text:
Dönyanıñ tanılğan şähesläre Putun säyäsätenä kisken tänqit belderä
Atnakiç könne Rusiä prezidentı Çexiägä räsmi säfären tämamladı. Çexiäneñ xäzerge citäkçelege Putinğa yuğarı ixtiram kürsätte. İlneñ ellekke prezidentı Vaclav Havel, dönyanıñ tağın berniçä tanılğan şähese belän berlektä, Mäskäwneñ Çeçnä säyäsätenä kisken tänqit belderde.
Ul arada, Putinnıñ Pragağa kilüe uñayınnan Mlada Fronta Dnes gäzite Çexiäneñ elekke prezidentı Vaclav Havel häm dönyanıñ berniçä tanılğan şähese imzalağan möräcäğät bastırdı. Bu möröcäğättä alar Mäskäwneñ Çeçnä säyäsätenä kisken tänqit belderä, dönya cämäğätçelegen Çeçnädäge wazğiätkä küz yommasqa, yün ayında Peterburda ütäçäk Zur-8lek sammitında Çeçnä mäsäläsen kön tärtibenä quyarğa çaqıra. Möräcäğätne imzalawçılar arasında Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqları komissarı Mary Robinson, Nobel tınıçlıq büläge iäse Desmond Tutu, amerikan finansistı George Soros, fransuz fälsäfäçese Andre Glucksmann, başqa säheslär bar. Avtorlar fikerençä, Çeçnä suğışı Rusiädä ireklekne bastıru häm avtoritarizmğa qaytunı yäşerü öçen pärdä bulıp tora.
Radiobız xäbärçeseneñ, dönya cämäğätçelege Mäskäw säyäsätenä niçek yoğıntı yasıy ala digän sorawına Vaclav Havel "Minemçä, alar küz yommasqa, närsä uylağannarın açıqtan-açıq äytergä tieş. İnde kilep, partnerlar häm duslar, ber-berse belän ihlas bulırğa, uylağannarın äytergä tieş" dide.
Näq şundıy borçular äytelgän ikençe ber möräcäğät atnakiç könne Rusiäneñ üzendä iğlan itelde. "BötenRusiä Watandaşlar Kongressı" digän xäräkät räistäşläre Garry Kasparov, Ludmila Alekseeva, Georgi Sattarov Peterbur sammitına kiläçäk, alğa kitkän cide ilneñ parlamentlarına möräcäğät itep, Rusiädäge xällärgä ayıq aqıl belän qararğa çaqıra. Möräcäğättä äytelgänçä, Rusiädä, ilne upqınğa alıp barğan avtoritar rejim idarä itä. Saylaw sisteması cimerelgän, oppozitsiä bastırıla, mäxkämälär xakimiät vertikalenä tezelgän, çinovniklar qulındağı qoralğa äylängän. Bäysez mäglümät çaraları yuqqa çığarıla. Şuşı wazğiättä, xakimiättäge törkem ilneñ baylığın üzläşterä, xalıq bölgenlekkä tägäri. Möräcäğät avtorları, Garry Kasparov, Ludmila Alekseeva, Georgi Sattarov könbatış illären Putinnıñ neft-gaz imperiäse belän uyınnarın tuqtatırğa häm bu rejim öçen kirtä quyarğa çaqıra.
Ali Gilmi


c: text/html

text:
Radik Xäbirovqa yärdäm kiräk!
Armiädän bik awır xäldä qaytarılğan Qazan yegete Radik Xäbirovqa yärdäm itärgä teläwçelär öçen Tatarstan bankında xisap açılğan. Bu könnärdä Xäbirovlar ğailäse Boston şähärendäge balalar gospitale fänni xezmätkärennän aqçalata yärdäm alğan. AQŞ biologı Radik tormışı öçen bik möhim bulğan eşlärne başqara.
Döresräge çit il belgeçe Andrey Krivsov Qazan yegetenä yärdäm itü öçen älege xisapnı üze açtırğan. Ul AQŞtan Qazanğa aqçanı cibärü mäs’äläse belän Qazannıñ xoquq yaqlaw üzägenä möräcäğät itkän. Xoquqçılar Radiknıñ ätisen bankta xisap açarğa öndägännär. Yal könne Boston balalar gospitale belgeçe märtkä kitü xälendä yatqan keçe serjant Radik Xäbirovqa aqça küçergän. Rusiädän kitep bügen çit ildä yäşäwçe Andrey häm anıñ xatını Tat'yana Krivsovı Rusiä armiäsendä bulğan wäxşilekkä şaqqatqannar. Başta Çiläbe yegete Andrey Sıyçev, xäzer Radik Xäbirov. Tat'yana üzeneñ ike yäşlek ulı öçen şatlanıp tuya almıy, çönki aña Rusiäneñ armiä saflarında xezmät itärgä turı kilmäyäçäk. Tat'yananıñ ire Andrey da - min bäxetle keşe - Rusiädä xezmät itmädem di häm böyek däwlätneñ armiäsendä imgänep qalğan soldatlarğa yärdäm kürsätüne Andrey üz burıçı itep sanıy.
AQŞta Andrey Krivsov rak awıruın däwalawnıñ yaña ısulların öyränä. Boston balalar gospitale belgeçe Rusiä tabipları belän aralaşıp tora. Bu atnada ul Mäskäw tabipları belän Radiknıñ sälämätlege xaqında söyläşergä cıyına. Ä älegä Andrey Krivsov märtkä kitü xälendä yatqan Radik öçen maxsus aşata torğan quşılmalar isemlegen äzerlägän. 2 avgusttan başlap Radik Xäbirov Qazannıñ veterannar gospitalendä tügel, ä üz ätise, tuğannarı qulında. Xastaxanädän soñ berençe könnärdä Radiknı waqlanğan ğädäti aşamlıqlar belän tuqlandırğannar. Çönki tabiplar aşatu buyınça maxsus kiñäşlär birmägän alarğa. Andrey Krivsov tözegän isemlektäge qayber quşılmalar Rusiädä tabılmasa, çit il belgeçe alarnı Qazanğa poçta aşa cibäräçäk.
Qazannıñ veterannar gospitale baş tabibı Färit Zakirov äytüençä, Radikka yärdäm itärgä teläwçelär küp. Qazanlılar Xäbirovlarğa şaltıratıp, buldıra alğança yärdäm itä. Kemder 500, kem 1000 sum aqça birä.
Radik xezmät itkän Totsk garnizonına Tatarstannıñ ictimaği palata äğzaları barırğa cıyına. Anda şulay uq Radikka xoquqi yärdäm kürsätkän Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge belgeçläre dä baraçaq. Alar Radik Xäbirov eşen tikşerü, Totsk xärbi bülegendä yegetlärneñ xezmät itü şartları belän tanışu öçen bara.
İsegezdä bulsa, Çiläbe yegete Andrey Sıçev waqiğasın federal' televideniedän kürsätkäç, ilneñ böten saqlaw ministrlığı ut qapqanday buldı. Sıçev yazmışı belän ministr Sergey İvanov şäxsän qızıqsındı, ğailäsenä fatir birelde, däwalanu tä'min itelde. Andrey Sıyçev prezident putinnıñ yaqın keşese ministrğa da, danın kütärergä tırışqan Rusiä armiäsenä dä zur “zıyan kiterde”. Televidenie yärdämendä tağın ber şundıy oçraq böten il xalqına bilgele bulsa, närsä bulıp betär? Şunıñ öçen Radik Xäbirov turında gäzitlärdän ğına uqıp belergä bula. Şuña kürä dä, Sıçevtan ayırmalı bularaq, märtkä kitü xälendäge Radik öyendä yalğız ätise qulına qalğan. Yegetneñ terelä aluında ömet bik az bulsa da, ämma ul bar. Yeget äle isän. Aña yaxşı darular kiräk. Yegetkä yärdäm itärgä teläwçelär Radiknıñ ätise Säyetgäräy Xäbirov isemenä açılğan xisapqa aqça sala ala.
OSB "Bank Tatarstana" nomer 8610. Qor.sçet 30101810600000000603
Rasç.sçet 30301810162000606226 İNN 7707083893/165702001
BİK 049205603 LOSB 6672/0179 l/s 42306810362266636771/34
Valyutnıy sçet:
Intermediary bank:
American Express Bank Ltd., 23-rd floor, American Express Tower, 200 Vesey Street, New York, N.Y.,
10285-2300 USA, S.W.I.F.T.: AEIB US 33
Beneficiary bank:
AK BARS Bank, Address: 420066 Kazan, Russian Federation, Dekabristov street, 1, S.W.I.F.T.: ARRSRU2K.
Al'bina Zäynulla

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tänqitläwçelär Mäskäw Kremlen saylawlardan çın oppozitsiäne çitläşterüdä ğäyepli
Bu yäkşämbedä Rusiäneñ 14 töbägendä cirle saylawlar ütäçäk. Häm bu yıl axırında ütäçäk parlament saylawları, şulay uq kiläse yıldağı prezident saylawları aldınnan ber sınaw bulır dip qarala.. Yäkşämbe saylawlarında töp köräş Berdäm Rusiä belän Ğädel Rusiä dirqäläre arasında barır dip kötelä. Ämma oppozitsion törkemnär bu firqälärneñ ikese dä Mäskäw Kremlenä ütä tuğrılıqlı oyışmalar, ä çın köndäşlär çitkä tibärelä dip belderä.
Ämma tänqitläwçelär bu ike töp partiä Berdäm Rusiä belän Ğädel Rusiä arasında saylarlıq ällä ni ayırma yuq, alarnıñ ikese dä Kreml yaqlawı belän eş itä, berse dä Putinnı tänqitlämi dilär.
Tänqitläwçelär yıl axırındağı parlament saylawları häm kiläse yıldağı prezident saylawları şoma ğına ütsen öçen çın oppozitsiä saylawlardan çitläşterelä di.
Bu yäkşämbedä ütäçäk cirle saylawlardan bik küp partiälär texnik säbäplär arqasında çitläşterelde.
Piterbur saylaw komissiäse oppozitsiädäge Yabloko firqäse cıyğan imzalarnıñ unyarım protsentı çın tügel dip Yablokonı isemlegen saylawlarğa kertmi. Saylaw qanunı nigezendä döres cıyılmağan imzalar 10 protsenttan artıq bulmasqa tieş. Yabloko Piterburda şaqtıy populyar firqä häm ğäddättä ul anda 10-20 protsent tawış cıya ide.
Yabloko üz isemlegen saylawlarğa kerü öçen mäxkamägä dä möräcäğät itep qaradı. Firqäneñ vitse prezidentı Sergey Mitroxin "Bez Piterburdağı saylawlarğa boykot iğlan itü turında uylanabız. Ägär mäxkamä Yabloko isemlegen Piterburda saylawğa kertmäsä bez şulay itäçäkbez. Bezneñ isemlek saylawlardan qanunsız räweştä töşerelgän dip isäplibez. Bu oppozitsiägä üz şäxsi säyäsi açuı bulğan gubernator Valentina Matvienko quşuı belän eşlängän" di.
Ämma Üzäk Saylaw komissiäse başlığı Aleksandr Veşnyakov Piterburda Yablokonı saylawlarda citläşterü qararı döres di.
"Bez tikşergännän soñ sezgä mäğlüm qararnı çığardıq. Piterbur saylaw komissiäse qararın ğämäldän çığaru öçen nigez yuq dip isäplibez" di Ve]nyakov.
Başqa qayber töbäklärdä isä saylawlarğa Kommunistlar Firqäse häm Uñ Köçlär Berlege kertelmi. Berniçä urında mäxkamä qararı belän alar saylawlarda qatnaşuğı ireşä aldı.
Qabyer küzätüçelär Mäskäw Kremle bu saylawlar belän parlament häm prezident saylawları aldınnan 2 köçle, üzenä tuğrılıqlı partiäne mäydanğa çığarıp çın oppozitsiäne çitläşterergä teli dip isäpli. Alar fikerençä, kiläse yılda xakimiättän kitärgä tieşle Putin üz urının älegä iğlan itelmägän warisına şoma ğına tapşırırğa cıyına.
Carnegie Üzägeneñ Mäskäwdäge säyäsi küzätüçese Nikolay Petrov "Kreml yağınnan ap-açıq üzgäreş küzätelä. Monı Yabloko, Uñ Köçlär Berlege yäki Kommnustlar partiäse kebek yarım bäysez säyäsi firqälär belän xezmättäşlektän baş tartu dip äytergä bula. Alar belän xezmättäşlekne däwam itü urınına Kreml xäzer üze oyıştırğan häm tulısınça üzenä buysınuçı säyäsi firqälär belän eş itä" di.
Petrov küpçelek illärdä xökümätne xalıq xuplawın alıp parlamentqa kergän säyäsi firqälär tözesä, Rusiädä bu kiresençä xökümät parlamentnı kontroldä totu öçen säyäsi firqälär oyıştıra, säyäsi firqälär saylaw proyektınıñ ber öleşe genä bulıp qala di.
Kreml bu atna axırında ütäçäk cirle saylawlarnıñ da, alda kötelgän ilküläm saylawlarnıñ da irekle häm ğädel buluın wäğdä itte. Ämma tänqitçelär bu yäkşämbedä ütäçäk saylawlar Putinnıñ xakimiätne demokratik räweştä tapşıruğa bik ük tuğrılıqlı bulmawın kürsätä di.
Naif Aqmal


text:
Fälestinlelär, Ğäräp Ligası häm Yewropa Berlege İsrail' parlamentınıñ Gazadağı yähüd bistälären küçerü turındağı qararına ğömümän alğanda xuplaw belderä.
Ämma Yewropa Berlege isemennän çığış yasap Hollandiä tışqı eşlär ministrı Bernard Bot izrail'lelärneñ Gazadan çigenüe kiñräk tınıçlıq planınıñ ber öleşe bulırğa tieş dide.
Ğäräp Ligası general' sekretare Amr Musa xäzer fälestinlelär häm ğäräplär üz mänfäğätläreneñ isäpkä alınuı öçen tırışırğa tieş dide.
Hamas fälestin suğışçan törkeme wäkile Muşir äl-Masri İzrail'neñ çigenü planı Hamasnıñ ciñäçägen kürsätä dide.
İzrail'dä premyer ministr Ariel Şaronnıñ Fälestinlelärdän beryaqlı ayırılu planı xökümät citäkçelegen ikegä bülde. Kiçä Knessettağı tawış birüdän soñ Şaron bu planğa qarşı tawış birgän ministrnı wazıyasınnan töşerde häm 4 ministrnıñ bu plannı referendumğa çığaru täqdimen kire qaqtı. Referendum yaqlı finans ministrı Binyamin Netanyahu xökümättän çigenü belän yanadı.


text:
Möselmannar yäşägän Rusiäneñ här töbägendä Qorban Ğayete tınıç häm matur ğına uzmağan. Tömän şähäreneñ Lenin uramında, elek mäçet bulğan ber yort qarşında bıyıl millättäşlärebez qorban çalıp namaz qıla almağan. Uzğan yıl bu izge ğamälne başqarırğa röxsät birgän yort xucaları, bıyıl qarşı çıqqannar häm tärtip saqlauçılarnı çaqırıp saqlanu çaraların da aldan kürep quyğannar ide. Ğauğa çığuda kem ğayple? Cirle xakimiätneñ iske yortta yäşäwçelärne yaña fatirlarğa küçermäwe häm möselmannarğa elekke mäçet urnın kire birü mäs’äläsen xäl itä almawı arqasında şähär xalqında möselmannarğa qarşı mönäsäbät tua.
Tubıl milli muzeyında yäş rähbärlär-gidlar bäygese uzdı. Seber tatar tarixı, könküreşe turında söylägän mäktäp uquçılarnıñ tatar tele belemen genä tügel , qiäfätenä häm üz üzlären totuğa da iğtibar birelgän.
Nail Alan, Tömän


