text:
Atna azağında meñärlägän pensioner taşlamalarnı aqçalata tüläv turında ğinvar başında köçkä kergän qanunğa qarşı protest mitinglarında qatnaştı. Protestlar şulay uq xökümätneñ uzğan atnadağı kompromiss täqdimeneñ dä kire qağuluın kürsätä. Şuşı kompromiss kompensatsiäne arttırunı küz aldında tota. Protestlar dävam itäçäk. Bu Putinneñ biş yıllıq xakimiäte çorındağı iñ citdi krizis bulıp tora. Bu xaqta "İrish Times" (Ayriş Tayms) gazetasında bügen basılıp çıqqan maqälä " Putin taşlamalarnıñ qısqartıluı säbäple baım astında " dip atala.
Gazetanıñ yazuınça, Mäskävneñ Puşkin maydannda 65 yäşlek pensioner Vladimer Gulari bu Russiä xalqınıñ zur küpçelegen talau bulıp tora dip beldergän. Monda süz 1-nçe ğinvarda köçkä kergän transport, meditsina häm başqa taşlamalarnı aqçalata tüläv belän kopensatsiäläv turında bara. Russiä, reformalar sovet çorınnan qalğan praktikanı beterü, ekonomikanı real nigezlärgä esasän tözü öçen kiräk digän pozitsiädä tora. Läkin, pensionerlar häm oppozitsiädäge partiälär birelgän aqça taşlamalarnı qaplarlıq miqdarda tügel dip belderälär. Russiäneñ Pensionerlar Partiäsennän Lena Kaçeşvilineñ süzlärençä, taşlamalar urnına täqdim itelgän aqçanıñ miqdarı çığımnarnı qaplauğa yaqın da kilmi ikän. Uzğan atnada pensionerlar il külämendä yullarnı blogodalağaç, prezident Putin monıñ öçen cirle citäkçelärne ğäyeplägän häm xökümät aqçalata kompensatsiäneñ miqdarın arttırğan ide. Läkin, pensionerlar öçen bu citärlek tügel. İzevdan Lyubov Oveçkinanıñ belderüenä qarağanda, bu ayda aña kompensatsiä dip 100 rubel tülängän, Şuluq ayda şähär sovetı transportta aylıq biletneñ bäyäsen 125 sum dip bilgelägän. İnde meditsina häm kommunal xezmätlärne dä xisaplağanda iñ kimendä meñ sum küberäk kompensatsiä tülänergä tieş ikän. Şuşı reformalar Russiädäge 40 milion pensinernı qıyın xäldä qalıra. Uzğan atna azağında, Anavatan, Kompartiä häm Yabloko partiäse protest demonstratsiäläre oyıştırdılar. Bu partiälär Dävlät Duymasında öçtän ike küpçelekkä iä Putinneñ Berdäm Russiä partiäsenä qarşılıq kürsäterlek xäldä tügellär. Läkin, alar xäzer ğadi keşelär qatnaşqan uram protestların faydalanalar. Militsiä dä yullarnı blogadalağan pensionerlarnı qulğa alırğa bik ük telämi. Neftegä yuğarı bäyälär säbäple, Russiäneñ valyuta zapası 100 miliard dolanı uzıp kitte. Xökümät bu aqça çit illärgä burıçların tüläv öçen kiräk dip beldersä dä, opponentlar başta xalıqnıñ ixtiacın qänäğätländerergä kiräk dip belderälär. Yabloko blogınnan Sergey Mitroxin -İlneñ nefteden aqçası bulğanda, şulay xäräkät itü ikeyözlelek. Bu talau bulıp tora. Nefte xalıqnıñ tabiği baylığı- dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


c: text/html

text: Belarus räsmiläre, referendum näticälärenä qarşılıq beldergän öçen qulğa alınğan keşelärneñ 12-senä, şul isäptän berniçä opozitsiä çitäkçesenä, xökem çığardı. Alarğa 10nan alıp 15 köngä qädär törmä, aqçalata ştraflar qaralğan. Minskida ütkän qarşlıq çaralarında 40lap keşe qulğa alınğan ide. Şularnıñ berse, opozitsiä citäkçese Anatoli Lebedko xäzer xastaxanädä yata. Militsiä tarafınnan qıynalğannan soñ anıñ berniçä qabırğası sınğan, başına häm böyerenä zıyan kilgän. Yäkşämbedä ütkän referendum näticäläre prezident Aleksandr Lukaşenka'ğa 3nçe möddätkä saylanırğa yul aça. Könbatış xökümätläre häm küzätüçelär bu referendum xalıqara taläplärgä turı kilmi dip bäyäli.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BMO: Azıq-tölek qimmätlänä, açlar arta
BMOnıñ aşığıç yärdäm oyışmaları dönyada azıq-tölek bäyäläre artuğa borçılu belderde. Yuğarı bäyälär, beryaqtan, yärdäm itü mömkinlegen kimetä, ikençe yaqtan, millionlağan keşene açlıq xälenä kiterä.
Berläşkän Millätlärneñ Azıq-tölek programı dip atalğan yärdäm oyışması belderüençä, dönyada on, üsemlek mayı kebek könküreş tawar bäyäläre soñğı 9 ayda 40%-qa artqan.
Näticädä, açlarğa yärdäm itü belän şöğellängän bu oyışma üze dä awır xäldä qalğan.
Rimda urnaşqan bu oyışmanıñ büdjetında yärdäm eşlärenä bıyıl $2.9 milliard aqça qaralğan bulğan. Läkin, ul ğına citmi ikän, aşığıç räweştä tağın yartı milliard tabırğa kiräk, di oyışma wäkile Robin Lodge:
"Bulğan çığımnarnı qaplaw öçen genä, ä bez 78 ildä 73 million keşene aşatırğa tieş, menä şunıñ öçen genä dä bezgä tağın östämä yartı milliard dollar kiräk" di Robin Lodge.
Bu oyışma östämä aqçanı BMO çığımnarın qaplawçı xökümätlärdän alırğa cıyına.
Ul arada, dönyada millionlağan keşe, aşarına satıp alırğa aqçası citmäw säbäple, açlıq xälendä. Misal öçen, Äfğanstanda.
"Ğinwar axırında prezident Qarzai östämä 2.5 million keşegä yärdäm itü öçen $77 million soradı. Bu yağulıq bäyäläre artu näticäsendä genä barlıqqa kilgän, yaña açlar" di Robin Lodge.
Berençe qaraşqa, XXI ğasırda, açlıq turında söyläw, urınsız. Tabiği qazalar, qorılıq bulmasa, aşarğa citergä tieş, sıman.
Ğomümän alğanda, dönyada azıq-tölek çınlap ta citärlek. Bäyälär üsü säbäpläreneñ berse – bio-yağulıq sänäğäteneñ üseşe, azıq-tölek belän yağulıq arasında üzenä kürä yarış bara.
Tağın ber säbäp - täräqqiät itüçe illärdä taläp artu.
"Misal öçen, Hindstan, Qıtayda kübräk keşe it aşıy başladı. İt aşawçılar artqaç, mal aşatırğa da kübräk kiräk. Näticädä, keşegä digän aşlıqnıñ ber öleşe malğa kitä" di Robin Lodge.
Berläşkän Millätlär Oyışması bar dönya buylap xökümätlärne awıl xucalığına kübräk aqça birergä, yaña texnologiälär kertergä, öndäde.
Läkin, azıq-tölekkä taläplär artqan mäldä, anıñ bäyäse da arta ğına barır şikelle.


text:
Çallı möselmannarı ğädel tikşerü sorıy
Soñğı ike yılda Tatarstannıñ rayon häm şähärlärendä yäşäwçe qayber möselmannar qulğa alındı häm alarnıñ kübeseneñ eşläre xäzergä qädär tikşerü astında. Qulğa alınuçılarnıñ sanı niqädär? Bu xaqta kisterep kenä äytüçe älegä yuq, şulay da, Çallıda qulğa alınuçılarnıñ tuğannarı belderüençä, andıylarnıñ sanı 40 tan artıp kitä. Şulay uq, Fäwziä Bäyrämovanıñ "Şähri Qazan" gazetasında basılğan mäqäläsendä qulğa alınuçılar sanı 50rә yaqın, alarnıñ berniçäsen cibärdelär dip äytelä. Matbuğattağı xäbärlärneñ tä'sire buldımı, qulğa alınuçılarnıñ tuğannarı berqädär aktivlaşıp kittelär. Mäsälän, düşämbe könge Çallı TİÜ utırışında Ğamil Kamaletdinov qatnaştı. Anıñ malayı Ayrat menä ike yıl inde Minzälä törmäsendä tikşerü astında. Utırışqa şulay uq küptän tügel qulğa alınğan Bahadir Şukurovnıñ tuğanı El'Mira Ğabitova, xatını Fäyrüzä xanım da kilgännär ide.Alarğa totqınnarnıñ bik awır şartlarda buluları xaqında mäğlüm bulğan ikän. Monnan ber yıl elek qulğa alınıp, ğayıbe tabılmağaç, Bahadir Şukurovnı irekkä çığarğan bulalar. El'vira häm Fäyrüzä xanımnar äytüençä, noyäber ayında anı qabattan qulğa alalar. Bu yulı anı militsionerlarğa höcüm itüdä ğäyeplilär ikän. Tuğannarı äytüençä, tikşerü barışında Bahadirnıñ qulı da sınğan. Älege xäbär niqädär döreslekkä turı kilä, äytüe mömkin tügel. Şuşı uñaydan Şukurovnıñ advokatına möräcäğät ittem. Advokat xanım, ul prokuratura tarafınnan bilgelängän, minem sorawlarğa cawap birmäskä xaqım "advokatskaya tayna" digän töşençä bar dip belderde. TİÜ cıyılışında Ayrat Kamaletdinovnıñ ätise Ğamir Kamaletdinov Azatlıq xäbärçesenä bolay dide:
"Ul bügen Minzälä törmäsendä utıra. Tikşerü eşläre bette. Alarnı xäzer mäxkämä äzerlilär. Açıqtan- açıq ğayıplären taba almadılar. Şulay bulğaç, mäxkämä bulırğa tieş tügel. Çönki alarnıñ kürsätmäläre zakonsız yul belän alınğan, dimäk, kürsätmälär yuridik köçkä iä tügel. Kürsätmälär ni öçen zakonsız, çönki bezgä kilep ireşkän mäglümatlar, alarnıñ şiqayätläre arqılı qinawların beldek."
Monnan ike yıl elek qulğa alınğan Ayratnıñ ätise Ğamir Kamaletdinov fikerläre buldı.
Älege cıyılışta qulğa alular uñayınnan BMOnıñ keşe xoquqları komissiäsenä, Rusiä prezidentı, Rusiä general' prokurorına häm başqa oyışma, citäkçelärgä möräcäğät qabul itelde. İctimaği Üzäk räise Räfis Kaşapov, möselmannar mäs’äläseneñ Däwlät Şurası utırışında qaraluın, anda qabul itelgän qara nigezendä alğa taba eş yörtäçäklären citkerde.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Rusiä räsmiläre Çeçnyada häm Söğüd Ğäräpstanında bulğan şartlawlar arasında bäyläneş bar dip belderä
Düşämbedä Çeçnyanıñ Znamenskoe awılında, idarä binaları yanında, şartlatqıç tutırılğan Kamaz maşinası şartlatıldı. Şul uq könne Söğüd Ğäräpstanı başqlası Riadta çit il keşeläre yäşägän yortlar yanında berniçä şartlaw yañğıradı. Bu ğämällärneñ ikesendä dä distälägän keşe xäläk buldı. Rusiä räsmiläre dönyanıñ törle poçmaqlarında bulğan şuşı ike waqiğa arasında bäyläneş buluın belderde.
Şul uq könne Çeçnyadan 2 meñ çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Söğüd Ğäräpstanı başqalası Riadta, çit il keşeläre yäşägän yortlar yanında berniçä şartlaw yañğıradı. Alarnı da intixar xöcümçelär başqarğan sanala. Anda da ülüçelär sanı 30-dan artıq, kübese çit il keşeläre, şul isäptän amerikannar. Bu xäl Riadqa Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell kiler aldınnan buldı. Söğüd häm Amerikan räsmiläre şartlawlar artında Äl-Qaidä oyışması tora dip sanıy.
Rusiä räsmiläre ber köndä bulğan şuşı ike waqiğa arasında bäyläneş bar dip belderde. Rusiä prezidentın Vladimir Putin, NATO citäkçese George Robertson belän oçraşuda, tegendä dä monda da ber ük ısul, näticäläre dä ber ük dip äytte. Häm dä Çeçnyada xalıqara terorizm ezläre buluı belän kileşkän Robertsonğa räxmäten belderde.
Çeçnyanıñ Mäskäw tafalı administratsiä başlığı Äxmät Qadırov başta Znamenskoe’dağı şartlaw artında Masxadov yä Basaev tora dip äytte. Läkin soñraq Rusiä räsmiläre ğäräp eze, atap äytkändä çığışı belän söğüd bulğan Äbü Wälid isemle keşe turında söyli başladı. Çärşämbedä general prokuror urınbasarı Sergei Fridinski, bu ğämäl artında torğan keşelärneñ isemnäre bezgä bilgele, xäzer alarnı ezläw bara dip belderde, läkin isemnärne äytmäde.
Mäskäw inde küptän Çeçnyadağı xällärne xalıqara terornıñ ber öleşe itep kürsätergä tırışa. Znamenskoe belän Riadta bulğan şartlawlarnıñ tamırı ber digän süzlär şul qissadan. Ämmä Rusiäneñ elekke İminlek Şurası sekretare İvan Rıbkin monıñ belän kileşmi. Anıñ süzlärençä, Söğüd Ğäräpstanında xalıqara terorizm bulsa, Çeçnyada – separatizm. Rıbkin äytüençä, Çeçen suğışçıları belän söyläşep tormıyça, referendum ütkärü – Putinnıñ xatası buldı, häm soñğı şartlaw şuña dälil bulıp tora.
Ul arada Çärşämbedä Çeçnyada çirattağı teror ğämäle buldı. Gudermes rayonınıñ İlisxan-Yort awılında dini byräm waqıtında şartlaw yañğıradı. Törle mäglümätlärgä qarağanda 20-läp keşe xäläk bulğan, 30-ğa yaqını yaralanğan. Räsmilär äyütençä qarağanda intiharçı xatın-qız üzen-üze şartlatqan. Bäyrämdä Çeçnya administratsiäse başlığı Äxmät Qadırov ta qatnaşqan. Xöcüm näq menä aña qarşı bulğan dielä, läkin xatın-qız aña barıp citä almağan. Şulay itep, Çeçnyada zur ömetlär bağlanğan referndum ütügä qaramastan, nindi dä bulsa tınıçlıq turında söyläp bulmıy. Şartlawlar, ülülär däwam itä. Alay ğına tügel, alar moñarçı tınıç sanalğan tönyaq töbäklärdä küzätelä. Äytik, Znamenskoe awılı urnaşqan Nadtereçnıy rayonı – Çeçnyanıñ iñ tınıç töbäklärneñ berse ide.
Ali Gilmi, Praga


text: Paris. Bügen Fransiä başqalası tirälärendä Ärmänstan belän Azärbaycan arasında 18 yıl däwam itkän Tawlı Qarabax nizağın çişü turındağı söyläşülär tämamlandı, ämma anda qatnaşqan ber yaq ta oçraşu näticäläre xaqında berni xäbär itmäde. Anda ike ilneñ dä prezidentı - Azärbaycannan İlham Aliev, Ärmänstannan Robert Koçaryan qatnaşqan ide. Alarnıñ Fransiä, Quşma Ştatlar häm Rusiä ximayäsendäge yözgä-yöz oçraşuı comğa kiçen başlandı, söyläşülärgä qädär Könbatış diplomatları alarnıñ ömetle bula aluına işarä yasağan ide.


