text:
Omskida Törkiä qunaqları
Uzğan ğasır başında Omski ölkäsennän Törkiägä barıp urnaşqan ber törkem tatarlar turında “Azatlıq” radiosında söylägänebez bar inde. Ozaq yıllar çittä yäşäsälär dä, Seber yağınnan kitkännär tuğan tellären dä, tuıp-üskän cirlären dä onıtmağannar. Alay ğına da tügel, alar üzläreneñ balalarında häm onıqlarında tuğan illärenä mäxäbbät xisläre tärbiälägännär. Bu waqiğağa inde ber ğasırğa yaqın waqıt ütep kitte. Älbättä, bügenge köndä Rusiädän kitkännärneñ barsı da märxümnär, balaları da küptän dönya quyğan. Onıqları da inde ölkän yäştälär, äle küpçelege isän.
1990-nçı yıllarda, Rusiädä xakimlek üzgärep, çit illärgä çığıp yörü mömkinlege tuğannan soñ, Törkiädän Rusiägä häm Rusiädän Törkiägä barıp qaytuçılar yışaydı. Omski ölkäsenä kilüçelär dä buldı. Küçep kitkännärneñ onıqları, alarnıñ balaları Seberdä yäşäp qalğan tuğannarın tabu, äbi-babayları yäşägän cirlärne kürü teläge belän, Omskinıñ awıl rayonnarında bulıp kittelär. Bu oçraşularğa da inde 15 yılğa yaqın waqıt ütep kitte. Tuğannar arasında aralaşu xäzer dä bara. Ämma xäzer ul berniqädär üzgärgän diärgä mömkin. Uzğan ğasır başında Omskidan Törkiägä küçep kitkän Aynulla babay Yoldırıymnıñ onığınıñ ulı Ärcümänt “ Min Rusiägä berençe märtäbä 1992 yılda kildem,- dip söyli. Ul waqıtta bezne zurlap qarşı alğannar ide. Küreşergä, tanışırğa dip küpläp kilä idelär. Törkiädä dä şundıy uq xäl buldı. Rusiädän qunaq kilsä, zur mäcleslär oyıştırıp, barça tuğannar cıyılıp qabul itä idek. Xäzer kilü-kitü ğadi ber waqiğağa äylände. Rusiädän kilüçe turında belmi dä qalabız. Monda da bezneñ kilgänebezgä şaqtıy waqıt ütte, eleke kebek oçraşırğa küpläp kilüçelär kürenmi. Härkem üz tormışı belän yäşider inde”, - di. Ärcümänt Omski xalqı tormışındağı uñay üzgäreşlärgä dä iğtibar itkän. Şähärneñ yañaruı, kibetlärneñ kübäyue, xalıq tormışınıñ matdi yaqtan nığuı anı şatlandırğan.
Ärcümänt belän Omskiğa ätiseneñ enese Änwär abıy Yoldırıym da kilgän. Änwär abıy da Törkiädä tuıp üskän, Finlyandiädä 20 yıl mulla bulıp torğan, xäzer pensiädä, Törkiäneñ Kon'ya şähärendä yäşi. Başqalar kebek ul da Rusiägä barıp, äbi-babaları yäşägän cirlärne kürergä xıyallanğan. “Min äbi-babaylardan, äniemnän seber yaqlarında yäşäp qalğan tuğannarıbız turında işetep üstem. Törkiädä yäşäsäm dä, seber yağın üz cömhüriätem dip sanıym”, - di ul. Änwar abıy Rusiädäge tormışnı da üzençä küzallağan. Biredä tormış awırdır, xalıq yarlı yäşider , dip uylağan. Din saqlanğanmı ikän, körän uquçılar qaldımı ikän, dip borçılğan. Bu sorawlarına cawap ezläp, Omski mäçetlärendä, awıl-rayonnarda bulğan. “Barğan cirläremdä, şöker, dinneñ yuğalmağanın kürep söyendem. Mullalar da, körän uquçılar da bar ikän,”- di ul.
Xalıqnıñ tormışınıñ yaxşı buluı Änwär abıynı söyendersä dä, anı borçığan sorawlar da oçrağan. Häm alarnıñ iñ çetereklese - biredä yäşäwçelärneñ tatar telen onıta, yuğalta baruları. “ Bez Törkiädä tuğan telebezne saqlap kiläbez, sezneñ balalar tuğan tellärendä söyläşä almıylar. Qızğanıçqa qarşı biredä ğailälärdä tatarlar da asılda rus telendä söyläşälär. Bu mine bik borçıy , - di ul. Bu eş öçen cawaplı keşelär - äti-änilär. Balalarına tuğan tellären alar öyrätmäsä, mäktäptä, yäki tügäräklärdä genä bala tel öyränä almıy. Döres, biredä xatın-qız eşkä yöri, balasın tärbiälärgä waqıt tapmıy. Ämma, monı da sıltaw dip qararğa bula. Awır bulsa da, balalarığıznı milli ruxta tärbiälärgä tırışığız,” – di Änwär abıy.
Änwär abıynıñ tuğan telne bala ğailädä öyränergä tieş digän fikeren tuğannan tuğan enese Ärcümänt tä xuplıy. “ Bez uramda törekçä söyläşsäk, öy işegen açıp kergändä, anı uramda qaldırabız. Öydä barı tik tatar telendä genä aralaşabız. Balalarıbıznıñ tele tuğan telebezdä açıla. Sez dä, telebez saqlansın disägez, kiçekmästän tatar telendä aralaşuğa küçärgä tieşsez” – di ul.
Ärcümäntneñ tormış iptäşe Venera Rusiädä tuıp üskän, tatar telen yaxşı belä. Törkiägä barğaç, aña cirle xalıq belän dä aralaşu öçen, kiresençä törek telen öyränergä turı kilgän. Törkiädä inde 14 yıl yäşi. Xäzer Venera törek telen dä, andağı ğädätlärne dä yaxşı belä. “Rusiädägegä qarağanda, xatın-qıznıñ tormışı Törkiädä ciñelräk. Törkiädä ğailäne mätdi yaqtan tä'min itü belän irlär şöğellänä. Xatın-qız bala-çağa üsterüne, yort-cirne tärtiptä totunı üz östenä ala. Bez aqça eşlibez dip, irlärebezne, balalarıbıznı iğtibarsız qaldırıp yörmibez. Min andıy tormışqa öyrändem inde. Buş waqıtım da bula, öem dä , balalarım da tärtiptä, “- di Venera.
Menä şundıy fikerlär belderdelär Törkiädän Omskiğa qunaqqa kilgän millättäşlärebez. Bu fikerlär belän kileşergä dä, kileşmäskä dä mömkin. Ämma Törkiäneñ ayırım ber awılında yäşäp tä, 100 yıldan soñ da tuğan tellären, tatarlıqların saqlap qalğan millättäşlärebez xörmätkä häm soqlanuğa layıqtır.
Saniä Mirxaleeva. Omski.


c: text/html

text:
Bu qayğılı xäbär düşämbe könne Qazan cämäğätçelegenä dä kilep ireşte. Äxmät Timer 1912 yılda tuya, Älmät digän awılda. Mulla malayı bulğanğa kürä, mäktäptän quyıp çığarıla, belem ala almıy, ätiseneñ röxsäte belän yäşerten yullar belän Törkigä kitä. Häm annan soñ anıñ Tatarstanğa qaytqanı bulmıy. Äxmät Räşit ulı Yarullin Törkiädä häm soñınnan dönyada Äxmät Timer iseme belän tanıla, törkiçelekne öyränüçe ğalim bula. Böyek watan suğışı başlanğan waqıtta ul Germaniädä bula häm anda armiägä kitärgä mäcbür bula. Anda, İdel-Ural legionında, küpmeder waqıt, tärcemäçe bularaq xezmät itä. Rusiädä anı xalıq doşmanı itep iğlan itälär, häm şuña da ul, küp yıllar uzsa da, Tatarstanğa qayta almıy. Timer pärdä cimerelgännän soñ da, Äxmät bäyneñ küñelendä qurqu yäşi. Tuğan awılı, Älmätkä Äxmät Timerneñ qızı ğına qaytıp kilä, ätisenä xäzerge Älmätneñ fotosurätlären alıp qayta. Äxmät Timergä üzenä tuğan nigezen kürü nasip bulmıy. Qazanda, az bulsada, Äxmät Timerne belgän ğalimnär bar. Alarnıñ berse, Tarix İnstitutı xezmätkäre Färidä Ğaffarova Äxmät Timer turındağı istälekläre belän büleşte:
Audio: Bu, bezneñ öçen, qayğılı xäbär buldı. Äxmät Timer (Äxmät Räşit ulı Yarullin) belän min ber 4-5 tapqır oçraştım. Ul 92 yäştä bulsa da, bik ayıq fikerli ide, barısın da xäterli ide. Äbiseneñ häm babasınıñ 98 yäşkä citkänen iskä alıp, ul «minem äle 4-5 yıllıq ğömerem bar äle» diä ide. Anıñ bik bay arxivı bar, ul anı qızıma qaldıram digän ide, ä bit anda böten tatar xalqı tarixına qağılışlı mäğlümät tuplanğan. Anı Tatarstanğa qaytartırğa tırışırğa kiräk.
Tanılğan ğalim häm Äxmät Timerneñ cenazası, düşämbe könne, Ankarada ütte. Äxmät Timer yaqınnarınıñ häm tuğannarınıñ qayğısın Tatarstan xökümäte dä urtaqlaştı. Şul eçtäşlektäge telegramma düşämbe könne Ankarağa cibärelde.
Bikä Timerova, Qazan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğıraqnıñ in täsirle şiği citäkçese Ayatollah Ali Sistani xakimiätne iyül ayında ğıraqlılarğa tapşırunı küzdä totqan amerikan planıñ tänqitläp çıqtı.Kileşügä 15nçe noyäberdä AQŞnıñ Bagdadtağı sivil administratorı häm Ğıraq waqıtlı şurası citäkçese qul quydı.Sistani fikerläre xakimiätne tapşıru öçen bilgelängän waqıt grafikasın üzgärtä alamı?
Ğıraqnıñ iñ täsirle şiği citäkçse Ayatolla Ali Sistani qaraşınça, AQŞnıñ suveren waqıtlı xökümät buldıru planı ğıraqlılarğa citärlek zur rol birmägän kebek ilneñ möselman yözen dä çağıldırmıy.Ali Sistani yış qına belderülär yasawçı şäxes tügel .Ayatollanıñ Amerika planı turındağı borçıluların Abdel Aziz al-Hakim telgä aldı. al Hakim AQŞ bilgelägän Ğıraq İdarä şurası äğzası häm ber yk waqıtta İslam İnqilabı yuğarı Şurası partiäseneñ citäkçese.Kiçä ul Najafta ayatolla belän küreşkännän soñ(audio)
Ali al Sistani belän söyläşüneñ üzägendä idarä şurasınıñ täqdim itkän proyekt tordı.Ayatolla AQŞnıñ xakimiätne tapşıru turındağı planın tikşergännän soñ bik zur upqınnar buluı turında borçılu belderde .Bolar belän eş itergä kiräk,proyekt ğıraqlılarnıñ telägen çağıldırmıy.
Sistanınıñ qänäğätsezlege Bush administratsiäseneñ cäyen waqıtlı xökümät buldırıp ildän çığıp kitü plannarın qatmarlandıra ala.Ğıraq xalqınıñ 60%n täşkil itkän şiğilarnıñ bik zur öleşe al Sistaninı yaqlıy. Ul elegeräk Ğıraq konstitutsiäsen äzerläwçelär ğomumi saylawda saylansın dip beldergäç.P.Bremer plannarın şaqtıy üzgärtergä mäcbür bulğan ide.Sistaninı tınıçlandıru öçen äzerlängän yaña planğa kürä, ğıraqlılar konstitutsiäne yazaçaq delegatların saylı alaçaq Bu dokument , xakimiät waqıtlı xökümätkä tapşırılğannan soñ yazılaçaq. Sistaninıñ komentarları Bremer belän idarä şurası arasında barğan söyläşülärgä täsir itä ala.Şuranıñ qayber äzğaları şulsa da al Hakim konstitutsiä äzerlängänçe il belän idärä itäçäk töp qanunda, cämğiättä islamnıñ rolen açıqça çağıldırğan maddälär buluın teli.Sistani, al Hakim kebek şäxeslärgä waqıtlı xökümätneñ saylanu ısulı da oşap citmi. Bremer planı ilneñ 18 ölkäsendä waqıtlı assamleya äğzaların saylawnı küzdä tota. Bu assambleya waqıtlı xökümätne saylayaçaq Şiği citäkçeläre oyıştıru komitetlarına dini citäkçelär kertelmäs dip qurqa, şunlıqtan alar assambleya äzğaları turıdan turı saylansın dip däğwä itä.Sistani xakimiätneñ ğıraqlılarğa tapşırıluwında ğıraq xalqı rol uynamıy dip belderä. AQŞ räsmiläre saylawlar ütkärü bik qıyın mäsälä ildä saylaw qanunnarı yuq, can isäbe alınmağan bik küp waqıt kiräk digän pozitsiädä tora. Sistani , dä Hakim dä Bremer belän idarä şurasınıñ kileşkän planda äytelgäneçä Ğıraq xalqınıñ küpçelegeneñ dine(yäğni islam) şulayuq başqa din häm mäzhäplärneñ xoquqları garantiälänä digän süzlär belän qänäğät tügel ..Alar yaña Ğıraqta nindi dä xökümät utırmasın , ilneñ möselman yöze çağılırğa tieş, töp qanunğa islamğa qarşı, yäki aña kileşmägän bernindi dä zakonnar kertelmiäçäk digän maddä östälergä tieş dip taläp itä. İdarä Şurasışiği äğzaları äğzaları Sistani teläklärenä qarşı eşlärgä telämi. Sönni ğäräb häm kördlär turıdan turı saylawlar ütkärelsä yaña xökümättä şiğilar ğına utıraçaq dip qurqa.Amerikannar da dini citäkçelärdän torğan islam xökümäten kürergä telämi torğandır Bugen Ğıraq idarä şurasınıñ citäkçese Jalal Talabani Sistani belän küreşep anı amerikan planın qabul itüe öçen künderergä tırışaçaq dip xabär itelde.Älege waqıtta idarä şurası äzğaları arasında AQŞta kiläse yılda ütäçäk saylawlar Ğıraqnıñ säyäsi kiläçägen bilgeläwdä zur rol uynıy digän qaraş östenlek itä.
färidä xämit,praga


text: Yekaterinburda xeźmät itewse Başqortostan yegete Rämis Yaqupovtıñ ata-äsähe Respublika prezidentı Mortaza Räximov häm haqlanıu ministrı Sergey İvanov isemenä xat yaźźı. Unda ular uldarın tabıuźa yarźam itewźe ütenä. Yuğalğan xärbiźän huñğı xat 22 Yündä kilgän. Yeget ustavta qaralmağan mönäsäbättär turahında üź xatında ber nimä lä äytmägän. Ämmä ul ata-äsähenän saqırtıp öygä qaytarıuźı horağan. Oşonan huñ Rämisteñ ata-äsähe Yekaterinburğa yullana. Ämmä ular xärbi bülektä uldarın tapmay. Şundağı xärbiźär ulığıźźıñ başına kese serjant ultırğıs menän huqtı tip äytä. Oşo xäldän huñ garnizon prokuraturahı qararı menän haldattı Suvorov uçiliçehına küserergä teyeş bulğandar. Uçiliçeda ihä xärbi prokuraturağa möräjäğät itergä käñäş itkändär. Rämis Yaqupovtıñ yaźmışı bildäheź bulıp qala.


text:
Törkiä parlamentı başyawlıqlarnı yaqlap tawış birde
Ankara - Törkiä parlamentı soñgı arada ildä qarşılıq tudırğan başyawlıqnı tıyğan elekke qararnı ğamäldän çığaru öçen tawış birelde. Taqdim itelgän 2 kontitusiä üzgäreşlärneñ ikese dä bügen parlamentta qabul itelde. Taqdimneñ mäclestä qabul itelüe belän, kontitusiägä “härkem tigez şartlarda däwlät xezmätennäñ faydalanırğa xoquqı bar” digän östämä kertelde. Bügen qaralğan ikençe taqdimdä isä kontitusiägä “Berkemdä yuğarı uqu xoquqınnañ maxrum itelä almas” diğän üzgäreş kertlede.
Xökümät üzgäreşlärne xatın-qızlarnıñ xoquqların kire qaytaru bularaq añlata. Oppozisiä isä monıñ aşa ilneñ islamlaşuğa taba kitäçägennän qurqa.


