text:
Rusiä Piterburda üz maqsatına ireşte: Zur Sigezlek näticäläre
Zur 8lek cıyını 17 yül üz eşen tämamladı. Küplär, Yaqın Könçığıştağı kierenkelek sammitnıñ köntärtiben üzgärter dip borçılsa da, Liban häm İzraildäge xärbi çaralar, Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa, yağulıq ölkäsendä üz maqsatına ireşergä qomaçawlamadı.
"Sammitta Rusiä täqdimnäreneñ qabul itelüenä bez bik şatbız. Rusiäneñ üsä barğan iqtisadı, global tärräqiättä dä zurraq urın ala başladı, monsına şik yuq. Täqdimnärne tormışqa aşıruğa qatnaşırğa bez äzer."
Torontoda bäysez universitet qarşındağı zur 8lekne öyränü törkeme başlığı John Kirton, Piterbur sammitın – uñışlı dip bäyäläde:
"Rusiäneñ sammitqa üz qaraşların, sistemağa salınğan täqdimnären kertüe – yaxşı näticägä kiterde. Açıq, añlayışlı bulu häm tärtipkä salu yağınnan qarağanda, Piterbur summitı 32 yıl elek başlanğan bu cıyınnar arasında iñ uñışlısı buldı."
Rusiä Yevropanıñ Energiä Kileşüennän baş tartuğa ireşte. Ägär dä Yevropa Mäskäwdän ul kileşüne raslatqan bulsa, Rusiä üzeneñ energiä çığanaqların häm transport mömkinleklären dönyağa açıp salırğa tieş bulır ide. Anıñ urınına Rusiä Energiä Kileşüen xuplawın belderde, şulay itep Rusiäneñ gaz ütkärgeçläre barısı da Gazprom kontrolendä qalaçaq.
Yevropa illäre citäkçelären bu älbättä borçıy, çönki alar yağulıq mäsäläsendä xäzer Rusiä xökümätenä bäyle bulaçaq, çönki Gazprom däwlät şirkäte.
Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerü söyläşülärendä alğa kiteş bulır dip kötelgän ide, ämma bulmadı. Oyışmanıñ 149 äğzase arasında xäzer barı tik Quşma Ştatlarnıñ ğına üz süzen äytäse qaldı. Ämma şimbä könne söyläşülärdä ber nindi dä alğa kiteş bulmadı. Zur 8lekne qunaq itkän Putin ällä ni borçılğanın sizdermäde.
Rusiädä demokratiäne çiklägän ğämällär turında Könbatış citäkçeläreneñ berse dä telgä almadı. Kiresençä, Putin, yañadan terror turındağı fiker ayırmalıqlarnı iskä töşerde. Zur 8lekneñ qayber citäkçeläre, Süriä häm İrannıñ Hizballağa yardäm itkänen tanırğa çaqırğaç, ni öçen "terrorçılarğa sıyınu birgän başqa illär telgä alınmıy" dip belderde. İşärä – çeçen ğısyançıları xökümäteneñ tışqı eşlär ministrı Ahmäd Zakayevnı Rusiägä tapşırudan baş tartqan Britaniägä yasalğan ide.
Alsu Qormaş


c: text/html

text:
Bügen İrlandiädä Yevropa Berlege citäkçeläre belän oçraşqan AQŞ prezidentı G.Bush Ğıraq mäsäläsendä berdämlek buldırırğa omtıldı. Citäkçelär Ğıraq xärbilären künegülärdän ütkärüne yaqlasa da , alar ällä ni konkret yardäm täqdim itmäde
2meñ ğäskär 4meñ politsiä tarafınnan saqlanğan summit 16nçe ğasır Dromoland nığıtmasında ütte. Prezident Bushnı kiçä Dublindä 5meñ çaması demonstrant protestlar belän qarşı aldı(audio)
Summitnı tämamlağan press konferensiä dä soñlap başladı, Çönki protest belderüçelär jurnalistlar utırğan aftobuslarnı toqqarlap, alarnıñ soña qaldırdı.
Äfganstan, yaqın könçığış, global terrorizm, säwdä , SPİD çirenä qarşı köräş kebek bik küp mäsälälär qısqa sumitnıñ köntärtibendä torsa da,in möhim mäsälä bulıp Ğıraq konflktı häm çärşämbedä xakimiätne waqıtlı Ğıraq xökümätenä tapşıru tordı. Bilgele ki Trans Atlantik mönäsäbätläre Ğıraq suğışı säbäple ällä ni yaxşıdan bulmasa da, Yevropa Berlegeneñ älege prezidentı İrlandiä premyere Ahern BMO İminlek Şurasınıñ Ğıraqnıñ yaña xökümäten yaqlağan resolutsiäsenä qul quyu belän bäxäs bette dip äytkän ide kiçä.Summit azağında AQŞ häm berlekeneñ Ğıraq turında iğlan itkän urtaq belderüdä bolay dielgän: NATOnıñ Ğıraqta zurıraq rol aluın yaqlıybız, NATO Ğıraq iminlek köçlären kündegüdän ütkärüdä yardäm itäçäk . Ğıraqnıñ 120milliard dollar dip farazlanğan burıçların kimetü dä bar belderüdä Summit azağındağı press konferensiädä G.Bush NATO Ğıraqnıñ totrıqlandıruda yardäm itergä tieş, suğış turındağı fiker ayırmalıqları bette dip äytte, mätbuğat oçraşuı waqıtında . G.Bush AQŞ, Törkiäne Yevropa Berlegeneñ kiläçäk äğzası bularaq kürergä teli dide(audio) Törklär bik ğorurlu xalıq, alar islam traditsiälären yevropa kemlege belän uñışlı räweştä alıp bara. Törkiä Yevropa Berlege standartlarına ireşkän waqıt Berlek anıñ belän söyläşülär başlarğa häm Törkiä tulı äğza bulırğa tieş dip söyläde Amerika citäkçese.
Prezident Bush bügen Ankarağa kilä .
färidä xämit,praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä başqalasınnan könbatışqa taba 200 çaqrım yıraqlıqta bulğan yök poezı häläkäte häm mazutnıñ yılğağa elägüe – Mäskäw xalqına da qurqınıç tudıra ala. Çärşämbe könne 26 vagonlı poez timer yuldan töşep yılğağa 60tan alıp 300 tonnağa qadär yağulıq aqtı. Tabiği çığanaqlar ministrlığında tirä yaq möhitne küzätü bülege başlığı urınbasarı Oleg Mitvol süzlärenä qarağanda, ägär aşığıç räweştä tieşle çaralar kürelmäsä , Mäskäwdäge eçär su ağulanaçaq. Mazut Vazuza yılğasına eläkkän, bu yılğa isä İdelgä taba ağa.
Häläkätneñ näticälären beterü bik sülpän bara, Mitvol, monıñ säbäplären tikşerer öçen cinäyät eşe açılaçağın belderde.


text:
Qazaxstan belän Qıtaynı totaştıruçı yaña neft' ütkärgeçkä Qazaxstan nefte qudirila başladı. Preziden Nursoltan Nazarbayev başqala Astanädä töymägä basıp 700 million dollarlıq ütkärgeçne eşlätep cibärde.
Nazarbayev bu Qıtay belän Qazaxstannıñ iqtisadıy mönäsäbätlärendäge iñ möhim waqıyğa dide.
"Duslıq, tatu kürşelek mönäsäbätläre kileşüenä häm üzara şäxsi duslıqqa tayanıp bez räis Hu Jintao belän 2004-nçı yılnıñ mayında bu ütkärgeçne tözergä kileştek. Min 1997 yılda bu turıda berençe märtäbä süz kütärgändä härkem moña utopia, mömkin bulmağan närsä dip qaradı. Qazaxstan üzeneñ barlıq bäysezlek yıllarında utopianı çınbarlıqqa äyländerä kilde" dide Nazarbayev.
Meñ çaqrım ozınlıqtağı ütkärgeç Qazaxstan üzägendäge Atasu belän Qıtay çigendäge Alaşankunı totaştıra. Anı ike ilneñ däwlät energiä şirkätläre bergäläp tözede. Ütkärgeç yıl sayın Qıtayğa 20 million tonna neft qudırırğa tieş.


text:
Sember tatar cämäğätçelege: “Şähri Bolğar – ğomum başqalabız!”
1988-yılnıñ martında barlıqqa kilgän “Tuğan tel” oyışmasınıñ berençe yılğı iñ möhim çaralarınnan berse dip 26-sentäberdäge Bolğarğa säyäxätne dä atarğa buladır. Çönki bu çara milli üzañın saqlap qalğan baytaq millättäşlärne barlarğa yärdäm itte. Şunlıqtan mondıy säyäxätlär yıl sayın oyıştırıla kilde. Tik moña hawa xälläre dä kirtä bulıp tora ide: yañğır yausa, barıp bulmıy, çönki asfal't Ul'yan ölkäse çigenä qädär genä bara. Tatarstanda - yulsızlıq. Yañğır yawıp kitkän oçraqlarda, şofer kire borılmasın öçen, 2-nçe märtäbä şul uq yul bäyäsen xalıqtan cıyu oçraqları da bulğaladı.
1993-yıl buğay. Ber äbi, tarix turındağı äñgämäne özep, “Subitet kilä, subitet!” dip qıçqırıp cibärde. Çınlap ta, şatlıqlı küreneş: yul çitendä taş häm qom öyemnäre. Dimäk, xätta(!?) Tatarstan cirendä dä yul saluğa röxsät alınğan! Yuğisä, Ul'yan ölkäseneñ här awılına asfal't yul iltkändä, Tatarstannıñ rayon üzäkläreneñ dä yulsız qaluın añlaw qıyın ide.
Çitkä kitelde, buğay. Süzneñ asılı menä närsädä: 1988-yıldan birle “Tuğan tel” oyışması yıl sayın berniçä säyäxät oyıştıra kilde. Sember säyäxätçeläreneñ maqsatı – tarixi ğädelsezleklär belän tanışu ğına ide. Çallı TİÜe oyıştırğan säyäxätlär säyäsi tösmer aldılar. Äytik, “Min yaratam sine, Tatarstan” cırın bu çaranıñ gimnı dip atap, anıñ axırın “Azatlıq! Azatlıq!” dip qıçqırular belän däwam itü, Mäskäwne genä tügel, üzebezneñ dä tälinkä totuçılarnı faş itü… Bu çaralarnıñ ruxın çağıldıruğa 2 genä özek tä citäder.
Läkin mondıy eçtäleqle çaralarnı qabul itmäwçelär dä tabıldı. Rayon xakimiäte başlığı Qamil Nogaev ta çitläşte. Kaşapovlarnıñ Çeçenstanğa barıp qaytuları mondıy çaranı oyıştıruğa qarşı kirtälärgä dä säbäp buldı kebek. Avtobuslar birmäw, yulda totqarlawlar, yäşlärne qurqıtu kebek ğämällär. Nihayät, 1999-yılnıñ 1-iyünendä Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığı oyıştırğan şuña oxşaşlı çara Kaşapovlarnı açıqtan-açıq çitläşterüedäy kilep çıqtı. Şunısı ğibrätleder: Kaşapovlar çitläştereldelär, Mäğärif ministrlığı isä – üze ük çitläşte. Härxäldä, ul başlağan eşneñ däwamı qısqa buldı.
“İzge urın buş tormıy”, digändäy, borınğı başqalabız – barıber xalıq iğtibarında. Häm kem genä oyıştırmasın, mondıy izge cirdä bulırğa tezläwçelärgä qıtlıq yuq. Häm şulay bulaçaq ta.
Semberlelär yıl sayın berniçä märtäbä tarixi säyäxätlär oyıştıra kildelär: ara yaqın bit – nibarı 125 çaqrım ğına.
Boları tüläwle. Ä menä Tälğat xäzrät Tacetdinnıñ ölkä üzägennän genä 10ap avtobus belän buşlay säyäxätlär oyıştıruı “Tuğan tel” häm “Bolğar yañarışı” oyışmaların mondıy çaralardan qotqardı, diärgä dä buladır. Şulay da aktivistlar barğanda-qaytqanda avtobuslarda böyek tarixıbız belän säyäxätçelärne tanıştıru mömkinlegen saqlap qaldılar. Äle dä şulay.
Tik Tälğat xäzrät oyıştırğan cıyınnarda rizasızlıq xisläre tudıruçı mizgellär dä bulğaladı. Äytik, üz opponentların vaxxabizmda ğayıpläp, alarnı faş itüçe notıqlar, üz tarafdarlarınıñ küplegen häm xalıq aldında zur abruylı ikänleklären raslawçı Plenumnar…
Törlese buldı inde. Tik menä üzara mönäsäbät açıqlawda İzge Bolğar ciren, anıñ şanlı tarixın qullanuğa rizalaşmawçılar sanı da işäyä bardı.
Şulay da, şöker, soñğı arada din ähelläre arasında üzara qapma-qarşılıqlar şiñä barğanday. Bälki moña Tatarstannıñ tarixi başqalabıznı olılawı ğämälläre dä etärgeç biräder. Härxäldä, bıltırğı çarada Qazannan kilgän baytaq asıl zatlarıbıznıñ da qatnaşuın, säxnädä Rawil, Tälğat, Ğosman xäzrätläreneñ bergä basıp toruın “üzara tartqalaşularğa çik quyıla” dip añladı xalıq. Şulay uq Tälğat xäzrätneñ Şähri Bolğarnı üz bilämäsedäy sanawına nigez qaldırmadı bu küreneş.
Şöker, bıyıl da şulay bulaçaq, kebek. Tik ber teläk tä urınlı bulır sıman. Tatarstan Mäğärif ministrlığı Bolğarğa säyäxätlärne Kaşapovlar qulınnan tartıp aldı da – tınıçlandı. Bu yulı matur başlanğıç ozın ğömerle bulsın ide, di Sember tatar cämäğätçelege.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Kriminologiya
Kriminologiya ataması latınsha krimen - jınayat, grekshe logos - ta'liymat so'zlerinin' birikpesinen turıp, jınayat haqqında ta'liymat degendi an'latadı. Kriminologiya - jınayatshılıqtı, jınayatshının' shaxsın, jınayatshılıqtın' sebep ha'm sha'rayatın, onın' aldın alıwdın' metod ha'm usılların ilimnin' ulıwma metodologiyası sıpatında dialektikalıq ko'z qarastan izertleytug'ın ja'miyetlik-huqıqıy, teoriyalıq a'meliy ilim.
Kriminologiya tu'sinigin ha'm ta'biyatın ja'miyetlik, yuridikalıq yaki ta'biy pa'n sıpatında ta'n alıw mashqalası shet el kriminologiyasında elege shekem tartıslı. Kriminologiyanın' anglosaksoniyalıq sisteması onı sotsiologiyanın' bir tarawı dep esaplap sotsiologiyalıq kolledjlerde o'tedi. Frantsiya iliminde kriminologiyanın' klinikalıq ta'repine-psixologiyalıq, psixiatriyalıq anomaliya ta'repine, Germaniyada eki ag'ım-biologiyalıq ha'm sotsiologiyalıq ha'reket etedi.
1960 jılı burıng'ı SSSR da shıqqan birinshi kriminologiya kitabı huqıqıy ilim, jınayat huqıqının' bir tarawı sıpatında edi. BMSh kriminologiyanı sotsiologiyalıq ha'm yuridikalıq kompleksli sistema retinde ta'n aldı. 1970 jıldan baslap kriminologiyanı ja'miyetlik ilim, sotsiologiya-huqıqıy ha'm distsiplinarlıq kompleksli ilim sıpatında tu'sine basladı.
Kriminologiya iliminin' obekti - predmetinen ken' bolıp jınayatshılıqtı, onın' aldın alıw ma'selelerin sheshiw menen baylanıslı barlıq ja'miyetlik qatnasıqlardı o'z ishine aladı (ekonomikalıq, ja'miyetlik-siyasiy, ideologiyalıq, ma'deniy, diniy ha'm basqa da qatnasıqlar). Predmeti - jınayatshılıq, jınayatshılıqtın' sebebi ha'm sha'rayatı, jınayatshının' shaxsı ha'm jınayattın' aldın alıw sharalarınan ibarat.
- Jınayatshılıq - jınayatlar jıyıntıg'ınan ibarat bolg'an tariyxıy o'zgermeli, ja'miyetlik-huqıqıy qubılıs. Sanlı-sapalı ko'rsetkish retinde jınayatshılıqtın' da'rejesi ha'm dinamikası menen ha'rekterlenedi.
- Jınayatshının' shaxsı - jınayat subektler ja'miyetlik - demografiyalıq, ja'miyetlik wazıypası, ja'miyetlik-ruwxıy qa'siyetlerinin' jıyındısı retinde u'yrenedi.
- Jınayatshılıqtın' sebebi ha'm sha'rayatları - bul ja'miyettin' rawajlanıwının' belgili bir basqıshına xarakterli, jınayatshılıqtı o'zinin' aqıbeti retinde payda etetug'ın ha'm onın' kelip shıg'ıwına ta'sir etetug'ın (determinatsiyalaytug'ın) zıyanlı ja'miyetlik-ekonomikalıq, demografiyalıq, ideologiyalıq, ja'miyetlik-ruwxıy, siyasiy, sho'lkemlestiriwshilik qublıs ha'm protsesslerdin' jıynag'ı.
- Jınayatshılıqtın' aldın alıw - jınatshılıqtın' sebep ha'm sha'rayatın kemeytiw, ha'lsizlendiriw, onın' aldın alıwg'a bag'darlang'an ma'mleketlik ha'm ja'miyetlik sharalar sisteması.
Kriminologiya tek huqıqıy emes al, ja'miyetlik huqıqıy pa'n. Ha'rekettin' jınayat ekenligin jınayat huqıqı belgilesede, jınayat sebepleri ja'miyetshilikten kelip shıqqanı ushın kriminologiya sol ja'miyetlik qatnasıqlardın' jınayattı keltirip shıg'arıwshı sebeplerin u'yrenedi. Jınayat huqıqı menen baylanısı - Kriminologiya izertleytug'ın jınayat ha'm onı islegen shaxs jınayat huqıqınan alınadı. Ja'miyetke qa'wipli ha'reket jınayat dep ta'n alıng'annan keyin g'ana kriminologiya ushın jol ashıladı. Jınayat huqıqı ha'reketti jınayat dep belgilep beredi. Kriminologiya jınayat huqıqına, nızam shıg'arıwshı uyımlarg'a jınayatshılıqtın' jag'dayı, strukturası, dinamikası, onın' aldın alıw sharaları haqqında mag'lumatlar, ja'miyetke qa'wipli ha'reketlerdin' keleshegine boljawlar beredi. Qaysı jınayatlardın' ja'miyetke qa'wipliligi asadı, qaysısı kemeyip baratırg'anın boljaydı. Jınayattın' aldın alıw onın' kelip shıg'ıw sebeplerin ha'm sha'rayatın joq qılıw jolları u'yrenedi ha'm huqıq qorg'aw uyımlarına usınıslar beredi. Kriminalistika menen baylanıslılıg'ı sonda, kriminalistika jınayatlardı islew sha'rayat ha'm sebepleri haqqında haqıqıy mag'lıwmatlardı, jınayat islew jag'dayların tipologiyalıq xarakteristikasın, jınayatshılıqtın' ha'reket etiw usılların h.t.b. keltirip baradı, usının' menen nızam qorg'aytug'ın ja'miyetlik qatnasıqlar qa'wipsizligin ha'm qorg'alıwın ta'miyinlew, jınayat islewdi qıyınlastırıw arqalı jınayatshılıqqa qarsı gu'resiwge ja'rdem beredi. Kriminologiya kriminogen jag'daydan kelip shıg'ıp jınayatshılıqtın' strukturasın ha'm dinamikasın ko'rsetiwshi mag'lıwmatlarg'a tiykarlanıp, olardın' tiykarg'ı bag'darların islep shıg'ıwdın' jolların jınayatshılıqtın' aldın alıw sharalarının' quramalı bo'legine kirgizip, bul sharalardın' aldın alıwda qanday na'tiyje berip atırg'anın ko'rsetip beredi.


text:
Mintimer Şäymievneñ “EдиHaя Poccия” firqäsen nığıtuğa qaraşı
Pänceşämbe räsmi xäbärlärneñ räsmi temağa prezident Mintimer Şäymievneñ “EдиHaя Poccия” firqaseneñ Yuğarı Şurası utırışında qatnaşuı turında Tatar-inform agentlığınıñ bik qısqa ğına xäbäre bar. Mäğlüm ki, älege utırışta älege firqäneñ dürt räistäşenä Rusiä Federatsiäseneñ eçke eşlär ministrı Boris Grızlov östälde. Häm ul “EдиHaя Poccия”neñ Yuğarı şurası räise itep saylandı. Älege xäbärdä Mintimer Şäymievneñ “EдиHaя Poccия” Yuğarı şurasınıñ oyıştıru rolen köçäytergä waqıt citte, büro oyıştıru turında qarar oçraqlı tügel, waqıt üz taläplären quya, yaña saylaw kampaniäse aldınnan firqädä ber genä keşe idaräse urnaştıru qulay, digän süzläre kiterelä. Nigäder, “EдиHaя Poccия” firqäsendä kötelgän üzgäreşlärgä qarata xätta federal' üzäk mäğlümat çaralarınıñ Sergey Şoyğu, Mintimer Şäymiev häm Yuri Lujkov “EдиHaя Poccия” citäkçelegennän çitläştereläçäklär, barlıq xaqimiät ber keşe qulında – Boris Grızlov qulında ğına tuplanaçaq digän kommentariy birelü iskä dä alınmıy.


text: Ierusalem -- İzrail tabipları äytüençä, premier-ministr Ariel Şaronnıñ xäle "totrıqlı läkin awır" bulıp qala. Uzğan töndä başına qan sawğan 77 yäşlek Şaron xastaxanägä kiterelde. Berniçä säğät barğan operatsiä näticäsendä tabiplar qan ağuın tuqtata alğan. Xastaxanä başlığı Şlomo Mor-Yosef süzlärençä, Şaron kimendä ber täwlek yasalma sulış caylanmasına totaşqan kileş qalaçaq. 3 atna çaması elek Şaron öyänäk kiçergän ide. 2 aydan Şaronnıñ yaña tözelgän partiäse anı qabat citäkçe itep saylarğa cıyına ide. İzrail xökümäten waqıtlıça Şaronnıñ urınbasarı Ehüd Olmert citäkli. Dönya citäkçeläre Şaronnıñ xäle uñayınnan borçılu belderä.


text:
Tatarstanda dawıllı-yäşenle yañğırlar
İke atnalıq qızulıq 30-33 gradus däräcädäge esselek Tatarstan östenä cil, dawıl häm yäşenle yañğırlar alıp kilde. Cille-dawıllı yañğırlar Arça, Biektaw, Piträç, Layış, Saba rayonı öslärennän uzdı. Qazan tiräsendä dä yal itü urınnarında, yazlıqlarda yort tübäläre qubarılu, elektr çeltärlärenä zıyan kilü oçraqları buldı. Awıl cirendä yañğır suı yözlägän gektar çäçülek cirlären yuıp töşerde. Sinoptiklar dawıllı-yäşenle yañğırlar däwam itär digän farazlar citkerälär.


text:
Meditsina turında
17nçe fevral'dä Tatarstan sälämätlek saqlaw ministrlığınıñ yıllıq kollegiä utırışı buldı. Anda respublika meditsina tarmağınıñ 2003nçe yıldağı eşenä yomğaq yasaldı, 2004nçe yılğa eş plannarı qaraldı. Sälämätlek saqlaw xalıq öçen iñ möhim tarmaqlarnıñ da iñ çetereklese bulğanğa, bu eşkä iğtibar bik zur buldı. Utırışqa barlıq rayonnardan häm şähärlärdän, uqu yortlarınnan, klinikalardan, şifaxanälärdän sawlıq saqlaw öçen cawaplı keşelär, zur ğalimnär, idäräçelär cıyılğan ide. Tabiplar cıyılışına respublika xökümäte başlığı Röstäm Miñnexanovnıñ kilüe dä şunı kürsätä. Sawlıqqa xalıq ta, xökümät tä bitaraf tügel. Bu utırış yaman şeş awıruları üzäge binasında ütte.
TR sälämätlek saqlaw ministrı Zıyätdinov Kamil dokladında äytelgänçä, çirlär arasında berençe urında yöräk-qan tamırları awıruları qala, alar 61,3% täşkil itä, ikençe urında yaman şeş awıruları – 12%, öçençe urında travmalar. Tuuçılar sanı uzğan yılda 10,3% qa artqan. Ülüçelär sanı da artıp bara.
Tarmaqqa däwlät aqçası az salınmıy - 8,6 milliard sum aqça salınğan. Xalıqnıñ xastaxanälärdä täwlek däwalanu waqıtı kimep bara, yäğni şifaxanädä ozaq yatmasqa tırışalar. Tatarstanda 1998-2003nçe yıllarda bala üleme dinamikasına qarağanda isän tuğan balalarnıñ ülü oçraqları kimi bara. Şifaxanälärdä tüläwle uñaylıqlar küläme arta - soñğı ber yılda bu kürsätkeç 7,7 protsentqa citkän, uzğan yılda bu san 2 protsent täşkil itkän. Xosusıy sälämätlek saqlaw sistemasında 597 tabip häm 547 meditsina oyışması litsenziä belän eşli. Ser tügel meditsina ölkäsendä eşläwçelär küp aqça almıy. Qazanda meditsina xezmätkärlärenä tüläw xaqı 2002nçe yılda 2800 sum bulsa, uzğan yılda 3005 sum täşkil itte.
TR sälämätlekne saqlaw ministrı urınbasarı Safiullin süzenä qarağanda yalğan daru yasaw oçraqları arta bara ikän.
R. Miñnexanov fikerençä nigezdä Respublikanıñ meditsina sisteması sıyfatlıraq eşli başlağan. Läkin xalıqqa meditsinağa qağılışlı mäğlümat yaxşıraq citkerelergä tieş. Xosusıy däwalaw oyışmalarnı premyer xuplıy. Anıñ fikerençä meditsina oyışmalarına nindi çığanaqtan tülänüe möhim tügel, iñ ähämiätlese meditsina xezmätkärläre tieşle tüläw xaqı kürü häm xalıqqa kiräkle xezmät kürsätü. Kollegiä utırışı axırında uñışlı eşlär öçen tabip häm şäfqät tutaşlarğa büläklär tapşıru tantanası buldı.
Şul uq sişämbe könne ZAGS- grajdannarnıñ xälen, bala tuu, ülem töşemnärne terkäw idäräseneñ dä yıllıq utırışı buldı. Ul Musa Cälil uramındağı 7 yortta niqax sarayı binasında ütte. Xisap dokladı belän idärä citäkçese Flürä İldarxanova çıqtı. Ul da balalar tuu, keşelär üleme tabiği kimü häm artu turında sannar kiterde. Min ber-ikesen genä äytäm. Xäzer tulı bulmağan, yäğni atasız ğailädä bala tabu arta ikän. Sovet rayonında bu san 30 täşkil itkän. Ä respublika buyınça 7171 ir üzeneñ çittä tuğan balasın räsmi räweştä tanığan.
Al'bina Zäynulla.


text:
Biredä Xalıqara Atom Energiäse İdaräse başlığı Möxämmät äl Baraday İran belän Yewropa Berlege arasında Tährannıñ atom programması turındağı söyläşülär ber ay eçendä yañartılır dip isäpläwen belderde.
El Baraday Rusiä dä uzğan ayda kileşüsez özelgän bu söyläşülärne yañartu öçen tırışa dide.
Yewropalılar çikläwlär kertü öçen İran mäsäläsen BMO İminlek Şurasına tapşıru turında uyliy.
Äl Baraday partnerlar üz yözlären saqlap qaluçı çişeleş tabarğa tieş dide. Sişämbe könne İran Yewropa belän söyläşülärne yañartırğa äzer buluın belderde.


