text:
Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsov Avropa parlamentinde Saharov mukâfatı berilgende çıqışta bulunıp, «Putinge inanmamağa» çağırdı, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Şimdi Rusiye ile barışuv, onıñnen muzakereler aqqında çoq laf bar. Men Putinge (Rusiye prezidenti – QA) inanmayım ve sizni de oña inanmamağa çağıram. Rusiye ve Putin mıtlaqa aldatacaqlar. Olar ne Donbasta, ne de Ukrainada barışıq olmasını istey. Bizge tiz çöktirecek olalar. Buña izin bermeycekmiz. Küreştik ve azatlığımız içün soñuna qadar küreşecekmiz», – dedi Sentsov.
Onıñ qayd etkenine köre, Avropa Birliginde çoq dava olsa da, «Ukrainada cenk ketkenini ve er afta ukrain arbiyleri elâk olğanını» unutmamaq kerek.
«Avropada dünyanıñ eñ büyük Avropa optimisti olğan memleket bar. Ukraina. Bizim başqa çaremiz, başqa inkişaf yolumız yoq. Bu memleketniñ yaşav meselesidir. Şu sebepten sizler Putinge başlarımız üstünde dost qolunı uzatmağa istegen er seferinde Ukrainada elâk olğan 13 biñden eri birini, apishanede yatqan, şimdi azaplarğa oğratılğan yüzlernen insanımıznı, apiske alınğan, evlerinde tintüv keçirilgen, balaları babasız qalğan qırımtatarlarnı hatırlañız», – dedi o.
Noyabrniñ 26-nda Sentsovğa Strasburgda keçken sene laureatı olğan Saharov mukâfatı berildi.
Keçken sene Oleg Sentsov Saharov mukâfatınıñ laureatı oldı. Rusiye onı apiste tutqan edi. Onıñ yerine mukâfatını qız qardaşı Natalya Kaplan ve advokatı Dmitriy Dinze alğan ediler.
Saharov mukâfatı 1988 senesi Avropa parlamenti tarafından tasdıqlanğan edi. Mukâfat «dünyada insan aqları oğrunda küreşke isse qoşqan» insanlarğa berile. O, sovet aq qorçalayıcısı ve dissident Andrey Saharovnıñ adını taşıy. Saharov akimiyet tarafından taqip etilgen edi: aq qorçalayıcı faaliyeti sebebinden alim bütün sovet mukâfatlarından marum etilip, 1980 senesi ömür arqadaşı Yelena Bonnernen beraber Moskvadan sürgün etilgen edi.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yatqan edi. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında bulunğan edi.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.
2019 senesi sentâbrniñ 7-nde Sentsov ve Kolçenko Rusiye apishanesinden büyük deñişim neticesinde azat etilgen ediler.


c: text/html

text:
Rusiye, Qırım ilhaqına qol tutmağan vatandaşlarnıñ taqibatını toqtatmalı, dedi AQŞ Devlet kâtibi Mayk Pompeo, haber ete Azatlıq Radiosı.
"Rusiye, işğalge muhafelette olğanlarğa qarşı basqısını toqtatmalı, qanunsız tutulğan ukrainlerni yibermeli ve Ukrainağa yarımada üzerinde kontrolni bütünley qaytarmalı. Qırım - bu Ukraina", - dedi Pompeo.
İyünde Pompeo, 2019 yılda dünyanıñ çeşit memleketlerinde inanç azatlığı aqqında Devlet departamentiniñ maruzası kösterilgende de Qırımnı Kyiv nezareti altına qaytarmağa cağırttı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda dekabrniñ 3-ne telükeli gidrometeorologik adiselerine dair furtuna ihtarı ilân etildi.
Bu aqta Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idare saytında haber etile.
«Suvuq cebe keçkeni içün dekabrniñ 3-nde Qırımda bazı yerlerde yağanaqlar (yağmur, sılaq qar, dağlarda qar) çoq yağacaq. Cenübiy-ğarbiy yel şimaliy-ğarbiy yelge keçecek, süratı saniyede 15-20 metr olacaq», – dep aytıla haberde,
Yarımadada dekabrniñ 2-nde tumanlı ava sebebinden ava limanı ve vertolöt meydançıqlarınıñ işi zorlaşacaq, dep tahmin etile.


text:
Kefe ve Keriç şeerlerinden 108 kilo sanktsiya altında olğan mahsulatnı satlıqtan çıqardılar.
Bu haberni Rusiye köy hocalığı nezaretiniñ matbuat hizmeti haber etti.
Mahsulatlarnı Kefe tükânlarından birinde ve Keriç bazarınıñ sekiz mağazasında keçirilgen teşkerüvler neticesinde taptılar. Episi olıp, mütehassıslsr, 42 kilo Almaniya, Felemenk ve Ukraina qaşqavalını ve 66 kilodan ziyade sucuğını yoq ettiler. Saiplerniñ bu mahsulatlarğa kerek vasiqaları yoq edi.
Bütün malnı «Brener 1000» adlı insenirator ocağında yaqtılar.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Aqmescit – Yarımada akimiyeti qırımtatarlarnıñ yaşayışı «telükesiz ve eyi» olması içün qolundan kelgenini yapqanını, dep işandıra. Amma, ayatta bam-başqa vaziyetni körmek mümkün. Qarasuvbazar rayonında çalınğan qırımtatarlarnıñ işinde «islâm» izi peyda olğanı, bu vaziyetke başqa bir tüs qoşa. Uquq qorçalayıcılar, ğayıp olğanlarnıñ qıdıruvı içün qoruyıcı organlar iç bir şey yapmağanını bildireler. Siyasetşınaslar, bu vaqialar Kremlniñ razılığı olmadan yüz bergeninde şübeleneler.
Rusiyeli Qırımnıñ yolbaşçısı Sergey Aksönov, yarımadada qırımtatarlarnı kütleviy şekilde qırsızlamaylar dedi. Em de, ğayıp olğanlardan ekisi – Suriyede cenkleşken arbiyler olıp, ve olarnı bu sebepten çalmaları mümkün, dep ima etti.
«Birinciden, tatarlarnı kütleviy sürette çalmaylar. Dört adam ğayıp olğanlarnıñ cedvelinde buluna. Bir yigit Suriyede cenkleşti ve anda elâk oldı, ekinci ğayıp olğan erkek te – Suriyede cenkleşken edi. Men olarnıñ ana-babalarınen körüştim, qırımtatar vekillerinen. Taqiqat komiteti bu işni nezaret astında tuta, iş gruppası tekşil etildi. Bu admlar kütleviy çaluvlar aqqında öşeklerni red etmek içün, matbuat-konferentsiyanı bermege azırlar» – dep ayttı Aksönov «Rossiyskaya gazeta» neşirine.
İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyasınıñ reis muavini Olga Skripnik Qırım.Aqiqatqa añlatqanı kibi, insanlarnıñ çalınuvı aqqında faktlar tasdiqlandı ve bir qaç vaqianıñ şaatları bar. Aynı zamanda, uquq qorçalayıcı teşkilâtlar ğayıp olğanlarnı qıdırğanlarını körmeyler.
«Yazıq ki, amma Qırım alan missiyası, qorçalayıcı organlar ğayıp olğanlarnı çoq qıdırmağanını qayd ete bile. Bunıñ aqqında ğayıp olğanlarnıñ soyları da aytalar. İnsanlarnıñ ğayıp oluvı qayd etildi, ve acele taqiqatnı talap eteler», – dey uquq qorçalayıcı.
Qırım alan missiyasınıñ vekilleri aytqanlarına köre, adamlarnıñ çalınuvı vaqialarında «islâm» iziniñ peyda oluvı ile, rusiyeli yarımadanıñ akimiyeti mesülietlikten qaçıp, kendi vazifelerni saqlap qalmağa istey.
Ne içün Aksönov apansızdan fikirini deñiştirdi?
Evelden ğayıp olğanlarnıñ qıdıruvında yardım köstermege istekni köstergen Aksönov, öz fikirini oktâbrniñ 14-nden soñ deñiştirdi. O vaqıt, rusiyeli publitsiyat Nikolay Svanidze, insan aqları boyunca Şuranıñ toplşuvında Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımda insanlar kütleviy şeklide ğayıp olğanını bildirgen edi. Putin «malümatnı ögrenmege» vade etip, bundan evel bu aqta eşitmegenini ayttı.
Belli ki, tamam oktâbrniñ 14-de rusiyeli Qırımnıñ ükümetinde ğayıp olğan insanlarnıñ işi boyunca gruppa azalarınen körüşüv ötkerildi. Taqiqat organları üç cinaiy iş açılğanını bildirdiler. Olardan ekisi, mayısta ğayıp olğan Timur Şaymardanov ve Seyran Zinedinovnıñ işileri boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Cinaiy Kodeksiniñ 105-nci maddesine köre («İstenilgen öldürüv») ve sentâbrniñ soñunda çalınğan İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnıñ işleri boyunca 126-nci maddege köre («Adamlarnıñ çaluvı») açıldı.
Qırımtatar teşebbüsçisi Abdureşit Cepparov, ğayıp olğanlardan biri – İslâm Cepparovnıñ babası, Qırım.Aqiqatqa bilidrgeni kibi, Aksönovnıñ soñki beyanatlarnı şimdilik izaatlamaycaq.
«Men kütleviy degenleri, ne qadar olğanını bilmeyim. Amma, onınen (Aksönovnı – Müel. qaydl.) közme-köz körüşkende, ondan aytqanlarını eşitmege isteyim», – dedi Cepparov ve ğayıp olğanlarnıñ soy-sopunen rusiyeli cumhuriyet yödüaşççsı er aynıñ soñunda körüşmege vade etkenini ayttı.
Tişçenko: «Qavqaz» manalarnıñ Qırımğa keçirilüvi - qırımtatarlar içün qorqunçlı bir alâmet
Aynı zamanda, ekspertlerniñ fikirince, Aksönovnıñ açıq nutuqları mutlaqa Kremlnen uyğunlaştırılğandır.
Siyasiy taqiqatlar mustaqil Merkeziniñ eksperti Yuliya Tişçenko aytqanı kibi, Moskvadan bir de bir avale kelgendir, çünki bu kibi müim sualde iç bir kimse öz başına qarar almaz.
«Evelden başqa şeyler aytılıp, apansızdan nasıldır «islâm» izleri peyda olğan soñ, demek, kimgedir taqiqatnıñ ketişatını aydınlatmamağa elverişli kele. Em de bu pek telükeli bar vaziyet, çünki «qavqaz» manalarnıñ Qırımğa keçirilüvi, qırımtatarlar içün qorqunçlı bir alâmet olması mümkün. Akimiyet bu yolnı seçken olsa, aqibetler aqqında tüşünmeli»,– dey siyasetşınas.
Qırımtatar teşebbüsçisi Zair Smedlâyev Aksönovnıñ sözlerine taaciplenmey. «O, (Sergey Aksönov – Müel.qaydl.) çoq şeyni körmemezlikke ura, misal içün Qırımnıñ iqtisadiyatı zeval bir alda olğanını körmey. Onıñ «qartalları» qolundan elâk olğan Reşat Ametovnıñ ölümini iç bir vaqıt qabul etmez, ğayıp olğanlarnı da «körmez», – dey Smedlâyev.
Onıñ sözlerine köre, qırımtatarlarğa qarşı yapılması mümkün repressiyalar aqqında tahminler endi kerçekleşe – kütleviy para cöremelerden soñ, insanlar ğayıp olıp başladı, soñra mayıs 3 künü 2014 senesi Mustafa Cemilevni Ermeni Bazarda qarşılağanlarnı apis etip başladılar.
Uquq qorçalayıcılar ve siyasetşınaslar bu vaziyette bile, telâş altında qalmamağa, biri-birine yardım qolunı uzatmağa tevsiye ettiler. Qanun bozuvlarnı qayd etip, nezaret etmege çağıralar.
Aynı zamanda, Sergey Aksönov Qırımğa mühbir ve Rusiye prezidenti yanında insan aqları Şurasınıñ azası Nikolay Svanidzeni davet etti. Rusiyeli Qırımnıñ reberi moskvalı musafirge «qırımtatarlar, musulmanlar özlerini telükesiz, eyi duymaları içün er şey yapqanını» köstermege azır olğanını ayttı.


text:
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini Andriy Smirnov Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, 1944 senesi qırımtatar halqı genotsidiniñ aqibetlerini ögrengen Qırımtatar Milliy Qurultayı Komissiyası, qırımtatar gençleriniñ vekillerine 1944 qırımtatar sürgünliginen bağlı arhiv vesiqalarını berdi.
Bu aqta Meclis azası Gayana Yüksel Facebookta haber etti.
«Vesiqalar sürgünlik ketişatını, qırımtatarlarğa qarşı yapılğan işkencelerni aks ettire, tamır halqnıñ tuvğan toprağından Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etilüvi boyunca mayıs tedbirleri nasıl keçirilgenini tarif ete», – dep yazdı Yüksel.
Onıñ aytqanına köre, XX asırnıñ Ukraina ve Qırım tarihınıñ tedqiqatı, totalitar sovet rejiminiñ vatandaşlarına qarşı cinayetlerini ögrenüv esnasında daa bir adım yapıldı.
«Bu vesiqalar ayrı akademik neşir olaraq basılmalı, ilmiy izaatlar, arhiv şifrleri, menba atıfları ve saqlav yerleri qayd etilmeli», – dep qayd etti Yüksel.
Ukraina Tış işler nazirligi 2019 senesi mayısta qırımtatar sürgünliginiñ 75 yılı munasebetinen beyanatnı aydınlatıp, dünya toplulığını qırımtatarlarnıñ 1944 senesi Qırımdan sürgün etilüvini qırımtatar halqınıñ genotsidi olaraq tanımasına çağırdı.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Bazarertesi, avgust 17-de, Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev iş ziyareti ile Qırımğa baracaq.
Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Medvedev Stereguşçeye Qırım köyünde «Tavrida» Bütünrusiye yaşlar forumı»na baracaq ve forum iştirakçileri ile körüşecek ola. Rusiye baş naziri «Teatr ve kino aktör, rejissörları» yarışınıñ ğaliplerini taqdirlev merasiminde çıqışta bulunacaq», denile beyanatta.
Tedbir iştirakçileri arasında Rusiye tasil ve ilim naziri Dmitriy Livanov ve Gençlerniñ işleri boyunca federal agentliginiñ reberi Sergey Pospelov de qayd etilgen.
İsditaltı gençlerni toplaycaq forum yarımadada sentâbr 2-ne qadar devam etecek. İlk sefer forum yarımadada bıltır, Qırım endi işğal etilgende, keçirildi.
Evel Kremlniñ matbuat hızmeti Putinniñ avgust 17 künü Qırım ziyareti aqqında bildirdi. Onıñ çerçivesinde Rusiye Federatsiyasında turizm inkişafına bağınşlanğan Devlet şurasınıñ prezidiumı toplanacaq. Putinniñ Qırımnıñ milliy cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ile resmiy olmaycaq körüşüvi planlaştırılğanı aqta da bildireler.


