text:
Tatarstanda yuğarı uqu yortların üzgärtep qorırğa äzerlänälär
Comğa könne Qazanda citäkçelär, ğalimnär, uqıtuçılar yuğarı uqu yortların üzgärtep qoru turında söyläştelär. TR Fännär akademiäsendä “Tatarstanda yuğarı mäktäpne üzgärtep qoru: xäl itäse mäs'älälär häm kiläçäk" digän respublika Forumı ütte. Älege çara “Mäğärif” ilküläm proyektın tormışqa aşıru yunäleşendä ber basqıç bulıp tora. Äytergä kiräk, älege proyektqa Rusiä Xökümätennän şaqtıy aqçalar tügelgändä, cämğiättä bötenläy başqa mäs'älälär tua tora. Mäktäplärdä, yuğarı uqu yortlarında uqırğa keşelär qalmıy – tuuçı balalar sanı kimü näticäsendä. 90 yıllar başında açılıp şaqtıy irken eşli başlağan kommersiäle yuğarı uqu yortlanırında kiläçäktä bötenläy uquçılar qalmasqa mömkin.
Yuğarı uqu yortların üzgärtep qoru niçek baraçaq häm anıñ yunäleşläre nindi bulaçaq? Älege sorawğa cawap Forumda cawap tabılmadı. Xätta oyıştıru şaqtıy yuğarı däräcädä bulsa da. Bu cıyılışqa Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı Federal' okrugındağı wäkile yärdämçese Beslan Bargandjiä, Tatarstan Däwlät Şurası citäkçese Färit Möxämmätşin, Tatarstan Prezident Apparatı, ministrlar, yuğarı uqu yortları citäkçeläre kilgän ide.
Tatarstan mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov:
Forum bik möhim, çönki yuğarı uqu yortlarında zur üzgäreşlär bara. İqtisad, mädäniät, säyäsät üz taläplären quyalar.Räis Şäyxelislamov Forum barışında berniçä mäsälägä tuqtaldı köndäşlekkä sälätle yäşlärne tärbiälärgä kiräklegen äytte, çit tellärne öyränü öçen üzäklär buldırabız dide. Ämma iñ borçığanı demografik mäs'älä buldı. Moña ministrdan tış, parlament citäkçese Färit Möxämmätşin da tuqtaldı. Tuuçı balalar sanınıñ kimüe inde mäktäplärdä çağılış taptı, tizdän ul yuğarı uqu yortlarında sizelä başlayaçaq dielde Forumda. Ägär bıyıl mäktäpne 40 meñgä yaqın uquçı tämamlap çıqsa, kiläse yılğa ul 30 meñ tiräse genä bulaçaq, ä annan soñ tağın da azayaçaq. Yıl sayın mäktäpne beterüçelär berniçä meñgä kimi bara häm bu älbättä yuğarı uqu yortlarında şaqtıy çağılaçaq. Mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov:
Studentlar sannarı kimü näticäsendä yuğarı uqu yortların häm professorlar, uqıtuçılarnı saqlap qalu kiräk.
Berençe çiratta abiturientlar sanınıñ kimüe aqça tüläp, yäğni kommersiä nigezendä eşli torğan yuğarı uqu yortlarında çağılaçaq. Bügen respublikada barlığı 34 yuğarı mäktäp bar. Şunıñ 22ce däwlätneke bulsa, 12ce däwläti bulmağan.
Tatarstan Parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşin 90Hчы yıllar başında QAİ yäğni texnik häm texnologik kebek universitetlar da yuristlar, menedjerlar äzerli başlawın assızıqladı. Kiläçäktä här yuğarı uqu yortı üz tarmağı yunäleşendä genä belgeçlär äzerlärgä tieşlege äytelde forumda. Mäsälän barı finans-iqtisad institutı ğına yaxşı xisapçılar äzerläwgä sälätle dide Färit Möxämmätşin. Dimäk küp kenä yuğarı uqu yortları östämä belgeçlär äzerläwdän azat itelergä mömkinnär.
Şulay uq forumda kiläçäktä studentlar öçen köräş başlanırğa mömkin dielde. Bilgele ki, ğadi xalıq öçen bu küpmeder otışlı da bulırğa mömkin. Ämma bu xaqta forumda assızıqlanmadı.
Färit Möxämmätşin kiläse yılğa Qazanda mäğärifkä bağışlanğan Xalıqara cıyın uzaçaq dip belderde. Färit Möxämmätşin:
Min Yevropa Berlegeneñ munitsipal' häm cirle xakimiät Kongressınıñ mädäniät häm mäğärif komitetı räise bulıp toram. 2008Hчe yılnıñ 1Hчe kvartalında Qazanda Yevropa Berlegeneñ «Töbäklär üseşendä universitetlarnıñ role häm urını» digän konferensiäse uzdırırğa täqdim ittem.Färit Möxämmätşin üz çığışında ictimaği fännärne uqıtudağı üzgäreşlärgä basım yasadı. Tögäl fännärne buyınça belem birü ğasırlar buyı şulay uq qala, ä ictimaği fännärne uqıtu cämğiät belän bergä üzgärä dide Parlament citäkçese.
Landış Xarrasova


