text:
Äzerbayjannıñ memlekettik kedendik komïteti (MKK) 2016 jılı Türkïyamen jäne Qazaqstanmen elder arasında almasatın tawarlar men kölik quraldarı twralı aldın ala aqparattandırw twralı kelisimge qol qoyudı josparlawda.Bul twralı Day.Az xabarlağanday, MKK tïimdilikti bağalaw jäne damw bağdarlamaları bas basqarmasınıñ bastığı, keden qızmetiniñ general-mayorı Ïgbal Babaev mälimdedi.
«Keden salasında IT-texnologïyanı damıtw strategïyasınıñ ayasında üş basım bağıt bar. Memlekettik keden komïteti men basqa elderdiñ keden qızmetteri arasındağı qatınastardı jetildirw solardıñ qatarına kiredi. Qazirgi waqıtta basqa elderden Äzerbayjanğa äkelinetin jäne elden şığarılatın tawarlar men kölik quraldarı twralı aldın ala aqparattandırw twralı kelisimge Özbekstan, Grwzïya, Reseymen, sonday-aq GWAM ayasında Wkraïnamen jäne Moldovamen qol qoyıldı. Qazir Türkïya, Ïran, Qazaqstan jäne TMD-nıñ basqa da elderimen osınday joba äzirlewdemiz», - dedi ol.
Babaev atap ötkendey, aldın ala aqparattandırwdı engizw şekara arqılı tawarlardıñ ötw ürdisin jedeldetedi, sonday-aq ıqtïmal täwekelder twralı aldın ala bilw jäne kontrafaktilik önim täwekelderin azaytw üşin täwekel-menedjmentti paydalanwğa mümkindik beredi.
Babaevtıñ aytwınşa, keden organdarınıñ qızmetinde aqparattıq texnologïyalardı damıtwdıñ tağı eki bağıtı «bïznes-keden» jäne «keden-memleket» äriptestigin jetildirw bolıp tabıladı.
Babaev qazirgi waqıtta elektrondıq deklaracïyalawdı engizw jumıstarı jürip jatqanın qostı. «Yağnï, qağazdı paydalanatın jalğız sala bul deklaracïya toltırw. Osı texnologïyanı engizsek, keden operacïyaların jürgizgen kezde jüz payız elektrondıq negizge köşemiz dep aytwğa boladı», - dedi ol. Keden jäne basqa da memlekettik organdar arasındağı qatınastarğa qatıstı aytar bolsaq, dep atap ötti ol, osı bağıttağı barlıq aqparat almasw elektrondıq türde jüzege asırıladı.
«Munda äñgime qalay bolğanda da kedendik resimdewge qatısatın memlekettik organdar jayında bolıp otır. Bizdiñ kedendik qızmetterdi basqarwdıñ birıñğay avtomattandırılğan jüyesi 14 memlekettik organmen jumıs isteydi. Bul bizdiñ bazağa olar bergen lïcenzïyalar, sertïfïkattar, ruqsat qujattarı, blankter, xattar jäne t.b. barlıq aqparattı jïnawğa mümkindik beredi. Bul öz kezeginde, osı bağıttıñ aşıqtığın qamtamasız etedi», - dedi ol.
Derekközi: QazAqparat
Tegï: Narıq jäne turmıs,
Kommentarïï


c: text/html

text:
Yanvar 23-te işğalci akimiyet tarafından işğal etilgen Qırımdan sürgün olunğan Qırımtatar milliy areketiniñ faali Sinaver Kadırov yarımadanı terk etip, Herson şeerinde buluna. Bunı Sinaver Kadırovnıñ özü Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Al-azırda Hersonda toqtaldım, şimdi aqşam yemegini aşap, raatlanmağa isteyim, yarın bir qaç körüşüvim bar. Bugün raatlanırım, yarın devam eterim», – dedi Sinaver Kadırov.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ sağlıq aqqında sualine qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçisi olıp keçkenlerge baqmadan, alı yahşı olğanını ayttı.
«Sağlıq bazıda bozulmaq ve yaşağanımıznı köstermek içün bardır. Aks alda sağ olğanını nasıl añlaycaqsıñ», – dep qayd etti o.
Malüm ki, cuma künü, yanvar 23-te Meclis azaları Eskender Bariyev ve Abmecit Suleymanov ile birlikte Qırım çıqışında Rusiye sıñır bekçileri tarafından yaqalanğan qırımtatar milliy areket iştirakçisi Sinaver Kadırov Ermeni Bazar mahkemesiniñ qararı ile Qırımdan sürgün etilecek.
Faal şunı da qayd etti ki, mahkeme onıñ sağlığı aqqında aytqanlarına qulaq asmadı.
Sinaver Kadırov ekimniñ mesleatına yol alğan edi.
Lâkin Rusiye mahsus hızmetleri oña, çetel vatandaşına kibi, sıñırdan keçüv vaqtında memuriy bozuv aqqında bildirip, bir qaç saatlik «subetlerden» soñ mahkemege alıp kettiler.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, yanvar 23-de gece Qırımtatar halqınıñ aq-uqularını qorçalav komitetiniñ koordinatorları Eskender Bariyev, Abmecit Suleymanov (ekisi de Meclis azası ola) ve Sinaver Kadırov Çonğar «Rusiye sıñırında» uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından yaqalandılar. Er biri ukrain pasportını kösterdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qwjatqa säykes, özbek tarabı mektep qwrılısına jer böledi äri qwrılıs alañında täjik jwmısşılarınıñ qauipsizdigin qamtamasız etedi. Sonımen birge qwrılıs kompaniyasın keden salığınan bosatadı.
Qwrılıs ayaqtalğan soñ, ğimarat Samarqan äkimşiligine tapsırıladı. Özbekstanda täjik diasporası negizinen Bwhara, Samarqan, Namangan, Swrhandariya jäne basqa aymaqtarda twradı. Resmi statistika boyınşa, Sovet zamanında Özbekstanda 380 täjik tilinde oqıtılatın mektep bolğan. Biraq soñğı 25 jılda edäuir qısqardı.
Jıl basında täjik diasporası twratın aymaqtıñ twrğındarı mwğalim jetispeytindigin aytıp, Täjikstan jäne Özbekstan prezidentterine hat jazğan.
Abai.kz


text:
Rembrandt
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (İyul 15, 1606 - Oktyabr 4, 1669) belgili Gollandiyalı su'wretshi.
Ol Leiden qalasında tuwılg'an. 1631-jılı Amsterdamg'a jasaw ushın ketedi, sebebi ol jerde ko'plegen adamlar ol haqqinda esitken ha'm olardın' portretin salıwın qa'ler edi. Ol Saskia van Uylenberg atli hayalg'a uylenedi. Olardın' to'rt balası bolg'an, biraq olardan u'shewi ju'da' erte qaytıs boladı. Saskia qaytıs bolg'annan keyin, Rembrandt Hendrickje Stoffels atli o'zinin' xızmetker hayali menen jasaydı ha'm olardın' Kornelia atlı qızı boladı. Rembrandt 1669-jılı 4-oktyabrde Amsterdamda qaytis boladı.
Rembrandt ko'plegen ju'da' belgili su'wretlerdi salg'an. Olardın' birewleri ju'da' u'lken, birewleri qaran'g'ı ha'm qayg'ılı bolg'an. Ol ju'da' jaqsı su'wretshi bolg'anı sonshelli, ko'plegen su'wretleri adamda waqıyada qatnasıp atırg'anday sezim tuwdırg'an. Rembrandt ta'repinen salıng'an su'wretlerdi du'nya ju'zi boylap belgili sanaat gallereyalarinda ko'riwge boladi.


text:
Qazaqstandıq üş tennïsşi Ewropada ötetin twrnïrlerge qatısadı.
Çempïonat.kom saytınıñ xabarlawınşa, Yulïya Pwtïnceva Nyurnberg qalasında (Germanïya) ötetin twrnïrdiñ 8-şi raketkası bolıp tirkelgen. Onıñ alğaşqı qarsılası iriktew sayıstarınan ötken tennïsşilerdiñ biri bolmaq.
Yaroslava Şvedova men Zarïna Dïyas Strasbwrg (Francïya) qalasında baq sınamaq. Ya.Şvedova francïyalıq Karolïn Garsïyamen, Z.Dïyas amerïkalıq Şelbï Rodjerspen şeberlik bayqaspaq.
21 mamır küni märege jetetin qos twrnïrdiñ de jülde qorı - 226750 AQŞ dolları.
Tegï: Sport jañalıqtarı, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, 2021 senesinde ülke Avropa Birliginde azalıq perspektivasını alacağına eminligini ifade ete.
Yanvarniñ 26-sında Davostaki iqtisadiy forumnıñ çerçivesinde yapqan çıqışından soñ Poroşenko: «Men bütünley eminim ki, Avropa skeptikleriniñ populizminden soñ er şey yahşı olacaq. 2021 yılında deñişecek tek şey – Ukrainanıñ Poloniya ve Litva yardımınen Avropa Birliginde azalıq perspektivasınıñ elde etmesidir», – dedi.
Keçken ayda Poroşenko «yaqın kelecekte» Ukrainanıñ NATO ve Avropa Birliginde azalığı aqqında referendumlar yapılacağını bildirdi.
2017 senesi iyünniñ 11-nde Ukraina vatandaşları içün AB ve «şengen» devletlerine qısqa muddetke barğanda (işke kirmek aqqı berilmeden er 180 kün içinde 90 künge qadar) viza liberalizatsiyası quvet aldı.
2017 senesi sentâbrniñ 1-nde Assotsiatsiya aqqında añlaşma quvet aldı. Bu adım Ukraina ile Avropa Birligi arasında alâqalarnı pekite ve mezkür vesiqa etrafındaki siyasiy adımlar ceryanını yekünley. Añlaşmanıñ bir çoq normaları 2014 senesinden başlap artıq tatbiq etildi, lâkin onıñ tolusınen quvet alması, Brüssel ile Kyiv arasında tış siyaseti, ticaret, adalet, tasil, ilim, tehnologiyalar ve diger beñzer saalarda daa sıq emekdaşlıqnı temin ete.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyetiniñ Rusiye Federatsiya Şurası tarafından tasdiqlanılğan «vatanperver stop-kâğıtı»na kirsetilmesini Qırım aqqında kerçek malümatqa qarşı küreş olaraq adladı.
Bu aqta o Qırım.Aqiqat mühbirine ayttı.
«Qırımnıñ, ve umumen Rusiyeniñ bugünki vaziyeti maña cenkten soñ AQŞ añdıra, o vaqıt anda kommunistlerge qarşı, ya da orta asırlarda cadılarğa qarşı av alıp barıla edi. Bu yayğara tek bir şeyge bağlı – bugün Rusiye vatandaşı içün doğru malümatnıñ elde etilmesi imkânsız olğanını istey. Akimiyet sakinlerni, telekorüv aqqında aytsaq, diñleyici ve seyircilerni çeşit taraflama malümatnı elde etmek imkânlarından marum etmege tırışa», – qayd etti o.
Celâl dey ki, İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyeti «Qırım insan aqlarınıñ bozuluvını qayd etmege ve halqara teşkilâtlarğa bildirmege yardım ete edi».
Rusiye Federatsiya Şurası Baş prokuraturağa «istenmez teşkilâtlar» aqqında qanun boyunca teşkerilecek 12 çetel teşkilâttan ibaret cedvelni yolladı. Cedvelge Şuranıñ 156 azası qol tuttı.
Evel bildirilgeni kibi, «vatanperver stop-kâğıtına» «Açıq cemiyet» İnstitutı (Soros Fondu), Demokratiya milliy fondu, Halqara cumhuriyet institutı, Halqara meseleler boyunca milliy demokratik institutı, Makartur Fondu, Freedom House, Çarlz Stüart Mott Fondu, «Demokratiya içün tasil», Şimaliy-Avropalı demokratiya merkezi, Bütündünya ukrainlerniñ kongressi, Ukrain Bütündünya koordinatsion şurası ve İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyeti kirdi.