text:
Möselman xatın-qızlar qorıltayğa cıyına
Bu könnärdä Qazanda möselman xatın-qızları ictimaği oyışmasınıñ küçmä utırışları uza. Alar Piträç rayonında, Qazannıñ “Söläyman”, “Dinislam” mäçetlärendä oyıştırıldı. Şuşı arada ğına Qazannıñ 13 kitapxanäsendä cıyın mäcles ütkärde. Älege çaralar aprel' ayında uzaçaq respublikanıñ möselman xatın-qızları qorıltayına äzerlek bulıp tora. Möselman xatın-qızlar ictimaği oyışması citäkçese Älmirä Ädiätullina bu xaqta “Azatlıq” radiosına menä närsälär söyläde.
1917 yılnıñ 24-28 aprel’ könnärendä möselman xatın-qızlarınıñ I Rusiä qorıltayı ütkän. Bıyıl älege çara uzuğa 90 yıl tula. Şuña bağışlap bez bıyıl aprel’ ayında Rusiä möselman xatın-qızlarımıñ qorıltayın oyıştırırğa buldıq. Anıñ maqsatları – bügenge xällär xaqında fikerläşü, cämğiättäge äxlaqsızlıq, global’läşü protsesslarına qarşı toru yulların ezläw Şulay itep Qazanda aprel’ ayında uzaçaq Rusiä möselman xatın-qızlarınıñ qorıltayına äzerlek bara.
Gölnaz İlgizär


text: Edwards nığtması, California -- Quşma Ştatlarnıñ Discovery ğäläm karabı 2 atnalıq säfären tämamlap bügen isän-saw Cirgä äylänep qayttı. 7 astronavt utırğan karab Kaliforniädäge xärbi nığıtmağa töşte. 30 ay elek Columbia karabı cirgä töşkändä qazağa oçrap 7 astronavtnıñ barısı da häläk bulğan ide. Discovery komandirı Eileen Collins "Bez isän qaytuıbızğa bik şatbız. Bar törkemne uñış belän täbrik itäbez" dide. Discovery kiçä Floridadağı Kennedy ğäläm üzägenä töşergä tieş ide. Läkin naçar hawa torışı säbäple ul Kaliforniägä töşerelde.


text:
Ärmänstan kileşüeneñ bu atnada Törkiä millät mäclesenä tapşırıluı Azärbaycanda rizasızlıqnı arttırdı. Azärbaycan ildäge törek bayrağın töşerde.
Bilgele bulğança, bu kileşü milliatçe tarafta şaqtıy rizasızlıq tudıra. Mäclestäge Milliatçe xäräkät partiase MHP başlığı yärdämçese Oktay Vural, ärmän xärbiläre Qarabaxtan kitmiçä, çiklärneñ açılu qararına ayaq çalaçaqbız", dip belderde.
Tışqı eşlär ministrı Ahmet Davudoğlu azäri xezmättäşe belän ber säğät çaması söyläşte. Mäğlüm bulğança, Azärbaycan Törkiägä açu itep ildäğı şähitlär mäydanındağı häm Törek ilçelege aldındağı Törek bayrağın alıp taşlağan ide. Mäğlümat çaraları isä ike il arasındağı bu kiyerenkelekne, ike qardäş arasında bula torğan ğädäti tartqalaşu bularaq telgä aldı.
"Ayrılık" serialınıñ qayber öleşe kiselde
Törkiä däwlät radio häm televidenie şirkäte TRTdä kürsätelgän, "Ayrılık" isemle serialdağı qarşılıq tudırğan küreneşlär filmnan çığarıldı. "Ayrılık" isemle serial İzrail belän Törkiä arasında şaqtıy qarşılıq tudırğan ide.
İrannan kisätü
İzrailda zur Qarşılıq tudırğan film şulay ul Törkiä belän İzrailğa iñ küp qarşı torğan İran arasında da kierenkelek tudırdı. Film bilgele bulğança, İrannıñ Täbrez şähärendä töşerelde. Läkin film törkemenneñ çığımnarı turizm şirkäte tarafınnan tülänmägän. Bu säbäple İran tışqı eşlär ministrlığı Törkiägä burıçnı tüläw öçen diplomatik kisätü cibärde.
Yeropadağı PKK suğışçıları aqlanırğa qayta
Erdoğan DTPneñ bu xäräkätenä qarşı yasağan çığışında, "Partia tarafdarları bu cawapsız xäräkät belän töbäktä kierenkelekne arttırırğa tırışa, läkin bez moña yul birmäyäçäkbez" dip äytte.
Törek dönyası belän strategik kileşü
İke prezident soñınnan illär arasında xezmättäşlek turında räsmi protokol imzaladı. Älege kileşü ike il arasındağı xezmättäşlekne nığıtunı maqsat itep quya.


text:
Tatarstanlılarnıñ cirle xakimiätkä ışanıçı zur tügel – soraştıru näticäläre
Tatarstanda törle soraştırular, fiker beleşülär şaqtıy yış ütkärelä. Menä şundıy ber sotsiologik fiker beleşüneñ näticäläre bilgele buldı şuşı aralarda ğına. Anda tatarstanlılardan, döresräge respublikanıñ qayber şähärlärdä yäşäwçelärdän, alarnıñ säyäsi östenlekläre xaqında beleşkännär.
Fiker soraştıru Tatarstan xalqınıñ säyäsi östenlekläre dip atalsa da, ul respublikanıñ barı tik 5 şähärendä genä ütkärelgän. Anda Qazan, Çallı, Tübän Kama, älmät häm Yäşel üzändä yäşäwçelär qatnaşqan. Şuña da anı bar tatarstanlılar fikere dip äytep bulmıy. Şulay da, fiker beleşü näticäläre şaqtıy qızıqlı.
Soraştıru waqıtında keşelärdän alarnıñ törle däräcädäge xakimiätkä ışanuları xaqında beleşkännär. Äytergä kiräk, tatarstanlılar citäkçe oyışmalarnıñ eşçänlege belän qızıqsınıp toralar, anıñ näticäläre xaqında üz fikerlärenä iä. Şuşı tarmaqqa bäyle sorawlarnıñ cawapları xakimiät organnarı öçen ällä ni quanıçlı tügelder diärgä kiräk. Bigräk tä, cirle xakimiät öçen. Fiker beleşüdä qatnaşuçılarnıñ 72 protsentı şähär citäkçelegenä ışanıç beldermi. Şularnıñ 37 protsentı şähär başlıqlarına öleşçä ışana, qalğannarı isä bötenläy ışanmıy. Alay ğına da tügel, küp kenä keşelär, xakimiät xalıq mänfäğätlären qayğırtmıy, alarnı yaqlamıy, dip sanıy. Xäyer, tatarstanlılar cirle xakimiätkä genä tügel, säyäsi firkälärgä dä ällä ni ışanıç beldermi. Alar firkä wäkillären dä xalıq yaqlı dip sanamıy häm alarnıñ eşçänlege belän ällä ni qızıqsınmıy.
Fiker beleşüdä qatnaşuçılarnıñ küpçelege ğomumän säyäsi yäki xakimiät eşlärenä bik iğtibar itmi, alarnı kübräk sotsial mäsällär, xalıqnıñ yäşäw däräcäse problemaları borçıy. Sorawlarğa cawap birüçelärneñ 44 protsentı mäsälän pensiälärneñ häm sotsial yaqlawğa moxtaclarğa tüläwlärneñ bik kim buluına borçıla. Ğomumän, soraştıru näticälärenä qarağanda, älegä problema bik azlarnı ğına bitaraf qaldırğan. Şulay uq tatarstanlılar fikerençä, bezdä mäşğüllek, eşsezlek probleması da bik citdi tora. Bu xaqta beleşterüdä qatnaşuçılarnıñ 30 protsentınnan artığı bilgeläp uzğan.
Älege fiker beleşüdä tatarstanlılarnıñ saylawlarğa mönäsäbäte dä tikşerelgän. Ayırım alğanda, sorawlar respublikanıñ xakimiät organnarına saylawlar xaqında bulğan. Mäsälän, sez Tatarstannıñ xakimiät oyışmalarına kiläçäk saylawlarda qatnaşırğa cıyınasızmı digän sorawğa, respondentlarnıñ 53 protsentı, äye, dip cawap birgän. Fiker beleşüdä qatnaşuçılarnıñ öçtän ber öleşe älege saylawlarğa baru-barmaw turında tögäl äytä almıy. 14 protsentqa yaqını isä respublika xakimiät organnarı uzaçaq saylawlarğa barmayaçağın beldergän. Belgeçlär fikerençä, şuşı 13 protsent saylawçılar arasında qarşılıq däräcäsen bilgeläwçe kürsätkeç bulıp tora. Läkin şunısın da onıtırğa yaramıy, älege xalıq fikeren tikşerü şähär xalqı arasında ütkärelgän. Ä şähärdä yäşäwçelär belän awıl keşeläre arasında xakimiätkä mönäsäbät, säyäsi östenleklärdä ayırma şaqtıy.
Gölnaz İlgizär


text:
“Rusiä patriotları“ konferensiä ütkärde
“Rusiä patriotları” firqäseneñ Başqortstan bülekçäse konferensiä ütkärde. Anda firqäneñ aprel' ayında Mäskäwdä uzaçaq qorıltayına delegatlar häm idärägä östämä äğzalar saylandı.
Çara başta “Turist” kunakxanäseneñ biznes-üzägendä bulırğa tieş ide. Läkin kunakxanä citäkçeläre tüşämdäge ber yarıqqa sıltaw itep, bina birüdän baş tartqan. İmeş, bina işelüe ixtimal. Artaban “Başqortstan” kunakxanäse belän kileşü tözegännär. Aları çara başlanır aldınnan ut özelüen, timerçıbıqlarnı qomıq kimerep özüen xäbär itkän. Näticädä konferensiägä cıyıluçılar ayağöste genä söyläşergä mäcbür bulğan.
Mäskäwdän kilgän “Rusiä patriotları“ firqäse räise urınbasarı Oleg Balayıwski bina belän tuğan awırlıqlarnıñ töp säbäben añlamıy qaytıp kitkän. Ul Ufadağı kunakxanälärneñ iskerüenä ğäcäplänü beldergän. Bu turıda firqä bülekçäse räise Zahir Xäkimov xäbär itte.


text:
İkençe tema – xalıq käsepçelege üzäge buldıruda säyäsät bötenläy bulmasa da, härxäldä käsepçelekne, xalıq hönärlären üsterü säyäsäte bar. Soñğı yıllarda käsepçelek, jurnalistlar äytkändäy, şul tübätäylär tegügä genä qalğan ide. Xätta, sovetlar çorında uq görläp eşläp torğan Arça çitek fabrikası da bölgenlekkä çıqtı. Monnan ike yıl elek Tatarstanda keçe biznesqa yärdäm departamentı buldırıldı. Departament citäkçese itep Nail Mostafaev bilgelände. Ul ike yılda eşne isän qalğan käseplärne häm käsepçelärne barlawdan, katalog näşer itüdän başlap, xalıqara kürgäzmälärgä çığuğa citkergän. Ul Fransiädä uzğan soñğı kürgäzmädä qatnaşuları turında bolay söyläde.
AUDİO: (Nail Mostafaev Parijdağı xalıqara kürgäzmädä künnän tegelgän äyberlär tıyılğan bulsa da, Tatarstanda tegelgän äyberlärneñ üzençäleklärenä, güzällegenä, sıyfatına kürä ayırım röxsät birelgän. Künne tekkändä, Tatarstan käsepçeläre kebek neçkä näfes cöy saluçılar bütän ber qayda da yuq ikän.)
İreşelgän uñışları öçen älege departamentqa Qazannıñ üzägennän yarım cimerelgän ber yort birgännär. Anda kiläçäktä Tatarstannıñ xalıq sänğät käsepçelegen üsterü üzäge bulaçaq.


text:
Rafah,Gaza Sızığı belän Mısır arasındağı Rafah çik qapqası bügen berençe märtäbä fälästinnär kontrolendä xalıqqa açıldı.Dikäber urtalarına qädär könenä 4 säğät açıq bulaçaq çik qapqası Yevropa Berlegeneñ 70küzätüçese bulışlıq kürsätü öçen urnaştırılğannan soñ 24 säğät açıq bulaçaq. Bügenge açılış bik möhim,çönki fälästinnär berençe märtäbä üz territoriäläre belän tışqı dönya arasındağı çiktä kontrolne üz qullarına alğan buldı. Yevropa Berlegeneñ Yaqın Könçığış öçen mäxsus wäkile Marc Otte Comğa könne ütkärelgän yolada:
Çiklär konfrontatsiä sızığına äylänsä,qotoçqıç xäl.Çiklär xalıqlar, cämğiätlär iqtisadlar arasında küper bulsa bik uñay.Ul başqa xalıqlar, mädäniätlärneñ oçaraşu urını bula bez moñı Yevropada öyrändek häm xäzer sezneñ dä çiklärne küperlärgä äyländerergä yardäm itärgä telibez. İzrael xakimiätläre çik xäräkäten video kamera belän küzätep baraçaq


text:
VTsİOMnı yañaça oyıştıru anıñ bäysezlegen yuqqa çığaraçaq kebek
Xökümät Russiäneñ aldınğı häm abruylı xalıq fikeren beleşü agentlığı Böten Russiä xalıq fikeren tikşerü üzäge VTsİOMnıñ bäysezlegen beterü yulına bastı. Räsmi räveştä dävlät oyışması dip sanalğan şuşı üzäk üzgärtep qoru yıllarında oyışqan ide. Dävlät oyışması bulsa da, ul dävlättän aqça almıy häm xökümät tä anıñ eşenä tıqşınmıy ide. Xäzer VTsİOM yañaça oyıştırıla häm anıñ direkorlar şurasına xökümät väkilläre kerteläcäk.
Audio
Levada xökümätne cäy yalınnan faydalanıp, üzäkne üz kontrelenä alırğa tırışuda ğäyepläde. Üzäkneñ xäzerge direktorlarınıñ berse dä, şul sanda Levada da yaña direktorlar şurasına çağırılmağan. Levada berniçä atna eçendä yaña şura täzelgännän soñ üzäktän kitäçägen belderde. Ul başqa qayber sotsiologlar da şulay uq eşliäçäk digän fikerdä.
Audio
Milek ministerlege suzçese Aleksander Parşukov dävlät qaramağındağı 9 meñ oyışma, şirkät kilçäktä xosusiläştereläçäk häm VTsİOM şularnıñ berse, monıñ ber nindi dä politik motivı yuq dip belderde. Mäskävdäge Politik Texnoloigä İnstitutı analizçısı Dmitrii Orlov ta monıñ belän kileşä. Anıñ süzlärençä, Kreml VTsİOMnıñ eşçänlegenä ber vaqıtta da qänäğätsezlek beldermäde. Levadanıñ ğäyeplävläreneñ şäxsi säbäplärgä nigezlängän buluı mökin.
Audio
Başqalar monıñ belän kileşmilär. Qayber analizçılarnı VTsİOMnı yañaça oyıştırunıñ xosusi media çaralarınıñ xökümät kontrolendäge şuralar qulına küçkän vaqıtqa turı kilüe borçıy. Strategik Tikşerülär buyınça Mäskäv üzäge direktorı Andrey Piontkovskiynıñ fikerençä, VtsİOMnı yañadan oyıştıru Kremlneñ dikäberdäge Duma häm kiläse yılnıñ Mart ayındağı prezident saylaularınna alda barlıq informatsiä çaraların tazartu niäteneñ ber öleşen täşkil itä. Levadanıñ fikerençä, üzäkneñ tikşerüläre Putin populärlegeneñ yuğarı buluın kürsätep kilsä dä, xalq fikeren beleşüneñ näticäläre Russiädä Çeçnä suğışı belän qänäğätsezlär sanınıñ arta baruın da kürsätä häm bu bälkim xökümättä rizasızlıq tudırğandır. Çeçnä suğışı turındağı soñğı tikşerülär Russiä cämağätçelegendä suğışnı yaqlauçılar protsentınıñ 28gä tüşkänen, ä konfliktnı , separatislar belän söyläşülär arqılı xäl qılunı yaqlauçılarnıñ 57 protsentqa citkänen kürsättä. Levadanıñ süzlärençä, üzäkneñ tikşerüläre cämğiät fikere genä çağıldıra.
Audio
Kiläse bernicä atnada Levadanıñ pessimistik bäyäläveneñme, ällä xökümätneñ raslaularınıñmı döres buluı kürener.
Färit İdelle, Praga.


text:
«Berdäm Rusiä» firqäse saylawlarğa äzerlänä başladı...
1 yüldä, firqäneñ Tatarstan bülegendä matbuğat klubı açıldı. Jurnalistlar belän oçraşular daimi bulaçaq, dip iğlan itelde. Mäsälän, kiläse utırış 17 yüldän soñ planlaştırılğan. Firqäneñ respublika bülege citäkçese Yuriy Näcmiev, jurnalistlar aldında çığış yasağanda, saylawlar kön tärtibenä mende, dip belderde. Älege matbuğat oçraşuında Tatarstannan saylanğan deputatlar Färidä Ğäynullina, Mixail Rokitsiy, Nail Xösnetdinov eşlägän eşläre turında xisap tottı. Alar barısı da Dumada «Berdäm Rusiä» firqäseneñ tarafdarları bulıp tora häm tawış birgändä dä partiä mänfäğätlärennän çığıp eş itä, küräseñ. Mixail Rokitsiy da, Färidä Ğäynullina da nindi qanunnar östendä eşläwläre turında söylägändä, «bezneñ partiäbez» dä bu mäs’älälärne qayğırta, dip täqrarlap tordı. Mixail Rokitskiy, gäzit xäbärçelärenä, nigä bezneñ partiäne räncetäsez, usal çağıştırular qullanasız, dip üpkäsen belderde. Şunı ğına kötkändäy jurnalistlarnıñ berse şaw-şu kiterep çığarğan belderü yasadı: partiägezdä ayırım-ayırım şäxeslär bar, ä firqä üze yuq, dide ul. Firqä citäkçelege bu mäsälägä cawap birmäde.
Ä rayon jurnalistı birgän häm « Xakimiät başlıqları xalıqnı partiägä quıp kertep, firqägä tiskäre mönäsäbät tudırmıylarmı?» digän sorawğa citäkçelek üz süzen äytte. «Şäymiev qaya, xalıq ta şunda bara» -, dide Yuriy Näcmiev. Ğomumän, jurnalistlarğa uñaysız sorawlar birmäskä, «Berdäm Rusiä» belän konstruktiv xezmättäşlek itärgä kiñäş itelde.
Matbuğat oçraşuında «Berdäm Rusiä»neñ «Tatarstan yaña ğasır» ictimaği xäräkäte belän nindi şartlarda «nikaxlaşuı» turında da süz buldı. «Berdäm Rusiä» wäkile Mixail Rokitskiy, bu sorawğa cawap yözennän, älege xäräkät belän xezmättäşlek itmäw döres bulmas ide, dip äytte. İsegezdä bulsa, Mixail Rokitskiy da, Nail Xösnetdinov ta, xäzer «Berdäm Rusiä» firqäsendä kergän başqa şäxeslär dä, zamanında şul uq «Tatarstan yaña ğasır» xäräkäten oyıştırıp yörde. Bu säyäsi berläşmälärneñ ikese dä, räsmi xakimiätkä yaqın torsalar da, saylawlar waqıtında niçek itep eş itüe turında äle kileşep betä almıy
Älege matbuğat oçraşuında qatnaşqan jurnalistlar, Tatarstan keşeläre küptän tügel ütkän ictimaği-säyäsi forumğa nindi üteneç – täqdimnär äytep cibärdelär, dip küpme qızıqsınsa da, anıq cawap işetä almadı. Firqä citäkçelege Tatarstan keşelären borçıy torğan mäs’älälär xaqındağı mäğlümatlarnı tuplap, Mäskäwgä, kiläçäktä, cibärergä wäğdä itte.Bikä Timerova, Qazan.


