text:
İşğal etilgen Qırımda «narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçileri nevbetteki matbuat-konferentsiyasını keçirdiler. Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatqa köre, iştirakçilerden bazıları «Sebat» cemaat teşkilâtınıñ vekilleri ile Qırım «Devlet şurası» deputatlarına muracaatnı yazğanlar, mında olar topraq meselesi boyunca öz noqtaiy nazarını bildirdiler.
«Biz, «narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçileri olıp, meseleni çezmek içün soñki vaqıtları qabul etilgen qanun leyhalarında ihtiyac yoq olğanını tüşünemiz. «Narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçilerine topraq berüv meselesinde muayyen bir neticelerge irişken evelki ükümetniñ işine tayanıp, keçici müddet devamında meseleni Ukraina Qanunlarına köre al etmege yeterli olur edi. İşbu qanunlarda er bir vatandaşnıñ topraq damartasınıñ saibi olmaq aqqı yazılğan, böyleliknen Qırımda işbu problemanı yoq etmek mümkün olur edi», – dedi «Sebat» cemaat teşkilâtnıñ reisi Reşat Seydaliyev.
Faallerniñ fikrine köre, bu kibi topraq ziddiyetlerine alâqası olğan akimiyet vekillerini ve mütehassıslarnı celp etip, komissiyanı teşkil etmek kerektir.
«Mezkür meseleni çezmek ve topraq damartasını elde etmek aqqını on yıllarnen talap etken adiy insanlarnıñ istegini yerine ketirmek içün kerek», – dedi «Sebat» teşkilâtınıñ azası Fazıl İbragimov.
Avgust ayından qırım akimiyeti topraq saası ve meseleleri boyunca uquq çıqarıcı teşebbüsini alıp barmaqta, amma memurlar, qanun leyhalarını qabul etip, akimiyet organlarına cemaatçılıqtan yollanılğan deñiştirüvlerni körmemezlikke urdılar.
«Bu meselede yardımnı federal akimiyet, prezidentten soramalımız. Prezident qarışmağance, Qırım akimiyeti bu meselede bir şey yapmaz», – dedi «Sebat» cemaat teşkilâtınıñ azası Seydamet Gemeci.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, matbuat konferentsiyasında Qırımnıñ «uquq qoruyıcı organlarınıñ» hadimleri bulunıp, ketişatnı kamerağa çektiler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


c: text/html

text:
Aqyar sakinleri Ukraina ordusına 2 biñ dollar ve 1 biñ grivnanı berdiler.
Bunı «Povertaysâ jıvım» Orduğa yardım fondu Facebook saifesinde bildire.
«Lütfen, Aqyar Ukraina olğanını yazıñız! Bizni Rusiyege qoltutqan adamlarnı olaraq qabul etmeñiz! Anda yahşı insanlar çoq! Bizler bu «referendumlarğa» barmadıq! Bizler olarnıñ qanunsız olğanını añlay edik! Ukrainanıñ kerçek vatanperverleri mında!», – dep tekrarlay qırımlılarnıñ aytqanlarını göñülliler teşkilâtınıñ reisi Vitaliy Deynega.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırım meskün yerleriniñ adlarını Ukraina Yuqarı Radasınıñ mütenasip qanunına binaen deñiştirmek içün Google harita servisi olğan Google Maps hadimlerine vaqıt kerek oldı, çünki şirket hadimleri topografik adlarnı tercime etmek mecbur edi. Bunıñ içün Google Maps online haritasında yañı adlar tek iyül 28-de peyda oldı, dep bildirdi Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında ukrain IT-mütehassısı Mihail Koltsov.
«Olarnıñ bu adlarnı, añlamlarnı tercime etüv boyunca büyük işi bar edi, tek bundan soñ implementatsiya oldı. Mesele şu ki, olarnıñ taqımı pek büyük degil, ve olar er şeyni tertip boyunca yapalar. Ğaliba, biz nevbetke tüştik», – dep qayd etti o.
Aynı vaqıtta, Qırım haritasına bundan evel olğan sovet adlarını qaytarmaq içün, Google Mapske tek bir kün kerek oldı, çünki bu areket tehnikiy taraftan qıyın degil ve «bir noqtağa basuvnen» çezile, dep añlattı IT-mütehassıs.
İyül soñunda Google Maps servisi Qırım meskün yerleriniñ adlarını bir qaç kere deñiştirgen edi. İyül 28-de servis, Ukraina Yuqarı Radası tarafından qabul etilgen dekommunizatsiya aqqında qanunğa esaslanıp, yarımada bazı rayonları, şeerleri ve köyleriniñ adlarını deñiştirdi. Bir kün keçken soñ Google adlarnı kene de sovet adlarına deñiştirdi, bunıñ ögüni rusiyeli kütleviy haber vastalarında bir sıra narazılıq neşirleri aldı.
Google mütehassısları tarafından yapılğan adlarnıñ bütün deñiştirilmeleri Ukraina Yuqarı Radasınıñ «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarnıñ ayrı meskün yerleri ve rayonlarınıñ adları deñiştirilüvi aqqında» qanunından alındı. Vesiqağa binaen, yañı adlar yarımada Ukraina uquq saasına qaytarılacağından soñ işke tüşürilecektir.
Mayıs 5-te Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bundan evel Yuqarı Rada tarafından qabul etilgen «Ukrainada kommunizm ve natsizm totalitar nizamınıñ takbih etilmesi ve olarnıñ timsalleriniñ teşviqatını yasaq etilmesi aqqında» qanunını imzaladı. Qanun boyunca, sovet reberiyetinen bağlı bütün coğrafik adlarnı deñiştirmeli. Qırımda 75 meskün yeri ve beş rayonnıñ adı deñiştirildi. Yañı adlarnıñ çoqusı qırımtatardır.


text:
Avgust 31-de, çarşenbe künü Şimaliy-Qavqaz okrug arbiy mahkemesinde «Hizb ut-Tahrir» işi boyunca mahkeme diñlevleri devam etecek, bu iş boyunca dört Qırım musulmanı mahküm etile.
Toplaşuvda Ruslan Zeytullayevniñ adliyecisi Emil Kurbedinov sözde bulunacaq. Diger qabaatlanğan kişilerniñ imayecileri öz çıqışlarını keçken afta yekünledi. Olardan episi olarnıñ tarafından imaye etilgen kişilerge aqlamanı soradı.
Bugünki toplaşuvda qabaatlanğanlarnıñ soñki söz aytacaqları beklenile.
Tartışma çerçivesinde prokuror Qırım musulmanları içün, yani Ruslan Zeytullayev içün, «teşkilâtçı» olaraq, 17 yılğa qattı nizam koloniyasına, Rustem Vaitov ve Nuri Primov içün yedi yılğa umumiy nizam tüzelme koloniyasına, Ferat Sayfullayev içün sekiz yılğa aynı umumiy nizam tüzelme koloniyasına qapatılmasını soradı.
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Qavqaz okrug arbiy mahkemesinde «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında qabaatlanğan Qırım musulmanları Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayev mahküm etile. Olar 2015 senesi qışta Aqyarda yaqalandı. Mayıs ayında olarnıñ apiste bulunma müddeti oktâbr ayına qadar uzattırıldı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Yañı Zelandiyada eki camige ücüm yapılğan vaqıtta qurban ketken 50 adamnıñ adı martnıñ 29-ında milliy añma tedbirinde oquldı. Qurbanlarnı añmaq icün Kraystçerç şeeriniñ parkına biñlerce adamlar keldi, dep bildire Radio Svododa.
Merasimniñ havfsızlığını polis temin etti. Bütün memlekette de ücümden soñ alâ da yüksek telükesizlik seviyesi tutula.
Yañı Zelandiya baş naziri Casinda Ardern (Jacinda Ardern), bu Al-Nur camisine añma tedbirine onlarnen kelgen çetel musafirlerge öz minnetdarlığını bildirdi.
Martnıñ 15-inde Al-Nur camisinde cuma namazı vaqtında 28 yaşındaki avstraliyalı Brenton Tarrant eki camige silâ ile kelip, 50 insannı öldürildi ve daa 40 kişini yaraladı. Bu insan, ırqçı olıp, atuvlardan evel, areketleriniñ sebebini añlatqan “manifest”ini derc etti.


text:
Ukraina tış işleri naziriniñ Avropağa integratsiya meseleleri boyunca muavini Olena Zerkal, ilhaq etilgen Qırımda Rusiye saylavınıñ ötkerilmesine alâqası olğanlarnıñ episini sanktsiyalar rejimi bekley, dep bildire.
Martnıñ 7-sinde «5-nci kanal»nıñ efirinde, yarımadanıñ sakinlerine qarşı, martnıñ 18-nde saylav bölüklerine barğanları içün sanktsiyalar qullanılacaqmı, degen sualine cevap berip: «Ealiniñ böyle bir qısmına qarşı sanktsiyalarnı qullanmaq problemalı olacaq. Vastasız surette saylav ceryanında iştirak etkenler, saylav komissiyalarınıñ azalarına kelgende ise – bu, sanktsiyalar rejimi olacaq», – dedi.
Zerkal, bir de bir adamnıñ Qırımda saylav bölügine barğanını közetip tayin etmek içün vastalar yoq, dep añlattı.
«Biz şimdi endi bütün bu adamlar spektrni – kollaborantlar olğan, saylav komissiyalarında iştirak etken, saylavnıñ ötkerilmesine yardım etkenlerni tayin etemiz, ve Devlet Duması saylavına nasıl qarşılıq köstergen olsaq, şimdi de böyle qarşılıq kösterecekmiz», – dedi Zerkal.
O, 2016 senesi sentâbrniñ 18-nde Qırımda Rusiye Devlet Duması deputatlarınıñ saylavı keçken soñ, o zaman «bizim litvalılar ile añlaşmamız tesir etip, olar bütün bu adamlarnı sanktsiyalar cedveline kirsettiler, dep qayd etti.
Zerkal: «Ve Litvanıñ sanktsiyalar cedveli amelde bütün Şengen zonası içün qullanıla», – dep ilâve etti.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti<.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Fevralniñ 23-nde Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında XX asır başında qırımtatar milliy areketiniñ lideri olğan Noman Çelebicihan añıldı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Gülnara Bekirova Qırım.Aqiqatqa ikâye etip bergenine köre, regionnıñ bir qaç qasabasında hatıra aqşamları, qırımtatar milliy «Küreşi» boyunca nümüneviy çıqışlar, umumtasil oquv ve medeniyet müessiselerinde vatanperverlik dersleri ötkerilgen, sergi ve ekspozitsiyalar teşkil etilgen.
Bekirova ayrıca, tedbirlerniñ teşkilâtçısı yerli devlet memuriyetleri ve qırımtatar meclisler olğanını qayd etti.
Daa evel haber etilgenine köre, Noman Çelebicihanğa bağışlanğan tedbirler Ukrainanıñ çeşit regionlarında, şu cümleden Rusiye ilhaq etken Qırımda da öterildi.
2018 senesi fevralniñ 23-nde XX asır başında qırımtatar milliy areketiniñ lideri olğan, belli erbap Noman Çelebicihannıñ facialı ölümine 100 yıl tola.
Noman Çelebicihan (1885-1918) – qırımtatar yazıcısı, qırımtatarlarnıñ milliy gimniniñ muellifi, 1917-1918 seneleri qurulğan qırımtatar halqı birinci Qurultaynıñ esasçısı olğan diniy, cemaat ve siyasiy erbabıdır.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında doğa. Bağçasaray, İstanbul, Sankt-Peterburgda oquy, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâbiy teşkilâtlarında iştirak ete. XX-ncı asırnıñ başında eñ istidatlı qırımtatar edebiyatçısı olaraq tanıla. Qırımtatarlarnıñ «Ant etkenmen!» adlı milliy gimniniñ müellifi ola. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ Musulman icra komitetiniñ reisi, Qırım müftisi – soñra ise, Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi olaraq saylâna. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından tevqif etilerek, fevralniñ23-nde Aqyar apishanesinde deñizciler tarafından öldürile. 33 yaşında olğan müftiniñ cesedi deñizge atıla.


text:
ИcпoлHиTeлb:Onur Şan
CkaчaHo:
14
ДлиTeлbHocTb:
5:01
PaзMep:
10.05 MB
KaчecTBo:
256
ДaTa peлизa:
24 aBrycT 2022
CkaчaTb пecHю Onur Şan - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli Typeцkaя Myзыka - (ДaTa peлизa: 24 aBrycT 2022, ДлиTeлbHocTb MP3: 5:01, БиTpeйT: 256 kbps, PaзMep: 10.05 MB) бecплaTHo и cлyшaTb oHлaйH Onur Şan - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli
CлyшaTb oHлaйH Onur Şan - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli
TekcT пecHи Onur Şan - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli
Onur Şan - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli
Onur Şan - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli
Onur Şan - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli mp3
CMoTpeTb kлип Onur Şan - Meşelidir Engin Dağlar Meşeli
PekoMeHдaции


text:
Merki awdandıq işki icter böliminiñ jergilikti polïcïya qızmetiniñ qızmetkeri Ğalımjan Arıctanbaev jaylı köp ectip, onımen bir kezdecwge acıq bolıp jürgen edim. Endi mine, ïmanjüzdi jigitpen jüzdecip te otırmın.
– Ğalımjan, – deymin men. – Bir otbacında öz üş ulıñmen birge on üş adam baqıttı şañıraq köterip otırcızdar. Jalpı, bala acırap alw, tärbïelew qaydan oylarıñızğa keldi, oğan ne türtki boldı?
– Bäri oylamağan jerden boldı ğoy. Jubayım Älïya – muğalim. Bir küni: «Üş ulımız bar, endi bir qız bolca jaqcı bolar edi. Qız acırap alğım kep jür» dedi. Men qarcı bolmadım. Codan özimizdiñ Merkidegi balalar üyine qayta-qayta barıp jürip, ülken qızımız Zarïnamen tanıcıp, bara-bara bir-birine bawır bacıp, on tört jacar qızdı ocıdan üş jıl burın acırap aldıq. Negizi, 3-4 jacar qız almaq bolğanbız. Al boyjetip qalğan Zarïnağa jolığıp, Älïya ekewi tez til tabıcıp ketti. Ocılay ülken otbacı bolwğa degen maqcatımız özinen-özi ulğaya berdi, – deydi keñ peyildi, aq jürekti Ğalımjan.
Büginde Ğalımjan men Älïyanıñ otbacında öz twğan balalarınday bolıp ketken altı ulttan cegiz ul-qızı bäyşeşektey terbelip, tatw-tätti, baqıttı ömir cürip jatır. Ultı orıc, altıdağı Andrey – özderi Arnur dep atap ketken balaları men cığan Rafaél – Rafanı cündetke otırğızıp, qazaq xalqınıñ darxandığı men twğan-twıctarına cän-caltanımen toy da jacap beripti. Bïıl bul otbacı tağı da bir ayday culw Alcw attı bir jarım jacar tatar qızımen tolığıptı.
Berekeli, merekeli otbacı oblıctıq «Mereyli otbacı» bayqawına qatıcıp, 180 otbacı qatıcqan bayqawda jüldeli birinşi orındı ïelenip, 400 mıñ teñgeniñ certïfïkatı men oblıc äkiminiñ Alğıc xatımen marapattalıptı. Ul-qızdarınıñ barlığı än calıp, bï bïlep, taqpaq oqïtının, üy jumıcın, tamaq ictewdi de bir kicidey ïgergenin Ğalımjan men baqıttı ana Älïya ülken maqtanış köredi. «Biz olardı, olar bizdi oqıtadı» dep mäz boladı köp balalı jac otbacı.
Ğalımjan Arıctanbaev pen Älïya Köbegenovalardı endi recpwblïkalıq «Mereyli otbacı – 2017» bayqawı kütip tur. On üşinşi qırküyekte Actanağa poyızğa bïlet te alıp qoyıptı. Mereyi tacığan otbacına abıroylarıñız arta bercin, şañıraqtarıñız bïiktep, keñeye bercin, Actana törinen mereyleriñiz tacıp qaytıñızdar degen tilegimizdi aytamız.
Merki awdanı.
Cerik Quralbay,
«Aq jol».


