text:
Hexжyл Фepaдиc (ҰшMaқTapдың aшық жoлы)
Жaлпы MәлiMeT
Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıng açuq yolı - AлTыH Opдa дәyipiHe Tиeciлi XIV ғacыpдың TyыHдыcы (1358 ж.). TyыHдыHың aBTopы бeлriciз. TyыHдыдa пaйғaMбapдың өMipi Typaлы, TөpT xaлиф Typaлы, Aллaғa жaқыHдaTyшы aMaлдap жәHe AллaдaH ұзaқTaTyшы aMaлдap Typaлы TөpT бөлiMHeH Tұpaды. БipHeшe қoлжaзбa Hұcқacы бap. Mыcыpлық CүлeйMaHия (ЙeHи жaMи, № 879) Hұcқacы – 1365 жылы жaзылғaH, өлшeMi 34x25 cM, 222 пapaқ, 444 бeT. MәTiH қapa cияMeH қaлың қaғaзғa жaзылғaH. Keйбip cөздep қызыл бoяyMeH жaзылғaH. 1389 жылғы Capaй Hұcқacы жoғaлғaH. ЯлTa Hұcқacы (Бaxшacapaй, ҚыpыM) 1390 жылғы.
ҒылыMи зepTTeyлepAxMeд Зekи Baлиди ToraH, ШиxaбeддиH MepжaHи, Яkyф KeMaл, ЙaHoc ЭkMaHH cыHды ғaлыMдap зepTTey жүpriзreH.
ҒылыMи әдeбиeT
Ahmed Zeki Velidi (Togan) harezmde Yazılmış Eski Türkçe Eserler. // Türkiyat Mecmuası II, 1926, İstanbul, 1928. S. 331-345 +8 tıpkıbasım.
Janos Eckmann Nehcü’l-feradis I. Tıpkıbasım, önsüzü yazan: Janos Eckmann . TDK Tıpkıbasımlar Dizisi , Ankara.1956 .-XIV+144 s.
Janos Eckmann Die kiptschakishe Literatur. Philologiae Turcicae Fundamenta II. -Wiesbaden, 1965.- 287-291
Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıng açuq yolı (Cennerkerin açık yolu). I metin. II tıpkı basım. Tıpkıbasım ve Çevriyazı : Janos Eckmann Yayınlayanlar: Semih Tezcan -Hamza Zülfikar. - TDK yayınları: 518.- Ankara, 1995, -444+313.
Şihaba‘d-Din Marcani Kitabu mustafadi’l fi ahwali Qazan wa Bılğar cilt I Kazan, 1885. S.15-16
MәTiH
AVVALQI BAB
Peyğambarımuz ʻas nuƞ fazayili içinde turur.
AVVALQI FAŞL
Peyğambar ʻas -nuƞ fazayili içinde turur.
İmam Bağavi rahmhi Masabih atlığ kitabında bu hadisni keltürmiş:
Bu hadis maʻnisi ol bolur kim Peyğambarımuz ʻas aydı: Taƞrı tvt İsmail Peyğambar ʻas oğlanlarıdın Kinana atlığ qabilasındın Qurayş qabilasini ödürdi. Yana Qurayş kabilasıdın Haşim atlığ kişiniƞ oğlanlarını ödürdi Yana Haşim atlığ kişiniƞ oğlanlarındın meni ödürdi, çıqardı. Bu manidin ötrü Peyğambar ʻas qa Mustafa at berildi. Mustafa ʻArab tilinçe ödrülmiş temek bolur.
Şayh İmam İshaq Kilabazi aytur rahmhi Taʻrif atlığ kitabında: Peyğambar ʻas sirringe heç kimerse muttaliʻ bolmadı, meger ol miqdar kim mesela bir meşk toluğ suw bolsa taqı ol meşkniƞ ağzı bağlığ bolsa, heç kimerse ol meşk içinde suwni körmese, velikin taşındaqı üvüşlüküni körerler taqı bilürler kim bu meşk içinde suw bar tep. Muhammed Resulul- lahnıng taqı envarı taqı esraniƞ miqdarınğa heç kimerse muttaliʻ bolu bilmedi, meger ol miqdar bildiler kim Peyğambarımuz ʻas mazhar-i envar-i ilahi turur taqı menbaʻ-i esrar-i rebbani turur.
Şayh Abü Yezid-i Bustami aydı rahmhi: Peyğambar ʻas qa berilgen envardın zerresi zahir bolsa erdi halayıqqa, heç kimerse anı tahammül qılu bilmegey erdi, neteg kim közi zaʻif kimerse künge qarşu baqmaqnı tahammül qılu bilmez. Ol maʻnidin ötrü Peyğambarımız ʻas habar berü yarlıqar:
Maʻnisi ol bolur kim Haq teʻala birle maƞa bir waqt bar turur kim ol waqt içinde heç muqarreb ferişte sığmas hem mürsel peyğambar taqı sığmas.
ʻAbdullâh ibnü Mesʻüd razhu aytur: Qaçan kim bu ayat nazil boldı erse, qt:
ʻÖmer oğli ‘Abdullah razhu riwayat qılur Peyğambardın şʻas andağ yarlıqar: Qayu mumin ve muvahhid qırq hadisni menim hadislerimdin işitmegenlerke tegürse, bilmegenlerke ögretse Haq te‘ala ol kimerseni ‘alimler zümresinde bitigey taqı qıyamat kün bolsa aws şehidler cümlesinsinde qoparğay taqı qayu kimerse men aymamış hadisni menim aymağanımnı bilip qasd birle menim üze yalğan sözlep peyğambar ʻas aydı tese tamuğdın olturğu yerini amada qılsun tep aydı. Bu hadiske temessük qılıp qırq hadis cem‘ qılduq Peyğambar ʻas hadislerindin mu‘temed kitablardın. Yana bu hadislerke münasib hikayatlar Peyğambar ‘as ahwali-in taqı hulafa-i raşidin ef‘alidin taqı ‘ulema ve meşayih aqwalidin zam qılduq taqı bu kitabnı tört bab üze qılduq taqi tegme bir babnı on fasl üze qılduq taqı tegme bir fasl awwalında bir hadis keltürdük Peyğambar ʻas hadisleridin kim mecmü‘ı qırq hadis bolur. Awwal babı Peyğambar ‘as’nuƞ fazayiliniƞ beyanı içinde turur. Ekinç babı hulafa-i raşidin taqı ehl-i beyt taqı tört imam fazayiliniƞ beyanı içinde turur. Üçünç babı Haq te‘ala hazratınğa (15) yawunğu edgü ‘ameller beyanı içinde turur. Törtünç babı Haq te‘alanıƞ hazratıdın yıratğu yawuz ‘ameller beyanı içinde turur. Taqı bu kitabke Nehcü’l-feradis at berdük, ma‘nisi uştmahlarnıƞ açuq yolı temek bolur. Ümid ol turur kim bu kitabnı oqığanlar bolğay kim bu kitab sözleri birle ‘amel qılğaylar taqı bu kitab anlarqa Haq te‘alanıƞ uştmahlarınğa yolçı bolğay ol ‘amel qılğanlar berekatında bolğay kim Haq te‘ala bu kitabnı cem‘ qılğan ‘aşi ve cafi qulını yarlıqağay. Amin rabbü’l- ‘alamina.
Maʻnisi ol bolur kim: Haqiqatta Taƞrı teʻala Peyğambar ʻas qa sena aytur taqı qılınmış qıldaçı zelletlerini yarlıqar taqı Haq teʻala Peyğambar ʻas"dın razi bolur. Yana ferişteler taqı Taƞrı te'aladın Peyğambar ʻ as-nuƞ qılmış qıldaçı zelletlerini yarlıqatu tileyürler taqı Peyğambar ʻas qa yari berürler. Ey muʻminler, sizler Peyğambar ʻas qa duruz ve salavat ve selam ayta beriƞ tep emir keldi erse, şahabalar aydı: Ya Resulallah, sizke selam bermekni bildük, hemişe aytur-miz es-selam ‘aleyke, ya Resulallah tep, velikin salavat neteg aymaq kerek bilmez-miz tep aydılar erse, Peyğambar ʻas aydı: Ey yaranlarım, biliƞ, agah boluƞ, eger manga salavat aytur bolsangız, mundağ aytıƞız kim:
Qayu mümin ve muvahhid bu durüz ve salavatnı manga arığ iʻtiqad birle bir qata aytur bolsa, Haq tvt anıƞ üze on rahmat ıdğay.
Yana bilgil, agah bolğıl: Peyğambar ʻas rebiʻü’l-awwal ayınıƞ on ekinç duşenbe kün tuğdı. Hisab ʻilmi bilgen ʻulemalar andağ aydılar kim ʻIsâ peyğambar ʻas -dın altı yüz yigirmi yıl keçmiş erdi kim Muhammed Resulullah dünyake keldi. Taqı Peyğambar ʻas nuƞ atası ʻAbdullah, Peyğambar tuğmazdın aşnu wefat bolup turur erdi, welikin uluğ atası ʻAbdu’l-Muttalib bar erdi. Peyğambar. ʻas nı ʻAbdu’l- Muttalib Halime atlığ dayaqa emdürmek üçün berdi. Taqı Peyğambar ʻas altı yaşqa yetmiş erdi kim anası Emine wefat boldı. Peyğambar ʻas uluğ atası "Abdu’l-Muttalib qatında turur erdi. Qaçan kim sekkiz yaşqa tegdi erse, ʻAbdu’l-Muttalib sökel boldı taqı Peyğambarnı oğlı Abü Talibqa tapşurdı. Taqı wefat boldı. Qaçan kim Peyğambar ʻas yigirmi yaşqa teggende Abü Talib Hadica hatunnı Peyğambar ʻas qa cüftlendürdi. Hadica razha qırq üç yaşar erdi. Hadica hatun razha Peyğambardın sekkiz oğlan tuğurdı: törti erkek taqı törti qız erdi. Erkeki ʻAbdullah taqı Qasim erdi, taqı Tayyib taqı Zahir. Bu törti nareside erken wefatları boldı. Taqı tört bintniƞ biri Zeyneb taqı Ruqayya taqi Umm-i Külsüm taqı Fatıma. Zeynebni Peyğambar ʻas Abü’l-ʻAş atlığ kişike cüftlendürdi. Ol Zeyneb Peyğambar ʻas dın oza wefat boldı. Taqı Ruqayyanı ʻOsmanqa cüftlendürdi. Ol taqı Peyğâmbar ʻas dın oza wefat boldı erse, Umm-i Külşümnı ʻOsmanqa cüftlendürdi. Ol yandın ʻOsmanqa razhu sahaba Zü’n-Nürreynter erdiler, yaʻni Peyğambar ʻas nuƞ ekki nür-i didesiƞe cüft boldı tep. Umm-i Külsüm taqı Peyğambar ʻas dın oza wefatı boldı. Taqı Fatımanı ʻAliqa cüftlendürdi, velikin Fatıma razha Peyğambar ʻas dın altı ay soƞ wefatı boldı.
Yana Peyğambar ʻas qırq yaşqa yetmiş erdi. Recep ayınıƞ yetinç kün cumʻa tüninde erdi kim Hira tağında ğar içinde erdi kim Cebreil ʻas zahir boldı. Yana şenbe tüni hem zahir boldı taqı yekşenbe tüni hem zahir boldı. Duşenbe tüni erdi kim Haq teʻala fermanı birle Cebreil ʻas risalatnı peygambarliqni tapşurdı, Peyğambar taqı qabul qıldı. Taqı ol tün erdi kim Kesri melikniƞ aywanı teprendi taqı on tört küngüresi yıqıldı; taqı dünyada ne kim muğlar yandurğan otlar bar erdi, cümlesi ol tün söndi taqi Sava atlığ einiƞ deryası ol tün qurıdı. Cumʻa kün Peyğambar ʻas halayıqlarqa habar berdi kim Haq teʻala manga peyğambarlıq ruzi qıldı tep. Awwal hatunlardın musulman bolğan Hadica erdi razha taqı oğlanlardın awwal musulman bolğan ʻAli erdi razhu; taqi erenlerdin awwal musulman bolğan Abü Bekr erdi razku, qullardm awwal musulman bolğan Zeyd erdi razhu,
Muhammed Resulullahqa peyğambarlıq kelmişdin soƞ altı yıl taqi ekki ay Abu Talib tirig turdı, andın soƞ wefat boldı. Peyğambar ʻas Abü Talibniƞ wefatınğa iƞen qadğurdı. ʻAmmı erdi taqi kafirlar andın qorqup Peyğambarqa üküş zahmat tegürmes erdiler. Munça terbiyet qılıp iman keltürmedin ahiratqa barğanınğa üküş qadğurdı. Qaçan kim Abu Talibning ahir waqti boldı erse, Peyğambar ʻas bardı ʻiyadatqa. Baqar, Abu Cehl ʻal olturup turur yaranları birle. Peyğambar ʻas aydı: Ey ʻammum, maƞa terbiyetiƞiz iƞen üküş boldı; emdi tilermen kim kelime-i şehadat aysaƞız, qıyamat kün bizke şefaʻat qılmaq rewa bolsa tedi erse, Abu Cehl baqti. Abu Cehl aydı: ʻÖmrüƞüzni ataƞız ʻAbdul-Muttalib dini üze keçrüp ahir waqtta qaytur-mu-siz? tedi erse, aydı: Ya Muhammed, men atam ʻAbdul-Muttalib dini üze öler-men tedi erse, hatırı hasta u bezman boldı erse, ayat nazil boldı, qt:
Ya Muhammed, sen ol kimerseni [kim] sewer-sen, köndürü bilmes-sen; kimni tilese, köndürgen Taƞrı te‘ala men turur-men tep aydı.
Yana Abu Talib wefatıdın üç kün qalmış erdi kim Hadica anamız razha vefatıdın soƞ Peyğambar ʻas toquz hatun aldı. Peyğambar ʻas dünyadın naqıl qılmışta toquz hatun qaldı: ʻAyişe hatun, taqı Safiyye hatun, taqı Umm-i Seleme hatun, taqı Habibe hatun, taqı Zeyneb hatun, taqı Meymuna hatun, taqı Cüveyr[iy]e hatun, taqı Safiyye hatun, taqı Sevde hatun razhunna, Taqi eki quması bar erdi. Biri Mariyye atlığ, andın İbrahlm atlığ oğul boldı taqi nareside halında vefatı boldı. Taqı biri Reyhan erdi, andın oğul qız bol[ma]dı. Ne kim oğul qız boldı, cümle Hadica hatundın boldı razha, Öƞin hatunlardın bolmadı.
Peyğambar ʻas yigirmi toquz ğazat qıldı. Toquz ğazatta özi taqi kafir birle uruştı, yigirmi ğazatta sahabalar uruştı, özi uruşmadı. Taqi qirq yaşında wahiy keldi. Wahiy kelmişdin soƞ Mekkede on üç yıl turdı, andın soƞ Medineke bardı. Medinede on yıl turdı. Altmış üç yaşında erdi kim Peyğamber ʻas dünyadın qıldı. On sekiz kün sökel boldı. Rebiʻül-awwal ayınıƞ on birinç kün yekşenbe erdi kim ahiratqa ulandı.
EKÎNÇ FASL
Peyğambar ʻas qa wahiy kelmekiniƞ beyanı içinde turur
İmam Şağani rahmhi Meşarıqul-Envar atlığ kitabı içinde bu hadisni keltürmiş:
Bu hadis maʻnisi ol bolur kim Peyğambar ʻas habar berü yarlıqar: Bu musulmanlıq dini ğaribluqın zahir boldı, qıyamat etekinde taqı ğaribluqın qaytğay. Hoşluq bolsun ğarıblarqa!
‘Ayişe razha aytur: Peyğambar ʻas peyğambarlıq kelmezdin oza rast tüşler körü başladı. Ne kim tüş körse erdi, özi ta ʻbir qılur erdi. Ol tüşlerniƞ yoruqı teg açuq rast kelür erdi, heç hata qılmaz erdi.
Bir kün Peyğambar ʻas Hadicaqa aytur razha: Ya Hadica, kökdin awaz eşittim, iƞen qorqtum tedi erse, Hadica razha aydı: Ya Muhammed, heç qorqmağıl! Haq te ʻala seni zayiʻ qılmağay tedi erse, Peyğambar ʻas aydı: Ya Hadica, köƞlüm halwat olturmaq tileyür. Maƞa azıq qılu bergil! Hira tağında bir ğar bar, ol ğar içinde bir qaç kün halwat olturayın tedi erse, Hadica razha azıq qılu berdi. Peyğambar ʻas ol azıqnı alıp bardı taqı ol ğar içinde bir qaç kün halwat qıldı. Ol azıq tükendi. Yana keldi, aytur: Ya Hadica, maƞa halwat olturmaq hoş kelür tep hemişe azıq alıp barıp halwatlar qılur erdi. Bir kün keldi, Hadicaqa aytur: Ya Hadica, kökdin heybetlig avaz üküş kelür boldı. Qorqar boldum, taqı halwat hoşluqıdın keçü bilmez-men. Neteg qılayın? tedi erse, Hadica razha aydı: Ya Muhammed, heç qorqmağıl! Bu işniƞ soƞı hayr bolğay, Haq teʻala seni zayiʻ qılmağay tedi erse, azıq alıp Hira tağınıƞ ğan içinde olturdı. Bir kün ol ğar içinde olturur erken bir kimerse peyda boldı taqı Peyğambar ʻas qatınğa keldi. Aydı: Ya Muhammed, oqığıl! tedi erse, Peyğambar ʻas aytur: Men oqığan ermes-men tedim erse, meni tuttı taqı qatığ qıstı, andağ kim taqatım qalmadı. Yana ıda berdi taqı aydı: Ya Muhammed, oqığıl! Men aydım: Oqığan ermes-men tedim erse, ekinç qata meni tuttı taqı andağ qıstı kim heç yarağım qalmadı. Yana boşadı, yana aydı: Ya Muhammed, oqığıl tedi erse, men aydım: Wallahi, men oqığan ermes-men tedim erse, maƞa aydı: Aytğıl:
Bu yerke tegrii oqıdı erse, men taqı oqıdım. Bu ayat awal nazil ayat tep ayturlar. Ma‘nisi ol bolur kim Ya Muhammed, on sekkiz miƞ ‘alamnı yaratğan Bir u Barnuƞ ayatını oqıgıl! Taƞrınıƞ ayatını oqıgıl kim adam oğlanlarını bir para qoyuğ qandın yarattı. Oqığıl, ya Muhammed, taqı seniƞ Perverdigarıƞ andağ kerim Taƞrı turur kim adam oğlanlarınğa hatnı qalam birle öğretti. Adam oğlanlarınğa bilmegenlerini bildürdi tedi. Taqı közümdin ğayib boldı erse, men taqı qorquğ ve heybet birle revan ol ğardın çıqıp qorqa titreyü kelip aydım: Ya Hadica, meni tonğa çulğaƞ taqı yatquruƞ kim halim müteğayyir boldı tedim erse, meni çulğap yaturdılar. Bir zaman yatmışdın öz halımqa keldim taqı ne ahwal kim ol ğarda keçti, cümlesini aydım erse, Hadica aydı razha: Ya Muhammed, qorqmağıl işing hayr bolğay, Haq te‘ala seni zayi‘ qılmağay anıƞ üçün kim seniƞ edgü ‘adatlarınıƞ bar: yaq yawuqni sever-sen, yalğan sözlemessen, kişilerniƞ emgekini kötürür-sen taqı qonuqlarni ağır-lar-sen, miskinlerke yari berürsen, heç saƞa Taƞrı te‘ala yamanlıqnı bermegey tep öğütledi erse, Peyğambar ʻas köƞli hoş boldı. Andın soƞ Hadica aydı razha: Ya Muhammed, turğıl, baralıƞ! Menim atam qarındaşı oğlı bar, Varqa ’bnü Nevfel teyürler. Uluğ yaşlığ turur, eki közi körmes bolup turur. ‘Isa ʻas dini üze turur. Üküş ‘ilm bilür, Incil oqıyur tedi erse, Peyğambar ʻas Hadica birle bardılar. Taqı ne kim Peyğambar ʻas kördi, cümlesini aydı erse, ol aydı kim: Ya Muhammed, beşarat bolsun saƞa kim ol körüngen Gebreʻil turur Musa peyğambarqa, taqı ‘Isa peyğambarqa taqı öngin Peyğambar-larqa kelgen turur. Ya Muhammed, ahir zamannıƞ peyğambarı sen bolğay-sen. İncilde taqı sening sıfatıƞ bar, Tewritte taqı bar. Peyğambarlarnıƞ hatamı sen bolğay-sen, velikin cümle peyğambarlarnıƞ uluğı sen bolğay-sen. Kaşki men yiğit bolsa erdim, seni Mekke kafirları Mekkedin çıqarmışda qatıƞda bolsa erdim, saƞa yari bergey erdim tedi erse, Peyğambar ʻas aydı: Ya Warqa, meni Mekkedinmü çıqarğaylar? Warqa aydı: Beli, ya Resulallah, seni Mekkedin çıqarğaylar. Kafirlar üküş zahmat ve meşaqqat tegürgeyler. Andın soƞ Haq tvt saƞa nusrat bergey. Dining yükey bolğay, ahwalıƞ qawi bolğay tedi erse, Peyğambar ʻas köƞli hoş boldı. Andın soƞ bir qaç eyyam keçti, Varqa ’bnü Nevfel taqı dünyadın köçti.
Yana Peyğambar ʻas aydı: Bir kün Hira tağında erdim. Qulaqimqa awaz kelür: Ya Muhammed, ya Muhammed! teyü. Tört yanımğa baqtım, heç kimerseni körmedim. Üstün baqtım erse, körermen bir yerli kökli arasında bir yerli kökli arasında bir uluğ taht urulmuş, ol taht üze Cebrail olturmış, yüzi kün teg qumıyur. Kördüm erse, Koƞiumke: yana, qurqug kirdi, titreyü başladım. Qayra yana Hadica qatınğa keldim taqi aydım: Ya Hadica, meni toƞa çulğağıl kim köƞlümke yana qorqug kirip turur tedim erse, meni çulğadı, yatqurdi. Baqar men, hawada Cebre’il yana zahir boldı taqı aydı:
Maʻnisi ol bolur kim: ey tonğa çulğanıp yatğan Peyğambar ‘as qopğıl, Qurayş kafirlarını Taƞrınıng ‘azabıdın qorqutğıl, Rebbüƞni uluğlağıl taqı namaznƞ awwalında Allahu ekber tep namaz başlağıl, tonuƞnı necesdin arıtğıl! İbnü ‘Abbas razhu aytur: Maʻnisi ol bolur kim: Ya Muhammed, teniƞni yazuqdin arıtğıl, yaman işlerni qodğıl ya taqı şeytan vesvesesini qodğıl, ta‘at ve ‘ibadat qilsang, Rebbüƞe minnat qılmağıl, ta'atıƞnı üküş körmegil, Taƞrıqa ta‘at qılmaq içinde nefsüƞe şabur qılğıl, ya taqı kafirlar azarınğa Haq sözi fermanını tegürmek içinde şabur qılgıl! tedi erse, Peyğambar ‘as derhal qoptı taqi halayıqğa Haq te‘alanıƞ fermanını tegürü başladı, kafirlarnı tamuğ otındın qorquta başladı.
Andın song bir qaç eyyam keçti. Heç Cebre’il kelmedi erse, Peyğambar ‘as iƞen qadğuluğ boldı, şawqı Haq te‘alanıng selamınğa taqi kelamınğa ziyada boldı. Bir kün yana bardı Hira tağınğa. Üküş intizar qildi. Cebre’il ‘as kelmedi erse, tiledi kim özini tağ başındın kemişse, helak qılsa. Ğayat-i mahabbatıdın derhal Cebre’il keldi taqi aydı: Ya Muhammed, bişarat bolsun saƞa, Haq te‘ala lutfını taqı keremini seniƞ haqqıƞa tamam qıldı. Heç peyğambarlar haqqıƞa ol miqdar lutf u kerem qılmadı kim seniƞ haqqıƞa qıldı. Peyğambar ‘as aydı: Ya Cebreil, beyan qılğıl, ol neteg lutf u keremler turur? Cebre’il ‘as aydı: Qayu yerde kim Haq te‘alanıƞ zikri yad qılınsa, seniƞ zikriƞ taqı yad qılınğay. Taqı Haq te‘ala saƞa öz zatı birle durüz sena aydı taqi ferişteleriƞe buyurdı kim: Menim resülumğa durüz şena aytıƞlar! Taqı ummatlarınğa buyurdı kim qıyamatqa tegrü saƞa duruz u sena ayğaylar. Taqı seniƞ ummatıƞnı cümle peyğambarlar ummatıdın artuq qıldı taqı yer yüzini seniƞ ummatıƞa mescid qildi. Qayu yerde namaz qılsalar, Haq tvt qabul qılğay tedi erse, Peyğambar ‘as hatırı hoş boldı. Andın (soƞ) Cebreʼil ʻas adaqını yerke urdı erse, yerdin çeşme peyda boldı. Ol çeşmedin yundı taqı ekki rekʻat namaz qıldı, taqı aydı: Ya Muhammed, men yunmışım teg yunğıl taqı men namaz qılmışım teg namaz qılgıl tedi erse, Peyğambar ʻas taqı Cebreʼil yunmışı teg yundı taqı Gebreʼil ʻas namaz qılmışı teg namaz qıldı Bir yılqa tegi ekkişer rekʻat namaz qıldı. Bir yıldın soƞ beş namaz fariza qılındı.
ÜÇÜNÇ FASL
Peyğambar ʻas taqı yaranları birle İslam avvalında
emgengenleriniƞ beyanı içinde turur
İmam Abu’l-Meʻali Muhammed İsplcabl rahmhi Tefsir’inde Suratu’-1-Ahzab içinde bu hadisni keltürmiş:
Maʻnisi ol bolur kim Peyğambar ʻas habar berü yarlıqar: Qayu kimerse muminni azar qılsa, meni azar qıldı; taqı kim kim meni azar qılsa, Taƞrı teʻalanı azar qıldı; taqi kim kim Taƞrı teʻalanı azar qılsa, ol kimerse melʻun turur. Tewrit, taqi incil, taqi Zebur taqi Furqan içinde Haq teʻala ol kimerseke hor qılğan ʻazabını amada qılıp turur tedi.
Habbab ibnü’l-Aratt atlığ şahaba aytur razhu: Peyğambar ʻas Kaʻbe köligesinde tüşep olturup turur erdi kim keldim. Selam qıldım erse, Peyğambar ʻas taqı cevab yarlıqadı. Men aydım: Ya Resulallah, bizke nusrat bermez-mü-sen, bizke Taƞrıdın eman qolmaz-mu-sen? Neçeke teği bu kafirlar zahmatını, meşaqqatlarını körer-biz? Qayu yerde namaz qılğanımıznı körseler, ururlar, sökerler, heç bizlerke eman bermezler tedi[m] erse, Peyğambar ʻas aydı: Ya Habbab, ozaqı peyğambarlarnıng ümmetlerini kafirlar biçkü birle ekki para qılur erdiler. Ol ümmetler sabr qılur erdiler, dinlendin qaytmaz erdiler. Taqi baʻzılarını temür tarğaq birle etlerini tarar erdiler süƞükleriƞe tegi, taqı anlar dinlendin qaytmaz erdiler. Wallahi menim dinim işi andağ tamam bolğay kim Şanʻa atlığ yerdin Hazramawt atlığ yerke tegi yalğuz atlığ barğay, heç kimersedin qorqmağay, meger Taƞrıdın qorqğay; taqi qoyluğ kişi börüdin qorqğay. Ey ümmetlerini, sizler taʻcil qılur-siz tedi.
Bir kün Peyğambar ʻas ewdin çıqtı. Kafiriarnı Haq yolıƞa ündegeyin, bolğay kim musulman bolğaylar, tamuğ otıdın qurtulğaylar tep ewdin çıqmış erdi. Bir kafir qarşu keldi. Ol kafimi hoş söz birle, açuq yüz birle Haq yolıƞa ündeyü başladı erse, ol kafir Peyğambar ʻas qa üküş sökti, köp cefalar qıldı taqı mübarek başıƞa topraq saçtı. Peyğambar ʻas ’nu ƞ hatırı bezman boldı. Ol kafirqa heç neerse temedi, sabr qıldı, töndi taqı ewke kirdi. ʻAyalı qoptı, taqı Peyğambar ʻas nuƞ mübarek başıdın topraqnı keterür, taqı zar zar yığlayur taqı aytur: Ey baba, ne horluq bu sizke kim bu kafirlar qılu[r]1ar? tedi erse, Peyğambar ʻas aytur: Ey ʻayalım, yığlamağıl, Peyğambarlarnıƞ emgekleri qatıg bolur, velikin şevabları üküş bolur taqı dereceleri artuq bolur. tedi.
İbnü Mesʻud razhu aytur: Bir kün Peyğambar ʻas Kaʻbeniƞ bir yanında Mescidü’l-Haram içinde namaz qılur erdi kim Abü Cehl ʻal yaranları birle Mescidü’l-Haramqa kirdiler. Baqarlar, bir müƞüşde Peyğambar ʻas namaz qılur. Abu Cehl aytur yaranlarınqa: Qayu biriƞiz barur, fulan mahallede tewe boğuzlap tururlar. Ol tewening necasatlığ bağarsuqlarını keltürüp bu Muhammed secdeke barmışda üstüƞe bıraqsa, tonları cümle necis bolsa tep fermanladı erse, bir melun aydı: Men barayın tep. Munlar yığlışıp baqıp turur erdiler. Peyğambar ʻas secdeke bardı. 01 melun teweniƞ necasatlığ bükenlerini, bağarsuqlarını, cümlesini Peyğambar üzesiƞe kemişti. Tonlarını cümle necis qıldı erse, Abu Cehl taqı yaranları cümle külüştiler. İbnü Mesud aytur: Eger qudratım bolsa erdi, Peyğambar üzesindeki necasatm ketergey erdim, velikin İslam zaʻif erdi, kafirlar ğalib erdi, yarağım bolmadı ketermekke. Velikin bir kimerse bardı taqı Fatımaqa razha habar berdi erse, Fatıma razha keldi. Baqar, Peyğambar secde içinde turur taqı bu kafirler külüşü[p] tururlar, Peyğambar -nuƞ üzesinde teweniƞ necasatları bar. Bu haini kördi erse, bu kafirlarqa sökti, taqı Peyğambar ʻas nuƞ mübarek arqasındın ol necasatlarnı bıraqtı erse, Peyğambar secdedin baş qaldurdi. Baqar, cümle necis bolmış. Hatırı hasta u bezman boldı. Andın [soƞ] elgini köterdi taqı üç qata aydı: Ey Bar Hudaya, sen bu kafirlarnı helak qılğıl! tedi erse, kafirlar qorqtılar, qaçtılar anıƞ üçün kim Peyğambar ʻas nuƞ qarğışı elbette kelmedin qalmaz tep bilür erdiler. İbnü Mesʻud aytur razhu: Közüm birle kördüm ol kafirlarnı Bedr toquşmda. Haq te‘ala Peyğambarqa nuşrat berdi, anlar şahrada şişip yatur erdiler. Adaqlandın sü[d]rep bir eski quduğqa kemiştiler Sasığı kişilerke tegmesün tep. Sual qılurlar: Uhud toquşında İslam çeriginge hezimet tüşti, kafirlar ğalaba qıldılar. Peyğambar ‘as nı ‘Ataba atlığ kafir taş birle urdı taqı mübarek tişini sındurdı. Peyğambar yanın yıqıldı, mübârek yüzi taş zahmıdın yarıldı taqı qan aqa başladı erse, Peyğambar ‘as qa sahabalar aydılar: Ya Resulallah, bu kafirlarqa qarğağıl, cümlesi helak (O bolsunlar tediler erse, Peyğambar ʻas aydı: Haq te‘ala meni rahmat üçün iddi, la‘nat üçün ıdmadı. Tangrı te‘ala rahmat qılsun atam Nüh peyğambarqa! Her künde qavmi anı on qata urur erdiler. Behuş bolur erdi, heç qarğamas erdi, meger aytur erdi: Ey Bar Hudaya, qavmum meni bilmezler. Eger meni peyğambar tep bilse erdiler, mundağ cefa qılmağay erdiler. Sen munlarnı köndürgil! tep du‘a qılur erdi. Velikin cefaları iƞgen haddın keçti erse, anda qarğadı. Emdi men taqı andağ duʻa qılayın, sizler amin teƞiz! tep sahabalarqa buyurdı taqı aydı: Ey Bar Hudaya, qavmumnı sen köndürgil kim munlar meni bilmedin bu cefalar qılurlar tedi. Taqı bu necasat kemişgen kafirlarğa ne üçün qarğadı tep sual qıldılar erse, cavab aymışlar kim namaz Haq teʻalaqa ibadat u taʻat qılmaq turur. Kafirlar Haq teʻalaqa ibadat qılmaqdın maniʻ boldılar erse, tahammül qılu bilmedi, qarğadı. Velikin mübarek tişini sındurmaq nefske zahmat tegürmek turur, ol cihatdın sabur qıldı, savab üçün qarğamadı tep aymışlar.
Peyğambar ʻas nuƞ ʻamması bar erdi, atasınıƞ qız qarındaşı, ʻAtike atlığ. Ol keldi, taqı Abu Leheb qatınğa kirdi taqı aydı: Ey qarındaşım Abu Leheb qatınğa kirdi taqı aydı: Ey qarındaşım Abu Leheb, bu uyamız oğlı Muhammedke Mekke halqı artuq zahmat tegrü başladılar. Burun qarındaşımız oğlı Abu Talibdin qorqar erdiler. Ol vefatı bolğandın berü körermen, üküş zahmat tergü tururlar. Sen taqı Abu Talib meƞizlig atası qarındaşı turursen. Abu Talib saqlamış teg sen taqı saqlasaƞ, ne bolğay? tep derhost qıldı erse, Abu Leheb taqı qabul qıldı taqı Muhammedni qatınğa keltürdi. Taqı çıqtı, Mekke halayıqıƞa, Qurayş qabilasınğa ilam qıldı: Bu kündin soƞ Muhammadqa heç kimsere qatılmasun. Eger qatılur bolsalar, ol kişilerke mundağ qılğaymen, andağ qılğaymen tep tehdid u tefziʻ qıldı erse, bu sözni Abu Cehl ʻal eşitti taqı Qurayşlarnı yığıp yığıp keldi taqı aydı: Ya Aba Leheb, eşittük kim Muhammed diniƞe kirmişsen, ataƞ ʻAbdul-Muttalib dinindin yüz ewürmişsen tedi erse, Abu Leheb aydı: yüz ewürmedim, velikin kördüm, bu uyam oğlı Muhammedke halayıq üküş zahmat tergü başladılar erse, yaq yawuqluq haqqını saqlap qatımğa keltürdüm halayıqlar artuq zahmat tegürmesünler tep. Bir kün Abu Cehl ʻal yaranları birle meşveret qıldı. Ne iş qılğaymiz kim Abu Lehebni ündeƞ menim hatırımqa bir söz tüşti, anı Abu Lehebdin sorayın tedi erse, Muhammed seniƞ ataƞ ʻAbdul-Muttalibniƞ ornı qayu yer turur? tedi erse, Peyğambar ʻas bildi kim bu kafirlar mekri hilesi turur tep. Mütehayyir boldı taqı aydı seniƞ ataƞ ʻAbdul-Muttalibniƞ yeri bir muʻayyen yer turur tedi erse, Abu Leleb, bardı taqı Abu Cehlqa andağ aydı erse, Abu Cehl aydı: Ya Aba Leheb, yana sorğıl kim ol muʻayyen yer kim tep aydıƞ, ol yerniƞ atın ayğıl, ne yer turur tep. Yana kelip sordı erse, Peyğambar ʻas aydı: Ol yernıƞ atı cehnnem turur.
Пikip қaлдыpy


