansirlengen RT telekanalında ABD akimiyetiniñ ABDde «çetel agenti» sıfatında qayd olması talabına cevap bergenini ilân etken soñ peyda oldı.
Washington ABD havfsızlıq hızmetleri bıltır keçirilgen prezident saylâvlarında ABD saylâvcılarına tesir etmek içün devlet KHV faydalandı degen hulâsağa kelgeninden soñ, böyle bir adım atmağa mecbur qala. Moskva bunı defalarca inkâr etti.
ABD Devlet departamenti, ABDniñ «çetel agenti» qanunı Rusiyedeki soyundan pek farqlı olğanı ve informatsiya serbestligini sıñırlamağanı aqqında beyan etti.
Rusiye adliye nazirligi daa evel Qırım.Aqiqat Azatlıq Radiosı leyhasına işiniñ sıñırlanabileceginen bağlı tenbiyelev yollağan edi.
Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı korporatsiyası öz beyanatında – Rusiye ükümeti tarafından çetel KHV qarşı nasıl tedbirler kirsetilecegi ve işbu tedbirler media teşkilâtına nasıl tesir etecegini tahmin etmekten çekingen edi.
Avropa Azatlıq Radiosı/Azatlıq Radiosı korporatsiyasınıñ maqsadı - dünyadaki çeşit devletlerde, şu cümleden Rusiyede de, oquyıcı ve seyircilerge doğru ve halis malümat taqdim etmekten ibaret olğanını qayd ete. «Bizler muhbirlik işimizni devam etecekmiz», – denilmekte beyanatta.


text:
Türkiya men AQŞ Qara teñizde birlesken äskeri oqu-jattığu jwmıstarın ötkizdi.
Türkiya Qorğanıs ministrliginiñ mälimetinşe, Türkiya men AQŞ äskeri teñiz küşteri Qara teñizde birlesken oqu-jattığu jwmıstarın ötkizgen. Jattığuğa AQŞ-tıñ 6-şı flotınıñ «USS Ross» Esmineci, Türkiya äskeri teñiz küşteriniñ «TCG YB. KudretGungor», «TCG Turgutreis» kemeleri men «P-235» patrul'dik wşağı qatısqan.
Esteriñizge salayıq, AQŞ-tıñ «USS Ross» esmineci Qara teñiz aumağına säuir ayınıñ ortasında kelgen. Sol uaqıttan beri onı Resey kemeleri baqılauda.
Bwğan deyin säuir ayınıñ 5-i men 13-i künderi aralığında Qara teñizde NATO-nıñ «Teñiz qalqanı -2019» oqu-jattığu jwmıstarı ötken. Oğan Rumıniya, Bolgariya, Kanada, Türkiya, Niderland jäne Greciya elderiniñ äskeri kemeleri qatısqan.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Avropa Birligi Rusiyege qarşı sanktiyalarnı devam ettirgeni içün Ukraina minnetdar olğanınını beyan etti. Onıñ sözlerine köre, bu qarar Ukrainanen birdemlik olğanına delâlet ve iqtisadiy sıñırlavlar semereli olğanını köstermekte.
«Aslında bu, Rusiyeni muzakere masası başına oturtmaq ve Rusiye tecavuzı toqtatıluvında bir ilerileme temin etmek içün yekâne bir mehanizmdir. Kerekli şekilde Avropa Birligi, ABD, Canada, Avstraliya, Japoniya ve diger bir çoq devletlerniñ koordinatsiya etilgen sanktsiyaları, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı tecavuzı bitkence quvetlendirilerek, devletimizniñ topraq bütünligi tiklengence devam etecek. Qırım da şu cumleden olğanını qayd etem», – dedi Poroşenko, hususan bu qararnıñ AB tış işleri ve havfsızlıq siyaseti boyunca yuqarı vekili Federika Mogerininiñ Ukrainanı ziyaret etken vaqıtta qabul etilüvini timsaliy olğanını qayd etti.
Avropa birligi Şurası martnıñ 12-nde, Ukraina topraq bütünligi, suvereniteti ve mustaqilligine qast etüv ve bozıluvına alâqadar olğanlarğa qarşı AB tarafından kirsetilgen sanktsiyalarnı daa yarım yılğa uzattı. Sanktsiyalar 150 şahıs ve 38 teşkilâtnen alâqalı olaraq, 2018 senesi sentâbrniñ 15-ne qadar devam etecek.
Sıñırlav tedbirleri 2014 senesi mart ayında Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan tecavuzına Avropa birliginiñ bir cevabı olaraq kirsetilgen edi.
Buña bir cevap olaraq AB daa bir sıra sanktsiyalar kirsetken edi, hususan: 2018 senesi iyülnin 31-ne qadar devam etecek Rusiye iqtisadiyatınıñ muayyen saalarına qarşı kirsetilen iqtisadiy sanktsiyalar; Rusiye tarafından yarımadanıñ qanunsız ilhaqına qarşı Qırım ve Aqyarda üküm sürecek sıñırlav tedbirler. Olar 2018 senesi iyunniñ 23-ne qadar devam etecek.
Buña beñzer sanktsiyalarnı ABD ve «Yedi devlet gruppası»na kirgen diger devletlernen beraber daa bir qaç devlet kirsetti.


text:
Bazar künü, aprel 19-da, «Praga Maydanı»nıñ iştirakçileri «Cenkke qarşı sanat» aktsiyasını çerçivesinde sanalaştıruv şeklinde Ukraina ve Qırım vaziyeti aqqında tarif ettiler. Fallerniñ esas şiarı – «Putinniñ yeri Gaagada».
Radio Svoboda bildirgeni kibi, qısqa sanalaştıruv – «Praga Maydanı» iştirakçileri tarafından azırlanılğan aktsiyanıñ esas qısmı – seyircilerge sabıq ukrain prezidenti Viktor Yanukoviçniñ rejimi ukrainalılarnı Menlik İnqilâbına itegeni, Kremlniñ Qırım işğali ve Ukraina şarqındaki ziddiyeti aqqında tarif etti.
«Sanalaştıruv çerçivesinde biz memleketimiz içün istenilgen kelecekni kösterecek olamız: yani, azatlıqnı, Qırımnıñ qaytarıluvını ve Putinniñ Gaagada olmasını isteymiz», – dey tarif ete Praga faali Yekaterina.
Aktsiya üç saat devam etti. Bu vaqıt içersinde iştirakçiler Ukraina içün qol tutuv imzalarnı, gumanitar yardımnı topladı, ukrain, çeh, ingliz yırlarını icra ettiler, resim yapıp, onı soñ aprel 19 künü Pragada keçken «Okean Elzı» taqımınıñ kontsertinde satqan ediler. Anda yerli faaller hayriye sergisini azırlap, Ukraina içün yardım topladı.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi işğal etti.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ işleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekili Mustafa Cemilev Kiyevdeki Halqara munasebetler institutında ötkerilgen açıq lektsiya devamında, studentlerge Qırım qaytarılğan soñ, yarımadada milliy - territorial cumhuriyeti olacağı aqqında tarif etti.
Bu aqta Cemilevniñ matbuat - hızmeti bildirmekte.
«II Cihan cenkinden soñ, sürgün yerlerinde peyda olğan qırımtatar milliy areketi eki esas talapnı qorçalay edi: bütün qırımtatar halqını tarihiy vetanına qaytarmaq ve sürgünlikten evel olğan her şeyni, milliy - territorial cumhuriyetini de ğayrıdan qurmaqtır», - dep ayttı Cemilev.
Onıñ sözlerine binaen, Ukraina Qırımda milliy-territorial cumhuriyetiniñ qaytarılması añlavına keldi.
«Amma qırımtatarlar, başqalarğa nisbetten, tek qırımtatar olğanları içün, daa çoq aqqa nail fikiri yañlıştır. Biz özümiz buña kesen-kes qarşımız. Amma bizim fikirimizce, bu cumhuriyette tamır halqnıñ aq qoruma mehanizmi temel olaraq qoyulmaq kerek. Yani tamır halqı kimsege öz isteklerini yaptırmaycaq, amma öz aq-uquqlarını saqlamaqta imkân saipleri olacaqlar», - dep añlattı Cemilev.
Hususan, Cemilevniñ sözlerine köre, tamır halqnıñ esas istegi qırımtatar tiliniñ devlet seviyede qullanması ve akimiyetiniñ bütün yönelişinde tamır halqınıñ temsilcilikke nail olmasıdır.
Salı künü, martnıñ 1-de, Kiyevdeki Halqara munasebetler institutında Qırımda apis etilgen qırımtatar meclisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygozğa bağışlanğan açıq lektsiya ötkerildi.
Qırımtatarlarnıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov studentler ögünde çıqışta bulunıp, 2014 senesi fevral 26 künü olıp keçken vaqialarnıñ hatırlavlarınen paylaştılar.
Körüşüv devamında studentler Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa yarımadanı işğal etilmesine ketirgen vaqialar ve Qırımnıñ Ukrainağa qaytarılmasınen bağlı sualler berdiler.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
ABD prezidenti Joseph Biden bildirdi ki, Rusiyeniñ Hersondan yaqınlarındaki Dnipro özeniniñ ğarbiy yalısından ordusını çıqarmaq qararaı Moskvanıñ "kerçek problemleri" olğnanını köstere, dep haber ete Reuters agentligi.
"Bu, olarnıñ rusiye arbiyleri ile kerçek problemleriniñ olğanını köstere", - dedi o.
Jurnalistlernen subetinde Joseph Biden Rusiyeniñ Hersondan ordusınıñ çıqarılmasını ilân etmek içün ABD Kongressine saylavlarnıñ bitmesini beklegenini "meraqlı" dep saydı.
Noyabrniñ 9-nda Rusiyeniñ Ukrayinadaki işğalci quvetleriniñ komandanı general Sergey Suvorkin Rusiyeniñ mudafaa naziri Sergey Şoyguğa Herson vilâyetindeki ordunı Dnipronıñ sol yalısına çekmge teklif etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca qabaatlanğan Qırımnıñ siyasiy mabusları FSB hadimleri tarafından faal maneviy ve beden basqığa oğraylar. Bunı «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Abdureşit Cepparov Aqmescitte dekabr 24-de olıp keçken doquzıncı toplaşuvdan soñ ayttı, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Körüşüvde «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» şahısları SİZOdan FSBge ketirilgende aşalanğanını aytılar. Bundan ğayrı, qollarını arqadan baylap, başlarına çuval kiydirip, yerge yatqızıp, maşinadan ayaqlarından tutıp çıqarğanlar. Köteksiz de olmadı. Elbet de, bu vaziyette olarğa er angi maneviy yardım kerek», – dep ayttı Cepparov.
Onıñ bildirgenine köre, apishanede davanıñ bir çoq şahsı sağlığı fenalaşqanını ayta. «Körüşüvde Qırım siyasiy mabuslarınıñ sağlığına dair malümat seslendirildi – yalıñız ekisiniñ sağlığı bir qarar kibi qala, qalğanları ciddiy problemler aqqında bildireler», – dep qayd etti uquq qorçalayıcı.
2016 senesi dekabr 6-da Aqyarda Qırım insan aqları bağ gruppası Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları apiske alğan musulmanlarnıñ qorantalarını topladı. Körüşüvge advokatlar da davet etildi.
«Qırım birdemligi» birleşmesi Rusiye uquq qoruyıcıları «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile bağlı olmasınen qabaatlağan insanlarnıñ tuvğanlarından ğayrı, Qırımnıñ diger siyasiy mabusları, em de qaçırılğan ve ğayıp olğan musulmanlarnıñ aileleri içün açıq oldı.


text:
Bunı Tış işler Nazirliginiñ informatsion siyaseti departamentiniñ müdiri Yevğen Perebiynis bildirdi, haber ete RBK-Ukraina.
«Olarnıñ qabul etken qararlarnı qabul etmege aqları bar. Bizler olarnıñ qararlarını añlaymız, çünki şimdi Qırımda qırımtatarlarnıñ vaziyeti pek ağır ve murekkep. Qırımtatarlar Ukraina topraq bütünligine qol tutqanlarını, Qırım işğali ve qanunsız referendumnı tanımağanlarını bilemiz», – qayd etti Perebiynis.
O, şunda emin ki, qırımtatar vekilleriniñ yapqan areketleri «Qırım Ukrainanıñ oldı, bar ve olacağını» tasdıqlaycaq.
Tünevin Meclis eki temsilcisini Qırım nazirler Şurasına çalışmağa yolladı. Böyle etip, Qırımda öz başına ilân etilgen ükümet «baş naziriniñ birinci muavini» Lenur İslâmov oldı, milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca cumhuriyet komitetiniñ reis vazifesine Zaur Smirnov tayin etildi.
Bugün, aprelniñ 2-de, Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurası olaraq adlanğan qanunsız Qırım parlamentiniñ prezidiumı mezkür tekliflerni tasdıqladı.


text:
Jambıl oblısı Bayzaq audanındağı äskeri qoymada bolğan jarılıstan qattı jaralanıp, jansaqtau böliminde jatqan tağı bir äskeri qızmetker köz jwmdı.
Bwl jöninde 7 qırküyekte Qorğanıs ministrligi resmi aqparat tarattı.
«7 qırküyekte Taraz qalalıq auruhanasında 26 tamızda Jambıl oblısındağı oq-däriler qoymasında bolğan örtti söndiru kezinde alğan jaraqattarınıñ saldarınan №28349 äskeri böliminiñ äskeri qızmetşisi 1983 jılı tuğan, kapitan Erlan Rısqwlbekwlı Qırğızäliev qaytıs boldı. Ol oq-därilerdi saqtau böliminiñ bastığı lauazımın atqarğan bolatın. Qoymadağı örtti joyuğa kirisken alğaşqılardıñ biri boldı» delingen ministrlik habarlamasında.
Jambıl oblısı Bayzaq audanındağı №28349 äskeri böliminde bolğan joyqın jarılıstan jaraqattanğan jüz şaqtı adamnıñ işinde jağdayı eñ auır küyde qalalıq auruhanağa ornalastırılğan. Osığan deyin bölim bastığı kapitan Erlan Qırğızälievtiñ tuıstarı astana därigerleriniñ kelip kömektesuin swrağan.
Denesin 85%-ın küyik şalğan äri apat saldarınan ekijaqtı pnevmoniyağa şaldıqqan äskeri qızmetker eki aptağa juıq uaqıt reanimaciyada jattı.
38 jasında qaytqan marqwmnıñ artında joldası men tört balası qaldı. Perzentteriniñ aldı 13, kenjesi 2,5 jasta. Bayzaq audanı Sarıkemer eldi mekeninde twrğan. Osığan tayau Qaynar auılınıñ tübindegi äskeri bölimge bıltır ğana qızmetke ornalasqan. Oğan deyin Aqtau qalasında kelisimşart negizinde 5 jıl äskeri qızmette bolğan. Jarılıstan keyin kapitannıñ otbasına eşkim habarlaspağan.
Osılayşa Jambıl oblısındağı jarılıstan qaza bolğandar 16 adamğa jetti. Qazir joğalğan tağı bir qızmetker – 33 jastağı Bauırjan Däuitbaevtı izdeu jalğasıp jatır.
26 tamızda Jambıl oblısı Bayzaq audanındağı äskeri bölimde bolğan joyqın jarılıstan 113 oq-däri qoymasınıñ tek üşeui bütin qalğan. Tek qorğanıs nısanı ğana emes, äskeri bölimniñ tübinde ornalasqan Qaynar auılı men jaqın mañaydağı özge eldi mekenderden 106 twrğın üy, qoğamdıq orın sanalatın 18 ğimarat bülingen. Eki jıldıñ işinde ekinşi märte qaytalanğan apattan jüz şaqtı adam türli deñgeyde jaralanıp, sol küni birneşe mıñ twrğın bosıp, evakuaciyalanuğa mäjbür boldı.
QT redakciyası tötenşe jağdaydan zardap şegip qaytıs bolğandardıñ otbası men jaqındarına qayğırıp köñil aytadı.


