text:
Kreml siyasetiniñ tarafdarları yarımadada qırımtatarlarnıñ milliy areketini yoq etip olamaycaqlar.
Bunı Qırım.Aqiqatqa qırımtatar milliy Meclis reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı bildirdi.
Qırımlı şunı da qayd etti ki, yarımadağa qırımtatarlarnıñ liderlerine – Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa kiriş yasaq olğanına baqmadan, Meclis – qırımtatarlarnıñ yüksek vekâletli temsiliy-icraiy organı – işlemege devam ete.
«Meclis nice asırlıq tarihına maliktir. Devletlerniñ çoqusında olğan idare organıdır. Onıñ ile küreş ğalebege ketirmez, çünki daima yañı yetekçiler peyda olacaq ve Meclis, iç bir şeyge baqmadan, işlemege ep devam etecek», – dedi o.
Meclis reisi muavininiñ sözlerine köre, qırımtatarlarnı şimdi razı olğan ve olmağanlarğa bölmege tırışalar. Razı olmağanlarğa nisbeten cezalav, qorqutuv ve şantaj qullanılacaq. Boysunmağa ve çeşit emirlerni eda etmege razı olğanlarnı ise «sıylaycaqlar».
«Er alda Mecliste halq tarafından desteklengen maqul qısmı olacaqtır. Qırımıtatar halqını yeñmege imkân yoq. Halqnın iradesine qarşı tayin etilgen namzetlerni ise iç bir zaman ürmet etmeycekler», – dep tüşüne o.
İyül 5 künüHerson vilâyetinde keçirilgen Meclisniñ toplaşuvından qaytqan Refat Çubarovnı Qırımğa kirsetmediler. «Çonğar» kiriş noqtasında Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya oña «ekstremist faaliyeti» aqqında tenbiyeni seslendirdi.
Bundan da ğayrı, Meclis reisine Qırımğa kirişiniñ 5 yıllıq yasaqlığı aqqında bildirüvni taqdim ettiler.
Bu kibi yasaq qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilevge de berilgen edi.


c: text/html

text:
İşğal etilgen Qırımda özen, deñiz ve göl yalısında naqliyat ile yürüv içün insanlarğa cöreme belgileyler. Yanvar 16 künü «Sobıtiya Krıma» neşiri haber etkeni kibi, deñiz yalısından 500 metr, göl yalısından – 50 metr ve özen yalısından – 200 metr «yasaq etilgen zona» sayıla.
Qırımlılarnıñ aytqanı kibi, para cezası, işbu yasaq etilgen zona aqqında işaret olğanına-olmağanına baqmadan, belgilene.
Neşirniñ malümatına köre, Rusiye Suv kodeksiniñ 65-nci maddesine binayen, suv qoruv zonasında naqliyat vastalarınıñ turağı ve yürüvi yasaq etile.
İşbu qaideniñ bozuluvı içün para cezası 3-4,5 biñ rubleni teşkil ete. Para cezası balıq inspektsiyası ve tabiat qoruv prokuratura tarafından belgilenecek.
«Taqım, bir-eki inspektor ve eki şaat kelip, resmiyleştire. Demek, yalığa ya da balıq avına barmaq içün suv yanındaki topraqta turmağa ve yürmege yasaq, para cezasını ala bilesiñ. Cezalar boyunca plannı toldurmağa kerek olğanda, inspektorlar «avğa» çıqa ve yol boyu birinci rastkelgen insannı cezalaylar. Yazda ise bu alğa er bir avto, moto ve ayaqmaşina sevdası qala bile, çünki Suv kodeksinde farqlı naqliyat vastalarınıñ turağı ve areketi yasaqlana», – deyler şaatlar.
Neşirniñ malümatına köre, böyle cezalarnıñ belgilenmesi endi Kezlevde yüz bergen edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda Hıdırlez bayramına 50 biñ insan keldi. Bu aqta mayısnıñ 7-de özüniñ Facebook saifesinde Kreml nezareti altındaki Qırım milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov yazmaqta.
«Cumhuriyetimizniñ eñ büyük ve dülber vaqiasına çevirilgen tedbirde 50 biñden ziyade insan iştirak etti», - dep qayd ete Smirnov.
Daa evel Kreml nezareti altındaki Qırım milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar komitetiniñ hadimi Murat Yazıciyev, mayısnıñ 6-da Bağçasarayda keçirilgen Hıdırlez bayramına «soñki yıllarğa nazaran bu yıl eñ çoq iştirakçi kelgen edi», dep beyan ete.
Mayısnıñ 6-da qırımtatar halqı Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Qırımda Hıdırlez bayramı kütleviy şekilde ziyaret etile demek maqsadınen Kreml nezareti altındaki yarımada akimiyeti tedbirge yerli mektep talebelerini ketirmekte, dep qayd etken edi.
Hıdırlez – türkiy milletlerniñ eñ büyük bayramlarından biri olaraq, XIX asırda üç kün devamında qayd etilgen. Bayram Hıdır (al-Hidr) ve İlyas (İlya) yerde körüşken künü yani mayısnıñ 6-da qayd etilir. Merasimlerde qadimiy ayvanasravcılıq çizgileri körünmekte.
Qırım işğal etilgen soñ qırımtatar halqı Meclisiniñ temsilcileri Qırım Hıdırleziniñ qayd etüv merasiminde iştirak etmekni red etken ediler. Olar yarımadadaki öz semetdeşlerine de bu bayramnıñ qayd etüv merasimlerinde iştirak etmemelerine tevsiye etken edi.


text:
Avgustnıñ 20-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerinde «Otkrıtaya Rossiya» (Açıq Rusiye) cemaat areketiniñ yerli bölügi tarafından teşkil etilgen «Biz –Rusiyeniñ vatanperverleri olamız!» adı altında bir miting ötkerildi. Azatlıq Radiosı bildirgenine köre, tedbir iştirakçileri vatanperverlik şiarlarını seslendirerek, Rusiyeniñ şimdiki akimiyetini tenqit etti.
Mitingte muhalefetçi Aleksey Navalnıynıñ regional ştabı, PARNAS ve «Grajdanskaya oborona» (Vatandaşlıq mudafaası) siyasiy firqalarnıñ faalleri iştirak etti. Teşkilâtçılar mitingni 1991 senesi avgust ayında Moskvada demokratik deñişmelerge qarşı çıqqan GKÇP (Fevqulâde vaziyet boyunca devlet komiteti) teşkil etken nevbetteki yıllığına bağışladı.
Lenin meydanındaki miting politsiya hadimleri nezareti altında keçti. Tedbir eki saat qadar devam etti.


text:
Śitrus (циTpyc) êksportında Törkiyä iq’tisadına möhim öleş
Törkiyägä ğıynvar-iyül’ çorında śitrus (циTpyc) êksportı belän 336 million dollarlıq valyuta kereme täêmin itelde
Milli śitrus şurası başlığı Kemal Kaçmaz yaña ciläk-cimeş tarmağında śitrus (циTpyc) êksportınıñ möhim urın alıp toruın assızıqlap: "Artta qalğan 7 ayda śitrus (циTpyc) êksportında miqtarda 10 artış kürende. Uzğan yılda 596 meñ tonna śitrus êksportı yasalğan bulsa, bıyıl 656 meñ tonna śitrus (циTpyc) êksportı başqarıldı. Bu êksport ilebezgä 336 million dollarlıq valyuta keremen täêmin itte”, - dip äytte.
Kaçmaz tışqı satuda êşlänmälär bazasına berençe urında 125 million dollar belän mandarinnıñ buluın, annan soñ limon, äflisün häm greypfurtnıñ toruın belderde.
Êksportta yäşängän artunıñ tarmaq wäkillären söyenderüen assızıqlawçı Kaçmaz: "İñ küp êksportıbız Rusiyä Federaśiyäsenä buldı. Bu ilgä 119 million dollarlıq êksport yasaldı. Rusiyädän soñ Ukraina,Ğıyraq, Rumıniya häm Pol’şa kilä”, - dip äytte.
Bäyläneşle xäbärlär
Sentyabr’ ayınıñ iq’tisadi ışanıç indeksı ni xäldä?
Ul sentyabr’dä avgust ayı belän ber ük däräcädä qaldı häm 94,3 täşkil itte
Klimat üzgäreşläreneñ iq’tisadi risklarına kisätü yasaldı
Yellen klimat üzgäreşläreneñ iq’tisadi riskları mäs’äläsendä kisätte


