text:
Şuşımı Dürtençe «A»?
Hikäyä
Berençe sentyabrneñ kilep citä, cäyge yalnıñ sizdermi genä tökänä baruı bezneñ oç malaylarınıñ kotın ala. Tagın mäktäptä ukular, yalıktırgıç däreslär başlana inde. Keşegä äytergä dä oyatlı bula torgan bilgelär kuya başlayaçaklar. Min alarınnan kurıkmıym da kebek. «Bişle»gä ük ukımasam da, «dürtle»dän siräk kenä töşkäläp, «köçle öçle»lärne dä algalap kuygalıym. Ämma kürşe malayları hay integälär dä soñ. Şul «ikele»läre belän aptıraplar betälär.
— Däres — kızık närsä tügel!— di Vazıyh.
Min dä anıñ belän kileşäm:
— Şunı kızıklı itep bulmıy mikänni?
Dustım üzeneñ çiklävek borınına kürsätä:
— Monıñ östenä küzlek tä utırtırlık tügel, içmasam! Belemleräk bulıp kitmäs idemme?
— Änä Gomärneke ozın, aña karap barıber küzlek kimäyäçäk!
Bez öçebez dä: Vazıyh ta, Gomär dä, min dä — bıyıl dürtençe sıynıfka baraçakbız. Başlangıç mäktäpne beterdek inde!
Bezgä Tübänläşäü häm Saraylı-Bikmät avıllarınnan yäştäşlärebezne kiterep kuşaçaklar. Vazıyh belän miña «A» sıynıfına, Gomärgä — «B»ga, di. Berebez dä karşı tügel. Niçek teläsälär, şulay kılandırsınnar, ukıtuçılarıbız bit alar, belep-uylap eşli torgannardır. Ämma şunısı da bar: «A» belän «B» hiçber vakıtta da dus bulmayaçak. Haman da alarnı üzara yarıştıraçaklar, çagıştıraçaklar, ä bez — sugışaçakbız. Änä Vazıyhnıñ abıysı Bariy häm Gapsattarnıkı Taktaş ta «A»da ukıylar, ä Cabir — «B»da. Bezdän ike genä sıynıfka östennär. Cabirga haman da elägä tora, äle Bariy, äle Taktaş kıyırsıtalar üzen. Anı kızganıp, eleklärne bäläkäylär yaklıy torgan idek, häzer bezneñ dä «A»da bulası bilgelängäç, aña kırın küz belän karıy başladık. Gomärgä dä monnan soñ tıngılık tätemäyäçäk. Bezdän inde häzer ük kurka başladı ul. Nindi genä süz çıksa da min Vazıyh yaklı bulıp alam, ul da şulay eşli: arkadaşlık itä. Ä Gomär döres süz äytsä dä, uylap ta birmibez, yalgançıga çıgarabız. Monı şulay kiräk dip abıylar belderep üsterdelär, başkaça eşläü hatalı ğamäl ikänlegenä hiçber şigebez yuk.
— Äydä balıkka barabız, bügen kızılkanatlar yahşı çirtergä tiyeş! — dibez, könne niçek uzdıraçagıbız hakında kiñäşläşep.
Gomär üz yagına kayıra:
— Yuk la inde... Indır tabagına töşäbez. Anda basudan igen taşıylar, maşinalarga utırıp yöribez!
Anıñ täqdime — yahşı, rähätlänep uynarga, dönya kürergä, kızık tabarga yul aça. Küñel şul yakka kayıra, ämma bez balıkka barunı kuätläp çıgabız. Menä şulay! «A»lar belän «B»lar yarışırlık tügel, belep torsın!
Gomärne «B»dan «A»ga küçermäyäçäklär, çönki ul — Välişin. Ä Välişinnıkılar gomergä «B»da gına ukıdılar häm ukıyaçaklar, bezneñ mäktäptä anıñ kanunı şundıy, başkaça bula almıy.
Ä, äye, tagın şunısı da bar bit: bıyıl alarnıñ kazları yülärlängän ide. Miña kaz bäbkäläre saklarga turı kilsä dä, Gomär «tray tibep» yörde. İnä kazlarınıñ bolay yülärlänü säbäben pıçak astına kerep çıguınnan kürä idelär. İmeş, ätiläre Gabdelhak abzıy, közlektä ük inde, yalgışlık belänme, butalıpmı, inä kazlarınıñ kanatların kayırıp totkan da kar östenä suzıp salgan, ütken pıçagı belän muyınınnan ışkıp cibärmäkçe ikän. Yarıy äle «bismillah» äytergä tiyeşlege isenä töşkän, ul arada hatını Ömmä apa aña yabışırga ölgergän:
— Nadan täre, iserek, älkäş, sukır tavık, inä kazımnı suyasıñ bit, yünsez! Kemdä bar andıy? Unbiş bäbkä üsterde!
Gabdelhak abzıy küzen täreländerep ayak astına karasa, çınnan da kanatları kayırılgan bu mesken koş — kazlarınıñ inäse ikän.
Cällad märhämätkä kilgän, inä kaznı ayak astınnan azat itkän. Belmägän şul, alay yaramıy ul! İnä kaznı butagansıñ, suyarga äzerlängänseñ ikän — bette, akılınnan yaza inde ul! Şulay Gomärlärneñ dä kazları yülärlekkä çıktı.
Ber-ber artlı olıdan-olı kükäylär sala da sala ikän bu. Fevral kergändä ük başlagan, iyül ahırında gına tuktagan. Yöz dä yegermegä ük citkergän dime şunda? Äüväle söyengännär, annarı häyrannar kalgannar. Ä Gomärgä — rähät, yodrık qadärle kaz kükäyen aşap çıga da ällä kem bulıp korsak kiyerep yöri, buldırgan, imeş.
II
Şulay itep, bıyıl dürtençe sıynıfka küçäbez. Ämma dä ber oya bulıp öyere belän yörgän malaylarnı tämam ayırıp-butap betergännär. Häzer inde iske duslar belän törteşkä küçäçäkbez. Ä şulay da bez älegä duslar, bergä yöribez, ämma kırın-kırın karaştırgalap ta kuygalıybız: «B»larga ışanıç yuk, imeş.
Dönyalık güyäki yaratılışınnan birle duslık häm doşmanlıkka gına korılgan sıman. Änä bezdän yugarıraklar ta, yäşläre häm buyları, köçläre häm häyläkärlekläre üzläre kebek ük zur buluga karamastan, berlärenä ikençeläre doşmanlık itälär, törkem-törkem büleneşep başlangan uyınnarı ahırga taba törteşü, hätta kıynaşu belän tämamlana. Häyer, keçeräklärneñ dä şulay inde ul, anısı, yäşerep torası tügel. Ämma bez alar kebek ük tügel, kanga batışıp betmibez. Ällä, üskäç, şular kebek bulırga turı kilerme?
Eleklärne Gomär belän Vazıyh duslar idelär. Kaya barsalar da bergä yördelär. Gomärneñ ätise kümhuc fermaları tiräsendä törle caylanma-korılmalarnı karaştıruçı mehaniklardan isäplänä. Haman da urını — at arbasında, ul annan töşep tä tormıy bugay. Kayvakıt tönnären dä şunda gına yoklıy. Arbası da kiñ, olı. Atı da taza. Fermalardagı mehanizmnar eşläven eşlämilär inde, anısı. Kügärep, vatılıp, cimerelep betkännär. Änä bıltır, sıyır savuçılarga kommunizm bulaçagına dälil itep hikmätle üzsaugıçlar kaytartkan idelär. Çiläklären elektrga gına totaştırası ikän. Şunda uk sıyırlarnı savıp kuya, di. Şundıy da apparat, imeşter, gacäyeplär dä yahşı, näq ämerekänçä ikän. Ni hikmät, şunı köyläp kuyarga gına telämädelär. Indır tabagınıñ poçmagında agaç tartmalarda kış çıktı, cäygä taralıp töştelär. Şöreplären, kalayların, timerlären kiräk sayın ala-bora torgaç, çäçelep ük bettelär. Äle dä kügäreşep yatkan äyberlären şul tirälärdä oçratırga bula. Timer-tomır cıyuçı pionerlar alarnı mäktäp işegaldına da söyräp kitergälägän idelär, Gabdelhak abzıy tavış çıgargaç, urınına kire iltkännär bugay. Vazıyh äytä:
— Kaytarıp kuyularına, işekläre, ulakları, çiläkläre koyılışıp töşkännär,— di.
Ämma Gomärgä bu süze oşamadı:
— Yuk süz!— diyäräk kire kaktı.— Äti dä şunda bulgan... Nigä kiterdegez, digän. Barıber eşkä yaramıylar inde bolar dip açulangan. Yukka intekkännär! Metallolomga «uptım ilahi» töyäp cibäräselär...
Moñarçı başın gına kaşıp utırgan kürşe malayı, bezdän ber yäşkä genä tübän Gamir yanıbızga kilep utırdı. İyärep yörüenä älegä ber-ike genä kön buluın onıtıp cibärep, zurlar arasına keräräk süzgä ük kereşmäsenme!
— Kütämäle avılında şundıy apparatnı caylaştırıp kuygannar. Savuçı halkı rähätlänä, di. Sötlär çişmä bulıp aga ikän alarda!
Gamir döresen söylämi kalmas. Berençedän, ukıtuçı malayı ul, ätise mäktäptä hezmät däreslären alıp bara, ikençedän, yalgannarga aña irtäräk äle, abıyların uzarga hakı yuk!
III
Gafu-gafu, meñ gafu!.. Onıtkanmın, ul ber iskä alındı da inde, tanış bulıgız, busı — Gapsattar. Şulay uk başlangıç sıynıflarnı uzıp, bıyıl Dürtençe sıynıfka barası, yağni urta mäktäpkä. Bezneñ oçtan. Tişekbaş! Menä anıñ hakında söylärgä bula! Äye-äye, çın mäğnäsendä tişek baş! İñ äüväle anıñ başın bıyıl abıysı Taktaş yodrık qadärle timer belän bärep tişte. Şundıy katı itep suktı, Gapsattar ülgännän kaldı. Annarı şuşı uk başka dim, kürşese, tege, ukıtuçı malayı inde, Gamirdan ikençe yulı eläkte. Çiläk qadärle kalay povidlo savıtı belän ul da aña şundıy katı itep tondırdı, mäkerle räveştä artınnan kilep, kizänep torıp, töbe oçarlık kuättä... Gapsattarnıñ başı urtalay yarılıp kitüdän çak kaldı.
Alar yanına tagın da borının yugarı oç malayları cimerep kittelär. Ber dä yuktan. Min kem dä sin kem dip bähäs kılıp mataşa idelär, eteştän törteşkä üste. Ahrıl-ämer, Gapsattarnıñ borını işelü belän bähäsläre çişelde. Ul kitte kan, ul kitte kan, şuşı qadär dä yılgalar bulıp agar dip başlarına da kilmägän yugarı oçnıkılar kurkularınnan tınsız kaldılar, avıldan uk çıgıp şıldılar, öç kön häm tön bulır, urmanda kaçıp yattılar. İmeş, Gapsattarnıñ änise kiräklären birmäsen, usal, dilär anı.
İ adäm balası, kürsä dä kürä ikän. Gapsattar şul cimerek borını belän kan agızıp öylärenä kaytıp kergän ikän, änisennän tagın eläkkän, iş östenä kuş bulgan.
— Yılama!— dip açulana ikän änise.— Üzeñ ğayepleder äle. Teläsä kemne totıp kıynamıylar anı. Şul kiräk, yörmässeñ!
— Alar bit, alar bit... üzläre...— Gapsattar kan agızgan, sugan suı sıkkan.
Başın Gamir belän üz abıysı Taktaş ber-ber artlı tişkändä dä aña änise şulay digän ide. Gapsattar, zarlanası itep, uram urtasındagı su kolonkası yanına, hatın-kızlar, apalar yanına kilde. Änise dä şunda. Gapsattar ıkı-mıkı kilde, abıysın da, Gamirnı da ğayepläde. Anıñ äytkänençä, alar änkäseneñ täüfıyklı häm söyekle ulın binahakka räncettelär. Ah hällär, vah hällär! Ä änise tıñlarga da telämäde:
— Nu şuşı malaylarnı, ber genä dä utırıp tora belmilär,— dide.— Tärtipsezlärneñ tärtipsezläre!.. Yılama monda kilep! Bar, olak! Köyäntä belän tondırgançı!
Gapsattarın ul sıyındırmagaç, hälläre möşkelneñ möşkele, haraplarnıñ harabı ide.
— Kayçan akıl kerä bolarga!
Änise anı şuşı süzläre belän artınnan kıçkırıp ozatıp kaldı. Gapsattar bakça artlarına şıldı. Anda bihisap olı yabaldaşların cäyep ärekmännär üsä ide. Ul ğarlegennän şular arasına kerep kaçtı häm üksep-üksep yıladı. Kanı gına agu citmägän, küz yäşlären dä tamıza torgaç, tämam arıp, onıtılıp yokıga kitte.
Ul uyanganda kiç ide. Anı ezläp çıkkan keçe apası, yırak basu yulına karap, kürenmäsme dip enesen küzläde. Gapsattar, çakıruların işetep bulır, ärekmän yabaldaşları arasınnan mıştım gına çıktı da apası yanına kilep bastı. Berazdan:
— Kemne kötäseñ? Kiyäveñ kiläseme ällä?— dide.
Yanında kemneñder basıp toruın uyına da kitermägän apasınıñ kotı botına citte. Ah itte, yörägen tottı. Häzer yıgılaçak ide. Ämma, telenä kuät kilep:
— İ yünsez malay, canımnı aldıñ!— dip, äle genä enesenä yomşak telen dä kızganası bulmagan cirennän açulı süzlärgä küçte. Şulay anıñ sulışı kayttı, kotı botınnan kükräk çitlegenä kütärelde.
— Sin, malay aktıgı, öygä kaytasıñmı-yukmı?!— dide, berazdan soñ Gapsattarga, kulında küsäk bulsa, şunıñ belän orırday bulıp.— Sine ezläp ukıtuçı apañ kilgän!
Gapsattar ışanırga da, ışanmaska da belmäde. Ämma täne buylap kaltıranu yögerde. Bügen genä mäktäp bakçasına kerep, annan ike alma urlap çıkkan ide. Kürep kalgan bulırlar, menä häzer kirägen biräçäklär inde! Açılıkları belän telen körmäkländergän ul almalarnı basu yagına tomırganın da häterli äle ul. İnde haraplar gına buldı.
Ul şul basu yagın küze belän aykap çıktı. Dulkınlanıp utırgan yäş igennär arasınnan kaya di inde ike kıyırçık almanı ezläp tabasıñ?