text:
«Rus tilinde oqumağa istegen balalarnıñ aqqlarını amelge keçirmek içün Aqmescitte 60 mektep bar. Lâkin tek bu mektepte talebeler ukrain tilinde oqumağa aqqını tapa bileler. Ukrain tilinde tasil alğan balalar tek mında kele bileler», – qayd etti Samar.
Onıñ fikirince, ana-babalarnıñ oqutuv tilni deñiştirmek istekleri bunı ifadeley, olarnıñ bir qısmı öz balalarnı ukrain mektebine tilni ögrtemek degil de, yalıñız mında olğan güzel şaraitler içün bere ekenler.
Samar şunı da qayd etti ki, Aqmescit ukrain mektep-gimnaziyasında tasil alğan balalarnıñ ana-babaları şeer tasil idaresine öz vazifesinden vazgeçken Natalya Rudenkoğa yılnıñ soñuna qadar metkep müdiri vazifelerni eda etmege imkân bermek muracaatı ile bulunacaqlar.
Aprel 10 künü Aqmescit Ukrain gimnaziyasınıñ müdiri Natalya Rudenko «Aksönov imaesi» ve Aqmescit şeer şurasınıñ memurları sıqıştıruvı neticesinde işten çıqmağa mecbur oldı. Bundan evel «Qırım tasil nazirliginde» ukrain gimnaziyanırus tilli mektebine çevirmege qarar alında. Tünevin memurlar umumiy ana-baba toplaşuvınıñ keçirilmesine keder etmege tırıştılar.


text:
Qırımda tahqiqatçı, ekstremistik fikirler aytqanından şübheli tanılğan qırımtatar İsmail Ramazanovğa tüzetilgen qabaatlavnı bildirdi. Bunı Qırım.Aqiqat muhbirine «Agora» halqara insan aqlarını qorçalav gruppasınıñ advokatı Aleksey Ladin bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Ramazanovğa Rusiye Cinayet kodeksindeki 282-nci maddeniñ 1-nci qısmı (duşmanlıq ve nefretni qozğama ve bir gruppa şahıslarnı milliy alâmetke köre aşalama) ve 222-nci maddeniñ 1-nci qısmı (qanunsız olaraq patronlar saqlama) boyunca qabaatlav bildirildi.
Tergevci Ramazanovnı qabaatlavnıñ maiyeti boyunca sorğuladı. Qırımlı öz qabaatını tanımadı.
Advokatnıñ aytqanına köre, imayesi altında olğan şahıs patronlar saqlağanına dair, olar oña ait olmağanlarını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, patronlarnı tintüv vaqtında evine «polis hadimi ketirip qoydı ve o kişi, Ramazanovnıñ aqlında qaldı». Bu münasebet ile o, bu kişiniñ tanımasını yapıp, ondan soñ onıñnen yüzleştirme yapılmasını istedi.
Ekinci madde boyunca qabaatlavğa dair Ramazanov ifade berip oturmadı, çünki qabaatlanğan olaraq celp etilmesi aqqında qararda onıñ qabaatı olaraq ilân etilgen aytqan sözleri yazılmadı.
Bu mevzuğa dair: Aleksey Ladin: «İsmail Ramazanovnıñ işinde milleti – qabaatnı ağırlağtırğan vaziyettir»
İsmail Ramazanov, yanvar 23-te Rusiye telükesizlik hadimleri Novıy Mirdeki evini tintken soñ ekstremizmniñ propagandasında qabaatlanğan edi. Daa soñra mahkeme, şübheli tanılğanı bildirilgen şahısnı tevqif etti.
Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komitetinde, internet rediosı vastasınen ekstremistik materiallarnıñ tarqatılmasında qabaatlanğan Aqmescit rayonınıñ sakinine qarşı tergevciler tarafından cinaiy işniñ açılğanını bildirdiler.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler keçire.


text:
Tatarstannıñ Qazan şeerinde musulmanlar içün muqaddes sayılğan Ramazan ayını qarşıldılar.
Birinci kere bu munasebetnen ayaqmaşinalar yürüşi teşkil etildi. İştirakçiler şeerde eñ belli camileri – «Yardem», «Kul Şarif», «Kazan Nur», «Nurulla», «Apanay» ve diger ibadethaneleri yanında toqtadılar. Yol boyu keçken sakinlerge Ramazannıñ başlanğanını hatırlatqan kiçik ediyeler yaptılar.
Tedbirde istegen er kim iştirak etip oldı.
Ayaqmaşina yürüşini Tatarstan musulmanları diniy idaresiniñ yaşlar bölügi keçirdi.


text:
«Qırım Cumhuriyetiniñ yolbaşçısı» «Devlet Şurasınıñ» deputatları tarafından Rusiye Federatsiyasınıñ prezidentinen taqdim etilgen üç namzetten saylanılacaq, dep ayttı jurnalistlerge Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov.
Bunı Qırım «parlamentiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Konstantinovnıñ aytqanına köre, Rusiye prezidenti namzetlerni aydınlatqan soñ 5 kün devamında Qırım «parlamentinde» keçirilgen mesleatlar ve muzakerlerden soñ açıq rey berüv ötkerilmeli.
Konstantinovnıñ bildirgenine köre, namzetlerden iç bir kimse zarur olğan reyler sayısını qazanmasa, eñ çoq reyni qazanğan eki namzet boyunca rey berüv tekrar ötkerilecek. Tekrar keçirilgen rey berüvde reylerniñ çoqusını qazanğan namzet saylanğan olaraq sayılacaq.
«Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ» «Qırım Cumhuriyetiniñ yolbaşçısını» saylav aqqında qararı Qırım «parlamentiniñ» qararınen resmiyleştirile.
İyülniñ 9-da Qırım «parlamentiniñ» deputatları «Qırım Cumhuriyeti Yolbaşçısını saylav tertibi aqqında» «qanunnı» birinci oquvda qabul ettiler.
Qırım işğalinden soñ «Qırım Cumhuriyetiniñ yolbaşçısı» vazifelerini Sergey Aksönov eda ete.


text:
Rusiye bir kün evelsi qabul etilgen PACEniñ işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanına dair qararını yerine ketirmeycek. Bu aqta Rusiye Devlet dumasınıñ halqara işler komitetiniñ reisi Leonid Slutskiy Telegram-kanalında bildirdi. O, rezolütsiyanı «absurdnıñ soñ derecesi» dep adlandırdı.
«Assambleya qararlarnı toqtamayıp çıqarmasın, Rusiye olarnı yerine ketirmeycek, çünki olar Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasasına ve milliy uquqqa zıt kele. Belki, o vaqıt dialog daa konstruktiv şekilde olur», – dep bildirdi haberde.
Rusiye Devlet dumasınıñ spikeri Vâçeslav Volodin Rusiye PACEde taqdim etilgen işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanına dair maruza müellifi – İslandiya vekili Sunna Evarsdottirniñ memleketke kiriş yasağı meselesini kötere bile, dep bildirdi.
Hatırlatamız, Avropa Şurası Parlament assambleyası iyünniñ 23-nde aqşam Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları aqqında qararnı qabul etti. Daa evel berilgen malümatqa köre, PACE musaviylik ve ayırımsızlıq meseleleri komiteti yarımadada qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv rezolütsiyasına teklif etilgen Ukraina tüzetüvleriniñ ekseriyetini qabul etti.
Ukraina eyyeti Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunâ Miyatoviç ile baarde körüşip, Qırımda insan aqları vaziyeti, insanlarnıñ ğayıp oluvı ve qanunsız apis cezaları, qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv meseleleri ve Rusiyeniñ Qırımtatar Milliy Meclisini «terror teşkilâtı» olaraq tanıma qararınıñ lâğu etilüvi aqqında laf etken edi.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Onıñ aytqanına köre, aprel 15 künü Qurultaynıñ yañı sessiyası olıp keçecek. Meclis reisi şunı da qayd etti ki, qırımtatar milliy Meclisi bir qavim içinde referendumnıñ keçirilmesinen bağlı olğan bütün ceetlerini baqıp çıqacaq gruppanı teşkil etecektir.
Al-azırda qırımtatarlar bu meselede yardımcı ola bilecek halqara teşkilâtlarını qıdırmaqtalar. «İlk evelâ, ziddiyetleriniñ ögüni ala bilgen teşkâilâtlardır, misal içün Avropa havfsızlıq ve işbirlik teşkilâtı ya da BMT insan aqqları boyunca Yuqarı komissarnıñ İdaresidir», – qayd etti Çubarov.
Bunıñ beraber o, Meclisniñ bölünüvi aqqında malümatnı red ete.
«Qırımtatar milliy Meclisi qararalarnı er vaqıt muzakereler devamında ala, amma böyle al Mecliste bölünüv yüz bergenini aytmay», – dedi Çubarov.


text:
Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Milis taqımları şeerniñ merkeziy meydanı, em de oña yaqın yerleşken soqaqlarda toplaşalap. Kirov caddesinde politsiya bölükleriniñ maşinaları, ve BTRler tura.
Bir çoq aqmescitliler bu sebepten qasevetlenip başlaylar, başqaları ise olarğa çeçek bağışlay ve BTRler yanında foto çıqaralar.
Şeer merkezinde toplaşqan politsiya hadimleriniñ kerçek maqsadı belli degil.
Resmiy olmağan malümatqa köre, olarnı qırımtatar halqı sürgünliginiñ 70 yıllığınen bağlı matem tedbirleri mayıs 16-da başlanacaq dep, Aqmescit merkezinde topladılar, dep yaza «Segodnâ» gazetası.


text:
İşğal etilgen Qırım sakinleri şahsiy hastahanelerde tedaviylev bedava olmasını talap ettiler. Bunı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov Qırım nazirler şurasınıñ toplaşuvında sentâbr 11-de bildirdi, – dep yaza «Kafa» gazetası.
«Añlaşıla ki, er bir hastahanede deñişmeler keçirile, lâkin er şeyni añlatmaq kerek. Adamlar devlet hastahanelerinde olğan bedava hızmetler aqqında bilmek kerekler, çünki bazıları şahsiy hastahanelerge kelip, bedava yardım alacaq olalar, bu, elbet de, imkânsızdır», – dep qayd etti o.
Aksönovnıñ qayd etkenine köre, Qırım içün 1,7 mlrd. ruble yarımada hastahaneleriniñ donatmalarına ayırıldı.
Onıñ bildirgenine köre, körüşüvlerde adamlar ondan ve Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinovdan esasen tibbiyet, donatma ve ilâclar aqqında soraylar.


text:
Törkiäneñ İstanbul şähärendä 1-3 iyün könnärendä Başqortstan mädäniäte könnäre ütäçäk. Älege möhim çarada qatnaşu öçen, Başqortstannan yözdän artıq keşedän torğan zur wäkillek comğa könne yulğa çıqtı. Wäkillekkä Başqortstan Prezidentı xakimiäte başlığı Radiy Xäbirov belän BR vitse-premyerı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev citäkçelek itä.
Wäkillek eçendä şulay uq BR Tışqı iqtisadıy bäyläneşlär, säwdä häm eşquarlıq ministrı Boris Qolbin, Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı räise Rumil Aznabaev häm başqa räsmi şäxeslär bar. Mädäniät könnäre barışında Başqortstan sänğät'kärläre dä zur programma belän çığış yasıy. Şuña kürä dä säxnä yoldızları da älege säfärgä baytaq alındı. “Karavansaray”, “Dalan” sänğat törkemnäre, biüçelär ansambl'läre, ayırım cırçılardan Waxit Xıyzıyrov, Flürä Kildiärova häm başqalar bar. Alar İstanbulda 2 iyün könne ütäçäk Sabantuy bäyrämendä dä zur konsert kürsätäçäk. Başqortstan mädäniät häm milli säyäsät ministrlığınıñ mädäni çaralar bülege xezmätkäre Aygöl Karabulatova raslawınça, bıyıl töp mädäni çaralar Sabantuyda ütäçäk.
Älbättä inde, Törkiägä säfär barışında Başqortstannıñ räsmi zatları iqtisadıy häm sotsial' mäs'älälär buyınça eşlekle söyläşülär dä alıp baraçaq. İstanbul şähärendä ike yıl elek Başqortstannıñ daimi wäkilçelege açılğan ide. Anıñ citäkçese Qanşawbi Miziev şuşı waqıt eçendä üzara bağlanışlarnıñ şaqtıy artuı turında belderä. İke yıl eçendä üzara säwdä äyläneşe 2,5 tapqırğa artqan. Bügenge köndä Başqortstanda Törkiäneñ 60 tan artıq şirkäte eşli. Berlektäge şirkätlär eşçänlege dä yaña sulış aldı.
İke arada säyäxätçelek tarmağı da kiñ qolaç ala. Misal öçen, bıltır Başqortstannan 30 meñnän artıq keşe Törkiädä yal itkän. Bıyıl bu san 35 meñnän dä artıp kitäçäk, dip kötelä.