text:
AQŞ Devlet departamenti Rusiyeni ukrain uçucı Nadejda Savçenko ve diger «ukrain mabüslerini» azat etmege çağırdı. Bunı Devlet departamentiniñ kâtibi Jen Psaki er künlük brifing devamında bildirdi.
«Ukraina parlamentariyi ve arbiy uçucı Nadejda Savçenkonıñ Rusiye tarafından apiste tutulğanından ağır hastalanğanı aqqında haberlerni ögrenip, qasevet etemiz. Savçenko hanım, bulunuv şaraitlerine narazılıq bildirip, dekabr 13-den açlıq tutqanını añlaymız. Savçenko hanım separatistler tarafından 2014 senesi iyün ayında Ukraina şarqında yaqalandı ve Rusiyege teslim etildi. Şunı da qayd etemiz ki, Savçenko hanım Avropa Şurası Parlament Assambleyasında, insan aqları, demokratiya ve qanuniyetke bağışlanğan organnıñ vekili ola. Biz Rusiyeni acele sürette Savçenko hanımnı ve diger ukrain mabüslerini azat etmege ve Minsk añlaşmalarına riayet etmege çağıramız»,– dedi Psaki.
Çarşenbe künü, yanvar 28-de, Avropa Parlament Assambleyası rezolütsiya deñişmelerini qabul etti. Mında Rusiye Federatsiyasından Nadejda Savçenkonı 24 saat içinde azat etmege ve onı Ukraina, ya da üçünci tarafqa teslim etmege talap etile.
Bunıñ ile PACEde Rusiye eyyetini aprel ayına qadar rey berüv aqqından marum ettiler.
Rusiye Assambleyanıñ rezolütsiyasına riayet etmege razı olmadı ve PACE iştiraginden 2015 senesiniñ soñuna qadar vazgeçti.


text:
Merkeziy saylav komissiyanıñ başı Mıhaylo Ohendovskıy neşirge bergen malümatqa köre, vaqtınca işğal etilgen territoriya aqqında qanunda qırımlılarnıñ nevbetten tış Ukraina prezidenti saylavlarında iştiragi ile bağlı mehanizm tarif et,lgen. İşbu mehanizm saylav adresni deñiştirmeden rey berüv yerniñ vaqtınca deñiştirüvini nazarda tuta.
«Misal içün, insan Kiyevde yaşay, amma Çerkassı tarafında qayd etilgendir. Böyle imkân bar: daimiy iş yerni, mesken, soylarnıñ baquv zaruriyetini tasdiqlağan mütenasip vesiqalar ile Kiyev ya da Çerkassınıñ reyestr alıp baruv organlarına rey berüv yerni deñiştirmek içün ariza ile buyurmaq, – dep tarif ete Merkeziy saylav komissiyanıñ başı. – Böyle arizanı nazarda tutıp, saylayıcını oña oñaytlı olğan bölük cedveline kirseteler, aynı zamanda onıñ adı «tuvğan» qısımınıñ cedvelinden çıqarıla. Amma bu tek bir saylav içündir».
Qırım sakinleri içün bu ketişat sadeleşkendir – olarğa saylav yerniñ deñiştirmek zaruriyetini añlatqan vesiqalarnı bermege lâzim degil. Qırım qaydı olğan pasportnıñ oluvı yeterlidir.
Lâkin, böyle alda prezident saylavlarında iştirak etmege istegen Qrım sakinine rey bermek içün saylağan mesken yerge barıp, saylayıcılarnıñ reyestrini alıp barğan organğa pasport ve arizanı taqdim etmek kerek olur. Ariza, Ohendovskıy aytqanı kibi, eñ yaqın vaqıtta baqılır. Böyle arizanı saylavlarğa eñ azından 5 kün qalğanından evel taqdim etmeli. Yani, mayısnıñ 19-na qadar.
Nevbetteki adım – qayd etilgen bölükke barıp, rey bermektir. Ekinci turda iştirak emtek içün, eger de o olsa, oña kene aynı ceryandan keçmege kerek olmaz.
Merkeziy saylav komissiyanıñ başı aytqanı kibi, mayıs 6 kününe böyle arizanı 593 insan taqdim etti. Olardan yarısı Nikolayev vilâyetinde saylavlarda iştirak etmege istegini bildirdi. Umumen alğanda, Merkeziy saylav komissiyada saylav yerni deñiştirmege istegen bir qaç biñ insannıñ arizasını bekleyler.
Nevbetten tış Ukraina prezidenti saylavları 2014 senesi mayıs 25 künü keçirilecek.


text:
Bunı bazarertesi künü Kreml memuriyetiniñ başı Sergey İvanov bildirdi, dep haber ete UNN.
«Onıñ (Poroşenko) niyetinde olsa, demek biz bu kibi dava beyanatını bekleycekmiz»,– dedi İvanov. Bunıñnen Ukraina Rusiyege gaz içün 3,5 mlrd $ borclu olğanını qayd etti.
İvanov şunı da aytıp keçti ki, Rusiye ukrain halqınıñ sayılavını ürmet ete eken.
Ukraina prezidenti saylavlarını aqiqiy ve adaletli olaraq tanıymı degen sualge siyasetçi cevap beralmadı. «Men tünevin Kiyevde degil, Moskvada edim. Şunıñ içün olarnıñ ketişatını aytıp olamayım. Prezident memuriyetinden iç bir kimse anda barmadı», – dep añlattı o
Hatırlatamız, Moskva olacaq ukrain prezidenti Petro Porşenko ile muzakerege azır, bunı Rusiye çetel işler naziri Sergey Lavrov bildirdi, dep haber ete Radio Svoboda.
Bunıñnen beraber Rusiyege aracı kerekmey, dedi Lavrov ve Moskvanıñ Avropa birligi ve AQŞ ile Ukrainada vaziyetniñ sakinleştirüvinde işbirlikke azır olğanını bildirdi.


text:
«Qırım» Fondı» hayriye teşkilâtınıñ baş müdiri Riza Şevkiyev iyül 21 künü Rusiye Federatsiyası Taqiqat komitetiniñ Baş idaresine Hayser Cemilevniñ işi boyunca şaat olaraq çağırıldı.
İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesiniñ Rusiye Federatsiyasını qırımatatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayserni azat emtege mecbur etken qararına baqmadan, o, alâ daa Qırımda apiste bulunmaqtadır. Rusiyeniñ taqiqat organları taqiqat tedbirlerini devam ete.
«Qırım» Fondı»nıñ baş müdiri Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, o, «Qırım Cumhuriyeti» Anayasasınıñ 10-ncı maddesine tayanıp, şaatlıqnı qırımtatarca bergen eken. Baş taqiqat idaresiniñ taqiqatçısı qırımtatarca rusçağa ve rusçadan qırımtatarca tercimeni etken tercimannı davet etti.
O, taqiqatnıñ ilerimesi ve berilgen sualler aqqında aytmağa razı olmadı. Faqat, Şevkiyevniñ sözlerine köre, taqiqatçı insan aqları boyunca Avropa mahkemesiniñ qararı aqqında bir şey bilmey ve berilgen sualler evelden Ukraina taqiqatçılarınıñ suallerinden pek farq etmey.
Riza Şevkiyevniñ fikrince, bu areketler ve Avropa mahkemesiniñ eda etilmegen qararları qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevge basım etmek içün qullanıla.
Hatırlatamız, evel insan aqları boyunca Avropa mahkemesi Rusiyeni Mustafa Cemilevniñ oğlunı azat etmege mecbur etken qararnı qabul etti. Bunı adliye naziri Pavlo Petrenko bildirdi.


text:
Moskvalı advokat Nikolay Polozov yaqın vaqıtta Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerov içün advokat satusından marum qala bile. Keçken sene sentâbr ayından berli FSB onı bu iş boyunca sorğudan keçirmege tırışa. Ve, eger de, taqiqatçılar bunı yapıp olsalar, Rusiye qanunlarına binaen, o mahkemede Umerovnıñ imayecisi olıp çıqamacaq. Polozov, FSB-niñ areketlerini qanunsız tanıy ve sorğudan keçmekni red ete, lâkin sorğu mecburen de keçirilmek mümkün olğanını inkâr etmey.
Moskvalı Nikolay Polozov Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ dört advokatından biri ola. Siyasetçini daa rusiyeli Mark Feygin ve onıñ qırımlı işdeşleri – Edem Semedlâyev ve Edem Kurbedinov qorçalaylar.
Umerov, keçken sene mayıs ayından berli taqiqat astında buluna. FSB onı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ bozuluvında qabaatlay – Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları. Rusiye Qırımğa dair topraq iddialarından vazgeçmek kerek olğanı aqqında Umerovnıñ sözlerini, mahsus hızmet taqiqatçıları cinayet olaraq tanıylar.
Keçken yılnıñ küzünden berli FSB Nikolay Polozovnı bu işten çıqarmağa tırışa. Onı defalarca sorğuğa çağırdılar. Lâkin sorğudan keçse, rusiyeli advokat Umerovnı qorçalap olamaycaq, çünki bundan soñ şaat olaraq keçecek.
Nevbetteki sefer taqiqatçılar, yanvar 16 künü Polozovnı celp etecek ediler. Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca mahkemede ilk kere advokatnıñ yanına FSB hadimi İgor Skripka keldi ve oña celpnameni bermege tırıştı.
«Men kene de red ettim. Süyrep ketireceklerinen qorquttı. Şimdi, bese-belli, FSB organları meni Qırımda mecburen (esir etip) alacaqlarını beklemek kerekim. Mındaki işler böyledir», – dep beyan etti Polozov.
Advokat sırınıñ cenazesi
FSB taqiqatçısı İgor Skripka ilk kere keçken sene sentâbrde advokatnı sorğuğa çağırmağa tırışqan edi. O bu aqta muracaatnı Kreml kontrolündeki Aqmescitteki Kiyev bölge mahkemesine yollağan edi. Mezkür muracaatında o Polozovnıñ çağırılması içün sebepni açıqlağan edi. Bu areket böyle añlatıla: vesiqalardan birinde advokat, onıñ müşterisi İlmi Umerov – Meclis reisiniñ muavini olğanını yazğan eken. Keçende ise Milliy Meclis Rusiyede ekstrimistik teşkilât olaraq tanılğan soñ, FSB, sanki, Polozovnı soraştırmaq kerek, Umerovnıñ bu teşkilât ile nasıl alâqası bar eken.
Şaşırtıcı olsa da, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi advokatnıñ sorğuğa çağırılması aqqında muracaatnı red etti. Bundan soñ Rusiye mahsus hızmetiniñ hadimi bu qararğa qarşı itiraz bildirdi, ve o 8 noyabrde baqıldı. Mahkemeci FSB itirazını qabul etti ve Polozovnıñ sorğudan keçirilmesi aqqında muracaatnı ilk mahkemege qaytardı. O dekabr 13 künü tekrar baqıldı.
Nikolay Polozovnıñ özü o künü Qırımnıñ tışında edi, ve özü advokatnıñ hızmetine muracaat etmek mecbur oldı. Mahkemede onıñ menfaatlarını Aqyarlı adliyeci Oksana Jeleznâk temsil ete edi.
Bu sefer Kiyev bölge mahkemesi sorğunıñ ötkerilmesi aqqında muracaatnı qabul etti. Advokat Oksana Jeleznâk beyan etti ki, alğan qararı ile mahkemeci Mojelânskiy «advokat sırınıñ cenazesini qıldı».
«Mahkemelerde aqiqat ve adalet üküm sürmek kerek, raqiplik ve Qanun ögünde musaviylik. Lakin bu, teessüf ki, bügün yoq edi. Keder ile bildirmek kerekim, mahkeme içün bu ümdeler yat kele. Mahkeme atta, advokatnıñ sorğulanması aqqında sual advokatnıñ ya da temsilcileriniñ iştiraginen baqılmaq kerek olğanını tüşünmedi bile, mahkeme toplaşuvı maqbul sebeplerden keçiktirilmek kerek olğanı aqqında bütün muracaatlarnı körmemezlikke urdı», – dep ayttı o Qırım Haber Agentligine bergen izaatında.
Dekabr 22 künü Polozov mahkemenin qabul etkeni bu qararğa qarşı itiraz bildirdi. Bügünki künge qadar bu itiraz daa baqılmadı, ve, demek ki, qarar daa küçüni almadı. Buña baqmadan, advokatnıñ sözlerine köre, taqiqatçı Skripka onı mecburen FSB idaresine ketireceginen qorqutacaq oldı.
«Er şey sessiz yapılmalı»
Polozovnıñ safdaşı Mark Feyginniñ fikirine köre, onıñ zenaatdaşı mıtlaqqa Umerovnıñ işinden çetleştirilecek, bu sadece vaqıt meselesi.
Bu belli derecede Umerovnıñ özüni imaye aqqından marum ete, çünki, elbette ki, advokat Polozov onıñ qorunmasına ğayet salmaqlı isse qoşa bilecek ediMark Feygin
«Bu belli derecede Umerovnıñ özüni imaye aqqından marum ete, çünki, elbette ki, advokat Polozov onıñ qorunmasına ğayet salmaqlı isse qoşa bilecek edi. Onı işten mustaqil advokat olaraq çetleştireler. Bu Moskvalı advokat, ve o yerli, bu kibi ceryanlarda tecribesi olğan, advokatlar qadar basqıdan tesirlenmey. Menim şahsiy fikirime köre, onı mıtlaqqa çetleştirecekler», – dedi Feygin Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Onıñ sözlerine köre, eger de Polozovnı sorğudan keçirseler, artıq o qabaat qararında şaat olaraq keçecek, ve mahkemede İlmi Umerovnı qorçalap olamaycaq. Feygin qayd ete ki, onıñ fikirine köre, advokatnı sorğuğa celp etmekniñ sebebi de büs-bütünley uydurılğan ve qanunğa uymay.
«Sebep – onıñ baş prokuraturağa yollağan şikâyeti oldı. Vesiqada o sanki Umerovnıñ Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini vazifesi aqqında bilgi bere, Meclis ise yasaq etilgen. Bu ne – taqiqat tarafından advokatnı sorğudan keçirmege kerektirgen bir malümatmı?» – dep efkârlana Mark Feygin.
O tahmin ete ki, onıñ zenaatdaşına qarşı bir operativ programma işletile, ve böylece İlmi Umerovnıñ üzerinde ötkerilgen mahkeme mümkün olğanı qadar sessiz ve duyulmadan keçirilsin.
«Olar içün bu mahkeme ceryanında faal surette iştirak etecek advokatlarnıñ olmaması pek müimdir, cemaatnıñ diqqatını ve dünya toplulığınıñ diqqatını İlmi Umerovnıñ işine celp etmesinler. Olar içün er şey yavaştan ve sessiz keçkeni müimdir», – dey advokat.
İlmi Umerovnıñ özü FSB tarafından yapılğan areketlerni tenqid ede ve bu kibi adiselerni onıñ halqına destek bergenlerni qorqutmaq içün yapılğan qorqutuv olaraq tanıta.
Esas vazife – başqalarğa ibret olsun. Olar qorsın da, Qırım ve qırımtatarlarnıñ problemlerinen oğraşmasınİlmi Umerov
«Yüksek ihtisaslı advokatnı, şaatqa çevirip, çetleştirmege tırışalar. Elbette ki, men buña menfiy baqam. Bu olarnıñ birinci vazifesi, lâkin eñ esas vazifeleri degil. Esas vazife – başqalarğa ibret olsun. Olar qorsın da, Qırım ve qırımtatarlarnıñ problemlerinen oğraşmasın. Maqsad – qalğanlarnı qorqutmaq», – dedi Meclis reisiniñ muavini Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Umerovnıñ kesken qıymetine köre, onıñ işi boyunca bütün taqiqat işleri endi ötkerildi, lâkin belli olmağan sebeplerden mahkeme alâ daa başlanmadı. Onıñ fikirince, bu mesele adiy taqiqatçılarnen bağlı degil, ve FSB hadimleri yuqarıdan – onıñ cinaiy işini sımarlağan şahıslardan, kelecek emirni bekleyler.