text:
«İñ kürkäm möselman qızı» bäygesendä ciñüçelär bilgele buldı
«İñ kürkäm möselman qızı» nindi bula digän sorawğa, düşämbe könne, bäygeneñ yomğaqlaw öleşendä cawap tabıp buldı. Bu bäyge, küp sanlı çibärlek bäygelärenä al’ternativ räweştä ütkärelde. Ul säxnädä tügel ,ä xatlar aşa, tamaşaçılarsız mäçet zalında ütte.
«Möselman xatın-qızlar arasında iñ-iñnärne saylaw kebek, «Aqçarlaq» gäzite uylap tapqan bu original ideya da, tiz arada dönyağa taraldı. Bu waqiğanı yaqtırtırğa, Qazannan ğına tügel, Mäskäwdän dä jurnalistlar kilde.
«İñ kürkäm möselman qızlar» bäygeseneñ final öleşe, «Nurulla» mäçetendä ütte. Bäyge, yuğarı uqu yortlarındağı imtixanı xäterlätte. Finalğa çıqqan 8 qız, jyuri ägzäläre utırğan östäl yanında basıp, üzläre belän tanıştırdı. Här berse, qul eşlären, çigelgän yawlıqların, sölgelären kürsätte. Peşergän çäk-çäk, bawırsaqların täqdim itte. Qor’ännän berär sürä uqıdı. Jyuridağı abıstaylarnıñ çeterekle sorawlarına cawap birde.
Bu bäygene uylap tapqan «Aqçarlaq» gäziteneñ baş möxärrir urınbasarı Gölnaz Şämsi añlatqança , bäyge iğlan itelgännän soñ, gazetağa 80läp xat kilgän bulğan. Alar arasınnan 56 xat bäygegä saylap alınğan bulğan. Qızlar, foto räsemnären cibärergä häm küñelgä ütep kererlek itep xatlar yazarğa tieş bulğannar. Şunnan, bäygene oyıştıruçılar, şuşı 56 nämzättän 8ne saylap alğan.
«Qol şärif» mäçetendä köndezge namaznı uqığannan soñ, Tatar aşları yortında bäygedä ciñüçelärne büläkläw çarası ütte. Bäygeneñ final öleşendä ciñüçeneñ kem buluı inde bilgelänsä dä, intriga axırğa qädär saqlandı. Ciñüçelärne büläkläw tantanasın «Aqçarlaq» gäziteneñ baş möxärrire Ruzilä Safina alıp bardı. Bäygeneñ maqsatın ul, gailä uçağın torğızuçı, tuğrılıqlı xatınnar kürü itep bilgeläde. «Bez çibärlek bäygesen
İñ başqa Balıq Bistäsennän 16 yäşlek Gölnur Gälävieyıva büläklände, annan soñ, Çistaydan Rabiğa Möfluxunova, Arçadan Cämilä Äbdraşitova, Çallıdan Nurrulova İslamiä büläklär aldı. Alarğa, bäygeneñ iğänäçe kömeş muyınsalar büläk itte. 4nçe urın, Başqortstan qızı, Galiä Möxärrämovağa birelde. Öçençe urında Saba rayonı Bigänäy awılı qızı Aygöl Nurievada ide, ä Tübän Kamadan Gölnaz Miñlexanova bäygedä ikençe ide.
İñ kürkäm möselman qızı digän bäygedä Tubän Kama rayonı, Yuğarı Çallı awılınnan Dilärä Sadıyqova ciñüçe itep tabıldı. Aña bäygeneñ diplomı häm Misırda yal itärgä ber atnağa turistik yullama büläk itelde. «Aqçarlıq» gäziten näşer itüçe çırçı Gäbdelfät Safin ciñüçe büläklärgä çıqqanda, andıy çaranıñ kiläse yılğa da ütkäräçägen äytte. Juri äğzäse Säydä abıstay Appakova, näq menä bu qıznı nigä saylap alınuın, andıy kürkäm qızlarnıñ tağı da kübräk kürergä teläwe belän añlattı. Bäygedä ciñüçelärgä, iğänäçelärdän Äs-säläm kibetendä möselam kiemnären alırğa 5 häm 10 meñlek sertifikatlar tapşırıldı. Qoş şärif mäçete imamınnan maxsus büläklär birelde. Bäyge barışında Gäbdelfät Safin üzeneñ cırların başqarıp, qunaqlarnıñ käyefen kütärde. Bu bäyge «Aqçarlaq» gäziteneñ 5 yıllığına da bağışlanğan ide.


text:
Kiläse yılda NATOğa kerergä cıyınğan Slovakiä belän Bolğarstandağı cancallar Brusseldä borçular uyattı
Slovakiä premier-ministrınıñ İminlek xezmäte başlığın urınınnan alu tırışlığı ildä şaw-şu uyattı. Bolğarstan premierınıñ kommunist çorındağı küzläw citäkçesen üzeneñ iminlek kiñäşçese itep bilgeläw niätenä Amerikan ilçese qarşı çıqtı. Şuşı ike waqiğa NATO belän namzät-illär arasında ışanıç buldıru ölkäsendä äle küp problemalar buluın kürsätä
Audio (Peter Juvarek)
"Alar İminlek Xezmäte eşen däwam itüwen teli häm Mozişnı moña garantia dip sanıy, ul kitsä däwamlılıq özeler dip qurqalar."
Slovakiä cancalı İminlek räsmien citlätü tiräsendä barsa, Bolğarstanda kiresençä, andıy urınğa şikle keşe quyu belän bäyle. Premier-ministr Saxe-Coburg-Gotha komunistlar çorında şpionlıq belän şöğellängän Brigo Asparuhovnı üzeneñ iminlek kiñäşçese itep quyarğa cıyına. Amerikanıñ Sofiadağı ilçese James Pardew premiernı bu fikeren üzgärtegä çaqırdı. Monıñ faydası bulğanmı yuqmı, läkin xökümät süzçese äytüwenä qarağanda Asparuhovnıñ bilgelänüwe xäzer soraw astında. Zamanında Bolğarstannıñ Küzläw Xezmäte başlığı bulıp eşlägän Asparuhov amerikan ilçeseneñ borçuların kire qağa. Azatlıq/Azat Yevropa radiosınıñ Bolğar redaksiäsenä birgän äñgämäsenä ul bolya dide:
Audio (Brigo Asparuhov)
"1991-dä Bolğarstan kontr-razvedkasın citäklägändä, min Amerika häm bar Yevropanıñ yäşeren xezmätläre belän elemtädä tordım, 6 yıl buyına ber digän xezmättäşlek ittek. Minenmçä, bu küpertülär bezneñ öydäge xällär belän bäyle."
Şuşı ike waqiğa NATO belän Alyansqa kerergä torğan yaña illär arasında ışanıç mäsäläsändä küp sorawlar tudırdı. Bu illärneñ kübesendä, İminlek xezmätlärendä äle dä komunist çorında küzläw belän şögellängän keşelär utıra. NATO räsmilärenä xäzer şul keşelär belän eşlärgä turı kiläçäk. Yarıy, anısı ber xäl. Britan belgeçe Stephen Blackwell süzlärençä, NATO räsmilären tağı da nığraq borçığan näräslär bar, misal öçen bu keşelärneñ cinäyätçelär belän bäyle buluı, yä isä, NATOnıñ yäşeren mäglmätläre başqa illärgä tapşırılu qurqınıçı.
Audio (Stephen Blackwell)
"Oyışqan cinäyätçelek qurqnıç närsä, läkin tağı da yamanrağı – yäşeren mäglümät terrorçılarğa elägä ala, häm alar anı NATO illärenä qarşı qullarğa mömkin."
Bu borçular çınlap ta, urınsız tügel, tik alar namzät illärgä genä qaramıy. Äytik, 2 yıl elek Fransiäneñ ber yuğarı xärbi räsmie NATOnıñ Yugoslaviäne bombalaw turındağı yäşeren plannarın Belgradqa aldan citkergän öçen ğäyeple dip tabıldı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Süz dä yuq, tabiblarnıñ patsientlarğa qarata dorfa qaraş probleması moña qädär Tatarstan Sälämätlek saqlaw ministrlığınıñ kollegiä utırışlarında daimi kütärelep kilde. Tatarstan citäkçelegeneñ dä moña şeltä beldergäne bar, Prezident Röstäm Miñnexanov isä sälämätlek saqlaw ölkäsendä berençel zveno üseşenä ireşü burıçın quyğan ide. Proyekt ta, nigezdä, näq menä şuña yöz tota.
İñ möhime – uñaylı moxit
- İsänmesez, äydägez, baxillar alığız da, ayaqlarığızğa kiep, ğarderobqa räxim itegez! – Qazannıñ 18 nçe şähär sırxawxanäsendä patsientlarnı işek töbendä maxsus personal şundıy süzlär belän qarşı ala. Annan soñ alar qaya barırğa kiräklekne añlata, yağni, patsientnıñ marşrutın tözergä yärdäm itä. Östäwenä, monda navigatsiä sisteması da bar: patsient, sırxawxanägä kergäç, qaya möräcäğät itäsen, qaysı kabinetqa keräsen – barısın da kürä. Terminal qırıylarında torğan şäfqät tutaşları da teläsä nindi sorawğa cawap birergä äzer.
Proyekt uzğan yılnıñ iyülendä ğämälgä aşırıla başlağan. Aña 5 mln sumnan artıq aqça bülep birelgänen, 4 mln sumı – tözeleş eşlärenä, 1 mln sumnan artığı cihaz, texnika satıp aluğa yünälderelgän. Remont yasalğan berençe qatta patsient küñelenä xuş kilerlek moxit buldırılğan. Biredä kötep utıruçılar öçen WI-FI zonası bar, quler belän su, qänäfi, televizor quyılğan. Älegä proyekt Qazannan tış, Çallı, Älmät, Yäşel Üzändä dä sınala.
«Bu proyektta iñ möhime – xalıq öçen uñaylı moxit. Keşelärneñ sälämätlegen daimi räweştä tikşerü öçen, bez uçrejdeniene dustanä häm ütemle itärgä tieş. Moñarçı qomaçawlağan qarşılıqlarnı alıp taşlap, xalıqqa yaqınayıbız. Bezneñ eşne patsient bäyäli. Ägär patsient qänäğät ikän, dimäk, bez döres yünäleştä eşlibez», – di Tatarstannıñ sälämätlek saqlaw ministrı Ğädel Wafin.
«Dustanä» sırxawxanä proyektınıñ yañalıq-üzençälekläre:
1. Registratura töşençäsenä almaşqa mäğlümat stoyqası kilüe. Patsient täräzäle tügel, ä açıq zonada üzen qızıqsındırğan sorawın birä ala. «Qızğanıç, moña qädär registratura täräzäse qarşında keşe öyelep tora ide. Karta ezlägänne, annarı tabibqa çiratnı kötü käyefne boza ide. Ä bügen 70 meñ keşe terkälgän bu zur sırxawxanädä dä keşe öyelep torunı kürmibez», – dip qazanışları belän urtaqlaşa Ğädel Wafin.
2. Tabibnıñ patsient belän aralaşu waqıtı 15 minutqa qädär ozaytılğan. «Bez härwaqıt tabib patsientqa waqıtnı az bülep birä dip äytä kildek. 12 minuttan 3 minutqa ğına arttırılsa da, bu – barıber möhim. Elektron yazılu mäs'äläsendä däğwalar küp ide. Kiläçäktä tabibqa kerer öçen kötep toru waqıtın 10 minuttan artmaslıq itärgä tieşbez. Bu – bezneñ burıç. Kiçektergesez oçraqta yazılmıyça kilgän keşe dejur tabibqa kerä. Mondıy ike kabinet bar», - dide ministr. Sırxawxanäneñ baş tabibı Rezidä Mansurova da anıñ süzlären cöpli: «Elek tabibqa yazılğan patsient ta, yazılmağanı da kilä ide. Näticädä, işek töbendä konflikt tua. Şuña kürä eşne bolay köylädek: aldan yazılğan patsient – uçastok tabibına, xäle naçarayıp yazılmıyça kilgän keşe dejur tabibqa kerä».
3. Tabib wazifalarınıñ ber öleşen şäfqät tutaşları üti. Alar öçen üzenä kürä «meditsina postı» buldırılğan. «Elek tabib qabul itü waqıtınıñ 20 protsentın analizlar birü-yazılu kebek ikençel plandağı sorawlarğa sarıf itsä, xäzer bu problema xäl itelgän. Patsient uçastok tabibına möräcäğät itä, ul kiñäşlären birep, meditsina postına cibärä. Meditsina postında eşläwçelär UZİ, analizlar birü waqıtın bilgeli. Elek UZİğa yazdırırğa kiräk bulğanda, uñaylı waqıtnı kileşterü öçen dä tabibta küpme waqıt sarıf itelä ide. Ä xäzer bu sorawlar meditsina postında xäl itelä. Alarnı berkem aşıqtırmıy», – dip añlata Rezidä Mansurova.
4. Tabib patsientnı berüze qabul itä, yağni awırunıñ üz probleması turında tabib belän küzgä-küz qalıp söyläw mömkinlege bar. «Şul räweşle, awıru çitensenmi, anıñ tabib aldında kübräk açılıp kitep söyläw mömkinlege bar. Bu – bik möhim, dimäk, ışanıçı da arta», – di ministr. Rezidä Mansurova da uçastok tabiblarınıñ üzläre genä qabul itüe xalıq tarafınnan uñay bäyälängänen äytte. «Elek şäfqät tutaşı yanına parallel töstä tağın ber patsient kerä ala ide. Ä bit tabib sere digän töşençä dä bar bit», – di baş tabib.
5. Patsientlarnıñ öylärenä barıp xezmät kürsätüçe feldşer briğadaları buldırılğan. Alarnıñ öydä xezmät kürsätü öçen diagnostika kompleksı belän cihazlanğan üz maşinaları bar.
6. Sırxawxanädä «Elektron qarta» proyektı tormışqa aşırıla. Barlıq yazmalar kompyüterğa, elektron meditsina qartasına kertelä. «Qartalar elekkege kebek tabib kabinetında şkafta öyelep tormıy. Bu kabinetta buş urınnı da kiñäytä», – di Qazan sälämätlek saqlaw idäräse başlığı İlnur Xälfiev.
«DUSTANÄ» SIRXAWXANÄLÄR HÄRQAYDA BULAÇAQ
Ğädel Wafin süzlärençä, kiläse yılnıñ berençe kvartalında Qazan şähäre İdel buyı rayonında konsultatsiä-diagnostika üzäge açılaq. Anda şulay uq «Dustanä sırxawxanä – Tatarstan standartı» kerteläçäk. Ministr äytüençä, bıyıl respublikanıñ başqa sırxawxanälärenä dä şuşı proyektnı kertü niätlänä. Bu nisbättän, proyekt sınaw räweşendä kertelgän 4 uçrejdeniedä kompetentsiälär üzäge bulaçaq. Alarda ekspertlar belän eşlängän metodik rekomendatsiälär nigezendä personalnı uqıtu küzdä totıla.
Äytergä kiräk, proyekt tabiblarnıñ itağätle itep söyläşüen dä küzdä tota. «Bez xalıqnı tämle tel belän yılmayıp qarşı alırğa tieş. Bu sorawlar här kiñäşmädä kütärelä, alar buyınça eşlibez», – dide ul.


