text:
Buş administratsiäsenä totqınnarnı cäberläw säbäple tuğan borçılunı beterü ciñel tügel
AQŞ administratsiäse amerikan xärbiläreneñ häm kontraktlı xezmätkärläreneñ AQŞ kontrolendäge urınnarda äsirlärne cäberlävenä qarağan borçılularnı beterü öçen tırışa. Mäsälän bu atnada prezident Buşnıñ suğış turındağı qanunnar alarğa qaramasa da, äsirlärgä keşelärçä möğämälä kürästelergä tieş digän şäxsi kürsätmäse turındağı dokument iğlan itelde. Läkin, şuşı skandalnı tikşerü öçen bäysez komitet buldırırğa ömetlängän Kongrestağı Buş opponentları öçen bu citärlek tügel.
Audio
"İlneñ häm xökümätneñ pozitsiäsen açıqlıym. Bez cäberlävne yaqlamıybız. Min ber vaqıtta da eskäncä öçen kürsätmä birmädem. Monı ber vaqıtta da eşlämiäçäkmen dä. Cäberläv bu ilneñ qimmätlärenä häm ruxına turı kilmi."
AQŞ dävlät departamentı Buş administratsiäseneñ suğışqa qarşı terror ramnarında qulğa alınğan şäxeslärne sorauğa tartqanda qullanırğa röxsät itkän metodlarnı tänqitlävgä cavap itep yözärlägän bitlek dokumentlar iğlan itte. Alar arasında Buşnıñ amerikan qimmätläre totıqlarğa keşelärçä möğämälä kürsätüne taläp itä digän fikeren çağıldırğanı da bar. Läkin bolar Väkillär Palatasındağı azçılıq demokratlar arasındağı prezident tänqitçelären qänäğätländermi. Palata deputatı Nancy Pelosi Çärşämbe könne yauızlanu häm cäberläv turndağı skandalnı tikşerü öçen ike partiä väkillärennän torğan komitet tözü öçen tırışıla dip belderde. Pelosi Buşnıñ respublikannar partiäse bu skandalğa tieşle ähämiät birmäde. Eskänçä amerikanıñ abruyına zian kiterde, yauızlıqlar öçen cavaplılıq soldartlarda ğına tügel digän fiker belderde. Bagdattağı Abu Ğraib törmösendöge esäkänçä turındağı foto räsemnär cämağätçelekkä mäğlüm bulğannan birle AQŞ keşeleksez möğämälä säbäple xalıqara normalarnı boza digän borçılu tudı. Demokrat kogressmen Henry Waxman monı tikşerü öçen mäxsus tıñlaular ütkärüne küz aldında rezolutsiäneñ qabul itelüe öçen tırışa. Anıñ süzlärençä, AQ Yortnıñ yaki Justitsiä Ministerlegeneñ monı tikşerüe genä cetmi, çönki alar üzläre xaqında bitaraf bula almıylar .
Audio
"Minem fikeremçä, bu xakimiät belän yauızlanunıñ klassik misalı. Bu administratsiä Abu Ğraib , Afganistan häm Guantanamo Baydağı totqınnar belän nilär bulıp yatqanın belergä tieş. Bez bu turıda alarnıñ üzläre xaqında tikşerü ütkärülären telämibez. Monı Kongress eşlärgä tieş."
Waxman tırışlığınıñ näticäle bulıp çığuı ikele. Çänki Väkillär Palatasında küpçelekne täşkil itkän respublikannar bu skandalnı tikşerergä telämilär. Qayberävlär suğış vaqıtında yäisä saylaular yılında bu döres bulmas ide digän fikerdälär. Moña qaramastan, demokratlar bu xaqta tıñlaulanıñ ütkärelüe öçen zur ğayrät sarıf itälär.
Färit İdelle, Praga.


c: text/html

text:
CIA soraw alu yazmaların yuqqa çığardı
İdarä başlığı Michael Hayden, videonıñ 2002. yılda soraw alu waqıtında yazdırıluın belderde. Ul, bu video tasmalarnıñ, sorawçınıñ kem buluı mäğlüm bulmasın öçen, 2005 yılda yuqqa çığarıluın äytä.
The York Times gazetası isä, anıñ maqsatın başqaça yurıy. Gazeta, yazmalarnıñ soraw alu waqıtında qırıs çaralarnıñ başqarıluın kürsätkäne öçen yuqqa çığarıluın däğwä itä. Gazeta video yazmağa yazdırılğan keşelärneñ, Äl-Qaidä äğzäse buluda şiklänelgän keşelär buluın yaza.
Human Rights Watch isemle keşe xoquqları torışın küzätü üzäge, yazmalarnı yuqqa çığarunı – qanunsız dälilne yuqqa çığaruğa tiñläde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mäskäwdäge 23 üktäbr faciğäsenä qarata Tatarstandağı berençe reaksiäne äläkläw däwam itä
Mäskäwdäge 23 üktäbr faciğäsenä qarata Tatarstandağı berençe reaksiäne äläkläw däwam itä
Şulay da, pänceşämbe könne Qazanğa Rusiä däwlät teleradiokompaniäseneñ “BecTи Heдeли” tapşırunıñ maxsus törkeme kilüe mäğlüm. Bu törkem Mäskäwdäge faciğägä qarata çıqqan xäbärlärne, tapşırularnı urında analizlıyaçaq. Şulay uq xalıq fikeren dä beleşäçäk. Ä inde Mäskäw faciğäsebä qarata Rusiä xakimiäteneñ törle säyäsi belderülärenä, çaralarına qarata älegä räsmi dairälärdä mönäsäbät belderelmäde. Şulay uq, inde xäbär itkänebezçä, qayber mäğlümat çaralarınıñ çığışlarına, tapşırularına qarata da mönäsäbät, bäyäläw belderelmäde. Ä inde älege faciğädä totıqlar bulğan Qazan keşelärenä kilgändä, alarnıñ ikese ğailä bulıp yäşäwçe Al'bert Xakimcanov häm Tatyana Antonova xäzerge waqıtta Qazan üzägendäge şifaxanädä yal itälär ikän. Älläni şaqqatırğıç, qotoçqıç närsälär söylämilär. Çınnan da bik qurqınıç bulğan, alar fani dönya belän xuşlaşqannar. Mäğlüm ki, inde bu faciğä barışında törle yalğannar faş itelä başladı. İñ berençe yalğannı – terrorçılar totıqlar arasındağı möselmannarnı, Kavkaz xalıqların azat itälär, dip iğlan itüne Qazan keşeläre dä faş itä. Andıy iğlan bulmağan, ä inde Albert İslam ulı üzeneñ tatarlığın iskä almaslarmı ikän dip, menä min tatar, ätiemneñ iseme İslam dip möräcäğät itkäç, terrorçılarnıñ berse ätieñneñ iseme bik kürkäm, läkin urınıña barıp utır, dip cawap birgän dip söyli Mäskäw faciğäse şahitı.


text:
Mäskäwdä möselman tatar qızlarınnan qurqalarmı?
Qazannan Mäskäwgä baruçılar arasında Dilärä Maqsutova da bar ide. 5 yül könne ul Tuşinoda tügel, ä Bitsa parkında, Saban tuyında buldı. Dilärä kebek möselmança kiengän qızlarğa tınıç könnärdä dä iğtibar küp bula, ä bu şartlawdan soñ ikençe könne ul iğtibarnıñ tağı da artqanın sizdem, dip belderde. Üze belän söyläşep qarıyq.Xalıq qarıy inde, 2 yıl elek alay bulmağan ide. Şähär üzägendä ber aşxanädä çäy eçärgä kergäç, tabınçı qız, minnän, ber dä oyalmıyça, «sez komikadze tügelme ?», -dip soradı. Bez inde aptıradıq, ni dip cawap birergä dä belmädek. Nigä alay äytäsez, dip sorağaç, ul bolay cawap birde: «yawlıqlı qızlarnı kürgäç, şundıy assotsiatsiä tuya, bu komikadze tügel mikän?- digän qurqu uyana», dide ul. Dilärä Mäqsutova misalında ğına böten Mäskäw xalqınıñ möselmannarğa mönäsäbäte üzgärdeme, yuqmı dip äytüe çiten. Läkin ber keşe misalında bulsa da anı çamalap bula. Dilärä tutaş tıynaq qız bularaq, barısın da äytep betermäde. Ämma uramdağı keşelärneñ çamadan tış iğtibarı da, tärtip saqlawçılarnıñ tuqtatıp, buqçalarnı tikşerüe dä buldı. Ämma Dilärä bolarğa räncemi, keşelärneñ qurquın da, tikşerüçelärneñ ğämällären dä añlarğa tırışa.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Başqortstan xalqı өçen yaŋa yıl şatlıq-quanıçlar belәn berğә, bәyәlәrneŋ üsüwen dә alıp kiler dip kөtelә. Mәsәlәn, yaqın arada gaz өçen tulәwlәr artaçaq ikәn. Sәyәsәt turında yazuçı mәğlümәt çaraları isә, yıl başın bik uŋışlı sanıy. Rusiә Prezidentı Vladimir Putinnıŋ bu yıldağı berençe sәfәrlәreneŋ bersen Başqortstanğa yasawı – zür qazanış bularaq bәyәlәnә. Anıŋ yaŋadan kilerğә vәğdә itüwen, qayber çığanaqlar, Başqortostan Prezidentınıŋ saylawları belәn bәyli. Yәğni V.V. Putin, Başqortstanda Mәskәw yaqlı Prezidentnı ütkәrter өçen, respublikağa yaŋadan kilerğә mөmkin, dip farazlana.
Mөnir Vafin, Ufa.


text:
Osman Öztunç - Türkün Türküsü
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Türkün Türküsü
Etiketler : Osman Öztunç - Türkün Türküsü türkü indir, Osman Öztunç - Türkün Türküsü türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Türkün Türküsü mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Türkün Türküsü türküsü, Türkün Türküsü sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Türkün Türküsü bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Hep Mi Ağlayacak Bu Adam
Osman Öztunç - Züleyha da Kalmışım
Osman Öztunç - Ben Sensiz Öldüm Bağışla
Osman Öztunç - Sende Neyi Aradım
Osman Öztunç - Cebeci İstasyonu


text:
”Tatarstan” jurnalı, Bulat Soltanbäkov: ”Genseknıñ berençe qorbanı”
Bu atnada bez alda wäğdä itkänebezçä, “Tatarstan” jurnalınıñ 7-8 sannarına küzätüne däwam itäbez. Ul “Meñyıllıq - däwerlär qapqası”digän isem astında basılğan.
Bäyräm aldınnan uylanular säxifäsendä jurnalist häm yazuçı Marsel'' Zaripov “Bar qalağa Başqala” dip isemlängän yazmasında: “ Millionlı şähärneñ bügenge tormışı- elekkege yıllarnıñ däwamı ul”,-dip başlıy süzen. “ Şähär xalqı 100 meñ keşegä qädär- tuğız ğasırda, ä million keşegä ber yegermençe ğasır eçendä citkän ”,-di ul.
Tarix fännäre kandidatı İskändär İzmaylov “Böyek İdel yulı: ütkäne , bügengese, kiläçäge” digän isem astında ( yazmadan özek): “Böyek İdel yulınıñ Yevropa häm Aziä xalıqları yazmışında ğayät zur dön''yaküläm – tarixi rol'' uynawı härkemgä mäğlüm fakt”,-di. Bik borınğı zamannardan uq İske dönya aşa bik küp säwdä yulları uzğan. Urta ğasırnıñ başlanğıç çorında alar barısı da Qıtaydan, Urta Diñgez buylarına qädär suzılğan, tarixqa “Böyek yefäk yulı” bulıp kerep qalğan tarixi- mädäni xalıqara aralaşu yulına tege yäki bu däräcädä totaşqan bulğan”,- dip yaza.Häm 8-9, 10 ğasırlarda säwdäneñ üseşe turında da yazıp çığa ul. Jurnalda Üzeneñ sänäğäte häm säwdäse buyınça Qazan şähäre Rossiä imperiäse guberna şähärläreneñ iñ kürenekleläre sanına kerä ”, - dip yazğan Qazan jurnalistikasına nigez saluçı, tuğan yaqnı öyränü belgeçe Mixail Rıbuşkinnıñ fikerlären kiterä.
Sankt-Peterburg gubernatorı Valentina Matveenko da, Mäskäw şähäre merı Yuri Lujkov ta Qazan turında fiker yörtkändä anıñ tarixın da bügengesen dä tatarlar tormışı belän iskä alalar.
“Peterburgnıñ tatar cämğiäte- şähärneñ yäştäşe. 1703 yılda Peterburgqa nigez salğanda da Quyan utrawında yortlar qorğan tatarlarnı Peterburgnıñ cirle xalqı dip sanarğa bula”.- di ul . Ä Yuri Lujkov :“Qazannıñ yubiley- böten Rossiä bäyräme! Rossiä başqalasındağı här unikençe keşe tatar bulıp çığa” digän fiker äytä.
Dönyanıñ iñ zur mädäni- tarixi muzey komplekslarınıñ berse bulğan Peterburgtağı Ermitajda Böyek Bolğarğa nigez salğan Kubrat xannıñ häm Altın Urda çorı xäzinäläre saqlana. “Anda Altın Urda tarixı häm mädäniäte buyınça barlığı öç zal eşli ( 15 meñgä yaqın eksponat). Ul çornıñ küpsanlı altın häm kömeş äyberläre yabıq zalda urnaştırılğan häm anda ütüdä çiklängän”,-dip yaza YÄ.Şäfıykov üz yazmasında. Altın Urdanıñ zärkän sänğäte şähärlärdä üseş ala. Ul şähär däwläte bulıp sanala. Altınurdalılarnıñ bu böyek sänğäte ruslarnıñ altın-kömeştän ürep yasalğan zärkän eşlänmälärenä dä yoğıntı yasağan. Äy tik, Monomaxnıñ baş kieme şul uq Altın Urdada yäki inde Urda ostaları tarafınnan Mäskäwdä eşlängän ”, - di ul .
Tatarlarnıñ şundıy qazanışları bulsa da, ğasırlar däftäre digän säxifädä professor Bulat Soltanbekovnıñ “Genseknıñ berençe qorbanı”dip isemlängän yazmasında “XX yözneñ böyek säyäsätçelärennän häm SSSR da partiä- däwlät eşlekleläre arasındağı “dissidentlar” dan berse sanalğan böyek şäxes Mirsäyet Soltanğaliewneñ tormışı häm yazmışı turında mäğlümat birä.
“Ul 1920 yılnıñ başında Rossiäneñ möselmannar yäşägän töbäklärendä iñ kürenekle wä abruylı lider bularaq tanıla. 1923 yılda Stalinnıñ yaqın yärdämçese bularaq, Mäskäwdä möhim däwlät eşçänlege alıp bara. Narkomnatsta Tatarstan wäkile bulıp tora. Bik küp cawaplı eşlär başqara. Anıñ fikere belän Lenin häm Stalin da isäpläşä. Ämma Komintern Kongressınıñ milli-kolonial'' mäs’älälärgä qarağan qararların äzerlägändä ul Lenin belän bäxäskä kerä . Partiäneñ XII s''yezdında milli seksiä utırışında Soltanğaliewneñ yalqınlı çığışı Stalinnıñ fikere belän qapma-qarşı bäreleşüneñ iñ yuğarı noqtasına citä. 1923 yılnıñ 4 mayında Komintern binasında anı qulğa alalar.... Ämma ul cir yözendä milli azatlıq xäräkäteneñ kiläçäk yazmışı xaqında haman tiräntenräk uylana başlıy. Häm Soltanğaliewneñ yazmışı tora-bara Kreml''dä xäl qılına.
Ämma ul cir yözendä milli azatlıq xäräkäteneñ kiläçäk yazmışı xaqında haman tiräntenräk uylana başlıy.
Häm Soltanğaliewneñ yazmışı tora-bara Kreml''dä xäl qılına.“Üzenä birelgän barça mölkätne konfiskatsiäläp, iñ yuğarı cinayät qullanırğa- atarğa.” SSSR Verxovnıy Sovetı Prezidiumı ğayıpläwne yolu üteneçen kire qağa – xökem 1940 yılnıñ 28 ğinwarında ütälä. ”dip yaza professor Bulat Soltanbäkov, Tatarstan jurnalınıñ bu sannarında. Jurnalda tağın Urta Aziäneñ Qazağıstan xalıqlarınıñ mädäni-mäğrifätçelek xäräkätendä tatar zıyalılarınıñ role(19 ğasırnıñ ikençe yartısı-20racыp başı)dip isemlängän yazma da urın alğan. Ciñü köne säxifäsendä “Tatarlar- batırlar” digän yazması belän Şahinur Mostafinnıñ häm Rafael'' Mostafinnıñ Musa Cälilneñ yazğan soñğı xatınıñ faciğäle yazmışı belän tanışırğa bula. Azat Axunovnıñ yazması “Tatar yegete” dip atala. Ul Reyxstagqa bayraq qadağan ölkän serjant Ğazetdin Zahitovnıñ faciğäle yazmışı turında “ğädellek ciñep çığarmı. Belmim. Waqıt kürsäter” ,- dip tämamlıy süzen.
Razil Väliev “Min yöräk belän uylıym”dip isemlängän mäqäläsen Tufan Miñnullinnıñ 70 yäşlek yubileyena bağışlağan “Tatarnıñ böyek şağire Xäsän Tufannan soñ tağın ber tapqır Tufan isemen aqlaw, ädäbiät diñgezendä yuğalmıyça, şul isem belän tağın ber tapqır böten xalıqqa tanılu, dan qazanu- üze ber moğcizadır !,- dip yaza avtor Tufan Miñnullin turında.
Jurnalnıñ soñğı bitläreneñ bersendä 1907 yılda yazılğan Ğabdulla Tuqaynıñ cırğa küçkän “Par at” şiğereneñ tulı variantı birelgän . Şulay uq İske tatar bistäsendä 100 yıl elek tözelgän danlıqlı Şamil yortınıñ bügenge köndä biredä xalqıbıznıñ söyekle şağire Ğabdulla Tuqaynıñ muzey fotosı urın alğan. Ul binanıñ bizäkläre älegä qädär bik matur , yaxşı saqlanğan. Nindider ber garmoniäne saqlağan bu bina da, Qazannıñ bügenge simvolı bulğan Qol Şärif mäçete dä, Piramida küñel açu kompleksı da, häm äle tözeläçäk yaña “Qazan –Siti” kompleksı da bolar bar da Qazannıñ kiläçägen bilgeläyäçäk. Qazannıñ arxitektorları anı İdel buyı şähäre başqalası ğına tügel, xalıqara däräcädäge başqala bulsın öçen tırışuları turında Alsou Musinanıñ “Başqalanıñ yaña yöze dip isemlängän yazmasınnan tanışırğa bula. “Tatarstan” jurnalınıñ soñğı sanı 114 bit bulıp çıqqan. Jurnalnıñ baş möxärrire Rifat Fättäxov jurnalnıñ soñğı bitendä jurnal uquçılarğa Qazannıñ 1000 yılllıq yubiley uñayınnan qotlaw süzläre belän çığıp:“Älege yubiley, ber yaqtan, küpğasırlıq ütkännärebezgä bäye birü zarurlığın şart itep quysa, ikençe yaqtan, kiläçäk ofığına küz salırğa, plan-maqsatlar qorırğa häm perspektivalarnı bilgeläwne taläp itä”,- di ul. Häm bıyılğısı yıl bezneñ öçen ikelätä yubiley- jurnalıbızğa dekaber ayında 85 yıl tula“,- dip belderä ul. “Tatarstan”jurnalı Qazan yübileyına jurnalistlarnıñ matur ber büläge.
Mälikä Basıyr .