text:
Yewropa Berlege Törkiägä ärmän genotsidı basımın däwam itä
Şul säbäple dä Tışqı Eşlär Ministerlege süzçese “AB-neñ Törkiä turındağı raportı qänäğätländerlek tügel, läkin Törkiä belän AB mönäsäbätläreneñ tağın da küberäk zian kürüwenä kirtä saluwı yağınnan uñay” digän qaraş belderde. Premier Minister Tayyip Erdoğan isä 27-nçe Senteberdä İstanbuldağı ber cıyılışta “Törkiägä AB tarafınnan yaña kriterialar kiterelsä bolarnı qabul itmäyäçäk” dip belderde. Ekonomikadan çawaplı däwlät ministere häm AB belän söyläşülärdä başkiñäşçe Ali Babacan “raport kiñäş kenä, anda äytelgännärneñ hämmäsenä quşılmıybız. Qabul itelgän raportta Törkiä-AB mönäsäbätläre belän turıdan turı bäyle bulmağan qayber temalarnıñ kertelüwenän vaz kiçelmäve añlaşıla” dide. Bu inde Törkiägä Ärmän genosidasın qabul itterü, xätta şuşı maddägä Pontus Grekları belän Asurilarnı da kertügä ministerneñ reaksiäse digän bäyä birergä mömkin. Törkiäneñ häm Törel xalqınıñ bu mäsälädä bik sizger buluwı mäğlüm. Törek yağı 1-nçe dönya suğışı waqtında Ärmännär baş kütärde, awıllarnı yandırıp törek igençelären üterdelär. Ruslar häm Fransuzlar belän xezmättäşlek itep ilgä xıyanät ittelär, şul säbäple dä alar deportatsiälände, ä genosida oyıştırılmadı digän argument qullanalar. Şuşı turıdağı sizgerlek Törek gazetlarında başqaçaraq kön tärtibenä kiterelde. Misal öçen “Hürriyet” gazetası berençe bitendä “Genosida öçen quwıldılar” digän rubrika belän Hollandiädäge saylawlarda Sotsial Demokrat Eşçelär Partiäse belän Xrestian Demokrat Partiäsendä deputatlıq öçen kandidat itep bilgelägän 5 Törekneñ kandidatlıqtan çığarıluwı xäbär ittelä. Alar Ärmän genosidasın qabul itmägännär ikän. Gazeta Hollandiä şulay itep üze genosida oyıştıra dip yaza.
AP-nıñ Törkiä turındağı raportında genosida maddäse kertelmäde, ämma Ärmänistan belän bulğan çikneñ açılıp Eriwan belän diplomatik mönäsäbätlär başlatıluwı taläp itelä. Şulay uq PKK teror oyışması bularaq qatı tel belän tänqit itelä, ämma tege yaqtan şuluq PKK belän atışlarnı tuqtatu kileşüwe tözü täqdime yasala. Ayruça parlament saylauwlarında quyılğan 10 % kirtäsen köçtän çığarıp Körd partiläreneñ dä parlamentqa üz deputatların kertä alu mömkinlegeneñ tudırluwı taläp itelä. Tönyaq Kipergä izolatsiälärne köçtän çığaru isä kire qağıldı. Ä barlıq utrawnı wäkilçelek itkän AB ağzası Könyaq Kipergä Törkiä barlıq port häm oçqıç maydannarın açarğa tiyeş digän taläp qabatlana. Şulay uq plovaslav çirkäveneñ ruxani mäktäben açuğa häm ‘xalıqara’ Ortodoks çirkäve statutın qabul itärgä, şulay uq sönni İslamnan ayrım ber mäzhäp bulğan Alevilekne tanırğa çaqırıla.
Qısqası bolarnıñ barısı çeterekle mäsälälär. Bu turıda tartışlar, bäxesläşülär, xökümät qanatına xöcemnär däwam itä. Inde mäsälä Törkiä biten, ğorırın saqlap qalunı mı, yuğisä AB quyğan barlıq taläplärne ütäwne me saylayaçaq digän sorawğa qaytıp qala? Törek babaylar süze belän äytsäk: “Yuğarı tökersäñ mıyıq, astqa tökersäñ saqal”.
Äxtäm Ibrahim, İstanbul


text:
Matbuğatqa yazılu tämamlana. Abunäçelär sanı kimi...
«Şähri Qazan», «Tatarstan yäşläre» gäzitläre, «Mäğrifät» atnalığı häm başqa matbuğat çaraları citäkçeläre tirajları belän maqtana almıy.Bıyılğı kampaniä, aldağı yartı yıllıq belän çağıştırğanda, şaqtıy qırıs şartlarda ütte. Abunäçelär sanı bolay da çamalı ide, gäzitlärneñ kübese yazılu bäyäsen tağın kütärergä mäcbür buldı. Bolar xaqında «Söyembikä» jurnalı baş möxärrire Firaya Bädretdinova belän äñgämä qordıq:
«Bezneñ tirajıbız 7 meñ tiräsendä älegä. Bu ütkän yartı yıllıq belän çağıştırğanda bik zur kimü tügel. Soñğı näticä yasalmağan äle. Bez ul sannarnı, miçtä ipi peşep çıqqanı kötkän kebek, kötäbez. Ämma, ğädättä, sannar bez kötkännän barıber tübänräk bula. Bezgä bik küp xatlar kilä. Uquçılar, sezne bik yaratabız, dip yazalar. Ämma yazılu näticäläre iğlan itelgändä, bez uquçılar mäxäbbäten sizmibez. Jurnalnı şul xätle tırışıp çığarabız, ä abunäçelär barıber az. Üpkä dä belderäse kilä inde. İkençe yaqtan, bez uquçılarnıñ xälen dä añlıybız. Mäsälän, ber awılda, Saban tuyı aldınnan duñğız qarawçı ber apağa 7 aylıq xezmät xaqın birgännär – 1500 sum. Anıñ iptäşeneñ, terlek qarawçısınıñ da eş xaqın annan zurraq tügel. Bu aqçağa ul jurnalğa yazılsınmı, burıçların tüläsenme? Uqırğa teläp tä, yazılırğa mömkinlege yuq keşelärneñ, şunısı - bigräk tä qızğanıç».Elemtä ministrlığı, 9nçe yündä sanap çığarğan berençel mäğlümatlarğa qarağanda, «Watanım Tatarstan»nıñ 16 meñ yarım tiräse , «Mädäni comğa» gäziteneñ – 5 meñ yarımğa yaqın tirajı bar . «Tatarstan yäşläre»n – 38 meñ keşe yazdırğan, annan soñ 31 meñlek tiraj belän «Yuldaş» gäzite bara. Qalın jurnallarnıñ tirajı – 2-3 meñ tiräse.
Kampaniä betügä äle berniçä kön bar. Bu waqıt eçendä abunäçelär sanı artırğa da mömkin. Yazılu kompaniäseneñ soñğı näticäläre 25 yünnän soñ bilgele bulaçaq.Bikä Timerova, Qazan.


text:
Xalıqara törkem ğäyeplänä
Respublikanıñ yuğarı mäxkämäse narkotik taşu häm taratu belän şöğellänüçe xalıqara cinayät törkeme eşen qarıy başladı. Älege törkemdä cide keşe. Alar Rusiä häm Tacikstan watandaşları. Alar Äfganstanda citeşterelgän yuğarı sıyfatlı narkotiklarnı Tacikstan aşa Rusiägä kertü häm taratu belän şöğellängän. Monıñ öçen alar kar'yer qazu çılbırlı traktorı belän faydalanğan. Traktornıñ körägenä küpläp narkotik yäşerep anı timer yulı aşa Rusiägä kertä torğan bulğannar. Şundıy yul belän alar soñğı ike yılda ğına da tonna yarım geroin kertkän.


text:
Sverdlovda yazğı seminar
Yazğı kanikul könnärendä Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ Qazıylat idäräse Pervoural'ski şähär mäçetendä mäktäp balaları öçen ruxi seminar oyıştırdı. Seminarğa sigez yäştän undürt yäşkä qädär bulğan mäktäp balaları yöri. Töşke aşqa qädär alarğa islam tarixı, äxlaq häm tatar tele däresläre uqıtıla. Öylä namazınnan soñ qızıqlı uyınnar yärdämendä başta birelgän däreslär berketelä.
Kanikul waqıtında çın küñelläre belän qızıqsınıp mäçetkä yörüçe balalar belän oçraşırğa barğaç, bez matur zäñgär külmäkle, aq yualıqlı, mölderäp torğan zur qara küzle 10-11 yäşlärdäge qız balağa iğtibar ittek. Tanışıp kittek. Ul İlnara Däwlätova bulıp çıqtı. Äti-änise Başqortstan yağınnan, üze Pervoural'skida tuıp üskän. Ğailädä gel tatar telendä genä aralaşqanlıqtan, İlnara tuğan telen yaxşı belä. Ul ğına da tügel, mäçetkä yış yöri, balalar öçen oyıştırılğan çaralarda daimi räweştä bik teläp qatnaşa. Qazıylat idäräse daimi räweştä oyıştırıp torğan şuşındıy çaralar yäş buınnı tärtiple, itağat'le itep üsterüdä, millätebezneñ taza, matur kiläçägen buldıruda zur öleş kertä.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text: Tibetnı yaqlawçı xalıqara oyışma, Qıtayda keşe xoquqları bozıluğa qaramastan, Xalıqara Olimpiä Komitetınıñ kiläse Olimpiä uyınnarın Pekinda ütkärü qararın tänqit itte. 100 gä yaqın xoquq yaqlawçı törkemne berläştergän bu oyışma Xalıqara Olimpiä Komitetına 2008 nçe yılda bulaçaq Olimpiadanı Qıtay Xalıq Respublikı xaqimiätlärenä basım bularaq qullanırğa möräcägät itte. Häm xaqimiätlärne xäzerge waqıtta quıludağı Tibetnıñ ruxi başlığı Dalay Lama belän söyläşülärgä ätärergä kiräk dide. Xoquq yaqlawçı oyışmanıñ mödire Alison Reynolds bolay dide: “Bez xäzerge waqıtta xökümätlär, xökümät ara oyışmalar häm Xalıqara Olimpiä Komitetı Qıtayğa basım yasarğa kiräk dip sanıybız. Pekin üzeneñ Tibetqa bulğan säyäsäten üzgärtergä kiräklegen añlasın. Ägär dä bu üzgäreşlär yaqın arada bulmasa, Olimpida başqa pozitiv cirdä ükärelergä tieş”.


text: Qazanda Mäskäwdän tağın ber citäkçe kilep, meñyıllıqqa äzerlänü barışın tikşerep yöri. Rusiä Ğädättän tış xällär ministrınıñ urınbasarı Yuriy Vorobyev meñyıllıq tantanaları waqıtında iminlek mäsällären öyränä. Comğada Mäskäw wäkile Tatarstan premyerı Röstäm Miñlexanov belän oçraştı. Anna soñ, Tatarstannıñ Ğädättän tış eşlär ministrlığı şähär tantanaları waqıtında imnilekne tä'min itü buyınça kürgän mäs’älälärne tikşerde. Barısı da plan buyınça bara digän bäyä birde. Östämä aqça kiräkmi dip tä añlattı. ğädättän tış eşlär ministrlığı kiñ profil’le däwlät oyışması. Ul yanğın sünderüçelärdän alıp, su qoyınu urınnarında qotqaruçı xezmätkärlärenä qädär üz eçenä ala.


text:
Räşid İmaşev Aqmulla bülägenä layıq buldı
Bıyıl kürenekle mäğrifätçe, şağir Miftaxetdin Aqmullağa 175 yäş tuldı. Şul uñaydan çärşämbe könne Tatmedia agentlıysında matbuğat oçraşuı uzdı. Oçraşuda Tatarstan yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov, şağir Renat Xaris, ädäbiät ğalimnäre Nurmöxämmät Xisamov häm Xatıyp Miñnegulov, Färit Yäxin qatnaştı.
Mäğrifätçe Miftaxetdin Aqmulla - tatar, başqort häm qazaq xalıqlarınıñ urtaq şağire. Ul elekkege Öfe gubernasınıñ Bäläbäy öyäze Tuqsanbay awılında tua. Estärlebaş mädräsäsendä, annan soñ Irımbur, Troitsk mädräsälärendä belem ala. Şul töbäklärdä möğallimlek itä, anıñ şiğerläre xalıq arasında tarala. Matbuğatta berençelärdän bulıp - 1892 yılda anıñ "Damella Şihabetdin xäzrätneñ märsiäse" isemle mädxiäse dönya kürä. Şunnan inde üze ülgännän soñ keçkenä külämle tağı berniçä cıyıntığı çığa. Bilgele bulğança bıyıl Aqmullanıñ tuuına 175 yıl tuldı. Şul uñaydan küp kenä töbäklärdä anıñ istälegenä bağışlap törle çaralar uza. Äytik, bu könnärdä Başqortstanda Aqmullağa bağışlanğan kiñäşmä ütä. Häm bu çara qısalarında Başqortstanda tuıp Qazanda yäşäwçe başqort cämäğätçelege wäkile Tatarstannıñ xalıq rässamı, Räşid İmaşevqa Aqmulla isemendäge çirattağı büläk tapşırıla. Älege büläkne alu öçen çärşämbe könne Räşid İmaşev Ufağa kitte häm yulğa çığar aldınnan ul şatlığın “Azatlıq” radiosı belän dä urtaqlaştı.
“Minem tuğan yağım Başqortstan. Min başqort bulsam da Tatarstan mine bik zurlap qabul itte. Häm böten yaqtan da miña zur yärdäm itep tora. Bezneñ yaqtan küp kenä şäxeslär çıqqan, iñ böyek yaqtaşıbız miftaxetdin Aqmulla. Min dä yaqtaş bularaq anıñ icatın küptän öyränäm. Anıñ obrazın surätlärgä dip yördem. Häm anıñ räsemen tämamlap min bu surätne Başqortstannıñ Miäkä rayonında urnaşqan Aqmulla muzeyına alıp qaytıp birdem. Ul öç öleştän tora. Berençese, Dim buyında bala çağı. İkençese isä, ir-yeget dip atala. Monda inde ul yeget qulına kitap totqan. Şunnan soñ inde öçençe öleşe Soñğı doğa dip atala. Aqmullanı bit öç xalıq üzebezneke dip sanıy. Ul şulay döres tä. Anıñ tuğan yağı Başqortstan, şunlıqtan başqort başqort di. Tatarstanda da ul zur xezmät tügä. Şunnan soñ ağartuçı bularaq ul qazaq yaqlarına kitä. Gömereneñ küp öleşe qazaqlar arasında uza. Unlıqtan qazaqlar da anı bik zurlıylar. Aña xörmät yözennän Qazaxstanda Aqmulla digän qala da bar. min dä inde üz çiratımda qalışmasqa tırıştım inde, şul üzemneñ surätläremne muzeyğa alıp qayttım. ”
Ğinwar ayında isä Qazanda Aqmullanıñ tuuına 175 yıl tuluğa bağışlanğan Xalıqara konferensiä uzaçaq. Kiñäşmädä Aqmullanıñ tormış yulı häm icat mirası; anıñ icatında fol'klor traditsiäläre; turında fiker alışu kötelä.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Millätara näfrätne jurnalistlar häm xakimiät qızdıra
Qırımda millätara näfrät däräcäse arta. Mäğlümat çaraları häm xakimiät tä bu näfrätne qızdıruğa üz öleşen kertä, di belgeçlär.
Qırımda millätara näfrät probleması – ser tügel, cämğiät anıñ barlığın tanıy. Törle mädäniät, törle din wäkilläre ğömer kiçergän töbäklär tınıç yäşäsen öçen idarä itüneñ maxsus ısulları bar. Xakimiät tä wazğiätkä döres bäyä birmäskä mömkin, monıñ säbäbe ike törle bula ala, berse – säyäsi säbäplär bulsa, ikençese – xakimiättä utıruçılarnıñ täcribäsezlege.
"Bezneñ maqsatıbız – cirle xakimiätlärneñ qayber xataların açıqlaw. Ul xatalarnı alar Kievqa barıp üzäk xökümättä çişergä mäcbür bula, menä şularnı buldırmaw. Bez üzebezneñ seminarlarda ber qayçan da – bolay eşlägez, tegeläy eşlägez dip äytmibez. Anda qatnaşuçılar xatalarnı üzläre taba häm şulay öyränä", - di oyışmanıñ başqarma direktorı İgor Semyvolos.
Qırımda iñ küp qarşılıqlar tudırğan mäsälä bulıp – cir mäsäläse tora. Cir bülüne näq cirle üzidarä xäl itä, häm "Yaqın Könçığış tikşerenüläre" oyışması üz seminarlarına jurnalistlar belän bergä cirle üzidarä wäkillären çaqıra.
Qırım tatarları – äle küptän tügel genä zur faciğa kiçergän ber xalıq, di oyışma prezidentı Aleksandr Bogomolov. Tarix öçen 6 distä yıl ul ber ni tügel häm bu yara äle dä qırım xalqınıñ küñelendä.
"Qırımda qaywaqıt – deportasiädän şul quılğan keşelär genä ziyan kürgän, dip sanıylar. Bu döres tügel. Şulay uq holokosttan konslagerlarda hälak bulğannar ğına ziyan kürgän dip sanaw - döres tügel. Bu istälek, qayğılı istälek buınnan buınğa küçep kilä. Watannarın qaytaru qırım tatarları öçen ul - su häm gaz ğına ütkärü tügel, şulay uq elek torğan yortların, mäçetlären kire qaytarunı añlata," - di Bogomolov.
Bu ike belgeçneñ Qırımdağı wazğiätne Yaqın Könçığış belän çağıştıruı – oçraqlı xäl tügel. İgor Semyvolos – yähüd tele , Aleksandr Bogomolov isä – ğaräp tele häm ädäbiatı belgeçläre. Alar ikese dä İzrail häm fälestin cirlärendä säyäsi tärräqiätne yaqınnan küzätep, anda saylawlarda küzätüçelär bularaq qatnaşıp näq Yaqın Könçığışta täcribä tuplağan keşelär. Alar ikese dä – ğaräp-yähüd nizağında – çınbarlıqta doşmannıñ kem ikänen, ğaräplärneñ, yähüdlärneñ qaraşın tirännän fänni häm ğamäli öyrängän belgeçlär. 1994nçı yıldan birle alar alğan täcribälären Qırımda qullanırğa tırışa.
Berençe seminar-uqular gazeta möxarrirläre öçen yün ayında Aqmäçet şähärendä ütäçäk, cirle xakimiät wäkilläre öçen ike seminarnı Feodosiä şähärendä uzdıru planlaştırıla.
Älege proyekt Çexiädäge "Moxtac keşelär" oyışması belän berlektä başqarıla. Oyışma nizaqlı töbäklärdä keşe xoquqların yaqlaw häm humanitar mäsälälärdä yardäm kürsätüçe oyışma bulıp tora... Şulay uq alarnıñ maqsatı – dönyanıñ törle poçmaqlarında bulğan xoquq bozular häm keşelärneñ ğadellekne taba almıyça cafa çigüe turında mäğlümatne – kiñ cämäğätçelekkä citkerü. "Kievta Yaqın Könçığış tikşerenüläre" oyışması belän Çexiädäge "Moxtac keşelär" adlı humanitar oyışma tırışlığı belän xäzer cämäğätçelek iğtibarı qırım tatarlarına da yünäldereläçäk.