text:
Aqımdaki seneniñ mayısnıñ 9-nda şair, nesirci, bard, stsenarist Bulat Okucavanıñ doğğanına 95 yıl tolacaq edi. 1980-inci yılları Okucava qırımtatar halqınıñ tarihiy vatanları Qırımğa qaytmasınıñ tarafdarı olğan sovet ziyalıları arasında edi.
Bulat Okucava 1924 senesi mayısnıñ 9-nda Kommunist akademiyasına oqumağa kelgen bolşevikler qorantasında doğdı. Bulat doğğan soñ babası Kavkazğa firqa işine yollandı. Belli bir müddet devamında Şalva Okucava Tiflis şeer komitetiniñ kâtibi olıp çalıştı, soñra Uralğa Nijniy Tagildeki vagon qurucılıq zavodınıñ qurucılığına firqa teşkilâtçısı olaraq avuştırıldı.
1937 senesi Şalva Okucava «Uralvagonstroydaki» trotskist davası sebebinden apiske alınğan edi, aynı yılnıñ avgust ayında ise qurşunğa tizildi. Bulatnıñ anası «halq duşmanınıñ apayı» olaraq Moskvada 1938 senesi apiske alındı. O, Karlagğa sürgün etilip, andan on yıldan soñ azat etildi.
1940 senesi Bulat Tbilisideki soy-soplarına köçte. Mektepni bitirgen soñ zavodda tornacı talebesi olıp çalıştı. 1942 senesi avgust ayında Bulat askerlikke çağırıldı. O, 10-uncı ayrı yedek mayın topu divizionına yollandı. 1942 senesinden başlap Kavkaz cebesinde 5-inci gvardiya Donskoy atlı askerler qazaq korpusınıñ atlı askerler alayınıñ mayın topçısı olıp hızmet etti.
1942 senesi dekabrniñ 16-nda Mozdok civarında Bulat yaralanğan edi. 1943 senesi yanvar ayından başlap Batumide 124-ünci atıcılıq yedek alayında, daa soñra Kavkaz cebesiniñ 126-ncı gaubitsa topçı brigadasında hızmet etti. Mında genç erkek «Nam v holodnıh tepluşkah ne spalos» ilk yırını yaza. Ekinci yırnı 1946 senesi yazdı. Kavkaz cebesiniñ «Boyets RKKA» garnizon gazetasında onıñ ilk maqalesi derc etildi.
Bulat 1944 senesi mart ayında sağlıq vaziyetinden sebep adiy qaravul unvanında demobilizatsiya etildi. «Kavkaz imayesi» ve «Almaniyağa qarşı ğalebe» medallerinen mukâfatlandırıldı, 1985 senesi – I derece Vatan cenki nişanınen.
Demobilizatsiyadan soñ Okucava Tbilisige qayttı. 1944 senesi iyün ayında orta tasil attestatını aldı, kelecek sene ise Tbilisi universitetiniñ filologiya fakültetine oqumağa kirdi. Universitetni bitirgen soñ eki yıl keçkende Kaluga vilâyetinde oca olıp çalıştı.
1956 senesi ana-babasınıñ reabilitatsiyasından soñ Bulat Okucava Moskvağa köçti, anda onıñ yırları qısqa müddette populâr oldı. 1956 senesinden 1967 senesine qadar «Na Tverskom bulvare», «Pesenka o Lenke Koroleve», «Pesenka o golubom şarike», «Sentimentalnıy marş», «Pesenka o polnomoçnom trolleybuse», «Ne brodâgi, ne propoytsı», «Moskovskiy muravey», «Pesenka o komsomolsköy bögine» yırları belli. «Belorusskiy vokzal» filminiñ baş qaramanları icra etken «Nam nujna odna pobeda» yırı onı bütün Sovetlerge meşur etti. Soñra Okucavanıñ yırları yanğırağan daa 80 filmden ziyade oldı. Bestekâr İsaak Şvartsnen beraber Okucava 32 yır yazdı, olarnıñ arasında eñ meşur olğanlar – «Vaşe blagorodiye, gospoja Udaça», «Zvezda plenitelnogo sçastya» filminden («Kavalergarda vek nedolog…»), «Nas vençali ne v tserkvi» filminden «Lübov i razluka» romansı.
Bulat Okucava öz bard icadı aqqında böyle aytqan edi: «Meni yırcı olaraq, lütfen, körmeñiz. Ne yırcı, ne de çalğıcı olaraq. Sizni tenbilemege isteyim: oyuncı ve yırcınen körüşmege niyetlenmeñiz. Muslim Magomayev menden daa yahşı yırlay… Ve er kes menden yahşı yırlay. Bu qadar. Amma edebiy taqdirim şöyle ki, bazı şiirlerimni yırlamağa qarar aldım. Şiirlerimni yırlayım».
Bulat Okucava nesirci olaraq belli. 1961 senesi «Tarusskiye stranitsı» almanahında Bulat Okucavanıñ «Bud zdorov, şkolâr» avtobiografik povesti derc etilgen edi. Daa soñra «Bednıy Avrosimov» («Glotok svobodı») (1969), «Pohojdeniya Şipova, ili Starinnıy vodevil» (1971) povestleri ve XIX asırnıñ başındaki tarihiy malümat esasında yazılğan «Puteşestviye diletantov» (1976, 1978) ve «Svidaniye s Bonapartom» (1983) romanları çıqqan edi.
1962 senesi Okucava Sovetler Birliginiñ Yazıcılar birligine qabul etildi. O, «Molodaya gvardiya» neşriyatında muarrir, soñra «Literaturnaya gazetada» şiiriyet bölüginiñ müdiri olıp çalıştı. «Moskovskiye novosti» ve «Obşçaya gazeta» gazetalarınıñ tesis şuralarınıñ azası, «Veçerniy klub» gazetasınıñ muarrirler kollegiyasınıñ azası edi.
Perestroyka zamanında Bulat Okucava memleketniñ siyasiy ayatında faal iştirak etip başladı. 1990 senesi Sovetler Birliginiñ Kommunistler firqasından çıqtı. 1992 senesinden başlap Rusiye prezidenti yanındaki mefa komissiyasınıñ azası, 1994 senesinden başlap Rusiye Devlet mukâfatları komissiyasınıñ azası oldı. «Memorial» cemiyetiniñ şura azası da olğan edi.
Bulat Okucava – antistalinist. Ana-babasınıñ taqdirini hatırlasaq, bu tabiiy bir şey. Okucava çıqışlarından birinde şöyle dedi: «Aytmaq kerek ki, Stalinnen şahsiy esaplarım bar. O, menim içün öyle yaramay bir adam, oña menfiy bir yır bile bağışlamaz edim… Stalin pek büyük aydut ola, oña şiir bağışlamaycam».
Ğaliba, aynı şu sebepten Bulat Okucavanıñ duyğudaşlığından ve yardımından Stalinniñ repressiyalarına oğrağan halqlar – çeçen ve qırımtatarlar – faydalanğan edi.
Qırımtatarlarnıñ 1987 senesi yazda Moskvada keçirgen aktsiyaları Sovetler Birliginiñ perestroyka ayatınıñ körümli vaqiaları oldı. Olar akimiyetke biñlernen semetdeşini meydanlarğa çıqarıp olğan qırımtatar milliy areketiniñ küçüni kösterdi.
1987 senesi iyünniñ 20-nde qırımtatar milliy areketiniñ faalleri Moskvağa kelip başladı. Olarnıñ maqsadı akimiyetten repressiyalarğa oğratılğan halqnıñ tarihiy vatanı Qırımğa qaytmasını talap etmekten ibaret edi. Faaller memleketniñ reberleri, ilk evelâ Sovetler Birligi Kommunistler Firqasınıñ Baş kâtibi Mihail Gorbaçev ile körüşmege tırıştı.
Mustafa Cemilevniñ «Qırımtatarlar Moskvada. 1987 senesiniñ yazı» işinde bunı oquymız: «İyülniñ 14-nde Bayram-Ali Elmira ve Filimonova Naciye meşur şair, populâr yırlarnıñ müellifi ve icracısı Bulat Şalvoviç Okucavanı ziyaret etti. O, qırımtatarlarnıñ problemlerini büyük diqqat ve duyğudaşlıqnen diñledi, halqnıñ adaletli talaplarına bütünley qoltutqanını bildirdi. Soñra Sovet Sotsialistik Cumhuriyetleriniñ Birligi Yuqarı Şurasınıñ Prezidiumına mektüp yazıp, kopiyasını delegatlarğa berdi. Mektüpte şöyle aytıla:
«Qıymetli dostlar!
Qırımtatar halqınıñ taqdirini al etüv meselesini daa ziyade sozmamalı. Keçken yıllarnıñ bir halqqa qarşı cinayetler tasnif etilip toqtatılmalı ve olar içün ceza berilmeli.
Bizler – büyük küçlü sotsialist devletimiz, bu meseleni tez çezmek bizim qolumızdadır. Tatar halqına olarnıñ tarihiy vatanları ve muhtariyeti qaytarılmalı. Bu bizim insaf ve namus işimizdir. Beklemege olmay.
Bulat Okucava, Sovetler Birligi Kommunist Firqasınıñ azası, Sovetler Birligi Yazıcılar birliginiñ azası, Ulu Vatan Cenkiniñ veteranı.
Moskva, 1987 senesi iyülniñ 14-ü».
(Soñu bar)
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi mart 29-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ davası boyunca oturışında imayeniñ eki şaatını sorğuğa çekti. Olar onıñ qabaatını tasdıqlamadı. Bunı Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Polozovnıñ aytqanına köre, bugünki oturışta imaye Çiygoznıñ qabaatsız olğanını isbatlağan delillerni köstermege devam etti, ve Rustem Ennanov ve Ridvan Selimov sorğuğa çekilgen ediler.
«Ennanovnı aytsaq, anda (Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde – QA) tahminen saat 11-lerde olğanını bildirdi. Ukrainağa qoltutqan miting iştirakçileriniñ olğan yerini, anda Rusiyege qoltutqanlarnı, olarnıñ mitingi bam-başqa saatta olacağına baqmadan, körgenini añlattı. Çubarov ve Aksönov, em de Ahtem Çiygoznı körgen edi. Faqat onı körgende o bir de bir zorbalıq areketlerini yapmadı, işaret köstermedi ve emirler bermedi», – dep ayttı advokat.
Polozov dedi ki, şaat gizli şaatlarnıñ malümatlarını red etken ifade berdi. Gizli şaatlar fevral 26-da olacaq miting haberini Çiygoz bildirmek kerek edi, dep aytqan ediler.
Ekinci şaat Ridvan Selimov, Polozovnıñ aytqanına köre, Rusiye mahkemesini Çiygoz miting iştirakçilerini tınçlandırğanında işandırmağa tırıştı.
«Miting aqqında 25-de ATR telekanalında eşitkenini bildirdi. 26-da saba saat 10-larda mitingge keldi. Çiygoznı kördi. Rusiyege qoltutqan miting iştirakçileriniñ provokatsiyalarına açuvlanğan gençlerni tınçlandırğanını kördi. Toplaşqanlar bir de bir zorbalıq yapmaycaq, binanı zapt etmeycek edi, dep qoştı. Olar bir maqsatnen kelgenler: Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlarını bildirmek», – dep ayttı o.
«Çiygoz davasınıñ» nevbetteki oturışı cumaaqşamı künü, mart 30-da, olacaqtır.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Qırım.Aqiqat Qırımnıñ Rusiye Federatsiyası tarafından ilhaq etilüvine dair şaatlıqlarını ğayrıdan derc etip başlay
Coşqun 2014 senesi fevralniñ 22-nde saba men, Aqmescitniñ Tavriya universiteti coğrafiya bölüginiñ birinci sınıf talebelerinde siyasetşınaslıq seminarı keçire edim. İşte, tamam 2014 senesi yarımadanıñ işğalci memuriyeti acele sürette adını Rusiye Fedaratsiyası İlim ve tasil nazirliginiñ Qırım federal universitetine çevirgen universitet. O künlerde artıq iç kimse Kyiv meydanı muvaqiyetli olacağından şübelenmey edi ve men bir seminarnı bunen bağlı mevzuğa bağışlamaqnı uyğun dep kördim, çünki talebeler de zaten daima, aktual siyaset aqqında söz yürsetilmesini rica ete ediler. Avada teşkiliy separatizmniñ qoqusı bile yoq edi, amma ortalıqta çeşit emiş-demişler dolana edi. İşte bu sebepten dolayı aqlıma ukrain inqilâbınıñ ğalebesinden soñ, Qırımnıñ keleceginen alâqalı stsenariyni muzakere etme fikri kelgen edi.
Men gruppalarğa göñüllerine köre üç esas varianttan birini saylamağa teklif ettim: a) Qırım Ukraina terkibinde qala, yani iç bir şey deñişmey; b) Qırım de-jure ya da de-facto mustaqillik qazana ve c) yarımada Rusiye Federatsiyası terkibine kire. Siz ne dep tüşünirsiñiz? Anda bulunğanlarnıñ oca dahi, iç birisi, saylâmaq çette tursın, üçünci variantnı ciddiy olaraq bile qabul etmegen edi.
Er kes, 21-nci asırda Avropa topraqlarında böyle bir şey olması mümkün degen fikirde birleşti. Zira, biz derslerde muzakere etken halqara uquq,kollektiv mesuliyet sisteması, BMT telükesizlik şurası, Budapeşt protokolı, adı meşur olğan diger meraqlı şeyler ve normalar bar.Eki derske uzağan şiddetli muzakereler eninde-soñunda esasen «a» ve biraz da «b» etrafında dolanıp turdı.
Tamam bir aftada degende Rusiye Federatsiyasiniñ silâlı quvetleri yarımadanıñ strategik noqtaları zapt etip ala, eki aftadan soñ ise – Aksönov ve Konstantinov «Ulu Rusiyege» qoşulacağımıznen alâqalı referendumge azırlıq yapıp başlağanı aqqında ilân ete.
İşte, o zamandan berli men bir tahminler yapmamağa areket etem. Siyasiy kerçek pek köpşük olıp çıqtı. Soñki yılnıñ muazzam ve kederli vaqialarından soñ yalıñız bir dane qatiy hulâsa çıqarmaq mümkün: er daqqada er türlü hucur şeyler ola bile.
Bir taraftan bu şey insannı qorquza, diger taraftan ise – bugün yüz bergen vaqiqlar zulmetünden adalet printsipleri ve insannıñ öz taqdirini tayin etüv aqqına bazanğan radikal olaraq farqlı cemiyet imkânlarınıñ konturları ortağa çıqmağa başlay. Az da olsa, amelge keçirüv imkânı bergen fırsatlar bile inanılmaz dercede ilham bere.
Aytacağım, cesürce ve şübelenmeden «tarihniñ soñu» aqqında aytqan özünden memnün vaizlerniñ yüzlerine tükürmeñiz mümkün, çünki olar bunı aq eteler.
Maksim Osadçuk, qırımlı
«İlhaq şaatlıqları» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtai-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmay bile.
Metin ilk defa 2015 senesi fevral ayında derc etilgen edi.
Bilgen ve körgenleriñizne paylâşmaq istegenler krym_redaktor@rferl.org adresine yazıñız.


text:
Federal avtonimiä räise İldar Ğilmetdinov Semberdä bulıp kitte — Azatlıq radiosı
24.05.2007
Däwlät Duması deputatı, Tatarstannıñ Yäşlär oyışmaları şurası räise İldar äfände Sembergä “Milli mädäniätlärneñ Xalıqara yäşlär assambleyası” dip atalğan çarağa çaqırılğan ikän.
Forsattan faydalanıp, Mäskäw qunağı tatar cämäğätçelege belän dä ayırım oçraşu oyıştırdı. Anda räsmi dairälärdän Däwlät Duması deputatı Valentin Denisov, cirle parlament deputatları, Ölkä Xökümäteneñ Eşmäkärlekne üsterü ministrı Wildan Zinnurov ta qatnaştılar.
Cirle avtonomiä räise Ramis Safin üz çığışın alda torğan oluğ burıçlarğa bağışladı. İñ awırtqanı – “Çişmä” televizion tapşıruınıñ yabıluı. 6000HәH artıq millättäşebez imzalağan xatnı, Prezident apparatına citkerü öçen, İldar Ğıyl’metdinovqa tapşırdı. Ramis Safin şulay uq Tatar Mädäni üzäge qaramağına 20 yılğa arendağa birelgän binanı torğızu häm 91-nçe mäktäpne tieşençä cihazlaw öçen dä Federal’ avtonomiä citäkçelegennän yärdäm soradı.
“Çişmä” tapşıruın qaytaru kiräklege başqa çığışlarda da yañğıradı. Ölkäneñ İctimaği Pulatı äğzası Damir Şäripov bay tarixlı tatar awılların ayanıçlı xälgä töşergän säbäplärgä dä tuqtaldı häm bu batqaqlıqtan çığu yulları ezläw buyınça anıq täqdimnär dä kertte.
Däwlät Duması deputatı Valentin Denisov İlbaşı Putinnıñ yıllıq yullamasında milli mädäniätlärne üsterügä bağışlanğan süzlärennän faydalanırğa kiräk, dide. Anıñ äytüençä, ölkä xakimiäte dä bu mäs’älägä iğtibarın köçäytüne küzdä tota. Deputat şulay uq cirle radio häm televizion tapşırularnı qaytaru mömkin dip sanıy häm monıñ öçen tırışlıqlar taläp itelä, dide. Tik üze nindi tırışlıq kürsätäçägen genä äytmäde. Şulay uq tatarnıñ 6000 imzalı möräcäğätennän dä artıq tırışlıqların niçek küzallawına da tuqtalmadı.
“Bolğar yañarışı” oyışması citäkçese Şäwkät Bogdanov isä Qol Ğäli häykälen buldıru tırışlıqları belän tanıştırdı. Ölkä häm şähär xakimiäte bu ğämälgä uñay qaraş belderde, ämma üz arabızda berdämlek yuq, avtonomiä citäkçelege dä bitaraflıq kürsätä, dide Şäwkät äfände. İldar Usmanov Tatar yäşläre üzägeneñ eşçänlege belän tanıştırdı. Ğinwarda ğına eşli başlasaq ta, ike zur çara uzdırdıq: “Tatar yegetläre konkursı” häm “Min tatarça söyläşäm” çarası. Xäzer isä Tatar yäşläre Sabantuyına äzerlek bara, dide İldar Usmanov.
Federal’ avtonomiä räise İldar Ğıyl’metdinov alda torğan töp burıçlarğa tuqtaldı. İñ möhime – cirle avtonomiälärne borçığan problemalarnı xäl itügä bulışlıq. Bu barı tik Mäskäw türäläre aşa ğına xäl itelä ala. Mintimer Şäymiev aldıbızğa töbäklärdäge milli oyışmalarğa yärdäm itü burıçın quydı. Bu cähättän BTK belän qulğa-qul totınıp eşläw mäslixät, dide İldar Ğıyl’metdinov.
Berniçä qısqa xäbär.
Novospasski rayonı üzägendä Tatar mädäniäte könnäre uzdı. Bu rayonda tatar awılları yuq, şulay da xalqınıñ 12 protsentın kürşe İske Qulatqı rayonınnan küçenep kilgän millättäşlärebez täşkil itä. Säbäbe – şul uq: İske Qulatqınıñ töşenä dä kerä almağan sänäğät şirkät’läreneñ biredä tözelüe häm alarnıñ eşsezlektän intekkän Qulatqı xalqın suırıp aluı. Qulatqılılar şulay da Novospasski şartlarında da üz yözlären saqlap qalırğa tırışqanday. Äytik, rayon üzägendäge 2-nçe sanlı mäktäptä “Çişmä” häm “Läysän” isemle tatar cırı studiäläre eşläp kilä. Krasnosel’skiy awılında mäçet tözemäkçelär. “Ä rayon başlığı Aleksandr Vrajnov bu izge eşkä häryaqlap yärdäm itäçäk”, — dide anıñ urınbasarı Lyudmila Maksimova
İske Qulatqı qasabasında da yaña mäçetkä nigez taşı salındı. Anıñ töp iğanäçese – Sarıtıula yäşäwçe kürenekle maltabar Eduard Ganiev.
Semberdä Tatarstannıñ Tübän Qama qalasındağı Üzäk mäçet imamı Yosıf xäzrät Däwlätşin bulıp kitte. Ul ölkä üzägeneñ 4 mäçetendä wäğäzlär tottı. Alarnıñ eçtälege – mäçettän tış yäşlär arasında eşne cäyelderü çaraları turında buldı. Mäsälän, alar Quqmara rayonı buyınça dini-mädäni säfärgä cıyınalar ikän. Anıñ qısalarında din ähelläre wäğäzlär totaçaq, yäşlär arasında Qor’än häm bäyet-mönäcätlär bäygese oyıştırılaçaq. Oçraşular, nigezdä, awıl mädäniät yortlarında uzaçaq. Bu mäs’älä buyınça cirle xakimiätlär belän kileşelgän dä inde.
Ayrat İbrahim, Sember
azatliq.org
Ğarmunçı İrşat Ğabbazov häm “Xıyal” ansamle
Tatarstan wäkilläre assambleyadä


text:
Çarşenbe künü, iyün 24-de, Qırımnıñ Ermeni Bazar şeer mahkemesinde Tair Smedlâyevge nisbeten «mayıs 3» işi boyunca mahkeme toplaşuvı başlandı. Tair Smedlâyev Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyası reisi Zair Smedlâyevniñ qardaşı ola.
Onıñ Qırım.Aqiqatqa añlatqanı kibi, çarşenbe künü azırlıq toplaşuvı keçti, taraflar iş malümatı ile tanış oldı.
«Şimdi er kes işni ögrene. Nevbetteki toplaşuv avgust 4 künü keçecek, o vaqıt endi şaatlar diñlenilecek», – dey Zair Smedlâyev.
Tair Smedlâyev 2014 senesi oktâbr ayında yaqalanıldı. 2014 senesi dekabr ayında onı kefalet ile azat ettiler.


