text:
IBM Tatarstanda yaña texnologik üzäk tözi
İdeyä texnoparkınıñ konferens zalı bügen, kötü kötelä torğan qırnı xäterlätte. Kötüçelär ber närsä söyli, kötü başqasın işetergä teli. Matbuğat oçraşuında parad belän bügen, Tatarstan premyer ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Muratov, mäğlümatlaştıru häm elemtä ministrı Färit Fazıylcanov, İdeya texnoparkı citäkçese Sergey Yuşqo, IBM Yevropa Aziä citäkçese Kiril Kornil'yev, IBMHың tönyak könçığış bülekçäse citäkçese Mixayıl Uitç citäkläde.
Älege kileşü turında inde baytaq söylände. Monnan berniçä atna elek uzğan matbuğat oçraşuında Sergey Yuşqo, bu kileşüne Rusiädä berençe şundıy zur proyekt dip atadı. Bügen dä tulayım alğanda süz şul turıda bardı.
Küp närsäne añlap betermägän jurnalistları qızıqsındırğan töp soraw, IBM şirkäte älege kileşüdän, ğomumän tabıştan niçä protsentın üzenä alaçaq digän soraw qızıqsındırdı. IBM şirkäte wäkilläre tögäl sannardan yırağayıp, bez bu kileşüdän üzebezgä urtaq täcribä, yaña ideyälär, yaña satu yulların tababız dip ğomumi cawap birüne qulay kürde.
jurnalistlar bu sorawnı berniçä tapqır üzgärtep tä yullap qarağaç, Rawil Muratov xälne uyın-kölkegä borıp bolay dip cawap birde.
Yuq ä nişläp sez bezdän soramıysız, ni qızıq barısı da IBM öçen genä borçıla. Bez dä bit älege proyektqa küp aqçalar sarıf itäbez, häm bu äle bez alarnı 100 protsent qaytara alaçaqbız digän süz tügel. IBMHың täcribäse zur, anıñ berençe genä kiäwdä buluı tügel. Ä menä bezneñ mondıy yöreş berençe genä, şuña kürä bezneñ öçen kübräk borçılırğa kiräk.Älege kileşü näticäsendä Qazanda yaña IT üzäk tözeläçäk. Bu üzäk maşina tözeleşe häm nefteximiä ölkäsendä eş alıp barır dip kötelä. Yaqındağı ike ayda texnopark belgeçläre bu ölkälärdä tikşerülär ütkärep, dönya bazarın öyränäçäk.
Mäğlümat öçen, IBM şirkäteneñ kompyuter cihazların yasaw buyınça 90 yıllıq täcribäse bar, häm bu ölkädä ul aldınğı urınnarda tora. Bügenge köndä anıñ 117 ildä wäkillege bar, anda 335 meñgä yaqın belgeç eşli.
Texnopark citäkçeläre äytüençä yaña üzäkne tözep, anıñ maqsatların barlawğa yaqınça 6 ay kitäçäk. Barlığı üzäkne tözergä 70 million dollar sarıf iteläçäk. Anıñ yartıysın Tatarstan , ikençe yartısın çit il kompaniäse tüli. Rawil Muratov çığışınnan kürengänçä, bu üzäkneñ ğomumi mäydanı 40 meñ kvadrat metr bulaçaq. Bu urınnarnı tutırıp beterer öçen şirkät qayan şunıñ üxätlek belgeç alaçaq. Matbuğat oçraşındı älege sorawğa cawap itep Sergey Yuşqo “Bu ber – ike yılda ğına xäl itelä torğan mäs'älä tügel. Älbättä kadrlar citmäw mä’säläse bulaçaq. Bälki älege proyekt näticädä, mäğärif ölkäsenä, yuğarı uqu yortlarında uqıtu ölkäsenä dä qayber üzgäreşlär kertüne taläp itär”-dide.
Matbuğat oçraşuında jurnalistlarnıñ tögäl sorawlarına yış qına tögäl bulmağan cawaplar işetelde. Älegä, proyektnıñ uñışlı buluı bik tomanlı räweştä bulsa da, citäkçelek bu kileşügä zur ömetlär bağlıy.
Ğädel Galämetdinov.


c: text/html

text:
Färit Möxämmätşin: Cämäğät pulatı xalıq belän xakimiätlär arasında aradaşçı bulırğa tieş
Respublikanıñ Cämäğät pulatı 25 dekaber könne üzeneñ çirattağı utırışına cıyıldı. Anda bu yulı uzıp baruçı yıldağı eşçänlege, kiläçäkkä eş plannarı turında bardı. Utırışqa respublika citäkçelege wäkilläre dä kilgän ide. Yıl axırında, ğädättägeçä, uzğan eşlärgä yomğaqlar yasıylar, xisap totalar. 2006 yılnıñ 27 ğinwarında üzeneñ täwge utırışına cıyılğan Cämäğät pulatı wäkilläre dä üzläreneñ eşçänleklärenä berençe näticälären yasadı. Pulat respublika prezidentı häm parlamentı tarafınnan täqdim itelgän Tatarstannıñ 2700dän artıq ictimaği oyışmasınnan wäkil itelgän 50 äğzädän tora. Alar 7 komissiägä bülenep eş alıp baralar. Cämäğät Pulatın İlgiz Xäyrullin citäkli. Ber yıldan da kimräk waqıt qına eşläwgä dä qaramastan, monda şaqtıy ğına cämğiät aldında torğan möhim mäs’älälär turında fikerläşülär oyıştırıldı. Pulatnıñ Tatmedia agentlığı, keşe xoquqları buyınça wäkil, qullanuçılar xoquqların yaqlaw oyışması, Eçke eşlär ministrlığı, Xisaplaw pulatı belän xezmättäşlek turında kileşülär tözelgän.
25 dekaber könne Qazan milli mädäni üzägendä ütkän utırışqa kilgändä, anda Cämäğät Pulatınıñ äğzälärennän tış respublika Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, Tatarstan Prezidentı apparatı wäkile Aleksandr Terent’yev, Rusiä Cämäğät pulatı wäkile Roza Tufitulova qatnaştı. Anda qaralğan mäs’älälär turında tulıraq itep Azatlıq radiosı tıñlawçıları Cämäğät Pulatı äğzäse, Bötendönya tatar kongressı räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Wäliullin söyli.
Utırışta Pulatnıñ barlıq komissiäläre dä üzläre qabul itkän plannar nigezendä eşläwläre turında söyläde. Rusiä Cämäğät pulatı wäkile Roza Tufitulova Tatarstan Cämäğät pulatınıñ eşçänlege anda da bik yuğarı bilgelänüe turında äytte. Färit Möxämmätşin isä, Cämäğät Pulatı xakimiät belän xalıq arasında nindider aradaşçı bulırğa tieşlegen äytte. Sezneñ töp maqsatığız – cämäğätçelekne borçığan mäs’älälärne xakimiätlärgä citkerü, dide ulŞulay uq, utırışta çığış yasağan Färit Möxämmätşin Cämäğät pulatı xalıqqa iñ yaqın bulğan oyışma, sez xakimiät eşläp betermägän oçraqta xalıq fikeren alarğa citkerer tieş, dip belderde. Çınbarlıqta bu inde xäzer dä şulay ikän. Rinat Wäliullin fikerençä, Tatarstannıñ Cämäğät pulatında respublika xalqın borçığan mäs’älälär qarala. Çönki tikşeräläçäk problemalarnı keşelär üzläre täqdim itä.
Cämäğät pulatı wäkile Rinat Wäliullin süzlärenä qarağanda, utırışta kiläse yılğa plannar da tikşerelgän. 2007 yılda respublika Cämäğät pulatı üzeneñ eşçänlegen tağı da kiñäytergä cıyına.
Gölnaz İlgizär

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2003-nçe yılnıñ Nobel tınıçlıq büläge iäse islamğa zalim xakimiat xas tügel dip belderä
Çärşämbe töştän soñ Norvegiä başqalası Osloda bıyılğı Nobel tınıçlıq bülägen tapşıru tantanası ütte, xörmätle tıñlawçılar. İnde mäğlüm bulğança, aña İrannıñ kürenekle cämäğät eşleklese Şirin İbadi layıqlı dip tabılğan ide. Şundıy zurlaw Şirin xanımğa İranda demokratiä wä keşe xoquqların yaqlawı öçen kilde.
Audio, Şirin İbadi
"Älege büläk İranda da, annan çittä dä xatın-qızlarğa üz-üzlärenä ışana başlaw öçen yul açaçaq. Qadimi ğädätlär, xatın-qız xoquqların bozu, bigräk tä islam illärendä mäñge däwam itä almıy" di 2003-nçe yılnıñ Nobel bülägen alğan kürenekle cämäğät eşleklese Şirin İbadi. Üz çığışında ul şulay uq zalim xakimiatneñ, basqınlıqnıñ islam ğädätlärenä bötenläy turı kilmäwen äytep, qayber möselman dairäläreneñ demokratiäne kire qağuwı, barı tik alarnıñ üz qulı astındağı xalıqnı awızlıqlap totarğa teläwe belän genä añlatıla dip belderde.
Audio, Şirin İbadi
"Qayber möselmannar, demokratiä wä keşe xoquqları islam täğlimatına häm islam cämğiatenä turı kilmi digän bulıp, asılda basqın xökümätlärne aqlarğa tırışa. Çınnan da, üz xoquqların belgän xalıq belän elekke qadimi alımnar nigezendä idarä itäse ciñel tügel" dip añlata möselman ruxaniläreneñ Könbatıştağı tösle demokratik tärtipkä qarşı çığuwın Şirin İbadi. Läkin ul cämäğätçelek iğtibarın, Könbatışnıñ da soñğı faciğäle waqiğälärne, bigräk tä 11-nçe sintäbr xällären sıltaw itep, xalıqara terrorğa qarşı alıp barğan suğışında keşe xoquqları ölkäsendäge töp qanunnarnı wä prinsiplarnı tupas bozuwına cälep itte. Üz çığışında ul ayırım alğanda, Quşma Ştatlarnıñ Guantanamodağı totqınnarğa qarata nindi möğämälä kürsätüwen tänqitläp çıqtı.
Audio, Şirin İbadi
"Xärbi bäreleşlärdä totqarlanğan yözlägän keşe Guantanamo qultığında, xalıqara Jeneva kileşüwendä, Keşe xoquqlarınıñ ğomumi deklaratsiäsendä qaralğan xoquqlardan mäxrüm itelep aylar däwamında totıla" di Nobel bülägen alu tantanasında yasağan çığışında anıñ bıyılğı iäse, İrannıñ kürenekle cämäğät eşleklese Şirin xanım İbadi.
Kärim Kamal, Praga


text:
Cäyge yaldan soñ tuğan fikerlär
Cäy - yal ayları. Küplär yıl buyına yal waqıtında säyäxät qılırğa xıyallana. Kemder Rossiä yäisä çit il yarların yuğan diñgezdä su kerep, qızınunı qulay kürä, kemder sälämätlegen nığıtu niäte belän yal yortlarına yullanma qayğırta, kemder tuğan yaqlarına tuğannarı, dusları belän oçraşuğa omtıla. Şuşı könnärdä çirattağı yalın Tatarstan töbäklärendä uzdırğan şağir İbrahim Biektawlı belän oçraşıp, söyläştek. Ul awıldağı bügenge üzgäreşlärne kürep, ğäcäplänep qaytuı turında citkerde.
İbrahim Biektawlı şağirlärneñ awıl tormışın ideallaştırıp yazuları xata buluın añlağan.
İbrahim Biektawlını awıldağı cirlärneñ satılıp, aña inde awıl xalqı xuca bulmawın, ä şähärlärdän qaytıp, cirdä eşläwneñ närsä ikänen berqayçan da tatımağan şähär yegetläre qulına küçe ğäcäpländergän. Ul şuşı xäldän qotılu yulların berkem dä äytä almıy, ämma şulay da bu xaqta da anıñ fikerläre bar.
İjawdan, Xämidä Ğayfullina


text:
Qazaxstan häm Rusiä prezidentları Kaspi töbägendä transport koridorı tözü mäsäläsen tikşerde
Comğa könne Tacıqstan başqalası Düşämbedä BDB illäreneñ sammitı açıldı. Bu cıyınğa barır aldınnan Rusiä belän Qazaxstan prezidentları atankiç könne Novosobirskida oçraşıp Kaspi töbägendä transport yulları häm gaz ütkärgeçe tözü plannarın tikşerde.
"Bügen bez Vladimir Vladimiroviç Putin belän Kaspi buyında transport koridorı tözü proyektın da tikşerdek. Qazaxstan anda infrastukturanı inde tözi. Ul tönyaqtan könyaqqa taba suzılğan illär-ara transport-energetika koridorınıñ üzäk öleşen täşkil itäçäk" di Qazaxstan prezidentı.
Bu koridor tözelsä, ul yağulıqnı Yewropa illärenä genä tügel, ä kiläçäktä İran aşa Farsı qultığına, annan köymälär belän Aziä illärenä, şul uq Hindstanğa quırğa mömkinlek biräçäk. Çönki Törkmänstan belän İran arasında gaz ütkärgeçe inde bar.
"Proyektnıñ berençe öleşendä – Rusiä, Qazaxstan häm Törkmänstan. Ber yağında Farsı qultığına, ikençe yağında Baltik diñgezenä çığu. Bu proyekt qısalarında yuğarı sıyfatlı maşina häm timer yulları, elemtä çaraları, elektr yulları, gaz häm neft ütkärgeçläre tözü küzdä totıla" di Qazaxstan prezidentı.
Nazarbaev şulay uq yaña su kanalları tözü mäsäläsen dä kütärde – Kaspi, Qara häm Azaq diñgezlären tirälegen üz-ara bäyläw öçen. Bu oçraqta yaña koridornıñ äxämiäte tağı da arta, dide ul.
Şuşı ayda Tähranda Kaspi buyı illäreneñ oçraşuı ütäçäk. Älege cıyın aldınnan Putin belän Nazarbaev Kaspi diñgezeneñ statusı mäsäläsen dä tikşergännär.
Monnan tış ike prezident çik buyı mäsälälären, narkotik häm qanunsız möhacirlekkä qarşı köräş mäsälälären tikşergännär. Mäğlüm bulğança, bu ike ilneñ 7540 çaqırım ozınlıqta urtaq çikläre bar.
Prezidentlar şulay uq çik buyındağı yılğa suların qullanu mäsäläsen kütärgän. Qıtay räsmiläre uyğırlar yäşägän Sincan töbägendä neft yatmaların eşkärtä, anda distälägän meñ eşçe cibärä. Läkin neftkä bay bu töbäktä su yuq. Qıtay räsmiläre İrteş yılğasın borıp, Sincan töbägendä suğaru sistemı tözemäkçe ikän.
Putin häm Nazarbaev bu uñaydan İrteşneñ Rusiä häm Qazaxstanğa aqqan suları sayıqmasmı digän borçılu belderep, älege mäsäläne Qıtay citäkçeläre belän tikşerü kiräklegen äytkännär.
İke prezident ike il arasındağı säwdä äyläneşe artuğa qänäğätlänü belderdelär. Bıyıl anıñ küläme 16 milliard dollarğa citergä tieş. Putin süzlärençä, monıñ 7 milliardı çik buyı säwdäsenä turı kilä ikän.
Nixayät, Putin belän Nazarbaev xärbi, bank häm dä qoş kizüenä qarşı torü ölkälärendä xezmättäşlek itü mäsälälären tikşergännär.


text:
Oppozitsiä referendum yomğaqtarı menän riza tügel
Audio
Barıy Kinyäğolov beldereüenän huñ başqort oppozitsiähı referendum yomğaqtarı menän riza bulmawı häm unı qanundan tış tip iğlan iteüe xaqında belderđe. Başqortostandıñ berläşkän oppozitsiähı başlığı Rämil Bignov äyteüensä, referendum yomğaqtarına mäxkämägä däğüä bireläsäk. Bıltır dekaberđä oppozitsiä älternativ referendum ütkäreü täqdime menän sıqqaynı. Bıl täqdimde xuplap 30 meñ imza la yıyılğaynı. Ämmä initsiativ törköm törlö qıyınlıqtarğa osrap respublikanıñ üžäk haylaw komissiähında terkäü ütä almanı. Ul waqıtta Urındağı üžidaralıq ösön fondı räsmi referendumğa sığarılasaq horawğa la däğüä beldergäne. Älege waqıtta bıl däğüä Respublika yuğarı mäxkämähendä yata. Munitsipäl xakimiätte oyoştorou turahındağı räsmi referendumdı ütkäreü başlanğısı menän Respublikala yämäğät törkömö sığış yahağaynı. Yämäğät törkömönä kemdär ineüe xaqında bildähež. Respublika prezidentı Mortaza Räximov referendum yomğaqtarına his şikhež boyhonasağı xaqında belderđe.