text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Seyran Saliyevniñ ömür arqadaşınıñ şikâyet arizasını red etip, keçken mahkemeniñ aqayınen körüştirmemek qararını deñiştirmedi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Mumine Saliyeva diñlevlerde söz alıp, Kiyev rayon mahkemesi (şikâyetniñ daa evel baqılğan yeri) dava malümatlarını ögrenmedi, dep bildirdi.
«O, körüşüv redini aqayı ve qorantalarına yapılğan maneviy basqı ve bunı işbu davanıñ siyasiy sebepleri bar olğanına dair alâmetler dep saya», – dep aytıla haberde.
Rusiye qanunı körüşüvlerge izin berse de, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğanlarnıñ tuvğanları SİZOda körüşüvge ruhset berilmesini talap etmege mecbur.
Qırımlı advokatlar bunı apiske alınğan soy-soplarına qoltutqan qorantalarğa basqı vastaları olaraq köre.
2017 senesi oktâbrniñ 12-nde Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına bağışlanğan esas tedbirler Kiyevde mayıs 14-te başlanacaq. Bu kün Mustaqillik Meydanında Glavpoçtamt kirişinde qırımtatar halqına bağışlanğan mektüp pullarını taqdim etecekler. Tedbirni er kes ziyaret ete bile.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Tedbirler planına binaen, mayıs 15-te Lavrskaya, 19 adresi boyunca «Müzey İvana Gonçara» Ukrain halq medeniyeti merkezinde «Zıncır: hatıra alqaları. Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatırası ve qaar-qaseveti» sergisini açacaqlar.
«Müzeyniñ büyük zalında ziyaretçiler qırımtatar eviniñ odası (sürgünlikten evel olğan oda), milliy qıyafet, ev eşyaları ve resimler ile tanış ola bilecekler. Bunıñnen bağlı video levhaları kösterilecek», – dep aytıla Çubarovnıñ ilânında. Sergi saat 18:00 açılacaqtır.
Mayıs 17-de Vladimirskaya, 2 adresi boyunca Ukrainanıñ milliy tarih müzeyinde üyle vaqtında qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan «Hatıra albomı» sergisiniñ açılışı planlaştırıla. Haberde aytıla ki, sergide aile arhivleriniñ fotoresimleri numayış etilecek. Aynı bu kün saat 20-den saat 22-ge qadar Mustaqillik Meydanında «Yüreginde ateş aç» hatıra aktsiyasınıñ ötkerilmesi planlaştırıla.
«Çıraqlardan Qırım yarımadası ve 71 raqamı, «Tamğa» qırımtatar milliy timsali ve «No genocide» yazısı yapılacaq. Çıraqlar qoyulğanda 1944 senesi mayıs 18 adiseleri ve olarnıñ aqibetlerine bağışlanğan qırımtatar halq yırları icra etilecektir», – dep aytıla beyanatta.
Mayıs 18-de saat 16-da Ukrainanıñ milliy operasında «hatıra aqşamını» keçirmek niyetindeler. Tedbirde Ukraina devlet akimiyeti organlarınıñ reberleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, Ukraina halq deputatları, cemaat erbapları ve studentler iştirak etecektir.
Saat 19-da Mustaqillik Meydanında qırımtatar halqı genotsiditsiniñ qurbanları hatırasına bütünukrain matem mitingi ötkerilmeli. Tedbirde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberleri ve azaları, siyasiy firqalar ve cemaat teşkilâtlarınıñ vekilleri, Ukraina halq deputatları çıqışta bulunacaqtır.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyeti Qırımtatar Milliy Meclisine sürgünlik yıllığına bağışlanğan matem mitingini keçirmege resmiy şekilde yasaq etti.
Aynı vaqıtta Meclis işğalci akimiyet tarafından provokatsion mitinglerniñ ötkerilecegini red etmey.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.


text:
Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavınıñ iştirakçileri yılbaş gecesini yarımada ile memuriy sıñırda keçirip, «Rusiye sıñırcılarını taqattan tüşürmezler».
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa aktsiya ştabınıñ başı Lenur İslâmov bildirdi.
«Yañı yılnı memuriy sıñırda faaller ile qarşılaycaqmız. Olar menim içün qoranta kibi», – dedi o.
Ştabnıñ başı aytqanı kibi, yılbaş gecesi faaller «Rusiye sıñırcılarına Qırım – Ukraina olğanını hatırlatacaq».
«Olarnı taqattan tüşürmeycekmiz. Qırımğa kelecegimizni olarğa er kün hatırlatamız, anda çoqqa qalacaqlarını tüşünmesinler», – dey İslâmov.
Qırım regionarında bayram künleri qoşma patrullerniñ yardımı ile qoruvnı arttıralar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım faali ve uquq qorçalayıcısı Suleyman Kadırov ekstremistler cedveline kirsetilgenini haber etti. Onıñ bank kartı da blok etildi. Bunı Kadırov Qırım.Aqiqatqa aprel 3-de aydınlattı.
«Qırım – Ukrainadır» yazğanım içün cinaiy iş açıldı ve buña esaslanıp, meni ekstremistler cedveline kirsettiler. Bank esabım blok etildi, nefaqam anda kele. Bu menim yekâne kârım, bunı yapmağa aqları yoq edi. Çağına yetmegen 10 yaşında qızım, qart anam, qorantada 4 insan ve men şimdi nefaqasız qaldım", – dep ayttı Kadırov.
Onıñ qoşqanına köre, Rusiye akimiyetiniñ bu qararından Avropa mahkemesinde şikâyet etecek.
«İnsannı halqara uquq ve Rusiye anayasası kefil etken nefaqasız nasıl qaldırmaq mümkün? Bu içtimaiy ödevler, onı blok etmege aqları yoq», – dedi Kadırov.
2016 senesi oktâbr 5-de Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatar faali Suleyman Kadırovnıñ evine tintüv keçirmege keldi. Tintüv vaqtında bilgisayar ve telefon alındı. Tintüv mahkemeci Rodionov İgor İvanoviçniñ Rusiye Federatsiyası sıñırlarını tanımamaq ve «Asker» qırımtatar batalyonına qoltutmaq çağıruvlarını ögrenme Qararı esasında keçirildi.
2016 senesi oktâbr 11-de Suleyman Kadırovğa qarşı separatizm içün cinaiy iş açıldı.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
Qırımda Rusiye kontrolindeki akimiyet FSBniñ yardımınen aprelniñ 30-nda qırımtatarlarnıñ «vekiller toplaşuvını» ötkermege istey. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bu toplaşuv içün Rusiye akimiyeti Qırım müendislik pedagogika universitetiniñ studentlerini, bücet teşkilâtlarınıñ hadimlerini ve ocalarnı celp etmege istey.
«Rusiye Federatsiyasınıñ FSBsi qoyğan yekâne maqsat qırımtatarlarnıñ «Putin siyasetine ve Ukrainağa qarşı mahsus arbiy operatsiyaga» qoltutqanını taqlit etmektir. Bugün ötkerilgen «toplaşuvnen» RF mahsus hızmetleri daa bir kere, amma kene muvafaqiyetsiz bir şekilde dünyanı aldatmağa tırışacaq, qırımtatarlar işğalci memleketniñ siyasetine ve prezidenti Putinge qoltuta dep kösterecek ola», – dep yazdı Çubarov.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Transliterator
QIRIMTATARCA METİNLER İÇÜN ELİFBE ÇEVİRİCİ
LÜTFEN, ŞULARĞA DİQQAT ETİÑİZ Kİ!
1. Bazı sözlerde transliterator hata yapıp ola. Başta standart transliteratsiya qaidelerine boysunmağan ecnebiy has isimlerge (coğrafiy ve insan adları) diqqat etiñiz. Bundan ğayrı transliterator kiril urufatında birday latin urufatında ise farqlıca (ve aksine) yazılğan sözlerde de hata yapa. Meselâ, kyпe sözü er vaqıt küpe olaraq çevirilir, faqat aslında eki variantı ola bile: küpe (sırğa) ve kupe (tren kupesi), yüz sözü er vaqıt юзb olaraq çevirilir, aslında ise юзb (bet) ve юз (100) variantları ola bile.
2. Qırımtatar kiril elifbesinen yazğanda ë yerine e yazmağa olmaz! Misal içün cëз, чëлb, ëkъ, ëл – doğru, ceз, чeлb, ekъ, eл – yañlış.
Qırımtatarca yazılğan bir metinni kiril urufatından latin urufatına ya da aksine çevirmek içün metinni pencerege kirsetip uyğun dögmege basıñız.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde Arbiy-siyasiy taqiqat merkeziniñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuk bildirdi.
«Rusiye tarafını alğanlarnı Kavkaz regionınıñ Rusiye arbiy qısımlarına, esasen Dagıstanğa yollaylar», — dep yazdı o.
Tımçuk şunı da qayd etti ki, şimdi Qırımda acele hızmetke gençlerni çağıralar, olarnı da, onıñ aytqanına köre, yarımadanıñ tışına yollamağa isteyler.
Qırım «akimiyeti» yarımadanıñ voyenkomatları yanında Federal migratsion hızmetiniñ bölüklerini açmağa qarar aldı. Böyleliknen qıtaiy Ukrainadan Qırımğa qaytqanlar Rusiye pasportlarını qolay ala bilecekler. Qırım deputatı Svetlana Savçenkonıñ atqanına köre, qıtaiy Ukrainada hızmet etken aman-aman episi qırımlılar yarımadağa qaytıp kelgen ekenler.


text:
2017 senesinde Qırım sakinleriniñ ortalama maaşı 6%-ge arttı. Bunı, Kremlniñ kontroli altında olğan Krımstat (Federal devlet statistikası hizmetiniñ Qırım ve Aqyar şeeri boyunca idaresi) tarafından azırlanğan ilhaq etilgen Qırımnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafınıñ ilk neticeleri tasdiqlaylar.
Bildirüvde: «2016 senesi ile qiyas etilgende maaş 6%-ge arttı», – denile.
Qırım sakinleriniñ ortalama aylığı 26,3 biñ rubleni (12,1 biñ hrivnanı – QA) teşkil etti. Qomşu Rusiyedeki Cenübiy federal okrugınıñ subyektleri arasında ilhaq etilgen Qırım altıncı yer aldı (CFO boyunca ortalama maaş – 28 563 ruble (13,2 biñ hrivna – QA), Rusiye boyunca – 39 biñ ruble (qararnen 18 biñ hrivna – QA). Eñ çoq maliye ve sigorta saası (orta esapnen – 52,8 biñ ruble (24,4 biñ hrivna – QA), ve faydalı qazıntılarnı çıqaruv saasınıñ (43,2 biñ ruble (qararnen 20 biñ hrivna – QA) hadimleri qazanalar.
Bildirüvge köre, Qırımda iqtisadiy ceetten faal ealiniñ sayısı 915,5 biñ kişi, ya da bütün ealiniñ 64,4%-ni teşkil ete. İşsizlik nisbeti – 6,4% (2016 senesinde – 6,8%). İşsizlerniñ 623%-i – qadınlar, 62,2%-i köyde yaşaylar.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım.Aqiqat «Master knıg» ve «KİS» neşriyatları ve Ukraina medeniyet fondu ile beraber qırımtatar edebiyatınıñ klassigi Şamil Alâdinniñ «Ya – vaş tsar i bog» («Men – çar ve tanrıñızım» – QA) sesli kitabını ukraince qayd ettiler.
«Bediiy eserlerniñ seslendirilmesi bizim içün yañı bir tecribe. Bundan evel Sergey Gromenkonıñ «Qırım ikâyeleri» yayını bar edi, neticede «Unutılğan zafer. 1918 senesi Petro Bolboçannıñ Qırım operatsiyası» kitabı dünya yüzüni kördi. Amma bu vesiqalı ikâye edi. Şimdi ise bizim ve diñleyicilerimiz içün yañı bir şey yaptıq», – dedi Qırım.Aqiqat Radiosınıñ baş muarriri Aleksandr Yankovskiy.
Onıñ aytqanına köre, sesli kitap ukrain diñleyicisine meraqlı olmalı, çünki «qırımtatar müellifiniñ ukrain tilinde ilk kitabı» çıqtı.
Qırım.Aqiqat leyhasınıñ reberi Volodımır Prıtulanıñ aytqanına köre, qırımtatar edebiyatı zor vaqıtlar keçirdi ve şimdi oña lâyıq yüksek seviyege qaytması içün yardım etmeli.
«Daa çoq rus tilli diñleyicilerimiz içün çalışsaq da, ukrain diñleyicileri arasında qırımtatar zemaneviy klassikasını populârlaştıracaq leyhada iştirak etmek bizim içün pek müim edi», – dep qayd etti Prıtula.
Kyivde noyabrniñ 27-nde qırımtatar nesiriniñ ukrain tiline tercime etilgen «Kün doğdı» ve «Merdiven» cıyıntıqları taqdim etildi.
«Ya – vaş tsar i bog» povestiniñ ses parçaları Qırım.Aqiqat saytında mevcut.