text:
Ğıyraq räsmiläre “Äl-qäidä”dä ikençe keşe bulğan Cumaa Äs-Säğdine totqarlanğanlığın xäbär itä. “Bez Äl-qäidäneñ Ğıyraqtağı iñ zur wäkilen totıubıznı belderäbez. Ul cinayätçe Abu Äyüb Äl-Masrıydan soñ ikençe keşe. Anıñ iseme Xämit Cuma Faris Äl-Säğdi, şulay uq ul Abu Xumam häm Abu Rana bularaq ta bilgele. Ul Samarrdağı Askäri izge urının şartlatunı oyıştıruçılarğa häm başqaruçılarğa citäkçelek itte”,- dide Ğıyraq xäkümätendäge milli iminlek kiñäşçese Mowaffaq Äl-Robağıy.
Samarrdağı terror ğamalennän soñ Ğıyraqta dini nigezdä başlanğan köç qullanular haman da däwam itä. “Äl-qäidä”neñ Ğıyraqtağı elekke başlığı Äbu Musaba Äz-Zärqäwi üterelgännän soñ anıñ urınına Äl-Masrıy kilde. Qulğa alınğan Äs-Säğdi anıñ urınbasarı.


text:
AQŞ-Törkiä mönäsäbätläre kierenkeläşäme?
Tışqı Eşlär Ministrı Gül vizit belän AQŞ-ta. Ul AQŞ Kongressınıñ Törkiäne Ärmännärgä genosida yasawda ğäyeplägän qanun proyektın uzdırmasqa ireşü öçen Washingtonda söyläşülär alıp bara. Gül AQŞ Prezidentnıñ urınbasarı Dick Cheney häm AQ Yort Milli Qurqınıçsızlıq Kiñäşçese Stephen Hadley belän oçraşıp küreşte. Läkin şuşı oçraşudan Törkiäne yaqlıybız digän mesaj çıqmadı. Ğomumän mondıy räsmi oçraşularda fotoräsemgä töşerü ğädäte bulsa, bu yulı moña röxsät birelmäwe dä AQŞ citäkçelegeneñ üz saylawçıları aldında Törkiäne yaqlıybız dip kürenergä telämäve dip bäyälände. Şulay uq Gül kollegası Condoleezza Rice belän oçraşqannan soñ da ğädäti urtaq matbuğat konferensiäse ütkärelmäde. Ärmännärne yaqlawı belän tanılğan Väkillär Palatasınıñ yaña citäkçese Nancy Pelosi belän Saqlanu Ministere Robert Gates ta Törek Tışqı Eşlär ministereneñ oçraşu taläben kire qaqtılar. Bu xäl Törek delegatsiäsendä şok täsire yasadı. Çönki böten bolar AQŞ-ta, anıñ Väkillär Palatası belän Senatında Törkiägä qarşı tiskäre ber atmosfera xasıl buluın kürsätä. Şul säbäple dä Gül AQŞ-qa kilergä cıyınğan Törek parlament wäkilçelegenä “kilmägez” digän kürsätmä cibärergä mäcbür buldı. Törek parlamenterları AQŞ räsmi dairälärendä Töreklärne genosidada ğäyeplägän qanun çığarmağız dip künderergä tırışmaqçılar ide. 1915-nçı yılğı bäreleşlär waqıtında ğailäse Ärmännär tarafınnnan üterelgän AK partiä deputatı Muzaffer Gülyurtnıñ AQŞ räsmi şäxeslärenä şuşı açı yazmışın añlatu mömkinlege dä qalmadı. Näticädä 1-nçe Martta AQŞ kongresınnan Töreklärneñ Ärmännärgä genosida oyıştıruda ğäyeplägän qanun proyektınıñ uzu ixtimallığı bik arttı.
AQŞ-nıñ Törkiädäge Böyek ilçese Ross Wilson da AQŞ Väkillär Palatasınnan şuşı proyektnıñ uzuı naçar bulaçaq, şunuñ öçen dä AQŞ prezidentları niçä un yıllar bu proyektnı uzdırmas öçen tırışıp kildelär, ämma bügen Aq Yort belän Kongress ayırım partiälärneñ qulında dip mäsäläneñ nindi çitrekle xäl alğan buluwına işarä itte.
Tışqı eşlär ministrı Abdullah Gül üz näwbätendä AQŞ Kongresına täqdim itelgän qanun proyektı “illärebez arasındağı barlıq mönäsäbätlärebezne zähärläyäçäk zur ber qurqınıç, häm monıñ tä’sire qayçan da betmäyäçäk dide. Ul süzlärenä östäp “Ber yaqtan ike il Afganistanda qulğa qul totınışıp bergä eşläp, stabillek buldıruğa ber nindi dä il kermägän xätle öleş kertkändä, şulay uq Ğıyraqta stabillek urnaştıruğa da öleş kertkändä, Törkiägä qarşı şundıy ber proyekt hämmä närsäne bozaçaq” dide.
Döres Törkiäneñ Avropadağı berlektäşlärennän Fransiä belän başqa illärneñ parlamentlarınnan da şundıy uq Törkiäne ğäyeplägän qanunnar çıqtı. Läkin ekonomik häm başqa mönäsäbätlär däwam itä. AQŞ Kongressınnan da şundıy uq ber ğäyepläp aktı uzsa, waqıt eçendä onıtılır, mönäsäbätlär elekkeçä däwam itär dip äytergä dä bälki mömkin. Läkin soñğı waqıtlarda xalıq häm qayber säyäsi ağımlar arasında Avropa Berlegenä dä AQŞ-qa da qarata reaksiä arta bara. AQŞ Kongressınnan çığaçaq şundıy ber qanun şiksez Törkidä anti amerikanizmnıñ üsüenä citdi öleş kertäçäk .
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: Berläşkän Millätlär Oyışması xezmätkäreläre häm Äfğanstannıñ sälämätlek saqlau wäkilläre bügen şuşı töbäkkä kilde. Badaxşan provinsiäsendä älege çirdän noyabr ayında kimendä 61 bala ülgän, şul waqıttan birle ike meñgä yaqın ana häm balağa antibiotiklar birelä. Çirneñ provinsiäneñ başqa şähärlärenä dä taraluı turında xäbärlär bar. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ sälämätlek saqlau xezmätkäreläre töbäkkä östämä darular kiterde. Ğadättän tış xällär xezmäte wäkilläre şulay uq Taciqstan belän bulğan çik buyına da baraçaq. Buma yütäl-yoğışlı awıru, anıñ belän çirlägän keşelär atnalar buyına qatı yötkrüdän cafa çigä. Çir antibiotiklar belän däwalana.


text:
Bügin Parlament Mäjilisiniñ plenarlıq otırısında «Daktïoloskopïyalıq jäne genomdıq tirkew twralı» zañ jobası birinşi oqılımda maquldadı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Atalğan zañ jobasın QR İşki ister mïnïstri Qalmuxanbet Qasımov tanıstırdı.
«Daktïoloskopïyalıq jäne genomdıq tirkew twralı» zañ jobası Elbasınıñ tapsırması boy`ınşa day`ındaldı. Munday` zañ jobaları älemdik täjirïbede bar. AQŞ sawsaq izin tapsırwdı 2004 jıldan bastap ketti. Ewroodaqta 2007 jılı bastaldı. Bawırlas Türkïya memleketi 2009 jılı qolğa aldı.Soñğı jıldarı elimizde türli apat saldarınan mert bolğan azamattardıñ kim ekendigin anıqtaw mümkin bolmay` jatqan jay`ttar köp. daktïloskopïyalıq jäne genomdıq tirkewden ötw tabïğï apattar, lañkestik aktiler, avïacïyalıq jäne jol-kölik oqïğaları sındı tötenşe jağday`dar kezinde qaza tapqan adamdardıñ atı-jönderin anıqtawğa mümkindik beredi», - dey`di Q.Qasımov.
Onıñ ay`twınşa, Qıtay`da da osınday` zañ jobası bar eken. Al TMD elderiniñ işinde Resey` birinşi bolıp qabıldağan. Sonday`-aq osığan uqsas zañ Belarwʹ, Özbekstan, Moldova,Täjikstanda qabıldanğan.
Mïnïstr sawsaq tañbasın tapsırw şeteldikterge tolıqtay` mindetti ekenin ay`ttı. Al Qazaqstan azamattarı jeke bas kwäligin awıstırğan kezde jäne şetelge şığatın waqıtta tapsırmaq. Yağnï ärbir azamattıñ jeke kwäliginiñ çïpine 3D portreti pen sawsaq izderi engiziledi. Munday` tirkewler türli apat kezinde azamattardı tez anıqtawğa jäne qılmıstı aşwğa mümkindik bermek.


text:
Aleksandr Veşnyakov Tatarstandağı saylawlar belän qänäğät
Rusiä Üzäk saylaw komissiäse räise Aleksandr Veşnyakovnıñ Tatarstanğa räsmi säfäre comğa könne däwam itte. 13nçe fevral’ könne ul respublikanıñ Üzäk saylaw komissiäse wäkilläre belän oçraştı. Anatoliy Fomin Mäskäw qunağın dekaber’dä ütkän saylawlarnıñ barışı, alarnıñ näticäläre belän tanıştırdı. Bu saylawlardan soñ Tatarstanda mäxkämälärgä möräcäğät itülär bulmawnı, Aleksandr Veşnyakov ayıruça zur uñış dip bilgeläp ütte. Ğomumän, ul respublikada saylawlar bik oyışqan räweştä, tınıç ütä, saylaw qanunnarın bozu oçraqları yuq diärlek, dip bilgeläde. Şul uq comğa könne Rusiä Üzäk saylaw komissiäse citäkçese Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev häm törle säyäsi firqälär wäkilläre belän oçraştı. Şuşı oçraşu, söyläşülärdän soñ, Aleksandr Veşnyakov jurnalistlarnı cıyıp, alarğa üzeneñ Tatarstanğa vizitı turında söyläde. Şunda uq ul saylawlarnıñ tiskäre ürnäge itep Başqortstan respublikasında 7nçe dekaberdä uzğan saylawlarnı kiterde. Comğa kiçen, Qazanda bar planlaştırılğan eşlären tämamlap Aleksandr Veşnyakov kire Mäskäwgä qaytıp kitte.
Tatarstanda bu könnärdä İdel buyı häm Ural xärbi okrugınıñ iñ zur häm külämle töbäkara xärbi künegüläre ütä. Anda xärbilärdän tış, respublikanıñ barlıq diärlek ministrlıqları, şähär häm rayon xakimiätläre wäkilläre, şulay uq respublikadağı zapastağı ofitser häm soldatlar da qatnaşa. Älege künegülärneñ citäkçese general-leytenant Aleksandr Stolyarov süzlärenä qarağanda, alarnıñ maqsatı – xärbi häm xakimiät oyışmalarınıñ suğışqa äzerlegen tikşerü. Tatarstan yağınnan bu künegülärne armiädä bulmağan xärbi – premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva oyıştırdı. Respublika cirendä ütkän künegülärdä qatnaşqan başqa generallar belän bergä Zilä Wälieva uzğan yılnıñ noyäber ayında Xantı-Mansi okrugında ütkän xärbi künegülärdä inde täcribä tuplağan ide.


text:
Qırğızstanda meñlägän keşe uram cıyınnarın däwam itä. 5 meñgä yaqın protest belderüçe bügen dä Bişkäk-Torugart olı yulın yabıp xäräkätne tuqtattı. Alar – Yuğarı Mäxkämäneñ ike oppozisiä namzäten saylawlardan töşerep qaldıru qararına qarşılıq belderä.
Yuğarı Mäxkämä räise Kurmanbek Osmonov, yullarnı yabu – qanunğa qarşı, dip belderde:
"Xalıqnıñ tınıç uram cıyınnarı häm qarşılıq çaraları oyıştırırğa konstitusiädä yazılğan xoquqı bar. Ämma xalıqara ähämiätkä iä olı yulnı yabıp xäräkätne tuqtatırğa ber kemneñ dä xaqı yuq," dide Osmonov.
Protest çaraları şulay uq Qırğızstannıñ tönyaqkönçığışındağı Tong ölkäsendä häm Jalalabadta buldı. Parlament saylawları respublikada yäkşämbe könne ütäçäk.
Qırğızstanda däwlät radiosı Azatlıqnıñ qırğız telendäge tapşıruların FM häm urta dulqınnarında tapşırudan baş tarttı. Älege waqıtta Azatlıq anda 3 şähärdä – Bişkäk, Oş häm Narında Almaz radiosında FM dulqınnarında yañğrıy.


text: “Yewropa öçlege” Xalıqara atom energiase agentlığınıñ xälitkeç kiñäşmäse aldınnan, İran belän söyläşäwlär ütkärergä rizalağan birde. Britania, Germania, Fransiä diplomatları 3 martta Venada İran wäkile Ali Laricani belän oçraşaçaq. Laricanínıñ Mäskäwdä ütkärgän söyläşüläre, näticäsez ütkängä oxşıy. Biredä Rusiäneñ täqdime belän İrannıñ atom programması öçen urannı Rusiädä bayıtu tikşerelgän ide. XAEİnıñ 6 martqa bilgelängän kiñäşmäsendä İrannıñ atom programması mäglümätlären Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurasına tapşıru qaralğan.


text:
Tıyılğannardan tıyılırğa kiräk
Samarğa Mäskäwdän keşe xoquqların yaqlawçı Yelena xanım Ryäbinina kilep kitte. Yelena xanım Üzäk Aziädän säyäsi säbäplär arqasında kitkän qaçaqlarğa yärdäm itüçelärneñ berse. Şul uq waqıtta ul Rusiä möselmannarına da yärdäm qulın suza.
Yelena xanım, Sezneñ Samarğa kilüegezneñ säbäbe?
Minem Samarğa berençe kilüem. Bezneñ oyışma Üzäk Aziädän kilgän säyäsi emigrantlarğa yärdäm itä. Menä ber yıl inde bez Rusiä möselmannarına ğädelsezlek kürsätkän oçraqlarnı da terkäp barabız. Soñğı waqıtta Rusiä möselmannarına ideologik küzlektän qarap cäberläw oçraqları terkälde, bigräktä Xizbut- Tährir xäräkätenä qağılğannarı yışaydı.
Rusiädä möselmannarnı ideologik küzlektän cäberläw oçraqları qaysı yıllarda başlandı?
2005 yılnı rekordlı dip sanıym, ä başı yıl yarım elek. Xizbutçılar belän köräşü ber şirma ğına, ä çınbarlıqta nigezendä ideologik motivlar yata. Här keşe teläsä nindi ideologik yünäleştäge ädäbiät belän tanışa ala, ägärdä ul anı başqalarğa köçläp taqmasa. İrekle cämğiättä här keşe üze telägän matbuğatnı, kitapnı uqırğa xaqlı häm bügenge ideologiägä oxşamağan fikerlär belän tanışqan öçen genä keşene zindanğa yabu döres tügel.
Yelena xanım, ni öçen Sez Rusiä möselmannarın yaqlaw yulına bastığız?
Min bu eş belän soñğı yılda şöğellänä başladım, çönki bu problema yaña ğına qalqıp çıqtı. Eş şunda ki, 2003 yılnıñ fevralendä Rusiä Federatsiäseneñ yuğarı sudı 15 möselman oyışmasın terroristik oyışmalar dip terkäde, şul isemlekkä Xizbut- Tährir xäräkäte dä kertelgän. Yuğarı sud bu qararnı yabıq utırışta qabul itkän häm açıq räweştä matbuğatta basılıp çıqmadı. Keşelär Xizbut- Tährir xäräkäteneñ tıyılğanın belmädelär dä. Ozaq ta köttermi Xizbut- Tährirçılıq belän qızıqsınuçılarnı xökem itä başladılar häm iñ ayanıçı zindannarğa yaba başladılar. Şunnan soñ ikençe dulqın başlandı. Xizbut- Tährirçılıq belän qızıqsınuçı şäxeslärneñ tanışlarına, yaqınnarına qul suzdılar. Xättä zindanda utıruçılarnıñ ğailälärenä yärdäm itüçelärne dä sudlarğa yörtä başladılar.
Bügenge köndä Rusiädä Xizbut- Tährirçılarnıñ 44- se irektän mäxrüm itelgännär. Kübeseneñ ğayıbe isbat itelmägän, ä keşelär irektän mäxrüm itelgän, qıyırsıtılğan, kimsetelgän. Çın Xizbutçılar dip sanarlıqları tik 3- 4 keşe genä.
Min üzem Xizbut- Tährir ideologiäsen hiç kenä dä yaqlamıym, şul uq waqıtta kemneñder nindider, bezgä oxşamağan qaraşı bulğan öçen genä dä cäberläw hiç tä döres tügel.
Yelena xanım, ni öçen däwlät türäläre tıyılğan xäräkät, tıyılğan firqälär isemlegen matbuğatta bastırmağannar. Däwlätkä keşelärne kisätügä qarağanda zindanğa utırtu qulayraq meni?
Min dä monı döres tügel dip sanıym. Xalıq arasında ağartu eşen alıp barunı maqsat itep quyarğa kiräk.
Rusiä kiñlegendä islamğa qarşı oyıştırılğan xäräkät cirlegendä Samar töbäge niçek kürenä?
Samar cire dietik region bulıp küzgä taşlana. Biredä islamğa yaxşı qaraş. Läkin dä ayırım oçraqlar bezdä terkälde.
Sez ikençe millät, ikençe din wäkile bularaq islam dinendägelärne yaqlaw yulına basqansız. Üzegezne ütererlär dip şiklänmisezme?
Sälämät cämğiättä ideologik qaraşları öçen genä grajdanin cäberlänergä tieş tügel. Rusiä demokratik yulğa bastı häm Watanıbıznıñ şul yuldan baruında yärdäm itäm min.
Mine üterüläre barmı? Älegä min berençelär isemlegendä tügel.
Samar töbägendä Xizbut- Tährir xäräkätenä yulığuçılar isemlegenä kertep Fänis Ğaynetdinnı zindanğa yaptılar. “Fänisneñ cinayätlege närsädä? Bu xatanı yasamasqa bula ideme?”- digän sorawlarğa qısqa cawap birep bula. Näq izge Kitabıbızça:” Tıyılğannardan- tıyılırğa kiräk” häm iñ möhime berqayçan da Rusiädä yäşägäneñne onıtırğa kiräkmider.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Amerika Tatarları Assosiasiäsendä änilär köne
New York tatarları 18 mayda cıyılıp änilär könen bäyräm itte. Oçraşuda 1 yäştän alıp 90 yäşkä qadärge tatarlar qatnaştı.
Bu könne Amerika Tatarları Assosiasiäseneñ idaräsendä tabınnı barı tik irlär genä äzerli ikän. Assosiasiädä 300läp äğza isäplänä. Oçraşuğa isä alarnıñ 100gä yaqını kilde. Çäy-kähwä häm milli rizıqlar belän sıylanğannan soñ cıyılğannarğa tamaşa-konsert kürsätelde. Biredä çığışı belän Üzbäkstannan bulğan tatarlar häm başqortlar bar. Kiçädä tatarça häm başqortça cırlar başqarıldı, şiğerlär uqıldı. Läkin küpçelek biredä Qıtaydan, Törkiädän kilgän tatarlar.
Assosiasiä äğzaları bulğan Rawil häm Asiä Agilar Qıtayda tuıp anda rus mäktäbendä uqığan, annarı Törkiä häm soñınnan AQŞqa küçep kilgän. Alar 4 bala üstergän. Asia xanım bik matur cırlıy häm fortopianoda uynıy. Röstäm Yaxin aña üz romanslar cıyıntığın büläk itep alarnı inglizçä cırlawnı sorağan bulğan. Asia Agi Röstäm Yaxinneñ "Kiek qazların" ingliz telenä tärcemä itep anı üze başqaruında ber cıyıntıqqa kertkän.
Balalar da tatarça söyläşä, cırlıy. İdarä diwarlarına elengän Söyembikä, Tuqay räsemnäreneñ barısın da balalar yasağan. Monıñ öçen maxsus däreslär yäki mäktäp yuq, olılar üzläre balalarnı cıyıp belgän hönärlären öyrätälär.


text: BMO wäkile Martti Ahtisari, Kosovo kiläçäge turındağı plannı Kosovo citäkçelgenä täqdim itte. Anıñ belän oçraşudan soñ, Kosovo prezidentı Fatmir Sejdiu :"Plan töbäkneñ bäysezlege belän tämamlançaq", dip belderde. Elegräk Martti Ahtisaari, Serbiä prezidentına Kosovo kiläçäge turındağı kompromis plannı täqdim itte. Planda äytelğänçä, töbäktä BMO idäräsen, NATO köçlären qaldıru küz aldında totıla. Şul uq waqıtta Kosovoğa xalıqara oyışmalarğa kerü mömkinlegen birü täqdim itelä. Läkin töbäkneñ möstäkillege turında süz barmyı. Ahtisaari, fevraldä Kosovo Albannarı häm Serbiä xökümäte belän söyläşülär ütkärergä çaqırdı.


text:
Britaniä möselmannarı terror höcümen oyıştıruçılarnı xökem itä,üzlären cinayetçelärdän çitläşterä
Londonda terror ğämälen oyıştıruçılarnı ezläw köçäyä barğanda ,Britaniä möselmannarı höcümne oyıştıruçılarnı xökem itä.Alar bezneñ maxallädä andıy keşelärgä urın yuq, höcümnärne oyıştıruçı ekstremistlar bezneñ uy fikerlärgä dä täsir itä almıy dip üzlären cinayätçelärdän çitläşterä.
Xan(audio)
Belmim, bälki, bälki politsiä äytä ikän dimäk bar. Ämma bez belmibez ,Bu mäçettä ber qayçan da problemalar bulmadı bez bik dustanä yäşibez, ber bereebzgä yardäm itärgä tırışabız. İrtägä bu mäçettä törle din wäkilläre oçraşa.. bu bik yaxşı eş.
Xan mäçet bulletennen sonğı sanında terror höcümen oyıştıruçılar, , qotırğan yäki ütä oyatsız , namıssız keşelär , bezneñ alar belän bernindi elemtä bulmağan kebek , alarnıñ da yuq dip yazılğanın äytä. Londonnıñ başqa ber mäçete aktivistı Tahrame , ekstremistlar ğädäti, normal mäçetlärgä yöri almıy, çönki alar şunduq küzgä bäreler, çitkä qağılır ide di. Ul Britaniäneñ ekstremist oyışmalarınnan berse al Muxajirunnı telgä ala . Bu oyışma belän bäyleneşle ruxani Omar Bakri Möxammäd .Törkem Britaniädä İslam Däwläteneñ oyışuın yaqlıy , Bakri internette islamistlarnıñ Britaniädä höcümnär oyıştıruına röxsät itelä dip yazıp çıqqan ide .Tahramee fikernçä al Muhajirun terror berläşmäse.
Tahramee(audio)
Min bu isemne işetkän bar, minemçä alar terror berläşmäse. Alar miläre mullalar tarafınnan yuılğan tämam nadan keşelär. Mullalar alarğa şundıy eşlär eşlärgä quşa.
İzrael al Muhajrunnıñ ike äzğası 2003nçe yılda Tel avivdağı intihar höcümenä qatnaştı dip belderde. Törkem şul waqıtta taraldı digän xabärlär bar London uramnarında mäktäptän qaytıp kilüçe ber törkem möselman qızları da bezneñ xabärçegä ekstremistlarnı xökem itep , häläk buluçılar arasında möselmannnar da bar ide digän, alar bezneñ maxallädä andıy ekstermistlar yuq dip söylägän. Britan möselmannarnıñ zur öleşe ekstermistlarnıñ kem yäki qayda buluın belmi . al Muhajirunnıñ citäkçese Omar Bakri Möxämmäd yäki urınbasarı elek Londonnıñ Şäriğät mäktäbendä uqıtqan Anjem Çoduri belän elemtägä kerü mömkinçelege yuq Alarnıñ telefonnarı cawap birmi .Başqa ber radikal ruxani Abu Xamza törmädä , möselman bulmağan keşelär şulsanda yähüdlärne üterergä çaqırğan mulla östennän mäxkämä protesesı ütärgä tieş.Abu Hamzanıñ elek wäğäz söylägän Finsbury mäçetenä ber niçä yuldaşınıñ yörüe dä tıyılğan xäzer. Britaniädä bügen ekstermist törkemnär eşçänlek alıp baramı son? digän sorawğa Britaniä Möselmannar Şurası süzçese İnayat Bunglawala alar bulsa da , xäzer idenastına di
Bunglawala(audio)
Al Muhajirun ütkän yılda taratıldı. Äle dä qayber qaldıqları bardır.Alarnıñ qayberläre Säydi törkemenä quşıldı.İkençeläre başqa isemnär belän qalqıp çıqtı , alar idän astında bulsa da , näfrät elementları kürenä.
Radikal, ekstermist törkemnär kiläçäktä köçlänä alamı , yäki mäçet citäkçeläre äytmeşli alar cirängeç taktikaları säbäple Britaniä möselmannarı tarafınnan kire qağılğan izolatsiädä toralar. Möselman Parlamentı citäkçese häm Möselman İnstitutı direktorı Dr Gayasuddin Siddiqi alarnı räsmi räweştä tıyıp bulmıy di
Ämma Siddiqi(audio)
Räsmi tıyu yuq , ämma küp kenä keşälär bezgä beräwneñ al Muhajirun belän bäyläneşe buluın belsäk ul keşe här mäçettä telänmägän keşe bulaçaq dip beldergänen äytä.
Britaniä möselmannarınıñ söylägännärennän , terror ğämälenä qatnaşuçılarnıñ ber törle dä yaqlaw kürä almıyaçaqların kürsätä.London politsiäse älegä qädär 1.700 keşe şaltırattı alarnıñ bik kübese möselman bezne bik kiräkle mäğlümät belän tämin itte dip belderde färidä xämit


text:
“Qazan utları” jurnalınıñ May sanına küzätü. Ädäbiät ğalime Ramil İslamov söyli
Çirattağı matbuğat küzätüendä, bez sezne «Qazan utları» jurnalınıñ 5caHы belän tanıştırabız.Bu tapşıruğa bez filologiä fännäre doktorı, Tatarstan Fännär akademiäse Ğalimcan İbrahimov isemendäge tel, ädäbiät häm sänğät institutınıñ ädäbiät belem bülege mödire.-Ramil İslamovnı çaqırdıq. Rämil äfände «Qazan utları» jurnalı ul, küp qatlaw uquçılarnı cälep itkän jurnal. Anı yäşlärdä, olılar da uqıy. Anı awılda da, şähärdä dä aldıralar. Jurnalnıñ bu 5 sanı närsä belän üzenä cälep itä soñ?Rämil İslamov:Jurnalnıñ 5 sanında«Şiğriät häm çäçmä» äsärlär rubrikasında Şäwkät Ğädelşanıñ, Cäwdät Söläymanovnıñ, Röstäm Mirğalimneñ, Wazıyx Fatixovnıñ şiğerläre, Foat Sadrievnıñ«Bäxetsezlär bäxete»dip atalğan romanınıñ däwamı, Qıyam Miñlebaevnıñ «Aqıllı atın maqtar» romanınnan özek, Vladimir Lavrişkonıñ«Küñel dulqınnarı» digän baş astında qısqa-qısqa berniçä çäçmä äsäre bastırılğan.M.B.Şiğriät dönyasında şağirlärdä urtaq yünäleşlär çağılamı? Närsä turında xıyallana şağirlär?Rämil İslamov:Şağirlärne berläştergän tema şul: alarnı mäxäbbät , lirik, fälsäfi uylanular tematikası häm ğomumän, bügenge köndäge tormış turındağı uylanular berläşterä»,- dip äytergä mömkin. Çäçmä äsärlärgä kilsäk Foat Sadriyıvnıñ «Bäxetsezlär bäxete» dip atalğan trilogiäse uquçılarğa inde tanış. Avtor nindi mäs'älälär kütärä soñ ?Äsärdä KPSS idärä itkän waqıtta älege strukturalardağı xällär, şul zamandağı wäzğıät , keşelärneñ ber-berse belän mönäsäbätläre.Romanda şulay uq mäxäbbät , atalar häm balalar, keçkenä keşe mäs’äläläre dä yuq dip äytep bulmıy.M.B. Ä şulay da äsärneñ ürnäk bulırlıq töp geroe barmı?R.İ. Älege sorawğa kistertep kenä äytüe bik ciñel tügel . Çönki äsär äle basılıp betmägän.Äsärdäge töp geroy İrek Sabitov törle tormış qatlawların ütep älege waqıtta eçkeçelekkä sabışıp, tormışnıñ iñ tübän töpkelenä tägäräw waqıtında taswirlana. Minem uyımça avtor töp geroynı tormış batqaqlığınnan , upqın töbennän kütärep, uñay geroy räweşendä taswirlap,alğa çığarır digän fikerdä qalam. Härxäldä äsärneñ eçtälek häm fiker söreşennän min älegä şunı küzallıym.B.«Qazan utları» jurnalında «Zaman geroye»»digän diskussiägä küçäbez. Jurnalnıñ bu sanında tanılğan yazuçı,tänqıytçe, ğalim- Rafail' Mostafin, üzeneñ «Çorlar çatındağı üzgäreşlär»,-dip atalğan mäqäläse belän çığış yasağan.Ul xäzerge zaman geroyın Fakil Safinnıñ «Sataşıp atqan tañ» romanında küruen yaza. Häm monı äsärgä qısqaça analiz belän dälilli. M.BM. Rämil äfände bu diskussiä rubrikasında bıyıl basılıp çıqqan äsärlärdä dä häm älege äsärdä dä quyılğan sorawğa cawap barmı? R.İ.Qızğanıçqa qarşı ber genä avtor da täğäyen genä quyılğan sorawğa cawap birä almağan. Ämma omtılışlar bar. «Qazan utları» jurnalı üze dä bu diskussiädä soñğı 20eлдa yazılğan äsärlär turında süz alıp barunı küz aldına quya. Bu cämğıätneñ krizis kiçergän çorı.Zaman geroye bulğaç ul, härxäldä soñğı 10-5eллapHы üz eçenä alğan äsärne istä totarğa kiräkter.Bügen uquçını cälep itärlek, uquçığa ideal alırlıq äsär tudıru, älbättä, bik awır häm bik citdi eş.Läkin äle yıl azağına qädär diskussiä däwam itäçäk. Yazuçılar, qäläm iäläre , quyılğan sorawğa üzläreneñ fikerlären beldergän yazmalar dönya kürer digän ömettä qalabız.Publitsistika rubrikasında bersen berse tulılandırğan ike mäqälä birelä.Berse anıñ Mirza Mäxmütevnıñ «Mäğlümatı köräştä mädänilek» dip atala. 13-16 ğasırlarda bulğan tatar häm rus xalıqlarınıñ ber- berse belän bulğan mönäsäbätläre turında. Ä ikençe şulay uq külämle mäqälä bıyıl 70 yäşen tutırğan akademik Mirqasıym Ğosmanovnıñ «Altın Urda başlanğıç häm miras» dip atala. Ğalimneñ bu ayda kürkäm yubileye.Şuña kürä anıñ şäkerte, dotsent Cäwdät Miñnullinnıñ ostazına bağışlap cılı itep yazılğan mäqäläse dä Mirqasıym Ğosmanovnıñ tormış yulı, anıñ 45eллыk fänni tikşerenü eşçänlegen tulısı belän küz aldına kiterergä yärdäm itä.Krenekle ğalim, ädip, cämğiät eşleklese Mirqasıym ağanıñ mäqäläsenä kilgändä isä, ul anda Altın Urda däwläte oyışuınıñ tormış alşartları, älege däwlätneñ yäşäyeşe, ul barlıqqa kitergän mädäni qazanışlarnı häm anıñ cimerelü säbäplären h.başqalarnı täfsilläp, centekläp bäyän itä.Altın Urdanıñ mädäni mirası xäzerge ber törkem qardäş törki xalıqlarnıñ urtaq baylığı bulıp toruına basım yasap äytelä.M.B.Ä şuşı uq jurnalnıñ ikençe säxifäse «Uquçı süze»-dip atalğan bu säxifädä Mäskäwdä yäşäwçe Möxämmät Minaçevnıñ «Qazan utları» jurnalınıñ tirajı 1981 yılda 107Meңrә citkän ide, soñğı yıllarda anıñ tirajı töşä dä töşä. «Bu yaqtan äle dä maqtanırlıq tügel. Şulay uq bu fiker märxüm yazuçı Täwfiq Äydiseñ xatları östälep, 19 mayda «Şähri Qazan»gäzitendä «Türälär yaraqlaşqan yazuçını sanlamıylar» digän isem astında da bastırıla.Ul tağın närsä turında qayğırtıp yaza.Sez närsä äyter idegez bu turıda.R.İ.Möxämmät ağa Minaçev üzeneñ mäqäläsendä bügenge köndä tatar ädäbiäteneñ torışı turında borçılıp yaza. Äsärläreneñ eçtälekläre sayığuı , yazuçılarnıñ citdi mäsällärgä möräcäğät itmäwläre, yazuçılarnıñ üz äsärlären rus telendä tärcemä itterep küp tirajlarda çığarırğa omtıluları turında yaza.Tatar ädäbiäteneñ bik ük uñışlı bulmağan torışı yaqlarına basım yasıy. Älbättä anıñ süzlärendä xaqlıq yuq dip äytep bulmıy . Ämma bolay pesimistik qaraşqa birelergä yaramıy.Möxämmät ağa Minaçev bu mäqäläsendä menä şuşı awır mäs'älälärdän çığu yulların da täqdim itä. M.B.Şuşınıñ belän tapşıruıbıznı tämamlıybız. Tapşıruda sez, ädäbiät ğalime Rämil İslamovnıñ «Qazan utları» jurnalınıñ 5 sanına küzätüen tıñladığız. Tapşırunı alıp bardı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Moscow Times: Rusiäneñ yaña matbuğat qanunı däwlät konrolen tağın da arttıraçaq
Bu közdä Rusiä prezidentı Vladimir Putin tuqsanınçı yıllar başınnan ğämäldä bulğan Matbuğat qanunın almaştıru öçen Däwlät Dumasına yaña qanun proyektın täqdim itär dip kötelä. Älege qanun ölgese belän tanığqan keşelär äytüençä, ul redaksiälärne kiñ mäğlümät çaralarınıñ xucaları kontrolenä quya häm jurnalistlarnıñ üz çığanaqların ser itep saqlaw xoquqın beterä.
Mäskäwdäge matbuğat qanunı häm säyäsäte institutı mödire Andrey Rixter äytüençä, yaña qanun möxärrirlärneñ bäysezlegennän berni dä qaldırmayaçaq. Yaña qanun jurnalistlarnıñ bäyä birü häm xucalarnıñ redaksiä eşenä tıqşınuın çikläw tärtiben beteräçk di Rixter. Xucalar grafik dizayn eşlärennän alıp mäqäläneñ tözeleşenä qädär härnärsädä töp süzne äytäçäk. Xucalar şulay uq mäqälälärneñ eçtälege öçen dä cawaplı bulaçaq. Bu isä alarnıñ üz jurnalistları äytkännärgä häm yazğannarğa iğtibarlıraq buluına kiteräçäk. Rixter fikerençä, kiñküläm mäğlümä çaralarınıñ xucaları bu qanun bezneñ mänfäğätlärne qayğırtıp tözelgän dip bik nıq yalğışalar. Çınlıqta isä, alarğa az ğına faydalı bulğan bu qanun kübräk xökümät mänfäğätlären qayğırta. Yaña qanun nigezendä bu qanunnıñ berär niçek bozıluı kiñküläm mäğlümät çarasın yabıq quyuğa nigez bula ala. Däwlätneñ cäza bilgeläw häm tä''sir itü mömkinlekläre artaçaq di Rixter.
Venediktov bu qanun nigezendä kiñküläm mäğlümät çaraları eşen kemneñ küzätep baraçağı da bilgele tügel. Çönki xökümätne üzgärtep qoru näticäsendä Matbuğat ministrlığı beterelde. Rixter fikerençä, bu wäkalätlär Yustitsiä ministrlığına birerlergä mömkin.
Rixter cämäğätçelek basımı bulmağanda häm elekke qanun da bik yaxşı xezmät itkändä Kreml''neñ yaña qanun yazu turındağı qararı kiläçäk öçen çaralar kürü genä.
Bu ber genä basmanı da cäzalaw öçen eşlänmi, monıñ belän bäylärlek bernindi waqıyğa da yuq di Rixter. Rixter şulay uq Putin xosusıy kiñküläm mäğlümät çaraların buysındırsa, elekke Matbuğat ministrı Mixail Lesin äytkänçä bar ber genä däwlät televidenie kanalın qaldırıp başqaların xosusıylaştırırğa mömkin di.
Bu qanun ölgese başta 2002-nçı yılda Mediä Sänäğät Komitetı tarafınnan äzerlängän ide. Älege törkem citäkçeläre arasında Berençe Kanalnıñ baş mödire Konstantin Ernst belän Venediktov üze dä bar.
Venediktov äytüençä, yaña qanun kiñküläm mäğlümät çarasın eşmäkärlek oyışması dip qarıy, ämma anda matbuğat ireklegenä qurqınıç tudıruçı säyäsi matdälär dä bar. Venediktov komitetnıñ berençe ölgesenä küp kenä üzgäreşlär kertelgän häm ul üzgäreşlärneñ aftorı ğädättägeçä anonim bulıp qalğan di.
Gazeta xäbär itüençä, älege qanun ölgesen äzerläw eşlären citäkläw Prezident idaräse başlığı urınbasarı Vladislav Surkovqa häm Prezident yardämçese, däwlät xoquqıy idaräse başlığı Larisa Brıçevağa yöklängän bulğan.
Rixter äytüençä, yaña qanun ölgesen xäzer prezidentnıñ xoquqıy idaräse tikşerep çığaçaq häm annan soñ prezident anı räsmi räweştä Däwlät Dumasına tapşıraçaq.