text: Kişinau. Bügen Moldovağa kitärgä cıyınğan prezident Vladimir Putin älegä şuşı säfärennän waz kiçte. Ul anda Moldovanıñ Dnestr buyı töbäge belän araların caylağan häm Rusiä yardämendä ireşelgän maxsus kileşüne imzalaw tantanasında qatnaşırğa tieş ide. Moldova prezidentı Vladimir Voronin, älege kileşüne Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması xuplamıy torıp anı imzalaw urınsız dip belderde. Şul oyışma kiçä monı xuplawdan baş tartqan ide. Rusiä täqdim itkän planda Moldovanı qoralsızlandırılğan federal' däwlät itü, Dnestr buyı töbägenä kiñ moxtariat birü häm räsmi tellär itep urıs häm moldovan telen iğlan itü qaralğan. Ul arada Moldova başqalasında ütkän uram cıyınında, anda qatnaşuçılar Mäskäwdän Moldovada urnaşqan 2 meñläp urıs ğäskärien çığarunı taläp itte. Yevropa Berlege, NATO häm Romaniä bayraqları astında uzğan şul cıyında Rusiä äläme häm Putin süräte yandırıldı.


text: Gruziä parlamentı başlığı Nino Burcanadze, ägär dä Gruziä aradaşçıları Rusiäne, Gruziädän xärbi bazaların çığarunı tizlätügä ireşmäsä, xökümätkä çaralar kürü öçen möräcäğät itü ixtimalı bar, dip belderde. Gruziä deputatları, yıl başında xökümätneñ, Rusiägä bazaların 2006nçı yılğa qadär yabırğa digän basım yasawı öçen tawış birgän ide. Parlamenttağı Saqlanu häm Milli İminlek Komitetı räise Givi Targamadze süzlärenä qarağanda, xökümät küräçäk çaralar arasında, Rusiä xärbilärenä Gruziägä kerü vizaları – röxsät birmi başlaw, ziyan öçen xisap çığaru kebeklär bulırğa mömkin. Gruziä, Sovet çorınnan qalğan ike xärbi bazanı 2008nçe yılda ütäçäk parlament häm prezident saylawlarına qadär çığaruın soradı. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, ägär dä xärbi bazalarğa qurqınıç yanasa, Rusiä dä çaralar küräçäk, dip cawap qaytardı.


text:
QR Täwelsizdik künin merekelew qarsañında L.N. Gwmïlev atındağı Ewrazïya ulttıq wnïversïtetinde «Meniñ elim - Mäñgilik El» jastar akcïyasınıñ qorıtındı şarası ötti. Ol elimizdiñ barlıq ay`maqtarındağı jastardıñ täwelsiz Qazaqstannıñ qalıptaswına qosqan ülesi men jetken jetistikterin paş etwge bağıttalğan, dep xabarlay`dı Astana qalası äkimdiginiñ baspasöz qızmeti.
Akcïya şeñberinde jastardıñ tilekteri jazılğan «Mäñgilik El» jastarınıñ jetistikteri Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına» - «Dostïjenïya molodejï «Mäñgilik El» k 25-letïyu Nezavïsïmostï Respwblïkï Kazaxstan» kitabı tabıs etildi. Sonday`-aq, onda «Mäñgilik el» patrïottıq ïdeyası bar täwelsizdik jetistikteri twralı bayandalğan.
«Mäñgilik El» - bizdiñ ortaq dästürimiz, jäne bul Qazaqstan xalqınıñ tarïxï tağdırı», -dep mälim etti öz sözinde Qazaqstan xalqı Assambleyası törağasınıñ orınbasarı Eralı Toğjanov.
Barlıq oblıs ortalıqtarında, Astana jäne Almatı qalalarında ötkizilgen jalpırespwblïkalıq akcïyanıñ şaralarına 25 mıñnan asa adam qatıstı. Akcïyanıñ özi respwblïka boy`ınşa jartı mïllïonğa jwıq jastıñ basın biriktirdi. Atalğan akcïya 4 qaraşa küni Taldıqorğanda «Meniñ elim - Mäñgilik El» forwmında bastaw alğan bolatın.


text:
AQŞ qalqanın Azärbaycanğa quyu: belgeç fikere
Rusiä prezidentı Vladimir Putin AQŞnıñ raketalardan saqlanu cihazlarına qarşı tügel, barı tik alar Çexiä belän Polşada urnaştırılmasqa tieş. Bu turıda Putin kiçä Germaniädä AQŞ prezidentı George Bush belän bulğan oçraşuda äytte. Anıñ täqdime – qalqannı Azärbaycanda, Rusiä qaramağında bulğan Gabala xärbi bazasında urnaştıru. Monıñ ğamälgä aşu ixtimalı barmı? Putin täqdime artında ni yata? Bu sorawlarnı bez Waşingtonda Rusiä häm elekke Sovetlar Berlege illären öyrängän belgeçkä birdek.
5 yıldan kileşüneñ möddäte çığaçaq. Waşingtonda urnaşqan Jamestown Waqıfı prezidentı Glen Howard, Rusiä üzeneñ Azärbaycan cirendä qaluın ozaytırğa tırışa, dip sanıy. AQŞnıñ milli iminlek kiñäşçese Stephen Hadley, Putin täqdimen "qızıqlı" dip atadı. Bu turıda söyläşülär 1-2 yül könnärendä Bush ğailäse öyendä Amerika Quşma Ştatlarda däwam itäçäk, dide prezident Bush. Älegä raketa qalqanın Azärbaycanğa urnaştıruğa qarata başqa reaksiä yuq, bu xälne belgeç Glen Howard menä niçek añlattı:
"Minemçä AQŞ öçen bu täqdim şaqqatqıç häm kötelmägän buldı – Rusiä isä näq şunı kötte dä. Häm min moña xattä elekke premyer ministr Yevgeniy Primakovnıñ qatnaşı bula alğanın farazlıy alam, anıñ yäşeren role buluı ixtimal."
Gabaladağı qalqan cihazları – Yaqın Könçığış öçen bik möhim. 2003nçe yılda Ğiraqqa bulğan höcüm waqıtında xärbi baza Ğiraqnıñ hawa köçläre signalların qabul itkän bulğan. Alar AQŞnıñ Hawada Kisätü häm Kontrol sisteması mäğlümatlären Saddam Hösäingä tapşırıp torğan bulğan, di Howard:
"Dimäk alar mäğlümatne Saddam Hösäingä tapşırıp torğan bulsa, ägär alar anda tağın da qalsa alar İranğa da näq şunı eşli alırlar ide. Rusiäneñ bu adımı bik şikle. Kileşüneñ möddäte çıqqanda alar üzläreneñ anda qaluların qanunlaştırırğa teli."
Glen Howard üze, Rusiäneñ bu täqdimen bik aqıllı adım, dip bäyäli:
"Prezident Bushnıñ öyendä bulaçaq oçraşuğa qadär taraflar mäsäläne törle yaqtan tikşerer dip uylıym, bu alarnı çınnan da şaqqatırdı. Min dä ğäcäpländem, bu hiçşiksez aqıllı adım."
Bushlarda qunaqta söyläşülär tınıç häm dustanä şartlarda üter dip farazlana.
Ägär dä Amerika Quşma Ştatları, raketalardan saqlanu cihazların Azärbaycanğa quyu täqdimenä "yuq" disä, xällär niçek üzgäräçäk, digän sorawğa, Howard üz fikeren belderde:
"Putin yañadan – öyegezne hawağa oçıram, yuq itäm kebek süzlär äyter inde. Putin gel şulay di bit, çınbarlıqta nişli ala soñ alar? Kosovo kiläçäge turında da – barı tik süzlär buldı. Närsäder eşli ala alar, misal öçen raketaların Yevropağa taba borıp quyaçaqların iğlan itä ala. Ämma Putinnıñ ul belderüe anıñ üze öçen bik naçar buldı, anıñ ziyanı kübräk buldı. Kremldäge aqıllıraq keşelär monı xäzer añlıy inde."
Bu Rusiäneñ AQŞnıñ raketalardan saqlanu cihazların Azärbaycanğa urnaştıru täqdimenä Waşingtonda urnaşqan Jamestown Waqıfı prezidentı Glen Howard fikerläre buldı.


text:
Prezident itep saylanğan Yuçenko köndäşe Yanukoviç citäklägän xökümätneñ kiçekmästän kitüen teli
Çärşämbe Kievtä prezident saylawlarında ciñep çıqqan Viktor Yuçenko tarafdarlarınıñ Ukraina xökümäte binasın çornap aluı belän başlandı, alar şulay itep, ciñelgän premyer-ministr Yanukoviçneñ xökümät utırışın ütkärergä cıyınuına qarşı çığarğa teläde. Berniçä atna elek Ukraina parlamentı Verxovni Rada aña ışanmawçanlıq beldergän ide. Läkin Viktor Yanukoviç xökümät binasına kilmäskä buldı, ä ministrlar añardan başqa ğına utırışın başqa urında ütkärde.
Audio, Viktor Yuçenko
"Min sezdän çärşämbe irtädän ük xökümät binasına kerü yulın yabunı ütenäm" digän möräcäğät belän çıqqan ide Viktor Yuçenko. Yözlägän keşe anıñ şuşı üteneçenä qolaq salıp, irtädän ük Ukraina xökümäte urnaşqan urınğa barıp bastı.
Audio
Oppozitsiä tarafdarlarınıñ şuşı şawşulı tırışlıqları uñışlı tämamlandı diärgä bula, xökümät wäkile Anatoli Tolstuxov ministrlarnıñ utırışı kiçekterelde dip belderde. Ämma soñraq xökümätneñ üz cıyılışın barıber ütkärüe, anıñ finans ministrlığı binasında uzuı mäğlüm buldı. Döres, anda äle genä yaldan çıqqan premyer-ministr Yanukoviç üze qatnaşmağan, utırışnı berençe vitse-premyer Mikola Azarov alıp barğan. Anıñ süzlärenä qarağanda, bar diärlek ministrlar häm alarnıñ urınbasarları qatnaşqan şul cıyında 60-lap iqtisadi wä sotsial'' mäs''älä qaralğan. Viktor Yuçenko yağı, Yanukoviçneñ Verxovni Radada yaqlaw qazana almağan xökümäte xaqimiattä qala almıy dip isäpli. Parlament berniçä atna elek aña ışanmawın beldergän ide. Läkin Konstitutsiä nigezendä xökümätne eşennän barı tik prezident qına ala ala, läkin ul älegä monı eşläwdän baş tarqtan ide. Oppozitsiä xäzer, prezident saylawlarında ottırğan Viktor Yanukoviç soñğı mizgeldä genä üz xökümäte aşa köndäşe Yuçenkonıñ aldağı prezidentlığın qatlawlandırırlıq qararlar qabul itä ala dip şürli. Ä älegä ul üzeneñ ikençe turnı qabatlawda ciñelüen tanudan baş tarta. Xäzer ul Ukrainanıñ Üzäk saylaw komissiäsenä berniçä şikäyät yulladı, ä komissiäneñ üz ğämällären Yuğarı mäxkämägä birergä buldı. Yanukoviç fikerençä, öydä tawış birü öçen şartlar tudırmıy komissiä 4 millionnan artıq olı yäştäge häm ğärip keşelärneñ saylaw xoquqların bozğan. Xärämläşü mömkinleklären kimetü öçen öydä tawış birüne maxsus qararı belän parlament üze betergän ide. Saylawlarğa ber kön qalğanda Ukrainanıñ Konstitutsiä mäxkämäse, bu ukrain watandaşlarınıñ saylaw xoquqların boza digän qarar çığardı häm xoquqi wäzğiat şulay itep tämam butaldı. Yanukoviç yağı xäzer şuñardan faydalanıp, qabat tawış birü näticälären dä şik astına quyarğa teli häm asılda Viktor Yuçenkonıñ ber ay elek eşlägän ğämällären qabatlıy. Küzätüçelär fikerençä, här yaq ta - ciñüçelär dä, ottırğannar da - inde kiläçäkne qayğırta häm 2006-nçı yılda uzaçaq parlament saylawların küz aldında totıp, köndäşen xälennän kilgänçä, şul isäptän xoquqi yaqtan da köçsezländerep, üzen yaqlawnı mömkin qädär kiñäytergä tırışa.
Kärim Kamal


text: Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev 2003 yılğa büdjet proyektın qabul itkän könne jurnalistlarğa birgän interv'yusında “Bez büdjetnıñ sotsial' yünäleşlegen saqlap qala aldıq”, digän ide. Rayonnarda, awıl cirendä şuşı sotsial' väzgıyät' nindi? Soñğı könnärdä citäkçelär şunıñ belän qızıqsına. Premyer-ministr sotsial'-iqtisadi xäle respublikada iñ möşkel bulğan Ägerce rayonında bulıp, şuşı xäldän çığu yulların bilgeläwçe cıyılış ütkärep qayttı. Ä çärşämbe könne Şäymiev Saba rayonında xalıqnıñ tormışı, sotsial' xäle belän tanışıp yörde. Säyäsi temağa da ber söyläşü buldı. Saba rayonında yäşäwçe “EдиHaя Poccия” firqäse aktivistları belän oçraşu waqıtında Şäymiev älege firqäneñ çınnan da xakimiätkä omtıluın rasladı, dip xäbär itelde räsmi mäğlümat çaralarında. Şulay itep, Tatarstan prezidentı ““EдиHaя Poccия” firqäseneñ citäkçelegendä räistäş wazifasında qalaçağın häm eşläyäçägen tağın ber rasladı.


text: Qotqarıusılar respublika xalqın yılğa-küldärzä xewefhezlek qağizälären teüäl ütärgä saqıra. Ehe köndä hıu inergä teläüselär hanı bermä-ber arta. Ämmä küptär teyeşle xäüefhezlek qağizälären iğtibarhız qaldıra. Hözömtälä hıuzağı küñelhez xäldär statistikahı la arta. Yün ayında ğına respublikala 26 keşe hıuğa batqan. Huñğı sellä mälendä tağı la ike keşeneñ ğümere hıuza qıyıldı. Kügärsen rayonında tuğız yäşlek qız, ä Ağizel qalahında ber irzeñ hıu ingän mäldä batıuı bildäle. Qotqarıusılar röxsät itelmägän urındarza yılğa küldärgä töşmähkä, plajdarza ihertkes esemlektär menän mawıqmahqa saqıra.


text: Mäläwez xolıq tözätü koloniäsendä dürt keşeneñ üzläreneñ tännärenä qadaq qağuların xäbär itkän idek. Xoquq tözätü oyışması alar bu adımğa xasataxanägä yatıp yal itü öçen basqan dip beldergän ide. Läkin bu uñaydan qapma-qarşı xäbärlär dä bar. Aña qarağanda, koloniä citäkçelege totqınnarğa qanunıy bulmağan eşlär quşa häm ul ütälmägän oçraqta totqınnnar cäzalana. Bu turıda totqın ulı belän oçraşqan xatın-qız xäbär itte. Ulı anıñ belän oçraşuğa çıqqanda “G” xärefe kebek bögelgän, üpkä turınnan timer tayaqçıq çığıp torğan bula. Anasına ul koloniädäge şartlarğa qarşı tağı 14 keşeneñ şundıy yul belän protest belderüen söylägän. Bu xatın-qız adwoqatlarğa möräcägät itkän. Läkin koloniä citäkçeläre adwoqatlarnı ütkärmägän. Koloniä başlıqları totqınnarnıñ qarşılıq çaraların inkär itä.