text:
GERAYLAR VE OSMANLILAR
Qırım Hanlığını 1441-1783 seneleri arasında idare etken Geray hanedanınıñ ve Osmanlılarnen münasebetlerniñ tarihiy vesiqalarnen añlatılğan hikâyesi Geraylar ve Osmanlılar: Kırım Hanlık Hânedânının Osmanlı Devleti’ndeki Hikâyesi, (Geraylar ve Osmanlılar: Qırım Hanlıq Hanedanınıñ Osmanlı Devletindeki Hikâyesi) bu seneniñ Aprel (Nisan) ayında çıqtı. Haqan Qırımlınıñ, Osmanlı İmperiyasınıñ balaban topraqlarına darqalğan Geraylarnıñ izini taqip etkeni Türk, Rus, Fransız, Alman ve sair tarihiy menbalarda senelerden beri yapqan tedqiqatını bu kitapta oquy bilemiz. 1088 sahifelik bu kitap aqqında Geraylarnıñ entsiklopediyası dep aytmağa mümkin.
Geraylar ve Osmanlılar kitabı
Kitapnıñ birinci bölümi olğan “Geray Hânedânı ve Kırım Hanlığı”, Geraylarnıñ tamırlarnı ve hanlıqnıñ teşekkülini añlata. Qırım Hanlığınıñ teşkilatında hanedanınıñ qullanğanı unvanlar ve veraset usulı, evlilikler ve Çoban Geraylar meselesi bu qısımda tartışıla. “Geray Hânedânı ve Osmanlı Devleti”, hanedannıñ Osmanlı Devletindeki hususiy vaziyeti tasvir etile. Qırım Hanlığı ordusunıñ ne içün muim olğanı, hanedanğa berilgen imtiyazlar, sürgünliklerinen qayerdeki çiftliklerde alıp barılğanı ve dahi Geraylarnıñ Osmanlı hanedanına bir alternativ olıp olmağanınıñ da cevaplarını mında tapabilemiz. Geray soyundan kelgenlerniñ İstanbulda ve Anadoluda ikâmet ettirilmemesi de diqqat çeke. “Kırım Hanlığı’nın Yıkılmasından Sonra Osmanlı Devleti’ndeki Geraylar”, 1783 senesinden soñ hanedannıñ Qırımdan çıqqanı ve Rumelinde yerleşkeni hikâyesini açıqlağan. Hanlıq darqatılğandan soñ Geraylarnıñ Osmanlı ordusındaki askeriy vazifeleri kene bu vaqıtlarda alternativ bir hanedan olaraq körsetilme meselesini körsete. Hanlıqtan soñ edebiy eserler yazğan Geraylarğa da diqqat çekilgen. Bulardan eñ meşhur olğanı Şahbaz Geray Hannıñ oğlu Halim Geray Sultan eken. “Tanzimat Devrinde (1839-1876) Osmanlı Devleti’ndeki Geray Sülâlesi Mensupları” ve “Osmanlı Devleti’nin Son Dönemlerinde (1877-1922) Geray Sülâlesi Mensupları”, 1839 senesinden soñ modern devlet inkişafında Osmanlı Devlet teşkilâtında Geray hanedanınıñ klassik dönemden zemaneviy vaqıtta deñişken mevkini körsete.
“Kuzey Kafkasya’ya Yerleşen Geraylar”, hanlıq vaqtından başlanıp Geraylarnıñ Qavqasta keçirgeni tarihni añlata. Atalıq müessisesi, Noğay qabilelerinen munasebetler, hanlıq vaqtından soñ Geraylarnıñ şimaliy Qavqasta keçken hikâyesini bu qısımda oquymız. 19-ncı asırdan soñ Osmalı Devletiniñ topraqlarına köç etken hanedan mensuplarınen Qavqasta qalğanlarnıñ da farqlı bir hikâyesi bar. Qırımlınıñ bu qısımda şimaliy Qavqastaki Geraylarnıñ medeniyet ve meñliklerinen alâqalı yapqan tespitleri pek meraqlı ve muim. Diasporada yaşağan halqlarda körülgen eki kulturalı olmaq Qavqasta yaşağan Geraylar içün eki ve daa çoq kulturalı olmaq demek edi. Bu yaqtaki Geray hanedanı mensuplarında Qırımtatar menligi Qavqas ve Osmanlı münasebetlerinen bütünleşip çoq qulturalı bir menlik inşa etken.
Kitapnıñ qapağı içün Ali Yaycıoğlunıñ resim etkeni Qırım
“Geray Hânedânının Bugünkü Kırım, Türkiye, Bulgaristan ve Yunanistan’daki Hatıraları ve İzleri” qısmı hanedanın Qırım, Türkiye, Bulgaristan ve Yunanistanda yaşağan soylarnı bu künge qadar tedqiq ete. Qırımlı, hanedan mensuplarnıñ büyük qısmınıñ bu kün Türkiyede yaşağanını ayta. Bularnı da üç gruppağa ayıra. Birinciden, Trakiyada çiftliklerde yaşağan soyları. 2-nci olaraq kene Osmanlı Devleti vaqtında Anadolunıñ farqlı yerlerine yerleşken soyları ve soñ Qavqastan Osmanlı topraqlarına kelgenlerniñ soyu. Qırımlı tuvğan soyları haricinde bu gruppalar arasında de-fakto ictimaiy munasebetler yoq dep qayd etken.
“Osmanlı Devleti’nde Geray Hânedânı Mensuplarının Çiftlik, İkâmetgâh ve Mezarlarının Bulunduğu Yerleşim Yerleri”, Osmanlı Devletiniñ keniş mıqyaslı topraqlarında darqalğan Geray henadanı mensuplarınıñ yerleşkeni köy, çiftlik ve diger yerlerni dane-dane körsete. Bu kün dört devletniñ sıñırları içinde bulunalar: Türkiye, Bulgaristan, Romaniya ve Yunanistan. “Geray Hânedânı Mensuplarının Osmanlı Devleti’nde Sürgün Edildikleri Adalar” qısmında Bozcaada, Eğriboz, Girit, Kıbrıs, Limni, Midilli, Rodos ve Sakız adalarına sürgün etilgen Geraylar añlatılğan. Bu sürgünlükler Osmanlı siyaseti olğanı qadar Qırım hanları tarafından da siyasiy küç cıymaq içün evelki hannıñ sürgünligi talep etilgen. Qırımlı bu köylerniñ ve adalarnıñ episine özü ketip tarihiy teşkerüv içün ekspeditsiya yapqan. Bu pek qıyın, amma bir o qadar da maqtavlı teşkerüv soñunda Geraylarnıñ yaşağanı yerlerniñ bütün cedveli ilk kere tizildi.
“Geray Hânedânı Mensuplarının Osmanlı Devleti’nde Kurdukları Vakıflar” qısmında Geraylarnıñ Türk ve İslam devletlerindeki ictimaiy hayır teşkilatları olğan vakıflarnı qayda ve ne vaqıt qurğanları yer ala. Kitapnıñ soñunda eki büyük cedvel yer ala. Bu cedveller: “Osmanlı Devrinde Geray Hânedânı Mensuplarının Tasarruf yahut Mülkiyetinde Bulunan Çiftliklerin ve İkamet Yerlerinin Genel Listesi” ve “Türkiye’de, Bulgaristan’da ve Yunanistan’da Geray Hânedânı Mensuplarının Kalan Yapı ve Mezar Taşlarının Genel Listesi”.
Qırımlı bu kitapnıñ soñunda hususan Geraylar olmadan Qırım Hanlığınıñ var olmasınıñ mümkün olmağanını ancaq Geraylarnıñ sadece Qırımnen sıñırlamaqnıñ da mümkün olmağanını ayta. Geray hanedanı büyük mıqyası Qırımnıñ tışında hayatlarını keçirgenler ve yaşağanları yerlerniñ ictimaiy hayatına tesir etkenler. Bu kün yaşağan Geraylarnı bir hanedan olaraq aytmasaq da, Qırımtatarlarnıñ tarihiy devletini idare etken Cengiz Han soylu bu hanedan milliy temsillerniñ doğmasında muim bir rol alğan.
Adil Geray Han (baqıñız: Kırımlı, “Kırım Hanlığı Tarihinde “Çoban Geraylar” Meselesi”
Ötüken Neşriyatınıñ saytından kitapnıñ birqaç sahifesine baqmaq içün: https://www.otuken.com.tr/u/otuken/docs/g/e/geraylar-ve-osmanlilar-1649768189.pdf
Bibliografiya
Hakan Kırımlı, “Kırım Hanlığı Tarihinde “Çoban Geraylar” Meselesi”, Belleten, C: 84, S: 299, Nisan 2020, s. 243-260.
Hakan Kırımlı, Geraylar ve Osmanlılar: Kırım Hanlık Hânedânının Osmanlı Devleti’ndeki Hikâyesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022.


text:
Franśiyada İslamofobiyägä qarşı protestlar däwam itä
Rizasızlıq belderü çaraları Parijda, Marsel’, Lill, Strasburg, Bordo häm Lion qalalarında uzdı
Franśiyada möselmannarnı maqsat itep alğan öçen tänqıyt’längän “separatist” qanun proyektına häm İslamofobiyägä qarşı protestlar däwam itä.
Rizasızlıq belderü çaraları Parijda, Marsel’, Lill, Strasburg, Bordo häm Lion qalalarında uzdı.
”Härkemgä tigez xoquq öçen İslamofobiyağa qarşı front” isemle kollektiv äydäp baruçanlığında Parijnıň Çatelet mäydanına cıyılğan xalıq Pespublika mäydanına qadär yörede.
Protestçılar ”İslamofobiyäne tuqtatığız”, “Ğadellek bulmasa tınıçlıq ta yuq”, “Rasistlar telämäsä dä bez monda” “Bez Makron telämäsä dä möselmannarğa xörmät häm balalarnıň kiläçäge öçen monda “ digän şiğar’lär äytte.
Bäyläneşle xäbärlär
Bel’giyada timer yullarında êş taşlaw çarası
Bel’giyada timer yulı xäräkäte tulısınça tuqtap qaldı diyärlek


text:
Sentâbrniñ 21-nde Rostov vilâyetindeki Rusiye yaşav tarzı koloniyasından azatlıqqa çıqqan qırımlı cemaat jurnalisti Nariman Memedeminov Qırımğa qaytqan soñ qırımtatarlarnıñ mahkemelerini aydınlatmağa devam etecegini inkâr etmey. Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Özümni cemaat jurnalisti dep saymağa devam etem. Jurnalist faaliyetimnen oğraşmağa imkânım olurmı – Qırımğa kelgen soñ añlaycam. Ne qadar faydalı, ne qadar kerek. Bilem, ne yazıq ki, apis cezaları ve sahte cinaiy davalar – siyasiy sebepli – devam ete, bu tek bizim fikrimiz degil, dünya toplulığı qıymet kesti», – dep qayd etti Memedeminov.
Qırımlı advokat Edem Semedlâyevniñ qayd etkenine köre, Rusiye mahkemesiniñ ükmüne köre, Nariman Memedeminovğa azatlıqqa çıqqan soñ açıq faaliyetnen oğraşmaq yasaq degil. Ne de olsa, imayeciniñ aytqanına köre, uquqçılar Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet azırlay.
«Ebet, qabaatlav aslında onıñ jurnalist faaliyetinen bağlı edi… Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet bermege niyetlenemiz. Ortaqlarımız onı endi azırlaylar», – dedi Semedlâyev.
2019 senesi oktâbr ayında Rusiye mahkemesi Nariman Memedeminovnı «İnternet ağı vastasınen terror faaliyetini kerçekleştirmege açıq şekilde çağırğanında» qabaatlap, eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. Mabüs qabaatını tanımadı.
Moskva vilâyetindeki Vlasiha Arbiy istinaf mahkemesi mayısnıñ 14-nde ükümni deñiştirmedi. Ukraina Tış işler nazirligi narazılıq bildirdi.
Nariman Memedeminov Rostov vilâyetindeki yaşav tarzı koloniyasında bütün apis cezasını çekti. «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi 2018 senesi onı siyasiy mabüs dep tanıdı.
Apiske alınmazdan evel Memedeminov bir sıra Ukraina kütleviy haber vastaları, hususan Qırım.Aqiqatnen işbirligi yaptı. 2019 senesi noyabr ayında Ukraina jurnalistleri milliy birligi Qırımda taqip etilgen qırımtatar cemaat jurnalistleri, şu cümleden Memedeminovnı, İgor Lubçenko söz serbestligini qoruv milliy mukâfatınıñ kollektiv laureatı olaraq tanıdı.


text:
Halqara toplulığınıñ esas qısmı Ukraina şarqında arbiy areketler – Rusiye ve Rusiye tarafından desteklengen separatistlerniñ işi olğanını añlay, dep bildirdi AQŞ Devlet departamentiniñ matbuat kâtibi Jen Psaki, haber ete Radio Svoboda.
Onıñ sözlerine köre, AQŞ ileride de eki tarafnı vatandaşlarnıñ ölümine yol bermemek içün areket etmege çağıracaq.
«Halqara cemiyet azalarınıñ büyük bir qısmı istilâ esasen Rusiye ve Rusiye tarafından desteklengen separatistlerniñ işi olğanını añlay. Biz alâ daa eki tarafnı vatandaşlarnıñ ölümine yol bermemek içün areket etmege çağıramız»,– dep qayd etti Devlet departamentiniñ baş kâtibi.
Ukraina şarqında keçken sene aprel ayından, resmiy malümatqa köre, terrorizmge qarşı ameliyat keçe. Amma, işbu resmiy malümatqa baqmadan, bugünde-bugün Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı açqan cenki aqqında aytalar. Soñ aftaları, Ukraina şarqında cebe yolağındaki vaziyet kerginleşti.


text:
Qırım ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresinde (QMDİ) Rusiyege boysunğan Qırım uquq qoruyıcı organları Molodöjnoye köy camisi ziyaretçileriniñ vesiqalarını teşkergenlerini tasdıqladılar. Şimdiki vaqıtta QMDİ temsilcileri «yüz bergen vaqia boyunca meseleni baqıp çıqalar» ve «bu mesele boyunca resmiy beyanatnı» azırlaylar. Bunı Qırım.Aqiqatqa idareniñ matbuat hızmetinde bildirdiler.
«Uquq qoruyıcı organları öz areketlerini Muftiyatnen uyğunlaştırmay, olar plan boyunca teşkerüvlerge ketseler, bizni haberdar etmeyler», – dep qoştılar idareniñ matbuat hızmetinde.
Mayıs 6-da cuma namazından soñ Molodöjnoye köy camisinde 50-den ziyade silâlı insan musulmanlarnı yaqaladı.
Yüz bergen vaqia boyunca Qırımnıñ rusiyeli uquq qoruyıcı müessiseleriniñ resmiy izaatları yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qırımtatarlarnıñ evlerinde, camilerde pek çoq tintüvler keçirilip başladı, bunı Meclis ve uquq qoruyıcılar qayd ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar milliy Hıdırlez bayramını qırımtatarlarnıñ milliy medeniyet, urf ve adetlerini saqlamaq maqsadı ile keçirdiler. Bu aqta tedbirde Qırımnıñ Rusiye ükümetine Sergey Aksenov bildirdi.
«Rusım, amma insanlarğa munasebetim boyunca – internatsionalistim. Dostlarım arasında qırımtatarlarnıñ sayısı çoq olğanı ile ğururlanam. Eminim, böyle alda Qırım halqları Qırımımıznı çastlı etip olur», – dep bildire Aksenovnıñ sözlerini Qırım Cumhuriyeti Başınıñ matbuat hızmeti.
Bunıñ ile, matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Qırımnıñ şimdiki başı Vladimir Konstantinov Qırım halqları birlik ve barışıqnı meydanğa ketirmek içün areket etmeli – degen fikrini bildirdi.
«Bugün birlikte tınç Qırımnı qurmalımız, ve eminim ki, Qırımnıñ umumiy bayramınıñ aydın kelecegi bardır», – dedi Qırım Devlet Şurasınıñ Reisi.
Qırım Musulmanları Diniy idaresiniñ reisi, Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev Qırım halqları bir-birini ürmet etmek ve Qırım amanlığı oğrunda çalışmaq kerek olğanını bildirdi. Bu sene bayramğa Qırımnıñ bütün halqlarını ve Rusiye Federatsiyasınıñ bazı subyektlerinden musafirlerni davet ettiler.
Evel Qırım.Aqiqat haber etkeni kibi, Qırım ükümeti Hıdırlezge 40 biñ insannıñ qoşulması aqta ayta eken.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Bağçasaray regional meclisiniñ toplaşuvında aprel 18-de Qırımnıñ şimdiki akimiyeti qırımtatarlarnıñ milliy bayramı Hıdırlez ile bağlı tedbirlerde iştirak etmemek qararı qabul etildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov aprel 26-da aydınlatılğan muracaatında Qırım akimiyeti Hıdırlez bayramını qırımtatar halqını bölmek içün qullana, – dep aytqan edi.


text:
İşğal etilgen yarımadada qırımtatarlarnıñ esir aluv ve ölüm taqiqatı semeresiz alıp barıla, dep tüşüne dünyanıñ eñ meşur uquq qorçalayıcı teşkilâtlarından biri Human Right Watch eksperti Yuliya Gorbunova.
«Bizler mart ayında Qırımda oldıq ve samooborona taqımları iştirak etken zorbalıq ğayıp oluvları aqqında yazdıq, Qarasuvbazar civarında ölü tapılğan Reşat Ametovnıñ işi aqqında da tafsilâtlıca yazğan edik. Bilgenimiz kibi, episi bu vaqialar boyunca taqiqatlar semereli degil edi. Eñ azından, taqiqat neticelerini ve cinayetçilerniñ mesülietke çekmesini biz körmeyik», – dep qayd etti Gorbunova.
Onıñ qayd etkenine köre, adamlar ğayıp ola, lâkin olarnı kerekli qadar qıdırmaylar.
Onıñ malümatına köre, Human Right Watch teşkilâtı bu sene mart ayından berli yarımadada 8 qırımtatarı ve Ukrainağa qol tutqan faal, mayıs ayından berli – 7 kişi ğayıp olmasını qayd etti.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev 18 nefer qırımtatarınıñ ğayıp olması aqqında haber etken edi.
Human Right Watch teşkilâtı bildire ki, işğal etilgen Qırımda adamlarnıñ ğayıp olması «Ukrainağa qol tutqan er bir adam, şu cümleden qırımtatarlarğa qarşı duşmanlıq ve qorqu müiti» peyda olmasınıñ sebep ola.


text:
RBK bergen malümatına köre, bugünki kün devamnıda MMVB indeksi 2% tüşti, RTS indeksi ise 3% coydı.
Bu al Donetskte vilâyet devlet memuriyetiniñ binasını zapt etken rusiye tarafdarlarınıñ mayıs 11 künü vilâyetniñ Rusiyege qoşuluvı içün referendumınıñ keçirilmesi aqqındaki ilânlarındanve Rusiye prezidentine Vladimir Putinge regionğa «muvaqqat barıştırıcı asker uyuşmanı» kirsetmek tekliflerinden soñ yüz berdi.
Analitiklerniñ aytqanlarına köre, ziddiyetiniñ kerginleşüvi rusiye iqtisadiyatına pek tesir ete bile, hususan söz regionlarınıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında yürsetilse.


text:
Qıtay basşısı sätti sauda mämilesin tanıtıp, AQŞ prezidentin Beyjiñdegi tarihi orın «Zıjiñ» ordasın aralattı. Sol arqılı Aq üy basşısına jaqsı äser q..
Türkiyanıñ arnayı qızmetkerleri soñğı eki apta işinde 30-dan astam reseylikti qamauğa aldı. Bwlardıñ Reseydegi mwsılman azamattarı ekeni anıqtalğan. Q..
Qırğızstanda prezident saylauınıñ ayaqtalğanına bügin 25 kün boldı. Sol uaqıttan beri saylauda jeñiske jetken bilik partiyasınıñ ökili Sooronbay Jeenb..
Beyresmi statistikağa süyensek, Qazaqstanda mwnay öndirumen 50 mıñnan astam adam aynalısadı. Al mwnayğa qızmet körsetu salasında 1 mwnayşığa 5 adamnan..
Düniejüzilik Sauda Wyımına (World Trade Organization,qısqaşa WTO nemese DSW) Qıtaydıñ müşe bolğanına 16 jıl boldı. Älemniñ ekinşi iri ekonomikalıq twl..


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki Cenübiy okrugınıñ arbiy makhemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ apiste tutuv müddetini uzattı. Olar noyabrniñ 12-ne qadar tahqiqat izolâtorında qalacaqlar, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
«Sıñırlav tedbiriniñ uzun müddetke uzatılması cezağa oşay. Müvekkilim Zekiryayev 13 balanıñ babası ola. Saqlanacaq dep tüşünmeysiñ. 13 balanı terbiyelemek aqqını tutıp alğanlar. Mahkeme sıñırlav tedbirini deñiştirse, imaye mabüslerniñ mahkemege kelmesini temin eter», – dep işandırmağa tırıştı qadını advokat Aleksey Ladin.
Diger imayeciler qırımlılar içün başqa sıñırlav tedbiriniñ saylanmasını istedi, amma mahkeme advokatlarnıñ delillerine qulaq asmadı.
Dava mabüsleri SİZOda aman-aman üç yıl buluna.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
TÄUBE QŪPİAŞYLDYĞYNYÑ TÄRTIBI
Täubege kelgen adam täubehanağa kırıp, qahinmen amandasyp, aiqyş belgısın jasap, aitady:
– + Äke jäne Ūl jäne Kielı Ruhtyñ atyna. Aumin.
Qahin täubege kelgen adamdy kelesı nemese osyğan ūqsas sözdermen Qūdaiğa senuge şaqyrady:
– Ärbır jürekke nūr beretın Qūdai sağan meiırımıne ümıtıñdı artuğa da, barlyq künälaryñdy moiyndauğa da kömek etsın.
Täubege kelgen adam aitady: – Aumin.
Qajet bolsa, qahinge nemese täubege kelgen adamğa Kielı Kıtaptan Qūdaidyñ meiırımdılıgı turaly aiatty oqu mümkın:
“İem, Sen bärın de bılesıñ, Senı jaqsy köretınımdı de bılesıñ” (cf. Joh 21:17).
Sonda täubege kelgen adam öz künäsın moiyndaidy. Qajet bolsa, qahin täubege kelgenge künäsın moiyndau kezınde kömektesıp, keñes jäne epitimia beredı. Sodan keiın qahin täube etuşını jasağan künälary üşın ökınuge jäne ömırın özgertuge şaqyrady. Täubege kelgen adamğa ökınışın kelesı sözdermen bıldıru mümkın:
Ua, Qūdaiym,
men jasağan künälarym üşın
şyn jürekten ökınemın.
Men jamandyqty qalap,
jaqsylyqtan bas tarttym,
Sağan qarsy künä jasadym;
Senı barlyğynan artyq süiuım kerek.
Men Senıñ kömegıñnıñ arqasynda
ökınuge niettenemın.
Men eşqaşan künä jasaudy jäne
künälarğa jetkızetınge jolamaudy ūiğardym.
Qūtqaruşymyz İsa Mäsıh
azap şegıp, bız üşın öldı.
Ua, Qūdaiym,
Ol üşın mağan raqym ete gör.
Aumin.
Sodan soñ qahin täubege kelgen adamdy künälarynan bosatady (absolüsia):
Qūdai Qaiyrymdy Äke Öz Ūlynyñ ölım men qaita tırıluı arqyly älemdı Özımen tatulastyrdy jäne künälardy keşıru üşın Kielı Ruhty jıberdı. Qūdai sağan Öz Kılesesı arqyly keşırım men tanym bersın. MEN DE SENI KÜNÄLARYÑNAN ÄKE JÄNE † ŪL JÄNE KİELI RUHTYÑ ATYNA BOSATAMYN.
Täubege kelgen adam aitady: – Aumin.
Qahin jalğastyryp aitady:
– Jaratqan İe ızgı, maqtaiyq Ony.
Täubege kelgen adam jalğastyrady: – Mäñgı ūlasady berık raqymy.
Qahin täubenı aiaqtap, täube etken adamğa bata berıp, bylai deidı:
– Täñır künälaryñdy keşırdı. Aman-esen qaita ber.
Täubege kelgen adam aitady: – Qūdaiğa alğys aitamyn.
Osydan keiın adam belgılengen epitimiany oryndauy kerek.


text:
Şimdi Ukraina kazaklarınıñ ya da Ukraina bayrağı zemininde toñ yağı süretleriniñ yerine turistlerge Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve silâlı insanlarnıñ süretleri ile mignatislerni satalar. Böyle mignatisniñ fiyatı 6 grivna.
«Alıñız. Biz birincimiz, böyle mahsulat daa bir kimsede yoqtır. Yarın onar grivna turacaq», – aytıp qandıralar satıcılar.
Mında Rusiye bayraqlarını da satmağa başladılar. A4 şeklinde olğan küçük bir Rusiye bayrağı içün 30 grivna isteyler. Hatıralıq şeerçigi de şimdi Rusiye bayrağı altında çalışa. Amma müşterilerniñ sayısı çoq degildir. Mayıs bayramlarına baqmadan, şeer yalısında raatlanğan insan pek az. Satıcılar müşterilerni mayıs 9-na yaqın bekleyler.