text:
26 aprel'- Ana tele bäyräme
Tatarstan däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin “Ana tele” köne uñayınnan üzeneñ qotlawın citkerde inde. 4- nçe tapqır ütäçäk bu bäyräm uñayınnan ul: “Respublikadağı tellärne üsterügä yärdäm itü häm anıñ kiläçäge Respublika qanunında çağılış tapqan, ul däwlät xakimiäte orğannarı eşçänlege dairäsenä kerä. Milli mäktäplär häm mäktäpkäçä yäştägelär oyışmalarınıñ çeltäre kiñäyä. Bik küp däresleklär, süzleklär bastırıla”,- dip belderä.
Ana telenä iğtibar citäme? Köndälek tormışıbızda anıñ däräcäse, üz urını barmı? Ğalimcan İbrahimov isemendäge tel, ädäbiät häm sänğät institutınıñ ölkän fänni xezmätkäre, ike tellelek problemaların tikşerüçe ğalimä Zäytünä İsxakova äytüençä, ana telen köndälek tormışıbızda qullanunı qanunıylaştıru üz qulıbızda.
Äytergä kiräk, tellärne saqlaw, tel qanunın tormışqa aşıru yünäleşendä bik küp eşlär başqarıldı. Mine bügen bezneñ başqalabıznıñ milli yöze borçıy. Başqalanıñ milli yöze ul bit üzençälekle arxitektura belän genä bäylänmägän. Tuğan telebezneñ başqala uramnarında äle haman da tieşle urını tabılmadı. Kibet, ofislar isemnärenä, belderü taqtalarına, afişalarğa, kürgäzmä mäğlümatlarınıñ tekstlarına tatarça yazılğan, yäisä ike teldä birelgän yazmalarnı küpme genä oçratırsız ikän? İke teldä birelergä tieş digän taläp qanunda bulsa, bälki wäzğıättä üzgärer ide. Tatar tele üzeneñ tieşle urının tapmağan dip kenä äytergä qala. Bu eşne tieşle başqarıp çığar öçen Mäskäwdän kürsätmä kiräkmi. Ul bezneñ üzebezdän genä tora. Qanunnıñ 20- nçe matdäse belderülärneñ, afişalarnıñ, başqa kürgäzmä mäğlümätlärneñ tekstları Tatarstan respublikası däwlät tellärendä, şularnıñ berärsendä, yäisä şulay uq başqa tellärdä yazıla digän ul. Läkin bu qanun tatar telendä bulırğa tieş digän fikerne alğa sörmi.
Qanunnıñ 20- nçe matdäse belderülärneñ, afişalarnıñ, başqa kürgäzmä mäğlümätlärneñ tekstları Tatarstan respublikası däwlät tellärendä, şularnıñ berärsendä, yäisä şulay uq başqa tellärdä yazıla digän ul. Läkin bu qanun tatar telendä bulırğa tieş digän fikerne alğa sörmi.“Ana tele” bäyräme 25-nçe aprel'dä ük başlandı disäñ dä bula. Yazuçılar, icat ähelläre Tuqay- Qırlayğa barıp qayttı. Töp çaralar 26-sında bulaçaq, di Tatarstan yazuçılar berlege räiseneñ berençe urınbasarı Älfät Zakircanov.
İrtänge yaqta Ğ abdulla Tuqaynıñ Tuqay mäydanındağı häykäle yanında çäçäk salu tantanası bulaçaq. Köndezge säğät berdä opera häm balet teatrı artında İrek mäydanında Ğabdulla Tuqaynıñ häykäle yanında Şiğer bäyräme. 2007 yıl öçen Ğabdulla Tuqay büläge lawreatlarınıñ sälämen häm alarnıñ süzlären çığışların tıñlayaçaqbız. Alar: berse şağyır, prozaik, Däwlät şurası deputatı Razil Wäliev; ikençese Tatarstannıñ kompozitorlar berlege räise Räşit Kälimullin; öçençese- Tuqay icatı buyınça skul'ptura äsärläre yasağan Rada Niğmätullina citäkçelegendäge törkem. Kiçke yaqta Ğ. Qamal isemendäge Tatar däwlät akademiä teatrı yanındağı mäydanda “Tuğan tel” kiçäse bulaçaq.
26- sı könne töştän soñ “Min tatarça söyläşäm” dip yazılğan futbolka kigän yäşlär Qazan şähäreneñ Bauman uramın tutıraçaq, dip xäbär itte Bötendönya tatar yäşläre forumı räise İlşat Säetov. Alar “Üzebez- yaña buın xäräkäte” belän bergä “Ana tele” bäyräme uñayınnan zur çara ütkärergä cıyına.
Aktivistlar märkäzebez üzägendä yöriäçäk. Bezneñ keçkenä mini afişalar bar. Alar şularnı tarataçaq. Aksiä uzğan waqıtta alar keşelärdän soraşaçaqlar. “Sez tatarça beläsezme?” dip. Ägär alar söyläşsä, kükräk işäräsen, yäisä şuşı logotip belän nakleykalar bar. Şularnı biräçäklär. Ägär alar söyläşmäsä süzlek biräbez. “Min tatarça söyläşäm” çarası Bauman häm Universitet uramnarı kiseleşendä uzaçaq. Uzğan yıl berençe tapqır yäşlär ütkärgän bu çarada 2000-läp keşe qatnaşqan bulğan. Bıyıl isä, yäşlär aldan uq eşkä kereşep, mäktäplär arasında “Min tatarça söyläşäm” dip isemlängän bäyge dä iğlan itkännär. Bu bäygegä üzläre teläp 20- läp mäktäp quşılğan. Ciñüçelär pänceşämbe, köndezge 3-tä başlanaçaq şuşı akciyä waqıtında iğlan iteläçäk.
Nail Alan


text:
"Sabantuy"ğa – 80 yäş
Oktäber ayında Qazan däwlät universitetınıñ tatar studentları gäzite “Täräzä”gä 1 yäş tuldı. Ämma anı küplär belmi, çönki anı studentlar üzläre çığara. Yaña sanda Liliä Ğibadullina, Yoldız Miñnullina, Aysılu İmamieva, Aydar Camaliev h.b. yäş talantlarnıñ äsärläre basılğan. Ä menä “Sabantuy”ğa – 80 yäş. Äye, balalar häm üsmerlär gäzite bulğan, yaratqan “Sabantuyı”bız dönya kürä başlawğa tögäl sigez distä yıl ütep kitkän.
1924 yılnıñ 10 oktäberendä “Sabantuy” “Yäş leninçı” iseme belän basıla başlıy. Tirajı 1,5 meñ bula. Şähit Şammazov balalar basmasınıñ berençe möxärrirläre. Baştağı yıllarnı Musa Cälil, Abdulla Aliş, Fatix Kärim, Ämirxan Yeniki, soñraq Möxämmät Sadri, Zäki Nuri, Mäxmüt Xösäyen kebek yazuçılarnıñ tormış yulı “Yäş leninçı” belän turıdan-turı bäylänä. 1930 yılda Fatix Kärim gäzitneñ cawaplı särqәtibe bula, 1934 tä Abdulla Aliş gazeta qarşında ädäbi tügäräk oyıştıra. Xäyer, qaysı ğına yazuçı, qaysı ğına şağir berençe adımnarın “Yäş leninçı”dan başlap kitmäde ikän? Şul uq Şäwkät Gәliev, İldar Yuzeev, Robert Miñnullin, Zölfät, Mödärris Äğlämov h.b. kürenekle yazuçılarnı alsaq...
İr-at yazuçılarnıñ frontqa kitüe säbäple, 1941 yılnıñ 8 iyülendä gäzitneñ soñğı sanı basıla. Küräseñ, balalar ädäbiätendә xatın-qız yazuçılar bulmağan. Barı un yıldan soñ ğına “Sabantuy” yañadan eşläp kitä. 70 nçe yıllarda anıñ tirajı 105 meñgä qәdär citä xätta. 1980 yılda Bötensoyuz külämendä iñ yaxşı balalar basması dip tabıla häm berençe urınğa çığa.
“Yäş leninçı” 1990 yılda “Sabantuy” dip üzgärtelä. İseme alışınsa da, ciseme şul uq qala. Ğailädä balalar öçen iñ yaxşı tärbiäçe bula ul. 1998 yılda “Sabantuy”, balalar ädäbiäte ölkäsendäge eşçänlege öçen Abdulla Aliş premiäsenä dä layıq bula.
Ni qızğanıç, bügen, başqa tatar basmaları kebek ük, “Sabantuy”nıñ da tirajı çamalıraq. Televizor, komp'yuter ekranına berekkän balanı, annan yolqıp alıp, gäzit uqırğa utırtu bik ciñel tügel. Atnağa ber qabat sigez bitle, tösle itep dönyağa çığa torğan “Sabantuy” här ğailädä qәderle qunaq bulırlıq.
Çärşämbe könne, 20 oktäberdä “Sabantuy”nıñ 80 yıllığına bağışlanğan kiçä “Piramida” küñel açu kompleksında uzaçaq. Programması älegä ser. Şunısı bilgele: ssenariynı küp yıllar “Sabantuy” belän xezmättäşlek itkän yazuçı Barlas Kamalovnıñ ulı Röstäm Kamalov tözegän.
Lenar Şäyex, Qazan.


text:
Qazanda şähit kitkän ata-babalarıbıznı iskä alalar
12 oktäberdä Qazan xanlığın yawlap aluğa näq 452 yıl tuldı. Bu könne Söyembikä manarı yanında ber törkem zıyalılarnıñ doğa uquınnan başqa da qayber çaralar ütte. Tuqay muzeyında Xudyakov uqularınıñ näq şul könne oyıştıru oçraqlı tügel. Şulay uq sişämbe könne Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı 1552 yılda Qazannı yaqlap häläk buluçılarnı iskä alu könenä bağışlap Tügäräk östäl utırışı ütkärgän, dip xäbär itä İntertat.ru elektron gazetası. Utırış qabul itkän möräcäğättä şundıy süzlär bar.
Tatar xalqınıñ tarixı dramatik borılışlardan häm faciğäle xällärdän tora. Tatar däwläteneñ – Qazan xanlığınıñ bäysezlegen yuğaltuğa 452 yıl uzdı. Qäderle watandaşlar! Bez xalqıbıznıñ tarixi xäterenä ütkän zamandağı üpkäläwlärne uyatu häm yämsez xislärne qabızu öçen möräcäğät itmibez, çönki tarixnı qaytarıp bulmayaçağın yaxşı añlıybız. Här xalıqnıñ üz ütkänenä genä tügel, kiläçägenä dä ışanası kilä. Bezneñ ata-babalarıbız kiläçäk buınnar yäşäsen öçen ğömerlären dä qızğanmağannar. Şuña kürä alarnı iskä alu, ruxlarına doğa qılu bezneñ öçen iñ izge eşlärneñ berse bulıp tora
Xalqıbız küp qan tükte, zur yuğaltular häm baytaq awırlıqlar kiçerde, mısqıl itelde, läkin xätta iñ qıyın waqıtlarda da üzeneñ ütkäne turında xäteren yuğaltmadı häm yaqtı kiläçäkkä ömeten özmäde. 14 yıl elek Tatarstannıñ däwlät suverenitetı turında Deklaratsiä qabul itelgäç şuşı matur xıyal qanatları yärdämendä ul tübännän yuğarığa kütärelä başladı.
Qızğanıç, törle säbäplär arqasında teläklärneñ barısı da tormışqa aşırılmadı. Şuña qaramastan, tatar xalqınıñ däwlätçelege saqlana. Tatarstannıñ üz Konstitutsiäse, möstäqillekneñ başqa atributları bar. Tatarlar san buyınça ildä ikençe urında tora. Millätebezneñ sälämät köçläre, xalqıbıznıñ iñ äybät ulları häm qızları küñel töşenkelegenä birelmäde. Alar qısuğa, islam radikalizmında urınsız ğäyepläwgä qarşı ayıq aqıl häm sabırlıq belän yäşäwne, igelekle xezmätne ürnäk itep quyalar, milli mäs’älälärne ezlekle xäl itälär, bezneñ küpetnik häm küpkonfessional' cämğiättä törle etnoslar arasında tolerant mönäsäbätlär urnaştıralar. Bezgä bügenge Rossiäneñ qatlawlı wazğiätendä federativ mönäsäbätlär tözergä turı kilä.
Terrorçılıqqa qarşı köräşne barı tik qatı tärtip kertügä häm köç çaralarına ğına qaytarıp qaldırırğa yaramıy, dip sanıy “Tügäräk östäl”dä qatnaşuçılar. İñ elek iğtibarnı konfliktlı mäs’älälärne häryaqlap uylap säyäsi çişü yulların ezläwgä yünältergä kiräk. Bu eştä aqıllılıqnı, çama xisen häm däräcäne, ğomumkeşelek qimmätlären häm ilebezneñ demokratik üseş yulın küz alması kebek saqlaw möhim.
Qızğanıç, läkin soñğı waqıtta Rossiäneñ massaküläm mäğlümat çaralarında Tatarstanda wahhabçılar fetnäse turında yalğan mäqälälär, uydırma xäbärlär basılıp çıqtı, kemnärder mädräsälärneñ ğadi şäkertlärennän qurqınıç terrorçılar yasarğa tırışa, ä tatar xalqındağı traditsion islam dine mäğrifät, keşeleklelek häm alğa baru ideallarına härçaq yöz tota. Şuña kürä Tatarstandağı islam dine xaqında qayber radikal säyäsätçelärneñ häm jurnalistlarnıñ bügenge wazğiätne beryaqlı yaqtırtuları tatarlarnıñ tarixın häm ğöref-ğadätlären belmäwdän kilä, häm monıñ çınbarlıq belän bernindi urtaqlığı yuq. Bolar hämmäse dä xalıqlar arasında ışanmawçanlıq häm doşmanlıq orlıqları çäçä.
Qäderle watandaşlar! Bez xalqıbıznıñ tarixi xäterenä ütkän zamandağı üpkäläwlärne uyatu häm yämsez xislärne qabızu öçen möräcäğät itmibez, çönki tarixnı qaytarıp bulmayaçağın yaxşı añlıybız. Här xalıqnıñ üz ütkänenä genä tügel, kiläçägenä dä ışanası kilä. Bezneñ ata-babalarıbız kiläçäk buınnar yäşäsen öçen ğömerlären dä qızğanmağannar. Şuña kürä alarnı iskä alu, ruxlarına doğa qılu bezneñ öçen iñ izge eşlärneñ berse bulıp tora
Bu Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ 1552 yılda Qazannı yaqlap häläk buluçılarnı iskä alu könenä bağışlap ütkärgän Tügäräk östäl utırışında qabul itkän möräcäğät ide.
Rimzil Wäli


text:
Tönyaq Korea çınlap ta atom qorallarına iäme?
İrannıñ atom programması turında ığı zığı barğanda Tönyaq Korea kiçä atom qoralına iä buluın häm xalıqara söyläşülärdän çigenüen beyan itte. Dönya tizlektä belderüne xökem itep räsmilärne diplomatik tırışlıqnı däwam itergä çaqırdı.Tönyaq Korea atom qoralına iäme yuqmı digän bilgesezlek borçılunı arttıra.
Rumsfeld(audio)
Qayber illärneñ küzläw oyışmaları T.Koreanıñ atom qoralına iä buluın belderä. T:Korea üze bar dip äytä, bälkim dä bardır.Min moñı ber niçek tä raslıy alamim, çönki min belmim.
Ütkändä AQŞ Pxenyang ber yäki ike andıy qoralğa iä digän ide.Ämma bu tasdıyqlanmadı.Kiçäge belderü dönyanı şaqqatırsa da, Pxenyang elek tä andıy qoralları bar dip işarä itkän ide . Ämma kiçäge kebek açıq belderü bulğanı yuq ide. Annan başqa Pxenyang altılı söyläşülärgä qatnaşmayaçağın beyan itte. İke Korea, Rusiä, Yaponiä häm Qıtay Pxenyannı aton qoralları programmasınnan wazkiçerergä tırışa. T.Korea tışqı eşlär ministırlığınıñ kiçäge belderüendä G.Bushnıñ Koreanı zolım nığıtması dip atauı da telgä alına häm şunlıqtan söyläşülärgä qatnaşu öçen säbäp yuq dielä. Xalıqara Atom Agentlığı süzçese Mark Gwozdecky Radiobıznıñ farsı bülegenä agetlıqnıñ tikşerüçeläre ike yıl T.Koreada bulğanı yuq ,bez belderüne raslıy almıybız dip äytkän
Gwozdesky (audio)
Bez alarnıñ uran madänenä iä buluın häm plutonnı ayıra alğanın beläbez.Annan başqa alar raketaları buluın da kürsätte.Bolarnıñ hämmäsen bergä quşqaç T.Korea bezneñ öçen zur borçılu bulıp tora.
Qayber analitiklar belderü bälkim dä buş süz , safsata di. T.Korea altılı söyläşülärdä pozitsiäsen yaxşırtu öçen genä şulay dip äytkän Alar T.Korea älegäçä atom qoralına sınau ütkärergä tieş ide , anıñ ütkärmäwe andıy qoralğa iä bulmawına işarä itä dip söyli .AQŞ Wisconsinda urnaşqan Atom Qoralın Kontrol Proyektı direktorı
Gary Mihollin (audio)
T.Koreanıñ atom qoralı bar, bezneñ belän söyläşergä telämi digän belderüe,minemçä bezneñ iqtibarnı cälep itü tırışlığı. Alar bezdän aqça alırğa tırışa, birmäsäk, älbättä bez alar tağı nişliäçäk dip borçılaçaqbız – alar bez telämägän keşelärgä misal öçen terrorçılarğa qoral sata ala. Bez älegä monıñ öçen borçılırğa tieş.
Niçek kenä bulmasın Pxenyangnıñ kiçäge belderüe böten Dönyada diärlek zur tınıçsızlıqqa säbäp buldı . xalıqara cämäğäötçelek Pxenyangnı söyläşülär östälenä qaytırğa çaqıra. Könyaq Korea ayruça borçılu belderde tışqı eşlär ministırı Ban Kİ-Moon Waşingtonnan ,bez T.Koreanıñ atom qoralına iä buluına çıdamlıq kürsätä almıybız.Anı atom programmasınnan wazkiçergä häm xalıqara inspeksiälärgä röxsät itergä çaqırdı .AQŞ däwlät departamentı süzçese Adam Ereli mäsälägä tınıç xäl çarası tabu bezneñ pozitsiä bulıp tora dip äytep altılı söyläşergä qaytırğa kiñäş itte. T.Koreanıñ berektäşe Qıtay anı söyläşülärgä qaytırğa öndäsä dä Pxenyang belderüe Peking öçen bigräk tä qıyın xäl bulıp tora. AQŞlarında qayber basmalar Bush administratsiäseneñ T.Koreanı xökem itü häm ber yk waqıtta anıñ belän küp yaqlı söyläşülär alıp baru strategiäsä iqtibar cälep itte . färidä xämit


text: Berlin, Berlin, Tähran. Bügen bäyän itelgän äñgämäsendä İran tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi, Tähran Quşma Ştatlarnıñ köçle basımına qaramastan, üzendäge atom tikşerenüläre programmasınnan waz kiçmiyäçäk dip belderä. Bügen Germaniäneñ Der Spiegel jurnalında dönya kürgän şul äñgämäsendä Xarazi, Amerikanıñ qarşılığı bulsa da İrannıñ tınıç maqsatlarda atom-töş texnologiälären täräqqi itterü xoquqı bar digän qaraş äytä, häm şunda uq Tähranda atom qoralına iä bulu teläge yuq dip belderä. Ul şulay uq, amerikan yağınıñ İran üzendä äl-Qai''dä suğışçılarına sıyınu birä digän ğäyepläwlären dä kire qağa. Waşington kiçä, Tährannıñ atomnı tınıç maqsatlarda ğına qullanuwın buldıru maqsatında üzeneñ dä Rusiä belän bergä İrandağı Buşer atom stansiäsen tözü eşenä quşılu ixtimalın kire qaqtı.