text:
Däülät Yıyılışı Qoroltay deputatı Ämir Niğmätyänov wafat buldı
56 yäşlek Ämir Niğmätyänov oźaq yıldar Däülät imenlege xeźmätendä eşläne. Huñınan İźel buyı okruğında wäkillektä baş kiñäşşe, Başšortostan Xökümäte Premer – Ministrı urınbasarı bulıp eşläne. 3 yıl elek unı narkotiktarğa qarşı köräş idaralığına baş itep quyźılar. Bıltır ihä respublika parlamentına haylandı. Ämir Niğmätyänov küptän sirläp yörögän. Tabiptar unıñ başında yaman şeş tapqan bulğan. Ul xäźer yıl samahı dauaxananan sıqmay ine.


text: Quşma Ştatlar, Xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları qarşılığına qaramastan, Liviä kiläse ber yılğa, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Keşe xoquqları komissiäse räise itep saylandı. Yäşeren tawış birü näticäsendä kommissiädäge 53 äğza-däwlätneñ 33-e Liviägä tawış birde, 3-se qarşı çıqtı, 17-se – totılıp qaldı. Rotatsiä tärtibe nigezendä, kiläse yılda räis wazifasın Afrika ile başqarırğa tieş. Afrika däwlätläre bu urınğa Liviäne täqdim itte. Ämmä Quşma Ştatlar, terorçılıqnı xuplağan bu ildä keşe xoquqları daimi bozılıp tora dip, Liviäneñ räise buluına qarşı çıqqaç, mäsälä tawışqa quyıldı.


text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 11:34
14-se marttan Başqortostanda alqoğolle esemlektärźe hatıu tärtibe turahındağı yañı qanun ğämälğä inä. Bıl zaqondı deputattar huñğı ultırışta qabul itkäyne. Qarşı tip tik ber deputat qına tauış birgäyne. Yañı zaqonğa yaraşlı, irtägänän respubliqa bilämähendä kiske säğät un berźän irtänge higeźgä tiklem qatı spirtlı esemlektärźe hatıu tıyıla. Şulay uq alqoğolde hatıu urındarı la siklände. Meğapolistarźa eşlägän ere sauźa predpriyatieları la vino–araqı bülektären töngölökkä bötönläy yabırğa mäjbür bulasaq. 23-säğättän higeź säğätkä tiklem sostawında etil spirtı 15 protsenttan käm bulğan esemlektär genä hatılasaq.


text:
Färit Möxämmätşinnıñ Ufağa baruı xakimiät firqäseneñ däräcäsen üsterügä yärdäm itärme?
Ämma Tatarstan Däwlät Şurası räise citäkçelegendäge wäkilçelekneñ Ufada Başqortstannıñ räsmi xakimiätläre belän oçraşıp yörüenä qänäğät bulmawçılar da bar.Başqortstandağı xäbärçebez söylägänçä, Färit Möxämmätşin, çärşämbe könne üzeneñ Başqortstandağı kollegası Konstantin Tolkaçev belän oçraştı häm parlament ara xezmättäşlek turında kileşügä qul quydı. Şunıñ belän bergä, Tatarstan delegatsiäse «Nur» tatar teatrında zur zalnı açu tantanasında qatnaştı. Şuşı säfär häm anda äytelgän süzlärgä Qazanda berençe reaksiä dä kürende. Menä mäsälän, kürenekle publitsist, «Azatlıq» radiosınıñ daimi tıñlawçısı Mäxmüt Äxmätcanovnıñ fikere.
Parlament ara xezmättäşlek, normal` äyber. Ämma ni säbäple anı saylawlarğa ber atna qalğaç qına çaqırğannar ikän. Bu Raxitovqa saylanırğa yärdäm itü bula tügelme soñ? Andağı tatarlarnıñ küzläre yomıq bulmasa, alar mondıy barularğa ğına bireşep tormas.Tağın ber fikerne işetergä turı kilde Qazanda. İsemnären tanıtırğa telämägän tıñlawçılar äytkänçä, Färit Möxämmätşinnıñ Başqortostan Prezidentı Mortaza Räximov belän bergäläp teatr zalın açıp yörüe, tatar mänfäğätlären yaqlawğa ömet itkän saylawçılarnıñ citäkçelärgä dä, «Berdäm Rusiä» firqäsenä dä ışanıçın kimetergä mömkin.
Bikä Timerova.


text:
Rusiädä baş möfti bulırmı?
Rusiä Kremle möselmannarnı da ber tübä astına cıymaqçı bula. Yäğni, xakimiät orğannarın vertikal’läşterü belän genä tuqtap qalmıyça, möselman dini oyışmaların da bergä tuplap, Rusiäneñ baş möftien saylatu. Mondıy fiker belän Vladimir Putin kiñäşçese Aslanbäk Aslaxanov küptän tügel genä çığış yasadı. Ul üzeneñ bu täqdimen şäxsi fiker dip beldersä dä, Rusiä prokurorınıñ urınbasarı Vladimir Kolesnikov ta, bu fikerne şul waqıtta uq yaqlap çıqtı. Aslanbäk Aslaxanov, baş möfti saylawnı , dini oyışmalar vertikale tözüdän Rusiä otaçaq qına dip belderde.
Bügenge köndä Rusiädä ber-bersennän bäysez bulğan berniçä dini idärä bar. Mäskäwdä Rawil Ğäynetdin citäkçelegendä Rusiä möftiläre şurası eşli, Ufada, şulay uq, Rusiä möselmannarınıñ üzäk diniä näzaräte eşläp kilä. Anısınıñ möftie Tälğät Tacetdin. Monnan tış, möselmannar yäşägän här töbäktä diärlek töbäk diniä näzärätläre bar, häm alar yä Rawil Ğäynetdingä, yä Tälğät Tacetdinğa buysınalar.
Tatarstan üzeneñ bäysez Diniä näzaräten 1992 yılda buldırdı. Monnan tış, üzenä berniçä genä mäxällälär kergän başqa näzarätlär dä bar ide. Alar, ber möftiyätkä Tatarstanda 1998 yılda berläşep, Ğosman İsxaqinı möfti itep sayladılar.
Şulay buluına qaramastan, Tatarstan diniä näzaräte möftie urınbasarı Wälulla Yaqup, rusiä baş möftien saylawnı yaqlap çıqtı. Bu xaqta ul, azatlıq radiosına birgän intervyusında belderde
Rusiädä baş möfti saylaw tizräk bulırğa tieş. Tarqawlıq möselmannarğa zararlı. Älegä qädär, möftilär üzara tartqalaşıp yatqanğa berläşä almıylar. Diniä näzarätlären berläşterü dä, Tatarstan ürnäk bulıp tora alaTatarstan möselmannarı möftie urınbasarı Wälulla Yaqub buldı.
Tatarstanda, 1992 yılda bäysez Diniä näzaräte oyıştıruğa şaqtıy zur öleş kertkän, cämäğät eşleklese Fäwziä xanım Bäyrämova isä, Wälulla Yaqubtan ayırmalı bularaq, mä’sälägä säyäsi küzlektän qarıy häm Rusiä baş möftien saylawğa qarşı çığa
Rusiädä berdäm möfti saylawğa min qarşı. Bu xakimiät, şunıñ aşa möselmannar belän idärä itmäkçe. Andıy xällär buldı inde tarixta. Läkin ul baş möftilär möselmannarğa xezmät itäse urınğa, xakimiätkä xezmät itä başlıylar, şu\a kürä, anıñ faydası ğadi xalıqqa bulmayaçaq Cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämova fikerläre buldı.
Rusiädä berdäm baş möfti saylap quyuğa qarşı, şulay uq, Rusiä möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdin da qarşı çıqtı. Ul, Aslaxanovnıñ täqdimen, Berdäm struktura tözep, ber başlıq saylaw xakimiät öçen uñaylı häm alar öçen idärä itü ciñelräk dip bäyäläde.
Räfis Cämdixan


text:
Belorusnıñ tışqı eşlär ministrlığı, Görcestan wäkilläreneñ Minskiyda saylawlarda küzätçälege kiräk tügel dip belderde.Baş proquror süzlärenä qarağanda, alar Belorusnıñ Milli iminlegenä qurqınıç tudıraçaq. Görcestan wäkilläre, röxsät bulmawğa qararmastan, prezident saylawlarında beleşmälär ütkärer öçen Belorusqa kilergä niätli.
Elegräk Minskiy , Latwiä, Litwa şulay Awropa Parlamentı küzätüçelärenä dä röxsät birmägän ide.
Bügen Belorusta 19 mart yäkşämbe könne saylawlarda qatanaşu mömkinlege bulmağannar öçen, waqıtınnan alda tawış birülär başlandı.


text:
Xärkov şähärendä ike meñgä yaqın keşe- törle firkä häm oyışma wäkilläre, şähär binası yanında uram cıyını ütkärde. Alar kommunal-xucalıq bäyälärenä tüläwne qaraunı taläp itte. Çarağa cıyılğannarnıñ Xärkov şähäre başlığına yazğan möräcäğätendä bu sorawnı xäl itü öçen aña ber ay waqıt birelüe turında äytelä. Möräcäğät cawapsız qalğan oçraqta mernıñ wazífalarınnan kitü mäsäläsen kütäräçäklär.
Çärşämbe könne Xärkov şähäre deputatları kommunal-xucalıq bäyälärenä tüläwne ike-öç tapqır arttırunı raslağan ide.


text:
Qazanda märtäbäle qunaqlar öçen maxsus şähärçek tözelä
Rusiä başqalası Mäskäwdä 9 may tantanaları uzıp, inde matbuğat çaraları anda bulğan waqiğalarnı çäyni, analizlıy başladılar. Süz kübräk, İkençe dönya suğışınıñ näticälären yañadan qarap, aña bäyä birü, Rusiäneñ älege suğışqa kertkän öleşen artıq küpertep kürsätü xaqında bara. Monnan tış, Amerika quşma ştatları prezidentı Buşnıñ, BDB illäre citäkçeläreneñ Mäsäkäwdäge tantanalarda qatnaşuı turında da şaqtıy küp söylänelä. BDB illäreneñ qaysı citäkçese niçek oçraşqan, nindi täqdimnär belän çıqqan –bolar xaqında da çit yat itmilär qaläm ähelläre. Älege BDB illäre citäkçeläreneñ räsmi bulmağan sammitında kem kemgä qul birgän dä, kem kem belän yänäşä basıp torğan, niçä minutta Mäskäwgä kilep citkän bolar älbätä qızıq. Läkin, menä älege citäkçelär Qazanğa kilgäç, nilär yazarlar ikän, Mäskäw qäläm ähelläre. Yılmayırğa kiräkmäs. Qazanda, bıyılnıñ 25 avgustında BDB illäreneñ barlıq prezidentları da qunaq bularaq kötelä. Alarnıñ bu oçraqta inde räsmi sammitı Qazanda uzaçaq. Mäskäwdä waqıtta, Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko , BDBnıñ kiläçäge xaqında söyläşülärne Qazanda däwam itärbez dip belderde. Ul, şulay uq, BDB illäre liderları da şundıy qararğa kilde digän belderü yasadı. Kemnär kiler, anısı älegä tögäl bilgele tügel. Ä menä, tınıç inqilab yasap, xakimiätkä kilgän Ukraina liderı inde kiläçägen üz awızınnan äytte. Qızığı şunda, Tatarstan bügenge köndä Uqraina belän bik tığız xezmättäşlek itä. Bigräktä iqtisat, yağulıq mä’säläsendä. Ukrtatnaft şirkäte, Ukraina öçen dä, Tatarstan öçen dä olı biznes bulıp tora.
Äle BDB illäre citäkçeläre bıyıl Qazanğa kilep, BDBnıñ kiläçäk yazmışı xaqında söyläşülärne däwam itärbez digän belderülär genä yasıylar anısı. Ä Qazanda isä, bu märtäbäle qunaqların qabul itü öçen zur eş bara. Kreml' belän Qazan milli-mädäni üzäge arasında, Qazansu yarında BDB illäre citäkçeläre öçen maxsus şähärçek tözelä. İke-öç qatlı binalardan torğan bu yortlarnı kürüçelär, ah, menä tağın üzlärenä tözi inde citäkçelär dip zarlanmasqa bula. Bu, Tatarstanğa kilgän dönya liderları öçen yäşäw urınnarı. Döres, alar bulıp kitkäç, älege binalarda ni urnaşır –älegä bilgele tügel. Ä qayber millätçelär, bäysez Tatarstandağı çit il wäkillekläre bulaçaq dip yılmayalar.Räfis Cämdixan


text:
*M.Şäymiev: tatar tele säğätlären kimetergä cıyınmıybız | *Qazanda urtaça eş xaqı 12 meñ sumğa citkän | *Qazan däwlät universitetı binasında yañalıq | *Rusiä olimpiadalarında Qazanlılar yuğarı urınnarnı yawlıy
Qazan şähär Dumasınıñ 18 febräl cıyılışında kübesençä xucalıq eşläre tikşerelsä dä, milli-regionäl komponentınıñ beterelüe säbäple, tatar tele däresläreneñ kimü ixtimallığı turında da süz çıqqan bulğan. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, däreslärne kimetergä cıyınmıybız, xalıq üzebezdä, mäktäplär dä üzebezdä, konstitusiabez bar, bezdä ike däwlät tele, tatar tele häm rus tele, qalğanı tikşerelmi, digän anda.
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ wäkilläre añlatqança, töp qanunnıñ 68 mätdäse nigezendä milli-regionäl komponent nigezendä uqu-uqıtu Federal üzäk belän Tatarstan üz ara xäl itä torğan urtaq wäkälät bulıp tora. Tatarstan deputatlarınıñ "Mäğärif" turındağı federal' qanunğa tözätmä ezerläwe, bu yünäleştä köräş alıp barığa teläwe turında xäbär itkän idek. Qazan Duması utırışında sıynıftağı balalar sanın kimendä 25 itü standartı turında äytelde. Milli sıynflar öçen bu ütälerlek şart tügel.Şuña kürä deputatlar älege mäğärif qanunına tözätmä kertergä täqdim itte. Ul oçraqta mäktäptä tatar telen uqıtu kimergä mömkin. Bu xaqta İnterfaqs agentlığı xäbär itte. Qazan gäzitläre bu turıda ber süz dä yazmadı. Matbuğat Qazan xucalığına, sosial' tormışına qarağan sannarnı yazıp çıqtı.
----------------------------------------------------------------------------------------------
Qazanda urtaça eş xaqı 12 meñ sumğa citkän
Qazan başlığı İlsur Metşin Qazanda urtaça eş xaqı 12 meñ sumğa citkän dip söyläde. Ämma budjet ölkäsendä eşläwçelärneñ keremnäre, bigräktä mäğärif ölkäsendä eşläwçelärneñ eş xaqları bu 12 meñgä citmi, bik tübän bulıp qala. Tögäl san kiterelmi, ämma Qazan kebek millionnan artıq xalqı bulğan şähärlär belän çağıştırğanda, budjet ölkäsendä bulğan eş xaqı yağınnan Tatarstan başqalası 10nçı urında dip äytelä.
Şulay uq bu çığıştan, Qazanda yäşäw minimuınıñ 6 meñ sum tiräsendä buluı açıqlandı. Qazanda, şuşı sannan da azraq kerem aluçı eşçelärneñ sanı kimetü yünäleşendä eş alıp barıluı turında äytelde. Älegä, yäşäw minimunnan azraq külämdä eş xaqın aluçı 72 meñ keşe bar dip isäplänä. Ämma şähär başlığı, eşkä yallawçılar salımnarnı azraq töläw öçen eş xaqların tübän itep kürsätä, ä qalğanın isä konvertta birä, dip añlata. Läkin pensionerlarnıñ keremnäre, 6 meñlek yäşäw minimumınnan 2 tapqırğa diärlek tübänräk bulıp qala. Alarğa konvertta aqça birüçe yuq.
----------------------------------------------------------------------------------------------
Qazan däwlät universitetında uqu däräcäme?
Tatarstandağı yuğarı uqu yortları, ayırım alğanda Qazan däwlät Universitetı Rusiädä berençe 3lektä tora dip äytelä ide. Düşämbe cıyılışında Qazan şähär başlığı İlsur Metşin, Qazan ğıylem yortlarınıñ däräcäse, dönya uqu yörtları belän çağıştırğanda bik tübän dide. Qazan ğömümän, xalıqara däräcädäge belem alu sistemasınnan çittä qalırğa mömkin, dip belderde ul. Şähär başlığı Dönya bankı belgeçläre ütkärgän tikşerenügä tayanıp söyli. Çit il belgeçläre Qazanğa kilep, başqalanıñ belem birü mömkinleklärenä üz bäyälärn birep kitkän ide. Şuşı tikşerenü näticälärenä kürsätkänçä, Qazan ğälimnären dönya däräcäsendä belmilär, alarnıñ eşlärennän misallar qullanmıylar. Yuğarı uqu yortları üzläreneñ finanslaw çığanaqların, alarnıñ niçek totıluı turında mäglümatnı açıq itep internet säxifälärgä kürsätmi, dip söylägän Qazan şähär başlığı.
----------------------------------------------------------------------------------------------
Rusiä olimpiadalarında Qazanlılar yuğarı urınnarnı yawlıy
Mäktäptäge belem turında uñışlar xaqına xäbär itkändä, İlsur Metşin yuğarı kürsätkeçlärne atadı. Rusiä olimpiadalarında Qazanlılar yuğarı urınnarnı yawlıy, 100-läp uqıtuçı häm uquçı Rusiä xakimiatlärennän zur grantlar alğan. Berdäm däwlät imtixanın 90-100 ballğa yazğan 130 uquçı bar ikän Qazanda. Metşin äytkänçä, fizika häm ximia fänen Qazanda naçar uqıtalar. Bu fännärdän, berdäm däwlät imtixanın, urtaça


