text:
Şuşı könnärdä "SOVA" mäğlümat üzäge, keşe xoquqların yaqlawçı Helsinki törkemeneñ Mäskäw bülege häm Demokratiäne Üsterü wä keşe xoquqları üzäge ber yıl buyına ütkärgän tikşerü näticälären iğlan itte. Tikşerü "Rusiä mäğlümat çaralarındağı "doşmanlıq" tele" dip atala ide. Näticälär şul – elek ğadättä nindi dä bulsa millät wäkillärenä qarşı mäqälälär kübräk regional mäğlümat çaralarında çıqqan bulsa – xäzer mondıy materiallarnıñ 12%tı ğına töbäklärdä tarala, qalğanı – federal mäğlümat çaralarında çığa ikän. 4 töbäk – Peterbur, Krasnodar ölkäse, Ryazan häm Perm ölkäläre ayırım tikşerelgän bulğan.
3 yıl eçendä mäğlümat çaralarındağı "doşmanlıq" 4 tapqır artqan. Ägär 2002nçe yılda mondıy mäğlümatneñ küpçelege "çeçennarğa" qarşı yünältelgän bulsa – soñğı tikşerülär näticäläre "ğömüm ksenofobiäneñ" artuı turında söyli. Kavkazdan çığuçılarnı, yähüdlärne häm qıtaylarnı da yaratmıylar, ber süz belän äytkändä xalıq "rus bulmağannarğa" qarşı. Häm belgeçlär belderüençä, bu törkemgä Rusiäneñ töp xalqınıñ berse bulğan tatarlar da kergän. Rusiänıñ massa—küläm informatsiä çaralarında tatarlar häm möselmannar turında yaxşı, döres publikatsiälar siräk bula. Ğädättä ni bulsa da bozıp yazalar. Qayber oçraqlarda mondıy bozular yazuçı jurnalistnıñ tatar häm möselman problemnarında nadan buluınnan kilä, ä qayber oçraqlarda jurnalistnıñ nadanlığına redaqtorlarnıñ usal niäte dä quşıla. Mordowiäda da waqıtı—waqıtı belän mondağı ğäzetlarda şundıy bozılğan yäisä yalğan materiallar çığa bara.
Uzğan atnada Mordowiänıñ iñ zur tirajlı atnalıq ğäzetäsı – “Stolitsa S” – üzeneñ 14nçe sanında näq şundıy tatarlar häm möselmannar turında yalğan taratqan material bastırıp çığardı. Mäqäläneñ iseme genä dä yañğırap tora: “150 000 dollarov uje uqrali! No neftyänoy mağnat iz Qatara soğlasen oplatit stroitelstwo meçeti v Saranske”. Bu mäqälädä süz Saranski şähärendä ikençe coma mäçete tözeleşe turında bara. Mäqälädä zur sqandal kürsätelä – yänäse Saranski möselmannarı mäçet tözergä dip ğäräplär kitergän 150 meñ dollarnı urlağannar inde, ä ışanuçan ğäräp bayları tağı ikençe mäçetkä dä aqça birergä cıyına. Uquçı ixtıyarsız uylanırğa tieş – ä bu möselman qaraqları Qatardan kitergän yaña aqçalarnı da urlamaslarmı?
Saranskida 1996 yıldan birle berençe coma mäçete tözelä, ämma anı tözep beterergä äle 5 million sumnan artıq aqça kiräk. Bu berençe coma mäçeten Mäskäwdä şeyx Rawil Ğaynutdin belän eşläwçe Mordowiä möftiäte tözi. Anıñ räise Räşit Xaliqov.
Ä Saranskinıñ ikençe coma mäçeten Mordowiänıñ üzgä möftiäte tözergä cıyına. Bu ikençe möftiät Mordowiänıñ Regionäl möftiäte dip atala, ul Ufadağı möfti Talğat xazrät Tacetdinnıñ möftiätendä terkälgän. Bu ikençe möftiätneñ räise itep Zäki xazrät Ayzatullin eşli.
Zäki xazrät Qatar däwlätendä yäşäwçe Xalid ibn Xalif isemle ber şeyx belän elemtägä kergän häm bu şeyx Saranskida ikençe coma mäçete tözergä dip aqça birergä ışandırğan. Bu yañalıq Mordowiä ğäzetlarında çıqqan ide inde. Xoday birsen, tağı ber Allahu yortı tözesennär, dip kenä äytergä qala.
Ämma “Stolitsa S” ğäzetäsı, sensatsiä eşlärgä tırışıp, möselmannarnı 150 meñ dollar urlawda ğäipläp, çep—çi yalğan tağıp qına qalmağan. Şul uq publikatsiäda mäçet räseme astında öç balanıñ fotoları urnaştırılğan, alarnıñ isemnäre dä birelgän – Maşa, 13 yäşendä, Semen, 8 yäşendä, häm Maqsim, 10 yäşendä. Alarğa jurnalistlar şundıy soraw birgännär – Saranskida närsä tözergä kiräk? Balalar şulay cawap birä – yaña mäktäplär, yaña balalar baqçaları, yal itü yortı, matur ber park kiräk digännär.
Ğäzetänıñ närsä äytergä telägäne ap—açıq kürenä – balalar äytkänçä, Saranski şähärenä mäktäplär kiräk, yal itü urınnarı kiräk, ä bu möselmannar monda yuq eşlär belän yöri, 150 meñ dollar urlağannar inde, bay häm axmaq ğäräplär tağı dollarlar kitersä, bälki tağı urlarlar.
“Stolitsa S” ğäzetında bu mäqäläne uqığaç Saranski möselmannarı üzlären çirattağı kimsetü öçen, alarğa yala yaqqan öçen açuların belderdelär. Ğäzetänıñ şef—redaqtorı Vladislaw Ğolubçik Mordowiä möftiäteneñ räise Räşit Xaliqov häm başqa berniçä möselman belän oçraştı. Ğolubçik äfände üz ğäzetäsında tatarlarnı häm möselmannarnı kimsetkän, yala yaqqan material dönya kürgäne öçen ğafu ütende häm kiläse atnağa üz ğäzetında bu xäbärneñ döreslekkä kilmäwe, yalğan buluı turında yazu bastırırğa wäğdä itte. Şulay uq Mordowiä möselmannarınıñ tormışı, Saranskida mäçetlär tözü problemı turında zur ber reportaj eşläp bastırırğa wäğdä birde.
Mordowiä telewideniesı da möselmannarnı şundıy zur aqçalar urlawda ğäiplägän ğäzet materialına bağışlap ber tapşıru eşläde. Saranskinıñ mäçetlärenä kilep, möselmannar belän intervyülar aldılar häm yäkşämbe kön möselmannarnı yaqlağan telewizion tapşırunı böten Mordowiäğa kürsättelär.
Mordowiä ğäzetälarında tatarlarnı, möselmannarnı mäsxärälägän mäqälälär 80 yıllar axırınnan uq çığa bara. Küpme genä ğäzetlarnı, jurnalistlarnı yalğanda totıp, alarnıñ xataların kürsätep barsalar da, tatarlar, möselmannar turında yañadan—yaña yalğannar çıqmas digän ğarantiänı kem dä birälmi.
Möselmannarğa üz xoquqların yaqlap, mondıy yalğannar taratu öçen ğäzetälarnı sudğa birä başlarğa kiräkter. Ğafu ütenülär belän genä çiklänmäskäder. Rusiäda bit konstitutsiä bar, zaqonnar bar. Bu zaqonnar buyınça ğäzetälar yalğan taratsa, alardan qompensatsiä räweşendä berniçäşär yöz meñ sum da alırğa bula. Mordowiä möftiäte “Stolitsa S” ğäzetäsı belän sudlaşsa, xiçşiksez zur qompensatsiä alırğa mömkinlege bar. Şul aqçalarğa mäçetne tözep beterep bulmasa da, küpmeder rasxodlarnı qaplap bulır ide. Häm iñ möhime – tatarlar süz belän genä qalmas, sudğa birüläre dä ixtimal digän fiker jurnalistlarnıñ häm redaqtorlarnıñ xäterendä qalır ide. İkençeli tatar, möselman turında yazğanda, uylabraq yazarlar ide.
İrek Bikkinin, Saransk


c: text/html

text:
Gruziä töbäkläre Abxaziä wä Könyaq Osetie säbäple Mäskäü-Tblisi mönäsäbätläre şaqtıy kierenkelänep kitkän ber waqıtta ilbaşı Mixail Saakaşvili Atlantada ütkärelgän konferensiägä qatnaşu öçen AQŞlarına säfärgä çığıp kitte. Ämma ul konferensiägä qatnaşqançı Waşingtonda tuqtalış yasap Aqyort, Däwlät Departamentı häm Pentagonda räsmilär belän küreşte.
Mixail Saakaşvili Strategik häm xalıqara Tikşerenülär Üzägendä yasağan çığışında Gruziäneñ Abxaziä töbäge portına ireşergä tırışqan köylämälärne batıru ämeren birüemä beräü dä şaqqatmasqa tieş , Gruziä xökümäte 1995-nçe yıldan birle Abxaziägä bezdän röxsät almıy kerä almıysız dip barlıq illärne kisätep kilä dip söyläde. Rusiä Gruziäneñ territorial bötenlegenä xörmät itäçäk digän kileşügä imza quysa da, xäzer ul Rusiäneñ xosusi şirkätläre turıdan turı Abxaziä belän eş itä ala , alarğa Tblisinıñ doğa fatixası kiräkmi dip däğwä itä dip äytte prezident Saakaşvili.Şunlıqtan di ul 9yıldan soñ üzäk xökümätneñ territorial sularğa ütep kerüçelärgä qarata çaralar kürergä qarar birüe beräügä dä sürpriz bulmasqa tieş .Saakaşvili Rusiä köymälärne turist köylämäläre dip atasa da alar kontrabanda korapları dip äytte. Ul minem kebek här demokratik il üzeneñ territorial bötenlegen saqlar ide dip äytep bolay dip däwam itte (audio)
bez agressiv, qararsız yä dä nirvalı tügel.Küp kenä kisätü, diplomatik kanallar aşa yasalğan möräcäğät häm bilgele ber waqıt ütkännän soñ här demokratik ilneñ aktivlıq kürsätergä xoquqı ğına tügel ä çiklären saqlau yöklämäse bar.
Rusiä saqlanu ministırı Sergei İvanov Rusiä korapların batırunı piratlıq belän çağıştıru belän genä qalmadı ä ul Mäskäü bälkim dä xärbi köç qullanır dip tä işarä itte. Abxaz citäkçese Vladislav Ardzinba da rus turistların kitergän köymälärne saqlarğa wağdä itte. Mäskäü belän Tblisi Abxaziä häm Könyaq Osetiäneñ yazmışı säbäple 10yıldan artıq bäxäsläşep toralar.Här ike töbäk tä 90nçe yıllar başlarındağı suğışlardan soñ bäysezleklären alğan.Saakaşvili bıyıl başında xakimiätkä kilgännän birle ilne berläşterüne prioritet xälenä kiterde Waşingtonda ul här ike töbäktäge kierenkelek, anda yäşäwçe xalıqnıñ bäysezlekkä omtıluı säbäple tügel ä Tblisinıñ qanun qağıydälär urnaştıruı näticäsendä kilep tudı dip äytte Saakaşvili(audio)
Älege waqıtta könyaq Osetiädäge kierenkelek , könyaq Kafkazda ozaq waqıttan birle ğädäti küreneş bulğan cinayätçelek, qanunsızlıqnı beterü öçen alıp barğan uñışlı tırışlığıbıznıñ näticäse bulıp tora. Moña Gruziäneñ eleke xökümätläre çıdamlıq kürsätte häm üzlären Rusiä tınıçlıq köçläre dip atauçlar yaqladı dip söyläde.
Atnakiçtä Däwlät Departamentı Gruziä wä Rusiäne totnaqlıq kürsätergä çaqırdı. Departament süzçese Richard Boucher(audio)
Bez här ike yaqnı da berberse belän söyläşergä , telänmägän insidentlar buldırmas öçen barlıq mexanizmlarnı qullanırğa häm kirenkelekne sülpänäytü öçen yullar tabırğa qıyunlandırabız dide
Bush administratsiäse Gruziäneñ bäysezlegen yaqlasa da, Tblisinıñ Ğıraqqa 200 ğäskär cibärüenä Waşington yuğarı bäyä birsä dä, işetkänegezçä ul bu bäxästä ber yaqnı da yaqlarğa cıyınmıy, yaxşı kiñäşlär genä birä.
färide xämit,praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Kanberra. Avstralia premier-ministrı John Howard, Avstralia Ğiraqqa başqa ğäskär cibärmiäçäk, dip belderde. Başta Avstralia, koalitsiägä quşılıp, Ğiraqqa 2 meñ xärbi cibärgän ide. Xäzer şularnıñ 850-se qaldı. Howard, bu xärbilär eşen betergänçe Ğiraqta qalaçaq, dide häm alarnı çığaru waqıtın äytmäde. Avstraliägä qädär, Ğiraqtan ğäskär çığaru niäte turında İspaniä, Honduras häm Dominikan Respublikası beldergän ide. İspaniäneñ Ğiraqta 1300 xärbie bar, Hondurasnıqı – 370, Dominikan Respublikasınıqı – 300.


text:
Vatican papanı saylağanda Katolik traditsiälärenä zur iqtibar birä
Papa Yohan Paul İkençeneñ vafat buluı belän Rim çirkäwe atnalarça citäkçesez. Rim katolik çirkäweneñ yaña papanı saylawı nıq traditsiälärgä bağlanğan. Häm bu traditsiälär papanıñ vafatı belän şunduq köçkä kerde
Gillis(audio)
Sonğı çiktä ul urınına kiläçäk şäxeskä tawış biräçäk keşelärne bilgeläde.Bu ğädättän tış küreneş.Çönki normaldä eleke papalardan närsäder qala. Ä bu üz ideologiesenä yaqın keşelärne saylap üz faydasın qayğırttı.
Kardinallär yaña papanı saylaw waqıtında tışqı dönya belän elemtälären özä,izolatsiädä toralar Alar xätta , telefon televidiniä, komputyor kebek cihazlardan da yıraq tora. Kardinallär här irtän häm töştän soñ 2 märtäbä yäşren tawış birä. Bu eş beräwneñ öçtän ike küpçelek tawış alğançı däwam itä. Här uñışsız tawış birü qarar töten çığaru belän cämäğätçelekkä bilgele bula. Vatikannıñ mörcäsennän aqtöten çığuı belän papanıñ saylanğanı bilgele bula. Saylanğan şäxes wazıyfanı qabul itsä, kardinallär başlığı Vatikan balkonına çığıp ''habemus Papam'' papa saylandı dip qıçqıra.Gillis qaraşınça älege kardinallär şurasınıñ zur öleşe J.Paul tarafınnan bilgelängän bulsa da , yaña papanı saylağanda alarnıñ mönäsäbäte turında aldan äytü qıyın di.
Gillis(audio)
Minemçä bu kardinallärneñ kübeseneñ çirkäwgä qaraşı konservativ.Ämma bälkim dä alar eçendä sotsial ethik mäsälälärgä liberal, agressiv qaraşlıları bardır . Şulay da min alarnıñ zur öleşe J.Paul kebek uylıy digän qaraşta .Eleke papağa bäyläneşe bulmağan beräw saylansa närsä bulır belmibez.
Gillis törle papa namzätläre turında uylaw waqıt yuğaltu ğına di .Tarix ta şunı kürsätä. Misal öçen Karol Woityla papa bulıp saylanır dip ber keşe dä uylamağan ide. Çirkäw tarixında ul berençe poläk pop ide. Rim çirkäwe bu märtäbä bälkim dä Afrika, Aziä yäki Latin Amerikadan beräwne papa itep saylar. färidä xämit