text:
Tatar kongressında "Ber keşeneñ yazmışı" digän kitap täqdir itelde
Pänceşämbedä Bötendönya tatar kongressında älege dulqınlandırğıç äsärne cämäğätçelekkä täqdir itü kiçäse uzdı. Biregä tanılğan ğalimnär, deputatlar, sänğätkärlärebez cıyılğan ide. Kongressnıñ Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov Ämrulla Aginı Stalin zindannarında ruxları sınmağan, bezgä talantlı äsärlären qaldırğan, Xäsän Tufan, İbrahim Saläxov kebek şäxeslär rätenä kertep, alarnı tatar xalqınıñ ğorurlığı, dip atadı.
Täqdir itüdä tirän mäğnäle çığışlarnı yasawçılar baytaq buldı. Akademik Mirqasıym Ğosmanov, mäsälän, bolay dide.
AUDİO: (Ğosmanov watan, möhacirlek, ni öçen alarnıñ tuğan cirlärne taşlap kitüläre turında uylanırğa kiräk digän fikerlären äytte.)
“Ber keşeneñ yazmışı” äsäre ozın ğömerle bulırğa oxşağan. Täqdir itü kiçäsendä notıq totuçılar anı tatarçağa tärcemä itep, qayber öleşlären, mäsälän, Ämrulla Aginıñ berençe häm soñğı mäxäbbäte turında yäşlär jurnalında bastırıp çığarırğa kiräk digän täqdimnär äyttelär.
Kiçädä Ämrulla Aginıñ ulı tanılğan jurnalist Färit Agi qatnaştı häm ätise turındağı yaqtı xatirälären iskä töşerde.
Damir Ğısmetdin, Qazan.


text: Şiğilär başlığı Moqtada Äl-Sadr Ğiraq xökemäteneñ Näcaf şähärendä baş kütärüne tuqtatırğa häm yaqındağı säğätlärdä qoralların taşlarğa digän taläben kire qaqtı. Bu xaqta jurnalistlarğa Äl-Sadrnıñ yärdämçese xäbär itte. Ğiraq waqıtlı xökemäteneñ däwlät ministrı Qäsim Dawt, Äl-Sadr xaqimiätlär taläbenä buysınmasa, şähärgä kiñ küläm xöcüm başlanaçaq, dip belderde. “Moqtada Äl-Sadr mätbuğat oçraşuında “Mähdi armiäsen” taratu turında üze şähsän iğlan itergä tieş. Töp şart şigi törkemnären qoralsızlandıru häm taratu. Şuña kürä yärdämçeläre aşa tügel, ul üze bu turıda belderergä tieş” ,dip äytte Ğiraq ministrı. Qoalitsiä köçläre belän baş kütärgän şigilär arasında 2 atna inde suğışlar däwam itkän Näcafta bügen irtän şartlawlar işetelde, märgännär atıştı. Xilla şähärendä bügen yäşeren xöcümçelärgä yulığıp Pol'şanıñ ike xärbie hälaq buldı, 5 äw yaralandı.


text: Amerika xärbiläre, ber atna buyı koalitsiä köçläre belän sönnilär arasında suğış barğan Äl-Falluca şähärendä, bügenge köndä wazgiät tınıç dip xäbär itelä. Amerikan generalı Mark Kimmit belderüenä qarağanda, koalitsiäneñ kontrolne üz qulına alu mömkinlege bulsa da, ul anı eşlämi, qarşılıqnı säyäsi yullar belän xäl itärgä tırışa. Äl-Fallucada utnı tuqtatuğa bağışlanğan söyläşülärne, Kimmit, söyläşülärneñ başı dip atadı. Anıñ mäğlümätlärenä qarağanda, april başınnan Ğiraqtağı suğışlarda koalitsiäneñ 70 yaqın xärbie häm yaqınça 700 ğiraqlı haläk bulğan.


text:
Açıq mikrofon: Balalarnı närsädän yaqlarğa kiräk?
Balalarnı iñ berençe çiratta üzläreneñ ata-analarınnan da yaqlarğa kiräk. Eçkeçelek, äşäke närsälär belän şöğellänü säbäple , balalardan baş tartu kebek närsälär bügenge köndä iñ zur mäs'älä.
Bulmağan änilärdän yaqlarğa kiräk. Bezdä, ğädättä, buldıqsız ätilärdän saqlıylar, ä menä miña, xatınım belän ayırılu säbäple ulımnı tärbiäläwdä qatnaşırğa balalar baqçalarındağı, mäktäptä eşlägän xezmätkärlär kirtä quyalar. Min ulımnı yaratam, eşlim tırışam, salımnar tülim, bik zur telägem bar anı tärbiäläwdä qatnaşırğa, ä miña bik awırlıq belän turı kilä oçraşırğa.
Alkogolizmnan, narkotiklardan . Alarnı cälep itä torğan çaralar, sport çaraları ütkärergä kiräk.
Berençe, sotsial' programmalar qaraştırırğa kiräk. Balalar öçen
Balalarnı sportqa tartu bik möhim, alar uramda yörmäsen öçen.
Suğışlardan, maşinalardan, tuzannardan .
Sin moxtacmı yaqlawğa?
Äye , närsädän ikänen belmim.
Bezne yal itterergä bulışırğa kiräk.
Sine qinağannarı barmı ?
Bar, ätiem, naçar eş eşlägängä, tärtip bozğanğa.
Balalarğa suğarğa yaramıy. Alarğa iğtibarlı bulırğa kiräk.
Menä küräsezme bezneñ balalar nindi tuzan eçendä utıralar uynıylar. Şuşı işek aldında , bu yal meni inde? İke atna buyı mäktäp lagerında, şuşı tuzan eçendä utıralar inde.
Bez irtägä barabız “Çerek kül” parkına. Anda biibez , uynıybız.
Balanı räncetü, suğu, qinaw yuq,ämma tawışnı kütärep, süzne qatıraq äytergä turı kilä.
Balalarnı yullardan saqlarğa kiräk. Moşenniklardan, şulerlardan man'yaklardan saqlarğa kiräk.
Mälikä Basıyr


text: General prokurornıñ urınbasarı Vladimir Kolesnikov, elekke premyer-ministr Mixail Kasyanovnı tikşerüneñ säyäsi säbäbe buluın kire qaqtı. " Milek alu 2003nçe yılnıñ 22 ğinwarında, Kasyanov imzalağan menä şuşı qäğäzdän başlanğan. Menä milekne tapşıru turındağı qäğäz," dide Kolesnikov. 2008nçe yılda Rusiädä ütäçäk prezident saylawlarında namzät bulır dip farazlanğan Kasyanovnı milekne qanunsız üzläşterü eşe mäsäläsendä tikşerälär. Elekke premyer-ministrğa äle ber nindi dä ğäyepläw belderelmägän. Bu wazifadan anı uzğan yıl prezident Vladimir Putin alğan ide.


text:
Bïıl Şığıs Qazaqstan oblısınıñ dïqandarı jaqsı önim jïnap, joğarı körsetkişterge ïe boldı. Şarwa qojalıqtarı şığınğa batpay`, astıq önimderin waqtılı jïnap ülgerdi. Oblıstıq awılşarwaşılığı basqarmasında öñirdiñ osınday` rekordtıq körsetkişterge soñğı jıldarı ïe bolmağanın atap ötti, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Jalpı önim jïıntığı 1 mln tonnadan astıp otır. Bul körsetkiş ötken jılmen salıstırğanda bir jarım esege artıq.
- Zay`san, Şemonaïxa, Glwbokoe awdandarında astıq jïnaw körsetkişteri belgilengen mejeden asıp tüsip, bir gektardan 20 centner önim jïnaldı. Bul jergilikti şarwa qojalıqtarı ozıq texnologïya täsilderin qoldanğanın körsetip otır, - dedi ŞQO awılşarwaşılığı basqarmasınıñ basşısı Qonısbay` Tölewbekov.
Astıq jïnaw nawqanınıñ qorıtındısı boy`ınşa şarwa qojalıqtarı işki suranıstı tolığımen qamtamasız etkendigi belgili bolıp otır. Artığı körşi elderge satılımğa şığarılmaq. Aldın ala boljam boy`ınşa bïıl bïday`dıñ bir tonnası 40 mıñ teñge şamasında sawdalanadı. Bul şarwalar üşin öte tïimdi bağa


text:
Ğıraqta tөrle qorılmalarnı tikşerü hәm belgeçlәrne soraştıru dәwam itә. Bügen Ğıraq rәsmilәre aldında Bağdat Texnologiә universitetı citәkçese Mazenem Mөxәmmәt belәn sөylәşü buldı. Quşma Ştatlar, qoral yasawğa bәyle bulırğa mөmkin galimnәrne hәm texnika belgeçlәren ildәn çittә soraştırğa kirәk, dip sanıy. Çөnki Ğıraq xakimiәtlәreneŋ küzәtüwe astında bu sөylәşülәrneŋ ber mәğnәse dә yuq, dip belderә alar. Ğıraq prezidentı Sadaam Xөsәin, Televidenie aşa çığış yasap, xalıqara tikşerülәr uŋışsızlıqqa duçar bulaçaq hәm alar dөnyağa Ğıraqnıŋ xaqlı buluwın kürsәtәçәk, dip belderde.
Şul arada Quşma Ştatlar Ğıraqnıŋ qoral programmaları turındağı xisabına şiklәnep qarıy, hәm Farsı qultığında ğәskәrlәrneŋ sanın arttıra.