c: text/html

text: BMOnıñ suğış cinäyätläre mäxkämäseneñ baş prokurorı Carla Del Ponte, yäşerenep yatqan elekke general Ante Gotovina İspaniädä kiçä qulğa alınğan häm tiz arada Hague'qa tapşırılaçaq, dip belderde. Älege mäğlümat çıqqaç ta Brüsseldä bulğan NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer bu yañalıqnı "yaxşı xäbär" dip bäyläde: "Gotovinanıñ qulğa alınuı dönya öçen yaxşı xäbär. Yaxşı xäbär çönki cinäyät qıluçılarnı, moña qädär cäza almawçılarnı xökem itü häm cäzağa tarttıru kiräk. Bu bigräk tä Xorvatiä öçen yaxşı xäbärder dip uylıym" dide Scheffer. Gotovina, Hague mäxkämäse ezlägän iñ möhim keşelärneñ berse ide. Elekke general 91-95nçe yıllardağı serb-xorvat suğışı waqıtında 150gä yaqın serbnı üterü häm meñnärçä keşene öylärennän quu färmanın birüdä ğäyeplänä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Tbilisi. Yaña prezident saylawları Gruziädä ğinwarnıñ 4-endä ütäçäk, bu xaqta bügen ilneñ parlamentı qarar itte. Bertawıştan qabul itelgän şuşı qararğa qädär Gruziäneñ Yuğarı mäxkämäse 2-nçe noyäbrdä uzğan parlament saylawları näticälären ğämäldän çığardı. Näq menä şular tiräsendä elekke prezident Eduard Şevardnadze belän oppozitsiä arasında nizaq çığıp, kiñküläm qarşılıq näticäsendä Şevardnadze urınınnan kitärgä mäcbür buldı. Bügen şulay uq Gruziä xökümätendäge ikençe ber ministr, däwlät eşläre öçen cawaplı Avtandil Djorberadze da eşennän kitüwen belderde. Kiçä monı elekke prezidentqa yaqın torğan eçke eşlär ministrı Koba Narçemaşvili eşlägän ide. Gruziäneñ waqıtlı däwlät başlığı Nino Burcanadze, ilneñ awır iqtisadi xäle öçen näq menä Djorberadze cawaplı dip belderde. "Büdjet bötenläy buş. Däwlät büdjetında berni yuq, bez pensiälärne, eş xaqların, ğäskärgä, politsiägä berni dä tüli almıybız" di Gruziäneñ waqıtlı prezidentı Nino Burcanadze.


text:
Bügen Bahreyn başqalasında keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar oçraşuında qatnaşuçılar Farsı qultığındağı däwlätlärne xatın qız xoquqların bozunı tuqtatu öçen kiçekmäs çaralar kürergä çaqırdı.
Amnesty İnternational oyışmasınıñ Yaqın Könçığış häm Tönyaq Afrika bülege başlığı Abdel Sälam Sidahmät bu töbäktäge barlıq xökümätlär dä xatın qız xoquqlarınıñ bozıluı röxsät itelmäyäçägen açıq itep belderergä tieş dide.
Aktivistlar äytüençä, Farsı qultığında xatın qız xoquqların bozu turında ışanıçlı sannar yuq. Şulay da qädimçe, häm şäriät qanunnarı nıq bulğan cämğiätlärdä xatın qız xoquqların bozu kiñ taralğan dielä.
Xoquq yaqlawçılar bigräk tä Söğüd Ğärabstanı, Küwäyt, Bahreyn, Qatar, Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre, Oman häm Yämän xökümätlärenä möräcäğät itep xatın-qız xoquqların kiçekmästän saqlarğa çaqırdı.