text:
Qırımtatarlar yarımadada Rusiye teşviqatı ile küreşmek içün haber ağını teşkil etmek niyetindeler, dep haber etti qırımtatar milliy yetekçisi Mustafa Cemilev mecburen köçip kelgenler ile keçirilgen körüşüvde.
Bunı «Blok Petra Poroşenko» firqasınıñ matbuat hızmeti bildirdi.
Halq deputatınıñ sözlerine köre, şimdilik bu maqsatnı amelge keçirmek içün aqça yoq, çünki o reklamasız çalışıp, kârnı ketirmeycek. Şunıñ içün şimdi işniñ çeşit şekilleri baqıla.
Cemilevniñ sözlerine köre, bu ğayeni o, Prezident Petro Poroşenko ile muzakere etti eken.
«Prezident şimdi nasıldır bir kanal ile añlaşmağa mümkün olğanını ayttı, bizde bir taqım olsa, biz künde bir ya eki saat Qırımğa yayınlavnı alıp barır edik. Bu yönelişte şimdi çalışamız», – dedi qırımtatarlarnıñ lideri.
Bundan da ğayrı, Cemilevniñ aytqanı kibi, bu işke endi tecribeli jurnalistler celp etilecek eken.
«Jurnalistlerni paralı sürette celp etecekmiz, Qırım mevzusı ukrain ve dünya matbuat saifelerinden iç bir zaman yoq olmasın dep, yarımada boyunca tarqatılacaq yayınlavnı temin etmege tırışacaqmız», – dedi o.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiye tarafından Qırımnıñ zapt etilmesini «qaytaruv» olaraq adlandırıp, Rusiyelilerniñ 43% ğurur duya. Rusiyede ğurur duymaq içün sebepler cedvelinde bu madde ekinci yerde tura. Bütün Rusiye cemaat fikiriniñ talil merke, sorav keçirip, böyle neticege keldi.
Rusiyeniñ «Ulu Vatan cenkinde ğalebesi» ğurur sebeplei sırasında birinci yerde tura, Uçunci yerde Rusiyede ğurur duymaq içün «ekinci Vatan cenkinde ğalebe» sebep ola, üçünci yerde – «kosmos araştırmalarında ulkeniñ rölü» bildire Bütün Rusiye cemaat fikiriniñ talil merkezi.
Bunen beraber, Rusiye vatandaşlarınıñ yarısı keder ve utanç sebebi olaraq fuqarelik ve istiqrarlıqsızlıqnı qayd etti. Rusiyelilerniñ ekinci yerinde tutqan ayıpları – SSCB devleiniñ dağıluvıdır, bunı er üçten biri qayd etti.
Sorav 2017 senesi yanvar 20-23 künleri keçirildi. Umumiy Rusiye temsil örnegine köre 18 yaşındaki şeer ve köy sakinleri arasında 1600 insan bu soravdan keçti.


text:
Aqmescit civarındaki Levadki köyünde yerleşken Qadır Camisinde balalar içün çalışqan «Çoqraq» adlı yazlıq meydançığı öz işini yekünledi.
Bu camide lager birinci kere teşkil etiledi. Onıñ işinde 5 yaşından 15 yaşına qadar 25 bala iştirak etti. Er ders meraqlı oyun şekilinde ötkerildi. Bir ay içinde balalar arap elifbesini ezberlediler, ecalarnı oqup başladılar ve bir qaç surenen dua ögrendiler. Bunıñnen beraber, İslâm edebiniñ esas qaidelerinen tanış oldılar. Dersler açıq avada da keçirildi. Olarnıñ devamında balalarğa meraqlı master-klass kösterilip, tatlı sofralar donatıla edi.
«Büllür» qadın –qızlar teşkilâtı, QMDİ MDT «FAydalı ilim» leyihasınıñ ocalarına, ana-baba ve balalarğa sarf etken emekleri, ğayret ve istekleri içün büyükten-büyük teşekkürler bildire.
Yazlıq lageriniñ işi bitkeni munasebetinen bayram tedbiri ötkerildi, kiçik talebelerge sertifikat ve bahşışlar berildi.
Sentâbr ayından başlap camide Quran oquvı ve İslâm esasları boyunca Kurslar açılacaq.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Qırımda tevqif etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnı, Qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarov, qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev ve qırımtatar iş adamı Lenur İslâmov Qırımda terror eylemini azırlay ediler, dep şaatlıq etmege mecburlaylar.
Bu aqta Refat Çubarov tünevin Kyivde matbuat konferentsiyası vaqtında ayttı, dep bildire "Ukrinform" haber agentligi.
"Anda sade bir vaziyet. Oña deyler: Refat Çubarov, Mustafa Cemilev ve Lenur İslâmov seni qullanğanını tasdıqla, olar Qırımda terror eylemini azırağanını ayt - ve sende er şey yahşı olacaq", - dep yaza matbuat Meclis reisiniñ sözlerinden.
Onıñ aytqanına köre, dep qayd ete haber agentligi, birinci gruppa saqatlığı olğan Bekirovğa ultimatum qoyuldı ve onıñ qiymeti - adam yaşayışı.
Daa evel Aqmescit №1 SİZO-sınıñ sağlıq bölüminde bulunğan qırımtatar faali Edem Bekirov, iyül 31-inde Yañı Qapığa (Krasnoperekopsk) etap etilecegi taqdirde açlıqnı ilân etmek ve ilâclardan vazgeçmek niyeti aqqında ariza yazdı, dep bildirile edi.
EBpoпeйckий cyд пo пpaBaM чeлoBeka 11 июHя BыHec peшeHиe пo дeлy kpыMckoTaTapckoro akTиBиcTa ЭдeMa БekиpoBa, oбBиHяeMoro B KpыMy B HeзakoHHoM xpaHeHии бoeпpипacoB и BзpыBчaTkи. B чacTHocTи, cyд пocTaHoBил cpoчHo пoMecTиTb ero B бoлbHицy.
CTapший cлeдoBaTeлb kpыMckoro yпpaBлeHия ФCБ Poccии ИBaH PoMaHeц, HecMoTpя Ha peшeHиe EBpoпeйckoro cyдa пo пpaBaM чeлoBeka (ECПЧ), oTkaзыBaeTcя rocпиTaлизиpoBaTb kpыMckoTaTapckoro akTиBиcTa ЭдeMa БekиpoBa,
Daa evel, Aqmescitniñ №1 SİZOsınıñ tibbiy bölüginde tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirov omurğa siñiri sıqılğanı içün on kün töşekten turmağanı, bildirilgen edi.
Daa evel haber etilgeni kibi, Bekirovnıñ cinaiy davası Aqmescitteki rus mahkemesinden Krasnoperekops rayon mahkemesine yollanıldı.
İyünniñ 11-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırımda silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca qarar çıqardı. Mahkeme onıñ hastahanege acele yatqızılmasını talap etti.
Daa evel Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararına baqmadan, Qırımdaki Rusiye Federal telükesizlik hızmeti idaresiniñ üyken tahqiqatçısı İvan Romanets işğal etilgen Qırımnıñ Aqmescit SİZOsında tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı hastahanege yatqızmağa razı olmağanını bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası FSBniñ Bekirovnı hastahanege avuştırmamaq qararına qoltuttı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Aprelniñ 10-nda Qırımtatar jurnalistikasınıñ künü qayd etile. Bu bugünde-bugün Qırımnıñ tamır halqınıñ milliy ğayrıdan doğuvınıñ esas ruporı dep adlandırılğan «Terciman» qırımtatar gazetasınıñ yıllığıdır. «Tercimannıñ» ilk sanı 1883 senesi aprelniñ 10-nda çıqqan edi. Neşir 35 yıl çalışıp, eñ parlaq qırımtatar müelliflerini işbirligine celp etken edi.
Rusiyeniñ Qırım ilhaqından soñ qırımtatar matbuatı bölündi. Jurnalistlerniñ bir qısmı Qırımnıñ media saasında qırımtatar tilini saqlap qalmaq içün yarımadada çalışmağa qaldı, bir qısmı ise Rusiye kontrolindeki yarımadada jurnalist işi telükeli olğanından esas Ukrainağa köçti.
«Qırım» gazetasınıñ baş muarriri Bekir Mamutovnıñ fikirince, soñki asırdan evelki neşirniñ iş printsipleri bugün de aktual ola.
İsmail Gasprinskiyniñ şiarlarından biri aqiqat ve maarifke hızmet olğan edi – şimdi bu pek aktual, çünki insanlar olarnı aldatmağa imkân bereBekir Mamutov
– «Terciman» – Rusiye imperiyasında tükr tilli musulman gazetasınıñ ilk sefer çıqıp başlağanından bir ğurur duyğusıdır, gazeta Bağçasarayda basılğan edi. Misal olaraq, Taşkentte bunıñ kibi bir gazeta yigirmi beş yıldan soñ neşir etilip başlandı. Bu tek ğurur duyğusı da degil, tarihnı köz ögüne almasaq, bu, elbette, örnek ola. 136 yıl evelsi qoyulğan ananeler bugün de emiyetli ola, aktual ola. «Tercimannıñ» esasçısı ve neşircisi İsmail Gasprinskiyniñ şiarlarından biri aqiqat ve maarifke hızmet olğan edi – şimdi bu pek aktual, çünki insanlar olarnı aldatmağa imkân bere, yaqıcı ve er yerge tarqalğan propaganda tesirine oğray, çünki er şeyni soñuna qadar bilmey. Bu şiar, bu añlam, bu esnaslar alâ daa aktual olıp qala.
Bekir Mamutovnıñ qayd etkenine köre, aman-aman tolusınen qırımtatarca çıqqan «Qırım» gazetasını yarımadada tahminen 4500 qoranta ala.
– İnternet kâğıt matbuatını ne qadar sıqıştırıp çıqarsa, o qadar kâğıt matbuatı internetke kire. Biz de şimdi bunı tüşünemiz, internette çalışmağa tırışqan edik. Gazetanı ağda da yapmağa imkân bar, amma bütün dünyada gazetalarnı orta ve büyük yaşta insanlar oqy. Birinciden, kâğıt gazetası kütüphane, arhiv içün malümat saqlay, yahşı baqılsa, yüz yıllarnen qala ve qolay tapıla bile. Gasprinskiy kütüphanesinde «Terciman» mikrofilm variantında saqlana, anda da bayağı nusha bar. Ekinciden, malümatnı qolda tutasıñ, büyükler içün bu ayrı bir duyğu. Kâğıt matbuatını şimdilik unutıp keçmege kerekmey.
Ukraina media eksperti Oleg Homenok İsmail Gasprinskiy yalıñız «Tercimannı» çıqarmadı, dep qayd ete.
İsmail Gasprinskiyniñ 1883 yılında başlatqan işi maarif funktsiyasını çalıştırmaq ıntıluvı olğan ediOleg Homenok
– Qırımtatar matbuatınıñ tarihı – umumen alğanda Qırım ve Ukraina tarihında müim bir element. İsmail Gasprinskiyniñ 1883 yılında başlatqan işi maarif funktsiyasını çalıştırmaq ıntıluvı olğan edi. Maña köre, qırımtatar halqınıñ tarihında ciddiy bir inkişaf oldı. Gasprinskiy bundan evel 4-5 yıl devamında Qırımda devriy neşir çıqarmağa tırışqan edi, amma Rusiye imperiyasınıñ akimiyeti izin bermegen edi. Neticede 1905 senesiniñ inqilâbından soñ daa eki neşirni çıqarıp başladı – qadınlar ve balalar içün.
Elbette, Qırım içinde ve onıñ tışında oquyıcılar az edi, amma olarnıñ maqsadı dünyağa yarımada aqqında, türk tilli oquyıcılarına qırımtatar halqınıñ vaziyeti aqqında tarif etmekten ibaret edi. 19-ıncı asırnıñ Rusiyesinen qıyaslansa, bugün qırımtatar matbuatınıñ eñ güzel zamanları degil.
QHA media baş muarriri Rustem Halilov «Terciman» tek qırımtatar neşiri olaraq unikal olmağanını añlata.
«Tercimannıñ» missiyası bar edi, şimdi de, ilhaqtan soñ missiyası olğan bir kütleviy haber vastasını yapmaq pek aktual olaRustem Halilov
– Şimdi bile, tasavvur etiñiz, eki insan kütleviy haber vastasınen oğraşa, o, Qırım, Rusiye imperiyası, çetelde pek populâr – bu işni küçük Bağçasarayda apayınen beraber yapalar. Küçlü, tesirli, çoq oquyıcını toplaycaq elektron kütleviy haber vastasını bile yapmaq zor, matbuat içün, sıñırlarıñ olğanda, bu kerçekten pek tesirli ikâye. 35 yıl devamında bunı yapmaq – muvafaqiyetniñ acayip ikâyesidir. Gasprinskiy öz ğayelerini cayratqan edi, olardan biri – erkek ve qadınlarnıñ musaviyligidir. O, qırımtatar toplulığından bayağı uzaq tüşüngen edi, bu kütleviy haber vastasında bütün türk ve musulman dünyasını tüşüngen edi. «Tercimannıñ» missiyası bar edi, şimdi de, ilhaqtan soñ missiyası olğan bir kütleviy haber vastasını yapmaq pek aktual ola. Problemler başqa olsa da, bir çoq beñzegen tarafı bar.
Rustem Halilov QHA media missiyalarından bir qaç danesini aytıp bere – Qırımnı informatsion alanda saqlap qalmaq ve anda olıp keçkenler aqqında malümat paylaşmaq.
Bugün Qırımda olıp, Qırım aqqında kerçeklerni aytmaq pek telükeli olaRustem Halilov
– Neşir 2006 senesi meydanğa ketirildi. Bugünki künde jurnalistlerden iç birisi Qırımda yaşamay, olar ilhaq, yarımadada media ve jurnalistlerge yapılğan basqı neticesinde ketmege mecbur oldılar. «Qırım» gazetası – anda çalışıp olğan, dayanğan az neşirlerden biridir. Daa bir qırımtatar gazetası bar – «Avdet», 1990-ıncı yıllardan berli çıqa, oña basılmağa izin berilmedi, bugün online kütleviy haber vastası olaraq çalışa, 999 nushası kâğıtta çıqa – resmiy şekilde qayd olmayıp, ancaq bu qadar nusha çıqarmağa mümkün. 2014 senesi jurnalistlerge qarşı cinaiy işler açılğan edi, olarnı akimiyet vekilleri bile degil, qazaqlıq, «samooborona» tuta edi. Bugün Qırımda olıp, Qırım aqqında kerçeklerni aytmaq pek telükeli ola. Yarımadada akimiyetke qoltutqan kanallardan ğayrı, başqa bir şey qalmadı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Katerina Nekreçaya, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ prodüseri, alıp barıcı ve mahsus leyhalarnıñ müellifi