text:
Aprel 26 sabasında Rusiye telükesizlik hadimleri Qarasuvbazarda qırımtatar iş adamı ve cemiyet erbabı Resul Velilâyev ile alâqalı evler ve iqtisadiy obyektlerde keniş mıqyaslı operatsiya keçirdiler. Rusiyeniñ Tahqiqat komiteti oña ait «KrimOpt» tarqatıcı şirketke qarşı cinaiy iş açtı.
Telükesizlik hadimleri Velilâyevniñ özü, ve bunıñ kibi de aqrabaları: kiçik qardaşı Ekrem, qız qardaşı Zera ve oğulları Ayder ve Rustemniñ evlerine tintüv ile keldiler. Ondan ğayrı, FSB hadimleri OOO (sıñırlanğan mesüliyetli şirket) «KrımOpt» şirketiniñ mudiri Ali Bariyev ve şirketniñ daa bir hadimi Asan İbraimovnıñ evlerini tinttiler.
Velilâyevniñ şirketini telükesizlik talaplarınıñ bozuluvında qabaatlaylar, lâkin tahqiqatçılarnıñ muayen iddiaları şimdilik belli degil.
«Siz olmasañız, yardım etersiñiz»
Olıp keçken vaqialarnı közetken Qırım cemiyetçisi Abdureşit Cepparov, «KrımOpt»nıñ top-meneceri Ali Bariyevden tintüv esnasında tehnikasını – planşet ve smartfonnı musadere etkenlerini bildirdi. Özüni Aqmescitke sorğuğa alıp kettiler.
Cepparovnıñ aytqanına köre, tintüvni FSB hadimleri keçire edi. Aynı zamanda, tışarıda tam taqımlı OMON uruşmacıları tışarıdan evniñ etrafını sarıp alğan edi. Velilâyevler ve Bariyevniñ evleri yanına, yurtdaşlarınıñ taqdirlerini qayğırğan qomşuları kele edi.
«Qırım birdemligi» areketiniñ iştirakçileri Facebookta vaqianıñ yerinden canlı translâtsiya ete ediler. Yayınlarğa köre, yerli sakinler ile OMON hadimleri arasında arada-sırada söz davalar olıp keçe edi.
Telükesizlik hadimleri toplaşqanlardan yayınnıñ toqtatılmasını talap ete ediler. Bir qaç daqqadan soñ toplaşqanlarğa Resul Velilâyev özü çıqtı ve video çıqarılmasını toqtatıp, dağılmaqnı rica etti.
İş adamı: «Yigitler, menim tek bir ricam: mında ne olsa-olsun – biz onı bu yerde çezermiz. Siz mında olmasañız, pek yardım etersiñiz», – dedi.
Yigitlerniñ ekisi Velilâyevden, telükesizlik hadimleri onı qorquzmaylarmı, dep soradı. Ev saibi bu sualge menfiy cevap berdi.
Tintüvden soñ Resul Velilâyev ile şirketiniñ mudiri Ali Bariyevni Aqmescitke sorğuğa alıp kettiler. «KrımOpt»nıñ ortaq saibesi olğan qız qardaşı Zeranı başta Rusiye İİNiniñ Qarasuvbazardaki idaresine ve ondan soñ, cemiyetçi Abdureşit Cepparovnıñ bildirgenine köre, onı da Aqmescitteki Tahqiqat komitetine alıp kettiler.
Velilâyevler qorantası ve olarnıñ şirketinde çalışqanlarnıñ evlerinden ğayrı, tintüv Qarasuvbazarda bulunğan «KrımOpt» şirketiniñ baş ofisinde de keçti.
«Qırım birdemligi» areketiniñ malümatına köre, telükesizlik hadimleri şirketniñ territoriyasında bulunğan anbarnıñ qapısını qırdılar.
Faaliyetçi Abdureşit Cepparovnıñ aytqanına köre, aprel 26-da Qarasuvbazarda ve bütün Qırımda İİN ve OMON vekilleri Velilâyevge ait «Güzel» ağınıñ tükânlarını blok ettiler.
İş adamı, siyasetçi ve hayriyeci
Resul Velilâyev Qırımda belli bir şahıs. Yarımadada işnen 1990-nci yıllarda oğraşıp başladı. Onıñ baş aktivi – «KrımOpt» tarqatıcı şirketi – yarımadada 1997 senesinden başlap çalışa. Şirketniñ resmiy saytında, onda al-azırda 6 biñden ziyade muşteri, istisalcılar ile 30-dan ziyade vastasız alâqa ve 500-den ziyade çalışqan adam bar, dep bildirile. Velilâyevniñ tarqatıcı şirketi, «Güzel» hususiy ticaret ağından ğayrı «Furşet», «Sosedi», «Yabloko», Novus ve Fozzy tükânlarına mallarını ketirip teslim ete edi.
Velilâyev işten ğayrı siyasiy faaliyetnen de oğraşa edi. 2002 senesinden 2006 senesine qadar QMC Yuqarı Radasınıñ deputatı edi. 2010 senesinden 2014 senesine qadar Qarasuvbazar şeer şurasına saylanğan edi. Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ vekili edi.
Daa evel Velilâyev, Qırım siyasetçisi, «Bölgeler fırqası»nıñ vazifeli azası Boris Deyçke yaqın edi. Qarasuvbazar Deyçniñ çiftligi sayıla edi. 2012 senesindeki Ukraina Yuqarı Radasına saylavında iş adamı onıñ vekili edi. Aynı zamanda, Meclis Qarasuvbazar saylav bölgesinde diger namzet – Eskender Bariyevge resmen qol tuta edi.
Velilâyev aynı zamanda faal bir cemiyet erbabı ve hayriyecidir. 2001 senesinde iş adamı Qarasuvbazarda qırımtatar şairi ve alimi Bekir Çoban-zade eykeliniñ qoyulmasına para ayırdı. 2003 senesinde Velilâyev, qabiliyetli balalarğa stipendiyalar bermek, yarışlar ötkemek, hastahanelerge, mekteplerge ve diger muessiselerge yardım etmek içün para ayırğan hayriye fondunı meydanğa ketirdi.
Qırımda 2014 senesiniñ vaqialarından soñ iş adamı siyasiy faaliyetini toqtata, lâkin hayriye işlerini devam ettire. O, Qarasuvbazardaki Svâto-Nikolskiy baş kilsesiniñ abadanlaştırılmasına ve Cuma Caminiñ qurulmasına para ayırdı. Üç yıl evel cami tantanalı surette açıldı.
Velilâyevte bundan evel de Rusiye telükesizlik hadimleri ile problemalar olğan edi. 2015 senesiniñ aprelinde onda ve onıñ qardaşı Remzide tintüvler keçirildi. Olardan soñ Remzini sorğuğa alıp kettiler. Bu tahqiqat areketleri, ağasınıñ «fevral 26 işi» boyunca şaat olaraq keçkeni ile bağlı edi.
Velilâyevlerde şimdiki tintüvler Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi tarafından açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirildi. Tintüv protolkollarını körgen şaatnıñ malümatına köre, iş, Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 238-nci maddesiniñ 2-nci qısmı (telükesizlik talaplarına uymağan mallar ve mahsulatnıñ istisalı, saqlanması ya da satılması, ve bunıñ kibi de işlerniñ yapılması ve hizmetlerniñ kösterilmesi) boyunca açıldı. Tahqiqatçılarnıñ Velilâyevniñ şirketine qarşı muayen iddiaları şimdilik belli degil.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, telükesizlik hadimleriniñ areketleri – yurtdaşlarıma qarşı repressiyalarnıñ devamıdır, dedi.
Ukraina Tış işleri nazirliginiñ spikeri Maryana Betsa da vaziyetke aynı şekilde qıymet kesti.
O, Twitterde: «İşğal etilgen Qırımda yañı qanunsız tintüvlerni qatiyen taqbih etemiz. Qırımtatarlarnıñ diskriminatsiyasıdır. Cinayetlerniñ delillerini halqara mahkemelerge taqdim etecekmiz», – dep yazdı.
Aynı zamanda, cemiyetçi Abdureşit Cepparov, olıp keçken şeyler, Resul Velilâyevniñ işi saasındaki raqipleri tarafından yapılğan fitneler olmaq mümkün, dep saya.


text:
QIRIM – KIRIM
Qırım (ukraince KpиM, rusça KpыM) – Qara deñizniñ şimaliy tarafında bir adlı yarımadada bulunğan bir ülke, qırımtatar halqınıñ vatanı. Meydanlığı 26,2 biñ km². Ealisiniñ sayısı 1.994 300.kişi (2005 s. malümat). Memuriy ceetten Qırım (Aqyar şeerinden ğayrı) 1991 senesinden berli Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyetidir.
Qırım tarihı
Hersonesos şeeriniñ viranesi, Aqyar.
III Aleksandr imperatorınıñ sarayı, Massandra.
Qarılğaç yuvası 1912 senesi quruldı
Qırımda kommunist mitingi, 1924
Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi – tavrlar.
M.E. (milâttan evel) XII asır — Qırım çöllerinde kimmerler yaşap keldiler.
M.E. VII asırnıñ ortası — Kimmerler Qırımdan skitler tarafından quvuldılar.
M.E. VII—VIII asırlar — Yunanlar Qırımğa kelip öz şeerlerini qurıp başladılar.
M.E. V asır — Şarqiy Qırımdaki yunan şeerleri Bosporos Devletine birleştiler.
M.E. 422 senesi — Yunanlar Hersonesos şeeriniñ temelini qoydılar.
M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı.
M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos Devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Evpator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezaret altına keçeler.
M.S. (milâttan soñ) I asır — Sarmatlar Qırımnıñ çölüne kirdiler.
M.S. II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos Devletini öz nezaret altına qoyalar.
269—270 seneleri — Roma orduları varvarlarnı Tuna özeniniñ o bir tarafına çekiltti. Pirat flotu Yunanistan yalısınıñ yanında mahv oldı.
375 senesi — Hunnular istilâsı. Hunnular Bosporos devletini tar-mar ettiler.
IV—V asırlar — Rum (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
VI asırnıñ soñu – Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
X asır – Hazar Qağanatı ruslar tarafından tar-mar etilgeninen Qırımnıñ çölü beçeneklerge keçti.
XI asır – Qırımnıñ çölüni qıpçaqlar feth ettiler.
XIII asır – Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
1239 senesi – Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
XIV – XV asırnıñ ortası – Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
1441 senesi — Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
1475 senesi — Osmanlı ordusı Gedik Ahmet paşa yolbaşçılığı altında ceneviz müstemlekelerini ve Teodoro prinsligini feth etti. Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı olıp qaldı.
1783 — Qırım feth etilip Rusiye İmperiyasınıñ terkibine kirsetildi.
1780-90 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Dobrucanen Anadoluğa birinci kütleviy icreti.
1853—1856 — Qırım cenki.
1860 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Osmanlı Devletine ekinci kütleviy icreti.
1917—1920 — Rusiye Vatandaş cenki. Qırımda “beyazlar” ve “qızıllar” ükümetleri biri-birlerini bir qaç kere almaştıralar.
1921 oktâbr 18 — Sovet Rusiye terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi.
1941 avgust — Qırım almanları sürgün etildiler.
1941—1944 — Natsist alman ordusı Qırımnı işğal ettiler.
1944 mayıs 18 — Qırımtatarlar sürgün etildiler.
1944 iyün 26 — Yunanlar, ermeniler ve bulğarlar Qırımdan sürgün etildiler.
1945 iyün 30 — Cumhuriyetniñ yoq etilüvi: Qırım MSŞC Qırım vilâyetine çevirildi.
1954 fevral 19 — Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirsetildi.
1989 — Qırımtatarlar kütleviy tarzda Qırımğa qaytıp başladılar.
1991 fevral 12 — Qırım vilâyeti USŞC terkibinde Qırım MSŞCne çevirildi, Aqyar şeeri ise USŞC terkibinde cumhuriyet riayetindeki bir şeer olıp qaldı.
1992 fevral 26 — Yuqarı Şuranıñ qararı ile Qırım MSŞC adı Qırım Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
1992 mayıs 6 — Qırım cumhuriyetiniñ ilk esas qanunı qabul olundı.
1998 dekabr 23 — Qırımnıñ şimdiki esas qanunı qabul olundı. Qırımnıñ resmiy adı Qırım Muhtar Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
Memuriy-territorial bölünüv[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Memuriy ceetinden cumhuriyet 25 regiondan ibaret, olardan 14 rayon (ealiniñ çoqusı köylü) ve cumhuriyet riayetinde bulunğan şeerlerniñ şuralarına boysunğan 11 territoriya (ealiniñ çoqusı şeerli). Kösterilgen haritada körüne ki, işbu 11 territoriyadan bazıları büyük meydanlıqta yerleşip merkezden ğayrı bir çoq meskün yerden ibaret.
Rayonlarnıñ başları Qırımnıñ baş naziriniñ teklifinen Ukraina prezidenti tarafından tayin etileler, şeerlerniñ başları ise umumiy saylavda saylanalar.
Regionlar ise şeer, qasaba ve köy cemiyetlerinden ibaret.
Rayonlar
Şeer şuraları
1 Aqmeçit rayonı
15 Aluşta şeer şurası
2 Aqmescit rayonı
16 Aqmescit şeer şurası
3 Aqşeyh rayonı
17 Canköy şeer şurası
4 Bağçasaray rayonı
18 Ermeni Bazar şeer şurası
5 Canköy rayonı
19 Kefe şeer şurası
6 Curçı rayonı
20 Kerç şeer şurası
7 İçki rayonı
21 Kezlev şeer şurası
8 İslâm Terek rayonı
22 Krasnoperekopsk şeer şurası
9 Krasnoperekopsk rayonı
23 Saq şeer şurası
10 Qarasuvbazar rayonı
24 Sudaq şeer şurası
11 Qurman rayonı
25 Yalta şeer şurası
12 Saq rayonı
26 Aqyar şeer şurası
13 Seyitler rayonı
14 Yedi Quyu rayonı
Coğrafiya
Satellit fotoresimi
Qırım yarımadası Ukrainanıñ cenübinde buluna. Yarımada üzeriniñ meydanlığı 27 biñ km². Ğarp ve cenüp tarafında Qırım Qara deñiznen, şarq tarafında ise Azaq deñizinen sıñırlana. Şimal tarafında Qırım tar (8 km qadar) Or boynunen qıtağa qavuşa. Qırımnıñ şarqında Qara ile Azaq deñizleri arasında Keriç yarımadası, Qırımnıñ ğarbında ise Tarhan Qut yarımadası buluna. Qırımnıñ şimaliy kenar noqtası Or boynunda buluna, cenübiy kenar noqtası — Sarıç burnu, ğarbiy kenar noqtası — Tarhan Quttaki Qara burun, şarqiy kenar noqtası — Keriç yarımadasındaki Fener burnudır. Şimaliy kenar noqtasınen cenübiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 200 km, ğarbiy kenar noqtasınen şarqiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 325 km. Qaranen deñiz sıñırlarınıñ umumiy uzunlığı 2500-den ziyade km.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Aqyar şeeri ve Arabat beliniñ şimaliy ucundan ğayrı yarımadanıñ bütün yerini ala.
Aluşta civarında Yayla dağları
Qarada keçken Qırımnen Ukrainanıñ Herson vilâyetiniñ kiçik sıñırı Or boynundan keçe. Bundan da ğayrı deñizde Qırım Rusiye (Krasnodar ülkesi), Romaniya, Bulğaristan, Türkiye ve Gürcistannen sıñırdaş ola.
Coğrafik ceetten Qırım eki teñ olmağan qısımğa bölüne: onıñ şimali çöl (bütün yarımadanıñ 4/5 qısmı), cenübi ise ormanlı Qırım dağlarıdır (meydanlıqnıñ 1/5 qısmı). Aqyardan Kefege qadar üç dağ sırası uzana. Eñ yüksek soyu yalı boyunda uzanğan Baş ya da Cenübiy dağ sırasıdır, onda Qırımnıñ eñ yüksek noqtası Roman Qoş degen dağ (1545 m) buluna.
Qırımnıñ özenleri az suvludır. Salğır, Alma, Belbek, Qaçı eñ esas özenlerdir. Dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar. Şimaliy Qırım boyunda Şimal Qırım kanalı uzana, oña suv Özüden kele. Qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar: Doñuzlav, Sasıq, Saq, Aqtaş, Töbeçik, Çoqraq gölleri ve digerler.
Meşur kurort regionları:
Cenübiy yalı boyu — Yalta ve Aluşta regionları
Ğarbiy yalı — Kezlev ile Saq regionı
Cenüp-Şarqiy yalı — Kefe ile Sudaq regionı
Müim şeer ve qasabalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırımdaki şeer ve şeer şeklinde qasabalar
Şeerler:
Alupka • Aluşta • Aqmescit • Aqyar • Bağçasaray • Balıqlava • Canköy • Ermeni Bazar • Eski Qırım • İnkerman • Kefe • Keriç • Kezlev • Krasnoperekopsk • Qarasuvbazar • Saq • Şçolkino • Sudaq • Yalta
Qasabalar:
Aeroflotskiy • Agrarnoye • Albat • Aqmeçit • Aqşeyh • Aşağı Kikineiz • Aşağı Otuz • Bagerovo • Bazarçıq • Büyük Onlar • Cemiyet • Curçı • Dolossı • Foros • Frayleben • Gaspra • Gresovskiy • Gurzuf • Hafuz • İçki • İslâm Terek • Kastropol • Katsiveli • Kaygador • Komsomolskoye • Koreiz • Köktöbel • Kurpatı • Limena • Livadiya • Mağaraç • Massandra • Melas • Mirnıy • Molodöjnoye • Montanay • Nauçnıy • Nikita • Nikolayevka • Novıy Svet • Novofödorovka • Novoozörnoye • Oreanda • Otuz • Partenit • Qaçı • Qalay • Qızıltaş • Qurman • Sarabuz • Seyitler • Simeiz • Vinogradnoye • Yalı Moynaq • Yañı Küçükköy • Yedi Quyu • Zuya
Kaynak:wikipedia.org
Facebook Hesabınızla Yorum Yapabilirsiniz
BENZER HABERLER
KÖŞE YAZARLARITüm Yazarlar
-
-
-
-
Ayten hanım nağı beyin anıları – HATIRALAR Dr. Ayten Ahmetova
-
Suriye Şam Duma Doğu Guta’da kimyasal silah saldırısı! Uzman Dr. Muhtar Fatih
-
-
-
YABANCI BİRLİKLE SURİYE’DEN ÇIKMALI’ DA KIRIM’ DA BULUNAN İŞGALÇİ RUS BİRLİKLERİNE NE DEMELİ….! Münir BALICA
-
YILANLAR DERİ DEĞİŞTİRMEZLERSE YAŞAYAMAZLAR Prof. Dr. Nazif Gürdoğan
-
-
-


text:
Ästerxan xanlığı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ästerxan xanlığı (Xacítarxan xanlığı), Altın Urdanıñ tarqalu çorında barlıqqa kilgän feodal Tatar däwlätlärennän berse. 1460. yıllarda oyışa Berençe, oyıştıruçı xan - Mäxmüd xan. Üzäge – Xacítarxan şähäre. Bilämäse İdelneñ tübän ağımınıñ uñ tarafındağı dala-qırlar, Qaspí Diñgezeneñ tönyaq-könbatış öleşe, könbatışta – Qırım xanlığına çiktäş cirlär kergän.
Töp xalqı – Ästerxan Tatarları belän Nuğaylar. Şöğelläre – küçmä terlekçelek (Nuğaylar), hönärçelek, igen igü, säwdä (Tatarlar). Rusiä, Qazan, Qırım xanlıqları belän urta Asía, Qawqaz artyağı illäre arasındağı tranzit säwdägä Ästerxan xanlığı säwdägärläre aradaşlıq itä. Xanlıqnıñ küçmä feodal qatlamın xan, soltan, bäk häm morzalar täşkil itkän, xalqınıñ qalğan küpçelege – qara xalıq. Däwlät dine – Íslam.
1530. yıllarda Ästerxan xanlığı kürşe Nuğay Urdası häm Qırım xannarı belän berlektä Urıs kenäzläre cirlärenä yaw çabuda, üzara köräş-bäreleşlärdä dä qatnaşa. 1552. yılda Qazan xanlığı cimerelgännän soñ, Ästerxan xanlığında Mäskäw yoğıntısında bulğan keşelär işäyä. Şular häm Nuğay bäkläre yärdämendä Urıs ğäskäre 1554. yılda Xacítarxannı yawlap ala, xan täxetenä üz tarafdarları Därwiş Ğäli utırta. Qırım xanı yaw belän belän yanağan soñ, 1555. yılda Därwiş Ğäli Mäskäw xakimiätenä qarşı çığa. Ämma 1556. yılda urıs uqçıları häm Kazakları qabat höcüm oyıştırıp, Xacítarxannı basıp alalar, xanlıq Rus däwlätenä buysındırıla.