text:
Mütenasip vesiqa ükümetniñ resmiy saytında numayış etildi.
Emirge binaen, idare faaliyetiniñ esas maqsadı - bu Qırım ve Sevastopolde poçta bağı hızmetidir.
«Hocalıq saipligi aq-uququna köre idarege pekitilgen federal mülkü terkipiniñ belgilenmesini Rusiye mal-mülk idaresinen uyğunlaşıp Rusiye bağ ve kütleviy kommunikatsiyalar nazirligi alıp bara», – dep, vesiqağa berilgen ilâvede qayd etile.
«Qırım poçtası» «Rusiye poçtası»nen beraberlikte, «Ukrpoçta»nıñ infrastrukturasını faydalanıp, çalışacaq. Umumen, Qırımda yerli separatistler 553 poçta bağı bölügi ve 221 naqliye birlemini «natsionalizatsiya» yapıp aldılar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Rusiye FSBsiniñ ilhaq etilgen Qırımda «ekstremist gruppası»nıñ meydanğa ketirilmesi aqqında beyanatına, Qırımtatar Milliy Meclisini dünya toplulığı ögünde itibardan tüşürmek teşebbüsi, dey. Bu hususta o, mayıs 21-de özüniñ Facebookında yazdı.
«Rusiye FSBsi, vaqtınca işğal etilgen Qırımda er angi provokatsiyanı planlaştırğanda ve amelge keçirgende, adet üzre, ögüne kompleksli vazifeler qoya. Bu vaziyette bu künlerde Qırımda qırımtatarlarğa qarşı başlanayatqan yañı repressiyalar ve provokatsiyalarnıñ esas maqsatlarından biri, iç şübhesizdir ki, Meclisni dünya toplulığı ögünde itibardan tüşürmek teşebbüsi oladır», – dep yazdı o.
Daa evel Ukraina telükesizlik hizmeti (SBU), Rusiye FSBsiniñ, ilhaq etilgen Qırımda Ukrainanıñ mahsus hizmetleri yardımınen «ekstremist gruppasınıñ meydanğa ketirilmesi» aqqında malümatnıñ kerçekke uymağanını bildirdi.
Bundan evel Rusiye FSBsi, sanki onıñ tarafından Qırımda, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevnıñ yardımcısı Erol Veliyev tarafından «Refat Çubarovnıñ emiri boyunca ve SBUnıñ qol tutuvı ile» meydanğa ketirilgen ekstremist gruppasınıñ areketi toqtatıldı, dep beyan etti.
Rusiyeniñ mahsus hizmeti tarafından iddia etilgenine köre, «Harkivde teşkil etilgen gruppağa Veliyevden ğayrı sabıq boksçu sprotçular Steşenko ve Tretyakov kirdiler».
FSBde, «ekstrimist toplulığınıñ azaları 2018 senesiniñ yanvarinde, tutaştırıcı qarışma ile toldurılğan şişelerni qullanıp, Qırım muftisi Emirali Ablayevniñ evini tutaştırdılar», deyler.
FSB, Steşenkonıñ 2018 senesi aprelinde «Qırımğa kirgende» yaqalanğanını ve «anda Veliyev tarafından provokatsiyalarnı azırlamaq ve amelge keçirmek içün yollanılğanını» beyan ete. Rusiye Veliyev ve Tretyakovğa qarşı qabaatlavnı ğiyabiy şekilde çıqardı, olar «federal qıdırıluv cedveline kirsetildi».
Aprel 12-de «Qırım SOS» cemiyet teşebbüsiniñ faaliyetçileri, Harkiv sakini, ukrain Aleksandr Steşenkonıñ anasına atıfta bulunaraq, Rusiye telükesizlik hadimleriniñ onı «Çongar» keçirüv noqtasında Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımğa kirgende yaqalağanlarını bildirdiler. Rusiye polisiniñ hadimleri tarafından berilgen raportlarğa binaen, aprel 12-de Steşenkonı «qanuniy talapqa boysunmağanı içün yaqaladılar» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksi, madde 19.3). Aynı şu künü Aqmescitteki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi Steşenkonı 12 künge tevqif etti.
Qırım muftisi Emirali Ablayev daa evler Qırımtatar Milliy Meclisiniñ erkânına kire edi. 2015 senesinde o, temsiliy organnıñ erkânından çıqarıldı.
2015 senesiniñ soñunda Ankarada Meclisniñ reisi Refat Çubarovnıñ Qırım musulmanlarınıñ muftisi Emirali Ablayev ile körüşüvi oldı. O vaqıt Çubarov, Ablayev ile konstruktiv dialog aqqında söyledi. Ablayev özü, «qırımtatar halqınıñ Qırımdaki vaziyeti boyunca muayen teklifler olmadı», dep bildirdi. Rusiye tarafı, Çubarov ve onıñ yardımcılarınıñ mufti başlığındaki eyetke ucüm etkenlerini beyan etti.
2016 senesi aprel 26-da Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qararı ile Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiye ve ilhaq etilgen Qırım territoriyasında yasaq etildi. Meclisniñ qorçalayıcıları Rusiye Yuqarı mahkemesine apellâtsiya yolladı, lâkin 2016 senesi sentâbr 29-da o, red etildi.
2017 senesi aprel 19-da Halqara mahkeme, Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davası boyunca ara qararı çıqardı. Gaagadaki mahkeme Rusiyeni, qırımtatarlar ve etnik ukrainlerge qarşı aqlarınıñ sıñırlanmasını toqtatmaq ve ilhaq etilgen Qırımda Meclisni ve ukrain tilinde oqutuvnı ğayrıdan tiklemek mecbur etti.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ FSB yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faaliyetçileri, muhalefet ve Ukrainanıñ tarafdarı olğan cemiyet erbapları ve diniy azlıqlarnıñ vekillerine qarşı muntazam surette yaqalavlar, tintüvler ve sorğular teşkil ete. Aq-uquq qorçalayıcıları Rusiye telükesizlik hadimleriniñ bu areketlerine, siyasiy motiv ile yapılğan areketler, deyler.


text:
Ukrainada bir künde, mayısnıñ 14-nde, 6796 yañı COVID-19 hastası (işğal etilgen Qırım ve Aqyar ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal altındaki rayonları – QA) qayd etildi.
Keçken künü 2197 insan hastahanege alındı, 17202 kişi tüzeldi, 322 insan vefat etti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Keçken künü eñ çoq hasta Kyivde (544), Harkiv (630), Dnipro (518), Donetsk (480) ve Lviv (432) vilâyetlerinde qayd etildi.
Umumen pandemiya vaqtında Ukrainada 2,15 mln insan hastalandı, 47942 kişi vefat etti.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Êkvador belän Kolumbiya çigendä cir teträw
Anıñ zurlığı - 5,7 ball
Êkvador belän Kolumbiya çigendä 5,7 ball zurlığında cir teträw bulğan.
Êkvador geofizika institutı 13 çaqrım tiränlektä bulğan cir teträw êpiśentrınıñ başqalağa 120 kilometr yıraqlıqtağı San-Gabriêl’ şähäre buluın citkergän.
Êkvador wäqalätleläre beldergänçä, 5,7 ball zurlığındağı zilzilädä 30 yort zıyan kürgän, 1 keşe yaralanğan.
Kolumbiya yağında ülem häm matdi yuğaltu yuq dip belderälär.
Bäyläneşle xäbärlär
Êş urınında 5 keşeneñ berse naçar möğamälä kürä
“Strep A” bakteriyase 9 can aldı
Belfastta 5 yäş’lek qız bala älege infekŝiyadan ğomere özelgän 9nçı bala buldı