Ällä artınnan berärse şımçılık itep yörgän dä barıp äläklägänme? Bulır da, dönya tulı kuştan kızlar, malaylar. Yalagaylık belän bähet kunakçasına menep utırmakçılar. Kiräk bit ä? Kunakça ber närsä, häykäl pedestale — ikençe. Kunakçada yolkış tavıklar belän mesken ätäçlär urını gına inde ul, anısı!
Ämma Gapsattarnı apası yüri, kurkıtır häm tıñlatır öçen genä aldıy ide. Kayan dip äle anıñ enesen ukıtuçısı ezläp yörsen? İnde anıñ kaygısı — başkalarda. Berençe sıynıfta ukıtırga dip bala-çagalarnı cıyu belä mäşgul ul häzer Galina Dmitriyevna. Gapsattarlarnı ällä kayçan onıtkandır inde, kotıldım bolardan dip söyenäder.
Şulay bervakıt bıyıl Vazıyhnıñ änise Kamilä apa, kibetkä bargaç, süz ara süz çıgıp, tel tegermänen äyländergänendä äytä ikän:
— Ul Gälinäne söylämäs tä idem inde, ber kürkämlege kalmagan. Minem malaynı «öçle»gä töşerep betergän. Ukıta ta belmi!— dip.
Bu qadär törtterelgän süzlär pıçak kebek bäğırlärgä kadalmıy kalmıy inde. Korban üze andıy vakıtta kul astına kerep kerüçän bula. Çınnan da ulınıñ «başlangıç»tagı ukıtuçısı Galina hanım Dmitriyevna açık işektän kürenä. Tel tegermäne ber kuzgalıp kitärgä ölgergän, ämma şunda uk küçäre sınıp, cimerelep töşärgä cıyınmaganlıktan, Kamilä apa tezep salmasınmı:
— Ber dä yaratmadı üzen, ber dä üz itmäde ukıtuçısın! Menä kotıldı da inde!
Galina hanım şul mizgeldä anıñ küz aldında päyda bulgaç, süzlären başlarga ölgermi kalgan hatınnar borın-avızların yaulıkları astına törtkännär. Tuktala belmägän Kamilä apa gına:
— İ Gälinä, sine söyli idek äle... Bezneñ kürşe malayı Gapsattarnı beläseñ bit inde, ul äytä ikän, ukıtuçıbıznı ber dä yaratmıy ukıdım dip... Niçek «başlangıç»nı aldıngılar safında tämamladı ikän ul?
— Sineñ Vazıyh ta beterde tügelme?— digän Galina hanım, älegä süzlärneñ cayın añlarga ölgermiçä, ämma Gapsattarnıñ kolagın, ägär monda kürensä, borıp uk taşlarga küñelenä kilep.
Malaynıñ bähete — anıñ kul astına eläkmägän. Härhäldä Gapsattarnıñ bu süzlärne äytü tügel, uylarga da başına kilmiçä, ul barı tik Kamilä apanıñ yalası arkasında gına gönahlı buldı, ğayeple Vazıyh çista kaldı. Ämma ukıtuçısı Galina hanım şul işetkän süzlären kolagına kirtläp kuyarga ölgergän, mokıt ukuçısın akılga utırtu uyında kalgan.
Bu hakta avılnıñ yükä telefonınnan häbärne Gapsattar da işetep algan ide. Änise itägenä kaça almavı mäğlüm, ätise vaklanıp tormayaçak, sırtına kayışı belän genä oraçak.
Şul vakıyga isenä töşep, Gapsattarnıñ yöräge cu itep kuyarga tiyeş!.. Apası anı niçek kurkıtırga belä ide.
— Nindi ukıtuçı apa kilde? Kaysısı?— dide Gapsattar, ämma apası:
— Kaytkaç kürerseñ!— dip belderde dä anı öylärenä taba cilterätüendä buldı.
— Kaytmıym!— dide, kirelänep Gapsattar, ike ayagın da häräkätsez kaldırıp.
Ämma apası anı gayrät belän alga taba tarttı, Gapsattar çak kına yöztübän yul tuzanına çummadı.
— Sarık!— dide apası, anı mıskıllap.
— Sıyır!— dide Gapsattar, yılarga äzerlänep häm üçeklänep.
Ämma üzen kulına alırga ölgerde. Apasınnan ıçkınuınnan faydalanıp, tıkrıkka taba yögerde. Biş minut ta uzmagandır, ul inde su buyında ide. Apasınıñ kuıp tota almasına ışanıp, ul şunda gına tuktalıp kaldı.
Tik dustıbız bolay kaçıp kına ber närsä otmaganlıgın älegä belmi ide. Şulay da Gapsattarnıñ borını is sizüçän, korsak eçendäge tegermän taşları teşäüle anıñ. Bu vakıtta öylärendä par börkep utırgan samavır östäl başına menep kunaklauçan, kazan öste kütärelüçän. Dimäk ki, hämmä ähele ğailä tabın tiräli tezeleşep utırıp, rähätlänep sıylanaçaklar. Ä Gapsattar nişläp äle monda kaygırıp yöri? Anıñ urını östäl başında tügelmeni?
Malay şulay uylarga ölgermäde, ayakları anı şaktıy zur tizlek belän öylärenä taba alıp kittelär ki, güyäki artınnan küçe belän umarta kortları kualar diyärseñ, maşina, ügez, käcä, mototsikl, traktor tavışları çıgarıp, ul ükertülären ber dä ğalämät olı ostalıklar belän başkarıp, yabılgan kapların açıp uzarga da ölgermi, vıclap kilep, mizgel eçendä boldırga, boldırdan işekkä, işektän öyaldına, öyaldınnan öy eçenä çumdı. Çınnan da par börkep utırgan samavır östälgä mengän, kazannıñ kapkaçı açılgan, ähele ğailä rizık niğmäten cıyuga kereşep mataşa idelär. Gapsattarnıñ utırırga urının küzläven kürep algan älege dä bayagı keçe apası:
— Kayttı!— dip avaz saldı.
— Kulıñnı yuarga!— dip ämer birergä ölgerde änise.
— Kayda yöriseñ bu gomergäçä?— dip usal karaş taşladı ätise.
Abıysı Taktaşnıñ avızı yırık ide. Nu häyläkär dä inde, nu yalagay da inde, nu irkä dä inde! Gapsattar anıñ şulay may aşagan mäçe kebek kuanıp utıruınnan ürtälergä dä ölgerde. Citmäsä olı kaşıknı eläktergän bit! Abıysı kiräk çakta yalagay pesi dä, telägänendä häyläkär tölke dä, cayı çıkkanda usal et tä bula belde. Ä menä enese Gapsattardan, niçeklär genä tırışmasın, kirelektän gayre hiçnärsä kilerlek tügel ide. Menä şuşı barlık äşäke yakları belän bergä, anıñ mäktäptän haman da «dürtle» häm «bişle» alıp kaytuları barçabız öçen dä gacäp, bik gacäp ide dä, häyer, abıysınıñ däres fännären «öçle»dän artıkka belmäve tagın da häyranga kaldırırday tügelmeni? Töskä-bitkä dä kıtay çäynüge kebek, buyga-sınga da ıspay, tärtiptä dä yon da oçırmaslık şul ul Taktaş, enese Gapsattar işe genäme soñ? Ber genä üzara ohşaşlıkları yuk. Şuña da, änilärenä ikese bergä iyärep barsalar, kürşe avılnıkılar, häyer, çit-yatlar gına tügel, hätta tirä-kürşe apalar da bit:
— Busı da sineñ malaymıni?— dip, Gapsattarga barmak törtep kürsätälär dä:— Ya Hodayım!— diyäräk, avızların uçları belän kaplıylar. Ul alarnıñ küzenä cen balası kebek kürenäderme inde, ällä bötenläy dä diyü päriye sımanrak işeme?
Gapsattar cimerek borını, tişkälängän başı, anda-monda bärelüdän, sugıludan, kıynaludan bozılıp, yarılıp, işelep betkän çıray-yöz şärifläre, citmäsä härkaysı kutırlap, kat-kat gäcit kisäkläre çäpälüdän kabarıp, kan sarkıp torganı säbäpleme zatsızlangan kıyafäte, hatın-kızlar küzenä çalındırıp gayrätlären çigererdäy genä tügel, hätta caylı-caysızdan yalgızın oçrata kala kürsälär, ni usallık iyäse avıl malaylarınıñ da kotın kaçırırday ide. Bu kilbätsezleklären un tapkırgadır işäytüçe kirelege bigräklär dä yaman. Yuk, Gapsattar ni abıysına, ni apalarına ohşamagan, güyäki bötenläy başka, hätta adämi zat isäplänergä tiyeş tügel sıman.
Häm menä şuşı malay bıyıl dürtençe «A» sıynıfına ukırga baraçak, tirä-kürşe avıllardan mäktäplärenä cıyılaçak ukuçılar belän bergä däreslärgä yöriyäçäk. Alarnıñ köndez genä tügel, hätta tönnären dä kotların alaçak. Töşlärenä kerep intektermägäye!
IV
Busı, tanıştıgız, — Vazıyh, minem duslardan ikänen beläsez. Döres, anıñ «Bülterek» dip ataluı öçen hiçber säbäp yuk ide. Ämma kuşamat, döreskä kilsä, yoguçan bula ul. Anıñ şundıyları da kilep çıga, bötenläy häyran itärlekläre. Cisemeñä tagılıp yöri-yöri dä, kaysıları töşep kala, onıtıla, güyäki iyäse tösen yugaltkandır kebek toyıla başlıy.
Cämäğat, kuşamat ul isem genä tügel, sıyfat ta, f iğıl dä, hätta räveş tä. Şayarttıra da, citdiländerä dä. Kuşamat häyran da kaldıru köçenä iyä, soklandıra da.
Eleklärne adäm balaları arasında balalık çorında «Bülterek» kuşamatın almıy kalgannar az bula idelär. Zamananıñ çire kebek ide. Kaysılarına şuşı kuşamat yabışıp kala da, gomere buylarına tagılıp yöri torgaç, mäğnävi isemenä äverelä, ikençelärenä anı yoktırıp-buyaştırıp karıylar, ber-ike kön tel oçında äyländerelä dä tämam onıtıla. Ä kürşem Vazıyhta «Bülterek» kuşamatı bu cäyne cäyläde. Güyäki alar üzara kileşep, töstä-mäğnädä ber-bersenä yaraşıp tora idelär kebek.
Vazıyh üzeneñ başlangıç mäktäpne tämamlavın olılap bilgeläp uzarga karar itte. Asılda monıñ öçen kazan da asmadı, aş tabının da kormadı, ätiseneñ miç şürlegenä kibärgä dip kuygan ber tartma papirosın çälderep çıktı. Ni citte genä tügel, ul häzer ölkän balalar da ukıy torgan sigezellık mäktäpkä küçte tügelmeni?
Ämma kıñgır eş belenergä tiyeş ide. Kürşe malayları belän avıl klubı tiräsendä bik yış mätälüläre, köngä berniçä märtäbä yugalıp toruları äti-änisen dä säyersendergän. Vazıyh belän Gamir kara köyderep tötenlätep, ölkännär sıyfat teş arasınnan gına tökerep, olıdan kubıp dönya hällären söyläşep mataşalar ikän, öslärenä Bariy kilep çıkkan. Tegelär, kotları oçıp, ni bar mölkätlären taşlap, su buyına şılgannar. Anda Gapsattar balık kaptırıp yata ikän. Bolar kilep çıguga, ni hikmät, moña qadär selkenep tä karamagan kalkavıçı uñnan-sulga, suldan-uñga taba yögerä başlagan. Tik hiç kenä dä töpkä kitmi, di.
— Tart, tart!— dip kıçkıra ikän Vazıyh.— Balıgıñ ıçkına bit!
— Al, al!— dip därt birä Gamir.— Kalkavıçıña ut kabıza häzer!
Bolarnı kua kilgän Bariy, tuktalıp, su buyın yañgıratkan süzlärennän mäğnä çıgarırga ölgergän. İmeş, tartıp kal, ällä kabızırga ut yukmı dip aña äytüläre bu. Ber iñkü urınga tiz genä señep, enese Vazıyhtan kulına töşkän papirosnı kabızıp, avızına kapkan, tötenen suıruı bulgan, toyakların ırgıtkan. Läh bulıp yata ikän.
Gapsattar karmagın sudan suırıp çıgargan. Buyga yartı beläktän kim bulmagan kızılkanat, aña iyärep, yäşel ülän östenä lep itep kilep töşkän.
— Ber tabalık!— dip äytä ikän Gamir.
— Betär ber taba belän genä!— di ikän Vazıyh, ülçäm hisen onıtıp.
«Mine täpälämäkçelär!»— dip işetä ikän alarnı Bariy, tik berni dä eşli almıy, tämäke töteneneñ äşäkesennän başı äylänep, haman da hälsez yatuında inde.
Ul da tügel, Gapsattar, karmagına yaña seläüçen utırtıp, tiz arada suga taşlagan. Kalkavıçına şunda uk can da kergän. Malaylarnıñ küzlärendä ut uynıy başlagan. Kalkavıç uñga kitä, bolar — anıñ artınnan, kalkavıç sulga kitä — alar şul yakka!
Gapsattar tagın balık tartıp çıgara. Mesken kızılkanat näq Bariy tämäke pıskıtıp yatkan yakka oça. Küktän şapıldap balık kilep töşügä, tegeneñ kotı oça, malaylar anıñ yanına kilep citkändä ul, can täslim kılganday, ayakların tagın da ike yakka taşlap, añın yugaltkan hälendä kılanıp yata.
— Üterde!— dip kıçkıra Gamir.— Başına töşkän bulırga kiräk!..
Malaylar aptıraşıp torganda Bariy kırın küzen aça, annarı:
— Ülmädem äle min,— di.
— Balıknı kaya kuydıñ?— dip, Gapsattar aña yabışa.
— Yottım!— di Bariy.— Avızımnı açıp kükkä karap utıra idem, kilde dä töşte balıgıñ. Hoday üze birgäç, karşı kilmädem inde, çäynämi genä yottım!
Ä Gapsattar riza tügel:
— Kos minem balıknı!— di.
— Ätiyeñä äytäseñme?— dip ürti birä anı Bariy, avızın yırgan hälendä.
Malaylar kıynaşıp kitälär. İnde tämam arıp tuktagaç kına kürälär: ä balık şunda gına, iñkülek töbendä yata, izep betergännär.
V