text:
Bügen Başqortstan Däwlät Cıyılışı Qorlıtayı respublikada prezident saylawların Rusiäneñ Däwlät Dumasına saylawlar belän ber könne uzdıru turında qarar qabul itte, yağni bıyıl dikäbrneñ 7dä Başqortstanda häm prezident häm Rusiä Däwlät Dumasına saylawlar ütäçäk. İnterfax mäğlümat agentlığına xäzerge prezident Mortaza Räximov, saylawlarda qatnaşu turında äle qarar birmädem, dip beldergän. Saylawlar köne äle bilgele bulğançı uq respublikadağı mäğlümat çaralarında saylawaldı kierenkelege inde sizelä ide. Başqortstanda "Qızıl Tañ" häm "Başqortstan" kebek räsmi basmalarnıñ uquçıların arttıru eşe bik awır barğanda-oppozitsion gazetlar yäşen tizlege belän iñ yıraq awıllarğa barıp citä.
Respublikanıñ matbuğat ministrı Zöfär Timerbulatov-räsmi gazetlarda eşläwçe jurnalistlarğa –uquçılarnı cälep itü öçen professional däräcäne arttırırğa täqdim itte.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Amerika İranğa höcüm yasarmı - Washington monı kire qağa, läkin Tähranğa üzeneñ täwäkällegen kürsätä
Uzğan atna azağında Quşma Ştatlarda Bush xökümäte İrannıñ atom qorılmalarına hawa höcümnäre äzerli, digän xäbär dönya kürgän ide. Aq yort andıy plannar buluın kire qaqtı, häm İrannıñ atom programması tiräsendäge problemanı xäl itüdä töp iğtibar diplomatiägä birelä, dip belderde. Britan tışqı eşlär ministrı Jack Straw da andıy höcümnär ideäsen "çep-çi diwanalıq" dip atadı.
Ämma şul uq könne räsmi Washington bolarnıñ barısın da tuzğa yazmağan süzlär dip, İran tiräsendäge kierenkelekne xäl itü eşendä üzeneñ diplomatik yullarğa tuğrılığın belderde. Prezident Bushnıñ kiñäşçese Dan Bartlett, prezident östenlekne, bar dönya tanığan şuşı problemağa diplomatik çişeleş tabuğa birä, dip äytte. Ämma küzätüçelär, "New Yorker"da dönya kürgän mäğlümatnıñ törle yaqları bula ala, digän qaraşta. Jenevadağı İminlek säyäsäte üzägeneñ mödire Shahram Chubin:
"Seymour Hersh eztabar jurnalist bulğanğa kürä, anıñ här yazğanı döres dip äytep bulmıy, ämma biredä şunısı möhim - bu, amerikannarnıñ diplomatik alımnar uñmağan oçraqta citdi töstä xärbi ixtimalnı tikşerüen kürsätkän işarälärneñ berse bulıp tora", di Shahram Chubin.
"New Yorker" mäqäläsendä, xäzerge häm elekke yuğarı amerikan räsmilärenä tayanıp, prezident Bushnıñ möqätdäs ber maqsatı bulıp İrandağı xakimiatne üzgärtü tora, dielä. Küzläw eşläre belän şöğellängän elekke ber xezmätkär Seymour Hersh mäqäläsendä, amerikan xökümätendäge qayberäwlär İrannıñ xäzerge prezidentı Mäxmüt Äxmädinecadne yaña ber Adolf Hitler itep kürä, şuña da, ägär dä ul atom qoralına iä bulsa, bu yaña dönya suğışına kitermäsme, digän soraw quya, dielä.
Chubin fikerençä, Quşma Ştatlar citäkçelegeneñ bügenge qaraşı şundıy ki, İranğa ğomumän ışanıp bulmıy, xakimiatkä Äxmädinecad kilgännän birle bigräk tä:
"Washington İran belän bulğan problema nigezendä Tährannıñ atom ımsınuları ğına tügel, ä anıñ Yaqın Könçığıştağı säyäsäte, Xämasnı, Xizbullanı yaqlawı yata, häm İranda xakimiat üzgärmi torıp, bu da üzgärmäyäçäk dip uylıy", di Shahram Chubin.
"Washington Post"tağı mäqälädän kürengänçä, Quşma Ştatlarnıñ yaqın aralarda İrandağı atom qorılmalarına xärbi höcümnär yasawı ikele, ämma Washington İranğa şulay itep üzeneñ täwäkällegen, kiräk bula qalsa köç qullanuğa da barırğa äzer toruın kürsätä.
Xärbi tıqşınunıñ kön tärtibendä bötenläy tormawın düşämbedä Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek başlığı Javier Solana da äytte:
"Min "New Yorker"dağı mäqäläne uqıdım, minemçä, anıñ çınbarlıq belän bernindi dä urtaqlığı yuq. Pentagonda, anıñ eşendäge törle dairälärdä nilär bulıp yatqanın min belmim, läkin şunı äytä alam - xärbi çaralar bötenläy qaralmıy", di Javier Solana İrannıñ atom qorılmalarına hawa höcümnäre yasaw ixtimalı xaqında.
İran isä bar bu şawşunı Quşma Ştatlar tarafınnan üzenä qarşı başlap cibärelgän psixologik suğış dip bäyäli, monıñ artında Washingtonnıñ näfräte häm berni dä eşli almawı yata, dip belderä.
Kärim Kamal


text:
Musa Cälil büläge öçen boz östendä yarış
Qaharman şağıyr Musa Cälil büläge öçen yasalaçaq yarış, bu yıl üzençeleräk başlana. Yarışlarnıñ töp agışları, iğtibarğa layıq bäyge barışında bulaçaq.
Boz östenä salu öçen Mamadıştan taqtalar kitertelgän, boz östenä tağın rezin häm kilemnär quyılğan.
Köräş 5 köläm östendä baraçaq. Tatar-başqort köräşe buyınça bäygeneñ boz sarayında uzuı ber üzençälek. Tağın ber yañalıq, 130 kg awırlıq ülçäweneñ kertelüe.
Yarış Şimbä könne irtänge säğat 9da başlana.Yäkşämbe kön tämamlana.


text:
Açıq mikrofon: Qazan metrosınıñ kiläçäge barmı?
Qazan elektr transportı şirkäte citäkçese Elmir Zakirov Qazan metrosı şimbä könne tulı köçenä eşli başlayaçaq dip belderde. Uzğan yılnı, avgust ayında açılğan, dönyada iñ qısqa yullı metro sanalğan cir astı yulında, isegezgä töşeräbez, 22 fevral' könne qaza bulğan ide. Tözeleş eşläre barğanda, metronıñ betonnan yasalğan diwarları cimerelä. Häm metro yulların su basa. Pänceşämbedä su inde çistartıldı häm şimbägä tözekländerüdän soñ bulğan çüp-çar çistartılıp betäçäk ikän.
Qazan metrosı, äytelgänçä iñ qısqa yullı. Anda barı tik biş kenä tuqtalış. Metronıñ ike oçında tağın ike stansiä tözü bara. Alarnıñ berse, Qazan kirmäne astınnan uzaçaq. Qazansu yılğası astınnan da uzıp, Mäskäw rayonı belän totaşaçaq.
Qazan metrosı tözeleşe barğanda ğadi xalıq daimi räweştä şik belderep kilde. Işanıçlı bulmas dip. Läkin metro yartı yıldan artıq matur ğına xezmät itte. Kön sayın anıñ belän 20meñnnän artıq keşe qullandı. Ä menä bu qaza bulğannan soñ xalıq ni uylıy, çirattağı Açıq mikrofon rubrikası şul xaqta:
-Metroda min bik siräk yörim. Uñaylı tügel ul minem öçen. Ä metronıñ kiläçäge aqçağa ğına bäyle inde. Aqçaları bulsa tözelep beter, bulmasa inde, - yuq.
-Min ğomumän yörmim! Yörergä dä cıyınmıym, balalarıma da quşmıym. Çönki qurqınıç anda! Änä kiçä genä su bastı. Kiläçäge yuq anıñ. Aşıq-poşıq qına tözedelär anı, üzem tözüçelärdän işettem – naçar anıñ sıyfatı.
-Yuq min yörmim, çönki uñaylı tügel. Min yäşägän cirgä citmägän iç äle ul. Ä bolay matur ğına kürenä ul.
-Miña ul bik tä uñaylı! Anıñ kiläçägenä, älbättä, ışanam.
-Bulır, Alla birsä! Tatarstanda böten närsä bula ul.
-Min anda ike tapqır buldım. Qurqıta! Keşe dä bik az yöri bit anda. Anıñ kiläçäge “qarañğı” dip uylıym. Işanıçlı närsä tügel ul.
Al'bina Zäynulla


text:
яkшәMбe, 22 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 11:04
Tatarstanda uzğan cide ayda, terkälgän yul häläkätläreneñ sanı, uzğan yılnıñ şul çorı belän çağıştırğanda un protsentqa artqan. Yul häläkätlärendä ülüçelär häm yaralanuçılar sanı da şul çama artqan. Monıñ xaqında sişämbe könne Qazanda ütkärelgän Ministrlar kabinetınıñ Yul xäräkäte iminlege komissiäseneñ çirattan tış utırışında belderelde. Çirattan tış utırış cıyuğa uzğan atnada ber- ber artlı bulğan qotoçqıç yul häläkätläre säbäp buldı. Unınçı avgustta Älmät rayonında ber yulı öç avtomobil' bäreleşte häm sigez keşe häläk buldı. Undürtençe avgust könne Apas rayonında “Folkswagen- Passat avtomobileneñ “Gazel'” mikroavtobusı belän bärelüe säbäple unöç keşe häläk buldı. Cide ayda Tatarstanda cide awır, yäğni biştän artıq qorbanlı yul häläkätlärendä qırıq altı keşe häläk bulğan häm biş keşe tän cäräxätläre alğan. Menä şundıy awır wäzğıätkä bağışlanğan utırışta Eçke eşlär ministrlığınıñ Däwlät avtoinspeksiäse idäräse başlığı Rifqat Miñnexanov häm Ğädättän tış xällär minuslığı citäkçese urınbasarı Miñzahit Cihanşin xisap tottılar. Rifqat Miñnexanov fikerençä Tatarstan yullarındağı çiktän aşqan tärtipsezlek- ul qanunnarnıñ yomşaqlığı. Ägärdä yul xäräkätenä qağılışlı qanunnar ul telägänçä qırıs bulsa yul häläkäte qorbannarı sanı ikelätä kimer ide. Xäzergä yul iminlege, avtotransport öçen cawaplı oyışmalar quldan kilgänçä çaralar küräçäk. Bu atnada “Avtobus” operatsiäse başlana. Passajirlar taşüçı şirkätlärneñ litsenziäläre, avtobuslarnıñ häm alarnı yörtüçelärneñ xäle tikşereläçäk. Ä inde Apas yulındağı qotoçqıç häläkätneñ säbäpläre älegä tikşerelä ikän. Ğazelgä kilep bärelgän “Folkswagen-Passat avtomobileneñ xucası häm rul'dä bulğan keşe turında nindider ser saqlana. Avtomobileneñ xucası ber çığanaqlarda ber törle, ikençelärendä ikençe törle taswirlana. Mäğlüm ki ul avtomobil' eçendä ber ir keşe, ber xatın-qız bulğan. Utırıştan soñ Rifqat Miñnexanov jurnalistlarğa Apas yulındağı häläkätneñ säbäpçese( mäğlüm ki avtobusqa bärelgän ciñel avtomobil' säğätenä yöz citmeş kilometr tizlek belän barğan) Folkswagen-Passat rulendä xatın-qız bulğan. Yunıs Ätnäle.


text:
Saakaşvili Gruziäneñ bötenlegen qaytarırğa cıyına
Audio (Mixail Saakaşvili): "Saqlanu ministrı bıyıl ğına ike tapqır alıştırıldı. Bu sezneñ öçen awır, beläm, di Saakaşvili. Min sezgä prezident süze biräm: İrakli Okruaşvili, ilneñ bötenlege qayatarılğançı, ministr bulıp qalaçaq. Ul bu urınğa şunıñ öçen kilde."
Kiçä xökümättä başqarılğan üzgäreşlärgä qädär, Okruaşvili Eçke eşlär ministrı ide. Näq menä anıñ citäkçelege waqıtında bıyıl Eçke eşlär ministrlığı ğäskärläre Könyaq Osetiägä kertelgän ide. Saakaşvili Gruziäneñ bötenlegen qaytarunı üzeneñ töp maqsatı itep quya. Üzbilgelängän Acarstan respublikasında üzäk xökümätneñ kontrole inde qaytarıldı.


