text:
Abxaziä Görcistanğa yaña tınıçlıq planın täqdim itte
Uzğan atnada Abxaziä prezidentı Sergei Bagapş parlamentqa, Abxaziä belän Görcistan arasındağı nizaqnı çişer öçen üzeneñ yaña planın täqdim itte. Anda - kiläçäktä ike bäysez däwlät – Abxaziä belän Görcistan arasında xezmättäşlek turında süz bara. Plannıñ iseme - "Kiläçäkkä açqıç". Häm ul açqıç – Görcistannıñ Abxaziäne bäysez däwlät bularaq tanuı bulaçaq.
-räsmi Tbilisi kimsetügä nigezlängän üzeneñ däwlät säyäsäte, suğış häm izolyasiä öçen Abxaziä aldında ğafu üterenergä tieş -Abxaziägä säyäsi häm iqtisadi basımnı tuqtatırğa tieş -Tbilisi hawada, cirdä häm Qara diñgezdä iminlek wäğdä itep kileşü imzalarğa tieş -oyışqan cinäyätçelekkä qarşı köräştä xezmättäşlek turında kileşü -Abxaziäne töbäktäge xezmättäşlek oyışmalarına qatnaştıru
Sergei Bagapş Görcistan prezidentı Mixeil Saakaşvili belän söyläşülärgä äzer buluın belderde.
Şuşı uq täqdimnärne Abxaziä prezidentı ğinwar ayında BMO İminlek Şurasına cibärgän ide. Mart ayında Bagapş bu planı xaqında Daniä radiosına birgän äñgämäsendä dä söylägän ide.
Ğömümän alğanda deputatlarğa Bagapşnıñ planı oşadı. Barı tik – qaçaqlarnı qaytaru belän bäyle iminlek mäsäläse turında sorawlar häm täqdimnär yañğradı.
Ni öçen "Kiläçäkkä açqıç" planın Bagapş näq uzğan atnada bäyän itte?
Qayberäwlär monı – Saakaşvilinıñ Abxaziä belän şulay uq räsmi tanılmağan Könyaq Ossetiä belän bulğan nizaqlarnı çişü planına soñlağan cawap dip bäyäläde.
Yäki "Kiläçäkkä açqıç" plan ölgese – fivral ayında Genevağa barıp qaytqan tuğanmı? "BMO general sekretare dusları" dip isemlängän törkem nizaqnı çişü yulların tabır öçen Genevağa Görcistan häm Abxaziä wäkillären çaqırğan ide.
Şulay uq belgeçlär fikerençä, uzğan ayda Kosovonıñ bäysezelege turında Venada barğan söyläşülär dä Abxaziägä yaña täqdimnär belän çığarğa ilham birgän bulsa kiräk.
Ğinwar ayı axırında Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Kosovo söyläşüläre – milli-territorial nizaqlarnı çişü öçen ürnäk bula ala dip söylägän ide. Ul çaqta ul Abxaziä belän Könyaq Ossetiäne dä iskä aldı.
Görcistanğa bu çağıştıru ber dä oşamadı. Abxaziä citäkçeläre dä Putinnıñ süzlären xuplarğa aşıqmadı. Abxaz tışqı eşlär ministrı Sergei Şamba, Abxaziäneñ bäysezlekkä däğwaları Kosovonıqınnan küpkä citdiräk dip kenä belderde.
Bügengä qädär qädär Bagapşnıñ nizaqnı xäl qılu täqdimnärenä ni Tbilisi, ni xalıqara cämäğätçelektän reaksiä yuq. Bulsa da – anıñ tiskäre bulaçağına şik yuq diärlek. BMO, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması häm NATO, barısıda Görcistannıñ territorial bötenlege yaqlı buluların inde beldergän ide. Bu qaraşnı äle küptän tügen Suxumda bulıp kitkän NATO Parlament Mäclese prezidentı Pierre Lellouche ta qabatladı. Uzğan atnada ğına Könyaq Ossetiä häm Abxaziägä bulğan säfäre barışında, Lellouche, ike törle millät tınıç yäşägän Kanada häm İspaniä illären misal itep kiterde. Anıñ üz eçenä Abxaziäne alğan Görcistan federasiäse tözü turındağı täqdimen Bagapş kisken kire qaqtı, Abxaziä barı tik "bäysez demokratik däwlät" bulaçaq, dide prezident.
alsu qormaş


c: text/html

text:
Qazanda xalıq muzeylarğa yörime
Rıtsar' kiemnäre, atlarnıñ äyberläre oşadı
di «At öçen yartı patşalıq… Dönya mädäniätendä at» dip atalğan kürgäzmäne qararğa kilgän 6 yäşlek Bulat. Bulat belän bez Qazan kirmänendäge «Ermitaj-Qazan» üzägendä yäkşämbe könne oçraştıq.
«Ermitaj-Qazan» üzägenä «Atlar ciktem çanasız, çığıp kittem çarasız» dip cırlap, buran uynap torğanda, qar sebergän yuldan suqmaq sala-sala kütärelsäm dä, yulğa çığuımnıñ säbäbe ber- Qazan xalqı başqala muzeyların uz itäme digän sorawğa cawap ezläw ide. Ni äytsäñ dä yäkşämbe bit, çañğı şuarğa çığarğa da salqınlıraq, buran da uynap tora.
«Ermitaj»ğa taba atlağanda yulnı çistartuçı traktordan yanındağı qar köräwçelärdän qala başqa ber genä can iäse dä küzgä çalınmadı.
«Ermitaj-Qazan» üzägenä ütep, çişenep, öçençe qatqa kütärelgändä eçkä cılı kerä başlağan ide inde. Döres, minem belän söyläşep alğan 6 yäşlek Bulat kürgäzmägä kerügä ük tatar, urıs häm ingliz tellärendä yazılğan «At dönya mädäniätendä ähämiätle urınnı biläp tora. Yevraziä sivilizatsiäseneñ üseşen attan başqa küzallaw mömkin tügel», digän süzlärne bik uq añlap betermäsä dä, kiç qaytqaç ätise belen alar monda kürgännäre turında ozaq söyläşer. Ätise Älfir ğabdraxmanov äytwençä, alar keçkenädän uq tarixqa mäxäbbät tärbiäläwne maqsat itkännär.
Petr berençeneñ iäre, at sürätläre töşerelgän skif altını, bizäkle grek vazaları, awropa kartinaları häm başqa unikal' eksponatlarnıñ ber urında Qazanda tuplanuı türälärne dä bitaraf itmägän.
Eşlärennän buş waqıtlarında prezident apparatı xezmätkärläre dä kerep qarap yöri. Mädäniät ministrınıñ berençe urınbasarı yäkşämbe könne kürgäzmäne ğailäse belän qararğa kilde di Qazan Ermitaj üzäge başlığı Ol'ğa Piul'skaya.
Köndezge säğät bergä qädär bezneñ monda şulqadär keşe qup ide. Ermitajda berençe tapqır äti-änilär cıyılışı ütte. Bez 2 tatar gimnaziäneñ äti-änilären çaqırdıq. Başta kürgäzmä belän tanıştırdıq. Alarnıñ ul-qızları belän monda Ermitajda niçek şöğellänüebez turında söylädek. Bu gimnaziä belän bezneñ maxsus programma tözelgän. Ul programma «1000 yıllıq mädäniätneñ warisları» dip atala. Sez töş waqıtında monda buluığız belän bik bäxetle, di üzäk başlığı. Çönki xalıq ul qädär küp tügel. Här eksponatnı räxätlänep qarıy, alar yanında xiskä birelep tora alasıñ. Säğät öçlär tiräsendä xalıq tağın ağıla başlıy. Min xalıq yörmi dip äytmäs idem, yöri
Min xalıq yörmi dip äytmäs idem, yöridi Qazan Ermitaj üzäge başlığı Ol'ga Piul'skaya.
Ä ğomümän, Rusiä xalqı muzeylarğa yörüçe illärdän küpkä qalışa şul. Dönya illärendä urtaça xalıqnıñ 1,8 % muzeylar belän tanışunı xup kürsä, Rusiä öçen bu kürsätkeç 0,6% qına. «At öçen yartı patşalıq…Dönya mädäniätendä at» dip atalağan bu kürgäzmägä üzäk başlığı äytüençä, berençe atnada xalıq ağılğan ğına. 13 kön eçendä 4 meñgä yaqın keşe qarağan.
Rusiädä xalıqnıñ muzeylarğa siräk yörüenä bälki, ğailä keremeneñ bik ük mul bulmawı da yoğıntı yasıydır… Atlar kürgäzmäsenä kilsäk, bäyälär bik ük örketerlek bulmasa da, ğailä belän kilsäñ xäyran ğına kesäñä dä suğa. Ölkännär 80 sum, pensiä yäşendägelär häm taşlamaları bulğannar 50, mäktäp uquçıları, balalar 20 sum tülärgä tieş. İke balañnı alıp ğailä belän bu kürgäzmägä yul totsañ, kerü öçen barlığı 200 sumıñnı çığarıp salırğa kiräk.
Nail Alan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Açıq mikrofon: şähärne çistartu ömälärendä qatnaşasızmı?
Awıl xucalığında qızu eş barğanda, küp kenä cirlärdä inde 30 avgust – Respublika könenä äzerlek tä başlanıp kitte. Äzerlek eşläre bigräk tä Qazanda kiñ alıp barıla inde, älbättä. Bäyräm könne qayda nindi küñel açu çaraları, törle tamaşalar programması inde äzer. Şähär xalqın anıñ belän törle mäğlümat çaralarında tanıştıra da başladılar. Respublika köne aldınnan şähärne maturlatu, çistartu da alıp barıla. Bu eşkä qazanlılarnıñ üzlären dä cälep itärgä buldılar citäkçelär. Şuşı uñaydan 23 avgust, çärşämbe könne çistalıq ömäse iğlan itelde Qazanda. Ä qazanlılar üzläre bu ömälär turında ni uylıy, alar kiräkme, keşelär şähärne çistartuda qatnaşırğa äzerme?
- Älbättä çığabız, çönki şähär çista bulırğa tieş.
Menä bügen küp kenä keşelär ömägä çıqtı. Qızğanıçqa qarşı, min üzem çığa almadım, çönki eştän cibärmilär. Şunı äytäse kilä, menä bügen ömä oyıştırdılar, läkin menä eş köne bulu säbäple küp keşe ömägä çığa almıy. Ägär dä inde bu könne şähär külämendä yal bulsa, küp keşe çıqqan bulır ide. Eş köne bulğanlıqtan eşläwçelär dä äz dip uylıym min. Elegräk mäktäptä uqığanda min çığa torğan idem, çönki ul mäcbüri ide.
İñ möhime öydä çista bulsın inde.
Min 12 şär säğät eşlim, şuña işetmädem dä.
Ömä bulasın min belmäde, belgän bulsam älbättä qatnaşır idem. Çönki min andıy ömälärgä uñay qarıym. Bigräk tä yäşlärne mondıy eşkä cälep itärgä kiräk. Şähärne çistarmasaq, başqa keşe çistartıp birmi inde.
Närsä soñ ul ömä, nindi mäğnäse bar soñ anıñ?
Zamanında ömälärdä min yış qatnaşa idem, xäzer inde siräk qatnaşabız. Ömälärgä çaqırsalar bez qarşı kilmibez inde ansı.
Atna urtasında şähärne çistartu ömäsendä min qatnaşa almadım, çönki min eştä buldım. Ägär inde ul şimbä, yäkşämbe könne bulsa, min teläp qatnaşır idem. Şähärebezneñ çistalığı öçen min üzem dä köräşäm.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Ukrainada parlament saylawları
Ukrainada bügen waqıtınnan alda parlament saylawları ütä. Soñğı 3 yılda bu inde 4nçe saylawlar Könbatış taraflı prezident Viktor Yuçenko belän Rusiä taraflı premier Viktor Yanukoviç arasındağı säyäsi qarşılıqnı beterü maqsatı belän bilgelängän ide.
"Min qanunlı häm ğädel saylawlarnıñ här näticäsen qabul itäçäkmen, flaglarnıñ töslärenä häm töbäklärgä qaramıyça. Başqa Maydan inde bulmayaçaq. Tüläwle Maydan bulmayaçaq" dide Ukraina prezidentı.
Fiker beleşülärgä qarağanda, tawışlarnıñ küpçelegen Yanukoviçnıñ Töbäklär partiäse alırğa tieş. Elegräk yasağan belderülärendä ul prezident taraflı köçlärne xärämläşü niätendä ğayepläp çıqqan ide häm bu oçraqta uram cıyınnarın oyıştıru belän yanağan ide. Bügen Kievta tawış birgännän soñ Yanukoviç beraz başqaraq fiker äytte:
"Minemçä, bu bar Ukraina xalqı öçen sınaw köne. Minemçä, Ukrainada başqa waqıtınnan alda saylawlar bulmayaçaq" dide Ukraina premier-ministrı.
Parlamenntağı 450 urınğa 20-läp partiä däğwa itä. Belgeçlär fikerençä, alarnıñ berse dä yaña xökümät tözü öçen citärlek tawış qazana almayaçaq. Qayber xäbärlärgä qarağanda, prezident Yuçenko elekke tarafdarı häm elekke premier Yulia Timoşenko belän berläşü yulları ezli başlağan.
Saylawlar barışın 3 meñläp küzätüçe küzätä. İnde berençe tärtip bozular terkälgän. Lugan töbägendä 1 qulğa 2 bülleten birelgän. Xarkov häm Kirovogradta saylawçılarnı Töbäklär partiäsenä tawış birü öçen avtobuslar belän taşığannar.
Ukrainada barlığı 37 million keşeneñ tawış birü xoquqı bar. Saylawlar ütte dip sanalsın öçen alarnıñ kimendä 50%-tı tawış birergä tieş. Tawış birü urınnarı cirle waqıt belän kiçke 10-da yabıla.
ali ğilmi


text:
Bügin Qazaqstan Respwblïkasınıñ Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstri Däwren Abaev «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası» kommercïyalıq emes akcïonerlik qoğamın qurwğa elewli üles qosqan memlekettik qızmetşilerdi marapattaw şarasına qatıstı, dep xabarlay`dı vedomstvo baspasöz qızmeti.
Mïnïstr atap ötkendey`, bul saltanattı şara vedomstvonıñ osı jılğı jumısınıñ arqawı bolğan - Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı qarsañında ötkizilwde.
«Täwelsizdik - xalqımızdıñ eñ asıl qundılığı. Onı nığay`tw - Elbasınıñ memlekettik bağdarınıñ negizi. Osı bağdardıñ eñ mañızdı salalarınıñ biri - azamattarğa qızmet etetin memleketti qurw. Osı mindetti jüzege asırwda «Azamattarğa arnalğan ükimet» ay`rıqşa röl atqaradı», - dedi Däwren Abaev.
«Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası «100 naqtı qadam» Ult josparına säy`kes qurılğan bolatın. Ol ağımdağı jılğı 7 säwirden bastap iske qosıldı. Memkorporacïya quramına «Jer kadastrınıñ ğılımï-öndiristik ortalığı», «Jıljımay`tın mülik ortalığı», «Zey`netaqı tölew jönindegi memlekettik ortalıq» jäne «Xalıqqa qızmet körsetw ortalığı» kirdi. Qazirgi waqıtta jalpı memqızmettiñ tizbesinde bolğan 739 qızmet türiniñ 530-ın azamattar Memkorporacïya arqılı ala aladı. Osı jıldıñ mamır ay`ında ötken Vedomstvoaralıq komïssïya otırısınıñ xattaması boy`ınşa tağı 53 memqızmet Memkorporacïyağa beriledi.
inform.kz


text:
Rusiä ğäskärläre Çeçnädä yaña qorallar sınaw eşen alıp bara
Rusiäneñ saqlanu ministrlığı mäğlümatına qarağanda, çäçän suğışçılarına qarşı suğışqan federal'' köçlär Çeçnädä yaña qorallar häm xärbi cihazlar sınaw eşlären dä alıp bara. Saqlanu ministrınıñ berençe urınbasarı Aleksandr Belousov, şundıy sınawlarnı uñışlı ütkän qayber qorallar bıyıl inde küpläp citeşterelä başlayaçaq dip belderde.
Audio, Pavel Felgenhauer
"Minemçä, Çeçnädä qorallar sınawnı berkem dä şik astına almadı. Räsmi töstä alar anda xäzer zur suğışlar barmıy dip belderä, läkin anda çınnan da şaqtıy citdi qorallar sınala" di Pavel Felgenhauer. Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiä xärbiläre Çeçnädä "Çernaya Akula" digän boralaqnı da sınap qarağan bulğan, läkin alar anı ışanıçsız dip tapqan. Anıñ urınına Rusiä saqlanu ministrlığı "Tar-mar" digän Mi-28 boralağın citeşterä başlarğa kiräk digän qararğa kilgän. Rusiä qoralları belän problema şunda ki, alar naçar eşlängän tügel, alar zamanadan artta qalğan, di Felgenhauer. Audio, Pavel Felgenhauer
"Ğomumän alğanda, eçke eşlär ministrlığınnan bulsın, saqlanu ministrlığınnan bulsın, yä başqa qüwät oyışmasına qarağanımı, bezneñ ğäskärilär bik naçaq qorallanğan" dip belderä ul. Çäçän suğışçıları da asılda federallar tösle şul uq sıyfattağı qorallarğa iä, ä menä elemtä ölkäsendä alarda cihazlar urıs ğäskärlärenä qarağanda, yaxşıraq. Pavel Felgenhauer, ğäskärlärgä xäzer zamança qoral cibärsäñ dä, alar anı qullana almayaçaq, çönki alarnıñ moña beleme citmi dip belderä. Ul general Belousov belderüeneñ xärbi-texnik yağın bäyäläsä, Extremal'' jurnalizm üzäge citäkçese Oleg Pamfilov säyäsi yağına iğtibar itä, häm "bu qotoçqıç belderü bulıp tora, çönki Yeltsin dä, Putin dä Çeçnägä qarşı suğış alıp baruın beldermäde" dip, Mäskäw xäzer üz cirendä, üz xalqına qarşı suğışta qoral sınawın tanıy bulıp çığa di.
Audio, Oleg Pamfilov
Näq şuña uq iğtibarnı İnguşetiädä "Memorial" törkeme öçen eşläwçe Usam Baysayev ta cälep itä.
Audio, Usam Baysayev
"Üz watandaşlarıña qarşı qorallarnıñ iskese dä, yañası da qullanılmasqa tieş, alarnıñ ayırması yuq, bu normal'' närsä tügel" di "Memorial" xezmätkäre.
Kärim Kamal


