text:
O, beş yıl evelsi, 2015 senesi fevralniñ 23-nde, vefat etti. Yaqub Appazov – qaraman, qırımtatar halqınıñ milliy areket iştirakçisi, yıllar devamında unutılğan Bağçasaraydaki İsmail Gasprinskiyniñ ev müzeyini ğayrıdan tikledi.
Yaqub Appazov 1952 senesi iyülniñ 7-nde ğurbetlikte, Özbekistanda doğdı. Onıñ qorantası Aluşta yaqınlarındaki Kuçuk Özenli edi. Oş pedagogika institutınıñ muzıka ve yırlav fakültetini bitirgen Yaqub balalar içün muzıka mektebinde ders berip başladı. 1976 senesinden başlap 1980 senesine qadar Taşkumır Medeniyet sarayınıñ bediiy reberi oldı, daa soñra yedi yıl Şamaldı Say qasabasınıñ №2 orta mektebinde yırlav dersini berdi.
Qırımtatar halqı Qırımğa kütleviy şekilde qaytıp başlağanınen Yaqub Appazov 1988 senesi qorantasınen beraber tarihiy vatanına qayttı. Belli bir vaqıt devamında Plotinnov köy Medeniyet sarayınıñ müdiri oldı, soñra ise ayatını belgilegen vaqia oldı.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerov hatırlay: «Büyük Süren (Tankovoye) köyündeki qabiliyetli balalar içün internat mektebinde muzıka ocası olıp çalışqanda tanış olğan edik. 1997 senesi ükümet istifağa ketken ve Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Nazirler şurasından işten boşatılğan soñ men Bağçasaray regional Meclisiniñ reisi oldım. Yaqub Appazovğa reis muavini olıp, medeniyet meselelerinen oğraşmasını teklif etkenler».
Bu satırlarnıñ müellifine 2014 senesi fevral ayında bergen intervyüsında Yaqub Appazov şöyle aytqan edi: «Qırımtatar halqınıñ avdet devri ve vatanında canlanuvnıñ qıyın bir vaqtı edi. Belli ki, ulu insanlarnıñ ayatı ve faaliyeti örneginde gençlik terbiye etilmeli. 1999 senesi Bağçasaray regional Meclisi 2001 senesi İsmail Gasprinskiy doğğanınıñ 150 yılı munasebetinen müzeyni ğayrıdan tiklemege, ulu maarifçiniñ mezarını ğayrıdan tiklemege qarar alındı. Bu ağır zametli yükni men öz boynuma aldım».
Ulu qırımtatar maarifçisi, cemaat erbabı, naşir, siyasetçi İsmail Gasprinskiy – qırımtatar halqı tarihınıñ parlaq şahsıdır. Beş yıl, 1879 senesinden başlap 1884 senesine qadar, Bağçasaraynıñ şeer yolbaşçısı edi. Yıllar devamında «Terciman» gazetasını ve diger periodik neşirlerni çıqardı, tek öz halqınıñ degil, bütün musulman ve türk dünyasınıñ maarifinen oğraştı.
1921 senesi martnıñ 21-nde, vefatından 7 yıl keçken soñ ve ulu qırımtatarı doğğanınıñ 70 yılı munasebetinen, Bağçasarayda İsmail Gasprinskiyniñ Hatıra Müzeyi açıldı. O, «Terciman» gazetasınıñ muarririyeti olğan kâşanede yerleşe. Onıñ açılışına Üsein Bodaninskiy – Bağçasaraydaki Han sarayınıñ qurucısı ve birinci müdiri – büyük isse qoştı. Gasprinskiyniñ ev müzeyi Han sarayı müzeyiniñ erkânına kirgen edi.
Ne yazıq ki, faaliyeti uzun olmadı. 1920-nci yıllarnıñ soñunda Stalin rejiminiñ qırımtatar ziyalıları ve siyasiy elita vekillerine qarşı repressiyaları başlandı. İsmail Gasprinskiyniñ ğaye ve qazançları resmiy şekilde sovetler akimiyetiniñ duşmanı olaraq tanıldı, 1932 senesi İsmail Gasprinskiyniñ müzeyi kütüphanenen beraber qapatıldı. Bir çoq kitap ve eksponatlar izsiz ğayıp oldı, tek küçük bir qısmı saqlanıp qaldı.
Hatıra müzeyi 1990 seneleri ğayrıdan tiklendi. Qırım vilâyeti icra komitetiniñ 1990 senesi mayısnıñ 8-nde qabul etken qararına köre, İsmail Gasprinskiyniñ Hatıra müzeyi Bağçasarayda eski basmahane binasında ğayrıdan tiklenmek kerek edi, amma bu qararnı amelde kerçekleştirmege imkân yoq edi – o vaqıt bina yataqhane olaraq qullanılğan edi.
1999 senesi Yaqub Appazov oña has energiyanen bu işke başlamasa edi, bu daa ne qadar devam etecek edi belli degil. Yataqhane olaraq hızmet etken «Tercimannıñ» basmahane binasında beş qoranta yaşağan edi. Appazovnıñ ğayreti sayesinde ev sakinleri çıqarıldı, basmahane binası ise tamir etilip başladı. Bu iş üç yıl devam etti. Tamir-restavratsiya işleri ketkende Yaqub ağa er bir adımnı, esnasnıñ bütün basamaqlarını kontrol etti – o, bina ilk körünişine «Terciman» basmahanesiniñ duvarlarından alınğan bütün taşlar coyulmasın dep areket etti.
2001 senesi mart ayında, İ.Gasprinskiy doğğanınıñ 150 yılı munasebetinen, ulu maarifçiniñ Hatıra müzeyi Bağçasarayda tantanalı şekilde açıldı. İsmail Gasprinskiy müzeyiniñ müdiri Yaqub Appazov olğanda Müzey qırımtatarlarnıñ intellektual ayatınıñ eñ müim merkezlerinden biri oldı. Mında kitaplar taqdim etildi, sergiler açıldı; naşir, yazıcı, muarrirler körüşti ve, elbette, İsmail Gasprinskiyniñ ayatı ve faaliyetinen bağlı bir sıra tedbir ve ekskursiyalar oldı. Mında Appazov 2014 senesi dekabr ayına qadar çalıştı.
Yaqub ağa qırımtatarlarnıñ tarihiy mirası aqqında ayrı duyğularnen ayttı, İsmail Gasprinskiyniñ şahsiyetinen bağlı bir qaç yır yazdı. «Zıncırlı medrese» ve «Han saray» şiirlerinde qırımtatar medeniyetiniñ bu belli yadikârlıqlarınıñ ikâyesini şiir şeklinde tasvir etti.
Qırım tarihı ve medeniyetini ğayrıdan tiklev işine qoşqan büyük issesi içün Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve QMC Nazirler Şurasınıñ fahriy yarlıqlarınen taqdirlengen edi. Türkiye Cumhuriyetiniñ Milliy Mudafaa naziri Vecdi Gönül ve Türkiye Cumhuriyetiniñ elçisi Bilge Cankörelniñ minnetdarlıq mektüplerinde onıñ faaliyetine yüksek qıymet kesilgen edi.
Pek ğayretli, hayırhaq, optimistik – onı tanığan er kes onı öyle bile. Ve eñ esası – Yaqub Appazov Qırım ve halqınıñ vatanperveri edi.
İlmi Umerov dostu ve ortağı aqqında eñ doğru sözlerni taptı: «Yaqub Appazov İsmail Gasprinskiyniñ Hatıra Müzeyini ğayrıdan tiklep, tarihqa kirdi ve hatıramızda qaldı. Menim hatırımda dost olıp qaldı. İşançlı, namuslı, hayırhaq, samimiy bir dost. Bir sıra çeşit tedbirniñ teşebbüsçisi, teşkilâtçısı ve iştirakçisi edi: kontsert, yarış, toplaşuvlarnıñ. Amma onıñ esas vazifesi halqına İsmail Gasprinskiyniñ müzeyini qaytarmaq edi. Yaqub özüni bu işnen ebediyleştirdi».
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


c: text/html

text:
Mûsılman jâne uaqıt
Dînmûhammed Smanov
Üyîmde zağip bar
Halime Karabulut
Bes jasar baladan: «Qarındasıñ üşîn qan tapsırasıñ ba? Onıñ ömîr sürgenîn qalaysıñ ba?» – dep sûrağanda, ol köp oylanbastan «Tapsıramın» degen bolatın.
Onıñ ekî jasar qarındası ölîm auzında jatqan edî. Oğan şûğıl türde ota jasaluı kerek bolatın. Ol üşîn oğan öz ağasınıñ qanı qajet edî.
Dârîgerler baladan qan alıp bolğannan soñ bala jay dauıspen qorqıñqırap: «Al, men neşe minuttan keyîn ölemîn?» – dedî. Ol qan tapsırsa ölemîn dep oylağan eken, bîraq qarındası üşîn oğan da kelîsken edî.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yüzyıllardır insanoğlunun eski eşyalara olan merakının bilindiği aşikardır. Antikacılık mesleği de yine kimi zaman merak, kimi zaman ilgi ve hobiler kimi zaman ise kişilerin yatırımlarının değerlendirildiği bir meslek olarak bilinmektedir. Bağcılar antika alan yerler hizmet aşaması itibari ile hemen hemen her ilde hizmet veren ticari kuruluşlar haline gelmiştir. İlk olarak 1800’lü yıllarda medenileşme alanında atılım yaparak kurulan büyük şehirlerde görülebilen antikacılar artık dünyanın hemen hemen her yerinde hizmet vermektedir. Bağcılar Antika eşya alan yerler olarak ilk başlangıçlar Paris gibi şehirlerde ufak ticarethaneler olarak faaliyet göstermiş daha sonra Amsterdam vs. gibi birçok şehirde müzayedeler ile dünyaya kendini duyurmuştur.
Antika denilince bir şehirde belirli bir mevki her zaman ön planda tutulmaktadır. Çünkü bu tür ticari faaliyetlerin gerçekleştiği Bağcılar antika alan yerler bilinen ve insanlarda değişik duygular yaşanmasına neden olan mekanlardır. Bir anda insanı yüzyıl geriye götüren ve dönemin insanlarının yaşayış ve hayata olan bağlılıklarının net olarak gözlemlendiği yerlerdir.
Antika Alan Yerler Bağcılar
Artık günümüzde Bağcılar antika alan yerler olarak bilinen ve sektörün en öncü kuruluşları olan firmamızın internet sitesinden de takip edilmektedir. Geçen yıllar içinde profesyonel olarak hizmet veren ve kuruluşundan bugüne kadar tüm müşterilerine büyük özenle antika hizmeti veren firmamızdan sizlerde yararlanabilirsiniz. Güven ve gizliliğin büyük bir titizlikle sergilendiği tüm antika alımlarını hızlı ve güvenli bir şekilde gerçekleştiriyoruz. Antika alan yerler Bağcılar konusundaki yıllardır yaptığımız özel hizmetleri internet dünyasında da devam ederek müşterilerin tüm soru ve sorunlarını çözeceğiz. Büyük dünyanın büyük hareket alanı içinde yer alan antika eserlerinin ülkemizde en çok bilinen ve tanındık ekiplerince oluşmuş personelimizle yine yıllara meydan okumaya devam ediyoruz. Yılların verdiği profesyonellik çerçevesinde tüm antika alımlarınızı anında nakit olarak yapmaya devam ediyoruz. Sizleri de antika dünyasının bilenen en eski firmasının internet sitesine davet ediyoruz.
Antika Alanlar Bağcılar
Bağcılar Antika Hat Çalışması Alanlar, Bağcılar Antika Kavanoz Alan Yerler, Bağcılar Antika Subay Kılıcı Alan Yerler, Bağcılar Antika Tokmak Alan Yerler, Bağcılar Antika Ebru Alanlar, Bağcılar Antika Vazo Alan Yerler, Bağcılar Antika Bardak Alan Yerler, Bağcılar Antika Mask Alan Yerler, Bağcılar Antika Retro Eşya Alan Yerler, Bağcılar Antika Bilezik Alan Yerler, Bağcılar Antika Fes Alan Yerler, Bağcılar Antika Laledan Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Çapa Alan Yerler, Bağcılar Antika Kapı Alanlar.
Bağcılar Antika Oymalı Müzik Sehpası Alan Yerler, Bağcılar Antika Kemaliye Halısı Alan Yerler, Bağcılar Antika Gondol Alan Yerler, Bağcılar Antika Daktilo Alan Yerler, Bağcılar Antika Mücevher Alanlar, Bağcılar Antika Istaka Alanlar, Bağcılar Antika Çanakkale Fincan Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Katalin tesbih Alan Yerler, Bağcılar Antika Zippo Çakmak Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Nişan Alan Yerler, Bağcılar Antika Çanakkale Testi Alanlar, Bağcılar Antika Gemi Lumbozu Alanlar, Bağcılar Antika Üç Etek Alan Yerler, Bağcılar Antika Taş Alanlar, Bağcılar Antika Çini Tabanlı Sehpa Alanlar.
Bağcılar Antika Erzincan Kemaliye Halısı Alanlar, Bağcılar Antika Deco Mini Bar Alan Yerler, Bağcılar Antika Toplu Eşya Alan Yerler, Bağcılar Antika Zırh Gömlek Alan Yerler, Bağcılar Antika Tuval Üzerine Yağlı Boya Nü Alanlar, Bağcılar Antika Arapça Harita Alanlar, Bağcılar Antika Çift Piştov Alan Yerler, Bağcılar Antika El Yazması Alan Yerler, Bağcılar Antika Hattat Makası Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Sırmalı Bez Alan Yerler, Bağcılar Antika Dunhill Çakmak Alan Yerler, Bağcılar Antika Kutu Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Kılıcı Alan Yerler, Bağcılar Antika Fotoğraf Alan Yerler, Bağcılar Antika Silah Alanlar.
Bağcılar Antika İznik Seramik Alan Yerler, Bağcılar Antika Telefon Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Damla Kehribar tesbih Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Giysi Alan Yerler, Bağcılar Antika Kahve Seti Alan Yerler, Bağcılar Antika Porselen Alan Yerler, Bağcılar Antika Kaşık Alan Yerler, Bağcılar Antika Çamçak Alan Yerler, Bağcılar Antika Cüz Muhafazası Alan Yerler, Bağcılar Antika Çan Alanlar, Bağcılar Antika Arma Alanlar, Bağcılar Antika Mangal Alan Yerler, Bağcılar Antika Erzincan Halısı Alanlar, Bağcılar Antika Hat Yazı Alan Yerler, Bağcılar Antika Berjer Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Pikap Alan Yerler, Bağcılar Antika Heri Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Lenin Büstü Alan Yerler, Bağcılar Antika Kase Alan Yerler.
Bağcılar Antika Alanlar
Bağcılar Antika Mason Tören Kılıcı Alan Yerler, Bağcılar Antika Askeri Şapka Alan Yerler, Bağcılar Antika Montblanc Kalem Alanlar, Bağcılar Antika Aplik Alan Yerler, Bağcılar Antika Jardınıere Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Saati Alan Yerler, Bağcılar Antika Sefer Tası Alanlar, Bağcılar Antika İran Halısı Alan Yerler, Bağcılar Antika Aşurelik Alanlar, Bağcılar Antika Tas Alan Yerler, Bağcılar Antika Çanakkale Seramik Alan Yerler, Bağcılar Antika Kama Alan Yerler, Bağcılar Antika Masa Örtüsü Alan Yerler, Bağcılar Antika Limoges Obje Alanlar, Bağcılar Antika Yıldız Porselen Alanlar, Bağcılar Antika Bindallı Alan Yerler.
Bağcılar Antika Oymalı Koltuk Alanlar, Bağcılar Antika Twsbi Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Halhal Alan Yerler, Bağcılar Antika Hat Alanlar, Bağcılar Antika İstiklal Madalyası Alanlar, Bağcılar Antika Şerbetlik Alanlar, Bağcılar Antika Plak Alan Yerler, Bağcılar Antika Tüfek Alanlar, Bağcılar Antika Ağaç Alan Yerler, Bağcılar Antika Mekanik Alet Alan Yerler, Bağcılar Antika Kristal Alan Yerler, Bağcılar Antika İane Kutusu Alan Yerler, Bağcılar Antika Diplomat Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Graf Von Faber Castell Kalem Alanlar, Bağcılar Antika Kütahya Tabak Alan Yerler, Bağcılar Antika Suzeni Seccade Alan Yerler.
Bağcılar Antika Silke Alanlar, Bağcılar Antika Katalin Tesbih Alan Yerler, Bağcılar Antika Barometre Saat Alan Yerler, Bağcılar Antika Derviş Asası Alan Yerler, Bağcılar Antika Matara Alan Yerler, Bağcılar Antika Buhara Halı Alan Yerler, Bağcılar Antika El Yapımı Afiş Alan Yerler, Bağcılar Antika Sultan Portreleri Alan Yerler, Bağcılar Antika Minyatür Alan Yerler, Bağcılar Antika Vahit Alan Yerler, Bağcılar Antika Altın Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Penceresi Alanlar, Bağcılar Antika Sivas Cezaevi Kilimi Alan Yerler, Bağcılar Antika İpek Halı Alan Yerler, Bağcılar Antika Makaralı Teyp Alanlar.
