text:
Qırımda akimiyet deñişken soñ yarımadanıñ yañı uquq qoruyıcıları 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti yanında olıp keçken vaqianı (Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi – QA) ögrenmege başladılar. Rusiye Ceza Kodeksiniñ 212-nci maddesi, «kütleviy çatışmalarnı teşkil etüv», boyunca cinaiy iş açıldı. İş taqiqatı çerçivesinde aqımdaki seneniñ yanvar ayında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz mitingniñ «esas teşkilâtçısı» olaraq apiske alındı. Soñra Ali Asanov, Mustafa Degermenci ve ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev yaqalanğan ediler. İyün ayında Nebiyev bir yerge ketmeycegini bildirgen vesiqanı imzalap, SİZOdan çıqtı, faqat oktâbr 9-da Rusiye uquq qoruyıcıları onı tekrar apiske aldılar. Oktâbr 12-de Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi Eskender Nebiyevge eki buçuq yıllıq apis cezasını şartlı olaraq berip, mahkeme zalından azat etti.
Eskender Nebiyevniñ babası da cinayette şeklengen edi. 2015 senesi sentâbr 16-da silâlı adam Aqmescitteki acele yardım noqtasınıñ hadimlerine qarşı ateş açtı. Ateş açqan kişi er kişi ve üç qadınğa qurşun yarası ketirdi. Eki qadın can berdi. Adamnıñ cesedini bir aydan soñ taptılar. Al-azırda taqiqatçılar ölüm sebebini ögreneler. İlk malümatlarğa köre, adam özüni öldürdi. Qırımda Nebiyevler qorantası oğrağan facia, em de siyasiy taqipler – bugünki yayınımıznıñ mevzusıdır.
Kütleviy siyasiy iş – fevral 26 – daa unutılmadı. Ukrain ve qırımtatar tarafları ve Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasını istegen biñlernen kişi çatışqan edi. Miting iştirakçileri arasında yüz bergen çatışma neticesinde eki insan elâk oldı. Bir buçuq yıldan ziyade keçti, Rusiye akimiyeti o künniñ adiselerini taqiq etmege devam ete. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl ile bağdamız.
– Nariman, Eskender Nebiyevge fevral 26 adiselerinde iştirak etkeninden sebep berilgen eki buçuq yıllıq şartlı apis cezasına nasıl qıymet kesesiñiz?
Nariman Celâl: Eskender ve ailesi içün quvandıq, azatlıqta olacağına quvandıq. «Fevral 26 işini» umumen alğanda qanunsız, sebepsiz sayamız, çünki vaqialar Ukrainada yüz bergen edi, bu adise-vaqialarnı yalıñız Ukraina uquq qoruyıcı organları taqiq ete bile. Qırımda «fevral 26 işi» boyunca taqiqat «bir taraflı», çünki qabaatlı olaraq yalıñız qırımtatarlar kösterile, amma o kün birden eki miting keçirilgen edi, ve ekincisi Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ yolbaşçılığında olıp keçken edi. Olardan iç birisi mesüliyetke çekilmedi, olar zarar körgenler olaraq kösterile. Tabiiy ki, bu işnen bağlı er angi malümatnı menfiy, adaletsiz dep tanıymız. Eskender Nebiyevni aytsaq, ailesi ve özü de zor bir vaqıtnı keçirdi ve keçire, olar «Rusiye adaletine» o qadar alışqanlar ki, artıq raat yaşamaq isteyler.
– Nariman, daa bir adise aqqında aytacaqmız. Nebiyevler qorantasında yüz bergen facia aqqında, Eskender Nebiyevniñ babası Bekir Nebiyevniñ vefatını aytacaqmız, onı acele yardım noqtasına qarşı ateş açılmasında şeklegen ediler. Bu taqiqat ketişatı aqqında ne ayta bilesiñiz?
Nariman Celâl: Bizde olğan malümatqa köre, bir de bir tarafsızlıq aqqında aytmamaq zor. Birinciden, memurlar ve kütleviy haber vastaları iş boyunca şeklengenniñ millet mensüpligini qayd ettiler. Şahıs şeklengen edi ve qıdırılğan edi, amma Qırım prokurorı onı qabaatlı olaraq ilân etip, ömür boyu apis cezası alacağını aytmağa başladı. Bundan ğayrı, bir sıra kütleviy haber vastası Bekir Nebiyev ve Eskender Nebiyevniñ taqdirlerini çirkin bir şekilde birleştirdi. Endi vefat etken adamnı «radikal», terrorist dep adladılar.
– Qırımda Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ siyasiy vazifeleri bar olğanını aytmaq mümkün, doğrumı?
Vefat etken Bekir Nebiyev ise daimiy olaraq şeklengen kişi qalacaq, çünki qabaatını tasdıqlap ya da red etip olamaz
Nariman Celâl: Ebet, aynı böyle tüşünemiz. Eskendernen laf ettim, babasınıñ alı ruhiy ceetten, kerçekten, pek ağır edi. Ve, kerçekten, aynı bu acele yardımnıñ hadimleri ile munasebetleri pek zor edi. O, böyle bir şey olğanını inkâr etemey, vefat etken Bekir Nebiyev ise daimiy olaraq şeklengen kişi qalacaq, çünki qabaatını tasdıqlap ya da red etip olamaz.
– Eskender Nebiyevniñ fevral 26 vaqiaları boyunca qabaatına qaytsaq, Eskenderniñ işdeşleri aytqanını paylaşmaq isteymiz. Telekanal jurnalisti Şevket Namatullayevniñ bildirgenine köre, Eskender Nebiyevnen video çıqarğan ediler.
Nariman Celâl: Taqiqatnıñ videosı bar, o, açıqtır. Videoda Eskender bar. Qorçalay ya da ücüm ete añlaşılmay. Amma onı uralar, körüne.
– Studiyamızda musafir, «KrımSOS« cemaat teşebbüsiniñ uquqçısı Yevgeniya Andreyük. Uquqçı, uquq qorçalayıcığa köre, «fevral 26 işi» nedir?
Yevgeniya Andreyük: Bugün zenaatdaşlarım aytqanı kibi, Kusiye bu işni baqamaz, çünki o vaqialar başqa devlette olıp keçken edi. Qalğanını aytsaq, Qırımda halqara gumanitar uquqı, işğal uquqı, cenk uquqı qullanıla. Topraq işğal altında olğanı qadar, anda bu qaideler olacaq. Halqara qaidelerge köre, Rusiye anda ceza qanunlarını qullanamaz.
– Bu siyasiy işlerni icra etkenler – mahkemeci, prokurorlar – halqara uquqqa köre, nasıl cezalanacaq?
Yevgeniya Andreyük: Bu halqara cinayetlerdir, zenaatdaşlarımız bu faaliyetlerini isbatlaycaq delillerni toplaylar. İnsaniyetlikke qarşı cinayet etnik grupplar, farqlı siyasiy baqışları olğanlarnı taqip etüv kibi areketlerni qaplap ala. Belli olğanı kibi, halqara cinayetler Gaagada, halqara mahkemede baqıla.
– Telefon bağımızda Nazar Holodnitskiy, Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokurorınıñ birinci muavini. Nazar, Qırım prokuraturası andaki adise-vaqialarğa nasıl baqa?
Nebiyevniñ işi boyunca mevamımız tam, ukrain qanunlarına köre iç bir qabaatı yoq – mında yalıñız siyasiy sebeplerNazar Holodnitskiy
Nazar Holodnitskiy: Nebiyevniñ işi boyunca mevamımız tam, ukrain qanunlarına köre iç bir qabaatı yoq – mında yalıñız siyasiy sebepler, uquq sisteması ve qanun ile iç bir alâqası yoq. Bu iş boyunca taqiqatqa celp etilgenler mıtlaqa cevap berecek ve cezasını alacaqlar. Bunıñ vaqıtı kelecek.
– Mında daa bir iş, Aqmescitte yüz bergen facia aqqında laf etemiz, Eskender Nebiyevniñ babası Bekir Nebiyev şeklene. Aqmescitteki acele yardım noqtasında açılğan ateş aqqında söz yürsetile. Taqiqat komiteti yapqan ve aytqan şeylerge pek inanmaymız. Qırım prokuraturası böyle şeylerni qayd etemi?
Nazar Holodnitskiy: Qırımda olğanlardan haberdarmız, ve bütün adise-vaqialarnı uquq alanı çerçivesinde qayd etemiz, amma al-azırda yarımadada bir şey yapamaymız, bütün malümatlarnı toplaymız ve kün kelir – bu malümattan mıtlaqa faydalanacaqmız.
– İşğal vaqtında degil, endi ondan soñ uquq qoruyıcı, nezaret ve işğal organlarına qarşı cinaiy işler açıldımı? Polonskiyge qarşı iş açıldımı ya da o Avropağa raat bara bile?
Nazar Holodnitskiy: Yarımadadan bir daa çıqmasın dep, er şey yapıla.
– «KrımSOS» cemaat teşebbüsiniñ uquqçısı Yevgeniya Andreyükke daa bir sualim bar. Yevgeniya, Bekir Nebiyev ile bağlı facialı vaziyetni aytsaq, Qırımda bu adise adaletli şekilde taqiq etilecegine ümüt etmek mümkünmi? Zarar körgenler ve qabaatlanğanlar imayege işana bilemi?
Maalesef, eski işlerniñ tecribesini, ölüm, Qırımda ğayıp olğan insanlarnı aytsaq, yahşı bir taqiqat yoq. Kerçek aydınlatılacağına inanmaq zorYevgeniya Andreyük
Yevgeniya Andreyük: Maalesef, eski işlerniñ tecribesini, ölüm, Qırımda ğayıp olğan insanlarnı aytsaq, yahşı bir taqiqat yoq. Kerçek aydınlatılacağına inanmaq zor.
– Bu adise qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde bir sıra yañı tintüv sebebi oldı.
Yevgeniya Andreyük: Ebet, ve, böylece, taqiq etmege, kerginleştirmege devam eteler.
– Qırımdaki uquq qoruyıcı organları qullanğan usullar aqqında siyasiy mabuslardan biri Aleksandr Kostenkonıñ adliyecisi Dmitriy Sotnikov tarif etecek. Qırımda Rusiye taqiqat organlarınıñ işini körgen adliyeci olaraq «fevral 26 işi» ve Bekir Nebiyevniñ işi aqqında ne ayta bilesiñiz?
Dmitriy Sotnikov: Saşa Kostenkonıñ babası ğayıp olğanda vaziyetimiz buña oşap kete edi. Uquq qoruyıcı organlar onıñ taqiqat ile razı olmasını istep, babasınıñ bulunğan yerini aytmağa vade etken ediler. Fedor Kostenkonıñ taqdiri aqqında yaramay aytmağa istemez edi, amma o alâ daa yoq. Bekir Nebiyevniñ adisesine köre, er şey ola bile.