text:
İndoneziäneñ, tsunamida iñ küp ziyan kürgän Açeh provinsiäsendä, "CARE" oyışması wäkilläre süzlärenä qarağanda yardäm eşläre "bik awır şartlarda" bara.
Aziädä bulğan köçle tsunamidan soñ 8 kön uzdı. Hälak bulğan 144 meñ keşeneñ 3tän 2 öleşe – näq şuşı tönyaq Sumatra töbägendä. Tabiğat qazasında isän qalğannarnıñ berse, Abu Bakar, aşarğa alırğa çirat torğanda, yardäm äle ber tärtipkä salınmağan, dip söyläde: "Bezne aşatqan öçen räxmät, ämma bu ozaqqa citmiäçäk. Bezgä döge, may, başqa törle rizıq ta kiräk," dide çiratta toruçılarnıñ berse.
Hawa alannarında cıyılğan yardäm äkrenläp tieşle urınnarğa tarala başladı. Ämma äyberlärne ziyan kürgän töbäklärgä alıp baru bik awır, yullar häm transport yuq. Şri Lankada da şul uq xäl dip xäbär itelä.
BMOnıñ Humanitar Eşlärne Koordinasiäläw öçen cawaplı wäkile Elisabeth Byrs, oyışmağa äle tarixta bulmağan qısqa waqıt eçendä million yarım dollar aqça cıyıldı, dip xäbär itte. Ğadättä bu külämdä humanitar yardämne Berläşkän Millätlär Oyışması ber yılda ala.
Bügen Tailandqa amerikan däwlät sekretare Colin Powell kilde. Tsunamidan soñğı wazğiät belän tanışu öçen kilgän amerikan wäkilläre arasında şulay uq Florida ştatı gubernatorı, prezident George Bush'nıñ ber tuğanı Jeb Bush ta bar. Florida ştatında dawıllar yış bula, şuña da Bush'nıñ mondıy wazğiättä eş itü täcribäse bar. Amerikan wäkilçelege pänceşämbe könne açılaçaq xalıqara cıyında da qatnaşaçaq.
Bügen Aq Yortta Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush amerikan xalqına tsunami faciğasendä ziyan kürgännärgä quldan kilgän qadär yardäm itergä çaqırıp möräcäğät itte: "Bez ükeneç belderäbez, häm ziyan kürüçelärgä çın küñeldän yardäm itergä telibez. Amerika yumartlığı ul – xökümät birgän açqalar ğına tügel, ul amerikan xalqınıñ kiñ küñele, tsunami bulğannan birle ğadi amerikan keşeläre töbäkkä millionlağan dollar cibärde" dide George Bush. Amerikan xökümäte inde 300 million dollar biräçägen xäbär itkän ide.


text: Meñ çaması aktivist bügen başqalada cıyılıp Putinnıñ arta barğan avtoritar säyäsätenä protest belderde.Cıyınğa Rusiäneñ demokratik häm Liberal partiäläre äğzaları qatnaştı.Çığış yasawçılar demokratik irekleklär xisabına Putin köçen arttırğan reformalarğa qarşılıq kürsätergä çaqırdı. Putin regional gubernatorlarnı saylawnı tuqtatqan bäxäsle qanunğa yökşämbe könne qul quydı.Bu täqdim Kreml avtoritetın köçländerä ä saylanğan buınnarnı zäğiflätä dip tänqitlände .Rusiä citäkçese ildä terrorğa qarşı tırışlıqlarnı yaxşırtu öçen üzäk xakimiätne nığıtu kiräk digän argument belän bu qanunnı köçke kertte


text:
Peterburda berençe tatar gazetına nigez salğan ataqlı mäğrifätçe Ataulla Bayazitov istälegenä memorial taqta açu tantanası uzdı, Bayazitovlar näseleneñ 5 buın tuğannarı belän oçraşırğa Peterbur tatarları häm... Tatarstan prezidentı Mintimer Şäimiev tä kilgän ide... Tatarstan citäkçese Peterburda milli tormış dip yanıp yörüçe iñ aktiv keşelärgä Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre tanıqlığın räsmi tapşırdı. Bügennän başlap şulay uq Peterburda Rusiä Däwlät Şurasınıñ mädäniät mäs''älälärenä bağışlanğan küçmä utırışı bara
Golzada Kamalova, Peterbur


text:
Mïkrotolqındı peş pisirwden bastap qurğatwğa şey`in köp närsege qabiletti. Şvey`car pışağı tärizdi köpfwnkcïonaldılıqqa ïe bul peştiñ berer mümkindikteri jay`lı oy`lanbağan bolwıñız da kerek, dese de, anabol.kz say`tı osı twrasında egjey`-tegjey`li tüsindirip beredi. Al siz dostarıñızdı tañğaldırwğa day`ındalıñız.
Lïmon men lay`mnıñ şırının şığarıñız
Qwatın köbey`tip 2 sekwndqa qoy`ıp lïmondı qızdırıp alıñız. Lïmon şırındı bolıp şığa keledi.
Şöpterdi qurğatıñız
Aqjelek, askök, kökjwa tağı basqa şöp-şalamdardı birneşe mïnwt işinde qurğatıp ala alasız.
Bir sekwndta sarımsaq tazalañız
Joğarğı qwatına qoy`ıp 15 sekwndqa sarımsaqtı qızdırıp alsañız, oñay` äri tez aşıladı.
Qatıp qalğan nandı jaña piskendey` etw
Ïa, bul da mümkin. Ol üşin jay` ğana nandı dımqıl oramalğa orap, joğarı qwatına qoy`ıp 10 sekwndta qızdırıp alıñız.
Qıtırlaq kartop (çïpsı) jumsarıp ketse...
Astına oramal tösep, qıtırlaq kartoptı tizip şığıp kişkene waqıt qızdırıp alıñız. Oramal artıq may`ların özine sorıp aladı da qay`tadan kartop qıtırlaq qalpına keledi.
Istıq kompress jasañız
Qarapay`ım ğana ädis. Oramaldı birneşe mïnwtqa mïkrotolqındı peşke qoy`ıp qızdırıp alsañız, kompress day`ın.
Peş özi tazalanadı
Bul qupïyanı biri bilse,biri bile bermey`di. Bar bolğanı sirke swın ıdısqa quy`ıp 5 mïnwttay` peşte qızdırıp alıñız. Peştiñ işi muntazday` taza bolıp, jağımsız tamaqtıñ ïisi ketedi.
Idıstı tekserip köriñiz
Kese alıñız da işine sw quy`ıp, peş işindegi kontey`nerge nemese tarelkağa keseni qoy`ıñız. Bir mïnwtta qızdırıp tez tekserip ala alasız. Eger sw ıstıq bolıp, kese salqın küy`inde tursa, ıdıstı mïkrotolqındı peşke qoldana berseñiz boladı, al kese qızıp, sw ısımay` qalsa, onda bul ıdıstıñ qajeti şamalı.
İske sät! Biz usınğan aqparat pay`dañızğa jarar degen nïettemiz!


text:
İñ yaxşı tatar äsäre -«Telsez küke»
27 mart –xalıqara teatr köne. Bu uñaydan şimbä könne teatr ähelläre Kamal teatrında cıyıldılar. Zalda Tatarstannıñ törle töbäklärennän kilgän mädäniät, sänğät eşlekleläre, yazuçılar, şağirlär, artistlar cıyılğan ide. Bäyräm tantanası 1906 yılda milli teatrnı oyıştırğan İl'yas Kudaşev-Aşkazarskiy, Ğabdulla Karievlarnı iskä aludan başlandı.
Bu mäclesneñ iñ yuğarı noqtası «Yaña tatar p'yesası» dip atalğan bäygeneñ yomğağı buldı.
Bäygedä qatnaşqan ädäbi äsärlärne, inssenirovkalarnı uqıp çığarğa häm alarğa bäyä birergä Mirqasıym Ğosmanov citäkçelegendä 11жюpи äğzası qatnaşa.Mirqasıym Ğosmanov yomğaq yasap menä närsälär dide: «111әcәpдәH 35 әcәp caйлaп aлыHды.Шyл әcәpләp apacыHHaH 14 әcәp бүләkkә лaek дип Taбылды.KaлraH 21әcәp дә җыeHTыk иTeп чыrapылaчak»«,—дидe yл.
Qamal teatrı oyıştırğan bu bäygegä aqçalata xäyriä yärdämen İlşat Färdiev citäklägän Tatenergo berläşmäse bulğan. Ciñüçelärne bik mul itep qotladılar.«Cıyın» oyışması da büläklär tapşırdı.
«Yaña tatar p'yesası»bäygeseneñ Öçençe urınına layıq bulğan «Timer borçaq» äsäre avtorı Londonda yäşäwçe Rawil Buxaraev buldı.
İkençe büläkne «Xökemdar»äsäre öçen Rqail Zäydulla häm Röstäm Sabirğa tapşırdılar.
«Ä iñ yaxşı äsär»dip Zölfät Xäkimneñ«Telsez küke»äsäre ataldı.
Äsärne säxnägä quyarğa p'yesa itep äzerlägäne öçen «İñ yaxşı inssenirovka» bülägenä Tatarstannıñ atqazanğan artistçası Täslimä Fäyzullina layıq buldı.Ul Nabirä Ğımätdinovanıñ «Ut kübäläge» isemle äsären p'yesa itep yazğan.
Kürenekle yazuçılar, rejisserlar, dramaturglarnıñ da äsärläre bäygegä alınğan 10 äsär arasında bar ide.
Rabit Batullanıñ «Cimerelgän bäxet» häm «Ana qarğışı»,Aydar Xälimneñ «Päri tuyı» ,Zölfät Xäkimneñ tağın ber«Bit»dip atalğan äsäre, Mädinä Malikovanıñ «Söembikä» äsäre, Fänäwil Ğälievnıñ «Tutıqqan qıñğıraw», Amanullanıñ «Ber kirpeç, ike kirpeç», Äsfär Yarudinnıñ «Ber qoyaş astında» äsärläre äytelde.
Şulay uq bäygedä qatnaşuçılar arasında iñ yäş «Kötelmägän qayğı» isemle äsärneñ avtorı,Aznaqaydan, Läysän Gäräeva buldı. «Tatarstan Yaña ğasır» kanalınıñ räis urınbasarı Miläuşä Aytuğanova anıñ äsären televizion fil'm öçen , ä Biktaşewnıñ «Yul ğazabı»äsären radio öçen aldıq»,- dide .
Mädäniät ministrı İldus Tarxanov şağir İldar Yuzeev belän şağirä Gölşat Zäynäşewağa mädäniät,ölkäsendä zur xezmätlär kürsätkäne öçen maxsus büläklär tapşırdı.
Bu bäygeneñ yomğaq tantanasında 2004 yılda tağın ber bäyge iğlan itelde. Ansında inde yäş avtorlar qatnaşaçaq. Yaña iğlan itelgän bäyge turında da aldağı tapşırularıbızda söylärbez äle.
Mälikä Basıyr. Qazan.


text:
Söğud Ğäräbstanı patşası Faxd wafat
Maynıñ 27-ndä xastanägä salınğan 83 yäşlek Säud Ğäräbstan patşası Fahd bin Abdul-Aziz Al Saud bögen vafat buldı. Ul 1982-nce yıldan birle patşalıq belän idarä itte. Anıñ xakimiäte çorında Säud Ğäräbstan AQŞ belän yaqın mönäsäbätlär urnaştırdı. Faxdnıñ urnın ügi enese Abdulla aldı.
Audio
"Zur qayğı häm xäsrät belän täxet varisı Abdulla bin Abdul-Aziz häm ğailä ağzaları , millät isemennän ike izge mäcet saqçısı patşa Faxd bin Abdul-Aziznıñ vafatı säbäple matäm totalar. Ul xastalığı säbäple vafat buldı."
Patşa Faxdnıñ vafatı kötelmägän xäl bulmadı. Ul 1995-nçe yılda yöräk öyänäge ütkärgännän soñ tulısınça sälämätlänä almadı. Säud Patşa Ğailäse anıñ urnın alaçaq şäxesne iğlan itüne dä kiçektermäde. Ul inde 10 yıldan birle de facto il belän idarä itep kilgän Faxdnıñ ügi enese Abdulla.
Audio
"Ğailä ağzaları prins Abdullah bin Abdul-Azizğa ilneñ patşası bularaq tuğrılıqlı bulırğa ant itte. İke İzge Mäcet saqçısı patşa Abdulla bin Abdul Aziz ant itkännän soñ prins Sultan bin Abdul-Aziznı üzeneñ varisı itep bilgeläde."
Xäzer vafat bulağan Faxd 1982-nçe yılda patşa bulğanda täcribäle säyäsämän de. Ul AQŞ belän konservativ İslamçılar arasında balans totarğa tırıştı. Üzen İslamdağı iñ izge ike mäscet Mäkkä belän Mädinädäge mäcetlärneñ saqçısı dip iğlan itte. Şulay uq 1990-nçe yılda Ğıraq Kuveytqa basıp kergäç, AQŞqa Säud Ğäräbstanda xärbi bazalar buldıruına röxsät itte. Bu ildä häm çit illärdä radikal islamaçılarda näfrät tudırdı. Säud Ğäräbstanda tuıp üskän Al Qaida citäkçese Osama bin Laden ilne käferlärdän tazartırğa ğına tügel, ä patşa ğailäsen dä quıp çığarırğa ant itkän ide. AQŞqa 11-nçe Sintäberdä bulğan höcümnrdä qatnaşqan 19 intexarçınıñ 15-e säudlı ide. Dönyadağı iñ bay nefte yatmalıran iä Säud Ğäräbstan Ğıraq suğışı säbäple dävlät çığımnarın qısqartırğa mäcbür qalğan ide. Bu, yuğarı däräcädäge rişvätçelek, Washington belän berektäşlek patşa ğailäsenä qarşı oppozitsiäne köçäytte. Patşa Abdullanıñ täxetkä menüe belän säyäsät üzgäräçäk dip kötelmi. Säud Ğäräbstannıñ Büyekbritaniädäge ilçese postınan kitärgä ciiınğan patğa ğailäse ağzası prins Turki al-Faysal yaña patşanı yaxşı belä häm ul bolay di.
Audio
"Xäzer patşa bulğan varis Abdulla, Säud Ğäräbstannıñ tışqı häm eçke säyäsäten ğämälgä quyu mäsäläsendä vafat bulğan patşa Faxd belän yaqınnan torıp eşläde. Şul säbäple säyäsättä zur üzgäreş bulır dip küz aldına kiterä almıym. Elekke patşa Faxdnıñ säyäsäte dävam itäçäk."
Xäzer vafat bulğan Fahd 1982-nçe yılda taxetkä mengän Säud Ğäräbstan patalığın tözegän patşa Ğabdul Aziznıñ dürtençe ulı bulğan. Abdul Aziznıñ 44 ulı bulğan häm ilneñ konstitutsiäsenä esasän alarnıñ här berseneñ täxetkä dävğä belderergä xaqı bar. Alarnıñ barısı da vafat bulğannan soñ ğına täxet kiläse buınğa küçä ala. Xäzer täxetkä mengän Abdullağa da 81 yäş.
Färit İdelle, Praga.