text:
Dïana Kïm (Diana Kim) Mawï aralında boy jetti. Onıñ äkesi fotograf bolğandıqtan ol eñ alğaş ret fotoğa tüsirw şeberligin äkesinen üyrengen.Ökinişke oray, keyinnen onıñ ata-anası ayırılısıp, Kïm twğan-twısqandarımen, dostarımen birge tura bastaydı. Osılayşa äkesi men qızınıñ arası qaq bölinedi. Kïm 2003 jıldan bastap, üy-küyi joq kezbelerdi swretke tüsirw jobasın qolğa aladı. Al 2012 jılı ol tañğajayıp oqïğağa tap boladı. Ol Gonolwlwda qañğıbas adamdardı swretke tüsirip jürgen kezinde öz äkesin kezdeysoq jolıqtırğan.
Kïm NBC News tele arnasına bergen suxbatında: «Men äkemdi kündiz-tüni izdedim. Men äkemdi jolıqtıramın dep ümittenip jürgenimde onı köşeniñ bir burışında turğanın kördim. Ol şïzofrenïya awrwına şaldıqqan. Ol sol qalpı emdelmey qalıp ketti. Köşede äkem birew-mirewmen urısıp jatqan sïyaqtı boladı. Alayda, jan-jağında eşkim bolmaydı», - deydi.
Kïm waqıtı kele äkesine azıq-tülik äkelip, emdelwin surağan. Biraq, äkesi emdelwge 2014 jılı jürek talmasın alğannan keyin ğana kelisedi. Büginderi Kïmniñ äkesiniñ jağdayı bir qalıptı. Ol waqıtılı em qabıldap, tipti jumıs istewge nïettenip jür eken. Äkesi Soltüstik Koreyadağı januyasına barwdı josparlap jatqan körinedi, dep jazadı massaget.kz.
QazAqparat
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Türkimenstan, Awğanstan, Päkistan jäne Ündistan gaz qubırınıñ (TAPI) qurılısın bastap berdi. Qunı 10 mïllïard AQŞ dolları bolatın qubır aymaqtağı energïya şïkizatı tapşılığın azaytıp, Oñtüstik Azïyadağı şïelenisti bäseñsitedi dep boljanıp otır.
Türkimenstannıñ Marı qalası mañındağı Qaraqum şölinde ötken qubır qurılısın bastaw saltanatına Türkimenstan prezïdenti Gwrbangwlı Berdimuxamedov, Awğanstan prezïdenti Aşraf Ğanï, Päkistan premer-mïnïstri Navaz Şarïf pen Ündistan vïce-prezïdenti Muxammed Xamïd Ansarï qatıstı.
1735 kïlometr bolatın TAPI gaz qubırınıñ jıldıq ötkizw qwatı 33 mïllïard tekşe metrge jetedi dep josparlanğan. Qubır Türkimenstannıñ Marı wälayatındağı Galkınış kenişinen tartılıp, Awğanstandağı Gerat-Kandagar avto jolı boyı arqılı, odan arı Päkistannıñ Kvetta jäne Mwltan provïncïyaları arqılı Ündistanmen şekaradağı Fazïlka qalasına deyin jetedi.
Qubır salatın elder buğan deyin Delï men Kabwldıñ Ïslamabadpen qarım-qatınası naşarlığına qaramastan bul jobanı qoldaytındarın birneşe ret mälimdegen.
Derekközi: Azattıq
Kommentarïï


text:
Ukraina nezaret kiriş noqtalarınıñ birde dört qısımını qapatıp, Rusiye ile sıñırda «Divar» leyhası qurucılığınıñ birinci basamağını yekünlemege azırlana.
Bu aqqında Ukraina Nazirler şurasınıñ saytında aytıla.
«Divar» leyhası çerçivesinde Rusiye ile sıñırda müendis inşaatlarını qurıp başladılar, işlerniñ birinci basamağını sentâbr 30-da yekünleycek olalar.
Nazirler şurası havfsızlıqnı kefil etmek içün ukrain-rusiye devlet sıñırında bar olğan 65 kiriş noqtasından 16-nı qapatmağa qarar berdi.
Devlet bücetiniñ yedek fondundan 100 mln. grn. ayırılacaq. Ukraina mudafaa nazirligi işbu paranı devlet sıñırınıñ pekitilmesine sarf etecek.


text:
Aqmescitte Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ eki figurantı – Enver Mamutov ve Zevri Abseitov tarafından tevqifleriniñ uzatılmasına qarşı berilgen apellâtsion şikâyetlerniñ baqılmasını başqa künge keçirdi.
Bunı aprel 19-da «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesi bildire.
Bildirüvde: «Apellâtsion şikâyetniñ baqılması yarın, aprel 20 künü, saat 9.00-ğa keçirildi», – denile.
Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları mayıs 12-ge qadar tevqif etildi.
2016 senesi mayıs 12-de Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evlerini ve yerli qavehaneni tinttiler. Neticede dört Bağçasaray sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov yaqalanıp, terrorizmde qabaatlandı. Olarnı, Rusiyede terroristik tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübheli sayalar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep sayalar. Advokatlar, bu iş boyunca Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından esas olaraq qırımtatarlar ve olardan ğayrı İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenlerini qayd eteler. Halqara uquq işğal etilgen territoriyada işğalci devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Ğiraq häm Şam İslam däwläte
Ğiraq häm Şam İslam däwläte (ĞŞİD, böten Levant illäre - Şam dip atalğan, şulay uq Ğiraq häm Süriä İslam däwläte, İslam däwläte, ğäräpçä الدّولة الإسلاميّة) - Süriä (Şam) häm Ğiraq territoriäsendä eş itüçe islamist oyışması. 2014 yıldan ĞŞİD Rusiädä terroristik oyışma bulıp sanala.
2006 yılda Ğiraqta 11 kisken qaraşlı islamist törkeme Äl-Qaidä citäkçelegendäge bülekçä belän berläşkännän soñ barlıqqa kilä.
2014 yılda oyışma üz-üzenne bötendönya xälifäse dip iğlan itä, Är-Raqqa (الرّقّة) digän Süriä şähären üz başqalası itep bilgeli. Süriädän tış Livan, Äfğänstan, Älcäzäir, Pakstan, Liviä, Misır, Yämän, Nigeriä illärendä üz terroristik eşçänlegen alıp bara.
Oyışmanıñ citäkçese - Äbü Bäker äl-Bağdadi (أبو بكر البغدادي).
Säyäsät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğiraq häm Şam İslam däwläte şäriğät idärä tärtibe belän däwlät. Sönni "öçpoçmaq"ta urnaşqan.
Farsı İslamı (kördlär häm şiğilärdän tış) belän xärbi xezmättäşlektä eş itä. Äl-Qaidä häm qayber Süriä oppozitsiäse törkemnäre belän xärbi berlektä tora.
Kördlär sufıy sönni möselmannarın qırıp beterälär, şulay uq başqa İbrahim (Avraam) dinnäre tarafdarların üterälär.
Başqa dindäge keşelär qollığı torğızılğan.
Ay sayın İslam däwlätenä 1000 irekçe quşıla. Oyışma tarafdarları arasında Frantsiä, AQŞ, Kanada, Marokko, Almaniä, Rusiädän irekçelär bar.
Maqsat[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Oyışmanıñ töp maqsatı - elekke Ğosmanlı xälifälek çikläre qısalarında İslam ortodoks sönni däwläten buldıru - Süriä, Livan, İsrail, Fälästin, Ürdün, Törkiä, Kipr, Misır cirlärendä.
ĞŞİD suğışçıları Süriä watandaşlar suğışında aktiv qatnaşalar.


text:
Qattı ıstıqtan bul eldiñ oñtüstiginde 135 adam köz jumdı, olardıñ basım böligi - qara jumısşılar. Eñ joğarı awa temperatwrası Andxra-Pradeş ştatındağı Maçïlïpatnam men Twnï qalalarında tirkeldi - 47 gradws.
Meteorologtardıñ mälimetinşe, tayawda awa temperatwrası odan äri joğarılaydı. Istıqtan zardap şegip otırğan ştattardıñ bïligi adamdardı saq bolwğa şaqırıp, köşege şıqpawğa tırıswdı eskertip jatır. Jağdaydı köpşilik awdandağı sw tapşılığı qïındatıp otır.
Ayta keteyik, Ündistannıñ birqatar aymağı üşin bul waqıtta awa temperatwrasınıñ 40 gradwstan aswı qalıptı jağday, key jerlerde nawrızdan mawsımğa deyin qurğaqşılıq mawsımı bolıp, keyin jañbırlı mawsımmen almasadı.
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
2018 senesiniñ baardeki askerlikke çağırıluv kampaniyası esnasında qomşu Rusiye arbiy quvetleri saflarına ilhaq etilgen Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonından 110 kişi çağırıldı. Olarnıñ 30%-ni teşkil etken uruşmacılar arbiy hizmetini yarımadanıñ tışında keçecekler. Bunı Qırım.Aqiqat muhbirine Qarasuvbazardaki Rusiye arbiy komissariatında bildirdiler.
2017 senesiniñ küzdeki askerlikke çağırıluvı esnasında da Qarasuvbazar rayonından Rusiyeniñ elit Arbiy desant, İçki işler nazirligi ordusı ve Milliy gvardiyada hizmet etmek içün 110 genç askerlikke çağırıldı.
İlhaq etilgen Qırımdaki Rusiyeniñ arbiy komissariatları, qomşu Rusiyeniñ arbiy oquv yurtlarına kirmek daveti ile teşviqat kampaniyasını keçireler.
Ukraina Rusiyeden, ilhaq etilgen Qırım sakinleriniñ arbiy quvetlerine askerlikke alınmasını toqtatmaqnı talap ete. Bunı BMT Telükesizlik Şurasındaki gençlik, barışıq ve telükesizlik meseleleri boyunca açıq munaqaşalar esnasında Ukraina TİNi başlığınıñ muavini Serhiy Kıslıtsâ bildirdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko munasip qanunnı imzaladı.


text:
Çonğarda telekommunikatsion qulleniñ açılğanınen yarımadada qalğan qırımlılarnen Ukraina üç tilde laf etecek – qırımtatarca, ukraince ve rusça. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi, dep haber ete Ukrinform.
«Bir çaremiz bar, öz halqımıznen ana tilinde esas Ukrainadan laf etmek. Bizim içün bu pek müim. Qırımdaki insanlarnen üç tilde laf etecekmiz – qırımtatarca, ukraince ve rusça», – dep ayttı Çubarov.
O, «bu qulleden ATR telekanalı, Meydan radiosı, Lider radiosı ve digerleri Qırımğa yayın yapa bilsin dep, taraflar içün belli formulalar tapılacağına» ümüt etkenini ayttı.
Mart 17-de Çubarov dedi ki, Herson vilâyetinde Geniçesk rayonınıñ Çonğar qasabası yanında qurulğan teleradio qullesi – yarımadanı Ukraina kontroli altına qaytaracaq müim bir adım.
Cuma künü, mart 17-de, Qırım ile memuriy sıñır civarındaki Çonğar qasabasında teleradio qullesiniñ tantanalı açılış tedbiri olıp keçti. Onı Rusiye işğal etken yarımadağa ukrain telekanalları ve radioları yayın yapsın dep qurdılar.


text:
Qurman rayonınıñ prokuraturası topraq suvarıluvı içün Salğır özeni suvlarınıñ qanunsız qullanuvını qayd etti. Bunı Novosti Krıma bildire.
Beyanatta bildirilgeni kibi, suvnı qullanğan fermacılarnıñ mütenasip vesiqaları yoq eken.
Rayon prokurorı beş qullanıcığa nisbeten memuriy bozuluv aqta cinaiy işlerni açtı.
Malüm ki, prokuror teşkerüvi neticesinde Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ ekologiya ve tabiat resursları nazirligi yuridik şahısnı memuriy mesüliyetke celp etip, 50 biñ ruble miqdarında para cezasını belgiledi, şahsiy iş adamına – 10 biñ ruble.
Bildirilgeni kibi, Qırım bereketi bu sene suv qıtlığından ğayıp ola bile.


text:
Ömirde ärtürli jağday boladı. Birde baqıt quşağında bolsañız, birde muñayıp jürwiñiz mümkin. Üylenetin kezde adamdar «biz mäñgilik baqıttı bolamız» dep oylaydı. Alayda otbası berekesine jetw üşin eñbek etw kerek.
Küyzelis – qalıptı jağday. Kez kelgen otbasıda «küyzelis kezeñi» boladı. Olardıñ ärqaysısınıñ atawı da bar: birinşi jılğı, üşinşi jılğı, besinşi jılğı, jetinşi jılğı küyzelister, t.b. Aqıldı januya mäseleni der kezinde şeşip, odan «aman-esen» ötedi. Al küyzeliske dayın bolmağan adamdar birden ajıraswğa asığadı.
Statïstïkalıq mälimet boyınşa, otbasılıq ömirdiñ alğaşqı jılında 90 payız jup ajırasıp ketedi. Qalğan 10 payızı sabırlıq tanıtadı. Olar bala twılğan kezdegi, jumısqa baylanıstı jäne orta jas küyzelis kezeñderinen ötedi.
Küyzelis qarım-qatınastı mıqtıraq etedi. Nege deseñiz, küyzelis kezeñinde erli-zayıptılardıñ bir-birine degen sezimderi sınaladı. Sabırlıq pen kişipeyildilikke üyrenedi. Dana bolw kerektigin tüsinedi. Osı jolmen ğana jup qartayğanşa birge bolıp, maxabbatın söndirmey, baqıttı boladı.
Bala twılğan kezde er adam jarına kömektesip, janında bolwğa tırısqanı jön. Jumısqa baylanıstı küyzelis kezeñinde äyel adam süyiktisin qoldap, dem berip, onıñ ülken belesterge jete alatının esine tüsirwi kerek.
Osınday berekeli juptıñ bolaşağı qanday? Balaları qanday bolıp ösedi? Bul suraqtıñ jawabın öziñiz de bilesiz. Siz munıñ bärine dayınsız ba?
Derekközi: massaget.kz
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda Telegram messencerini blok etüvniñ birinci adiseleri aqqında bildireler. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Resursqa kirmek teşebbüsi yapılğanda ekranda «Saytqa irişmek teşebbüsi muvafaqiyetsiz oldı» yazısı peyda ola, dep bildirile.
Aynı zamanda mobil cihazlarındaki Telegram ilâvesi evelden olğanı kibi qullanuv içün açıq.
Aprel 16-da qomşu Rusiyede mahkemeniñ qararı ile Telegram messengerine irişüvni blok etip başladılar.
Aprel 13-te Moskvadaki mahkeme Telegramnıñ deral blok etilmesine dair qarar aldı. Qorçalavnıñ vekilleri, messencer rehberleriniñ iç bir razılaşma ya da añlaşma yapmaycaqlarını, ve mahkemeniñ qararına qarşı şikâyet berilecegini bildirdiler.
Keçken aftada Roskomnadzor tarafından Telegram içün tayin etilgen muddet soñuna yetti. Muessise, qullanıcılarnıñ mesajlarını şifreleme anahtarlarını FSBge alıp bermekni talap etti. Telegramda bu talapnıñ yerine ketirilmesini red ettiler ve, ondan ğayrı, bunı tehnikiy ceetten yapmaq mumkün olmağanını bildirdiler.