text:
Cırçı Naciä Terkulova Mordoviägä konsert belän kilergä xıyallana
Audio (Cır: “Bıl-bıl“, L. Xamidi muzıkası, N. Alimkulov süzläre. 1 kuplet)
Bıyıl 26 aprilda, Qazanda, Qamal teatrı yanında “Tuğan tel” bäyräme barışında konsertnı tıñlağan keşelär belä – Naciä apa Terkulovanıñ tawışı xäzer dä yäşlärçä yañğırıy, xäzer dä şundıy uq köçle häm matur.
– Min tudım Ästerxan şähärendä. Menä bıyıl minem yubiley yılım, allağa şöker, menä şuşı yäşemä qadär min üzemneñ izge xezmätemnän, icadi xezmätemnän ayırılmıyça yäşim häm böten tormışımnı da bağışladım şul üzemneñ tabiğat'tän, xodaydan birelgän sälätemä. Nindi yıllarda, min belmim, babam belän äbiem Mordoviädan kilgännär. Ciñelräk tormış dip inde, cılı yaqqa, Ästerxan yağına tartılğannar. Minem babam Terkulov Abdulla Djarulloviç. Anıñ tuğan awılı Qıştoru, Mordoviäda. Äbiem Xadiça Xaqim qızı Maksutova, Yenä awılınnan, Mordoviädan. Menä mindä fotosı da bar şul Xaqim babamnıñ. Ul atlar belän eş itkän, menä mindä fotografiäsı bar, at belän tora, Xaqim baba. Min beläsez, bik telär idem, xäzer dä, bälki, tuğannar Maksutovalarnıñ tamırları da qalğandır. Bik äbiemne min yaratadır idem. Äbiem dä mine bik yaratadır ide. Anıñ küñele yaqın, ul, küräseñ, sizäder ide sälätemne. Äbiem üze sälätle ide. Äbiem bik sälätle minem bulğan. Dini genä uqığan ul, qulınnan Qor'äne töşmider ide inde. Üze şiğırlär çığaradır ide, söylärgä dä yarata ide şiğırlär qıstırıp, min xäterlim. İ ğarmunda uynıydır ide. Qulına tal'yannı alsa, köy çığara. Tabiğate şundıy. Äbiem bik sälätle keşe bulğan.
Naciä apanıñ änise Märyäm Yakupova 1906 yılda Salmuqa awılında tuğan. Bu awıl Penza ölkäse belän Mordoviänıñ näq çigendä urnaşqan häm xäzer Penza ölkäseneñ İssenski rayonına kerä. Naciä apanıñ babası Usman Yakupov, tuğanı Dawt belän bergä Ästerxanda bik zur pekarnya tözegännär häm bayığannar. Soñğaraq Usman Yakupov xatını Xacär äbi belän böten zur ğailäsen Ästerxanğa küçerä.
Naciä apanıñ ätise Abdraxman Terkulov şofer bulıp eşlägän. Ul suğışqa qadär qayçaqlarda keçkenä Naciäne üze belän ala bulğan:
– Äti yanına utırtadır ide mine, şofer bularaq. Ul eşlider ide, menä, awıllardan pomidor, alma şähärgä kiteräder ide. İ cırlap baradır ide, qır buyınça. Anda qırlar bezdä, urmannar bit Ästerxanda yuq. Kiñ qırlar, dalalar. Şundıy ölkä bit ul, Ästerxan ölkäse. Yanında şulay baram, matur tawış belän awazlap, xäteremdä, “Bez qabızğan utlar”, Salix Säydaşev äsärlären bik matur cırlıydır ide, tatar xalıq cırların. Ätine artistlıykqa da ala bulğannar. Utızınçı yıllarda ikän, tatarlar arasınnan sälätle keşelärne törle töbäklärdän ezläp, ütkärep konkurstan, Mäskäwgä, Mäskäw konservatoriäsında bulğan tatar bülege. Ätine dä şunda ala bulğannar, tul'qı ätine cibärmägännär.
Abdraxman Terkulov 1942 yılda suğışqa kitkän häm anda häläk bulğan. Şulay itep keçkenä Naciä, anıñ apası Täskirä, enese Nadir yätim qalğannar. Mäktäptä uqığanda keçkenä Naciä 2 klasstan uq mäktäp konsertlarında cırlıy başlağan. Şulay uq Naciä räsem yasarğa yaratqan: mäktäpneñ stena gazetasında rässam bulğan. Urta mäktäpne Naciä Terkulova gel bişlegä genä uqıp tämämlağan. Ämma yuğarı belem alırğa teläsä dä, äniseneñ material' mömkinlege bulmağan.
– Äni äytä, min uqıtalmıymın, balam, eşkä.
Naciä balıq kombinatında eşli başlağan. Ämma soñğaraq, mäktäp uqıtuçısı kiñäşe häm yärdäme belän Ästerxan muzıqa uçilişçesınıñ kiçke bülegeneñ ikençe kursına uqırğa kergän. Köndez eşläp, kiçen uqıp, uçilişçenı iñ yaxşı student bulıp tämämlağaç, yäş talantlı cırçını Mäskäw konservatoriäsınıñ tatar bülegenä uqırğa cibärgännär. Ğailäneñ awır material' torışı säbäbennän Naciäneñ änise anı Mäskäwgä cibärergä telämägän, ämma Naciäne awır xäldän yaratqan Xädiçä äbise qotqara.
– Äni yañadan äytä, min uqıtalmıymın, mömkinlegem yuq, ätieñ yuq, yärdäm itälmäbez çitkä kitärgä uqırğa. Äbiem şunda qısıldı, şul menä sälätle äbiem. Äytä, barsın uqırğa balam, uqısın, pensiämnan yärdäm itärmen. Annan äytä, balam, bälki Qazanğa barırsıñ uqırğa? Anda barmı soñ konservatoriä? Şundıy soraw birde bik qızıq qına. Qazannı kürmägän ber dä äbiem, belmi dä inde. BcëTkи mişär äbie bit inde. Miña äytä, balam, bik matur söyläşälär, Qazan telen yaratam. Qazanğa bar uqırğa, balam.
Ämma yäş qız Naciäğa Mäskäw oşıy, ul Mäskäw konservatoriäsına uqırğa kitä.
– Mäskäw minem küñelemdä bik tirän tä'sir qaldırdı. Min anda yotlığıp biek sänğat'ne üzemä, küñelemä tuplıydır idem. Qaya mömkin, konsertlarğa baradır idem. Zur şäxeslärne turı kilde işetergä, zur cırçılarnı. Mine tärbiäläde, älbättä, Mäskäw, döresen kiräk äytergä.
Qızğanıçqa qarşı, Naciä Mäskäwdä ber yıl uqıp ölgermi, konservatoriänıñ tatar bülegen yabalar, ä bülekneñ studentların Qazanğa häm Ufağa ozatalar. Şulay itep, Xadiçä äbineñ teläge tormışqa aşa – anıñ onuğı Naciä Qazanğa uqırğa elägä. 1957 yılda, Qazan konservatoriäsendä uqığanda, Naciä Terkulovanıñ sälätenä yuğarı bäya birälär – anı Tatarstan delegatsiäse sostavında Mäskäwgä tatar ädäbiätı häm sänğate dekadasına cibärälär.
Qazan konservatoriäsın 1961 yılda tämämlağaç, Naciäne Qazaxstanğa, Almatağa eşlärgä cibärälär. Naciä Terkulova professional' säxnädä qazax cırların öyränep cırlıy başlıy, ämma klimat yaramağanğa kire Qazanğa qayta. Monda ul filarmoniäda eşli başlıy, radioda küp cırlar yazdıra. Üzgä tatar cırçıları belän bergä Tatarstannıñ böten rayonnarında, awıllarda, kolxozlarda konsertlar quyıp yöri. QAMAZ tözüçeläre qarşında da yış qına konsertlar quyarğa turı kilä Naciä apağa. Mäskäw, Leningrad şähärläreneñ zur säxnälärendä dä çığışlar yasala. Naciä apa, tağı berniçä tatar artistı belän, Urta Aziä respublikaların da konsertlar belän yörep çığa. 1966 yılda Naciä apa Tatarstannıñ cır häm biyu ansamble belän Mongoliäğa bara:
– Cır häm biyu ansamble belän, solistqa itterep quydılar, bez buldıq Ulan-Batorda. Anda bik uñışlı buldı minem ike äsärem: “Umartaçı qız”, Zahid Xabibullinnıñ, “Küñelemdä yaz”, Röstäm Yäxinnıñ. Xäzer dä inde minem, menä, xäterdä böten şul äsärlär.
Naciä Terkulovağa icadi uñışları öçen, armıy-talmıy konsertlar belän yöregäne öçen ike medal' birälär, 1970 yıllar axırında aña Tatarstannıñ atqazanğan artistı iseme birelä. Ä inde 1982 yılda Naciä Terkulova Tatarstannıñ xalıq artistı itep tanıla. 1986 yılda Naciä apanıñ zur ber plastinkası çığa. Bu plastinkanı Mäskäwdä “Melodiä” firması çığara häm anda Naciä apanıñ 1973 - 1984 yıllarda Georgiy Garanyan, Vyaçeslav Meşçerin, Fuat Mansurov, Natan Raxlin häm Säyär Xabibullin ansambl'läre belän yazılğan cırları tuplana.
Naciä apa Salmuqa awılına barğanı bulsa da, Mordoviänıñ Yenä häm Qıştıru awıllarına 1992 yılda ğına elägä. Berençe Bötendönya tatar kongressı waqıtında ul Amerikadan kilgän Ravil' Selixmet häm Törkiädän kilgän Fazıl Ağiş belän tanışa. Öçeseneñ dä äbi-babaları, ata-anaları Mordoviädan bulıp çığa häm alar başta Saranskiğa kilälär, annan Yenä awılına kitälär.
– Menä şul Ravil' Selixmet belän tanışıp söyläşergä turı kilde, qızıqsınırğa, nindi yaqtan. İkän, ber yaqtan, anıñ ätiläre Yenä awılınnan, häm minem äbiem dä, Xadiçä äbiem, Yenä awılınnan. Şundıy oçraq kilep çıqtı, şul yaqqa barıp çığarğa. Häm Törkiädän kilgän qunaq, Fazıl Ağiş, şulay uq, Yenä awılınnan anıñ da tamırları, tuğannarı. Şul qunaqlar belän bergä turı kilde barıp çığarğa şuşı awılğa. Häm tağı babamnıñ tuğan awılına da, Qıştoru awılı yanın da bez qaradıq, tuqtadıq. Menä xäzer inde istä totıp şuşı matur könnärne, tağı xıyalım bar: barıp çığarğa menä. Ütte inde unike yıl bulsa da, bik açıq xäteremdä, yaxşı qarşı aldılar xalıq şul Yenä awılında, yöredek awılda, bigräk kübräk Yenädä turı kilde bulırğa. Näq yaratqan äbiem şuşı yaqtan, şuşı awıldan. Min telär idem tağı barıp çığarğa, xoday yazsın, bälki şunda cırlap ta konsert birep qaytırğa. Bigräk tä, tege, minem yubiley yılım bulğaç, ul bigräk tä urınlı. Min äytäm, äbiemneñ ruxı şatlanır ide diep. Şulay küñelemdä yöretäm şundıy ber telägemne, xıyalımnı.
Bu Tatarstannıñ xalıq artistı, tanılğan professional' cırçı Naciä apa Terkulova ide. Bıyıl anıñ zur yubilee, 25 yündä Naciä apağa 75 yäş tula. Anıñ zur xıyalı bar – äbi-babaları, änise tuıp üskän cirgä, Mordoviäğa kilep konsert birergä teli. Bälki bıyıl, cäy waqıtında, anıñ xıyalı tormışqa da aşar.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin


text:
Tatnet : Tatarstan buylap säyäxätkä internet aşa äzerlänep bula
Cäyge essedä İnternet dönyası da küpmeder däräcädä tınıp qaldı. Forumnarda da tınlıq, säxifälär dä sirägräk yañartıla. Cäyge yalların kompyuter qarşında tügel, ä su buyında, säyäxätlärdä ütkärergä teläüçe millättäşlärebezgä, internet bik faydalı äsbap bulırğa mömkin. Qazan, Tatarstan, izge Bolğar, Bilär cirläre turındağı mäğlümatlarnı turistik şirkätlärneñ häm tuğan yaqnıñ tabiğätenä ğaşiq keşelärneñ saytlarında tabıp bula.Tatarstannıñ sport häm turizm ministrlığı, üzeneñ internet säxifäsendä
www.tatminmolsport.ru/index.php?cat=tq Tatarstannıñ turizm yağınnan mömkinlelekläre xaqında şaqtıy mäğlümat tuplanğan. Anda qunaqxanälär, qazannıñ tarixi urınnarı turında beleşmälär belän tanışırğa, qayber räsemnärne baqırğa mömkin. Turistik şirkätlär belän elemtägä kerer öçen, şuşında uq elektron adreslar da täqdim itelä. Ministrlıqnıñ internet säxifäsenä tatar.ru kebek räsmi saytlar aşa çığıp bula. Turistik şirkätlär belän yaqınınaraq tanışırğa telisez ikän, e-kazan.ru digän internet säxifäsenä kerä alasız. Anda berniçä distä turistik şirkäteñ isemnären, adresların, internet säxifälären kürä alasız.Şulay uq, tatat.ru saytınıñ turizm digän bülege dä iğtibarğa layıqlı. Anda Qazan hawa alanındağı oçqıçlarnıñ oçu tärtibe, turist öçen kiräkle mäğlümatlar urnaştırılğan, valuta alıştıru, viza alu tärtibe, tatarstannıñ istälekle urınnarı turında qısqaça mäğlümat häm Qazan qunaqxanäläreneñ telefonnarı da urın alğan. Ä menä tabiğät şartlarında çatırda yäşärgä teläweçlär, köymädä, baydarkada yäki cäyäw yörüçelär öçen dä Tatarstanda şaqtıy mömkinleklär bar. turism.intat.ru adresında mäsälän, sport belän şöğellänüçe turistlar turında külämle mäğlümat tabıp bula. Biredä Mari urmannarına yörüçelär dä, tawlarğa menüçe al’pinistlar, su yulı belän säyäxät itüçelär turında da xäbär tuplarğa mömkin. http://tourism.intat.ru şuşı säxifädä 10nga yaqın turistik klub häm alarnıñ adresları da täqdim itelä. Urmannarda, uçaq yanında utırıp yal itärgä yaratuçılarnıñ bäxetle yözlären dä, şuşı uq säxifädä, fotoräsemnär bülegendä kürenä. Adresın qabatlıym tourism.intat.ru
Yal itü waqıtları äle ozın, şuña Tatnet tapşırularında, turistik säxifälär turında söyläwne däwam ittererbez.Bikä Timerova, bike@azatliq.org.


text:
Bиkипeдия:Telara idärä
Wikipediäneñ törle tellärdäge büleklärne idärä itü öçen Meta-Wiki proyektı häm xat kürndermäse qullanıla. Bu idärä eşendä qatnaşası kilsä, Wikipedia Wäkillegenä kerep qara. Telara idärä eşendä töp tel bularaq ingliz tele yöri.
Wikipediä cämğiäte ğömümän Wikipediäçelär eşlärgä telägän tellärne häresen dä qabul itä. Beläbez, dönyada bulğan 6 500'dän artıq telneñ kübese sanaqta da, päräwezdä dä kiñ qullanılmıy, ämma bez tellärdä söyläşüçelär belän eşläp, tellärne mömkin qädär kübräk totarğa tırışabız.
Bügenge köngä törle telle Wikipedia'larda äğzälär tezmäse ayırım alıp-barıla. Başqa teldä yasalğan mäqälä belän bäyläw öçen interwiki qullanıla.
Wikipedia'nıñ törle telläre xx.wikipedia.org kük URL'larğa totaşılğan, wä xx urına ISO 639 standardınan tel isemeneñ 2-xärefle qısqartma qullanıla. Qayber telneñ ISO 639 eçendä 2-xärefle qısqartma kiterelmägän äle, şul çaqlarda 3-xärefle qızqartma qullanıla, ägär anısı da bulmasa 3-xärefle qızqartma uylap çığarıla.
Xat kündermäsendä wä bäxäslärdä, keşe yazğan xx: atamanı, xx-telle wikipedia kük añlarğa kiräk, mäsälän «Min tt: äğzäse».


text:
Ğiraqtağı Falluca şähärendä comğa wäğaze waqıtında möselman ruxaniläre 4 amerikannıñ mäyetlären yandırunı täñqitläde ämma, üterelgäne turında ber süz dä äytmäde.
Çärşämbe könne 4 amerikan watandaşı Fallucah şähärendä atıp üterelde, ğiraqlılar alarnıñ mäyetlären yandırıp uram buylap österäp yörtte. Bügen ruxanilär – islam dine mäyetlärne cäberläwne tıya, dip belderde.
Bügen şulay uq BMOnıñ Keşe Xoquqları öçen cawaplı wäkile wazifasın başqarğan Bertrand Ramşaran'nıñ matbuğat wäkile Jose Diaz , çärşämbe könne bulğan ul waqiğane – qabul itelerlek tügel, Ğiraqnıñ "qanun häm keşe xoquqların xörmät itkän ber ilgä äylänüen" totqarlıy, dide.


text:
Leninnıñ kem ikänen belmi torğan yaña buın üsep kilä
7 noyäberdä uzğan Tatulaşu könendä dä üzara añlaşuğa adım yasaldı dip äytep bulmıy. İnde xäbär itkänebezçä, Qazanda Oktäber inqilabına bağışlanğan mitingta kommunistlar reformalar häm alarnı alıp barğan xaqimiätkä qarşı kisken fikerlär äyttelär. Här yılnı 7 noyäberdä uza torğan älege cıyın köz ayınıñ sarı yafraqları kebek tabiğatneñ ayırılğısız ber bilgesenä äwerelde. Läkin waqıt üzeneken ala. İnde Lenin babaynıñ kem ikänen belmi torğan yaña buın üsep kilä. Bolay da säyäsätkä bitaraf yäşlär iske tormış turında ölkännärdän genä işetep belälär. «BocToчHый эkcпpecc» gazetasınıñ soñğı sanında ber qızıqlı diagramma birelgän. Annan kürengänçä, qazanlılarnıñ 14% närsä ul sotsializm dip sorağannar. “Sotsializmnı sağınasızmı?” digän sorawğa 29% «yuq» dip cawap birgän. Şul uq waqıtta qazanlılarnıñ 57% sotsializmnı sağınıp iskä alalar. Alar arasında küpçelek urta häm ölkän buın wäkilläre. Kommunistlar mitingları, şiğarläre belän näq şul qatlamnıñ xäteren quzğatırğa telilärder dä. Xäyer, xaqimiätneñ reformaların annan-monnan alıp baruı da qänäğätsezlär sanın arttıra. Alar xakimiätne sükkän här firqağä, säyäsi xäräkätkä kilep quşılırğa mömkin.
Bäyräm ığı-zığısı belän Qazanda şuşı könnärdä uzğan ber press-konferensiä iğtibar üzägennän töşep qaldı, bulsa kiräk. Qayber gazetalar anıñ turında berniçä süz belän genä äytep kittelär kitüen. Rusiä Federal' şurasında utıruçı Tatarstan prezidentı wäkile Räfğat Altıynbaev uzdırğan press-konferensiädä süz cirle üzidaräne reformalaw turında bardı. Senator Altıynbaev, älege qanunnı tudıruçılarnıñ berse bularaq, aña zur ömetlär bağlıy, anı tizräk ğämälgä aşırırğa kiräk dip isäpli. İsegezgä töşerep ütim: älege qanunda şähär häm rayonnarda xaqimiätne bülü qaralğan. Yäğni, wäqälätle orğannarnı (xäzerge şähär häm rayon sovetların) ber keşe, ä başqarma orğannarnı ikençe keşe citäkläiäçäk. Ä xäzergä bezdä yış qına ber keşe ike urındıqta utıra.
Journalistlar belän oçraşu waqıtında Räfğat Altıynbaev Mintimer Şäymiev belän altı ay oçraşmawı xaqında söyläde. Läkin prezident apparatı belän aralaşıp torğanğa bu senatornıñ eşenä qomaçawlamağan ikän.


text: Biredä bügen yözlägän keşe Qazaxstannıñ mäğlümat çaraları turındağı qanunğa üzgäreşlär kertügä qarşı uram cıyının ütkärde. Jurnalistlar bu üzgäreşlär ildä matbuğat iregen qısaçaq, dip belderä. Prezident Nursoltan Nazarbayev tarafınnan yaqlanğan älege qanun ölgese qabul itelsä, basmalarnı terkäw awırlaşaçaq. Yaña qanunda şulay uq, mäxkämä qararı belän yabılğan basmalarda eşlägän keşelärneñ başqa matbuğat çaralarında eşläwen tıyu qaralğan. Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması, şulay uq AQŞ, yaña qanun matbuğat iregenä orım bulaçaq, digän belderü belän çıqtı.


text:
Yevropa Berlege ministrları Portugaliädä Kosovo turında fiker alışa
Bügen Yevropa Berlege tışqı eşlär ministrları Portugaliädä cıyıldı. Anda alar Kosovo kiläçäge mäsäläsendä urtaq säyäsät turında söyläşäçäk, şulay uq migrasiä häm klimat üzgäreşläre turında fiker alışaçaq.
"Mäsälä şunda ki, söyläşügä qatnaşqan törle illärneñ mänfäğätläre törle. Misal öçen, Britaniä häm Germaniä xökümäte, Marti Ahtisaari planı ğamälgä aşırılırğa tieş dip Quşma Ştatlar belän kileşä. Bu – Kosovoğa şartlı bäysezlek birü digän süz."
Kosovo räsmi töstä Serbiäneñ ber öleşe bulıp qala. Ämma 1999nçı yılda NATO ğaskärläre kerep annan serb köçlären çığarğannan birle, Kosovo BMO kontrolendä qala. Kosovoğa BMO küzätüe astında şartlı bäysezlek birü tırışlıqları moñarçı tormışqa aşmadı. Küpçelege albannar yäşägän Kosovo xökümäte, ägär dä söyläşülär uñışsız tämamlansa, bäysezlek iğlan itäçägen beldergän ide. Söyläşülärneñ tämamlanu waqıtı – 10 sinteber. Serbiä Kosovo bäysezlegen qabul itmäyäçägen qabatlap kilä. Belgradnı bu mäsälädä BMO İminlek Şurası äğzası Rusiä dä yaqlıy. Şulay uq, Balkan belgeçe Moore süzlärenä qarağanda, Yevropa Berlegeneñ tağın qayber illäre Serbiäne yaqlıy, çönki üzlärendä dä milli azçılıqlarnıñ baş kütärülärennän qurqa:
"Slovakiä häm Romaniä, üzlärendäge macarlar Kosovodan ürnäk alırlar dip qurqa. İspaniädä şundıy u mäsälä basklar häm katalannarğa qağıla. Macarstan Serbiädäge macarlarnı qayğırtsa, Romaniä Serbiä belän elek elektän yaxşı mönäsäbättä tora. Serbiä şulay uq Gresiä, ayırım alğanda Qıprıs grekları belän bik dus. Şulay itep berdäm fikergä kilü bik awır bulaçaq."
Serbiä belän Kosovo aradaşçıları söyläşülären däwam itä, citäkçelär 28nçe sintäber könne oçraşaçaq. Älegä alğa kiteş yuq, bu könnärdä Portugaliädä ütkän söyläşüdä dä ministrlarnıñ böten yaqlarnı qanäğätländererlek qarar qabul itüe şikle, di belgeçlär.