text:
Şähri Qazan: «...1945 yılnıñ mayında ike qulın kütärep kapitulyatsiä yasağan häm annarı olaw-olaw ğanimat malı – kontributsiä tülägän Almaniä, xäräbälärdän kütärelep, bügen dönyanıñ iñ aldınğı illäre rätendä; ölkän yäştägeläre qäder-xörmättä… Ä bezdä… Berkönne, kükrägenä medal taqqan, çal çäçle ağay, uramda tuqtalıp, minnän ille tien soradı… Ciñüçelär xäyer soraşamı? Ciñüçelär aç bulamı?
Bu sanda da, «Bäyrämnärebez» digän säxifädä baş möxärrir çığış yasadı. Bu bäyräm başqalarğa oxşamağan, digän fikerdän başlıy ul üz çığışın. «Yılmayu belän bergä quşılğan, Ciñü xörmätenä kütärelgän çärkälärdä yazğı tamçılar kebek tıp-tıp itep küz yäşlären tamdıra torğan bäyräm bu…»,- di ul.
Şähri Qazan gäziteneñ dä, 9 may sanı, tulısı belän Ciñü bäyrämenä bağışlanğan ide. Berençe bitendä şiğer häm veterannarnıñ fotosurätläre bulsa, annan soñğı bitlärdä suğış turında uylanular, veteran şağirlärneñ äsärläre, «Yuq, kiräkmi suğış» digän näser, yazuçılar häm rässamnar icatında suğışnıñ çağılışı turında yazmalar urın aldı. Basmanıñ İlhamiät quşımtasında «Tayaqqa tayanğan öndäwlär paradı» digän yazmanıñ avtorı Näsim Aqmal Ciñü häm anıñ näticäläre turında uylana.
Yazmanıñ başında ul zamanında uram cıyınnarına öndäw bilgeläre quyğan şiğärlär kütärep çığuın iskä ala. Xäzer inde şuşı iksez-çiksez öndäwlär bildän bökräyep, sırttan käkräyep sorawlarğa äwerelgän säyer zaman citte, dip yaza Näsim Aqmal. Şuşı sorawlarnı Ciñü paradına çığardım, dip ul süzen bolay däwam itä:«...1945 yılnıñ mayında ike qulın kütärep kapitulyatsiä yasağan häm annarı olaw-olaw ğanimat malı – kontributsiä tülägän Almaniä, xäräbälärdän kütärelep, bügen dönyanıñ iñ aldınğı illäre rätendä; ölkän yäştägeläre qäder-xörmättä… Ä bezdä… Berkönne, kükrägenä medal taqqan, çal çäçle ağay, uramda tuqtalıp, minnän ille tien soradı… Ciñüçelär xäyer soraşamı? Ciñüçelär aç bulamı? İrläre, söygän yarları yaw qırınnan qaytmıy qalıp, yäşleklärennän, nazdan ğömer buyına mäxrüm bulğan, ber yalğızı balalar tärbiälägän apalar nik bügen oçın-oçqa yalğarlıq qına pensiä ala? Başta qaynağan sorawlar – elekkege bökräygän öndäw bilgeläre – saf-saf bulıp ber-ber artlı parad mäydannarına çığa toralar. Häm alarnıñ oçı da, qırıyı da kürenmi. »
Bu sorawlarğa ciñel genä cawap birep bulmıy, xäyer avtor süzlärençä, anıñ cawabı bar, läkin ul anı äytmi, çönki sez anı üzegez dä beläsez, di.
BeчepHяя KaзaHb gäzite, üzeneñ bäyräm sanında, millättäşebez Ğäli Ğäliev turında yazıp çıqtı. Ğäli abıy cir şarı rekordların terki torğan Rusiä komitetınıñ bülägen alğan. Ğäli Ğälievqa Mäskäwneñ Qızıl mäydanında 1941nçe häm 45nçe yılğı paradlarda qatnaşu bäxete yılmaya. Xäzer, 81 yäşen tutırğan otstavkadağı polkovnik Ğäli abzıy, äle dä marşal Jukovnıñ tawışın onıta almıym, dip istälekläre belän büleşä. 41 yılğı paradtan soñ anı şunduq frontqa cibärälär, ä 45 yılda ul xärbi uçulişeda uqıy, häm anda «Ciñü paradında qatnaşu öçen, berniçä ay öyränülärdä yördem», dip söyläğän.
Şähri Qazan gäzitendä suğış häm ciñü turında uyları beläm Näsim Aqmal büleşkän bulsa, Mädäni Comğa gäzitendä Niaz Aqmalnıñ mäqaläse basılıp çıqtı. «Suğış bezdän yıraq yörgänme?» isemle yazmasında ul suğışta bulğan keşelärneñ küñelen cäräxätli torğan waqiğalar turında yaza. Mäskäw yanındağı, Stalingrad, Kurski duğasındağı ciñülärneñ ähämiäten kimetkän Brejnevnıñ «Malaya zemlya» kitabı veterannarınıñ ğorurlığına suqqan berençe äyber buldı, dip yaza Niaz Aqmal. Annan soñ, kayber keşelär matbuğatta «Nigä kiräk ide ul ciñü, ciñelsäk yaxşıraq yäşämäs idekme?» digän sorawlar kütärep, veterannarnı kimsette. Ciñüçe buınnıñ ruxın kimsetü, ul tamırıña balta çabu belän ber, digän fikerdä tora avtor.
«Keşelek tarixı barı tik İkençe bötendönya suğışınnan, Böyek Watan suğışınnan ğına tormıy. İñ borınğı çorlardan alıp, urta ğasırlarğa qädär, şul «täre poxodları»-nnan alıp bügenge könnärdä qädär keşelek qotoçqıç suğışlar, qotoçqıç ğarasatlar kiçerde, ul äle bügenge zamanda da suğıştan arına almıy. Kemnärder bügen «üterep maqtağan» kapitalistik illär tarixı gel suğışlardan tora. Şul uk Aurupa, şul uq Amerika, şul uq Azia, inde kilep şul uq Rusiä – monıñ açıq misalı. Böyek Watan suğışı – bezneñ ätkäylär buınınıñ açı yazmışı, zur faciğäse ul. Ä inde ikençe Bötendönya suğışı – dönya büleşüdä qatnaşqan illärneñ üzara ızğışı, yäğni yäşeren suğışlarnıñ kierenke ber noqtası. ... Yıllar ütkän sayın, ul suğışnıñ üzemnän yıraq yörtmägänlegen nığraq toyam. » - dip yaza Niaz Aqmal Mädäni comğa gäzitendä.
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä ikençe törle ber suğış, fiker häm mömkinleklär qarşılığı turında yazma basılıp çıqtı. Anda Duma deputatı Fändäs Safiullin latin grafikasına qarşı yünälgän qanunnıñ tarixı turında söyläde. Tatarstan Däwlät Şurasınıñ şul qanunnıñ döreslegen tikşerü öçen, Rusiä Konstitutsiä mäxqämäsenä möräcäğät itärgä teläklären ul xuplıy, ämma irtäräk kiräk ide dip, ükeneç belderä.
Stalin zamanında latinğa küçü teläge öçen tatarlarnı sörgengä cibärerlär ide. Ä xäzer millätne satlıq cannar dip atıylar, di Fändäs äfände. Anıñ süzlärençä, latinğa qarşı bu qanunnı başta Tatarstannı qurqıtu öçen qullandılar, ä soñınnan respublika üze dä täwäkkällek kürsätä almadı. Tatarstannıñ bu qanunğa mönäsäbäten belderergä ısullar bar ide, läkin respublika Tatar kongressında bulğan mömkinlekne faydalana almadı, di ul. Menä Fändäs Safiullinıñ äñgämäsennän tağın ber özek:
«Minem fikerençä, iñ caylısı, bu deportatsion qanunğa mönäsäbätne kongress waqıtında belderü ide. Läkin tıyılıp qaldılar. Mäskäw monı yomşaqlıq bilgese itep qabul itte. Äğär bez xäzer awız yomıp utırsaq, bu - ğäyebebezne tanu belän ber bulaçaq. Yäğni bez çınnan da – satlıq cannar, çınnan da Tatarstanıñ ccämäğätçelege häm xakimiätläre Törkiä küzläw xezmätläre faydasına eşli bulıp çığa. Süz uñayınnan, Duma komitetları qararların Rusiä İminlek Şurasına cibärdelär, häm anı anda kontrol’dä totalar. Yäğni Tatarstan östennän säyäsi eläk haman sayın Rusiä İminlek şurası apparatınıñ eş öställärendä yata.» - dip äytä Fändäs Safiullin ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä.
Äñgämäneñ axırında ul kiläse Duma saylawlarında qatnaşu-qatnaşmawın äle açıqlamağanın häm säyäsi qaraşlarınıñ üzgärüen belderä. «Berdäm Rusiä», kommunistlar häm Jirinovckiy firkasen ul «millätne mısqıllağan partiälär» dip atıy häm alar belän ber yuldan barırğa telämäwen belderä. Ä tatar xalqın häm respublikanı yaqlağan öçen dip, Fändäs Safiullin «Yabloko» häm uñnarnı yaqlawın belderä.
Tatarstan matbuğatında Dumağa saylaw aldı şawqımı ällä ni sizelmi, ä menä Mäskäw gäzitlärendä bu çarağa äzerlekne inde çamalap bula. BpeMя HoBocTeй gäziteneñ 5nçe may sanında basılıp çıqqan yazmada, Rusiäneñ «Xalıq partiäse» räise urınbasarı Valeriy Galçenko törle millät wäkilläreneñ dönyağa qaraşları belän tanıştıra. Üz yazlamasında ul Şabunin isemle ğalimneñ sotsiologik tikşerenülärenä tayana. Mäsälän şul ğalim, Rusiä yäşlärenä berniçä soraw birep, şularnı açıqlağan : yäşlärneñ 80% -tı üzlären Rusiä watandaşları itep xis itä, läkin alarnıñ 60% ildän kitärgä teli. Urıslarnıñ Rusiäne taşlap kitü teläge, tatarlarğa häm çuaşlarğa, qarağanda köçleräk. Çuaş häm tatarlarnıñ milli identifikatsiäläre çamadan tış zur, alar üzlären Rusiä belän bulmasa da, üz tuğan yaqları belän bäyli. Dimäk, tatar yäşläreneñ milli xisläre, urıslarğa häm çuaşlarğa qarağanda, köçleräk. Läkin şul ğalim fikerençä, ber millät dä Rusiädä sivilizatsiä nigeze bula almıy, şuña kürä Rusiäne özekle sivilizatsiäle il dip atarğa mömkin. Bu şartlarda, rus millätçelege genä tıyılmayaçaq, ä qalğannarı - separatizm räweşendä genä qabul iteläçäk. Qaysıber avtorlar, Rusiäne küpçelekne täşkil itüçe etnosnıñ alışınuı kötä, häm kiläçäktä törki millätlär alğı planğa çığaçaq, digän fiker tora. Läkin bu farazlarnıñ nigezendä ber ni dä yuq, çönki törki millätlär ber tösle tügel häm azsanlı, digän näticä yasala älege mäqälädä. Äytkänemçä, şuşı sotsiologik tikşerenüneñ näticäläre BpeMя HoBocTeй gäzitendä dönya kürde.
ИзBecTия gäzite dä şul uq problemalarnı kütärä. Gäzitneñ 6 may sanında « Bez nindi identifikatsiädän baş tartabız?» digän yazma basılıp çıqtı. Anıñ avtorı Aleksandr Arxangelskiy İtaliäneñ Sardiniä digän şähärendä bulğan seminar turında yaza. «Üzençäleklelek häm täräqiät» digän seminarda Sardiniä xakimiätläre çığış yasağan ikän. Mäsälän, anda ber säyäsätçe çığış yasap, milli üzençäleklärne saqlaw - global’läşüdän qotqaraçaq, dip beldergän. Qızıq, qabatlanmas bulsa, milli äyberlärne dä turistlarğa satu ixtimallığı küp bulaçaq, dip söylägän ul. Şuşında uq çığış yasağan ikençe ber eşmäkär, global’läşüdän qotılıp bulmıy, häm milli äyberlär yasaw – zıyan ğına kiterä, üzençäleklärne saqlaw kiräk eş tügel dip söylägän. Bu uqular İtaliäneñ Sardiniä dip atalğan ber utrawında barğan häm andağı säyäsätçelär, zıyalılar härwaqıt İtaliädän ayırımlıqların, alarda ğına bulğan milli ğöref-ğätälärne kürsätergä tırışa ikän. Menä Aleksandr Arxangelskiy yazmasınnan ber özek:
«Tarixi çınbarlıqta üz üzeñne saqlaw öçen, berdänber yul bar, härkemgä tieşlesen birergä kiräk. Yäğni, milli tamırlarnıñ «ğiffätlege» saqlanğan oçraqta da, ğöref-ğädätne alıp-satuğa turıdan turı kertmägän oçraqta da, eşmäkärlär aqça eşli alırlıq ber yulnı tabırğa kiräk. Stilläşkän Pyatnitskiy xorı tügel, ä çın awıl äbiläre xorı ğına şuşı urın belän qızıqsındı uyatırğa mömkin. Ägär biznesqa qızıqsındıru kiräk ikän, ul üze dä milli üzençäleklärne beterügä yul quymas. Mädäni üzençälek, qabatlı qunaqxanä tözü kebek uq, çınnan da şundıy uq tabışlı tovar. Alay ğına da tügel, çın mäğnäsendä zatlı häm cirle xalıqqa yaxşı tülänä torğan eş urınnarı birä alırday hotellär şul milli üzençälek bulğan cirdä genä kiräk tä. Başqaça şuşı uq Sardiniä, Sardiniä tügel, ä Antaliä bulır ide. » - dip yazılğan älege mäqälädä. Avtor şulay uq Rusiädä, milli xisne tudıru öçen ber ni dä eşlänmi, milli identifikatsia berkemgä dä kiräkmi, digän fiker äytä. Bu yazma ИзBecTия gäzitendä dönya kürde.
İğtibar itkänegez bulsa, Tatarstan matbuğatında andıy problemalar kütärelmi, bigräktä tatar matbuğatında. Respublika gäzit uquçılarına, ğädättä, milli ğöref-ğätälärneñ formasın ğına tügel, ä çın asılın, tiränlegen saqlaw möhimlege turındağı yazmalarnı uqırğa turı kilmi. Ä Mäskäw gäzitläre şul mäs’älädän çittä tormıy, millättäşlärebezneñ iğtibarın şulay da cälep itärgä tırışa.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
İzrail Xökümäte Fälestin autonomiähı başlığı Yäsir Arafattı deportatsilarğa qarar itkän. Nindäyzer anıq qına azımdar xaqında äytelmähä lä, armiä Arafattı qıuıu menän bäyle saralarğa äzerlänä başlağan.
Xalıq-ara yämägätselek Fälestin bilämälärenän Yäsir Arafattı qıuıu turahında İzrail qararın tänkitläp sıqtı. Berläşkän Millättär Oyoşmahınıñ generäl sekretarı Qofi Annan bıl azımdı uylanılmağan tip atanı. Quşma Ştattar häm Awropa berlege şulay uq İzrail qararına tänkit küzlegenän qaranı. Arafattıñ rezidensiähı urınlaşqan Ramallax qalahında, ğaza sektorında meñlägän fälestin autonomiä başlığın yaqlap miting ütkärä.


text:
Tönyaq Koreya üzeneñ atom programması turındağı küpyaqlı söyläşülärgä qaytırğa cıyınuın belderde. Korea Xalıq Demokratik Respublikası tışqı eşlär ministrlığı belderüendä, Pxenyän Quşma Ştatlarnıñ aña qarşı kertelgän iqtisadıy çikläwlärne beterüenä ömetlänä dielä. Ayırım alğanda, ber yıl elek Tönyaq Koreanıñ çit il banklarına çığuı biklängän ide.
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Pxenyännıñ söyläşülärgä qaytırğa cıyınuın xupladı. Läkin, Waşington BMO çikläwläreneñ ütälüenä ireşü öçen tırışaçaq, dide. Bu çikläwlär Tönyaq Korea atom-töş sınawı ütkärgäç küptän tügel qabul itelde.


text:
Belarusta yäkşämbedä ütkärelgän parlament saylawları häm konstitutsiä referendumı näticälärenä qarata protestlar dewam itä. Xakimiätlär älegäçä 12 keşene şulsanda sişämbe kiç qarşılıq kürsätü cıyınına qatnaşqan qayber opozitsiä citäkçelären törmägä yaptı. Alarğa 10nan alıp 15köngä qädär törmä cazası häm ştraf salınğan.Opozitsiä yäkşämbedä könge tawış birüdä xärämläşelde dip belderä. Könbatış küzätüçeläre dä tawış birü xalıqara demokratik standartlardan yıraq ide digän qaraşta.
Yäkşämbedäge tawış birügä qarata protestlar däwam itä.Kiçä kiç Minskidä, Yevropa Berlege bayrağı, ''zalim xakimiätne beterergä '' dip yazılğan plakatlar kütärgän 500çaması keşe başqalanıñ üzäk mäydanınnan zur uramğa taba (audio)
Lukaşenkosız, Lukaşenkosız dip qıçqırıp bardı. Saylaw komisiäse räsmilärenä kürä, referendumda tawış birüçelärneñ 77% prezidentlıq möddätenä quyılğan çikläwne beterüne yaqlap çıqqan.. Bu inde 1994nçe yıldan birle Belarus belän idarä itkän Lukaşenko 2006nçe yılda yañadan prezidentlıqqa namzätlegen quyaçaq digän süz . Referendum belän bergä ütkärelgän parlament saylawlarında opozitsiä ber genä urın da alalmağan.Belarus eçke eşlär ministırı Vladimir Naumov militsiä belän bulıp alğan bäreleştän soñ 46keşe şulsanda Berläşkän Watandaşlar Partiäse citäkçse Anatoly Lebedko häm opozitsiäneñ ike başlığı Nikolay Statkevic belän Pavel Severinets qulğa alındı dip belderde.Minskidä urnaşqan İçtimağıy-İqtisadi häm Säyäsi Tikşerenülär İnstitutı direktorınıñ urınbasarı Aleksander Sosnov (audio) yäşlär 2 kön qıynaluğa qaramastan cıyılırğa däwam itä .Alarnı yäşlär genä tügel ä Statkevic häm Lebedko kebek säyäsätçelär dä yaqlıy dide Kiçä Lebedko yaralandı, anı xastaxanägä saldılar
Lebedkonı qulğa alğaç, anı qıynağannar , qabırğa söyekläre sınğan.Sosnov küp kenä belaruslar saylawlarda xärämläşülär buluın añlıy, ämma protest belderergä qurqa dip äytä Sosnov(audio)
xalıq qurqa, xalıq törle mäxsus xezmätlär tarafınnan qurqıtılğan .İn qıyuları ğına protest belderä,şunlıqtan sannar bik az.
Yevropa Berlege Belarustağı wazğiätkä borçılu belän qarıy.Yevropa Parlamentnıñ Belarustan yaña ğına qaytqan polak äzğası Bogdan Klic bügen Brükseldä bolay dide(audio)
Belarusta sotsial kierenkelek arta ala.Yevropa Berlege yaqın kiläçäktä könçığış çiklärenä yaqın tınıçsızlıqlar bula alaçağın belergä tieş.
Klic Yevropa Berlegenä Belarusta içtimağıy oyışmalarnı , bäysez mätbuğatnı yaqlarğa kiñäş itä.Klic Berlekneñ tışqı mönäsäbätlär komissarı Cris Pattengä Belarusqa tapşırular yasağan bäysez radio häm bälkim televidiniä stansiäse oyıştırunı finansiäläwne sorap xat yazuın äytte .Yevropa Parlamentı kiläse atnada Belarus mäsäläsen qarıyaçaq. Diplomatlar noyäber ayında tışqı eşlär ministırları oçraşuında Belarustağı xällär häm bälkim dä sanksiälär kertü eşe tikşereler dip äytä
färidä xämit


text:
Yäşlär ministrlığı binasına cir astına töşep kitü qurqınıçı yanıy
Berniçä kön elek TV aşa şundıy reportaj kürsätelgän ide. Tatarstannıñ Yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrlığı binası qarşında çinovniklar protest aksiäsenä çıqtı, alar üzläreneñ şäxsi maşinaların yulğa arqılı quyıp , şunda kilüçe tözeleş texnikasın mäydanğa ütkärmäskä tırışqan. Ä tözüçelär isä aña da qaramıyça, mäydannı qazırğa tırışalar.
Mäydanı da bit nindi bit anıñ. Matur, zäñgär çırşılar, Mäskäwdäge Qızıl mäydannı xäterlätä ide. Zamanında partiäneñ häm komsomolnıñ Bawman rayon komitetları urnaşqan şuşı binanıñ basqıç töbennän ük başlanğan işek aldın, raykom qarşındağı asfal't häm yul kisäge nindider keşelärgä satıp cibärelgän. Yaña xucalar bu cirne üzlärençä faydalanıp häm raykomğa, xäzergeçä äytkändä, yäşlär ministrlığına terätep ikençe bina tözergä bulğannar. Menä berniçä kön inde ministrlıq binası cir astına töşep kitü qurqınıçı yanıy.
Moña säbäp bulıp yaqında başlanğan tözeleştä eşlägän cir qazu häm tişü mexanizmnarınıñ vibratsiäse tora.
Bina metro stansiäsen qazığan waqıtta da taralğan başlağan bulğan, anı beton belän nığıtqannar. Ämma yañadan başqa tözüçelär kilep häläkät xälenä kire qaytarğannar. Çärşämbe könne bez Peterburg uramı 12 yort adresı buyınça urnaşqan yäşlär ministrlığı qarşına bardıq.
Bu tözeleş tawışları yaqındağı metro stansiäsennän kilä. Ä yäşlär ministrlığına terätep salını başlağan kunakxanä häm restoran tözeleşe waqıtlıça kiçekterelgän. Bu can-cal berniçä atna buyı xalıq telendä bulsa da, ni säbäptän bu xälneñ kilep çığuı, kem häm nindi bina tözegänen açıq itep äytüçe yuq. Yäşlär ministrlığınıñ xucalıq idäräse mödire İrek Rimov iñ mäğlümatlı keşe bulıp çıqtı.
“Döresen genä äytkändä, anda närsä tözeläçäge bezgä bilgele tügel. Tözüçelär äytkänçä, monda kunakxanä-restoran kompleksı bulırğa tieş. Anıñ yaña xucası kem ikänen dä belmibez. Bezneñ bina häläkät xälendä ide. Metro tözeleşe başlanğaç, bez başqa binağa küçtek. Ä bezneñ binada tözekländerdelär. Yañadan bez monda 10 fevral'dä küçep kilgäç, bezneñ bina qarşındağı mäydannı satqannarın işettek. Cirne bezneñ basqıç töbennän 30 santimetr yıraqlıqta satqannar. Binanı tözekländergändä invalidlarğa pantus tözegän idek, xäzer alarğa annan ütü mömkinlege bulmıy. Bügenge köndä tözü eşläre, Qazannıñ meñ yıllığına qädär tuqtatılğan”.
Bezneñ bina häläkät xälendä ide. Metro tözeleşe başlanğaç, bez başqa binağa küçtek. Ä bezneñ binada tözekländerdelär. Yañadan bez monda 10 fevral'dä küçep kilgäç, bezneñ bina qarşındağı mäydannı satqannarın işettek. Cirne bezneñ basqıç töbennän 30 santimetr yıraqlıqta satqannar. Binanı tözekländergändä invalidlarğa pantus tözegän idek, xäzer alarğa annan ütü mömkinlege bulmıy. Bügenge köndä tözü eşläre, Qazannıñ meñ yıllığına qädär tuqtatılğan”.Şulay itep, bälägä tarığan ministrlıqnıñ xäle bik awır. Yäş deputatlar isemennän häm Tatarstannıñ yuğarı uqu yortları rektorları sovetı isemennän respublika Prezidentı Mintimer Şäymievqa, şulay uq şähär başlığı Qamıl İsxaqovqa möräcäğät cibärelgän. Cirne auksionda satuçılar näq şul şähär xakimiätendä ikänlege bolay da açıq. Ä menä küpme aqçağa häm kem bu mäydannı kem satıp alğan ikänlege haman da ser bulıp qala. Käğäzlär buyınça cir aluçı xosusi şirkät xucası Eduard İbrahimov digän keşe. Ä çınlılıqta kemnär, närsä tözergä cıyınğanın belep bulmadı. Qazannıñ näq üzägendä Tuqay mäydanı yanında tözelüçe binalar turında cämäğätçelekneñ berni belä almawı, qap- ğadi mäğlümat citmäwe bik säyer tä'sir qaldıra. 21 ğasırda 1000 yıllıq Qazanda açıqlıq citmi.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Qazanda Salawatnıñ konsertları däwam itä
Qazannıñ Uniks tamaşalar zalında Salawat Fätxetdinovnıñ konsertları başlanıp kitte. Bıyıl cırçınıñ konsert programması ni xaqta, närsä turında bulır dip baş watuçılar, nihayät, tınıçlandılar. Salawatnıñ üzeneñ süzlärenä qarağanda, 16 tamaşa anıñ iñ yaqın dusları – avtorallilarda qatnaşuçı kollegaları täqdime buyınça tözelgän. Konsert Rusiädä xäzer bik populyar bulğan yäş başqaruçılarnıñ Yoldızlar fabrikası bäygese nigezendä eşlängän. Ğädättägeçä, Salawatnı tıñlarğa dip qazanlılar ğına tügel, respublikanıñ törle töbäklärennän kilälär. Ä menä cırçınıñ icatın yaratuçı Ruşaniä xanım – xätta Mäskäwdän kilgän. Anıñ Salawat konsertında alğan tä’sirlären tıñlap qarağız.
Min Salawatnı bik yaratam. Läkin elekkege konsertlarında ul küp söyläp, süz ostası kebek çığış yasasa, bu yulı Salawat kübräk cırladı. Bezgä bit anıñ tawışı, moñı ähämiätleräk. Bıyıl minem öçen bik awır yıl buldı, küñelem, yörägem bik ärnegän çaq ide. Şuña da Salawatnıñ cırları küñelemä ütep kerep, yaralanğan yörägemä däwa buldılar. Räxmät aña! Kiläçäktä dä cırçı saw-sälämät bulıp, üzeneñ cırları belän bezgä yäşärgä därt estäsen ideDöres, ul Qazanğa Salawatnıñ konsertın ğına qararğa kilmägän. Ğailädä cäyge yallarnı qaya ütkärergä, digän soraw tuğaç, Ruşaniä xanım häm anıñ tormış iptäşe internet yärdämendä Tatarstandağı Qazan şifaxanäsen tapqannar. Häm, beryulı yal, däwa da bulır, millättäşlärebez belän dä aralaşırbız, dip, alar monda kilergä bulalar. Xäyer, bu xaqta tulıraq itep sez Ruşaniä xanımnıñ Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosı jurnalistlarına birgän äñgämäsennän işetersez. Äñgämä comğa tapşıruıbıznıñ daimi rubrikası – Xikmätle xällärdä efirğa çığar.
Ä ğädättä Salawatnıñ konsertları ütä torğan Kamal teatrında xäzerge köndä remont eşläre bara. Anda säxnä, tamaşa zalın äybätlilär, texnik caylanmalarnı alıştıralar. Yañartılğan teatr binasında yaña ut, tawış, yaqtırtu caylanmaları yärdämendä berençe spektakl’ne teatr söyüçelär 22 oktäberdä, sezon açılğan könne kürerlär, dip kötelä. Älegä tözekländerü eşläre grafik buyınça bara, dip xäbär ittelär bezgä teatrda. Köz könne ük kamallılar tamaşaçılarğa premyera da wäğdä itä. Şulay uq alar 7 noyäber, tanılğan rejisser Marsel Sälimcanovnıñ 70 yıllıq yubileyı uñayınnan ul quyğan spektakl’lär atnalığın, kürenekle şäxesneñ xäter kiçäsen ütkärergä telilär.Gölnaz İlgizär