text:
Peterburg halqara iqtisadiy forumı çerçivesinde «inkişafnıñ perspektiv yönelişlerinde büyük yatırım leyhalarını taqdim etmek maqsadınen» ilk sefer Qırım stendi taqdim etildi. Bu aqta Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov bildirdi.
Ükümet matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, Qırım yatırım portalınıñ taqdimi de teşkil etildi.
«Yatırımcılardan er biri, stendimizniñ yanına kelip, interaktiv levhada malümat ala bile, bu yerde iqtisadiy bölük içün mesüliyetli olğan resmiy şahıslarnen qonuşa bile. Bu saada esas muvafaqiyetlerden biri, yatırım añlaşmalarınıñ imzalanmasınen bağlı bütün vesiqalarnıñ uyğunlaştırılması müddetini maksimum qısqartqanımız oldı, dep sayamız, o 30 künden ibaret. Aynı bu müddet devamında tehnikiy şartlarnıñ berilmesinen bağlı meseleler uyğunlaştırılacaq. Biznes faaliyetini alıp barmaq içün maksimum yahşı şarait qurmağa tırışamız», – dep ayttı Aksönov.
Peterburg halqara iqtisadiy forumı Rusiyede endi 20-ci kere keçirile. 2006 senesinden başlap forum Rusiye Federatsiyası prezidenti Vladimir Putinniñ iştiragi ile keçirile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Omar Hayyam
Parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri Omar Hayyam 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılg'an. Atası shatır tigiwshi bolg'anı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalag'an. Onın' jasag'an zamanı Orta Aziya G'aznaviyler hu'kimranlıg'ı da'wiri. Usı da'wirdin' belgili danıshpanlarının' biri Nizammulmu'lk (1017-1032) wa'zir da'rejesine jetip shıg'ısta u'lken medreseler qurıp, a'tirapına belgili adamlar jıynag'an. Omar Hayyam da jaslıg'ınan filosofiya, filologiya ha'm matematika t.b. ilimlerdi qunt penen u'yrengen. Son'ınan Nizammulmu'lktan İsfahang'a shaqırtıp observatoriyag'a basshılıq etiwdi o'tinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırg'an. Biraq onın' atın pu'tkil du'nyag'a tanıtqan rubayıları ekenligi bizge ma'lim.
Omar Hayyam da'wirinde sufizm ta'liymatı ken' taralg'an edi. Biraq ol real ta'biyat tendentsiyalarına su'yenedi. Ma'selen materialistlik tendentsiyalardag'ı filosofiyalardın' pikiri menen ortaqlasıp, Omar Hayyam du'nyanın' materiyanın' ma'n'giligin, bardan joq bolmag'anlıg'ın ha'm joqtan bar bolmaytug'ının ta'n aladı. Du'nyanı o'lmeytug'ın ruwxtan, ideyadan ibarat dep tu'sindiriwshi ta'liymatqa qarsı boladı.
Bul du'nyadan ketken menen du'nyag'a bir pul,
Jerden izimiz o'tken menen du'nyag'a bir pul,
Du'nya tu'rdı ha'm turadı biz bolmasaqta,
Jer astına tu'sken menen du'nyag' bir pul.
Shayırdın' pikiri boyınsha du'nya ma'n'gi bolıwı menen birge tek g'ana o'zgerip turadı, basqa-basqa tu'ske kirip turadı. Bular bolmıstın' tiykarg'ı nızamlıg'ı dep biledi. Solay etip ol erisilgen o'mirge qayıl bolıp o'mir keshiriw kerek ekenligin aytadı. Shayır du'nyadag'ı zulımlıqlardan, ten'sizlikten qattı nalıydı. Ol g'amnan, qayg'ıdan qutılıwdın' sha'rti go'zzal menen ma'y ish dep tu'sindiredi. Hayyam optimizimdi jaqlaydı. Sonın' menen birge g'am-qayg'ı jalg'ızlıq motivi jırlanadı. Ja'ne aytatug'ın na'rse ma'y (sharap) motivi parsı-ta'jik poeziyasında a'yyemgi, motivlerdin' biri. Negizinde shayır, jo'nsiz ma'y ishiw ta'repdarı emes, sharap o'z mo'lsherinde ishilgende g'ana jaqsı. Mo'lsherden zıyat ishimlik adamdı qor-zar etedi dep tu'sindiredi.
Sharap ishsen' aqıl dana menen ish,
Ya gu'l ju'zli qası qara menen ish,
Gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber,
Biraq, samsam shama menen ish,
Du'nyada adam tuwıladı, o'nedi , o'sedi, o'ledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp ju'rgen topıraqta patshanın' bası, shopannın' barmag'ı aralasıp jatpag'anına kim kepil boladı. Ha'tte "ma'y quyılg'an mına gu'zede bir waqıtları sulıw qız bolg'an shıg'ar"-degen pikirge keledi.
Mınaw gu'ze mendey bolg'an yar qumar,
Su'ygeni de qara burım, xosh nigar,
Bul gu'zenin' tutqası da bir gezde,
Go'zzal moynın qushaqlag'an qol shıg'ar.
Mına gu'ze-patsha shıg'ar, xan shıg'ar,
Endi bunnan suw iship ju'r jalshılar,
Sharap quyg'an ıdıslardın' ishinde,
Sulıwlardın' erinleri bar shıg'ar.
Qullası Omar Hayyam XI a'sirde jasag'an so'z sheberi o'mirge filosofiyalıq pikir ju'rgizgen danıshpan shayır.


text:
Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırnıñ «Çonğar», «Kalançak» ve «Çaplınka» keçiş noqtalarında Rusiye işğal etken yarımada sakinleriniñ bozulğan aqlarını qorçalav aqqında malümat ile stendler qoyuldı. Bu aqta Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası haber ete.
«Sıñırdan keçken vatandaşlar aşağıdaki malümat ala bile: işğalci akimiyet vekilleriniñ cinayet olaraq tasnif etilgen insan aqlarını bozuvları; vatandaşlarnıñ cinayet aqqında ariza bere bilecek ya da uquqiy yardım almaq içün muracaat ete bilecek prokuratura, uquq qoruyıcı organları, bedava uquqiy yardım merkezleri ve ükümetten tış aq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ bağ malümatları», – dep bildirdi prokuratura.
Haber etilgenine köre, leyha Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası ve Ukraina Adliye nazirligi ve aq qorçalayıcı teşkilâtları tarafından başlatıldı.
2018 senesi iyül ayında QMC Prokuraturası işğal altındaki yarımada sakinlerini haberdar tutmaq içün Telegramda resmiy kanal açtı, çünki Qırımnıñ Rusiye akimiyeti qırımlılarnıñ prokuratura saytına kirişini blok ete.
QMC Prokuraturası Rusiye işğali altındaki Qırımda insan aqlarınıñ bozulğanını haber etmek içün isimsiz bildirüv hızmetlerini açqan edi – saytta elektron anketa ve Skype vastasınen video bağı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Bazarertesi künü, mart 23-te, Qırımnıñ yüksek «mahkemesi» «fevral 26 işi» boyunca yaqalanğan Talât Yunusovnıñ mahkemeniñ apis cezası aqqında qararına şikâyetini red etti, dep haber ete QHA agentligi, faalniñ adliyecisi Cemil Temişevge esaslanıp.
Çarşenbe künü, mart 11-de, saba Qurman rayonınıñ Temir köyünde (Yastrebovka) 1984 senesi doğma Talât Yunusov yaqalandı. Onıñ evinde tintüv keçirildi. Mart 13-te Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar faali Talât Yunusovnı eki ayğa apis etmeğe qarar aldı.
Mart 6-da, bu iş boyunca Asan Çaruhov yaqalanğan edi. Bir qaç saat devam etken sorğudan soñ onı azat ettiler. Bir qaç saat devam etken sorğudan soñ onı azat ettiler.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti yanında Qırımnıñ Ukrainadan ayırılmasınıñ tarafdarları ve qarşı çıqqanlarnıñ büyük bir mitingi olıp keçken edi. Qırımnıñ Ukraina terkibinde qalmasına qoltutqan qırımtatarlar, Meclis vekilleri ve Ukrainağa qoltutqan faaller al-azırda Qırım ükümetiniñ reisi olğan Sergey Aksenovnıñ yolbaşçılığında «Rus birligi» («Russkoye yedinstvo») liderleri teşkil etken Rusiyege qoltutqan faallerge qarşı çıqtılar.


text:
Qırımnıñ Hafuz qasabasında (Kefe) yerli mektep sport zalını qapatalar. Kefe şeer memuriyetinde bildirilgeni kibi, sport zalınıñ binası tınmağa ve çatlamağa başlağanını bildireler.
«Sport zalından 20 metr uzaqlığında keçken Keriç – Aqmescit federal yolunıñ yüklenilmesi ile bağlıdır», – denile beyanatta.
Kefe şeer memuriyetiniñ başı Dmitriy Şçepetkov bildirgeni kibi, yaqın zamanda sebeplerni ögrenmek içün mütenasip araştırmalarnı keçirmek kerekler.
«Tehnikiy teşkerüv, geologik araştırmalarğa aqça ayıramız, temel ile ne olğanını ögrenmege tırışamız. Şimdilik sport zalı çalışmaycaq, bu oquv yılında, iç omlağanda», – dedi Şçepetkov.
İyül 15-den Keriç – Aqmescit yolunıñ bir qısmını oktâbr 1-ne qadar sürecek tamirge qapattılar. Tamir işleri yolda areketni zorşlatırdı ve aydavcılarnıñ memnüniyetsizlikni doğurdı.


text:
Ermeni Bazar şeeriniñ mahkemesi «mayıs 3 künü» iştirakçisi Tair Smedlâyevni eki yıllıq şartlı apis cezasına maküm etti. Bu aqta Qırım Rusiye prokuraturasına esaslanıp «Qırımda insan aqları» uquq qoruyıcı gruppası bildire.
«Ermeni Bazar şeer mahkemesi İslâm-Terek rayonınıñ 53 yaşında Tair Smedâlevge nisbeten üküm çıqardı. Prokuratura tarafından berilgen delillerge köre, Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 318 maddesi 1-nci qısmı boyunca cinayetniñ etilmesinde qabaatlana», – denile beyanatta.
Aynı şu iş boyunca dekabr 7 künü Ermeni Bazar mahkemesi bu işniñ diger iştirakçisi Edem Osmanovğa üküm çıqardı. Oña bir yıllıq şartlı apis cezasını belgilediler. Edem Osmanov qabaatını tanımadı.
Qırımtatar faali Tair Smedlâyev Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından Eski Qırımda 2014 senesi oktâbr 22 künü yaqalandı. Bıltır dekabr ayında apis cezasını kefaletke deñiştirdiler.
Evel Qırımnıñ Rusiye prokuraturası bildirgeni kibi, Ermeni Bazar şeer mahkemesi Aqmescit rayonı 45 yaşında Edem Ebulisovnı «mayıs 6 işi» boyunca qabaatlı tanıdı, oña 40 biñ ruble miqdarında para cezası berildi.