text:
Cemil Koçgün - Sürgün Zamanı
Sanatçı : Cemil Koçgün
Türkü : Sürgün Zamanı
Etiketler : Cemil Koçgün - Sürgün Zamanı türkü indir, Cemil Koçgün - Sürgün Zamanı türkü dinle, Cemil Koçgün türküleri, Sürgün Zamanı mp3 indir, Cemil Koçgün türküleri Sürgün Zamanı türküsü, Sürgün Zamanı sözleri, Cemil Koçgün mp3 dinle, Cemil Koçgün download, Sürgün Zamanı bedava mp3, Cemil Koçgün türkü sözleri, Cemil Koçgün türkü dinle, Cemil Koçgün son albüm indir
Cemil Koçgün Türküleri
Cemil Koçgün - Cananı Gördüm
Cemil Koçgün - Çekilmez İmiş
Cemil Koçgün - Ne Keremdir
Cemil Koçgün - Aşk Harmanı
Cemil Koçgün - Tembur (Heyder)
Cemil Koçgün - Xan Eyledik
Cemil Koçgün - Sürgün Zamanı
Cemil Koçgün - Meyman
Cemil Koçgün - Seyde Min
Cemil Koçgün - Nur Deryası
Cemil Koçgün - Şems
Cemil Koçgün - Owa Munzuri


text:
HSN: Facebook`ta 20-den ziyade devlet müessiseleriniñ saifeleri tasdıqlandı
2018 senesi fevralniñ 13-de, Facebook'nıñ Avropadaki ofisine Ukraina haber siyaseti Nazirligi muracaatınen, 20-dan merkeziy devlet organlarınıñ ve 10-dan ziyade birinci devlet şahıslarınıñ saifeleri tasdıqlandı.
Ukraina haber siyaseti Naziriniñ muavini Dmıtro Zolotuhin qayd etti: "Facebook'ta akimiyet organları saifeleriniñ tasdıqlanması qullanıyıcılarnıñ aldatılması ya da feyk saifeler yaratılması içün yañı kommunikatsion tehnologiyalar qullanılmaması içün şarait yarata. Biz Nazirlikte saifelerniñ tasdıqlanmasından faaliyetimizni devam etermiz, nevbet -telükesizlik sektorındadır. Biz ukrainlerniñ içtimaiy ağlarında menfaatlarını qorçalacaqmız".
Hususan, böyle saifeler tasdıqlandı:
- Ukraina ekologiya ve tabiiy resurslar Nazirligi,
- Ukrainanıñ vaqtınca ilhaq etilgen territoriyaları ve içki yerleşken şahısları meselelerinden Nazirlik,
- Ukraina haber siyaseti Nazirligi,
- Ukrainanıñ devlet migratsion hızmeti,
- Ukrainanıñ degerli vesiqalar ve fondlar bazarı meselelerinden Milliy komissiya,
- Ukrainanıñ devlet hazine hızmeti,
- Ukrainanıñ elektron idaresi meselelrinden devlet agentligi,
- Ukraina kino meselelerinden Devlet agentligi,
- Ukrainanıñ Devlet kâinat agentligi,
- Ukrainada qabarcılıqqa qarşılıq meselelerinden Milliy agentlik,
- Ukrainanıñ televizion ve radioyayındav Devlet komiteti,
- Ukrainanıñ devlet aviatsiya hızmeti,
- "Energoatom" Milliy energo idare etüv atom şirketi" Devlet müessisesi,
- Ukrainanıñ Yuqarı adliye şurası,
- Ukrainanıñ pension fondı,
- Ukraina orman resursları Devlet agentligi,
- Ukrainanıñ devlet mimar-qurucılıq idaresi,
- Musadere zonası idaresinden Ukraina devlet agentligi,
- Ukrainanıñ devlet auditçi hızmeti,
- Ukrainanıñ energetika ve kommunal hızmetler saalarında devlet regulirlemesini bejergen Milliy Komissiya,
- Ukrainanıñ avtomobil yolları devlet agentligi,
- Ukraina geologiya ve yerastı Devlet hızmeti,
- Ukraina Devlet qaznacılıq hızmeti.
Bundan ğayrı, "tasdıqlanğan" işaretini böyle saifeler aldı: Ukrainanıñ vitse baş-naziri Vâçeslar Kırılenko, Ukrainanıñ vitse baş-naziri Volodımır Kistion, Ukraina nazirler kabinetiniñ naziri Öleksandra Sayenko, Ukrainanıñ vitse baş-naziri, Regional inkişaf, qurucılıq ve mesken kommunal hocalıq Naziri Gennadiy Zubko, Ukraina energetikası ve kömür sanayı Naziri İgor Nasalık, Ukraina medeniyet Naziri Yevgen Nışçuk, Ukraina içtimaiy siyaset Naziri Andriy Reva, Ukraina devlet migratsion hızmetiniñ Başlığı Maksım Sokolük, Ukrainanıñ devlet sıñır hızmetiniñ başlığı Petro Tsıgıkalo, Ukraina milliy politsiyasınıñ başlığı Sergiy Knâzev.
Qayd etemiz, Nazirlik içtimaiy ağlarda resmiy saifelerniñ qararlaşması khaidelerine bağışlanğan devlet hızmetçileri içün treningler keçirilmesini planlaştıra.
Hatırlatamız, HSN, informatsion saada negativ ile iş boyunca devlet organlarınıñ vekilleri içün trening çerçivesinde 2017 senesi dekabrniñ 13-de Facebook ağında merkeziy devlet organları saifeleriniñ umumiy teşkerüvi protsessiniñ teşebbüsçili oldı.
Cedvel


text:
HSN 2018 senesiniñ birinci kvartalında faliyet neticeleri aqqında esabat berdi
2018 senesi aprelniñ 12-de Ukraina Nazirler Kabinetiniñ matbuat merkezinde Ukraina haber siyaseti Nazirligi 2018 senesiniñ birinci kvartalında yapqan faaliyeti boyunca esabat matbat konferentsiyasını keçirdi.
Ukraina haber siyaseti Naziriniñ muavini Dmıtr Zolotuhin strategik kommunikatsiyalar devlet sistemasınıñ qurulışı yönelişinde faaliyet aqqında, ükümet kommunikatsiyalarnıñ islâatları, buhran kommunikatsiyaları çalışmasınıñ tüzetilmesi, mediasavatlıq arttıruvı ve KHV-da feyk haberlernen dezinformatsiya ile küreş aqqında aytıp berdi. “Hatırlatmaq isteyim, epimiz içün esas köstergiç - Ukraina informatsion telükesizligi Mezebi ola ve bu leyhanı Nazirlik yanındaki ekspert şurası işlep çıqardı”, - dep qayd etti o.
Hususan, ükümet kommunikatsiyaları saasında HSN irişmeleri arasında D.Zoltuhin Facebook içtimaiy ağında 30-ğa yaqın devlet akimiyeti organlarınıñ verifikatsiyasını qayd etti.
Ukraina haber siyaseti Naziriniñ mesleatçısı Marına Sobotük halqara meydanda Ukraina populârlaşması saasında ömürge keçirilgen leyhalar aqqında hatırlattı. Olar arasında, “Dâkuyu” filmi ve manga usulında ukrain arbiyleri resimleriniñ sergisi. Onıñ sözlerine köre, kelecek afta HSN “Dâkuyu” filmini Lvovda taqdim etmege planlaştıra.
Bu sene HSN ukrain tili populârlaşmasından leyhalar azırlay, dp qoştı M.Sobotük. “Bu em sanat leyhaları, em de radioda içtimaiy programmalar, aktsiyalar ve til aqqında talebeler ve studentler içün film”, - dep haber etti Nazir mesleatçısı.
Öz nevbetinde Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ devlet kâtibi Artem Bidenko Qırım ve Donbassnıñ haber reintegratsiyası saasında irişmeler, Ukraina tış yayınlavı sistemasınıñ inkişafı ve HSN-nen muvafaqiyetli keçirilgen kommmunikatsion kampaniyalar aqqında aytıp berdi. Hususan, o, Ukraina şarqında ukrain edebiyatı tarqatılması programmasına diqqat ayırdı. Bu programma Nazirlik ve Yuqarı Şura komitetlerinen ömürge keçirile. Bundan ğayrı, o, şimdi kinoteatr, televizion ve naqliyatta kösterilgen ve HSN sımarışına çıqarılğan içtimaiy roliklerniñ müimligini qayd etti. “Eñ yaqın zamanda biz yañı kommunikatsion leyhalarnı taqdim etecekmiz”, - dep qoştı HSN devlet kâtibi.
Hatırlatamız, bundan evel malüm olğanı kibi, UA/TV Ukraina tış yayınlavı mültimedia platformasınıñ telekanalı Lugansk vilâyeti territoriyasında test rejiminde yayınlavını başladı.
Böyleliknen, Bahsutivkadaki telequlleden “İnformatsion-innovatsion merkez” UA/TV 40-ci kanalda DVB-T2 dijital formatında 1,2 kVt quveti ile test rejiminde yayınlavını başladı.
Cedvel


text:
Bazarertesi künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin Türkiye zenaatdaşı Recep Tayip Erdoğan ile Ankarada körüşmeli, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Rusiye prezidentiniñ tışqı siyaset mesleatçısı Yuriy Uşakov bildirdi ki, körüşüv Suriye meselesinen bağlı olacaq.
«Boyevikler azırlıq körgen Türkiyedeki lagerler aqqında da söz yürsetilecek», – dedi Uşakov.
Putin ve Erdoğan energetika saasında işbirligini, şu cümleden Rusiye tabiiy gazınıñ ucuzlaştırılması ve qışta italât arttırılmasını muzakere etecek olalar.
Rusiye Suriye prezidenti Başar al-Asadnıñ baş ittifaqdaşı olıp qala, lâkin Erdoğan Suriye prezidentiniñ devirmesini istey. Ankaranı Rusiyeniñ Qırım işğali ve qırımtatar halqı uquqlarınıñ bozulması da raatsızlay.
Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, Türkiye prezidenti Pütin ile körüşip, Qırımda tamır halqnıñ vaziyeti ve qırımtatar halqınıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ yarımadağa kiriş meselesi aqqında qonuşmaq niyetinde.


text:
«Fevral 26 işi»niñ iştirakçilerinden biri, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov Qırımda bulunğan Avropa Şurası eyyetiniñ temsilcilerine yanvar 27 künü keçirilecek mahkeme toplaşuvına kelmege teklif ete.
«İnsan aqlarınıñ vaziyetine qıymet kesecek Avropa Şurasınıñ nezaret eyyeti Qırımda olsa, olarnı Aqmescitte «fevral 26 işi» boyunca keçirilecek mahkeme toplaşuvına kelmege teklif etem». Saat 13:00», – yazdı Polozov twitterde.
Qırım Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işi» iştirakçilerini Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8-ne qadar apiste qaldırdı.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviu tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.


text:
Lâle qırımtatar bala telekanalına programma qavramındaki bozuvlarnı ve «korsanlıq alâmetlerini» tüzetmek içün Ukraina TV ve radio yayınlav sualleri boyunca Milliy şura tarafından «kiçik aralıq» muddet berildi. Bunı Qırım.Aqiqatqa Milliy şura azası Sergey Kostinskiy tarif etti.
«Bu, bozuvlarnıñ devam etilmesi içün yapılmay, vaziyetni tüzetmek içün, olar (Lâle – QA) ukrain qanunlarına köre çalışqanları içün yapıla. Olarda baza ile, maliye ile bağlı problemalar bar. Areketlerini tüzetmek içün olarğa vaqıt kerek», – dedi Kostinskiy.
O qayd etti ki, Milliy şura «körmemezlikke urmay, ceryanı kontrol ete», ve hatalarnı doğurtmaq içün belli muddetler ayırıldı.
Avgust ayında Ukraina TV ve radio yayınlav sualleri boyunca Milliy şura Lâle qırımtatar bala telekanalında nevbetten tış teşkerüv keçirmege qarar aldı. Plandaki nezaretniñ neticeleri buña sebep oldı. Neticelerge köre – milliy qısımnıñ eksimesi ve çetel programmalarnıñ arması, ve «korsanlıq alâmetleri» de tapılğan edi.
Lâle qırımtatar bala telekanalı ATR holdinginiñ qısımı ola. 2015 senesi 1 aprelden berli işğal etilgen Qırımda analog yayınlarını toqtattı, çünki rus litsenziyasını alıp olamadı. Soñra ATR öz yayınlarını qıtaiy Ukrainadan ğayırdan başlattı.


text:
Çetin Altan
Çetin Altan (1927 s. d. — 2015) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, jurnalist, eski mebus.
Çetin Altan 1927 senesinde İstanbulda doğdı. Qartbabasınıñ babası Qırımdan köçken arabacı Ahmet Qıpçaqskiy, qartbabası Harbiye mektebinde ocalıq da yapqan Tatar Hasan Paşa edi. Babası uquqçı Halit bey, anası Nurhayat hanımdır.
Galatasaray Litseyinen, Ankara Universiteti Uquq Fakultetini bitirdi. 1943-1944-de Çınaraltı, Varlık, İstanbul ve Kaynak mecmualarında şiirlerinen yazıları neşir etildi. Sipti kitabı Üçüncü Mevki 1946-da çıqtı. Ulus gazetinde mühbir olıp başlağanı gazetacılıqqa Hürseste devam etti. Daa soñra Halkçı, Tan, Devrim, Milliyet, Yeni Ortam, Hürriyet, Güneş, Akşam, Sabah gazetlerinde ve Çarşaf mecmuasında köşe yazıları yazdı.
Altannıñ dört romanı bar: "Büyük Gözaltı" (1973 Orhan Kemal Mukâfatı), "Bir Avuç Gökyüzü", "Viski" ve "Küçük Bahçe". Dörtevide Frenk tiline tercime etilgen bu kitaplardan Büyük Gözaltı İsveç tili, Yunan tili, Bulgar tili ve İspan tili; Bir Avuç Gökyüzü İspan tilinen Romen tilinde neşir etildi. Çetin Altan 1965-1969 arasında Türkiye İşçi Fırqasından mebus olıp saylandı. Bu vaqıttaki hatıratını "Ben milletvekiliyken" adınen kitaplaştırdı.
Yazıcınıñ episi oynanğan teatr oyunlarından basılı olğanlar; Çemberler, Mor Defter, Suçlular, Dilekçe ve Tahtaravalli, basılmağanlar Beybaba, Yedinci Köpek, Islıkçı ve Telefon Kimin İçin Çalıyordur. Kavak Yelleri ve Kasırgalarda balalığın añlatqan Çetin Altanıñ, "Aşk Sanat ve Servet"nen "Atatürk'ün Sosyal Görüşleri" adlı eki incelemesi bardır.
Çetin Altanıñ seyaat yazıları "Al İşte İstanbul" ve "Bir Uçtan Bir Uca" adlarınen neşir etildi. Elli senelik yazıcılığında yazğanları sebebinen pek çoq kere makemege berilgen Çetin Altan, ağır cezada 300-den ziyade davalandı. Üç kere tutuqlandı, eki kere maküm oldı ve eki sene apiste qaldı. Çetin Altan köşe yazılarına Milliyet gazetinde devam ete. 2008 senesinde Türkiye Cumhuriyeti Kültür Vekilligi Kültür ve Sanat Büyük Mukâfatını aldı. Apayı Solmaz Kamuran, oğulları özünday yazıcı, jurnalist olğan Ahmet Altan ve Mehmet Altan, qızı Zeynep Bakandır.
Münderice
EserleriDeñiştir
İlk kitabı: Üçüncü Mevki (1946).
Teatr oyunlarıDeñiştir
- Mor Defter, Tahtaravalli, Dilekçe, Çemberler, Bey Baba, Suçlular, Yedinci Köpek, Islıkçı, Telefon Kimin İçin Çalıyor
RomanlarıDeñiştir
- Bir Avuç Gökyüzü,
- Küçük Bahçe,
- Büyük Gözaltı,
- Viski.
İlmi Qurğu EserleriDeñiştir
- 2027 yılının anıları
Siyasiy incelemeleriDeñiştir
- Kahrolsun Komünizm Diye Diye Globalleşme,
- Atatürk'ün Sosyal Görüşleri.
Tarihiy incelemeleriDeñiştir
- Nar Çekirdekleri,
- Tarihin Saklanan Yüzü,
- Aşk, Sanat ve Servet.
DenemeleriDeñiştir
- 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,
- Kopuk Kopuk,
- Gölgelerin Gölgesi Portreler,
- Kral Öldü, Yaşasın Kral,
- Şeytanın Aynaları,
- Bir Yumak İnsan,
- Uçuk,
- Şeytanın Gör Dediği,.
- Kadın, Işık ve Ateş,
- Yeryüzü Tanrıçaları,
- Kullar ve Sultanlar,
- İyiki Şu Köyceğiz Var, azırlagan Solmaz Kâmuran,
Külünçli kitaplarıDeñiştir
- Zurnada Peşrev Olmaz,
- Sobe, azırlağan Solmaz Kâmuran,
Seyaat kitaplarıDeñiştir
- Al İşte İstanbul,
Hatıra kitaplarıDeñiştir
- Onlar Uyanırken
- Ben Milletvekiliyken,
- Kavak Yelleri ve Kasırgalar,
AntolojileriDeñiştir
- Dünyada Bırakılmış Mektuplar,
- Seçmeler
Biografik ikâyeleriDeñiştir
- Kalem Bahçelerinden Yedi Hayat,