Bağcılar Antika Sandalye Alan Yerler, Bağcılar Antika Mühür Alan Yerler, Bağcılar Antika Gümüş Baston Alanlar, Bağcılar Antika Tarikat Levhası Alan Yerler, Bağcılar Antika Fransız Bonbonıere Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Dönemi Fotoğraf Alan Yerler, Bağcılar Antika El Yazması Osmanlıca Kitap Alan Yerler, Bağcılar Antika Baston Alan Yerler, Bağcılar Antika İznik Fincan Alan Yerler, Bağcılar Antika Ğügüm Alan Yerler, Bağcılar Antika Askeri Plaket Alan Yerler.
Bağcılar Antika Çanakkale Savaşı Kıyafetleri Alanlar, Bağcılar Antika Bıçak Alanlar, Bağcılar Antika Oymalı Kitaplık Alanlar, Bağcılar Antika Kitap Alan Yerler, Bağcılar Antika Bakır Eşya Alan Yerler, Bağcılar Antika Oyuncak Alanlar, Bağcılar Antika Forma Alan Yerler, Bağcılar Antika Tarikat Malzemesi Alan Yerler, Bağcılar Antika Yağlı Boya Tablo Alan Yerler, Bağcılar Antika Caran D’ache Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Bohem Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Baston Alan Yerler, Bağcılar Antika Kudüs Savunması Alan Yerler.
Bağcılar Antika Çanakkele Tabak Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Araba Ruhsatı Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı İşi Tekke Musiki Alan Yerler, Bağcılar Antika Bünyan Halısı Alanlar, Bağcılar Antika Berat Alan Yerler, Bağcılar Antika Terazi Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Koltuk Takımı Alanlar, Bağcılar Antika Dokuma Alanlar, Bağcılar Antika Kıyafet Alan Yerler, Bağcılar Antika Yağdanlık Alanlar, Bağcılar Antika Waterman Kalem Alanlar, Bağcılar Antika Kayseri Halı Alanlar.
Bağcılar Antika Sivas Cezaevi Halısı Alan Yerler, Bağcılar Antika Fincan Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Koltuk Alanlar, Bağcılar Antika Tereke Ev Alan Yerler, Bağcılar Antika Koltuk Takımı Alanlar, Bağcılar Antika Scrikss Kalem Alanlar, Bağcılar Antika Teodolit Alanlar, Bağcılar Antika Anahtar Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Berjer Alan Yerler, Bağcılar Antika Bronz Heykel Alan Yerler, Bağcılar Antika Afgan Halısı Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Elbise Alanlar, Bağcılar Antika Montegrappa Kalem Alanlar.
Bağcılar Antika Osmanlı Ateş Kehribar tesbih Alanlar, Bağcılar Antika Gemi Maketi Alanlar, Bağcılar Antika Limoges Şamdan Alanlar, Bağcılar Antika Seramik Koleksiyonu Alan Yerler, Bağcılar Antika Cartier Çakmak Alan Yerler, Bağcılar Antika Selçuklu Bucket Alan Yerler, Bağcılar Antika Sülüs İcazet Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Vestiyer Alan Yerler, Bağcılar Antika Mücevher Kutusu Alan Yerler, Bağcılar Antika Tablo Alan Yerler, Bağcılar Antika Porselen Karaf Alanlar.
Bağcılar Antika Jadeite Çakmak Alan Yerler, Bağcılar Antika Sülüs Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Malzemeleri Alan Yerler, Bağcılar Antika Rum İşi Pano Alan Yerler, Bağcılar Antika Sepet Alan Yerler, Bağcılar Antika Fransız Çift Vazo Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Zar Kehribar tesbih Alanlar, Bağcılar Antika Hoparlör Alanlar, Bağcılar Antika Pipo Alan Yerler, Bağcılar Antika Hat Makası Alanlar, Bağcılar Antika Hat Levhası Alanlar, Bağcılar Antika Kompozisyon Alan Yerler, Bağcılar Antika 78 Lik Plak Alanlar.
Bağcılar Antika Hilye-İ Şerif Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Noter Belgesi Alanlar, Bağcılar Antika Ivır Zıvır Eşya Alan Yerler, Bağcılar Antika Fotoğraf Makinesi Alan Yerler, Bağcılar Antika Tereke Eşya Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Rozet Alanlar, Bağcılar Antika Limoges Porselen Alan Yerler, Bağcılar Antika Barutluk Alan Yerler, Bağcılar Antika Kilim Alan Yerler, Bağcılar Antika İran Taban Halısı Alanlar, Bağcılar Antika Şapka Alanlar, Bağcılar Antika Gerdanlık Alan Yerler, Bağcılar Antika Fransız Bahü Alan Yerler.
Bağcılar Antika Minyatür Eşya Alanlar, Bağcılar Antika El Dokuması Halı Alan Yerler, Bağcılar Antika Metronom Alan Yerler, Bağcılar Antika Selçuklu Bakır İbrik Alan Yerler, Bağcılar Antika Metal Alan Yerler, Bağcılar Antika Cross Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Çerezlik Alan Yerler, Bağcılar Antika Havyarlık Alan Yerler, Bağcılar Antika Nargile Alan Yerler, Bağcılar Antika Duvar Saati Alanlar, Bağcılar Antika Baharatlık Alan Yerler, Bağcılar Antika Uzak Doğu Pano Alan Yerler, Bağcılar Antika Avize Alan Yerler, Bağcılar Antika Gülabdan Alanlar, Bağcılar Antika Oymalı Köşe Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Kılıç Alan Yerler.
Bağcılar Antika Dupont Çakmak Alan Yerler, Bağcılar Antika Bohem Şekerlik Alan Yerler, Bağcılar Antika Cezve Alan Yerler, Bağcılar Antika Gaz Lambası Alan Yerler, Bağcılar Antika İtalyan Masa Alanlar, Bağcılar Antika Kapı Tokmağı Alanlar, Bağcılar Antika Selçuklu Tray Alan Yerler, Bağcılar Antika Karaf Alanlar, Bağcılar Antika Sini Alan Yerler, Bağcılar Antika Kütahya Seramik Alan Yerler, Bağcılar Antika Gümüşlük Alan Yerler, Bağcılar Antika Çift Taraflı İmzalı Nü Resim Alan Yerler, Bağcılar Antika Halı Alan Yerler, Bağcılar Antika Buhurdan Alanlar, Bağcılar Antika Gravür Alanlar, Bağcılar Antika Kütahya Fincan Alan Yerler.
Bağcılar Antika Taş Plak Alanlar, Bağcılar Antika Yaprak Yazı Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Çan Alan Yerler, Bağcılar Antika 45 Lik Plak Alanlar, Bağcılar Antika Oymalı Bebek Beşiği Alan Yerler, Bağcılar Antika Plakçalar Alan Yerler, Bağcılar Antika Masa Alan Yerler, Bağcılar Antika Sürahi Alan Yerler, Bağcılar Antika Deco Heykel Alan Yerler, Bağcılar Antika Fransız Porselen Alan Yerler, Bağcılar Antika Figürlü Laledan Alan Yerler, Bağcılar Antika Bileklik Alan Yerler, Bağcılar Antika Deco Saat Alan Yerler.
Bağcılar Antika Mobilya Alanlar, Bağcılar Antika Jherbin Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Kandil Alan Yerler, Bağcılar Antika El Yazması Osmanlıca Dergi Alan Yerler, Bağcılar Antika Pierre Cardin Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Dürbün Alan Yerler, Bağcılar Antika Yemek Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Sıkma Kehribar tesbih Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Şamdan Alan Yerler, Bağcılar Antika Çatal Alanlar, Bağcılar Antika Zarf Alan Yerler, Bağcılar Antika Müzik Kutusu Alan Yerler, Bağcılar Antika Fincan Alan Yerler, Bağcılar Antika Kasetçalar Alan Yerler, Bağcılar Antika Destimal Alan Yerler.
Bağcılar Antika Gece Sürahisi Alan Yerler, Bağcılar Antika Kolye Alanlar, Bağcılar Antika İznik Porselen Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Sandık Alan Yerler, Bağcılar Antika Karışık Teknik Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Bebek Odası Alan Yerler, Bağcılar Antika Oyuncak Alanlar, Bağcılar Antika Alem Alan Yerler, Bağcılar Antika Yüzük Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Müzayede Kataloğu Alan Yerler, Bağcılar Antika Herent Koleksiyon Alan Yerler, Bağcılar Antika Cd Player Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Pusulası Alanlar, Bağcılar Antika tesbih Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Paşa Apoleti Alan Yerler.
Bağcılar Antika Osmanlı Paşa Kıyafeti Alan Yerler, Bağcılar Antika Radyo Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Tapusu Alanlar, Bağcılar Antika Çanakkele Asker Enveriye Şapkası Alanlar, Bağcılar Antika Longplay Alan Yerler, Bağcılar Antika Kehribar Ağızlık Alan Yerler, Bağcılar Antika Faber-Castell Kalem Alanlar, Bağcılar Antika Bronz Alan Yerler, Bağcılar Antika Lambader Alan Yerler, Bağcılar Antika Bektaşi Eşyaları Alanlar, Bağcılar Antika Sailor Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Divan Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Pusula Alanlar.
Bağcılar Antika Varaklı Mobilya Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Köşe Sehpa Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Müzik Konsolu Alan Yerler, Bağcılar Antika Lamy Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Elmaslı Broş Alan Yerler, Bağcılar Antika Sehpa Alan Yerler, Bağcılar Antika Çaydanlık Alan Yerler, Bağcılar Antika Yatağan Kılıcı Alanlar, Bağcılar Antika Porselen Fincan Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Kartpostal Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Dresuar Alan Yerler, Bağcılar Antika Saat Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Fes Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Madalya Alan Yerler, Bağcılar Antika Karalama Alanlar.
Bağcılar Antika Biblo Alanlar, Bağcılar Antika Gümüş Vaftiz Taşı Alan Yerler, Bağcılar Antika Madalya Alanlar, Bağcılar Antika Limoges Kahve Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika El Yazması Kitap Alan Yerler, Bağcılar Antika Limoges Yemek Takımı Alanlar, Bağcılar Antika Portre Alanlar, Bağcılar Antika Suluboya Tablo Alan Yerler, Bağcılar Antika Savaş Malzemesi Alan Yerler, Bağcılar Antika İbrik Alan Yerler, Bağcılar Antika Tabak Seti Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı İşleme Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Genç Odası Alan Yerler, Bağcılar Antika Kamçı Alan Yerler, Bağcılar Antika Çatal Kaşık Bıçak Alan Yerler.
Bağcılar Antika Müzik Aleti Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Klasik Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlıca Sözleşme Alanlar, Bağcılar Antika Harita Alan Yerler, Bağcılar Antika Faberge Çakmak Alan Yerler, Bağcılar Antika Bez Alanlar, Bağcılar Antika Çift Şamdan Alan Yerler, Bağcılar Antika Limoges Lamba Alanlar, Bağcılar Antika Dvd Alanlar, Bağcılar Antika Makine Alanlar, Bağcılar Antika Kilit Alan Yerler, Bağcılar Antika Viyana Gümüş Şamdan Alanlar, Bağcılar Antika Semaver Alan Yerler, Bağcılar Antika Köstekli Saat Alan Yerler, Bağcılar Antika Vakfiye Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Parça Kehribar tesbih Alan Yerler.
Bağcılar Antika Tombak Alan Yerler, Bağcılar Antika Camaltı Levha Alan Yerler, Bağcılar Antika Askeri Malzeme Alanlar, Bağcılar Antika Tören Kılıcı Alanlar, Bağcılar Antika Kehribar Alanlar, Bağcılar Antika Otto Hutt Kalem Alanlar, Bağcılar Antika Kazan Alanlar, Bağcılar Antika Oymalı Konsol Alan Yerler, Bağcılar Antika Albüm Alan Yerler, Bağcılar Antika Kehribar tesbih Alan Yerler, Bağcılar Antika Süleymaniye Mangal Alan Yerler, Bağcılar Antika Tophane Lüle Alan Yerler, Bağcılar Antika Buda Heykeli Kukla Alan Yerler, Bağcılar Antika Takı Alan Yerler, Bağcılar Antika Opalin Alanlar.
Bağcılar Antika Gümüş Sigara Tabakası Alan Yerler, Bağcılar Antika Fransız Vitrin Alan Yerler, Bağcılar Antika Fransız Komidin Alan Yerler, Bağcılar Antika Şişe Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Dükkan Tabelası Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Karyola Alan Yerler, Bağcılar Antika İran Kilimi Alan Yerler, Bağcılar Antika Tabak Alan Yerler, Bağcılar Antika Padişah Fermanı Alanlar, Bağcılar Antika Kupa Alan Yerler, Bağcılar Antika Seramik Alan Yerler, Bağcılar Antika El Yazması Osmanlıca Belge Alan Yerler.
Bağcılar Antika Tuğralı Sümen Alan Yerler, Bağcılar Antika Hereke Halısı Alan Yerler, Bağcılar Antika 33 Lük Plak Alanlar, Bağcılar Antika Oymalı Baza Başlığı Alan Yerler, Bağcılar Antika Takvim Alan Yerler, Bağcılar Antika Kehribar Sigaralık Alan Yerler, Bağcılar Antika Süngü Alan Yerler, Bağcılar Antika Çiçek Alan Yerler, Bağcılar Antika Nişan Alan Yerler, Bağcılar Antika Viyana Damgalı Tabak Alan Yerler, Bağcılar Antika Tılsım Alan Yerler, Bağcılar Antika Kupa Kadeh Alan Yerler, Bağcılar Antika Gramafon Alanlar, Bağcılar Antika Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Bez Alanlar.
Bağcılar Antika Selçuklu Kazan Alan Yerler, Bağcılar Antika Limoges Alan Yerler, Bağcılar Antika Fransız Jardınıere Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Piyango Bileti Alan Yerler, Bağcılar Antika Çanakkale Yağ Kandili Alanlar, Bağcılar Antika Komple Miras Evi Boşaltanlar Alan Yerler, Bağcılar Antika Katolik Adak Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Dolap Alan Yerler, Bağcılar Antika Kurşun Alanlar, Bağcılar Antika Tabanca Alan Yerler, Bağcılar Antika Roman Alan Yerler, Bağcılar Antika Kütahya Porselen Alan Yerler, Bağcılar Antika Likör Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Gümüş Alan Yerler, Bağcılar Antika Çanakkale Porselen Alan Yerler.
Bağcılar Antika Ferman Alan Yerler, Bağcılar Antika Kaweco Kalem Alanlar, Bağcılar Antika Şamdan Alanlar, Bağcılar Antika Kahve Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Kuran Alanlar, Bağcılar Antika Saçma Alan Yerler, Bağcılar Antika İlaç Kutusu Alan Yerler, Bağcılar Antika Çini Tabak Alanlar, Bağcılar Antika Cam Alanlar, Bağcılar Antika Kaset Alan Yerler, Bağcılar Antika Kol Saati Alan Yerler.
Bağcılar Antika Tuval Alanlar, Bağcılar Antika İttifak Malzemeleri Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Mobilya Alan Yerler, Bağcılar Antika Gümüş Gondol Alan Yerler, Bağcılar Antika Kavuk Örtüsü Alan Yerler, Bağcılar Antika Lokumluk Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Mutfak Masası Alan Yerler, Bağcılar Antika Tepsi Alan Yerler, Bağcılar Antika İngiliz Sehpa Alan Yerler, Bağcılar Antika Visconti Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Kuran-i Kerim Alanlar, Bağcılar Antika Tarak Alan Yerler.
Bağcılar Antika Hokka Takımı Alanlar, Bağcılar Antika Havan Alan Yerler, Bağcılar Antika Komple Kütüphane Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Kesme Kehribar tesbih Alan Yerler, Bağcılar Antika Hat Sandığı Alan Yerler, Bağcılar Antika Sheaffer Kalem Alanlar, Bağcılar Antika Okka Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Paşa Kılıcı Alan Yerler, Bağcılar Antika Tütün Tablası Alanlar, Bağcılar Antika Müzik Seti Alan Yerler, Bağcılar Antika Plaket Alan Yerler, Bağcılar Antika Çift Taraflı Nü Resim Alan Yerler, Bağcılar Antika Cüzdan Çanta Alan Yerler, Bağcılar Antika Oyuncak Koleksiyonu Alanlar, Bağcılar Antika Varaklı Çerçeve Alan Yerler.