c: text/html

text:
Avropa Birligi Tışqı siyaset hızmetiniñ başı Josep Borrell Rusiyeni Ukraina ile sıñırdan ordusını keri çekmege çağırdı. Bunı o, aprelniñ 19-nda, Avropa Birligi Tış işler nazirleriniñ onlayn körüşüvi başlanmazdan evel ayttı. Bu körüşüvde muzakere etilecek meseleler arasında Ukraina etrafındaki arbiy kerginlik de bar. Borrellniñ sözlerine köre, Rusiye ordusınen bağlı vaziyet «pek telükelidir», dep haber ete Azatlıq Radiosı.
AB nazirleriniñ oturışında Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba çıqışta bulunacaq.
Bundan ğayrı nazirler Çehiyadaki vaziyetni ve tefqif etilgen Rusiye muhalefetçisi Aleksey Navalnıynıñ sağlığını muzakere etecekler.
Austriannıñ malümatına köre, halqara seviyede tanılğan Ukraina sıñırı boyunca 2015 senesinden berli «Rusiye on biñlernen askerini yerleştirip, ordusınıñ sayısı arttıra, bölüklerni faalleştirdi, bazalarını yañarttı ve daa küçlü bir yer, ava ve ava mudafaasını yerleştirdi».
Soñki vaqıtları Rusiye Donbasnıñ işğal etilgen qısmında gibrid küçleriniñ cenk areketlerini arttıra. Böylece, ateşkes rejiminiñ şartları bozula, amma Rusiye Ukraina ordusını qabaatlamağa tırışa. Bundan ğayrı, Qırımda ve Ukraina sıñırı yaqınlarında Rusiye askerleriniñ sayısını arttıruv Kyiv ve ğarbiy ortaqlarınıñ qasevetini doğura, çünki Rusiye ordusınıñ Ukrainağa açıq ücüm imkânı bar.
Ukrainanıñ ğarbiy ortaqları (ABD ve AB) ve NATO oña qol tutqanını bildirdi.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli.
Mart ayında Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Onıñ qayd etkenine köre, Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bu yıl aprelniñ 26-nda Qırımtatar Milliy areketiniñ veteranı Zampira Asanov 80 yaşını tolduracaq edi.
Zampira Asanova Qırım MŞSC-niñ Aqmeçit rayonı Tuvaq köyünde münever qırımtatar qorantasında dünyağa keldi. Onıñ babası Asan zengin qorantadan edi. İnqilâptan soñ qoy, qarakul, at asrayıcılığı ile oğraştı, boğday asrap çıqardı. Anası Abide Şerfe, Selâmet Aciniñ alicenap zadegân ailesinden edi. Abide Şerfe ev işlerinen oğratı, balalarnı büyütti. O pek oqumışlı edi, pek yahşı Quran oquy edi. Zampira ailesiniñ üçünci qızı edi. Mürşide ve Semade büyük tataları bar edi ve Zampiradan eki yıl soñra, 1943 senesi ana-babasınıñ bir olğlu oldı, adını Parih qoydılar.
1944 senesi mayısnıñ 18-nde Asanovlar qorantası bütün qırımtatar halqınen beraber Qırımdan sürgün etildi. Olar Özketistanğa, Ferğana vilâyetiniñ Buvaydin rayonına – başta «İnklab» kolhozına sürgün etildiler, soñra qomşu Ahunbayev adına kolhozğa avuştılar.
Zampira 1947 senesi mektepke ketti. Büyük tatası Semadeniñ hatırlağanı kibi: «Zampira pek yahşı oqudı. Zeini mükemmel edi, ezberden pek çoq şiir bile edi, pek çoq oquy edi. Mektepte sınıfdaşlarından yahşı oqu edi, büyüklernen laf etmege seve edi. Ocalar da onı pek seve edi, onen ğururlana edi».
Babası Raypotrebsoyuzda, anası evlerinden dört kilometr uzaqlıqta bir çiftlikte çalıştı. Balalar evde öz başına qala edi, ev işlerini öz arasında üleştire ediler. Zampira azbar cyıştıra ve savut yuva edi. Amma olarnıñ esas işi oquv edi, episi pek yahşı oquy edi ve bilgi almağa ıntıla edi.
Aynı zamanda ana-babası Vatanlarını da unuttırmay edi. «Babamız Qırım, deñiz aqqında tüşlerini aytıp bere edi... Vatan ne olğanını erte añladıq – çöl, deñiz, Qırım», – dep aytıp bere Semade Asanova.
1956 senesi aprel ayında qırımtatarlarğa berilgen spetspereselenetsler statusı lâğu etildi ve şu seneniñ yazında Semade meşur Baumana adına universitetine kirmek içün Moskvağa ketti. «Moskvağa meni ana-babam degil, Zampira alıp ketti. Zampira daa mektepte oquy edi, amma o qadar cesür, munis edi ki, ana-babam onı meni refaqat etmek içün paytahtqa yibergen edil ve bizim içün asla qasevet etmediler. Zampira iç bir vaqıt ve iç bir kimseden qorqmadı, daima er şeyniñ çaresini tapa edi», – aytıp berdi Semade.
Semade student oldı, kelecek sene ise Zampira da Moskvanıñ aliy oqu yurtuna oqumağa kirmege tırıştı, amma MGU-ğa onı almadılar. O Özbekistanğa qayttı, anda hastahanede çalıştı, ve 1958 senesi Moskva tibbiyet stomatologiya institutına kirdi.
İnstitutnı muvafaqiyet ile bitirgen soñ Zampira Özbekistanğa qaytıp kele ve tiş ekimi olıp çalışa. Bu vaqıt o, Qırımtatar Milliy areketine qoşula ve onıñ faal iştirakçisi ola.
Areketniñ iştirak etken ilk aktsiyalarından biri de sabıq qırımtatar arbiyleriniñ TSK KPSS birinci kâtibi Nikita Kruşçov, ŞSCB Nazirler Şurasınıñ reisi Nikolay Bulganin, ŞSCB Nazirler Şurası Prezidiumınıñ reisi Klim Voroşilov, ŞSCB Mudafaa naziri Georgiy Jukovnıñ adına sürgün etilgen qırımtatar halqınıñ vaziyeti aqqında hitapnameniñ tarqatuvı oldı.
1967 senesi iyülniñ 21-nde Miliy arekteniñ yıgirmi faali arasında Zampira Asanov Kremldeki körüşüvde iştirak etti. Qırımtatar halqınıñ delegatsiyasını ŞSCB KGB reisi Yuriy Andropov, İİN başı Nikolay Şçelokov, ŞSCB Baş prokurorı Roman Rudenko, ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ kâtibi Mihail Georgadze qabul etti.
Körüşüvniñ esas neticesi qırımtatar teşebbüsçileriniñ aman-aman episiniñ soñra problemlerge oğraması edi. Asanova, Kremldeki körüşüvden soñ işten çıqarıldı. Zeyini zayıf olmasınen qabaatladılar ve atta psihiatriya hastahanesine yerleştirecek oldılar. Amma ne basqılar, ne de qardaşı Parihniñ tevqif etilmesi onı qorqutmadı. 1967 senesi Parih Asanov Milliy arekette iştirak etkeni içün eki yıl apis cezasına mahküm etildi. Yaqalav vaqtında onı pek köteklediler ve azat etilgen soñ qısqa müddet soñra o, otuz yaşında vefat etti.
Zampira pek tez edi, areketniñ meseleleri ile Moskva, Kyiv, Qırım, Herson vilâyetine barıp kele edi. O, uquq qorçalav ve qırımtatar areketiniñ iştirakçileri arasında bir köpür kibi oldı. Zampira Asanova general-uquq qoruyıcı Petro Grigorenko, yazıcı, sürgün etilgen halqlarnıñ taqdirine bağışlanğan «Küçük ve unutılğanlar» samizdat işiniñ müellifi Aleksey Kösterin ile laf etişe edi, dissidentler Pavlo Litvinov, Pötr Yakir, Viktor Krasin, Leonid Plüşç ile tanıştı.
Zampira sıq-sıq qartbabama kele edi, o qadar çabik, faal bir insan edi, ayrette qala edimAleksey Smirnov
Yazıcı Aleksey Kösterinniñ torunı Aleksey Smirnov aytıp bere: «Zampira sıq-sıq qartbabama kele edi, o qadar çabik, faal bir insan edi, ayrette qala edim. Anda-mında yetiştire edi, vazifeler bere edi, şu cümleden maña da. Tarihke özümi de alâqalı duya edim, Zampiranı ise nezaretten qaçma marifetindeki ilk ocam olaraq sayam».
1968 senesi fevralnıñ 24-nde, Kommunistler ve işçilerniñ Budapeşt muşaferesine, diqqatsız qalmağan bir hitapname yollanğan edi. Hitapnameni on eki insan imzalağan edi: yazıcı Aleksey Kösterin, filolog Larisa Bogoraz, fizikacı Pavel Litvinov, ekim Zampira Asanova, tarihçı Petr Yakir, oca İlya Gabay, felsefici Boris Şragin, kilse yazıcısı Anatoliy Levitin-Krasnov, oca Yuliy Kim, tilşınas Yuriy Glazov, iqtisatçı Viktor Krasin, general-mayor Petro Grigorenko.
Pavel Litvinov bu adiselerni böyle hatırlay: «Zamiranen böyle bir ikâye bağlıdır... Petro Grigoryeviç [Grigorenko – müel.] ya da Aleksey Yevgrafoviç [Kosterin – müel.] oña meni adresimni berdi. Biz ise o zaman Kommunistler ve işçilerniñ Budapeşt muşaferesine hitapname azırlay edik ve anda qırımtatarlar aqqında aytmağa istey edik. O dey: «Qırımtatarlarnıñ adından imzalay bilem». Biz taksi alıp Petro Grigoriyeviçke kettik. Anda Vita Krasin keldi, metin üzerinde çalışıp başladıq».
Hitapnameniñ müellifleri lager ve apishanelerde bir qaç biñ siyasiy mabüs tutulğanı ve olarnıñ aqqında aman-aman iç bir kimse bilmegeni aqqında yazdılar. Olar yaramay şaraittte tutula, olarnı anda işlettire ediler, apis müddeti bitken soñ ise mahkeme olmadan, qanunsız taqip ete ediler.
Hitapnamede «küçük milletlerge qarşı diskriminatsiya ve qırımtatarlarnıñ meselesinde hususan açıq şekilde özüni köstergen milliy musaviylik içün küreşken insanlarnıñ siyasiy taqip etilüv» faktları aqqında yazıla edi.
Devamı bar
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Gülnara Bekirova
Tarihçı, siyasiy ilimler namzeti. 2014 senesine qadar Qırımda ATR qırımtatar telekanalında çalıştı ve Qırım müendislik ve pedagogika universitetinde ders berdi. 2014 senesi noyabr ayından berli – Qırım.Aqiqatta «Qırım tarihınıñ» müellifi. ATR telekanalında çıqqan «Tarih sedası» programmasınıñ müellifi ve alıp barıcısıdır, Ukrain PEN-merkeziniñ azası. Onlarnen kitapnıñ müellifi, altı vesiqalı filmniñ stsenariy müellifi, bir çoq maqale ve Ukraina ve çetel künleviy haber vastalarında çıqqan yazılarnıñ müellifi. Bekir Çoban-zade Halqara mukâfatınıñ laureatı, «Yıl kitabı-2017» kitap reytinginiñ finalcısı. Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ qırımtatar genotsidini ögrengen mahsus komissiyasınıñ reis muavinidir.


text:
Tünevin Donetsk vilâyetinde tüşürilgen Malaysia Airlines şirketiniñ Boeing 777 uçağınıñ eki yolcusı seferge keç kelip, sağ qaldılar, dep bildire Reuters.
Agentlikniñ malümatına köre, qadın ufaq bala ile Amsterdam ava limanına vaqtında kelip olamadı ve uçaq olarsız uçıp ketti. Jurnalistlerge o, oña ekinci fırsat berilgeni kibi özüni is etkenini bildirdi.
Amsterdamdan Kuala-Lumpurğa uçqan Malaziya şirketiniñ Boeing 777 uçağı iyül 17 künü Ukraina şarqında qazağa oğradı ve Donetsk vilâyetiniñ Torez şeeriniñ civarında tüşürildi. 295 yolcu arasında çoq bala bar edi. Er kes elâk oldı.
Ukraina havfsızlıq hızmeti separatistlerniñ laflarını aşkâr etti. Olar tüşürilgen uçaq aqqında Moskvadaki kuratorına haber ete ediler.
Yolcularnıñ yarısı – 154 insan – Niderlandı vatandaşı ola. Bunıñ ile uçaqta 27 Avstraliya, 23 Malaziya, 11 İndoneziya ve Büyük Britaniya, Almaniya, Belçika, Fillippinı, Kanada vatandaşı bar edi.


text:
Bunı Ukraina tasil ve ilim naziri Sergiy Kvit bildirdi.
«Eger de abituriyentler testlerni ekinci sessiya devamında tapşırıp olamasa, kirmege istegen universitetlerinde üçünci sessiya keçirilecek», – dedi Kvit.
Onıñ bergen malümatına köre, Ukrainanıñ diger regionlarında VNOnı tapşırmaq içün Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden 7000 abituriyent qayd etildi. Nazir şunı da aytıp keçti, başından VNOdan keçmek içün Ukraina şarqından 35 biñ mezun qayd etilgen edi.
Qırımdan VNOnı tapşırmağa istegen yalıñız 600 mezun qayd olundı.
Nazirniñ aytqanı kibi, o, Ukrain aliy oquv yurtlarına kirmege istegen abituriyentleriniñ sayısı azlaşqanı sebebini añlatıp olamay. «İstemediler, ğaliba» – dep aytı o.
İşğal etilgen Qırımdan VNOnı tapşırmağa istegen abituriyentlerni qıtaiy Ukrainağa davet eteler. Umumen Qırımda 17 biñ 290 abituriyent bar eken.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina musulmanlarını bu yıl iyülniñ 20-nde qayd etilgen Qurban bayramınen tebrikledi.
«Memleketimizniñ medeniy ve diniy ayatınıñ ayırılmaz parçası olğan iman, feda etüv ve cümertlik bayramı olğan Qurban bayramı munasebetinen can-yürekten hayırlavlarımnı qabul etiñiz», – dep aytıla Prezident ofisiniñ saytında derc etilgen tebrik haberinde.
Zelenskıy bütün musulmanlarğa eyilik ve amanlıq tiledi.
«Tuvğanlarıñız ve yaqınlarıñız sağlam ve bahtlı olsun», – dep aytıla hayırlavda.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanları diniy idaresi iyülniñ 20-nde saba Kyiv camisinde bayram namazı qılınacaq, dep bildirdi.
Rusiye kontrolindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ yolbaşçısı Emirali Ablayev eki yıldan berli koronavirus pandemiyası Qırım musulmanlarına Mekke ve Medinege acılıqqa barmağa imkân bermey, dep qayd etti.
Qırımda iyülniñ 20-si raatlıq künü olaraq ilân etildi.
Qurban bayramı – musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri olıp, Mekkege acılıqnıñ soñuna kelgenini temsil ete. Oraza Bayramından 70 kün keçken soñ qayd etile.
Qurban Bayramı büyük meydanlarda cemaat ile qılınğan bayram namazından başlana ve ondan soñ qurban çalına. Bu ananeniñ tamırları Allahnıñ İbraim peyğamberge oğlu İsmailni qurban ketirmege bermeyip, qoynı kesmege buyurıp toqtatqanından kele.


text:
Bunı «5 kanal» efirinde Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük bildirdi.
«Tarik maqsadı ile yapıla. Amma biz bunı çetel prezidentniñ Ukraina toprağında bulunğanı kibi tanıymız, çünki Qırım – Ukraina qısmıdır», – qayd etti Yatsenük.
Cumaaqşamı künü Almaniya çetel işler naziri Frank-Walter Steinmeier Putinniñ Qırım arbiy paradında iştiragi vaziyetni daa kerginleştirecegini aytqan edi. Almaniya kantsleri Angela Merkel qayd etti ki, eger de böyle olsa, o, pek «yazıqsınacaq» eken.
Rusiye bir sıra matbuat vastası mayıs 9 künü Vladimir Putin Rusiye Qara deñiz flotu bulunğan Aqyarnı ziyaret etecegini bildire edi.
Ğarp Rusiye işğalini tanımay.