text:
Äfğanstannıñ ike qır komandirı awır qoralların tapşırırğa rizalıq birde
Audio (Donald Rumsfeld)
"Bez alar belän qoral tapşıru turında söyläştek. Alar ikese dä bu eşne inde başladı, häm bez moña xuplaw belderäbez. Bu Äfğanstan öçen bik möxim adım."
Rumsfeld Mazari-Şäriftä Äfğanstannıñ ike komandirı: Abdul Räşid Dustum häm Atta Möxämmät belän küreşte. Ul alarnı xärbi köçlären Äfğanstan armiäsenä tapşırırğa öndäde. Bu komandirlarnıñ ikese dä prezident Karzainı xuplawın belderä, ämmä Taliban bärep töşerelgännän birle menä inde 2 yıl üz-ara suğışıp yata ide.
Şul uq matbuğat oçraşuında prezident Xomid Karzai ildäge wazğiätneñ yaxşıra baruın äytte. Ämmä, Äfğanstannan kilgän ikençe xäbärdä äytelgänçä, ilneñ könyaq-könbatışında Taliban suğışçıları, xalıq sanın aluçılarnı saqlağan Amerikan xärbilärenä xäcüm yasağan. Näticädä BMO xezmätkäre bulğan ber Äfğanlı ülgän, 11-e yaralanğan. Kabulda Hizb-äl-İslami törkeme äğzaları dip sanalğan 2 keşe qulğa alınğan.


text:
11 dekaberdä Tübän Kama neft' eşkärtü zavodınıñ berençe çiratı eşli başladı
11 dekaberdä Tübän Kama neft' eşkärtü zavodınıñ berençe çiratı eşli başladı
12 dekaber könne isä Tatarstannıñ tağın ber şirkäte bäyräm itäçäk. KamAZ cämğıäteneñ «Oka» keçkenä litrajlı avtomobillären çığaruçı zavod pänceşämbe könne üzeneñ 15 yıllıq yubileen bilgeläp ütäçäk, dip xäbär itä «İntertat.ru» İnternet gäcite. Älege data berençe «Oka» maşinası cıyılğan könnän sanala. Xäzer älege zavodta 2500 keşe eşli. 15 yıl eçendä anda barlığı 212 meñ avtomobil' yasap çığarılğan. «Oka» bäläkäy genä buluına da qaramastan, xalıqta bik populyar maşina. Şuña kürä, zavod citäkçeläre häm eşçeläre kiläçäkkä optimizm belän qarıy.


text:
Britan räsmie Guantanamodağı totqın üzägen yabuğa öndi, Washington monı kire qağa
Amerika Quşma Ştatları Britaniäneñ baş prokurorı lord Peter Goldsmithneñ Guantanamodağı totqın üzägen yabu öndämäsen kire qaqtı. Däwlät departamentı wäkile britan yağınıñ şul üteneçenä, anda totılğan keşelärneñ kübese qurqınıç zatlar, alarnı älegä irekkä çığarıp bulmıy, dip cawap qaytardı.
"Minemçä, anı yabu waqıtı citte. Guantanamonı yabu ul prinsip mäs''äläse genä tügel, bu ğämäl xaqlımı, xaqsızmı, küplär öçen ğädelsezlek simvolına äylängän närsäne yuq itü dä bulaçaq. Quşma Ştatlarnıñ ireklek, azatlıq häm ğädellek ürnäge buluı andıy simvolnıñ alıp atıluın taläp itä", di britan baş prokurorı Goldsmith.
Yuğarı däräcäle britan äheleneñ şuşı süzläre Washington dairälärendä nindi reaksiä uyattı soñ? Däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile Sean McCormack bu xaqtağı sorawğa cawabın, prezident Bushnıñ atna başındaraq äytkän süzläre belän başladı, anda Aq yort xucası da Guantanamo üzägen yabırğa teläwe turında beldergän ide:
"Qayçandır kiläçäktä bez Guantanamonı yabudan da yaxşıraq närsä bulmawın añlıybız. Ämma töp mäs''älä şul ki, anda totılğan keşelär haman da qurqınıç bulıp qala. Bez qayçan da bulsa ğäskärlärebezgä qarşı qoral kütärep çığa alırlıq, yäisä ğäyepsez xalıqqa qarşı terror ğämälläre qılarlıq zatlarnı xäzer alay tiz genä azat itä almıybız", dip añlata Guantanamodağı totqın üzägen älegä saqlaw kiräklegen Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı wäkile McCormack.
Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları Bush xakimiaten Guantanamo öçen inde küptännän tänqitläp kilä. Alar bigräk tä totqınnarnı anda ğäyepläwlär beldermi genä totuğa häm alarnı cäberläw oçraqları uñayınnan borçılu belderä. Lord Peter Goldsmithneñ soñğı öndäwe alarda qänäğätlänü xise uyattı. Xäzer inde Guantanamo yazmışı mäs''äläsendä kiläse adım yün ayında kötelä - Quşma Ştatlarnıñ Yuğarı mäxkämäse andağı totqınnarnıñ eşläre xärbi mäxkämälärdä qarala alu-almawın tikşeräçäk.
Britaniäneñ baş prokurorı üz belderüendä bu mäs''älägä dä qağılğan ide. Goldsmith fikerençä, Britaniä xärbi tribunallarnıñ xökem itü eşen xalıqara standartlar nigezendä ğädel alıp baruına ışanmıy.
Kärim Kamal


text:
AQŞ xärbiläre Ğiraqnıñ tönyağında neft ütkärgeç yanında şartlağan bomba Ğiraqnıñ ike Sivil Saqlanu xezmätkären üterde, 10-lap xezmätkärne yaraladı dip xäbär itä.
Şartlaw Bağdadtan 240 çaqrım tönyaqtağı Qayarra şähäre yanında bulğan. Ütkärgeçkä zıyan kilgänme-yuqmı äle mäğlüm tügel.
Ğiraq politsiäse Bağdadta şartlatqıçlar tutırılğan maşina tabıluı, häm bu maşinanı aqça öçen äzerläwen tanığan süriä watandaşınıñ qulğa alınuı turında belderä.
Politsiä şul urınnan yıraq tügel tağın ber bomba tabıluı turında da äytä.
Falluca şähärendä bomba şartlawdan ber amerikan soldatı ciñelçä yaralanğan.


text:
Qazan -- Şimbä könne Tatarstan xaciläreneñ berençe törkeme Mäkkädän qayttı. Qazan hawa alanında alarnı Tatarstan Diniä nazaräte citäkçeläre qarşı aldı. Bu xacilär Cidda-İstanbul-Qazan yulı belän qaytqan. Törkem citäkçese Ruslan xäzrät Tahirov İtar-Tass agentlığına "Aruıbızğa qaramastan, bez İslamnıñ töp yolasın başqaruıbızğa bik bäxetle" dip belderde. Xac yolası tulısınça ütälde, bernindi qazalar bulmadı, xacilärneñ käyefe yaxşı, dide ul. Tahirov süzlärençä,
bıyıl xacğa Tatarstannan meñdä 67 keşe barğan. Qalğan törkemnär Ğinwarnıñ 17senä qädär qaytıp betäçäk.


text:
Xatip Miñnegulov: «Tatarstanda jurnallar yarıysı ğına bulsa da, Qazan utları üzeneñ elekkege märtäbäle, däräcäle urının saqlap qaldı... 2003 yılda da millätebez turında ädäbi töp yadqärlär, istäleklär bastıruda, alarnı uquçılarğa citkerüdä abruylı, cawaplı wazifasın namus belän ütäde...»
Älbättä, atna buyı çığa torğan gäzitlärne ber küzätüdä söyläw awır ide. Yaña yılğa ayaq basqaç, bez beraz üzgäreşlär kertergä buldıq. Könlek gäzitlärgä bez könendä qısqaça ğına küzätü yasarğa buldıq. Ä atna axırında, şimbä kiçendä şulay uq matbuğat küzätüe. Jurnallar , qayber atnalıq gäzitlär bitlärendä kürengän iñ möhim , zur, fänni häm mädäni, milli yağınnan tirän mäğnäle bulğan äyberlärgä bäyä birü, bäxäsläşü, qarşı äytü, xuplaw, yäğni fänni-mädäni yaqtan tiränräk qaraş taşlaw.
Bez bu şimbä kiçendäge matbuğat küzätüenä Tatarstan matbuğatın - jurnallarnı, gazetalarnı yaxşı belgän ğalimnärne çaqırırğa telibez. Bu atnalıq küzätüenä bez Qazan däwlät universitetınıñ filologiä fännäre doktorı, professor Xatip Miñnegülovnı çaqırdıq. Xatip Miñnegulovnı tatar dönyasında bigräk tä çit illärdä yäşäwçe - Finländiädä, Törkiädä yäşäwçe millättäşlärebez dä yaxşı belä. Bu yulı ul Qazan utları jurnalınıñ uzğan yıldağı, bigräk tä soñğı aylarda çıqqan qızıqlı häm mäğnäle äyberlär turında fikeren äyter.
Xatip Miñnegulov fikerençä, Tatarstanda basılğan jurnallar yarıysı ğına bulsa da , Qazan utları jurnalı üzeneñ elekkege märtäbäle, däräcäle urının saqlap qaldı. Tatarstan yazuçılar berlegeneñ şundıy ber orğanı bulıp torğan jurnal, millätebez turında ädäbi töp yadqärlär, istäleklär bastıruda, häm alarnı uquçılarğa citkerüdä abruylı, cawaplı wazifasın namus belän ütäde. Töp urınnı yaña ädäbi yadkärlärgä birä. Uzğan yılnı Qazan utları jurnalında 5 roman, distälägän povest''lär, xikäyälär bastırıldı. Proza äsärläre ideya problematikası,ädäbi yağı belän, ädäbiatıbıznıñ alğa baruın bilgeli. Monıñ ber misalı itep Fakil Ämäkneñ “Sataşıp atqan tañ”isemle dokumental'' romanın äytep kitärgä bula. Bu 1930-37 yıllardağı waqiğalarnı üz eçenä ala. Anda Tatarstannıñ yuğarı däräcädäge citäkçeläre, başqalar qatnaşa. Yazuçı, arxiv materiallarğa , töp istäleklärgä nigezlänep, şaqtıy qızıqlı dokumental'' roman tudıra.
Bu çordağı waqiğanı yaqtırtqan yaña roman filologiä fännäre doktorı, ğalim - Tälğät Ğaliullinnıñ “Tönge yulda” digän romanı. Bu trilogiäneñ soñğı öleşe. Xäzerge tormışnı çağıldırğan bu roman, tormıştağı ığı-zığılarnıñ, mafiozilarnıñ, satu, satılular turında. Şuşı qıyın şartlarda keşeneñ namusı, wöcdanı mäs’äläse quyıla.Qamil Kärimovnıñ “Saqaw küke” romanı da iğtibarnı cälep itä. Povest''lärdän: Äsğät Säläxovnıñ “Qayınlı yulda” poveste. Anda suğış waqıtında şähärlärdä awıllarda bulğan waqiğalar turında, ğadi Sandra isemle keräşen tatarı qızınıñ olı mäxäbbäten çağıldırğan mawıqtırğıç, macaralı äsärendä ğibrätle keşe yazmışı sürätlänä.
Şiğerlärgä kilgändä, Qazan utları jurnalı zur urın birä. Jurnalnıñ baş möxärrire Rawil Fäyzullin üze zur şağir. Çirek ğasır buyı poeziä bülegen citäklägän Rädif Ğataş kebek täcribäle şağirlär enäsennän , ilägennän ütä anda bastırılğan şiğerlär. Jurnalda Şäwkät Ğäliev, Mars Şabayevlar yanında yäşlärgä dä urın birelä.Uzğan yıl ğına KDUnı tämamlağan , bıyıl aspiranturada uqığan Luiza Yansuarnıñ tirän mäğnäle , tirän eçtälekle şiğerläre jurnalnıñ 8 sanında basılıp çıqqan. Aqtanış rayonındağı Liliä Ğibadullinanıñ jurnalda basılğan şiğerlären, mäktäpneñ 11nçe sıynıf uquçısı yazğan şiğerlär dimäsälär, bu şiğerlärne inde citlekkän, täcribäle şağir yazğan diärgä dä bulır ide.
Şulay uq jurnalda Tatarstannan çittä yäşägän şağirlärgä dä urın birelgän. Xalisä Mödärisova, Rim İdiatullin kebek şağirlärneñ şiğerläre dä basılğan.Tarixi miraslar, dastannar turında “İdegäy” dastanı iñ zur uñış bulıp tora. Sitdiq Zäynäletdinov digän Seberdä yäşäwçe tatar keşesennän 1919nçı yılda yazıp alğan nösxäse buyınça, yaña tekstnı Niğmät Xäkim tuplağan. Anı matbuğatqa kürenekle ğalimä Flürä Urmançı äzerlägän. Bez belä idek inde Näqi İsänbät icat itkän tekstnı.Ä menä busı “İdegäy dastanına yaña tekst bulğan.
Şulay uq Xatip Miñneğulovnıñ Qazan xanlığı turındağı, Möxämmät Äminneñ 1506nçı yılda Pol''şa korole Aleksandrğa yazğan xat bötege birelä. Anıñ originalı Litva arxivlarında...Ğomumän, Qazan mämläkäte möstäqil'' däwlät bulıp yäşägän çağında çıqqan materiallarnıñ härber süze bezgä qäderle häm qimmätle yadkär.
İslam dine turında Rabit Batulla äzerlägän materiallar da bastırıla. Ğabdulla Bubıy kebek şäxeslär turında, anıñ yazmaları bik ğibrätle.Qısqası, Qazan utları mädäni tarixqa qağılışlı, ädäbi tarixqa qağılışlı materiallarnı çığarıp tora. Häm Qazan utları jurnalı uzğan yılnı üzeneñ cawaplı wazifasın ütäde.Ä yaña yılda basılaçaq materiallar anıñ portfelendä bik küp. Xalqıbız aldağı yılda da üzeneñ ruxın bayıtırlıq , zihenen bayıtırlıq material taba alır,- dide Xatıyp Miñneğulov.
Rimzil Wäli: Ä aldağı matbuğat küzätülären başqa milli jurnallar turında tapşırularıbızda citkererbez. Millättäşlärebezgä, bigräk tä çit illärdä yäşägän millättäşlärebez milli matbuğatnı radio aşa bulsa da işeterlär.
Atnalıq matbuğat küzätüenä äñgämäne Mälikä Basıyr yazıp aldı.


text:
Pohyola
Pohjola /pohyola/ - Suomi mífologísında ber Pohjağa (Tönyaqqa) kürsätelgän cir. Şulay uq Pohjola - ul kompasnıñ Tönyaq yünäleşe, böten Polár cirläre, Kalevala dönyasında ul - Sami xalqınıñ cirläre.
Tormışta ul - Laplandnıñ ber öleşe häm börınğı Kainuu. Pohjola - mifik urını ğına bularq, bälâlärneñ başı, küñelsez mäñge salqın yıraqtağı Tönyaq cire. Awırular häm salqınnar Pohjola'dan kilälärder. Pohjola Väinöläneñ, Kalevala cireneñ doşmanı ide.
Mífologí buyınça, Pohjola'nıñ xuca xatını - Louhi isemle bik köçle sixerçe xatın. Böyek timerçe Seppo Ilmarinen anı wasíäte buyınça Sampo çükep yasí häm Samponı Luohineñ qızı öçen qalım bularaq Luohigä Sampo kiterä. Sampo - ul Pohjola xalqına baylınqnı betergesez tartuçı tılsımlı tegermän ide. Anıñ qaplawıçı üzäk küçäre tiräsendä äylänüçe yoldızlar belän bizäklängän ilâhi kük yözen gäwdälänä. Kalevalanıñ başqa batırlar şulay uq Pohjola qızlarına öylänergä tırışalar. Alar arasında macara ezläwçe Lemminkäinen häm ğaqıllı Väinämöinen. Louhi alarda Sampo çükü kebek eşlärne sorí, mäsälän, Tuonela Aqqoşın atıp üterü. Ägär yawçılağan qatğí Pohjola qızın alırğa teli, Pohjolanıñ zur zalında tuy, sí mäclese ütkärälär.
Dönya başanasınıñ nigeze, "dönya ağaçı"nıñ tamırları, Suomi mífologísı buyınça Tönyaq ofıqtan soñ, Pohjola'da bula. Sampo häm anıñ mullıq yärdämendä qarañğı biek tawda utıruçı Louhi Pohjola yörtä. Könyaq keşelärneñ Samponı azat itü häm üzenä yaraqlaştıru öçen köräşe häm suğışı, şunnan soñğı Samponı watu häm dönyaküläm möhim qaplawıçnı yuğaltu (Tönyaq pulúsdağı dönya ağaçnıñ watu mäğnäsendä) Kalevalanıñ töp eçtälege idelär.
See also[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Pohjola, iminiät kompanísı
- Pohjolan Liikenne, autobus şirkäte
- Pohjola'nıñ Qızı, Jean Sibeliusnıñ muzíkal poémasınıñ töp teması