text:
Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi
ĞWNDARDIÑ MWRAGERLERİ – QOÑIRATTAR
(Qoñırat şejiresine baylanıstı şığatın jaña kitaptarğa arnalğan)
Avtorı:
Kökböri Mübarak Qizatwlı
Täuke hannıñ twsında qanattas otırğan rular toptastırılıp, öz twrğan öñirleridegi jaña Jüz birlestigine kirdi. 1456jılı Qazaq handığı eñ alğaş qwrılğan jer Şu, Talas özenderiniñ boyı edi. Mine osı qaraşañıraqtıñ ornı men onıñ aynalasındağı Jetisu, Alatau, Qaratau aymaqtarındağı rular Wlı Jüz dep ataldı. Qazaq handığı qwrılğan kezden bastap şeşuşi rol atqarıp kele jatqan irgeli altı wlıs Orta Jüz bolıp biriktirildi. Olar Altay-Ertis, Tarbağatay, Sarı Arqa, Sibir, Balqaş, Sırdıñ orta ağısı öñirlerin alıp jattı. Qazaq handığınıñ qwramına keyinirek qosılğan Edil-Jayıqtağı rular Kişi Jüz bolıp toptastırıldı. Sol kezde Qoñırat wlısı Orta Jüz birlestigine endi.
Bwl qazaq ülken imperiyanıñ qaraşañırağında otırğan wlt. Birlikke kelgen soñğı uaqıttağı atauı – Qazaq. Qazaqtıñ işinde Euro-Aziyadağı barşa halıqtarğa öñi wqsaytın adamdı taba alasız äri bügingi qazaqtar Euro-Aziyadağı barşa halıqtardıñ tilin jıldam äri aksenciz meñgerip kete aladı, eliktegiş keletinimiz sodan. Biraq, Afrika tilderi men Kambodja tilderin meñgeru bizge qiınğa soğadı. Öytkeni, wlttıñ qan qwramında olardıñ qanı joq. Bir ğana wltımızdan genetikanıñ öte köp türi tabıladı. Bas süyekterimiz, şaştarımız, bet terilerimiz de ärtürli. Köp türli halıqtıñ qanınıñ qosılısınan qwralğan Qazaq swlu wlt boldı, bet terisi berik, dene bitimi sapalı, balalarınıñ miı alğır jwrt boldı. Köp halıq bir jergek elip toğısqan soñ sözdik qorımız da öte bay boldı. Altın Orda kezin aytsaq ta, odan bwrınğı uaqıtqa köz jügirtsek te, biz impeiiyalıq halıq bolğan soñ san türli wlt pen wlıstıñ wyısıp, Qıpşaqtanuınan payda bolğanbız. Qazaqtıñ on payızı kök köz, aq näsildige jatadı. Sirek bolsada eski kezde kirgen qara näsildilerdiñ wrqı retinde öte qara, erini ülken adamdar da aramızda kezdesedi. Eski kezdegi dünie jüziniñ tärtibin bügingi ağılşın tildi odaqtastar siyaqtı qadağalap otırğan qauım biz edik. Öytkeni, Altın Orda bolıp, Qıtayda Qwbılay han bolıp, Şağatay wlısı bolıp, Iranda Alau(Hulagu) batır, Ündistanda Wlı Moğol imperiyası bolıp Aziyanı, şığıs Europanı şeñgeldesek, Ospan Türikteri Europanı tağı bir jaqtan qısıp otırdı. Beybarıs bastağan wldarımız Mısırdı bilep, Afrikağa ses bolıp otırdı. Ol kezde bügingi qos Amerika qwrlığı söz etilmeytin.
Küni keşe ğana deymiz ba, Şıñğıs han bastağan Altay tarauınan tarağan bügingi qazaqtıñ 60 payızın wstap otırğan wlıstar. Eski uaqıtta bir eldiñ bir eldi ığıstırıp otıruı qalıptı qwbılıs bolatın. Bügingi kişi jüz atanıp otırğan Alşındar, eski künde Alşı-Tatar atanıp Altaydı meken etip, Şıñğıs hannıñ arqasında Bejenekterdi quıp salıp, Altaydan batısqa şauıp bügingi Sırdan bastap Jayıqqa deyingi jerdi ielep aldı. Qoñırattar Sır men Ämudiñ arasın ielep, şığıs Qıtay jerindegi bayırğı atajwrtı bolğan Baysınnıñ atauın ala kelgen. Jalayır Jetisuğa köşip keldi.
Keşegi atı dürkiregen Lyao, yağni Qara Qıtay, Qidan patşalığınıñ wrpaqtarınıñ köbi Naymannıñ işinde Tölegetay birlestigi bolıp(tört Tölegetay ruınıñ şejirelik äkesi Qıtay bi degen adam), biräzi Qıtay-Qıpşaq, basqa rularda. Olardıñ bügingi Qıtay memleketindegi Han wltımen tük qatısı joq. Keşegi Ğwndardıñ mwrageri Qoñırattar da bir atadan tarağanday bolıp ortamızda otır. Keşegi Qimaq qağanatın qwrğan Ibaqtar, bügingi Abaqtar Kereydiñ bir salası bolıp Qazaq atanıp otır. Jaugerşilikte barımtalanğan, özi kelip siñgen Qızılbas, Qalmaq, Qırğızdan tıs, Qazaqstan topırağına kelgen Arab halqınan Qoja ruınıñ är tarauı qalıptastı. Osılay da osılay toğısqan qan qanşama, olardıñ aldı ru bolıp qalıptasıp ketken, soñı jeke atı bolıp ketken. Dürkiregen Qıpşaq qağanatınıñ ieleri bolğan Qıpşaqtar da bir uığımız bolıp şañırağımızğa şanşılıp otır. Bwlardıñ bäri ertede bir-bir wlt, bir-bir şet memleket edi, bärimiz bir arnağa qwyılıp asqaq Alaş boldıq. Älhamdulilla, qırıq temirdiñ qılauınan wlt bolıp wyısıp otırmız. Qazaqtıñ bireu ruın kemsitse atıp twratını, Qazaqtı kemsitse köp nazar audarmaytını sodan. Öytkeni, ru atı – onıñ eski kezdegi wltınıñ atı.
Äbilqayır hannıñ qaramağındağı eldiñ Altın Orda hanı Özbek hannıñ atına baylanıstı Özbekter dep ataluı, Altın Orda hanı Noğay hannıñ atına baylanıstı Tatar atanğan jwrtımızdıñ bir böliminiñ Noğaylar atanuı, Twğırıl hannıñ wrpaq qauımı bolğan Torğauıttardıñ Edil özeniniñ boyında Qalmaq han wlısı dep atalatın handıq qwrıp, handıqtıñ atauın bizge belgisiz bolğan Qalmaq han deytin äruaqtı adamnıñ atına bağıştauı, keyin sol sebepti Qalmaq atanıp ketkeni, Qimaq qağanatınıñ twñğış hanı Tatar han degen adamnıñ atına baylanıstı bir qauım eldiñ Tatar atanıp ketkeni, Kerey şejiresindegi Qara bi dep atalatın eski hannıñ atına baylanıstı oğan qarağan bir qauım eldiñ Qarayt(Kereyt) bolıp atanıp ketui, Nayman şejiresindegi Qıtay bidiñ atına baylanıstı bir qauım eldiñ Qıtay, keyin Qıtan(Qidan) atanıp, Lyao(Jol) patşalığın qwrğanı, Alaşa hannıñ atına baylanıstı bir qauımnıñ Alaşa ruın qalıptastırğanı, Oğız hannıñ atına baylanıstı birsıpıra wlıstardıñ jappay Oğızdar atanğanı siyaqtı, tipti Kök Türik kezindegi Moğol qağannıñ atına baylanıstı keyingi Qiyattan şıqqan Şıñğıs hannıñ jaña memleketin Moğol dep atağanınday, Altın Ordağa qarastı el Altın Orda handarınıñ atınan täbärik alıp, özderine at qılıp qoyıp, özderi sol atpen atandı. Bwrınğı däuirde wlı qağandardıñ atınan är wlıs-ru täbärik alıp, onı özderine jaña at retinde qoldanıp, tarihtı müldem wmıtpaudıñ jolın salğan.
Bizdiñ Türkidegi Qoñ-Tayşı degen bileuşi atauı Oyratta ğana emes, Qidan patşalığında da bolğan. Qoñnıñ eski wğımı kündi bildiredi. Qoñır(Hunnu) – kün adamı degen söz. Täñiri sözindegi iri sözi bügingi qıtay tilinde ri(日)degen ataumen adam wğımın beredi. Kerey Oñ han degendegi oñ sözin ze ğalımdar Uañ degen bileuşi ataq dep täpsirlegen.
Qoñırat ruındağılardıñ genetikası
Älemdegi halıqtardıñ genofonl toptarınıñ işinde S dep atalatın genofond bar. C teginiñ eñ bastı erekşeligi – at jaqtıları köp, közderi tım ülken emes, jalpaq betti, sarı näsildi, qara şaştı, ortaşa boylı, qasieti könpis, şıdamdı, jaujürek, jaulap aluğa, bilep tösteuge qwmar, adal, añğal, sengiş bolıp keledi. Qazaq işinde bwl tekke qan men silekeyden alınğan nätijeler boyınşa Älimwlı, Baywlı, Jetiru, Kerey, Qoñırat, Üysin rularınıñ basım köpşilik adamı osığan jatadı. Jalayırdıñ jartısı, Nayman men Uaqtıñ üşten biri, Arğınnıñ Taraqtı, Tobıqtı ruları jatadı. Mwnıñ bäriniñ atası – Ğwndar. Qıtay tarihındağı birsıpıra patşalardıñ qabiri men wrpaqtarına jasalğan zertteu boyınşa, olardıñ genofond körsetkişi S dep atalatın tek türinen, yağni köşpendilerdiñ näsilininen bolıp şıqqanına qarap, Qıtay tarihında Han dinastiyasınan basqa, nağız Qıtay tekti patşalıqtı tabu qiın. Qıtaydıñ negizgi genofond türi – O2 jäne O1.
Men QHR ğalımdarı anıqtağan S genofond tobınae, yağni bizdiñ Ğwn tekti rularmen wqsas tekten şıqqan älemniñ mañızdı twlğaların tanıstıramın.
C1a1
Tomohisa Maruyama (1978-), Japoniyalıq, Envirome, Inc kompaniyasınıñ bas direktorı.
C2
Şıñğıs han – Aziyanıñ wlı bileuşisi.
Saraptama onıñ Qazaq, Moñğol işindegi wrpaqtarınan alınğan.
Twğırıl han – Kerey hanı, Şıñğıs hannıñ arqa süyeri. Saraptama onıñ Torğauıttardıñ işinde gi tikeley wrpağı negizinde jäne Qazaq pen Moñğoldağı Kerey adamdarınıñ qanın negiz etip alınğan.
Ämir Temir – Twran imperiyasınıñ qwruşısı.
C2b1a1b1
YUan'-Uy – Qıtay tarihındağı köşpendiler qwrğan Soltüstik Uy memleketiniñ bileuşiler äuletinen.
C2b1a3a
Nwrqaş – Cin imperiyasınıñ negizin qalağan, köşpendi Jurjın taypasınıñ kösemi.
C2b1b1
Esukey – Şıñğıs hannıñ äkesi.
C2c1a1
Şu Yingki – Japoniyanıñ oñtüstiginen Tayuanğa deyin şaşırap jatqan araldarda qwrılğan Roşu memleketiniñ bileuşisi.
C2c1a1a1
Dayan han – Şıñğıs hannıñ on besinşi şöberesi.
Lyu En – Cin imperiyasınıñ mañızdı ministri.
C2c1a2
Sun Dingong – Qıtay tarihındağı Swñ imperiyasınıñ imperatorı.
Sima I – Qıtay tarihındağı Batıs Jin memleketiniñ negizin qalauşı.
QOÑIRATTIÑ BAYSIN DEP ATALATIN ATAJWRTI QAYDA?
Ğwn jaylı tarihi kartalada Oñtüstik Ğwndardıñ şoğırlanğan jeri bügingi QHR-dıñ Şanşi, Sanşi ölkelerindegi Sarıözenniñ(Huanhe) boyındağı sarı topıraqtı üstirt retinde körsetilse, Soltüstik Ğwndardıñ şoğırlanğan jeri retinde Qıtaydıñ soltüstik-şığısındağı aumaq körsetiledi. Bizdiñ qazaq halqınıñ adamdarı bwrın jappay basına aq şıt tartqan. Barlıq Qazaqqa tän şıt tartu saltı Altay Qazaqtarında şıt tartu saltı üzilmey jalğasıp keldi. Tuğan balanıñ bası ösip ketpesin dep te şıt tartadı. Bäygege şapqan jastar şalma tartadı. Qariyalar aq şıt tartadı. Qıtaydıñ soltüstigindegi Qıtaylanğan Oñtüstik Ğwndar dep esepteletin Şanşi ölkesiniñ, yağni Sarı özenniñ(Huanhe) twrğındarı da äli künge deyin aq şıt tartadı. Şanşi äueni dep sanalatın basqa qıtay äuenderine müldem wqsamaytın eski jorıq äueni bügingi QHR muzıka salasında ayrıqşa bedelge ie. Şanşilıq änşi Abao tuğan öñiriniñ änderin orındau barısında ünemi basına aq şıt tartıp aladı.
Türkilerdiñ äyelderiniñ jaulıq tartatının ejelgi balbaldardan köruge boladı. Erleri de jalañbas jürmegen sıñaylı
Osıdan 5300 jıl bwrın jasalğan şıt tartıp, auızın aşıp än aytıp twrğan köşpendiniñ müsini QHR, İşki Moñğol avtonomiyasınıñ Wlanğatı qalasınan tabılıp tarihşılardı qattı quandırğan edi. Bwl öñirler eskilikti Ğwndardıñ sayran salğan jaylauları bolıp esepteletin jer. Biz tilge tiek etken, tarihtağı Soltüstik Ğwndardıñ şoğırlanğan jeri bolıp tabılatın, bügingi äteş beynesindegi Qıtay kartasın aldıñızğa jayıp qarasañız, sol äteştiñ salbırağan tamaq twsındağı Soltüstik Koreya men Qıtay eliniñ şektesetin jerinde wzınnan-wzaqqa sozılğan qıtay tilinde Çañbayşan dep atalatın tau bar. Bwl jerge Qıtaylar Cin imperiyasındağı Man'çjur halqınıñ biligi qwlağannan keyin ğana kelgen. Taudıñ töl atauı Bayşın(Baysın) 白神. Bwl töl ataudı Koreyler äli künge deyin qoldanadı. Al, Qıtaylar Baysın, Bayşın atauın öz tilderine beyimdep Bayşan dep atap, tau jülgesiniñ wzındığına baylanıstı Çañbayşan degen. Çañ(长)atauı wzın degendi bildiredi.
Osı Baysın tauı jäne osı soltüstik -şığıs qıtayğa jaqın twstağı Buryatiyada Baysın özeni bar. Bwl öñirler, yağni bügingi soltüstik -şığıs Qıtay jeri Qoñırattıñ, yağni Ğwnnıñ kül tökken ata jwrtı. Keyin Qoñırattar, yağni Ğwndar tarihta jazılğanday batısqa jappay köşip, bir bölimi Sır-Däriya men Ämu-Däriyanıñ boyına qonıstandı. Sol kezde olar atajwrttarın este saqtau üşin eki özenniñ aralığın Baysın dedi. Biraq, bwl jer şöldi, jideli dala bolğan soñ Jideli degen sözdi qosıp aytıp, Jideli-Baysın ataldı.
Baysın tauınıñ örkeşindegi Peri köli osı künge deyin körinip jarqırap jatadı.
Europa jwrtı Gun dep, Qıtay Hun dep basqı atauın alğan ejelgi Kongirat elin biz Qoñır dep ataudıñ ornına, solardıñ tilin dıbıstap Gundı Ğwn dep şamalap oqulıqqa engizip jiberdik. Hunnu nemese Gunnu degen sözderdegi N ärpiniñ eki ret jazıluı ñ ärpin bildiredi. YAğni, Qoñ degenge tili kele bermeytin halıqtardıñ esteligi. Kongirat qağanatın qwrğan qağandardıñ tuğan äuleti Qoñırat bolıp aramızda jür. At – köpşelik jalğau. Kongir – Qoñır. Kongirat – Qoñırlar degen söz. Kungirlar qwrğan el qazir basqı Q dıbısı tildik özgeriske say tüsip qalıp, Vengriya bolıp otır.
Qağanattıñ bärin belgili ru qwrıp, qağanat sol rudıñ atımen atalğan. Qıpşaq qağanatın Qıpşaq wlısı, Ğwn qağanatın Qoñırat wlısı, Qimaq qağanatın Abaq wlısı, Aşina jwrtın Äje(Eje, Ejen) äuleti, Wyğır qağanatın Wyğır wlısı, Qırğız qağanatın Qırıq wlısı, Hiua handığın Qoñırat wlısı, Qoqan handığın Mıñ wlısı, Türik qağanatın Twrğaq wlısı, Moğol imperiyasın Moğol wlısı, Eftalit memleketin Abdal wlısı, Qaraqıtay patşalığın Qodan wlısı, Üysin qağanatın Üysin wlısı, Türgeş qağanatın Sarıüysin ruı, Çerkes qağanatın Şerkeş wlısı, Nayman handığın Nayman wlısı, Argippey elin Arğın wlısı, Kangyuy qağanatın Qañlı wlısı, Peçeneg qağanatın Bejene wlısı, Sibir handığın Kerey wlısı, Altı Alaş qağanatın Alaşa ruı bastap qwrğan.
QIPŞAQ QAĞANATI KEZİNDEGİ QOÑIRATTAR
Qıpşaq qağanatı kezinde jalpı Qoñıratpen baylanıstıruğa bolatın eki wlıs bar. Onıñ bireui Qoñır dep te, Qoñırwlı dep te atalsa, ekinşisi Köten wlısı.
Qoñırat atauınıñ qoñır tüsti jılqımen eş qatısı joq ekenin, At söziniñ köpşe mağınada ekenin,tüpki atauı Qoñır,Qonğr ekenin bwrın jazğanmın.
Köten wlısı jaylı Ibın Haldun jazdı. Qoñırwlı jaylı Äl-Nuveyri قنعو، قنعر dep jazdı. Mwnı Qonğır, Qonğo dep te oquğa, Qanğa, Qanğar dep te oquğa bolama. Bwl atau Qoñırattı da, Qañlını da özine jaqındatadı.
Ibın Haldun قنعر اعلى dep, Ibın Dokmak قنعر وعلى dep jazdı. Ibın Haldun jazğan nwsqanı Qonğrağlı dep, Ibın Dokmak jazğan nwsqanı Qonğroğlı dep oqi alamız.
Jalpı bizdiñ Qoñırat öz işinen Köktiñwlı jäne Kötenşi degen eki ülken wlısqa bölinedi. Kötenşiniñ tüpki atauı Köten. Ibın Haldun Köten wlısınıñ Qıpşaq qağanatı kezindegi beldi rulardıñ biri ekenin jazğan.
EUROPADAĞI ĞWN QAĞANDARI
Qama Tarhan
Belbarıs qağan
Baltasar qağan
Wldan(Wltan) qağan
Döñet qağan
Qaraton qağan
Oqtar qağan
Orığ(Oraq) qağan
Monşaq qağan
Bile(Bilge) qağan
Edil qağan(Edi qağannıñ wldarı – Elek, Teñizek, Wltındır, Emindir, Ernek, Jaba)
Elek qağan
Teñizek qağan
Twldı(Twğıldır) qağan
Ernek(Eren) qağan.
Tarihta äygili bolğan eki Ğwn memleketiniñ ömir sürgen uaqıtı:
294 jıldıq Ğwn qağanatı zamanımızğa deyingi 201 – zamanımızdağı 93
114 jıldıq Europalıq Ğwn qağanatı 352-496
Tarihşılardıñ keybiri Aq Ğwndar dep şamalaytın, naqtı Ğwn ekeni tolıq däleldenbegen memleket:
81 jıldıq Abdal(Eftalit) memleketi 484-567
Keyingi uaqıttağı Qoñırat ruınıñ adamdarı qwrğan memleket:
409 jıldıq Hiua handığı 1511-1920
Qosımşa paydalanğan ädebietter tizimi:
«Qazaqstan»: Wlttıq encklopediya / Bas redaktor Ä. Nısanbaev – Almatı «Qazaq enciklopediyası» Bas redakciyası, 1998.
Gumilev L. N. Hunnu. Sredinnaya Aziya v drevnie vremena / Pod red. M. I. Artamonova. — M.: Izdatel'stvo Vostoçnoy literaturı, 1960.
Gumilev L. N. Hunnı v Kitae. Tri veka voynı Kitaya so stepnımi narodami. III—VI vv. / Pod red. L. P. Delyusina. — M.: Nauka, Glavnaya redakciya vostoçnoy literaturı, 1974.
Tayşan YUy. Issledovanie problem istorii i etniçeskoy identiçnosti gunnov v kitayskoy istoriografii. // Kitayskiy institut obşestvennıh nauk. Nauçno-issledovatel'skiy institut istorii.