text:
Sentâbr ayında Rusiye uquq qoruyıcıları işğal etilgen Qırımda 5 tintüv keçirdi ve qırımtatarlarğa qarşı 7 memuriy iş açtı, mahkemeler 2000 ruble (855 ğrıvnâ – QA) para cezalarını tayin etti ve umumen alğanda 27 kün memuriy tevqif qararını çıqardı.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine uquqçı Nazim Şeyhmambetov sentâbrniñ 29-nda «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ toplaşuvında haber etti.
Uquqçınıñ qayd etkenine köre, bu qırımtatarlarnıñ cemaat faaliyeti eksilsin dep, qırımtatarlarğa basqı yapılğanınıñ bir alâmetidir.
«Ayrı insanlarnıñ problemi degil. Bir insannı tutıp alğanda er keske aytacaq olalar: seniñ alâqañ olsa, kirişme, evde otur. Maqsadları – halqqa basqı yapıp, hususan içtimaiy ağlarda fikir bildirmekten evel yüz kere tüşünmege, qomşusına tintüvge barmazdan evel biñ kere tüşünmege mecbur etmektir», – dedi Şeyhmambetov.
Uquqçı Eski Qırımlı Kulametovlar qorantasınıñ memuriy işler boyunca taqip etilgenini hatırlattı.
«Kulametovlarnıñ evine tintüv keçirmege kelip, neticede 2000 ruble para cezasını tayin etkenler. Amma Gollivud filmleriniñ eñ eyi ananelerine köre mahsus operatsiya yapıldı – maskalı silâlı insanlar tutıp ala edi. Cinayetke qarşı küreş aqqında aytmağa acet yoq», – dep qayd etti Şeyhmambetov.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Jenevada BM insan aqları şurasınıñ 39-ıncı sessiyasında çıqışta bulunıp, Qırım yarımadasında barışıq toplaşuv, birleşüv, din ve areket aqları bozulğanını qayd etti.
İnsan aqları ve halqara gumanitar aqqı saasında bozuvlarnı qayd etken BM Monitoring missiyasınıñ reisi Fiona Freyzer, soñki 10 ay devamında yarımadada insan aqları vaziyeti deñişmegenini bildirdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ advokatını Qırım ve Aqyardaki Tahqiqat komitetine çağıralar. Bu aqta Nikolay Polozov Facebook saifesinde bildirdi.
O, tahqiqat soñuna kelgeni içün çağırıldı, dep tahmin ete.
«Mustafa Cemilevniñ cinaiy davasınen oğraşqan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyardaki Tahqiqat komitetiniñ Baş tahqiqat idaresiniñ tahqiqatçısı imayecini tahqiqat tedbirlerinde iştirak etmesi içün mayısnıñ 5-ne davet etti. Soñki qabaatlav bildirilecek», – dep aytıla haberde.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Cemilevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, o, onı Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda taqip etkenlerge qarşı ğarbiy sanktsiyalarnıñ kenişletilüvini talap etmege niyetlene.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye tahqiqatçılarınıñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını siyasiy taqip dep saya.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnıñ liderleri Refat Çubarov, Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kirişini beş yılğa yasaqladı.
2016 senesi yanvarniñ 20-nde qırımlı advokat Cemil Temişev Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ qararı esasında Mustafa Cemilevniñ ğıyabiy apiske alınması aqqında bildirdi. Bu malümatnı daa soñra Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya da tasdıqladı.
Temişevniñ malümatına köre, Rusiye organları Cemilevni 2014 senesi mayısnıñ 3-nde Ermeni Bazarda Qırımnıñ memuriy sıñırından qanunsız keçkeninde qabaatlay. Rusiye tahqiqatı, Rusiye Cemilevniñ yarımadağa kirişini endi yasaqlağan edi, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Mustafa Cemilevniñ Rusiye mahkemesi tarafından ğıyabiy apiske alınmasını takbih etti.


text:
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov Qırımnı «Rusiyege qarşı haber cenkiniñ esas teatrlarından biri» olaraq adladı.
Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
«Tabiiy ki, bu kibi «papiy»lerniñ (uydurılğan malümatlarnıñ) müelliflerine esnaslarnıñ ciddiy talilleri ve içtimaiy araştırmalar kerekmey. Olarnıñ esas maqsadı – öşeklerni tarqamaq, usulları – yalan, tamğalarnıñ qoyulması ve ilâhre. Bunı qırımlılarnıñ akimiyetke işançını, halq birligini bozmaq istegi ile yapalar», – denile Aksenovnıñ beyanatında.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Ukraina akimiyetiniñ Rusiyege nisbeten açılğan yañı devletlerara davasını baqtı. Bu aqta Rusiyeniñ uquqiy ve mahkeme malümatınıñ agentligi bildire.
Dava Qırım ve Ukraina şarqında 2014 senesi sentâbr ayında olğan vaqialarğa bağlı.
İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Ukraina akimiyeti tarafından avgust 27 künü berilgen dava baqıluvı boyunca izaatlarnı istep, Rusiye ükümetine muracaat etti.
Şimdilik İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde Ukrainanıñ Rusiyege nisebeten üç davası qala.
Şu arada Rusiye akimiyeti Kiyevniñ davalarını istiqbalsiz tanıy ve Qırımnıñ Rusiyege referendum neticesinde qoşuluvı qanuniy olğanını bildire.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etilgen. Ukraina Yuqarı Şurası bu tarihnı yarımadanıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuvı olaraq belgiley.


text:
Bir yıl devamında ilhaq etilgen Qırımnıñ qapalı limanlarına kirgenleri içün, 15 gemige çetel bayraqlar altında yürmekni yasaq ettiler.
"Avropa aqiqatı" yazğanı kibi, bunı Halqara Deñiz teşkilâtı yanında Ukrainanıñ daimiy vekâlethanesi bildirdi.
Bu, hususan, Togo bayrağı altında altı, Panama bayrağı altında üç, Palau bayrağı altında bir, Moğolistan bayrağı altında bir, Lübnan (Livan) bayrağı altında eki, Komor adaları bayrağı altında bir ve Kameru bayrağı altında bir gemi.
2017 senesi avgust ayından berli umumen 46 gemige çetel bayraqları altında yürüş yasaq etildi.
Ukraina İnfrastruktura nazirliginiñ malümatına köre, 2014 senesinden berli Qırım limanlarına eñ azından 868 çetel bayraqlı gemi kirdi.
2014 yılı iyül ayından Ukraina ükümeti,, Rusiye ilhaq etken bütün yarımada limanlarını halqara gemicilik içün resmiy olaraq qapattı.


text:
Aqmescit – Türkiyede olıp keçken parlament saylavlarını sensatsion dep adladılar. Ükümran Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) 13 yıl devamında ilk sefer memleketniñ qanun çıqarıcı organında yerlerniñ çoqluğını coydı. Bundan ğayrı, Büyük Mecliske kürd firqası keçti. Qırım.Aqiqat ekspertlerge muracaat etip, olıp keçken saylavlarnıñ neticelerini izaatlamağa ve devletniñ tışqı ve içki siyasetine, şu cümleden Qırım ve qırımtatarlarğa tesiri nasıl olacağını tahmin etmege rica etti.
İlk neticelerge köre, Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğannıñ AK Parti firqası reylerniñ 40%-dan ziyadesini qazandı – memleketniñ 550 yerli parlamentte 256 yer. 2011 senesi ükümran firqa reylerniñ aman-aman yarısını alğan edi. AK Parti Büyük Mecliste çoqluqnı coydı.
Saylayıcılarnıñ 85% rey berdi
Cumhuriyetniñ parlamentine muhalifet Cumhuriyet Halk Partisi (25%), Milliyetçi Hareket Partisi (17%) ve Kürdlerniñ Halkların Demokratik Partisi (12,5%) keçti. Kürdlerge qoltutqan firqanıñ parlamentke keçmesi sürpriz oldı, çünki bundan evel firqa memleketniñ parlamentinde yoq edi. Aynı vaqıtta ekspertler onıñ muhalifette olacağını tahmin eteler, çünki firqa reberligi AK Parti ile koalitsiya qurmaycağını bildirdi.
Qayd etmeli ki, saylayıcılarnıñ 85% rey berdi – Türkiyede qayd etilgen ve saylavlarda iştirak etmek aqqı olğan 53,7 mln insandan 37 mln.
«Türkiyeniñ ğayrıdan qurulış esnası»
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, temsil organınıñ tışqı alâqalar bölüginiñ reberi Ali Hamzin cumhuriyet ğayrıdan qurulacağını tahmin ete.
«Bu vaqıtqa qadar Türkiyede sovet örnegine köre devletni qurmaq ğayesi bar edi. Bu saylavlardan soñ Türkiye ğayrıdan qurulacaq. Olar milliy meselelerge, hususan kürd meselesine raat yanaşmaq kerekler. Belki de, Atatürk cumhuriyetni qurğanından berli yañı Türkiyeniñ tarihında olğanlarnı añlaycaqlar», – dep tüşüne Hamzin.
Türkiye geopolitik alanda küçlü bir oyuncı degilAli Hamzin
Meclis azasınıñ fikirince, Türkiye saylavlarınıñ neticeleri «qırımtatar halqı ve Qırım taqdirine» tesir etmez. «Şunı añlamaq kerek ki, Türkiye geopolitik alanda küçlü bir oyuncı degil», – dep añlattı Hamzin.
Onıñ qayd etkenine köre, «Türkiye er daim qırımtatarlarğa yardım etmege azır edi, oña minnetdar olmaq kerek». «O, bunı geopolitik menfaatları içün yapmağan edi – bunı Rusiyege qoltutqan Qırım tarihçıları uydurdılar. O, bizge birdemlik bildirip, qardaş halq olaraq yardım etken edi», – dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Tışqı alâqalar bölüginiñ reberi.
«Erdoğannıñ firqasına Qırımdan sebep qoltutmadılar»
Yaqın Şarq tedqiqleri merkeziniñ müdiri İgor Semivolosnıñ fikirince, Türkiyede ükümran Adalet ve Kalkınma Partisiniñ (AK Parti) devri soñuna kelmekte. «100% böyle olacağını aytıp olamayıq, amma birinci adımlar endi körüne», – dep tüşüne Semivolos.
Onıñ zanınca, saylayıcılar Erdoğannıñ tış siyasetini begenmeyip, prezidentniñ firqasına rey bermege azır degiller.
Türkiyeniñ Qırım ve qırımtatarlarğa nisbeten nasıl yanaşqanı uzun bir müddet devamında belli degil ediİgor Semivolos
«Tış siyasetniñ eñ qıyın meselelerinden biri Türkiyeniñ uzun bir müddet devamında Qırım ve qırımtatarlarğa nisbeten nasıl yanaşqanınıñ belli olmağanıdır. Böylece, Erdoğannıñ siyasetine qoltutqanlardan bazıları ükümran firqağa rey bermedi», – dep ayttı Semivolos.
Yaqın Şarq tedqiqleri merkeziniñ müdiri dey ki, qırımtatar meselesi yañı parlamentte kürd meselesinen beraber er bir firqanıñ kün tertibinde olacaq.
«Ve, belli ki, Erdoğan akimiyette qalmaq içün qırımtatar meselesine başqaca yanaşmağa mecbur olacaq. Bunı iqtisadiy menfaatlarnı köz ögüne alıp nasıl al etecekler, Rusiye yönelişi ile nasıl bağ tutacaqlar, bu büyük munaqaşanıñ mevzusıdır», – dep tüşüne Semivolos.
«Saylavlarda ğalebe – ükümran firqa içün pek müim»
TOBB Ekonomi ve teknoloji üniversitesiniñ (Ankara) halqara munasebetler fakultetiniñ dotsenti Togrul İsmail Türkiye parlamenti saylavlarınıñ böyle neticelerini beklegenini qayd etti. «Bütün içtimaiy soravlarnıñ neticeleri şimdiki neticelerge yaqın ya da aynı edi», – dep qayd etti subetdeş.
Saylavlarda olar kene ğalip çıqtılar – 13 yıldan berli memleketniñ başında olğan siyasiy küç içün ğayet müim bir şeyTogrul İsmail
O, Adalet ve Kalkınma Partisi yutturğanını tüşüngenler ile aynı fikirde degil. «Ükümran firqanıñ belli bir sayıda reylerniñ coyması tabiiy bir aldır. Lâkin saylavlarda olar kene ğalip çıqtılar – 13 yıldan berli memleketniñ başında olğan siyasiy küç içün ğayet müim bir şey», – dep qayd etti İsmail.
Parlamentke kürdlerge qoltutqan firqanıñ keçmesini mütehassıs «demokratiyanıñ timsali» dep adladı: «Eali oña rey berse, o, memleketniñ siyasiy ayatında iştirak ete – tabiiy bir esnas».
İsmailniñ fikirince, Türkiyeniñ Qırım siyaseti «pek deñişmez». «Bu meselede firqalarnıñ fikirleri aynı. Türkiye bu yönelişte öz imkânlarını bile. Bazı bir deñişmeler ola bile, amma zararı yoq», – dep ayttı o.
Jurnalist Osman Paşayevniñ aytqanına köre, Erdoğan 13 yıl devamında «yavaş-yavaş, aşıqmayıp, manialarnı yoq etip sıñırsız akimiyetke kete edi». «Akimiyet vekâletlerini deñiştirmek içün Anayasanı deñiştirmek kerek. Anayasa deñişmelerini referendumğa çıqarmaq içün parlament bunıñ kibi deñişmelerge reylerniñ eñ azından beşte üçü ile qoltutmaq kerek», – dep yaza Paşayev Facebook saifesinde.
Faqat, onıñ aytqanına köre, saylavlarnıñ soñki neticelerine binaen, prezidentniñ öz Nazirler Şurasını şekillendirmek imkânı bile yoq. «Diger üç firqadan iç biri parlamentteki vekâletlerini cumhuriyetniñ 100 yıllığını prezident olıp sultan olaraq qarşılamağa arzu etken Erdoğanğa bermez», – dep qayd ete o.
Paşayev Qırım meselesi aqqında şunı ayta, Türkiye parlamentine keçken dört firqadan üçüniñ saylavaldı laflarında Qırım mevzusı bar edi. «Amma çoq şey deñişmez», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa.
Yaremenko: Ükümran firqa memleketni nezaret etmege devam etecek
İstanbul Ukrainanıñ sabıq baş konsulı, «Maydan inostrannıh del» fondunıñ yolbaşçısı, 1-inci sınıfnıñ fevqulâde ve vekâletli vekili Bogdan Yaremenko Türkiye saylavlarınıñ neticeleri «ümüt bere», dep ayta.
«Angi firqa ğalip çıqacaq parlament saylavlarınıñ dubarası degil edi, ğalip çıqqan firqağa anayasa çoqluğını şekillendirmek içün reyler yetermi bu müim edi. Erdoğanğa qoltutqan Adalet ve Kalkınma Partisine anayasa çoqluğı pek kerekmey, Erdoğannıñ özü prezident vekâletlerini kenişletip, devlet qurulışını deñiştirmek istey», – dep yazdı Yaremenko Facebookta.
Türkiye cemaatı demokratiyanıñ qıymetini bile ve «sert qol ya da «sert prezident tikine» irişmeyBogdan Yaremenko
Onıñ zanınca, böyle bir şey olmaycağını aytmaq erte, çünki Erdoğan firqasınıñ fraktsiyası eñ büyük olacaq ve koalitsiyanı qura bile.
«Türkiye cemaatı demokratiyanıñ qıymetini bile ve «sert qol ya da «sert prezident tikine» irişmey. Türkiyede siyasiy añlaşmazlıqlar ve kerçek demokratik institutları ve mehanizmleri bardır», – dep qayd etti Yaremenko.
Sabıq baş konsul Qırım.Aqiqatqa şunı da qayd etti, Türkiye parlamentiniñ saylavları «Türkiye siyasetinde deñişmeler olacağını ifadelemey». «Saylavlarnıñ neticeleri ne ükümet, ne de Türkiye prezidentini deñiştirir. Tışqı siyasette aynı bu institutlar ğayet müim. Adalet ve Kalkınma Partisi memleketni nezaret etmege devam etecek», – dep qayd etti Yaremenko.
Onıñ fikirince, yaqın vaqıtta Türkiyeniñ Qırımğa munasebeti zıt olacaq, çünki devlet «bir taraftan Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltuta ve Qırım işğali ve qırımtatarlarğa basqını takbih ete, ekinci taraftan ise – Putinniñ Rusiyesi ile munasebetlerni inkişaf ettirmege ve yarımada qamaçavını bozğan türklerni toqtatmağa tırışmay».
Ekspertniñ zanınca, «Rusiye ermenilerniñ genotsidini tanığanını tasdıqlağan areketleriniñ Türkiye ve Rusiye arasında munasebetlerge köstergen zararı» Türkiye mevamınıñ tekâmuli ceetinden müim olacaq.