text:
Törkiädä Qazan alınunıñ 457 yıllığı uñayınnan, “Söyembikä häm Qazan şähitläre” dip atalğan Xäter köne bulıp ütte. Çaraga Törkiädä yäşäwçe tatarlar, törek millätçeläre häm säyäsätçeläre, ğälimnär häm studentlar, ictimağıy oyışma wäkilläre qatnaştı.
Alar ğına tügel, tatar tarıxında tirän ez qaldırğan Söyembikä häm tatarnıñ üz däwlätçelegen yuğaltqan qayğılı kön - Xäter köne Törkiädä här yıl bilgelänä başladı.
"Törkiädä Xäter könen inde ikençe yıl rättän oyıştırabız. Anı här yılnı uzdıru turında bıyıl qarar da qabul itelde", di Ankarada yäşägän sörgendäge Milli mäcles äğzası Roza Qorban.
Mañqort süzen berençe tapqır ädäbi tärmin bularaq mäşhür törki yazuçı Çıñğız Aytmatov kertkän ide. Mañqort dip tarıxın, teleñ belmägän, barı tik ämerlärgä genä buysınıp yäşägän keşegä äytälär. Tatarlarnı bu xälgä qaludan saqlaw öçen, tarixnı "xäterläw" kiräklegenä basım yasıy, Törkiädäge tatar aktivistı Roza Qorban.
"Tarixnı belmäsäk, kiläçäkne kürä almıybız"
"Ägär bolay däwam itsä, 10-15 yıldan mañqort ber näsel barlıqqa kiläçäk. Monı buldırmas öçen tarixtan ğıybrät alıp, kiläçäkne kürüebez kiräk, näq törek maqälendä äytelgänçä: "Tarixnı belmäsäk, kiläçäkne kürä almıybız", di Roza xanım.
"Törek uçaqları" tarafınnan bıyıl ikençe tapqır oyıştırılğan cıyınğa, uzğan yılğa qarağanda qatnaşuçılar kübräk bulğan. Anda küp kenä oyışmalarnıñ cirtäkçeläre qatnaşqan. Alar arasında İskeşähärdäge Qazan tatarları oyışmasınıñ citäkçese Abdulvahit İrdrn häm oyışmanıñ sekretare Yaşar Aymrrdan qatnaştı.
Şulay uq monda törek telen yaratuçılarnıñ "Orhun" berlege citäkçese Mustafa Gürbüz, Qıbrıs törek oyışması citäkçese Ahmet Göksan häm Ğäzi universitetınnan Hikmet Doğan kebek zıyalılar da qatnaşqan. Hikmet Doğan üzençälekle şäxes. Ul Söyembikä turında sallı mäğlümat cıyıp törek telendä "Söyembikä" isemle roman yazğan keşe.
Şulay uq uquçılar häm jurnalistlar da şaqtıy qızıqsınıp qatnaşqan cıyında.
"Törkiädä tatarlar temasına iğtibar arta"
Törkiä öçen Xäter köneneñ ähämiätenä kilgändä isä, Roza xanım soñğı yıllardağı qaraşnı bolay taswirladı:
"Soñğı yıllarda Törkiädä tatarlar kübräk tanıla başladı. Monda "Törek uçaqları"nda, yäisä başqa cirlärdä uzğan cıyınnarnıñ ähämiyäte zur. Elek tatarlarnı bik tanımıylar ide. Tatar digäç tä, qırımtatarları küz aldına kilä ide. Bez Qazan tatarı dip äytä başlasaq töreklär, qayan kilgän, kem alar dip qızıpsınıp sorıy başlıylar. Soñğı yıllarda tatar mäsäläsenä kübräk iğtibar arta başladı kebek, monı Törkiä premer-ministrınıñ xalıqqa möräcäğätendä dä kürep bula. Ul tatarlar dip äytä başladı. Anıñ tatar süzen qullanğanı yuq ide.
Minemçä, waqıtında Törkiä cömhüriäteneñ tözeleşenä zur öleş kertkän Yosıf Aqçura, Zäki Wälidi kebek tatar zıyalıları kübräk tanılırğa tieş", di Roza Qorban.
Xäter könen Törkiä tatarları da üz itä başladı
"İskeşähärdäge tatar oyışması ğına tügel, İstanbuldağı Tuqay mädäniät üzäge dä çaralarda qatnaşa. Alar belän bergä tatar berlege ligası da qatnaştı. Xäzer üzara berläşep, kübräk tatarnı cälep itep, Xäter könen här yılnı bergäläp uzdırırğa cıyınabız", dip äytä Roza xanım.
Şul uq waqıtta Törkiädäge tatarlar häm alarnıñ monda kilep çığışın Roza xanım tarıxı çığanaqlar belän añlata:
"İnde berniçä näsel monda yäşägän tatarlar bar. Alar turında Stalin däwere qorbannarınnan Mäxmüt Ğäläwneñ "Möhäcirlär" digän cıyıntığı bar. Äsär 4 kitaptan tora. Anda Rusiädän küçep kilgän tatarlarnıñ tarıxı añlatıla. Romandağı töp qaharmannar Safa belän Sacidä İskeşähärgä küçep kilgän. Alar xäzerge Qurihöyek tatarlarınıñ äbi-babayları dip isäplänelä. Bügenge köngä qädär kilgän näsel, älegä qädär tatarça söyläşä, tatar cırların cırlıy, hiç üzgärmägännär", di ul.
Şulay uq Törkiä tatarları arasında kiläse yılnı Rusiä däwläte häm rus täsirennän çittä, üz iğänäçelege belän çın tatarça milli Sabantuyı uzdıru turında söyläşülär bara ikän.


text: Gresiä futbolçıları kapitanı Theodoros Zagorakis Yevropa 2004 çempionatınıñ iñ mäşhür futbolçısı isemen yawladı. Bu xaqta UEFA'nıñ trenerlar häm belgeçlärdän torğan tikşerü törkeme häm oyıştıruçılarnıñ internet säxifäsendä tawış birüdä qatnaşqan canatarlar qarar birgän. 32 yäşlek Zagorakis büläkne kiläse ayda Monakoda alaçaq. Kiçä dönya buylap millionlağan grek Gresiä futbolçılarınıñ Yevropa Berençelegendä ciñülären bäyräm itte. Afin häm ilneñ başqa şähärlärendä xalıq uramnarğa çıqtı: "Ber grek ta bügen ni bulğanına ışana almas. Yıllar uzğaç ta bügen närsä bulğanına ışanmabız," dide Grek fannarını berse. Gresiä futbolçılarınıñ moñarçı ber genä berençelektä dä ciñgännäre yuq ide. Bügen Portugaliä premyer-ministrı Jose Manuel Durao Barroso wazifasınnan kitep Yevropa Komissiäse başlığı itep bilgelänäçäk. Portugaliä prezidentınıñ matbuğat wäkile, tağın ber säğattän Durao Barrozo prezident Jorge Sampaio belän oçraşaçaq, dip xäbär itte.


text:
Neşet Çelebi - Gönül Verdim
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Gönül Verdim
Etiketler : Neşet Çelebi - Gönül Verdim türkü indir, Neşet Çelebi - Gönül Verdim türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Gönül Verdim mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Gönül Verdim türküsü, Gönül Verdim sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Gönül Verdim bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez


text:
Tatar bazarı: Qazandağı tönge tormış
“Tatar bazarı” tapşıruınıñ bu çığarılışı Qazandağı tönge klublar turında bula. Ä şunda ki, bazar digän ölkäneñ älege tarmağına möräcäğät itüebezgä, byurobızda bulğan söyläşü säbäp buldı. Uyladıq ta, äle Rimzil Wäli kebek qartaya belmäs komsomol liderı da, xäzerge yäşlär niçek yal itkänne belmägäç, aña qızıq bulğaç, tıñlawçılarğa da qızıq bulır dip uyladıq. Häm bulğan äñgämäne yazdırıp aldıq. Söyläşüdä Rimzil Wäli, daimi avtorıbız Aygöl Nurlı, häm min, Räfis Cämdixan qatnaşam. Yal itü industriäseneñ ber tarmağı bulğan tönge klublar turında älege söyläşüdä şaqtıy mäğlümat bar.
R.W. Eş şunda ki, ber dustım kilgän ide, tönge klubqa barasım kilä di. Qazanda, Tatarstan başqalasında di. İxlas äytäm, bulğan cirem tügel. Räfis, Aygöl, añlatığız äle, qazanda tönge klublar nindi ul, küpme, häm qunaqlar kilsä, yäş qunaqlar kilsä, ä minem qunağım könbatıştan kilgän ide, nişlärgä miña. Häm alar miña kilsä, qaya baralar? Ni kürälär? Yal itälärme, küñelläre açılamı? Azğınlıq cire mikän bu, küñel aça torğan cir mikän? Belmim.
A.N. Çınnan da, bu könnärdä bezneñ qazanda inde, küñel açu üzäkläre, urınnarı kübäyä bara.
R.C. Qazanda tönge klublar distälägän, läkin härbersenä här telägän keşe ütep kerä almıy. Bar menä şundıy major klublar. Menä Rimzil abıy klub qartası alğanmı, menä şular belän genä ütep kerä torğannar.
R.W. Äye, “Dürtençe изMepeHиe” digän ber klub qartası täqdim ittelär dä, min äytäm, duslarım qaytqanda räxätlänep, çiratsız kerermen dip, ber 300 täñkägä qarta alğan idem, anda xätta çiratsız kerü häm aşaw-eçü tüläwsez dä bula digännär ide. Anda da barıp citälmädem.
A.N. Döres, bügenge klublarğa Qazanda bulğan här keşe kerä ala.
R.W. Yäğni aqçası da citä häm aña röxsät itälär inde.
A.N. Ğomumän, menä ul klublarğa yörilär inde studentlar. Bigräk bezneñ populyar ul “Arena” klubı. Alarnıñ här kön yazılıp quyılğan. Mäsälän, ber kön anda kerä ala studentlar taşlama belän. İkençe könne qızlar kerä ala taşlama belän. 50, 100, 150 sumğa kerep bula anda.
R.C. Bu awıl klubları kebek tügel, monda tüläp keräse, kergän öçen genä äle. Bina öçen genä tüläp keräse. Ä kergäç inde anda, sırasınmı, çäyenme, kähwäsenme satıp alasıñ. Ul uram çatlarındağı kähwälärgä qarağanda, şaqtıy qıymäträk.
R.W. anda şul studentlar töne buyı eçep-biep yörilärme?
A.N. Şulay. Anda törle programmalar bula.
R.W. şulay da, student bulmağannarğa küpme aqça qıstırıp, barırğa bula anda? Mäsälän, miña?
A.N. Min uylıym, 500 sumnan başqa bu klublarğa yörergä mömkin tügel. Äle bu klublarda bar restorannar. Ul restorannarğa kerer öçen sez tülisez aqça. Häm beläsezme, min uylıym, klubnıñ reytingı anıñ menedjmentınnan tora. Niqädär, ul klub, kilgän sayın çista,anda populyar muzıka uynıy, anda här yal itärgä kilgän keşe üzen räxät xis itä ikän, şul waqıtta ğına andıy klublar gel yuğarıda bula.
R.W. Säğät niçägä qädär bu бeзoбpaзиe bara häm niçä urında andıy äkämät bar?
A.N. Sez, Rimzil abıy, anı äkämät dip uylıysız inde. Bügenge köndä yäşlär anı, häm yäşlär genä tügel, şundıy xälle keşelär, şundıy cirgä barıp yal itüne normal' dip sanıylar.
R.W. Niçägä qädär?
A.N. Ul bara irtänge dürt-bişlärgä xätle.
R.W. Şunnan qaytqaç, irtänge biştä xatın eşkä kertergä tieş,ä irtän eşkä kitärgä kiräk.
R.C. Xatın belän yörergä kiräk.
R.W. äytegez äle, sez ayırım ekzotik xällärne söylisezme, ällä här rayonda bulğan yış bulğan xällärne söylisezme sez?
R.C. Qazanda alar här tıqrıqta, här çaqta bulmasa da, tönge klublar şaqtıy küp. Mäsälän üzäktä anda, distälägän klubnı sanap kitep bula.
A.N. Xäzer menä ul klublar şähärneñ böten poçmaqlarında da bar.
R.W. Ä anda şiğer tıñlarğa mömkinme, rusça yäki tatarça?
A.N. Şiğerne yazuçılar berlegendä tıñlap bula. Anda möräcäğät itegez. Ä klublarda anda yäşlär, xafasız yäşlär yörilär.
R.W. İñ kättä klublarnıñ isemnären äytegez äle.
A.N. Minem başta yaratıp yöri torğan klub ul “Saxara” ide. Bar Yäşlärneñ klub üzäge digäne dä, “Arena”, Piramida häm başqalar.
R.C. Ğomumän, tönge klublar- ul tulı ber industriä. Anda şaqtıy aqça eşlänä, aqçalar äylänä.
Menä şundıyraq äñgämä buldı. Tatar bazarına tönge klublarnıñ nindi qatnaşı bar digändä, inde, axırda şunısın äytik. Şähär şartlarında tatar mädäniäteneñ älegä formalaşmawı- tatar telle tönge klublar bulmawına da ber säbäp bulıp tora. Yäğni, Qazanda tatar telendä bulğan cırlar tıñlap yal itü, biü , käyef-safa qoru bulmaw tatar mädäniäteneñ şähär şartlarında, globalizatsiä çorında milli mädäniätneñ aqsawı digän süz. Ä tatarda tönge klublarğa tartım yal itülär bulğan. Awıllarda bu aulaq öylär bulsa, şähär şartlarında teatr. Bu uñaydan ber waqiğa iskä töşte. Qazannıñ ber muzeenda, duslar belän revolyutsiägä qädär basılğan tatar teatrlarınıñ afişaların qarap yöribez. Şunda berebezneñ iğtibarın, afişada yazılğan süzlär cälep itte. Spektakl' tönge öçkä qädär bara, tänäfeslärdä iyüllär, yal itülär, konfettilar oçıru bula dip yazılğan. Menä, tönge klubnıñ başlanğıçı dip söyläştek bez bu çaqta. Ä xäzergä, tatar tönge klubları yuq. Ğomumän, tönge klublarnı milli yassılıqta qaraw bik kileşep betmäsä dä, can digäneñ bit, älege urınnarda tatar moxite buluın da teli. Zamança tatar moxite buluın. Tatar bayları, zaman tatar bayları älegä tatarça tönge klublar turında uylanmıylar kebek. Äñgämä barışında Rimzil Wäli telägän pılawlar, tatar sänğät cäwhärläre belän bizälgän binalar-älegä ömet kenä bulıp qala.
Aygöl Nurlı
Räfis Cämdixan