text:
May axırında Qazanda törki xalıqlarnıñ «Näwrüz» teatr festivale ütäçäk
Yallar, bäyrämnär buluğa da karamastan, Qazanda mädäni tormış ber dä tuqtap tormıy. Äledän-äle estrada yoldızları konsertları, törledän-törle tamaşalar, festivallär sänğätne yaratuçı qazanlılarnı söenderep tora. 22 maydan 31 qädär Qazannıñ opera häm balet teatrında 16 Nuriev isemendäge xalıqara balet festivale ütäçäk. 13 maydan başlap başqalabız tamaşaçıları «Teatral' Rusiäneñ yäşlege» dip isemlängän bäygene küzätä alaçaqlar. 20 maydan Gäliäskär Kamal, Kärim Tinçurin, Yäş tamaşaçılar teatrlarında törki xalıqlarınıñ 7 «Näwrüz» teatr festivale uzaçaq. Qazan tamaşaçıları aldında tatar, başqort, äzerbäycan, qırğız, qazax, törek, gagauz, tıva, qırım tatarları, yaqut häm başqa törki xalıqlarnıñ 20 artıq milli teatrları çığış yasıyaçaq. Başqalabızda bu bäyge inde ikençe tapqır ütä. Festival' 26 mayğa qädär däwam itep, teatr söyuçelärgä küp kenä qızıqlı oçraşular wäğdä itä.
Azatlıq radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
AQŞ prezidentı Buşnıŋ Ğıraq prezidentı Saddam Xosәingә hәm anıŋ ullarına ildәn çığıp kitü өçen tanığan mөddәtneŋ tuluına berniçә sәğәt vaqıt qaldı. Saddam hәm Bagdat şuşı ultimatumnı kire qaqqanna soŋ, AQŞ hәm Britaniәneŋ Ğıraqqa qarşı suğış başlauın mөğcizә genә tuqtata ala. Ә mөğcizәlәr bik sirәk bula. Dөnyanı qaraŋğı kөnnәr kөtә.
Berençe oçraqta qaraŋğılıqqa Ğıraqta bombalaunıŋ qorbanı bulaçaq ğailәlәr, şulay uq nindi genә taraftan bulmasın suğışta qatnaşıp ta hәlak bulaçaq xәrbilәrneŋ ğailәlәre kümelәçәk. Xәzer inde süz suğışnı buldırmau tügel, ә qorbannar hәm ziannı kimetü turında ğına bula ala. Küp nәrsә Saddamnıŋ pozitsiәsennәn bәyle bulaçaq. Өç senario tәqdim itep bula. Berençedәn, Saddam AQŞnıŋ üz xәrbilәre arasında qorbannar sanın çikәv өçen xәzerge prezidentnıŋ әtise Buşnıŋ 1991-nçe yılda Bagdatqa kerüdәn totlıp qalğanın, şuluq sәbәptәn, prezident Klintonnıŋ Somaliәdәn ğәskәrlәren çığaruın belә. Şul sәbәple ul amerikannar yağınnan qorbannarnıŋ küp buluı өçen hәr tөrle qorallar hәm bәlkim ximik hәm biologik qorallar qullanaçaq hәm Bagdat tirәsendә qızu qorallı bәreleşlәr bulaçaq. Amerikannar arasaında qorbannarnıŋ küp buluı, amerikan cәmağәtçelegeneŋ prezident Buşqa suğışnı tuqtatuı өçen basım yasauına kiterәçәk digәn fikerdәn çığıp xәrәkәt itә ala. Ikençe senario bu- Saddam suğıştan elek diplomatik sәxnәdәge qızu bәxәslәrne küz aldında totıp, AQŞnıŋ nindider ber külәmdә diplomatik izolәtsiәdә toruın kürep, tөp әhәmiәtne Bagdatnı saqlauğa yünәlderәçәk. Qarşılıq kürsәtü ozaqqa suzılğan xәldә, xalıqara basım AQŞnı xәrbi aktivlığın tuqtatuına etәrәçәk dip uyliy. Üzen amerikan agressiәseneŋ qorbanı buluın kürsәtü өçen ul massa külәm yuq itü qoralların qullanmayaçaq. Өçençe senarioğa kürә, Saddam Xosәin yәşәp qalu yәsiә xakimiәten saqlap qalu өçen ber nindi dә mөmkinlekneŋ bulmauın kürep, qulındağı barlıq qorallar hәm xәrbi kөç belәn amerikannarğa taşlanaçaq. Bu oçraqta ike yaqtan da qorbannar sanı küp bulaçaq. Әlbәttә, bolar tik senario ğına , suğış çınbarlığı bөtenlәy başqa bula ala. Suğışnıŋ külәgәse Ğıraqqa ğına tügel, ә barlıq illәrgә tөşәçәk. Suğışnıŋ başlanuı belәn moŋa qarşı çıqqan kөçlәr, dairәlәr, xөkümәtlәr, cәmağәt oyışmaları tik torırğa tieşlәrme soŋ? Mәğlüm bulğança suğışnıŋ berençe qorbanı xәqiqәt bula. Menә әytep kitkәn kөçlәr, monı buldırmas өçen eşlәrgә xәqiqәtneŋ, çüldә, xarabәlәrdә kümelep yuğalmauı өçen tırışırğa tieşlәr. Suğış yәisә qorallı konfliktlar vaqıtında xәrbilәr dә, xөkümәtlәr dә, yuğaltular hәm tınıç xalıq arasındağı qorbannar turında tulı hәm obyektiv mәğlümәt birü belәn qızıqsınmıylar. Çeçnәdәge berençe hәm ikençe suğışta küpme tınıç xalıqnıŋ hәlak bulğanı әle dә bilgesez. 1991-nçe yıldağı berençe Ğıraq suğışında da tınıç xalıqtan küpme keşeneŋ hәlak bulğanı mәğlum tügel. Bu san Ike meŋ 500 belәn 200 meŋ arasında üzgәrә. Suğışta berençe oçraqta xәrbilәr tügel, ә tınıç xalıq hәlak bula. Moŋa Çeçnә, Ğıraq qına tügel, ә Panama da misal bulıp toa. 1989-nçe yılda Panamada prezident Orteganı çitlәtü operatsiәse vaqıtında 23 xәrbi üterelgәn bulsa, tınıç xalıqtan 200 belәn 600 arasında keşe hәlak bulğan. Bu mәrtәbә dә başqaça bulır dip әytü өçen sәbәp yuq. Suğış suzılğan sayın qorbannar sanı artaçaq. Şul sәbәple suğış ozaqqa suzlımasın ide dip әytәse kilә.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
İnguşetiä yaña "qaynar töbäkkä" äylänäme?
Soñğı atnalarda İnguşetiädän kön sayın diärlek küñelsez xäbärlär kilä. Äle urıs, äle çegän keşelären üterüläe, militsiägä höcümnär, keşe urlawlar, xättä respublika prezidentına höcüm itülär. Şuşı kierenkelek artunıñ säbäbe närsädä?
Soñğı waqıtta bulğan keşe urlawlarğa protest belderep çärşämbedä başqala Nazrandä uramğa 500läp keşe çıqtı. Qayberläre taşlar ata başlağaç, militsiä hawağa ut açtı.
Küplär bu keşe yuğalular öçen xärbilärne häm iminlek xezmätlären ğayepli häm respublikanıñ zäğif prezidentı, üze dä FSB generalı bulğan Murat Zäzikovnı urınınan kitergä taläp itä.
"İnguşetiä kiçä baş kütärü çigendä ide. Ägär miting tönlä tuqtatılmağan bulsa, qullarına tayaqlar totqan yözlägän keşe bu zäğif xakimiätkä qarşı baş kütärergä äzer ide. Kiläçäktä bu qabatlana ala" dide bäysez jurnalist, ingushetia.ru internet säxifäseneñ baş möxärrirre Magomed Yavloev radiobıznıñ Tönyaq Kavkaz bülegenä.
Atnakiç könne Mäskäwdä ütkän matbuğat oçraşuında İnguşetiä prezidetı Murat Zäzikov respublikadağı xällär küpertelep kürsätelä dide. Soñğı köç qullanular, xättä üzenä qarşı bulğan höcüm turındağı xäbärlärne ul "safsata" dip atadı.
"Teläsä nindi, keçkenä bulsa da, waqiğanı bezdä şunduq kütärep çığalar. Başqa töbäklärdä andıy xällärne telgä dä almıylar" dide İnguşetiä prezidentı.
Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ yül ayında İnguşetiägä östämä 2 meñ xärbi cibärüen Zäzikov ğäskärlärneñ ğädäti xäräkät itüe dip atadı.
Berük waqıtta cirle räsmilär respublikağı wazğiätne qızdıruda islamçı törkemnärne ğayepli. Tegeläre şartlaw-atışularğa bäyleşläre buluın kire qağa.
Radiobıznıñ Kavkaz belgeçe Andrey Babitski fikerençä, kürşe Çeçnädä xakimiätkä Ramzan Qadırov kilgännän soñ suğışçılarnıñ ber öleşe İnguşetiägä ütep kergän.
"Çeçnädä qırıs kontrol urnaştırılğaç, anda suğışu awırlaştı. Qorallı törkemnärneñ zur öleşe İnguşetiägä kilde. Bu xäl inde küptännän bara. Çeçnädäge şikelle diktatura urnaştırılmıy torıp, İnguşetiädä tınıçsızlıq saqlanaçaq" dide Andrey Babitski.
İnguşetiädäge kierenkelekne küplär prezident Zäzikovnıñ zäğiflege, anıñ Kreml aldındağı quştanlığı belän añlata.
İnternetta ütkärelgän fiker beleşüdä 2 meñ keşeneñ meñ-yarımı, Zäzikovnı korrupsiä häm respublikadağı çıbnarlıqnı yäşerüdä ğayepläp anı urınınan alu öçen tawış birgän.
Ämmä Andrei Babitsi fikerençä, Tönyaq Kavkazdağı suğışçılar alar küçep yörüçän. Äytik, İnguşetiädä kontrol urnaştırılsa da, alar başqa töbäkkä, şul uq Dağıstanğa küçä ala.
ali ğilmi


text:
İli Türk tili
İli Türkiy tili - esasen Çinde laf etilgen bir Türkiy tildir. 1982 senesi malümatına köre şu tilde tek 120 insan laf ete.
Sınıflaştırma[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İli Türkiy til Qarluq til gruppasına aittir, faqat şu til Qıpçaq bazı hususiyetlerini köstere.
İli Türkiy tilindeki Qarluq ve Qıpçaq hususiyetleriniñ qıyaslanması aşağıdaki cedvelde baqıñız:
Coğrafik dağıluv[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İli Türkiy tili Çinde İli Qazah Muhtar Emanetı İli Özen boyunda, onıñ qollarında ve Yiningde bardır. Ğaliba Qazahistanda biraz til taşıyıcılar bardır. İli Türkiy tili iç bir memlekette resmiy til sayılmay.
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Zhào Xiāngrú and Reinhard F. Hahn (1989). "The Ili Turk People and Their Language". Central Asiatic Journal 33 (3/4): 261-285.
- Reinhard F. Hahn (1991). "An Annotated Sample of Ili Turki". Acta Orientalia Academiae Scientiorum Hungaricae 45 (1): 31-53.


text:
Başqortstanda berençe tapqır ülgän keşe böyere quyu operatsiäse yasalğan
Başqortstanda berençe tapqır ülgän keşe böyere quyu operatsiäse yasalğan. Ul Stärletamakta yäşäwçe 48 yäşlek keşegä quyılğan. Älege operatsiä avgustta uq yasalsa da, tabiplar anıñ uñışlı buluına şiklänep xäbär itmi torğan bulğannar.
Bügenge könne yasalma böer apparatına totaştırılğan 300 keşe donor böyerenä çirat kötä. Respublikanıñ klinik xastaxanäse yılına 30-50 böyer küçerep quyu operatsiäse yasaw mömkinçelegenä iä bulsa da, andıy operatsiälär berniçä distädän artmıy. Ülgän keşelärdän böyer küçerü aña moxtaclarğa yäşäw mömkinçelege tudıra. Moña qädär ülgän keşelärdän böyer küçerü operatsiäsen Mäskäwdä genä yasıy torğan bulğannar.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Bügin Astanada Qazaqstan fwtbol federacïyasınıñ XIV kezekten tıs say`law konferencïyası ötip, jaña prezïdent say`landı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Erlan Qojağapanov öz erkimen qızmetinen ketken soñ, kezekten tıs say`law uy`ımdastırılğan edi. Federacïya prezïdenttigine jalğız ümitker tirkelgen. Bul qızmetke ardager fwtbolşı, bir kezderi Qazaqstan fwtbol odağın basqarğan, soñğı waqıtta Federacïya prezïdenti mindetin atqarıp jürgen Sey`ildä Bay`şaqov say`landı. Konferencïyağa qatısqan QFF ökilderi men federacïya Atqarwşı komïtetiniñ müşeleri birawızdan qoldap, dawıs berdi. Endi Sey`ildä Ïkramulı bul qızmeti 2020 jılğa dey`in atqaradı.
Sey`ildä Ïkramulı Bay`şaqov 1950 jıldıñ 28 tamızında dünïege kelgen.
«Qay`rat» FK (Almatı) men KSRO ulttıq quramasında oy`nadı.
Ärtürli qızmetterdi atqardı:
- «Qay`rat» fwtbol klwbı» AQ birinşi vïce-prezïdenti;
- QR şağın fwtbol qawımdastığınıñ prezïdenti;
- QFF balalar jäne jasöspirimder fwtbolınıñ jetekşi mamanı;
- Qazaqstan Fwtbol Odağınıñ vïce-prezïdenti;
- Qazaqstan Fwtbol Odağınıñ töreşiler komïtetiniñ törağası;
- Ulttıq fwtbol lïgasınıñ dïrektorı;
2007 jıldıñ 28 tamızınan bastap – QFF vïce-prezïdenti;
2013 jıl – Texnïkalıq komïtettiñ törağası;
2016 jıldıñ 19 qazanınan bastap – QFF prezïdentiniñ mindetin atqarwşı;
KSRO sport şeberi, xalıqaralıq därejedegi sport şeberi, QR eñbek siñirgen jattıqtırwşısı;
QR ardagerler fwtbolı odağınıñ prezïdenti.


text:
Çernogoriädä millätara mönäsäbätlärgä bağışlanğan fänni cıyında qatnaşıp qaytqan Başqortsan ğalime, Rusiä Fännär Akademiäseneñ Başqortstan Fänni Üzäge belgeçe İldar Ğabdrafikov şulay dip sanıy. Etnosäyäsät belgeçe belän Azatlıq xäbärçese oçraşıp söyläşte. İldar Ğabdrafikov üzeneñ fänni ezlänülären başqa temağa bağışlasa da – anıñ tizdän Başqortstanda ütäçäk prezident saylawları turındağı fikerläre tıñlawçılarıbızğa bälki qızıqlı bulır. Ul arada ğamäldä saylawlarda qatnaşırğa dip 11 keşe terkälgän.
Yabloko firqaseneñ Başqortstannıñ Könbatış bülekçäse citäkçese Zakircan Äxmätcanovqa höcüm bulğan. Ul üze – monıñ artında säyäsät tora, dip belderä. Tatar cämäğätçelege Bäläbäy tatar gimnaziäse yazmışı öçen borçıla. Anıñ citäkçese Nurmöxammät Xösäinov prezident bulırğa däğwa itkännän birle mäktäptä tikşerülär däwam itä.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Ğiraqnıñ elekke prezidentı Säddam Xösäinne xökem itüçe mäxkamädä baş prokuror Caffar äl-Mussawi Säddamğa häm anıñ belän bergä xökem itelüçelärneñ ikesenä ülem cäzası birüne soradı.
Caffar Säddamğa, anıñ yarım tuğanı Barzan İbrahim äl-Tikritiğa häm elekke vitse prezident Taha Yassin Ramadanğa iñ zur cäza birelergä tieş dide.
Säddam häm anıñ belän xökem itelüçe 7 keşe 1982-nçe yılda Ducail awılında 148 şığıynı üterep keşeleklelekkä qarşı cinayät qıluda ğäyeplänä.
Bu üterülärgä Dücäildä Säddamnı üterü omtılışı buluı säbäpçe dip xäbär itelgän ide. äl-Mussawi andıy omtılışı bulğanlığına şik belderde.
Äl-Mussawi 7 ğäyeplänüçeneñ bersen Möxämmät Assam Azzawinı aqlap irekkä çığarunı sorarı. Azzawi Xösäinneñ Baat partiäseneñ Dücäil awılındağı tübän däräcäle räsmie bulğan.
Mäxkamä utırışı 10-nçı yüldä däwam itäçäk.


text: İzrail hawa köçläreneñ Libanğa yasağan höcüm näticäsendä kimendä 56 keşe ülde. Alarnıñ yartıdan artığı balalar. İzrail hawa köşläre bombalarnı tönlä kilep taşly. Ut astına, Libannıñ könçığışında urnaşqan Qana bilämäse totıldı. Dönya ağentlıqları xäbär itkänçä, bobmalarnıñ berse 60lap qaçaq urnaşqan yortqa töşte. İzrail xärbiläre, cirle xalıqnı Qana bilämäsennän kitärgä berniçä tapqr çaqırğınannarın belderde. Alar, ülemnär öçen cawapnı, şuşı cirdän atışlar alıp barğan Xisbulla törkeme totarğa tieş dip tä belderde. Anga qadär İrail oçqıçları häm artilleria kübesençä şigilär yäşäğän Äl -Xiyäm şähärenä höcüm itkän ide.


text:
Tөnyaq Koreya qoral plutonien yasap bula torğan laborotoriәne yaŋadan açırğa ciena. Bu xaqta, Tөnyaq Koreya xakimiәtlәreneŋ Xaliqara atom agentlığına yullağan xatında süz bara. Tonyaq Koreya, mәğlümәt agentlığı birğәn xәbәrğә qarağanda, Xalıqara atom agentlığı belgeçlәre ildәn quıp çığarılaçaq, hәm bu oyışmağa, atom reaktorında yaŋadan eşlәr başlanğaç, inspektorlarnıŋ kirәğe qalmadı, diğәn xat ta cibәrelğәn. Xalıqara atom agentlığı Tөnyaq Koreyadan andıy xat alu faktın başta qaqsa da, küpmeder waqttan sөŋ anı tanıdı. Belğәneğezçә Pxenyan üzeneŋ atom tөş programmasın, çit ildәn yaqulıq kilmi başlağaç, yaŋartıp cibәrğәn ide. Ber niçә kөn elek, Tonyaq Koreya Yonbondağı atom reaktorınnıŋ eşen tergezüğә әzerlәnә başladı.
Bügen, Rusia atom energiәse ministrı Aleksandr Rumyantsev Mәskәwdә çığış yasap, Tөnyaq Koreya tirәsendә tuğan krizisnıŋ başlanuında Amerikanıŋ KEDO konsortsiumın ğәyeplәde. Yağulıq kiterüçe KEDO konsortsiumı, Tөnyaq Koreya belәn 1994 yılda tөzelğәn kileşüen, ilneŋ yaşeren rәweştә atom tөş programmaların tәrrәqıy itüwen belğәç, tuqtattı.


text:
Yevropa Komissiäse yaña Yevropadan vizasız ütüne sorıy
"Şengen zonasına kerer öçen "öçençe ber däwlät" watandaşı – Yevropa Berlegenä äle genä quşılğan 10 yaña däwlätneñ berse arqılı ütärgä tieş. Älege täqdim, 3nçe il watandaşlarına bu illär aşa – vizasız ütü mömkinlegen birüne küz aldında tota", dide komissiä wäkile.
Älege täqdim 10 yaña äğza xuplağaç qına ğämälgä aşırıla ala, häm bu küpmeder waqıt täläp itäçäk. Yevropa Berlegeneñ 10 yaña äğzase şengen zonasına 2007nçe yılnıñ azağında quşılır dip kötelä.