text:
Aqmescit – Qırım.Aqiqatnıñ sorav neticeleri köstergeni kibi, şimdiki vaqıtta matbuat vastaları hadimleri içün eñ müim suallerden biri havfsızlıqnen bağlı oldı. Yerli mühbirler sorğu, tsenzurağa oğraylar, yerli imayeciler tarafından çeşit manialar qoyula, akkreditatsiya meselelerden sebep eki yol arasında qaldılar: yarımadanı terk etmek ya da zenaat boyunca çalışmamaq, faaliyetni devam ettirecek olsalar, bunı nasıl yapmaq mümkünligi tüşüneler.
Ekspertler aytqanı kibi, şimdiki vaqıtta Qırımda mustaqil matbuat vastalarnıñ sayısı az sayıda qaldı, olar qarşılaşqan meseleler belli etilmese ve aqları qorçalanmasa, asıl da qalmaycağı tahmin etile.
Bu sefer Qırım.Aqiqat mühbiri Qırım matbuat vastaları hadimlerine kim yardım ete bilecegini ögrenmege tırıştı. Ekspertlerniñ fikirince, er şey mühbirlerniñ birdemligi ve birligine bağlı.
Mühbirler öz-özlerini qorçalamaq kerek – uquq qorçlayıcı
«Almenda» vatandaşlar maarif Merkeziniñ ruisi Olga Skripnik qırımlı mühbirlerge Rusiyeniñ media qanunlarını ögrenmek ve öz aqlarını qorçalamaq içün cemaat institutlarını teşkil etmege tevsiye etti.
«Adamlar özlerini kendileri qorçalamaq kerekler. Çeşit cemaat teşkilâtları aqqında aytam, bu qurumlar mühbirlerniñ aqlarını qorçalamaq kerekler. Mesele şunda ki, Rusiye devleti bir çoq taraftan totalitar ve bu memlekette insan aqları bozula, amma, er alda belli bir qurmlar olsa, kendi aqlarını qorçalamağa qolayca olur», – dep ayttı Skripnik Qırım.Aqiqatqa.
Beden hafvsızlığı aqqında söz yürütkende, uquq qorçalayıcı, özlerini imayeciler kibi tanıtqan şahıslarnı añdı: «Bu cinaiy, ya da cinayetçilerge yaqın şahıslar, insan aqlarını bozğan areketler yapalar, bu cümleden, adamlarnı çalalar, sağlıqqa zarar ketireler, tehnikanı yoq eteler. Onıñ içün eñ adiy qaidelerni bilmek kerek, vaqia yüz bergen yerge bir özüñ barmaycaqsın, bulunğan yeriñ aqqında haber eteceksiñ, daa ufaq ve közge körünmegen yazuv tehnikasını qullanacaqsın», – dedi Skripnik.
Yerli mühbirler ögünde turğan daa bir mesele – qanunsız çalışmaq ya da Rusiye qanunlarına köre qayd etilmek. Bu mevzuda uquq qorçalayıcı aytqanı kibi, «qanun boyunca qayd etilgen mühbirler tolu ve tam malümatlarnı yaza bileler». Skripnikniñ fikirince, «2015 senesinden başlap, rusiyeli akimiyet qayd etilmegen neşirlerge qarşı kerçekten de sanktsiyalar qullanacaq».
Amma, aynı zamanda mühbirler daa bir pıtraqlı meselenen qarşılaşalar – ekstremizm ve separatizm aqqında qanun mühbirlerni qorquzmaq içün keñiş qullanıla. Uquq qorçalayıcı bu qanunnı diqqatnen ögrenip, adliyecilernen mesleatlaşmağa tevsiye ete, çünki mühbirler qullanğan bazı ibareler, kerçekten de ekstremizm faaliyeti kibi adlandırmaq mümkün.
Söz serbestligi bozulğanı taqdirde Skripnik Qırım alan missiyasına muracaat etmege çağıra, bu qurumnıñ uquq qorçalayıcıları insan aqlarınıñ bozuluvını qayd etip, halqara müessiselerge yetkizeler, ve qorçalav usullarını qullanalar, atta insan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat ete bileler.
«Bunıñ episi beli etilmese, bir yıldan soñ, Qırımda mustaqil matbuat vastaları qalmaycağını körermiz, tamam bunı Rusiye yapmağa istey», – dey uquq qorçalayıcı.
Tahallüsni işletmek
Ukraina mustaqil media- zenaat birleşmesiniñ reis muavini Andrey Anitskiy Aqyarda doğıp, anda çoq yıllar devamında yaşadı. Aytqanına köre, mühbirler çoqusı allarda tıştan yardım bekleyler. «Amma, olar zenaat birleşmelerni teşkil etmek kerekler, olarğa yardım etmek içün imkânlar peyda etilmeli», – dedi o Qırım.Aqiqatqa.
«Qırımda teşviqatçılar olmağan mühbirlerniñ sayısı az qaldı. Mühbirlerniñ bir qısımı çeşit sebeplerden ketip olamadı ve faaliyetni toqtattılar ya da teñqidiy maqalelr yazmaylar. Olar – işğal, istilâ kibi sözlerni qullanıp olamaylar, çünki FHH kelir. Yüzsüzlik yapmağa istemegen mühbirler ima tilinde yazmağa mecburlar. Mühbirler tahallüs işletip, olarnı tutmazlar, dep tüşünip, çeşit internet-qaynaqlarğa yaza bileler», – dedi Yanitskiy.
Bundan da ğayrı, mütehassısnıñ bildirgenine köre, qırımlılarğ Rusiye mühbirler birligi yardım etmesi mümkün: «Rusiyeli mühbirler yardımcı olmaq mümkünler, akimiyet organları toplaşuvlarına kiriş qaidelerni belgiley bileler, rusiyeli qanunlarğa köre, qayd etüvni yardım köstermeleri mümkün. Biz buña qol tutmayıq, amma… Rusiye mühbirler birligi fevral-mart aylarında yüz bergen zorbalıq vaqialarnıñ taqiq etmege yardım ete bileler, çünki bu vaqialarnıñ rusiyeli akimiyet tarafından teşkil etilmedi, dep belleyim. Bazıda şu imayeciler mustaqil areketler yaptılar ve Rusiye qanunlarını da bozdılar».
Mühbirler özlerini İnternette qorumaqnı tüşünmeliler
"İnternyüz - Ukraina" yañı media programmalarnıñ reberi Vitaliy Moroz aytqanı kibi, qırımlı mühbirler özlerini İnternette qorumaq içün tüşünmek kerekler.
«Roskomnadzor serbest fikirlerni bildirilgenlerni taqip ete ve resmiy Rusiyeniñ mevamınen razı olmağanlarına basqı yapa. Demek, qırımlı mühbirler içün kendi fikirlerni bildirmege küç ola. Olar özlerini İnternette qorumaq içün tüşünmek kerekler», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa.
Moroznıñ fikirince, mühbirler yanı zemaneviy tehnologiyalarnı qullanıp, olarnıñ yazışmaları qapalı olğanını teşkermeliler, yañı imkânlarnı ögrenmeliler.
«Gizli brauzingni qullanmağa isteseñiz, Tor brauzerni işletiñiz. O pek qolaylı degil, amma, havflı degil, yazışmalarnı qoruğan programmalarnı qullanmaq kerek. Bunen beraber, mühbirler izlerni gizlemege kerekler, yani bulunğan yerini, qıdıruv tarihini silmek kerekler. Men: mail.ru ve Yandeks rusiyeli mahsus hızmetlerniñ nezareti altında buluna, olarnen qullanmasalar daa hafvsız olur. Bunen beraber, sade, eñ adiy qaidelerni ögrenmek kerekler», – dey Moroz.
Ekspertniñ fikirince, mühbirler İnternette hafvsızlıqnı temin etmege kerekler, ve olarnı meselelerniñ ögüni almaq içün qullanmalılar.


text:
Qırımda yolcu avtobusı iştiraginen Sudaq-Kefe yolunda yüz bergen qaza boyunca cinaiy iş açıldı. Qaza neticesinde avtobus yolcuları elâk oldı, bazıları yaralandı.
Bu aqta Kremlge boysunğan Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi matbuat hızmeti bildire.
Elde etilgen malümatqa köre, Rusiye Cinaiy kodeksi 238-ci maddesiniñ 3-ci qısmında belgilengen cinayet alâmetleri (muqaytsızlıqtan eki kişiden ziyade elâk olmasına ketirgen, havfsızlıq talaplarına uymağan hızmet etüv) boyunca cinaiy iş açıldı.
«Taqiqatnıñ malümatına köre, 2016 senesi avgust 11-de tahminen saat 17-ni 20 daqqa keçkende Sudaq-Keriç marşrutı boyunca ketken PAZ markalı avtobus aydavcısı Qızıl-Taş rayonında naqliyeni terenligi 50 metrge yaqın olğan yarğa tüşürdi, qaza neticesinde 4 yolcu elâk oldı, 11 yolcu ve aydavcı farqlı ağırlıq seviyelerinde yaralandı», – dep aytıla beyanatta.
Müessisede qayd ettiler ki, şimdiki vaqıtta «işbu cinayetniñ sebepleri ve şaraiti ögrenile, bunen beraber, avtobus yolcularınıñ ayatı ve sağlığı havfsızlığını teminlemegen şahıslar belgilene».
Avgust 11-de Sudaq-Kefe yolunda Sudaq-Keriç marşrutınen ketken yolcu avtobusı avdarıldı.
Rusiyeli «İnterfax» agentligi, acele hızmetlerdeki menbağa esaslanıp, bildire ki, «avtobusta 18 adam bar edi, olardan üçü baladır».
GİBDD Qırım idaresiniñ saytında qaza boyunca tafsilâtlı malümat yoq. Müessisede qayd etilgenine köre, qaza aqibetlerini yoq etmek içün 102 kişi ve 25 tehnika aleti, bu cümleden Fevqulade vaziyetler nazirliginden 24 adam ve 8 tehnika aleti celp etildi.


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Ukrainadaki elçisi Mari Yovanoviç, Rusiyeniñ mahsus hizmetleri tarafından, işğalge qarşı er angi narazılıqnı bastırmaq içün keniş mıqyaslı qorqutuv kampaniyasınıñ başlanğanını bildire.
Bunı o, Kyivde «Amerika evi» medeniyet merkezinde «Umumiy insan aqları beyannamesi»niñ 70 yıllığına bağışlanğan tedbirde çıqış yapqanda söyledi, dep bildire dekabrniñ 12-sinde UNİAN.
Elçiniñ sözlerini ketirgen haber agentligi: «Olarnıñ (Rusiye mahsus hizmetleriniñ – QA) taktikası öldürüv, alıp qaçuv, ücüm etüv, ğayıp etüv, esassız yaqalanuv, bedeniy zorbalıq, sürgün etüv ve tecavuzdan ibarettir», – dey.
UNİAN, Yovanoviçniñ, qırımtatarlar Ukrainağa sadıq qalğanları ve işğalge qarşı narazılıq bildirgenleri içün hususiy taqiplerge oğratılalar, degenini yaza.
Agentlik, elçiniñ sözlerini ketirip: «Rusiye işğalci akimiyeti qırımtatarlarnıñ evleri, camiler ve mekteplerge sıq-sıq basıp kire, bunı vesiqalar şeklinde qayd etmek içün toplanğan qomşular ve şaatlarğa qarşı ise memuriy cöremeler ve diger cezalar yazdırta», – dep yaza.
Rusiye telikesizlik hizmetleri tarafından açıq menbalarda bu hususta izaat berilmedi.
Dekabrniñ 12-sinde Kyivde Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekili Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ iştiraki ile Umumiy insan aqları beyannamesiniñ 70 yıllığını qayd etüv munasebeti ile ötkerilgen tedbir yapıla.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Monitoring missiyası, ilhaq etilgen Qırımda bu yıl ağustosnıñ ortasından noyabrniñ ortasına qadar Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından 49 qırımtatarnıñ yaqalanğanını bildirdi.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.
Halqara teşkilâtları, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri oña qarşı bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım Musulmanları Diniy İdaresi bildirgeni kibi, Qırım seyyaları Medinege amanlıq ile barıp çıqtı ve «oñaytlı musafirhanelerde yerleştiler».
«Yarın, sentâbr 10-da, Qırım musulmanlarına Kuba camisininde ekskursiyanı keçirecek ve Uhud uruşı – Muhammed Peyğamberiniñ Mekke küreyşleri ile ekinci büyük uruşı aqqında tarif etecekler. Sentâbr 11 künü, cuma namazından soñ, seyyalar acılıq merasimlerini yerine ketirmek içün Mekkege yol alacaqlar», – denile QMDİ matbuat hızmetinde.
Qırım musulmanları acılıqqa sentâbr 7 ve 8 künleri yol aldı
Acılıq 20-21 kün devam etecektir.
Bu sene Rusiyeniñ acılıq eyyetine kirgen qırımlılar içün 300-den ziyade yer berildi.
Berilgen malümatqa köre, Saudiy Arabistan 200 Qırım acısına maddiy yardım köstermege azır. Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ Ukraina Saudiy Arabistan Qırallığınıñ fevqulâde ve vekâletli elçisi Cudiya Alhazal ile körüşüvinden soñ ayttılar.
Evel Ukraina prezidentiniñ qırımatatar işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Rusiye Federatsiyasınıñ ayırğan yerlerinden faydalanğan qırımlılar qanunnı bozğanı aqqında bildirgen edi.
Acılıq ibadeti – islâm dininiñ beş farzlarından biridir. Er bir musulman acılıq ibadetini yerine ketirmeli.


text:
Aqmescit rayonında fevral 18 künü Halqara ana tili kününe bağışlanğan «Til – halqnıñ canıdır» icadiy yarışına yekün çektiler.
Aqmescit rayonınıñ memuriyeti reisiniñ muavini Ruslen Yakubov aytqanı kibi, yarış 5 namzetlikte keçirildi: «Aile adetleri nedir ve nege kerektir?», «Aile adetleri», «Nesiller arasında bağ saqlanılmasınıñ müimligi», «Baar şiiriyetini diñleñiz…», «Acayip insanlarnıñ ayatından».
«Qırım Cumhuriyeti çoq milletlidir. Mında tınçlıqta bir 100 millet vekili yaşay. Er bir halq – tekrarlanmaz medeniyet, til, adet, yaşayış tarzıdır. Qırımda yaşağan halqlarnıñ tilleriniñ saqlanuvı medeniyetimizni zenginleştirgen bir usuldır», – dey Ruslan Yakubov.
Kremlge tabi olğan Aqmescit rayonı memuriyetiniñ matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, yarış ğalipleri 12 yerni qazandı. Er bir ğalipke rus-ukrain-qırımtatar luğatlarını bağışladılar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Berençedän, Sabantuy ul – yazğı çäçü başlanuı yolası. Başqortstan televideniese, şuña işaräläp, berençe buraznağa yomırqalar salıp qaldırunı da kürsätte. İmeş, aşlıq börtege yomırqaday zur bulsın…
Ä xäzer bezdä yomırqa cıyuğa säbäp itep, kürşe xalıq Xristosnıñ yañadan tuuın qullana. Pasxa könne işek şaqıp, yomırqa cıyuçı balalar “Xristos voskrese” digän xäbär taratalar. “Priçem tut yayssa?” – digän soraw da urınlı bulır ide, yuğisä.
Bügenge sabantuyıbız isä borınğı Cıyın waqıtına turı kilä: çäçü tämamlanğan, peçängä töşärgä irtäräk äle, tabiğät'neñ güzäl çorı - yal itep tä alırğa bula. Mäğnäse häm maqsatı – kürşe awıllarda yäşäwçe tuğannar belän oçraşu, yäşlär öçen – tanışu häm parlar tabu.
Uzğan ğasırnıñ 60 – 70-nçe yıllarında da, näq şul maqsattan, Sabantuy könen kürşe awıllar ağaları kiñäşläşep-beleşep bilgelilär ide: ber ük köngä turı kilmäsen!
Ä xäzer xätta Tatarstanda da awıllar, rayonnar Sabantuylarınıñ östän töşkän kürsätmä buyınça, ber ük köngä bilgelänüe turında işetkän bar. Bıyıl Sember ölkäsendä dä şundıyraq oçraqlar buldı. Äytik, Karsun rayonında ike tatar awılı bar. Noğay ilendä dä, Urazovqa da, ayırım-ayırım, ber ük könne bäyräm ittelär. Ölkäneñ Barış rayonı Qalda (Qañlı) awılı xalqı ürçegäç, annan küçenep kitüçelär bügen Mayna rayonına kergän Yaña Qalda awılın buldırğannar. Menä şul bertuğannar da ber ük könne üzläre genä bäyräm itälär. Araları yaqın bulsa da, üzara elemtäsez.
Ürän awılı rayon üzäge Çardaqlıdan 10 çaqrım ğına yıraqlıqta. İkesendä dä bäyrämnär oyıştırıldı. Ä menä alardan yıraq torğan Abdulla, Urazgilde, Papau, Qolmayır awıllarında bäyrämnär bulmadı. Çönki här awılda oyıştıru qaralmağan. Çönki Sabantuylar küp çığım taläp itälär. Şul säbäp arqasında İske Mayna rayonı İske Qızılsu awılında rayon buyınça berdän-ber bäyräm bulır digännär ide. Bulmadı. Aqça tapmadılar. Rayon citäkçelege dä yärdäm itmäde. Yuğisä, xalıq bäyrämen xalıq üze oyıştırğan zamannarda, östän aqça kötep utıru ğädäte yuq ide.
Ğomumän, ölkädäge 23 rayonnıñ barı tik 11-yendä genä bäyrämnär buldı. Döres, qayberlärendä tatarlar küp yäşi dip bulmıy: rayon xalqınıñ 2 - 5 protsentı çaması. Läkin Sengiley - İsänğali, Novospasski kebek rayonnarda baytaq yäşi tatar balası. Elekke yıllarda bulğalağan ide. Tik ayırım tatar awılları yuq anda. Sibelep yäşäwçe tatar küp bulsa da. Ä menä Terenğa rayonı üzägendä Sabantuy bıyıl berençe märtäbä oyıştırıldı. Döres, bu oçraqta milli bäyrämebez rayon üzägenä nigez salunıñ 350 yıllığı tantanası qısalarında ğına uzdı. Terenğa süzeneñ borın-borınnan Tiränkül isemle şähärneñ urısçalatılğan variantı ğına buluğa qaramastan. Rayon başlığına bu Sabantuy oşağan ikän, yıl sayın oyıştıraçağın beldergän.
Sabantuylarnıñ citäkçelek käyefennän toruı üze ük anı XALIQ bäyräme isemennän mäxrüm itä kebek. Şulay uq tantanalı açışlarda xezmät uñışları öçen räsmi räxmät xatları, büläklär tapşıru da xalıq bäyräme statusına täñgäl kilmider. Sabantuynıñ XALIQÇANLIĞINA qupşı büläklär dä zarar kiterä ala. Ruxi yaq çitkä etärelep, aqça-aqça-aqça quu zamanına yaraqlaşuğa kiterä qimmätle büläklär. Häm xilaflıqqa da şiklär uyata. Härxäldä, ölkä sabantuyında Räşit Nizamovnıñ batır isemen yaulap, “Jiguli” belän büläklänüe törle imeş-mimeşlärgä dä säbäp buldı.
Tatarstan citäkçelegeneñ tırışlığı arqasında milli bäyrämebezne YUNESKOnıñ da tanuı turında xäbärlär işetelgäläde. Dimäk, aña millilekne qaytaru zarurlığı tağın da üsä töşä. Şöker, Tübän Kama, Kuqmara, Arça yaqları Sabantuylarında, “Yaña ğasır” telekanalı yärdämendä, bäyrämebezneñ milli çırayı saqlanğanın da kürä aldıq. Tik mondıy küreneşlär televizor öçen genä tügel - ğomum qullanışta bulsın ide, diäse genä qala.
Ä xäzer Sember sabantuylarınıñ kürkäm yaqları turında.
Moña qädär Nikolaev rayonınıñ berär awılında ğına bula ide Sabantuy. Bıyıl – rayon üzägendä uzdı.
Tatar ğına, diärlek, yäşägän İske Qulatkı rayonında barlıq poselenie üzäklärendä dä buldı. Ä rayonnıqı – İske Atlaş awılında. Şuşı awılda tuıp üskän, Sarıtauda yäşäwçe kürenekle maltabar Eduar Ganiev äytüençä, kiläse yılda rayonnıñ här awılında da bulaçaq sabantuylar. Eduard äfände tağın ber küñelle xäbär citkerde: rayonda “Kulatqı – sement” firması buldırırğa niäte bar ikän. Ölkä citäkçelege tarafınnan yaqlaw tabarğa ömeten dä belderde. Monısı eşsezlektän intekkän Kulatkı xalqı öçen ayıruça möhim. Şul uq Eduard äfändeneñ yumartlığı arqasında, Sabantuynı “Qazan” biyu ansamble, cırçı yaqtaşıbız Alsu Äbelxanova häm Xäniä Färxineñ “Bäyräm”ye dä bizädelär.
Tatarstan tä'sire ölkä sabantuyında ayıruça nıq sizelde. Bötendönya tatar kongressı wäkilläre, Tatarstan Xökümäte ministrı, Räsäy morzaları Mäclese räise, Bua rayonı başlığı kebek märtäbäle qunaqlar qatnaşuı da şuña dälil. Bua sänğät ostaları Sabantuynıñ töp säxnäsendä xalıqnı läzzätländerdelär.
Süz axırında möhim yañalıq. Rinat Zakirov, şähär merı häm ölkä başlığı kiläse yılnıñ Federal' Sabantuyın Sember qalasında oyıştıru turında kileştelär.
Ayrat İbrahim, Sember ölkäse.


text:
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova işğal etilgen Qırımdan ukrainalı siyasiy mabüsler Cemil Gafarov, Server Gaziyev, Enver Ömerov ve Asan Yanikovnıñ (Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüsleri) sağlıq vaziyeti fenalaşqanını bildire. Onıñ malümatına köre, Rostov vilâyetiniñ SİZOsında tutulğan Cemil Gafarov «dializ olmaq kerek ve hastahanege acele yatqızılmalı».
Ukraina ombudsmeni, Rostov vilâyetiniñ SİZOsında bulunğan Server Gaziyevniñ içekler ve tiş problemleri bar, dep bildire. O da acele hastahanege alınmalı.
Enver Ömerov ve Asan Yanikov Aqmescit SİZOsında bulunalar. Denisovanıñ malümatına köre, olarnıñ sağlıq vaziyeti acele cerrahi tedbirlerine muhtac.
«Ukraina vatandaşlarınıñ tolu tibbiy tedqiqi yapılsın ve kerekli tibbiy yardım kösterilsin dep, Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa acele muracaat ettim», – dep yazdı Denisova Facebookta.
Rusiye ombudsmeni Denisovanıñ muracaatına daa cevap bermedi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsov dekabrniñ 9-nda Parijde olıp keçken «normand körüşüvine» müsbet qıymet kesti.
«Kimse memleketni satmadı. Esirlerni qaytarmağa tırışalar. Muzakereler yahşı. Amma ucuz gaz lafları meni qasevetlendire», – dep yazdı o, Facebookta.
«Normand formatında» muzakereler yekünlengen soñ keçirilgen matbuat konferentsiyasında Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Ukraina, Rusiyenen temiz iş aqqında» añlaşsa, gaznı 25%-ğa ucuz ala bile», dep ayttı.
«Belli bala şiirçigini hatırlaysıñıh: «Bizde gaz bar. Ya sizde?». Sizde de bar. Ve olacaq. Amma beraber yapacaq temiz işimiz aqqında añlaşsaq, qat-qat ucuz olacaq. Bugün qullanıcı alğanından 25%-ğa ucuz ola bile. İlk evelâ, sanayı qullanıcısı», – dedi Rusiye prezidenti.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ bildirgenine köre, «Normandiya formatındaki» muzakerelerde Ukraina ve Rusiyede tutulğan şahıslarnı «er kesni er keske» şeklinde deñişim aqqında añlaştılar. Matbuat konferentsiyasında Zelenskıy, «Donbas ve Rusiye ilhaq etken Qırım – Ukrainadır», dep qayd etti.
Parijde dekabrniñ 9-nda aqşam Ukraina, Rusiye, Frenkistan ve Almaniya liderleriniñ körüşüvi olıp keçti. Ukraina prezidenti Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile eki taraflı körüşüvler keçirdi.


text:
Ukraina Rusiye arbiylerini mesülietke çekmek içün Halqara mahkemeni teşkil etmek kerektir. Bunı öz Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov bildirdi.
«Eminim ki, Ukraina Milliy Havfsızlıq Şurasınıñ yarınki ve o birisi kün keçirilecek nevbetten tış toplaşuvında Ukraina toprağında Rusiye Federatsiyasınıñ mahsus hızmetleri tarafından teşkil etilgen terroristik taqımlarnıñ ve Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy bölükleri tarafından yapılğan halqara uquqnıñ bozuluvında mesülietli olğanlarnı taqip etmek içün Halqara mahkemeni teşkil etmek kibi teşşebbüs baqılmalı», – dep yazdı Çubarov.
Onıñ fikrine köre, Rusiye Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq Şurasınıñ bu qararına qarşı çıqacaq, amma insaniyetlik ve barışıqqka havflı olğan cinayetlerni şimdiden taqiq etmek kerek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Nariman Celâl, Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ noyabr 23-nde Aqmescitte yaqalanğan faaliyetçiler Bekir Degermenci ve Asan Çapuhqa qarşı areketleri, «bu adamlarnıñ ayatına qarşı suiqasttır», dedi.
Bunı Celâl Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta söyledi.
Celâl: «Olarnıñ (Çapuh ve Degermenciniñ – QA), hususan Bekir Degermenciniñ, ayatı telükeli aldadır. Asan Çapuhnıñ vaziyeti biraz daa yengil, amma onıñ sağlığı içün de kerçek bir telüke bar. Biz olarnıñ öldürilmesini artıq bugün toqtatmaq kerekmiz», – dedi Celâl.
Faaliyetçi, halqara aq-uquq qoruyıcı teşkilâtları, Ukraina ve Rusiye prezidentlerini mevcut vaziyetke diqqat etmege davet etti.
«Olarnıñ (Çapuh ve Degermenciniñ – QA) sağlıq vaziyeti iç kimse içün sır degil edi. Bu sebepten advokatlar eñ başından olarğa ev apisiniñ tayin etilgenini talap ete ediler. Bu eñ çoq. Akimiyet, muayyen memurlar, hususan tevqifni talap etken tahqiqatçı ile bu qararnı alğan ekemniñ areketlerine, bu adamlarnıñ ayatlarına suiqast olaraq qıymet kesem», – dedi Celâl.
Bekir Degermenci dekabrniñ 14-ne keçer gecesinden başlap pek ağır vaziyette reanimatsiya bölüginde buluna.
Noyabrniñ 23-nde kündüz ilhaq etilgen Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Rusiye FSBsiniñ Qırım boyunca idaresi yaqalanğan faaliyetçilerni Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlay.
Qırımtatar faaliyetçileriniñ yaqalanuvı esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Adise yüz köstergen yerinden onı «acele yardım» alıp ketti. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apiste qaldırdı.
Dekabrniñ 6-nda Qırım Yuqarı mahkemesi, Degermenciniñ muvaqqat izolâtorda apis etilüvi boyunca qararnı deñiştirmeyip qaldırdı.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
ATR qırımtatar telekanalı Avropa parlamenti ve Avropa komissiyasına muracaat etip, maddiy yardım kösterilmesini rica etti. Telekanal bu muracaatını fevralniñ 24-nde derc etti.
«Avropa parlamenti, 2016 senesi fevralniñ 4-nde tasdıqlanğan «Qırımda insan aqlarına, hususan qırımtatarlarnıñ aqlarına riayet etüv vaziyetine dair» qararında kütleviy haber vastalarınıñ, hususan qırımtatarlar keniş baqqan ATR telekanalınıñ, qanunsız qapatıluvını takbih etip, Avropa komissiyasını bu ve diger kütleviy haber vastalarınıñ Ukrainada ğurbetlikte işini temin etmek içün kerekli maddiy yardımnı kenişletmesine çağırdı», – dep aytıla muracaatta.
Telekanal hadimleri «bugünki künde Avropa birliginiñ institutları tarafından böyle maddiy yardımğa pek muhtac olğanlarını» bildirdi, çünki ATR qapanmaq üzere ve yaqın vaqıtta Ukraina devletinden yardım alacağınen bağlı ümütni coya.
Fevralniñ 10-nda ATR qırımtatar telekanalı esapları blok etildi, dep bildirdi. Şu sebepten telekanal alıp barıcı ve musafirler olmağan yayınlarnen #SaveATR marafonını başlattı.
Ukraina medeniyet, gençlik ve sport naziri Volodımır Borodânskıy ATR qırımtatar telekanalını qapatuv telükesi bar olğanını inkâr ete. Onıñ aytqanına köre, telekanal çalışa, şu sebepten «qapanmaq üzere olğanını aytmağa kerekmey». Borodânskıynıñ aytqanına köre, 2020 senesi ATR içün 50 mln ğrn belgilendi, nazirlik 8,4 mln ğrn tahsis etti.
ATR Ukrainadan sürgün etilgen qırımtatarlar ve diger millet insanlarını yerleştirüv bücet programmasına köre 2016 senesinden berli devlet bücetinden maddiy yardım ala.
2015 senesi aprelniñ 1-nde ATR Rusiye litsenziyasını alamayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlarını toqtattı. Yayınlar 2015 senesi iyünniñ 17-nde yañıdan başladı – telekanal Kyivge köçti.