Bağcılar Antika Oymalı Ayna Alan Yerler, Bağcılar Antika Çatma Alan Yerler, Bağcılar Antika Azvanur Gümüş Alan Yerler, Bağcılar Antika Savaş Haritası Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlıca Harita Alanlar, Bağcılar Antika Yelpaze Alan Yerler, Bağcılar Antika Çini Alanlar, Bağcılar Antika Gemi Pervane Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlı Ferman Alanlar, Bağcılar Antika Delta Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Sahan Alan Yerler, Bağcılar Antika İtalyan Sehpa Alanlar, Bağcılar Antika Komple Miras Evi Alan Yerler.
Bağcılar Antika Osmanlı Berat Alanlar, Bağcılar Antika Osmanlı Kamçı Alan Yerler, Bağcılar Antika İznik Tabak Alan Yerler, Bağcılar Antika Porsche Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Ahşap Alan Yerler, Bağcılar Antika Oymalı Oturma Grubu Alan Yerler, Bağcılar Antika Anonim Alan Yerler, Bağcılar Antika Madalya Nişan Alanlar, Bağcılar Antika Askeri Kıyafetler Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Barometre Alan Yerler, Bağcılar Antika Efemera Alan Yerler, Bağcılar Antika Servis Seti Alanlar, Bağcılar Antika Kristal Karaf Alan Yerler, Bağcılar Antika Yağcıbedir Halısı Alanlar, Bağcılar Antika Fıçı Alan Yerler.
Bağcılar Antika Komple Eşya Alanlar, Bağcılar Antika Okuma Çubuğu Alanlar, Bağcılar Antika Gemi Feneri Alan Yerler, Bağcılar Antika Yağlı Boya Alan Yerler, Bağcılar Antika Küp Alan Yerler, Bağcılar Antika Büst Alanlar, Bağcılar Antika Oyma Alan Yerler, Bağcılar Antika Beykoz Opalin Alanlar, Bağcılar Antika Kartpostal Alan Yerler, Bağcılar Antika Gemi Dümeni Alan Yerler, Bağcılar Antika Totem Alan Yerler, Bağcılar Antika Çizgi Roman Alan Yerler, Bağcılar Antika Pulat Tepsi Alanlar.
Bağcılar Antika Çift Vazo Alanlar, Bağcılar Antika El Yazması Kuran-i Kerim Alan Yerler, Bağcılar Antika Cd Alan Yerler, Bağcılar Antika Limoges Çay Takımı Alan Yerler, Bağcılar Antika Dirhem Alan Yerler, Bağcılar Antika Sayrafyan Halı Alanlar, Bağcılar Antika Resim Alan Yerler, Bağcılar Antika Küp Porselen Alan Yerler, Bağcılar Antika Takı Kutusu Alan Yerler, Bağcılar Antika Aksesuar Alan Yerler, Bağcılar Antika İmzalı Tuval Alan Yerler, Bağcılar Antika Çeyiz Eşyaları Alan Yerler.
Bağcılar Antika Murano Alan Yerler, Bağcılar Antika Hat Yazısı Alan Yerler, Bağcılar Antika Namiki Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Amfi Alan Yerler, Bağcılar Antika Hokka Alanlar, Bağcılar Antika İpek Kumaş Alan Yerler, Bağcılar Antika Osmanlıca Kitap Alanlar, Bağcılar Antika Buhara Halısı Alan Yerler, Bağcılar Antika Tuğralı Gümüş Alan Yerler, Bağcılar Antika Günlük Alan Yerler, Bağcılar Antika Komple Koleksiyon Alan Yerler, Bağcılar Antika Selçuklu Dilimli İbrik Alan Yerler, Bağcılar Antika Parker Kalem Alan Yerler, Bağcılar Antika Fransız Gümüş Çay Takımı Alanlar, Bağcılar Antika Gaz Ocağı Alan Yerler.


text:
Bank
Bank (italiyansha bankol — stol) — aqsha qarjıları men qorların jıynaw, beriw, ma'mleketler, ka'rxanalar (firmalar), mekemeler ja'ne jeke adamlar arasındag'ı o'z-ara to'lemler men aqshalay esap ayırısıwda da'ldallıqtı ju'zege asırıw, aqshanın' belgili bir tu'rin aylanısqa qosıw, aqsha men qunlı qag'azlar shıg'arıw, altın menen, shetellik valyuta menen tu'rli operatsiyalar jasaw ja'ne basqa da xızmetler atqaratug'ın qarjı mekemesi.
Banktin' payda bolıwı men rawajlanıwı tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwı menen tıg'ız baylanıslı. Bankler ka'rxanalardın', firmalardın', kompaniyalardın', sonın' menen qatar turg'ınlardın' waqıtsha paydalanılmay bos turg'an qa'rejetlerin jıynaıp, qa'jet etiwshilerge o'sim menen waqıtsha kredit beriw arqalı qarjı mu'ta'jligin o'teydi.
So'ytip, Bankler aralıq xızmet atqarıp aqsha bazarında tovarg'a aynalatug'ın jan'a talap men minnetlemeni qayta tikleydi. Minnetleme men talaptın' payda bolıw protsessi qarjılıq-da'ldallıq xızmettin' negizin Bank - erekshe ka'rxana.
Eger a'piwayı ka'rxana xızmetinde aqsha to'lem rolın atqarsa, al Bank xızmetinde ol tovar ornına ju'redi. Bankler waqıtsha paydalanılmay turg'an bos aqsha qa'rejetlerin o'zine jıynaw, klientlerge sshet ashıp, kassalıq xızmet ko'rsetiw, qısqa ja'ne uzaq mu'ddetke nesiye beriw, kredit bo'liw, investitsiyalıq xızmet atqarıw (uzaq mezgilli quramalı shıg'ınlardı qarjı ajıratıw, qunlı qag'azlar shıg'arıw) t.s.s. o'z arnawlı xızmetlerge birge, bazar ekonomika jag'dayında lizinglik, faktoringli, traslıq, ken'esshilik, informatsiyalıq, t.b. xızmetlerdi de atqaradı.
Bank ju'rgizetug'ın operatsiyalar passivli (resurslardı banktegi sshetke engiziw) ja'ne aktivli (Bank resursların ornalastırıw) bolıp bo'linedi. Negizgi passivli operatsiyalardın' qatarına Banktin' o'z kapitalı (ustavlıq qor, rezervlik qor), depozitler qabıllaw ja'ne bankaralıq aqsha bazarınan qosımsha resurslar alıw jatsa, al, negizgi aktivli operatsiyalarg'a bankaralıq kredit beriw, investitsiyalıq (tikkeley ja'ne portfeldi) qarjı bo'liw, t.b. jatadı. Kommertsiyalıq Bankler bular menen qatar da'ldallıq ja'ne isenimlik (kommanditlik) operatsiyalardı da jasaydı.
Atqaratug'ın xızmeti men sıpatına qaray — ortalıq emmisiyalıq (Ultlıq bank, onın jergilikli filialları), kommertsiyalıq, investitsiyalıq, salalıq, al menshik tu'rine qaray ma'ml., aktsion., korporativlik, aralas, ma'mleketaralıq Bankler bolıp bo'linedi. Birinshi ret Bankler orta a'sirde Arqa İtaliyada, keyinirek Germaniya men Niderlandtın' sawda ortalıqlarında payda boldı.
Bank isinin' ilgeri rawajlanıwına, a'sirese, 1716—1720 jılı Frantsiyadag'ı Djona Lo bankinin' ta'siri zor boldı. Ol birinshi ret aqsha emissiyasın ju'zege asırdı. Onın' shıg'arg'an banknotları aylanıs barısında ma'ml. qag'az aqshag'a aynaldı. Baslı maqseti payda tabıwdı ko'zlegen B. sanaat men sawda kapitalistlerinin' mol aqsha qarjıların o'zine tarta basladı. Olar qarızg'a metall aqsha beriwden endi iri o'ndirisshilerge qarızdarlıq minnetlemeler arqalı kredit beriwge ja'ne klientinin' ag'ımdag'ı sshetine aqsha awdarıwg'a ko'shiwdi, so'ytip qarız kapitalının' qozg'alısın uyımlastıratug'ın erekshe qarjı ka'rxanası retinde o'ris aldı.
20 a'sirdin' basında bank isi men sanaattın' toplanıwı ja'ne monopoliyalanıwı Banklerdin' rolın a'dewir o'zgertip, Bank belgili bir salag'a ya ka'rxanag'a sistemalı tu'rde kredit beriwge ko'she basladı. Olar, ko'bine, uzaq mezgilli qarız beriwge (8 — 10 jılg'a deyin) umtıldı. Sanaat, transport, sawda ja'ne basqa da aktsion. ja'miyetlerdin' qunlı qag'azların (aktsiyalar, obligatsiyalar) bazarg'a shıg'arıw ja'ne ornalastırıw na'tiyjesinde Bank sanaat penen jaqınnan jaqınlasıp, ka'rxanalardın' qunlı qag'azlarının' baqlaw paketin o'z qolına toplandırdı. Usının' na'tiyjesinde 20 a'sirdin' birinshi ret shereginde Ullı Britaniya men Germaniyada iri-iri Bankler ajıratılıp shıqtı. Bank jumısı barg'an sayın rawajlanıp, endi olar jay da'ldallıq rolınan asıp, barlıq iri sawdagerler men usaq xojayınlardın' pu'tkil aqsha kapitalın jıynap, belgili bir eldegi o'ndiris qural-u'skeneleri men shiyki zat ko'zlerinin' ko'bin biylep otıratug'ın monopoliyalıq strukturag'a aynaldı.
Mısalı, 1979 jılı Yaponiyadag'ı 13 “qalalıq bank” (Mitsubisi bank, Sumitomo bank, t.b.) pu'tkil kredit sistemasındag'ı aktivlerdin' 46%-sın o'z qolında usladı. Al Ullı Britaniyanın' kreditlik sistemasın 4 bank monopoliyası: Nashnl Vestminster bank, Barkleyz bank, Midlend bank ja'ne LLoidz bank biyleydi. Nyu-Yorktegi asa iri bankler — Cheyz Manxetten bank men Kemikl bank qarjılıq-monopolistik Rokfeller toparı arqalı jumıs isledi. Ol iri sanaat salaların (“Boing”, “Gerkules”, “Monsanto” kompaniyalardı, t.b.) o'z uwısında uslap otır. Qazaqstang'a bank kapitalının' kiriwi ja'ne onın territoriyasında kredit jelisinin' jasalıwı 19 a'sirdin' son'ında baslandı. Rossiya imperiyasının' kredit sistemasının' bir bo'legi bolg'an Qazaqstannın' kredit jelisi memleketlik bankinin' bo'limshelerinen, aktsionerlik kommertsiyalıq banklerdin' filiallarınan, sonday-aq kredit kooperatsiyasınan ja'ne usaq kredittin' basqa da mekemelerinen quraldı.
1-du'nya ju'zlik sog'ıstın' baslanıwı aldısında Qazaqstanda en' qarapayım bank operatsiyaların ju'zege asırg'an qaznaxanalardı, sonday-aq, 345 kredit ja'ne qarız-saqlıq doslıqların qospag'anda, 44 Bank mekemesi jumıs isledi. 20 a'sirdin' basında Qazaqstandag'ı negizgi Bankler — Rossiya bankleri boldı. Olardın' filialları u'lkenin' ortalıq qalalarında (Oralda, Ombıda, Petropavlda, Semeyde, Verniyde) ornalastı. Sawda aylanıslarının' u'lkeyiwine baylanıslı Qoyandı yarmarkasında Rossiya Memleketlik bankinin' waqıtsha bo'limshesi 1894 jıldan jumıs isledi, al 1912 jılı Rossiya sırtqı sawda bankının' bo'limshesi ashıldı. Sawda-sanaat isin tikkeley qarjı ajıratıw jo'nindegi operatsiyalar — veksellerdi esapqa alıw ja'ne tovarlardı kepillikke alıp qarız beriw isi neg'urlım rawajlandırdı. Ken'es hu'kimeti ornag'annan keyin da Qazaqstandag'ı bank sisteması KSRA bank sistemasının' bir tarmag'ı retinde xızmet etti. Qazaqstanda KSRA Memleketlik bankinin' 260, jıynaq kassanın' 4147 mekemesi jumıs isledi.
Tek Qazaqstan jekke ma'mleketke aynalg'annan keyin g'ana eldin' jeke bank sisteması qurıldı, shetellik iri banklerdin' wa'killikleri ashıla basladı. (Du'nya ju'zlik bank, Doyche bank, t.b.) Qazaqstanda 1991 jılı baslang'an Bank reformasının' na'tiyjesinde qos da'rejedegi bank sisteması qurıldı. Joqarı (birinshi) da'rejedegi Bank — QR Ultlıq banki. Onın minnetleri, xızmetinin' bag'ıtları, huqıqlılıq ma'rtebesi ja'ne wa'killigi QR Prezidentinin' “Qazaqstan Respublikasının' Ultlıq banki tuwralı” Nızam ku'shi bar Jarlıg'ında (30.3.1995) belgilengen. O'zge Banklerdin' ba'risi bank sistemasının' to'mengi (ekinshi) da'rejesine jatadı. Ko'binese olar “kommertsiyalıq Bankler” dep ataladı. Sebebi, olardın' ustavlıq qorları ma'ml. menshikten shıg'arılıp, u'les aktsion. kapitaldan quraladı.
Ultlıq B. emmisiyalıq aylanısqa aqsha shıg'arıwg'a, retlep otırıwg'a huqıqlı. Sonday-aq, kommertsiyalıq Bankler men olardın' bo'limsheleri ushın minnetli ekonomikalıq normativlerdi belgileydi, xızmetlerin baqlaydı ja'ne aqsha men altın qorın saqlaydı. Ekinshi da'rejedegi Bankler xalıq sharası men xalıqqa san-salanı xızmet ko'rsetetug'ın kommertsiyalıq-nesiyelik mekemelerge aylandırılg'an. Qazaqstanda birinshi ret kommertsiyalıq Bankler (Interinvestbank, Kramdsbank) 1989 jıldan payda bola basladı. 1992 jılı olardın' sanı 232-ge/232-g'a jetip, 1994 jılı tosattan qısqardı. 1999 jıldın' basında Ultlıq Bank men Hu'kimettin' arnawlı aqsha-nesiye siyasatının' na'tiyjesinde (ustavlıq kapitaldı o'siriw arqalı) Bankler sanı burıng'ıdan da azayıp, olardın' o'z kapitalı 53,7%-g'a (41,2 mlrd-. ten'ge), aktivlerinin' jalpı ko'lemi 10,4%-g'a (186 mlrd-. ten'ge) jetti. Depozit ko'lemi ultlıq valyuta esabında 22 mlrd-tan astı (1999, yanvar). Ultlıq Banktin' perspektivalıq jobasında Banklerdi odan ha'm toplandıra tu'siw ko'zlengen. Usıg'an oray olardın' ustavlıq kapitalının' en' to'm. mo'lsherin 300 mln. ten'gege jetkizip, onı a'ste-aqırın 1 mlrd-. ten'gege deyin o'sire beriw shegaralang'an. Qazaqstandag'ı ekinshi da'rejedegi Banklerdin' en' irileri qatarına Qazkommertsbank, Qazaqstannın' xalıqlıq banki, Turana'lembank, t.b. jatadı (1999).
Banklerdin' ma'nisi ha'm xızmetleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Bank sistemasının' man'ızlı elementi — bankler bolıp tabıladı.
A'yyemgi a'sirler tariyxı keyingi urpaqqa banklerdin' qashan payda bolg'anlıqı tuwralı g'ana emes, sonday-aqolardın' qanday operatsiyalardı orınlag'anlıqı tuwralı da tolıq ma'g'lıwmatlar qaldırmag'an sıyaqlı.
Geybir alımlardın' pikirinshe, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura jag'ında ja'ne en, baslısı, İtaliyanın' bo'leklegen qalalarında (Venetsiya, Genuya) XIV—XV a'sirlerde payda bolg'an. Olardın' miynetlerinde bank tovar sharwashılıg'ının' erekshe institutı retinde tovar sharwashılıg'ının' erte da'wirinde, yag'nıy tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwına baylanıssız, aqsha aynalısın retlew ushın payda bolg'an delinedi.
XVI—XVII a'sirlerde Venetsiyada, Genuyada, Milanda, Amsterdamda, Gamburgta, Nyurnbergte sawdager-klientler arasında qolma-qol aqshasız esap ayırısıwlardı ju'zege asırıw ushın jirobankler qurıladı. Jirobankler o'zlerinin' klientleri arasında belgili salmag'ı bar bahalı metallardan jasalg'an aqsha birlikleri arqalı esap ayırısıwlar ju'rgizdi. O'zlerinin' bos aqsha qa'rejetlerin jirobankler ma'mleketke, qalalarg'a ja'ne artıqshılıg'ı bar kompaniyalarg'a qarızg'a berdi.
Al geybir mamanlar, bankti odan da erte mu'ddette — feodalizm jag'ında payda bolg'an dep aytadı. Olar feodallıq sharwashılıq jag'ında banklerdin' to'lemdegi da'ldallıq xızmetinin' qa'jetliginen payda bolg'anlıqın tilge tiyek etedi.
Degen menen de, dereklerge su'yene otırıp, banklerdin' payda bolıwının' ey mın' jıllıq tariyxı bar ekenligin aytıwg'a boladı. O'kinishke oray, «bank» so'zinin' o'zi bizge onın ma'ni g'ana belgisiz etip qoymay, birinshi ret nesiyelik mekeme tuwralı bizdin' boljawımızdın' haqıyqatlıg'ına gu'man tuwg'ızadı.
«Bank» so'zi «banco» degen anglishan tilinen awdarg'anda «almasıw stolı» degendi bildiredi. Bul «almasıw stolı» tovarlar menen sawda jasalatug'ın ken'isliklerde qurıladı. Sawda ma'mleketler men qalalardın', bo'leklegen gewdelerdin' ha'r tu'rli monetaları menen jasalg'an. Ol waqıtta monetalardın' birtutas sisteması bolmag'anlıqdan, olar menen sawda-satıq barısında ha'r tu'rli sıqıldag'ı monetalar gezlesken. Bankler payda bolardın' aldında aqsha-sawda kapitalının' wa'killeri sawdagerlerdin' aqshalay amanatların qabıllap, olardı ha'r tu'rli eldin' aqshalarına ayırbaslawg'a qa'nigelenip otırg'an. Waqıt ete kele, ayırbaslawshılar bul amanatlardı, sonday-aq o'zlerinin' aqsha qa'rejetlerin qarızg'a berip, payız alıw ushın paydalana baslaydı. So'ytip, ayırbaslawshılar az-azdan bankirlerge aynaladı. Bizdin' tu'sinigimizde, bank ug'ımı ayırbaslawshılardın' ja'ne olardın' almasıw orınlarının' bolıwı menen bayanlanadı. Birinshi ret banklerdin' İtaliyada payda bolıw sebebi, onın sol waqıtlarda du'nya ju'zlik sawda ortalıg'ı bolg'anlıqın esapqa alıp, ha'r eldin' aqshaları men tovarlarının' sol elge qaray atlıg'ıp, bankirlerdin' sawda operatsiyalarına tikkeley qatısıwına baylanıstı tu'sindiriledi.
Tariyxshılardın' pikirinshe, b.e.sh. 2300 jıl burın xoldeylerdin' sawda kompaniyaları payda bolıp, olar o'zlerinin' tikkeley xızmetleri menen qatar, qarızlar bergen. Olar b.e.sh. VI a'sirde A'yyemgi Vavilonda qaray operatsiyaları: amanatlardı qabıllaw ja'ne olarg'a payız to'lew operatsiyalarının' jasalatug'ın eske sala ketedi. Bunday operatsiyalar b.e.sh. IV/IX a'sirde A'yyemgi Gretsiyada da jasalg'an. Bir ayta ketetug'ını, a'yyemgi grekler qaray qabılday otırıp, belgili bir haqı to'lew arqalı aqshalar almasıwın ju'rgizip otırg'an ko'rinedi.
Sonın' menen, bul birinshi ret banklik operatsiyalardı orınlag'an kimler? — degen soraw tuwadı. Tariyxshılardın' pikirinshe, olar bo'leklegen gewdeler ja'ne qolında toplang'an aqshalay qa'rejetleri bar shirkew mekemeleri eken. Shirkewler qunlılıqlardı saqlaytug'ın en' isenimli orınlaar bolg'an. Sol waqıtları belgili grektin' shirkewleri (Delfa, Delo, Samo, Efse) aqsha saqlaw menen aynalısqan. Efsedegi Artemid shirkewinde kishi Aziya jag'alawındag'ı ellerdin' amanatları, al Delfadag'ı Apollon shirkewinde barlıq evropalı Gretsiyanın' bos aqsha qa'rejetleri toplanıptı.
Birinshi ret bankler jıynaılg'an zor aqsha baylıqlarının' qozg'alıssız jatıwg'a bolmaytug'ının, olardı waqıtsha paydalanıwg'a berip, payda tabıw qa'jetligin tu'sinedi. A'yyemgi bankler nesiyelik operatsiyalar ju'rgiziw menen qatar qaray iyelerine az-azdan esap ayırısıw xızmeti de ko'rsetti. Esap ayırısıwlar banklerdegi qaray iyelerinin' bir sshetinen basqa bir sshetke awdarıw arqalı ju'rgizildi.
Bank xızmetlerinin' qolaylılıg'ı isker adamlardın' na'zerinen tıs qalmadı. Banktin' klientler qatarı aqırınlap u'lkeye tu'sti. Bankler ez gezeginde klientler arasında jasalatug'ın kelisim sha'rtlerdi qurıwda isenim xızmetlerin ko'rsetip, sawda-satıqta da'ldalshı xızmetin atqardı. Esap ayırısıwlardı jen'illetiw maqsetinde a'yyemgi bankler o'zlerinin', banklik biletlerin shıg'ardı. Olar tolıq qunlı aqshalar menen qatar aynalısta ju'rdi. Anglishan elinde birinshi ret aktsionerlik bank — Anglishan banki 1694 jıllı qurılıp, hu'kimetten banknot shıg'arıwg'a huqıq aladı.
So'zsiz, bunın bo'ri birinshi ret banklerdin' kapitalizmnin' manufaktura jag'dayında, bankirler u'yleri retinde payda bolg'anın gu'walandırmaydı. Bundag'ı nesiye beriwshi men qarız alıwshılardın' bolıwı banklerdin' payda bolıwının' tek negizi g'ana bayanlaydı.
Solay bolsa, usı jerde nesiye beriwshinin' qanday jag'daylarda bankke aynalg'anı tan'landıradı. Sonın' menen bizge belgisiz bolatug'ın kelesi bir na'rse — bul nesiyenin' jeke sıqılı men banklik nesiye arasındag'ı ayırmashılıqtın' bolıwı. Banklik nesiye boyınsha nesiyelik qatnastın' bir ta'repi jeke gewde emes, nesiyelik mekemenin' sala bolg'anı tu'siniksiz bolıwı mu'mkin.
Bul sorawg'a juwap beriw ushın ha'zirgi gezdegi so'zliklerdegi bank ug'ımına ma'n bereyik. Anıqlag'ısh basılımlarda bank «iri nesiyelik mekeme» retinde bayanlanadı. Nesiyelik istin' rawajlanıw da'rejesine baylanıslı ja'ne nesiye beriwshilerdin' nesiyelik operatsiyaları bir sistemag'a aynalıw na'tiyjesinde jeke nesiye beriwshi o'zinin' nesiye beriwin toqtatadı. Nesiye tek g'ana tutınıw maqsetine g'ana berilmey, sharwashılıq operatsiyalardın' qajetliligi de qanag'atlandıra baslaydı. Nesiyelik kelisimler jasaw menen birge nesiye beriwshi o'zinin' klientlerinin' tapsırmaları boyınsha esap ayırısıw ja'ne basqa da operatsiyalardı ju'zege asıradı. So'ytip, bankler aqsha sharwashılıg'ının' usı rawajlanıw etabına o'te otırıp, barlıq operatsiyalardı birdey ko'rsetetug'ın birtutas ortalıqqa aynaladı. Demek, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura etabınan da burın, yag'nıy ma'mlekettin' qurılıwı da'wirinde payda bolg'an degenge negiz bar. Bunday qatnaslardın' qul iyeleniwshilik ja'miyetinde bolg'anlıqına tariyx gu'wa.
A'yyemgi Rimde bank ja'ne nesiye huqıg'ının' normaları bolg'an. Usı normalarg'a sa'ykes, b.e.sh. III a'sirde almasıw isine beyimlengen Rimli bankirlerdi kumuliyar dep atadı. Olarg'a nesiyelik operatsiyalardı ju'rgiziwge ruxsat etilmegen. Tariyxshılardın' aytıwınsha, A'yyemgi Vavilon bankleri tek g'ana nesiye berip qoymay, sonday-aq jer to'lemshilerin satıp alıw-satıw, ja'ne basqa da operatsiyalardı orınlag'an.
Banktin' payda bolıwı tuwralı qarastırg'anlar onın ma'nin ashıwg'a jaqınlaydı, biraq da banktin' tolıq Ma'ni elede bolsa jumbaq bolıp qala bermek. Banklik mekemelerdin' xızmeti san ha'r tu'rli. Ha'zirgi ja'miyette bankler ha'r tu'rli operatsiyalar menen aynalısadı; Bankler arqalı xalıq sharwashılıg'ın qarjı ajıratıw, bahalı qag'azlardı satıp alıw-satıw, gey jag'daylarda da'ldallıq kelisimler men mu'lkti basqarıwg'a baylanıslı xızmetler ju'zege asırıladı.
Banktin' ma'nin ashıwg'a eki jaqtı topardan keliwge boladı: nızamlı ja'ne ekonomikalıq. Birinshi jag'dayda, en' baslısı «banklik operatsiyalar» ug'ımının' ma'nisi artadı. Olardın' qatarına bank xızmeti tuwralı nızamda ko'rsetilgen operatsiyalar dizimi jatadı.
Qay Jag'ınan alsaq da banktin' ma'nin nızam toparınan qaraw jetkiliksiz bolıp tabıladı. Banktin' ma'nin anıqlaw onın xızmetinin' nızam menen qatnasın biliw menen g'ana sheklenbeydi. Banktin' ma'nin, og'an ruxsat etilgen operatsiyaların anıqlaytug'ın nızam, emes, onı istin' ekonomikalıq jag'ı ja'ne banktin' jaratılısı anıqlaydı.
Banktin' ma'nin tallag'anda onın baslapqı atqarg'an xızmetlerin (valyuta almasıwı, nesiye beriw, esap ayırısıw) joqqa shıg'arıwg'a bolmaydı. Jalpı, gez kelgen qubılıstın' ma'nin tanıp biliwde, onın qanday operatsiyalardı orınlaytug'ını yamasa orınlag'anlıqı tuwralı sorawg'a juwap izlewdin' qa'jeti shamalı, bul jerde en' baslısı, onın sapasına ja'ne basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına ma'n bergen durıs.
Banktin' ma'nin basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına baylanıstı qarastırsaq, bank erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana bolıp sanaladı. KSRA jag'ında ka'rxana retinde tek fabrika, zavod, yamasa materiallıq o'nim jasaytug'ın o'ndiris salası tu'sinilgen. Biraq ekonomikanın' basqada buwınlarına «ka'rxana» degen ataqtı iyeleniwge hesh qanday da tıyım salınbag'an.
A'yyemgi Rusta «ka'rxana» dep qanday da bir is penen yamasa xızmet penen aynalısatug'ın subektti aytqan. Sonlıqtan da belgili bir xızmet penen aynalısatug'ın bank sımbattı subektke «bank — bul ka'rxana» dep aytıw, o'zinshe durıs na'rse. Bul menen biz noqat qoyıwg'a tiyis emespiz, sebebi «ka'rxana» — bul bizdin' oyımızdag'ının' ba'risin tolıg'ı menen ashpaydı.
Sonın' menen birge ol durıs anıqlawdı qa'jet etedi, sebebi, bank shın ma'ninde fabrika da, zavodta emes. Ol bulardan o'z erekshe xızmet ko'rsetiwine qaray ajıratıladı. En' baslısı — banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'z-ara ajıratılatug'ını, onın xızmetinin' o'ndiris salası emes, aynalıs ja'ne almasıw salasında ju'zege asıwına baylanıstı bolıwı.
Banktin' erekshe ka'rxana retinde shıg'aratug'ın o'nimi materiallıq o'ndiris sapasının' o'nimlerinen o'z-ara ajıratıladı, ol jay g'ana tovar shıg'armaydı, onın tovarı erekshe, yag'nıy aqsha, to'lem quralları tu'rinde shıg'adı.
Xızmet ko'rsetiw maydanındag'ı banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'zgesheligi onın' nesiye beriwinen bayqaladı. Onın negizgi o'nimi «nesiye» bolg'anlıqdan, bankti — «nesiyelik mekeme» dep atag'an.
Sonday-aq, bank sanaatlıq ka'rxanalardan o'zinin' emissiyalaw sıpatına da baylanıstı ajıratıladı. Ol tek g'ana aktsiyalar men basqa da bahalı qag'azlar shıg'arıp qoymaydı, sol sımbattı basqa emitentlerdin' bahalı qag'azların esapqa alıw ja'ne saqlawg'a baylanıslı operatsiyalardı jasaydı.
Bankti sawda, da'ldalshı ka'rxanası dese boladı. Jalpı, banktin' sawda menen uqsas bolıwı ku'tpegenlik emes. Shınında da, bankler de resurslardı satıp alıp, olardı satıw menen aynalısadı.
Sawda ka'rxanası da o'z gezeginde bankke uqsaydı, yag'nıy ol da banktin' geybir xızmetlerin ko'rsetedi. Mısalı iri sawda ka'rxanaları da bank sımbattı belgili mo'lsherde aqshalay yamasa zattay nesiye beriwi mu'mkin. Sawda ka'rxanasınan banktin' diywalnı ayırmashılıg'ın onın negizinen bayqawg'a boladı. Banktin' negizi dep onın baslı o'nimi — nesiye isi tu'sindiriledi.
Sonın' menen, ha'zirgi tu'sinikte «kommertsiyalıq bank» — bul erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana yamasa qolma-qol ja'ne qolma-qolsız aqshada to'lem aynalısın retlewdi ju'zege asıratug'ın aqsha-nesiye institutı bolıp tabıladı.
«Qazaqstan Respublikasındag'ı bankler ja'ne banklik xızmet tuwralı» Nızamnın' 1-babına sa'ykes, «bank - usı nızamg'a say banklik xızmetti ju'zege asırıwg'a huqıqlı kommertsiyalıq uyım bolıp tabılatug'ın nızamlı gewde».
Banklik xızmet — bul banklik operatsiyalardı ju'zege asırıw menen baylanıslı xızmetti bildiredi. Atalg'an nızamnın' 30-babına sa'ykes banklik operatsiyalarg'a bular jatadı:
- nızamlı gewdelerdin' depozitlerin qabıllaw, banklik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- jeke gewdelerdin' depozitlerin qabıllaw, banklik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- banklerdin' ja'ne banklik operatsiyalardın' bo'leklegen tu'rlerin ju'zege asıratug'ın uyımlardın' korrespondentlik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' metallıq sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- kassalıq operatsiyalar: banknot men monetanı qabıllaw, beriw, qayta sanaw, ayırbaslaw, untaw, sortlaw, qaplaw ja'ne saqlaw;
- awdarıw operatsiyaları; nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' aqshanı awdarıw menen baylanıslı tapsırmaların orınlaw;
- esapqa alıw operatsiyaları: nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' veksellerin ja'ne o'zge qarızlıq minnetlemelerin esapqa alıw (diskont);
- qarızlıq operatsiyalar: haqı to'lew, mu'ddetin belgilew ja'ne qaytarıw sha'rti menen aqshalay sıqılda nesiyeler beriw;
- nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin', onın ishinde korrespondent- banklerdin' tapsırmalarına baylanıslı, olardın' banklik sshetleri boyınsha esap ayırısıw operatsiyaların ju'rgiziw;
- isenim (trast) operatsiyaları: isenim bildiriwshinin' tapsırması boyınsha ja'ne onın intasına say, aqshasın, quyma bahalı metalın ja'ne bahalı qag'azların basqarıw;
- kliringlik operatsiyalar: to'lemlerdi jıynaw, tekseriw ja'ne raslaw, sonday-aq olar boyınsha o'z-ara esapqa alıw operatsiyaların ju'rgiziw ja'ne kliringke qatısıwshılardın' * taza pozitsiyasın anıqlaw;
- seyflik operatsiyalar: klientlerdin' hu'jjetti formada shıg'arılg'an bahalı qag'azların, hu'jjetlerin ja'ne bahalı zatların saqlaw xızmetin ko'rsetiw, sonday-aq yashiklerdi, shkaflardı ja'ne bo'lmelerdi jalg'a beriw;
- lombardlıq operatsiyalar: tez iske asatug'ın bahalı qag'azlar men jıljıytug'ın mu'lklerdi kepilge alıp, qısqa mezgilli nesiyeler beriw;
- to'lem kartochkaların shıg'arıw;
- banknot men monetalardı ja'ne bahalı zatları inkassatsiyalaw ja'ne jiberiw;
- shet el valyutası menen almasıw operatsiyaların uyımlastırıw;
- to'lem hu'jjetlerin inkassog'a qabıllaw (vekselden basqaların);
- chek kitapshaların shıg'arıw;
- bahalı qag'azlar nırqındag'ı kliringlik xızmet;
- akkreditivti ashıw, raslaw ja'ne ol boyınsha minnetlemeni orınlaw;
- aqshalay sıqılda orınlanıwdı ko'zleytug'ın, banklik kepil-xatlardı beriw;
- u'shinshi gewdenin' atınan aqshalay sıqılda orınlanıwdı ko'zleytug'ın banklik kepillik beriw.


text:
Blog
Blog (Блor). Tulı iseme – web blog, web saytlarnıñ ayırım ber töre. Blogtağı yazmalar xronologik tärtiptä tözelä. Bloglar, ğädättä, dönya xällärenä bağışlanğan fikerlärne tuplıy häm qatnaşuçılarğa yazmalarnı, şärexlärne qaldırırğa mömkinçelek birä. Küpmeder däräcädä, tözeleşe buyınça, blog elektron köndälekkä oxşaş, läkin ğädäti köndäleklärdän ayırmalı bularaq anda video, audio häm vizual' mäğlümatlarnı urnaştırırğa bula. Bloglarnı totuçı keşelär blogger dip atala.
Soñğı yıllarda blog ayıruça kiñ taralış taptı. Mäsälän Technorati bloglarnı ezläw caylanması 2007 yılnıñ mayında 71 million blognı üz eçenä alğan.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Washington Post gäzite fikerençä, berençe blog Tim Berners-Lee tarafınnan 1992 yılda yañalıqlar turında bäxäsläşü maqsatı belän oyıştırılğan bulğan. Läkin 1996 yılda ğına bu tör web saytlar kiñ populyarlıq qazana.
1999 yılda San Frantsisko şähärendä berençe blog portalı Blogger eşli başlıy. Soñınnan Bloggernı Google satıp ala
«Apple bloglarğa qarşı» xökem qararı näticäsendä Amerika Xakime bloggerlar jurnalistlar kebek mäğlümät çığanaqların faş itmäw xoquqına iä dip qarar çığara.
Blog törläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Media törläre buyınça[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Video roliklarnı tuplağan blog – vlog
- Internet sıltamalrnı tuplağan blog – linklog
- Fotolar blogı – photoblog
- Sänğät turında fiker alışu blogları – artlog
Faydalanılğan cihaz buyınça[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Käräzle telefonnar öçen maxsus eşlängän bloglar moblog dip atala
Janr buyınça[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bloglar ayırım temalarğa bağışlanğan bulırğa mömkin. Şul isäptän
- säyäxätçelär blogı - travel blog
- moda blogı- fashion blog
- xıyallar blogı- dream blog
- säyäsätçelär blogı – political blog h.b.
Bloglarnı ezläw caylanması[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töp programmalar:
Bloglar häm başqa media[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bloglar kiñ taralğan sayın, keşelär alarnı mäğlümat alu öçen dä faydalana başlıylar. Küp kenä dönya gäzitläre üzläreneñ web saytlarında bloglarnı alıp baralar, alar küpmeder külämdä uquçılar belän aralaşu çarası bulıp tora. Şul uq waqıtta qayber häwäskär blogçılar üzlären traditsion media çaralarınnan ayırım kürä.
Bloglarnıñ möhim çağılışı – keçe tellärdä söyläşüçelärne berläşterü. Mäsälän, blogdar yärdämendä siräk oçrıy torğan Gaelic /Galık/ telendä söyläşüçelär xätta Qazaqstanda da tabıldı.
Şäxeslär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Blognı alıp barunı küp kenä tanılğan artist, jurnalist, eşmäkärlär, fiker iäläre kiräk dip taba.
Mäsälän, soñğı arada AQŞta Whole Foods şirkäte citäkçese John Mackeynıñ bloglarda artıq mäğlümatnı bastıru arasında kilep tuğan wäzğiät kiñ diskussiälänä.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Blogger, İñ popular bloglar saytı
Livejournal, Rusiädä iñ tınlğan bloglar saytı
Ber tatar blogı - IT, design, internet, tatar social çeltərlər


text:
Soqpaqbaev romanındağı cenzurağa tüsken better
«Keñestik däuirdiñ bar şındığın ayparaday aşıp körsetken» delinetin Berdibek Soqpaqbaevtiñ «Ölgender qaytıp kelmeydi» romanınıñ qidalaudan ötkenin ötkende jazıp, cenzurağa tüsken birer betin jariyalağan edik. Abai.kz aqparattıq portalı bügin şeñgeldi cenzuranıñ saldarınan qiılıp ketken tağı birneşe betti (Soğıs kezindegi äyelder mäselesi, olardıñ amalsızdan bala köterip qaluı turasında) oqırman nazarına wsınıp otır.
"Ölgender qaytıp kelmeydi" romanı
46
Bwl avgust ayınıñ bas kezi. Kolhoz şaruaşılığınıñ eñ qarbalasqan qısıl-tayañ şağı. Bir jağınan şöp orılıp bitpey jatsa, ekinşi jağınan oğan egin qabattasıp, kolhozşılardıñ mwrnınan qan ketip jatır. Bala, kempir-şal demey barlıq jwrt jwmıs basında.
Bir küni bizdikine brigadir Jağıpar keldi. Meniñ hal-küyimdi körip otırıp, kolhozdağı qiınşılıq jağdaydı äñgimeledi. Aqır-ayağında jeñil-jelpi bir jwmıstıñ basın wstasañ qaytedi degen söz ayttı.
Men maqwl dedim. Erteñinde şöpke şıqtım. Mayağa atpen şömele tasimın. Bwl onşa auır jwmıs emes. At üstinde otırıp alam. Qinalatın at bayğws qana. Bir adam arqandı şömelege orap salıp beredi. Maya twrğızıp jatqan jerge dırıldatıp süyrep äkelem. Mwnda kelgen soñ bir adam arqandı şeşip, bosatıp jiberedi. Qaytadan baram. Meniñ kündegi käsibim osı. Maya saluşılar üşeu: bireui Koşqarbay, denesi tip-tik kelgen qara şal. Ekinşisi köse Saduaqas, özi käri, özi aqsaq. Üşinşisi – Qanışa jeñgem.
Qoşqarbay mayanıñ üstinde. Saduaqas pen Qanışa oğan jerdegi süyrep äkelingen şöpti ayırmen köterip alıp beredi. Saduaqas kişkentay äljuaz adam. Bir jaq jambasınan şoynañdap aqsap basadı. Bir uıs kişkene beti qalıñ äjim. Basındağı swyıq şaşı qadap-qadap qoyğan aq tiken – qıltanaq tärizdi.
Süyir ieginiñ wşında nebäri tört-bes qıltanaq qana bar. Onısı da qazaq minezdes: birimen biri ıntımaq-jarastıq tappay, ärbireui är jaqqa tarbiıp, bıdıqı-şıdıqı.
Saduaqastıñ eñbek etkeninen de tınıqqanı köp. Men äkelgen şömele tausılıp, kelesi şömele kelip jetkenşe ol jarbañ etip otıra qaladı da temeki dorbasın alıp, bipazdap temeki orap jatadı. Saduaqas temekisin twtatıp sora bastağan kezde jäne bir şömele kelip qaladı.
– Qarağım, kelin, äpere ber. Men şılım şegip alayın.
Qanışa jeñgem qayt demeydi. Tört salalı ayırdı boylata nığarlap basıp kötergende, jarım şömeledey şöp mayanıñ üstine bir-aq barıp jetedi. Qoşqarbay onı äreñ ülgerip qabıldap jatadı. Jeñgemniñ erkekşe kiinip alğan jwmır denesinde sıqağan küş bar. Qoldarı jigittiñ qolınday äleuetti. Şındığına kelgende eki adamnıñ jwmısın ol bir özi atqaradı. Saduaqastıñ seriktigi şamalı. Ayırmen şöp kötergen kezde onıñ alasa boyı şöptiñ salmağımen odan beter janşılıp joq bolıp ketedi. Ayırdağı şöp mayanıñ üstine jöndi jetpey, jolda şaşılıp qap jatadı.
– Jä, boldı, Säke! Sizdiñ äpergeniñiz qwrsın, bärin şaşıp boldıñız, – dep Qanışa jeñgem onı iterip tastaydı.
Men Saduaqastı da, Qanışa jeñgemdi de ayaytın boldım.
– Säke, siz atqa minip, şömele tasısañız qaytedi. Mayağa şöpti men äpereyin.
Saduaqas quanıp ketti:
– E, maqwl olay bolsa.
Bwdan naşar kezimde de künine poyızdan on eki sağat boyına taskömir tüsiruge jarağan edim. Onıñ qasında mınau, täyiri, jwmıs pa? Qanışa jeñgemdi ayap, odan göri neğwrlım asıra qimıldauğa tırısıp bağam. Söytip ekeumiz jerdegi şöpti jarısa alıp laqtırğanda, endi mayanıñ üstindegi Qoşqarbay jiya almay qalatın boldı:
– Oy, jaylap äperiñder! Jaylap! Nemene, bireu quıp kele me? Jerdegi şöp äp-sätte sap boladı. Kelesi şömele kelgenşe jeñgem ekeumiz biraz demalıp qalamız. Qanışa jeñgemniñ oqta-tekte wstap ketetwğın bala minezderi bar.
– Erka, küresesiñ be?
– Kel!
Jeñgemniñ jwp-jwmır qıpşa beli qwşağıma tola ketedi. Qap-qattı alması keptelip keudemnen tireledi. Birimizge-birimiz berispey köp alısamız. Jıqqım-aq kep jan-tänimdi salsam-dağı jığa almaymın. Jeñgemniñ qimılı menen göri şiraq ta tegeurindi. Meni silkidi de ayağımdı jerge tigizbey wrşıqtay üyirip äketedi. Men de mısıq sekildimin, jığılmay dik etip, ayağımmen tüsem.
Joğarıda mayanıñ üstinen äldene esine tüskendey bolıp künge küygen qara äjimdi jüzi jıltırap, külimsirep Qoşqarbay qarap twradı. Jwmısqa barğan-qaytqanda miñgesip atpen jüremiz. Qoşqarbaydıñ sol arağa sap qoyıp bağatın ker biesi bar. Saduaqas ekeui soğan miñgesedi. Ekinşi şömeleniñ atına Qanışa jeñgem ekeumiz miñgesemiz. Jeñgem – erde. Men şapan tösep, artına jaydaq minem.
Eki şal jwmıs doğarıldı boldı, ashananı betke alıp tartıp jöneledi. Biz artta qalıñqırap qoyamız. Keyde kün asa ıstıq kezderi osı aradan birtalay jerdegi Aqsudıñ özenine barıp, salqındap şomılıp ta qaytamız. Jeñgemniñ bala minezderi at üstinde de wstap ketedi. Tıp-tınış kele jatadı da, bir kezde oqıstan tebinip qalıp, şaba jöneledi. Men beyqam otırğandıqtan şalqalap jığılıp qala jazdaymın da, jeñgemniñ belinen qwşaqtay alam.
– Öziñdi qwlatayın ba? – dep jeñgem olay-bwlay bwlqınıp älek saladı.
– Qwlata almaysıñ.
– Qwlatam.
Ekeumiz at üstinde şındap alısamız. Keyde wmar-jwmar qwlap ta alamız. Juas at qaşpaydı. Jeñgem jığılsa da, jıqsa da mäz bop saq-saq küledi. Közinde qwtırınğan jarqıl bar, men älgiden seskenip, bayqamauğa tırısam.
Ağamnan bir jarım jıldan beri habar joq. Künähar köñiline ärtürli swğanaq oy kiredi. Jeñgemdi äli de jaqsı körip, süyetinim öz aldına auızdanıp dändep alğan näpsi it te qızıl körgen qıranday key-keyde aqıl sanamdı bilep kete beredi. Men endi kün sanap jığıların bilgen adamday ayağım tayğanaqtap, wstamdılığımnan ayrılıp bara jatqanımdı keş sezdim...
***
Bir küni jwmıs soñında sirkirep jañbır jauıp ketti. Salınıp jatqan mayanıñ irgesin üñgip kirip-kirip kettik. Qanışa jeñgem ekeumiz birge jatırmız. Men irge jaqtamın. Jañbır juıq arada basılar emes. Kök jüzi twtas bwlıñğırlanıp, ayağı aq jauınğa aynalıp baradı. Su şöp keppeyinşe, mayağa saluğa bolmaydı.
Qoşqarbay men Säduaqas jañbırdıñ basılmasın körgen soñ, şapandarın kiip aldı da, miñgesip, orta qazanğa qaray tartıp otırdı.
– Jeñge, ketpeymiz be?
– Su bolamız ğoy. Mümkin, jañbır basılıp qalar. Jata twrayıq. Aynala töñirek tım-tırıs. Tek jauınnıñ şöpke şıp-şıp tamğan sıbısı ğana estiledi. Mına jağımnan jauın tie bastadı. «Arı taman jatşı», – dep jeñgem de meni qısıp, taqala tüsti. Mayanıñ şöbi äli keñ, üñgip kirseñ boylap kete beretin tärizdisiñ. Älgi arada kädimgidey ädemi üñgir payda boldı. İşi alaköleñke, äri qwrğaq, jıp-jılı. Bwl aradan adamnıñ tipti şıqqısı kelmeytindey. Birsıpıra jattıq. Kün keşkirip baradı.
Jeñgem mağan taqalıp, ön boyımen dir-dir etedi. Toñıp dirildeytindey. Bir kezde ol oqıstan jalt bwrılıp, mağan qarap jattı. Demi ıstıq. Basın tösime basıp, qwşaqtap aldı da, oqıstan solqıldap jılay bastadı. Men şoşıp kettim.
49
– Erka, sen ne sezesiñ? Eşteñe sezbeysiñ be?
– Joq.
– Ber taman taqalıp jatşı... Äne, bayqadıñ ba?
– Bwl ne?
– Öziñ ne dep oylaysıñ?
Basım zıñ ete qaldı. Quanış pen wyat qabat qısıp, ne derimdi bilmedim.
Bülk etken kişkentay qatqıl närse jeñgemniñ qwrsağında. Batıp joq bolıp ketedi de, säl orın almastırıp, qaytadan bilinedi. Tağı da bülk-bülk ete qaladı.
– Endi bildiñ be?
– Bildim...
– Erka meniñ ketuim kerek.
– Qayda?
–Özim de bilmeymin. Ne de bolsa, endi men köz körmes, qwlaq estimes bir jaqqa ketem. Erteñ el betine qalay qaraymın?
Meni endi qayğı bauradı.
– Endeşe, bärimiz birge ketemiz de.
– Erteñ Särsebek kelse, onda ne boladı?
Ne bolatının men qaydan bileyin. Ündemeymin.
– Sender öz künderiñdi özderiñ köretin halge jettiñder, – deydi jeñgem.
Mwnısı - mensiz de ölmeysiñder. Adam bolıp ketesiñder degeni.
– Joq, sen eşqayda da ketpeysiñ.
Jeñgem osı auılğa alğaş kep, bala oqıtıp jürgende, men de oğan ıntıq bolğandardıñ biri edim. Sonı oğan äli aytqan joqpın. Aytsam ba eken?
Joq, aytudıñ qajeti joq. Ayttım ne, aytpadım ne bäribir, bolar is boldı.
Jeñgemdi men Jarqwlaqqa köşirip äketetin boldım.
Öndiris arteliniñ direktorı qazaqşa suday Ivanov deytin jaqsı adam. Qol astında bir ay jwmıs istegende jwmısşılar arasında ügitşilik qızmet atqarıp, gazet oqıp berip, men oğan wnap qalğam. Jağdaydı ayttım. Mwnda köşip kelgen soñ jeñgem de qarap otırmaydı, eñbektenedi. Öndiristiñ jwmısker sanı köbeyedi.
– Jaqsı, – dedi Ivanov. – At, arba bereyin. Neşe künde köşip kelesiñ?
– Tört kün jetedi.
– Tört emes, bes kün rwqsat ettim. Bir kün ondağı el-jwrtıñmen qoştas.
– Jaraydı, ülken raqmet.
Küyli eki aqboz at jegilgen arbanı bezildetip aydap, Twyıqqa kele jatırmın. Quanışım qoynıma simaydı. Adam bolıp jol taptım. Jön taptım. Eñbek etip, üy-işimdi bağatınday mal taptım. Öndiristiñ bildey bir jwmıskeri retinde az uaqıttıñ işinde qwrmetti adamdardıñ senimine bölendim. Bir auız sözge kelmesten at, arba swrap aldım. Aqıl toqtatıp qajetti bir üyge bas, ie bola bastadı degen osı emes pe?
Amanşılıq bolsa, endi bir altı-jeti ay ötken soñ balam da boladı. Özim bireuge äke bolam. Sodan keyin eñbek etip, ömir süre bergennen basqa ne qızıq qaladı.