text:
İzrail' prezidentı Moşe Katsav Süriä prezidentı Bäşär äl-Assadnı tınıçlıq söyläşüläre ütkärer öçen İzrail'gä çaqırdı:
AUDİO: Min prezident Bäşär äl-Assadnı İzrail'gä kilergä, İzrail' xakimiätläre, İzrail' citäkçelege belän oçraşırğa häm İzrail' xakimiätläre belän çın tınıçlıqa, daimi tınıçlıqqa ireşü yulları turında turıdan-turı söyläşergä çaqıram.
Süriä parlamentınıñ tışqı mönäsäbätlär komitetı räise Söläyman Xäddäd Katsavnıñ täqdime bik şoma häm problemalı dide. Süriäneñ Qaçaqlar mäs'äläläre ministrı Butayna Şaaban İzrailneñ bu täqdime 2000-nçe yılda özelgän söyläşülärne yañartu çaqırularına citdi cawap tügel dide. 2000-nçe yıldağı söyläşülär 1981-nçe yılda İzrail' bilämälärenä äwerelgän Golan Qalqulıqları turında kileşä almaw säbäple özelde. İzrail' bu cirlärneñ zur öleşen kire qaytarırğa äzer buluın beldersä dä, Süriä Golannı tulısınça kire qaytarunı taläp itte. Kiçä İzrail' premyer-ministrı Ariel Şaron İzrail' Süriä belän söyläşülärgä äzer, ämma Süriä İzrail'gä höcüm itüçe terrorçı törkemnärgä yardämen tuqtatırğa tieş dide.


text:
Törek premyer-ministrı: alda tağın da qatlawlıraq eş tora
Räcäp Tayip Erdoğan Brüsseldän İstanbulğa ciñüçe bularaq qayttı - Yevropa Berlegendäge 25 ilneñ citäkçese comğa könne Törkiäne dä şuşı Berlekkä alu söyläşülären kiläse yılda başlap cibärü turında qarar qabul itte. Şimbä irtän Erdoğannı İstanbul hawa alanında 2 meñläp keşe törek wä Yevropa Berlege bayraqların bolğap qarşı aldı.
Audio, Räcäp Erdoğan
"Bu näticä bezne tınıçlandırırğa tieş tügel, xäzer bezgä tağın da tırışıbraq eşlärgä kiräk häm bez kübräk eşliäçäkbez dä. Läkin monı xökümät üze genä eşlämäyäçäk, bez monı barıbız da bergäläşep alıp baraçaqbız" di Törkiä premyer-ministrı ilneñ Yevropa Berlegenä quşılu omtılışın ğämälgä quyu xaqında. Comğa könne Brüsseldä uzğan söyläşülär çaq qına özelmi qaldı, yaqlar Kipr mäs''äläsendä hiç kileşä almadı. Küptän tügel genä Yevropa Berlegenä kergän älege utraw haman da ikegä bülengän kileş yäşi, anıñ töreklär yäşägän tönyağında Törkiä ğäskärläre urnaştırılğan, könyağında isä greklar ğömer kiçerä. Yevropa Berlegenä utrawnıñ näq menä grek öleşe kerde, xäzer inde Brüssel'' Änkaradan Kiprnı tulısınşa üz tamojnä berlegenä kertü turındağı bereketmägä qul quyuın telägän ide. Ämma Erdoğan moñardan baş tarttı, çönki bu bar Kiprda barı tik grek yağı xökümäte wäkalätlären genä tanunı añlatır ide dip belderde. Säğätlär buyı barğan söyläşülärdän soñ yaqlar, berketmäneñ imzalanaçağı, ämma monıñ soñraq eşlänäçäge belän kileşte. Törek xökümäteneñ Brüsseldäge uñışı Törkiäneñ kiläçäktä üzennän-üze Yevropa Berlege äğzasına äylänäçägen äle añlatmıy, ilne ikeyaqlı söyläşülär, Yevropa Berlege standartlarına küçü, iqtisadi, ictimaği wä säyäsi üzgäreşlär kertü kötä häm bu un yılğa yaqın baraçaq dip farazlana. Törkiäne äğza itep aluğa Berlektäge berniçä il haman da kisken qarşı çığa, alarda bu töreklärneñ Yevropağa küpläp küçep kilüenä, möselmannarnıñ nigezdä xristian Yevropağa nığraq ütep kerüenä kiteräçäk digän qurqular bar. Läkin ägär dä Törkiä qayçan da bulsa Yevropa Berlegenä kersä, bu andağı berençe möselman däwläte bulaçaq häm Yevropanıñ säyäsi çiklären Ğiraq, İran, Süriä kebek illärgä qädär küçeräçäk.
Kärim Kamal


text:
Qazanda Ciñü könenä bağışlanğan çaralar ütä
II Bötendönya suğışı tämamlanuğa bıyıl 59 yıl tuldı. Qazanda 9 mayda, suğışta häläk bulğan keşelärne iskä alaçaqlar. Mäsälän, 9 may irtäsendä Arça häm Arxangelskiy ziratında suğışta ülgän keşelärneñ qäberlärenä tantanalı töstä çäçäk salu planğa kertelgän. Köndezge säğät 10-da «Ciñü parkında» tantanalı miting, Qazan garnizonı ğäskärilärneñ paradı, suğış texnikası muzeyın qaraw häm konsert bulaçaq. Qazan waqıtı belän 18 säğät 50 minutta - böten Rusiä buylap, ul dähşätle yıllarnı iskä alıp, 1 minut tınlıq saqlarğa täqdim itelä. Kiçen, tönge 10-da Qazan yarında ciñü xörmätenä bäyäm salyutın da qararğa mömkin bulaçaq.


text:
Tönyaq Korea, Suriä belän atom xezmättäşlege yasawın inqar itä
Tönyaq Korea - üzenneñ Süriägä atom qorılmaların bulduruda buluşuı ixtimal - digän ğayepläwlärne kire qaqtı. Tönyaq Korea, Waşiñton häm amerikan matbuğatı tarafınnañ küpertelgän bu ğayepläwlärne täcribäsez başqarılğan astırtın ber çara buluın belderde. Şiklänülär bu ay başlarında, İzrailneñ Süriägä hawa tıqşınuı yasawı belderelüennäñ soñ faş itkän ide. Läkin bu waqıyğa xaman açıqlanmağan ber ser bulıp tora..
Tönyaq Korea Tışqı eşlär ministrı bügen yasğan belderüendä bu ğayepläwlärne kisken inqar itte. Ul bu-işe belderülär, Waşinton belän Pxenyan mönäsäbätlärendäge täräqqiätne totqarlaw öçen uylap tabılğan uydırmalar buluı mömkin dide.
İsrailneñ, bu ay başında Süriädäğe ber niçä urınğa yäşeren räweştä yasağan hawa höcümennäñ soñ, Penxen xaqındağı bu belderü berençe bitlärgä kilep çıqtı.
6nçı sentäbrdä bulğan bu xäl turında İzrail räsmiläre ber ni äytmäde. Suriä, Hawa saqlanu köçläre tarafınnañ, yädrä taşlanğan İzrail oçqıçlarına qarşı ut açıluın belderde. Matbuğat çaralarında isä bu xälne, İzrailneñ, Tönyaq Korea yärdämendä tözelgän buluda şiklänelgän atom qoralmarın şartlattı dip yuraldı.
Şiklänülärne çitkä taşlasaq, Demaşq belän Pxenyan arasında, texnik xezmättäşlek, urtaq xärbi tarix häm ğadäti bulmağan cılı mönäsäbätläre bar. Aidan Foster-Carter, Britaniäneñ Leeds Universitında Tönyaq Korea belgeçe.
Ul Azatlıqqa bolay dide,
“Süriä, Tönyaq Koreanı çıñ Korea itep tanığan, Könyaq Korea belän ber nindi dä mönäsäbäte bulmağan, Cubadañ qala cir şarında ikençe il. Xärbi häm başqa mönäsäbätlärdäñ qala, Tönyaq Korea monıñ bolay däwäm itüen bik telär ide.”
Bu şiklänülär ni qadär döres buluı xaqında Foster-Carter anıq belmi, läkin ul Suriä belän Tön Korea arasındağı xärbi xezmättäşlek ber kemgä dä ser tügel di.
Tönyaq Koreanıñ, Süriägä yärdäm itüe xaqındağı şiklänülär, Pxenyannıñ atom qoralı programın ğamäldäñ çığaruı öçen alıp barılğan söyläşülär waqıtında çıqtı.
Fivral ayında kileşengänçä, Tönyaq Korea, YongBong atom qoralmarıñ, Könyaq Korea biräçäk 50 meñ ton yağulıq almaşında yabarğa rizalaşqan ide. Bu AQŞ häm 6 yaqlı il qatnaşında uzğan söyläşü näticälärennäñ berse ide. Bu söyläşülärneñ äle däwam itüe kötelä ide. Bügen bulırğa tiyeşle söyläşülär kiçekterelde.
Bolarnıñ barsı da ber genä soraw tudıra, Nigä Tönyaq Korea citäkçese, Kim Jong-il Xalıqara cämäğatçelek aldında Atom xezmätäşlege xaqında kileşkännäñ soñ, bu yuldañ çigenä, xäzer nigä aldañ birgän süzeñ boza?
“Säyer adım yasıy ul, xäzergäçä 6lı yaqlı söyläşülärdä bik teläktäşlek kürsätte, barsı da yaxşı bara ide. Bu xällärne tikşerep barğan belgeçlär bularaq xättä bez, 6 yaqlı söyläşülär kiçekterelgän bulsa da, tizdäñ däwam itär dip farazli idek. Nigä bolay eşläseñ? Yäisä nindider bu xaqta ber uy bar ikän, niçek itep ul işetelä, kim açıp birä anı?”
Tönyaq Korea tışqı eşlär ministrı, bügen yasağan belderüendä, Tönyaq Koreanıñ Üktäbr ayında birgän wağdäseñ ütäwen belderde. Ul çaqta, berençe künegülär bulğaçta, Pxenyan atom qorallana iä bulğan cäwaplı il bulaçağın häm ber nindi dä atom maddäseneñ ilneñ tışına satılmayaçağın belderde.


text:
1896nçe yılda Afinada ütkärelgän modern Olimpia uyınnarınna xatın qızlar qatnaştırılmadı. 4yıl soñraq isä alarğa tennis, golf, kriket kebek xatın qızlarça uyınnarğa ğına qatnaşırğa röxsät itelde. Älege waqıtta cäyge olimpiağa xatın qız sportçılar barlıq ölkälärdä qatnaşa dip äytep bula. Xätta bıyıl berençe märtäbä xatın qızlar köräştä dä köç sınayaçaq. Ämma nıq konservativ islam illäre xatın qız sportçıları öçen Olimpia uyınnarı xıyal ğına bulıp tora. Çönki bu illärdä xatın qıznıñ kiyem , qılanışı yışqına xalıqara sportnıñ zamança traditsiälärenä qapma qarşılıqlı bulıp tora.
Afinada 100meter yögerügä qatnaşaçaq äfgan xatın qız atlete Robina Muqimyar älbättä ciñüçelär arasında bulmayaçaq. Ämma aña iqtibar zur bulaçaq.Muqimyar häm judoçı Friba Rezihi Olimpia uyınnarında Äfganstannı wäkilçelek itkän berençe xatın qızlar bulaçaq.Muqimyarnıñ yarışta kigän kiyeme dä başqa sporçılardan nıq ayrılaçaq. Älege waqıtta xatın qız yögerüçelärneñ şort, ştannarı ciñel ,tängä sılaşqan , mäxsus tuqımalardan äzerlängän. Muqimyar bu turıda (audio)
Min Äfganstandağı xällärgä kileşle kiyenergä tieş. Min möselman, gäwdämne bötenläy qaplağan kiyem kiyergä tieş. Äfganstan möselman ile. Min ayaqlarımnı qaplağan çalbar kiyeçekmem, ämma cinnär qısqa bulaçaq dip söyläde,
Belgeçlär islam här kem öçen sport, fizik aktivlıqnı uñay kürä,xätta qıyulandıra dip äytä.Riwayätlärgä kürä , Xz Möxämmäd xäläl cifäte Ğaişäne yörergä çaqıra torğan bulğan üze soñlap ,ikençe bulıp kilep citä ikän.. Küp kenä möselman illäre misal öçen Üzäk Aziä, könyaq Könçığış Aziädäge möselman illäre sportçı xatın qızğa ber nindi dä çikläwlär quymıy. İndoneziä öçen berençe altın medalnı Badmintonda Susi Susanti isemle xatın qız aldı . 1976nçe yılda ul çaqta sovet bayrağı astında yarışqan tadcik qızı Zebuniso Rustamova bronz medal alıp tadcik xatın qızların sportqa öndäde. Ämma qayber möselman illärendä xatın qız öçen sport qıyın mäsälä bulıp tora.Anda başnı çäçne gäwdäne qaplau berençel urında tora. Xätta İran kebek ildä ir at qatnaşsa bötenläy tıyıla.
Bu traditsiälärne bozıp zamança şort kiyep yägergän aljirlı Hassiba Bulmerka 1992nçe yılda 1500meterda ciñep altın medal alsa da, şort kiyep meñnnärçä ir at öydä xökem itelde.Bulmerka traditsion räweştä islamça kiyenep 1500meterne yögersä ide, altın medal alırmı ide. Älbättä yuq, Bügen sportnıñ bik küp tarmaqlarında atletnıñ yaulıq bäyläp, çalbar itäklär kiyep yögerüen, sikerüen häm medal aluın küz aldına kiterep tä bulmıy. Ämma çığarmalar yuq tügel Pistolet häm mıltıq belän atuda 1992yılda Lida Fariman Barselonada häm 2000nçe yılda Sidneyda Manijeh Kazemi hicab häm çadra kigän idelär . İran bıyıl Nassim Hassanpur isemle mıltıq belän atuçısın Afinağa cibärä.Tehranda sport jurnalistı Mahin Gorji bolay dip äytä(audio)
İran xatın qız sportçıları qayber tarmaqlarda olimpia standartlarına ireşä almıy. Alar voleyboll yözü kebek sportlarda qatnaşa almıy, çönki bezdä kiyemgä nıq çikläwlär quyılğan. Nassim Hassanpur ğına Olimpia uyınnarına qatnaşa ala
Xalıqara sport waqıyğälären , dini qağıydälär belän kileşterep bulamı ? İranda 4 yılda ber alterntiv xalıqara waqıyğä bularaq , möselman xatın qızları sport uyınnarı ütkärelä.İrlär anda kertelmi, şunlıqtan xatın qızlarğa kiyem çikläwe dä yuq. Ämma moñı Olimpia uyınnarınıñ, abruyı belän çağıştırıp bulmıy älbättä.Qayber aktivistlar nindi genä din totmasın talantlı` yuğarı sıyfatlı xatın qız sportçılar yarışu xoquqna iä bulırğa tieş dip belderä. Parijda advokat Linda Weill Curiel qayber illär Olimpia törkemnärenä xatın qızlarnı da alsın digän kampaniä alıp bara. Törkem üzen Atlanta-Sydney-Afina Plus dip atıy. Törkem 92-nçe yılda 35il alarnıñ yartısı mäselman illäre xatın qız sportçılar cibärmägännän soñ kampaniä alıp bara başladı. Olimpia xartiäse diskrimnitasiäneñ barlıq törlären tıya. Weil Curiel süzlärençä(audio)
Ütkändä Könyaq Afrika apartheid säyäsäte säbäple 30yıl çaması olimpia uyınnarına qatnaştırılmadı. Bez xatın qızlarına uyınnarğa qatnaşırğa röxsät itmägän illärne anda kilüne tuqtatırğa telibez. Alar Olimpia uyınnarı qağıydälärenä xörmät itergä , yäki bötenläy qatnaşmasqa tieş.Ni öçen Olimpia yäki başqa sport yarışları dini qağıydälärgä buysınırğa tieş , Monda süz din tügel ä sport turında bara.
Cruel kampaniäse başlanğannan birle , yalğız ir-at sportçılar cibärüçe illär sanı kimede 2000nçe yılda Sidney uyınnarına 9 il genä xatın qız sportçı cibärmägän ide. Bıyıl isä Curiel äytüenä kürä 4 yäki 5 il genä . Misal öçen ir at sportçılar ğına cibäräçäk illär arasında Suğut Ğäräbstäne dä bar . Böten gewdäne qaplauçı yözü kiyemnäreneñ qullanışqa kerüe, qayber möselman illäre tarafınnnan uñay qarşı alındı . 8yıl elek kenä xatın qız sportçıların Olimpia uyınnarına qatnaştıra başlağan Pakstan bıyıl berençe märtäbä xatın qız yözüçe cibärä. Ul böten gewdäne qaplağan yözü kiyeme kiyäçäk. Ämma Möselman illäre xatın qızları öçen in möhim närsä anda qatnaşu . Muqimyar äytkäneçä(audio)
İn möhim närsä minem qatnaşuım ,başqalarınıñ Äfganstannıñ Olimpia yarışlarına qatnaşuın kürüe, Äfgan bayrağınıñ cilferdüe mine ğorurlandıraçaq
färidä xämit,praga


text:
Rusiä Putinnıñ xakimiät sistemasın üzgärtü täqdimenä qarata AQŞ tänqiten kire qaqtı
AUDİO: AQŞ däwlät sekretare Rusiä Federatsiäsendä, anıñ äytüençä, demokratik qimmätlärdän çigenü turında borçıluın beldergändä, demokratiä barı kemneñ dä bulsa ürnägenä nigezlängän bertörle genä bula ala digän, inde berniçä märtäbä yañğırağan fikerne tağın ber märtäbä ütkärergä teli ikän, bu kim digändä säyer.
Powellnıñ tänqitenä Yewropa Berlege dä quşıldı. Berlekneñ tışqı eşlär komissionerı Chris Patten terrorğa qarşı köräş keşe xoquqların bozunı aqlıy almıy dide.