text:
Semberdä “Kazanski suvenir” kürgäzmäse açıldı
“Lenin Watanı” isemle tıyulıqnıñ kürgäzmälär zalına çaqıru käğäze “Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan dekorativ-qullanma sänğäte belän tanışu täqdim itä.
Kürgäzmäne açu tantanasında qatnaşuçılar başta yartı säğät çaması, östän-östän genä bulsa da, anda quyılğan äyberlär belän tanışıp yördelär. Anda quyılğan bixisap eksponatlarnıñ barçası da milli rux belän suğarılğan. Borınğı Qazan küreneşläre belän maxsus ekran tanıştıra.
Şul arada “Qazan suvenirı” direktorı Natal'ya Xarçenko belän keçkenä äñgämä qoru mömkinlege dä tabıldı. Kürgäzmä Qazanda 10 yıl çaması eşläp kilä ikän inde. Ä Tatarstan rayonnarı xalqın tanıştırunı ike-öç yıl elek başlağannar. Ä çit ölkälär xalqın anıñ belän tanıştıru başlana ğına. Moña qädär barı tik Mäskäwdä genä bulğannar. (Xäyer, bu turıda “Azatlıq” radiosı aşa Näzifä Kärimova xäbär irgän ide inde). Sember qalası – ikençe. Mäskäwdän soñ Semberne saylawların Natal'ya xanım ölkäneñ yaqınlığı häm biredä millättäşlärebezneñ küpläp yäşäwe belän añlattı. Annan soñ tözätebräk tä quydı: başqa millätlär wäkilläreneñ dä tatar sänğäte belän tanışu bik möhim, çönki tatar milli sänğäte bu xalıqqa qarata tirän ixtiram tärbiälärlek. Ä üzara ixtiram Rusiä xalıqlarına bik tä kiräk närsä.
Kürgäzmäne açu tantanasında baytaq çığışlar buldı. Şulardan ayıruça iğtibarğa layıq berniçä özek belän tanıştıru da urınlı bulır kebek.
Natal'ya Xarçenko. Bezneñ äyberlär xalıqara standartlarğa turı kilä. Alar bik centekläp tikşerü aşa ğına qabul itelälär. Satıp alığız, bäyäsennän qurıqmağız, yaxşı närsä arzan bula almıy.
Ölkäneñ Mädäniät häm sänğät idäräse başlığı Tat'yana İvşina. Aurupa illärendä mondıy suvenirlar maxsus kibetlärdä satıla. Qazan da mädäniät aşa aqça eşläwgä öyrängän häm bezne dä öyrätä. Min biregä balalarım belän kiläçäkmen häm sezne dä şuña öndim.
“Lenin Watanı” tıyulığı direktorı Aleksandr Zubov. Bezne zurlağanığız öçen räxmät. Qazan üzen böten dönyada tanıttı. Üzebezdä Qazannı propagandalau bezneñ şähärneñ dä alğarışına etärgeç birer, ürnäk alıp yäşärbez.
Sember tatarlarınıñ avtonomiäse räise Roza Äxmätcanova. Qazannı “Qoyaşlı şähär” dip atawığız öçen räxmät. Çınlap ta ul, tön'yaktarak urnaşqan buluına qaramastan, bezne dä cılıta. Maturlıq – töp tärbiä çarası. Häm bu kürgäzmä bezneñ balalarıbıznı da tärbiäläwgä bik köçle qoral bula ala.
Kürgäzmäneñ rässam-dizaynerı Margarita Yevdokimova. Tatar çabata kimägän, anı çabata yasarğa talanıp yäşäw genä mäcbür itkän. Şuña kürä bez biregä çabata tügel – itek-çiteklär genä alıp kildek. Tağın änä türdä garmun uynap utıruçı zur mäçegä iğtibar itegez. Ul xäzer Qazannıñ ikençe simvolı da bulıp sanala. Ğorur, tuğrılıqlı, eşçän mäçe – Qazan mäçese Piterburnı tıçqan-qomaq yawınnan berniçä märtäbä qotqarıp qalğan. Äle dä Ermitajnı “Qazan mäçese” saqlıy. Tatar üze dä eşçän xalıq, mäçesen dä eşläp aşarğa öyrätkän. Qayber başqalar kebek mäçene “pusi-musi” öçen genä totmağan.
Çaranı “Lenin watanı” tıyulığınıñ direktorı urınbasarı Rawilä Salaxova alıp bardı. Ul älege kürgäzmäne xalıqqa citkerü buyınça eş plannarı belän büleşte häm qatnaşuçılarnı da xalıqnı biregä cälep itüdä aktivlıq kürsätergä öndäde. Üze isä ölkä üzägendä belem aluçı barlıq studentlarnı da cälep itäçägen dä belderde.
Rawilä xanım Qazannıñ yuğarı uqu yortların tämamlağan semberlelär belän oçraşu kiçäläre oyıştırırğa da niäte belän dä büleşte. Ä alar biredä bik tä küp. Qazan Däwlät universitetın tämamlawçılar 1-martta cıyılaçaqlar. Tizdän bulaçaq ikençe çara – bıyılğı xacilar belän oçraşu.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Yekaterinburg xalqı Amerika mäçetläre belän tanışa
Bu könnärdä Yekaterinburg şähäreneñ Tınıçlıq häm Duslıq yortında “Amerikada mäçetlär arxitekturası” dip atalğan fotokürgäzmä açıldı. Kürgäzmäneñ avtorı – islam arxitekturası proyektı citäkçese, professor Omar Xalidi.
Açılu tantanasında Amerika Quşma Ştatlarınıñ Yekaterinburgtağı general' konsulı Skott Roland, ilçelek wäkile Devid Marks, Sverdlov ölkäse gubernatorı xakimiäte xezmätkärläre, törle milli häm dini oyışmalar wäkilläre, jurnalistlar qatnaştı. Tantana izge qor’än süze häm il-köngä tınıçlıq teläp qılğan doğa belän başlanıp kitte.
Qunaqlarnı sälämläp general' konsul Skott Roland äfände çığış yasadı. Üzeneñ çığışında ul Amerikada yäşäwçe möselmannar tormışı, mäçetlär tarixı turında söyläp ütte. Anıñ äytüençä, bu köndä Amerikada 2500 tiräse mäçet isäplänä. Alarnıñ kübese törle binalarda urnaşqan. Çın mäçet formasında salınğannarı 115. Älege mäçetlärneñ arxitekturası Yaqın Könçığışnıñ borınğı kul'turasın xäterlätsä dä, amerikan stilenä yaraqlaştırıp tözelgän.
Skott Roland Amerika möselmannarınıñ üz ğöref-ğadätlären bik tirän, qäderle itep saqlawların äytep ütte. Tolerantlıqnı saqlawnı xalıqara terrorizm belän köräşüdä bik ähämiätle çara dip atap, konsul xökümät tarafınnan Amerika möselmannarına üz dinnären saqlaw öçen barlıq şartlar da tudırılğanlığın assızıqladı.
Annan soñ cıyılğan qunaqlar iskitkeç küptörle, üzençälekle, bay arxitekturağa iä bulğan mäçetlär fotokürgäzmäsen iğtibar belän qaradılar. Kiçä tügäräk çäy östäle yanında, cılı, dustanä äñgämä belän tämamlandı.
Fäwiä Safiullina.
Yekaterinburg.


text:
Ğıraq saylaularğa äzerlänä, läkin, citeşsezleklär küp.
Kiläse yılnıñ 30-nçe ğinvarında , yaña xökümätne häm daimi konstitutsiä proyektın raslayaçaq küçmä çor parlamentqa saylaular ütkäreläçäk. Läkin, ğadi ğıraqlılarnı köç qullanunıñ dävam itüe moña niçek täsir itäçäk digän mäsälä birçıy. Şulay uq saylaular niçek ütäçäk häm kandidatlar kem bulaçaq digän soraular da yış quyıla. Qayber ğıraqlılar saylaularnıñ kiçektereüen xuplasa, başqaları bu eşneñ planlanğança buluın teli.
Audio
"Keşelär terkälü formların sorıylar. Alarnı kiterdegezme, qayçan taratasız dip sorıylar. Bez alarnı kiterdek häm ğailälärgä taratabız. Bez kilgännärgä formlarni biräbez, kilmägännärgä kilsennär dip xäbär itäbez. Kilä almağan xäldä, bez öylärenä barıp alarnı biräbez. Allah quşsa bez bu eşne saylaulardan alda tämamlarbız."
Ğıraq xalqınıñ yaqınça 60 protsentın şiğıylär täşkil itä häm alar bu saylaularnıñ näticäsendä çağılır dip ömet itä. Şeyx Ali- al-Bağdadi , oluğ ayatolla Al al-Sistaninıñ saylaularnı yaqlauı säbäple, şiğıylär anda qatnaşaçaq digän fikerdä.
Audio
"Dini xakimiätlär saylaular turında söyläştelär häm iñ yuğarı xakimiät bu xaqta fetva çığardı. Saylaularnıñ maqsäte , yaña diktatornıñ xakimiätä kilüenä yul quymayaçaq saylanğan milli mäçlesneñ daimi konstitutsiä proyektın äzerläve."
Ğıraq şiğıyläre ozaq vaqıt Sadam Xösäin xakimiäte astında cäberlände häm saylaular vaqıtında busın dip taläp itälär. Läkin, sönnilär yäşägän töbäklärdäge köç qullanular säbäple küpkenä sönnilär saylaularnıñ kiçekterelüen teli. Täsirle sönni törkeme , Möselman ğalimnäreneñ berläşmäse , AQŞ citäklägän Fallucağa höcüm säbäple , boykotqa çaqırdı. Täsirle berläşmäneñ başlığı Hareth al-Dhari bolay dide
Audio
"Ğıraq xalqınıñ şäräfle ruxanilären saylaularğa boykot iğlan itärgä çaqırabız. Bu saylaularnı Ğıraq xalqınıñ mäyetläre torğan häm yaralılarnıñ qannarı sengän Fallucah häm Ğıraqnıñ başqa şähärlärendä ütkärü planlanğan. Saylaular Ğıraqnı okkupatsiälägän köçlärneñ maqsätenä ireşüen añlatır ide."
Ğıraq xalqınıñ zur öleşe äle dä saylaular häm kandidatlar turında bixabär. Küpkenä ğıraqlılar bu prezident sayluaları dip tä uylıylar. Bügenge köndä 150 politik partiä bar. Läkin, alarnıñ 40-50se genä terkälä alu şartın ütiäçäk kebek. Terkälü öçen partiäneñ iñ kimendä 500 ağzası bulığa tieş.
Färit İdelle, Praga.


text:
Deputatlar tözekländerelgän zalda cıyıldı
Respublikanıñ Däwlät Şurası deputatları 12 oktäberdä çirattağı sessiägä cıyıldı. Älege sessiäneñ ber üzençälege dä bar. Deputatlar pänceşämbe könne tözekländerelgän, yaña utırışlar zalında cıyıldı. Alarnı qotlarğa häm respublika parlamentın qararğa Mintimer Şäymiev tä kilde. Älege sessiä utırışınıñ kön tärtibendä 80gä yaqın mäs’älä. Läkin alarnıñ iñ töbe, inde xäbär itkänebezçä, Tatarstannıñ 2007 yılğa byudjetın berençe uqılışta tikşerü. Ğädättägeçä, fikerläşülär, bäxäslär, tege yä bu tarmaqqa aqçanı kübräk bülep birüne taläp itülär buldı utırışta. Häm ğädättägeçä, sessiäneñ barışın radio aşa tıñlarğa mömkin buldı. Alay ğına da tügel, bu yulı berençe märtäbä deputatlarnıñ cıyılışın İnternet aşa da qararğa mömkin ide. Teläwçelär öçen Däwlät Şurası säxifäsendä sessiädän turı translyatsiä alıp barıldı. Bu eş respublika parlamentına küpmegä töşkänder – bilgesez. Ä menä respublika deputatların üzläreneñ eşlären başqarğanda internet aşa kürergä teläwçe qazanlığa älege mömkinlek öçen säğätenä 400 tiräse sum tülärgä kiräk buldı. Citmäsä, räsemneñ sıyfatı da iskitärlek tügel bu bäyägä. Alay da, respublika xakimiätlärneñ üzläreneñ eşçänlegendä zamança texnologiälärne qullana başlawı şaqtıy qızıqlı.
Respublika parlamentı byudjet häm başqa şundıy mäs’älälär belän mäşğül arada, Qazanıñ yuğarı uqu yortları studentları Tatarstan xökümätenä xat yullağan. Alar anda citäkçelärdän uyın avtomatların, uyın biznesı salonnarın şähär uramnarınnan alunı taläp itälär. Uyın biznesı xäzerge zamannıñ bäläse, ul yäşlärgä cinayätçelekkä yul aça, dip yazıla yäşlärneñ Rawil Moratovqa yullanğan möräcäğätendä. 12 oktäberdä älege xat respublika xökümätenä barıp ireşte, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı.
Gölnaz İlgizär


text:
Qazanda Marat Mölekovnı iskä aldılar
Milli cämäğätçelek öçen bu düşämbe istälekle kön. Näq 75 yıl elek tatar milli xäräkäteneñ kürenekle liderı, Bötentatar ictimaği üzägeneñ berençe räise Marat Mölekov Tömän ölkäseneñ Yalutor rayonında dönyağa kilgän. Marat Mölekov perestroyka yıllarında ğomum demokratik häm milli üseş waqıtında qıyu häm aqıllı adımnarı belän millätkä yul kürsätkän keşe. Şimbä könne Tatar kongressı binasında Marat Mölekovnı iskä alu kiçäse buldı. Anda milli xäräkättä küptännän qatnaşuçılar - ğalimnär, mäğrifätçelär, jurnalistlar cıyıldı. Bu kiçä Bötentatar ictimaği üzäge täqdime buyınça oyıştırılğan ide. Xaris xäzrät Salixcan Marat Mölekovka bağışlap doğa uqığannan soñ, Tatar ictimaği üzäge citäkçelegendä küptännän bilgele Räşit Yäğfärov Marat Gabdrasul ulı Mölekovnıñ tormış yulı häm säyäsi eşçänlege belän tanıştırdı. Älege kiçäneñ türendä Marat äfändeneñ ulları – Röstäm häm İskändär çaqırılğan idelär. Ozaq yıllar deputat häm säyäsätçe bularaq bilgele Fändäs Safiullin üzeneñ Marat Mölekov belän bergä Däwlät Sovetında eşläwe turında söyläde. Möstäqillek iğlan itkän sessiä utırışınıñ protokol kenägäseneñ qayber yulları belän tanıştırıp, Fändäs Safiullin şuşı tarixi dokumentlar cıyıntığın Marat Mölekovnıñ ullarına tapşırdı.
Marat Mölekov xolqı, tırışlığı häm aqılı belän seber tatarı. Ğomum tatar milli ideyäsen kütärep çıqtı. Ul Qazanda yuğarı belem alğan, Piträç rayonında uqıtuçı, rayon gäcite redaktorı bulıp eşlägän, Qazan pedagogiä institutında häm Qazan universitetında säyäsi fännär uqıtqan. Tel, ädäbiät, tarix institutınıñ citäkçese bulğan Mirfatıx Zäkiev çığış yasadı.
İctimaği üzäk oyışqanda, tel, ädäbiät häm tarix institutınıñ binasında cıyıla ide. Häm anıñ citäkçeläre bulıp şuşı institutnıñ xezmätkärläre tanıldı.
Marat Mölekov turındağı üzeneñ xatiräläre häm millät yazmışları turında fikerläre belän Nail Tuqtamışev, Flera Äxmätova-Urmançı, Ğayal Mortazin, Damir İsxaqov, Yunıs Kamaletdinov, İldus Sadıyqov, Kärim Yauşev, Zöfär Säliev häm başqalar çığış yasadı. Jurnalist häm cämäğät eşleklese Marat Bariev Ğäli Aqışnıñ möräcäğäten uqıdı. Şağir Äxmät Räşitovnıñ çığışı millät häm ütkän xällär turındağı söyläşügä emotsional' tösmerlär birde.
Marat Mölekovnı iskä alğanda anı sağınu, milli xäräkättä oyıştıruçı häm keşe yaratuçı sabır liderlarnı sağınu ruxı östenlek itte. Bu söyläşüneñ ğibrätle urınnarı belän kiläçäktä sezne tağın tanıştırırbız. Kiçägä cıyıluçılar Marat Mölekovnıñ isemen mäñgeläşterü öçen Qazannıñ berär uramına anıñ isemen birergä täqdim ittelär.
Rimzil Wäli


text: Serbia Tışqı eşlär minisrtrı, Kosovanıñ kiläçäge xaqında kileşülärne yañadañ başlatu planıñ açıqladı. Vuc Jremic bu yaña plannıñ, Kosovadağı albannarnıñ “Kiñ mäğnädä bäysezlek mömkinçelege”ndä qanäğatländererlek bulaçağın açıladı. Ul, söyläşü waqıtıñ çiklämäskä häm qararlarnı başta uq belgeläp kilmäskä keräk dip äytte. Jeremic monıñ Könbatış yaqlı BMO İminlek Şurası qararlarınıñ Rusiä tarafınnañ kire qağuluın da töp säbäbe dip belderde. Jeremic sonınnañ, Serbianı Kosova mäsäläsendä xizmättäşlek itärgä öndägän AQŞ Sekratarı Condoleezza Rice belän dä söyläşte..


text:
Ğiraqta elekke prezident Säddam Xösäin belän bergä xökem itelüçelärneñ berse, Baat partiäse räsmie Äwät äl-Bandirnıñ advokatı Säddün äc-Cänäbi üterelde.
Ğiraq xökümäte süzçese Läit Kubba xökümät bu üterüne ğäyepli häm älege mäxkamädä qatnaşuçı advokatlarnı saqlaw öçen östämä köçlär birä dide.
Äc-Cänäbineñ tetkälängän mäyete tabılu turında politsiä xäbär itte. Kiçä anı Bağdadtağı öyennän qorallı keşelär törkeme alıp kitkän bulğan. Älegä beräw dä cawaplılıqnı üz östenä almadı.
Şahitlär äytüençä, äc-Cänäbine käçtüm-galstuklı, nıq qorallanğan keşelär alıp kitkän. Alar üzlären Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre dip tanıtqan.
Ämma bügen Däwlät iminlege kiñäşçese Möwäffäq är-Rubaie mondıy ğäyepläwlär axmaq häm nigezsez dide.


text:
Rusiä Yevropa Berlege belän mönäsäbätlärendä qatıraq pozitsiä ala. Mäskäv Yevropa Şurasınıñ nävbättäge räise häm Zur-8lär törkeme prezidentı buluınnan faydalana. Tabiği çığanaqların basım çarası itep qullana.
Prezident Putinneñ 2-nçe iyündä media başlıqları belän bulğan oçraşuda äytkännäre, Rusiäneñ Yevropa Berlegenä qarata qatıraq pozitsiä aluın çağıldırğan soñğı misallarnıñ berse bulıp tora. Ul 8lär törkemeneñ San Petersburgta bulaçaq summitı aldınnan Rusiäneñ tışqı säyäsi maqsätläre turındağı soraularğa cavap birgändä AQŞ, Yevropa Berlegen häm Yaponiäne tänqitläde. Yevropa Berlegeneñ Rusiä, tabiği gaz mäsäläsen Ukrainağa politik basım öçen faydalana digän borçıluına qağılıp, Könbatış duslarıbız, Äfilsün revolutsiäsen aktiv yaqladılar . İnde şunnan soñ yaqlauların dävam itälär ikän, monıñ öçen tüläsennär dip belderde Putin. Maynıñ 25 häm 26-nda Soçida bulğan Rusiä-Yevropa Berlegeneñ Energiä täminatına bağışlanğan summitında da Putin şulay uq qatı pozitsiä alğan ide. Ul Yevropa partnerlarıbız üzlärenä bezneñ iqtisadıbızdağı iñ izge tarmaqqa-energiägä kerülärenä räxsät itüebezne kötälär ikän, bezgä dä üz işeklären açarğa yäisä qarşılığında närsäder birergä tieşlär digän fiker äytte. Ul soñğaraq Rusiä televideniäsendä yasağan çığşında, Yevropa Berlegen iptäşeneñ känfeten alırğa telägän, läkin, birergä äybere bulmağan ber bala belän çağıştırdı. Küpkenä küzätüçelärneñ fikerençä, Rusiä gazın Qıtay häm AQŞqa sata ala. Şul säbäple, Yevropa Rusiägä üz şartların tağa almıy. Putin energetika ixtiacı artqan ber vaqıtta şuşı forsattan faydalanıp, säyäsi häm iqtisadi kapital ciarğa tırışa.
Färit İdelle, Praga.