text:
Başqortostandıñ xärbi prokuraturahınan xäbär itewźärensä, Öfö ergähendä Yañı Aleksandrovkalağı xärbi bülektärźeñ berehendä Dağıstan yegeten ülterewźä ğäyeplänep 3 xärbi qulğa alınğan. Täftişselär mäğlümätenä qarağanda, Nursulla Dawdovtan ular tualet yıuźırmaqsı bulğan. Respublika xärbi komissarı Timofey Azarov xäbärselär ösön matbuğan konferensiahında Nursulla Dawdovtıñ ni säbäple ülewenä tulı asıqlıq inderźe. Timofey Azarov äytewensä, Dağstan yegete, karate buyınsa sport ostahı bığa tiklem Mäskäwźä diñgeź uçilişçehında xeźmät itkän. Küp tä xeźmät itmäy tärtipte yış boźğan ösön unı Başqortostanğa xeźmätkä yebärergä qarar itkändär. Fajiğä tönöndä Nursulla Dawdov üźeneñ yaqtaşın uyatıp tupas itep esergä hıu kilterergä quşqan. Tegenehe, älbittä, tıñlamağan. Şunan ös xärbi Nursullanı tualetqa inderep bik qatı tuqmay. Ul bernisä köndän häläk bula. Başqortostan xärbi komissarı Timofey Azarov belderewensä, armialağı ustavtan tış mönäsäbättär turahındağı mäğlümättärźe xalıqtan yäşerergä yaramay. Bınday kire küreneştär, täw siratta, komandirźarźıñ üź eşenä iğtibarhıź bulıuına bäyle tine Timofey Azarov.
Älkän häm yäş haldattar arahındağı mönäsäbättär tiźźän Öfönän yıraq tügel Älkä qasabahında ütäsäk mobilizasia yıyındarında la qaralasaq. Timofey Azarov äytewensä, Älkä qasabahında äle yıyındar ütkärewgä äźerlek eştäre tamamlanıuğa bara. Bıl 1984 yıldan huñ Räsäyźäge täwge külämle yıyındar bulasaq. Unda 14 meñ keşe qatnaşır tip kötölä. Respublika xärbi komissarı Watandı haqlawsılar könöndä ütkäreläsäk saralarğa tuqtalıp bıyıl bayram uñayınan tantanalı ultırış ütkärelmäyäsäk tip belderźe. Bıl xärbi yıyındar ütkärew mäşäqättärenä bäyle.


text: Aziä- Tın Okeanı İqtisadi Xezmättäşlek forumu APECnıñ düşämbedä açılaçaq sumitınnan elek tışqı eşlär ministırları cıyınnıñ köntärtiben äzerläde. Ministırlar ütkän ayda Meksiko-Kankunda uñışsız tämamlanğan xalıqara säwdä söyläşülären yañartırğa çaqıra.AQŞ däwlät sekretarı C.Powell fikrençä APEC sumitında iminlek mäsäläläre turında elekegä qarağanda küpkä kübräk söyläşeläçäk.Powell oçqıçlarğa qarşı portativ raketalar bügenge köndä aviatsiägä in zur qurqınıçnı täşkil itä dip äytte. Anıñ süzlärençä iminlek vä ekonomika berbersennän ayrılğısız . Läkin däwlät sekretarı andıy raketalarnı eşläp çığaru häm satunı tıyu mäsäläsendä başqa tışqı eşlär minsitırların ışandıra almadı.Ministırlar eşläp çığaruda kontrolne nığıtırğa riza bulsalar da, tıyuğa qarşı çıqqan.


text:
Soñğı kezderi ÏŞÏM sapındağı köptegen sarbazdar soğıswdan bas tartwda. Osınday` «satqın» sarbazdarın olar zındanğa tastap jatır.
Bir jağınan ükimet äskeri tıqsırğan «ïşïmdikterdiñ» jeñilisten köz aşpawı da sodırlardıñ jüni jığılıp, jigerin joğaltqannan bolıp otır. Endigi qarsılıqtıñ qawqarsız bolatının sezdi me eken, soğıs awmağın tastay` qaşqısı kelgenderdiñ qatarı tipten köbey`gen.
Belgili bolğanday`, soğıswğa qulqı joq munday` «satqındarın» ÏŞÏM-dikter jappay` zındanğa qamap jatqan körinedi. Eni men uzındığın eki metr ğana etip, 3 metr tereñdikpen qazılğan şuñqırlardağı tutqındar sanı kün sanap köbey`ip keledi. Kwägerlerdiñ ay`twınşa, burın 4 adam ğana tastalğan zındanğa qazirgi kezde 8-9 janğa dey`in sıy`dırıp jibergen. Olardıñ barlığı da soğıswdan bas tartqandar.
muslim.kz


text:
Çallı piketqa äzerlänä
Çallı TİÜe cıyınında "Azatlıq" radiosına qağılışlı mäs'älälär soñğı waqıtlarda kübräk kütärelä başladı. Biredä törle dairälärgä möräcäğätlär qabul itelep cibärelüe xaqında äytelde. Xäzer menä monda yaña çaralarğa äzerlek bara. Yaña çaralar digännän, aları ni belän bäyle soñ? İctimaği Üzäk räise R.Kaşapov äytüençä, monda "Azatlıq" radiosı tapşıruların elekke sistemağa qaytaru buyınça piketlar oyıştıru, imzalar cıyu häm başqa çaralar qaralğan. Ni öçen şuşındıy adımnarğa barırğa bulğannar? Şähär İctimaği Üzäge räise R.Kaşapov qayber säbäplär xaqında bolay di:
"Ütkän düşämbe TİÜneñ xalıq cıyınında belderü belän çıqtıq häm 25 mart könne qarşılıq aksiäse ütkärü turında qarar qabul ittek. Piket oyıştırunıñ töp säbäbe - Azatlıq radiosı tapşırularınıñ diapazonı azayu näticäsendä bezgä möräcäğät itüçelär kübäyde. Bezgä Çallıdan da, yaqın-tirä rayon-şähärlärdän, Başqortstannan çıqtılar häm "Azatlıq" radiosın yaqlap nindi dä bulsa ğamällär qılsağız ide, dilär. İñ başta 25 martta piket ütkärergä isäplibez, annan soñ radiotapşırularnı torğızunı taläp itep imzalar cıyu qaralğan. Şulay uq däwlät citäkçelärenä, xoquq-orğannarına xatlar belän çığarğa uylıybız. Bu çaralar da yärdäm itmäsä, Ewropa Şurasına möräcäğät itäçäkbez. Berdänber bäysez, dingä, millätkä, säyäsätkä qağılışlı mäs’älälärne tatar-başqort tellärendä kütärüçe "Azatlıq" radiosın yaqlap çığarğa tieşbez. Kiläçäktä şuşı radionı yaqlap böten tatar-başqort dönyası üz süzen äyter dip uylıym".
R.Kaşapov äytüençä, älege piketnı Çallı TİÜe isemennän ütkärergä röxsät birelmägän. Şunlıqtan Räfis Kaşapov älege qarşılıq aksiäsen şäxsän üz isemennän, yäğni "Azatlıq" radiosı tapşıruların tıñlawçı bularaq ütkärergä bulğan. Anıñ bu adımın şähärdäge başqa milli oyışmalar aktivistları da xuplağan häm teläktäşlek kürsätergä kileşkännär. Kaşapov belderüençä, şäxsi qarşılıq aksiäsenä kirtä quyuçılar yuq ikän.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
İzrail-Xizbulla nizağı: xronologiä
13 yül: İzrail Bäyrut xalıqara hawa alanın utqa tota, Liban diñgez portlarına kerü yulların yaba.
14 yül: Hizbulla İzrailgä cawap utı qaytara, İzrailneñ xärbi köymäsenä höcüm itä, 4 xärbi hälaq bula.
15 yül: Liban premyer-ministrı Foat Siniora xalıqara cämäğätçelekkä yärdäm sorap möräcäğät itä, köç qullanunı tuqtatırğa çaqıra. İzrailneñ raketa höcümendä könyäk Libanda 20 keşe hälaq bula.
16 yül: Hizbulla İzrailneñ Xayfa şähärenä raketalar ata, 8 keşe hälaq bula. İzrail premerı Ehut Olmert bu çaralarnıñ näticäse bik yaman bulaçaq, dip belderä.
17 yül: Britania premyerı Tony Blair häm BMO general sekretare Kofi Annan Libanğa iminlek köçläre kertergä çaqıra. AQŞ häm İzrail täkdimne kire qağa.
19 yül: İzrail köçläre Xizbullağa xöcüm itä, ike xärbi hälaq bula.
21 yül: İzrail çik buyındağı Liban xalqın öylärennän kitergä öndi häm 3 meñgä yaqın keşene xärbi xezmätkä çaqırta. Libanda hälaq buluçılar sanı 280 gä citä.
23 yül: İzrail xärbi hawa höcümnären däwam itä, Hizbulla Hayfağa raqetalar ata. BMO räsmie ike yaqnı da humanítar qanunnı bozuda gäyepli. İzrail Könyäk Libanğa xalıqara ğaskär kertergä rizalıq birä.
24 yül: AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice Bäyrutta Liban premyerı Siniora belän oçraşa. Libanda ülüçelär sanı 380 nnän arta, kimendä 600 meñ keşe öylärennän kitergä mäcbür bula. İzraildä ülüçelär sanı 40 qa yaqın, alarnıñ 17 se tınıç xalıq. 650 meñ izraille öylärennän çığıp kitä.


text:
Ufanıñ Frunze-Puşkin uramnarınıñ 570nçe kwartalında yäşäwçelär şul isemdäge batalion, soñraq cämägätçelek territorial üzidärä oyışması tözegän idelär. Alar şäxsi yortlarınnan şähär çitendäge şul uq zurlıqtağı fatirlarğa küçerügä qarşı köräşä. Ul urında 25 qatlı öç zamança elitalı yortlar tözelergä tieş. Älege xäräkätneñ räise - Svetlana Puçkova. Ul ulın urlaw omtılışı buluın belderde. Aña qarağanda, Puçkovanıñ 13 yäşlek ulı mäktäptän çığu belän aña ike ir-at maşinağa utırırğa quşqan. Alar änieñ qarşı alalmıy, xäzergä ul mäşğül dip maşinağa utırırğa täqdim yasağan. Malay äniem belän bez mobil telefon aşa bäyläneştä torabız, ul bu turıda äytmäde dip kire mäktäpkä kerep kitkän.
Svetlana Puçkova monı üzeneñ territorial üzidärä oyışmasındağı eşçänlege belän bäyläp añlata.


text:
Saw Rux sağında toruçı, tatar yöräkle Marsel Ğäliev icatı däwam itä
Şağir , yazuçı, Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese, Ğ. Tuqay büläge iäse Marsel' ĞalievHың 60 yäşlek yubiley kiçäsenä S Säydaşev isemendäge Zur konsertlar zalına kilgän xätta tamaşaçı da millätneñ qaymağınnan ğına cıyılğan tamaşaçı ide. Anı tatar xalqı bik yarata şul. Närsä belän soñ ul xalıqnı üzenä cälep itä?-diärsez. Anıñ 33 şiğırenä törle kompozitorlar köylär icat itkän. Röstäm Yaxin, LuizaBatır Bolğari Luiza Xäyretdinova häm başqalar. Ul üzeneñ cırları aşa xalıq küñelenä kerep urnaşqan şağir. Alar arasında “Su buyınnan änkäy qaytıp kilä”, Közge moñ”, “Qaytu” kebek cırları bigräk populyar buldılar. Xalıq anı kübräk şul cırları aşa belä, tanıy, yarata.
Bilgele bulğança, Marsel' Galiev bıyıl respublikanıñ däwlät premiäse Ğ. Tuqay bülägenä iä buldı. Ämma bıyıl bu büläkkä layıqlılar 7әy ide. Häm Marsel' Ğalievqa Ğ. Tuqay büläge 3 kitabı öçen birelde. Berençese anıñ Doğalı yıllar kitabı, ikençece 2004 yılda basılıp çıqqan Ğөmer bizmäne” digän şiğerlär cıyıntığı. Ä öçençese Cırlar” kitabı. Bu kitapta anıñ 33 şiğerenä icat itelgän törle avtorlarnıñ - kompozitorlarnıñ cırları kergän. Marsel' Ğalievneñ poeziäse häm prozasınıñ töp motivı - keşelär arasındağı äxlaqi saflıq häm märxämätlelek.
Marsel' Ğalievneñ unnan artıq kitabı bar. İke p'yesası säxnäläşterelgän ayırım äsärläre rus , polyak, ukrain, osetin, üzbäk, qazaq, qaraqalpaq, çuaş tellärenä tärcemä itelä.
1998 yılda yazuçınıñ 25 yıl däwerendä icat itkän äsärläre 4ToMлыkTa bastırıla. Anda anıñ şiğerlär, balladalar, povest' häm xikäyälär, roman häm povest'lär , esse-ädäbi portretlar, fälsäfi uylanular bastırıla.
Marsel' Ğalievneñ Tuğan yağı Aznaqay rayonı, Baltaç awılı. Anıñ üzeneñ tuğan yağına bağışlap icat “Tımıtıq ” şiğırenä dä Almaz Xamzin köy yazğan. Aznaqay yaqları icat keşelärenä dä bik bay yaq. Häm alar üzläreneñ icat keşelärenä dä bik iğtibarlı. Bıyıl Marsel' Ğalievneñ yubiley kiçäsen olılap üzlärendä oyıştırdılar.
Häm Marsel' Ğalievneñ Zur konsertlar zalında ütkärelgän yubiley kiçäsendä, anıñ cırları belän aralaştırıp, “ Rux” kitabın täqdim itü däwam itte diärgä dä yarıydır. Çönki Menä 2005 yılda basılıp çıqqan anıñ “Rux ” isemle zur külämle, 560 bittän torğan kitabı, äle aprel' ayında Ğ. Tuqay muzeyında “Comğa kön kiç belän” isemle sikl qısalarında anıñ 60 yäşlegenä bağışlanğan muzıkal' ädäbi kiçädä täqdim itelgän ide. Ä zur konsertlar zalında ütkän yubiley kiçäsendä anıñ cırları belän bergä bu Rux kitabınnan özeklär uqılıp bergä ürelep bardı. Anıñ icat yünäleşeneñ tuğrılığına tağın ber dälil buldı. Cırlarnı başqaruçılar da bik zatlı cırçılar buluları belän ayırılıp tordılar. Zilä Sönğätullina, Aydar Ğabdinov, Venera Ğanieva, Ramil' Mindiär , Röstäm Malikov, Rafael' Saxabiev, Aydar Fäyzraxmanov, häm başqalar. Qayber elegräk populyar bulğan cırlarnı cırçılar duet belän başqarıp, nindider yaña rux örep cibärdelär. “Qazannıñ qapqası ” cırın Xäydär Bigiçev başqaruında, (cırçını bik sağınğan tamaşaçığa), anı video tasmadan işetterdelär. Xäzer Marsel' Ğalievneñ “Qaytu” cırı turındağı ber istälegen tıñlap alığız.
Xäydär Bigiçevnıñ böyek cırçı buluın äle bez alğa barğan sayın toyarbız. Ämma bügenge köndäge Aydar Ğabdinov, Röstäm Malikov, Ramil' Mindiär kebek cırçılarıbız belän dä ğorurlana alabız. Cırnıñ däwamın cırçı Aydar Ğabdinov cırlap tämamladı. “Ut alma sin şämdällärgä” digän cırın Ramil Mindiär başqardı.
Ğ.Kamal teatrı artistları başqaruında şağirneñ kitaplarınnan özeklärne, anıñ şiğerlären uqığanda, zalğa cıyılğan zıyalı tamaşaçı da, Marsel' Ğalievnıñ yuğarı däräcäle süz ostası ikänenä inanuın yäşermäde, zur alqışlar belän qarşılap tordı.
Marsel' Ğalievnı yubiley kiçäse zur milli bäyrämgä äwerelde. Anı däwlät citäkçeläre, zur sänğät ähelläre qotladılar.
Ä TR Yazuçılar berlegeneñ rus tärcemäçeläre bülekçäse wäkile şağirä Liliä Gazizova anıñ turında bolay dide:
“Ul, ensiklopedik belemle. şärıq mädäniäten, Könbatış , Yevropa Amerika mädäniätlären yaxşı belä. Häm anıñ üzeneñ tuğan yağına bulğan mäxäbbäte nindider fälsäfi yazmalar bulıp kitapqa töşkän. Anıñ bu uylanuları başqa xalıqlarğa da bik qızıq bulır ide. Ämma anıñ äsärlären tärcemä itü ay-yay bik awır, çönki ul qäläm ostası. Ul qabatlanmas şäxes. Min, TR Yazuçılar berlegeneñ rus tärcemäçeläre bülekçäse wäkile bularaq, şunı äytä alam, bezneñ maqsatıbız - tatar mädäniäten dönyağa tanıtu. Menä Marsel' Ğalievneñ äsärläre aшa tatar mädäniäten dönyağa tanıtu mömkin bulır ide ,”-dide Liliä Gazizova .
Kiçädä ataqlı, şäräfle, ädäbiät ğalime, KDU professorı, akademik Xatip Miñnegulov ta bar ide. Marsel' Galiev turında: “yл чыH MәrъHәceHдә, cүз ocTacы” dide.
Marsel' Galiev üzeneñ icat kiçäseneñ berençe bülegen bu güzäl konsert zalınıñ lojasınnan qarap utırdı. Ä ikençe bülegendä säxnägä menep, bu kiçäne ütkärüçelärgä räxmätlären belderep, ozın - ozaq suzmıyça, üzeneñ qısqa ğına şiğeren uqıp uzdı häm tıynaq qına büläklär qabul itte.
Marsel' Ğaliev, çınlap ta, anıñ belän äñgämä qorğanda da, äytkän cömläseneñ här süzen bik qäderläp kenä äytä. Ä xäzer Marsel' Ğaliev başqaruında “Waqıtnı uzğan şağir”dip atalğan şiğeren tıñlağız.
Bu kiçädä bulğan tamaşaçı, berdän Marsel' Ğalievnıñ nindi küpqırlı şäxes buluın, anıñ keşelekneñ asıl sıyfatlarına iä buluın, anıñ şiğerlären, fälsäfi yazmalarınnan, ädäbi portretlarınnan özeklär tıñlap, häm anıñ äsärläre bik küp keşelärne dä icatqa tartu köçe buluın häm anıñ üzeneñ äle tağın xalıqqa xezmät itärlek nindider zur köçe barın, toyıp taraldı.
Mälikä Basıyr


text:
Xalıqara cämäğätçelek Pxenyannıñ raketa sınawların xökem itä
Tönyaq Korea uzğan töndä aldan xäbär itmiçä 6 raketa sınawı ütkärde. Şularnıñ berse Quşma Ştatlarğa qädär barıp citä alırday Taepodoñ-2 raketası. Pxenyannıñ bu ğämälen xalıqara cämäğätçelek ğäyepläp çıqtı. AQŞ bu sınawlarnı provokatsiä dip atadı. Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası aşığıç utırışqa cıyıldı. Ul arada Pxenyannıñ bügen tağın ber, çidençe raketa oçıruı turında xäbär kilde.
Ämma Pxenyannıñ atnalarça däwam itkän xalıqara kisätülärgä qaramastan bu sınawlarnı ütkärüe buysınmawnı kürsätüçe bik köçle işarä buldı. Häm dönyanıñ törle yaqlarınnan anı xökem itüçe belderülär dä şunda uq işetelde.
Könyaq Korea Tönyaq Koreanıñ bu ğämäle aña qarata xalıqara izolyatsiäne tağın da köçäytäçäk dide. Yaponiä 6 ayğa Tönyaq Korea korablarına Yapon portlarında tuqtalunı tıydı häm iqtisadıy çikläwlär kertü belän yanadı. Yapon premyer ministrı Yunişiro Koizumi "Alarnı moña ni genä etärmäsen, monnan bernindi fayda da bulmıyaçaq häm Tönyaq Korea bu turıda tağın ber märtäbä nıqlap uylarğa tieş" dip äytte.
Rusiä bu sınawlar Korea yarımutrawındağı atom kierenkelegen kimetü maqsatındağı xalıqara tırışlıqlarğa zıyan kiterde dide.
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı süzçese Mixail Kamınin Mäskäwdä bu raketa sınawları turında xäbärçelärgä "Rusiä xalıqara cämäğätçelekneñ töbäktä tınıçlıq häm ışanıç buldıru telägenä qarşı kilüçe mondıy ğämällärgä tirän borçılu belderä" dide.
Raketa qaldıqlarınıñ Rusiä yarlarına yaqın urınğa töşüe turında xäbärlär bulğan ide. Kamınin bu xäbärlärne tikşeräbez dide.
AQŞnıñ Yaponiädäge ilçese Thomas Schiffer "Bez monı bik tä provokativ ğämäl dip sanıybız häm alar mondıy provokativ ğämällärdän tıyılır häm baş tartır dip ömetlänäbez. Bu alarnıñ tışqı säyäsi maqsatlarına berniçek dä fayda kitermi. Bügen irtän alar bik qurqınıç närsä eşlädelär, bez dönyadağı berektäşlärebez häm duslarıbız belän eşçänlekne däwam itärgä cıyınabız häm şuña kürä bez monı BMOda kütärü mäsäläsen qarıybız" dide.
Bu sınawlar näq menä AQŞ 4-nçe yüldä üzeneñ bäysezlek könen bäyräm itkän häm Floridadan Discovery ğäläm korabı oçırılğan waqıtqa turı kilde.
Australiä premyer ministrı John Howard Pxenyan 7 yıl elek üze qabul itkän raketa sınawlarınnan ixtiarıy tıyılu säyäsäten bozdı dide. "Etärgeçneñ nindi buluına qaramastan, bu provokativ ğämäl häm Tönyaq Koreanıñ üzenä alğan yöklämälären bozuı. Härkem Tönyaq Koreanı ğäyeplärgä tieş häm şiksez şulay bulaçaq ta" dide Howard.
Pxenyannı ğäyepläwlärgä NATO häm Yewropa Berlege räsmiläre dä quşıldı.
Tönyaq Korea tışqı eşlär ministrlığı süzçese Ri Pyoñ Dok Pxenyanda xäbärçelärgä raketa sınawları ütkärergä Pxenyannıñ kire qaqqısız xoquqı bar dip belderde.
Kierenkelek arta barğanda BMO İminlek Şurası Pxenyannıñ raketa sınawları turında söyläşü öçen yabıq işeklär artında aşığış utırışqa cıyıldı.
Naif Aqmal, Praga.


text: Bögön Ğiraqta ildeñ idara şurahı ağzahı Äkil Äl Xäşimi yerlände. Ütkän aznala bildähez keşelär ut asıu säbäple ul yaralanğaynı. Äkil Äl Xäşimi kisä wafat buldı. Berläşkän Millättär Oyoşmahı başlığı Kofi Annan ğumanıytar missiälarzıñ 86 xezmätkäreneñ ber ölöşön imenlek maqsatında Ğiraqtan yebärergä qarar itkän. Annan hüzzärenä qarağanda, ularzıñ nıqlı imenlege tä'min itelgäs kenä ular ilgä kire qaytasaq. Bötä Donya azıq-tülek proğrammahı wäkile beldereüensä, älege waqıtta imenlek küzlegenän Ğiraqtağı xäl tikşerelä. Bıl ihä bez şögöllängän eşmäkärlek tuqtalasaq tigände añlatmay. Bez töp ğumanıytar operatsiälarıbızzı dawam itergä tırışasaqbız tine Antonia Paradela. Ğiraqta Amerikanıñ şaqtay zur köstäre kilähe yıldıñ azağına tiklem qalıuı ixtimal. Bıl turala Amerika haqlanıu ministrı urınbasarı Pol Wulfowis belderze.


text:
Moqtada äs-Sadr "açıq suğış" belän yanadı. Rice Bağdadqa kilde
Bağdad Mähdi ğaskärlärenä qarşı çaraların tuqtatmasa Moqtada äs-Sadr xökümätkä qarşı "açıq suğış" iğlan itäçäk.
"Ğiraq xökümätenä soñğı kisätü yasıym häm soñğı süzemne äytäm. Xökümät üzen tıyıp tınıçlıq yulına bassın yuqsa ul üzennän alda bulğan xökümätneñ yazmışına duçar bulaçaq. Ägär dä ul xökümätkä ğısyançılarnıñ ütep kerüen tuqtatmasa, bez suğışnı azatlıqqa qadär däwam itäçäkbez."
Sadr üze xäzer İrandadır dip farazlana. Ul şulay uq Nuri äl-Mäliki xökümäten AQŞ ğaskärläre belän buluın täñqitläp Ğiraqnıñ bäysezlegenä çaqırdı.
Sadr 2007 yılnıñ avgustında köç qullanunı tuqtatu kileşüen dä iskä töşerde. Monıñ urınına xökümät anıñ bülekçälären yabu häm anıñ keşelären üterü belän cawap birde, dide şığı suğışçılar yulbaşçısı.
Bağdad xökümäte Moqtasa äs-Sadrğa üz qaskärlären taratırğa quşqan ide. Monı eşlämäsä xökümät Mähdi köçlären säyäsättän tıyu belän yanadı.
Ul arada xökümät Basra şähärendä şığı suğışçılarına qarşı çaralar näticäle bara, dip belderde. Anda ülüçelär sanı mäğlüm tügel, ä menä başqalanıñ Sadr bistäsendä bäreleşlärdä comğadan birle 12 keşe hälak bulğan.
Köç qullanu şulay uq Nasıriä şähärendä dä däwam itte, kiçä biredä kommendant säğate tärtibe kertelde.
AFP mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, kiçä kiç Moqtada äs-Sadr belderüe dönya kürgäç Bağdadnıñ Sadr bistäsendä mäçetlärdän "basıp aluçılarğa qarşı köräşkä" çaqıru yañğrağan. Tönnä yasalğan bu iğlannarda Ğiraq ğaskärlärenä "qardäşlärgä" qarşı suğışmasqa çaqırular bulğan.
Xalıq arasında qurqu xise arta, Bağdadta yäşäwçe beräw:
"Tağın suğış bulmasın dip telim, Ğiraqlılar üzlärenä qarşı suğışırğa tieş tügel. Sadr belderüe – tınıçlıq belderüe dip ışanam," - dip, barı tik tınıçlıq telägänen äytte....
"Bez suğışqa qarşı, bezgä tınıçlıq kiräk, bez ardıq. Min äs-Sadr bistäsendä yäşim, min kön sayın irtän 6da torıp eşemä barıp citer öçen 3 bistä arqılı ütäm. Qamawnı tuqtatsınnar, bez citärlek cäza aldıq inde, Sadr bistäse citärlek cafa kürde," - dip söyläde biredä yäşäwçe ir keşe.
Ğiraq häm AQŞ köçläre bistä tiräsendä diwar tözi başlağaç kierenkelek tağın da arttı. Bu diwarnı alar Sadr bistäsennän ilçeleklär häm xökümät binaları urnaşqan Yäşel Zonağa bulğan höcümnärne tuqtatu öçen dip añlattı.


text:
Iminlek Şurası Ğıraq krizisında berdәm fikergә kilmәgәn xәldә, BMO üzeneŋ әhәmiәten yuğaltaçaq mikәn?
AQŞ rәsmi şәxeslәre BMOsı Iminlek Şurasına Ğıraqqa qarşı xәrbi çarağa doga-fatixa birüe өçen basım yasıylar. Çara kürelmәgәn xәldә, Şura әhәmiәten yuğaltaçaq dip belderәlәr. Lәkin, BMOsı ağzaları , kiresençә, AQŞ talәbenә buysınu Şuranıŋ qanunilegenә qurqınıç tudıraçaq digәn fikerdәlәr. Ğıraq krizisınıŋ Iminlek Şurasına tәsire turında radiobıznıŋ Nyu Yorktağı xәbәrçese qayber belgeçlәrneŋ fikerenә mөrәcәğәt itte.
Audio
"BMOına 21-nçe ğasırda dөnya aldında torğan qurqınıçlar belәn eş itәrgә sәlәtle bulu-bulmauın bilgelәv vaqıtı kilep citte. Ul әytkәnen eşlәrlek organ bulaçaqmı? Bu şulay bulır dip өmetlәnәbez. Bez tegelәyme-bolyamı solıx hәm amerikan xalqınıŋ iminlege өçen Saddam Xosәinne bareber qoralsızlandıraçaqbız."
BMonıŋ qayber ağzaları isә AQŞ basımı astında Ğıraqqa qarşı kөç qullanunı raslau Şuranıŋ ışanıçlılığına şik tudıraçaq digәn fikerdәlәr. Bloklarğa quşılmağan 114 il isemennәn çığış yasağan Kөnyaq Afrika ilçese Dumisani Kumalo, Iminlek Şurası suğış başlau aldınan başqa barlıq mөmkinleklәrdәn faydalanırğa tieş , yuqsa ul solıx hәm qurqınıcsızlıqnı saqlap qalu mandatın ütәmәgәn bulaçaq dip belderde.
Audio
"BMO qatmarlı multilateralizm hәm bәysezlek dөnyasındağı in aftoritar avaz bulıp tora. Ul xalıqara tınıçlıq hәm qurqınıçsızlıqnı saqlau өçen tüzelgәn oyışma. Bez Ğıraq mәsәlәse sәbәple anıŋ ışanıçlılığınıŋ hәm qanunilegeneŋ qaqşauın yul quymasqa tieşbez."
Bügenge kөndә Şura üzara nıq tarqalğan. Elekke өlkәn amerikan diplomatı hәm bәysez BMOsı Assosiatsiәseneŋ visi-prezidentı David Shefferneŋ fikerençә, Iminlek Şurası urtaq fikergә kilәlmәgәn hәm AQŞ Ğıraqqa qarşı plannarın ğәmәlgә quyu eşen dәvam itsә, monıŋ şurağa tiskәre tәsirlәre bulır.
Audio
"Intervensiәdәn soŋ şurada bәxәslәr dәvam itsә , bu anıŋ ozın mөddәtle ışanıçlılığına zian kiterәçәk."
Prezident Buş administratsiәseneŋ Ğıraq sәyәsәten yaqlauçı Miras Fondı xezmәtkәre Ceyms Fillipsnıŋ fikerençә, Şuradağı berdәmlekne , qoralsızlandıru urnına inspeksiәne berençe urınğa quyuı belәn, Fransiә bozğan. BMondağı qayber diplomatlar , bügenge xәlne 1999-nçe yılnıŋ başlarında Kosovo krizisı vaqıtındağı vazğiәt belәn çağıştıralar. Ul çaqta AQŞ Russiәneŋ veto quyu ixtimallığın küz aldında totıp, Miloşeviç rejimına qarşı hөcümne NATO aşa alıp bardı. Ul çaqta da BMOnıŋ qanunilegenә qurqınıç bar digәn tauışlar yaŋğıradı. Lәkin, xәrbi kampaniә betkәnnәn soŋ Kosovoda BMOsı protektoratı buldırıldı hәm ul әle dә üz kөçendә. Şuşı diplomatlarnıŋ fikerençә, Ğıraqqa qarşı xәrbi aktivlıq ta tizlek belәn tәmamlağan hәm cavaplılıq BMOna tapşırılğan xәldә, Iminlek Şurasına dami ziannıŋ kilüen buldırmıy qalu mөmkin bulaçaq.
Fәrit Idelle, Praga .


text:
Ukrainada bügen barğan barğan prezident saylawları eleke sovet respublikasınıñ
yäş demokratiäse öçen töp sınau bulıp tora. Bu sınawnı könbatış xökümätläre, xoquq yaqlaw oyışmaları häm invetsorlar küzätep bara.Saylawlarda yarışqan 24 namzätneñ berse dä berençe turda ciñep çığaçaq dip kötelmäsä dä alğa çıqqan ike kandidat bar .
Küzätüçelär prezident saylawlarınıñ ikençe turı 21 nçe noyäberdä Ukraina premyere Viktor Yanukoviç häm opozitsiä citäkçese Viktor Yüşçenko arasında bulaçaq dip qarıy. Älege prezident leonid Kuçma wä dä Rusiä tarafınnan yaqlağan Viktor Yanukoviç Mäskäw belän integratsiä yağında tora. Bügen ul tawış birgännän soñ(audio)
Min Ukrainanıñ kiläçäge öçen tawış birdem, minemçä balalarnıñ yaxşı kiläçägen garantiäläw bezneñ wazıyfa .häm bu kiläçäk yaxşı qullarda bulırğa tieşdip äytte Yanukoviç,
Bügenge saylawlarda yarışqan ikençe köçle namzät isä opozitsiä citäkçse. Ukrainanıñ eleke premyere Viktor Yuşçenkonıñ qıblası könbatış. Bügen ul tawış birgännän soñ (audio)
Min xakimiätneñ qurqıtmağan, xalıqqa xörmät belän qarağan ildä yäşärgä telim.Min jurnalistlar ezärleklänmägän ildä yäşärgä telim. Min qanun tärtip bulğan, keşe xoquqlarına xörmät itelgän häm namıslı yustitsiä sisteması bulğan ildä yäşärgä telim, Minem balalarım kriminal xökümät astında yöşäwnen närsä ikänen, qara bazar ekonomikasın, yäki üz mänfäğätlären yaqlıy almağan sistema bulğan ildä yäşämäsennär dip telim dip belderde Yuşçenko
Yzäk saylaw komisiäse irtän 11gä qädär terkälgän saylawçılarnıñ 22%tı tawış birde dip belderde İminlekne tämin itü öçen 120meñnnän artıq militsiä urnaştırılğan.Saylawlarnı 400meñ bäysez ukrainlı häm 3.500 çit il küzätüçese qarap bara. AQŞ häm Yevropa Berlege saylaw aldı kampaniäseneñ qayber aspektlarına tänqit belderep, tawış birü qanun qısalarınada çista bulırğa tieş dip äytte .Viktor Yuşçenko tarafdarları tawış birü urınnarında tärtipsezleklär buldı, könçığış Ukrainada opozitsiä küzätüçeläre tawış birü punktlarınnan quuıldı,militsiä Odessada opozitsiä räsmilären qıynadı dip şiqäyät ite.Qırımdağı xabärçebez Dilavär Osman bügen bolarnı xabär itet:(audio)
färidä xämit