text:
Avgustnıñ 23-nde Ukrayınada maqsadı Qırımnıñ işğalden qurtarıluvı olğan halqara muzakere meydançığı olğan «Qırım platformasınıñ» online sammiti ötkerildi. Sammitniñ iştirakçileri ve spikerlerinden biri Ukrayına halq deputatı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev oldı –qırımtatarca ayttı. Cemilev Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında «Qırım platformasınıñ» resmiy olmağan qısmı, Qırımdaki arbiy obyektlerde olğan patlavlar sebebinden qırımlılar nege azırlanmalı ve qırımtatarlar şimdi bir-birine közaydın qavesine ne içün barğanını tarif etti.
Rusiye memleketlerni «Qırım platformasından» saqındırdı
– Bugün dünya Qırım meselesi etrafında yeterli qadar birleştimi?
– Dinamika yahşı. «Qırım platformasınıñ» sammitinden (avgustnıñ 23-nde olıp keçti – QA) pek memnünmiz. Niger ve Kongo Cumhuriyeti kibi memleketler de olacaq edi, amma soñki anda bir şey oldı. Gana da iştirak etecek edi, soñra tehnik sebeplerden qoşulamaycaqlarını, lâkin qabul etilecek netice vesiqasına qoşulacaq, dep bildirdi.
– Bu memleketlerniñ iştiraki müim bir adımmı yoqsa timsaliymi?
– Müim, ebet. Rusiye er kesni saqındırmağa tırıştı, bütün usullarnı qullandı, şantaj ve qorquzuvlarğa qadar. Putinniñ Erdoğanğa aytqanlarını bilem: turistler kelecek, ticaretni kenişletecekmiz, amma Türkiye sammitte iştirak etmesin. Erdoğan ayta: anda (Qırımda – QA) tuvğanlarım yaşay; soñra olarnı turistlerge deñiştirdimmi aytacam? Ve Ukrayına bizim qomşumız, Quranğa köre qomşular bir-birine yardım etmeli, dep ayttı o. Ve bu sefer özü yahşı ayttı.
– Erdoğan içün angisi daa müim: bu cenkte Ukrayınanıñ zaferi ya da Türkiyeniñ halqara arenadaki yeri, regional liderligi, şahsiy reytingi?..
Erdoğannıñ fikirince, aracılıq işğalde qalğan Qırım sakinleriniñ aqlarını qorumağa yardım etece
– Er bir lider adımlarını memleketiniñ milliy menfaatlarına köre belgiley. Türkiye Cumhuriyetiniñ Rusiyenen iqtisadiy bağları pek büyük, alış-verişi büyük, gazdan vazgeçüvge daa çoq bar. Türkiye (bu bağlarnı – QA) tolusınen toqtatqanını tasavvur etsek, iqtisadiy kollaps olacaq. Türkiye bu yönelişte ketecek, amma pek yavaş. Türkiye cemiyeti Rusiye ne olğanını yahşı añlay. Amma Türkiyede Amerikağa qarşı olğanlar da çoq – vatandaşlarnıñ 55-60%-ı Amerikağa qarşı çıqa.
Erdoğannıñ fikirince, aracılıq işğalde qalğan Qırım sakinleriniñ aqlarını qorumağa yardım etecek, onen (Putinnen – QA) bir şey muzakere ete, laf ete bile.
Lvivde Erdoğan Zelenskıynen körüşip, Putin ile körüşmek kerek, dep ayttı. Zelenskıynıñ cevabı pek doğru, dep tüşünem, çünki Rusiye bir şey deñiştirmese, ne kerek körüşmege?
(Ukrayına ve Rusiye arasında – QA) muzakerelerniñ üç raundında neler laf etilgeniniñ tafsilâtlarını bilem. Ateşni toqtatuv ve cenk esirlerini deñiştirüv talaplarına (Rusiye tarafı – QA) olmaycaq, saçma şartlar qoydı – «denatsifikatsiya». Vatanperverlerimizni öldüreyikmi ya da olarğa bereyikmi? Saçma bir şey, doğrumı?
Zelenskıy doğru dedi: işğal etilgen topraqlar azat etilmese, Putinnen laf etecek şey yoq
Ve birinci planda olğan şey, Ukrayına Qırımnı resmiy şekilde Rusiye toprağı dep tanımalı. Halqara uquqnıñ angi normalarına köre? Onıñ (Rusiye tarafınıñ – QA) tek bir cevabı bar: vaziyetke köre areket etmelisiñiz. Olar fikrini deñiştirmese, ne aqta laf etmek mümkün?
Zelenskıy doğru dedi: işğal etilgen topraqlar azat etilmese, Putinnen laf etecek şey yoq.
– Yani Rusiye ordusı Ukrayına toprağından ketmeli?
– Putin eñ azından şunı aytmalı: «Fevralniñ 23-nde olğan sıñırlarğa ketemiz, (Qırımnıñ – QA) statusını ise muzakere etecekmiz».
İşğalden soñ Qırımğa, bizim esaplarımızğa köre, 600 biñden bir buçuq millionğa qadar rusiyeli keldi. Menim fikrim böyle: anda qalmaycaqlar. Olar Ukrayına qanunlarına zıt bir şekilde sıñırlardan keçti. Silânen olsa – sekiz yılğa qadar azatlıqtan marum etilmeli. Şunıñ içün rusiyeliler içün eñ yahşısı – basqı olmağanda tarihiy vatanlarına qaytmalarıdır.
– Ukrayına Rusiye vatandaşlarını Qırımdan küçnen, trenlernen çıqarmaycaq da…
Köpürniñ yoq etilüvi pek doğru, pek uquqiy qarar. Köpür qanunsız quruldı.
– Şimdi Keriç köprü ne olacaq çoq muzakere etile. Patlatsaq, ruslar nasıl qaçacaq? Amma bu köpürden vatandaşlarımıznı öldürgen pek çoq silâ kete. Şunıñ içün bu köpürniñ yoq etilüvi pek doğru, pek uquqiy qarar. Köpür qanunsız quruldı.
– Böyle yoq etüv olacaqmı?
– Komandanlığımız qarar alacaq. Amma zapt etilemez deyler… «Moskva» kreyseri de «zapt etilemez» edi, «matroslar sigara içti» ve battı. Ya da Saq rayonında – yañlış yerde «sigara içkenler» – ve arbiy baza avada patladı. Devamı olacaq, dep tüşünem ve bu doğru ola.
«Putinden bir şey almaq pek qıyın»
– Bu vaziyette qırımtatarlarğa pek zor olacaq. Er kes añlay, qırımtatarlarnıñ ekseriyeti Ukrayınağa qoltuta. Ve Rusiye tarafdarları qırımtatarlar olmasa, diversiyalarnı kim yapa, dep tüşüne bile.
– Bundan soñ Qırımğa çoq yerge telefon ettim, fikirlerini soradım. Ve bir tatil tezkeresi meni qorquzdı, anda qırımtatarlarnı taqip etmek kerek, bu olarnıñ işi, dep aytıla eken.
Qırımnıñ birinci Rusiye işğalinden başlap II Yekaterina zamanında qırımtatarlarnı çıqarmaq içün bütün manaçıqlar qullanıldı. Meselâ, 1853-1856 seneleriniñ Qırım cenkinden soñ qırımtatarlar Rusiye işğalcilerine bu cenkte az qoltutqanı içün Rusiyeniñ yeñilüvini körgenler.
– Ne yapıla bile? Nariman Celâl aqlıma keldi. Erdoğannen laf etkende onıñ adı aytıldımı?
«Qırım platformasında» Nariman Celâlnıñ adı aytıldı, Zelenskıy ayttı. Bu kerçekten cesür adam
– «Qırım platformasında» Nariman Celâlnıñ adı aytıldı, Zelenskıy ayttı. Bu kerçekten cesür adam: apishanede yatıp, olarnıñ yuvasında işğal aqqında aytmaq… Aferin, ne deyim.
Yaqın vaqıtta Erdoğannen körüşip, bu meselede ne yapa bile, dep laf etecem. Amma Putinden bir şey almaq pek qıyın.
2017 senesi, Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov azat etilgende, – esasen Erdoğannıñ rolü oldı. Qarşısında ne istedi, dep sorasam, o, bir şey, Putinden rica ettim, o, azat etti, dep ayttı. Aslında ise, Erdoğan eki rus terroristini bermege mecbur olğan eken. Soñra türk matbuatında qanlı qatiller teslim etildi, dep yazğanlar. Çeçen dissidentlerini öldürgen Baş istihbarat idaresiniñ hadimleri eken.
Şimdi çeçen dissidentlerini avlağan 6 ya da 7 rus terroristi apiste yata. Olarnı apiske alğanlar, ve men bu terroristlerni insanlarımızğa deñiştirüv meselesini kötersem, olar böyle aytqanlar: ruslar olarnı soramay bile. Olar istese, biz deñişüv meselesini köterir edik.
– Bir qaç yıl devamında çoqusı Ukrayına siyasetçisi Qırım diplomatik yollarnen azat etilmeli dep aytsa, şimdi aq qorçalayıcılar da arbiy-diplomatik yol aqqında ayta. Ukrayınanıñ ğalebesi nasıl kelecek?
Men kerçekten Ukrayınadan bir emir kelir, dep tüşündim: Vatan telükede, silâ al! Buña da azırlandıq. Amma olmadı
– Putinnen telefonda laf etkende o, «zorbalıqsız areketlerniñ tarafdarısıñız» dep, qırımtatarlar ve işğal altındaki Qırımda Rusiye arbiyleri arasında çatışmalar olmaycaq, dep ümüt etken edi. Men vatandaş aqlarını qorumaq içün zorbalıqsız küreşeler, dep ayttım. Seniñ toprağına yabancı asker kelse, mesele bam-başqa dedim. O vaqıt er biriniñ vazifesi – vatanını qorumaq. Men qırımtatarlar özleri Rusiyenen cenkleşmeycek dedim – küçler farqlı, amma Ukrayına vatandaşları Ukrayına reberliginiñ qararlarına riayet etecek. Men kerçekten Ukrayınadan bir emir kelir, dep tüşündim: Vatan telükede, silâ al! Buña da azırlandıq. Amma olmadı.
– Amma yarım yıl evelsi oldı.
– Amma 2014 senesi işğal oldı, işğal olğanda bir şey yapmaq kerek. O vaqıt arbiy areketler olsa edi, olar Donbasqa kirmez edi.
– O vaqıt bir çoq kişi ve çoq şey azır degil edi.
– Ebet, doğru. Ukrayına mudafaa naziri parlamentte çıqışta bulunıp, 41 biñ insandan tek 6 biñ ant sözlerine ve emirlerge uymağa azır, dep aytqan edi. Bütün tehnika parça-parça, uçaqlar köterilmey, tanklarnıñ motorları yoq. Yanukoviç rejimi vaqtında Ukrayına küçsüz olsun dep er şey yapıldı.
– Ve dünya azır degil edi. Köremiz, şimdi bile Rusiye yüz fayız tişlenmey.
– 2014 senesi mart ayında BM Baş Assambleyasınıñ qararından soñ Avropa memleketleri aman-aman bir kereden sanktsiyalar kirsetti. Amma sanktsiyalar pek ciddiy olmadı, şimdiki sanktsiyalarnen aynı degil. 2014 senesi böyle ciddiy sanktsiyalar kirsetilse edi, böyle büyük istilâ olmaz edi, belki.
Daa 2008 senesi ruslar Gürcistanğa kirgende sanktsiyalarnı kirsetmek kerek edi – o vaqıt Qırım (işğali – QA) olmaz edi.
– Ukrayına içün ğalebe finalı ne vaqıt olacaq ve Qırımnı ne bekley?
– Rusiye Ukrayınanı bütünley işğal etse bile, Rusiye endi yutturdı. Rusiyeniñ ölümi keldi. 21-inci asırda böyle şeyler afu etilmey.
Rusiyeniñ tolu izolâtsiyasına doğru areket etile. Ebet, Şimaliy Koreya kibi izolâtsiyada degil, amma Rusiye büyük Şimaliy Koreya olmaq içün ardı-sıra areket ete. Ebet, o vaqıtqa qadar dayansa. Şimdi esnaslar daa dinamik.
– Qırımda neler beklenmeli?
Qırımda qorqqanlarını aytsalar, men böyle deyim: «Rus degilmiz. Arbiy bazalardan uzaq oluñız»
– Cenk areketleri olsa bile, Ukrayına Rusiye kibi areket etmeycek, bunı tüşünmek bile yañlış. Bizimkiler barışıqsever obyektlerge ateş açsa, olarnı mında aşarlar – qanunlarımız buña izin bermeycek. Rusiyede ise er şey ola bile. Şunıñ içün Qırımda qorqqanlarını aytsalar, men böyle deyim: «Rus degilmiz. Arbiy bazalardan uzaq oluñız». Vaziyet (olarğa ücüm etmege – QA) mecbur etecek, ğaliba. Ebet, fikirler farqlı. Telâş – Rusiyege ketken maşinaları körgensiñiz. Maña Aksenov ve Konstantinov qorantalarını çıqardı, dep aytqanlar. FSB hadimleri de insanlarını çıqardı. Bu güzel bir işaret.
Qırımtatarlar ise bir-birine musafirlikke közaydın qavesine bara. Maña telefon etkenler ise böyle ayta: Allahqa şükür, niayet!
MALÜMAT: Ukrayınağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayına şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayına akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayınağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Yalta "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Arsen Cepparovğa tibbiy yardım istep, Rusiyede insan aqları boyunca vekâletli Tatyana Moskalkovağa muracaat etti.
"Arsen Cepparovnıñ aqlarını kütmek muracaatınen Rusiyede insan aqları boyunca vekâletli Tatyana Moskalkovağa hitap etem, hususan Cepparovnıñ temelli tibbiy baqıluvını yapmağa ve onıñ neticesinde kerekli tedbirlerni körmege rica etem", - yazdı o Facebookta.
Denisovanıñ malümatına köre, Cepparov daa evel muracaat etken sağlıq problemaları alâ daa çezilmedi. Hususan, onı pek başı ağıra, qan basqısı yüksek ve betindeki yaralar çıqtı.
Daa evel Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» advokatı Ayder Azamatovnıñ bildirgenine köre, al-azırda Rusiyeniñ Şahtı şeerindeki SİZOda tutulğan Arsen Cepparovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Twitter meñnärçä akkauntnı sörtte
Törkiyägä qarşı bulğannarı ğaräp däwlätlärendä terkälgän
Twitter Törkiyäne nişanğa alğan 7 meñ 891 akkauntnı sörtüen belderde. Alar, başlıça, Soğud Ğaräbstanı häm Misırda terkälgän.
Mäsälän, El Fagr dip ataluçı Misır çeltäre 2 meñ 541 yalğan akkaunt yasap, Törkiyä, Katar häm İranğa qarşı tänqıyt’ yazuların äyläneşkä kertep cibärgän. Bu çeltär belän Misır xökümäte idarä itüe açıqlandı.
Monnan tış, Soğud Ğaräbstanı belän bäyläneşle buluı bilgele häm Törkiyä belän Katarnıñ Yämändäge êşçänlegen tänqıyt’kä totuçı yalğan çeltärdän 5 meñ 350 akkaunt sörtelgän. Anıñ, şulay uq, Soğud Ğaräbstanı idaräsen maqtawçı yazmalar da urtaqlaşuı bilgele.
Ğomumän alğanda, Twitterda Törkiyä belän bäyle fikerlär yazuçı 7 meñ 891 akkauntnı yuq itkännär. Törle illärdä törle säyäsi maqsatlar belän urtaqlaşu yasağan Serbiyä, İndoneziya häm Gonduras märkäzle meñnärçä akkaunt sörtelgän.
Twitter açıqlıqnıñ platforma öçen ähämiyätle bluın assızıqladı.
Bäyläneşle xäbärlär
Qara diñgezdä tabiğıy gaz êşçänlege däwam itä
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Qara diñgez gaz mäydanında kabel’lärne diñgez töbenä salıp quyaçaq köymäneñ Bosfor buğazına kilüen belderde
Ärdoğan: “Bez döres yuldan baruıbıznı isbatladıq”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan: "Kizü belän (“Kovid-19” belän) başlap (Rusiyä-Ukraina) suğışı belän kiñäygän global’ iq’tisadi krizis qarşısında bez kürsätkän çıdamlılıq belän döres yuldan baruıbıznı isbatladıq”, - dip äytte


text:
Könyaq-Könçığış Aziä däwlätläre berläşmäse
Könyaq-Könçığış Aziä däwlätläre berläşmäse (ACEAN, inglizçä Association of SouthEast Asian Nations) — Könyaq-Könçığış Aziädäge däwlätlärneñ säyäsi, iqtisadi häm mädäni xalıqara oyışması.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1967 yılnıñ 8 avgustında Bangkok şähärendä "ACEAN deklaratsiäse"n imzalağannan soñ ACEAN barlıqqa kilä.
1976 yılda Bali utrawında Könyaq-Könçığış Aziädä Duslıq häm Xezmättäşlek xaqındağı kileşügä häm ACEAN tatulıq deklaratsiäsenä qul quyğannan soñ ACEAN oyışması buldırıla.
İdärä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
ACEANnıñ yuğarı organı bulıp äğza-däwlätlär citäkçeläreneñ (il häm xökümät räisläreneñ) oçraşuı tora. 2001 yıldan birle bu oçraşular yıl sayın ütkärelä. Şulay uq yıl sayın ütkärelgän tışqı eşlär ministrları kiñäşmäse citakçe organı bulıp tora.
Yıl sayın finans ministrlarınıñ kiñäşmäse häm qayçaqta awıl xucalığı häm iqtisad ministrlarınıñ kiñäşmäläre uza. Räislek itüçe ilneñ tışqı eşlär ministrı häm başqa äğza-däwlätlärneñ ilçelärennän torğan daimi komitet oyışmada köndälek citäkçelekne başqara.
Daimi Särqätibät Cakarta şähärendä urnaşqan häm Ğomumi särqätib tarafınnan idärä itelä (2013 yıldan Vyetnam wäkile Le Lyoñ Min başqara, wäkälätlek waqıtı - 5 yıl). Şulay uq 29 komitet häm 122 eş törkeme bar, alar ACEAN qısalarında 300 çara uzdıra.
Taswir[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Eş tele - inglizçä.
Mäydan 4 480 000 km², xalıq sanı 592 000 000 keşe. Tulayım eçke produkt $ 2,172 trln (2003).
1996 yıldan Räsäy ACEANnıñ tulı wäqälätle iptäşe bula. 2005 yılda Räsäy-ACEAN berençe oçraşuı uza.
Räsäy tışqı eşlär ministrı yıl sayın "ACEAN+10", "ACEAN+1" qısalarındağı kiñäşmälärdä qatnaşa.
Äğza-illär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
ACEN oyışmasına 10 il kerä:
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- CekpeTapиaT ACEAH oфcaйT (aHrл)
- 11ый caMMиT ACEAH 12-14 дekaбpя 2005, Kyaлa ЛyMпyp, Maлaйзия oфcaйT (aHrл)
- 11ый caMMиT ACEAH 2006 eлHың 13 фeBpaлb kөHeHдә apxиBлaHraH. 12-14 дekaбpя 2005, Kyaлa ЛyMпyp, Maлaйзия (aHrл)
- APФ (aHrл)
- OбpaзoBaHиe ACEAH (aHrл)


text:
Vezir, birinci nazir... Qırım hanlığında da bunıñ kibi bir vazife bar edi. Vezir, ya da qırımtatarlarnıñ devletinde başta baş ağa, soñra ise – han ağası adını taşığan vazife – bayağı keç, XVI asırnıñ soñunda tesis etilgen edi. 1588 senesinden evel olğan qaynaqlarda vezir aqqında aytılmay. II Bora Ğazı Geraynıñ hanlığında ilk baş ağa peyda ola.
Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarih saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ leyhasında, «Tuğra» videobloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Larişes müzeyiniñ saytından ve «Qasevet» mecmuasınıñ resimleri, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarını aks ettirmey


text:
Aqmescitte iyün 1-de aqşam belgisiz şahıslar Şmidta, 2 adresi boyunca Qırımtatar Milliy Meclisi yerleşken binanıñ qapusını açıp, milliy bayraqnı alıp taşladılar. Bunı Qırım.Aqiqatqa şaatlar bildirdi.
Olarnıñ malümatına köre, olar binanıñ ögünde keçip, binanıñ qapusı açıq olğanını, qapunıñ üstünde olğan bayraq ise qarşıda direkniñ yanında turğanını kördiler.
«Bizler içeri kirip, bir qaç kere qıçırdıq, amma kimse cevap bermedi, soñra tanışlarımızğa telefon etmege başladıq. Tahmin etkenimiz kibi, tanışlarımızğa telefon açqanda belgisiz şahıslar binanı ekinci çıqıştan terk ettiler», – dep qayd etti subetdeş.
Olarnıñ malümatına köre, birazdan Şmidta soq., 2 adresi boyunca qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, şu cümleden Kurtseit Abdullayev, «Larişes» Qırım tarihiy müzeyiniñ tesisçisi Güliver Altın, adliyeci Cemil Temişev ve digerleri keldiler.
Şaatnıñ bildirgenine köre, Temişev özü binağa çıqıp, bayraqnı eski yerine tikledi.
«İç bir kimse uquq qoruyıcı organlarğa ariza yazmadı. Kelgen politsiya tezden ketti», – dep ayttı şaat. O, «bunıñ episi provokatsiyağa» oşağanını tüşüne.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları ya da Qırımtatar Milliy Meclisi vaqianı izaatlamaylar.
2014 senesi sentâbr ayında belgisiz şahıslar Aqmescitteki Meclis binasından bayraqnı alıp taşladılar.
2014 senesi sentâbr 16-da Şmidta, 2 adresi boyunca Aqmescitteki Qırımtatar Milliy Meclisiniñ binasında on eki saatlik tintüv keçirilgen edi. Neticede vesiqa, protokol, islâm edebiyatı ve bilgisayarlar alındı.
Sentâbr 17-de Meclis binasına mahkeme vekilleri kelip, bu bina ve «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtına ait daa altı binanıñ tevqifi aqqında tenbiyelediler. Sentâbr 19-da Meclis binası müürlengen edi.
Kiyev rayonı mahkemesi «Qırım» Fondu» HT müdiri Riza Şevkiyevni 350 biñ rublelik para cezası ile cezalandırmağa, fondnı ise 4,5 million rublelik para cezası ile cezalandırmağa qarar aldı.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov bildirdi ki, «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ mal-mülki Qırım musulmanları Diniy idaresine berilmek kerek. Bu teşebbüs Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovğa seslendirilgen edi.
Soñra peyda olğan malümatqa köre, «Qırım» Fonduna» ait binada hanlar devriniñ «Kalga-sultan» tarih ve medeniyet müzeyini açacaqlar.


text:
Vakuum
Vakuum - matdädän buş qalğan fäza.
Texnikada atmosfer basımnan şaqtıy kim basımda bulğan gaz moxite tevnik vakuum dip atala.
λ - gaz molekuları irekle yögerü ozınlığı
d - moxitneñ zurlığı
- tübän vakuum
- urtaça vakuum
- yuğarı vakuum
Vakuumnı U-sıman torbanıñ ber qulına boxarlaşmawçı sıyıqça salıp, östen asqa äyländerep buldırırğa bula, berwaqıt atmosfer basımın da belü mömkin. Ğälämdäge vakum 10−14 Pa qädär citä. Keşe yasağan cíhazlarnıñ iñ yaxşılar 10−10 Pa ğına buldıra ala.
Texnik vakuum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tışqı atmosfera basımınnan şaqtıy kim basımdağı gaz texnik vakuum dip atala. Şul xalättä molekulalar üzara bäreleşe tuqtala. Aldan buşanu - forvakuum dip atala.
Fizik vakuum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kvant fizikasında kvant qırınıñ iñ tübän - töp energiä xaläte (nul' impuls, impuls momentı, bütän kvant sannarı belän) fizik vakuum dip atala.
Fizik vakuum buşlıqqa tiñ tügel. Tübän xalättäge qırda kvazikisäkçeklär bulırğa mömkin (virtual' yäki fononnar).
Fizik vakuum matdädän buşatılğan läkin qır belän tutırılğan fäza dip yörtelä. Bilgesezlek mäsläge buyınça fizik vakuumda härwaqıt virtual' kisäkçeklär tua häm yuqqa çığa: qırlarnıñ nul' tirbäneşläre baralar.
Yalğan vakuum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırnıñ kvant teoriäsendä lokäl minimumına turı kilüçe, läkin globäl minimum energiäsenä turı kilmi torğan xalät - yalğan vakuum dip atala. Bu xalät tik bilgelängän waqıt däwamında totrıqlı (metastabil), soñraq ul çın vakuum xalätenä tunnellänä ala.
Qayber teoriälär buyınça bügenge Ğäläm yalğan vakuumda tora häm çın vakuumğa tunnellänep, tarqala ala. Küzätelä torğan Ğäläm öçen metastabil vakuum yäşäw waqıtı 1058- 10241 yıl bäyälänä.
Ğälämneñ inflätsiäse teoriäse buyınça yalğan vakuum xalätennän Ğäläm barlıqqa kilgän häm küptörle metagalaktikalar kilep çıqqannar.


text:
«Yaltadaki Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarını,işlerini okrugnıñ arbiy mahkemesinde baqmaq içün bu künlerde Qırımdan Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerine yollaycaqlar, dep bildirdi Qırım.Aqiqatqa tevqif etilgen Qırım aq-uquq qoruyıcısınıñ ömür arqadaşı Meryem Kuku.
«Bizde iç bir türlü hayal qalmadı. Bu mahkeme sistemasınıñ keri qaytuv yolu olmağanını ve ne advokatlar, ne de qabaatlanğanlar tarafından ketirilgen dellilerniñ esapqa alınmağanını bilemiz. Akem, yaqın vaqıtta yollanacaqlarını ayttı. Añlağanımız qadar mahsus cedvel bar. Birinci yollav çarşenbe künü olacaq. Belki de olarnı endi yollarlar», – dedi yaqalanğannıñ apayı.
Emir-Useyin Kukunıñ qorantası babalarınen körüşüvge azırlana. Yollavdan evel olsun dep, salı künü körüşmek isteyler.
Dekabrniñ 4-nde Aqmescitte Rostov okrugı seyyar mahkemesiniñ oturışuvında mahkeme «Yaltadaki Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarınıñ tevqif müddetini 2018 senesi mayıs 27-sine qadar uzattı.
Tevqif müddeti Muslim Aliyev, Emir-Useyin Kuku, Vadim Siruk, Enver Bekirov, Refat Alimov ve Arsen Cepparovğa uzatıldı.
«Yaltadaki altılıq»nıñ işi boyunca tahqiqat tamamlandı. Yaqın vaqıtta Rostov okrugınıñ arbiy mahkemesi işniñ özüni baqıp başlaycaq. Azırlıq mahkeme oturışuvınıñ vaqtı ve yeri, dekabr 11 künü saat 10:00 (Kyivniñ vaqtı boyunca 09:00) Rostov okrugınıñ arbiy mahkemesi olaraq tayin etildi.
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir (qomşu Rusiye ve ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan teşkilât) işi»niñ fiqurantları Arsen Cepparov ve Refat Alimov 2016 senesi aprelniñ 18-nde Qızıltaşta (Krasnokamenkada) tevqif etilgen soñ apiste bulunalar. Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğanlarnıñ ilk dörtü 2016 senesi fevralniñ 11-nde tevqif etildi. Bular: İnsan aqları boyunca alâqa grubunıñ azası Emir-Useyin Kuku, qurucılar olıp çalışqan Aluşta sakini Muslim Aliyev ile Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov ve Yaltada yaşağan çiçek satıcısı Vadim Siruk.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi diniy alâmetine köre yapıla, dep sayalar. Advokat Emil Qurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruplarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd ete.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesi, dep köstereler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ anda mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Bügin Almatı jwrtı memleket jäne qoğam qayratkeri, oppoziciyalıq sayasatker Baltaş Twrsımbaevtı aqtıq saparğa şığarıp saldı. Türli joğarı lauazımda bolğan sayasatker ömiriniñ soñğı 23 jılında oppoziciyağa ketken.
Tamızdıñ 14 küni 76 jasıqa qarağan şağında qaytqan sayasatkerdiñ artında jarı, eki balası jäne jeti nemeresi qaldı.
Twrsımbaevtıñ janazası üyinde şığarılıp, qoştasu räsimi ğalımdar üyinde ötti. Azalı jiınğa jaqın tuıstarımen birge seriktesteri, keşegi käsiptesteri jäne jaqtastarı qatıstı. Marqwmdı Keñsay-2 zirattığına jerlendi.
Jatqan jeriñiz jarıq bolsın! Baltaş ağa.


text:
Özbekstan jeke derekterdi qorğau turalı zañ qabıldadı. Özbekstanda jeke adamnıñ ömirbayanın, jeke ömirin, twratın jerin, käsibin, sayasi jäne dini köz..
Germaniya Federaldı ädilet departamenti Facebook kompaniyasına 2 mln euro (900 mln teñgege juıq) köleminde ayıppwl saldı. Kompaniyanı äleumettik jeli..
Qıtay şekaraşıları Şıñjañ-Wyğır avtonomiyalıq aymağı arqılı elge kirgen turisterdiñ telefondarına tıñşılıq qwrılğılar ornatqan. Bwl turalı şeteldik bi..
Vikipediya onlayn enciklopediyasınıñ negizin qalauşı Larri Sanger äleumettik jelidegi jeke derekterdi baqılaudı qalpına keltiru maqsatında osı aptanıñ..
Wlıbritaniya Gonkongqa qatıstı Qıtay-Britan deklaraciyasındağı erejeler orındalmaytın bolsa, soñı auır saldarğa äkep soqtıratının aytıp, Qıtayğa eske..


text:
AQŞ Süriyağa qaytalay äsker kirgizui mümkin. Jergilikti aqparat qwraldarı AQŞ-tıñ Rakka qalasına jaqın eki äskeri bazasın qalpına keltire bastağanın h..
Bir sättik tınıstaudan keyin aqırı bastaldı. Donbass üşin qiyan-keski wrıs bastaldı. Bwl turalı Ukraina prezidenti Voladirmr Zelenskiy mälimdedi. Keş..
Resey Azov teñiziniñ jağasındağı Mariupol' port şaharın tügelge juıq baqılauğa alğanın aytıp jatır. Biraq, Mariupol'de äli qarsılıq körsetip, soñğına ..
Resey Ukrainağa basıp kiruiniñ bir maqsatı retinde NATO-nıñ şığısqa qaray keñeyuine böget qoyu dep körsetken edi. Alayda, däl mwnıñ kerisinşe Ukraina..
Resey Ukraina jerine qarulı küşpen basıp kirgenine eki ayğa juıqtadı. Soğıs bastalğannan beri Resey küşteri Ukraina oñtüstik-şığısındağı port qala –Ma..


text:
Medicina salasında emin äli tappağan aurudıñ biri qaterli isik. Jıl sayın düniejüzi boyınşa osı dertten köz jwmatındar sanı artuda.
Därigerlerdiñ aytuınşa, bwğan bastı sebep – öz densaulığına nemqwraylı qarap, skriningtik tekserulerden ötpeu.
Skriningten ötkizu jwmısı bastalğanına 10 jıldan astı. Memlekettiñ esebinen tegin profilaktikalıq tekseruden ötuge boladı. 40 jastan asqan äyelderde süt bezi obırı men jatır moyını obırı köp kezdesetindikten, olar 2 jılda bir ret tekseristen ötip twru kerek.
Er adamdarda kezdesetin onkologiyalıq auru türlerine ökpe obırı, quıqastı beziniñ obırı jäne öñeş obırı jatadı.
50 jastan 70 jasqa deyingi erler men äyelder gemokul't-testtiñ kömegimen kolorektaldıq obırdı erte anıqtauğa tekseruden ötedi.
«Halıq densaulığı jäne densaulıq saqtau jüyesi turalı» kodekske süyene otırıp, skriningtik zertteulerden ötu üşin bir jıl işinde qızmetkerlerge 3 jwmıs künine deyin äleumettik demalıs beriletinin bile jürgeniñiz jön. YAğni jwmıs beruşi öz qızmetkerin onıñ lauazımı men ortaşa jalaqısın saqtay otırıp, skriningten ötuge kedergisiz bosatıladı.
Skriningtik tekseru aurudıñ bastapqı kezeñin der uaqıtında anıqtauğa äri asqındırmauğa jäne jüyeli em qabıldauğa mümkindik beredi. Osılayşa ömir sapası men wzaq ömir süruge mümkindik aladı. Alayda adamdar skringke şaqırğanda kelmegendikten auruları asqınıp, mazalay bastağanda ğana därigerge jüginedi. Ökinişke oray ol kezde keş boladı. Sol sebepti adamdardı qwtqaru därigerlerdiñ qolınan kelmey qaladı. Aurudıñ erte anıqtaluı adam ömirin wzartu üşin mañızı zor. Sondıqtan är azamat öz ömiri üşin, qauipti dertti auızdıqtau üşin jıl sayın skringten ötip, der kezinde em alu kerek.
Nwrbätima Baytwrsın


text:
Batu xan
Batí xan (Batu xan, Sain xan) (1207 tiräse – 1256), Mongol imperiäseneñ ğäskär başlığı, cihangir, Altın Urda ilen nigezläwçe xan. Çıñğız xan onığı,Cüçi ulı.
Atası wafatınnan soñ olıs idaräçese (1227). Mongol imperiäse qorıltayı quşuınça İdel buyı Bolğarına, Rus kenäzleklärenä häm Könbatış Awrupa illärenä yawlar oyıştıra (q. İdel buyı Bolğar däwlätenä Monğol yawları). 1236 yılda İdel buyı Bolğarın, 1237-1240 yıllarda Rus kenäzleklären üzenä buysındıra, 1240-1242 yıllarda Pülşä, Macarstan, Çexiä häm Bolgariäne basıp ala. 1242-1256 yıllarda Cüçi olısınıñ Cäyek yılğasınnan alıp Könbatış çigenä qädärge bilämäläreneñ baş idaräçese. İdel tübän ağınında Altın Urda yaña başqalası Saray äl-Mäxrusä tözelgänçe Bolğar şähärendä torıp idarä itä. Üz bilämälärendä hönärçelekkä, kürşe il-mämläkätlär belän säwdä itügä, Tübän İdel buyında şähärlär tözeleşenä zur iğtibar birä. Saray äl-Mäxrusä şähäre tözeleşenä Bolğardan, Urta Aziädan, Qawqazdan ostalar kiterä.


text:
Bir qaç bala kilim üstünde ayaqlarını uzatqan alda oturıp, bir daire teşkil eteler.
Yetekçi “Davul taqtım boynuma” sayımını ayta ve balalar öz arasında oyunnı başlaycaq birinci oyuncını seçeler. Seçilgen bala sayımnı ayta ve dairedeki ayaqlarnı saymağa başlay. Sayımnıñ soñundaki “qantar” sözü kimniñ ayağına tüşse, şu bala ayağını tez-tez çekip yetiştirmek kerek.
Çekip yetiştirse, demek, oyunda qala ve sayımnı aytıp, oyunnı devam ete. Eger ayağını çekip yetiştirmese, oyundan çıqa. Oyunnı ise birinci bala devam ete. Öyle etip, episi balalar oyundan çıqqance devam eteler. Soñunace qalğan bala ğalip tanıla.
Davul taqtım boynuma
Çıqtım deve yoluna,
Deve yolu bit bazar,
Bit bazada ayuv bar.
Ayuv meni qorquttı,
Qulaqların sarqıttı,
Antar-mantar,
Çek ayağıñ, qantar.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqyar parlamentiniñ deputatları «Aqyar ve Qırım arasında sıñır» qanunını qabul etti.
Vesiqa fevralniñ 4-nde Rusiye parlamentiniñ toplaşuvında qabul etildi.
Bu qararğa bütün deputatlar qoltuttı, dep haber etile.
Yanvarniñ 20-nde Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov ve Aqyar ükümetiniñ yolbaşçısı Mihail Razvojayev Qırım ve Aqyar arasında «sıñır belgilev vesiqasını» imzaladı.
Davalı topraqlar sebebinden işğal etilgen Qırım ve Aqyar arasındaki sıñır alâ daa yoq, muzakereler 2017 senesi yanvar ayından berli devam ete, dep bildire Qırım kütleviy haber vastaları. Jurnalistlerniñ aytqanına köre, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti istegeni kibi sıñırlar tasdıqlansa, Aqyar Yalta ve Bağçasaray sıñırlarında qıymetli topraqlardan marum qalması mümkün.
Davalı topraqlar tahminen 400 gektar teşkil etmekte.
2019 senesi Aqyarnıñ sabıq yolbaşçısı Dmitriy Ovsânnikov, Qırım ve Aqyar arasındaki sıñır Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginde tasdıqlanğan sıñırlarda belgilenecek, dep bildirgen edi.


text:
Rusiye Devlet dumasına, Ukrainanıñ Donetsk ve Luhansk vilâtlerindeki vaqtınca işğal etilgen rayonlarnıñ sakinlerini işke kirsetüv aqqında qanun leyhası teslim etildi. Qırımdan saylanğan Rusiye senatorları Sergey Tsekov ile Olga Kovitidi ve bir sıra diger deputatlar onıñ muellifleri oldı. Qanun leyhası qabul etilse, «DNR» ve «LNR» adlarınen bilingen teşekküllerniñ pasportlarına malik olğanlar işke kirüv patentini almadan Qırımda ve qomşu Rusiyede işke kire bilecekler.
Asılında Ukrainanıñ Donetsk ve Luhansk vilâyetlerindeki ayrı rayonlarınıñ sakinlerini qaçaqlar ve muvaqqat sığınaq berilgen şahıslarğa musaviy etmege teklif eteler. Rusiyeniñ qanunlarına köre, ealiniñ bu kategoriyalarında sadeleştirilgen şekilde işke kirmege aqqı bar. Qanun leyhasınıñ muellifleri, bu yolnen ilhaq etilgen Qırımdaki sanatoriyler ve kurortlar saasındaki hadim yetişmemesi seviyesini eksiltmek ve qanunsız çalışqanlar problemasını çezmek mumkün olacaq, dep umüt eteler.
Rusiyeniñ sabıq emek ve ealini iş ile temin etüv naziriniñ muavini Pavel Kudükin, Devlet dumasınıñ bu qanunnı qabul eteceginden şübhelene.
– Tam bir statistika yoq, lâkin türlü KHVlerde Ukrainanıñ Donetsk ve Luhansk vilâylerinden kelgen bir buçuq million qaçaq aqqında malümat peyda ola edi. Olarnıñ vaziyeti türlü-türlü: bazılar ecnebiy vatandaşlar içün umumiy olğan qaideler esasında işke kirdi, bizde şimdi bu, qolaylaştırılğan tarzda yapıla. Bazılar, ihtimal ile, qanunsız çalışa. Qalğanlar ise içtimaiy qorçalav organlarınıñ nezareti altına kireler. Rusiye cemiyetinde ve Qırımda, Donetsk ve Luhansk vilâyetleriniñ ayrı rayonlarını sadece imaye altında tutmaq yerine, soñ olaraq qoşmaq kerek, degen noqtai-nazar bar. Lâkin men, işke kirüv aqqında bu qanun leyhasınıñ ukümet ile Prezident memuriyeti ve, buña munasip şekilde Devlet duması tarafından qol tutuv köreceginden ğayet şübhelenem.
Donetsk jurnalisti Sergey Garmaş, böyle teşebbüsler Rusiyede Donbassnıñ işğal etilgen territoriyasındaki eali aqqında qasevet çekkenlerini asla isbatlamay, dep saya.
Bu Donbassnıñ degil de, Donbassnı qullanıp, Rusiyeniñ qasevetini çeküvdirSergey Garmaş
– Ukrainanıñ kontroli altında olmağan Donbass territoriyalarda sanayı istisalı bayağı eksildi, ve, tabiiy ki, insanlar iş yerlerini başqa yerlerde qıdırmaq mecburlar. Esas olaraq Rusiyege keteler, çünki propaganda ya da 2014 senesi vaqialarında iştirak etkenleri içün pek çoq kişi Ukrainadan qorqa. Raqamlar aqqında aytmaq qıyın, lâkin insanlarnıñ çıqıp ketmesi – bir kerçektir. Keçken afta separatist kütleviy haber vastaları, «DNR» degenleri yerde yaşağanlardan 50%-iniñ o yerde yaşamaq istemegenini köstergen malümatnı derc ettiler. Aynı zamanda Rusiyede bu yerden olğan işçilerde ihtiyac bar: men, Sankt-Peterburgda maden sanayısı işçilerini celp etmek içün büyük paralar bereler, dep eşittim. Belki de, tamam bu sebepten böyle qanun leyhalarınıñ ğayeleri peyda ola. Lâkin bu Donbassnıñ degil de, Donbassnı qullanıp, Rusiyeniñ qasevetini çeküvdir. Bu sebepten men, Devlet duması musbet şekilde rey berecek, dep tüşünem.
Qırım siyasetşınası Lenora Dülber, Qırımnıñ yerli emek bazarında Donbass sakinleri, yarımadağa kelgen Rusiye sakinleri ile ketken sayın daa ziyade reqabet etmek mecbur olalar, dep qayd ete.
Reqabet qat-qat arttı, çünki Rusiye regionlarından işçiler kelp başladı. Qırım sakinleri özleri de şimdi mevsim qazançlarını qıdırmağa mecburlarLenora Dülber
– Qırımğa Şarqiy Ukrainadan çıqqanlarnıñ tsiklik şekilde kelip çoqlaşqanı ola. Birinci kere 2014 senesinde, arbiy areketlerniñ başlanması sebebinden kelip çoqlaştılar. Lâkin 2015 senesinde olarnıñ sayısı qat-qat eksildi. Şimdi Qırımda Donetsk ve Luhansk vilâyetlerinden kelgenlerniñ bulunması ile büyük problemalar bar. Eñ başında yerli ukümet olarğa qol tutqan, vesiqalar, iqamet izni bergen olsa, soñundan bunı toqtattı. Neticede yalıñız 2014-2015 senelerinde iqamet izni almağa yetiştirgenler qaldı. Daa soñra vesiqalar, ve şu cümleden emek patentleriniñ berilmesini toqtattılar. Emek migrantları yarımadada eñ çoq yazda peyda ola – adet üzre bu, qanunsız çalışqanlar. Reqabet qat-qat arttı, çünki Tatarstan, Samara vilâyeti ve diger Rusiye regionlarından işçiler kelp başladı. Qırım sakinleri özleri de şimdi mevsim qazançlarını qıdırmağa mecburlar.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 işi» figurantlarına ükümniñ ilân etilmesini tekrar başqa vaqıtqa keçirdi.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ mahkeme zalından bildirgenine köre, nevbetteki oturışuv iyün 18-de saat 14:00-te olacaq.
Muhakeme etilgenlerniñ advokatı Ayder Azamatov, akemniñ qararına «añlaşılmağan» dedi. Diger advokat, Edem Semedlâyev, nevbetteki oturışuv vaqtında mahkeme yanına «daa çoq kişi kelmek kerek», dedi.
Qabaatlav tarafı Ali Asanov ve Mustafa Degermenci içün 3 yıl ve 6 ay sınav muddeti ile şartlı olaraq 5 yılğa azatlıqtan marum etilüv ve işniñ diger figurantları içün aynı sınav muddeti ile şartlı olaraq 3 yıl ve 6 ayğa azatlıqtan marum etilüv cezalarını istey edi.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutqanlar ve qarşı çıqqanlarnıñ keniş mıqyaslı bir miting keçti. Birinciler sırasında qırımtatarlar ve Ukraina tarafını tutqan faaliyetçiler bulunda edi. Olarğa qarşı Rusiyeniñ tarafını tutqan faaliyetçiler çıqtı. Olar, şimdi Rusiyege tabi Qırım ükümetiniñ başında turğan Sergey Aksönov başlığındaki «Rus birligi» liderleri tarafından teşkil etilgen ediler.
2015 senesiniñ yanvarinde Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım idaresi fevral 26 mitingi esnasındaki kütleviy qarışıqlıqlar boyunca cinaiy iş açtı.
Yaqalanğanlar arasında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutqanlar: Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz ve ondan ğayrı faaliyetçiler Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev buluna ediler.
Daa soñra mahkeme, baş şübheli – o vaqıt Qırımda faktik olaraq Meclis lideri rolüni eda etken Ahtem Çiygoznı ayrı bir protsesske ayırıp, «fevral 26 işi»ni eki işke böldi.
Advokat Cemil Temişevniñ teşebbüsi ile faaliyetçi Talât Yunusov ve ATR telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev, bergen ifadeleriniñ «fevral 26 işi»niñ diger figurantlarına qarşı delil olaraq qullanılmaması şartınen tahqiqat ile añlaşma yapıp, özlerine qarşı qabaatlarnı tanıdılar. 2015 senesinde Talât Yunusovğa şartlı olaraq 3,5 yıl ve Eskender Nebiyevge aynı bunıñ kibi, şartlı olaraq, 2 yıl ceza müddeti berildi.
2017 senesi sentâbr 11-de Rusiye mahkemesi Çiygoznı, yarımadanıñ Rusiye tarafından ilhaqı ile bağlı narazılıqlarnı közde tutqan «kütleviy qarışıqlıqlar»nıñ teşkil etilmesinde qabaatlav boyunca sert rejimli koloniyada sekiz yıl apis cezasına mahküm etti.
2017 senesi oktâbr 25-te Rusiye ükümeti, Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra o, Kyivge keldi.