text:
Kievneñ Mäskäw belän bäyälär suğışı: gaz bäyälären arttıruğa mömkin cawap çaraları
Rusiä belän Ukraina arasında yaña köç belän başlanıp kitkän gaz suğışında inde diñgez frontı açılırğa tora - sişämbedä Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko Rusiä üzeneñ Qara diñgezdäge flotın Aqyar-Sevastopol''dä totuı öçen Ukrainağa kübräk aqça tülärgä tieş tügelme digän soraw quydı. Kievtäge qayber räsmilär, Mäskäw xäzer yıl sayın tülägän 98 million dollarnı arttırırğa tieş dip isäpli.
"Beryaqtan, Ukrainanıñ 15 yıl buyı bäysez däwlät bulıp yäşäwe däwerendä Qara diñgez flotı üzeneñ xärbi-strategik ähämiaten inde yuğalttı. İkençe yaqtan isä, Ukraina flot mäs''äläsen basım yasaw öçen yış qullanıp kilde, anıñ inde 90-nçı yıllar başındağı tösle möhimlege qalmadı", di Nikolay Petrov.
Mäskäwdäge säyäsi texnologiälär üzägennän Tatyana Stanovaya bu fiker belän bik ük kileşep betmi. Ul, flotnıñ strategik ähämiate üzgärsä dä, anıñ tiräsendäge wäzğiattä bu ikençel urında ğına tora, dip belderä:
"Bu oçraqta iñ möhime bulıp psixologik yağı tora, ägär dä Mäskäw flotnı Qırımnan çığarırğa mäcbür qalsa, bu Rusiä yözenä tap töşerep, anıñ tışqı säyäsätenä zian kiterer häm Rusiädä Putin säyäsäteneñ uñışsızlığın añlatır ide", di Tatyana Stanovaya.
Berük waqıtta ul, ukrain yağı Aqyardağı xärbi diñgez nığıtması mäs''äläsen söyläşülär östälenä çığarırğa bik tırışmas ta, dip uylıy:
"Kiev "Gazprom" belän söyläşülärendä şuşı ike närsäne - gaz häm flot mäs''äläsen bergä bäyli almıy, monı Yuçenko barı tik Putin belän söyläşkändä genä kütärä ala. Ämma gaz söyläşüläre älegä qädär bu däräcägä kütärelmäde", di Mäskäwdäge säyäsi texnologiälär üzägendä tikşerenü bülegen citäklägän Tatyana Stanovaya.
Başqa qayber belgeçlär, Kievneñ Mäskäw belän soñğı satulaşuında flottan tış ukrain yağı Rusiä öçen ärnüle tağın ber närsäne - Mukaçevo häm Aqyar-Sevastopol''dä urnaşqan radar stansiäläre yazmışı mäs''äläsen kütärä ala dip isäpli. Rusiä qorallı köçläre şul stansiälärne qullana häm alar Rusiäneñ saqlanu qüwäten tä''min itüdä zur urın alıp tora. Moñardan tış Rusiäneñ xärbi- saqlanu industriäse haman da Ukrainada äle sovet çorınnan birle citeşterelä torğan kiräk-yaraqlarğa bäyle. Ämma bu beryaqtan Ukraina öçen basım yasaw çarası bulsa, ikençe yaqtan monı ğämälgä quyu anıñ üzenä dä qurqınıçlar tudıra ala. Nikolay Petrov:
"Ägär dä Ukraina Rusiägä awır industriä malların satunı tuqtatsa, bu hiçşiksez Rusiä iqtisadı häm saqlanu industriäse öçen awırlıqlar tudıraçaq-tudıruın. Ämma bu Ukraina iqtisadı öçen dä problemalar çığaraçaq, çönki ul şul mallarnı Rusiädän tış başqa berqaya da sata almayaçaq", di Petrov.
Ukraina Rusiä gazına nıq bäyle, "Gazprom"nıñ xäzer Kiev öçen bäyälärne kisken arttıruı anda citdi iqtisadi wä ictimaği näticälärgä kiterä ala.
Kärim Kamal


text:
Xalıqara Atom Energiäse İdaräse başlığı Möxämmät äl-Baraday İrannıñ uran bayıtunı tuqtatu qararına, bu döres yünäleştäge adım bulaçaq dip xuplaw belderde.
äl-Baraday monı BBC radiosına äytte. Bügen İran Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän kileşü nigezendä uran bayıtu eşçänlegen tuqtatu öçen birelgän waqıt qısaların xörmät itüen belderde.
äl-Baraday İrandağı räsmi iğlan itelgän uran matdäläreneñ berse dä atom qoralı yasawğa yünälderelmägän dip isäpläwen äytü belän bergä, İranda yäşeren eşçänlek alıp barılmawın garantiäläw öçen äle bik küp tırışası bar dide.
Britaniä premyer ministrınıñ räsmi wäkile İrannıñ wäğdäsenä saqlıq belän genä xuplaw belderde. Ul Britaniä Atom İdaräseneñ İranda çınnan da uran bayıtu tuqtaluın raslar dip ömetlänä dide.
Bu pänceşämbedä BMO Atom İdaräseneñ mödirlär şurası İrannıñ atom programması mäs'äläsen qararğa cıyına. AQŞ İrannı yäşeren räweştä atom qoralı yasarğa tırışuda ğäyepläp İranğa qarşı çikläwlär mäs'äläseneñ BMO İminlek Şurasında qaraluına ireşergä tırışa. İran urannı barı tik energiä alu öçen genä faydalanırğa teläwen belderä.


text:
Sanap kitsäñ Mäskäwdä tatar oyışmaları barlıqqa kilügä 15 yıllap waqıt ütkän dip äytergä bula. Şuşı waqıt eçendä bu oyışmalarnıñ eşe tatarlarğa närsä birde soñ? Berär törle ez qaldırdımı millättäşlärneñ uy-fikerlärendä, millätne ğöref-ğädätlärne saqlawda nindi öleşe bar bu oyışmalarnıñ? Ägär dä şundıy soraw barlıqqa kilä ikän, barı tik ber genä cawap ta ul oyışmalarnıñ eşe buşqa kitmägänlekne añlata ala. Ul da bulsa, ictimaği eşlärgä şuşı un-unbiş yıl eçendä üsep citkän yäşlär kilä başladı. Dimäk, başlap yörüçelärneñ tırışlığı buşqa kitmägän dip äytergä bula. Şulay itep, üzgärtep qorular başında barlıqqa kilgän “Tuğan tel” oyışması bülenä torğaç, yegermeläp başqa oyışmalar barlıqqa kilgän ide, Xäzerge köndä Mäskäw yäşcläre arasında da şundıy xäl küzätelä. Tik başta şunısın äytergä kiräk, Mäskäwdä ictimaği oyışmalar biş yıl elek milli-mädäni möxtäriät qısalarında berläşte, ä menä Mäskäwdä bügenge köndä yäşlär arasında xällär niçegräk tora soñ? Mäskäwdä iñ başta yäşlärneñ “Miras” dip atalğan oyışması barlıqqa kilgän ide. Tik ul oyışmanıñ eşe ber yaqtan yäşlärne diskotekalarda berläştersä dä, ictimaği eşlärdä alar başqarğan eşlärne ataw ciñel tügel. Bälki başlanğıç öçen anısı da kiräk bulğandır. Tik soñğı yıllarda çit il muzıykasına biülär oyıştırğan ul diskotekalarğa bitaraf bulğannarnıñ yaña oyışmaları da barlıqqa kilä başladı. Şulardan “Mäskäwneñ student yäşlär cıyılışı” dip atalğan oyışmanı atarğa bula. Alar bıyıl oyışmalarınıñ biş yıllığın da bilgeläp üttelär. Ul oyışma Tatarstandağı yäşlär oyışması «Sälät» belän dä tığız bäyläneştä tora. Läkin şuşı könnärdä Mäskäw yäşläreneñ ör yaña tağı ber oyışması barlıqqa kilüe mäğlüm buldı. Alarnıñ äle iseme dä yuq. Läkin alğa quyğan burıçları häm programmaları başqa oyışmalardan citdi ayırılıp tora. Berençedän bu oyışma Mäskäwneñ tatar milli mädäni möxtäriäte qarşısında, anıñ yäşlär bülekçäse bulıp oyışqan. häm alar bıyıl Mäskäwdä Saban tuyın oyıştıruda häm Asadullayıv yortında, yäğni elekke mädäni üzäk qaytarılğaç, anda tärtip urnaştıru, yuu, çistartuda da üzläreneñ öleşlären kertkännär. häm milli mädäni üzäktä nindi genä çara ütkärelmäsen, yäşlärneñ bu törkeme üzläreneñ yärdämnären kürsätergä äzer toralar. Şunısın da äytergä kiräk, alar bu eşläre öçen tüläw mazar ğına tügel, xättä räxmät tä taläp itmilär. Äyterseñ illençe yıllardağı Timur komandası. Alar inde bügenge könnän ük yätim balalarğa yärdäm oyıştırunı da qayğırtalar. Tatar balaları ğına bulğan andıy yortlar yuq, ä menä Mäskäwneñ Musa Cälil uramında yätimnär yortı bar ikän. Bez alarğa yärdäm kürsätergä qarar qıldıq, dide oyışma liderlarınıñ berse Märyäm. Oyışma kütärgän mäs`älälär dä iğtibarğa layıq. Yäşlärneñ başqa oyışmalarında andıy temalarğa söyläşülär bulğandır dip äytä almıym. Mäsälän yaña ğına barlıqqa kilgän bu oyışma “21nçe ğasırda tatar yäşläre” digän proekt buyınça tügäräk östäl temaları planlaştırğan. Ul proyekt eçendä “Bez nindi mädäniätkä qarıybız», «Mäğlümätlek ğasırında tatar yäşläre», «Tatarlar säyäsi, mädäni mägärif möxitendä», «Din häm islam mädäniäte», «Fän bügen häm biredä», «Xäzerge Rusiädä tatar xalqınıñ totqan urını», «Rusiä xalqınıñ berse bulğan tatar milläteneñ aktual' mäs'äläläre”, häm başqalar. Soñğı ike ay eçendä äytep ütelgän temalarğa bu oyışma berniçä tügäräk östäl ütkärgän inde. Bu tügäräk öställärdäge söyläşülär näticäsendä yaña oyışmanıñ konsepsiäse dä, Qazan häm Mäskäw yäşläre arasında tığız mönäsäbätlär urnaştıru planı da tikşerelgän. Yäşlär üz oyışmalarında berençe çiratta tatar telen öyränüne qayğırtalar. Çönki küpläre Mäskäwdä tuıp üskän häm tel öyränü berençe çiratta. Alar şulay uq idarä, säyäsät, sänğät temalarına seminarlar ütkärüne dä planlaştırgannar. 6nçı dekäber könne bu oyışma üzeneñ çirattağı oçraşuın Karyera temasına bağışlağan ide. häm alar “Sinen öçen karyera närsä ul, eşkä urnaşqanda üzeñne niçek totarğa kiräk, üz eşeñne niçek başlap cibärergä digän temalarnı tikşerdelär. Ä inde 14nçe dekäberdä bulaçaq tügäräk östäl «İdel bolğarlarınıñ barlıqqa kilüe digän temanı yaqtırtaçaq. Bu oçraşuğa alar tanılğan ğalimnär, ike professor Äğdäs Burxanov häm Äbdulxan Äxtämcannı çaqırğannar. Bu oyışmanı ike qız Ğaliä belän Märyäm oyıştırıp cibärgän. Ğaliä texnologiä universitetınıñ öçençe kursında, Märyäm Gumanitar universitetnıñ bişençe kursında uqi. häm alar ikese dä tatarnıñ zıyalı yäşlären üz yannarna tuplawnı maqsat itep quyğannar. Oçraşuğa kilgän yäşlärneñ isemnären atap kitü dä ber quanıç birä Marat, Räşit, Äxmät, Daniär, Rafayıl, Elnara, Elmira, Damir, Nadiä, Röstäm häm başqalar. İñ başta min bu oyışmanıñ liderları Ğaliä Ğafurova häm Märyäm Kalinkina belän söyläştem. Qızlar älegä tatarça belmilär şuña kürä söyläşü dä rus telendä bardı. Min alardan, Mäskäwdä yäşlär oyışması ber genä tügel, berniçä, nigä soñ tağı yaña oyışma yasarğa qarar qıldığız dip soradım. Alar miña, berençedän, bez milli-mädäni möxtäriät qısalarında, alarnıñ yäşlär oyışması bularaq terkälergä uylıybız, ikençedän, bezdän alda oyışqan yäşlär oyışmalarınıñ berse dä bez kütärgän problemalarnı tikşermi, şul uq waqıtta bez alar belän dä bergä eşläwdän baş tartmıybız , bälki bezneñ oyışma tatar yäşläre xäräkäte bulıp üsep kitär dip belderdelär. Ayırım alğanda Märyäm, bu oyışma minem tormışımnıñ maqsatı bulırğa da mömkin dip belderde.Ä menä Salaxov Rafayıl Mäskäwdä tusa da tatarça äybät kenä söyläşä.
Min Mäskäwneñ neft' häm ğaz institutında ikençe kursta uqim. Mäskäwdä tusam da, äti–äni ğailädä tatarça söyläşkängäder min tatarça yarıysı ğına söyläşäm. Annan soñ min yıl sayın Qazanğa qaytam. Äti belän änineñ tuğan cirläre Bawlı belän Norlat rayonında da bulam. Qazan miña bik qatı oşıy. Meñ yıllıq tantanalarına da qaytırmın dip planlaştıram. Min monda küp kenä tatar yäşläre belän tanıştım. Alarnıñ kübese Apas rayonınnan. Alar barısı da tatarça söyläşä belälär.
Bu oyışmanıñ kiläçäge turında nindi fikerläreñ bar?
Şulay tırışıp eşläsäk berär närsä kilep çığar dip uylıym. İnde närsäder eşlänä dä, - dide Rafayıl.
Şulay itep, Mäskäwdä tatarnıñ yaş zıyalıların berläştergä omtılğan, tatar milläte öçen aktua' bulğan mäs`älälär belän şöğıllänergä äzer torğan yaña yäşlär oyışması barlıqqa kilde dip äytergä bula.
Mäskäw, “Azatlıq” radiosı, Näzifä Kärimova


text:
Comğa irtän Rusiäneñ Däwlät Duması Mixail Fradkovnı ilneñ yaña premyer-ministrı itep rasladı. Monıñ texnik ber mäs''älä genä buluı añlaşılsa da, şuşı waqiğädän soñ xäzer Rusiäneñ yaña xökümäte kemnärdän toraçaq digän sorawğa cawaplar ezlänä başladı. Şuşı qızıqsınu xökümätneñ kiläçäktä nindi eş alıp baraçağın farazlarğa tırışu belän añlatıla, läkin berük waqıtta yaña premyer-ministrnıñ prezident Putin äytkännärennän çitkä taypılmayaçağı berkemdä dä şik uyatmıy.
Elekke eş urını Brüsseldän qaytqannan birle älegä qädär xökümät binasındağı Duma räise bülmäsendä utırıp torğan Mixail Fradkov comğa könne inde premyer-ministr kabinetına küçte - Däwlät Dumasında ütkän tawış birüdä anıñ premyer-ministr buluın 352 deputat yaqladı, 58-e qarşı buldı, 24-e totılıp qaldı. Üzen şulay yaqlawğa cawap itep Fradkov yaña xökümätneñ Duma belän qanunnar çığaru ölkäsendä tağın da nığraq xezmättäşlek itäçägen ışandırdı. Xäzer inde ul turıdan-turı şul yaña xökümätne qoru eşenä kereşä ala, älegä anıñ berençe urınbasarı itep bötenläy yaña keşeneñ, Duma deputatı, elek anda büdjet komitetın citäklägän Aleksandr Jukovnıñ bilgelänäçäge genä mäğlüm ide. Moñardan tış Fradkov elekke belderülärendä xökümätneñ eçke tözeleşen üzgärtergä cıyınuı xaqında da äytkän ide. Bu andağı törle ministrlıqlar häm däwlät komitetları sanın kisken kimetüne, xökümät apparatında eşlägän xezmätkärlärne dä qısqartunı añlata. Şulay itep yaña premyer-ministr üze citäklägän xökümätneñ küpkä näticäleräk eşläwenä ireşergä teli häm här yaña citäkçe telägen - bürokratiäne mömkin qädär azraq itärgä cıyınuın belderä. Dumada ul, Jukovtan tış başqa vitse-premyerlarnıñ bulmayaçağın, härxäldä älegä alar sanın arttırırğa telämäwen äytte. Moñardan tış Mixail Fradkov, İqtisadi üseş, Däwlät milke, İndustriä häm fän, başqa berniçä şundıy ministrlıqlarnı berläşterep, iqtisadi reformalar belän şöğellänäçäk superministrlıq qorırğa cıyınuın xäbär itte. Transport häm timer yullar ministrlıqların da berläşterü küz aldında totıla. Läkin üz xökümätenä şundıy ğädättän tış zur maqsatlar quyuına qaramastan, Mixail Fradkovnıñ möstäqil säyäsät alıp barmayaçağı, idarä dilbegäläreneñ xäzer tulısınça prezident idaräsendä buluı belgeçlärdä şik uyatmıy. Ul prezident Putinneñ kürsätmälären ütäwçe texnik xezmätkär genä bulaçaq dip uylawçılar da bar. Mäskäwdäge Strategik tikşerenülär üzäge mödire Andrey Piontkovski şularnıñ berse.
Audio, Andrey Piontkovski
Şulay itep, Piontkovski, yaña premyer bik caylı figura, üz qaraşları belän dä, çığışı belän dä ul "siloviklarğa", yäğni qüwät ministrlıqlarına yaqın, alay ğına da tügel, qayber belgeçlär anıñ äle yäş çağında KGBda eşläwe xaqında da söyli dip belderä. Şulay itep Vladimir Putin ikençe prezidentlığın xakimiateneñ iñ yuğarı noqtasına citkän xäldä başlıy - Däwlät Duması häm Federatsiä Şurası tulısınça diärlek anıñ qaramağında, yaña premyer-ministr tulısınça anıñ üz keşese, ä menä Mixail Kasyanov turında monı alay äytep bulmıy ide. Soñğı aralarda Kasyanovnıñ Putin belän şaqtıy ğına tirän qarşılıqları çıqtı. Bu bigräk tä "Yukos" tiräsendäge xällär sürätendä yaxşı kürende. Yänä Andrey Piontkovski:
Audio, Andrey Piontkovski
Mixail Fradkovtan, härxäldä yaqın aralarda, mondıy "fetnäçelek"ne kötep bulmıy, älbättä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Rusiә eşke eşlәr ministrlığı Çeçnәdә tikşerü nığıtmalarında kiŋkülәm ezәrleklәw hәm talaw oçraqları buluwın tanıdı
Şul arada Çeçnәdә, Groznıyda, cirle tәrtip saqlaw oyışması xezmәtkәre Timur Yusupov hәlәk buldı. Berniçә qorallanğan keşe Yusupovnıŋ fatırına bәrep kerep, anı şunda atıp üterde, dip xәbәr itelә. Itar-Tass ağentlığı bu oçraqnı, çeçen suğışçılarınıŋ Rusiә xakimiәtlәre belәn xezmәttәşlek itkәn keşelәrdәn üç alu bulırğa mөmkin, dip aŋlata. Çeçnә belәn çiktәş Dağıstannıŋ Xasawürt rayonında da, atışlar waqıtında, ber militsiә xezmәtkәre hәlәk buldı. Tağı ike tәrtip saqlawçı yaralandı. Atışta qatnaşqan 2 keşe qulğa alınğan, өçençese – qaçqan. Qurçaloy rayonında tınıç xalıqtan berniçә keşe utırğan maşına utqa totılğan, ber keşe ülğәn, ikese – yaralanğan.