text:
Bu aqta söz «Qırım sakinleriniñ problemleri» adlı maruzada kete. İşbu maruzanı 2014 senesi aprel 15-18 künleri devlet akimiyet organlarınıñ resmiy şahısları ile, din adamları ile, junalist, cemaat erbapları, adliye, uquq qorçalayıcılar, adiy vatandaşlar ile körüşüvlerden soñ azırladılar.
Maruzada böyle yazıla: «Aqmescitte oqutuv ukrain tilinde keçirilgen tek bir ukrain gimnaziya bar edi. Şimdi onı rus tilli oqutuvğa keçireler. Tavriya federal universitetinde ukrain-tatar fakulteti de qapatıla. Ukrain gimaziyada ve yuqarı añılğan fakultette ukrain tilli oqutuvnı ğayrıdan tiklemek kerek».
Hatırlatamız, yaqında Qırımnıñ yañı «tasil naziri» Natalya Gonçarova yerli telekanallarnıñ birisi efirinde müessisede Aqmescit ukrain tilli gimnaziyasını rus tilli gimnaziyağa çevirüv aqqında «içki añlaşma» bar olğanını ayttı.
Qırımda tahminen 500 rus tilli ve 5 ukrain tilli mektep çalışa. Şu cümlede «Ukraina mektep-gimnaziyası» Aqmescit oqutuv-terbiyeviy kompleksi, mında 900 talebe oquy.


text:
"Normandiya dortü" - Ukraina, Rusiye, Frenkistan ve Almaniya - liderleriniñ üç yıl içinde ilk körüşüvi Parijde dekabrniñ 9-ında keçe.
"Amerika sesi" ile Radio Svoboda yaratqan Natoyaşçeye Vremâ televizion kanalı, Volodımır Zelenskıy, Vladimir Putin, Emmanual Macron ve Angela Merkelniñ körüşüvine bağışlanğan mahsus efirni keçire.
Efir. Birinci qısım:
Yelisey sarayında eki taraflı muzakereler endi keçti. Volodımır Zelenskıynıñ Emmanual Macron ve Angel Merkelnen de körüşüvi oldı. Vladimir Putin de olarnen körüşti. Bundan soñ, Putin ve Zelenskıynıñ körüşüvinen toqtatılğan, dört taraflı muzakelerler oldı. Soñra dört devletniñ başları kene berabeklikte körüşecek ola.
Aytışmalarda Kyiv, Rusiyeden "er kesni er keske" - şu cümleden Ukrainanıñ nezaretinde olmağan Donbass territoriyalarında tutulğan ukrainler de tututla - formatında mabüsler almaşuvını talap etecek.
Prezident Zelenskıy, Donbassta atuvlarnıñ toqtatılmasını ve Rusiyenen Ukraina arasındaki bütün öz sıñrınıñ nezaretini talap etecek, dep bildirdi. Şimdilik Kyiv, ülke şarqındaki 400 kilometrge qadar sıñırnı kontrol etmey.
Dekabrniñ 9-ında saba Kremldeki menbalar, Rusiye aytışmalarda "keskin pozitsiyanı" almağa niyetinde olğanını haber etti. Tahmin etile ki, Rusiye Ukrainadan, nezaret etilmegen topraqlarda saylav keçirilmesini ve Donbass topraqları içün mahsus statusnı istecek. Daa evel prezident Zelenskıy, Ukrainanıñ şarqındaki separatist bölgelerine muhtariyetni bermeycegini bildire edi.
Dekabr 9 sammiti, Ukraina ve Rusiye munasebetlerinde ilerlev sayesinde mümkün oldı. Sentabrde Rusiye ve Ukraina mabüslernen almaştı, noyabrde ise Moskova, Kyivge üç zapt etilgen gemini qaytardı. Daa ülkeler, cebe safında olğan üç bölgede ordularnıñ çıqarılması aqqında añlaştı.
Moskova, separatistlerge iqtisadiy, siyasiy ve arbiy yardım etkenine baqmadan, Donbass çatışmasına ait olğanını red ete.
Ukraina şarqındaki çatışmanıñ başından berli 13 biñde ziyade adam elâk oldı.
Paristeki körüşüv, "Normandiya dörtüniñ" dörtünci körüşüvi oldı. Bundan evel dört ülkeniñ yolbaşçıları bu formatta 2014, 2015 ve 2016 yıllarında köüşken edi.


text:
Federal havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri mayıs 12-de, cumaaqşamı künü Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovnı Bağçasaraydaki evinden alıp, Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ idaresine ketirdiler. Bu aqta Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«İlmi Umerovnı Federal havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri evden Aqmescitteki idarege alıp keteler», – dep yazdı Celâl Facebook saifesinde.
Şimdiki vaqıtta Umerovnıñ yaqalanuvı boyunca tafsilâtlı malümat yoq. Qırım.Aqiqat Qırımdan malümat almağa tırışa.
İlmi Umerov 2002 – 2005 seneleri Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ reis muavini edi, 2005 – 2014 seneleri devamında Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesini eda ete edi.
Mayıs 12-de rusiyeli uquq qoruyıcılar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda musulmanlarda nevbetteki tintüvlerni keçirdi. Dört insan yaqalandı – Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov.
Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya mayıs 12-de operativ-taqiqat işleri alıp barılğanı, ve neticede «Hizb ut-Tahrir» tarafdarları yaqalanğanı aqqında bildire. Onıñ malümatına köre, 4 insan yaqalandı, 3 Bağçasaray sakinine qarşı cinaiy iş açıldı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi bu tintüvler yüz bergen soñ Rusiye ükümetinden Qırımda qırımtatarlarğa qarşı alıp barılğan repressiyalarnı toqtatmağa talap etti.
Aprel 17-de Yaltadaki Qızıltaş köyünde rusiyeli uquq qoruyıcılar tintüvler keçirdi, neticede eki qırımtatarnı – Refat Alimov ve Arsen Cepparovnı yaqaladılar. Bundan soñ işğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya eki yaqalanğan Qırım sakini terroristik sayılğan ve Rusiye territoriyasında yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ tarafdarları olğanını ilân etti. Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Cepparov ve Alimovnı eki ayğa apiste qaldırdı.
Bundan evel Qırımda daa bir sıra yarımada sakinleriniñ yaqalanuvı keçirildi, rusiyeli taqiqat olarnı «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile bağlı olğanlarında qabaatlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İlhaq altındaki Qırımda mayısnıñ 11-inde kökke SSSR baş kâtibi İosif Stalinniñ ve sovet marşalı Georgiy Jukovnıñ qırq mertli portretleri köterildi. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov buña "qırımtatarlarnıñ qanlağan yüregine uruv" dedi.
"RİA Novosti Krım" haber agentligi bildirgeni kibi, portretlerni ava üfürikleri ile köterdiler, Stalinni - Qarasuvbazar civarındaki Aq Qaya yanında, marşal Jukovnı ise - Kefe üzerinde.
"Qırım Aeronavtika federatsiyası Boks Federatsiyası ile böyle etip komandirlerniñ hatırasını añmaq qararına keldi ve Ulu Ğalebeniñ 75 yıllığına bu taacip aktsiyanı bağışladı", - añlattı agentlikke uçucılardan birisi Aleksandr Zmuşko.
Refat Çubarov, bu aktsiyanı tefsir eterek, 76 yıl evel İosif Stalinniñ emri ile yarımadadan qırımtatarlarnıñ zorbalıqnen yapılğan sürgünligini hatırladı.
"Rusiye işğalcileri yıllarnen qanağan qırımtatarlarnıñ yüregini üzerek eñ ağırğan yerine urmağa ögretilgen...", - yazdı Çubarov Facebookta.
İlhaq etilgen Qırımda ve Aqyarda mayısnıñ 9-ında "Ğalebe künü" qayd etile.
Daa evel bildirilgeni kibi, ilkaq etilgen Qırımda mayısnıñ 9-ında koronavirus pandemiyasından sebep kütleviy tedbirler olmaycaq. Mayısnıñ 7-sinde Qırımda mayıs 9-ında keçirileck merasimlerniñ cedvelini ilân etiiler, olarnıñ çoqusı onlayn olacaq.
Aqyarda mayıs 9-ında koronavirus epidemiyasına baqmadan bir sıra merasimlerni keçirecekler. Hususan, gemi ve uçaqlarnıñ paradları olacaq.
Rusiye Mudafaa naziri Sergey Şoygu mayıs 9-ında bir sıra Rusiye şeerlerinde ve ilhaq etilgen Qırımda bayram salütlarnıñ patlatılmasını buyurdı.
Rusiye işğal etken Qırımda 2014 senesinden berli sovetlerniñ ve Rusiyeniñ «Ğalebe künü» Qızıl ordu ve sovet halqınıñ natsist Almaniyası üzerindeki ğalebe künü olaraq qayd etile. Ukrainada mayısnıñ 8-nde Hatıra ve barışuv künü qayd etile, mayısnıñ 9-ı ise – Ekinci cian cenkinde natsizmni yeñüv künü olaraq.


text:
«Qırım demir yolu» belgilegen qıtaiy Ukraina ile sıñırğa qadar yürecek trenlerniñ yol fiyatı 800 rublege qadar yete.
Bunı Krım Media haber ete.
Agentlikniñ mühbirine bergen malümatlarğa köre, töşek ile beraber platskart biletiniñ fiyatı 500 rubleni teşkil ete, töşeksiz ise 450 rubleni, küpede – «tahminen 800 ruble».
Aqmescitten Canköyge künde üç kere qatnağan elektriçka ile barıp çıqmaq mümkün. Bilet fiyatı – 41 ruble.
Berilgen malümatqa köre, naqliyat vastalarından iç birisi qıtaiy Ukraina ile «sıñırdan» keçmey. Yolcularğa trennen Canköy stantsiyasına qadar ketip, Çonğar avtobusına minip (fiyatı 70 ruble – muar.), Ukraina tarafında cayav pasport kontrolini keçmege ve avtobus ya da trenge minip, yolğa devam etmege tevsiye etile.
Dekabr 27-den itibaren «Ukrzaliznıtsâ» Qırım ile demir yol alâqalarını toqtatıp, yarımadağa qatnağan trenlerni lâğu etti. Qırım trenleri artıq Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar yürecek.
Bundan soñra «Qırım demir yolu» Aqmescit-Canköy, Canköy-Ermeni Bazar trenlerini kirsetti.