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qadılar kollegiyası ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovğa qarşı açılğan davanı baqıp başladı, dep haber ete «Qırım esnası» haber resursı.
Qayd etilgenine köre, İslâmov «qanunsız silâlı birleşmeni qurğanında, diversion areketler yapqanında ve Rusiye Ceza kodeksiniñ 280-inci maddesiniñ 6 levhasına istinaden – «Ekstremist faaliyetini kerçekleştirmege açıq şekilde çağırğanında» qabaatlana.
Berilgen malümatqa köre, Qırımda koronavirus sebebinden mayısnıñ 31-ne qadar ilân etilgen «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi vaqtında mahkeme vekilleri bu davanıñ ilk oturışuvına diñleyicilerni kirsetmedi. Neşir bu esnasnıñ imaye tarafından izaat alıp olamadı.
Qırım.Aqiqat, Lenur İslâmovnıñ işğal etilgen Qırımda oña qarşı başlatılğan esnasnen bağlı fikirlerini bilmege tırışa.
Daa evel Qırımda qurucısı Lenur İslâmov sayılğan «Noman Çelebicihan göñülli batalyonı» silâlı birleşmesiniñ azaları olğanı içün qabaatlı tanılğan qırımtatarlarına qarşı 3 qabaatlayıcı üküm çıqarıldı. Bu birleşmeniñ azaları olğanından şübheli sayılğan daa eki qırımlığa ğıyabiy üküm çıqarıldı.
2015 senesi oktâbr ayında Rusiye FSBsi Lenur İslâmovğa dava açıp, onı federal qıdıruvğa ilân etti.
2015 senesi dekabr ayında Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi İslâmovnıñ yarımadadaki mal-mülkini tevqif etti. Dekabrniñ 21-nde Qırımnıñ Rusiye prokurorı olğan Natalya Poklonskaya İslâmov ğıyabiy şekilde diversiyalarda qabaatlandı, dep bildirdi. İslâmov bu qararlarnı qanunsız dep adlandırdı.
Oña ait ATR telekanalı 2015 senesi aprelniñ 1-nden başlap işğal altındaki Qırımda yayınlarını toqtattı. Telekanal Kyivge köçip, 2015 senesi iyünniñ 17-nde yayınlarını yañıdan başlattı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğan Rustem Vaitov Rusiyeniñ Ural federal bölügi Kurgan vilâyeti Kurgan şeeriniñ №1 apishanesine ketirildi. Bunı fevral 17 künü, makümniñ anası Zarema Vaitovağa atıf etip, QirimInfo bildirdi.
Anası: «Tünevin maña Kurgandan qadın telefon açtı. Kurğan – onıñ devamlı bulunacaq yeri. O biraz evel anda ketildi, amma tek tünevin telefon açtılar. №1 apishanesi. O taygada bir yerde degil de, şeerde olğanı meni raat etti», – dedi.
Rusiye mahkemesiniñ qararına köre, «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azalığında qabaatlanğan Aqyarlı Ruslan Zeytullayevke yedi yıl apis cezası berildi, Ferat Seyfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovke beşer yıl apis cezası berildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Ukraina tış işler nazirligi Rusiye akimiyetiniñ teşkil etken nevbetteki «mahkeme saçmalığını» takbih etti ve Rusiyeden birden ceza qararlarını lâğu etmesini talap etti.


text:
İtaliyada – 10 biñ ekim ve emşire COVID-19 hastalığına oğradı. 116-sı vefat etti. Can bergenlerniñ ekseriyeti aile ekimleridir.
Ekim, emşire, acele yardım aydavcıları ve italiyalı hastalar koronavirustan tedaviylegen hastahaneler ve intensiv tedaviy bölüklerinde neler olğanını Nastoyaşçeye Vremâ neşirine tarif etti.
«Ne ayaqyolğa barmağa, ne suv içmege çarem bar»
«Çoq işdeşim, dostum – ekim, emşire – virusqa oğradı. Ellerimizni çoq yuvamız, endi dermatit başlandı, ellerimiz çatladı – amma er vaqıt bu müittemiz, ve virus pek yuqa», – dep tarif ete Yelena Savçuk.
Yelena – ukraindir. 10 yıldan berli İtaliyada ekim olıp çalışa. Şimdi Novara vilâyetiniñ COVID-19 hastaları ketirilgen hastahaneniñ qabul bölüginde nevbetçilik yapa. Yelenanıñ er bir nevbeti mahsus qorçalav urbasını kiyüvnen başlana:
«Tahminen 15 daqqamnı ala. Nasıl kiyinsem, özümni nevbetçilik devamında öyle is eterim. Maskanı yañlış taqsam, sıqacaq meni – buña nevbetçilik devamında dayanmağa mecburım, çünki bir şey tüzetip olamayım. Ne ayaqyolğa baram, ne suv içem. Soñra qıyafetlerni çıqarasıñ – bu da bir tedbir. Nevbetçilik bitkende bu urbanıñ üstüni tiymeyip çıqarmaq kerek».
Ekimler bir-birini tapmaq içün qorçalav urbalarında adlarını yaza: «Er kes aynı qıyafet kiye, kim qayda olğanını, kimge ne aytacağını añlamaysıñ. Hastalarnı añlamaysıñ, çünki dudaqlarından oqup olamaysıñ», – dep tarif ete Yelena.
Aprelniñ 2-nde Pyemontta 6 biñden çoq tibbiy hadim koronavirus testini berdi. 811 insan, yani 13% pozitik çıqtı. Çeşit tibbiy birlikler İtaliya ükümetinden alâmetleri olmağan hadimlerge bile muntazam test yaptırmasını talap ete. Amma talapları red etile, çünki bütün ekimler teşkerilse, müsbet netice çıqqan yüzlernen ekim evde tecrit etilip qalmağa mecbur olacaq.
Martina Turiani – Pezarodaki intensiv terapiya bölüginiñ emşiresi. Bu şeerde koronavirustan ölüm seviyesi eñ yükseklerden biri ola.
«Hastahanem COVID hastahanesine çevirildi, – dep ayta Martina. – Fevralniñ soñundan berli hastalarnıñ sayısı ep arttı. Ne yazıq ki, intensiv terapiyağa muhtac hastalarnıñ sayısı arttı, alları kritik edi2.
«Vaziyet pek qıyın, becerip olamaymız, – dep devam ete emşire. – İlâc yetmek, aqcigerni suniy avalandıruv cihazları yetmey, ekimler yetmey, qollar. Er nevbet – bir cenk. 40 intensiv terapiya yerini donattıq – daa evel sekiz dane bar edi. Ve 40-ında ağır hasta buluna».
Tibbiyet hadimleri de ağır hasta ola. Martinanıñ aytqanına köre, kerekli qorçalav seviyesi olğan maskalar bütün ekim ve emşirelerge yetmey: «Biz FF2 filtrli maskalarda çalışamız, olar yüzde yüz qorçalamaylar. FF3 olmalı – böyle maskalar, ne yazıq ki, bizde yoq ve olmaycaq. Amma İtaliyada bir çoq tibbiyet hadimi adiy cerrahlıq maskada çalışa».
«Siz kezmege devam etesiñiz, biz başlarımıznı divarğa uramız»
İtaliyadaki hastahane ekimi Yelena Savçuknıñ dostları ve zenaatdaşları Ukrainada çoq. Yelena İtaliyada olğanlar vatanında da tekrarlana bile dep qorqa: «Ukraina halqınıñ tek bir çaresi bar – bu virusnen qarşılaşmamaq. Birev immunitetni quvetleştirmek içün tükânğa barıp limon almağa tüşünse, o tükânda virusqa rastkelip, onı bütün qorantağa tarqatmamaq içün, eñ doğrusı, – evde oturıñız! İtaliyada ve diger Avropa memleketlerinde, ABDde olğan tibbiyet bile o qadar insannı, ağır hastalarnı tedaviylep olamaz».
Daniel Valente – mahsus acele yardım maşinasınıñ aydavcısı. İnsanlar karantinge riayet etsin dep, bizim içün video qayd etti: «Şimdi qayttım – koronavirusqa oğrağan hastanı alıp kettik. Hastahanelerimiz rıqma-rıq tolu – tam bir kollaps. Hadimlerniñ küçü qalmadı, – dep tarif ete Daniel. – Siz kezmege devam etkeniñiz içün biz, tibbiyet hadimleri, başlarımıznı divarğa uramız. Sizge muracaat etem: siziñ memleketleriñizde er şey endi başlana, biz ise endi küreşemiz. Qolay yeñilecek yengil bir hastalıq olğanını ve oña oğramaycağıñıznı tüşünmeñiz. Ne yazıq ki, o, gençler içün de telükeli».
Fano şeerinde emşire olğan Mikele Venturi Facebookta İtaliya baş naziri Giuseppe Contege mektüp yazdı – hastahane ceenneminde iş kününi tarif etti. «Tibbiyet hadimleri içün 100 euro miqdarında mukâfat… Bilesiñizmi, baş nazir efendi, sizge ve ükümetke minnetdarım, amma menim işim qat-qat qıymetlidir, dep aytmaq ister edim!», – dep qayd etti Mikele.
İtaliya baş naziri emşirege parlamentte çıqış yapqanda cevap berdi: ükümet tibbiyet hadimleriniñ qaramanlığını unutmaycaq, dep ayttı.
«Er birini qurtarmağa tırışalar». Hastanıñ ikâyesi
«Ne yapa bilecegini bilmeseñ, qaramanlıq aqqında aytmaq pek qıyın. 5-10 hasta kele – bölük ise rıqma-rıq tolu. Diger bölükler de tolu. Olarğa oksigen bermek içün maska olmaycaq, dep qorqasıñ», – dep ayta ekim Yelena Savçuk.
İtaliyalı jurnalist Karlo Gaetanı ekimler zornen qurtardı. 15 kün – ayat ve ölüm arasında. Aprelniñ 2-nde onı Lombardiyadaki Lenyano hastahanesiniñ adiy odasına avuştırğanlar. Bizge intervyü bermege razı oldı.
«Esimni coyacaq edim, – dep ayta Karlo hastalığı aqqında. – Sıcağım tüşmey edi. Nefes alıp olamay edim. Hastahanege alıp, intensiv terapiyamnı başlattılar, başqa kiyilgen oksigen bergen belli skafandrnı taqqanlar».
Karlo Lombardiyadaki COVID hastahanesinde 141-inci hasta edi. Biraz laf etip olğanda video çıqardı: «Bunı tibbiyet hadimleri içün yapam. Lenyano hastahanesiniñ emşireleri acayiptir, bizim içün ne yapqanlarını añlamaysıñız. Er birini qurtarmağa tırışqanını kördim. Amma o qadar hasta – olarnıñ qabaatı degildir».
Giorgio Armani dizayneri de İtaliya tibbiyet hadimlerine teşekkür mektübini yazdı, onıñ fabrikalarında qorçalav qıyafetlerini tikip başladılar. Prada moda evi tibbiyet hadimleri içün maska tike, Ferrari Bolonya fabrikası ise aqcigerni suniy avalandıruv cihazlarını işlep çıqarmağa azırlana.
Nastoyaşçeye Vremâ neşirinden alındı


text:
Qırım hastahanelerinde Keriç politehnik kollecinde olıp keçken atış ve patlavlar neticesinde yaralanğan 10 adam bulunmaqta, olarnıñ üçünde orta seviyeli yaralavlar bar.
“Qırım hastahanelerinde bugünge 10 adamstantsionar tedaviylevinde qalmaqta, olardan yedisi - talebeler, ücü - büyükler. Ösmürlerniñ birisinde yaralar - orta seviyede, qalğanlarında ise - yengil seviyede. Büyüklerniñ ekisi - orta seviyeli yaralavlarnen, birisi - yengil”, - denile beyanatta.
Oktâbrniñ 17-nde, çarşenbe künü, Keriç politehnik kollecinde patlav ve atışuv oldı. Rusiye Tahqiqat komitetiniñ malümatına köre, Keriç politehnik kollecinde olğan patlavnı 4-ünci kurs studenti, 18 yaşında Vladislav Roslâkov kerçekleştirdi. O, «özüni öldürdi». Facia neticesinde 21 insan elâk oldı. Qırımda üç künlik matem ilân etilgen edi.
Oktâbrniñ 19-nda Keriçte ve Yedi Quyu rayonında ücüm qurbanlarınıñ cenazeleri qılındı. Vedalaşuv merasimine biñlernen insan keldi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Keriç politehnik köllecinde olğan patlavnı terror ücümi olaraq tasnif ete.