text:
İran: Mäskäw wäğdä itte, radar Azärbaycanda bulmayaçaq
Mäskäw, Iran tışqı eşlär ministrlığına, AQŞqa Azärbaycandağı radar qorılmasın qullanırğa röxsät birmiäçägen wäğdä itkän. Bu xaqta İran belderde. Bolay bulğaç, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ AQŞ ilbaşı Bushqa yasağan täqdime närsäne añlata?
AQŞ raketa qalqanın İran häm Tönyaq Koreadan saqlanu öçen tözergä cıyına. Mäskäw, qalqannı Yevropada urnaştıruğa qarşı, çönki cihazlar Rusiä raketaların küzätäçäk, dip belderä.
Putinnıñ Qarbala bazasın täqdime töbendä – AQŞnıñ İrannı küzätüe, alar belän bergä eşlägän Rusiä xärbiläreneñ isä AQŞ eşçänlegen küzätü niäte yata.
Şotlandiä Universitetınıñ İrannı öyränü bülege belgeçe Peter Lehr, Putin täqdimeneñ citdi buluına ışanmıy. NATOğa kermägän il köçläre NATO äğzase iminlege öçen cawaplı bula almıy, di ul:
"Azärbaycandağı ul qorılmanı küz aldığızğa kiteregez. Azärbaycannar, ruslar häm amerikannar bergä eşliäçäk. Eşne oyıştıru yağınnan bu qotoçqıç bulaçaq."
Amerikan räsmiläre Putin täqdimen iminlek säbäplärennän kire qaqtı inde. Rusiä saqlanu ministrı Anatoly Serdyukov belän oçraşqannan soñ bu xaqta Brüsseldä AQŞ saqlanu ministrı Robert Gates belderde:
"Min oçraşuda qatği itep äyttem, bez radarnı Çexiädä tözü eşen däwam itäçäkbez."
İrannıñ bu belderüen Rusiä raslamadı. Putin, bu süzlärne, AQŞ Rusiä täqdimen kire qaqtı, dip äyter öçen yasadı, diä alır ide, di belgeçlär. Azärbaycannıñ elekke iminlek kiñäşçese Wafa Quluzade, uzğan atnada Azatlıq radiosına, Rusiä anıñ tormışqa aşa almayaçağın belep äytte, dide:
"Putin ul täqdimne, AQŞ Azärbaycanda radar quyarğa telämägänen belep yasadı."
İrannıñ bügenge köndä Quşma Ştatlarğa barıp citärlek raketası yuq. Qayber belgeçlär süzlärenä qarağanda, İrannıñ iñ yıraqqa, 1300 çaqrımğa oça alğan Şahab-3 raketası Könçığış häm Könyaq Yevropa, şulay uq könyaq Rusiägä citä ala.


text:
Foto: БayыpжaH ЖyacбaeB
Bügin Astanadağı Täwelsizdik saray`ında Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ qatıswımen Respwblïkalıq jastarı forwmı ötti. Forwm jumısın aşqan memleket basşısı elimizdiñ san qïındıqtardan moy`ımay` ötip, osınday` deñgey`ge jetkenine täwbä dew kerektigin ay`ttı. Sonımen qatar Respwblïkalıq jastar forwmında Elbası Nursultan Nazarbaev jastardı käsip aşw barısında Bïll Gey`ts pen Uber qosımşasın jasawşılardan ülgi alwğa şaqırdı, dey`di BAQ.kz tilşisi.
«Bïll Gey`tstiñ öz kompanïyasın garajda jasağanın bilemiz jäne qazirgi waqıtta onıñ transulttıq kompanïyası bar. Sizder Uber kompanïyasın da bilesizder. Garajı da, stansası da, avtomobïlʹderi de joq. Al biraq, tasımalmen ay`nalısadı. Telefonmen qoñıraw şalasız jäne eki mïnwttıñ işinde maşïna day`ın. Barar jeriñizge jetken soñ, bosatasız. Biz maşïna satıp alamız. Statïstïkalıq eseptewlerge säy`kes onı künine 4 sağat pay`dalanadı ekenbiz. Al urlap ketpesin, soğıp ketpesin degen way`ımı, kütw, janarmay` quyu, jöndew sındı şığını qanşama. Al mına jerde eşteñeniñ de qajeti joq. Bul texnologïyanı engizwge bay`lanıstı avtomobïlʹ şığarw qısqaratındığı kütilwge. Munday` mısaldar öte köp», - dedi Elbası.
Memleket basşısı elimizde «Bïznestiñ jol kartası - 2020» bağdarlaması ayasında jastar käsipkerligine qoldaw körsetw üşin basa nazar awdarılıp otırğanın atap ötti.
"Tek birinşi jartıjıldıqta ğana memleket jastardıñ 55 jobasın qoldağan. Bizdiñ mindetimiz - şağın jäne orta bïznestiñ ékonomïkadağı önimniñ jartısınan köbin şığarwı. Sonda memleket turaqtı boladı. Barlıq waqıtta da oy`law qajet. Munday`dı oy`lap şığarğandardan biz kembiz be? Ïkemdi bïznes ékonomïkalıq qubılmalıqtan barınşa az zardap şegedi», - dedi Nazarbaev.
Ay`ta ketey`ik, Forwmğa elimizdiñ bilim berw, densawlıq saqtaw, käsipkerlik, mädenïet, sport salalarınıñ 1000-nan astas belsendi jastarı qatıswda. Elbası jastardı bügingi merekemen quttıqtadı. Tipti Elbası jastardıñ köñilin köterw üşin olarğa äzil de ay`tıp berdi. Sonımen birge qazirgi jastardıñ bïznespen ay`nalısıp jürgenin de atap ötti.


text:
Başqortstan tatar oyışmaları uzğan şimbä könne zur cıyın ütkärep köntärtibendäge möhim mäs'älälärne tikşerde, xörmätle tıñlawçılar.
Tatar cämäğätçelege – respublikanıñ tönyaq-könbatış rayonnarınıñ Başqortstannan ayıru turında fiker beleşü ütkärer öçen referendum äzerlänäçäge turında belderde.
Ufada 16nçı ğasırda çıqqan qimmätle tarixi kitap tabıldı.
Başqortstan ziyalıları başqalanıñ qaysı uramına başqort xalqınıñ milli
batırı – Salawat Yulaev isemen birü turında baş wata. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ düşämbe tapşıruında.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Bağdatta berniçä şartlaw buldı
Augustnıñ berençe atnasında Ğiraqta AQŞnıñ 15 xärbie hälaq buldı. Şunıñ 9 ı Anbar wilayätendä. Bağdat Berläşkän millätlär oyışmasınıñ Ğiraqta bulu möddäten tağın ber yılğa ozaytunı soradı. Bu üteneçne Ğiraqnıñ tışqı eşlär ministrı Xoşiär Zebari BMOnıñ general' sekretare Kofi Annanğa yulladı.
BMOnıñ Ğiraqtağı möddäte comğa, 11 augustta tögällänä. Berläşkän millätlär oyışması belgeçläre Ğiraq xäkümätenä oyıştıru häm yüridik yärdäm kürsätälär. Şulay uq sosial' problemalarnı xäl itüdä, xalıqnı humanítar yärdäm belän täemin itüdä dä bulışalar.


text:
AQŞ häm Britan köçläre Ğıraqta 5-nçe kön suğış alıp barğanda oçqıçlar ilneñ törle şähärlären bombaladı.Prezident Saddam Xösäin televidiniädä çığış yasap,xärbiläreneñ qarşılıq kürsätüen maqtadı. Tönyaq Ğıraqta qayber körd törkemnäre AQŞnıñ mäxsus köçläre belän bergäläp fundamentalist qorallı törkem Ansar al İslamnıñ xärbi bazalarına höcümgä äzerlänä.
AQŞ vä Britan oçqıçları bugen Kirkuk, Musul Xamxamalnı häm yañadan Bagdadnı bombaladı. Al Jazirä televidiniäse könyaqta Basranıñ da bombalanuı turında xabär itä. Könyaqta Nasiriya häm Umm Qasr şähärläre şulayuq Samawah tiräsendä dä qorallı bäreleşlär bara. AQŞ vä Britan räsmiläre koalitsie köçläre Ğıraq köçläre belän bäreleşülärgä qaramastan planlaştırılğanıça Bagdadqa taba bara dip belderde. Londonda saqlanu ministırı.G.Hoon kiçäge bäreleşlärdä amerikan soldatlarınıñ üterelü häm äsirgä alınuına ällä ni ähämiät birmi ( audio)
Bez sannarı az iminlek köçläre yäki rejimğa yaqın torğan qayber törkem şulsanda yuğaltaçaq ber närsäse dä bulmağan Fedayini Saddam törkemeneñ aktivlıqların küräbez. Älbättä andıy qarşılıq kürsätü belän eş itü qıyın ,ämma çınbarlıq şul ki Saddam Xösäinneñ xakimiäte ilneñ zur öleşendä qaqşağan.
Ämma bugen Saddam Xösäin televidiniedä çığış yasap britan häm amerikan köçlärenä başidergän xärbilären qotalap, (audio) qährämen ğäskärilärebez doşmannı cingän sayın, alar sezne bombalaunı arttıraçaq. Sabır irtegez, Alla aldında äxläki fazilät öçen , Allah böyek , sezneñ sabrığıznıñ näticäse ciñü bulaçaq .
Saddamnıñ könyaqta Umm Qasr tiräsendä barğan suğışlarğa tuqtaluı, anda suğışqan generallärneñ isemnären sanap çığuı , anıñ isän buluına işarä dip bäyälände Koalitsion köçlärneñ qayber berlekläre Bagdadtan 80 çaqırım ğına yıraqta , başqaları ğıraqlılarnıñ qarşılıq kürsätüe säbäple totqarlandı. Yefrat yılğasın ütü punktındağı Nasiriyedä kiçä dä qatı bäreleşlär bulğan ide . Ğıraq televidiniäse anda üterelgän, äsirgä alınğan amerikan soldatların kürsätte.Ğıraq Bagdadtan 80 çaqırım könyaqta Kerbelada ike apaçi boralağın bärep töşerüen, pilotlarnı äsirgä aluın däğwä itä. Ğıraq mäğlümät minsitırı al Sahaf boralaqnı sivil keşelärneñ bärep töşergänen äytte (audio) berniçä awıl keşese ike apaçı boralağın atıp töşerde ,bez alarnıñ bersen Ğıraq televidiniäsendä kürsättek. Kiräk bulsa ike pilotnı da kürsäterbez.
Amerikan räsmiläre ber boralaqnıñ yuğalğan buluın rasladı. Al Sahaf sonğı 24 säğättäğı bombalaularda 62 keşeneñ häläk buluın äytte. Xabärlärgä qarağanda tönyaq Ğıraqta Kirkuk şähre yaqınında kördlär belän ğıraq ğäskäriläre arasında qorallı bäreleşlär başlanğan. AQŞ oçqıçları Xamxamal belän Kirkuk arasındağı Ğıraq xärbi noqtaların bombaladı. Tönyaqta AQŞ yaqlı Kördistan patriotik berlege(PUK) tarafınnan kontrol itelgän zonağa amerikan mäxsus köçläre kiterelgän. Alar Ansar al İslamğa qarşı suğışta PUKqa yardäm itäçäk. Ansar törkeme 400 belän 700 arası suğışçığa iä. Alar arasında Afganstanda künegülärdän ütkän az sanda ğäräblär bulsa da, Ansar Al Qaida belän bäyläneşe buluın kire qağa. Comğa vä şimbädä AQŞ Ansar al İslamnıñ xärbi bazaların distälärçä cruise raketaları belän bombaladı. BBC bu zonada işetelgän qatı şartlaular PUK köçläreneñ zur höcüm öçen könyaqqa taba xäräkäteneñ başlanğıçı bula ala dip xabär itte Bu kampaniägä PUKnıñ 5meñ çaması peşmergä ( suğışçısı) 100dän alıp 200gä qädär AQŞnıñ mäxsus ğäskäriläre qatnaçaq dip kötelä dide BBC . Amerikan köçläreneñ başqa ber islamçı körd törkemen dä bombalağanı xabär itelä Ul Komalada İslami Kördistan törkemeneñ ofisların bombalağan. İran belän bäyleneşle bu törkem PUK belän Ansar al İslam arasındağı bik tar territoriene kontrolendä tota. Xalıq ara qızıl xaç oyışması qatı bombalanğan Basra şährendä 3kön ut su bulmawın , keşelärneñ xäle turında borçıluın belderde.
Färidä Xämit, Praga


text:
Bağdadta Şartlawda 3 Xärbi Häläk Buldı
İlneñ könyağındağı Basra şähäre xakime bu atna başında britan ğäskäriläreneñ qarşılıqlı çarası näticäsendä törmädän irekkä çıqqan britan xärbilären qulğa alu färmanı çığardı. Xakim Rağib Hassan, xärbilär ber Ğiraq polisiä xezmätkären üterüdä, bersen yaralawda, şulay uq röxsätsez qoral häm yalğan tanıqlıqlarğa iä buluda ğäyeplänä, dide.
Britaniä saqlanu ministrlığı, älege färmannıñ qanuni nigeze yuq, Ğiraqtağı Britaniä ğäskärläre Britaniägä buysına dip belderde.


text:
Tömändä “Tatar mädäniäte könnäre”n açu tantanası
Tömän ölkäseneñ könyağında tatar mädäniäte könnäre uzaçağı turında radio tıñlawçılarıbızğa äytkän idek. Bu könnär 13 nän 19 nçı fevral'gä qädär uzarğa tieş ide. Milli mädäniätlär yortında tatar bülegeneñ başlığı Cämilä Räximova äytüençä, milli eşlär komitetınnan aqça waqıtında kilep citmägängä bu könnärne 22 sennän 28 nä qädär küçerdelär.
Mäğlümat çığanaqları xäbär itüençä, mädäniät könnären açu tantanalı räweştä kürgäzmälär oyıştırılıp, milli mädäniätlär yortı qarşında eşläwçe sänğät törkemnäreneñ çığışları belän başlanırğa tieş ide.
Bu çaranı yazabız, töşeräbez dip kilgän jurnalistlar, barlığı 8 çığanaq wäkilläre bar ide, Milli mädäniätlär yortınıñ işege östenä elengän iğlan tasmasındağı yazuğa aptırağanlıqları turında gäp quyırttılar. Anda urısça “Otkrıytie 22 fevralya TATARSQOY KUL'TURI zakrıtie 28 fevralya” dip yazılğan ide. Dni süzeneñ töşep qaluın xätta milli mädäniätlär yortı başlığınıñ urınbasarı Sergey Fil' da kürmägän ikän.
jurnalistlardan, sänğät törkemnäre cırçıları, biyuçelärennän qala çarağa türälär dä, tamaşaçılar da kilmäde. Şulay da açmıyça buldıra almadılar. Cämilä Räximova: “Min mädäniätlär komitetına da, milli eşlär komitetına da, milli avtonomiä türälärenä dä çaqıru käğäzläre ilttem bit”,- dip aptırap yörgännän soñ säxnägä kütärelergä mäcbür buldı.
Milli mädäniätlär yortı mödireneñ milli eşlär buyınça urınbasarı Sergey Fil' üzeneñ çığışında bu çarada kürenmägännärenä milli eşlär komitetı, mädäniät komitetı häm milli avtonomiä türäläreneñ başlarınnan sıypamadı. “Tömän ölkäsendä yäşi torğan barlıq etnoslarnıñ yıl da uza torğan mädäni könnären açu başında, berençe bulıp tatar mädäniäte könnäre tora, dip äytte. İnde işek östenä elengän yazuğa kilgändä, kiç belän “Dni” digän süzne östägännär ide. Ämma “dni” süze “tatarskoy” süzeneñ östenä çäpälgängä uzıp baruçılar anı “Otkrıytie Dni tarskoy kul'turı” dip uqıdı. Şulay itep tatar mädäniäte tara mädäniätenä äylänep qaldı.
Nail Alan, Tömän.