text:
Auschwitz, Oswiecim, Holocaust – mäktäp uquçıları bu turıda närsä belä?
Bu atnada xalıqara cämäğätçelek sovet ğäskärläreneñ Polşadağı Auschwitz lagerın azat itüenä 60 yıl tulunı bilgeli. Nazilarnıñ mondıy ülem lagerları distälägän bulğan, ämmä Auschwitz iñ zurı häm dähşätlese sanalğan. İkençe dönya suğışı waqıtında Nazilar tarafınnan üterelgän 6 million yäxüdneñ millionnan artığı şunda yandırılğan. Yäxüdlär belän bergä başqa millätle millionlağan keşeneñ moñarçı kürelmägän täwäkällek belän yuq itelüe tarixqa Holocaust süze belän kerep qaldı. Kiläçäktä mondıy närsä qabatlanmasın öçen, tarixçılar, Auschwitz häm başqa ülem lagerlarında bulğan xällärne yäş buınnarğa uqıtırğa çaqıra. 60 yıl elek bulğan bu xällär turında bügenge mäktäp balaları närsä belä soñ?
Audio: "Bu süzlärne moñarçı işetkänem yuq ide, berençe tapqır sezdän işetäm. "
Şul uq sorawğa Minski uramında 13 yäşlek qızlarnıñ berse:
Audio: "Minemçä Oswiecim – toyaqlı xaywan."
Anıñ iptäşeneñ cawabı beraz ömetläräk:
Audio: "Böyek watan suğışı wağında nindider lager, keşelärne yandırğannar."
Qızlarnıñ öçençese: ägär bezgä mäktäptä berär närsä uqıtsalar, bu turıda kübräk äyter idek, di.
Älbättä, uylanırlıq cawaplar, bigräk tä, Belarusta, ikençe dönya suğışı aldınnan yäxüdlär tarixın, ilneñ bu suğış waqıtında cimerelgän buluın iskä alğanda.
Nazilarnıñ yäxüdlärne, çegännärne häm başqa millätlärne tulısı belän yuq itü tırışlığın añlatqan "genotsid" süze qullanışqa 1944 yılda kertelde. 4 yıldan soñ süz Berläşkän millätlärneñ genotsidqa qarşı konvensiäsendä räsmi räweştä urın aldı.
Distälägän yıllar buyına Sovetlar Berlegendä suğışta häläq bulğannarnıñ barısı da sovet keşeläre dip qaraldı. Holocaust telgä alınsa da, östen-östen genä. Bügen elekke sovet illärendä şuşı wazğiätne tözätü tırışlığı küzätelä, Holocaust teması mäktäp programmasına kertelä. Läkin bu eş yış qına uqıtuçınıñ üzenä bäyle. Çönki däresleklär citmi, uquçılarda qızıqsınu yuq. Misal öçen, Almatı mäktäbeneñ tarix uqıtuçısı Äminä Tortaeva bolay di:
Audio (Äminä Tortaeva): "Bezneñ bu turıda maxsus kurslar yuq. Suğış turında kurslar küp, bez üzebez dä östämä mäglümät biräbez. Läkin bezneñ däresleklärdä Holocaust turında berni äytelmägän, şuña kürä bu turıda beläbez dip äytä almıybız."
Äminä xanımnıñ uquçıları, Qazan yä Minskidağı yäştäşlärennän ällä ni ayırılmıy. Holocaust turında işetkänegez barmı, digän sorawğa cawapları şul uq:
Audio: "İşekänem yuq, närsä ikänen dä belmim."
Mäskäw mäktäbe uqıtuçısı İrina Belareva süzlärençä, bu temanı uqıtu-uqıtmaw mäsäläsen uqıtuçı üze xäl itä:
Audio (İrina Belareva): "Mäktäp programmasına Holocasut turında ayırım säyläw qaralmağan, min üzem söylim, läkin bu uqıtuçı qaramağında."
Ärmännnär genotsid digän afätne yäxüdlärgä qädär çirek ğasır irtäräk kiçergän bulsa da, Ärmänstan yäşläreneñ dä Holocaust turında belem däräcäse say. Bezneñ Yerevandağı xäbärçebez soraştırğan yäşlär arasında xatalı bulsa da, tulıraq cawapnı 19 yäşlek şuşı yeget birgän:
Audio: "Holocaustnı Hitler başqarğan. Million-yarım keşe ülgän. Hitler yäxüdlärne yuq itergä telägän, çönki yäxüdlär Germaniädä zur urınnar alıp torğan. Şuña ul alarnı yuq itkän, mileklären alğan."
Könbatış Yevropa illärendä dä suğıştan soñğı yıllarda mäktäplärdä Holocaustnı öyränü tirän tügel ide. Xätirälär äle iskermägän, isän qalğannarnıñ yaraları tözälmägän. Läkin çağıştırmaça soñğı yıllarda Könbatış Yevropa mäktäplärendä Holocaust tulı külämdä uqıtıla başladı. Añlaşıla ki, iñ yaxşı programmalarnıñ berse Germaniädä. Uquçılar Holocaust häm suğışnıñ başqa yaqların tarix däreslärenä öyränä, suğıştan soñğı ädäbiät uqıy, elekke ülem lagerlarına bara, isän qalğan totqınnar belän söyläşä.
Britaniäneñ Sussex universitetında alman-yäxüd üzäge talibäse Chana Moshenka süzlärençä, elekke totqınnar belän oçraşu balalarnı cälep itü öçen iñ köçle yullarnıñ berse:
Audio (Chana Moshenka): "Andıy keşelär, balalar öçen äbi-babaları kebek. Monıñ täesire iskitkeç. Holocaust waqıtında alar üzläre dä yäşüsmer bulğan. Alar, miña ul çaqta 15 yäş ide, keçkenä enemä, äniemä şul-da-şal buldı dip söyli ala. Yäşlärgä monıñ yoğıntısı iskitkeç."
Könçığış Yevropada isä, häm Nazi häm komunistlar çorın kiçergän illärdä mondıy temağa söylşülär ikelätä awır, läkin radiobıznıñ Holocaust belgeçe Michael Shafir süzlärençä, ikelätä möhim. Genotsid süze Holocaust öçen kertelgän bulsa da, soñğı yıllarda Cambodia, Rwandadağı kebek xällär öçen dä qullanıla. Shafir süzlärençä, Holocoust däresläre mäktäplärdä uqıtılmasa, genotsid ğämälläre kiläçäktä dä qabatlanaçaq.
-Ali Gilmi


text: Malmoe, Şvetsiä. İlneñ könyağında urnaşqan şuşı şähärdä bügen tönlä bulğan köçle yanğın cirle islam üzägen tulısınça yuq itte, läkin yanğın sünderüçelär alayda anıñ yanındağı mäçetne saqlap qala aldı. Şvetsiäneñ TT xäbärlär agentlığı, qotqaru xezmätläre mäğlümatına tayanıp, yanğın säbäpläre, monıñ ut törtü bulu-bulmawı turında fiker yörtü älegä irtäräk, yanğınnıñ oçraqlı ğına buluwın kürsätkän işarälär bar dip belderä. Ut İslam üzägendäge mäktäp häm yardäm kürsätü xezmäte urnaşqan binanı yuq itkän, yanğın waqıtında keşelärgä zian kilmägän.


text:
Yewropa häm İran räsmiläre oçraşuı kiçekterelde
Tährannıñ atom-töş programması tiräsendä tuğan nizağnı cayğa salu täqdimnären Berläşkän Millätlär İminlek Şurasınıñ 5 biş äğzası häm Germania äzerläde. Alar yüldä bulaçaq “Zur sigezlek” sammitına qädär İrannıñ cawap birüen taläp itä. İran xakimiäte bu täqdimnärne qaraw öçen waqıt kiräk, avgusttan da irtä bulmıyaçaq dip belderä.
Yewropa Komissiase wäkile Emma Udwin bu xälgä “Dönya cämäğätçelege tapşırğan täqdimnärgä cawap birüne suzğan İranğa Europa Berlege qänäğätsezlek belderä. Bez cawap İran xakimiate bilgelägän waqıtqa qarağanda aldanraq bulırğa tieş dip sanıybız”,- dide.


text:
İranda benzinne ülçäp birä başladılar, xalıq moña nıq açulı
Çärşämbe irtän İrandağı benzin stansiälärendä şuşı sıyıq yağulıqnı ülçäp kenä birä başladılar. Bu ildäge maşina yörtüçelärneñ açuın çığarıp, qayber urınnarda xätta benzin salu urınnarında çualışlarğa kiterde. Östäwenä benzin satudağı yaña çikläwlär azıq-tölek häm transport bäyäläreneñ artuına kiterde.
İrandağı maşina yörtüçelärneñ yaña tärtip kergänçe benzinne kübräk alıp qalırğa teläwe çärşämbegä qarşı töndä ozın çiratlarğa kiterde. Xäbärlärgä qarağanda, xökümät qararınnan qänäğätsezlek şundıy köçle bulğan ki, qayberäwlär benzin stansiälärenä taşlar atıp, prezident Mäxmüt Äxmädinecadqa qarşı näfrätle şiğarlär dä qıçqırğan.
Tährannan tış andıy waqiğälär Ähwaz, İsfaxan, Qazay häm Täbriz şähärlärendä dä bulğan dip xäbär itelä. Ä inde bügen bulğan çualışlarda başqala Tähranda ber xatın-qıznıñ hälak buluı xaqında da äytelä.
Tähranda yäşäwçe jurnalist Färizburz Soruş radionıñ farsı redaksiäsenä andağı xällärne bolay sürätli:
"Tähranda häm başqa şähärlärdä xalıqnıñ benzin stansiäläre yanına cıyıluı turında xäbärlär kilä. Tögälräk äytkändä, keşelär Ğäzwin, Şäryäti, häm başqa uramnarda tuplanıp, anda çualışlar bulıp alğan. Näticädä alar politsiä köçläre belän bäreleşep, hawağa ut açılğan, qayber stansiälärgä ut törtelgän", dip söyli Tährannan jurnalist Soruş.
İkençe ber xäbärçe, Täbrizdän Peyman Pakmehr, ul şähärdä wäzğiätneñ bügen tınıç buluı, xalıqnıñ benzin stansiälärennän inde kitüe, ämma azıq-tölek häm taxi bäyäläreneñ kütärelüe xaqında belderä:
"İt, borçaq, döge häm cimeşlärgä bäyälär arttı. Xalıq satuçılardan "bu nigä şulay?" dip sorağaç, alar monı benzingä bäyäneñ artuı belän añlata", di Täbrizdä yäşäwçe Peyman Pakmehr.
Taxi, häm ğomumän, transport bäyälärenä kilgändä, Xuzistan wilayätendäge Ähwaz şähärendä alar xätta 3-5 märtäbä artqan dip xäbär itelä.
İran xökümäte kertkän yaña tärtip şundıy ki, anda här xosusi maşina iäsenä däwlät bilgelägän bäyägä ayına barı tik 100 litr benzin satu ğına qarala. Taxi xucaları öçen bu san 800 litr bulaçaq. Ä inde kem dä kem şuşı külämne uzıp kitä ikän, ul benzinne qara bazarda ezlärgä mäcbür bulaçaq, ä anda yağulıqnıñ çın bäyäse yaqınça 5 märtäbä kübräk.
İran xökümäte eçke qullanış öçen satılğan benzin bäyälären subsidiäläp tübän tota. İl üze neftkä bik bay bulsa da, anı eşkärtü İranda tübän däräcädä. Şuña da Tähran ildä qullanılğan benzinneñ 40 protsentın çittän satıp ala.
Kärim Kamal


text:
Xökümät süzçese Evangelos Antonaros Gretsiä NATO citäkçelegendäge Xalıqara İminlek Yardäme Köçlärenä meditsina bülege cibärä. Atonaros alarnıñ anda 18 ay bulaçağın äytsä dä, täfsilleräk mäğlümät birmäde.
Bıltır Gretsiä NATOnıñ Äfğänstanğa östämä köçlär häm höcüm boralaqları cibärüne sorağan möräcäğäten kire qaqqan ide. Monı ul, xärbilär cäyge olimpiä uyınnarında iminlek saqlaw öçen Gretsiädä kiräk dip añlattı.
Qabulda Gretsiäneñ 122 xärbie bar. Alarnıñ küpçelege injenerlar häm meditsina xezmätkärläre.
Xökümät Ğiraqtağı AQŞ citäkçelegendäge köçlärgä turıdan-turı xärbi yardäm kürsätü mömkinlegen kire qaqtı.


text: İzrail parlamentı Gaza sızığı häm İordannıñ Könbatış yarındağı utırmalarnı küçerü mäsäläsen referendumğa çığarunı kire qaqtı. Referndum ütkärgän oçraqta şuşı cäygä bilgelängän küçerülär berniä ayğa kiçegergä mömkin ide. Premier-ministr Ariel Şaronnıñ töp koalitsion partnerı bulğan Xezmät partiäse referendum bulğan oçraqta xökümättän kitäçägen beldergän ide. Bügen yäxüdlärneñ "Purim" bäyräme betü uñayınnan İzrail räsmiläre Fälestin çigendäge tikşerü urınnarın açtı. Eşläw röxsäte bulğan 10 meñläp Fälestinle İzrailgä kilergä mömkinlek aldı.


text:
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Russiä Federätsiäse däwlät orğannarı belän Tatarstan Respublikası däwlät xaqimiäte orğannarı arasında üzara wäqälätlärne büleşü turında yaña Kileşüneñ ölgesen xuplawı xäbäre Başqortstanğa säğäte-minutı belän digändäy kilep citte. Tatarstandağı kollegalarınıñ şuşı mäsäläne sessiä utırışında tikşeräçägen Başqortstan parlamentı deputatları aldan uq belep tora ide. Şuña da comğa könneñ näticäsen qızıqsınıp küzätte Başqortstan Däwlät Cıyılışı- Qorıltay deputatları.
Mäğlüm buluınça, cäyge yallardan soñ, sintäbr azağında ütkärgän täwge utırışlarında Başqortstan parlamentı deputatları da Russiä Federätsiäse belän Başqortstan Respublikası däwlät organnarı arasında üzara wäqälätlärne büleşü xaqında yaña Kileşü tözüne sorap, Rusiä Däwlät Dumasına möräcägät itkän ide. Şul möräcägätkä bügenge köndä berär törle cawap alınğanmı? Şuşı soraw belän “Azatlıq” xäbärçese Başqortstan Däwlät Cıyılışınıñ qayber deputatlarına möräcägät itte.
Parlamentnıñ daimi komitet räise Zöfär Yenikeyev çınlap ta Rusiä Däwlät Dumasına Başqortstan deputatları yağınnan yaña Kileşü tözü öçen möräcägät buluın rasladı, tik älegä aña cawap alınmağanlığın äytte. Şul uq waqıtta Zöfär äfände bu möräcägätneñ uñay xäl iteläçägenä ömeten belderde. “Tatarstan Respublikına bu mäsälädä fatıyxa birelgän ikän, dimäk Başqortstanğa da bu eştä Mäskäw qarşı töşmäs, - di Zöfär Yenikeyev. – Bu ğädel bulmas ide. Başqortstan deputatları da yaña Kileşüneñ ölgesen äzerläde. Anıñ qayber öleşlären, bälki, Rusiä federätsiäse xaqimiätläreneñ tözätüe, üzgärtüe dä ixtimal, ämma prinsipial mäslälärdä Başqortstan yağı täqdim itkän ölge saqlanıp qalır”. Zöfär Yenikeyev Rusiä federätsiäse belän tözelgän elekke Kileşüne äzerläwçelärneñ berse ide. Bu yulı da ul bu eştän çittä bulmawın belgertte.
Tatarstan parlamentınıñ comğa könne Rusiä Federätsiäse belän üzara wäqälätlärne büleşü turında yaña Kileşüne xuplawın Başqortstan Däwlät Cıyılışınıñ başqa ber deputatı Edward Murzin “afärin aldan ölgerdelär” digän süzlär belän qarşı alğan. Ä Başqortstan belän Mäskäw arasında yaña Kileşü tözelerme soñ, digän sorawğa Edward Murzin “möğayın da tözeler, läkin bu eşneñ qayçan bulaçağın berkem dä äytä almıy” dip cawapladı. “Rusiä Däwlät Dumasına bu xaqta Başqortstan yağınnan ay yarım elek ük möräcägät bulsa da, älegä aña bernindi reaksiä dä bulmawı uylandıra, älbättä, - di Murzin äfände. – Mäskäw bu eşne mömkin qädär ozağraqqa suzarğa tırışa kebek. Ämma Tatarstan belän yaña Kileşü imzalansa, ğadi mantıyq belän uylağanda da, Başqortstan belän dä yaña Kileşüne tözemi buldıra almaslar inde. Tik menä Tatarstannıñ federal üzäk belän tözegän Kileşüeneñ eçtälege, andağı wäkälätlär Başqortstanğa täterme, anısı inde başqa mäsälä”. Menä şundıy fikerdä tora Başqortstan parlamentı deputatı Edward Murzin. Beraz elegräk Murzin äfände, ğomumän dä, Rusiä belän wäqälätlärne üzara büleşüneñ yaña Kileşüen tözü kiräme ikän soñ, digän şiklären dä beldergän ide.
Respublikadağı bäysez säyäsätçelär häm oppozitsiä köçläre dä Rusiä belän yaña Kileşü tözüneñ mäğnäsez buluı xaqında täkrarlap kilä. Bu xaqta Başqortstan oppozitsiä köçläre Koordinatsiä şurasınıñ şuşı atnanıñ çärşämbesendä uzğan utırışta da äytelde. Başqortstan oppozitsiäse citäkçeläre häm aktiwistları fikerençä, Rusiä belän 1994 yılda tözelgän täwge Kileşü dä Başqortstan xalqı faydasına bulmadı. “Älbättä, ul Kileşü Başqortstanğa küp kenä iqtisadıy östenleklär birgän ide. Küp finanslar, salımnarnıñ zur öleşe respublikta qala ide. Ämma añardan ğädi xalıqqa bernindi fayda da bulmadı. Barı tik respubliktağı ber törkem citäkçelär häm alarnıñ yaqınnarı ğına şul östenleklärne üz faydasına eşlätte häm däwlät milken bik osta itep üzenekenä äyländerde”, dip belderä respublikadağı oppozitsiä köçläre häm bäysez säyäsätçelär.
Oppozitsiä närsä uylasa da, Başqortstan xaqimiätläre Rusiä belän yaña Kileşü tözü öçen bar köçen salır kebek. Bu yünäleştä Mäskäw belän söyläşülär däwam itä. İrtäme-soñmı, Başqortstan da, Tatarstan ürnägendä federäl üzäk belän yaña Kileşüne imzalar, möğayın.