text: Qazannıñ cide rayonında ütkän Sabantuyları turında şimbä könne Aqqoş küle häm Qayınlıqtan birelgän reportajlarnı “Azatlıq” radiosı yañğıratqan ide. Şuña östäp, Sabantuyı ütkärelgän säğätlärdä yañğırnıñ tuqtalıp toruı, annarı yañadan şawlap yawa başlağanın äytergä bula. Bıyılğı Sabantuyı, möğayın, Qazannıñ başqa yıldağı Sabantuylarınnan da şäbräk ütkänder. Qatnaşuçılarnıñ sanı, çaralarnıñ küplege buyınça xäzer Sabantuyı urısın, tatarın, başqa millätlärne cälep itärlek, qızıqlı sänğät, sport, sıylanu, küñel açu buyınça berqayda da oçramıy torğan ber cıyın bulıp kitte. Qayınlıqta ütkän iñ zur Sabantuyında çatırlar östendä UNESCO tamğası yıraqtan kürenep tora ide. Köz köne şuşı xalıqara oyışma Sabantuyın matdi bulmağan ruxi miras şedevrı bularaq raslap, maxsus isemlekkä kertelü mäs’äläsen qarıy. Bu tatar, başqort häm başqa millätlärneñ milli mädäniäten kürsätü, törki xalıqlarnı tuplaw, alarnıñ abruyın kütärü öçen yaña mömkinleklär açaçaq.


text:
Britaniä xakimiätläre Britaniädä säyäsi sıyınu alğan Çeçen ğisyançıları wäkile Äxmät Zakayevnıñ öyenä kiçä ut törtkännär dip belderde. Britanäneñ tışqı eşlär idaräse ut törtü turındağı xäbärne raslasa da bernindi täfsilleräk mäğlümät yäki añlatma birmi.
Politisä wäkile Reuters xäbär agentlığına Zakayev yortınıñ kereşenä zur bulmağan zıyan kilgän ämma sälamätlegenä bernindi zıyan da yuq digän. Älegä xäbärçelär Zakaevnıñ üze belän elemtägä kerä almıy. Rusiäneñ yäşeren xezmätläre wäkile Boris Labusov İnterfaks agentlığına bezneñ moña ber qatnaşıbız da yuq dip belderde.
Bıyıl Qatarda Rusiäneñ ike agentı maşinasında bomba şartlatıp elekke Çeçen citäkçese Zelimxan Yandarbievnı üterüdä ğäyeple dip tabıldı.


text: Venada Yewropa Şurası häm İran wäkilläreneñ İran atom programması tiräsendäge söyläşüläre näticäsez tämamlandı. Bu oçraşu 6 martta xalıqara atom energiase idaräsendä ütäçäk kiñäşmä aldınnan ütkärelgän soñğı soyläşülär ide. Yewropa diplomatları tağın ber märtäbä İrannan xalıqara cämäğätçelektä borçu uyatqan urannı bayıtu eşlären tuqtatunı telägän idelär. İrannıñ bu mäsälägä bağışlanğan dokumentları Berläşkän millätlär oyışmasınınñ iminlek şurasına tapşırılırğa tieş. Bu atnada Mäskäwdä tögällängän Rusiä belän İran arasındağı söyläşülär dä näticä birmägän ide.


text:
Tärbiägä bala alğan ğailälärgä xezmät xaqı tülänä
Brifingta qatnaşqan Tatarstan Däwlät Sovetınıñ sotsial' säyäsät buyınça komitet räise Çıñğız Mäxmütov häm respublika Mäğärif ministrlıysınnan Nadejda Bıyçkova berençe çiratta balanı tärbiägä alğan ğailä belän balanı ullıqqa yäki qızlıqqa alğan ğailäne butamasqa kiräk dip belderde. Çönki balanı tärbiägä alğan ğailägä däwlät ay sayın xezmät xaqı tüläp tora, ä ullıqqa –qızlıqqa alğan balalar inde bu ğailäneke bulıp sanala.
2004 yılnıñ 1 aprelendä “Balanı tärbiägä alğan ata-analarğa tüläw häm taşlamalar buldıru" xaqındağı Tatarstan qanunı qabul itelgän ide. Anıñ nigezendä 2004 yılnı byudjettan 4 millionnan kübräk aqça qaralsa, bıyıl 19 millionnan kübräk bülengän., Mäktäpkäçä yäştäge balanı tärbiägä alğan ğailägä ay sayın - 1 meñ 800, ä mäktäp yäşendägegä - 2 meñ 300 tülänep tora. Nadejda Bıyçkova beldergänçä balalar yortında här balağa ayına 8 meñ sum aqça kitä. Dimäk bu däwlätkä faydalı bulıp çığa. Ämma ğailägä bilgelängändä berençe çiratta balanıñ fikere iskä alınuın äytte Çıñğı Mäxmütov. Şuña bala yal könnärendä, kanikul waqıtlarında älege ğailädä küpmeder yäşäp qarıy, oşasa inde ğailä belän şartnamä tözelä. Äytergä ğailälärärdä yäşärgä telämägän balalar da oçrıy ikän. Balalar yortın yaqınraq kürgännäre dä bar. Şulay uq brifingta balalarnı ullıqqa häm qızlıqqa çit il ğailäläre aluı turında da süz buldı. Mäğärif ministrlığı wäkile Rusiäneñ başqa töbäkläre belän çağıştırğanda Tatarstan bu kürsätkeç bik tübän dide. Ber yılda 90HaH artıq balanı çit il ğailäse ullıqqa-qızlıqqa alğan. Amerika Quşma Ştatları belän İspaniä ğailäläre alğan bezneñ balalarnı. Şulay uq balalarnı tärbiägä alırğa sorap Tatarstanğa Rusiä töbäklärennän dä kilälär ikän. “Berençe çiratta monıñ säbäbe - tatar millätennän bulğan balanı alu teläge tora” dide Nadejda Bıyçkova. Ul Mari El'dän tatar balasın alırğa kilgän ğailäne misal itep kiterde. Ğomumän balanı tärbiägä alırğa telägän ğailä ğariza tutırğanda nindi millät, nindi dindä bulğan balanı alırğa telägänen yazarğa tieş.
Tatarstannıñ barlığı 41 rayonında tärbiägä bala alğan ğailälär bar. Ayıruça Aznaqay rayonında bu kürsätkeç zur. Biredä xakimiät başlığı andıy ğailälär öçen östämä taşlamalar da buldırğan. Kiläçäktä bu izge eşkä başqa xakimiät başlıqları da quşılır digän ömet belderde çığış yasawçılar.
Landış Xarrasova


text: Nikosia. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ general’ sekretare Kofi Annan bügen Kiprğa kilde, anda ul utrawnıñ törek häm grek yağı citäkçelärenä, Kiprnı berläşterü planın täqdir itäçäk. Anıñ süzlärençä, bar dönya cämäğätçelege Kipr nizağına çişeleş tabuğa ömetlänä. “Min Kiprğa şunı äytergä kildem, bar dönya cämäğätçelege, şul xätle kiçekterelep kilgän Kipr çişeleşeneñ nihayät ireşelüwenä ömetlänä häm doğalar uqıp tora. Işanam ki, östäldäge täqdim ğädel wä çama belän äzerlängän häm çişeleş ike yaqqa da zur fayda ğına kiteräçäk” di Kofi Annan. Bügen ul utrawnıñ grek wä törek citäkçeläre belän ayırım-ayırım oçraşa, irtägä isä alarnıñ BMO planı turındağı söyläşülärne bergäläşep ütkärüwe qaralğan. İke yaqnıñ da Annan täqdim itkän planğa üz qarşılıqları bar. Kipr törekläre citäkçese Räüf Denktaş utrawnıñ tönyağındağı törek öleşen xalıqara däräcädä tanunı taläp itä.


text: İran xäkimiätläre, alar atom programması tiräsendäge qarşılıqlar turında söyläşülärgä äzer, tik ber şart belän, ul da bulsa, mäsälä Xalıqara atom energiase idaräsendä qaralırğa tieş dip belderde.İrannıñ milli iminlek şurası citäkçese Ali Laridcani bu xaqta bolay dide: “Bezneñ programma açıq. İran atom eşkärtülären tuqtatmıy, atom yağulığın eşläp çığarunı däwam itäçäk. Bez teläsä qaysı il häm xalıqara atom energiase idaräse belän dä söyläşülärgä äzer. Tik ul söyläşülär basım astında bulmasqa tieş”, dide Ali Laridcani.İrannıñ atom qorılmalarında yañadan tikşerülärne yänä Xalıqara atom energiase idaräse ütkärergä digän täğdimne, AQŞ kire qaqqan ide.


text: İran Tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi uzğan atna Ğiraqta yuqqa çıqqan İran diplomatı Färidun Cahani "isän, anıñ xäle yaxşı" dip belderde. Cahani üzğan çärşämbedä Karbalada İran konsulatı açarğa barğanda yuqqa çıqqan ide. Xarazi Cahaninıñ xäzer qayda buluın äytmäde, läkin "anıñ mäsäläsendä daimi eşlibez" dide. Yäkşämbedä üzen Ğiraqnıñ İslam Armiäse dip tanıtqan ber törkem Cahaninı Ğiraqta mäshäb-ara ızğış quptaruda ğäyepläp, totıq itep alğan ide. Alar anıñ öçen ber taläp tä quymadı, läkin İrannı Ğiraqnıñ eçke eşlärenä tıqşınmasqa çaqırdı.


text:
Foto: aBTopдiki
Qarağandıda soñğı waqıttarı ıstıq sw qubırınıñ şümeginen ağatın swdan qolqanı qabatın sasıq ïis şığatın boldı. Bastapqıda qalanıñ key`bir awdandarında bolğan jağımsız ïis endi barlıq qarağandılıqtardıñ mazasın ketirwde, dep xabarlay`dı Baq.kz agenttiginiñ Qarağandıdağı tilşisi.
«Soñğı eki aptada ıstıq swdı qoldanw mümkin bolmay` otır. Sw jılıtqış qurılğı satıp alıp, swıq swdı ısıtıp qoldanwğa mäjbürmiz», - dey`di 18-şağın awdanınıñ turğını Jamïlya Asılbekova.
Bastapqıda jağımsız ïiske män bermegen turğındar endi qalanı ıstıq swmen qamtamasız etetin «Teplotranzït Qarağandı» JŞS-ge şağım ay`tıp, xabarlasa bastağan.
«Istıq swdıñ ïsi qattı sasıq. Tipti qoldanw mümkin emes. Qarağandıda turğanıma 5 jıldan astı, munday` jağday` birinşi ret bolıp tur. Jılıtw mawsımı bastalğan waqıtta ıstıq swda birneşe kün jağımsız ïis bolatın. Biraq, däl osınday` sasıq emes. Qalanı ıstıq swmen qamtamasız etetin «Teplotranzït Qarağandığa» telefon soqqanbız. Mardımdı jawap ala almadıq», - dey`di qala turğındarı.
«Teplotranzït Qarağandı» JŞS-i qarağandılıqtardı alañdatqan mäselege bay`lanıstı mınanday` mälimdeme jasadı.
«Biz sırttağı awa temperatwrasın kenetten tömendep ketwine bay`lanıstı jelilik sw temperatwrasın 100 °S-qa kötergen bolatınbız. Osıdan key`in ıstıq swdan jağımsız ïister şığatındığın ay`tıp turğındar xabarlasa bastadı. Bizdiñ xïmïyalıq zertxanada jasalatın kündelikti saraptamadan TÉC-1, TÉC-3 jılw közderinde atalğan eskertpeler anıqtalğan joq. Sondıqtan da qalanıñ ärtürli awdandarınan ıstıq sw äkelip, saraptama jasadıq. Istıq swdıñ temperatwrası 100 gradwstan artıq. Yağnï sw qattı ısıtılğan. Munday` swda qosımşa fïzïkalıq, xïmïyalıq procester jürwi mümkin. Bizdiñ qalada swmen jabdıqtaw aşıq türde, yağnï üy`degi şümekten ağatın ıstıq sw men batareyadağı sw birdey` bolğandıqtan ıstıq sw jılw radïatorınnıñ işki jağın belsendi şaya bastay`dı. Al päterlerdegi jılw radïatorında eski sw irkilip qalğan jerler boladı. Osı irkilgen swdağı bakterïyalar belsendiligi äserinen jağımsız ïis pay`da boladı», - dey`di zertxana meñgerwşi Lyubovʹ Novoselova.
«Teplotranzït Qarağandı» kompanïyası qızmetkerleriniñ ay`twınşa, atalğan bakterïyalar müldem qawipsiz. Olar jağımsız ïisten basqa qolay`sızdıq twdırmay`dı.
Swretter avtordiki


text:
Başqortostandıñ täbiğätte haqlaw buyınsa rayon-ara prokuraturahı ber-nisä eşte mäxkämägä tapşırğan. Ular haqlanğan hıu bilämälärendä yorttar halıusılarźı ğäyepläy. Prokuratura mäxkämä ularźıñ yorttarın hütterer tip ömötlänä. Tikşereüźär barışında küreneüyınsä, Sangaz şirqäte Şişmä rayonındağı Ärey awılı bilämälärendä, Tärän kül yarı buyında yal iteü urını töźögän. Şirqät kül buyında üź beldegenä, yäğni röxsäthyıź 3 yort töźögän bulğan. Xakimiät menän kileşmäyensä, Qarman hıuhaqlağısı yarında töźölgän 3 kottejdı la oşo yäźmış kötä. Sönki qanuníät buyınsa bınday töźölöştär röxsät itelmäy, ular hütelergä teyeş.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Tatarstannıñ «Yaña ğasır» kanalı Neftekamada nigä kürsätmi?
«Tatarstan yäşläre» gäzite, şuşı könnärdä «Menä siña süz irege» digän mäqälä bastırıp çığardı. Gäzit, Başqortstandağı Neftekama şähärendä, «Yaña ğasır» kanalınıñ kabel televideniesennän özelüen xäbär itte. Neftekama şähärendäge «Kiçke Neftekamskiy» xoquq yaqlaw gäzite wäkile Mirzahit Niğmatullin wäzğiätne bolay añlatıp birde. Neftekama şähärendäge millättäşlärebez «Yaña ğasır» sputnik kanalın, kabel televideniese aşa, östämä 24 sum tüläp qarap torğan. Ämma, küptän tügel, elemtä ölkäsendä küzätçelek belän şöğellänüçe federal oyışma , «Rossvyaznadzor» qararı belän, «Yaña ğasır»nıñ tapşıruları kabel televidenie çeltärennän ayırılğan. «Yaña ğasır» kanalın sünderep quyu ğämäle inde ikençe tapqır başqarıla. Berençe tapqır, bu, Başqortstan Prezidentı saylaw aldı kompaniäse waqıtında bulğan. Bu yulı ayırılu Neftekamada ütä torğan başqort qorıltayı belän ber uq waqıtqa turı kilgän. Qorıltay 30 martta bulası ide. Neftekama şähäre çeltärläre kabel televideniegä küçerelgäç, qarawçılar, şuşı şirkätkä bäyle bulıp qaldı di, Mirzahit Niğmätullin. Älege kabel televideniese aşa, federal rusiä kanalları häm «BST» tapşırıla. Moña qädär, şuşı kanallar arasına «Yaña ğasır» da bulğan. Tatarlar küpçelekne täşkil itkän Neftekama şähäre xalqı, yaratıp qarağan kanalnı yuğaltunı awır kiçerä. Tatar oyışmaları protest beldergän. «Tatarstan yäşläre» gäzite, qarşılıq belderüçe xatqa 800 keşeneñ imzası quyıluın xäbär itte. Saylawçılarnıñ mänfäğätlären yaqlarğa teläp, cirle deputatlar da, şähär şurası utırışlarında bu mäs’äläne quyğan bulğan. «Kiçke Neftkamskiy» gäzite wäkile Mirzahit Niğmätullin, şähär deputatları 1 ay eçendä kanalnı kire qabızırğa digän qararnı qabul itkän ide, inde ber ay ütte, ber närsä dä üzgärmäde, dip xäbär itte. Mirzahit Niğmätullin xäbär itkänçä, bu temanı yaqtırtılğan öçen, «Kiçke Neftekamaskiy» häm «Argumentı i Faktı Başqrotostana» gäzitenä qarata şeltä belderelgän. Neftekama şähäre minisipal berämlege başlığı belän matbuğat oçraşuında äytelgän bu süzlär. Räsmi xakimiätläreneñ bu mäs’älägä qaraşı şundıy: alar telägän keşelärgä, iärçen tälinkäsen quydırıp, «Yaña Ğasır»nı şulay qararğa täqdim itä. Kanalnı sünderü, räsmi töstä, Tatarstan kanalınıñ kabel çeltärgä kerer öçen räsmi röxsätläre bulmawı belän añlatıla. «Yaña ğasır» TV kanalı citäkçese urınbasarı Vladimir Matveyev, bezneñ sorawğa, Neftekamskiy kabel televizion çeltäre belän kileşü tözep eşlägän idek, xäzer «Yaña ğasır» kanalı, litsenziä bulmaw säbäple sünderelgän, dide. Vladimir Matveyev äytkänçä, xäzer «Yaña ğasır» kanalı şuşı şähärneñ kabel çeltärenä kerer öçen Mäskäwdän räsmi röxsät alırğa cıyına. Vladimir Matvyeyev äytkänçä, «Yaña ğasır»nıñ, Rusiä cirendä tapşırıluı turında 70läp kileşüe bar. Alarnıñ 5se Başqortostannıñ törle şähärendäge şirkätlär belän tözelgän bulğan. Xäzer, şuşı 5 urında da xällär üzgärgän, alarda «Yaña ğasır» kanalı sünderelgän. Räsmi röxsätne alır öçen, cirle kabel kanalnıñ rizalığı, «Rossvyaznadzor» oyışmasınıñ qararı kiräk. Räsmi käğäzlär kilep citkänçe, yartı yıllap waqıt ütärgä mömkin, di Vladimir Matveyev.
Bikä Timerova.


