text:
Jergilikti BAQ xabarlağanday, 35 jastağı er adamnıñ esimi - Ngame. Ïspanïyalıq jağalaw küzeti segiz jıl burın Ngame men onıñ äyelin qutqarğan. Olar Marokkodan Ewropağa jetw üşin otırğan keme swğa ketken. Olardıñ turmısı naşar bolğan. Ngame - Ïspanïyanıñ oñtüstigindegi şağın Roketas-de-Mar qalasında lotereya bïletin satıp alğan 1600 turğınnıñ biri.
«Sener emespin. Key künderi äyelim ekewimizdiñ qaltamızda bes ewro da bolmaydı», - dedi er adam jergilikti gazetke.
Atalğan lotereya 1812 jıldan beri üzdiksiz ötkizilip keledi. Onıñ ötwine 1936-1939 jıldardağı azamattıq soğıs ta kedergi keltire almağan.
Kommentarïï


c: text/html

text:
Bank
Bank (italiyansha bankol — stol) — aqsha qarjıları men qorların jıynaw, beriw, ma'mleketler, ka'rxanalar (firmalar), mekemeler ja'ne jeke adamlar arasındag'ı o'z-ara to'lemler men aqshalay esap ayırısıwda da'ldallıqtı ju'zege asırıw, aqshanın' belgili bir tu'rin aylanısqa qosıw, aqsha men qunlı qag'azlar shıg'arıw, altın menen, shetellik valyuta menen tu'rli operatsiyalar jasaw ja'ne basqa da xızmetler atqaratug'ın qarjı mekemesi.
Banktin' payda bolıwı men rawajlanıwı tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwı menen tıg'ız baylanıslı. Bankler ka'rxanalardın', firmalardın', kompaniyalardın', sonın' menen qatar turg'ınlardın' waqıtsha paydalanılmay bos turg'an qa'rejetlerin jıynaıp, qa'jet etiwshilerge o'sim menen waqıtsha kredit beriw arqalı qarjı mu'ta'jligin o'teydi.
So'ytip, Bankler aralıq xızmet atqarıp aqsha bazarında tovarg'a aynalatug'ın jan'a talap men minnetlemeni qayta tikleydi. Minnetleme men talaptın' payda bolıw protsessi qarjılıq-da'ldallıq xızmettin' negizin Bank - erekshe ka'rxana.
Eger a'piwayı ka'rxana xızmetinde aqsha to'lem rolın atqarsa, al Bank xızmetinde ol tovar ornına ju'redi. Bankler waqıtsha paydalanılmay turg'an bos aqsha qa'rejetlerin o'zine jıynaw, klientlerge sshet ashıp, kassalıq xızmet ko'rsetiw, qısqa ja'ne uzaq mu'ddetke nesiye beriw, kredit bo'liw, investitsiyalıq xızmet atqarıw (uzaq mezgilli quramalı shıg'ınlardı qarjı ajıratıw, qunlı qag'azlar shıg'arıw) t.s.s. o'z arnawlı xızmetlerge birge, bazar ekonomika jag'dayında lizinglik, faktoringli, traslıq, ken'esshilik, informatsiyalıq, t.b. xızmetlerdi de atqaradı.
Bank ju'rgizetug'ın operatsiyalar passivli (resurslardı banktegi sshetke engiziw) ja'ne aktivli (Bank resursların ornalastırıw) bolıp bo'linedi. Negizgi passivli operatsiyalardın' qatarına Banktin' o'z kapitalı (ustavlıq qor, rezervlik qor), depozitler qabıllaw ja'ne bankaralıq aqsha bazarınan qosımsha resurslar alıw jatsa, al, negizgi aktivli operatsiyalarg'a bankaralıq kredit beriw, investitsiyalıq (tikkeley ja'ne portfeldi) qarjı bo'liw, t.b. jatadı. Kommertsiyalıq Bankler bular menen qatar da'ldallıq ja'ne isenimlik (kommanditlik) operatsiyalardı da jasaydı.
Atqaratug'ın xızmeti men sıpatına qaray — ortalıq emmisiyalıq (Ultlıq bank, onın jergilikli filialları), kommertsiyalıq, investitsiyalıq, salalıq, al menshik tu'rine qaray ma'ml., aktsion., korporativlik, aralas, ma'mleketaralıq Bankler bolıp bo'linedi. Birinshi ret Bankler orta a'sirde Arqa İtaliyada, keyinirek Germaniya men Niderlandtın' sawda ortalıqlarında payda boldı.
Bank isinin' ilgeri rawajlanıwına, a'sirese, 1716—1720 jılı Frantsiyadag'ı Djona Lo bankinin' ta'siri zor boldı. Ol birinshi ret aqsha emissiyasın ju'zege asırdı. Onın' shıg'arg'an banknotları aylanıs barısında ma'ml. qag'az aqshag'a aynaldı. Baslı maqseti payda tabıwdı ko'zlegen B. sanaat men sawda kapitalistlerinin' mol aqsha qarjıların o'zine tarta basladı. Olar qarızg'a metall aqsha beriwden endi iri o'ndirisshilerge qarızdarlıq minnetlemeler arqalı kredit beriwge ja'ne klientinin' ag'ımdag'ı sshetine aqsha awdarıwg'a ko'shiwdi, so'ytip qarız kapitalının' qozg'alısın uyımlastıratug'ın erekshe qarjı ka'rxanası retinde o'ris aldı.
20 a'sirdin' basında bank isi men sanaattın' toplanıwı ja'ne monopoliyalanıwı Banklerdin' rolın a'dewir o'zgertip, Bank belgili bir salag'a ya ka'rxanag'a sistemalı tu'rde kredit beriwge ko'she basladı. Olar, ko'bine, uzaq mezgilli qarız beriwge (8 — 10 jılg'a deyin) umtıldı. Sanaat, transport, sawda ja'ne basqa da aktsion. ja'miyetlerdin' qunlı qag'azların (aktsiyalar, obligatsiyalar) bazarg'a shıg'arıw ja'ne ornalastırıw na'tiyjesinde Bank sanaat penen jaqınnan jaqınlasıp, ka'rxanalardın' qunlı qag'azlarının' baqlaw paketin o'z qolına toplandırdı. Usının' na'tiyjesinde 20 a'sirdin' birinshi ret shereginde Ullı Britaniya men Germaniyada iri-iri Bankler ajıratılıp shıqtı. Bank jumısı barg'an sayın rawajlanıp, endi olar jay da'ldallıq rolınan asıp, barlıq iri sawdagerler men usaq xojayınlardın' pu'tkil aqsha kapitalın jıynap, belgili bir eldegi o'ndiris qural-u'skeneleri men shiyki zat ko'zlerinin' ko'bin biylep otıratug'ın monopoliyalıq strukturag'a aynaldı.
Mısalı, 1979 jılı Yaponiyadag'ı 13 “qalalıq bank” (Mitsubisi bank, Sumitomo bank, t.b.) pu'tkil kredit sistemasındag'ı aktivlerdin' 46%-sın o'z qolında usladı. Al Ullı Britaniyanın' kreditlik sistemasın 4 bank monopoliyası: Nashnl Vestminster bank, Barkleyz bank, Midlend bank ja'ne LLoidz bank biyleydi. Nyu-Yorktegi asa iri bankler — Cheyz Manxetten bank men Kemikl bank qarjılıq-monopolistik Rokfeller toparı arqalı jumıs isledi. Ol iri sanaat salaların (“Boing”, “Gerkules”, “Monsanto” kompaniyalardı, t.b.) o'z uwısında uslap otır. Qazaqstang'a bank kapitalının' kiriwi ja'ne onın territoriyasında kredit jelisinin' jasalıwı 19 a'sirdin' son'ında baslandı. Rossiya imperiyasının' kredit sistemasının' bir bo'legi bolg'an Qazaqstannın' kredit jelisi memleketlik bankinin' bo'limshelerinen, aktsionerlik kommertsiyalıq banklerdin' filiallarınan, sonday-aq kredit kooperatsiyasınan ja'ne usaq kredittin' basqa da mekemelerinen quraldı.
1-du'nya ju'zlik sog'ıstın' baslanıwı aldısında Qazaqstanda en' qarapayım bank operatsiyaların ju'zege asırg'an qaznaxanalardı, sonday-aq, 345 kredit ja'ne qarız-saqlıq doslıqların qospag'anda, 44 Bank mekemesi jumıs isledi. 20 a'sirdin' basında Qazaqstandag'ı negizgi Bankler — Rossiya bankleri boldı. Olardın' filialları u'lkenin' ortalıq qalalarında (Oralda, Ombıda, Petropavlda, Semeyde, Verniyde) ornalastı. Sawda aylanıslarının' u'lkeyiwine baylanıslı Qoyandı yarmarkasında Rossiya Memleketlik bankinin' waqıtsha bo'limshesi 1894 jıldan jumıs isledi, al 1912 jılı Rossiya sırtqı sawda bankının' bo'limshesi ashıldı. Sawda-sanaat isin tikkeley qarjı ajıratıw jo'nindegi operatsiyalar — veksellerdi esapqa alıw ja'ne tovarlardı kepillikke alıp qarız beriw isi neg'urlım rawajlandırdı. Ken'es hu'kimeti ornag'annan keyin da Qazaqstandag'ı bank sisteması KSRA bank sistemasının' bir tarmag'ı retinde xızmet etti. Qazaqstanda KSRA Memleketlik bankinin' 260, jıynaq kassanın' 4147 mekemesi jumıs isledi.
Tek Qazaqstan jekke ma'mleketke aynalg'annan keyin g'ana eldin' jeke bank sisteması qurıldı, shetellik iri banklerdin' wa'killikleri ashıla basladı. (Du'nya ju'zlik bank, Doyche bank, t.b.) Qazaqstanda 1991 jılı baslang'an Bank reformasının' na'tiyjesinde qos da'rejedegi bank sisteması qurıldı. Joqarı (birinshi) da'rejedegi Bank — QR Ultlıq banki. Onın minnetleri, xızmetinin' bag'ıtları, huqıqlılıq ma'rtebesi ja'ne wa'killigi QR Prezidentinin' “Qazaqstan Respublikasının' Ultlıq banki tuwralı” Nızam ku'shi bar Jarlıg'ında (30.3.1995) belgilengen. O'zge Banklerdin' ba'risi bank sistemasının' to'mengi (ekinshi) da'rejesine jatadı. Ko'binese olar “kommertsiyalıq Bankler” dep ataladı. Sebebi, olardın' ustavlıq qorları ma'ml. menshikten shıg'arılıp, u'les aktsion. kapitaldan quraladı.
Ultlıq B. emmisiyalıq aylanısqa aqsha shıg'arıwg'a, retlep otırıwg'a huqıqlı. Sonday-aq, kommertsiyalıq Bankler men olardın' bo'limsheleri ushın minnetli ekonomikalıq normativlerdi belgileydi, xızmetlerin baqlaydı ja'ne aqsha men altın qorın saqlaydı. Ekinshi da'rejedegi Bankler xalıq sharası men xalıqqa san-salanı xızmet ko'rsetetug'ın kommertsiyalıq-nesiyelik mekemelerge aylandırılg'an. Qazaqstanda birinshi ret kommertsiyalıq Bankler (Interinvestbank, Kramdsbank) 1989 jıldan payda bola basladı. 1992 jılı olardın' sanı 232-ge/232-g'a jetip, 1994 jılı tosattan qısqardı. 1999 jıldın' basında Ultlıq Bank men Hu'kimettin' arnawlı aqsha-nesiye siyasatının' na'tiyjesinde (ustavlıq kapitaldı o'siriw arqalı) Bankler sanı burıng'ıdan da azayıp, olardın' o'z kapitalı 53,7%-g'a (41,2 mlrd-. ten'ge), aktivlerinin' jalpı ko'lemi 10,4%-g'a (186 mlrd-. ten'ge) jetti. Depozit ko'lemi ultlıq valyuta esabında 22 mlrd-tan astı (1999, yanvar). Ultlıq Banktin' perspektivalıq jobasında Banklerdi odan ha'm toplandıra tu'siw ko'zlengen. Usıg'an oray olardın' ustavlıq kapitalının' en' to'm. mo'lsherin 300 mln. ten'gege jetkizip, onı a'ste-aqırın 1 mlrd-. ten'gege deyin o'sire beriw shegaralang'an. Qazaqstandag'ı ekinshi da'rejedegi Banklerdin' en' irileri qatarına Qazkommertsbank, Qazaqstannın' xalıqlıq banki, Turana'lembank, t.b. jatadı (1999).
Banklerdin' ma'nisi ha'm xızmetleri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Bank sistemasının' man'ızlı elementi — bankler bolıp tabıladı.
A'yyemgi a'sirler tariyxı keyingi urpaqqa banklerdin' qashan payda bolg'anlıqı tuwralı g'ana emes, sonday-aqolardın' qanday operatsiyalardı orınlag'anlıqı tuwralı da tolıq ma'g'lıwmatlar qaldırmag'an sıyaqlı.
Geybir alımlardın' pikirinshe, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura jag'ında ja'ne en, baslısı, İtaliyanın' bo'leklegen qalalarında (Venetsiya, Genuya) XIV—XV a'sirlerde payda bolg'an. Olardın' miynetlerinde bank tovar sharwashılıg'ının' erekshe institutı retinde tovar sharwashılıg'ının' erte da'wirinde, yag'nıy tovar-aqsha qatnaslarının' rawajlanıwına baylanıssız, aqsha aynalısın retlew ushın payda bolg'an delinedi.
XVI—XVII a'sirlerde Venetsiyada, Genuyada, Milanda, Amsterdamda, Gamburgta, Nyurnbergte sawdager-klientler arasında qolma-qol aqshasız esap ayırısıwlardı ju'zege asırıw ushın jirobankler qurıladı. Jirobankler o'zlerinin' klientleri arasında belgili salmag'ı bar bahalı metallardan jasalg'an aqsha birlikleri arqalı esap ayırısıwlar ju'rgizdi. O'zlerinin' bos aqsha qa'rejetlerin jirobankler ma'mleketke, qalalarg'a ja'ne artıqshılıg'ı bar kompaniyalarg'a qarızg'a berdi.
Al geybir mamanlar, bankti odan da erte mu'ddette — feodalizm jag'ında payda bolg'an dep aytadı. Olar feodallıq sharwashılıq jag'ında banklerdin' to'lemdegi da'ldallıq xızmetinin' qa'jetliginen payda bolg'anlıqın tilge tiyek etedi.
Degen menen de, dereklerge su'yene otırıp, banklerdin' payda bolıwının' ey mın' jıllıq tariyxı bar ekenligin aytıwg'a boladı. O'kinishke oray, «bank» so'zinin' o'zi bizge onın ma'ni g'ana belgisiz etip qoymay, birinshi ret nesiyelik mekeme tuwralı bizdin' boljawımızdın' haqıyqatlıg'ına gu'man tuwg'ızadı.
«Bank» so'zi «banco» degen anglishan tilinen awdarg'anda «almasıw stolı» degendi bildiredi. Bul «almasıw stolı» tovarlar menen sawda jasalatug'ın ken'isliklerde qurıladı. Sawda ma'mleketler men qalalardın', bo'leklegen gewdelerdin' ha'r tu'rli monetaları menen jasalg'an. Ol waqıtta monetalardın' birtutas sisteması bolmag'anlıqdan, olar menen sawda-satıq barısında ha'r tu'rli sıqıldag'ı monetalar gezlesken. Bankler payda bolardın' aldında aqsha-sawda kapitalının' wa'killeri sawdagerlerdin' aqshalay amanatların qabıllap, olardı ha'r tu'rli eldin' aqshalarına ayırbaslawg'a qa'nigelenip otırg'an. Waqıt ete kele, ayırbaslawshılar bul amanatlardı, sonday-aq o'zlerinin' aqsha qa'rejetlerin qarızg'a berip, payız alıw ushın paydalana baslaydı. So'ytip, ayırbaslawshılar az-azdan bankirlerge aynaladı. Bizdin' tu'sinigimizde, bank ug'ımı ayırbaslawshılardın' ja'ne olardın' almasıw orınlarının' bolıwı menen bayanlanadı. Birinshi ret banklerdin' İtaliyada payda bolıw sebebi, onın sol waqıtlarda du'nya ju'zlik sawda ortalıg'ı bolg'anlıqın esapqa alıp, ha'r eldin' aqshaları men tovarlarının' sol elge qaray atlıg'ıp, bankirlerdin' sawda operatsiyalarına tikkeley qatısıwına baylanıstı tu'sindiriledi.
Tariyxshılardın' pikirinshe, b.e.sh. 2300 jıl burın xoldeylerdin' sawda kompaniyaları payda bolıp, olar o'zlerinin' tikkeley xızmetleri menen qatar, qarızlar bergen. Olar b.e.sh. VI a'sirde A'yyemgi Vavilonda qaray operatsiyaları: amanatlardı qabıllaw ja'ne olarg'a payız to'lew operatsiyalarının' jasalatug'ın eske sala ketedi. Bunday operatsiyalar b.e.sh. IV/IX a'sirde A'yyemgi Gretsiyada da jasalg'an. Bir ayta ketetug'ını, a'yyemgi grekler qaray qabılday otırıp, belgili bir haqı to'lew arqalı aqshalar almasıwın ju'rgizip otırg'an ko'rinedi.
Sonın' menen, bul birinshi ret banklik operatsiyalardı orınlag'an kimler? — degen soraw tuwadı. Tariyxshılardın' pikirinshe, olar bo'leklegen gewdeler ja'ne qolında toplang'an aqshalay qa'rejetleri bar shirkew mekemeleri eken. Shirkewler qunlılıqlardı saqlaytug'ın en' isenimli orınlaar bolg'an. Sol waqıtları belgili grektin' shirkewleri (Delfa, Delo, Samo, Efse) aqsha saqlaw menen aynalısqan. Efsedegi Artemid shirkewinde kishi Aziya jag'alawındag'ı ellerdin' amanatları, al Delfadag'ı Apollon shirkewinde barlıq evropalı Gretsiyanın' bos aqsha qa'rejetleri toplanıptı.
Birinshi ret bankler jıynaılg'an zor aqsha baylıqlarının' qozg'alıssız jatıwg'a bolmaytug'ının, olardı waqıtsha paydalanıwg'a berip, payda tabıw qa'jetligin tu'sinedi. A'yyemgi bankler nesiyelik operatsiyalar ju'rgiziw menen qatar qaray iyelerine az-azdan esap ayırısıw xızmeti de ko'rsetti. Esap ayırısıwlar banklerdegi qaray iyelerinin' bir sshetinen basqa bir sshetke awdarıw arqalı ju'rgizildi.
Bank xızmetlerinin' qolaylılıg'ı isker adamlardın' na'zerinen tıs qalmadı. Banktin' klientler qatarı aqırınlap u'lkeye tu'sti. Bankler ez gezeginde klientler arasında jasalatug'ın kelisim sha'rtlerdi qurıwda isenim xızmetlerin ko'rsetip, sawda-satıqta da'ldalshı xızmetin atqardı. Esap ayırısıwlardı jen'illetiw maqsetinde a'yyemgi bankler o'zlerinin', banklik biletlerin shıg'ardı. Olar tolıq qunlı aqshalar menen qatar aynalısta ju'rdi. Anglishan elinde birinshi ret aktsionerlik bank — Anglishan banki 1694 jıllı qurılıp, hu'kimetten banknot shıg'arıwg'a huqıq aladı.
So'zsiz, bunın bo'ri birinshi ret banklerdin' kapitalizmnin' manufaktura jag'dayında, bankirler u'yleri retinde payda bolg'anın gu'walandırmaydı. Bundag'ı nesiye beriwshi men qarız alıwshılardın' bolıwı banklerdin' payda bolıwının' tek negizi g'ana bayanlaydı.
Solay bolsa, usı jerde nesiye beriwshinin' qanday jag'daylarda bankke aynalg'anı tan'landıradı. Sonın' menen bizge belgisiz bolatug'ın kelesi bir na'rse — bul nesiyenin' jeke sıqılı men banklik nesiye arasındag'ı ayırmashılıqtın' bolıwı. Banklik nesiye boyınsha nesiyelik qatnastın' bir ta'repi jeke gewde emes, nesiyelik mekemenin' sala bolg'anı tu'siniksiz bolıwı mu'mkin.
Bul sorawg'a juwap beriw ushın ha'zirgi gezdegi so'zliklerdegi bank ug'ımına ma'n bereyik. Anıqlag'ısh basılımlarda bank «iri nesiyelik mekeme» retinde bayanlanadı. Nesiyelik istin' rawajlanıw da'rejesine baylanıslı ja'ne nesiye beriwshilerdin' nesiyelik operatsiyaları bir sistemag'a aynalıw na'tiyjesinde jeke nesiye beriwshi o'zinin' nesiye beriwin toqtatadı. Nesiye tek g'ana tutınıw maqsetine g'ana berilmey, sharwashılıq operatsiyalardın' qajetliligi de qanag'atlandıra baslaydı. Nesiyelik kelisimler jasaw menen birge nesiye beriwshi o'zinin' klientlerinin' tapsırmaları boyınsha esap ayırısıw ja'ne basqa da operatsiyalardı ju'zege asıradı. So'ytip, bankler aqsha sharwashılıg'ının' usı rawajlanıw etabına o'te otırıp, barlıq operatsiyalardı birdey ko'rsetetug'ın birtutas ortalıqqa aynaladı. Demek, birinshi ret bankler kapitalizmnin' manufaktura etabınan da burın, yag'nıy ma'mlekettin' qurılıwı da'wirinde payda bolg'an degenge negiz bar. Bunday qatnaslardın' qul iyeleniwshilik ja'miyetinde bolg'anlıqına tariyx gu'wa.
A'yyemgi Rimde bank ja'ne nesiye huqıg'ının' normaları bolg'an. Usı normalarg'a sa'ykes, b.e.sh. III a'sirde almasıw isine beyimlengen Rimli bankirlerdi kumuliyar dep atadı. Olarg'a nesiyelik operatsiyalardı ju'rgiziwge ruxsat etilmegen. Tariyxshılardın' aytıwınsha, A'yyemgi Vavilon bankleri tek g'ana nesiye berip qoymay, sonday-aq jer to'lemshilerin satıp alıw-satıw, ja'ne basqa da operatsiyalardı orınlag'an.
Banktin' payda bolıwı tuwralı qarastırg'anlar onın ma'nin ashıwg'a jaqınlaydı, biraq da banktin' tolıq Ma'ni elede bolsa jumbaq bolıp qala bermek. Banklik mekemelerdin' xızmeti san ha'r tu'rli. Ha'zirgi ja'miyette bankler ha'r tu'rli operatsiyalar menen aynalısadı; Bankler arqalı xalıq sharwashılıg'ın qarjı ajıratıw, bahalı qag'azlardı satıp alıw-satıw, gey jag'daylarda da'ldallıq kelisimler men mu'lkti basqarıwg'a baylanıslı xızmetler ju'zege asırıladı.
Banktin' ma'nin ashıwg'a eki jaqtı topardan keliwge boladı: nızamlı ja'ne ekonomikalıq. Birinshi jag'dayda, en' baslısı «banklik operatsiyalar» ug'ımının' ma'nisi artadı. Olardın' qatarına bank xızmeti tuwralı nızamda ko'rsetilgen operatsiyalar dizimi jatadı.
Qay Jag'ınan alsaq da banktin' ma'nin nızam toparınan qaraw jetkiliksiz bolıp tabıladı. Banktin' ma'nin anıqlaw onın xızmetinin' nızam menen qatnasın biliw menen g'ana sheklenbeydi. Banktin' ma'nin, og'an ruxsat etilgen operatsiyaların anıqlaytug'ın nızam, emes, onı istin' ekonomikalıq jag'ı ja'ne banktin' jaratılısı anıqlaydı.
Banktin' ma'nin tallag'anda onın baslapqı atqarg'an xızmetlerin (valyuta almasıwı, nesiye beriw, esap ayırısıw) joqqa shıg'arıwg'a bolmaydı. Jalpı, gez kelgen qubılıstın' ma'nin tanıp biliwde, onın qanday operatsiyalardı orınlaytug'ını yamasa orınlag'anlıqı tuwralı sorawg'a juwap izlewdin' qa'jeti shamalı, bul jerde en' baslısı, onın sapasına ja'ne basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına ma'n bergen durıs.
Banktin' ma'nin basqa institutlardan o'z-ara ayırmashılıg'ına baylanıstı qarastırsaq, bank erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana bolıp sanaladı. KSRA jag'ında ka'rxana retinde tek fabrika, zavod, yamasa materiallıq o'nim jasaytug'ın o'ndiris salası tu'sinilgen. Biraq ekonomikanın' basqada buwınlarına «ka'rxana» degen ataqtı iyeleniwge hesh qanday da tıyım salınbag'an.
A'yyemgi Rusta «ka'rxana» dep qanday da bir is penen yamasa xızmet penen aynalısatug'ın subektti aytqan. Sonlıqtan da belgili bir xızmet penen aynalısatug'ın bank sımbattı subektke «bank — bul ka'rxana» dep aytıw, o'zinshe durıs na'rse. Bul menen biz noqat qoyıwg'a tiyis emespiz, sebebi «ka'rxana» — bul bizdin' oyımızdag'ının' ba'risin tolıg'ı menen ashpaydı.
Sonın' menen birge ol durıs anıqlawdı qa'jet etedi, sebebi, bank shın ma'ninde fabrika da, zavodta emes. Ol bulardan o'z erekshe xızmet ko'rsetiwine qaray ajıratıladı. En' baslısı — banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'z-ara ajıratılatug'ını, onın xızmetinin' o'ndiris salası emes, aynalıs ja'ne almasıw salasında ju'zege asıwına baylanıstı bolıwı.
Banktin' erekshe ka'rxana retinde shıg'aratug'ın o'nimi materiallıq o'ndiris sapasının' o'nimlerinen o'z-ara ajıratıladı, ol jay g'ana tovar shıg'armaydı, onın tovarı erekshe, yag'nıy aqsha, to'lem quralları tu'rinde shıg'adı.
Xızmet ko'rsetiw maydanındag'ı banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'zgesheligi onın' nesiye beriwinen bayqaladı. Onın negizgi o'nimi «nesiye» bolg'anlıqdan, bankti — «nesiyelik mekeme» dep atag'an.
Sonday-aq, bank sanaatlıq ka'rxanalardan o'zinin' emissiyalaw sıpatına da baylanıstı ajıratıladı. Ol tek g'ana aktsiyalar men basqa da bahalı qag'azlar shıg'arıp qoymaydı, sol sımbattı basqa emitentlerdin' bahalı qag'azların esapqa alıw ja'ne saqlawg'a baylanıslı operatsiyalardı jasaydı.
Bankti sawda, da'ldalshı ka'rxanası dese boladı. Jalpı, banktin' sawda menen uqsas bolıwı ku'tpegenlik emes. Shınında da, bankler de resurslardı satıp alıp, olardı satıw menen aynalısadı.
Sawda ka'rxanası da o'z gezeginde bankke uqsaydı, yag'nıy ol da banktin' geybir xızmetlerin ko'rsetedi. Mısalı iri sawda ka'rxanaları da bank sımbattı belgili mo'lsherde aqshalay yamasa zattay nesiye beriwi mu'mkin. Sawda ka'rxanasınan banktin' diywalnı ayırmashılıg'ın onın negizinen bayqawg'a boladı. Banktin' negizi dep onın baslı o'nimi — nesiye isi tu'sindiriledi.
Sonın' menen, ha'zirgi tu'sinikte «kommertsiyalıq bank» — bul erekshe o'nim shıg'arıw menen aynalısatug'ın ka'rxana yamasa qolma-qol ja'ne qolma-qolsız aqshada to'lem aynalısın retlewdi ju'zege asıratug'ın aqsha-nesiye institutı bolıp tabıladı.
«Qazaqstan Respublikasındag'ı bankler ja'ne banklik xızmet tuwralı» Nızamnın' 1-babına sa'ykes, «bank - usı nızamg'a say banklik xızmetti ju'zege asırıwg'a huqıqlı kommertsiyalıq uyım bolıp tabılatug'ın nızamlı gewde».
Banklik xızmet — bul banklik operatsiyalardı ju'zege asırıw menen baylanıslı xızmetti bildiredi. Atalg'an nızamnın' 30-babına sa'ykes banklik operatsiyalarg'a bular jatadı:
- nızamlı gewdelerdin' depozitlerin qabıllaw, banklik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- jeke gewdelerdin' depozitlerin qabıllaw, banklik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- banklerdin' ja'ne banklik operatsiyalardın' bo'leklegen tu'rlerin ju'zege asıratug'ın uyımlardın' korrespondentlik sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' metallıq sshetlerin ashıw ja'ne ju'rgiziw;
- kassalıq operatsiyalar: banknot men monetanı qabıllaw, beriw, qayta sanaw, ayırbaslaw, untaw, sortlaw, qaplaw ja'ne saqlaw;
- awdarıw operatsiyaları; nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' aqshanı awdarıw menen baylanıslı tapsırmaların orınlaw;
- esapqa alıw operatsiyaları: nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin' veksellerin ja'ne o'zge qarızlıq minnetlemelerin esapqa alıw (diskont);
- qarızlıq operatsiyalar: haqı to'lew, mu'ddetin belgilew ja'ne qaytarıw sha'rti menen aqshalay sıqılda nesiyeler beriw;
- nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin', onın ishinde korrespondent- banklerdin' tapsırmalarına baylanıslı, olardın' banklik sshetleri boyınsha esap ayırısıw operatsiyaların ju'rgiziw;
- isenim (trast) operatsiyaları: isenim bildiriwshinin' tapsırması boyınsha ja'ne onın intasına say, aqshasın, quyma bahalı metalın ja'ne bahalı qag'azların basqarıw;
- kliringlik operatsiyalar: to'lemlerdi jıynaw, tekseriw ja'ne raslaw, sonday-aq olar boyınsha o'z-ara esapqa alıw operatsiyaların ju'rgiziw ja'ne kliringke qatısıwshılardın' * taza pozitsiyasın anıqlaw;
- seyflik operatsiyalar: klientlerdin' hu'jjetti formada shıg'arılg'an bahalı qag'azların, hu'jjetlerin ja'ne bahalı zatların saqlaw xızmetin ko'rsetiw, sonday-aq yashiklerdi, shkaflardı ja'ne bo'lmelerdi jalg'a beriw;
- lombardlıq operatsiyalar: tez iske asatug'ın bahalı qag'azlar men jıljıytug'ın mu'lklerdi kepilge alıp, qısqa mezgilli nesiyeler beriw;
- to'lem kartochkaların shıg'arıw;
- banknot men monetalardı ja'ne bahalı zatları inkassatsiyalaw ja'ne jiberiw;
- shet el valyutası menen almasıw operatsiyaların uyımlastırıw;
- to'lem hu'jjetlerin inkassog'a qabıllaw (vekselden basqaların);
- chek kitapshaların shıg'arıw;
- bahalı qag'azlar nırqındag'ı kliringlik xızmet;
- akkreditivti ashıw, raslaw ja'ne ol boyınsha minnetlemeni orınlaw;
- aqshalay sıqılda orınlanıwdı ko'zleytug'ın, banklik kepil-xatlardı beriw;
- u'shinshi gewdenin' atınan aqshalay sıqılda orınlanıwdı ko'zleytug'ın banklik kepillik beriw.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kreml nezaretindeki Qırımnıñ millitlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnovnıñ istifa etmesi, memur qırımtatarlarını rusiyeli akimiyet tarafından belgilengen şekilnen razı olmalarına mecbur etalmağanı sebebinden oldı.Bu aqta oktâbrniñ 16-nda Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında qırımlı faal Zair Smedlâyev söz yürsetti.
«O, (Zaur Smirnov – QA) qırımtatarlarını buğavlarnen Kreml tarafından oña belgilengen statusnı sevmege mecbur etalmadı», – dedi Smedlâyev.
Smedlâyevniñ fikrine köre, Kremlniñ işğal altındaki Qırımda qomşu Rusiyede ötkerilecek prezident saylâvından evel yapqan ilk kadrlar deñiştirüvi degildir.
«Prezident saylâvindan evel qırımtatarlarınıñ reyleri ihtiyac bar. Moskva içün bu muim. Qırımtatarları saylâvlarda iştirak etken taqdirde, Qırımnıñ deñişken statusına qoltutqan kibi olacaq», – dep bildirdi faal.
Kreml nezaretindeki Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov oktâbrniñ 16-nda istifa etti.
Ondan soñ, Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov, Smirnov semeresiz çalışmaları sebebinden onıñ talabınen istifa etti, dep bildirgen edi.
1999-2013 seneleri arasında Smirnov Yalta şeer şurasında milletlerara munasebetler ve migratsiya idaresiniñ başlığı olıp çalışqan edi.
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, o Qırımnıñ rusiyeli akimiyetine bağlı millitlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar komitetiniñ reisi vazifesine tayin etilgen edi.


text:
Hatırlatamız, cemaatnı qabul etüv odasını açmaq teşebbüsi milletlerara munasebetler Cumhuriyet komitetiniñ yaqında tayin etilgen reisi Zaur Smirnovğa ait.
Tedbirde tanılmağan Qırım Cumhuriyeti Nazirler Şurasınıñ Reis muavini vazifesini eda etken Lenur İslâmov, Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Cumhuriyet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov, şeer yolbaşçısınıñ muavini Nariman Hayaliyev ve digerleri iştirak etti.
«Cumhuriyet komiteti 4-ünci qatta yerleşe, şu sebepten adamlar içün oñaytsız bir yer. 4-ünci qatqa köterilgen ve taqatını coyğan qart adamlarnı körip, böyle bir şey olmamaq kerek, dedik. Mında sürgün olunğanlar, abadanlaştıruv, yaşav şaraitleri meseleleri boyunca muracaat etmek mümkün», – dep ayttı Smirnov.
Qabul odasında Rusiye Federal migratsion hızmetiniñ noqtası çalışacaq eken. Mında vatandaşlar pasportnı elde etüv meselesinen kele bile.
Aynı bu yerde Lenur İslâmov da vatandaşlarnı qabul etecek.
Qabul odası er kün saat 08.00 saat 17.00 qadar Puşkin, 20 adresi boyunca çalışacaq


text:
Francïyada älemdegi eñ ülken krwïzdik laynerde oqıs jağday boldı. Marsel qalasınıñ kemejayında «Teñiz üylesimi» kemesiniñ qutqarw şlyupkası qulap, 1 adam qaza taptı. Ol 42 jastağı Fïlïppïn azamatı eken. Tağı tört kisi jaralanğan. Därigerlerdiñ aytwınşa, ekewiniñ jağdayı awır. Oqıs oqïğa kezinde ekïpaj müşeleri oqw-jattığw şaraların jürgizipti. Älemdegi eñ ülken krwïzdik layner bïıl mamırda Ulıbrïtanïyadan Jerorta teñizine alğaş ret saparğa şıqqan edi. Uzındığı 362 metrlik kemege 6 jarım mıñnan astam jolawşı ornalasa aladı. Onıñ bortında 1 400 adamğa arnalğan teatr, 40 meyramxana men köptegen düken ornalasqan.
24.kz
Kommentarïï


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi muavini İlmi Umerov keteyatqan 2017 senesiniñ yekünlerini çekti. Onıñ aytqanına köre, qırımtatar halqı, «er ceetten tazyıq ve repressiyalar altında bulunğanına baqmadan, öz aqları ve ürriyetleri içün küreşte ketken sayın daa yañı usullar tapa». Bunı Umerov dekabrniñ 31-nde öz Facebookında yazdı.
O: «Büyüklerniñ izinden genç faaliyetçiler basıp kele. Bir kişilik piket içün cöreme ve 10 künlük apis ile cezalanğan 76 yaşlı Server Karametovnıñ talaplarını devam ettirip, bütün Qırım boyunca on ve ondan soñ yüz kişi bir kişilik piketlerge çıqtı. Halq, cöremelerni tölemek içün 10 rublelik maden aqçalarnı toplav boyunca «Qırım marafonı» tedbirini teşkil etti. Tedbir şimdi de devam ete. Babasız qalğan siyasiy mabüslerniñ yüz balası da diqqatsız qalmadı», – dep yazdı.
Onıñ aytqanına köre, repressiyalarğa baqmadan, küreş devam ete: «Dünya ilhaqnı tanımay. RFke siyasiy ve iqtisadiy tazyıq arta. Sanktsiyalarnıñ arttırılmasına dair qararlar alına. Dekabrde BMT Baş Assambleyası «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqları saasında vaziyet» boyunca pek sert bir qarar qabul etti. Mutehassıslarnıñ, Qırım statusını territorial muhtariyetten milliy muhtariyetke deñiştirmek içün Ukraina Anayasasına kirsetilecek deñişmeler üstündeki işi soñuna yetmek üzredir».
Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye FSBsi yarımadada qırımtatarlar, musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler yapmağa başladı. Neticede al-azırda 100-den ziyade bala, Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından türlü qabaatlavlar boyunca yaqalanğan babalarından ayırıldı. Bu balalarğa Qırımdaki «Bizim balalar» hayriye fondu yardım ete. Ukrainanıñ qıtadaki qısmında «Qırım ailesi» teşkilâtı Qırım siyasiy mabüsleriniñ balalarına qol tutuv tedbirlerini ötkere.