text:
Ufada här yılnı ğinwar ayında oyıştırıluçı «Şärıq – şou» tamaşaları däwam itä. Başqortstandağı kiñ bilgele «Şärıq» radiosı uzdıra torğan bu cängät bäyrämenä bıyıl da Tatarstannan bik küp artistlar kilde. Ataqlı cırçılar Rafael İlyäsov, Zöfär Xäyretdinov, Xämdünä Timerğäliewa, Xäniä Färxi, Ğabdelfät Safinnar belän bergä yäşlärdän İlsaf, Rezedä Şäräfiewa, Alsu Äbelxanowa, Güzäl Urazowa, İlham Şäräf, Rawil Ğäliev, Näfkät Niğmätullin häm başqa bik küplär qatnaşa bu tamaşalarda. «Şärıq – şou» konsertları 30 ğinwarğa qädär däwam itä.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Äfğanstanda prezidentlıqqa kötelmägän yaña kandidat wäzğiätne kiskenläşterä ala
Äle berniçä kön elek kenä Hamid Karzaynıñ Üktäber ayında Afğanistanda bulaçaq prezident saylaularında ciñep çığaçağına şik yuq ide. Ul öç yıldan birle il belän idarä itep kilde häm bu vaqıt eçendä çit illärdä dä , il eçendä dä yaqlau taptı. Läkin, Tönyaq Berektäşlekneñ täisrle ağzası Yunus Qanuninıñ kiçä soñğı minutta üz kandidatlığın quyuı belän vazğiät üzgärde.
Audio
"Bu cirle xärbi komandirlar çorınıñ ütüen kürsätä. Süz Karzaynıñ Fahimnı töşerep qaldıruında ğına tügel. Suğış komandirları irekle häm ğadel saylaularnı ütkärü öçen şart bulğan qoralsızlandırunı blokadalap kildelär. İnde xäzer BMOsı quşqança, qoralsızlandıru eşe bulaçaq dip ömet itärgä bula."
Karzay taciklarnıñ yaqlauın alır öçen üterelgän tanılğan tacik komandirı Ahmed Şax Masudnıñ enese Ahmed Zia Masudnı visi-prezident postı öçen üz isemlegenä kertte. Aralarında Üzbäk komandirı Raşid Dostum da bulğan 20 kandidat arasında Karzaynıñ saylanu mömkinlege zur dip xisaplana. Qanuni täsirle saylaualdı kampaniä alıp bara alırmı-yuqmı, monısı äle bilgesez. Jurnalist Ahmed Raşitnıñ süzlärençä, Qanuninıñ taciklarnıñ häm Könyaqtağı afgannarnıñ ber öleşen üz safına cälep itüe mömkin. Läkin, Karzay isemlegendä Şax Masud eneseneñ iseme bar häm bu anıñ pozitsiäsen nığıta.
Audio
"Qanuni Fahim häm taraftarlarınıñ yaqlauın alala. Läkin, Fahim açıqtan açıq Karzayğa qarşı çığa almıy, Çönki anıñ isemlegendä tanılğan Masud ğailäsennän Ahmed Zia Masud bar. Tönyaq Berektäşlektäge kandidatlarnıñ berse dä anı yaki Karzaynı açıqça ğäyepli almıy."
Şax Masudnıñ başqa ber enese Qanuninı yaqlıy dip tä belderelä. İsemeneñ äytelüen telämägän BMOınıñ ölkän ber räsmise Qanuni qatnaşqannan soñ yarış qızu bulaçaq , läkin, Karzay ciñep çığaçaq digän fiker belderde. Räsmi şäxesne saylaular tügel, ä annan soñ ni bilaçaq digän sorau küberäk borçıy. Çönki Fahimnıñ saylaulardan soñ da qoralları häm bülekläre bulaçaq. Kabulda yäşävçelärgä kilgändä, alar yaña bäxäs kierenkelekne üsteräçäk dip borçılalar. Qayberävlär Azatlıq xäbärçesenä bolay dip beldergännär. Qazeta satuçı Qader bolay digän
Audio
"Alar yäğni Karzay belän Fahim bergäläp eşläsälär ide bu xalıqnıñ mänfäğäte öçen bulır ide. Xalıq alarnıñ bergä eşläve belän kileşer ide. Läkin, alar bergä eşlärgä telämilär bulsa kiräk."
Mazar-ı-Şäriftän yäş üzbäk militsiänorı Cumah Murad bolay digän
Audio
"Alar xezmättäşlek itmäsälär naçar bulaçaq. İnşallah xezmättäşlek itärlär."
Cämağätçelek xakimiät öçen köräş ildä bolay da nıq bulmağan totrıqlıqnı qaqşatır häm kierenkelekne üsterer dip borçıla.
Färit İdelle, Praga.


text:
AQŞtan İzrail häm ğaräp illärenä aqçalata häm qoral belän yardäm
AQŞ däwlät sekretare Condoleeza Rice häm saqlanu ministrı Robert Gates, Mısırğa kilep ğäräp illäre häm İzrailgä xärbi yardäm wäğdä itte. Düşämbe könne, Rice, milliardlarça dollarlıq qoral Söğüd Ğaräpstanı häm Mısırğa - Äl-Qaida, Hizbolla, Süriä häm İranğa qarşı torırğa yardäm itäçäk, dip belderde. İran – mondıy yardäm töbäktä qurqu tudıraçaq, digän ide. Rice monı kire qaqtı.
Bügen däwlät sekretare häm saqlanu ministrı Mısırğa kilde. Säfär aldınnan däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile Tom Casey, söyläşülär - aldan planlaştırılğan kileşülär turında bulaçaq, dip belderde:
"Bügenge çaralar – bezneñ töbäktäge duslar häm berektäşlär belän eşläwneñ ber öleşe. Bu Quşma Ştatlarnıñ, urta ber tirädä torğan illär belän eşläw telägen, alarğa yardäm itü telägen, İran häm Süriä, alarnıñ daimi räweştä terrorçılarnı yaqlıwına qarşı torırğa yardäm itü telägen kürsätä."
Düşämbe könne iğlan itelgän mäğlümatlärgä qarağanda, AQŞ İzrailgä 30 milliard dollarlıq yardäm bülep biräçäk, bu – moñarçı birelgän açqadan 25%qa artıq. Şul uq waqıt eçendä Mısırğa 13 milliard bülenä. Söğüd Ğaräpstanı häm qayber başqa ğaräp illärenä qoral belän yardäm iteläçäk. Ul qoralnıñ aqçalata bäyäse iğlan itelmäde, ämma farazlarğa qarağanda, anıñ küläme 20 milliard dollarğa qadär bulırğa mömkin. AQŞ Ğiraq mäsäläsendä östämä yardäm soramıy, dide Rice. Ämma böten berektäşlär – Ğiraqta totrıqlılıq buluın teli.
İrannıñ Amerika töbäktä qurqu xise tudıra digän ğäyepläwen Condoleezza Rice kire qaqtı häm nindi dä bulsa qurqu yäki totrıqsızlıq turında süz çıqqanda – anıñ nigeze – İrandağı rejimda, dip belderde.
Şik tudırğan ikençe ber mäsälä isä – AQŞnıñ qoral belän yardäm itüe töbäktä qorallanu yarışın başlap cibärergä mömkin. Söğüd Ğaräpstanı Ğiraqtağı sönni oppozisiäne yaqlıy häm Ğiraqqa üzeneñ sönni suğışçıların cibärä digän farazlar bar. Äle genä AQŞnıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Zalmay Xälilzad, Söğüd Ğaräpstanı Ğiraqqa yardäm itär öçen mömkin bulğannıñ barısın da eşlämi, digän ide.
Qoral belän häm aqçalata yardämne äle AQŞ kongressı xuplarğa tieş. İnde xäzerdän ük, Kongressta, bu qoral häm aqçalarnıñ höcüm itü tügel, ä barı tik saqlanu maqsatlarında qullanılaçağına ışanıç kiräk digän süzlär yañğrıy.
Robert Gates häm Condoleezza Rice bügen şulay uq bergä Söğüd Ğaräpstanğa kilde, irtägä alar säfärlären törle illärgä ayırım däwam itäçäklär.


text:
Qazanda Awropa häm Aziä arxeologlarınıñ xalıqara konferensiäse uza
Qazanda Awropa häm Aziä arxeologlarınıñ xalıqara konferensiäse ikençe tapqır ütkärelä. Anıñ berençese Tatarstan başqalasında, bötenrusiä arxeologlar konferensiäse iseme astında 1877 yılda bulğan. Bıyılğı cıyılışnıñ töp maqsatı, törle illärdän cıyılğan arxeologlarnıñ, “Awraziä dalalarında urta ğasır ezlänüläre” xalıqara kongressına äzerlänüe. Tatarstan ğalimnäre beldergänçä, älege ike konferensiä dä tatar millätenä yazmışında möhim urın biläp tora. Bu turıda Azatlıq radiosı öçen Tatarstan fännär akademiäse vitse-prezidentı Mirqasıym Gosmanov söyli.
Bezneñ öçen bik ähämiätle,anda berençe märtäbä, Şihabetdin Märcäni Bolğar tarixı turında üzeneñ dokladın yasıy. Ä bügen isä bez monda Awraziä kiñlekläreneñ arxeologiäsenä bağışlanğan xalıqara konferensiä ütkäräbez. Ni öçen ,çönki utraq tormışlı regionnarda ğına tügel Yevraziä kiñleklärendä dä zur tarixi protsesslar barğan. Älege utırışnı oyıştıruçılar, Rusiä häm Tatarstan fännär akademiäse, Qazan däwlät universitetı, Tatarstannı milli muzey. Mikasıym Gosmanov fikerençä älege cıyılışnıñ töp maqsatın menä nidän ğibärät.
Bu utırışnıñ iñ qimmätle yağı dip, ğalimnärneñ tanışuların,aralışuların i säplär idem. Soñğı yıllarda SSSR cirlegenä qarağanda ğalimnär arasında aralaşu bik köçle tügel ide. Xäzer menä şuşı xezmättäşlekne torğızırğa waqıt. Bu konferensiä moña yärdäm itergä tieş.Konferensiädä Rusiäneñ törle töbäklärennän häm dön'nıñ 8 ilennän 100rә yaqın wäkil qatnaştı. Alar arasında Qıtay, Törkiä, Bolğarstan, Macarstanya wäkillären kürergä mömkin. Şunısı qızıq, çit il arxeologları üz fän ölkäse belän genä çiklänmi. Mäsälän, Macarstan milli muzeee direktorı Fodar İştvan, nıqlap, tel mä’säläse belän qızıqsına. Bu turıda ul Azatlıqqa da söyläde.
İdel buyı bolğarları söyläşkän, Tatar, Çuaş telendä küp süzlär, Macar telendäge süzlär belän bik täñgäl kilä. Macarstanda arxeologlar, tel belgeçläre üz telläre belän genä tügel, tatar, çuaş telen öyränü belän dä şoğıllänä, çönki älege ike xalıq, İdel buyı bolğarlarınıñ mädäniäten saqlap qalğan töp xalıqlar.Konferensiä barışında “Töre-Xäcär” arxeologiäse, “Awrazi dalaları”, “Mongol däwläte häm Altın Urda” yunäleşläre buyınça utırışlar qaralğan. Monnan tış qatnaşuçılar milli xäzinä galereyasendä urnaşqan “Tatarstan arxeologiäse” kürgäzmäsen qarıy ala.
Şunısı qızıqlı, soñğı yıllarda Tatarstan, Qazan haman iğtibar üzägendä. Meñellıqa da böten dönyanı cıydıq, yıl başında, Rusiä citäkçelege kilep däwlät şurası utırışın, ütkärde, Ğäräp illärendä tatarlarğa büläk tapşıralar, inde bötendönya arxeologları da Qazanğa cıyıldı. Fikerne Mirqasıym Gosmanov däwam itä.
Qazan soñğı yıllarda,üzenä kürä säyäsi tormışnıñ da, ğilmi tormışnıñ da üzägenä äwerelep bara häm Qazannıñ meñellığın bilgeläw dä arxeologiä nigezendä başqarıldı, şunısı belän ähämiätle.
“Konferensiädä qatnaşuçı illär arasında qaysı nığraq qızıqsınu uyata” digän sorawğa Arxeologik ezlänülär milli üzäge citäkçese Ayrat Sitdikov Qazaxstannı atadı. “Tarixi häykällärne saqlaw yunäleşendä Qazaqstanda citdi eş alıp barıla. Biredä yıl sayın 40ka yaqın yäş arxeolog äzerlänep çığar” dip belderde ul. Arxeologlar konferensiäse 16 fevral'gä xätle däwam itäçäk. Älegä konferensiäneñ uñışlı näticäläre bularaq, tizdän, berniçä fänni eş basılıp çığaçaq dip kötelä.
Ğädel Galämetdinov


text:
Köpten körispegen qurdasımdı kezdey`soq jolıqtırğan edim. Amandıq-sawlıq surasqannan key`ingi äñgimemiz bügingi jasap jürgen tirşiligimizge qaray` oy`ıstı. Tanısım öziniñ «olïmpke» aqşa tigip, mol oljağa kenelip jürgenin mağan maqtanışpen jetkizdi. «Olïmp» dep otırğanımız soñğı waqıtta şıqqan qumar oy`ınnıñ bir türi ekenin, ülken kisiler jağı onşa bile bermewi mümkin. Endeşe män-mağınasına toqtala ketsem. Ülken qalalardağı bwkmekerlik keñselerdiñ janınan jasıl, qızıl jolaqtı bïlbordtardağı sporttıq swretterdi keziktirip jürgen şığarsızdar. Sol osınaw qumar oy`ınğa jasalınğan jarnama dep uğınıñız. Onday` dünïelerdiñ bizdiñ awdanımızğa jetkenine de birşama waqıtqa ayaq bastı. Esin bilgen baladan, jigit ağasına dey`in sonıñ ay`nalasında desek artıq ay`tqandıq emes. Bul burınnan qalıptasqan bäs tigwdiñ säl özgergen yağnï zamanğa bey`imdelgen türi degenge sayadı.
Mäselen, ït talasın tamaşalap otırıp «qazaqı töbetten nemistiñ sarı ovçarkası basım tüsedi nemese alamanda küreñtöbel tulpardı bozqasqa at şañ qaptıradı» degen aldın ala jasağan boljamıñız sıñay`lı. Al qazirgi tañda osınday` oy`ındardıñ işindegi eñ tanımalı da, jastardıñ köp bäs tigetini de älemdegi birinşi oy`ın sanalatın fwtbol bolıp tur. Ayaqdopşılardıñ oy`ının qarap otırıp «mına fwtbolşı osı oy`ın barısında mınanday` waqıtta qarsılas komandağa gol saladı» degen joramalıñız döp şıqsa «qanjığam may`landı» dey` beriñiz. Bul jüziktiñ közinen ötetindey` key`bir pısaqay`lar ay`tatın «elw berseñ jüz alasıñ, kempir berseñ qız alasıñ» degen äjwäli söz tirkesin eske tüsiredi.
Alay`da «bul ne degen batpan quy`rıq, ay`dalada jatqan quy`rıq» degen de barın umıtpağan jön. Älqïssa. Sonımen är oy`ında qay` komandanıñ utıp, kimniñ qay` waqıtta jeñiske jetetinin aldın ala bilip otıratın bilgişter de kezdesip jatadı. Jwırda men sonday` bilgiştiñ birimen oy`da joqta tanıstım. Twısımnıñ üy`ine qonaqqa barğanbız. Sol şañıraqtağı ağay`ım uyalı telefonına köz jügirtip otırıp: «Bügin fwtboldan eki tanımal komandanıñ arasında jarıs ötedi. Soğan bay`lanıstı mağan Atırawdıñ bir mıqtı bäsqumarınan boljam kelip otır.
Osı oy`ınğa bes mıñ teñge salsañ 95 mıñdıq utısqa ïe boladı ekensiñ. Ol üşin aldımen onıñ bergen bankomat nömirine eki jarım mıñ teñge salwımız kerek», – degendi ay`ttı. Kim jetisip jür dey`siz? Oy`lanıp qalğanım jalğan emes. Alay`da sanamnıñ tükpirinen «olay` bolmasa şe?» degen kümändi sawal jalt berdi. Uzaq oy`landım. Aqırı alğaşqı salatın aqşanı ekewmiz bölip şığaramız degen mämilege keldik. Biraq mağan sol qarjını tabwdıñ ıñğay`ı kelmedi. Boy`ımdı «Ättegen-ay`, oray`ı tüsip bäs tigip jibergenimde ayaq astınan mol oljağa kenelip qalar ma edim?» degen ökiniş te bïledi. Erteñine keşegi twısım xabarlasıp: «Keşe bäs tikpegenimiz jaqsı boldı.
Bir tanısım «boljamşınıñ» bankomat nömirine mol alamın degen senimmen qomaqtı aqşa salğan eken, boljamı qïıs ketip, qarjısı jelge uşıptı. Ne isterin bilmey` küñirenip otır», – dep sözin bitirdi. Men ünsiz qaldım. Boljam jasap, utısqa kenelip jürgender de joq emes. Dese de ilwde birew ğana. Älemde bwkmekerlik keñseler arqılı tabısqa kenelip otırğan jandar tipti elder de bar eken. Degenmen mañday` teriñ siñbey` kelgen dünïeniñ qay`ırı az boların umıtpay`ıq. Qumar oy`ınnıñ kesirinen jïğan-tergeninen ay`rılwdıñ soñı urlıqqa, qılmısqa urındırğan jandar qanşama. Qarızğa belwarınan batıp ömirden tüñilgender şe. Qızbalıqpen köringenge jem bolıp, jalaqısın tutastay` tigip jibergen örimdey` jastarımızdıñ qılığın qalay` tüsinwge boladı. Taban astınan pay`da tabam dep jürgende mañday` termen kelgen tabıstıñ kïesi urmasın. Oy`lanay`ıqşı...
Eset TABINBAEV


text: Fälestin citäkçese Yasir Arafat üzeneñ küptänge urınbasarı Mäxmüt Abbasqa Fälestinneñ premier-ministrı bulırğa täqdim itte. Kiçä Arafat bu urınnı buldıru turındağı qanunğa qul quyğan ide. Xalıqara cämäğätçelek bu üzgäreşne küptän taläp itte. Amerikan prezidentı George Buş Yaqın Köçığışta solıx urnaştıru planı Fälestinneñ tulı wäkälätle premierı bulğaç qına iğlan iteläçäk, digän ide. Premier-ministr Fälestin Üzidaräseneñ köndälek tormışın alıp baraçaq. Arafat isä iminlek xezmätläre belän idarä itüne häm İsrael belän solıx söyläşülären üz qulında qaldıra.