Bir kezde jartastan qwlap ölmekşi de boldım-au. Tfu, netken aqımaqpın. Orısşa aytsam, durak ekenmin ğoy!
«Abay» aqparattıq portalı Berdibek Soqpaqbaev mwrasın üzdiksiz nasihattap kele jatır. Osıdan biraz uaqıt bwrın biz Berdibektiñ eşqanday kitabına enbegen, KSRO-nıñ totalitarlıq jüyesine qarsılıq bildirgen «Ergejeyli eline sayahat» attı hikayatın jariyalağan edik. Mwnan keyin jinaqtarğa enbey jürgen birneşe äñgimesin oqırman nazarına wsındıq. «Balalıq şaqqa sayahat» povesindegi bir keyipkerdi tauıp alıp, sol keyipkerdiñ jazuşı jaylı esteligin de jariyaladıq. Bügingi mına material da oqırmandı bey-jay qaldırmaydı dep oylaymız. Aldağı uaqıtta bwl jwmıs jalğasın tabatın boladı.
Dayındağan Qanat Birlikwlı
Abai.kz


text:
Käsipdaşni äsläp/ İvrayim BARATOV.“Uyğur avazi”/ Biz redaktsiyagä bir mäzgildä kälduq. 1981-jili Azat aka Qurbanov Voronej dšlät universitetiniŋ jurnalistika fakul'tetini tamamlap kelip, därhal muhbir bolup orunlaşti. Män, säraliq jigit, korrektor bolup işqa kirginimgä hoşal. Aridin kšp štmäyla, u çoŋ bir bšlümniŋ başliği boldi, män – muhbir… här ikkilimiz, yaş ämäsmu, bäs-bäskä selip işliduq, biraq Azat aka tinim-tapmaydiğan, uniŋğa ohşiğumiz kälsimu, yazğanlirimiz zadila qamlaşmaydiğan. Ägär birär maqalimizni u mahtap qalğidäk bolsa, huddi tağni šrüvätkändäk, beşimiz kškkä yetätti.
Biraq, miŋ äpsus, Azat aka jigirmä jildin buyan arimizda yoq: uyğur jurnalist ählini häyran qalduridiğan materiallardin mährum bolduq; huşhoy, häzil-çaqçiği bilän hämmisiniŋ kšŋlini kštirişkä tirişidiğan, aq kšŋül, dilkäş insandin vä däsläp kšrgän adimini, uniŋ çoŋ-kiçikligidin qät°iy näzär, šzigä mähliya qilivalidiğan mehrivan adämdin bevaqit ayrilduq; qisqisi, ränҗişni bilmäydiğan, kšŋligä azar salğan adämgimu yahşiliq qiliştin qaytmaydiğan, «Azatniŋ aççiği kelip qaptu» degän sšzni heçkimgä aŋlatmiğan adämni kšrmiginimizgä 20 jil boldi.
Meniŋ bu täripläşlirim heçqandaq yasalma gäp ämäs. Eytqanlirimniŋ ispati nahayiti nurğun. Bir-ikki misal kältüräy. Bizdä, uyğurlarda, adämlärgä läqäm qoyuş aditi barğu. Bizmu, bäzidä, şundaq çeqişip qalattuq. Bir küni män Azat akiğa sšzdin-sšz çiqip «Seni «tuŋgan qapaq» desäk yarişip turidu», dedim. Azat aka därhalla: «Bilämsän, dadam — tuŋgan, apam — šzbäk, hä män bolsam, җiŋ uyğur!» däp җavap bärdi. Uniŋ bu eytqanliri häqiqät edi. Rastimni eytsam, Azat akiniŋ ata-anisiniŋ tuŋgan bilän šzbäkkä qançilik yeqinçiliğiniŋ barliğini bilmäymän, amma uniŋ šzini «Män uyğur!» däp mäydisigä urup mäğrurlinidiğan millätpärvärligini heçkim inkar qilmatti.
1997-jili fevral' eyida dadam vapat boldi. Redaktsiyadin meniŋ qayğumğa ortaqlişip, Açinoqiğa däsläp yetip kälgänlärniŋ biri Azat aka boldi. Şu jili qiş nahayiti qattiq bolup, dadam vapat bolğan küni hava temperaturisi minus 30 gradusni kšrsitip turatti. Soğni az degändäk, namaz aldida şuvurğan çiqip, kšz açquzmay qoydi. Azat aka bolsa, helikäm kšz aldimda turidu, tavutni ta zärätkaliqqa yätkiçä avuşmay, kštirip maŋdi. Keyin, Almutiğa qaytip kälgändä, Azat aka helä zaman «Açinoqa tağ bağridiki kiçikkinä bir gšzäl yeza ekän. Adämliri jugaç, mehmandost. Biraq, täbiitini çüşänmidim, yazliği — boran, qişliği şuvurğan tohtimaydiğan yär ekän», däp eytip jürdi. Uniŋ bu sšzliriniŋ šzigä has sävävimu bar edi. Azat aka jiraqtiki jutumğa däsläpki qetim 1983-jili meniŋ šyliniş toyumğa barğan. Şu küni heçqaçan bolmiğan boran çiqip, elektr simliri üzülüp, käçki ziyapitimiz şam-çiraq yoruğida štüp, bir šmür ästä qalarliq vaqiä bolğan edi. havarayi şundaq bolsimu, Azat aka Açinoqiniŋ bağliriğa, mevä däräqliriniŋ yaŋza-yaŋziliğiğa häyran bolup, jutumizdiki daŋliq bağvän Qasim aka Välievtin «sšhbät» elişnimu untumidi. «U maqalini yazğanda, «Yazliği — boran, qişliği şuvurğan tohtimaydiğan Açinoqidiki bağlar» däp mavzu qoyumän», däp maŋa häzilläşkini helikäm yadimda.
Monu kaj täläyni qaraŋ, meniŋ hoşalliğimğimu, ğäm-qayğumğimu äynä şundaq ortaq bolğan, birär yahşi maqalä yazsam mahtap, qol uçida yezilğanliri bolsa, sämimiy tänqitini eytip ustaz bolup jürgän Azat akidin täsadipi ayrilip qalarimni nädin biläy. 1998-jili 17-fevral' küni män dadamniŋ jil näzirini beriş üçün Açinoqiğa kättim. Älvättä, näzirgä Azat akinimu täklip qildim. U heç huştiniŋ yoqluğini, yahşi bolup qalsa, käynimdin yetip baridiğanliğini eytti. Biraq eytqinini ikki qilmay orunlaydiğan Azat aka kälmidi. Män jutumda bir-ikki kün turup qaldim. Açinoqiğa Azat aka ämäs, uniŋ šlümi toğriliq şum hävär käldi. Bir işinip, bir işänmäy şu künila Almutiğa qayttim. Şum hävär rast bolup çiqti. Murdini Yarkäntkä elip ketiptu, maŋa qäbrigä yättä kätmän topa taşlaşmu nesip bolmidi…
Azat akiniŋ iҗadiyiti häqqidä gäp qilğanda, uniŋ uyğur jurnalistikisiğa elip kirgän yeŋiliqliri, zaman rohiğa has härhil janrlarğa qäläm tävrätkänligi toğriliq nurğun yezişqa bolidu. Buniŋğa sarğayğan gezit tüplimilirini varaqlaş arqiliqmu kšz yätküzüş mümkin. Äŋ eçinarliği, Azat akiniŋ çoŋ bädiiy äsärlärgä tutuş qilişqa başliğan çeğida qoliğa alğan işini ahiriğa çiqiralmay kätkini. Meniŋ bilişimçä, u šzi izdäp-tapqan partizan hakim Äysaev toğriliq hšҗҗätlik povest' yezivatatti. hazir u povest'niŋ täğdiri namälum. Şundaqla šzi qatnaşqan studentlar quruluş otryadi vä, hatalaşmisam, BAM toğriliq äsärlärgä tutuş qilğinini bilimän.
Azat aka hayat bolsa, biyil 65-baharini nişanlatti. Uniŋ mehmandostluq hislitini yahşi bilgäçkä, şuni işäşlik eytimizki, hämminiŋ beşini qoşup, dağduğiliq toy qilatti. Äpsus, šzinimu, šzginimu huş qilidiğan u künlärgä yätmidi. Pärzäntlirini ärkilätti, šzi ärkiläşkä ülgirälmidi. hä, u šmürdin bäkmu ätigän kätti, hayati qiran yaşta üzüldi.


text:
Düken Mäsimhanwlı basşılıq etetin «qıtaytanu ortalığı» nemen aynalısadı?
Keñ-baytaq qazaq dalası bes memleketpen şekaralas jatır. Sonıñ işinde soltüstiktegi körşimiz Resey men şığısımızda 1 460 şaqırım şekaramız şektesip jatqan Qıtaydıñ Qazaqstanğa äseri mol. KSRO kezinde bizge "ağa halıq" bolğan Reseydiñ qazir de Aqordağa aytarlıqtay salmağı bar. Bwl öz aldına bölek äñgime. Bizdiñ aytpağımız, soñğı jıldarı Qıtaydıñ da elimizdegi ıqpalı küşeyip keledi.
Şığıstağı körşimizdiñ ekonomikalıq jäne sayasi şırğasına şım-şımdap batıp bara jatqanımız şındıq. Resmi jäne beyresmi derekterde Qıtaydan alğan qarızımızdıñ az emes ekeni aytıladı. Bwğan qosa qazba baylıqtarımızdıñ da qızığın qısıq közder körip jür degen sözder bar. Qısqası, qwdayı körşimizdiñ qazaq dalası degende qwlqını keñip, aranı aşılıp kele jatqanı anıq.
Qıtay bolsın, Resey bolsın kez-kelgen körşimiz Qazaqstandı bes sausağınday biledi. Tipti körşilerimiz ğana emes, alıs-juıq şetel ğalımdarı elimizdi alaqanındağıday añdıp otır. Elde ne jağday orın alıp jatır bärin közben körgendey jazıp-sızadı. Sondağı añditını elimizdegi mıñ türli müddeleriniñ jay-küyi ekeni belgili. Biz söz etip otırğan Qıtaydıñ är oblısında Orta Aziya öñirin arnayı zertteytin ortalıqtar jwmıs isteytin körinedi. Tipti öz elimizde 5 Konfuciy institutı aşılıp, onda 14 mıñ student bilim alıp jatır eken.
Al Qazaqstanda qıtaytanu isimen ğılımi türde aynalısatın birde-bir institut bolğan joq. Sol sekildi özge de ortaq qarım-qatınasımız qoyu qwdayı körşilerimizdi tanıp-biluge talpınbaymız. Elimiz aqparat qwraldarı alıs şeteldi aytpağanda strategiyalıq mañızı bar körşilerimizdiñ küy-jayına köz salmaydı. Basqaşa aytsaq, «Putin ayu minip, añ aulaydı» nemese «Qıtayda wrlıq jasağan adamnıñ sausağın kesedi» degen añız-äñgimelerden asa almay jürmiz.
Jaqında osı olqılıqtıñ ornın toltırıp, körşilerimizge ğılımi twrğıdan köz salu maqsatında L.N.Gumilev atındağı Euraziya Wlttıq universitiniñ janınan «Qıtaytanu ğılımi institutı» qwrılğan bolatın. Atalğan ğılımi ortalıqtıñ bağıt-bağdarı jäne jwmıs josparımen tanısu maqsatında institut direktorı, aqın, audarmaşı, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Düken Mäsimhanwlımen swhbattasqan edik.
- Öziñiz jetekşilik etip otırğan «Qıtaytanu institutı» jaylı tolıqıraq aytıp berseñiz.
- Jalpı bir memlekettiñ özge memleketterdi zerttep otıruı - örkenietti elderde ejelden qalıptasqan ürdis. Biraq bwl ürdistiñ maqsatı men mindeti zamannıñ auısıp, uaqıttıñ jañalanuımen özgerip te otıratını jasırın emes. Mäselen, ötken ğasırlardağı batıs elderiniñ şığıs elderin zertteui, köp jağdayda irge keñeytuge jol aşu maqsatında qolğa alınğan bolatın. Al bügingi küni de bwnday zertteulerdiñ strategiyalıq maqsatı men özektiligi bälendey älsirey qoyğan joq. «Qıtaytanu» ğılım retinde ötken ğasırlarda batıs elderinde sol bayağı irge keñeytu maqsatında qalıptastı da, keyindep, eltanu ğılımına aynalıp qaldı. Ärine, AQŞ, Resey sekildi alpauıt elderdegi qıtaytanu ğılımınıñ strategiyalıq mäni men maqsatı äli de älsirey qoyğan joq. Al Qazaqstan üşin, qıtaytanu ğılımı sayasi-strategiyalıq twrğıdan da, eltanu ğılımı retinde de qajet. Qajet bolğanda jay qajet emes, öte qajet. Sebebi bügingi QHR bizdiñ elimizdiñ halıqaradağı senimdi äriptesi, dos el, tatu körşisi deymiz. Körşimen, dospen tatu bolu üşin de biz onı äbden, jan-jaqtı tanıp-biluimiz kerek. Mäselen, Qıtaydıñ demografiyalıq ekspanciyasınan irgesinde otırğan biz tügili, Europada, Tınıq mwhit aymağında, Afrikada, tipti Wlı mwhittardıñ arğı betinde jatqan elder de qauiptenedi. Alayda irgesinde otırğan Japoniya, Koreya, Ündistan, Nepal, Laos t.s.s. köptegen elder qıtaymen tatu-tätti beymaral ömir sürip jatır. Bwnıñ sebebi ne? Bwnıñ bastı sebebi qıtaydı jaqsılap zerttep bilu-bilmeude jatır. Eger qıtay halqınıñ mentalitetin, resmi Pekinniñ işki-sırtqı sayasatın, el işindegi barlıq jağdaydı jaqsı biletin bolsaq, Qıtay biliginiñ kündelikti tirligine qalt jibermey nazar audarıp otıratın bolsaq, jalpı özimizge keler kez-kelgen ziyan men qauip-qaterge, sıylasıp otırıp-aq jol bermeuge boladı. Bwl bir. Ekinşiden, qazaq pen qıtay jer jaralıp, su aqqannan beri körşi bolıp, Aziya qwrlığın qatar mekendep kele jatqan halıqtar. Tarihtağı aumalı-tökpeli zamandardıñ kesirinen tarihımız ben mädenietimizge qatıstı jazbalar özimizde saqtalmay qaldı. Osı aqtañdaqtardıñ ornın da qıtaytanu ğılımınıñ kömegimen toltıruğa boladı. Qısqası biz «qıtaydıñ jan sanı köp eken, ekonomikası men äskeri quatı öte mıqtı eken, bizge künderdiñ küninde osı elden qauip tönui mümkin» dep basqa bir jaqqa köşip kete almaymız ğoy.... Endeşe biz äri wlttıq qauipsizdigimiz üşin, äri ol elmen tatu körşilik, senimdi dostıq qarım-qatınastı saqtau üşin qıtaytanu ğılımın jandandıruımız kerek.
Qıtaydıñ 22 ölke, 5 avtonomiyalıq ölkesiniñ bärinde Gumanitarlıq ğılımdar akademiyası bar. Sol akademiyalardıñ bärinde Orta Aziya elderin zertteu instituttarı jwmıs isteydi. Bwğan köptegen ölke-qalalardağı Memleket qauipsizdik komitetiniñ, sonday-aq JOO janındağı Orta Aziya elderi aqparattıq-taldau ortalıqtarın qosıñız. Olardıñ keybireui QHR qwrılğan kezde birge qwrılğan. Ondağı är bir institut pen ortalıqtarında kem degende 10-20 qızmetker jwmıs jasaydı.
Bizde jaña aşılıp jatqan Qıtaytanu institutınıñ moynına jüktelip otırğan mindetter men maqsattarınıñ auqımın osıdan-aq şamalay beruge boladı. Atam qazaq «eşten keş jaqsı», «joqtan bar jaqsı» degen ğoy.
Aldağı uaqıtta institut QHR işki-sırtqı sayasatınıñ bastı bağıt-bağdarın, Resmi Pekinniñ Şığıs jäne Oñtüstik Aziya elderimen, Tayvanmen, Batıs älemimen, Türki älemimen, Islam älemimen, Orta Aziya elderimen (onıñ işinde äsirese Qazaq elimen) qarım-qatınasın zertteuge köbirek den qoyatın boladı.