text:
Qırım sakinleri ilhaq etilgen Qırımdaki Rusiye saylavında rey bergenleri içün qanun boyunca cezalanmaycaq olsalar da, yarımadada saylavnıñ teşkil etilmesine alâqadar olğanlarnı cinaiy cevapkârlıq bekley. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Ukraina Saylavcılar komitetiniñ başlığı Aleksey Koşel bildirdi.
Cemiyetçi: «Rusiye prezidenti saylavına rey bermek içün barğan Qırım sakinleri bunıñ içün uquqiy mesuliyetke çekilmeyip, yalıñız ahlâqiy mesuliyetke çekile bilirler. Faqat saylavnıñ teşkil etilmesinde iştirak etkenler: saylav bölükleri, territorial komissiyaları, sözde Qırım ve Aqyar saylav komitetleriniñ azaları –Ukraina Cinaiy kodeksiniñ devletke hiyanet aqqında maddesi boyunca iç şübhesiz mesuliyetke çekilmelidirler», – dep qayd etti.
Daa evel QMC prokuraturası Qırım sakinlerini ilhaq etilgen Qırımda qomşu Rusiye prezidenti saylavınıñ teşkil etilmesinde iştirak etmemege davet etti.
QMC prokuraturası, ilhaq etilgen Qırımda Rusiye saylavını teşkil etken saylav komissiyalarınıñ 10 biñ azasını mesuliyetke çekmek mumkün.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik şurası ve Baş assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yazar: Nurten CAMCI BAY
MÜSTECİB ÜLKÜSAL’IN YEĞENLERİ ŞAİZER RESUL VE LAMİA KÜÇÜKERGÜN ANLATIYOR
Yayına Hazırlayan: Nurten BAY
Zafer Karatay: Şaizer Teyze, siz 1931’de mi tuvdunuz?
Şaizer Resul: Evet, Azaplar’da.
ZK: Azaplarda… Müstecib amcaman aqrabalığınız neday bola sizin?
ŞR: Müstecib dayım nenemin abiysi bola. En balaban 1899 doğumlu Müstecip dayım, soñ menim nenem[1] Saliha 1903 doğumlu, Necip dayım 1906 doğumlu, en sonra Seyfettin dayım 1920 doğumlu edi. Olar üç erkek, bır qız ediler.[2]
ZK: Azaplar’da qaç senege qadar yaşadınız siz?
ŞR: Diymen de 1941’de Köstence’de oqulğa berdiler. O zaman sade tatillerde kele edik köyge, ama 47’den sonra bir daha eş kelmedik.
ZK: Neçün ketmediniz?
ŞR: Quvulduq köyden… ne diyim?
ZK: Müstecib amca?
ŞT: Evet, O oqulnu pıtirgen soñ Pazarcıq’ta avuqatlıq yapğan. 1933’te mi, 34’te mi Köstence’ge kelgen. Köstence’de de işte o zaman hatırlayman bonday supsalı üyde otura ediler aşağıda masası bar edi. Onda Ediye degen bir qız bar edi, Aziz degen bir bala şalışa ediler.
ZK: Aziz Aktaş.
ŞR: Evet o eken sonunda, men onu şonday bir bala bilemen hatırlağan qadarıman. O zaman Necip Dayım da Köstence’de banqada çalışa eken, qartbabam ölgen soñ Necip dayım mecbur işni taşlap köyge kele. Müstecib dayım da 1939’da, qızı (Ülkü) 1938 doğumlu, qızı taa bir qaç aylıq ekende Türkiye’ğe köçtü. 1941’de Almanya’dan qaytıp keldiler bir daa Romanya’ğa. Bizim köyün belediyesinin binası yoq edi. Vali kelgen, bizim üynü, burayı belediye yapacaqsınız, degen. Onun işin biz mecbur bir daha köyge ketmedik. Üyümüznü alğan soñ madem siz aldınız, men de ketemen dedi. Onun işin biz bir daha köyge ketemedik. Ondan soñ ancaq Necip dayımızın cenazesine kettik köyge.
ZK: Nenenizin babalarınıñ üyü qayerde edi?
ŞR: Şimdi bizim köyde sırt mahalle bar edi, oñlar sırt mahallede otura ediler. Bizim köy bonday biraz planlı bir köy edi.
ZK: Bilemen, eki ay evvel onda edim.
ŞR: Ama şimdi bir şiy qalğanı yoq. Eski Azaplarman hiç alaqası yoq şimdi köynün.
Lamia Küçükergün (1933 Azaplar doğumlu): Bizim üyümüznü kördünmü o zaman köyge barğanda?
ZK: Yoq, oqulğa bardıq, oquldan soñ mezarlıqqa bardıq. Necib Fazıl için dua ettik o yerde. Mezarlıqnı ziyaret etgen soñ başqa yerğe kettik.
ŞR: Mezarlığımız da çoq aruv edi. Er tarafı qapalı edi. Biz ketgende mısır ekkenler, qaralğanı yoq, er taraf çoq deñişken.
LK: Ondan sonra da Bolat mahallesi, babam sülalesi mezarlıqları bar.
ZK: Eki ayrı mezarlıq mı bar edi köyde?
ŞR: Camide de bar edi.
ZK: Caminin işinde bar mezarlar, evet..
ŞR: Bizim sülaleniñ qartlarınıñ şiyleri oñlar.
LK: Babam tarafınıñ mezarları oñlar.
ŞR: Azaplar’ğa kelgende bu yer Türk köyü eken, Türkler taşlap ketgenler. İşte babam sülalesi Azaplar’ğa yerleşkenler.
ZK: Babanızın adı ne edi?
ŞR: Memduh, Settarlar, Bolatlar derler oñlarğa.
Nurten Bay: Oñlar, babanlar qaşta kelgenler acaba Qırım’dan?
ŞR: Onu bilmiymen de 1850’lerde kelgenler sanırım. O zaman Türkler bar eken ve Türk toprağı eken elbette. Komitacılar bar eken, ep kelip basa ekenler. Qırım’dan kelgenler epsi altınman keldiler dep. O zaman ne bolsa da özlerin toparlağan soñ Türkiye’ge eki tane kişi cibereler. “Azaplar’dan köşgen kişilerni tabınız, quyular qayerde eken, bizge aytsınlar” dep. Köyde suv çoq derenden çıqa. Köşgen kişilerni tabalar oñlar da şart salalar “biz quyunun yerini aytarmız. Ama siz er quyuğa bir cami yasaycaqsınız” dep. Onun için Orta Mahalle Camisi baredi, bizim üyün aldında edi, biraz ilerde quyusu bar edi. Bolat Mahalle camisi bar edi, quyusu bar edi. Şimdi biz barğanda bizim üyün yanındaqı camini cıqqanlar zaten.
ZK: Ayse o zaman şimdi turğan cami angisi?
ŞR: İşte Bolat camisi, o cami onday tuvul edi, o camini Türk Modeli yasağanlar astı taş edi, üstü ahşap edi. Minaresi bar edi, baqımlı edi eskiden.
LK: Yaqup amcamız müftü edi, babamın küçük qardeşi. O zaman qarala edi camiler.
ZK: Qaç sene müftülük yasadı O?
ŞR: Köp yasadı, 35 sene. Biz Türkiye’ge kelgen soñ, 1985’te mi ne pitti işi.
ZK: Müftülükten ayrıldı.
ŞR: Evet, 35 sene müftü boldu O.
ZK: Müstecib Amcadan ketgen soñ ne zaman qaber aldınız? Bir daa qaberleşme imkânı bolmağandır.
ŞR: İşte Almanya’dan qayta ekende uğrağanlar köyge, biz o zaman Köstence’demiz, balamız, körmedik. Cafer Seydahmetmen ketgenler onlar Almanya’ğa.
ZK: Yoq, Edige Kırımalman kettiler, Cafer Seydahmet cibergen edi. Savaş zamanı ketgenini diysiniz tuvul mu?
ŞR: Evet, savaş zamanı.
ZK: Onlar Edige Kırımal’man kettiler.
ŞR: Evet, O köp kele edi köyge. İşte ondan sonra bir daa qaber almadıq.
ZK: Komünizm kelgen soñra.
ŞR: Komünizm kelgen soñ zaten bir daa eş qaber almadıq. Yetiştik biz artıq, soñ oqulda soraylar, yazıp beresiz, özgeçmişini işte.
Anan kim? Baban kim? Tuvganların kim? Yurttışında aqraban bar mı? Yooq, yoq, yoq, senelerce aynı şiy, işge kirdik kene aynı şiy. Yoq diyedik, bileler oñlar ama kene soraylar.
ZK: Reddetesin yani aqraba bolganını.
ŞR: Bilmezler mi? İşte bonday seneler geşti. 1960’lı senelerde teran serbestlik boldu, tek tük teran kelgen ketgen kişiler boldu. Helsinki’de anlaşma bolgan soñ, 1968’de Romanya da oga kirgen soñra mecbur boldu sınırlarnı aşmağa. İşte o zaman teran kelip ketmeler başladı. İşte o zaman Müstecib dayım birevlerden bir şiyler eşitgen. Hatta O “ya men Necib’ni añlamayman neşin bir talay Caparın lafına qarap neşin Romanya’da qaldı degen.”’ Kim ayttı onu, dedim. Bilmem kim kelgen onday degen. Abdül Cappar köyden bir aqraba. O Necip dayıma sen ketme degen, onun işin ketmegen Necib dayım. Men özüm “ya Müsteceb dayı, nenem özü aytğan edi, Necib seni bek qaraylar.” dedim. Çünkü 45’te onu bir tutuqladılar, bir ay qaldı qurtardılar. O zaman mında komünizm oturğanı yoq edi. Avuqat Nusretni[3] tanıdıñ mı? İşte O, o zaman hapshanenin müdürü edi, aqraba. Qurtardılar o zaman 1 ayman qurtuldu. Ondan sonra ep saqlı cürdü O, ortalıqta bek dolaşmadı. Kelip soraylar işe “şonday bir kişi qaraymız” diy ediler yani hep basqı yapa ediler. Sonra qomşulardan soray ekenler, şonday bir kişi keldimi dep. Sonra qomşular aytalar, soraylar dep. Sonra nenem ayta “Necip bunlar seni bek qaraylar Türkiye’ge ketmeni tüşünmüysün mü degen”, tüşünüp turgan “tüşünmedim tuvul, tüşündüm ama yapamaycaqman, qara abiyimiz Tatarlıqnı mında ayttı ayttı sonra özü şıgıp ketti diyler. Men de aynı şiyni yasasam siz ne işleceksiniz, hadi men qurtulayım, siz nişleceksiniz?” degen. Onun işin “ölecegime razıman, ketmecem” degen.
ZK: Bile bile qaldı yani.
ŞR: Bile bile qaldı. Hatta nenem aytğan edi. “tilini tişlegen, onday etip ölgen” degen edi.
LK: Cenazesinde yanıqlar bar edi.
ŞR: Bir afta sürdü erşiy, tutuqlanması işgencesi erşiy. Erkes şaşırdı o zaman “nasıl oldu da cenazesini berdiler” dep.
ZK: Cenazesini berdiler mi, soqakqa taşlağanlar degen ediler.
ŞR: Yok berdiler, hatta birisi….. qaber berdi “özünü astı, Romenlerin mezarlıgın orda, morgdan alınız” dep. Soqaqğa taşlama tuvul. Soñra mezarlıqtan ketip aldılar, soñra tora köyge aketip defnettiler.
ZK: İnsanlar qorqğanlardır ama cenazege barmağa.
ŞR: Köpleri qorqğanlar, komünist bolup cürgenler yok ekenler, ama kene de qalabalıq eken.
ZK: Ondan soñ sizge birşiy ettiler mi? Qıyınlıq yasadılar mı?
LK: Anamız tutuqlandı, babamız tutuqlandı….
ZK: Ne zaman tutuqlandılar?
ŞR: 48’de boldu. Necib dayım 48’de şehit edildi, Nenem, babam 1952’de tutuqlandılar. Biz çoq çekmedik desek de çektik. Babam kirdi bir işe, bir yerde çalışa. Babam Güzel Sanatlar yapqan, Bükreş’te oquğan O. Onun için bu işten anlayman dedi. O, onday etip şantiyege kirdi çalışmağa. Biz taa oqulnu pitirmiyedik. Köyden qopğansın, başqa gelirin yoq, bizler oquymuz, zor yıllar oldu. Sonra biz oqulnu pitirir pitirmez, ama zor pitirdik, çok büyük paralar saldılar. Sade biz tuvul Romenler de, ayırdılar, şunlar zengin, şunlar fakir.
LK: O işçi balası, oğa bütün haqlarnı tanıymız, yardım etemiz, başqaları balları paralı, oqumasın dep.
ZK: E zenginlerin mallarınnı da tartıp aldılar qollarından.
ŞR: Gençlik Komitaları nesi quruldu, bizni oñlarğa almadılar. Bir yerge işke nesi kirecek bolsan, sen bir yerde bar mısın gençlik komitasında nesi bar mısın? Sen neşin yoqsun? Yoqman işte! mecbur qaldıq, Köstence tışında şantiyelerde şalışmağa. Bizim erkek qardeşimiz 13 yaşında edi annemiz, babamız tutuqlanğanda, o sene ilkoqulnu pitirdi. Çünkü 7 sene edi ilkoqul. O sene lisege sınav bermege ketgende, o ballarnı sınavğa almadılar. Tüşünün 13-14 yaşlarında ballar. Bir bizim qardeşimiz tuvul, onun yaşında ballar. 52’de bir gecede keldiler, üynü aktardılar, alt üst ettiler, resimlerni nesi toplap nenemni alıp kettiler.
LK: Nenemni, Sultan Cengemni, Necib dayımın apaqayı
ŞR: Ondan soñra ikinci kün kelip babamnı da alğanlar. Men işge ketgenedim, zaten şantiyede edim, üyde yoq edim. İşte ondan soñra başımızda polis qaldı, “kimsege bir şiy aytmaycaqsınız, qoñuşmaycaqsınız” dep. Sultan cengemin, Necip dayımın üyüne kettik, onda da eki bala qalğan, analarını alıp ketgenler. Ondan soñra teyzemizin eşini alıp ketgenler. Başqa bir teyzemizin eşini alıp ketgenler. Bir keşede 7-8 kişini aldılar aileden. 11 ay eş bir şiy bilmedik, eş bir qaber teber iş bir şiy. 11 ay, kimge soracaqsın? 11 ay sonra Nenemden bir de Sultan cengemden birer qartpostal keldi. “Sevgili ballarım maga şunu şunu ciberniz” istegenleri ne? terlik, diş fırçası, biz añlamadıq, bizge qaber bereler ki “hayattamız”, davaları körülgen, mapusqa yetişkenler. Yani biz hayattamız diyler, o qadar.
ZK: Özlerinin savbolğanlarını bildireler.
ŞR: Babamdan da keldi. Onu işte bir qanal yapıla edi, onda çalıştırğanlar. Şimdi navu qanalnı eşitgende bir türlü bolaman.
ZK: Tuna qanalı yasala eken.
ŞR: Tuna Qanalı, bütün bu siyasi tutuqlular onda şalışa ediler. Onda, qazalar, ne biliyim çalışalar işte. Qazalar bola, her gün bir qaş tanesi ölüp kete. Ne olsada babamdan da onday bir mektup keldi. ”Maga paket ciberniz.” Onlar çalışğan için aşamaları kerek. Oğa da paket ciberdik. Ekinci paketi geri keldi. Ondan soñra Ne nenemden ne babamdan ne de Sultan cengemden hiç bir qaber kelmedi, senelerce. Sonra 3 sene bolğan edi nenemin tutuqlanğanı, o qadar köp tutuqlu bar ki, yer yoq. “az cezaları bolğanlarnı ciberecek ekenler dep” bir haber şıqtı. 3 sene sonra nenem keldi. Ama nenem o qadar pitken ki, o qadar pitgen. O kelgen soñ “vay Sultan qaldı onda, Sultan nişlecek, Sultan nişlecek!” Soñra işte kene bir avuqattan mektup aldıq. “Yeniden dava körülecek, onun için siz Bükreşke keliniz körüşüyük- babanızın avuqatı” dep. Kettik, dava aştıq, formalite, dosyanı qapamak işin. Sultan cengemizin davası da körüldü. Makedonlar da bar edi. Ne bolsa da Sultan cengemizni serbest bıraqtılar. Tam 4 sene sonra kelebildi. 2 sene üyünde oturdu, 2 sene sonra kene akettiler. 4 sene kene apiste qaldı. Toplam 8 sene hapiste cattı. Nenem çoq hasta keldi, ciğerlerini üşütgen. Yavaş yavaş, biz qaradıq, nenem biraz tüzeldi. Onun üstüne ablam bar edi, bizden balaban, 2 yaş balaban. Hastalandı, 2 ay 1 afta işinde öldü ketti. Bir taa bir yıqım. 1962’ge qadar nenem dayandı, 1962’de nenem de vefat etti.
ZK: Babanıznı körmedi?
ŞR: Körmedi, babamnı köremedi. Sultan cengem kelecek edi, bek telaşelendi. “Ay Sultan kelmeycek, Sultan ballarını körmeycek!”. Soñra planlar yapa edi. “Sultan kelse, özünü toplasa beraber Sinaiağa keteriz. Aruv kelir Sultan’ga” dep.
LK: Kişke dayımız onda otura edi.
ŞR: O, onda qaşqan edi. Bir gün işten keldim, Mağa “Şaizer eş dayanamaycam, künler geşmiy, men ketiyim Bükreşte qalayım” dedi. Ondan sonra Seyfettinge ketermen Sinaia’ğa[4] sonra Sultan kelmeden kelirmen dedi. Ketti.
LK: Bir qaş gün qaldı, sonra Sinaia’ğa ketti.
ZK: Sinaia qayer?
LK: Sinaia Qarpatlarda kralın sarayı olduğu yer.
ŞR: Çoq güzel yer, Bükreş’ge 180-200 km uzaklıkta. Bir de Sinaia’ğa yetişken soñra, (Güner[5] bar ya Onun nenesimen menim qartanam qardeş bola. Onlar da başqa bir şehirde otura) Oga mektup yaza “Men Seyfettinge keldim, sen de mında kel. Biraz oturayıq, soñra beraber Köstence’ge ketermiz”. Sultan kelgende Köstence’de bolurmuz dep Plan yapa. Soñra artıq kelir dep merdivenin başında otura, tren kelip kete Macide kelmiy. Ertesi gün kene bekliy. Cengem o zaman bir otelde şalışa edi, qaytıp kele bir qoltukta otura, fenalaşgan, hastanege aketeler, 2 günde O da ketti onday. Bükreş’ge akettik. 58 yaşında edi vefat etgende. Bükreş’te Türk Mezarlığında annem şimdi.
LK: Şehitlik[6] bar ya, orda şimdi. Çoq begengen edi
ZK: Lamia Teyze annenizni Türk Şehitligine siz alıp bardınız ya, ne hissetti?
LT: Men akettim, beraber kettik, çoq duygulandı, epsinin başında (dua) okudu. Şimdi değiştirgenler, tümtüz etkenler. Ama eskiden mezar bar edi. Yaza edi, adı, soyadı, qaydan kelgen.
ŞR: Zaten seneler önce Lamia Onu şehitlikke aketgen eken, çoq beğengen. Bir şiir yazğan. Çoq güzel şiirler yaza edi. Na yerde yaza Nenemin yazğan[7] şiiri, mezarlıq için, oqunuz.
ZK: Doğmuş kimbilir hangi elde, hangi diyarda?
Belki ağlayan bir ana, sevgili yavrusu da var.
Aşmış dağ, deniz, gelmiş bu diyara
O da olmuş bir tümsek, ziyarete gelecek kimi var?
Türk şehitliğini görünce bu şiiri yazmış, vefat edince de bu mezarlığa defnedilmiş. Anneniz Türkçe mi yaza edi şiirlerini, yazı Arap harfleri ile ama dili Türkçe, Tatarca değil.
ŞR: Türkçe yaza edi. Çünkü O, Türkçe Rüştiyede okugan. Pazarcıqta 1. Dünya Savaşından soñra açılğan. Nenem Türkçe yaza edi, Necip dayım Tatarca yaza edi.
ZK: Siz annenizin şiirni yazğanını hatırlaysınız mı?
ŞR: Men bir gün işten keldim, nenem bir şuvalın yanında bir şiyler yazğan. “ne yazdın neniy?” dedim. “Bir şiyler qaraladım” dedi. “Oqusa neniy” dedim, oqudu. “Ay bek güzel bir defterge yazsa neniy dedim”, ketirdim, yazdı. Soñra bir eki gün soñra “Vay Şaizer sen o defterni yoq et! Aman birevin nesi qoluna geçer” dedi. Men de cırttım aldım oñlarnı, saqladım. Er zaman qalemi cebinde edi. Men o qalemni saqladım. O arada, aqlına kelgende yaza edi.
Navu qalemi, Navu avuzluğu, navu da kibriti, Navu mendil de Sultan cengiyin mendili edi. Necip dayımın apaqayı.
Qalemi cebinde tura edi, aqlına kelgende emen bir şiyler yaza edi.
LT: Serbest bolgan bolsa çok şiyler yazaredi, em şiir, em roman.
LK: Hatta bir kün Necati Ablay[8] kelgen edi. O profesör edi, ama işinden şığarğan ediler. İşçi olaraq çalıştıra ediler. Bir añlattılar, bir qonuşqan ediler. Sakin, sakin bir adam edi. Bir Şaizer ablamız bar edi, biz Bükreş’te edik. Ablamız ölgen edi, annemiz ölgen edi, üy tırmır bolgan edi.
ŞR: 10 gün soñra mı, 11 gün soñra mı Sultan cengem keldi. Körüşemadılar. Babam 62’de keldi, 12 sene qaldı. Babam 12 sene qaldı. O zaman genel af şıqtı. o zaman Avrupa Birliğine kirecek bolganlar, Romenlerge şart qoyganlar. Siyasi tutuqlularnı epsini cibereceksiniz dep. O zaman işte babam 62’de keldi. İç bir şiyden qaberi yoq. Üyge tora kelmiy, bitişik değil de ana bir qomşunu qapısını şiyetgen. O kelip qaber berdi.
ZK: Ne añlata ediler, hapislerde ne yaşaganlar anneniz, babanız? Çoq qıyınlıq körgenlerdir, qolay değil, hapishane.
ŞR: Hapisge yetişgeşik bek qıyınlıq körgenler. 11 ay sorgu ne demek? Bu arada Bükreş’ge aketgenler, qaytarıp Köstence’ge ketirgenler.
ZK: Şimdi olarnıñ sorğu qağıtlarını tapmaq mümkün artıq.
ŞR: Tabıldı, şıqtı.
LK: Tutuqlanğanlarnın[9] kitap şıktı. Bu Necib dayım,
ŞT: Bo Resul Ziya menim eşim 10 sene cattı.
NB: Rahmetli Müstecib Amcanın, Necib dayınızın qardeşi bolganı için mi suçlayediler ?
LK: O zaman komünistler halqqa sözü geçecek herkesni topladılar.
ZK: Bo kitapta siznin aqrabalar köp, Milletge baş bolabileceklerni topladılar demek.
ŞR: Babam hapishanede kemik erimesi hastalığına tutulgan. Qırım’dan insanlar gelince o zaman Dobruca’da çok yardım ettiler, herkes (onlarnı) evine aldı.
NB: Ancaq onun için de suçlandılar soñra.
ŞR: Dedim ya suçları köp edi. Avuqattan mektup keldi. Men kettim Men ketkende, “senin baban şu qanunnuñ şu bendine göre suçlu, Türkiyege ajanlıq etgen, bir sürü suç… ne eken Qırım’dan kelgen insanlarğa yardım etgenler. Şimdi insanlar hapisge atılğanların balları nesi Vakıf qurğanlar, er sene toplana ekenler.
Müstecib dayım Türkiye’ge ketgen soñ, Emel dergisinin harfleri qalğan, “siz onlarnı qattiniz?” “neday ciberdiniz” dep bek eziyet etkenler. Matbaanın harfleri Müstecip dayı ketgen sonra sandıqlarman köyge kelgenedi, sonra Türkiye’ge cibergenler.
ZK: Müstecib Amca yaza ya, onu biz Qırım’ğa ciberdik diy. İstetgen, Qırım’ğa cibergen. O zaman Qırım’da Azat Qırım gazetesi şığa edi oğa ciberilgen.
ŞR: Onuñ işin çoq eziyet etgenler. Biz o üyde oturmay edik. Soñra qomşular ayttı. Babamnı ketirgenler, qazdırganlar, qayerge kömdünüz dep.
ZK: Sorğulay ekende ketirip qazdırğanlar
ŞR: Evet.
LK: Benim Türkiye’ye geldiğim 50 sene oldu. 1968’de geldim. Altıncı filo gelmişti, karışıktı Türkiye. Biz İkinci Dünya Savaşı sırasında talebe edik.
ŞR: Nenem çoq güzel Türkçe bile edi. Rüştiye oquğan. Birinci Dünya Savaşından soñra Türklermen Romenler añlaşalar, Romanya’ğa kelip kız Rüştiyesi aşalar. Mında bolgan Tatar Türkü balalarğa öğretmen çıqarğan o oqulda okuy. Soñra sistem çok değişti, eski kitaplar yaqıldı, yeni kitaplar çıqmadı. Çoq zor günler geçti. Nenem yazılarnı nesi qorqup cırta edi, qorqup cırta edi. Bunlarnı[10] men saqlağan edim.
ŞR: Nenem qonuşmağa, anlatmağa çoq süye edi. Öğretmenlik yapalmağan ya, onuñ işin içinde qalğan o. Onuñ için qomşu qızlarnı toplap oñlarğa añlatır edi. O oquğan kitaplarnı anlatır edi. Oqumağa çok meraqlı edi.
ZK: Bu kitaptaki[11] şiirlerni, annenizin şiirlerini qaydan alğanlar?
ŞR: Men bergenedim.
ZK: Qaynaq sizsiniz.
LK: Ablam annemmen çok qaldı. Men Bükreş’te edim. Qardeşim yanıma keldi, hem çalıştı, hem oqudu. Onuñ için annemle ablam beraber çoq qaldılar.
ZK: Arqada Şaizer teyzenin hazine sandığı bar eralde.
ŞR: Nenem bek qorqa edi ve cırta edi. Men saqlap ondan bir şiylerni saqladım. Emel‘in eskilerini bergen edik birevlerge, saqlanız dep, onlar da qorqup caqqanlar epsini. Qaranız bunlar epsi nenemin yazğanları.
ZK: Bunlar hapishaneden evveli mi, soñra mı?
ŞR: Hapishaneden soñra, diymen de eskilerni bergen edik. Epsini qorqup caqğanlar. Qorqğanlar, kimsege birşiy aytamazsınız. Bunlarnı da men defterden cırtıp alıp saqlağan edim.
LK: Sporcular bar edi. Men oñlarman Müstecib dayıma mektup cibergen edim. Mağa nenem “bir daha mektup ciberme! Men bir daa kirmek istemiymen” degen edi.
ZK: Biz soñra bunlarnı inşallah Emel Vakfının arşivine salayıq. Çünkü bunlar çok kıymetli şiyler.
ŞR: Saim’ge de bergen edim bir şiyler. Saim[12], menim eşimin halasının oğlu bola.
ZK: O’nun balası saqlay eş meraq etmeniz siz.
ŞR: Biz de eski kolekler nesi bar. Bir şiy etilse berir edik diymiz.
ZK: İnşallah, onlarnı alırmız biz. Bu sene Kyiv’de Ukrayna Hükümetinin desteğimen “Qırım Dışında Qırım’ı Unutmayanlar” diye bir sergi açmayı düşünüyoruz. Mesela annenizin resmi, biyografisi, eşyaları. o neçin hapisge tüştü? Qırım’nı unutmağanı için.
ZK: Anlataediniz yarım qaldı, Babanız keldi hapisten.
ŞR: Evet babam keldi, ama nenem ölgen edi, ablam ölgen edi. Men üylengen edim. Sonra Lamia Türkiye’ge ketti. Endi biz nişlecekmiz? Babam gezmege keldi önce, ondan sonra babamnı Türkiyege ciberdik. Babamdan soñra erkek qardeşimizni ciberdik. En sonunda 82’de biz de keldik. Mında kelgen 2,5 yıl sonra eşimni qaybettik.
NB: Eşiniz de 10 sene mapusta qalgan, eşinizni ne zaman alğan ediler mapusge.?
ŞR: Eşim men üylenmeden önce mapuste catğan. Men üylengende bir özüm edim. Onun için qayınvalidem, qaynatam da bizmen qaldılar, Hem Özel’ge qaradı, Allah rahmet eylesin bek iyi baqtı Özel’ge. Biz üylengende men yalnız edim. Nenem vefat etgen soñra men bir ozüm qaldım. Üyümüz müstakil edi. Bükreş’ge ketemayman, qapalı şehir, nüfus artğan, canı qabul etmiy. Herkes hadi Şaizer üylen diy. Eş üylenmeni tüşünmüy edim. Nenemmen bek aruv edik. Eee, kimmen üylenecen? Yarın bir gün “senin annen baban hapis catğan, onlar yüzünden işten attılar meni” der, suçlar. Soñra eşim mağa talip boldu. O mağa bir şiy aytamaz, çünkü özü de hapis catğan. Soñra bir ulumuz boldu. Eşimin qardeşleri hep Romanya’da ama o “Türkiyege ketiyik” dep istedi. 1972’de müracaat ettik, 82’de keldik. 10 sene bekledik. Lamiaman 10 sene körüşemedik. Lamia qaşıp qaldı Türkiye’de. Lamia kellalmay, suçlu, kelse tutuqlaycakqar. Mağa da qardeşin ketip qaldı dep pasaport bermiyler.
Lamiman ara sıra qorqa qorqa mektuplaştıq. Hatta qaynanam gezmege ketti Türkiye’ge. Oğa refakatçi olcam dedim, Oğa berdiler, mağa bermediler izin. En sonunda torpilmen pasaport alabildim. 2,5 sene sonra da eşim vefat etti. Ulum asker, üyüm kira, men de işge kirdim. Eşim ENKA’da çalışa edi. İçerde biraz parası bar edi. Onu almağa ketgende durumumu da bileler. “Romanya’da çalıştın mı sen? Ziya beyin yaptığı işi yapar mısın?” dediler. Yaparım dedim, böylelikle işe başladım. Nuri askerden keldi. O da ENKA’da işge kirdi. Soñra da Azatlık Radyosunda çalışmağa başladı. “ Ne diysin Özel, ketmek istiy misin” dedim. İsterim dedi. Nuri askerden önce 15 günlügüne ketgen edi. Biz Romanya’da gizli gizli “ne aytacaqlar acaba” dep Azatlıq Radyosunu dinliyedik. Sen meni tüşünme dedim, ket, men başımın çaresine baqarım dedim.
Romanya’da qanun şıqğan edi. Qomşuna kim kelip kete? Qomşun köp para arcay mı? Bu qanundan soñra erkes birbirini şikâyet etmege başladı. O kişi qayda şalışa bolsa onda araştıralar ne qadar qazana, ne qadar arcay. Romanya’da kral baredi, 1947’den soñra onu ketmege mecbur ettiler. Ruslar, Romanya’ğa 44’te kele, taa savaş bitmeden kele. Romenler, Almanlarman beraber bolup savaşğa kirdiler. Ne zaman Almanlar qaybedip başladı bu sefer Ruslarman bir boldular. 44’te Ruslar Romanya’ğa dost olaraq keldiler. Güya, beraber Almanya, Çekoslavakya, Macaristanman muharebeler boldu. 1957 senesine qadar Rus askerleri baredi. Romanya Rusya’ğa çoq savaş borcu ödedi. Onun için milletni çoq sıqtılar. Şimdi Romanya’da durum berbat, eski komünistler baş oldular, birbirlerini yiyorlar.
LK: Biz oqulğa kirgende “Hayl Hitler” dep kire edik .
ŞR: Bilmiymen bunu Romanya’da bilgen bardır. Ruslar bir film yapqanlar savaştan soñra, Qırım’da Almanlar bir gemide balo gibi bir şiy yasağanalar. Filmde o gemide Cafer Seydamet Kırımermen dayım da bar. Baloda tam zevk sefa içinde eğlene ekende ruslar bir bomba ata, gemi bata. Bizim qaberimiz yok edi bu filmden. Talat bizge bir qart yazğan, “bu filmni ketip seyretniz” dep. Propaganda filmi. Men Romanya’da bolsam o filmni tabar edim.
ZK: Filmin adı nesi bolsa tabılır edi.
ŞT: Filmin adı “Üçüncü Vuruş”[13], Rus Filmi. Rus filmleri hep öyle, hep Ruslar qazanır, senelerce sinemaya gitmedik.
Qırım’da herhalde Bolat degen köy bar eken. Men babamdan sorağan edim, Qırım’dan qaydan kelgenler. Kerç taraftan bir yerden kelgen babamın sülalesi. Çoq qardeş ekenler. Bir de çoq balları bolğan. Sultan Cengem, Necip dayımın eşi de Bolatlardan. Sabriye Erecepova bizim köyde oturğan edi. Bir şarqı ayta edi, sesi tuyula edi köyde.
LK: Yaramaz bir ulu bar edi. Men atğa mingende Sabriye Erecepova’nıñ ulu da atnı qaşırta edi.
ZK: Sabriye Erecepova’nıñ hayatını anlatğan kitap yazğanlar ama hapishanede yatğan bolümnü içine qoymağanlar. Mustafa Aganın ekinci hapishanesinde ekende Sabriye Erecepova da qadınlar qısmında eken.
ŞR: Biz Meryem Özenbaşlıman Romanya’da körüştük. 2006 da mı ne edi. O zaman hasta eken. O bizge aytmadı.
Hatırlaysız mı? Müstecib dayım hastaneden şıqğan edi. Bardım, bir telaş, bir telaş. “Qırımoğlu kelgen maga ziyaretge kelecek” dedi. Traş boldu, kiyindi. Taa canı hastaneden şıqğan edi. Maga “Şaizer! Qırımoğlu kelecek eken qaber berdiler. Şaizer menim qoluma kireceksin, men qapıda ayaqta qarşılaycam” dedi. “Müstecib dayı taa canı şıqtın hastaneden dayanmazsın” dedim. “yoq yoq O bizim liderimiz, men Onu oturup qabul etamam” dedi. Qaytqanda aynı şiyni yapacaqsın, dedi. Bilmiymen farqına bardınız mı?
ZK: Men o ziyaretni yazdım Emel dergisinde.[14]
ŞT: Qapıda qarşıladık ketgende de ayaqta qapıda uğurladıq. Aytaman da “Qadıköy’ge kelgende mutlaqa mağa uğranız” diy edi.
ZK: Biz de ziyaretke barğanda eger gecikirsek saati masanın üzerinde bizge dönük turaedi.
ŞT: Turan Yazgan baredi, Haqan Qırımlı baredi.
ZK: Men yazdım onu Emel‘de. Rahmetli Turan Yazğan 16 Şubat 1993 künü Müstecib amca hastanede ekende ziyaret etkenimiz zaman bar edi. Mustafa ağanen 27 Şubatta üyüne bir daa kettik. Biz endi qaytacaz Müstecib amca ayaqğa turmağa şalıştı. Mustafa Aga “Müstecip Emce zahmet etmeniz” dedi. Müstecib amca “yok! siz bizim liderimizsiniz! sizni ayaqta uğurlaycam dep turdu”. O zaman 90 yaşında filan. Ölmeden 1 sene önce Emel olaraq tören düzenledik. Ali Osman Bekmambet, Müstecib Samedin kelgen edi, Turan Yazgan baredi, İsa Yusuf Alptekin baredi, kelgenediler. Altunizade kültür merkezinde.
ŞT: Hatırlamam mı, bilemen.
ZK: Çok sayğılıydı rahmetli, Emine Teyze barekende kete edik. 1993’te Şakir Selim, Rüstem Memet, Dilaver Bekir kelgen ediler. Onlarman ziyaretine kettik. Emine Teyzde de bek heyecanlandı. Dilaver Bekir Beşevlimen degende süyündü, “Beşevliler bonday çalışqan bolur, bonday aruv bolur” dedi, İçerden Beşev tepreç resimlerini tapmaga kirdi. O arada Rüstem Memet, “Müstecip Emce men yırcıman, qolumuz boş keldik, aytınızda sizge bir yır bağışlayım” dedi. Müstecip amca da “Al qoyan canay” yırını istedi. Rüstem Memet gür sesimen yırlap başladı. O arada Emine teyze işerden resimlerni tabıp heyecanlanıp keldi. Dilaver Bekirğe kösterip anlatacaq ola. Rüstem ağanın yırlamasından sesin eşittamadı ğaliba. Yırnı radyo çala zannetti ve artına aylanıp bizlerğe “qapasanız şu radyonu!” dedi. Pek unutulmaz künler hatırlavlar.
Romanya’ğa ne zaman kettiniz soñra
ŞR: Geçen sene kettik. Her sene biraz ketip kelemiz.
ZK: Kimler baredi Emel‘ni çıqarğanlardan bilesiniz mi? Tanığanlarınız kimler bar edi.
ŞR: Bir sefer Müstecib dayım aytğan edi Bu dergini şığarcaqta adı ne bolsun dep Mehmet Niyazige aytğanedik. Emel olsun dep ayttı Mehmet Niyazi degen edi. Romanya’da taa kimler bar edi bilmiymenki. Bizde bala edik, Köstence’de bek az qaldı o. Ama köy köy toplap şiirlerni, atasözlerni, toplağanını bilemen.
ZK: Bilemen, Bir yazı azırlayman. Emel Mecmusının abone defteri bar. Dobruca’da er köyde kimler abone? Qaç para berdiler? Epsin yazğan. Mesela 1931 senesi kim ne qadar ley bergeni epsini köy köy yazğan.
ŞR: Köp uğraşqan.
ZK: At arabasıman köy köy toplap cürgenler.
ŞT: Onlar da köyge kele ediler, bala edik.
ZK: Emel’in idarehaneleri olğan üylerni tabıp, eş olmasa bir plaket salayıq. “bu yerde bo yaşagan edi dep”. Hacıoğlu Pazarcıq’taki yer tura eken. Onun bir resmi de bar. Müstecib amca özü de aldında resim şekilgen onun. Onun balaban bir resmi de bar. Birisi soñradan o yerni körgen, fotoğrafını şekken. Bu sene işinde ketip tespit edecez. Kısmet bolsa mından otobüsmen şığacaz colğa, Otobüsmen Hacıoğlu Pazarcıq, başta onda bir merasimler yasayıq. Sonra Küçük Qaynarca’ğa ketecez. 1774 Küçük Qaynarca Añlaşmasının yasalğanı yerge ketecez. Qırım Hanlarından qalğan yerler bar. Onlar cığıldı şimdi. Azaplar’ğa baracaz, Azaplar’da bir merasim yasacaz. Necip Hacı Fazıl’ın mezarını ziyaret etecez.[15]
ŞR: İşte, bizim bir üzüntümüz bar, çok üzüldük ama O Necip dayımın mezarını doğru dürüst yaptırmadılar. Taşı da o qadar çirkin yazılganki
ZK: Onu tüzgün bir şiy yasatayıq o zaman.
ŞT: Eş begenmedik, Mehmet Niyazininki bek güzel, dayımınkinde bir zerafet yok. Men o zaman ayttım. Mimarlarımız bar, mimarlarımız güzel bir şiy yasasın dedik, ama yasatğanlar. Biz eş begenmedik. Hatta Meryem degenedi,[16] Onu da babamday Qırım’ğa aketiyik, yo, tursun yerinde degenedik.
ZK: Yoq, Necip Hacı Fazıl o yerge tamğasını vurğan tarihi kişi, yerinde bolsun. Edige Kırımal, Almanya’da doktora yasayedi, Almanya’nın bizim işin bir şiyi yok. Ahmet Özenbaşlı Tacikistan’da edi. Onların naaşları Qırım’ğa ketirilip Bahçesaray’ğa Zıncırlı Medrese azbarına cıyıldı.
ŞR: Bir zaman köyümüz güzel bir köy edi. İnsanlar iyi edi. Müstecib dayım Türkiye’den kelgen sonra ilk defa folklor ekibi qurğan, Polonya’ğa nesi ketip cürdüler.
ZK: Ekinci Dünya savaşı sırasında Hitlermen Rusya anlaşma yasağan edi, Litvanyanı nesi Rusya işgal etgenedi. Önce anlaştılar, sonra birbirlerine kirdıler.
ŞT: Kerem kelgen edi, Saliha sen bir şiyler yazsa dep kelgen edi. Nenem yazamam dedi. Komünistlikni maqtamam dedi.
ZK: Hapishanede neler yaşaganını ayta mı edi. Sorgulamada ne soraganlar?
ŞT: Kelgen Qırımlılarnı qarağanlarını, Türkiyemen mektupleşgenini, harfler için çoq eziyet etkenler. Anavnı neşin onday ettiniz, navnı neşin onday ettiniz? Qırımlılarnı niye qabul ettiniz? Savaş zamanında tarımda çalışacaq kişiler bolmağanı işin esirlerni ketirdiler. Onlar çalıştılar.
Nenem ayta edi, “babama kim bo aqılnı bergen, yetim ösken, fakir. 16 yaşında babası için acılıqke ketgen dedem. Türkiye’de em şalışğan em oquğan üy alğan. Hapishaneden şığıp kelgen soñ bek çoq añlatmay ediler. Babam hele iş añlatmadı.
ZK: Ballarğa qorqu da bermiyik diyler. Qırımoğlu belgeselini yasaymız. Mustaga Ağanın Qırım’da eş vakti bolmay. Men “Mustafa Aga sen kel Türkiye’ge, bir yerge ketiyik, qapanayıq” dedim. Yoqsa Qırım’da anavu telefon şu bu, konsantre bolamay, bölüne. 15 sene hapiste catgan. 7 kere kirgen, qafasını toplap añlatması kerek. Neyse Antalya’ga kettik,.. kece keç vakit edi. Çekimlerde hapishaneleri anlatganda “tamam endi dedi boldu” Kimbilir neler hatırladı. Soñra ertesi kün sabahleyin men odasına bardım, uyandırmağa. Barabar qahvaltığa tüşemiz “Zafer enteresan bir şiy” dedi. Ne boldu dedim “bir qabus kördüm, rüya kördüm, hapishanedemen, Sibirya’da, hapishanenin penceresi, o yerden qaraylar, her an meni öldürmege kelecekler dep bekliymen, men özüm ne yaparman diymen. Qolumuz astında bir teneke parçası bar mende oman onlarğa zarar berirmen dep tüşünemen. Ana keldi kelcekler ne boldu, ne bolmadı uyandım. Kettim suv iştim, cattım. Enteresan bir şiy, qalğan yerimden kene rüyağa qalğan yerimden devam ettim” dedi. Bizge anlatğanının tışında bir de yaşağanları, anlatmağanları da bardır.
ŞR: Nenem ayta edi cezaları berilgen soñ mapusge ketgeşik, Bükreş’ge yakın Jilava degen bir yerge aketgenler. Bu yeri geçiş yeri eken. “Bereket köp qalmadıq. Taqtaday bir yer, erkes balıqtay cata. Birev aylanğanda aylanmasan yuqarda qalasın. Catacaq yerin yoq. Pencerelerge taqtalar şaqqanlar, sadece teran mavi kök köresin, başqa bir şiy körmeysin. Uzun bir koridor bar, o yerden ne zaman kelgenlerini tuymaysın eş. Kelip qarap seni catmağanını körse ceza bere ediler” degen edi. “Afedersiniz köşede balaban bir teneke, onda yapasın ihtiyacını. Soñra kene o yerdeki qadınlar şığarıp ata. O qadar korkunç şeyler ki, aytsan da añlamazsın. Ancaq yaşağanda añlarsın. Ondan şığıp mapisge barğanda dünya bar eken dedik.” diy edi.
ZK: Mustafa Aga ayta edi, Sibirya’da bir hapiste üstü aşıq lagım bar eken. Tuvaletler ep onda atıla eken. Mahkumlarnı ceza olarak onuñ içine tığıp, akşamğa qadar o yerde beklete ekenler.
ŞR: “Keşe bir malde keleler. Ayaqqa tizilniz diyler, saymağa başlaylar. Keşenin bir malinde qayda keteceksin, eziyet işte!” diy edi nenem. “Caşlar aşlıqqa bek dayanamay edi. Onday caşlar da baredi. Biz kene qartmız, sabırlımız. Bir parşa mamalek bere ediler. Biz saqlay edik, caşlarğa bere edik.” diy edi nenem. Biz bir tanesimen trende rastlaştık. Trende edik bir Romen qadını bizni kördü, qatımızğa keldi; “vay siz cıllı cıllı keldiniz közüm” dedi. O zaman lisede talebe eken. Annammen aynı hücrede qalğan. Lisede ekende kâgıt dağıtqan eken. Anneme uşatğan bizni. Yanımızğa onun işin kelgen.
“Çeşitli metotları bar edi. Haftalarca sadece aşlanğan qartop bere ediler. Soñra domuz mayı bere ediler. Bir aşaysın ishalge uğraysın. Patır patır ölüp kete ediler” dedi Romen apaqay. Soñra hastalandı öldü.
Bizim bir eniştemiz Konsoloslukta kâtip edi. Mapusten kelemedi, qaldı. Rejim değişgen soñra balları ketgenler mapusge “biz babamıznıñ mezarını körmek istiymiz” degenler. O kün üş tane ölgen bilmiymiz qaysı qaysı. Başlarında ne yazı bar ne birşiy.
ZK: ALLAH rahmet eylesin, bir sürü masum insan.
ŞT: Hadi bir suçları bolsa, suçları bar edi dersin. Eş bir suçları yoq edi….
ZK: Savbolunuz.
[1] Kırım Tatarlarının bir bölümü annelerine “nene” demektedir. (Emel)
[2] Müstecib Ülküsal kardeşlerini Abdülgaffar (1879-1899), Saliha (1904). Meliha (1906), Necib (1908), Münib (1910), Nazım (1912) ve Seyfettin (1920) olarak sıralamakta ve onlardan çocukken ölenleri üzüntüyle anmaktadır. Bkz. Müstecib Ülküsal, Kırım Yolunda Bir Ömür, Hatıralar, Ankara, Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkezi Yayınları,1999, s. 14. (Emel)
[3] Hamdi Nusret, Mecidiye’de doğmuş, Bükreş’te Hukuk Fakültesi’ni bitirmiştir. Emel Mecmuası’nın bir neşri olarak 20 Şubat 1936’da yayınlanmaya başlayan Halk gazetesinin müdürlüğünü yaptı. Köstence Hapishanesi müdürlüğü yaptı. Necib Hacı Fazıl’ın 1948’de şehit edilmesinden sonra 1949’da bir Türk gemisiyle gizlice İstanbul’a kaçtı. 1959 yılında Heybeliada’da vefat etti. (Emel)
[4] Sinaia, Bükreş’in 130 km kuzeyinde bir dönem Romanya krallığına başkentlik yapmış şehir. (Emel)
[5] Güner Akmolla.
[6] Bükreş’te Büyükelçi olarak görev yapan Hamdullah Suphi Tanrıöver’in girişimiyle yapılan Türk şehitliğinde isimleri belli olmayan 535 şehit toplu kabirde, isimleri belli olan 400 şehit ise ayrı kabirlerde yatmaktadır. Mezarlığın bir bölümü Romanya’daki Türklerin kabristanı olarak kullanılmaktadır. (Emel)
[7] Rahmetli Saliha Hacı Fazıl Septar’ın “Tümsekler Diyarı” adlı bu şiirini bu hatıratın devamında okuyabilirsiniz. (Emel)
[8] Mehmet Necati Ablay (1923 Osmanşı-1999 Bükreş) 1943-1947 Bükreş Üniversitesi Dil ve Felsefe Fakültesi tarih bölümü mezunu. 48-51 asistan Stalin’in Kırım siyasetine açıkça karşı çıktığı için işinden uzaklaştırılıyor. 7 dil bilmesine rağmen çeşitli fabrikalarda işçi olarak çalışmak zorunda kalıyor. Yabancı dil bildiği anlaşılınca teknik tercüme ofisine geçiyor. Öbür taraftan tarih araştırmalarını tek başına devam ederek 1968’de Araplar kitabı çıkıyor. 1997’de çıkan Tatarların Tarihinden kitabı çok yankı uyandırmıştır. 1980’lerde Kriterion yayınevinde çıkan çeşitli folklor, etnoğrafya ve şiir kitaplarına da katkıda bulunuyor: 1980 Boztorgay, 1987, 1989 Renkler, Türk Dili Metinleri Antolojisi, Orta okul ve liseler için. Allah rahmet etsin. (Emel)
[9] Constantin İonescu, Rezistenta Anticomunista Din Dobrogea, Köstence, ExPonto Yayınları, 2005.
[10] Defter yapraklarına kurşun kalemle Arap harfleriyle Türkiye ve Kırım Türkçesi şiirler. Kurşun kalemi de Şaizer hanımlar saklamışlar. (Nurten Bay)
[11] Nedret Ali Mahmut, Romanya Türk-Tatar Edebiyatı I, Köstence, Editura Europolis, 2000. Bu eserin 168-175. sayfaları arasında Saliha Hacı Fazıl’ın kısa hayat hikayesi ile, Türkiye Türkçesinde 2, Kırım Tatar Türkçesinde 4 şiirine yer verilmiştir. Ancak ölüm tarihi olarak 1961 olarak verilmişse de doğrusu 1962 yılıdır.
[12] Saim Osman Karahan
[13] Tretiy Udar adlı 1948 yapımı Sovyet propaganda filmi. Filmde Müstecib H. Fazıl ile Edige Kırımal Alman işgalindeki Kırım’da Almanlara yaltaklanan iki Türk temsilcisi olarak resmediliyor. Oysa Müstecib Bey o devirde hiç Kırım’da bulunmadı. (Emel)
[14] Zafer Karatay, “Bir Asır Kırım İçin Çarpan Yürek: Müstecib Ülküsal”, Emel sayı 195, 1993.
[15] Emel Kırım Vakfı ve Emel dergisi olarak düzenlenmesi planlaştırılan bu faaliyetler maalesef salgın tedbirleri sebebiyle gerçekleştirilemedi henüz. (Emel)
[16] Meryem Özenbaşlı.


text:
«Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ baş müdiri Riza Şevkiyevni Federal havfsızlıq hızmetine sorğuğa çekeler. O, çarşenbe künü, dekabr 17-de, FSB bölügine kelmek kerek.
Bunı Şevkiyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Olar meni bugün FSBge çağıracaq ediler, lâkin bugün menim mahkemem bar, sorğu yarın saat 9:30 keçirilecek. Olarnıñ aytqanına köre, sorğu sebebi bizler beş yıl evelsi alğan türk aleminde meşur olğan qırımtatar yazıcısı Cınğız Dağcınıñ şahsiy eşyaları ola», – dedi Şevkiyev.
Onıñ bildirgenine köre, yazıcı İngilterede vefat etti, Türkiye arqadaşları ise ileride qırımtatar halqınıñ facialı taqdiri aqqında bir çoq roman müellifine müzey açtırmaq içün onıñ şahsiy eşyalarını Fondğa berdi.
Malüm olğanı kibi, dekabr 16-da Qırımda Qırımnıñ Apellâtsion mahkemesinde «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ memuriy işi ve oña ve reberligine para cezalarınıñ belgilenmesi boyunca toplaşuv ötkerilecek.
Cınğız Dağcı 1920 senesi mart 9-da Yalta civarındaki Qızıltaş köyünde dünyağa keldi. Qırımda yalıñız 20 yıl yaşadı. O, qırımtatarlarnıñ yaşayışı aqqında bir sıra roman yazdı. Onıñ eserleri dünyada eñ emiyetli, eñ oquvlı olaraq tanılğan edi.