text:
Sember tatarları avtonomiäseneñ säyer qorıltayı uzdı
Bu qorıltay tatar cämäğätçelegenä bik ük añlaşılıp ta betmäde.. Närsäse añlaşılmıy soñ?
Gubernator Sergey Morozov, xaqimiätkä kilü belän, qorıltay cıyıp-nitep tormıyça, moxtariatnıñ citäkçelegen çitläşterep, Mäläkästän Roza Äxmätcanovanı kiterep quyğan ide. Qorıltayğa ike märtäbä äzerlek buldı: 2005 oktäberendä häm bıyılğı martta. Aqça yuq, digän säbäp belän kiçektereldelär alar. Anıñ qızu cäyge çorda, Morozovnıñ yal itärgä kitkän çağında uzuı, Roza xanımnı räislektän alu turındağı çığışlar törle imeş-mimeşlärgä dä säbäp buldı. Mäsälän, mäktäp açu niätläre – şayarış qına, anıñ açılmawına säbäp itep räis alışınuın qullanu ixtimal, kebeklär... Şunnan çığıp, “Tuğan tel” aktivistları Roza xanımnı urınında qaldıru yaqlı çıqtılar.
Qorıltayğa ölkä häm şähär xakimiätläre, parlamentları wäkilläre dä kilgän idelär. Häm, täbrik süzläre totıp, üz citäkçeläre tarafınnan äzerlängän maqtaw käğäzläre, räxmät xatları öläştelär dä kittelär. Gubernatornıñ milli häm dini mäs'älälär buyınça kiñäşçese Tat'yana Sergeyeva ğına axırğa qädär qatnaştı. Qazan qunağı Rinat Zakirov isä yumartraq bulıp çıqtı: Räxmät xatlarınnan tış, isemle qul säğätläre dä tapşırdı.
Başqarma komitetnıñ isäp-xisap notığınnan soñ, qayber rayonnar avtonomiäläre başlıqları da şundıyraq süz tottılar. Kübese, nigezdä, eşlängän eşläre turında täfsilläp söylädelär. Qayberläre genä ölgergän problemalarğa tuqtaldılar. Tik alarnıñ ozınlığı täqdimnär äzerläp kilgän milli xäräkät äğzaları çığışlarına waqıt qaldırmadılar. Alarnıñ çığışları isä isemlekneñ axırında ğına yazılğan bulıp çıqtı. Şunlıqtan alar üz täqdimnären qarar qabul itkändä genä östäp kertü mömkinlegenä ireştelär. Mäsälän, “Bolğar yañarışı” oyışması räise Şäwkät Bogdanovnıñ borınğı bolğar şähärleklärendä tıyulıq buldırıp, turistik marşrut açunı soraw turındağı täqdime. Ä täqdimne nigezläp torırğa waqıt tar ide.
Avtonomiä räisen alıştıru turındağı täqdim belän “Sember” isemle maltabarlar berlege citäkçese Färit Äyupov çıqtı. Ul Roza Äxmätcanovanı maltabarlar belän tığız xezmättäşlektä tormawda ğäyepläde. İkençe räis saylarğa kiräklegen dä äytte
Annan soñ süz alğan “Tuğan tel” wäkile berlekneñ mäktäp açuğa üz öleşen kertmäwenä rizasızlıq belderde. Avgustnıñ 9 binada remont tämamlanırğa tieş. Monıñ öçen ber tien dä aqça yuq. Älegä açılaçaq mäktäpneñ ni möhere, ni bankta xisabı yuq. Aqçanı direktor qulına tapşırırğa kiräk. “Ägär maltabarlar yärdämgä alınsalar, “Azatlıq” radiosınnan iyün ayı öçen kilgän gonorarnı Färit qulına tapşıram”, digäç, ber säğät eçendä bu yeget 50 meñlek sertifikat alıp kilde häm başqalar da yärdäm itär, dide.
Şulay itep 55 meñ rubl' aqça mäktäp direktorı Älfiä Abutdinovanıñ qulına tapşırıldı. Dimäk, remontnı başlarğa da mömkin.
Bötendönya Tatar kongressı räise Rinat Zakirovnıñ çığışınnan da aqçağa bäyle ber özek iğtibarğa layıqtır.
Tatar, çuaş, muqşılar da byudjetqa üz öleşlären kertälär, dimäk uqu äsbaplarına zakazlar cibärergä kiräk. Tatarstan yärdäm itep kilä. Läkin bar närsäne dä buşlay taratıp bulmıy iç. Byudjetta tatarlarnıñ öleşe bulmasa, maltabarlar bu eştä aktiv qatnaşırğa tieş.
Çınlı rayonı başlığı Xänäfi Ramazanov üzeneñ iñ awırtqan cirenä dä tuqtaldı: Mäğlümat çaraları aşa tatarnı häm İslamnı mäsxäräläw kiñäyä bara. İslam süze terrorizm süzeneñ sinonimına äyländerelä. Min monı doşmanlıq säyäsäte dip añlıym, dide ul.
Qorıltaydan soñ Rinat Zakirov “Azatlıq” xäbärçese belän üz tä'sirlären büleşte: “Räis urınına berniçä kandidat täqdim itelgän bulsa da, saylaw tınıç uzdı, doşmanlıq süzläre yañğıramadı. Bu isä avtonomiäneñ ölgergänlegen kürsätä. Ä yaña räis Ramis Safin “Çişmä” televizion tapşıruı aşa barlıq tatarlarğa da tanış abruylı keşe”, - dide ul.
Rinat äfände xaqlı da. Zaldan täqdim itelgän Xanäfi Ramazanov belän Azat Kurçakov räislektän baş tarttılar. Ramis Safinğa – 66, Roza Äxmätcanovağa 38 tawış birelde. Döres, räis bulıp saylanır öçen delegatlarnıñ öçtän ikese yaqlap çığarğa tieş. Qayberäwlär kitkän bulıp çıqtı, ä qalğannarı citmi. Räissez taralmıyq inde, dip, Roza xanım yaqlı qayberäwlär Ramis faydasına tawışların östädelär. Bu isä tatarğa xas bik tä yämsez sıyfat – “Minemçä uylamasañ, sin minem doşmanım”digän närsäneñ çigenüenä işarädäy qabul itelde.
Andersen äkiäte iskä töşä. Yomırqanı tişep çıqqan ürdäk bäbkäläre şatlana: Qara, nindi kiñ ikän bu dönya! Ä ana ürdäk äytä di: “İ balalar, sez dönyanıñ nindi kiñ ikänen belmisez äle. Dönya ul ä-ä-nä tege aybağarlarğa qädär barıp citä!” Ä aybağarlar artında närsä barlığın ana ürdäk belmi dä. Häm aña bu kiräkmi dä. Bezdä dä şul ürdäk krugozorı ğına kebek. Doşman ul menä – yänäşädä, tatarlar arasında, ä aybağarlar artı – qızıqsındırmıy da...
Qaya qarama şul. Ägär bez şundıy bulmasaq, Tatar iñ qurqınıç zamanalarda Qırım partiäse, Mäskäw partiäse digän ike törkemgä bülenep, ber-berseneñ buğazın kimermäs ide. Yawız İwannıñ yärdämçese Andrey Kurbskiy “Tatarı pristupom vzyali Qazan”, dip yazıp qaldırmağan bulır ide.
Ğomum eştä kileşergä omtılışlar yuqlığı, başqalardan da näq sineñçä uy häm ğämäl taläp itü – üze ük oluğ qırğilıq. Ä bu sıyfat çit-yatlar tarafınnan ğasırlar buyına izelü arqasında häm kommunizm qollığı çorında ayıruça nığıtıldı da.
Avtonomiäneñ uzğan qorıltayı aldınnan “Tuğan tel” qorıltayı räis urınına al'ternativ kandidat täqdim itkän ide. Şul ğına da Avtonomiä citäkçelege tarafınnan “Tuğan tel” aktivistlarına qarata oluğ doşmanlıq xisläre tudırdı. Çönki barıbız da ber törle genä uylarğa tieş.
Döres, Şamanov, çığış yasap kitär aldınnan älegä saylanmağan Kurçakovnı irtägä üz yanına kütärelgän problemalarnı çişärgä çaqırıp kitkäç, al'ternativ kandidat üz kandidaturasın kire qaqtı. Läkin doşmanlıq öçen säbäp qaldı. Şul uq närsä: sin minemçä uylamasañ – minem doşmanım! Yuğisä, saylaw digän süz üze ük 2 kandidattan da kim bulmağanın küz aldında tota bit inde... Yuq, barıbız da ber törle uylarğa, ber törle genä söylärgä tieş. Şul maqsattandır inde, elekke qorıltayda Avtonomiä räise urınbasarı, kommunizm çorında partiä funksionerı Rifqat Axmedullov Ustavqa ber üzgäreş kertterde: imeş, ğariza yazıp kerüçelär genä Avtonomiä äğzası bula ala. Yäğni räislekkä kandidat täqdim itärdäy oyışmalar kollektiv äğza bula almıylar.
“Kem soñ avtonomiägä ğariza yazıp kerde?” – digän sorawğa cawap birüçe bulmadı. Dimäk, avtonomiä üze ük bötenläy yuq närsä bulıp çığa.
Bu yulı Ustavtan şul säyer matdäne dä sızıp taşlarğa qarar qılındı. Şuşı matdäneñ avtorı, ğömere buyı KPSS funk Roman Fedoroviç, Morozov kilgäç, räis urınbasarı urınınnan azat itelgän keşe – tağın şul uq urınğa qayttı. Şulay uq böten ğömeren “iketellelek” bayrağı astında ana telen beterügä bağışlağan, elekke çorlarda Ğaliskär Qamal teatrı tamaşasına mäktäp uquçıların kertmäskä quşqan slujivıylar da Avtonomiä prezidiumına yänä kerteldelär.
Roman Fedoroviç Axmedullov tözep kitergän qarar proyektı da rizasızlıq tudırdı. Mäsälän, avtonomiä aldında torğan iñ möhim burıç – mäktäp açu turındağı matdä altınçı urında ğına. Anı iñ möhim ğämäl dip sanap, berençe punkt itep quyu kiräk bulsa da. Tärcemäse menä nindi: “Ul'yan qalasında tatar mäktäbe açuğa, şulay uq ölkädä tatar telen uqıtuçı mäktäplär çeltären kiñäytügä bulışlıq buyınça eşne däwam itärgä”.
Sodeystvie, znaçitsya. Ä mäktäp direktorı Älfiä xanım möher yasatu aldında quyılğan yasalma kirtälärne urap uzu artınnan atna-un kön yörede. Sodeystviese genä kürenmi. Delegatlar bu proyektnı üzgärtergä täqdim ittelär. Ä qalğan matdäläre prosit', prosit'lardan ğına tora. Näq şul Roman Fedoroviç räis urınbasarı bulıp ştatta eşlägän çorda mäçet binasında eşlägän çın tatar mäktäbendä uquçı 179 balanı urıs mäktäplärenä tarattılar. Yuğisä, “Tuğan tel”neñ avtonomiäne oyıştıruı maqsatı da - näq xakimiätkä yaqın keşelär yärdämendä şul mäktäp öçen bina yaulawğa ireşü dä ide bit. Kiresençä kilep çıqtı ul waqıtta.
Ustav buyınça räis üz eşendä qala, ä avtonomiädä – ictimaği eş kenä. Ä räis urınbasarı ştatta eşli. Azat Kurçakovnı Axmedullovnıñ eş stile qänäğätländerep kilde. Yaña räis Ramis Safinnan şuşı nisbättä üzgäreşlär dä kötelä. Abruylı häm cegärle yeget bit ul. Ömetlänergä nigez dä yuq tügel.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Bäxet 45 yäştäñ soñ kilä
53 yäşendäge Andrew Oswald wä 54 yäştäge David Blanchflower, ike kollega, bäxet turında tikşerenülär ütkärgän. Häm alar qızıqlı nätäcälärgä kilgän.
Xatın-qız belän ir-at, yäş çaqta, bäxettä tigez kebek, ä waqıt uzğan sayın alarnıñ bäxetläre arasındağı ayırma arta.
Oswald häm Blanchflowernıñ tikşerenünläre Amerika belän Yerapadağı keşelärneñ cawaplarına niğezlänep yasalğan. Şulay da millätlär arasında da bäxet toyu yağınnañ ayırımıqlar küp ikän.
Ğasır başınnañ birle, könnäşerlek räxät tormışta yäşägän amerikannar , yevropalılarga qarağanda bäxätsezräk ikän, ayırım alganda ir-atlar. Ä Yevropadağı ir-atlar, iqtisadi şartlar yağınnan, 20nçe ğasırnıñ iñ bäxetle keşeläre ikän.
İqtisadçılar 20 häm 30 yäştä bäxetneñ nigä äzyüeñ yäisä Yevropa häm Amerikada bäxet ülçäweneñ nigä tigez kürsätmäwe mäsäläsendä bäxäsläşmi. Şulay da, alar 44 yäştäñ soñ keşelärneñ bäxete yañadañ balqiy başlawı turında 3 teoria tapqan.
Şatlıq öçen berençe säbäb: keşelär inde üz köçläre häm zäğiyflegenä künegä başliy. Häm yäşlektä ireşergä telägän zur xıyalları da inde sürelä bara.
İkençedän, bäxetle keşe ozaq yäşi. 20-30 yäştä bäxetsez bulıp yäşägännär, 40 yäşkä citkänçe üq , yä çirläp, ä üz-üzlärenä qul salıp bu dönyadan kitä.
Öçençedän, keşe üz ğömerenneñ qadereñ belä başlıy. 40nçe distäne waqlağan keşelär, mäktäb yıllarındagı iptäşläreneneñ ber-berartlı ülä baruın kürä. Alar ülgän axirätlärenä qarap, qalğan ğömelärendä xoday berğän isänlekneñ qädereñ añliy başliy.


text:
Fännär akademiäseneñ tarix in
Fännär akademiäseneñ tarix institutında düşämbe könne bik möhim ber fänni konferensiä ütte. Anıñ teması – «Hadi Atlasi: mirası häm xäzerge zaman». Bu çara kürenekle tatar tarixçısı häm cämägђt eşleklese Hadi Atlasinıñ 125 yıl tuluğa täñgäl kilä. Hadi Atlasi uzğan ğasır başında Rusiä Däwlät Dumasında deputat bulğan bik zur ruxi, mädäni häm fänni miras qaldırğan, ul Rusiädäge törki xalıqlarnıñ mäğärif sistemasın üsterügä zur öleş kertkän. 1938 yılda säyäsi repressiägä duçar bulğan, stalinizm baltası astında haläk bulğan Hadi Atlasinıñ ictimağıy qaharmanılığı häm tirän fänni fikere xäzerge milli tärräqıätkä zur tä'sir yasıy. Konferensiäne Tarix institutı citäkçese Rafail Xäkimov açtı, anda İndus Tahirov, Damir İsxakov, Saläm Alişev, Räwil Ämirxanov, Dilärä Gosmanova, Aydar Xabutdinov, Gabdelbär Fäyzraxmanov häm başqalar çığış yasadı.
Östämä mäğlümat bularaq şunı da äytergä bula, Bögelmä milli oeşmaları tarafınnan Hadi Atlasinıñ isemdäge büläk buldırılğan ide. Berniçä yıl elek Hadi Atlasi büläge häm şul ismedäge istälekle medal' «Azatlıq» radiosı mödire Färit İdellegä tapşırılğan ide. Qısqası, xäzer säyäsi repressiälärdän waz kiçü, tarixi xatalar tözätü häm xaqmiät vertikalen köçäytep, millätçelekne, separatizmnı härqayda ezläp tabırğa omtılış, anonim säyäsi donoslar yazu küreneşläre ber-bersenä ürelep bara.