text:
"AQŞ äfgan qaçaqları mäs’äläsendä kübräk êşlärgä tiyeş"
Bu xaqta ilbaşı Ärdoğan belderde
BMOnıň 76 nçı ğomum şura utırışlarında qatnaşuçı Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan N’yu -Yorkta AQŞnıň “CBS” televideniyesenä interv’yu birde.
Ul “AQŞ afgan qaçaqlar öçen cawaplılıq alırğa tiyeşme yuqmı?” digän sorawğa “AQŞ xäzergä qadär mondıy cawaplılıqnı ütämäde. Xazerge waqıtta bezneň ilebezdä 300 meňnän artıq äfğan qaçaq bar. Bezneň il tağın da kübräk äfğan qaçaq qabul itä almıy” dide.
Ärdoğan AQŞnıň äfgan qaçaqları mäs’äläsendä kübräk êşlärgä tiyeşlegen belderep,”AQŞ nigä Äfganstanda 20 yıl qaldı , başta bu sorawlarğa üze cawap birsen” dide.
Bäyläneşle xäbärlär
"İzge kiçäneň böten keşelek dönyasına yaxşılıq häm izgeleklär kiterüen telim"
Törkiyä ilbaşı urınbasarı Fuat Oktay Mäwlid kiçäse uňayınnan yullama yasadı


text:
İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyeti «Qırım vaziyeti: talil» er ayılq maruzasını taqdim etti. Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, uquq qoruyıcılarınıñ fikrine köre, yarımadada insan aqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesi yalıñız Qırım işğalden azat etilgeninden soñ mümkün.
«Başta bir Rusiye Qırımda yamanlıq olğanını ya da olmağanını isbatlamaq – maqsadımız degil edi. Rusiye Qırımda öz qanuniyetini tiklegeninden soñ anda ne olıp keçkenini teşkere edik. Yıl devamında çalışıp ve meselelerniñ ilerilemesini taqip etip, Qırımna insan aqlarına riayet etilmesi yalıñız yarımadanıñ işğalden azat etilmesinden ve Qırım üzerinde Ukraina mutsaqilliginiñ üküm sürgeninden soñ mümkün olğanını añladım. Buña misal – daima nezaretimiz altında bulunğan işlerdir», – dedi Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında Qırım alan eyyetiniñ analitigi, rusiyeli Vissarion Aseyev.
Esabat adet üzre Qırım vaziyetini aydınlatqan bir qaç bölükten ibarettir. Uquq qoruyıcılar Qırım sakinleriniñ vatandaşlıq ve siyasiy aqlarını, yaşayış aqqı, serbestlik, mustaqil mahkeme aqlarını, Qırımnı terk etmege mecbur olğanlarnıñ meselelerini nezaret eteler.
Bunıñ ile esabatta Rusiye Federatsiyası tarafından alıp barılğan bir sıra cinaiy iş baqıla, şu cümleden – Kostenkonıñ işi.
«Kösterilgen cinaiy işler Qırımda olayatqanınıñ daimiyligini köstere. Bu yalıñız aq ve serbestlikniñ bozuluvı degil, bu repressiya, qorquzuv, basqı, söz serbestliginiñ bozuluvı içün qullanılğan bir sistemadır», – tarif ete Ukrainada Qırım alan eyyetiniñ koordinatorı Olga Skripnik.
O şunı da qayd etti ki, Qırım alan eyyetiniñ esabatlarını insan aqları saasında çalışqan bütün halqara teşkilâtları qullana eken, olarnıñ arasında BMT, Avropa Şurası, OSCE ve başqaları.


text:
Rusiye prezidentiniñ İnsan aqları boyunca şurası baş prokuror Yuriy Çaykağa yarımadanıñ uquq qoruyıcı organları tarafından ATR qırımtatar telekanalına etilgen basqı aqqında malümatnı ögrenmek ricası ile bulundı. Bunı Tsentr jurnalistskih rassledovaniy bildire.
Şura reisi Mihail Fedotovğa ATR baş müdiri Elzara İslâmovadan mektüp keldi. Baş müdir OMON hıhmetçileri ile keçirilgen tintüvni ve arhivniñ tutıp alınuvını telekanalğa etilgen basqı olaraq tanıdı.
«Evel yerli akimiyet ATR telekanalını «muhalif kanal» olğanımızda ya da «aqiqatnı bozıp köstergenimizde» qabaatlay edi. Biz ise professional printsiplerge riayet etip ve qanuniyet çerçivesinden çıqmayıp, yarımadada olıp keçken bütün adiselerni aks etmege tırışa edik. Ve mında müsbet deñişüvler ile bir sırada biz keçici müddet devamında olğan hatalar, meseleler, bazıda yerli akimiyetniñ suistimalı aqqında ayta edik», – denile Elzara İsâlmovanıñ mektübinde.
ATR «yekâne qırımtatar telekanalı» olğanı sebebinden şura reisi Mihail Fedotov Rusiye Federatsiyasınıñ baş prokurorına «Elzara İslâmovanıñ muracaatını baqıp çıqmağa ve alınğan qararlar aqqında haber bermege» avale etti.


text:
Martnıñ 27-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ ğayıp olğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnıñ bulunğan yeri belli degil. Bu aqta aprelniñ 2-nde rusiyeli jurnalist Anton Naumlük Facebookta bildirdi.
«Politsiya martnıñ 27-nde FSB ve politsiya hadimleri evinde (em de davanıñ diger 23 mabüsiniñ evinde tintüvler keçirilgen ve olar tutulğanda) tintüv keçirgen Edem Yayaçikovnıñ ömür arqadaşı bergen arizanen bağlı tahqiqattan evel formal areketler keçire», – dep yazdı Naumlük.
Onıñ aytqanına köre, bu, yañı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» Rusiye tahqiqat gruppasınıñ vekilleriniñ Yayaçikov Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden dava çerçivesinde tutuldı kibi resmiy olmağan malümatını inkâr ete.
«Böylece, o, ya FSB hadimleriniñ elinde resmiy olmağan şekilde buluna ve bu gizlene, ya da alâ daa tapılmadı. Nasıl olsa da, onıñ taqdiri belli degil. Maşinası Aqmescitte tapıldı, ömür arqadaşınıñ hırsızlav arizası boyunca dava açılmadı», – dep qoştı jurnalist.
Tintüv vaqtında Yayaçikov yoq edi, uquq qoruyıcılar onı qıdırdı. Martnıñ 29-nda advokat Edem Semedlâyev Rusiye uquq qoruyıcıları onı tutıp aldı, dep bildirdi. Yayaçikovnıñ apayı Rusiye politsiyasına aqayı hırsızlanğanına dair ariza berdi.
Rusiye politsiyasınıñ Yayaçikovnıñ ğayıp oluvı ve berilgen arizanen bağlı açıq izaatları şimdilik yoq.
Martnıñ 29-nda Qırımda Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan 23 qırımtatar faali Rusiyege çıqarıldı.
Martnıñ 27-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi saba tutulğan doquz qırımtatar faalini apiske aldı. Martnıñ 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi martnıñ 27-nde tutulğan daa 14 qırımtatar faalini tevqif etti.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
Martnıñ 29-nda Qırımnıñ Rusiye ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqabildirgenine köre, Qırımda tevqif etilgen 23 qırımtatar faalini Rusiyege alıp ketkenler.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresine dostane ziyaret ile Moskvadan bir eyyet keldi. Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri Müftisi haci Emirali Ablayev Rusiye Federatsiyasınıñ 2 derece devlet mesleatçısı, RF Prezidenti yanında milletlerara munasebetler şurası Prezidiumınıñ azası, İEA RAN baş ilmiy hadimi, RF Cemaat Palatasınıñ azası, milletlerara ve dinlerara munasebetlerniñ eyileşüvi komissiyasınıñ başlığı Vladimir Zorin ve Avrasiya teleyayınlav ve radio akademiyasınıñ Prezidenti, Avrasiya halqları assambleyası baş kâtibiniñ muavini Valeriy Ruzin ile körüşti.
Körüşüv devamında Müftisi efendi hacı Emirali Ablayev Qırım musulmanlarınıñ yaşayışı, ömürge keçirilgen diniy-maarif ve hayriye tedbirleri aqqında tarif etti. Buña ilâve olaraq, taraflar Qırım musulmanları – qırımtatarlarğa bağışlanğan medeniy ve maarif leyhalarınıñ işbirlikte keçirmek imkânını muzakere ettiler. Körüşüvniñ soñunda musafirlerge Qırım musulmanları diniy idaresi tarafından neşir etilgen “Qalpte iman ile” kitabı ediye etildi. Zenife Ablayeva ve Gülnara İlyasova tarafından tertip etilgen kitapta 1944 senesi, mayıs 18 künü qırımtatarlarnıñ Qırımdan zorbalıqnen sürgün etilmesini yaşağanlarnıñ hatıraları toplanıldı.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Kanada Mudafaa naziri Harjit Singh Sajjan Qırım ilhaqınıñ beşinci yılında Ukraina halqına «Rusiye istilâsına qarşı» küreşinde qoltuttı.
«Kanada Ukrainağa qoltutmağa devam etecek. Rusiye istilâsı ve devam etken Qırım işğaliniñ beşinci yılını qayd etkende olar (ukrainalılar – QA) Ukrainanıñ telükesizlik ve istiqrarını pekitmek içün çalışqanı kibi bizler de ukrain halqınen beraber Rusiye istilâsına qarşımız», – dep aytıla nazirniñ Twitter mesacında.
Martnıñ 15-nde Kanada 114 şahıs ve 15 Rusiye şirketine qarşı Qara deñizde ukrain gemileri ve askerleri zapt etilgeninden sanktsiyalar kirsetti.
Rusiye Tış işler nazirligi Kanada ve ABDniñ Rusiyeniñ Qara deñizdeki istilâsı ve Qırım işğali içün kirsetken yañı sanktsiyalarını «eki taraflı munasebetlerniñ tamamen yoq etilmesine taba bir adım» dep adlandırdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Qırımtatar Milliy Meclisine Ukraina prezidenti saylavlarında onıñ namzetine qoltutqanı içün teşekkürler bildirdi.
«Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azalarına işanç ve yardımları içün teşekkürler bildirem. Qırımda Ukraina devlet mustaqilligi temin etilecek, qırımtatar halqı – yarımadanıñ tamır halqı – tuvğan toprağında bütün aqlarını ğayrıdan tiklep olur», – dep yazdı Poroşenko Facebook saifesinde.
Qırımtatar Milliy Meclisi Ukrainanıñ şimdiki prezidenti Petro Poroşenkoğa qoltutqanını bildirip, Ukraina vatandaşlarını martnıñ 31-nde olacaq saylavlarda «Ukraina prezidenti vazifesine Poroşenkonıñ namzetine rey bermege» ve qırımlılarnı memleketniñ esas qısmında bulunğan saylav bölüklerinde saylavlarda iştirak etmege çağırdı.
Merkeziy saylav komissiyası 2019 Senesi martnıñ 31-nde olacaq Ukraina prezidenti saylavlarında saylav bülletenleriniñ şekli ve metnini tasdıqladı. Ukraina prezidenti vazifesine 5 namzetniñ qaydı lâğu etilgen soñ rey berüv bülleteninde 39 namzetniñ soyadı olacaq.
Martnıñ 31-nde Ukrainada prezident saylavları olacaq. Qırımlılar esas Ukrainada rey bere bile.


text:
Balalarnı iñ berençe çiratta üzläreneñ ata-analarınnan da yaqlarğa kiräk. Eçkeçelek, äşäke närsälär belän şöğellänü säbäple , balalardan baş tartu kebek närsälär bügenge köndä iñ zur mäs'älä.
Bulmağan änilärdän yaqlarğa kiräk. Bezdä, ğädättä, buldıqsız ätilärdän saqlıylar, ä menä miña, xatınım belän ayırılu säbäple ulımnı tärbiäläwdä qatnaşırğa balalar baqçalarındağı, mäktäptä eşlägän xezmätkärlär kirtä quyalar. Min ulımnı yaratam, eşlim tırışam, salımnar tülim, bik zur telägem bar anı tärbiäläwdä qatnaşırğa, ä miña bik awırlıq belän turı kilä oçraşırğa.
Alkogolizmnan, narkotiklardan . Alarnı cälep itä torğan çaralar, sport çaraları ütkärergä kiräk.
Berençe, sotsial' programmalar qaraştırırğa kiräk. Balalar öçen
Balalarnı sportqa tartu bik möhim, alar uramda yörmäsen öçen.
Suğışlardan, maşinalardan, tuzannardan .
Sin moxtacmı yaqlawğa?
Äye , närsädän ikänen belmim.
Bezne yal itterergä bulışırğa kiräk.
Sine qinağannarı barmı ?
Bar, ätiem, naçar eş eşlägängä, tärtip bozğanğa.
Balalarğa suğarğa yaramıy. Alarğa iğtibarlı bulırğa kiräk.
Menä küräsezme bezneñ balalar nindi tuzan eçendä utıralar uynıylar. Şuşı işek aldında , bu yal meni inde? İke atna buyı mäktäp lagerında, şuşı tuzan eçendä utıralar inde.
Bez irtägä barabız “Çerek kül” parkına. Anda biibez , uynıybız.
Balanı räncetü, suğu, qinaw yuq,ämma tawışnı kütärep, süzne qatıraq äytergä turı kilä.
Balalarnı yullardan saqlarğa kiräk. Moşenniklardan, şulerlardan man'yaklardan saqlarğa kiräk.
Mälikä Basıyr


text:
Felsefey Yunanê Antiki
Felsefey Yunanê Antiki, felsefeyo kıhano kı İsay ra ver seserra 6ıne dı veciyo miyan, herra İmperatoriya Roma Yunanê Antiki dı zerrey demê Hellenistiki ra vêrdo, oyo. Zerrey felsefey Yunanê Antiki zaf gırd biyo. Yew ra zêde zaf çiy zey felsefeyo politik, etik, metafizik, ontolociye, logik (mentıq), biyolociye, retorik u estetiki, kewtê cı miyan. Eyro xeylê filozofi qebul kenê kı eno felsefe zerrekê kultur felsefey Ewropa vıraşto. Filozofê felsefey Yunanê Antiki, zanayış çıçiyo, çı areze keno, raştbiyayış çıçiyo, kamca ra yeno, senê musiyeno, arezekerdışê dınya u cıwiyayışi u persê felsefiyê wınasiyêni geyray cı.