text:
Putin yänä 2008 yıldan soñ prezident bulırğa telämäwen äytä, belgeçlär aña ışanmıy
Çärşämbedä Däwlät Dumasınıñ közge utırışı açılu belän Rusiädä yaña säyäsi fasıl da başlanıp kitte. Ser tügel, töp xikmät bulıp xäzer 2008-nçe yılda ilneñ yaña prezidentı itep kemneñ saylanaçağı tora. Vladimir Putin üzeneñ şul urında öçençe märtäbägä dä qalu teläge bulmawın belderä, monı ul atna başında çit illärdän kilgän ğalim-ğölämä häm säyäsi belgeçlär belän oçraşuında yänä qabatladı. Ämma ul şul uq mäclestä üzeneñ Rusiägä başqa ber urında eşläp tä fayda kiterä aluın äytte.
Audio, Vladimir Putin
"Bälki min telär dä idem", di Vladimir Putin üzeneñ öçençe märtäbägä dä prezident itep saylanu ixtimalı turında, "läkin bezneñ konstitutsiä moña yul quymıy. Rusiä öçen iñ möhim närsä bulıp bügenge köndä minemçä totrıqlılıq tora, ä aña isä fäqät ğämäldäge qanunnarnı ütäw aşa ğına ireşep bula" digän ide Rusiä prezidentı Putin. Şunnan soñ ozaq ta ütmäde Rusiäneñ Diñgez yağı - Primoryedağı ber cirle deputat Putingä öçençe märtäbägä dä prezident itep saylanu öçen konstitutsiädäge bar kirtälärne alıp taşlaw täqdime belän çıqtı. İl buylap ütkärelgän fiker beleşülär dä küpçelek xalıqnıñ tawış birüdä Putin qatnaşqan oçraqta anı yaqlarğa cıyınuın kürsätä. Şul yaqlaw sürätendä qayber säyäsi belgeçlär Putinneñ 2008-nçe yıldan soñ xakimiattän kitärgä cıyınuı turındağı belderülärenä ällä ışanmıy. "Heritage Foundation"nıñ Mäskäwdäge wäkilçelegen citäklägän Yevgeni Volk fikerençä, Vladimir Putin äle fikeren üzgärtä ala:
Audio, Yevgeni Volk
"Minemçä bu belderü Könbatıştağı cämäğätkä, andağı qurqularnı bastıruğa yünälderelgän. Ämma min, bu äle soñğı süz tügel dip uylıym", di Mäskäwdäge "Heritage Foundation" wäkile Yevgeni Volk. Anıñ belän Strategik tikşerenülär üzägen citäklägän Andrey Piontkovski dä kileşä. Ul, Putin üze bälkem öçençe märtäbägä qalırğa telämider dä, läkin anıñ tiräsendäge "silovik"lar, yäğni Putinneñ qüwät ministrlıqlarındağı äşnäläre anı moña etäräçäk, dip isäpli:
Audio, Andrey Piontkovski
"Putinneñ yaqın tirälegendä şaqtıy citdi köräş bara. Törle säbäplär arqasında ul üze öçençe märtäbägä barırğa telämäs tä, anıñ öçen tormışta başqa räxätleklär dä bar, ämma Putin tiräsendäge "silovik"lar üzläre öçen başqa mömkinlekne, başqa beräwne almaş itep kürmi häm alar aña öçençe märtäbägä qalu basımın yasayaçaq", di Piontkovski. Anıñ fikerençä, ägär dä Putin prezident bulıp qalası itsä, moña ireşü anıñ öçen awır bulmayaçaq - parlamentnıñ ike pulatında da küpçelek Kreml qorğan "Yedinaya Rossiä" partiäse qulında.
Kärim Kamal


text:
Cämilä Nizametdin: “Tatarstanğa borılıp ta qaramam”, - digän idem
AudioBügen anıñ olı ulı Timergä – 8, İrekkä –7, ä keçeläre Qamilägä – 5 yäş ikän.Cämiläneñ Tatarstannı sağınu xisläre şiğerlärenä salınğan. “Finnär alar salqın xalıq. Keşelärgä şiklänebräk qarıylar. Mine Tatarstandağı millättäşläremneñ cılılığı üzenä tarta”,- di.
AudioCämilä xäzer şiğerlärenä köylär yaza, anıñ cırların küp kenä tatar cırçıları, “Qazan yegetläre” häm “Zaman” törkeme yaratıp başqara. Bügenge köndä Cämilä “Zaman” studiäse belän avtorlıq diskın yazdıru belän mäşgul. Ul 11 yıl Finlyandiädä yäşäw däwerendä Tatarstandağı cırçılar icatı belän tanışıp baruın belderde, ämma min barı İlham ağa Şakirovnı ğına tıñlıy ala idem, çönki taqta suğuğa oxşaş köylär minem başıma tipkän kebek bula ide”, - di. Şulay uq ul köy yazğanda küp yañalıqnı çit il muzıkasınnan aluın äytä. Menä tanılıp kilüçe Mälikä dä çit il köylären tıñlap üskän, şuña tamaşaçı anı tiz üz itte di. Çönki bez üzebezne irken, tabiği totabız. Min arısam säxnägä utırıp ta cırlıy alam di, Cämilä.
Finlyandiädäge tormışına kilgändä, ul anda tatarlarnıñ üzara bik dus yäşäwlären äytä. Şulay uq Cämilä Finlyandiädä balalarnı keçkenädän ük dingä xörmät tärbiäläp üsterälär di. “Minem ullarım miña qarağanda kübräk sürä belä, çönki alar atna sayın islam däreslärenä yöri. Ämma şunısı üzençälekle monda äbilär Tatarstandağı kebek yualıq yapmıylar. Alar härwaqıt innek buyap, çäçne yasap yörilär”, - di Cämilä Nizametdin.Landış Xarrasova