text:
Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi (QMDİ) yarımadada derc etilgen bütün islâm neşirleri QMDİ tarafından uyğunlaştırılmaq kerek, dep teşebbüsini bildirdi.
Bu aqta iyün 2-de Aqmescitte keçirilgen Hac-missiya toplaşuvında Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev ayttı, dep bildire QMDİ matbuat hızmeti.
«Muvaziy strukturalarnıñ çeşit neşirlerni derc etmesi mümkün degil. Çoq vaqıt devamında bunen oğraşa edik, yaramay neticelerge yol bermemek içün cumhuriyet ealisi arasında neşirlerniñ tarqatılmasını uyğunlaştırmaq aqqını QMDİ-ge belgilemege rica etemiz», – dep ayttı Qırım müftisi.
Bundan da ğayrı, iyün 2-de Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi (QMDİ) yarımadada «hac seferini teşkil etmek içün onıñ yekâne aqqı» olğanını ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ merkeziy rayon mahkemesi avgustnıñ 27-nde SİZOdan çıqarılğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı zorlan ketirmege mecbur etti.
Advokat İslâm Velilâyevniñ aytqanına köre, Bekirov cinaiy davasınıñ temeli baqılmağa planlaştırılğan mahkeme oturışuvına kelmedi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Mahkeme prokuror muracaatını qanaatlendirip, mahkeme vekillerini sentâbrniñ 13-ne keçirilmesi belgilengen oturışuvğa müvekkilimiz Edem Bekirovnıñ kelmesini temin etmege mecbur etti», – dedi advokat.
Avgustnıñ 27-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ sıñırlav tedbirini SİZOda tutuvdan mahkemege mecburiy kelüvge deñiştirdi.
Bekirovğa sağlıq vaziyeti tahqiqat izolâtorında tutulmasına mania olmağanını ögrenmek içün yañı mahkeme-tibbiy tedqiq yapılğan edi.
Bundan evel Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bekirovnıñ Krasnoperekopsqa avuştırılmasını lâğu etti.
İyünniñ 11-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırımda silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca qarar çıqardı. Mahkeme onıñ hastahanege acele yatqızılmasını talap etti.
Daa evel Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararına baqmadan, Qırımdaki Rusiye Federal telükesizlik hızmeti idaresiniñ üyken tahqiqatçısı İvan Romanets işğal etilgen Qırımnıñ Aqmescit SİZOsında tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı hastahanege yatqızmağa razı olmağanını bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası FSBniñ Bekirovnı hastahanege avuştırmamaq qararına qoltuttı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Kyivde Hreşçatık soqağında «Qırım. Yaz mevsimi: bizden alınmaycaq şeyler» sergisi açıldı, onıñ çerçivesinde Qırım aqqında hatırlatqan «eserler» taqdim etildi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Eserler arasında yırcı Svâtoslav Vakarçuk, oyuncılar Rimma Zubina ve Ada Rogovtseva, qırımlı ukrain rejissöri ve eski Kremlniñ siyasiy mabüsi Oleg Sentsov, Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar, qırımlı mabüslerniñ advokatı Lilâ Gemeci ve digerleri bergen eşyalar toplandı.
«Qırım aqqında tek yıl ve belli künlerde aytılmaycağını köstergen bir leyhamız. Yarımada işğali problemi aqqında daima hatırlamaq kerek. Qırım – bizden alınmaycaq şey. Tarihqa baqsaq, totalitar rejimler yoq ola, işğal etilgen topraqlarğa ise barışıq kele», – dep tarif etti sergi teşkilâtçılarından biri, «Vatandaş serbestlikleri merkeziniñ» aq qorçalayıcısı Aleksandra Matveyçuk.
Sergi iştirakçilerinden biri, advokat Lilâ Gemeci bu sergige şahsiy arhivinden eki fotoresim berdi, dep bildirdi.
«Birinci fotoresimde balalarnen Qırımda lavanda tarlasında turamız. Bu çeçekni Qırımnen bağlı sayamız, bu çeçekni FSB bölügine ya da SİZOğa müvekkillerimizge ketirmege tırışamız, apiste olsalar bile, topraqlarınıñ qoqusını is etsinler. Ekinci fotoresim – 2018 senesi yanvar ayında Sudaqta olğan adise-vaqialarnıñ fotoresimi. «Qırım birdemligi» teşebbüsiniñ toplaşuvlarından biri vaqtında faal, advokat, vatandaş jurnalistleri qavede Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından uydurılğan sebeplerden blok etildi. O vaqıt birleşmemiz Qırımda Rusiye akimiyetine ne qadar keder etkenini añladıq», – dep tarif etti advokat.
Bu leyhanıñ teşebbüsçileri Ukraina PENi, Vatandaş Serbestlikleri Merkezi, «Vsi.Svoyı» ukrain brendleriniñ eñ büyük platforması ve Postmen agentligi ola.
Martta berilgen malümatqa köre, Kyivdeki Ukraina Tış işler nazirligi binasında qırımtatarlarnıñ Rusiye tarafından taqip etilüvi ve bunıñ neticesinde zarar körgen balalarğa bağışlanğan «Özüne sadıq qalmaq – cinayet degildir!» sergisi açılğan edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bir qaç künden berli Vilniuste yaşağan genç Litvaniya tatarı ile subetten alğan teessuratlarnıñ tesiri altında bulunam... Bilmegenler olsa, Litvaniya, olar da Poloniya-Litvaniya tatarları – Litvaniyağa qaçıp ketken Tohtamış han ile beraber Büyük Litvaniya Prinsligine Qırımdan kelgenlerdir.
Litvaniyanıñ Trakai şeerinde Qırımnıñ birinci hanı olğan Haci Geray dünyağa keldi. Asırlar devamında arbiy hızmet tatarlarnıñ esas işi olğan edi. Olar Büyük Litvaniya Prinsligi at ordularınıñ büyük qısmını teşkil ete, Litvaniya prinsleriniñ şahsiy saqçılar arasında buluna ediler. Aynı bu sebepten alâ daa memlekette sayğı köreler.
1997 senesi Litvaniyanıñ Bankı Litvaniyadaki qırımtatarlar ve qaraylarnıñ altı yuzlik tarihına bağışlanğan yubiley parasını azırladı. Vilniusteki merkeziy soqaqlardan biri «Tatar» adını taşıy, civarında ise «Qırq tatar» eski adı ile köy bar eken. Ana tilini daa bir qaç asır evelsi unutqanlar, adları ve soyadları ise deñişken. Lâkin Litvaniya tatarları cemiyetleriniñ birligi çalışa, er ay «Litvaniya tatarları» mecmuası çıqarıla, folklor ansambli bar. 4 cami bar ve hızmet ete – musulman dini assimilâtsiyağa bütünley oğramamağa yardım etti.
Olar içün altı asırlıq Litvaniya icretinden qaytmaq bizim içün yarım asırlıq Orta Asiya sürgünliginden qaytmaq kibi
Doğrusını aytqanda, men uzaqtan vatan sevgisine inanmayım. Hususan keçken sene olıp keçken adise-vaqialardan soñ. Lâkin mında bu qız dey ki, onıñ emcesi bir qaç yıl evelsi Qırımğa qayttı. Eşitkenime inanmayıp, tekrar sorayım: «Litvaniyadanmı? Qaytıp keldi, köçip ketmedi? O, anda ne vaqıt yaşağan edi?»
– Büyük Litvaniya Prinsligi zamanından berli...
Subetdeşim meni ayrette qaldırmağa devam ete:
– Bizler de yaqın vaqıtta Qırımğa qaytacaq edik, ana-babamnıñ nefaqağa çıqmasını bekledik. Qartanam da er vaqıt qaytmaq kerekmiz, dep aytqan edi. Bütün soy-soplarımız anda. Lâkin şimdilik, elbette, mında qalacaqmız...
İşğal, viza rejimi...
Buña baqmadan genç qız yazda Qırımdaki aqrabasını ziyaret etmege planlaştıra.
Lâkin siz tasavur etesiñizmi??? Olar içün altı asırlıq Litvaniya icretinden qaytmaq bizim içün yarım asırlıq Orta Asiya sürgünliginden qaytmaq kibi.
«Bizler er daim qaytamız» budır (L.Bucurova).
Bizler epimiz qaytıp kelmek ve başqalarğa da yardım etmek kerekmiz.
Öz «limanını» yalıñız keçken sene hatırlağanlar, özü de onıñ kendisi Qırımğa qaytqan soñ, buña azırlarmı?...
Elzara Beşuyli, bloger, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışı ile aynı olmaması mümkün


text:
Jamalanıñ (kerçek adı – Susana Camaladinova) anası Galina Tumasovanen biz Kyivde «Jamala.UA» vesiqalı filminiñ taqdiminden soñ subetleştik. Bu filmde yırcınıñ perde artındaki ayatı kösterile – böyle bir Jamalanı ne intervyuda, ne televizion leyhalarında, ne de sanada körmezsin.
– Galina Mihaylovna, qızıñıznı ne içün maqtar ediñiz, ya da, belki, kimerde onı sögmege de mümkün?
– Vay, ne içün sögeceñ? Elbet de, rejisör, operatorlar ve bütün taqım sağ olsun – olar onıñ kerçek olğanını kösterdiler. O, samimiy, kerçek, o, oynamay – o, er zaman öyledir. Men bu yerde oyun olmağanını körem.
– «Eurovision» yarışında ğalebe qazanğan soñ Susana deñiştimi?
– O, qopaymay ve bu eñ muimi. Men er vaqıt oña aytam: «Qızım, seni buña ketirgenlerni ve kim ne bergenini aslı unutma. Hatalar yapıp başlasañ ve saña küç bergenlerni, bir de bir yardımda bulunğan adamlarnı unutsañ, halq bunı is eter, sen yañlış areket etkeniñni añlar. Kerçek ol». Menim nasiatlarım er vaqıt böyle edi. Men şimdi ekranğa baqa edim ve onı öyle terbiye etkenim, belki, doğru olğañıñı tüşüne edim.
– Tabiatınıñ qattılığı ve inatlığı kibi çizgiler, olar balalıqtan kelemi?
Men ise oña ep aytar edim: «Sen insanlarnı quvandırmaq kereksiñ – bunı tüşüñ. Eger mükâfatlar aqqında tüşünip başlasañ, coyulırsıñ ve ne yapacağıñnı unutarsıñ»
– Ebet, ve bundan da ğayrı onıñ iç kimsege nisbeten iç bir zaman pahıllığı yoq edi ve alâ daa yoq. O daa küçük olğanda biz yarışlarğa qatnay edik, anda birileri ğalebe qazansa, o ise qazanmasa bile, samimiy olıp quvana edi, iç bir vaqıt yayğara qoparmay edi. Men şimdiki balalarğa baqam – olar episi yıldız olmağa istey. Ana-babalar qabaatlı, olar ballarını, yarışlarğa ozğarıp, yañlış nasiatlar bereler: «Baq, birnci ol, er kezni param parça et». Men ise oña ep aytar edim: «Bizni davet etkenleri içün quvañ, sanağa çıq, sadece yırla, nasıl yer ve mükâfat alacağıñnı iç te tüşünme. Sen insanlarnı quvandırmaq kereksiñ – bunı tüşüñ. Eger mükâfatlar aqqında tüşünip başlasañ, coyulırsıñ ve ne yapacağıñnı unutarsıñ». Şimdi ise o bunı minetdarlıqnen hatırlay.
– «Eurovision» finalı olğanda qayda ediniz?
– Qırımda, televizor qarşısında edim. O ğalebe qazanağacında ilk sefer bu qadar emin edim. Bizim babamız o qadar çoq tütün çekti, anda-mında çapqaladı. Men ise: «Rahat ol, o şimdi birinci yerini alacaq. Sen çalğıcısıñ da, eşitmeysinmi yoqsa? Birinci yer ende çoqtan bizimki», – dep ayta edim. O ep rey saya edi, eycanlana edi, men ise rahat edim ve o birinci yerini qazanacağını bile edim.
– O qadar meşğul olıp, Jamala ailege de vaqıt ayıra bilemi?
– Qızçığım pek diqqatlı, er aqşam subetleşemiz: kün nasıl keçti, ne bar, ne yoq.
Yazğan er nağmesini ve er yırını o birden bizge yollay. Men «1944» yırınıñ birinci diñleyicisi edim, bu yır acayıp olğanını birinci men oña ayttım. Tartışqanımız bir sual – «Eurovision» içün türküniñ sözlerinde bağlama da inglizce yırlanılmaq kerek olğanı – er kes qırımtatarcadan tercime etmeycek te. Amma o dedi: «Yoq, ana, mına bu – yırnıñ degeri olacaq».


text:
Daa bir, Rusiyeniñ 32-nci «gumanitar konvoyı» cumaaqşamı künü, iyül 16-da, Donbassqa yol aldı. Bunı RİA Novosti agentligi Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetine esaslanıp bildire.
«Saat 4:00 100 maşinadan ziyade Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ Donskoy qurtarıcı merkezinden çıqtı ve devlet sıñırına kete», – dep aytıla haberde.
Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmeti bildire ki, «konvoy» aşayt malları, ilâc, kitap ve defterlerden ibaret. Sıñır yanında kolonna ekige bölündi – birisi Donetskke, ekincisi Luganskqa yol alacaq.
Ukraina tarafı Rusiyeniñ bunıñ kibi yükleri Ukraina toprağına qanunsız, Ukraina ükümetiniñ iznini almayıp, Ukraina qanunlarını ve halqara qaidelerni bozıp keçkenini bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyetine boysunğan «Krıminform» saytı Rusiye uquq qoruyıcıları yedi evde tintüv keçirgenlerini bildire.
«Aqmescitte beş adres boyunca, Yaltada – bir, ve bir adres boyunca Aqyarda tintüv keçirile», – dep yaza neşir.
«Qırım.Aqiqat mühbirine qarşı açılğan ekstremizm cinaiy işiniñ taqiqatı çerçivesinde Qırım ve Aqyarda birden yedi evde tintüv keçirile», – dep yaza neşir.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildirdi ki, Aqmescit ve Yaltada jurnalistlerniñ bilgisayarları ve donatmaları tutıp alına.
Mustaqil matbuat vastalarınıñ buña dair malümatı yoq.
Aprel 19-da saba Rusiyege boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırım jurnalistine qarşı kütleviy haber vastalarında bastırğan maqalesi içün Rusiye qanunlarınıñ «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açılğanını bildirdi. Poklonskaya jurnalistniñ adı ve soyadını aytmadı. Aynı vaqıtta jurnalist Oleg Krüçkov Mıkola Semena aqqında laf ketkenini bildirdi.
Adliyeci Emil Kürbedinov Qırımda daa eki jurnalistniñ evinde tintüv keçirilgenini ve olarnı yaqalağanlarını aydınlattı.
Mıkola Semena – Qırım jurnalisti, eskiden «Den» ve «Zerkalo nedeli» umumukrain neşirlerinde çalışqan edi, Moskvanıñ «İzvestiya» neşiriniñ sabıq mühbiridir. Al-azırda nefaqalı.
Ukraina mustaqil media iş birligi yolbaşçısı Yuriy Lukanov aprel 19-da Qırım jurnalistleriniñ evlerinde keçirilgen tintüvlerni serbest matbuatqa basqı dep adladı. Onıñ bildirgenine köre, ÜMMİB halqara teşkilâtlardan vaziyetke tesir etmege rica etecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Eki yüz yıl evelsi zemaneviy Odessa vilâyeti Bucak adını taşıy ve Qırım hanlığına kirgen edi. Onıñ sakinleri qırımtatarlar edi, amma bucak noğayları olaraq belli ediler. Bu regionnıñ eñ büyük şeerlerinden biri Tatarpınarı edi, o, XV asırda qıpçaq hanlarınıñ eski rezidentsiyası yerinde peyda olğan edi.
Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarih saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ leyhasında,«Tuğra» videobloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda nogaici saytından resimler, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım MC temsilciliginiñ yolbaşçıları ilhaq etilgen Qırımğa yaqın rayonlarınen tren bağı teşkil etilüvinen alâqalı tekliflerni muzakere etmek içün «Ukrzaliznıtsâ» şirketiniñ temsilcilerinen beraber toplaşuv keçirdi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım MC temsilciligi Facebookta haber etkenine köre, söz «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasına ve yarımadağa eñ yaqın yerleşken «Vadim» demiryol stantsiyasınıñ qullanıluvı» aqqında ketken.
«Yolcular içün qolaylıq yaratmaq maqsadınen Hersonnen «Vadim» stantsiyası arasında şeerlerara bağnı faalleştirmek ve doğruda-doğru demiryol vagonları ya da yolcu trenlerini qullanuv yolunen işbu stantsiyağa vastasız taşımaq hızmetini teşkil etüv yolları muzakere », – denilmekte haberde.
Haberge köre, toplaşuv zarfında «kerekli işler içün qısqa ve uzun müddetli añlaşmalarğa erişilip, bu leyha içün ileride başqa toplaşuvlar keçirilmesi planlaştırılğandır».
2014 senesi dekabrniñ 27-nde Rusiye Qırımnı ilhaq etkeni sebebinden «Ukrzaliznıtsâ» havfsızlıq maqsadınen Qırım ile Ukraina arasında ve yarımadağa qatnağan halqara tren ve demiryol alâqası kesken edi. Qırım yönelişinde qatnağan trenler artıq Novoalekseyevka ve Hersonğace bara.
Qırım 2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ Ukrainanıñ qıta qısmınen yarımada arasında memuriy, aslında - tam bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» olmaq üzre üç kiriş-çıqış kontrol noqtası çalışmaqta.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Törkiyäneñ ciläk-cimeş häm yäşelçä êksportı
2022nçe yılnıñ berençe çiregenä qarağan êksport kürsätkeçläre
Törkiyäneñ ciläk-cimeş häm yäşelçä êksportı 2022nçe yılnıñ berençe çiregendä 762 million 663 meñ dollar buldı.
Urta diñgez êksportçı berlekläre mäğlümatlarına kürä yılnıñ berençe çiregendä tarmaq êksportçıları çit illärgä 762 million 663 meñ dollarlık ciläk-cimeş häm yäşelçä sattı.
Bu çorda aldağı yılnıñ berençe çiregenä kürä 5%lık artış belän 313 million 682 meñ dollarlık śitrus, 1%lık artış belän 301 million 161 meñ dollarlık yäşelçä häm 16%lık azayu belän 142 million 264 meñ dollarlık ciläk-cimeş êksportlandı.
Êksportnıñ qalğan öleşen çäy täşkil itte.
Berençe çirektä 792 meñ 236 tonna śitrus, 517 meñ 248 tonna yäşelçä, 275 meñ 252 tonna ciläk-cimeş êksportı başqarıldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Bötendön’ya bankı Türkiyägä kreditnı rasladı
Türkiyägä 512 million 200 meñ dollar külämendä kredit bireläçäk
Qara diñgezdä tabiğıy gaz êşçänlege däwam itä
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Qara diñgez gaz mäydanında kabel’lärne diñgez töbenä salıp quyaçaq köymäneñ Bosfor buğazına kilüen belderde