text:
İndoneziä başqalasında 20dän artıq il wäkilläre qatnaşında könyaq Aziädä bulğan köçle tsunami näticälären beterü çaralarına bağışlanğan xalıqara cıyın uzdı. Dönya citäkçeläre ziyan kürgän töbäkkä 4 milliard dollar wağdä itelüen xupladı, aqçalarnı kiçekmästän cibärergä çaqırdı. Şulay uq tsunaminı aldan kisätü sistemasın buldıru plannarı turında da süz bardı.
İndoneziä prezidentı Susilo Bambang Yudhoyono, berläşergä çaqırdı: "Tözekländerü eşendä kiçekterülär bulmasın. Bu – qısqa möddätle maqsat. Ozın mäddättä isä bez keşelärne häm cämğiätlärne ayaqqa bastıru mäs'äläse aldında qaldıq. İnfrastruktura qabat tözelergä, yäşäw çığanaqları qaytırılırğa tieş" dide İndoneziä prezidentı.
BMO general sekretare Kofi Annan, tsunamida hälak bulğannarnıñ sanı tağın artmasın öçen, töbäkkä yardäm itergä, isän qalğannarnıñ açlıq häm törle çirlärdän ülüenä citkermäskä çaqırdı.


text:
Törek matbuğatı Gülneñ Tatarstan säfären tikşerä
Törkiä prezidentı Abdullah Gülneñ Mäskäw häm Qazanğa yasağan räsmi säfärenä ike atna waqıt uzsa da, bu turıda törek gazetalarında fikerlär basılıp tora.
Törkiä prezidentınıñ Rusiägä säfäre waqıtında İlbär Ortaylı 200 keşelek wäkilçelek arasında bula. Älege säfärdän qaytqaç, ul qayber fikerlären gazeta bitlärendä yazıp çığa. Anıñ mäqäläse ike öleştän (Rusiä häm Tatarstan) tora. Tatarstan öleşeneñ baş iseme “Tatarlar ruslar tarafınnan izelgän xalıq tügel” dip atala.
Älege baş isemdäge fikere avtornıñ biredäge şartlarnı bik ük belmäwe añlaşıla, läkin anıñ çit il keşese bularaq alğan täsirlären sanğa suqmıyça bulmıy.
Mäqälädä ul “Prezident Şäymiyev häm däwlät citäkçeläre Mäskäw Kremlı belän bik kileşüçän säyäsät alıp barğanlıqtan, respublikanıñ nefte häm aldınğı texnologiagä tayanğan baylıqlarınnan möhim ber pay Tatarstanğa qaldırıla. Bu isä biredä baylıq xasil itä”, dip yaza ul.
“Gül, Tatarstanda aldınğı qaraşlı xalıq yäşi, dip belderde. Anıñ bu süzläre isä Tatarstandağı möhim ber çınbarlıqqa işarä itä. İslam dönyasında muzıkadan tarixçılıqqa, säxnä sänğätennän injinerlıqqa xätle härber tarmaqta uñış qazanğan Qazan tatarları ruslar yanında izelgän häm idarä itelgän ber cämğeyät bulmadılar. Xoquqların yaqlaw häm xaqimiattä qalu öçen köç qullanıp qırıs çaralar kürmädelär, alar telägän maqsatlarına yaxşı xezmättäşlek belän ireştelär”, di.
Revolusia çorındağı törek-tatar Millät Mäclese räise bulğan professor Sadri Maqsudineñ onığı Gönül Pultarnıñ mäqäläsendä şul uq tema analízlanğan. “Şäymiev Qazan xalqına Mäskäwne açulandırmaslıq ireklek birä, Mäskäw dä ike arada qarşılıq buldırmasqa tırışa.
İke aradağı totrıqlı balans bulğanlıqtan, Şäymiyev 1991 yıldan birle prezidentlıq wazífasın üti. Şäymiev Mäskäwgä qarata tawışsız-tınsız, ämma ul üz köçen kürsätüdän dä totılıp tormıy.
Kapitalist yäşäw ısulına tınıç ber küçü buldırğanı öçen Şäymiyev xalıq tarafınnan bik yaratılğan şäxes. Ämma anıñ da yomşaq urını bar – ul da başqa citäkçelär kebek bayıp kitte. Bu isä anı Mäskäwgä qarata köçsez xälgä töşerde. Qayber yäşeren doqumentlar açılmasın öçenme, Qazandağı FSB agentları Fäwziä xanım yanına kerep çığudan tartınmıylar”, diyelgän mäqälädä.
Här ike maqälä dä Gülneñ Şäymiev belän oçraşuınıñ Törkiädä Tatarstannı tanıtuğa öleş kertüenä häm Qazannıñ Törkiä yärdämendä Mäskäw aldındağı roleneñ üsüenä işarä itälär.


text:
Yewropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları comğa könne, 18 mayda ütäçäk Yewropa Berlege-Rusiä sammitına äzerlek eşlären tämamlaw belän mäşğül. Ämma Berlek citäkçelegeneñ Mäskäw belän mönäsäbätläre şaqtıy kierenke buluın isäpkä alğanda, ministrlarğa söyläşülär öçen uñay yul tabu qıyın bulır kebek.
Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrlarınıñ Samar sammitı turında Brüsseldä ütüçe söyläşüendä optimizm bik kürenmi diärgä bula. Berlek belän Rusiä arasındağı kierenkelek säbäple Samara sammitı ällä ni zur tärräqiät alıp kiler dip kötelmi. Yewropa Berlege anda töp iğtibarnı tağın da naçarayuğa yul quymawğa yünälter kebek.
Taraflarnıñ Noyäber ayındağı Finländiä oçraşuınnan soñ küp waqıt uzmadı. Yaña strategik xezmättäşlek kileşüe tözü mäsäläse haman urınınnan quzğalmıy. Bıltır Rusiägä Polşada citeşterelgän it tarawların kertmäwgä cawap itep Polşa yaña strategik xezmättäşlek kileşüe turında söyläşülärgä veto salğan ide.
Bıltır Litvadağı ber neft eşkärtü qorılması Polşa şirkätenä satılğannan soñ Rusiäneñ ul qorılmağa neft cibärüne tuqtatuına cawap itep xezmättäşlek söyläşülärenä Litva da qarşı çıqtı.
14-nçe mayda irtän isä Estoniä tışqı eşlär ministrı Urms Paet Berlek ministrların Tallin üzägennän Sovet Soldatı häykälen küçerügä bäyle Rusiä-Estoniä qarşılığında Estoniäne yaqlarğa çaqırdı.
Estoniä Samar sammitın Eston xökümäteneñ internet säxifälärenä bulğan höcümnärgä häm Mäskäwdäge Eston ilçelege yanında köç qullanular belän ütkän protest çaralarına Mäskäw Kremleneñ qatnaşlığı turındağı ğäyepläwlärne kütärü öçen östämä ber uñay mömkinlek dip qarıy.
Yewropa Berlege räsmiläre isä Rusiä inde üze dä yaña kileşü tözü mömkinlege belän bik qızıqsınmıy di. Rusiä bıyıl möddäte çığaçaq xäzerge Partnerlıq häm Xezmättäşlek kileşüen ozaytırğa ğına teli kebek.
Samar sammitında Yewropa Berlege Rusiädä demokratiä häm keşe xoquqlarınıñ torışınä bäyle qayber borçıluların da belderer dip kötelä.
Şulay da Samarda Berlekneñ mömkinlekläre çiklängän bulaçaq. Çönki Berlek möhin dönyaküläm mäsälälärdä Rusiäneñ xezmättäşlegenä moxtac.
Şularnıñ iñ möhime Kosovo. Mäğlüm bulğança, Rusiä Könbatışnıñ Serbiädän ayırılırğa teläwçe Kosovoğa xalıqara küzätü astında bäysezlek birü täqdimenä qarşı çığa.
Berlek öçen Rusiäneñ xezmättäşlege zarur bulğan möhim mäsälälär rätenä Iran häm Yaqın Könçığışnı da kertep bula.


text: 2003 yılda uzğan Başqortstan Prezidentı saylawları kompaniäse qızğan çorda Mortaza Räximovnıñ ulınıñ saq xezmäte maşinası şartlatılıp ike keşe ülgän ide. Ul Ural Räximovnı üterü öçen oyıştırılğan dip ataldı. Başqortstan eçke eşlär ministrı Rafail Diwayıv şartlatuçılar törkeme açıqlanuın xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, ul Leningrad ölkäsendäge Aleksandr Pulane törkeme eşe. Ministr şartlatuda Pulane ğäyeple tügel, ä törkeme başqarğan dip sanıy. Aleksandr Pulane isä üterelgän. Älege eş baş proquraturağa birelgän.


text: Yaponiә Premyer-ministrı Cuniçiro Koizumu bügen Rusiә tışqı eşlәr ministrı Igor Ivanov belәn oçraştı. Alege küreşüdә, ul, Yaponiә, ozaq waqıtka suzılğan Tın okeandağı 4 utraw tirәsendәğe bәxәsneŋ tiz arada çişelüenә өmmet itә, dip belderde. Gomumәn alğanda, oçraşu Koizuminıŋ Rusiәğә 9nçı ğınvarğa planlaştırğan sәfәrenә әzerlek mәsәlәlәrenә bağışlandı. Igor Ivanov üzeneŋ Yaponiәdәge kollegası belәn oçraşqannan sөŋ, ike ilneŋ xezmәttәşlek planına kerğәn mөhim mәsәlәlәr, shul isәptәn sәyәsi sorauwlar xaqında da kileşә aldıq dide.


text:
Törki xalıqlar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Törki xalıqlar ul Törki tellärendä söyläşä torğan küp xalıqlar berläşterä torğan atama. Törkilärneñ tulayım sanı 250 millionnan artıq.
ЭчTәлek
Atamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
"Türek" atamasınıñ berençe iskä alu 6. yözneñ Küktürklär turında buldı. Qıtay ilbaşı 585. yılda İsbara isemle Küktürk xanına xat yazğanda, tegesen «Böyek Türk xanı» dip atí. Şul çordağı Orxon yazmalarında da «Türük/Török» ataması qullanıla.
Bügenge Törkiädä «Türk» atamasınıñ mäğnäsen yışraq “köçle” wä “qüätle” itep açıqlílar.
Böten dönyada «Törki» süzen mädäniäte, tele, milläte, taríxı belän yaqın bulğan xalıqlarnı ataw öçen qullanalar. «Törki» süze urınına «Törki-Tatar» adı da kiñ qullanıla.
Törki xalıqlarnı öyränü fäne «Türkologí» dip atala.
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yäşäw cirläre wä milli büleneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge köndä Törki xalıqlarnıñ iñ zur törkeme Törkiädä yäşi. Başqa olı Törki xalıqlar Äzerbaycan, Kipır, İdel-Ural, İran, Qazaqstan, Qırğızstan, Törekmänstan, wä Özbekistan cirlärendä yäşilär. Bu Törki däwlätlärdän tış Törki xalıqlar Çığış Törkistan, Tönyaq Ğíraq, Äfğänstan, Moldova, Balkannar (Bulgaria) illärendä dä yäşilär.
Törki xalıqlar öyränü buyınça tanılğan ğälim Wilhelm Radloff 1866. yılda bolay yaza: Tönyaq Afrikadan başlap Awrupılı Törkiägä tikle, Könyaq-Çığış Räsäydän başlap Keçe Asía ilä Turan, annarı Seber aşa Gobi çülenä tikle cirlärendä Törki telendä söyläşä torğan ıruğlar yäşilär. Bu dönyanıñ şul tikle kiñ cäyelgän alanda qullanıla torğan Törki tele belän çağıştırmalı başqa tel yuq (Çığanaq: Törki Mädäniät Näzäräte).
Dönyada Törki xalıqlar küp. Alar arasında:
- Äzerilär
- Balqarlar
- Başqortlar
- Çuaşlar
- Qırım Tatarları
- Ğağauzlar
- Qaraçaylar
- Qaraqalpaqlar
- Qazaqlar
- Qırğızlar
- Qumıqlar
- Qaşğaylar
- Noğaylar
- Özbäklär
- Tatarlar
- Töreklär
- Törekmännär
- Tualar
- Uyğurlar
- Yaqutlar
Qayber belgeçlär Törki xalıqlarnı altı törkemgä bülä:
19. yöz azağınnan başlap 20. yöz buyı Urıslar wä Stalin xalıqlarnı bülü/butaw/sörü säyäsäten uzdırğan, monıñ näticäse bularaq Törki xalıqlarnıñ, alarnıñ söylämnäreneñ şaqtí ayırılu başlaw, bu närsä Törki xalıqlarğa açıq küzätü yasaw qatlawlı itä.
19. yözdä zamança säyäsät çorı başlanğaç, Törki xalıqlarda berläşü maqsatın quya torğan Pan-Türkism atlı xäräkät barlıqqa kilä, «Törki» atamasın qullanırğa täqdim itelä.
Tışqı küreneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki xalıqlar tışqı küreneş belän ber bersennän şaqtí ayırılalar. Zur öleşeneñ qiäfäte Qawqaz xalıqlarınıñ kük, yäğni körän/qara çäç belän körän küzlelär. Şayqtí öleşe sorı/qızıq çäşle zäñgär küzle. Qayber cirlärdä yäşägän Törkilär açıq tösle tän/küz belän bulıp, Moğol töçençelärene dä yörtälär, mäsälän Özbäklär berlän Tatarlar. Törki xalıqlarınıñ kübese kiñ yañaqlı, tügäräk başlı wä turı çäçle.
Törki xalıqlarnı nindi rasığa sanísı da zur bäxäslärne çığara.
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki xalıqlarnıñ kübese Söni Möselmannar. Ämma İranda wä Äzerbaycanda Törkilärneñ kübese Şiä Möselmannarı.
Çuaş, Ğağauz wä Yaqut xalqı Xristian dip sanala.
Şulay uq Şamanízm, Buddízm, Baha wä Yähüd dine tarafdarları da beraz bar.