text:
Sverdlau tatarları tormışınnan...
Küp yıllar küreşmägän sıynıftaşlarnıñ elekkege uqıtuçıları belän bergä oçraşuları bik dulqınlandırğıç küreneş buldı. Annan soñ bar da elek uqığan sıynıflarına taralıştılar. Elekkege uqıtuçıları inde çäçläre çalarğan uquçılarına 15 minutlıq däres tä birep aldılar äle. Törle şayarulı istäleklärgä kümelgän simvolik däreslärdän soñ bar da awıl çitendäge yämle yalanğa, sabantuyğa dip äzerlägän kiñ mäydanğa yunäldelär.Sabantuy bu yıl şulay üzençälekle itep başlandı. Başta mäktäpneñ olı yubileena bağışlanğan tantanalı miting buldı. Annan soñ balalar häm olılar cıyılğan qunaqlar aldında matur tatar konsertı quydılar. Ölkä üzägennän raxmanlılarnı bäyräm belän täbrik itärgä dip xalıqara cır konkursı lawreatı Nazıyf Arslanov üzeneñ konsert programmasın da alıp kilgän ide. Konsertnı xalıq bik yaratıp qabul itte.
Yekaterinburg şähärennän kilgän qunaqlar arasında Başqortstan Respublikasınıñ tulı wäqälätle daimi wäkile Näfisä Tyumenseva da bar ide. Näfisä xanım Sabantuy säxnäsenä büläk itep başqort qurayı moñı, başqort iyülläre alıp kilgän. Ä Raxmankul mäktäbe yubilee uñayı belän ul mäktäpkä tösle televizor büläk itte. Näfisä Tyumenseva sabantuyda iñ yaxşı başqort cırın başqaruçı bäygese oyıştırıp, ciñep çığuçığa 1000 sum külämendä aqçalata priz da bilgelädeŞulay itep, Raxman awıl sabantuyı tatar-başqort mädäniätına kümelep, şaw-gör kilep ütte.
Äçit rayonı sabantuyın bu yıl olı yuldan çitkäräk qaçıp, quyı urman çitenä sıyınıp utırğan tatar awılı – Lämtedä ütkärdelär. Küñelle bäyräm bar qanunnarğa turı kiterep alıp barıldı. Bäyräm säxnäsendä kürşe-tirä tatar awıllarınnan kilgän üzeşçän sänğat ostaları çığış yasadı. Gäynädän kilgän bertuğan Sadıyqowlarnıñ ğailä ansamble çığışın xalıq bigräk tä yaratıp qabul itte.Törle uyınnar, bäygelär, köräş belän barğan kütärenke Sabantuy käyefen beraz bertuqtamıy yauğan köçle yañğır ğına bozıp cibärgändäy buldı. Şuña qaramastan, sabantuy tämamlanmıyça, beräw dä taralırğa aşıqmadı.
Bu könnärdä Pervoural''sk şähäre tiräsendä urnaşqan awıl häm poseloklarda Sabantuy bäyräme aldınnan birnä cıyu yolası buyınça törle qızıqlı çaralar ütkärelä. “Ural moñnarı” häm “Turğay” ansaml''läre yegetläre häm qızları monıñ öçen tulı ber programma äzerlägännär. Maxsus ssenariy buyınça yasalğan programmada xalqıbıznıñ borınğı yolası qabatlanmas tirän maturlığı belän kürsätelgän. Milli kiemnärdän matur itep kiengän, ğarmun moñı astında uyın-kölke, şayan taqmaqlar, iyüllär belän yortlarğa yörep sabantuyğa birnä cıyıp yörüçe yäşlärne qayberäwlär yılmayıp, qayberäwlär soqlanıp, qayberäwlär ğacäplänep qarşı ala. Qaywaqıtta başqa millät wäkilläre dä üzlärennän büläk çığarıp birälär. Pervoural''sk sovxozı direktorı İwan Vladimiroviç Novosel''sev, mäsälän, büläk birep kenä qalmıyça, yäşlär belän bergä bu eştä qatnaşıp ta yörde äle.Ğomumän, İwan Vladimiroviçnı Pervoural''sk tatarları küptännän üz itälär. Anıñ xatını tatar bulğanğamı, tatar xalqınıñ milli bäyrämnärenä härwaqıt yaratıp, teläp bulışa ul. Ramazan häm qorban bäyrämnärendä mäçetne dä onıtmıy, iten-söten-yäşelçäsen digändäy, gel birep tora. Qorban bäyräme citkäç, yıl sayın bäyrämgä dip ere mal suyıp, mäçetkä büläk itä.
Menä bu yulı da, zur däräcäle eştä eşläwenä qaramastan, anıñ yäşlär belän bergä bäyrämdä qatnaşıp yörüen tatarlar bik yaratıp qabul ittelär.Birnä cıyu yolası küp urınnarda ütkärelmi inde xäzer. Yä oyıştıruçı lyuk, yä xalıqnı künekterü qıyın, yä tağın ber qomaçawlıq kilep çığa. Ä Pervoural''sk tatarlarınıñ milli-mädäni moxtäriäte nindi genä qomaçawlıqlar kilep çıqsa da bu yolanı matur itep başqarıp çığarğa tırışa. Moxtäriät räise Mösäwir Xösäyenow äytüençä, xalqıbıznıñ küñel cäwhärläre bulğan matur yolalarıbıznı saqlap qalu öçen böten köçebezne quyıp tırışırğa kiräk.
Yekaterinbur, Fäwiä Safiullina


text:
Britaniä salqanu ministrı Geof Hoon Britaniä Ğiraqqa östämä 400 xärbi cibäräçäk dip belderde.
Britaniä parlamentında çığış yasap Hoon bu törkem anda çiklängän waqıtqa ğına cibärelä dide.
Bu törkem kilgännän soñ Ğiraqta barlıq britan xärbiläre sanı 9 meñläp bulaçaq. Alarnıñ küpçelege könyaqtağı Basra şähärendä urnaşqan.
Ğisyançılar Bağdad politsiäse başlığınıñ urınbasarın häm anıñ şulay uq politsiädä eşläwçe ulın atıp üterde
Ber intixarçı Bağdadtağı politsiä üzägendä bomba şartlatıp 4 politsiä xezmätkären üterde.
30-nçı ğinwarğa bilgelängän saylawlar yaqınlaşıp kilgändä qarşılıq küstätüçe ğisyançılar soñğı aylarda küpsanlı politsiä xezmätkärlären häm räsmilärne üterde.
Bağdadta yulğa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä ber amerikan tankı saftan çıqtı, 2 amerikan soldatı hälak buldı.
Ğiraqnıñ küçeş çorı xökümäte belderüençä, Ğiraq häm AQŞ xärbiläre soñğı aradağı operatsiälär barışında il buylap, ğisyançılıqta şiklänelgän 147 keşene totqarlağan.
Ğiraqta şaqtıy tä'sirle bulğan Sönni ğölämälär berläşmäse AQŞ ilçelege räsmiläre belän oçraşıp yaqınlaşıp kilüçe saylawlar turında söyläşte.
Saylawlarğa boykot iğlan itärgä çaqırğan Ğölämälär berläşmäse, ägär dä AQŞ Ğiraqtan ğäskärlärne çığaru waqıtın bilgeläsä, boykot çaqıruın kire alunı täqdim itte. AQŞ ilçelege wäkile Bob Callahan ğäskärlärne çığaru waqıtın bilgeläw mömkin tügel dide.


text:
Äfğanstan eçke eşlär ministrı Ali Ahmad Jalali, kiläse ayda ütäçäk prezident saylawlarına qadär ildä terror höcümnäre bulırğa mömkin, dip belderde. Berläşkän Millätlär Oyışması iminlek şurası dönya illärenä Äfğanstanda saylawlarğa iminlekne tä''min itergä yardäm kürsätergä çaqırdı.
Bügen Äfğanstannıñ waqıtlı prezidentı Hamid Qarzai saylawaldı eşçänlegen däwam itte. İke kön elek Gardez şähärendä oçraşular waqıtında Qarzai''ğa höcüm itelgän ide. Bügen Qabulda, xalıqara xärbi köçlär Äfğanstanda tağın küpme waqıtqa qalaçaq digän sorawğa, Qarzai – kiräk qadär qalaçaq, dip cawap birde: (audio)"Xalıqara köçlär monda waqıtlıça ğına. Ämma alar bezneñ üteneç belän äle dä qala. Bez alarğa kön dä monıñ öçen räxmät äytäbez. Üzebez köçle ğaskär tuplağaç – alar kitäçäk," dide Qarzai.
Xäzer ildä Amerika Quşma Ştatları citäkçelegendä – 17 meñ tiräse häm NATO qaramağında 8 meñgä yaqın xärbi bar. 9nçe üktäbrdä ütäçäk prezident saylawları aldınnan ildä iminlek şatrları naçar. Wazğiätneñ qurqınıç bulğanına – päceşämbe könne Gardez şähärendä prezidentqa bulğan höcüm dä ber dälil bulıp tora. Höcümneñ ikençe könendä Quşma Ştatlarnıñ Äfğanstandağı ilçese Zalmay Xalilzad borçılu beldergän ide. Bügen ilneñ eçke eşlär ministrı Ali Ahmad Jalali, Taliban häm Al-Qaida suğışçılarınıñ äfğan-paqstan çigendä höcümnär äzerläwe turında mäğlümat bar, dide.
BMO iminlek şurası NATO ğaskärläreneñ Äfğanstanda qalu möddäten tağın ber yılğa, 2005neñ üktäbr ayına qadär ozaytu turında soradı. Uzğan yılda ildäge bäreleşlärdä meñnän artıq keşe hälak buldı. May ayınnan alıp avgustqa qadär ildä saylawlarğa äzerlek alıp barğan 12 keşe üterelde. Köç qullanunıñ däwam itüe saylawlar uzdırunı da şik astına quya.
Uzğan atnada Qarzai ilneñ könbatışındağı Herat şähäre başlığı İsmail Xannı wazifasınnan alğannan birle bu töbäktä wazğiät kiskennäşte.
Qarzai, İsmail Xannıñ xökümättä urın alaçağına ömet belderde: (audio) "İsmail Xan näticäle eşe öçen yuğarıraq, ministr wazifasına kütärelde. Häm Äfğan xalqı mine qabat prezident itep saylağan oçraqta, min anıñ kiläçäktä dä xökümättä urın aluın telim," dide Qarzai.
Xäzerge prezident şulay uq, ägär Äfğanstan üzenä torıqlı kiläçäk teli ikän – ilne qoralsızlandıru häm xakimiätne üzäkläşterü kiräk, dip östäde.
Alsu Qormaş


text:
Ägerce rayonı başlığı Räfis Säitovnı üterüdä ğäyeplänüçelär totqarlandı
Tatarstanda küplärne teträndergän Ägerce rayonı xaqimiät başlığı Räfis Säitovnıñ üterelüe turında sezgä işettergän idek inde. İsegezgä töşerep ütik, Räfis Säitov 31 avgust tönendä Respublika könen bäyräm itüdä qatnaşıp Qazannan Ägercegä qaytqanda, üz öe yanında atıp üterelgän ide. Militsiä xezmätkärläre süzlärenä qarağanda, şuşı könnärdä Räfis Säitovnı üterüdä ğäyeple ike keşe totqarlanğan. Alar ikese dä İjau şähärennän ikän. Üterüçelärdän tış, şuşı cinayätneñ zakazçısı da açıqlanğan. Respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı wäkile äytüençä, İjau cinayätçel törkemnäre üzläreneñ qarañğı eşlären Tatarstannıñ Ägerce rayonında eşlämäkçe bulğannar ikän. Şunıñ öçen alarğa qomaçawlağan rayon başlığın üterergä qarar qılğannar häm 31 avgust tönendä üz niätlären çınğa da aşırğannar. Şunısın da äytep ütärgä kiräk, Tatarstanstanda şuşı däräcädäge xaqimiät wäkileneñ bu berençe üterelüe ide.
“Azatlıq” radiosı öçen Tatarstan yañalıqları belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text: İsraelneñ milli iminlek şurası başlığı Ephraim Halevy, Münhenda yasağan çığışında Säddämnän soñğı Ğiraq İran, Süriä häm Ramallahğa da üz tä’siren yasıyaçaq, dip belederde. Ğiraqtağı üzgäreşlär Fälestinne Azat İtü Oyışması citäkçelegennän Yasser Arafatnıñ kitüen, häm fälestinnärne yaña, İsrael belän söyläşülärgä äzer keşe citäkläwenä kiterergä mömkin, dide. İsrael küzläw oyışmasınıñ elekke başlığı bulğan Halevy, Säddäm bärep töşerelsä Livannan Süriä häm İran ğaskärlären çığarıp Livannı tulısınça bäysez itü dä mömkin bulaçaq, dide. Hisballah xäräkäten yaqlap yazğan qayber basmalar-Säddäm rejimı betsä ğısyançılar, şul sanda şähit höcümnärgä dä yardäm äzäyäçäk dip yazıp çıqtı. Monı da Halevy-uñay küreneş dip bäyäläde.


text:
Könçığış Üzbäkstanda awır tınlıq urnaştı: hälak bulğannarnıñ sanı 500gä citergä mömkin
"Comğa protest çarası bulğan mäydan xäzer xökümätneñ xärbi köçläre kontrolendä. Xärbilär Andicann tulısınça üz qullarına aldı."
Comğa bäreleşlärdä niçä keşeneñ ülgänen äle dä tögäl äytü mömkin tügel. Räsmi sannarğa qarağanda, 30 keşe hälak bulğan. Prezident İslam Kärimov, ğısyançılarğa qarşı suğışta şulay uq 10 milisiä xezmätkäre hälak buldı, dip belderde. Ämma şaxitlär häm xoquq yaqlawçı törkemnär bu san – 500gä qadär citä, häm hälak bulğannarnıñ kübese – tınıç xalıq, di.
Köç qullanu näticäsendä meñlägän keşe Andicannan kitep kürşe Qırğızstan belän çik buyına ağıldı. Çik buyındağı Qarasu şähärendä qaçaqlar häm üzbäk milisiäse arasıbda bäreleşlär bulğan, xökümät binalarına ut törtelgän. Çik buyı yabıq buluına qaramastan qaçaqlarnıñ ber öleşe Qırğızstanğa ütep kergän.
Bügen Andicanda hälak bulğannarnı cirlädelär. Ul arada – fetnäneñ kemnär tarafınnan oyıştırıluı häm xökümätneñ reaksiäse turında bäxäslär däwam itä. Kiçä Taşkentta matbuğat oçraşuında prezident Kärimov, fetnäçelärneñ maqsatı xakimiätne bärep töşerü ide, dip belderde:
"Äkrämiä" isemle Hizb ut-Tahrirnıñ ber qanatı bulğan bu oyışmanıñ maqsatı – xakimiätne bärep töşerep, islamçılar xälifäte tözü ide. Bu xäräkät – ber nindi dä konstitusion tözeleşne häm dönyawi tärräqiätne tanımıy."
Ämma islam xäräkäte xökümätkä qarşı çığış turındağı ğayepläwne kire qağa. Hizb ut-Tahrir oyışmasınıñ matbuğat wäkile İmran Waheed Londonnan radiobıznıñ üzbäk redaksiäsenä birgän äñgämäsendä, islamçılarnı böten bälälärneñ säbäpçese itep quyalar, dip belderde:
"Bezneñ oyışma köç qullanuğa qatnaşmıy. Bezneñ oyışma Kärimovnı säyäsi yullar belän xakimiättän çitlätü yulın yaqlıy. Bez islam xälifäten tözü öçen Üzbäkstanda, Andicanda häm Färğana üzänendä üz eşebezne däwam itäbez", dide Hizb ut-Tahrirnıñ matbuğat wäkile. Älege oyışma Üzbäkstanda tıyılğan.
Rusiä tışqı eşlär ministrınıñ berençe urınbasarı Valeriy Loçinin, kiçä, Andicandağı waqiğälärneñ nigezendä berniçä säbäp buldı, dip belderde.
"...Sosial häm iqtisadi faktorlar belän bergä islam faktorı da bik zur rol uynadı. Alarnıñ berläşüe – menä bügenge näticägä kiterde. İñ ayanıçı älbättä, keşelär häläk buluı. Bu tör extremist çığışlarnı bez kisken täñqitlibez. Wazğiät tiz arada kontrolgä alınır dip ömetlänäbez," dide Loçinin.
Keşe xoquqları oyışmaları Üzbäkstan xökümäten bu töbäkneñ problemalarına küz yomuda ğayepli.
Alsu Qormaş