text:
Rusiye Devlet Dumasında «istilâcı memleket» ibareni añlatqan qanun leyhası kirsetildi. Böylece, Rusiye, onıñ vatandaşları ve yuridik şahıslarını cezalağan devletler yuqarıdaki ibarenen ifadelenecek, – dep haber ete TASS.
Teşebbüs müellifleri Yedinaya Rossiya azaları Yevgeniy Fedorov ve Anton Romanov, em de LDPR fraktsiyasınıñ deputatı Sergey Katasonov oldılar.
Vesiqağa binaen, «istilâcı memlekette» qayd etilgen yuridik ve fizik şahıslar, em de bunıñ kibi çetel şahılar ile alâqası olğan rusiyeli yuridik şahıslarğa Rusiyede audit, yuridik ve diger tevsiye hızmet faaliyetlerinen oğraşmağa yasaq etile.
Bunıñ kibi cedvelni tizmek vazifesi ükümetke qalacaq. «Ceza kirsetilgen künden itibaren otuz kün devamında» cedvel tizilmeli. Nazirler Şurası Rusiyede yapılması yasaq etilgen diger faaliyetlerni de belgilemek kerek.
Neşirniñ malümatına köre, qanun leyhası iyül ayında azır edi, lâkin kirsetüvni dekabr ayına qaldırğan ediler. Devlet dumasınıñ anayasa qanunları ve devlet qurucılığı komiteti işbu ğayeni neticesiz dep adladılar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi yolbaşçısınıñ muavini İlmi Umerovnıñ firkine köre, oñıñ «Avropanıñ hatıra ve namus plotformaları» adlı mukâfatnen taqdirlenmesi, qırımtatar halqınıñ yararlıqları tanılması demektir.
Bu aqta o noyabrniñ 13-nde «Ukrinform» informagentliginde jurnalistlernen yapqan körüşüvinde bilidirdi.
Umerov onıñ mukâfatnen taqdirlenüvini «Avropa seviyesinde Ukraina ve qırımtatar halqınıñ problemleri olğanınıñ tanılmasıdır», dep saya.
«Men bellesem, qırımtatarlarınıñ işğal etilgen Qırımdaki pozitsiyası, menim 2017 senesi nominant olmama yardım etkendir. Bu menim, yalıñız menim aqqım degil. Bu bütüm halqımnıñ aqqı», – dey Umerov.
Qırımtatar Milliy Meclisi yolbaşçısınıñ muavini İlmi Umerov noyabrniñ 8-nde Parijde «Kommunizmniñ 100 yıllığı. Tarih ve hatıra» konferentsiyasında esnasında, «Avropanıñ hatıra ve namus plotformaları» adlı mukâfatnen taqdirlendi.
«Avropanıñ hatıra ve namus plotformaları» adlı mukâfatnıñ resmiy saytında haber etilgenine köre, teşkilâtnıñ azaları mukâfatnıñ «totalitarizmge qarşı demokratiya, insan aq-uquqı ve azatlığı, qanun üstünligi oğrunda alıp barğan küreşiniñ tanılması» içün İlmi Umerovke berilmesine rey bergen.
Qırımtatar milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerov eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etilip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapması yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyaset sebebinden olğanını aytqan edi.
Rusiye akimiyeti İlmi Umerovnen Qırımda mahküm etilgen qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı azat etip, oktâbrniñ 25-nde Türkiyege teslim etken edi. Ondan soñ Umerov ve Çiygoz Kyivge kelip çıqtılar.
İlmi Umerov Almaniyada ekimlerniñ teşkerüvinden keçip tedaviylengen soñ, Qırımğa barmaq niyetinde olğanını bildirgen edi.


text:
Yaltada bir aqay tahminen 5 metr olğan tayanç divarından özenge tüşip ketti, bildirdiler Qırım FVN-nde.
Beyanatta qayd etilgeni kibi, esli adam "Vodopadnaya" özenine tüşti, onı qolaysız bir yerden çıqarmaq içün yardım kerek oldı.
"Üç tiz merdiven ve alpinist donatması ile 1939 yılı doğma adamnı özen tübünden köterip, acele yardım maşnasına alıp kettiler", - dediler hızmette.
Aqyarda Oktâbrskoy Revolütsii caddesinde yedinci qatnıñ seviyesinden qurucılıq inşaatı yıqıldı, dağıntılar tübünde bir işçi tapıldı.


text:
Ukraina Tış işleri nazirligi, Qırımda martnıñ 1-nde şartlı olaraq eki yılğa azatlıqtan marum etüv ve aynı şu muddet içünde cemiyet faaliyeti ile oğraşmaqnı yasaq etüv cezasına mahküm etilgen qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovnıñ mahküm etilmesi munasebeti ile narazılıq bildirdi.
Ukraina Tış işleri nazirliginiñ matbuat kâtibi Maryana Betsa Twitterde buña munasip bildirüv yaptı.
Betsa: «Narazılıq bildiremiz, işğalciniñ areketi – faaliyetçilerni qorquzuv, qırımtatarlarnı diskriminatsiya etüvni taqbih etemiz», – dep yazdı.
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Kefe şeer mahkemesi Suleyman Kadırovnı, Facebookta «Qırım – Ukrainadır. Evelden edi, şimdi ola ve kelecekte olacaq» şeklinde bergen izaatı içün Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmağa açıqtan davet etkeninde qabaatlı tanıdı.
2017 senesiniñ aprelinde Rusiyeniñ maliy monitoringi boyunca hizmeti Kadırovnı ekstremistler ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov özü, cinaiy işi – öz noqtai-nazarını faal surette ifade etkenine ve aq-uquqnı qorçalav saasındaki faaliyetlerine cevaben mahsus hizmetler tarafından yapılğan provakatsiyadır, dep iddia ete.


text:
Qırım cemaat erbabı Ayder Mujdaba Ankarada II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ vekillerinden biri oldı. Öz teessuratları ile o Qırım.Aqiqat ile paylaştı.
– Qırım vekillerini nasıl qarşıladılar, Qırım eyyetiniñ bir hususiy keyfi bar olğandır?
– Hoş bir hususiyet şunda edi ki, biz. Qırım vekilleri, qıtaiy Ukrainağa çıqqan vatandaşlarımız ile niayet körüşip oldıq. Kongress cemaat erbaplarını, akimiyetke ait olmağan teşkilâtlarnıñ faallerini birleştire. Ebet, Qırım işğal etilmegeninden evel, biz birlikte bir çoq leyhada çalıştıq, bir-birimizni yahşı bile edik, bir qoranta kibi edik. Şimdi öyle imkân yoqtır. Qıtada ğayrıdan qayd etilgen Qırım cemaat teşkilâtları yarımadada çalışıp olamaz. Biz ise, işğalni tanımayıp, Qırımda qayd olunmadıq. Şunıñ içün körüşip, umumiy areketlerimizniñ yollarını muzakere etmege pek müim edi.
Küreş qıyın ve, belki de, uzaq olacağını añlağan çoq insannı kördim, amma olar küreşmege azırlar
Başqa taraftan, tabiiy ki, Qırım eyyetini er kes bekley edi, çünki bizni Qırımdan yollamazlar degen bir qorqu bar edi.
Amma keyfimiz aqqında bir vaqıtları Nikolay Mihnovskiyniñ aytqanından güzel aytamam: «Baarde buznı qırıp, şiddet ile deñizge aqqan özenni toqtatmağa imkân olmağanı kibi, ayatqa uyanıp, zindanlarnı qırğan milletlerni de toqtatmağa mümkün degil». Bu sözler Kongressniñ Qırım vekilleriniñ keyfini ğayet açıq ifadeley.
– Sizni kongresste eñ çoq şaşırtqan şey ne oldı?
– Qırımtatar halqınıñ ruhu ve ğayreti. Bunı sözde aytmağa imkânsızdır. Bunı körmek kerek, bunıñnen yaşamaq ve nefes almaq kerek.
Ayrette qaldırğan bir şey, küreş qıyın ve, belki de, uzaq olacağını añlağan çoq insannı kördim, amma olar küreşmege azırlar.
Qırımda yüz bergen repressiyalarğa baqmadan, milliy qurtulış areketimiz çelik ve quvetli şekline kele
Kene de ukrain erbabı Simon Petlüranıñ aytqanını qullanmağa ister edim. O bir vaqıt dedi: «Küreşte küç arta, şuur inkişaf ete, milliy irade qızğınlaşa, küreş milliy küçlerniñ teşkil etilmesi aqta sualni kün tertibine qoya».
Qırımtatar milliy areketi iç bir vaqıt küreşini toqtatmadı, amma bugün milliy qurtulış areketine çevirile. Bu biraz farqlı strategiyadır. Amma Kongress halqımız buña azır olğanını kösterdi. Qırımda yüz bergen repressiyalarğa baqmadan, milliy qurtulış areketimiz çelik ve quvetli şekline kele.
– Kongress neticelerine nasıl qıymet kese bilesiñiz? Olar ümütleriñizge kelişemi?
– Elbette ki, er bir qırımtatar ailesi Qırım ne vaqıt azat etilecek kibi sualge cevap bekley. Tabiiy ki, Kongressten de bu sualge cevap bekley edik.
Amma men Kongressniñ eki künlük işi devamında bu sualge cevap tapılmaycağını añlağan insanlarnıñ sırasına kire edim. Ve bizim yetekçilerimiz güzel sözlerni aytmağanı ve «fal baqmağanı» ile ğururlanam.
Kongress, menimce, qırımtatar halqınıñ devlet mevamını, ukrain tarafdarı olğanını köstermek kerek edi. Qırım vekilleri yetekçimiz Mustafa Cemilevge maneviy ceetten qol tutmaq kerek edi. Ve – esası – milliy qurtulış areketi içün daa bir (Qurultay ve Meclisten soñ) temelni qoymaq. Kongressniñ Reisi ve İdaresini saylamaq, yani. Milliy qurtulış areketiniñ esas maqsadını köstermek.
Kongress işiniñ devamında Kongress reisi Refat Çubarovnı sayladıq. Kongress İdaresini sayladıq. Yetekçimiz Mustafa ağa küreşimizniñ esas maqsadını seslendirdi – Qırımnıñ azat etilmesine azırlanmaq.
Şunıñ içün Kongressten beklegenimniñ 100% aldım.
Kongress İdaresi (diaspora teşkilâtlarından) Avropa, Amerika ve Kanada aliy oquv yurtlarında qırımtatar yaşları içün yerlerniñ berilmesini al etmeli
Şimdi ise biz maqsatqa irişmek içün İdarege çeşit çağıruvlarnı yeñmege yardım etecekmiz.
Bir qaç çağıruvnı qayd eteyim:
1. İşğalden azat etilmesine azırlansaq, demek, ebet, serbest Qırımda devlet strukturaları aqqında mesele peyda olur. Şunıñ içün, menimce, Kongress İdaresi (diaspora teşkilâtlarından) Avropa, Amerika ve Kanada aliy oquv yurtlarında qırımtatar yaşları içün yerlerniñ berilmesini al etmeli. Ve bu yaşlar, çetelde tasil alıp, Qırımnı viranelerden köterecek.
2. Ekinci çağıruv – üçünci sektor suali. Bugün halqara teşkilâtlar Qırımda faaliyet köstermey. Bu, bir taraftan, pek doğru bir şey. Amma biz halqara fondlarda Qırım içün mahsus programmalarnı teşkil etmek istegini uyatmalımız. Bu programmalarnı ukrain teşkilâtlarından işletmek mümkün olur edi, amma programmalarnıñ faaliyeti Qırım üzerinde toqtatılmalı, ve olarda Qırımnıñ cemaat erbapları iştirak etmek kerek.
Qırımtatar qorantama daa biraz beklemek kerek, amma küreşni toqtatmamaq
3) Daa biri – qırımtatar biznesi. Dünya iqtisadiy sanktsiyalarnı arttırsın dep, mehanizmlerni işlep çıqarmaq kerek, amma aynı zamanda qırımtatar biznesine destek olacaq. Belki de, çetelde ticariy qırımtatar merkezleriniñ teşkil etilmesi mümkün olur edi.
Ebet, bu menim fikirlerim. Kongress İdaresi toplanır ve Qırımnıñ azat etilmesine taktik adımlarını işlep çıqarır.
– Semetdeşleriñizge ne tiler ediñiz?
– Sabır ve cesürlik. Kongressten qaytqanımızda, yetekçilerimizden biri dedi: «Tezden qaytırmız… batalyonlarımız ile». Sör sırası, işğalcilerge boysunmağan faallerni de milliy qurtulış areketiniñ batalyonı olaraq adlar edim.
Qırımtatar qorantama daa biraz beklemek kerek, amma küreşni toqtatmamaq. Yetekçilerimiz ve batalyonlarımızğa qol tutmaq, böylece, tezden qaytırmız. Çünki er vaqıt qaytamız ve er şeyni qaytaramız.