text:
New York Times: "Başqortstandağı protest belderüçelär Putinnıñ tarafdarın bärep töşerergä niätli"
Başqortstandağı xällär bu könnärdä Könbatış matbuğatınıñ da iğtibarın cälep itä. Quşma Ştatlarnıñ abruylı New York Times gäziteneñ 26 April sanında "Başqortstandağı protest belderüçelär Putinnıñ tarafdarın bärep töşerergä niätlänä" digän mäqälä basılıp çıqtı.
Artaban New York Times Räximovnı Putinnıñ tarafdarı dip atıy häm bolay däwam itä. Mortaza Räximov şaqtıy küp möselman yäşägän töbäkneñ citäkçese bulıp tora. 2003 yılda ul prezident saylawların qabat ottı. Qayber mäglümätlärgä qarağanda anıñ töp köndäşe bu saylawlardan Kreml quşuı belän çigengän.
Ufa uramnarında tänqitlär Räximov isemenä äytelsä dä, alar Ukraina häm Qırğızstanda yañğırağan şiğärlärne xäterlätä. Şul uq tänqitlär xäzer Putin isemenä dä äytelä: saylawlarda xärämläşü, däwlätneñ eşquarlıq östennän kontrolne köçäytüe, rişwätçelek.
Putinnıñ xakimiäte älegä nıqlı bulıp kürensä dä, Başqortstandağı waqiğalar xalıqta tüzemlekneñ betep kilüen, rizasızlıqnıñ artuın kürsätä. Bu käyeflär Rusiäneñ başqa töbäklärendä dä küzätelä.
New York Times yazuınça, oppozitsiä citäkçese, eşquar Ramil Bignovnıñ "Monıñ axırı bulaçaq, häm tiz arada bulaçaq" digän süzläre Räximovqa qarata äytelsä dä, uñışlı uram cyınınnarı Putinğa da qağılaçaq, çönki ul Räximovnı xuplap kilde. Monnan tış Putin cirle citäkçelärne saylawnı beterep töbäktä barğan bäxäslärgä öleşen kertte. Mäskäwdäge Carnegie üzäge belgeçe Nikolay Pterov süzlärençä, Kreml bu qararı belän tormışın ciñeläymäkçe ide, läkin üzenä yaña awırlıqlar tudırdı. Xäzer oppozitsiäneñ gubernatornı ciñü öçen qanuni yulları qalmadı. Räximov köndäşläreneñ ike genä yulı bar: yä uramğa çığu, yä Mäskäwgä baru. Alar ikesen dä eşläde.
İke ay barğan qarşılıq çaraları näticä birmägäç, oppozitsiäneñ 200läp wäkile April urtasında Mäskäwgä kilep miting ütkärde, Räximovnı urınınnan alu möräcäğätenä 107 meñ imza cıyıp anı Putin administratsiäsenä tapşırdı. Çirattağı qarşılıq çarası 1 Mayğa bilgelängän. Bignov süzlärençä, alar üz taläplären Putinnıñ yärdämçelärenä citkergän. Ämmä, Carnegie üzäge belgeçe Nikolay Peerov süzlärençä, Putinnıñ bu taläplärgä rizalaşuı ikele, çönki bu başqa töbäklär öçen ürnäk bulaçaq, başqa citäkeçlärgä qarşı protest dulqını kütärelergä mömkin.
Başqortstan räsmiläre qarşılıq çaralarına açulı reaksiä beldersä dä, älegä köç qullanuğa barmadı. Aprilneñ 16sında, demonstartsiägä ike säğät qala Bignov häm tağın ber oppozitsiä citäkçese Anatoli Dubovski FSBğa çaqırtılıp 5 säğät yarım buyına, demonstratsiä betkänçe sorawğa tartılğan. Ul arada Räximov tarafdarları Ufanıñ Lenin mäydanında üz demoanstartsiäsen oyıştırğan. Avtobuslar belän kiterelgän keşelär arasında berniçä distä kamuflajğa kiengän yäşlär dä bulğan. Alar ber xatınnıñ bitenä suqqan, Başqortstan xalıq frontı citäkçese Ayrat Dilmuxametov belän ızğış oyıştırğan. Şunnan soñ iminlek xezmätläre Ayratnı üzläre belän alıp kitkän häm berniçä säğät buyı sorawlar alğan.
New York Times yazuınça, Başqortostan Rusiädäge 21 milli respublikanıñ berse, energiägä bay töbäk, zurlığı belän Amerikanıñ İllinois ştatı çaması. Çığışı belän başqort Mortaza Räximov qayçandır bäysezlek tarafdarı bulsa, xäzer avtoritar citäkçe, respublika belän üz bilämäse kebek idarä itä, tabiğıy yatmalarnıñ zur öleşen anıñ ulı Ural Räximov kontrol itä.
Respublikada qarşılıq çaraları uzğan yılnıñ dikäberendä Balgoveçenski qalasında militsiäneñ başbaştaqlığına protest bularaq başlanıp kitte. Soñraq moña üzäkneñ monetizatsiä säyäsätenä qarata rizasızlıq östälde. Bügen oppozitsiä saflarına tormış awırlığına zarlanğan küp sanlı pensionerlar quşıldı.
New York Times gäzite yazuınça, Mortaza Räximov anıñ belän äñgämä ütkärü täqdimennän baş tartqan. Anıñ matbuğat wäkile Rostislav Morzağolov, prezident yazğı çäçü eşläre belän mäşğül, anıñ şikäyätlärgä cawap birergä waqıtı yuq digän. Oppozitsiä citäkçelären Morzağolov, töbäkneñ baylığın häm xakimiätne üz qulına töşerergä telägän açulı keşelär törkeme dip atağan.
Soñğı qarşılıq çarasında Ayrat Dilmuxametov oppozitsiä taläplären yañğırattı: irekle häm ğädel saylawlar ütkärü, monetizatsiäne tuqtatu, prezident ulınıñ milegen konfiskatsiäläw. Oppozitsiä qanuni yul belän baraçaq disä dä, anıñ süzläre yanaw bulıp ta yañğıradı. Üteneçlär, şiqäyätlär, qararlar waqıtı uzdı dide ul häm şağir Mayakovskinıñ "Xäzer süz siña, iptäş mauzer" digän süzlären kiterde.
-Ali Gilmi


text:
Rayonnarda tatar milli-mädäni moxtariätläre tözelä
Kiläse atna başında Rinat Säxibzadin Dürtöyledäge üze citäkläyäçäk tatar milli-mädäni moxtariäteneñ idarä sostawın oyıştıru öçen ayırım utırış ütkäräçäk. Anda bu idarägä saylanğan millättäşlärebez üzläreneñ eş plannarın bilgelärgä häm milli-mädäni moxtariätne räsmi terkätü öçen cawaplı keşelärne täğayınlärgä cıyına.
Dürtöyledäge milli-mädäni moxtariätne tözüdä qatnaşqan keşelärneñ berse, Tatarstannıñ Başqortstandağı Säwdä-iqtisadıy wäkilçelege citäkçese, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı räise urınbasarı Ramil Bignov äytüençä, august ayında Dürtöyledäge kebek moxtariätlär yänä dä küpçelek xalqın tatarlar täşkil itkän Baltaç häm Boray rayonnarında da tözeläçäk.
– Ä, ğomumän alğanda, tatar milli-mädäni moxtariätläreneñ urınnardağı büleklären Başqortstannıñ zur küpçelege tatarlar yäşägän yegermedän artıq rayonında tözü küz uñında totıla, – di Ramil äfände. – Alar Başqortstan tatar cämägätçelegeneñ urınnardağı teräge häm oyıştıruçı köçenä äwerelergä tieş. Annan soñ inde respublik külämendäge tatar milli-mädäni moxtariäte oyıştırılaçaq. Kiläçäktä isä respubliktağı barlıq tatar milli xäräkäte oyışmaların da şuşı milli-mädäni moxtariät qanatı astına tuplarğa, milli köçlärne ber yodrıqqa tuplarğa isäp. Andıy berdämlek bulğanda, Başqortstan tatarları problemnarın xäl itü öçen köräşü küpkä ciñelräk bulaçaq.
Ramil Bignovnıñ süzlärenä qarağanda, teläklär bik izge, älbättä. Ämma ul teläklärne tormışqa aşıru öçen dä näq menä şul berdämlek häm kileşep eşläw kiräk. Mäğlüm ki, qaysıberdä tatar milli oyışmalarına bik möhim bulğan berdämlek häm añlaşıp eşläw citmi qala. Ramil äfände süzlärençä, xäzer Başqortstandağı tatar milli oyışmalarına hiçberqayçan bulmağança, nıqlı berdämlek kiräk. Çönki respublikta tatar telenä dä däwlät tele statusı alu öçen referendum ütkärü, başqa möhim çaralarnı tormışqa aşıru tik berdäm eşlägändä genä mömkin bulaçaq.
Tel statusı digännän. Uzğan atnadağı utırışta tatar milli oyışmaları Rusiä citäkçelegenä şuşı mäsälä buyınça tağın da räsmi xatlar cibärergä kileşkän ide. Ramil Bignov süzlärençä, ul xatlar äzerlängän häm adresatlarına cibärelgän dä inde. Tik alarğa tiz arada ğına berär törle reaqsiä bulırmı – yuqmı, anısın farazlawı da çiten.


text:
Tatarstannıñ iminlek oyışmasınıñ tarmakara komissiäse narkomaniä belän köräş çaraların tikşerä
Bu cıyılışta Çallı şähäreneñ narkotiklarğa qarşı alıp barılğan eşlärne tikşerdelär. Bügenge köndä Çallıda ike meñgä yaqın keşe narkomaniä diagnozı belän meditsina oyışmalarında küzätüdä tora. Soñğı ike yılda şähärdä narkotik qullanu tübänäyä bara. Narkotiklar belän bäyle cinayät eşläre dä uzğan yıl belän çağıştırğanda 44%-qa tübänäygän. Çallıda narkotiklarğa qarşı tözelgän oyışmalar, küp törle çaralarnıñ mondıy uñışlarda öleşe zur. Älege oyışmalar turında cıyılışta tarmakara komissiäseneñ räise Fäyrüzä Mostafina söyläde. Mondıy oyışmalarğa “Işanıç”, “Narkotiksız şähär” fondları, “Aist” ictimaği oyışması häm başqalar kerä. Şuşı yılda Çallınıñ 36 uqu yortında uquçılarnı narkotik häm alkogol' qullanuğa tikşerdelär. Älege tikşerüne ütkän 1300 keşe arasınnan 130 bala tikşerelü öçen yäşüsmer kabinetına cibärelsä, 30 bala inde küzätügä alınğan. Häm alar arasında narkomannar tabılmağan.
Cıyılışta qaralğan mäs’älälär şähärdä yaña oyışmalar oyıştıruğa tügel, ä bulğannarnıñ eşlären yaxşırtuğa bağışlanğan. Narkomaniä belän köräşü öçen sälämätlek saqlaw ministrı tarmakara komissiäsennän 1,5mln. sum aqça soradı.
Tatarstan prokurorı narkomaniä belän köräşügä kübräk dini oyışmalarnı cälep itärgä häm respublikada narkomaniä belän köräşü täcribäse belän urtaqlaşuğa basım yasadı.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Tatar yäş tamaşaçılar teatrı Tuqaynıñ “Kisekbaş” poemasın säxnäläşterde
Xalıqqa därse ğibrätter teatr , küñeldä yoqlağan därtne uyatır, Teatr yaqtılıqqa nurğa iltä, kire yulğa cibärmi, uñğa iltä,- digän süzlärdän Ğ.Tuqaynıñ “Teatr” isemle şiğere başlanıp kitsä dä, bügenge köndä äle anıñ äsärlären säxnäläştergän drama teatrı yuq ide. Tuqay dramaturg bulmasa da, anıñ icatı, fikerläre teatrğa awazdaş.
Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrında kompozitor Rezeda Äxiärovanıñ Rinat Xarisov librettosına yazılğan “Ğ.Tuqay” isemle spektakle äle äzerlänep kenä kilä.
Respublikanıñ tatar däwlät yäş tamaşaçılar teatrı bıyıl tatar xalıq şağire Ğ Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tuluğa bağışlap “Peçän bazarı” dip isemlängän, ike bülektän torğan spektakl' täqdim itte. Qış urtasında Qazanda anıñ premyera spektakl'läre uzdı. Ä küptän tügel yäş tamaşaçılar teatrı bu spektakl' belän Qazaqstanda gastrol'lärdä dä yörep qayttı.
Spektakl'neñ berençe bülegendä G. Tuqay balaçaq tormışınnan alıp, böyek şağir bulıp citlegüenä, anıñ Qazannıñ Klyaçkin şifaxanäsendä wafat buluına qädär surätlänsä , ikençe bülektä teatrnıñ baş rejisserı Rinat Äyupov Ğ.Tuqaynıñ “Kisekbaş” poemasın säxnäläştergän.
Rejisser, uzğan ğasırda dan qazanğan Peçän bazarın, zamananıñ töp mäydanı itep ala. Häm ul “ Peçän bazarın ” keşelek dönyasınıñ törle qiäfäten , käyefen xäterlätkändäy anı şatlıqlı da , küñelle dä , häm qayğılı da itep kürsätä.
Bez Ğ.Tuqaynıñ äsärläre turında yäşlärneñ mönäsäbäten belergä, açıq mikrofon totıp uramğa çıqtıq. Menä alarnıñ fikere:
Ğ.Tuqay – ul şağir.
Anıñ äsärläre: “Su anası”, “ Şüräle”, “ İ tuğan tel, i matur tel ”,
“Käcä belän sarıq” anıqımı?
“Kisekbaş” äsären beläsezme? digän sorawğa, cawaplar:
İşetkänebez bar.
Beläm, ämma bez anı uqımadıq.
Beläm , no ne pomnyu.
Yuq min anı uqımadım.
Ä xäzer spektakl'ne säxnäläşterüçe, teatrınıñ baş rejisserı Rinat Äyupov spektakl'neñ maqsatı turında söyli.
“İñ berençedän Tuqaynı üzebezneñ millätebezdä propagandalatu. Bigräk tä yäş buın arasında Tuqaynı, şäxesne spektakl'dä kürsätü. “Kisekbaş poeması” törki xalıqlar poeziäsendä inde 13 ğasırdan uq tanış äsär . Ämma anıñ törle variantları bar . Ğ.Tuqaynıñ “Peçän bazarı , Yaxud , häm Yaña kisekbaş”ı 1908 yılda yazılğan. Häm Ğ Tuqay şul çordağı ädäpsezleklärdän kölä , yawızlıqlar belän köräşä.
Rinat Äyupov äytüençä , “Kisekbaş ” poemasındağı
Diyu obrazı :
Ul-millätebezdä ber-berebez arasında bulğan här keşeneñ küñelenä posıp urnaşqan xösetlekne çağıldıruçı obraz. Bezneñ millätebezdä ul här berebezneñ küñelendä Diyu , şaytan obrazı betärgä tieş . Ä Tuqay älege spektakl'dä xoday täğälä belän barıp üzendä bulğan Dİyünne ciñä, ul qälämne saylıy, xalıqnı saylıy. Här keşe üzendä bulğan xalıqta kürgän xäsrät töyençegen çişep , ciñep, yuqqa çığarunı, tamaşaçı Tuqay obrazında kürä, -dide Rinat Äyupov .
“Kisekbaş ”poemasınıñ niçä genä variantı bulsa da, anıñ töp teması möselmannar yäşäyeşeneñ ruxi dönya nigeze - anıñ ädäple, äxlaqi normalarğa tayanuı. Häm här möselman ğailäsendä elek-elektän üget-näsixätne ğibrätle näticä aşa, Qor’än quşqança, birü zarur bulğan. Bu äsärneñ aktual'lege dä şunda ki, här ğailädä şuşı töp äxlaqi normalar ütälsä , tatar milläte yäşär häm yäşäyäçäk. Ä Diyü belän köräşü ul, keşelärgä izgelek eşläw niätennän yawız köç belän köräşü.
Milli tormıştağı yawız köçlär poemada ber ğasır elekke çorda surätlänsä dä , ul xäzerge zaman keşelärenä dä bik tanış.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Çeçen separatist suğışçısı Şamil Basayev Beslan şähäre mäktäbendä totıqlar alu waqıyğası öçen cawaplılıqnı aldı dip xäbär itelä.
Kavkazcenter.com säxifäsenä elengän belderüdä Belsan mäktäbendä totıqlar alunı häm Rusiädä küptän tügel bulğan terror höcümnäreneñ Basayev citäkçelegendäge ğisyançılar tarafınnan başqarıluı turında äytelä.
Bu belderüneñ çınnan da Basayevnıqı buluın başqa çığanaqlar aşa tikşerü älegä mömkin tügel.
Rusiädäge küp kenä kiñküläm mäğlümät çaralarına da taratılğan bu belderüdä avgust axırında 2 oçqıçnı şartlatu häm Mäskäw metrosında bulğan şartlaw da bezneñ eş dielä.
Bügen AQŞ Däwlät Sekretare Richard Armitage Basayev Beslanda totıqlar alu öçen cawaplılıqnı üz östenä aluı belän keşeleksez buluın kürsätte dide.
Kavkazcenter.com säxifäse Litvadağı provayderda urnaşqan. Bügen Litva premyer-ministrı Algirdas Brazauskas Saqlanu Şurası utırışınnan soñ bu säxifäneñ Litvadağı eşçänlegen tuqtatu öçen tieşle çara küreläçäk dide. Ul Litva qanunnarı terror propagandasın häm millätara näfrät uyatunı tıya dide.


text:
Bush Baltıyq illärendäge sovet okupatsiäsen Putinnıñ isenä töşeräçäk
AUDİO: Minemçä 9-nçı mayda küpçelek könbatış illäre citäkçeläreneñ äle dä ikençe dönya suğışınıñ yaman näticälären tanımağan Russiädäge bu bäyräm çaralarına quşıluı säyer. Pabriks Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanovnıñ kiçä Russiäneñ Baltıyq buyındağı elekke ğämälläre turında ğafu ütenmäwçän çığışına cawap birde. Bügen Rusiä xökümäteneñ Yewropa eşläre öçen cawaplı wäkile Sergey Yasterjembskiy İkençe dönya suğışınnan soñ Sovetlar Berlege Baltıyq däwlätlären okkupatsiälämäde, ul çaqta Baltıyq däwlätläreneñ xoquqıy räweştä saylanğan xakimiätläre belän kileşülär bar ide dide. Bügen Rusiä tışqı eşlär ministrlığı da Yasterjembskiy äytkännärne qabatladı.


text:
Udmurtiäneñ Votkinsk şähärendä Sabantuyı respublikada berençelärdän bulıp uzdı
Udmurtiädä 70tän artıq millät wäkile yäşi. Alarnıñ 26sı milli oyışmalarğa berläşep, tuğan telen, mädäniäten, ğöref-ğädätlären saqlap qalu, üsterü yünäleşendä eş alıp bara. Milli oyışmalar cäy başında milli bäyrämnären uzdıruğa zur ähämiät birä. Udmurtlarnıñ Gron Bıdton, Gerber, marilarnıñ Semıg, besermännärneñ Qorban, tatarlarnıñ — Sabantuy bäyrämnäre yıl sayın uzdırıla. Alar barısı da tatarlarnıñ yazğı eşlär tämamlanğaç uzdırıla torğan Sabantuylarına oşağan cıyınnar. Bıyıl respublikada milli bäyrämnärgä startnı Votkinsk şähärendä yäşäwçe millättäşlärebez birde. Anda ütkän şimbädä Saban tuyı bulıp uzdı. Anı şähärneñ «Duslıq» mädäni oyışması, tatar ictimaği üzäge, «Yubileynıy» mädäniät sarayı belän bergäläp şähär administratsiäse yärdämendä oyıştırdılar. Könneñ salqınça, bolıtlı bulıp toruına da qaramastan saban tuyına xalıq baytaq cıyılğan ide. Millättäşlärebezne bäyräm belän qotlarğa Votkinsk şähäre merı Aleksandr Kuznetsov häm İjaw şähäreneñ Lenin rayonı administratsiäse başlığı Andrey Pianzin citäkçeselendä delegatsiälär kilgän ide. Şulay uq milli bäyrämdä respublikanıñ mädäniät ministrınıñ yaña bilgelängän urınbasarı Nailä xanım Sobina, milli säyäsät ministrlığınnan baş belgeç Fändüs Xucin da qatnaştı. Nailä xanım bäyräm xalıq cıyılğan mäydanda ğına çiklänmiçä, härber tatar ğailäsendä buluın teläde, Fändüs Xucin bäyräm belän qotlap, milli eşlärne oyıştıruda aktiv qatnaşqan Cämilä Räşit qızı Ğälieva häm «Duslıq» mädäni oyışması citäkçese Mäğsum ağa Ğazimcanovqa ministrlıqnıñ räxmät xatların tapşırdı. Bäyrämne açu tantanası beraz başqa tösmer dä aldı.
Ul Votkinsk şähärendä uzğan Saban tuyınıñ üzençälege dä buldı. İjaw şähäreneñ Lenin rayonı häm Votkinsk şähäre administratsiäläre arasında duslıq häm xezmättäşlek kileşüenä qul quydı. Kileşüne Votkinsk şähäre merı Aleksandr Kuznetsov belän Lenin rayonı administratsiä başlığı Andrey Pianzin imzaladı. İke administratsiä arasında duslıq cepläre küptän bulsa da, kileşü nigezendä eşlär tağın da canlanır dip niätlänä alar.
Lenin rayonı administratsiäse citäkçese Andrey Piänzin rayon inde biş yıl Tatarstannıñ Ägerce şähäre belän mädäni kileşü tözep, bu yaqtan bik küp eşlär başqarıldı, xätta ul kileşü xäzer iqtisadıy yünäleş aldı dip, älege kileşüneñ dä uñışlı buluına şiklänmi.
—audio—
Kileşügä bäyä birep milli säyäsät ministrlığınnan baş belgeç Fändüs Xucin häm İjaw şähäreneñ «Yaqtaşlar» cämğiäte räise Fäyrüzä Bahawieva bolay didelär
audio —
Citäkçelär kileşügä nigezlänep plannar qordı, ä mäydanda bäyräm üz çiratı belän däwam itte. Säxnädän cırlar, iyüllär ber—bersenä ürelep bardı, mäydannıñ törle poçmaqlarında Sabantuyına xas bulğan milli uyınnar, yarışlarda, uyınnarda yäşlär dä, ölkännär dä üzeneñ köçenä turı kilgänen saylap, qatnaştı. Xalıq könneñ bolıtlı, salqınça buluınnan qurıqmağan, küpläp kilgän. Käyefläre dä kütärenke ide.
—audio—
Bıyılğı bäyrämne oyıştıruda tağın ber üzençälek, elek şähär buylap cır—iyüllär belän yörmäsälär, bıyıl bu yolanı da ütädek, dip söyläde tatar ictimaği üzäge räise wazifasın başqaruçı Mäğsum ağa Gazimcanov.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Putin: "Rusiädä çit il banklarınıñ bülekçäläre eşen tıyarğa kiräk!"
Rusiä citäkçelege inde küptännän ildä çit il banklarınıñ bülekçälären açuğa kisken qarşı çığıp kilä. Häm çığaçaq ta - prezident Putin çärşämbedä Novosibirskidä uzğan kiñäşmädä şulay dip belderde. Ä Rusiäneñ Dönya Säwdä oyışmasına kerüe isä näq menä şul şartnı ütäwgä bäyle, ayırım alğanda Quşma Ştatlar Rusiägä üz yaqlawın barı tik çit il bankları bülekçälären açunı röxsät itkännän soñ ğına birergä teli.
"Rusiä xökümäte ildäge banklar berläşmäseneñ Rusiädä çit il banklarınıñ bülekçäläre eşen çikläw kiräklege turındağı fikere belän kileşä. Asılda bu tıyılırğa tieş. Bu yarış mäs''äläse genä tügel, ul xäzerge şartlarda aqça wä kapitalnıñ niçek xäräkät itüen küzätep tora almawğa, terrorğa qarşı köräşkä dä bäyle, bu xaqta onıtırğa yaramıy. Häm bu bigräk tä aqça yuuğa qarşı köräşkä bäyle", dip añlata üz qaraşın Rusiä prezidentı.
Älegä qädär räsmi Mäskäw Rusiägä çit illärdäge täcribä wä investitsiälärne cälep itü, monıñ öçen tieşle şartlar tudıru zaruriate turında söyläp kilgän ide. Putinneñ Novosibirskidä yasağan soñğı belderüe isä çit il bankları citäkçelären şaqtıy ğäcäpländerde. Mäskäwdäge "Renaissance Capital" xezmätkäre Roland Nash:
"Bu başnı butawçı ber işarä. Älegä qädär Rusiä çit il bankları kilüen xuplap torğan ide. Xäzer inde däwlät başlığınnan şundıy süzlär işetü alarnıñ başın tämam butap, alar Rusiä xakimiatennän añlatmalar teliäçäk", di Mäskäwdäge "Renaissance Capital" xezmätkäre Roland Nash.
Berük waqıtta Rusiä xökümäte üzendä çit il bankları eşläwen tulısınça kire qaqmıy, ägär dä alar ildä ayırım ber bank şirkäte bulıp terkälä ikän, yäğni Rusiä qanunarı häm Rusiä Üzäk Bankı kürsätmäläre nigezendä eş itä başlasa, bernindi dä kirtä quyılmayaçaq, dip belderä. Bügenge köndä Rusiädä "Citigroup", "Raiffeisen", "Societe General" kebek tanılğan banklarnıñ qärdäş şirkätläre eşläp kilä. Häm alarnıñ eşe yaxşı ğına bara, dip belderä Roland Nash:
Rusiä prezidentı süzläre çit il banklarınıñ turıdan-turı açılğan bülekçälärenä qarıy - ä alar inde ğädättä ana bank qayda urnaşqan, şul il qanunnarı nigezendä eşli. Rusiä monıñ belän kileşergä telämi häm anı bu mäs''älädä Rusiä bankları berläşmäse dä xuplıy. Alarnıñ biredä üz mänfäğäte - täcribäle häm bay çit il bankları belän Rusiä bankları ällä ni yarışa almıy, ildäge bank sisteması älegä ul qädär täräqqi itmägän.
Ä inde mäs''äläneñ säyäsi yağı şunda - xakimiat başqa illärneñ qanunnarı nigezendä eşlägän çit banklar aşa kapitalnıñ küpläp ildän kitüennän qurqa. Putin belderüennän şul sizelä. Ämma bolar barısı da irekle säwdäne alğa sörgän Amerika Quşma Ştatları öçen nigezle däğwa tügel. Bu atnada Rusiä Hongkongta Dönya Säwdä oyışmasına quşılu tırışlıqların yañartaçaq, läkin amerikan yaqlawınnan başqa ul moña ireşä almayaçaq. Ä Washingtonnıñ qaraşı şul - Rusiädä çit il banklarına yul açılmıy ikän, anıñ äğzalığına da yul yabıq bulaçaq.
Kärim Kamal


text:
Pakıstanda parlament saylawı buldı
Pakıstan xalqı bügen parlament äğzälären saylaw öçen tawış birde. Saylaw oppozisiä başlıqlarınnan Binäzer Bhuttonıñ yaqınça ike ay elek intihar höcümendä üterülüennän soñ kiçekterelgän ide.
Bügen Pakıstannıñ kön tärtibendä parlament saylawı bar. Xäyer, küptännän kötelgän bu saylaw köne äle citkänçegä qadär saylaw aldı çaralarında küp keşe hälaq buldı. Başta oppozisiä başlıqlarınnañ Binäzer Bhutto belän bergä 100lägän keşe ülde. Şimbä könne genä, ilneñ tönyağında barğan saylaw aldı çaralarında da kimendä 50 keşe ülde.
Şuña bügen saylaw barışında iminlek mäsäläsenä ütä iğtibar birelde.
Qaraçi şähärendäge ber saylawçı, bolay di:
“Saylaw il külämendä tınıç uzar dip ışanabız, İnşalla bu eş qazasız-bälasız tämamlanır.”
Bügen iminlekne urnaştıru öçen 80 meñ nığıtılğan polisiä xezmätkäre saylaw üzäklärenä urnaştırıldı.
Mäclestäge urınnar öçen köräş qızu bara.
Oppozisiä başlıqları, bu saylawnı 1999 yılda xaqimiätkä kilgän Möşärräf belän köräş öçen yaxşı ber forsat bularaq bäyäliy. Monnañ elek, Möşärräfneñ köçlärne büleşüdän baş tartuı belän oppozisiäneñ tırışlıqları yuqqa çıqqan ide.
Bügenge saylawda ike zur soraw kön qadağında tordı.
Märxümä Bhuttonıñ partiäsenä bulğan xörmät, saylawda bu partiäne berençe bulıp çığara alırmı?
Ägär dä bu sorawnıñ cäwabı äye bulsa, ul çağında Pakıstan xalıq partiäse Möşärräfkä qarşı 2. zur oppozisiä partiäse elekke premyer Nawaz Şärifneñ Pakıstan möselman berlege partiäse belän berläşer dip farazlana.
Läkin Möşärräf aldına çığar öçen oppozisiä partiäläreneñ mäclestäge 272 urınnı aluı şart. Yäğni 3tän 2 öleşeñ. Ägär berläşä alsalar, soñınnañ alar premyerne bigeläyäçäk.
İkençe zur soraw isä bügen bulaçaq saylawnıñ ğadel ütüe mäsäläse ide.
Pakıstan saylawında bu yulı - yañalıq, 20 meñ küzätüçe tawışlar sanalğanda küzätep tordı. Küzätüçelär ğadel häm irekle saylaw çeltäre tarafınnañ idarä itelä.
Waşiñton Möşärräfneñ Pakıstanda äl-Qaidäğä qarşı alıp barğan çaraların xuplıy. Läkin Waşiñton yağı şul uq waqıtta mömkinlege çıqqan waqıtta bu xärbi çaralarnıñ citeşsezlegen telgä ala häm Möşärräfne ilne demoktratiäläşterergä dä çaqıra. AQŞ räsmiläre, barı tik xalıq tarafınnan saylanğan xaqimiät genä, xalıqnı ilneñ xärbi üzençälegen beterä alır dip bäxäsläşä.
Bügen saylawlarda näticä närsä bulsa da, İslamabadnıñ qabilä cirlärendä barğan iminlek çaralarına qarşı qaraş üzgärmiäçäk. Oppozisiä belän Möşärräfne böten qapma-qarşılıqqa qarşı ber närsä genä berläşterä, ike taraf ta Waşiñtonnıñ Pakıstanda terorçılıqqa qarşı eşçänlegen urtaqlaşa.


text:
Quşma Ştatlar prezidentı Rusiädäge demokratiäne şik astına quya
Räsmi Mäskäwneñ Könbatış belän araları inde şaqtıy waqıttan birle naçaraya barsa da, amerikan prezidentı George Bush älegä qädär Rusiäne tänqitläwgä turıdan-turı quşılmağan ide. Mäğlüm ki, Könbatış tänqite nigezdä Rusiäneñ demokratik prinsiplardan ber-ber artlı waz kiçüenä yünälderelä. Nihayät menä Bush ta Rusiäneñ demokratiäne üzençä añlawın şik astına aldı.
Şunnan ilneñ başqalası Washingtonğa qaytqanda Bush oçqıçtağı xäbärçelär belän oçraşıp, Rusiä belän mönäsäbätlärgä kiñräk tuqtalıp kitärgä buldı. Aldağı könnärdä anı Vladimir Putin belän oçraşu kötä - yünneñ 6-sında Germaniädä industrial'' "cidelek" häm Rusiä citäkçeläreneñ yıllıq oçraşuı açıla.
Şuşı möhim waqiğä aldınnan Quşma Ştatlar prezidentı üzeneñ Mäskäwdäge dustına, ä Bush Putin belän elekkeçä dus bulıp qaluın belderä, qayber kiñäşlär citkerergä buldı. "Minem Vladimir Putingä kiñäşem şul - alğa barunıñ yaxşıraq yulı bar, sezneñ mänfäğätlär Könbatışqa bäylängän häm bez bergä, xezmättäşlek itü aşa eşlärgä mäcbür itelgän", di Bush.
"Putin Rusiä demokratiä yulınnan bara dip isäpli, dip däwam itä amerikan prezidentı, ämma waqıt-waqıt mindä bu uñaydan törle şiklär tua. Min Putin belän oçraşıp, anıñ monı niçek añlawın, nigä Rusiä demokratiägä taba atlıy dip isäpläwen belergä telim", di prezident Bush.
Şulay itep Quşma Ştatlar prezidentı açıqtan-açıq Rusiäneñ demokratiä qoruına şiklänüen belderä. Mäğlüm ki, Putin üze härzaman Rusiädä çın demokratiä qorılıp yatuı, anıñ üz üzençälekläre buluı, häm anı çittän kiterep urnaştırıp bulmawı xaqında belderep tora.
Texastağı utarında NATO general'' sekretare belän bergä ütkärgän matbuğat oçraşuında Bush üzäk Yewropada raketalardan saqlanu qalqanınıñ ayırım qorılmaların urnaştıru mäs''äläsenä dä tuqtalıp kitte. Bu da Washingtonıñ Mäskäw belän araların zähärläp toruçı zur ber problema bügenge köndä:
"Prezident Putin belän tulı häm açıq söyläşü, anıñ xökümätenä raketa qalqanınıñ alarğa qarşı tügel, ä Yewropadağı tınıçlıqqa yanıy alırlıq başqa däwlätlärgä qarşı bulaçağın añlatu öçen min Rusiägä küptän tügel genä saqlanu ministrı Robert Gatesnı cibärgän idem. Min şulay uq, Rusiäneñ monı añlawı öçen NATOnıñ ayırılğısız ber öleşe - Rusiä-NATO şurasın qullanu planın da yuğarı bäyälim", di amerikan prezidentı.
Robert Gatestan soñ Mäskäwdä inde däwlät sekretare Condoleezza Rice ta bulıp kitte, ämma yaqlar anda barı tik, ber-berenä qarata qızu qanlı belderülärdän totılıp toru xaqında ğına kileşä aldı.
Kärim Kamal


text:
Çallıda saqlanu ministrı KamAZ belän qızıqsındı
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanovnıñ Çallığa bulğan säfäre KamAZ berläşmäse eşçänlege belän bäyle ide. Bigeş hawa alanına kilgännän soñ ministr, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, Çallı xäkime İldar Xalikov, KamAZ generalı Sergey Kogogin ozatuında zavodnıñ baş konveyerına yul aldı. Annan inde fänni - citeşterü üzägenä kilep, KamAZnıñ ör-yaña avtomobil'läre belän tanıştılar. Parij - Daqar uzışlarında 1Hчe urınnı alğan avtomobil'gä dä utırıp yörde saqlanu ministrı. Şuşında uq ciñü ayulağan Çallı yegetlärenä istälek büläkläre dä tapşırıldı. Şuşı uq fänni üzäktä yuğarı däräcädä kiñäşmä dä ütkärelde. Annan soñ, qısqa ğına waqıtta jurnalistlar belän oçraşu. Sergey İvanov süzlärençä, ul KamAZnı problemalı berläşmä bularaq ta, problemasız bularaq ta kilep qararğa niätlängän. İvanov, KamAZnı grajdanlıq yünäleşendä genä tügel, xärbi yaqtan da üsep baruçı berläşmä dip atadı. Çönki, Rusiä armiäsendäge avtomobil' texnikasınıñ 80%ı KamAZda eşlängän. Häm şuşı texnika alğa taba yañaları, tağın da citezräklärenä alıştırılırğa tieş. Bıyıl, mäsälän, Rusiä saqlanu ministrlığı KamAZğa 2,2 milliard sumlıq zakaz birgän. Sergey İvanov äytüençä, bügenge kön turında söyläşü artıq möhim tügel, 2006-09 yıllarğa xärbi "Mustang", "KamAZ"larınıñ yaña model'lären eşläw, satıp alu turında uylarğa kiräk. İnde, 2015 yılğa qadär qorallanu programmasında Rusiä saqlanu ministrlığı KamAZlar satıp aluğa aqça alunı arttıra baraçaq. Monda, KamAZlar turında ğına süz barmıy, bronyalı texnika da küzdä totıla. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev KamAZ borıçların tüläwdä Rusiä xoqümäteneñ role zur buluın bilgeläp ütte.
Töşke aştan soñ ministr Sergey İvanov Samarağa yul aldı. Şunısı da üzençälekle, Çallıda ütkän yuğarı däräcäle söyläşügä tatar matbuğatı jurnalistları çaqırılmadı häm kilgännäre dä kertelmädelär. Monısı, KamAZnıñ mäğlümäti säyäsät departamentı tırışlığı belän buldı. Çallı tatar matbuğatı wäkilläre kertelmäw ber xäl, "Watanım Tatarstan" gazetası, Azatlıq radiosı xäbärçelärenä dä kirtä quydılar.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Fälestin citäkçelege İzrail'neñ Könbatış Yardağı reydın ğäyepli
Jihad häm äl-Aqsa fidainnarı törkemnäre bu üterülär öçen üç alaçaqların belderde. Kiçä kiç İzrail armiäse suğışçı dip şiklänelgännärne qulğa alu öçen Könbatış Yardağı Tulkarem qaçaqlar lagerına kergäç atış başlandı. Xärbilär üterelgännärneñ barısı da suğışçılar ide di. Fälestinlelär isä qorbannarnıñ ikese qoralsız üsmerlär ide di. Kiçä fälestinle dip uylanılğan ber keşe Yerusalimda ber izrail'lene qadap üterde, häm tağın berne yaraladı. Höcüm itüçe qaçıp kitkän.


text:
HAMZA BRANDA TENTE İMALATI
Bursa Bursada Bursadaki Yıldırımda Yıldırım Gemlik Branda Tente İmalatçıları, Yıldırımda Yıldırım Çadır Branda İmalatçıları, İmalatı, Yapanlar, Bursa Yıldırım Branda İmalatı Yapanlar, Bursa Yıldırım Tente İmalatı Yapanlar, Bursa Yıldırım Çadır Brandası İmalatı Yapanlar, Bursa Yıldırım Çadırcılar, Bursa Yıldırım Brandacılar, Bursa Yıldırım Tenteciler, Bursa Yıldırım Tente İmalatçıları, Bursa Yıldırım Çadır İmalatçıları, Bursa Yıldırım Branda İmalatçıları, Bursa Yıldırım Çadır Branda Tente Yapanlar, Bursa Yıldırım Teym Brandası Yapanlar, Bursa Yıldırım Teym Brandası İmalatçıları, Yapanlar, Bursa Yıldırım Pazar Brandası Yapanlar, Bursa Yıldırım Pazar Brandası İmalatçıları, Yapanlar, Bursa Yıldırım Kamyon Brandası Yapanlar, Bursa Yıldırım Kamyon Brandası İmalatçıları, Yapanlar, Bursa Yıldırım Kamyonet Brandası Yapanlar, Bursa Yıldırım Kamyonet Brandası İmalatçıları, Yapanlar,
Bursa Yıldırım Fabrika Brandaları Yapanlar, Bursa Yıldırım Fabrika Brandası İmalatçıları, Yapanlar, Bursa Yıldırım Mafsallı Tente Yapanlar, Bursa Yıldırım Mafsallı Tente İmalatçıları, Yapanlar, Bursa Yıldırım Körüklü Tente Yapanlar, Bursa Yıldırım Körüklü Tente İmalatçıları, Yapanlar, Bursa Yıldırım Stok Brandası Yapanlar, Bursa Yıldırım Stok Brandası İmalatçıları, Yapanlar, Bursa Yıldırım İftar Çadırı Yapanlar, İmalatı, İmalatçıları, Bursa Yıldırım Şantiye Çadırı Yapanlar, İmalatı, İmalatçıları, Bursa Yıldırım Sundurma Yapanlar, Bursa Yıldırım Kış Brandası İmalatı, Bursa Yıldırım Balkon Brandası Yapanlar, Bursa Yıldırım Kamp Çadırı İmalatı, Bursa Yıldırım Cafe Brandası İmalatı, Bursa Yıldırım Yat Brandası Yapanlar, Bursa Yıldırım Tekne Brandası Yapanlar, Bursa Yıldırım Şeffaf Branda İmalatçıları,
- Görüntülenme sayısı: 597


text:
London belän Mäskäw arasındağı säyäsi kierenkelek iqtisadıy bäyläneşlärgä täesir itmäs kebek
London belän Mäskäw arasındağı diplomatik nizağqa qaramastan Rusiädä eşçänlek alıp baruçı Britan käsepçeläre eşlären elekkeçä däwam itmäkçe. Rusiä-Britaniä säwdä pulatı mödire bu nizağqa qaramastan ike il arasındağı säwdä bäyläneşläre moñarçı berqayçan da kürenmägänçä nıqlı bulıp qala dide.
Ämma Rusiädäge Britan käsepçeläre ike xökümät arasındağı säyäsi mönäsäbätlärneñ nindi genä buluına qaramastan käsep eşläre ğädättägeçä däwam itärgä tieş di.
Rusiädä eşçänlek alıp baruçı 500-läp Britan şirkäten wäkillek itüçe Rusiä-Britan Säwdä Pulatı başqarma mödire Stephen Dalziel "Bäxetkä britan käsepçelege britan xökümäte taläp itkänçä eşlärgä mäcbür tügel. Britaniä-Rusiä säwdä bäyläneşläre moñarçı berqayçan da kürelmägän däräcädä nıqlı. Älbättä bu xällärneñ qızğanıç buluı belän härkem kileşä. Ämma London belän Mäskäw arasındağı bu säyäsi qarşılıq anda küp yıllar buyı eşmäkärlek belän şöğellängännärneñ häm şöğellänüçelärneñ elekkeçä eşçänlek alıp barmasqa tieşlegenä säbäp bula ala dip isäplämim" dide.
Sişämbe könne Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Gruşko Rusiädän 80 britan diplomatınıñ çığarılu maçağın iğlan itkändä bez säyäsätneñ ğadi keşelär tormışına täesir itüen telämibez dide.
"Monıñ belän bergä bez ğadi keşelärneñ, turistlarnıñ, mädäni häm fänni almaşta qatnaşuçılarnıñ, käsepçelärneñ mänfäğätlären tulısınça isäpkä alaçaqbız. Bez Londonnıñ säyäsi ğämälläre arqasında alarğı zıyan kilüen telämibez" dide Gruşko.
Şulay da abruylı britan gazetı Financial Timesnıñ ölkän säyäsi komentatorı Philip Stephens Mäskäw britan şirkätlärenä basım yasawğa kilgändä ikelänep tormas kebek di.
"Minemçä iqtisadıy bäyläneşlärgä, investitsiälärgä zur zıyan kiterü ber ilneñ dä mänfäğätlärenä turı kilmi. Ikençe yaqtan, bez mönäsäbätlärdä, bigräk tä Rusiädäge British Petroleum misalında Rusiä däwläteneñ iqtisadıy köçne niçek qullanırğa teläwen inde kürdek" dide Stephens.
Bıyıl Britan neft şirkäte BPnıñ Rusiädäge bülekçäse TNK-BP bik tabışlı bulğan Seberdäge gaz yatmaların üzläşterü eşendäge üz öleşen däwlät qaramağındağı Gazpromğa satarğa mäcbür itelde.
Bıltır Ingliz-Holland şirkäte Royal Dutch Shell Saxalin II dip atalğan zur neft häm gaz yatmaların üzläşterüdäge idarä xoquqı birüçe xissälären şulay uq Gazpomğa satarğa mäcbür itelde.
Şulay da bu ike şirkätneñ Rusiädäge küp kenä investitsiäläre qala birä.
Britaniä Rusiädä öçençe iñ zur çit il investorı. Bu yılnıñ berençe çigerendä ul Rusiägä 3.1 milliard dollar kertkän. Bu AQŞ şirkätlären investitsiälärennän 10 märtäbä zurraq.
Financial Timestağı Stephens diplomatik bäyläneşlärneñ tağın da naçarayuına qaramastan käsepçelek eşläre aña iärmäs kebek di.
"Xätta salqın suğış çorına da Rusiä belän iqtisadıy bäyläneşläre şaqtıy köçle bulıp qaldı. Rusiä Könbatış Yewropağa bik küp gaz sattı. Minemçä säyäsi mönäsäbätlärdä sizelerlek suınu bulaçaq, ul iqtisadıy bäyläneşlärgä dä beraz täesir itäçäk. Ämma alarnı tulısınça özä almıyaçaq" dide.
Naif Aqmal


text:
Başqortstanda köntärtiben saylawlaldı wazğiäte genä bilgeli. Başqortstan saylaw komissiäse başlığı Bari Kinyagulov Başinform agentlığında jurnalistlar belän oçraşıp, alarnı saylawlarnıñ ğadel uzaçağına ışandırğan. Näq şul ğadellek bulsın digän teläk bügen Mäskäwdä uzğan ber matbuğat oçraşuında da yañğradı, anı isä Başqortstan prezidentı saylawlarına qatnaşırğa niät beldergän eşquar Sergey Veremeyenko oyıştırğan ide. Eşquar Sergey Veremeyenkonıñ Başqortstan prezidentı saylawlarında qatnaşaçağı turında farazlar küptän yöri ide, bügen ul üze Mäskäwdä bu imeş-mimeşlärgä toqta quyıp, jurnalistlarnıñ barlıq sorawlarına cawap birde.Başqortstanda cirle üzididarälärgä saylawlarnı kiläse aynıñ martına qaldıruğa rizasızlıq belderüçelär bar.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Tatarstan parlamentına ike säyäsi firqäneñ kerüe ixtimal.
14 martta Tatarstan deputatları, ber mandatlı okruglarda ğına tügel, berençe tapqır, firqä isemlekläre belän dä saylandı.
Belgänegezçä, xäzer parlamenttağı 50 urın säyäsi firqälär öçen birelsä, qalğan 50 urınnı, küpçelek tawış belän saylanğan, ayırım deputatlar alaçaq.
15 martta Üzäk saylaw komissiäse berençel näticälärne iğlan itte.
Tatarstanda 2 million 700 meñ saylawçı bar dip isäplänä. Alarnıñ 83,76% saylawlarda qatnaşqan. Barlıq okruglarda saylawlar ütte, dip sanala.
Älegä saylaw komissiäläre xezmätkärläre, Tatarstan parlamentın saylaw belän ber uq könne ütkän, Prezident saylawlarınıñ näticälären genä tögäl äytä ala. Firqälär öçen birelgän tawışlarnıñ kübese inde sanalsa da, äle küp urınnan kilgän mäğlümatlar isäpkä alınmağan.
Ä ber mandatlı okruglarda sanaw äle başlanğan ğına, şuña Üzäk saylaw komissiäse xezmätkärläre deputatlarnıñ isemnären düşämbe könne kiçkä genä iğlan itärgä wäğdä ittelär.
Üzäk saylaw komissiäse başlığı urınbasarı Minfaiq Wafin xäbär itkänçä, Tatarstanda, saylawlarda qatnaşqan saylawçılarnıñ 81, 61% Vladimir Putin öçen tawış birgän. İkençe urında - Nikolay Xaritonov bara, ul 6,64 % cia alğan. Ğomum Rusiä sannarı belän çağıştırğanda, Tatarstanda, 3nçe urında Sergey Glazyev tügel, ä İrina Xakamada bara. Anıñ öçen Tatarstandağı saylawçılarnıñ 3,09% tawışların birgän. Sergey Ğlazyevqa 2,40% saylawçı teläktäşlek beldergän.
15 martta 14.00 birelgän mäğlümatlarğa qarağanda, «Berdäm Rusiä» firqäse öçen – 69,96% birelgän. Kommunistlar firqäsen Tatarstanda 6,27% saylawçı yaqlağan. «Rusiä regionnarı firqäse»nä 3,55% tawış birelgän bulsa, «Tormış firqäse» 3,02% cia alğan.
Tatarstan däwlät Şurasında firqälärgä birelä torğan 50 urınnıñ kübesen «Berdäm Rusiä» firqäse alırğa tora. Bu xakimiät firqäsenä 47 urın tiäçäk, dip isäplänä. Kommunistlar firqäse, parlamentqa ütärgä mömkinlek birä torğan 7 % cia almasa da, saylaw qanunı, bu oçraqta da, kommunistlarğa berniçä urın birä ala. Bu xaqta saylaw qanunınıñ 59nçe matdäsendä süz bara. Anda äytelgänçä, saylawlarğa kilgän xalıqnıñ 50% artığı ber firqägä tawışların birgän bulsa, urınnar bülüdä iñ küp tawış ciyğan başqa firqä dä qatnaşa ala. Şulay itep, «Berdäm Rusiä»dän soñ iñ küp tawış ciyğan firqä, kommunistlar bulğanğa kürä, bu säyäsi köçneñ isemlegendä berençe 3 urında torğan Aleksandr Saliy, Robert Sadıyqov häm Näsimä Stolärova deputat kenägäsenä iä bulırğa mömkin. Şulay itep, Tatarstan parlamentındağı urınnarnı, iñ kimendä, 2 säyäsi köç alaçaq.
Xakimiätlär, ügetläw kampaniäsen alıp barğanda, keşelärne saylawlarğa kitertügä küp köç quydı. Qayber däwlät oyışmalarında, citäkçelär, üz xezmätkärlären, saylawlarda qatnaşıp qaytuı turında, xisap tapşırırğa mäcbür itte. Bu xaqta bezgä tıñlawıçlarıbız xäbär itte. Üz ara söyläşülärdä, saylawlarda qatnaşmaw faktı keşeneñ tormışına tä’sir tiärgä mömkin, digän süzne yış işetergä turı kilde. «Azatlıq» radiosı xäbärçese, tawış birüdä qatnaşmağan keşelärneñ isemleklären tözü mömkinlege belän qızıqsınğan ide. Bu sorawğa, Üzäk saylaw komissiäse räise urınbasarı Minfaiq Wafin qatğıy töstä: «Yuq!»,-dip cawap birde.
Bikä Timerova.


text:
Bağdadta Al Qaida wäkile üterelde
Soñğı köç qullanu NATO general sekratere Jaap de Hoop Scheffernıñ Bağdadnıñ "yäşel zonasında" berlekneñ yaña baş fatirın açu tantanası waqıtına turı kilde. NATO wäkilläre Ğiraq xärbi köçläreneñ yuğarı wäkilläre öçen künegülär oyıştıraçaq. Ğiraqnıñ milli iminlek kiñäşçese Muwaffaq Rubaie, Frans Press mäğlümat agentlığına, düşämbe könne amerikan hämĞiraq xärbi köçläre Bağdadta Al-Qaidanıñ Ğiraqtağı ikençe yuğarı wäkile bulğan Abu Azzamnı atıp üterde, dip xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, Azzam 1200gä qädär keşeneñ üleme öçen cawaplı.


text:
Kerbalada iminlek saqlaw ğiraqlılar qulına tapşırıla
Ğiraqnıñ küpçelek xalqın şığıylar täşkil itkän Kerbala wiläyätendä iminlek saqlaw eşläre düşämbe könne AQŞ xärbilärennän Ğiraq iminlek köçlärenä tapşırılır dip kötelä. Kerbala iminlek saqlaw ğiraqlılarğa tapşırılğan 18-nçe töbäk bulaçaq.
Ölkä politsiäse başlığı Raid Şakir äytüençä, 10 meñnän artıq Ğiraq xärbi bu yaña wazıyfağa kereşergä äzer tora. Başqala Bağdadtan 80 çaqrımlap könyaqtağı Kerbala çağıştırmaça tınıç töbäk sanala. Ämma andağı şığıy törkemnär arasında bäreleşlär dä bulğaladı.
Avgust ayında ölkä başqalası Kerbalada dini bäyräm waqıtında iminlek köçläre belän şığıy suğışçılar arasında bäreleşlär çığıp kimendä 50 keşe hälak buldı. Kerbalada şığıylarnıñ 2 möhim törbäse dä urnaşqan.
Elegräk iminlek saqlaw eşläre 17 töbäktä, şul isäptän Äl-Mutanna, Di Qar, Än-Nacaf, Maysan, Dahuq, Irbil häm äl-Söläymaniada Ğiraq köçlärenä tapşırıldı.
Ğinwar ayında AQŞ prezidentı George Bush Ğiraq xökümäte noyäber ayına Ğiraqnıñ barlıq töbäklärendä dä iminlek öçen cawaplılıqnı üz qulına alırğa cıyına dip äytkän ide.
Soñraq Pentagon ul könne 2008 yılnıñ mart ayına häm tağın da soñraq 2008-neñ yülenä kiçekterde. Bu köndälek höcümnär bulıp torğan töbäklärdä Ğiraq politsiäsen äzerläw qıyınlıqları, iqtisadıy häm säyäsi tärräqiätneñ aqırın baruı belän añlatıldı.
Uzğan şimbä könne Quşma Ştatlarnıñ törle şähärlärendä meñnärçä keşe Ğiraq suğışın tuqtatunı taläp itep uramnarğa çıqtı.
San Fransisko, Los Anceles, Çikago, New Orleans, New York, Boston häm başqa şähärlärdäge protest cıyınnarında qatnaşuçılar xökümätene AQŞ ğäskärlären ilgä qaytarırğa öndäde. Alar şulay uq Kongressnı salım aqçaların suğışqa tügel, ä sälamätlek saqlawğa häm mäğärifkä totarğa çaqırdı.
New York Ştatı Tınıçlıq Ğämäle dip atalğan oyışmanıñ başqarma mödire, protest çaraların oyıştıruçılarnıñ berse Cheryl Wertz "Bu AQŞ xärbiläreneñ qanunsız okkupatsiäse. Bezgä monı tuqtatırğa kiräk. Bügen cıyılğan xalıq, yañğır qoyıp toruğa qaramastan monda kilep prezidentqa, Kongressqa nıqlı itep Ğiraqtan AQŞ ğäskärlären çığarırğa kiräklegen äytergä teli" dide.


text:
“Kamaz”ğa köndäşlär arta
Respublikada küp kompaniälär çit il yök maşinaların saylağanğa kürä, Volvo häm Man kompaniäläre fevraldä beryulı ike remontlau stansiälären açırğa niätli. “Ser Avto” yabıq aksionerlıq cämğiäte general direktorı Aleksandr Şavkeviç äytüençä, täwge Volvo üzäge 1 fevraldä açılaçaq. Ul Qazan-Ufa-Mäskäw yulında Qazanğa kergändä urnaşqan. 2006 yılnıñ közendä bu yulda yök maşinaları buyınça barı tik ber Kamaz remontlau üzäge genä bulsa, xäzer alar kübäyäçäk. Härber stansiä 4 million dollar dip bäyälänä. Anıñ qarawı, Kamaz bu eşkä ni barı 75 million sarıf itkän. Çiti il maşinası üzäkläre täwlegenä 20 maşinağa xätle tözekländerergä niätli. Maşina qaraw üzägeneñ ğomumi mäydanı 2,5 gektar. Älege stansiälär “Volvo-Vostok” oyışması belän kileşü tözelgän, şunlıqtan alar bu kompaniäneñ Tatarstandağı ofitsial'' dillerları xoquqında eş itä. Älege üzäklärne tözüdä Volvo kompaniäse bernindi çığımnar kürsätmi. Alar fäqät Tatarstan eşmäkärläre tarafınnan salına.
Şulay uq, Qazan-Ufa-Mäskäw yulında “MAZ-MAN” çit il maşinaların citeşterüçe oyışmasınıñ üzäge dä tözelep kilä.
Şunı äytergä kiräk, bügenge köngä qädär, çit il yök maşinası xucalarına üzläreneñ timer atların tözekländerergä dip, Mäskäw yäki Tübän Novgorodqa barırğa turı kilgän.
Ciñel maşina bazarında sıman, yök maşinaları arasında da tizdän köçle köräş başlanaçaq. Çit il transportına qarşı torğan Kamaz üze dä ozaqlamıy, çit ilnekenä äylänmägäye. Küptän tügel Avstriäneñ Wadko Austria GmbH oyışması belän Kamaz arasında kileşü tözelgän. Tatarstan oyışması üz maşinalarına çit ildän cihazlar satıp alaçaq.
Bügen Qazan-Ufa-Mäskäw yulınnan täwlegenä 2000 tiräse yök maşinası ütä.
Dimäk bu çirdä tözekländerü üzäklärenä soraw bar. Ä soraw bulğan cirdä härçaq köndäşlek bara. Volvo belän MAN üzäge citäkçeläre, üzläreneñ eşläre uñışlı buluında şiklänmi. Alarnıñ ömetläre aqlansa, Tatarstan Kamazına ciñel bulmayaçaq.
Ğädel Galämetdinov


text: Bögön Bagdatta autokolonna küperzän ütep barğanda şartlaw säbäple Amerikanıñ ber xärbie häläk bulğan. Tikritta gubernator ofisında la tağı la ber şartlaw bulğan. Zıyan küreüselär yuq. Bääkübä qalahı yanında Amerika xärbizärenä höjüm yahawza qağılışı bulıuza şiklänep Ğiraqtıñ 16 keşehe qulğa alınğan. Ğiraqtıñ küp töbäktärendä höjümdär häm diversiälar tuqtalmay. Bıl xäl humanıytar oyoşmalarzıñ eşmäkärlegen qatmarlaştıra. Berläşkän Millättär Oyoşmahı Bağdatta oyoşma wäkillege yanındağı şartlawzan üzeneñ Ğiraqtağı 500 sit il xezmätkären saqırtıp aldı. İldä BMO ştatı xäzer 50 sit il keşehenän tora. Oyoşma wäkile Fred Eckhard äyteüensä, 4200 Ğiraqlı Berläşkän Millättär Oyoşmahı proğrammahı siktärendä eşmäkärlegen dawam itä. Berläşkän Millättär Oyoşmahı binahı yanında şartlaw säbäple 19 augusta 22 keşe, şul isäptän Oyoşmanıñ Ğiraqtağı wäkile Sergio Viera di Mello häläk bulğaynı. 22 sintäber bulğan yañı teraqtta 2 keşe häläk buldı.


text:
Tömändäge yuridik institutta ruxi baylıqqa zurraq iğtibar bireläçäk
Bu xaqta Tömän yuridik institutınıñ oyıştıru, fän häm redaksiä-näşriät bülege başlığı Sadrıy Kuzakbirdiev äytte.
“Bez bu eşne alğa taba kiñräk cäyelderäçäkbez. Tömän ölkäse diniä idäräse räise Ğalimcan xäzrät Bikmullin belän kileştek inde. Yuridik institutnıñ tärbiä eşendä uñay näticälär birer digän ışanıçta islam mädäniyätına kiñräk möräcäğät itergä uylıybız”,- di Sadrıy Kuzakbirdiev. Anıñ suzlärençä, yuridik institutta ruxi mäğärif üzäge bar inde. Bu üzäkkä pravaslau häm möselman ädäbiäte tuplana. Kiläçäktä, islam dine wäkilläre, islam mädäniäten yaxşı belgän belgeçlär institutqa kilep kursantlarğa häm tıñlawçılarğa leksiälär dä uqırğa mömkinnär. “Diniä idäräsennän bu oçraşularnıñ planı häm teması, ä bezdän tıñlawçılar”,- di institut citäkçelege.
Yaña ğına institutta “Traditsiä, ruxi baylıq, xoquqi añ” digän temağa böten rusiä külämendä fänni konferensiä uzdı. Bu konferensiä räsmi başlanğançı, irtän, uqu yortı işek aldında Aleksandr Newski isemendäge pravaslau xramı, gıybadätxanä açıldı. Konferensiädä berençe fänni dokladnı Tobol häm Tömän arxiepiskobı Dimitriy ata uqıdı. Anıñ çığışı keşeneñ häm cämğiätneñ ruxıylığına bağışlanğan ide. Bügenge köndä iñbaşları kütärgän rişwätçelek, yäğni korrupsiäneñ asılına da tuqtalıp uzdı ul. “Rişwätçelekneñ üze belän tügel, ä berençe çiratta anıñ tamırları, asılı belän köräşne başlarğa kiräk”,- dide Dimitriy ata.
Annan soñ institut başlığı Çislov süzne Tömän ölkäse diniä idäräse räise Ğalimcan xäzrät Bikmullinğa birde. Xäzrät üzeneñ çığışında: “Cämğiätne ruxi, äxlaqi sälämätländerü öçen dingä kübräk tayanırğa kiräk”,- dide. Şulay uq, böten rusiä külämendä xäyerçelekne beterü turında süz başlanğan bu könnärdä, islam dinendäge yaxşı traditsiä: baylarnıñ, xällelärneñ yarlılarğa zäkät birü traditsiäse turında söyläde. Bu traditsiäneñ başqa ber dindä dä bulmawın äytep uzdı. Xökümätneñ älegä bügenge köndä xaq islamğa sağayıp qarawı, anıñ üseşe öçen citärlek däräcädä yärdämneñ bulmawı turında da äytep uzdı. Xäzrät süzlärennän şul añlaşıldı: xakimiättägelär Rusiädä islam üsep kitär dip bik qurqalar. Bu qurqu küpmeder däräcädä cämğiätne tuğrı yulğa bastıru häm sälämätländerügä kirtä dä bulıp tora.
Tömän yuridik institutında uzğan konferensiädä törle şähärlärdän kilgän yuridik yuğarı uqu yortlarında belem birüçe ğalimnärneñ çığışları bügenge köndäge iñ aktual' temalarğa bağışlandı. Ruxi baylıq, mädäniät, ğöref-ğadätlär, xoquqi añnı üsterü, cämğiättäge tiskäre küreneşlärne beterü, narkotiklar taratuğa qarşı köräş turında süz bardı.
İnstitutnıñ oyıştıru, fän häm redaksiä-näşriät bülege başlığı Sadrıy Kuzakbirdiev süzlärençä, ruxi baylıqqa zur iğtibar belän ütkän bu oçraşu äwwälgese tügel häm monda söylängän sezlärne kursantlar da tıñlıy. Basılğan cıyıntıq belän härkem dä tanışa ala.
“Bezneñ traditsiälärgä, ruxi baylıqqa, xoquqi añğa berençe tapqır ğına möräcäğät itüebez tügel. Annan qala da tärbiä problemalarına bağışlanğan başqa çaralar da bula. Başqa yuğarı uqu yortlarınnan ayırmalı bularaq eçke eşlär ministrlığı uqu yortlarında tärbiä eşenä citdi iğtibar birelä. Çönki, bezdän çıqqan belgeçlär küp oçraqta qullarına qoral totıp xezmät itälär, alar cinayätçelekkä qarşı köräşälär, keşelär belän eşlilär”,- di Sadrıy Kuzakbirdiev. Şuña kürä institut tärbiä eşendä üzeneñ köçlären dä, çittän dä törle konfessiälärneñ wäkillären çaqırıp ta kiñräk qullanırğa tırışa. Bügenge köndä Tömän yuridik institutında belem aluçılarnıñ unnan berse islam dine tarafdarı bulırday millät wäkile. Ä äñgämädäşebez Sadri Salix ulına kilsäk, ul tumışı belän Wağay rayonınıñ Keçe Uwat awılınnan. Tömän yuridik institutın tämamlağaç, Rusiäneñ eçke eşlär ministrlığınıñ idärä akademiäsendä belem ala. Yuridik fännär kandidatı, dotsent. İnstitutta 15 yıl eşli.
Nail Alan, Tömän


text:
Mamleev wazıyfasına qayttı
Ere panelle yortlar tözü şirkäte başı Räşit Mamleev uzğan yılnıñ aprelendä eştän alınğan ide. Ul şirkätne burıçlarğa batıruı öçen buşatıldı. 22 may başqalanıñ Oktäber rayonı mäxkämäse anıñ qanunsız eştän buşatıluı turında qarar çığardı. Aña qarağanda, Mamleev awırıp yatqan çaqta eştän buşatılğan. Şuña östäp, anıñ kontraktnı da bozuı açıqlanmağan. Mäxkämä şunıñ öçen anı urınına qaytardı. Analitiklar anıñ ozaq utırmayaçağın farazlıy, aña qarağanda, Mamleevta şirkätneñ qimmätle käğäzläre yuq.


text:
Foto: TypизM, дeпapTaMeHT, ҚыTaй
Oñtüstik-Şığıs Azïyağa jolğa şığatın qazaqstandıqtar meteo jağday`dı eskerwleri şart. Ïndwstrïya jäne twrïzm departamentiniñ mamandarı osınday` eskertw jasadı. Äsirese, Qıtay` provïncïyalarındağı otandastarımızdı mey`ilinşe abay` bolwğa şaqıradı.
«Oqïs oqïğalarğa tap bolmaw üşin, jergilikti bïliktiñ bergen nusqawlıqtarın qatañ saqtawğa keñes beremiz», - delingen vedomstvonıñ resmï xabarlamasında.
Ay`ta ötey`ik, Qıtay`dıñ Xay`nanʹ aralın «Sarïka» tay`fwnı jay`pap ötti. Saldarınan 500 mıñday` adam évakwacïyalanıp, 250 äwe tasımalı key`inge qaldırıldı. Sonday`-aq, aralğa kemeler de qatınawın toqtattı. Mundağı jeldiñ jıldamdığı sağatına 162 şaqırımğa dey`in jetip otır. Zilzala qwattılığı jağınan soñğı 10 jıl işinde bolğan eñ mıqtısı. Bïlik «qızıl deñgey`li» tötenşe jağday` jarïyaladı. Sïnoptïkter tağı bir joy`qın tay`fwnnıñ jaqındap jatqanın eskertedi. Boljamdarınşa, erteñ «Gwandwn» provïncïyasın bïiktigi 12 şaqırımğa jetetin «Xay`ma» tolqını baswı mümkin.
astanatv.kz


text:
“Tatar radiosı” kubogına tup oçırdılar
Qazannıñ “Dinamo” stadionında voleybol uynawnı yış kürergä bula. Bu yulı ğadi genä tup oçıru tügel ide, çönki az-maz çittän qarap toruçı tamaşaçılar da cıyılğan, aralarında xalıq küñelen yaulağan keşelär dä kürende. Uyınnı oyıştıruçı “Bars Media” şirkäte häm anıñ qulındağı “Tatar radiosı” tamaşaçılarına yaña çara täqdim itte. Konsert-diskätüklär häm başqa şaw-şulı çaralar ütkärüçe “Bars Media” şirkäte bu yulı üzläre äytüençe berençe tapqır “Tatar radiosı” kubogına voleybol turnirı ütkärdelär. “Tatar radiosı”redaksiäseneñ başlığı Almaz Mirgayazov söyli:
- Mondıy ruxtağı çaralar uzdıru, ul üz-üzeñne reklamalaw. Voleybol turnirın oyıştıru “Tatar radiosı”nıñ tamaşaçılar belän bergä buluın häm sportnı yaratuın, propagandalawın kürsätä.Uyında qatnaşuçı komandalar da ğadi genä uyınçılar tügel, ä cırçılar komandası. Alar arasında tanılğan cırçı-kompozitorlar Firzär Mortazin, Zöfär Xäyretdinov, Räsim Nizamov, Färit Taişev, “Zaman” törkemennän Ayrat Gomärov häm ber xatın-qız cırçı Liliä Mullağaliewa, ul axırdan estafetanı tormış iptäşenä tapşırdı. İkençe komanda da jurnalistlar, aralarında baş möxärrirlär: “Watanım Tatarstan” gäciteneke Miñnazıym Säfärov, “Käyef niçek?” neke Danil Säfärov, “Respublika Tatarstan” gazetasınıñ äydamanı Aleksandr Latıyşev häm başqa berniçä redaksiäneñ qäläm iäläre tup oçırtıp uynadılar. Turnirda barlığı 4 komanda qatnaştı, qalğan 2 komandanıñ bersendä “Tatar radiosı” di-djeyları fälännäre häm canatarlar komandası.
Cırçılar, di-djeylar, jurnalistlar, canatarlar oyıştıruçılar kubok biräbez digäç tupnı idängä töşermädelär diärlek. 2 säğät yarım däwam itkän uyında “Tatar radiosı” kubogın täqdim itüçe şul uq radio xezmätkärläre axırdan berençe urınğa qaldılar. Ä berençelekne canatarlar belän soñğı köräştä otıp jurnalistlar komandası “Tatar radiosı”nıñ berençe kubogın aldılar. Öçençe basqıçta cırçılar buldı. Uyın barışında bez “Käyef niçek?” gazetası baş möxärrire Danil Säfärov yal itkän arada, Danilğa; “Sez uyınnan häm komandalardağı uynawçılarnıñ uyınınnan qänäğätme?” – digän soraw birgän idek, häm ul menä närsä dide:
- Härxäldä äybät uynarğa tırışabız. Uyında ber moment bar, komandadağı 6 keşeneñ berse naçar uynasa, komanda uyını watıla-cimerelä. Läkin bu beznekelärgä yanamıy, min ışanam, bez canatarlarnı “bärep yoğaçaqbız”!Danil Säfärovnıñ süzläre çınğa aştı. Tağın ike-öç aydan “Tatar radiosı” al'ternativ sport töre buyınça çirattağı turnir oyıştırırğa cıyına. “Sportnıñ nindi töre bulasın äytmibez, älegä ser”- dilär sport yaratuçı tatar şou-biznesı akulaları.
Röstäm İsxaqi