Ul zamannarda şuşı avılnıñ urta ber cirendä genä mäktäp bar ide. Sugış yıllarında da, annarı da anda balalar yortı eşlägän. Tärbiyälänüçeläre dä urıslardan bulıp, avılda yäşi-yäşi tatarlaşıp betkännär ikän dä, bolay yaramıydır dipme, alarnı monnan kayadır başka cirgä küçergännär. Urta sıynıf ukuçıları öçen anıñ binasınnan äüväle cideellık, annarı sigezellık mäktäp yasagannar. İşetep tagın da şularnı beläbez: elegräk yıllarda bezneñ äti-änilär, utızınçı yıllarda uk bulır, çönki sugışka qadär ide dip söylilär, tau artındagı Saraylı-Bikmät avılına barıp ukıp yörgännär. Maktanıp ta alıyk äle: minem ätkäy bik matur yaza torgan bulgan, anıñ däftärlären, bütän ukuçılarga da ölge bularak, härdaim kürgäzmägä kuya torgan bulgannar. Monısın änkäyneñ söylägäne bar, ätkäydän süze çıkmadı. Hi, min äytäm, tırışsam, üzem dä şulay yazaçakmın äle, häreflärne göllär kebek tezep kenä... Ämma barıp kına çıkmıy älegä!
Bezneñ kiçke uyınga Gapsattar säpäyen iyärläp kilde. Aldına ut kuygan. Gölt itep yana, çelt itep sünä.
— İrtäräk äle, karañgı töşep citmägän,— di,— şuña yaktısı sizelmi. Häzer tönlä dä yörep bula, yulnı utı yaktırtıp baraçak.
Şunda uk anı uratıp aldık:
— Niçeklär bolay itep yasıy beldeñ?— dibez.
— Hi, anıñ närsäse bar?— maktana Gapsattarıbız.— Su buyına bolınga töşkän idem, anda, üzegez dä beläsez, Faiq abıynıñ iske maşinası tora, çerep betä bugay inde. Şunıñ keçkenä farasın tartıp aldım da... Barıp çıgarmı digän idem. Menä bit, kürep torasız!
— Anda tagın barmı?— dip kızdı Gamir.— Miña da kiräk!
— Yuk, beräü genä ide!— di Gapsattar, küzen dä yommıyça aldalap.— Mondıy keçkenä faralar borılunı kürsäter öçen, maşinalarnıñ aldında ikäü bulalar. Uñda häm suında. Artlarında gına başkaça.
— İkäü ide anda!— dip buza kuptara Vazıyh, Gapsattarnı yalganında totarga teläp.— İkesen dä üzeñä eläktergänseñ!
— Närsä, siña birergä tiyeş idemme?— diyäräk, bähäskä yabışa Gapsattar da, tämam küzlären çekräytep.
— Miña bir, miña!— di Gamir.— Miña kiräk!
— Buşka birdem yuk!
— Sineke tügel bit ul!
— Kemneke?
— Faiq abıynıkı!
— Anıkı bulsa, bar, kerep sora, bälki yaña maşinasınnan alıp birer!
— Ä min sineñ alganıñnı äytäm!
— Äytä tor. İsem kitte. Ul cimerek maşinanı su buyına töşerep taşlamas ide, üzeneke bulsa... Kümhuc üläksäsen...
Gapsattarnı mantıykta ciñep bulası tügel, äyländerä dä kaplıy. Ölkännärne dä aptıraşta kaldıra ala torgan kodrät iyäse şul ul. Telenä-tele yokmıy. Dälillär kiräksä, uylap çıgarırga da küpne soramıy. Ällä çınnan da ul söylägänçä bulganmı dip häyranga kalasıñ.
Bervakıt Gapsattarnı änise açulana:
— Sin nigä mäktäp bakçasına karaklıkka kerdeñ?— di.
Ulı küzen dä yommıy:
— Kaysı mäktäp bakçasına?— di.
Çınnan da şulay sorarlık inde. Bezneñ oçta da mäktäbebezneñ kıypılçıgı bar. Anda başlangıç sıynıflar häm internat. Kürşe Tübänläşäü häm Saraylı-Bikmät avıllarınnan yörep ukuçı balalar atna arasında şunda yäşilär. Ä anıñ binaları yanında — mäktäpneñ hezmät däresläre masterskoyları, ä artında — ike-öç gektarlık olı bakça. Alması da, kıyarı, kişere, şalkanı — hämmäse üsä. Anda Gamirnıñ atası Ähmät abıy hucalık itä, inde iskärtkän idem: hezmät däresläre uzdıra. Avıl urtasındagı tege urta sıynıflar klassları bulgan mäktäp binası yanında da bakçası bar. İrenmägändä, añarga da kerep çıkkalıybız, almasına-cilägenä kinänäbez.
Gapsattarnıñ änise bolarnı isenä töşerä dä aptırap kala. Uylıy inde: «Kaysı bakçaga kerde ikän?» Ä ulınnan sorarga başına da kilmi, bez dä aña yärdäm itä almıybız. Çınnan da kaysı bakçaga kerde ikän Gapsattar? Äytäm anıñ köne buyı kesäse tulı almalar buldı. Bezne dä däşep tormagan bit!
Şunda Gapsattarnıñ abıysı usal Taktaş ta uramda kürende. Kulında maylı kabartma ide, üzennän alda tämle ise kilep citte. İzä genä. Sorap kara, kıypılçıgın da birmäyäçäk. Andıy vakıtta anıñ süze ber genä:
— Telänçelär, tamak yalına başta eş kürsätegez!
Kemneñ aña at kämite yasıysı kilsen? Küñelenä kilsä, ber kabartma kıypılçıgı öçen avılnı yögertep biş äyländeräçäk, ämma barıber tamak yalına digänen dä birmäyäçäk. Enekäşe Gapsattar da annan soranırga kıymıy.
— Bir, säpäyeñne totıp toram!— dide enesenä Taktaş, kötelmägän cirdän hezmäten kürsätergä cıyınıp.— Bar, yögerep kenä üzeñä dä kabartma alıp çık, yuksa öydägelär aşap beteräçäklär!
Mondıy hälneñ älegäçä alar arasında kürengäne yuk ide. Taktaşka akıl kergän diyäräk bezneñ avızlar açıldılar. Häyran idek. Ämma Gapsattar gına şigen yäşerä almadı:
— Aldıysıñdır äle! Soñgı kabartmanı eläkterep çıkkansıñ da...
— Kayt ta kara, bik kiräge bar ide menä!— Taktaş kabartmasınıñ soñgı kisägen yottı.— Ällä tagın berne alıp çıgarga inde?— dide. Annarı baş tübäsen kaşıp kuydı, enekäşenä ämer birde: — Bar, miña da tagın berne sora!
Bu yulı Gapsattar anıñ karmagına eläkte. Säpäyen abıysına kaldırdı da:
— Min häzer!— dip, öylärenä taba yögerde. Ul kapkaları artına kerep çumuga, Taktaş tiz genä säpäygä atlandı da, utın çelt kenä itep kabızıp, sin kür dä min kür — yukka da çıktı. Gapsattarnıñ çınnan da aldanuın şunda gına añlap aldık.
Taktaş üzeneñ säpäyen ike-öç kön genä elegräk sütep taşlagan ide, cıyıp, yöreter hälgä dä kiterä alganı yuk. Ä eneseneke — maylangan, yasalgan, köylängän, ber-ike genä äyländeräseñ, avıl başına barıp ta citä. Gamir belän Vazıyhnı da yörergä öyrätep aptıradı äle, ämma haman ostarıp citä algannarı yuk. Gapsattar alardan kön dä kölä:
— Min,— di,— säpäygä berençe utıruımda uk yörep kittem!
Aldıy. Öyränerseñ alay ciñel genä! Allahınıñ birmeş köne kilep citkändä dä bäheteñ uzıp kitärgä mömkin, sälamen dä birmiçä.
Gapsattarnıñ buyı da bar, anısı, Gamir belän Vazıyh işe genä tügel, alardan ike başka kalku ul. Ber kormalar bulsak ta, ätkäy äytmeşli, törle agaç cimeşläre şul bez.
Taktaş säpäydä sızdı, ul arada Gapsattar da uramda kürende. Kulında ike kabartma ide.
— Abıy kaya?— dide ul, şunda uk häylä totkını buluın añlap alıp.— Säpäyne urlap kaçtımı?
— Ay kürde, koyaş aldı!— dide Vazıyh, älegä kük yözenä aynıñ çıgarga ölgermäven, koyaşnıñ yugalıp betüen, kiçneñ iñä baruın da isäbenä almıyça.
— Bügen dä ay çıgarmı ikän?— dip Gamir äytep kuymasınmı, küzlären kürsätä başlagan yoldızlarga taba kütärelep karap.— «Çulpan» kalıktı inde!
— Kaya?— dide Gapsattar, umırıp kabartmaların sıta-sıta.— Ällä bezneñ Gamir yoldızlarnı tanıy başlaganmı?
Bu mäsälädä dä kem-kem, ämma Gapsattar belän yarışıp bulmıy ide. Ul bihisap yoldızlar arasınnan «Çulpan»nı gına tügel, ällä nindilären, keşe kolagı işetmägännären dä äytep birä ala. Başkalar belgän «Çümeç yoldızlıgı»n da ul «Olı cidegän», di. «Keçese»n dä belä, «Kazık yoldızı»n da. İmeş, böten yoldızlar da şul «Kazık yoldızı» tiräsendä bauga bäylängän bozaular kebek, tönge kükneñ bolınında utlap, äylänep yörilär ikän, ıçkınıp kitä dä almıylar. Şuña kürä dä anı kayber yaklarda «Timer Kazık yoldızı» dip ük atıylar, di.
— Abıynıñ kirägen biräm!— dide Gapsattar, maylı kabartmasınıñ bersen iptäş malaylarga suzıp.— Monısı — sezgä, abıyga — «käcä toyagı»!
Belä idek, Taktaşka köç citä torgan tügel. Uynap kına törteşkändä dä kızıp kitä häm izep kenä taşlıy. Gapsattarmı inde anıñ kirägen biräçäk? Kulın kütärep karasın, abıysı anıñ «avız iläge»n işep taşlayaçak, yäki «ipi şürlege»n kuzgataçak.
Menä äyläner dä kiler digän idek, Taktaş kürenmäde. Gapsattardan gayre hiç kaysıbız bu mäsälädä borçılmadık. Abıylı-enele ikese genä häl itä ala torgan eştä bezneñ ni katnaşıbız bar inde?
Ul arada küktä aynıñ borın çite kürende. Menä häzer yögerep tauga mensäk, anıñ tübäsenä utırıp, ğalämne ber äylänep çıga alırbız sıman ide. Şunda Vazıyh hämmäbezne şakkattırdı:
— Ämerekännär nişläp yörilär ikän anda?
— Kayda?— didek berazdan, anıñ närsä hakında äytüen añlarga teläp.
— Ayda!— dide ul.— Kiçä ämerekännär raketa belän ayga mendelär, belmisezmeni?
— Biş bıltır buldı tügelme soñ ul häl?
Vazıyh bezne işetergä dä telämäde, üzeneken söyli birde:
— Altın ezlilär, di, deget!
— Nişlilär ikän alar anıñ belän?— Gamirnıñ bu soravı urınlı ide.
— Ämerekännär — kapkorsak, tuya belmilär inde alar. Torba suzaçaklar, di, aydan cirgäçä, üzläreneñ illärenä agızmakçılar!
Kaydan belä bu Vazıyh hämmäsen dä? Ayda altın-kömeş tä küpter inde ul, ence-märcännär, almazlar belän tübäse tüşälmägänme ikän? Änä bit — yaltırap tora. Nu bu ämerekännär, bigräklär dä afärin halık inde. Ayga da menep cittelär, baylıgın da ala başlagannar! Döres, beznekelärneñ dä «Lunohod»ı yörep töşte anda. Aynıñ tufragın da alıp kaytkan, dilär. Tik nindi ikän anıñ tufragı — bernindi häbär yuk. Härbi ser, dilär. Härbi ser bulırlık niye bar ikän inde anıñ?
— Deget artınnan yörmäslär, bulmas!— dide şunda Gapsattar, hämmäbezne şakkattırıp.— Änä, bezdä yanıp yata ul, tügelep, çäçelep! Alar...
Ul haklı ide. Min üzemne belä-belgänemnän birle böten basularıbız, çokır-çakırlar, yılga-küllär deget belän tulı. Äle kötüdän sıyır-sarıklar aña çumıp kaytalar, äle kazlar-ürdäklär su buyınnan aña batıp kaytalar. Betä torgan närsä bulmadı ul. Su da kerep bulmıy torgan ide, Minzälä yılgasın kap-kara itep, tämam kaplap deget aga ide. Yarıy äle soñgı yıllarda bu hällär azaydı, ineşlärdä balıklar da işäyde.
Gapsattar äytäsen takıldap betermägän ide, bez anıñ dävam itüen köttek häm:
— Närsä alar?— dip soradık.
— Alar-r...— dip suzdı ul.— Zöhrä kıznı aydan alıp töşärgä mengännär.
— Aldalıy!— dide Gamir, şunda uk esselätmi-suıtmıy, Gapsattarnıñ süzlären asta kaldırıp.— Nindi Zöhrä kız ayda bulsın di?
— Ällä belmiseñ? — Gapsattar şunda uk elep almakçı häm süzlären yıgıp salmakçı.— Änä, küräseñme, ike çiläge, köyäntäse, Zöhrä kız üze — cirgä karap sagışlanıp tora!
— Aynıñ borını belän küzläre ul!— dide Gamir, ber dä süzläreneñ bilen birergä telämiçä.— Bezgä karap tora! Kürmiseñmeni?
Aptıraşta kalabız. Çınnan da, ber karasañ — aynıñ küzläre, borını da bardır sıman. Gapsattar da aldamıy kebek: çiläklären kütärgän Zöhrä kız basıp tora! Andıy äkiyät tä bar äle. Niçek anda barıp eläkkäne hakında ölkännärdän işetep belgänebezgä kürä, monısına da ışanası kilä!
— Taptıgız süz!— dide Gomär, gomergä mıştım gına utırgan cirendä telenä süz kilüdän avızın açıp.— Ayda Zöhrä kız da yuk, başkası da. Bolar — äkiyät! Ul borın, küz digännäre dä — belmim inde!
— Ämma ämerekännär bar!— dip, Vazıyh şunda uk kisterep kuyarga ölgerä.— Änä, küräsezme, yögereşep yörilär! Bezneñ karap utırgannı sizdelärme ikän?
— Yuk,— di Gapsattar.— Bezdä — karañgı, kürmilär! Ut yandırıp karasalar gına inde!
Häyran kalabız. Nu bu Gapsattarda baş, ällä nilärne häterli, ällä närsälärne belä!
Ozak ta ütmi, uram başında yalgız ut kürenä. Anıñ Taktaş buluında bähäs yuk. Rähätlänä Gapsattarnıñ säpäyendä. Dustıbız bez utırgan kapka töbendäge eskämiyädän şunda uk sikerep tora. İsäbe — abıysın eläkterergä. Yulına arkılı çıkmakçı.
Ul arada säpäy kilep tä citä.
