text:
Iğdır Merkez Kırtasiyeciler Firmaları Alternatif Arama Seçenekleri
Iğdır Merkez Kırtasiyeciler sektöründe 1 adet firma bulunmaktadır. Kırtasiyeciler sektörü 31 Mayıs 2020 Pazar günü tarihi itibari ile 49993 kişi tarafından ziyaret edilmiştir. Iğdır Merkez Kırtasiyeciler sektöründeki firmalara alternatif aramalarla da ulaşabilirsiniz: İsim Sıralı Iğdır Merkez Kırtasiyeciler, En Popüler Iğdır Merkez Kırtasiyeciler, En Çok Aranan Iğdır Merkez Kırtasiyeciler, En Beğenilen Iğdır Merkez Kırtasiyeciler, En İyi Iğdır Merkez Kırtasiyeciler, En Yeni Iğdır Merkez Kırtasiyeciler, En Yakın Iğdır Merkez Kırtasiyeciler, En Güncel Iğdır Merkez Kırtasiyeciler, Iğdır Merkez Kırtasiyeciler Nerede?
Iğdır İli Iğdır Merkez İlçesindeki 14 Kasim Kırtasiyeciler, Ağaver Köyü Kırtasiyeciler, Akyumak Köyü Kırtasiyeciler, Ali Kamerli Kırtasiyeciler, Ali Köçek (Zor Köyü) Kırtasiyeciler, Alibeyköy Köyü Kırtasiyeciler, Aralik Yolu Üzeri Evleri (Tacirli Köyü) Kırtasiyeciler, Aşağiçarikçi Köyü Kırtasiyeciler, Aşağierhaci Köyü Kırtasiyeciler, Asma Köyü Kırtasiyeciler, Atatürk Kırtasiyeciler, Bağlar Kırtasiyeciler, Bahçelievler (Halfeli Köyü) Kırtasiyeciler, Bayraktutan Köyü Kırtasiyeciler, Belalak (Kavaktepe Köyü) Kırtasiyeciler, Bendemurat Köyü Kırtasiyeciler, Bezirhane (Çilli Köyü) Kırtasiyeciler, Çakirtaş Köyü Kırtasiyeciler, Çalpala Köyü Kırtasiyeciler, Çalpalaosb (Çalpala Köyü) Kırtasiyeciler, Çiko (Çilli Köyü) Kırtasiyeciler, Çilli Köyü Kırtasiyeciler, Cumhuriyet Kırtasiyeciler, Elmagöl Köyü Kırtasiyeciler, Emek Kırtasiyeciler, Enginalan Köyü Kırtasiyeciler, Evci Köyü Kırtasiyeciler, Faruktoka (Hoşhaber Köyü) Kırtasiyeciler, Gülpinar Köyü Kırtasiyeciler, Güneşli (Melekli Köyü) Kırtasiyeciler, Güngörmez Köyü Kırtasiyeciler, Hakmehmet Köyü Kırtasiyeciler, Hakveyis Kırtasiyeciler, Harmandöven Köyü Kırtasiyeciler, Kadikişlak Köyü Kırtasiyeciler, Kanal Yolu (Enginalan Köyü) Kırtasiyeciler, Karaağaç Kırtasiyeciler, Karagüney Köyü Kırtasiyeciler, Karahisar (Taşlica Köyü) Kırtasiyeciler, Karakuyu Köyü Kırtasiyeciler, Kasimcan Köyü Kırtasiyeciler, Kavaktepe Köyü Kırtasiyeciler, Kazanci Köyü Kırtasiyeciler, Kervansaray (Harmandöven Köyü) Kırtasiyeciler, Kizilkule (Güngörmez Köyü) Kırtasiyeciler, Konakli Kırtasiyeciler, Köprüköy (Çilli Köyü) Kırtasiyeciler, Korhan (Suveren Köyü) Kırtasiyeciler, Kuç (Mezraa Köyü) Kırtasiyeciler, Küllük Köyü Kırtasiyeciler, Kuzugüden Köyü Kırtasiyeciler, Mehmet Akif Ersoy (Melekli Köyü) Kırtasiyeciler, Mezraa Köyü Kırtasiyeciler, Mirza (Kavaktepe Köyü) Kırtasiyeciler, Namik Kemal (Melekli Köyü) Kırtasiyeciler, Necefali Köyü Kırtasiyeciler, Nişankaya Köyü Kırtasiyeciler, Obaköy Köyü Kırtasiyeciler, Örüşmüş Köyü Kırtasiyeciler, Özgür Kırtasiyeciler, Özvatan (Halfeli Köyü) Kırtasiyeciler, Panik Köyü Kırtasiyeciler, Pinarbaşi Köyü Kırtasiyeciler, Pir Sultan Abdal Kırtasiyeciler, Said Nursi (Halfeli Köyü) Kırtasiyeciler, Şanlimirza (Suveren Köyü) Kırtasiyeciler, Sariçoban Köyü Kırtasiyeciler, Söğütlü Kırtasiyeciler, Suveren Köyü Kırtasiyeciler, Tacirli Köyü Kırtasiyeciler, Taşlica Köyü Kırtasiyeciler, Topçular Kırtasiyeciler, Turgut Özal (Halfeli Köyü) Kırtasiyeciler, Yayci Köyü Kırtasiyeciler, Yeni Kırtasiyeciler, Yeni (Hoşhaber Köyü) Kırtasiyeciler, Yukariçarikci Köyü Kırtasiyeciler, Yukarierhaci (Aşağierhaci Köyü) Kırtasiyeciler, Yunus Emre (Halfeli Köyü) Kırtasiyeciler, Yüzbaşilar Köyü Kırtasiyeciler, Zor Köyü Kırtasiyeciler mahallerindeki Kırtasiyeciler sektöründeki Firmalara sayfamızdan ulaşabilirsiniz.


c: text/html

text:
Tağı da doping dauı...
2012 jılğı Olimpiada oyındarınıñ qola jüldegeri, qazaqstandıq auır atlet Anna Nurmuhambetova doping erejelerin bwzğanı üşin 4 jılğa sporttan şettetildi.
Dopingke qarsı ortalıqtıñ habarlauınşa, sportşınıñ qanınan tıyım salınğan oralturinabol preparatı tabılğan körinedi.
Nurmuhambetova 2019 jılı tamız ayında Taldıqorğan qalasında ötken Spartakiada oyındarınan keyin test tapsırğan. Däl osı jarıs kezinde tapsırğan qan sınamasınan tıyım salınğan preparat tabılıp otır. Diskvalifikaciya merzimi - 2019 jılı 17 qırküyekten bastap, 2023 jılı 17 qırküyekke deyin.
Sonday-aq, jeñil atlet Lyubov' Uşakova, veloşabandoz Roman Vasilenkov, voleybolşı Anton Kuznecov, samboşı Faruh Mirhakimovtar da tört jılğa sporttan şettetildi. Al jeñil atlet Aleksandr Bezrukov pen Olesya Zadorojnaya, gimnast Gauhar Tileubaeva eki jılğa şettetildi.
Negizi ziltemirşi Anna Nurmuhambetova 2012 jılğı Olimpiada oyındarında 69 keli salmaq därejesinde baq sınap, besinşi orın alğan. Biraq 2016 jılı Belarus' sportşıları Marina Şkermankova men Dina Sazanovec dopingpen wstalıp, otandasımız Olimpiadanıñ qola jüldegeri atanğan bolatın.
Anna Nurmuhambetova doping dauına wşırağan alğaşqı Olimpiada jüldegeri emes. Tipti eki dürkin Olimpiada çempionı Il'ya Il'inniñ özi medal'darın qaytarıp bergen.
2016 jılı Halıqaralıq Olimpiada komitetiniñ Tärtiptik komissiyası (HOK) men Sporttıq arbitrajdı sot (CAS) qazaqstandıq jeti auır atlet pen eki baluannıñ XXIX jäne XXX Olimpiada oyındarında jeñip alğan (Beyjiñ-2008, London-2012) medal'darın joqqa şığarıp, olardıñ dopingke qarsı erejeni bwzğandarın jariya etti. Şeşimge säykes atletter jarıstan şettetilip, nätijeleri joqqa şığarıldı jäne medal'dardı qaytaruğa mindetteldi.
Dopingpen wstalğan qazaqstandıq Olimpiada jüldegerleri: auır atletter Il'ya Il'in (altın medal', 2008, 2012), Zülfiya Çinşanlo, Mayya Maneza, Svetlana Podobedova (bäri altın, 2012), Irina Nekrasova (kümis, 2008), Mariya Graboveckaya (qola, 2008). Erkin küres şeberi Taymuraz Tigiev (kümis, 2008) jäne grek-rim küresiniñ şeberi Äset Mämbetov (qola, 2008).
Doping dauına wşırap sporttan şettetilgen ataqtı sportşılardıñ qatarında Jaswlan Qıdırbaev, Vladimir Sedov sındı älem çempiondarı da bar. Bwl tizimge Universiada oyındarınıñ (2015) jeñimpazı, jeñil atlet YUliya Rahmanova, 2014 jılğı Soçi Olimpiadasında Qazaqstan qwramasınıñ tu wstauşısı Erdos Ahmediev, tanımal boksşı Nazım Işanova, «Qazaqstan barısı» turniriniñ 2017 jılğı jeñimpazı Elaman Erğaliev, ataqtı şañğışı Aleksey Poltoranindi qosuğa boladı.
Bizdiñ elde jeke sportşınıñ älemdik arenada qol jetkizgen jaqsı nätijesin bükil eldiñ jetistigi dep tanu ädetke aynalğan. Bilik halıqtı osığan üyretip tastağalı qaşan? Biraq, sporttağı jetistikti memlekettiñ damuımen tikeley baylanıstıratın bilik sol sportşınıñ jeñilisin eldiñ kemşiligi dep sanamaytını tağı bar.
Mäselen, 2012 jılı Londonda Qazaqstan sportşıları 7 altın medal' jeñip alğanda, bwl bizdiñ eldiñ älemdegi alpauıt memleketter qatarına qosılğanınıñ belgisi dep ügittedi. Alayda, arada biraz jıldar ötkende sol «altındardıñ» törteuin doping dauına baylanıstı tartıp aldı. Al bwl jağdayğa bilik ökiniş bildirgen joq.
Sport pen sayasattı aralastırıp, sportşınıñ tek nätijesine ğana nazar audaratın jauaptı şendilerdiñ qateliginen bolar, elimizde doping dauı äli örşip twr. Tipti soñğı bes jılda 263 sportşı rwqsat etilmegen därumen paydalanğan körinedi. Bwl turalı QR Mädeniet jäne sport vice-ministri Eldos Ramazanov mälimdegen bolatın.
«Keñinen jürgizilip jatqan nasihat şaralarına qaramastan, dopingti paydalanu jağdayı azaymay keledi. Soñğı 5 jılda Qazaqstan sportşıları tarapınan doping paydalanudıñ 263 oqiğası anıqtaldı», - degen edi Ramazanov Parlament Senatındağı Ükimet sağatında.
Qazaqstan Respublikası Dopingke qarsı wlttıq ortalığı soñğı bes jılda dopingpen wstalğan qazaqstandıq sportşılardıñ tizimin jariyaladı.
Söz soñında tağı bir mälimetpen bölise keteyik. 2008-2012 jılğı Olimpiada oyındarında doping dauına ilingenderdiñ reytingisin «oşaqtıñ üş bwtınday asa tatu körşiler» - Resey, Qazaqstan jäne Belarus' bastap twr. Reseydiñ 19 sportşısı Olimpiada medalin qaytarıp berse, elimiz sportşıları enşilegen 9 Olimpiada jüldesi jaña iesin tapqan. Al Belarus' eliniñ 7 sañlağı medalinen ayırılğan eken (2018 jılğı derek).
Quanış Qappas
Abai.kz

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Paqstannıñ xärbi citäkçelege Äfğänstan çigendäge äl-Qaidä belän bäyle suğışçılarnıñ xökümät köçlärenä birelüen taläp itä
Xärbi citäkçelär cıyının üze dä armiä başlığı bulğan prezident Pärwäz Möşärräf citäkläde. Älege cıyınnan soñ çik buyındağı çit il suğışçıları yä birelsen, yä ütereläçäk digän möräcäğät iğlan itelde. Älege möräcäğättä suğışçılarnı yaqlawçı qabilällärgä qarşı qırıs çaralar küreläçäk dielä. Paqstannıñ Äfğänstan çigendäge öleşendä 300-dän 600-gä qädär suğışçı bar dip isäplänä. Ul suğışçılar xakimiätlärneñ terkälü taläplärenä buysınmıy kilä.


text:
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi janındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında qala átirapı hám qalalar aralıq avtotransport jónelislerinde jolawshılar tasıwdı shólkemlestiriw komissiyası 2019-jıl 19-mart kúni saat 10.00 de jolawshılar tasıw transportında xızmet kórsetiwge shártnamalar dúziwhuqıqın alıw ushın, Nókis qalası, Tórtkúl gúzarı kóshesi, nomersiz jay «Ózavtotrans» agentligi QR basqarması imaratında ashıq tender ótkeriletuǵınlıǵın járiyalaydı.
1. Ashıq tenderde belgilengen tártipte Ózbekistan Respublikası aymaǵında dizimnen ótkerilgen, mámleketlik salıq xızmetler uyımları esabında turıwshı avtomobil transportında tiyisli ráwishte qala átirapı, qalalar aralıq jónelislerde jolawshı tasıwdı ámelge asırıwhuqıqın beriwshi licenziyaǵa hám de tender usınıslarında usınıs etilgen hár bir avtotransport quralı ushın licenziya kartochkalarına iye bolǵan hár qanday yuridikalıq tárep qatnasıwı múmkin. Tender qatnasıwshısı bir avtotransport quralın hár qıylı jónelislerge usınıs etiwge haqılı emes. Saplastırıw yamasa bankrotlıq basqıshında turǵan yaki múlkine arest salınǵan talapkerlerdiń tenderde qatnasıwına jol qoyılmaydı.
2.Ashıq tender tańlawına tómendegi jónelisler qoyıladı.
3. Ashıq tenderde qatnasıwdı qálewshiler Komissiyadan tender hújjetleri paketin alıw ushın, Nókis qalası, Tórtkúl gúzarı,nomersiz «Ózavtotrans» agentliginiń Qaraqalpaqstan Respublikası basqarmasın 2019-jıl 14-mart kúni saat 17.00 den keshikpey komissiyaǵa buyırtpa beriwleri, tender paketlerinetólemintólephám tender paketlerinalıpbarıwı lazım.
5. Bir paketi bir jóneliske beriledi. Ashıq tenderde qatnasıwshılar komissiyadan tender hújjetleri paketin alıw ushın, Ózbekstan Respublikası ǵaznashılıq basqarması Oraylık banktegi №4014 2186 0354 0179 50 10 0017 005 esap betine ( bank kodi:00014, INN:201036035) tóleydi. Tender hújjetleri paketi ushın birinshi paket eń kem is haqınıń yarım esesi 101,365 sum, qalǵan hár bir paketler ushın em kem is haqınıń tórtten bir bólegi 50 682 sum 50 tiyin. Qatnasıwshı tenderde qatnasıwdan bas tartqanda tender hújjetleri paketi ushın tólengen haqı qaytarıp berilmeydi.
5. Komissiyaǵa tender usınısların (paketlerin) tapsırıw múddeti: 2019-jıl 18-mart kúni saat 17.00 ge shekem.
6. Qosımsha maǵlıwmat alıw ushın telefon: +99861225-70-36.
Tender komissiyası