text:
«Qırım cemiyeti» cemaat teşkilâtınıñ Geniçeskteki temsilciliginiñ başı, Geniçesk Meclisiniñ azası, türkşınas Nariman Ablâzov şeerniñ bazı soqaqlarınıñ adlarını Qırım hanlarınıñ adlarına deñiştirmege teklif etti. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Nariman Ablâzov Geniçeskniñ eki soqağınıñ adlarını bu şeerniñ peyda oluvına alâqası olğan eki hannıñ adlarına deñiştimerege teklifi ile buyurdı.
«Dekommunizatsiya aqqında qanunğa köre, şeerimizde soqaqlarnıñ adlarını deñiştirmege başladılar. Biz, qırımtatarlar – bu topraqnıñ tamır halqı, şeerniñ bazı bir soqaqlarına qaramanlarımıznıñ adlarını bermege aqqımız bar. Asabalığımız. Tarihımızdır. Türkşınas olaraq ecdatlarım mında 1000 yıllarca yaşağanını ayta bilem», – dedi qırımtatarlarnıñ yerli cemiyetiniñ başı.
Şeer şurası yerleşken Krasnoarmeyskaya soqağına Sahib Geraynıñ adını bermege teklif etti.
«Ğayet belli han, Qırım hanlığınıñ şimaliy sıñırında bir çoq inşaat qurğandır. Şu cümleden, Herson yanında, Kahovkada. Söz sırası, şunı aytmaq isteyim ki, em Kahovka, em Herson qırımtatar kermenleri edi, çar Rusiyesi olarnı zapt etip, adlarını deñiştirdi», – dey Nariman Ablâzov.
Kuybışev ve 9 yanvarâ soqaqlarına Muhammed Geray Han adını bermege teklif etti.
«O, öz esabına, ileride şeerni meydanğa ketirgen ve adını bergen Cenişke kermenini qurğan edi», – dep qoştı türkşınas.
Ablâzov şunı tarif etti ki, teklifni o yaqında OSCE ve Geniçesk rayon devlet memuriyeti temsilcileriniñ iştiraki ile keçken tögerek masa devamında seslendirgen edi. Birazdan o, işbu soqaqalarnıñ sakinleri ile muzakerlereni keçirecek şeer şurasınıñ iş komissiyasında iştirak etecektir.