text:
Rusiye prezidenti Valdimir Putin, internette gençlerniñ areket tarzını ve istimalcı talaplarını muntazam sürette teşkermege akimiyetke buyurdı, dep bildire Radio Svoboda.
Kreml saytında derc etilgen vesiqada yazılğanına köre, bu malümat angi haber müiti yaşlarnıñ dünyabaqışınıñ şekillenüvine tesir etkenini bilmege akimiyetke yardım eter.
Kene şu vesiqada Putin, ticariy olmağan teşkilâtnıñ esasında koordinatsiya merkezini yaratmağa buyurdı. Bu merkez, yaşlarnıñ maneviy ve vatanperverlik terbiyelevi içün internet kontentni azırlaycaq.
Ükümet, buyruqlarnıñ becerilgeni aqqında esabatnı 2019 senesi dekabr 1-inece tapşırmağa kerek.
Qanun leyhasınıñ ilâvesine köre, 2020-2022 seneleri gençlerniñ "vatanperver terbiyelevine" 26 milliard ruble masraf etecek olalar. Olarda 800-er million ruble "gençlerniñ maneviy ve vatanperver terbiyelevi ve grajdanlıq identikliginiñ pekitilmesi içün internet kontentiniñ yaratılması ve tarqatılmasına" masraf etilecek.


text:
Bötendönya Başqort qorıltayı oyıştırıluğa 1 iyün könne 12 yıl tuldı. Şuşı uñaydan Qorıltay citäkçelege “Başinform” mäğlümat agentlıysında jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı ütkärde. Anda Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı idäräse räise Rumil Aznabaev, anıñ urınbasarı Qadıym Aralbaev, şulay uq professorlar Räşit Şäkür, Mars Yuldaşev häm Fänil Fäyzullin qatnaştı.
Bötendönya Başqort qorıltayı başqarma komitetı räise Rumil Aznabaev oçraşunı açıp, qorıltaynıñ ğomumi eşçänlegenä häm soñğı ber yıldağı xästärleklärgä küzätü yasadı. Anıñ süzlärençä, Başqort qorıltayı soñğı waqıtta Başqortstannan çittä yäşäwçe başqortlarnıñ milli-mädäni mänfägat'lären yaqlaw täñgälendä zur eşlär başladı. Rumil Aznabaev bu aktivlıqnı Başqortstannıñ Rus däwlätenä quşıluına 450 yıllıq yubileyğa äzerlek belän dä bäyläp añlattı.
“Şuşı yubileynı çit töbäklärdä yäşäwçe başqortlar belän bäyläneşlärne nığıtuğa, alarnıñ mänfägat'lären kiñräk yaqlawğa da faydalanırğa tieşbez - dip belderde Rumil Aznabaev. – Monıñ öçen Rusiäneñ törle töbäklärendä Qorıltaynıñ büleklären açu däwam itä”.
Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı idäräse räise Rumil Aznabaev buldı. “Başinform” mäğlümat agentlıygında ütkän matbuğat oçraşuında başqa qunaqlar da Bötendönya Başqort qorıltayınıñ eşçänlegenä bäyle sorawlarğa cawaplar birde.
Qadıym Aralbaev äytüençä, Bötendönya Başqort qorıltayınıñ Mäğärif bülege ayıruça zur eş başqara soñğı waqıtta. Çit töbäklärdä yäşäwçe başqortlarnıñ üz ana tellärendä belem alularına mömkinleklärne buldıru häm başqa törle çaralar oyıştıru xaqında baytaq mäğlümatlar birde ul.
“Bez çit töbäklärdäge millättäşlärne üz ana telebezdä uqıtu buyınça çaralarnı elektän dä kürä kilgän idek, - di Qadıym Aralbaev. - Ä menä bıyıl bu maqsatta täğäyen ber plan qabul ittek. Anda çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebez öçen başqort mäktäpläre häm başqort sıynıfları açu burıçları bilgelänä. Şul uq waqıtta çittä ğomer kiçerüçe millättäşlärneñ balaların Başqortstandağı yuğarı häm maxsus urta belem birü yortlarına çaqıru mömkinlegen dä buldırabız.Ufadağı yuğarı uqu yortlarına kertü öçen kvotalar ayırtabız”.
Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı citäkçeläre başqort xalqınıñ milli-mädäni mänfägat'lären yaqlawdan tış başqa möhim mäs'älälär toruın da äytte. Misal öçen, cirgä xuca bulu xoquqı turında da fikerläre belän urtaqlaştı alar. Başqortstanda çittän kilüçelärgä cir bilämäläre uñğa-sulğa taratılırğa tieş tügel, digän fikerne assızıqladı alar. Cirgä şuşında yäşägän töp xalıq, yäğni başqortlar xuca bulırğa tieş, dip kisterep äytä Bötendönya Başqort qorıltayı citäkçeläre häm monı respublika citäkçelege añına da señderü burıçın üz aldına quya.


text:
Aymaqlardıń tazalıǵı jolında
Ótken kúni pútkil dúnya júzi boylap "Tazalıq kúni" belgilendi. Elimizde sońǵı jılları óz jumısın jolǵa qoyǵan "Taza aymaq" mámleketlik unitar kárxanası arqalı hár bir kóshe boylarında, hátteki hár bir shańaraqta taslandılardıń óz waqtında alıp shıǵıp ketiliwinde úlken úlesin qosıp atırǵanı bárshege málim.
Biziń rayonımızda belgilengen dizim tiykarında jumıs alıp barıwdı ádet kúnine aylandırǵan "Taza aymaq"shılardan xalqımız riyza bolmaqta.
Rayonımızdıń tazalıǵın saqlawda "Taza aymaq" mámleketlik unitar kárxanasında miynet etip atırǵan bul jigitlerdiń aytarlıqlay miynetleri bar.
Taxtakópir rayonı hákimligi málimleme xızmeti


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım başı Sergey Aksönov haber etkeni kibi, yarımdada hızmet saasına işini başlamağa razılıq berecek olalar.
"Hızmet saasında çalışmaqnı razı olmağa añlaştıq. Yaqın vaqıtta kurort saası, sanatoriyler, kinoteatrler ve müzeyler çalışmaycaq. Berberhaneler ve dülberlik salonları ise açılacaq", - dedi Aksönov.
Böylece, Qırımda 51 tasdıqlanğan COVID-19 adisesi bar. Aqyarda - 18.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı «Eho Moskvı» radiosınıñ efirinde Rusiye Federatsiyasınıñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi.
«Angela Merkelniñ Qırımdaki Ğalebe paradı içün yazıqsınuvı yersizdir. Biz Ukraina kerginligi ile bağlı yazıqsınuvnı añlaymız. Ukrainada vaziyetniñ inkişafı bizni kederlete. Ve biz muzakerelerge devam etemiz. Amma Ukraina vaziyeti Qırımdaki Ğalebe paradına iç te bağlı degildir», – dedi Peskov.
O, bir qaç amerikalı şirketi Peterburgtaki iqtisadiy forumını öz devletiniñ basımı sebebinden ziyaret etmege red etkenini qayd etti, amma olarnıñ çoqusı «alâ daa öz ticaretni mında kenişletmege planlaştıra».


text:
Bunı maliye Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Ukraina ve Yañıdan tertip etüv ve inkişaf Halqara bankı arasında ödünç aqqında añlaşma 2014 senesi mayıs 26-da imzalanğan edi», – aytıla beyanatta.
Qayd etilgenine köre, ödünç 16 yılğa celp etile.
«Leyha çerçivesinde elde etilgen sermiyalar buhran al etilmesi ve memlekette maliye-iqtisadiy vaziyetni eyleştirmek içün strategik ve institutsional islâatlar keçirilmesi ve Ukrainanıñ deñişmez ve turğun ilerilemesi içün temel qoyuvına sarf etilecek", – dep bildire matbuat hızmeti.


text:
Cemaatçılar Ukraina prezidentini «Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ve Aqyarnıñ vaqtınca işğal etüvi ve Ukraina territoriyasında terriroistlerge qarşı ameliyatınıñ keçirilüvi sebebinden mesken yerlerini terk etmege mecbur olğan şahıslarnıñ uquqiy statusı aqqında» qanun leyhasına imza qoymamağa çağırdılar.
Prezidentke muracaatnı Ukrainanıñ sekiz belli uquq qoruyıcı teşkilâtlarınıñ yolbaşçıları imzaladı.
Uquq qorçalayıcılarnıñ sözlerine köre, Yuqarı Şura bozuluvlar ile qanun leyhasını qabul etti. Qanun leyhası ukrainlilerniñ aqlarını boza.
«Qanun leyhası cemiyet muzakereleri ve mütenasip teşkerüvler olmağan vaqıtta, bir toplaşuv devamında qabul etildi ve onıñ manası boyunca bayağı şübe bar», – denile beyanatta.
Uquq qoruycılar şunı da qayd eteler ki, «mecburiy migrant» tarifi halqara qaidelerge uymay. Bundan da ğayrı, qanunda qayd etilgeni kibi, territoriyanı terk etken vatandaşlar olarnıñ köçip kelgeni mecburiy olğanını isbatlamaq kerek eken.
«Vatandaşlarğa mecburen köçip kelgen statusınıñ berilmesini sadeleştirmek yerine, devlet işbu qanun leyhası ile bu ketişatnı aksine qıyınlaştıra»,– deyler uquq qoruyıcılar.
Qanun leyhasınıñ 2 ve 3 qısımlarında olğan noqtalar diger memlekette qaçaq statusını alalmağan ukrainlilerni Ukrainada köçip kelgen statusını almaq aqqından marum qaldıra bile. Bu ise, öz nevbetinde, işbu vatandaşlarnıñ aqlarını boza bile, deyler muracaatta.
İşbu qanun leyhasını Ukraina Yuqarı Şurası iyün 19 künü qabul etti. Prezident onı daa imazalamadı.


text:
Herson vilâyetiniñ qırımtatar cemiyet vekilleri Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya tarafından milliy Meclisniñ qapatılmasınen bağlı açılğan davanen çorlanmaqtalar.
Herson regional meclis reisi Lenur Lümanov qayd etkeni kibi, uquqiy taraftan hususan qırımtatar milliy Meclisi faaliyetiniñ yasağı ile bağlı, Kreml nezareti astında bulunğan Qırım hızmetleriniñ bir de bir qararlarnı almağa temelleri yoq.
«Poklonskaya kim olğan? Bu nasıl dadalet? Yasaq etmek, izin bermek - bu meselede qarar almaq içün, olar kim olğan?», - dep ayttı Lenur Lümanov Qırım.Aqiqatqa
«Biz Qırım Ukrainağa qaytması içün areket etemiz. Onıñ içün ne Aksönov, ne Konstantinov, ne Poklonskaya bizge mania olamazlar. Biz yavaş, amma eminliknen bu maqsadqa irişmek içün adımlaymız, olar Qırımda Meclisni yasaq etseler bile, iç bir şeyni qazanamaycaqlar. Meclis tamırlarınen sürüp atılmaz», - qayd etti Geniçesk rayonnıñ Sçastlivtsevo köyüniñ yerli meclis muavini Artur İzmaylov.
Qırımtatar cemaatçılığı Meclisniñ qapatılmasınen bağlı qattı izaat berdi.
Mart 3 sabası Qırımda qırımtatar milliy Meclisniñ qapatılmasınen bağlı makemeniñ ilk oturışı keçti. Belli ki Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya mezkür teşkilâtnı yasaq etip, ekstrimistik teşkilâtı olaraq tanımaq işinde davacı olaraq çıqtı. Qırımtatarlarnıñ temsil organında böyle ariza özünde bir sıra uquqiy añlaşılmamazlıqlar taşığanı aqqında aytmaqtalar, böyle dava peyda oluvınıñ siyaset sebepleri bar ve maneviy ceetten olar bu yasaqqa endi azırlanalar.
Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokuraturası mart 3 künü keçirilgen makeme oturuşında «delil» olaraq 630 saife ve 10 disk malümat teslim etti. Meclis menfaatını qoruğanlarğa vesiqalarnen tanış olmaq içün 7 kün berildi.
Makemeniñ yañı oturışı mart 10 kününe belgilengen.
Qırım uquq qoruyıcı gruppası halqara teşkilâtlarğa Qırımdaki Milliy Meclisniñ qapatılmasına izin bermemek arizası ile muracaatta bulundılar. Mezkür arizada uquq qoruyıcılar halqara teşkilâtlarnı qırımtatarlarğa ve Milliy Mecliske qarşı yapılğan siyaset sebebinden taqip etilmesine yol bermemek ve mümkün olğanı qadar buña tesir etmege çağıralar.
Avropa birligi qırımtatar milliy meclisniñ qapatılmasınen bağlı öz raatsızlıqnı endi bildirdi.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qırımtatar liderleri Refat Çubarov ve Mustafa Cemilevge yarımadağa 5 yıl devamında kirmege yasaq ettiler.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Haber agentliklerniñ malümatına köre, «Naftogaz Ukrainı» isse senetli şirketiniñ başı Andriy Kobolev 2009 senesi qabul etilgen muqavele şartlarını ğayrıdan baqıp çıqmaq ricası ile Stokgolm arbitraj mahkemesine muracaatta bulunmağa azır olğanını bildridi.
Rusiyede razılışmağa kelmege istegi yoq edi. Ukraina sıñırlı gaz teminlevine azırdır. Bunı Ukraina energetika ve kömür sanayi naziri Yuriy Prodan bildirdi.
«Gazprom»nıñ resmiy temsilcisi Sergey Kupriyanov öz şirketiniñ mevamını tasdiqladı: eger de iyün 16 künü saat doquzğa «Naftogaz» 1 milliard 950 million dollar miqdarında borcunı ödemese, teminlev evel ödeme rejimine keçecek.
Keçken afta baş nazir Arseniy Yatsenük Ukraina biñ kubometr içün 100 dollar endirimge razı olmağanını bildirdi. Ukrainanı yañı muqavelede belgilengen çarşı fiyatı meraqlandıra, dedi baş nazir.


