text:
Advokatlar apellyatsiä birä
Uzğan yılnıñ 8 ğinwarında Bögelmä yanındağı ğaz torbasın şartlatuda ğayeplängän Fänis Şäyxetdinovnıñ, Timur İşmoratovnıñ, Rawil Ğomärovnıñ tuğannarı Tatarstan mäxkämäse qararı belän riza tügellär. Alar Mäskäwgä appelyatsiä biräçäkläre xaqında Azatlıq xäbärçese sorawlarına cawap birgändä dä äyttelär. Lena Şäyxetdinova bolay dide:
- Advokatlar Mäskäwgä appelyatsiä äzerlilär, mäxkämä eşendä ällä ni yaña dälillär kürenmägän, şulay da, şuşı uq eş buyınça uzğan yılnıñ sentäber ayında bulğan mäxkämäneñ prisyajnıy zasedatel'läre ğayıplänüçelärne aqladı. Bıyıl, başqa zasedatel'lär, aprel' häm may ayında ütkän mäxkämä utırışlarında alarnı ğayıplilär. Qayda döreslek, di Lena xanım, ber ük eş buyınça beräwläre aqlıy, ikençeläre xökem itä.
12 mayda Tatarstan mäxkämäse mondıy qarar çığarğan ide-terrorizm öçen Fänis Şäyxetdinovqa 15 yıl yarım, Timur İşmoratovqa 11 yıl, Rawil Ğomärovqa 13 yıl qatı rejimlı törmä.
Düşämbe könne xökem itelüçelärgä tuğannarı belän küreşergä röxsät itelgän. 72 yäşlek Säriä apa, Rawil Ğomärovnıñ änise, bu xaqta işetkäç, tiz arada kibetlärgä çığıp kitkän. Maqsatı-xäläl tawıq, xäläl rizıqlar satıp alıp, Qazanğa xökem itelgännärgä alıp baru. Xäläl aşawlarnı Çallıda köç-xäl belän genä tapqan.
Säriä apanıñ süzlärennän kürengänçä, mäxkämä yullarında yörügä, advokatlar yallawğa pensiä aqçası ğına citmi, aqça yağınnan qıyınlıqqa da tarığan. Aldağı mäxkämä eşlärenä advokat yallıy alırmınmı- diep borçıla ul. Rawil Ğomärovnıñ 5 häm 7 yäşlek, Fänis Şäyxetdinovnıñ 6 yäşlek balaları bar. Ä Timur İşmoratov ğomumän, monnan 2 yıl çaması elek öylängän bulğan, anıñ da balası yäş. Şulay itep, Bögelmä yanındağı şartlaw waqiğasına Tatarstan mäxkämäçeläre üz süzlären äyttelär. Alar süze soñğısı bulmasqa da mömkin, Mäskäwgä apellyatsiä birü- şuña işaräli.
Ğafiulla Ğaziz


c: text/html

text:
Bağdad wilayäteneñ 3 saylaw räsmie uzğan şimbädä ütkän konstitutsiä referendumı bülletennären sanağannan soñ eştän öylärenä qaytıp barışlıy atıp üterelde.
Başqaladan 50-läp çaqrım könyaqta İskändäriä şähärendä ğisyançılar fabrikada eşläwçe 6 şığıynı tezep bastırıp başqa xezmättäşläreneñ küz aldında atıp üterde.
Ğisyançılar Äl-Adil şähäre yanındağı yulda politsiä tikşerü qapqasına höcüm itep 4 politsiä xezmätkären üterde, 11-ne yaraladı.
Bağdad häm Kirkük şähärlärendä başqa höcümnärdä 6 keşe ülde, kimendä 3 keşe yaralandı.
AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice AQŞ Ğiraqnı tözekländerergä häm anda ğisyançılarnı bastırırğa yardäm itü öçen xärbi-sivil tözekländerü törkemnäre cibäräçäk dide.
Britaniäneñ Guardian gazetı Ğiraqtağı xäbärçeseneñ yuğaluı turındı belderde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Australiäneñ başqa illärdäge terrorçı oyışmalarğa qarşı xärbi çaralar ütkärü belän yanawı kürşe illärneñ açuın çığardı.
Australiä Premyer-ministrı John Howardnıñ uzğan atna axırında Australiä iminlegenä qurqınıç tudıruçı terrorçı oyışmalarğa qarşı başqa illärdä xärbi çaralar ütkärü belän yanawı kürşe illärneñ açuın çığardı. Malaysiä Australiäneñ mondıy ğämälläre suğış başlaw bularaq bäyälänäçäk dip belderde.
Audio
Ägär dä sez kemneñ dä bulsa sezneñ ilegezgä ğädäti xärbi höcüm yäki terror höcüme äzerläwen beläsez ikän, häm ägär dä sezneñ anı tuqtatu mömkinlegegez bulıp ul mömkinlekne qullanudan başqa çarağız qalmasa, älbättä sez anı qullanırğa tieş bulaçaqsız.
Malayziä premyer-ministrı Mahathir Möxämät ägär dä Australiä terrorçılıqqa qarşı köräştä berär ilgä höcüm itü niätlären tormışqa aşırsa bez mony ul ilgä häm anıñ xökümätenä qarşı suğış başlaw omtılışı dip bäyäliäçäkbez. Bez moña üz qanunnarıbız nigezendä cawap biräçäkbez dide.
Howardnıñ uzğan atna axırında yañğırağan häm düşämbe könne qabatlarnğan belderüe Australiäneñ kürşe däwlätlär belän bolay da kierenke mönäsäbätlären tağın qurqınıç astına quydı. Gärçä Howard älege belderüendä bu süzlär Australiäneñ kürşe illärdäge duslarına qarşı yünältelmi häm yaqın arada köç qullanu mömkinlege qaralmıy dip äytep quyğan ide.
Mäğlüm bulğança Australiä yıllar buyı üzen küpmädäniätle il itep kürsätergä häm kürşeläre belän mönäsäbätlären yaxşırtırğa tırışıp kilä. Qayber küzätüçelär Howard uylanılmağan belderüläre belän bu tırışlıqlarnı yuqqa çığara dip isäpli. Malayziädän tış İndoneziä Howarnıñ belderüen qabul itelmäslek dip bäyäläsä Fillipin anı säyer dip atadı. Awstraliäne tänqitläwgä Tayland ta quşıldı.
Üktäbr ayında Balidağı terror höcüme näticäsendä kimendä 82 Australiäle hälak buldı häm bu Australiäne üzeneñ iminlege, kürşe illärdäge suğışçan törkemnär turında uylanırğa mäcbür itte. İndoneziäneñ terrorçı oyışmaların citäkläwdä şiklänelgän keşelärneñ Awstraliägä yış qına kilep-kitep yörüe mäğlüm häm alar Australiäneñ üzendä dä şundıy berläşmälär tözegän bulırğa mömkin.Ämma Awstraliäneñ töbäktä üz östenä politsiä wazıyfaların alu mömkinlege turındağı işarälär kürşe illär tarafınnan bik kisken reaksiägä säbäp bula. Malayziä tışqı eşlär ministrı Säyet Xämit Albar “Küräsen Australiä üzen köçle däwlät dip xis itä, şuña kürä alar köçle däwlät kebek söyläşä. Ägär dä alar şulay söyläşä ikän, alarnıñ Aziä cämğiäteneñ ber öleşe bulu omtılışın añlaw bezgä qıyın bula ala dide.
İndoneziä tışqı eşlär ministrlığı terrorçılıqqa qarşı suğışta ber däwlät tä xalıqara qanunnardan östen bula almıy dip belderde.
Düşämbe könne Howard isä parlamentta çığış yasap Berläşkän Millätlär Oyışması xartiäse iskerde aña tözätmälär kertep däwlätlärgä zamana qurqınıçlarına qarşı çaralar kürü mömkinlege birü kiräk dide. Howard xalıqara qanunnı xalıqara terrorçılıq kebek tormışnıñ yaña çınbarlığına yaraqlaştıru zarur dip çığış yasadı Howard.
Şulay itep Australiäneñ xäzerge Quşma Ştatlar tışqı säyäsäten üzläşterep kenä qalmıyça, BMO xartiäsen üzgärtü täqdime belän annan xätta ber adım alğa kitüe kürşe däwlätlärneñ genä tügel bar dönyanıñ iğtibarın cälep itte.
Naif Aqmal, Praga


text:
Keşe xoquqları oyışmaları Washingtonnı totqınnarğa qarata demokratik bulmağan möğämälä kürsätüe öçen tänqitli
Guantanamo häm Äbü Ğraib törmälärenä bäyle ğawğa ğına citmägän, Amerika Quşma Ştatları xökümäte inde yaña totqın cäncalı aldında tora. Mäğlüm "Human Rights Watch" oyışması belderüenä qarağanda, Üzäk Küzläw idaräse "äl-Qaidä" äğzası buluda şiklänelgän kimendä 11 keşene cämäğätçelektän yäşerep, alarnı advokatlar häm humanitar wäkillär belän aralaştırudan mäxrüm itep tota. Sişämbedä bäyän itkän belderüendä şuşı oyışma, Bush xakimiate alarnıñ qayberlären ğomumän qulğa aluın da tanımayaçaq dip, bu Latin Amerikasındağı xuntalar zamanında keşelärneñ xäbärsez yuğaluın xäterlätä dip belderä.
Audio, Tom Malinowski
"Jeneva konvensiäse suğış waqıtında ğämäldä sanalsa, tınıç çor öçen dä şundıyraq berniçä kileşü, qağidä, standart bar, di Malinowski, häm
Audio, Tom Malinowski
"Jeneva konvensiäsen alasızmı, başqasınmı, alar barısı da, keşelärne yäşerep, aralaştırmıy totunı tıya" dip belderä. Malinowski bu uñaydan, Berläşkän Millätlärneñ cäfalawğa qarşı konvensiäsen, xalıqara sivil wä säyäsi xoquqlar kileşüen telgä ala, alar bar keşegä qarıy, bu oçraqta alarnıñ saq astında bulu-bulmawı, suğış qanunnarın inkär itkän törkemgä kerü-kermäwe möhim tügel di. "Human Rights Watch" wäkile süzlärenä qarağanda, amerikan xökümäteneñ terrorğa bäyle buluda şiklänelgän keşelärgä şundıy mönäsäbät kürsätüe, demokratiä häm keşe xoquqların saqlaw ürnäge bularaq tanılğan Quşma Ştatlarnıñ üzenä zian kiterä, xätta Bush xakimiateneñ ikeyözlelegen kürsätä. Üzen yañadan saylatu öçen Bush Ğiraqqa demokratiäne torğızu öçen basıp kerüen täqrarlıy, ä çınbarlıqta isä üzendäge totqınnarğa şundıy qırıs möğämälä kürsätep dönyağa bötenläy başqa xäbär cibärä di Malinowski.
Audio, Tom Malinowski
"Bu dönyağa amerikan administratsiäseneñ ğämäldä üze tabınğan qimmätlärne qullanmağanın kürsätä" di "Human Rights Watch" oyışması wäkile. Anıñ şuşı fikere belän keşe xoquqların yaqlawçı ikençe ber mäğlüm oyışma "Freedom House" mödire Arch Puddington da kileşä. Totqınnarnı dönyadan yäşerep totu, başqalarnı keşe xoquqların ütäwgä öndägän il öçen bötenläy kileşmi dip belderä ul. Berük waqıtta "Freedom House" mödire, amerikan xökümäteneñ "Human Rights Watch" telgä alğan kimendä 11 keşene yäşerep totuı öçen üz säbäpläre bula ala dip isäpli, alar ğadi totqınnar tügel, ä "äl-Qaidä"neñ 11-nçe sintäbr höcümnären planlaştırğan yuğarı däräcäle wäkilläre dip belderä. Şunnan çığıp Puddington, terrorğa qarşı köräş bälkem dä, andıy totqınnar öçen yaña säyäsät, yaña qağidälär buldırunı taläp itäder digän fiker dä äytä. Anıñ süzlärençä, Quşma Ştatlar xäzer üz berektäşläre häm Berläşkän Millätlärdäge başqa illär belän bergä utırıp Jeneva konvensiälären, başqa şundıy kileşülärne zamana taläplärenä qarap üzgärtü kiräkme-yuqmı, şunı xäl itärgä tieş.
Kärim Kamal


text:
Öfölä kriminal avtoritet qulğa alındı
Respublika eske eştär ministrlığınıñ oyoşqan enäyätselekkä qarşı köräş idaralığı kriminal donyala Öfö Omarı bularaq bildäle Omar Bekaevtı qulğa aldı. Respublikalağı iñ źur töźölöş oyoşmahı etäkseheneñ djibın Öfönän yıraq tügel militsiya xeźmätkärźäre tuqtata. Oşo maşinala tap Omar Bekaevtıñ kitep barıuın ular qayźan belgäne xaqında xäbär itelmäy. Unı tentey başlağas ber qap geroin da tabıla. Operativ mäğlümättärgä qarağanda, Omar Bekaev inde küptän narkotiktar menän mauıqqan bulğan. Militsiya bülegenä kiltergäs, ul ponyatoyźarźı qurqıtıp mataşa, kiläsäk turahında entekläp uylanırğa saqıra. Şunda uq Omar Bekaev menän idaralıq xeźmätkärźäre arahında talaş sığa. Eske eştär ministrlığınan xäbär iteüźärensä, Omar Bekaev Öfögä kriminal xälde entekläp tikşerergä häm mömkin bulğan osraqta bında nığınırğa tip kilgän. Çeçen Omar Bekaev 90-sı yıldarźa ber–nisä törkömdöñ enäyätsel eşmäkärlegen köylägän. Äle ul Öfölä tikşereü izolyatorında ultıra.


text:
Respublikada räsmi räweştä nikaxların terkäwçelär artqan
Grajdannar aktların terkäw eşe yıl başınnan birle härber rayonda, härber awılda başqarıla – yaña qanun nigezendä. Barlığı 999 munitsipal' cirlektä. Respublikanıñ Grajdannar aktların terkäw idäräse wäkilläre soñğı 3 ayda tikşerülär uzdırğannar – barlığı 21 rayonnıñ törle awıllarında bulğannar. Şunıñ näticäse bularaq, räsmi räweştä nikaxların terkäwçelär artqan dip bilgelängän. Awılda härkem ber-bersen belä, şul isäptän ZAGS xezmätkärläre dä. Häm alar berençe çiratta nikaxları räsmi bulsın öçen awıldaşların öndilär dielde utırışta. Şulay itep ber-berse belän qaçıp-posıp yäşäp yatuçılarnıñ qoyrıqları bozğa qatqan. Däwlät xezmätkärläre öçen bu bilgele otışlı. Räsmi xisaplar yazğanda ayıruça. Sişämbe könne uzğan utırışta isä yaña qanunğa mädxiä uqıldı. Grajdannar aktların terkäwne oyıştıru häm tikşerü bülege citäkçese Boris Xafizov
Soñğı 3 ayda respublikanıñ 21 rayonında buldıq, şul isäptän 30-40 protsent awıllarnı tikşerdek. Häm bügenge köndä çınnan da bu qanun kiräk bulğan digän näticä yasaldı. Bu eşkä can kerde. Nikaxnı terkämäwçelärgä dä alar räsmiläşterüne sorap möräcäğät itälär.
Boris Xafizov şuşı 9 ayda respublikada ülüçelär sanı da kimede dip bilgeläp uzdı 4 protsentqa. Bilgele bu söyeneçle küreneş. Çönki soñğı yıllarda tuuçılar sanı respublikada xätta 30 protsentqa kimede, ä ülüçelär sanı haman arta bara. Çañ qağar waqıt citte. Läkin utırışta demografiä mäs’äläsenä älläni tuqtalmadılar. Anda terkäw mäs’äläsendäge neçkäleklär turında söyläştelär. Kiläse yıldan Grajdannar aktların terkäwne başqaruçı oyışmalarğa aqça bülüdä üzgäreşlär kerergä mömkin. Boris Xafizov
Ğämäldäge metodqa buyınça xäzer aqça keşelär sanına qarap birelä, bu bik ük ğädel tügel. Şuña kiläse yıldan anı Grajdannar aktların terkägän eşlärgä qarap birü öçen qanun eşlibez.
Boris Xafizov belderüençä, näticälär kürsätkänçä bıyıl Çüpräle, Täteş, Layış, Balıq Bistäse rayonnarında grajdannarnı aktların terkäw eşläre öçen bülengän aqça az bulğan, şul uq waqıtta Çallıda ul 20 protsentqa artığraq birelgän dip isäplängän.
Landış Xarrasova


text: Uzğan töndä Äfğanstannıñ xärbi citäkçese general Räşit Dostumnı üterü tırışlığı bulğan dip xäbär itelä. Dostumnıñ matbuğat wäkile Fäyzulla Zäki äytüençä, şähit-xöcümçe anı Mazari-Şäriftän 120 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Şäbärğan şähärendä, Dostum yäşägän urında kötep torğan. İminlek köçläre tirä yaqtağı keşelärne tikşerep çıqqannan soñ, bombalı şähitne tapqan. Bu çit il keşese qulğa alınğan, dielä. Xäcümne oyıştıru niätendä, räsmilär, Äl-Qaidä häm Taliban tarafdarların ğäyepläde. Mazari-Şäriftän 40 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Balx şähärendä şuşı atnada bulğan şartlaw näticäsendä 3 keşe xäläk bulğan ide. Bu ğämäl artında, şulay uq, Äl-Qaidä häm Taliban tarafdarları tora dip äytelde.


text:
Germaniä BMO İminlek Şurasında äğza buldı: räsmi Berlin Ğiraq mäsäläsendä «Jein» säyäsäte alıp bara
1 ğinwardan Germaniä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasında äğza buldı. Alay ğına tügel, kiläse ayda, Ğiraq mäsäläsendä xälitkeç qararlar kötelgändä, ul Şurada räislek itäçäk. Şuşı wazifa säbäple räsmi Berlin Ğiraqta suğış başlawğa qarşı säyäsäten beraz yomşartır dip kötelä, ämmä alman säyäsätçelärendä bu mäsälädä fiker qarşılığı küzätelä.
Uzğan közdä Germaniädä ütkän qızu saylaw aldı kompaniäse waqıtında Ğiraq tiräsendä qaynar bäxäslär qupqan ide. Kansler Gerhard Şrödernıñ töp köndäşe Edmond Ştoiber, Germaniä xalıqara koalitsiägä quşılırğa tieş digän fikerne alğa sörsä, Sröder Ğiaraqta suğış başlawğa qarşı çıqtı. İminlek Şurası nindi genä qarar qabul itmäsen, alman xärbiläre Ğiraqqa barmayaçaq dide ul. Alman saylawçısı üzeneñ pacifistik qaraşları belän mäglüm. Köç-xäl belän bulsa da, Şrödernıñ SPD partiäse yäşellär belän berlektä saylawlarnı ciñep çıqtı, Şröder qabat kansler buldı. Ä menä Germaniä-Quşma Ştatlar mönäsäbätlärenä «qıraw töşte»”.
1 ğinwardan başlap Germaniä aldağı ike yılğa BMOnıñ İminlek Şurasına ägza itep saylandı. Alay ğına tügel, fevral ayında, Ğiraq mäsäläsendä xäl-itkeç qararlar kötelgändä, Şurada näq menä Germaniä räislek itäçäk. Şuşı xalıqara mönbärne räsmi Berlin mömkin qädär näticäle itep faydalanırğa cıyına. Dönya säyäsätendä möxim urın alırğa telägän Germaniä İminlek Şurasında daimi äğza bulu niäten dä yäşermi. Moña ireşü öçen xalıqara koalitsiä dip atalğan illär, berençe çiratta Quşma Ştatlar belän küpmeder däräcädä fiker urtaqlılığı kiräk. Alman citäkçeläre monı yaxşı añlıy häm soñğı könnärdä xalıqnı “Germaniä Ğiraqqa üz ğäskären cibärmäsä dä, andağı xärbi kampaniäne xuplarğa mömkin” digän fikergä äzerli başladı. Alman xalqın yaña yıl belän qotlaw çığışında kansler Gerhard Şröder, bez almannar üzebezneñ tarixtan yaxşı beläbez, qaywaqıt diktatorlarnı fäqät köç belän genä ciñep bula, Germaniä Ğiraqtağı suğışqa «yuq» dip özderep äytä almıy, dide. Läkin, şul uq tarixıbızdan bez bombalaw, keşelärneñ yortların cimerüneñ dä närsä ikänen yaxşı beläbez, dip östäde ul.
Germaniäneñ Bild basması bu säyäsätne Jein säyäsäte dip atadı. Jein alman telendäge ja häm nein, äye häm yuq süzlärennän tözelgän yasalma süz. Yänäse, äye dä tügel, yuq ta tügel. Şuşı Jein säyäsäten Germaniäneñ Tışqı eşlär ministrı Yoşka Fişer da alıp bara. Atna axırında Der Spiegel jurnalına birgän äñgämäsendä ul, Germaniäneñ İminlek Şurasında niçek tawış biräsen berkem dä äytä almıy, çönki bu tawış birüneñ nindi şartlarda ütäsen berkem dä belmi, dide ul.
1991-nçe yıl Farsı qultığı suğışında Germaniä qatnaşmağan ide. Ä menä Şröder xakimiätkä kilgännän soñ, alman xärbiläre 1999-da Kosovo konfliktı waqıtında, Yugoslaviägä bardı. Kiläse ayda Alman xärbiläre, Hollandılar belän bergä Äfğanstanda xalıqara köçlär belän citäkçelekne üz östenä alaçaq. Bügenge köndä dönyanıñ törle urınnarında, Balkanda, Äfganstnda, Afrikada 10 meñ çaması alman xärbie bar. Uzğan ayda Şröder Waşington belän mönäsäbätlärne cılıtu maqsatı belän Ğiraqta xärbi kampaniä bula qalsa, bez Germaniädäge Amerikan nığıtmaların qullanuğa röxsät iterbez, digän ide.
Germaniäneñ sotsial-demokratlar häm yäşellärdän torğan xökümäte Berlinnıñ dönyadağı tawışın ähämiätläräk itergä tırışa. Şul uq waqıtta koalitsiäneñ üzendä dä fiker qarşılıqları bar. Fişer yasağan belderüdän soñ, yäşellärneñ räis urınbasarı Hans-Christian Ströbele, bez suğışqa qarşı häm İminlek Şurasında da şulay tawış birergä kiräk dip belderde. Kiläse ayda Germaniäneñ berniçä cirendä cirle saylawlar ütäçäk. Alman saylawçısı, Şrödernıñ iqtisadi säyäsäte belän bik qänägät tügel, Ğiraqtağı suğışqa da nigezdä qarşı. Şularnı iskä alğanda bu saylawlar xakimiättäge koalitsiä öçen şaqtıy citdi sınaw bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text: İzraildıñ Xayfa qalahında Yom Kipur dini bayramı uñayınan xalıq yıyılğan restoranda teraqt eşlängän. Käm tigändä un higez keşe häläk bulğan. 40 keşe yaralanğan. İzrail xaqimiättäre imenlek tä'min iteü yähätenän bayram köndärendä fälestin bilämälären tulıhınsa kamawğa alğaynı. İzrail armiähınıñ İordandıñ Könbayış yarında terrorsılarzı ezläw operatsiähı barışında 3 fälestin yaralanğan, unlabı qulğa alınğan. Xärbi yetäkselek wäkildäre beldereüensä, ular tuqtarğa tigän boyoroqqa buyhonmağan häm şuğa la xärbizär ut asırğa mäjbür bulğan.


text:
Migratsiä qanunnarı soñğı arada şaqtıy qırıslandı. Yaña tärtiplär Rusiä çigen uzuçı keşelärdän maxsus dokument tutırunı, eş häm yäşäw urını bulunı taläp itä. Yaña wazifalar östälü säbäple migratsiä xezmäte dä üzgärtep qorıla. Äle küptän tügel genä, Tatarstan eçke eşlär ministrlığında migratsiä mäs’älälären bağuçı yaña citäkçe bilgelände. Tatarstanda eşläwçe migratsiä xezmäte bermä-ber artırılıp, kiläse yıl başınnan migratsiä inspeksiäsenä üzgärtelä. Çärşämbe könne matbuğat oçraşuın ütkärgän ministr urınbasarı Evgeniy Däwlätşin şul xaqta xäbär itte. Här çittän kilüçe keşe terkälergä tieş, dide ul. Bügenge köndä Rusiäneñ xezmät häm mäşğüllek ministrlığı çit illärdän kilgän eşçe qullarğa 3 meñlek kvota quya. Bu Tatarstanda eşläwçelär sanın alıp sanağanda, 1% qa da tulmıy. Ägär çit ildän kilüçe keşelär waqıtında terkälep, yäşäw röxsäten almıy ikän, alarnı tärtip saqlawçılar qulğa alıp, ildän quyarğa tieş bula. Ägär Äzerbäjan, Törkiä, Urta Aziä illärennän kilgän eşçelärgä Tatarstanda qanunsız räweştä eş birälär ikän, ul waqıtta eş birüçegä dä, qanunsız immigrantqa da cäza salına. Tözeleşlärdä, bazarda, häm başqa qara eşlärdä eşläwçe keşelär salımnarnı tülämäw säbäple, aqçalar däwlät qaznasına kermi qala. Şunıñ östäwenä uzğan yıl belän çağıştırğanda, çittän kilüçelär arasında cinayätçelek tä 2 tapqır arttı, dide Evgeni Däwlätşin. Tatarstanğa kübesençä Üzbäkstannan, Kazaxstan häm Tadjikstannan keşelär küçep kilä. Alarnıñ 84% – tatarlar, 10% - urıs, häm 6% - başqa millät wäkilläre. «Çit il watandaşlarınıñ Rusiädä yäşäw tärtibe turında»ğı qanun tarixi Watannarına qaytuçı tatarlarğa ber nindi östenlek birmi. Bu xaqta Eçke eçlär ministrı Evgeniy Däwlätşin dä äytte. Çittän qaytuçı tatarlar «mäcbüri küçenep qaytuçı» yäki «qaçqın» statusın alğannan soñ ğına, däwlät yärdämenä ömet itä ala. Ä başqa oçraqlarda, yaqın häm yıraq çil illärdän qaytuçı millättäşlärebezgä Rusiä qanunı tarafınnan başqa çit il watandaşları belän ber uq taläp quyıla.
Bikä Tımerova


text:
Bötendönya tatar xatın-qızlarınıñ «Aq qalfaq» oyışmasınıñ utırışı uzdı
Bötendönya tatar xatın-qızlarınıñ «Aq qalfaq» oyışmasınıñ utırışı uzdı
”Kongresstan soñ ütkän berniçä ayda «Aq qalfaq» oyışması Başqortostannan, Yekaterinburdan, Mäskäwdän kilgän qunaqlar belän oçraştıq, alarnı Qazan belän tanıştırdıq. Alarğa yakşämbe mäktäpläre öçen bik küp kitaplar, metodik äsbaplar, programmalar cıyıp cibärdek. Uktäbr ayında Sankt-Peterburgqa barıp, andağı «Nur» häm «Aq qalfaq» oyışmaları wäkilläre belän oçraştıq. Tatarstannıñ andağı daimi wäkile belän respublikadağı tatar gimnaziäläre uqıtuçıların häm uquçıların Sankt-Peterburgka ekskursiälärgä alıp baru turında söyläşülär buldı. Kiläçäktä «Aq qalfaq» oyışması Tatar kongressı belän bergälektä «Äniem tele — anam tele» digän zur konferensiä ütkärergä cıyına.”
Sez tatar xatın-qızlarınıñ «Aq qalfaq» oyışması citäkçese Kämäriä Xämidullinanı işettegez.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär.


text:
Fändäs Safiullin: Latinnı qaytara almawda bez üzebez ğäyeple
Sişämbe, 11 ğinwar könne, Tatarstanda oyıştırılğan Latin frontınıñ YUNESKO oyışmasına qabul itkän möräcäğäte turında bez sezgä inde xäbär itkän idek. Frontnı oyıştıruçılarnıñ berse – Fändäs Safiullin Azatlıq radiosı tıñlawçıların älege möräcäğätneñ eçtälege belän dä tanıştırıp kitte. Läkin ul haman da kiñ cämäğätçelekkä mäğlüm tügel ide, mäğlümät çaralarında da möräcäğät dönya kürmäde. Nihayät, 13 ğinwarda Latin frontınıñ Koordinatsion Şurası äğzäläre jurnalistlarnı cıyıp, üzläre qabul itkän dokument turında söylädelär. Oçraşuda Şuranıñ 4 wäkile – Fändäs Safiullin, yazuçı Äxät Muşinskiy, Damir İsxaqov häm Färit Urazaev qatnaştılar. Qısqaça möräcäğätneñ eçtälege belän tanıştırğaç, alar jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birergä äzer buluların belderdelär. Läkin mäğlümät çaraları wäkilläre, döresräge jurnalist Lev Ovrutskiy, soraw ğına birep qalmadı. UL sişämbe qabul itelgän möräcäğätneñ xoquqı yaqtan döres yazılmağanı häm mondıy dokumentnıñ xalıqara oyışmada bötenläy dä qaralmasqa mömkinlege turında äytte. Front wäkilläre, Ovrutskiyğa räxmätlär äytep, möräcäğätne ingliz telenä tärcemä itkändä bu xoquqı neçkäleklärne iskä alaçaqları turında belderdelär.
Sorawlarnıñ bersenä cawap birep, Fändäs Safiullin bez latinda yazu-yazmaw mömkinlegen yaqlamıybız, bez tatar xalqınıñ xoquqların yaqlıybız, dip belderde. Şuña da, älegä front eşçänlegeneñ näticäse kürenmäsä dä, xäräkät tuqtatılmasqa tieş, dip belderde. Damir İsxaqov isä, Tatarstan parlamentınıñ alar qabul itkän qanunnı beterügä bernindi dä mönäsäbät kürsätmäwe säyer, dide. Gärçä, älege qanun respublika prokurorı möräcäğäte nigezendä Yuğarı mäxkämä tarafınnan inde ğämäldän çığarılğan bulsa da. Matbuğat oçraşuınıñ axırında Fändäs Safiullin tatar telen latin imlasına qaytaru da kilep çıqqan qıyınlıqlarda bez berençe çiratta üzebez ğäyeple, dip belderde.
Şulay itep, Latin frontınıñ Koordinatsion Şurası nihayät üzeneñ eşçänlege turında tulıraq mäğlümät birde. Anıñ ğämälläre belän bez sezne kiläçäktä dä tanıştırıp torırbız.
Gölnaz İlgizär


text:
24 sentäberdä Törkiädä başlanğıç häm urta mäktäplär öçen uqu yılı başlandı. Ramazan bäyräme bulğanlıqtan, bıyıl mäktäplär beraz soñraq qalıp açıldı.
Dimäk, 18 millionnan artıq bala, yäşüsmer, uqıtuçı häm alarnıñ ata-anaları öçen uqu-uqıtu çorı başlana. Törkiädä 32 meñ 660 sigez yıllıq başlanğıç mäktäp belän 4 meñnän artıq urta mäktäp bar. Başlanğıç mäktäpkä isä 10 millionnan artıq uquçı yöri.
«Balam niçek uqıyaçaq, mäktäbe cılınaçaqmı, uqıtuçısı yaxşımı, transport, aş-su, kiyem-salım, kitap, däftär h.b. çığımnarnı niçek qaplarğa?» Bügen bu sorawlarğa küplär cawap ezli. Çönki ekonomik krizis şartlarında alar tabíğıy sorawlar. Misal öçen, uquçılarnıñ zur öleşe yäşägän İstanbulda transport bäyäläre öç kilometrğa xätle 135 lira, yäğni 100 dollar bulaçaq.
Törkiädäge bıyılğı uqu yılı baytaq problemalar belän başlana. «Radikal» ğazetı “150 meñ uqıtuçı citmi” dip yaza. Şul säbäple dä sıynıflar ifrat däräcädä tığız. Almania belän Gresiadä sıynıflarda 24 keşe bulsa, Törkiädä 60 bala ber sıynıfta uqıy. Qayber sıynıflarda uquçılar sanı xätta yözgä dä citä.
«Milliyet» gazetasındağı “Mäğäriftä ütkän könnärne ezläyäçäkbezme?” isemle mäqälädä mäğärif eşläre belgeçe Abbas Güçlü tarafınnan Törkiä mäğärifeneñ ayanıç xälenä qısqaça analiz yasala. Anıñ fikerençä, uqıtuçılıq sisteması bu xätle degenerasiagä oçramağan ide.
«Urta häm yuğarı mäktäplärgä kerü öçen bilgelängän imtixannar häm anıñ näticäsendä barlıqqa kilgän xosusi kurslar, mäğärifneñ häm mäktäpneñ aldına uzdılar. Mäğärifneñ sıyfatı ifrat töşte. Çit teldä uqıtu yuq bulu däräcäsenä citte. Hönärçelekkä uqıtu cimerelde. Uquçılar bertuqtawsız üzgärtelgän sistemalar arqasında täcribä obyıqtına äwereldelär.
Stipendialär yul aqçasına da citmäde. Uquçılarnıñ yartısı tulay toraq citmäw säbäple, öysez qaldı. İlneñ här poçmağında bernindi dä infrastrukturası bulmağan universitetlar açıldı. Äle dä uqıy-yaza belmägän millionlağan keşe bar. Şul uq waqıtta diplomlı eşsezlärneñ sanı yöz meñgä citte», digän fikeren beldergän Abbas Güçlü «Milliat» ğäzetında.
Törkiädä bıyılğı uqu yılı ütkän yıldağı problemalarnıñ zur öleşe çişelmiçä başlandı. Qısqası, Törkiädä mäğärif sistemasında zur üzgäreşlär yasaluı şart, läkin xökümät moña aqça sarıf itüdän tartına. Çönki mäğärif ölkäsendä uñay täräkqıyat buldıru öçen berniçä un yıl waqıt kiräk. Ä bernindi dä partia ul xätle ozaq xakimiattä qala almıy.


text:
AQŞ prezidentı Buş ta, Putinneñ xakimiätne qulında tuplau tırışlığın tänqit itte.
Russiä prezidentı Putinneñ Beslan faciğäsennän soñ, iminlekne tügel, ä üzeneñ xakimiäten nığıtu öçen çaralar kürüe, säyäsi säxnädä tänqit itelä. AQŞ prezidentı Buş ta ike kön endäşmiçä torğannan soñ , Russiä prezidentı Putinneñ xakimiätne üzäkläşterü adımnarı demokratiäne çiklävgä kiterä ala digän borçılu belderde.
Audio
"Min Russiädä qabul itelgän qararlar anda demokratiäne çiklävgä kiteräçäk dip borçılam. Zur illärdä, oluğ demokratiälärdä üzäk xökümät belän cirle xökümätlär arasında xakimiät mäsäläsendä balans bar. Şulay uq üzäk xökümätlärdä başqarma, qanunçığaru häm justitsiä tarmaqları arasında da balans bar."
Prezident Buş süzlärneä östäp tağı bolay dide.
Audio
"Xökümätlär demokratiä döşmannarına qarşı köräşkändä, demokratiä prinsipların nığıtırğa tieşlär. "
Buşnıñ şuşı çığışı uñayınnan amerikan gazetası Washington Postta basılıp çıqqan maqälädä bolay dielgän. Buş üzeneñ çığışında Yäkşämbe könne Russiä ilçelegenä barıp, Beslan qobannarı säbäple qayğını urtaqlaşu däftärenä yazğan süzlären qabatlamadı. Ul anda Putinne maqtap min aña xayranmın digän süzlär yazğan bulğan. Putin düşämbedä yasağan çığışında, parlamenttan politik sistemanı tamırınnan üzgärtep, gubernatorlarnıñ häm dävlät duması deputatalarnıñ turıdan-turı xalıq tarafınnan saylanuın beterüne küz aldında totqan üzgäreşlär kertüne sorayaçağın beldergän ide. AQŞ dävlät sekretarı Colin Powell xakimiätne tuplau tırışlığın tänqitläsä dä, Buşnıñ Aq Yortta televideniä kameraları aldında Putinne tänqitlärgä qarar birüe AQ Yortnıñ Putin täqdimenä turıdan-turı reaksiä kürsätergä kiräk digän näticägä kilgänen kürsätä. Russiä buyınça belgeç Stefan Sestanoviçnıñ süzlärençä, küpkenä ruslar, Aq Yortnıñ endäşmäve , Washingtonnıñ Putinneñ media ireklegen çiklävenä häm oppozitsiäne qısuına qarşılığınıñ bulmauın kürsätä dip borçıldılar. Älegöçö tik dävlät sekretarı Powell ğına tänqitle süzlär äytep kilde. Ruslar, prezident endşmägän möddätçä ul beldeülärne citdigä almasqa da bula digän näticägä kildelär. Sestanoviçnıñ fikerençä, prezidentnıñ açıqça tänqit süzläre äytüe uñay , çönki bu tik Powellneñ genä tügel, ä Aq Yortnıñ da qänğät bumauın kürsätä. Şulay da administratsiä väkilläre bu tänqitne yomışartıp, Russiä räsmilärenä Buşnıñ belderüen ber dusnıñ kiñäşe dip añlatırğa tırışaçaqlar- dip yaza amerikan gazetası Washington Post.
Färit İdelle, Praga.


text:
Fäza-waqıt
Fäza-waqıt[1][2] yäki fäza-waqıt kontinuumı - fäza tiñ xoquqlı waqıt ülçäneşe belän östälgän fizik model.
Fäza-waqıt - özleksez häm matematika qaraşı buyınça Lorents metrikasına buysınğan topologik törlelek (isäpläw fäzası).
Lorents metrikası - Minkovskiy fäzasınıñ psevdoevklidik metrikası, Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä barlıqqa kilä.
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä qullanıla torğan Minkovskiy yassı fäzası buyınça:
Anıñ metrik tenzorı:
İnterval:
Klassik fizikada waqıtqa bäysez Evklid fäzası qullanıla, çönki anda waqıt küzätüçe xäräkätennän bäysez bula.
Kosmologiädä fäza-waqıt täğlimatı berdäm abstrakt Ğälämenä berläşterelä.
Fäza-waqıtta koordinatalar çeltäre 3+1 ülçäneştä cäyelä, barlıq waqiğalar bilgelängän 4 ülçäneş belän taswirlana.
Fäza-waqıtta yaqtılıq konusı töşençäse barlıqqa kilä, ul mömkim bulğan koordinatlar zurlıqların çikli.
Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt berdäm dinamik tabiğätkä xas, fäza-waqıtnıñ barlıq fizik obyektlar belän tä'sir iteşüe näticäsendä gravitatsiä kilep çığa.
Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt yassı bulmıy inde, ä üz käkrelegen üzgärtä ala.
Köçle gravitatsion qırda fäza-waqıt Eynşteyn tigezlämäläre belän taswirlana, tigezlämädä sul yaqta - geometriä, uñ yaqta - matdä (energiä-impuls tenzorı). Şulay itep — metrik tenzorı - energiä-impuls tenzorına bäyle:
- — Riççi tenzorı (fäza-waqıtnıñ käkrelege tenzorınnan kilep çıqqan)
)
— kosmologik daimie, - energiä-impuls tenzorı, — vakuumda yaqtılıq tizlege, — Nyuton gravitatsion daimie.
- Eynşteyn tenzorı
— Eynşteyn gravitatsion daimie.
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ http://www.tatknigafund.ru/books/1832/read#page191 TaTapчa физиk TepMиHoлorиядә фәзa hәM kиңлek apacыHдa пpиHципиaлb aepMacы бap, kиңлek - фәзaHың Tиk бep reHә koopдиHaTacы бyлa
- ↑ http://www.tatknigafund.ru/books/1832/read#page331
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ПpocTpaHcTBo и BpeMя — Физичeckaя эHциkлoпeдия


text:
“Aynur — troyan atı!”
Yaña bilgelängän Başqortstannıñ salım xezmäte başı Aynur Aydeldinovqa qarşı piket uzdı. Salım xezmäte idärälege binası yanında uzğan çaranı Federal' Rusiä öçen xäräkäte oyıştırğan. Bu oyışmağa kerüçelär Başqort cämäğätçelek oyışmaları. Alar “Aynur — troyan atı!”, “Federal' marionetkalarğa bezdä urın yuq!” häm başqa şundıy eçtälekle şiğar'lär kütärep tordı. Çarada qatnaşuçılar salım xezmäte başı respublika citäkçeläre belän kileşep bilgelänergä tieş dip isäpli.
Başqortstan parlamentı deputatları “Rusiäneñ salım oyışmaları turında” häm “Rusiädäge däwlät xezmäte turında” qanunnarnıñ ütäleşen tikşerü öçen konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itte.


text:
İzraelneñ Gaza Sızığınnan çigenüne tämamladı
Sonğı İzrael ğäskäreneñ Gaza Sızığınnan çığıp kitüe belän İzraelneñ 38 yıllıq okupatsiäse bette.İzraelneñ Urta Dingez buyındağı tar territoriädän çigenüe belän meñnärçä fälästinle buşalğan 21 yähüd utarına kerep fälästin bayraqların elep bäyräm itte. Politsiä fälästinnärneñ buş sinagoga häm başqa binalarnı cimerü , yandıruın çittän qarap qına tordı.
Abbas(audio)
Fälästinnär sonğı ğasırda mondıy bäxätle kön yäşämäde
İzrael xärbiläre elek yähüdlär yäşägän barlıq yortlarnı şulayuq xärbi kazarmalarnı cir belän ber itte, cimerde .Ämma 26 ğıybadätxanägä timäde. Fälästin xakimiätläre İzraeldän, ğıybadätxanälär kiläçäktä ike xalıq arasında provakatsiägä säbäp bulaçaq dip sinagoglarnı cimerergä soradı. Premyer A.Sharon ruxanilärneñ basımına birelde. Alar yähüdlär sinagoglarnı cimerä almıy dip belderde.İzrael Fälästin citäkçelegennän izge urınnarğa xörmätsezlek kürsätelmäsen dip sorağan ide. Ämma fälästin politsiäse xalıq tufanın tuqtata lamdı , yäşlär ber sinagoganın täräzälären watıp anı yandırırğa tırıştı. M.Abbas İzrael çığıp kitkänçı barlıq sinagoglarnı buşaltqan ide dip äytep tänqitlärdän qotılırğa tırıştı.
Abbas(audio)
Yähüdlär sinagoglar qaldırmadı, alar barlıq dini sinvollärne alıp kite. Bez möselmannnar dini urınnnarnıñ izgelegen añlıybız. Bu binalar buşaltılğançığa qädär ğıybadätxanä itep qullanıldı . Xäzer alarnıñ yazmışı İzraelneñ cimerep kitkän başqa binalar belän kebek
Ämma Premyer Sharon yardämçese Dori Gold başqa qaraşta
Gold(audio)
Tınıçlıq protesesına ireşkän çaqta , izge urınnnar saqlanır dip kötäsen. Ämma Gaza Sızığında Şulay bulmadı, Bez hämmäbez dä İzraelneñ çigenüe belän sinagoglarnıñ yanuın kürdek.
Gaza Sızığında şundıy şatlıqlı köndä , ğıybadätxanälärneñ yazmışı İzrael belän fälästinnärneñ berbersennän bik yıraqta toruların xäterlätä.İzrael, fälästinnär äle üz üzlären idarä itä aluların isbatlau mömkinlegenä iä , dilbägäne Hamsqa birmäskä tieş dip äytä. Hamas bilgele bulğança İzraelne yuq itü mäqsatın quyğan. Söyläw ciñel älbättä. Fälästin xakimiäte Hamas belän dialog urnaştıru yağında. Çönki ul konfrontatsiäne yuğaltaçaq. Hamas qorallı qarşılıq kürsätü İzraelne Gazadan çigenügä kiterde , qorallı qarşılıq kürsätü genä İzraelne Könbatış Üzännän çığaraçaq digän pozitsiädä tora färidä xämit


text:
Boray Şäräfi ulı New Yorkta cirlände
New Yorkta yäşäwçe Saqmarilar ğailäse 92 yäşlek Ğabdraxman babaynı soñğı yulğa ozattı.
San-Fransiscoda yäşägän Şämsiä Apaqaynıñ yaqtı dönyadan kitüe, Penza yaqlarınnan Qıtayğa küçep, 20 yıl däwamında Stalin törmälären tatığannan soñ Törkiä aşa Amerikağa barıp çıqqan Emrulla Ağinıñ New Yorkta wafat buluı Qazan cämäğätçelegeneñ iğtibarın cälep itkän ide.
Ğabdraxman Saqmari da, Emrulla Aği kebek ük, xäzerge şartlardağı Qazannı, Tatarstannı kürä almadı. Ämma Ğabdraxman babaynıñ tormışı häm anıñ ğailä şäjäräse tatar xalqınıñ qatlawlı yazmışın çağıldıra. Ul 1917 yılda Başqortostannıñ Boray rayonında bilgele eşquar Şäräfetdin Xämitov ğailäsendä tua. Qızıllar belän aqlar suğışa başlağaç, anıñ ğailäse Sebergä, yıraq Şärıqqa, annan Qıtayğa küçä. İkençe dönya suğışınnan soñ anıñ bertuğan enese Nasretdin Xämitovnı Xarbinda Sowet xärbiläre üzläre belän Xabarovskiy yaqlarına alıp kitkännär.
Şunnan soñ Nasretdinnän xatlar kilsä dä, nindider säbäptän anıñ tuğannarı belän elemtäse özelä. Ğabdraxmannıñ señlese Satika apa äle dä İstanbulda yäşi. Ä anıñ ulı Färid Biçuri Törkiädä, qızı Färidä Xämit Finlandiädä tora. Ä Ğabdraxman 60nçe yıllarda Amerikağa küçep, anda mexanik wazifasında eşlägän, Nail häm Nailä isemle balalar üstergän. Anıñ tormış iptäşe Rabiğä xanım New Yorkta. Düşämbe könne Saqmarilar ğailäse 92 yäşlek Ğabdraxman babaynı soñğı yulğa ozattılar.
Bu xäbär Başqortostannıñ Boray rayonında yäşäwçelärgä yaxşıraq añlaşır. 20nse ğasır başında Ğabdraxman Saqmarineñ ätise Şäräfetdin bay Borayda mäçetlär, kibetlär salğan. Soñğı yıllarğa qädär Şäräfi baynıñ oyındä Boray rayonınıñ muzıka mäktäbe urnaşqan ide. Xäzer dä boraylılar qayçandır monda yäşägän häm biredäge xalıqnıñ tormışın üzgärtkän Şäräfi turında onıtmıylar.
New Yorkta kümelgän Ğabdraxman Şäräfetdinnär näselendä iñ ozaq yäşägän keşe bularaq ta istä qalaçaq. Anıñ awır tufrağı ciñel bulsın, millättebezneñ ğailä şäcäräläre onıtılmasın. Yaña tuğan balalar da, 100 yäşär aqsaqallar da onıtılmas dip ömetlänergä qala.
“Azatlıq” radiosı ber yıl elek Ğabdraxmannıñ enese Nasretdin Xämitovnı ezli başlağan ide. Xäzergä äle anıñ balaların yäki onıqların tabarğa nasıyp bulmadı. İrtäme-soñmı yıraqqa sibelgän qardäşlär yäki alarnıñ balaları, onıqları näsel şäcäräsendä bulsa da, oçraşırlar.


text:
Ağımdağı atnanıñ iñ şaqqatırğıç süzläre häm iñ xikmätle waqiğaları nindi buldı?
Tağın ber xikmätle waqiğa. “MockoBckий koMcoMoлeц B TaTapcTaHe” xäbärçese Lev Ovrutskiy soñğı aylarda “BocToчHый эkcпpecc” gazetası belän mäxkämäläşep yörde. Bu könnärdä ul 5 yıl eşlägän “MK B TaTapcTaHe” gäzitennän waqıtlıça yäki bötenläygä kitep bardı. Çönki “MK B TaTapcTaHe” gäziten “Эфиp” telekompaniäse satıp alğan häm waqıtlıça idäräne “BocToчHый эkcпpecc”nıñ baş möxärrire Räşit Gallyamovqa birgän.Bu atnanıñ iñ xikmätle tuyı turında. Tatarstan milli bankı räise, “Unics” basketbol klubı prezidentı Yevgeniy Bogaçevnıñ qızı Olga Bogaçeva Älmättä yäşäwçe Rişat Äxsänovqa kiäwgä çıqtı. 30 yäşlek Rişat äfände “Tatneft'-Arxangel'sk” digän struktura xucası. 19 yäşlek Olga da birnäsez tügel. Anıñ Qazanda elektronika häm säğät sata torğan ike zur kibete bar. Yäş yöräklär Yaña yılnı Kubada qarşılağannar, may ayında Parijda yal itkändä, öylänergä qarar qılğannar. Tuydan soñ alar başta Älmätkä qaytmaqçılar, annarı Seyşel yäki Bali utrawlarına kitälär ikän. Comğa könne öylä waqıtında 30 lap kömeş sıman “Mersedes” maşinası yäş ğailäne Gorkiy uramı buylap alıp barğanın bezneñ xäbärçebez üz küzläre belän kürgän.
İñ xikmätlese, Olga Bogaçeva xäzer familiäsen genä tügel, isemen dä alıştırğan. Ul xäzer Aliä isemen alğan häm islam dinen qabul itkän. Bu comğada ütkärelgän Rişat häm Aliä tuyı, möğayın, bu atnanıñ ğına tügel, ä yılnıñ iñ xikmätle tuyı bulıp tarixta qalır.Rimzil Wäli, Qazan


text: Mäğlüm buluınça, 2007 yılda Qazanda IV Bötendönya tatarları kongressı bula. Şul uñaydan töbäklär tatarlarğa qağılışlı mäğlümatlar cıyarğa tieş. Başqortstanda älege mäğlümatnı cıyuğa bağışlanğan utırış bulıp ütte. Başqortstan tatarları kongressı başqarma komitetı äğzası Ayrat Ğiniätullin süzlärenä qarağanda, mäğlümatlar cıyu ğädi eş bulmayaçaq, çönki tatarlarğa qağılışlı sannarnı bik birep barmıylar. Ayıruça mäğärifkä qağılışlıların. Çönki başqort millätenä qarağan sannar belän çağıştırğan oçraqta mänfägätlärneñ tigez çişelmäwe kürenä.


text:
Gruziä-Rusiä mönäsäbätläre: Mäskäwneñ mömkinlekläre
Görcstan saqlanu ministere Georgi Baramidze üzara mönäsäbätlärdä kierenkelekne yomışartu öçen Mäskävdä söyläşülär alıp bara. İke yaq ta konfliktnıñ çığuın telämäsä dä, Abxaziä, Könyaq Osetia problemmasın xäl qılu ciñel bulmayaçaq. Görcstan prezidentı Saakaşvili şuşı ike töbäkne yañadan Tiflisnıñ kontrolenä kertü berençel maqsät bulıp tora dip belderep, Russiäne kirtä quyarğa tırışuda ğäyepläde. Kremlneñ vazğiäte ciñel tügel.
Audio
"Saakaşvilinı çiklärne saqlarğa häm terriotrial bötenlekne urnaştırırğa tırışqanı öçen tänqitläp bulmıy. Läkin, bu abstrakt idea turında söyläv ber närsä, anı ğämälgä quyu ikençe närsä."
Görcstannıñ Eçke Eşlär Ministere Mäskävne Könyaq Osetia östenä şpion oçqıçları cibärüdä ğäyepläde. Saakaşvili Abxaz sularına kergän Russiä köymälären batıru belän kisätte. Görcstan citkçeläreneñ Abxaziä belän Könyaq Osetanıñ status quosın üzgärtergä qararlığına qarata Mäskävneñ mömkinlekläre çiklängän. Lukyanovnıñ süzlärneçä
Audio
"Vazğiät bigeräk tä Russiä öçen bik qatmarlı. Anıñ manever mömkinlekläre çiklängän. Mäskäv şuşı ike töbäkneñ bäysezlek taläben yaki alarnıñ Russiägä quşılu telägen yaqlıy almıy. Çönki bu xalıqara xoquqqa qarşı. Monı Russiä Konstitutsiä Mäxkämäse dä berniçä kön elek kenä rasladı. Annan başqa piyaladan eşlängän öydä yäşävçelär taş taşlamasqa tieşlär. İnde Abxaziä häm Könyaq Osetiägä bäysezlek taläp itsäñ , ul çaqta Russiäneñ Kafkaz respublikalarınıñ bäysezlege dä köntärtibenä menä..."
İkençe yaqtan Russiä bu mäsälädän çittä dä qala almıy. Abxaziä belän Könyaq Osetiädä yäşävçelärneñ küpçelege Russiä federatsiäseneñ ber öleşe bulırğa telilär häm Mäskävneñ ütkändäge pasport säyäsäte säbäple xäzer Russiä vatandaşları. Lukyanovnıñ fikerençä,
Audio
"Russiä politik häm xissi säbäplärdän bu başqa ber ilneñ territoriäse häm bezneñ eşebez tügel dip säxnädän ciñel genä kitä almıy. Russiä üz parpostların tarattı häm üz vatandaşların saqlarğa tieş häm vazğiätneñ totrıqsızlanuı Russiä öçen dä qurqınıçlı bulır ide. Könyaq Osetiädä ğısyan başlanğan xäldä monıñ näticälären aldan farazlau qıyın."
Lukyanov, Saakaşvili Acariädäge uñışın Abxaziä häm Könyaq Osetiädä dä qabatlap bulır dip ışana ikän yalğışa digän fikerdä. Acariädän ayırmalı bularaq şuşı ike töbäktäge konfliktıñ nigezendä etnik mäsälä yata. Abxazlar da, Osetinnar da Tiflisnıñ täsirennän qotılır öçen suğıştılar häm yañadan görcelär täsierenä kerüdän qurqalar. Mäskävneñ bu regionda täsire zur bulsa da, anıñ manever mömkinlekläre çiklängän. Läkin, Saakaşvilineñ dä arttırıp cibärüe, qısqa vaqıtta bu ike töbäkne üz kontrolenä kertü öçen basımnı arttıruı, anıñ öçen dä tiskäre näticälär tudıra ala. Saakaşvili Russiäneñ zurlığın, xärbi quäten genä tügel, ä ekonomik ködräten häm Görcstanda energiäne taratu çeltären äle genä kontrol itä başlauın onıtmasqa tieş.
Färit İdelle, Praga.


text:
Radik Xäbirov üz awıruında üze ğayıpleme?
Armiädän ülem xälendä qaytqan Radik Xäbirovnıñ eşen tikşerü däwam itä. Bu könnärdä Xäbirov xezmät itkän Totsk garnizonında Tatarstannıñ cämäğät pulata äğzaları bulıp qayttı. Xärbi bülekkä säfär keçe serjant Radik Xäbirov eşendä nindi üzgäreşlär kiterde?
Totsk garnizonında cämäğät pulata äğzälärı xärbilär häm şul isäptä Radik belän bergä xezmät itkän soldatlar belän dä aralaşqannar. Döres, Totsk xärbi bülegendä Radik bik az bulğan, ul anda nibarı dürt kön xezmät itep ölgergän. Şuña kürä dä soldatlar anı bik xäterlämi. Ä xärbi bülektäge tärtip turında cämäğät pulata äğzäse Rişat Xäyretdinov bolay dip söyläde:
Bez Radik xezmät itkän kazarmada häm şulay uq başqalarında da buldıq. Äytergä kiräk, alar bezdä yaxşı tä'sir qaldırdı. Barlıq bülmälärne dä yörep çıqtıq, aşxanä, klub, meditsina bülege - alarnıñ barısında da normal' xärbi tärtip.Rişat Xäyretdinov äytüençä, soldatlar Radik turında ul bik az aralaşuçan, üz eçenä biklängän yeget dip söylilär. Radik Xäbirovnıñ ruxi sälämätlegendä isä bernindi şik yuq, di Rişat Xäyretdinov. Armiägä ul saw-sälämät bulıp kitkän. Ämma armiä saflarında xezmät itü öçen keşegä fizik yaqtan ğına tügel, ä ruxi dä bik köçle bulırğa kiräk di ul. Rişat Xäyretdinov däwam itä:
Radikka qarata bälki naçar mönäsäbät bulğandır, ä bälki anıñ üz-üzen totışı da bik normal' bulmağandır - min bolarnıñ bersen dä inqar itmim. Mondıy ğädäti tormışta keşe üzen ber törle kürsätergä, ä armiä şikelle ğädättän tış şartlarda - başqaça. Soldatlar tormışı ul bik üzençälekle moxit. Aña künegä belergä kiräk. Yegetlär nigezdä bu moxitkä öyränä, tik qayberäwlär genä künegä almıy. Alarğa bu oçraqta yärdäm kiräk. Xärbi bülektäge tabip Radikka yärdäm itärgä tırışqan. Ämma Xäbirov tabipqa xärbi bülektä xezmät itmäyäçägen häm aña yärdäm itü faydasız dip äytep kilgän.Şulay da niqädär awır bulsa da, ätise belän üskän Radiknıñ mondıy qurqınıç adımnarğa baruı, xätta üz-üzenä qul salırğa tırışuı añlaşılmıy. Bügen yeget ülem xälendä yata. Xärbi bülektäge tärtipkä kilgändä, soldatlarnı imgätü oçraqları yışayıp kitü armiäneñ abruyın kütärmi. Şuña kürä dä törle qunaqlar kilgänçe xärbi büleklärneñ tärtiben yaxşırtıp kürsätü bälki maxsus ta eşlängän ğämäl.
Al'bina Zäynulla


text: Anıŋ süzlәrenә qarağanda, Waşington Tөnyak Koreyanıŋ atom tөş programması tirәsendә tuğan kierenkelekne tınıç yul belәn betererğә isәpli. Bu mәsәlә, Quşma Ştatlar, Kөnyaq Koreya hәm Yaponiә wәkillәre qatnaşlığında Waşigtonda ütә torğan sөylәşülәrneŋ iğtibar üzәğendә tora. Elegrek Xalıqara atom agentlığı, Pxenyannıŋ atom tөş programmasın yaŋartu hәm agentlıqnıŋ küzәtüçelәren ildәn quu qararın ğәyeplәp çıqqan ide. Bügen, şulay uk Indoneziәneŋ 2015 yılda atom-elektr stansiәsen ğәmәlğә kerterğә cienuwı xaqında da xәbәr kilde. Xөkümәt hәm bu dәwlәtneŋ atom agentlığı bederğәnçә, Yawa utrawındağı tөzeleş tieşle qanunnar qabul itelğәç uk, başlanıp kitәrğә tieş. Indoneziә bu proekt ostendәğe eşne, 1997 yılda, xalıq kiŋ külәm qarşılıq kürsәtkәnnәn sөŋ, tuqtatqan ide.


text:
Britaniä: kilmeşäk möselmannarnıñ cirle cämğiatkä quşılu problemaları
Bu könnärdä dönya 2001-neñ 11-nçe sintäbr waqiğäläre yıllığın bilgeli, xörmätle tıñlawçılar. Terror ğämälläre Quşma Ştatlar cirlege belän genä çiklänep qalmadı, alar möselmannar küpläp yäşägän Yewropa illärendä dä buldı, şularnıñ soñğısı Londonda ide. Britaniädä xäzer andağı möselmannarnıñ cirle cämğiatlärgä quşılu mäs''äläse tikşerelä. Moña zur kirtä bulıp ilgä kilep urnaşqan möselmannarnıñ ayırım mäxällälär, ghetto bulıp yäşäwe häm soñğı yıllarda andıy yabıq mäxällälärneñ artuı tora.
Audio, Magnus Ranstorp
"Öydä, il eçendä oyıtılğan terrorçılıqnıñ üsüe näq menä ghettolarda yäşäwneñ artuına bäyle buluı ser tügel. Bu ber Britaniägä genä tügel, bar Yewropağa qarıy. Ayırım şäxeslärne cıyu häm alarnı qullanuçılar öçen annarı inde bik az ğına eş qala - şul keşelärne tabu, alar ğädättä cämğiattän ayırılğan häm anıñ qırıy-qımtığında yäşäwçe bula", di terrorçılıq belgeçe Ranstorp. Möselmannarnıñ ayırım mäxällälär qorıp yäşäwe bigräk 8 zur britan şähärendä sizelä. Şul isemlek başında Leicester, Birmingham, Bradford tora, annarı başqala London kilä. Andağı möselmannarnıñ britan cämğiatenä quşılu däräcäse şul xätle tübän ki, belgeçlär, küp kenä oçraqlarda andıy quşılu, andıy intergratsiä berqayçan da bulmayaçaq dip kisätä. Londondağı Ğäräp-İran tikşerenüläre üzägen citäkläwçe Ğäli Nurizadä, problema şunda ki, bu möselman ghettoları cirle xalıqnıñ başqa din wäkillären qabul itä almawı säbäple tügel, ä islam dinen totuçılarnıñ, berençe çiratta Pakstan häm Bangladeş kebek illärdän çığuçılarnıñ ixtiari räweştä şundıy yabıq mäxällädä yäşärgä teläwendä. Alar üzläre tışqı dönyanıñ nindi dä bulsa yoğıntısına birelüdän waz kiçä, di Nurizadä:
Audio, Ğäli Nurizadä
"Alar üz-üzläre belän genä eş itä. Qayberläre xätta inglizçä dä belmi. Alarnıñ pakstanlı tabibı, pakstanlı advokatı bar, şuña kürä alar ghetto eçendäge ayırım ber mädäniatnıñ öleşenä äylänä häm tıştağı cämğiat belän berläşü telägen kürsätmi", dip añlata Britaniädäge möselmannarnıñ ayırım häm yabıq mäxällä bulıp yäşäwen Londondağı Ğäräp-İran tikşerenüläre üzägennän Ğäli Nurizadä. Belgeçlär monı, berençedän, Britaniädäge möselmannar sanınıñ soñğı yıllarda kinät artuı, ikençedän, britan cämğiatendä, yäğni mäxällä tışında alarğa qarşı rasaçıl höcümnär buluı, ä yabıq ghettoda isä tuğan-tumaçalar belän tığız bäyläneştä qaluı, mäçetneñ dä yaqında ğına buluı belän añlata. Andıy mäxällälärdä toraq bäyäse dä töşä, çönki asaba britannar anda inde yäşämäskä tırışa. Möselmannarnıñ ghettolaşuı mäs''äläsen xäl itü öçen xökümät berençe bulıp anıñ wäkilläre belän aralaşa başlarğa tieş digän fiker belderä belgeçlär.
Kärim Kamal


text:
Qaysı il parlamentında iñ küp xatın-qız?
Nihayät xalıqara cämäğätçelek – xatın-qızlarğa kübräk wäkälät birüneñ ber keşegä dä ziyan kitermiäçägen añlıy başladı kebek kürenä. Xalıqara parlament-ara berlek digän oyışma cıyğan mäğlümatlärgä qarağanda, 2005nçe yılda dönyanıñ törle illärendä saylanğan deputatlarnıñ 5tän berse – xatın-qız bulğan. 9 ilneñ yaña partlamentlarında xatın-qızlar 30%nı täşkil itä. Şuşı uñay küreneşlär belän bergä – xatın-qızlarnıñ däwlät eşenä qatnaşuın qısqartqan 8 il bar. Elek hiç yuğı 10%tı xatın-qızlar bulğan Qırğızstan parlamentında bügen beräw dä yuq.
"İke pulatlı parlament bulğan çaqta, Qırğızstanda xatın-qız deputatlar bar ide. Soñınnan alar anı ber pulatlı itep yasadı. Älbättä, deputatlar sanı ike pulattan da qısqartıldı, häm xatın-qızlar ciñelde."
Parlamentta iñ küp xatın-qız bulğan il qayda soñ? Yevropadamı? Amerikadamı? Yuq. 80 deputatnıñ 39zı, yağni yartısı diärlek xatın-qız – Afrika ile Rwandada.
3tän ber öleşen xatın-qızlar täşkil itkän parlamentlarnıñ sanı dönya buylap soñğı 10 yıl eçendä 4 tapqır artqan. Näq yaqınça 30% tawış – qanun çığaru eşendä xäl itkeç rol uynıy ala dip sanala.
Başqortstan Däwlät Cıyışı Qorıltayı deputatlarınıñ 5%tı – xatın-qızlar. Tatarstan Däwlät Şurasında xatın-qızlar yaqınça 10%nı täşkil itä. Rusiäneñ Däwlät Dumasında da bu san şul 10%tan artmıy. Federasiä Şurasında annan da äzräk – anda 178 äğzäneñ barı tik 10sı ğına xatın-qızlar. Rusiä qanunnarı arasında irlär yäki xatın-qızlarnıñ xoquqların niçek tä bulsa çiklägän räsmi qanunnar yuq. Ämma bu qanunnar ütälä başlağanda ğına nindider ğäyre räsmi kirtälär tua. April ayında Rusiäneñ Däwlät Duması, "Rusiädä irlär häm xatın-qızlarnıñ ber tigez irek häm xoquqlarğa iä buluına däwlät garaniäse" turında qanun ölgese ikençe uqılışta qaralaçaq. Projekt berençe uqılışta 2003nçe yılda uq qabul itelgän bulğan. Uzğan düşämbe könne, Dumada "Gender tigezlege mexanizmın üsterü" dip isemlängän tügäräk östäl söyläşüe uzğan ide. Anda, bigräk tä Tatarstandağı tıñlawçılarıbızğa yaxşı tanış bulğan, xäzerge waqıtta Duma räiseneñ berençe urınbasarı Oleg Morozov, bügenge köndä xakimiättäge xatın-qızlarnıñ sanı – alarnıñ cämğiättäge zur rolenä bötenläy turı kilmi, dip belderde. Bu tör täñgälsezlekkä tormışta tağın bik küp misallar kiterep bulır ide.
Alsu Qormaş


text:
Amerikan xärbi köçläre, uzğan atnada Bağdad gubernatorı Ali al-Haidri'nı üterügä qatnaşı buluda şiklänelgän 6 keşe qulğa alındı, dip xäbär itte.
Mosul şähärendä amerikan häm ğiraq köçlärenä yasalğan höcüm waqıtında Ğiraq Milli Gvardiäneñ 3 xärbie hälak bulğan, 6sı yaralanğan. Ğiraqnıñ waqıtlı eçke eşlär ministrı Hoşyar Zebari, Misırnıñ Al-Ahram gazetına birgän äñgämäsendä, ilneñ qayber öleşläre iminlek bulmawı säbäple saylawlarğa äzer tügel äle, dip beldergän. Anıñ süzlärençä, saylawlar aldan bilgelängänçä, 30 ğinwar könne ütäçäk, ämma telägän kebek bulmayaq. Zebari, saylawlar Ğiraqnıñ 18 provinsiäneñ 14dä ütäçäk, dide.
Çexiä saqlanu ministrı xökümätne Ğiraqtağı Çexiä ğaskärläreneñ möddäten yıl azağına qadär ozaytırğa röxsät birüne soradı. 90ğa yaqın Çexiäneñ xärbi polisiäse xezmätkäre Basra şähäre yanında britan ğaskärläre belän bergä ğiraqlılarnı öyrätü eşenä cälep itelgän. Alarnıñ möddäte 28nçe fivraldä tämamlana.
Başqa xäbärlärgä qarağanda, yäkşämbe könne şartlawda hälak bulğan 8 ukrain häm ber qazaxstan xärbieneñ mäyetläre bügen Ğiraqtan Kievqa kiterelde.
Bügen Ukraina parlamentı, prezidentnıñ Ğiraqtan Ukraina ğaskärlären çığaru turındağı täqdimen xupladı.


text: Waşington. Amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld bügen Farsı qultığı illäre buylap säfärgä çığıp kitte. Andağı söyläşüläre waqıtında Rumsfeld Quşma Ştatlarğa dustanä bulğan illärneñ citäkçeläre belän, Ğiraq suğışınnan soñ töbäktäge amerikan köçläreneñ kiläçäge mäs’äläsen dä qararğa cıyına. Anıñ fikerençä. Saddam Xösäyenne bärep töşergännän soñ Quşma Ştatlar üzeneñ Farsı qultığındağı xärbi qüwäten inde kimetä dä ala, çönki Söğüd Ğäräbstanı häm Küwäyt kebek däwlätlärgä xäzer Ğiraq yağınnan bernindi dä yanaw yuq di amerikan saqlanu ministrı. Pentagon wäkilläre, iminlek taläplärenä işarä itep, Donald Rumsfeldnıñ Farsı qultığındağı qaysı illärgä baruwı häm anda küpme toruwı xaqında mäğlümat birüdän baş tarttı.


text:
Başqortstan prokurorı Aleksandr Konovalov bügen jurnalistlar öçen uzdırğan matbuğat oçraşuında prokuraturanıñ bıyılğı 9 aylıq eşe yomğaqları xaqında küp kenä mäğlümatlar birde. Şulay da jurnalistlarnı iñ nıq qızıqsındırğanı Blagoveçendağı xällärne tikşerü barışı xaqında ide. Ni öçen digändä, älege könnärdä Başqortstannan barğan ber törkem keşe Blagoveçendağı xällärne tikşerüne häm ğäiplelärne xökemgä tartunı taläp itep, Mäskäwdä piketlar oyıştıra. Anda qatnaşuçılar Blagoveçenda qaza kürüçelärgä xoquq saqlaw orğannarı häm xaqimiätlär tarafınnan basım yasala dip belderä. Elegräk tä xäbär itelüençä, bıltır Blagoveçen şähärendä militsiä xezmätkärläre belän şähärneñ berniçä keşese arasında kilep çıqqan tartqalaştan soñ, anda yözlärçä keşe qulğa alınğan häm qıynalğan ide. Şunnan soñ bu xällärgä bäyle unğa yaqın militsiä xezmätkäre östennän, üz wazıyfaların uzıp, xalıq belän tupas qılanğanı öçen, cinayät eşe açıldı. Ämma älegä qädär mäxkämälär bik sülpän ütä häm ğäiplelär tieşle cäzasın almıy. Alay ğına da tügel, Blagoveçendağı waqıyğalar barışında militsiä xezmätkärlärennän qaza kürüçelär, alarğa törleçä basım yasaluı xaqında xäbär itep tora. Bu xaqta da Aleksandr Konovalov üzeneñ mäğlümatların birde. “Blagoveçen şähärendäge keşelärgä basım yasaluına bäyle Başqortstan prokuraturası cinayät eşe quzğattı, - di Konovalov äfände. – Prokuraturağa Blagoveçen şähäreneñ qaza kürgän 5 keşesennän möräcägät alındı. Anda alar militsiä xezmätkärläre ğämällärenä qarata üz kürsätmälären üzgärtüne taläp itep, basım yasaluı xaqında belderä. Ämma älegä kemgäder basım yasağan keşelärneñ isemnäre açıqlanmadı. Tikşerü başlandı häm anıñ näticäläre bulır”.
Prokuror süzlärençä, ğäyeple militsionerlar östennän mäxkämä eşläre aqrın ğına bulsa da däwam itä. Älege köngä ike uçastok militsionerı Albert Soltanov belän Vasiliy Jukov şartlı räweştä öçär yılğa xökem itelgän. Mäxkämäneñ çirattağı utırışı 25 üktäbergä bilgelängän. Anda xökemgä tartıluçılarnıñ berse Blagoveçen şähäre Eçke eşlär bülege başlığı İldar Ramazanov. Prokuror äytüençä, Blagoveçendağı “zaçistkalarnı” başlawda näq menä anıñ role zur. Çönki ul respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı citäkçelärenä möräcägät itep, şuşı çistartularnı başlağan häm citäkçelek itkän dä inde. Şul uq waqıtta Konovalov äfände Başqortstan eçke eşlär ministrın xökemgä tartırğa prokuraturanıñ wäqälätläre citmi dip belderde. Ä keşe xoquqların yaqlawçılar da, Blagoveçendağı xällärdä qaza kürüçelärneñ baytağı da eçke eşlär ministrı Rafael Divayıvnı da wazıyfasınnan alunı häm xökemgä tartunı taläp itä.
Matbuğat oçraşuında respublika prokurorı jurnalistlarnıñ başqa sorawlarına da cawaplar birde. Baş prokuror qayber kimçeleklär bulsa da, Başqortstan prokuraturası uzğan 9 ayda küp eşlär başqardı dip bilgeläde. Qayber rayonnar häm şähärlär prokurorlarınıñ üz eşlären tieşençä ütämäwen äytep, alarnı wazıyfalarınnan alu ixtimallığın citkerde Aleksandr Konovalov.


text:
Marat Xösnullin: «kommunal'' tüläwlärneñ 75% az keremle sotsial qatlamnarğa kire qaytarıla»
Tarmaqnıñ awır xäle turında söylägändä ministr Marat Xösnullin burıçlar mäs’äläsenä basım yasadı. Toraq häm kommunal xucalıq oyışmaları kürsätkän xezmätlär öçen başlıça xalıq häm byudjet oyışmaları waqıtında tülämi. Burıçlarnıñ küläme 750 million sumğa citkän inde. Açqalarnı qaytarmağan oçraqta, ministr qatğıy çaralar kürergä wäğdä itä. Xalıq fatir xaqların tülämi, digän ğäyepläwlär yañğırasa da, bu tüläwlärne qabul itä torğan bank, poçta bülekçälärendä çiratlar küzätelä. Qazannıñ Aviatözeleş rayonı poçta bülekçäsendä toraq öçen aylıq tüläwlärne qaplarğa dip kilgän berniçä keşe, «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä, tülängän oçraqta da kommunal xezmätlärneñ burıçlar bilgeläwne, döres isäplämäwne belderde. Şul uq waqıtta, äñgämäläşkän keşelär arasında, toraq-kommunal reformağa mönäsäbätneñ az ğına bulsa da yaxşı yaqqa üzgärüe sizelde.Toraq-kommunal xucalıq häm tözeleş ministrı, üzeneñ xisabında şulay uq, bu ölkägä keçe biznes wäkilläreneñ ütep kerüen uñay küreneş dip bäyäläde. Mäsälän respublikada böten toraq fondınıñ 37% - şäxsi oyışmalar qulında. Ämma monda ber problema bar. Küp oçraqlarda köndäşlektän qurqıp, däwlät oyışmaları häm cirle xakimiätlär eşmäkärlärne kommunal’ xezmätlär kürsätü bazarınnan qısrıqlap çığarırğa tırışa ikän. Ä keçe biznes wäkillären bu ölkä bik qızıqsındıra, mäsälän, Qazanda toraq fondı belän idärä itügä iğlan itelgän bäygedä 200 şirkät qatnaşırğa teläk beldergän. Ä Tübän Kama häm Norlatnıñ toraq fondı tulısı belän şäxsi oyışmalar qaramağına küçkän inde.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Cäy inde betep kilä, xörmätle tıñlawçılar. Ämma yal sezonı äle dä däwam itä. Arağızda yalğa cıyınuçılar da bardır. Säyäxät itergä yaratuçı yäşlärneñ, bigräk tä studentlarnıñ matdi mömkinçelekläre çiklängän. Ämma aqça bulmawı dönyada yäşlärne säyäxätkä çığudan totıp qalmıy, alar – säfärgä çığunıñ iñ arzan häm şul uq waqıtta macaralı yulı – autostop yulın saylıy. Soñğı yıllarda autostop belän säyäxät itü ideası Rusiä yäşläre arasında da tarala başladı. Peterburda yäşäwçe millättäşebez yartı Yevropanı äylänep çığu täcribäse belän Azatlıq tıñlawçıları belän dä urtaqlaşırğa riza buldı. Bälki anıñ kiñäşläre yalğa kitüçelär öçen dä faydalı bulır.
Rässam Salawat Şäyxenurov belän sezne Azatlıqnıñ şimbä tapşıruında tanıştırabız.
Fäyzraxman Kamalov, Peterbur


text:
İdel-Ural Ştatı
İdel-Ural berlege (İdel-Ural ştatı) 1917-1919 yıllarda Könçığış Awrupada xäzerge öç Törki-Tatar (Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan) häm öç Fin-Uğır (Mari İl, Mordoviä häm Udmurtiä) cömhüriätlären berläştergän.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1917 yılnıñ iyül ayında Törki-Tatarlar İdel-Ural däwläteneñ nigeze salına. Waqıtlı Milli İdärä yasala, ul öç näzärättän tora:
Milli Xäzinä oyıştırıla, anda 1 million sum çaması aqça cıyıla.
1917 yılnıñ 20 noyäberendä Sadri Maqsudi Millät Mäcleseneñ utırışın uzdıra. İdel-Ural Ştatınıñ yasaluı iğlan itelä, ul Qazan xanlığınıñ däwamı bulırğa tieş.
Millät Mäclese Sadri Maqsudinı İdel-Uralnıñ berençe prezidentı itep saylap quya.
1918 yılnıñ 5 ğinwarında Sadri Maqsudi Millät İdäräseneñ räise bulıp saylana.
1918 yılnıñ 10 ğinwarında Xärbi İdäräneñ 3000 ğäskäre Ufa uramnarında, «İdel-Ural!» qıçqırıp, milli tantanalı çığış yasıylar wä Milli İdäräneñ räise Sadri Maqsudi bu tantananı qabul itä.
1918 yılnıñ 14 ğinwarında Xärbi İdäräneñ 2 cıyılışınıñ 14 utırışında Sadri Maqsudi cämğiätne, berläşkän millät bulırğa häm milli mänfäğätlärne onıtmasqa, çaqırğan.
Millät Mäclese wäkilläre Sovet xäkimiäte belän söyläşü alıpbaruınnan baş tartıp, Milli İdäräseneñ cirle büleklärne yasawın däwam itälär: alar salımnarnı cıyalar.
Miras[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xäzerge waqıtta qayber Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan h.b. - İdel buyı Bolğarı milli köçläre İdel-Ural bayrağın qullanalar.


text: El Xalis şähärendäge sönnilär mäçetendä oyıştırılğan şartlawdan biş keşe hälaq bulğan, 12 keşe yaralanğan. Bağdadta ğıysyançılar höcüme häm bomba şartlawdan kimendä 7 keşe haläk bulğan. Ğiraq başqalasında ministrlar käbinetın tözüdä körçäkkä terälgän söyläşülär, yañartıldı. Sönnilär häm körtlär, premer ministr urınına şığıylar wäkile bulğan İbrahim äl Cafarínı bilgeläwgä qatğıy qarşı kilä. Ul bügenge köndä waqıtlı xökümät başlığı bulıp tora. Bu söyläşülärdä AQŞnıñ Bağdadtağı ilçese Zalmay Xalilzad aradaşçı bularaq qatnaşa.


text:
Öfö xalıqara aeroportı passajirzar qabul itergä äzerlänä
,,Başqortostandıñ Räsäy däülätenä quşılıuına 450 yıl tulıuźı,, bildäläügä arnalıp töźölöüsö obekttarźıñ berehe Öfö xalıq – ara aerportında töp eştär tulıhınsa tamamlanğan. Äle bında teyeşle qoramaldar urınlaştırıla. Oşo xaqta oyoşma direktorı urınbaśarı Tahir Möxämätşin belderä. Aeroporttı yañırtıu ösön yaqınsa ber milliard hum aqsa totonolğan. Bınan tış xäźer baş qala törlö markalı laynerźarźı qabul itä alasaq. Bının ösön aeroportqa ayırım sertifikat tapşırılğan. Tahir Möxämätşin äyteüensä, xäźer aeroport yılına 5 million keşene xeźmätländerä ala.Tahir Möxämätşin äyteüensä, Başqortostan haua bäyläneşen buldırıu buyınsa mäsälälären xäl itep bötöp kilä.


text:
Tatar häm mari millätçelären närsä berläşterä?
9nçe aprildän başlap, Mari El respublikasında Tatarstan mädäniäte könnäre başlana. Tatarstan wäkilläre pänceşämbedän, yulğa çığarğa äzerlänä. Bu xaqta tulıraq itep söylärbez äle. Küptän tügel genä, Tatarstan wäkilläre Mari El respublikası başqalası, Yoşkar Ola, şähärendä bulıp qayttı inde. Anda, Tatar kongressı sıman, 7nçe bötendönya mariları cienı –«Mari poğın» uzdı. Tatarstan isemennän älege märtäbäle cienda Tatar ictimaği üzäge räise Räşit Yäğfärov buldı. Ul birgän mäğlümatlarğa qarağanda, marilarnıñ telläre häm mädäniätläre bik ayanıç xäldä. Alar, kiläse Mari El respublikası Prezidentı saylawlarına üz wäkilen täqdim itärgä ciena. «Mari poğın»da Rusiäneñ başqa ölkälärendä, respublikalarında yäşägän marilar da qatnaşqan. Mäsälän, Sverdlaw, Perm ölkäläre häm Tatarstanıñ Äğerce rayonınnan wäkillär bulğan anda. Mari milli cämäğätçelege cirle xakimiätlär belän urtaq tel tabıp betermäsä dä, Prezident idäräse wäkilläre «Mari Poğın»da bulğan häm xakimiätlär isemennän çığış yasağan. Şulay uq, Räşit Yäğfärovnıñ äytüenä qarağanda, mari xalqınıñ 7nçe qorıltayında oyışmanıñ yaña nigezlämäse qabul itelgän häm yaña citäkçese saylanğan.
Bikä Timerova.


text:
Narkomaniä awılda da tamır cäya başladı
İnde berniçä yıl Tatarstanda narkomaniä belän wäzğıät şaqtıy totrıqlı saqlana. Xäyer, bu narkomannar artmıy digän süz tügel. Şulay da un yıl elek yıl däwamında alarnıñ sanı 20 %qa artıp torsa. Xäzer awırular 3-4 märtäbägä kimede. Tatarstanda äf'yun äyläneşen kontrol'dä totuçı federal' xezmät idäräseneñ yıllıq utırışında da süz şul xaqta bardı. Älege cıyılış respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Minnexanov qatnaşında ütte. Miñnexanov respublikada 2002-2006 yıllardağı narkomaniä belän köräşkä bağışlanğan programma bik citdi näticälär birde dide. Premyer äytüençä, Tatarstan programması federal' üzäk tarafınnan uñay bäya aldı häm ildä iñ yaxşılardan sanala.
Bügen Tatarstanda narkomannar sanı 8 meñnän arttı. Bu räsmi sannar. Ä terkälmägännäre tağın da kübräk. Qazannıñ “Preodolenie” dip atalğan narkologiä üzägeneñ psixologı Lyutsiä Şamağinağa awırular sanınıñ kimüe bik sizelmi:
Narkomannarnıñ kimüen min şäxsän ber dä toymadım. Küp alar. Bezdä urınnar citmi xätta. Çiratta toralar.Psixolog 20 yılğa yaqın narkomannar belän eşli. Alarnıñ üzägendä 18 yäştän alıp 40-50 yäşleklär däwalana. Aralarında ruslar da, tatarlar da, äzerbäcän, tacik, başqa millät wäkilläre dä şaqtıy küp. Lyutsiä Şamağinanı soñğı aralarda awıl xalqınıñ äf'yun belän mawığuı bik borçıy:
Elek gel şähär xalqı däwalanırğa kilä ide. Xäzer menä küzätäbez rayonnardan, awıl cirennän kilgän yegetlär-qızlar şaqtıy. Balıq bistäse, Çüpräle, başqa küp kenä rayonnardan kilälär.Xäyer, äf'yun qullanuçılar barlıq rayonnarda da bar digän süz tügel. Mäsälän, Apas, Qaybıç, Ätnä häm Älki rayonnarında ber genä dä narkoman yuq dip isäplänä. Şulay itep äkrenläp bulsa da, äf'yun belän mawığuçılar sanı arta. Narkomaniädän tulısınça qotılu bik qatlawlı. Çönki monda keşeneñ yäşäw räweşe, yäşäw şartları bik möhim urın alıp tora:
Küp oçraqta säbäbe anıñ keşeneñ sotsial' xäle naçar buluında. Tormışta maqsatı, qimmätläre bulmağannar bu päräwezgä elägä. Häm narkomannar arasında mul tormışta yäşäwçelär dä az tügel.Al'bina Zäynulla


text: Sişämbedä Minskida röxsät itelmägän mitingta qatnaşqan öçen totqarlanğan 14 Rusiä watandaşı, irekkä çığarılıp Mäskäwgä cibärelde. Minskinıñ şähär mäxkämäse alarnı totqarlaw waqıtın qısqartırğa qarar itkän. Comğa könne Rusiäneñ Belarustağı wäkile Aleksandr Bloxin, Belarus xakimiätlärenä möräcäğät itep, yäşlär xäräkäte wäkilläre häm jurnalistlarnı irekkä çığarırğa sorağan. Alar belän bergä totqarlanğan 5 Ukrainalı häm 13 Belaruslı älegä saq astında qala. Bügen Msäkäwdä, Belarus ilçelege qarşında alarğa teläktäşlek beldergän miting ütte.


text:
John F.Kennedy üterelügä 40 yıl tuldı: waqiğa tiräsendä äle dä "aq taplar" bar
Noyäberneñ 22-sendä Amerikannıñ iñ yäş häm iñ popular prezidentı John Kennedinıñ üterelüwenä 40 yıl tula. Küp sanlı tikşerenülär, yazılğan kitaplar, töşerelgän filmnarğa qaramastan, Quşma Ştatlarnı ğına tügel, bar dönyanı teträtkän bu faciğä äle dä serle pärdä belän qaplanğan. Lee Oswald prezidentqa üz beldege belän atqanmı, yä isä anıñ artında nindi dä bulsa köçlär torğanmı? Soñğı tikşerenülär bu sorawlarğa küpmeder açıqlıq kertsä dä, serlelek pärdäsen äle dä açıp beterä almıy
Audio
Kötmägändä ul kortej belän närsäder buluı turında xäbär itä:
Audio
Bu mizgelneñ tarixnı üzgärtäçäk mizgel bulaçağın ul waqıtta äle berkem dä belmi. Kitaplar saqlanması binasınıñ 6nçı qatınnan kimendä 2 atu tawışı yañğırıy. Yädräneñ berse prezidentnıñ muyını aşa ütep, gubernatornıñ iñsäsen häm qulın yaralıy. Räsmi komissiä anı kiläçäktä "sixri yädrä" dip atıyaçaq. İkençese – Kennedynıñ başına tiä. Kortej hastaxänägä ırğıla. Tamaşanı küzätkän xalıq şok xälendä. Yartı sägättän televidenie xäbärçese Quşma Ştatlar prezidentınıñ ülüwe turında xäbär itä:
Audio
50 minut ütügä şähärneñ teatr binasında biletsız kergän Lee Oswald isemle keşe qulğa alına. Kitaplar saqlanmasınıñ 6nçı qatında tabılğan mıltıqnıñ anıqı buluı, häm anda anıñ qul ezläre buluı açıqlana. Qulğa alınğannan soñ Oswald, jurnalistlarnıñ prezidentqa sez attığızmı digän sorawına, min berkemgä dä atmadım dip cawap birä:
Audio
Kem soñ ul Lee Harvey Oswald? Tikşerüçelär bu sorawnı älege waqiğağa açıqlıq kertü öçen töp soraw dip sanıy. Atasız ğailädä üskän Lee, xärbi desantta xezmät itä. Kubada xakimiätkä kilgän Fidel Kastro tarafdarı sanala, şul uq waqıtta, Castroğa qarşı köçlär häm dä Mafia belän elemtädä torğan digän mäglümätlär bar. Marxizm täglimätlärenä inanğan Lee tormışınıñ ber borılışında Sovetlar Berlegenä qaça, 3 yıl Minskida yäşäp annan Marina isemle Belarus xatını belän qayta. Oswaldnıñ menä şundıy çuar tärcemäi xäle törle konspirativ teoriälärgä säbäp buldı. Ul yalğızı xäräkät itkänme, ällä anıñ artında nindi dä bulsa qarañğı köçlär torğanmı? Bu xaqta nindi genä farazlar yuq: kemder anıñ artında CİA, FBİ torğan dip sanıy, kemder – Mafia yä Castro köndäşläre dip, kemder – KGB dip. Şuşı sorawğa töğäl cawapnı ixtimal ber genä keşe belgän, ul da bulsa – Lee Oswald üze. Ämmä qulğa alınıp, 2 könnän soñ başqa urınğa küçerelgändä, ul üze atıp üterelä:
Audio
Oswaldnı üterüç, Dallastağı ber tönge klub xujası Jack Ruby''nıñ, mafia belän tığız elemtädä buluı bolay da butalçıq wazğiätne tağı da qatlawlandıra. Prezident Kennedynıñ ülemen tikşergän räsmi komissiä Oswald yalğızı xäräkät itkän digän näticä çığara. Ämmä küp sanlı möstäqil tikşerüçelär monıñ belän genä tınıçlanmıy, üz tikşerülären alıp bara. Şuşı eş menä inde 40 yıl däwam itä. 1991dä Oliver Stone''nıñ JFK isemle filmı çığa. Prezidentı üterü iminlek köçläreneñ süz berläşterüe bulğan digän fikerne alğa sörgän bu film zur şaw-şu quptara. Cämğiätne tınıçlandıru öçen xökümät räsmi komissiäneñ ser itep saqlanğan mäglümätlären açırğa qarar itä. Uzğan töndä Amerikan televideniese 40 yıl elek bulğan waqiğanı computer yärdämendä taswirlağan dokument kürsätte. Bu film räsmi komissiä näticälären raslıy. Ämmä Gallup ütkärgän soñğı fiker beleşülägä qarağanda, Amerikannarnıñ 72 protsentı bareber, Prezidentı üterü – süz berläşterü bulğan digän fikerdä tora. Şularnıñ berse – Washington universitetı tarixçısı Peter Kuznick. Anıñ süzlärençä, räsmi komissiä näticäläre ışanırlıq tügel. Oswaldnıñ Rusiädäge çorı häm dä Mafia belän bäyläneşe tiräsendä qarañğı sorawlar baytaq.
Audio (Peter Kuznick)
"Mäglüm ki, Küzläw İdaräse CİAda küp keşelär Kennedynı näfrät itkän. Ul İdaräneñ başlığı Alan Dullesnı, başqa citäkçelärne urınınnan ala. Yağni, CİA ixtimal köçlärneñ berse. FBİğa kilgändä, anıñ başlığı Edgar Hoover Kennedynı şulay uq näfrät itkän. Bu da ixtimal. Monnan tış Kastro tarafdarları bulu da ixtimal."
CİA Oswald belän bäyle buluın älbättä kire qağa. Qayber belgeçlär isä Oswaldnıñ Miskiida ütkärgän çorın iskä alıp, bu waqiğada Sovet ezen tikşerergä çaqıra. Amerikan yazuçısı Norman Mailer bu uñaydan KGB arxivların tkşerde. Virginia Universitetınnan Max Holland Azatlıqqa birgän äñgämäsendä bu mäglümätlär turında bolay dide:
Audio (Max Holland)
"Arxivlar şunı kürsätä: sovet çekistları Oswaldnı Amerikan şpionı dip uylağan, häm anıñ här adımın küzätep barğan. Ul alarnıñ şul qädär köçen alğan ki, Oswald qaytıp kitkç alar läzzät kiçergän"
Max Holland üze dä Kennedy eşen tikşerep 8 yıl arxivlarda ütkärgän keşe. Kiläse yılğa anıñ "Warren Komissiäse: bu turıda belergä kiräk" digän kitabı dönya küräçäk. Kennedy ülemeneñ seren açuğa bez 63nçe yıl belän çağıştırğanda inde yaqınraqmı, digän sorawğa Max Holland, ul çaqta niçek yıraq bulsaq, xäzer dä näq şulay dide,
Ali Gilmi, Praga


text:
«Veçernyaya Kazan» gäzite, premyer-ministr Röstäm Miñnexanov ayağın sındırğan häm tiz arada Almaniägä däwalanırğa kitep bargan, dip yazıp çıqtı. Gäzitneñ xäbärendä, «Kem respublika belän idärä itä», digän mäs’älä dä quyıldı. Çönki, premyer, prezident yalda bulğanda, anıñ wazifaların başqara ide. Bu mäs’äläne tikşerergä teläp, xökümät citäkçeseneñ matbuğat särkätibenä möräcäğät ittek. İldar Säğdätşin, añlatmalar birüdän baş tarttı, ämma premyernıñ sälämätlege äybät, irtägä anıñ Mäskäwgä, oçraşular ütkärüe planlaştırılğan, dide. Şulay itep, respublika citäkçese wazifaların başqaruçınıñ iseme älegä üzgärmäde.
Bikä Timerova.


text:
Bağdadta 650gä yaqın keşe taptalıp ülde
Ministrlıqnıñ matbuğat wäkile leytenant-polkovnik Adnan Aldul-Rahman, 322 keşe cärähätlär aldı, dip xäbär itte.
Şığı ğäräplär Tigr yılğası aşa salınğan küperdän qarşı yaqqa imam Musa al-Kadhim ülemeneñ 1000 yıllığın iskä alırğa dini bäyrämgä barğan bulğan. Azatlıq radiosınıñ Bağdadtağı xäbärçese Nabil al-Haidari, xalıq basımı astında küper totqıçları cimerelde, dip söyläde:
"Distälägän, yözlägän keşe yılğağa töşte, tağın da kübräge ber bersenä bärelep taptaldı."
Eçke eşlär ministrı Bayan Cabor, bügenge faciğa öçen ğısyançılarnı ğäyepläde. Taptalunıñ närsädän başlanuı turında tögäl genä mäğlümat yuq. Polisiä xäbär itüençä xalıq arasında kemder intixarçı buluı turında qıçqırğan, eteş-törteş şunnan başlanğan bulırğa mömkin.
Moña qädär ike säğät qala dini bäyrämgä baruçılarğa höcümnär bulğan ide, kimendä 7 keşe häläk bulıp 40 keşe yaralandı.
Ğiraq premyerı İbrahim Cağfari 3 könlek mätäm iğlan itte.


text:
Yartı million keşe Yemendä uramnarğa çıqtı. Misır başqalası Qahirädä yözlägän keşe Amerika Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa höcüm itü niätenä qarşı buluların belderde. Meñlägän keşe Aziä däwlätläre, şul sanda Yaponiä, Vyetnam, Könyaq Korea häm Tailandta uzğan uram cıyınnarında qatnaştı. Germaniädä qarşılıq çarası Quşma Ştatlarnıñ xärbi hawa bazası qarşında uzdı. Mäskäwdä Amerikan ilçelege qarşında keşelär cıyıldı. Rumıniä başqalası Buxarestta xalıq ildän Amerikan ğaskärlären çığarunı täläp itte.
Tatarstannıñ Çallı şähärendä dä bügen 300gä yaqın keşe cıyılıp Amerika Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa qarata säyäsäten täñqitkä tottı.


text:
Belarus poläkläre Ufa tatarları süzlären qabatlıy - "bügen Belarustä poläk bulu bik awır"
Ä xäzer süz Belarus, döresräge, anıñ könbatış kürşese Pol''şa belän mönäsäbätläre turında. Ser tügel, Warşaw inde küptännän Belarus xakimiateneñ keşe xoquqların häm demokratik prinsiplarnı tupas bozuın tänqitläp kilä. İlneñ tışqı eşlär ministrlığı prezident Aleksandr Lukaşenka xakimiaten iskelek qaldığı dip bäyäli. İke il arasındağı kierenkelek urtasında Belarustäge poläk azçılığı xoquqları häm räsmi Minskineñ ğäyre räsmi oyışmalarğa qarata tiskäre mönäsäbäte tora.
Audio, Vladimir Doroxov
"Üzeneñ säyäsi fälsäfäse säbäple, Belarus xakimiate nindider möstäqil ber buyınnıñ üz tä''sirennän başqa eş itüen nigezdä röxsät itä almıy. Şuña da, poläklär berlege üzläre telägän keşene citäkçe itep saylap xakimiat kontrolennän çığu belän, bu şunda uq xakimiattä zur qänäğätsezlek uyattı" di Doroxov. Anıñ süzlärençä, ägär dä poläklär häm alarnı yaqlağan Pol''şa xäzer şuşı mäs''älädä Lukaşenkağa qarşı qatıraq toruın däwam itsä, bu bar Belarus cämğiate öçen faydağa bulaçaq, çönki Lukaşenkanıñ härnärsäne dä ul telägänçä genä eşli almawı kürenäçäk. Älegä qädär prezident, xakimiat kontrolennän tış eşlärgä tırışqan törle ğäyre räsmi oyışmalarnı yabu yulın saylap kilä ide. Vladimir Doroxov süzlärenä qarağanda, soñğı ike yılda 50-dän artıq şundıy oyışma yabılğan bulğan. Belarus poläkläreneñ berlege oçrağında yustitsiä ministrlığı anı yapmıy, şuña da qaramastan, oyışmanıñ matbuğat wäkile Anjey Pisalnik, räsmi Minskineñ berlekkä qarata kürgän çaraların açıqtan-açıq "anti-poläk" dip bäyäli:
Audio, Anjey Pisalnik
"Älegä qädär poläk milli azçılığı xoquqların şul qädär tupas bozu oçrağı bulğan yuq ide. Poläk berlege şul azçılıqnı wäkillek itä häm Belarustäge milli azçılıqlar arasında iñ zur oyışma bulıp tora" di Pisalnik. Ul şulay uq, Belarus poläkläre bügenge köndä bar ildä xakimiat qulındağı mäğlümat çaraları tarafınnan üzlären pıçratu maqsatında alıp barılğan kampaniägä nıq borçıla di, häm, mäğlüm Nurmöxämmät Xisamovnıñ tatar Kongressında Vladimir Putingä äytkän süzlären beraz üzgärtep, "bügen Belarustä poläk bulu bik awır" dip belderä.
Audio, Anjey Pisalnik
Ämma üz xoquqları öçen üzläre genä köräşkän Ufa tatarlarınnan ayırmalı bularaq, Belarus poläkläre Pol''şa yaqlawına ömetlänä häm Warşaw alarnı üzlären genä qaldırmas kebek. Pol''şa oppozitsiäse citäkçelärennän berse Jan Rokita, Lukaşenka qırşawındağı Belaruskä irekle mäğlümat citkerü öçen maxsus radio buldıru kiräk digän täqdim belän çıqtı häm Pol''şa bu ölkädä inde Ukraina wä Litva belän kiñäşläşülär alıp bara dip belderde.
Kärim Kamal


text:
Tatarstanğa Britaniäneñ Rusiädäge ilçese Roderic Lyne kilde
Mäskäwneñ säyäsi tikşerenülär mäktäbe citäkçeläre näq şuşı kürkäm süzlär söylägän könne respublikanıñ Yuğarı mäxqamäsendä Rusiä general' prokurorı urınbasarınıñ Tatarstan Konstitutsiäseneñ 19 maddäse federal' qanunnarğa qarşı kilüe häm 18 maddäseneñ yaraqsız ikänlegen tanunı taläp itkän ğarizasın qarawı turında işetkännärme-yuqmı - anısına kommentariylar yuq. Ä inde Qazanda çığa torğan “HoBaя Beчëpka“ kebek oppozitsiädäge gäzitlärneñ soñğı waqıtta här sannarında iñ küp digändä sentyabr'dä Däwlät Şurası tarqatılaçaq, yaña şurağa çın demokratik pozitsiädäge deputatlar saylanaçaq dip yazıp toruları turında belmäwläre dä bik mömkin. Xalıqara konferensiä näticälärendä süzdä zamança demokratik federativ däwlät tözü turında, ä ğämäldä däwlätneñ federativ nigeznämälerenä, yäğni Tatarstan kebek ere federatsiä subyektınıñ qanunnarına, konstitutsiäsenä höcüm alıp barıluı çağılış tabarmı yuqmı? Härxäldä, Färit Möxämmätşin konferensiä näticälären 18 fevral'dä Mäskäwdä Rusiä prezidentı Vladimir Putin qatnaşlığında ütäçäk Federatsiä Şurasındağı çığışında qullanırğa niätli dielä räsmi xäbärdä.


text:
Yaqın Könçığışta xärbi häm diplomatik çaralar
İzrail totıq itep alınğan üz xärbien qotqaru çarasın däwam itä. Uzğan töndä İzrail xärbi oçqıçları 20dän artıq xädäfne utqa tottı, alar arasında fälestin eçke eşlär ministrlığı da buldı. Xärbi basım belän ber rättän nizaqnı caylar öçen Mısır yardämendä diplomatik tırışlıqlar da kürelä.
"Qulğa alularnıñ mäğnäsen añlamıym. Añlawımça, xärbi çaranıñ maqsatı – İzrail xärbie Gilad Şalitnı azat itü, şuña kürä bu ğämälne añlamıym."
İzrail räsmiläre üz taläplärendä qatı tora. Eçke eşlär ministrı Avi Dichter kiçä, xärbi azat itelmäsä – Xämas citäkçelegendäge xökümätkä qarşı çaralar däwam itäçäk, dip belderde:
"Xämas täğlimatenä yaqın bulğan, terror, İzrail keşelären üterügä qatnaşı buluda şiklänelgän här keşene bez törmägä utırtaçaqbız."
Xämas citäkçelege üz wäkilläreneñ qulğa alınuın "suğış ğämäle" dip atadı. Ğazada kön sayın, fälestinnärne törmädän çığarmıy torıp İzrail xärbien azat itmäskä taläp itep uram cıyınnarı ütä.
Fälestin deputatı häm Xämasnıñ matbuğat wäkile Muşir äl-Masri, kiçäge uram cıyınında, üz xoquqlarıbızdan baş tart,ayaçaqbız, dip belderde:
"Ülsäk tä İzrailne ber qayçan da tanımayaçaqbız, üz xoquqlarıbızdan baş tartmayaçaqbız."
Kierenkelekneñ könnän kön artuına qaramastan ber yulı diplomatik säxnädä dä Mısır prezidentı Hösni Möbäräk qatnaşlığında nizaqnı çişü tırışlığı däwam itä. Äl-Ahram basmasına birgän äñgämäsendä, Möbäräk, Xämas citäkçelege Şalitnı azat itergä rizalaştı, dip belderde. Ämma şartları turında ber süz dä äytmäde. İzrail baştan uq ber nindi dä şartlar da ütälmiäçäk, dip belderde. Diplomatiä uñışqa ireşmäsä, kierenkelek tağın da artaçaq.
Çärşämbedän birle yözlägän meñlek Ğaza xalqı elektr energiäsez utıra. 28 yün könne İzrail boralaqları elektr stansiäsen utqa totqannar ide.
BMOnıñ humanitar yardäm koordinatorı Jan Egeland, Ğaza sızığı xäzer qıtlıq kiçerä, dip belderde. İzrailne ul, "tınıç xalıqqa ziyan kitermiçä, xalıqara qanunnar qısalarında eş itergä" çaqırdı. Zur Sigezlek illäre dä İzrailne totnaqlıqqa çaqırdı.
Alsu Qormaş


text:
Qazanda yaña yılda bala tuu artuı sizelmi
Bilgele bulğança, şuşı yılnıñ berençe ğinwarınnan Rusiädä "ana kapital"lı turındağı qanun köçkä kerde. Xäzer ikençe yäki öçençe bäbien tapqan änilärgä 250 meñ sumğa sertifikatlar tapşırılaçaq. Şuşı uñaydan beräwlär bala tuunı ğinwargä kiçekterergä tırışsa, ikençelär irtäräk tuğan balanı terkämiçä, 2007 yılnıñ citüen kötte.
Qazanda isä aqça dip tabiği protsessnı bozu oçraqları küzätelmägän. Ğinwar başında bala tuu sanınıñ artuı da bik sizelmi, di belgeçlär. Mäsälän, 4Hчe bala tudıru yortında berençe ğinwar könne 8 sabıy dönyağa kilgän. Häm anda kön sayın 7-8 bala tuıp tora.
Qazanda “ana kapitalı”na iä bulaçaq berençe sabıy isä şähärneñ berençe bala tudıru yortında dönyağa kilgän. Malay yaña yıl tönendä 12 säğät 40 minutta tuğan. 24 yäşlek ananıñ bu inde ikençe balası, şuña da Putin wäğdä itkän aqçağa anıñ tulı xoquqı bar. Tik ul işelep töşkän baylıqqa älegä däğwä itä almıy. Xäzergä barı tik bala tuu turındağı tanıqlıqnı totıp, Pensiä fondına ğariza yazaçaq häm sertifikat alaçaq. Sertifikatlar isä 2010 yıldan ğına “eşli başlıy”. Pensiä fondına şulay uq aqçanıñ niçegräk faydalanuı turında da dokument tutırırğa häm kileşü tözergä kiräk bulaçaq. Ägär toraq şartlarıñnı yaxşırtırğa uylıysıñ ikän, mäsälän, ipoteka buyınça, bank, pensiä fondı, tözeleş oyışması häm sezneñ arada kileşü tözelä. Qısqası, bala tabıp bayırğa uylawçılarğa ber dä qulay tügel bu qanun. Citmäsä, balanı 3 yäşkä qädär isän-saw üsterergä dä kiräk bit äle. Qanunda tağın şundıy yullar da bar - ägär ana faciğäle töstä wafat bulsa, “ana kapitalı“na xoquq atağa küçerelä. Ullıqqa, qızlıqqa bala aluçılar öçen dä bu şulay.
Hawadağı tornağa oşağan bulsa da, Yuri Lewada isemendäge cämäğätçelek fikeren tikşerenülär üzäge “ana kapitalı”n yılnıñ iñ zur waqiğası dip atadı. Ämma soraştıruçılarnıñ 85 protsentı aña şik belderä ikän. Berençedän, 2008 yılda prezident saylawları. Yaña patşanıñ nindi uylar belän kiläçägen berkem dä äytä almıy. İkençedän isä Rusiäneñ iñ zatlı tovarı - neft'neñ 2010 yılda niçegräk satılası da bilgele tügel. Ä xökümättägelär sanap çığarğança, 2010 yılda “ana kapitalı”na 131 milliardtan da artıq aqça kiräk bulaçaq. Aldağı yıllarda tağı da kübräk buluı mömkin.
Al'bina Zäynulla


text:
Bıyıl 1 May bäyrämenä Tatarstan hönärilär berlege, “EдиHaя Poccия“ firqäseneñ respublika regional' bülege belän sovet çorındağıça berdäm saflarda çıqtı. İnde söylägänebezçä, hönärilär berlege 1 May çaraların tıynaq qına yöreşlär, küñel açu tamaşaları dip iğlan itsä, “EдиHaя Poccия“ bülege citäkçese Yuri Näcmiev bu çara turında maxsus belderü yasadı häm anı sovet çorındağıça qupşılap “eдиHыM фpoHToM”, yäğni berdäm front belän demonstratsiä dip atadı. Ni öçen? “EдиHaя Poccия“neñ citäkçelege fikerençä, perestroyka çorında ildä sotsialistik formatsiädän cämğiät tözeleşeneñ başqa räweşlärenä kisken borılış bulğan. İğtibar itegez, başqa räweşlärenä genä. Kapitalizmmı, feodalizmmı - konkret äytelmi. Kisken borılış näticäsendä grajdannarnıñ tulı ber buını tärbiälängän traditsiälär yuğalğan. Şuña inde küräsen, sovet çorı tärbiäse alğan buın traditsiälärençä, İrek mäydanında uq hönärilär berlege kolonnaları “EдиHaя Poccия“ kolonnaları belän bergä berdäm front belän Üzäk yal parkına mendelär.
Üzäk yal parkı qarşında uzğan mitingnı da hönärilär berlege häm “EдиHaя Poccия“ bülege citäkçeläre bergä alıp bardılar. Häm şulay uq ber awızdan Rusiä häm Tatarstan xökümätläreneñ tetmäsen tettelär. Rusiä xökümäte xezmät keşesen kütärä almaslıq salımnar belän bua, layıqlı yäşäw şartların tä'min itmi. Tatarstan xökümäte dä xezmät xaqların waqıtında tülämi. ЖKX – toraq-kommunal' xucalıq reforması dip xaqsız bäyälär kütärä häm “Tpyдящиecя”lärne talıy.


text:
Qazanda Qor’än xafizlarnıñ Xalıqara bäygese başlandı
Audio
Häm soñğı yıllarda Qor’än Xafizlar tatarlar arasında da barlıqqa kilä başladı. Qazanda urnaşqan Rusiä İslam universitetı 2003 yılda xafizlar äzerläw törkemen buldırdı. Ä sişämbedä başlanğan Qor’än uquçılar häm xafizlar bäygese xalıqara däräcädä ütä. Anı Qazan xakimiäte, Rusiä islam universitetı, Tatarstan Diniä näzaräte belän berlektä, oyıştıruda İslam ligası qarşındağı xafizlarnı äzerläwçe Xalıqara oyışma, Bötendönya möselmannarınıñ xäyriä komitetı häm Aziä möselmannarı komitetı qatnaşa. Qor’än xafizlar bäygese Qazanda berençe märtäbä uzsa da, dönyanıñ törle illärendä, älbättä möselman illärendä monıñ işe bäygelär yış bula. Mäsälän Misır başqalası Qahirädä Qor’än xafizlar bäygese inde 42 yıl buyına oyıştırıla.
Ä Qazanda uza torğan bäygedä BDB illärennän 60lap keşe qatnaşa. Alar arasında Äzärbäycan, Qazaqstan, Qırğızstan, Tacikstan, Üzbäkstan, Ukraina kebek illär häm Rusiäneñ küp kenä töbäkläre. Qatnaşuçılarnıñ barısı da xafizlar tügel, ä 25 genä. İñ yäşe 13 yäştä. Bäyge ike öleştän tora. Sişämbedä bäygeneñ berençe turı uzdı. Anda Qor’än uquçılar yarıştı. Yäğni, Qor’änne kitapqa qarap, täcwid digän Qor’än uqu qağidäläre belän uqu monısı. Bu äle tulı Qor’änne belü digän süz tügel. G.Kamal isemendäge teatrnıñ zur zalında şığrım tulı xalıq qatnaşında barğan bäyge dä köne buyı Qor’än genä uqılmadı, ä aralarda mönäcätlär uqu da buldı. Monısı bäygedän tış. Mäsälän, Tatarstannıñ xalıq artistı Miñğol Ğäliev citäkçelegendäge ber törkem balalar mönäcätlär uqıdılar.
Audio
Äytelgänçä, Rusiäneñ küp kenä töbäklärennän Qorän uquçılar qatnaşa. İldar xäzrät Tver şähärendä tuğan, Tübän Novgorodtağı Mahinur mädräsäsendä belem alğan. Qor’än xafiz. Bäygedä qatnaşırğa kilgän:
Audio
Şunısın äytep ütü kiräkter, tatarlar arasında Qor’änne yattan belüçelär ayırım ber ixtiramğa layıqlı keşelär sanalğannar. Döres, cämğiättä alarnıñ ayırım sotsial statusı yuq. Läkin, möselman ömmäte öçen, alar bik möhim. Din ähelläre, möselman mäxälläsendä ber Qor’än xafiz bulmasa, bu mäxällä keşeläreneñ härbersenä gönah bula dip sanıylar. İldar xäzrät äytep uzğança, Qor’änne yattan belü bik sawaplı ğämäl, läkin, anı tuğan teldä xalıqqa citkerü niçegräk tora soñ. Xafizlar konkursında qatnaşuçı Penza ölkäseneñ Äläzän awıllınnan kilgän Islam xäzrätkä, Qor’ännän berär ayätne añlatıp ta qara inde dip möräcäğät ittek:
Audio
Menä şundıyraq añlatmalar birüçelär dä buldı bäygedä qatnaşuçılar arasında. Älbättä, tatar islamı dip atalğan küreneştä bu bötenläy başqaça añlatıla. İslam xäzrätneñ ğäräp illärendä biş yıl belem alğanın isäpkä alsañ, anıñ Dindä köçläw yuq digän ayätkä şundıy añlatma birüen dä añlap bula. Ğaräp illäre digännän, Qor’än uquçılar häm xafizlar bäygesendä, Qatar, Söğüd Ğäräpstanı, Küwäyt häm Tacikstannan kilgän belgeçlär bäyä quya. Sişämbedä bernindi ciñüçe dä iğlan itelmäde. Çärşämbedä kem berençelekkä çıqqan bilgele bulaçaq. Bu könne xafizlar köç sınaşaçaq. Ciñüçe dip tabılğan xafiz Qol Şärif mäçeten açu tantanasında başlap Qor’än uqıyaçaq. Älbättä, oyıştıruçılar, qimmätle büläklär dä bulaçaq dilär. Läkin nindi ikänen ser itep saqlıylar. Azatlıq radiosına, oyıştıruçılarnıñ berse, isemen atamawnı sorap, ciñüçegä Xac qılu mömkinlege büläk bulaçaq dip belderde.
Räfis Cämdixan


text:
Açıq mikrofon: Sergey Korolevnıñ Qazanda bulğanın beläsezme?
Comğa könne "Qazan motor tözü berläşmäse" açıq aksionerlıq cämğıätendä tanılğan konstruktor häm ğalim Sergey Korolevnıñ tuuına 100 yıl tuluğa bağışlap memorial taqta quyıldı. Anı açuda Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, şulay uq kosmonavt Pavel Vinogradov, berläşmäneñ citäkçelär şurası räise Aleksandr Pavlov häm başqa räsmi zatlar qatnaştı.
Sergey Korolevnıñ zamanında avia tözeleş belän şöğıllängän yözlägän xezmättäşläre kebek ük repressiä qorbanına äwerelgänen dä härkem belä. 1942 yılda Qazanğa cibärelep, biredä Sergey Korolev motor tözü zavodınıñ täcribä-konstruktorlıq byurosında xärbi oçqıçlar öçen raketa tizlätkeçläre konstruksiäsen eşli. Zamandaşları äytüenä qarağanda, älege şäxes berwaqıtta da qul quşırıp utırmıy - härwaqıt nindi dä bulsa zur näticälärgä omtıla. Sergey Korolevnıñ Qazandağı yazmışı turında xalıq belä mikän?
“Kem ul Sergey Korolev, Sez anıñ Qazanda bulğanın beläsezme? digän sorawlarğa Qazan uramnarında soraştırıp tuplağan cawaplar bolay ide :
- Ul kosmik korabl'lärneñ baş konstruktorı. - Ul Qazanda yabıq uçrejdeniedä eşlägän, suğışqa qädär monda totqında bulğan. - Minem işetkänem yuq şul keşe turında, kem soñ ul? - Ul korabl'läre tözü belän şöğellängän. Bik yaxşı hönärçe bulğan. Stalin waqıtında anı säyäsi totqın itep Qazanğa cibärgännär. Küpmeder waqıt ğömeren Qazanda uzdırğan. Soñınnan xodataystvolar yazğan häm annan anı çığarğannar. Annan soñ ul Mäskäwgä qaytıp, fänni- ezlänü institutında eşen däwam itkän. - Min anı belmim dä inde, kem ikänlegeneñ. - - Kem bula soñ ul ? -Qazanda bulğan çorın bik belmibez. Ämma kosmosqa yul açtı inde. Bik küp razrabotqaları bar anıñ .Marsqa oçarğa korab' cibärmäkçe ide. - Kem bula soñ ul ? -Başta anı utırttılar bit. 6 yıl utırdı ul Qazanda utızınçı yıllarda repressiälär waqıtında. 6 yıl uzğaç anı cibärälär . - Anıñ öçen raketa tözü buyınça, anıñ kebek konstruktor Gluşko söyläşkän bulğan. Ğäyeple bulmağan inde ul .Ul waqıtnı bit inde bötenesen dä ğalimnärne, fän eşleklelären, yazuçılarnı alıp kitälär ide. Min belgänçä, ul Qazanda törmädä genä utırğan, eşlämägän. - Qazanda anıñ isemendä uram bar. -Ul bilgele akademik. Monda eşlägän ul 60-70 nçı yıllarda, raketa tözü buyınça. Anıñ yazmışı -Törmälärgä utırtqannar anı, Stalin waqıtında. Annan soñ anı Mäskäwgä çaqırtıp alıp, eşkä quşalar. - 1959 yılda berençe sputnik oçırdı, Gagarinnı oçırttı. Bezneñ ilne alğa kütärde kosmosnı öyränü buyınça. - Ul bik zur keşe bulğan. Anıñ dustı Kurçatov bulğan. Alar ikäw bik dus bulğannar. Korolev suğış yıllarında Stalin waqıtında yäşeren räweştä eşlägän. Monı xalıq belergä tieş bulmağan. Şul yäşeren räweştä eşlägängä kürä , anıñ xezmäten xalıq belä almağan. Şuña kürä üz zamanında aña Nobel premiäsen birä almağannar. Sergey Korolev raketa tözeleşendä häm kosmonavtika ölkäsendä bik zur öleş kertkän , yäki, anıñ nigezen salğan keşe.
- Ul Qazanda yabıq uçrejdeniedä eşlägän, suğışqa qädär monda
totqında bulğan.
- Minem işetkänem yuq şul keşe turında, kem soñ ul?
- Ul korabl'läre tözü belän şöğellängän. Bik yaxşı hönärçe bulğan. Stalin waqıtında anı säyäsi totqın itep Qazanğa cibärgännär. Küpmeder waqıt ğömeren Qazanda uzdırğan. Soñınnan xodataystvolar yazğan häm annan anı çığarğannar. Annan soñ ul Mäskäwgä qaytıp, fänni- ezlänü institutında eşen däwam itkän.
- Min anı belmim dä inde, kem ikänlegeneñ. -
- Kem bula soñ ul ?
-Qazanda bulğan çorın bik belmibez. Ämma kosmosqa yul açtı inde. Bik küp razrabotqaları bar anıñ .Marsqa oçarğa korab' cibärmäkçe ide.
- Kem bula soñ ul ?
-Başta anı utırttılar bit. 6 yıl utırdı ul Qazanda utızınçı yıllarda repressiälär waqıtında. 6 yıl uzğaç anı cibärälär . - Anıñ öçen raketa tözü buyınça, anıñ kebek konstruktor Gluşko söyläşkän bulğan. Ğäyeple bulmağan inde ul .Ul waqıtnı bit inde bötenesen dä ğalimnärne, fän eşleklelären, yazuçılarnı alıp kitälär ide. Min belgänçä, ul Qazanda törmädä genä utırğan, eşlämägän.
- Qazanda anıñ isemendä uram bar.
-Ul bilgele akademik. Monda eşlägän ul 60-70 nçı yıllarda, raketa tözü buyınça. Anıñ yazmışı -Törmälärgä utırtqannar anı, Stalin waqıtında. Annan soñ anı Mäskäwgä çaqırtıp alıp, eşkä quşalar.
- 1959 yılda berençe sputnik oçırdı, Gagarinnı oçırttı. Bezneñ ilne alğa kütärde kosmosnı öyränü buyınça.
- Ul bik zur keşe bulğan. Anıñ dustı Kurçatov bulğan. Alar ikäw bik dus bulğannar. Korolev suğış yıllarında Stalin waqıtında yäşeren räweştä eşlägän. Monı xalıq belergä tieş bulmağan. Şul yäşeren räweştä eşlägängä kürä , anıñ xezmäten xalıq belä almağan. Şuña kürä üz zamanında aña Nobel premiäsen birä almağannar. Sergey Korolev raketa tözeleşendä häm kosmonavtika ölkäsendä bik zur öleş kertkän , yäki, anıñ nigezen salğan keşe.Mälikä Basıyr


text:
чәpшәMбe, 18 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 13:00
Şuşı könnärdä Tatarstan diniä näzaräte räise möfti Ğosman xäzrät İsxaqi Aznaqay rayonında awıl mäçete açuda qatnaştı. Xäzerge zamanda mäçet tözügä şöker ber nindi qarşılıq yuq. Şäxsän üz xisabına mäçet saluçılarda küp. Läkin bik kiñ bik güzäl mäçetlär salınğaç açu tantanaları ütkäç bikläp quyıla- yörüçelär bulmıy. Şuña kürä olısın yäşen din sabağına uqıtu probleması kilep tua. Soñı yıllarda Diniä näzaräte eşne şul yünäleştä alıp bara. Aznaqay rayonınıñ 300 yortlı Käkre awılında mäçet yanında mädräsä eşli başlağaç mäxällä tormışı canlanıp kitkän. Comğa namazlarına yörüçelär sanı şaqtıy artqan. Mondıy dini ğilemgä uqıtu oyışmaların xoquq yaqlaw oyışmaları kontrol'dä tota. 10 iyün könne Qazanda Tatarstan Yuğarı mäxkämäse respublika prokurorı Kafil' Amirovnıñ Çallı möxtäsibätendäge “Därüssälam” digän oyışmanı beterü turındağı ğarizasın qänäğätländerde. Prokuror älege oyışma ike yıl däwamında tieşle litsenziäsez uqıtu eşläre belän şöğellänep federal' qanunnarnı bozdı dip sanıy. Mäxkämä dä älege oyışmanı häm Diniä näzaräten yaqlawçı yurist Nazim Gaynetdinov prokurorğa qarşı kilmäwlären, yäğni “Därüssälam” oyışmasın yabu belän kileşülären beldergän. Çönki bu oyışmanıñ litsenziä alırlıq, uqıtu protsessın alıp barırlıq matdi xäle yuq ikän. Qazanda Novomuçiniklar xramı salu başlanğıçı belän yörüçelärneñ dä äle aqçaları yuq. Pravoslav ruxaniları häm ” Äfganstan suğışı invalidlarınıñ respublika ictimaği oyışması” çirkäw saluda yärdäm sorap Qazan xalqına möräcäğät ittelär. Çirkäw, çasovnya häm çirkäw mäktäbe kompleksı salu öçen ber yarım gektar cir häm 111 million sum aqça kiräk bula ikän. Yunıs Ätnäle.


text: Bügen Ğiraqta tışqı eşlär ministrı urınbasarı Bassam Salix Kubba üterelgän. Bilgesez keşelär aña irtä belän eşkä barğanda ut açqan. Xökümätkä kergänçe ul New Yorkta, Berläşkän Millätlär oyışmasında Ğiraq wäkile, annarı Qıtayda ilçe bulıp eşlägän. Ğiraqtan kilgän tağın ber xäbärgä qarağanda, bügen Fallucada, şuşı atnada totıq itep alınğan Törkiäneñ 7 tözüçese irekkä çığarılğan. Totıq aluçılar Ğiraqta eşlägän törek şirkätlären, eşlären tuqtatıp, amerikannarnıñ Ğiraqta qaluına qarşı çığarğa taläp itkän ide. Törek räsmiläre äytüençä, totıqlar xäzer Mosulğa kiterelgän, alarnıñ xäle yaxşı. Ul arada atnakiç könne totıq itep alınğan ber Livan keşese üterelgän dip xäbär itelä. Anıñ belän bergä urlanğan tağın 2 keşeneñ yazmışı älegä bilgesez. Nixayät, tağın ber xäbär: şiğilarınıñ radikal citäkeçese Moqtada Äl-Sadr, Ğiraqnıñ yaña xökümäte Amerikan xärbilären qaytarıp cibärü östendä eşläsä, bu xökümätne xuplayaçağın belderde.


text:
Fransiä Yewropa Berlegeneñ yaña konstitutsiäse yazmışın xäl itä
Yewropa Berlege räsmiläre äytüençä ägär berlektäge ber yäki berniçä il yaña konstitutsiäne kire qaqsa, alğa taba niçek eş itü mäs''äläse açıq qına qaralmağan.
Xäbärçelär häm säyäsi küzätüçelär äytüençä, ägär Fransiä xalqı yuq dip tawış birsä mäs''äläne qaraq ozaqqa suzılırğa mömkin. Yewropa citäkçeläre nindi yalğışlıqlar bulğanlığın, dokumentnı tulısınça yäki öleşçä saqlap qalu öçen ni eşläw mömkinlegen qarıy başlıyaçaq. Fransiä prezidentı Jacques Chirac yaña konstitutsiäne yaqlap çıqtı. Chiraq bu dokument xalıqara säxnädä Berlekneñ tawışın köçleräk itäçäk häm ber yıl elek kiñäyep 25 äğzalıq oyışmağa äylängän Berlektä qarar qabul itü eşen ciñeläytäçäk di. Ämma här 10 Fransiä eşçeseneñ berse eşsez bulğanlıqtan il xalqınıñ qarşı tawış birüe dä ixtimal dip qaralaq. Uzğan comğa tönenä qädär ütkärelgän 15 fiker beleşüneñ barısı da yaña konstitutsiägä qarşı çığuçılarnıñ ciñü mömkinlegen kürsätte. Chiracnıñ köndäşläre bu referendumnı 2007-nçe yılda ütäçäk prezident saylawları aldınnan Chiracka tiskäre mönäsäbät kürsätü mömkinlege dip kürülären äytä. Konstitutsiäne xuplawçı başqa Yewropa illäreneñ räsmiläre Fransiädäge referendum näticälären zur borçılu belän kötä. Tawış birü Qazan waqıtı belän tönge unikedä tämamlanaçaq. Fransiädäge referendum näticäläreneñ tä''sire Yewropadağı başqa illärgä dä taralır dip kötelä. Niderlandta konstitutsiä çärşämbe könne referendumğa çığarıla. Ämma anda referendum nätiäläre ratifikatsiä öçen mäcbüri tügel. Xäbärçelär fikerençä, ägär fransuzlar yuq dip äytsä, Niderland xalqı da şunı qabatlar kebek kürenä. Mondıy ikelätä orım Yewropanı berläşterü öçen eşlängän tarixi proyektnıñ çirattağı zur adımına ayaq çalu bula ala. Bügen Niderland tışqı eşlär ministrı Ben Bot xäbärçelärgä Fransiä dä, Niderland ta äyye dip tawış biräçägenä ömetlänüen äytte. AUDİO: Min soñğı könnärdä berniçä kön elekkege belän çağıştırğanda yuq digän qaraşnıñ köçsezlänüen häm äyye diüçelärneñ köçäyä baruın küräm. Xätta Fransiä yuq dip tawış birsä dä min tulısınça, monıñ Niderlandlılarğa tä''sir itmiäçägenä ışanam.


text:
Sverdlov ölkäsendä İslam dine fännärenän olimpiadalar ütäçäk
Bu könnärdä Krasnoufim rayonınıñ Raxman awılında balalar öçen Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ Qazıyat idäräse tarafınnan oyıştırılğan dini seminar tämamlandı. Qışqı kanikul könnärendä Raxman awılı mäktäbe qarşında uzdırılğan bu seminarda 22 bala qatnaştı. Balalar irtädän kiçkä qädär mäktäptä dini däreslär alıp, islam dine qağidälären genä öyränep qalmadılar, räxätlänep yal da ittelär. Alar öçen mawıqtırğıç sport uyınnarı, törle qızıqlı yarışlar oyıştırıldı. Qışqı seminar balalar öçen qızıqlı da, faydalı da bulıp uzdı.
Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ Qazıyat idäräse islam dine fännäre buyınça ölkä olimpiadası ütkärergä äzerlänä. Maxsus raslanğan nigezlämä buyınça, olimpiada öç etapta uzdırılaçaq – ğinwar ayında awıllarda, fevral''dä rayon häm şähärlärdä, mart ayında ölkä külämendä uzdıru küzdä totıla. Olimpiadada 10 yäştän alıp 14 yäşkä qädär bulğan balalar qatnaşa alaçaq. Bäygedä qatnaşuçılar öçen biremnär inde tözelgän. Äytergä kiräk, biremnär bik ciñellärdän tügel. Ämma daimi räweştä dini seminarlarda, cıyınnarda qatnaşqan, mäçetkä yörgän yäşüsmerlär öçen awır bulırğa tieş tügel dip sanıylar biremnärne tözüçelär. Bäygedä ciñüçelär räxmät xatları, maqtaw käğäzläre belän berlektä qimmätle prizlar belän büläklänäçäklär. Mondıy zur çaranı oyıştıru çığımnarın Qazıyat idaräse tulısınça üz östenä ala.
Bügenge köndä oyıştıru komitetı äğzaları ölkäneñ törle poçmaqlarına yörep, mäktäplärdä, mäçetlärdä bulıp qayttılar. Uqıtuçılarğa, uquçılarğa häm cirle din ähellärenä olimpiadanıñ qağidälären añlattılar, nigezlämä belän tanıştırdılar.
Tatar awıllarında yäşäwçelär olimpiadada bik teläp qatnaşaçaqların belderdelär. Ä menä rayon üzäklärendä häm şähärlärdä eş başqaçaraq tora. Qızğanıçqa qarşı, biredä, bigräk tä şähärlärdä, din totu olı yäşkä citüçelär öçen genä kiräk digän stereotip yäşäp kilä äle. Mäçetkä yörüçelär arasında yäşlär, balalar bik az.
Qazıyat idäräse islam dinen yäşlär arasında propagandala buyınça binihayä zur eş alıp bara. Ozaqlamıy uzdırılaçaq olimpiadalarnıñ maqsatı da şul uq.
İdärä räise Danis xäzrät Däwlätov fikerençä, yäşlärne din-äxlaq yulında tärbiäläw här möselmannıñ izge burıçı. Tormışnıñ här waqiğası, här mizgele bu maqsat öçen faydalanırğa tieş. Qazıyat idäräse bu yılğı bulaçaq Qorban bäyrämen dä üzençälekle itep uzdırırğa äzerlänä. Pervoural''ski mäçetenä öç avtobus belän awıllardan balalar alıp kilep, bäyrämne bergäläşep uzdıru küzdä totıla. Bäyräm programmasında ğädättäge ğayät namazı, wäğäz uqu, qorban aşınnan awız itü kebek çaralardan tış, tarixqa ekskursiä, islam dinenä bağışlanğan viktorinalar, xätta mönäcätlär öyränep cırlaw da bar.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg


text: Bu çara kiçä Maymana şähäre tiräsendä ütte. Uzğan cäydä biredä üzara doşman qorallı törkemnär arasında qatı atışlar bulğan ide. Qoralsızlandıru çarasın Mazari-Şäriftä urnaşqan, berniçä tarafnı üz eçenä alğan iminlek komissiäse wäkilläre oyıştırdı. Bu komissiägä ilneñ tönyağındağı iñ köçle qorallı törkemnär wäkilläre kerä. Anı Berläşkän Millätlär oyışması citäkli. Kiçä Maymanağa kilgän törkemne Üzbäk generalı, Jumbişi İslami törkeme başlığı Abdul Räşit Dostum citäkläde. Bu törkemdä, şulay uq, Pänceşär üzänlegendä xakimlek itkän tajiq törkeme Jämiati İslami wäkilläre dä bar ide.


text:
Rusiä prezidentınıñ färmanı ütäläme?
Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ 8 oktäberdä imzalağan yöklämälärendä III Bötendönya tatar kongressı wäkilläre belän oçraşu näticälärennän çığıp, aqqa qara belän “ПpaBиTeлbcTBy Poccиийckoй Фeдepaции paccMoTpeTb Boпpoc o BHeceHии koppekTиB B KoHцeпцию rocyдapcTBeHHoй HaциoHaлbHoй пoлиTиkи Poccийckoй Фeдepaции c yчeToM изMeHeHий, пpoиcшeдшиx co BpeMeHи ee paзpaбoTkи, и пpeдcTaBиTb пpeдлoжeHия B ycTaHoBлeHHoM пopядke” yağni, “Rusiä Federatsiäse xökümätenä Rusiä Federatsiäsendä däwlät milli säyäsäte Konsepsiäsenä anı tözegännän soñ bulğan üzgäreşlärne isäpkä alıp, tözätmälär kertü mäsäläsen qararğa häm täqdimnärne tieşle tärtiptä kertergä” diegän. Şuşı uq yöklämälärendä Rusiäneñ “KyлbTypa” TV kanalında Rusiädä yäşäwçe xalıqlar turında mädäni programmalar buldıru, Mäskäwdä tatar milli-mädäni üzäge buldıru häm Rusiäneñ mäğärif oyışmalarında Rusiä xalıqları tellären öyränü standartları eşläw dä qaralğan. Küräseñ, Rusiä prezidentınıñ şuşı III Bötendönya tatar kongressı wäkilläre oçraşuınnan çığıp yasalğan färmanı cawaplı çinovniklar äle haman da qolağına elmi. Xäyer, bu färman äle räsmi mäğlümat çaralarında da bik kürenmi.


text:
Francïyanıñ eñ jarqın, erekşe ujımdarınıñ biri – «Germes» işekti kvarteti 27 qaraşada «Astana Opera» teatrınıñ Kameralıq zalı saxnasında öner körsetedi. Lïonnan kelgen ärtister astanalıq körermenge «Romantïkağa tolı ömir» attı koncert usındı.
Koncert bağdarlamasında – romantïzm däwiriniñ kameralıq mwzıkası. Felïks Mendelʹsonnıñ fa mïnor 80 şığ. işekti kvarteti orındaladı. Mendelʹsonnıñ şığarmaları şïraqtığımen häm äsemdigimen, lïrïkalıq jumsaqtığımen jäne şarıqtağan şabıtımen, üy`lesimdi tutastığımen, formaları men texnïkasınıñ minsizdigimen erekşelinedi.
Keşte Antonïn Dvorjaktıñ «Amerïkandıq» №12 fa major işekti kvarteti, 90 şığ. orındaladı, olar çexïyalıq mwzıka klassïginiñ eñ tanımal eñbekteriniñ qatarına jatadı. Bul şığarmanı jazwğa A. Dvorjakqa amerïkalıq ulttıq äwender şabıt bergen. Öz kezeginde opws key`ingi AQŞ kompozïtorlarına ülgi boldı.
«Germes» kvarteti 2008 jılı Lïonnıñ joğarı ulttıq konservatorïyasınıñ tülekterimen qurılğan. Lïon (2009), Jeneva (2011) jäne Nʹyu-Y`orktağı (2012) xalıqaralıq bay`qawlardıñ birinşi sıy`lıqtarınıñ lawreatı atanğan ujım, Kennedï ortalığı (Vaşïngton, AQŞ), Karnegï-xoll (Nʹyu-Y`ork, AQŞ), Lïngotto teatrı (Twrïn, Ïtalïya), Bolonnıñ fïlarmonïyalıq akademïyası (Ïtalïya), Bïbïen teatrı (Mantwya, Ïtalïya) jäne t.b. bedeldi alañdarda öner körsetken. Ärtister köptegen marapatqa ïe bolğan alʹbomdar jazdı, birneşe äy`gili mwzıkalıq festïvalʹdarğa qatıstı. Qazirgi waqıtta Omer Bwşez belgili şeber K.A. Tononï 1738 jılı jasağan biregey` aspapta, al Élïza Lʹyu 1721 jılı D. Teklerdiñ qolınan şıqqan vïolonçelʹde oy`nay`dı.
Koncert Qazaqstandağı Francïya elşiliginiñ qoldawımen ötedi.
Bastalwı 15:00, bïlet bağası – 2000 teñge.


text:
Amerika tatar awılı belän qızıqsınırmı?
İdel firması 2001nçe yılda oyıştı. Bezneñ firmanıñ İdel-Xac bülegeneñ eşçänlege nigezendä yıl sayın 100dän artıq tatarstanlılar Xacğa baralar. Ä İdel firması üze törle turistik programmalar oyıştıra. Şularnıñ iñ qızıqlılarınıñ berse – Awıl programması. Anıñ qısalarında bez qunaqlarıbıznı ber köngä tatar awılına alıp barabız. Anda alarğa tatar aşların aşatalar, munça kertälär, cırlatalar, bietälär, tatar aşların peşerergä öyrätälär. Şulay uq turistlar tatar awılınıñ matur tabiğäte belän dä xozurlana alalar. Programmada xätta auğa baru da qaralğan.
İdel firması ğadi turizm belän genä tügel, ä anıñ etnik yünäleşe belän şöğellänä. Xäzer inde çit illärdän kilüçelärgä genä tügel, ä xätta respublikanıñ zur şähärlärendä yäşäwçelärgä dä qızıqlı bulğan tatar awılına säyäxätneñ şiğäre bulıp Ğabdulla Tuqaynıñ Näq Qazan artında bardır ber awıl digän yulları tora. Üzeneñ Amerikağa säfärendä Färidä Ğataullina andağı millättäşlärebez belän oçraşıp, üzläreneñ şuşı mawıqtırğıç programmaları turında da söylärgä niätli ikän. Xäyer, anıñ säyäxäteneñ töp maqsatı bu tügel. Färidä xanım Quşma ştatlarğa grajdannar initsiativası üzäge çaqıruı buyınça bara. Anda ul Amerikanıñ aldınğı turistik firmaları wäkilläre belän oçraşıp, alarnıñ eşläw ısulları belän tanışaçaq, Könyaq Oregon universitetında leksiälär tıñlayaçaq, praktik däreslärdä qatnaşaçaq. Şulay uq ul Amerikanıñ turistik firmaları arasında üzläre belän eş alıp barırlıq partnerlarnı da tabırğa niätlänä.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstan xucalarsız qaldı
Mäğlümat agentlıqları xäbär itkänçä, Tatarstan premyer ministrı Röstäm Minñexanov Kaliningrad ölkäsenä yul tottı. Barunıñ säbäbe – respublika iqtisatın üsterü belän bäyle. Rusiäneñ iñ Könbatış öleşendä dä tatarlar yäşi. Premyer belän bergä säfärgä Tatar kongressı wäkile dä kitte. Tatarstan wäkilläreneñ räsmi kön tärtibendä andağı millättäşlärebez belän oçraşu kertelmäsä dä, alar tatarlar belän küreşep alırğa mömkin. Prezident wazifaların başqarğan premyer Röstäm Minñexanovnıñ säfärgä kitüe respublikadağı xällärgä säyäsi tösmer östi. Prezident Mintimer Şäymiev - Çexiädä, parlament räise – yal itä, xökümät räise – säfärdä. Şulay itep, respublika xucalarsız qaldı. Konstitutsiä nigezendä, mondıy oçraqlarda prezident wazifaları başqarma xakimiät başlığına, ul bulmağanda, anıñ urınbasarına küçä. Ä alarnıñ iñ küp wäqäläte bulğanı - 1nçe vitse-premeyr Rawil Moratov. Premyer-ministr säfärdä bulğan şuşı 2 kön eçendä, respublikadağı xällär öçen, Rawil äfände cawaplı bulaçaq.


text: Yirusalim. Rusiä bügen yänä üzeneñ "Xämas"qa İzrailne tanu häm terrordan waz kiçü basımın yasarğa teläwen qabatladı. Bu xaqta bügen Mäskäwneñ Yaqın Könçığış eşlären bağuçı maxsus wäkile Aleksandr Kalugin belderde, aña qädär ul fälästin prezidentı Mäxmüt Abbas belän oçraşqan ide. Uzğan atnakiç Rusiä prezidentı Vladimir Putin, fälästin saylawlarında ciñgän radikal' "Xämas" törkeme wäkillären söyläşülär öçen Mäskäwgä çaqıruın äytte. Soñraq ike yaq ta, şul söyläşülärneñ ay azağında bula aluı xaqında xäbär itte. İzrail tışqı eşlär ministrı Tzipi Livni bügen, "Xämas"nı Mäskäwgä çaqıru "urınsız häm kiräkmi torğan eş" dip belderde. Fälästinnärneñ yaña parlamentı üzeneñ berençe utırışına 16-nçı fivral'dä cıyıla.


text: Rusiäneñ baş prokuraturası Britania xäkimiätlärenä tağın ber märtäbä, eşquar Boris Berezovskiynı Rusiägä qaytaru turında sorap, möräcäğät itmäkçe. Bu xaqta Rusiäneñ, baş prokuror urınbasarı Vladimir Kölesnikov belderde. Febräl ayında Berezovskiy östennän yaña cinayät eşe quzğatılğan. Berezovskiy, Rusiädä xäkimiätne köç qullanıp yawlap alırğa niätläwdä gäyeplänä. 1 martta anı qaytaru turında Londonğa taläp cibärelgän bulğan. Britania xäkimiätläre Berezovskiynı qaytarudan baş tartqanğa, Däwlät Duması, comğa könne bu soraw belän Britania parlamentına möräcäğät itärgä niätli.