text:
Aprel 23-te işini başlaycaq Avropa Şurası Parlament assambleyasınıñ (AŞPA) baar sessiyasında ilhaq etilgen Qırımdaki insan aqlarınıñ bozuluvları ve Rusiye saylavlarını muzakere etecekler.
Ondan ğayrı, AŞPAda Avropada antisemitizm, islamofobiya ve ksenofobiyanıñ artuv ve İnsan aqlarını qorçalama konventsiyasınıñ mehnizmini deñiştirüv mevzularında munaqaşalar keçecek.
Munasip kün tertibi AŞPAnıñ saytında derc etildi.
Mart 19-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda keçirilgen saylavnıñ neticelerine «sıfır derecesinde» ve «uquqiy neticeleri olmaycaq», dedi.
Ukraina Yuqarı Radası mart 22-de ilhaq etilgen Qırım territoriyasında Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında qarar içün rey berdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Muqaddes Raazan ayı arfesinde Qırımda rusiyeli mahsus hızmetleri Aqmescit civarındaki Bulğanaq köyündeki hafizler medresesine atılıp kirdi, anda çalışqan Ayder oca Osmanovnı ise, eki saatlıq soravğa alıp kettiler. Ukraina musulmanları Diniy idaresiniñ müftisi Said İsmailovnıñ aytqanına köre, işğal etici akimiyet musulmanlarnı açıqtan-açıq taqip ete ve musulman cemiyetini bölmege istey. Soñki vaqialarnı, rusiyeli mahsus hızmetleri – «Qırımda, Ukraina tarafından maliye etilgen ve desteklengen islam ekstremizmi peyda oldı» kibi endi çoqtan alışqan sebep ile añlatalar. Rusiye sovet devirinden qalma din cemiyetlerni nezaret etüv an-anelerni canlandıra.
«Tacik-film» kinostudiyasını sovet devirinde «Basmaç-film» dep adlandıra ediler. Qaba bir şaqa. Mesele şunda ki, Tacikistanda basmaçlar aqqında filmlerniñ ekseriyeti çıqarıla edi – saqallı, renkli urba ve közleri ateş püskürgen erkeklerni cesür yürekli qızıl ordu askerleri öldüre ediler. Asılında, 30-nci senelerniñ soñuna qadar, basmaçlar qızıl ordu cenkârvelerni yoq ete ediler. Amma, sovet teşviqatı içün «ğalebe» ve «adalet» kerek edi. Bunı komunistik firqasınıñ merkeziy komitetinde tüşünip, rejissör ve aktörlarğa vazifeler berile edi.
Sovet ükümeti duşmanlarınıñ mağlübiyeti aqqında filmlerniñ ekseriyeti basmaçlarğa bağışlana. Birinciden, basmaçlar – bir sırdır, onı yoq etmek – sovet ükümetiniñ sevimli işi edi. Ekinciden, rus halqınıñ daimiy duşmanı, ta çarlıq zamanından qalma «musulman» sıfatı pekitile edi. Bir taraftan, Sovet ükümetinde de musulmanlar yaşay edi, amma, olar sovet musulmanları ediler, olardan ğayrı – sovet ükümetine qarşı olğanı musulmanlar da bar edi, dep añlatıla edi. Bu teneştirüv elbette ki, aqılsızlıqtır.
Sovet Birliginiñ içinde de duşmanlar çoq edi. 20-nci 30-nci yılları sovet imperatorlıgıınıñ aman-aman er köşesinde bolşeviklerge qarşı küreş alıp barıla edi. Tarih, medeniyet, dinni yoq etken akimiyetni eali qabul etmege istemey edi. Merkeziy Asiya ve Qavqaznıñ musulman qısımı bolşevikler içün büyük bir mania edi. İsyanlarnı birden bastıra ediler, adamlarnı kendi evlerinden quvıp çıqara ediler. Sovet ükümetini esasen Merkeziy Rusiye vekilleri idare ete ediler. Özlerini ateist kibi tanıtqanlar, bütün eali de «din – halqnıñ afyonı» olğanını qabul etmek kerekler, dep belley ediler. Yañı qurum eskiden qalma er şeyni inkâr etti, bu cümleden dinni de. Kilse, cami, sinagona, er türlü ibadethaneler patlatıla, yer yüzünden yoq etile edi.
Hristian ve yeudi ailelerde ösken bolşevikler içün islam añlaşılmağan bir din edi. Ta 18-nci, 19-nci asırlarda Rusiye imperatorlığı Şimaliy Qavqaz ve Merkeziy Asiyanı zapt etkende, çarlıq ükümeti islamnı yoq etmek degil de, onıñ vastasınen erli halqnı idare etmege tırışqan edi. Birinci devlet dumasında musulman fraktsiyası çalıştı, rusiyeli zadekânlar musulman sülâlerine nişan ve unvanlar tarqata edi.
Çarlıq ükümeti işğal etici olsa da, yerli musulman eali ile bağ tutmağa areket ete edi: vilâyet yolbaşçıları yerli tillerni ögrenip, ileride Merkeziy Asiyanıñ tarih ve tabiatını ögrengen belli taqiqatçılarğa çevirile edi. Böyle etip, pravoslav papazı Nikolay Ostroumov 1883 senesi Taşkentte eski özbek tilinde birinci gazetanı çıqarıp başladı, onda rus tilindeki eserlerni tercime etip, bastı. Cevap olaraq yerli halq ta ürmet kösterdi, Turkestan vilâyetindeki kilselerniñ ekseriyeti sadaqağa quruldı.
Bolşevikler peyda olğanınen er şey deñişti. İşğal etici siyaset ğayeviy siyasetke çevirildi ve medeniyet, dinlerniñ yoq etilmesine sebepçi oldı. Qızıl ordu askerleri şeer ve köy-köyden yürip, arap urufatında olğan er türlü kitaplarnı yaqqanlar. Quran ile birlikte edebiy eserler ve ilmiy işler yanıp ketti. Cami ve medreselerni patlattılar.
Asırlar devamında pekingen an-aneler tübü tamırınen yoq etildi. 30-nci senelerine ait resimni hatırlaysızmı, Qızıl meydanda trusik ve mayka kiygen yaş qız ve öglanlar yürüşte iştirak ete ediler. Bu kibi numayışlarğa, «din hurafelerden” vazgeçmege yardım etmek içün yaşlarnı Merkeziy Asiyadan alıp ketire ediler. Merkeziy Asiyanıñ şeerlerinde mahsus raqı işhanelerni peyda etip, nikâh, sunnet, cenaze, dua merasimlerni yasaq ete ediler. Amma, zorluqnen yapılğan iş, mutlaqa narazılıq ve isyanğa ketirecegini aqqıllarına bile kelmey edi.
İslam kommunistik akimiyetine daima qarşı tura edi. Bütün adetlerni gizliden küte ediler – Devlet Havfsızlıq Komitetiniñ (KGB) taqip etkenine baqmadan, Quran dersleri, dua merasimleri keçirile edi. Asılında, Merkeziy Asiyada ecdatlarnıñ dini ve kommunistik ğalerine nisbeten eki yüzlülüknen davaran ediler: firqa kâtipleri cenazelerge mollalarnı çağırta ediler, iş yerlerinde ise, buña qarşı çalışa ediler.
Sovet ükümeti dağılmasına bir qaç ay qalğanla, tacik musulmanları qanunda bir qaç diniy esasnı qayd etmege teklif etken ediler. Misal içün, olar, tükânlarda domuz etini satmağa yasaqlamağa ve qadınlarğa hicabnı kiymege ruhset berilmmesini istediler. O vaqıt, Yuqarı şuranıñ reisi qanun leyhasını lâğu etti, cevap olaraq kaziyat (musulmanlar idaresi) «fetva» çıqardı – kommunistik firqasınıñ azalarını musulman adetlerine köre kömmemekni avale etti. Biraz vaqıt keçken soñ, parlament spikeri tiz çökip yasaqnı lâğu etmege rica etti. Adetler eki yüzlülükni yeñdi.
Kreml diniy cemiyetlerge qarşı kommunistik firqası ve devlet Havfsızlıq Komitetiniñ siyasetini alıp bara
Sovet ükümeti dağılğan soñ, musulmanlar, diger din vekilleri kibi saqınmadan cami ve medreselerni tiklep başladılar. Bunı eali de destekley. Yeltsinniñ 9 yıllıq ükümdarlığı musulmanlar içün tınç bir devir sayıla, Putinniñ kelüvinen din cemiyetleri ve oquv yurtlarınıñ nezareti ğayrıdan canlandı. Sebebi, tamam sovet ükümetinde olğanı kibi, korqu ve añlaşılmamazlıq. Putinniñ hızmetçilerini «ümmet» raatsızlay, onıñ birligi qasevetler doğura.
Kremlniñ musulmanlarğa nisbeten siyaseti pravoslav din vekillerine qarşı alıp barılğan siyasetten çoq farq etmey. Maqsadı bir – çoq adamnı birleştirgen din, Putinniñ mefküresine uyğun olmalı. Kirill patriarhı ile o tez til taptı: Putin büyük bayram künleri kilsege bara, onıñ ğalerini paylaşqan papazlar da bar. Putin, tantanalı tedbirler devamında bir taraftan patriah Kirill, diger taraftan yeudiylerniñ başı Berl Lazar, soñra, yuqarı müftiy Talgat Tacuddinni ve bazıda büddistlerniñ baş vekili Damba Ayüşeyevni oturtıp, er kesni boysundırdı, dep belley. Kreml din vekilleri ile tamam Sovet ükümetinde kibi munasebet qura, o vaqıt, yolbaşçılar namzetlerni birinciden Devlet Havfsızlıq Hızmetinde, soñra kommunistik firqasında tasdiqlay ediler.
Ğaliba Putin niyetine yetti – ne yapsa, yapsın din vekilleri onı daima destekleyler. Qırım zapt etilgen soñ, ne patriarh Kirill, ne de ravvin Berl Lazar, Kiyev patriarhatnıñ Ukrain pravoslav kilsesine qatnağan dinciler ve yeudiylerniñ taqip etilüvini takbih ettiler. Qazaqlar kilsege ücüm ettiler – Kirill sesini çıqarmay. Sinagoganıñ divarlarını aramladılar – Berl Lazar susıp otura. Musulmanlar, yeudiyler, pravoslav temsilcileri yaşağan Ukrainanıñ şarqında üç aydan berli cenk kete, kene de iç bir söz aytılmay.
İşğalniñ eñ başında, qırımtatarlarnı tınçlandırmaq içün yarımadağa Rusiye müftiler Şurasınıñ reisi Ravil Gaynutdin reberliginde eyyet yollanıldı. Eyyet qaytqanınen, Federal Havfsızlıq Hızmeti öz işini başladı – dinci ve başqa fikirde olğanlarnı taqip etmekte. İşğal etici akimiyet, qırımtatarlarnıñ meselesi tek Qırım ükümetinde qoyulğan qoqlalar vastasınen çezilmegenin añlağandır. Ve Moskvadan yollanılğan elçiler de iç bir şey yapamağanını közge alğandır. Qırım musulmanlarnıñ meseleleri daa teren ve büyüktir, onıñ içün Putin ne qadar çoq küç qullansa, o qadar çoq qarşılıq ösecektir.
Putin içün din – siyasetniñ bir aletidir. O kene de, yanına din vekilini oturtıp, cami, kilse ve sinagoganı ziyaret etip, birden inanğanlarnı kendi tarafına celp etecegini tüşüne. Amma, qolaysızlıqlar da yüz bere, keçken sene Ramzan Kadırov semetdeşlerini oraza bitkeninen Ramazan bayramı ile degil de, Qurban bayramınen hayırlağan edi.
Putinniñ dinge nisbeten munasebeti bazıda aşalavnen bağlı. O er kesniñ ögünde frenk mühbirine Rusiyege kelip, sunnet yaptırmasını tevsiye ete bile. Musulmanlarnıñ eñ büyük din adetleriniñ üstünden külip, özüni cail hristianlı kibi köstere, çünki hristianlıqta da bu kibi an-aneler mevcut.
Putinniñ islamğa nisbeten munasebeti aqqında yazmaq küç ve havflıdır, çünki Rusiye prezidentniñ qopal laflarını hatırlatıp, musulmanlarnıñ canlarını ağırttırmaq ta mümkün. Sovet ükümetiniñ mirasçısı Putinni, Kâbege doğru baqqan musulmanlar qorquza ve qasevetlendire.
Oleg Panfilov, İlii Devlet universitetiniñ professorı, Gürcistan
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Anna Axmatova
Anna Andrey qızı Axmatova, (pyc. AHHa AHдpeeBHa AxMaToBa; 1889-1966) - Urıs şiğriätneñ "Kömeş Ğasırı" şağiräse. Urıs lirik ğöref-ğädätlären däwam itterüçelärneñ berse. Lev Gumilöv anası.
Şağiräneñ yazmışı faciğäle bulğan, ul üze sörgenlektä bulmasa da, anıñ öç tuğanı: ire - böyek şağir N. Gumilev atıp üterelgän, soñğı watandaşlı ire - Punin törmädä öç tapqır utırğan, anda da ülgän, ulı - böyek tarixçı Lev Gumilöv 10 yıl artıq törmädä utırğan.
Tol xatınınıñ xäsräte Axmatovanıñ iñ mäşhür äsärendä - "Rekviem" poemasında taswirlanğan.
Axmatovanıñ änise - borınğı tatar - Äxmät xanı näselennän çıqqan. Ätise qızına üz familiä astında äsärläre imzalarğa tıyğan, şuña kürä yäş Anna söygän äbiseneñ - Axmatova familiäsen alğan häm soñraq danlağan.
Tormıştan faktlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 17 yäşendä ata-babalarınıñ familiäsen alğan
- Böyek Watan suğışı waqıtında Çistay şähärendä yäşi
- Ğabdulla Tuqay, Musa Cälil äsärlären Urıs telenä tärcemä itä.