text:
Abxaziädä ükän prezident saylawları näticäläre äle dä bilgesez
Saylaw räsmiläre äytüençä, alar könyaqtağı Gali töbägennän näticälär kötä. Ul arada prezident urınına däğwa itkän ike töp namzät tawış birü waqıtında köndäş faydasına xärämäläşülär buldı dip belderä.
Audio (Sergei Smır): "Bügenge köndä Gali töbägennän, 33, 34, 35nçe cirle komissiälärdän näticälär äle dä yuq. Şuña kürä aşıqtırmağız, bez bolay da tiz eşlärgä tırışabız."
Gali töbägendä kübesençä görcilär yäşi. 1992-93 yıl bäreleşläre waqıtında kitep, soñğı yıllarda alar kire qayta. Andağı saylawçılarınıñ kübese Sergei Bagapş öçen dip sanala. Äytkändäy, anıñ xatını görci. Xajimba xärämläşülärneñ kübese näq menä Gali töbägendä bulğan, saylawçılarnı Bagapşqa köçläp tawış birdertkännär dip belderä. Bagapş bu ğäyepläwlärne kire qaqtı häm düşämbedä üzeneñ ciñüe turında belderde.
Audio (Sergei Bagapş): "Bez bu saylawlarnı ciñdek, 51% çaması cıydıq. Bu 45 meñ tawış digän süz, köndäşneke – 28 meñ. Yağni, bezneñ östenlek 17 meñ tawış."
Köndäşlärneñ ikese dä Tbilisidan bäysez bulu öçen. Misal öçen Bagapşnı Gruziä belän suğış veterannarınan torğan millätçe Amtsaxara törkeme xuplıy. Şuña da qaramastan räsmi Tbilisi Mäskäw keşese sanalğan Xajimbağa qarağanda, millätçe Bagapş belän urtaq tel tabu ciñelräk bulır digän fikerdä. Düşämbedä Gruziäneñ Nizağlarnı xäl itü ministrı Giorgi Xaindrava, Mäskäw Xajimbanı ciñderü öçen qulınnan kilgänen eşliäçäk dide. Kreml Xajimbanı xuplawın yäşermi dä. Awgust ayında Rusiä prezidentı Vladimir Putin Dagomısta Xajimba belän oçraştı. Räsmi Tbilisi bu oçraşu uñayınnan rizasızlıq belderde. Düşämbedä Rusiäneñ Tışqı eşlär ministrlığı Abxaziädä ütkän saylawlarnı "demokratik" dip atadı. Ä menä Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması bu saylawlarnı, qanunsız dip bäyäli.
-Ali Gilmi


text:
Viktor Yuçenkonıñ ciñügä ireşüe öçen qanuni yullar
Ukrainada kilep tuğan şuşı kierenke säyäsi krizistan çığu yulları nindi soñ? Bu sorawğa cawapnı xäzer küplär ezli. Kompartiä, misal öçen, mondıy bäxäsle wäzğiattä ildäge xakimiatne parlamentqa tapşırunı täqdim itä. Ä inde nizaqqa qanuni çişeleş tabu yullarına kilgändä, xoquqçılar Viktor Yuçenkoğa saylaw näticälären mäxkämä aşa ğämäldän çığatrunı kiñäş itä.
Audio, Serhiy Segeda
Serhiy Segeda, Üzäk saylaw komissiäsenä ışanmaw mäs''äläsendä parlament Yuçenkonı yaqlağan bulsa, bu Ukraina ölkälärendäge cirle xakimiat häm üzidarägä dä tieşle tä''sir yasıy alır ide dip isäpli. Läkin oppozitsiäneñ şuşı omtılışı, inde äytelgänçä, uñışsız bulıp çıqtı häm Yuçenko yağı xäzer başqa xoquqi mömkinleklärne tikşerä. Şularnıñ bersen çärşämbedä Mikola Şelest, Ukrainanıñ Yuğarı yustitsiä şurası räise täqdim itte. Anıñ fikerençä, xäzer kilep tuğan kierenke säyäsi wäzğiatne barı tik Yuğarı mäxkämä genä xäl itä ala. Yuçenko tarafdarları şuşı kiñäşkä qolaq salıp inde çärşämbedä ük Yuğarı mäxkämägä Yuçenkonıñ Üzäk saylaw komissiäsenä şikayäten yulladı, ämma bu şunda uq kire qağıldı, çönki ul, mäxkämä süzlärenä qarağanda, forması belän dä, eçtälege belän dä ilneñ saylawlar turındağı qanunına turı kilmi ikän. Xäzer inde oppozitsiä öçen berdänber diärlek qanuni yul qala - ul mäxkämägä ayırım saylaw urınnardağı näticälärne birä başlıy ala. Yänä Serhiy Segeda.
Audio, Serhiy Segeda
Segeda fikerençä, monı eşläw şaqtıy qatlawlı bulaçaq, çönki mäxkämägä dokumentlaştırılğan dälillär birelergä tieş. Ä Viktor Yanukoviç ciñgän häm tawış birü tupas bozular belän ütkän könçığış Ukrainada oppozitsiä küzätüçelären saylaw urınnarına kertmägännär genä, şuña kürä bozular turında dälil tuplaw öçen dä mömkinleklär bik bulmağan. Oppozitsiä mäxkämälärdä uñışqa ireşkän oçraqta da, mäxkämä qararlarınıñ ğämälgä kerüe öçen berniçä kön kiräk bulaçaq, çönki qanunda äle, qararlarnı yuğarıraq mäxkämädä üzgärtü mömkinlege dä qaralğan. Xäzerge xakimiat oppozitsiäneñ şuşı omtılışlarına, ciñüçe dip mömkin qädär tizräk Yanukoviçne iğlan itep, häm anıñ inauguratsiäsen dä citez genä ütkärep cawap birä ala.
Kärim Kamal


text: Tähran -- İrannıñ atom programması turında söyläşülärdä töp aradaşçı Ali Laricani, Mäskäwdä 2 kön barğan söyläşülärne "konstruktiv" dip bäyäläde. Bügen Tähranda, jurnalistlar aldında çığış yasap, Laricani, Rusiäneñ uran bayıtıp birü täqdime, İrannıñ atom programması tiräsendäge kierenkelekne çişergä yärdäm iter digän ömet belderde. Laricani süzlärençä, İran, Könbatışnıñ, Tähran atom qoralı yasarğa teli digän şiklären beterergä teli. Berük waqıtta ul, İrannıñ, tikşerü häm citeşterü maqsatlarında, uran bayıtırğa xoquqı buluına basım yasadı. Rusiäneñ atom energiä idaräse başlığı Sergei Kirienko, söyläşülärne däwam itü öçen, şuşı atnada İranğa kilergä tieş.


text:
Osman Öztunç - Ağlama Küçüğüm
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Ağlama Küçüğüm
Etiketler : Osman Öztunç - Ağlama Küçüğüm türkü indir, Osman Öztunç - Ağlama Küçüğüm türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Ağlama Küçüğüm mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Ağlama Küçüğüm türküsü, Ağlama Küçüğüm sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Ağlama Küçüğüm bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Dağlara Çıkmanın Tam Zamanı
Osman Öztunç - Çakırcalı Mehmet


text:
Yaqın Könçığış: "Solıx yulı" amerikan citäkçelege öçen şaqtıy sikältäle
İzrail premyerı Hindstanda säfär belän yörgändä, Yaqın Könçığıştağı nizaqnıñ ikençe yağı, fälästinlelär, xakimiat mäs''äläsen çişü belän mäşğül ide. Könbatış, bigräk tä Amerika Quşma Ştatları zur ömetlär bağlağan Mäxmüt Abbas urınına fälästin premyer-ministrı itep anda xäzer Äxmät Quray raslanırğa tora. Şuşı soñğı täräqqiat Waşingtonnıñ Yaqın Könçığıştağı solıx urnaştıru eşlärennän çitläşüwenä kitermäsme?
Audio, Colin Powell
"Problem bulıp, fälästin däwläteneñ İzrail belän bergä yäşäwen inkär itkän "Xämäs", "İslam Cihadı" häm başqa terror oyışmaları tora, alar İzrailne yuq itärgä teli häm qoral itep terrornı sayladı" di däwlät sekretare Powell. Aña şulay uq, İzrail yağınıñ şimbä könne "Xämäs" törkemeneñ ruxi citäkçese sanalğan şäyex Äxmät Yasinne üterergä tırışuwı xaqında da soraw birelde, moña Colin Powell bolay dide.
Audio, Colin Powell
"Bez andıy säyäsätne xuplamıybız, häm ğomumän andıy ğämällärne xuplaw berqayçan da bezneñ säyäsät tügel ide. Bez İzrail yağına härzaman "şul ğämällärneñ kiläçäktä nindi näticälärgä kiterä aluwın farazlarğa tieşsez" dip äytep kildek" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare. Soñğı waqiğälär şunı kürsätä ki, Waşington xäzer barı tik İzrail yağına ğına tä''sir itü yulın saylap, fälästinlelär qılğan terror belän inde üzeneñ eş itärgä telämäwen belderä. Yäğni amerikannar xäzer, fälästin idaräse üzeneñ terrorğa qarşı toruwında buldıqsızlığın kürsätte, ägär dä İzrail moña üze cawap qaytara ikän, bu anıñ eşe digän qaraşqa küçä bara. Prezident Bush öçen bu yaña säyäsät tügel, ul monı üz xakimiateneñ berençe ike yılında alıp barğan ide, şuña kürä dä anı ğäräp dönyası da, Yevropa Berlege dä fäqät İzrail yaqlı buluda ğäyepläp kilde. Aq yortnıñ kire şul elekke säyäsätenä qaytuwı, anıñ Yaqın Könçığıştağı xällärgä bulğan qızıqsınuwınıñ kimüwenä işarä itä.
Kärim Kamal, Praga


text: Rusiä Däwlät Duması bügen Kyoto kileşüen rasladı. Parlament başlığı Boris Grızlov süzlärenä qarağanda Rusiä qatnaşmasa älege kileşü ğamälgä kerä almıy ide: "Kyoto kileşüe eşläsen öçen kileşügä kergän illärneñ hawağa yapma gaz çığaruı – ğömüm külämneñ 55%tın täşkil itetergä tieş. Xäzergä qadär bu – 44%nı täşkil itä ide. Rusiäneñ öleşenä 17% tiä, şulay itep Rusiäneñ quşıluı belän Kyoto kileşüe eşli başlayaçaq," dide Rusiä parlamentı başlığı Grızlov. 2001nçe yılda Amerika Quşma Ştatları Kyoto kileşüennän çıqtı. Kyoto protokolı – global cılınuğa qarşı çaralarnı küz aldında tota. Däwlät Duması tarafınnan raslanğan bu qanun ölgese şulay uq Federasiä Şurasında qaralıp imzalar öçen prezident Vladimir Putinğa cibärelergä tieş. Älege kileşü 1997nçe yılda Yaponiäneñ Kyoto şähärendä qabul itelde. Rusiä aña 1999nçı yılda kerde. Däwlät Duması bügen şulay uq Mäskäwneñ Yevropa Berlege belän Xezmättäşlek Kileşüen 10 yaña äğzağa da ozaytunı rasladı. Berlekneñ kiñäyüenä ber ay qalğanda, april ayında qabul itelgän bu kileşü – Rusiä belän Yevropa Berlege arasında säyäsi häm iqtisadi bäyläneşlärne bilgeli. Rusiä bügen Gruziä häm Azerbaycan belän çik buyın açtı. Çiklär Beslandağı mäktäp faciğasennän birle yabıq ide. Mäskäw bu adımnı – kürşe illärdän çeçen suğışçılarınıñ ütep kerüen buldırmas öçen yasadı. Gruziä häm Ärmänstan bu ğamäl iqtisadqa ziyan salaçaq dip, qararğa qarşı çıqqan ide.


text:
Uy`ımdastırılıp jürgen san türli şığarmaşılıq keşter men kezdeswlerden körermenniñ alar rwxanï ləzzatı da san türli. Birinde birsıdırğı uzın-sonar sözderden jalığıp, waqıt sanap asıqsañ, birinde key`ipkermen bolğan əserli əñgimeni quştarlana uy`ıp tıñdağan say`ın tıñday` tüskiñ keledi.
Sonday` erekşe basqosw Əbdilda Təjibaev atındağı oblıstıq əmbebap ğılımï kitapxanasında ötken Qazaqstan Jazwşılar jəne Jwrnalïster odağınıñ müşesi, aqın oblıstıq «Aqtöbe» gazetiniñ redaktorı Bawırjan Babajanulınıñ şığarmaşılığına arnalğan poézïya keşinde boldı. Erekşeligi sol, rwxanï mol azıq beretin jïın aldın ala jazılğan scenarïy`siz erkin formatta ötip, oqırmandarmen qızw dïalog örbidi. Keş tizginin belgili aqın, «Qoğam TV» telearnasınıñ qurıltay`şısı Şahïzada Əbdikərimov ustap, şığarmaşıl jandardıñ özara əzil əñgimeleri men tağılımdı tərbïege tolı təlimderi köpşiliktiñ köñilinen şıqtı. Keştiñ şımıldığın aqtöbelik aqın Bawırjan jır jampozı Tölegen Ay`bergenovtıñ «Qazaq» attı öleñimen aşıp, əri qaray` öziniñ jürek tükpirinen jarıp şıqqan bir top töl twındıların jırsüy`er Sır jurtşılığımen bölisti.
– Mağan bul saxnada özderiñizben ekinşi mərte qawışw baqıtı buy`ırıptı. Alğaş ret şığarmaşılıq joldağı ornı bölek bawırım – Ədil Botpanovtıñ «Ömirzaya» kitabınıñ tusawkeserinde kelgen edim. Jır eli erekşe ıqılaspen qarsı aldı. Menimen jüzdeskeli, pikirleskeli kelgen oqırman qarasınıñ qalıñdığına, onıñ işinde köziqaraqtı jastarğa rïza bolıp otırmın, – dedi aqın ülken tolqınıspen. Rasında, keş nağız şığarmaşılıq bağıtta örbidi. Əzil de ay`tıldı, öleñ de oqıldı, qımbat estelikter de söz boldı.
Sonday`-aq, jïın barısında keş qonağı Aqtöbe oblısınıñ mədenïet, arxïvter jəne qujattama basqarmasınıñ basşısı Qanat Ay`tbaev söz söy`lep, eki öñir arasındağı şığarmaşılıq bay`lanıstıñ artqandığın qwanışpen jetkizdi. Almalı Almatıda stwdenttik şaqtıñ qızığı men şıjığın birge ötkergen Turar Sızdıqov, Nurlan Bökenov, Murat Jetpisbaev sın- dı dostarı aqınnıñ qımbat əri qızıqtı estelikterin oqırmanmen bölisse, «Sır medïa» JŞS-niñ bas dïrektorı Amanjol Oñğarbaev onıñ şığarmaşılığına toqtaldı. Keş soñında qala əkimi Nurlıbek Nəlibaevtıñ atınan keş qonağına alğıs xat tabıs etilip, jïnalğan köpşilikke aqınnıñ bir top jïnağı tartw etildi. Ay`ta ketey`ik, atalmış şara öñirimizde ötip jatqan Aqtöbe künderi aya- sında uy`ımdastırıldı.
Bağlan TİLEWBERGENOVA.


text:
Ekrem Çelebi - Oyna Gül Yüzlüm
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Oyna Gül Yüzlüm
Etiketler : Ekrem Çelebi - Oyna Gül Yüzlüm türkü indir, Ekrem Çelebi - Oyna Gül Yüzlüm türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Oyna Gül Yüzlüm mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Oyna Gül Yüzlüm türküsü, Oyna Gül Yüzlüm sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Oyna Gül Yüzlüm bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Kınaman Komşular
Ekrem Çelebi - Uyur İdik Uyardılar
Ekrem Çelebi - Sarı Yazma Yakışmaz Mı Güzele
Ekrem Çelebi - Hani Nerede Babam
Ekrem Çelebi - Oya Yazma Başında
Ekrem Çelebi - Kahveyi Dökerim
Ekrem Çelebi - Yüce Dağ Başında
Ekrem Çelebi - O Yarin Kaşları Kara Değil Mi


text:
Milli äydäwçelär nindi bulırğa tieş?
Bügenge analitik tapşıruıbıznıñ temasın bilgeläwdä milli xäräkätneñ 90 yıllardağı kütäreleşen citäklägän häm tatar xalqınıñ bügenge yazmışına zur tä''sir yasağan Marat Mölekovnı iskä alu kiçäse säbäp buldı. 5 fevral''dä Bötendönya tatar kongressı binasınıñ utırışlar binasında bik üzençälekle ruxta ütte ul kiçä. Monda xäzerge zaman milli xäräkäten äydäp yörüçelär, tatar ictimaği üzägen oyıştıruçılar, bilgele cämäğät eşlekleläre, fän doktorları, mädäniät, sänğät eşlekleläre cıyılğan ide.
Ğalim häm cämäğät eşleklese Räşit Yağfarov mäclesneñ başında Marat Mölekovnıñ tormışı häm milli xäräkättä totqan urını turında äytte.
Marat Mölekovnıñ tormış häm köräş yudı ciñel genä bulmadı. Suverenitet turında Deklaratsiäne qabul itkändä ul xalıqnı äydäp bardı, referendum aldınnan köräştäşläre belän xalıqnı mäydanğa alıp çıqtı, açlıqnı oyıştırdı. Ul soñğı könnärenä qädär milli xäräkättä buldı. Marat Mölekovnı bez xäzer dä bezneñ ruxi liderıbız itep tanıybızBu kiçädä Marat Mölekovnı zurlaw, anı sağınu, xätta sızlanu atmosferası yöräklärne çänçep tordı. Anıñ ulları Röstäm häm İskändärneñ yözenä qarap, 1997 yılnıñ mayında wafat bulğan milli äydäwçene küzallarğa tırıştılar. Ber qarasañ, Tömän ölkäsendä tuğan çın seber tatarı Qazanğa kilep, üz keşe bulğan häm millät yazmışı turında zıyalılar belän dä, ğadi xalıq belän dä, citäkçelär belän dä söyläşergä, millätneñ ixtiacın iñ berençe urınğa quyarğa niçek buldıra alğan, digän soraw da tua. Beräwlär Qazannan, ikençelär Aqtanış, Möslim yäki Çüpräledän yäisä ğorur Çallı, Älmät yaqlarınnan bula. Öçençeläre, Penza, Nijgar, Mordoviä yaqlarınnan. Dürtençeläre, Ural, Irımbur töbäkläre ruxın çağıldıra. Urta Aziä yäki Baltiq yaqları da bar bit äle. Mişär, tiptär, seber yäki keräşen üzençäleklären kürsätü, saqlaw ğädäte dä bar. Ä bit yıraq Tömän urmannarı artınnan kilgän Seber tatarları arasında nindi zatlı şäxeslär bulğan. Ğalim häm din eşleklese, dönyanı urap çıqqan Ğäbderäşit İbrahimov, Azatlıq radiosınıñ iñ berençe direktorlarınnan bulğan Şihap Niğmäti kebeklär yanına Marat Mölekovnı da quyıp bula. Şul yaqlarnıñ wäkile, bilgele fol''klorçı Flora Äxmätova-Urmançe bolay dip äytte.
Min Marat abıy kebek ük Tömän ölkäseneñ Yaulıtora rayonı İsät awılınnan. Min anı ul äle Qazanğa kitkänçe ük belä idem. Monda kilgäç tä, aralaşıp yäşädek. Minem haman küz aldında tora. Qaynağan mäydanda Marat Mölekovnı xalıq qullarına kütärep kitte. Ä märxüm Baqıy ağa äytä torğan ide, Maratnı min Ğäbderäşit İbrahimovqa oşatam dipTatarda bit yulbaşçılar, zatlı aqıl iäläre, qıyu yöräkle keşelär bik küp. Ämma, törle säyäsi qiblalı häm törle sotsial'' qatlam wäkillären kileşterü bik qıyın. Yä artıq ätäçlänep kitü, yulbaşçılıq çire belän awıru küzätelä, yäisä yılap, zarlanıp, meskenlekkä künegälär. Xoquq belgeçe Ğayal Mortazin menä närsä äytte.
Xäzer min uftanam bügenge köndä Marat Mölekov kebek milli citäkçelärebez bulmağanğa. Citäkçelär bar ul anısı. Läkin kübese 16 ğasırdağı şikelle, min zurraq xan, sin keçeräk xan, dip büleşep yatalar 21 ğasırda da. Menä şundıy närsälär betsen ide. Üzara tänqit bulırğa tieş, älbättä. Tänqittän soñ ber-bereñnän doşman yasarğa ğına kiräkmi. Bezneñ zur maqsatıbız bezne bergä berläşterep torsın ide. Çönki bu ğämällärdän bezneñ maqsatıbız zur zıyan kürä. Annan soñ, bügenge köndä bezneñ milli xäräkätkä yäşlärneñ atlığıp tormawı da borçıy Älbättä, millätne yaqlawçılar, aña yul kürsätüçelär, dan, şöhrät häm mal, däräcälär öçen köräşmilär. Kiresençä, alarnıñ yulı häm tormışı faciğäle, qaywaqıtta qurqınıç ta bula. Alarnı östän bilgeläp quymıylar, xalıq kemne tıñlarğa, kemgä ışanırğa kiräklegen üze xäl itä. Tel, ädäbiät, sänğät institutı direktorı Nurmöxämmät Xisamov bolay dide.
SSSRdağı, Rusiädäge wazğiät milli xäräkätneñ liderlarına, milli xäräkätneñ ideyasına berqayçan da xäyer-xaq bulmadı. Maratqa da härwaqıt awır buldı. Häm üzebezneñ arabızdan da törle mönäsäbät kürsätelde. Mäsälän, menä ber yulı matbuğatta Ğömär Usmanov Tatarstanğa suverenitet kiräkmi, Marat Mölekov alıp barıp torğan yul yaxşığa kitermi, dip yazıp çıqtı. Marat plenum utırışı cıydı. Şunda üzebeznekelär, Marat Mölekovnı sügä, anı eştän quarğa kiräk, di. Kemder anıñ danına, kemder — urınına qızığıp eşlägännärder inde bu eşne. Suverenitet öçen köräşneñ iñ qaynar könnärendä, mäydanda iñ küp xalıq cıyılğanda, 5 meñ xalıq bar ide anda. Marat ul waqıtta parlamentta utıra, ä mitingı alıp baruçılarnıñ xalıqnı tuplaw köçe anıñ däräcäsendä bulmağan, küräseñ, mäydan dulqınlana. Şunda mäydanğa ike qulın kütärep, Marat yögerep töşä. Xalıq şunda uq şıp bulıp qaldı. Marat çın lider ide, çönki anıñ qulına qarap, xalıq üzen niçek itep totarğa ikänen añlıy ideFändäs Safiullin qaywaqıtta millät pärwärlärneñ çitläşterelüe turında da söyläde.
Küp yıllar da ütmäde, anıñ fikerdäşlären, köräştäşlären inde kiräk tügelgä dä sanıy başladılar. İkençe çaqırılış Yuğarı Sovetqa alarnı ütkärmäskä tırışıp küpme eşlände. 2000 yılda suverenitet turındağı Deklaratsiäne qabul itügä 10 yıl tuluğa bağışlanğan tantanalı sessiägä, ul waqıtnı bu eştä iñ aktiv qatnaşqan keşelärne kertmädelär. Şuşılarnı kürep, bügenge köndä Marat Mölekovqa yäşärgä ul waqıttan da qıyınraq bulır ide, minemçä
Ğalim Damir İsxaqov Tatar ictimaği üzägeneñ programma häm ustavların tözüçe bu xäräkätneñ tamırların, fänni nigezlären, ruxi häm matdi stimulların yaxşı belä.
Marat Mölekov yış qına bez bergä qabul itkän qararlarnı säyäsi yaqtan tormışqa aşıra ide. Törle çaqlar buldı ul waqıtta, barısın da äle xäzer dä äytep beterep bulmıy. Bezgä aqçalata yärdäm itüçelär dä küp buldı. Minem xäterdä ber oçraq istä qalğan. 1992 yılda bezgä turı kilde Tatar mädäniäten üsterü konsepsiäsen eşlärgä. Bu eştä beryulı 30 lap ğalim qatnaştı. Bik awır bulsa da, Marat abıy bezgä bu eşkä tüläw öçen aqça tabıp birde. Şunısın da äytergä kiräk, Marat Mölekov bik tınıç, sabır xolıqlı keşe ide, min anıñ kem belän bulsa da konfliktqa kergänen xäterlämim, andıy xäl bulmadı. Däwlät digän närsä ul şäxeslärsez bulmıy. Läkin layıqlı şäxeslär bulsa, däwlätne yuğaltqaç ta, anı kire qaytarıp bula. Şuña kürä, bez ütkän yul — ul tarixta qaldı. Ä şul tarixta qatnaşqan keşelär barısı da keşelärneñ xäterendä qalaçaqlar. Marat Mölekov — berençe çirattaBu söyläşüdä ber şäxes yäki uzğan xällärne iskä alu ğına bulmadı. 15 yıl elek başlanğan eşlärneñ qayberläre tormışqa aşqan, ikençeläre — özelep qalğan. Milli veterannar cıyılışına kilüçelär küp, ämma almaş, yäş buın häm zamança ğämällärne milli eşlär belän bäyläwçelär ni qızğanıç, siräk oçrıy. Bu oçraşudağı moñsulıq häm küñeldäge yuşqın da şuña bäyleder. Ämma eşlise eşlär barıber fiker iälären häm köräşçelärne, fidaqärlärne üzenä çaqırıp tora.
Millätneñ häm däwlätçelekneñ, Tatarstannıñ bügenge xäle sabaq alarğa, yaña yullar häm alımnar tabunı taläp itä. Bu eşlärdä küpne kürgän Kärim Yauşev oçraşuğa Ufadan kilgän ide. Ul da ütkän häm kiläçäk turında söyläde.
Bügen, minemçä, bezgä tege waqıttağı kebek däwlätçelekne saqlawğa böten köçne salırğa tügel, ä millätne, tatarnı saqlap qalu ideyäsen berençe urınğa çığarırğa kiräkter. Ägär dä bez haman suverenitet öçen genä köräş alıp barsaq, tatarnıñ üzen yuğaltırğa mömkinbez. Şunlıqtan bezgä yaña köräş alımnarı, yaña eş yünäleşläre turında da uylarğa kiräk. Min bu nisbättän milli-mädäni moxtariätlärneñ ähämiäten iskä alıp kitär idem. Bu ideyäne Tatarstanda eläkterep alıp, anı böten rusiä buylap tormışqa aşırırğa kiräk. Tatar milläten saqlap qalu turında süz yörtäbez ikän, İdel-Ural töbägendäge tatarlar turında süz bara. Şuña da, Başqortstandağı tatarlarnı saqlap qalu öçen köräş, ğomum tatar milläten saqlaw öçen köräşneñ iñ zur elementlarınıñ berse bulıp torırğa tieşXäzerge zamanda, bigräk tä, yäş buın millättäşlärebez qalın-qalın kitaplar, ozın-ozın dokladlar belän mawıqmıylar. Näticä kiräk, üseş, açış kiräk, aqça häm texnika kiräk. Stimullar bulmasa, xäräkät itü bik awır. Ämma milli qibla häm liderlıq mäs’äläse barıber qala. Tağı da ähämiätleräk, kiskenräk bula başlıy. Menä şul waqıtta küñel häm aqıl türendä yatqan Tuqaylar, Maqsudilar, İsxaqilar, Äbrar Kärimullin, Marat Mölekov, Baqıy Urmançı, şulay uq xäzerge çorda arabızda bulğan Mirqasıym Ğosmanov, Yaxya Abdullin, İndus Tahirov häm başqa şäxeslärgä tartıla. Ä bügenge kön yaña äydäwçelärne, oyıştıruçılarnı sorıy. Şuşı ixtiacnı häm buşlıqnı añlaw bu söyläşüneñ töp näticäse buldı. Uylarğa kiräk, kiñäşergä kiräk. Zaman qatlawlı, xällär ciñel tügel. Tatarlar tatarlıqqa moxtac.
Rimzil Wäli, Gölnaz İlgizär


text:
Balkan energiä sammitında Putin Rusiä proyektların täqdim itte
Rusiä prezidentı Vladimir Putin yäşkämbe könne Zagrebta Balkan energiä sammitında çığış yasap Könyaq Könçığış Yewropa belän Rusiä arasında energiä xezmättäşlegen arttırırğa çaqırdı häm töbäkkä berniçä proyekt täqdim itte.
Putin Rusiäneñ bu töbäkkä bitaraf bulmawın kürsätü öçen berniçä yaña proyekt ta täqdim itte.
Şularnıñ berse Barlıq Qara diñgez illären totaştıra alırday häm urtaq energiä bazarınıñ nigeze bula alırday elektr çılbırı tözü.
Ul şulay uq Rusiäneñ Balkandağı neft häm gaz proyektlarında qatnaşırğa teläwen belderde. Putin Rusiä şirkätläre dönyadağı iñ yaxşı şirkätlär belän yarışa ala, ä Rusiäneñ tabiği möxit standartları başqa illärdägedän yuğarıraq dide.
"Rusiä gaz satu söyläşülären däwam itärgä häm töbäkneñ tranzit mömkinleklären tağın da nığraq faydalanırğa, qayber balkan illärendä gaz bazları tözergä teli. Bu töbäkneñ energiä täeminäten yaxşırtıp qına qalmıyaçaq, tulayım Yewropanıñ eneriä problemaların çişü yağınnan qarağanda da aña iğtibarnı häm anıñ ähämiäten arttıraçaq" dide Putin.
Putin şulay uq Gazprom belän Italiäneñ Eni şirkäte arasında Qara Diñgez töbendä ütkärgeç tözü turında şimbä könne imzalanğan kileşüne maqtadı.
Qara Diñgez töbennän uzuçı ütkärgeç Rusiä belän Bolğarstannı totaştıraçaq. Anıñ aşa Rusiä nefte Italiägä häm Üzäk Yewropağa qudırılaçaq.
"Bu mömkin bulğan häm küpne wäğdä itüçe proyekt. Ul tulayım Yewropanıñ energiä täeminäten yaxşırtuğa öleş kertäçäk. Bez bu proyektnı Rusiä xökümäte belän bergä Italiä xökümäteneñ genä tügel Yewropa Berlege komissiäseneñ dä xuplawına bik şatbız" dide Putin.
Sammitta qatnaşuçılarnıñ uyında şulay uq Rusiäneñ Duslıq ütkärgeçe belän Xorvatiäneñ Ädrän ütkärgeçen totaştıru planı, Bolğarstannıñ Burgas portı belän Gretsiäneñ Aleksandropolis portın totaştıru ütkärgeç tözü proyektı da buldı.
Putin Burgas-Aleksandropolis ütkärgeçe yılına 35 million kubometr neft qudıra alaçaq häm anı xätta 50 millionğa qädär citkerep bulaçaq dide.
Mondıy ütkärgeç Duslıq-Ädrän proyektınıñ ähämiäten kimetmäsme digän sorawğa Rusiäneñ energiä ministrı Viktor Xristenko Rusiä proyektları ber-bersenä qarşı kilmiäçäk dip ışandırdı.
Interfax agentlığına, Xristenko ber genä ideyanı da aşığıp kümärgä yaramıy, anı waqıt qına kümä ala digän häm Burgas-Aleksandropolis proyektı xäzer iñ möhim häm alğa sörelüçe proyekt digän.
Putinnıñ Rusiäne Balkannıñ küptänge häm kiläçäk dustı itep sürätlärgä tırışuına ber çığarmanı isäpkä almağanda ällä ni qarşılıq bulmadı.
Barı tik Bolğarstan prezidentı Traian Basescu ğına töbäkneñ Rusiä energiäsenä bäylelegen kimetergä kiräklegenä basım yasap Bez energiäne säyäsi basım yasaw qoralı bularaq qullanunı berqayçan da qabul itmiäçäkbez dide.


text:
Grajdanlıq aktın terkäw eşe üzgärä
Grajdanlıq aktların terkäw idäräse -ZAGSnıñ yıllıq cıyılışı yaña binada uzdı. Ul 2005 yılnıñ dekaberendä ğına açılğan ide. Soñğı yıllarda Grajdanlıq aktların terkäw binaların açu rayon cirleklärendä dä artqan. Utırışta Qama Tamağı, Teläçe häm başqa rayonnar bilgeläp uzıldı. Terkäw binaları belän ber rättän nikaxlaşuçılar, yäğni räsmi terkälep yäşäwçelär sanı da 2004 yıl belän çağıştırğanda 10 protsentqa kübäygän häm barlığı 27 meñ tiräse keşe ğailä qorıp cibärgän. Bu xaqta ZAGS idäräse citäkçese Flyura İldarxanova
Terkälüçelär cäy könne kübäyä, läkin 2 nikaxqa ber ayırılışu turı kilä.
Respublikada uzğan yılda 14 meñnän artıq ayırılışuçı terkälgän. Bu yäşlärneñ ğailä qorırğa äzer bulmawınnan kilä dielä. Xäzer respublikada räsmi terkälmiçä yäşäwçelär dä arta.
Balalar tuu sanı da 2004 yıl belän çağıştırğanda 5 protsent tiräsenä kimegän, ämma şul uq waqıtta 3-4Hчe balaların tabuçı ğailälär artqan. Kollegiädä bilgeläp uzılğança, bıyıl Tatarstanda 37 meñnän artıq keşe tuğan, şul uq waqıtta 52 meñ ülgän. Ayıruça Spass, Minzälä, Apas, Tuqay rayonnarında ülüçelär sanı kübäygän.
ZAGS eşçänlegenä uzğan yıl 53 million sumnan artıq aqça bülenep birelsä, bıyıl ul 74 millionnan artıp kitkän. Kollegiä utırışında älege aqçanıñ kübese şähär häm rayon jirle üzidarälärenä birelüe äytelde. Grajdanlıq aktları terkäw yañalıqları turında kollegiädä qatnaşqan Tatarstan Ministrlar Kabinetınıñ däwlät xakimiäte häm cirle üzidarä başqarma orğannarı belän eşne caylaw bülege citäkçese Änäs İsxakov
Xäzer yaña qanun nigezendä, barlıq grajdanlıq aktların terkäw awıllarda başqarılaçaq. Xalıqqa dokumentlarnı tutıru öçen rayon yäki şähär üzägenä barırğa kiräk bulmayaçaq. Bu eşne ciñeläytä.
Ägär elek 52 cirdä genä grajdanlıq aktın terkäp bulsa, xäzer ul 999 cirle üzidarä orğannarında başqarılaçaq. Şul nisbättän mäğlümatnı tuplawğa da zurraq iğtibar birelergä tieş bula. Böten ülü, tuu, nikaxlaşuçılarnıñ terkälüläre berdäm elektron arxivta cıyılaçaq.
Soñğı yıllarda nikaxlaşuçılar sanı artsa da, ayırılışıp tulı bulmağan ğailälär dä kübäyä. Şul nisbättän, Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetı qarşında ğailä häm demografiä buyınça fänni-tikşerenü institutı buldırırğa kiräklege äytelde.
Landış Xarrasova


text:
Qazağstan da, Rusiädäge kebek ük, "suveren demokratiä" qoru eşenä kereşä
Prezident itep Vladimir Putin saylanğannan soñ Rusiädä urnaşqan xälne bäyäläw öçen Kreml "suveren demokratiä" digän töşençä kertkän ide. Şunıñ yardämendä ul üzendäge täräqqiatneñ Könbatış demokratiäläre täcribäsenä tügel, ä Rusiäneñ üzençälekle tarixi şartlarına nigezlänüen isbatlarğa tırışa. Xäzer inde näq şul uq närsäne Rusiäneñ kürşese Qazağstan da alğa sörä başladı kebek. Astana häm Mäskäwdä "suveren demokratiä" tamır cäyep kilä.
Partiälärne berläşterü ideäse dä näq menä Däriğä Nazarbayevadan kilde, ul monı Asarnıñ yün ayında uzğan kiñäşmäsendä iğlan itkän ide. Prezident qızı fikerençä, anıñ ätisen yaqlawçı köçlär berläşergä tieş, çönki ildä töp burıç bulıp xäzer suverenlıqnı nığıtu mäs''äläse tora. Däriğä Nazarbayıva, Qazağstanda da tösle inqilaplar oyıştıru omtılışları buldı, ämma bezneñ il andıy uyınnar öçen tügel, dip belderä häm Mäskäwdäge kebek ük, niçek itep xäzer bezneñ suverenlıqnı nığıtıp bula? digän soraw quya.
Ä nigä äle biredä näq menä suverenlıq süze qalqıp çığa soñ? Nazarbayıva monı bolay añlata - "şaqtıy ğına waqıt bez demokratiägä taba Könbatışta sızılğan xaritalar buyınça bardıq, ämma xäzer inde bez torğan sayın kübräk il wä millätlärneñ başqa beräw kürsätkän yuldan barırğa telämäwen kürep torabız. Yewropanıñ berdäm konstitutsiäsen kire qağu da ayırım illärneñ eçke üseşen yaqlaw maqsatında eşlände", dip belderä prezident Nazarbayıvnıñ qızı Däriğä.
Anıñ tağın ber fikere - "bar säyäsi wä iqtisadi ğämällär barı tik ber küzlektän genä çığıp bäyälänergä tieş - alar ni däräcädä bezneñ suverenlıqnı nığıtaçaq?" Älege fiker Rusiädäge tıñlawçılarğa inde tanış. Näq şul uq "suveren demokratiä" täğlimatın Mäskäwdä prezident idaräse citäkçeseneñ urınbasarı Vladislav Surkov alğa sörep kilä. Anıñ fikerençä, Rusiäneñ totrıqlı täräqqiate öçen näq menä şuşı ike alşartnıñ - suverenlıq wä demokratiäneñ buluı şart. "Suveren demokratiägä äylängäç kenä Rusiä iqtisadi yaqtan uñışlı, säyäsi yaqtan totrıqlı häm mädäni yaqtan üskän, bar dönya säyäsätenä tä''sir itärlek il bulaçaq", dip añlata Rusiäneñ üz yulı belän baruı kiräklegen Vladislav Surkov.
Suverenlıqqa yanağan qurqınıçlar isemlegenä Surkov xalıqara terrornı, xärbi qarşılıqlarnı, iqtisadnıñ yarışa almaslıq xälgä kilüen, häm Däriğä Nazarbayeva telgä alğan häm Rusiä säyäsi elitasın teträndergän tösle inqilaplarnı kertä. Ğomumdäwlät qimmätlärne äkrenläp yuıp, "däwlätneñ üzen buldıqsız dip iğlan itep, eçke nizaqlar quptarıp xakimiatne şulay yomşaq qına qulğa töşerü suverenlıq öçen çın mäğnäsendä zur qurqınıç bulıp tora", di Rusiäneñ yaña däwlät täğlimatın eşläwçe Surkov.
Moña kirtä quyu eşen, Vladislav Surkov fikerençä, "Yedinaya Rossiä" partiäse alıp barırğa tieş, ul 2007-nçe yılğı Duma saylawların ciñep çığu belän genä çiklänmiçä, üzeneñ östenlegen kimendä 10-15 yıl saqlap qalırğa, şul waqıt eçendä ğomumdäwlät maqsatlarğa ireşü eşenä bar ilne kütärergä tieş. Bu uñaydan xakimiattä berniçä distä yıl qalğan yapon liberal-demokratları häm şvet sotsialistları täcribäse kiterelä. İñ qızığı şul - prezident Nazarbayevnıñ Otan partiäse äğzalarına yullağan qotlaw xatında da näq şul partiälärgä işarä yasala. Xäzer inde Qazağstanda da, Rusiädäge kebek ük şundıy partiä qoru eşenä kereşälär häm bu eşneñ ruxi nigeze itep "suveren demokratiä" täğlimatın alalar.
Kärim Kamal


text:
Tatar gimnaziäsen cimerü kiçekterelde
İnde xäbär itelüençä, 26 ğinwar könne Ufada tatar gimnaziäse öçen dip tözelüçe binanı cimerä başlaw xaqında kisätü yasalğan ide. Respublika xakimiätläre tatar eşquarları tözetüçe Ğabdulla Tuqay isemendäge tatar gimnaziäse binasın cimerü omtılışların moñarçı da yasağan ide. Ämma tatar cämäğätçelege häm respublikadağı Berläşkän oppozitsiägä kerüçe başqa ictimaği oyışmalar wäkilläre qarşılıq kürsätep, moñarçı bu binanı cimertüne buldırmıy kilde.
Bu yulı da 26 ğinwarda gimnaziäne cimerergä kilälär ikän digän xäbär bulğaç, irtänge qarañğılı-yaqtılıda biregä gimnaziäne yaqlap, distälärçä keşe kilde. Qapqanıñ tışqı yağına törle şiğar'lär yazılğan tuqımalarnı totıp çıqtı alar. Anda tatar gimnaziäsen cimerüne ğäyeplägän yazmalar belän bergä respublikada tatar telenä dä däwlät tele statusı birüne taläp itkän häm tatar xalqına başqa mömkinleklär dä birelergä tieş digän şiğar'lär çağıldırılğan.
Şulay da irtänge säğät unğa uq kilergä tieşle awır texnika kilmäde bu könne. Barı tik berazdan ber törkem mäxkämä pristavları ğına kilep tağın kisätü qaldırıp kitte. Ul kisätüdä yazıluınça, gimnaziä öçen täğäyenlängän binanı köç qullanıp sütü öçen, biredä awır texnika kilü yulların 30 ğinwarğa qädär äzerläp quyarğa quşıla.
Şul uq waqıtta mäxkämä pristavları kitügä ük, Başqortstan Berläşkän oppozitsiäsenä kerüçe oyışmalar citäkçeläre Rusiäneñ törle däräcä citäkçelärenä häm Rusiäneñ baş mäxkämä pristavı isemenä tatar gimnaziäse binasına bäyle xällärne bäyän itep möräcäğätlär äzerläde. Şulay itep xäzer gimnaziäne yaqlawçılar 30 ğinwarda tağın cıyılırğa kileşep taralıştı.


text:
Hindstan premyer ministı wazıyfasına iqtisadçı Manmohan Singh täqdim itelde
Hindstanda parlament saylawlarında ciñep çıqqan Kongress partiäse citäkçese Sonia Gandhi premyer ministr wazıyfasınnan sişämbe kiçendä baş tartqannan soñ bu wazıyfağa mäğlüm iqtisadçı, tuqsanınçı yıllarda iqtisadıy reformalarnı başlap cibärgän Manmohan Singh täqdim itelä. Singnıñ kilüe Kongressnıñ berektäşlären qänäğätländersä dä, Sonia tarafdarları Kongress citäkçeseneñ premyer wazıyfasın aluın taläp itä.
Şulay da Singhnıñ täqdim itelüe belän Hindstannıñ qimmätle käğäzlär bazarında da canlanu sizelä başladı. Singh 1991-nçe 96-nçı yıllarda Kongress xakimiäte çorında Finans ministrı bularaq iqtisadıy reformalarğa zur öleş kertkän keşe. Ämma ul tulı xökümätne idarä itärlek säyäsi täcribägä iä tügel dip sanala. Kongressnıñ koalitsiädäge berektäşe bulğan komunnistlar anı yaqlap çıqtı. Alar fikerençä xäzer iñ möhime xakimiättän kitüçe millätçe partiägä mömkinleklär qaldırmaw kiräk. Sonia Singni yaqlawnı sorap komunistlar citäkçese öyenä üze barğan. Ämma Kongressnıñ üz äğzaları Sonia Gandinıñ premyer wazıyfasınnan baş tartuı belän kileşmi. Kongressnıñ küp kenä citäkçe äğzaları Sonianıñ älege qararına protest yözennän wazıyfalarınnan çigenülären belderde. Kongress tarafdarları protest demonstratsiälärendä tärtipsezleklär qıldı, partiäneñ idarä binasına bärep kerde. Parlamenttağı Kongress äğzası Shanker Aiyer Soniağa bolay dip möräcäğät itte.
AUDİO: Minem küñelem sizüençä, xanım, xäzer sezneñ citäkçelegegez bik möhim, şuña kürä bezne taplamağız. Bezneñ belän qalığız. Bezgä sezneñ citäkçelekkä kiräk. Barı tik premyer-ministr Sonia Ganfhi citäkçelegendä genä bu partiä berdäm bulıp qalaçaq häm bu il berdäm bulıp qalaçaq.
Saylawlarda ottırğan millätçe partiä çığışı belän çit il keşese bezneñ ilne citäkli alamı digän mäs''äläne kütärgäç kiçä Sonia mondıy belderü belän citäkçelektän baş tartqan ide:
AUDİO: Premyer-ministr wazıyfası minem öçen maqsat bulmadı. Min elek härwaqıt bügenge xäldä bulsam küñel sizüenä buysınaçaqmın dip uyladım. Häm bügen min küñel sizüenä buysınam. Bügen miña küñelem bu wazıyfadan baş tartırğa quşa.
Sonianıñ ire Radjiv häm qaynannası İndira Gandilar ikese dä elek premyer-ministr buldı, häm ikese dä şul wazıyfada üterelde. Sonia Gandinıñ balaları xäzer anabıznı da üterergä mömkinnär dip anı premyerlıqtan baş tartırğa öndägän.
Londondağı Patşa Berläşterelgän Xezmätlär İnstitutınıñ säyäsi anilitigı Rahul Roy Chaudhury fikerençä Sonianıñ baş tartuı Kongressnıñ koalitsiä tözü eşen dä qatlawlandırırğa mömkin. Çönki Kongressnıñ säyäsi berektäşläre Gandhi premyer-minstr bulaçaq dip isäplängändä kileşkän ide di.
AUDİO: Saylawlardağı berektäşlär häm qayber partnerlar premyer-ministr itep başqa keşe bilgelänsä fikerlären üzgärtergä mömkin.
Şul uq waqıtta Singhnıñ täqdim itelüe parlamentta anı raslaw öçen zarur bulğan başqa berektäşlär tabuğa yardäm itä ala di Chaudhury.
Naif Aqmal, Praga.


text:
AQŞ häm Ğiraq köçläre Fällücäne yawlıy başladı
AUDİO: Bez terroçılarğa qarşı barabız. Bez başqa beräwgä dä qarşı tügel. Häm barlıq Ğiraq xalqı, şul isäptän Fällücä xalqı bezneñ monı eşläwebezne terrorçılarne beterüebezne häm Fällücädä qanun tärtibe urnaşuın teli, häm bez monı eşlärgä cıyınabız.
Älläwi äytüençä, ul Fällücädä häm yaqındağı Ramadi şähärendä kommendant säğätläre iğlan itkän häm Bağdad xalıqara hawa alanın 48 säğätkä yapqan. Ul şulay uq İordaniä, Süriä belän Ğiraq arasındağı çik buyında qatıraq tikşerülär buldırırğa, barı tik zarur bulğan tawarlarnı ğına çik aşa ütkärergä quşqan. Fällücä yanında 10 meñläp AQŞ xärbie, häm beraz Ğiraq xärbiläre bar. Fällücä xalqınıñ küpçelege annan kitkän dielä.


text:
Tatarstan Fännär akademiäsenä 10 yıl
Soñğı könnärdä Tatarstanda mädäni tormış ta görläp tordı. Tatarstan Fännär akademiäse 10 yıllığın bilgeläp ütte. Däwlät citäkçeläre Fännär akademiäseneñ 10 yıllıq eşçänlegenä yuğarı bäyä birdelär. 10 yıllıqqa bağışlanğan tantanada çığış yasap, Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin Tatarstan aldında Europa däräcäsendäge töbäk bulu maqsatı quyıldı, ä bu reformalar respublikanıñ fänni potensialı qatnaşında ğına mömkin, digän fiker äytte. 31 ğinwar könne Tatarstan Fännär akademiäse häm Äzärbaycan Respublikasınıñ Fännär akademiäse arasında fänni xezmättäşlek turında kileşü tözelde, dip xäbär itä Tatar-İnform agentlığı. Kileşüdä mäğlümat almaşu, urtaq fänni programmalar tözü, konferensiälär, forumnar ütkärü, mäğlümät bankları, kitapxanälär, arxivlar çeltären qullanu qaralğan.


text:
Tretyak Däwlät Şurasında utırış ütkärde
Qazanda Duma deputatları törkemeneñ oçraşular uzdıruı turında söylägän idek. Tanılğan xokkeyçı häm Rusiä Dumasınıñ fizkul’tura, yäşlär eşläre komitetı başlığı Vladislav Tretyak ikençe tanılğan sportçı Röstäm Miñnexanov belän oçraştı. Sabadağı sport mäktäplären qarap qayttı. Vladislav Tretyaknıñ häm başqa Duma deputatlarnıñ Qazanğa kilü maqsatı, Fizkul’tura turındağı federal qanunnıñ qullanu täcribäse belän tanışu ide. Şuşı temağa bağışlanğan cıyılış, Däwlät Şurasında buldı.
Däwlät duması komitetınıñ küçmä utırışın, Vladislav Tretyak «İsänmesez xörmätle, iptäşlär» dip tatarça sälämläw belän başlap cibärde. Min Vladimir Putinnan oyränäm, ikençe kilügä yaxşıraq häm kübräk itep tatarça soylärmen, dide. Vladislav Tretyaktan qala, tatarça söyläşüçe başqa keşe bulmadı anda.
Tretyak, Dumanıñ häm xakimiätlärneñ sportnı üsterü öçen niqädär eş eşlänüen söyläde. Ul, Rusiä byüdjetnınıñ 1%-da sportnı üsterü öçen totılmıy, dip söyläsä dä, ikänçe yaqtan, 3 milliard sum salınğan maqsatçan programmanıñ äzerlänep kilüen äytte. Şuşı programmada mäsälän, 90 million sum fizkul’turanı propagandalawğa totılaçaq, dide ul. Tağın federal häm cirle byudjet aqçalarına zamança stadionnarnı tözü quz aldında totıla dide Vladislav Tretyak. Ul üzeneñ çığışında, Rusiä Prezidentınıñ çığışlarına işaräläp söyläde. Vladimir Putin fizkul’turanı üsterü kiräklege turında federal cıyınğa yasağan yullamasında äytkän bulğan, ul härdaim mondıy proyektlarğa teläktäşlek kürsätä ikän. Vladislav Tretyaknıñ Qazanğa kilüneñ tağın ber maqsatı bar. Anıñ citäkçelegendäge häm elekke sportçılar cıyılğan Duma komitetı deputatları, fizkul’tura häm sport turındağı federal qanunğa üzgäreşlär kertergä cıyına. Elleke qanun 1999 yılda qabul itelgän häm ul kertkän tärtiplär, bügenge köngä turı kilmi, dielde cıyılışta. Älegä qanunğa tözätmälärne Tatarstannıñ yäşlär, turizm häm sport ministrlığı da kertergä tora. Mäsälän, ministr Marat Bariev çığış yasap, trenerlarnıñ statusın kütärü turındağı qanun kiräk dide, sportçılarnı tärbiäläwçe keşelärneñ eş xaqların kütärü, az aqçağa sport mäktäplärendä ber kemneñ dä eşlärgä telämäw kebek mäsälälärne atap kitte. Dumanıñ fizkul’tura häm sport komitetında räise urınbasarı Tatarstannan saylanğan deputat İldar Ğilmetdinovnıñ buluın iskä alsaq, respublika ministrlığınıñ täqdimnäre iğtibarsız qalmawın farazlarğa bula.
Duma deputatları, federal qanunğa sport oyışmalarına yomşağraq salımnar quyarğa, digän täqdim belän çıqqan ikän. Anı da Tatarstan deputatları xuplap çıqtı.
Bu xaqta, utırışta çığış yasağan, Tatarstan däwlät şurası räise urınbasarı Aleksandr Gusev ta äytte. Ä, Tatarstannıñ üz çurtanda, milliardlar salınğan maqsatçan programmalarında qatnaşu şanları bar.Bikä Timerova.


text:
Räximov awıl xucalığı texnikası citeşterüne tänqitli
Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov Rusiä däwlät Dumasınıñ mäğlümat idäräse räise urınbasarı Aleksandr Krutov häm SSSRnıñ oçuçı-kosmonavtı, Mäskäw geodeziä, kartografiä universitetı rektorı Viktor Savinıyx belän oçraştı. Alar respublikada uzğan 16 nçı Xalıqara Aksakov bäyrämenä kilgän idelär. Respublika Prezidentı oçraşuda awıl xucalığı texnikaların çit ilärdän satıp alu uñayınnan rizasızlıq belderep :“Kosmosqa oçabız, ä yaxşı kombaynnar, traktorlar citeşterä almıybız”,— dip belderde.


text:
«Berdäm Rusiä» firqäse wäkile Mintimer Şäymiev «SPS» firqäse räistäşe Anatoliy Çubaysnı qabul itte
RAO «EES» şirkäte citäkçeseneñ Qazanğa kilüneñ ikençe säbäbe – Qazandağı Energetika universitetına yärdäm itärgä teläwe. Anatoliy Çubays äytkänçä, bu xaqtağı qarar da Respublika Prezidentı bülmäsendä qabul itelde. RAO «EES» şirkäte citäkçese energetika ölkäse öçen belgeçlär äzerli torğan şuşı yuğarı uqu yortlarına 100 million sum büläk itüe xaqında xäbär itelde. Aqçalar universitetnıñ yaña binasın tözügä totılaçaq. Bu xaqta ike yaq räsmi kileşü imzaladı. Tatarstan energetika oyışması da bu urtaq proyektqa aqçalata yärdäm belän qatnaşırğa tieş, dip äytelde energetika universitetındağı oçraşuda. Bu büläkneñ saylawlar aldınnan ğına yasaluı jurnalistlarda şik uyattı uyatuın, ämma niçek kenä bulmasın, Energetika universitetı rektorı häm studentlar bik qänäğät qaldı.Soñınnan ütkärelgän matbuğat konferensiäsendä, Anatoliy Çubays «Tatenergo» oyışmasınıñ RAO «EES» şirkätenä quşılıp baruı xaqında da söyläde. Bu anıñ Qazanğa kiler öçen 3nçe säbäp bulıp tora.
1,5 yıl elek tulısınça däwlätneke bulğan «Tatenegro» oyışması, xäzer RAO «EES» kebek üzgärtep qorıla häm däwlät qatnaşlığı bulğan aksionerlıq cämğiätenä äylänä bara. Ämma älegä, «Tatenergo» belän RAO «EES» arasında söyläşülär tämamlanmağan häm ike yaq ta äle kileşep betmägän.Jurnalistlar şulay uq, Duma deputatlarınıñ Anatoliy Çubaysnı eştän alırğa tırışlıqlarına mönäsäbäte belän qızıqsındılar. Bu ğämäl inde 64nçe tapqır qılına, häm bu tsirkka tartım uyın, dide Anatoliy Çubays.
Bikä Timerova.


text: AQŞ maxsus xärbi köçläre häm ğısyançılar arasında Fallucada bäreleşlär bügen dä däwam itte. Şähärneñ könyaq häm üzäk bistälärendä atışlar häm raketa şartlaw tawışları işetelgän.Tönyaqtağı Jolan bistäsendä Yefrat yılğası aşa şähärgä kergän dip xäbär itelgän suğışçılar belän bäreleşlär bulğan. Baştaraq amerikan xärbiläre, Fallucada köç qullanu kimede, dip xäbär itkän ide. Ämma ğaskärlärneñ matbuğat wäkile Angela Bowman süzlärenä qarağanda, ğısyançılarnıñ qarşı toruı äle däwam itä. Ğiraqnıñ tönyağındağı Baiji şähärendä amerikan tikşerü notqası yanında maşinağa quyılğan bomba şartlap 10 keşe hälak buldı. 9 xärbi yaralandı, alarnıñ 3e – amerikan xärbiläre, dip xäbär itelä. Amerikan köçläre – şimbä könne televideniä kanallarında kürsätelgän ber xärbineñ yaralanğan ber Ğiraq totqının atıp üterüen sürätlägän tasmanı tikşerüne däwam itülären xäbär itte. Ğiraqtağı amerikan ilçese John Negreponte, bu xälgä ükeneç belderde. Bügen Brüsseldä oçraşqan NATO illäreneñ xärbi köçlär başlıqları berlekneñ Ğiraq xärbilären öyrätü programmasın kiñäytergä kileşte. Ğiraqqa östämä 300 xärbi kiñäşçe häm yözlägän NATO xärbien cibärergä qarar itelde. Älegä Ğiraqta NATOnıñ 70 xezmätkäre bar. Brüsseldä NATO illäre ğaskärläre başlıqları şulay uq xezmättäşlekne arttıru mäs'äläsendä Aljir, Misır, İzrael, Jordan, Morocco, Mauritaniä häm Tunis xärbi köçlär citäkçeläre belän oçraştı.


text:
Foto: kaz.tengrinews.kz
Tuñğış Prezïdent küni qarsañında Taldıqorğan qalasında Nursultan Nazarbaevtıñ eskertkişi aşıldı, dep xabarlay`dı Tengrinews.kz tilşisi.
Eskertkiş memlekettiñ sïmvoldar aleyasına qoy`ıldı. Eskertkiş avtorı Qazbek Satıbaldïn.
Eskertkiştiñ aşılw saltanatına memlekettik qay`ratkerler, mäslïxat depwtattarı men ay`maq ïntelegencïyası qatıstı. Saltanattı şara barısında söz alğan Almatı oblısınıñ äkimi Amandıq Batalov bul jay`ttıñ tarïxï mañızın atap ötti.
«Bul barlıq Qazaqstan üşin tarïxï kün. Bügin osınaw qasïetti jerde Tuñğış Prezïdent, ult köşbasşısı Nursultan Äbişulı Nazarbaevqa eskertkiş aşıp otırmız. Prezïdentimizdiñ arqasında biz ékonomïkanıñ barlıq salasında teñdessiz serpilis jasadıq. Tınıştıq pen damw sïmvolına ay`naldıq», - dedi ay`maq basşısı.
Sonımen qatar, bügin Almatı oblısında «25 juldızdı kün» ayasında Täwelsizdiktiñ 25 jıldığınıñ qurmetine 2385 orınğa eseptelgen 25 balabaqşa aşıladı.
FOTO: kaz.tengrinews.kz


text:
Afrika möhacirläre Yevropağa ağıla
Ispaniäneñ Känäri utrawları häm İtaliäneñ Lampedusa utrawınıñ matur diñgez buyları bu könnärdä xalıq belän tulğan. Ämma, plyazhda koktejl eçep utıruçı turistlar belän tügel, ä okean aşa Afrikadan kilgän möhacirlär belän. Afrika däwlätläreneñ kübesendä xalıq könenä ber dollardan da azraq aqçağa yäşägändä, buldıra alğannarı Yevropağa yul tota. Alarnı monda kötälärme?
Afrikadan Yevropanıñ iñ könyaq utrawlarına xalıq elek tä küçep kilä ide, ämma bıyılğı sannarnı niçek añlatırğa? Xalıqara Migrasiä Oyışması wäkile Peter Schatser, bu säyer yañğrıy, ämma könyaqqa xalıqnıñ kübräk kilüe – Yevropanıñ, tönyaq çiklärne nığıtuına bäyle, di:
"Gibraltar Buğazı häm Urta Diñgez aşa Morokkodan İspäniägä kilüe elek ciñel ide. Xäzer Morokko çiklärne kontrol itü mäsäläsendä İspaniä belän xezmättäşlek itä, şulay itep Morokko yulı azmı-küpme çiklände. Şuña kürä möhacirlär üz köymälären Känäri utrawlarına taba bordı."
Mavritaniäneñ qayber portlarında eşquarlıqnıñ yaña töre üseş alğan. Balıqçılar köymälärendä Afrikadan Känäri utrawlarına baru bäyäse – keşe başına meñ yarım yevroğa citä. Yulda ülep qaluçılar da bula, ämma bu ğına – kitergä niät qılğannarnı tuqtatmıy.
Xalıqara Qızıl Xac oyışması mäğlümatlärenä qarağanda, Mavritaniä häm Sinegaldan tağın 100 meñgä yaqın keşe Yevropağa kitergä äzerlänä. Kitü säbäbe – eşsezslek, aqçasızlıq. Qanun nigezendä, Yevropa Berlege, säyäsi ezärlekläw yä suğış säbäpläre bulmasa, möhacirlärne üzenä sıyındırmıy. Ämma qanunnı ütämäw yulları bar ikän. İspaniä qanunnarı, röxsätsez möhacirlär törmädä 30 könnän artıq totıla almıy, di. Ägär dä İspaniäneñ, immigrantnıñ tuğan ile belän – maxsus kileşüe bulmasa, möhacirlär, 30 kön eçendä ildän kitergä digän qağäzgä qul quyıp irekkä çığarıla. Äytep toru da kiräk tügelder, Afrika möhacirläreneñ monnan soñ dürt yağı qibla – alar Yevropa Berlegeneñ başqa illärenä tarala.
İtaliäneñ Lampedusa utrawına kilüçelärneñ kübese Libyadan. Hawa şartları yaxşı bulsa okean aşa Libyadan italyan utrawına 1-2 köndä kilep citep bula. Naçar bulsa, säyäxät 5-6 köngä dä suzılırğa mömkin. Xalıqara migrasiä oyışmasınıñ cirle wäkile Simona Moscarelli süzlärenäq qarağanda, bıyıl möhacirlär sanı kisäk artqan:
"Yül ayında ğına Lampedusağa 3 meñ yarım keşe kilde. Uzğan yıl belän çağıştırğanda bu bik yuğarı san."
Lampedusa häm Känäri utrawları – dönyanıñ tanılğan yal itü urınnarı, şuña da räsmilär möhacirlär ağımı arta dip çañ qağa. Yuqsa Afrika illärennän immigrantlar Yevropanıñ başqa şähärlärenä dä bik küp kilä.
Yevropa Berlegeneñ çik buyların saqlaw idaräse Frontex, yar buyların kontrol itergä üzeneñ köymälären cibärde. İdaräneñ matbuğat wäkile Daniela Munzbergova alarnıñ eşen menä niçek añlattı:
"Çaranıñ maqsatı Könbatış Afrikadan Känäri utrawları yul totqan köymälärne Afrika yarlarına mömkin qadär yaqınraq cirdä tuqtatu."
Ämma bu çara älegä bik uñışlı tügel. Yevropa räsmiläre Afrikalılarnı illärennän kitmäw çaraların kürä – investisiälär cälep itü, eş urınnarın buldıru yulların ezli. Räsmilär söyläşülären däwam itkän arada, könenä yözlägän keşe Yevropağa kitä bara.
Alsu Qormaş


text:
AQŞta urnaşqan xoquq yaqlau törkeme Freedom House yaña xisabında post kommunistik dönyada demokratie häm keşe xoquqlarınıñ torışı könçığış Yevropa häm Baltıq regionında yaxşırdı ämma Russiä, Üzäk Aziä häm Kafkazda naçarlana bara dip belderä.
AQŞta urınaşqan xoquq yaqlau oyışması Freedom House ütkän atnada 2002nçe yılğı xisabın iğlan itte. ''Küçeş Çorındağı İllär 2002 '' dip atalğan xisapta post kommunistik illärdäge demokratik progress tikşerelä. Bu xisapnı äzerläüdä dönyanıñ dürt yağındağı ğalim häm belgeçlär qatnaştı. Freedom House süzçese Michael Goldfarb (audio)
töbäktä bıyıl uñay yaqqa üzgäreş üzäk vä könçığış yevropada şulayuq Balkanda küzätelde.Baltıq regionın telgä almağanda eleke Sovetlar Berlegeneñ küpçelek illäre artta qalırğa däwam itä.
Xisapta bigräk tä Russiä tänqitlänä häm prezident Bush bu mäsäläne Putin belän oçraşuda kütärergä çaqırıla. Freedom House-xisabınıñ Russie öleşe turında düşämbe tapşıruıbızda mäğlümät birelde. Xisapta Gruziä, Qazaxstan häm Qırğızıstanda demokratiäläşü protsesına küzgä bärelerdi orım yasaluı , şulayuq Ärmänstan, Belarus,Bolgarstan Xorvatiä, Moldova häm Polşada artqa kiteş turında belderelä. Qırgız prezidentı Askar Akayev belän anıñ Qazaxstandağı wazıyfadaşı Nazarbayev ayruça tänqitlänälär. Xisapta 2002nçe yılda Akayev oponentların tomalau bastıru öçen törle çaralar qullandı dip yazılğan. Nazarbayev räsmi rişvätçelekne tikşerergä tırışqan jurnalistlarnı awızlıqlau öçen kisken çaralar qullanuda tänqitlänä. Goldfarb qaraşınça Äfgan suğışı säbäple üzäk Aziedä urnaşqan AQŞ köçläre töbäktä keşe xoquqlarınıñ uñay yaqqa üzgärüe öçen ällä ni yardäm itmägän . Goldfarb süzlärençä (audio)
küpkenä küzätüçelär AQŞ xärbiläre häm çit il yardämeneñ artuı Üzäk Aziä illärendä uñay täräqiätkä alıp barır dip kötkän ide. Bik az yäki bötenläy ber närsä dä üzgärmäde , kiresençä küp kenä ölkälärdä wazğiät tağı da naçarlandı.
Xisapta 2002 nçe yıl Kafkaz öçen ber dä yaxşı yıl bulmadı dip yazılğan. Ärmänstan yılbuyı sotsial ekonomik problemalar , politik tärtipneñ bozıluı belän köräşte. Töbäktäge başqa illär dä tänqitlänä. Goldfarb (audio)
Gruziädä cirle sayulaularda köç qullanu vä tärtipsezlek küzätelde , bäysez jurnalistlarğa yış qına höcümnär oyıştırıla. Küçeş Çorındağı illär xisabında Gruziä şaqtıy totrıqsız administratsiä, zäğif nigezle oyışmalar häm rişwätçelekkä qarşı täsirle çaralar kürä almağan il dip äytelä.
Xisapta 2002 nçe yılda ber genä ildä - Bosnia-Herzogovinada ğına küzgä çağılır di demokratik progress yasaldı dip äytelä. Xalıqara cäğätçelek äle dä Bosniada möhim rol uynasa da , östenlek itmägän etnik törkemnärgä diskrimantsiäneñ beterelüe öçen konstitutsiägä kertelgän üzgäreşlär, Bosniada ütkärelgän saylaular häm Bosnianıñ Yevropa Şurasına qabul itelüe Freedom Hous xisabında nıq maqtalğan. Xisapta Azerbayca, Çex respublikası, makedonia Rumıniä, Slovakiä Sloveniä Ukraina häm Çernogoriedä qayber uñay üzgäreşlär buldı dip yazılğan. Ämma bu progress xökümätlär tarafınnan tügel ä xökümättän bäysez oyışmalar sivil cämğiätneñ artqan role säbäple buldı dip azsızıqlana .
Ütkän yılda ütkärelgän parlament saylaularındağı az ğına yaxşıru säbäple Ukraina da demokratiäläşüdäge uñay adımnarı säbäple xisapta telgä alına.. Xisabnıñ muxarrire Jennifer Windsor Ukrainada sonğı 7yıldağı tendensiä tiskäre bulsa da, anda ömed çaqtıları kürenä di. Windsor süzlärençä (audio)
Ukrainanı qarap, küzätep baruçılar anda sivil cämğiätneñ canlana baruı , xalıqnıñ aktiv bigräk tä säyäsi mäsälälärgä qatnaşuı bilgele. Häm bez moñı iqtibarğa aldıq.
Xisapta qanun tärtip määsläsendä 6ildä alğa kiteş sizelä dielgän . Bu illär Albaniä, Bosnia,Macaristan, Litva, Russiä häm Ukraina. Qayber çığarmalarnı iskä almağanda in zur progress könyaq könçığış yevropada .Xisapta Serbiä häm Çernogoriädä säyäsi frontta qayber tuqtalıp torular bulsa da, kiñ küläm mäğlümät çaraları, rişvätçelekkä qarşı köräş häm häm sivil cämğiät buldıru ölkälärendä täräqiät ähämiätle dip äytelä. Albaniädä 2002nçe yılda korrupsiä qarşı köräş töp prioritet bulğan. Qanun tärtip mäsäläsendä Gruziä, Moldova häm Xorvatiädä artqa kiteş küzätelgän. Bigräk tä Xorvatiedä suğış cinayätlärenä qatnaşuçılarnı mäxkämä aldına çığaru öçen yustitsiä ölkäsendä kiräkle reformalar kertelmägän.
Färidä Xämit, Praga


text:
…häm Rusiä citäkçelärenä möräcäğät qabul itte
…häm Rusiä citäkçelärenä möräcäğät qabul itte
«Sezneñ iğtibarığıznı bu dokumentlar proyektlarında berdäm tatar milläteneñ berniçä ayırım, yänäse möstäqil millätlärgä waqlanuın küzdä totuğa yünältäbez. Dokumentlar avtorları yasalma räweştä, böten xalıqlar öçen dä kiräk bulğan fänni nigezläwlärsez tatarlarnı dürt bilgegä qarap bülgälilär: dialektqa — mişärlär; dingä —keräşennär; territoriägä — seber, ästerxan häm başqa tatarlar; qatlamğa — noğäybäklär. Mondıy bülgäläw berdäm rus xalqın vyatka, könyaq, vologda ruslarına, yäki qazaqlarğa, pomorlarğa, kerjaklarğa, qarımnarğa, mezenlarğa häm başqalarğa bülü kebek ğayre tabiğıy xäl bulır ide».
Tatarstan Respublikası xalıq deputataları, oşbu dokumentlarnı kirägennän artıq säyäsiläşterelgän häm alar xalıq sanın alu barışında tatarlarnıñ obyektiv statistik mäğlümatqa xoquqın bozu, dip sanıylar.
Tatarstan Respublikası Däwlät Şurası fikerençä, waqığalarnıñ mondıy räweş aluı tatar xalqına ğına tügel, Rusiä cämğıätendäge häm däwlätendäge millätara mönäsäbätlärneñ totrıqlılığına da qurqınıç yanıy, çönki bu wazğiät ildä etnik konflikt uçaqları qabınuğa şartlar tudıra, dip iskärtä.
Yuğarıda äytelgännärdän çığıp, Tatarstan Respublikası Däwlät Şurası xalıq sanın alğanda faydalanu öçen äzerlängän älege dokumentlarda berdäm tatar milläteneñ dialekt, qabilä, territorial', dini atamalarına, qatlam häm başqa bilgelärenä nigezlängän isemnären qullanmıyça, barı tik «tatar» digän berdänber isem genä qaldırılırğa tieş dip sanıy.
Mäskäw ğalimnäre üzläreneñ täqdimnäre belän, uylapmı-uylamıyçamı, beraz yoqımsırap torğan millätebezne uyatıp cibärdelär. İnde küptän sizelmägän xökümät—däwlät—xalıq berlege kürenä başladı. Çönki, berençe qaraşqa, ğadi isäp-xisap yasawnıñ artında zur säyäsät yata. Rusiä Däwlät Duması deputatı Fändäs Safiullin süzlärenä qarağanda, parlamentnıñ tübän palatasında ber-işe törkemnär guberniälär turında qanun proyektın äzerläp mataşalar. Bu imperiäçıl qanunçılar respublikağa isem birgän millätneñ sanı anda yäşägän xalqınıñ 50 protsentın täşkil itmäsä, ul respublika guberniägä äwerelergä tieş, dip sanıylar. Şuña da oşbu mäsäleneñ bäxäse bik zurdan.


text: Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi Äl-Yawar, ğinwarnıñ 30ına bilgelängän saylawlarnı kiçekterü ixtimalın kire qaqtı. Andıy kiçekterü qarağruh köçlärneñ ciñüen añlataçaq, dide ul. Bügen Äl-Yawar Waşingtonda Quşma Ştatlar prezidentı George Bush belän oçraşa. Ul arada Bagdad uramnarında Amerikan xärbiläre belän ğisyançılar arasında atışular däwam itä. Amerikan xärbiläre äyütençä, uzğan comğada 2, yäkşämbedä tağın 3 xärbi hälaq bulğan. Ğiraqnıñ törle urınnarında comğadan birle barğan bäreleşlärdä 100gä yaqın keşe hälaq bulğan. Şuşı iminsez wağziättä, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı wäkile Laxdar Braximi häm Ğiraqnıñ sönni citäkçeläre saylawlarnı kiçekterergä çaqıra. Ämmä Amerikan häm Ğiraq räsmiläre saylawlar waqıtında ütergä tieş dip täqrarlıy.


text:
Musa Cälilne Tömän ölkäsendä iskä aldılar
Tömän ölkäseneñ könyağındağı Yalutr rayonı Aslana urta mäktäbe mödire Abdulla Rafikov: “Ğömeremdä tatarça şiğer yatlağanım yuq ide Cälilneñ yubiley uñayınnan üzem dä tırıştım”,- dide.
Aslana mäktäbe mödire Abdulla Rafikov äytüençä, bäyrämgä mäktäp kenä tügel, awıl xalqı da äzerlängän. Şiğer häm şağirneñ şiğerlärenä yasalğan räsemnär bäygesendä uquçılar, uqıtuçılar ğına tügel, böten awıl qatnaşqan.
Yalutr rayonı külämendä “Cälil uquları” ütkärü ğädätkä kerep bara. Şağirneñ tuuına 100 yıl tulu uñayınnan Aslana mäktäbendäge muzey tözekländerelgännän soñ işeklären qabat açtı. Zäwıq belän bizälgän bülmädä uqıtuçı Rawilä Siraçeva, muzey mödire Färit Yaraşev häm uquçılar qarşı aldı. Muzeyda Cälilneñ tuğan awılınnan alıp qaytqan tufraq saqlana. Annan da qala, başqa eksponatlar arasında grajdannar suğışınnan qalğan yädrälär bar. Aslana awılı aşa bu suğış ütkän.
Aslana awılındağı muzeynıñ niçek barlıqqa kilüe turında bez 1960 nçı yıllarda mäktäp mödire bulıp eşlägän İskändär Yantimirov belän äñgämä qordıq. Awılğa 65 nçe yılda Qazannan ber törkem yazuçılar, şağirlär kilgän bulğan. Alarnıñ säfäre bu muzeynı açarğa zur etärgeç yasağan. İskändär ağanıñ äytüenä qarağanda, Aslanada ozaqlamıy awıl muzey da açılaçaq.
Cälilneñ 100 yıllığına ällä niçä tatar ictimaği oyışması buluğa qaramastan Tömän şähäre bitaraf buldı. 9 nçı mäktäptä qayçandır Cälil muzey eşlägän bulğan. Ul waqıtlarda uquçılar Cälil isemendäge qorbanı yörtüçelär belän şağirneñ tuğannarı belän xatlar alışqan bulğannar. Bügen isä, bu muzey Watan suğışı tarixın yaqtırta.
Ä menä Tobol şähärendäge Seber tatar mädäniät üzäge bu datağa bağışlanğan kiçäne qullarınnan kilgän qädär matur itep oyıştırğannar ikän. Kiçädä ölkän buın da, mäktäp uquçıları da, pedagogiä institutı häm kölliäte studentları da qatnaşqannar. Üzäk xezmätkäre Rimma Xäbir'yanova äytüenä qarağanda härkemneñ dä küñelenä xuş kilgän.
Tobol şähärendäge 15 nçe mäktäptäge pioner oyışması Sovetlar berlege zamannarında Cälil isemen yörtkän bulğan. Zamanalar uzsa da, mäktäp diwarına berketelgän şağirneñ bar'yelefın almağannar, mäktäptä byustı da tora. Tizdän, 15 nçe mäktäp, yanqorma salınıp betkäç Cälil, Puşkin, Dekabristlar uramnarı çatında bulaçaq. Bu xaqta mäktäp mödire Säyet Xismätullin äytte. 15 nçe mäktäptä 17 nçe fevral' könne şiğer bäygese uzaçaq. Bu çarağa Tobol şähäreneñ barlıq mäktäplärennän dä uquçılarnı çaqırğannar.
Nail Alan, Tömän


text:
Bush 16 Sintäberne matäm köne iğlan itte
AQŞ prezidentı G.Bush 16 sintäberne Katrina tufanı qorbannarın iskä alu, ğıybadät qılu köne itep bilgeläde.12 kön elek Amerikanıñ könyaq yarların xäräbägä äyländärgän dawılda küp keşe häläk buldı, küpme maddi,mäğnäwi zian buldı äle dä xisaplanıp betmäde .New Orleansqa 25meñ meyet qapçığı cibärelgän . Mer üze 10meñläp keşe ülde dip äytte.
G.Bush(audio)
Bezneñ mäqsat aqça birü genä tügel ä anı qulay häm tizlektä birü.Yöz mäñnärçä watandaşıbıznıñ öyen yuğaltuına cawap birü däwlätebezgä küp kenä taläplär quya, alda bigräk tä häläk buluçılarnı çığarğanda qıyın könnär kötä.
İlbaşı xalıqnıñ ışanıçın qazanu öçen küp närsä eşlärgä tieş.CBS News-neñ ütkärgän fiker beleşüdä amerikannnarnıñ 58% prezidentnıñ krizisqa kürsätkän mönäsäbätne raslamağan. 32% qına ul wazğiätne kontrol itü sälätenä iä digän. Prezident öysez yortsız qalğan här ğailägä 2meñ dollar şunduq aqça birergä häm çittän kilgän yardämneñ tizlektä urınına barıp citüen qulaştırğan çaralar kürergä wäğdä itte. Ul 16 sintäberne matäm häm ğıybadät köne dip iğlan itte. Prezident amerikannar här waqıt ğıybadät qıla , bez yaqtı kiläçäkkä ışanabız , moxtaç bulğan tuğannarıbızğa señellärebezgä yaxşıraq yardäm itü öçen Alladan köç sorıybız dip söyläde. G.Bush äle barlıq tözekländerü häm yardäm eşlären tulısınça kontrol itüen kürsätergä tieş.Şunın öçen ul vitse-prezident D.Cheneyne New Orleansqa cibärde . Anıñ eşe federal xakimiätlär çınlap ta här närsäne kontrol itä dip kürsätü
Cheney(audio)
Prezident mine kiräkle härtörle eşne eşlärgä cibärde annan bez nigezle tözekländerü öçen ozın möddätle eşlärgä başlayaçaqbız
Ämma New Orleans häm Qultıqtan yaxşı xabärlär kilä başlağançı başta naçar küñelsezläre kiläçäk Sälämätlek saqlaw räsmiläre mäyetlär yatqan , törle ximik maddälär belän pıçranğan sularda koli häm başqa bakteriälär tulğan dip xalıqnı kisätä.Evakuatsiä kürsätmäsenä qaramastan New Orleans politsiä başlığı Eddie Compass xalıqnı küçergängändä minimum köç qullanıla dide.
Compass(audio)
Bez barlıq köçebezne kitergä telägän keşelärne küçerü eşenä birdek.Bu eş betkännän , kitergä telägän här keşe çığıp kitkännän soñ bez qalğannarnı köç qullanıp çığaraçaqbız. Politsiä öydän öygä yörep kitergä telämäwçelärne çığaraçaq .
Politsiä häm Däwlät Gvardiäse belderüenä qarağanda evakuatsiägä qarşılıq kürsätü az. General mayor
Don Mason (audio)
Küpçelek keşe kitergä teli, bigräk tä alar wazğiätneñ yamanlığın häm şähärdäge sunıñ pıçraqlığın kürep kitä.Alar şähärdäge sunı suırtu bik ozaq waqıt däwam itäçägen añlıy
Ämma politsiä häm xärbilär qarşılq kürsätüçelärne köç qullanıp ta öylärennän çığara . Ber kem dä New Orlenasqa tizlektä qayta almayaçaq. Äle şähärneñ 148su qudırğıçınıñ 37 genä eşli .Armiä injinerları 80könnän soñ ğına sular suırtılaçaq digän faraz belderä Şunnan soñ ğına şähärne çıstaru başlanaçaq. färidä xämit


text:
2016 jıldıñ 27 qaraşasında Şığıs Qazaqstan oblıstıq Abay` atındağı kitapxana qızmetkerleri Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdiginiñ 25- jıldığı qarsanıñda, Semey` texnologïyalıq kolledjiniñ stwdentteri men ustazdarına jäne «Äy`el jäne bilim» qoğamdıq birlestiginiñ qatıswşılarına arnap, «Mäñgilik El– jarqın bolaşaqqa bastar jol»attı vïdeo-däris oqıp qay`ttı.
«Mäñgilik El» jalpıulttıq ïdeyası jäne bastı qundılıqtar tolıq nusqada 2014 jılğı 14 qañtardağı «Qazaqstandıq jol-2050: Bir maqsat, bir müdde, bir bolaşaq» Elbasınıñ xalqına Joldawında jäne 2014 jılğı 11 qaraşadağı «Nurlı jol – bolaşaqqa bastar jol» Joldawında ay`tılğanınan bastap bügingi künge dey`ingi istelgen ister jay`ında stwdentterge qısqaşa aqparat berildi. Sonımen qatar, şet elderdiñ ulttıq ïdeyalarına jasalğan şolw qatıswşılardıñ qızığwşılığın oyattı. Şara barısında Mäñgilik El ïdeyasına bay`lanıstı derekti fïlʹm körsetilip, slay`d-şowmen tolıqtırıldı. Osı şarağa arnalıp uy`ımdastırılğan «Elbası – el maqtanışı, el tiregi» kitap körmesi qatıswşılardın köñilinen şıqtı. Atalmış şara elimizdiñ bolaşağı jas jetkinşekterdiñ boy`ına öz eline degen süy`ispenşiligi men otansüy`giştik sezimderin oyata bildi dep oy`lay`mız.