c: text/html

text:
Bağçasarayda yanvar 26 künü advokat Emil Kurbedinovnı yaqaladılar. Bunı Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyev öz Facebook saifesinde haber etti.
Bunen beraber Emil Kurbedinov özü de bir video yayınladı, onda körüne ki, Qırımdaki FSB hadimleri maşnağa yaqınlaşalar. Bu maşnada advokat, zenaatdaşı Edem Semedlâyev ile birlikte, evinde o arada tintüv ötrekilgen Seyran Saliyevniñ evine kete ediler.
Advokat Nikolay Polozov öz Twitter saifesinde Emil Kurbedinovnıñ ofisinde tintüv ötkerilgenini haber ete.
Keçende Aqmescitte FSB hadimleri, İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ işlerinde advokat olğan Nikolay Polozovnı yaqalap, sorğuğa alğan ediler. Polozov bu yaqalamanı qaçıruv olaraq tanıy.
Emil Kurbedinov «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca bir-qaç mahkümniñ ve jurnalist Nikolay Semenanıñ advokatı ola.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ qırımtatarlar yarımadada Rusiye akimiyetini tanımadı. Böylece, Qırımnıñ şimdiki akimiyeti ve uquq qoruyıcıları olarğa qarşı basqı yapmağa başladılar. Dünya toplulığı Qırımda insan aqlarını qorçalamağa çağıra, Rusiyeden ise yarımadada insan aqlarına riayet etmesini talap ete.
Qırımda bir sıra mahkeme esnası keçirile, tintüv ve apis cezaları devam ete. Uquq qorçalayıcılar Rusiye akimiyetiniñ Qırımda yapqanları «siyasetnen bağlıdır» deyler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina tış işleri naziriniñ Avropanen bütünleşüv meseleleri boyunca muavini Olena Zerkalniñ fikrine köre, hususan, Rusiye Qırımda ötkergen saylâvlarından dolayı, Ukraina ile Rusiye arasındaki dostluq añlaşmasını lâğu etmek kerek.
«Ukraina ile Rusiye arasındaki dostluq, emekdaşlıq ve ortaqlıq añlaşmasını lâğu etmek kerek, çünki Rusiye, hususan, işğal etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ saylâvlarını ötkererek, onı qaba şekilde bozğandır», – dep bildire Zerkalniñ sözlerini Twitterde Ukraina TİN.
Zerkal ayrıca, Añlaşmanen alâqalı noqta-i nazarnen oktâbr ayına qadar qarar bermek kerek olğanını bildire.
1997 senesi Rusiye ve Ukraina arasında imzalanğan dostlıq, emekdaşlıq ve ortaqlıq añlaşması Rusiye-Ukraina munasebetleriniñ esas vesiqasıdır.Eki devlet arasındaki «özara ürmet, suveren musaviylik, topraq bütünligi, sıñırlarına toqunmamazlıq, añlaşmamazlıqlarnı barışıq yolınen çezilüvi, küç qullanmamazlıq ya da küç qullanuv havfı, şu cümleden iqtisadiy ve diger usullar qullanmamaq üzre strategik ortaqlıqnı közde tuta».


text:
«Qırımtatar qarşılıq areketiniñ» koordinatorları eki halqnıñ menfaatlarını qorumaq içün Bütündünya ukrain ve qırımtatar kongressleriniñ birleşmek imkânlarını baqmağa teklif eteler.
«Üküm sürgen vaziyet, em de eki halqımıznıñ – qırımtatar ve ukrain halqınıñ tarihı halqlarımız arasında sıqı munasebetler pekitilmesi kerekligini köstere», – dep tüşüneler qarşılıq areketiniñ temsilcileri, haber ete Qırım.Aqiqat.
Teşkilâtnıñ qayd etkenine köre, umumiy kontakt işçi gruppası meydanğa ketirilse, qırımtatar ve ukrain halqlarınıñ leyhaları azırlanacaq ve bir-biriniñ yardımı ile amelge keçirilecek.
«Qırımtatar qarşılıq areketiniñ» koordinatorları eki halqnıñ Bütündünya kongressiniñ umumiy ukrain-qırımtatar kontakt işçi gruppasında özleri de iştirak etmek isteyler.
Türkiyede iyül 31-den avgust 2-ge qadar Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi planlaştırıla. Kongressni toplamaq qararı aprel başında Ankarada Türkiyedeki qırımtatar teşkilâtları platformasınıñ toplaşuvında qabul etildi.


text:
Qırımda üç aydan berli aşayt mallarınıñ fiyatları ucuzlap başladı. Bu aqta nazir yardımcısı yana Latışevanıñ sözlerine bazanaraq, Kreml nezaretindeki yarımadanıñ sanayı siyaset Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«Fiyatları ucuzlağan mallar arasında toz şeker, qartop, havuç, greçka kürpesinen beraber, soğan 23,7%, alma 17,2%, qapıstanıñ da 11,7% ucuzlağanını qayd etmek mümkün. Aynı zamanda olar arasında ötmek ve süt fiyatları da sabitleşkenini qayd etmeli», – dep bilidre Latışeva.
Nazirlik hadimleri bu yılnıñ başından berli Qırımda aşayt malları 1,6% ucuzlağanını qayd ete. Qırımda ilk ihtiyac cedvelindeki aşayt mallarısentâbr ayında da ucuzlağan. Olarnıñ fiyatı 68,14 rublege (29 grivna) ucuzlap, 3776,34 rublegeni (1700 grivna) teşkil etken.
2017 senesi yanvar ayınıñ soñunda Qırımdaki fiyatlar qomşu Rusiyeniñ cenübiy vilâyetlerine nisbeten paalıca olğanı qayd etilgen edi.


text:
Rusiyeli adliyeci Mark Feygin qayd ete ki, Qırımda «separatizm» içün mahküm etilgen ve mecburen ekspertiza içün psihiatrik hastahanege keçirilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ hastalıqları, oña kerçek ceza müddeti berilmesini imkânsız yapa.
Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirdi.
«Eger siz, taqiqat olaraq, añlağan olsañız ki, bu insannı apiske qapatmaq mümkün degil, çünki o anda ölecek, demek ki, özüñizge esabat bermelisiñiz, eger onı böyle psihiatrik ekspertizağa yollağan olsañız, o hastahanede öle bile. Eger o ölse, kim mesüliyetli olacaq? Biz adiy bir sual beremiz», – dedi Feygin.
Onıñ sözlerine köre, şimdiki vaqıtta Umerov bulunğan Aqmescit hastahanesi «deşetlidir».
«O yerdeki şarait deşetlidir! Anda ayaqyol azbarda, tabanda üç teşik. O yerde unitaz yoq, añlaysıñız», – dep çorlana Feygin.
Rusiyeli FSB bu sene mayıs ayında İlmi Umerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı.
Sağlıq alına baqmadan, Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı. Psihiatrik hastahanede İlmi Umerovnıñ sağlıq alı yaramaylaştı.
Human Rights Watch Halqara uquq qoruyıcı teşkilâtı rusiyeli ükümetten Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ, onıñ sağlıq alı munasebetinen kerekli tedaviylenüvden keçmesi kerek olğanı içün, Aqmescit psihiatrik hastahanesinden deral azat etilmesini talap etti.
İlmi Umerovğa destek aktsiyaları Ukrainada ve bir sıra avropalı devlette keçirile.


text:
Bunı New-Yorkta mart 31 künü keçirilgen BMT Havfsızlaq Şurasınıñ toplaşuvında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ilân etti, bunı Meclisniñ matbuat-hızmeti bildire.
Ayırıca, onıñ aytqanına köre, böyle «patrul»ler qırımtatar halqınıñ tekrar sürgün etilüvi aqqında laf yürseteler.
«İnsanlarda öz kelecegi ve ayatı içün telâş ve qorqu seviyesi pek yüksektir, çünki akimiyet tarafından teşkil etilgen ve öz-özlerini «Qırım imayesi» ve «kazaklar» dap adlandırğan silâlı gruppalar açıqtan-açıq qırımtatar halqınıñ tekrar sürgün etilmesi kerek olğanı aqqında laf yürseteler. Yaqında Qırımda yüz bere bilecek milletlerara ziddiyetleriniñ, şu cümlede qırımtatarlarınıñ ve etnik ukrainleriniñ qırğınnıñ imkâniyeti pek büyüktir», – dey Cemilev.
O «toplu olaraq yaşağan qırımtatarlarınıñ evlerine haç ve diger işaretleriniñ çezilmesi» aqqında da aytıp keçti.
«Qırımda işğal rejimine bir de bir şekilde qarşılıq köstergen insanlarını dögmege, esirlikke almağa, öldürmege – bu er şey bugün endi tabiiy bir al olğandır. Bundan da ğayrı, rusiye vatandaşı olğanlarda öz toprağınıñ statusını deñiştirmek ya da referendumnı keçirmege artıq imkânı olmaz, çünki Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280-nci maddesine baqqanda, bu mevzuda muzakereler separatizmniñ teşviqatı kibi sayıla ve böyle insanlar 5 yılğa apske alına bile», – dep aytıla beyanatta.
Qırımtatarlarınıñ lideri şunı da qayd etti ki, yuqarıda añılğan sebeplerlen qırımtatar halqınıñ vekilleri yarımadadan keteler.
Ukrainada BMT qaçaqlar işleri boyunca Yuqarı komissariatınıñ bergen malümatına köre, Qırımdan endi 5 biñge yaqın qırımtatarı ve diger milletleriniñ vekilleri çıqıp ketkendir, dey Cemilev.