text:
Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) mediaşirketi Rusiyedeki prezident saylavı ve prezident kampaniyası aqqında balanslı ve doğru haberler taqdim ete edi. Bunı şirketniñ vekili Martins Zvaners, Rusiye Federatsiya Şurasınıñ azası Andrey Klimovnıñ, Rusiye prezidenti saylavı esnasına yer alğan çetel kütleviy haber vastalarınıñ qarışuvı aqqında iddialarını izalarken bildirdi.
«RFE/RL haber hizmetleri, bütün namzetler ve problemalarnıñ keniş surette aydınlatılmasını teklif etip, Rusiyedeki prezident saylavı ve kampaniyası aqqında balanslı ve adaletli haberni temin etti», – dedi Zvaners.
Bunıñ arfesinde komissiyanıñ reisi Andrey Klimov «RİA Novosti» agentligine, Azatlıq Radiosınıñ rus hizmeti ve onıñ Krım.Realiyi, Kavkaz.Realiyi, Sibir.Realiyi ve İdel.Realiyi leyhaları; «Golos Ameriki», «Nastoyaşçeye vremâ» telekanalı, Doutsche Welle, BBC ve IFR radiostantsiyası, ve bunıñ kibi de «Meduza» ve «Eho Kavkaza» radiostantsiyası Rusiyedeki prezident saylavına tesir etmege tırıştılar, dep bildirdi.
Mart 18-de Rusiye ukümeti ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavını keçirdi. Vladimir Putin altı yıllıq muddetke ğayrıdan saylandı.
Mart 19-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda keçirilgen saylavnıñ neticelerine «sıfır derecesinde» ve «uquqiy neticeleri olmaycaq», dedi.
Ukraina Yuqarı Radası mart 22-de ilhaq etilgen Qırım territoriyasında Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında qarar içün rey berdi. Munasip qarar içün kerek olğan 226 yerine 255 halq deputatı rey berdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kezlevniñ suv saasında bulunğan Doñuzlav gölünden qumnıñ kontrolsiz çıqarılması, bazı balıq çeşitleriniñ bayağı azalmasına ketirecek ve kelecekte ekologik telüke doğurmaq mümkün.
Bunı «Qırım.Aqiqat TV» içün bergen izaatta Qırım ekologı Margarita Litvinenko bildirdi.
Ekolog: «Balıqlar tuhumlarını suv yosunlarında taşlay bilgen saa mahv etile. Tabiiy ki, bu balıq sayısınıñ azalmasına ketire. Bu yerde göl yanında bulunğan ekotopluluq da eksilecek. Yalılarnı lay basa. Bu aqta em Qırım ilimler akademiyası, em de cemiyetçi ekologlar tenbileyler», – dep ikâye etti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımnıñ 2020 senesine qadar içtimaiy-iqtisadiy inkişaf etilmesi federal maqsatlı programması çerçivesinde qurulğan obyektleriniñ ihtiyacı içün Doñuzlav gölündeki qum daa faal surette çıqarılıp başladı.
Qumnıñ kontrolsiz çıqarılması neticesinde ğarbiy yalıdaki plâjlarnıñ meydanlığı bir qaç qat eksildi. Doñuzlav gölüniñ yanındaki territoriya sahrağa çevirile. Qırım dağları ise ufatıcı tertibatlarnıñ darbeleri altında ğayıp olalar.
Yalıñız 2015 senesinde Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ukümeti faydalı çıqarılmalarnıñ işletilmesi içün 40-tan ziyade litsenziya berdi. 2016 senesinde ise sekizi pıçılğan qaburçaqtaş, üçü qum ve çaqıl qarışması ve ekisi qum yataqları olmaq üzre 14 yañı yataq açıldı.


text:
Rusiye botları, leyboristler lideri Ceremi Korbinge qol tutıp, Twitter vastasınen Büyük Britaniyada keçken senedeki saylavnıñ neticelerine tesir etmek istediler. Bunı The Times, bir universitet ile birlikte keçirgen öz tetqiqatnıñ neticesine atıfta bulunıp, bildire.
Neşirniñ malümatına köre, Korbin içün teşviq etken ve konservatorlarnıñ lideri Tereza Meyni tenqit etken 6,5 biñ şübheli esap tayin etildi.
Leyborist firqası içtimaiy ağlardaki propagandağa alâqası olmağanını bildirdi.
Cemaatlar Palatasına (parlamentniñ aşağı palatasına) 2017 senesiniñ muddetten evelki saylavında Ceremi Korbinniñ başlığındaki Leyborist fırqası, bundan evelki 2015 senesi saylavına köre, 32 mandat ziyade alıp ve neticede Cemaatlar Palatasındaki 650 yerden 262 yerni qazanıp, daa yahşı netice kösterdi.
Bu aftada AQŞta Amerika prezidentiniñ saylavına Rusiyeniñ ihtimallı qarışuvı aqqında maruzanı halqqa tanıttılar. Vesiqada, Rusiyeniñ, mahsus hizmetlerniñ agentleri ve içtimaiy ağlar ile matbuattaki propaganda vastasınen rey berüvge tesir etmek istegeni bildirile. Rusiye özüniñ diger devletlerdeki saylavlarğa alâqasını qatiyen red ete.


text:
Avropanıñ bir sıra memleketinde faal ve diplomatik hızmetler sentâbr 3-de Rusiye işğal etken Qırımda psihiatrik hastahanede tutılğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovğa qoltutuv aktsiyasını keçirdiler.
Ukraina
Kyivde saat 11:00 Kök Yüzü Qaramanları alleyasındaki cayav köpürinde İlmi Ümerovğa qoltutuv levhası asıldı. Lâqayt qalmağan vatandaşlar Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovğa qoltutqanını bildirdi. Cemaat erbaplarınıñ aytqanına köre, işbu aktsiya cemaatçılıqqa Rusiye ve Qırımda siyasiy mabuslarnıñ problemini köstermek içün yapıldı.
«İlmi Ümerovnı tanımağan ve Qırımdaki vaziyetni bilmegen insanlar levhanı körgen soñ evine kelip, internette bir malümat taparlar, Rusiye Qırımda ürmet etilgen insanğa qarşı ceza psihiatriyasını işletkenini añlarlar. Levha İlmi Ümerovğa bağışlana, amma insanlar onı oqup, diger siyasiy mabuslar aqqında da haber alırlar, dep tüşünemiz», – dep ayttı «KrımSOS» teşkilâtınıñ göñüllisi Mila Şevçenko Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Aktsiyada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da bar edi.
Çeh Cumhuriyeti
Çeh Cumhuriyetiniñ paytahtı Pragada bir qaç on faal – ukrain, rus ve çehler – meydanğa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ fotoresimleri ve ukrain ve qırımtatar bayraqlarınen çıqtı.
Birdemlik aktsiyasında iştirak etkenler arasında «Ukrainskaya pravda» neşiriniñ jurnalisti Anastasiya Ringis de bar. «Şimdi epimiz İlmi Ümerovğa ve qırımtatarlarğa qoltutmaq içün birleşmelimiz», – dep qayd etti o, Radio Svobodağa bergen izaatında.
Cumaertesi aqşamı Praganıñ merkezinde olğan onlarnen turist aktsiyanıñ keçirilmesini közetti.
Macaristan
Siyasiy mabuslarğa qoltutuv aktsiyası Macaristanda da olıp keçti.
«Aktsiya Macaristan cemaatçılığınıñ diqqatını Rusiye işğalci akimiyeti tarafından İlmi Ümerovnıñ qanunsız yaqalanmasına celp etmek ve em siyasetçi, em de Macaristannıñ lâqayt olmağan vatandaşlarını İlmi Ümerov ve Rusiyede apiste tutılğan diger ukrain siyasiy mabuslarınıñ azat etilmesine qoltutsın, em de Rusiye Ukrainağa qarşı istilâsını toqtatsın dep, oña basqı yapmağa çağırmaq içün keçirildi», – dep aytıla Macaristandaki Ukraina Elçihanesiniñ matbuat hızmeti yapqan beyanatında.
Macaristanda yaşağan ukrainler İlmi Ümerovğa qoltutqanını bildirmek içün ayrı bir beyanatnı da aydınlattılar.
«İlmi Ümerov ve Rusiye işğal etken Qırımda, em de Rusiyede tutılğan diger ukrain siyasiy mabuslarınıñ azat etilmesine qoltutqan er kesniñ seslerine qoşulamız», – dep aytıla vesiqada.
Sloveniya
Sloveniyadaki Ukraina elçihanesi de sentâbr 3-de İlmi Ümerovğa qoltutuv aktsiyasını keçirdi. Bunı diplomatik temsilcilikniñ matbuat hızmeti bildire.
«İşbu aktsiya İlmi Ümerovnıñ qanunsız tutılmasına cemaatçılıqnıñ diqqatını celp etmek ve onıñ ve diger ukrain siyasiy mabuslarınıñ azat etilmesine qoltutmaq, Ukrainağa qarşı istilâ toqtatılsın dep, Rusiyege halqara seviyede basqını devam ettirmek maqsadı ile keçirile», – dep aytıla haberde.
İlmi Ümerov yapqan muracaatında dünyadaki semetdeşleri ve lâqayt qalmağan vatandaşlarnı sentâbr 3-de siyasiy mabuslarğa qoltutuv aktsiyalarına çıqmağa çağırğan edi.
«Qırımnıñ diger siyasiy mabuslarını da aytmağa çağıram – bu cesür insanlar bir qaç aydan bir buçuq yılğa qadar SİZOda yata... İnsanlar insafı ve kerçegine sadıq qaldı, yalan ve iftirağa razı olmayıp, öz serbestligini coydı. Dünya işğalci akimiyetniñ Qırımda yapqan repressiyalarını bilmek kerek!»
Qırımdaki Rusiye uquq qoruyıcı organları İlmi Ümerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı.
Avgust 11-de İlmi Ümerov mahkeme zalında yaramadı. Ekimler onı infarkt ola bile dep hastahanege alıp ketti. Bundan soñ Rusiye kontrol etken Aqmescitniñ Kyiv rayonı mahkemesi Ümerov statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçecek kibi qararnı qabul etti. Avgust 18-de onı psihiatrik hastahanege avuştırdılar. Mahkeme-tibbiy ekspertizadan soñ hulâsa çıqaracaq ekimler komissiyasınıñ toplaşuvı sentâbr 7-de keçirilecektir.
İlmi Ümerovnıñ advokatları kelecek afta Ümerovnı kardiologik bölükke avuştırmaq muracaatına cevap kelecegini bekley. Qorantası alı ağır olğanını bildire.
Rusiyeniñ «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi Meclisniñ reis muavininiñ işi qanunsız ve siyasiy sebeplerden açılğanını bildirdi.


text:
Koreyanıñ eks-prezïdenti Pak Kın Xe prokwratwrağa jetkizildi
ASTANA. QazAqparat - Koreya Respwblïkasınıñ burınğı prezïdenti Pak Kın Xe jergilikti waqıtpen 9:25-te (Astana waqıtımen 6:25) bas prokwratwra ğïmaratına keldi.
Pak Kın Xe xalıqqa eş mälimdeme jasamadı, jwrnalïster surağına jawap bermey, tek «Koreya xalqınan keşirim suraymın» dep qısqa qayırıp, bas prokwratwra ğïmaratına kirip ketti.
Onı vedomstvo qızmetkerleri kütip alıp, tergewge alıp ketti. Tergew 10 sağattan astam waqıtqa sozıladı dep kütilwde, sebebi Pak Kın Xe buğan deyin prezïdenttik ïmmwnïtetin paydalanıp, tergewşilerden qaşqaqtap jürdi, al oğan qoyılatın suraqtar jïnalıp qalğan edi.
Osılayşa, Pak Kın Xe küdikti retinde tergewge alınğan Oñtüstik Koreya tarïxındağı törtinşi prezïdent atanıp otır. Buğan deyin munday jağday Ro De W, Çon Dw Xvan jäne No Mw Xenmen bolğan edi. Alğaşqı eki prezïdent türli jazağa tartılsa, No Mw Xen öz-özine qol jumsadı. Pak Kın Xege bïlikti asıra paydalanw, sıbaylas jemqorlıq sekildi 13 tarmaq boyınşa ayıp tağılıp otır.
Eske sala ketsek, Oñtüstik Koreyanıñ Konstïtwcïyalıq sotı prezïdent Pak Kın Xege jarïyalanğan ïmpïçmentti maquldadı. Merzimnen tıs jaña prezïdenttik saylaw saylaw 9 mamırda ötwi mümkin.
Pak Kın Xe eldiñ burınğı prezïdentterine beriletin artıqşılıqtardan: jalaqınıñ 70% kölemindegi ömirlik zeynetaqıdan (şamamen 12 mïllïon von nemese $10,4 mıñ), üş kömekşiden, jeke jürgizwşi men memlekettik klïnïkalardağı tegin medïcïnalıq qızmet körsetwden ayırıladı. Sonımen birge, oğan 10 jılğa emes, tek 5 jılğa küzet beriledi.