text: Çeçnyänıñ Kurçaloy, Gudermes, Nojoy Yurt häm Vedeno rayonnnarında Rusiä ğäskärläre çeçen suğışçılarınıñ küp sanlı törkemnären ezläwne däwam itä. Räsmi mäğlümätkä qarağanda 8 qorallı çeçen suğışçısı üterelgän. Rusiä yağınnan yuğaltular turında xäbär yuq. Radiobız xäbärçese mäğlümätlärenä qarağanda Groznıynıñ Oktäber rayonında bügen fugas şartlawınnan cirle komendaturanıñ 4 wäkile zıyan kürgän. Berse hälaq bulğan. Öçese xastaxänägä salınğan. Groznıy yanındağı Çernoreçie awılı yanında maxsus operatsiä waqıtında qır qomandirı Aslan Zabaev üterelgän.


text:
Saddam Xösäyen östennän tizdän xökem protsesı başlanaçaq
Ğıraqta suğış cinayätlären tikşerüçe mäxsus mäxkämä yäkşämbe könne ilneñ eleke citäkçese Saddam Xösäin häm tağı 3 şäxes östennän yaqın arada xökem protsesı başlatılaçaq dip belderde. Äytep kitkän şäxeslär 1982-nçe yılda Duceyl awılında 145 keşene üterü eşen oyıştıruda ğäyeplänä.Bu Saddam cinayätläreneñ in qanlısı bulmasa da , xoquq belgeçläre küpkä kübräk qorbannar bulğan başqa insidentlarğa qarağanda monısı ciñeleräk dip äytä. Duceyl cinayäten räsmi dokumentlardan tikşerü mömkin, şaxitlärneñ şäxadäte inde mäxkämägä mäğlüm . Protesess sinteber urtalarında başlanır dip kötelä
Cevhi(audio)
Ğıraq xalqı häm eleke rejim qorbannarı öçen mäxsus mäxkämäneñ tikşerü törkeme, 150dän artıq keşe üterelgän häm legal bulmağan räweştä küp kenä ğailälärneñ qulğa alınğan Duceil awılında eşlängän cinayätlärne tikşerü eşläreneñ tämamlanğanın iğlan itä.
Raid Cevhi belderüenä kürä Saddam Xösäin belän bergä bu mäsälädä anıñ ügi tuğanı ,Ğıraqnıñ eleke küzläw idaräse başlığı barzan al-Tikriti eleke premyer urınbasarı Taha Yasin Ramadan, Saddamnıñ inqilap mäxkämäse baş xakime Awad Hamad al Bander ğäyeblänä.
1982nçe yılda başlıça şığılar yäşägän Duceyl awılında Saddamğa atentant oyıştırıla. 17keşelek ber törkem S.Xösäinneñ maşina konvoyı ütkändä kalaçnikovlardan ut aça. Ğäyepläwlärgä kürä Saddamnın iminlek köçläre üç alu mäqsatında awıldağı 150keşene üterä.Xakim Cevhi süzlärenä qarağanda mäxkämä berençe protses öçen bu insidentnı saylağan çönki dälil köçle bulğanlıqtan Saddamnı xökem itü mömkinçelege bik yuğarı. Londonda Urnaşqan Jane İnformation Groupnıñ yaqın könçığış analitigı David Hartwell tribunal Saddamnı ciñellek belän xökem itügä kiteräçäk Duceyl waqıyğäsen sayladı di.
Hartwell(audio)
Bälkim dä in başta ğäyepläwlärne kürsätep anı xökem itteräçäklär dip uylıylar . Prokurorlar eşlängän waxşileklär öçen birelgän kürsätmälärneñ küpmese öçen Saddamnı ğäyepläp bula digän mäsälä aldında tora. Komanda çılbırında ğäyebläwne Saddam Xösäingä qädär citkerü prokurorlar öçen töp problema bulaçaq
Hartwell qaraşınça,Saddam Duceyl waqıyğäläre säbäple ülem cazasına xökem itelä ala , şunnan soñ anıñ östennän başqa proteseslar ütkärü kiräge kalmayaçaq.Ğıraqta qayberäwlär misal öçen Faris Salal kebek ğadi ğıraqlılar protsesnıñ başlanuın sabırsızlıq belän kötä, ul eleke diktatornıñ mäxkämädä cawapqa tartıluı üzgäreşlärgä kiteräçäk dip uylıy.Hartwell dä xökem protsesı Ğıraq xalqınıñ küñelen kütärä ala disä dä, ğıysyançılarğa çınlap ta täsir itär dip ber dä uylamıy.
Hartwell(audio)
Ägär dä bez ğıysyançılarnıñ başlıça çit il keşeläre buluın qabul itäbez ikän , Saddamnı mäxkämä aldına çığaru alarğa ällä ni täsir itmiäçäk
İran tışqı eşlär ministrı Qamal Xarazzi Saddam Xösäin İranğa qarşı eşlägän cinayätläre öçen dä cawapqa tartılırğa tieş dip Bagdadqa beldergän. färidä xämit


text:
Tatar barda xäbär barmı?
“Tatar barda xätär bar” digän süzne yaratmıybız, çönki xätärlek barıbıznıñ da küñelebezgä yatmıy, häm döresen äytkändä, tatarlar älläni xätär dä tügel. Üz mänfägaten yaqlap, qüäten çäçrätep, ayaq teräp basıp torğan zamannar häm qaharmannar torğan sayın sirägräk oçrıy. Annarı xätärlek belän genä ciñä torğan zamannar da tügel. “Tatar barda xäbär bar” disäk, menä monısı içmasam döres häm urınlı. Ägär dä xatı-xäbäre kilmäsä, suğıştağı soldatnıñ isänlegenä ışanmıy başlıylar. Tatar yäşi torğan töbäklärneñ xätsezendä bernindi gäzit, jurnal, radio-televidenie yuq, İnternet zamanında elektron xatlar yazu mömkinlegen dä bik qullanmıybız.
Comğa sayın “Azatlıq” tapşıruınıñ axırında “Tatnet” dip tatar İnternetın iskä aluçı maxsus säxifä dä bar. Ämma barıber tatarça yazuçı häm uquçı älläni artmıy. Xikmät närsädä soñ? Xäzer bit tatarça xaqiqätne yazarğa, tuğan telebezdä söylärgä, fiker alışırğa röxsät itelä buğay. Ni öçen ruxi häm milli susaw zamanında menä digän tatar gäzit häm jurnalların aluçılarnıñ sanı kimi. Ällä inde tel belmägängäme, ällä telämägängäme? Räxät bit ul, kitap, gäzit aqtarmıysıñ, namaz uqımıysıñ, maxsus mäktäplärgä barıp, cır-biyu öyränmiseñ. Uram buyında, şul isäptän, Qazannıñ maqtawlı Bauman uramı buyında milli öndämälär kürmiçä, kibettän 1.5 litr “KpacHый BocTok” sırasın alasıñ da, buğazıña ağızasıñ. Şunda ällä nindi dember-dember yañğırağan muzıka tıñlap, “can räxäte”n küräseñ.
Läkin nigä şulay ul dönya? Tatar barda xäbär bar ikän, qaya soñ ul xäbär? Ul kemnärgä kiräk, tatar häm Tatarstan xäbäre xörriätkä yärdäm itäme, yuqmı? Beläsezme, şuşı sorawnı keşelärgä birep, baş qatıruçınıñ iseme kem? Vladimir Pozner. Rusiäneñ televidenie akademiäseneñ prezidentı, irenmiçä Qazanğa kilep, iñ populyar telekanallarnıñ bersendä, “Efir” studiäsendä başqa jurnalistlarnı cıyıp, töpçenä başladı. Äytegez, di, sezdä süz irege barmı? Milli jurnalistikağa närsä qomaçawlıy? Ni öçen qayber cirle TV-kanallarınıñ bazarı tübän, qarawçısı az? Häm ğomumän, tatarça häm rusça beryulı eşli torğan TV-kanallarınıñ kiläçäge barmı? Alarnı nişlätergä kiräk? “BpeMeHa” tapşırularınıñ, okean aşa tele-küperlär alıp barğan Vladimir Pozner menä şunıñ belän bik qızıqsındı. Menä xäzer dönya selkenä, dip uyladım min. Studiägä cıyılğan jurnalistlar, tökerek çäçep, ber-berseneñ yäki türälärneñ yaqasınnan alırlar da, Pozner aldında Qazannı xurlıqqa qaldırırlar dip qurıqtım. Mäskäwdän kilgän ataqlı jurnalistlar akulası soraşa, millät, demokratiä sezdä niçegräk? Yuğisä üzäk televideniesendä Putinnı xurlarğa yaramıy, dip däwlät seren dä ıçqındırdı. Ä beznekelär näq faşistlar qulına eläkkän Zoya Kosmodem'yanskay kebek tın da çığarmadı. Mikrofonnı awızlarına terägäç, närsäder mığırdandılar, niçektä şul uq milli jurnalistika, xörriät temasınnan çitläşergä tırıştılar. Yarıy äle, qayber jurnalistika türäläre niçek tä üzläreneñ yäki citäkçeläreneñ räsmi qaraşların belderergä tırıştı. Yuğisä, 1.5 säğät buyı studiädä mışnawlı, körsenüle tınlıq qına xökem sörer ide. Ällä inde perestroyka, 1937 yıl kilde digän xäbär barmı? Ällä şul uq Putin xakimiät firqäsen küsäk itep xalıqlarnıñ huşın aldımı? Şundıy uylar kilde. Qayber jurnalistlarnıñ mığırdawında “ägärdä Şäymievne tänqitlärgä röxsät itelsä, min anı barıber maqtar idem” digän süzlär dä işetelde.
Närsä äytergä telim? Rusiä cämğiätendä süz iregenä ixtıäc iñ aktual' mäsälälärneñ 25nçe urınında ikän. Ä alğa kitkän demokratik illärdä süz iregen ikençe yäki öçençe urınğa quyalar. Yäğni, xalıq üze şundıy bäye quya. Menä şulay itep, bez üzebezne üzebez tışawlap, üzebezneñ qolaqqa üzebez böke tığıp, üzebezneñ awızıbızğa plastır' yabıştırğan kebek toyıla.
İñ qızığı Pozner Mäskäwgä qaytıp kitkäç buldı. Qazandağı barlıq gäzitlärdä menä şuşı oçraşu häm süz irege söyläşü turında bersennän-berse zurraq häm qıyuraq mäqälälär yazdılar. Yazma avtorlarınıñ kübese “Эфиp” studiäsendäge oçraşuğa çaqırılmağan ide. Ägär dä çaqırılğan bulsalar, alarnıñ mäğnäle cawap yäki soraw birüenä ışanıp bulmıy. Studiägä kilgän citäkçelärgä dä, anda kilmägän östä utıruçı zur türälärgä dä, jurnalistlarğa häm baş möxärrirlärgä bik qatı eläkte. Ber gäzittä xätta Tatarstanda süz irege yuq ikänlegenä ışandırırğa tırışıp, Poznernı tänqitlädelär. Yänäse, Mäskäw qunağı Tatarstanda süz irege Başqortstanğa qarağanda kübräk, digän. Beznekelär şuña xurlanğan. Yänäse, Başqortstanğa ğına qarağanda kübräk bulğan süz irege bötenläy yuq däräcäsendä. Monıñ belän rizalaşıp bulmıy, älbättä. Süz irege bulmasa, Tatarstannıñ iñ şäp radiokanalları aşa “Azatlıq” radiosı retranslyatsiäse mömkin bulır ideme? Yuq, älbättä. Ägär dä mäğlümat qısılğan bulsa, 5 gäzittä 5 törle itep Pozner belän söyläşü turında açı sügenüle mäqälälär basılır ideme? M.Mähdiev, äytmeşli, “eдBa ли”. Bu äkämät tarixqa alay zur iğtibar itmäs idem, şunısı jäl. Forsat tuıp ta, milli mäğlümat turında süz quyırtu ni “Эфиp” studiäsendäge oçraşuda, ni annan soñ basılıp çıqqan tänqidi mäqälälärdä işetelmäde. Bez niçänçe alda soñ? 1937 yıldamı? 1983? Şäymiev gäzitlärne yapmıy, Mäskäw awıznı tomalamıy. Xätta, Tatarstannıñ möstäqillegen kimetüçelär dä xäzergä bik usallaşmıy. Usallaşsa, qanun häm xoquqlar bozılsa, bez anı äytergä tieşter. Äytmägäç, bozılmıy, bulıp çığa.
Tapşırunıñ axırında süz irege xoquqınnan qullanıp, “KoMcoMoлbckaя пpaBдa”nıñ näq bügen, 23 aprel'däge sanında basılıp çıqqan ber sitatanı kiteräsem kilä. 40 meñ tiraj belän “ПyTиHkи” kitabında şundıy sitata bar. “TaTap любиTb Haдo, a He oбижaTb'”. Bu süzlärne V.V.Putin digän keşe 2000 yılnıñ 24 iyünendä äytkän. Xäterem yalğışmasa, VVnıñ Qazanda qatıqlı çülmäkkä başın tıqqan könnäre bulırğa tieş. Aqıllı keşelär soraw birgändä dä, cimerek çüple pıçraq uramnardan yörgändä dä, awızğa su qabıp utıru turında xäbär biräse dä kilmi. Bez üzebezne üzebez obijat' itmibez mikän?
Rimzil Wäli


text:
Üzbäkstan: Freedom House möräcäğäte kire qağıldı, çit il NKOlarına möğämälä qırıslaşa
Taşkent mäxkämäse 7.çe fevraldä Freedom Houseneñ eşçänlegen 6 ayğa tuqtatıp toruğa qarşı yasağan möräcäğäten kire qaqtı.Xökem qararı 7 minut eçendä çığarıldı. Bu, Üzbäkstan Yustitsiä ministırlığınıñ Freedom House xökümättän bäysez oyışmalar qanunın boza digän qararın üzgärtü mäqsatında yasalğan sonğı möräcäğät ide. Freedom Houseqa üzbäklärgä internet qullanu mömkinçelege birä, terkälmägän oyışmalar-şulsanda xoquq yaqlaw häm säyäsi partiälärne qunaq itä digän ğäyepläwlär quyıla. Üzbäk xakimiätläre opozitsiäne qısqan waqıtta Freedom House eşçänlegen tuqtatırğa mäcbür bulsa da ul xezmätkärlären eştän qumıy.
Bezneñ cirle xezmätkärlärneñ barısı diärlek şulsanda üzbäk bulğan program menecere dä sorawğa tartıldı, ezärleklände.Ul universitettan quıldı.
Davis bolay dip söyläde: Freedom Housnıñ mäxkämä protsesı 2005nçe yılnıñ noyäberendä başlanıp 11.ğıynuarğa qädär däwam itte.Yustitsia ministırlığı oyışmanıñ eşçänlegen tuqtatırğa qarar birde.Xatın qız xakim bik profesionäl mönäsbät kürsätte, oyışm xätta üz şaxitlären dä çığardı , läkin xökem qararı bezgä qarşı buldı di Davis. Freedom House direktorı Jennifer Windsor Azatlıqqa oyışma xökem qararına turılıqlı bulıp eşçänlegen tuqtattı ämma bez serb, xorvat häm azärbaycanlı xezmätkärlärebezgä aqça tüläwne däwam itäçäkbez çönki äle Üzbäkstanda keşe xoquqları öçen bik möhim waqıt. Windsor süzlärençä,
Ber kemne dä eştän çığarmibız çönki bez Feedom House häm xalıqara cämäğätçelek bu bik qıyın waqıtta xoquq yaqlawçılarnı yaqlarğa däwam itergä tieş dip uylıybız.
Windsor üzlärenä quyılğan ğäyepläwlär axmaqça alar üzbäk xökümäteneñ xoquq mäläsendä üz östenä alğan xalıqara yöklämälärne ütämäwen kürsätä.Bu rejim döres mäğlümätneñ watandaşlarına barıp citmäwe öçen tırışa dip söyläde.
Freedom House 1972 nçe yıldan birle ''dönyada ireklek reitingen basıp çığara. Bu isemlekkä yuğarı bäyä birelä. Törkmänstan wä Üzbäkstanıñ sivil ireklek , säyäsi xoquqlar mäsäläsendä räitinğı bik tübän.Üzbäkstannan tış, T.Korea, Liviä, Kuba Süriä ,Sudan , Myanmar, ğına şul tübän statusta tora .Üzbäkstan xäzer sivil irekleklär mäsäläsendä elekegä qarağanda da tübänräk.
Üzbäkstanda yaqınça 200 oyışma yabıldı ,şulayuq baytaq qına xökümättän bäysez xalıqara oyışmalar ildän çığıp kitergä mäcbür itelde.Alar arasında İnternews,BBC häm Açıq Cämğiät İnstitu bar. Colombia Universitetında Üzäk Aziä belgeçe profesor yardämçese Alexander Cooley NKOlarnıñ quuluı bik zur yuğaltu di. Andijan waqığälärennän soñ Taşkent belän könbatış xökümätläre arasındağı mönäsäbätlär özelgäç, NKOlar könbatış belän üzbäk räsmiläre arasında dialog alıp baruçılar ide. färidä xämit