text:
Koreizde tünevin aqşam acele yardım maşnası, yolnı dogru degil yerde çapıp keçken piyadeni urdı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
"Acele yardım maşnasının aydavcısı, Koreiz qasabasınıñ Alupkinskoye şosse soqağından mahsus yarıq ve ses signallarınen çağıruvğa ketkende, 1956 yılı doğma piyadeni urdı, adam yolnı soldan sağğa, piyade keçiti olmağan yerde çapıp keçe edi", - denile beyanatta.
Beyanatqa köre, yol qazası neticesinde piyade yaralandı, onı hastahenege alıp kettiler.
Qaza sebebinden teşkerüv keçirile, onıñ neticesinde kerekli uquqiy qaqarlar çıqarılacaq, dep qayd ettile müessisede.
Qırımlı qurtarıcılarnıñ bildirgenine köre, Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı. Qırımda 2019 senesiniñ birinci üç ayında keçken yılğa baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.


text:
Qırımda Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tutulıp alınğan «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayevniñ babası rayonnıñ rusiyeli prokuraturasına çağırılğan. Bu aqta iyülniñ 18-nde Qırım.Aqiqatqa qırımtatar faali Zair Smedlâyev ikâye etip berdi.
«Bu, Server Mustafayevniñ evinde tintüv keçirilgen ve özü tutulıp alınğan maalde rusiyeli telükesizlik organları küç qullanğanınen alâqalı. Olar onıñ qollarını qayırıp yerge yıqtırğan ve yüzüni tırmalağanlar. O, telükesizlik hadimleriniñ aşırı areketlerinden dolayı prokuraturağa muracaat etken. Prokuratura da onı davet etken, işte», – dedi Smedlâyev.
Onıñ sözlerine köre, saat 14:30 o öz adliyecisinen beraber alâ daa Rusiye prokuraturasında buluna.
Mayısnıñ 21-nde Rusiye telükesizlik hadimleri «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar musulmanı Edem Smailovnı tutıp alğan edi. Olarnıñ işi Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir işi»nen birleştirildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Milliy edebiyatımızda «lager nesiri» aqqında faqat XX asırnıñ soñunda – «perestroyka» yüz bergen soñ söz açmaq mümkün oldı. Bu alnıñ obyektiv sebebi añılğan mevzudaki kölemli eserlerniñ sovetler devirinde kesen-kes yasaq etilmesidir ki, o, gizli-gizli yazılğan olsa bile, iç bir şekilde basılıp çıqmaycağı belli edi. Bu taqım eserlerde bütün bir nesilniñ taqdirinde yüz bergen «maşer künü» tasvirlenip, onı ahlâqiy-felsefiy elekten keçirmek meramı amelge keçirile. Bizde de böyle eserler bardır ki, olarda tasvirlengen accı hatıralarnı büyük nesil vekilleri omuz ve yüreklerinde taşıp yürip, içinden çekkendirler. İşte, lager yaşayışını tasvirlegen eserlerden biri olğan Cengiz Dağcınıñ «Qorqunç yıllar» romanı qırqıncı seneleri yazılğanına baqmadan, o, ta 1956 senesi dünya yüzü körgen olsa, ekincisi – İbraim Paşiniñ «Canlı nişan» romanı 1988-1990 seneleri yazıla (bu sırada daa Cevdet Ametov, Sabriye Erecepovanıñ eserlerini qayd etmek mümkün). Er eki eserde de insannıñ çekken azapları yüksek dramatizm altında tasvirlene, faqat Cengiz Dağcınıñ Sadıq Turanı nemselerge esir tüşken soñ kontslagerniñ müdhiş, qorqunç ayatını tatsa, «Canlı nişan» romanınıñ tarihiy qısmında Smail Temetniñ Sibir lagerinde çekken eziyetini köremiz. Soñkisi de aynı Cengiz Dağcı kibi o muşkulâtnıñ canlı şaatı ola (1944 senesi «trudarmiya»ğa alınğan İbraim Paşi Kemerovo oblastına barıp tüşe). Vaqialarnı qaramanı vastasınen aydınlatuv usulı yazıcığa bediiy uydurma printsipine esaslanıp, şu baş qaramanını da çetten közetmege imkân bere. Meselâ, Cengiz Dağcınıñ baş qaramanı Sadıq Turan dep adlandırmasından maqsat türkçilik ğayesiniñ mefkürecisi Ziya Gök Alpniñ siyasiy baqışlarına meyilli olaraq, Turancılıqqa sadaqat nümünesini köstermektir. Böyle eken, işbu romanlarnıñ ğayeviy yönelişindeki printsipial farq şunda ki, eger Cengiz Dağcınıñ añılğan eserinde ğayet ters tabiatlı ve qaba areketli insanlarnıñ obrazları yaratılğanına baqmadan (meselâ, Şişkov), oquyıcıda bu şahıslarğa dair nefret qozğalmayıp, o nefret duyğusı ğayrıinsaniy içtimaiy-siyasiy sistemanı vucutqa ketirgen bölşevizm, kommunizm ve faşizmge nisbeten artsa, İbraim Paşiniñ romanındaki Seydamet Şerifovnıñ obrazında milliy duyğu sıcaqlığı duyulmay, çünki o, o sistemağa sadıq insan: Qırımda közge körüngen bir idareci eken (köy şurasınıñ reisi, kolhoz reisi, partizan), sürgünlikte de onı mesüliyetli vazifelerge (komendant, kolhoz reisi) lâyıq köreler. Yani Şerifov Qırımlı olsa da, öz halqına zıt kelgen bir obraz derecesine köterile. Cengiz Dağcınıñ romanında ise milliy ve ğayeviy duşmanlarını sevmeyüvde qırımlısı da, özbegi de, turkmeni de, qazağı da, azerbaycanı da, qırğızı da bir yaqadan baş çıqaralar.
Bu sırada şunı qayd etmeli ki, prof. A. Emirova kendi çıqışları ve maqalelerinde Cengiz Dağcınıñ tam manadaki rus halqı ve onıñ medeniyetine ters baqışı olmayıp, aksine, o, rus medeniyeti ve edebiyatınıñ tesiri altında büyügenini qayd ete. Şunıñ içün olsa kerek, Qırım toprağından olğan er angi insan Sadıq Turan içün (daa doğrusı, müellif içün diye añlamalı. Bunı qayd etmekle, cenkten evelki Qırımda türlü-türlü halqlar arasında sıcaqlıq müiti üküm sürgenini esapqa almalı) özüniñkidir. Aslında Qırım topraqlarında doğıp büyügenler – olsun yehudi ya da rus, ermeni yahutta rum – biri-birine vetan bağınen bağlılar. Yazıcınıñ fikirince, biri-birine yardım elini uzatmaq olarnıñ qanında bar, bu – tabiiy al. İşte, böyle bir obrazlardan birisi olğan rus mensüpli aluştalı Grişa Kalaçöv romanda olduqça pozitiv renklernen işlengen: o, adiy bir yigit eken, qırımtatarcası ne qadar hatalı olsa, o qadar da tatıllı. Atta eserniñ bir yerinde müellif «Bu tatarcasıyla Grişayı kalbime gitikçe daha yakın buluyordum» dep yaza. Böyle etip, yazıcı Qırım ve onıñ tışından olğan insanlarnıñ tipik obrazlarını yarata…
Milleti ve türkçilikniñ istiqbalini qayğırmaqta olğan Cengiz Dağcı küçlü bir eyecan, küçlü bir issiyet altında yaqın tarihiy keçmişte yüz bergen adiselerni dünyağa tanıtmağa tutuna. Yavaş-yavaş bu mevzu onıñ yaratıcılığında belki esas mevzuğa çevrile. İşte, fikirimizce, işbu eserde onıñ bediiyligi, bediiy şekli degil de, şimdigece ve zaten aman-aman XX asır devamında halqımız içün kesen-kes yasaq etilgen mevzu ve ğayelerniñ meydanğa çıqarılması müimdir. Oquyıcınıñ diqqatı güzellik ve zulumnıñ çarpışmasından Sadıq Turannıñ yüreginde asıl olğan zıddiyetke bağlana. Böyle etip yazıcı milliy seciyeni real tarihiy müit sayesinde tarifley.
Belli ya, o yılları sovetlerde üküm sürgen real içtimaiy ve siyasiy vaziyetni, insanlar arasındaki kerçek munasebetlerni faqat cenk aqibetinde mından qaçıp qurtulabilgen Cengiz Dağcı kibileri aydınlatıp olacaq ediler. Eger demir perdeler artında qalğan olsa, yazıcınıñ sınıfdaşı Rustem Muyedin yazması kibi, «edebiyat saasında ileri cılışmaq içün:
Daiy Stalin sağ olğanda,
İnsan oğlu hor olmaz.
Stalinnen ösken yürek,
İç bir vaqıt yorulmaz»
kibi pafoslı satırlar yaratmaqnı belki devam etmege mecbur olacaq edi…
Eserniñ finalında müellif özüniñ vetandaşlıq mevamını ifade etmek oğrunda Sadıq Turannıñ tüşüni tarif ete ki, mında yañı mezarlıqtaki taze qabirler yanında dolaşqan Şişkov «er bir qabirniñ yanından bir üniforma alıp, (Sadıq Turanğa) uzata». Biraz soñra bu Şişkovnı «quru, yapraqsız terek astında indemeyip, qıbırdamayıp ve qollarını köküsine qavuştırıp, terekke kerdirilgen azreti İsanıñ ayaqlarına baqıp oturğan bir alda köre ki, İsanıñ asıq qalğan iri, azaplı közlerinden Şişkovnıñ tıraş olğan başına qızıl qanlar tamlay». Yani Şişkov temsil etken insanlarnı qıyratıcı idare hızmetçileriniñ yapqan işlerine İsa peyğamber bile qan ağlay. İbraim Paşiniñ baş qaramanı ise Seydamet Şerifovnı qaç kere cezalaycaq olsa bile (köteklemek, halq arasında mashara etmek, evge qoymamaq), ep bu areketlerine ahlâq ölçüsinen baqa ve bu maqsatlarından vazgeçe. Aslında Smail Temet qorqubilmez, aqaycasına davranğan bir insandır. O, yigitlik qaidelerini qattı tuta. Bu al oña başqalarğa dair alçaqlıq etmege yol bermey. Ahır-soñu Şerifovnı qaderniñ özü cezalay: keçmişte yapqan qara işleri onıñ betine urula ve o, çoqqa barmay yaramay hastalıqqa oğrap öle. «Qorqunç yıllar» romanında ise içinde qorqu yerleşip qalğan Sadıq Turan üriyet avasını tatabilgen soñ şu qorqusına sebep olğan qara küçler arasında asıl olğan zıddiyetke munasebetini bildirerek Şişkovnıñ hayalca onı satqınlıqta qabaatlaması kibi ahlâqiy basqısına artıq yüreginiñ terenliklerinden çıqqan elem tolu cevabını bermege irade tapa – olarnıñ yarımadada etkenlerini hatırlata.
Fikirimizce, işbu roman kompozitsiyasınıñ tamam bu yerini kulminatsion noqta kibi tanımalı ki, mında büyük yazıcı bütün halqnı tilge ketirgen kibi ola. Bölşevizm, kommunizm ve faşizmniñ accısını başından ayağınace çekken qırımlınıñ böyle cevaplanmağa aqqı bar edi. İşte, onı Cengiz Dağcı kibi ulu istidat saibi becerebilgendir. Devirler deñişken soñ başqa bir siyasiy müitte özüniñ ükümini diger yazıcılarımız da çıqarabaşlaylar. Bu taqım eserlerniñ peyda olması tek ayrı şahıs ve ya halqnıñ taqdirindeki qaramaniy ve facialı devirni aks etkeninden ğayrı, edebiyatımızda obyektiv keçmişni real tüsler altında tasvirleyici eserlerniñ peyda olıp-olmayuvı meselesinde noqta qoymağa yardım ete.
İşte, añılğan müelliflerniñ talil etilgen romanları «lager nesiri» türküminden eken, olar vastasınen yazıcılar özleriniñ ayatiy mevamını ifade eteler. Olarnıñ fikirince, baş qaramanlarnıñ başından keçken maceralar insan tabiatına yat olıp, ananeviy allarnı boza ve yaşayışnı alt-üst etip taşlay ki, onıñ aqibetini al etmekni maqsat edingenler bir çoq zorluqlarğa oğraylar.
Şevket YUNUS


text:
Bugün, fevral 8-de, komada çoq vaqıt devamında bulunğan Qırımtatar Yaşlar Merkeziniñ faali, Bağçasaray rayonındaki Teberti (Turgenevka) köyüniñ yerli meclis azası Lenur Üseinov reanimatsiyada vefat etti.
Bu aqta qırımtatar faali Eskender Bariyev Facebook saifesinde bildirdi.
«Bir qaç künden soñ o, 42 yaşını tolduracaq edi. Biz beraber östik. O, daima küleryüzlü, şeñ, namuslı ve faal bir insan edi», – dep yazdı o.
Cenaze bugün Bağçasaray rayonındaki Teberti köyünde qılınacaq.
Foto: Elmaz Adamanova


text:
Şaban ayı Ramazan ayından soñ ekinci muqaddes ayı olaraq sayıla. Peyğamber (salâllahu aleyhi va salâm) dedi: «Şaban aynıñ diger aylarğa köre üstünligi menim diger peyğamberlerge olğan üstünligim kibidir».
Bu ayda etilgen bütün eyi areketler köklerge iç bir maniasız köterile ve 700 kere arta. Peyğamber (salâllahu aleyhi va salâm) aytqanı kibi, Şaban aynıñ adı «taşaaba» sözünden kelip çıqa, yani «tarqatuv» - bu ay Eyilik tarqatıla. Hususiy diqqatnı ise orazağa ayırmaq kerek. Şaban islâm ay taqvimniñ 8-inci ayıdır.