text:
Ukrainanıñ Almaniya elçisi Andrey Melnik bir qaç alman siyasetçisiniñ Rusiye ilhaq etken Qırım seyahatını «mesuliyetsiz seyahat» dep ayta.
Diplomat fevralniñ 3-nde Twitterde, «Almaniya içün alternatif» firqasınıñ temsilcileri içün bu areketler «acınıqlı uquqiy neticenen» bitebilir, dep yaza.
«Yerli miqyastaki «Almaniya içün alternatif» firqasınıñ temsilcileri olğan bir qaç alman siyasetçisiniñ qanunsız işğal etilgen Ukrainağa bağlı Qırımğa seyahat etkeni, işbu deputatlar içün pek, amma pek acınıqlı uquqiy neticenen bite bile. Afsus ki, bizim tenbihlerimiz alâ daa ciddiy qabul etilmey», – dep yaza Melnik.
Bir kün evel Rusiye KHV, devletniñ yerli parlament temsilcisi olğan «Almaniya içün alternatif» firqasınıñ üç alman siyasetçisi ilhaq etilgen Qırımğa kelgeni aqqında haber etken edi.
Qırımğa çetel vatandaşlarını davet eterek, yarımadanıñ rusiyeli akimiyeti ilhaqnı qanuniyleştirmek istey.
Ukraina tış işleri nazirligi daima çetel vatandaşları ve vatandaşlığı olmağan şahıslarnı Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımğa faqat Ukraina qanunları ve halqara qanunlarğa uyaraq kermege çağıra.
Ukraina MİDi daa evel, çetel siyasetçileriniñ Qırımğa kirişleri resmiy olmağanını beyan etken edi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Sentâbr 24-de Herson vilâyetindeki Geniçesk rayonında Qırım vatandaşliq qamaçavı aktsiyasınıñ 1 yıllığına bağışlanğan bir sıra merasimler keçirilecektir. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Gülnara Bekirova Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Hususan, saat 12-de «Çonğar» kiriş noqtasına alıp barğan yolda Qırım ile memuriy sıñırda ukrain ve qırımtatar timsallerinen avtoyürüş keçirilecek.
Bundan soñ kiriş-çıqış nezaret noqtasında Qırım ile memuriy sıñırğa cayav marş teşkil etilecektir.
Aynı o yerde Meclis reisi Refat Çubarov çıqışta bulunacaq, faaller ukrain ve qırımtatar halqlarınıñ gimnlerini icra etecek, kürreçikler avağa uçurıp yiberilecek.
2015 senesi sentâbr 20-de Qırımğa mahsulat ve malnı alıp ketken yük naqliyatını blok etüv boyunca qırımtatarlarnıñ liderleri teşebbüsinen keçirilgen müddetsiz aktsiyası başlanğan edi. 2016 senesi yanvar ayı ortasında, teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ şekli deñişti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Turkiye tış işler nazirliginiñ matbuat - kâtibi Tancu Bilgiç Rusiye tarafından yapılğan Qırım işğali ruhsetsiz olğanı aqqında hatırlatıp, yarımadada yaşağanlarnıñ aq-uquqları vaziyeti kerginleşkenini qayd etti, dep bildire «Anadolu» adlı turk agentligi.
«Biz Qırım meselesini eñ yüksek derecege çeşit halqara teşkilâtlarnıñ çerçivesinde köteremiz. Qırımnıñ qanunsız işğal etilmesinden 2 sene keçti. Yarımadada hususan qırımtatarlarğa qarşı, insanlarnıñ aq-uquqları bozulmaqta», - dep bildirdi Turkiye Tış İşler Nazirliginiñ matbuat kâtibi.
Bilgiç qayd etkeni kibi, bu deliller bir çoq mustaqil közeticiler tarafından berilmekte.
Amnesty International adlı halqara uquq qoruyıcı teşkilâtı 2015 - 2016 senesi boyunca dünyada insanlarnıñ aq qorçalamasınen bağlı yapqan neticege kore, Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadanıñ kerçek Qırım akimiyeti «fikirlerni seslendirme imkânını, toplaşuv ve birleşmelerini evelki olğanı kibi sıñırlay edi».
Vesiqada qırımtatar halqı ve milliy Mecliske qarşı yapılğan repressiyalar, Ukrainağa qol tutqan faallerniñ yaqalanuvı aqqında söz yürütile.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiye telükesizlik quvetleriniñ avgustnıñ 17-nde yarımadanıñ türlü köşelerinde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirgen tintüvlerge "insan aqlarınıñ qaba şekilde bozuluvı" dedi.
«Rusiye kene işğal etilgen Qırımda insan aqlarını qaba şekilde boza. Bugün saba qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler ve yaqalavlar olıp keçti. Bu qabul etilmez taqipler deral toqtatılmalı, insanlar ise azat etilmesi. Dünya toplulığı bozuvlarğa keregi kibi qarşılıq köstermeli», – dep yazdı Zelenskıy.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faalleri, avgustnıñ 17-nde saba qırımtatrlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerden soñ beş insan yaqalanğanını bildireler.
Aqyarnıñ Nahimov rayonında FSB hadimleri Rustem Murasov ve Rustem Tairov,Aqyarnıñ Balıqlava rayonında Cebbar Bekirov, Bağçasaray rayonında Zaur Abdullayev, Aqmescit rayonında Raif Fevziyevni yaqaladı.
Faallerniñ malümatına köre, Cebbar Bekirov, Zaur Abdullayev ve Rustem Tairovnıñ evlerinde tintüvler Aqyarnnı Lenino rayon mahkemesiniñ qararı ile keçirildi.
Raif Fevziyevniñ evinde keçirilgen tintüvge avdokat Edem Semedlâyevni yibermegenler. Advokatnıñ malümatına köre, imam Rusiye CQ 205.5 maddesine binaen qabaatlana.
Qırımdaki Rusiye qanınun qoruyıcı organlarnı vaziyetni tefsir etmeyler.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar avgustnıñ 17-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge cevap berdi. O buña devam etken «qorqutuv siyaseti» dedi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, avgustnıñ 17-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge qarşılıq kösterdi.


text:
Aqyarda eki yengil maşna çatışuvnında beş adam yaralandı. Qazaб Kamışovoye şossesinde oldı, dep bildirdiler Rusiye İçki İşler Nazirliginiñ Aqyar (Sevastopol) bölüginde.
"Hyundai maşnasınıñ aydavcısı, beton maniyanı aylanıp keçkende, VAZ maşnasınen uruldı. Qaza neticesinde bir maşnada eki adam ve ekincisinde üç adam yaralandı", - dep bildirdiler müessisede.
Qurtarıcılar, bir maşnada qısılıp qalğan adamlarnı mahsus aletlernen çıqarmağa mecbur edi, dep haber etti içtimaiy ağlarda o yerde bulunğan adamlar. Qazağa oğrağanlarnı tahliye (evakuatsiya) etmek içün, bir qaç acele yardım maşnası kerek oldı.
Şimdilik politsiya hadimleri, yol qazasınıñ tafsilâtını bilmege tırışa. Yaralanğanlarnı şeer hastahanelerine yatqızdılar, dep bildirile politsiya beyanatında.
Daa evel, Aqyarda mikroavtobus ve yengil maşna çatışqanı bildirile edi. Qaza neticesinde eki bala yaralandı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ fikirince, Rusiyeniñ «Qırım cemaat palatası» «tanılacaq duşmanlarnı» meydanğa ketire. O, Milliy Meclis azalarınıñ «Qırımdan nefret etkenler» cedveline kirsetilmesini izaatladı.
«İoffe (Grigoriy İoffe, «Qırım cemaat palatasınıñ» yolbaşçısı – QA) yerli ealige duşmanlar bar olğanını añlatmaq kerekligini yahşı añlay. Qırımda duşmanlar tanılmalı, Amerika, Avropa degil. Buña endi alışqanlar, eali bezip, Aksenov, Konstantinov, İoffe kibi soylarına iddiada buluna. Şimdi ise şunı kösterecek olalar – mına baqıñız, ayttıq da, normal yaşayışımızğa Meclis keder ete», – dedi Çiygoz Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında.
Daa evel «Qırımnıñ cemaat palatası» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberleri ve «Qırımnıñ vatandaş qamaçavı» aktsiyasınıñ teşebbüsçileriniñ adlarını Rusiyeniñ yarımada işğalini tanımağan ve Rusiyege qoltutqanlar tarafından «qırımlılarnıñ aqlarını bozğanında» qabaatlağan Ukraina ve Rusiye erbaplarınıñ cedveline kirsetti.
Kreml nezaretindeki «Qırım cemaat palatası», Rusiyeniñ Qırım işğalini tanımağan Rusiye ve Ukraina erbaplarınıñ adlarını toplay, dep bildirgen edi.
Vesiqada Ukraina Yuqarı Radasınıñ sabıq deputatı Andrey Sençenko, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ükümetiniñ sabıq reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Sergey Kunitsın, Ukraina insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, jurnalist Pavel Kazarin, Vernadskiy Tavriya Milliy universitetiniñ rektorı Vladimir Kazarin, Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ sabıq komandanı Sergey Gayduk, Qırımnıñ sabıq iqtisadiyatçısı Andrey Klimenko, jurnalist Aleksandr Yankovskiy, jurnalist tedqiqatları merkeziniñ muarriri Valentina Samar qayd etile. Cedvelge QMC prokuraturasınıñ yolbaşçısı Günduz Mamedov, Qırım ve Aqyardaki Ukraina telükesizlik hızmeti baş idaresiniñ yolbaşçısı Aleksandr Şmitko, QMC ve Aqyardaki Milliy politsiya baş idaresiniñ yolbaşçısı Anatoliy Bahçivanji ve Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki daimiy vekili Boris Babin, em de bir sıra Rusiye erbabı, şu cümleden yırcı Andrey Makareviç ve oyuncı Liya Ahecakova da kirsetildi.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda ofisten marum qalğan «Avdet» qırımtatar gazetasınıñ hadimleri evden çalışa. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Bina şimdilik yoq, «avada turalar». Er biri «Avdet» içün evinden yaza. Şimdiki vaqıtta muarririyet ayrı çalışa», – dep qayd etti o.
Onıñ sözlerine köre, şimdilik Aqmescit meclisiniñ toplaşuvları ne yerde keçirilecegi belli degil, ve ofisni faal şekilde qıdırmaylar.
Celâlnıñ qayd etkenine binaen, ofissiz qalğan «Avdet» muarririyeti mahkemege muracaat etmeycek, çünki formal olaraq bu bina Qırım ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresiniñ malı ola.
İyül 19-da Nariman Celâl Aqmescit regional meclisi ve «Avdet» qırımtatar gazetası ofisten marum qalğanı aqqında bildirdi.
Onıñ malümatına binaen, çoq yıl devamında Aqmescit regional meclisi Çehova, 20 adresi boyunca yerleşken edi. 2014 senesi sentâbr ayında, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Merkeziy ofisi yaqalanğan soñ, aynı bu yerge «Avdet» muarririyeti de köçti, gazeta qayd etilüvden keçip olamadı ve adamlarnıñ desteginen 1000 hushası derc etile. Bunen beraber, Celâl bildirdi ki, aynı bu ofiste soñki eki yıl devamında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuvları, qırımtatar milliy areketiniñ veteranlarınıñ toplaşuvları ve diger merasimler keçirile edi.
Onıñ qayd etkenine köre, soñki yarım yıl devamında bu, regional meclisni ve gazeta muarririyetini ofisten çıqarmaq ekinci ıntıluvdır.
Bu mesele boyunca Rusiyege boysunğan Aqmescit akimiyetiniñ izaatları yoq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Paulo Koêl’o axırğı kitabın törek sportçısına bağışladı
“Mete Gazoz bu kitapnı berençe bulıp siña bağışlıym,"-dide ul
Dön’yada tanılğan Braziliyä yazuçısı Paulo Koêl’o axırğı kitabın Olimpiya uyınnarı çempionı, törek uqçı Mete Gazozğa bağışladı. Kitap tatarçağa tärcemä itkändä “Uqçı” (The Archer) dip atala.
74 yäş’lek ädip Twitterda video urtaqlaştı. Anda ul axırğı ktabınıñ törekçä basmasın qulına totıp: “Mete Gazoz bu kitapnı berençe bulıp siña bağışlıym. Üzemneñ uqçılıq turında äsäremne sinen şikelle uqçılıq ostasına täq’dim itäm. Şulay itep tormışıbıznı tağın da yaxşıraq añlıy alırbız,”-dide.
İsegezgä töşeräbez: Törkiyäneñ milli uqçısı Mete Gazoz 2020nçe yılğı Tokio Olimpiya uyınnarında altın medal’ yawladı häm tarixi uñışqa ireşte.
Paulo Koêl’onıñ “Uqçı” kitabı 21nçe sentyabr’dä kiştälärgä çıqtı. Romanda Tetsuya isemle uqçınıñ tormışı sürätlänä.
Ädipneñ äsärläre 170 ildä 83 teldä basıldı häm tulayım satu 320 millionnan arttı.


text:
Yaponia premyerı, Qıtay säfären tämamladı
Yaponiäneñ premer ministrı Yasuo Fukuda 4 könlek Qıtay säfären, bügen Konfiçyusnıñ tuğan şähärendä tämamladı. Fukuda, 4 kön däwam itkän säfäre waqıtında Qıtay xalıq respublikası räise Hu Jiantao, premer Wen Jiabao belän ike aradağı iqtisadı mönäsäbätne nığıtu mäsäläse häm global cılınu kebek kön üzäk mäsälälär xaqında söyläşte. Läkin ike il arasındağı nizaqlardan berse bulğan, Könçığış-Kıtay diñgeze baylıqları mäsäläläsen xäl itä almadı. Soñğı ellarda Yaponiya belän Qıtay arasındağı mönäsäbätlär kiyerenke ide.


text:
Rostov-na-Donuda iyünniñ 17-nde Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy makhemesinde Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» oturışuvı eki saat keç qalıp başladı.
«Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, oturışuv açıq şekilde keçirilecek, mahkeme salonında Ukrainanıñ Rostov-na-Donu Baş konsulı Taras Malışevskiy buluna.
Oturışuv vaqtında mabüslerge üküm çıqarılmazdan evel soñki söz berilmeli.
Haber etilgeni kibi, qabaatlav tarafı Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri içün istegen apis cezalarınıñ müddetlerini aydınlattı. Prokuror Teymur Abdullayev içün 17 yıl, Rustem İsmailov içün 13 yıl, Uzeir Abdullayev ve Ayder Saledinov içün 12-şer yıl, Emil Cemadenov içün 11 yıl koloniyada qalmasına üküm etilmelerini istey.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etilgen edi
Keçken sene dekabrniñ 6-nda belli oldı ki, Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rostov-na-Donu SİZOsına etap etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ukraina Nazirler şurası kâtibiyetiniñ Qırım ve Aqyar işleri boyunca departament beş insandan ibarettir. İşbu departament yarımadanı qaytaruv işinen oğraşmaqta.
Bunı departament yolbaşçısı Aslan Ömer Qırımlı «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» agentliginiñ informatsion muracaatına cevap olaraq bildirdi.
Malüm ki, işbu departament iyün ayınıñ ortasında meydanğa ketirilgen edi. Qırımlınıñ bildirgenine köre, departamentniñ esas maqsadı Qırımnı işğalden azat etmek, yarımadanı Ukrainağa keri qaytarmaq, Qırımda Ukraina vatandaşları ve köçip kelgenlerniñ aq-uquqları ve serbestligini qorumaq oladır.
«Departament hadimleri, şu cümleden reberligi, umumen beş insandan ibarettir. Devletimiz oğrağan vaziyette epimiz gayet semereli ve bütün vazifelerini tolusınen ve zamanında eda etmek kerekmiz», – dep qayd etti o.
Berilgen malümatqa köre, departamentniñ vekâleti ve vazifeleri pek sıñırlanğan ve yalıñız malümatnı toplamaqnen bağlı.
Hatırlatamız, Nazirler şurası yanındaki Qırım ve Aqyar işleri boyunca departament icra akimiyetniñ Qırımnı işğalden azat etüv meselelerinen oğraşqan yekâne organı sayıla.
Ukrainada Qırım meselelerinen ve andan mecburen köçip kelgen insanlarnıñ problemlerinen oğraşacaq akimiyetniñ merkeziy organı alâ daa yoq.
Ukraina prezidenti memuriyeti yanındaki işğal etilgen territoriya ve içtimaiy alışuv boyunca bölük aman-aman yoq etildi – onıñ erkânında yalıñız reber Andrey İvanets ve adliyeci bar.
Avgust 5-te Nazirler şurası Qırım Muhtar Cumhuriyeti, Aqyar şeeri ve vaqtınca yaşağan yerini deñiştirgen şahıslarnıñ meseleleri boyunca Devlet hızmetini meydanğa ketirdi. Lâkin o alâ daa çalışmay, çünki onıñ reberi tayinlenmedi. Bunıñnen bağlı yarış neticesiz oldı.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faalleri Qarasuvbazarda tintüv keçirilgenini bildire.
Qırımdaki bir kişilik narazılıqlarnıñ iştirakçisi Emir-Üsein Eldar Facebookta bildirgenine köre, tintüv «Tavrida» yolunı qurğan «Vad» yol şirketine binanı kirağa bergen insannıñ evinde yapıla. Faalniñ malümatına köre, tintüv «gizli migrantlar» sebebinden keçirile.
Qırımtatar faali Zair Smedlâ yazğanına köre, tintüv Alim Kroşnıñ evinde İndustrialnaya soq., 15, «KrımOpt» yanında keçirile.
Rusiye uquq qoruyıcı hızmetleri bu malümatnı daa izaatlamadı.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirmege başladı.