text:
Maraltay` RAY`IMBEKULI, aqın, Xalıqaralıq «Alaş» ədebï sıy`lığınıñ ïegeri, Qazaqstan Jazwşılar odağı törağasınıñ orınbasarı
-Maraltay` ağa, «Xan bolw, qara bolw bir Alladan» dey`miz ğoy`. Alay`da, aqındardı erekşe tağdır ïelerine balay`tındar köp. Adam mañday`ğa jazğanın köredi. Aqın aqın bolıp qalıptaswı üşin de tağdırdıñ təlkegin körwge mindetti ma?
– Ərïne, «Xan bolw da, qara bolw» da Allanıñ enşisindegi nərse. Alla adamnıñ mañday`ına ne jazsa sonı köredi, sonday` ğumır keşedi. Al, aqın tağdırı şın məninde de erekşe boladı. Erekşe bolmasa ol aqın bola ma? Aqın bolmay`dı. Aqın degen basın tawğa da, tasqa da urğan alasapıran tağdır ïesi. Aqındıqtı əkeniñ qanı, ananıñ sütimen kelgen tılsım dünïege balay`mız. Negizi, ol tüp- tuqïyannan jalğasıp kele jatqan nərse bolwı kerek. Biz Abay` twralı ay`tqan kezde, oñ jağınan da, sol jağınan da, nağaşı jağınan da, öziniñ ata-babası jağınan da janartawday` atılğan küşten ömirge Abay` keldi dep jatamız. Men əlbette özimdi Abay`men salıstırıp otırğan joqpın. Bul sözdiñ oray`ına qaray` ay`tılıp otırğan əñgime. Kez kelgen aqındı öziniñ qanındağı, tegindegi, qoğamdağı, dəwirdegi kezeñder twdıradı. Sodan aqın bolıp qalıptasadı. Al, tağdır əw basta Alladan boladı. Allanıñ mañday`ğa jazğanı boladı. Allanıñ amanşılığımen jürip-turadı. Sol sebepti adam mañday`ğa jazğanın köredi. Qazaq bul twralı ertede-aq «Köresiñdi körmey`, körge kirmey`siñ» – dep ay`tıp ketken. Qazaqta ay`tılmağan söz joq. Aqın aqın bolıp qalıptaswı üşin tağdırdıñ təlkegin körwge mindetti. Qay` aqındı alsaq ta, onıñ tağdır jolı taqtay`day` tep-tegis emes. Olardıñ bəri öziniñ ay`nalası, qoğam, qorşağan orta, dəwir, keñistik, endik, boy`lıq sekildi əlemderde mañday`ları tasqa tïgen, qoğamdağı bolıp jatqan nərselerge bolsın, jalpı adamzattıñ jaratılısı, ömirge kelwdegi adamnıñ işki bir qarsılıqtarınan twındağan. Öleñ, aqındıq dey`tin nərseniñ bəri qorşağan ortağa degen adamnıñ közqarası. Sol közqarastıñ barlığı da işki qarsılıqtan twadı. Kez kelgen öner de, öleñ de qarsılıq. Öleñ degen sol qarsılıqtı ay`twdıñ forması. Bul ərkimge ər türli jolmen beriledi. Aqındarda öleñ sïpatında körinis tapsa, bïşilerde qïmıl-qozğalıs əreketinde, küy`şilerde küy`diñ əweni, əwezi retinde, jazwşılarda qara söz retinde bay`qalğan. Al, aqındar öleñ arqılı qorşağan ortağa degen qarsılığın bildirip qana qoy`may`, əreketi arqılı da bağa beredi. Jaqsı körgen dünïeni, jek körgen nərseni, qabıldağan, qabıldamağan jay`dı öleñ tilinde aq qağazğa örnektey`di.
– Adamzat bar jerde aqındıq ta bar. Biraq, biz mıqtı aqındardıñ talantına tamsanğanda, munday` aqındardıñ jer betine endi qay`tıp kelmey`tinin jïi əñgime qılamız. Rasında solay` ma? Sizdiñ oy`ıñızşa, adamzattıq ədebïet keñistiginde endi qay`talanbay`tın aqın kim?
– Tek qana aqın emes, ərbir adam, tipti közge körinetin, körinbey`tin ərbir tirşilik ïesi ekinşi ret ömirge kelmey`di. Janı barlar üşin bizdiñ uğımımızdağı jerbetilik ömir endi qay`talanbay`dı. Ərqay`sısı bölek-bölek jaratılğan. Özimiz biletindey`, jer betinde qanşa tal-daraq bar, olardıñ qanşama japıraqtarı bar, solardıñ bəri bir-birine uqsamay`dı. Aspannan jawğan qardıñ da özindik bet-bey`nesi, oyu-örnegi eşqaşan qay`talanbay`dı. Alla Tağalanıñ sonşalıqtı qudireti tañğaldıradı. Biz aqıl-oy`ımız şektewli pende bolğan soñ, Alla Tağalağa özimizde bar sïpattardı bergimiz kelip turadı. Biraq, ol bizdiñ aqıl-oy`ımızğa sıy`may`tın qudirettiñ ïesi. Al, aqınnıñ maqsatı sol qay`talanbay`tın nərseniñ qudiretin jırlaw bolsa, qasında jürgen adamdardı qay`tıp körmey`tinin bile turıp qadir- qasïetine jete alamız ba degen suraqtarğa da jawap izdep jürwi kerek dep oy`lay`mın. Öy`tkeni, biz bul ömirge qay`tıp kelmey`miz. Ïslam dinindegi adamnıñ o dünïege ötwi, adamnıñ qay`ta tirilwi, ol basqa nərse. Ol basqa uğım. Endi adamzattıñ ədebïetine qay`talanbay`tın aqın kelmey`di. Aqındar degen dara-dara tağdır ïeleri. Meniñ esime ömirden ötip ketken Jumeken Nəjimedenov, Jumatay` Jaqıpbaev, bügingi közi tiri Mey`irxan Aqdəwletulı, Esenğalï Rawşanov, Tınıştıqbek Əbdikəkimulı sïyaqtı aqındar tüsip otır. Ay`nalamız tola aqındar. Bayağı Marat Otaralïev, Keñşilik Mırzabekovter bar. Büginde közi tiri qanşama zamandas ağalarımız ben inilerimiz jür. Bulardıñ eşqay`sısı da qay`talanbay`tın jaratılıstar. Alla Tağala ərbirimizdi solay` jaratqan. Bul bir ğana qubılıs. Al, jer betinde qanşama qubılıs bar, olar da eşqaşan qay`talanbay`dı. Biz osı qay`talanbay`tın qasïettiñ, qudirettiñ qadirine jetwimiz kerek. Tirşilik degen közdi aşıp, jumğanşa bolmay` öte şığadı. Ər aqın öziniñ Quday` bergen qabilet-deñgey`i jetken jerine dey`in jazadı. Sondıqtan, adamzat bir-biriniñ mañday`ınan sïpap, arqasınan qaqqannan tağınan tüsip qalmay`dı.
– Qoğamda aqındıq pen aqındar twralı ər türli pikirler bar. Bir jağı aqındardı xanmen de, qaramen de teñ dərejede söy`lese alatın ülken qay`ratker dep bilse, ekinşi jağı aqındardı ömir boy`ı muñ işip, qasiret şegip, qoğammen kelisimge kele almay` ötetin tulğa dep biledi. Jalpı, aqın degen kim? Onıñ bolmısı qanday` bolwı kerek?
– Basqa xalıqtardı qay`dam, ertede qazaqtıñ aqındarı el basına ekitalay` kün twğanda, xan aldına barıp dat ay`ta alatın bolğan. Sïpay`qamşılap bolsın, tike bolsın əy`tewir xalıqtıñ muñ-muqtajın jetkizgen. Artıqşı- lığın da, kemşiligin de ay`tqan. Öziniñ qoğammen kelisimge kele almay`tın tustarın da jasırmağan. Aqındıq degen şeksiz, şetsiz uğım. Men Alla Tağalanı da aqın dep eseptey`min. Osınşa on segiz mıñ ğalamdı jay`natıp jarattı. Sol sïyaqtı aqın da ğalamnıñ qay`talanbas sətterin, adamnıñ işinde qay`talanbay`tın ayawlı da alasapıran kezeñin qağaz betine tüsiretin, sodan şığarma jaratatın qudiret. Aqınnıñ bolmısı osınday` bolw kerek.
– Sizdiñ atıñız toqsanınşı jıldarı dürkirep şığa bastadı. Sodan küni büginge dey`in sizdi xalıq mıqtı aqın retinde tanïdı. Sizdiñ atıñızdı şığarğan tağdırıñız ba, əlde öleñderiñiz ba?
– Birden ay`tay`ın, meniñ atımdı şığarğan öleñderim. Olay` bolatın sebebi, kimde tağdır joq. Tağdır eldiñ bərinde bar. Tağdırsız adam joq. Tağdırsız el de, xalıq ta joq. Məsele sol tağdırdı jazwda, onıñ jaratılısın, ğajabın, ğalamatın, azabı men tozağın örnektey` bilwde. Meniñ öleñderim sonday` boldı. Əli sol bağıtta kele jatırmın dep oy`lay`mın. Biz toqsanınşı jıldarı şın məninde ədebïetke keldik. Əlbette aldımızdağı qalam ustağan ağalarımızğa qarızdarmız. Sol ağalardıñ salğan jolımen dürkirep, janartawday` jarılğan kezimiz toqsanınşı jıldarı boldı. Sol waqıtta elimiz Təwelsizdik aldı. İşimizde jasırınıp jatqan alay`-düley` kezeñderdiñ bəri de sırtqa atıldı, aqtarıldı.
– Waqıt ağımı, dəwir jañalığı dey`tin dünïeler de aqın janınan tıs bola almay`dı. Sizder ədebïetke öliara waqıtta kelip, aldağı künge ülken ümit artıp öleñ jazdıñızdar. Sol ümitteriñizdi aqtaldı dewge bola ma?
– Əlbette, aqtaldı dep ay`twğa boladı. Qay` jaqqa bara jatqanı belgisiz bizdiñ qoğam da esin jïnadı. Qoğamnıñ qanday` qwınışı bolsa da birge körip kele jatırmız. Birge köre beremiz dep oy`lay`mın. Bizdiñ memleket şın məninde de kədimgi qaraşañıraqtağı kenje bala sïyaqtı öz ornınan mıqtap turıp, öz qolı öziniñ awzına jetip, mañay`ınan alıstap ketken bawırların qay`ta bawırına tartqan memleket. Biz osınday` memlekette ömir sürip otırmız. Təwelsizdik alğan şïrek ğasır waqıt işinde bizdiñ memleketti əlem tügel tanıp boldı dep ay`twğa boladı. Ərïne, kemşiliksiz qoğam da, memleket te bolmay`dı. Kemşilik bolwı mümkin. Al biraq, biz qay` kezde de birlikte bolwımız kerek. Bolatın el bir-biriniñ arqasınan qağıp, bir-birin əlpeştep otırwı kerek dep oy`lay`mın. Osı mənmen ay`tatın bolsaq, biz şın məninde de baqıttı elmiz. Ölgeni tirilgen, öşkeni janğan elde ömir sürip kelemiz. Osı retten alğanda ədebïetke öliara kezeñde kelgen bizdiñ ümitimiz aqtaldı. Jaqsı künniñ bolatınına sendik. Solay` boldı da.
– El, jer tağdırı twralı köptegen aqındar tolğanğan. Sizdiñ bul jöninde azamattıq pikiriñiz qanday`?
– Men 16-17 jasımda «Edil jurt» degen öleñ jazdım. Bayağı Qaztwğan jırawğa eliktep jazğan dünïem edi. «Edil qaldı artımda, eñirew- eñirew el qaldı. Jwsanına şıq tunıp, meñirew- meñirew bel qaldı» – dep keletin uzaq öleñ. Odan key`in de Töle bï babamız twralı «Qarlığaş» dey`tin jır jazdım. Ol öleñde jat qolında qalğan jerlerimiz twralı ay`tıladı. Sol öleñdi oqıp berey`in: Qozğaldı qawım jazïra dalanı tastap, Jazïra dala jasıdı jamalı asqaq. Şırıldap kökte tïttey` qus qanatı talıp, Qaralı jurttı baradı Təşkenge bastap. Sol qustı basqa el kördi me, körmedi bilem Uğımğa sıy`mas ömirdiñ örnegin örgen. Abılay` qaldı keleni qay`ırıp jalğız, Tüsine enip tağdırdıñ kermegi kileñ. Şanaqta bozdap qozğay`dı köne küy` neni, Jürgende keşe esikte, elemey` eli. Quldıq pen jawdan qutqarıp bawırına basıp, Uşpaqqa osı jetkizgen Töle bï edi. Swdan da suy`ıq bï sözi nazı joq bolsa, Kiredi şıray` ay`dınğa qazı kep qonsa. «Töle bï ölgen kün emes, bügingi küniñ, Ədilet ölgen kün» depti Qazıbek sonda. Aspanğa oqıp jırımdı jalğanğa naza, Qobızday` sarnap jürekke tolğanda aza. Qarlığaş bastap barıptı Təşkenge eldi, Töle bï babam dem bitip bolğanda qaza Sol qustı basqa el kördi me, körmedi bilem, Uğımğa sıy`mas ömirdiñ örnegin örgen. Ay`nalıp ketti Töle bï qarlığaş qusqa, Töreligimen alaştı terbegen tereñ. Janıñdı seniñ jaralı sezemin, elim, Zamannıñ mınaw tarılğan kezeñin kördiñ. Basına erkin bara almay` babamnıñ bügin, Örtenip işim, öksïdi özegim meniñ. Sözimdi meniñ neğılsın tobası tömen, Tarïxın jazğan türkiler obasımenen. Ölse de bizdiñ babalar bolaşaq üşin Belgilep ketken mekenin molasımenen. Aqın ek asaw o bastan teñewi öktem, Aqïqat jılap tur əne kenewi ketken. Qarlığaş qustan surasañ ay`tadı bərin… Qazaqtıñ jeri, darïğa-ay`, keñ edi netken! El men jerdiñ tağdırı aqındardı qay` kezde de mazalağan, mazalay` da beredi. Bul – bizdiñ bastı tarïxımız, tağdırımız.
– Sizdiñ kezinde Elbası Nursultan Nazarbaev twralı jazılğan «Köşbasşı» poémañız twralı ər türli közqaras pay`da boldı. Biraq, aqındığıñızğa kümən keltirgen eşkimdi körgen joqpız. Jalpı, aqın retinde Elbası eñbegin qalay` bağalay`sız?
– Qalay` bolğanda da aqın öziniñ kezeñin, dəwirin jırlawğa, qoğamda orın alıp jatqan jaqsı nışandar jöninde ay`twğa tïis dep oy`lay`mın. Munday` baqıt sanawlı aqındardıñ mañday`ına jazılğan. Sonıñ biri özim bolğanıma qwanamın. «Köşbasşı» dastanında tek qana Elbası twralı jazılğan joq. Təwelsiz elimizdiñ jetken jetistigi twralı jazılğan tarawlar bar. Alay`da, meniñ qara basımdı asa unata bermey`tin key`bir adamdar jelewletip, jalawlatıp basqa bir arnağa burıp jiberdi. Men elimniñ jetistigin jazamın, jaza beremin. Elbası twralı da basım jerge jetkenşe jazıladı. San ğasırlar boy`ı armandağan azattıqtı tuñğış ret alğanda, elimiz osınday` bïik dərejege jetkende, eldiñ jetistigin jazbasaq, endi neni jazamız dep oy`lay`mın. Men «Köşbasşı» dastanında Elbasınıñ eñbegin birşama jetkizip ay`ta aldım dep bilemin. Endi bizden de ötip, jerine jetkizip jazatın qalamger kelip jatsa, nur üstine nur. Öy`tkeni, Elbasınıñ eñbegin ay`tıp tawısw mümkin emes. Tınış, bey`bit elde ömir sürip jatırmız. Eñ bastısı, bolaşaqqa degen senim bar. Elbası «Məñgilik El» tujırımdamasın jasadı. Ejelgi Kök Türikter zamanında el basqarğan tulğalardıñ erlikterin bizdiñ babalarımız tasqa qaşap jazğan. Bul amanat edi. Sol amanatqa biz bügin bir taban jaqındadıq. Elbasınıñ erligi de bizdiñ köz aldımızda tur, jüregimizde tur. Ult üşin naqtı şeşimder qabıldağan, sonday` sayasï sawattı Elbasını biz qalay` bağalasaq ta, artıq bolmay`dı. Biz Elbasın alaqanğa salıp, qurmettewge tïistimiz. Öy`tkeni, bul kisiniñ eñbegi eren. Elbasına uzaq ğumır tiley`min.
– Siz Nursultan Əbişulımen talay` ret kezdestiñiz. Jalpı, ədebïet tarïxında el basqarıp otırğan tulğalarmen kezdesw ejelden bar ürdis. Buqar jıraw, Gete, Pwşkïn, Gyugo sïyaqtı ulı aqındardıñ tağdırı osığan dəlel. Elbasımen tuñğış ret qaşan kezdestiñiz?
– Elbasımen kezdesw baqıtı mağan birneşe ret buy`ırdı. Birneşe öner adamdarımen de, jeke de kezdesken künder boldı. Eldiñ közinşe Elbasına degen eldiñ maxabbatın jır tilimen jetkizdim. Tilegimdi bildirdim. Alğaş ret Elbasımen 1998 jılı kezdestim. Sol jılı Prezïdent stïpendïyasın alğanbız. Sodan beri türli memlekettik jïındarda, mədenï is- şaralarda Elbasın körw baqıtına ïe bolıp kele jatırmın.
– Aqın sol memlekettiñ azamatı bolğan soñ, eliniñ jetistigine qwana bilwi de kerek. Biraq, sol əserin öleñ qılıp örse, xalıq aqındı durıs qabıldamay`dı. Nege dep oy`lay`sız?
– Kez kelgen qoğamnıñ, memlekettiñ bir müşesi onıñ bir bölşegi bolıp sanaladı. El ne körse, ol da sonı köredi. Azamat adam eliniñ jetken jetistigine qay` kezde de qwana bilwi kerek. Eliniñ eteginen tartpay`, el bolwdıñ qamın oy`lawı qajet. Öziñ ömir sürip otırğan jer seniñ Otanıñ, seniñ memleketiñ. Erteñgi ul-qızıñnıñ, bolaşaq urpağıñnıñ qwanışı. Nege biz soğan qwanbay`mız?! Ökinişke qaray`, bizdiñ aramızda etekten tartatın adamdardıñ bar ekeni ötirik emes. Onı kün say`ın körip te jürmiz. Al endi, eliniñ jetken jetistigin jır tiline köşirip, jırlap jatqan aqındarğa onday` adamdar şüy`ligip jatadı. Bul jerde xalıqta kinə joq. Kezinde mağan da sın ay`tıldı. Men munıñ bərin zerttedim. Sonda qay`mana xalıqtıñ eşqay`sısı da meniñ etegimnen tartqan joq. Eşkim topıraq şaşqan joq. Sonıñ bəri de öleñniñ ay`nalasında jürgen adamdar eken. Şın məninde, toqsan toğız pay`ız osınday` adamdar. Qısqaşa ay`tqanda, körealmawşılıq degen nərse bar ğoy`. Söy`tip, olar oy`-öresiniñ qanday` ekenin körsetip qoyadı. Onı dəleldewdiñ qajeti joq. Közi aşıq, kökiregi oyaw adamdardıñ bəri de munı körip otır.
– Büginde Təwelsiz el retinde rwxanïyatımızdıñ jetken bïigi qanday`?
– Biz bügin ülken bïikterge jettik. Munıñ bərin awız toltırıp ay`twğa boladı. Erkin oy`lay` alatın el retinde qalıptastıq. Barlıq pikirler de erkin türde xalıqtıñ köz aldında ay`tıladı. Bul da ülken jetistik. «Biz qol-ayağı, tili buğawda, bay`lawda kelgen el edik. Sol buğawdıñ bərin sındırdıq» – dey`di Elbası. Elimiz Təwelsizdik alğannan key`in de ədebïetimizde talay`-talay` iri dünïeler ömirge keldi. Rwxanïyatımızdıñ jetken jetistigi jay`ında köp nərselerdi ay`twğa boladı.
– Ər oqïğanıñ özindik əseri boladı. Al, Elbasımen kezdeskennen key`ingi alğaşqı əseriñiz qanday` boldı?
– Elbasımen kezdesw aldındağı əserdi ay`tay`ın. Bul jağday`da adam eriksiz tolqïdı. Alıp, qasïetti, tamırı tereñde jatqan bir memlekettiñ basşısı ğoy`. Kezdesw aldında Alladan awzıma abıroy`lı söz salwın suradım. Key`de key`bir kisiler Elbasınıñ da qarapay`ım qazaqtıñ balası ekenin, sol üşin erkin söy`lesw kerektigin ay`tadı. Şın məninde de sonday`. Elbası eldiñ aldında atıñdı atap, öleñ oqığanda sonday` bir jılı şıray`men, rïzaşılıqpen qarap otıradı. «Maraltay`» dep atımdı atap, merey`imdi ösirdi. Eldiñ aldındağı munday` abıroy`dan basqa ne kerek?! Elbasınıñ aldında öleñ oqıdım, ol kisi öleñime joğarı bağasın berdi. Janartawday` jalın atqan dabılı, Qazaq elin bükil əlem tanıdı. Jüz jıl qırğın, mıñ jıl sürgin bolsa da, Şay`qalğan joq Rwxımnıñ tamırı. Turdı Waqıt qabaq tüy`ip tuldanıp, Sonda-dağı moy`ığan joq bul xalıq. Ümitpenen, armanmenen qaradı Şığar künge nurlanıp... Qara nöser quy`ıp turdı sabalap... Ötkenimdi jattı birew qaralap. «Tağdırı joq», – dedi birew tabalap, «Tarïxı joq», – dedi birew obal-aq! Atqa qondım tulparımdı tağalap, Üretin ït üre berer abalap. Babalardıñ körem asıl bey`nesin, Sarı dalağa köz jibersem saralap. Əldekimder jüregimdi jaralap, Əldekimder öktemsinip qaramaq. Ulı-Ulı uldarı bar Türkiniñ, Tağdırımdı körsetetin daralap. Er Edildey` el bïlegen narlarım, Kök Türkiniñ körsem degen tañdarın... Kerey` menen Jənibektiñ armanın, O,Təñirim, aqïqatqa jalğadıñ. Ğalamdağı jan jılıtar jənnatım, Kelbetimen közdiñ jawın alatın. Bew, bul Dala – amanatım ayawlı, Mïras bolıp urpağıma qalatın. Babalardıñ ümitiniñ nurımın, Kök bay`raqpen məñgi birge ğumırım. Umıtpay`dı tarïx qay`sar, erjürek Ulı Dala uldarınıñ dübirin. Erkindiktiñ erke tañın qarsı alıp, Erkindikpen qay`ta oraldı qanşa qut. Bükil əlem köz qaday`dı qızığıp, Arw qalam Astanama tamsanıp. Qazağım dep lüpildey`di jüregim, Sadağañmın, ay`nalay`ın, Ulı elim! Kündiz-tüni Kültegindey` köz ilmey`, Məñgi Elimniñ məñgiligin tiledim!!! Munday` sətterde şabıtıñ şırqaw şegine jetip, keremet əser sıy`lay`dı.
– Elbasınıñ el Təwelsizdigin qalıptastırwda eñbegi eren. Degenmen, siz üşin bastı eñbegi qanday`?
– Elbasınıñ eñbeginiñ bəri de eren. Eldi el qılw üşin ter tökti. Şekaramızdı bekitw, atom qarwınan bas tartw sïyaqtı eñbeginiñ bəri de el üşin jasaldı. Elimizde qanşama ulttar meken etedi. Sonıñ bərin de bey`bitşilikte, tatwlıqta ustaw ülken eñbek. Bərine sara jol körsete bilwi qay`talanbas önege. Odan key`in əlemdegi alpawıt memleketterdiñ arasındağı key`bir məselelerdi may`dan qıl swırğanday` etip şeşwi, rettewi, el men eldiñ arasındağı birlik pen tirlikti ornına qoyuı, əlem aldında «Məñgilik El» ïdeyasın tw etip köterwi, köneden kele jatqan dünïelerdi qay`tadan tiriltwi qazaqtı məñgilik el bolwğa bastay`tın jol dep bilemin. Sondıqtan, Elbasınıñ bastı eñbeginiñ bəri de qazaq üşin, ult üşin jasalıp keledi.
– Əñgimeñizge raxmet.
Suxbattasqan Xamït ESAMAN


text:
Aqtöbe jaldamalı turğın üy` bağdarlaması boy`ınşa päter kiltteri saltanattı türde tabıstaldı. Jwırda 25 otbası «Nurlı jol» bağdarlamasın jüzege asırw ayasında «Bäy`terek» UBX enşiles uy`ımınıñ Qazaqstandıq ïpotekalıq kompanïyası arqılı qol jetkizgen ädemi ärlengen jaña päterlerine qonıstanatın boladı, dey`di BAQ.kz tilşisi.
Aqtöbe oblısınıñ äkimi Berdibek Saparbaev saltanattı şarağa jïnalğandardı merekelerimen quttıqtap, jergilikti atqarw organdarınıñ üy` kezeginde turğandarına Batıs-2 şağın awdanında ornalasqan päterlerdiñ kiltin tabıs etti. Bul özderiniñ tölem qabiletin rastağan alğaşqı jaña qonıstanwşılar.
Onıñ ay`twınşa 2015 jıldıñ qorıtındısı boy`ınşa 2020 jılğa dey`in öñirlerdi damıtw bağdarlaması ayasında Aqtöbe qalasında kezekte turğan azamattarğa «QÏK» AQ arqılı 31,3 mıñ şarşı metr jaldamalı turğın üy` nemese kommercïyalıq satwşılardıñ 478 päteri pay`dalanwğa berildi. Ağımdağı jılı osı bağıttağı jumıstar jalğasın tabwda. Büginde Aqtöbe qalasında «QÏK» AQ-nen 48,7 mıñ şarşı metr turğın üy`di nemese kommmercïyalıq salwşılardıñ 744 päterin satıp alw üşin kelisimşartqa qol qoy`ıldı. Budan özge ağımdağı jılı ïpotekalıq kompanïya arqılı qol jetkizwge bolatın jaldamalı turğın üy`iniñ jalpı alañı 28,0 mıñ şarşı metr bolatın nemese 566 päterli №1 «Nur Aqtöbe» turğın alabınıñ qurılısı bastaldı. Atalmış turğın üy` 2017 jılı pay`dalanwğa beriledi.
"Osı jılı biz elimizdiñ Täwelsizdiginiñ 25 jıldığın toy`lağalı otırmız. Soğan oray` öñirde «Ulı dala eli - Täwelsizdiktiñ 25 negizi» attı 25 juldızdı kün bastaw alğan bolatın. Qazirdiñ özinde bizdiñ öñir «Nur Aqtöbe» men «Batıs-2» turğın alaptarın mısalğa ala otırıp, turğın üy` qurılısında özderiniñ mümkindikteri men älewetin senimdi türde körsete aladı. Bizdiñ bügin tabıs etetin altı qabattıq üy`diñ päter kiltteri - osınıñ däleli. Bul – elimizdiñ azamattarınıñ turğın üy`ge qatıstı jağday`ların jaqsartwdağı josparımızdı şınay` iske asırw",- dedi oblıs äkimi.
Jaldamalı päterlerge byudjettik uy`ımdardıñ jumısşıları, memlekettik qızmetkerler, köp balalı otbasılar, mügedek balaları bar otbasılar, jetim balalar, ata-anasınıñ qamqorınsız qalğan balalar, tolıq emes otbasılar, äskerï qızmetşiler ïe boldı.
"Adamdardıñ köpten kütken päterlerine Tuñğış prezïdent merekesi küni qol jetkizwleriniñ de mäni bar. Öy`tkeni, büginde elimizdiñ 9 mıñ azamatınıñ QÏK jelisi boy`ınşa turğın üy`men qamtamasız etilwine bastama bolğan da osı memleket basşısınıñ özi bolatın. Biz bügin 25 otbasınıñ baspanalı bolıp, «Nurlı jol» jaldamalı turğın üy` memlekettik bağdarlaması şarttarın pay`dalanw mümkindigine ïe bolğandaraı üşin qwanıştımız",-dedi Qazaqstandıq ïpotekalıq kompanïya basqarmasınıñ törağası Ädil Muxamedjanov.
Tört üy`den turatın keşende 318 päter bar. Atalmış bağdarlamanıñ kezekte turğan qatıswşılarınıñ tizimin qalalıq äkimdiktegi komïssïya kezekte turğandardıñ qujattarın qabıldap bolğan soñ jasap, tölem qabiletterin rastaw üşin «Bäy`terek» xoldïnginiñ enşiles qurılımı «QÏK» AQ-na jiberdi.
«Biz elimizidiñ prezïdentine qarapay`ım xalıqtıñ turğın üy`ge jaldamalı şarttar boy`ınşa jeñildikpen qol jetkizwine mümkindik beretin «Nurlı jol» jaldamalı turğın üy` bağdarlaması üşin alğıs ay`tamız. Dünïe jüzilik ékonomïkalıq dağdarıs kezinde memleketimiz mügedekter, jetimder, jas jäne köp balalı otbasılar sekildi xalıqtıñ älsiz toptarın qol jetimdi baspanamen qamtamasız etwdi jalğastırıp keledi!»,-degen jaña päter ïeleri qwanıştarın jasırmadı.
Ay`ta ketey`ik, keşendegi 1 şarşı metr turğın üy`diñ qunı ortaşa eseppen – ay`ına 923 teñgeni quradı. Sonımen qatar bügin Taldıqorğanda 40 otbası baspanalı boldı.


text:
Törkiä 2008 yılğa terror häm inflatsiä belän ayaq bastı
Töreklär 2008 yılga zur ömetlär belän kerä almadı. Monıñ säbäbe -- terror ğämälläreneñ däwam itüe häm inflatsiä üsüe.
Ütkän ayda Törek qorallı köçläre (TQK) qış şartlarına qaramastan idän astı körd partizan oyışması PKK-nıñ Törkiä eçendäge häm Tönyaq Ğiraqtagı bazalarına qarata operatsiälär başlatqan ide.
Tabiği, bu xärbi operatsiälär Törkiädäge PKK yaqtaşları yaki yarımpartizannarınıñ törle reaksiälärenä säbäp buldı. Şuşı reaksiälär başlıça uramnarda torğan aftomaşinalarnı yandıru räweşendä üzen kürsätte. Bugengä xätle tik İstanbulda ğına 60-tan artıq maşina, yök maşinası yaki aftobus yandırıldı. Tulayım yandırılğan maşinalar sanı yözne aştı. Polistiä çarasız.
Asılda, körd xalqı da terrordan bizde. Cönki alarnıñ balaları, tuğannarı da şuşı terrorga qorban kitä. Xätta kördlärneñ PKK yaqlı partiäse DTP bu bomba quyu waqiğäsen läğnätläde. Gel PKK-nıñ pozitsiäsen yaqlap kilgän DTP öçen mondıy beldereü asılda ğädättän tış ber täräqqiät. Terror wäqiğäläre eç poşırğıç, ämma älegä Törkiädäge körd problemasınıñ çişelgäne yuq. Baytaq jurnalistlar, zıyalılar, xätta säyäsätçelär şuşı körd krizisınnan qotılu öçen törle täqdimnär yasıy.
Terrordan qala ikençe baş bäläse -- inflatsiä
Dönyadağı neft bäyäläreneñ kütärelüenä bäyle bularaq benzin, maşinalarda qullanılğan mazut häm öylärdä qullanılğan yağulıq may häm tabiği gaz bäyäläreneñ kütärelüenä säbäp buldı. Östäwenä yıl başınnan elektr bäyäläre dä 20%-qa kütärelde. Bolarğa bäyle bularaq başta azıq-tölek häm kiñ qullanış tawarlarınıñ da bäyäse kütäreläçäk.
Ekonomikanıñ yaxşığa barmawı yıllıq inflatsiä sannarıñ iğlan itelüe arqılı da isbatlandı. Xökümätneñ 2007 yıl azağında waqlap satuda inflatsiä 4 % bulaçaq digän farazı, ike märtäbägä yugarıraq çıqtı häm 8,4% buldı. İstanbul Säwdä Oyışması sannarına kürä bu 12%. Inde kiläse ayda elektr, benzin, tabiği gaz häm başqalar qimmätlängän bulu säbäple, inflatsiä sannarı tağı da yuğarıraq çığaçaq.
“Güneş” gazetası yazuwına kürä 2007 yılda waq käsep belän şöğellängän 130 meñ kibet yabılğan. Waq käsep belän ber million keşe tormışın alıp bara.
Soñğı yıllarda tözeleş sektorında ifrat däräcädä artqan eşlär dä kimi başladı. Tik ütkän yılda Törkiäneñ import belän eksportı arasındağı defitsit 60 milliard dollarğa citte. Törkiäneñ tulayım çit il burıçları isä 450 milliard dollar.
Törkiäneñ problemaları arasında sotsial iminlek probleması da bar. Eşsezlek mäsäläse çişelä almadı. Qısqası, AK partiä xakimiäte inde töşeşkä küçü signalları birä başladı. Monıñ xalıqqa, bigräk tä maddi yaqtan, yoğıntısı naçar bulaçaq.