text:
Bugünki toplaşuvda deputatlar tamır halqlar aqqında eki qanun leyhasını muzakere etip başladı. «Batkivşçina» fratsiyası deputatı Gennadiy Moskalnıñ qanun leyhasını qabul etmediler, Kliçkonıñ qanun leyhasına ise deñişmeler kirsetmege teklif ettiler.
Deputatlar eñ yaqın vaqıtta tamır halqlar aqlarına riayet etüv saasında deputatlarnıñ tekliflerini köz ögüne alıp, halq deputatı Mustafa Cemilevniñ qanun leyhasını baqmağa planlaştıralar.
Kliçkonıñ qanun leyhasında «Ukraina tamır halqı» añlamınıñ manası mevcut. Berilgen malümatqa köre, bu ıstılanıñ tarifine esaslanıp, Ukrainanıñ tamır halqları olaraq qırımtatarlar, qaraylar ve qırımçaqlarnı tanımağa teklif etile.
Qanun leyhasına binaen, tamır halqlarnıñ öz kelecegini, kendi siyasiy statusı ve iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy inkişafını serbest şekilde amelge keçirmek aqqı olacaq.
Bunıñnen beraber, leyha tamır halqlarğa olarnıñ tarihiy vatanında, toplu yaşağan yerlerde ve faydalanğan resurslarğa aqlarını pekitmege teklif ete.
Mart ayında Yuqarı Rada qırımtatar halqını Qırımda tamır halqı olaraq tanıp, bu statusnıñ bütün uquqiy ve içtimaiy neticelerini qabul etti.


text:
«Aqmescit» ava limanında Rusiye Federatsiyasınıñ limanlarına köre, fiyatlar daa da paalıdır.
Bunı öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ ruporı Krıminform saytına Qırımnıñ «baş nazir muavini» Yevgeniya Bavıkina bildirdi.
«Ava limanımız fiyatlar boyunca «birincilikte» tura. Rusiyede eñ paalı cenübiy region saylığan Krasnodar diyarında bile fiyatlar eki qat ücüzdır», – dedi o.
Bavıkinanıñ sözlerine köre, «akimiyet» liman alımlarınıñ eksiltüvini qazanmağa istey.
«Eger de alımlar eki qat yüksek olsa, biletler paalı olğanınıñ sebebini añlaysıñız, qıtada insanlar ise şaşalar: Qırımğa köre, İspaniyağa barmağa daa da qolay olur», – dey «baş nazir muavini».
Agentlikniñ malümatına köre, «Aqmescit» halqara ava limanınıñ yolbaşççılığı 2013 senesi noyabr ayından seferlerniñ hızmetlerine fiyatlarnı eki qat artırdı.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ bir çoq mesken yerlerinde alâ daa qızdıruv meselesi çezilmedi. Novosti Krıma qayd etkeni kibi, «Nazirder şurası»na bu sebepten bir sıra şikâyetler kele eken.
Bunı qırım «Nazirler şurası» reisiniñ muavini Larisa Opanasük bildirdi.
«Qızdıruv sebebinden bir çoq insan telefon aça, Saq, Kezlev, Aqmescit, Yalta, Keriçten şikâyetler kele. Regionlarda dairelerge qızdıruv kelmegenini aytıp, qızdıruvnı başlamağa rica eteler», – dedi Opanasük.
Evel bildirilgeni kibi, Qırım «Nazirler Şurası» qızdıruv mevsimini oktâbr 15 – aprel 15-ne qadar belgilegen edi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Keriçte 18 mayıs künü demiryol vokzalında, sürgünge oğrağan halqlarnıñ hatırasına qoyulğan abidege çiçekler qoyuldı. Güldesteler arasında sarılı-mavılı soylârı ayırılıp tura edi, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Keriçte kreml nezaretindeki şeer akimiyeti ve qırımtatar cemaatçılığınıñ temsilcileri, hristiyan ve musulman din erbapları, mektep talebeleri ve studentlerniñ iştirakinen 1944 senesi sürgün etilgen qırımtatar halqınıñ hatırasına bağışlanğan matem mitingi ötkerildi. Kelgen bazı iştirakçilerniñ ellerinde qırımtatar bayrağı da bar edi.
Çiçek qoyuv merasimini yanındaki köpeklerinen beraber rusiyeli politsiya hadimleri taqip etti.
18 mayıs künü esas Ukrainada, işğal etilgen Qırımda ve bir çoq çetel devletlerinde, 1944 senesi qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ qurbanları hatırasına bağışlanğan tedbirler ötkerildi. Bu künü 1944 senesi yarımadadan sürülgen tamır halqnıñ facialı vaqiaları hatırlana. Episi olıp 200 biñge yaqın insan sürülgen edi.


text:
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, şeer merkezinde esaplarnı tolduruv vauçerleri satılmay ve bir qaç terminal qaldı.
MTS kompaniyası bildire ki, vauçerler eñ yaqın vaqıtta satılmağa devam etecek.
Aynı vaqıtta, al-azırda MTS qırımlılarğa cep telefon esaplarını toldurmaq içün Ukraina qıtasında bulunğan tanışları, dostları ve soy-soplarından yardım soramağa tevsiye ete.
Kompaniya vekilleri Ukrainada er angi bankta esap açıp, bank kartı vastasınen esapnı tolduruv imkânından faydalanmağa teklif etti.
Esapnı tolduruv imkânlarından biri «Sımarlağan para» hızmeti ola. MTS müşteriniñ esabına 20 grivna borc olaraq yollap, birinci kere esap toldurılğan soñ para keri alınacağını teklif ete.
Keriç satıcılarınıñ aytqanına köre, şimdi berilgen vauçerlerniñ sayısı dört qat azlaştı.


text:
O'ndiris revolyutsiyası
O'ndiris revolyutsiyası bul zatlardın' islep shıg'arıw usılında u'lken ha'm tez o'zgerisler bolg'an tariyxıy da'wirge berilgen at.
Bul 18-a'sirdin' ortalarında Ullı Britaniyada baslang'an ha'm 19-a'sirdin' baslarına kelip Evropa ha'm Amerikag'a jayılg'an. Bul ko'pshilik zatlardın' qol ku'shi menen kishkene ustaxanalarda emes, al zavodlarda ku'shli mashinalar ta'repinen ko'p mug'darda aytarlıqtay arzan islep shig'arılıwın an'latar edi.
Jan'a pikirler ha'm ashılıwlar shaxtyorlıq, metal o'ndirisi ha'm tovarlardı jetkerip beriwde de payda boldı. O'ndiris revolyutsiyasının' en' a'hmiyetli ashılıwı puw dvigatelinin' oylap tabılıwı boldı. James Watt (Djeyms Watt) ta'repinen oylap tabilg'an puw dvigatel fabrikalardı isletiwde ha'm teren' shaxtalardı qazıwda qollanıldı. Bul sonın' menen birge temir jol dvigateli sıpatında qollanıldı. Janıwshı ko'mir ıssılıg'ı tiykarg'ı energiya jetkerip beriw o'zegine aynaldı.
Geybir tariyxshılardın' pikirinshe, o'ndiris revolyutsiyası 1820 jıllarda juwmaqlanga'nday bolg'an, biraq olar ha'zirgi waqıtqa shekem dawam etip atırg'an o'ndiris o'zgerislerinin' baslanıwı bolg'anlıgın moyınlaydı.
Tariyxshılar elege shekem o'ndiris revolutsiyanın' baslang'an waqtın ha'm ne sebepli ol birinshi bolıp Angliyada baslang'anlıg'ın haqqında elege shekem bir sheshimge kelmegen. Bul o'z na'wbetinde, tariyxshılar ta'repinen Bilim da'wiri dep atalg'an 17-a'sirdegi ilim arqalı waqıyalardı uyreniw ruxın payda etti. Angliya 1700-jıllar dawamında hesh qanday urısta qatnaspag'an siyasiy turaqlı ma'mleket bolg'an.
Angliya sonın' menen birge, o'z shegarasında o'ndiris ushın kerekli ko'plegen shiyki zatqa ha'm mashinalardı isletiw ushın energiyag'a iye bolg'an. Angliyada sonday-aq islep shıg'arılg'an zatlardı satıp alıwshı ha'm paxta, qant siyaqlı shiyki zatlar menen arzan bahada ta'miyinlewshi koloniyaları bolg'an. O'ndiris revolyutsiyası da'wirinde qulshılıq Britaniya İmperiyasının' ko'plegen jerlerinde a'melde bolg'an, bul jan'a o'ndirislerdi islep shıg'arıwg'a sarplanatug'ın puldın' tiykarı bolg'an.


text:
Qırımtatar halqınıñ aqlarını qoruv komiteti Qırım «politsiya»sına matbuat konferentsiyasında koordinatorlarğa zelönka septirgen insanğa şikâyet etecek. Bu aqta komitetniñ yolbaşçısı Eskender Bariyev bildirdi, – dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Bildirilgeni kibi, işgal etilgen Qırmda dekabr 10 künü Halqara insan aqları kününe bağışlanğan tedbirlerniñ keçirilmesi akimiyet tarafından yasaqlanğanı sebebinden teşkil etilgen konferentsiyada erkek zalğa sürip kirdi ve Komitetiniñ koordinatorları – Eskender Bariyev, Sinaver Kadırov ve Abmecit Suleymanovğa zelönka septirdi.
Komitetniñ yolbaşçısı aytqanı kibi, tarikni meydanğa ketirgen erkek Eyvaz Ümerov – Mecilske muhalif küçlerniñ tarafdarı, sabıq faalli, şimdi ise, Bariyevniñ aytqanı kibi, Sudaq şeer başı namzeti ola.
«Eyvaz bugün Sudaq şeerniñ yolbaşçı muavini vazifesini eda ete, şunıñ içün mındadır. İş yerinde degil, iş vaqtında. Mında ne sebepten kelgenini añlap olamayım Bundan da ğayrı, Qırım Cumhuriyetiniñ baş nazir muavini Ruslan Balbekke alâqası olğan insanlar keldi»,– dedi Eskender Bariyev.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, binağa politsiya hadimleri kelgen vaqıtta, tarikçiler endi yoq oldı. Ketkende, matbuat konferentsiyasında bulunğanlar olarnı toqtatmağa areket etmediler. Qırımtatar faalleri aytqanı kibi, qavğa-şamatanı çıqarmağa istemegenleri içün, olarğa ketmege keder etmediler.
Uquq qoruyıcılar matbuat konferentsiyasınıñ iştirakçilerine etilgen ücüm boyunca taqiqatnı keçirmege vade ettiler.
Qırımtatar falleri devlet akimiyet organları tarafından vatandaşlarnıñ anayasa uquqlarınıñ bozuluvına qarşılığını köstermek maqsadı ile dekabr 10 kününe planlaştırılğan mitingniñ keçirilmesinden vazgeçtiler ve numayışqa akimiyetniñ resmiy iznini talap etmege tırışacaqlar.
Matbuat konferentsiyası qırımtatar faallerine Halqara insan aqları Kününe bağışlanğan tedbirlerni keçirmege yasaq etilgeni ile bağlı.
Çarşenbe sabasında Aqmescit merkezi OMON ve «halq imayesi» vekilleri tarafından sarıp alındı, metallodetekorlar pekitildi.


text:
Advokat Sergey Slepuhin «qırımlı musulmanlar davası» boyunca mahküm etilgen Rustem Emiruseinovnı Rusiyeniñ Saratov vilâyetine etap etilgen soñ ilk sefer ziyaret etti. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Qayd etilgenine köre, Emiruseinov şimdi Saratov vilâyetiniñ Balaşov şeerindeki apishanede karantinde buluna. O, mında 2022 senesi yanvarniñ 10-nda keldi. Şimdilik Saratovdaki «E» merkeziniñ hadiminden ğayrı kimse onnen laf etmegen edi.
«Rustem oña özüni qabaatlı dep saymağanını ve ekstremist ya da terrorist olmağanını añlattı, soñra uquq qoruyıcı ketti», – dep tarif etti advokat.
Uquqçı bergen malümatqa köre, Emiruseinovnıñ ilâcları etap vaqtında alındı ve qaytarılmadı.
«Sağlığı bir qarar, iklimge daa alışmağanı içün başı ağıra, başqa bir şey raatsızlamay. Qurannı da alğanlar, amma kelişken soñ qaytarğanlar», – dep qoştı advokat.
Qırımlınıñ uquqçığa tarif etkenine köre, bu apishanedeki aşlar pek qıt. Onı bir kişilik kamerada tutalar.
Advokat Emiruseinovnı parmaqlıq arqasında kördi ve yaqın tuvğanlarınıñ mektüplerini berdi.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsini 42 yılğa apiske aldı, olarnıñ arasında Emiruseinov da bar. Mahkeme onı ilk eki yılını apishanede, qalğanını sert rejimde keçirecek 17 yılğa üküm etti.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda insan aq-uquqlarına riayet etüv vaziyeti kerginleşe ve yarımadadan qıtaiy Ukrainağa köçip ketken insanlarnıñ sayısı ep arta. Qırımtatarlarğa qarşı eñ ziyade basqı yapıla.
Bu aqqında Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aqlarına riayet etüv aqqında yañı maruzasında aytıla.
İnsan aqları boyunca idare Qırım akimiyeti ve Rusiye akimiyetine qırımtatarlarğa qarşı basqı, qorquzuv areketlerini toqtatmağa ve yarımadanıñ er bir sakinine esas aqlarını kefil etmege çağıra.
BMT qırımtatar faalleriniñ öldürüvleri ve zorbalıq ğayıp oluvlarını ögrenmege, em de Qırımda BMT insan aqları boyunca yuqarı komissar boyunca insan aqlarına riayet etüv vaziyetiniñ monitoring temin etilmesine çağıra.
BMT malümatlarına köre, Qırımdan qıtaiy Ukrainağa mecbur köçip ketken insanlarnıñ sayısı 17794 insannı teşkil etti.


text:
Qırım dağlarınıñ eteklerinde biñlernen çoqraqlar yer tübünden urıp çıqa, olar irmaqlar ve özenlerni yaratalar. Tap töpeden, qayalardan aqıp, uçansuvlar şırılday.
Qırımdaki çoqsu uçansuvlar tek baarde yaratıla, yazda ise qurup keteler.
Eñ yüksek uçansuvnı Yalta şeeriniñ civarında körmek mümkün.
Uçan-Su özençigi 390 metr yükseklikten aşağı atıp, dört basamaqtan keçe ve dört: 90 m., 15 m., 7 m., 8 m. – yükseklikte olğan uçansuvlarnı yarata.
Eñ çoq barılğan uçansuvnı Qızıl-Qoba üstünden aqqan özen yarata. 25 m yüksek-likten tüşken suv astında turistler yuvunmağa seveler.
Suvu eñ nomay, cümert olğan Cur-Cur uçansuvı atta eñ sıcaq yazlarda qurumay. O, 15 m yükseklikten tüşe. Onı körmek içün Ulu-Üzen köyüni keçip, Qarabiy yaylâ tarafına ketmek kerek. Cur-Curnıñ suvu yaz-qış – pek salqın ola. Onıñ içün onı daa eñ suvuq suvlı uçansuv, demege mümkün.
Su-Atqan – eñ az yaşağan uçansuv. Onı tek baarde, qarlar irigende bir qaç kün körmek mümkün. Yazda ise Su-Atqan özeni quruğanı sebebinden uçansuv olğan yerde töpeden tamçılar tüşe ve ufaq gölçikni yarata. Su-Atqan Belbek vadiysinde Kökluz (Bogatoye üşçelye) köyüniñ yanındadır.
Eñ nomay baarlik uçansuvı Kökköz (Sokolinoye) köyüniñ civarında, Boyka dağınıñ üstüden aqa. Onıñ tek baarde, qarlar irigende bir qaç kün ömüri ola.
Eñ dülber sayılğan uçansuv Aluşta yanında Yaman-Derege aqa.
Onıñ yüksekligi 12 metr.
Qobalar uçansuvı eñ doğru suv perdesini yarata ve temiz bir gölçikni meydanğa ketire. Onı Qobalar-suv irmağınıñ Urkusta (Peredovoye) köyünden 3 km uzaqlıqta körmek mümkün.
Yauzlar özeninde pek yüksek olmağan, lâkin eñ küçlü eki uçansuv 6 m yükseklikten ata. Suv nomay kelgende o öyle küçlü ura ki, tübdeki tomalaq taşlar qayağa ışqılanıp, taş içinde oyuqlar yapa. Neticede, Aşağı Yauzlar uçansuvı tübünde büyükten-büyük qazan yaratıldı.
Eñ romantik denilgen uçansuv Arpat köyüniñ yanında. Cuncur özeni taşlarnı öyle bir tegiz işlegen ki, bu işni tabiat yapqanına zornen işanasıñ. Cuncur uçansuvı 10 m yükseklikten tüşe. Kimdir aşağıda yaratılğan taş qazanğa Sevgi Tıynağı adını bergen.