text:
Novosibirskida “Seber yoldızları” festivale uzdı
6-7 aprel' könnärendä Novosibirski şähärendä “Seber yoldızları” dip isemlängän 4-nçe tatar sänğäte festivale bulıp uzdı. Festival'neñ oyıştıruçıları, ğädättägeçä, ölkä mädäniät departamentı häm ölkä tatar mädäniät üzäge buldılar. Qatnaşuçılarnıñ sanı 300-dän artıp kitte, alarnıñ geografiäläre dä kiñ ide. Ayırım başqaruçılar häm kollektivlar Novosibirskinıñ üzennän häm awıl-rayonnarınnan ğına tügel, Tomski, Omski, İrkutski, Barnawl, Kemerovo töbäklärennän, Buryätiä respublikasınnan häm Qazaxstannıñ Semey şähärennän dä kilgän idelär.
Festival' qısalarında konkurs oyıştırıldı. Anda qatnaşuçılarnıñ cırlaw, biyu, näfis süz söyläw, muzıka qorallarında uynaw ostalıqları tikşerelde. Bäyäne märtäbäle jyuri birde. Cyuri sostavında Tatarstannıñ mädäniät ministrlığınnan - çit töbäklär belän eşläwçe üzäk belgeçe İl'giz Kadıyrov, Bötendönya tatar kongressınnan – Tatarstannıñ xalıq artistı Gölzada Safiullina, Qazaxstannıñ Semey şähärennän – tatar sänğäte mäktäbe direktorı Gabdulxak Axuncanov, Tomski tatar mädäniät üzägennän - Ramilä Abaneewa häm Novosibirski tatar üzägennän - Säriä Şaripova buldılar. Äytergä kiräk, jyuriğa küp eşlergä turı kilde. Çönki, şart buyınça konkursnıñ saylap alu turı qatnaşuçılar yäşägän cirlärdä ütkärelergä tieş bulğan bulsa da, küp kollektivlar andıy tur ütkärep tormağannar, barlıq teläwçelärne da konkursqa alıp kilgännär häm saylaw eşen jyuriğa tapşırğannar. Şunı da assızıqlarğa kiräk, jyuri, qatnaşuçılarnıñ başqaru ostalığına qaramastan, ber genä keşeneñ da çığışın özmäde, axırına qädär tıñlap, xaqlı bäyäsen birde.
Festival'dä qatnaşqan qayber millättäşlärebez belän tanıştırıp kitü dä urınlı bulır. Roza xanım Vasil'yeva Buryätiäneñ Muxorşibir' rayonınnan kilgän. Anıñ süzlärençä. Muxorşibir' rayon üzägendä tatarlar äle ber genä yıl milli mädäniätne, yolalarnı tergezü östendä eşlilär. Üzläreneñ daimi oçraşu urınnarı yuq. Repetitsiälärne kemneñ dä bulsa öyendä, ä cıyılışlarnı berär eşmäkärneñ eş bülmäsendä ütkärälär ikän. İnde rayonda ber niçä märtäbä konsertta quyğannar. Milli mädäniätkä balalarnı da cälep itälär, tuğan telebezne dä öyrätälär. Äñgämä barışında Roza xanımnan min tatar sänğäte festivale barışında küñelendä nindi xislär tuuı turında soradım. “Miña is kitärlek tä'sir yasadı. Bez törle kollektivlar belän tanıştıq, adreslar alıştıq, ayırıla almıyça, yılaşıp ta aldıq”, - dide ul , xislänep.
“Seber yoldızları” festivalendä qatnaşuçılarnıñ yäşläre çiklänmägän ide. Anda 3-4 yäşlek nänilär dä, 60-70 yäşlek ölkännär dä qatnaştı. Jyuri dä, tamaşaçılar da ölkännärgä berniqädär tälapçän bulsalar, balalarnıñ çığışların ayıruça cılı qarşıladılar.Nänilär festival'neñ güzäl bizäkläre buldılar disäm, yalğış bulmas. Semey tatar sänğäte mäktäbendä şöğellänüçe Varvara Semenovanıñ häm “Borçaqlar” törkemen çığışları ber genä keşene dä bitaraf qaldırmağandır..
“Seber yoldızları” festivale “Tözüçelär” mädäniät sarayında zur konsert belän tämamlandı. Konsert programması eçtälekle häm qızıqlı itep tözelgän ide. Anda festival'dä qatnaşqan kollektivlarnıñ barsına da diärlek urın birelde. Çığışlar başlanır aldınnan zalda cıyılğan xalıqnı häm qatnaşuçılarnı tatar sänğäte bäyräme belän ölkä xakimiätennän Vladimir Miller häm İgor İvavenko täbrikläde. Annan soñ säxnägä Tatarstannın xalıq artistı Ğolzada Safiullina kütärelde. Ul oyıştıru eşlärendä yärdäm kürsätkän Novosibirskinıñ mädäniät departamentı xezmätkärlärenä Bötendon'ya Tatar Kongressınıñ räxmät xatların tapşırdı. Ğolzada xanımnıñ festival'dä qatnaşuçılarğa üz büläge dä bar ide. Älbättä bu anıñ moñlı häm yalqınlı cırları buldı. Annan soñ ul barlıq balalarnı da cäy könnärendä oyıştırılaçaq “Söyembikä warisları” konkursına çaqırdı.
Konsert tämamlanğannan soñ kollektivlarğa räxmät käğäzläre, istälekle büläklär tapşırıldı. Bäyräm barlıq qatnaşuçılarnıñ “Läysän” ansamble belän bergäläp cirle kompozitor Rafik Avliärov icat itkän “Seber gimnın” başqaru belän tämamlandı.
Saniä Mirxaleeva, Novosibirski