text:
İrannıñ yaña citäkçese eçke säyäsättä urtaçıl yul wäğdä itsä dä, reformaçılar ışanmıy
Comğa könne İranda ütkän 2.tur saylawlarda prezident itep saylanğan Mäxmüd Axmädinejad xökümät barlıq iranlılarğa xezmät itäçäk häm ul urtaçıl yulda toraçaq digän wäğdälär birsä dä küp kenä iranlılar Xatami citäkçelegendä ireşelgän qayber tıynaq reformalar da köçtän çığarılır dip qurqa.Qayber küzätüçelär dä İranda keşe xoquqlarınıñ torışı da naçarlana ala dip belderä. Axmädinejadnıñ ciñüe ildä nindi näticälärgä kiterä ala ?
Axmedinejad august ayında wazıyfasına başlayaçaq. Oponetları İnqilap Saqçıları Şurasınıñ eleke äğzasın tänqitlıy.Yäkşämbe könne ütkärgän berençe mätbuğat oçraşuında ul çıdamlıq, duslıq häm şäfqätlelek turında ğına söyläde Küp kenä küzätüçelär Axmädinejadnıñ prezidentlığı İrannıñ islam xakimiätendäge eçke kierenkelekne kimeter dip äytsä dä alar aktivist häm üzgäfikerlelärgä basım arta ala säyäsi häm cämğiävi irekleklär qısıla ala dip yanıy. Axmädinejad häm berektäşläre xäzer İrannıñ häm parlament häm prezidentlığın üz qullarına alğan. Saqçılar Şurası häm yustitsiä dä qatı qul säyäsäte tarafdarlarınıñ qulında .Şunlıqtan Axmädinejad reformaçı prezident Xatamigä qarağanda irekleräk xäräkät itä alaçaq. Urınınnan kitäçäk Xatami Moşarekat isemle töp reformaçı partiä belän çitäkli ul alğa taba reformaçılar yäşäp qalu öçen bik saqlıqlı mönäsäbät kürsätergä tieş dide. Yäkşämbedä Axmedinejad yaña kabinet 70million keşedän toraçaq, här iranlı säyäsi täräqiät, qarar çığaru eşenä qatnaşa ala dide. Ul keşe xoquqları turındağı borçılularnı kire qağıp,ireklek İslam İnqilabınıñ ruxında yata dip belderde. Şundıy komentarlarğa qaramastan , keşe xoquqları aktivistları borçılu öçen säbäp bar di. Nobel büläge laureatı Şirin Ebadi oyıştırğan Xoquq yaqlawçıları Üzägeneñ süzçese Möxämmäd Ali Dadxah ul wäğdälären ütäw İran cämğiätendä içtimağıy, iqtisadi ğädellek buldıru öçen bik nıq eşlärgä tieş di.
Dadxah(audio)
Axmedinejadnıñ kampaniä waqıtında yäki ciñüdän soñ İranda xoquq bozuçılarğa qarata nindi çaralar küräçägen äytmäwe bik zur borçılu tudıra.Şunlıqtan anıñ kiläçäktä eşliäçäk eşläre turında fiker beyan itü borçılu häm qurqu belän qatnaş.
Yäkşämbedä yaña prezident tänqitne izge büläk dip atap ,tänqitçelärneñ qulların übärgä kiräk dip äytkän ide. Rejimnı tänqitlägän öçen törmädä utırğan jurnalist Aqbar Ganjinıñ yazmışı turındağı sorawğa ul yustitsiäneñ eşenä tıqşınu ğädel bulmağan eş häm diktatorlıq bulır ide digän cawap qaytarğan. Dadxah Axmädinejad waqıtında rejimnı tänqitläwçelär tağı da zurıraq basım astında qalaçaq dip ışana.Dadxah süzlärençä Xatami zamanında küpkenä yuristlar şul sanda üzem dä törmädä utırdım bez qanunnı bozasız dip äytkän öçen cazalandırıldıq . İreklekne yaqlawçı dip däğwä itkän xökümät waqıtında bayta qına jurnalist törmädä utıra.Küp kenä aktivistlar İranda keşe xoquqları häm ireklek öçen köräşergä däwam itäçägen belderä. Xatami Axmedinejadnı küzdä totıp , sotsial ğädellek köç qullanu belän buldırılmıy dide . AQŞ saqlanu ministrı Rumsfeld Axmadinejad demokratiä häm ireklek dustı tügel ,ul xalıqnıñ tormışın bilgelägän ayatollalarnı nıq yaqlıy dip äytte .Rumsfeld süzlärençä, waqıt ütü belän İranda yäşlär häm xatın qızlar Axmedinejad häm anıñ ostazlarınıñ qabul itelmäslek buluın añlayaçaqlar färidä xämit


text:
Litvinenko ülemen tikşerüçelär Mäskäwgä barırğa ciyına
Elekke FSB offitserı Aleksandr Litvinenkonıñ ülemen tikşerü eşe, Britaniä çiklärennän çığıp, xalıqara däräcägä qädär üsep citte. London politsiäse wäkilläre, ütkän atnada Quşma Ştatlarda bulıp, ikençe elekke FSB offitserınnan mäğlümat alıp qayttı. Xäzer Britaniä tikşerüçeläre, Mäskäwgä barıp, Litivinenko belän oçraşqan öç Rusiä keşesennän soraw alırğa ciyına
Britaniä eçke eşlär ministrı John Reid, Yevropa Berlege ministrları oçraşuında, bu eşneñ barışı turında bolay di:
Britaniä politsiäse soraw aluların däwam itü öçen Rusiägä barırğa ciyına häm kiräk bulğan här cirgä baraçaq. Diplomatiä häm törle farazlarğa qaramastan, tikşerü ğädättäğeçä däwam itäçäk.
Ğäzitlär xäbär itkänçä, London şähär politsiäse yäğni Scotland Yard wäkilläre, ütkän atnada Quşma Ştatlarğa barıp Litivenko mäsäläsendä elekke KGB xezmätkäre Yuriy Şvetsqa sorawlar birgän bulğan. Ul, Associated Press agentlğına Brtitaniä offitserları belän oçraşuın raslağan. Şvets, ağentlıqqa şulay uq , tikşerüçelärgä Litvinenko üleme artında tora alğan keşeneñ isemen atawı turında da äytkän.
Tikşerü eşläreneñ çitkä çığuı, Mäskäw belän London arasında yörgän oçqıçlarda häm Yevropa buylap distädän artıq başqa urında da nurlanış ezläreneñ tabıluı belän dä bäyle. Litvinenko awırıp kitkän könne, anıñ belän oçraşqan 4nçe keşe dä bula. Anıñ tänendä polonium 210 mätdäse tabıla. İtaliäle Mario Scaramella xäzer Londonda, xastaxanädä tikşerenülär ütä. Ul üze äytkänçä, ul alğan nurlanışnıñ küläme, keşene ütererlek dozadan 5 tapqırğa kübräk, ämma tabiplar Scaramellanıñ xäle äybät di. Nurlanış ezläreneñ London şähärendä häm oçqıçlarda tabıluı belän, Britaniädä cämäğätçelekneñ qurquı da arta. Britaniäneñ eçke eşlär ministrı, Brusseldäge oçraşuda, sälämätlek öçen qurçınıç yuq, dip tınıçlandırırğa tırışqan ide.
Tikşerüçelär Litvinenko eşen çişüdän yıraq. Xäzerge waqıtta, federal imenlek xezmäteneñ elekke xezmätkäreneñ üleme artında ni tora aluı turında küp sanlı farazlar bar.
Litvinenkonıñ dusları häm ğailäse, bu Kreml oyıştırğan uç alu bulğan, dip sanyı. Litvinenko Britaniägä 2000 yılda, Rusiä xökümäten qatı tänqitlägän soñ küçep kilgän. Ul Kremlne, bomba şartlatu, terror ğämällären häm ütereşlär oyıştıruda ğäyeplägän ide. Litvinenko üzeneñ soñğı xatında, üzeneñ ağulanuında Rusiä Prezidentın ğäyepläde.
Vladimir Putin, şuşı xatnı xalıq arasına çığarğan öçen Britaniä xakimiätlären tänqitläp çıqtı. Ul Kremlneñ Litvinenko ülemendä qatnaşlığı bulu mömkinlegen kire qaqtı. Rusiä räsmiläre şulay uq, Britaniä xakimiätlären, Litvinenko cäsadın tikşerü näticälären kürsätergä telämäwe öçen tänqitli.
Litvinenko cänazasınıñ köne şulay uq bilgele tügel. Dusları, nurlanış taralmasın öçen anıñ tabutı törelep kümeläçäk, di. Litvinenkonıñ ätise äytkänçä, anıñ ulı möselman göref-ğädätlär belän cirlänüne telägän bulğan. Çeçen internet saytları, Litvinenko islam qabul itkän bulğan dip tä yaza, ämma anıñ ätise, bu xäbärne raslamyı.
Bikä Timerova.


text:
Rusiä häm Quşma Ştatlarnıñ ğäläm programmaları - korablar ölkäsendä küp aqça birü üzen älegä aqlamıy
Çärşämbedä dönya ğälämne öyränü tarixındağı ike möhim waqiğäne iskä töşerä. Şularnıñ berse, Sovetlar berlegendä keşeneñ ğälämgä kütärelüenä 45, ä Quşma Ştatlarda isä berençe oçıp qayta torğan - shuttle - korabları qullana başlawğa 25 yıl tula. Shuttle programması ğälämgä oçunı ğädäti ber küreneşkä äyländerer dip uyalanğan ide, ämma xäzer ul tuqtatılğan xäldä. Ğälämdäge eşlärneñ zur öleşe Rusiä aşa alıp barıla.
1961-neñ 12-nçe aprilennän soñ şaqtıy waqıt ütep, keşene ğälämgä kütärgän il üze tämam yuqqa çıqsa da, anıñ urının alğan Rusiäneñ ğäläm programması bügen dä qüwätle bulıp qala birä. Amerika Quşma Ştatları belän bergä totqan Xalıqara ğäläm stansiäsenä astronavtlar xäzer Rusiä korabları belän genä kilä. Şundıy startlarnıñ soñğısı aprilneñ 1-endä buldı, Soyuz korabı ğälämgä Rusiädän Pavel Vinogradovnı, Quşma Ştatlardan Jeffrey Williamsnı häm Braziliäneñ berençe astronavtı Marcos Pontesnı kütärde. Ä amerikan shuttle korabı qayda ide soñ? Ni qızğanıç, ğälämnän kire qayta alırlıq häm şul säbäple berniçä märtäbä qullanıp bula torğan bu korablar xäzerge waqıtta barısı da cirdä.
Shuttlelar programması 1981-nçe yılda bik zur ömetlär bağlap başlanğan ide. Quşma Ştatlarnıñ ğäläm idaräse NASA ul çaqta, andıy korab ğälämgä yılına 60 märtäbä kütärelä ala, digän ömet belderde. Ämma iñ uñışlı 1985-nçe yılda da NASA ğälämgä barı tik 9 shuttle ğına cibärä aldı. Xäzer inde bu programma tağın 4 yıldan soñ ğomumän yabılırğa tieş.
1986-nçı yıl zur faciğä alıp kilde - ğälämgä kütärelgän çaqta Challenger korabı şartladı. 2003-tä isä faciğägä inde cirgä töşep kilgän Columbia korabı duçar buldı. Kütärelgän çaqta tışlığına zian kilü säbäple ul qaytqanda kisäklärgä bülenep yandı.
Xalıqara ğäläm stansiäsenä astronavtlarnı häm yöklärne näq menä shuttle korabları kiterep torır, dip farazlanğan ide. Columbia hälakätennän soñ anda uzğan yılda ber märtäbä Discovery korabı ğına bulıp qayttı. Ämma anıñ belän dä Columbiadäge tösle xäl qabatlandı, ğälämgä kütärelgändä anıñ tışlığınnnan da ber qabırçıq qupqan ide. Korab cirgä isän-imin qaytsa da, amerikan yağı kiläse shuttlenıñ qayçan oçaçağı turında berni dä äytmi. Şulay itep Quşma Ştatlarnıñ ğäläm programması xäzer Xalıqara ğäläm stansiäsen qullanu ölkäsendä tulısınça Rusiä raketaları häm qaytu modullärenä bäyle.
Ğäläm texnikasın öyränüçe Edward Hudgins, Rusiä qullanğan qaytu kapsulası tulısınça imin bulmasa, ul bik ğadi häm şuña kürä dä shuttlelarğa qarağanda uñışlıraq, di:
"Rusiälelär anı bik ğadi itep eşli. Bälki bu alar äle 30 yıl elek eşlägän närsäder, läkin ul 30 yıl elek niçek bulğan, xäzer dä şulay häm alar anı imin eşli. Alar alğa kitmäsä dä, hiçyuğı keşelär ülmi", di ğäläm texnikası belgeçe Edward Hudgins.
Anıñ süzlärenä qarağanda, urıslarnıñ şulay ğadi häm arzan ğına eş itüe sürätendä, NASAğa sarıf itelgän zur aqçalar cilgä oçqan bulıp çığa.
Kärim Kamal


text:
Sverdlovski Ölkä Dumasına tağın ber tatar deputatı saylandı
Küptän tügel Sverdlovski ölkäsendä Ölkä Dumasına bulıp uzğan saylawlarnı räsmi yomğaqlaw bulıp uzdı. Älege saylawlar ölkädä yäşäwçe tatarlar tormışına turıdan-turı yoğıntı yasadı, disäñ dä yalğış bulmas. Saylawda qatnaşu öçen terkälgän un firqä isemlegendäge 140 kandidatnıñ barı tik berse genä tatar keşese buldı, häm ul Rossiä Tormış firqäse isemlegendä öçençe urında, yäğni “ütä torğan” urında ide. Aldınğı tatar köçläre, bilgele inde, forsattan faydalanıp qalıp, üz tatar keşesen Dumağa uzdıru öçen tırıştılar. Qarşılıqlar, kirtälär küp buldı, xätta yuq-bar säbäplär tabıp, saylaw aldınnan Tormış firqäsen terkäwdän dä baş tarttılar. Eş Yuğarı Sudqa, Mäskäwgä xätle barıp citte. Yuğarı Sud uñay qarar qabul itep, Tormış firqäsen terkägänçe, saylaw aldı kampaniäseneñ nibarı yartı ay ğına waqıtı qalğan ide. Şuña qaramastan, Sverdlovski ölkäse tatarları üz teläklärenä ireştelär. Rossiä Tormış firqäseneñ Sverdlovski ölkäse bülege, 11,5 protsent tawış alıp, ölkä Dumasında ike urın aldı. Şulay itep, tatar eşmäkäre, Yekaterinburg şähärendä eşläp kilgän Milli media-xoldingnı ğämälgä quyuçı Rinat Sadriev deputat mandatına layıq buldı.
Aldınğı tatar cämäğätçelege fikerençä, tınğısız, eşlekle xolıqlı Rinat äfändeneñ deputat bulıp saylanuı ölkä tatarları öçen bik uñay küreneş. Ul Sverdlovski ölkä Dumasına saylanğan dürtençe tatar deputatı. Yekaterinburg şähär Dumasında 5 tatar deputatı eşli. Alarnıñ qayberäwläre çın tatar tormışına yaña ğına kerä başladı äle. Ä inde soñğı altı yıl buyına Sverdlovski ölkä tatarlarınıñ milli tormışına bertuqtawsız yärdäm kürsätep toruçı Rinat Sadriev tatar deputatları korpusın tağın da köçäyter häm tatar milli tormışı uñay yaqqa üseş alır digän ömet zur.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Udmurtiäneñ «İman» tatar yäşläre berlege tatar yegetlären, qızların berläşterä
«İman» tatar yäşläre berlegeneñ idärä äğzaları mart azağında bulıp ütkän çirattan tış qorıltayında törle vuzlarda uquçı studentlarnı häm eşçe yäşlärne berläşterüne üzläreneñ maqsatı itep quydı. Äytergä kiräk, yäşlär bu maqsatlarına ireşü yulların ezlilär. Bu uñaydan alar Qazanda da bulıp, yäşlär oyışmaları belän aralaşıp, beraz täcribä dä tuplap qayttılar. İnde «İman» berlege äğzalarınıñ Qazanda «Yağımlı yaz» tatar studentlarınıñ festivalendä qatnaşıp, ciñüçelär isemlegenä kerep qaytuları xaqında «Azatlıq» radiosın tıñlawçılarına citkergän idek inde. Berlekneñ äğzaları ciñ sızğanıp eşkä köz aylarında başlarbız, anda inde fänni konferensiälär dä bilgelände, dini seksiä dä üzeneñ eşen nıqlap başlarğa äzerlänä, dip urtaqlaştı «İman» tatar yäşläre berlegeneñ räise Zöhrä Qasıymova. Ä menä bu atnada yäşlär tatarça diskoteka oyıştırıp, küñelle itep yal itkännär. Bu «İman» tatar yäşläre berlegeneñ yañartılğan idäräseneñ äle şähär külämendä uzdırılğan berençe çaraları, dip bilgeläp ütte Zöhrä Qasıymova.
—audio—
Zöhrä iyündä Qazanda uzaçaq böten tatar yäşläreneñ cıyınına da äzerlänäbez dip bilgeläp uzdı. İnde oyışmadan delegatlar saylanğan. Anda kübräk yuğarı uqu yortlarında uquçı studentlar saylanğan, eşçe yäşlär dä bar. Tik menä Qazanğa yäştäşläre belän aralaşırğa ber gene rayon wäkile dä barmayaçaq. Aktiv eşli başlağan Mojga, Glazov şähäre yäşläre turında onıtqannar älegä başqalada uquçı häm yäşäwçe oyışma äğzaları. Ämmä, Zöhrä süzlärençä, cäy aylarında yal itüne töbäklär belän bergä uylarğa, alarğa barıp, tanışırğa da niäte bar.
—audio—
Älbättä, yäşlärneñ aktiv eşçänlegenä kongressta qabul itelgän qararlar da yärdäm itär. Yäşlärneñ mänfäğätlären qayğırtuda, ixtiacların qänäğätländerüdä sponsorlar da tabılır, bügengä bay abıylarıbız yärdäm itärgä aşıqmıy, monı xäl itü öçen üzebez nindi bulsa da yullar tabarbız dip quydı Zöhrä Qasıymova.
Xämidä Ğäyfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Paqstan üzendä kütärelep kilüçe yaña Talibanğa qarşı köräşä
Bäxäsle Äfğän-Paqstan çigendä urnaşqan Paqstannıñ üzäk idarä qaramağındağı qabilä cirlärendä küpçelekne paştun xalqı täşkil itä. Çikneñ äfğän yağında da paştunnar yäşi.
Paqstan konstitutsiäsendä prezident qararınnan başqa parlament qararlarınıñ ütälüe bu qabilä cirlärendä mäcbüri tügel dielä. Prezident şäxsän üze genä qabilä cirlären tulısınça yäki öleşçä turıdan turı üzäk xökümät idaräsenä buysındıru turında qarar qabul itü wäkalätenä iä. Ämma monıñ öçen cirle paştun şurasınıñ qaraşı isäpkä alınırğa tieş.
Qabilä cirlärendäge, bigräk tä Tönyaq häm Könyaq Wäzirstan dip atalğan öleşlärendäge wäzğiät kürşe Äfğänstanda 2001-nçe yıl axırında taliban xakimiäte cimerelgännän soñ şaqtıy naçaraydı. Küp kenä elekke taliban citäkçeläre häm Äfğänstanğa çit ildän kilgän tarafdarları Paqstandağı şul qabilä cirlärenä sıyınğan dip isäplänelä.
Terrorğa qarşı çaralarnıñ ber öleşe bularaq Paqstan qabilä cirlärendä 70 meñläp xärbi urnaştırdı. Ämma bu çikneñ Paqstan yağında da Äfğän yağında da yaña taliban xäräkäten tuqtata almdadı.
Qabilä cirlärendä marttan birle 300-läp dinsez üterelde dip xäbär itelde. Şul uq waqıt eçendä Qabilä cirläreneñ qayber öleşläre Paqstandağı yaña taliban häm alarnıñ tarafdarları qaramağına küçte.
Yün başında dinsezlär intixar höcüme oyıştırıp 4 soldatnı üterde. Aña qädär bulğan höcümdä ber politsiä xezmätkäre belän ber soldat hälak bulğan ide.
Qabilä cirlärendä yaña taliban könküreşneñ törle yaqlarına torğan sayın nığqaq täesir itä başladı. Yaña taliban politsiä häm salım cıyu wazıyfaların ğına üz östenä alıp qalmadı, ana häm bala sälamätlek üzägenä höcüm itte, Quşma ştatarl öçen küzläw mäğlümätläre cıyuda ğäyepläp keşelärneñ başların kiste.
Moña cawap bularaq Paqstan xakimiätläre dä Äfğänstan citäkçelege ısulların qullana başladı. Kürşe Tönyaq Könbatış alğı wilayättä dinsezlärgä qarşı köräştä cirle qabilälärneñ yardämenä ireşü öçen xökümät citäkçelegendä cirle paştun şuraları oyıştırıldı. Wiläyätneñ yaña bilgelängän başlığı Ali Möxämmät Yan Orakzai Tönyaq Wäzirstan qabiläläre citäkçeläre belän oçraşuda alarnı yardämgä çaqırıp Böten Wäziristannı çalmap alğan utnı sünderik dide.
Paqstan Qabilä cirlärendäge sivil idaräne xärbi idarägä almaştırırğa cıyına digän xäbärlär dä bar. Cirle qabilä militsiäsen qullanu köçäyä baruçı yaña talibannı bastırırğa yardäm itär dip qarala. Äfğänstan da üzendäge cirle paştun militsiäsen buldırıp alarnıñ yaña talibanğa qarşı quyu turında uylana.
Ämma qayber küzätüçelär fikerençä, bu waqıtlı çara ğına bula ala. Strategik maqsta isä alarnıñ ikesendä dä ul cirlärne üzäk xakimiätkä buysındıru. Qabilä militsiäse baştaraq Talibanğa qarşı köräşne ciñeläytsä dä, bu taktik çara, strategik maqsatqa ireşüne, anda nıqlı däwlät idaräsen urnaştırunı qatlawlandıra ala. Ägär dä däwlät köçsez häm näticäsez xälgä kilsä, NATO da Paqstannıñ atom qoralın iä bulğan üz xärbi köçläre dä ällä ni yardäm itmiäçäk.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Rusiä: Şpionnar cancalı NKOlarğa arta barğan basımnı kürsätä
Russiäneñ Britaniäne şpionlıqta ğäyepläwe säbäple qabınğan diplomatik ığı-zığı ike il arasındağı mönäsäbätlärgä ozın möddät tiskäre yoğıntı yasıy ala. Düşämbe könne Russiä 4 britan diplomatın şpionlıqta ğäyepläp, alarnıñ berse xökümättän bäysez oyışma- (NKO)larğa aqça birgän dip däğwä itte. London ğäyepläwlärne kire qağıp bez NKOlarnı açıqtan açıq finansiälibez dip belderde. Häm Mäskäw bu keşelärne cezalandırsa cawap qaytaru belän kisätep quydı. Küzätüçelär fikrençä ğäyepläwlär Britanigä höcümgä qarağanda, NKOnıñ eşçänlege häm finansiäläwenä quyılğan çikläwlär turındağı bäxäsle qanunnı aqlaw mäqsatın quya.
Eleke KGB agentı bulğan Putin könbatış NKOlarnı eleke sovet däwlätlärendä säyäsi tınıçsızılq buldıru öçen qullana digän ide. Bu ayda Putin Rusiä xakimiätlärenä xökümättän bäysez oyışmalarnıñ eşçänlegen , finansiälänüen kontrol itü basım yasau mömkinlegen birgän yaña bäxäsle qanunğa qul quydı. Xoquq yaqlawçılar qanun Kremlgä tänqitle qaraş beldergän törkemnärne izü,qısu mömkinçelege birä dp qurqsa, xakimiätlär qanun terror häm aqça yuuğa qarşı dip anı yaqlıy. Şulay da qanunnı yaqlawçılar cinayätçelärneñ NKOlar artına yäşerenüenä dälil kiterä almadı. Mäskäwdä Heritage Foundation-nıñ direktorı Yevgeni Volk süzlärençä,
Minemçä şuşı insident Rusiä cämäğätçelegen, naçar könbatış diplomatları Rusiädäge sotsial oyışmalarğa aqça birä digän fikergä ışandıru mäqsatı belän saylandı.Bu Rusiägä qarşı doşmannarça aksiä bulıp tora.
Cancal Rusiä analitikları häm NKOlar arasında zur borçıluğa säbäp bulıp tora. Küplär bu tsenarie ışandıruçı tügel , ozın möddättä beräw dä ciddi itep qaramayaçaq disä dä Mäskäwdä Carnegie Üzägeneñ säyäsi analitige Nikolay Petrov küplär öçen TV berdänber mäğlümät çığanağı häm şuşı infotmatsiä Rusiädäge xoquq yaqlaw törkemnärenä zur orım yasıy ala dip äytep bolay dip däwam itte:
Belgeçlär cämäğätçelek fikrenä täsir itü mömkinçelegenä tieşle ähämiätne birmi.Mäskäw Helsinki Törkemeneñ eşçänlegen qarap barmağan ğadi keşedä oyışma şpionnar belän bäyleneştä alardan aqça alıp tora digän fiker qalaçaq.
Ämma eleke SSSRda NKOlarnı Russiä genä yuq itergä tırışmıy.2003tä Gruziädäge ''Göl Çäçäk'' inqilabınnan soñ Üzäk Aziä illäre cämğiätneñ sivil sektorına kisken çikläwlär quydı.Üzbäkstanda Soros vaqfınıñ Açıq Cämğiät İnstitutı 2004 yabıldı .2005 mätbuğatnı yaqlawçı Feedom Hous turında cinayät eşe quzğatıldı. Qazaxstanda Nursultan Nazarbayev saylawlardan elek NKOlarnıñ eşçänlegen yaqınnan qarap baraçaqbız digän ide. Ul Gruziä, Ukraina häm Qırğızstandağı inqilaplar öçen xökümättän bäysez oyışmalarnı ğäyepläp çıqqan ide färidä xämit


text:
Äl-Baradei Europa Berlege häm İran kileşer dip ışana
Uzğan atnada Venada Evropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Xovier Solana belän İrannıñ atom eşläre wäkile Ali Larícanıy oçraştı. Alar İrannıñ atom programması tiräsendä tuğan krizisnı cayğa salu yulların tikşerde. Bu xaqta Äl Baradei bolay dide: “Min äle haman da, bu problemanı çişü öçen söyläşülärneñ iñ qulay yul buluına ışanam. Min Laridcanıy äfände belän dä, Solana äfände belän dä söyläştem. Nindider urtaq kileşü tabu öçen tırışalar. Alar qabat oçraşqan waqıtta süzneñ nindider tögäl kileşü turında bulaçağına min ışanam”.
Söyläşülär bu atnada däwam iteler dip kötelä.


text:
Äfğanstanda nämzätlärgä höcümnär buldı
Çärşämbe könne saylawaldı eşçänlege waqıtında höcümdä yaralanğan xatın-qız nämzät Hawa Alam Nuristani Qabul yanındağı amerikan xärbi xastaxanäsendä awır xäldä yata. Höcümgä ber-niçä kön qala Nuristani Azatlıq radiosına, üterü belän yanawlar buluı turında söylägän ide.
Yäkşämbe könne parlament saylawlarında qatnaşu öçen 12 millionğa yaqın äfğanlı terkälgän. Alar 5 800 nämzättän Milli Mäclesneñ tübän palatasına 249 keşe häm 34 vilayätneñ cirle şuralarına wäkillär saylıyaçaq.
Köç qullanuğa qaramastan bu saylawlar Äfğanstan öçen zur ähämiätkä iä.


text:
İran prezidentı Süriägä bara
İran Prezidentı Mäxmüd AxmädiNecat ike il arasındağı bäyläneşlärne nığıtu maqsatında bügen Süriägä kitä. ÄmädiNecatnıñ ike yıl eçendä bu ilgä yasağan ikençe säfäre häm ul Süriä Prezidentı Başar Äl-Asadnıñ 2nçe tapqır Prezidentlek wazifasına kereşkän waqıtqa turı kilä. Bu isä, Tähran belän Demaşq arasındağı artqan bäyläneşkä iğtibarnı yünälderde. İke il arasındağı duslıqqa AQŞ tänqiteñ arttıra. Süriä kürşe Liban eşlärenä tıqşınuda ğayeplänä, İran Atom programmasıñ däwam itterü säbäple tänqitqä totıla.
İke il arasındağı bäyläneşlärneñ nığıwın şik belän küzätkän, Waşiñton yağı, Suriä häm İrannı, soñgı arada Yaqın könçığış çigendä häm Libanda totırıqsızlıq tudıruda ğayepli.
AxmädiNäcatnıñ Süriägä säfäre aldınnañ, AQŞ Suriä häm İrannı tağın ber qat Libanda tärtebsezlek çığaruda ğayepläde. AQŞ räsmiläre şul uq waqıtta, Libandağı terorçı törkemnäreneñ Süriä çige aşa ütkärelüe turında qullatrında qatği-dälillärneñ buluın belderä. Bu ğayepläwne, AQŞnıñ, BMOdağı wäkile Zalmay Xalilzad, İmenlek şurası cıyınıñ yomğaqlağan waqıtta äytkän ide. Cıyında uzğan yıl İzrail belän, Xizbulla arasındağı suğışnı betergän BMO kileşüennäñ soñ alğa kiteş tikşerelgän ide.
İran 1980nçe yıllarda Xizbullanı oyıştırıp qorallandırğan ide. Häm Süriä belän İran Xezbullahnı qorallandırıp yärdemnären däwam itterüdä ğayeplände.
İran şul uq waqıtta, Xämasnıñ da töp yaqlawçılarınnañ berse ide.
Ali Reza Nurizadä, Londondağı Ğaräp-İran öyränüläre üzäge başlığı. Ul Ğiraqtağı xällär häm Xämasnıñ Ğazzanı üz qulına alıunnañ soñ Fälestendä bulğan songı säyäsi üzgäreşlär bügenge oçraşuda söyläşeläçäk dip äytä.
Nurizadä, İran häm Süriäneñ xamaskä bulğan täserenä basım yasap bolay di.
“Xäzerge waqıtta, Xämasqa ğazzadañ başqa cir qalmadı, ul taşlandı. Ul berniçek tä räsmi räweştä tanılmiy. Çiklängän häm töbänsetelgän xäldä qaldı. Häm xäzer alar moña çara tabarğa tiyeş. Xämasnıñ citäkçeläre Demaşqta. Läkin anıñ aqçaları İran tarafınnañ tülänä”
Äl-Asad berençe bulıp, 2005nçe yılda ÄxmädiNäcat saylawlarda ciñgännäñ soñ, İranga säfär qılğan ide. Bu yıl başında ul İranğa ber, säfär belän barğan ide inde.


text:
Tatar cırın başqaruçılarnıñ İlham Şakirov isemendäge İkençe Xalıqara bäygese başlandı
Bu bäyge çärşämbe könne 16 fevral'dä Tatar däwlät filarmoniäseneñ konsertlar zalında teatral'läşterelgän küreneş belän açılıp kitte. 2005 yıl “ Tatar cırı-2004”estrada konkursı belän başlanıp kitkän ide. Uzğan yılda radio- televideniedä barğan konkursqa, 12-16 ğinwar könnärendä näticä yasaldı. Cırçılarğa “Altın bars” büläge tapşırıldı. Ul bäyge turında bäxäslär dä zurdan buldı. Bik küp estradağa omtılğan yäşlär aña yaxşı mönäsäbättä qalsa da, ölkän yäştägelär tarafınnan küp kenä tänqit süzläre dä yañğıradı. Şulay bulsa da, zaman qanunnarına buysınıp, kommersiä qısalarında eş alıp barğan “Bars- Media” kompaniäse şou-biznestağı cırçılarnı, alarnı öleşçä üze äzerläp qatnaştırğan ide. Ä bu bäyge Mädäniät ministrlığı, Ğ. Tuqay isemendäge TaTap däwlät filarmoniäse, ”Yaña ğasır”teleradio kompaniäse, BTK BK tarafınnan oyıştırılğan . Ul Qazan şähärenä 1000 yıllığı uñayınnan häm İlham Şakirovnıñ 70 yäşlek yubileyına bağışlap iğlan itelde. Bäygedä qatnaşuçılar turında jyuri äğzası kompozitor Rezeda Äxiärova menä närsälär äytte. “ Bik matur tawışlı yäşlärneñ SD, KD larda yazılğan cırların tıñladıq. Awıllarda yäki , şähärlärdä yäşägän cırğa talantı bulğan , ämma ata-anaları yärdäm itä almağan yäşlärgä, cırlarnı yazdırır öçen yärdäm itüçe berär üzäk kiräk”,- dide ul. Ä menä çärşämbe könne Tatar cırın başqaruçılarnıñ İlham Şakirov isemendäge İkençe xalıqara konkurs bäygeseneñ II turı Ğ.Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäseneñ konsertlar zalında tantanalı räweştä teatral'läşterelgän küreneş belän açılıp kitte. Anda Tatar cırın başqaruçılarnıñ İlham Şakirov isemendäge I Xalıqara bäygeseneñ laureatları İldar Xakimov , İlüs Ğilmanşinnar çığış yasadı. İlham Şakirov üze dä aña ğına xas moñlı tawışı belän yaratqan tamaşaçısın şatlandırdı, häm alarnıñ alqışlarına kümelde. Tantananıñ berençe bülegendä jyuri äğzaları İdris Ğaziev, Venera Ğaniewa, Salawat Fätxetdinov kebek cırçılar qatnaşsa, kiçäneñ ikençe bülegendä Asaf Valeev, Rezeda Ğalimova, Färidä –Alsu, Röstäm Zakirov, Alsu Äbelxanova, İlsaf kebek cırçılar qatnaştı. 17-18 fevral' könnärendä baraçaq bäygedä 50 dän artıq Rusiä, Tatarstan töbäklärennän bulğan cırçılar qatnaşa. Bu bäygeneñ üzençälege şunda: Anda qatnaşuçı cırçılar , İske qara urman, Gölcamal, Täftiläw, Uyıl, Bödrä tal, Ällüki, Sibelä çäçäk kebek tatar cırlarınıñ ozın köylären muzıka yärdämennän tış , yäğni a`kapella, başqarırğa tieş. İkençe cır- tatar kompozitorlarınıñ äsäre bulu zarur. Ä cırnıñ öçençese –İlham Şakirov repertuarınnan bulırğa tieş. 19 fevral'dä bäygeneñ III turı uzaçaq. Aña ütkän cırçılar öçençe cır itep üzläre saylağan ber cırın başqaraçaqlar. 20 fevral'dä Ğ. Tuqay isemendäge TDF KZda Gala- konsert bulaçaq. Şulay itep Tatar däwlät filarmoniäse konsertlar zalında tatar xalıq cırınıñ ozın köylären, folk'lor cırların işetäse kilgän tamaşaçı alarnı tıñlap telägenä ireşä ala.
Ä 21 fevral'dä tantanalı räweştä bäygeneñ yomğaqlaw konsertı Sara Sadıyqova isemendäge Zur konsert zalında ütäçäk.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Tatarstan-Rusiä şartnamäsenä kem qarşı?
Uzğan comğada Rusiä Däwlät Dumasında Tatarstan häm Rusiä xakimiätläre arasında wäkälätlär büleşü turında şartnamä raslandı. Bu Tatarstan öçen genä tügel, ä ğomumän tatar xalqı häm Rusiä federatsiäse öçen möhim waqiğa.
Çınnan da bu şartnamäneñ niçek itep anıñ Däwlät Dumasına kerüe häm ni räweşle çığuı bik möhim üze ber qissağa layıq. Anı raslaw dekaber ayına, annarı 19 ğinwar'gä bilgelänsä dä, qarşılıq köçle buldı. Rusiädäge şovinistik firqälär, Federatsiä Sovetı räise Sergey Mironov Rusiä eçendäge ber töbäk belän şartnamälär tözergä ayaq teräp qarşı çıqtılar. Başqortstan citäkçeläre häm qayber ictimaği oyışmalar ni öçen Qazan belän genä şartnamä tözelä bezgä dä şundıy uq kiräk dip tawış çığardılar. Yänäse Qazan belän Mäskäw arasında şartnamä tözelep Ufa belän tözelmäsä Rusiä federatsiä bula almıy. Xätta 1992 yıldağı federativ kilüçegä Başqortstan imza quyu häm 450 yıl elek başqort ıruları belän İvan Groznıy xakimiäte quşılu da citärlek tügel digän tä'sir qaldı. Ğomumän bu şartnamä arxivqa, çüplekkä taşlanırğa tieş dip farazlawçılar arta barğanda ul 9 fevral', comğa könne Dumağa çığarıldı. Tübän palatadağı 5 säyäsi fraksiäneñ 4 se kisken qarşı çığıp 110 qarşı tawış birsälär dä 306 tawış şartnamä faydasına birelde. Bu waqiğa säyäsätçelär arasında häm matbuğatta zur söyläşülär uyata dip sanıy Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin. Färit Xäyrulla ulı comğa könne Mäskäwdä bulıp, şimbä irtäsendä qısqa ğına matbuğat oçraşuı ütkärde. Ul şartnamäneñ ähämiäte anıñ yazmışı turında äytte.
“Berençedän,Rusiä konstitutsiäse nigezendä şartnamälär belän aralarnı büleşü, kileşü ul üze ber başqalardan ayırılıp toru, däräcäle şartnamä bulır dip uylıym. Şulay uq şartnamä nigezendä prezidentnıñ ike tel belüe, pasportta vkladış buluı tatarlarnıñ ruxın kütärergä tieş. ”
Şartnamä nigezendä Tatarstan prezidentı ike däwlät telen belergä tieş, pasportlarda Tatarstan simvolikası töşkän tatarça yazulı bitlär saqlanaçaq, çit töbäklärdäge tatarlarğa yärdäm itü qanuni nigezdä başqarılaçaq. Tatarstannıñ Mäskäwdäge wäkileneñ däräcäse tağın da yuğarı bulaçaq. Başqa töbäklär belän şundıy şartnamä bulu mömkinlege turında Färit Möxämmätşin ber süz dä äytmäde Ämma Başqortstan pozitsiäse turında äytkändä bu tema üzennän - üze qalqıp çıqtı. Tatarstan Rusiä şartnamäsen raslawğa Başqortstannan saylanğan Duma deputatları barsı da qarşı tawış birgännär. Färit Möxämmätşin bu turıda açınıp äytkännän soñ üzeneñ şäxsi fikeren dä belderde. Ägär dä berär zaman Başqortstan belän dä şundıy uq dokument öçen tawış birergä turı kilsä Tatarstan deputatları niçek tawış birerlär belmim, minemçä alar aqıllıraq bulırlar dide Färit Möxämmätşin. Çınnan da Ufa deputatları qarşı çıqsalar da şartnamä qabul itelde, xäzer inde bäxäslär federatsiä şurasına küçä, dokument anda 21 fevral'dä qaralırğa tieş.
Rimzil Väli