text:
Nebatiyat
Nebatiyat (Botanika, Botanik) – arapça النبات (Al-Nebat) "Ösümlik" sözinden kele. Ösümlikler nen ilgilenip bilgi alğan bir ilim dalıdır, qısqaça Ösümlik Bilimi. "Botanik" terimi; otlaq, ot veya yem anlamına kelen Grekçe Botάvn (botanē) kelimesinden türetilgendir. Geleneksel bolaraq, botanik, mantarları ve algleride içine alğan bir bilim dalıdır. Künümüzde, botanikçiler (tam anlamınan), 391.000'i tamarlı ösümlik türü (yaqlaşıq 369.000 çeçekli ösümlik türü dahil) [1] ve yaqlaşıq 20.000'i qara yosunı bolan yaqlaşıq 410.000 qara ösümlik türünü incelemektedir.[2]
Botanik, ilk insanlarnıñ aşalabilir, şifalı ve zehirli ösümlikleri tanımlama ve daa soñra yetiştirme çabalarınen herboloji bolaraq tarih öncesinde ortağa şıqtı ve bu da onı bilimin en eski dallarından biri aline ketirdi. Genellikle manastırlarğa bağlı orta devir fizik bağçaları, tıbbiy öneme saip ösümlikler içere edi. Bunlar 1540'lardan itibaren qurulğan üniversitelerge bağlı ilk botanik bağçalarınıñ öncüleri edi. Bu bağçalarnıñ eñ eskilerinden biri Padova botanik bağçası edi. Bu bağçalar, ösümliklerniñ akademik bolaraq çalışılmasını qolaylaştırğan. Ösümlik koleksiyonlarnı katalogluv ve açıqluv çabaları, ösümlik taksonomisiniñ de başlanğıcı edi ve bu çabalar botanikni 1753'te, Carl Linnaeus'niñ bugünge qadar qullanımda bolan ikili adlandırma sistemine kötürdi.
19. ve 20. asırlarda, ösümliklerniñ incelenmesi içün optik mikroskopi ve canlı hücre körüntüleme yöntemleri, elektron mikroskobu, kromozom sayısınıñ analizi, ösümlik kimyası ve enzimlerin ve diger proteinlerin yapısı ve işlevi dahil bolmaq üzere cañı teknikler keliştirildi. 20. asırnıñ soñ yirmi yılında botanikçiler, ösümlikleri daa doğru bir şekilde sınıflandırmaq içün genomik ve proteomik ve DNA dizileri dahil bolmak üzere moleküler genetik analiz tekniklerini qullandılar.
Modern botanik, bilim ve teknolojiniñ diger alanlarınıñ çoqından girdiler içeren geniş, çoq disiplinli bir qonudır. Araştırma qonuları arasında ösümlik yapısı, büyüme ve farqlılaşma, üreme, biyokimya ve birincil metabolizma, kimyasal ürünler, kelişme, hastalıqlar, evrimsel ilişkiler, sistematigi ve ösümlik taksonomisi çalışmaları yer ala. 21. asır ösümlik bilimindeki basqın temalar, ösümlik hücreleriniñ ve dokularınıñ farqlılaşması sırasında gen ekspresyonunıñ mekanizmaları ve kontrolı bolan moleküler genetik ve epigenetiktir. Botanik araştırmaları, temel gıda, kereste, may, kauçuk, lif ve ilaç kibi malzemeleri, modern bağçacılıqta, tarım ve ormancılıqta, ösümlik çoğaltmada, ıslahta ve genetik modifikasyonda, inşaat içün kimyasalların ve hammaddelerin sentezinde qullanmada çeşitli uyğulamalara saiptir ve enerji üretimi, çevre yönetimi ve biyolojik çeşitliligin sürdürülmesi qonularını içerir.
Sınıflandırma[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Ösümlik morfolojisi, ösümliklerniñ iç ve tış yapılarnı genel bolaraq inceler. Ösümlik morfolojisi birçok alt dalğa ayrıla.
- Ösümlik histolojisi, ösümlik dokularnı inceler.
- Ösümlik sitolojisi, ösümlik hücresini inceler.
- Ösümlik anatomisi, ösümlik dokularnı organ düzeyinde inceler.
- Üreme morfolojisi, yaşam çevrimini inceler.
- Morfogenez, ösümliklerniñ kelişmesini inceler.
- Agrostoloji, otsu ösümliklernen ve özellikle bu ösümliklerniñ sınıflandırılmasınen ilgili botanik dalı.
- Ösümlik fizyolojisi, ösümliklerdeki hayatiy olayları fizik ve kimya qanunlarına dayanaraq inceler. Madde degişimi (Metabolizma), büyüme-kelişme ve areket fizyolojisi bolmaq üzere üçke ayrılaraq incelenmektedir.
- Ösümlik ekolojisi, ösümliklerniñ diger canlılarnan ve yaşadıqları çevrenen bolan ilişkilerni araştırır.
- Sistematik botanik, ösümlikleri birbirlerinen bolan tabii aqrabalıq derecelerni köz önünde tutaraq ve filogenetik kelişmelerine dayanaraq incelegen, kiçik veya büyük topluluqlar alinde gruplandıran botanik dalıdır.
Tüpbilgiler[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ RBG Kew (2016). The State of the World's Plants Report – 2016. Royal Botanic Gardens, Kew. https://stateoftheworldsplants.com/report/sotwp_2016.pdf arhivlengen.
- ↑ The Plant List – Bryophytes.


text:
Aqmescitniñ Kuybışev çarşısında yerli akimiyetniñ sebze ve meyvalarnıñ soqaqta satıluvına qarşı nevbetteki teşkerüvi keçti. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, bunı Aqmescit çarşılarına aftada bir qaç kere eteler.
Şu zamanda özü östürgen meyva ve sebzelerini satqan insanlar olarnı qanuniy sürette satmağa çareleri olmağanına şikâyet eteler, çünki yerli akimiyet olarğa çarşıda yer ayırmay eken.
Olarnıñ sözlerine köre, çarşıda yerler olarnı uzun müddetke kirağa ala bilgen iş adamlarına yüksek ücretke berile.
İşsizlik artqanı sebebinden satıcılarnıñ çoqusına köy hocalığı mahsulatınıñ satıluvı yekâne kâr tapuv imkâniyetidir.
Satıcı vaqtında mahsulatını satıp olamasa, onı politsiya hadimleri tutıp ala bile, saibini ise cezalaylar. Sebze ya meyvalarnı politsiya hadimleri ya yoq ete, ya da çöplükke atalar.


text:
esapl.pt
Site title:
Site description:
Some data need to be updated! Your browser id not supported JavaScript!
Follow to update all data in the special mode. this link
0% loading data...
Domain Info
Fully qualified domain name
esapl.pt
Domain name
esapl
Domain zone
pt
Registered
no data
Registrar:
no data
Domain created
no data
Domain expired
no data
Information For Domainers
Country code top-level domains
Try esapl in country code top-level domains
Popular top-level domains
Try esapl in popular top-level domains
esapl.academy esapl.accountant esapl.accountants esapl.active esapl.actor esapl.aero esapl.agency esapl.airforce esapl.apartments esapl.app esapl.archi esapl.army esapl.associates esapl.asia esapl.attorney esapl.auction esapl.audio esapl.autos esapl.biz esapl.cat esapl.com esapl.coop esapl.edu esapl.gov esapl.info esapl.int esapl.jobs esapl.mil esapl.mobi esapl.museum esapl.name esapl.net esapl.one esapl.ong esapl.onl esapl.online esapl.ooo esapl.org esapl.organic esapl.partners esapl.parts esapl.party esapl.pharmacy esapl.photo esapl.photography esapl.photos esapl.physio esapl.pics esapl.pictures esapl.feedback esapl.pink esapl.pizza esapl.place esapl.plumbing esapl.plus esapl.poker esapl.post esapl.press esapl.pro esapl.productions esapl.prof esapl.properties esapl.property esapl.qpon esapl.racing esapl.recipes esapl.red esapl.rehab esapl.ren esapl.rent esapl.rentals esapl.repair esapl.report esapl.republican esapl.rest esapl.review esapl.reviews esapl.rich esapl.site esapl.tel esapl.travel esapl.xxx esapl.xyz esapl.yoga esapl.zone


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/03-23
Emmi Nöter (23.03.1882, / Bavariä patşalığınıñ Erlangen qalası, / Alman imperiäse - 14.04.1935, Pensilvaniä ştatınıñ Bryn Mawr qalası, AQŞ ) — yähüd çığışlı Almaniä matematika ğälimäse.
Teoretik fizika ölkäsendäge Nöter teoreması simmetriä häm saqlanu qanunnarı arasındağı bäyläneşen kürsätä.
SSRB matematikları belän xezmättäşlek itä. Xäkimiätkä Hitler citäklägän natsistlar kilgännän soñ, AQŞqa kitärgä mäcbür bula.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Yaltanıñ Krupskaya soq., 48 rayonında merkeziy suv borularında qaza oldı, evlerniñ bir qısmını ve maşinalarnı suv bastı. Bu aqta Yalta şeer yolbaşçısı Yanina Pavlenko telegram-kanalında haber etti.
«Bugün saat 12:00-larda 10-uncı mikrorayonda merkeziy suv boruları patladı. Binalarnıñ bazı birinci qatları ve maşinalar suv altında qaldı. Mülki zarar körgen er keste 112 telefonına haber etmelerini rica etem. Al-azırda vaziyet kontrol altında buluna. Suv borusınıñ qaza aqibetleri yoq etile. Kimse suvsız qalmaycaq, dep vade eteler», – dep bildirdi Pavlenko.
2021 senesi yazda Qırımda uzun quru bir müddetten soñ sel sebebi olğan sağanaqlar yağdı. Eñ çoq iyün ve iyül aylarında Yalta ve Keriç zarar kördi. Avgust ayında küçlü yağmurlar sebebinden Qırımnıñ şarqiy regionlarını kene suv bastı.
2021 senesi noyabr ayında işçiler Yalta özenini temizlegende iyul seli vaqtında coyulğan qadınnıñ cesedini taptı.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Rusiye botları, leyboristler lideri Ceremi Korbinge qol tutıp, Twitter vastasınen Büyük Britaniyada keçken senedeki saylavnıñ neticelerine tesir etmek istediler. Bunı The Times, bir universitet ile birlikte keçirgen öz tetqiqatnıñ neticesine atıfta bulunıp, bildire.
Neşirniñ malümatına köre, Korbin içün teşviq etken ve konservatorlarnıñ lideri Tereza Meyni tenqit etken 6,5 biñ şübheli esap tayin etildi.
Leyborist firqası içtimaiy ağlardaki propagandağa alâqası olmağanını bildirdi.
Cemaatlar Palatasına (parlamentniñ aşağı palatasına) 2017 senesiniñ muddetten evelki saylavında Ceremi Korbinniñ başlığındaki Leyborist fırqası, bundan evelki 2015 senesi saylavına köre, 32 mandat ziyade alıp ve neticede Cemaatlar Palatasındaki 650 yerden 262 yerni qazanıp, daa yahşı netice kösterdi.
Bu aftada AQŞta Amerika prezidentiniñ saylavına Rusiyeniñ ihtimallı qarışuvı aqqında maruzanı halqqa tanıttılar. Vesiqada, Rusiyeniñ, mahsus hizmetlerniñ agentleri ve içtimaiy ağlar ile matbuattaki propaganda vastasınen rey berüvge tesir etmek istegeni bildirile. Rusiye özüniñ diger devletlerdeki saylavlarğa alâqasını qatiyen red ete.


text:
Qırımda keçken aftağa baqqanda hastahanege alınğan koronavirus hastalarınıñ sayısı 20% arttı. Tedaviylenmege devam etken yüzden çoq hastanıñ alı ağır ve pek ağır dep qayd etile.
Bu aqta noyabrniñ 25-nde Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri Aleksandr Ostapenko bu yuqunç ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Koronavirus ve pnevmoniyanen hastahanege alınğan hastalarnıñ seviyesi keçken afta 767 olsa, bu afta 933 oldı. Menim fikirimce, kederli bir şey bar, tedaviylenmege devam etken 109 hastanıñ alı ağır ya da pek ağır. 44 hastanıñ aqcigerleri suniy avalandırıla», – dep qayd etti Ostapenko.
Rospotrebnadzor, noyabr ayında yarımadada koronavirus yuqunçından vefat etkenlerniñ sayısı artmağa devam ete, dep bildirdi. Keçken künü Qırımda 225 COVID-19 hastası qayd etildi. Qırımda pandemiya vaqtında 10212 insan tüzeldi. Qırım sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, bu yuqunçtan epidemiya vaqtında 258 kişi vefat etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Bugün Mudaafa Nazirliginiñ temsilcilerinen işğalciler tarafından esirlikke alınğan ukrain arbiy hızmetçilerniñ taqdiri aqqında qonuştıq. Mudaafa Nazirliginde tasdıqlanılğan cedvelini taqdim etemiz», – dep aytıla beyanatta.
Al-azırda taqdirleri belli olmağan esirleriniñ sırasında Oleksandr Fillippov, Yuliy Mamçur, İgor Voronçenko, Viktor Demyanenko, Dmıtro Delâtıtskiy ve Rostıslav Lomtevniñ adları bar.
«Yevgen Pıvovarov, Anatoliy Kalyan ve Vladislav Neçiporenko yaqında azat olundı ve tapıldılar», – qayd eteler aktivistler.
.
«Biznen samimiy tarzda qonuşqan Mudaafa Nazirliginiñ temsilcisine baqqanda, Devlet sıñır hızmetinde bir de bir malümat bermege aşıqmadılar. Bundan evel esirge alınğan İvan Nikolüsâ aqqında olğan malümatnı ne tasdıqladı, ne red ettiler. Şunıñ içün şimdi onı coyulğanlarnıñ cedvelinden çıqarmacaqmız», – qayd eteler gruppanıñ iştirakçileri.


text:
Mında yerleşken caminiñ minaresini 1930-ıncı seneleri yoq ettiler. 1994 senesi ise belgisiz şahıslar cami binasını yaqtılar.
Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire ki, yañıdan tiklenilgen cami selçük şeklinde quruldı. Cami quruluşınıñ parasını Türkiyedeki iş adamı, tamırları Qırımdan olğan Murat Ülker ödedi. Murat Ülker Körbek camisiniñ evelki imamı Devlet hacı İslâmnıñ torunı ola. İmam Devlet hacı İslâm Körbek camisinde 1933 senesine qadar diniy hızmet etti. Repressiya zamanında ise Türkiyege köçip ketti.
Qırımnıñ eñ güzel camilerinden biri olğan Körbek camisiniñ tantanalı açılış merasimine yarımadanıñ çeşit köşelerinden musafirler keldi. Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev musulmanlarnı bu emiyetli bir vaqia ile hayırlap, yerli çoqmilletli sakinlerni birlik-beraberlikte muabbet yaşamağa çağırdı, çünki İslâm dini butün insanlıq içün hızmet etken bir dindir.
Qırımtatar milliy meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımtatarlarnı temsil etken organnıñ adından yerli din cemiyeti, Aluşta bölgesiniñ ükümeti ve sponsorlarğa teşekkürler bildirdi.
Aluşta şeer yolbaşçısı Stanislav Kolot ise bu hayırlı vaqia Qırım ealisiniñ, hususan qırımtatarlarnıñ, maneviy inkişafını aks etkenini qayd etti. Tantanalı merasimde Türkiye Cümhüriyeti diyanet işleri idaresiniñ koordinatorı Mevlüt Seyhan, yerli akimiyet, qırımtatar cemaatçılığı temsilcileri ve digerleri iştirak ettiler.
Merasim musafirleri yañıdan qurulğan camide Cuma namazını qıldı ve Qırımnıñ barışığı ve inkişafı içün dua ettiler.
Hatırlatamız, Körbek camisiniñ quruluşı 2013 senesi mayıs ayında başlandı. Binanı qurmaq içün sırf mermer ve siyrek rastkelgen ağaç qullanıldı. Bina 500 adamnı sığdıra bile. Birinci qatta imam odası, oğlanlar içün medrese ve yataq odası, sınıflar, aşhane ve eki abdesthane (erkekler ve qadınlar içün) yerleştirilgen. Ekinci qatta buyük ibadethane ve qadın-qızlar içün ayırılğan yer bar. İbadethane Quran süre ve ayetlerinen yaraştırılğan. Qayd etmek kerek ki, camideki butün arap yazıları, mihrab ve kiriş altın ile boyalanğan.
Eñ yaqın zamanda Körbek camisindeki erkek medresesine talebelerni qabul etmege başlaycaqlar. Bundan da ğayrı, qadın-qızlar içün İslâm dininiñ esasları boyunca kurslar açılacaqtır.