text:
Mäsele napoleondıq leyb-gvardïya ştandartınıñ joğarı jağındağı bïiktigi 25 santïmetrge jwıq bürkittiñ qola müsini twralı bolıp otır. Ol 1813-1814 jıldarı jasalğan.
Murajayda tüsindirip ötkendey, eksponat 1990 jıldıñ 18 nawrızında urlanğan. Boston polïcïyası ofïcerleriniñ kïimin kïgen belgisiz eki adam mwzeyge kirip, dabıl jüyesine qosılmağan 13 öner twındısın alıp ketken. Sonıñ işinde 12-si - Rembrandt, Edward Mane, Yan Vermeer jäne Edgar Deg sïyaqtı swretşilerdiñ körkem twındıları. Olardı izdew jumıstarı jalğastırılwda.
Tegï: Teatrlar, murajaylar, körmeler,
Kommentarïï


text:
Gonkongtı mekendeytin Czya Czya esimdi panda älemde eñ uzaq ömir sürgen panda retinde tanıldı. Bügin Gïnnes rekordtar kitabınınıñ Qıtaydağı resmï ökildigi Czya Czya pandasın tarïxtağı eñ uzaq jasağan ayu tuqımdası dep saltanattı türde jarïyaladı.
Bïıl ol 37 jasqa toldı. Bul jıldardı adam jasımen eseptegende bir ğasırğa jwıqtaydı dep xabarlaydı The South China Morning Post basılımı.
Basılımnıñ mälimetinşe, buğan deyin bükil dünïe jüzinde eñ uzaq ömir sürgen panda Qıtaydıñ Wxan qalasında mekendegen bolatın. Ol 36 jıl 11 ay tirşilik etip, 1999 jılı ölgen.
«Pandanıñ körw, estw qabileti jäne jalpı fïzïkalıq belsendiligi jaqsı saqtalğan. Alayda, qazir Czya Czya arterïyalıq qısımınıñ joğarı bolwınan qïnalıp jür. Biraq, jas deñgeyimen salıstırğanda onıñ densawlığı oydağıday» deydi Ocean Park zoobağınıñ meñgerwşisi Syuzanna Gendron.
Eske salayıq, jer betindegi pandalardıñ jalpı orta jası 18-20 jıldı qurasa, tabïğat ayasın mekendeytin bul janwar negizinen 25 jıl ömir süredi.
Ayu tuqımdasına jatatın bul sütqorekti Qıtaydıñ Sıçwan, Şensï, Gansw jäne Tïbettik tay betkeylerinde taralğan. Jılına 1-2 qonjıq twadı. Bambwk örkeni jäne tamırlarımen qorektenedi. 20 ğ. 70 jj. bambwktar joyılğan kezde ülken panda sanı kürt azaydı. Panda qazirgi tañda sïrek kezdesetin, jäne joq bolıp ketwdiñ aldında turğan janwarlardıñ tizimine kiredi.
Derekközi:Baq.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
Kommentarïï


text:
A. Jubanov atındağı qazaq mwzıkalıq mektep-ïnternatın jäne Äl-Farabï atındağı Şımkent mädenïet ïnstïtwtın bitirgen. Şığarmaşılıq qızmetin "Gülder" ansambliniñ quramında xalıq änderin orındawşı bolıp bastağan.
Onıñ repertwarında qazaqtıñ xalıq änderi, qazirgi zamandıq qazaq kompozïtorları Ş. Qaldayaqovtıñ, Ä. Beysewovtıñ, B.Täjibaevtıñ, E. Belğozïevtiñ şığarmaları bar. Maqpal Jünisovanıñ orındawındağı "Ğaşıq jürek", "Qız ğumır", "Farïza qız", "Qoştasw", "Qazaqtıñ erke qızımın", "Ey,adamdar keşiriñder" t.b. köptegen änderi xalıq süyiktisine aynaldı.
Qazaq önerinde öziniñ dara jolı, «Eşkimge uqsamaytın tağdırı bar» Maqpaldı önerdegi jäne ömirdegi dostarı älewmettik jelide quttıqtap tilekterin joldawda.
Änşi Qayrat Nurtas öziniñ paraqşasında: «Saz ünimen terbep, naz köñilimen xalqına erkelep jürgen MAQPAL ÄPKE, twğan küniñiz quttı bolsın! Eki dünïede baqıttı bolwdı näsip etsin! Xalıqtıñ maxabbatın eşkim tartıp ala almaydı jäne ekiniñ birine buyıra bermeytin baq - Sizdiñ basıñızda! Alla sonı turaqtı etsin!» dep jürekjardı sözin joldaydı.
Belgili prodyuser Bayan Esentaeva Maqpaldı twğan künimen quttıqtay kele onı «Ulı änşi jäne ulı äyel» dep atadı.
Al kezinde Maqpamen birge dwet bolıp än salğan jas änşi Älişer Kärimov öziniñ änşige degen maxabbatın sözben jetkize almaytındığın aytıp twğan künimen quttıqtadı.
Otbasımen jaqın aralasatın tanımal otandıq änşi Sïvï Maxmwdta ta öziniñ paraqşasında quttıqtawın joldadı: «Bügin meniñ qızımnıñ ekinşi anasınıñ twılğan küni! Maqpal Jünisova, sizdi sizdi qattı jaqsı köremi, sizge uzaq jäne baqıttı ğumır tileymiz! Izge nïetpen eñ birinşi Salïdat, Sïvï jäne Nalïbaevtar äwletinen»,-deydi.
Sonımen qatar änşini bir top üzeñgilesteri, önerdegi äriptesteri: Tolqın Zabïrova, Janar Ayjanova, Serik Abasşax, Arman Düysenov t.b. juldızdar quttıqtap jatır.
Avtorı: Abay Aysara
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko yaqın vaqıtta Qırım ile memuriy sıñırda tamirlengen elektrik yolaqlarında energiyanıñ berilmesi ğayrıdan başlaycağına ümüt besley.
Bu aqta o dekabr 6 künü ukrain telekanallarına bildirdi.
«Menimce, yaqın vaqıtta elektrik energiyasınıñ qazaiy berilmesi ğayrıdan başlanır», – dedi o.
«Bilesiñizmi, qaza yüz berdi, tamir işleri yapıldı, qazadan soñ memleket cenübi – Herson ve Nikolayev vilâyetleriniñ bir qaç rayonında eleketrik teminlevi boyunca ciddiy zorluqlar yüz berdi», – qayd etti Poroşenko.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
AQŞ terrorçılıq yaqlımı?
AQŞnıň PYD/YPGğa kürsätkän yärdämeneň xalıqara xoquqtağı urını
AQŞ “DEAŞ” terror oyışmasın yuqqa çığaru maqsatı belän Süriyä cirlärennän Törkiyägä qarata terror höcümnäre oyıştıruçı PKKnıň bu ildäge törkeme PYD/YPGne ciröste köçe itep iğlan itte. Bu bäyläneştä AQŞ bu suğışçılarğa awır qorallar häm belem birü säyäsäten alıp bara.
Bu wazğiyät’ terrorçılıq belän köräş mäs’äläsendä AQŞnıň xalıqara xoquq qağidäläre belän bergä mäs’älägä qarağan qayber BMO İminlek şurası qararların taptawın kürsätä. Bu qısada 11 sentäbr’ höcümnärennän soňğı çorda BMO İminek şurası 2001 yılnıň 28 sentäbr’ könge 4385nçe utırışında qabul itkän 1373 nomerlı qararına küz salğanda “terror höcümnäre häm ısullarınıň BMOnıň maqsat häm nigezlärenä qarşı kilüe, ayıruça terror höcümnäreneň finanslanuı, planlanuı häm täşwik itelüeneň dä oxşaş räweştä BMOnıň maqsat häm nigezlärenä qarşı buluınıň iğlan itelüe” kürenä. Qararda ayıruça “terror oyışmasın terrorçı häm qoral belän täêmin itep, barlıq däwlätlärneň terror höcümnärenä quşılğan keşe yäisä oyışmalarına aktiv yäisä passiv räweştä xuplaw kürsätüdän taypıluı zarurlığı” qabul itelde. BMO İminlek şurası 2017 yılda qabul itkän 2370 nomerlı qararda da däwlätlärneň terrorçılarğa yärdäm kürsätmäwe zarurlığına iğtibar cälep itelä.
Mäs’älä belän bäyle bularaq 2018 yılnıň 3 fevral’ könne Anadolu agentlığı citkergän xäbärdä İstanbul Universitetınıň Xoquq fakul’tetında Cäza häm cäza mäxkämäse xoquqı bülege başlığı professor, doktor Adäm Sözüärneň PYD/YPG terror oyışmasına qarağan AQŞ xuplawınıň BMO İminlek şurası qararlarına qarşı buluı açıqlawın yasawı kürenä. Amerika Quşma Ştatlarınıň ber terror oyışmasına qoral birü häm äğzalärenä belem birü kebek yärdäm kürsätüen äytkän Sözüär bu wazğiyät’neň BMO İminlek şurası qabul itkän 1371 (2001) häm uzğan yılnı bertawıştan qabul itelgän 2370 (2017) nomerlı qararlarına qarşı buluın belderde. Soňğı qarar belän bergä 1371 nomerlı qararnıň qabat raslanuın häm däwlätlärneň terrorçılarğa bernindi yärdäm kürsätmäwe zarurlığı xosusı belän däwlätlärneň terrorçılarğa qoral birüenä kirtä quyu zarurlığına ayıruça basımnıň yasaluına iğtibarnı cälep itte. Sözüär älege qararnıň 7nçe maddäseneň äğza däwlätlärneň milli, regional’ häm xalıqara däräcädä xalıqara xoquqqa yaraqlı räweştä bäreleş töbäklärendä däwlätlärne terrorçılarnıň qorallanuına qarşı çara kürergä çaqıruın da belderde.
Sözüär BMO İminlek şurasınıň 1371 nomerlı qarar häm xalıqara xoquqnıň töp nigezläre kisätüe buyınça da ber däwlätneň qorallı törkemnär barlıqqa kiterep, başqa däwlät çiklärenä höcüm itterü öçen oyıştıru yäisä monı täşwik itüdän taypıluı mäcbürilege buluın assızıqlap: “Şunıň öçen AQŞnıň xaqsız cawaplılığı arqasında cawaplılığı tua alaçaq. Monda Xalıqara ğadälät divanına möracäğat’ mäs’äläse kön tärtibenä kilä ala. BMO İminlek şurasında veto xoquqı bulğan AQŞ häm qalğan illärgä qarşı investiŝiya qararı qabul itelä alınmıy. Bu arqada AQŞ räsmi zatları xökemgä tartılaçaq Ruanda yäisä Yugoslaviya ürnäklärendä bulğanı kebek maxsus mäxkämälär qoru mömkin tügel. Bu mäs’älädä Törkiyä yäisä başqa il üzenä qarağan bulsın yäki bulmasın terror cinayät’läre üz ilendä başqarılmasa da, xökemgä tartu wäqalätenä iyä. Mäsälän Ğiraqnı yawlağanda başqarılğan cinayät’lär arqasında ul waqıttağı AQŞ räsmi zatların illär üz mäxkämälärendä xökemgä tarta ala. Törkiyä dä PKK/PYDğa birgän qorallar arqasında AQŞ räsmi zatların xökemgä tarta ala,” – dide. Prof., doktor Sözüär AQŞnıň häm Süriyäneň Xalıqara Cäza mäxkämäseneň tarafı bulmawına da iğtibar cälep itte. Bu bäyläneştä bügengä qadär V’yetnam, Äfğanstan, Ğiraq häm Liviya kebek illärdä başqarılğan cinayät’lär, şaqtıy ildä oyıştırılğan qanlı höcümnär häm Gvantanamodağı intekterülär arqasında AQŞnı Xalıqara Cäza xoquqı cähatennän cawaplı totaçaq aktiv mexanizmnıň barlıqqa kiterelä alınmawın assızıqladı.
Bu mäğlümat häm bäyäläwlärdän çığıp PKK terror oyışmasınıň Süriyädäge törkeme bulğan PYD/YPGğa belem, qoral häm kiräk-yaraq yärdämen kürsätüçe AQŞnıň 1373 häm 2370 nomerlı qararlar kebek BMO İminlek şurasınıň terrorçılıq belän köräş qısalarında alğan qararların ütämäwen äytergä mömkin.
İkençe yaqtan AQŞnıň bu mäs’älädä oxşaş bäxäsne Nikaragua belän kiçerüe kürenä. Mäs’älä Vaşingtonnıň terror oyışmaları belän xezmättäşlek başqarğanı, suğışçılarğa belem birgäne, finanslağanı öçen 1980 yıllarnıň ikençe yartısında Xalıqara ğadälät divanına kilgän ide. Divan soňğı qararın 1986 yılda qabul itte. Bu bäyläneştä Divannıň 1986 yılnıň 27 iyun’ könge “Nikaraguada häm Nikaraguağa qarşı xärbi häm paramilitar êşçänleklär däğwası” belän bäyle qararı mäs’älä belän bäyle möhim ürnäk täşqil itä.
Nikaraguada 1979 yılda sulçı Sandinista inqilapçıları tarafınnan uňçı Somoza rejimı tarqalıp, yaňa koaliŝiya qorılğan, näticädä xaqimiyätkä kilgän Sandinista xökümäte xärbi köçen arttırıp, ul waqıttağı soŝialist illär Sovyetlar berlege häm Kuba belän yaqın mönäsäbät qora başlıy. Bu wazğiyät’ soŝialist dönya belän köräşüçe AQŞnıň mänfäğat’lärenä turı kilmi, AQŞ xökümäte Sandinista rejimına qarşı bulğan qorallı törkemnärgä xärbi häm logistik yärdämnär belän ber rättän taktik häm küzläw belemen birä. Nikaragua xökümäte AQŞ xuplağan qarşı yaqlar belän köräştä uňışsız bulğaç Xalıqara ğadälät divanına AQŞqa qarşı êçke êşlärenä qatışuı häm köç qullanuı nigeznamäse belän xärbi yäisä yartılaş xärbi êşçänlekläre aşa kompensaŝiya taläbe belän möräcäğat’ itä.
Möräcäğatendä Nikaragua AQŞnıň BMO häm Amerikan däwlätläre oyışması qanunnarında urın aluçı wazifaların cirenä citkermäwen belderä. AQŞ isä bu nigeznamägä Divannıň BMO häm Amerikan däwlätläre oyışması kebek küp taraflı kileşülärneň bozıluı belän bäyle bularaq ixtimallı qararınıň ike taraflı ğına tügel, ä ayıruça bu kileşülärgä taraf bulğan qalğan däwlätlärne dä täêsirläyäçäge qaraşı belän qarşı çığa. AQŞqa kürä Divannıň barlıq taraflarnıň raslawı bulmıyça bu däğwanı qaraw wäqaläte yuq ide. Divan AQŞ beldergän nigeznamälärdän ikençesen yaraqlı itep kürde. Öçençe tarafları bulğanı öçen däğwağa BMO häm Amerikan däwlätläre oyışması nigezläreneň bozıluı nigezendä qaramağan, läkin xalıqara xoquq häm ğomüm xoquqqa tayanıp, xalıqara xoquqnıň bozılıp, bozılmawın bilgeläw wäqaläte buluına qarar birä. Divan başqarğan bäyäläw näticäsendä AQŞnıň tübändäge 3 xosusta xalıqara xoquqnıň töp nigezlären bozuı qararına kilä:
- Başqa däwlätneň möstäqillegenä köç qullanıp, qatışu. Divanğa kürä AQŞ bu bozunı qarşı yaqlarğa qoral birep, finanslap çınğa aşırdı. Moňa nigeznamä bularaq AQŞ yärdämen kürgän qarşı taraflarnıň 1983-1984tä Puêrto-Sandino, Korinto, Potosi, San-Huanğa höcümnäre, Nikaragua hawa kiňlegeneň bozıluı, su kiňlegenä minalar quyuı kürsätelä.
- Humanitar xoquqnıň töp nigezlärenä qarşı ğamällärgä qotırtu. Divan bu bäyläneştä AQŞ citäkçelege açıq häm konkret räweştä xuplağan partizannar köräşendä psixologik operaŝiya başqaruı belän bäyle tögäl dälillärgä iğtibarnı cälep itä.
- İke yaqlı duslıq, säwdä häm transport kileşüen bozu. Divan bu bäyläneştä AQŞnıň Nikaraguaga qullanğan 1981 yılğı iqtisadi häm 1985 yılğı ğomüm êmbargonıň älege ike yaqlı kileşügä qarşı buluın assızıqladı.
Divan barlıq bu nigeznamalär belän xalıqara töp xoquqqa tayanıp, AQŞqa Nikaraguağa soňınnan bilgelänäçäk kompensaŝiya (17 milliard dollar) tülätä.
Nikaragua däğwasında Divannıň 3kä qarşı 12 tawış belän qabul itkän qararı qayber mäs’älälär öçen möhim. başta Divan AQŞnıň Nikaragua xökümätenä qarşı bulğan köçlärgä qoral, belem birü häm finans yärdämen kürsätüen, bu yärdäm belän Nikaragua Cömhüriyätenä qarata köç qullanu bulğan qatışular başqarıp, xalıqara xoquq şartı qısalarındağı “başqa däwlätkä qarata köç qullanu” cawaplılığın bozuın häm häm Nikaraguanıň êçke êşlärenä qatışıp, bäysezlegenä zıyan saluına qarar birä. Bu qararalardan añlaşılğança, BMO Xalıqara mäxkämäse AQŞnıñ qarşı köçlärgä yärdäm itüe häm küp mäs’älädä bulışlıq kürsätüen açıqlağan; bu säbäple äytelgän ğamällärdä AQŞnı cawaplı totıp Nikaragua xökümäte faydasına qararlar qabul itkän. Bu xäl berençedän Berläşkän Millätlär oyışmasınıñ 2nçe maddäsendäge köç qullanunı tıyuğa qarşı kilä häm başqa däwlätneñ êçke êşlärenä tıqşınu bula. Mäxkämä AQŞnıñ başqa ber däwlätkä qarşı köç qullanmawnı küz uñında totqan yazılmağan qanunnarnı Nikaragua belän bäyle wäzğıyät’tä bozdı dip qarar çığardı. Şunnan soñ mäxkämä AQŞnıñ qarşı yaqqa birgän yärdämeneñ külämen centekläp tikşerep, anıñ qorallı höcüm däräcäsendä bulıp-bulmawın açıqladı. Monda mäxkämä “qorallı höcüm” bilgelämäseneñ barı tik qorallı berleklär oyıştırğan çaralarğa turı kilüen belderep, qarşı yaqqa qoral, logistika yäisä başqa yärdäm birüne küz uñında totmawın assızıqladı.
Mäxkämä däwlätneñ başqa däwlätkä qoprallı oyışmalar cibärüeneñ qorallı höcüm yasarğa citüen; ämma bu oyışmalarnı qorallandıruı häm yärdäm itüe qorallı höcüm sanalmawın belderde. Şul säbäple mondıy yärdämnär barı tik köç qullanu şartlarına qarşı kilü häm başqa däwlätlärneñ êçke êşlärenä tıqşınu bularaq qabul itelä. Nikaragua däğ’wası oppoziśion törkem yäisä oyışmalarğa däwlät tarafınnan qoral birü häm yärdäm itüneñ qorallı höcüm belän ber ük bulmawın häm bu xälneñ başqa däwlätlärgä üzen saqlaw xoquqın qullanu mömkinlege birmäwenä yünälgän qarar çığuı da ähämiyätle.
Mäxkämäneñ bu mantıyq ağışın küzätkän belgeçlär, terrorçı törkemnär yäisä şäxeslärneñ däwlät organı bulmawlarına qaramastan, däwlät tarafınnan êtärgeç yäki yünäleş alğanda däwlätneñ räsmi bulmağan başqaruçısı xälenä kilüen söyli. Bu säbäple däwlät üze planlaştırğan, yünäleş birgän yäisä yärdäm itkän keşe yäki törkemnärneñ terrorçılıq ğamälläre öçen bolarnı üz organnarı êşlägän şikelle cawaplı. Ämma däwlät tışındağı aktyornıñ ğamälläreneñ ber däwlätneñ cawaplılığında bulıp-bulmawı da centekläp tikşerelergä tiyeş. Bu noqtada Xalıqara mäxkämä Nikaragua däğ’wasında AQŞnıñ Sandinista xakimiyäten häm tınıç xalıqqa höcüm itüçe qarşı yaqnı qoral belän täêmin itüe, finans häm logistik yärdäm yasawın açıqlağan, läkin AQŞnıñ bu ğamälläreneñ höcüm xarakterında bulmawın belderep, qarşı yaq häm alar tormışqa aşırğan çaralarnı kontrol’dä totuı säbäple xoquqıy cawaplılıq tuaçağına qarar birde. Şul uq waqıtta “kontrol’dä totu” ülçäweneñ çikläre belän bäyle bilgelämä raslanmağan. Bu noqtada maxkämä AQŞnı xoquqıy cawaplılıqqa tartu öçen Nikaraguanıñ AQŞ tarafınnan qarşı yaq ütkärgän çaralarnıñ kontrol’ itelüen isbatlarğa tiyeş buluın belderä.
AQŞ qarşı yaqnıñ oyışuı, öyränüe, qorallanuına yärdämçe bulğan häm qarşı yaqqa yünäleş birep qayber operaśiyälärne planlaştıruda rol’ uynağan. Ämma mäxkämä qarşı yaq tormışqa aşırğan ğamällärdä AQŞnıñ da öleşe buluın isbatlaw öçen kiräkle çikne bik yuğarı quyğanlıqtan AQŞnıñ qarşı yaq östendä yoğıntılı kontrole bulmawına häm qarşı yaqnıñ däwlät öçen êşläwçe räsmi bulmağan organ xälenä kilmäwenä qarar birde. Mäxkämä qarşı yaqnıñ ğamälläreneñ AQŞnı höcümdä ğayeplärlek däräcädä AQŞqa bäyle bulmawı qararına bara.
Ayırım alğanda, ber däwlätneñ ikençe däwlätkä qarşı çığuçılarğa qoral, logistika, finans, öyrätü häm mäğ’lümati yärdäm birüe Berläşkän Millätlär Kileşüenä qarşı çığa, ämma bu yärdäm “qorallı höcüm” bularaq qabul itelmi. Şunıñ öçen, näticädä dähşät astında qalğan däwlätlärneñ üz-üzlären saqlaw öçen köç qullanu xaqları yuq. Şul uq waqıtta, qarşılıq – bu qarşılıqqa säbäpçe bulğan däwlätkä kompensaśiya yöklämäse kiterergä mömkin. Bu isä xalıqara arenada däwlätneñ prestijın töşerä.
Terrorçılarğa meñnärçä yök maşinası qoral birgän AQŞqa qarşı däğ’wa açılsa, mögayen, başta PYD/YPG belän PKK arasındağı bäyläneş xaqında bäxäs başlanır. Bu nisbättän 2016nçı yılnıñ aprelendä ul waqıttağı AQŞ Saqlanu ministrı Äşton Karternıñ senatta Qorallı xezmätlär komitetındağı äñgämädä PKK belän PYD/YPG bäyläneşläre xaqındağı belderüläre mediağa çıqtı. Senator Lindsi Gräxämnıñ: ”PYD häm YPG turında işettegezme?”- digän sorawına ministr: ”Äye,kört törkemnäre”,-dip cawap bira. Gräxäm: “YPG – PYDneñ qorallı qanatımı?”- dip sorağaç: “Äye, şulay”,-di. “Xisaplarda bolarnıñ PKK belän bäyläneşläre yäisä, kimendä, mönäsäbätläre barlığı äytelä. Bu döresme?”-digän sorawğa da ministr uñay cawap bira. Gräxäm PKKnıñ Törkiyä öçen terrorçı oyışma buluın äytä. Moña Karter: “PKK barı tik Törkiyäneñ tügel, AQŞnıñ küzendä dä terrorçı oyışma”,-dip cawap birä. Karternıñ PKK-PYD/YPG mönäsäbätläre turındağı açıqlawların Vaşington xakimiyätennän kilgän açıqlaw bularaq qabul itärgä mömkin.
Bu temağa bäyläp Posta gazetasınıñ 2018nçe yılnıñ 7 fevral’ sanında Törkiyäneñ, PKK terror oyışması qanatı PYD/YPGgä qoral birgäne öçen, AQŞqa qarata däğ’wa açarğa cıyınuı, bu êştä xätta soñğa kaluı turında yazılğan. Mondıy däğ’wa açılsa, AQŞnıñ PYD/YPG belän PKK arasında bäyläneş bulmawın alğa söräçäge, ämma bu mönäsäbätlär turında AQŞ xakimiyäte qulında xisaplar barlığı assızıqlanğan. Jurnalist bu nisbättän bik küp dälil êzlärgä kiräkmäwen, senatör Lindsi Gräxäm belän AQŞ Saqlanu ministrı Äşton Karternıñ äñgämäse terkäwläre citärlek buluın beldergän.
Başqa yaqtan, soñğı waqıtta xalıqara basımda bu tema belän bäyle bik küp xäbär kürenä. Alarda, başlıca, AQŞnıñ Süriyädä YPGgä kürsätkän yärdäme belän bäyle tartışuda Törkiyäneñ xaqlı buluın xalıqara platformağa çığaru kiräklege, YPG/PYD belän PKK arasındağı mönäsäbätlärneñ isbatlanğan dip sanap AQŞ xökümäten Amerika konstituśiyäsenä kürä gayeplärgä mömkinlege belderelä. Bu nisbättän Barak Obamanıñ prezidentlıq waqıtında Aq Yortta tözelgän Terrorçılıqqa qarşı köräş törkemen xäterlätep, anda PYD häm PKK arasındağı mönäsäbätlärgä basım yasaluın belderep, AQŞ konstituśiyäsendä urın alğan “İsemlekkä kergän terrorçı oyışmalarğa yärdäm itü cinayat’” xökemen kön üzägenä quyu mömkinlege söylänä.