text:
İzge cirlärgä xac säfäre başlandı
Säfärgä kitüçelär arasında ir-atlar bulğan kebek xatın-qızlar da bar. Alarnıñ qayberäwläre xattä ikençe tapqır xac säfäre qılırğa niätlägän.
Ruşan xäzrät xacğa baruçılar sanı yıldan yıl arta dip äytsä dä. Möftilär şurası räise Rawil xäzrät Gaynetdin, 90 yıllarda Rusiädän xac säfäre qıluçılarnıñ sanı 14 meñgä citkän ide. Xäzer inde 6 meñnän artmıy dip beldergän ide.
Säfärgä kitüçelär arasında ir atlar bulğan kebek xatın qızlar da bar. Alarnıñ qayberäwläre xattä ikençe,öçençe tapqır xac säfäre qılırğa niätlägän.
Xatın qızlar möxäcirlärneñ yartısın täşkil itä. Şularnıñ berse Tübän Novogrod ölkäseneñ Rıybuşkino awılınnan 68 yäşlek Rauza Axunova. Ul inde xacğa ber tapqır barğan bulğan. İsän saw qaytsam, ele tağı da barır idem di Rauza xanım. Minem altı balam, un onığım bar. Säfärlärem uñışlı ütep, qaytıp, ğailäm belän qawışırğa yazsın, dide Rauza xanım.Ä menä Damira xanım Nogumanova Tatarstannıñ Teläçe rayonınnan. Nigä mäskäwdän başladığız säfäregezne digäç, qızım belän kiäwem Mäskäwdä yäşi, xac säfäre dä alarnıñ büläge, şuña biredän kitärgä buldım, dide Damira xanım.
Şulay itep bügen izge Mäkkä Mädinägä xac qıluçılarnıñ säfäre başlandı. Yulları uñışlı bulıp, isän imin äylänep qaytsınnar dip telik.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Här terror aktınıñ artında Al Qayda toramı? Qayber belgeçlär yuq dilär.
AQŞ, Britan häm Törek citäkçeläre 50-dän küberäk keşeneñ hälak buluına häm yözärlägän keşeneñ yaralanuına säbäp bulğan İstanbuldağı bomba şartlatular öçen cavaplılıqnı şunduq Al Qaydağa audardılar. Qayber küzätüçelär bu faraznıñ döres buluı ixtimallığı bar, läkin, ul äle ispat itelmägän digän fikerdälär.
Audio
"Älegä bez uzğan Şimbädä jähüt häm möselmannarğa qarşı bulğan bulğan höcüm häm xäzerge terror öçen kemneñ cavaplı buluın qätği äytä almıybız. Läkin, barlıq işarälär Al Qayda häm anıñ bertäşe oyışmalarnıñ xalıqara terrorizm praktkkasına işarä itä."
Küpkenä küzätüçelär şuşı höcümnärdä Al Qaydanıñ parmağın kürü öçen säbäplär bar digän fikerdälär. Mäsälän höcüm obyektı bulıp ike yıldan artıq Al Qaydağa häm İslam terrorrına qraşı köräş alıp barğan Könbatış oyışmaları tora. Annan başqa höcüm Buşnıñ Britaniägä vizitı vaıtına turı kilde. Washingtondağı CATO İnstitutı direktorı Christopher Prebble terror öçen Al Qaydanıñ cavaplı buluın kürsätkän işarä bulmasa da , başqa dälil tabılmağan möddätçe mondıy fikerneñ buluı tabiği dip beldere. Läkin, anıñ fikerençä, höcümnär öçen Bin Ladenneñ tügel , ä anıñ berektäşläreneñ cavaplı buluı bik ixtimal.
Audio
"Soñğı ike yılda bez Osama bin Ladennän häm başqalardan turıdan-turı kürsätmä almağan , läkin, Qaydadan ideologik häm fälsäfi yaqlau tapqan teläktäş törkemnärneñ eşçänlegenä tanıqbız. "
Washingtondağı xosusi politik üzäk, Saqlanu İnformatsiäse öçen Üzäkneñ xezmätkäre Mark Burgessnıñ fikerençä, aşığıç näticä yasarğa yaramıy. Aftomobil yaki yök maşinasın şartlatqıçlar belän tutırıp , nindi dä bulsa politik oyışma unaşqan binağa kiterep şartlatu öçen zur ostalıq kiräkmi. Ütkändä monı eşlägäne öçengenä ,här närsäne Al Qayda eşli digän näticä yasarğa yaramıy.
Audio
"Här närsä öçen Al Qaydanı ğäyepläv qurqınıçı bar. Vaqıt ütkännän soñ monıñ ähämiäte qalmıy. Al Qayda aktiv. Läkin, här näräsne ul eşlime? Ul üze tügel, läkin, anıñ nindider berektäşläre monı eşlilär kebek."
Xalıqara Tınıçlıq öçen Carnegie Endowmentta Demokratiä häm qanun xakimiäte programmasınıñ ölkän xezmätkäre Marina Ottowaynıñ süzlärençä, Al Qayda yaxşı oyıştırılğan hierxiägä nigezlängän oyışma tügel. Ul çeltär üzara yomışaq bäyläneşe bulğan törle törkemnärdän tora. Annan başqa Al qaydağa xas bulğan terror metodı yuq. Törle obyektlarnı saylau häm törle metodlar qullanu tikşerüçelärneñ eşen qıyınlaştıra. Ottowaynıñ süzlärençä,
Audio
"İstanbul höcümnären Osama bin Laden oyıştırdı dip äytä alabızmı? Monı ispatlağan dälil yuq. Bula ala, läkin, bez mondıy näticägä kilä almıybız. Kiñ çeltärneñ ber törkeme cavaplı dip öleşçä äytä alabız. Çönki terror törkemnäre nindider ber külämdä kiñ çeltärneñ ber öleşen täşkil itälär. "
Anıñ fikerençä, Al Qayda çeltäreneñ yomışaqlığı, hierarxiä sistemasınıñ bulmauı oyışmanı yuq itü eşen qıyınlaştıra. Anıñ citäkçelären qulğa eläkterü yaki üterü problemmanı xäl qılmayaçaq. Al Qaydanıñ finans problemmaları bar häm bu terror aktların finansiäläv eçen qıyınlaştıra. Dimäk alarnıñ sanı kimiäçäk. Läkin, ikençe yaqtan şartlaqıçlar tutırılğan aftomobil häm yök maşinaları belän höcümnär oyıştıru öçen küp aqça kiräkmi.
Färit İdelle, Praga.


text:
1989 yılda Rusiäneñ Uzäk Komitetı millätlärgä qaraşın üzgärtä. Şuşı yılnıñ may aylarında İjaw şähäreneñ tatarlar kümäk yäşägän Lenin rayonınıñ partiä bülegendä tatar zıyalıların cıyalar. Bu xaqta Udmurtiä tatar ictimaği üzägen un yıl citäklägän Mäsgut Waxit ulı Garatuev bolay iskä ala. (audio) 1989 yılda ul kiñäşmädä qatnaşqan ber genä keşe dä milli oyışmanı üzeneñ cilkäsenä alırğa batırçılıq itmi.
Milli xäräkätneñ Tatarstanda, başqa regionnarda üseş alu xäbärlären işetep, ber törkem aktivistlar avgust ayına İjawda yäşäwçe tatarlarnıñ cıyının bilgeli. Cıyınnı uzdıru urını itep tatarlar tuplanıp ğömer itkän rayonnıñ timeryulçılar mädäniät sarayı saylana. Xalıqnı cıyu maqsatı belän respublika külämendä näşer itelüçe berniçä gazetada iğlan birelär. Anda Qor'än uqu bulaçaq dip kürsätälär. Fänüs Ğöbäydulla ulı Ğäzizullin — İjaw şähäre tatar ictimaği üzägeneñ şuşı cıyında saylanğan berençe räise — ul waqıtta redaksiädä, berençedän, şuşındıy iğlannı qabul itärgä telämägännären häm, ikençedän, ul belderüneñ mädäniät sarayı direktorı Vladimir Xvanğa partiä orğannarında cawap totarğa turı kiluyın iskä aldı. Ğomumän, tatar milli oyışmasınıñ niçek oyışuı turında Fänüs Ğäzizullin bolay söyläde. (audio)
Şulay itep, 1989nçı yılnıñ 14 avgustında Udmurtiä başqalası İjawda tatar ictimaği oyışmasınıñ berençe cıyını uza. Anda Ustav qabul itälär, oyışmanıñ büleklärenä cawaplı keşelärne saylıylar. Aktivistlar mäktäplärdä tatar sıynıfları açu, mädäniät yortlarında tatar üzeşçän sänğät ostaların tuplaw, tatar xalqı tarixın öyränü, xalıqnıñ üzañın üsterü buyınça eş başlıy. Berniçä aydan «Udmurtiä» däwlät teleradiokampaniäsendä tatar telendä radiotapşırular äzerlänä başlıy. Oyışmanıñ äğzaları tırışlığı belän başta quldan yazıp, maşinkada basıp, tatar telendä gazeta çığaralar, anı häm şulay uq ğadi genä eşlängän listovkalarnı xalıq arasında tarata başlıylar, soñraq tatar telendä «Yañarış» gazetası dönya kürä, «Udmurtiä» däwlät teleradiokampaniäsendä «Xäyerle kiç» tatar televizion tapşıruı da barlıqqa kilä. Şul uq yıllarda tatarlarnıñ märkäze Qazan şähäre, andağı milli oyışmalar belän elemtä urnaştıralar. 1991nçe yılda tatar oyışması respublika külämendä barlıqqa kilä. Anıñ filialları şähär rayonnarda räsmi räweştä terkälä. Tatar xalqı tarixına, kiläçägenä bağışlap konferensiälär uza, anda Tatarstannan ğalimnär qatnaşa. Bolar respublikada milli xäräkät eşen canlandırıp, aktivlaştırıp cibärergä etärgeç birä.
Mäsgut Garatuev belderüençä, Tatar ictimaği üzäge respublika tatarları öçen xakimiät orğannarın alıştıra. Uzäk belän respublika citäkçeläre dä isäpläşä başlıy. Bügen respublikanıñ 25 mäktäbendä balalar tuğan telen fän bularaq öyränä, pedagogika uçilişçesında, Udmurt däwlät universitetında tatar tele uqıtuçıları, tärbiäçeläre äzerlänä, törle bäygelär—konkurslar uzdırılıp tora, respublikada küp kenä üzeşçän ansambl'lär tatar mädäniäten saqlap qaluda, üsterügä üz öleşen kertä, konsertlar oyıştırıp, xalqıbıznıñ küñelen kürä. Şulay buluğa da qaramastan, İjaw şähäreneñ berençe tatar oyışması räise Fänüs Ğäzizullin, Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ berençe Prezidentı Mäsgut Garatuev qabul itelgän qararlarnıñ tulısınça tormışqa aşa almawın bilgeläp, şuña da qänäğätsezlek xislären dä belderdelär.
Uzäkneñ 16 avgustqa bilgelängän utırışında tatar milli xäräkäteneñ aktivistları, oyışmanıñ berençe äğzaları, bügenge wäkilläre ütkän 15 yılda başqarılğan eşlärgä näticä yasap, kiläçäkkä oyışmanıñ burıçları turında fiker alışırğa niätli.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Sverdlov ölkäse möselmannarı tormışında zur waqiğa
Küptän tügel Sverdlov ölkäse möselmannarı tormışında ruxani yaqtan ğına tügel, säyäsi yaktan da bik zur ähämiätkä iä bulğan waqiğa bulıp uzdı. Qazıylat diniä idäräseneñ üzäge bulğan Pervoural'ski şähärendä ör-yaña mäçet açıldı.
Mäçet açılu tantanasına Rusiäneñ küp kenä töbäklärennän qunaqlar çaqırılğan ide. Mäskäwdän Rusiä möftilär şurası räise Rawil' Gaynetdin, Rusiäneñ Aziä öleşe möselmannarı diniä idäräseneñ baş möftie Näfiğulla Aşirov kildelär. Şulay uq Tatarstan, Başqortstan, Xaqasiä respublikalarınnan, Tömän, Perm, Çiläbe, Kurgan häm başqa küp kenä ölkälärdän qunaqlar küp cıyıldı. Din ähellärennän tış, biredä xakimiät wäkillären dä, deputatlarnı da, kürenekle cämäğät eşleklelären dä kürergä bula ide. Ä inde tantanağa Rawil' Gaynetdinnıñ üze kilüe bu waqiğanıñ däräcäsen tağın da kütärep cibärde.
Rusiäneñ möftilär şurası räiseneñ Sverdlov ölkäse cirenä kilüe barlıq massaküläm mäğlümat çaralarınıñ iğtibar üzägendä buldı. Maxsus oyıştırılğan press-konferensiä waqıtında jurnalistlar üzlären qızıqsındırğan sorawlarnı yawdırdılar. İğtibar üzägendäge waqiğalarnıñ berse – Sverdlov ölkäse gubernatorı Eduard Rossel' tarafınnan Rawil' Gaynetdinne qabul itü buldı. Oçraşu jurnalistlardan başqa, küzgä-küz ütte. Möfti xäzrät söyläwençä, gubernator Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ cämğiättäge role turında söylägän, küpmillätle ölkädä tigez, dus bulıp yäşäwlärenä qänäğät buluın beldergän. Şulay uq cirle xakimiät orğannarınıñ säyäsi yaqtan da, başqa yaqtan da tatarlarnıñ, başqortlarnıñ häm başqa möselmannarnıñ ixtıäcları belän xisaplaşuın assızıqlağan.
Gubernatornıñ ölkä möselmannarına qarata bulğan yaxşı mönäsäbäte Rusiä möftilär şurası tarafınnan iğtibarsız qalmağan. Sverdlov ölkäsendä utızdan artıq mäçet buluın iskä alıp, gubernatornıñ möselmannarğa här yaqlap yärdäm itüe, cämğiättä millätara tigezlek, duslıq saqlap qaluda başqarğan zur eşläre öçen Rawil' Gaynetdin Eduard Rossel'gä islam oyışmalarınıñ iñ yuğarı bülägen – berençe däräcä “Äl'-Faxr” ordenın tapşırğan.
Sverdlov ölkäsendä din-äxlaqnı üsterüdä zur köç quyuçı, Pervoural'ski mäçeten saluda üzlärennän bik küp öleş kertüçe qärdäşlärebezgä dä Rawil' Gaynetdin “Ruxi berdämlek” medalen tapşırdı. Ul medal'gä Qazıylat idäräse räise Danis xäzrät Däwlätov, metsenatlar Rinat Askarov, Röstäm Xalikşin, Krasnoufim tatar milli avtonomiäse räise Räsimä xanım Safina, aqsaqallar şurası citäkçese Räis Nurimanov kebek möselmannar belän bergä Pervoural'ski şähär xakimiäte başlığı Vitaliy Vol'f, ölkä Duması räise urınbasarı Nail' Şäymärdanov ta layıq buldılar.
Mäçet açılu tantanası bik canlı, küñelle uzdı. Pervoural'ski şähärendä şundıy matur, mähabät mäçet açılu tantanasın oyıştıru din-islam yulına tuğrı xezmät itüçe Qazıylat diniä idäräseneñ däräcäsen kütärde, alğa taba xakimiät orğannarı, cämäğätçelek belän eşçänlegenä yaña sulış örde.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Title News
Xalit İldäş: «Matbuğatta torğınlıq çorı başlandı. Tatar gazetaları zäwıqlı uquçılarğa küz totıp eş itmi, kiñ qatlam uquçığa yararğa tırışıp azaplana.» /Tatarstan yäşläre/
Latin grafikasına küçüneñ bügenge köndä niçek baruı turında Tatarstan yäşläre gazetası 14 mart sanında «Tatardan şpion yasamaqçılar?» digän sensatsion isem astında yazma täqdim itte. Älege mäqälädä mondıy süzlär bar:
22 martta Dumada «Rusiä federatsiäse xalıqları telläre turnıda» digän zakonğa tözätmälär kertü mäsäläse qaralırğa tieş. 12 mart könne uzğan Duma Sovetı utırışında bik qatı bäxäs quba başlağan inde. Başqalar, urıs äytmeşli, «чepT c HиM», Tatarstannan saylanğan deputatalar Äxmätxanov, Saliy, Şaşurin turıdan-turı bezgä qağılışlı tözätmäne ayak teräp yaqlıylar ikän: yänäse, Rusiädä kirillitsadan başqa yazunı tıyarğa kiräk. Deputat Fändäs Safiullin äytüençä, dumaçılar, tatar-başqortnıñ latinğa küçüen Rusiäneñ bötenlegenä kizänü dip bäyäläp, tatarğa «Törkiä şpionı» digän yarlıq tağarğa azaplanalar.
Bügenge köndä Mäskäw tarafınnan alıp barğan milli säyäsät ğadi xalıqnı da bitaraf qaldıra almıy. Quqmara rayonınnan Möxämmätovnıñ Tatarstan yäşläre gazetasına yazğan xatında mondıy sorawlar bar:
Bez şanlı da, faciğale dä tarixıbız bitlärenä närsä yazarbız? Tatar millätenä ağulı cim sibüçe qullarğa suğa alırbızmı?
Avtornıñ küñelendä älege sorawlarnıñ tuu säbäbe: urıs millätennän bulmağan xalıqlarğa, ä tatarlarğa bigeräk tä, basımnıñ könnän-kön köçäyüe. Yazmasında avtor bolay dip fiker yörtä:
Küp ğasırlar elek tatar milläten ayırırğa, ber-bersenä qarşı quyarğa dip suğılğan çöyne tağın da batıra başladılar. Mäskäw türäläreneñ keräşen tatarları turında «qayğırtularına» ışanu balalarça berqatlılıq bulır ide, çönki Rusiädä bezneñ xalıqqa buşlay sır barı tik täbädä genä. Häm, ägär dä bezneñ qardäşlärebez tatar digän isemnän çitläşsälär, urıs milläte arasında bik tiz erep yuqqa çığaçaqlar.
Mädäni comğa gazetasınıñ 15 mart sanında Tömän şähärennän Azat Säğıtovnıñ «Bülgälänep yatar çaq tügel» dip isemlängän yazması da tatar xalqın berdämlekkä öndi. Avtor Tömän ölkäsendäge qardäşlärebezneñ milli ruxtağı tormışı, kön-küreşe turında yaza. Millätne berläşterü öçen armıy-talmıy, fidaqärlärçä eşläwçe millättäşlärebez dä baytaq ikän Tömän ölkäsendä. Şularnıñ berse ziräk häm millät canlı ğalimä Xänisä xanım Alişina. Qayberäwlär haman, bez – seber tatarları, sez – Qazan tatarları, dip täqrarlağan çaqta, abruylı bu xanım millätneñ kiläçäge turında uylanıp menä närsä di:
Büleneşep yatar çaq tügel. Ägär bez berdäm bulsaq qına, bez köçle bulırbız, bezneñ eşlärebez alğa barır. Büleneşep, tarqalıp betäbez ikän, millät bette digän süz.
www.intertat.ru elektron gazetasınıñ 14 mart sanında Mädinä Nurullanıñ «Saq bulığız, millättäşlär: millätne ağulılar!» dip isemlängän yazması urnaştırılğan ide. Älege yazmadan añlaşılğança, Tömän ölkäsenä ğinwar ayında Rusiä Federatsiäseneñ Milletler eşläre buyınça ministrı Vladimir Zorin bulıp kitken. Zorin äfände birede yäşäwçe tatarlarnı 2002 yılğı xalıq sanın alğanda ayırım xalıq -- Seber tatarları bulıp terkälergä öndägän. Reestrğa kertäbez, aqça bülep biräbez, problemalarıgıznı çişärgä bulışabız, dip tä ışandırğan bulğan. Menä şulay qul quşırıp utırsaq, - dip yaza avtor, Mädinä Nurulla, - bezne dä kilep bülgäläp beterüläre bik mömkin. Yörerbez annan soñ min - Qazan tatarı, min - Şäle tatarı, ä min - Arça tatarı dip...
Watanım Tatarstan gazetasınıñ comğa sanında tarixçı-eztabar Äxät Sadrievnıñ «Seberdä yaqtaşlarıbız eze» dip isemlängän külämle yazması dönya kürde. Älege materialda avtor Seber yaqlarında yäşäwçe tanılğan millättäşlärebez turında yaza. Avtor qardäşlärebezneñ tuğan cirennän yıraq yäşäwlärenä dä qaramastan, alarnıñ urtaq sıyfatlarıbıznı yuğaltmawlarına iğtibar itä. Şul uq qunaqçılıq, yaqtı yöz, açıq çıray, xörmät. Ä iñ möhime – här yortta, fatirda tatar cırı yañğırıy.
50 million yıl elek bügenge Başqortostan cirenä çit planeta wäkilläre kilep kitkän. Häm älege fikergä Başqortostan däwlät universitetı ğalimnäre kilgän, - dip yazıp çıqtı pänceşämbe sanında Tatarstan yäşläre gazetası Izvestia.ru İnternet säxifäse mäğlümätenä nigezlänep. Çandar awılı tiräsendä ütkärelgän qazu eşläre waqıtında ğalimnär serle taş kisägenä tap bulğannar. Tikşerü näticäläre kürsätkänçä, - diyelä älege yazmada, - bu borınğı Başqortostannıñ qartası imeş. Belgeçlär älege qartağa töşerelgän şartlı bilgelärne barı tik kosmostan ğına küzätergä mömkin dilär ikän.
Mädäni comğa gazetası 15 mart sanında «Serläremne siña ğına söylim» baş isem astında uquçılarğa Razil Wälievnıñ yazuçı Mirğaziän Yunıs belän äñgämäsen täqdim itkän. Äñgämä barışında uquçılarğa Mirğaziän ağanıñ däwlätçelekkä, tatar millätenä bulğan qaraşlları açıla.
Uzğan atnada Mäğärif jurnalınıñ çirattağı ikençe sanı uquçılarğa barıp ireşte. Jurnalnıñ älege sanında uqıtuçılar, ğalimnär, tärbiäçelär öçen genä tügel, ğomümän, ğadi uquçı, äti-änilär öçen tuğan tel häm ädäbiät, tarix häm tärbiä alımnarı turında şaqtıy qızıqlı, mawıqtırğıç häm faydalı yazmalar urın alğan.
Tatar matbuğatınıñ xäzerge awır xälenä jurnalistlar oftana, ä alarğa qarap uquçı borçıla. Tatar matbuğatına üz qaraşın belderep yazğan Qazannan Xalit İldäşneñ fikeren radiotıñlawçılarğa da citkeräse kilä:
Soñğı waqıtta tatar telendäge gazeta häm jurnallarnıñ tirajı bik nıq kimede. Matbuğatta nindider torğınlıq çorı başlandı. Monıñ säbäbe berniçä. Berençedän, tatarça gazetalar ayırım ber zäwıqlı uquçılarğa küz totıp eş itmilär. Alar kiñ qatlaw uquçığa yararğa tırışıp azaplanalar. Bu mömkin eş tügel. İke quyan artınnan qusañ, bersen dä totıp bulmıy. Här gazetanıñ üz yöze bulırğa tieş. İkençedän, tatar gazetalarında elegeräk «şäxsi fiker» digän baş astında üzgä fikerle yazmalarnı yış kürergä mömkin ide. Xäzer alarğa da urın betep bara. Qayber gazeta-jurnallar maqtaw taqtasına oxşap qaldı. Citäkçelär turında maqtawlı yazmalar bastıru faydalı eş tä bit, läkin üzeñ utırğan botaqqa balta çabuğa tiñ.
Qazannan Xalit İldäşneñ bu fikerläre Tatarstan yäşläre gazetasınıñ pänceşämbe sanında dönya kürde. Çınnan da älege fikerlärgä qayber möxärrirlärneñ qolaq saluları häm eşendä qullanuları zıyanğa iltmäs. Çit fikerlärgä urın qaldırmıy, niçek eşlärgä kiräklegen min üzem beläm dip baş çöep yörüçe möxärrirlär waqıtı tügel xäzer. Gazetanı uquçılar belän bergä, alarnıñ fikerlären öyränep, ayırım qatlaw öçen tügel, ä küpsanlı uquçılarnıñ mänfäğätlären qayğırtıp çığarırğa kiräk.
«Azatlıq» radiosı öçen atnalıq matbuğatqa küzätüne Rawil Saqmarov äzerläde