text:
Fälästin radikal törkemnäre İzraelgä 3 ay höcümnärne tuqtatıp torırğa riza bulğannan soñ , İzrael xärbiläre irtängä qarşı Gaza Sızığınıñ tönyağınnan çigendä . Hämäs, Fatah häm İslam Cıhadınıñ atışlarnı tuqtatıp toruın AQŞ xuplasa da, terror törkemnäre taratılırığa tieş dip belderde. Här ike adım , yäğni fälästinnärneñ atışlarnı tuqtatuı vä İzraelneñ çigenüe xalıqara yaqlanğan tınıçlıq planı qısalarına kileşle
Tanılğan fälästin fırqalarınıñ yäkşämbedä 3 ay buyı izraelgä höcümnärne tuqtatıp torırğa qarar birüläre Prezident Bushnıñ milli iminlek mäsälälärendäge kiñäşese C.Riseneñ fälästin häm izrael citäkçeläre belän ike könlek söyläşülären tämamlağan waqıtqa turı kilde. Bu xabär yaqın könçığışta 33 ay däwam itkän köç qullanu tuqtala digän ömedlär tudırsa da , izraeldä ällä ni yuğarı bäyä birelmäde, fälästin xakimiätläre bu törkemnärgä qarşı çaralar kürmäsä fälästin qorallı törkemnäre waqıtnı yañadan oyışu qorallanu öçen qullanaçaq dip äytelde. İzrael tışqı eşlär ministırılığı ölkän räsmiä Gideon Meir (audio)
bez fälästinnärneñ yaña citäkçelege terror oyışmalarına qarşı çaralar kürer dip telibez . Moñı tışqı eşlär ministırı Shalom Rice xanımğa da belderde
Meir dewam itep (audio)
tışqı eşlär minsitırı Silwan Shalom Rice xanınmğa atışlarını tuqtatıp toru çınbarlıqta şartlarğa torğan bomba dip äytte. Çönki fälästin xakimiätläre belän terror oyışmaları arasında eçke kileşü bulğan (möddätçä) häm terror infrastrukturası urınında qalğan möddätçä tınıçlıq urnaşa almi
Bush administratsiäse yaqın könçığış tınıçlıq inisiativasın ozaq qına aradan soñ yañadan quzğatıp ciberde .Ul İzraelne dä Fälästinnärne kirtä itep kürergä telämi. Bilgele bulğança ''tınıçlıq yulı'' dip atalğan inisiativa 3 yıl eçendä kiñnigezle kileşügä ireşüne häm fälästin däwläten oyıştırunı küzdä tota. Waşingtonda Prezident Bush mäqsat atışlarnı tuqtatu tügel , ä Hämäsne taratu dip äytte. Aqyort yäkşämbe waqıyğälärenä saqlıqlı reaksiä kürsätte. Süzçe Ashley Snee tınıçlıq yulına esasän taraflar terror infrastrukturaların taratırğa tieş, eşläse eşlär äle küp dip äytte. Belderüdä Condolesa Rice Bushnıñ fälästin premire Abbasnı Waşingtonğa däğwät itüen qabatladı dip äytelä. Abbas säfäre öçen waqıt bilgelänmägän. Köç qullanunı tuqtatu turında birelgän wäğdälär yış qına ütälmäde, bu märtäbä Hämäs, İslam Cihadı häm Fatahnıñ bergäläp atışlarnı tuqtatu qararı bälkim dä ber möddät tınıçlıq urnaşır digän mömkinlek tudıra. Hämäs häm Cihad yäkşämbedä yasağan belderüdä zionist doşmanğa qarşı xärbi operatsilären 3 ayğa tuqtatuların belderä. Törkemnär atışlarnı tuqtatu öçen alşartlar alğa sörmäsä dä, İzraelgä taläplär quyğan. Bu taläplär mondıy:İzrael şiklängän fälästinnärne üterüne tuqtatırğa tieş, törmädä totılğan fälästinär irekkä çığarılırğa, Yasir Arafatnı öy sağı astında totu beterelergä tieş. Törkemnär bu taläplär öçen waqıt bilgelämi, ämma ütelmägän oçraqta , doşman cawaplı bulaçaq bu inde höcümnär başlana ala digän süz. Hämäs süzçese Abdel Aziz Rantisi(audio)
Hämäs häm İslam Cihadı 3 ay şartlı atışlarnı tuqtatuğa riza buldı. Ägär dä izrael fälästinnärgä qarşı agressiäne tuqtatmasa, Hämäs häm Cihad İzraelgä inisiativanı bozğan agressorlar dip qarayaçaq häm bez törle çaralar belän cawap qaytaraçaqbız Hämäs belän İslam Cihadı İzrael belän solıx söyläşülärenä här waqıt qarşı çığıp kilde , Arafat häm Abbasnıñ politik xäräkäte Fatax ta üz deklaratsiäse belän yuğarıda äytep kilgän törkemnärgä quşıldı. Premier Abbas atışlarnı tuqtatuğa ireşergä tırıştı, ul fälästin fraksiälärenä qarşı köç qullanuğa qarşı çönki bu fälästinnär arasında eçke suğışqa alıp baraçaq di. Xabärlärgä qarağanda İzrael Gaza Sızığında kontrol puktların fälästinnärgä tapşırğan. İzrael tışqı eşlär minsitırı Silvan Shalom bugen (audio)
Hämäs , İslam Cihadı häm Fatah atışlarnı tuqtatu kileşüen İzrael belän eşlämäde.Bu kileşü Fälästin xakimiäte belän ektremist terror törkemnäre arasında .Bez bu kileşüdä partnär tügel , bez fälästin xakimiätläreneñ terror oyışmalarınıñ infrastrukturasın taratuın , legal bulmağan qorallarnı cıyıp aluın , künegü lagerların yabuın taläp itäbez
İzrael taläplär quya ala , ämma çista isemnän başqa ber nindi köçkä iä bulmağan Mäxmud Abbas alarnı niçek ütärgä tieş. Radikal törkemnär wağdä itkännäreçä 3ay atışlarnı tuqtatıp torsalar üze möğcizä bulır , bälkim şul arada politik frontta nindider alğa kiteş bulır ide.
färidä xämit, praga


text:
Mäcit Ğafuri teatrı Taganka säxnäsendä
Bıyıl Mäcit Ğafuri teatrına 85 yıl tula ikän. Şul yubiley aldınnan teatr üzeneñ iñ yaxşı säxnä äsärlären Mäskäw tamaşaçısına kürsätergä niätli. Gostrol''lär İlşat Yumagulovnın “Närkäs” isemle säxnä äsäre belän açılaçaq. Bu spektakl Törkiädä uzğan törki teatrlar bäygesendä iñ yuğarı büläk aluğa ireşkän. Mäskäwlärgä Xabibulla İbrahimovnäqä dip tägdim iteläçäk Başmağım spektaklen tatar tamaşaçısı Mirxeyder Fäyzineke dip bele älbäzttä. Bu muzıykal'' komediäneñ muzıkasın da başqort kompozitorı Ural İdelbaev yazğan ikän. Ä menä spektakl''ne säxnägä Mäskäwdän kilgän rejisser İldar Gilyazev quyğan. Başqort teatrında älegä baş rejisser yuq.Şuña kürä spektakl’lärne dä çaqırılğan rejessarlar säxnäläşterä. Mäsälän Mäskäwdä kürsäteläçäk Franuz dramaturgı Raffi Şartnıñ “Xatınımnı iseme Moris” dip atalğan eserne Ğaliäskär Qamal teatrınıñ baş recesserı Färit Bikçäntäev säxnäläştergän. Gastrollär waqıtında şulay uq teatrnıñ elekke baş recisserı Rifqat İsrafilov insenirovkasında Mostay Kärimneñ “Ozın ozaq balaçaq” äsäre kürsäteläçäk. Äsärne säxnägä yañadan, uzğan yıl ğına Mäskäw teatr institutın tämamlap qaytqan Ayrat Abuşaxmanov quyğan. Ä inde qırğız dramaturğı häm recisserı Nurlan Abdıykadıyrovnıñ “Tılsımlı säñgeldek” dip atalğan äsäre 2003 yılda Qırğızstannıñ başqalası Bişkektä uzğan teatrlar festivalendä berençe urınnı aluğa ireşkän. Äsärne säxnägä avtor üze, Nurlan Abdıykadıyrov quyğan. Gostrollerneñ soñğı könendä 20 sentäberdä “Saw bul Mäskäw” dip atalğan teatrläşterelgän konsert programması kürsäteläçäk. Mäskäwlelär Mäcit Ğafuri teatrınıñ danlıqlıq artistları Gölli Möbäräkova, Nuriä İrsayıwa, Fidan Gafarov, Xörmätulla Utäşev häm başqa talantlarnı kürü bäxetenä ireşäçäklär. Teatr gastrolläre 15 sentäberdän başlana. Bügenge köndä teatrnıñ öç administratorı Gölnur Xabibullina, Nailä Zabolotnaya häm baş administrator Xälimä Gabbasova Mäskäwdä bilet taratu,tamaşaçılarnı cälep itü belän mäşgül''. Jäy, yal ayları, tamaşaçılarnı tabu bik ciñel tügel ikän.Xäzer sezneñ iğtibarğa Xälimä Gabbasova belän bulğan äñgämäne täqdim itäm. İñ başta min annan teatr Mäskäwdä soñğı tapqır qayçan bulğan ide dip soradım.Näzifä kärimova, Azatlıq radiosı, Mäskäw.


text:
“Törkiä awazı” tatarça söyläwdän tuqtadı
Törkiä däwlät teleradiokompaniyäse qarşında eşläp kilüçe “Törkiä awazı” radiosınnan yañğırawçı tatar telendäge tapşırular uzğan yılnıñ soñğı könnärendä tuqtap qaldı. 1998 yılnıñ may ayınnan birle qısqa dulqınnar häm internet belän iärçen aşa Törkiä başqalası Anqaradan tatar xalqına ireşep kilgän tapşırularnıñ soñğısı 26 dekaber könne efirğa çığıp qaldı. Tapşırularnıñ tuqtap qaluı – tatar redaktsiyäsendä eşläwçelärneñ sotsial tä’minat-straxovka, daimi eş xaqı, daimi kadrlarnıñ buldırıluı kebek kiräkle eş şartlarınıñ tä’min itelmäwenä bäyle.
Cämğise 26 teldä tapşıruların alıp baruçı “Törkiä awazı” radiosında tatar telendäge tapşırular başlanıp kitkän çaqta redaktsiyädä cämğise 4 keşe eşli ide. Läkin kiräkle sotsial häm eş şartlarınıñ buldırıla alınmawı arqasında här kön ber säğätlek turıdan-turı tapşırunı xäzerläw eşendä soñğı yılda barı tik 2 keşe genä qaldı. Xezmätkärlärneñ berse 11 aylıq kontrakt nigezendä, ikençese isä irekle räweştä, yäğni barı tik gonorar belän genä eşli ide. Törek eş qanunnarı nigezendä 11 aylıq kontrakt nigezendä eşläwçelär waqıtlıça xezmät birüçelär bulıp sanala häm şuña kürä dä 11 aydan soñ eştän çığarıla häm 1 aylıq aradan soñ qabat yañadan eşkä alına. Bu ısul belän kompaniya häm xezmätkärne eştän çığarğanı öçen kompensatsiya tüläwdän häm dä 12 aylıq kontrakt tözemägäne öçen daimi ştatka alu mäcbürilätennän qotıla.
2006 yıl azağında 11 aylıq kontrakt nigezendä eşläwçeneñ möddäte tulğaç, törek radiosındağı tatarça tapşırularında irekle räweştä eşläwçe xezmätkärneñ dä ber ay buyı hiç tuqtamıyça berüze genä eşli aluınıñ mömkin bulmayaçağın beldergännän soñ radio citäkçelege “xezmätkär citmäw probleması xäl itelgänçegä xätle” tatar telendäge tapşırularnı tuqtatıp toru qararına kilde.
Bügenge köndä “Törkiä awazı” aşa tatarça tapşırular urınına törek cırları ğına yañğırıy. Törkiyä başqalasınnan tatar telendä radiotapşırular qabat qayçan efirğa çığa başlar, anısı älegä bilgesez. Ä inde teleradiokompaniyanıñ general direktorınıñ da xökümät belän iñbaşınıñ üzara kileşä almawı arqasında ber yıldan artıq inde äle haman bilgelänä alınmawın da isäpkä alsaq, Törkiädän tatar teleneñ qabat yañğırawı mäs’äläse yaqın waqıtta ğına xäl itelmäs möğayın.Säğit Xäyri, Änkara


text:
Comğa könne Qazanda jurnalistlar yortında “Bыбopы B Poccии 2003\2004” digän töbäk-ara mägğlümat çaraları klubı utırışı uzdı. Utırış tügäräk östäl räweşendä bardı. Tema-“Küçeş çorı konstitutsiäse: qaya barabız?” Başta uq iskärtep quyu mäslixät. Tügäräk östäldä qatnaşuçılar iğlan itelgän temadan ber adım da çitkä taypılmadılar, saylawlarğa firqälärgä qağılışlı ber nindi dä söyläwlär bulmadı. Şulay itep Yel'sin konstitutsiäse bezne qaya alıp bara ala soñ? Tügäräk östäldä qatnaşuçılarnıñ fikerlären öçkä bülergä bula. Rusiä Duması deputatı Flyura Ziatdinova başlağan häm Tatarstan Däwlät Şurası deputatı Aleksandr Ştanin, Qazan texnik universitetınıñ politologiä kafedrası mödire Vladimir Belyaev xuplağan fiker:“ 1993nçe yılda tuplar göreltese astında yazılğan konstitutsiä kamil tügel. Flyura Ziätdinova, mäsälän, küp matdälärdä xälitkeç mäs'älälär cäyälärdän çığarılıp qaldırılğan dıp sanıy. Äytik Rusiä grajdanı milläten bilgelärgä, kürsätergä xaqlı. Läkin qayda, niçek ikäne cäyälärdän çığarılıp qaldırılğan. Şäxes tanıqlıqlarında dip täğäyenläw kiräk ide. Bu citeşsezlek pasportlarda millät grafasın töşerep qaldıruğa kiterde”. Rusiä konstitutsiäseneñ millätlär, keşe xoquqlarına qağılışlı matdälären milli xäräkät wäkilläre Räşit Yagfärov häm Ayrat Gabdullin da tänqitlädelär. Däwlät Şurası Deputatı Marat Galiev respublika citäkçelegeneñ üzäkçel pozitsiäsen rasladı.Anıñ fikerençä, Rusiä konstitutsiäseneñ töp nigezlämäläre xalıqara normalarğa tayanıp eşlände häm tulayım alğanda ul demokratik prinsiplarda. Tügäräk östäldä Räşit Yagfärov başlağan fikerne rusiä mentalitetı turındağı fikerne Bötendönya tatar kongressı räise urınbasarı Damir İsxakov fänni terminnar belän näticä yasap köçäytep äytte. Eş konstitutsiädä tügel, ä Rusiädäge küptän kilgän qanunnarnı belmäw häm ütämäw ğädätendä. Anıñ fikerençä bez bötenläy başqa qırğa kerep barabız. Anda xätta bu konstitutsiäneñ mäğnäse qalmayaçaq. Jurnalist Cäwdät Äminov “Юkoc” şirkäte misalında oligarxlar belän köräşüneñ Rusiä iqtisadına milliardlağan sumlıq zıyan saluın kitergäç häm Rusiägä bernindi dä konstitutsiä kiräkmi dip beldergäç, tügäräk östäldä qatnaşuçılar urtaq ber fikergä dä kidelär. Rusiäneñ bäläse naçar qanunnarda ğına tügel, ä xoquqi nigilizmda. Bu fikergä üzäkçel Marat Galiev añlatma birergä kiräk dip sanadı.
Şulay itep Rusiä citäkçelege nindi genä qanunnar bulmasın maqsatçanlıq prinsibınnan çığıp eş itälär. Şuña kürä küçeş çorı konstitutsiäse qaya alıp bara digän sorawğa, däwlät citäkçelege telägän yaqqa diärgä bula.
Yunıs Ätnäle.


text:
Amerikan demokratlarınıñ İowa sınawları: ömetle nämzätlär älegä artta bara
Amerika Quşma Ştatlarındağı bıyılğı prezident saylawlarına äzerlek yözennän demokratlarnıñ İowa ştatında uzğan berençel köç sınawlarında senator John Kerry ciñep çıqtı, xörmätle tıñlawçılar. Şulay itep, közen xäzerge respublikan prezidentına qarşı köräş alıp baraçaq demokrat nämzätne açıqlaw eşe başlandı.
Audio, John Kerry
"Bez arttan ğına kildek häm bez köräşergä dip kildek" di senator John Kerry, häm "Aq yortta oyalağannarğa min şunı äyter idem - bez kiläbez, sez kitäsez, şunı qarağız, kitkändä işeklär ällä niçek bärmäsen üzegezgä!" dip kisätä xäzerge respublikan prezidentın anıñ ixtimal demokrat köndäşe. Läkin bu qorı süzlär genä dä bulıp qala ala. İowadağı ciñü Kerrygä, demokratlarnıñ töp häm berdänber nämzätne atıyaçaq soñğı qorıltayındağı 2 meñ tawışnıñ 20-sen genä birä. İowadağı sınaw şul yağı belän genä ähämiatle - alar prezident bulu däğwäsen beldergän berniçä nämzättän iñ layıqlısın saylaw eşen başlap cibärä. Tağın ber atnadan soñ demokratlarnıñ berençel saylawları New Hampshire ştatında uzaçaq häm İowadağı ciñü anıñ näticälärenä küpmeder tä''sir yasıy ala. Älegä qädär John Kerry New Hampshiredä, töp favorit Dean häm ikençe ber ömetle nämzät, elekke general Wesley Clarktan şaqtıy qalışa. İowa sınawı demokratlarnıñ tağın ber kürenekle ähele, alarnıñ wäkillär palatasındağı citäkçese Richard Gephardt öçen dä küñelsez näticä alıp kilde. Çığışı belän kürşedäge Missouri ştatınnan buluğa qaramastan ul İowada dürtençe genä urınnı aldı. Gärçä prezidentlıqqa äle 1988-dä ük çığıp qarağan Gephardt ul çaqta näq menä İowa sınawında ciñgän ide. Ul yaqtaşlarınıñ yaqlawına bu yulı da ömetlände, läkin uñışqa ireşä almadı. Şuña da Richard Gephardtqa ğomumi süzlärdän torğan möräcäğät yasarğa ğına qaldı.
Audio, Richard Gephardt
"Tormış däwam itä, çönki bu kampaniä berqayçan da ber miña ğına bäyle bulmadı. Ul barıbızğa da bäyle ide. Bu kiläçägebez, balalarıbız häm Amerikanıñ aldağı könnärenä bäylängän ide" dip belderä Richard Gephardt. Añardan da bigräk İowa sınawı Howard Dean öçen eç poşırğıç ber närsä buldı. Ul biredä üzeneñ uñışlı kampaniäsen başlap cibärergä cıyınğan ide. Läkin ul küñel töşenkelege kiçermi kebek. Üz köräşen kisken räweştä Bush säyäsäten, anıñ Ğiraq suğışın tänqitläwgä qorğan Dean...
Audio, Howard Dean
"Bez yarıştan waz kiçmibez, xäzer dä, kiläçäktä dä. Bez ilebezne ğadi amerikannarğa kire qaytarırğa telibez" di demokratlarnıñ älegä töp prezident nämzäte sanalğan Howard Dean. Häm üzeneñ, Aq yortnı kire demokratlar qulına alu öçen Waşingtonğa baraçağın iğlan itä.
Audio, Howard Dean
Kiläse atnada berençel saylawlar New Hampshiredä uzğaç, fivralneñ 3-endä alar beryulı 6 könyaq ştatında ütäçäk. Ä anda inde çığışı belän könyaqtan bulğan Edwards häm Clarknı yaqlaw bik yuğarı.
Kärim Kamal, Praga


text:
Matbuğat küzätüe
Düşämbe könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin inde yaña premyer-ministrnıñ isemen dä atadı. Ä menä Watanım Tatarstan gäciteneñ şimbä sanında Putinnıñ Rusiä xökümäten otstavkağa cibärüen qayber bilgele keşelärneñ mönäsäbäte belän tanışıp bula. Beraz soñarıp bulsa da, sez deputat Räzil Wäliev, Qazanıñ meditsina instrumentları şirkäte citäkçese Nur Şakirov, pedagogiä universitetı rektorı Cämil Niğmätov häm Tatarstannıñ Rusiädäge wäkile Näzif Mirixanovnıñ fikerlären belä alasız. Cämil Niğmätov, mäsälän, älege waqiğanı kötelmägän dip sanasa da, aña uñay bäyä birä. Ä menä Näzif Mirixanov isä, saylawlarğa ike atna qala bu çara piar alımı kebek kilep çıqtı dip sanıy. Şulay uq gäcitneñ berençe bitendä Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanovnıñ Törkiägä ber könlek vizitınıñ yomğaqları xaqında yazma urnaştırılğan. Annan kürengänçä, Tatneft cämğiäte Törkiäneñ Tupras neft eşkärtü kompaniäsen satıp ala. Şuşı häm başqa räsmi xäbärlärdän tış, Watanım Tatarstan awıl xucalığı häm mäğärif temalarına möräcäğät itä. Berençe temağa gäcitneñ baş möxärrire Miñnazıym Säfärovnıñ Bez nigä xäyerçe digän yazması urın alğan. Anda ul Mamadış rayonındağı yañarış küreneşläre belän tanıştıra. Ä Aleksandr Filippov isä tizdän Rusiädä kertelergä mömkin Berdäm däwlät imtixannarı xaqında yaza. Şunda uq ul uqıtuçı, ata-analarnıñ, qayber yuğarı uqu yortları citäkçeläreneñ fikerlären ireşterä. Äytergä kiräk, alarnıñ barısı da diärlek älege imtixannar bezneñ mäğärif sistemasına kileşmi, digän fikerdä tora.
Tatarstan yäşläreneñ 28 fevral sanında Gölnara Sabirovanıñ Şaytan qorbannarı dip isemlängän külämle yazması dönya kürde. Anda jurnalist respublika narkologiä dispanserında kürgän, belgännäre turında söyli, anda inde ikençe, xätta öçençe märtäbä däwalanuçılarnıñ yazmışı belän tanıştıra. Monda kilüçelärneñ barısı da däwalanıp çığarğa teläp kilsälär dä, bette, noqta quydım, dip çığıp kitsälär dä, küp tä ütmi qabat dispanser işeklären açıp kerälär, dip yaza Gölnara Sabirova. Tatarstan yäşläreneñ bu sanında kütärelgän tağın ber problema – sänäğättä eşçelärneñ citmäwe. Räis Zaripov yazuınça, Çallıda, mäsälän, eşçe hönärenä iä belgeçlärgä ixtiac nibarı 20 protsentqa ğına qänäğätländerelä. Atqa peçänne kem salır yazmasında Räis Zaripov belgeçlär yärdämendä älege mäs’äläne çişü yulların ezli.
Axırda - soñğı könnärneñ matbuğat ölkäsendäge ber xäbäre. Respublika Tatarstan gäciteneñ baş möxärrire alışındı. 1974 yılda redaktor itep bilgelänep, barı tik berniçä yıl ğına gäcittän ayırılıp torıp, älege wazifanı başqarğan Yevgeniy Lisin urınına 27 fevral könne baş möxärrir itep Aleksandr Latışov bilgelände.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstanda fän üsterü programması tikşerelde
Respublika xökümäteneñ prezidium utırışında Respublikada fän üsterü programmasın tikşerdelär. 2006-2008 yıllarğa fän yunäleşlären üsterü öçen 116 million sum aqça kiräk. Bilgele buluınça, dürt ay elek Tatarstan fännär akademiäseneñ yaña prezidentı itep Äxmät Mazgarov saylanğan ide. Cämäğätçelek üzgäreşlär kötä, ämma fän tarmağında üzgäreşlär yıllar buyı zgärä. Akademiäneñ vitse-prezidentı Şamil' Çabdarov 2006-2008 yıllarğa fän üseşe programmasın täqdim itkäç, xökümät äğzaları programmanı tormışqa aşıru, ğämälläşterü mexanizmınıñ kiräklegen bilgelägännär.


text:
Gruziä belän Rusiä kierenkelekne kimetep üzara kileşüne kiräk dip taba
Yevropa Şurasınıñ Warşaw oçraşuında qatnaşqan Rusiä häm Gruziä tışqı eşlär ministrları, Rusiäneñ Gruziädäge xärbi nığıtmaların çığaru eşe tizdän yañartılaçaq digän urtaq qararğa kilde. Tiflistäge parlament, ägär dä Mäskäw maynıñ 15-enä qädär üz ğäskärlären çığaru waqıtın iğlan itmäsä, alarğa qarşı çaralar kürelä başlayaçaq dip kisätkän ide.
Audio, Gela Xarkviani
"Älegä qararğa yä urtaq qaraşqa kilenmäde, älbättä, ämma qayber täräqqiat inde bar. Xäzer iñ dörese - tınıç qına däwam itüder. Gruziä parlamentınıñ qararı köçtä qala, älbättä, läkin monıñ belän bergä söyläşülär dä däwam itä. Häm monıñ cimeşlär kiterüe bik mömkin. Bälkem dä şuşı eşneñ däwam itterelüe öçen bez şartlar tudıra alırbız" di Mixail Saakaşvilineñ matbuğat wäkile. Warşawğa kilgän Sergey Lavrov, Rusiä tışqı eşlär ministrı, üz xökümäteneñ Gruziädäge ğäskärlärne çığaru mäs''äläsendä qararğa kilüenä işarä yasasa da, töp soraw bulıp monıñ qayçan eşlänäçäge qala. Tiflis üzendäge Rusiä xärbiläreneñ ildän iñ soñı digändä dä, 2008-neñ ğinwarenä qädär kitüen teli. Mäskäw isä, moña kimendä 7 yıl, häm äle östämä finans kompensatsiä kiräk bulaçaq dip belderep kilgän ide. Warşawda isä Rusiä tışqı eşlär ministrlığı wäkile Aleksander Yakovenko, Rusiä xäzer gruzin yağına dürt yıllıq ber kompromiss täqdim itte dide. Mäskäwdäge Carnegie üzägennän Aleksey Malaşenko, Gruziä ziräklek kürsätep şuşı täqdim belän kileşä ala dip isäpli.
Audio, Aleksey Malaşenko
"Minemçä bu qabul itärlek ber çor. Häm monda Tiflisne tübänsetkän bernärsä dä yuq. Annarı, ğäskärlärne qaya küçerü, qaya urnaştıru probleması da bar bit äle. Qayber mäğlümatqa qarağanda, Rusiädä yaña nığıtmalar qoru 150 dä, 300 million dollarğa da töşä ala, bu çınnan da bik zur ber xucalıq probleması bulıp tora" di Aleksey Malaşenko. Başqa küzätüçelär, bigräk tä gruzin yağında, Rusiä ğäskärlären çığaru ni öçen şul xätle qibatqa töşä soñ digän soraw quya häm, Mäskäw şulay itep wäzğiatne üzeneñ mämläkätçel ımsınularınnan arına almawı säbäple qatlawlandıra dip isäpli. Gruziäneñ tışqı eşlär ministrı Salome Zurabişvili bolay di:
Audio, Salome Zurabişvili
"Alar, yäğni Rusiä yağı, haman da çınbarlıqnı tanıy almıy, üzläreneñ inde tirä-yündäge illärne kontrol'' itkän imperialistik däwlät bulmawın qabul itärgä telämi. Bu alarnıñ Gruziäne tulısınça bäysez däwlät bularaq kürmäwen añlata. Alar asılda üzläreneñ şul fikerläwe, üz-üzläre belän köräş alıp bara" di Rusiäneñ Gruziädäge ğäskärlären çığaru mäs''äläsendä totqan qaraşları turında gruzin tışqı eşlär ministrı Zurabaşvili. Ul şulay uq, Gruziä Rusiäneñ açulı kürşe tügel, ä dus buluın teli dip belderä. Ä älegä Tiflistä olı qunaq itep Vladimir Putinne tügel, ä amerikan prezidentı Bushnı qabul itälär, gruzin ğäskärilären xäzer amerikannar öyrätä, yäşlär anda urıs tügel, ingliz telen öyränä. Ämma xaqiqat şul ki, Gruziäneñ qapqa töbendä Quşma Ştatlar da, Yevropa Berlege dä tügel, ä Rusiä tora.
Kärim Kamal


text:
Mayak atom şirkäte tiräsendäge tatar awıllarında "yarım-tormış" däwam itä
Çiläbe ölkäsendä urnaşqan Mayak atom şirkäte, anıñ tiräsendä ğazap kiçergän tatar awılları turında bezneñ söylägän bar ide inde, xörmätle tıñlawçılar. Sovet atom programmasınıñ nigeze bularaq 1940nçı yıllarda tözelgän bu şirkät distä yıllar buyına tirä yaqqa radiaktiv qaldıqlar tarata. Möslim, Qorman, Qarabolaq awılları urnaşqan bu töbäk dönyada iñ nıq zararlanğan urınnarnıñ berse sanala. Awıl keşeläreneñ kübese awır çirlär belän awırıy, balalar ğärip tua. Sişämbedä Rusiä Atom energiä idaräseneñ yaña citäkçese Sergei Kirienko şul yaqlarda bulıp, Mayak şirkäte iqtisad öçen bik ähämiätle, ul yabılmayaçaq, dip belderde.
Çiläbe ölkäse Qunaşaq rayonında urnaşqan Tatar Qarabolaq awılında 4 meň keşedän ni barı 600läbe qalğan, şularnıň da 80%nda yaman şeş awıruı. Möslim awılında här 3nçe bala ğärip tua. Qayberlären bala dip äytü dä qyın. Baqa küzle, ayaqsız berniçä şundıy can iäse Çiläbeneň embriologiä muzeyında pıyala sawıtta eksonat itep saqlana.
Elvira Ğaynullinanıň ike balası da awıru. Malayınıň borınınnan qan ağa, qızınıň böyere yögerä. Döresen äytkändä, monı tormış dip äytü qıyın di ul.
Hollandia fotorässame Robert Knoth 2000-2001 yıllarda şul töbäktä bulıp qaytqan. Tatar awıllarında töşergän räsemnären ul küptän tügel Pragada "Yarım tormış" dip atalğan kürgäzmäsendä kürsätte. "Bu bik awır urın. Min küp kenä illärdä buldım, açlıq, suğış bulğan illärdä. Suğışnı tuqtatıp bula, aç keşelärne aşatıp bula, ä menä Mayak kebek urında bernindi ömet kürenmi. Keşelärneñ annan küçep kiter öçen aqçası yuq. Alar şul zararlanğan cirdä yäşärgä, zararlanğan sunı eçärgä mäcbür. Balaları tusa, ğärip tua. Keşelärdä ber ömet yuq. Bu bik awır xislär, sineñ üzägeñä ütä," di Robert Knoth.
Wafir abıy Ğosmanov awırğançı kolxozda traktorçı bulıp eşlägän. Traktorı belän atom qaldıqların cirgä kümü, yılğağa etep töşerü eşlärendä qatnaşqan.
Robert töşergän keşelärneň kübese inde wafat, şul isäptän Wafir abıy da. İsännäre yäşäp qalu öçen köräşä. Mäskäwgä yärdäm sorap xatlar yaza. Sintäberdä Qarabolaq awılı xalqı üzlärenä "zıyan kürüçelär statusı" birüne sorap Dumağa möräcäğät itte.
Töbäktäge urıs awıllarınıñ kübese başqa urınnarğa küçerelgän. Ä menä tatar awılları utırıp qalğan. Robert Knoth süzlärençä, bu awıllarda yäşägän tatarlar üzläreneñ açı yazmışın Rusiä xökümätneñ tatarlarğa häm başqa azçılıq millätlärgä qarata mönäsäbäte belän añlata:
"Mayak tiräsendä yäşägän keşelärneñ kübese bezneñ belän söyläşkändä üzläreneñ tatar buluların, urıslar öçen ikençe sort keşe buluın, şuña kürä mondıy atom qorılmalarnıň Mäskäw yanında tügel, maxsus tatarlar yäşägän töbäktä tözelüe turında söyläde," di Robert Knoth.
Ul arada cixazları iskerep betkän Mayak tirä-yün moxitne pıçratuın däwam itä. Räsmi mäglümätlärgä genä qarağanda da Mayaktan tirä-yün möxitkä yıl saıyn 10 million kubometr radaiktiv qaldıqlar taşlana. Uzğan ayda Ural federal bülgese prokuraturası Mayak citäkçese Vitali Solodovnikov östennän cinäyät eşe açtı.
Sişämbedä Rusiä Atom energiä idaräseneñ yaña citäkçese Sergei Kirienko atom şirkätlären qarap yörgändä, Mayaktağı wazğiätkä tuqtalıp, 60 yıl cıyılıp kilgän bälälärne xäzerge citäkçegä awdaru döres tügel, bu mäsäläne däwlät kimälendä xäl itergä kiräk dide, häm kiläse yılda Mayak tiräsendäge bualarnı nığıtuğa 100 urınına 250 million rubl aqça bülenäçägen belderde. Kirienko süzlärençä, bu şirkät iqtisad öçen zur ähämiätkä iä, şuña kürä ul yabılmayaçaq.
Kirienko Mayak yänäşäsendä Könyaq-Ural atom elektr stansiäsen tözü mäsäläsen dä kütärde. Monnan tış, Rusiä räsmiläreneñ çit illärdän atom qaldıqların kiterep, anı eşkärtep aqça eşlärgä teläwe mäglüm. Mondıy eşkürtü urınnarnı berse bularaq, älege dä bayağı Mayak küzdä totıla.
-Ali Gilmi


text:
İnguşetiä başqalası Nazranda Anna Politkovskayanı iskä alu çarasına cıyılğannar quıp taratılğan. Totqarlanuçılar häm zıyan kürüçelär dä bar.
Politkovskayanı iskä alu çaraları, şulay uq, Çeçnyada häm Krasnoyarskida ütkän. “Novaya gazeta”nıñ märxüm küzätüçese tormışınıñ soñğı yılların Tönyaq Kavkazdağı keşe xoquqların yaqlawğa bağışlağan ide. Groznıynıñ üzäk mäydanına 200 dän artıq keşe cıyılğan. Alar arasında “Memoríal” xoquq yaqlaw oyışması wäkilläre dä bulğan. Krasnoyarski şähärendä dä “İrekle jurnalistnı cirläw” dip atalğan çara ütkän. Bu çaranı Natsional-Bolşeviklar firkäse häm Qızıl yäşlär avangardı oyıştırğan.
Anna Politkovskaya 7 üktäber könne Mäskäwdä atıp üterelgän ide.


text:
İran başqalasında Prezidentı Möxämmät Xatami belän oçraşıp İvanov dönyaküläm tınıçlıq häm ğädellek xaqına Ğiraq suğışına qarşı berektäşlek oyıştıru kiräk dide.
İvanov Ğiraq krizisın tınıç yul belän çişü mömkinlege BMO aşa tabılırğa tieş, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa qarata beryaqlı pozitsiäse töbäktä kierenkelekne arttırırğa mömkin dip äytte.
Xatami, tağın ber märtäbä Ğiraq krizisın tınıç yul belän çişärgä çaqırıp dönya daimi suğıştan häm terrordan tuydı dide.
İvanov İrannıñ atom programması turında söylägändä biredäge barlıq atom qorılmaları da barı tik tınıç maqsatlarğa ğına eşli dip belderde.
Bügen İvanov tağın ber märtäbä BMO İminlek Şurasında Ğiraq suğışın xuplawçı rezolütsiä proyektına Russiäneñ veto salırğa cıyınuı turında äytte.


text:
Anatoliy Mogilöv
Anatoliy Mogilöv (ukraince AHaToлiй MorилboB, rusça AHaToлий MorилëB) - 2011 - 2014 senelerinde Qırım Muhtar Cumhuriyeti Nazirler şurasınıñ reisi.
Tercimeial[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1955 senesi aprel 6-da Rusiye Federatsiyasınıñ Petropavlovsk-Kamçatskiy şeerinde dünyağa kelgen. Donetsk vilâyetindeki Slavânsk pedagogika institutınıñ fizika fakultetini yekünlegen soñ orta tasil mektebinde ocalıq yapa. 1979-1981 seneleri arasında SSCB Arbiy Quvetleri saflarındaki hızmetini bitirgen soñ Donetsk vilâyetindeki 18-nci Slavânsk orta mektebinde fizika ocası olaraq çalışa.
1982 senesi iyün ayından başlap Donetsk vilâyeti İİİ Slavânsk rayon iç işleri bölüginiñ erkinlik çağına yetmegenlerniñ işleri boyunca müfettişlik şübesiniñ maaliy müfettişi vazifesinde hızmet etmege başlay. Soñra cinayetçiler qıdıruv bölügi harekât murahhası, militsiya maaliy müfettişleri bölügi ve cinayetçiler qıdıruv bölügi yolbaşçısı, Donetsk vilâyeti İİİ Slavânsk rayon İİ harekât işleri yolbaşçısınıñ muavini vazifesinde çalışa. 1992 senesi dekabr ayından itibaren Donetsk vilâyeti İİİ iç havfsızlığı şübesiniñ hususiy işler boyunca üyken harekât murahhası vazifesinde çalışa.
1993 senesi Ukraina iç işleri akademiyasını bitire. 1995-2000 seneleri arasında Ukraina İİN Donetsk vilâyetindeki İdaresiniñ Artemovsk şeer bölügine, 2000-2005 seneleri arasında ise, Ukraina İİN Donetsk vilâyetindeki İdaresiniñ Makeyevka şeer bölügine yolbaşçılıq yapa. 2007 senesi Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Ukraina İİN Baş İdaresiniñ yolbaşçısı vazifesine, ondan soñ, nazir yardımcısı vazifesine – militsiya Glavk yolbaşçısı olaraq tayin etile.
2007 senesiniñ dekabr ayından itibaren Ukraina İİN-niñ ihtiyarında bulunmaqtadır. 2010 s. mart-2011 s. noyabr ayınace militsiya general-mayorı rutbesinen Ukraina iç işleri Naziri vazifesinde çalışa. Ukraina Prezidenti Viktor Yanukoviçniñ 23.08.2011 s. 861/2011 sanlı qararına binaen Ukraina iç işler Naziri militsiya general-leytenantı rutbesindeki Anatoliy Mogilövqa nevbetteki hususiy militsiya general-polkovnigi rutbesi berile.
Ukraina İİN-niñ "Hrest Slavı" ("Şüret Haçı") adlı nişanı şu cümleden olmaq üzre, bir çoq devlet mukâfatlarınen taqdirlengendir.
2011 senesi noyabr 8-de Qırım Muhtar Cumhuriyeti nazirler Şurası Reisi olaraq tayinlengendir.


text:
Xalıqara Atom Agentlığı Tehrannıñ atom programması turında xisap äzerläde
Xalıqara Atom Agentlığı sonğı xisabında İran atom programmasınıñ mäqsatları turındağı sorawlarıbızğa cawap birmägän kebek ul uran bayıtu programmasın däwam itergä qararlı kebek kürenä dip belderä. Xalıqara cämäğätçelek texnologie atom qoralı eşläp çığaruda da qullanıla ala dip borçıla. Xalıqara Atom Agentılığı xisabın kiläse atnada bulaçaq cıyılışınnan elek iğlan itte. Cıyılışta İrannnıñ bäxäsle atom programması belän nişlärgä digän mäsälä üzäk urında toraçaq. Yaponiädä säfärdä yöregän İran tışqı eşlär ministrı Agentlıqnıñ xisabı İrannıñ tınıç atom programmasınnan ayrılmawın kürsätä dip äytte
Xalıqara atom agentlığı idaräseneñ 35 äğzası 6.martta Vena da cıyılıp, İran atom programması säbäple BMO İminlek Şurasına tapşırılırğa tieşme dip qarar biräçäk. İminlek Şurası Tehranğa törle çikläwlär quya ala. Tokyoğa kilgän İran tışqı eşlär ministrı Mottaki Tehrannıñ tınıç atom texnologiäsenä iä bulırğa xoquqı bar dip täqrarlap,
Bez dä Yaponiä kebek atom texnologiäse xoquqına iä bulırğa tieş, älbättä tınıç mäqsatlar öçen dip äytte
Mottaki süzlärençä, Agentlıq xisabı Tehrannı yäşren atom programması östendä eşli digän ğäyepläwlärdän aqlıy .Bezneñ tınıç mäqsatlı atom energiäse programmasınnan ayrılğan buluıbıznı kürsätkän ber dokument ta yuq, ber inspeksiä dä anı kürsätmi . İran belän Russiä urannı Rusiä territoriäsendä bayıtu turında prinsıpta kileşkännän soñ ber kön ütkäç Muttaki Tokyoğa kilde.
Moscow Times basması bügenge komentarında İran belän Rusiä turındağı kileşüneñ detalläre bik qatmarlı dip yaza.Komentarda bolay dielgän: Joint Ventureneñ ber öleşe bularaq iranlı belgeçlär Russiä ğalimnäre belän töp kursnı ütkännän soñ üzlären äzer dip uylasa alar kileşüne özep öylärenä qayta häm Rusiä yardäme bulmıy urannı İranda bayıtaçaq. İRNA agentlığı atom söyläşülärendä İrannıñ töp wäkile Larjani häm İran atom agentlığı citäkçese Aqazadeh 1martta Mäskäwdä Rusiä räsmiläre belän atom söyläşülärenä däwam itäçäk dip belderde .
İran basmalarınıñ qayberläre saqlıq kürsätergä çaqıra. Misal öçen Xorasan gazetası İran könbatış sanksiälär yäki başqa cazalawçı çaralar quya almıy digän süzlärgä ışanmasqa tieş dip yaza. Milli İminlek Şurası äğzası Hamid Reza Mehr basmasına birgän ängämädä İran Rusiä belän eş itkändä saqlıq kürsätergä tieş Mäskäw üzeneñ ozın möddätle faydaları turında kübräk borçıla ala dip yanıy.
Yevropa Berlege räsmiläre Tehran belän Mäskäw arasında kileşüneñ raslanuın kötäbez dip beldersä, Washingtonda Aqyort süzçese Adam Ereli 27.fevraldä kileşü yuq, iranlılar Atom Agentlığı cıyılışnnan elek dönya iqtibarın fundamental mäsälädän çitkä cälep itergä tırışa. Ul yevropalılarğa birgän wäğdä häm kileşülärgä qapma qarşı bularaq üz territoriäsendä bayıtu eşläre alıp bara dip söyläde. AQŞ İrannı yäşren atom qoralları täräqi itüdä ğäyepläp kilä färidä xämit


text:
Ğädel Rusiä çın oppozitsion partiä bulırmı?
Rusiädäge 3 säyäsi partiä, Rodina, Pensionerlar häm Tormış partiäläre Kremlne yaqlawçı Yedinaya Rossiağa qarşı näticäleräk köräşü öçen Spravedlivaya Rossia digän yaña partiägä berläşte. Ämma qayber tänqiläwçelär inde bu sulçı oppozitsiäne butaw öçen Kreml oyıştırğan eş dip belderä.
Qorıltay wäkilläre Tormış firqäse citäkçese, Federatsiä Şurası räise Sergey Mironovnı yaña firqäneñ citäkçese itep sayladı.
Mironov bu partiäne yaña sulçı säyäsi köç, ildä säyäsi monopoliä urnaştırırğa tırışuçı Berdäm Rusiägä qarşı qatı oppozitsiä dip atadı.
Däwlät Dumasındağı 450 urınnıñ 300-e xäzer Berdäm Rusiä qulında.
Ğädel Rusiä kiläse yıl axırında ütäçäk Däwlät Duması saylawlarında Dumağa ütep kerergä teli. Ämma küp kenä küzätüçelär bu yaña partiä sulçı säyäsi köçlärgä köndäş bularaq Kremlneñ çirattağı ber proyektı ğına dip isäpli.
Mäskäwdäge Panorama analitik üzägen citäkläwçe Vladimir Pribılovski "Bu partiäne urta-sul saylawçılarnı üzlärenä cälep itü öçen prezident idaräse oyıştırğan. Berdäm Rusiä Putin yaqlı uñ partiä, Ğädel Rusiä Putin yaqlı sul partiä. Bergäläp alar Däwlät Duması saylawlarında tawışlarnıñ yartıdan artığın yäki öçtän ikesen cıyarğa tieş. Maqsatları şul" dide.
Şunısı qızıq, xätta Mironov üze dä yaña partiä Berdäm Rusiägä qarşı eşliäçäk, ämma prezident Vladimir Putinnı yaqlıyaçaq dip belderde.
Mironov Putinnıñ tuğrı berektäşe häm anıñ Tormış partiäse dä Kreml fatixasına layıq buldı.
Pensionerlar firqäsen dä Putinğa tuğrı İgor Zotov citäkli.
Rodinağa kilgändä isä, küp kenä säyäsi küzätüçelär bu millätçe partiä Komunistlardan tawışlarnıñ ber öleşen alu öçen 2003 yılda Kreml qatnaşlığında tözelgän dilär.
Şuña kürä bu yaña berlek oppozitsiäne köçäytüne tügel, kiresençä, başqa sulçı firqälärneñ tawışların üzenä cıyıp köçsezländerüne genä maqsat itmime digän şik tua.
Mäskäwdäge Carnegie Üzägendäge säyäsi küzätüçe Nikolay Petrov bu çınnan da şulay bula ala di.
"Äyye, şulay bula ala dip isäplim. Yäki hiçyuğı alar başqa sul firqälärne radikalraq bulırğa, xakimiätlärgä qarşı qatıraq pozitsiä alırğa mäcbür itäçäk. Xätta Rodina belän Pensionerlar firqäläre ayırım proyekt bularaq eşlägändä dä Komunistlardan häm başqa sul köçlärdän küp kenä tawışlarnı üzlärenä ala idelär" di Petrov.
Ber atna elek Samardağı şähär başlığı saylawlarında Tormış Partiäse Berdäm Rusiäne ciñde. Häm bu ciñü Ğädel Rusiäneñ saylawlarda uñışqa ireşü mömkinlege zur digän işarä bularaq qabul itelde.
Şulay da, Petrov äytüençä, citäkçelektä Mironovnıñ buluı yaña partiäneñ töbäklärdäge bülekçälärendä köçle qarşılıqqa säbäp bula ala.
"Bu proyekt älegä tulısınça tormışqa aşırıludan yıraq. Häm inde kilep çıqqan, kiläçäktä tağın da köçäyäçäk töp problema töbäklärdä 3 bik tä törle partiäneñ berläşüe. Berläşü öçen federal däräcädä töp partiä bularaq alarnıñ iñ köçseze, tormış firqäse alınğanğa kürä töbäklärdäge küp kenä bülekçälärdä Rusiä tormış firqäseneñ citäkçelek omtılışı rizasızlıq tudıraçaq häm qarşılıqlar qotılğısız bulaçaq" di Petrov.
Piterburda Rodina firqäse äğzalarınıñ zur ğına öleşe Ğädel Rusiägä inde qarşı çıqtı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Mintimer Şäymiev : «...yaña xakimiät nindi säyäsät uzdırır»? Matbuğat küzätüe.
Gäzitlärneñ tışlıq bitlärendä Tatarstan prezidentınıñ Alabuğağa säfäre teması töp urınnı alıp tora. Täñgälläşterü waqıtında, irekle iqtisadi zona turındağı qanun ğämäldän çıqqaç, «Alabuğa» sänäğät mäydançığınıñ xälen kiskenläşep kitü qurqınıçı tuğan ide. Alabuğa cirendä, yaña şartlarda eşläw turında, şul yaqlarda bulğan cielışta süz bardı da. Tatarstan yağı, eşne investitsiä qanunı häm respublika qaramağında bulğan salımnarnı kimetep qorırğa isäpli ikän. «Alabuğa» sänäğät mäydançığı häm üseş plannarı turında, BpeMя и ДeHbrи häm başqa gäzitlärdä uqıp bula.
Tatarstan yäşläre gäzite respublika Prezidentı belän külämle äñgämä bastırdı. «Büränä arqılı büre quyıp bulmıy» digän baş astında çıqtı ul. Mintimer Şäymiev anda Tatarstan yäşläre baş möxärrire İsmäğil Şäräfiev sorawlarına cawap birä. Äñgämä awıl häm anda yäşäwçe keşelär turında fiker alışudan başlana. Mintimer Şäymiev : «...awıl – yäşäyeş häm tereklek çığanağı, bezneñ ruxi çişmäbez...», - dip bilgeläp kitä. Söyläşüdä süz, tartıp alu häm büleşü mäs’äläse, Tatarstan belän Rusiä arasında wäqälätlär almaşu turındağı şartnamä xaqında da bara.
Mintimer Şäymiev : «...17 yılğı tartıp alulardan tarix sabağın alası ide..», dip äytä häm «...xäyerçedän bay Tatarstan tözep bulmıy», digän fiker belderä. «... Qulınnan eş kilä torğan bay keşelär kübräk bulıp, alarğa mömkinleklär tudırası ide», dip sanıy Mintimer Şäymiev.
Anıñ süzlärençä, xalıqnıñ tormışqa qaraşın üzgärtergä kiräk: «Kemnänder närsäder tartıp alıp häm anı üzara büleşü xisabına ğına yäşäp bulmıy». Tatarstan citäkçese belän söyläşü, säyäsät häm xakimiät firqäse turındağı sorawlar belän däwam itterelä. ««Berdäm Rusiä» firqäse saylawlarda ciñgäç, mäğlümat çarasında KPSS zamannarı belän çağıştırular kitte, - digän soraw birä gäzit möxärrire. Prezident bolay cawap birä:
« Min elek tä äytä kildem : xäzer dä äytäm. Nindi dä bulsa partiä xakimiätkä kilergä tieş ide. Real’ küppartiälelek bulmasa, bezneñ ildä demokratiä dä bulmıy, grajdanlıq cämğiäte dä. Xäzerge wazğiättä, älbättä, Tatarstanğa qaraş nindi bulır, respublikanıñ xoquqları, milli mäs’älälär niçek xäl iteler ikän, digän sorawlar da bar, yäğni yaña xakimiät nindi säyäsät uzdırır? ... Xakimiätkä kilgäç wäğdälären niçek ütärlär- bu xaqta da şik-şöbxälär yuq tügel...» - dip cawap birä Tatarstan Prezidentı. Ul şulay uq, Dumadağı deputatlarnı iskä ala häm «...miç başında yatıp, öydän büre quıp qına bulmıy..» dip äytä. Bu äñgämä Tatarstan yäşläre gäzitendä dönya kürde.
Küpçelek gäzitlärdä, şulay uq, Nurixan Fättaxnıñ ülüe xaqında qayğınämälär dönya kürde.
Bikä Timerova.


text:
Açıq mikrofon: Eşquar bulırğa telär idegezme?
İşetüegezçä, respublika eşmäkärläreneñ çirattağı qorıltayında şäxsi biznesnıñ törle problemaları qaraldı. Ä menä ğadi qazanlılar arasında üz biznesın açıp cibärergä teläwçelär barmı ikän? Bulsa, ni öçen älege yunäleştä eşlämilär?
Telär idem. Tik älegä başqa eşem bar. Eşmäkär bulu öçen başlanğıç kapital kirek. Ägär ul bulsa, bälki berär närsä açıp bulır ide. Qurıqqan urmanğa da kermäs ide,dip äytälär bit, şuña kürä min dä qurıqmıym. Teläsäñ eşliseñ bit inde anı, anıñ öçen sindä azart xise bulırğa tieş.
Min bik teler idem eşquar bulırğa, ägär mine berärse arttan etep torsa, ägär berärse yuridik yaqtan fikerläre, täcribäse belän urtaqlaşsa. Aları bulsa, eşquar bulır idem. Üz eşeñne başlap cibärü öçen, minem östän berär yärdäm itüçem bulırğa tieş.
Yuq, minem xolqım andıy tügel şul. Eşmeqer bulu öçen bit ütken, yöräkle keşe bulırğa kiräk. Aqça belän eş itkändä dä, yöräkle bulu kiräk.
Eşmäkär bulu telägem bar, ämma älegä tügel. Çönki älegä min uqim. İkençedän, min qaysı biznes tarmağın saylawımnı tögäl genä belmim äle. Şulay uq berençel kapitalnı da alırğa kiräk bit äle. Boları bulsa, min ber qurıqmıyça üz eşemne başlap cibärer idem.
Älbättä eşquar bulırğa telär idem. Bügenge köndä minem aqçam bulsa, min hiçşiksez berär kiosk açqan bulır idem inde. Barısı da şul aqçağa barıp totaşa şul. Anıñ arendası öçen dä tülärgä kiräk, uramğa da berniqädär öleş çığarırğa kiräk, kiosksız qalasın kilmäsä. Häryäklap qısalar inde.
Eşquar bulırğa telämim dä, bula da almas idem. Çönki ul zur riskka qorılğan. Başlanğıç kapital buldırırğa, kemnänder burıçqa aqça alıp torırğa kiräk bit inde. Ä min anı buldıra almıym.
Güzäl Zıyätdinova.


text:
AQŞ xärbiläre äytüençä, Ğiraqtağı soldatlarğa höcümnär bulıp toruğa qaramastan, xärbilär 30-nçı ğinwarğa bilgelängän saylawlarda uramnarnı saqlawda qatnaşaçaq.
Pänceşämbe könne 9 amerikan soldatı üterelde. Kiçäge yuğaltu dikäber ayında Mosul şähärendä amerikan xärbilärenä qarşı intixar höcümennän soñğı iñ zur yuğaltu buldı.
Leytenant Polkovnik Steven Boylan bu höcümnär bezneñ üz yöklämäbezne ütäw niätebezne kimetmi dide.
AQŞ xärbi citäkçelege Ğiraqqa citärlek ğäsqär häm xärbi texnika cibärmägän, Ğiraq soldatların öyrätü eşe aqrın barğan öçen tänqitlänä.
New York Times gazetı yazuınça, AQŞ saqlanu ministrlığı Ğiraqqa pensiädäge ber generalnı cibäräçäk. Ul andağı xärbilärneñ xäle, ğisyançılarğa qarşı suğış strategiäse häm Ğiraq soldatlarınıñ künegü programmaların bäyäläp xisap äzerliäçäk.


text:
Azatlıq Radiosı 50 Yıllığın Bilgeli...
Bu könnärdä Azatlıq-Azat Yevropa radiosınıñ Pragada urnaşqan baş-fatirında şuşı waqiğağa bağışlanğan çaralar ütä. Atnakiç könne radiobız binasında Azatlıqnıñ yartı ğasır tarıxın çağıldırğan, törle yıllarda Azatlıqta eşlägän şäxeslärneñ, tanılğan yazuçılarnıñ kitap, äsärlären tuplağan kürgäzmä açıldı. Şulay uq, radioda ozaq yıllar eşlägän xezmärkärlärne xörmätläw tantanası ütte. Comğa könne Azatlıqnıñ 50 yıllığına arnalğan konferensiä eşläde...
Ozaq yıllar buyına Azatlıq radiosı elekke sovet berlegendä yäşägän xalıqlar öçen timer pärdä artınnan yañğırağan alternativ fiker çığanağı bulıp tora. Sovet xakimiätläre anı berençe minutlardan uq tomalıy başlıy. Bu tomalawlar 1988 yılğa qädär däwam itä.
1976-da Azatlıq radiosı şulay uq, 50nçe yıllar başında oyışqan, könşığış Yevropanıñ 5 ilenä tapşırğan Azat Yevropa radiosı belän berläşä. Berlin diwarı häm Sovet berlege cimerelep, Könçığış Yevropada demokratiä urnaşa başlağaç, radionıñ wazifası inde ütälde anı yabırğa bula digän täqdimnär äytelä başlıy. Ämmä küp kenä illärdä demokatiäneñ äle dä zägif xäldä buluın iskä alıp quşma Ştatlar kongressı radionıñ çığımnarın qısqartıp, tözeleşen üzgärtep bulsa da anı saqlap qalırğa qarar itä. 1995tä Çexiäneñ ul çaqtağı prezidentı Vaclav Havelnıñ çaqıruwın qabul itep Azatlıq-Azat Yevropa radiosı Pragağa küçenä.
Pragada radionıñ yaña tormışı başlandı diärgä bula. Soñğı berniçä yılda berniçä yaña bülekçä açıldı, şul isäptän Äfğan, Ğiraq, Farsı, Tönyaq Kavkaz redaksiäläre. Bügenge köndä radio 34 teldä söyli, häm bu nisbättän üzenä kürä unikal mäglümät çarası bulıp tora. Şuşı yaña sifatında da radio demokratiä qimmätläre, etnik häm dini çıdamlıqqa nigezlängän irekle cämgiät üsterü missiäsen däwam itä.
Comğa könne ütkän konferensiädä Azatlıq-Azat Yevropa radiosı prezidentı Tom Dine radionıñ kiläçäge, anıñ aldında torğan maqsatlar turında söyläp, bolay dide:
Audio: "Azatlıq radiosı elek niçek kiräk bulğan bulsa, bügen dä şul uq däräcädä kiräk. Şäxesne kimsetü, säyäsi häm iqtisadi üterülär, millät-ara suğışlar, korrupsiä, senzura, xäyerçelek, azçılıqlarnı qıyırsıtu, tupas cämğiätlär – bu närsälär uraq belän çükeç yuqqa çığu belän genä yuqqa çıqmadı."
Konferensiädä küp kenä bilgele şäxesär qatnaştı. Şul isäptän, Keşe xoquqların yaqlawçı xalıqara Heslinki federatsiäse prezidentı Ludmila Alekseeva, Ukrainanıñ elekke premier-ministrı Viktor Yuşçenko, Belarus opozitsiäse citäkşese Stanislav Şuşkeviç, Çexiä tışqı eşlär ministrı Cyril Svoboda, Rusiäneñ elekke parlament räise Ruslan Xasbulatov, Qırım tatarlarınıñ milli xäräkät citäkçese Mostafa Cämilev. Belüegezçä, bezneñ tatar-başqort redaksiäse qırım-tatar telendä dä tapşırular äzerli. Möstafa äfände üzeneñ çığışında atnasına 16 minut bulğan bu tapşırularnı kimendä 4 tapqır arttırırğa çaqırdı. Konferensiädä çığış yasawçılar arasında Rusiäneñ Tatar milli mädäni avtonomiä citäkçese Rimzil Väliev tä bar ide. Şuşı çığışına qädär bez Rimzil äfände belän qısqa ğına äñgämä qorıp aldıq:
Audio
Konferensiädä barlığı 5 seksiä eşläde. Rimzil äfändeneñ çığışı Azatlıq häm möstäqillek digän bülektä yañgırasa, Dim häm mägrifät bülegendä Kärim Kamal Cäditçelek xäräkäte turında çığış yasadı. Konferensiäneñ eşe zamana taläplären iksä alıp häm kiläçäkkä küz atıp, Media häm İnternet turında söyläşü belän tämamlandı. Şimbä könne idä Azatlıq-Azat Yevropa radiosı belän xezmättäşlek itkän, bezneñ tapşırularnı retranslatsiä itüçe radiostansiälär belän berlektä eşlekle söyläşü ütäçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Title News
«Gäzitlärdä, sıra bäyrämen ütkärügä cämäğätçelek qarşı çığa, dip äytelde... Beläbez ul cämäğätçelekne. Ul tatar ictimağıy üzäge häm yaña oyıştırılğan “Xalıq frontı”. Cämäğätçelek açuınnan şartlasa da, bez sıranı barıber eçäçäkbez.» /KaзaHckий пopTaл internet säxifäse/
Tatarstanda çığüçı basmalar sıra bäyrämen ütkärü yaqlı häm aña qarşı bulğan ike tarafqa bulende. Watanım Tatarstan, Pecпyблиka TaTapcTaH kebek räsmi gäzitlär genä tügel, Tatarstan yäşläre, BpeMя и ДeHbrи basmaları da “balalarnı sıra eçergä öndi torğan şaw-şularnı ütkärmäskä” digän möräcäğätlärne atna buyı bastırıp kilde. BeчepHяя KaзaHb gazetası bu çarağa ällä ni teläktäşlek kürsätmäde, ämmä qarşı taraf yağına da basmadı. Köräşneñ iñ qızğan noqtası bulıp, Tatarstan häm Efir telekanallarınıñ bu waqiğalarnı yaqtırtu tarixı bulğandır. İkese dä, obyektiv bulırğa tırışıp, açıqtan-açıq qaraşların beldermäsälär dä, alarniñ nindi yünäleştä buluı sizedle. Tatarstan televideniäse bäyrämne ütkärmäskä digän fikerne alğa sörde, ä sıra şirkätennän töp reklama zakazın alğan Efir kanalı bäyräm yaqlı ide.
Mäğlümät çaralarındağı wäzğiätne Poccийckaя raзeTa xäbärçese saylaw aldı belän çağıştırdı. “Jurnalistlar tege yäki bu tarafnı yaqlap, birelgän aqçalarnı aqlarga tırıştı”- dip ğäyepläp çıqtı ul. Kem, nindi aqça alğandır -- anısın xäbärçe açıqlap tormıy. Gäcit xezmätkärläreneñ, ictimağıy oyışmalarnıñ möstäqil fiker yörtä aluwın Poccийckaя raзeTa bötenläy isäpkä almağan küräseñ.
Niçek kenä bulmasın, mäğlümät çaralarınıñ niqädär törle qaraşta toruı kürende bu könnärdä. Respublika xaqimiätläre qılğan här ğämälne tänqit utına totqan, yış qına tatarlıq mäsäläsen axmaqlık belän täñğäl itkän KaзaHckий пopTaл internet säxifäse , bu sıra bäyräme turında açı ironiä belän yazdı. Anda basılğan matbuğat küzätüneñ eçtälege mondıy:
“Ber ük könne çıqqan ike gäcit qapma-qarşı mäğlümät bastırdı. Bersendä – sıra bäyräme bulaçaq, ikençesendä – bulmayaçaq dip xäbär itelde. Soñğısında, bu çaranı ütkärügä cämäğätçelek qarşı çığa, dip äytelde. Beläbez ul cämäğätçelekne. Ul tatar ictimağıy üzäge häm yaña oyıştırılğan “Xalıq frontı”. Suverenitet bäyräme waqıtında, şähär üzägendä araqı eçü borçımıy alarnı, ä sıra bäyreme -- borçıy. Bu şaw-şunıñ säbäben şähär başlığı häm xökümät wäkile arasındagı qarşılıqta ezlärgä kirägen Qazanda härkem belä. Cämäğätçelek açuınnan şartlasa da, bez sıranı barıber eçäçäkbez.”
Pecпyблиka TaTapcTaH gäcite atna buyı ictimağıy oyışmalarnıñ, ğalimnärneñ, tabiplarnıñ, yäşlär berlekläreneñ möräcäğätlären bastırdı, küp sıra eçüneñ zıyanı, eçüçelektän kilep çığa torğan çirlär xaqında mäqälälär bastırdı. Moлoдeжb TaTapcTaHa gäcite “Ayıq bulu” cämğiäte citäkçese belän külämle äñğämä urnaştırdı. Bu mäğlümät çaraları, ğömümän sırağa tüğel, ä televidenie kannalları, şuşındıy uram çaralarında yış yañğırıy torğan “äydegez eçäbez” diğän çaqırularğa qarşı. Tatarstan yäşläre gazetasınıñ qaraşın baş isemennän çamalap bula. Şuşı gäcitneñ xäbäre “sıra bäyräme häm qorban sarıqları” digän baş astında çıqtı. Annan ber özek:
“Bötentatar ictimağıy üzäge şähit kitkän babalarıbıznıñ qanı tamğan izge cirdä “sıra bäyrämen uzdırunı” tatar xalqın mısqıl itü dip sanıy häm bu xälgä qarata kisken protestın belderä, millättäşlärebezne bu eçkeçelek tuyında qatnaşmasqa, ä tatar sänğät ostaların bu “bäyrämneñ” kontsert mäydannarına ayaq basmasqa çaqıra. Şähär xakimiäte Mäğärif ministrlığına soñğı qıñğıraunı 25 maydan 24-enä kiçekterergä täqdim itkän dilär, ämmä ata-analar moña qarşı töşkän. “Sıra tuyı” uza qalsa, ike “täkäneñ” berse qorban çalınırğa tieş. Kemne saylarlar?”
Sıra bäyrämeneñ kiçektereluwe, ike täkäneñ berse dä qorban itelmäwe, ul waqıtta äle bilgele tügel ide. KaзaHckий пopTaл yazıp çıqqança, şuşı bäyrämgä qarşı çıqqan cämäğätçelek wäkilläre, üzläre dä, sıranı eçmi tormıylar. Ämmä süz eçüçelek turında ğına barmıy bit. Tatarstan yäşläre gazetası mäsäläneñ şuşı yağına da iğtibar itä. “Qızıl Şärıq” şirkäte citäkçese, “şärä bäygelär” bulmyaçaq, dip wäğdä itsä dä, böten cirdä küzğä taşlanğan reklama xalıqnı “miss popka”(art şärifläre), “miss grud” bäygelärenä çaqırıp tordı. Poccийckaя raзeTa bilgeläp ütkänçä, şuşı artlarnı häm kükräklärne kürsätü bäygeläre, şähär urtasında, köpä-köndez bulırga tieş ide. Protest belderuçelärneñ, yäş üsmerlärne eçertügä genä tügel, ä şuşı küreneşkä dä qarşı buluwın qayber mäğlümät çaraları añlatıp birä almadı.
İnde cäy başı kilep citsä dä, matbugat, bu atnada, üz uquçıların “Näwrüz möbäräkbad” dip bäyräm belän qotladı. Azatlıqnıñ köndälek xäbärlärennän beläsezder, Qazanda törki teatrlarnıñ festivale başlandı. Bu bäyräm matbuğat bitlärendä dä kiñ çağılış taptı. Mädäni comğa gazetası “Näwrüz”neñ açılu tantanasında yasalğan fotosüräten tışlıqqa bastırıp çığardı. Watanım Tatarstan gazetasınıñ berençe bitendä dä festival küreneşläre urın aldı. Şähri Qazan gazetasınıñ “İlhamiät” quşımtasında da “Säxnälärdä “Näürüz” balqışı” digän baş astında törle teatrlarnıñ eşenä bäyälämälär basılıp çıqtı. Mäcit Ğafuri isemendäge başqort teatrınıñ “Çınğızxannıñ soñğı däryası” äsären säxnäläşterüwe, qırğızlarnıñ mäxäbbät turında borıñgı riwäyätne kürsätüwe, yaqutlarnıñ milli teatrı täqdim itkän tamaşa da belgeçlärneñ milli teatrğa bulğan ixtiramın tağın da arttırğan bulsa kiräk. Şähri Qazandağı yazmalarnıñ teatrnı yaratqan keşelär tarafınnan yazıluı kürenä. Törle gäzitlärdä dönya qürgän tatar, başqort, yaqut, kazax, kırğız, xakas xalıqları wäkilläreneñ fotosürätläre arasında zur ayırma kürmässez. Törki xalıqların ber-bersenä bäyläüçe tuğanlıq cepläre turında qırğız rejisserı Aqılbäk Gäbdelqayukov ta äytte:
“Näwrüz” täwge tapqır bezdä, Qırğızstanda ütkärelgän ide bit, ul waqıtta qatnaşuçılar sanı alay uq küp tügel ide äle. Soñınnan bu märtäbäle wazifanı Qazaqstan aldı. “Näwrüz”neñ şulay zurayuwı-kiñäyüe isä, anıñ Tatarstan cirenä küçüe belän bäyle, dip sanıym... Yevropa illäre, söñğı waqıtta torğan sayın kübräk Şärıq mädäniätenä yöz belän borıla. Yuqqa tügelder bu. Minemçä, näq menä Şärıq mädäniätendä saf, böyek sänğät başlanğıçı saqlanğan” – dip äytkän qırğız rejisserı “Şähri Qazan gäziteneñ xäbärçesenä.
Mädäniät, sänğät, böyek şäxeslär turında, bu atnada, Watanım Tatarstan gäzite dä yazdı. Anda mäsälän, ğalim Mäsxüt Ğäynetdinovnıñ “Fatix Qärimi häm Ğalimcan İbrahimov” digän yazması dönya kürde. Älege mäqälädä avtor bu ike şäxesneñ dönyağa karaşları häm üzara mönäsäbätläre turında yaza. Şunda uq, “yöräk tibeşe” digän baş astında tuğan köne yaqınlaşu säbäple, şağirä Flera Tarxanova icatı xaqında yazma häm anıñ şiğırläre basılıp çıqtı. Mädäni comğada da Flera Tarxanova icatı turında külämle mäqälä dönya kürde. Äñğämäne ütkärgän Ğölzada Bäyrämova Flera Tarxanovanıñ şigriätennän matur ürnäklärne kiterep, anıñ şiğriättäge yulı turında täfsille mäğlümät birgän. Şiğriät söyüçelär iğitbarına, Mädäni comğa gäzitendä, “Söläymannıñ şiğri dönyası” belän dä tanışırğa mömkinlek birelä. Şuşı isemdäge mäqäläneñ avtorı – şağir Rinat Xaris. Ul şiğriättä Söläyman, ä fänni cämäğätçelek arasında Cäwdät Söläymanov bularaq bilgele bulğan avtornıñ ber üzençälegenä iğtibar itä. “Yasalma intellekt mäsäläläre belän şöğellänüçe Cäwdät äfändeneñ şiğırlärenä dä kompyutor täesir itä. Ul bit şuşı zäxmätle maşinanı qäläm urınına qullana, dip ğäcäplänä Rinat Xaris.
Yazuçılar turında süz çıqtı ikän, yaqınlaşıp kilüçe qorlıtay häm aña äzerlek turında äytmi bulmıy. Tatar ile ğäzitendä bu atnada Räfıq Şäräfievnıñ “Xäqimnär Sabantuy itkändä” isemle yazması dönya kürde. Avtor Tatarstan yazuçılarınıñ XIV qorıltayı uñayennan Flüs Latıyfinıñ “İşelep töşkän bäxet” romanı turında uy-fikerläre belän büleşä häm soñğı ber yıl turında menä närsälär yazğan:
“Aşqın publitsistikabız, qıyblasın qabat cuyıpmı, tağın tın çorğa qayttı, waqıtında üz süzen äytep ölgergän şiğriät tä bügen inde alğı rättäge urının prozağa birergä telägändäy, qaynarlığın kimetä töşte. Ädäbiätebezneñ çäçmä töre, kötelgänçä. Çınlap ta canlanu çorına kerde kebek. Biş-altı yıl elek Qazan utları jurnalında proza äsärlärenä berniqädär qıtlıq sizelä başlağän bulsa, bügen inde roman-povestlarnı şaqtıy talımçan saylap bastıru mömkinlege bar, dip işetäbez. Şul icat mullıgınnan bezgä xäzer xalıqnıñ bügengesen, däülätçelek öçen awır köräşen kiñ planda yaqtırtqan, qayda baraçağıbıznı da farazlağan, bezneñ yuldan baraçaq başqa xalıqlar da uqırlıq külämle äsärne kötep qalası qala.”
Räfiq Şäräfiev fikerençä, Flus Latiyfinıñ “İşelep töşkän bäxet” romanı şundıy küptän kötelgän äsärlär rätenä kerä. Roman Qazan utları jurnalında basılıp çıqqan ide. Räfiq Şäräfiev Flus Latiyfi äsärenä bäyä dä birä:
“Anıñ yaña romanın uqıy başlağanda uq, ğorurlanıp häm kinänep, qarşıbızğa zur globus kitertü teläge tudı: Xodayım, tatarnıñ tamırların, nihäyät, tarix kiñlegennän genä tügel, dönya kiñleklärennän ezläp yaqtırtırğa häm şul tamırlarnı bügengä kiterep yalğarğa batırçılıq itkän tügelme bu? Monda keşe Tatar ilendä, bäläkäy Tatarstanıbızda, üz däülätebezne qoru öçen citdi eş başlasaq, hiç yuğında ruxi tayanıç häm teläktäşlekne bez qaylardan kötä alabız? Ä tayanıç ay-hay nıq kiräk ikän bezgä” - dip yaza Rafiq Şäräfiev. “İşelep töşkän bäxet” romanı möhäcirlär yazmışı xaqında bäyän itä. Bu mäqäläneñ avtorı romannıñ geroylarına, obrazlarnıñ eşläneşenä bäyä birä. Häm gomüm ädäbiätneñ torışın, ictimağıy tormıştan ayırıp qaramasqa täqdim itä.
Bu könnärdä Qazan utları jurnalı üzeneñ 80 yıllığın bilgeläp ütärgä ciyına. Jurnalda şul isemdäge maxsus säxifä dä buldırılğan. Ayrat Arıslan, Färit İdelle, İslam Äxmätcanov, Fatix Sibğätullin häm Ruzäl Yusupov şuşı säxifädä çığış yasap, jurnalnı bäyräme belän qotlağan. Yaña san baş möxärrir Ravil Fäyzullinnıñ “Bu ğasırda da balqır” diğän mäqäläse belän açıla. Anda ul Qazan utları kiler buınnarnıñ ruxi yuldaşı bulır digän ışanıç belderä.
Matbuğat küzätüen Bikä Timerova äzerläde


text:
Qazaxstanda bügen açılğan xalıqara eşquarlar cıyınında tışqı eşlär ministrı Kazımjomart Tokayev, Qazaxstan ildäge amerikan mänfäğätlären yaqlarğa äzer, dip belderde. Qazaxstandağı çit il invetsisiälärneñ yartısı – AQŞnıqı. Tokayev kürşe Qırğızstan häm Üzbäkstanğa da kiräk bulsa yardäm itergä wäğdä itte, häm "Bez bu illärdäge xällärne yaqınnan küzätep torabız, bu däwlätlärneñ xalıqlarına totrıqlılıq häm çäçäk atunı telibez, häm bu illär awırlıqlarnı ciñer digän ömettä qalabız, " dide Tokayev.
Şulay uq Qazaxstan Äfğanstan iqtisadın ayaqqa bastıruğa da üz öleşen kertergä äzer. Tokayev süzlärenä qarağanda, Astana Äfğan xökümätenä üz täqdimnären cibärgän inde.


text:
Puşkinnı tatarça uqıybız
Böyek rus şağire Aleksandr Sergeeviç Puşkinnıñ tuğan köne Yekaterinburg şähärendä här yılnı bik zurlap ütkärelä. Şähär üzägendäge xalıq arasında “ädäbi kvartal” dip yörtelgän tınıç, matur skverlarınıñ bersendä, şağirneñ häykäle qarşında şiğer bäyräme uzdırıla. Bäyrämgä icat keşeläre, yazuçılar, şağirlär, jurnalistlar, cämäğät eşlekleläre häm şiğriät söyuçelär cıyıla.
Soñğı berniçä yıl eçendä biredä törle milli oyışmalar da qatnaşa. Dahi şağirneñ äsärlären törle tellärdä uqu ğädätkä kerep kitte. Bu yıl da böyek ädipneñ äsärläre rus, ukrain, gruzin, tatar tellärendä yañğıradı.
9 sıynıf uquçısı Nazlığöl İjguzinanıñ “Ruslan häm Lyudmila” äkiätennän özekne tatar telendä uquın cıyılğan xalıq tın qalıp tıñladı. Şiğerlärne Nazlığölneñ änise – Miñsılu xanım üze tärcemä itä ikän. Şiğriät bäyrämenä dip ul üze dä Puşkinnıñ “Solovey i roza”, yäğni, “Sanduğaç häm gölçäçäk” digän şiğeren alıp kilgän. “Küñelem tulğanda, yöräktä ilham bulğanda min şiğriätkä möräcäğät itäm, - di Miñsılu İjguzina, - Aleksandr Sergeeviçnıñ şiğerlären tatarça kürgänem yuq. Ä anıñ icatı bit äytep betergesez güzäl ahäñgä iä. Tatarça da bik matur kilep çığa, minemçä... Härxäldä, min cör'ät itep anıñ şiğerlären tärcemä itsäm, minem bik qırıs tänqitçelärem bar – irem häm balalarım...”
Aleksandr Sergeeviç Puşkinnıñ tatar telendäge şiğerläre tıñlawçılarnıñ küñelenä bik xuş kilde.
Könneñ bolıtlap kitüenä, yañğır sibäli başlawğa qaramastan, şiğriät bäyrämennän taralışırğa berkem dä aşıqmadı. Biredä Puşkin şiğerläre genä tügel, avtorlar başqaruında zamana şağirläreneñ äsärläre dä yañğıradı. Bäyräm kütärenke rux belän, bik küñelle bulıp ütte.


text:
Könyaq Korea mäsäläse berniçä könnän İminlek Şurasında qaralırğa mömkin
Audio
Monda häm Qıtay belän ireşelgän kileşülär şunı kürsätä, Tönayq Korea mäsäläseneñ İminlek Şurasında qaralaçağı – barı tik waqıt mäsäläse. Ul şuşı atnada uq xäl iteläçäk.
Tönyaq Korea kileşüdän çığuwı turında uzğan ayda belderde. Berük waqıtta, räsmi Pxenyan, atom qoralı citeşterergä ciınmawın häm älege wazğiätne Quşma Ştatlar belän söyläşülär aşa xäl itep bulaçaqğın belderä. Pxenyanda söyläşülär ütkärep qaytqan Rusiäneñ Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Losyukov, Töyaq Korea Quşma Ştatlar belän söyläşergä äzer, dip belderde. Waşington söyläşügä qarşı tügel, läkin Pxenyanğa taşlama yasarğa telämi. Quşma Ştatlar däwlät sekretare urınbasarı John Bolton süzlärençä, 1994 yıl Kilüeşüwe säyläşüneñ kön tärtibendä bula almıy. Älege kileşüdä Tönyaq Koreanıñ ciñel suda eşli torğan atom reaktorlarnı tuñdıru qaralğan.


text: Tabiğät turında ğına ber yañalıqnı bügen äytäbez. Şimbä könne universitet qarşında ekologlar piketı häm cıyılışı buldı. Monda cıyılğan “yäşellär” häm atom töş energiäsenä qarşı xäräkät aktivistları atom stansiäläreneñ zıyanı turında söylädelär. Aldağı köndä Qazanda Çiläbe ölkäseneñ Qunaşaq rayonında bulğan atom töş faciğası qorbannarı turında fotoräsemnär kürgäzmäse açıldı. Anda Möslim awılınnan kilgän millättäşlärebez dä bar ide. Ul yaqlarda yäşäwçelärneñ yartısınnan kübese yä bik tiz wafat bula, yä ğäriplänep awırıp yäşi ikän. 20 fivraldä açılaçaq Däwlät Şurası sessiäsendä Tatarstan atom stansiäseneñ tözeleşen yañadan canlandıru mömkinlege turındağı mäsälä kön tärtibennän töşerep qaldırılğan. Ekspertiza öçen Däwlät Şurası qararı kiräkmi, ä atom stansiäsen tözü turında citdi süz quzğatu xäzerge köndä çamadan tış tawış kütärergä mömkin dip sanağannar, küräseñ.


text:
Neşet Çelebi - Seklem Seklem
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Seklem Seklem
Etiketler : Neşet Çelebi - Seklem Seklem türkü indir, Neşet Çelebi - Seklem Seklem türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Seklem Seklem mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Seklem Seklem türküsü, Seklem Seklem sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Seklem Seklem bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Yol Üstüne Oturdum
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)


text:
Şwetsariä Rusiäneñ elekke atom energiäse ministrı Yevgeniy Adamovnı Rusiägä qaytara, Waşingtonnıñ anı AQŞqa tapşırunı sorağan möräcäğäten kire qağa.
Şwetsariä Yuğarı Mäxkamäsenıñ bügen iğlan itelgän qararında tübänräk mäxkamäneñ Adamovnı Amerikağa cibärü qararı ğämäldän çığarıla.
Adamovnı AQŞ möräcäğäte nigezendä may ayında Şwetsariä xakimiätläre qulğa aldı.
AQŞ xakimiätläre anı Rusiädä atom iminlege öçen birelgän 9 million dollarnı üzläşterüdä ğäyepli.
Mäskäw Adamovnı Rusiädä xökem itü öçen üzenä qaytarunı soradı.
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı yuğarı mäxkamä qararın qupladı. Anıñ advokatı Adamovnıñ şat häm qänäğät buluın belderde.


text: Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, Rusiä Quşma Ştatarlarnıñ Yaqın Könçığışta xärbi qüäten arttıruına qarata añlatmlalar birer dip kötä, dide. Fevral başında Lavrov, İzrail-Fälästin nizağın xäl itü dürtelegeneñ utırışda qatnaşu öçen Washingtonğa bara. 4lekkä Quşma Ştatlar, Rusiä, Yevropa Berlge häm BMO kerä. Lavrov Washingtonnıñ Tähäranqa qarata ütrkärelgän qatı qul säyäsäten tänkiläde. Rusiä yakın Knçıştağı nizağnı xäl iteügä İran, Suriääne qatnaştırırğa kiräk, dip sanıy dide Sergey Lavrov.


text:
Tömändä “Äpipä” klubı açıldı
Tömän şähärendä “Bäyräm” biü kiçäsenä yörgän yäşlärneñ äti-äniläreneñ üteneçe tormışqa aştı. Xäzer alar “Äpipä” klubına kilep räxätlänep bii alalar.
“Azatlıq” nı tıñlawçılarğa uzğan yılnıñ noyäber ayınnan här atnanıñ pänceşämbesendä yäşlärneñ “Bäyräm” biü kiçäsenä cıyıluları turında söylägän idek. Tatar köyläre, uyınnarı belän aralaşıp barğan bu kiçägä ul-qızların cibärgän äti-änilär oyıştıruçılarğa nik bezneñ küñellärgä dä bäyräm yasamıysız digän üteneç belän çıqtılar. Häm menä berençe mart könne alarnıñ teläkläre tormışqa aştı. 80 keşe “Oçağ” kafesına “uçaq yanına” cıyıldı. Xalıq uyın qorallarında uynawçı osta Äbüzär Minnebaev kiçä başında tal'yanın tartıp här kemne dä kiçke uyınğa, su buyına uçaq yanına çaqırdı. Ul “Äpipä” köyen sızdırıp cibärügä kümäk biü başlanıp kitte. Annan “Yözek salış”, “Biş par” häm başqa uyınnar Fägil Kärimov, Cämilä Räximova başqarğan cırlar belän aralaşıp bardı.
“Äpipä” yaña talantlarnı da açtı. Kiçägä kilgännär Äwxät İbrahimovnıñ menä digän itep bayanda üze uynap üze cırlawın belä aldılar. Qunaqlar Tuqaynıñ qayçan tuğanın onıtıp cibärgän bulsalar da, şiğerlären yaxşı xäterlilär ikän. Şağirneñ tizdän bulaçaq tuğan köne dä iskä alındı. Ğaliä Wäliewanıñ bu çarağa mönäsäbättä: “Küñelgä yattı. Min kiçä genä işettem. İşetkäç tä yartı kön buyı telefonnan töşmiçä tanışlarımnı çaqırdım. Barlığı 10 keşe kildek. Xäzer bit min Tömändä yäşämim. Başta qızlarnı uqıtır öçen Qazanğa küçkän idek, xäzer Mäskäwdä torabız”,- dide.
Ğaliä apa yalğızı 7 bala tärbiäli ikän. Barsına da yuğarı belem birep, yaxşı urınnarğa urnaştırırğa tırışa. Bu xaqta, anıñ tormışqa qaraşı turında, alda bulaçaq xäbärlärebezneñ bersendä söylärbez äle. Ä bügen bit süzebez “Äpipä” kiçäse turında. “Kiçägä 10 tanışımnı alıp kilüemneñ säbäbe- barıbıznıñ da ruxı baylığın arttırırğa teläwdän”,- di Ğaliä apa.
Kiçägä kilgännär mondıy çara iñ kimendä ayına ber tapqır bulsa ide digän teläk tä äyttelär. Tömändäge ber genä aş yortında da tatar milli rizığı äzerlänmi. Oyıştıruçılar kiçä öçen maxsus öçpomaklar, qoş telläre peşerttelär. Qunaqlar öydä öçpoçmaq, qoş tele peşerergä waqıt ta citep betmi, kiläsendä dä milli rizıqlar äzerlänsen dip ütendelär.
“Äpipä” kiçäse kemnärneder tanıştırdı, kemnärneder oçraştırdı, kemnärneder qawıştırdı. İl'nur belän Güzäl yäşlär öçen ütkärelä torğan “Bäyräm” biü kiçäsendä tanışqan bulsalar, alarnıñ äti änilären “Äpipä” oçraştırdı.
Nail Alan, Tömän


text:
Madrïdtik «Real» men Portwgalïya quramasınıñ şabwılşısı Krïştïanw Ronaldw uşaq apatınan qaza bolğan brazïlïyalıq «Şapekoénse» klwbı fwtbolşılarınıñ twıstarı men jaqındarına köñil ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
sovsport.ru portalınıñ mälimetinşe, 31 jastağı fwtbolşı qaza tapqan oy`ınşılardıñ otbasına 3 mln ewro köleminde kömek körsetwge şeşim qabıldağan.
«Şapekoénse» fwtbolşılarınıñ qay`ğılı qazağa uşırağanı eseñgiretip tastadı. Men apat qurbandarınıñ otbası müşelerimen, dostarımen birge qay`ğırıp otırmın», – dep mälimdedi Krïştïanw.
Esteriñizge sala ketey`ik, Kolwmbïyanıñ soltüstik-batısında jolawşılar uşağı apatqa uşıradı. Äwe kemesiniñ bortında Brazïlïyanıñ «Şapekoénse» klwbınıñ fwtbolşıları bolğan. Atalğan qurama Oñtüstik Amerïka Kwbogınıñ fïnalına bara jatqan eken.
BAQ aqparatınşa, jolawşılar uşağı La-Wnʹon qalasınıñ Antïokïya provïncïyasında qulağan.
Uşaqqa 72 jolawşı jäne 9 ékïpaj müşesi mingen. Apattan altı adam aman qaldı.


text:
Boxarestta Qara diñgez buyında tärräqiät häm çişelmägän nizaqlar tikşerelde
Qara diñgez buyındağı däwlätlär citäkçeläre bügen Romaniä başqalası Boxarestqa cıyıldı. Köntärtibendä – töbäktä säyäsi häm yağulıq ölkäsendä xezmättäşlekne arttıru, äfyün, qoral häm keşe säwdäsenä qarşı köräş yulların berlektä tikşerü. Yuğarı däräcädä oyıştırılğan şuşı cıyında Törkiä, Bolğarstan, Gresiä häm Litva, şulay uq Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması, AQŞ räsmiläre qatnaşa.
Cıyında Romaniä, Ukraina, Görcistan, Ärmänstan, Azärbaycan häm Moldova prezidentları, Törkiä, Bolğarstan, Gresiä häm Litva räsmiläre qatnaşa. Qara diñgez summitın açıp Romaniä tışqı eşlär ministrı Mihai Razvan Ungureanu, töbäk öçen yaña strategiä buldırırğa çaqırdı.
"Bez barıbız da töbäk öçen yaña strategiä turında uylanırğa tieş. Yaña çınbarlıqnı çağıldırğa torğan, tärräqiät öçen yaxşıraq şartlar tudıra torğan strategiäne."
Boxarest cıyınında bügen şulay uq NATO, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması, BMO häm Yevropa Şurası räsmiläre bar. AQŞnı Milli İminlek Kiñäşçese urınbasarı Jach Dyer Crouch wäkillek itä.
Qara diñgez summitında Rusiä yuq. Mäskäw cıyında küzätüçe bularaq qına qatnaşa. Romaniä prezidentı Traian Basescu, Rusiäne töbäktäge problemalarnı çişügä üz öleşen kertergä soradı:
"Romaniä fikerençä, Qara diñgez buyındağı ber genä nizaq ta Rusiäsez çişelä almıy. Bez Rusiäne bezneñ möräcäğätkä qolaq salırğa, üzeneñ säyäsi, sotsial häm iqtisadi resursların qullanırğa çaqırabız."
Cıyında – çişelmägän nizaqlarnıñ töbäkneñ iminlegenä qurqınıç tudıruı turında da süz bardı. Misal öçen Tawlı Qarabax tiräsendä kierenkelek äle dä bar. Ärmänstan häm Azärbaycan prezidentları Robert Kaçarian häm İlham Aliev yäkşämbe könne ayırım oçraştı.
Töbäktä Qara Diñgez Trust Fondı tözelergä tora. Anı oyıştıruda Balkanda Demokratiä öçen Trust digän waqıf misal itep alınğan. Fondqa AQŞ ta da üz öleşen kertergä teli, häm Romaniä prezidentı Basescu bu täqdimne xuplap çıqtı. Älege waqıf töbäktä cirle xökümätlärdän bäysez oyışmalarğa, mäğärif häm mäğlümat çaralarına finans yardäm birep toraçaq.
Yağulıq mäsäläläre dä summit köntärtibendä. Ğinwar ayında Rusiä belän Ukraina arasında gaz mäsäläsendä çıqqan nizaqtan soñ Yevropa illäre üzläre öçen yaña yağulıq çığanaqları ezli. Romaiä premyer-ministrı Calin Popescu Tariçeanu üz çığışında, yağulıqnı yaña çığanaqlardan kitertü öçen zur investisiälär kiräk bulaçaq, dip belderde:
"Qara diñgez buyındağı 3 möhim yul – timer yul, su yulı häm maşinalar yulların qullanuğa äle yıraq. Qara Diñgez aşa könçığıştan könbatışqa zur külämdä gaz häm neft quu äle dä proyekt qına bulıp qala. Bezneñ bügen cıyıluıbız Yevropadağı partnerlarıbızğa, töbäkneñ tärräqiätenä aqça salğaç qına älege proyektlarnı tormışqa aşırıp bulaçağına işarä bulır digän ömettä qalabız."
Summit bügen tämamlana.
Alsu Qormaş


text:
Radik Xäbirov öçen kem cawap birer?
İke atna däwamında 19 yäşlek Radik Xäbirov Qazannıñ veterannar gospitalendä yata. Bu könnärdä anı reanimatsiädän baş mie awıruları bülegenä küçergännär. Xäzer Radiknı sistema aşa tügel, ä köpşä belän aşatalar. Gospital'dä bik qimmätle häm sıyfatlı darular belän yeget buşlay tä'min itelä. Soñğı könnärdä Radiknıñ awırlığı 3 kiloğa artqan. Ämma anıñ xäle haman da bik awır bulıp qala. Ul märtkä kitkän xäldä qala. Häm mondıy xalät bik ozaqqa suzılırğa mömkin di tabiplar. Totsk xärbi bülegendä üz üzen buarğa tırışuı, yegetneñ baş mie, nerv sistemasına bik zur zıyan kitergän. Radikta bulğan ensefalopatiä yäğni baş mie awıruı bolay da bik qatlawlı, ä buılu näticäsendä barlıqqa kilgäç, anı däwalaw tağın da awırraq. Döresräge ul däwalanmıy da. Radiknıñ bügenge xäle turında veterannar gospitale baş tabibı Färit Zakirov söyli:
Bügenge köndä Radiknıñ xäle awır bulıp qala. Anıñ xäle naçar yaqqa üzgärmäde. Ämma yaxşığa da bernindi üzgäreşlär yuq. Kiläçäk turında äytüe bik awır, çönki yegetneñ baş mie bik nıq zägıyf'längän, ä nerv küzänäkläre bilgele bulğança bik awır rätlänä. Şuña kürä yegetneñ xäle bik tä naçar.Qazannıñ veterannar gospitale baş tabibı Färit Zakirov buldı.
Ä ber yıl elek Säyetgäräy Xäbirov saw-sälämät ulın armiägä ozatqan bulğan. Yartı yıl xezmät itkäç, Säyetgäräy äfändegä ulınıñ armiäne taşlap kitüen xäbär itkännär. Moñarçı isä Radik ätisenä ber-ber artlı xatlar cibärep torğan, xezmät itüe bik ciñel tügel, ämma tüzärlek digän. Ber ay çaması yuğalıp torğaç, Radik xärbi bülekkä qaytqan, ämma bik awır xäldä. Annarı anı xärbi gospital' kötä. Näq şunda yeget üz üzen buarğa tırışqan dip bara xärbilär. Ämma Säyetgäräy ulınıñ mondıy ğämällär qıluına ışanmıy, ul bu eşlärdä armiä ğına ğayıple dip sanıy.
Radik öçen kem cawap birer soñ? Yeget xezmät itkän Totsk şähäre prokuraturası tikşerülär uzdırıp, Radik xärbi bülekne qaldırıp kitärlek bernindi köç qullanılmadı aña qarata digän näticälär çığarğan. Alar äytüençä, yeget xärbi xezmättän yal itär öçen häm tuğannarı belän oçraşu niätennän kitep torğandır.
Bu könnärdä İdel buyı Ural xärbi okrugı prokuraturası cinayät eşe quzğattı. Xäzer tikşerülär bara. Radiknıñ eşe “Agora” dip atalğan töbäqara xoquq saqlaw oyışmaları assotsiatsiäsenä küçerelegän. Assotsiatsiäneñ wäkile, advokat Rämil Axmetğaleev Radiknıñ eşen nıqlap öyränü öçen bu könnärdä Totsk şähärenä baraçaq. Rämil Axmetğaleev söyli:
Şuşı atna axırında yäki ikençe atnağa Totsk garnizonınıñ xärbi prokuraturasına barırğa cıyınam. Anda cinayät eşe materialları belän urında tanışırğa niätlim. Ni öçen Xäbirov belän mondıy xäl buldı, nindi xoquq bozular buldı şuşı sorawlarğa cawap tabarğa kiräk. Häm şunnan soñ ğına nindider çaralar kürergä.Al'bina Zäynulla


text:
Çallı yazuçısı Almaniädän qayttı
Fäwziä Bäyrämova "Atom atawı yäki tatarlarğa atom genotsidı" kitabı belän Leypsig şähärendä uzğan yärminkädä dä qatnaşa. Şuşı kitap yärminkäsendä alman jurnalistlarına "Mayaq" atom berläşmäseneñ keşelekkä kitergän zıyanı xaqında söyli. Yärminkädä 36 ildän 2400 yazuçı häm näşir qatnaşqan. Şularnıñ 1500-ye belän maxsus oçraşular uzdırıla. Alar arasında tatar yazuçısı Fäwziä Bäyrämova da üz süzen äytä. Bez söyläşüne Leypsig yärminkäsennän başladıq. F.Bäyrämova:
- Älege kitap yärminkäsendä qatnaşıp üz süzemne äytä alu yaxşı xäl. Alman telendäge kitabımnı satuğa da quydılar, jurnalistlarğa da eçtälege xaqında centekläp söylädem. Çiläbe ölkäsendä 50 yıl elek atom şartlawı näticäsendä tatarlar kürgän faciğäne dä tasvirladım. Annan soñ Berlin, Awsburg şähärlärendä bulıp, deputatlar, tabiğät'ne yaqlawçılar belän, oçraşuda da Çiläbe waqiğaları kütärelde. Alarnıñ kübese bu xaqta işetkän bulğannar, läkin bu töbäktäge keşelärne küçergännär, dip uylağannar. Älegä qadär monda keşe yäşäwen belgäç, bik teträndelär. İkençe teträwne - Awropanıñ 18 ilennän, şul isäptän Almaniädän dä Çiläbe ölkäsenä bügen dä atom qaldıqları kertelüen äytkäç. Monı işetkäç, alman deputatları üz xökümätlärenä bu xaqta soraw biräçäklären belderdelär häm Çiläbe ölkäsenä nindi yärdäm kiräklege belän qızıqsındılar. Min äyttem, "Mayaq" kombinatı eşläp torğan waqıtta tatarğa da, urıs häm almanğa da tınıçlıq bulmayaçaq. Çönki radiatsiä çiklärne belmi. Min kitergän sannar alarnı xäwefkä dä saldı kebek...
Kiläçäktä, "Mayaq" berläşmäse eşçänlegen Awropa küzätçelegenä alırğa, maxsus komissiä tözü xaqında süz buldı.
- Fäwziä xanım, Awropada törki xalıqlar, tatarlar da baytaq yäşi. Oçraşıp söyläştegezme?
- "Älbättä, kitabımnı almanğa tärcemä itüçelär häm Almaniägä çaqıruçılar tatarlar buldı. Anda bik köçle tatar-başqort mädäniäte üzäge eşli. Aliä Taysina, Nuriä Hadieva h.b. zıyalı tatarlarıbız başqa törki xalıqlar belän oçraşu bäxeten birdelär. Awsburg şähärendä qırım tatarları cıyınında buldım. Anda üzbäklär, töreklär, qazaqlar kilde. Seber tatarları belän dä küreştek. İñ teträndergäne - Myunxen şähärendä Ğarif Soltan belän oçraşu buldı. Anıñ eşçänlege turında küp mäğlümatlar cıydım. Ğarif Soltan minem öçen şuşı totalitar rejimğa qarşı köräşkän millätpärvär."
Yärminkä barışında, annan soñğı oçraşularda avtor üzeneñ kitabın deputatlarğa, ekologlarğa, xoquq belgeçlärenä büläk itkän. Alğa taba eşläw öçen alar problemanı belergä tieş, dip sanıy F.Bäyrämova.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Ukraina Perzidentı Leonid Kuçma BDB räise bularaq oçraşunı yapqanda jurnalistlarğa BDB küp yıllar buyı irekle säwdä turında söyläşülär alıp barsa da monı tormışqa aşıru öçen bernindi cirlek äzerlämäde dide.
Kuçma äytüençä, BDB citäkçeläreneñ sentäbr ayında Yaltada ütäçäk kiläse oçraşuında bu yünäleştä zur adım yasalırğa tieş.
Bügen 2 säğät däwam itkän oçraşuda BDB citäkçeläre şulay uq tizdän Azärbäycanda ütäçäk prezident saylawlarına häm Gruziädä ütäçäk parlament saylawlarına küzätüçelär cibärü turında da kileşte.
Alar şulay uq, Ğiraqqa qarşı çikläwlärneñ beterelüen xuplap çıqtı, häm suğıştan soñğı Ğiraqta BMOnıñ rolen köçäytergä çaqırdı.


text: Respublika prezidentınıñ matbuğat xeźmäte xäbär itewensä, Mortaza Räximov isemenä Räsäy prezidentı Vladimir Putindan räxmät xatı kilgän. Vladimir Putin unda däwlät şurahı eşendä qatnaşqanı ösön Mortaza Räximovqa räxmät beldergän. Däwlät şurahında ildä federalizmdıñ üseşe häm berźäm däwlät xäkimiäten tämin itew mäsäläläre qaralğaynı. Mortaza Räximov fekerensä, däwlät şurahı Räsäyźeñ könüźäk mäsälälären xäl itärlek orğan. Bıl xaqta ul kiñ mäğlümät saralarına Qazandan qaytqas beldergäyne. Respublikala belem könö şawqımı äle haman dawam itä.


text: “Azatlıq” tıñlawçıları xäterläsä, aña 26 mart Ufada uzğan uram cıyınındağı çığışı öçen cinayät eşe açılğan ide. Azaq 7 april Mäskäwdä yasağan çığışı öçen dä ğäyepläw östälde. Alarda ul xalıqnı xaqimiätne bärep töşerügä çaqıruda ğäyeplände. Qanun buyınça ägär cinayät berniçä urında yasalsa, mäxkämä qatıraq cinayät qılınğan urında uzarğa tieş. Ayratnıñ Mäskäwdäge çığışı qatıraq dip tabılğan, çönki ul çit il häm Rusiäneñ xäbärdarlıq çaralarında taralğan ide. Şunıñ öçen Ayrat Dilmöxämmätovnıñ sorawı belän ul Mäskäw mäxkämäsenä küçerelde. Qayber bäysez analitiklar monı Ayratnıñ ciñüe dip sanıy. Çönki Mäskäw mäxkämäsen respublika xakimiäte üz kontrolendä tota almıy.


text: Rusiә Iminlek Şurası rәise Vladimir Ruşaylo, Tөrkmәnstanda bulğanda, Prezident Saparmurat Niәzovka 2002 yılnıŋ noyaberendә yasalğan hөcüm sәbәple başlanğan tikşerüdә yәrdәmen tәqdim itte. Niәzovnıŋ bu tәqdimğә nindi mөnәsәbәt kürsәtüwe bilgesez. Tөrkmәnstan Prezidentına hөcüm ittüdә şiklәnәp qulğa alınğan keşelәr arasında çeçen millәtennәn bulğan 4 Rusiә watandaşı da bar.Aşhabadta ütkәn sөylәşülәr waqıtında Ruşaylo hәm Niәzov terrorçılıq belәn kөrәş, Üzәk Aziә hәm Kaspiy dingeze mәsәlәlәren tikşerde.


text:
Ğiraqnıñ Kerbala şähärendä Amerika ğäskärläre belän Moqtad as-Sadr citäkçelegendäge şığilar törkeme arasında qatı suğış bara.
Amerika xärbiläre tanklar häm boralaqlar belän höcüm itä. Bügen şığilarnıñ 25 keşese üterelgän. Şığilar citäkçese Moqtad as-Sadr üzeneñ qorallı köçlären taratudan baş tarttı. Ul anı barı tik dini xakimiät färmänı belän genä başqaraçaq dip belderde. Häm ul, ğazaplı ülemgä duçar bulsa da, koalitsiä köçlärenä qarşı köräşen däwam itäçäk, dide. Şulay dip äytügä qaramastan, bügen Näcaf şähärendä törle şıği törkemnäreneñ wäkilläre cıyılıp, ägär dä Amerika soldatları Näcaftan kitsä, alar da baş kütärüçelärne şähärdän çığaraçaqlar, digän qararğa kilde.


text:
Yewropa parlamentı Yewropa Berlege däwlätlären Rusiä belän mönäsäbätlär mäsäläsendä citdi uylanırğa çaqırdı. Yewroparlament rezolusiasendä, Rusiäneñ kürenekle jurnalistı Anna Politkovskayanıñ äle küptän tügel genä üterelüe uñayınnan, Mäskäw belän mönäsäbätlärne yañadan qararğa, berençe urınğa Rusiäneñ keşe xoquqların häm süz iregen saqlawın quyarğa kiräk dielä.
Yewroparlament deputatları, Rusiädä jurnalistlarğa häm xakimiätne tänqitçelärgä basım artu Mäskäwneñ abruyı töşügä genä kiterä, dip borçılu belderde.


text: Batum. Acarstanda bügen cirle parlament saylawları ütkärelä, anda qatnaşu başta tübän bulsa da, soñraq kütärelä töşte dip xäbär itelä. Saylaw komissiäse wäkile Mestam Nakaşidze süzlärenä qarağanda, töşkä qädär anda terkälgän 108 meñ saylawçınıñ 30 protsentı tawış birgän. Acarstan parlamentına saylanu köräşen unlap partiä alıp bara. Yaqlawnıñ zur öleşen Gruziäneñ xäzerge prezidentı Mixail Saakaşvili yağında torğan ike partiä alır dip kötelä. Acarstandağı şuşı saylawlar, altı atna elek töbäkneñ küpyılğı başlığı Aslan Abaşidze, üzäk xökümät belän kileşä almıy Rusiägä qaçıp kitkännän soñ ütkärelä.


text:
Kiçә Ğıraqqa tağın ber tөrkem tiqşerüçe kilde. Xәzer anda qorallanu hәm xalıqara atom agntlığınnan barlığı 100 yaqın belgeç eşli. Rusiә hәm Amerika, kiçә, Ğıraqnıŋ qoral xisabın tikşerğәnn sөŋ, berençel nәticәlәrne iğlan itte. BMOnıŋ iminlek şurasında daimi әğzә bulğan qalğan illәr üz nәticәlәre belәn belәn tanıştırmadı ale. Qoralsızlandıru kommsisәse citәkçese Xans Bliks xisapka tulı analiz yasap, bәyәlәmәlәrne BMOnıŋ Iminlek Şurasına kilәse atnada tapşıraçaq.
Quşma Ştatlar isәplәwençә, Ğıraqnıŋ qoral programmları turındağı xisapta mәğlümәt tulı tügel. Bügen New-York Times gәzitendә bu xaqta ber mәkәlә basılıp çıqqan. Amerika citәkçelegendә bulğan xәbәrlәrğә qaraganda, Bağdat, üzendә 4 yıl elek bulğan ximik hәm biologik qoralları turındağı mәğlümәtne yaşerep qaldırğan. Ul waqıtta BMOnıŋ qoral tikşerüçelәre Ğıraqtan kiterğә mәcbür bulğan ide.Bu xaqta New-York Times gәzite yazıp çıqtı.


text:
Äfğänstannıñ könbatışındağı Ğor ölkäsendä salqın hawa säbäple uzğan ike atna eçendä ber meñnän artıq bala ülgän bulırğa mömkin.
Bügen bu turıda Katolik yardäm xezmätläre dip ataluçı Xalıqara yardäm oyışması mödire Paul Hicks belderde.
Anıñ äytüençä bu atnada Ğor ölkäseneñ ber rayonına cibärelgän tikşerüçe törkem andağı 16 awılnıñ härbersendä 5 yäştän keçkenä bulğan urtaça 5 balanıñ ülgänlegen açıqlağan.
Hick äytüençä ölkädä ülüçe balalar sanı ber meñnän artıp kitärgä mömkin. Yullarnıñ qar belän kiselüe säbäple Şarak rayonındağı 250 awılnıñ küpçelegenä baru mömkin tügel. Tulak häm Sağar rayonnarında da awıllar sanı şul çama. Qar säbäple alarğa da baru mömkin tügel.
Äfğänstan sälamätlek ministrı Möxämmät Ämin Fatimi Azatlıq radiosına ülüçelär sanı Hick äytkännän küpkä kimräk bulırğa tieş dide.


text:
«Şärıq – şow» tamaşaları tämamlana
Başqortstandağı kiñ bilgele «Roqsana» radiosınıñ tatar häm başqort tellärendäge «Şärıq» kanalı xezmätkärläre soñğı unike yılda oyıştırıp kilüçe bu bäyräm bıyıl tağın da qolaçlıraq ütä. «Şärıq – şow» tamaşalarında cır sänğäten söyüçelär İlham Şaqírov, Färidä Kudaşewa, Ramazan Yänbäqov kebek mäşhür cırçılarıbıznı kürü bäxetenä dä ireşte. İlham Şakirov bu tamaşalarnıñ berençe könennän axırına qädär qatnaşa. Tatarstannan kilgän säxnä yoldızları Zöfär Bilalov häm Zäynäp Färxetdinowa, Xämdünä Timerğäliewa, Göldaniä Xäyrullina, Firzär Mortazin, yäşlärdän Çulpan Mortazína, İlham Şärif häm başqalar Ufa tamaşaçısına yaña cırların täqdim itä. Kürenekle cırçıbız Färidä Kudaşewa Ufada unike yıl rättän yıl sayın «Şärıq – şow» tamaşaların oyıştıruçılarğa üzeneñ ixlas räxmät xislären äytä. «Älege matur tradísí kiläçäktä dä däwam itsen ide, – di xalqıbıznıñ söyekle cırçısı. – Mondí çara cır – moñ sänğätebezne kütärügä, anı yäşlär arasında tağın da xörmätleräk itügä zur öleşen kertä». «Şärıq – şou» tamaşalarınıñ ber konsertı bıyıl Stärletamaq şähärendä dä kürsätelde. Älege kürkäm sänğät bäyräme 24 ğínwarda Ufadağı yomğaqlaw konsertı belän tämamlana.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Omskida dinnärara konferensiä
29, 30 noyäber könnärendä Omskida dinnär ara konferensiä bulıp uzdı. Pravoslavie, möselman, iudey, lyuteran dinnäre ähelläre inde 19-nçı yıl rättän bergä cıyılıp, könüzäk problemalarnı urtağa quyıp söyläşälär. Ğädättä mondıy cıyınnarda ğalimnär, taliblär, mädäniät xezmätkärläre qatnaşa, ä bıyıl milli oyışmalar citäkçeläre dä çaqırılğan ide. Süz anda ğailä turında bardı. Çığış yasawçılar, barlıq dinnärdä dä ğailägä qarata mönäsäbät izgelekle, dini tärbiä ğailälärgä nıqlıq birä,- dip bilgelädelär. Çığış yasawçılar da törle dinnär wäkilläre, konferensiä dä “dinnär ara” digän baş astında barsa da, anıñ teması “Çirkäw häm ğailä - ruxi traditsiälärne saqlaw” dip isemlängän ide.
Yazma - Tastenov
“Ana tele” qazax oyışması räise Serikbay Abil ulı Tastenov “Azatlıq” xäbärçesenä, bügenge konferensiä xristiannar dine konferensiäse, kiläçäktä möselman konferensiäse ütkärü kiräk, anı ütkärü mäçetlär imamnarınıñ burıçı dip isäplimen,- dip belderde.
Möselman din ähelläre üzläre dä konferensiä ütkärü yaxşı bulır ide dip sanıylar. Xayır-İxsan mäçete imamı Bota xäzrät, andıy çara küp çığımnar talap itä, finans yağı xäl itelsä hiçşiksez ütkärer idek,- di. Ämma älegä bu eştä başlap yörüçe tabılmağan.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Quşma Ştatlar Kongressında prezident Bushnıñ Ğiraqqa östämä ğäskär cibärüenä qarşı qarar ölgese tikşerelä
Kongresstağı küpçelekne demokratlar partiäse alğannan birle berençe märtäbä anda Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq säyäsäte tikşerelä başladı. Kön üzägendä töp mäs''älä bulıp prezident Bushnıñ Ğiraqqa östämä ğäskär cibärü niätenä qarşı, ütäwe mäcbüri bulmağan maxsus qarar çığaru tora. Tawışqa şuşı mäs''älä comğa könne quyılaçaq, älegä Wäkillär pulatında bu xaqta fiker alışular bara.
"Qaya kitüe turında soramıy ğına prezident Bushqa Ğiraq öçen aqça birülär başqa bulmayaçaq, salım tüläwçelärneñ aqçaları ğäskärlärebezne yaqlawğa, veterannarğa birgän wäğdälärebezne ütäwgä häm amerikan xalqınıñ iminlegen tä''min itärgä kitärgä tieş", di Wäkillär pulatınıñ yaña citäkçese Nancy Pelosi.
Öç kön buyı baraçaq şuşı fiker alışular comğada tämamlanıp, maxsus qarar qabul itü belän näticälänäçäk häm kongressmennar anda Aq yortnıñ Ğiraqqa yaña ğäskärilär cibärü niätenä üz qaraşın belderäçäk. Älegä äzerlängän ölgedä, ayırım alğanda, Kongress prezident Bushnıñ 10-nçı ğinwarda iğlan itkän Ğiraqqa östämä 20 meñ amerikan xärbien cibärü niäten xuplamıy, dielä.
Ämma Kongressnıñ şuşı qararı prezident Bush öçen ütäwe mäcbüri tügel ber qarar. Yäğni ul ğäskärlärne cibärügä bernindi dä kirtä quya almıy. Ä andıy äzerlek inde bara. Bu yaqtan qarağanda, Kongresstağı fiker alışular da, anda comğa könne qabul iteläçäk qarar da barı tik simvolik ähämiätkä genä iä.
Şuña da qaramastan, Kongress bulıp Kongress Ğiraqqa östämä köçlär cibärüne tänqitläp çığa ikän, bu prezident Bush säyäsätenä zur zian kiterä ala. Elek anıñ mondıy problemaları yuq ide, çönki Kongresstağı küpçelek anıñ üz respublikan partiäse qulında buldı.
Şuña da xäzer inde azçılıqta qalğan respublikannar demokratlar täqdim itkän qarar ölgesen kisken tänqitli. Alarnıñ Wäkillär pulatındağı citäkçese John Boehner:
"Bez çınnan da, ägär dä bez xäzer äyberlärebezne cıyıp Ğiraqnı taşlap kitsäk, ilne xaosta qaldırsaq, doşmannarıbız şunıñ belän qänäğätläner dip uylıybızmı? Dönya inde bolay da ozaq waqıt terror qarşında çigenep, närsägäder ömetlänep kilde, ämma 2001-neñ 11-nçe sintäbrennän soñ bu inde mömkin tügel", di Kongresstağı respublikan azçılığı başlığı John Boehner.
Uzğan atnada Kongressnıñ yuğarı pulatı - senatta - respublikannar demokratlarnıñ Aq yortnı tänqitlägän şundıy qararın ütkärügä kirtä quya aldı, ämma demokratlar alay da kiläçäktä monı yänä eşläp qararğa tırışaçağın belderde.
Kärim Kamal


text:
Qıynawlar Rusiä-Polşa arasında doşmanlıqnı köçäytä
Pol''şadağı ber parkta Rusiä diplomatlarınıñ 3 ulın, Mäskäwdä Pol''şanıñ 2 diplomatın häm ber jurnalistıstın qatı qıynaw säyäsi säbäple höcümme yäki ğädäti cinayätlärme? Ni genä bulmasın, bu ğämällär Rusiä-Pol''şa arasındağı mönäsäbätlär kisäk naçarayıp kitkändä iğtibar üzägendä tora. Rusiä üsmerlärenä höcümne prezident Vladimir Putin qatı ğäyepläp çıqtı. Pol''şa isä üz watandaşlarına höcümnärneñ ğadi xuligannar eşe genä bulmağanlığına işaräläde.
Bu xällär 31-nçe iyüldä Warşaw parkındağı waqıyğa belän başlanıp kitte. Parkta ber törkem polyak yäşläre 3 diplomat balasın häm alarnıñ ber qazax dustın qıynap talağan ide. Warşawda keşe talaw ul qädär ğädättän tış xäl tügel. Rusiä konsulı da ul höcümneñ millätçelek yäki säyäsi säbäplärdän bulu mömkinlege turında farazlarnı kire qaqtı.
Ämma prezident Putin anıñ säyäsi höcüm bulmawına ışanıp betmiçä bu xälne kisken räweştä cinayät dip atadı häm cawaplılıqnı Pol''şa xakimiätlärenä yäkläde. Aña Rusiäneñ kiñküläm mäğlümä çaraları da därräw quşılıp bu xälgä Pol''şadağı kiñküläm mäğlümät çaralarında Rusiägä qarşı propaganda alıp barıluı säbäp bulğan dip söyli başladı.
Şunnan soñ Mäskäwdä polyaklarnı qıynawlar kitte. Başta Pol''şa ilçelegeneñ texnik xezmätkären totıp qıynadılar. Tağın 3 könnän ilçelekneñ ikençe sekretare qıynaldı. Alarnıñ ikese dä xastaxanägä salındı. Häm bu qıynawlarnıñ ikese dä näq ilçelek yanında buldı. Mäskäwdäge Pol''şa ilçelege diplomatı Witold Jurosz söyli.
AUDİO: İlçelek yanında Pol''şa diplomatik wäkillegeneñ texnik xezmätkären qatı qıtnawnı isäpkä alıp bez bu insidentlarda açıq formalaşqan säyäsi añ belän idarä itelüçe xuligannar qatnaşqan dip uylıy başlıybız.
Mäskäwdä tağın Pol''şanıñ zur tirajlı ber gazetı xäbärçesen dä qıynaw älege fikerne tağın da nığıtıp cibärä. Jurosz äytüençä, ilçelek xezmätkärläre xäzer maxsus iminlek çaraları kürä.
AUDIO: İlçebez Stefan Meller ilçelek xezmätkärläreneñ üz üzlären niçek totarğa tieşlege turında maxsus kürsätmä çığarırğa mäcbür buldı. Anda alarnıñ iminlegen tä''min itü öçen mömkin bulğan barlıq çaralarnı kürergä quşıla.
İke il arasında mönäsäbätlärneñ naçarayuı äle bu qıynawlarğa qädär ük başlandı. Küptän tügel Rusiä prezidentınıñ kiñäşçese Gleb Pavlovski Warşawğa kilgäç, Pol''şanıñ ber gazetı Pavloski tışqı eşlär ministrına Polyaklar Ruslar turında antisemitlar yähüdlär turında söylägän kebek itep söyli dip zarlanğan dip yazğan ide. Şulay uq Rusiä prezidentı Putin suğış aldınnan Yewropanı büleşü turında häm Pol''şanıñ küp kenä cirlären yuğaltuına kitergän Stalin belän Hitler arasındağı kileşü öçen Mäskäw isemennän räsmi räweştä ğafu ütenüdän baş tarttı. Sovet köçläreneñ 1940-nçı yılda Ukrainada meñnärçä pol''yak ofitserın üterüen tikşergän Rusiä räsmi komissiäseneñ bu ğämällärne keşelekkä qarşı cinayät tügel ä ğadi cinayät dip bäyäläwe dä polyaklarnıñ açuın çığardı.
Rus säyäsi komentatorı Yulia Latınina Pol''şanıñ tışqı säyäsi aktivlığın arttıruı, bigräk tä uzğan noyäber ayında Ukrainadağı ğämälläre Mäskäwne yarsıta di.
AUDIO: Ukrainada bulğan xällärdä Pol''şa prezidentı bik zur rol'' uynadı häm prezident Putin monı üzenä şäxsi yöcüm dip qabul itte. Häm Ukrainada hämmä närsäne AQŞ üzäk küzläw idaräse başqarğan digän räsmi qaraşqa qaramastan Kreml''dägelär xalıqara qaraştan Pol''şanıñ töp rol''ne diärlek başqarğanlığın belälär. Berençe yaqlaw Pol''şadan kilde häm ul Äflisun inqilabınıñ xalıqara tanıluın başlap cibärde.
Mäskäw şulay uq xäzer Yewropa Berlege äğzası bulğan Pol''şa Brüssel''ne Rusiägä qarşı quyarğa tırışaçaq dip borçıla. Şulay itep alarnıñ ber-bersenä qarara şikläre arta bara.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatar ictimaği üzäge Pankisi tiräsendäge wazğiät turında
Bötentatar ictimaği üzäge üz cirlärendä qan qoyunı buldırmağan Gruziä citäkçelegenä teläktäşlek belderä, aña kürşedäge Rusiä tudırğan qıyınlıqlarnı uzıp çığuda uñış teli, dip belderelä BTİÜneñ Pankisi tarlawığındağı xäl arqasında tuğan wäzğıät turındağı möräcäğätendä. Gruziädä terrorizm belän köräşü yasalma räweştä küpertelgän konflikt Rusiäneñ imperiäçel säyäsäteneñ däwamı bulıp tora. Rusiäneñ Çeçnya häm Gruziägä qarata ğämälläre üzeneñ dönyada tübän urın totuına üç alu räweşe, digän fiker yañğırıy Tatar ictimaği üzägeneñ möräcäğätendä.


text:
AQŞ ğäskärläreneñ Ğiraqtan kitü waqıtı bilgelänmi
Kiçä Haditha şähärendä 14 amerikan diñgezçese häm alarnıñ tärcemäçeläreneñ üterelüennän soñ AQŞ prezidentı George Bush, amerikan ğäskärläre Ğiraqta missiä betkänçe qalaçaq, dip belderde. Xärbi köçlärne çığaru waqıtı bilgelänmiäçäk, dide Bush:
"Ğäskär başlığına möddät bilgeläwneñ mäğnäse yuq. Bez suğışta. Bez qansız doşmanğa qarşı torabız. Ägär waqıt bilgeläsäk, doşman üz taktikasın üzgärtäçäk. Bezneñ möddät, Ğiraq xärbilären äzerläwgä bäyle. Alar qarşı totırğa äzer bulğaç bezneñ ğäskärlär yawlap alğan däräcä belän öylärenä qaytaçaq," dide Bush.
Öçençe kön Haditha şähärendä amerikan köçläreneñ 6 diñgezçese, kiçä 14te häläk buldı. Kiçä Basrada amerikan jurnalistı Steven Vincentnıñ mäyete tabıldı.


text:
Vienada Serb räsmiläre belän Kosovo albannarı arasında söyläşülär bara
AUDİO: Bügen dialog kilep çıqmadı. Bez oçraşıp ber-berebezne kürdek. Qayber uñay närsälär bar ide - bergä utırıp söyläşä aluıbız. Ämma tiskäre närsälär dä buldı. Qızğanıç ki, Priştina delegatsiäse küpmillätle bulırğa tieş bulsa da andıy tügel ide. Häm, älbättä, bez ni öçen anda serb azçılığı wäkilläre bulmawın añlatıp birüne kötäbez.
Serbiä premyer-ministrı Zoran Jivkoviç söyläşülärneñ berençe öleşe tämamlanğaç bu oçraşuda çın dialog bulmadı dide. Söyläşülärdä Yewropa Berlegeneñ, NATOnıñ häm Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ yuğarı räsmiläre dä qatnaşa. Anda şulay uq Kosovo Kontakt Törkeme dip ataluçı törkemgä kergän Rusiä, AQŞ, Germaniä, Britaniä, Fransiä häm İtaliä wäkilläre dä bar.