text:
NATO citäklägän tınıçlıq köçlären başqala Qabuldan çittä cäyelderü mäqsatında bugen tönyaqtağı QUNDUZ şährenä Almanyanıñ 27 ğäskäriä kilde.Germaniä komandirı Polkovnik Kurt Schibold süzlärençä(audio)
Bezneñ töp vazıyfabız häm töp mäqsatıbız äfgan iminlek köçläre belän xezmättäşlek itep tözekländerü eşläre alıp baruları häm humanitar yardäm taratuları öçen ,äfgannar BMO xezmätkärläre häm başqa xalıqara oyışmalarnıñ äğzaları öçen imin tirä yün buldıru
Xabärlärgä qarağanda Qunduzda 450 alman soldatı urnaşaçaq. Äfgan xärbi komandirı general Möxämmäd Daud bez almannarnıñ äfiun üsterügä qarşı köräştä yardäm itülären sorıyaçaqbız , äytte.


text:
Könbatış Yarnıñ Jenin şähärendä İsrael ğaskärläre bügen 5 fälestin suğışçısın atıp üterde. Alar barısı da Al-Aqsa intixarçıları brigadası äğzaläre ide dielä xäbärlärdä.
İsrael häm Fälestin premyer-ministrları kiläse atnada oçraşırğa kileşkän. İtaliä tışqı eşlär ministrı Franko Frattini bügen Misır prezidentı Hösni Möbäräk belän oçraşqannan soñ, Möbäräk Ariel Şaron belän Axmed Qurei'nı kiläse sişämbe oçraşıp söyläşergä kündergän, dip belderde: "Prezident Möbäräk Premyer ministr Ariel Şaronnıñ fälestin premyer-ministrı Abu Ala belän oçraşuın oyıştıru eşenä möhim öleş kertte, oçraşu 16nçı mart könne bulaçaq", dide İtalyan tışqı eşlär ministrı.
Qurei fälestin premyer-ministrı bulğannan birle bu äle berençe İsrael-Fälestin oçraşuı bulaçaq. Yaqın Könçığışta köç qullanu säbäple mondıy oçraşular gel kiçekterelep kilde. İke premyer-ministrlarnıñ da yardämçeläre xäbär itüençä – kiläse sişämbegä bilgelängän bu oçraşuğa äle äzerlänäse bar.
Şaronnıñ kiñäşçese Raanan Gissin süzlärenä qarağanda, şul könne oçraşu uzdıru plannarı bar, ämma bu äle raslanmağan, dide. Bu könnärdä Norvegiä başqalası Osloda bulğan fälestin premyer-ministrı Ahmed Qurei, oçraşu – aldan bulaçaq äzerlek uñışlı bulsa ğına ütkärelergä mömkin, dip belderde.


text:
Mäskäwneñ xärbi okrug mäxkämäse "Moskovskiy komsomoles" gazetası jurnalistı Dmirtiy Xolodovnı üterüdä ğäyeplängännärneñ barısın da aqladı.
Xäkimnär, General prokuratura mäxkämägä tartılğannarnıñ ğäyeplärenä inandırğan dälillär kitermäde, dip beldergän. Xolodovnıñ äti-änise mäxkämäneñ bu qararı belän rizalaşmıy, Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcägät itärgä niätli. Xolodovnı üterüdä 6 keşe ğäyeplängän ide. Şularnıñ berse Rusiä hawa desantı ğäskärläreneñ küzläw başlığı Pavel Popovskix. Jurnalist 1994 yılnıñ 17 üktäberendä bomba şartlawınnan hälaq buldı.


text:
Süriä prezidentı Başar Al-Assad Törkiägä kilde
Prezident Ahmet Necdet Sezer häm premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan belän oçraşularnıñ köntärtibendä ike yaqlı xezmättäşlek häm iminlek mäs'äläläre tora. NATO äğzase häm Süriäneñ doşmanı İsrael belän yaxşı mänäsäbättä torğan Törkiä, soñğı aralarda Süriä belän aralarnı caylıy tösle. İstanbulda noyabr ayında bulğan şartalwlardan soñ höcümnärne oyıştıruda şiklänelgän 20läp keşene Süriä Törkiägä tapşırdı. Änkarağa kilgänçe Süriä prezidentı Assad, törek telle CNN kanalına, Süriä Körd däwläten tözeleşenä qarşı çığa, Ğiraqnıñ territorial bötenlegen saqlap qalırğa kiräk, digän ide. Mäğlüm bulğança räsmi Änkara da şul uq fiker belderep kilä.


text: Ğiraqnıñ Nacaf şähärendä cirle politsiä belän radikal şığilar liderı Moqtada as Sadr suğışçıları arasındağı bäreleşlärdän soñ, kimendä ike keşe üterelgän, 20dän artığı yaralanğan. Bu qanlı bäreleş politsiä berniçä suğışçını totqarlarğa tırışqan waqıtta başlanıp kitkän. As Sadr suğışçılarınıñ küpçelge, uzğan atnada qabul itelgän kileşü näticäsendä, Nacaftan kitte. Läkin küp bulmağan törkem äle xaman da şähärdä yäşerengän. Amerika ğäskärläre şähärdän çığarılğannan soñ, biredä tärtipne Ğiraq politsiäse saqlıy.