text:
Rusiye Qırımğa insanlarnıñ aq-uquqını qorçalamaq içün degil de, SSCB dağılğan soñ, Kremlniñ ambitsiyalarını qanaatlendirmek içün keldi. Kareliya, Abhaziya ve ilhaq etilgen Qırımğa bir baqsañız, Rusiye tarafından işğal etilgen topraqlar harabege çevirilgenini körersiñiz.
Böyle bir beyanatnı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, fevralniñ 16-si Cuma künü telükesizlik boyunca elli dördünci Münich koferensiyası çerçivesindeki «AB ve NATOda mudafaa işbirligi: daa ziyade avropalı, daa da sıq, daa ziyade qabiliyetli?» adlı panel muzakerelerinde bildirdi.
«Rusiye Qırımğa insanlarnıñ aq-uquq ve serbestligini qorçalamağa kelmedi – uquq Rusiye bulunğan er yerde bozula ve bu eñ qaba şekilde qırımtatarlarına qarşı yapıla. Rusiye Donbassnıñ qoşulmasını da istemey – Kreml tarafından bu topraqlarğa yapılğan tecavuz, Ukrainanı zayıflatuv ve stabilsizleştirüv maqsadınen yapıldı», – dedi Poroşenko.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye tecavuzına qarşı çıquv «istiqbalge tesir etecek mevcut problemadır».
«Sizler «Rus dünyası» ne olğanını añlamalısıñız. Misaller pek çoq. Başta bir, sabıq Könegsberg ve Münichteki ayat seviyesini bir qıyaslap baqıñız. Ya da 80 yıl evel Rusiye ilhaq etken Kareliya territoriyasını, Fin Kareliyasınen; ya da Ekinci cian cenkinden soñ Moskva zapt etken Kuril adalarını muqayese etiñiz. «Rus dünyası» ile ür dünya arasındaki dağlar qadar farq bar. Efsaneviy Midas çarı toqunğan er şeyini altınğa çevire eken. «Rus dünyası» toqunğan er şeyini harabe ve tüşkünlikke çevire. Abhaziya, Cenübiy Osetiyea, Pridnestrovye, ilhaq etilgen Donbass ve Qırımğa bir baqıñız. Dersiñ ki, «Rus dünyasınıñ» doktrinasına binaen bütün Avropa, aksine degil de, illa ki Kaliningrad ve ilhaq etilgen Donbass kibi körünmeli. Buña imkân bermemelimiz», – denilmekte haberde.
Poroşenkonıñ sözlerine köre, Kremlniñ maqsadı, «Kreml ambitsiyalarınıñ qanaatlendirilmesi ve Putin Sovetler Birligi dağılğanını tasvir etkeni kibi «XX asırnıñ muazzam afeti» içün alınğan intiqamdan ibaret.
Fevralniñ 16-nda Almaniyada fevralniñ 18-ne qadar devam etecek telükesizlik boyunca Münich konferentsiyası başlandı. Dünya devletleriniñ liderleri esasen Ukraina ve Suriye çatişmalarını ve Şimaliy Koreyanıñ ambitsiyalarını muzakere etmege planlaştıra.


text:
Ukrainler Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıquv kününde içtimaiy ağlarda flash mobqa başladılar. Bunı aktsiyanıñ teşebbüsçisi, Ukraina haber siyaseti naziriniñ Qırım işlerinden mesleatçısı Emine Ceppar Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bugünde-bugün Ukrainada bir mif bar, Qırımda 100% işğalge qoltutqan ve «tuvğan yurtunda» bahtlı yaşağan separatistler olğanını aytalar. Faqat öyle degil. Aksine olğanını tasdıqlağan bir şey bar – Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım parlamenti yanında teşkil etken barışıq mitingi. Aman-aman 15 biñ Ukraina vatanperveri Qırım parlamentine işğalni resmiyleştirmege imkân bermedi. Fevral 26 künü – Qırım ve baqışları içün işğalciniñ baş nişanı olğan qırımtatarlarnıñ zorbalıqsız qarşılığınıñ timsalidir. «Fevral 26 işi» – Vatan oğrunda küreş timsalidir», – dedi Emine Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, flash mobnıñ esas vazifelerinden biri – Qırımda Rusiyeniñ yarımada işğaline qoltutqan insanlar yaşağanını red etmektir.
Flash mob çerçivesinde içtimaiy ağlarnıñ qullanıcılarına Qırım işğaline qarşı çıquv kününde baş fotoresim yerine levha qoymağa teklif etile. Qırım ve qıtaiy Ukrainanıñ sakinleri, cemaat teşkilâtları ve nazirliklerniñ vekilleri aktsiyağa qoltuttılar.
Ukraina «Qırım – Ukrainadır!» haber-bağ kampaniyası keçirilmekte.
Belli ukrain jurnalistleri ve oyuncıları «öz Qırımını» tarif eteler. Kampaniya çerçivesinde levhalar azırlandı, meşur ve adiy ukrainler Qırım sakinlerine qoltutqanlarını bildireler. Ukrainanıñ teleradioyayın milliy şurası levhalarğa içtimaiy reklama statusını berdi. Böylece levhalarnıñ Ukrainanıñ merkeziy ve vilâyet telekanallarında kösterilmesi tevsiye etile.
Qırımnıñ kütleviy haber vastaları, şu cümleden ATR qırımtatar telekanalı ve Çernomorskaya teleradiokompaniyası kampaniyağa qoltuttı.
Qırım işğali ve Qırımdaki ukrainlerge qarşı yapığan siyasiy basqı aqqında vesiqalı film kelecek afta kösterilecektir. O da «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ bir qısmı olacaq.
Qırım meselesinen oğraşqan onlarnen kütleviy haber vastaları «Qırım meselesi» leyhası çerçivesinde Qırımda işğalge qarşılıq künü munasebetinen marafon keçirecekler.
2014 senesi fevral 26-da QMC Yuqarı Radası yanında Ukrainanıñ topraq bütünliginiñ tarafdarları ve olarğa qarşı çıqqan Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov reberliginde «Rus birligi» firqası faalleriniñ mitingi olıp keçti. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. Aqmescit SİZOsında yatqan Ahtem Çiygoz da bu iş ile qabaatlana. Mahkümler qabaatını tanımayıp, iş siyasiy sebeplerden açılğanını tüşüneler.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri, apiste yatqan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci siyasiy mabus olaraq tanıdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bunı Qırım «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildire.
«Birinci baş nazir muavini» Rustam Temirgaliyevniñ aytqanına köre, Qırım içilgen suv meselesinde Şimaliy-Qırım kanalına iç te bağlı degil.
Suv ağınıñ uzunlığı 190 km olacağı beklenile. Şimdi bu yalıñız leyhadır.
Bundan da ğayrı, Temirgaliyevde Kefe-Sudaq suv ağınıñ tamir işlerini keçirmege vade etken ediler. Memurlarnıñ sözlerine köre, böyleliknen suvnıñ qullanuvı 40% azlaşacaqtır.
Hatırlatamız, evelleri Suv hocalıq qurucılığı ve suvaruv ziraatı boyunca «Cumhuriyet kömiyeti» Büyük-Qarasuv özenlerniñ suvlarını Şimaliy-Qırım kanalına avuştıruvı içün obyektniñ qurulışını teşkil etti.
Bu leyhanıñ amelge keçüvi Kefe suv anbarını özenler vastası ile 20 mln. kub suvnen toldurmağa imkân bere


text:
Ukrainada Malaysia Airlines «Boing-777» uçağınıñ qara qutularına irişim yoq.
Bunı SNBO haber merkeziniñ spikeri Andriy bildirdi
«Ukrain tarafı qara qutulardan iç birisini elde etmedi. Resmiy malümattır. Birisi de yoq»,– dep bildirdi o brifingde cumaertesi künü, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Lısenko şunı da qayd etti ki, qurtarıcılar boyeviklerniñ areketleri sebebinden delillerni tapıp olamay.
Donetsk akimiyeti boyevikler 37 cesetni Donetsk morgına ketirgenini tasdiqaldı. Bunıñ ile boyevikler felâket yerine ağır tehnikanı ketirip, uçaqtan qalğanını belgisiz yönelişke alıp ketecek olalalar.
Yaqında Malaysia temsilcileri qazanıñ taqiqatı içün Ukrainağa keldiler.


text:
Çehiya Senatı Rusiye ordusınıñ Ukrayinadaki areketlerini genotsid kibi tanıdı, dep haber etti Ukrayinanıñ Çehiyadaki elçisi Yevgen Perebiynis.
Öz yazısında o, Çehiya parlamentiniñ yuqarı palatasınıñ qararını yayınladı. Onıñ sözlerine köre, bu qararda, Kıyivniñ silâ teslimatı meselelerinde ilerideki destegi ve Ukrayinanıñ AB azalığına namzet statusı alması aqqında söz kete.
Evel Kanada, Letoniya, Estoniya ve Litvaniya parlamentleri de Rusiyeniñ Ukrayinadaki areketlerini genotsid kibi tanıdı. Bundan ğayrı Litvaniya parlamenti Rusiyeni "terrorcılıqnı paranen temin etken devlet" adlandırdı.
Aprelniñ ortasında ABD prezidenti Joseph Biden Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Ukrayinağa qarşı siyasetini genotsid adlandırdı.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.