text:
Qosqan waqıtı Qaraşa 18, 2016 | 958 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Awğanstan qazaqtarı
Ïslam Jemeneý, F.ğ.d. Süleýmen Demïrel atındağı qazaq-türik wnïversïtetiniñ professorı:
Awğanstan 650000 şarşı şaqırım jer kölemimen Azïya qurlığınıñ alasapıran tağdırın bastan keşirip kele jatqan tawlı aýmaqtağı memleket.Astanası-Kabwl qalası. Soltüstiginde Täjikstan, Özbekstan, Türkimenstan, soltüstik şığısında Qıtaý, batısında Ïran Ïslam Respwblïkası, oñtüstiginde Päkistan elderimen şektesedi. Qoldanıstağı negizgi tilder parsı men päştw. Xalqınıñ basım köpşiligi musılman sunnï- xanafï mäzhabtı ustanadı. Awğanstandı mekendegen ult-ulıstardıñ sandıq körsetkişine qaraý: Päştwn, Täjik,Özbek, Häzare, Farsı, Aýmaq, Türikmen, Qızılbas, Nurıstanï, Moñğul, Bärahwï, Qırğız, tağı basqalar. Mıñdağan qazaqtar awğan elinde tirşilik etken. Biraqta olar el täwesizdigin jarïyalağan bastapqı jıldarı elge oraldı. Olar twralı tömende keñirek oqï alasız.
Qazaqtar ata mekenderinen Awğanıstanğa üş kezeñde köşwge mäjbür bolıptı.
Awğan eline birinşi kezeñniñ köş tarïxın Salamat Adaý aqsaqal äñgimelep bergen. Ol öte baý jäne awqattı bolğanı üşin el işinde Salamatbaý dep atalıp ketken. Elimiz täwelsizdigin jarïyalağan soñ elge oralıp, Türkistan şaharında qonıstandı. Sonda dünïe saldı. Urpaqtarı sonda tirşilik etwde. Onıñ mälimetine qarağanda, Awğan eline qazaqtar alğaş ret şamamen 1865 jıldarı Täjikstan arqılı köşip barğan körinedi. Olar Adaý rwınıñ Qosaý, Emil tobı eken. Atalğan top Täjikstannıñ Gülab degen jerine barıp, sondağı tawlı aýmağındağı bir tesikten ötwdi uýğarıp, oýın iske asırıptı. Olardı Arqadan, Kenjebek, Beristen degen kisiler bastap köşipti. Jalpı sanı 1000 qaralı şañırıq körinedi. Olar Awğanıstan topırağına qadam basqanda Apqol, Bağlan, Polqumır, Doçı attı eldi mekenderge qonıs tebedi. Ol Şerxan patşanıñ zamanı edi.(Salamat aqsaqaldıñ «Şerxan»,-dep otırğanı tarïxta 1868-1879- jıldar aralığında Awğanstandı bïlegen «Şïr Älï » ( شیر علی) patşa.)
Sol kezde Awğanıstannıñ memleket basşılarınıñ biri – Sultan Ğalïxan degen kisi qazaqtardıñ qonısına barıp, olarğa qır körsetip, üstemdik jasağısı kelip, üýinen kilem aldırıp, üstine qazıq qağıp, atın sol qazıqqa arqandap, qazaqtarğa qaratıp: «men qoý etin jemeýmin, tawıq etin tawıp beriñder» dep qïqarlıq minez tanıtadı. Bul qorlıqqa şıdaý almağan el qaýta keri köşip Täjik awmağında Amwdarïyağa jaqın kele, bir aswdan asadı. Sol asw küni büginge deýin «Qazaq güzär»(گذر قزاق) yağnï «Qazaq aswı» dep ataladı. El aswdan asıp, irge tewip ornalasa bergen sätte Sultan Ğalïxan qarwlı äskermen soñdarınan qwa şığadı. Qazaqtar köşti Amwdarïyadan ötkizip qonıstandırıp, jaw jolına keregelerdi tösep, özderi soýılmen añdıp jatadı. Qarwlı qol keregege sürinip, jığılğan sätte soýıldap, nökerlerin öltirip jiberedi de Sultan Ğalïxandı ustap aladı.
Awğanıstan ökimeti qazaqtarğa qalğan dünïe-mülikteriñdi qaýtaraýıq, Sultan Ğalïxandı tirideý qaýtarıñdar dep talap etedi. «Ölispeý berisetin» xalıqpız ba dep, Sultan Ğalïxandı tirideý jerge kömip, azaptap öltiredi.
Sonımen, Awğan jerinen keri qaýtqan el Täjikstannıñ Gülapstan(گلابستان)degen jerine ornalasadı. «Qoý üstine boztorğaý jumırtqalağan» mamırajaý künderde, bularğa köz alartqan eşkim bolmaýdı. Olar – Täjikstan ökimetine talap qoýıp Gwlapstannıñ şüýgindi de qunarlı mekeni bolıp sanalatın 32 bulağınıñ boýın ïelenip, resmï türde öz attarına bekittirip aladı. Atalğan aýmaqtıñ topırağı öte qunarlı bolğandığınan tabïğï türde jabaýı piste qïsapsız ösedi eken. Qazaqtar sol pistelerdi jïnap, jılına bir ret arbalap bazarğa aparıp sawdağa saladı. Sonıñ arqasında köp tabısqa kenelip, meýlinşe baýıp aladı. Osılaý «tamağı toq, köýlegi kök» beýbit tirlikpen jartı ğasırdı artqa tastaýdı. Täjikstanda tınış ömirge dağdılanıp, tili bölek bolsa da dini bir, dili bir täjik xalqımen etene-jaqın beýbit tirşilik etip jatqan qazaqtardıñ basına bolşevïkterdiñ qara bultı üýirile bastaýdı.
1917- jılı Keñes ökimeti ornağannan keýin bul el basına näwbet kelip, qaýta bosıp Awğanstanğa barlıq mal-mülkimen ötip ketedi. Olardı Adaý-qosaý taýpalarınan Bürkitbaý, Toqsaba, Numar molda, Muñaldan Jarğan qajı, Qırıqmıltıqtan Qojaxmet baý, Tabınan Tilewjan molda, Tölew, Qoñırattan Smaýıl, Nuraqıl, Dosan bï qatarlı el bastap alıp şığadı. Biraq, Awğanstan jerin jersinbegen mal tügeldeý qırılıp, xalıq aşarşılıqqa uşıraýdı. Jan bağwdı küýttegen el azamattarı Keñes eline ötip, basmaşılarğa qosılıp, el tonawğa kirisedi.
Ol kezde Türkïyadan Änwar paşa (Änwar paşa-1862 jılı Stambwlda dünïege kelip, äskerï oqw orındarın bitirgen soñ ekinşi Äbdilxamïd bïlik qurğan zamanında soğısqa qatıstı. Sol kezderi memlekette reforma jasaw üşin bir neşe pikirlesterimen «Birlik jäne damw» attı partïya qurdı. Birinşi dünïejüzilik soğısta osmanlı äskeriniñ dañqtı qolbasşısı boldı. German men Osmanlılar jeñiliske uşırağan soñ Türik azattıq qozğalısı qatarında memlekettiñ täwelsizdigine oraý bolşevïktermen odaqtastı. Änwar paşanıñ negizgi ïdeyası- bükil türkilermen birigw bolğandıqtan,bolşevïkterdiñ qarsılığına tap bolıp, olarmen soğısqa kirdi. Sol maqsatta 1921- jılında Türkistanda bastalğan Basmaşılar qozğalısına «1918-1930» qatısıp, Keñes ökimetiniñ öktemdigine qarsı türki xalıqtarınıñ azattıq küresine atsalıstı. Soñında 1922 – jılı şığıs Buxara mañındağı Baljwan mekeninde qızıl äskerlerimen şaýqas kezinde erlikpen şähïd boldı.) Türkistanğa barğanda bükil türkilerdi özderiniñ dinï jäne ulttıq müddelerin jawdan qorğap qalw jolında biriktirdi. Solardıñ qatarında Awğanstandağı qazaqtarda onıñ ünine ün qosıp, kommwnïsterge qarsı şaýqasqa kiristi. Türkilerdiñ ult-azattıq küresin jan-tänimen qorğap, qoldaw üşin Awğanstandağı qazaqtar tolassız Keñes jerine ötip, kommwnïsterge şabwıl jasap turdı. Sol kezdegi Awğanstannıñ memleket basşısı Nadır şah(1929-1933) qazaqtardı qoldap, olarğa jer bölip berip, ornalastırdı.
Sol kezde Keñes ökimeti Nadır şahqa: «Basmaşılarıñdı tıý, nemese bizge erik ber» dep talap qoyadı. Nadır şah: «Men özim qonıstandırdım. Endi tıya almaýmın» degen jawabımen olardıñ talabın orındawdan bas tartadı. Nadır şah qazaqtarğa şabwıl jasawğa kelispegennen keýin, Keñes ökimeti arnaýı qarwlı äsker şığarıp, eldi ayawsız qıra bastaýdı. «Qorğansız elge qatın bï» degendeý, qızıl äsker emin-erkin saýran salıp, eki aýdaý eldi qoýşa qırıp attanadı. Qızıldardıñ qırğını qazaqtarğa ölikterin kömwge de murşa bermegendikten jılawdı da umıtqan eken.
Qazaqtar:
– Biz Awğanstandı «musılman el» dep panalap kelsek, bizdi qorğamaý käpirge qırğızdı, – dep Awğan elimen soğısadı. Bul qırğın urıs bes jılğa sozıladı. Eki jaq ta meýlinşe şığınğa batadı.
Bundaý alasapıran awır kezde basınıñ amandığın oýlağan keýbir adamdar Keñes ökimetine ötwge mäjbür boladı. Tağı da zulmat tünekke ayaq bastı. Jürekteri onı sezip tursa da amalsız täwekelge barğandaý sıñaý tanıttı. Keñes ökimeti qaşıp kelgenderge erekşe köñil bölip, azıq-tülikpen qamtamasız etip, «qalğandardı da şaqırıñdar!» dep keñ peýildik körsetken boladı. Arıp-aşıp jürgen sorlılar «uzın arqan, keñ tusawğa» arqalanıp, kele bastaýdı. Bul jağdaý üş jılğa jalğasadı. Osı kezde Keñes Odağında bir zor mereke toýlanadı. «Awğanıstannan kelgenderge «erekşe iltïpat körsetiledi» dep eldi emeksitedi. «Bul ne degen batpan quýrıq, teginnen-tegin jatqan quýrıq» degendeý bul asta-tök «jaqsılıqqa» aldanğan eldiñ bas-ayağı osında jïnaladı. Bulardı tarpa bas salıp, köbin atw jazasına buýırıp, ït ölgen jerge aýdaýdı. Sondıqtan, basınan qaýğı bultı seýilmegen, tınış uýqı, beýmaral tirlikten aýırılğan 2000daý otbası Awğanstanğa qaýta awıp baradı. Olar 1935 – jılı ögizdiñ terisin bitew soýıp ürlep, Sal jasap tünde Amwdarïyadan ötedi. Darïyanıñ boýın küzetken şekara küzetşilerine dımdarın sezdirmegen Qazaq bosqındarı jawdıñ qolına tüsip qalmaw üşin bir-birine belgi bergende jolbarısşa ırıldasıp til qatısqan eken. Balanı jılatpawğa amalsızdan swğa da batırıp jibergen jäýttar da bolğanı aýtıladı. Söýtip, üreýden bwlığa köşken el tört sağat mölşerinde Amwdarïyanıñ arğı jağasına ötip ülgeripti.
«Birde artın, birde aldın bergen» mıñ qubılğan sol zamanda qazaqtardıñ bağına qaraý Nadır şah qaýtıs bolıp, ornına taqqa otırğan Zahïr şah(1933-1973) jalpı elge beýbitşilik ornatw maqsatında el arasındağı burınğı bülikşilikti toqtatıp, awır qılmıskerlerdiñ künäsin keşirip, keñşilik tanıttı. Sonıñ saldarınan Zahïr şahtıñ lïberaldı sayasatı azıp-tozğan qazaqtarğa da ïgi äserin tïgizdi. Öýtkeni olarğa da eşkim soqtıqpaý, bayağı mamırajaý tirlikke qaýta oralıp, ğumır keşwge mümkindik twdı. Osılaýşa Awğan elinde mal bağıp, egin egip kün körwge kirisken qazaqtardıñ birinşi köşi san qubılıstan keýin tarïx jadında qala bermek. Bul qazaqtardıñ basım köpşiligi Awğanıstannıñ «Qundız» töñiregindegi qıstaqtarda turıp, ömir sürip keldi. Elimizdiñ täwelsizdigi jolında sırtta jürip qızıl äskerlerimen türki musılman sapında ayanbaý şaýqasıp, mıñdağan şähïd bergen olardıñ urpağı täwelsiz el bolğanımızğa kwä boldı. Qazirgi waqıtta urpaqtarınıñ basım köpşiligi ata mekenge oralıp, el qatarında tirşilik etip keledi.
Qazaqtardıñ Awğan eline ekinşi bir köşin Qanağat molda äñgimelep bergen. Ol: «Oral oblısın mekendeýtin eldiñ basım köpşiligi – Kişi jüzdiñ Baýulı rwınan. Reseý patşası Nïkolaý* «balalarındı oqwğa beriñder» degeni köñilderine sekem uyalatqan el budan qutılwdıñ jolı awa köşw dep tawıp, Awğanstandı betke aldı. Olardıñ uzın-ırğası 3000daý üý edi.
Äbdirahman xan (1880-1901)Awğanıstanda taqqa otırğan jıl. Bul eldi bastap şıqqan Qalmuxamed pen Berkin Awğanstanğa jetpeý qaýtıs boladı. Olardan keýin eldi bastağan; 1. Baýbaqtınıñ Esterek bïi. 2. Muñal rwınıñ Jarğan qajısı. 3. Adaýdıñ Toqtamısı edi. Bulardıñ ärqaýsısına Äbdirahman xan «mıñ bası» degen ataq beredi.
Awğanstan ökimeti Bağlan, Gorï degen jerlerden jer-sw berip, şıbındıq jerlerge ornalastırıp, şarwalıqqa beýimdeýdi. Sol jerdi ïgerw üşin 3 jıldan keýin öteñder dep qarızğa aqşa bergen. İrge tewip, arqaları keñï bastağan el üş jıldan keýin özara jawlasa bastaýdı. Osı alalıqtıñ saldarınan Jarğan qajı Toqtamısqa ökpelep, 1500 üýmen qaýtıp ketedi. Toqtamıs jergilikti ökimetke: «Berilgen qarızdı qaýtqan el ötemeý ketti, bizge keşirim etiñizder» dep arızdanadı. Awğanstannıñ ökimet basşaları olarğa keşirim jasaýdı. «Patşa beredi, qulı qızğanadı» demekşi, kişi şenewnikter «qarızdı öteñder, nemese joğarğı orınnan keşirim etilgen anıqtama äkeliñder» dep talappen mazaların aladı. Äbden mazasızdanğan qazaqtar Toqtamısqa ükimetten kişirim xat alıp kelwdi suraýdı. Toqtamıs ta jurttıñ degenderin orındaýdı. Biraqta alğan keşirim xatın joğaltıp aladı. Sonıñ kesirinen «qotır üstine şïqan» bolğandaý qazaqtardiñ bir bölegin özine ertip alıp, «awıl qaýda, sw qaýda»,-dep keñes eline qaşıp ketedi.
Sonımen, Awğanstanda Esentemir rwınan 200deý otbası qaladı. Olardı jergilikti ökimet 3 aýdaý qamap, aqırı öz betterine jiberedi. Olardan da ösip-örbigen el bügingi küni täwelsiz eldiñ azamattarı bolıp, urpaqtarınıñ keleşegine ata-baba topırağında irge qalap jatır. Urpaqtarımen sırlasıp qalğanımızda Alla Tağalanıñ sıýlağan osınşama baqıtına senerin de senbesinde bilmeý qwanıştan Allağa şükir etip. Elimizdiñ amandığın, bayandı bolwın tilep jatadı. Jürek jardı qwanışınıñ möldir jası tamşılap tura berwine erik beredi. Alla közimizge jas berse tek qana bağımızdıñ qwanışına bere bersinşi degendeý sıñaý tanıtadı.
Qazaqtardıñ Awğan eline üşinşi ret köşi- eki topta bölinip, eki kezeñde jüzege astı. Bul jäýitti Ahmet Torbaý bawırımız aqsaqaldardan estip, jazıp alğan eken. Onıñ qoýın däpter jazbalarında bir şama mälimetter bolğanın ğanïbet dep qwandıq. Men üşinşi köş böliminde Ahmet bawırımızdıñ däpterinen tïisti mälimetti alıp paýdalandım. Alla buýırıp, nïetim häm izdenistegi taqırıptarım tolıqsa «Awğan qazaqtarı» attı kitap jazılıp, jarıq körer bolsa Ahmet bawırımnıñ jïnaqtarı qarïyalardıñ jadnamaları, Abdolla Äskerï sïyaqtı oqımıstınıñ tanımı, özimniñ 1978 jılğı qoýın däpterimdegi saparnamammen paýdalı bolar dep oýlaýmın.
Köştiñ birinşi tobı 1928 – jılı Aqmeşitten jolğa şığıp, Qızılqum arqılı Qaraqalpaqstanğa barıp, odan Türikmenstan jetip, Amwdarïya swına «Amat»(eşki terisin tutastaý buzbaý sïırıp aladı. Sosın onı sol küýi tigip ürlep, jeldep awamen toltıradı. Sonımen birge tört ağaştı bir-birine qatarlastıra baýlaýdı. Ürlengen eşki terisiniñ törtewin qurastırılğan ağaştıñ tört burışına baýlap qoyadı. Ol sw üstine jüzetin Amat bolıp şığadı. Onıñ Saldan aýırması tört burışındağı tört eşkiniñ ürlengen terileri.) salıp, Awğan jerine ötken. Bul köş jol boýında aştıqqa da uşıradı. Awa raýınıñ özgerwinen de qïnaldı. Söýtip, bir talaý jannan da aýırıldı.
Ekinşi top 1931 – jıldarı köşti bastap Özbekstannıñ Taldımarjan stancïyasına bir toqtaýdı. Sosın Qarşı men Şöpawız eldi mekenderine qadam basıp, sonda bir jıl turadı. Söýtip, kelesi 1932- jılında Täjik eliniñ Qorğantöbe men Sïm awıldarında tağı bir jıl ayaldaýdı. Ökiniştici, Täjikstannıñ sol öñirine de aştıq tajalı jetken eken. Sonıñ saldarınan jergilikti xalıqpen birge köptegen qazaqtar da qırıladı. Talaý tawqımet körgen qazaqtar sol jıldıñ soñğı künderinde on mıñğa jwıq el bolıp Awğan jerine kirdi. Olar awğan topırağına qadam basqanda ükimettiñ nusqawımen Andxoý degen qala mañına jïnaldı. Sol kezdegi Awğanstandı bïlep turğan patşa qazaqtarğa jer berip, azıq-tülikpen qamtamasız etip, aqşalaý da järdemin ayamaý meýlinşe kömektesti. Aw Musılman eldiñ adamï qasïeti mol dep sengen qazaqtar awğandardıñ keñ peýildik tanıtqanına rïza. Öýtkeni däl sol kezeñde Awğanıstan sayasï tartıstıñ ortasında işki jağdaýı äbden şïelenisip turğan zamanda tur edi. Soğan qaramastan memlekttik sayasatı ayasında qazaqtardı Faraýab(Maýmene-مایمنه), Garat (هرات), Şubarğan( شوبارغان) , Sängçarak( سنگ چارک) , Çaqnasır (چاق ناصر) , Qundız( قوندوز) , Mazar Şärip (مزار شریف)sındı qalalarğa tarata otırıp qonıstandırdı. Ökiniştisi, Çaqnasırdağı qazaqtarğa sol aýmaqtıñ swı joqpaý, awa raýına üýrenise almaý, seksen paýız adamdarı ölim quştı. Ölimderi köptep, bir mezgilde bolwı saldarınan tiriler ölgenderdi jerlewge ülgermeý jattı. Ärbir otbasında birden,ekiden, üşten ölikterdiñ bolwınan olar bir-birine köñil aýtıp, birin-biri jubatwğa da murşaları bolmaý jattı. Endi esimizdi jïnadıq-aw degende, 1943 jıldıñ juqpalı awrwı Oba men Malerïya keñ taralıp, qazaq bawırlardı da jalmap ketkeninen köptegen qazaqtardı ajal şaldı. Tiri qalğandarı tirşilik etwge twra kelgendikten är türli qara jumıstarmen aýnalısıp jürdi. Köpşiligi maqta terw, masaq terw, jem-şöp şabw, mäsi men kebis tigw, kilem toqw, şapan tigwdi tirşilik közi etken edi. Qazaqtar keýbir şeberlikterin sol jergilikti turğındardan üýrenip alğandı. Tirşilikke beýimdele bastağan kezde tağı bir tosınan kelgen jaýsızdıq elde üreý twdırdı. Ol eki qabat äýelderdiñ säbïleri turmaý şetinep kete berwi edi. Bul apatta qazaqtardıñ boýı jergilikti tabïğatpen ündese alğanşa mazaların alıp, äjeptäwir äbigerge saldı.
Sol kezdegi Qundız, Xanabad, Bağlanda ükimet basşıları bosqın qazaqtarğa barınşa järdemdesip jürdi. Bastapqı kezde qazaqtar ükimet tarapınan beriletin azıq-tülik, aqşalaý kömekterdi alıp otırdı. Qarïyalardıñ soñğı leginiñ esinde qalğanı Qundız aýmağınıñ Ğolam Xaýdar degen äkimi qazaqtarğa köp kömek körsetken eken. Keýin atalğan äkim kömek kölemin keñeýtip, memlekettik deñgeýge jetkizip, resmï türde kömek berwdi qolğa alıp, aqsaqaldardı şaqırıp alıp, qujat daýındawğa tapsırma bergende, qazaqtar ükimettiñ resmï järdeminen bas tartıptı. Bunıñ sebebin surağanda olar: «Biz qaýırşı emespiz. Bizdiñ alğan kömekterimiz qujattansa erteñgi urpaq biz üşin uyaladı» dep jawap beripti. Qazaqtardıñ bul äreketi ükimet basşıların tañ qaldırıptı. Bul «ne degen qanağatşıl, ör kökirek el» desipti.
Osı jaýında Qundız ben Xanabadta bir qızıq oqïğa bolıptı. Onı aýtqan qarïyanıñ atına balap köpşilik «Şortan qajı Kötibardıñ xïkayası» depti. Şortan qajınıñ xïkayası: «Muxammed Zahïr şah(1914-1974) 1933- jılınan1973- jılına deýin bïlik etken zamanda, Qundız qalasınıñ äkimi Şerxan mırza qazaqtardı keñsesine şaqırıp alıp, aldap-arbap, qoyar-qoýmas birsıpıra qujattarğa attarın jazıp, barmaq bastırıp alıptı. Qol qoýğandar añ-tañ, küdik pen üreýge bwlığıp kete beripti. Bul oqïğadan jıldar ötedi. Olarda tañdana jürip, bir jamandığın küte jürip birte-birte umıtıp ketedi. Künderdiñ küninde birneşe awğan azamattarı sol kisilerdi izdep keledi. Olar bul jağdaýğa qaýran bolıp, qorqa bastaýdı. Endi ne bäle bizdi kütip tur eken dep olardan özderin izdep kelgenderiniñ sebebin suraýdı. Olar bolsa biz pälen adrestegi jerdi sizderden satıp alwğa keldik deýdi. Bunı estigen qazaqtar bäleñnen awlaq bizde ondaý jer joq deýdi. Awğandar tañdana: «Bul qalaý? Bizdiñ bilwimizşe äkimdikte ol jerler sizdiñ atıñızğa tirkewli tur» dep jawap qaýıradı. Eki jaq bir-birimen til tabısa almağan soñ äkimdikke baradı. Äkimdikke barğan soñ älgi äkim qazaqtarğa budan birneşe jıl burın olar qol qoýğan qujattardı körsetip, esterine saladı. Söýtip jer sizderdiki dep tüsindiredi. «Endi qalasañız sata alasız, qalamasañız özderiñiz paýdağa jaratasız. Ol jağın özderiñiz şeşersiz» dep olardı şığarıp saladı. Sodan qazaqtar kütpegen jerden baýlıqqa kenelgen eken» deýdi.
Qazaqtar bïologïyalıq jäne psïxologïyalıq turğıdan tabïğatpen üýreniswi, qoğamdıq ortağa beýimdelwi qalıptasa bastağan 1954- jıldardan keýingi kezeñde ärtarapqa tarap ketken ağaýındar bir-birin izdeý bastadı. Iñğaýı kelgende qonıstarın awıstırıp bir jerge şoğırlana berdi. Odan burınğı kezde üýrengen türli qol öner buýımdarın özderi sawdağa sala bastağandarı tağı bar. Mäselen Gerat qalasında jergilikti turğındardan kilem toqwdı üýrengen qazaqtardıñ önimin qazaqtardıñ özi sawda tawarına aýnaldırdı. Solardıñ biri Buxarbaý Bolat. Sonıñ arqasında älewmettik axwalı köterilip Awğanstannıñ özinde baý degen ataqpen tanımal tulğağa aýnaldı. 1974- jılı qajılıqqa barıp, qajı degen atawına da laýıqtı ömir sürdi. Oğan aýğaq Qazaqstan täwelsiz el bolıp, älem qawımdastığına kirgen soñ qajı Buxarbaý 1994-1997 – jıldarı Almatı oblısı, Qarasaý batır awdanı, Qaskelen qalasında üş jüz adam sıýımdılığı bar üş qabattı meşit salıp, eldiñ eñsesin bir köterip tastadı. Atalğan meşittegi quran kwrstarı da urpaqtıñ ïmandı bolıp tärbïe alwına qazir kezge deýin nätïjeli jumıs istep keledi. Meşittiñ ïmamı awğan elinde tanımal dindar adam bolğan molda Aýmaqan Jolaýdıñ ulı qarı Xabïbolla degen kisi. Buxarbaý qajınıñ äkesi Aýtmuxammed, anası Bïbiqadïşa. Ol Qızılorda, Sır boýında 1928- jılında dünïege kelip, 2009-jılı dünïe saldı.(janı jannatta bolğaý).
Sawda jumısın qazaqtar arasında jolğa qoýğandardıñ tağı biri Sır boýınıñ twması, Gerat qalasında turğan. Täwelsizdikten keýin elge oralıp Türkistan şaharında qaýtıs bolğan (1916-2003) Jumaxmet Qulşan, Aspan rwınıñ azamatı.
Awğanstannan elge oralıp, Türkïyada teri sawdasımen baýığan soñ qoğamdıq jumıstarğa aralasıp, el ïgiligin oýlap jürgen qajı Bektur Däwitulı, kete rwınan şıqqan qandasımız. Ol Qalam attı äke, Jupar attı anadan 1940- jılı Mazar şärip qalasında twğan. 2010 – jılı qaýtıs boldı. 1988- jılı qajılıq parızın ötegen. 2002-2004-jıldar aralığında Qaskelen qalasında jüz elw adam bir mezette namaz oqï alatın meşit saldırdı. Bundaý dinï bağıttağı ïgi şaralar Awğannan kelgen ağaýındar arasında jïi kezdesedi. Bundaý isteri – olardıñ ünemi bu dünïemen birge o dünïesin de oýlanıp jüredi degen uğımdı bildiredi. Awğanstanda käsipkerlikte aýtwlı deñgeýge köterilip, turğılıqtı azamattardıñ qurmetine ïe bolğan azamattar Kabwl, Mazar Şärip qalalarınan 1970-1975- jıldardan körine bastadı. Olardıñ köş basında qajı Mäden Bolat, qajı Ïmam Bolat, qajı Ğolam Xaýdar sındı azamattar zawıt salıp, xalıqaralıq sawda isine aralasa bastadı. Olardıñ awqattı bolwı elge de jaqsı boldı. Mäselen Kabwl qalasına jumıs babımen bara qalğan qazaqtıñ turağı qajı Ïmam Bolattıñ bes qabat zäwlim üýiniñ bir qabatı qonaqtarğa arnalğan edi. Onıñ raxatın talaý qazaqtar kördi. Onda mezgilinde tañğı şäý, tüski tamaq, keşki awqat jaýılğan dastarqanğa kelip turatın berekeli şañıraq bolğanı qazaqtıñ qaý jerde jürse de bawırmal jan, qonaq jaý el ekenin körsetedi. Qajı Ïmam 1980 – jılınan keýin Stambwl qalasına qonıs awdarıp, ülken eksporttıq teri fïrmasınıñ qojaýını boldı. Qazirgi kezde ata mekenine oralıp, Qaskelende turadı.
Ondaý ülgili şañıraqtıñ biri Mazar şärip şaharınıñ turğını qajı Ğolam Xaýdar edi.
Awğanstannıñ jergilikti xalqı men ükimeti qazaqtarğa bek rïza. Onıñ sebebi qazaqtar bawırmal, qanağatşıl. Sonımen qatar bïznes salasında eşqaşan alkogol, naşa sawdasımen aýnalısıp, jaman atağın şığarğan el emesti. Sondaý-aq jezökşelikti käsip etpegen xalıq. Urlıqta da atı şıqpağan qawım. Qazirge deýin awğan eli qazaqtardı añsap: «Zïyansız, momın qazaq degen el bar edi, olar qaýda ketti» dep joqtap jüredi eken. Awğandardıñ bundaý közqarasta bolwları da jaýdan-jaý emes. Öýtkeni özderi qïnalıp jürgen bir kezeñde Mazar şärip qalasında qala äkimi Turmaş mırza qazaqtarğa egistikke jer bergen. Sonda qazaqtar biz eginmen aýnalıspaýmız dep almağan. Äkim egin salmasañız satıp, bir kädeñizge jaratarsız degen. Onı da maqul körmegen qazaqtarğa tañ qalğan awğandar olardıñ toqpeýil köñiline qarap «Qazaqtar qudaý bergen qanağatşıl el» dep bağalap kelgen.
Qazaqtar sawda-sattıq salasında awğandar aldında senimdi sawdagerler retinde jaqsı abıroýğa ïe boldı. Sondaý-aq şeber tiginşi, etikşi bolğandarı üşin de el arasında zor bedelge ïe bolğan. Oğan mısal awğandar qazaqtıñ qolımen tigilgen tondardı kütkizbeý satıp alatın. Sol sebepten qazaqtardı nağız ton tigwdiñ şeberi dep ataýtın.
Eñ qızığı qazaqtar jergilikti elmen tatw-tätti ömir keşip jürse de olarğa qız bermegen. Ata mekennen jıraq jürip, añsarı bir bolğandıqtan, olar bir-birine qoldaw körsetip, qwanış pen ökinişin de birge bölisip jürdi.
Keñes ükimetiniñ ujımdastırw sıltawımen qazaqtardıñ jalğız künköriris közi tört tülik malın tärkilep qoldan jasağan jasandı aşarşılıq qasireti qazaq xalqına ornı tolmas zïyan keltirdi. Sonıñ sebep-saldarınan bükil Qazaq xalqınıñ tağdırı zulmatpen betteldi. Awğanstanğa qazaqtardıñ üşinşi köşi Qızılorda oblısı, Qarmaşqı awdanınıñ awmağı nan ketkender. Olar qïın tağdırdıñ jeteginde uzaq jıldar azaptı ömirden qutıla almadı. Körer tawqımet pen azabın kördi. Tek qana elden tısqarı jerde uzaq waqıtqa turaqtap qalsa da bir Alladan ümit jibin üzbedi.
Zeýnal Rüstemulınıñ aýtwına qarağanda, Awğan qazaqtarı Kete, Şömekeý, Qojalar. 1980 – jılı Awğanstanda bolğan alasapıran kezeñde osı Zeýnal Rüstemulı, Qajı Ğolam Xaýdar eldiñ Türkïyağa köşwine köp eñbek etti. Qazirgi kezde ekewi de Almatıda turadı. Qajı Ğolam Xaýdar qonıstanğan Qaskelende jetpis tört jasqa kelgen şağında 2011- jıldıñ nawrız aýınıñ jïırma jetisi küninde dünïe saldı(janı jannatta bolğaý). Bala-şağaları, ürim-butağı äkeleri armandağan ata jurtta ömir sürip jatır. Marxum qajı Ğolam Xaýdar qazaqtar Awğannan Türkïyağa, Türkïyadan ata mekenge köşken kezderinde ondağan şañıraqqa materïaldıq äri rwxanï demewşi bolğanı talaýlarğa önegeli jumıs bolıp jan dünïelerinen orın alıp qaldı.
Awğan qazaqtarı zamanawï bilimge onşa köp köñil bölgen joq. Sondıqtan mektep pen wnïversïtetterde oqığan azamattarı sanawlı. Men älem elderinde turatın qazaqtardı zerttew nïettenip 1979-jılı Awğanstanğa barıp, Gerat, Kabwl, Mazar Şärip, Pol qumır degen jerlerine barıp qazaqtardıñ tirşiligimen jaqın tanıstım. Olardan körgen meýir, bawılmaldıq, märttik, qonaqjaýlılıq jüregim men sanamda qazaqılıq bolmıstıñ tabïğï beýnesin swrettep berdi. Men sol jıldardan beri olardan ajırağan emespin. Bunıñ özi ülken äñgimeniñ özegi. Ötken men büginge qarağanda orta adamdı öz ıñğaýına qaraý beýimdeýdi. Orta men ortanıñ berer tärbïesi mäni zor faktiler adamnıñ qalaý bolwında. Qısqası sol saparda baýqağanım– 1980- jıldarı Kabwl wnïversïtetinde bar-joğı eki qazaq joğarı bilim alıp jürdi. Olardıñ biri- Nurmuxammed molda Serikbaýulı 1978-1980- jıldar aralığında kommwnïsttik ïdeologïyanıñ qursawında jürgen (نور محمد ترکی) Nurmuxammed Täräkï (1978-1979), (حفیظ الله امین)Äfïzolla Ämïn (1979-1980), (ببرک کارمل)Bäbräk Karmäl(1980-1986) arasında bolğan tartıstarında sol jıldarı Kabwlda qaza taptı. Ekinşisi- Muxammed Rafïh BUU- ınıñ bosqındar bölimşesiniñ tizimine ilinip, öziniñ alğan jağrafïya mamandığı boýınşa Danïya elinde turaqtadı. Qazirgi kezde otbası müşelerimen sonda turadı. Qazaqstanmen de baýlanısıp turadı. Atalğan eki oqımıstıdan keýin Awğanıstanda joğarğı oqw bitirgen Abdolla Äskerï bawırımız. Abdolla 1981-jılı Balx oblısı, Mazar Şärip qalasında dünïege keldi. 1988-1995- jıldarı twğan qalasında bastawış mektepti bitirdi. 1996-2001- jıldarda Awğan-türik lïceýin üzdik tamamdadı. Sosın 2003-2006- jıldar aralığında Kabwl wnïversïtetin oqıp dïplom aldı. 2007-2010 – jıldarı täwelsizdiktiñ jemisi retinde Almatı qalasındağı xalıqaralıq Süleýmen Demïrel wnïversïtetiniñ ékonomïka fakwltetin «Bïznes menedjmenti» mamandığı boýınşa magïstwrasın ayaqtadı. Sonımen qatar jwrnalïstïka salasında täjirïbelik bilimin jetildirdi. Qazirgi waqıtta atalğan wnïversïtettiñ kitapxanasınıñ meñgewşisi bolıp qızmet atqaradı. Eline adal qızmet etip, ğalım bolw nïeti bar. Qazaqtar tirşiliktiñ arpalısında mektep pen joğarı oqwlarında oqwğa mümkindik ala almasa da esesine Awğan elinde qazaqtar dinï bilim alwğa quştar bolğan. Sol üşin olardıñ arasınan ondağan dañqı şıqqan qarïler, xafïzder, moldalar, mawlana men ïşandar şıqqan. Solardıñ birsıpırası mınalar: Eşmuxammed(Maýmaq ïşan) Nuräli Maqsum Eşmuxammedulı, molda Qoşım Eşmuxammedulı, molda Atamuxammed Nuräliulı, damolla Eskebek Torbaý, mawlana Sarsadıq Jolaý, molda Aýmaqan, qarï Xabïbolla Aýmaqanulı (qazirgi kezde Qaskelende Buxarbaý meşitiniñ ïmamı ), molda Äbdilxalıq Qoşımulı, damolda Qurbannazar Tabın qazirgi waqıtta Türkistan qalasında turadı, Jetisaýda öz qarajatımen meşit saldırğan. Sondaý-aq, ïmandılıq pen adamgerşilikke ülgi-önege bola alatın Qajı Sävär Polat sındı ağalar alısta jürip, Ata jurtın sağınğan äzïz jandar bar ekenin bilip, tanıp qwanasız. Täwelsizdik Särvär Polattıñ da elge oralıp, elimizdiñ duğagöý qarïyalar qatarında bolwğa näsip etti. Ol qazirgi kezde Qaskelende turadı. Ömiriniñ ärbir sätin quran oqıp, namaz ğïbadatımen ötkizedi. El tınıştığın, urpaq amandığın Alladan tileýdi. Salmaqtı, salïqalı, sabırlı, ïmandı da taqwalı qasïetter onıñ sözinen, is-äreketterin nur şaşıp turğandaý körinedi. Särvär qajınıñ tirşilik ustanımı jas urpaqqa adamï bïiginde qartayudıñ aýtarlıqtaý ülgisi bola aladı..
Qazaqtar üş kezeñde awğan eline köşip, bir ğasırdan uzaq sonda turdı. Sayasï bïliktiñ sayasï ustanımına olarmen keýde tatw, keýde qatw ömir keşti. Qazaq eli täwelsizdigin jarïya etkende aq tüýeniñ qarnı jarılıp, jüzderine baqıt nurı jawdı. Qazaqstan Respwblïkasınıñ tuñğış prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaev Türkïyanıñ Stambwl qalasında şet el qazaqtarınıñ ökilderin qabıldağan kezde, eldiñ ötinişi boýınşa Elbasınıñ tikeleý nusqawımen tarıdaý şaşılğan Awğan qazaqtarı Türkïya, Ïran, Sawd Aravïya elderinen 1993 – jılı elge oralwğa mümkindik aldı. Olardıñ köpşiligi Jetisaý, Türkistan, Şımkent, Qızılorda, Qaskelen qalalarında turadı.
Awğan qazaqtarı elge oralğan soñ ğılım men mädenïette üles salmağı salmaqtı bolmağanımen, dinï ağartwşılıq salasında äjeptäwir ıqpaldı bolıp keledi. Sonımen birge qazaqtıñ käsiptik salasında özderiniñ xalıq sanına şaqqanda edäwir paýdaları tïgen. Oğan dälel qazaq elinde mal bası köp bolğandıqtan soýılğan maldıñ terisi bul jerde öñdelmeý, terini satw tetikterin de bilmeý, sapalıq jağın anıqtawğa da täjirïbeleri jetkiliksizdew bolıp jürgen täwelsizdigimizdiñ bastapqı kezderinde, awğan qazaqtarı osı salada talaý jergilikti qandastardıñ sawatın köterwge üles qostı. Büginderi mal terisiniñ şet elderge satılwı men öndiris orındarınıñ aşılwı jolğa qoýıldı. Osı salada qızmet jasap jürgen baptapqı top ağaýındar awğan qazaqtarınıñ teri şarwasına qosqan ülesin jaqsı bilip, qadir tutatını kümänsiz.
Awğanıstanda Zahïr şah 1973- jılı general Däwittiñ (1973-1978) jasağan äskerï töñkerisine uşırap, Awğanstannıñ soñğı patşası atımen tarïx qoýnawına ketken soñ, qazaqtardıñ tirşiliginen de bereke kete bastadı. Jaña sayasï prezïdenttik jüýe Awğanstan memleketin bitpes bir daw-janjalğa aýnaldırıp jiberdi. Onıñ soraqı nätïjeleri qazirge deýin jalğasıp keledi. Öýtkeni, Awğanstan strategïyalıq mañızı zor el retinde ılğï otarşıl ulı derjava elderdiñ suq közderiniñ nısanasında kele jatır. Sol kezde öz zamanınıñ ulı derjavalar qatarındağı AQŞ pen Keñes odağınıñ Awğanstanğa ïelik etw jolındağı bäsekesiniñ tartısında tawqımet şegip kelgen edi. AQŞ pen Keñes odağınan burın Awğanstannıñ işki jäne sırtqı isterine aralasıp, ıqpalın jürgizip kelgen ağılşındar edi. Ekinşi dünïejüzi soğısınıñ 1943 – jılı Amerïka onda öziniñ sayasï ökildik keñsesin aştı. Sodan bastap Batıs elderiniñ müddesin Anglïyanıñ ornına AQŞ qorğaýtın boldı. Bul jağdaýdı baýqap qalğan keñes odağı Awğanstanğa suqtana qarap, surqïya sayasatın iske asırw mezgilin kütip jürdi. General Däwit töñkeris arqılı prezïdent şeninde bïlik tağına jaýğasqan soñ memlekette jañaşıl damw maqsatında ülken reformalar jasaý alğan joq. Ol konservatorlıq sayasattı ustanıp, asqan saqtıqpen qïmıldap, basılımdardıñ emin-erkin eldegi bolıp jatqan kemşilikterdi tereñdete jazwına şek qoýdı. Sonıñ saldarınan eldiñ işki jağdaýında jemqorlıq pen paraqorlıq keñinen qanat jaya bastasa, sırtqı baýlanısta Batıs eldermen qatınas tartımdığı älsireý bastap, Keñes odağına jılı közqaras küşeýe berdi. Bul sayasattan twındağan jaña awaraýı solşıl toptarğa özara birigip, xalıqtı bïliktiñ bayaw is-qïmılına qarsı biriktirwge mümkindik berdi. Birikken solşıldar 27 – säwir1978 -jılı qandı töñkeris jasap, jeñiske jetken soñ prezïdent Däwit pen onıñ otbası müşelerin qırıp tastadı. Töñkeris keñesi qurılıp, onıñ basşılığına Nurmuxammed Täräkï awıldan şıqqan, Ğäljaï taýpasınıñ balası bïlik tizginin qolğa aldı. Sosın Demokratïkalıq Awğanstan Respwblïkasınıñ qurılğanın jarïyaladı. Nurmuxammed Täräkï bïlikke jetw joldarın aldın-ala tïyanaqtap keldi. Xalıq arasında bedelge ïe bolwğa gazet betterine maqalalar jarïyalap, «Awğanıstan demokratïyalıq-xalıq» partïyasın qurıp, oğan törağalıq jasap keldi. Sayasï bïlikke qol jetkizgen soñ Keñes odağımen dostıq kelisimge qol qoýdı (5- jeltoqsan 1978-j). Jer mäselelerine, äýelderdiñ qoğamdıq qatınastar men azamattıq quqıqtarın tübegeýli özgertwge reformalar jasawğa da buýrığı jarïyalandı. Soğan qaramastan solşıl toptardıñ arasındağı kelispewşilik jawızdıq daw-damaýğa ulastı. Sonıñ kesirinen memlekettiñ işki isteri toqtap qaldı. Sondaý jağdaýda Nurmxammed Täräkïdiñ oñ qolı bolıp jürgen Äfïzolla Ämïn bïlikti qolğa alıp, qırküýek aýı 1979- jılı Täräkïdi ölim jazasına buýırdı. Sodan keýin eldiñ sayasï jağdaý turaqsızdanıp, qattı şïelenisip ketti. Osındaý jağdaýdı kütken Keñes odağı el tınıştığın qamtamasız etpek bolıp 27- jeltoqsan 1979- jılı qızıl äskerin Awğanıstan jerine kirgizdi. Sodan Äfïzolla Ämïn ükimetin qulatıp, «Pärçäm-پرچم – tw» partïyasınıñ basşısı Bäbräk Karmäldi bïlik basına otırğızdı. Awğan xalqı eldiñ işki qandı oqïğalarınan, äsirese dinsiz kommwnïstterdiñ Ïslam dinine qarsı közqarası musılman awğandıqtardı äbden qajıtqannan keýin, awğandar amalsız 1980- jıldardan bastap älemniñ özgede elderine bosıp taraý bastadı. Osılaýşa Awğanstannıñ qarapaýım jurtı qattı zardap şekti.
Eldiñ älewmettik-ékonomïkalıq jağdaýı naşarlap, jumıssızdıq jaýlağanı – xalıqtıñ psïxologïyalıq dağdarısqa uşırawına, qoğamdıq küýzelistiñ örşip ketwine negiz boldı. Bosqın mïllïondağan awğan azamattarı körşi Ïran men Päkistan elderimen qatar Arab, Ewropa memleketterin panalap, mekendewge mäjbür boldı. Solardıñ qatarında mıñdağan qazaqtar da boldı. Qazaqtar köbinese qazaq dïasporası turatın Sawd Aravïyası, Sïrïya, Ïran, Türkïya sındı elderge qonıs awdardı. Onıñ işinde Türkïya eli qazaqtardı tübi bir türki bolğanın eskere otırıp, azamattıq berwde köp kedergi jasamaý, azamattıq alw jumıstarın oñaýlattı. Sondaý-aq, Türkïya olardıñ emin-erkin sawda jasawlarına da mol mümkindik berdi. Mäselen salıq tölewge jeñildikter berdi, nemese tïisti jerinde köptegen otbasın pätermen qamtamasız etti. Atap aýtqanda, 1980 jıldardıñ birinde Türkïya prezïdenti Kenan Evrenniñ Päkistanğa saparında bosqın qazaqtardıñ ökiliniñ bergen ötinişi boýınşa qonaq ïesi, Päkistan ükimetiniñ kelisimi boýınşa 65 bosqın qazaq otbasın Qaýsarï qalasına jetkizip, sondağı jergilikti turğındardıñ qoldawımen olarğa kezekten tıs päter berildi. Al, Ïran, Sawd Aravïyağa barğan qazaqtar sonda bosqın märtebesimen tirşilik etti. Şının aýtsaq Ïrandağı qazaqtar Ïrandı panalap kelgen ağaýındarına barınşa kömektesti. Olar bosqın qazaqtarğa memlekettiñ tïisti mekemelerine tirkewge alınwlarına kepildik berip, kömektesti. Sonımen birge bastapqı jıldarı öz şañıraqtarınan bölme berip, nanın da bölisti. Söýtip, öz bawırlarına degen ağaýındıq-qandastıq mindetin barınşa atqara bildi. Oğan dälel, Awğan-Ïran qazaqtarı küni büginge deýin twıstıq-dostıq qarım-qatınastarın üzgen emes.
Ïran, Awğan, Türkïya qazaqtarınıñ jaqın qarım-qatınas jasawdağı ekinşi sebebi – 1979 – jılı Ïran Ïslam töñkerisinen keýin 1980- jılı bastalğan Ïrak pen Ïran elderiniñ segiz jılğa (1980-1988) sozılğan şaýqasınıñ saldarınan twındağan ékonomïkalıq- älewmettik dağdarıs edi. Sol jıldarı Ïranda köptegen ïndwstrïaldıq, öndiristik orındardıñ jabılıp, qurılıs salasınıñ toqtap qalwınan eldi jumıssızdıq jaýladı. Sol üşin jappaý el sawda-sattıqpen aýnlıswlarına twra keldi. Kommercïyalıq tawarlardıñ basım böligi Türkïya elinen tasımaldanatın boldı. Sondıqtan Türkïyadan Ïranğa tawar tasımaldaw eldiñ kündelikti jumısına aýnaldı. Sawda qaptarın arqalap şekaradan ärli-berli ötip jürgen satwşılardıñ bir kişkene tobı da qazaqtar boldı. Soğıstıñ zardabınan mïllïondağan adam osılaý kün kördi. Qazaqtardıñ tağdırı da ïrandıqtardıñ tağdırınan bölek emes-ti. Mine, Awğanstan, Ïran elderiniñ sayasï-ékonomïkalıq axwalına baýlanıstı üş eldiñ qazaqtarı bir-birimen äbden jaqındasıp ketti. Sol däwirde Türkïyanıñ bağı bolar, 1980- jılı äskerï töñkeris bolıp, Kenen Evren prezïdenttik şentağına otırdı. Artınşa Türgut Ozal premer-mïnïstr boldı. Onıñ ulttıq-ékonomïkalıq sayasatınıñ arqasında Türkïya qısqa merzimde, yağnï eki-üş jıl köleminde şağın orta öndiristik äri sapalı qızmet berw elder qatarına qosıldı. Körşi elderdiñ kïim-keşek, azıq-tülik qajettiligin qamtamasız etti. Öýtkeni Ïran elin batıs elderi qısımğa alıp, onımen sawda jasawğa tıýım salğanda,Türkïya Ïrannıñ suranısına säýkes tïimdi kommercïyalıq jüýesin jasap, ékonomïkalıq qatınasın öz paýdasına şeşe bildi. Sonda türik sawdagerleri Ïranğa qajetti saýman-quraldı Ewropa elderinen alğızıp, deldaldıq paýızınan qomaqtı paýda tüsirdi. Sonımen qatar sawda orındarın körşilerdiñ narıqtıq suranısına oraý damıtıp otırdı. Ékonomïkalıq damwdağı qoğamdıq-psïxologïyalıq bağıttarda twrïzm salasına qattı män berdi. Memlekettik emes uýımdar memlekettik qoldaw äri taza baqılaw arqasında sapalı qızmet berwdi joğarı deñgeýde orındawdı közdep, ülken jobalardı jüzege asırdı. Sol sebepten körşi elderdiñ orta bwın äri qaltalı azamattarı Türkïyada dem alwdı tïimdi körip, demalıs künderin Türkïyanıñ körikti de äsem tabïğatı ayasında jılı şıraýlı qızmet körsetetin, äri sıpaýı qarsı alwşılarmen ötkizwdi jön kördi. Sondaý jüýeli şarwa men salïqalı sayasattıñ arqasında Türkïyanıñ Stambwl qalası qazaqtardıñ da basqosw ortalıq qalasına aýnaldı. Awğan qazaqtarı türik elinde turıp, äjeptäwir tınıstana bildi, sawdanıñ talaý qırın üýrendi. Olardıñ 1980-1993- jıldar aralığında Türkïyada turğan jıldarı özindik ornı bar bölek äñgimeniñ özegi desek artıq emes.
Awğanstan qazaqtarınıñ tarïxı, étnografïyası, tili men dini, jalpı tınıs-tirşiligi jüýeli türde zerttelmeý keledi.


text:
Qırımlı mabuslarnıñ ballarına yardım etken «Bizim balalar» içtimaiy fondınıñ cedveli 100 nefer balağa qadar artqan. Bu cedvelde, Qırımda siyasiy repressiyalar aqibetinde baba desteginden marum qalğan çağına yetmegen balalar kirmekte. Oktâbrniñ 11-nde Bağçasarayda daa altı qırımlı tevqif etilgen soñ daa 27 balanıñ adı bu cedvelge tüşti.
Oktâbrniñ 14-nde yarımadanıñ er tarafında 100-ge yaqın qırımlı, bir kişilik piketlerge çıqıp, Qırım musulmanlarına berilgen eziyetke qarşı itiraz bildirid. Rusiyeniñ silâlı hızmetleri, ellige yaqın narazıcı tutulıp, soñra yiberilgenini haber etti.
Qırımda rusiyeli silâlı hızmetlerge qarşı bir kişilik piketler keçirildi (fotoresim galereyası)
Qırım kontakt gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparovnıñ fikirine köre, Kreml Qırım musulmanlarınen qonuşmaq içün repressiyalardan ğayrı başqa til bilmey.
– Cumaertesi künü tutulğan faillerden, esas olaraq, ifadeler alındı, soñra ise olar yiberildi. Asılında, ne içün bir kişilik piketler sebebinden adamlar tevqif etile, silâlı hızmetler bunı añlatmağa tırışmadı bile. Ğaliba, ameldeki rus qanunları olar içün ferman degil, istegenleri kibi yapalar. Rusiye, sanki «havuç ve sopa» usulınen qırımtatarlarnıñ riayetkârlığını qazanmağa istey, degen fikirni eşitmek pek oşlu ola. Sopa bar, amma havuç yoq. Kremlde, riayetkârlıq qazanmaq içün bir de bir teklifler yapmağa alışqın degiller, – riayet etmelisiñ, ve o qadarlıq. Bizge ise öz aqlarımız içün barışıq usullarnen küreşmek ve bir birimizni desteklemek qala, şu cümleden «Qırım birdemligi» ve «Bizim balalar» kibi birleşmeler vastasınen. Sizni ezmege isteseler, öz özüñizni teşkil etmek pek müimdir.
Qırımtatar milliy areket faili Nariman Celâl, «Bizim balalar» birleşmesiniñ peyda oluv ikâyesini tarif ete.
– Milliy Meclis, hatırlağanıñız kibi, Rusiyede ve Qırımda yasaqlanğanı sebebinden gizlenmek mecbur oldı. Aynı zamanda, esas teşkilâtımıznıñ resmiy surette çalışıp olamağanı sebebinden, eksiklerni tekmillemek içün, bazı cemaat teşebbüsleri peyda olıp başladı. «Qırım birdemligi» kibi teşkilâtlarğa büyük sayıda gençlerniñ qoşulğanı – pek yahşı. «Bizim balalar» – bu bir-qaç şahısnıñ teşebbüsidir, o qırımlı, ukrainalı jurnalist Lilâ Bucurovanıñ sayesinde peyda olğan edi. Birinci qırımlılar uydurılğan sebeplerden apis etilgen soñ, olarnıñ çoq balalı aileleri bar olğanı malüm oldı, ve bu ballarğa yardım berilmek kerek olğanı añlaşıldı. Qalğanları bu ğayeni destekledi.
Nariman Celâl dey ki, «Bizim Balalar» erkânına siyasiy mabuslarnıñ aile azaları ve failler kire, olar sermiya toplaylar. Yani bu siyasiy degil de, hayriy birleşmedir.
– Zanımca, ukrain devleti qırımlı siyasiy mabuslarnıñ ailelerini daa faal surette desteklemeli. Ayrıca, Yuqarı Radada bu munasebetnen mahsus qanun qabul etilmeli, o endi (parlamentte – QA) qayd etilgen. Ukrainlilerni para bağışlamağa çağıram. «Bizim balalar» er ay er bir balağa 5-er biñ ruble ayıra, oktâbrniñ 11-nden soñ ise olranıñ sayısı, dörtten bir qısımğa artıp, yüz balanı teşkil etti. Bunıñ aqibetinde sermiyalar daa tez sarf etilecek. Yardım pek kerekli, çünki bu ballar, em Qırımdaki, em de qıtaiy Ukrainadaki vatandaşlarnıñ destegini iss etmeli. Hayriy sermiyanı teslim etmek içün ya men kibi faillerge muracaat etmege, ya da banktaki mahsus esapnen faylanmağa mümkün. «Bizim balalar» tarafından yapılğan faaliyet aqqında İnternetten ögrenmege mümkün.
(Matirialnıñ metin şeklini Vladislav Lentsev azırladı)


text:
AQŞ-ta Ay betine ayaq basqan altınşı adam - ğarışker Edgar Mïtçel 85 jasında dünïe saldı, dep xabarladı «VVS» agenttigi.
Ol Florïda ştatındağı West-Palm-Bïç qalasınıñ awrwxanasında köz jumğan.
Mïtçell 1971 jıldıñ 5 aqpanında «Apollon-14» mïssïyasınıñ quramında bolğan. Ayğa qonğanına 45 jıl tolwına nebäri bir kün qalğanda qaytıs boldı.
Ğarışkerdiñ esimi onıñ ataqtı mälimdemesimen baylanıstı. Ol beymälim uşw nısandarınıñ köbi şınımen de özge planetalıqtardıñ ğarış kemeleri ekenin aytqan, özi soğan 90 payızğa senimdi ekenin de jetkizgen bolatın.
Kommentarïï


text:
«Umma» Ukraina musulmanları diniy idaresinde Qırımda qırımtatarlarğa nisbeten informatsion cenk başlanmasını qayd eteler, dep bildire Azatlıq Radiosı.
«Endi on kün devamında informatsion saada vaziyet kerginleştirile, maqaleler basıldı, matbuat konferentsiyası keçirildi. Soñkisinde diniy ve cemaat teşkilâtları, em de «Rusiden musafirler» musulman teşkilâtlarnı, Qırım müftini qabaatladı ve Qırımda Ukraina destegi ile islâm ekstremizmi teşkil olunğanını qayd ete ediler», – dedi Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi, Ukraina musulmanlarınıñ diniy idare ve merkezleri şurasınıñ reisi Said İsmailov.
Onıñ fikrince, bu informatsion cenk amelge keçti. Bunı salı künü tintüvler keçirilgen Aqmescit rayonınıñ Bulğanaq köyündeki medresesindeki vaziyet isbatlay.
O, Meclis ve Qırım müftisine qarşı çıqqan ve musulman cemiyetini qısımlarğa bölmege tırışqan Qırım musulman cemiyetiniñ vekillerini böyle areketlerni etmemege çağırdı.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, iyün 24 künü saba saat 6:30 Aqmescit rayonınıñ Bulğanaq köyünde oğlanlar içün hafizler medresesine belgisiz şahıslar sürip kirdi ve tintüvni keçirmege başladı. Medresede 13 talebe ve eki oca buluna edi. Er kes yuqlay edi. Beş saat devam etken tintüvden soñ, medreseniñ müdir muavini Ayder Osmanovnı Qırımnıñ İçki işler nazirliginiñ baş idaresine alıp kettiler, mında onı bir buçuq saat devamında sorğudan keçire ediler.
«Berkut» hadimleri kiriş qapı ve pencereni qırıp, içeri kirdiler. İç bir vesiqa ya da mahkeme qararını köstermediler. Tintüvni tahminen 30 insan keçire edi. Binanıñ içinde olğan er şeyni, edebiyatnı, bala şeylerini baqıp çıqtılar, talebelerden telefonlarını tutıp aldılar. Tintüv soñuna yetkende, oquv yurtından müdir muavini Ayder Osmanovnı ve bir qaç bilgisayarnı alıp kettiler. Medreseden ğayrı silâlı insanlar tintüvler ile qırımtatar ailesine de sürip keldi.


text:
A'debiyat
A'debiyat bir tilge, da'wirge yamasa ma'deniyatqa tiyisli jazba shıg'armalardın' toplamı. A'debiyat adamlardın' baxalı ha'm qızıq waqıyaların aytıwda ja'rdem beredi. Ko'plegen adamlardın' pikirinshe, a'debiyat basqa ma'deniyatlardı uyreniwdin' en' jaqsı jollarının' biri.
A'debiyat bir ma'mleket yamasa ma'deniyat jaratqan en' jaqsı jazbalar. Ol so'zlerdin' sanaatı esaplanadı.
A'debiyat degende, ko'rkem a'hmiyetliligi ushın qaralatug'ın qıyalıy yamasa do'retiwshilik shıg'armada na'zerde tutılıwı mu'mkin.


text:
Sawdïyalıq musılman qızı jolında kezdesken barlıq qïındıqtardı jeñe otırıp, öziniñ asıl armanına qol jetkizdi. Raxe Mwxarraktıñ büginde jası 30-ğa jetpese de, älemniñ bïik şıñdarınıñ birşamasın bağındırıp ülgergen.
Grafïkalıq dïzayner bolıp jumıs jasaytın Raxe bala jasınan tağa şığwdı jaqsı körgen. Osı üşin ol öziniñ tözimdiligin şöl dalada şınıqtırğanın aytadı. Büginge deyin ol älemniñ altı bïik şıñın bağındırıp ülgergen.
Raxe bul äreketine bastapqıda äkesi qarsı bolğan körinedi. Eñ alğaş Kïlïmandjaro şıñın bağındırwğa attanar aldında äkesi üzildi-kesildi qarsılıq tanıtqan. Degemen, qaysar qızınıñ utımdı dälelderinen soñ kelisimin bergen.
muslim.kz
Kommentarïï


text:
Derc
HSN ATO zonası içün daa çoq kitap bastıracaq
2 Ekim ayı, 12:34
HSN: Novoaydarivsk rayonunıñ Dmıtrivka köyünde Bahmutivkadaqulle qoyulğanından soñ “işğalci” kanallarınıñ sayısı azlaştı
29 Berim ayı, 10:53
HSN Ukraina brendbukunıñ yapılmasına yarış ilân etti
29 Berim ayı, 10:27
“Çeşit islâatlar kirsetmek mümkün, amma eger insanlar bu aqqında bilseler, olarnıñ iç degeri yoq”, - dedi Emine Ceppar.
28 Berim ayı, 17:27
Nazir mesleatçısı: Boysunmağanlar oyunları – sport vastasınenn yaralanğan arbiylerniñ reabilitatsiyasına yol
28 Berim ayı, 11:24
E.Ceppar: “İ.Umerovğa çıqarılğan üküm – BMT-de yapılğan tematik esabat içün intiqam...”
27 Berim ayı, 17:31
HSN: Grajdan özgünlik sayesinde Donbass deñişe bilecek
27 Berim ayı, 15:57
27-ci sentâbr: Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovğa üküm çıqarılması boyunca press-konferentsiya
27 Berim ayı, 12:11
29-ci sentabr: “Ukrainanıñ informatsion ve kiber telükesizligi, tış istilâsına qarşılıqta esas faktor olaraq”
26 Berim ayı, 13:27


text:
Ukraina Haber siyaseti nazirligi Qırım haber siyaseti ile bağlı ayrı programma boyunca içtimaiy kampaniyanı amelge keçirdi
«Qırım – Ukrainadır» umummilliy içtimaiy kampaniya çerçivesinde Ukraina boyunca 2000den ziyade süjet levhaları yerleştirildi. Kampaniya devamında umummilliy radiostantsiyalarda mevzu audioroliklerni yayınlaylar. Videorolikler ve «Qırım – Ukrainadır» şiarı em milliy, em de regional televizion kanallarında kösterilecektir.
Kampaniya sımaları: Ahtem Seitablayev – rejissör, prodüser, «Cesür yürekler» leyha müellifi, alıp barıcısı, Olga Duhniç – siyasiy ruhiyatçı, «Yañı vaqıt» mecmuasınıñ jurnalisti, Sevgil Musayeva-Borovik – «Ukrainska pravda» internet-neşiriniñ baş muarriri, Vladıslav Seleznov –podpolkovnik, Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı matbuat hızmetiniñ reberi, Liza Bogutska – blogger, dizayner, Oleksandr Yankovskıy – «Çernomorskaya teleradiokompaniya» baş prodüsseri, «Qırım.Aqiqat» teleleyhasınıñ reberi.
«Ukraina ve onıñ tışında Qırım mevzusınıñ kün tertibinde aktualligini pekitmek maqsadı ile Ukraina Haber siyaseti nazirligi ket-kete yarımadanıñ ukrain haber alanına qaytarıluvı boyunca devlet siyasetini amelge keçire», – dey Yuriy Stets.
Hatırlatamız, Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ bir yıllıq faaliyetiniñ neticeleri boyunca keçirilgen matbuat konferentsiyasında Yuriy Stets «Qırım – Ukrainadır!» içtimaiy kampaniyasınıñ leyhasını taqdim etti.
Cedvel


text:
Qırımda yarımadanıñ işğalinden soñ Qırım federal universiteti olğan Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ prezidenti Nikolay Bagrov elâk oldı. Bunı Qırım.Aqiqatqa universitet hadimi bildire.
Aliy oquv yurtunıñ saytında prezidentniñ ölümi aqqında malümat şimdilik yoqtır. «Yolbaşçılıq» bölüginde Nikolay Bagrov alâ daa prezident olaraq belgilene.
Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ prezidenti Nikolay Bagrov 1937 senesi oktâbr 26 künü Herson vilâyeti Novotroitsk köyünde doğdı. Coğrafiya ilimler doktorı. 1991-1994 seneleri Qırım Yuqarı Şurasınıñ reisi ola. 1999 senesinle Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ retkorı olıp çalışa. Qırım işğalinden soñ V.İ.Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ prezidenti ola. 2002 senesi Bagrov knâz Yaroslav Mudrıy nişanı ile taqdirlene, 2007 senesi Ukraina Qaramanı unvanına nail ola.
Nikolay Bagrov «Çetel işler maydanı» tarafından teşkil etilgen «Qara cedvelge» kire. Oña köre, yarımadanıñ işğaline yardım etkenler «Ukraina Qaramanı» unvanından marum qaldırılmalı.


text:
Londondıqtardı Djekï Çannıñ qatıswımen tüsirilgen fïlm qattı şoşıttı. Keybirewler qala ortalığında avtobwstıñ jarılwın 2005 jılı lañkester şabwılınıñ qaytalanwı dep te oylap qalğan.Assoşïeyted Press agenttiginiñ xabarlawınşa, qoyılımdıq jarılıs Djekï Çan jäne Pïrs Brosnannıñ qatıswımen tüsirilip jatqan The Foreigner ("Şeteldik") fïlmin tüsirw kezinde bolğan. Jarılıs kezdeysoq ötip bara jatqandardan qorşalğan Lambet köpirinde boldı.
Londondıqtar aldağı qoyılım twralı aldın ala aytılmağanına renişterin bildirdi. Keybirewlerine bul oqïğa 2005 jıldıñ 7 şildesinde lañkesterdiñ metropolïtenniñ üş poyızı men Tavïstok sayabağındağı avtobwstı jarwın eske saldı. Ol kezde lañkestik äreketterdiñ saldarınan 52 adam qaza tawıp, tağı 700-i jaraqattanğan bolatın.
Kommentarïï


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ iqtisaditını kreditleycek büyük bank oyuncıları yetişmey. Bunı «Qırımda Sputnik» radiosında Kremlge bağlı Qırımnıñ İqtisadiy inkişaf nazini Andrey Melnik dedi.
«Bizde Qırımda üç büyük bank çalışmaqta. Daa bar, amma pek küçükler, kerçekten emiyetli bank oyuncılarından sadece üçi bar, ve olar yeterli degil. İleride iqtisadiyatqa ödünç ayırmaq içün olarnıñ kapitalı sıñırlana. Sigorta bölüginde de aynı vaziyet», – dedi Melnikov.
Yanvar 19 künü Kremlge bağlı Qırım akimiyeti RNKB Bankı ile añlaşma imzalağanı aqqında haber etilgen edi.
2016 senesi yanvarnıñ ortasında «Rusiye milliy ticaret bankı» (RNKB) teşkilâtı «Rusiye mülkü» sıfatında Rusiye devletiniñ mülküne keçti.
RNKB – Qırımnıñ sistemasını tizgen bank, o Qırımnıñ Rusiye tarafından zapt etilgeninden soñ meydanğa ketirdi ve ukrain PrivatBankınıñ binasında yerleşti. Yarımadada 211 bölük açıldı. 1,2 million insan ve 37 biñ şirket bu banknıñ müşterisi ola. RNKB – Qırım işğalini tanımağan AQŞ tarafından yaptırımlar cedveline kirsetildi.
PrivatBank Qırımda 790 bin şahsiy zat ve 12 biñ şirketke hızmet ete edi. Qırım işğal etilgen soñ PrivatBank qırımlılarnıñ esaplarında 8 milliard 215 million grivna köleminde sermiyalarnı blok etti.


text:
Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnıñ Aqmescitteki evinde ve ana babasınıñ evinde tintüvler Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ cinaiy işi çerçivesinde keçirilgen. Spiridonovnı FSB sorğuğa çağıralar.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım advokatı Cemil Temişev bildirdi.
«Tintüv keçirdiler, planşetni tutıp aldılar, onıñ ve ana-babasınıñ evlerinde tintüv keçirdiler. Ve eñ meraqlısı – evinde buzdolabı üstünde patlav aletiniñ yapuvı boyunca tafsilâtlı talimatnı taptılar. Roman bu onıñ olmağanını bildire», – dey advokat.
O şunı da qayd etti ki, bu vaqıtta o binada yoq edi, birazdan soñ keldi ve tintüvniñ devamını nezaret etti. «Tapılmasınıñ şaatı degil edim. Amma vesiqada yazılğanına köre, şimdi öyledir», – qayd etti Temişev.
Roman Spiridonov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, al-azırda iş yerinde buluna ve telefonnı onı qaytardılar.
«Tintüv vaqtında tek cihazlarnı tutıp aldılar. FSB hadimleri özlerini tınç alıp bardı. Tintüvden soñ Franko bulvarında yerleşken SBU binasına sorğuğa kelmege çağırdılar. Amma, advokatımnıñ şimdi mahkeme toplaşuvı olğanından sebep, subetni başqa künge keçirmege rica ettik. Endi saat 17:00 olacaq sorğuğa azırlanam», – dedi jurnalist.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları tarafından bu aqta izaat yoq.
Spiridonovğa tintüv ile dekabr 10 künü keldiler. Apayı İrina aytqanı kibi, afyon, silâ ve yasaqlanğan edebiyat qıdırıla edi. Tintüv 2,5 saat devam etti.
Spiridonov şimdi QaraDeniz production stduiyasına çalışa. Bundan evel ATR telekanalınıñ muarriri edi.


text:
Mayısnıñ 27-nde Qarasuvbazarda qırımlı fallerniñ körüşüvinde «Qırım ğayesi» cemaat areketi teşkil etilecegine qarar berildi dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
«Mayısnıñ 27-nde Qarasuvbazarda Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen faller toplaştı. Qırımdaki vaziyetni muzakere etüv esnasında «Qırım ğayesi» adlı cemaat areketi teşkil etilecegine qarar berildi. O açıq bir areket olacaq ve kelecekte yarımadanıñ ictimaiy ömürinde büyük rol oynaycaq degen maqsatnen teşkil etile», – dep ikâye etti Qırım.Aqiqatqa yañı ictimaiy areket teşkil etilüviniñ teşebbüsçilerinden biri olğan İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov.
Adliyeci Mammet Mambetovnıñ sözlerine köre, yarımadada yaşağan qırımtatarlarnıñ bütün problemalarını çezmege yardım etmek maqsadınen Qırımda böyle bir ictimaiy birleşmeniñ teşkil etilmesine kerek duyılğan.
Faaller «Qırım ğayesi» areketi nenen oğraşacağını dair bir izaat bermedi.
Aprelniñ 9-nda Aqyarda İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppası ilk defa Qırımda Rusiye telükesizlik organları tarafından tevqif etilgen bütün musulmanlarnıñ aileleriniñ körüşüvini teşkil etken edi. Anda qabaatlanğan şahıslarnıñ adliyecileri de kelgen edi. O zaman çıqış yapqan İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ adliyecisi Emil Kurbedinov bu kün Qırımda tevqif etilgen musulmanlarnıñ aileleri ortaq areket etecek bir meydanğa çevirilgenini aytqan edi.


text:
Bunı Qırım «Bergi hızmetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ bergen malümatına köre, bu vaqıtqaca Qırım Cumhuriyetinde ve federal emiyeti olğan Aqyar şeerinde Rusiye Federatsiyasınıñ bergi aqqında qanunları işleycek eken.
«Demek 2015 senesi yanvar 1-ne qadar bergilerniñ kirsetilmesi ve alınması ile bağlı ve bergi nezareti, bergi organlarınnı qararlarınıñ itirazı, hızmetçi şahıslarnıñ areketleri ya da areketsizligi, bergi qanun bozuluvı içün mesülietke çağıruvı ile bağlı munasebetler Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ve Aqyarnıñ, Qırım Cumhuriyetiniñ ve mahsus statusı olğan Aqyar şeeriniñ, Qırım Cumhuriyetiniñ ve federal emiyeti olğan Aqyar şeeriniñ uquq qararları ile idare etilecektir», – denile beyanatta.


text:
Herson vilâyetinde «Kahovka – Titan» yolağınıñ tamiri içün tek üç saat kerek, amma faaller mütehassıslarnı keçirmey, dedi Ukraina energetika naziri Ukrainı Vladimir Demçişin.
O şunı hatırlattı ki, Herson vilâyetinde elektrik tiremeleriniñ patlavından soñ eki ştab teşkil etildi: biri «Ukrenergoda» ve daa biri Herson vilâyet devlet memuriyeti yanında.
«Vaqia yeriniñ yanında, Çaplinka ve Çonğar rayonında» «Ukrenergonıñ» altı iş taqımı bar. İşlemege azır, amma faaller olarnı keçirmey. Faallerniñ mevamını nazarğa alıp, «Kahovka – Titan» ava yolağında tek iş yapıldı. İşni soñunace bitirmek içün üç saat kerek», – dedi Demçişin.
Nazir şunı da qayd etti ki, cuma künü energetik ştabınıñ baş nazir muavini ile toplaşuvı keçirilecek.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tamirlediler, amma faaller onı işlettirmege bermey.


text:
İlhaq etilgen Qırımğa uçqan Rusiye avayollarınıñ uçaqları, maliyeviy sanktsiyalarğa baqmadan Avropağa uçmağa devam eteler.
Bu aqta Qırım.Aqiqat TVde uçaq taşımacılığı boyunca mutehassıs Vyaçeslav Konovalov ikâye etip berdi.
«ABD ve diger halqara teşkilâtlar olarnı sanktsion cedvelge qoşmadı. Rusiyeniñ belli-başlı 20 uçaq kompaniyalarınıñ epsi Aqmescitke uça ve maliyeviy sanktsiyalarğa qulaq asmaylar. Men bellesem, olar aralarında añlaşqanğa oşaylâr», – dep iza ete Konıvalov.
vropa Birliginiñ Ukrainadaki temsilciligi Rusiye şirketlerinirñ problemasını sanktsiya kirsetüv yolunen çezmek mumkün olur edi dep aytalar. Ancaq diplomatlar, bu uzun ve murekkep siyasiy esnas olğanını iddia eteler.
«Avropa Şurasında sanktsiyalarnen alâqalı qararlar defalarca tartılaraq qabul etile. Olar ancaq munasip qarardan soñ ilân etile», – dey Avropa Birliginiñ Ukrainadaki temsilciliginiñ mesleatçısı Yurgens Vilcenskas.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti aprelniñ 16-nda «Aqmescit» avalimanınıñ aerovokzal kompleksiniişke tüşürdi.
2014 senesi yarımada Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, Ukraina ükümetiniñ qararına binaen Qırım avalimanları qapatılğan edi. Anda ve andan yapılğan bütün uçuşlar Ukraina ve halqara qaidelerni bozmaq dep sayıla.
2017 senesi oktâbr ayına qadar, çetel uçaqları Qırımğa daimiy uçuşlar yaparaq, Ukraina ava boşlıuğını 13 biñ kere bozdı.


text:
Bul twralı änşi Bürkit öziniñ Instagram paraqşasında xabarladı.
Bürkit paraqşasında «Qadirmendi dostar, jakın arada biz sizderge " Memleketim" attı jaña änimizdi sıyğa tartamız! Osı än sizderdiñ jürekteriñizden şığadı degen senimdemiz!...»,-dep jazba qaldırğan.
Ayta keteyik, Bürkit pen Aïşanıñ orındawındağı «Memleketim» dep atalatın änniñ beynebayanı üstimizdegi jıldıñ jeltoqsan ayında şıqpaq. Al ändi ğalamtordan qazirdiñ özinde jüktey alasızdar.
Derekközi: reactor.inform.kz
Avtorı: Abay Aysara
Kommentarïï


text:
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi, noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Türkiye vatandaşından «aqsız yerde para talap etüv işi» boyunca yaqalanğan qırımtatar faaliyetçisi Bekir Degermenciniñ muvaqqat izolâtorda tutulmasına dair qararnı deñiştirmeyip qaldırdı.
Degermenci muvaqqat izolâtorda (SİZOda) yanvarniñ 15-ne qadar qalacaq, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Degermenci mahkemede yaramağan içün tevqifine qarşı şikâyetini baqqan mahkemeniñ oturışuvı üç saatlıq keçikme ile başlandı.
Muhbir, Degermencide sürekli astmanıñ olğanını bildire. Yaqalanğan faaliyetçiniñ ömür arqadaşı Qırım.Aqiqat muhbirine, daa evel aqayına ilâc berip olğanını ve lâkin, ilâclarnı daima qullanmaq kerek olğanına baqmadan, aqayı mahkeme oturışuvlarına alıp ketilgende olarnı yanına almaq yasaq etilgenini söyledi.
Oturışuvnı başqa vaqıtqa keçirecek oldılar, lâkin Degermenci, onıñ bugün keçirilmesinde israr etti.
Noyabrniñ 23-nde kündüz ilhaq etilgen Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlarnı – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Rusiye FSBsiniñ Qırım boyunca idaresi yaqalanğan faaliyetçilerni Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlay.
Qırımtatar faaliyetçileriniñ işbu yaqalanuvı esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Adiseniñ yüz köstergen yerinden onı «acele yardım» alıp ketti. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonınıñ mahkemesi yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apiste qaldırdı.
Dekabrniñ 5-nde Aqmescitteki mahkemeler Kâzim Ametov ve Asan Çapuhnı muvaqqat izolâtorda tutmaq qararını deñiştirmeyip qaldırdılar. Dekabrniñ 6-nda Ruslan Trubaçnıñ şikâyeti red etildi.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, tsivil cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette kütleviy tintüvler yapıla.


text:
Bиkипeдия:Vandalizm
- Bu vandalizm turında iğlannar taqtası tügel. Vandalizm oçraqların Vandalizmğa qarşı idaräçe adımnarına belderegez.
Material östäw, beterü yäki üzgärtü arqılı Wikipediägä ışanıçnı häm abruyın töşerü oçen maxsus qılınğan adımnar vandalizm dip atala. Tipik vandalizm ürnäkläre - bitlärgä tsenzura çiklärenä sıymağan süzlär häm pıçraq yumor östäw, bitlärdäge mäğlümatnı nigezsez beterü häm mäğnäsezlege ap-açıq qürengän eçtalegen kertü.
Vandalizm tıyılğan. Möxärrirlär vandallarnı kisätü häm öyrätü'gä üz öleşlären kertergä çaqırılsa da, idaräçeneñ bloklawı oçen kisätu zarur tügel.
Entsiklopediäne üsteru telägennän xata nigezendä, maxsus konsensusqa qarşı yäki tärtipne bozuçı bulğan yaxşı niätle torışlıq vandalizm tügel. Eçtälek arqasında üzgärtülär suğışları vandalizm dip sanalmıy. Faydalı, yaxşı niyätkä nigezlänep naçar näticägä kitergän häm vandalizm üzgärtüläre arasında ayıru öçen zur iğtibar kiräk. Yaxşı üzgärtülärne vandalizm dip ataw zıyan kiterüçe adım sanala ala.
Ap-açıq vandallıq üzgärtülärne açıqlawğa, alarnı ütkärmäwçe ğamällär qılığız. Annarı vandallıq qıluçı möxärrirlärne kisätegez.
ЭчTәлek
- 1 Vandalizmğa qarata möğamälä
- 2 Vandalizm oçrağında ni eşlärgä kiräkmi
- 3 Vantalizm dip sanalmağan närsälär
- 3.1 Qıyu uzgärtülär
- 3.2 Avtorlıq xoquqların bozu
- 3.3 Destruktiv üzgärtülär kertü yäki kirelek
- 3.4 Üzgärtülär taswirlamasın yazmaw
- 3.5 Tekstlarğa üztülär kertü buyınça eksperimentlar yasaw
- 3.6 Ezärlekläw yäki şäxsi höcümnär
- 3.7 Yalğış wiki formatlaw häm stil'
- 3.8 Wikipediäneñ cisemen añlamaw
- 3.9 Oçraqlı räweştä yalğış mäğlümat kiterü
- 3.10 WP:Neytral qaraş mäslägenä turı kilmäğänlek turında bäxäs çığu
- 3.11 Oçraqlı kileş tuğan mäğnäsezlek
- 3.12 Ğämäldäge qağidä-qullanma bitlärenä üzgärtülär kertü, yaxşı niyätle
- 3.13 Yäşi birgän şäxeslär biografiäläre qağidäse tarafınnan taswirlanğan üzgärtülär, yäki entsiklopedik bulmağan materialnı ütkärmäw yäki yuq itü.
- 4 Meta
- 5 Tışqı sıltamalar
Vandalizmğa qarata möğamälä[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäqälägä qarata vandallıqnı kürsägez, iñ ciñel adım – anı yuq itü. Ämmä iğtibar! Qaywaqıt vandallıq iskeräk, elek berkem iğtibar itmägän vandallıq östennän qılına ala. Şundıy oçraqta, möxärrirlär bu ğämälne kürmiçä başqa üzgärtülär kertergä däwam itä alalar. Bu häl, xäzer inde başqa üzgärtülär arasında kürelmägän vandallıqnı tabu häm yuq itüne nıq awırayta.
Vandalizm oçrağında ni eşlärgä kiräkmi[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Vandalizm oçrağı arqasında mäqälälärne beterü bäxäsenä çığarmağız.
- Bu ğämällärne qıluçılarga qarata cämğiyät iğtibarın tartmağız. Şulay uq, mäğnäsez bulu säbäple, alarnı räncetmägez. Berse üz adımnarın zıyan kiterüen belep qılğanda, anı räncetü tırışlığı xälne naçarayta ğına. Kisätülärgä iğtibar itmiçä däwam itsälär, alar turında idäräçelärgä xäbär itsägezçe.
- "Vandal" süzen xiç qullanmağız. Ayıruça, bu süz faydalı kertem yasağan qullanuçılarğa, yäki yaxşı niättän yasalğan üzgärtülargä qarata. Säbäbe ğadi – üzgärtü yaxşı niät belän yasalğanda ul vandalizm dip sanalmıy. Yaxşı niät belän qılınğan ğämälder dip qarağız — bu üzgärtülärne yasağan bersen "vandal" dip ataw urınına, anıñ belän sezne borçuğa salğan äyberlär turında aralaşuğa keregez. Şäxsi kommentariylar urınına, üzgärtüneñ eçtälege häm mäğnäse turında yazığız.
Vantalizm dip sanalmağan närsälär[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tübändäge ğämällärne qaywaqıt vandalizm dip atawçılar tabılıp torsa da, alar ğädättä vandalizm dip sanalmıy. Tik härber oçraqnı, qılınğan gämäl Wikipediä qağidä-qullanmaların boza-bozmawına qarap ayırım qararğa kiräk. Şul uq arada, berär möxärrirneñ ap-açıq vandalizm bulmağan xällärgä tıqşınuy potentsial möxärrirlärne ezärlekläw häm qü ğämälläre arqasında entsiklopediägä ziyan kiterä aluın da istä totu zarur.
Qıyu uzgärtülär[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Konsensusqa ireşelmägän çaqta, yäki elek ireşelgän konsensusqa turı kilmägän qıyu üzgärtülär üz-üzennän vandalizm tügel. Wikipedia çämäğätçelege qullanuçılarnı qıyu bulırğa çaqıra häm totrıqlı konsensusqa ireşelüneñ ähämmiyätle ber adımı buluın tanıy.
Avtorlıq xoquqların bozu[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Destruktiv üzgärtülär kertü yäki kirelek[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Üzgärtülär taswirlamasın yazmaw[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tekstlarğa üztülär kertü buyınça eksperimentlar yasaw[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ezärlekläw yäki şäxsi höcümnär[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yalğış wiki formatlaw häm stil'[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Wikipediäneñ cisemen añlamaw[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Oçraqlı räweştä yalğış mäğlümat kiterü[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
WP:Neytral qaraş mäslägenä turı kilmäğänlek turında bäxäs çığu[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Oçraqlı kileş tuğan mäğnäsezlek[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğämäldäge qağidä-qullanma bitlärenä üzgärtülär kertü, yaxşı niyätle[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yäşi birgän şäxeslär biografiäläre qağidäse tarafınnan taswirlanğan üzgärtülär, yäki entsiklopedik bulmağan materialnı ütkärmäw yäki yuq itü.[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Meta[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- m:Anti-vandalism ideas
- m:Vandalbot
- m:What is a troll?
- m:Small Wiki Monitoring Team – cross-wiki anti-vandalism
Tışqı sıltamalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
Polietilen
Polietilen — aq töstäge termoplastik qatı material. Ul qulğa parafin kebek maylı bulıp toyıla.
Polietilen az ğına yaqtıra torğan zäñgärsu yalqın belän yana. Kislota, selte, oksidlaştıruçı (kaliy permanganatı) eremälär aña tä'sir itmi. Quyırtılğan nitrat kislotası polietilennı cimerä.
Bu polimernıñ küp kenä qullanılışları sezgä hiçşiksez bilgele. Yaxşı dielektrik bularaq, anı törle elemtä çaralarında, yuğarı yışlıqlı äsbaplarda elektr ütkärgeçlären häm kabellärne izolätsiäläw öçen qullanalar.
Polietilen plenkalarnıñ sunı häm gaznı ütkärmäwe alarnı törle äyberlärne, azıq produktların törü materialı itep qullanırğa mömkinlek birä. Awıl xucalığında mondıy plenkalar teplitsalar qoru, kanallarda häm susaqlağıçlarda sunı filtrlağanda yuğaltularnı buldırmaw, ciläk-cimeş kul'turaların häm yäş ağaçlarnı qaplap salqın tiüdän saqlaw h. b. öçen qullanıla.
Polietilennıñ ximik yaqtan totrıqlı buluı, anı törle torbalar, ximik apparatlar tözü eşendä detal'lär eşläw, ximik agressiv sıyıqlıqlarnı saqlaw häm küçerep yörtü öçen sawıtlar yasawda qullanırğa mömkinlek birä.
Polietilennan bik küp sanda könküreş äyberläre: şeşälär, krujkalar, törü paketları h. b. yasıylar.


text:
Rusiye Cenüp arbiy bölgesiniñ mahsus quvetleri taqımı 500 km keçip, Krasnodar ülkesi ve Qırım poligonlarına avuştı.Bunı aprel 8-de Cenüp arbiy bölgesiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Rostov vilâyetinde başlağan taqım-ştab talimleri çerçivesinde Cenüp arbiy bölgesiniñ mahsus quvetleri talimlerniñ faal qısmına başladı. Mahsus bölük gruppaları farqlı usullar ile, «Tayfun» ve «Tigr» zırhlı maşinaları ve arbiy-naqliyat aviatsiyasınıñ uçaqlarından paraşüt ile enip, Krasnodar ülkesi ve Qırım cumhuriyetiniñ poligonlarına vazifelerini becermek içün avuştırıldı», – dep qayd etti matbuat hızmeti.
Qayd etile ki, talimlerge 450 asker, 100 daneden ziyade mahsus tehnika celp etildi.
Mart 24-de Qırımda Rusiye ava-paraşütçi ordusınıñ üç bölügi ile taqım-ştab talimleri yekünlendi. Olarnı Ava-paraşütçi ordusınıñ komandanı general-polkovnik Andrey Serdükovnıñ reberiyeti altında Opuk poligonında keçirdiler.
Ukraina Baş ştabı Qırımda Rusiye askerleriniñ talimlerini qanunsız dep adlandırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımlı vatandaş faalcisi Tofik Abdulgaziyevni mayısnıñ 4-nde evinde keçirilgen tintüvden soñ Rusiye uquq qoruyıcıları Aqmescitteki Ekstremizm ile küreş merkezine yolladılar. Bunı advokat Emil Kürbedinov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Onı Ekstremizm ile küreş merkezine alıp kettiler, sorğuğa. Bu organ soñki aylarda onlarnen memuriy protokollar tizgen, insanlarnı üç künden 12-15 künge qadar apiske alğan ediler. Tofik Abdulgaziyev – çette qalmayıp, er tintüvge kelgen birisidir. Apiske alınğanlar azat etilgende kele edi, olarnı qarşılay edi», – dep tarif etti Kürbedinov.
Advokatnıñ malümatına köre, Tofik Abdulgaziyevniñ evinde tintüv keçilgende bir şey alınmadı. Diger advokat Edem Semedlâyev «E Merkezine» barğan soñ dedi ki, Tofik Abdulgaziyev parmaq izlerini bermege ve foto çıqarmağa razı olmadı, bir de bir malümat bermedi.
«Añlağanıma köre, 2016 senesi iyün ayında qırımtatarı Enver Memetov ğayıp olğanından açılğan cinaiy iş çerçivesinde tintüv keçirildi. Sualler umumiy edi: angi dinni kütesiñiz, angi camige barasıñız. Cedvelni kördim, anda çoq sual bar edi, bu sebepten bizler 51-inci madde (Rusiye Anayasası – QA) boyunca malümat bermekten vazgeçtik, çünki bular ne yerge qoşulacağını bilmeymiz», – dep añlattı advokat.
Rusiye uquq qoruyıcıları yapacaq areketlerini aydınlatmay.
Mayısnıñ 4-nde saba Aqmescitte qırımlı Tofik Abdulgaziyevniñ evinde tintüv olıp keçti. Faalci bildirdi ki, uquq qoruyıcılar evinde ğayıp olğan insannıñ vesiqalarını qıdıra ediler.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Ukraina vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunıñnen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
Kreml kontrol etken Aqmescit rayon mahkemesi qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden birisi İlmi Umerovnıñ davasını avgustnıñ 2-de baqacaq. Bunı iyülniñ 27-de Umerovnıñ qızı Ayşe Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Mahkeme kâtibi telefon etip, oturış 2-de saat 14.30-da olacağını haber etti. Sebebini aytmadı. Mahkeme saytındaki cedvelde oturışımız daa yoq. Advokatlarnen bağlandıq – olarnıñ da haberi yoq. Adiy rejimge avuştırılmasınıñ sebebi nenen bağlı olğanını aytıp olamayım», – dep qayd etti Umerova.
O, advokatnıñ aytqanına köre, «bunıñ kibi qararlar ancaq mahkemede ilân etile bile, çünki telefonda oturış aqqında haber etilmey», dep qoştı.
«Umerov davasınıñ» daa bir mahkeme oturışı vaqtında FSB taqiqatçısı sorğuğa çekilgen edi. Nevbetteki oturış iyülniñ 30-na belgilendi, dep haber etilgen edi.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı.Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Vatan KIRIM.
Baar günlerĭnĭñ bĭrsĭ edĭ. Men, derslerĭmnĭ çalışıp pĭtĭrgenden soñ oynamaq ĭşün üy aldına şıqqan edĭm. Abiyimmen qar suwında qayıq caldatacaq edĭk.
Bĭr taqta parşasın ekĭ başın uşlap ortasına yelken tĭktĭk. Başına kĭşkene bĭr bayraq yerleştĭrdĭk. Qayığımıznı suwğa saldıq. Bĭyaz qarnıñ temĭz suwı şaqıllarnıñ üstĭnden oynaqlap ağa, bĭzĭm qayıq buzlarğa urula-urula suw aqqan betke doğrı yüze edĭ. Bĭr vaqıttan soñra tátám üyĭñ aldına şıqtı.
— Necĭp kĭr üyge teraqay, dep baqırdı.
— Toqta bĭraz, men şĭmdĭ oynayman, dedĭm.
Tátám üyge kĭrdĭ. Bĭraz soñra onıñ yerĭne Mefküre Abla şıqtı da :
— Necĭp bĭr daqqa üşün üyge kĭrĭp şıq, paşam, dedĭ.
Mefküre Abla man, men bek arüw dost bolmasam da, o, balaban közlerĭn mağa doğrĭlap aytqanda kĭrmege mecbur boldım.
Men kĭrgende onlar menĭm resĭmler tĭzüwlĭ bolğan albumumnĭ aqtarıp otıra edĭler. Onlarnıñ qatına barmazdan ewel, Mefküre Abla:
— Necĭp kel mında, közĭm, mına şu güzel yasalğan şeşeknĭ mağa da resĭmlep bereqoy, bolır mı? dep albumdaqı bĭr güzel şeşeknĭ kösterdĭ. Men şeşekke qaradım da:
— Sağa ne vaqıt kerek o? dep soradım.
— Şĭmdĭ bolsa bek yahşı bolır edĭ. Arüw mĭ? dedĭ.
Mefküre ablanıñ güzel dawuşman aytqan bu “arüw mĭ” degen sözĭne men “arüw tuwıl dĭyamadım”:
Albumnı aldıma salıp ekĭncĭ bĭr káatke güzel şeşeknĭ resĭmlemege başladım. Mefküre Abla menĭm resĭmlegenĭme qarap tura, qaysı sızıqlar güzel şıqsa, o, güzel közlerĭmen külümsĭrep cesaret bergen dĭy etĭp mağa qarap ala edĭ. Şeşek yasalıp pĭttĭ. Lakĭn menĭm bu göñĭllĭ ĭşĭmden tez tez ayrılacağım kelmedĭ.
–Mefküre Abla şeşek sağa neşün kerek?
— Şewre ĭşlemege. Endĭ yasalıp pĭttĭ mĭ? Saw bol.
— Mına bu yerge başqa bĭr şeşek yasap salsaq neday bolır, Mefküre abla?
— Yasayabĭlseñ taa güzel bolır.
Men bĭrşĭy aytmay albümnĭ aqtarıp başqa bĭr şeşek tabıp onı da resĭmlep şığardım.
Bu ĭşnĭ yasayatırğanda Mefküre Abla mağa süygümen qarap:
— Bek köp teşekkürler, sağa közĭm. Kĭşkene qollarınman neday güzel şeşekler yasadıñ, dedĭ.
— Sağa kerek bolsa men bondan da güzel şeşekler qarap tabar, resĭmlep berermen, dedĭm de bĭraz qızarıp cuwurıp oynamağa şığıp kettĭm.
Fatih Emirhan’dan.
Okıma Kitabı, -3
Dinlemek için tıklayınız:
Fatih Emirhan (1886-1926) : Kazan Tatar edebiyatının en meşhur yazarlarındandır. Yukarıdaki kısa hikâye Kazan Tatarcasından Kırım Tatarcanın Dobruca Ağzına aktarılarak bir zamanlar Romanya’daki Tatar okul kitaplarında yer almaktaydı. Saim Osman Karahan tarafından yeniden düzenlenmiş ve seslendirilmiştir.
Yazıdaki alfabe Romanya’daki Kırım Tatarlarınca kullanılmaktadır. Resmî Kırım Tatar latin alfabesi için buraya bakınız.