text:
Ukraina: Yuğarı Mäxkämä Yuşçenko ciñüenä qarşı yasalğan möräcäğätne kire qaqtı
Yäkşämbe könne Viktor Yuşçenko Ukraina prezidentı bularaq ant itep wazıyfasına başlaw belän atnalardan birle däwam itkän säyäsi, xoquqi cäncal da tuqtalaçaq. Atnakiç irtänge säğätlärdä Yuğarı Mäxkämä Yuşçenkonıñ köndäşe Viktor Yanukoviçnıñ sonğı şiqäyäten kire qaqqannan soñ parlament ant itü könen bilgeläde.
A.Yarema (audio)
Ukraina Yuğarı Mäxkämäseneñ sivil palatası qarar itte: prezident namzäte Viktor Yanukoviçnıñ, Üzäk Saylaw Komissiäseneñ 26nçe dikäberdäge prezident saylawları näticäse häm komisiäneñ prezident saylawları turında qabul itkän rezolutsiä häm 10nçe ğıynuarda iğlan itelgän näticälär turındağı möräcäğäte kire qağıla . Bu qarar qatğıy häm anı üzgärtü öçen möräcäğät itep bulmıy
Mäxkämäneñ şuşı qararı belän Ukrainada noyäber ayında ikençe tur prezident saylawlarında premyer Viktor Yanukoviçnı ciñüçe dip iğlan itü belän başlanıp kitkän säyäsi krizis tuqtala. Yanukoviçnıñ ciñüçe dip iğlan itelüennän soñ Yuşçenko tarafdarların Kievqa çaqıra. 100meñnnärçä keşe saylawlarda kiñ küläm xärämläşülär buldı dip könnärçä demonstratsiälär ütkärä . Yuğarı Mäxkämä nixäyät 26nçe dikäberdä saylawlarnı qabatlarğa digän qarar çığara. Äytep kitkän sonğı turda Yuşçenko ciñep çığa .Ämma ul şunduq kitäse prezident Leonid Kuçmanıñ urının alalmıy .Çönki köndäşläre mäxkämägä möröcäğät itep inaguratsiäne kiçekterä. İnde elek äytelgäneçä Yuğarı Mäxkämä qararı belän yulda torğan kirtälär cimerelde .Parlament inaguratsiäne yäkşämbe könne ütkärü buyınça qarar qabul itte. Yuşçenkonıñ wäkile Serhiy Vlasenko mäxkämä qararı turında
(audio)Vlasenko
Bu Yanukoviçnıñ xakimnärneñ qulın bäyläw häm alğa taba baru mömkinçelegen tuqtatu tırışlığı ide. Ämma Yuğarı Mäxkämä Yanukoviç törkeme belän tüzemlek kürsätep eş itte mäsälälärne qanun qısalarında qarap , säbäplärne tıñlap qanunğa nigezlängän qararlar çığardı
Yanukoviç häm anıñ advokatları öçen mäsälä tämamlanmağan alar Yevropa keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcäğät itmäkçe. Ukrainanı Yevropağa yaqınlaştırırğa telägän Yuşçenko Rusiä belän belän traditsion elemtälärne saqlap qalu yağında . Ul kiläse atnada prezident bularaq Yevropa Şurasına vizit yasaunı planlaştıra.Urınınnan kitkän prezident L.Kuçma Yuşçenkonı täbrikläp belderü yasadı. Saylaw aldı kampaniäse waqıtında Yanukoviçnı yaqlağan Rusiä citäkçese V.Putin dä bügen Yuşçenkonı qotlağan. färidä xämit


text:
AQŞ xärbiläre äytüençä yäkşämbe könne Ğiraqnıñ könbatışında 70-läp suğışçı üterelgän.
Ramadi şähäre yanında sönni ğisyançılar üzäge dip isäplängän 2 awılnı AQŞ boralaqları häm xärbi oçqıçları bombalağan.
Xärbi räsmilär ülgännärneñ barısı da suğışçılar di. Ämma qayber şahitlär äytüençä, ülgännär arasında sivillär dä bar.
Şimbä könne Ramadi yanındağı ber awılda bomba şartlap 5 amerikan soldatın ütergän ide. Şul uq könne 6-nçı AQŞ xärbie dä üterelde.
Ğiraqta şimbä könne ütkän konstitutsiä referendumınnan soñ tawışlarnı sanaw däwam itä.


text: Tel häm ädäbiät, tarix, fälsäfä, psixologiä häm başqa şundıy fännär äzerläw belän şöğellängän yuğarı uqu yortındağı 25 keşelek törkemnärgä xäzer 23 student qına alınaçaq. Şul isäptän tatar tele häm ädäbiätı belgeçleklärenä dä. Ber ük waqıtta matematika, fizika, ximiä häm başqa tögäl fännär belgeçlären äzerläw arttırıla. Mäğärif ministrlığında monı Rusiädä kertelgän yaña tärtip belän añlatalar. Autoğrajdanqa qaraqları cäzasın alaçaq. Respublika prokuraturası maşina straxovkalaw, yağni autoğrajdanka belän aqça urlaw oçrağın tikşerüne tämamladı. Aña qarağanda, törkem yul qazası buluı turında yalğan dokumentlar belän aqça “sawğan”. Törkemgä distägä yaqın keşe kergän, şul isäptän berniçä militsiä xezmätkäre dä. Alar barı tik ber “Rus-Akkord” kompaniäsennän genä dä million sumğa yaqın aqça alğan. Alardan tış tağı 7 kompaniä zıyan kürgän.


text:
Samarda tatar tele olimpiadası uzdı
Ölkäneñ 8 mäktäbennän kilgän 33 uquçı yazma künegülär dä eşlädelär, teldän dä söylädelär, soñınnan ayırım ber kütärenke ruxta bersennän- berse matur şiğerlär dä uqıp kürsättelär. 33 bala- 8-nçe, 9-nçı, 10-nçı, 11-nçe sıynıf uquçıları ide. Tatar tele buyınça olimpiada yıldan- yıl sıyfatlana bara. 33 uquçınıñ tuğızı- yegetlär bulu da quanıçlı küreneş, ciñüçelär arasında da – yegetlär. “Yaqtılıq” mäktäbe uquçısı Azat Nurullin Musa Cälilneñ “İmän” isemle şiğeren söyläde. Ä Nuraniä Kadämova Hadi Taqtaşnıñ poemasın yattan uqıdı. Şunısı iğtibarğa layıq, balalar klassik şağirlär belän berrättän bügenge şağirlärneñ dä äsärlären yatlağannar.
Ä inde üz awıllarında yäşäwçe şağirlärneñ dä icat ürnäklären olimpiadağa alıp kilü ayıruça maturlıq östäde. Ölkäneñ Ğali awılınnan kilgän 9-nçı sıynıf uquçısı Rinat Väliev awıldaşı Saimä Morzaxanova şiğeren uqıdı.
Ölkädän cıyılğan uquçılar arasında ike qız üzläre dä şiğer yazalar ikän. Alar Tatar Äbdekie awılınnan Zöxrä Nuretdinova häm Yaña Usman awılınnan Rufinä Xäyrullina. Rufinä Xäyrullina “Yaña Usman” isemle şiğer icat itkän. Zöxrä Nuretdinova “Ber küreşü- ber ğömer” isemle tirän eçtälekle şiğer yazğan:
Ğälämät zur yoldızlar da
Noqtağa äwerelä.
Üz telen onıtqan xalıq
Yäşi almıy- ul ülä.
Bügen Rusiä türäläre tatarnı telsez qaldıru öçen barçasın da eşlilär. Samar ölkäsendäge tatar awıllarındağı mäktäplärdä tatar tele uqıtılmıy. Rusiä däwläteneñ töp qanunı buyınça, här millät üzeneñ telen öyränergä xoquqlı. Samar ölkäsendä Konstitutsiä 8 yäşkä citkän tatar balasına ğına qağıla, çönki 2-nçe sıynıftan başlap qına tatar älifbası öyränelä. Berençe sıynıf balası moña mäxrum, berençe sıynıfta tatar balasına älifba öyränergä säğät qalmağan Rusiä mäğärif ministrı Fursenqo äfändeneñ ukazı nigezendä.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Yekaterinburgta maturlıq bäyräme
Bu könnärdä Yekaterinburg şähäreneñ sport yortında näfis gimnastika buyınça bertuğan Näcmetdinovalar prizına açıq yarışlar uza. Şähärneñ Lenin rayonı xakimiäteneñ fizkul'tura häm sport bülege ğädättä yıl sayın oyıştıra torğan bu yarışlar bu yıl berençe tapqır Näcmetdinovalar kubogına uzdırıla. Bu yarışlarda qatnaşırğa dip Yekaterinburg, Qazan, Samar, Perm, Çiläbe, Kurgan, İjau, Mojga, Snejinsk häm başqa şähärlärdän iñ köçle gimnastlar cıyılğan. Qatnaşuçılar arasında biş-altı yäşlek sabıylar da, buy citkän güzällär dä bar.
Yarışlarnıñ açılu tantanasına näfis gimnastika buyınça xalıqara häm atqazanğan sport masterları, elekkege yıllarda bu tör sport buyınça çempion isemen yaulap alğan layıqlı keşelär, xakimiät wäkilläre, ata-analar häm kiñ cämäğätçelek cıyılğan ide. Bilgele inde, bäyrämneñ yözek qaşı bulıp bertuğan Näcmetdinovalar tordı.
Dürt qız tuğannıñ iñ ölkäne – Liliä näfis gimnastika digän sport törenä nigez salğan keşe disäk tä yalğış bulmas. Ul – näfis gimnastika buyınça iñ berençe sport masterı, iñ berençe xalıqara yarışlarda ciñü yaulağan, 15 tapqır SSSR çempionı isemenä layıq bulğan.. Rozaliä – Rossiäneñ atqazanğan trenerı, ike tapqır SSSR çempionı, bik küp kömeş häm bronza büläklärgä iä bulğan keşe. Atqazanğan sport masterı Älfiä – tasma belän künegülär buyınça dönya çempionı, küp kenä kömeş häm bronza prizlarğa layıq bulğan. İlmira şulay uq atqazanğan sport masterı, SSSR çempionatlarında bronza prizlarğa layıq bulğan keşe.
Näcmetdinovalar iseme iñ berençe tapqır uzğan ğasırnıñ illençe yılları başında telgä kerä başlağan ide. Arada iñ ölkäne, Liliä Näcmetdinovanıñ näfis gimnastika belän nıqlap şöğellänä başlağanına inde altmış yıllap waqıt ütkän. Şuña qaramastan, qızlar bügen dä safta. Alar yäşlärne maturlıq, güzällek ruxında tärbiäläwne däwam itälär.
Yekaterinburg şähäreneñ balalar häm yäşüsmerlär sport mäktäbeneñ berse bertuğan Näcmetdinovalar isemen yörtä. Bu yarışlarda anda tärbiälänüçelär dä qatnaşa. Alar öçen dulqınlanuın belderep, Liliä xanım Näcmetdinova, başqalar öçen bäyräm bulğan mondıy çaralarnıñ sabıylar öçen zur mäktäp ikänlegen assızıqladı.
Yarışlarnıñ açılu tantanasında qatnaşuçılarnı sälämläp çığış yasawçılar arasında Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil Bikbov ta bar ide. Rawil äfände Tatarstan respublikasınıñ näfis gimnastika kebek sport tören dön'yaküläm bieklekkä kütärgän tatar qızları belän ğorurlanuın belderde häm qatnaşuçılarğa zur uñışlar teläde.
Tantanada qatnaşuçı Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı äğzası Mösäwir Xösäyenov kürenekle tatar qızlarına häryaqlap bulışıp torırğa äzer buluın belderde. Mösäwir äfände gubernator xakimiätenä Liliä Näcmetdinovağa Sverdlovski ölkäseneñ poçetlı grajdanı iseme birü turında sorap möräcäğät itüe turında söyläde. Şulay uq bügenge köndä matdi awırlıqlar kiçergän Näcmetdinovalar sport mäktäbenä häryaqlap yärdäm itü yulların ezlibez, dide ul.
Bertuğan Näcmetdinovalar kubogına oyıştırılğan yarışlar legendar sportçılarnıñ kürsätmä çığışı belän başlanıp kitte. Şaqtıy ölkän yäştä bulularına qaramastan, apalı-señelle Näcmetdinovalar dürtese dä iskitkeç güzäl, sığılmalı xäräkätläre belän soqlandırdılar. Alarnıñ çığışın zalğa cıyıluçılar köçle alqışlar belän qarşı aldı.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
“Berdäm Rossiä” räsmiläreneñ Qazanğa kilüwe artında ni tora?
“Berdäm Rossiä” räsmiläreneñ Qazanğa kilüwe artında ni tora?
Oşbu partiäneñ zur tizlek belän äğzalar cıyuın, anıñ töbäklärdä tiz arada agitmassa eşen kiñ cäyelderüen kürep, ireksezdän elekkege KPSS çalımnarın iskä töşeräseñ. “Berdäm Rossiä” KPSS kebek ük türälär firqäse häm bügenge vlast'qa teräk, yaqlap toruçı säyäsi oyışma. Ä küpsanlı ğadi äğzalar partiäne xalıq mänfäğätlären yaqlawçı köç dip iğlan itärgä mömkinlek birä. Xalıq mänfäğätlären yaqlaw yulında partiä liderları qayçaq parodoks taşlarına abına. Soñğı aylarda, “Berdäm Rossiä”, mäsälän, keşelärgä xezmät xaqın waqıtında tüläw öçen köräşä, törle aksiälär uzdıra. “Tuqtağız äle!- diäse kilä,- Ä kem soñ, qaysı xökümät räxmätkä eşlätüne ğamälgä kertte dä, mondıy wäzğıätne tudırdı? Şul uq “Berdäm Rossiä” yaqlap kilgän vlaç tügelme?
“Tatarstan” telekanalınnan çığış yasağanda Aleksandr Bespalov xalıqqa yararğa tırışıpmı, populistik täqdimnär dä äytte. Misal öçen, fatirğa tülämäskä dä bula ikän, çönki alarnıñ bähäsen sovet çorında az aqça alıp, xökümätkä bil bögep eşlägän keşelär, möğayın, isäp-xisapnı qaplagan inde. Monı sanap qararğa kiräk: kemneñ kemgä äcäte bar. Bespalov fikerençä, keşelär xökümätkä tügel, xökümät bezgä burıçlı. Niçek inde mondıy qıyu lidernı xörmät itmiseñ?!
Tatarstan liderı da partiäneñ xalıq aldında yözen buldıru zarurlığın tikmägä genä iskä almağandır. Mintimer Şäymiev isä monı populistik şiğärlärdä tügel, konkret ğämäldä kürä. Monda tabiği monopoliälärgä mönäsäbät, energetiqa sistemasın reformalaw, xalıqnı cir reformasına yaqınaytu, üzäk belän töbäklär arasında xaqimiät wäqälätläre çiklären bilgeläw h.b. iskä alındı.
Aleksandr Bespalov komandasına iärep kilgän töbäklär fraksiäse citäkçese Oleg Morozov üzäk häm regionnar wäqäläte xaqında maxsus kileşülär tözärgä kiräkmi, alar Konstitutsiägä salınırğa tieş dip, belderde. Ä beznekelär isä, Mäskäw belän bu xaqta maxsus kileşü yasarğa niätläp yörilär. Qızğanıç, Tatarstannan saylanğan Däwlät Duması deputatınıñ fikere qapma-qarşı.
Älbättä “Berdäm Rossiä”neñ canlanuı alda torğan Duma saylawlarına ğına bäyle tügel. Töp maqsat Rossiä prezidentın saylawlarğa äzerlek. Biredä töbäklärneñ häm alarnıñ liderlarınıñ role bik zur. Ber yodrıqqa tuplanıp, berdäm komanda bulıp Vladimir Putinnı ikençe tapqır prezident itep saylaw öçen böten mömkinleklär faydalanırğa tieş. Läkin ğadi xalıqnıñ säyäsi firqalärgä bulğan simpatiäse älegä bik zur tügel. Bu cähättän Rossiä Tormış partiäse räistäşe, Tatastannıñ Rossiä federal' cıyılışındağı wäkile Räfğat Altıynbaev fikere qızıqlı. Anıñ süzlärenä qarağanda, ildä yäşäwçe xalıqnıñ 85 protsentı bernindi partiägä dä kermi häm xätta qaysınıñ da bulsa taraftarı da bulıp tormıy. Xaqimiätkä kilü öçen genä bilgelängän maqsat – maqsat tügel. Altınbayıvnıñ säyäsi mäsälälärdä yaxşı yözä belüen iskä alsaq, ul xaqlıqtan yıraq tügel diärgä bula. Anıñ bu xaqta “Tatar-inform”ğa birgän mäğlümätläre ber yaqtan qızıqlı, läkin ikençe yaqtan soraw da tudıra. Nişläp, Tatarstan wäkile “Berdäm Rossiä” saflarında tügel, ä Rossiä Tormış partiäsendä? Ällä Räfğat Altıynbaev tağın başqa arbağa utırıp üz yulın ezlime?
Älege temanı yomğaqlap, şunı äytäse kilä: hawada politqarlığaçlar oça başladı. Dimäk, tizdän saylawlar. Saylawçılar qolaqlarığıznı tırpaytığız. Läkşäne qayadır elärgä kiräk bit.


text:
Tatarstannıñ xalıq artistkası Rauza Xäyretdinovanıñ tügäräk yubileyı xaqında äytep ütärgä kiräkter. Bu könnärdä 75 yäşen tutırğan Rauza xanım tatar teatr säxnäseneñ iñ yaqtı yoldızlarınıñ berse. Berniçä genä misal. “Zäñgär şäl”dä Mäysäräne 15 yıl buyına uynawı, “Tatar xatını nilär kürmi” spektaklendä Gölbanunı yöräk cılısın, talantın birep başqaruı häm bügen dä zur-zur rol'lärdä qatnaşuı ğäcäpländerä wä soqlandıra. Tatar tamaşaçısı änä şundıy talantlı artistlarğa ğaşiq bulıp teatrğa yöri dä inde.
Damir Ğısmetdin, Qazan