— Kit, yıgasıñ!— di, ber kız çäreldäp kıçkırıp. Gapsattar çitkä atılıp ölgerä, säpäye uzıp kitä.
— Kem buldı bu?
Gapsattarnıñ soravına Vazıyh cavap birergä alına:
— Asfalt yanınnan, Säkinä äbilärgä kaytkan kunak kızı! Abıyıñ şular tiräsendä äylänä inde. Bolay bulsa, siña kön betä. Tizdän kilen alıp kaytaçaksız! Sine torırga munçaga kuıp çıgaraçaklar! Holkıñ da naçar...
— Äye, bik çıktı di monda! Üzläre torsınnar munçada. Miña öydä dä bik yarıysı äle!— Gapsattarnıñ yöräk mayın ärneş tozı eretä.
— Tuyga çakırasıñ inde!— Gomär ürtäügä küçä.— Bar, kaytıp, äniyeñä äyt... Kilen töşerergä cıyınsınnar!
Ämma aptırıysı yuk. Taktaşnı bıyılgı cäydä genä dä ällä biş kat şulay «öyländerdek» inde. Äle yeget bulıp ölgermägän, übeş-koçışta äkämät tä mahir inde üze. Şulay şul, nişlätäseñ bit, Taktaşnıñ kürke bar, buyı-sını. Hätta Bariy da alay uk tügel, bezneñ çamarak kına.
Dustıbız urınına mıştım gına kilep utıra. Ällä üzeneñ munçaga kuıp çıgarıluın, tuy hästärendä yögerep yöriyäçägen häterendä tugılıy, ällä inde bötenläy dä hiçnärsä uylarga belmi? Gapsattar da telsez kalır ikän!
VI
İrtän Vazıyhnı uyatırga onıtkannar, ämma ayagına bastırgannar häm su buyındagı bolınlıkka bozau bäylärgä töşerep cibärgännär. İnde ber säğat ütkän, ike... Yuk ta yuk ikän bu. Änise aptıragan. «Kaya yöri ikän şuşı yünsez ulım?»— dip, anı ezläp uramga çıgıp ta kergän, bolınnar yagına da küz salgan, ä malay — kürenmi. Bozavın bäyläp kuygan, anısı. Tız-bız oçıp yörengän çeben häm kigäven işelärne koyırıgın bolgap kına kurkıtıp, kugalap, yäşel hätfä ülänlektä, cılı koyaş nurların tänenä señderep kenä rähätlänep yata, añardan:
— Vazıyh abıyıñ kayda yöri?— dip sorasañ, belsä dä äytmi inde ul.
Dustınıñ yugaluı hakındagı häbär Gapsattar kolagına da barıp ireşkän. İmeş, Vazıyhnı su töbennän ezläyäçäklär, di, ägär dä bügen kiçkä kaytıp kilmäsä.
— Yokılı-uyaulı gına töşep kitkän ide, haraplar ittek ulıbıznı!— dip yılıy ikän änise.
— Balalarımnı ber dä karıy belmädeñ inde!— dip açulana anı ätise.
Bu hakta işetkän Gapsattarnıñ avızı yırıldı, kolak artın kaşıp aldı, ölkännärgä:
— Bulmagannı,— dide, şakkattırıp.— Suda batmıy, utta yanmıy torgan malay ul! Balık kebek yözä, taş kebek katıp kala!
Işandılar. Gapsattarmı inde süzen asta kaldıruçı?
Berazga tınıçlandılar. Şulay da:
— Kayda yöri ikän ul malay aktıgı?— didelär.
— Üze genäme?— dip uyga kaldı Gapsattar.— Gamir beländer ul, yä Gomärgä iyärgänder...
Şunda änilärneñ başları eşläp alırga ölgergän, öylärenä taralışkannar. Uramnar ike-öç minutka buşap torgan, tagın yögereşep çıkkannar. Gapsattardan gayre öylärendä hiçberseneñ ulları yuk. «Bu ni häl ikän?»— dip, hämmäse utlar yotıp, balaları kaytıp kerüen yartı köngäçä kötkännär. Öylä dä uzıp kitkän. Tagın Gapsattarga kilgännär. Kiçä abıysı Taktaş vatıp kaytarıp atkan säpäyen köyläp-rätläp mataşa ikän bu, ölkännärne tıñlap torırga vakıtı yuk.
— Bezneñ malaylar kaya?
Gapsattarnıñ alarga kolak kuyarga isäbenä dä kilmi inde, haman eşe tıgız, şulay da başın kütärmi genä cavap birä:
— Urmanda!
— Nindi urmanda?
— Bezneñ urmanda tügellär inde härhäldä,— dip cavap birä Gapsattar, kara maylı kulı belän tirlägän mañgayın sörtep, tämam korımga buyalıp betkändäy kıyafätendä kalıp.
Avılnıñ tau yagında, könçıgış tarafına taba zur urman bula torıp, könbatışında, şulay uk öç çakrımnardan yırak tügelder, Kütämäle urmanı, Kucak avılı başında tagın ber urman, arırak, bu yakkarak kilep, Älmät yulı östendä İrekle urmanı, Baylarnıkı, annan arırak — Gölbakça urmanı. Kıskası, urman da urman. Gölbakçanıkı şomırtka bay, Kütämäleneke — çiklävekkä, başkası — ciläk-cimeşkä, yağni härkaysında üz sıyı citärlek. Ä üz avılıbıznıkına kilgändä, hämmäse dä bar. Ämma malay-şalaynı yırak urmannarnıñ niğmätläre kızıktıruçan, üzlärenä çakıruçan bula.
— Kaysında soñ alar?
— Gölbakçanıkında!
— Kem alarnı anda cibärgän?
— Belmim!
— Nigä sorap kitmägännär?
— Sorasalar, cibärer idegezme?
— Yuk, yülärlänep yörmäsennär äle!
Gapsattar ul arada säpäyen köyläp beterä dä, şuña atlanıp, äniläre yanınnan ällür, cile dä kalmıy. Busı da iptäşläre artınnan olaktı inde monıñ dip uylarga da ölgermilär, äylänep kaytıp ta citä.
— Sin nigä barmadıñ soñ?— dilär.
— He-yı,— di Gapsattar,— ällä mine yülärgä sanıysızmı? Çiklävekkä — irtä, şomırt inde koyılıp bette. Bu vakıtta urmanda gömbädän gayre hiçnärsä tabıp bulmıy!
Äniläreneñ avızı açılıp kala. Tagın Gapsattarnıñ süzläre östengä çıga. Ni maktıy, ni açulana almıylar malay aktıgın. Ölkännär üzlärennän akıllırak bulgan balalarnı yaratmıylar alar, andıylarga barı tik açuları gına kilä.
— Bezneñ balalar belän barsañ, yahşırak tügel ideme?— dilär, iptäş malaylarınıñ äniläre.— Ul ahmaklar anda butalıp yörgänçe, sineñ artıñnan kalmas idelär. Adaşıp aptıramasalar yarıy da inde!
Ätiläreneñ kaysıları maşinalarga, berläre mototsikllarga töyäleşep, malayları artınnan Gölbakça urmanına da, İreklenekenä dä barıp kaytalar. Taba gına almıylar üzlären.
— Ällä büre aşaganmı bolarnı!— dip, Gomärneñ änise yılap uk cibärä.
— Urmannarda kaçıp yatuçı kaçak-yulbasarlar kulına töşep, haraplar gına bulmadılarmı?— dip kuşıla añarga Gamirnıñ änise. Alarga häyran kalıp torgan Gapsattarnıñ änise dä «sugan suı sıkmakçı» ikän, ämma tıyılıp kalgan, çönki ber ulı — monda, ä Taktaşı su astınnan da korı çıgaçak!
Ämma, äye, çınnan da süzläre hak bulsa, büre avızında, yäisä yulbasarlar kulında malayları kalıp, alardan mährüm itelsälär?
— Suga töşep kenä harap bulgannardır!— di haman da Vazıyhnıñ änise, bolay da açılgan yaralarına toz sibep.
Menä ükereşä äniläre, menä aptırıy ätiläre. Gapsattar gına, uram başına kürsätep:
— Änä kaytıp kilälär!— di.
Hämmäse dä şul yakka borılalar.
Malayları, bıdır-bıdır söyläşep, isän-imin, olı eş kırgan keşelär tösle çınnan da yugarı oçtan töşep kilälär. Äniläre:
— Kaylarda bu gomergäçä yördegez, yünsezlär!— dip, alarga taşlanalar.
Kaysınıñ kolagınnan söyräp, kaysınıñ artınnan çıbık belän kuıp, işek allarına, öylärenä alıp kerep kitälär. Avıl oçı malaylar çinaşına kümelä. Ul da tügel, äle kapkalarınnan Gomär atılıp çıga, äle — Gamir, äle — Bariy, äle — başkası. Ä Vazıyh kürenmi.
Berazdan äti-änilär tınıçlanalar, balaları da çinaşulardan tuktıylar, kaçıp yatkan cire — kıçıtkan häm ärekmän aralarınnan çıgalar. Tamakları — aç, biçarakaylarnıñ. Sıyır da aşagan ulagı yanına kayta, digändäy, bolar da beräm-beräm, östäl yanına yakınayırga dip inde, işek totkalarına yabışalar. Çakırıp alularına ömetläre zurdan.
Ä Vazıyh haman yuk. Anıñ änise, hafalanıp, äle berseneñ, äle ikençeseneñ kapka töplärenä kilä, öylärenä uza.
— Minem ulım adaşıp sezgä kermädeme?.. Äy lä inde, ul qadär sarık digäç tä... Sezneñ malaylar belän tügel idemeni? Bariy kayttı, Vazıyh — yuk! Minem malay kaya?— dip taptıra da başlıy.
— Kürgänebez-belgänebez yuk, ul bezneñ belän tügel ide!— dilär malaylar härkaysı.— Belsä, Gapsattar beläder, anıñ belmägäne yuk!
Hämmäse berdäm söyläşep kuygannar diyärseñ, haman da şulay cavap birälär. Moña ölkännär häyran itä. Säpäyenä atlanıp äle genä çıgıp tayarga mataşkan Gapsattarnı eläkterep alalar.
— Kaya Vazıyh?
— Büre aşagan!— di Gapsattar, ike dä uylap tormastan.
— Niçek?— dip aptırap kalalar ölkännär.
— Kapkan da yotkan. Büredän söyäk tä kalmıy, dilär!
— Kürdeñme?
— Kemne?
— Büre aşaganın!
— Ä, büre aşaganınmı? Kürdem... Televizordan kürsätkännäre bar!
— Kem äle sinnän anı sorıy? Vazıyhnı büre aşaganın, dibez!— ölkännärneñ tüzeme tökänä. Ämma Gapsattar häyran da itmi:
— Kayan kürim di? İrtännän säpäy köyläp mataştım, uramga da çıkkanım yuk. Küz aldıgızda idem... Sez üzegez äytäsez bit!
— Aldıysıñ!— dilär ölkännär, malay-şalayga ışanunı ğadät itä almıyça.
Gapsattarnıñ danı kitä. Ul avıl başınnan velosipedında urap kaytırga ölgermi, anıñ hakında gaybät tä taralıp, yugarı oçtan tübänenä, tübänennän yugarısına yögerä:
— Vazıyhnı büre aşagan, Gapsattar karap torgan!
Avıllar kayçagında süzne kıska totalar, ähämiyätsezlären töşerep kaldıralar. Yugıysä mondagılar da: «Vazıyhnı büre aşagan dip Gapsattar äytkän, ämma üze kürmägän!»— dip işetep torgannar, ämma: «Vazıyhnı büre aşaganın Gapsattar kürgän!»— dip söyli birgännär.
Bu süzlär hätta malay-şalaylarnıñ da kolagına ireşep, hämmäse berdäm cıyılışıp, tübän oçka töşkännär. Säpäyendä Gapsattar uzıp bara, eläkterep alalar da:
— Vazıyhnı niçek itep büre aşadı? Kaptı da yottımı? Söylä!— dilär.
— Bürese nindi ide, sorımı?
— Bozau qadär bulgandır, şulaymı?
Gapsattar äüväle bolarnıñ ni-närsä hakında soraştıruların añlıy almıy. Törle yaklap aptıratalar monı. Sorau artı soraular yava. Äye yäki yuk dip tä aralarına süz kıstırırlık tügel.
Şunda kapkalarınnan kilep çıkkan Vazıyh kürenä. Hämmäse tägäräşep kitärdäy häldä aptıraşta kalalar.
VII
Avıl ber atna çaması macaralarsız gına yäşäde. Hämmäbezgä beryulı akıl sabakların ukıtuları säbäple, şuklıklar da onıtılıp tordılar. Döresräge, başıbızga etlek uyı kererlek urın yuk ide älegä. Citmäsä Vazıyhnıñ da ber genä bulsa da başın çıgarıp, uramga çıpçık qadär borının da kürsätep karaganı yuk. Taralırga ölgergän süzlärdän belep torabız: anı äniläre, kapçıkka tıgıp, poçmakka utırtıp kuygannar. İke küze, borın häm avızı öçen tişek tä tişep kuygannar, imeş. Şul tişeklärneñ bersennän abıysı Bariy, aldına tabak kütärep kilep, kaşık belän Vazıyhnıñ avızına kaynar aş koya, di, çäy agıza ikän. İ biçarakay, olı-keçe yomışların niçeklär genä ütider — kapçık töbenä genä cibäräme?
Bu hakta malay-şalaylar arasında bähäslär bulgalap aldı. Gomär äytä:
— Änise uramga soskı belän taşıy!— di. Kütärep çıgıp kilgänen koyma başlarında utırganında kürgän.
Işandık. Monda da Gapsattar yärdämgä kilde:
— İdän arasına tişek yasagannar da... Vazıyh şunda gına cibärä!— dide. Üze kürmägän, ämma başkaça bula almasına imanı kamil.
Monsına da ışandık. Uramga çıkmasmı dip abıysı Bariynı köttek. Anı çakırırga taşbaş Taktaşnı da kertep karadık, tupsalarınnan da uzdırmagannar. Bolay da kıska uramıbıznıñ oçı kitelgändäy toyılıp, şuşı ber atnabıznı küñelsezlektä uzdırıp cibärdek.
Äüväle, Vazıyhnıñ yugalgan könendä ük, anıñ peçänlekkä menep, şunda yokısın simertkän buluı hakında belep ölgergän idek. Hak bulmagan, imeş. İptäşläre artınnan urmanga kitkänendä adaşıp, ber tau tişege yanına kilep çıkkan. Ä Vazıyhnıñ kızıksınuçanlıgın berkem dä ciñä almıy inde ul. Şunda kerep tä kitkän.
Ul cäydä olı-keçe gäcitlärdän tau tişekläre häm alardagı hikmätlär hakında nilär genä ukırga ölgermägän idek. Bezneñ oç malayları da tege könne ällä kaylardagı Gölbakça urmanına barmagannar, üzebeznekenä genä mengännär, ä Vazıyhnıñ tau tişegenä kerep kitkänlegen berse dä kürep kalmagan. Şunda ul yöri torgaç, cir astınnan kilep, üzläreneñ tışkı bazlarına yulıkkan. Bähete inde, öskä kilep çıkkan, dilär.