text:
Bügin sağat 11:00-de prezident Toqaevtıñ törağalığımen ötken komissiya otırısında astanadağı jäne eldegi TJ merzimine qatıstı şeşim qabıldandı.
Mäjilis deputatı Vladimir Bojkonıñ sözinşe, memkomissiya TJ merzimin säuir ayınıñ soñına deyin sozğan. Prezidenttiñ baspasöz hatşısı Berik Uäli facebook jelisindegi resmi parağında karantin merzimin özgertu jönindegi Toqaevtıñ uäjin bölisti:
«15 säuirde tötenşe jağday rejimi turalı Jarlığımnıñ merzimi ayaqtaladı. Tötenşe jağday rejimin, kem degende, säuirdiñ ayağına deyin sozuğa tura keletini qazirdiñ özinde tüsinikti bolıp otır. Biz koronaviruspen auırudıñ şarıqtau şegin äli ötkizgen joqpız. İndetke qatıstı jağdaydı jeñildetuge bolmaydı. Osı sebepke baylanıstı karantin rejimin elordada, Almatı men Şımkentte jäne tiisti oblıstarda säuirdiñ ayağına deyin sozudı tapsıramın. Mwnıñ oñtaylı şeşim emes ekenin tüsinemin. Öytkeni halıq köşege şığıp, qalıptı twrmısın jalğastırğısı keledi. Biraq karantin rejimin saqtaudan, oqşaulanudan basqa jol joq. Bwl otandıq jäne halıqaralıq virusolog mamandardıñ wsınısı», – dedi prezident.
13 naurız alğaşqı nauqastar tirkelgennen keyin eki kün ötken soñ, prezident Toqaev 16 naurızdan bastap 15 säuirdegi 7:00-ge deyin eldiñ barlıq aumağında tötenşe jağday jariyalauğa №285 qaulısın şığarıp edi.
TJ rejimi merziminiñ ayaqtaluına 5 kün qalğanına qaramastan, keybir öñirlerde karantin endi engizildi. 17 naurız – Almatıda, 19 naurız – astanada, 30 naurız – Atırau jäne Aqtauda, 31 naurız – Aqmola oblısında, 1 säuir – Qızılorda oblısında, 2 säuir – Öskemen jäne Semey qalalarında, 4 säuir – Şımkentte, 6 säuir – Aqtöbe oblısında, 7 säuir – Qarağandı oblısında, al keşegi künnen, 9 säuirden bastap Jambıl oblısında karantin jariyalandı.
Älemniñ «esin şığarıp, köz toqtatıp oylanuğa mäjbürlegen» indetten Qazaqstanda 9 adam qaytıs bolsa, ay ötpey jatıp 800-den astam adam jwqtırıp ülgerdi. Tirkelgen keyster sanı boyınşa älemde äzirge 73-orınğa twraqtadı.
Italiya ükimetiniñ basşısı Djuzeppe Konte elde koronavirustıñ taraluın şekteu maqsatında karantindi 3 mamırğa deyin wzartuğa şeşim qabıldağanın mälimdedi. Köptegen elder TJ rejimin wzartıp jatsa, Japoniya endi qolğa aldı. Keşe, 9 säuir japon prem'er-ministri Sindzo Abe elde 6 mamırğa deyin tötenşe jağday engizdi. Bwl jağdaydıñ äli de twraqtamağanın añğartsa kerek-ti. Qıtay sarapşıları indettiñ «ekinşi tolqınınan» qauiptenip otır.


text:
Gšhärbüvi İsmayilҗanova,
«Uyğur avazi»
Nahiyädila ämäs, bälki vilayä, hätta җumhuriyät boyiçä pedagogikiliq mähsus ottura bilim beridiğan Panfilov pedagogikiliq uçiliöesi ( hazirqi Yarkänt gumanitarliq-tehnikiliq koledji) äŋ çoŋ bilim därgahliriniŋ biri bolup hesaplinidu. Asasi Sopi Zärvat mäktividin başlanğan oquş orniniŋ paaliyät elip berivatqiniğa kelär jili tohsän jil tolidu. Bu jillar mabaynida mäzkür bilim därgahidin yüzligän ustazlar uçum bolup, miŋliğan şagirtlar qälbigä bilim uruğini säpmäktä.Alahidä täkitläşki keräkki, uçum bolğanlar arisidin päqät muällimlärla ämäs, alimlar, şair-yazğuçilar vä jurnalistlarmu yetilip çiqti. Җumhuriyitimizniŋ җay-җaylirida oqutuş ana tilida jürgüzülüvatqan mäktäplärdä süpätlik bilim, aŋliq tärbiyä beriş yolida ämgäk qilip, hšrmätlik däm elişqa çiqqan yaki bügünki taŋda ustazliq qilivatqanlar yüzläp sanilidu. Mana şu sabiq şagirtlar qançä vaqit štsimu, talliğan käspi boyiçä bilim alğan därgahqa härjili kelip, tälim bärgän ustazliriniŋ halidin hävär alğaç, ular bilän uçrişişlar štküzüşni än°änigä aylandurdi.
Yeqinda mäzkür bilim därgahini 1998-jili tamamliğan Almuta vilayitiniŋ Panfilov, Uyğur vä Ämgäkçiqazaq nahiyäliridin 30 näpär qiz-jigit kolledjğa käldi. Ular täҗribilik oqutquçi Yaqupҗan Abduqadirovniŋ yetäkçiligidä kolledjni muvappäqiyätlik tamamlap, här täräpkä uçum bolğan edi.
Top yetäkçisi hšrmätlik däm elişqa çiqqan, bügünki kündä student yaşlarniŋ mäslihätçisi Yaqupҗan Abduqadirov şagirtliri bilän didarlişip, kolledjniŋ bügünki näpäsi häqqidä ätrapliq sšzläp eytip bärdi. Şu küni käçtä uçrişiş qatnaşquçiliri şähärdiki «Nur» kafesida mäyrämlik dästihan ätrapida baş qoşup, studentliq altun dävrini äskä aldi. Käç davamida hazir Almuta şähiridiki Abdulla Rozibaqiev namidiki 153-mäktäp-gimnaziyasi mudiriniŋ orunbasari Büvihelçäm İminova, Yarkänt şähiridiki Җambul namidiki mäktäpniŋ muällimi Tolunay Nasirbekova, Pänҗim yezisidiki A.Rozibaqiev namidiki mäktäpniŋ ustazi Tayirҗan Yüsüpov vä başqilar ustazliri hosmanҗan Mšrdinov, Meymanqiz Rozieva, Asiyäm Noruzova qatarliq ustazliri bilän qiyin lekin şäräplik käsiptä qol yätküzüvatqan utuqliri bilän ortaqlaşti.
Panfilov nahiyäsi.


text:
Birinci Cian cenki
Birinci Cian Cenki XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlnadı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir beşeriyetiniñ seksen yedi fayızı – iştirak etti.
Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (зaбacToBka), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.


text:
Şejire – Abaq Kerey
Abaq Kerey 12 atağa bölinedi. Bwl bölinis Qıtay qaramağına ötken kezden bastaladı. Abaq kereydiñ qaydan, qalay taratılatını turalı şejireler köp jäne olarda birizdilik joq, yağni «ärkimdiki özine jön» degenge sayadı. Oyğırlıq Mäsäli, Döyten, Sahariya qariyalardıñ maqwldauı negizindegi atam Janattıñ (A.J) jazıp qaldırğan şejiresinde Abaqtan Izen, Jusan. Izennen Mağınalı, Sidalı, Jabaydı taratadı. Mağanalıdan Qoylau, Baylau delinedi. Qoylaudan-Iteli. Abaq Kereydiñ işinde iteli ruı «noqta ağa» ataladı. “Alaş aynası” internet-gazeti halqımızdıñ şığu tegin, taraluın bayandaytın tarmağı – qazaq şejiresi turalı aqparattardı kezeñ-kezeñimen jariyalamaq. Osı arqılı üş jüzdiñ är ruı turalı mälimetterdi toptastırıp, qazaqtıñ ortaq şejire qorın jasap şığarmaq. Eger sizdiñ qolıñızda öz ruıñız jayında mälimetter bolsa, bizdiñ mına: info@alashainasy.kz elektrondı poştamızğa jiberuiñizge boladı. Noqta


text:
Qırımda tintüvlerden soñ apiske alınğanlarnı qorçalamaq içün taqım qurğan advokatlar Ukrainanıñ Rostov-na-Donu (Rusiye) konsulınıñ yardımı ile tutulğan 23 kişiniñ bulunğan yerini ögrenip oldı.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsi qırımlı advokat Edem Semedlâyevniñ malümatına esaslanıp bildire.
«Vaqıt az olğanına baqmadan, martnıñ 27-nde apiske alınğan ve martnıñ 29-nda Rostov-na-Donuğa (Rusiye) çıqarılğan 23 qırımtatarını, qırımlı musulmannı qorçalamaq içün taqım qurdıq. Ukrainanıñ Rostov-na-Donu konsulı ve Rostov vilâyetindeki Cemaat nezaret komissiyasınıñ yardımı ile er biriniñ bulunğan yerini bildik», – dep qayd etti Semedlâyev.
Advokatnıñ aytqanına köre, 24-ünci qırımtatar faali Edem Yayaçikovnıñ bulunğan yeri alâ jaa belli degil, apayı aqayı hırsızlanğanına dair ariza bergen edi.
«Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, 2019 senesi martnıñ 27-nde tintüvlerden soñ tutulğan ve daa soñra apiske alınğan qırımtatarlarnıñ davası boyunca advokatlar gruppasınıñ koordinatorı advokat Edem Semedlâyev oldı.
Cemaat birleşmesiniñ qayd etkenine köre, şimdilik Rostov-na-Donu SİZOsında mabüslernen tek qırımlı advokat Lilâ Gemeci körüşip oldı. Qalğan imayeciler müvekkillerinen kelecek afta körüşmege planlaştıra.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan faallerniapiske aldı.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
Martnıñ 29-nda Qırımnıñ Rusiye ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqabildirgenine köre, Qırımda tevqif etilgen 23 qırımtatar faalini Rusiyege alıp ketkenler.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Tatulıqtı tu etken beybit halqımızdıñ 25 jılda bağındırğan belesteri orasan
Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ äkimi Janseyit Tüymebaev jalpı qazaqstandıqtardı, öz jerlesterin Täuelsizdik künimen qwttıqtap, bılay dep aqjarma tilegin bildirdi:
Qımbattı otandastar!
Qwrmetti oñtüstikqazaqstandıqtar!
Sizderdi barşa armanımızdıñ asqarı, baqıtımızdıñ bastauı bolğan wlıq merekemiz – Täuelsizdiktiñ 25 jıldığımen şın jürekten qwttıqtaymın!
Şirek ğasır bwrın Elbasımız Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ saliqalı sayasatımen düyim düniege Täuelsizdigimizdi jariya etip, Mäñgilik el boludıñ biregey qadamın jasadıq. Ata-babalarımızdıñ armanı aqiqatqa aynalıp, azattıqqa qolımız jetti. Tarihi oqiğalar toğısqan 16 jeltoqsan biz üşin qasietti kün sanaldı!
Twğırı – tınıştıq, tiregi – twraqtılıq, tilegi – tatulıqqa negizdelgen Qazaq elin büginde älem beybitşilik besigi dep moyındaydı. Intımaqtı wran, tatulıqtı tu etken beybit halqımızdıñ 25 jılda bağındırğan belesteri orasan. Osı uaqıt aralığında älemniñ damığan 30 eliniñ qatarına wmtılğan memleketimizdiñ tolağay tabıstarı orasan. Mwnda 3 millionğa jaqın jerlesimiz ömir sürip jatqan Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ alar ornı ayrıqşa.
Täuelsizdik jıldarındağı jetistikterimizdi tizbelesek, aytıp tauısa almasımız anıq. Sonıñ işindegi bir ğana auıl şaruaşılığı salasındağı jalpı önim 43 esege artıp, 456 mlrd.teñgeni qwradı. Soñğı bes jılda zamanaui tehnologiyalardı qoldanısqa keñinen engizude aldıñğı qatardağı oblısımızda tamşılatıp suğaru ädisin qoldanu – 24,2, jılıjay keşenderiniñ kölemi – 9, jemis-jidek saqtau qoymaları – 6,5 jäne tereñ qopsıtu ädisin qoldanu 41 esege arttı. Al, mal şaruaşılığı bwrın soñdı bolmağan etti jäne sütti bağıttağı iri qara mal jaña twqımdarımen tolıqtırıluda.
Öñirimizdegi önerkäsip salası qarqındı damıp, şirek ğasırda öndirilgen önimder kölemi 650 mlrd. teñgege juıqtadı. Industriyalandıru bağdarlaması ayasında 150-den astam joba iske qosılıp, jalpı sanı 12 mıñnan asatın twraqtı jwmıs orındarı qwrıldı.
Täuelsizdik küni – bar ğwmırın bostandıq üşin küreske arnağan bozdaqtardıñ jankeşti eñbegi men eren erligin eske alatın qasterli mereke. Wlt Köşbasşısı atap körsetkendey, Täuelsizdik – täuekeli jetkenderdiñ ğana peşenesine bwyıratın baqıt! Bwl keşegi babalar erliginiñ ruhın alğan, erteñgi wrpağına jol salğan zamandastarımız – sizderdiñ eseli eñbekteriñizdiñ jemisi.
Qadirli jerlester!
Barşañızğa zor densaulıq, şañıraqtarıñız şattıq, berekeli birlik pen bayandı tirlik tileymin!
Täuelsizdigimiz twğırlı, eldigimiz ğwmırlı, Mäñgilik Elimizdiñ kelbeti sändi, etken eñbegimiz mändi bolsın!