Sonımen birge atalğan institut QHR-nıñ öz işindegi etnosaralıq, dinaralıq, ekonomikalıq, sayasi-äleumettik mäseleleri men jalpı betalısı turalı da ğılımi boljam jasap, özimizdiñ bilik bwtaqtarı men jalpı oqırmanğa wsınıp otıratın boladı. Bwdan tıs, Qıtay mwrağattarındağı ejelgi qazaq (türki) tarixı men mädenietine qatıstı derekterdi jinaqtap şığaru; Äygili qıtay ğalımdarınıñ ejelgi qazaq (türki) tarixı men mädenietine qatıstı zertteulerin, sonımen birge qıtay xalqınıñ (xan' zu) mentaliteti men tanım-talğamın qazaq oqırmandarına tanıstıru maqsatında qıtay ädebietiniñ tañdaulı ülgilerin qazaq tiline audarıp şığaru da institut jwmısınıñ negizgi bağıttarınıñ biri bolıp tabıladı. Sonday-aq institut elimizdiñ salalıq ministrlikteri men wlttıq kompaniyalarınan jäne jeke twlğalardan arnayı tapsırıs qabılday otırıp, olardı uaqtılı, sapalı orındap beruge de ıqılastı ekenin qaperleriñizge salamız.
- Bwl instituttı qwru jaylı köpten beri aytılıp jürdi. Kimniñ bastamasımen qwrılıp jatır? Qay memlekettik organ jauaptı boladı, qalay qarjılandırıladı?
- Bizben, yağni Qazaqstanmen körşiles elderdiñ qay-qaysısın alsañız da, olarmen qarım-qatınastıñ özindik erekşelikteri, özindik sır-sipatı, mazmwn-mäneri bar. Ol qarım-qatınastardıñ bağıt-bağdarları da san aluan. Körşiles elder arasındağı ruhani-mädeni ündestiktiñ, tarihi sabaqtastıqtıñ, sayasi sarındastıqtıñ sındarlı da saliqalı üderisin saqtay bilu – bügingi zamannıñ auqımdı da özekti talaptarınıñ biri. Körşiles elderdiñ ekonomikalıq, sayasi-äleumettik müddeleri men wlttıq qauipsizdik mäseleleriniñ uaqıttıñ, zamannıñ, adamdardıñ ruhani dünie-tanımına äseri, ıqpalı qalay bolmaq? Bwl da ünemi bastı nazarda boluğa tiisti auqımdı mäseleniñ biri. Biz bwl räuiştegi mäselelerge der kezinde jiti män berip, mwqiyat nazar audarıp otırmaytın bolsaq, mäsele qordalanıp barıp uşığıp ketse, onıñ zardabı tipti de ülken boladı.
Negizinde barlıq körşilermen, meyli ol Resey nemese Qıtay, älde Özbekstan, Qırğızstan... bolsın, sauda-ekonomikalıq qarım-qatınastar belgili zañdıq, qwqıqtıq negizge süyenedi de, özara öte wqsas täjiribemen jürgiziledi. Al sayasi-strategiyalıq, ruhani-mädeni qarım-qatınas müldem bir birine wqsamaytın, basqa-basqa ädis-täsildermen jüzege asırıladı. Ol saladağı bizdiñ Reseymen qatınasımız bir töbe, Özbekstanmen nemese Qırğızstanmen tağı basqa. Körşilerdiñ işinde Qıtaymen mädeni-ruhani, sayasi-strategiyalıq qarım-qatınastıñ ornı mülde bölek. Eñ äueli – bwl äli künge deyin jetkilikti zerttelmey kele jatqan, mülde tıñ sala. Ekinşiden, bizdiñ Qıtaydı bilemiz deuimizdiñ özi de tım üstirt pikir. Qıtaydı bile bermeytinimiz, äsirese täuelsizdikten keyingi şirek ğasırdan astam uaqıtta äbden bayqalıp qaldı. Bwl mäseleniñ özektiligi men betalısı äsirese qıtaytanuşı-ğalımdarğa anıq bayqalıp twrar edi. Sondıqtan da biz Otanğa oralğan künnen bastap atalğan bağıtta arnayı zertteuler jürgizudiñ qajettigin, jüyeli izdenister jasaudıñ mañızdılığın aytıp, joğarı-tömenge dabıl qağıp kelgen bolatınbız. Bwl rette kündelikti BAQ-ta aytıp, jazıp kele jatqanımızdı aytpağannıñ özinde, 2001 jılı Elbası N.Nazarbaevtıñ qabıldauında bolğanda arnayı wsınıs retinde osı mäseleni köterdik. Odan keyin qazirgi Prezidentimiz Qasım-Jomart Toqaev QR Parlamenti Senatınıñ Törağası bolıp twrğan kezinde bir neşe märte qabıldauında bolğanım bar. Bir jolı qıtaytanu institutın qwrudıñ qajettigin aytıp, aldın-ala arnayı dayındap aparğan twğırnama-josparımdı qolına wstattım. Ol kisi özi de elimizdiñ işi-sırtına atı mäşhür qıtaytanuşı-ğalım bolğandıqtan, atalğan instituttıñ elimiz üşin mañızdılığı men kökeykestiligin öte jaqsı biledi ğoy, sondıqtan bolar, «bwl instituttı tezdetip aşu kerek» dep birden kesip ayttı. Al L.N.Gumilev atındağı EWU rektorı, QR WĞA akademigi E.B.Sıdıqov mırzağa eki künniñ birinde aytıp jürgen mäsele bolatın. Sonımen biıl jıl basında Erlan Bättaşwlınıñ tapsırmasımen atalğan instituttı qwrudıñ dayındıq jwmıstarına kirisip kettik. Sonımen säuir ayınıñ soñında qıtaytanu institutın qwru turalı rektordıñ jarlığı şıqtı. Mausım ayınıñ basında men konkurstıq negizde atalğan institutqa direktor bolıp tağayındaldım.
- Jwmıs qaşan bastaladı, qızmettik qwramdarıñız qanday, qanşa adam jwmıs isteysizder?
- Jwmısı bastalıp ketti deuge boladı. Öytkeni qıtaytanu ğılımına qatıstı zertteuler bwl institut qwrılmay twrıp-aq aynalısıp jürgen jwmısımız ğoy. Qazir alda aynalısar ğılımi jobalarımız ben auqımdı taqırıptarımızdı jüyelep jatırmız. Aldağı uaqıtta retine qaray sol jobalarımız ben taqırıptıq zertteulerimizdi jüzege asıru üşin qwzırlı mekemeler men kompaniyalarğa wsınatın bolamız. Al instituttıñ qızmettik qwramına kelsek, äzirşe ştattıq keste äli bektilgen joq. Bekitilgen künde de tım köp bola qoymas. Öytkeni qazirgi zamannıñ talabı boyınşa, twraqtı ştatpen as işip, ayaq bosatar älde bireulerdi jinap alğannan göri, mıqtı mamandardı ğılımi jobanıñ qajetine qaray belgili bir merzimge kelisim-şartpen jwmıs istetken dwrıs dep oylaymın.
- Bizdiñ elde Qıtay memleketi jaylı tüsinik tım tayaz ekenin aytıp otırsız. Sizderdiñ institut osınday tüsinikti tübegeyli özgerte ala ma?
- Bizdiñ ziyalı qauımnıñ işinde de, qarapayım twrğındar arasında da, Qıtay turalı mınaday eki türli közqaras bar: Onıñ biri, Qıtaydı «tükke twrmaytın, qauqarsız, äljuaz» el dep esepteytin közqaras. Bwl ärine, sonau KSRO kezindegi Qıtayğa qarsı ügit-nasihattıñ qaldığı. Iä, KSRO dürildep twrğan zamandarda Qıtay şınımen de «tükke twrmaytın» älsiz memleket bolatın. Al qazir onday emes. QHR qazir älemdik ekinşi ekonomikağa aynalıp ülgergen alıp derjava ekenin sayasattan säl ğana habarı bar adamnıñ bäri biledi. Ekinşi pikir, Qıtaydan «basıp aladı, jaulap aladı, jerimizdi tartıp aladı» deytin ürey. Tüptep kelgende bwl da tım wşqarı pikir. Qazaqta «öziñe öziñ mıqtı bol, körşiñdi wrı twtpa» degen jaqsı maqal bar. Osı maqaldı körşi otbasılar deñgeyinen köterip, halıqaralıq strategiyalıq princip retinde de basşılıqqa alsaq wtılmaymız. Halıqaralıq qarım-qatınasta kimniñ zañı solqıldaq, qay elde paraqorlıq jaylağan, qay eldiñ twrğındarı patriot emes, qay eldiñ twrğındarı erteñine degen nıq senimmen ömir sürmeydi, sol el tüptiñ tübinde eldigin joyıp tınış tabadı. Sondıqtan, eliñe, jeriñe, täuelsizdigiñe ie bolıp qalu-qalmau eñ äuelgi kezekte öziñniñ tirligiñe baylanıstı. Osı twsta bir mısal, Oñtüstik Aziyadağı Singapur, Malayziya, Tayland sekildi biraz el soñğı 30 jıldıñ auqımında kürt qıtaylanıp ketti. Al joğarıda aytqan Japoniya, eki Koreya, Ündistan, Nepal, Laos t.s.s. Qıtaymen irgeles jatqan köptegen elder bir qıtaydı öz jerinde bir kün twraqtı twrğızbay-aq, esesine Qıtaymen «tatu-körşi, dos el» retinde ıñ-şıñsız ömir sürip kele jatır.
Ol üşin ne isteu kerek? Birinşiden, bilik halqımızdıñ öz elinde, öz jerinde, bolaşağına senimdi, erteñinen alañsız ömir sürui üşin qajetti şart-jağday tuğızuı kerek. Ekinşiden, paraqorlıqtı joyıp, otanşıldıq tärbieni küşeytu kerek. Üşinşiden, mañaydağı barlıq körşiler turalı (tek qana Qıtay emes) ğılımi zertteulerdi küşeytip, el twrğıngdarı men bilik bwtaqtarın ğılımi tüsinikpen qamtamasız etu qajet. Al bizdiñ institut qıtaytanu ğılımı bağıtındağı zertteulermen aynalısumen birge, joğarıda aytqanımday, qıtay xalqınıñ (xan'zu) mentaliteti men dünie tanımın, tanım-talğamın, twrmıs-saltın elimiz oqırmandarına tanıstıru maqsatında qıtay ädebietiniñ tañdaulı ülgilerin, tañdaulı fil'mderin, tañdaulı drammaların qazaq tiline audarumen de aynalısatın boladı.
Jalpı qıtaytanu institutı qwrılmay twrıp ta qıtaytanu ğılımı bizdiñ elimizde jap-jaqsı örken jayıp kele jatqan bolatın. Qazir Qazaqstanda oy-sanası azat, jas qıtaytanuşılar şoğırı bar. Olardıñ bäri öz jwmısın belsendi türde jalğastırıp, elimiz twrğındarın qajetti aqparatpen uaqtılı qamtamasız etip twratın bolsa, Qazaqstan men QHR qarım-qatınasında wşqarı pikirler men üreylerge orın qalmağan bolar edi.
- Qıtay mwrağattarındağı ejelgi türki, qazaq taypaları tarixı men mädenietine qatıstı derekterdi izdeu jwmısı qalay jüredi?
- Qıtay mwrağattarındağı ejelgi türki, qazaq taypaları tarixı men mädenietine qatıstı derekterdi jinau degen mäselege kelsek, bwğan deyin bizdiñ otandıq ğalımdarımız bolsın, Qıtayda ömir sürip jatqan qandastarımız bolsın, Qıtay mwrağatınan ejelgi qazaq (türki) tarihına qatıstı biraz derekterdi jinap alıp, audarıp jarıqqa şığardı. Söytip ol eñbekter wlttıq tarihımızdıñ köptegen aqtañdaq betterin toltıruda erekşe igi äserin tigizgeni sözsiz. Alayda bwl eñbekterdiñ deni tarihi faktilerdi özek etkeni jasırın emes. Biz aldağı uaqıtta tağı da Qıtay mwrağattarınan ejelgi qazaq (türki) mädenieti men önerine qatıstı derekterdi jinaqtap, qazaq tiline audarudı közdep otırmız. Onday derekterdiñ bir parası qazirdiñ özinde qolımızda bar. Al kem-ketigin Qazaqstannıñ Qıtaydağı elşiligi arqılı qıtaydıñ ortalıq mwrağattarınan alatın bolamız.
- Qıtaydağı qazaqtar mäselesi jaylı aytarıñız...
- Iä, 2016 jıldıñ soñınan bastap Qıtay KP OK-niñ qaulısımen jalpı el köleminde, onıñ işinde negizgi nükte retinde ŞWAR-da «üş türli küşpen küres» dep atalatın sayasi nauqan öristegen bolatın. «Üş türli küşpen küres» degeni – dini ekstremizmmen, terrorizmmen, separatizmmen küres degen söz. Bwl «küres» äsirese 2017 jäne 2018 jıldarı Şınjañ ölkesinde öte swrapıl jürdi. Sol jıldarda, keybir öñirlerdegi jergilikti qwqıq qorğauşılar men keybir şeneunikterdiñ asıra siltep jibergeni sonşalıq, aytılmış «küres» barısında, köptegen jazıqsız jandardıñ japa şekkeni de jasırın emes. Mäselen, uatsap qoldanğanı üşin, namaz oqığanı üşin, üyinen «Qwran» kitap şıqqanı üşin, keybir jerlerde tipti Qazaqstanğa kelip ıqtiyarhan alğanı üşin, t.s.s. äreketteri üşin ondağı qandastarımızdıñ türli deñgeyde jazağa (sottalu, sayasi üyrenuge tartılu, pasportı tartıp alınu, erkin jürip-twru qwqı şektelu) tartılğanı belgili.
Zardap şekken ağayındardıñ mwñ-mwqtajı sol 2017 jıldıñ özinde-aq är türli kanaldarmen Elbasınıñ nazarına jetkizildi. N.Ä.Nazarbaev sol kezdegi SİM ministri Q.Äbdirahmanov mırzağa arnayı tapsırma berdi. Sodan bastap Qazaq biligi resmi Pekinmen jii-jii eki jaqtı söylesuler ötkizdi, özara delegaciyalar almasıp, jağdaydı jiti zerttep, mäseleni oñtaylı şeşudiñ joldarın qarastırdı. Sonıñ nätijesi bolsa kerek, biıl jıl basınan beri ondağı jağday eptep qalıpqa tüsip, jazıqsız qamalğan jwrttıñ birazı bostandıqqa şığıp, pasportı jinalıp alınğandardıñ pasportı qaytarılıp berilip, Qazaqstanğa qıdırıp kelem deuşilerge de, tipti estulerge qarağanda, köşip kelem deuşilerge de rwhsat berip jatqan körinedi. Söz bolıp otırğan mäsele boyınşa resmi Pekinge halıqaralıq qauımdastıqtıñ da ıqpalı az bolğan joq. Bizdiñ öz esebimiz boyınşa, bwl nauqan osı jıldıñ soñına qaray mülde sayabırlap, qoğamdıq tärtip pen äleumettik jağday öziniñ qalıptı ırğağına köşuge tiis.
- «Otandastar qorı» men Qazaq qauımdastığı jaqında «Qazaq kuäligi» degen qwjattı aynalımğa şığaratının ayttı. «Oralman kuäligi», «ıqtiyar hat» alu maşaqatına endi osı kuälik qosılmay ma?
- Osı «Otandastar qorı» qwrıldı degendi bir qwlağım şalıp qalğanım bar. Ne istep jatqanınan naqtı habarım joq. «Oralman kuäligi» degen bir kezdegi «Qazaq kuäligi» degen qwjattıñ ornına berilgen dünie edi ğoy. Ayırmaşılığı «Qazaq kuäligin» Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı qandastardıñ şetelden alğan jeke kuäligine negizdelip bere beretin. Keyin onı joyıp, ornına «Oralman kuäligin» respublikalıq jäne oblıstıq, qalalıq köşi-qon basqarmaları beretin boldı. Köşi-qon basqarmaları onı berudiñ tärtibin azamattıq beruden de qiındatıp jibergen kezi boldı. Tüptep kelgende osınıñ bäri bos äñgime. Odan göri atalmış «qor» şetten kelgen ağayındar men şetelde twrıp jatqan ağayındardıñ naqtı problemasın şeşumen, olarğa naqtı kömek körsetumen aylanısu kerek. Qandasımız ba, şetelden köşip keldi me, olarğa azamattıq aludıñ tärtibin jeñildetsin, qarapayım şarua bolsa olarğa egistik, jayılımdıq jer mäselesin şeşuge kömektessin, mamandıq iesi me, oğan jwmıs tauıp tauıp bersin. Käsipker me, 4-5 jıl salıqtan bosatuğa ıqpal etsin... Qandas pa, şetelde twra ma, qanday mwqtajdığı bar, zerttesin, söytip naqtı kömek jasasın! Bolmasa, kökek-şäynek dep bir bolmaşı qwjattı arı audarıp, beri töñkergennen may şığa ma?! Aynalıp kelgende, Abay atam aytqanday «Bayda meyir, kedeyde peyil de joq....» degenniñ keri bolmauı kerek.
Quanış Qappas
Abai.kz


text:
1-2 aqpan aralığında AQŞ-tıñ Memlekettik hatşısı Mayk Pompeonıñ Qazaqstandağı resmi issaparı ötedi.