text:
Saniye hanım Nalbantova – Nalbantovlarnıñ icadiy sülâlesiniñ vekilidir. Ağası – belli bestekâr Edem Nalbantov, tataları – halq yırcısı Sakine Nalbantova, aktrisa Subiye Nalbantova, torunı Ahtem Seytablayev – belli ukrain kinorejissörı.
Saniye Nalbantova icadiy yolunı cenkten evel Qırımda çalışqan «TatarDevDramteatr» sanasında başladı.
Teatr oquv yurtını bitirip, yaş aktrisa avropalı ve türk müeliflerniñ oyunlarında iştirak etip, qaramanlarınıñ unutılmaz obrazlarını yarata edi. Onıñ belli rolleri bulardır: «Aliye banu» oyunında Aliye rolü, «Nasredin Hoca»da Leyla obrazı, «Arzı Qız» ve «Toy devam ete» oyunlarında baş rolleri.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilcisi Anton Korınevıç Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Ukrainanıñ «tamır halqlar» qanun leyhasınen bağlı izaatlarını «propagandacı» dep adlandırdı.
«Bu izaatnıñ açıq propagandacı alâmetleri bar ve ayırım tarifine qol tuta, Rusiye propagandacıları onı Ukraina qanun leyhasını itibardan tüşürmek içün qullana», – dep yazdı Korınevıç Facebookta.
Onıñ qayd etkenine köre, «tamır halqlar» ıstılası halqara uquqta ve bir çoq devletniñ qanunlarında bar.
«Ukraina prezidentiniñ qanun leyhasında angi halqlar tamır halq sayıla dep aytıla. Ukraina toprağında ayrı etnik cemiyetler olaraq şekillengen, etnik azlıqta olğan ve öz devleti olmağan halqlar tamır halq sayıla. Ukrainada böyle halqlar sırasına qırımtatarlar, qaray ve qırımçaqlar kire. Böyle tarif halqara uquqqa uyğundır», – dep bildirdi Korınevıç.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainanıñ tamır halqlar qanun leyhası «ruslarğa qarşı yapılğan küçlü bir darbe» ola, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy mayısnıñ 18-nde qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma kününde Ukraina yarımadanı kontrol altına qaytarmaq içün ğayret köstere, dep qayd etti. O, tamır halqlar qanun leyhasını parlament baqsın dep kirsetti, dep haber etken edi.
Zelenskıynıñ qayd etkenine köre, o, «Qırım platforması» sammiti ögüne qırımtatarlar ve qırımlılar içün «müim olğan» qanunlarnı imzalamağa istey, dep qayd etken edi.
İyünniñ 8-nde Rusiye Devlet Duması Ukrainanıñ qanun leyhasını takbih etken beyanatnı qabul etip, PACE ve OSCEge muracaat etmege niyetleri bar, dep bildirdi.
Yuqarı Rada deputatı, Ukrainanıñ PACE eyyetiniñ azası Rustem Umerov buña cevap berip, «iç bir memleketniñ Ukrainanıñ iç işlerine qarışmağa aqqı yoq», dep qayd etti.
Qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanıma
2014 senesi martnıñ 20-nde Ukraina Yuqarı Radası qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 halq deputat rey berdi. Ukraina qırımtatar halqınen diger milliy azlıqlarnıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ saqlap qalması ve inkişafını kefil etmekte. Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı qırımtatarlarnıñ temsiliy organları olaraq tanıldı.
Er yıl avgustnıñ 9-nda dünya tamır halqlar künü qayd etile. Onı BM Baş Assambleyası 1994 senesi tasdıqladı.


text:
Sevgi
Sevgi (aşıq) - şahısqa teren yürekli meyillik, bağlanuv duyğusı ya da kimge ya da bir şeyge dair büyük merağı. Bir şeyge içki, ruhiy avesi; insanğa teren bir sayğı, ürmetli munasebet ya da meyli; erkek ve qadın arasında meyil ile peyda munasebet, ya da olarnıñ arasında mahrem munasebetler olğanda oña sevgi derler. Hristianlıqta - eñ yüksek ve eñ güzel hususiyettir, Tañrınıñ insanğa ya da insannıñ yaqın soyuna özüne fayda qıdırmağan sevgisidir. Daa aşıq (başqa cınıstaki şahısına meyillik manasında), sevdalıq, merametlik.
Sevgi nazariyeleri[deñiştir | kodunı deñiştir]
Ayatfenlik nazariyesi[deñiştir | kodunı deñiştir]
Sevginiñ endorfin degen nazariyesi yahşı tetqiq etilgen. Oña köre, sevdağa dalğan insanlarnıñ üzviyetinde himik terkibinden morfinge (ve geroinge) yaqın olğan endorfinniñ büyük miqdarı çıqa, o ise sevdalıq alından hoş duyğularnıñ peyda etilmesine stimul bere.
Üçlük nazariyesi[deñiştir | kodunı deñiştir]
Sevginiñ ruhiyat imselleri, o, o bir duyğular ya da şahsiyet terkipleriniñ bar oluvına köre onı tayin eteler.
Robert Sternbergge (Robert Sternberg) köre, sevgige üç esas terkibiy qısım ait:
- sevim (mahrem yaqınlığı), ortaqlarnıñ qarşılıqlı duyğu qoltutuvını berüv ve aluvdan,em de, sevgi munasebetlerinde sıcaqlığını teşkil etken diger areket çeşitlerinden - açıq yürekli ve namuslı qonuşuvdan, dert ve quvançnen paylaşmağa qabiliyetinden, qonuşuvdan umumiy bahıt is etmesinden, sevimli insanınıñ qadrini bilmege qabiliyetinden ibaret;
- coşqun avesligi, munasebetlerniñ tek cınsiy qısmını degil (onı, adet üzre cınsiy qullanuv olaraq közde tutsa da), biri-birini ürmet etmek, sevgi çiftteki qarşı mevamlarına dair diger adamlarnen munasebetlerni tayin etmekni qaplap ala;
- belli bir insan diger insannı seve dep qararnı, em de şu sevgini kelecekte uzun müdette saqlamaq mecburiyetini közde tutqan (manasız, ya da boş (empty) sevgisi) qarar/mecburiyettir.
Eki insannı sevgi munasebetine celp etmesi olarnıñ üçlügi bir kelgeni esasında qıymet kesile; bayağı çekilüv terbetten tüşmesiniñ ve meseleler asıl olabilmesiniñ şaatı ola.
Üçlük imseline köre, sevgi bir, er angi eki ya da episi üç komponentinden ibaret ola bile. Yalıñız 'romantik' sevgi em teren mahrem yaqınlığını, em de sevgi obyektinden coşqun ayretlenüvni köz tutsa da, ille mecburiyet ile ola bilmez; 'fatal' sevgi - coşqunlıq ile sevmek mecburiyeti birleşse de, tolu mahrem yaqınlığı olmay bile; dostluq sevgisi - mahrem yaqınlığı ve mecburiyetlerniñ birleşüvi, coşqunlıqnıñ yoqluğı ('yanıp bitmesi') ile. Bu imselge binaen, üçlükniñ episi ölçüleri birleşmesi olaraq tamamlanğan sevgi eñ uyğun sayılır.[1].
Sevgi bağlanuv olaraq[deñiştir | kodunı deñiştir]
Sevginiñ bağlanuv olaraq nazariyesi öyle faraziyege esaslana ki, sevgi munasebetleriniñ episi ana ile sabiy arasındaki bağlanuvnı tekrarlay. Bu yanaşuvğa köre:
- özünde emin, taşlap qaldırılmaqtan qasevet etmegen insanlarnıñ raat sevgisini (56 %);
- diger insanlarnı özüne pek yaqın yibermek istemegen, inanmağan şahıslarnıñ raatsız sevgisini (25 %);
- açuvı tolu ya da ekidegerlikli dep aytmaq mümkün soyunı (19 %) ayıralar.
Yapıq, inanmağan insanlar birevnen pek yaqın olmaqnı sevmeyler, olar eşke bütünley açılmaq qıyın. Bundan farq olaraq açuvlı sevdalar, munasebetler qaviy olğanında emin degiller. Olarnı, eşler olarnı aqiqatta sevmey ya da olar ile qalmaq istemey kibi fikir er vaqıt qasevetlendire, şöyle insanlarnıñ sevgisinden sıq bezesiñ, oña dayanmaq küç.
- ↑ Hatfield E., Rapson R. L. Love, Sex, and Intimacy. — New York, 1993.. 22 лиcToпaд 2010 teşkerilgen. 26 BepeceHb 2010 arhivlengen.


text:
Bundan ğayrı, Podmoskovyede, Tula matbuat vastalarınıñ malümatına köre, keriçliler içün aftanıñ soñuna qadar Keriçke alıp ketirilecek eki çöplük maşinasını satın aldılar. Daa eki aynı maşina 20 kün içinde ketirilecek.
Tula sakinleri buldozerge de para berdiler.
Keriç içün kommunal tehnikağa 10,5 million ruble sarf etildi. Lâkin para daa toplanıla, dep bildire «Tulskiye SMİ».
Aprel ortasında Keriç ve Tula akimiyetleri işbirlik ve Keriçke kösterilecek yardım aqqında añlaşma tizdiler.
Tula sakinleri Keriç sağlıq saqlav İdaresine reanimobil ve suniy nefes aluv apparatını bermege vade ettiler. Bundan ğayrı, şeer mekteplerinden biriniñ damı ve bala bağçasınıñ qızdıruv sisteması tamir etilecek.
Tula yolbaşçısı Aleksandr Prokopuk dedi ki, leyhalar şeer büceti ve bağışlardan maliye etilmeli.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov PACEniñ Rusiye işğal etken Qırımda insan aqlarına dair qararı «aqlı» şekilde qabul etildi, dep bildirdi. Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Rusiye begenmegen qararlarını yerine ketirmeycegini daa bir kere köstere. Amma qarar qabul etilüviniñ sebepleri bar, er bir tola arqasında Rusiye olacaq divarnı qura», – dep tüşüne Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye «tek sanktsiyalar tilinden añlay».
«Toplaşuv yayınını diñledim ve Rusiye eyyetiniñ qararnı muzakere etmege istemeyip, propaganda şiarlarını seslendirgeni köründi. Şunıñ içün assambleyada iştirak etken diplomatlar başqa türlü areket etecegini beklemege kerekmey. Rusiye vekilleri tek sanktsiyalar tilinden añlay», – dedi o
Hatırlatamız, Rusiye Devlet dumasınıñ halqara işler komitetiniñ reisi Leonid Slutskiy Rusiye PACEniñ işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanına dair qararını yerine ketirmeycek, dep bildirdi.
Rusiye Devlet dumasınıñ spikeri Vâçeslav Volodin Rusiye PACEde taqdim etilgen işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanına dair maruza müellifi – İslandiya vekili Sunna Evarsdottirniñ memleketke kiriş yasağı meselesini kötere bile, dep bildirdi.
Hatırlatamız, Avropa Şurası Parlament assambleyası iyünniñ 23-nde aqşam Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları aqqında qararnı qabul etti. Daa evel berilgen malümatqa köre, PACE musaviylik ve ayırımsızlıq meseleleri komiteti yarımadada qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv rezolütsiyasına teklif etilgen Ukraina tüzetüvleriniñ ekseriyetini qabul etti.
Ukraina eyyeti Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunâ Miyatoviç ile baarde körüşip, Qırımda insan aqları vaziyeti, insanlarnıñ ğayıp oluvı ve qanunsız apis cezaları, qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv meseleleri ve Rusiyeniñ Qırımtatar Milliy Meclisini «terror teşkilâtı» olaraq tanıma qararınıñ lâğu etilüvi aqqında laf etken edi.


text:
Martnıñ 12-nde Frenkistan prezidenti Emmanuel Makron ve Almaniya kantsleri Olaf Şölts Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile telefondan laf etkende onı Ukrainada ateşni deral toqtatmağa çağırdılar. Bunı Almaniya kantsleriniñ matbuat hızmeti haber ete.
Berilgen malümatqa köre, olar 75 daqqa laf etkenler.
"Aytışmalar Ukrainada cenkni toqtatmaq içün halqara ğayretleriniñ bir qısmıdır. 75 daqqa devam etken laqırdı vaqtında Almaniya kantsleri ve Frenkistan prezidenti Ukrainada ateşni deral toqtatmağa ve çatışmanı diplomatik yolu ile al etmege çağırdılar", - dep yazıla bildirmede.
Kantsler ofisi taraflarnıñ "subetiniñ mündericesini aşkâr etmemek" qararına kelgenlerini bildirip, tafsilâtlarnı bildirmedi.
Ayrıca, haber etilgeni kibi, kantsler saba "artıq Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ile laf etti ve onıñ mevcut vaziyet ile bağlı qıymetlendirmesini bildi; taraflar bağ tutmağa añlaştılar".
Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti. Bundan soñ Kyiv, Harkiv, Odesa, Kramatorsk, Berdânskta patlav ve raketa darbeleri aqqında haber etildi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete. Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire.
Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire. Başta Rusiye arbiyleri ölgenini inkâr ettiler. Amma fevralniñ 27-nde Rusiye Federatsiyası Mudafaa nazirliginiñ resmiy vekili İgor Konaşenkov Ukrainada ölgen ve yaralanğan Rusiye askerleri bar, dep ayttı. Sayısını aytmadı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bir qaç yıl evel Büyük Yaltanıñ Grajdan Komitetiniñ faalleri, memorial mezarlığınıñ meydanlığını yañı saipler tarafından zapt etmesine qarşı çıqtı. Qurulış qaraullarınen tutuşta atta tüfek atuvlarınace bardı - yaralanğanlar oldı. Amma küçler teñ kelmedi: küç ve itibarı olğan qurucı mezar toprağına kirip, başlağanını bitirdi. Yanında başlanılğan qurulışnı ise toqtatıp oldılar.
Yaltanıñ yañı idarecileri, Pale-Kur memorialını “Rusiye Federatsiyasınıñ medeniy asabalıq abidesi” olaraq resmiy tanıdı. Buña rağmen, onıñ alı baqımsızlıqqa oşay