text:
Latin älifbası
Latin älifbası (Roman älifbası kebek tä yöri) ul Könbatış häm Urta Awrupa tellärendä, häm ğomumän dönyada, iñ kiñ qullanıla torğan yazu töre. Bu älifba 19 häm 20 ğasırlarda Awrupa bulmağan tellärdä dä şulay uq qullanıla başlıy.
Älifba xärefläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İngliz telendä dä qullanıla torğan xäreflär bolar:
Baş xäreflär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Keçe xäreflär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başqa xäreflär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
bu xäreflär qayber tel yazularında qullanıla.
Tatar älifbası[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı"n qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğäräb älifbasın qullanu röxsät itelä.
Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.
Räsmi räweştä qabul itelgän tatar latin älifbası:
Üseş-barış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Baştan Latin älifbası şundıy ide:
Başqa tellärdä qullanu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başqa tellärdä tezelü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Latın nigezendä yasalğan älifbalarda ayırmalı tezelü tärtipläre qullanıla:
Küptelle oçraqlarda Ünikod Tezü Tärtibe qullanıla ala.


text:
Salı künü, mart 24-te, Bağçasaray rayonınıñ Turgenevka köyüniñ cami imamı ve cemaat erbabı Mustafa Yağyayevniñ mahkemesi ötkerilmek kerek.
Bunı adliyeci Emil Kürbedinov bildire.
Onıñ malümatına köre, mahkeme yerli saatke köre saat 9:30 Bağçasaray mahkemesinde ötkerilmek kerek.
İmamnı milletke köre insannı aşalav, dava ya da nefret doğuracaq areketler yapılmasında qabaatlaylar.
«Üç işdeşi, üç qadın, Yağyayev M. bu cinaiy işniñ açılmasınıñ sebebi olğan laflarda qabaatlaylar», – dedi adliyeci.
Onıñ qayd etkenine köre, Mustafa Yağyayev qabaatını tanımay. Bundan evel onıñ evinde tintüv keçirilmek kerek.


text:
Qırımda qayd olğan sakinler ve Rusiye vatandaşları koronavirus tarqaluvı sebebinden memuriy sıñırdaki keçiş noqtalarından esas Ukrainağa şimdilik çıqıp olamaz.
Qırımdaki Rusiye FSBsi Sıñır idaresiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, vaqtınca çalışacaq yasaq bugün yarı gecede kirsetildi.
Berilgen malümatqa köre, yaqın insannıñ ölümi sebebinden ölüm şeadetnamesi ya da kopiyasını ve soyluq derecesini köstergen vesiqanı bermek şartınen insanlar içün istisna yapılacaq.
Rusiye sıñır idaresiniñ qayd etkenine köre, Qırımda qayd olğan sakinler yarımadağa kire bile.
Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi martnıñ 18-i saat 00-dan itibaren esas Ukrainadan Qırımğa «çetel vatandaşlarını» almay.
Vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirliginiñ martnıñ 17-nde bildirgenine köre, Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki keçiş noqtalarından keçüv aprelniñ 3-ne qadar sıñırlandı.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ bildirgenine köre, esas Ukrainada qaydı olmağan vatandaşlar keçirilmeycek.
Ukraina Nazirler şurası martnıñ 18-nde koronavirus tarqaluvı telükesi sebebinden sıñırlavlar vaziyetinde işğal etilgen Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırından keçüv qaideleri qararına deñişmeler kirsetti.
Ükümet qararına köre, Qırımda ve esas Ukrainada qayd olmaqtan ğayrı (memleket içinde köçip kelgen şahıs vesiqası olmalı – QA), yarımadağa kirmek ve çıqmaq içün gumanitar sebepleriñ ola bile.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Yañı hepertke, yäki Başqortostanda ağrariy Zubkov häm Qatın-qıź ministrźarğa qaraş
İl xökümätenä yañı premer-ministr häm yañı ministrźar täğäyenläneüźe küptär Yañı hepertke tigän mäqäl menän bäyle kürä. Däülät Yıyılış- Qoroltay deputatı Güzäl Sitdıkova kabinetqa qatın-qıź ministrźar täğäyenläneüe ildäge sotsial mäsälälärgä iğtibar artır tigän ömöttä. Başqortostanda ğümämän, Elvira Näbiullinanıñ iqtisadi üśeş ministrı itep täğäyenläneüe xaqındağı yañılıqtı nıq şatilanıp qarşı aldılar. Ni tihäñ dä Öfölä tıuıp üśkän qıź bit. Ul uqığan 31-se mäktäptä arxivta soqonop Elvira Näbiullina isemenä bäyle doqumenttarźı la tapqandar. Mäktäp uğa attestat bireüźe terkägän jurnaldı xäźer bik qäźerläp haqlayasaq. Elvira Näbiullinanıñ uqıtıusıları unı teüäl fändärźe nıq yaratauın xäterläy. Unı 5 yıl buyı matematinanan uqıtıusı Liliä Brağina qıźźı Mäskäü däülät universitetına uqırğa inergä öndägän ikän. Qatın-qıźźıñ ministr bulıuında timäk Öfönöñ qaźanışı źur ikän şul. Däülät Yıyılışı- Qoroltay deputatı Zifğät Säyetğäliew ta yañı xökümättän barı yaqşı eştär genä kötä. Auıl xujalığın yaqşı belgän keşeneñ xökümät başlığı itep täğäyenläneüe bik yaqşı tip belderźe parlamenttıñ auıl xujalığı mäsälälre menän şöğölläneüse komitetı etäksehe.


text:
Ukraina ordusı 2014 senesinde Qırım işğalinden ve Donbass ziddiyetinden uçaqalırınıñ yarısını coydı.
Bu aqta Flightglobal Insight's World Air Forces 2015 dünya ava flotunıñ vaziyeti aqqında er yıllıq arizasında aytıla, dep bildire Polskie radio.
Esabatqa köre, eger de 2014 senesiniñ başında ukrain arbiy flotunda 400 uçaq olsa, şimdi sayısı 222-ge qısqartıldı. 2014 senesi bozulğan er üçünci uçaq Ukraina ordusına ait edi.
Bunıñ ile, eñ azından 22 ukrain uçağı Donbassta ATO devamında bozuldı, 21 – topraq-ava raketalarnıñ qullanuvından, Ukrainanıñ bir Mig-29 Rusiyeniñ MİG-29 tarafından tüşürildi, denile vesiqada.
Esabat müellifleri şunı da qayd eteler ki, Ukraina uçaqlarınıñ bir qısmını Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda coydı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Noyabr 18-inde Tifliste (Tbilisi) quvetçiler tarafından mitingniñ dağıtmasına baqmadan, narazılıq aktsiyası devam ete. Azatlıq Radiosı haber etkeni kibi, İçki İşler Nazirliginiñ hususiy qısmı, Gürcistan parlamentiniñ binasıni boşatıp oldı.
Parlament binasını boşatmaq içün berilgen 30 daqqadan soñ, İİN-niñ bir qaç qısmı, muhalefet vekilleriniñ etraftaki soqaqlardan dağıtmasını başladı. Bildirile ki, quvetçiler, evelce parlament binasını sarıp alğan ve kirişlerni qapatqa piketçilerni qalqanlarnen itey edi.
Liderlerniñ ricasınen, demonstratsiya iştirakçileri, spetsnazğa qarşılıq köstermedi. Yavaş-yavaş quvetçiler bütün soqaqlarnı boşattı, parlament kirişlerini açtı ve Rustaveli adına baş caddeni çadır şeerinden azat etti.
Daa evel bildirile edi ki, Gürcistan polisi, narazılıq aktsiyasınıñ iştirakçilerini suvatqıçnıñ yardımınen dağıta edi.
Narazılıq bildirgenler mütenasip saylav sisteması boyunca nevbetten tış parlament saylavlar ötkerüvini, ükümet istifa etüvini ve ameldeki Merkeziy saylav komissiya erkânı deñiştirüvni talap ete.
"Gürcistan arzusı" üküm partiyası, evelce vesiqağa qol tutar, dep vade etken edi, amma soñ rey berüvde deñişmelerni qabul etip olamadılar.
Tifliste muhalefet ve cemaatçılar narazılıq aktsiyasını başladı. Biñlerce Gürcistan sakinleri mitingge çıqtı. Olar, ükümet istifasını ve müddetten evel saylavlarnıñ keçirilmesini talap ete edi.


text:
Fransız L'Harmattan neşriyatı tarihçı Gülnara Bekirovanıñ «Yarım asırlıq qarşılıq: qırımtatarları sürgünden avdetke (1941-1991 seneleri)» adlı kitabını fransız tilinde çıqardı. Bu aqta martnıñ 23-nde Qırım.Aqiqatqa tarihçınıñ özü ikâye etip berdi.
Bekirovanıñ sözlerine köre, kitapta qırımtatar halqınıñ sürgün tarihı ve tarihiy vatanına avdet küreşi taqdim etilmekte. Kitapnıñ kiriş maqalesini Ukrainadaki Frenkistan sabıq elçisi Jacques Faure, mudaqqemesini – qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, soñki sözüni - Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov yazdılar.
«Bu, fransız tilinde çıqqan ve qırımtatar halqınıñ XX asırdaki siyasiy tarihınen bağlı eñ salmaqlı ve temelli bir tedqiqattır. Kitapnıñ taqdimnamesi 2018 senesi martnıñ 18-nde Parij Halqara kitap salonınıñ ukrain stendi çerçivesinde ötkerildi. Kitap ve onıñ muellifi fransız cemaatı tarafından pek sıcaq qarşılandı», – dep ikâye etti tarihçı.
Gülnara Bekirova fransız tilinde çıqqan kitabınen beraber
Bekirova, bu kitap qırımtatar tarihı içün pek muim olğanını qayd etti.
«Bu qırımtatar halqınıñ öz aq-uquqı içün cian tecribesi içün ğayet muim olğan ve amelde körülmegen zorbalıqsız qarşılıq kösterüv küreşidir. Bütün bir halq Sovetler kibi totalitar bir monstrğa qarşı, yat kimseniñ qanını tökemeden ğalebe qazanğanını köstere. Bu ise, Avropa tarihınıñ bir qısmı olıp qalmalı», – dedi o.
2017 senesi iyün ayında Kievde qırımtatar tedqiqatçısıGülnara Bekirovanıñ «Yarım asırlıq qarşılıq: qırımtatarları sürgünden avdetke (1941-1991 seneleri). Siyasiy tarih oçerki» adlı kitabınıñ taqdimnamesi ötkerilgen edi. Kitapqa daa evel belli olmağan, tedqiqatçınıñ Qırım, Kyiv ve Moskva arhivlerinden elde etken resmiy sovet neşirleri ve kerçek ikâyeler, şaatlarnıñ intervyuları kirsetilgendir. Bekirova ilmiy materialnı sade tilde taqdim etmege tırışqanı aqqında ayttı.


text:
Qırımda Rusiye politsiyası Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Rustem Emiruseinovnıñ anası Zureniñ bir kişilik narazılıq aktsiyasını toqtattı. Bu aqta «Qırım birdemligi» haber ete.
O, Moskva yolundaki Büyük Onlar qasabasında «Oğlum – terrorist degil» yazuvlı şiarını tuttı.
Yanında Rusiye politsiyasınıñ maşinası toqtaldı.
Quvetçiler, «bozuvnı qayd ete», dep bildirdi. Olarnıñ fikirince, bu bir kişilik aktsiyası degil edi.
«Biznen politsiya bölügine kelmege mecbursıñız. Yolda qanunsız şekilde turasıñız», – dep bildirdi politsiya hadimi. O, özüni «politsiya yolbaşçısınıñ cemaat nizamını qoruv muavini» olaraq tanıttı.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rustem Emiruseinov, Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevniñ ükmüni çıqarmağa planlaştıra. Prokuror qırımtatarlarnı qabaatlı tanıp, sert rejimli koloniyada qalmalarına üküm etmege talap etti: Rustem Emiruseinov içün 1,5 yıl nezaret ile 18 yıl apis, Arsen Abhairov içün 15 yıl, Eskender Abdulganiyev içün 16 yıl.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qırımtatar halqı Meclisiniñ yolbaşçısı, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Meclis yardımcısı Ahtem Çiygoz davasınen bağlı mahkemede şaatlıq yapmaq maqsadınen Qırımğa barmağa niyetlene. Bu aqta Çubarov mayısnıñ 15-de Kyivde ötkerilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi.
Çubarov, Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi toplaşuvına, onı şaatlıq yapmaq içün çağırmasına razılıq bergen beyanatını oqup berdi. O, öz beyanatını Ahtem Çiygoznıñ advokatı – Nikolay Polozovqa, o mayısnıñ 19-da Kyivge kelgen vaqtında bermek niyetinde.
«Men, dava boyunca obyektiv malümat berebilecek birisi olam. Qırımda bulunğan arada men, Rusiye qanunına binaen (Rusiye CK 456 maddesi - QA) toqunmamazlıq aqqına saip olmalım. Elbette bu şartlar, olar meni resmiy sürette mahkemege çağırğan taqdirde küçke kirer», – dep izaatladı Meclis yolbaşçısı.
Mayısnıñ 11-de Çiygoz davasında Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı şurasınıñ mahkemesi toplaşuvında şaatlıq yapqan eki şaat, qabaatlanğan şahıs 2014 senesi febralniñ 26-da QMC Yuqaru Şurası ögündeki mitingde insanlarnı yatıştırmağa areket etkenini körgenleri aqqında ayttılar. Nevbetteki toplaşuv mayınıñ 15 saat 9:30da ötkerilecek.
Ahtem Çıygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ territorial bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.
Aprelniñ 19-da BMT Halqara mahkemesi «Ukraina Rusiyege qarşı» davası boyunca işğal etilgen Qırım sakinlerini qorçalamaq maqsadınen muvaqqat tedbirler kirsetken edi. Mahkeme, ukrainlerniñ aqlarına tüzetilmesi imkânsız olğan zarar berilmekte degen qarar qabul etken edi.
Mahkeme Rusiyeni, soñ qarar qabul etilgence, qırımtatar halqına öz aqlarını temsil etüv meselesinde aqlarını bozmamasına, Meclisniñ faaliyeti tekrar canlandırmasına ve yarımadada ukrain tilinde tasil aluvnı temin etmesine mecbur etken edi.