text:
Aqmescit rayonınıñ bir qaç qasabasında ambroziya güllegeninden sebep karantin başlandı. Bunı Aqmescitniñ rusiyeli akimiyetiniñ matbuat hızmeti haber etmekte.
“Karantinniñ fito-sanitar mıntaqası belgilendi: Aqmescit rayonınıñ Agrarnoye qasabası ve Molodöjnoye köy şurası”, - dep aytıla beyanatta.
İyülniñ soñunda Aqmescit rayonınıñ Qoyaş (Vodnoye) ve Demyanovka köylerinde de ambroziya sebebinden karantin başlanılğan edi.
Ambroziya - kiyik ösümlik, onıñ çeçek tozu allergik reaktsiyasınıñ sebebi olmaq mümkün. Yuşan yapraqlı ambroziya - Qırım, Ukrainanıñ bir qaç bölgesi ve qomşu Rusiyeniñ Krasnodar ülkesinde tarqalğan kiyik otlarınıñ eñ havflı soylarından birisi.


text:
Tabiği gaz
Tabiği gaz - törle organik gazlar qatnaşması. Metan bu gazlarnıñ töp sostav öleşlärennän sanala. Tabiği gazda, metannan tış, anıñ iñ yaqın ğomoloğlarınnan — etan, propan, butan bar.
Uglevodorodnıñ molekulyar massası niqädär zur bulsa, tabiği gazda anıñ miqdarı şulqädär azraq bula. Tabiği gaznıñ törle yatmaları sostavı buyınça törleçä.Yağulıq bularaq, tabiği gaznıñ sıyıq häm qatı yağulıqlarğa qarağanda zur östenlekläre bar. Anıñ yanu cılılığı şaqtıy zur, yanğanda köle qalmıy, yanu produktları ekologik yaqtan küpkä çistaraq.
Tabiği gaz cılılıq elektrostantsiälärendä, zavodnıñ qazan ustanovkalarında, promışlennost' miçlärendä: domna, marten, pıyala eretü h. b. miçlärdä qullanıla. Domna miçlärendä tabiği gaz yandıru koksnı azraq sarıf itärgä, çuyındağı kükert miqdarın kimetergä häm miçneñ citeşterüçänlegen şaqtıy arttırırğa mömkinlek birä. Könküreştä tabiği gaz faydalanunıñ ğäyät zur ähämiäte härqaysı-bızğa bilgele.
Xäzerge waqıtta gaz (yuğarı basım astında ballonnarğa tutırıp) avtotransportta qullanıla başladı. Ul benzinnı ekonomiälärgä, dvigatelneñ tuzuın kimetergä häm yağulıqnıñ tulısınça yanıp betüe arqasında hawa basseynınıñ çistalığın saqlarğa mömkinlek birä.
Tabiği gaz — ximiä promışlennoste öçen ähämiätle çimal, bu mäs'älädä anıñ role haman artaçaq. Metannan vodorod, atsetilen, qorım tabalar. Etannı degidrirlap etilen tabalar, ä anıñ nigezendä küp törle sintezlar başqarıla. Tabiği gazdağı başqa uglevodorodlar da faydalanıla.


text:
Qırımdan Meclis yetekçileriniñ video muracaatını Ankaradaki Bütündünya qırımtatar kongressiniñ vekilleri el çırpmalar ile qarşıladılar. Bu aqta Ankaradan Qırım.Aqiqat mühbiri bildirde.
Facebookta Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev yazğanı kibi, yasaqlar, qorquzuv, mahkemelerge çağıruvlar ve taqipler sebebinden Mecis azalarınıñ çoqusı Qırımdan çıqıp, Kongress işinde iştirak etip olamadı.
«Amma olarnıñ sesi episi bir Ankarada toplaşuv salonında eşitildi», – dey Cemilev.
Bildirilgeni kibi, öz video muracaatlarında Bütündünya qırımtatar kongressiniñ vekilleri tuvğanlarınıñ havfsızlığı içün qasevet çekkenini bildirdiler.
«Qorquzuv siyasetiniñ, şu cümleden qanunsız silâlı teşkilâtlar tarafından olğan areketlerniñ, neticesi şu ki, biz aile, tuvğanlarımız içün telükesizlikni duymaymız», – dey muracaatta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi muavini Nariman Celâl.
Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ başı Zair Smedlâyev dey ki, olğan manialarğa baqmadan, Qırım delegatları iştiraksiz qalmağa istemeyler, şunıñ içün işbu muracaatnı yazdılar.
İyül 28 künü Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi vaqtında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyevge Qırımdan çıqmağa yasaq etti.


text:
Qıtaiy Ukrainada Donbass ve Qırımdan köçip kelgen 1 million 290 biñ kişi qayd etildi.
Bunı Ukraina içtimaiy siyaset nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Vilâyet ve Kiyev devlet memuriyetiniñ ealisini içtimaiy qoruv bölükleriniñ malümatına köre, 2015 senesi mayıs 18-ğa qadar Donbasstan ve Qırımdan köçip kelgen 1292834 adam cedvelge alındı», – dep aytıla beyanatta.
Nazirlikniñ malümatına köre, 303 biñ qoranta maddiy yardımnı aldı.
Aprel ayından Birleşken Milletler Teşkilâtı bergen malümatına köre, Ukraina şarqındaki zıddiyetten 5 million insan zarar kördi.
Qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev bildire ki, Qırım işğali devamında yarımadanı 35 biñ insan terk etti, olardan yarısı – qırımtatarlardır.


text:
Qırımda musulmanlarnıñ Qurban bayramını raatlıq künü olaraq ilân ettiler. Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Askenovnıñ işbu fermanı sentbâr 8-den Qırım ükümetiniñ saytında aşkâr etildi.
«2015 senesi sentâbr 24 kününi – Qurban bayram – raatlıq künü olaraq ilân etmege», – denile beyanatta
Evel yarımadada Qurban bayramnı raatlıq künü olaraq ilân etmek planları aqqında Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov bildirgen edi.
Bu sene Qurban bayram sentâbr 23 künü qayd etilecek. Bu bayram Qırımda bıltır da raatlıq künü edi.
Qurban bayram – acılıqnıñ soñunda ve Oraza bayramdan otuz kün soñra qayd etilgen musulman bayramıdır.


text:
2015 senesi oktâbr-noyabr ayları keçirilecek çağıruv kampaniyası çerçivesinde acele arbiy hızmetke 11006 insannı çağıracaq olalar. Bu aqta sentâbr 23 kününden Ukraina Nazirler kabinetiniñ №1000-r emirinde yazıla.
Vesiqağa köre, Ukraina Silâlı quvetlerine 5 206, Milliy gvardiyağa – 5000 ukrain vatandaşını yollaycaq olalar.
Dnepropetrovsk vilâyetinde – 1094 insannı, Lugansk vilâyetinde – 100 insannı çağıra bileler.
Ukrain ükümetiniñ emrine köre, bir insanğa 2849 grivna masraf etilecek.
2014 senesi Rusiye istilâsından sebep Silâlı quvetlerge acele arbiy hızmetke çağıruvnı ğayrıdan başladılar.


text:
Bunı qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqat saytına berilgen intervyüsında bildirdi.
Martnıñ 29-da keçirilgen Qurultayda başından tek qırımtatarlar arasında referendum keçirilmesi baqılacaq edi. «Yazıq ki, Qurultay endi çalışmağa başlağan soñ halqımıznıñ havfsızlığınen bağlı meseleler çıqtı», – dedi Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, o vaqıtqa baqqanda, Qurultay öyle qarar alıp olamay edi. «Biz keçirecek referendum açıq, halqara közeticilerniñ nezareti altında ötkerilmesini isteymiz. Şimdi ise, Qırımğa halqara nezaretçilerni yibermegenleri içün bunı yapıp olamaymız. Şu sebepten bu şartlarnı meydanğa ketirmek içün vaqıt kerek», – dep añlattı Cemilev.
Bundan ğayrı, Cemilev martnıñ 16-da keçirilgen referendum qanunsız olğanını daa bir kere qayd etti. «Bizde bu referendum sahte olğanını tasdıqlağan malümatlar bar. Qırımtatarlar bu referendumda iştirak etmegenler. Boykotqa bütün halqımız qol tuttı». Mustafa Cemilev dey ki, Qırımnen bağlı ve onıñ tamır halqı qırımtatarlarnıñ menfaatlarını köz ögüne almayıp, qabul etilgen bütün qararlar halqara qanundalarğa köre qanunsız sayıla.
«Şunıñ içün biz daa öz fikirimizni bildirermiz. Em bu fikirimizniñ eñ qandırıcı soyu referendum olacaqtır. Biz onı kelişken şarait olğanınen keçirerik», – dep yekünledi Cemilev.


text:
Rusiye koloniyasında siyasiy mabüs Volodımır Baluhnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı, amma diagnozını alâ daa aytmadılar. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppası 2019 senesi iyülnñ 17-nde ukrainalını ziyaret etken advokat Olga Dinzeniñ malümatına esaslanıp haber ete.
Advokatnıñ bildirgenine köre, Volodımırnıñ büyrekleri ağıra, şişikler sıqlaştı, amma mustaqil ekim ve psiholog koloniyağa alâ daa kirsetilmey.
Olga Dinze, Baluhqa açlıqtan soñ kerek olğan erzaqnı bermege imkân yoq, çünki ukrainalı kamera şeklindeki odağa avuştırıldı, dep haber etti.
«Oña tek yañı közlük berip oldıq. Koloniyağa ekim ve psiholognıñ kirsetilmesini talap etemiz ve Baluhnıñ vatandaşlığınen bağlı tafsilâtlarnı ögrenemiz», – dedi advokat.
İyülniñ 12-nde Dinze koloniyada Volodımır Baluhqa açlıqtan sağlığı içün zararsız çıqmaq içün kerek olğan aşlar qabul etilmedi, dep bildirgen edi.
İyülniñ 5-nde Qırım aq qorçalayıcı gruppası Rusiyede mahküm etilgen qırımlı ukrain faali Volodımır Baluh «talapları yerine ketirilgeni içün» açlıqnı toqtattı. Rusiyeniñ Torjok şeerindeki №4 koloniyada Baluhnı Ukraina konsulı ziyaret etti.
İyünniñ 28-nde advokat Olga Dinze Baluh yuqlamay ve suv içmey, dep ayttı.
Bundan bir qaç kün evelsi ukrainalı faal Volodımır Baluh Tver vilâyetiniñ koloniyasındaki ceza izolâtorına qapatıldı. Daa evel Baluhnı ceza izolâtorına avuştırğanda anda o, aman-aman eki ay bulundı. Soñra onı apishane hastahanesine avuştırğan ediler.
2018 senesi martnıñ 19-nda Volodımır Baluh açlıqqa başlağan edi. Bir aydan ziyade bir şey aşamağan Baluh Arhiyepiskop Klimentni diñlep, kisel içmege, peksimet aşamağa razı olğan edi. Daa soñra mahküm etilgen ukrain faali açlıqnı vaqtınca toqtatmağa qarar aldı.
Advokatlarnıñ malümatına köre, 200 künden çoq açlıq tutqan Baluhnıñ ülser ve pankreatit şübesi peyda oldı.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
İyül 6-da Rostov-na-Donuda bulunğan Rusiyedeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir» gruppasınıñ davası boyunca muhakeme etilgenlerniñ apaylarından iç birine aqayınen körüşmege izin bermedi. Aynı zamanda malümatta bunıñ sebebi bildirilmey.
Cuma künü mahkeme Bağçasaraydaki «Hizb ut-Taharir» gruppasınıñ işlerini baqmağa devam etti. Oturışuvda qabaatlav tarafınıñ şaatı Ebazer Abibullayev diñlenıldi. Ondan soñ mahkeme, qabaatlanğanlarnıñ biri, Rustem Abiltarovnıñ ömür arqadaşı Elzara Abiltarovanı şaat sıfatında çağırdı. O, Rusiye Anayasasınıñ 51-nci maddesine atıfta bulunıp, şaatlıq ifadeleriniñ berilmesinden vazgeçti.
«Qırım birdemligi»nde, mahkemeniñ bundan soñki oturışuvı iyül 16-da saat 14:00-te olacaq, onda foto ve video qayd etüv aqqında resmiy müracaat baqılacaq, dep qayd ettiler.
2016 senesi mayıs 12-de Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede dört Bağçasaray sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov yaqalanıp, terrorizmde qabaatlandılar. Olarnı, Rusiyede terroristik tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübheli sayalar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep sayalar. Advokatlar, bu iş boyunca Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından taqip etilgenlerniñ esas olaraq qırımtatarlar olğanını ve olardan ğayrı İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq işğal etilgen territoriyada işğalci devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Ukraina jurnalisti Roman Suşçenko apis cezasını çekecek yerge avuştırıldı, dep haber ete cemaat imayecisi Mark Feygin.
Keçken afta Feygin Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti oña ve jurnalistniñ tuvğanlarına ne yerge avuştırılacağını aydınlatmay, dep bildirgen edi.
2002 senesinden başlap Frenkistanda «Ukrinform» agetliginiñ mühbiri olğan Roman Suşçenkonıñ Moskvada Rusiye FSB hadimleri tarafından tutulğanına bıltır sentâbrniñ 30-nda eki yıl oldı. Rusiye mahsus hızmetleri, onı «Ukraina arbiy istihbaratınıñ hadimi» ve rus ordusı aqqında malümat toplağan polkovnik dep adlandırdı.
«Ukrinform» haber agentliginiñ Parij mühbiri Roman Suşçenko Rusiyede casuslıq yapqanında qabaatlanıp, 12 yılğa üküm etilgen edi.