text:
Ukraina rejissöri, sabıq siyasiy mabüs Oleg Sentsov 2014 senesinde Qırımda tutulğanı, apis etilüvi ve işkenceleri aqqında hatırlattı.
"Mayısnıñ 10-u. Altı yıl evel ayatımnı deñiştirgen kün. Apis ve işkence künü. Bir şeyge pesman degilim ve keçmişimni deñiştirmege istemez edim, amma onı bir daa yaşamaq da istemez edim. Er kesniñ öz yolu ve saylavı. Men özümkini daa Maydanda yaptım ve, kerek olsa edi, bir şeyni inkâr etmeyip kene tekrarlar edim. Amma bugün onı degil, alâ daa duşman esirliginde olğan vatandaşlarımıznı tüşünem. Azatlıqnı beklegenlerni. Bizge ve memleketimizge ümüt etkenlerni", - yazdı Sentsov Facebook saifesinde.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısını aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Dau joq, Qazaqstan jurnalistikasınıñ öz tarihı, damu jolı, asqan asuı, alğan belesi bar. Eşkimge wqsatpay salğan izimen birge, äli de «ättegen-ay» deytin kemşin twstarınıñ barı da ras. Äsirese, ğalam tarınıñ qauızına siıp keterdey tarıla tüsken qazirgi kezde, bäsekege qabilettilik deytin bir ölşem kez-kelgen eldiñ kez-kelgen salasına bastı sıni ölşemge aynaldı. Twtas älemge ortaq bola tüsken bwl sın elimizdiñ jurnalistika salasına da salmaqtı sınaqtar jüktegendey.
Qazir älem kürdeli geo-sayasi jağdaylardı bastan ötkizude. Til men mädenietterdiñ, sayasi wstanımdardıñ, dini senimderdiñ ayırmaşılıqtarına qaramastan älem elderiniñ tağdırı bir-birine sonşalıqtı tığız baylanısa tüskenin añğarğandaymız. El şekarasınan neşe mıñdağan şaqırım qaşıqtıqtağı qanday da bir äleumettik, sayasi jağdaylardıñ tolqını közdi aşıp jwmğanşa bizdiñ qoğamnıñ da bas qatırar problemasına aynalıp ketip jatır. Anau Tayau-Şığıstağı janjaldar, bizben mülde qatısı joqtay köringen senimder arasındağı jeñis-jeñilissiz qaqtığıstardıñ bizge qalay äser etkenin Süriya (Siriya) jağdayınan keyin anıq bildik. Nemese Jerdiñ arğı betindegi bir ğana nükte Uoll-Stritte bolğan säl ğana özgeris köp ötpey bizdiñ qaltamızğa qalay qol salğanın biletindeymiz. Tipti, geo-sayasattıñ şahmad şeberleri keybir öñirlerde mültiksiz oyın erejelerin özderi dayındap otıratının da añğardıq.
Şın mänisinde, bwnıñ bäri swrapıl soğıs maydanına wqsaydı – qarusız maydan, aqparat soğıstarı. Qarapayım el azamattarına tüsiniksiz bolğan Uoll-Strittegi san-cifrlardıñ özgerisi olardıñ qaltasın qalay jwqartatının, Aziyanıñ sonau batıs jiegindegi nemese Parsı şığanağı, ya bolmasa Oñtüstik qıtay teñizindegi müddelik qayşılıqtardıñ, şahmad oyındarınıñ, ondağı «at jüristeriniñ» bizge qalay, qaytıp äser etip otırğanın qoğam sanasına salıp otıru mindeti eñ äueli jurnalistikamızdıñ, sonıñ işinde halıqaralıq jurnalistikanıñ bastı mindeti.
Biz bwl rette jurnalistikamızğa sın aytudan aulaqpız, tek jurnalistikadağı damıta tüsuge tiisti bolğan halıqaralıq jurnalistika salasınıñ mañızdılığı turalı söz etpekpiz. Atalğan salanıñ damuı tek aqparattardı jetkizu ğana emes onı qalay jetkizu, auditoriyanı aqparatpen qamtamasız etudiñ önimdiligin qalay arttıru täjiribelerine de qatıstı. Sol turasında osı salada qızmet etip kele jatqan äriptesterimizdiñ pikirlerine qwlaq türgen edik. «Azattıq» radiosınıñ Çehiyadağı jurnalisti Ruslan Medelbek atalğan salanıñ mañızdılığın bılay dep körsetedi:
«Qazir jurnalistika janrları tübegeyli transformaciyadan ötip, jaña janrlar payda boldı. Avtobiografiya, oçerk, esse, zametka sındı janrlardıñ ornına Feature Story, Profile, Long news, Explainer, Breaking news, Live blogging sındı janrlar keldi. Bwl jaña janrlar tolıqqandı Halıqaralıq jurnalistika mamandığında oqıtıluı tiis. Bwl – bir. Ekinşiden, BBC, CNN, Al-Jazeera, Euronews, New York Times sındı media alpauıttarınıñ ärqaysındağı maqala jazu, video jasau standarttarın tolıq Halıqaralıq jurnalistika mamandığında meñgeruge boladı. Ärine, ol üşin osı basılımdardı jiti qadağalap, ondağı är materialdıñ işi-sırtın biletin maman qajet».
Bwğan qosa Ruslannıñ pikirinşe, qazirgi kezde jurnalistikadağı köp ğılımi zertteuler halıqaralıq täjiribelermen tığız baylanıstı. Sondıqtan magistraturada kez kelgen ğılımi taqırıp, diplom jazu üşin magistrantqa ya studentke tolıqqanda halıqaralıq jurnalistika standarttarmen jwmıs isteu kerek boladı. Ol jäne qazaqstandıq telearnalar, sayttardıñ köbi älemdik trendterge ilesuge tırısatının, aytalıq, studiya jasaqtaudan tartıp, syujet tekstine deyin bäri qazir halıqaralıq standarttarğa bet alğanına köbirek nazar audaratının aytadı. «Oqırmanğan ya körermenge aqparattı barınşa ıqşam äri jıp jinaqı berude qazir BBC, CNN, Al-Jazeera alda. Osı alpauıttardıñ täjiribesin student halıqaralıq jurnalistika mamandığında meñgermek. YAğni, älemdik trendterdi qadağalap otıratın prodyuser, redaktor, şef redaktorlardıñ köbi Halıqaralıq jurnalistika mamandığın igerui tiis», – dep sanaydı Rusılan Medelbek.
Jurnalistikamızdağı bwl salanı damıtu üşin eñ äueli bilikti mamandar kerek jäne sol mamandı dayındaytın mamandıqtıñ qajettiligi de ayqın körine tüsedi. Halıqaralıq jurnalistika mamandığınıñ qajettiligi turalı «Almatı» arnası qazaq böliminiñ jauaptısı Ümbetäli Meymeş mınaday pikirimen bölisti:
«Men özim jurnalist retinde, halıqaralıq jurnalistika mamandığı Qazaqstan jurnalistikası üşin auaday qajet der edim. Sebebi, şetel täjiribesi bar, jurnalistikası damığan Batıs täjiribesi bar. Bizge halıqaralıq taqırıpta jazatın, halıqaralıq saraptama da jazatın jurnalisterdiñ qajet ekenin kün ötken sayın anıq bola tüsti. Qazir, gazet bolsın, telearna nemese sayttar bolsın aqparattı öñdep, tübegeyli tüp tarihın zerttep, derek közderdiñ şındığına köz jetkizetin bir emes birneşe tildi meñgergen ämbebap jurnalist mamandarın qajet etip otır. Bwl da bolsa atalğan mamandıqtıñ mañızdılığın körsetse kerek».
Halıqaralıq jurnalistikamızdıñ deñgeyi halıqaralıq arenada jalpı Qazaqstan jurnalistikasınıñ deñgeyin körsetetin jaytter de boladı. Bwl turalı äriptesimiz Ruslan Medelbek pikiriniñ soñında bılay degen edi:
«Mısalğa Halıqaralıq olimpiada komiteti olimpiada oyındarına Qazaqstan jurnalisterine tek 11 akkreditaciya beredi. YAğni, olimpiadağa Qazaqstannan habar taratuğa tek 11 jurnalist bara aladı. Odan artıq jurnaliske rwqsat berilmeydi. Salıstıru üşin aytayın, Gruziyağa 50, Ukrainada 70 jurnalistik akkreditaciya beriledi. Gruziyanıñ jazğı olimpiadadağı jetistigi Qazaqstannan tömen. Ukraina men Qazaqstannıñ sporttağı jetistigi teñ. Biraq olimpiadağa baratın jurnalister sanı Qazaqstanda tömen. Nege? Sebebi Qazaqstan jurnalistikasınıñ deñgeyi sol 11 akkreditaciyağa teñ. Elde jurnalistikasınıñ, sonıñ işinde halıqaralıq arenadağı deñgeyi äli öspegen. Bwl akkreditaciya sanın ösiru üşin ağılşın tilin jetik meñgergen, halıqaralıq standarttardı biletin jurnalist dayındau kerek. Bwl tek bir ğana mısal».
Aqparattıq qauipsizdik twrğısınan da halıqaralıq jurnalistika mamandığınıñ qajettiligi, qajet bolıp qana qoymay joğarı sapağa ie, bilikti mamandarmen jasaqtalğan jauıngerlik toptıñ kerek ekeni bwğan deyin de aytılıp kelgen. Täuelsiz el üşin el azamattarınıñ işki jäne sırtqı situaciyalarğa derbes közqaras pen tanımınıñ boluı tikeley wlttıq qauipsizdikke sayatın mäsele. Körşiles, aqparattıq soğısta tisqaqtı äri bwl jağında basım küşke ie elderdiñ aqparattıq şabuıldarı nemese propagandarlarğa qarsı atalğan salanı damıtu mülde kezek küttirmeydi. Olay deytinimiz, soñğı kezderi art-artınan bolıp jatqan osı tektes oqiğalar elimizdiñ aqparat keñistigi aqparattıq şabuıldar üşin därmensiz ekenin körsetip qoyğanday. Aytalıq, jaña koronavirus epidemiyasına qatıstı AQŞ-Qıtay arasındağı dau-damayğa bizdiñ qalay barıp bas swğıp alğanımız, sonday-aq, älem aqparat keñistiginde tarağan mälimetterdi talğamsız qalay paydalanıp, qalay şoq basıp alğan jağdaylarımız mısal bola aladı. Tipti, bwnday qatelikterdi otandıq iri aqparat qwraldarınıñ jiberip aluı da oylandıratın mäsele. Soğan qosa, soñğı kezdegi Qıtaydağı beyresmi sayttarda jariya bolğan aqparattarğa baylanıstı elimizdiñ resmi jäne beyresmi reakciyaları da bizdiñ elaralıq aqparattıq qaqtığıstardağı täjiribesizdigimizdi tanıta tüsti.
Demek, älemniñ kün sayın qwbılıp, aqparattıq soğıstıñ qarqını üdey tüskeni el işinde köp ret aytılıp jatqanımen, soğan qarsı halıqaralıq jurnalistikanıñ mañızdılığına äli de bolsa tolıq sezinip jatqamız joq. Aqparattıq soğıs pen jahandanudıñ qarqınına qarap otırsaq, tipti bwl salanı, atalğan mamandıqtı damıtu kezek küttirmeydi deuge boladı. Qajetine qaray halıqaralıq jurnalistika JOO-ında bastı nazarğa alınıp, mamandardı jetistirudiñ täjiribelerin izdestirui tiis. Al otandıq BAQ ta bwl sala mamandarın jetildirudi, olardıñ biliktiligin arttırudı qolğa alsa jurnalistikamızdıñ ğana emes, elimizdiñ de bir ketigi jamalar edi.


text:
Yarkänt täväsidä Keŋäş hakimiyiti ornitiliştin ilgirimu jutdaşliri arisida ilim-märipät çiriğini yeqiş yolida härikät qilğan täräqqiypärvär kişilär bolğan. Ularniŋ qatarida Äkräm Äzizov vä Lutpulla Aznibaqievniŋ isimliri pähirliniş bilän tilğa elinidu. 1895-jili Äkräm Äzizov šz šyi yenida açqan mäktäpkä biraz yaşlarni җälip qilip, šzi vä siŋlisi däris beridu. Ularğa märipätçi Lutpulla Aznibaqievmu qoşulup, ata-anilar arisida balilirini päniy mäktäplärdä oqutuş toğriliq täşviq işini jürgüzidu. Biraq ularniŋ hayatiğa hovup tuğulidudä, här ikkisi Yarkäntni taşlap yaqa jutlarğa ketişkä mäҗbur bolidu.
Lutpulla Aznibaqiev Yarkänt täväsiniŋ ğärbiy täripidiki Altunämäl teğiniŋ etäklirigä җaylaşqan Aqşi, Basşi, Aydarli, Qoŋüršläŋ vä başqimu yezilarda yaşavatqan qazaq qerindaşlarniŋ balilirini oqutuş bilän şuğullinidu. Öziniŋ diniy vä päniy җähättin härtäräplimä savatliqliği, qiraitiniŋ täsirçanliği, aliy insaniy päzilätliri tüpäyli Altunämäl täväsidä “Bulbul qari” atilip kätkän. Bu yärdä on jildin oşuq ustazliq qilip, kšpligän yaşlarniŋ dilini bilim nuri bilän yorutidu.
1918-jili Yarkänt täväsidimu Keŋäş hakimiyiti ornitilidudä, hayatta šzgiriş-yeŋiliqlar yüz beridu. Җümlidin savatsizliqni yoqitişqa, yaş ävlatqa bilim berişkä çoŋ ähmiyät berilidu, җay-җaylarda mäktäplär eçilip, yaşlar oquşqa җälip qilinidu. hämmä yärgä muällimlär havadäk keräk edi. Şularniŋ biri Lutpulla Aznibaqievmu Yarkänt şähirigä çaqirtilip, bu yärdä eçilğan keŋäş-partiya mäktividä oqutquçi bolup işläydu. 1921-jili kšrnäklik märipätçi hebib Zakiriy bilän hämkarlişip, şähärdä däsläpki uyğur başlanğuç mäktivini uyuşturup, muällimlik işini davamlaşturidu. Bilim därgahliriniŋ, oquğuçilarniŋ sanini aşuruşqa säpärvär bolidu.
Bu häqqidä şu jilliri näşir qilinğan gezit, jurnallarğa hävär-maqalilar yezip, tärğip-täşviq işinimu davamliq jürgüzidu. Mäsilän, “Kämbäğällär avazi” gezitiniŋ 1923-jil 31-yanvar'diki sanida besilğan maqalisida mundaq däp yazğan ekän: “Yarkänt şähiridiki uyğur mäktäpliridä bultuqi jilida 180 bala oquğan. Biyil bolsa, 242 balini 5 muällim oqutmaqçi edi. Ändi birmunçä balilarniŋ kiyimliri yalaŋ, šyi jiraq häm ağriqliri bolğaçqa, hazir 194 bala oquvatidu. Pütün şähärdiki oltirişliq uyğurlarniŋ sani altä miŋğa yetidu. Şuŋlaşqa kälgüsi jili üç mäktäp eçiş çarisini kšrüşimiz keräk…”.
1937-jili başlanğan dähşätlik täqipläşniŋ qara borini aldi bilän ziyalilarni šz qoyniğa aldi. Ularniŋ qatarida yarkäntliq märipätçi Lutpulla Aznibaqievmu bar edi. “Matäm” kitavida u toğriliqmu yezilğan ekän: “Lutpulla Aznibaqiev 1887-jili Yarkänttä tuğulğan. Şu yärdä yaşiğan. Ottura mäktäpniŋ muällimi. 1937-jili 3-noyabr'da Almuta vilayätlik UNKVD tribunali täripidin sotlanğan. 1937-jili 4-noyabr'da etilğan. 1960-jili 28-oktyabr'dä Almuta vilayätlik sot prezidiumi täripidin aqlanğan”.
Buniŋğa näzär taşlisaq, märipätçi soal-soraqsiz tutulğan künniŋ ätisila etivetilgän. Bu jili u hayatiniŋ 50-davaniğa kštirilgän ekän…
Balayu-apät uniŋ ailisi beşiğimu çüşüp, ularni qattiq gaŋgiritivätti. Räpiqisi Büzirihan (u yaq Velivayniŋ oğli Nurum bolusniŋ qizi) ana üç qiz, üç oğliniŋ täğdirini oylap, šksüp-šksüp jiğlidi. Ularniŋ qaysi birliri bu eğir ähvaldin hävärsiz edi. Çoŋ qizi Raviyäm Aznibaqieva Änҗan peduçiliöesini pütirip, Özgän balilar mähkimisidä işlävatatti. Näsrullam bolsa, Özgän nahiyälik maarip bšlümidä inspektorluq väzipisini atquruvatatti. Raziyäm bolsa, şu jili bir top yarkäntlik dostliri bilän Uyğur nahiyäsidiki Çoŋ Aqsu mäktiviniŋ oninçi sinipida oquvatatti. Qalğan baliliri anisi bilän turatti. Ularğa 24 saat içidä Yarkänttin ketiş buyruği berildi. Buni aŋliğan Raviyäm tez yetip kelip, ularni miŋ җapalar bilän Çeläkkä äkelip, biriniŋ hoylisidiki bir eğiz šygä orunlaşturup, keyin yolini tepip, Özgängä äkivalidiğanliğini eytip, ketip qalidu. Ailiniŋ eğir künliri başlinidu. heç yärdä işqa almaydu. haliŋ neçük, däydiğan adämmu yoq. Elivalğan azdu-tola ozuq-tülügimu pütüşkä başlaydu. Tehi šgisi qatmiğan Sülhi uniŋ, buniŋ işlirini qilip, anisiğa yardämlişidu. Şundaq künlärniŋ biridä šy egisi ularniŋ yeniğa kirip: “Silär “häliq düşmininiŋ” bala-çaqiliri ekänsilär, bu yärdä turuvatqiniŋlarni organ rähbärligi bilip qalsa, maŋimu җaza qollinidu, birär җayni tepip kätsäŋlar yahşi bolatti”, däydu. Büzirihan ana bir jük maşinisini tepip, bar närsilirini besip, Qoŋüršläŋ yezisidiki hädisi Gšhärhanniŋ šyigä kelip çüşidu. Ana residä bolup qalğan qizi bilän egilikniŋ härhil sahalirida işläydu. Sülhi mäktäpkä berip oquydu. Yoldişiniŋ därdi, baliliriniŋ ğemi, eğir җismaniy ämgäk Büzirihan aniniŋ salamätligigä dähil yätküzüp, ağriqçan bolup qalidu. U Yarkäntni kinäp jiğlatti. Şundaq künlärniŋ biridä, baliliri uhlap qalğanda, Gšhärhan ana siŋlisiniŋ yeniğa kirip, eğir näpästä: “Eytmaqqa ilaҗim yoq, Büzirihan, silär bu yärdin kätmisäŋlar bolmaydekän, yeziliq keŋäş başliqliri “häliq düşmininiŋ ailisi” ekänligiŋlarni bilip qaptu. Näsrullamğa tez hävär yätküzäyli, silärni elip kätsun”, däp kšz-yaş tškidu. Şundaq qilip, bu yärdimu ularniŋ “orni issimaydu”. Qerindaşni qerindaş bilän, dostni dost bilän arilaşturmaydiğan qähärlik zaman edi u…
Kšp keçikmäy Näsrullam Aznibaqiev kelip, qerindaşlirini Özgän şähirigä elip ketidu. Şundaq qilip, ular bu yärgä turaqlişip, ğäm-täşviştin säl selikkändäk bolidu. Bu jili Näsrullam Özgän şähärlik iҗraiy komitetiniŋ räisi hizmitini atquruvatatti. U hämmini ğämhorluğiğa aldi, siŋillirimu mäktäplärgä işqa orunlişidu. Sülhi ändi šzbäkçä mäktäptä oquşini davamlaşturdi. U kšp štmäy akisiniŋ mäslihiti bilän käçki mäktäpkä avuşup, kündüzi nahiyälik häliq soti idarisidä işläydu. Büzirihan ana davalinidu.
hayat biraz hatirҗämlikkä çüşkändä, yäni 1941-jilniŋ yaz päslidä uştumtut uruş başlinip ketidu. Är-jigitlärniŋ hämmisi degidäk mäydanğa atlandi. 1942-jilniŋ bahar eyida šzgänliklär yänä bir top qiran jigitlirini frontqa atlandurdi. Ularniŋ arisida ändila hayatiniŋ 19-baharini qarşi alğan Sülhi Lutpullinmu bar edi. U mäydanğa kelip, 17-artilleriya polkiniŋ kiçik komandirlarni täyyarlaydiğan kursida tähsil kšrüp, җäŋgivarliq yolini başlaydu. Voronej, Stalingrad yšnilişidiki şiddätlik җäŋlärgä qatnişip, җasarät kšrsitidu. Bolupmu Tomarovka yezisi üçün bolğan qanliq җäŋlärdä qährimanliqniŋ ülgisini kšrsitip, Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani degän yüksäk namğa sazavär bolup, ğalibiyätkä salmaqliq ülüşini qoşti. 1945-jilniŋ avgust eyida mäydisini Altun Yultuz vä kšpligän orden-medal'lar bilän bezäp qerindaşliri yeniğa kelidu. Bu mäzgildä Büzirihan ana alämdin štkän edi.
Keyin Sülhi Lutpullin iş babi bilän Änҗan şähirigä kšçüp kelip, turaqlişip kätti. härhil mäs°ul hizmätlärni atqurup, ämgäk mäydanidimu җasarät kšrsätti. U 1990-jili alämdin štti.
Şu närsini yahşi bilimizki, Aznibaqievlar ailisiniŋ beşiğa çüşkän därt-älämni şu jilliri täqipläşkä uçriğan miŋliğan, millionliğan adämlärniŋ aililirimu kšrdi. Ular Qazaqstandimu az ämäs edi. Mälumatlarğa tayansaq, yüz miŋdin oşuq adäm härhil tšhmät-yalilar bilän dähşätlik GULAG lager'liriğa palinip, ularniŋ 25 miŋi etivetilgän. Şu beguna adämlärniŋ 30 – 35 payizini rähbiriy hadimlar vä ziyalilar, 40 – 45 payizini savatsiz vä çala savat yeza adämliri, qalğinini işçilar täşkil qilğan. Ularniŋ arisida yeşi säksändin alqiğan qerilarmu, on güliniŋ biri eçilmiğan yaşlarmu bar edi. Umumän, Stalin dävridä GULAG lager'lirida 12-13 million adäm azap çäkkänligi toğriliq mälumat bar. Ularniŋ arisida uyğur pärzäntlirimu az ämäs edi.
Biraq şeyitlar untulmidi. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ 1997-jilqi Pärmaniğa benaän, här jili 31-may – Säyasiy täqip qurvanlirini hatiriläş küni süpitidä atap štülüvatidu. Bu küni ularğa ornitilğan yadikarliqlarğa güldästilär, gülçämbärlär qoyulidu. Ävlatliri ularniŋ rohi aldida baş egip, tazim qilidu.
Märipätçi ailisiniŋ särgüzäştiliri
Yarkänt täväsidä Keŋäş hakimiyiti ornitiliştin ilgirimu jutdaşliri arisida ilim-märipät çiriğini yeqiş yolida härikät qilğan täräqqiypärvär kişilär bolğan. Ularniŋ qatarida Äkräm Äzizov vä Lutpulla Aznibaqievniŋ isimliri pähirliniş bilän tilğa elinidu. 1895-jili Äkräm Äzizov šz šyi yenida açqan mäktäpkä biraz yaşlarni җälip qilip, šzi vä siŋlisi däris beridu. Ularğa märipätçi Lutpulla Aznibaqievmu qoşulup, ata-anilar arisida balilirini päniy mäktäplärdä oqutuş toğriliq täşviq işini jürgüzidu. Biraq ularniŋ hayatiğa hovup tuğulidudä, här ikkisi Yarkäntni taşlap yaqa jutlarğa ketişkä mäҗbur bolidu.


text:
Qazaqstan advokattıq korpustı keñeytedi
Qazaqstannıñ ädilet ministrligi advokattıq wjımğa kiru jarnasın qısqartudı közdep otır, dep habarladı ädilet ministri Marat Beketaev. Bwl pikirin ol Astanada deputattarmen kezdesuinde ayttı.
Ministrlik mälimeti boyınşa, Qazaqstanda bir advokatqa ortaşa eseppen şamamen 3 900 azamat keledi. "Qazirgi tañda Qazaqstanda advokattar jetispeydi. Olardıñ qazirgi sanı azamattarğa tolıqtay zañ kömegin beruge jetispeydi", - dep mälimdedi Beketaev parlament mäjilisiniñ ükimet sağatında.
Beketaevtıñ aytuınşa, qazir advokat bolğısı keletin jas zañgerler advokattar alqasında altı ay boyı aqılı täjiribeden ötip, attestaciyadan ötken soñ ğana advokattar wjımına qabıldanadı. "Advokat märtebesine ie bolu üşin olar kürdeli sınaqtardan ötip, şamamen million teñge töleydi", - dedi ministr.
Onıñ aytuınşa, ädilet ministrligi respublikalıq adkovattar alqasımen birge alğaşqı jarna kölemi men sınaq merzimin azaytu mäselesin talqılap jatır. Beketaevtıñ pikirinşe, jaña özgerister azamattarğa sapalı zañ kömegin aluğa kömektesedi.
Abay-aqparat


text:
Zauza (äñgime)
Älem virustar şabuılına wşıradı. Bwl – ğalımdar ğana şayqasatın biologiyalıq maydan...
Qastandıq teoriyası men strategiyasın äzirlegen top, aqparat maydanı men biologiyalıq şabuılın qatar qoldanadı. Onıñ äseri öte küşti, olar tez nätijege qol jetkizedi. Düniejüzine tigizer zalalı asa zor, al paydasın osı at töbelindey müddeli top köredi...
Äñgime
İ
Oyınşıqtay ğana qızıl maşina iintiresken kölikterdiñ arasınan sınaptay sırği kep, bwrılatın belgisin qostı da solğa qaray ıñğaylandı. Rul'degi közi botalağan ädemi kelinşek aldındağı pikapqa twmsığın tirey tejegişti bastı. Süyriktey sausaqtarın kerbezdene köterip, mañdayındağı kün qağardı tüsirdi de aynağa süzile qadaldı. Basın oñğa, solğa qiqaytıp, jwmıstan keyingi talıqqan qaraşığı men köziniñ ayasına üñilip, bet-jüzin bajayladı.
– Bakteriyalar jep qoyğan joq pa eken meni? – Özine-özi äzildey til qattı. Sosın, jürgizuşige arnalğan däl ortadağı aynağa ilingen ükiniñ arasınan kişkentay medal'ondağı äppaq quday kiingen äjeniñ beynesine qarap, jımiıp küldi. Bala küngi erkeligi esine oraldı.
– Apa!
İs tigip otırğan apası äuelgide birden nemeresine ün qata qoymaydı.
– Apa deym! Apa!
– Ne, künim?
– «Zauza» degen ne mağına beredi?
– Jwldızdıñ atı ğoy qwlınım. – Qara kempirdiñ erini şüyirilip, iegi sozıla, nemere qızına meyirlene ün qattı. – Mamır ayınıñ balama atauı.
– Meniñ atımdı nege «Zauza» dep qoyğansızdar? – Wnamay twrğanın bayqatıp, bwrtiya qompıldadı.
– Köktemniñ kelisti kezindey ğwmırıñ şuaqqa tolı, jayqalğan gül-qwraqtay ünemi jas qalpı, ärli bolsın degenimiz ğoy.
– Sarıatan-Zauza degen ertegi aytatın ediñ ...
– Iä, sol añızdağı Zauza qız siyaqtı batır, otbasıña, tuğan-tuıstarıña qamqor bolsın degen nietimiz-tilegimiz, qwlınım.
– Ol qız tüyemen otınğa barıp, üsip öledi ğoy...
– Qaydağını aytpa.
Oyın jetelep, qwlağına tığındalğan ünqatqıştan bir qalıptı tögilgen sazdı äuen şort üzildi de, smartfonınıñ şınığa şaşılğan monşaqtıñ ünindey jadına siñisti qoñırauı estildi.
– Iä, qıranım! – Küyeuin «qıranım» dep äuektetetin.
– Jwmıstan şıqtıñ ba, jan?
– Ketip baram.
– Elde erteñ tötenşe jağday jariyalanatını habarlandı.
– Soğan kelip qaldıq qoy özi.
– Men jwmıstan bügin keş qaytam, sonı eskerteyin degem.
– Wqtım...
Qozğalğan kölikter legi äjeptäuir twsqa deyin irkilmey bardı da, bögeldi. Bağdarşamnıñ qızıl közi qayta janıp ülgerdi. Endi eki-üş minut kütedi, maqsatsız sol jaq qaptalına qaradı. Adamdar jayaujolmen qwlıqsız ilbidi, iıqtarı quışıp ketkendey. Qaysıbiri auzı men mwrının bürkep, maska kiip alğan. Öytkeni bwlar twratın «N» qalasınan da koronavirus dertine şaldıqqan nauqas tabıldı. Birtürli ayap ketti. «Beyşaralar bäri ömiri üşin qorqadı ğoy...»
Esine jiırmasınşı ğasırdıñ soñındağı halıqtıñ aldağı jüz jıldıqtan äldene kütken alağızğan hali oraldı. Jwrttıñ kökeyinde jaqsılıq ta, jamandıq ta qabat jarıstı. Özi de bala köñilimen jaña ğasırdıñ älpetine alañdaytın. Täuelsizdikke qol jetkizgeli jeti-segiz jıl ğana uaqıt ötti, jwrttıñ jağdayı mäz emes, ekonomika mandımağan. Biraq, auzımen qws tistegen mıqtılar bar edi. Eldiñ sonday tayğanına aynalğan azamatınan jurnalisterdiñ biri köpşiliktiñ küpti düniesin bilgisi kep, «qazaq jiırmasınşı ğasırğa nesimen baradı?» dep swrağan eken. Sonda wlttıñ qaymağına jaqqan älgi janı jöyt «Qazaq 21 ğasırğa sözben baradı» dedi İnjildegi eñ alğaşqı söylemniñ öñin säl özgertip. İnjildi oqımağan qazaqtar onıñ lämin äulieliktey kördi. Ol bar bolğanı Alladan da qımsınbay qwdaydıñ aytqanın wrlap, öñin aynaldırıp elge jetkizdi. Öytkeni, sözdiñ nobayın basqa nışanda qaytalau onıñ känigi käsibi bolatın. Ängilbay degen dosınıñ eñbegin paydalanıp, «Angl i YA» attı kitap şığarğan talanttı adam, älem örkenietinen oqşaulağan temir qwrsaudan endi qwtılğan qoğamdı söytip, dür silkintken.
Zauza küldi. Baladay añğal halqına küldi. Mine, sol jaña ğasırdıñ jiırmacınşı jılı da susılday ötip baradı, qazaq qazirgi uaqıt keñistigine nesimen keldi? Ürey, jasqanşaqtıq, tilsiz, dilsiz kembağaldığımen... Al, halıqtıñ mañdayına aynalğan azamat so qalpı pafostıq sözimen top aldında jür.
Tu sırtınan maşinanıñ pepildetken üni şıqtı. Oyğa batıp ketipti, jıljuı kerek eken...
Kelinşek köligin parkingte qaldırdı da törtinşi qabattağı päterine liftimen köterildi. Vannanı toltırıp, suda jatıp küni boyğı ayağınan tik twrıp şarşağanın basqısı keldi. Soñğı kezde jii alañdaytını öziniñ bala kötermey jürgeni. Därigerlerdiñ aytuınşa qwrsaqtağı qos tütiktiñ biri embrionnıñ damuına qabiletsiz. «Kişkentay qızım bolsa ğoy» dep oyladı. «Biraq, käzirgi älemde indet tarap jatqan uaqta onı qalay saqtay alar edim?» dep, qinalıp qaldı. Uayım iektegen qalpı jılı vannağa äppaq ayaqtarın mala berdi. İzinşe twla boyımen köpirşik atqan suğa gümp berdi de, jartı minuttıñ şamasında qayta keudesin şığardı. Tıp-tığız anarın su men köbik qıtıqtadı. Alqoñır böbeşigi äldeneden dız-dız etip, alpıs eki tamırın elektr tolqını qualay jöneldi. Eriksiz süyriktey sausaqtarımen omırauın ayalay sipap ötti. Odan sayın masañ hal keşip, öz-özinen qıstığa wyaldı.
Tätti şağınıñ şaq-şälekeyin şığarıp, smartfon bebeuley jöneldi. Qoñırau üninen bastığı habarlasıp jatqanın wqtı. Qolın oramalmen sürtip, sensordegi jasıl domalaqtı sausağımen ile sırğıttı.
– Zauza, şwğıl jwmısqa jet!
– Jayşılıq pa?
– Soñğı eki ayda tötenşe jağdayda jwmıs istep jatır emespiz be? – Virusologiya men bakteriologiya zerthanasınıñ meñgeruşisi Erlan Keñesbaywlı saualına saualmen jauap qattı.
«N» qalasınıñ köşesindegi kölikter legi äli tığız, iintiresedi.
Ortalıqqa tayanıp qalğanında qwlağına tığındalğan ünqatqıştan tağı da bastığınıñ qoñırauı şıldırladı. Swq sausağımen äppaq noqattı bastı.
– Ğılımi zertteu institutına kel.
– Wqtım.
Instituttıñ şamı samaladay janğan keñ aulasında Erlan Keñesbaywlı mwnı kütip twr eken. Oñ qolımen şaşın keyin serpip, bwğan qarsı jürdi.
– Seniñ qatısuıñ qajet. – Onıñ üni aqtalğanday estildi. – Epidemiolog, infekcionister men virusologtardı şwğıl jinap jatır.
Bwlardı kütip alğan maman bastap äkep, şağındau kabinetke jayğastırdı. Özderiniñ soñınan ala engen şaşı quday, wzın boylı adam ilgerige ozıp, bir-eki qadam alğa şaqtı.
– Sälemetsizder me, qadirli äriptester. Jwmıstan keyingi uaqıttarıñızdı qiıp kelgenderiñizge raqmet. Men – ğılımi zertteu institutı direktorınıñ orınbasarı Säbit Mwratwlı. – Qazir biz ğana emes, älem – ülken sınaq aldında. Täjtajalı öz aldına, oğan qabat bwrın joq nauqastar beleñ aluda. Sonıñ biri, adamdar küyzelisten borkemikke aynalıp, toqtausız jılaytın keselge wşıradı. Bwl – nevroz, psihoz dertinen bölek sırqat dep boljaymız. Osı beymälim derttiñ jayın şwğıl sizdermen birge qarastırudı jön kördik. Sonday nauqastıñ bireui qazir mına, – oñ barmağımen qabırğanı nwsqap körsetti, – intensivti emdeu palatasında otır. Barlığıñız jauaptı jerde, asa qwpiyalı orında qızmet etesizder, dertke wşırağan jay kisi emes, nauqas adam jayında eşkimge tis jarmaytındarıñızdı bilem, sonda da eskertem. Bizdiñ jwmıs üstindegi keñesimizdiñ özi beynekamerağa jazılıp jatır. Pacientpen sizdiñ aralarıñızdan bir maman söylesip, jağdayın bayqap körsin. Qalğanımız mına monitor arqılı onıñ saulığına, qazirgi hal-küyine tereñ üñilip, taldau jasayıq. Konsilium nätijesi negizinde em-şaraların bekitemiz. Al, kimdi wyğarasızdar? – dedi.
Bäri aralarındağı jalğız äyel Zauzağa nazar audardı.
– Nauqaspen siz söylesiñiz, ädemi boyjetkendi körgende sırqat jan, bälkim, basqaşa küyge tüser, – dep, direktor orınbasarı oñ qaptaldağı kabinanıñ esigin aşıp, işke ötuine işara tanıttı.
Nauqaspen eki ara şını qabırğamen bölingen. Şağın stol men orındıq qoyılıptı. Stol üstinde mikrafonnıñ boyı qıltiyadı. Orındıqqa jayğasqanında arğı bettegi adamdı körip, öz közine özi senbedi. Bwl – mwnay men gazdıñ qojası, tanımal milliarder oligarhtıñ biri edi. Aldında jatqan bir japıraq qağazğa üñildi: «Qimanov Bolat Asqarwlı» degen jazuğa közi tüsti.
– Sälemetsiz be, Bolat Asqarwlı! Meniñ esimim – Zauza. Qalıñız qalay?
– Sälemetsiz Zauza.
– Bwl dertke qaşan şaldıqtıñız?
– Bügin. Tañerteñ teledidardan elimizdegi twrmısı öte tömen kedeylerdi körip, qaydağı bir uayım jayladı. Adamdardıñ nesibesin jırğanıma, özge de köp jaytqa jeke basımdı kinäli sezindim. Özimdi wstay almay, erkimnen tıs egile jıladım.
– Ayauşılıq sezim, ärine, jaqsı... Biraq, öz-öziñizdi berik wstau qolıñızdan kelmedi me?
– Kelmedi. Bwrın da olardı san märte kördim ğoy, däl bwlay janım aşıp, jüregim ezilmeytin.
– «Janım aşıdı» deysiz be?
– Iä. Nege borkemik bolıp ketkenimdi... – Nauqas sözin irkip, töseginiñ üstinde otırıp qaldı. – Bes-altı minut eñkildep jılağannan keyin jeñildep qaldım, köz jasım tiıldı.
– Onday halge qanşa ret duşar boldıñız?
– Osı uaqıtqa deyin üş-tört märte qaytalandı.
– Qazir qalaysız?
– Jaqsımın, alayda, mwrınım iis sezbeydi.
– Iis sezbesten özge, jaysızdıq joq pa boyıñızda?
– Joq.
– Al sizdiñ jaqındarıñızdan nemese qızmettes äriptesteriñizden mwnday haldı basınan ötkergenderi bar ma?
– Bilmeymin. Soñğı jartı täulik osındamın, beyhabarmın.
– Bwl jerge qalay keldiñiz?
– Meniñ eşqaşan mwnday halimdi körmegen kömekşilerim şoşıp ketip, dereu osında jetkizdi. Sodan beri därigerler türli appartqa salıp, qarap jatır.
– Bwrın nauqastıñ belgileri bayqalğan joq pa?
– Joq. Ağzamdağı säl sırqattı bilsem, äldeqaşan şetelge qaraluğa ketetin edim ğoy.
Osı kezde ar jağınan palatağa meyirbike enip, äldebir qwtılardı aşıp, kezek-kezek nauqastıñ mwrınına apardı. Sosın, bwğan qarap, basın şayqadı.
Zauza kabinadan kabinetke keri şıqqanında ondağılardıñ bäri naqtı baylamnıñ wştığınan wstay almay, äri-säri halde ekenin bayqadı.
– Biz mwnda jiılıp otırğandar virusolog, epidemiolog, infekcionistermiz, mına nauqasqa qanşalıqtı qatısımız bar? – dedi Erlan Keñesbaywlı institut direktorı orınbasarına tötesinen, el orınğa otırğanda şaqırğanğa renjigendey. Qiğaş bitken sığır közderi ülkeyip aptı.
– Bwl bizdiñ qaladağı alğaşqı oqiğa emes, – dep bögelip, Säbit Mwratwlı aldındağı tört-bes adamğa nazarın jügirtti. Mına jañalıqqa bäri üdere tomsardı. Arada ornağan tüsinbeuşilikti endi añğarğan direktor orınbasarı, – joq, alğaşqı oqiğa, – dedi qayta janwşırıp, dausı qattırıq şıqtı. – Bügin, bir künde, däl osınday tüsiniksiz nauqaspen elimizde 9 adam tirkeldi. Sonıñ üşeui «N» qalasında.
Kabinette ünsizdik ornadı.
– Täjtajalınan keyin ğılımi zertteu instituttarı aqparattıq halıqaralıq baylanıstı arttırğan. – Säbit Mwratwlı qayta sözin jalğadı. – Däl bügingi künde, osınday beymälim sırqatpen, yağni, sebepsizden-sebepsiz uayımğa salınıp jılau jayı beleñ aldı. Ärtürli memleketterde eki jüzdiñ üstinde nauqas tirkeldi. Koronavirus indetiniñ twsında Bükilälemdik densaulıqsaqtau wyımı bwğan qattı alañdauda.
– Sonda, tez taraytın jwqpalı indet dep oylaysız ba?
– Olardıñ bir-birine jwğu mümkindigi nölge teñ. Eşkim eşkimmen qatınaspağan. Biraq, bir sätte beleñ aluı – indettik sipatqa ie. Sondıqtan sizderdi şwğıl jinap otırmız. Onıñ üstine alğaşqı pacientimiz – eldiñ eñ qwrmetti azamatı.
– Mına nauqas turalı tünimen oylanayıq, erteñ sağat 11-ge em-şara josığınıñ jobasın wsınıp körelik, – dedi jiılğandardıñ arasınan bireui.
Konsiliumğa şaqırılğandar sırtqa şıqqanında qala tün qwşağında edi.
– Bäle degen ayaq astı, ä-ä. – Erlan Keñesbaywlı özgelermen sau bol aytısıp, Zauza ekeui kölikke bettegenderinde jasıq ünmen sıbırladı. – Söylespek tügili mañına juıy almaytın adam, bir sätte müsäpirge aynalğan.
Äriptesi ündemey kelisti.
– Qayırlı tün! Erteñ bizdi qarqındı jwmıs küni kütip twr. – Qolın köterip, amandıq aytqan zerthana meñgeruşisi köligine mindi.
Köşedegi maşinalar ağınımen kele jatıp, Zauza zertteu jwmısınıñ barısın esine aldı. Koronavirusqa äzirşe ekpe de, jolın kesetin däri de jasalğan joq. Al, virus bolsa auada wşıp jür nemese ärtürli zattar arqılı tarauda, kez kelgen uaqıtta qaterli. Ağzağa tüsisimen kürdeli mutant mikrobtarğa aynalıp, sanaulı künderde tınıs joldarın zaqımdaydı.
Virustıñ tirlik keşetin ortası közge körinbeydi, ol adamzatqa paralell' älemdegi tirşilik iesi. Täjtajaldı ağzağa tüspey twrıp zalalsızdandıratın jaña genetikanı zerthanada äzirleuge kiriskenderine eki aydıñ jüzi bolıp qaldı. Onıñ mindeti – komp'yuterdiñ antivirus bağdarlaması siyaqtı, tajaldıñ közin keñistikte joyuı tiis. Osı maqsatta bwlar «täjge» qarsı äreket etetin virustı oylap tabuğa janın sala kirisken.
Qwlağına tığındalğan sımsız ünqatqıştan jadına siñisti şaşılğan monşaqtardıñ tırs-tırs dıbısı estildi. Oñ qolınıñ swq sausağınıñ wşın aparıp, noqattay ğana ünqatqışqa tigizdi.
– Meni joğaltıp aldıñ ba, qıranım?
– Iä solay boldı.
– Ayaq astınan jwmısqa şaqırtıp, ğılımi zertteu institutına jinalısqa bardım.
– «Meniñ jwmısım qauırt pa?» desem...
– Tayau qaldım.
Esikti aşıp, işke engeninde qolında antiseptigi bar Sanat jımiya qarsı aldı.
– Bizdiñ tabaldırıqtı bir tal virus ta attamauı kerek.
Zauzanıñ sıqılıqtağan erke külkisi sıñğıray estildi. İzinşe äyel säl iligip, salalı sausaqtarın küyeuine qaray sozdı. Eri onıñ alaqanına isin bwrqıratıp, qozdırğışqa qarsı swyıqtı sızdıqtata ağızdı. Sosın, bılğarı kurtkasın şeşip ap, şkafqa ildi.
Qolın juıp, jatın bölmesindegi ayna aldında otırğanında küyeui staqanğa qwyılğan ayran äkep wsındı.
– Bügin bir demalayın dep edim... – Staqandı qolına ala berip, til qattı.
– Jaraydı, jwmıstı qoyşı... bitpeydi. – Eri tu sırtınan kelip, äyelin qwşaqtadı da ayran jwqqan erninen süydi. Zauza ıdısın ayna aldına qoydı da, Sanattıñ moynına aq bilekterin arta berdi...
İİ
Tañerteñ kofesin işip otırğanında as üyge Sanat kep endi.
Ekeui şañıraq qwrıp, ot tütetkenderine üş jıldan asıp baradı. Bir kökeyine qonbaytını – ol orısşa söyleydi. Qanşa janın salğanımen küyeuiniñ betin ana tiline bwra almadı. Qazaqşa til qatsa da, orısşa jauap aladı. Onısın ayıp retinde aldınan tartpayın dep, erkeletip «orel moy» dep qoyadı. Eri «dorogaya», «duşa maya» degen orıstıñ keñetek wğımınan äri barmadı.
– Qımbattım, qalay wyıqtadıñ?
– Jaqsı. – Bwğan meyirlene eñkeyip, janına tayanğan küyeui betinen öpti.
Tañğı astarın asığıs işip, erli-zayıptılar tez-tez kiindi de, sırtqa wmtıldı.
Sanat keñsesine kelgeninde bir kabinette otıratın eki jigittiñ bireui Rinat jwmıstı bastap ketipti.
– «Cifrlı Qazaqstan» oñay emes, sälem! – Tabaldırıqtan söyley attadı.
– «Tötenşe jağdayıñ» qwttı bolsın, aytişnik!
– Bağdarlamanıñ «negizgi analığı» qayda jür?
– «Atalığı» de. Qazir kep qalar.
Ekeui qoldarın wsına berdi de, indet kezinde olay amandasuğa bolmaytını esterine tüsip, «eh» dep auanı kösip, keri aynaldı.
Komp'yuterin iske qosıp, jwmıs bastauğa äzirlikke kiriskeninde birge otıratın üşinşi jigit Japsarbay töbe körsetti. Maska kiip aptı.
– Sälem! Köşede kölik sirek, adam az, äldebir jamanşılıq tönip kele jatqanday, – dep, bwl da qompılday kirdi.
– Sälem!
– Keşegi retke keltirgen bağdarlamanı jükteytin jäne keri qaytatın kodtarın jazıp, testileuge otırayıq. – Portfelin stol üstine qoyıp jatıp, ekeuin közimen süzip ötti.
Eşkim eşteme demedi, jañağı äzilge süyengen qarqındarı sap basıldı. Komp'yutermen jwmıs jasaytın mamandar söylegendi wnatpaydı, bärin ünsiz atqarıp dağdılanğan. Söylesse, ağılşın tilinde jazılğan nwsqaulıqtarmen, ğalamtormen söylesedi.
Bölmeni öli tınıştıq jayladı. Ärkim öz şaruasımen özi bolıp, oqşaulanıp ketken. Keyde olar jwmısqa berilgen kezde kabinette özge adamnıñ barın da wmıtadı. Kenet, Sanattıñ köñilin eñkildep jılağan adamnıñ üni böldi. Basın köterip qaradı da Japsarbaydıñ boda-boda bolıp otırğanın kördi. Mwnıñ atıp twrğanın, öñiniñ özgerip ketkenin Rinat ta añdap, qwlaqqabın şeşip, tosın jaytqa tüsinbey qaradı. Atpalday azamattıñ iegi kemseñdep, közinen bwrşaq-bwrşaq jası aqqan keypi selk etkizdi.
– Ne bolıp qaldı?
Janına jetip barğan Sanat Japsarbaydıñ iığınan wstadı.
– Men onı mügedek jasadım.
– Kimdi?
– Kör-şi-niñ qızı-ın. – Solqıldap äzer söyledi.
Kişkentay bala kezinde qıstauda motorlı qwdıq twratın. Onıñ ülken doñğalağın aynaldırsa, ol ar jağındağı tisti doñğalaqtı qozğalısqa äkeledi. Tisti disk janındağı kelesi tisti tegerşikti iske qosadı. Şaynasqan ekeuiniñ arasına bwrşaqtay tastardı tastap, olardıñ külşe uatılatının tamaşalaytın.
Japsarbay ülken doñğalaqtı qızıq körip, zır qaqtırdı. Ol özgelerine qarağanda oñay äri jeñil aynaladı. Al onıñ qasındağı özinen eki jas kişi körşiniñ qızı qoldarın tisti doñğalaqtıñ üstine qoyıp, eş qapersiz mwnıñ tirligine qızıqtap qarap twrdı. Ol bayau jıljitın. Qarşaday qız bilinbes qarqınmen sausaqtarı tajaldıñ auzına sät sayın tayanıp qalğanın añdamadı. Bir kezde şar etken dauıs şıqtı da qızdıñ sausaqtarı ügitilip, qan saulay jöneldi. Bala öziniñ ne jasağanın wğınbadı. Keyin qızdıñ sausaqtarın kesip tastadı.
Keşe keşkilik sol jayt esine tüsip, tüni boyı wyıqtamağan. Endi, mine, beyşaranı mügedek jasağanına özin jazğırıp, ayıptı sezine öksidi.
– Ol qalay kün körip jür eken? Mağan ılği lağınet aytatın şığar? – Japsarbay bulığa söyledi.
Jwmıs jayına qaldı. Mwndaydı kütpegen Sanat pen Rinat abdıray, atpalday azamattı sabırğa şaqırdı. Äri, onıñ äreketi aqılğa qonbadı. Sosın, Japsarbaydıñ üyine qaytqanın jön sanap, Rinat jetkizip saluğa birge şıqtı. Kabinette Sanat jalğız qaldı.
Bwl kezde Zauzanıñ da şaruası qıza tüsken. Üstine arnayı kombinezon, basına duılğa, qolına qolğap kigen. Alqımına deyin tüsken plastik qalqanı bar ol virus tudırğış bakterialarmen jwmıs jasap jattı. Älginde Erlan Keñesbaywlı ekeui tağı da bwğan deyin jasalğan sınaq türlerin bir süzip şıqqan. Sonda zerthana meñgeruşisi:
– COVID-19-dıñ qozdıruşı besaspap qabileti – ğılımdı sarsañğa saldı, – dedi mikroskopqa qosılğan komp'yuter monitorına üñilip. – Onıñ genetikası – töñiregindegi molekulalardı tez mutaciya jasaydı, swmdıq.
– Swmdıqtarı köp – aqzanı meñdep, asqınu ciklında, ädettegi qozdırğıştarday ünemi birdey virus taratpaydı. Ärbir cikl – molekulalardıñ jaña mutaciyasın äkelude. Bwl – ülken qater. Juıq arada oğan qarsı qoldanılatın ekpe men däri-därmektiñ tabıla qoyuı, sondıqtan qiın. – Biologiya ğılımınıñ magistri Zauzanıñ pikirin professor zeyin qoya tıñdadı.
– Iä, iä, bwl – tabiğatta özine qolaylı ortada payda bolğan bäle emes, laboratoriyada qasaqana äzirlengen indettik model'. – Zerthana meñgeruşisi oylanğan qalpı, qolındağı qarındaşın stolğa tıqıldatqan küyi otırıp qaldı. – Osınşama adam auırğanda, virustıq tüyirdiñ bir-birine wqsaytındarı joq.
– Qıtayda täjtajaldıñ 150-den astam nışandarın anıqtadı. Al, VIÇ epidemiyası 40 jıl jürse de, onıñ genetikasında 72 nışan belgili boldı. Bwl tajal virustıñ bireuinen ondağan, al ondıqtardan jüzdegen birin-biri qaytalamaytın mutant, qwbıjıq molekulalar tabıluda.
– Bizdi üreylendiretini, täjtajal är tüyirine öziniñ genetikalıq nälin qaldıruda. – Professor Erlan Keñesbaywlı Zauzağa qaradı. Ğalımnıñ şarasız añırğanı sığır közderinen körinip twr. – Söytip, rekombinaciya jasauda. Ol sonımen adam boyında kezdesetin derttik nışandarmen ğana RNK almasıp otırğan joq, jabayı hayuandardıñ boyındağı molekulalarmen genetika almastırğan. Bwğan qıtaydağı jarğanattan auısıp, adamğa auız salğan tajaldığı dälel. Mine, onıñ qaterli de erekşe qabileti. Älem virustar şabuılına wşıradı. Bwl – ğalımdar ğana şayqasatın biologiyalıq maydan.
– Bizdiñ fantastar şabuıldı jat planetalıqtardan kütip jürgende, bäle qıtaydan jetti. Tajal virus jasuşağa tört ese jıldamdıqpen siñisip, kirigedi. Oğan mümkindik beretin qırıqayaqtıñ başpaylarınday mwrtşaları. Jabısadı da türli parazit bolmısqa aynala beredi.
– Ağzağa enip-ap, birden auru nışanın tudırmay, jasırın ädispen tarauda. Alğaşqı belgisin bayqatqanğa deyin 14-21 kün beymälim küyi jatadı. Al, bwl aralıqta nauqas öziniñ jwqpalı dertke wşırağanın bilmey, qanşa adamğa indetti taratıp ülgeredi. Sondıqtan, ölim körsetkişi joğarı boluı äbden mümkin. Mwnday mıñ aylalı äbiletke qarsı älem qauqarsız bolıp twr ğoy. – Zerthana meñgeruşisi ornınan twrıp, dälizge bettedi. – Jaraysıñ, Zauza, öziñniñ tabandılığıñnan ülken ümit kütem, osı jwmısıñnıñ negizinde naqtı bir qorıtındı wsınasıñ dep oylaymın.
– Bar qabiletim men bilimimdi jwmsaymın... – Biologiya ğılımınıñ magistri şının ayttı.
Respublikalıq virusologiya zerthanasınıñ ğılımi qızmetkeri Zauza türli virustar qatınasın qoldan jasap, olardıñ özara äreketin zerttep jürgenine biraz uaqıt boldı. Bir bayqağanı – täjtajal adam boyındağı dofamin, oksidaciya siyaqtı eki garmonnan seskenedi eken. Biraq olar bir sätte äser etui kerek. Ekinşi ülken kedergi, tajal – virus ta mınalar – garmondar. Tarau, jwğu belsendiligin aytpağanda garmon öz ortasınan tıs ömir süre almaydı. Bwlardıñ genetikasın alıp, virustıq sipatqa aynaldıru jäne olardıñ da biologiyalıq ortadan tıs eki-üş kün ömir süre alatın qabilettigin arttıru kerek. Äzirşe jaña molekulanı «dofoksi» dep atap otır. Boljam boyınşa, bwl molekula jasuşadan da kişkentay tüyirşek täjtajalmen onıñ aqzağa enbey twrğanında jolığuı kerek. Sonda dofoksi qıtay virusımen ärekettesip, onıñ genetikasın joyıp, bäşpayların qatırıp tastaydı. Söytip, indet tudıratın ol bäle biologiyalıq ortağa enbey twrıp, közi qwridı.