text:
Aqmescit – Qırımtatar tiliniñ latin urufatına keçüvi 20 yıldan ziyade devam ete. Bu ketişatqa isse qoşmağan Ukraina akimiyeti, oña keder de etmedi. Qırım alimleri qırımtatar tiliniñ latin urufatına keçüvi boyunca qaidelerni işlep çıqardı, amma Tataristan tecribesine köre, Rusiyede işbu sualniñ çezilmesi ilmiy ya da ameliy degil de, siyasiy alanda bulunmaqtadır.
Kiril elifbesiniñ qırımtatar tiline uymağanını añlamaq qolay. Kiril urufatında yazılğan bir de bir metinni alıp, qatılıq işaretlerniñ sayısına ve cümlelerde sözlerniñ uzunlığına şaşıp qalamız. Keçken asırnıñ 30-ncı seneleri Qırımda em arap, em de latin urufatı qullanıla edi. Kiril urufatına keçüv Sovetler zamanında yüz berdi, aynı şu vaqıtta birleşken cumhuriyetlerniñ diger halqları da işbu urufatnı qullanmağa başladı.
Qırımtatar tiliniñ latin urufatına qaytuvı halqnıñ Vatanına avdeti kibi, yani endi tahminen 20 yıl devam ete. Latin elifbesi daa 1992 senesi tasdiqlanılsa, em de beş yıl soñra Qırımnıñ Yuqarı Şurası tarafından mütenasip qarar alınsa bile, tam keçüvni biz alâ daa körmeymiz.
Urufatnıñ deñişüvi qırımtatarlar içün müim meselelerniñ sırasına kirse de, gürdeli siyasiy ve iqtisadiy kerçek ile qıyaslasaq, daima ekinci nevbette buluna edi
Mütehassıslarnıñ añlatqanına köre, urufatnıñ deñişüvi qırımtatarlar içün müim meselelerniñ sırasına kirse de, gürdeli siyasiy ve iqtisadiy kerçek ile qıyaslasaq, daima ekinci nevbette buluna edi. Bunıñ ile, devlet leyhası ve bücetten maliye yardım olmağanda, işbu ketişatnıñ miqyaslı seviyede keçirilmesi imkânsız edi. Bu ketişatqa keder etmegen Ukraina akimiyeti, oña isse de qoşmadı.
Qırımnıñ işğalinden soñ qırımtatar tili içün latin urufatınıñ qullanuvı daa da şübeli bir sual oldı. Çünki Rusiyeniñ bütün devlet tilleri (qırımtatar tili de şimdi olarğa aittir) kiril elifbesi esasında qullanılmalıdır – «Rusiye Federatsiyası halqlarınıñ tilleri aqqında» qanunına binayen. Diger urufatnı yalıñız federal qanunları belgiley bile.
Tataristanda birden latin, kiril ve arap urufatını qullanmağa isteyler
Bu ceetten qırımtatarlar içün Tataristan Cumhuriyetiniñ tecribesi nümüne ola bile. Dünyada yaşağan tatarlarnıñ sayısı 11 millionnı teşkil ete, olardan tek 2 million – Tataristanda yaşay, demek şu yerde kiril urufatından ğayrı başqa bir urufatnıñ qullanılması aktual bir mesele olğanını köremiz. Tatar tiliniñ latin urufatına keçüvi aqqında qanun taa 1999 senesi Tataristan Devlet şurası tarafından qabul etilgen edi. Amma bu kibi yañılıqqa Rusiye Devlet duması seslenip, Rusiye halqlarınıñ tilleri içün kiril urufatını yekâne urufat olaraq belgiledi.
Tataristan Cumhuriyetiniñ Devlet şurası deputatı Razil Valeyev Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, söz kiril yazısınıñ lâğu etilmesi aqqında ketmey. Latin urufatı tatar tiliniñ qaide ve telâffuzını daa da eyi şekilde aks ete, – emindir o. Tataristan «Tatar tiliniñ devlet tili olaraq qullanuvı aqqında» qanunnı qabul etti. Mında cumhuriyette yalıñız latin degil de, arap urufatınıñ qullanuvı aqqında maddeler bar edi.
«Tatarlar, misal içün, endi çoqtan kiril elifbesinden vazgeçken Orta Asiyada, ya da Türkiyede, Finlandiyada yaşağan soyları organlarımızğa latin urufatında muracaat ete bileler. Qıtayda yaşağan tatarlar ise yalıñız arap urufatını qullana», – dedi Valeyev. Onıñ aytqanına köre, cumhuriyet memurları içün em arap, em de latin urufatınıñ bilmesi şarttır.
«Şimdi bu qanunnı amelge keçirmege isteymiz. Bunı etmek içün tasil sistemasına deñişüvlerniñ kirsetilmesini nazarda tutqan qanunastı aktlarnıñ olması zarurdır, çünki arap ve latin urufatını mektep çağından ögrenmege kerek olacaq»,– dedi Valeyev.
Bir vaqıtta bir qaç urufat qullanuvınıñ muhalifleri bu al «Rusiye Federatsiyasınıñ bütünligine» telükeli olğanını tüşüneler. Tataristan parlamentiniñ deputatı külümsirep: «Tatarlar yüz senelerdir arap urufatını qullanğanına baqmadan, Rusiye imperiyası yoq olmadı da. Sovet cumhuriyetiniñ aqiqiy vatanperveri Musa Calil arap ve latin urufatı ile yaza edi. Bu yalıñız bir añlaşılmamazlıqtır».
Bunıñ ile Razil Valeyev yuqarıda añılğan teşebbüsler Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet Dumasında alğışlanacağına atta ümüt de etmey. Em de, onıñ fikrine köre, latin urufatınıñ mekteplerde ögrenüvi de, ğaliba, fakultativ şekilde keçirilecektir.
Qırımtatarlar: latin urufatını yalıñız cemaat teşebbüsleri ile qullanmaq mümkün
Aqmescitten filologiya ilimler namzeti, professor Adile Emirova qırımtatar tilinde latin urufatını qullanmaq aqqını mıtlaqa qorçalamaq kerek olğanını tüşüne, çünki latin urufatı Qırım tamır halqınıñ tilini olduqça doğru şekilde aks etmege imkân bere. Bir qaç yıl evelsi Qırım devlet müendis-pedagogik universitetiniñ iş taqımı latin urufatında imlâ ve toqtav işaretlerini qullanuv qaidelerini işlep çıqarğan edi. İç omlağanda, dey Emirova, qırımtatar tili içün, istisna olaraq, latin urufatını qullanmağa izin sorap, mahsus bir esaslavnı Rusiye tasil Nazirligine yollamaq kerek.
«Cemaat teşebbüsleri müim, amma bu meseleniñ çezilmesi öyle de bu seviyede qalıp, inkişafsız ola bile. Çünki Qırımda peyda olğan misal Federatsiyanıñ diger subyektlerine de tarqatıla bile, bu ise istenilmegen bir şeydir», – dep tüşüne Qırımtatar Milliy Meclisiniñ qırımtatar tilinde tasil meseleleri boyunca idaresiniñ reberi Emine Avamileva.
O şunı qayd etti ki, onıñ idaresi şimdi Qırım tasil Nazirligi ile qırımtatar tilinde tasil programması üzerinde işni yekünley ve yañı şaraitlerde latin urufatına keçüv imkâniyetlerni daa ögrenmedi.
Latin urufatında derc etilgen yekâne qırımtatar neşiri – «Nenkecan» mecmuası üç ayda bir kere çıqa. Onıñ baş muarriri Zera Bekirova mecmua devlet bücetine bağlı olmağanını ve yalıñız yatırımcılarnıñ vastalarına derc etilgenini qayd ete. Şunıñ içün onıñ latin urufatında basılması mümkündir. Diger qırımtatar neşirleriniñ, şu cümleden «Armançıq» bala mecmuasınıñ latin urufatında basıluvı, endiden «Rusiye Federatsiyası halqlarınıñ tilleri aqqında» qanunına köre, mümkün degil.


text:
Kiyevde Truhanov adasında «Bereg» art-iqametgâhında paytahtta ilk Ava kitaphanesini açacaqlar, bunıñ ile köçip kelgenler içün iş tapuv aqqında ders berecekler.
«Cumaertesi künü saat 18:30 açıq kök tübünde ilk alem-aşkâre kitaphane açılacaq. Teşkilâtçılar er istegen insannı onıñ tolduruvına qoşulmağa çağıra, eñ cümert kitap bağışlayıcını art-iqametgâhtan ediye bekley. Saat 13.00 – köçip kelgenler içün Ukraina HeadHunter iş tapuv boyunca derslerni berecek», – denile teşkilâtnıñ saytında.
Er kes içün kiriş bedavadır.
«Bereg» bütünukrain cemaat teşkilâtı 2012 senesi Donetskte açıldı. 2014 senesi leyha «yüregi» Kiyevge köçip keldi ve şimdi Truhanov adasında «Bereg» yaz art-iqametgâh olaraq çalışa. Faaliyet yönelişi: beden terbiyesi, sanaat, icat, inkişaf.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi mart ayında işğal etilgeninden soñ, insanlar yarımadadan qıtaiy Ukrainağa köçmege başladı. Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ malümatına köre iyül 6-na Donbass ve Qırımdan köçip kelgen 1 mln 369 844 insan qayd etildi.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan qırımtatarlarnıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev ile qırımtatar sürgünliginiñ 71 yıllığı munasebetinen telefon vastasınen bağlandı. Bunı Ukraina halq deputatınıñ matbuat hızmeti Facebookta bildire.
«Türkiye devletiniñ yolbaşçısı memuriyetinde olğan qaynaqlarnıñ malümatına köre, Erdoğan Cemilevge Türkiye matem künlerinde qırımtatar semetdeşlerine birdemlik köstergenini ayttı», – dep aytıla beyanatta.
Matbuat hızmeti bildire ki, Türkiye prezidentiniñ bunıñnen bağlı muracaatı aydınlatılğan edi.
«Qırımtatar halqı oğrağan sürgünlik tarihnıñ qara saifesi olıp, iç bir vaqıt unutulmaycaq», – dep ayttı Recep Tayip Erdoğan.
«Türkiye ukrain buhranınıñ başlanmasından itibaren qırımtatarlarnıñ barışığvı, inkişafı ve havfsızlığına emiyet bergen edi», – dep ayttı Türkiye prezidenti.
Onıñ aytqanına köre, bugünki adise-vaqialar «qasevetlendire».
Erdoğannıñ bildirgenine köre, yerli Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa mayıs 18-de matem yürüşi ve mitingini keçirmek yasağı qabul etilemez.
Mustafa Cemilev Erdoğanğa «Qırımğa qoltutqanı içün» teşekkürler bildirdi.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Moskvada rusiyeli muhalefetçi Boris Nemtsovnıñ hatırasına bağışlanğan yürüş iştirakçilerini toplanğan yerlerinde politsiya hadimleri teşkere. Küç idaresiniñ hadimleri faallerden «Putin, yalan aytqanıñ ve cenkleşkeniñ yeter»,«Men Qırım ilhaqına qarşım» yazılı plakatlarını çekip aldılar, dep haber ete Azatlıq Radiosınıñ Rusiyedeki temsilciligi.
«OVD-İnfo» neşiri haber etkenine köre, politsiya eñ az üç kişini tutıp alğan.
Miting iştirakçileriniñ sayğan «Belıy sçötçik» (beyaz sayğıç) leyhasınıñ göñüllileri bergen malümatqa binaen, Moskvada Boris Nemtsovnıñ hatırasına bağışlanğan aktsiyada yedi biñden ziyade insan iştirak etken.
Yürüş teşkilâtçıları tedbirde 30 biñge yaqın insan iştirak eter dep beklegenler.
Rusiyeli muhalefetçiniñ hatırasına bağışlanğan mitingler aynı zamanda Rusiyeniñ diger şeerlerinde de keçti. Novosibirskte eki yüzge yaqın, Qazanda – yüzge yaqın insan iştirak etken, ayrıca aktsiyalar Ufa ve İjevskte de ötkerilgen.
Fevralniñ 27-nde – Rusiye ükümetiniñ sabıq vitse-premyeri, soñradan muhalif siyasetçi Boris Nemtsovnıñ öldürilgenine üç yıl tola.
Boris Nemtsov 2015 senesi fevralniñ 27-nde Kremlge yaqın Büyük Moskvoretskiy köpüri üzerinde atıp öldürilgen edi. Onıñ öldürilüvinen alâqalı üküm bıltır iyül ayında çıqarılğan edi. Siyasetçiniñ öldürilüvinde qabaatlanğanlar 11 ile 20 yıllıq apis cezasına mahküm etildi. Cinayetni yaptırğan şahıs ale daa tapılmadı.
Nemtsovnıñ öldürilüvi bütün dünyanı çorlap, halqara cemaatçılıqnıñ rusiyeli muhlefetçilerniñ ağır alına celp etken edi.


text:
Rusiye Federal telükesizlik hizmeti mart 14-te ilhaq etilgen Qırım ile qıtadaki Ukraina arasındaki sıñırnı keçken vatandaşlarınıñ kontrolini arttırdı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Telükesizlik hadimleri er bir kişi ile 15-20 daqqa suhbetleşe, maden detektorı ile teşkereler, bagajnı köpekler teşkere.
Rusiye telükesizlik muessiseleriniñ saytında kontrolniñ arttırılması aqqında malümat yoq.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin mart 14-te «iş ziyareti» çerçivesinde ilhaq etilgen Qırımğa kelmek istey. Kreml matbuat hizmetiniñ malümatına köre, Putin qurulmaq üzre olğan Keriç köprü ve «Simferopol» ava limanınıñ yañı aerovokzal kompleksini körecek ve Aqyarnı ziyaret etecek.
Keçken sefer Putin Qırımnı 2017 senesiniñ noyabrinde ziyaret etti. O vaqıt o, Yaltadaki Livadiya sarayınıñ territoriyasında Rusiye çarı III Aleksandr eykeliniñ açılışında iştirak etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplinka».