text:
COVID-19 hastalarınıñ sayısı artqanı sebebinden, Sudaq telüke altındadır ve bu bolgede ciddiy bir lokdaun rejiminiñ tayin olunma ihtimalı yüksektir, dep bildirdi şeerniñ Rusiye başı İgor Stepnikov.
«Böyle bir qarar alınğan taqdirde aqibetler nasıl olacağını añlatmaq kerekmeydir. Bütün kurort ve turizm saasınıñ işi telke altdında olacaq. Bir daa Qırım Cumhuriyeti başınıñ fermanınıñ talaplarına ve qırğınlıqqa qarşı tedbirlerge ciddiy şekilde riayet etmege çağıram. Rayon sakinlerini, hususan kurort saasınıñ hadimlerni vaktstnatsiyada faal iştirak etmege çağıram», – dedi Stepikov.
Koronavirusqa qarşı küreş tedbirlerni daa yahşı nezaret etmek içün er kün çalışacaq monitoring gruppaları teşkil etilgenini de bildirdi.
Hatırlatamız, Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya Qırım ve Aqyarda koronavirus hastalarınıñ sayısı artqanını qayd etti. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov yarımadada yañı lokdaun olacaq, dep qorqa.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatarı Cemil Gafarov 2019 senesi martnıñ 27-nde Rusiye quvetçileriniñ yarımadada keçirgen kütleviy tintüvleri vaqtında tutuldı. Gafarov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden («terror teşkilâtında iştirak etüv») qabaatlandı. Şimdi Cemil Gafarov SİZOda buluna. Advokat ve qoranta azalarınıñ aytqanına köre, Gafarovğa acele tibbiy yardım kösterilmeli.
Gafarovnıñ advokatı Rifat Yahin Aqmescit tahqiqat izolâtorına qarşı dava açtırdı. İmayeci apiske alınğanğa tibbiy tedqiq yaptırmağan SİZOnen mahkemeleşe. Yanvarniñ 23-nde olıp keçken mahkeme oturışuvında SİZO tibbiy bölüginiñ vekili Yahinge SİZO yolbaşçısı Sergey Berejnoy imzalağan Cemil Gafarov içün tibbiy tedqiq yollanmasını yolladı. Advokatnıñ aytqanına köre, 2020 senesi yanvarniñ 28-nde Gafarov Aqmescitteki Semaşko hastahanesine kerekli tedqiqlerniñ yapılması içün çıqarıldı.
Bir qaç yıl evelsi infarkt oldı. İnfarkt olsa, ekincisi de ola bileRaziye Gafarova
Apiske alınğannıñ ömür arqadaşı Raziye Gafarova ekimlerniñ aqayına daa evel qoyğan diagnozlar aqqında tarif ete: «Üçünci derece saqatlığı, dördünci derece büyrek yetersizligi, gipertoniya, miokard infarktı, yürekniñ işemiya hastalığı, ara-sıra ötit raatsızlay. Bir qaç yıl evelsi infarkt oldı. İnfarkt olsa, ekincisi de ola bile. Em de şimdi bulunğan vaziyette. Büyrek hastalığı ve yürek-damar sistemasınıñ stabil olmaması daimiy laborator kontroli olmasını talap ete».
Raziye Gafarovanen üç balasınen beraber yaşağan Aqmescit rayonı Mamaq (Stroganovka – QA) köyünde körüşemiz. Qadın tahqiqatçı Andrey Kupetskiy yolbaşçılığında Rusiye FSBsiniñ hadimleri kelgen sabanı adım-adım hatırlay.
«Şaatlar Rusiye FSBsiniñ hadimlerinen selfi yapıp tura edi»
Raziye Gafarovanıñ aytqanına köre, tintüv saba erte başlandı: küçük qızları Sefaye pencereni yarıqlatqan birilerini körip qorqqan edi.
Sesten uyanıp, başını kötergende pencerege maskalı insanlar kirgenini kördiRaziye Gafarova
«Balam odadan çapıp, qorqudan qıçırğanını eşittim. Odasınıñ penceresine merdiven qoyğanlar. Sesten uyanıp, başını kötergende pencerege maskalı insanlar kirgenini körgendir. Divandan turıp, bizge çaptı, ayaqları yorğanda qaldı ve tüşti. O vaqıt endi er kes uyanğan edi», – dep hatırlay Raziye Gafarova.
Onıñ aytqanına köre, Cemil Gafarov er şeyni añlap, ayatqa çıqtı ve quvetçilerden beklep qapunı qırmamalarını rica etti. Tahqiqat tedbirleri vaqtında Gafarovnıñ evinde ondan çoq Rusiye quvetçisi bar edi. Gafarovnıñ qorantasında üç bala bar: oğlan ve eki çağına yetmegen qız. Tintüv vaqtında evde Raziyeniñ erkek qardaşınen apayı bar edi.
Epimizni aşhanege qapatıp, anda eki maskalı insannı qaldırdılar. Olardan biri balalarğa avtomat doğrulttıRaziye Gafarova
«Epimizni aşhanege qapatıp, anda eki maskalı insannı qaldırdılar. Olardan biri balalarğa avtomat doğrulttı. Askerlik yapqan qardaşım onı saqlamağa rica etti. «Sen silânı saqlap. Bu balalar da, qorqarlar. Balalarğa ateş eteceksiñmi?» dep soradı», – dep tarif ete tintüv künü aqqında Raziye. Tintüv vaqtında Gafarovlar qorantasınıñ azalarından cep telefonları tutıp alındı. Raziye, tahqiqat tedbirleri vaqtında şaatlarnıñ yapqanları onı şaşırdı, dep hatırlay.
«Yanlarında şaatlar bar edi. Eki yaş qız, studentler: yahşı urbada, boyalanğan, çantaları bar. Kim olğanını sorasam, bizimkilerni ketirmege mümkünmi desem, tahqiqatçı izin bermedi. Oparetiv gruppa olarnı tintüvge kelgende kördi ve şaat olmağa davet etti, dep ayttı. Qızlar bütün evni dolaştı, cep telefonlarında yazıştı, ev ögünde tütün içti, azbarda Rusiye quvetçilerinen selfi yaptı, olarnen laf ettiler. Bular tintüv vaqtında oldı», – dep ayta Raziye Gafarova.
«Qalın urbasını toplañız, mında endi qaytmaycaq»
Raziye, tintüv başlağanda tahqiqatçı Gafarovlar kitap saqlağan yerini soradı: «Odağa kirip ayta: öyle bir ziyalı aile, kitap oqumaysıñızmı? Men deyim: oquymız. Amma daa çoq elektron şekilde, çünki balalarnıñ allergiyası bar, ve toz toplağan şeylerni evde tutmamağa tırışamız».
Gafarovlar vintleme merdiveni olğan çardaqlı bir qatlı evde yaşay. Raziye dey: tahqiqat tedbirleri başlağanda quvetçiler anda yol aldı.
«Birazdan aqayımnı çardaqqa çağırğanlar ve tozlu bir dolaptan yañı cilâ bir kitapçıqnı çıqarğanlar (laf Rusiyede yasaqlanğan Yulius Vellhauzenniñ «Arap halifeligi» aqqında kete – QA), daa bir danesini dolaptan çıqarğanlar. Üstünde bir tozçıq yoq edi, çardaqta yaşamasaq da, az qullanğan şeylerimizni anda tutamız. Böyle kitaplarımız bir vaqıt yoq edi», – dep ayta Raziye Gafarova.
Apiske alınğannıñ ömür arqadaşı, tahqiqatçı kitap kimge ait olğanını soramadı, dep qayd ete: «Evde yedi kişi yaşaymız. Tintüv vaqtında bir şey tapılsa, kimge ait olğanını mıtlaqa soramaq kerek, mence».
Qadın, eki FSB hadiminiñ üstünde adiy urba bar edi, dep hatırlay. Birisiniñ sırt çantası, ekincisiniñ çantası bar edi: «Qarşı çıqıp, içindekilerni köstermege talap etsem, olar razı olmadılar».
Daa soñra Cemil Gafarovnıñ qızı Tamilla şaatlardan biri çıqarğan videonı internette taptı. Videoda FSB hadimlerinden biri bar, omuzlarında – çanta tapqırları.
Gafarovlarnıñ evinde keçirilgen tintüv vaqtında Cemil yaramadı. Lâkin «acele yardım» istemedi: apayınıñ aytqanına köre, «balalarnıñ stress seviyesini añlap, «acele yardım» da kelse, qızlarnıñ yayğarası başlar, dep qorqtı».
Kitaplar alınğan soñ, Raziyeniñ yanına Rusiye quvetçilerinden biri keldi ve aqayına qalın urba toplamasını tevsiye etti.
«Anda-mında çapqalamañız, aqayına qalın urba ve ayaqqap çantasını azırlañız, çünki mında endi qaytmaycaq. Tam böyle ayttı. Qollarım titremege başladı. Qılına dedim. Şimdi ise tevsiyeleri içün minnetdarım», – dep hatırlay Gafarova.
«Babam meni şefaat eter edi»
Cemil Gafarov 58 yaşında, aliy qurucılıq müendisi zenaatı bar.
Çalışmağa bile çaresi yoq edi, daa çoq evde ya da statsionarda tedaviylengen ediRaziye Gafarova
«Başta Cemil faal ola, qırımtatarlarnıñ mahkemelerine bara, dep yazğan ediler. Bu öyle degil. Böyle bir imkânı da yoq edi. Çalışmağa bile çaresi yoq edi, daa çoq evde ya da statsionarda tedaviylengen edi. Diyetası bar, er şey aşamağa olmay, ilâc ala», – dep ayta Raziye.
Gafarovlarnıñ evi yanında – yeşil papağanlar tolu büyük bir qafes. Azbarda musafirler olsa, faal areket ete, yaqınlaşsañ, quşlar ses-şamata çıqara. Olar Cemil Gafarovnıñ sevimli ayvanları. On yıl evelsi quşlarnı asrap başladı. Başta satmaq içün oğraşqan edi, şimdi ise olar qorantanıñ ev ayvanları oldı.
«Babam olarnı pek seve. Mahkeme vaqtında babamnen laf etmege çare olğanda yañı sarı papağanlar doğğanını ayttıq. Öyle bir quvandı! Bu pek siyrek olğan şey dedi», – dep tarif ete Gafarovlarnıñ küçük qızı, on üç yaşında Sefaye.
Sport, hususan futbol – Cemil er kesni celp etken qoranta hobbisidir. Raziye külümsire ve musafirhanedeki divannı köstere: «Televizorde Olimpiada ya da futbol matçı kösterilse, mında olğanlarnı körse ediñiz. Tek sesler çıqa: «Aydı! Ursa endi!».
Babam – namuslı ve barışıqsever bir insan. Bizni utandıracaq bir şey yapmadıTamilla Gafarova
Tamilla – qorantanıñ ortancısı, on altı yaşını toldurdı. Mezun olacaq sınıfta oquy ve daa qayd oqumağa kirecegini bilmey: «doğrusını aytsam, bilmeyim. Babam olmağanda qarar almağa küç. Bir şey tevsiye eter edi, belki».
Qız bala ailelerinde neler olğanını mektepte pek bilmeyler, dep ayta: «tek yaqın dostlarım bile, amma ola, elbette, qoltuta». Cep telefonınıñ resminde – iş odasında çalışqan babasınıñ hastalıqtan evel çıqarılğan fotosı.
«Babam – namuslı ve barışıqsever bir insan. Bizni utandıracaq bir şey yapmadı. Maña bir şey olsa – babam mıtlaqa qorçalar edi, dep bilem. Şimdi ise qoltutmaq ve qorçalamaq sırası bizde», – dep ayta Tamilla.
Malümat: 2019 senesi martnıñ 27-nde Rusiye quvetçileri Qırımda qırımtatar faalleri, hususan «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi faalleriniñ evlerini tintti. Umumen 24 qırımtatarı, olarnen beraber Cemil Gafarov tutuldı. Rusiye quvetçileri olarnı «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiyedeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi iyünniñ 28-nde Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Lenur Halilov ve Ruslan Mesutovnıñ sıñırlav tedbirini 3 ayğa uzattı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi advokat Ayder Azamatovnıñ malümatına esaslanıp bildire.
Mabüsler oktâbrniñ 14-ne qadar SİZOda apiste qalacaq. Prokuror eski sebepler ve qabaatlanğan areketlerniñ ağırlığına esaslanıp, sıñırlav tedbiriniñ uzatılması aqqında rica etti. İmaye, müvekkilleriniñ qoranta alına ve SİZOdan kelgen müsbet hasiyetnamelerge esaslanıp, azatlıqtan marum etüvnen bağlı olmağan sıñırlav tedbirini belgilemege rica etti.
İmaye munaqaşaları kene olmadı. Berilgen malümatqa köre, bugün Ruslan Nagayev Rostov-na-Donu SİZO-5-ne ketirilmedi, andan hastanen alâqada olğanına dair vesiqa berildi.
«Qayd etmeli ki, keçken sefer Lenur Halilov ketirilmedi. O, bugün mahkemege kelip olamağanını inkâr etip, iyünniñ 24-nde oturışuvğa ketirilmegende alı normal olğanını ayttı. Reis qadı dördüniñ sağlıq vaziyetinen bağlı SİZOğa muracaat etecek, dep vade etti», – dep bildirdi Ayder Azamatov.
Advokatnıñ aytqanına köre, mahkeme prokurornıñ muracaatınen bağlı mahkeme tahqiqatını yañarttı. Qabaatlav ve imayeniñ qoşma delillerni köstermege imkân olacaq, bundan soñ prokuror kene munaqaşada sözge çıqacaq. Esnas iyülniñ 29-na qadar qaldırıldı.
Rusiye quvetçileri qırımlılarnı 2019 senesi iyünniñ 10-nda keçirgen tintüvlerden soñ tuttı. Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da iştirak etüv) çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı. Ruslan Nagayev ve Eldar Kantimirov Aluştada, Ruslan Mesutov Büyük Lambatta (Malıy Mayak), «Aluşta» yerli din cemiyetiniñ yolbaşçısı Lenur Halilov Körbek (İzobilnoye) köyünde tutuldı.
Dava mabüsleri al-azırda Rostov-na-Donu şeeriniñ №1 tahqiqat izolâtorında buluna, cinaiy dava ise mahkeme tahqiqatında qala.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» dört mabüsini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.