text:
Millät xise näseldän kiläme?
Bu könnärdä Qazanğa Mongoliä ilçese kilep Qazan belän tanışıp kitte, Belgiä ilçese dä xäyran ğına qunaq bulıp yörde. 800 yäşlek Ästerxannan kilgän räsmi wäkilçelek üz şähärläreneñ 450 yıllıq yubileyın ütkärü öçen täcribä alıp kittelär. Mäskäwdän dä zur ğına keşelär kilep kitte, bu turıda mäğlümat çaraları äytep tordı. Ä menä Tatar- inform, İntertat agentlıqları iğtibarınnan çittä qalğan ber säfär, şulay uq tatar milläteneñ ğibrätle ber säxifäse. Süz Baltaç rayonı tübän Kenä awılında yäşäwçe pensioner, elekke mexanizator İl'yas babay Ğalimullinnıñ Qazanğa ğäyre räsmi säfäre turında bara. Bu xaqta cämäğätçelek arasında süzquertılmadı, ämma İl'yas babay Qazanğa kilde, üzeneñ programması buyınça tieşle cirlärdä buldı häm isän- imin Baltaçqa qaytıp ta kitte. Matbuğat oçraşuları, brifinglar oyıştırmasa da, İl'yas babaynıñ Qazanğa säfäre milli. Üzenä kürä sensatsiä. Baltaç yağı wäkile Qazan metrosına kerep, andağı zinnätle saraylarğa uñay bäyä birde, yañartılğan Qazan Kremle, Qol – Şärif mäçete häm Altın urda cäwhärläre kürgäzmäse aña bigräk tä zur tä'sir yasadı. Mondıy baylıqnı ğömerdä küräse tügel dide ul. Niçek babaylarnıñ mölkäten şulay Qazanğa qaytara alğannar. Ul räxmätle soqlanunıñ ikençe könendä ük Qazan Kremlendäge Altın Urda kürgäzmäse üz eşen tämamlap Peterburdağı üz oyasına Ermitajğa qaytıp kitärgä äzerlänä başladı. Anda xikmät İl'yas babaynıñ şuşı kürgäzmägä ğäcäyep döres bäyä birüendä. 7-8 ğasır elek bezneñ babalarıbız nindi zatlı sänğät äsärläre, bizäw äyberläre yasağannar, nindi şäp däwlät totqannar. Häm alardan qalğan baylıqlar Altın Urda tarixı kebek zatlı cäwhärlär Rusiädä başqa yuq. Menä şul unikal' kürgäzmäne 2 million tatar yäşägän Respublikada niçä keşe qarağan dip uylıysız? Bik azlar, bik añlağannar, milli tarixi añı yuğarı bulğannar ğına kürep qaldı ul Altın Urda cäwhärlären. Çönki qärdäşlärebezneñ şaqtıy öleşe millä – millät dip awız suı qorıtmıy, ällä bar ul millät, ällä yuq. Bik millät dip süz quyırtsañ millätçe bulasıñ, internatsionalist tärbiäse alğan yarım awıl, yarım şähär keşesenä Urdası ni, Bolğarı ni barsı da nipaçem.
Qısqası, millät süze bügen modada tügel. Änä Rusiä Prezidentı da xalıqnı ürçetü öçen aqça birergä kiräk dip xatın – qızlarnıñ yörägenä yul taptı. Xäzergä äle ürçetü aqçaları tabılmağan di, 250 meñlek käğäzlär taratu da 2010 yıldan soñ ğına ğämälgä keräse ikän.
Qıyın ul keşe ürçetü. 3000 sum aqça birep kenä bulmağan keşe zatına can birergä, anı tudırıp üsterergä ügetläp kenä eş barıp çıqmas. Yuq isä bit 10 mayda ürçü turında täqdimnär çıqqaç. Näq 9 ay ütkäç kiläse yılnıñ mart ayında xatın – qızlar kümäkläşep bäbi tudıra başlawnı küz aldına kiteräsezme? Eşlär şulayğa kitsä bu cäy axırına millionlağan xatın – qızlar kiñräk külmäklär kiä başlar dip uylarğa kiräk. Menä bit ber keşe aqça wäğdä itä, ä millionnarça näfis zatlar ürçü planın ütäwgä kereşä. Äkämät bit bu. Ul tulısı bäbilärgä biläw, çüpräk- çaprak, tämle sular, bişek, bäbi arbaları, fatirlar. Xatın – qızlarğa ciñel häm aqçalı eş urınnarı tiz genä bulır mikän. Ay- xay qatlawlı yul ul akuşer- ginekologiä tarmağına däwlät häm säyäsät tä'siren arttıru.
Ä bit başqa yulı da bar. Änä Urda Aziä yäki Kavkaz yaqlarında, xätta suğışlı, qorılıqlı, açlı – tuklı cirlärdä dä här ğailädä 5,6,8 bala. Şähärdän şähärgä, awıldan awılğa küçep yöri torğan çegännär, erele – waqlı balaların üzläre belän yörtä. Däwlätläre dä yuq, maxsus tabipları da, şifaxanäläre dä yuq alarnıñ, ä üzläre ürçi. Çönki ğädät häm milli yäşäyeş, üz – üzeñne saqlaw instinktı däwlät kürsätmälärennän köçleräk. Ğailä ber xatın belän ber ir üzläre xäl itä dä quya, çönki alar üzläreneñ millätlären, ğädätlären onıtmıy häm onıtırğa da telämi.
Ni genä äytmä millät yuq ul, anıñ zamanı ütkän digän süzgä ışanıp bulmıy. Änä kürşe Başqortstan türäläre 40 artıq başqort gimnaziäsen açqannar, dimäk üz millätlären üsterälär. Bu uñay eş dip sanala. Ä menä tatar eşquarı respublikadağı 3-4 gimnaziä yanına tağın ber mäktäp açtırırğa kereşsä ul millätçelek xätta ekstremizm bula. Häm şul tözelep betmägän gimnaziäne sütüçelär häm anı cimerergä qorallı texnikanı cibärüçelär internatsionalist bulıp çığa.
Çirkäw qanunnarına dönya mäsälälärne buysındıruçılar da internatsionalist. Millät yuq ul dip ataqlı etnologiä ğalime Tişkov ta täqrarlap tora. Ä üze xalıq sanın alğanda qayber millätlärneñ artuın, ikençelärneñ kimüen kürsätmäw öçen böten aqıl qüäten cigä häm näq bu atnada mäğlüm bulğan ber fänni açışta millätneñ bulu , bulmawın onıttırmıy. Ufada yäşäwçe genetik, professor El'za Xösnetdinova böten awırular da näseldän kilä dip sanıy. Qayber ata ñ analar üz balalarına alkogol', narkotik, xätta üz- üzenä qul salu gennarın birä ikän, qan basımı, şähär awıruı da näseldän kilä di. Ufa ğalimnäre barı tik tatarlarda ğına vil'son-konovalov sindromı oçrawın raslağan. Bu sindrom buyınça baş miendä häm bawırda baqır matdäläre cıyıla ikän. Niçek inde barı tatarlarnıñ ğına başında häm bawırında ciz qomğan, ciz taz yasağanda kiräk bula torğan metall cıyıla ikän äytep bulmıy. Şunsı mäğlüm, mondıy sindromlı keşelär ozaq yäşämi bulsa kiräk. Şunısı da äytelä qatnaş ğailälärdä menä şul näsel awıruları siräk oçrıy ikän. Dimäk ğalimnär süzen tıñlasañ üz yalqınnıñ yeget – qızların urap kitärgä kiräk. Şulay uq Başqortstan genetikları respublikadağı xalıq gennarı yaqutlarnıqına oşawın bilgelägän. Ä yaqutlar häm ğomumän tön'yak xalıqlar ozaq yäşi di. Dimäk, tänendä ciz üsterüçelär, ä yaqut gennarın yörtüçelär bik ozaq yäşi ikän. Eşlär bolayğa kitsä, tuğan telne, milli mäğärifne üsterergä omtılu bötenlä sälämätlek öçen qurqınıç ikänlege dä fänni yaqtan dälillänergä mömkin.
Menä şulay modadan çıqqan millät xise ber waqıtta da modadan töşmi torğan aqça häm säyäsi östenleklär xise belän mutatsiägä kerü xikmätläre oçrıy başladı.
Şuña kürä yuğarı mönbärdän söylängän dokladlarğa da, säyäsi uyınnarğa da iğtibar itmiçä, öygä qaytıp, ätkäñ- änkäñneñ süzen tuğan teldä tıñlaw iñ zur xikmät tügel mikän? Uylap qarağız äle.
Rimzil Wäli


text: Awırğazı rayonında ğädättän tış xäl bulğan. 17 yäşlek ber qayda la eşlämägän yeget amanatqa ike keşe alıp ulardıñ Folksvagen automobilen şartlatıu menän yanay. Täwdä bıl yeget iğlan aşa autokran hatıp alırğa teläwselär taba. Kran hatıp alıu maqsatında kilgän ike keşene yalğan şartlatqıs menän qurqıtıp 700 meñ hum aqsa talap itä. Amanatqa alınğandar qasqas, üdeneñ qan tamırdarın qırqa. Awırğazı rayonı eske eştär idaralığınan xäbär itewdärensä, bıl yeget äle dawaxanala reanimasia bülegendä, uğa qarata ber-nisä statya buyınsa yenäyät eşe qudğatılğan. Fädättän tış xäl bulğas, Awırğazığa Respublika Eske eştär ministrlığınan maxus komissia tikşerewgä barğan.


text: Äfğänstan prezidentı Xämit Karzai kiçä boralaq qazasında hälak bulğan 7 alman xärbien, Äfğänstan Paqstan çigendä atıp üterelgän Amerikan soldatın häm bügen Kandaharda üterelgän 2 Äfğän soldatın iskä alıp oçraşunı 1 minut tınlıq belän başlap cibärde. Äfğänstannıñ kürşeläre qabat berqayçan da Äfğänstannıñ eçke eşlärenä tıqşınmasqa dip wäğdä birdelär. Deklaratsiäne , İran, Üzbäkstan, Taciqstan, Törkmänstan, Paqstan häm Qıtay tışqı eşlär ministrları yäki ilçeläre imzaladı. BMO-nıñ Äfğänstandağı wäkile Lahdar Brahimi bu deklaratsiä Äfğänstannıñ üz kürşeläre belän mönäsäbätlärendä yaña säxifäne açıp cibärä dide. Brahimi oçraşu äğzalarına BMO General’ Sekretare Kofi Annannıñ bu kileşüne tarixi dokument dip bäyälägän belderüen uqıp birde.


text:
Bağdad -- Ğiraq prezidentı Calal Talabani bügen Tähranğa bulası säfären kiçekterde. Soñğı könnärdä Bağdadta bulğan qanlı bäreleşlär säbäple hawa alanı yabılğan xäldä. Talabani kiçekterüneñ säbäben şunıñ belän añlattı. Tähran oçraşuında İran, Ğiraq prezidentlarınnan tış, Süriä prezidentı da qatnaşır dip kötelä ide. Oçraşunıñ qayçan bulası bilgesez.
Atnakiç Sadr bistäsendä 200läp keşeneñ ülemenä kitergän şartlawlardan soñ başlanıp kitkän mäshäb-ara bäreleşlär äle dä däwam itä. Başqalada komendant waqıtı kertelgän.


text:
Tatar gimnaziäse binasın cimerü däwam itä
Älege xaqta Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin menä nilär söyläde.
Xucin – Bügen irtän ük binanı cimerüne däwam ittelär, äle dä cimerälär. Bez inde moña qarşılıq kürsätäçäkbez. 15-17 may könnärendä Ufa şähäre xakimiäte binası qarşında 100 är keşe cıyıp piketlar oyıştırırğa kileştek.Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin buldı bu. Mäcit äfände Ufada cimertelä başlağan tatar gimnaziäse tiräsendäge tartqalaşnı xäl itü buyınça oyıştırılğan ştabnıñ başlığı da. Anıñ süzlärençä, Başqortstan xakimiätläre respublika tatarlarına qarşı çirattağı tupas höcümne yasadı. “Tatar gimnaziäse öçen tözelüçe binanı cimerep kenä, Başqortstandağı tatar xalqınıñ üz ruxın saqlaw telägen cimerep bulmıy, - di Mäcit Xucin. – Ğädellek öçen köräş çaraları däwam iteläçäk. Kiläse atna başında öç kön rättän Ufa şähäre xakimiäte binası qarşında piketlar oyıştıru şul çaralar isäbennän”.
Annan soñ Başqortstan tatarları problemalarına, il citäkçelegeneñ häm bötendönya tatar oyışmalarınıñ iğtibarın tağın da ber tapqır cälep itü öçen, kiläse atnalarda Qazanğa häm Mäskäwgä tatar milli xäräkäte citäkçelärennän torğan wäkilleklär baraçağın da äytte Mäcit Xucin.


text:
Foto: 24.kz
Qıtay`da qurılıs jürgizip jatqan jumısşılar tas bolıp qalğan dïnozavrdıñ qañqasın taptı. Ğalımdardıñ ay`twınşa, bawırımen jorğalawşı şamamen 60-70 mïllïon jıl burın Bor däwirinde ömir sürgen bolwı mümkin.
Mamandar dïnozavr qañqasına qarap, onı batpaqqa batıp, sol jerden şığa almay` ölgen bolwı mümkin degen boljam jasadı. Sonımen qatar mamandar dïnozavr jañğaq, dändi daqıldar jäne jumsaq deneli omırtqasız jändiktermen azıqtanğan dep sanay`dı.
«Denesi waq maldıñ kölemindey` bolğan. Asa iri emes. Qanattarı bolğanımen, uşa almağan. Qanattı tek jawına qarsı turwğa nemese bir-biriniñ nazarın awdarw üşin pay`dalanğan bolwı mümkin. Awzında tisi bolmağanımen, tumsıqtı. Sondıqtan tïrannozavrlar sïyaqtı jırtqış nemese tek şöppen qorektengen brontozavrğa uqsay`dı dep ay`twğa kelmey`di», - dey`di paleontolog Stïv Bryusatte.
Xabar 24


text:
Kiçä AQŞ prezidentı George Bush'nıñ yıllıq möräcäğätendä İran häm Süriä turında äytkän süzlärenä bu illär rizasızlıq belderde.
Bush, İrannı – dönyada terrornıñ ximayäçese dip atadı häm İrannıñ atom ambisiälärennän saq bulırğa çaqırdı:
"Bügen İran – terrornıñ ximayäçese bulıp tora. Üz xalqın alar layıq bulğan ireklektän mäxrüm itep atom qoralı citeşterä. Bez Yevropadağı berektäşlär belän – İrannı uran bayıtu programmasınnan baş tartuı häm terrornı yaqlawın tuqtatuı mäs'äläsendä berlektä eş alıp barabız," dide Bush.
İran tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Hamid Reza Asefi süzlärenä qarağanda, Bushnıñ ğayepläwläre nigezsez häm ul böten dönya aldında üzenä bulğan ışanıçnı yuğalttı. İrannıñ däwlät kanalı İRİB televideniäse Bushnıñ bu süzläre İran däwläte häm xalqın mısqıl itte, dip belderde.
Süriä turında, Bush – bu il terrornı xuplıy häm terrorçılarğa sıyınu birä, dide.
Tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Buşra Kanafani, Bushnıñ belderüe – yalğış mäğlümatkä nigezlängän, dide.


text:
Munitsipal saylawlardan ni kötärgä?
Tatarstandağı rayon üzäklärendä munitsipal saylawlarğa äzerlek belän tulıraq tanışır öçen bez Balıq bistäse rayonı Küki cirle üzidarä räise Mäwlä İsxaqovqa möräcäğät ittek. Çönki rayon häm awıl keşeläre bu saylawnı rayon başlığı, yäki awıl sovetın saylaw dip kenä qabul itälär. Qısqası munitsipal saylawnıñ ni ikänen añlamıylar diärlek. Ä bezgä bulaçaq saylawlarnıñ üzençälegen Mäwlä äfände bolay añlattı:
Bu saylawlarnıñ üzençälege şunda, alğa taba üzidarä yäisä awıl cirlege dip atalaçaq inde ul bezneñ. Mäsälän Küki awıl cirlege bulaçaq. Monda kergän barlıq şäxeslärneñ salımnarı şuşında barırğa tieş inde. Xäzergä bu tögäl bilgele tügel, küpmeder däräcädä şuşı cirlekkä, küpmeder däräcädä rayonğa, küpmeder däräcädä respublikağa kitäçäk. Ä menä bügengese köndä, yäğni 2005 yılda kerem, cir, mölkät salımnarı cirle üzidarägä keräçäk. Qayda kolxozlar, sovxozlar, oyışmalar köçle – alar öçen bügenge moment qulay moment dip sanıym inde min.
Bu Balıq bistäse rayonı Küki cirle üzidarä räise Mäwlä İsxaqov süzläre ide. Ä menä Möslim rayonında 16 oktäberdä uzaçaq munitsipal saylawlarğa äzerlek turında bezgä älege rayonnıñ cirle üzidarä räise Nuraniä Äyüpova citkerde:
Bügenge köndä 10 saylaw okrugına bülende rayon üzäge. Şuşı 10 okrugtan 10 deputat saylanaçaq, 10 deputat urınına 28 kandidatıbız bar. Böten saylaw uçastokları eşkä kereştelär. Kizü grafigı buldırıldı. Xäzer inde alar saylawçılarğa mäğlümat taqtası äzerlilär. Şimbä, yäkşämbe könnärendä agitatorlar bezneñ cirlektäge saylawçılarnıñ isemlegen barladılar. 20 sentäberdän härber keşe isemleklär belän tanışa ala başlıylar.
Bu saylawlar närsä birer ikän digän sorawğa Nuraniä xanım bolay cawap birde:
Bez bit inde 2006 yılnıñ berençe ğinwarınnan yaña qanun nigezendä eşli başlayaçaqbız. Şuşı qanun nigezendä üzebezneñ östämälär belän ustav qabul ittek. Elekke ustavqa östämälär kerttek häm üzidarä buldıq bit inde bez. Menä şuşı üzidarä digän äyber küräseñ üzen-üze aqlap beterä almağandır. Qabul itelgän qanun buyınça cirlekkä, munitsipal'' berämleklärgä üzläre eşlärgä mömkinlek tudırıla. Ber yaqtan şulay bulsa, finans yaqtan qarağanda bu bezneñ qısalarnı bik nıq qısa. Çönki bez üz-üzebezne finanslarğa tieş bulabız. Bezgä mäsälän cir, fizik zatlardan mölkät salımı häm öleşçä kerem salımı qaldırıldı. Menä şuşı salımnar xisabına bez yäşärgä tieş.
Röstäm İsxaqi