text:
Ukraina, BMTniñ Halqara mahkemesine, Rusiyeniñ, 2017 senesinde qabul etilgen Rusiyege qarşı muvaqqat çareler körüv emirine binaen, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmek kerek olğanını tasdiqlamaq ricasınen muracaat etti. Ukraina TİNi, munasip muracaat aprel 24-te yollanılğan edi, dep bildire.
Ukraina, emirniñ imzalanmasından bir yıl keçken soñ Rusiye Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmege devam ete ve oña ayaq çala, dep qayd ete.
Bildirüvde: «Rusiyeniñ, BMTniñ Halqara mahkemesiniñ emiri ile doğrudan qararlaştırılğanına uyğun olaraq, Meclis faaliyetiniñ diskriminatsion yasağını lâğu etmek istemegeni artıq bellidir. Ukraina, böyle yanaşuvğa qatiyen qarşı çıqa; emirniñ metni soñ derecede açıq, añlayışlı ve o, yasaqnıñ deral lâğu etilmesini talap ete», – denile.
Ondan ğayrı Ukraina Tış işleri nazirliginde, Halqara mahkemeniñ emri Rusiyeniñ Qırım sakinlerine ukrain tilinde tasilniñ alınmasına irişüvni temin etmek mecbur olğanını tayin ete, ve taraflarnı, em Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ territoriyasında diskriminatsion areketlerni yapuv, em de Ukrainanıñ şarqında terrorizm aktlarına qol tutuv kibi mahkemedeki davanı keskinleştire bilecek çarelerni körmemege davet ete, dep hatırlattılar.
Ukraina Rusiyeniñ Halqara mahkeme tarafından qabul etilgen muvaqqat çarelerniñ tatbiq etilmesi boyunca qararnıñ izalanmasına yanaşuvından dolayı nevbetteki kere teren endişesini ifade etti ve, Rusiyeniñ areketleri halqara uquqnıñ normalarına uymaylar, dep bildirdi.
2017 senesinde Ukraina BMTniñ Halqara mahkemesinde Rusiyege qarşı, Ukrainada terrorizm aktlarına para ayırğanı ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı tecavuz aktlarınıñ yapılması çerçivesnde ırqiy diskriminatsiya aktlarında iştirak etkeni içün mesüliyetke çekmek maqsadınen dava açtı.
Ondan ğayrı Ukraina, vaziyetniñ acele areketler talap etkenini köz ögünde tutıp, BMTniñ Halqara mahkemesine, munasip muvaqqat çarelerni qabul etmek ricası ile muracaat yolladı. 2017 senesi aprel 19-da mahkeme, Ukrainanıñ talabına cevaben, Rusiyege qarşı muvaqqat çarelerni körmek qararını aldı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Taaciplenüv, istiza, Rusiyeniñ propaganda paradigmasınınıñ muvafaqiyetli olmamasınen bağlı yüzlevler. Ukrainadaki prezident saylavlarını taqip etken çetel talilcileriniñ cevabı bu oldı. «Amerikanıñ sesi» şoumen Volodımır Zelenskıynıñ reylerniñ 70%-ını qazanğanını köstergen Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turındaki exit poll neticeleriniñ birinci izaatlarını topladı.
«Ukraina şimdi kömedemokratiyamı?», – dep yaza Twitterde Bild alman neşiriniñ jurnalisti Julian Röpcke.
Carnegie Endowement tedqiqatçısı Balazs Jarabik şöyle yaza: «Hatırlatuv: Poroşenko beş yıl evelsi daa büyük bir ğalebe qazanğan edi (birinci turda, tarihta ilk sefer). Zelenskıynıñ vazifesi – «qolay» (degil) – Poroşenko olmamaq».
Londondaki Qırallıq kolleciniñ professorı Alexander Clarkson yaza: «Volodımır Zelenskıy etrafında olğan Ukrainanıñ yañı reberligi bir çoq eski sovet memleketlerindeki akimiyet gruppalarından 20-30 yaş genç. Ukraina artıq eski-eski-sovet dünyasında».
Kanadalı jurnalist Michael Colborne Petro Poroşenkonıñ aytqanlarını izaatlap, Twitterde şöyle yaza: «Şimdi yeñilgen biriniñ tweeti degil bu… Altı aydan soñ parlament saylavları olacağını bilgen ve esas rolni oynaycağını tüşüngen birisiniñ tweetidir. Baqarmız».
«İsrailden ğayrı, prezidenti ve baş naziri yeudiy olğan ilk memleket Ukraina olacaqtır. Men ise «faşist huntası» olğanını tüşüngen edim», – dep istiza ete Politico közeticisi David Patrikarakos.
Financial Times mühbiri Max Seddon da Rusiye propagandasınıñ manasız olğanını ayta: «Rusiye kelecek beş yılğa bu memleket natsistlernen tolu propagandasını yañıdan baqmalı, belki!».
Zelenskıynıñ özü ise yaqında bergen intervyüda yeudiy olğanını bir çoq «eksikligi» arasında yigirminci yerge qoya, dep bildirdi (dep yaza «Novoye vremâ»).
Crisis Group ükümetten tış teşkilâtınıñ Ukraina eksperti Katarin Kuinn-Cac Zelenskıynıñ qabul etilüvinde qorantasınıñ tarihiy mirasına esaslanmamalı, dep tenbiley.
O, 2008 senesi ABD tarihında ilk sefer qara tenli prezident Barack Obama saylanğan olsa da, şimdi eali qısmınıñ milletçi ve atta rasist baqışları bazıları tarafından Amerikanıñ problemlerinden biri dep adlandırıla, dep qayd ete.
«Amerika Obamanı saylağanda tarihiy rasizmden nasıl qurtulğanını hatırlaysıñızmı?», – dep yaza ekspert Twitterde.
«Netflixte bir kereden bir serial mevsimini baqmağa utanmaysıñ, çünki iş içün kerek», – dep şaqalaşa «Sluga naroda» («Halqnıñ hızmetçisi» – QA) serialı aqqında Associated Press Moskva jurnalisti Natalya Vasilyeva.
Amerikanıñ sesi, «Amerikanıñ sesinden» alınıp derc etildi


text:
Tış işleri nazirligi Ukraina vatandaşlarına 14 iyünden 15 iyülgece Rusiyede ötkerilecek dünya futbol çempionatına barmamaqnı tevsiye ete.
Nazirlikniñ bayanatında ukrainalılarnıñ Rusiyede barması olarnıñ hususiy havfsızlığına ciddiy telüke teşkil etebilecegi qayd etilmekte.
«Rusiye uquq-tertip idareleri ve ceza uyğulav organları casuslıq, terrorizmde qabaatlav qullanuv vastasınen tutıp alaraq, ukrainalılarğa nisbeten başqa provakatsion areketler amel etmekte.... Rusiye tevqif etilgen Ukraina vatandaşlarına konsul ya da adliyecileriniñ kirişini sıñırlay ya da tamamileyasaq ete. Şimdiki vaqıtta Ukraina vatandaşları içün tecavuzcı devlet sıñırları içinde konsul imayesi imkânları - sıñırlıdır», – denilmekte nazirlikniñ beyanatında.
Ukraina TİN ayrıca, ukrainalılarğa qarşı duşmanlıq doğurulğanı ukrainalılarnıñ Rusiyede bulunması içün ilâve risk unsurını teşkil etmekte.
Aprel ayında Avropa parlamentiniñ onlarnen deputatları Rusiye ötkerilecek dünya futbol çempionatını diplomatik boykot etilmesine davet etken ediler.
2018 dünya çempionatı Rusiyeniñ 11 şeerinde keçecek. İlk matç iyünniñ 14-nde keçirilmesi planlaştırıla. Final iyülniñ 15-nde keçecek.


text:
Rusiyeniñ 83 regionında bir künde 5966 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta operativ ştab bildire. 66 insan vefat etti, 41-i Moskvada, 682 kişi tüzelip yahşı oldı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Aprelniñ 25-ne qadar Rusiyeniñ 85 regionında 74 588 koronavirus hastası qayd etildi. Qırğınlıq başlağanından berli 681 vefat qayd etildi, 6250 kişi tüzeldi.
Soñki künde Moskvada vefat etkenler arasında – 34 yaşından 92 yaşına qadar insanlar. Berilgen malümatqa köre hastalarnıñ hronik hastalıqları bar edi: şeker, gipertoniya, hronik piyelonefrit, holetsistit, virus gepatiti, leykoz.
Eñ yaşı, 34 yaşındaki erkekniñ hastahanege alğanda pnevmoniya diagnozı qoyuldı. Onıñ şeker hastalığı da bar edi.
Moskvada koronavirustan vefat etkenlerniñ sayısı 336 oldı, 3047 insan tüzeldi, 312-si – soñki künde.
Hatırlatamız, aprelniñ 25-ne qadar Ukrainada 8125 COVID-19 koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Tış dünyadan izolâtsiyada yaşamaq nasıl? SİZOda dayanmağa neler yardım ete? Mabüsler azatlıqta olğanlarğa ne tiley? Qırım.Aqiqat, mabüsler ve advokatları siyasiy dep adlandırğan qabaatlar sebebinden SİZOda bulunğan qırımlılarnıñ mektüpleri aqqında tarif ete.
2014 senesinden berli, Qırım Rusiye kontroli altında qalğan vaqıtta, Ukraina ve Rusiye aq qorçalayıcıları yarımadada yerli sakinler siyasiy sebeplerden taqip etilgenini qayd ete. Eñ çoq Rusiyede yasaqlanğan, amma Ukrainada serbest areket etken musulman din teşkilâtı – «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca insanlar tutula ve apiske alına.
Bu davalar çerçivesinde onlarnen qırımlı yıllarnen apiste tutula. Olar yıllarnen izolâtsiyada qala, SİZO tışında ne olıp keçkenlerini bilmey. Şu sebepten faaller siyasiy mabüslerge qoltutmaq, birdemlik köstermek ve olıp keçkenlerden haberdar tutmaq içün mektüp yazmağa çağıra. Faqat siyasiy mabüsler de ara-sıra azatlıqqa mektüp yollap ola.
«Mektüp yollağan elektron sisteması olğan SİZO ve koloniyalarda er kün bir qaç satıp yollap, tez vaqıtta cevap almağa çare bar. Elbette, yazışuv teşkerile. Amma çoqusı SİZOlar böyle sistemağa bağlanmağan, şu sebepten siyasiy mabüsler ananeviy poçta vastasınen bağ tuta. Pek az advokatlar ya da tuvğanlarınen körüşkende mektüplerini bereler. Birisiniñ ömür arqadaşı insanlardan alğan varaqalarnı kamera divarlarına yapıştıra, dep aytqan edi. Digeri ise mektüp arhivini oquy, anda, azatlıqta, onıñ içün yüzlernen insan küreşkenini hatıralata», – dep tarif etti «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa.
Qırımlı siyasiy mabüsler kimge mektüp yaza ve ne aqta yaza, Qırım.Aqiqat maqalesinde oquñız.
Avropa deputatı, ukrainler ve Rusiye prokurorlarına mektüp
Server Mustafayev – bağçasaraylı, «Qırım birdemligi» cemaat areketiniñ koordinatorı, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, apisten muntazam sürette mektüp yollay.
Mustafayev Rusiyede terror teşkilâtı dep adlandırılğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları bar olğanında qabaatlanıp, Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan edi. O, qabaatını tanımay ve siyasiy sebeplerden taqip etilgenini ayta. Aynı fikirni aq qorçalayıcılar da bildire. SİZOda Server Mustafayev bir buçuq yıldan berli buluna, o, Avropa deputatı Rebecca Harmsqa mektüp yolladı. Server Mustafayev «siyasiy ve diniy sebeplerden repressiya ve taqiplerge diqqat ayırmağa» çağıra.
Bugünki künde 115 baladan çoq babasız terbiye etile, balalar olarnıñ diqqatını ve sevgisini körmeyServer Mustafayev
«Bugünki künde 115 baladan çoq babasız terbiye etile, balalar olarnıñ diqqatını ve sevgisini körmey. Onlarnen siyasiy mabüsniñ anaları ve apayları daimiy maneviy ve duyğu basqısı altında buluna. Körüne ki, siyasiy vaziyetnen bağlı cezasızlıq em Qırımda, em Ukrainada, adaletsiz repressiyalarğa qarşı küçsizlik bazılarımızda ümütsizlik doğurdı. Amma genç faallerniñ küçü çoq. Olar yengillik kelecek, yalan ise bitecek, dep eminler», – dep yaza Server Mustafayev.
O, SİZOda olıp, «özüni doğrulıq ve adalet oğrunda küreş meydanından silmegenini» bildirdi.
Daa soñra Server Mustafayev ukrainalılarğa açıq mektüpnen muracaat etti. O, onıñ fikirince, Ukrainada Qırımnı işğalden qurtaruv meselelerine yeterli qadar diqqat ayırılmay, yarımada problemleri, anda Rusiye akimiyeti ile razı olmağanlarnıñ taqip etilüvi ukrain cemiyetinde «pek az biline», dep bildirdi.
Bu adise-vaqialarnıñ dört yıldan ziyadesi devamında Ukrainada tasdıqlanğan siyasiy mabüs ıstılaları yoqServer Mustafayev
«Bu adise-vaqialarnıñ dört yıldan ziyadesi devamında Ukrainada tasdıqlanğan siyasiy mabüs ıstılaları, Ukrainanıñ terrorizm, ekstremizm ve bunıñ kibi şeylerde qabaatlanğanlar aqqında fikirlerine dair resmiy çıqışları alâ daa yoq. Bu qorqunç adise-vaqialar ve istilânıñ beşinci yılında bücette siyasiy mabüslerniñ qorantalarına yardım parası peyda oldı. Amma qullanuv yolları bir çoq aq qorçalayıcı teşkilâtı ve lâqayt qalmağan siyasetçiler sayesinde tapıla», – dep yazğan edi mektübinde Server Mustafayev.
Daa bir mektübinde ukrain ve halqara aq qorçalayıcıları, siyasetçi ve faallerine muracaat etip, SİZOda siyasiy sebeplerden tutulğan qırımlılarğa yardım etmesini rica etken edi. Bundan ğayrı, Server Mustafayev SİZOda olıp, Rusiye prokurorları ve qadılarına «selâm» ayta. Yazuvlı şiarını sentâbr ayında olıp keçken daa bir mahkeme oturışuvından soñ advokat Lilâ Gemeci aydınlattı.
«Apiste bizge qarşı nefretni is etemiz»
SİZOda keçirgen sekiz ayı aqqında aqmescitli, «Qırım birdemliginiñ» faali, «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Rustem Seythalilov tarif ete.
O, kamerada bulunğan diger insanlar qırımtatarlarğa semetdeşlerinden kelgen yardımğa suqlana, dep yaza.
Bu yerde yanımızda olğan insanlar birligimizge suqlanaRustem Seythalilov
«Bu yerde yanımızda olğan insanlar birligimizge suqlana. Alğan mektüplerimiz, olarnıñ sayısı, çeşit memleketlerden kelgeni olarnı şaşıra. Çoqusı allarda tanış olmağan insanlardan kelgen yardımnı olar añlap olamaylar. Bizni yaqınca tanığanda, bu adaletsizlikni körip, bizni olğanımızdan farqlı bir şekilde tanıtmağa istenilgenini körip, mında ne yapqanımıznı, ne içün zulum etilgenimizni añlamaylar», – dep aytıla mektübinde.
Bu aqta davanıñ daa bir mabüsi Vladlen Abdulkadırov da yaza. O da, sekiz ay evelsi apiske alındı.
Bizler nefret, peşin fikirlerni, yapmağanımızda, yani «terrorizmde» qabaatlanğanımıznı is etemizVladlen Abdulkadırov
«Bizler – apiste olğanlar nefret, bizge olğan peşin fikirlerni, yapmağanımızda, yani «terrorizmde» qabaatlanğanımıznı is etemiz. Amma siziñ, halqım ve bu maşinanıñ qorantaları, işi, faal içtimaiy ayatı olğan adiy insanlarğa qarşı adaletsizligini körgenler, sayeñizde bizler metanet ve sabırnen, Allahnıñ izninen, bu sınavlardan ecdatlarımız kibi keçecekmiz», – dep yazdı o ve halqına «sevda olğanını» ayta.
«Fitnege sebatnen qarşılıq köstermek kerekmiz»
Qarasuvbazarlı baba-oğul Riza ve Enver Ömerovlar da SİZOdan mektüp yazdı. Olar – daa bir «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarınıñ, Büyük Aluştanıñ sekizi ola. Rusiye mahsus hızmetleri olarnı da Rusiyede terror sayılğan diniy teşkilât ile alâqaları bar olğanında qabaatladı.
Bu qorantanıñ erkekleri şimdi apiste buluna. Azatlıqta tek qadınlar ve yedi bala qaldı.
O, «adaletsizlik ile küreşkenlerniñ işançı ve küçü sönmesin ve suvumasın dep», azatlıqqa mektüp yazdı, mektübini «diger insanlarnıñ taqdirine yüregi yımşaq olğan lâqayt qalmağan er keske» yollay.
SİZOda, informatsion izolâtsiyada bulunıp, amma advokatnen laf etip, bizni unutmağanlarını ep bir bilemRiza Ömerov
Qırımlı dört oğlunı sağınğanını yaza, siyasiy mabüs olğan babasını hatırlay ve «Allah er birini azat ettirip, qorantalarınen qavuştırsın», dep dua ete. Riza Ömerov, Rusiye quvetçileri aytqan qabaatnı tanımay, dep yaza.
«SİZOda, informatsion izolâtsiyada bulunıp, amma advokatnen laf etip, bizni unutmağanlarını ep bir bilem. Tuvğanlarım, yaqınlarım ve meni tanığanlar 100-150 kişi mahkemelerime kelgende quvanam. Bu Rusiye akimiyeti bizni qabaatlağan cinayette qabaatsız olğanımıznı daa bir kere isbatlay. Mahkemelerniñ adaletsiz olğanını yazmaycam, çünki adalet ve «tsirk» – bu antonimler», – dep yaza o.
Duşmanlar bizlernen küreşmege başladı. Bizni Qırımda qalmayıq dep, tuvğan toprağımızdan kene sürgün etmege tırışalarEnver Ömerov
Babası Enver Ömerov yazğan mektübinde semetdeşlerini birlik olmağa çağıra: «Duşmanlar bizlernen küreşmege başladı. Bizni Qırımda qalmayıq dep, tuvğan toprağımızdan kene sürgün etmege tırışalar! Bu qıyın zamanlarda birlik kek kerek! Allahqa işanıp, bu yolda sabit olmaq ve olarnıñ fitnelerine qarşı çıqmaq kerekmiz! Halqımızda iç bir vaqıt «terrorizm» yoq edi ve olmaycaq! Menim sevimli halqım! Allah epiñizden razı olsun!».
Enver Ömerov qırımtatarlar arasında olğan «satqınlarğa» satır bağışlay: «Para, iş ve mülk içün canlarını satqanlar. Er kes yapqanları içün cevap berecek künü Allah yapqanları içün soracaq».
«Tünevin müim olmağan şeylerniñ bugün yañı manası bar»
Qırımlı siyasiy mabüslerniñ ailelerinde bunıñ kibi onlarnen mektüp toplandı, dep bildire «Qırım birdemliginiñ» faalleri. Aman-aman er birinde qırımtatar halqınıñ birligine çağıruvlar mevcut.
Siyasiy mabüsler birlik qıymeti, bir-birine kösterilgen destek aqqında yaza, lâqayt olmağanlarğa yardım, informatsion destek içün minnetdarlığını bildire«Qırım birdemligi»
«Siyasiy mabüsler olar içün müim olğan şeylerni yaza. Birlik qıymeti, bir-birine kösterilgen destek aqqında, lâqayt olmağanlarğa yardım, informatsion destek içün minnetdarlığını bildire. Ve, elbette, tuvğan insanları, qasevetlengen qorantaları aqqında yaza. Bilesiñizmi, izolâtsiya şaraitlerinde yañıdan qıymet kesip başlaysıñ. Tünevin müim olmağan kibi körüngen şeylerniñ bugün yañı manası bar», – dep ayta faaller.
Mektüp müellifleri uzun müddet SİZOda olsa da, cesür ruhını saqlap, azatlıqta olğan semetdeşlerini aqları oğrunda küreşke davet ete. «Qırım birdemligi» bunı siyasiy dava mabüsleriniñ qabaatsız olğanını isbatlağan daa bir delil olaraq köre.
Olar halqını, ecdatlarınıñ toprağında yaşamaq aqqını qoruy«Qırım birdemligi»
«Cinayet işlemegen insan maneviy olaraq er daim küçlü ola, gizleycek bir şeyi yoq, em de aynecilik yapmağa, aldatmağa kerekmey. Onıñ ğayesi bir mil kibi, er şeyni boza: insannı tahqiqat ile işbirligi yapmasına zorlamaq ıntıluvlarını, şantaj, azap, maneviy basqını. Olarnıñ adalet tarafında olmasından eminligi, bizim destegimiz ve işançımız olarğa küç bere. Olar halqını, ecdatlarınıñ toprağında yaşamaq aqqını qoruy, ve bu qabaatlarnı iç bir vaqıt tanımaycaqlar», – dep qayd eteler «Qırım birdemliginde».
Bir çoq qırımlı siyasiy mabüs «çañdan çañğa» apiste qalmağa azır», çünki qabaat olaraq tanıycaq şeyleri yoq, dep aytalar «Qırım birdemliginde». Şu sebepten olar tahqiqat ile añlaşmayıp, qolay yolnı qıdırmaylar. Bir çoqu neticede uzun apis cezasını ala. Böyle insanlar içün azatlıqqa mektüp yazmaq ve cevap almaq imkânı, faallerniñ aytqanına köre, ruh küçüni saqlaycaq yekâne menba ola.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Fyodor Dostoevskiy
Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy (orıssha: Фëдop MиxáйлoBич ДocToéBckий; 11 noyabr, 1821 – 9 fevral, 1881) ullı orıs jazıwshısı bolg'an. Onın' en' ataqlı romanları bular: Jınayat ha'm jaza, İdiot ha'm Ag'alı-inili Karamazovlar. Dostoyevskiy o'z shıg'armalarında 19-a'sirdegi Rossiya ja'miyetinde ushırag'an siyasiy, sotsial, ruwxıy mashqalalardı adam psixologiyası ta'repinen sa'wlelendirgen. Sonday-aq kritikler Dostoyevskiydi du'nya a'debiyatındag'ı en' ullı ha'm ko'rnekli psixologı dep ta'n alg'an.