text:
Däwlät Dumasına deputatlar saylaw belän berrättän Başqortstan prezidentın saylaw da qazanlılarnı qızıqsındıra, çönki kürşe respublikada tatar xalqınıñ 25 protsentı yäşi. Häm andağı tatarlarnıñ problemaları Başqortstanda tuıp, Tatarstanda yäşäwçe millättäşlärneñ üzañına, ruxi xälätenä tä'sir itä. Ğalim Damir İsxaqov etnologik tikşerülär üzäge citäkçese bularaq, tatar zıyalıları arasındağı xällärne öyränä. Ul Sergey Veremeyenkonıñ Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı birü turındağı belderüen yuğarı bäyäli. D.İsxaqov fikerençä, Başqortstan prezidentlığına nämzätlärne bäyälägändä alarnıñ millätlär tigezlegenä, tatar xalqı mänfäğätlärenä qaraşı berençe urında torırğa tieş.
Bilgele buluınça, Başqortstan prezidentlığına nämzät Ralif Safin da tatar xalqına möräcäğät yasağan. Xäzergä bu çığışnıñ eçtälege Başqortstan tatarlarına barıp citmägän. Sergey Veremeyenkonıñ “İzvestiä” gazetasına birgän interv'yusı da haman kiñ cämäğätçelekkä citkerelmägän. Xaqiqätne söyläw, xalıqnı, milli ğädellekne yaqlaw qayçan ciñel bulğanı bar?
Rimzil Wäli.


text:
Xodorkovski törmägä xökem itelde, Rusiäneñ başqa oligarxların ni kötä?
Rusiäneñ neft magnatı Mixail Xodorkovskiğa qırıs xökem çığarılğannan soñ dönya iğtibarı Rusiäneñ başqa oligarxlarına yünälde. 90nçı yıllarda Rusiä milegeneñ iñ tatlı qalcaların eläktergän başqa eşquarlarnı närsä kötä?
Ul arada, näq şulay, 90nçı yıllarda qırğıy xosusıylaştıru çorında çerep bayığan başqa oligarxlar, tınıç qına milliardları östendä utıra birä.
Xodorkovskinıñ xatası närsädä soñ? Küzätüçelär fikerençä, bu sorawğa cawap bik ğadi: ul säyäsätkä qatışqan, oppozitsiädäge partiälärgä yärdäm kürsätkän, Duma aşa üzenä faydalı qanunnar ütkärergä tırışqan.
Säyäsi tikşerenülär institutı citäkçese Sergei Markov süzlärençä, Xodorkovski Putin sızğan sızıqnı ütkän:
Audio (Sergei Markov)
"Vladimir Putin xakimiätkä kilgäç oligarxlarğa yaña qağidälär täqdim itte: sez eşquarlar aqça eşlägez, iqtisadnı üsteregez, ä menä säyäsätkä qatışırğa kiräkmi. Säyäsät belän şöğellänüen däwam itkännären däwlät tar-mar itte."
Xodorkovski Kremlneñ açuın çığarğan berdän-ber keşe tügel. Putin kilgäç çigenergä mäcbür bulğan berençe oligarx – media-magnat Vladimir Gusinski buldı. Anıñ çeltärenä kergän mäglümät çaraları Putin säyäsätenä kisken tänqit belderde. 2000 yılnıñ Yünendä Gusinski üzläşterüdä ğäyeplänep qulğa alındı. Kompaniäse Gazprom qaramağına küçte. Xäzer ul Tel Avivta yäşi.
Kreml utı astına eläkkän ikençe oligarx Boris Berezovski buldı. 2000 yılda ul Putinnıñ Kurski su astı köymäse qazasına sülpän mönäsäbät kürsätüen tänqitläp çıqtı. 1999 yılda Dumağa saylanğan Berezovski, xakimiät basımı näticäsendä, wazifasınnan çigende, 6 aydan Rusiädän kitte. Xäzer Britaniädä yäşi. Rusiä räsmiläre tarafınnan xärämäläşü, aqça yuuda ğäyeplänä.
Globalläşü İnstitutı belgeçe İlia Ponomarev bu oligarxlarnıñ şundıy xälgä qaluın bolay añlata:
Audio (İlia Ponomarev)
"Alar barısı da ber buınnıqı. Urta yäşlär krizisı dip atalğan waqıtları Putin çorına turı kilde. Härberse aldında – nişlärgä digän soraw tudı. Xodorkovski, Berezovski, Gusinski kebekläre başqa yaqnı sayladı. Biznesta telägänenä ireşkännän soñ, Rusiäneñ yazmışına yoğıntı ysarğa telädelär."
Ponomarev süzlärençä, bu 3 oligarx Rusiäneñ kiläçägen xäl itü tırışlığı öçen tülägän. Başqaları isä, bu sabaqlardan soñ başların qomğa kümgän.
Rusiäneñ iñ yäş oligarxı, alumin magnatı Oleg Deripaskanıñ xäle iñ imin sanala. Yeltsin idaräsendä eşlägän keşeneñ kiyäwe, Ğailä dip yärtelgän dairägä bik yaqın, anıñ yaqlawın qazana.
Tağın ber oligarx, Roman Abramoviç, Yeltsin dairäse belän dä, Putinnıqı belän dä yaxşı mönäsäbättä. Putinnıñ saylaw aldı kampaniäsen finanslawçılarnıñ berse. Çukotka gubernatorı bularaq bu töbäkkä millionlağan dollar saldı, şul uq waqıtta 300 million dollarğa Angliäneñ futbol komandasın satıp aldı.
Küzätüçelärneñ kübese, Xodorkovski kebek eş bütän qabatlanmas digän fikerdä. Ämmä İlia Ponomarev süzlärençä:
Audio (İlia Ponomarev)
"Mileklären tınıç qına alaçaqlar. Potaninnan Norilsk Nikelne, Mortaza Raximovtan başqort neft eşkürtü sänäğäten, iñ axırda Ğailägä yaqın torğan Abramoviç belän deripaska qalaçaq."
Globalläşü İnstitutı belgeçe İlia Ponomarev süzlärençä, oligarxlar säyäsättän çittä torsa da, alarnıñ mileklären qırqu däwam itäçäk.
-Ali Gilmi


text:
Ufada 4 mart könne qarşılıq çaraları ütä
Elekke programmalarıbızda da xäbär itelüençä, bu şimbädä, 4 mart könne Ufada kiñ qolaçlı qarşılıq çaraları ütäçäk. Başqortstannıñ berläşkän oppozitsiäsenä kerüçe bik küp oyışmalar qatnaşlığında oyıştırıluçı bu uram cıyınnarına, nihayät, röxsät alındı. Respublika xakimiätlärenä bu mitingnı uzdıruğa röxsät sorap yazılğan möräcäğät bik ozaq qaraldı. Şuña da soñğı köngä qädär diärlek bu uram cıyınınıñ ütü-ütmäwe soraw astında ide. Comğa könne oppozitsiägä kerüçe oyışmalar citäkçeläre üzläreneñ çirattağı utırışına cıyılıp, anda älege qarşılıq çaralarına soñğı äzerleklärne tikşerde. Anda süz, nigezdä, bıyıl berençe tapqır oyıştırıluçı uram cıyının oyışqan töstä ütkärü, ixtimal bulğan provokatsiälärgä bireşmäw, sabır häm berdäm bulu xaqında bardı.
Şulay itep, Ufanıñ härdaim zur-zur cıyınnar ütkärelä torğan Lenin isemendäge iñ üzäk mäydanında Başqortstandağı bıyılğı berençe kiñ qolaçlı uram cıyını, qarşılıq çarası oyıştırıla. Anda Başqortstan oppozitsiäse eçenä kerüçe bik küp oyışmalar häm partiälär – “Rus''” ictimaği oyışması, Kommunistlar firqäseneñ Başqortstan bülege, Tatar ictimaği oyışmaları berlege, Pensionerlar firqäse, ğomumän alğanda cämğısı utızğa yaqın oyışma äğzaları qatnaşaçaq. Aldan uq iğlan itelüençä, uram cıyınında, nigezdä, sotsial'' problemalar kütäreläçäk. Ämma säyäsi şiğar''lär dä bulaçağı mäğlüm. Monı oppozitsiä wäkilläre dä üzläre dä xäbär itä kilde. Şulay uq monı başqaladağı küp kenä yortlarğa, oyışmalarğa taratılğan mitingqa çaqıru käğäzlärendä dä uqırğa mömkin.
Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse kileşterü şurası räise Ramil Bignov süzlärençä, sotsial'' mäs''älälär turıdan-turı xakimiätlär ütkärgän säyäsätkä bäyle. “Şuña da respublika xakimiätläreneñ eşçänlegenä rizasızlıq belderüläre, törle möräcäğätlär, qararlar qabul itü dä küz uñında totıla, - di Ramil äfände. - Häm, ğomumän, Başqortstanda grajdannarnıñ azatlığın häm säyäsi xoquqların yaqlaw çığışları da bulaçaq”.
Şimbä könne älege qarşılıq çaraları belän ber ük waqıtta häm şul uq Lenin mäydanında Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkilläre dä üzläreneñ uram cıyının ütkärä. “Anıñ öçen röxsät Ufa tatar milli-mädäni moxtariäte isemennän genä alınğan bulsa da, bu cıyında respublikadağı tatar milli xäräkätenä kerüçe başqa oyışmalar da qatnaşaçaq, - di tatar xäräkäte citäkçeläreneñ berse, professor Mäcit Xucin. – Taläplär elekkeçä qala – Başqortstanda tatar telenä dä däwlät statusı birü kiräklege, respublikada tatar balalarınıñ tatarça belem alırğa xoquqın saqlaw, tatar mädäniätenä kübräk mömkinleklär birü häm başqalar häm başqalar.
Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse citäkçeläre 4 martta ütäçäk uram cıyını waqıtında respublika xakimiätlären yaqlawçı başqort milli oyışmalarınıñ, ayıruça Başqort yäşläre berlege yoğıntısındağı başqort yäşläreneñ törle provokatsiälär oyıştırırğa mataşu ixtimallığın da äytte. Andıy şartlarda sabır bulırğa kiräklege comğa ütkän utırışta tağın ber qat assızıqlandı.