text:
Bäyrämnär kemneñ yörägen cilkenderä?
Tatarstanda da bäyräm ruxı köçle buldı. 7nçe sintäber - Neft' häm gaz xezmätkärläre köne, çınnan da, Tatarstannıñ milli bäyrämenä bärabär. Bu uñaydan premyer-ministr Röstäm Miñnexanov tarmaq eşçelärenä häm veterannarına täbrik süzläre belän möräcäğät itte. Tatarstan danınıñ yartısınnan da kübese şuşı cir mayı belän bäyle. Şunlıqtan, neft'çelär bik şäpläp bäyräm itte bu yalda. Tatarstan neften taba başlağanğa 60, Älmät şähäre tözelügä 50 yıl tulu uñayınnan oyıştırılğan çaralar Mäskäwdäge utlar häm fanfaralar taşqınınnan qalışmadı. Matbuğatta, radio-televidenie Älmät süze cännät süze belän rifmalandı. Çınnan da, Älmätne tözekländergännär, bizägännär soñğı waqıtta. Bäyrämgä äzerlekkä Tatarstan xökümäte 100 million sum aqça birgän. Ä respublika neft'çeläre Tatarstanğa, SSSRğa, Rusiägä küpme baylıq birgänen sanap betep bulmıy. Ber genä san. Ğomumän Tatarstan neft'çeläre 2 milliard yarım tonna cir mayın çığarğannar. Älmättä, Bögelmädä bulğan çaralar respublika mäğlümat çaralarında kiñ yaqtırtıldı. Tatarstan neft'çelärenä Rusiä prezidentı Vladimir Putin täbrik xatı cibärde.Neft' bäyrämenä Mäskäwdän kilgän qunaqlar arasında ataqlı sänğät'kärlär, sportçılar da bar ide. Bögelmädä tuıp üskän mäşhür cırçı Nadejda Kadışeva muqşı xalqınıñ ğına tügel, ä rus sänğäteneñ ürnäk yoldızı bulıp kitte. Neft'çelär bäyrämendä Mintimer Şäymiev Nadejda Kadışevağa Tatarstannıñ Xalıq artistı digän diplom tapşırdı. Ä yäş kenä kileş Tatarstannıñ Atqazanğan artistı isemen alğan Alsu Safina şulay uq Bögelmädä tuğan. Anıñ ätise eşquar häm säyäsätçe Ralif Safin neft'çelär bäyrämenä üzeneñ dusların alıp kilgän. Ul da bulsa, tarixta berençe tapqır Rusiägä ataqlı Devis kuboğın yawlağan tennisçılarnıñ citäkçese Şamil Tarpişçev häm başqa ataqlı sportçılar, trenerlar. Şamil Tarpişçev ber arbağa sıyarlıq şuşı zinnätle sawıtnı Älmätkä, Bögelmägä alıp kilep kürsätte. Rusiäneñ sport ministrı Vyaçeslav Fetisov ta kilgän ide.
Yäkşämbe kiçendä Tatarstannıñ Bawlı rayonında, Oktäberski qalası qarşındağı Iq yarında iskitkeç zur tamaşa buldı. Cırçı Alsu Safina çığışı aldınnan Devis kubogı kürsätelde. Älege konsertta Ralif Safinnıñ da buluı anıñ üzeneñ tuğan Başqortostan respublikası prezidentı bulırğa cıyınuına işarä ide.Yäkşämbe kiçendä Qazanda salqın cil-dawıl kütärelsä, respublikanıñ könçığışında, Bawlı belän Oktäberski arasında, açıq hawada Alsu konsertı ütte. Anda 100 meñgä yaqın keşe qatnaştı.
Şik yuq, Iq yılğası yarında ütkän şuşı konsertnıñ qaytawazı şaqtıy yıraqqa kitäçäk. Başqortostan respublikası ni öçender cır, biyu törkemnären çittän kertmäw, räsmi xakimiätkä oşamağan şäxeslärne yaqın cibärmäw yulı belän üzeneñ möstäqillegen saqlıy. Ber xoquqi möxittäge Rusiä töbäkläre, üzara kileşülär tözegän respublikalar arasında qoymalar, çiklär, mädäniättä çikläwlär irtäme-soñmı cimereläçägenä işarä bulıp kürenä Alsu konsertı.Rimzil Wäli


text:
Financial Times: Rusiä Yaqın Könçığışqa ğäräp telendä televidenie tapşıruları başlıy
Çit tellärdä xäbärlär tapşıruları başlaw öleşçä Mäskäw tarafınnan tänqitçän dip bäyälängän xalıqara tapşırularğa qarşı quyu öçen oyıştırılırğa oxşıy.
Sovetlar Berlege çit tellärdä radio tapşırularına häm kommunistk gazetlar çığaruğa yözlärçä meñ dollar ağızdı. Ämma Sovetlar Berlege betü belän propaganda maşinası da cimerelde.
Çit tellärdäge tapşırular Rusiäneñ ul sistemanı yañadan torğızu omtılışın kürsätüçe işarä bula ala. Üz eşçänlegen şoma ğına alıp baruçı Russia Today kanalında ingliz telen ana tele däräcäsendä belüçe xezmätkärlär könbatış tamaşaçısına räsmi Mäskäw säyäsäten dustanä häm tämläp täqdim itä.
Ämma Yaqın Könçığışta tamaşaçılarnıñ küñelen yawlaw öçen tiz barlıqqa kilüçe häm köndäşlär tulğan bazarda yarışırğa kiräk bulaçaq. Quşma Ştatlarnıñ 2004-nçe yılda oyıştırğan äl-Hurra kanalı töbäktäge 2 töp xäbär çığanağı Qatarnıñ Äl-Cäzirä televideniese belän Söğüdlärneñ Dubaydağı äl-Arabiası yanında köçsez köndäş bulıp çıqtı. Britaniädäge BBC da Ğäräp telendä televidenie buldırırğa äzerlänä. Yewropadağı başqa däwlätlärneñ dä bu turıda uylanuı turında xäbärlär bar.
Şulay da Äl-Cäziräneñ Mäskäw bülekçäseneñ elekke başlığı xäzer Rusiä kanalınıñ baş produserı Äkräm Xuzam ğäräp telendäge Rusiä kanalınıñ mömkinlekläre yaxşı bulaçaq di. Xäzer Amerika täesirendäge televidenie yäki islamçılar täesirendäge televidenie genä bar. Ägär dä yaxşı tapşırular eşläsäñ xalıq anı qarıyaçaq di Xusam.
Bu yaña proyekt Rusiä Yaqın Könıçışta üz täesiren arttırğan çaqqa turı kilä. Berektäşe Säddam Xösäinneñ baatçılar xakimiäte cimerelgännän soñ Mäskäw İran belän elemtälären kiñäytte. Ul şulay uq Yaqın Könıçışta tınıçlıq urnaştıru öçen oyıştırılğan, AQŞ, BMO häm Yewropa Berlegen dä üz eçenä aluçı Quartet törkemendä aktiv eşçänlek alıp bara.
Fälestindä xakimiätkä kilgän Xämas citäkçelären Fevral ayında Mäskäwgä çaqıruı belän Rusiä AQŞnıñ yarsuın çığardı. Küptän tügel ul BMOnıñ Tähranğa çikläwlär quyu mömkinlegenä dä qarşı bulıp kilde. Ämma bu ayda İrannı uran bayıtudan tuqtalırğa künderü öçen täqdim itelgän qısıqsındıru çaraların xuplap çıqtı.
Waşingtonnıñ açuın tağın da qabartıp Mäskäw şulay uq BMO İminlek Şurasında üzeneñ töbäktäge iñ yaqın berektäşe Süriägä xalıqara basımnı kimetüne dä yaqlap çıqtı. Rusiä saqlanu ministrlığı räsmiläre Mäskäwneñ Süriädä xärbi diñgez bazası tözüe turındağı xäbärlärne kire qaqtı.
Bıyıl Rusiä tabiği gazğa bay, häm Amerika belän xärbi xezmättäşlege arta barğan Cäzäir belän berniçä milliard dollarlıq saqlanu kileşüe imzaladı.
Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Saltanov Mäskäwneñ maqsatı Yaqın Könçığışta AQŞnıñ köndäşe bulu tügel, bez köndäşlek turında söyläşergä telämibez, Bez Amerika belän xezmättäşlär dip belderde dielä Rusiäneñ ğäräp telendä televidenie tapşuları başlawğa äzerlege uñayınna Financial Times gazetında basılğan mäqälädä.


text:
İrek Mortazin: Qazan tank mäktäben yabu kiräk
Qazan tank uçilişçyası Çiläbe filialı bulıp ozaq tormadı. Distä yılğa yaqın ğına. 1990 yıllarda, Tatarstan, rusiä xärbilärenä buysınğan ğına bulsa da, xärbi mäktäpläre bulırğa tieş tügel dip, filial itep beterdelär. Suvorov, raketa uçilişçeları da, şul çaqta törle filiallar bulıp bette. Tatartsan däwlät bäysezlegen taläp itkän yıllar, qaya siña xärbi mäktäplär!!! Östäwenä, Rusiäneñ awızı çeçnya belän dä peşkän ide.
Ä Tatarstanda tank uçilişçesı 1918 yılda uq oyıştırıla. Tora bar, ul yäşeren räweştä almannarğa tank buyınça xärbilär äzerläp birä. Anda, faşistlar Almaniäseneñ yuğarı xärbi däräcälärenä ireşkän keşelär uqıp çığa häm soñraq Sovetlar berlegenä qarşı köräşä. Tanılğannar arasında Xayns Ğuderian kebeklär dä bula. Alarnıñ şaqtıyı tora bara Alman generalları däräcäsenä ireşälär.
Bu könnärdä tanılğan şäxes, Şäymievnıñ elekkege matbuğat särkätibe, xäzer oppozitsiädäge İrek Mortazin, qazannan bu xärbi uqu yortların beterergä digän täqdim belän çıqtı. Alarnıñ respublikağa suqır tienlek faydası da yuq, xärbilär Rusiägä kiräk, şulay bulğaç, ni pıçağıma Qazan urtasında, şul qädär zur cil bilägän uqu yortların totarğa, İrek Mortazinnıñ fiker, qısqaça äytkändä şunnan ğibärät. Älbättä, bu anıñ Qazan şähär dumasına kandidat bularaq, programmasına kertelgän. Üze dä Qazan tank uçileşçen betergän İrek Mortazin deputat bula qalsa, bu niätlären tormışqa aşırırmı- kürerbez.
Ä bügen, tank uçilişçesı räsmiläre bezdä andıy dedovşçina digän äyber yuq dilär, jurnalist ikänne belgäç ük, berençe süzläre, bez Çiläbe filialı tügel xäzer. Baş tartalar tege xällärdän. Xäyer, Qazannıñ qayber gornizonnarında ul dedovşçina çäçäk atqanlığı küplärgä mäğlüm. Tank uçilişçesında bu xällär yuq dip ışanası kilä. Azatlıq, Fail isemle kursantqa möräcäğät itte. Ällä şulay kiräk, ällä çını şul, bezdä tärtip, xätta dürtençe kurta uquçılar, berençe kurslarnı işek açıp çığara dip cawap birde. Çe to bit, bıratlar, ışanası kilmi, mondıy möğallimägä. Kiresen raslarlıq faktlar bulmağaç, süz dä äytälmiseñ. Ä Çiläbedäge qırğilıyıq, andağı räsmilärneñ yawızlığı rusiä armiäseneñ bulmağan däräcäsen tağı da töşerde. Bu xaqta soraştırular şunı kürsätä. Röstäm isxaqi Qazan uramnarında rusiä armiäse häm Çiläbedäge waqiğağa qarata fikerlär beleşte.
Räfis Cämdixan


text:
2016 jıldıñ qaraşa ay`ınıñ 25-şı juldızında, Almatı qalası OKJ-niñ №6 kitapxana fïlïalınıñ oqw zalında, Almatı qalası Medew awdanı äkimi apparatı memlekettik mekemesi mädenïet jäne tilderdi damıtw böliminiñ bas mamanı Aralbaev S. J mırzamen № 6 kitapxananıñ oqırmandarınıñ qatıswımen kezdesw ötti.
Kezdesw barısında №6 Kitapxana meñgerwşisi Kadırbekova B. A kitapxananıñ bir jıl köleminde atqarğan jumıstarı men ötkizilgen mädenï şaralar jay`ında qısqaşa bayandama jasadı. Almatı qalası Medew awdanı äkimi apparatı memlekettik mekemesi mädenïet jäne tilderdi damıtw böliminiñ bas mamanı Aralbaev S. J oqırmandarğa awdan köleminde atqarılğan mädenï is-şaralar, aldağı waqıttağı mädenï josparlarımen tanıstırdı. Kezdesw barısında oqırmandar özderin tolğandırğan, kökey`lerinde jürgen suraqtarın qoy`dı, är türli taqırıptağı pikirlerimen bölisti.
Kitapxananıñ ağa bwın oqırmandarı qazirgi tañda jastardıñ kitap oqwğa bey`-jay` qaray`tını, ökinişke oray` körkem ädebïetke degen öz betimen balalardıñ qızığwşılığı joq. Ädebïetke degen qulıqsızdıq pay`da boldı. Onıñ sebepterin kündelikti qoldanısqa engen ğalamtor , kompʹyuter sekildi quraldardıñ äseri dep eseptey`tindikterin ay`tsa, jas oqırmandar özderiniñ kitap oqïtının, jastar kitap oqımay`dı degen közqaras bir jaqtı pikir ekenin ay`tı. Kitapxananıñ turaqtı oqırmanı, köpti körgen aqsaqal Kenjeğalï Äbdikärimulı jastarğa öz aqılın, keñesin ay`ttı: Adamzat balasınıñ qol jetkizgen ulı ïgilikteriniñ biri – bilim qazınası. Al bilim sïpatı alwan türli. Ol urpaqtan – urpaqqa awızşa, jazbaşa türde nemese körkem ädebïet arqılı da jetken. Kitap adam balasınıñ san ğasırlıq aqıl – oy`ınıñ jemisi, tarïxı men tağılımınıñ altın sandığı. «Kitap degenimiz – aldıñğı urpaqtıñ artqı urpaqqa qaldırğan rwxanï ösïeti. Kitap oqwdan tïılsaq, oy` oy`lawdan da tïılar edik» - degen Ğabït Müsirepovtiñ qanattı sözin mısalğa ala otırıp, jastardı kitap oqwğa şaqırdı.
Kezdesw soñında oqırmandar rwxanïat pen mädenïetti, öner men ädebïetti nasïxattap kele jatqan kitapxanağa qızmetin maqtadı, kitapxana meñgerwşisine, kitapxana qızmetkerlerine öz rïzaşılıqtarın, alğıstarın bildirdi.


text:
Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaevnıñ qızı Dariğa Nazarbaeva, sintäbrneñ 19zına bilgelängän parlament saylawlarında qatnaşırğa cıyına. Asar ("bergä") isemle firqaneñ matbuğat wäkile Şolpan Zabix, Dariğa Nazarbaeva – partiädän täqdim itelgän 50 namzät isemlegenä kertelgän, dip belderde.
Bügen oppozisiädäge partiälär, Aq Jol (yağni Aq Yul), Demokratik Saylaw partiäläre häm Kommunistlar - ägär dä xökümät böten firqalärgä tigez şartlarda köç sınaşırğa irek birmäsä – saylawlarğa baykot iğlan itäçäkläre belän yanadı. Aq Jol firqase şulay uq oppozisiädäge qazax jurnalistı Äsxät Şärifcannıñ ülemen bäysez xalıqara belgeçlärneñ tikşerüen taläp itä. Jurnalist uzğan comğa Almatıda yul faciğasendä alğan cärähätlärdän kiçä wafat buldı. Jurnalislar häm oppozisiä citäkçse Zamanbek Nurkadilov, Şarifcannıñ ülemendä xökümät role bar, dip belderä. Milisiä monı kire qaqtı. Şarifcan oppozisiä eşlänlegen yaqtırta ide häm mäğlümatlären kübräk internetqa çığara ide.