QR Sırtqı ister ministrligi jariyalağan habarlamada: «2020 jılğı 1-2 aqpanda AQŞ Memlekettik hatşısı Maykl Pompeonıñ Nwr-Swltan qalasına saparı josparlanuda. Sapar ayasında M. Pompeonıñ memleket basşılığımen jäne QR Sırtqı ister ministri Mwhtar Tileuberdimen kezdesuleri qarastırılğan. Kezdesulerde ekijaqtı jäne öñirlik ıntımaqtastıq, sonday-aq jahandıq kün tärtibindegi özekti mäseleleri talqılanadı», – delingen.
Pompeo astanağa 5 qañtarda kelui tiis edi. Memlekettik hatşı respublika prezidentimen kezdesip, sayasi, ekonomikalıq jäne mädeni-gumanitarlıq ıntımaqtastıq mäselelerin talqılaudı josparlağan. Biraq AQŞ pen Iran mäselesine baylanıstı Pompeonıñ Ukraina, Belarus', Qazaqstan, Özbekstan jäne Kiprğa josparlağan saparın keyinge qaldırıldı.


text:
Män maarip sahasida kšp işlidim, nurğunliğan ustazlar bilän käsipdaş boldum. Şuŋlaşqa mäyräm harpisida muällimlär häqqidä bäzi pikirlärni otturiğa taşliğim käldi. Biz ilgiri muällimni mäktäp hoylisida ämäs, koçida, hätta başqa iş orunlirida kšrsäk, ular yenimizdin štüp kätkiçä häykäldäk qetip turattuq. hä, bügünçu? «Bala hoquqi» degän qanun bar. Oquğuçiğa qapaq türüp, avaz kštirip sšzlisäŋ boldi, ata-anisi muällim bilän qoşup mäktäpni zil-zilğa kältüridu. Biz şundaqla šz vaqtida muällimniŋ tayiğinimu yeduq. Äşu tayaq bizgä «dora» edi.
Moysäpitlär dua bärgändä «Ustaz bol!», «Muällim bol!» däydiğan. hä, hazir ayrim ata-anilar balisiniŋ bäŋvaşliğini bilip tursimu, uni yaqlap, muällimni datlap sšzläydiğan boldi. Älvättä, ata-anisi dästihan beşida muällimlärni yamanlavatsa, u bala muällimni qandaq hšrmät qilsun.
Yoşuridiğini yoq, bügünki muällimniŋ işi helä eğirlaşti. Yeŋilanğan bilim programmilirini šzläştürüş vä uni oquğuçiniŋ qälbigä siŋdürüş oŋayğa çüşüvatqini yoq. Mäktäplärni täkşürüp yetip kelidiğanlarmu muällimniŋ abroy-inavitini kštirişniŋ orniğa, tšvänlitişkä mayiliraq.
Yänä bir täkitläp ketidiğan närsä, җämiyätlik işlar, härhil çarä-tädbirlär oquğuçilar bilän muällimlärsiz štmäydiğan boldi. Bu işlarniŋ uniŋsizmu muällimlärniŋ oyini onğa, säviyäsini sanğa bšlmäktä.
Yeşim yätmişkä yätsimu, bilim bärgän ustazlirimni moşu küngiçä ästin çiqarğan ämäsmän. Sizmu şundaq oyda boluŋ, qädirlik gezithan! Muällimniŋ abroy-inavitini kštirip, hšrmitini qiliş härbirimizniŋ muqäddäs pärzidur.
Hudavädi MÄҢSÜROV, peşqädäm ustaz, Uyğur nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini.


text:
Ilim
MINERAL TÓGIN ALÍWDÍŃ JAŃA USÍLÍ
Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi Qaraqalpaq tábiyǵıy ilimler ilimiy-izertlew institutınıń mineral tóginler ximiyası toparınıń basshısı Sali Bawatdinov jer astı baylıqlarınan…
27.04.2018, 15:11 | 298
Ózbekstanlı ilimpazlar “Scopus” hám “Science Direct” xalıqaralıq ilimiy maǵlıwmatlar bazasınan paydalanıwı múmkin boldı
Usı jıldıń 23-mart kúni Tashkent qalasındaǵı Hyatt Regency Tashkent miymanxanasında Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi jáne Gollandiyanıń…
27.04.2018, 15:02 | 248
«Qońırat» nege «Kungrad» bolıp ketti?
Ilimpaz H.Dáwjanov «Qaraqalpaq toponim, antroponim hám basqa da atamaların orıs tiline transkripciyalaw máseleleri haqqında» maqalasında oqıwshıǵa oy salarlıq biraz máseleler…
07.03.2018, 10:06 | 575
RESPUBLIKAMÍZDA ÓSETUǴÍN ZÁHÁRLI ÓSIMLIKLER DE PAYDALÍLÍǴÍ HÁM DÁRILIK QÁSIYETLERI MENEN DAŃQ TARATPAQTA
Respublikamızdıń Ámiwdárya deltasında, Qızılqumda hám Ústirtte keń tarqalǵan «shólistan jensheni», «shóldegi ómir tamırı» yamasa «altın tamır» ataması menen tanılǵan Cistanxe…
07.03.2018, 10:00 | 416
Aral teńiziniń qurıǵan ultanınan akulanıń tisi tabıldı
Aral teńizine turistlerdi sayaxatqa alıp shıǵıw menen shuǵıllanıwshı nókisli isbilermen Tazabay Ótewliev akulanıń tisin tapqanlıǵın Qaraqalpaqstan xabar agentligine málim etti….
07.03.2018, 09:54 | 506
ÁJAYÍP JAŃALÍQ: QARAQALPAQSTANLÍ JAS QÁNIGE JER RESURSLARÍN BASQARÍWDA JAŃA INNOVACIYaLÍQ IDEYa OYLAP TAPTÍ
«Wzdaverloyiha» mámleketlik jer dúziw ilimiy-joybarlaw institutı Qaraqalpaqstan bóliminiń jas qánigesi Ruslan Genjebaev jańa innovaciyalıq ideyanı ámelge asırıp, jer monitoringin júrgiziwdi…
06.03.2018, 15:38 | 352
ÚSTIRTTEGI SÍRLÍ SÚWRETLER. OLAR NELER?
Ilimde «jebe tárizli qurılıs» termini menen belgili bolǵan Ústirttegi úlken kólemdegi sırlı súwretler búgingi kúnge shekem ilimpazlardıń pikirtalaslarına sebep bolıp…
06.03.2018, 15:29 | 475
ARAL TEŃIZI ULTANÍNAN UShATUǴÍN ShAŃ-TOZAŃDÍ IRKIW USÍLÍ TABÍLDÍ
Jaqında Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Ekologiya hám topıraqtanıw kafedrasınıń Ekologiya qánigeligi boyınsha tayanısh doktorantı Maxmud Allamuratov hám basqa da…
06.03.2018, 15:10 | 405
Professor M.IBRAGIMOV: ARALDÍ QUTQARÍWǴA BOLADÍ
prof. M.Ibragimov Uzaq jıllardan berli awıl-xojalıǵı tarawında basshı lawazımlarda islegen mámleketlik ǵayratker, awıl xojalıǵı ilimleri doktorı, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik…
06.03.2018, 14:54 | 337
BOYaN – TÁBIYaTTÍŃ BIZGE BERGEN BAYLÍǴÍ. ONÍŃ TAMÍRÍN BIYTÁRTIP PAYDALANÍWDÍ TOQTATÍW KEREK!
Onıń áhmiyeti qanday? Ilimde belgili bolıwınsha, boyan ósimliginiń tamırı shıpalı ónim sıpatında erte zamanlardan baslap-aq Tibet, Qıtay, Hindstan hám Oraylıq…
06.03.2018, 14:35 | 705
ORAYLÍQ AZIYaDAǴÍ EŃ ESKI JAZÍW QARAQALPAQSTANNAN TABÍLǴAN
Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-izertlew institutında Oraylıq Aziyadaǵı eń eski jazıw saqlanbaqta. Bul jazıw b.e.sh. V…
06.03.2018, 14:23 | 397
ÍRǴÍShTEK – INFARKT HÁM INSULTTIŃ ALDÍN ALADÍ
Biziń átirapımızda ósip atırǵan dárilik hám paydalı ósimlikler kóp, lekin biz olardıń janınan olarıdń qanday qásiyetlerge iye ekenligin ańlamastan, itibarsız…
06.03.2018, 14:10 | 401


text:
Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Yeqinda buniŋdin ällik jil ilgiri Uyğur nahiyäsiniŋ Tügmän yezisidiki uyğur ottura mäktivini tamamliğan sabiq sinipdaşlar ana jutida uçraşti. Älvättä, yerim äsir insan hayati üçün çoŋ musapä. Bu vaqit içidä talay šzgirişlär yüz bärdi. Uçrişişqa kälgän sinipdaşlar arisidin häliq arisida šziniŋ adil ämgigi, insaniy päzilätliri bilän abroyğa erişkän şähslär yetilip çiqiptu. Ular u küni salamätligigä bola baş qoşuşqa kelälmigän muällimliri Şerhan Turdäkovani, Armiya Hoşurovni, Kommunar Avutovni, Letip Җälilovni, Sahidäm Haşirovani vä Rahiläm Hezbaqievani mäğrurliniş bilän tilğa aldi. Sabiq sinipdaşlar şundaqla u küni qaram äҗäl arisidin elip kätkän sinipdaşliri Qurvanҗan Җelilovni, Tohtäm Bektimisovni, Bähtahun Hämraevni vä duniyadin štkän ustazliri Ablekim Äkbärovni, Nizamdun Ziyarovni, Gülstan Şavaevani eçiniş bilän äskä elip, hatiriläp štti.
Uçrişiş iştrakçiliri käŋ dästihan ätrapida beğubar baliliq dävriniŋ qiziq särgüzäştilärgä tolup-taşqan vaqiälirini äsläp, uzaq muŋdaşti. Moşundaq didar ğenimät dämliriniŋ asasiy täşäbbuskarliri bolğan Tursun Välievqa, Grigoriy Muhpul oğli Zaridzeğa çäksiz minnätdarliğini bildürüp, «Yenip kšrüşkiçä aman bolayli» degän niyättä hoşlaşti.


text:
Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ XXVII sessiyasigä täyyarliq kšrüş dairisidä QHA qurulumliriniŋ ähvali vä täräqqiyat istiqbali qaraldi.
(Ahiri. Beşi 1-bättä).
QHAniŋ XXVİİ sessiyasigä täyyarliq kšrüş boyiçä käŋäytilgän җumhuriyätlik keŋäşminiŋ qatnaşquçiliri Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ paaliyät planini vä problema päyda qilivatqan mäsililärni muhakimä qildi. Keŋäşmigä Assambleya Räisiniŋ orunbasari – Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ Mämuriyiti QHA Kativatiniŋ mudiri Janseyit Tüymebaev, regionluq QHA kativatliriniŋ vä “Qoğamdıq kelisim” җumhuriyätlik dšlät mähkimisi regionluq bšlünmiliriniŋ rähbärliri qatnaşti.
Janseyit Tüymebaevniŋ keŋäşmidä täkitlişiçä, alda štküzülidiğan sessiya säyasiy kün tärtiviniŋ muhim vaqiäsi bolup, mämlikitimizdä җämiyätlik razimänlik vä millätlärara birlikniŋ tehimu küçiyişini täminlinişi keräk.
QHA Räisiniŋ orunbasari 19-martta Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ šz vakalitini qärälidin ilgiri saqit qiliş toğriliq elan qilğanliğini äslitip štti.
– Uluq säyasätçi vä strateg Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan» namliq kemini duniyaviy säyasät farvateri boyiçä işäşlik elip maŋdi, bizniŋ väzipimiz Elbasıniŋ yolini davamlaşturuş, – däp täkitlidi QHA Räisiniŋ orunbasari. – häqqaniy türdä Nursultan Nazarbaevniŋ ismi bilän atalğan qazaqstanliq җämiyätlik razimänlik vä umummilliy birlik ülgisi mämlikättä iҗtimaiy-ihtisadiy vä säyasiy islahatlarniŋ utuqluq jürgüzülüşiniŋ asasi bolup hesaplinidu. Qazaqstan hälqi Assambleyasidä šz ipadisini tapqan u, milliy vä diniy täälluqluğidin qät°iy näzär, barliq grajdanlarniŋ häqiqiy täŋliginiŋ ämäliy mehanizmi boldi.
Janseyit Tüymebaev şundaqla Assambleyaniŋ yeqindiki paaliyiti vä aldiqi vaqitta turuvatqan väzipilär toğriliq sšzläp bärdi. Җümlidin u QHAniŋ mämlikättä teçliq vä razimänlikni mustähkämläştiki rolini aşuruşniŋ zšrür ekänligigä diqqät ağdurdi. 2018-jili “Qazaqstan hälqi Assambleyasi toğriliq” Qanunğa uni institutsionalliq küçäytişkä qaritilğan šzgirişlär bilän qoşumçilar kirgüzüldi, biyil bolsa, qurulumni 2025-jilğiçä täräqqiy ätküzüş boyiçä yeŋilanğan kontseptsiyasi qobul qilindi.
– Biz moşu hšҗҗätlär asasida barliq millätlärniŋ mämlikätniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy vä җämiyät hayatiğa paal qatnişişini, ularniŋ grajdanliq printsiplarda birpütün Qazaqstan hälqigä qoşuluşini täminlişimiz keräk, – dedi Janseyit Tüymebaev.
Räisniŋ orunbasari QHA aldida turuvatqan väzipilär toğriliq gäp qilğanda, “Qazaqstan hälqi Assambleyasi toğriliq” Qanunğa kirgüzülgän šzgirişlär bilän qoşumçilarni ämälgä aşuruş boyiçä çarä-tädbirlär planini orunlaşniŋ, etnomädäniyät birläşmilirini җämiyätlik akkreditatsiyaläş boyiçä işlarniŋ birinçi novättä turuvatqanliğini täkitlidi.
– Bizniŋ väzipimiz – attestatsiyani štküzüp qoyuşla ämäs, bälki etnomädäniyät birläşmilirini grajdanliq җämiyätniŋ küçlük institutiğa aylanduruş, ularniŋ qurulumini optimallaşturuş, pişip yetilgän problemilarni häl qiliş. härbir region eniq iş-härikät planiğa egä boluşi keräk, – däp atap kšrsätti Janseyit Tüymebaev.
U şundaqla hškümät qobul qilğan QHAni täräqqiy ätküzüş kontseptsiyasini ämälgä aşuruş boyiçä çarä-tädbirlär planida 63 punktniŋ 39iğa regionlarniŋ җälip qilinğanliğiğa diqqät ağdurdi. hšҗҗät Assambleyaniŋ barliq qurulumlirini җälip qiliş arqiliq QHAniŋ barliq yšnilişliri boyiçä nätiҗidarliq häm uyğunlaşuturulğan işqa nişan qilinğan.
Җümlidin “Yaşlar jilini štküzüş boyiçä yol häritisi”, ”Ruhani jaŋğıru” programmisini vä Elbasıniŋ Bäş iҗtimaiy täşäbbusini ilgirilitiş boyiçä aqartiş layihisi ämälgä aşuruluvatidu. Çarä-tädbirlär arisida “Qazaqstandiki 100 yeŋi isim” layihisiniŋ qatnaşquçilirini iҗtimaiy-säyasiy ilgirilitiş, “Qazaqtanu” layihisi dairisidiki işlar, şundaqla etnomädäniyät birläşmiliriniŋ qatnişişi bilän “Uluq dalaniŋ yättä qiri” çarä-tädbirlär kompleksi kšzdä tutulğan.
Tunҗa Prezidentniŋ “Qazaqstanliqlarniŋ paravänliginiŋ šsüşi: tapavät vä turmuş süpitiniŋ yahşilinişi” Mäktübini ämälgä aşuruş boyiçä umummilliy çarä-tädbirlär plani dairisidä Assambleya säkkiz punkt boyiçä qoş iҗraçi bolup hesaplinidu. Ularni ämälgä aşuruş üçün mähsus layihilär täyyarlandi.
Keŋäşmidä täkitlänginidäk, QHA iҗtimaiy-demografiyalik vä millätlärara sahalarda 2018 – 2020-jillarğa bälgülängän Umumiy ilmiy işlar planini ämälgä aşuruvatidu. Uniŋğa QHA qurulumlirini җälip qilip, märkiziy vä yärlik iҗraiy organlar boyiçä 72 iş kirdi. Buniŋda җumhuriyätlik däriҗidä 101 million 902 miŋ täŋgä mšlçäridä qazaqstanliq millätlärniŋ mädäniyitini, än°änilirini vä tillirini täräqqiy ätküzüş üçün dšlät iҗtimaiy buyrutmisi tästiqländi.