Gapsattar äytä:
— Vazıyh, tau tişegenä kilep kerügä, ber acdahaga oçragan. Anda cir astı patşalıgı bulgan,— di.— Bu acdaha anıñ işegen saklıy ikän. Sugışa başlagannar. Vazıyh kılıçı belän ber ora ikän, tege aña karşı avızınnan ut költäsen oçıra. Dustıbız bireşmi. Kerfek oçları köyügä dä karamastan, kurkıp-nitep tormıy, acdahaga yañadan taşlana, kılıçı belän kabat ora!
— Beläseñ siña!— dip bülderde anı Gomär.— Acdahalar yuk alar. Diyü bulgan ul. Olı, däü, kurkınıç diyü päriye, avızınnan utlar ata torganı. Anıñ kulında olı timer çukmar ikän. Ber oruına — cirlär teträp kuya. Vazıyh şunıñ belän sugışkan!
Gapsattar anıñ süzlärenä kolak salıp tormıy, üzeneken dävam itä:
— Vazıyh kerep kitte bit äle... Kilep çıkkan ber altın saray aldına. Täräzäse açık, di. Ä annan ber çibär kız, han kızı inde, karap utıra. Bezneñ Vazıyhka: «Ay canım, mine kotkarırga kildeñme?»— di. Üze aña sul küzen kıskalıy. İmeş, kil bire! Min sine kötäm, digäne bu. Ä bezneñ Vazıyh hatın-kız aldavına bireşä torgannardan tügel. Ul minem abıy Taktaş kına, kızlar itägenä yabışıp, dönyasın tämam onıtıp biyep yöri. Ä Vazıyh yülärme soñ?.. Kızlar alar siherçe bulalar!
— Barısı da tügel inde!— dip bülderä Gomär, bu mäsälädä üzeneñ mahirlıgın häm belemen kürsätep, gomumän dä soñgı könnärdä tele açıluga söyenep söyläşüdän tuymıyça.— Bez, kürşe avıl Damir belän inde, yaz könendä klasstaş kızlarnı mäktäptä aralıkka öyerläre belän kuıp kerttek tä tuygançı koçakladık. Berse dä siherli almadı. Çär-r-r kildelär.
— Hi-i,— dip kuydı Gapsattar.— Buldırgansız ikän. Alar kızlar idelärme ikän soñ, ällä cennärme? Küzegezgä kızlar bulıp kürenep, sezne yüri kotırtıp...
Gomär mäsäläneñ bu yagın uylap ta karamagan ikän. Şım buldı. Kotı bolay da näzek häm kıska buyınnan bötergälänep uzgandır inde...
Gapsattarnıñ süze tagın östengä çıktı:
— Bezneñ Vazıyh bu kızga taş ırgıta da tege uttay yanıp yuk bula. Çınnan da diyü päriyeneñ kızı ikän. Sarayına kem kersä, kazanga sala da peşerep aşıy, di.
Ämma bu yulı anıñ belän Gamir riza tügel. Şunda uk telgä kilä:
— Diyü kızları da, päriläre dä adäm iten aşamıylar!
— Närsä aşıylar alay bulgaç?— dip, Gapsattar ketkeldäp ala, isäbe ber genä: anı sannan çıgaru.
— Sarık iten!— dip sikerep tora Gamir, başın kismägä birerdäy bulıp kızıp.— Kötüçe Kıyam abzıy söylägän ide. Işanmasañ, üzennän sorarsıñ, yäme! Beldeñme! Berkönne kötülärne kuıp, irtä belän, irtük avıl başınnan çıgıp kilälär ikän, tau sukmagı buylap ber däü diyü, sırtına kara sarık yökläp menep kitep bara, di. Kıyam abzıy çıbırkısın şartlatıp cibärüe bulgan, tege, sarıgın taşlap, dürt ayaklap can färmanına çabıp yuk ta bulgan. Urmanga kerep, tişegenä çumgan!
— Kua bargannarmı?— dibez.
— Äye,— di Gamir,— totarsıñ diyüne kuıp kına. At belän çaptırsañ da artınnan citeşep bulmıy äle anıñ!
— Adäm ite tätemägändä, sarıknıkı da bata inde ul diyulärgä,— dip şartlatıp äytep kuya Gapsattar.— Ämma dä bezneñ Vazıyhnı harap itä yazgannar!..
Şım kalabız. Barıbıznıñ da kolakları Gapsattarnıñ avızında. Çın küñeldän ışanıp, küz allarıbızga äkiyäti köçkä iyä bularak Vazıyh dustıbıznıñ suräte kilep basa. Keçkenä buyı, çümeç başı bahadir gäüdägä, üze çibär yeget kıyafätenä kerä. Işanmıyça da mömkin tügel. Gapsattar üze söyli bit. Bütän beräüdän işetsäk, äle ikelänep torır idek. Änä, Gomärneñ dä, Gamirnıñ da süzläre östen çıkmadılar.
— Bara ikän bu... bara...— Gapsattar tagın süz dilbegäsen üz kulına ala.— Tege, Kıyam abıy kürgän, beläsez bit inde, diyügä kilep yulıga. Kulları — çukmar kebek, ber suksa, Ämerekägä qadär tägäräp kitäseñ, di.
— Ayga oçasıñ, digen!
Gomärneñ bu süze Gamirneñ dä küñelenä huş kilde:
— Anda häzer ämerekännär, şular yanına oçasıñ, dimäk!
— Häm döres!— gomerendä berençe tapkırdır Gapsattar alarnıñ da süzlären östen çıgardı. Bolar bu bähetlärennän avızların süzdän tıydılar. Küñellärenä tınıçlık iñde. Şuşı häyläsenä alarnı kaptırgan Gapsattar aşıkmıyça gına üz äkiyäten dävam itte.— Vazıyh tegeñä berne suga, bu — ikene. Diyüneñ küzlärennän utlar kürenep, oçkınnar çäçräp çıgıp, kotı botına, annan taban astına uk kitä. Açuı belän Vazıyhka tondıra. Bette yegetebezneñ başı: häle kitä. Küpme sugışıp bula inde? Tizräk kaçu yagın karıy. Yögerep ber cirgä kerä — diyüneñ tavıkları ketäklege, ä anda — döyä qadär ätäç, Vazıyhnıñ yaka artınnan eläkterep ala da: «Ähä, sin minem tavıklarımnıñ yomırkaların urlarga kerdeñme?»— dip, anı tışkı yakka bolgap ata. Vazıyh, meskenem, tuzanga barıp töşä. Çäçe-başı kap-kara bula, ike küzläre genä yaltırap toralar. Anı kua kilgän diyü, şunda şuşındıy Vazıyhnı kürep ala da, şärran yarıp kıçkırıp cibärä, kurkuınnan inde bu! Äye... Vazıyhıbız bu yakka taba yögerä-kaça, diyü — ikençe. İkese dä, äle berse, äle tegese üzen kuıp kiläder dip belep, kotsız kalgannar. Yarıy äle Vazıyhnıñ bähetenä üzläreneñ tışkı bäräñge bazlarınıñ töbe oçrıy, ul şunnan bu yaktı dönya yözenä kilep çıga. Ä annarı, üzegez dä beläsez, anı äniläre kapçıkka salıp, ul kapçıknıñ avızın unbiş yozaklı çılbır belän bäyläp kuygannar, bezneñ yanga uynarga çıga almasın öçen!..
Gapsattarnıñ da süzläre betär ikän. Hämmäbez Vazıyhnıñ başınnan ütkän hällärne anıñ avızınnan işetep, häyran itep utıra biräbez. Şunda kolagıbızga işetelä dip torabız, beräü endäşä:
— Sälam, malaylar!
Kurkışıp ber-berebezgä yılıştık. Koyma başında avızın yırıp Vazıyh utıra ide, sorap ta kuydı:
— Kemne bolay äkämät itep söylisez? Mine tügelder bit!..
Süzlärebezne cıya alu kodrätebezdän kilmägänlektän, yärdäm ütengändäy Gapsattarga karadık. Ä anıñ ise dä kitmägän, aptırap ta birmägän:
— Närsä, kapçıktan çıgardılarmı ällä?— dip, ul da aña avızın yırdı.
— Nindi kapçıktan?— Vazıyh älegä üz hälläre hakında avılda taralgan süzlärne işetergä ölgermägän ikän. Töşenep tä, añlap ta betermäde.
— Äni äytä, sine kapçıkka tıkkannar, di!— Gapsattar şunda uk Vazıyhnıñ küzlären açu eşenä kereşte.— Bik alay kısan bulmadımı?
— Nindi kapçık?— dide Vazıyh, tagın da aptırap.
— Solınıkımı, onnıkımı, taşmı — belmibez, sine şunda utırtkannar, döresme, üzeñ äyt!— dide tagın Gapsattar, aña belgänen añlatırga teläp.
— Ä-ä,— dip suzdı Vazıyh, tagın avızın yırıp cibärep.— Öygä bikläp kuyuların äytäseñme? Täräzädän çıgıp şıldım äle! Änilär kaytkançı gına!
— Änä, kürenälär!— Gomärneñ oçlı küze su buyınnan menep kilgän apalarnı kürergä ölgerde. Vazıyhnıñ niçek yuk buluın beleşmi dä kaldık.
— Söylägän bulasıñ,— dide berazdan soñ Gamir, rizalıgın bozıp, Gapsattarnı açulanıp.— Kapçıkka tıkkannar, imeş. Nindi kapçık? «Domaşniy arest» kına ikän bit!
— Hi-i,— dide Gapsattar da, bähäsne kızdıra töşep häm mäsäläne añlatıp birep.— «Kapçık» digännäre şul uk «arest» inde anıñ! Ukıganıñ yukmıni ber dä? Kitaplarda şpionnarnı «taş kapçıklarga tıgalar». Ul «Domaşniy arest» digäne «solı kapçıgı» gına anıñ, änä Vazıyh kebek, östennän işeklären bikläp kitsälär, täräzädän dä çıgıp-kerep yörergä bula!
Tagın Gapsattarnıñ süze östengä çıktı, ämma Gamirnıñ bireşäse kilmäde:
— Täräzädän yörgän keşeneñ buyı keçkenä kala!— dide. Yukka alay äytte, Gapsattarga maktanır cay tabıldı:
— İkende külägäse qadär buyga iyä bulıp üstem äle, rähmät, Gamir, monnan tübän täräzädän yöri başlıym, bälki min dä sineñ kebek çölderi qadär genä bulırmın!..
VIII
Bu cäy dä häyere belän ütep kitte. Cäyge yaldan mäktäpkä cıyılgan ukuçılar arasında Düsem avılınıñ tübän oçı, yağni bezneñ oç malayları da bar ide. Alardan kaysılarıbız dürtençe «A» sıynıfında ukıyaçakbız. Alarnıñ berse — macaralar kiçkä Vazıyh bulsa, ikençese — cäy buyına başın niçämä tapkırlar tiştergän, avız-borınnarı cimerelep betkän Gapsattar inde, ä kalgannarıbız san öçender. Ukıtuçılar bezne belemle itärgä dip böten köçlären tügäçäklär, äti-änilärneñ kullarınnan kilmägän tärbiyä eşe belän şögıllänäçäklär. Ä bezneñ ber kolaktan kergän üget-näsıyhät, añ-belem ikençesennän çıgıp yögeräçäk, çönki başlarıbızda cillär isä, anda tınıç kına kaçıp, utırıp, torıp kalu mömkin tügel. Şunı da belmägäç, nindi ukıtuçılar ikän inde alar?
Gapsattar yaña sıynıftaşlar belän tanışkanda uk hämmä kızlarnıñ häm malaylarnıñ kotların alıp beterde. Anıñ kıyafäte dä, tele dä hiçkaysında yuk ide. Cıyılışıp, akılga utırtası ittelär. Uratıp, ber poçmakka kıstılar. Ä ul hämmäsen izep kenä taşladı. Barıp, sıynıf citäkçesenä äläklädelär, direktorga çakırtıp orıştılar, anıñ ise dä kitmäde. Gapsattarnı ciñü mömkin bulmagan eş, belmilär! Başında cillär uynavın äytsälär dä, ällä nindi hikmätlärgä iyä bulıp çıktı ul, däreslärneñ hämmäsendä diyärlek «dürtle» häm «bişle»lär genä eläkterä. Häyer, ber-ike däräcädä kimetep, «öçle», hätta «ikele» dä kuyıp karıylar üzenä. Ämma añardan ni fayda? Gapsattar adäm balası belmägännärne dä añlatıp birü köçenä iyä, zihene telennän dä uzdırıbrak eşli. Şuña kürä dä anı «Cenle» dip atadılar.
Vazıyhka kilgändä, ul haman da macaralar iyäse bulıp kaldı. Döresräge, anı Gapsattar şundıy itep tanıttı. Kayda gına nindi genä süz çıksa da:
— Menä bezneñ Vazıyh belän nindi häl bulgan ide!— dip söyli başlıy da, kolakları ürä torgan ukuçılarnıñ avızları açılıp kala, berär kön buyına yabarga onıtıp yörilär. Ä üzläre:
— Aldama!— dilär.
Mondıy süzgä Gapsattarnıñ cavabı ällä kayçan äzer:
— Aldasam — tıñlama! Nigä avızıma kererdäy bulıp kolak suzıp utırasıñ äle monda?
Ä Gomär kürşe genä sıynıfta ukıp yöri. Kön dä iyärläp häm söyräp alıp kaytkan «ikele»lärennän tämam arıp, aptırap bette. Ahırda, tırışa torgaç, «öçle»lär dä eläktergäläde. Ämma Gapsattarnıkı yanında anıkılarnıñ däräcäse sukır ber tiyengä dä tormıy idelär. Dürtençe «A» yanında kürşe dürtençe «B» sıynıfı bik masayırga tırışsa da, ällä ni buldıra almadılar. Ämma alar tärtipläre belän aldırdılar. Şuña da alarda däres uzdıru ukıtuçılar öçen küñelle ide. Ä bezneñ dürtençe «A»ga kersälär, şunda uk cannarı çıga, kotları yugala, ni yaña temanı añlata almıyça gacizlänälär, ni ütelgän däresne sorap, belem däräcäsen döres bilgeli aptırıylar. Ğayeplene ezli başlıylar, nigä ukımau belän kızıksınalar. Ä Gapsattar:
— Kemnär äle bezneñ ukıtuçılarıbız? Alar ukıtırga, belem öyrätergä tiyeşlärme?— dip avızın yıra. Däreslär özelä. Ahırda:
— Nu şuşı dürtençe «A»nı!— dip, ukıtuçılarıbız oyatlı bulıp, bezne kaldırıp çıgıp kitälär.
İke genä atna ukular buluga karamastan, inde niçä mögallimebez şulay kölkegä mıskıllandı. Alay uk kiräkmäs ide, yugıysä! Nilär kürer bu başlar? Gapsattarga — rähät, anıkı inde tişkälänep betkän, barmak törter urını da kalmagan.
2000–2004 nçe yıllar.