text:
İşğal etilgen Aqmescitte qırımtatar milliy Meclisinde doquzıncı saat tintüv keçirile.
Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri bergen malümatına köre, bina alâ daa sarılğandır. Bina kirişinde silâlı insanlar tura. Bunıñ ile territoriyada OMON ve politsiya hadimleri tura.
Şimdi binanıñ içerisinde bulunğan «Qırım» Fondınıñ» reisi Riza Şevkiyev adliyecini çağırdı. O, Meclis binasına kirecek edi. Amma onı kirsetmediler.
Adliyeci Cemil Temişev Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbirine şunı bildirdi ki, silâlı insanlarnıñ areketi bütünley qanunsızdır.
«Riza Şevkiyev qanunsızlıq olmasın dep, maña taqiqat areketleri vaqtında anda bulunmağa rica etti. Adliyeciniñ yardımı – er bir insannıñ aqqıdır. Añlaşılmağan sebeplerden binağa kirmege bermediler. Nasıldır bir qanuniy saçmalıqtır, daa yarım, bir yıl evelsi bunı tasavur etip de olamaz edik. Elbette ki, olarnıñ bu areketlerine itiraz kösterilecek. Biz olarnıñ areketlerine ya Rusiye Federatsiyasınıñ, ya da insan aqları boyunca Avropa mahkemesine cevap olacağına ümüt besleymiz. Eger de adliyeciniñ mahsus aqları bozulsa, adiy insan aqqında ne aytmalı? Anda kim buluna, nasıl insanlar, ne sebepten ve nasıl vesiqalarnı qıdıralar, – cemaatçılıq, qırımtatar milliy meclisine bular bildirilmey», – dep haber etti Qırım.Aqiqat saytına Cemil Temişev.
Aynı zamanda, Meclis binasınıñ üzerinde Ukraina devlet bayrağı ve qırımtatar milliy bayrağı ep asıla.
Sarılğan binanıñ yanında qırımtatarlar toplandı. İnsanlar bir-birinden uzaq mesafede turmalı, çünki olarnı qanunsız mitingde iştirak etkenlerinde qabaatlay bilecekler.
Belli olğanı kibi, sentâbr 16 künü Aqmescitte qırımtatar milliy Meclis binasını silâlı insanlar sarıp aldı, mında tintüvler keçirile. Qırımnıñ içki işler nazirliginde ve Taqiqat komitetinde izaatlarnı bermekten vazgeçtiler.


text:
Qırım «Devlet şurası» birinci oquvda Aqmescitke qırım paytahtı statusını bermege teklif etken qanun leyhasını qabul etti.
Bu qara Qırım «parlamenti» toplaşuvında dekabr 10 künü alındı. Oña zalda bulunğan 67 deputattan 66 qol tuttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Vesiqanı taqdim etiз, qanunlar sualleri boyunca qırım «Devlet şurası» komitetiniñ başı Yefim Fiks aytqanı kibi, Qırımnıñ memuriy merkezi içün böyle status onıñ rolüni küçleştirir ve yerli idare organlaırnıñ devlet akimiyet organları ile munasebet hususiyetlerini, iqtisadiyat meselelerini tertipleştirir.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
İşğal etilgen Qırmda «separatizm» ile qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisi muavini İlmi Ümerovnıñ rus adliyecisi Mark Feygin «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezinden yardım istegenini bildire.
«Qırımda Bağçasaray rayonı memuriyetiniñ sabıq başı İlmi Ümerovnıñ işinde destek almaq içün «Memorial» uquq qoçalayıcı merkezine işdeşlerime muracaat ettim. Onıñ adliyecisi olaraq, onıñ içün Rusiye Cinaiy Kodeksi 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı (separatizm) boyunca siyasiy quvalanğan statusını isteycem. Çoq yaqın zamanlarda aynı ricanen Amnesty Internationalğa muracaat etecekmiz», – dep yazdı Feygin Facebookta.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
Mayıs 19-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovğa Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ Qırım idaresinde sorğudan soñ qabaatlavnı taqdim ettiler. Mayıs 12-de onıñ evinde tintüv keçirildi, Rusiye FSB-niñ Qırım idaresiniñ taqiqatçısı oña çıqmamaq şartını bildirgen vesiqanı berdi. Bundan soñ taqiqatçılar İlmi Umerovnı iş malümatını faş etmemesi aqqında imza qoymağa mecbur ettiler. Sorğuğa onıñ apayı ve balaları da çekilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina İçki İşler Nazirligi, İranda uçaq qazasında elâk olğan ukrainlerniñ cesedleriniñ identifikatsiyası yekünlendi, dep bildire Azatlıq Radiosı.
"Bugün Tehranda bulunğan İİN-niñ ekspertleri elâk olğan 11 Ukraina vatandaşınıñ episiniñ DNK profilini aldı. Olarnıñ Ukrainağa yollanılması azırlana. İlk alınğan malümatqa köre, elâk olğanlarnıñ cesetlerini 2020 senesi yanvar 19-ınace yiberecek olalar",- denile beyanatta.
İİN hatırlattı ki, müessiseniñ 15 qurtarıcısı, dört tahqiqatçısı ve üç eksperti, ukrain "Boeing"iniñ qaaza sebepleini tayinlemege İran zenaatdaşlarına yardım ete.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Daa evel bir sıra kütleviy haber vastası ABD ve diger memleketlerniñ istihbarat menbalarına esaslanıp, Ukraina halqara ava yolları ava şirketiniñ «Boeing» uçağı İran raketasınen tüşürildi, dep bildirdi, daa soñra bunı Kanada ve Büyük Britaniya liderleri de ayttı. İran akimiyeti 176 insan elâk olğan Ukraina uçağı tüşürilgenine dair versiyanı inkâr etken edi.


text:
İşğal altındaki Aqyardaki Hrustalev soqağınıñ sakinleri narazılıq aktsiyasını keçirip, Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ (FSB) hadimleri içün qurulacaq ev meydançığınıñ yolunı qapattılar. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Ev qurucılığı aqqında 2015 senesi dekabr ayında belli oldı. Ev qurulacaq yer cemaat ile muzakere etilmedi. Bundan evel bu yerde bala meydançığını qurmağa planlaştırıla edi, dep bildirdi mühbir.
Sakinler bildirgenine köre, qurucılıq meydançığı çoq qatlı evlerniñ yanındaki topraqnıñ bir qısmını aldı.
Sakinlerniñ aytqanına köre, soqaqtan raat ve telükesiz keçmek imkânsız, tar yolda er daim qurucılıq tehnikası bar.
Oktâbr 26-da piket başlağan soñ politsiya hadimleri keldi. Qurucılıq malzemeleri tolu bir qaç yük maşinası aylanıp ketmege mecbur oldı.
Moskva tayin etken Aqyar akimiyeti vaziyetni izaatlamay.
Kreml kontrol etken işğal etilgen Qırım parlamenti sentâbr 21-de devlet ya da belediye mülkine ait köy hocalığı topraqlarınıñ satılması ve kirağa berilmesiniñ toqtatılmasını lâğu etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı Gennadiy Baharev, sağlığınıñ zayıf olması sebebinden işten boşaycağınen bağlı ariza yazdı, dep bildire avgustnıñ 29-nda öz Facebook saifesinde Kreml tarafından tayin etilgen Qırımnıñ yolbaşçısı Sergey Aksönov.
«Onıñ vazifesini şimdilik şeer memuriyeti yolbaşçısınıñ yardımcısı, Aqmescit memuriyeti apparatınıñ reberi Aleksandrova Galina Viktorovna yürsetecek», – dep qayd ete o.
Aksönovnıñ sözlerine binaen, şeerde acele çezilmesi kerek olğan problemalarnıñ adı-esabı yoq ve onıñ fikrine köre, Aqmescitniñ başına «eyi bir idareci, işkir, sistematik bir şekilde çalışmağa bilgen, ekstremal iş tempine ayaq uyduracaq, doğru, zaman-zaman standart olmağan qararlar berecek, şeerdeki vaziyet içün üzerine mesuliyet alabilecek bir reber kerek».
Aksönov yaqında, Aqmescit şeer memuriyetiniñ yolbaşçılığı içün ilân berilecegini de qayd etti.
Şimdilik Gennadiy Baharevniñ meselenen bağlı daa iç bir izaatı yoq.
Qırımda Aqmescitniñ rusiyeli memuriyetiniñ istifa etme ihtimali aqqında çoqtan berli söz yürsetile edi. Tafsilâtlıca Qırım.Aqiqat materialında oquñız.
Gennadiy Baharev 2006-2014 seneleri arasında Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon şurasına yolbaşçılıq yapqan edi. Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen Baharev Aqmescit şeer memuriyeti reisi vazifesine tayin etildi. Sentâbrniñ soñunda o Aqmescit memuriyeti yolbaşçısı vazifesinin vaqtınca tayin etilere, 2014 senesi noyabr ayında öz vazifesinde tamamile tasdıqlandı.


text:
Aqmescit politsiyasınıñ hadimleri «narazılıq meydanı»nıñ faali olğan Fazıl İbraimovnı Rusiye MVD idaresiniñ şeer bölügine ketirerek, tutıp aldı.
Uquqorçalav organlarındaki menbağa bazanğan «Krıminform» haber etkenine köre, «İbraimov dolandırıcılıq areketlerinen bağlı açılğan bir cinaiy iş çerçivesinde» şaatlıq yapa eken.
«Şeklengen şahıs şeer bölügine ketirildi. Şimdi taqiqçinen subetleşip, şaatlıq yapa», – dep bildire KHV menba köstermeden.
«Krıminform» keççe haber etkenine köre, İbraimov resmi olaraq «Rusiye Federatsiyası Cinaiy protsesual kodeksiniñ 91 maddesine binaen cinayet işlegninde şeklenüvi sebebinden tutulıp alınğan».
«Topraq damartısınıñ işğalcileri koordinatorınıñ yapqan areketlerinden dolayı zarar körgenlerniñ umumiy zararı 4,8 mln rubleni (2 mln grn ziyade –QA) teşkil ete», – dep iddia ete Qırım ükümetine yaqın olğan neşir.
Rusiye MVDsiniñ Qırım idaresi fevralniñ 15-nde, Aqmescitniñ Strelkovaya soqağı etraflarında «topraq damartısını işğal etip alğan bir teşkilâtçınıñ» evinde tintüv yapqan edi.
KHV haber etkenine köre söz, sürgünden soñ avdet etken qırımtatarlar işğal etip alğan topraqlar yani «narazılıq meydanlarınıñ» resmiyleştirilmesi içün alıp barğan kürüşinen meşur olğan Fazıl İbraimov aqqında kete edi.
Qırım MVDsiniñ saytında İbraimovnıñ tutulıp alınğanı aqqında bir malümat bermey. Qırım.Aqiqat olıp keçkenlerniñ inceliklerine bilmege areket ete.
Fevralniñ 4-nde Aqmescitte Aqmecsit rayonı Strelkovaya «narazılıq meydanınıñ» faalleri miting keçirerek, Rusiye prezidenti Vladimir Putinden evlernen caminiñ yıquvdan qorçalmasına» çağıraraq, açlıq ilân etken ediler.
2017 senesi avgust ayında rusiyeli ükümet - «narazılıq meydanı» yerine qurulacaq «Krımskaya roza» yañı mesken ev massivinen alâqalı ictimaiy diñlevler keçire. Fazıl İbraimov o künü çıqış yapamay, çünki onı zaldan çıqarıp yibereler. Onıñ safdaşları oña qol tutqanda, k,tek çıqa. Fazıl İbraimov «politsiyanıñ qanuniy talabına riyayet etmemekte» qabaatlanıp, beş künge tevqif etile. Diñlevler mufafaqiyetli keçti dep tanıla.
İctimaiy diñlevlerde çıqış yapmaq istegeni içün rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri 62-yaşındaki İbraimovnıñ evine tintüv yapmağa kele. Onıñ evinde islâmnen alâqalın kitap ve «narazılıq meydanınıñ» iştirakçilerinen bağlı vesiqalar qıdıralar.
«Strelkovaya» «narazılıq meydanı» yerine «Krımskaya roza» adlı 9 biñ kişilik yañı rayon qurulması planlaştırıla. Mesken evlerden ğayrı mında mektep, balalar bağçası, sport kompleksleri ve tükânlar qurulması planlaştırıla. Şimdi bu yerde esasen sürgünden qaytqan insanlar yaşay.


