text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatıralarnı derc ete.
Men, Svetlana Reşidova, qırımtatarım, 1939 senesi noyabrniñ 13-nde Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Bağçasaray şeerinde doğdım.
Eski Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ Stalin kommunist rejimi tarafından kerçekleştirilgen qırımtatar sürgünligini kördim.
Sürgün etilgende qorantamızda olğanlar: babam Eskender Reşidov (d.s. 1920), anam Üriye Osmanova (d.s. 1921) ve men, Svetlana Reşidova.
Sürgünlik vaqtında ailemiz Bağçasaray şeerinde yaşay edi, adresimiz: Sovetskaya soq., 37. Ev eki qorantalıq edi.
Babamnıñ 4 qız qardaşı ve 3 oğlan qardaşı bar edi – Server Reşidov, Şükri Reşidov ve Kuddus Reşidov. Server Reşidov 1944 senesi emek ordusına çağırıldı ve Qazahistanğa, Güryev şeerine tüşti.
1940 senesi emcem Mustafa Musayev Qızıl orduğa, 1944 senesi dayım Seydamet Osmanov (d.s. 1901) da emer ordusına çağırıldı, anda açlıqtan öldi.
Cenk başlağanda babam cebede edi, 1942 senesi ğayıp oldı
Babam Eskender Reşidov (d.s. 1920) – Bağçasaray rayonınıñ Fotisala köyünde dünyağa kelgen, rayon istimal cemiyetinde (Sovetler Birliginde kooperativ çeşiti – QA) çalıştı, 1940 senesi Qızıl orduğa çağırıldı. Cenk başlağanda babam cebede edi, 1942 senesi ğayıp oldı. Qartbabam Aliyev Reşidniñ Fotisalada evi ve balaban bağçası bar edi.
1944 senesi mayısnıñ 18-nde NKVD ordularınıñ mahsus tedbirleri vaqtında bizni anamıznen beraber ve bütün semetdeşlerimizni Qırımdan çıqarğanlar. Kuddus Reşidov Fatime anasınen ve Dilâra tatasınen bütün halqnen beraber Qırımdan sürgün etilip, Özbekistanğa tüşti – Samarqand vilâyetiniñ Çarhin rayonınıñ kolhozına.
Anam Üriye Osmanova cenk yılları partizanlarğa yardım etip, şeerde risaleler tarqatqan edi. Gece partizanlar anamnı körip, bizni Qırımdan çıqaracaqlar, yanına ala bilecek er şeyni al, dep aytqanlar. Amma o, tek bir yorğan ve bir yastıq (bunı pek yahşı hatırlayım) ve meni quçağına alğan.
Bizni, şeer ve köylerniñ sakinlerini, tren vokzalınıñ anbarlarına qapatqanlar. Soñra konvoynıñ nezareti altında yük vagonlarına mindirgenler. Pencerelerde tikenli tel bar edi, qapular sıqı qapatılğan ve qısqa duraqlarda açılmağan edi. Bütün vagonğa bir qopqa un şorbası berile edi, anda balıq parçaları ve artlanmağan qartop, biraz ötmek bar edi.
Bir tibbiy yardım yoq edi, hastalarnı kimse baqmadı, qırımtatarlar arasında tibbiyet hadimleri olsa bile, ilâcsız bir şey yapıp olamağan ediler. Vagon insanlarnen tolu edi, vagonnıñ köşesinde kenef içün teşik yapıldı. Çöllerde uzun duraqlar oldı, qısqa duraqlar da oldı, bazı yerlerde toqtamayıp kete edik.
Yolda insanlar açlıq, hastalıqlardan can bere edi, qorqunç maneviy zorluqlar kördi.
Vefat etkenlerni kommege bermey ediler, yol boyunca özenlerge ya da çöllerde yol çetine taşlay ediler.
Bizni Samarqand vilâyetine ketirgenler, Razyezd 69 (Cambay), «Moskva» kolhozı, anda soy-soplarımız Abdurazakovlarnen yaşay edik, soñra Razyezdke köçtik. Anamnen kolhoz aranında yaşap, yipek qozaqlarını östürgen edik.
Sürgünlik yerlerinde qartbabam Murat İsayev, qartanam Hatice Nafeyeva, qardaşım Siyar Muratov, qız qardaşım Mayye Veliyeva vefat etkenler
Er bir aranda 10-12 qoranta yaşay edi. Bir odada balaban bir qoranta yaşay edi, digerine bizni yerleştirgenler.
Yaqıt – quru ot ve tezekni – tarlalarda toplay edik. Aş, içecek suv yetmegeninden, sanitar şaraitler olmağanından insanlar hastalana, açlıq ve hastalıqlardan can bergen ediler: sıtma, içekler yuqunçları – sarılıq ve difteriyadan. Sürgünlik yerlerinde qartbabam Murat İsayev, qartanam Hatice Nafeyeva, qardaşım Siyar Muratov, qız gardaşım Mayye Veliyeva sıtma neticesinde vefat etkenler.
Anam soy-soplarınen rayonğa köçti, rayon istimal cemiyetine çalışmağa kirdi ve aş talonlarını alğan edi. Men bala bağçasına qatnağan edim, yerde yuqlay edik, evden ketirilgen şeyler olsa, olarnı qoyup yuqlay ediler. Künde üç kesek ötmek ala edik yanımızğa.
1946 senesi emcem Mustafa Musayev Halhingoldeki ordudan ketti ve bizni anamnen Özbekistanda taptı. Emcem Şükri Reşidov emek ordusından soñ oğlan qardaşını ve qız qardaşlarını Pastargomda ve bizni anamnen Cambayda taptı.
1947 senesi mektepke qatnap başladım, diger balalar bizge satqın dey edi, biz ise olarnen kötekleşe edik.
1949 senesi bizge ev qurmaq içün topraq berildi. Anamnen başqa insanlarnıñ yardımınen (parasınen) bir aşhane odaçığını zornen qurdıq ve yerleştik.
1956 senesine qadar bütün tuvğanlarım ve semetdeşlerim sert komendant rejimi altında qalğan edi, onı bozğanlar cinaiy mesüliyetke çekile edi. Büyükler bir kere qayd ola edi, şeerge barmaq içün komendanttan çıqış vesiqası alına edi.
Qorantada bütün milliy anane, urf-adetler yaşatıla, bütün bayramlar qayd etile, dua, nikâh ve cenazeler İslâmğa köre yapıla edi, çünki özbekler ve diger musulman halqlarınen yan-yana yaşay edik.
1956 senesi qırımtatarlardan ve sürgün etilgen diger halqlardan mahsus yerleşüv sıñırlavları lâğu etilgen edi
1956 senesi Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ Yuqarı Şura Prezidiumınıñ aprel 28 buyruğı çıqtı, qırımtatarlardan ve sürgün etilgen diger halqlardan mahsus yerleşüv sıñırlavları lâğu etilgen edi, amma vatan Qırımğa qaytmaq aqları yoq edi.
1957 senesi rus tilinde ders berilgen mektepniñ 10 sınıfını bitirip, Samarqand şeerinde aş tehnikumına oqumağa kirdim. Onı bitirip, 1960 senesi Samarqand devlet universitetiniñ filologiya fakültetine oqumağa kirdim. Mektepke işke kirdim, anda 44 yıl çalıştım. Aqayğa çıqtım, üç bala terbiyeledim, olarğa tasil berdim.
1993 senesi büyük oğlum Eskender qorantasınen beraber Qırımğa qayttı, 2002 senesi qızım qorantasınen qayttım, men qoranta sebeplerinden qaytıp olamadım. 2004 senesi Qırımğa qayttım ve Aqmescit rayonınıñ Ukrainka köyünde yaşayım.
(2009 senesi sentâbrniñ 20-nde yazıp alınğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


c: text/html

text:
Qırımnıñ Aqmeçit rayonındaki Krasnoselskoye (Qunan) köyünde qadınlar içün "Menim Onıñ ile munasebetlerim" adlı seminar keçirildi. Subet devamında, Yaratıcı ve insan arasındaki bağ-alâqa, Allahqa nisbeten yaqınlıq kibi meseleler muzakere etildi. Seminarnıñ teşkilâtçısı, ilâhiyatçı – psiholog Zeyneb Bairovanıñ bildirgenine köre, er insannıñ içinde yer alğan "blok" ve manialar kibi müim mevzular da unutılmadı.
Zeyneb hanım: "Rabbimiz ögünde biz ne sebepten nankör olamız? Soñu olmağan bir alqadan qurtulmaq ve daima er şeyden razı olmaq seviyesine nasıl etip yetmek mümkün? Bu kibi şübeler ve sualler er birimizniñ içinde bardır.
Kendini bahtlı is etmek içün, olar, insan tarafından ğayret talap ete", dep qayd ettSeminar iştirakçilerini Aqmeçit rayonınıñ imamı Löman Abduramanov selâmladı. Er keske teşekkür bildirerek, mezkür mevzularnı qaplap alğan körüşüv ve subetlerniñ müimligi aqqında söz yürütti. Löman bey: "İnsan daima bilgisini arttırmalı. Bu taqdirde o, yüz bergen çeşit vaqialarğa qıymet kesip, doğru qararlar alabile ve, neticede, qaviy imanını saqlap qalabile", dep ilâve etti.
İşbu seminarda 30-dan ziyade insan iştirak etti. Balalar içün ayrı bir programm kösterilip, islâm mevzusındaki yarışlar ve kvest teşkil etildi.
QMDİ MDT matbuat hızmeti
Qırım müsulmanları Diniy idaresinde Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayevniñ QMDİ ocalarınen körüşüvi keçirildi. Körüşüv çerçivesinde toplanğanları internet-resurslarınıñ qullanıluvı ile İslâm dersleri keçirilüviniñ inkişafı ve imkânları muzakere etildi. Al-azırda QMDİ yanında Qurannıñ on-layn dersleri leyhası başlandı. Yaqın zamanda on-layn din dersleriniñ keñleşüvi planlaştırıla.
Müfti teşebbüske qol tuttı ve QMDİ-niñ diniy tasil bölügine teşkiliy suallerni nezaret etmege avale etti.
Bundan da ğayrı, ocalar diniy tasil saasında bilingval oquvı mevzusını muzakere ettiler. Müfti: "Yaş nesilge din ana tilinde ögretilmek kerek, çünki milletniñ maneviy mirası aynı tilde saqlanıp qaldı", dep qayd etti.
QMDİ "Faydalı ilim" Merkeziniñ usuliy bölügi, ocalar içün "İslâm huquqı" boyunca keçirilgen imtiannıñ neticelerini çıqardı. Ocalar imtianda yüksek seviyeni numayış ettiler.
QMDİ matbuat hızmeti
[gallery link="file" columns="4" size="medium" ids="21753,21751,21749,21747,21745,21743,21741,21739,21737,21735"]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Qırım birdemligi" birleşmesi bildire ki, avgust 31-inde saba evinde tintüv yapılğanından soñ faal Ayder Kadırovnı Aqmescitke FSB idaresine alıp kettiler.
"Tintüvden soñ Ayder Kadırovnı Franko soqağındaki Aqmescit FSB idaresine alıp keteler", - denile beyanatta.
Bundan ğayrı faaller, Sudaq rayonınıñ Qoz (Solneçnaya Dolina) köyünde Ayder Ablâkimovnıñ evinde tintüv keçirilgenini bildi. O FVN-niñ hadimi olğanı ve yaş balanıñ babası olğanı bildirile.
Avgustnıñ 31-inde saba Seyitler (Nijnegorskoye), İcki (Sovetskoye) rayonlarında ve Sudaqta rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvlerni keçirgeni belli oldı.
Fallerniñ malümatına köre, tintvler Ayder Kadırov, Enver Topçı ve Ridvan Ümerovnıñ evlerinde keçirile.
Rusiye quvetçileri bu vaziyetni açıq tefsir etmey.


text:
«Adalet» qırımtatar futbol komandası Kiyevde açıq idmanda yañı sport kediklerini qazandı. KrımSOS uquq qoruyıcı teşkilâtnıñ saytında bildirilgeni kibi, kedikler KrımSOS ve Stabilization Support Services grant programması sayesinde satın alındı.
Uquq qoruyıcılar sportçularğa sıcaq çamaşır, top, fırçı, konus ve diger sport kediklerini berdi. Bütün bularsız taqımnıñ idman ve oyunları imkânsız olur edi, qayd eteler KrımSOSta.
Köçip kelgenlerniñ abadanlaştıruvi grant programması 2015 senesi sentâbr ayından Ukraina şarqiy regionlarından ve Qırımdan köçip kelgenlerge yardım ete.
BMT esabatına köre, Ukrainada Qırım ve Donbasstan 1 438 000 köçip kelgen insan bar. Faqat, Qırım Muhtar Cumhuriyetinden köçip kelgenlerniñ sayısı resmiy statistikağa köre, eñ azından, eki qat büyüktir.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım içün Taratistan ve Şimaliy Kavkaz cumhuriyetleriniñ tecribesi faydalı olacaq. Mında saylav tertibatı ve uquq çıqarıcı akimiyetiniñ organları yuqarı vazifelerge çeşit qavimlerniñ vekillerini namzet olaraq köstermege imkân bere.
Bunı Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov «Birlikte abadanlıq» degen maqalesinde yazdı. Onı bugün «Rossiyskaya gazeta» aşkâr etti, dep haber ete Qırımnıñ öz başına tayin etilgen ükümetiniñ «ruporı» «Krıminform» saytı.
Aksönovnıñ fikrince, «Qırımda iç bir kvaziparlament olmamalı: tatar, rus, ukrain, çünki böyleliknen toplulıq bölüne bile».
«Amma, ebet, er bir milletniñ kendi idare organlarınıñ olması mümkün, olarnıñ tertibatı ise Rusiye qanunlarına uymalı. Mında şusı müimdir ki, böyle alda medeniyetara dialognıñ inkişafına, tolerantlıq ve sabırnıñ inkişafına hızmet etecek mahsus leyhalarnıñ olması kerek»,– dey o.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
İşğal başlanğanından berli uquq qoruyıcılar jurnalistlerniñ aqlarınıñ 300-den çoq kere bozulğanını qayd eti. Yarımadada söz serbestliginiñ sıñırlanılması ile bağlı büyük esnas RF ekstresit faaliyetine qarşı qanunlar, ayırılıqçılıqqa çağıruvlarğa köre cinayet taqip, jurnalistlerge memuriy tazyıq, esassız yaqalavlar, ücümler, tehditler, mustaqil KHV yoq etilüvi, alternativ haber menbalarınıñ blok etilüvi yardımı ile keçirile.
İşğalden evel Qırımda qayd olunğan 3000 kütleviy haber vastadan yalıñız 232-si ğayrıdan qaydiyetten keçip oldı. Aynı zamanda 12 mustaqil qırımtatar haber vastası taqipler sebebinden vaqtınca işğal etilgen yarımadanı terk etmek mecburiyetinde qaldı.
2020 senesi aralıq ayınıñ 10-nda Rusiyeniñ nezaretinde olğan «Qırım Yuqarı mahkemesi» ATR birinci qırımtatar televizion kanalınıñ saibi Lenur İslâmovnı 19 yıl sert apis cezasına ğıyabiy şekilde mahküm etti. O, qabaatlavnıñ bütün noqtalarına istinaden qabaatlı tanıldı – «diversiyalarnı teşkil etüv, qanunsız silâlı birleşmeni quruv ve Rusiye topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruv».
2021 senesi çiçek ayınıñ 20-nde rus işğalci akimiyet «Qırım» gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovnı Qırımtatar Milliy Meclisi añılğan BMT Baş kâtibiniñ maruzasını gazette derc etkeni içün para cezasına mahküm etti.
Mustaqil kütleviy haber vastalarını işğal etilgen yarımadadan sıqıştırıp çıqarğan Rusiye, bugünde-bugün 8 vatandaş jurnalistni qanunsız olaraq tevqif etti, daa biri ev apsinde buluna.
2021 senesi saban ayınıñ 10-nda Azatlıq Radiosınıñ jurnalisti Vladislav Yesipenko uydurma qabaatlarndan Qırımda tutuldı. Tevqif etilgeninden tek bir ay soñra mustaqil advokatlar davasınen oğraşıp başlap oldı. O Rusiye qanun qoruyıcı organları tarafından iskencelerge oğratıldı. Vladislav 18 yıl apis cezasına mahküm etile bile.


text:
Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyası Rusiyeni yaqalanğan ukrain rejissöri Oleg Sentsovnı azat etmege çağırdı. Bu aqqında cumaaqşamı künü, yanvar 29-da, PACE tarafından qabul etilgen Avropada matbuat serbestligi rezolütsiyasında aytıla, – dep haber ete RBK-Ukraina.
«Assambleya qanunsız alda işğal etilgen Qırımda ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ apiske alınmasını ve onıñ azapları aqqında esabatlarnı takbih etip, Rusiye akimiyetini onı acele sürette azat etmege çağıra. İşğal etilgen Qırımda mustaqil kütleviy haber vastalarınıñ taqip etilmesi, şu cümleden ATR telekanalında keçirilgen tintüv, Avropada tanılmaz», – aytıla vesiqada.
Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri Oleg Sentsov, Aleksey Çirniy ve Gennadiy Afanasyevni terroristik areketler, terakt azırlanması ve silâ ile qanunsız qullanuvda qabaatlap, 2014 senesi mayıs ayında Aqmescitte yaqaladı ve Moskvağa alıp kettiler. Çirniy ve Afanasyev yaqalanğan soñ qabaatlı olğanlarını tanıdılar. Kolçenko terrorizmge alâqası olmağanını bildire. İşniñ daa dört şahsı qıdıruvğa ilân etildi.
Dekabr 26-da Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi Sentsovnıñ apis müddetini 2015 senesi aprel 11-ne qadar arttırdı.
ATR qırımtatar telekanalınıñ muarririyetinde tintüv olıp keçti. «Politsiyanıñ» malümatına köre, bu adım 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında ötkerilgen miting ile bağlı.


text:
Qırımda Krasnoperekopsk rayonı Küçük Mamçıq köyünde bir yigirmi beş kazak qırımtatarlarnıñ evleri boyunca yürdi, dep bildire Krasnoperekopsk regional meclisiniñ reisini Saniye Ametovağa esaslanıp, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ matbuat hızmeti.
«Bugün, dekabr 28-de, Qırımnıñ Krasnoperekopsk rayonı Küçük Mamçıq köyünde bir yigirmi beş kazak ataman Yakovlev ve onıñ muavini Rohman reberliginde qırımtatarlarnıñ evleri boyunca yürdi», – denile beyanatta.
«Kazakzlarnıñ işbu areketlerine sebep – yaqınları rayonnıñ bir qaç köyünde, şu cümleden Küçük Mamçıq köyünde de, avtobus turaqları ukrain devlet timsalleri ile yaraştırılğanı, cayav keçitleri ile sarı-mavı tüske boyalanğanı oldı», – deyler Mecliste.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ faaliyetini teminlev bölüginiñ müdiri Yusuf Kürkçiniñ fikirince, Rusiyege boysunğan Qırım akimiyeti ekstremizm ve Qırımtatar Milliy Meclisinen «küreşini» qullanıp, devletniñ diger saalarında öz muvafaqiyetsizligini gizleycek ola.
Bunı o aprel 14-te Kyivdeki matbuat konferentsiyasında ayttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Eali faqır, iqtisadiy saada zeval, olar (Qırımnıñ Rusiye akimiyeti – QA) iqtisadiyat saasında rutbe alıp olamaylar, narazılıq meydanlarında inşaatlarnıñ yıqtırılması ve Meclis yasaqlanması aqqında qarar alına, olarnıñ muvafaqiyetsizligini aqlaycaq ekstremizm ve Meclis ile küreşini qullanacaq olalar. Böyle olacağını bile ve bekley edik», – dedi o.
Çarşenbe künü, aprel 13-te, Moskva tayin etken Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyeti aqqında mahkeme qararı olmasa da, Meclis çalışmaycaq, dep bildirdi. Meclis adliyecileri bu qarardan şikâyet eteceklerini bildirdiler.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Meclis faaliyetiniñ toqtatılması qararından sebep dünya toplulığına muracaat etti. Ukraina devlet yolbaşçısınıñ aytqanına köre, «bu cinayetni» toqtatacaq tek bir yol bar – yarımadanıñ işğalden azat etilmesi.
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ qayd etkenine köre, «Kremlniñ emri» ile qabul etilgen Poklonskayanıñ qararı oña qarşı qabaat, şu cümleden devlet hainliginiñ temeli olacaq.
2015 senesi fevral ayında Natalya Poklonskaya Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesine muracaat etip, Meclis faaliyetini yasaq etmege talap etti. Mart başında işbu dava boyunca mahkeme esnası başlandı. Nevbetteki mahkemeniñ keçirilmesi aprel 15 kününe planlaştırıla.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Keriç keçitinde Rusiye Federatsiyasına barğan paromlarğa beklev vaqtı 2-den beş saatke arttı. Bu aqta avgust 19 künü «Deñiz müdirligi» bildire.
Bunıñ ile Rusiye tarafından Qırımğa nevbet bayağı qısqadır.
«Kavkaz» limanında beklev tahminen bir saattır. «Krım» limanında – bir 5 saat», – dep bildire müdirlikniñ matbuat hızmeti.
«Deñiz müdirliginiñ» malümatına köre, avgust 19-na «Kerç» limanında turğan yengil maşinalarnıñ nevbetini 750-den 70 maşinağa qadar arttırğan ediler. «Kerç» limanında paromnı bir eki saat beklemege kerek edi.
Keriç boğazından parom keçiti – işğal etilgen Qırımnı qıtaiy Rusiye ile bağlağan yekâne naqliyat arteriyasıdır.


text:
Ukrainanıñ qırımtatar asıllı rejissörı Ahtem Seytablayevniñ «Kiborglar» draması Ukrainada eki afta soñu devamında 15 million 752 biñ 356 hrivna topladı. Bunı dekabrniñ 18-nde Ukrainanıñ Kino meseleleri boyunca Devlet agentliginde bildirdiler.
Devlet kino agentliginiñ Facebooktaki resmiy saifesinde, bu muddet içinde filmni 212 biñ 182 kişi seyir etti, denile.
Devlet kino agentliginiñ reisi Filipp İlyenko: «Ekinci afta soñunda filmde 184 ekran qaldı. Ve bu, «Yıldız cenkleri» («Star Wars») kibi küçlü bir filmniñ çıqqanına baqmadan, kinoteatrlarnıñ «Kiborglar»ğa işanğanlarını köstergen yahşı bir köstergiçtir», – dedi.
«Kiborglar»nıñ prodüseri İvanna Dâdüra seyircilerge, filmge qol tutqanları ve pervasız qalmağanları içün teşekkürlerini bildirdi.
«İçtimaiy ağlarda sıcaq ve o qadar teren seslenüvler içün er keske teşekkür etem. İnsanlarnıñ filmge bir qaç kere barğanı ise ilerlemek ve keyfiyetli bir Ukraina kinosını çıqarmaq içün ilham bere. Ondan ğayrı, «Men pervasız degilim» teşebbüsiniñ çerçivesinde elâk olğanlarnıñ qorantaları içün toplanğan yardımnıñ miqdarı 1 million 60 biñ 910 hrivna teşkil etkenini qayd etmek kerekim», – dedi prodüser.
Kösterilüviniñ birinci afta soñu içünde film, ülke içinde Ukraina filmleriniñ kösterilüvi neticesinde toplanğan para boyunca yañı rekord qoydı.
«Kiborglar» filmi Ukrainada keniş kösterilüvge dekabrniñ 7-nde çıqtı. Film, Ukrainanıñ ülke Şarqındaki terrorğa qarşı operatsiyası esnasında Donetsk ava limanı içün yapılğan uruşlar aqqında ikâye ete. Rejissör Seytablayev öz filminiñ janrını arbiy drama dey.
Film Ukraina Devlet kino agentliginden 24 million hrivnağa yaqın yardım aldı. Bu, onıñ umumiy istisal fiatınıñ yarısını teşkil ete.


text:
NHK telekanalı haber etkeni kibi, Yaponiyada, koronavirus hastaları bar olğan Diamond Princess kruiz gemisiniñ dörtünci yolcusı elâk oldı. Telekanalnıñ subetdeşlerine köre, ölgen adam hastahanede tedaviylevni keçken 80 yaşındaki bir hastadır, haber ete "Nastoyaşçeye vremâ".
Amma Diamond Princess laynerinde olğan ukrainler laynerden tahliye etilmekni red etti, bildirdi Ukraina TİN-niñ vekili Maksim Kovalenko. O, gemide 25 Ukraina vatandaşı bar olğanını ve olar ekipaj azaları olğanını aytıp berdi. Olarnıñ ekisini daa evel hastahanege alıp kettiler.
Yaponiya akimiyeti memleketniñ yalısında karantinde turğan Diamond Princess gemisinde hastalarnıñ umumiy sayısı 630-dan aştı. Fevralniñ 15-inde ekinci ukrainde 2019-nCoV koronavirusı qayd etildi.
Tünevin Qıtay Halq Cumhuriyetiniñ milliy sağlıq komissiyasınıñ bildirgenine köre, soñki kün devamında koronavirustan ölgenlerniñ sayısı 150 oldı. Qıtay ekimleriniñ aytqanına köre, 149 ölüm Hubey vilâyetinde, bir ölüm Haynan adasında qayd etildi. Umumen qırğınlıq devamında memlekette 49824 hasta qayd etildi.
Qıtaynıñ dört vilâyeti – Yünnan ve Guyçjou (eñ yüksek birinci seviyeden üçüncige) ve Guandun ve Şansi (birinciden ekincige) – koronavirusnen hastalanmaq telükesi eksilgenini bildirdi, dep haber ete Reuters yerli tibbiyet akimiyetiniñ malümatına esaslanıp.
İranda eñ az 12 kişi koronavirus sebebinden çıqqan COVID-19 hastalığınıñ qurbanı oldı. Memlekette koronavirusnen hastalanğan eñ az 61 insan qayd etildi.
İtaliyada ise Qıtaynıñ Uhan şeerinden tarqalğan yañı koronavirus yuqunçından üçünci kişi öldi, dep bildire Corriere della Sera. Gazetanıñ malümatına köre, şimaliy İtaliyanıñ Krema şeerinde esli-başlı qadın vefat etti. Daa evel İtaliyada koronavirustan ölgen eki kişi aqqında haber etilgen edi: hastalıqnıñ ilk qurbanları Lombardiya ve Venetsiyada yaşağan esli-başlı erkek ve qadın oldı.
SCMP malümatına köre, umumen yañı hastalıqtan dünyada 2468 insan can berdi.


text:
"Qırım birligi" rusiyeli qırımatatar teşkilâtı vekilleriniñ Praga ziyareti içün Ukrainada Çehiya Cumhuriyetiniñ elçisini Ukraina Tış İşler Nazirligine çağırttılar.
Bunı UNN agentligine Ukraina TİN-niñ matbuat kâtibi Katerına Zelenko haber etti.
Onıñ aytqanına köre, Çehiya Cumhuriyetiniñ elçisi Radek Matulağa "keskin narazılıq"nı bildirdiler.
"Ukrainada Çehiya elçisi, bu haber yalan olğanını ve kerçekke uymağanını ayttı", - dep bildirdi matbuat kâtibi.
Zelenko haber etkeni kibi, diplomat, "Qırım birligi"niñ vekilleri Pragadaki resmiy tedbirge davet etilmegenlerini ve Çehiya prezidentinen iç bir alâqaları olmağanını qayd etti.
"Matul efendi, Rusiye Federatsiya tarafından ilhaq etilgen Qırım ve Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqları aqqında Çehiya Cumhuriyetiniñ fikri deñişmeyceginde qandırdı", - dep qoştı Zelenko.
Bundan evel matbuatta, Çehiya prezidenti Miloş Zeman, Kreml nezaretindeki "Qırım birligi" qırımtatar teşkilâtınıñ vekillerini tantanalı ziyafetke davet etkeni aqqında malümat peyda oldı.
"Qırım birligi"niñ Facebook saifesinde, Pragada tedbirni hayriye leyhalarnıñ reberi Tamila Bezaziyeva ziyaret etkeni yazılğan.
Ukrainanıñ Çeh Cumhuriyeti elçihanesi bu ziyaret sebebinden narazılıq bildirdi.
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ fikirince, Çehiya prezidenti Miloş Zeman yaqında Çehiyada resmiy tedbirni ziyaret etken Rusiye kontrolindeki «Qırım birligi» qırımtatar teşkilâtı ne olğanını bilmey. Cemilev emin ki, bunıñ kibi ziyaretlerni Rusiye FSBsi Qırım ilhaqını qanuniyleştirmek içün teşkil ete.


text:
Vladimir Putin akimiyetten çekilse, Qırım Ukraina terkibine keri qaytacaq, dep bildire qırımtatar halqınıñ milliy lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev.
Bunı o «GORDON» leyhasınıñ reberi Dmitriy Gordonğa intervyü vaqtında bildirdi.
«Qırım rusiyeli olmaycaq, men eminim! Birinciden, bu Rusiye içün bile zararlı olacaq, Putin akimiyet başında qalğance, Qırım rusiyeli olacaq, onıñ akimiyette daa ne qadar olacağını tek Allah bile: belki, 2 kün, belki de, 20 yıl», – dep ayttı Cemilev.
Onıñ fikirince, Kreml Ukrainağa qarşı istilâsını quvetleştirse, Rusiye dağılıp başlaycaq.
«Soñra Rusiyeniñ soñu olacaq. İnsan qurbanları ve dağıluvlar olsa da, olardan soñ bu istilâcı memleket yoq olacaq», – dep qayd etti Cemilev.
Halq deputatnıñ aytqanına köre, bundan soñ, Qırım Ukraina terkibine keri qaytacaq.
«Buña bir qaç aydan bir qaç yılğa qadar vaqıt kerek, lâkin o (Qırım – muarrir) Rusiyege ait territoriya olacağına... men işanmayım», – dedi Cemilev.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» olıp keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ onıñ neticelerini tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımda 29 yaşında Kefe sakini Usein Seitnabiyev ğayıp oldı, dep haber ete 15 minut agentligi.
Ğayıp olğan insannıñ doğmuş qardaşı İbraim Seitnabiyevniñ bildirgenine köre, oktâbr 21-de erkek işten evge qaytqan edi, amma öyle de kelip çıqmadı.
«İşten evge cayav ketken edi. Saat 19.30 soñki kere ağama telefon ettim, evge qaytqanını ayttı. Evge kelmedi. Bundan soñra onıñ telefonı qapalı, bağ da yoq», – dep tarif etti ğayıp olğannıñ qardaşı.
O kün aqşam, İbraimniñ bildirgenine köre, ğayıp olğan adamnıñ apayı Alime politsiyağa muracaat etti.
Aqrabası Usein olğan borcları içün ğayıp olğanını tahmin ete, lâkin olmaycaq laflardan sebep de zarar köre bilecegini red etmey.
«Onıñ ğayıp olmasınıñ sebebini añlap olamayıq. Borclardan sebep olması mümkün, lâkin apayı bile bir şey bilmey. Onıñ içün emin degilim. O, atik birisi, bir yerde bir şey tüşünmeyip aytması mümkün edi. Aytqanlarına diqqat etmey», – dedi İbraim.
Ğayıp olğan Usein Seitnabiyevniñ üstünde qara sport qıyafetleri bar edi. Onıñ bulunuv yeri aqqında haberi olğan er bir insannı +7 978 895 08 33 nomerası boyunca bildirmesi rica etile.
Qırım işğalinden soñ yarımadada adamlar sıq-sıq ğayıp olıp başladı. Sentâbr 22-de Qarasuvbazar rayonında eki qırımtatarını esir aldılar. Bir afta soñra Kezlevde 25 yaşında Edem Asanov ğayıp oldı. Bir qaç künden onı asılğan alda taptılar. Oktâbr 3-te Büyük Onlar qasabasında Eskender Apselâmov ğayıp oldı. Aqşam üstü erkek Aqmescitteki Trubaçenko soqağında yaşağan kiradan çıqıp, işine yol tuttı. Lâkin işke öyle de kelmedi.
Qırım «Nazirler şurası» yanında ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ işlerinen oğraşqan kontakt gruppası meydanğa ketirildi.


text:
Kreml nezareti altındaki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «26 fevral işi» boyunca ilân etilecek qararnı başqa künge avuştırdı, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Oturışuv iyünniñ 13-ne avuştırıldı.
2015 senesi bir gruppa qırımtatar faallerine qarşı, 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlatıldı. Olar kütleviy nizamsızlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlandı.
Daa soñra mahkeme «26-nci fevral işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Qabaatlağan taraf Ali Asanov ve Mustafa Degermenci içün 3 yıl 6 ay muddetinen şartlı 5 yıl apis cezası, işbu işniñ diger iştirakçileri içün – aynı şartlar altında 3 yıl 6 aylıq apis cezası istedi.
2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege yolladı. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Ukraina Yuqarı Radası salı künü, dekabr 2-de, Stepan Poltoraknı Ukraina mudafaa naziri vazifesine tayinledi. Buña 347 halq deputatı qol tuttı, – dep haber ete UNİAN.
Ukraina Anayasasına binaen, Stepan Poltoraknıñ namzetini bu vazifege Ukraina prezidenti Petro Poroşenko teklif etti.
Neşirniñ bildirgenine köre, Stepan Poltorak 1965 senesi fevral 11-de Odessa vilâyetiniñ Tarutinskiy rayonınıñ Veselaya köyünde dünyağa keldi. Sovetler Birliginiñ MVD Orconikidze aliy arbiy komandanlıq oquv yurtını, Ukraina Silâlı quvetleriniñ arbiy akademiyasını bitirdi. 1983 senesinden itibaren askerlikte bulundı.
Ukraina içki işler nazirligi içki quvetleriniñ arbiy ve mahsus azırlıq yolbaşçısı vazifesinden 2002 senesi mart ayında Ukraina içki işler nazirliginiñ içki ordu akademiyasınıñ yolbaşçısı vazifesine tayin etildi. 2014 senesi fevral 28-de prezident emrinen İçki işler naziriniñ içki ordular komandanı olaraq tayinlendi.
2014 senesi aprel 15-te Yuqarı Rada Poltoraknı Ukraina Milliy gvardiyasınıñ komandanı vazifesine tayin etti. 2014 senesi avgust 23-te oña general-polkovnik rutbesi berildi. 2014 senesi oktâbr 14-te Yuqarı Rada Poltoraknı mudafaa naziri vazifesine tayinledi, buña 245 deputat qol tuttı. 2014 senesi oktâbr 27-den itibaren – RNBO azası.
Salı künü, dekabr 2-de, Ukraina Yuqarı Radası Pavlo Klimkinni tışqı işler naziri vazifesine tayin etti. Sessiya zalında qayd etilgen 383 halq deputatından 351 kişi qol tuttı.


text:
Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca Rusiye FSB-niñ dört hadimini sorğuğa çekti.
Bu aqta advokat Aleksey Ladin Facebookta haber etti.
Onıñ qayd etkenine köre, Bekirovnıñ tanıluvını gizli şaatnen keçirgen FSB operativcisi Vadim Nikitin sorğuğa çekilgen.
«Sorğuğa çekilgen şaatlardan iç birisi patlayıcı maddeni almaq içün ketkenini bilmey edi. Bu normal bir şeymi?» – dep yazdı Ladin.
Nevbetteki mahkeme oturışı martnıñ 9-nda saba saat 9-da olacaq.
Al-azırda Ukraina qıtıasında yaşağan sabıq siyasiy mabüs Edem Bekirov, işğal etilgen Qırımda davası boyunca mahkeme diñlevlerniñ yañartılmasını qanunsız saya.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Qırımda eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovğa qarşı mahkeme oturışuvlarınıñ yañıdan başlağanını takbih etti.
Bundan evel Qırım Yuqarı mahkemesi evelki instantsiya mahkemesiniñ qararını deñiştirmeyip, eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovnı qıdıruvğa ilân etti.
2020 senesi mayısnıñ 14-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi 2019 senesi sentâbr ayında Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüv neticesinde SİZOdan azat etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ cinaiy davasını yañıdan baqıp başladı. Daa soñra aynı mahkeme faalni mahkemege «zornen ketirmege» qarar berdi. Mayısnıñ 22-nde prokurornıñ muracaatınen qadı Bekirovnı qıdıruvğa ilân etmege qarar aldı.
Edem Bekirovnıñ fikirince, Qırımda yañıdan başlatılğan mahkeme esnası ve qıdıruvğa ilân etilüvi qabaatlayıcı ükümnen yekünlenecek.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
Halqımız birdem, qaviy iradesini numayış etti ve milis yolbaşçılarınıñ “Halkıñ turuşı parçalansın”, “Halqnı dağıtıñız!”[1], “Aqaylarnı def etiñiz!”[2] kibi emirleri onı boysundırmadı.
1987 senesi Mosqvada halqımız tarafından yapılğan narazılıq areketlerinden soñ, SSCB ükümeti milletimizniñ öz maqsadına irişmek içün çeşit türlü uquqiy areketlerge azır olğanını körip, bizni toqtatıp olamaycağını añlağan edi. Akimiyet, halqımıznı ğurbetlikte cezalap, onı anda tutıp olamaycağını da bildi. Halqımıznıñ öz vatanına qaytmaq istegine qarşılıq köstermek vazifesini beceralmayıp, sovyet ükümeti faal areketlerden passiv şekilde öz faaliyetini devam etmekte edi. Passiv areketler komissiya ve iş gruppalarının teşkil olunmasınen ibaret edi. Bu qurumlar sanki bizim meselenen oğraşqan kibi olıp, halqımıznı aldatmaq maqsadında edi.
Bu areketlernen beraber akimiyet bizge qarşı faal dava ocaqlarını (faal dava areketlerini) meydanğa ketirmege tırıştı. Bu işte sürgünlikten soñ bizim evlerimizge yerleştirilgen adamlar da işletildi. 24 iyül 1987 senesinde Rusiye İnformatsion Telegraf Agentligi olğan TASSniñpis beyanatı darqatılğan edi. Bu beyanatta Qırım Tatarlarınıñ Ruslarnı, Ukrainlerni ve başqalarnı furunlarda gece-kündüz tiri tiri yaqqanları aqqında yalan-uydurmalar bildirildi. Böyleliknen SSCB ükümeti tarafından halqımızğa qarşı uydurılğan bu beyanat, Qırımnıñ diger millet ealisine hitap olaraq Qırım Tatarlarğa qarşı ayaqqa turmağa açıq-aydın çağıruv edi. Lakin bu tedbirler beklenilgen neticeler ketirmedi.
Halqımız öleyatqan cinaiy rejimniñ areketlerini sezip başlağan edi. Qırım Tatarları akimiyetniñ nezareti olmadan, tarihiy vatanına avdetni öz teşebbüsinen başlağan ediler. Akimiyet, elbette, bu avdetke çeşit usullarnen qarşılıq köstergen edi. O devirde çıqqan gazetlerdeki maqalelerniñ mündericesinden akimiyetniñ ayneciligini, yapqan işlerini bilmek mümkün. Men ise aqlımda siñip qalğan bir adiseni hatırlatmağa isteyim.
“Propiska”ları[3] qurusın…
Akimiyet halqımıznı qorquzmaq ve Qırımğa avdetni toqtatmaq maqsadınen aktsiyalar (areketler) ötkermek qararına keldi. Buña çare de tapıldı. Böyleliknen, 1988 senesi 11-sentâbr künü Qırımnıñ eñ büyük rayonı olğan Yedi-Quyuda (künümüzde resmiy adı Lenino) facialı vaqialar olıp keçti. Bu kün arfesinde Qırım Tatar teşebbüsçiler gruppası yerli akimiyetke Yedi-Quyu (Lenino) qasabasında Qırım Tatarlarnı “propiska” yapmağanları, yani olarnı yaşağan adreslerge qayd etmegenleri sebebinden miting ötkerecegi aqqında haber etti.
Propiska enstitüsü, Qırım Tatarlarğa qarşı maqsatlı qullanıldı. Birevin qaydının olmağanı, yasaların kötü niyetli bozuluvı dep sayıldı. Böyle olğanlar basıldı ve mahkemeler tarafından hapis cezası berildi, sözlü añlaşmanen satıp alınğan evlerden insanlar çıqarılıp Qırımnıñ tışına atıldı. Musa Mamut’nuñ, uzun vakittir devam etken zorbalıqqa qarşı qorantasın qorçalamaq için üstüne benzin töküp özünü evinden çıqarmaq içün kelğen hükümet adamlarının közleri öğünde yaqqanını erkes bile.1987 tarihli Moskova olaylarından son, vaziyet biraz deñişti. İnsanlarımıznıñ evlerini boşaltıp yıqmaq teşebbüsleri daa seyrek oldu. 17 Ocak 1988’de, Qarasuv Bazar’nıñ Miçurinsky köyünde, Kazım Halilov’un ailesi suvuq qışta soqaqqa atıldı ve evleri bir buldozernen yıqıldı. Bu öz evinden son atılma vaqası edi. Qırım Tatarlarınıñ satıp alğanları evleriniñ tescil etilmemesi, işe kirmeq için ikamet qaydı, ikamet qaydı içün bir işte çalışuv şartı umumiyleşti. İkametsiz evlernin elektirik ve suvları da kesile edi.
11-sentâbr künü Yedi-Quyu (Lenino) qasabasınıñ merkeziy meydanında 250-ge yaqın vatandaşımız toplandı. Akimiyet olarğa qarşı yahşı azırlıq kördi: meydanğa suv fışqırtqan ve yanğın söndürgen maşinalar ketirildi, aydavcılarnıñ oturğan yerleri bolatlı tellernen qoralandı. Bundan da ğayrı o yerge ihtiyat askerleri ve yüksek rutbeli zabitlernen tolu perdelernen çevrilgen avtobuslar ketirildi. Zırhlı yelek ve qasqlarnı kiygen askerler beşer adamdan ibaret sıralarda eki qolonna olıp ve gruppalarğa toplanğan milisler vatandaşlarımıznıñ “ücümini” beklediler. Vilâyet proquraturasınıñ (savcılık) idaresi ve başqa idarelerden kelgen közeticiler ise rayon icra komitet binasınıñ arasından semetdeşlerimizni közetip turdılar. Aslında bu yer akimiyet ve “cemaatçılıq” vekilleri ve “muafız”larnen tolğan edi. Rayon ve partiya yolbaşçıları vaqianı rayon icra komiteti binasınıñ ekinci qatından seyir ettiler. Olarnıñ arasında öz iri kevdesinen başqalardan ayrılıp turğan rayon icra komitetiniñ reisi Kubruşko körünip tura edı. Vaqianı meydannıñ çeşit yerlerinden eki kamerağa çıqardılar. Vatandaşlarımızdan 200 metre mesafede, Puşkin soqağında telegraf tarafına taba ğadaplanğan adamlar tura edi. Köp Kenegez(Krasnogorka), Qara Quyu(İliçövo), Ayıp Eli(Lugovoye) kibi ve daa başqa qomşu köylerden ketirilgen bu insanlar şeer hocalığınıñ, hastahaneniñ ve başqa müessiselerniñ sarhoş «faal azaları» edi. Qomşu soqaqlar ve meydançıqlarda boş avtobuslar yerleştirilgen edi.
Milis safdaşımıznıñ başını avtobusqa üç kere urdı.
Soñra ise mına böyle vaqialar olıp keçti. Vilâyet proquraturasınıñ idare proqurorı G.A. Kolosov ve Yedi Quyu (Lenino) Rayon İçki İşleri Şübesi (ROVD) müdiri N. İ. Malaşevskiy vatandaşlarımızğa mitingni ötkermek içün izin berilmegeni ve onıñ içün miting qanundan tış olğanını ayttılar. Olar 28-iyül 1988 senesinde SSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ çıqarğan qararını oqup, toplanğanlardan darqalmasını talap ettiler. Eger de vatandaşlar talapnı yerine ketirmeseler, olarnı yaqalap, mahkeme cezası bereceklerinen qorquzdılar. Bu qorquzuvlarğa qarşı semetdeşlerimiz biri-birinen qoltuqlaşıp alqa şekilinde turdılar. Alqa içine qadınlar ve balalar alınğan edi. Aqaylar ise biri-birleriniñ qoltuğından qattı tutıp, alqanı qaviyleştirdiler.
N. Malaşevskiy: “Halqnı dağıtıñız!” – dep emir berdi. Askerler adamlarımıznı meydannıñ çetine sıqlaştırıp, beş metrge çetleştirdiler ve şına (takoz) şekilinde turıp, ücümge azırlandılar. Olar bütün küçünen çapıp, anda bulunğan halqımıznı ekige böldiler. Ziy-çuv, basuv, sıquv, qadınlar ve balalarnıñ ağlavı, bağıruvları, erkeklerniñ açuv sımaları…
O anda er şey añlaşıldı: askerlerniñ areketleri, strategiyası ve ücüm üslüpleri evelden azırlanğan edi. Boş olğan yerni milisler zapt ettiler. Askerler keri çekilip, evelki kibi turdılar.
N. Malaşevskiy: “Aqaylarnı def etmege başlañız!“, – dep nevbetteki emrini berdi. Kene de, evelden azırlanğan askerler ekişer-ekişer olıp er bir aqayğa yaqlaştı ve ellerini burdılar. Askerlerge yardımğa aşıqqan milis bir aqaynıñ saçlarından tuttı. Bu Yedi Quyu (Lenino) qasabasınıñ sakini İsmail Ziyadin(ov) edi. Böyleliknen, aqaylarnı alqadan çıqarıp, avtobusqa süyreklep alıp kettiler. Mında olarnı beklegen daa bir milis İsmail Ziyadin(ov)nıñ ayaqları arasına urıp, bu mitingçini avtobusnıñ içine itekledi. İsmail Ziyadin(ov) zalımlarğa qarşılıq köstermege tırıştı. O, öz omuzınen avtobus qapusına tireldi. İsmailniñ saçından tutqan milis eki qolunen onıñ başını bütün küçünen sallap, sol çekesini avtobusqa üç kere yahşı etip urdı. İsmail alsızlandı, onıñ küçü-taqatı ketti. Bu arada onı avtobusqa attılar. Avtobusta oturğan vatandaşlarımız açuvlanıp, avtobusnı içten sallamağa başladılar. Amma buña da çare körüldi. Kene de emir berildi. Avtobus yanında turğan ve azırlanğan milis onıñ penceresine nasıldır gaznı püskürtti. Avtobusta olğan adamlar, ağızınen nefes alıp, özüne yer tapıp olamadılar.
Sadıq Berber(ov), Abdureşit Ceppar(ov), Rustem Üsein(ov) N. Malaşevskiyge hitap ederek “Biñbaşı arqadaş, yarbay Barançuk’nıñ yanına keçmege ruhsat beriñiz! Bu işniñ bitirilmesi aqqında onınen laf etecekmiz…”[4]
dep muracaat ettiler. N. Malaşevskiy birisi kapitan, digeri biñbaşı unvanında eki milisni çağırıp Sadıqqa kösterdi: “Onı yaqalañız! Bu liderleri. Onı işte andaki avtobusqa alıp ketiñiz![5]
“- dedi. Pencereleri perdeli olğan bir qapulı PAZ markalı (Pavlovo Otobüs) avtobus başqalardan çette, süt tükânı qarşısında tura edi. Onıñ içinde yetekçilernen nasıl çalışmaq kerekligini bilgen milisler otura edi. Olar birden öz vazifesini becermege, yani semetdeşimizni köteklemege başladılar. Sadıq Berber(ov) bu vaqiadan soñ tibbiyat ekspertizanıñ ötkerilmesinde qattı turğan edi. Ekspertiza neticesinde onıñ sağlığınıñ zayıflaşqanı, onıñ saqat olğanı belgilengen edi.
Arma Eli (Batalnoye) köyüniñ sakini Server Zeydla(yev) vilâyet prokuraturasınıñ idare prokurorı G. A. Kolosovnıñ yanına barıp, onıñ ögünde asfalt üstüne yattı. O, aqsız yerde adamlarnıñ urulmasına narazılıq bildirmege istedi. G. A. Kolosov milislerge S. Zeydla(yev)ni çetke almaqnı işmar etti. Eki milis S. Zeydla(yev)ni kinoteatr tarafına süyreklep alıp ketti. Server Zeydla(yev)niñ apayı ömür arqadaşını qurtaracaq oldı, amma onı bar küçünen itediler. O asfaltqa yıqıldı ve turıp olamadı. Milisler, küle-küle, öyle de azğın olğan Server Zeydla(yev)ni çöplük qutusına tıqtılar. Çöplük qutusı sallanıp avdarıldı, Server Zeydla(yev) öz-özüni tutıp olamadı ve yerge yıqıldı. Milisler ise şaqa-qoratanı devam etip, onı avtobusqa süyreklep alıp kettiler.
Yaqalanğan semetdeşlerimizni avtobuslarnen alıp ketmege başladılar. Bir avtobus Kefe apshanesine yönedi, başqaları qomşu köylerniñ klublarına yol aldı. Anda endi er şey azır edi. Er bir yaqalanğanğa birer “svidetel” yani “şaat” tapıldı. Yaqalanğanlarğa qarşı cemaat tertibini bozğanları içün “protokol”lar, yani sorğu vesiqaları (tutanaqlar) tizildi. Daa bir avtobus çoq yol yürip, kene Yedi Quyu (Lenino) qasabası mahkemesi yanında toqtadı. Ertesi künü başlanğan mahkeme aynı şu künü yekünlengen edi.
Sahte qararlar çıqarıldı, cöremeler töletildi
15-sentâbr künü Krımskaya pravda
gazetinde çıqqan “Qanun ve demokratiya bozulamaz! Yedi Quyu (Lenino) qasabasında ne oldı?”[6]
serlevalı maqalede mına böyle haber berilgen edi: “… cemaat tertibini bozğan 57 kişi yaqalandı. Ceza olaraq 47 kişige elli rubleden sekiz yüz rublegece cöreme berildi. Ukrain Sovet Sosyalist Cumhuriyeti Memuriy Qanunlar toplamınıñ 185-1 maddesiniñ, 2. qısmına binayen teşebbüsçü olğan B. Qurtosman(ov) 700 ruble, S. Berber(ov) ise 800 ruble cöremenen cezalandılar. Üç kişi tenbilendi. A. Capar(ov)ğa 5 kün apis cezası berilgen edi, lakin iş arqadaşları şefaat etkenleri sebebinden bu ceza 50 ruble cöremege avuştırıldı. Qalğan bozucılar da açıqlanalar.” Qayd etilmeli ki, milliy areketniñ faal iştirakçısı A. Capar(ov) Tamandan kelgen edi. Bu sebepten onıñ iş arqadaşlarından iç bir türlü “resmiy şefaat”, elbette, yoq edi. Añlaşıla ki, eali içün azırlanğan soyadı cedveli qalıplarında semetdeşlerimizniñ soyadları bile doğru yazılmağan edi.
Umumiy cöreme 7 biñ rubleni teşkil etti. O vaqıtta bu büyük para edi, amma Taman ve Qırımda yaşağan vatandaşlarımız kerekli paralarnı toplap, cöremelerni tölegen ediler.
Akimiyetniñ bu “operatsiya”sı bizni qorquzmaq içün yapıldı. Milisler ve askerlerni
ñ zorbalıq areketleri ve bunen beraber yımşaq mahkeme qararları akimiyetniñ birdem halqımıznıñ küçü ve imkânlarını esapqa alğanını kösterdi.
Narazılıq mitinginde Qırımda yazılğan ve yazılmağanlar (yani toprağımızda resmiy olaraq yaşağan ve yaşamağanlar), qartlar ve balalar, qadınlar ve aqaylar iştirak ettiler. Er bir vatandaşımız bu çıqışqa qoşulmaq kerekligini zarur kördi. Halqımız öz aq-uquqı içün küreşti. Akimiyet bu qattı birdemlikni sezip, keri çekilgen edi. Satıp alınğan evlernin qayıtları engelsiz yapılmağa başlandı. Öyle ki, boş arazilerdeki, çadır direklerinin bile qaydı yapıldı. Halqımız zaferğe erişken köründi. Lakin tam da öyle olmadı.
Otuz yıl oldu neredeyse, “SSCB Yüksek Sovyeti’nin 14 Kasım 1989 tarihli “Zornen yañıdan yerleştirilen (sürgün edilen) ve aqları içün illegal ve qanunlarnı ihlal etken halqlarğa qarşı basqıcı eylemlerin qabulü aqqında” qararını lağv etken 07.03.1991 N 2013-1 SSCB Yüksek Sovyeti qararı üstünden seneler keçti. Rehabilitasyon yasası çette taşlandı “Ukrayna cemiyetine uyum” işi yetkili maqamlarca Qırım Tatarlarını asimilasyon politikasına deñiştirildi.
Qırım tarihi yañıdan yazıldı. Qırım, Ukrayna’nın tarihi bölgesi kibi ortağa çıqtı. Coğrafya, kültürel miras Qırım Tatarı değil edi, Qırım Tatar halqınıñ eski mezarlıqları yoq etildi ve bu iş devam ete. Şu andan itibaren Qırım Tatarları bir halq değil, “etnik bazda sürgün edilğen insanlar” olaraq kösterildi.
Bu arqa planğa qarşı, saylangan edeflerge madalyalar berilmesi, cemaatni ayrıştırmağa yardım etti. Milliy emel fikri olmağanından halq arasında farqlı eğilimler meydanğa kelmesine yol açtı.
Milliy Emel
Orada körüne edi – bu Qırım Tatarlarının devletçiliği edi. Amma Qırım Tatarlarınıñ devletçiliğinden kim ve ne anlay? Cevap açıq bir şekilde uzaqtır. Şimdi bunun Qırım’daqı Qırım Tatarlarınıñ milliy-mahalliy özerkliği olğanı fikri savunula. Bazılarının körüşüne köre, Rusya böyle bir devletçililik berebilir. Başqalarının körüşüne köre ise Ukrayna bunu sağlamalıdır. Ama Ukrayna, şimdi Qırım’ğa akim değil. Ekincisi Qırım’ın kontrolünü qoluna alsa, o zaman anayasasına köre, Ukrayna üniter bir devlettir ve içinde başqa içbir milliy varlık olamaz!
Ukrayna, prensipte Qırım’nı yoq etme aqqına sahip mi? Ketken sayın daa çoq yaşlarımız merak ete: – Milletlerarası uquqqa köre, Qırım Hanlığı’nın halefi kim? Qırım’da yetki devri meselesinde kimsede belge yok. Şahin Geray onu tahttından etken tış küçnen, Rusyanen barış anlaşmasını imzalamadı. Qırım Hanlığı’nın halefi, Qırım Tatarlarıdır, yalnızca olar Qırım topraqlarınıñ keleceğin belgileme aqqına sahiptir.
Öylese devletçilik, özerklik içinde değil, devlet olup anlamın qazanır. Bir devlet qurma fikrinin, Qırım Tatarlarınıñ milliy bir fikri- emeli aline kelip kelmeyeceğin zaman kösterecektir. (Qırım Hanlığı çoq milliyetli bir devlet edi) Bir şey açıqtır, em Ukrayna’nın em de Rusya’nıñ politik alanında bulunmaq bu meseleni çezemez. Bu meselenin çezilivü, milliy süreçte Nedim Halilov’un resmiy olmağan qatılımcısı tarafından nasıl sunlğanıdır.
[3]
Propiska – yaşağan yeriniñ qayd etilüvi ve pasportta belgilenuvı. İkamet kaydı
[4]
“Tovariş mayor, razreşite proyti k podpolkovniku Barançuku. Mı s nim pogovorim o prekraşçenii etogo…”.
[5]
“Vzât yego. Eto lider. Von v tot avtobus”.
[6]
“Zakon i demokratiya ne rastorjimı. Çto proizoşlo v poselke Lenino”
Emel 264/265 Temmuz-Aralık 2018. sayfa 47-53.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım ükümetiniñ baş nazir muavini Yelena Romanovskaya bildirgeni kibi, tünevin Qırımda bir koronavirus hastası öldi.
"Yazıq ki, saat 7-de saba bir ölümiz bar edi. Bu, 1935 yılda doğğan Aluşta sakini. Onıñ bir çoq hronik hastalığı bar edi. Neden ölgenini köstergen diagnoz keççe olacaq", - bildirdi Romanovskaya.
Onıñ malümatına köre, reanimatsiyada daa altı hasta bar.
Qırımda keçken künü 14 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Böylece, Qırımda 259 koronavirus hastası qayd etildi. 24-ü çetelden keldi, 21-i Rusiyeden, 87 insan tüzelip yahşı oldı. Eki insan vefat etti, daa ekisiniñ ölüm sebebi belli degil, amma COVID-19 diagnozı qoyulğan edi. Aqyarda 132 koronavirus hastası qayd etildi, eki hasta vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli Nazirler Şurasında Naqliyat Nazirligi, Fiyatlar boyunca Devlet komiteti ve Qırımnıñ avtomobil taşıyıcılarınıñ birligi arasında fiyatlarnıñ ket-kete köterilmesi aqta añlaşma imzalanıldı.
Bu aqta Tarifler boyunca Devlet komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, bu vesiqağa binayen Qırımda devlet nezaretiniñ lâğu etilmesinden soñ yolcu ve yükniñ vilâyet içinde ve vilâyetler arasında avtomobil naqliyatında taşuvı 1,50 rub/km palı olmamalı, denile beyanatta.
Añlaşmağa köre, vesiqa qararlarına riayet etilmesini cemaatçılıq nezaret etecektir.
2015 senesi aprel ayından Qırımda yol parasını köterdiler. Umumen paalılaşuv bir 16% teşkil etti.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırında sıñırcılar, olarğa nisbetten qorqutuv areketleri yapılğanı aqqında bildireler. Müessisede deyler ki, «kontrabandacılar sıñırcılarnı qorqutıp işlerine keder etecek olalar».
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti yanvar 11 künü bildirdi ki: «Tünevin Berdânsk otrâdınıñ sıñır hızmeti bölüklerden birine reberlik yapqan yolbaşçınıñ evine taş atıp penceresini qırdılar. Aynı otrâdnıñ sıñırcılarından daa birisiniñ kvartira qapısına, qanun bozğanlar avcılıq tüfeginden ateş açtılar. Çastlarına, kimse bu areketler neticesinde zararlanmadı, Devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri bu vaqıtta işte ediler».
Qayd etilgenine köre, Milliy politsiya vekilleri qanunsız areketlernen bağlı vaziyetni taqip ete ve qabaatlılarnı qıdıra.
Müessisede qayd ettiler ki, «bundan evel de, belli olmağan şahıslar tarafından sıñır qoruyıcılarını qorqutmaq ve olarğa mahsus zarar ketirip, tesir etmek içün, bu kibi ıntıluvlar yapılğan edi», 2016 senesi devamnda 33 kere sıñırcılarnı qorqutmaq maqsadı ile basqı yapılğan edi. Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti, altı kere cinayetçiler sıñırcılarnıñ arbiy arabalarını yaqqanlarını bildirdi.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ Kreml tarafından tayinlengen ameldeki yolbaşçısı Sergey Aksönov Aqmescit şeer 7-ci hastahanesini ziyaret etti. İşbu hastahanede şimdiki vaqıtta Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerov tedaviylenüvden keçe, onı bu yerge infarkt telükesinen alıp ketirdiler.
«Tamir etilgen bölüklerni baqıp çıqqan soñ, Sergey Aksönov qayd etti ki, cumhuriyetniñ bütün hastahaneleriniñ aynı bu tıbbiy müessise kibi olması kerek», – dep bildire yarımadanıñ Kremlge boysunğan ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgenine köre, hastahanede qabul etüv bölügi, kardiologiya ve nevrologiya bölükleri tamir etildi.
Matbuat hızmetiniñ fotoresimlerinde körüne ki, Aksönov bir qaç hastahane odasını ziyaret etti, amma o, İlmi Umerovnen körüştimi, malümat bildirilmey.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
Qırım.Aqiqat Aksönovnıñ hastahanege ziyareti aqqında daa tafsilâtlı malümatnı ögrenmege tırışa.
Avgust 17-de Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl İlmi Umerovnı hastahanede ziyaret etti ve bildirdi ki, ekimler onıñ yüreknen bağlı problemalarını belgiledi. Buña baqmadan, rusiyeli FSB, Umerovnıñ mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi içün, onıñ hastahaneden çıqmasını talap etmege devam ete.
İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de Qırımda oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı. Acele yardım kelip, kardiografik tedqiq yapqan soñ, Umerovnı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı.


text:
«Bahasız darman»
Dağıstan kitap Dagestan basmaxanada ötgen yıl şulay atı bulan belgili curnalist wa yazıwçu Abas Mamayewni proza kitabı çıqdı. Borağanlı Abas Mamayewni qumuq oxuwçuğa tanıtma tarıq tügül dep esime gele. Onu «Borağan masxaralar», «Qaysı haqıllı» degen kitapların oxuwçu köp süyüp qabul etdi wa qoldan-qolğa berilip oxulup da turdu. Ayroqda onu qısğa, masxara xabarları oxuwçunu kepin geltire, başğalağa da awuz söz bulan xabarlama muştarlı ete.
Avtor bu kitabı da yañı, qısğa xabarlarından başlana. Qucurlu wa qurç manaları bulan yazılğan bu qısğa xabarlar oxuwçunu tergewün tartacaq. Şoğar sebep – awtornu özünü yaşaw sınawu, har-bir giççi ahwalatğa da tergewlülügü, tilini pasihligi wa oxuwçu añlayğan küyde çeber, tınç añlayğan til bulan yazılğanlığı. Abas Mamayewni masxara xabarlarını igiti Alis ağaw xalqnı arasında artdağı waqti köp yayılğan ekiyüzlü yalağaylanı külküge, mısğılğa tutma bek usta. Xabarlanı harisinde yaşawdan alınğan bir oy, pikru bar, nasihat bar. Alis ağawnu teren haqılı, yaşaw sınawu bizin xalqnı xasiyatlarına, adatlarına asaslanıp, oxuwçunu haqılğa üyrete, qılıq-öruqda yurüme çaqıra.
Kitapnı ekinçi bölügünde awtornu aslam xabarları yerleşdirilgen. Munda da awtor yalağaylıqnı, aysenilikni, tüzlükge art bergenleni sögüp, külküge, irişxatğa salıp, laqırğa olturğan yerinden turup qaçarday halğa sala. Abas Mamayew – yaşawnu yaxşı bilegen, har türlü yaşawluq masalalanı özü his etip, üreginden ötgerip çeber küyde oxuwçuğa yetişdirip bolağan awtorlanı birisi. Ol yaşawda taza qılıqlı, asil, rahmulu adamlanı tarbiyalawğa baqdırılğan özünü oyların, pikruların, qastların, xıyalların xabarlarını igiti Alis ağawdan taba oxuwçuğa yeñil küyde, çeber söznü tasiri bulan yetişdire.
Awtor ata yurtu Borağannı bir de esinden taydırmay. Örde esgerilgenlerinden qayrı, «Borağanlılar», «Borağan namus» degen kitaplarını atları, orusça çıqğan «Borağanlı Alisni masxara xabarları» degen kitabını atları da şoğar şahatlıq ete. Abas «Üç yüwuq» degen pesanı, «Borağanlı Bora» degen romannı awtoru da dür.
Kitapnı baş betlerinde filologiya ilmulanı kandidatı, adabiyatçı Salaw Aliyew wa Dağıstannı xalq yazıwçusu Kamal Abukow bu kitapnı haqında yazğan sözleri bar. «Hali enni Qaziqumuqlu Kurklige, Derbendi Şimige, Qazanışlı Qahirge wa olay xalq filosoflarına Borağanlı Alisni de qoşma yaray», – dep yaza S. Aliyew. «Bırınğı zamanlardan berli de Borağan yurt özünü itti masxaraları bulan Qumuqtüzge de, Mıçığış İçge de geñ küyde belgili bolğan. Hatta borağan gözel qızlağa gözü qarağan cahiller de Borağanğa olanı artıq ötkür masxaralarından tartına turup gele bolğan dep xabarlaylar. Atqay ağaw: «Borağan–qumuqlanı masxara töbesi»,- dep, ozoqda, nehaq aytmağan», – dep yaza K.Abukow.
Abas Mamayewni bu yañı kitabı – qumuq adabiyatnı bezendirecek, bayındıracaq görmekli qoşum. Abas Hüseynowiçni yañı kitabı bulan qutlay turup oğar sawluq wa uzaq ömür yoraybız.
YA. Biydullayew.


text:
Avropa Birligi cumaaqşamı künü, iyünniñ 27-nde, Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnıñ 2020 senesi yanvarniñ 31-ne qadar uzatılğanını resmiy şekilde ilân etti. Bu qararnı Avropa Birligi Şurası qabul etti, dep bildirile resmiy saytta, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Avropa Birligi Şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, sanktsiyalar Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Frenkistan prezidenti Emmanuel Makron devlet yolbaşçıları ve ükümetlerge Minsk añlaşmalarınıñ yerine ketirilgenine dair malümat bergen soñ uzatıldı.
«Bundan soñ Avropa şurası Minsk añlaşmalarınıñ qullanıluvı ve taraflar arasında itibarnı ğayrıdan tiklev maqsadınen muzakere ğayretleriniñ acele ğayrıdan tiklenmesine çağırdı. AB liderleri Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnı saqlap qalmağa razı oldı», – dep haber ete Avropa Birliginiñ resmiy saytı.
Avropa Birliginiñ aza memleketleri liderleri iyünniñ 20-nde Ukrainağa qarşı istilâ sebebinden Rusiyege qarşı sektoral iqtisadiy sanktsiyalarnı daa yarım yılğa uzatmağa qarar aldı.
Sektoral iqtisadiy sanktsiyalar Rusiye bankları ve şirketleriniñ Avropa Birligindeki sermiyanıñ birinci ve ekinci bazarları ile bağlarını sıñırlamaqta, silâ satışında ihrac ve italni yasaqlamaqta, arbiy qullanuv ya da Rusiyede arbiy alıcılar içün ekili qullanuv mallarınıñ ihracını yasaqlamaqta, em de cermaynı qazıp çıqaruv ve qıdıruvda qullanıla bilgen tehnologiya ve hızmetlerde Rusiyeni sıñırlamaqta.
İlk sefer bu sanktsiyalar 2014 senesi iyülniñ 31-nde Rusiyeniñ Ukrainadaki vaziyetni kerginleştirüv areketlerine qarşı cevap olaraq kirsetilgen ve 2014 senesi sentâbr ayında quvetleştirilgen edi.


text:
Yanvar 5 künü Qırım Musulmanları Diniy İdaresinde keçirilgen rayon imamları ve diniy cemiyetler reisleriniñ toplaşuvında Ukrainada areket etken bazı vatandaşlarnıñ Qırım musulmanlarını bölmege ıntıluvları ile bağlı qasevetini bildirdiler. Bu aqta QMDİ matbuat hızmeti bildire.
Aytılğanı kibi, qırımtatarlarnı Vatanını terk etmek, Qırımda sulh ve stabillik içün telükeli olğan areketlerde iştirak etmege çağıralar.
«Musulman diniy hızmetçileri şunı hatırlattılar ki, qırımtatar halqı daima barışıqsever edi», – denile beyanatta.
Şunı da qayd eteler ki, diniy hızmetçilerniñ sözlerine köre, Qırımnıñ çeşit rayonlarında diniy vaziyet stabildir.
Rayonlarnıñ baş imamları ve diniy cemiyetler reisleriniñ er aylıq toplaşuvı er yañı aynıñ başında keçirile. Şu toplaşuvda 2016 senesine iş planı, yañı diniy cemiyetlerniñ qayd etüv meseleleri, ibadet evleri ve camilerniñ resmiyleştirüvi, Qırım köylerinde yañı camilerniñ qurucılığı muzakere etildi.
Qıtaiy Ukrainada Qırım Musulmanları Diniy İdaresini teşkil etecekler, baş ofisi Kiyevde olacaq. Bu aqta Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev QHA haber agentligine bildirdi. Cemilevniñ sözlerine köre, Qırım Müftiyligi şimdi işğalcige boysunğan.


text:
Frakciya siyasiy partiyadan usınılatuǵın deputatlar tárepinen partiya máplerin Joqarǵı Keńeste bildiriw maqsetinde dúziletuǵın hám belgilengen tártipte dizimnen ótkerilgen deputatlar birlespesi bolıp esaplanadı.
Joqarǵı Keńes deputatınıń frakciyaǵa kiriwi haqqındaǵı qarar olardıń májilislerinde qabıl etiledi.
Joqarǵı Keńestiń deputatı tek ǵana bir frakciyanıń aǵzası bolıwı múmkin.
Siyasiy partiyadan usınılǵan hám Joqarǵı Keńeske saylanǵan deputat tek ǵana sol partiya frakciyasınıń aǵzası bolıwı múmkin.
Frakciyalardıń shólkemlestiriliwi hám jumıs tártibi Joqarǵı Keńes Reglamentinde belgilenedi.
Joqarǵı Keńestiń keminde bes deputatı frakciya dúziw huqıqına iye.
Frakciyalar dizimnen ótiwi kerek. Joqarǵı Keńestiń sessiyasında frakciyanıń basshısı yamasa basqa wákili frakciya dúzilgeni haqqında Joqarǵı Keńeske málimleme beredi, bul Joqarǵı Keńes sessiyasınıń protokolında kórsetilip ótiledi.
Joqarǵı Keńes frakciya dúzilgeni haqqında qarar qabıl etedi.
Frakciya:
-Joqarǵı Keńes sessiyasınıń kún tártibi, dodalanıp atırǵan máselelerdi kórip shıǵıw tártibi hám mazmunı boyınsha usınıslar hámde pikirler kiritedi;
-Joqarǵı Keńes sessiyasında dodalanıp atırǵan hár bir másele boyınsha jarıs sózlerde frakciya wákiline kepillikli túrde sóz beriliwi huqıqınan paydalanadı;
-waqıtsha komissiyalar dúziw haqqında másele qoyadı;
-Joqarǵı Keńes sessiyasında mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımlarınıń lawazımlı shaxslarına olardıń wákilligine kirgizilgen máseleler boyınsha tiykarlanǵan túsindiriw beriw yamasa kóz-qarasın bayan etiw talabı menen múrájat etedi;
-Joqarǵı Keńes sessiyasında dodalanıp atırǵan másele boyınsha frakciyanıń pikirin Joqarǵı Keńes deputatları arasında tarqatadı;
-Joqarǵı Keńes Prezidiumı, komitetleri hám komissiyalarınıń jumısında qatnasadı;
-Joqarǵı Keńeste dodalanıp atırǵan nızam joybarları hám basqa da qararlardıń joybarları boyınsha óz usınısların kirgizedi;
-húkimet aǵzaların olardıń jumısı máseleleri boyınsha tıńlaw haqqında másele qoyadı;
-frakciyanıń jumısı ushın zárúrli materiallar hám hújjetlerdi mámleketlik uyımlar hámde olardıń lawazımlı shaxslarınan talap etip aladı;
-nızam hújjetlerine muwapıq basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı.


text:
Keriç parom keçitininiñ yük ve yolcu yolaqları alâ daa şiddetli ruzgâr sebebinden qapalıdır. Limanlarda olğan maşina nevbetlerinde endi 900-ge yaqın yengil ve yük maşinaları tura.
Bu aqta Yekâne naqliyat müdirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ bergen malümatına köre, saba, noyabr 21-de, Keriç boğazı civarında yel suratı 20 m/s yete edi. Qırım gidrometeomerkezinde bu kibi ava şaraitleri daa bir qaç kün devamında saqlanılacagını bildireler.
«Şimdilik yük yolağında nevbette: Novovrossiysk limanında – 240 yük maşinası, Slavânskta – 161 maşina, Keriç balıq limanında – 297 yük maşinası tura. Yolcu yolağında: «Kavkaz» limananda – 200, «Krım» limanında –10 avto tura. Umumen keçken kün devamında 947 maşina ve 3678 yolcu avuştırıldı», – denile beyanatta.
Aydavcılarğa şimdi seferlerge çıqmamaq tevsiye eteler.
Keriç keçiti noyabr 21 keçer gecesi ava şaraitleri sebebinden işini toqtattı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl noyabr 7-de KrımSOS cemaat teşkilâtına bergen izaatlarında qayd etti ki, FSB oña Meclisni unutacaqsıñız dedi.
«İlmi Ümerovnıñ davası boyunca FSB sorğusında olğanda bizge birden aytıldı: «Qırımtatar Milliy Meclisini unutıñız ve onıñnen bağlı olmañıznı aytmañız. Aks alda, cinaiy işler açmağa mecbur olacaqmız. Añlaysıñızdır, taqiqatçılar er vaqıt eyi körünmege istey», – dedi Celâl.
Rusiyeli FSB Umerovnı mayıs 12-de Bağçasarayda yaqaladı. Rusiyeli uquq qoruyıcı organları bu sene mayıs ayında İlmi Umerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı.
Avgust 11-de mahkeme zalında İlmi Umerovnıñ alı yaramaylaştı. Ekimler onı infarkt havfı ile hastahanege ketirdi. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar psihiatrik-mahkeme ekspertizadan keçirilmesi aqqında qarar aldı. O, psihiatrik hastahanege avgust 18-de ketirildi.
Sentâbr 7-de İlmi Umerov klinikadan çıqtı.
Oktâbr 20-de Umerovğa tanış olmaq içün lingvistik ve psihiatrik-mahkeme ekspertizalarınıñ neticeleri kösterildi.
Noyabr 2-de İlmi Ümerovğa Qırımdaki Rusiye FSB bölüginde qabaatlı olaraq mesülietke çekilmesi qararı çıqarılıp berildi.


text:
Meclis reisi Refat Çubarov Rusiye Federatsiyası Adalet nazirliginiñ Meclisni Rusiyede faaliyeti yasaq etilgen ekstremist teşkilâtlar cedveline kirsetmek qararından şaşmadı. Refat Çubarov Facebook saifesinde böyle qarar tek Ukraina ve onıñ vatandaşları içün degil de, diger devletler içün de telükeli olğanını yazdı.
«Şahsen Putinge suallerim yoq: o, dünya toplulığı yol bergeni qadar işğal etilgen Qırımda özüni deşetli alıp bara. Başqa mesele ise, Ğarp devletleriniñ liderleri özüni bütün dünya taqdirini tizgen dep sayğan Rusiyege nisbeten alıp barğan siyaseti öz milletleri içün aqibetlerni añlay ekenmi?» – dep qayd etti Meclis reisi.
«Bugün qırımtatarlar, ukrainler, Ukraina ucum altında buluna. Yarın Rusiye kimge ucum etecek meselesinden qaçmañız. Bu siziñ devletiñiz ve siziñ halqıñız olacaqtır», – qoştı Refat Çubarov.
Aprel 18-de, bazarertesi künü, Rusiye Adalet nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Nazirlik saytında qayd etilgenine köre, bu qarar «Qırım cumhuriyeti prokurorınıñ cemaat birleşmesi faaliyetiniñ toqtatılması aqqında qararı boyunca» qabul etildi.
Ukraina Tış işler nazirliginde bu qararnı «insan aqlarını büyük bozuvı» ve Qırımnıñ tamır halqına qarşı Stalin repressiyalarınıñ devamı dep adlandırdı.
Aprel 3-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi.
Bundan evel Birleşken milletler teşkilâtı Rusiye Federatsiyasını Qırımda qırımtatar halqı Meclisiniñ qapatmasına yol bermemege çağırdı. Avropa Birligi Meclisni qapatmaq niyetlerden raatsız olğanını bildirdi.
Aprel 15-te, cuma künü, Qırımda Meclisni yasaq etmesi davası boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçirildi, nevbetteki toplaşuvnı aprel 25-te keçirmek qararı alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
20 sentâbrde prokuror İlmiy Umerov içün üç yıl ve 6 ay şartlı apis istey. Bu müddet içinde Umerovğa halq ögünde çıqışlar yapmağa ve ocalıq zenaatınen oğraşmağa mümkün degil.
Makeme ükümi, çarşenbe, 27 sentâbr künü Aqmescitniñ rayon mahkemesinde bildirilecek.
Mahkeme oturışı saat 11.00 başlaycaq, dep ayta «QırımAqıqat».
20 sentâbr künü, İ. Umerov munaqaşada iştirak etip, taqiqatçı İgor Skripka ve ekspert Olga İvanovağa qarşı cinaiy iş açılmasını talap etti.
İ. Umerov hatırlatqanına köre, şekleyciler mahkeme devamında, Umerovnıñ qırımtatar tilinde bergen intervyüsında, Rusiyeniñ territorial bütünligini bozmağa çağıruvı aqqında «şaat olaraq bir adamnı bile kösteramadılar», dedi.
Avdet haber etkeni kibi, 19 sentâbr künü Aqmescitniñ rayon mahkemesinde, qırımtatar tili mütehassısı olğan Seytislâm Kişveyefni sorğuğa çektiler. Mütehassıs bildirgenine köre, yapılğan tercimelerde bir çoq hatalar bar, 17 daneden ziyade hata tapqanını bildirdi. Kişveyev dedi ki, Umerovnıñ sözlerini tercime neticesinde degil de, asıl tilde ekspertizasını yapmaq kerek edi.
Foto: QırımAqıqat
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası İlmi Ümerovnıñ qızı Ayşe Ümerova Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğından işten boşatıldı. Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
Ayşe Ümerovanıñ qayd etkenine köre, emek kitabında onı Rusiye Federatsiyasınıñ Emek kodeksiniñ maddesi boyunca işten boşatqanları yazıla, lâkin ukrain müüri qoyuldı.
«Asılında, eki aydır çalışmayım, bu müddet devamında «qavaltılarnen» aşatqan ediler, bir şeyni beklemege rica etken ediler, lâkin niayet er şey belli oldı, emek kitabını «rf emek kodeksiniñ böyle bir … maddesi boyunca işten boşatıldı» meraqlı bir yazı bar, amma... sür.. ukrain müüri qoyuldı», – dep yazdı o.
Onıñ aytqanına köre, bunıñ sebebi siyaset oldı.
«İşten boşatuvnıñ sebebi, maalesef, bugünki vaziyet içün ğayet adiy – siyaset, siyaset, er yerde siyaset... Ümüt etem ki, Qırımğa yahşı vaqıtlar kelecek, ve seniñ ve qorantanıñ siyasiy baqışları işine tesir etmeycek, «cezalaycaqlar» dep tüşünmeyip, fikir-tüşüncelerini raat-raat bildireceksiñ, soyadına baqmayıp, işine baqacaqlar...», – dep qayd etti Ayşe Ümerova.
2015 senesiniñ başından itibaren Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ hadimleri işten boşatılğan edi, ilmiy hadim ve gidlerniñ yalıñız bir qısmı keri işke alındı.
Keçken seneniñ dekabr ayında Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ baş müdiri vazifesinde Elmira Ablâlimova boşatılğan edi. Onıñ aqayı olğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz bunı siyasetnen bağlağan edi.


text:
Aqmescit civarındaki «Abdal» musulman mezarlığında qora qurula, topraqnıñ bir qısmını hristian mezarlarğa berecek olalar. Şeerniñ Rusiye memuriyeti Rusiye kontrolindeki Qırım müftiligine 2020 senesi küzde muracaatta bulunğan edi: memurlar «Abdalnıñ» 12 gektarından yedisini bermege rica etti.
O vaqıt Aqmescitniñ Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçısı olğan Yelena Protsenko, koronavirus pandemiyası sebebinden 2020 senesi vefat sayısı resmiy şekilde 8,5% arttı, şeer mezarlığında yer bite. Mesele tarqalğan soñ, Rusiye memurları müftilikke yapılğan muracaatnen beraber musulman mezarları içün yañı topraq bermege planlaştırıla, dep bildirdi. Müftilik ise qarar daa yoq, dep bildirgen edi. Aqmescitniñ musulman mezarlığı ne alda, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Keçken küzde Aqmescitniñ Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçı muavini Vladimir Parinov «Krım 24» telekanalınıñ yayınında musulman mezarlıqları içün Aqmescit rayonında topraq qıdırıla, dep bildirdi:
«Mezarlıq yedekleri bar. Yaqın bir qaç yılğa yer bar, bunı köremiz. Şimdilik «Abdal» mezarlığınıñ yalıñız şeer sıñırlarındaki yedekleri aqqında aytamız, amma mezarlar içün yañı yer tapmaq içün faal iş kete. Naqliye imkânlarını, yollarnı saqlamaq topraq «Abdaldan» uzaq olmaycaq. Aqmescit rayonındaki işdeşlerimiznen faal çalışamız, çünki bu artıq Aqmescit şeeriniñ sıñırlarından çıqa. Sanitar-epidemiologik talil yapıla. Bugünki künde bu topraq damartıları degil – şahsiy mülkke ait qullanılmağan köy hocalıq payları satın alınacaq. Tahminiy meydan – aman-aman 100 gektar».
Qırımtatar faali Nariman Celâlnıñ Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, yarım yıl keçse de, Rusiye akimiyeti musulman mezarlığından ne qadar topraq alacağı kene de belli degil.
Bir çoq qırımtatarı vaziyetten raatsız, çünki bir vaqıtları mezarlıq toprağı büyük emeknen qazanılğan ediNariman Celâl
– Tünevin dostlarım «Abdalğa» bardı ve qora şimdilik bir qaç kün evelsi olğan alda tura. Qurucılıq devam etmedi. Müftilik hadimlerinden birine telefon etip, ne olğanını soradım. Vaziyet quvandırmay, amma topraqnıñ bir qısmını bermek qararı endi bar, dedi. Añlaşqa tek bir şeyleri bar – Yelena Protsenko rica etken 7 gektar degil, 3 gektar berilecek. Faqat qora daa qurulmadı, ve neticede musulman mezarlığından ne qadar alınacaq daa belli degil. O, boş topraq tarafına kete ve qayda aylandırılacaq aytmaq zor. Ebet, bir çoq qırımtatarı vaziyetten raatsız, çünki bir vaqıtları mezarlıq toprağı büyük emeknen qazanılğan edi.
Qırım.Aqiqat jurnalistleri Aqmescitniñ Rusiye memuriyetine ve Rusiye kontrolindeki Qırım musulmanları diniy idaresine izaatlarını almaq içün muracaat etti, faqat bir cevap olmadı.
Nariman Celâl, yerli akimiyet musulman mezarlığınıñ yerini deñiştirüvnen bağlı añlatuv ve teşkiliy işini beceremedi, dep tahmin ete.
Qırımtatarlarnıñ akimiyet ile işbirligi tarihına baqılsa, insanlar bunı musulmanlarğa qarşı tükürik dep sayalarNariman Celâl
– Müftilik de küzden berli resmiy resurslarında bu meseleni aydınlatmadı, añlatmadı – birden qora qurıp başlağanlar. Ebet, bir şeyler eşitir edik: bir-birimizge yardım etmek kerek ve ilâhre – amma suallerimiz qala. Mezarlıqnı planlaştırmaq qıyın degil, bu ter-temiz matematika. Bir çoq insan içün eñ çoq qasevetlendirgen şey, eşitkenim kibi: akimiyetke ev qurmağa, mesken kompleksi ya da «Tavrida» yolu içün topraq almağa kerek olsa, bunı tez çezeler. Mında ise bir qaç aydan berli bir şey yapıp olamaylar, neticede toprağımıznı alalar – dey insanlar. Dinde başqa din vekillerinen topraq paylaşmaq problem olmağanını bildim. Lâkin qırımtatarlarnıñ akimiyet ile işbirligi tarihına baqılsa, insanlar bunı musulmanlarğa qarşı tükürik dep sayalar.
2020 senesi dekabr ayında «Qırımnıñ milliy hatıra şirketiniñ» baş müdiri, işğal etilgen Qırımdaki Rusiye cenaze ve krematoriy birliginiñ prezident muavini Mihail Remez de Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Qırımnıñ Rusiye akimiyetini mezarlıqlar meselesi sebebinden tenqit etti:
«Qoşma 100 gektar ayırmaq – bu ne yapılacağı belli ve yaqın 300-500 yılğa yetecek 100 gektar ayırmaqnen bir degil. Bunıñnen oğraşqanlarnıñ, ne yazıq ki, kerekli zenaatları yoq ve ne aytqanlarını añlamaylar. Almaniyada soñki 70 yılda yañı mezarlıq qurulmadı. Almanlar ölmeymi? Yoq, olar er şeyge emiyet bereler. Şimdi dünyada endi olğan mezarlıqlar çerçivesinde 40% yerler boşaltıla. Böyle usullar bar – amma kimsege kerekmey».
«Umma» Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Said İsmagilov emin ki, Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa qarşı siyaseti onı populâr etmeycek.
Musulman cemiyetini pek yahşı añlayım: ebet, açuvlandıra, açuvlandırmaması mümkün degilSaid İsmagilov
– Musulman cemiyetini pek yahşı añlayım: ebet, açuvlandıra, açuvlandırmaması mümkün degil. Müftilik musulman cemiyeti buña menfiy baqacağını bilip, musulman mezarlığınıñ büyük qısmını sessiz bermege razı oldı, dep tüşünem. Qırım müftiliginiñ soñki yedi yılda alıp barğan kollaboratsionizm siyaseti vaziyetinde, bu siyasetni qabul etmeme ve Qırımdaki resmiy din adamlarına nefret müitinde – mezarlıqnıñ büyük qısmını berüv daa çoq nefret doğurır ve ürmetni ğayıp ettirir. Esas Ukrainanı aytsaq, mında er şey regionğa ve yerli akimiyetniñ azırlığına bağlı, çünki musulman cemiyetiniñ, hususan mezarlıqlar meselesini çezmek onıñ vazifesidir.
Said İsmagilovnıñ aytqanına köre, bazı ukrain regionlarında cemiyetniñ talabınen musulman mezarlıqları içün birden topraq berildi.
Paytahtımız Kyiv utansın, yerli akimiyet musulman mezarlığı meselesini soñki on yıl devamında çezmege istemeySaid İsmagilov
– Meselâ, Zaporijjâ, Severodonetsk, Lutsk ve Lvivde böyle oldı. Şeer memuriyeti yardım etti ve bu, şübhesiz, tek yerli akimiyetniñ degil, kütken dinlerge baqmadan vatandaşlarını tüşüngen memleket olaraq Ukrainanıñ itibarını arttıra. Ebet, problemli regionlar da bar, anda mezarlıqlar meselelerini çezmek qıyın ola, bazılarında ise iç çezip olamaylar. Paytahtımız Kyiv utansın, yerli akimiyet musulman mezarlığı meselesini soñki on yıl devamında çezmege istemey. Ölülerni defin etecek yer yoq, amma soñki eki yılda tek bir cevap eşitemiz: krematoriyni qullanıñız. Lâkin islâmda bu yasaq etile. Biz insan topraqqa qaytarılacağına işanamız. Bir çoq kyivli musulman tuvğanlarını başqa regionlarda defin etmege mecbur.
Said İsmagilovnıñ qayd etkenine köre, insanlarnıñ tuvğanlarını maniasız defin etmek ihtiyacı bar, devlet bunı semereli qarşılamalı. Muarririyet, tenqit etilgen Rusiye kontrolindeki Qırım musulmanları diniy idaresiniñ vekillerine fikirlerini bildirmege imkân bere – o, bu ya da ilerideki maqalelerde derc etilecektir.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Qırım musulmanları diniy idaresi yapqan areketlerini Qırımtatar Milliy Meclisi ile muzakere etmeyip, Rusiye qanunlarına köre Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi olaraq yañıdan qayd etilgen edi.
2016 senesi noyabr ayında Qırımdan köçip kelgen musulman cemiyetleri toplaşıp, esas Ukrainada Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qurmağa qarar aldı. Müfti olaraq Ayder Rustemov saylandı.
2017 senesi oktâbr ayında Ukraina medeniyet nazirliginiñ millet ve din departamenti Rustemov yolbaşçılığında Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qayd etti.
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Bunı «Qırım.Aqiqat» haber agentligine mektep-gimnaziyasınıñ memuriyetinde olğan menbalar bildirdi.
Olarnıñ malümatına köre, saba mektep yanında toplaşqan adamlar özüni «halq imayesiniñ» vekilleri ve mektep talebeleriniñ ana-babaları olaraq tanıtıp, miting ötkerdiler. Soñra müdirge Aqmescit şeer yolbaşçısınıñ muavini İlya Glazkov ve Aqmescit şeer icra komiteti tasil idaresiniñ reberi Tatyana Suhina keldiler. Olar müdirni «madde boyunca» işten boşatuvnen qorquzıp, Rudenkonı «taraflar añlaşqanına köre» ariza yazmağa mecbur ettiler.
Bundan evel «Qırım tasil naziri» Natalya Gonçarova yerli telekanallardan birinde yayında bulunır eken, nazirlikniñ yarımadanıñ eñ yahşı ukrain mekteplerinden birini – Aqmescitteki ukrain mektep-gimnaziyasını – rus mektebine çevirmek «içki añlaşması» bar olğanını bildirdi.
Qırımda 500 rus mektebi, ve 5 ukrain, şu cümleden Aqmescitte yekâne olğan «Ukrain mektep-gimnaziyası» Oquv-terbiye kompleksi, bar.
Natalya Rudenko mektep açılğan künü 1997 senesinden berli onıñ müdiri ola.


text:
Sabıq Qırım sağlıq saqlav nazirini yanvarniñ 5-nde Kyivde sorğulaylar. Oña, devletke hainlik yapqanında şekli olğanını resmen bildiridiler. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ matbuat kâtibi Tatyana Tihonçik bildirdi.
O: «Ayrı akimiyet vekilleri ve KHV tarafından onıñ tevqif etilgeni aqqında bildirilgen malümat doğru degil», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, cinaiy işiniñ alıp barılması çerçivesinde, mahkeme qararını icra etmek maqsadınen sabıq Qırım sağlıq saqlav naziriniñ Kyivde bulunğan yerinde Ukraina telükesizlik hizmetiniñ hadimleri tintüv yaptı. Tintüv esnasında ondan Rusiye vatandaşı pasportı, Qırımnıñ Rusiyege tabi yolbaşçısı Sergey Aksönov tarafından imzalanğan hizmet şeadetnamesi ve onıñ Rusiye tarafından tayin etilgen Qırım akimiyeti ile alâqalarını tasdiqlağan diger vesiqalar musadere etildi.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ matbuat kâtibi: «Şimdi mezkür şahıs öz advokatınen beraber Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasına, devletke hainlik yapqanından şübheli olğanı aqqında resmiy bildirüv almaq içün keldi», – dep ilâve etti.
Muessiseniñ vekili, al-azırda Mihalçevskiyni Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 111-nci maddesine muvafıq olaraq cinaiy cevapkârlıqqa çekmek içün çareler körüle, dep ilâve etti. Maddeniñ sanktsiyası, 15 yılğace muddetke azatlıqtan marum etüv şeklinde cezalavnı közde tuta.
Mihalçevskiy özü şimdilik Ukraina telükesizlik hizmeti ve prokuraturasınıñ bildirüvlerine izaat berbey.
2014 senesi iyünniñ 10-nda Qırımnıñ Rusiyege tabi sağlıq saqlav naziri Pötr Mihalçevskiy öz istegi ile istifa etüv aqqında ariza yazdı. Qırımnıñ Rusiyege tabi yolbaşçısı, Mihalçevskiyni «madde boyunca» işten boşamamaq içün istifa etmege mecbur etkenini söyledi.


text:
Qırımda Bağçasaray rayonı Kokluz köy camisinde sadaqa aqçasını hırsızladılar.
Bunı Qırım Musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Camide fevral 25 künü abrav keçti. QMDİde bildirilgeni kibi, eki afta içinde bu endi beşinci abrav oldı.
Cami imamı Dilâver Türinniñ sözlerine köre, cinayetçi, belki de, aqçanı üyle namazından soñ hırsızladı. 9 biñ ruble miqdarında hayriye aqçası hırsızlandı.
Vaqia yerine uquq qoruyıcı organları çağırıldı, olar zaruriy tedbirlerni keçirip, protokol tizdiler.
Qırım Musulmanları Diniy idaresi kene de cami imamlarını, musulman cemiyetleriniñ reislerini camilerde aqça ve qıymetli şeylerni qaldırmamağa çağıra.
Malüm olğanı kibi, Qırımda eki kün içinde üç camide hırsızlıq oldı. Fevral 9-dan fevral 10-na keçer gecesi Aqmescit rayonınıñ Mamaq köyündeki «Yeşil camide» hırsızlıq oldı. Fevral 9-da aqşam Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında belgisiz şahıslar camige kirip, sadaqa parasınıñ qutusından para aldılar. Fevral 9-dan 10-na keçer gecesi İslâm Terek rayonı Tamğacı (İzümovka) köy camisinde hırsızılq yüz berdi. Gece, fevral 19-da, belgisiz insanlar Bağçasaray rayonı Büyük Süyren köyüniñ ibadet evine kirdiler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Ümerov dey ki, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ yarımadanıñ qamaçavı ile bağlı sualni qaparcılıq ve ukrain akimiyetiniñ curatsızlığı çezmege bermey.
«Er kes razı olsun, yani Ukraina ile cenkleşmege ve nasıldır bir meselelerde oña tayanmağa aqılsız bir şey. Bu sualni çezmege qaparcılıq ve ukrain akimiyetiniñ curatsızlığı, ğaliba, imkân bermey edi. Menimce, Ukrainadan işğal etilgen Qırımğa mal ketirüviniñ toqtatılması aqqında sual numayışlarsız qalmalı, bu ukrain akimiyetiniñ ar-namus borcudır, er şeyni azırlamaq içün daa bir-eki afta bar», – dedi Ümerov haber agentlikleriniñ birine, dep bildire Meclisniñ matbuat hızmeti.
Onıñ fikrine köre, işğal vaqtında «referendum»ğa qol tutqan eali «öz mabutlarından» ayat seviyesiniñ eyileşüvini bekley, fiyatlarnıñ köterilmesi ve ayılqlarnıñ qısqartılmasını degil. Şimdi, aytqanı kibi, aynı öyle ola.
Bildirlgeni kibi, qırımtatarlar sentâbrniñ 20-nci künleri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etecek olalar. Böyleliknen qırımtatarlarnıñ yetekçileri «işğalci rejimge» aşayt malı ketirilmesini toqtatmaq niyetindedir.
Qırım akimiyeti bildirgenine köre, Qırım Ukraina tarafından ola bilecek naqliyat ve mal qamaçavına azırdır.


text:
«Prokuratura» ve Aqmescit politsiyası Qırımtatar halqı aqlarını qoruv Komitetini dekabr 10-da Halqara insan aqları künü munasebetinen miting keçirilmesiniñ yasağı aqqında ihtar ettiler.
Bunıñnen bağlı vesiqalarnı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebook saifesine qoydı.
Prokuraturanıñ «ekstremistik faaliyetine qarşılıq ve miting, numayış, yürüş ve piket qanunları aqqında ihtar vesiqasında» aytıla ki, teşkilâtçılar miting keçirilmesi içün Aqmescit akimiyetinden izin almadılar.
Vesiqada qayd etile ki, buña baqmadan Qırımtatar halqı aqlarını qoruv komiteti dekabr 10-da saat 14:00 (yerli vaqıtqa köre) tedbirni keçirecek ola.
«İşbu tedbirlerde Rusiyege qarşı laflar olacaq», – aytıla «prokuraturanıñ» tenbi vesiqasında.
Qırımtatar halqı aqlarını qoruv komiteti Aqmescit akimiyeti insan aqları kününde miting keçirilmesine izin bermedi. Bundan sebep faaller narazılıq piketini ötkerecek ediler.


text:
Ukraina Qırımnıñ naqliyat qamaçavı ve «Qırım» serbest iqtisadiy zonasınıñ çalışuv meseleleri boyunca qararlarını ğayrıdan baqmaq kerek. Bunı mart 16 künü Ukraina Nazirler Kabineti yanında Qırım meseleleri boyunca departament müdiri Aslan Ömer Qırımlı Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırımda şimdi «eki milliondan ziyade mabüs buluna, amma bunıñ ile Ukrainada Qırım sakinleriniñ meseleleri ile oğraşaycaq mahsus devlet organı yoqtır».
Aslan Ömer Qırımlı aytqanı kibi, Ukrainada «2014 senesi iyül ayında teşkil etilgen, amma bugünge yalıñız kâğıtta qalğan» Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar meseleleri boyunca Devlet hızmeti alâ daa çalışmay eken.
«Qırımnıñ qaytarıluvı içün Ukraina devleti, mustaqilligi ve topraq bütünligini saqlamaq kerek olğanını añlaymız. Bunı etmek içün çağıruvğa lâyıq cevap bermek kerek. İlk nevbette, milliy havfsızlıqnıñ esas telükesi olğan qaparcılıqqa. Bunıñ ile kerçekten de çalışacaq islâatlarnı keçirmek kerek», – dep qayd etti o.
Al azırda Qırım ve Aqyar işleri boyunca Nazirler Kabineti yanındaki departament Qırımnıñ ve yarımadadan köçip kelgen vatandaşlarnıñ meseleleri ile oğraşqan yekâne organdır.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye, Qırımnı işğal etip, Ukrainağa qarşı açıq tecavuznı alıp barğanı aqta bildirdi. O şunı da qayd etti ki, Qırımda ve Donbassta ukrain territoriyasınıñ bir 44 biñ metr kare Rusiye tarafından işğal etilgen.
Bunı Ukraina prezidenti BMT Baş assambleyasınıñ umumiy munaqaşalarında çıqışta bulunıp ayttı.
«Qomşu Rusiye memleketi tecavuzcıdır, sabıq strategik ortağımız, yuridik ceetten Ukraina mustaqilligini ürmet etmeli… Rusiye, Qırımnı işğal etip, devletimizge qarşı açıq istilânı alıp bardı», – dedi o.
Porşenko dey ki, Rusiye ziddiyetlerni er yerde alıp bara, Nagornıy Karabah, Pridnestrovye, Abhaziya, Qırım, Donbass ve Suriye aqqında hatırlattı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ İslâm Terek rayon mahkemesinde Noman Çelebicihan batalyonınja iştirak etüv davası boyunca (Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatlanğan Mecit Ablâmitovnıñ üç şaatı sorğuğa çekildi. Advokat Ayder Azamatovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, sorğu «qabaatlav delilleriniñ sahte» olğanını tasdıqladı.
Mahkemede Mecit Ablâmitovnıñ doğmuş qardaşı Adler Ablâmitov ve şaat Aydın Mamutovnen tahqiqat tedbirlerinde iştirak etken Rusiyeniñ Stavropol koloniyasınıñ eki hadimi sorğuğa çekildi.
«Bugün koloniyanıñ eki hadimini sorğuğa çektik, olar daa evel Noman Çelebicihan batalyonında iştirak etkeni içün mahküm etilgen Aydın Mamutov ile tahqiqat tedbirlerinde iştirak etti. Dava malümatlarında bu hadimlerniñ şaat olaraq sorğuğa çekilgeniniñ protokolları bar edi, faqat mahkeme oturışuvı vaqtında eki hadim şaat olaraq sorğuğa çekilmegenini ve şaat sorğusınıñ protokollarını imzalamağanlarını bildirdi», – dep tarif etti advokat Ayder Azamatov.
Advokatnıñ fikirince, mahkemede şaatlarnıñ sorğusı «qabaatlav delilleri sahte» olğanını tasdıqladı.
«Bu, tahqiqat bu hadimlerni haberdar etmeyip, sahtelev yapqanını tasdıqlay. Özleri de bu vesiqalarnıñ sahtesini yapqandırlar – bu delillerniñ sahte olğanını köstere. Bugün imaye bu malümatnı teşkerip, bu delillerni çıqarmağa talap etti. Prokuror, bu delillerge esaslanmaycaq, dep bildirdi, amma bu da añlaşıla, çünki bugün mahkemede şaatlar şaatlıq etmegenini ve protokol imzalamağanını ayttı», – dep qoştı advokat.
2020 senesi avgustnıñ 19-nda Rusiye FSBsi «ukrain milliy batalyonında» iştirak etkeninden şübheli sayılğan Qırımnıñ İslâm Terek rayonınıñ sakinini tuttı, dep bildirdi. İslâm Terek rayonınıñ sakinine qarşı cinaiy dava açıldı. Al-azırda şübheli tutuldı. FSB, qırımlı 2016 senesi esas Ukrainağa ketip, «Lenur İslâmov qurğan N.Çelebicihan batalyonına» kirdi, dep bildire.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «Noman Çelebicihan göñülli qırımtatar batalyonında» iştirak etkeni içün Ukraina vatandaşınıñ qanunsız tutuluvı ve evinde tintüv keçirilüvi boyunca cinaiy tahqiqat başlattı.
Daa evel Qırımda qurucısı Lenur İslâmov olğan «Noman Çelebicihan göñülli batalyonınıñ» azaları olaraq tanılıp qabaatlanğan üç qırımtatarına qarşı qabaatlayıcı qarar çıqarılğan edi. Bu birleşmeniñ azaları olğanınen bağlı şübheler ile qırımlılarğa qarşı eki ğıyabiy qarar da çıqarıldı.


text:
Qırımtatar faali, Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ qızı Gülsum Aliyeva Ermeni Bazardaki politsiya bölüginden yiberildi. Rusiye quvetçileri onı Qırımnıñ memuriy sıñırında Facebookta yazğanları içün «nefret ya da duşmanlıq doğurğanında» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3.1) qabaatlap tuttı.
«Politsiya bölügine ketirmek ve qıdırmaq içün sebep yoq edi. FSB operativ hadimi Aleksandr Kompaniytsevniñ küçük yamanlığı, o, Gülsumğa qarşı cinaiy dava qapatılğanını bilip, onı qıdıruvğa qoya», – dep tarif etti Qırım.Aqiqat mühbirine advokat Aleksey Ladin.
Şimdi Aliyeva advokatınen beraber evge kete.
Keçken sene iyül ayında Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirler» keçirgeni aqqında haber etilgen edi. Daa soñra belli olğanına köre, onıñ üyken qızı Gülsum Aliyevağa protokol tizilgen. O, Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlana.
2019 senesi yanvar ayında Aluştadaki Tahqiqat bölügi Gülsum Aliyevağa qarşı cinaiy davanı qapattı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.
Qırım akimiyeti ise yarımadada vatandaşlarnıñ söz serbestligi bozulğanını inkâr ete.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayonı Mirovoy mahkemesi Qırım gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovğa qarşı memuriy uquqnı bozuv davasını baqıp başladı. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppası haber ete.
QAQG malümatına köre, oturışuv koronavirus yuqunçınen bağlı sıñırlavlar sebebinden mahkemege alınmağan diñleyicilersiz keçirildi.
Bekir Mamutovnıñ aq qorçalayıcılarğa aytqanına köre, mahkemede gazet muarriyetiniñ fikirleri bildirildi, soñra oturışuvda teneffüs ilân etildi, çünki memuriy protokolnı tizgen Roskomnadzor vekili kelmedi.
Qırımtatar Milliy Meclisi añılğan BM Baş kâtibiniñ maruzası derc etilgeni içün Bekir Mamutovğa qarşı Rusiye Memuriy uquqnı bozuv kodeksiniñ 13.15 maddesine istinaden protokol tizildi.
«Bağ, informatsion tehnologiyalar ve kütleviy bağlar saasındaki nezaret federal hızmeti maqalede Rusiye qanunlarınıñ bozuluvını qayd etti, çünki Rusiye Meclisni faaliyeti yasaqlanğan ekstremist teşkilâtı olaraq tanıdı, ve bu teşkilât kütleviy haber vastalarında añılğanda faaliyeti Rusiyede yasaqlanğanı da mıtlaqa qayd etilmeli», – dep bildire aq qorçalayıcılar.
Nevbetteki oturışuvnıñ keçirilüvi aprelniñ 20-ne planlaştırıla.
2016 senesi Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisni yasaqlamağa qarar aldı. Onı Rusiye topraq bütünligine qast etüv ve insanlarnı qorquzuv manaçığınen ekstremist teşkilâtı dep tanığanlar. Meclis faaliyetini yasaqlav teşebbüsi işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı ve Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı olğan Natalya Poklonskayağa aittir.
2017 senesi BM halqara mahkemesinde Ukraina Rusiyeni Ukrainadaki terrorizm tedbirlerine para bergeni ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı istilâ yapıp, ırqiy ayırımda iştirak etkeni sebebinden mesüliyetke çektirmek içün oña qarşı dava açtırdı.
Ukraina, BM Halqara mahkemesine muracaat etip, vaziyetniñ acele olğanına emiyet berip, vaqtınca tedbir almağa rica etti. 2017 senesi aprelniñ 19-nda mahkeme Ukraina talaplarınen bağlı Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirlerini kirsetmege qarar aldı.
Vesiqada Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım energetik qamaçavı toqtatılmasına qarşı çıqqanlar salı künü, dekabr 8-de, Kiyevde Ukraina prezidenti memuriyeti yanında narazılıq numayışını keçirip, «Qırım meselesini» Minsk añlaşmalarına qoşmağa talap etecek olalar.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa aktsiya teşkilâtçısı Gayde Rizayeva bildirdi.
«Muayyen talaplarımnı bildirerim. Bu tedbirniñ teşkilâtçısı olam… Prezident ile körüşüvde israr etecegim, çünki bunı er alda etmek kerek. Prezidentten ğayrı, bunı kimse etmez. Qırım Minsk añlaşmalarına qoşulğanında bu er şeyni yapmağa daa da qolay olur. Biznen o vaqıt oynmaycaqlar», – dedi o.
Rizayevanıñ aytqanına köre, aktsiya iştirakçileriniñ tam miqdarı daa belgisiz. Qayd etkeni kibi, «Pravıy sektor», «Aydar»dan balalar olacaq, Maydan iştirakçileri, «Avtomaydan».
Faali dey ki, insanlarnıñ siyasetçilerden közü qaytqan, «bizden de közleriniñ qaytmasına» yol bermemek kerek. «Fikrim – siyasetçi ve halq, aytılğanı kibi, farqlı aqımlardır», – qayd etti Rizayeva.
Meclis yetekçileriniñ ve devlet başınıñ elektrik yolağınıñ işlettirilmesi aqqında añlaşmalarını izaatlap, buña qatiyen qarşı olğanını bildirdi. «Menimce, kerçekten de bir, eki, atta bütün pıtaqlarnı işlettirmege mümkün edi, amma biz bir şeyge kelse ve onıñ (Rusiye – QA) aqiqiy areketlerini körse edik. Şimdi ise irade kösterilmesi kibi ola», – dedi aktsiya iştirakçisi.
Sözlerine köre, Meclis reisi Refat Çubarov ve qamaçav idarecisi Lenur İslâmovğa prezident memuriyeti yanında keçirilecek narazılıq numayışı aqqında bildirdi.
Qırım qamaçavınıñ diger temsilcileri ve ukrain akimiyetiniñ izaatı şimdilik daa yoqtır.
Gayde Rizayeva – Qırımdan mecburen köçip kelgen Yevromaydan faali. Qırım işğalinden evel 10 yıl devamında mahkemede çalıştı ve «Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ nam qazanğan adliyecisi» unvanını elde etti. Bıltır iyün ayında «LHC» blokpostında yaqalandı ve üç buçuq ay devamında esirlikte yaşadı. Reinelerniñ deñişmesi ile oğraşa ve Donbassqa yardımnı alıp bara.
Yaqında Qırım qamaçavı ştabınıñ reberi Lenur İslâmov ştab «Ukrenergo»ğa «Kahovka-Titan» elektrik yolağını Qırımğa ceryannı bermek içün tamamınen azırlamağa ruhset bergenini bildirdi. Qırımtatar Milliy Mecelisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Refat Çubarovnıñ sözlerine köre, faaller tamirlengen elektrik yolağını qullanmağa fırsat berirler. Dekabr 7 künü «Pravıy sektor» ve «Aydar» temsilcileri bunıñ ile razı olmağanlarını bildirdiler.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım qamaçavı teşebbüsçileri dekabr 6 künü qıtaiy Ukrainadan yarımadağa elektrikniñ bir yolaq vastası ile berile bilecegi aqqında bildirgen ediler. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tasdiqaldı.


text:
Kyivdeki Qırım evinde mayısnıñ 16-nda Zarema Yalıboylunıñ qırımtatar genotsidiniñ 75 yılına bağışlanğan «Sürgünlik sımaları» fotosergisi taqdim etildi.
Sergi, sürgün etilip sağ qalğan ve Qırımğa qaytqan adiy insanlarnıñ fotosüretleri ve ikâyeleri vastasınen sovetler akimiyetiniñ cinayetleri aqqında tarif ete. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, sergide süretleri taqdim etilgen insanlarnıñ çoqusı o vaqıt daa pek küçük olğan olsalar da, mayısnıñ 18-nde olğan adiseni tafsilâtlı şekilde hatırlaylar.
Sergi teşkilâtçılarınıñ qayd etkenine köre, yıl-yıldan Stalinniñ qırımtatar halqı sürgünliginiñ şaatları daa az qala.
Fotosergi taqdim etilgen soñ ziyaretçilerge qırımlı rejissör Galina Cikayeva ve dramaturglar Den ve Yana Gumannıylarnıñ «Trava probivayet zemlü» performansı numayış etildi.
Leyhanıñ temelinde – zemaneviy qırımtatar şiiriyeti, Amnesty Internationalnıñ Ukraina Şarqında insan aqlarınıñ bozuluvı ve işkencege dair esabatı, «KrımSOS» azırlağan Qırımdaki işkenceler esabatı, BM insan aqları Yuqarı komissarı idaresiniñ maruzası ve vesiqalı şaatlıq. Bu vesiqalardan fizik teatr ve yañı akademik olmağan muzıka meydanğa kele.


text:
Bunı Ukraina Saylayıcı Komitetiniñ Qırım bölüginiñ başı Andriy Krisko bildirdi.
Eger de yuqarıda añılğan şeylerge riayet etmeseler, USK özü saylayıcılarnı referendum devamında qayd etilgen hususiyet ve bozuluvlar aqqında haberder etecek.
Onıñ aytqanına köre, bu mesele boyunca alınacaq qararda iradeniñ aq ve açıq-aydın bildirüviniñ printsiplerine riayet etüv büyük rol oynaycaqtır.
«Eger de referendumnıñ keçirilmesi aqqında qarar, mart 16-da ötkerilgen sahte-referendumda olğanı kibi, bu printsiplerge köre alınmasa, USK irade bildirüvniñ qıymetini bermeycek, amma saylayıcılarnı referendum devamında qayd etilgen hususiyet ve bozuluvlar aqqında haberder etecek ola», – dedi USK Qırım bölüginiñ yolbaşçısı.
Evelleri Meclisteki referendum keçirilmesi boyunca teşkiliy gruppasınıñ başı Eskender Bariyev referendum ukrain qanunlarına köre azırlaycağını aytqan edi. Onıñ aytqanı kibi, Ukrainada yerli referendumlar aqqında qanun olmasa da, memleketniñ Anayasasında halqara aktlarnıñ milliy qanunlarğa köre üstün olğanını aydınlatqan maddeler ise bardır.
Pılıp Orlıknıñ adına demokratiya İnstitutınıñ eksperti Natalâ Belitserniñ fikrince, böyle referndumnıñ keçirilmesinde 2007 senesi sentâbr 13 künü BMT Baş Assambleya tarafından qabul etilgen tamır halqlarnıñ aqqları boyunca umumiy deklaratsiyanı nazarda tutmaq kerektir.
Qırımtatar halqnıñ statusı ve özüni belgeliv aqqı boyunca referendumnıñ keçirilmesi zaruriy olğanını qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev bildirdi.


text:
Jurnalistlerni qoruv komiteti Rusiyeden Qırım.Aqiqat mühbiri Taras İbragimovnıñ Qırımğa kiriş yasağını lâğu etmesini talap ete. Bu aqta komitetniñ matbuat hızmeti yanvarniñ 30-nda haber ete.
«Rusiye akimiyeti Taras İbragimovnıñ yasağını acele lâğu etip, Qırımdaki davalarnı serbest aydınlatmasına izin bermeli», – dep aytıla Jurnalistlerni qoruv komitetiniñ beyanatında.
Jurnalistlerni qoruv komitetiniñ Avropa ve Merkeziy Asiya programmasınıñ koordinatorı Gulnoza Saidniñ bildirgenine köre, jurnalistler, hususan Taras İbragimov, yarımadadaki vaziyet aqqında bildirmek içün Qırımğa serbest kirmeli. Aks alda Rusiyeniñ «saqlaycaq şeyi bar».
Berilgen malümatqa köre, Jurnalistlerni qoruv komiteti Rusiye FSBsine muracaat yolladı, amma cevap alamadı.
Yanvarniñ 18-nde Rusiye FSBsiniñ hadimleri Qırım.Aqiqat muarririyetinen işbirligi yapqan ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve onıñ işğali altındaki Qırımğa kirişini 2054 senesi mayısnıñ soñuna qadar yasaqladı.
Ukraina milliy jurnalistler birligi, ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve işğali altındaki Qırımğa kiriş yasağını «repressiv arsenalnıñ bir parçası» olaraq adlandırdı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi de İbragimovnıñ Qırımğa kiriş yasağını takbih etti. Ukraina aq qorçalayıcıları ise halqara toplulıqnı işğal etilgen Qırımda jurnalist, bloger ve faallerge basqı quvetleştirilüviniñ toqtatılması içün Rusiyege qarşı basqı quvetleştirmesine çağırdı.
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye quvetçileri bir qaç Ukraina jurnalistiniñ yarımadağa ve Rusiyege kirişini yasaqladı.
2016 senesi fevral ayında Rusiye FSBsiniñ hadimleri «Ukrayınska pravda» jurnalisti Anastasiya Ringisniñ Qırımğa kirişini 2020 senesine qadar yasaqladı. Rusiye quvetçileriniñ jurnalistke bergen vesiqağa köre, onı «Rusiye telükesizligi içün telükeli» dep sayalar.
2019 senesi fevralniñ 18-nde Qırım.Aqiqatnen işbirligi yapqan fotoressam Alina Smutkonıñ Rusiye işğal etken Qırımğa kirişi 2028 senesine qadar yasaqlandı. Smutko, yasaqnıñ sebebi onıñ zenaat işi oldı, dep bildirdi. Alina Smutkonıñ fotoresimi Radio Free Europe/Radio Liberty Culture & Traditions umumşirket fotoresimler yarışınıñ üç ğalebe işinden biri oldı.
2018 senesi noyabr ayında Rusiye FSBsi Qırım.Aqiqatnen çalışqan ukrainalı jurnalist Alena Savçuknıñ Qırımğa ve qomşu Rusiyege kirişini 2028 senesine qadaryasaqladı. Onıñ aytqanına köre, kirişi Rusiyege kiriş ve çıqış tertibine dair Federal qanunnıñ 27-nci maddesiniñ 1-inci qısmına köre («Devletniñ mudafaası ya da telükesizligi, ya da cemaat nizamı, ya da eali sağlığını qorumaq maqsadınen») yasaq etildi.
2020 senesi yanvar ayında Rusiye FSBsiniñ hadimleri Qırım.Aqiqat muarririyetinen işbirligi yapqan ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve onıñ işğali altındaki Qırımğa kirişini 2054 senesi mayısnıñ soñuna qadar yasaqladı. Jurnalistniñ aytqanına köre, yasaqnıñ sebepleri ne qararda, ne de ağzaviy şekilde oña bildirilmedi.
Jurnalistler Rusiye quvetçileriniñ böyle areketleri zenaat faaliyetlerinen bağlı, dep tüşüne. Alena Savçuk, Alina Smutko, Taras İbragimov Qırımda qırımtatar ve ukrain faalleriniñ taqip etilüvini muntazam sürette aydınlatqan ediler.
Ukraina aq qorçalayıcıları böyle yasaqlarnı Qırımdaki jurnalistlerge basqı dep saya. Olar işğal altındaki yarımadada söz serbestliginiñ sıñırlanmasını toqtatmaq içün dünya toplulığını Rusiyege qarşı basqı quvetleştirmesine çoq çağırğan edi.


text:
Ukraina Silâlı Quvetleri işğal etilgen topraqlarnı azat etmek içün inkişaf etmeli ve azırlanmalı, şu cümleden ücüm areketlerine de. Bunı Ukraina Silâlı Quvetleriniñ general-leytenantı Valeriy Zaslujnıy Azatlıq Rvdiosına bildirdi.
Aynı zamanda qayd etti ki, al-azırda bu meseleniñ diplomatik yolnen çezilüvinden ğayrı diger yolar yoq.
«Men artıq bunıñ aqqında ayttı ve daa bir kere tekrarlarım: al-azırda bu meseleniñ diplomatik yolnen çezilüvinden ğayrı diger yolar yoq. Amma işğal etilgen topraqlarımıznı küç yolunen azat etmek içün biz inkişaf ve temrin etmelimiz ve ücüm areketlerine de azırlanmalımız. Amma bu zaman, azırlıq ve para meselesidir», – dedi o.
Muvafıq ferman olğan taqdirde, Silâlı quvetler ücüm etmege azırlarmı yoqmı sualine cevap berip, Zaslujnıy dedi: "Silâlı quvetler fermanlarnı yerine ketirecekmizmi yoqmı qarar etmek içün degil, olarnı yerine ketirmek içündirler".
Rusiye Qırımnı zapt etken soñ Donbasta silâlı çatışma devam ete, onıñ neticesinde, BM malümatına köre, aman-aman 10 000 insan elâk oldı. Ukraina ve Ğarp, Rusiyeni separatistlerge qoltutqanı ile qabaatlaylar. Kreml bunı inkâr etip, Donbassta Rusiye «göñüllileri» bar ola bile, dep bildire.