c: text/html

text:
Parallel’ dön’ya - anı kem töziyäçäk?
Dön'yada nilär bar?-43/2022
Metadön’ya, yäğ’ni barlıq virtual’ kiñleklär berläşterelgän, internettağı här närsä ber mäydanğa cıyılğan parallel’ dön’yanı barlıqqa kiterü öçen ber törkem texnologiyälärneñ ber ük waqıtta üsüe kiräk. Belgeçlär fikerençä, bu nisbättän qarağanda metaversnıñ tözeleşe başlandı. Şulay itep, anda kemnär rol’ alaçaq?
Metadön’yadağı cir uçastokları häm küçemsez milek tormışıbızğa kilep kergän mizgeldä zur qızıqsınu uyattı. Kisätülär dä kön üzägendä buldı, tik virtual’ kiñlektä cir satu artıp yözlärçä million dollarğa citte. Monnan soñ närsä bulaçaq soñ?
Metadön’ya niçek tözeläçäk?
Metadön’yanı tözü öçen arxitektura, êlemtä, iq’tisad, marketing şikelle bik küp disśiplinanıñ metavers moxitendä berläşüe kiräk.
İstanbul mäğ’lümat universitetı êlemtä fakul’tetı dośentı Ärkan Saka bolay di: “Metavers, çınlıqta, konkret bularaq kilep çıqqan texnologiyä tügel. Berniçä texnologiyäneñ bergälege. Yasalma zihennän virtual’ çınbarlıqqa yäisä kiñäytelgän çınbarlıqqa qadär, asılında, bulğan texnologiyälärneñ yaña berläşüe şikelle uylanıla”.
Beykent universitetı êçke arxitektura kafedrası citäkçese Şän Yüksäl äytüençä, blokçeyn, unikal’ token, virtual’ häm kiñäytelgän çınbarlıq şikelle texnologiyälärneñ üseşe belän Metadön’ya tözelä başladı.
Şulay itep, metaversnı tözüdä kemnär qatnaşaçaq?
Şän Yüksäl bu tözeleştä arxitektorlar häm injenerlarnıñ ayırım role buluın söyli häm bolay dip östi: “Kiläçäktä kem töziyäçäk dip qarağanda - härkem. Qullanuçılar da bu êşneñ êçendä. Bügenge zamanda uyın, moda, kripto aqça mäs’äläläre zur tizlek belän metaversqa kilep kerde häm alğa taba üsä. Härkem töziyäçäk, härber keşeneñ qulınnan kilä torğan närsä bulaçaq”.
Arxitektorlarğa ayırım burıç yöklänä
Metadön’ya tözüdä arxitektorlarğa maxsus burıç yöklänä. Çönki bu täcribäneñ mömkin qadär çınbarlıqqa yaqın buluın telibez. Monıñ öçen isä çınbarlıqtağı dizayn häm arxitektura beleme kiräk.
Dośent Şän Yüksäl bolay di: “Bez, arxitektorlar, biredäge proyektlarda iğ’tibar itärgä tiyeşle närsä - kontekst. Ul arxitekturada bik ähämiyätle süz. Cirle kontekst, mädäni kontekst, tarixi kontekst, şäxsi kontekst… Ägär metadön’yadağı ob’yektlarnı çınbarlıqtağıdan bötenläy yıraqlaştırsaq, keşelärdä onıtılu, mädäniyätne yuğaltu bulırğa mömkin. Bu mäğ’lümat ağımınıñ özelüenä kiterer”.
Virtual’dän - çınbarlıqqa, çınbarlıqtan - virtual’gä: ike dön’ya arasında kiçülär
Arxitektorlar uzarğa tiyeşle tağın ber kirtä - ike dön’ya arasında yasalaçaq kiçülär. Çınbarlıq dön’yadan barlıq fizika qağıydäläre häm moxitne qabul itü yuqqa çığa torğan virtual’ kiñlekkä küçü uylanılğannan tağın da awır bulırğa mömkin. Yüksäl metavers öçen xäzerge waqıtta yasalğan barlıq dizaynnarnıñ çınbarlıqtan alınuın söyli.
“Ber marka açqan kibet çınbarlıq tormıştağı kibettän üzgä tügel, tik kiläçäktä närsä bulaçaq? Çönki ağımlılıq bar, cirneñ tartu köçe yuq. Keşelär anda avatarları belän keräçäk häm ber urınnan ikençesenä küçäçäk, yöriyäçäk. Arxitektorlarnıñ burıçı - ike dön’ya arasındağı küçeş waqıtında xäterne, añnı yuğaltu şikelle naçar täêsir itäçäk xällärgä urın qaldırmaw,”-di belgeç.
Metavers uyınnan ayırılamı?
Dośent Yüksäl bolay dip däwam itä: “Älegä bez başında ğına. Keşelärgä bik ütopik şikelle toyılsa da, şaqtıy keşe yaqın kiläçäktä waqıtınıñ küp öleşen anda ütkäräçäk. Şunda sośial’läşäçäk, başqa keşelär belän oçraşaçaq. Belem, sälamätlek, sport, küñel açu… Bolar xäzerdän ük başlandı. Konśertlar uzdırıla häm anda meñnärçä keşe qatnaşa”.
Êkran tışındağı täcribä
Ärkan Saka xäzerge waqıtta êkran aşa kürenä torğan internet täcribäbez buıluın äytä. “Metadön’ya internetnı qullanu räweşebezne üzgärtäçäk,”-di belgeç. Ul metavers moxittä keşelärne êkranğa qaramıyça xäräkät itteräçäk sśenariy bulırğa tiyeşlegen söyli. “Çınlıqta küp oçraqta texnologiyä bar, xikäyäläw yuq. Monda uylap çığaruçınıñ êşe - qullanuçılarnı waqıyğanıñ êçenä cälep itü. Häm şul waqıtta icadi xikäyäläw alğa çığaçaq. Ul bezne niçek bulsa da başqa macaralarğa êtärergä tiyeş,”-dip söyli Ärkan Saka.
Çığanaq: TRT Haber

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yaltada «Qırım» regionlarara cemaat areketiniñ bölügini açtılar. Bunı Qırımnıñ şimdiki başınıñ muavini Ruslan Balbek Yalta regionınıñ qırımtatar ealisiniñ vekilleri ile körüşüvinde ayttı, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Balbekniñ sözlerine köre, «Qırım» areketi yarımada boyunca öz temsilciliklerini aça: endi, aytqanı kibi, Qırımda 18 regional bölük açılğan.
«Qırım» areketi memuriyetler ile faal işbirlikte buluna, bunıñ sayesinde zaruriy malümatnı tez sürette elde etmege, alınğan qararlardan haberdar olmağa, yerli akimiyetniñ yapqan adımlarını cemaatçılıqqa bildirmege. Bu er şey daa da faydalı olmağa imkân bere. Sizni cemaat ayatında faal iştirak etmege ve «Qırım» areketine qoşulmağa çağıram», – dey o.
Öz nevbetinde, körüşüvde Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurası reisiniñ muavini Remzi İlyasov qırımtatar halqına «birleşmege kerek» olğanını qayd etti.
«Barışıqnı saqlap oldıq. Baqıñ, kimse atmay, qan aqılmay, çeşit millet vekilleri arasında iç bir qarşılıq yoq, birlikte em musulman, em hristian bayramlarını qayd etemiz», – dey o.
İlyasov «Qırım»nıñ Yalta bölüginiñ reisi Dilâver Seydametovnı tanıştırdı. Üç aydan soñ işi neticeleri aqqında esabat bermeli.


text:
Qırımnıñ Cenübiy yalısında avgust 22-sinde boralı yağmurlar beklenile. Bunı Qırım gidrometeomerkezi bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq. Bazı yerlerde qısqa vaqıt yağmur, bora. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s, bazıda 15 m/s. Ava arareti kündüz 30…32º.
Aqyarda deñişici bulutlılıq. Şimal-şarqiy yel 9-14 m/s. Ava arareti kündüz 30…32º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq. Kimerde bora ve küçük yağmur yağacaq. Cenüp-ğarbiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 30…32º.
Keriçte deñişici bulutlılıq. Yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 29…31º.
Qırımda avgust 23-üne qadar bora ve yağmur yağacaq.
Daa evel Qırımda avgustnıñ 22-sine qadar yüksek yanğın telükesi vaziyetini ilân ettiler.


text:
Sobâninniñ Aqyar ziyareti aqqında Rusiye kütleviy haber vastalarına Aqyar «gübernatorı vazifelerini eda etken» Sergey Menâylo ilân etti.
Sobâninniñ programmasında – «Moskva» raketa kreyserini ziyaret ve N.İ.Pirogov adına №1 şeer hastahanesini ziyaret etüv. Ziyaret programmasınıñ soñunda Sobânin «Cenk ve barışıq» V Aqyar arbiy çalğı taqımlarınıñ festivalinde iştirak etecek, dep yaza Rossiyskaya gazeta.
Aqşam Aqyarda dört Rusiye flotu, Moskva ve Sankt-Peterburgnıñ çalğı taqımları merkeziy soqaqlarda yürüş ötkerip, çıqışta bulunacaqlar ve açıq meydanlarda kontsertlerni keçirecekler.
Şeerde Moskva şeer yolbaşçısı ve Aqyar gübernatorınıñ mukâfatlarına futbol yarışı ötkerilecek.
Aqyarda «Moskva Künleri» programmasını Nahimov meydanında gala-kontsert yekünleycek. Tedbirde Rusiye icracıları iştirak etecek – Aleksandr Rozenbaum, Kristina Orbakayte, Zara, Trofim, Dmitriy Pevtsov ve digerleri. Kontsert iyün 13-de saat 15-te şeerniñ merkeziy meydanında ötkerilecek.
Bu sene ilk sefer Qırımda Rusiye Künü resmiy devlet bayramı olaraq qayd etile. Bayram munasebeti ile bütün memleket ve işğal etilgen Qırım dört kün devamında raatlanacaqlar – iyün 12-15 künleri.


text:
Ukrain yırcı, qırımlı Camala ve «Bumboks» taqımınıñ yırcısı Andriy Hlıvnük Maydanda yüz bergen ve soñra «İtibar inqilâbı» olaraq adlanılğan vaqialarnı aks etken yır ve klipni taqdim ettiler.
Yırğa «Sağanaq» serlevasını berdiler, muzıka ve klipniñ müellifi bestekâr Dmıtro Şurov oldı. Taqdim etilgen klipni internet qullanıcıları endi seyir ete bileler.
Cuma künü, noyabr 21-de, Kiyev merkezinde olğan kütleviy mitingniñ keçirilmesine bir yıl ola. Qırım sakinleri de Maydanda özlerini faal köstergen ediler.
Kiyevde Mustaqillik Meydanında, cuma künü, kütleviy tedbirler keçirilecek, şu cümleden, Halq toplaşuvı ve çeşit çıqışlar ötkerilecek.


text:
Oktâbrniñ 12-nde Rusiyeniñ nezaretindeki Aqmescitniñ Kiev rayon mahkemesi oktâbrniñ 11-nde tutulğan Bahçasaraynıñ altı sakinini 2 ay apiste tutma qararını qabul etti. Bu aqta Qırım uquq qorçalayıcı gruppası haber etmekte.
Mahkeme ögünde tutulğanlarğa qol tutmaq maqsadınen yüzden ziyade faal toplandı. Oktâbrniñ 11-nde saba, Bahçasaraydaki bir qaç musulman qırımtatarınıñ evinde rusiyeli küç hadimleri tintüv keçirgen edi. Olar yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azalığında şeklenmekte.
Qırım Rusiye nezaretine keçkenden soñ, FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbaplarını sorğulay, qırımtatarı, Ukraina tarafdarları ve diniy azınlıq temsilcilerini tutup ala. Uquq qorçalayıcılar rusiyeli küç hadimleriniñ bu areketlerini siyasetnen bağlı dep tanıy.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
İyül 20-de Aqmescitte Rusiyege boysunğan Aqmescit rayon mahkemesinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ oña qarşı açılğan «separatizm» aqqında cinaiy işinen bağlı şikâyet boyunca toplaşuv keçirile.
Bu aqta Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildire.
Toplaşuv boyunca tafsilâtlı malümat daa yoq.
İlmi Umerov şikâyet bergeni aqqında iyül 14-te ilân etti. O vaqıt, onıñ sözlerine binaen, o, FSB taqiqatçısı adına ambulatoriyada mahkeme-psihiatrik ekspertizadan öz isteginen keçmege red etkeni aqqında arizanı berdi, bunı şahısnı itibardan tüşürme ve iş adı-sanını aşalama ıntıluvı olaraq körgenini bildirdi.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
Mayıs 19-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovğa rusiyeli Federal havfsızlıq hızmetiniñ Qırım idaresinde sorğudan soñ qabaatlavnı taqdim ettiler.
Mayıs 12-de onıñ evinde tintüv keçirildi, Rusiye FSB-niñ Qırım idaresiniñ taqiqatçısı oña çıqmamaq şartını bildirgen vesiqanı berdi. Bundan soñ taqiqatçılar İlmi Umerovnı iş malümatını faş etmemesi aqqında imza qoymağa mecbur ettiler.
Rusiyeli adliyeci Mark Feygin «Memorial» uquq qoruyıcı merkezine İlmi Umerovğa siyasiy taqip etilgen statusınıñ berilmesini rica etti.


text:
Bunı «İlvia» AOZT baş müdiri, Yaltada Massandra yalınıñ yolbaşçısı Vitaliy İvanov bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qayd etemiz, «Temiz yalı» aktsiya çerçivesinde mayıs soñunda «Qırım imayesi» vekilleri Qırımnıñ Cenübiy yalısında plâj qorularını devire edi.
«Alâ daa ne men, ne digerleri añlap olamaymız – kamuflâj kiygen ve plâjlarda qorularnı devirip yürgen insanlar nasıl etip resmiyleştirilgenler? Olarnıñ statusı ve vekâletleri ne Rusiye Federatsiyasınıñ, ne Ukraina qanunları ile pekitilmegen. Demek, olar – qanunsız teşkilâtlardır», – dedi Vitaliy İvanov.
Onıñ fikrine köre, qorularnıñ devrilmesini, qanunlarğa binayen, evel añlaşılğan yaramazlıq olaraq tanımaq mümkün.


text:
2022- jıldıń 1-aprel jaǵdayına bola, Qaraqalpaqstan Respublikasında iri shaxlı qaramallardıń ulıwma bas sanı 1160,3 mıńǵa jetti. 2021- jıldıń 1-aprel jaǵdayına salıstırǵanda, barlıq túrdegi xojalıqlarda iri shaxlı qaramallar bas sanı – 37,4 mıńǵa (3,3%) kóbeydi.
Maǵlıwmat ushın, 2022- jıldıń 1-aprel jaǵdayına bola, iri shaxlı qaramallar bas sanı tuwrısındaǵı maǵlıwmatlar xojalıq túrleri boyınsha analiz etilgende, jámi iri shaxlı qaramallardıń 93,1 % diyxan (jeke járdemshi) xojalıqlarına tuwrı keliwi gúzetildi.
Málimleme xızmeti


text:
İlhaq etilgen Qırım kelecek yılda yollarnıñ tamiri ve rokonstruktsiyasına 1,8 milliar ruble ala bile. Bu aqta “Krım” radiosı efirinde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov bildirdi.
“Havfsız keyfiyetli yollar”. Bu programmağa binaen biz yollarnıñ tamiri ve rekonstruktsiyasına 1.8 milliard ruble ala bilemiz. 2024 senesine qadar yollarnıñ 40 %-ını normağa uyğan alğa ketirmek içün. Bu şeerara, köyara yollar”, - dedi Aksönov.
Dekabr 29-da Qırımda yañı “Tavrida” yolunıñ Aqmescitten (Simferopol) Qarasuvbazarğace (Belogorsk) qısmını açtılar. Dekabr 30-ında yol areketi içün “Tavrida” yolunıñ daa eki qısmını - Qarasuvbazardan Kefegece (Feodosiya) - açmağa niyetlenile. Dekabr 31-inde Kefeden Keriçke yol açılacaq.
Böylece, yılnıñ soñunace “Tavrida”nıñ Keriçten Aqmescitkece 190 kilometrlik yol qısmını (qurulışnıñ birinci basamağı) açmağa niyetleneler. Yañı trassanıñ eki yolağı olacaq.


text:
Novooleksiyıvka qasabasındaki din cemiyetiniñ vekilleri ve Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında yaşağan qırımtatarlar Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve Yuqarı Rada deputatı Refat Çubarovğa yarımadanıñ Rusiye mahkemesi tarafından eki ayğa apiske alınğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ azat etilmesine yardım etmeleri içün muracaatnı imzaladı.
Faaller Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğanğa da video muracaatını çıqarıp, «Bekirovnıñ azat etilmesi aqqında Putin ile añlaşmağa» rica etti.
«Qırımtatar cemaatı bütün insanlıqqa muracaat etip, faalimiz Edem Bekirovnı azat etmege rica ete. Dünyada er kes bilsin ki, insan aqları – eñ müimidir. Türkiye prezidentine muracaat etip, semetdeşimizniñ apishaneden azat etilmesi içün Putin ile añlaşmasını rica etemiz», – dep qayd etti Qırım.Aqiqatqa Geniçeskteki «Qırımtatar cemiyeti» cemaat teşkilâtınıñ reisi Nariman Ablâzov.
Novooleksiyıvka qasabasınıñ camisinde Edem Bekirovnıñ tez vaqıtta azat etilmesi içün dua yapıldı. Novoalekseyevka camisiniñ imamı Üsein Tohlu Bekirovnı aytıp, onı «qırımtatar halqınıñ ruh küçü timsalinen» qıyasladı.
«Edem Bekirov – din cemiyetimizniñ azası, aqsaqallardan biri. O – halqımıznıñ ruh küçü tüşmegeniniñ timsalidir. Aman-aman bütün vaqialarda iştirak etti, bu caminiñ qurucılığında da. Oğrağan vaziyeti – bizim acımızdır. O, apiste yata, halqımız ise sıñır tışında», – dep ayttı Üsein Tohlu.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 13-nde Bekirovnı eki ayğa apiske aldı. O, 2019 senesi fevralniñ 11-ne qadar nezaret altında qalacaq. Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 134.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 133.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 132.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 131.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 130.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 124.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 123.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 122.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 122.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 121.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 120.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 119.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 118.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 117.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 116.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 115.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 114.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 113.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 112.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 112.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 111.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 110.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 109.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 108.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 107.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 106.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 105.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 104.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 102.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 101.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 99.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 97.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 96.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 95.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 94.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 88.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 87.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 86.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 85.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 84.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 83.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 82.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 81.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 80.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 78.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 77.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 74.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 73.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 72.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 71.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 70.Bölüm - Tanıtım
Burhan İşliyen ile Hacı Bayram Kürsüsünden 68.Bölüm - Tanıtım


text:
Ukrainanıñ cenübiy vilâyetlerinde Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ deñiz piyade bölükleri ve yalı raketa-toplar ordusınıñ ögrenüvleri devam ete. Bu aqta arbiy müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
«Ukrainanıñ cenübiy vilâyetleri topraqlarında deñiz piyade bölükleri ve yalı raketa-toplar ordusınıñ ögrenüvleri keçirile. Bu tedbirlerniñ ögrenüv maqsatları, hususan, komandanlar ve ştablarnıñ kerçek vaziyet şaraitte tecribesiniñ zemaneviyleştirilmesi ve bölüklerniñ çalışmaları seviyesiniñ teşkerilmesi ola», – dep qayd etile beyanatta.
Arbiy deñiz quvetleri ştabında qayd ettiler ki, deñiz aviatsiyası ve Ukraina Silâlı quvetler diger aviatsiya çeşitleri desteginen, deñiz piyadeleri ve yalı topçuları infrastruktura müim obyektleriniñ saqlavı ve mudafaası, «duşman» avadan endirilgen birliklerinen küreş, diversiya-istihbarat taqımlarını yoq etüv, deñiz yalısı mudafaası boyunca areketlerni ögrenip baqa.
Bunen beraber, Ukraina Arbiy deñiz quvetleri komandanlığında Herson ve Zaporojye vilâyetleri sakinlerine haber eteler ki, «tedbirlerniñ keçirilecek vaqtında arbiy tehnika kolonnaları keçecek, ögrenüvler ve idmanlar keçirilecek, ava tehnikası uçacaq, arbiy atışma işlep ögrenilecek».
Vatandaşlarğa plan boyunca tedbirler keçirilmesi sebebinden peyda ola bilecek qolaysızlıqlarğa añlap davranmağa muracaat etile.
Cenübiy vilâyetlerde arbiy ögerüvler işğal etilgen Qırımdaki vaziyet kerginleşkeninen bağlı.
Avgust 10-da, çarşenbe künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Ukraina «Qırımda terakt» azırlağanı aqqında rusiyeli FSB-nıñ beyanatına izaat berip, ilân etti ki, Kiyev muzakereler yollarını qıdırmay, amma terrorğa keçe.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Kremlniñ Qırım boyunca qabaatlavlarını «mantıqsız ve utanmazca» dep adlandırdı.
Ukraina Silâlı quvetler Baş ştabında Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ beyanatını red ete.
Ukraina Tışqı işler nazirligi ilân etti ki, Ukrainada Kiyevniñ işğal etilgen Qırımda «terrorizm» ile bağlı olğanı aqqında Rusiyeniñ beyanatlarını takbih eteler, bunıñ Kreml tarafından nevbetteki provokatsiya olğanını aytalar ve bütün bu qabaatlavlarnı delilsiz dep red eteler.


text:
Qaradağ NATOnıñ 29-ncı azası oldı. Resmiy qabul merasimi iyünniñ 5-nde Washingtonıñ ABD Devlet departamentinde ötkerildi.
Qaradağnıñ Şimaliyatlantik devletleri añlaşmasına qoşulması, işbu balkan ülkesine Rusiye basqı yapqan devirde ötkerildi.
Qarabağ bayrağı ilk sefer iyünniñ 7-nde NATOnıñ Brüsseldeki ştab kvatrtirasında asılacaq.
Aprel ayınıñ soñunda Qaradağ parlamenti, bu devletniñ tarihiy noqtaiy nazardan Ğarpqa çevirilgenini köstergen, NATO azalığına kiriş añlaşmasını qabul etken edi. Buña Rusiye ve Qaradağdaki Rusşye tarafdarları olğan firqalar qarşı çıqqan edi.


text:
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba emin ki, Qırım ve Lugansk ve Donetsk vilâyetleriniñ işğal altındaki rayonlarını işğalden qurtaruv meseleleri ayrı baqılmalı, yoqsa esnas zorlaşacaq.
Bu aqta o, «Ukraina 24» kanalınıñ yayınında ayttı.
«Şübhesiz, diplomatiyada imkânsız bir şey yoq, amma şimdi, mence, Qırım ve Lugansk ve Donetsk vilâyetleriniñ işğal altındaki rayonlarını işğalden qurtaruv meseleleri eki ayrı mesele olmalı. Muzakere planında bir yerde olmamalı, çünki olarnı bir yerde baqsañ, em Donbasnı, em Qırımnı qaytarmaq daa zor olur», – dedi Kuleba ekisiniñ bir sıra uquqiy farqlarını qayd etip.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 21-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Büyük Britaniya qıraliçesi II-ci Yelizaveta aprel 21-de, cumaaqşamı künü 90 yaşını toldurdı.
Bildirilgen malümatlarğa binaen, II-ci Yelizaveta doğğan kününi Vindzor isarında qorantası ve yaqın dostlarınen beraber qayd ete.
O, qıraliçe vazifesinde 64 sene devamında, Britaniya tarihında bütün monarhlardan eñ çoq vaqıt devamında buluna.
Adet boyunca, Britaniya monarhlarınıñ doğğan künleri munasebeti ile keçirilgen resmiy merasimler iyün ayınıñ ekinci ya da üçünci cumaertesi künü teşkil etile. Bu vaqıt açıq avada merasimler keçirmek içün eñ oñaytlıdır. Bu sene resmiy merasimler üç kün, iyün 10-dan 12-ge qadar devam etecek.


text:
Fevralnıñ 10-nda Ukraina Tış işleler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Belçika Tış işler nazirliginiñ ekitaraflı işbirlik müdiri Anika Van Kalster ile korşti ve işğal etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında aytıp berdi. Aynı zamanda Ceppar, Belçika yarımadanı işğalden azat etüv “Qırım platforması” halqara sammitinde iştirak etecigine ümüt etkenini bildirdi.
Bunı Ukraina TİN matbuat hızmeti haber ete.
“Emine Ceppar, vaqtınca işğal etilgen Qırımdaki vaziyetniñ fenalaşuvı aqqında haber etti. O, Qara ve Azaq deñizleri bölgesinde telükesizlikni yıqqan yarımadanıñ kettikçe artqan arbiyleştirilüvi, ealiniñ demografik erkânınıñ mecburiy deñiştirilüvi, Rusiye işğalci müdiriyeti tarafından insan aqları ve halqara uquqnıñ bozuluvı aqqında aytıp berdi”, – dep yazıla Ukraina nazirliginiñ malümatında.
Haber etilgenine köre, Emine Ceppar “Belçikanıñ 2021 senesi avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilecek “Qırım platforması”nıñ tesis sammitinde iştirak etecegine ümüt etkenini” bildirdi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Brüsselde NATO merkezinde NATO Baş kâtibiniñ siyasiy meseleler ve telükesizlik siyaseti yardımcısınıñ muavini James Appathurai ile körüşip, işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni, hususan Rusiye tarafından askeriyleştirilüvini muzakere etti. Taraflar «Qırım platforması» sammitini de laf etti.
Berilgen malümatqa köre, Ceppar, James Appathuraiğa «Qırım platforması» işi başlağanını aytıp, NATO Baş kâtibi Jens Stoltenberg 2021 senesi avgust ayında tesis sammitini keçirüvde iştirak etecegine ümüt etkenini bildirdi.
Hatırlatamız, Ukraina baş naziri de NATO Baş kâtibini «Qırım platforması» sammitinde iştirak etmesine davet etti.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 21-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı "Qırım platforması" – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Doğma qırımtatar olğan ukrain yırcısı Camala, Qırım.Aqiqatqa eksklüziv intervyüsinde Qırımda soñki sefer Rusiye tafarından yapılğan ilhaqtan evel olğanını ikâye etti.
“2013-ünci yılda, işte beş yıl evelsi… Qırım - inanılmaz derecede dülber, ve men bunı añlayım. Evelleri buña diqqat etmey edim. İşte, ev deseñ ev. Şimdi ise er zaman bu cenkler, bu küreş ne sebepten olğanını añlayım. Bu ınanılmaz derecede güzel yer, Ukraina haritasında bir inci, o yıltıray, o muhteşem”, - tasvir etti Camala.
Yırcınıñ ana-babası ve tuvğan evi aqqında Qırım.Aqiqat saytı içün büyük eksklüziv intervyüsiniñ ekinci qısmında oquñız.
Camala toy ve oğlu doğğanı aqqında aytıp bergen intervyüniñ birinci qısmını mında oqumaq mümkün.
Qırımtatar asıllı ukrain yırcısı Camala 2016 senesi İsveçte (Şvetsiyada) keçken «Eurovision» yarışında ğalebe qazandı. O, qırımtatar halqınıñ sürgün etilüvi aqqında «1944» yırını icra etip, yeñdi. Ukrain yırcınıñ ğalibesinden soñ 2017 senesinde yarış Kyivde ötkerildi.


text:
Cumhuriyet Halk Partisiniñ Eskişehir millet vekili Utku Çakırözer Türkiye Büyük Millet Meclisiniñ minberinden çıqışta bulunıp, Türkiye parlamenti ve Qırımtatar Milliy Meclisi arasında dostluq gruppasını qurmağa çağırdı.
«Qırım mevzusında Türkiye, ne yazıq ki, passiv vaziyette. Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı qarşısında artıq Meclisimiz areketke keçmelidir. Türkiye Büyük Millet Meclisinen Qırımtatar Milliy Meclisi arasında bir dostluq gruppası mıtlaqa qurulmalıdır», – dep yazdı Facebookta Refat Çubarov Türkiye Millet vekiliniñ aytqanlarını.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
2020 senesiniñ aprel ayı. Yalta yolunıñ eñ başındaki şahsiy sektor üstünde beş qulleli qubbe körüne. Dört qulle – Aqmescit Cuma Camisiniñ minareleridir, daa bir – qırmızı qulle kranıdır. Qırımda COVID-19 pandemiyası sebebinden özüni izolâtsiya etüv rejimine baqmadan, cami qurucılığı devam ete.
Qurucılar bir yıl keç qala – Qırımnıñ Rusiye akimiyeti camini 2019 senesi aprelniñ 21-nde açmağa vade etken edi. Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Qırımnıñ sürgün etilgen halqlarınıñ reabilitatsiyasına dair buyruğını imzalağanından 5 yıl keçken edi. Şimdi ise yañı müddetler aydınlatıla – 2020 senesiniñ iyün ayı.
Başta Cuma Cami eki prezident – Ukraina ve Türkiye – imayesi altında qurulacaq edi. 2014 senesi aprel ayında hatıra taşını ve bina temelini qoyacaq ediler. Qırımnıñ Rusiye işğali sebebinden planlar deñişti, artıq Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannı Rusiye prezidenti cami açılışına davet ete.
İşğalden soñ Rusiye eyyeti erkânında Türkiyege bir qaç kere barğan Rusiye Devlet dumasınıñ Qırım deputatı Ruslan Balbek ise cami açılışı «halqara bayram» olacaq, dep ayta: «Qırımtatarlar, musulmanlar öz evinde Cuma Cami açılışında pek müim musafirlerni qarşılamağa azırlanmalı».
Bazı qırımtatar faalleri de cami qurucılığını «savap iş» dep adlandıra. Aynı vaqıtta qayd etkenlerine köre, cami diniy sebeplerden taqip etilecek yañı insanlarnı tapacaq «FSB yeri olmamalı». Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ fikirince, Aqmescitteki Cuma Caminiñ gumanitar ya da içtimaiy-medeniy vazifesi yoq: «Putinniñ imic leyhasıdır, Keriç köprü, «Tavrida» yolu ve ala limanı kibi».
Cuma Cami qurucılıqnıñ bu basamağında nasıl körüne – Aqmescitten kelgen fotoresimlerde baqıñız.


text:
Cemaat jurnalisti ve qırımlı bloger Nariman Memedeminov terrorizmge açıq sürette çağırğanında qabaatlanıp, 2 yıl ve 6 ay yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etildi. Bu qararnı Rostov-na-Donudaki Rusiye Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi çıqardı. Nariman Memedeminov qabaatını tanımadı.
Blogerni taqip etüvniñ sebebi daa Rusiyeniñ Qırım işğalinden evel çıqqan eki YouTube levhası oldı. Rusiye Ceza kodeksiniñ 205-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden qabaatlav aydınlatıldı – «İnternet ağını qullanıp, terror faaliyetini kerçekleştirmek çağıruvları». Rusiyeniñ «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Memedeminovnı siyasiy mabüs olaraq tanığan edi.
Nariman Memedeminov soñki sözünde, ya da özü aytqanı kibi, daa bir sözünde onıñ ükmü Rusiye adliyesiniñ şablonlarından birine mensüp:
«Şablon uquqı ya da şablon mahkemeleri – Rusiye Federatsiyasınıñ mahkemeleri ve uquqını böyle adlandırmaq mümkün… 2003 senesi Yuqarı mahkemeniñ qararı bar – «Hizb ut-Tahrir» ya da «Hizb ut-Tahrirnen» bağlı bir şey aqqında ayttıñmı? Oldı! Terrorizmni açıq sürette aqlağan ekensiñ! Saçmamı? Razım! Amma bu absurd sebebinden bir buçuq yıldan berli men apiste yatam! «Şablon uquqınıñ» daa bir misali: «Qırımtatar Milliy Meclisini ekstremist teşkilâtı olaraq tanımaq». Oldı! Meclis azası olasıñmı ya da Mecliske duyğudaşlıq etesiñmi – mına saña 282-nci madde – ekstremizm. Nasıl olur? Amma qırımtatarlarnıñ milliy areket tarihı on yıllar devam etip, on biñlernen insandan ibaret… Qana, susıñız! Ne bar, kimler bar, meraqlı degil, añlaşıldımı?! Qarar bar: «Meclis ekstremistler», sen de ekstremistsiñ demek! Bugün bizge – Qırımnıñ musulman qırımtatarlarına – terrorist ve ekstremist aytmaq kimseniñ aqqı yoq, çünki bu yalan! Çıqarğan vesiqalarıñızda olğan raqam ve büyükligi müim degil, eminim, qarar insanğa ait degil».
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Rusiye mahkemesiniñ qararını «tamamen qanunsız» dep saya.
– Elbette, bu Rusiye mahkemesi ve iç bir delilniñ emiyeti yoq. Nasıl olsa da, Rusiye mahkemesi bile Narimannıñ tutulması, apiske alınması, mahküm etilmesi içün sebep olaraq aydınlatılğan şeylerniñ boş olğanını kösterip olamadı. Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu vaziyette qabaatlavnıñ boş olğanını gizlemek içün qarar çıqardı. Mabüslerni, hususan Nariman Memedeminovnı zat ettirmek içün işimizge devam etecekmiz.
Qırımlı advokat Edem Semedlâyev müvekkiliniñ «SİZOda olğan bir künni eki olaraq» saymaycaqlar, dep ayttı, çünki o, terror maddesine istinaden mahküm etildi – aks alda Memedeminov mahkemede azat etilecek edi. İmayeci mahkümniñ apis cezasınıñ müddeti daa arttırıla bile, dep qorqa:
«Nariman bu ükümni kene de şikâyet etecek. O, qabaatlı olğanını tanımay, onı aqlamaq kerek, dep tüşüne. Mence, prokuraturanıñ fikri de deñişmedi, prokuratura bu ükümni şikâyet etecektir, çünki altı yıl apis cezası berilmesini istegen edi. Nariman ükümge raat yanaştı, er keske teşekkür bildirdi – pek çoq adam keldi. Tünevin Kyiv şeerinde mitingge çıqqan zenaatdaşlarına minnetdarlıq bildirdi».
Nariman Memedeminovnıñ dostu Seytumer Seytumerov onıñ Qırımda cemaat jurnalistikasınen nasıl oğraşmağa başlağanını hatırlay.
Narimannıñ küreşçi tabiatı er vaqıt bar edi: bir şeyni doğru saysa edi, bir şeyge baqmadan, buña ıntılğan ediSeytumer Seytumerov
– Bir-birimizni balalıqtan tanıymız, bir şeerde oqudıq. Men Aqyar milliy tehnik universitetinde oqudım, o – başqa aliy oquv yurtunda. Studentlik yıllarında pek sıq körüşken edik. Narimannıñ küreşçi tabiatı er vaqıt bar edi: bir şeyni doğru saysa edi, bir şeyge baqmadan, buña ıntılğan edi. 2014 senesi, Rusiye ordusı yarımadanı işğal etkende, repressiyalar başlandı. Nariman bunı aydınlatmaq kerekligini añlağan birinci insanlardan biri edi. Yani, o, bu aqta aytmaq kerek olğanını añlağan edi. Birinci Aqyar davası («Hizb ut-Tahrirde» iştirak etüv ile bağlı – QA) başlağanda mahkemege barmaq kibi bir şey daa yoq edi – Nariman ise mahkemelerge bara edi. İnsanlarnı kirsetmey, bir sıra zorluq çıqara ediler, amma o, bara edi.
Seytumer Seytumerovnıñ aytqanına köre, Nariman Memedeminov onıñ fotoresimnen oğraşqanını bilip, dostundan Qırımdaki mahkeme esnaslarını aydınlatmasını rica etti.
Güzel Qırım manzaralarından siyasiy mabüslerniñ qorantalarına, mahkeme esnaslarına keçkenimniñ sebepçisi oldıSeytumer Seytumerov
– Güzel Qırım manzaralarından siyasiy mabüslerniñ qorantalarına, mahkeme esnaslarına keçkenimniñ sebepçisi oldı. O vaqıt «Qırım birdemligine» qoşulğan edim, beraber bunı aydınlatqan edik. Söz sırası, Nariman apiske alınğan kününe qadar bir çoq işaret alğan edi. Quvetçiler evlerge sürip kirgende tintüvlerde olmağa kelgeni içün bir qaç memuriy dava açılğan edi. Tutulmazdan evel onıñ da evi tintildi. Bularnı onı sustırmaq ya da ketmege mecbur etmek içün yapılğan basqı dep sayam. Nariman da bunı yahşı añlay edi, amma men, o, daa birisi indemese – işğalciler istegenine irişecegini añlay edi. Şunıñ içün o, bir şeyden qorqmayıp, Qırımdaki repressiyalarnı printsipial şekilde aydınlatmağa devam etken edi.
Nariman Memedeminovnıñ ömür arqadaşı Lemara Memedeminova Qırımda oña apiske alınğan aqayınen körüşmege izin berilmey edi, dep tarif ete.
Qırımda apiske alınğan soñ bir resmiy körüşüvimiz olmadı: tahqiqatçı ruhset bermey edi ve bittiLemara Memedeminova
– O, er vaqıt er kesni tüşünecek adamdır. Onıñ birinci körüngen çizgisi – insaniyetliligidir. Elbette, bu meni ayrette qaldırğan edi, pek tez evlendik – eki-üç ay keçken edi. Ömür arqadaş olaraq er daim diqqatlı edi, baba olaraq – pek tırışqan edi, vaqtı pek az edi. O, eki işte çalışıp, 2014 senesinden başlap ise er vaqıt çıqıp çıqarsa da, maña, balalarğa vaqıt ayırmağa tırışa edi. Ya yardım etmek, ya qorantanen olmaq içün vaqıt ayıra edi. Nariman – büyük yürekli adam, Allahqa aqayım içün şükürler olsun. Qırımda apiske alınğan soñ bir resmiy körüşüvimiz olmadı: tahqiqatçı ruhset bermey edi ve bitti. Birinci körüşüvimiz Rostovda oldı, bir aydan soñ, onı alıp ketkenlerinde. Mında ayda eki kere eki-eki buçuq saatlıq körüşüvler ola.
Qırımlı aq qorçalayıcı ve faal Lutfiye Zudiyevanıñ qayd etkenine köre, mahkümniñ ailesine qırımtatar cemaatı qoltutacaq.
– Siyasiy mabüsler, şu cümleden dostumız ve zenaatdaşımız Nariman Memedeminov bugünde-bugün qırımtatar halqınıñ diqqatını celp eteler, olarğa er ceetten – em maneviy, em maddiy – yardım kösterile. Halqımıznıñ sürgünlikte, Qırımğa qaytqanda olğan taqım ruhı bugün de saqlanıp qaldı. Şu sebepten er birimiz şimdi bu qorantalarnıñ yanında olmaq maneviy ve ahlâqiy borcumız ola, dep tüşüne.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.
Aleksandr Yankovskiy, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ müellifi ve muarriri


text:
Rusiye Aqyar akimiyetiniñ Sağlıq bölügi, qızamıq aşınıñacele yedegini yapqanlarını iddia ete. Bu aqta fevral 14-ünde bölükniñ baş mütehassıs-epidemiologı Sergey Grıga bildirdi.
“Sağlıq bölügi acele aşı yedegini yaptı, ilk evelâ epidemiyağa qarşı tedbirler keçirmek içün. Şimdilik qızamıq aşılavı içün üc biñ doza satın alınmaqta. Bundan ğayrı, 47 biñ doza Aqyarğa aprelde ketirelecek ve kütleviy aşılav yapılacaq”,- dep, qayd etti o.
2018 senesiniñ soñundan şimdigece Aqyarda 5 qızamıq çıqarması (3 büyük, 2 bala) qayd etildi.
Evel bildirile edi ki, yılnıñ başından Qırımda 12 qızamıq çıqarması belgilendi.
2018 senesi noyabrde Aqyarda qızamıq adisesi qayd etildi.
2018 senesi ilhaq etilgen Qırımnıñ Aqmescit, Kezlev ve Saq rayonlarında qızamıq çıqarması qayd etile edi. Rospotrebnadzor 17 adiseni tasdıqladı.
2018 senesi Bütün dünya sağlıq saqlav teşkilâtı Avropada qızamıq adisesiniñ rekordlı çıqaruv sayısı belgiledi. İlk altı ay devamında 41 biñ adamdan çoq qızamıq çıqardı, bu - keçken 10 yılnıñ eryıllıq köstergiçlerinden çoq.
Qızamıq adamdan-adamğa qolaylıqnen keçe, öksürik, yaqın toqunuvlarnen keçe. Virus eki saat devamında faal qalıp, avada ya da ten üstünde yaşay. Hasta başta sade suvuqlanuv alâmetlerini duya: tımav, sıcaqlıq, öksürik, tahminen bir aftadan eşken peyda ola (evelâ başta, soñ - bedenniñ yuqarı ve tüpteki qısımlarında). Qızamıq sebep olğan ağırlaşuvlarnıñ arasında - siñir sistemasınıñ zararlanuvı (entsefalit), pnevmoniya, otit, körüv qabiliyetiniñ ğayıp oluvı bar.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «Yañı Qapu» ukrain buksiriniñ miçmanı Yuriy Budzılonı apiske aldı. Rusiye mahkemesi endi beş deñizcini nezaret altına aldı.
Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Budzılonı apiske almaq qararını Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qadısı Andrey Dolgopolov çıqardı. Miçman 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar nezaret altında qalacaq.
Salı künü Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi FSB tutqan bir kaç ukrain deñizcisini eki ayğa apiske aldı. «Yañı Qapu» buksiriniñ ekipaj azası Volodımır Varimez, «Nikopol» kateriniñ deñizcisi Sergiy Tsıbizov, «Nikopol» kateriniñ üyken deñizcisi Andriy Oprısko ve «Yañı Qapunıñ» üyken deñizcisi Viktor Bespalçenko 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar nezaret altında qalacaqlar. Aqmescitte Ukraina askerleriniñ mahkemesi devam ete.
Ukraina deñizcileri Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden sıñırdan qanunsız keçüvde qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiyeniñ FSBsi tarafından tutılğan Ukraina deñizcilerini cenk esiri olaraq tanıdı.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Mayısnıñ 9-ında saba Aqyarda dört yañı COVID-19 hastalığı adisesi qayd etildi. Hastalarnıñ episi evel koronavirusqan oğragan adamlarnen alâqada bulundı, bildire Aqyarnıñ rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgenine köre, umumen Aqyarda 122 koronavirus infektsiyası adisesi bar, 21 adam yahşı oldı, eki adam öldi.
"Şimdilik infektsiya hastahanesinde 129 adam nezaret altında buluna, №9 şeer hastahanesinde - 98. Yaşağan yerlerinde 1069 adam baqıla. Şeerde yañı yuquv merkezleri belgilenmedi", - denile beyanatta.
Qırımda 189 koronavirus hastası bar. 24-ü çetelden keldi, 19-ı – Rusiyeden. 23 hastanıñ Rusiyeden kelgenlernen alâqası oldı, 123 kişi laboratoriyada tasdıqlanğan hastalarnen alâqada olğan edi. 57 kişi tüzeldi, 130 adam tedaviylenmekte.
Daa evel Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ bildirgenine köre, mayısnıñ 8-inde 12 yañı koronavirus hastası qayd etilgen edi.
Qırımda mayısnıñ 12-nden itibaren koronavirus yuqunçına oğrav telükesi sebebinden mecburiy maska rejimi kirsetile.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti işğal etilgen Qırımda yaşağan balalarğa «Ukrainanıñ parlaq balaları – bala icadınıñ yarışı» Şarqiy regional yarışında iştirak etmege yasaq etti.
Bu aqta Ukraina prezidentiniñ Yuqarı Rada vekili, Ukraina halq deputatı İrına Lutsenko bildirdi.
«Ukrain medeniyeti inkişaf etkeniniñ parlaq örnegi Ukrainada «Ukrainanıñ parlaq balaları» bala yarışınıñ keçirilüvi ola. Kramatorskta Lugansk, Donetsk ve Qırım balaları içün yarış keçirgen edik. Qırımlı balalarğa ve olarnıñ ana-babalarına Rusiye Federatsiyasınıñ FSBsi yarışqa barmağa yasaq etti. On altı baladan tek dördü keldi – Ukrainanıñ işğal etilmegen topraqlarında yaşağanlar», – dep bildire Lutsenkonıñ aytqanlarını Petro Poroşenko Blokunıñ matbuat hızmeti.
Onıñ qayd etkenine köre, yarışta balalar ukraince çıqışta bulundı – «devlet tiliniñ ğalebe triumfıdır».
Rusiye FSBsi mezkür malümatnen bağlı bir izaat bermedi.
Martnıñ 14-nde haber etilgeni kibi, Kramatorskta «Ukrainanıñ parlaq balaları – bala icadınıñ yarışı» Şarqiy regional yarışınıñ bayram kontserti olıp keçti. Mında yarış finalında Qırım temsilcisi Qırımnıñ Canköy rayonından 11 yaşında Emiliya Kurtseitova belgilendi. Final martnıñ 29-nda Kyivdeki Ukraina Sarayında olacaq.
Bundan ğayrı, jüri diger qırımlı iştirakçilerni de qayd etti: 1-inci yer, Ukraina halq deputatı Maksim Yefimovdan ve teşkiliy komitetten mahsus bahşış alğan 15 yaşında Asiye Abhairova (Jamalanıñ «1944» yırını icra etti); 2-nci yer ve seyircilerniñ sevgisini qazanğan Alim Osmanov, 14 yaşında («Ne tvoya viyna»); 3-ünci yer ve Ukraina prezidentiniñ Yuqarı Rada vekili İrına Lutsenkodan mahsus bahşış – 12 yaşında Server Karabayev («Barhattsı»).