Mine, osı ğılımi jobanıñ auanımen ülken ümit üstinde tınımsız arpalısuda. Ondayda uaqıttıñ qalay ötip ketkenin de añdamay qaladı.
Zerthananıñ işindegi qoñırau soğıldı da Zauza monitorğa qaradı. Ar jağınan Erlan Keñesbaywlı «jinalıñız, şwğıl ğılımi zertteu institutına baruımız kerek» dedi.
Bwlar zertteu institutınıñ ülken dälizine engende-aq qarsı aldarınan maman kiimindegi Säbit Mwratwlı şıqtı. Tağatsızdana kütip, beyne kameradan qarap otırsa kerek.
– Sälemetsizder me, – dep bas izesip amandastı da, birden keşegi pacienttiñ jayına köşti. – Tünimen agressivti minez körsetip, dolırıp, däriniñ küşimen äzer basılğan. Endi qwlağı estimeytin sañırau bolıp qaldı.
– Bwl aurudıñ sipatı intensivti türde özgerip jatır ğoy.
– Adamnıñ aqılına qonbaytın auıtquşılıqtarğa wşıradıq.
Asığıs üstilerine aq halat kiip, keşegi kabinetke endi.
– Siz kabinağa ötip, nauqaspen tildesiñiz, klaviatura bar, – dedi.
Zauza şınınıñ ar jağınan közi qızarıp, öñi dolırğan milliarder Qimanovtı kördi. Palatasındağı özgeşelik – ülken monitor-televizor qoyıptı.
– Bolat Asqarwlı, qaliñiz jaqsı ma?
– Sañırau bolıp qaldım, estimeymin, – dedi qwlağın sausağımen wrğılap.
Zauza kop'yuterge jaza bastadı.
«Öziñizdi qalay sezinesiz?»
Palatadağı monitor-televizor kabinadağı komp'yuterge parallel' qosılğan eken, jazu arğı bettegi ekrannan ülken qariptermen körindi. Tösektiñ üstinde otırğan nauqas onı oqi salısımen barq etti.
– Sañırau bolıp qalğan adam özin qalay sezinuşi edi? Ünemi meñireu tınıştıq miıña keri äser etedi eken. Tünimen wyıqtamadım, oylandım. Bizge bügingidey korporativtik ökimet emes, wlttıq ökimet kerektigine közim jetti. Osınıñ bäri oligarhtardıñ jasandı patriottığınan, eldi oylamaytın, jeke qwlqının közdegen qarau piğılınan bolıp otır. Allanıñ tikeley bizdiñ künäharlığımız üşin jibergen qarğısı. Kleptokratiyanıñ saldarı... Wlttıq ökimeti bar Täjikstan, Türkimenstan, Mañğoliya mwnday keselden aulaq.
«Sabır saqtañız. Estu qabiletiñiz qalpına keledi» dep jazdı.
Aqsüyekterdiñ qaymağına aynalğan, halıqaralıq deñgeydegi tanımal bekzada köz aldında bayapar bireudiñ keypin keşken.
– Men bwl jaqtıñ medicinasına senbeymin, bügin wşağımdı äzirletemin de ketemin...
Bwdan äri onımen tildesudiñ mänisi joqtığın wğınğan Zauza lajsız orınınan köterildi.
Zerthanasına qayta aynalıp kep, tınımsız jwmıs istegen kelinşek keşki segizge qaray üyine jetti. Sanat äli kelmepti. Kiimin auıstırıp bolğan kezinde esiktiñ sıqırlağanın añdadı. Eri öz kiltimen qwlıptı aşıp işke kirdi.
– Al, käne, virustarğa soqqı bereyik, – dedi küle, aldınan antiseptikti alıp şığıp. Küyeui alaqanın tostı da, ötkir iisti swyıqtıqtı qolına şılqıldata jaqtı.
– Qazir sağat 9-da prezident mälimdeme jasaydı, tıñdayıq.
– İndetke qarsı qwrılğan memlekettik komissiyanıñ jwmısı jayında aytatın şığar.
– Kim biledi... – Sanat sırt kiimin ildi de jatın bölmege bettedi, äyeli as üyge ötti.
Şäy üstinde karantin jariyalanğanın, ol eki künnen keyin küşine enetinin estidi.
– Äldebir müddeli toptıñ şpiondıq terrorlıq äreketi dep oylaymın. – Sanattıñ aqqwba öñi qwbılıp, keñ mañdayınan jiñişke sızıqtıñ izi bilindi. Kökşil közderi bozañ tartqan.
– Biologiyalıq şabuıl... Kim bolsa da alibii küşti.
– Üşinşi düniejüzilik soğıs bastalıp ketti. Qazirgi soğıstıñ sipatı mülde özgergen. – Kökşil közderi oylı qalpı äyeline qaradı. – Bwrınğıday mıltıq atılmaydı, bomba jarılmaydı. Qastandıq teoriyası men strategiyasın äzirlegen top, aqparat maydanı men biologiyalıq şabuılın qatar qoldanadı. Onıñ äseri öte küşti, olar tez nätijege qol jetkizedi. Düniejüzine tigizer zalalı asa zor, al paydasın osı at töbelindey müddeli top köredi.
– Sondıqtan ekeumiz eldegi eki strategiyalıq salanı baqılauda wstaymız. – Kelinşek jımiya küldi.
– Bügin bizdiñ bir äriptesimiz jwmısta otırıp, özinen-özi solqıldap jılasın. Azamattıñ bolmaytın närsege eñkildep jılauı, qanday ersi...
Zauza küyeuiniñ betine äri-säri halde qaradı. Jaman närseni qozğağısı kelmedi me, äñgimeniñ betin basqağa bwrıp äketti.
– Qaşan bizdiñ kişkentayımız boladı?.. Bala süygim keledi...
Sanatqa da mwnday äñgime estu köñiline jağa qoymaydı. Birinşi äyelinen balası bar. Därigerlerdiñ aytuı boyınşa, kinä – Zauzada.
Ornınan twrıp kelip, köñili jasıp qalğan kelinşeginiñ iığınan qwşaqtadı. Ol da közi botalap, ornınan türegele berdi. Küyeui bauırına tartıp, erininen süydi.
– Alla bwyırtqanda boladı.
Äyeliniñ tamağınan iiskedi. Äşeyinde jwparı añqıp, jandı elitetin francuz ätiriniñ wştığı da joq. Anadayda twrğan antiseptikti qolına tamızıp, mwrınına apardı. Bağana da añdağan, iis ataulı izim-ğayım.
Äyeli mwnıñ äreketine kümän aralas äldebir wğımnıñ jeteginde:
– Ne boldı? – dedi.
– Eşteme...
İİİ
Zauza tañerteñ äldebir ünnen oyandı, jarıq tüsipti. Sanat mwrının dämil-dämil tartadı. Moyının bwrıp sol jağındağı küyeuine qarap edi, ol şalqasınan jatır eken, közi jastı siyaqtı. Äyelim «wrlığımdı» bayqap qalmasın degendey, bir qırına qaray aunap, teris bwrıldı. Zauzanıñ jüregi şım ete qaldı. Sosın küyeuin tu sırtınan qwşaqtap, jaymen:
– Ömir qiın soğıp jür me? – dedi.
– Wlım esime tüsti, men onı tasbauırlıqpen tastap kettim...
– Oğan meniñ kinäm joq qoy?..
– Jo-oq, seniñ eş ayıbıñ joq.
– Balama qazir ketem deseñ de, qarsı emespin...
Sanattıñ denesi selk-selk etti, qıstığıp jılap jatqanın bildi. Äri, onı jazğıra almadı, bwl – özine mälim indettiñ saldarı ekenin iştey wqtı.
Wyqısı şayday aşıldı, ornınan türegelip, vannağa bettedi. Sosın, tañğı astıñ qamına kiristi. Ädettegidey dastarhan äzir bolğanda Sanat ta as bölmege endi.
– Qımbattım. – Stol basında otırğan äyeliniñ iığınan qwşaqtap, mañdayınan süydi. – Qayırlı tañ!
– Qayırlı tañ, qıranım!
Ol ornına jayğasıp, quırılğan jwmırtqanı asap jiberdi de arı-beri tolğap, otırıp qaldı.
– Ne boldı?
– Tük dämi joq.
– Qoy... – Zauza atıp twrıp, küyeuiniñ tarelkasın aldı da mwrınına taqap iiskedi. Şıjğırılğan maydıñ isi bar, aldına qoydı da, şetinen auız tidi. Dämi bar. Erine qobalji qaradı.
– Eştemesi joq, kädimgi tağam. – Tarelkanı qaytadan küyeuiniñ aldına äkep qoydı. Ol qwlıqsız astı auzına sala berdi.
– Bizdiñ bärimizdi büginnen jwmıstı qaşıqtan isteuge jiberdi. Tapsırmalardı üyde otırıp orındaymız.
– Qanday jaqsı. Meni laboratoriyalıq jwmıstar kütip twr.
Asın işip bolğan Zauza maskasın kiip, sırtqa bettedi.
«N» qalasınıñ köşesindegi ädetki kölikter legi siregen, jayaujoldağı jürginşiler mülde joq. Üyrenşikti körinistiñ ırğağı bwzılğanı köñiline jaman äser etti. Dünie äldebir apattıñ aldında twrğanday, demin işine tartıp tına qalğan.
İndet jaylağan aura alañdatqan qalpı kabinetindegi komp'yuterin iske qostı. Sırt kiimin şeşip, ayaq kiimin auıstırıp, stol üstindegi qağazdarın rettestirip bolğanşa, operativti jadı bağdarlamalardı jüktep ülgerdi. Ğalamtorğa üñilgeninde eñ birinşi közine tüskeni Rimdegi ülken meşit müftiiniñ mälimdemesi boldı.
«Adamzat örkenietine ölşeusiz üles qosqan ejelgi Rim eli – Italiya memleketiniñ basına qasiretti zaual tüsti. Kün sayın mıñğa tarta bauırlarımızdan ayırılıp otırmız. Osı qiın qıstau kezeñde sizdermen birge ekenimizdi, birtwtas ekenimizdi jetkizgimiz keledi. Qazağa wşırağan otbastarına köñil aytamız».
Eriksiz onıñ astındağı pikirlerge de nazarı audı.
«Adam balası ayuannan da beter künäharlıqqa bardı. Qwdaydı wmıttı. Sonıñ kesirin tartatın uaqıt keldi, tartıp jatır».
«Azğın toptar küştep, mwsılman äyelderiniñ oramalın şeştiruge, betin aşuğa tırıstı. Endi özderi betterin bürkep, beti aşıq adamdarğa şoşına qaraytın halge jetti».
«Adam äbden şekten şıqtı. Äyel äyelmen nekelesedi, erkek erkekpen jwbaylıq jwp qwrıp jatır. Alla qwldarına osını näsip etip pe edi? Otbası qwndılıqtarı, ömir süru talaptarı öreskel bwzıldı. Virustan emes, özderiñniñ imansızdıqtarıñnan qorqıñdar».
«Pende ataulı bwğan deyin bolğan cunami, jer silkinisterin, indetterdi elemedi, qorıtındı şığarmadı. Ayuandıq äreketin jalğastıra berdi.
Bwrın jer bir ğana qwrlıqtan twrğan, alapat silkinis pen cunami bolıp, topansu qaptap, jerdi parşa-parşa etti. Söytip Alla qwldarın altı qwrlıqqa bölip tastadı. Al sol topansu ne üşin bolıp edi. Onda da osılay adamdar äbden azğındıqqa tüsken. Azğındıq bügingi Europadağıday Lut elderiniñ arasında keñ etek aldı. Jabayılıq pen bwzaqılıq mülde asqındadı. Alla Qwranda «Sender bwrın älemde eşkim istemegen arsızdıq istediñder. Äyelderdi qoyıp, erkekter men erkekter jınıstıq qatınasqa tüstiñder – azğınsıñdar» – dedi (Ağraf 80, 81).
Mine, osınıñ kesirinen adamzat balası Allanıñ qaharına wşırap, jer älemdi topan su qaptadı. Nwq payğambarğa är jändikten eñ adal, taza jwptardı ğana kemege aluğa perişteler arqılı pärmen tüsirdi. Imansız el tübirimen joyıldı. Endi, mine, älemde hayuandıq qayta örşip, tağı da Allanıñ qaharına wşırap otırmız. Stadiondar morgke aynaldı. Qwdaydıñ qwttı küni ölgen mıñ adamdı örtep jatır».
Äri qaray oqi beruge däti jetpedi, kelinşek sülesoq otırıp qaldı. Bir sät jüye-jüyesi men iini bosap, keñsirigi aşıdı da tamağına öksik tığılıp, közinen jas sauladı...
Äldenuaqıtta telefon şırıldadı.
– Qayırlı tañ! Mağan kelip ketşi. – Erlan Keñesbaywlınıñ üni sergek estildi.
Köziniñ jasın qwrğatıp, özin jönge keltirip, bastığınıñ kabinetine engeninde ol äldekimge ekilene söylep jatır eken.
– Aştıq kelip, qolına tüskenin jep jatsa, biz ne istey alamız? Ol nauqastıñ boyında virustıq nemese bakteriyalıq kesel joq, dimkästikti jüyke jüyesinen izdeu kerek. Biz strategiyalıq mañızdı jobamen aynalısıp jatırmız, bara almaymız. Ol pacientti özge mamandarğa körsetip, solarmen aqıldasu kerek.
Twtqanı ornına qoydı da:
– Osılar qızıq, – dep basın şayqadı. – Keşegi institut direktorınıñ orınbasarı Säbit Mwratwlı, «tağı da kelseñizder, ana milliarder aştan ölerdey bärin jalmap, jep jatır» deydi.
– Tüsinbedim... – Zauzanıñ közi bağjañ etti.
– Iä, iä, tura mağınasında. – Professor mwnıñ betine ejireye qaradı. – Toyğanın bilmeydi deydi. Karantin küşine enbey twrıp, äyeli, kömekşileri bügin şetelge wşaqpen äketpek eken.
– Jaman, jama... beti aulaq...
– Adam tüsinbeytin, bwrın joq närseler örbude ... – Zerthana meñgeruşisi säl bögeldi de, – jaraydı, onı qoyşı, – dep, qolın bir siltedi. – Aqşasın tölegennen keyin jandarı şığıp baradı ğoy. Öz şaruamızğa köşeyik. – Professor Zauzağa swraulı kepte qaradı.
– «Dofoksi» genetikasın virustıq sipatqa äkeldim de jılqı twmauınıñ molekulasımen mutant jasadım. Sonda ol virus retinde auada da, özge de materialdıñ üstinde tarauı tiis. Endi laboratoriyada osı algoritmdi sınaqtan ötkizip köru kerek. Bäri sätti şıqsa, biz indetti jeñemiz.
– Teoriyañ dwrıs, praktikada qalay boladı eken?
– Köremiz...
IV
Jwmısınıñ sätti jürip jatqandığınan ba üyge köñildi oraldı. İşke engeninde zal jaqtan Sanattıñ bwyra şaşı körindi.
– Şarşadıñ ba, qımbattım?
– Iä, küni boyğı jıbır-jıbır qozğalıstan, laboratoriyadağı şlem men maska twmşalağan qapırıq auadan qaljıraysıñ.
Küyeui antiseptikti äkep, alaqanına qwydı.
– Men keşki as äzirledim, biraq bilmeymin...
– Neni bilmeysiñ?
– Dämin... qalay şıqqanın...
– Qarınım aşıp keldi, ne berseñ de işemin.
– Onda as bölmege kele ğal.
Ekeui tamaq işti. Äzirlegen kespesi dämdi eken.
– Meniñ qıranımnıñ qolınan kelmeytini joq. – Kelinşegi külki aralastıra, erkelete til qattı.
– Qoyşı, meni bwrınğı jigitiñnen artıq körmeysiñ.
Zauzanıñ jüregine bireu biz swğıp alğanday äser etti. Küyeuiniñ öñine jalt qaradı. Ol közi bozarıp, sazara qalğanday körindi.
Sanatqa twrmısqa şıqqanşa sol adammen ömiri jarasıp edi, tabanı kürektey tört jıl qatar jürdi. Ökindiretini – qosılmadı, barmağın şaynatatını – alğaşqı närestesin aldırıp tastadı. Sonıñ kesirinen qayta säbi süye almay, Sanat ekeui soqa bastarı sopiıp keledi. Osınıñ bärin endi küyeui mına sözimen betine basıp otır.
– El qwlay senetin, siqırlı sezim retinde sipattalatın mahabbat jalınımen süydiñ be onı?
– Iä, solay süydim eken dep sendim. – Ündemey qoysa, ereges örşip ketedi eken dep, jasıñqı halde jauap qattı.
– Sodan, jalt etken mahabbat ötti de ketti me? – Eri jek köre bedireye qaradı.
– Joq, meniñ oyımşa äu basınan dwrıs bolmadı dep oylaymın.
– Sonımen, – közin ejireyte qadaldı, – süymeysiñ be?
– Joq, men onı qazir süymeymin. Bwrın da ol kinodağıday ölip-öşken sezim emes-tin...
– «Kinodağıday mahabbat emes» deysiñ, ä-ä... – Sanat eki qolın aldına qoydı da, ne dep ketkenine endi esep bergendey otırıp qaldı. – Şınıñdı aytşı, äyelderdi kinoindustriya äbden büldirdi. Sender romantikalıq fil'mderdi körip alıp, ömirde solay boladı dep nanasıñdar.
– Ol kinolar äldebir oqiğalarğa negizdelgen ğoy. – Zauza betine şirkeu bolğan ötken ömirinen qorınıp, erine tağı da jabırqay köz jügirtti.
– Iä, bireudiñ erikken qiyalınan tuğan. – Sanattıñ üninde kelemejdiñ izi jattı.
– Wlı mahabbat bar ömirde...
– Oğan aqımaqtar ğana senedi
– Tek aqımaqtar ğana senbeydi. – Kelinşektiñ üni ışqına şıqtı. – Sen mahabbatta eşteme tüsinbeysiñ, sezim bolmasa, seniñ qasıñda jürmes em...
– Men bärin tüsinem, meni üyretudiñ qajeti joq.
– Solay ma?
– Iä. Mahabbatqa qatıstı ğılımi tüsinikteme bar.
– O-o, älbette bar...
– Wsaq jändik retinde biz özimizge jwp tabudı bağdarlama etip, miımızğa kirgizip alğanbız. Öytkeni bizdiñ biologiyalıq maqsatımız – köbeyu. Sosın, izdep jürip onı tabamız. Äsem dünie retinde oğan ıntızarlana qaraymız, sol sätte miımız dofamin plazmasın bölip şığaradı. Däl sol dofamin degen bäleni mi kokain qabıldağanda da böledi eken. Sondıqtan, jaqsı körgen, ğaşıq adamdar aqıldarınan adasadı. Aqıldan aljasqannan soñ älgi adamğa baylanıp qalamız, ol azday – wdayı sol turalı oylaymız, ıntızarlanamız, tipti onı narkotik siyaqtı qajetsinemiz. Bwl sezimdi, sezim emes, naqtısında gormonaldıq jarılıstı – adamzattıq wğımda «mahabbat» dep ataydı. Adamdar bir-birimen tösektes bolğannan keyin, oksidaciya degen özge garmon bölinip şığadı. Ol basıbaylılıqtı arttıradı. Onıñ mindeti men maqsatı, bala öskenşe jwptardıñ arasın ajıratpay, baylanısta wstau. Mine, mahabbat degen sol. – Aldında twrğan tarelkanı alıp, laqtırıp jiberdi. Ol qabırğağa tiip, kül parşası şıqtı. – Sen menen tek läzzat qana, jılılıq izdep jürgen adamsıñ. Basqa eşteme emes. – Qaynaq suımen tefal'di bir jaqqa laqtırdı. Onıñ doyır da ayuandıq äreketi sät sayın asqınıp bara jattı. Zauza bir bälege arandamay twrğanında tezirek ketip qaluğa ärekettendi. Esirik buğan Sanat keri bwrılğanda dereu ornınan twrıp, jatın bölmege wmtıldı. Apıl-ğwpıl kiindi de sömkesin alıp, sıtılıp üyden şığa berdi.
Köşede artıq qozğalıs joq. Qarañğılıq ädettegiden qoyu tärizdi. Joldı qualay janğan jarıq bolmsa, soqır tün. Küyeuiniñ äreketinen üreyi wşıp, jüregi atqalaqtağan Zauzanıñ bolaşağı odan da qara twñğiıq siyaqtı körindi. Sanatpen tanısqanında qwrbılarımen päter jaldap twrıp jatqan. Ekeui bir jılday kezdesip, söylesip jürdi. Sonda bir-biri jaylı keñirek bildi. Ol ajırasqan eken, bir wlımen äyelin jiberipti. Sosın jwmıs babımen osı jaqqa qonıs audarıp, qızmettik päter tigen. Äbden sıralğı jandarğa aynalğanda ekeui bas qwrağan. Qabaq şıtıspay twrıp kele jatır edi. Äsirese janına batqanı – jaylı orın, küni üşin jürgendey köredi... Osı piğılı men äreketi üşin mwnı jek köredi eken...
Özegi uday aşıp, közinen jası saulay jöneldi. Jol bualdır tartıp, eştemeni bağdarlay almadı. Sosın, dereu oñ jaqqa bwrılatın şamın qosıp, maşinasın şetkerige şığardı. Köligin toqtattı da rul'di qwşaqtap solqıldap jıladı. Qısılıp, wyalatın eşkim joq eñkildey jıladı, közinen ağıl-tegil jas aqtı. Dolığı äbden şığıp, bir kezderde öksik qana qalğan. Kenet patrul'dik maşinanıñ sirenasınıñ üni estilip, jarq-jwrq etken jarığı bilindi. Soñınan alapat güril estildi. Twsınan policiyanıñ köligi ötti de, izinşe BTR-lardıñ legi jer älemdi dirildete twtas joldı ala ağıldı. Onısız da jüregi şaylıqqan kelinşektiñ boyın ürey biledi. Soğıs bastalıp ketkendey äser qaldırdı.
Bwl – tüngi sağat 0.0-de küşine enetin karantin tärtibin ornatatın qarulı küştiñ tehnikası edi. Bir jaqsısı qolında «virusolog, indet kezinde täuliktiñ qay kezi bolsa da jwmısqa tartılğan» degen anıqtaması bar. Dätke quat etetini sol ğana.
Sanat äyeli ketkennen keyin jının aldırğan baqsığa wqsap, divanğa bardı da otırıp qaldı. Qanşa otırğanı belgisiz, äyteuir wzaq uaqıt qimılsız melşidi de qoydı. Öziniñ ne büldirgenin, sonşa küstanalaytınday Zauzanıñ ne jazığı barın saralauğa tırıstı. Biraq, däti jetip, telefon soğıp, keşirim swray almadı. Alayda, köñili alañdap, beymaza qalpı iştey alswrdı. Sol tüni wyıqtamadı. Tañerteñ twrıp, süzgiden su alıp işti. Dämi joq. Staqanın stolğa qoyğanda dıbısın estimedi. Qayran qalıp, tağı da taq etkizip qoydı. Eş dıbıs joq. Jügirip barıp teledidardı qostı. Eşteme estimeydi, mılqau kino jürip jatır. Dauısın köterdi, bäribir tırs etken ün qwlağına jetpedi. Barınşa ayqay saldı – üni şıqpay ma, älde şın qwlağı estimey me, ara jigin ajırata almay ayran-asır qalpı eki şekesin wstap otıra ketti.
V
Jwmıs ornına tünep şıqqan Zauza «dofoksi» virusınıñ biologiyalıq ortadan tıs bir täulikten astam tirşilik keşkenin jäne belsendi äleuetke ie ekenin körip, ayrıqşa quandı. Koronavirus pen ekeuin mikroskopqa qoyıp qarağanda, tajal dofoksi yadrosına tartılıp, jabısa qoydı. Biraq oğan genetikalıq uın jiberip, qwbıjıq etip ülgermey az ğana uaqıttıñ işinde özi öli bölşekke aynalıp qala berdi. Öytkeni, dofoksidiñ qwramındağı oksid – plazmalıq plenka jasap, jat element koronavirustı qorşağan ortağa zalalsızdandırıp, qatırıp tastadı. YAğni, qauipti virus äuelgide balğa batqan araday şırmauğa tüsip, belsendiliginen ayırıldı. Sosın, jansız tüyinge aynalıp qaldı.
Ğalım kelinşektiñ jüregi atqalaqtay quandı.
– Men qastandıq teoriyasınıñ ieleri men biologiyalıq soğıstı jeñdim! – dep ayqaylap jiberdi. Sosın dereu, jiırma minuttay şamağa sozılğan virustar äreketiniñ beynekörinisin Erlan Keñesbaywlınıñ poştasına salıp jiberdi. Boyınan aur jük tüskendey jeñildep qaldı. Sol sät quanış köñilin lekitip, qanattı qarlığaştay wşıp ketuge şaq edi. Tez-tez zerthanalıq kiimin şeşip, tazalanıp, kabinetine jetkenşe asıqtı.
Kabinetine kelisimen stolınıñ üstinde jatqan smartfonın qolına aldı. Bir-eki qoñırau soğılıp, üş-tört vacap habarlamalar tüsken eken. Vacapta «Qıranım meniñ» degen ataumen tirkelgen küyeuiniñ beynesi közine ottay basıldı. Ünjazba habarlama jiberipti: «Janım meniñ, keşegi sözderdi aytqan men emes, keşirşi... erkimnen tıs äldebir küş söyletti...» Mobil'nigin äri ısırıp qoydı da, bir uaq ünsiz otırıp qaldı, jañağı şalıqtağan quanışın topan su şayıp ketkendey. Sosın dereu tintuirge qolın sozıp, komp'yuterine nazarın audardı. Bastığına jibergen mikroskoptıñ okulyarı arqılı tüsirilgen beyneni qaytalap körgisi keldi.
Beynekörinisti tağı bir mwqiyat qarap, jüregi jarıla quandı. Adamdardıñ üreyi men qasiretinen aqşa jasauğa wmtılatın iri farmacevtikanıñ aram piğıldarına tosqauıl qoyılatınına özin baqıttı sezindi.
Alıp qaşqan köñilmen dalağa atıp şıqtı. Köşe tım-tırıs. Maşinasına mindi de ortalıqqa qaray bet aldı. Aldındağı ülpildegen ükiniñ arasınan aq jaulıqtı äjesi bwğan külimdey qaraydı. «Atıñdı eliniñ qamın jeytin ülken azamat bolsın degen nietpen qoyğamız» degen sözi jadında äldeneşe qaytalandı. Sosın halıq añızınıñ jelisi esine oraldı. Zauza esimdi qız sarı atanğa minip, otınğa baradı. Künniñ jılılığınan jeñil kiingen eken. Otının alıp, atanına artıp, kele jatqanında jolda ayaq astınan ayaz tüsip, üsik jürip Zauza da, jüni qırqılğan sarı atan da qattı suıqtan mert boladı. Biraq, üyiniñ otın söndirmeuge, jılılığın qaşırmauğa wmtılğan Zauza qız halıqtıñ jadında mäñgige qalıp qoydı.
Oy legimen basqa bağıtqa bwrılıp ketken eken, tar köşelerge wşırasıp, kottedj üylerdiñ arasımen kele jettı. Kenet äldebir qaqpadan bir jigit atıp şığıp, maşinasınıñ astına tüsip kete jazdadı. Zauza şoşına üreyi wşıp, rul'di bwra jaltardı. Ol äldene dep aytıp, bayaparlana baqıradı. Säl wzap barıp, terezesin aştı: «meniñ qwlağım estimeydi, sen estisiñ be?» dep ayqaylap jatır. Tağı da osınday adamdar wşırasar degen oymen tezirek ülken köşelerge qaray şığıp ketuge tırıstı.
Süliktey jabısqan ünqatqıştan qoñırau üni bezildey jetti. Onıñ üyrenşikti ırğağınan professor ekenin jazbay bildi.
– Tıñdap twrmın sizdi, Erlan Keñesbaywlı.
– Kördim eñbegiñdi. Älemdik sensaciya! Sen baqıt nışanı arqılı adamzattı araşalap qaldıñ.
Zauza ne derin bilmedi. Maşinasın kilt toqtattı da tırs etpey otırdı. Keñsirigi aşıp, tamağına öksik tığılğanday. Professor da ünsiz. Kenet onıñ arğı betten eñkildep jılağan üni estildi. Zauzanıñ da wzın kirpikterinen badana jas üzilip tüsti. Professordıñ «baqıt nışanı arqılı» degenin wqtı. «Dofamindi» ğılımda «baqıt gormonı» dep ataytın edi.
Wzaq uaqıt tilge kele almağannan soñ, baylanıstı öşirip tastadı. Solay egilgen qalpı kökireginen zapıranı aqtarıla köz jasın tökti. Quanıştan ba, qasiretten be – ne üşin jılap otırğanın ekşey almadı.
Aldıda bir jwmadan keyin ot amalı, sosın qwralaydıñ salqını keledi. Ar jağında Zauza amalı tuğanda täjtajaldıñ tamırına birjola balta şabılatının adamzat äli bilgen joq edi.
***
Ädilbek Ibırayımwlı
2020 jılğı 6 säuir, sağat 02.02
Abai.kz


text:
Qırımtatarlar
Qırımtatarlar ya da Qırımlar – Qırımda yaşağan bir halq, Qırımnıñ tamır halqı. Türkiy til zümresine mensüp olğan qırımtatar tilinde laf eteler.
- Buñı daa baqıñız: Tatarlar
Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise Türkiyede, Bulğaristanda, Romaniyada, Özbekistanda, Rusiyede oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir.
Qırımtatarlarnıñ çoqusı – musulmanlar (sünniyler), Anefi mezebine ait olalar.
TarihDeñiştir
EtnogenezDeñiştir
Qırımtatarlar – halq olaraq Qırımda şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: tavrlar, skitler, sarmatlar, alanlar, yunanlar, gotlar, proto-bulğarlar hazarlar, peçenegler; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer ğarbiy qıpçaqlar (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar polovetsler olaraq , ğarbiy Avropada ise kumanlar olaraq belli. Ertiş (ИpTыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap Edil, Azaq deñizi ve Qara deñiz yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap XVIII asırğa qadar Deşt-i Qıpçaq, farsça دشت قپچاق – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar.
Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez Uluğ Ulus (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde tatarlar (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar.
Qırım hanlığıDeñiştir
Tamamen halq Qırım Hanlığı devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı 1441 senesinden 1783 senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı Osmanlı Devletine bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle Geraylar sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han I Hacı Geray edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — Aşıq Ümer edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar Mahmud Qırımlı ve II Ğazı Geray han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — Bağçasaraydaki Hansaraydır.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibindeDeñiştir
1736 senesi Rusiye orduları feldmarşal Kristof Minih yolbaşçılığı altında Bağçasaraynı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. 1783 senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı.
Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda Osmanlı Devletine (esasen Dobruca ve Anadoluğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre 1790 senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi Türkiyedeki, Bulğaristandaki ve Romaniyadaki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan XIX asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir).
Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi İsmail Gasprinskiy adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “Terciman” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy pantürkizm mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla.
Vatandaşlıq cenki ve Qırım MŞSCDeñiştir
1917 senesi mart 25-de Aqmescitte qırımtatar qurultayı ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq Noman Çelebicihan saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı.
Rusiye Vatandaşlıq cenki qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki Fevral inqilâbından soñ qırımtatar halqınıñ ilk Qurultay toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar (yani Qırımda yaşağan adamlar) içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma 1918 senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı.
1921 senesi Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri rus ve qırımtatar tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ 1937 senesi Stalin repressiyaları başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi Veli İbraimov ve alim Bekir Çoban-zade. 1939 senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %.
Qırım Natsist Almaniya tarafından işğaliDeñiştir
1941 senesi noyabr ortasından 1944 senesi mayıs 12 kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi.
Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüviDeñiştir
İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp 35.000 qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi Yuriy Osmanov ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, 100 638 qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti[3][4]. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı.
II Cian cenki cebelerinde Qızıl Ordu saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar (Petay Abilov, Teyfuq Abdul, Üzeir Abduramanov, Abdureim Reşidov, Seyitnafe Seyitveliyev) Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar (Amethan Sultan) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar (Seyit-Nebi Abduramanov ve Nasibulla Velilâyev) Şüret Ordeni tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi.
Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkteDeñiştir
1941 senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler.
Aqmescitte “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. 1943 senesi komitetler faaliyeti toqtaldı.
Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan Milliy Fırqanıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. 1941 senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri Edige Qırımal ve Müstecib Ülküsal Hitlerni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün Berlinge keldiler, lâkin olarğa red ettiler.
SürgünlikDeñiştir
Qırımtatar halqınıñ temsilcileri Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. 1944 senesi mayıs 18 künü Stalin emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı Özbekistanğa ve Qazahistan ile Tacikistan qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise Mari Cumhuriyetine, Uralğa, Kostroma vilâyetine sürgün etildiler.
Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise İçki İşler Halq Komissarlığı (HKBД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. B 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler.
İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.
Avdet oğrunda küreşDeñiştir
1944 senesinde sürgün etilgen milletlerge 1956 senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti (ЦK KПCC), Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komitetine (ЦK KПy) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan 1989 senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı.
Qırımğa qaytuvDeñiştir
Kütleviy tarzda qırımtatarlar 1989 senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi [5]). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı.
1991 senesi II Qurultay toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı Qırımtatar Milliy Meclisi tize. 1991 senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi Mustafa Cemilevdir.
DinDeñiştir
Qırımtatarlarnıñ çoqusı — musulmanlar (sünniyler). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım XIII asırda selcükler tarafından Sudaq ve onıñ civarını basıp alğanınen tasavvuf qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — 1778 senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım hristianlarınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa Altın Ordu ve Qırım Hanlığı devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresine birleşti (Anefi mezebine ait ola).
SubetnoslarDeñiştir
Qırımtatar halqı üç subetnik gruppadan ibarettir: noğaylar (çöllü qırımtatarlar), tatlar (dağlı qırımtatarlar) ve yalıboylular (yalıboylu tatarlar).
TatlarDeñiştir
Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu subetnos şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: tavrlar, sarmatlar, skitler, alanlar, gotlar, rumlar, çerkezler, hazarlar, bulğarlar, peçenegler, ğarbiy qıpçaqlar (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve tatarlar (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır.
NoğaylarDeñiştir
Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen tatarlar (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar (kumanlar), şarqiy qıpçaqlar iştirak ettiler. Irq ceetinden noğaylar avropalılar, lâkin turanidlik alâmetleri de bar. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir.
YalıboylularDeñiştir
Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu tatarlar) Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde rumlar, gotlar ve çerkezler, Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da (cenevizler) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, türk tiline yaqındır. İşbu şivede çoq yunan ve italiyan alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi.
Şimdiki vaziyetDeñiştir
1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit subetnoslerge mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte.
Bularnı da baqıp çıqıñızDeñiştir
EdebiyatDeñiştir
- Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri” (Rusça)
- “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. (Rusça)
BağlantılarDeñiştir
- Qırımtatar Milliy Meclisi
- Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı
- Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi
- Qırımtatar muzıkası
- “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı
- Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa
- Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi (79 maqale) (Rusça)
- Qırım gençleriniñ saytı (Rusça)
- Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı (Türkçe)
- Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı
MenbalarDeñiştir
- ↑ KpыMckиe TaTapы -- БPЭ
- ↑ Crimean Tatars and Noghais in Turkey.
- ↑ Юpий OcMaHoB, ИcTopичeckиe cпpaBkи, saife 83
- ↑ ЛюдMилa AлekceeBa. ГлaBa 8. KpыMckoTaTapckoe дBижeHиe зa BoзBpaщeHиe B KpыM // ИcTopия иHakoMыcлия B CCCP. — 1983.
- ↑ Лидия БoбылeBa, KpыMcko-TaTapckиe Mифы и coциaлbHo-пoлиTичeckaя peaлbHocTb KpыMa


text:
İyün 4-ünde aqşam Aqmescitte Pobedı caddesinde patapat ve yengil maşna çatıştı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti.
İlk alınğan malümatqa köre, Ducati patapatınıñ aydavcısı Daewoo Nexia maşnasınace yeterli mesafe qaldırmayıp, oña uruldı.
"Qaza neticesinde patapat aydavcısı yaralardan vefat etti, yengilm maşna aydavcısı yaralandı", - denile beyanatta.
Qaza sebebinden teşkerüv ötkerildi, neticesinde kerekli qararlar alınacaq.
Çarşenbe künü, iyün 3-ünde, Bağçasaray rayonında Cheru ve Mercedes maşnaları uruştı, üç adam yaralandı.
Daa evel Aqmescit rayonında salı künü, iyün 2-sinde, "KAMAZ-581493" maşnası 1944 yılı doğma qadınnı urğanı bildirildi. Qadınnıñ köpürçik kemigi qırıldı, onı hastahanege qoydılar.
Mayıs 28-inde Aqmecitte Kiyevskaya soqağında üç naqliyat çatıştı. Maşnalardan birisi trolleybusqa uruldı, eki maşnanıñ yolcuları yaralandı.
Aqmescit rayonında mayıs 24-ünde aqşam eki yengil maşna yol qazasına oğradı, eki bala yaralandı.
Mayıs 21-inde Aqmescit civarında moped ve yengil maşna qazağa oğradı, eki adam elâk oldı.