text:
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov uquq qorçalayıcılarnı İçki işler organlarınıñ hadimleri Künü ile hayırlap, «Qırım baari» aqqında hatırlattı.
Aksönovnıñ hayırlav sözleri Qırım «ükümeti»niñ saytında aşkâr etildi.
«Kiyevde devlet islâatı keçken vaqıtta, qırım militsionerleri antına sadıq qaldılar. «Qırım baari» künlerinde uquq ve tertip-nizam oğrunda turğan ediñiz. Bu tarihiy sınavdan namus ile keçtiñiz. Bugün zenaat bayramıñıznı evimizde – rusiyeli Qırımda qayd etemiz», – denile Aksönovnıñ hayırlavında.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Astananıñ atın «Alaş Orda» dep özgertu kerek
«Qazaqtı avtonomiya qılsaq, Qaraötkel – Alaştıñ ortası, sonda universitet salıp, qazaqtıñ wl-qızın oqıtsaq, «Qozı Körpeş – Bayandı» şığarğan, Şoqan, Abay, Ahmet, Mirjaqıptı tapqan qazaqtıñ kim ekenin Europa sonda biler edi-au» degen eken Ä.Bökeyhan. Qaraötkel dep Esil jağalauında qazirgi Astana öñirin atağan. Sauda-sattıqtan bölek, nebir düldül sal-serilerdiñ öner körsetken äygili Qaraötkel järmeñkesi de osında orın tepken. Älekeñ Qaraötkel öñiri bolaşaqta astana bolsa degen armanı büginde jüzege asıp otır.
Alaş arıstarınıñ oyğa alğan maqsatı orındalğan jağdayda «Alaş» avtonomiyasınıñ (memleketiniñ) astanası retinde Qaraötkel öñiri sol uaqıtta-aq qazaqtıñ el ordasına aynalar ma edi degen oy tuadı.
Astananı «Alaş Orda» dep atauğa negiz bolar birneşe sebep bar. Alaş – qazaqtıñ bir atauı.
Ekinşiden, qazaqqa ğana emes, tuıstas türik halıqtarına, onıñ işinde tildik tuıstığı jağınan qıpşaq tobındağı elge ortaq atau. Qazaq, qırğız, qaraqalpaq, noğay, başqwrt, tatar tärizdi tuıstas elerdi «Altı Alaş» dep atağan ğoy. «Alaş» dep wran salğanda bäri de ortaq wranğa arqaları qozıp, qalay birikkenderin bilmey qaladı dep jazadı bwl turalı Alaş arıstarı. Astananı «Alaş Orda» dep qoysaq, şın mäninde türik halıqtarınıñ ortalığına aynalamız.
Üşinşiden, şet tilderde jazıluı, aytıluı, qwlaqtarına qabıldanuı da oñay.
Törtinşiden, tarihi negizi bar atau. Bwl jayında Amanqos Mekteptegi bılay deydi: «Astana» degen söz parsınıñ "tabaldırıq" degen kirme sözi ğoy. Äzerbayjandar tabaldırıqtı «astana» deydi. Jalpı, törük tilinde «orda» sözi orısşa «stolica» wğımın bildiredi. Mäselen, Aqorda, Kökorda, Altınorda, Alaşorda, Qızılorda, Bökeyordası, tağısın tağı. Törük tilderinde "orda" sözine mändes baş[s]qala, b[p]aytaq, başkent nwsqaları bar. Bwrınraqta men bwl turalı jazğan edim. Qazaqta tabaldırıqtı basuğa, otıruğa bolmaydı dep tiımdaydı. Biz ata-babanıñ tiımına qarsı tabaldırıqtı basıp, tabaldırıqta otırmız».
Besinşiden, bwl atau Alaş arıstarınıñ armanımen astasıp jatır.
Sonımen, Alaş arıstarı ne sebepten «Alaş» sözin avtnonmiya (bolaşaq memleket) atauı retinde bekitti?
Alaş wranı men Alaşa han esimderin böri tötemimen baylanıstırşuı ğalımdarımızdıñ bar ekenin aytqan jön. Ärine, köne türikterdiñ tüp babası Aşina turalı añız ben Alaşa han jayındağı añızdar arasındağı ündestikti añğarmay qalu mümkin emes. Joşı han men Alaşa han keseneleri Wlıtauda boy kötergen. Qazaqtıñ «Altın Ordanıñ» mwrageri ekendigin bwl da bir äygilep twrğan naqtı derek emes pe? «Alaş» – qırğız, qaraqalpaq, noğay, özbek sındı köşpeli tuıs halıqtarğa da ortaq wran. Alaş qayratkerleriniñ «Alaş» atauın qayta tiriltuiniñ astarında ülken ideologiyalıq sayasat jatqanın bağamdau qiın emes. Ol Alaş tuı astına «Altın Orda» qwramında bolğan Deşti-Qıpşaq dalasındağı tuıstas türik halıqtarın biriktirip, tarihi ädilettilikti ornatu. Körnekti alaştanuşı ğalım S.Aqqwlınıñ jazuınşa, «Alaş Orda» atauınıñ Şıñğıs han qwrğan Altın Orda imperiyasımen ündes boluı kezdeysoqtıq emes. «Alaş respublikasınıñ joğarı atqaruşı biliginiñ atauına onıñ qwrıltayşıları özderiniñ tüpki maqsatın, «Alaş memleketi» ne «imperiyası» degen wğım, mazmwn berdi: «Alaş» – birikken türki halıqtarınıñ atauı, «Orda» – «Memleket» (ne «Imperiya»)» tap basıp jazadı ol. XIX ğasırdağı köş bastağan iri qayratkerlerimiz avtonomiya atauın «Qazaq» dep atamay, «Alaş» dep keñ auqımda aluınıñ sırı osında edi. Bizdiñşe, türik halıqtarınıñ barlığın emes, Qıpşaq dalasındağı tuıs halıqtardı biriktiru ideyası öte mañızdı edi. Qaraqalpaq, qaraşay, qırğız, başqwrt, noğay, tatar halıqtarı türik tilin tazaraq saqtağan äri qazaqqa özge türik tildestermen salıstırğanda öte jaqın wlttar. Repressiya men aşarşılıqqa deyin Ortalıq Aziyada eñ irgeli, qalıñ otırğan el qazaqtar bolğan sebepti, az sandı tuıstas wlttardı qazaqqa qaratu, olardı bir şañıraq astına wyıtu bir kezdegi ortaq wran bolğan Alaş atauımen ğana mümkin edi. «Alaş» dep wran tastalğanda qazaq qana emes, qıpşaq tili tobına jatatın tuıstardıñ kez kelgeni arqalanıp, birigip jauğa tura wmtılatını tarihi derekterde tañbalanğan.
Arman Äubäkir, R.B. Süleymenov atındağı Şığıstanu institutınıñ PhD doktorantı
Abai.kz


text:
El bolamız, Qazaqstanda twramız, wrpağımızdı tärbieleymiz degen adamdar balaların qazaq mektebine, qazaq balabaqşalarına berip jatır. Bwl meniñ sözim emes, bwl Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2017 jıdı 20 säuirdegi belgili qalamgerlermen kezdesuindegi sözi. Iä, aqıldı bwl sözdiñ aqiqatın, öz täuelsizdigin jariyalağanına 26 jılına ayaq basqan qazaq eliniñ twrğını üşin däleldeudi qajetetpeytin aksioma.
Büginde orıs mektebine balasın kimder oqıtadı? Büginde orıs mektebine bolaşağın Qazaq elimen emes, soltüstik körşimen baylanıstıratın qauım oqıtadı, onıñ köbisi tarihi otanına qaytqısı keletin orıs wltı ökilderi men azdağan jatırınan jeringen qaraközderimiz. Basqa birde bir qauım orıs mektebine balasın bermeydi, onı sälden keyin sandar söylegende bayqarsız. Jalğasın oqu…