text:
Peterburg tolerantlıq şähäre bula alırmı?
Peterburgta milli küralmawçılıq cirlegendäge cinayätlärgä , nihayät, çik quyılır digän ömet uyandı.18 mayda başlanğan maxsus operatsiä näticäsendä şähärdä berniçä yıl eşläp kilgän ekstremistik yäşlär bandası qulğa alındı.Bandanıñ citäkçese Dmitriy Borovikov, operatsiä barışında qarşılıq kürsätep, citdi tän cäräxätläre ala Qulğa alınğannarnıñ eşe buyınça tikşerü bara. Afrika studentı Samba Lampsar, 3 yıl elek häläk bulğan 5 yäşlek çegän qızı, 2004 yılda üterelgän v'yetnam studentı Wu An' Tuannıñ bu törkem qorbannarı ikäne inde raslanğan."Milli cirlektäge cinayätlär buyınça ekspert Nikolay Girenkonıñ üleme dä şuşı neonatsistlar eşe.Bu- Nikolay Girenkodan "Şul's-88" törkeme turında äzerlängän ekspert beleşmäse öçen neonatsistlarnıñ üç aluı. Nikolay Girenkoğa höcümdä qatnaşuçılarnıñ isemnäre bilgele, tragediäneñ barlıq detal'läre öyränelgän, tizdän cinayätçelär xökemgä tartılaçaq",- dip belderde şähär prokuraturası. Prokuratura 9 yäşlek Xörşidä Soltanovanıñ ülemenä bu törkem säbäpçe tügel, digänräk qaraşta.Ä "Ajur"(Agentstvo jurnalistskix rassledovaniy") citäkçese Andrey Konstantinov Xörşidäneñ -bu banda qorbanı ikänlegendä şiklänmi."Üsmerlär üzläre Xörşidä, anıñ ike tuğan abıysı häm ätisenä höcüm waqıtında kem närsä eşlägänen bäynä-bäynä söyläp birdelär",-di Andrey Konstantinov.
Qulğa alınğan 13 keşeneñ kübese yulın "Şul's-88" isemle neonatsistlar törkemendä başlağan. Älege törkemneñ iseme yuq, ğomumän bu törkem konspiratsiä nigezendä tözelgän. Maqsatı- çit millät keşelären üterü. Höcümnäre ülemgä kitermiçä,. yaralaw belän genä çiklänsä, operatsiä uñışsız ütkärelgän dip sanala.Ä alarnıñ metro yanındağı qıynawları, qorbannarın yaralaw oçraqları yözlägän.Soraw alu waqıtında"kön dä kemne dä bulsa qıynıy idek, qaysı bersen iskä töşerep beteräseñ inde",-dip cawap birgän cinayätçelär.Prokuratura xezmätkärläre äytüençä, ekstremistlarnıñ barısı da üze belän pıçaq yörtä häm alar xoquq saqlaw orğannarına oçrağanda soñğı çikkä qädär qarşılıq kürsätergä, ülsä dä , çigenmäskä tieş .Soñğı waqıtta banda trotil häm dinamit tuplıy başlağan. Şul uq prokuratura xezmätkärläre süzençä, alar iyündä Peterburgta uzaçaq sammit aldınnan zur terakt eşlärgä cıyınğannar ikän.
Şähär gubernatorı Valentina Matvienko süzlärençä. bu yäşüsmerlär -qoral, qurçaq qına, qurçaqnı yörtüçelär bötenläy başqa keşelär. Alarnıñ maqsatı- sammit aldınnan Peterburgqa pıçraq yağu, cinayätçelär şähäre itep kürsätü. Yullar Mäskäwgä iltä. "Peterburgta ksenofobiä probleması bar ikänen inqar itep bulmıy . Ämma bu Peterburgqa ğına xas närsä tügel, ğomum megapolislar probleması. Ä Peterburgta tizdän "Tolerantlıq"programması eşli başlayaçaq", -dide Valentina Matvienko.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text: Başqortstan respublikası räsmi wäkillege atnakiç könne Qazaxstanğa eş säfärenä kitkän ide. Başqortstan premyer-ministrı urınbasarı, BR iqtisadi üseş häm sänägät ministrı Nikolay Puçnin citäkçelegendäge bu wäkillek comğa könne dä Astanada üzeneñ säfäre programması qısalarındağı çaralarda qatnaştı. Başqortstan wäkillege eçenä qayber ministrlıqlar citäkçeläre, rayonnar häm şähärlär xaqimiätläre başlıqları belän bergä zur şirkätlär citäkçeläre häm kiñ eşquarlar da kergän ide. İke respublika arasında üzara faydalı iqtisadi bäyläneşlärne arttıru maqsatın quyğan bu säfär barışında yaqlar baytaq qına oçraşular häm söyläşülär ütkärde, qayber täğayın kileşülär tözü öçen niätläre belän urtaqlaştı. Säfärneñ töp möhim çarası berençe könne ük ütte. Astanada “Başqortstan Respublikası sänäğäte könnäre” dip isemlängän maxsuslaştırılğan sänägät kürgäzmäse açıldı. Andağı şähär Kongress-xoll binasında Başqortsannıñ illedän artıq şirkäte tawarları urın aldı. Kürgäzmä açu tantanasınnan soñ, ike respublikanıñ eşlekle dairäläre üzara alış-bireşlär xaqında söyläşülär ütkärde. Başqortstan xökümäte matbuğat üzäge xäbärenä kürä, respublika räsmi wäkillege comğa könne Qazaxstan respublikasınıñ berniçä ministrlığında oçraşular ütkärgän häm Astana şähäre xaqimiätendä, şulay uq Başqortstannıñ Qazaxstandağı wäkilçelegendä bulğan. Şulay itep kiläçäkkä ike yaqlı xezmättäşlekne kiñäytügä etärgeç biräçäk bu säfär comğa kiçen tämamlandı.


text:
Keşe tapatıusılar xökömgä tarttırıla
Beloret rayonında ber-berehenä oqşaş ike yul transport fajiğähe terkälgän.
Ularźıñ täügehe Beloret qalahında bula- Jiguli avtomobile 9-sı sinıf uqıusıhın tapağan. Voditel fajiğä urınınan qasırğa mataşa, ämmä huñğaraq qulğa alına. Tän yäräxättäre alğan uqıusı äle dauaxanala häm tabiptar äyteüensä, unıñ haulığına qurqınıs yanamay. İkense yul-transport fajiğähe Beloret-Tirlän yulında. Bında la voditel yäyäülene tapay-ul alınğan yäräxättärźän wafat bulğan. Bıl osraqta la voditel fajiğä urınınan qasırğa mataşa, ämmä unı la xoquq haqlausılar tiź tapqan. Bıl fajiğä buyınsa enäyät eşe quźğatılğan.


text:
"Tuğanlıq" teatrlar festivale däwam itä
Ufada törki telle teatrlarnıñ IV xalıqara festivale däwam itä. Anda törle illärdän häm Rusiä töbäklärennän cämğıse 12 teatr qatnaşa. Comğa könne şuşı festival' qısalarında törki teatr sänğäteneñ ütkäne häm bügengesenä bağışlanğan konferensiä dä bulıp ütte. Anda törki teatrlarnıñ urtaq problemaları da, yañalıqları, tabışları xaqında da süz bardı. Teatrlar belgeçläre, akterlar, rejisserlar qatnaşqan bu cıyın Mostay Kärim isemendäge Başqort milli yäşlär teatrı binasında bardı.
Ä kiçen şuşı uq teatrda “Tuğanlıq” bäyräme qısalarında çirattağı konkurs tamaşası belän bergä zur tantana da. Mäğlüm buluınça, Başqort milli yäşlär teatrına Başqortstannıñ xalıq şağire Mostay Kärimneñ isemen birü xaqında färman çıqqan ide. Bügen menä şul isemne birü tantanası, isem tuyı da ütte yäşlär teatrında. Anda “Tuğanlıq” festivalendä qatnaşuçılarnıñ barsı da çaqırılğan ide. İsem tuyı çaraları betkäç, Milli yäşlär teatrı artistları üzläreneñ festival' programmasına kertelgän spektaklen – Mostay Kärimneñ “Bezneñ öyneñ yäme” poveste nigezendä säxnäläşterelgän tamaşasın da kürsätä.
Teatrlar festivalendä bıyıl Ufa “Nur” tatar däwlät teatrı da qatnaştı. Nurlılar tamaşaçılar xökemenä kiñ bilgele “Ciznäkäy” komediäsen täqdim itte. Ämma “Nur” teatrınıñ bu tamaşası festival'neñ konkursta qatnaşu isemlegenä kertelmägän. Şulay da buluına qaramastan, nurlılar, bu festival'dä qunaq sıyfatında qatnaşuların da, zur däräcä dip isäpli.
Galiäsgar Qamal isemendäge Tatar däwlät akademiä drama teatrı kollektivı “Tuğanlıq” festivalendä 17 sentäber könne çığış yasıy. Törki teatrlar bäygesen yabu tantanası Başqortstan däwlät opera häm balet teatrında 19 sentäberdä oyıştırıla. Fänis Fätxi, Ufa


text:
Aq barsnıñ medal’lärgä yulı ciñel tügel
Tatarstandağı barlıq xokkey söyüçeläre bu könnärdä yaratqan komandaları öçen qayğırtıp yäşi. Çönki xokkey buyınça Rusiä çempionatında iñ qızıqlı waqıt – play-off uyınnarı bara, dimäk, medal’lär öçen köräş qızğannan-qıza. Respublikanıñ ike klubı – Qazannıñ Aq barsı häm Tübän Kamanıñ Nefteximigı da bu aralarda yarımfinalğa çığu öçen köräşte. Berençe ike uyınnı ike komanda da üzlärendä – Qazanda häm Tübän Kamada ütkärdelär. Nefteximik öçen Mäskäwneñ Dinamo klubı belän älege ike uyın da ciñelü belän tämamlandı. Düşämbe könne Mäskäwdä uzğan matç ta Tübän kama canatarların berni belän dä şatlandırmadı. Nefteximik Dinamo komandasına 1-2 xisabı belän birelergä mäcbür buldı. Şulay itep, Nefteximik 3 märtäbä ciñelep medal’lär öçen köräştän töşep qaldı.
Qazannıñ Aq Bars komandasınıñ uyınnarı isä tağın da zur qızıqsınu uyattı. Nik disäñ, Rusiä superligasında ul dönyadağı iñ zur yoldızlar uynağan komanda. Aq barsnıñ citäkçelege Qazannıñ meñyıllığına büläk itep Rusiä çempionatınıñ altın medalen yawlarğa teläp, şuşı maqsatqa ireşü öçen bernindi mömkinçeleklärne dä jällämäde. Xäzerge köndä komandada dönya xokkeyınıñ iñ qimmät bäyäle xokkeyçıları uynıy. Şuña da, Aq bars komandasına mönäsäbät tä Rusiä xokkey dönyasında tiskäre disäñ, döresräk bulır. Xäyer, play-off uyınnarında xätta çit ilneñ şuşı bilgele yoldızları da yärdäm itmäde. Öydä ütkän uyınnarda Aq bars üzeneñ canatarların borçuğa saldı. Yaroslavl’nıñ Lokomotiv klubına alar 1-2 häm 3-4 xisabı belän ciñeldelär. Zur ömetlär bağlanğan Nikolay Xäbibullin da üzeneñ komandasınıñ qapqasın Lokomotiv uyınçılarınıñ höcümnären yaqlap qala almadı. Bu xaqta küp kenä Mäskäw mäğlümät çaraları şatlanıp, qazanlılarğa çit il yoldızları da bulışa almadı, dip yazıp çıqtı. Xäyer, Qazan canatarları da iñ möhim matçlardağı rättän ike ciñelü öçen Aq bars xokkeyçılarına üpkälären yäşermäde.
Düşämbe könne Yaroslavl’da uzğan öçençe uyın Qazan klubına medal’lär öçen köräştän töşep qalmawda soñğı ömet ide. Bälki şuñadır, komandanıñ baş trenerı Zinnätulla Biläletdinov bu uyınğa qapqaçı itep ömetlärne aqlamağan Xäbibullinnı tügel, ä Kanadadan kilgän uyınçı Fred Breytweytnı bilgeläde. Äytergä kiräk, bu qarar bik döres bulıp çıqtı. Breytweyt matç däwam itkän 3 periodta ğına tügel, ä annan soñ bulğan 10 minutlıq östämä waqıtta da üzeneñ qapqasına ber genä dä alqa kerttermäde. Xäyer, şunısın da äytergä kiräk, Lokomotivnıñ qapqaçısı Mark Lomot ta Aq barstağı kollegasınnan qalışmadı. Anıñ qapqasına da qazanlılar taşlağan ber genä alqa da kerep citä almadı. Şulay itep, 70 minut barğan uyın ciñüçene bilgelämäde. Östämä waqıttan soñ bullitlar bilgelände. Alarnıñ sanı şaqtıy bulsa da, ä här komandadan konkurentlarnıñ qapqasına 11şär keşe höcüm itte, xisap nibarı 2-3 kenä buldı. Soñğı xälitkeç alqanı Kanada xokkeyçısı aqbarslı Deni Xetli kertte. Ul qazanlılarğa bik möhim häm kötelmägän diärlek ciñü kiterde häm Aq bars komandasına yarımfinalğa çığu öçen köräşne däwam itärgä mömkinçelek tudırdı. Ä tamaşaçılar isä düşämbe kiçendä 3 säğättän artıq barğan därtle häm qızıqlı uyın qarıy aldı. Bu uyın Tatarstan sport söyüçeläreneñ inde sünep barğan ömetlären yañarttı. Alar aqlanırmı, yuqmı – monısın kiläse uyınnar kürsäter. Sişämbedä Yaroslavl’da Aq Bars belän Lokomotiv yañadan oçraşaçaq. Qazan komandası bu matçta da ciñü yawlıy alsa, yarımfinalğa çığu öçen 5 uyın yänä Qazanda bulaçaq. Xäzergä Aq bars canatarlarına barı tik kötärgä genä qala.
Gölnaz İlgizär


text:
Açıq mikrofon: Yaña yıl bäyrämendä xämer eçärgä cıyınasızmı?
- Min üzem xokkeist keşe. Yaña yıl bäyrämendä Şampan şärabı inde, häm ansı da çiklängän külämdä. Berençedän 31 dekaber Qorban bäyräme. Minem belüemçä, andıy könne spirtlı eçemleklär bötenläy yaramıy. Ä Rusiädä, üzegez belgänçä, aña qaramıylar inde. Bäyräm könne östäl mul bulırğa tieş. Äytem dä bar bit :“Yaña yılnı niçek qarşılıysıñ , şulay ütkäräseñ” .Östälneñ neçkäleklärenä kilgändä kompot çiädän , qarlığannan bik quyı bula. Yözem, kürägä, örek kompotları faydalı häm bik yaxşı. Şulay uq çäy inde. Ansı bik tabiği.
- Kokteyl''- “Otverka”- araqı häm apel''sin soğın bermä -ber quşıp butap. Bigräk tä xatın-qızlarğa da täqdim itäm.
Min üzem bik yaratmıym spirtlı eçemleklär eçärgä. Yaratam çäy eçärgä natural soqlar. Äni äzerlägän törle kompotlar. Çiä häm alma kompotın bik yaratam. Änineke tämleräk häm bik sıyfatlı kibetlärnekenä qarağanda. . – Su, limonad, ciñel genä qızıl şärab. Bez eçä torğannardan tügel.
-Min üzem eçärgä bik yaratmıym. Ber ike ryumka kon''yak, şul citä. Yaña yıl bäyräme belän Qorban bäyräme bergä turı kilgäne bulğanı yuq ide äle. Nişlärgä dä belmim xätta, nişlärgä soñ?.Çınlap ta monda uylanırğa bik tä mäcbür bulasıñ .
- Min muzıkant keşe. Yäş waqıtta şuşı Yaña yıl bäyrämnären miña bik küp uzdırırğa turı kilde şul spirt şikelle närsälär belän. Xäzer min 26 yıl buyı eçkänem yuq, spirt digän närsäne. Min xäzer limonad, çäy eçäm limon belän. Şulay itterep qarşı alam Yaña yıl bäyrämen. Häm bik küñelle bula, nişläpter?
- Bersüzsez Şampan şärabı, Tokay şärabı, Ber ryumka Qazannıñ 1000 yıllığına çığarılğan araqı da mömkin.
-Änilär belän bulabız. Alar närsä quyalar östälgä, şunı eçäbez, kompotlar, soqlar.
- Qızıl şärab, Qırım şärabı bik äybät.
- Bıyılğı Yaña yıl İzge Qorban bäyräme belän turı kilä. Şuña kürä alkogol'' eçemleklär eçü tyıela dip uylıym bezneñ tatar xalqına. Menä min alıp quydım 20 sumlıq balalar öçen yasalğan alkogol''sez şampan şärabı. Anda alkogole yuq. Şunıñ belän xasiätlänep utırırbız dip uylıym.
- Möselman keşesenä bernärsä spirt eçemlekläre dä yaramıy. Kisel'', kompot häm yaqtı yöz. Xatınım yasağan qarlığan, krıjovnik kompotı eçäbez. Şulay matur ğına yaña yılnı qarşılarğa dip uylıybız.
Mälikä Basıyr