text:
İşğal etilgen Keriçte devlet müessiselerine olğan nevbetlerde turğan nefaqacılar esini coya. Cumaaqşamı, yanvar 15-de, kerch.com saytı bergen malümatqa köre, emek ve içtimaiy qoruv idarelerine olğan nevbetlerde yüzlernen esli başlı insan tura.
«Malüm olğanı kibi, bazarertesi, yanvar 12-den, uzun bayramlardan soñ idare hadimleri işke başladı. Aynı şu künü nefaqacılar «emek veteranı» şeadetnamesiniñ rus şeklini ve er aylıq ödevlerni elde etmek içün muracaat etmege başladılar. Amma şu yerde şunı qayd etmek kerek ki, Rusiye qanunlarına köre, 500 ruble muracaat etüv kününden ödenile», – dep yaza neşir.
Haber etilgeni kibi, Keriç nefaqacıları vaqıt coymayıp, saba saat 6-da kelmege ve aqşamğa qadar nevbetlerde turmağa azırlar. Bunıñ ile ayatlarda oturmaq içün kürsü bile yoq.
«İnsanlar tura, açuvlana, qavğa eteler, esini coyalar, amma ketmeyler», – denile beyanatta.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ devlet kâtibi John Kerry Baseldeki OSCE Tışqı işler nazirler körüşüvinde çıqışta bulunıp, Rusiyeni Ukrainada vaziyetni barışıq yollarnen al etmek içün areket etmege çağırdı. Bunı o körüşüv iştirakçilerine cumaaqşamı künü, dekabr 4-te, bildirdi, – dep haber ete Ukrinform.
«Qoşma Ştatlar ve Ukraina mustaqilligi ve aqlarına qoltutqan memleketler çatışma olmasını istemey. Rusiyeniñ kendi areketlerinden sebep çette qalması bizim maqsadımız ya da arzumız degil», – dep qayd etti Amerika Devlet departamentiniñ yolbaşçısı.
O, Rusiye eyyeti bulunğan toplaşuvda bildirdi ki, Moskva «kergin vaziyetni tınçlandırsa», eski itibar ve munasebetlerni ğayrıdan tikleycek.
Kerryniñ aytqanına köre, «bir kimse bu zıddiyetniñ faydasını körmeycek».
AQŞ devlet kâtibi Avropada telükesizlik ve işbirligi teşkilâtına muracaatta bulunıp, telükesizlikni temin etmek içün «ayrı devlet azalar tarafından talaplarğa uymağanlarını» aytmaq kerek. Onıñ qayd etkenine köre, OSCE bütün halqara oyuncıları mezkür hatalardan sebep zarar köre.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Medeniyet nazirligi, 2018 senesinde yarımadada 500-den ziyade tedbirniñ keçecegini bildirdi.
Qırımdaki Rusiye ukümetiniñ saytında bildirilgenine köre, cedvelge festivaller, sergiler, konferentsiyalar, kütleviy medeniy tedbirler ve bayramlar, yarışlar ve kösterüvler, teatr oyunları ve kontsert programmaları, aqşamlar ve körüşüvler kire.
Ukümet saytı: «Bu yılda Kezlevde, devlette çıqqan kinofilmlerni Rusiyeniñ yetişip kelgen nesili ve gençleri arasında populârlaştırğan «Solneçnıy ostrov» («Küneşli ada») bala ve aile kinosınıñ açıq festivali tekrar keçecek. Yaltadaki «Yevraziyskiy most» («Avrasiya köpüri») halqara festivali – meraqlı ve perspektivalı medeniyet adisesidir. Ve ondan ğayrı, yañı bir «Krım Dok» açıq Qırım vesiqalı filmler festivali keçecektir», – dep, Qırım Medeniyet nazirliginiñ yolbaşçısı Arina Novoselskayanıñ sözlerini naqil ete.
Ondan ğayrı, messisede, «milliy-vatanperverlik ve ahlâqiy-estetik yönelişli» tedbirlerniñ ötkerilmesi planlaştırılğanını qayd ettiler. Olarnıñ arasında «Alminskoye delo» («Almadaki iş») arbiy-tarihiy festival ve «Voloşinskiy sentâbr» («Voloşin sentâbri») ilmiy-icadiy simpozium yer almaqta.
2017 senesiniñ sentâbrinde Qırım ükümeti, ekinci «Yevraziyskiy most» Yalta kinofestivali içün ilhaq etilgen Qırımnıñ büdjetinden 13 mln ruble (qararnen 5,9 million hrivna) ayırılğanını bildirdi. Bu, 2016 senesiniñ köstergiçlerinden eki qat ziyadedir.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescitniñ №1 SİZOsınıñ tibbiy bölüginde tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirov omurğa siñiri sıqılğanı içün on kün töşekten turmay edi. Bu aqta advokat İslâm Velilâyev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bu vaqıt devamında Bekirovğa ağrı kesici ineleri yapıla edi.
«Siñiri ciddiy sıqılğan edi. Şu sebepten on kün turmay, töşekte yata, ayaqyolğa zornen bara edi. Oña ağrı kesici ineleri yapılğan edi. Bugünki künde tura, yüre. Amma hastalığı (omurğa siñiriniñ sıqılması) tüzetilmedi, ağrısı kesildi. Bundan ğayrı, insulin dozası arttırıldı. Qan basımı yüksek, boğula», – dedi advokat.
Tünevin, iyülniñ 29-nda, Bekirovnı Qırımdaki Rusiye insan aqları vekâletlisi Lüdmila Lubina ziyaret etti.
«Onı Qırım ombudsmeni Lüdmila Lubina ve advokat Emine Avamileva ziyaret ettiler. Lubinağa şöyle dedi: dava Krasnoperekopskqa yollanılsa, o, narazılıq olaraq açlıqnı ilân etecek ve bir yerge barmaycaq», – dedi Velilâyev.
Daa evel haber etilgeni kibi, Bekirovnıñ cinaiy davası Aqmescitteki rus mahkemesinden Krasnoperekops rayon mahkemesine yollanıldı.
İyünniñ 11-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırımda silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca qarar çıqardı. Mahkeme onıñ hastahanege acele yatqızılmasını talap etti.
Daa evel Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararına baqmadan, Qırımdaki Rusiye Federal telükesizlik hızmeti idaresiniñ üyken tahqiqatçısı İvan Romanets işğal etilgen Qırımnıñ Aqmescit SİZOsında tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı hastahanege yatqızmağa razı olmağanını bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası FSBniñ Bekirovnı hastahanege avuştırmamaq qararına qoltuttı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
22-nçe Mayda başqala Ankaranıñ üzәk maydannarınnan Ulusta alış-bireş kibetlәre urnaşqan cirdә canlı ber bomba üz üzen şartlatıp 6 keşeneñ hәlaq buluına, 5-6-sı awır dәrәcәdә yөz tirәsendә keşeneñ cәrәxәtlәnüenә sәbәp buldı. Yaqın Kөnçığışta Ğıyraq, Livan, Fәlәstindә bombalar şartlawı, keşelәrneñ ülüwe ğәdәti küreneşkә әwerelsә dә,Tөrkiәneñ stabillığı şul dәrәcәdә qaqşadı dip әytü өçen sәbәp yuq. Çөnki Tөrkiәneñ kөçle armiәse, armiәgә totaşqan eçke imenlek өçen cawaplı jandarmeriәse hәm polistiәse bar. İldә ekonomik yaqtan da stabilllıq bar. Şulay da teror aktları soñğı waqıtlarda arta başladı. Monnan elek tә İstanbulnıñ Taksim maydanında ber xatın-qız өstendә şartlarğa әzer bombalar belәn qulğa elәkkәn ide. Ütkәn atnalarda ğına İzmirneñ ber bazarında bomba şartlap ber keşe hәläk bulğan 10 tirәsendә keşe cәrәxәtlәngәn ide. Televiziә belәn gazetalarda şundıy bombalar qulğa elәkkәn buluwı turında xәbәrlәr çığuwına keşelәr inde şaqqatmıy başladılar. Şulay uq kөnyaq kөnçığışta Ğıyraq qa citkәş rayonnarda yәş kenә soldatlar, tübәn dәrәcәle yәş ofitserlar yaki saqlıq kөçlәre yә minalarğa basıp, yә isә idәn astı PKK partizannarınıñ açqan utları belәn şәhit itelülәre turındağı xәbәrlәr dә atnasına iñ kimendә ber niçә mәrtәbә kilep tora. Inde Ankaradağı faciğәdәn soñ İstanbul belәn Adanada da ike canlı bomba xatın-qız qulğa elәkte. Adanadağı xatında11 kilogramma A-4 tibındağı şartlağıç tabıldı. Adana valisi bu qulğa elәkkәn өçençe bomba dip belderde. Qısqası barlıq imenlek kөçlәre alarm vazğiәtendә. Generalştab başlığı armiә generalı Yaşar Büyükanitnıñ mondıy hөcümnәrne zur şәhәrlәrdә kөtәrgә kirәk dip belderüe xalıqnı tağın da tınıçsızlandırdı.
Tөrkiәdә terroristik aktlar inde niçә yıldan birle dәwam itә. Şuşı çaralarnıñ maqsatı xalıqnı qurqutu, çit ile keşelәren, turistlarnı өrketü, şulay itep ekonomik tormışqa tiskәre yoğıntı yasaw, xәrbilәrne, radikal kөçlәrne qotırtıp demokratik sistemanı cimerügә yul açu dip әytergә bula. Tabiği monı oyıştırğannar da niçә un yıldan birle Tөrek imenlek kөçlәre belәn qorallı kөrәş alıp barğan PKK. Generalştab başlığı Büyükanıt, xөkümәt bezgә quşsa bez tөnyaq Ğıyraqta oyalanğan PKK xәrbi bazaların tar mar itәr idek dip beldergәn ide. Lәkin xөkümәt AQŞ xәrbi kөçlәreneñ kontrole astındağı Tөnyaq Ğıyraqqa xәrbi kөçlәr cibәrü mәsәlәsen xuplamıyça kilde. Şunıñ өçen AQŞ-Tөrkiә hәm Ğıyraq xөkümәtlәreneñ wәkillәrennәn oyışqan ber koordinasyon wәkilçelek oyıştırıldı. AQŞ yağınnan pensiәdәge ber general, Tөrkiә yağında da şulay uq pensiәdәge ber general bar ide. Lәkin niçә aylarğa suzılğan oçraşu hәm sөylәşülәrdәn PKK-neñ xәrbi aktiflıqların tuqtauğa ireşelmәde. Tөrek yağınnan pensiәdәge armiә generalı Edip Başer bu eş barıp çıqmayaçaq, xөkümәt belәn min kileşmim, İyündә vazıyfamnan ayrılaçaqmın dip belderü yasağaç, Xөkümәt anı şunduq vazıyfasınnan aldı. Menә şuşı vaqiğәdәn ber kөn uzğaç uq Ankarada canlı bomba üzen şartlattı. Dimәk bezneñ general şik-şөphәlәrendә xaqlı bulıp çıqtı.
Inde Premier Erdoğan “armiә mindәn talәp itsә Tөnyaq Ğıyraqqa ütep kerep xәrbi operatsiә uzdırı mәsәlәsen parlamentqa kiterә alam” dip әytergә mәcbür buldı. Başqa süzlәr belәn әytkәndә PKK-nıñ Tөrkiәneñ zur şәhәrlәrendә şartlatqan bombaları, üzeneñ xәrbi bazalarında şartlatılaçaq bombalar bulıp kire qaytaçaq. Әmma şuşı Ankarada şartlağan bomba Tөrkiәneñ stabillığına orım yasadı, xalıq tınıçsız.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Qurban bayram munasebeti ile Kiyevde cemaat namazına qoşulacaq. Bu aqta olar Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdiler.
«Yarın Degtârevskayada (bu adres boyunca Kiyevde Al-Raid Bütünukrain islâm medeniy merkezi yerleşe) namazda olacam, soñra dostlarımnen qave içerim, saat 11:00 iş künüm başlanacaq», – dedi Çubarov.
Cemilev de İslâm medeniy merkezinde bayram namazını qılmağa planlaştıra. «Namazgğa Al-Raidge baracaq olam», – dedi o.
Bundan bir qaç kün devamında Cemilev ve Çubarov Qırım qamaçavında iştirak etken ediler.
Çubarovnıñ aytqanı kibi, Nazirler kabineti tarafından tasdiqlanılğan Qırım ile memuriy sıñırdan keçüv nizamına binayen, qıtadan Qırımğa Qurban bayramnı qayd etmek içün beş ecnebiy vatandaş kelgendir – qavmiy qırımtatarları.
«Beşi Herson migratsion hızmetiniñ bölüginde kiriş iznini aldı», – dedi Meclis reisi.
Qurban bayram – musulman bayramıdır, Qırımda regional bayram olaraq tanıla ve raatlıq künü sayla. Bu sene bayram sentâbr 24-27 künleri qayd etile.


text:
Washingtonda Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekâletlisi olğan Mustafa Cemilev demokratiyağa qoltutuv Milliy fondı tarafından (NED) demokratiyağa hızmet etkeni içün medalnen taqdirlendi. Bu aqta amerikan fondnıñ resmiy saytı haber etmekte.
«NED National Endowment for Democracy medalnen taqdirlevi kerçekten de beklenilmegen bir sürpriz oldı. Faqat,bu mükâfat ilk-evelâ – ağır şartlar altında yavuz, küçlü tecavuzcığa qarşı turğan cesür qırımtatar halqına ait. On yıllar boyunca sovet rejimine, şimdi ise, mustaqil Ukrainanıñ topraq bütünligine qarşı turğan qırımtatar halqına», – dep izaatlay bunı Cemilev Facebook saifesinde.
«Demokratiya içün hızmet» tunç medalinen ilk defa Poloniya prezidenti «Solidarnost» zenaat birligi areketiniñ esasçısı Leh Walesa ve amerikan zenaat birliginiñ faali Lien Kirkland taqdirlengen ediler. O zamandan berli o, insan serbestligi ve aq-uquqınıñ qaviyleştirilmesi içün şahsiy mecburiyetlerini numayış etken em de demokratik institutlar teşkil etken bir çoq meşur şahıslarğa berilgen edi.


text:
Qırımda noyabr 28-inde ealige sirena seslerinen haber etüv sistemasınıñ kompleks teşkerilüvini keçirmege planlaştıralar. Bunı Rusiye Fevqulâde Vaziyetler Nazirliginiñ Qırım idaresi bildire.
"Bütün Qırımda ealige sirena seslerinen haber etüv sistemasınıñ kompleks teşkerilüvini keçirilecek", - denile beyanatta.
Müessisege köre, sirenalar saat 10:00, 13:00 ve 15:00 sesendirilecek.
"Bu teşkerüvniñ hususiyeti şunda ki, eski haber etüv sistemasınen beraberlikte, yañı yaratılğan sistemasınıñ teşkerüvi keçirilecek", - dedi müessise başı Sergey Şahov.