text:
İşğal etilgen Aqyarda daa altı yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümeti toplaşuvında Aqyar valisi vazifelerini eda etken Mihail Razvojayev bildirdi, dep haber ete Qırım ve Aqyar kütleviy haber vastaları.
«Bugün birine daa altı tasdıqlanğan diagnoz qoşuldı. Böylece, bugün daa yedi hastamız bar. Dördü – dördünci şeer hastahanesiniñ kiçik tibbiyet hadimidir», – dep ayttı Razvojayev.
Onıñ bildirgenine köre, bütün hastalar endi hastahanege alındı, olarnıñ bağları ise teşkerildi.
Qırımda aprelniñ 30-nda daa üç yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Aralarında ağırayaqlı qadın bar.
Böylece, Rusiye akimiyetiniñ malümatına köre, aprelniñ 30-nda Aqyarda 84 koronavirus hastası bar, Qırımda – 92.
Qırımda bir çoq müessise ve teşkilâtnıñ faaliyetini toqtatqan ve vatandaşlarnıñ özüni izolâtsiya etmesini belgilegen yüksek seviyeli azırlıq rejimi devam ete. Aqyarda bu rejim mayısnıñ 30-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mart 19 saat 6 vaziyetine köre, Rusiyeniñ Merkeziy saylav komissiyası (MSK) prezident saylavı bülletenleriniñ 99,75%-ni işlep çıqtı.
İlk malümatqa binaen, faaliyette olğan Rusiye prezidenti Vladimir Putin seslerniñ 76,67%-sini qazanmaqta. Ekinci yerde Kommunist fırqasınıñ namzeti Pavel Grudinin (aman-aman 12%), üçünci – LDPR lideri Vladimir Jirinovskiy (aman-aman 6%) ve dörtünci yerde «Vatandaşlar teşebbüsi» fırqasınıñ namzeti Kseniya Sobçak (1,5%-den ziyade) keleler.
Mart 18-de aqşam Putin Moskvadaki Manejnaya meydanında öz tarafdarları ögünde çıqış yapıp, olarğa, qol tutqanları içün minnetdarlıq bildirdi. O, Rusiyeni «muvafaqiyet bekley», dedi.
65 yaşlı Vladimir Putin, asılında, 1999 senesi dekabr 31-de sabıq prezident Boris Yeltsin istifa etken soñ Rusiyeni idare etmekte. 2008-2012 yıllarında prezident vazifesine Dmitriy Medvedev saylandı. O vaqıt Putin baş nazir vazifesinde bulundı.
Mart 18-de Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda prezident saylavı ötkerildi. Moskva vaqtı boyunca 21:00-da Kaliningrad vilâyetinde saylav bölükleri qapatıldı.
Resmiy Kyiv ve ondan ğayrı bir sıra halqara teşkilât ve bir çoq dünya devleti yarımadadaki saylavnıñ neticelerini tanımaylar. Qırım.Aqiqat metin yayınını alıp bardı ve Qırımda olğanlarını taqip ete.
Daa evel Ukraina TİNinde, Qırımda mart 18-deki rey berüv, qomşu Rusiye prezidenti saylavınıñ qanuniyliginde şübhe doğura, dep bildirdiler.
Fevral 16-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda kelecekteki Rusiye prezidenti saylavınıñ neticelerini tanımamağa davet etti.
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında ABniñ tış işleri ve telükesizlik siyaseti boyunca Yüksek temsilcisi Фeдepиkи MorepиHиniñ beyannamesinde bildirile.
OSCE yanındaki Demokratik muessiseler ve insan aqları boyunca bürosınıñ közeticeleri, ilhaq etilgen Qırımdaki saylav bölüklerinde bulunmaycaqlarını bildirdiler.
Daniya, Estoniya, Latviya, Litva, Poloniya, Romaniya, İsveç ve Ukraina TİNleri, Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilgeniniñ dörtünci yıllığı munasebeti ile otraq beyanatta bulundılar. Metinde, Avropa tış işleri nazirleri «Qırımğa, dünyadaki kün tertibinden ğayıp olmağa yol bermezler», denile.


text:
Harri Truman
Harri S. Truman (inglizçä Harry S. Truman, 1884-1972) - AQŞ däwlät eşleklese, AQŞ Demokratik firqäsennän AQŞnıñ 33-nçe prezidentı (1945-1953).
1945 yılda Hirosima häm Nagasaki yapon şähärlärenä bombağa totarğa qarar itä. Salqın suğış, Marşall planı, NATO oyıştıruı, Vyetnam suğışı, Koreyä suğışın başlawda üz rolen uynıy.
Tormış yulıYзrәpTү
1884 yılda fermer ğailäsendä Missuri ştatında tuğan.
Berençe Bötendönya suğışında qatnaşa.
1926-1934 yıllarda - Missuri ştatı bülgese mäxkämäseneñ räise.
1944 yıldan AQŞ vitse-prezidentı.
Franklin Ruzvelt ülgännän soñ 1945 yılnıñ 12 aprelendä AQŞ prezidentı postına kerä.
Truman SSRBnä qarata tiskäre qaraşına iä bula, izolätsionizm säyäsätennän baş tarta, Awrupa eşlärendä aktiv qatnaşa.
1947 yılda kommunistik yoğıntınnan saqlaw öçen Yunanstan häm Törkiägä iqtisadi yärdäm birergä çaqıra, bu çaralar "Truman doktrinası" dip yörtelä. Truman doktrinası däwamı - Marşall planı.
Truman Cozef Makkarti başlağan SSRBğa yaratuda şiklänelgän AQŞ watandaşların ezärlekläw çaralarına fatixa birä.
1951 ylda tik 23% AQŞ watandaşı anıñ eşçänlegen xupladı.
1972 yılda Kanzas-Siti şähärendä wafat bula.


text:
Geologiya
Geologiya Jerdi qurag'an jansız zatlardı uyreniwshi ilim. Geologiya topıraq ha'm taslardı izertleydi. Geologiyanı uyreniwshi adamlar "Geologlar" dep ataladı. Jerdin' u'stingi qabatın qaplag'an topıraq ha'm taslardı uyreniwi arqalı geologlar Jer tariyxı haqqında ko'p zatlardı u'yreniwi mu'mkin. Jer tariyxında ha'r qıylı a'hmiyetli "waqıyalar" bolg'an, olarg'a mısal retinde suw tasqınları, vulkan atılıwı ha'm jer qozg'alısların keltirip o'tsek boladı.
Geologiya ken' taraw. Ol geologiyanın' basqa bo'limlerin uyreniwshi to'mendegi kishi tarawlarg'a bo'lingen:
- Petrologiya - taslardın' qalay payda bolıwı ha'm olar qay jerden ekenligin uyrenetug'ın ilim.
- Mineralogiya - minerallardi haqqinda ilim.
- Tariyxıy geologiya - Jerdi payda qılg'an waqıyalar tariyxı.
- Gidrologiya - Jer astındag'ı suwdı izertleytug'ın ilim.
- Vulkanologiya - Jer betindegi yamasa okean astındag'ı vulkanlardı uyreniwshi ilim.


text:
Rusiye medeniyet nazirligi ve Kino fondu Rusiye Federatsiyasında işğal etilgen Qırımnıñ tarihiy rolü aqqında stsenariyler yarışını ilân ettiler. TASS malümatına köre, mart 2-den itibaren yarış arizaları qabul etilecek.
Qırım mevzusı – yarışnıñ yekâne mevzusı degil. Neşirniñ bildirgenine köre, iştirakçilerge on mevzu teklif etile, olarnıñ arasında – «Qırım Rusiye tarihında», «1917 senesiniñ 100 yıllığına», «1905 senesiniñ rus-yapon cenki: mağlübiyetke çevirilgen ğalebe», «1991 senesiniñ avgust avdarmasınıñ 25 yıllığına: uydurma ve kerçek».
«Tarih stsenariylerden ğayrı Fond Rusiye Federatsiyasında halqlarnıñ dostluğı aqqında işlerni qabul etmege azır, meşur sportçı ve ğalebeler, sovet ve Rusiye alimleri aqqında işler de qabul etilecek», – aytıla beyanatta.
Yarış ğalipleri stsenariy azırlanmasına 1 million ruble alacaqlar. Keçken yıllarnıñ ğalipleri arasında «Gardemarinı IV» tarihiy serialınıñ devamı olğan «Zloy gorod» tarihiy draması bar.


text:
«Ukraina Anayasasınıñ 107-nci maddesine binaen:
1. Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa Şurasınıñ 2014 senesi iyün 16-na ait «Ukraina prezidentiniñ Ukrainanıñ şarqiy regionlarında vaziyetni barışıq yollarnen al etüv boyunca planı aqqında» qararını tatbiq etmek
2. Ukraina prezidentiniñ Ukrainanıñ şarqiy regionlarında vaziyetni barışıq yollarnen al etüv boyunca planını 2014 senesi iyün 20-den saat 22:00 iyün 27-de saat 22:00 qadar ömürge keçirmek.
3. Bu ferman derc olunğan soñ işke tüşürile», – aytıla vesiqada.
Ukraina prezidentiniñ barışıq planı 15 adımdan ibaret ve muzakerelerniñ er bir iştirakçisine havfsızlıq kefaletini nazarda tuta; silânı teslim etkenler ve ciddiy cinayetlerge alâqası olmağanlar cinaiy mesülietten boşatılacaq; Rusiye-Ukraina devlet sıñırında 10-kilometrlik bufer zonasını açmağa planlaştırıla.