text:
NATO Kabuldağı ISAF köçläre belän citäkçelekne üz östenä aldı
Düşämbedä, Äfğanstan başqalası Kabulda urnaşqan Xalıqara iminlek saqlaw köçläre belän citäkçelek itü wazifası NATOğa tapşırıldı. 54 yıllıq tarixında berençe tapqır NATO Yevropadan çittä xäräkät itä başlıy...
Audio (George Robertson):
"ISAFtağı här 4 xärbineñ 3-se NATO ilennän, yä NATO belän partner bulğan ildän. Şuña kürä, äydägez, här 6 ay sayın yaña citäkçe ezläw mäşäkätlären beterik."
Robertson süzlärençä, NATO citäkçelege astına küçü belän, ISAFnıñ üzenädä berni üzgärmi, anıñ wazifaları niçek bar şulay qalaçaq, çönki alar BMO tarfınnan bilgelängän, älegä ISAF ISAF bulıp qalaçaq dide ul:
Audio (George Robertson)
Bu fikerne NATOnıñ Tönyaq Yevropa köçläre başlığı, Britan generalı Jack Deverel da rasladı. Bügennän başlap ISAF köçläre belän näq menä ul citäkçelek itäçäk. Düşämbedä Kabulda, wazifa tapşıru tantanasında ul bolay dide:
Audio (Jack Deverel):
"Bez BMO birgän mandat nigezendä, Karzai häm anıñ xökümätenä kabulda häm anıñ yaqın tiräsendä tärtip saqlaw eşen däwam itäçäkbez. "
Döresen äytkändä, Karzai üze dä, anıñ xökümäte dä, xalıqara köçlärneñ Kabulda ğına tügel, ä ilneñ başqa töbäklärendä dä urnaşuın telär ide. Qabilä-ara bäreleşlär äle dä tuqtalmıy, soñğı waqıtta Taliban suğışçıları yänä baş kütärä. Karzainı älegä, Äfğanstan tügel, ä Kabul prezidentı dip kenä bula.
Kiläse yılnıñ yün ayına Äfğanstanda saylawlar bilgelängän. Bügenge tantanada qatnaşqan tışqı eşlär ministrı Abdulla Abdulla, bu saylawlar tieşle ütsen öçen, äle eşlise dä eşlise, dip äytte:
Audio (Abdulla Abdulla)
ISAFnıñ älegä Kabuldan çittä xäräkät itü wäkälätläre yuq. Läkin tora bara bu wäkälätlär östäler, dip kötergä kiräk. Bu fikerne inde berniçä räsmi äytte, şul isäptän, Germaniä kanslerı Gerhard Şröder. Äytkändäy, Ğiraq suğışına qarşı bulğan Germaniä belän Kanada Äfğanstanğa iñ küp xärbien cibärde, berse - meñ yarım, ikençese - 2 meñ çaması. BMO general sekretare Kofi Annan ISAF köçlären Herat, Mazari-Şärif, Calalabadta urnştırırğa täqdim itte. Şunnan soñ inde, Ğiraqqa da çirat citergä mömkin. NATO köçlären Ğiraqqa kertü ixtimalı turında şulay uq, berniçä räsmi ıçqındırdı, misal öçen Germaniä saqlanu ministrı Peter Struck. Şulay itep, NATO üzeneñ yartı ğasırdan artıq tarixında berençe tapqır Yevropada çittä bulğan ildä xäräkät itä başlıy. Salqın suğış çorında tözelgän bu Alyansnıñ XXİ ğasırda mäsläge üzgäräçäge turında süzlär küp yörde. Küräseñ, şul süzlär ğämälgä aşa başlıy.
Ali Gilmi, Praga


text:
"Bezneñ Ukraina"da tarqalu däwam itä
Ukrainada prezident taraflı "Bezneñ Ukraina" blogında koalitsiä xökümätenä kerü-kermäw mäsäläsendä büleneş däwam itä. Bloktağı tağın ber firqä premier Yanukoviç koalitsäsenä kermiçä oppozitsiägä kitüen belderde. Şuşı täräqqiät prezident Yuçenko xakimiäten tağı da qaqşatamı?
Mart ayında ütkän parlament saylawlarında Viktor Yanokoviçnıñ Töbäklär firqäse ciñep çıqqannan soñ, "Bezneñ Ukraina" bloğı krizisqa qarşı kileşü imzalap, berniçä ministr urınına ireşte. Läkin kileşüne kommunistlar da imzaladı. "Bezneñ Ukrainaçılarnıñ" kübese kommunistlar belän ber xökümättä eşlärgä telämi. Äytkändäy, Yanukoviçnı premier urınına raslağanda da, kileşü buluğa qaramastan, Bezneñ Ukrainadağı 80 deputatnıñ ni barı 30ı uñay tawış birde.
Xäzer Bezneñ Ukraina blogında fiker büleneşe. Beräwlär, Yanukoviç öçen tawış birgännärne berlektän quarğa çaqıra. İkençelär, kiñräk koalitsä turında uylana. Blokta qalğan töp firqälärneñ berse – Xalıq Ruxı – qırıs qaraşta tora.
"Yaña koalitsiä tözergä bula, läkin berük waqıtta Rada häm xökümättä citäkçelekne üzgärtergä kiräk. Häm dä koalitsiädä kommunistlar bulmasqa tieş" di Xalıq Ruxı wäkile deputat Mixaylo Pojivanov.
Ä menä tağın ber Bezneñ Ukrainaçı, eleke İminlek häm Saqlanu ministrı Petro Poroşenko yomşağraq qaraşata:
"Bar närsä söyläşügä bäyle. Koalitsiäneñ iseme-cisemenä qarata törle qaraşlar bar. İñ möxime, anda milli berdämlek turındağı deklaratsiä prinslipları urın alsın" di Petro Poroşenko.
Qayber belgeçlär fikerençä, bu wazğiättä Bezneñ Ukraina Yanukoviç xökümäte belän niçek eşläw mäsäläsendä urtaq fikergä kilä almayaçaq:
"Bu mäsälädä alarda fikerlär qapma-qarşı. Şul isäptän, Bezneñ Ukrainadağı eçke xällärgä qarata da. Bu qarşılıqlar yaqın kiläçäktä xäl itelmiäçäk" di Kievtağı Fälsäfä institutınnan Konstantin Maleev.
Nigezdä Yanukoviç Radada Bezneñ Ukraina yärdämenä moxtac tügel. Täbäklär firqäse, Sotsialistlar wä kommunistlar belän bergä 450 urınnıñ 240ın alıp tora. Qanunnarnıñ kübese öçen bu citärlek tawış. Tik menä bazar taraflı iqtisadi çaralarğa kilgändä, kommunistlar da, sotsialistlar da qarşı çığarğa mömkin.
Östäwenä Bezneñ Ukraina Yanukoviçqa Könbatış aldında awır xäldä qalmas öçen yarap quya ala.
Koalitsiä tözü söyläşüläre niçek kenä betmäsen, inde xäzer ük şunı äytep bula – prezident taraflı Bezneñ Ukraina blogı xökümät tözegendä üz şartların quyu däräcäsen yuğalttı, häm xäzer ikençe köç statusı belän rizalaşırğa mäcbür.
Qayber xäbärlärgä qarağanda tağın berniçä deputat Yulia Timoşenko yağına awışırğa cıyına. Bu oçraqta Bezneñ Ukrainanıñ qödräte tağı da kimiäçäk digän süz.
Ali Ğilmi


text:
Macarstan sälamätlek saqlaw ministrı qoş kizüenä qarşı Macarstanda eşlängän vaksina keşelärdä tikşerelde häm ul näticäle dide.
Yeno Racz äytüençä bu vaksina keşelärdä 100 protsent näticäle eşli.
Anıñ äytüençä, bu vaksinanı alırğa Britaniä, Rusiä häm Quşma Ştatlar teläk beldergän.
Tailandta ber malayda qoş kizüe tabıldı. Tailand räsmiläre äytüençä, ul bu awırunı şiksez üz atasınnan yoqtırğan. Anıñ atası bu atnada qoş kizüennän ülde.
Yewropa Berlege üzendäge 25 äğza ilneñ Romaniä, Törkiä häm Rusiädä qoş kizüe tabılğannan soñ bu awıruğa qarşı köräş planın äzerläwe turında belderde.


text:
Firdäüs Divätayıva - «Neçkäbil -2005»
Abdulla Aliş uylap tapqan Neçkäbil isemen, şul isemdäge bäyge, tatar kitapların uqımağan keşelär arasında da tanıttı. Xäzer, «Neçkäbil» isemen alır öçen, yözlägän xatın-qız köräşä. Änilär arasında ütkärelä torğan bu çibärlek bäygesenä, bıyıl, 600 xatın-qız ğarizalar birgän. Alardan barı 15 xanım finalğa saylap alınğan. Şuşı 15 keşe arasında, ere şirkät citäkçeläre, däwlät eşendä eşläwçe xanımnar, fänni xezmätkärlär, biüçelär, ğadi änilär, xätta äbilär dä buldı. «Neçkäbil - 2005» bäygeseneñ final öleşendä, 18dän - 47 yäşkä qädär bulğan xatın-qızlar köç sınaştı.Final öleşendä qatnaşırğa, dip saylap alınğan xatın-qızlar arasında aktrisa häm şähär filarmoniäse direktorı Rauşaniä Yukaçeva, xalıq artistı, däwlät biü ansamble xezmätkäre Liliä Xämetova, biüçe Al’bina Mindubaeva, «Saban tuy» digän konsertlar oyıştıruçı agentlıq citäkçelärneñ berse Darya Möxämmädyärova häm tormışnıñ başqa ölkälärendä uñışqa ireşkän xanımnar buldı. Bäygedä alar, üzlären icadi şäxeslär, yaratqan xatınnar häm nazlı änilär itep kürsätte.
Ütkän yılğı bäygedä, El’vira Sağidullina ciñgän ide. Küplär anı, «Bäxetle» säwdä şirkäte citäkçese Möslimä Latıypovanıñ qızı häm, ütkän yıldan başlap, «Rubin» futbol komandası kapitanı Sergey Xarlamovnıñ tormış iptäşe itep belä.
Bıyıl, iğänäçe yärdäme belän, Qazan buylap bäygedä qatnaşuçı 15 xatın-qıznıñ da fotosurätläre elenep çıqtı. Barısı da, köçle köndäşlär itep kürende. Soñğı mizgelgä qädär, kemneñ «Neçkäbil» isemen aluı turında bilgele tügel ide. İnde yäkşämbe kiçendä, 15 mayda, ciñüçe iseme açıqlandı. Liliä Xämetova «İcadi Neçkäbil», Rauşaniä Yuqaçeva «Ziräk Neçkäbil», ä Firdäüs Divätayıva «Altın Neçkäbil» isemenä layıq buldı. Firdäüs xanım, 2 qız anası, «Mustella» digän kosmetik şirkätne citäkli. Firdäüs Divätaeva, «Azatlıq» radiosı belän tä’sirläre belän uraqlaştı: «Mine bala çaqta, Neçkäbil itep ürtilär ide, (kölä). İnde bäygegä qatnaşırğa teläk tuğaç, şunı iskä töşerdem. Ciñermen, dip uylamağan idem. Finaldağı 15 xatın-qız da ciñügä tigez atlap kilde. Bu ciñüdän soñ, yaña ürlärgä ireşerlek köç sizdem üzemdä.»
Bikä Timerova.


text:
Peterburgta uram cıyını
Kiçä, 18 fevrvl'dä, Keçe Konyuşennıy uramında "Yabloko" firqase uram cıyını uzdırdı.Yal köne buluğa qaramastan, xalıq küp kenä cıyılğan ide.Cıyınnıñ maqsatı- xökümätneñ säyäsätenä, şähär häm Üzäk saylaw komissiäse eşenä qarata rizasızlıq belderü, üzläreneñ äle säyäsi köç ikänlegen isbatlaw ide.
Äytergä kiräk, şähär saylaw komissiäse "Yabloko"firqasen 11 martta uzaçaq Qanunnar cıyılışına saylaw isemlegenä kertmägän ide.Ğamälgä yaraqsız dip tabılğan imzalarnıñ sanı 10 protsenttan artqan dip.Üzäk saylaw komissiäse räise Aleksandr Veşnyakov şähär komissiäseneñ qararın xuplağan. 15 fevral'dä "almaçılar" Yuğarı mäxkämägä möräcäğät itkännär.
İmzaları yaraqsız dip tabılğan saylawçılar, üz çiratında, imzalarınıñ döreslegen isbatlaw öçen mäxkämägä üteneç belän barğannar.Bügenge köndä 34 imza ğına xatalı dip sanala ikän..Bu xaqta baş "almaçı"Mixail Amosov söyläde.""Kursk"su astı köymäse belän elemtä urnaştı, Beslan mäktäbendä 1200 bala tügel, ä 300 genä dip aldaşqan xökümät bügen dä yalğanlawın däwam itä. Alar, "Yabloko" firqase populyarlıygın yuğalttı, diärgä mataşalar.Alar bezne elekke, aldaqqa qorılğan sistemağa qaytarırğa telilär.Bügen üzen aldatırğa telämägännär grajdanlıq aktivlığı kürsäterä burıçlı. Ä xökümät üz xalqın aldawdan tuqtarğa tieş. Şunda ğına ildäge korrupsiäne ciñep bula, şunda ğına xalıq däwläte bula ala",-dide Mixail Amosov.
Qanunnar cıyılışınıñ sotsial' mäs'älälär buyınça komissiäse räise Natal'ya Yevdokimova:""Yabloko"nı isemlekkä kertmäwneñ töp säbäbe-"Gazprom-siti"- "kukuruzağa" qarşı çığuında. "Kukuruza" turında xalıq fikeren beler öçen referendum uzdıru kiräk bulır ide. Referendum buyınça "almaçılar" äzerlägän dokumentlarnı, dokument bula alırlıq tügel, dip, kire qaytardılar. Proektnı Qanunnar cıyılışı utırışına täqdim itkäç, Cıyılış ta annan baş tarttı. Şulay itep, bezne Mixail Amosov belän qanunıy initsiativadan mäxrüm ittelär Xakimiät referendum ütkärergä telämi.Ägär bez moña çik quymasaq, xaqimiät xalıqqa, saylawçılarğa iğtibar da itmäyäçäk.Ul boly da xalıq ışanıçın ber keşe ışanıçına alıştırdı", -dide Natal'ya Yevdokimova.
Mitingta çığış yasawçı "Watandaşlar initsiativası"xäräkäte räise kommunist Yevgeniy Kozlov :"Yabloko"nı saylawğa kertmäw-ul säyäsi zakaz, "almaçılarnıñ" 122 zakonğa qarşı çığuları, xalıqnı sotsial' yaqtan yaqlarğa tırışuları, "Peterburgskoe grajdanskoe soprotivlenie"dä qatnaşqanı öçen üç alu. Häm inde, älbättä, "Gazprom-siti"ğa qarşı bulğanı öçen dä,"- dide."Kukuruza ul-Gazpromnıñ ğına tügel, ä xökümätneñ dä monopoliäse simvolı,byurokratik diktat simvolı", -dip süzen yomğaqladı Yevgeniy Kozlov.
Axırda cıyında qatnaşuçılar, Neva prospektında transport xäräkäten tuqtatıp torıp, 3 martta uzaçaq "Qarşılıq marşına" repetitsiä dä yasap qaradılar ."Qarşılıq marşı"3 martta 12 säğättä "Oktäberskiy"konsert zalınnan Smol'nıyğa taba quzğalaçaq.
Ä inde saylawğa kilgändä, baş "almaçı"Mixail Amosovnıñ ciñüdä şige yuq ".Ciñelgän oçraqta da 11 mart belän genä tormış tuqtalmıy",- di optimistlığın yuğaltmağan Mixail Amosov.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text: Soñğı mäğlümätlärgä kürä, 10 nan artıq keşe hälaq buldı. Bomba quyılğan maşina yäkşämbe könne şähär üzägendä şartlatıldı. Anda xökümät binaları häm Berläşkän Millätlär Oyışması wäkillegeneñ baş fatirı urnaşqan. Hälaq buluçılar arasında cirle politsiä xezmätkärlärenä uqular ütkärgän Quşma Ştatlarnıñ ike belgeçe dä bar. Äfğanstandağı xalıqara tınıçlıq köçläre wäkile bolay dip xäbär itte: “Mindä bulğan mäğlümätlärgä kürä, älegä qädär terror ğämäle belän bäyläneştäge ber kem dä qulğa alınmağan. Bälki Äfğanstannıñ äçke äşlär ministrlığı kübräk belä torğandır. Qabulnıñ hawa mäydanında qulında şartlatqıç äzläre bulğan keşe totqarlandı, ämma ul bu xäl belän bäylänmägän bulırğa tieş”.


text:
Qazanda waba çire çığuğa ğäyeplelär tabıldı
2001 yılnıñ yül ayında Qazanda waba çire çığuwın tikşergän mäxqämä eşe tögällände. Mäğlüm ki, waba vibrionı Qazannıñ Azino bistäsendäge külgä yuıntıq sular torbasınnan eläkkän, dip tabılğan ide. Şuña kürä ğäyeplelärne «Vodokanal» oyışmasınnan häm sanitariä xezmätennän taptılar. Qazannıñ Sovet rayonı sanitariä tabibı Röstäm Xäyrullin häm «Vodokanal» xezmätkärläre Valmir Salixov häm Ayrat Nizametdinov wazifalarında ğamsezlek öçen şartlı räweştä ike yılğa irektän mäxrüm itelügä xökem iteldelär. Mäğlüm ki, waba çirennän 70 keşe zıyan kürde. Bigräk tä sälämätlekläränä zıyan kilgän balalarnıñ ata-anaları mondıy xökem belän känäğätlänmädelär. Alar monıñ belän genä Azinodağı könküreş sotsial' problemalar xäl itelmäde, dip sanıy.
Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle