text:
Ukraina lıja (kayak) canbazı Aleksandr Abramenko Ukraina fristaylınıñ tarihında birinci olimpik mükâfat qazandı. Bu altın medal Ukraina içün Phençhandaki Olimpik oyunlarında birinci oldı. Ukrainalı sportçu özüniñ pyedestaldaki yerini öz ustazı – bu sport çeşitini Ukrainada taqdim etken şimdilik yekâne qırımtatar ile «dögip» azırlağan edi.
Ukrainalı olimpiada çempionınıñ treneri Enver Ablayev Özbekistanda doğdı. Karyerasını sportçı gimnast olaraq yedi yaşında başlağan edi. Daa soñra o, professional ayatını qış sport çeşitine bağışladı. Öyle oldı ki, Enver öz treneri ile beraber sportiv gimnastikadan fristaylğa keçti ve artıq 16 yaşında qorantasınen beraber Ukrainağa kelip çıqtı.
Çempionnıñ treneri: «Biz bütün taqımımıznen beraber Ukrainağa köçtik. Mında men başta sportçu ve şimdi endi trener olaraq çalışmağa devam ettim. Bizim esas bazamız Zakarpatyede edi. Bizni bir kereden anda yolladılar. Ve öyle olıp çıqtı ki, men şimdilik kene de anda qalam», – dep köçkenini hatırlay.
Ablayev Ukraina bayrağı altında İtaliyada Madonna-di-Kamilyo şeerçiginde ötkerilgen Fristayl boyunca dünya kubogınıñ ğalibi oldı (2005 senesi). Ondan soñ taliyi halqara sınıf sport ustasını trenerlik karyerasına ketirdi. Tecribeli sportçu Phençhanğa Ukrainanıñ fristayl boyunca qoşma taqımınıñ treneri sıfatında keldi.
Anam şimdi Qırımda, men ise anda 2014 senesinden berli olmadımEnver Ablayev
Ablayev, Olimpik oyunlarda Ukraina sportçularınıñ fristayl boyunca yolunı hatırlap: «Biz bu medalge doğru çoq vaqıt kettik. Bir çoq Olimpik oyunda fristayl boyunca bu mukâfatqa yaqın edik: 1998 senesi Naganoda dörtünci oldıq, Solt-Leyk-Sitide beşinci yerni qazandıq, Turinde 11-nci edik, Soçide altıncı yer aldıq, lâkin pyedestalğa iç bir türlü yaqınlaşıp olamadıq. Şimdi ise öyle bir oldı ki, em medal bizimki, em de birden altın oldı», – dey.
Şimdiki çempionnıñ treneri Facebooktaki saifesinde, «tam manada böyle olmasa da ve bu şeerge sıq-sıq barmaq nasip olmasa da» özü Aqyardan olğanını qayd etti.
Trener: «Aqrabalarım Aqyarda yaşay. Men de, kelip-ketüv ve köçüvler ile, anda çoq vaqıt bulundım. Anam şimdi Qırımda, men ise anda 2014 senesinden berli olmadım. Evelden bütün yazğa bara edim. Şimdi ise yazda er vaqıt meşğul olam. Lâkin aprelde Qırımğa barmağa ümüt etem», – deye paylaşa.
O, halqara sport yarışlarında qırımtatar halqını pek az sportçu temsil ete, dep qayd ete.
«Men, menim sport çeşitimde şu anda qırımtatar halqınıñ yekâne temsilcisi olam. Şimdi Kazahstanda Eldar adlı bir yaş yigit peyda oldı. Olar sportçunı yetiştireler», – dey Enver.
Pyedestalda er kes er zaman resimge çıqa, bu yüz yıllarnen devam eteEner Ablayev
İçtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları bugün sportçularnıñ areketlerini, milletini ve siyasetnen bağlı noqtalarnı diqqatsız qaldırmaylar. Aleksandr Abramenko şu yerde azırlıqsız yapılğan çeçek merasiminde mavılı-sarılı bayraqnı rusiyeli olimpik atletiniñ omuzına taşladı. Bu annıñ fotoresimi, internette yayılıp, Ukrainada tenqit dalğasını köterdi. Trener ise sportçunıñ areketinde yaman bir şey körmey.
Ablayev: «Pyedestalda er kes er zaman resimge çıqa, bu yüz yıllarnen devam ete. Añlaşıla, şimdi bazılar bunı qozğatıp zevq aladırlar, lâkin mence bu, aqılsızlıqtır», – dep saya.
Sportçularnı ekseriyeti ananelerge ve – sıq-sıq – alâmetlerge emiyet bereler. Fristaylcılar içün de eyi alâmetlerge inanuv yabancı degil. Enver endi eki yıldan berli yarışlarğa barğanda yanına hususiy bir tılsım – kürekni alıp bara.
Enver endi eki yıldan berli yarışlarğa barğanda yanına hususiy bir tılsım – kürekni alıp bara
Ukraina çempionınıñ treneri: «Er bir trenerniñ çalışqan, emek bergende qullanğan öz küregi bar. Men, Mukaçevodaki ustalarımızğa özümkini Ukraina bayrağınıñ tüslerine boyalamağa rica ettim. Ve işte o, eki yıldan berli menimnen beraber seahat ete. Demek ki, bu menim tılsımımdır», – dep paylaşa.
Alâmetlerge inanuv şimdiki Olimpik oyunlarnda da artqaç olmasa da, trenerniñ aytqanına köre, eyecanlanuv yalıñız birinci künlerde müim edi. Finişke yaqınlaşqanda ise Ukrainanıñ yeñecegine eminlik doğdı.


c: text/html

text:
Qırımtatarlarnıñ facia ve küreşiniñ tarihı – yalıñız arhiv vesiqaları degil de, şaat ve iştirakçilerniñ baqışında zemaneviy adiselerdir. Sovet akimiyetine qarşılıq köstergen er bir areket meraqlıdır. Bunıñ ile, yalıñız qırımtatar areketi içün hususiy olğan muayyen tariflemeler bardır. Bu aqta qırımtatarlarğa bağışlanğan leyhanıñ ekinci çıqışında.
Leyhanıñ birinci çıqışı Qırım.Aqiqat saytında yaqında basılğan edi. Onı mında tapmaq mümkün.
Ekspertler arasında – tarihçı ve şaatlar, vaqia iştirakçileri ve olarnıñ balaları. Çıqaruvlar Moskva, Kiyev, Paris ve Aqmescitte (2014 senesi yanvar ayı) keçken edi. Rejissörlar Kseniya ve Kirill Saharnovlar. Kamera Kirill Saharnov, Aleksandr Tupikov, Seitislâm Kişveyev, Aleksandr Kudelâ, Dmitriy Verşinin.
Yardım ve arhiv fotoları içün Mustafa Cemilevge minnetdarlıq bildirile. Müelliflerge Aleksandr Podrabinek ve qırımtatarlarnıñ tarihına bağışlanğan «Gülnara Bekirova ile tarih saifeleri» vesiqalı serialnıñ müellifi, tarihçı Gülnara Bekirova mesleat ettiler.
Leyhanıñ birinci çıqışı Qırım.Aqiqat saytında yaqında basılğan edi. Onı mında tapmaq mümkün.
Serial Oak Foundation ve Andrey Saharov fondunıñ destegi ile çıqarıla.
Maqaleniñ asıl nushası Golos Ameriki saytında.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası esnasında bütün qırımtatarlar Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi (resmiy malümatqa köre, 194 111 kişi sürgün etildi). Qurultaynıñ mahsus komissiyası «Unutma» umum halq kampaniyasını keçirdi. Onıñ esnasında sürgünlikniñ şaatlarına ait 950 hatırlav toplandı. Qırım.Aqiqat bu arhivlerde yer alğan şaatlıqlarnı derc ete.
Men, Lümanov Smail, qırımtatarım, 1928 senesi aprelniñ 2-nde doğdım, doğma Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti Bağçasaray rayonınıñ Tav Badraq (1945 senesinden soñ Skalistoye – QA) köyünden olam.
Babam – Lüman Smailov (d.s. 1888), anam – Mangube Lümanova (d.s. 1904), qız qardaşlarım – Zılha Lümanova (d.s. 1924) ve Lütfiye Lümanova (d.s. 1926).
Partizanlarğa yardım etkenimiz içün nemseler evimizni yaqtı, sürgünlik vaqtında emcemniñ evinde yaşağan edik. Köy mektebinde 6 sınıfnı ana tilinde bitirdim. Sürgünlik arfesinde köyde eali cedvelge alınğan edi. Bağçasaray stantsiyasında tren vagonları tura edi. Kimseniñ aqlına bir şey kelmegen edi.
1944 senesi mayısnıñ 18-nde saba eki asker ve zabit kirgenler. Bizni baqtılar, toplanmamız içün 15 daqqa berildi. Bizni çıqaralar dep, şahsiy eşya, savut-saba, er bir qoranta azasına 100 kilogramm aş ala bilemiz, dep aytqanlar. Qayda, ne içün çıqaralar – aytmadılar.
Sabadan saat 15-ke qadar avtomatlı askerler sarıp alğan mezarlıqta tutqanlar
Zabit ve eki asker mezarlıqta toplaşuv yerine ozğarğan ediler. Mezarlıqta bir 20 qoranta toplağanlar – qararnen 100 kişi. Er kes şaşmaladı, qurşunğa tizecekler, dep tüşündik. Sabadan saat 15-ke qadar avtomatlı askerler sarıp alğan mezarlıqta tutqanlar.
Saat 15-te maşinalarğa mindirip, konvoynen beraber Bağçasaray stantsiyasına ketirgenler. Ayvanlarnı taşığan vagonlarğa mindirip, qapularnı qapatqanlar ve eki saat tutqanlar. Beş qorantadan ibaret ailemiz bir vagonğa tüşti. Vagonda bir 30 adam bar edi. Yerde yattıq, kenef yoq edi, vagon köşesinde yerde bir teşik yaptıq. Ara-sıra tren 30 daqqağa ya da bir saatqa toqtağan edi, kimse ne qadar turacağını aytmağan edi. Toqtağanda aş pişirip, suv qıdırğan ediler. Aş yoq edi, bir şey bermey ediler. Tek Gorlovkada sıcaq suv bergenler.
Vagonımızda ölgenler olmadı, amma qomşu vagonlarda can bergenler oldı. Olarnı duraqlarda qaldırğan ediler. Yolda bile taşlap ketken ediler, dep aytqanlar. Ne ekim, ne tibbiyet hadimi bar edi. Antisanitariya oldı, er kes bitlendi.
İnsanlar duşmanca qıçıra edi: «Satqınlar! Qırımnı sattıñız!»
1944 senesi mayısnıñ 18-nden iyünniñ 2-ne qadar yolda edik. Tren Özbekistanğa, Samarqand vilâyetine, Urgut rayonına keldi. Akimiyet vekillerinen beraber militsiya qarşıladı. Rayon merkezine ketirgenler, soñra ise 12-15-er qoranta olaraq kolhozlarğa bölgenler. Biz Budennıy kolhozına tüştik. İnsanlar duşmanca qıçıra edi: «Satqınlar! Qırımnı sattıñız!».
Bizni bir odağa yerleştirgenler, biznen beraber daa dört qoranta bar edi. Ne suv, ne aş, ne ilâc berildi. Anam ketirip olğan urbalarnı sattı. İlk aylarda bir qaç kere Amerika aş payı berilgen edi. 1945 senesi qorantamız ödünç aldı – ev qurulmasına 5 biñ ruble.
Qardaşım Zılha qara ummadan vefat etti. Babam da asretlikten ve qasevetlerden can berdi
Qorantamız aç qalmadı. Biz – anam qorqubilmez ve faal edi – şeerge köçip oldıq. Beşimiz de çalıştıq: men çızmacı, babam amamcı edi, qız qardaşlarım ve anam tiküv ustahanesinde çalıştılar. Amma insanlar açlıqtan, hastalıqlardan, sıtma ve keskin içekler yuqunçından ölgen edi. Qardaşım Zılha qara ummadan vefat etti. Babam da asretlikten ve qasevetlerden can berdi.
Sürgünlik yerlerinde men ve tuvğanlarım, semetdeşlerim 1956 senesine qadar komendant rejimi şaraitlerinde yaşağan edik, onı bozğanlar cinaiy mesüliyetke çekilgen edi, er ay qayd olğan edik.
Oquşnı devam ettirmege imkân yoq edi, çıqmaq içün komendanttan izin almaq kerek edi, oquv yurtlarına ise qırımtatarlarnı qabul etmegen ediler
Biri-birimiznen laf etmege, ana tilinde laqırdı etmege çaremiz yoq edi. Sürgünlik yerlerinde qırımtatar tilinde ders bergen milliy mektepler yoq edi. Oquşnı devam ettirmege imkân yoq edi, çıqmaq içün komendanttan izin almaq kerek edi, oquv yurtlarına ise qırımtatarlarnı qabul etmegen ediler. Meni teşkilâttan Taşkentke oqumağa yollağanlar. Tehnikumdan vesiqalar qaytarıldı.
1944-1945 seneleri qırımtatar medeniyeti, tili ve sanatınıñ inkişafı içün bir şarait yoq edi.
Ne gazet, ne kitap, ne mecmua, ne de qırımtatar tilinde radio yayınları bar edi. Vatanımız Qırımğa qaytuv meselelerini ne özara, ne de akimiyet vekillerinen muzakere etmege çaremiz bar edi. Aqlarımıznı bozğan uquq aktlarını lâğu etmek talabınen mektüp yazıp yollamağa aqqımız yoq edi.
Sovetler Birligi Yuqarı Şurası prezidiumınıñ 1956 senesi aprelniñ 28-nde çıqqan buyruğından soñ tek komendant nezareti lâğu etildi. Zuluv tarihiy vatanımızğa qaytqanına qadar devam etti ve şimdi de bar. Milliy mekteplerniñ sayısı az, til statusı, toponimika problemleri çezilmedi, qırımtatar halqı reabilitatsiyasınıñ uquq mehanizmi yoq, elimizden alınğanlar qaytarılmadı, sürgünlik neticesinde olğan maneviy zarar tazmin etilmedi.
(2009 senesi sentâbrniñ 17-nde yazılğan hatırlav)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya reisiniñ muavini Elvedin Çubarov azırladı


text:
Raatlıq künleri olacaq yaramay ava yerine Qırımğa tropik sıcaq kelecek: yañı iş aftasınıñ başında +27…+32 derece olacaq. Bu aqta yarımada gidromettsentriniñ reberi Tatyana Lubetskaya «Sputnik v Krımu» radiosınıñ yayınında ayttı.
«Kelecek afta kerçek sıcaq yaz bekleymiz. Tropik ava kütleleri quru sıcaq ava ketirecek. Afta başında +27…+32 derece, afta soñunda +30…+35 derece sıcaq olacaq. Gece de pek sıcaq olacaq – 18-23 derece», – dep qayd etti Lubetskaya.
Onıñ bildirgenine köre, yarımadada mayıs avası deñişe, sıcaq yerine salqın ava ve yağmurlar kele, faqat baarniñ soñki ayınıñ orta ava derecesi normadan yüksek oldı.
Gidromettsentr yolbaşçısınıñ bildirgenine köre, al-azırda Qırım yalısında deñiz suvı +18…+19 derece oldı.


text:
Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurası olaraq adlanılğan Qırım parlamenti yarımadada yerleşken ukrain devlet müessiselerniñ milliyleştirüvinen bağlı olğan qararlarnı aldı.
Bunı öz-özüni tayin etken Qırım akimiyetiniñ ruporı olğan «Krıminform» bildire.
Deñiz limanları, şarap zavodları, demiryolı ve diger müessiselerniñ çoqusı milliyleştirilgen müessiseler sırasına kirdi.
Milliyleştirüvge agrosanaiy kompleksiniñ 131 kompaniyası da oğradı. Olarnıñ arasında "Magaraç" ve "Massandra" şarap zavodları, "Novıy Svet" şampan şaraplarnıñ zavodı bar.
Qırımnıñ bütün qorurları, tabiat parkları, dağ ve av hocalıqları da öz-özüni tayinlegen cumhuriyetiniñ barlığına keçti.
Bundan da ğayrı, yarımadanıñ parlamenti "Qırım demiryolu" devlet müessiseni de meydanğa ketirdi. Onıñ idaresine yarımdada demiryol naqliyeniñ işini temin etken teşkilât, müessise, işhanelerniñ mülkiyeti keçti.
Sanaiy demiryol naqliyeniñ 3 saaara müessisesi peyda oldı – Aqmescit, Canköy ve Krasnoperekopsk. "Kiyev-Dneprovsk sanaiy demiryol naqliyeniñ saaara müessise"leriniñ bir adlı filiallarınıñ mülkiyeti olarnıñ terkibine kire.


text:
«Bizler bu yerde Ukraina turistleriniñ telükesizligini kefil etip olamayıq. Şu sebepten turistlerimizge memleketniñ diger kurortlarında raatlanmağa tevsiye etemiz – Qara deñiz, Azaq deñizi ve Karpatı bölgesi», – dep bildirdi agentlikniñ yolbaşçı muavini Andriy Şenin.
Onıñ aytqanına köre, bu regionlarnıñ musafirhane ve şifahane-kurort müessiseleri Ukraina turistlerini qabul etmege azırlanalar.
O, şunı da qayd etti ki, keçken sene Qırımda 5,9 mln turist raatlandı, olardan 65% – ukrainler ve 25% – Mustaqil Devletler İttifağınıñ turistleridir.
Qırımnıñ öz başına tayinlengen Nazirler şurasınıñ «Kurort naziri» Yelena Yürçenko dey ki, bu sene Qırım 6 mln. turistni qabul etmege azır, olar içün 10% başlap 25% qadar endirimler olacaq. Mında rusiyelilerge ümüt besleyler.


text:
Salı künü, noyabr 5-inde Qırımda furtuna ihtarı qala.
"Qırımnıñ orta rayinlarında fevqulâde yanğın telükesi qala", - denile Qırım Gidrometeomerkeziniñ beyanatında.
Daa evel Qırım gidrometeomerkezi, noyabr 5-ine qadar furtuna ihtarı ilân etken edi. Müessise, quru ve sıcaq avadan soñ suvuq front keçkeni içün, oktâbr 31-inde ve noyabr 1-inde Qırımda ava şaraiti pek deñişecek: şimal-şarqiy yel saniyede 15-20 metrge qadar küçleşecek, yağmur ve dağlarda qar yağacaq, dep bildire.
Daa evel Qırım.Aqiqat Aqmescitte oktâbrniñ 31-nde birinci qar yağğanını bildirgen edi. Hususan, qar Aqmescitte ve Ay Petride yağdı.


text:
Avropa Birligi kelecek afta, Ukrainanıñ territorial bütünligi telükede olğanından sebep qabul etilgen sanktsiyalarını devam ettirmege niyetli. Bunı Radio Svoboda muhbiri haber ete.
«Avropa Birligi, Ukrainanıñ territorial bütünligine telükeli olğan Ukrainalı ve Rusiyeli 150 şahıs ve 37 teşkilâtqa qarşı sanktsiyalarını uzatacaq» - öz Twitterde yazdı o.
2014 senesi Rusiye Qırımnı zapt etkeni, ve sonar Donbasstaki vaziyetni kerginleştirgeni sebebinden Ğarp oña qarşı bir qaç qısımnen bir sıra sanktsiyalar qabul etti. Olar birey ve tüzel kişilerge, Donbassta ve Qırımdaki ayrımcılar sıralardan şahıs ve müessiselerige qarşı alındı. Bundan da ğayrı Rus iqtisadiyatınıñ bazı saaları da yaptırımlarğa oğradı.
Kreml Donbassta ayırılmcılarğa destek bergenini inkâr ete, ve cenk ketken yerlerde sadece Rusiyeli «göñülliler» bulunğanlarını ayta, ve Halqara uquqa baqmadan Qırım işğalini «qanuniy» dep saya.


text:
Qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ muavini İlmi Umerov Almaniyada ekimlerniñ teşkerüvinden keçip tedaviylengen soñ, Qırımğa barmaq niyetinde olğanını bildirdi. Bu aqta Umerov özüniñ Facebook saifesinde yazmaqta.
«Bu künlerde maña qol tutqanlarnıñ epsine teşekkür bildirem. Meni Qırımdan çıqardılar degen fikirnen ne razı olam, ne de qabul etip olamayım. Azatlıq menim içün pek aziz, onı pek sevem, lâkin bu Qırımda da olmaq kerek. Küreş devam ete. Yaqında alışacağıma söz berem. Davet üzre Almaniyada teşkerüv ve tedaviy keçken soñ, Qırımğa baracağım», – dep yaza Umerov.
Bunıñ arfesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Almaniya kantsleri Angela Merkelniñ memuriyeti İlmi Umerovnı tedavi etmege azır olğanı aqqında bilidirgen edi.
Amnesty International halqara uquq qorçalama teşkilâtı, azat etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ muavinleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz Qırımğa qaytma ve öz fikirlerini raat izar etme aqqına saip olmalılar, dep bildirgen edi.
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov oktâbrniñ 25-ndeTürkiyege teslim etilgen edi.
Ğayrı resmiy malümatqa köre, Ahtem Çiygoznen İlmi Umerovnıñ teslim etilmesi boyunca Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen yapqan soñki körüşüvi esnasında añlaşqanlar.
Rusiye Devlet Duması, prezident Vladimir Putinden qırımtatar milliy areketiniñ liderleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ afu etilmesini, Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayev rica etken eken dep ayta.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapmasını yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.


text:
Keriç köpründen keçken ilk 100 rusiye poyezdi 85 biñ yolcunı taşıdı, dep bildire "Qırım köprü" haber agentligi.
"Yolcu taşımasınıñ eñ yüksek sayısı yanvarniñ 3-ünde oldı: demiryol kemeri astında 2800 adam keçti. Aqyardan Sankt-Peterburgğa ketken poyezd yüzünci oldı. O Keriç boğazını yanvarniñ 19-ında saat 23:10 ötti", - denile beyanatta.
Dekabrniñ 23-ünde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçken köpründe poyetlerniñ yürmesini başladı.
QMC prokuraturası Keriç köpründen ilhaq etilgen Qırımğa Ukraina devlet sıñrından adamlarnıñ qanunusız keçirilmesi sebebinden cinaiy dava açtı.
Ukraina ifratertibi naziri Vladıslav Krıkliy, Rusiye poyezdlerniñ Keriç köpründen qatnaması qanunsızdır, dep ayttı. O, "Rusiye nevbetteki sefer Ukrainanıñ territorial bütünligini ve halqara uquqnı boza", dep qayd etti.


text:
Qırımda ilk tasdıqlanğan koronavirus hastasınıñ alına orta ağır olaraq qıymet kesildi. O, kerekli tedaviylev köre, dep bildire Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«Frenkistandan Kelgen hasta keskin nefes virus yuqunçı alâmetlerinen yuqunç telükesizligi tedbirlerine riayet etilip, tibbiy müessisege ayrı boksqa alındı. Koronavirus yuqunçı tasdıqlanmazdan evel de karantinde edi. Al-azırda kerekli tedaviylev köre», – dedi Kreml kontrolindeki Qırım sağlıq naziri İgor Çemodanov.
Berilgen malümatqa köre, hasta «orta ağır alda buluna, sıcağı köterilmey».
Matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, bu hastanen alâqada olğan er kes tibbiy nezaret altında izolâtsiyada buluna.
Hatırlatamız, Qırımda ve Aqyarda 417 insan koronavirus şübhesinen tibbiy nezaret altında qala.
Qırımda ilk koronavirus hastası bar dep tasdıqladılar.
Martnıñ 19-nda Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresi, yarımadanıñ tibbiy müessiselerinde «telükeli memleketlerden keskin virus yuqunçı alâmetlerinen» 18 insan buluna, dep bildirgen edi.
Qırımda koronavirus şübhesi ile evde nezaret altında bulunğan insanlarnıñ sayısı arttı. Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri İgor Çemodanovnıñ malümatına köre, ekimler 286 insannıñ alını kontrol ete, 22 insan hastahanelerde buluna.
Aqyarda martnıñ 21-nde 11 hasta infektsion hastahanede tibbiy nezaret altında buluna, 123 insan evde nezaret altında qala.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mental esap boyunca Halqara olimpiadada iştirak etmege azırlanğan Qırım balalarına Qırım müsülmanları Diniy İdaresi ve RF Devlet Dumasınıñ deputatı Ruslan Balbek yardım kösterdiler.
Yarış bu yılnıñ iyün ayında Qazahistannıñ Almatı şeerinde olıp keçecek. Qırım Cumhuriyetini olimpiadada “ISMA” mental esap boyunca Halqara mektepniñ talebeleri Eskender Paşayev, Maksim Romançuk ve Asan Asanov temsil etecekler.
Qırım Müftiyatınıñ ofisinde istidatlı balalar, ana-babaları ve ocalarınen birlikte körüşüv olıp keçti. Balalar mektep yaşayışı, çeşit olimpiadalarda iştirak etkenleri, muvafaqiyetleri ve arzularınen paylaştılar.
Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev ana-babalarğa, ocalarğa bergen terbiye içün teşekkürler bildirdi. “Balalarımız – kelecegimizdir, olarğa çoq şey bağlı. Böyle balalarnı desteklemek kerek, yardım etmek ve istidatlarını inkişaf ettirip, kerekli yolğa yöñeltmek kerek. Böyle etip, intellektual elitamıznı yetiştirip olurmız”,- qayd etti Müfti.
Devlet Dumasınıñ deputatı Ruslan Balbek bildirgeni kibi, balalarnıñ qabiliyetleri ve istidatınıñ inkişafı sayesinde ileride alim ve tedqiqatçılar ösüp çıqacaq. “Bizim vazifemiz – olarğa balalıqtan başlap yardım etmek, fikir yürütme qabiliyetlerini desteklemek, inkişaf yollarını köstermektir. Yahşı tasil körgen yaşlar Qırımnı daima ileri alıp barıp, dünyağ meşur etecekler”, – dedi R. Balbek. Onıñ aytqanına köre, ileride istidatlı balalarğa destek olaraq Fond açılması mümkün. Bunıñnen beraber, balalar ğalebe qazansalar, olarnı ayırıca taqdirlemege teklif etti.
“Ümüt eteiz ki, balalar yüksek seviyede bilgilerni kösterip, ğalebe qazanırlar. Biz ise, öz nevbetimizde, olarnı mukâfatlandırmağa işandıramız”, – dedi R. Balbek.
Mental esap boyunca Halqara olimpiada adetince Almatı şeerinde ötkerile. Şu tedbirde iştirak etmek içün er yıl 200 bala toplaşa. Mental esap – unikal bir programma, onıñ yardımınen balalar, qısqa vaqıt içinde saymağa ögreneler. Bu programma vastasınen balalarnıñ afızası, mantığı, diqqatı inkişaf ete.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi dekabrniñ 4-nde «Hizb ut-Tahrir davalarından» biriniñ mabüsi Zekirya Muratovnı №1 Rostov-na-Donu SİZOsına konvoylıq etmege avale etti.
Bu aqta advokatlar Emine Avamileva ve Lilâ Gemeci «Qırım birdemligine» bildirdi. Konvoylıq sebebi belli degil.
Advokat Avamileva Muratovnıñ sağlıq vaziyetinden qasevetlene. Onıñ aytqanına köre, o, öksüre, amma koronavirus talillerini kimse almadı. Onıñ qayd etkenine köre, Muratovnıñ apiske alınğanından berli tutulğan Aqmescit tahqiqat izolâtorınıñ kamerasında karantin lâğu etildimi belli degil.
Noyabrniñ 26-nda Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Zekirya Muratovnıñ apiste tutuv müddetini 6 ayğa – 2021 senesi mayısnıñ 17-ne qadar uzattı.
Rusiye quvetçileri Zekirya Muratovnı iyülniñ 7-nde tuttı. FSB, onı «Hizb ut-Tahrir» bölüginde iştirak etkeninde qabaatlay.
Rusiye quvetçileriniñ areketlerini Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi takbih etti, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardaki Milliy politsiya Baş idaresi tintüvler aqqında Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına (mesken tiyilmemezligini bozuv) ve Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmına (qanunsız alda azatlıqtan marum etüv) istinaden cinaiy tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ öldürüvde qabaatlanğan oğlu Hayserge mahkeme ükümi çıqarılmadı. Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi iyün 10-ğa qadar teneffüsni ilân etti.
Bunı Hayser Cemilevniñ adliyecisi Nikolay Polozov bildire.
Onıñ malümatına köre, mahkemede qabaat tarafı Hayserni 5 yıl ve 6 ayğa qadar azatlıqtan marum qaldırmağa rica etti.
«Müimi şu ki, diqqatsızlıqtan yapılğan öldürüv afu etile, Cemilev 2 yıldan ziyade apiste yata, bu da sayıla», – dep qayd etti adliyecisi.
İyün 2 künü Krasnodar mahkemesinde mahkemeci olmağanlar maqsatlı öldürüvde qabaatlanğan Hayser Cemilevni aqladılar. Ömür cezasını belgilegen öldürüv qabaatı lâğu etildi. Cemilevniñ imayesi qarardan memnün qaldı.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı. Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.
Hayser Cemilev qabaatını tanımay. Adliyecisi öldürüv diqqasızlıqtan sebep olğanını bildire. Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey.


text:
"Pervıy kanal" Rusiye relekanalınıñ efirinde Donbass esirleriniñ deñişmesi muzakere etilgende, Rusiye tış işler naziri Segey Lavrov, bir "mania" bar, dep ayttı.
"Bütün bu yıllar cedveller azırlanılğanda, esirlerniñ episi qarşılıqlı olaraq tasdıqlanmağanı belli oldı. Eki taraftan kerçek mevcut olğan adamlar kibi qabul etilgen cedveller bar. Er kes o adamlarnıñ ne yerde olğanını ve olarnı ne etip azat etmege mümkün olğanını bile", - dedi Lavrov.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Frenkistan prezidenti Emmanuel Macronnıñ yanında, "bu adamlar belgilengen, cedveller bar, demek olarnı deñiştirirmiz", dep laf etken ediler.
"Şimdi Üç taraflı kontakt gruppasında yañı miyar peyda oldı: belgilendi - ebet, amma olarnıñ episi "usul baqımında temizlenmedi". Demek, bu, adamlarnıñ Yañı Yıl bayramınace qaytmalarına yañı bir maniadır", - dey Lavrov.
Dekabrniñ 18-inde Minskte "Normandiya dörtüniñ" sammitinden soñ Üç taraflı gruppasınıñ ilk körüşüvi kecti. Muzakereler gecege qadar yapıldı.
Parijde, Ukraina, Rusiye, Almaniya ve Frenkistan liderleri arasında añlasmalar Monckte resmiyleştirilecek, dep añlaştılar. Amma şimdilik bunı becermediler.


text:
Aqmescit – Rusiye İçki İşler Nazirliginde Qırımda avtomobil mekteplerniñ qısqartıluvı aqqında haber ettiler. Esas sebep – 2014 senesi avgust ayından başlap, vesiqalarnıñ yañı qaideler boyunca berilüvidir. Mekteplerde vesiqalarnı elde etip, yañı yıldan soñ, çalışmağa devam eteceklerine ümüt besleyler. Amma, bugünki künde aydamağa ögrenmege istegenler belli bir qolaysızlıqlarnen qarşılaşalar.
Bugünki künde Qırımda 69 avtomobil mektebi mevcut, amma, olarnıñ sayısı adım-adım qısqartılacaq. Bu malümatnı Aqmescitte matbuat-konferentsiyası devamında Rusiye İçki İşler Nazirliginiñ yol areketi havfsızlığını temin etken Baş idareniñ reberi muavini Vladimir Şvetsov ayttı.
Onıñ sözlerine köre, rusiyeli avtomobil mektepleri de ağır vaziyette bulunalar, çünki litsenziya ile bağlı yañı qaideler 2014 senesi avgust ayında kirsetildi. «Qırımda biz bir kimseni aşıqtırmaycaqmız», – dedi Vladimir Şvetsov. («Krım Media»dan alınğan tsitata). Ukraina zamanında berilgen vesiqalar 2016 senesi yanvarniñ 1-ne qadar çalışacaqlar. «Amma, bu vaqıtqa qadar müddeti yekünlese, yañı rusiyeli qanunlarına binaen almağa kerek olacaq», – dedi o.
Yañı litsenziyanı almaq içün, mektepler donatmalarnı Devlet Avtoinspektsiyası tarafından tasdiqlamaq mecburlar. Avtomobil mektepleri yañı talaplarğa uymaq kerekler – 0,24 ga meydançığı, tibbiy donatmaları olmalı. Bundan da ğayrı, mektepniñ saytı olmaq kerek, nizamı qabul etilmeli, ocaları aliy tasilli olmalı.
Şevtsovnıñ malümatına köre, bugünge qadar Qırımda qayd etilgen 69 mektepten iç biri donatmalarnı köstermek ve uyğunlaştırmaq içün ariza bermedi. Aqyarda 8 mektepten 3 mektep ariza yolladı.
Oqutuv fiyatı paalılaşa
Qırım.Aqiqat muracaat etken bir sıra mektep vekilleri, yañı talaplarğa baqmadan, 2015 seyenesi de faaliyetlerini devam ettireceklerini ayttılar. Litsenziyanıñ aluvınen problemler çıqmaz, deyler.
Aqmescitteki Kirov 1, caddesinde yerleşken DOSAAF mektebinde, «V» kategoriyasınıñ aydavcılıq vesiqalarını almağa istegenler, 2015 senesiniñ fevral 9 kününden başlap, cedvelge yazıla bileler, şimdi ise yer yoq. Oquş fiyatı 22 biñ ruble etrafında olacaq, şimdi 20 biñ ruble tura. Oquv müddeti 3 ay.
«2015 senesi yanvarniñ 1-nden bizim mektebimiz işini devam etecek, – dedi Qırım.Aqiqatqa mektep vekili. – Nasıl olsun, bütün mektepler öz işini toqtatsın. Em de, mudafaa nazirligi (Rusiye. – Müel. qaydl.) mutlaqa yaş askelerni oquşqa yollamaq kerek».
Aqmescitniñ Mayakovskiy, 6 menzili boyunca yerleşken Qırım devlet avtouçkombinat tamam bu kibi vaziyetti. Mında gruppanı fevralniñ 9-ndan başlap tertip etecekler.
Aqmescitniñ Kreyzer soqağındaki mektepte bu seneniñ dekabr 10 kününden başlap oquycaq gruppağa boş yerler bar, deyler. «Oquşnıñ fiyatı 17 biñ ruble etrafında, buña daa A-95 benzinniñ 100 litrni almaq kerek. Oquş eki ay devam ete», – dediler mektep vekilleri. Aynı zamanda, bu talaplar şartlı olğanını ayttılar: «Oquş müddeti ve parası arta bile – kelecek afta daa tekmil bilecekmiz». Bundan evel aydavcılıq kurslarına yazılğanlar, oquş içün 12 biñ berip, daa 100 litr benzin içün para berecekler.
Çehov 2, menzili boyunca avtomobil mektebinde oquşqa bir kimseni almaylar. «Oquşnıñ konkret müddeti ve fiyatını daa bilmeymiz»– dep añlattılar mektepte. Qırım.Aqiqatqa bildirgenleri kibi, Ukraina tasil, ilim ve yaşlar nazirliginden alğan vesiqalar 2015 senesiniñ mayısnıñ 25 qadar kerçek sayılacaq.
Avtomobil mektepleri saasınıñ kerginleşüvi?
Aynı zamanda rusiyeli Matbuat vastaları qasvetleneler: memlekette avtomobil mekteplerniñ ekseriyeti qapatılmaq mümkün. Yañı qaidelerge uyğun olmamaları içün, er dörtünci mektep faaliyetlerini devam ettirip olur, dep yaza Gazeta.ru.
«Gildiya avtoşkol» idaresiniñ reisi Sergey Lobarevniñ aytqanına köre, mekteplerniñ eñ büyük meselesi - 0,24 ga meydançıqnı tapmaq problemasıdır. Moskvanıñ özünde bu kibi meydançıqnı ayırmaq içün arizanı bir ay devamında baqalar. Ekspertler esaplağanları kibi, bütün kerekli donatmalarnı almaq içün mektepler 300 biñ ruble sarf etmeliler. Böyle etip, oquş fiyatları da eki qat artacaq. Moskvada talebeler 45 biñ ruble bergen olsalar, ileride 80-100 biñ ruble bermeleri mümkün.
Moskva avtomobil mektepleri birleşmesi icra müdiri Yelena Zaytseva aytqanı kibi, bu vaziyet avtomobil mektepleri saasınıñ kerginleşüvine ketirecek. Devlet avtoinspektsiyasında ise, er şey yerinde, attestatsiya devam etkeni ve mekteplerde şamata olmağanını bildireler.


text:
Seyitler rayonı — Semennoye köy sakini Ayşe Kadırova 78 yaşınnı toldurdı. Qırımtatarlarnı sürgün etkende, 1944 senesi o 8 yaşında edi. Amma, bu qorqunçlı yıllarnı o sanki dersiñ tünevin olğan kibi hatırlay.
Sürgünlikten evel, Ayşeniñ qorantası, qartbabası Zeynali Vahub temel qoyğan Zeynali köyünde yaşadı. Köyde 12 qoranta yaşay edi, er kes biri-birine soy kelgen. Babasınıñ krzleri zayıf olğanı sebebinden onı cebege almadılar, onıñ içün mayıs 18 künü 1944 senesi o qorantasınıñ yanında edi.
«Tañda qapumıznı qaqqanda, babam turıp qapunı açtı. Silâlanğn üç asker tura edi. Biz «satqın» olğanımıznı ilân etip, Qırımdan köçüreceklerini ayttılar. Biz ağlap başladıq», – dep hatırlay Ayşe Kadırova.
Azırlanmaq içün berilgen 15 daqiqa içinde olar yanlarına bir şeyler almağa yetiştirdiler.
«Anam ciyezini aldı, biz qopqa, bir çanaq, qaşıq, töşek ve yorğan aldıq», – dey qadın.
Yük maşinalar kelip, adamlarnı yüklegende, köyde şamata başlandı. «Sığırlar müñrey, köpekler avulday, mışıqlar miyavlay edi, qorqunçlı bir sesler, gurültiler eşitile edi»,– dep ağlay yibere Ayşe bita.
Soñra ğurbetlik yolu başlandı. Vagonlarda nefes almağa çare yoq edi. Pencereni tek Qırımdan çıqqan soñ açmağa ruhset berdiler. Özbekistannıñ Kitab stantsiyasına kelgen soñ, qırımtatarlarnı baraklarda yerleştirip başladılar.
«Bu baraklarnı sanki mahsus bizler içün yasağanlar», – dey Ayşe bita.
Bütün qırımtatarlarnı könseorva işhanesiniñ qurucılığına yolladılar. Qadın ve balalar tolalar yasadılar, erkekler ağaç pıçtılar. Qurucılıq yerine yaqın bir püsür arıq bar edi. Bu kirli suvnı adamlar içe-içe hastalanıp başladılar.
«Künde 10-15 adam öle edi, biz olarnı kömmege yetiştirmey edik», – dey ihtiyar qadın.
Yıllar devamında Ayşe Kadırova mektepte rus tili ocası olıp çalıştı. Qırımtatarlar vatanğa kütleviy şekilde qaytıp başlağanınen – Qırımğa qayttı, amma sürgünlik yılları ve ğurbetlikte yaşayışnı ömür billâ añında saqlı qaldı.


text:
Bunıñ aqqında Nazirler Kabinetiniñ bildirmesinde beyan etile.
Vesiqada: «Ukrain tarafından rusiyeliler añlaşmanıñ kendi qısımını yerine ketirmekni istenile. Ukrain territoriyasından ordulrını qaytarmaq ve dünya cemaatçılığı ögünde terrorizm ve separatizmden vazgeçkenini bildirmege çağıramız. Rusiye muracaat etip, öz tarafdarlarını basqı, Ukrainadaki qanunsız areketlerini toqtatamağa çağırtsın, zapt etilgen binalarnı boşatsın. Ümüt etemiz, Rusiye ile imzalanğan añlaşmanıñ fiyatı, muqavele yazılğan kâğıttan paalıdır», – dep qayd etile.
Bunen beraber, Nazirler Kabinetinde aytqanları kibi, ukrainliler aprel 17 künü Jenevada imzalanğan añlaşmanıñ öz qısımını yerine ketirip başladılar.
Aprel 17 künü Ukraina, Avropa Birligi, AQŞ ve Rusiye añlaşma tizgen ediler. Oña köre, narazılıqnı bildirgenler silâsızlanıp, binalarnı boşatmaq kerek ediler. Enkinci künü Ukraina İçki işler Nazirligi antiterroristik operatsiyasını toqtattı.


text:
Soñu, başını mında oquñız.
Asıl da, XVII asırnıñ soñundan XIX asırğace qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıştırıp çıqara ediler. Topraqsızlıq ve ruslaştıruv siyaseti – qırımtatarlarnıñ kütleviy icretiniñ esas sebepleri edi.
Eñ büyük icret Şarqiy cenkten soñ oldı – 1856-1862 seneleri. Qırımnı 193 biñ qırımatatar terk etken edi. XIX asırnıñ gazetacısı M.Goldenberg böyle yazğan edi: "Bu icretniñ sebepleri, fetih etilgen halqqa qarşı yapqan siyasetimizge bağlıdır".
Yarımada boşanğanı içün, 1861 senesi noyabr 8-inde çar II Aleksandr tasdıqlağan "Qırım topraqlarında çetel adamlarnıñ yerleştirilmesi qaideleri" qabul olundı. Yarımadağa Rusiye, Alamniya, Çehiya, Estoniya ve İtaliyadan aselet adamlarnıköçürip başladılar.
Qırım tamır halqı qırımatatarlarnıñ sıqıştırıp çıqarılması siyaseti ileride de devam etti. Qırımtatarlar bir qaç onyıllıqta, devlet saibi olğan milletten tarihiy vatanda azlıq oldı.
Qırımtatarlar bir qaç onyıllıqta, devlet saibi olğan milletten tarihiy vatanda azlıq oldı
Böyle şaraitte qırımtatar ziyalısı İsmail Gasprinkiy imkânsız bir şey yapıp oldı - "Terciman" gazetası ve "Alem-i Nisvan" mecmuasınıñ bastırmasını, mektep tasiliniñ islâatını başladı. Şarqşınas Vladimir Gordlevskiy yazğanı kibi, "İsmail bey Gasprinskiy, 1881 senesinde küçük sade Bağçasaray şeerinden musulman dünyasınıñ aqıl merkezini yaptı".
1917 senesi mart 25 Fevral burjua inqilâbından soñ Aqmescitte Bütünqırım Musulmanları Qurultayı çağırıldı. O, Noman Çelebicihan baş etken Muvaqqat Qırım Musulman icra komitetini sayladı. 1917 senesi noyabr-dekabrde keçken Birinci Qırımtatar Qurultayında Qırım devlet tizimi, ükümet siyaseti, qanunlarnıñ qabul etilmesi meselelerini baqıp başladılar.
Qurultay, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ tiklenmesini ilân etti, Anayasanı, devlet timsalâtını qabul etti ve özüni parlament kibi ilân etti. Parlament reisi Asan Sabri Ayvazov oldı, ükümetniñ yolbaşçısı ise Qırım müftüsi Noman Çelebicihan oldı.
Bolşevikler Qırım Halq Cumhuriyetini qabul etmedi. 1918 senesi yanvarde olğan qanlı uruşlardan soñ, milliy ükümet devirildi, fevralde Noman Çelebicihannı apis ettiler ve zalımlıqnen öldürdiler. Matbuat bildirüvlerine köre, onıñ cesedini parçalap, deñizge attılar.
1920 yılı noyabrde Qırımda sovet akimiyeti tayinlendi, 1921 senesi oktâbr 18-ine ise Muvaqat Merkeziy Saylav Komiteti qararınen Qırım Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti quruldı. Cumhuriyet Anayasası qabul olundı. Oña köre, qırımtatar ve rus tilleri devlet tilleri oldı.
1920-30 yıllar, qırımtatar halqınıñ tarihında bellisiz devir oldı. Bu vaqıt qırımtatarlarnıñ tarihi ve medeniyeti ögrenilip başladı, milliy mektepler bar edi, teatr, kitaplar, gazetalar, mecmualar bastırıla edi, qırımtatar tilinde bala kitapları yazıla edi.
Başqa muhtar cumhuriyetlerinde kibi, Qırımda da tamır halqlarnıñ ilerlemesi prioritet edi.
Amma 1920-nci yıllarnıñ ekinci yarımından başlap, yerli "milletçilik"nen küreş şiarınen, devamlı basqı başlağan edi
Amma 1920-nci yıllarnıñ ekinci yarımından başlap, yerli "milletçilik"nen küreş şiarınen, devamlı basqı başlağan edi. Qırımda 1921-23 seneleri 100 biñ cannı (olardan 80 biñi - qırımtatarlar) yoq etken açlıqnıñ neticelerini hatırlamasaq, milliy felâketniñ manzarası tolu olmaz.
Yazıq, amma 1930-ıncı yılları Stalin, büyük devlet qurmasına ıntıla edi. Ve bu siyasetniñ neticesi - 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligi ve muhtariyetniñ yoq etilmesi oldı.
Soñra çoq yıllar devamında qırımatatarlar vatanına avdet olmaq içün özüni acımay, küreşe edi. Ve milliy areketniñ bütün faalleri, milliy ğaye olaraq vatanğa qaytuv ve devletçilikniñ tiklenmesini ilân ete edi. Qırımtatar milliy areketniñ bütün esas vesiqalarında qırımtatarlarnıñ devletçiliginiñ tiklenmesi añıla edi.
Qırımtatar milliy areketniñ bütün esas vesiqalarında qırımtatarlarnıñ devletçiliginiñ tiklenmesi añıla edi
Qırımtatar halqınıñ ekinci Qurultayında (1991) qırımtatar halqınıñ milliy suvereniteti beyannamesi qabul olundı. Bazı tefsirciler, bu vesiqanıñ temelini añlamağa istemeyip, onıñ mevcütligini bile yañlış taraftan köstermege tırışa. Bir misal ketireyik. "Qırım - qırımtatar halqınıñ milliy toprağı, ve, dünya topluluğı qabul etken halqara uquqta ifadelengeni kibi, tek onıñ mında öz muqadderatını tayin etüv aqqı bar", dep beyan etilgende, "qırımtatar ve Qırımda yaşağan başqa milliy ve etnik topluluqlar arasında munasebet, sadece bir birini ürmet etüv, insan aqları tanuvı esasında qurulmalı, adamlarnıñ etnik mensübiyetine baqmadan, olarnıñ siyasiy, iqtisadiy, medeniy, diniy ve başqa aq-uquqları qorçalanmaq kerek", dep aytıla.
Yazıq ki, Ukraina devleti, qırımtatar halqınıñ devletçilikke ıntıluvını separatizm sayıp, körmemezlikke ura edi. Neticesi ise - bugün Qırım de facto Rusiye qısmı oldı, yarımadada yekâne Ukraina tarafdarları ise qırımtatarlar qaldı.
Qırımtatarlar bugün de, olarnıñ maqsadı - Ukraina terkibinde qırımtatar muhtariyeti, dep ayta. Ve Ukraina devleti, siyasetçileri ve cemiyeti olarnı eşitir ve niayet añlar, dep bekleyler.


text:
Vikipediya:Babil
Babil şablonları Vikipediya qullanıcılarınıñ laf etken tilleri, bu tillerdeki seviyelerini ve başqa şahsiy malümatını belgilemek içün yratılğan şablonlardır. Öz şahsiy qullanıcı saifeñizge Babil şablonlarını qoşıp, başqa qullanıcılarğa siziñ aqqıñızda malümat bildirip olasıñız.
Nasıl qullanılır[kodunı deñiştir]
-
{{subst:Babel| yazıñız.
- Soñ bir-birinden
|ile ayırılğan til kodlarını qoşuñız. Koddan soñ yazılğan raqam mezkür tilde seviyeñizni köstere:
xx-1— başlanğıç seviye
xx-2— orta seviye
xx-3— yüksek seviye
xx-4— mükemmel seviye (ana tili kibi)
xx— ana tiliñiz
-
- Bunı yazıp qavuslar qapatıñız:
}}
Misaller[kodunı deñiştir]
{{subst:Babel|crh|ru-3|tr-2}}- ana tiliñiz Qırırmtatar tilidir, ondan ğayrı yahşı Rusça ve orta seviyede Türkçe bilesiz.
{{subst:Babel|tr|crh-2|en-2}}- ana tiliñiz Türk tilidir, ondan ğayrı orta seviyede Qırımtatarca ve İnglizce bilesiz.
{{subst:Babel|ru|uk-4|en-2|crh-0}}- ana tiliñiz Rus tilidir, ondan ğayrı ana tili kibi Ukraince ve orta seviyede İnglizce bilesiz, Qırımtatar tilini ise iç bilmeysiz.


text:
İşğal etilgen Qırım, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ sakinleri Ukraina silâlı quvetlerinde hızmet etmek içün askerlikke çağırıla bile, dep ayttı Ukraina Silâlı quvetleri Baş ştabınıñ mudafaa ve mobilizatsiya planlaştırılması baş idaresi yolbaşçısınıñ birinci muavini Vladimir Talalay matbuat konferentsiyasında.
Memurnıñ aytqanına köre, Ukraina akimiyetiniñ nezareti altında bulunğan yerge çıqıp, ariza bermeli.
Talalay bildirdi ki, 2015 senesi mobilizatsiya tedbirleri 210 kün sürecek, lâkin mobilizatsiya müddetlerini Yuqarı Rada belgileycek.
Baş ştabınıñ vekili dedi ki, üç ve ziyade balası olğan vatandaşlar askerlikke alınmaycaq. Aspirant, student ve müessise sımarlağan adamlar da asker olmaycaq.
Ukraina mudafaa naziri Stepan Poltorak bildirdi ki, 2015 senesi 50 biñ kişini askerlikke çağırmağa planlaştırıla.
2014 senesi qısmiy mobilizatsiyanıñ üç dalğası keçirildi.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bizim çoq çıdamlı ve iradeli qırımtatar milletimizniñ taqdiri iç bir milletiniñ taqdirine oşamay. Bizim halq çoq yıllar devamında çeşit aşşalavlarğa, izlemeklerge ve aqaretlevlerge çıdap, sabır etip kelgen birlik halqtırmız. Nice-nice işkencelerden sağ çıqıp biz vatanımız Qırımnı 45-50 yıldan soñ qaytıp kelip ğayrıdan qurup başladıq.
Qurup başladıq der ekenim, men kene qaytarıp aytam, bu bizim büyük irademiz, sabırımız, birligimiz ve çıdamlığımız sayesinde olmaqta. Eger de biz bu hususiyetlerni coymasaq inşalla devletçiligimizge de irişirmiz.
Men ana-babamnıñ devamcısı olaraq olarnıñ ana-babalarından başlap sülâlelerimizni ifadelemek isteyim. Şahsen menim qartdedelerim, qartbitalarım, qartbabalarım ve bitalarım körümli, belli ve ürmet saibi olğan insanlar ekenler.
Ana tevabası: babası Hayredin Çelebi. Anamnıñ babası Bağçasaray rayonındaki Yancu köyüniñ sakini olğan. Bitamnıñ adı Sayme eken. Olarnıñ 6 evlâdı ola. Olarnıñ ekisi oğlan, dördi ise qızlar. Oğlanlar İsmail Çelebi, Osman Çelebi. Qızlar: Muksüm, Zibide, Merziye ve Rayme şerfe. Soñından onı Dudu dep adlandırğanlar, amma ne içün bilmeyim.
Hayredin qartbabam Yancu köyünde doğup ösken, anda evlenip, horanta östürüp olarnı evli barqlı etken. Qartbabam pek çalışqır, işkir adam olğan, ve evlâtlarını da öyle terbiyelegen ve oqutqan. İsmail dayım ise Zıncırlı medresede tasil alğan.
Qartbabam köyümizniñ ürmetli adamlarından sayılğan, çunki o orta allılardan olup, çoq insanlarğa er taraflama yardım bergen. Yancu köyü çayır, bayır, dere, töpelerge bay bir köydir. Olarnıñ episiniñ öz adları bar. Qartbabamnıñ da çok toprağı, tütün zanları, tütün aranları, qoyları atı, ögüzi, arabaları olğan.
Bizim evimizniñ ögünden aşağı, özenge ketken sol tarafnıñ ta Yanısala köyüne barğancek qartbabamnıñ yeri olğan, adı ise “Namaz Yar” eken. Qartbabam başta özü horantası ile öz hocalıgını özleri baqqanlar. Soñra mal-mülk artqan soñ tap Ukrainadan qızlarnı ketirtip çalıştırğanlar.
O qızlar dülber, çalışqır qızlar olğanlar, ve bizim tilimizni tez ögrene, menimsey ekenler. Köyümizniñ kimer yaşları, oğlanları olarğa sevda olup, baba-ana, dayı-emce razılığı ile, olarnı musulman dinine döndürüp, soñra olarğa evlenip, bala-çağa östürüp 65-70 yıl yaşap bu dünyanı terk ettiler.
Bu ömür içinde bu insanlar başlarından tek ne keçirmediler? Bu zorluklar tap 1917-1918 senelerinde başlandı. O daa erte başlanğan edi, onı tarih bile. Men ise bizge yaqın tarihnı alam. Bu sovetler yapqan isyan milletimizniñ tınç ayatını bozdı ve büyük zorluqlarğa, ğayıplarğa oğrattı.
Olarnı, yani qartbabamnı ve onıñnen teñ, ya da artqaç olğanlarnı, çoq keçmey mal-mülkünı çekip alalar. Hayredin qartbabam ve Sayme bitam çoqqa barmay, bu körüp keçirgen şeylerge dayanalmayıp vefat eteler. O vaqıt emde evlâtlar ösüp, büyüp, evli, barqlı olğan ekenler.
Eki dayımnı İsmail ve Osmannı kulak [köyde varlıklı kesim][1]
etip Uralğa yollaycaq olalar. Olar meseleni añlaylar ve er şeylerini özleri kolhozğa teslim etip bala-çağasını alıp kim qayda kete. Bizge ise tek ev ve onıñ ögünde bir qaç sotkalıq [Yüz (metre kare)] yer qala. Biz anamnen, yani qartbabamnıñ qızı Merziyenen o evde 1938 senesine qadar yaşadıq.
Soñra onı da bizge çoqsındılar. Evimiz pek körümli qaviy, dülber olğanı içün, onı kolhozğa feldşer-akuşer punktı [Kırsal bölgelerde sağlık ocağı] yaptılar. Anama ise “al balañı da qayda ketseñ ket” dediler. Bizge bu mesele pek qolay olmadı. Bu ev bizge rahmetli babaçığımnı da añdıra edi.
Babam rahmetli halqımız arasında özüne sevgi ve urmet qazanğan, bu Yancu, Kokluz köyleriniñ balalarını oqutqan, bu evde kibi bilsin nelernidir yazğan. O halqımıznıñ istidatlı şairlerinden olğan. Bu Memet Nüzet Çelebiyev edi. Babamnı 46 yaşında bu evden ebediylikke ozdırğanlar, men o vaqıtta 5 aylıq bala olğanım. Çoq yazıq ebette. İşte onıñ içün bu ev bizge em miras, em muqqades edi. Bu 1934 senesi olğan edi.
Evimizni tutıp alğanda ise men endi 5 yaşında edim, bu 1938 senesi olğan edi. Ondan soñ biz öz evimizniñ saibi olup yaşamadıq. Dayımnıñ horantasına qoşulıp yaşadıq.
Baba tevabası:
Baba tevabası, bu Memet Nüzetniñ sülâlesi. Menim qartdedem babam tarafından – acı Seythalil ve qartbitam acı Urqiye Sadır köyünden olğanlar. Olarnıñ üç oğlı, bir qızı olğan. Oğlanlar Şeyhislâm, Ablây, Abduraman acı, Zeynep. Olar ösüp büyügenler.
Menim qartbabama, Şeyhislâm Çelebige babası acı Seythalil Gülümbey köyünden (Bahçasaray rayonı) topraq satın alıp bere ve onı andaki imeniede [mülkte] evlendire. O, o yerli qaysı bir mırzanıñ qızı Safiye şerfeni ala. Olarnıñ eki balası: Memet Nüzet (menim babam) ve Meryem (alam) doğalar. Safiye bitam üçünci balasına kelgende loqsalıqtan vefat ete.
Bundan soñ Şeyhislâm qartbabam Yevpatoriya (Kezlev) uyezdine kelip Aydarğazı köyüni özüniñ imayesine ala. O köy qartbabam barğanda pek bir taşlama köy eken. O anda özüne yahşı bir ev qura. Büyük bağça oturta.
Aydarğazı köyü Sasıq gölniñ yaqınında olğan, o Sasıq gölniñ yanında yerden (urup) qaynap çıqqan su olğan ve o suvnen o bağ-bağçalarnı suvarıp asrağanlar. Ebet qartbabam Şeyhislâm Çelebi Aydarğazığa eki yaş balasınen köçüp kele. Özüne yer-yurt azırlağan soñ, Ava şerfe degen bir tul qadınğa evlene. Demek menim eki bitam olğan baba tarafından.
O, Ava şerfe qartbabama 10 bala doğura. Olardan tek 5 bala qartlıqqa qadar yaşaylar. Olarnıñ eñ kiçigi Şefika alam şimdi Anqarada yaşay. O endi 90 yaşında. Çoq yazıq ki, qalğanları endi keçmişteler.
Qartbabam bu yanı akimiyetniñ yapqan zorluqlarına baqmadan episini oqutqan. Olar episi yahşı insanlar olup yaşadılar. Qartbabam 1907 senesi Kezlevniñ özünde balaban bir ev qura. O evniñ aldındaqı divarına aynı şu 1907 s. Dep yazılğan. Nuriye ve Şefiqa alalarım şu Kezlevdeki evde doğğanlar. Babamnıñ, yani Memet Nüzetniñ bu evde özüniñ iş kabinetı bar eken, onı “Oda”dep aytar ekenler. Bu odada babamnıñ çoq eserleri yazılğandır.
Qartbabamnıñ Afize adlı qızı Bayım degen köyge qocağa çıqa ve eki oğlı: Aziz, Akim, bir de qızı Sayde ola. 1922 senesi Afize alamnıñ qocası Abibulla eñiştemni kulaklıqtan baş tartqanı içün atıp oldüreler, alamnı ise üç yaş bala ile Uralğa sürgün eteler. Eñ kiçkine balası o vaqıtta Akim 2 yaşında olğan. Vsılkadan [sürgünden] qaytqan soñ alam çoq yaşamay, 1936 s. vefat ete. Balalarnı ise başqa alalarım alıp östüreler.
Anife alam ise belli erbabımız Amet Özenbaşlığa qocağa çıqa. Anife alam da qolunda yaş balası Dilâverçiknen, çoq yıllar devamında vısılkalarda yüre (cöre). Bu meşaqatlı yıllar onı atta Kibrayğa alıp bara (Taşkent vilâyeti).
Azerbaycannıñ Gence şeeri Uraldan Qırımğa avuşmaq içün tranzit yeri ola. O şeerde babamnıñ çoq tuvğanları ve tanışları o yerde yerleşip qaldılar ve qalğan butün ömürlerini anda yaşap keçirdiler.
20-ci yıllarnıñ soñunda babamnı, yani Memet Nüzetni bir qaç kere apske alalar. Onıñ bir qabatı bar edi, o da bay balası olğanı içün. Başqa qabat tapmayıp, boşata ekenler.
Atta bir kere Şeyhislâm Çelebi qartbabamnı da apske alalar. O vaqıtta qartbabamnıñ balaları çeşit yaqqa sepilgen ediler. Qartbabam apste olğanda çoq qıynavlardan ve sorğulardan keçe. Oña ultimatum bereler: ya o mal-mülkünü sovet akimiyetine teslim etecek, ya da lişön prava [Medenî-siyasî haklardan mahrum edilmiş kimse] olup Uralğa sürgün olacaq. Qartbabam ise, şu Yevpatoriya uyezdiniñ eñ bay insanlarından eken.
Akimiyetniñ birinci köstergiçine qartbabamnıñ razı olmadan başqa çaresi qalmay. O şay da mal-mülkünden vazgeçip (bu ise köy Aydarğazı, Yevpatoriyadaki ev (osobnâk), koy sürüleri, at, araba ve başka ayvanlar edi). O şeyler endi o apske alınğanda, ondan tartılıp alınğan ediler.
Qartbabam ise endi azır olğan kâğıtlarğa qolun qoya, ve onı azatlıqqa çıqaralar. O ömüriniñ soñki yıllarını Aqmescitte qızı Meryemniñ, yani Abduraman Qadrizadeniñ evinde aq-uquqtan mahrum alda 1933 s. vefat ete (Ava şerfe bitamız ise cümle halqımıznen beraber 1944 senesi mayıs 18-de mecburiy ve zorbalıqnen quvılıp Özbekistannıñ Bekabad rayonında yerleşken Stretinka holhozına Nuriye qızınıñ horantası ile tüşe ve anda da 1957 senesine qadar yaşap vefat ete).
Yaqub emcem 1904 senesiniñ balası. Qartbabam rahmetlinı zengin aileniñ babası dep qabaatlağan soñ balalarına da ne raat ve serbest oqumaq, ya bir yerge kirip çalışıp özlerini yaşatmağa çare tapalmağanlar. Yaqub emcem bu aşalavlarğa çıdap olamayıp öz-özünü asıp öldüre.
Babamı – Memet Nüzetni de tınç qoymaylar. O özü mecbur ola çet köylerge ketip özüne iş tapmağa. O eki balası ile (olar 1922, 1924 senesiñ balaları olalar) Baydarava köyüne barıp ocalıq ete. Lâkin NKVD onı anda da raat qoymay. O mecbur ola Bahçasaray rayonıñ köylerine avuşıp çalışmağa. O vaqıtta onıñ omür arqadaşı vefat etken, babam ise ağamlarnı Yusuf ve Faruqnı özü terbiyeley eken. Soñ Kokluz köyünde ocalıq etkende, o çalışqan mektepte Amit oca adlı insan çalışqan, o ise menim dayım İsmail (efendinen) Çelebiyevnen yaqın dost olğanından sebep, onıñ qardaşı, yani menim anam Merziye hanımnen tanış ete.
Babamnıñ eki balası olğanına baqmadan, anam babamnı pek begene. Neticede men 1933 s. dekabr 1-de dünyağa kelem. Babam ise 1934 s. mayıs 2-de apansızdan vefat ete.
Anamnıñ hatırlavlarından:
Babamnıñ düşmanları çoq olğan, ve butün işlerine ayaq çalğanlar. Yüzüne külüp baqsalar da, özleriniñ qara işlerin yapqanlar. Babamnı bir oturuşuvda zeerlegenler. O vaziyetten babam sağ qurtulup olamay, bir sutkağa barmay vefat ete. Onı o vaqıtnıñ şaraitine köre, sovyet ocası diye, komsomol ve pionerler iştiraginde qızıllar şiarlarını köterip, defin merasiminde iştiraq eteler. Bu malümatlarnı maña o vaqıtteki komsomol yaçeykasınıñ [hücresinin] kâtibi Useyin ağa Salâdinov ikâye etken edi.
Men babamnıñ çin sımasını bilmeyim. Lâkin babamnı bilgen esli insanlar aytalar ki, men babama pek oşay ekenim. Ebet men babamnen gururlanam. Babamdan ise mağa onıñ bir qolyazma defterçigi qaldı. O menim qoluma Meryem alamnıñ qızı Perae Qadrizadeden keldi. Babamnıñ vefatından bir qaç ay keçken soñ Meryem alam ve daa qaysı biri bilmem, anama taziyege kelip, em qolyazmanı, em ağamlarnı alıp ketkenler.
Yusuf ağamnıñ taqdiri maña belli degil. Bir çoq emiş-demişlerge köre, Faruq ağamnıñ ayatı pek facialı olğan. O 1944 senesi erkeznen beraber sürgünlikke oğrap eşelonda [sıra, kademe] ketkende, yolda bir özenge yaqın yerde poyezdnı [treni] toqtatalar, qapular açılğanınen insanlar episi özenge doğurı kimi içmege, kimisi ise yayqanmağa cuvuralar. İşte ağam da olar arasında ola. İnsanlar öz işlerini bitirir-bitirmez parovoz [buharlı tren] gudok [düdük] bere, insanlar episi vagonlarğa çapalar ve poezd yerinden köçkende vagonnıñ penceresinden körüp kalalar onıñnen bir vagonda olğan insanlar ağamnın suvğa çökkenini. Bu esli-başlı Aydarğazılı bir insannıñ bergen malümatı.
Qolyazma ise keçken 2003 senesi çoq insanlarnıñ ğayreti ile bir dülber ve salmaqlı kitapçıq olup çıqtı. Bu işte iştirak etken insanlarğa men öz minnetdarlığımnı bildirip çoq sağ olunız deyim. O kitapnıñ adı ende erkeske belli – “Qırımnıñ çöl ayatından” dep adlana. O çoq güzel ve oqunaqlı kitapçıq.
Bizim milletimizniñ ağır taqdiri ve vaziyetine 1941 senesi başlağan cenkte bizim başımızğa çoq meşaqatlar ve facialar ketirdi. O cenk bizni Qarasuda tuttı. Nemseler Qırımğa bastırıp kirgenge qadar şeer etraflarında qolunda kürek sapı tutmağa yarağan qadın-erkek tanklarğa qarşı çuqurlar qazdılar. Biz balalar ise çayniklerge su qoyup, olarnın yanında bulunıp, olarnıñ suvsav araretini söndirdik.
Faşistler Qarasuvğa kirecekte çoq ealini köylerge köçürdiler. Biz 1943 senesi özümizniñ Yancu köyümizge qaytıp keldik ve 1944 senesine qadar Muksüm tizemniñ qorantasına qoşulduk ve olarnen beraber 1944 senesi butün halqımız ile tuvğan yurtımız Qırımdan quvıldıq. O künler uzaq keçmişte qalsınlar da, iç bir vaqıt tekrarlanmasınlar. Amin!!
Men şimdi o 18 mayısnıñ sabasını tasvirlemek isteyim. Evel vaqıtta Qırımımızniñ avası şimdeki kibi degil edi, onıñ acayıplığını tasvirlemege söz tapalmaysın. Onıñ baari – baar, yazı – yaz, küzü – küz ve qışı – qışlığını yapqan. Çünki o vaqıtta onıñ öz saibi olğan, tamır qırımtatar halqı olğan. Onıñ, yani Qırımımıznıñ er bir bağın, bahçasın, köylerni, deñizni “Bu menim, bu bizniñ diyarımız” diye köz bebeki kibi saqlağanlar ve asrağanlar. Qırımımıznıñ ekologiyası da pek temiz olğan.
Bu mesele Memet Nüzetniñ “Qırımğa” degen şiirinde pek aydın tasvirlene. Amma bizler Qırımdan quvılğan soñ, er yerni, şeer ve köynı yav bastı. Olar ise, bağnı kestiler, köylerni yıqtılar, mezarlıqlarımız taptalıp ğayıp oldılar. Köylerniñ adları bütünney denişti. Bu bizim faciamız degilmi? Bunı kim yerine ketirecek? Ve kim buña cevap berecek?
O 1944 senesi 18 mayıs aqqında çoq şeyler yazıldı ve aytıldı. Bunı endi er kez bile, men tekrarlap oturmayım.
Bizlerni o künü aqşam üstünde içleri bit ve çirkin püşürlikler olğan vagonlarğa yüklediler. Biz bir ay devamında yol yürüp açlıqqa ve aqsızlıqlarğa çıdamağa tırışqan insanlar sağ qalğanlarnı Kostroma vilâyetiniñ Manturovo demir yol stantsiyasına ketirip töktüler.
Soñra halqnı qoy sürüsi kibi dağ yollarından cayav calpı, bir vaqıtta zekler oturğan, yaşağan baraqlarğa alıp barıp tıqtılar.
Bir ay bir yerde, soñ da qayergedir köçürüp cürdiler. Qış kelip tutqanğa qadar bizler Kologriv rayonınıñ (Kostroma vilâyeti) Fofunovka degen erge keldik. Bu yerni kelip tapqanğa qadar bizler (Unca ozeni edi ğaliba), onıñ aqıtısına qarşı barja çekip, burlakta oldıq.
Milletimiz 1944-ten 1945-ke keçer yılı tifo hastalığına oğradılar ve pek çoq insanlar qurban kettiler. O qurbanlarnı qışta kömmek te pek qıyın ola edi, çunki er qatları pek teren buzlay edi ve onı ateş yaqıp iritmek kerek ola edi.
Menim ömrümde böyle künler ve yıllar bir deşet olaraq saklanıp qaldılar, olarnı hatırlamaq pek ağır bir şey. Bizni eki yıl içinde 4 yerge avuştırdılar. Bir baraq içinde 6-8 qoranta olup, narlar üstünde yaşadıq. Çalışqanlar 600 gram qara ötmek ve balaban bir çomuç quruğan ya da buzlağan qartop ile quruğan mantardan şorba bere ediler. İjdivenlerge [Bakmakla yükümlü kişi] ise bir şey yoq.
Yanımızğa yetiştirip alğan yurğan-yastıqlarnı ulpağını tintip, çorap, qolçaq örüp 25-30 km avlağında yerleşken köylerge barıp qartopqa deñişip kele edik, onı arqalarımızda cayav alıp kele edik. O iş te bitti.
1946-1947 yıllarnıñ qışı pek ağır ve suvuq oldı. Amma odın çoq edi, ve odalar sıcaq ola edi. Bir vakianı daa hatırlayım. 2-3 kün ağızıma malina ve smorodina [ahududu ve frenk üzümü] çubuğı qaynağan suvdan başqa bir şey almadıq anam da men de. Ne yapmağa bilmegenimden sebep, men ustüme tapqan çulumnı kiyip, oranıp çıqıp kettim ve doğurı aşhane yanına bardım. O yerden men 2 dane iri topuz kemik tapıp, tezde evge kelip olarnı baltanen böldim de, plita [ocak] üstüne taşladım. Özüm ise açlıqtan üzülüp, boldırıp nar ustüne serildim ve közümnı yumdım. O kemikler plita ustünde qızıp, miy yağlarını tamızğan da ortalıqqa öyle bir is darqaldı ki, sanki çiberek ya da tatar aş pişken kibi oldı. Biz anamnen ekimiz o isni teren içimizge çekip “aşap toyğan” qadar oldıq. Açlıq ise devam etmekte edi.
Soñ bir kün, kimdir bilmem, anamnıñ tikiş zenaatı olğanını aytqanlar komendantqa. O ise bizge kelip iş sumarış etip ötmek talonı berdi. Bizniñ işimiz gece ve kündüz işçilerge pamuklı fufayka ve ştanlar tikmek edi. Biz 2 ay çalışıp ekimizge 600 gramm ötmek bere ediler.
Keldi 1947-niñ baari ve yazı. O biz tikken şeyler kerekmey qaldılar. Biz ise işsiz ve aç qaldıq. Bundan soñ anam çoqqa barmay, açlıqtan vefat etti. Allahnıñ rahmetinde olsın. Amin!
Maña ise öz-özümnı qorçalamaq kerek oldı. Men spetskomendantımız [Özel sürgün bölgelerinin komutanı] Panovğa barıp: “Meni açlıqtan qurtarıñ, men yaşamaq isteyim”, – desem, o menim qoluma kiçkene bir balta tuttırdı da: “Bar dağ keskenlerge, yardımcı ol, soñ saña 600 gram ötmek talonı bererim”, – dep meni “quvandırdı”.
Men işke başlap qatnağanda men endi 14 yaşına kirgen edim, amma açlıqnıñ neticesinde köçten zayıf edim ve çoq çalışıp olamadım. Öksüz qalğan balalarnı balalar evine cıyğanlarını eşitip, men özümnı 2 yaş eksik kösterdim de men de o balalarğa qoşuldım.
Kostroma oblastnıñ Kologriv rayonında Şirokie Luga degen yerde yerleşken balalar evinde episi olup 63 bala, olarnıñ 53 tanesi biz qırımtatar balaları, 7 – nemse, 3 bala ise rus ediler.
Birinci 1947-1948 senesi biz pek çoq qıynaldıq, aşqa toymadıq, pek ağır muitte yaşadıq. Direktorımız Nikolay Pavloviç Zubov pek sert ve qaba insan edi. O bizge öz ana tilimizde qonuşmağa butünley yasaq ete edi. “Qırımtatar milleti bu dünyada endi yoq, sizlerni rus ruhında terbiyelep östürecekmiz”– der edi. Biz ise dağğa ketip, anda gizliden öz tilimizde qonuşa, atta bir yerde dua olsa, anda da barıp kele edik.
Tekâran açlıqtan ayınğan soñ bizler epimiz o zulumlarnıñ qolundan qurtulmaqnıñ çaresini qıdırıp başladıq.
Meni oquv alâcısı dep qaldıracaq oldılar balalar evinde. “Sen mından ketsen cail qalırsıñ”, – dediler. Men razı olmadım. Cail qalsam qalayım da öz milletimnen, tuvğanlarımnen olayım dep, birinciler sırasında 1950 senesi o balalar evini terk etip, Özbekistanğa yol aldım.
Başta Kibray Taşkent oblastında İsmail dayımnıñ qorantasını taptım, olarda bir yıl qadar yaşadım ve 4-ci sınıfnı rus tilinde bitirdim. Soñ 1951 senesi Bayaut-3 sovhozına (Bayaut rayonı) Osman dayımnıñ qorantasına qoşuldım. Olar ise menim oquvımnıñ devam etmesine ayaq çaldılar ve men şu 4 sınıf bilgi ile qaldım.
Ağır işlerde de çalıştım, pamuq ta cıydım. 1953 senesi yanculı Memet Seytasanovnen ömrümizni nikâhnen bağladıq ve eki oğlan – Seytali ve Nüzetimizni, soñ Safiye qızımıznı dünyağa ketirdik ve östürüp büyüttik. Qocam başta çeşit hocalıq işlerinde çalıştı, soñ ise şofer kursında oqup, aydavcı oldı.
Men ise 1953 senesi sovhoz hastahanesine medregistrator [Hasta kabul memuru] olup çalışmağa kirdim.
Men uç qaynananıñ qoluna tüştim,
Ediler olar apte-qardaşlı.
Olar ne deseler, men onı yaptım.
Ayatnıñ acısın men ebet tattım.
Bu satırlar özüm yazğan “Menim taliyim”adlı şiirniñ bir dörtligi.
O “qaynanalar” pek dindar ediler. Beş vaqıt namaz, qur’an oqumaq, oraza tutmaq olar içün birinci yerde tura edi. Men ise işten boş vaqıtımda olarğa abdestlerinı aldırıp, ellerine yüzbez taşlay edim.
Bizim qoranta birinciler sırasında 1968 senesi o Bayaut-3 “Puşkin” adına sovhoznı terk etip Qırım qıdırıp yolğa çıqtıq. Yuqarıda aytıp keçkenim kibi, bu Qırımğa qaytuvımız 1968 s. 15 avgusta başlandı. O vaqıt biz ana vatanımızda yerleşip olamadıq. Daa doğursı bizge Qırımda yerleşmek yasaq edi.
Çoq çekişüv ve ıntıluvlarnen niyetimizge yetalmay bizlerni Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında yerleşken “Çervonıy Sivaş” kolhozına ketirip taşladılar. İşke kirgenge qadar bizni çoq çekiştirdiler. Propiskanı [Oturum belgesi] 3-4 ay keçken soñ yaptılar. O kolhozda iş ağır, yaşav şaraitı ağır edi. Qartlarımıznıñ al-ehvalı zayıflaştı. Bizim er kişiler, yaniy 8-9 qırımtatar qorantalarınıñ aqayları çoqyıllıq emek stajına malik olsalar da, olarğa baştaları aydavcılıqnı işanmadılar. Olar qurucılıqta çalıştılar.
Künlerniñ birinde olar şu “Çervonıy Sivaş” kolhozınıñ artında yerleşken töpelikke sılav (ştukaturka) yapmağa topraq almağa baralar. Traktor kovşnen 2 kere maşinağa alıp topraqnı töke ve 3-ci kere kovşnı yerge urğanda bir boşluqqa ura ve andan insan kemikleri çaqa. Bizim aqaylar bundan abdıray ve seskeneler. O yerden tez evge qaytıp keldiler ve körgenlerini evde ayttılar. Ondan soñ menim qaynanalarım, apte-qardaş Emşire ve Selime qartiyler bizge qılınıp başladılar. “Biz Qırım qıdırıp yolğa çıqtıq, sizge Ukraina kerekmey, bizni cemaatımızğa alıp ketip koş ta, anda musulman toprağında qalayıq. Bu domuzlarnıñ ayağı astında bizim kemiklerimizni qaldırmañ”, – dediler.
Soñ biz çare tapmağan soñ Taşkentke qaytmağa mecbur oldıq. Bu kolhozda 2 yıl yaşadıq amma, Qırımnı iç boşamadıq. Ukrainanıñ yuqarı sovetine, sovetler birliginiñ yukarı sovetine özümüzniñ arzu umütlerimizni bildirip, Qırımda propiskağa ruhset sorap, çoq arizalar yazdıq. Lâkin çoq yazıq ki o arizalar red cevabı ile yekünlendiler. Vesiqalar ise ep mende saqlı (eto otpiski na zayavleniya).
Taşkentke kelip Taşkent traktor zavodına [fabrikasına] qarı-qoca işke kirdik. Balalar oqudılar, orta ve aliy malümatlı oldılar. Oğlanlar armiya [ordu, (Burada askerlik görevine işaret ediyor)] borcın odediler. Men bu zavodta demir yol tsehinde [atölyesinde] yüklerni qabul ve teslim etici (priyomosdatçik gruzov) olup çalıştım. Episi olup 40 yıl stajnen 1990 senesi pensiyağa çıqtım [emekli oldum]. Ömür arqadaşım ise bu zavodta başta traktor ve tirkem (pritsep) vagonlar yuklenci olup çalıştı. Soñ bir travmadan soñ (o yıkılıp vagondan arqasını caraatlağan edi) onı avtopogruzçikte [otomatik yükleyicide] aydavcı etip qoydılar. O 46 yıllık staj ile endi Qırımda 1992 senesi pensiyağa çıqtı.
Demek biz vetanımızdan quvılğanda 11-14 yaşında balalar edik. Qaytıp ana-yurtımızda yerleşkenge qadar 7 torunğa qartbaba ve bita oldık.
Başta ekinci defa avdetni Qırımğa Safiye qızımız başladı. Bu 1988 senesi edi. Olar Kirov rayonınıñ Kriniçki degen köyünden bir kümeske oşağan evçik aldılar. Soñ çoqqa barmay Nüzet oğlumız kelip kene şu köyden gizli-naslı olsa da, o da bir yıqtırma aldı. Olarnı bayağı vaqıt propiska etmediler, işke almadılar. Lâkin endi artqa qaytmaq yasaq edi. Biz bir köçken soñ bir daa artımızğa qayttıq, amma bu bizim istegimiz ile olmadı, biz qartlarnıñ istegini yerine ketirdik. Bu eki buçuq-üç yıl devamında balalarnen ayırda yaşağan vaqıtta, biz olarnı posılka [nevale] ve aqça perevodı [çevirme, değiştirme] ile bulunğanına köre yardım etip turdıq. 1991 senesi men pensiyağa çıqqan soñ, ana-baba kelip balalarğa qoşuldıq ve dubki samozahvatları degen topraqlardan çoq insanlar kibi biz de toprak aldıq. Üç yıl devamında bu uçastokta [arazide] ev qurdıq ve Nüzet oğlumıznıñ qorantası ile köçüp yerleştik. Bu 1994 senesi olğan quvançlı bir şey edi. 1988, 1989, 1991 seneleri qorantamız parça-parça köçüp yerleşken olsaq, 1992 senesi büyük oğlumız Seytali üç balası ile, 5 can qoranta ile kelip bizge qoşuldı.
Biz 11 can olup 35 kvadratlı [metrekare] bir kümesçikte 1994 senesine qadar yaşadıq. Soñra epimiz yañı evge köçüp keldik. 1995 senesi Seytali oğlumız Tröhprudnoe köyünde özüniñ uçastkasına vagonçıq qoyup 5 yıl yaşadı. Soñ ise yavaş-yavaş qurulıp başlağan ve evini öz esabına yasap içine kirdi, amma daa evge kirdim, yaşayım demege mümkün degil. İşi pek çoq.
Safiye qızımıznıñ (yuqarıda aytıp keçkenim kibi) alğan evçigi perevaloçnaya baza [aktarma noktası] kibi oldı. Qocasınıñ uç ağası da olarnıñ alğan evçigine kelip yaşadılar, soñra özleri anda-mında ev qurıp avuştılar.
Safiye qızımız da Tatlitni [Kırım Tatar Dili ve Edebiyatı anlamında kısaltma] bitirgenine baqmadan iş tapıp normal çalışıp olamadı. Çoq qıynaluvlardan soñ Kriniçkide olğan “kümesçigini” – evçiginı qartlarğa taşlap çıqtı da, bizge yaqın küçti, 2 balaçığı bar, mektepte oquylar. Özü ise Qırım cumhuriyet diplomdan soñ pedagogika tasilini aluv institutında qırımtatar tilinde oqutuvnı inkişaf etüv oquv-metodik laboratoriyasında usulcı olup çalışa.
Ne kadar qıyın olmasın, bizim sülâlemiz endi 10-15 yıldan berli Qırımda – vatanımızda yaşaymız. Ana yurtımızda yaşağanımız bizim ğururımız ve baylığımızdır.
Bir tasavur etiñ! Bizler kelip başlamazdan evel bizniñ yurtımıznıñ alı nasıl edi ve şimdi nasıl? Bizim paytahtımız, yani merkez şeerimiz Aqmescit nasıl alda edi de, nasıl oldı! O dülberleşti, keñleşti, çunki mında “bu şeer, bu yurt menimki” degen tamır halq kelip yerleşip başladı. Baqıñ siz! Ne qadar alicenap iş saibi adamlarımız bar. Olarnı men qırımtatarlarnıñ ğururı sayam, em öyle. Milliy teatrimiz çalışa, basmahaneden kitaplarımız çıqa, gazetlerimiz, mecmualarımız çıqa. Bu episi bizim yorulmaq, usanmaq bilmegen vatanperverlerimizniñ küreşleriniñ neticesidir. Alla olarğa qaviy sağlıq, tükenmez iradeler bersin. Men olarğa büyük muvafaqietler tileyim. Bu muvafaqiyetler ise bizim milletçiligimizniñ tiklenmesidir.
Çoq yazıq ki, episi anda qalğan insanlar bunın ferqına baqmaylar, barmaylar. Bizler epimiz 2-3 yılda mında Qırımımızda toplanğan olsaq, şimdige qadar bu meseleler çoqtan çezilip al olur ediler. Amma yazıq ki, öyle olmadı. Bu yıl bizim deportatsiya olğanımızğa 60 yıl tolacaq, bu deşit degilmi. Bizni yurtımızdan çıqarğanda 24 saat artıp qaldı.
Amma qaytuv yolları pek meşaqatlı, enişli-yokuşlı, 60 yıldan berli devam etken yollar oldılar. Men eminim ki, bu çekilgen azaplar yaqın kelecekte keçmişke dönip (çevirilip) qara tarih arhivine tüşerler. “Çekilgen dert unutulur” deyler, amma bu bizim çekkenimiz, körüp keçirgenimizni bizler ebediylikke ketkenge qadar unutmamız. Yalvaram yaşlıq ta unutmasın ve öz ana tiline, milletine yaqın olsunlar.
Bizler endi Qırımdamız, bunı iç unutmayuq. Allağa çin qalipnen yalvarsaq, o mıtlaq bizge yardımda bulunır! İnşalla.
Bütün dünya musulmanları, birleşeylik, birlikte olsın bizim küçümiz!!
Hayat işte devam ete!!
Nial Memet Nüzet qızı Hayredinova.
2004 s., 6 fevral.
Men bu yerde, bu kâğıtlar üstünde, körüp keçirgenlerimniñ 100-den bir fayızını ifade ettim. Aytıp keçkenim kibi, men tap 1950 s. 4 sınıfnı bitirgen edim. Başqa tasil almaq maña qısmet olmadı. Allağa çoq şukürler olsın ki, 1957 s. bizim ana tilimizde basılğan “Lenin bayrağı” adlı gazetimiz, o soñra “Yañı Dünya” oldı, “Yıldız” mecmuası, “Dostluq” “Qırım”ga çevirildi ve bular episi menim tasilim oldılar. Bu şeylerni maña yetkizgen insanlar ve milletim biñ yaşasın, dayima büyük muvafaqiyetlerge irişeyik.
[1]
Bazı kelimelerin Türkçe açıklamaları tarafımızdan köşeli parantez içerisinde verilmiştir. EMEL.
Emel 235. Sf.38-48.


text:
Qırım federal universitetiniñ rektorını tayinlev meselesi yaqın 2 afta içinde çezilmek kerek.
Bunı V.İ.Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ studentlerinen körüşüvinde Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov bildirdi.
Rusiye Federatsiyasınıñ ükümet reisi Dmitriy Medvedev V.İ.Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ esasında Qırım federal universitetiniñ meydanğa ketirilmesi aqqında qararnı imzalağan edi. Ondan ğayrı QFU erkânına 6 Qırım aliy oquv yurtı kirecek. Al-azırda TMU rektor vazifelerini Nikolay Bagrov eda ete.


text:
AQŞ, Ğarbiy Avropa memleketlerinde ve Türkiyede qırımtatar diasporalarınıñ faaliyetini nezaret etecek merkezlerni açacaqlar, haber etti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Lvivde qırımlılar ile körüşüvinde.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, Çubarov dey ki, dünya qırımtatarları Qırımnıñ Ukrainağa qaytarılması üzerinde çalışmalı ve öz memleket yolbaşçılarından istilâcı memleketke qarşı cezalarnıñ arttırılmasını talap etmeli.
«Faaliyetni nezaret etmek içün, biz, kerçekten de, Kongress ve Meclisniñ bu kibi merkezleriniñ açılması üzerinde çalışamız, bir qaç memlekette olması planlaştırıla. Bunı Washingtondan etmege başladıq. New-Yorkta da olacaqtır. Ekinci adım – Brüksel ve Warszawa. Em de Ankara, tabiiy ki», – dey Çubarov.
Meclis reisi dey ki, qırımtatar ve ukrain diasporaları birlikte faal köstermek kerektirler.
«Bu işni ukrain diasporası ile köremiz. Poloniya ve Kanadada onı endi birlikte yapmaız», – dey Çubarov.
Avgust başında Türkiye paytahtı Ankarada II Bütündünya qırımtatar kongressi keçirildi. Mında qırımtatarlarnıñ Vatanı – Qırımdaki vaziyetleri muzakere etildi. Toplaşuv devamında Kongress prezidentini sayladılar ve dünya toplulığı, qırımtatarlarğa bir sıra muracaat ve beyanname qabul etildi.


text:
Rusiye qurulışlarınıñ hadimleri Qırımda «narkotik satıcılarınıñ faaliyetini toqtatqan büyük tedbirler» keçirgenini bildire.
Qırım akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» neşiri bildirgenine köre, Kezlevde uquq qoruyıcılar «etnik gruppanıñ» beş azasını yaqaladı, bugün ise tedbirler Aqmescit ve Aqmescit rayonında devam etti.
«Tünevin büyük sayıda narkotik tarqatqan etnik cinayetçi gruppanıñ faaliyeti toqtatıldı. Kezlevniñ beş sakini yaşağan evde tintüvler keçirildi, narkotiklerni hatırlatqan maddeler tapıldı», – dep aytıla kütleviy haber vastalarınıñ haberinde.
Haber etilgenine köre, tutulğanlarnıñ cinayet tasnifi ve dava açılmasınen bağlı meseleler çezile. Şübhelilerniñ adları aydınlatılmay.
Qırımda Rusiye gümrükçileri Rusiye yasaqlağan İndistandan ketirilgen küçlü maddelerniñ teslim etilüvini kerçekleştirgen halqara kanalnı taptı, dep bildire.
Qırımnıñ Rusiye politsiyası bir yıl içinde qanunsız narkotik satışınen bağlı cinayetlerniñ sayısı 25%-ğa arttı, dep bildire.


text:
Yaltalı qırımtatarı Asan Çapuh Aqmescit SİZOsında açlıq narazılığını ilân etti. Sentâbrniñ 15-nden başlap 65 yaşında mabüs aş aşamayıp, oña tibbiy yardım kösterilmesini talap ete. İzolâtorda alı pek fenalaşqan: qolu ve ayağı çalışmay, tili tutula, başı ağıra. Çapuh ve dört dostu 2017 senesi noyabr ayında tutulıp, para talap etüvde ve silâ saqlağanında qabaatlana. Tutulıp alınmazdan evel olar siyasiy sebeplerden taqip etilgen semetdeşlerine faal sürette yardım ete edi.
Sentâbrniñ 11-nde Asan Çapuh açlıqqa başlaycağını ilân etti. Bunı o, Rusiye nezaretindeki Aqmescit mahkemesinde apiste qalma müddetiniñ uzatılması baqılğanda bildirdi.
SİZOda bulunğanım on ay devamında alım fenalaşaAsan Çapuh
«SİZOda bulunğanım on ay devamında alım fenalaşa. Qan basımım arta, apishanede areketsiz qaldım. Aytqanlarım añlaşılmay. Meni çıqarıp yibermege niyetiñiz olmasa, iç olmağanda şeer hastahanesine avuştırıñız, anda baqıp tedaviylesinler», – dedi Çapuh.
O, qadığa «sağlığı ile bağlı bütün adise-vaqialar onıñ vicdanında olacağını» ayttı. Amma faydası olmadı – nezaret altında qalma müddeti noyabrniñ 15-ne qadar uzatıldı.
Sentâbrniñ 19-nda SİZOda Çapuhnı advokat Ayder Azamatov ziyaret etti. O, mabüs vade etkeni kibi sentâbrniñ 15-nde açlıqqa başlağanını bildi. Esas talabı – oña kerekli tibbiy yardım kösterilmesidir.
Para, üç pıştav
Asan Çapuh ve üç ortağı – Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç – bıltır noyabr ayında tutulğan edi.
Noyabrniñ 23-nde Rusiye uquq qoruyıcıları Ametov ve Degermencini Aqmescitteki «Medoborı» qavesinde tuttı. Onıñ civarında Asan Çapuh da tutuldı. Olarnen beraber qırımtatar milliy areket veteranı, 83 yaşında Veciye Kaşka bar edi. O, yaramadı. İlk yardım çağırıldı, amma hastahanege ketkende qadın can berdi.
Faal Ruslan Trubaç başqa yerde tutuldı – Rusiye uquq qoruyıcıları onı ömür arqadaşınen beraber ketken avtobustan çıqardı.
Rusiye FSB matbuat hızmeti, tutulğanlarğa qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 163-ünci maddesiniñ 2-nci qısmı – bir taqım insanlar tarafından para talap etüv – boyunca cinaiy iş açıldı, dep bildirdi. Taqiqat malümatına köre, dava iştirakçileri Türkiye vatandaşından büyük miqdarda para bermesini talap etti.
Lâkin tutulğanlar qabaat uydurılğanını israr ete. Olarnıñ aytqanına köre, Türkiye vatandaşı Yusuf Aytan Veciye Kaşkanıñ qorantasını aldatıp, 7 biñ dollar aqça aldı. Faaller ise türkni paranı keri bermege çağırğan edi. O, sermiyanıñ bir qısmını Veciye Kaşkağa berecek vaqıtta faaller «Medoborı» qavesinde tutuldı.
Tutulğanda elâk olğan Veciye Kaşka qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçilerinden biri edi. O, 83 yaşında olıp vefat etti. Halqınıñ aqları oğrunda küreşke o, keçken asırnıñ 50-nci yıllarında qoşulğan edi.
Tutulğan soñ Asan Çapuhnıñ evinde tintüv yapıldı. FSB, silâ tapılğanını ilân etti. Rusiye hızmetiniñ matbuat hızmeti aydınlatqan operativ videoda mikroavtobus oturğıçlarında üç avtomat körüne.
Mayıs ayında taqiqatçı Asan Çapuhqa daa bir qabaat aqqında bildirdi. Laf Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesi – silânıñ qanunsız saqlanması – aqqında kete. Advokat Ayder Azamatov, avtomatlarnıñ mabüske ait olğanını isbatlağan deliller davada olmağanını qayd etti.
Çapuh bugün ve 9 ay evelsi – eki farqlı adam
Taqiqat izolâtorında Çapuhtan ğayrı, davanıñ diger mabüsleriniñ alı da fenalaştı. Dekabrniñ 14-nde Aqmescitniñ 7-nci şeer hastahanesine astma ve yürek hastası 57 yaşında Bekir Degermenci alındı. Altı kün reanimatsiyada edi, üç kün devamında özüne kelmey edi. Yanvarniñ 2-nde mabüs SİZOğa qayttı, mart ayından berli izolâtornıñ tibbiy bölüginde buluna. Bu künleri Bekir Degermenci astma hastalığı ağırlaşmasını şikâyet etti.
Çapuh tutulğan soñ aman-aman birden sağlığı fenalaşqan edi. Onıñ bu açlığı endi ekinci ola. Birinci sefer dekabrniñ 6-nda Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ oturışuvında aştan vazgeçken edi. Ertesi künü aşamağa mecbur oldı, çünki alı pek fenalaşqan: Çapuhnıñ sol tarafı ayağından omuzına qadar çalışmay edi. SİZO terapevti «gipertonik kriz» diagnozını qoydı, amma mabüsniñ özü mikroinsult olğanını tahmin ete.
O vaqıttan berli, soy-soplarınıñ aytqanına köre, Çapuh ne tedaviylendi, ne de baqtırıldı. Advokat Ayder Azamatov, üç kün açlıq tutqan mabüsniñ alına «yaramay» dep qıymet kese.
Pek azğan, küçlü qan basımı, baş ağrısı raatsızlay, tili tutulaAyder Azamatov
«Pek azğan, küçlü qan basımı, baş ağrısı raatsızlay, tili tutula. Bir şey aytqanda añlamaq zor, bir qaç kere tekrarlamağa mecbur. Ayağı eskisi ki, sağ qolu üyüşe», – dedi advokat.
Onıñ aytqanına köre, SİZOdaki ekimler Çapuhqa kerekli yardım köstermey. Azamatovnıñ qayd etkenine köre, soñki doquz ay içinde mabüs bir qaç kere başqa hastahanelerde baqtırılğan edi, amma onı anda avuştırmadılar.
Advokat, sentâbrniñ 19-nda Çapuhqa kelgen taqiqatçı bile alına şaşqanını bildire.
«Taqiqatçı Asan Çapuhnı yahşı hatırlay – tutulğanını resmiyleştirgen, tintüv keçirgen edi. Bugün farqlı insanlar olğanını ayttı – o vaqıttaki Asan Çapuh ve bugünki», – dedi imayeci.
Azamatovnıñ bildirgenine köre, politsiya hadimi SİZO yolbaşçısınen körüşip, Çapuh ne sebepten tedaviylenmegenini bilmege söz berdi. Advokat, izolâtor ve tibbiy bölük hadimleriniñ areketsizligini prokuratura, cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti ve Rusiye ombudsmenine şikâyet etmege azırlana. O, mabüsni qorçalamaq içün mezkür hızmetlerden acele tedbir almalarını talap etecek ola.


text:
Fevral 26-sında Kyivde “Mıstetskıy arsenal” (“Sanat arsenalı”) Milliy medeniy-bediiy ve müzey kompleksinde “Qırımnıñ acayip ikâyeleri” bediiy sergisi açıldı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
“Sergige, Ukrainanıñ 15 müzeyinden ve şahsiy toplamlardan eksponatlar ketirildi. Qayt etmek kerek ki, o Qırımda yazı peyda olmasından evel devir aqqında ve orta asırlar aqqında tasvirley. Bundan ğayrı, sergide tariy nesnelerden ğayrı, zemaneviy sanat da numayış etildi. Bu em de ukrain resamları, em de er kes yapıp baqa bilgen interaktiv”, - dep aytıp berdi sergi aqqında Qırım eviniñ vekili Alim Aliyev.
Onıñ aytqanına köre, sergi mayısnıñ 5-inece devam etecek.
Ukrainada fevralniñ 26-nda, «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» qayd etile.
2014 senesi şu künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarı olğanlar, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini Aqmescit SİZOsından Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeeri tarafına alıp ketkenler. Anda olar martnıñ 12-ne planlaştırılğan mahkeme oturışuvında iştirak etecekler. Bu aqta advokat Sergey Legostov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Bugün müvekkillerimizniñ Aqmescit SİZOsında Rostovğa avuştırılması – beklengen bir şey. Tünevin davamız boyunca Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi ile video bağı vastasınen oturışuvımız oldı, dava mabüslerine qabaatlav qararı oquldı. Martnıñ 12-nde daa bir oturışuv olacaq», – dep tarif etti advokat.
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsi Rusiyeden işğal etilgen Qırımğa avuştırılğan edi. Olarnıñ davaları tekrar tahqiqatqa qaytarılğan ve qabaatları deñiştirilgen edi.
2019 senesi yanvar ayında Qırımda Rusiye tahqiqatı Yaltadaki davanıñ mabüslerine yañı qabaatlarını aydınlattı.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Üsein Kuku, Müslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olar Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlana.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini azat etmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ükmüne qarşı istinaf şikâyetiniñ baqılması başqa künge qaldırıldı, dep bildire «Qırım birdemligi» birleşmesi advokat Lilâ Gemeciniñ malümatına esaslanıp.
Onıñ bildirgenine köre, istinaf esnası başqa künge qaldırıldı, çünki ükümge qarşı qoşma şikâyeti mabüs Arsen Abhairovğa rusça ve qırımtatarca berilmedi. Advokatnıñ aytqanına köre, nevbetteki oturışuv oktâbrniñ 25-ne belgilendi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Aqmescitte qırımtatarlar Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesine keldi. Anda oktâbrniñ 11-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine çıqarılğan ükümge qarşı istinaf şikâyeti video bağı vastasınen baqılacaq edi.
Faallerniñ malümatına köre, Rusiye polisi mahkeme ögünde 15 insannı tuttı. Rusiye quvetçileri COVID-19 sebebinden kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesi yasaq olğanına esaslandı.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
2020 senesi noyabrniñ 3-nde saba Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsi Rustem Emiruseinov, Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevni 17, 13 ve 12 yılğa üküm etti. Olar qabaatlarını tanımadı. Mahküm etilgen qırımlılarnıñ advokatları ükümni şikâyet etip, Avropa insan aqları mahkemesine barmağa niyetlene.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina tasil ve ilim nazirligi Qırım aliy oquv yurtlarında 2014 senesi berilgen diplomlarnı aliy tasil aqqında devlet nusha diplomlarına deñiştirmege devam ete. Bunı salı künü, noyabr 25-de, Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Deñiştirüv ketişatı 2014 senesi mayıs 28 künü Ukraina Tasil ve ilim nazirligi tarafından alınğan № 655 ve 2014 senesi iyün 5 künü Ukraina Adliye nazirliginde qayd etilgen № 593/25370 «Aliy tasil aqqında devlet nusha vesiqalarnıñ sımarışı ve Ukrainanınñ vaqtınca işğal etilgen territoriyalarında yerleşken aliy oquv yurtlarınıñ mezunlarına olarnıñ berüv ketişatı aqqında» avalesi ile tasdiqlanılğandır», – dep añlattılar nazirlikniñ matbuat hızmetinde.
Malüm olğanı kibi, şimdi Ukrainanıñ çeşit regionlarında yerleşken qırq doquz universitet, akademiya ve dört köllecde işğal etilgen Qırımdaki aliy oquv yurtlarnıñ 500 mezunınıñ arizaları bar eken.
Böyleliknen, Herson devlet universiteti 71 diplom, Dragomanov adına Milliy pedagogik universiteti – 62, Herson milliy tehnik universiteti – 34 diplomnı berdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımlı advokat Emil Kurbedinov on künge azatlıqtan marum etilgen soñAqmescitteki muvaqqat apisten çıqtı. Radio Svoboda jurnalisti, advokatnı qarşılamaq içün onıñ zenaatdaşları, ailesi, cemaat faalleri kelgenini haber ete.
Advokat Emil Kürbedinov yanvar 26 künü Bağçasarayda Rusiyeniñ silâlı hızmetleri tarafından yaqalandı. O qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evine, adliyeviy yardım bermek içün kete edi. Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi advokat Emil Kürbedinovnı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi (Natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlı olaraq tanıdı ve 10 künge apis etti.
Kürbedinov siyasiy davalarnı baqqan eñ eyi Qırım advokatlarından biridir. O ve zenaatdaşları apiske alınmasını advokat faaliyetine keder etmek ıntıluvı olaraq tanıylar.


text:
Rusiye quvetçileri Qırımda «gaz borusında diversiya yapqanından» şübheli sayılıp apiske alınğan qırımtatar faali Nariman Celâlğa qarşı qabaatlavnı sertleştirildi. Bunı advokat Nikolay Polozov Facebook saifesinde bildirdi.
Polozovnıñ aytqanına köre, Celâl 12 yıldan 20 yılğa qadar apis cezasına mahküm etile bile.
«Tahqiqatnıñ malümatına köre, o "diversiya yapuv" ile qabaatlana ve 12 yıldan 20 yılğa qadar apis cezasına mahküm etile bile. Ve "teşkil etilgen şahıslar gruppası ve bir insan gruppası tarafından patlayıcı maddelerniñ alınması, saqlanması" içün 10 yıldan 15 yılğa qadar apis cezasına mahküm etile bile», – dep yazıla bildirmede.
Polozovnıñ qayd etkenine köre, Nariman Celâl qabaatını tanımay ve qoşma sorğuda şaatlıq etmekten red etken.
«Nariman Celâlnıñ sağlıq alı yahşı. Tutuv şaraiti de normal. Er keske destek içün minnetdarlıq bildire» – dep qoştı advokat.
Evel Rusiye FSBsi yarımadada tutulğan qırımtatar faali Nariman Celâlnıñ davasını ğayrıdan tasnif etip, qabaatlavnı deñiştirdi ve onı yardım etüv yerine diversiya yapqanında qabaatladı.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Qırımda iyünniñ 8-inde 11 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, olardan onu epidemiologik tahqiqat ve laborator skriningi neticesinde qayd etildi, birisi – tibbiy yardım içün muracaat etkende. Hastalar yuqunç hastahanelerine qoyuldı.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Dmitriy Krutikov bildirgeni kibi, üç adise Aqmescitte ve beş - Kezlevde ve daa üçü - Keriçte qayd etildi.
Umumen Qırımda 457 koronavirus hastası qayd etildi. 317 adam yahşı oldı, 14-ü vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Energetik strategiyalar institutınıñ eksperti Yuriy Korolçuk dey ki, şimdi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım qıtaiy Ukrainadan berilgen elektrik energiyasından vazgeçmeycek. Fikrine köre, kelecekte Qırım ukrain energetik tertibatına bağlı olacaq, amma başqa şartlarda.
Bu aqta dekabr 16 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
Korolçuk dey ki, «Kahovka – Titan» yolağı daa eki yıl devamında yarımadanı temin etecektir, amma Rusiyeden energetik köpür tam quveti ile işlettirilse, bu yolaq yalıñız ceryan keçirici olaraq çalışacaq.
«O episi bir çalışacaq, ve biz Qırım yarımadası ile bağlı olacaqmız. Episi bir anda elektrik energiyasını berecekmiz, amma bu endi ceryan keçirüvi kibi resmiyleştirilecek. Onı anda satmaycaqmız», – dedi o.
Aytqanı kibi, şimdi Ukraina böyle şartlarda Poloniya ve Rusiye ile çalışa.
Salı künü, dekabr 15-de, Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kremlden Qırımğa Krasnodar diyarından energetik köpürniñ ekinci yolağınıñ berilmesi aqqında bildirdi, o yarımadağa qoşma 220 MVt energiyasını berecektir.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Dekabr 8 künü Ukraina energetik tertibatından Qırımğa bir elektrik yolağı boyunca elektrikniñ berilmesi ğayrıdan tiklendi. Amma Qırımda alâ daa ağ qazaları yüz bere.


text:
Qırım ve Aqyar musulmanlarınıñ diniy idaresi İstanbul merkezinde teraktnı azırlağanlarnıñ areketlerini takbih ete, patlav neticesinde 10 insan elâk oldı, 15 – yaralandı, haber ete Qırım Müftiylikniñ matbuat hızmeti.
«Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev cumhuriyet musulmanları adından elâk olğanlarnıñ ailelerine, türk halqına, Türkiye ükümeti ve Türkiye Cumhuriyetiniñ Din işleri boyunca idaresi ve onıñ reisi – professor, doktor Mehmed Görmezge taziyelerini bildire», – denile beyanatta.
Müftiylikte şunı qayd eteler ki, «qabaatsız insannıñ öldürüvi – islâmda bütün insanlıqnıñ ölümine teñ kelgen büyük günâhtır».
«Elâk olğanlarnıñ tuvğanları ve yaqınları, olğan qorqunçlı teraktnıñ deşetini duyğan bütün musulmanlar ile birlikte kederlenemiz», – dedi Qırım musulmanlarınıñ diniy yetekçisi Emirali Ablayev.
İstanbulda Sultanahmet rayonında yanvar 12 künü yüz bergen patlav neticesinde 10 insan elâk oldı, 15 – yaralandı.
Patlav vaqtında elâk olğan 10 insandan doquzı – Almaniya vatandaşı edi. Yanvar 12 künü Türkiye politsiyası «İslâm devleti» teşkilâtına alâqası olğanında qabaatlanğan bir qaç insannı yaqaladı. Şu teşkilâtlandıruvnıñ patlavğa alâqası bar olğanını tüşüneler. Bunıñ ile Antaliyada üç Rusiye vatandaşınıñ yaqalanuvı aqqında bildireler. Sebebi ögrenile.


text:
Qırımda Qırımnıñ Rusiye parlamentiniñ spiker muavini Remzi İlyasovnıñ babası – Vebi İlyasov vefat etti. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ matbuat hızmetine esaslanıp, QHA haber agentligi bildire.
Vebi İlyasov 1928 senesi Albat rayonı Otar köyünde doğlı (zemaneviy adı – Qırımnıñ Bağçasaray rayonı Kuybışev qasabası).
Remzi İlyasov – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası. Qırımnıñ Devlet şurası reisiniñ muavini, «Yedinaya Rossiya» Umumrusiye siyasiy firqasınıñ Qırım bölügi namzetleriniñ cedveli boyunca saylanıldı.
Keçmişte İlyasov – Qıım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ 2006-2011 ss deputatı. Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ 2010-1014 ss altıncı çağıruvınıñ deputatı. 2006 senesinden 2013 senesi fevral 20-ne qadar Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ sürgün etilgen vatandaşlarnıñ meseleleri ve milletlerara munasebetler boyunca daimiy komissiyasınıñ reisi edi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovğa qarşı Qırımdaki dava esnasını «qanunsız mahkeme» dep adlandırdı ve dekabrniñ 10-nda çıqarılğan ükümni takbih etti. O, halqara toplulıqnı Aqmescitteki mahkeme qararına cevap bermesine çağırdı.
«İşğalci akimiyetniñ areketlerini takbih etem ve sahte «Qırım Yuqarı mahkemesiniñ» qararını tanımayım, çünki Ukraina vatandaşına qarşı bütün qabaatlavlar uydurıldı ve siyasiy sebepleri bar, sekiz maddege istinaden açılğan cinaiy dava ise sahte ola», – dep yazdı o, Facebookta.
Denisova, bu esnasta Avropa İnsan aqları şartnamesi bozuldı, dep qayd etti.
«Bu ayıp qanunsız mahkeme başlağanından berli Lenur İslâmov davanıñ adaletli baqıluv, adalet ve semereli uquqiy imaye aqqından marum etildi, bu da Avropa insan aqları şartnamesiniñ 6, 13 maddelerini boza», – dep qayd etti ombudsmen.
O, «halqara uquq normalarına riayet etilmesi» içün halqara toplulıqnı «Ukraina vatandaşlarına qarşı yapılğan repressiyalarğa cevap berip, Rusiyege qarşı basqını quvetleştirmesine» çağırdı.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi dekabrniñ 10-nda ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnı 19 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına ğıyabiy şekilde üküm etti. İslâmovnıñ özü bu esnasta iştirak etmedi.
Qadılar, ükümde İslâmovnıñ kütleviy haber vastalarınıñ faaliyetinde 2 yıl iştirak etmesini yasaqladı ve 1 yılğa azatlığını sıñırladı.
Rusiye FSBsi 2015 senesi oktâbr ayında Lenur İslâmovğa qarşı cinaiy dava açıp, onı federal qıdıruvğa ilân etti.
Rusiye akimiyeti İslâmovnı federal qanunğa zıt bir şekilde silâlı birleşme qurğanında (Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 1-inci qısmı), diversiyalar yapıp, büyük mülk zararı ketirgeninde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 281-inci maddesiniñ 2-nci qısmınıñ «a», «b» noqtaları), kütleviy haber vastaları üzerinden Rusiye topraq bütünligini bozmağa çağırğanında (Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatladı.


text:
Advokat Lilâ Gemeciniñ bildirgenine köre, Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası” boyunca mahküm etilgen Riza Ömerovnıñ apayı Sevilâ Ömerovağa qarşı tizinlgen memuriy protokol onıñ haberi olmadan baqılğan. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesi bildirdi.
Haber etilgenine köre, mahkeme cinayet terkibiniñ olmaması sebebinden Sevilâ Ömerovağa qarşı davanı toqtatqan, amma Rusiye quvetçileri bu qararğa razı olmağan ve Rusiye nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinde onı temyiz etecek ola. İstinaf fevralnıñ 24-de saat 9:30 olacaq.
Qırımda Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Riza Ömerovnıñ ömür arqadaşı Sevilâ Ömerovağa politsiya hadimi kelip, bir kişilik narazılıq aktsiyası aqqında soraştırmağa tırıştı.
2020 senesi dekabrniñ 27-nde Sevilâ Ömerova Canköy rayonınıñ Qalay (Azovskoye) qasabasında bir kişilik narazılıq aktsiyasını ötkerdi. Qadınnıñ yazuvlı şiarında «Qırımtatarlar terrorist degil! Repressiyalarnı toqtatıñız! Aqayımnı azat etiñiz».
Yanvarnıñ 12-nde, salı künü, Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesi Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüslerine üküm çıqardı: Enver Ömerovğa 18 yıl Ayder Cepparovğa 17 yıl, Riza Ömerovğa 13 yıl.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, yanvarnıñ 12-nde Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesi Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüslerine çıqarğan ükümni takbih etti ve halqara toplulıqnı küç-quvetini birleştirmege davet etti.
Ukraina TİN Rusiyeden Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesiniñ Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası” boyunca qararınıñ lâğu etilmesini ve “mahküm etilgen Enver ve Riza Ömerovlar ve Ayder Cepparovnıñ ve diger ukrain siyasiy mabüsleriniñ deral azat etilmesini” talap ete.
Avropa elçileri Rusiyeniñ Rostov-na-Donu mahkemesiniñ Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri, qırımtatar musulmanları Enver Ömerov, Riza Ömerov ve Ayder Cepparovğa çıqarğan ükümini takbih etti. Olar qırımlılarnı azat etmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescit – Qırımdaki aşayt mahsulatları qıtlığını adiy adamnıñ közüne birden çarpmay. Bir taraftan, bazarlarda da mahsulatlar bar ve kelişikli fiyatqa da almaq mümkün. Diger taraftan. Tükânlarnıñ ekseriyeti, belki de soñki ayları, amma, çalışa. Beştahtalarda mahsulat bar kibi körüne, aynı zamanda çeşitleri sıñırlı.
Müşteriler, şübesiz, qayd etken şey – fiyatlarnıñ ösüvi olğandır. Soñki aylar içinde fiyatlar tahminen 25%-ğa arttı. Hususan, Ticaret ağları taşıyıcılarnıñ Ukrain birliginiñ reberi Aleksey Doroşenko «Kapital»ğa bergen intervyüsında aytqanına köre, yarımadada satılğan yogurtnıñ grivnadaki fiyatı 26 grivna, tamam şu çeşiti Ukrainanıñ qıtasında 16 grivna tura. «Veles» domuz etinin istisal etken şirketniñ müdiri Aleksey Kotov, qayd etkeni kibi, bu soy etniñ kötere fiyatı 30 grivnadan 36-ğa qadar östi. Bu ise, tek ayırı misaller.
Qırım memurlarnıñ statistikasına köre, bir sıra mahsulatlarnıñ fiyatlarını saqlap qalmağa muvafaq oldılar. Bu cümleden, domuz etiniñ kemikler, birinci soy un, yağ, soğan. Aynı zamanda qolbas, yımırta, qaymaq, qapısta, un, maqarne, qara kürpe, pirniç, şeker, quş eti, qartop, üçkündirniñ fiyatı ösüvini red etip olamaylar. Amma, resmiy malümatqa köre, fiyatlar tek 6%-ğa arttı.
Qırımda fiyatlarnıñ deñişüvine bir qaç sebep bar. Birinciden, dollar ve yevronıñ ruble ve grivnağa nisbeten artuvı, yaqarlıq ve malar yapılğan hammalnıñ artıvu. Aynı zamanda Ukrainadan kelgen mahsulatlarnıñ ketirilüvi da problema oldı, onınen beraber soñki zaman olarnıñ fiyatları 1,5 kerege köterildi.
Vaziyetni riteylerniñ körmemişligi daa beter kergileştire. Olarnıñ çoqusı fiyatlarnı rublge çevirgende bir grivna içün 3 ruble degil de, bir grivna içün beş ruble soraylar. ge daa yüksek kurs olaraq esapladılar. Neticede rublede olğan fiyatnı kenede grivnağa çevirseñ, fiyatlarnı eki qat kötergenlerini köresiñ.
Bundan da ğayrı, Qırım memurları başqa sebepke diqqat çekeler, bu müşterilerniñ talapları, neticede qıtlıq duyula ve fiyatlar artmağa başlay. Mesele şunda ki, rus satıcılar Qırım ve ukrain mahsulatları pek begenip, tonnalarnen Vatanlarına alıp çıqaralar. Çünki mahsulatlarnıñ keyfiyeti Rusiyede olğan soylarından artta qalmay, amma fiyat cietinden 30-40% -ğa ücüz kele.
«Qırım agrar siyaseti naziri» Nikolay Polüşkinniñ malümatına köre, bu mesele birinci nevbette Qırım ve Herson sebzelerine ait. «Bu endi böyle temiz biznes-munasebetler, qarşıdan kelgen aqımlar. Ebet, böyle vaziyet bar. Rusiyeliler bizden tek süt mahsulatlarnı degil de bir sıra aşayt mahsulatlarnı satın alıp özlerine alıp keteler, çünki anda fiyatlar bayağı yüksek», - dedi Polüşkin.
«Agrar siyaseti nazirligi» ileride fiyatlarnıñ daa beter artuvı ve qıtlıqtan qaçınmaq içün iç olmadım mahsulatlarnıñ bir qısımını, yarımadadan çıqarılmasını yasaq etti. Bu cümleden, aşayt boğday (3,4,5, türleri), tüy, yağ, şeker, qara boğday kürpesi, yımırta, spirt, et, süt mahsulatları, qolbaslar, konservalar ve ilâhre.
Memurlarnıñ mantığı böyle edi: eger de yarımada özü muhtac olğan mahsulatlar çıqarılmasa, demek Qırım qıtlıqtan qurtarılır. Ya iş-adamlarnıñ faaliyetine kirişüv meseleni müsbetke çevirir mi?
Razumkov adına Merkezniñ iqtisadiy programmalarnıñ müdiri Vasiliy Yurçişinniñ fikirince, bu kibi yasaqlar iç bir yahşı şeyge ketirmez. «Bu sıñırlav Qırım mahsulatlarını sanki yerli eali içün saqlamaq maqsadında yapıla, amma asılında vaziyetni tek kerginleştire. Bazar satışları ve teklif-sorav seviyesi – bu bayağı qıyın yapılğan iş, infrastrukturanen, naqliye, taşıyıcılarnen bağlar olması kerek, o sebepten en çoq Qırım istisalcıları zarar körecek», - dep qayd etti ekspert.
Nasıl olsa da, amma yasaq amelge keçirilmedi. Bir qaç künden soñ, Rusiye qanunlarına köre bu kibi sıñırlavlar kirsetilmey, dep aytıldı. «Bizde er şey tez deñişe. Rusiye qanunlarına köre, devletnin
vilâyetleri arasında gümrükniñ toqtatmağa aqqı yoq», - dep añlattı, «Qırım agrar siyaseti naziri»niñ kâtibi Yekaterina Moşkina (RBK Daily den alınğan).
Buña baqmadan, qırımlı memurlar ticariy saasını tek küç ile idare etmekni bileler. Amma bazarlıq bu kibi idarege boysunmay. Bir qaç künden soñ, qırımlılarnıñ yaşayışını «eyleştirmek» içün kene de bir de bir yañılıq kirsetkenlerine taaciplenmemiz. Ve bu yañılıq ya da yerine ketirilmez, yapılacaq kibi olsa da, yarımadanıñ zararına olur. Vaziyet körsete ki, Qırım ve Rusiye akimiyeti, vaziyetni deñiştirmek içün kerekli tedbirler keçirip olamaylar.


text:
Rusiye ava şirketleriniñ bazıları yanvar 28 künü «Aqmescit» ava limanına ava seferlerini, olarğa ihtiyac olmağanı sebebinden, lâğu etti.
Bunı akimiyetke yaqın olğan Krıminform saytına Qırım naqliyat «naziri» Anatoliy Tsurkin añlattı.
«Avataşıyıcı qoşma seferlerni açqan edi, amma biletler satılmağanı sebebinden olar lâğu etildiler. Şirket yalıñız bir seferni qaldırdı», – añlattı o.
Bunıñ ile memur şunı da qayd etti ki, lâğu etilgen seferlerge biletlerni alğan yolcular zarar körmedi.
Çarşenbe künü, yanvarniñ 28-de, Rusiye ava şirketleri «Aqmescit» ava limanından 8 seferni ve Qırım paytahtına – 10 seferni lâğu etti.