text:
Uyın avtomattarın yabıu qanunı qabul itelä
Başqortostan deputattarı uyın qomarın hünderä. Däülät Yıyılışı- Qoroltayźıñ bögöngö ultırışında respublikala uyın auvtomattarı eşmäkärlegen tıyıu xaqındağı qanun proektı täüge uqıuźa xuplandı. Ultırışta qatnaşqan 99 deputattıñ berehe genä bıl proektqa qarşı tauış birźe. Deputat Edward murzin uyın zaldarın yabıuğa his tä riza tügel. 500 million hum tabıştı sitkä ebäräbeź tip iśäpläy ul.
Edvard Murzin iśäpläüensä, Federal qanun il töbägendä Ber möyöştä oşonday uyın urını eşläüźe röxsätläy. Ul Abźaq tirähendä uyın zonahı oyoştorop Mağnitoğorskiy eşqıuarźarı aqsahın Başqortostanğa alırğa, uyın avtomattarı tirähenä aqsahıźźarźı yaqın ebärmäśkä saqıra. Tik parlament ultırışında unıñ kolleğaları Edvard äfändeneñ Respublika qaźnahı xaqındağı borsolouźarı menän urtaqlaşmanı. Deputat Nail Qotloğildin mäśälän avtomat xujalarınıñ halım tülämäüe oşo xälgä kilterźe ti. Öfölä 5 meñgä yaqın uyın avtomatınıñ 2 meñ 600-ö genä halım tülägän. Etmähä zaldar ösön yañı talaptar bar. Berźän zaldıñ mayźanı 800 kvadrat metr bulırğa teyeş. İkensenän unıñ xujahı altı yöź million hum mölkätle bulırğa teyeş. Nail Qotloğildin äyteüensä Başqortostanda bıl tiklem bay keşe yuq, sittän kilep ber bay alha älege lä bayağı biş yöź million hum barıbıer sitkä kitäsäk.


text:
2005 - Mordoviä tatarlarınıñ iñ uñışlı yılı
2005 yılnıñ başı tatarlar öçen bik qayğılı waqiğa belän başlandı. 17 nçe yanwar'da İsa awılında tatar fol'kloristikasınıñ legendası bulğan 86 yäşlek Abdulla Krotov ülde. Anı iskä alu kiçäse bıyıl Mäskäwdä 28 yanwarda Asadullaev yortında tantanalı räweştä ütkäreler dip kötelä. Monda tatar folklorın yaratuçılar, Qazan häm Mäskäw artistları, Abdulla Krotovnıñ Mäskäwdä, Qazanda häm Mordoviäda yäşäwçe yaqtaşları kiler.
İkençe kürenekle waqiğa – tatar bulsa da, urıs telendä yazuçı Kamil Tangalıyçevqa “Mordoviä Respublikasınıñ atqazanğan yazuçısı” iseme birelde. Kamil urıs telendä şiğırlär häm publitsistiqa yaza.
Öçençe möhim närsä: “Mordoviä radiosı”nıñ tatar telle tapşırularınıñ waqıtı atnasına 28 minuttan 45 minutqa üste.
19 apreldä tatarlar öçen uzğan yılnıñ iñ möhim waqiğası buldı. Bu könne “Yuldaş” isemle yaña tatar ğazetı basılıp çıqtı. Ğazet tulısınça respublika byudjetı xisabında eşli, 9 xezmätkäre bar, urıs häm tatar telendä atna sayın çığa. Mordoviäda 1997 yıldan birle bäysez ber “Tatar gazetası” çıqsa da, anıñ säyäsäten, anıñ tänqiten yaratmağanğa Mordoviä xaqimiätläre ul gazetqa aqçanı birmäde häm, ozaq yıllar uylağannan soñ, üz kontrole astında eşli torğan yaña ğazet oyıştırdı. 1980nçe yıllar axırında Rusiäneñ tatarlar kompakt räweştä yäşägän regionnarınıñ barısında diärlek byudjet xisabına tatar ğazetları çığa başladı. Tik Mordoviä häm Penza ölkäse xaqimiätläre genä üz tatarları öçen şundıy ğazetlarnı oyıştırmadı. Äle inde 2005 yılda Mordoviäda “Yuldaş” ğazetı çığa başlağaç, tatarlar öçen ğazetı bulmıyınça tik Penza ölkäse genä qaldı.
Bişençe waqiğa Tübän Novgorodta 2 nçe iyüldä buldı. Bu könne anda Federal' Saban tuyı ütte häm Saban tuyın yabu tantanası waqıtında 2006 yılnıñ Federal' Saban tuyı Mordoviäda ütkäreläçäk dip iğlan itelde. Bıyıl cäyen böten Rusiädan tatarlar Federal' Saban tuyın ütkärergä dip Saranskiğa kilerlär. Monda xäzer şul uñaydan yaña ippodrom da tözelä.
Altınçı waqiğa. Qazannıñ 1000 yıllığına dip Saranskida yaña kitap çıqtı. Anıñ iseme “Saransk-Qazan: Uzı drujbı”. Bu bik yaxşı itep bastırılğan kitapnı Mordoviä başlığı Nikolay Merkuşkin Qazannıñ 1000 yıllığı ütkärelgän waqıtta Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa häm Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä büläk itte. Kitapta Mordoviänı Qazan şähäre belän bäylägän törle şäxeslär turında oçerklar, Mordoviä tatarlarınıñ tarixı häm ayırım kürenekle tatarlar turında mäğlumatlar da bar.
Cidençe waqiğa. Hadi Taqtaş şiğırlären yaratuçılar küptän zarlana ide: böek şağirneñ Qazanda da, tuğan awılı Sırqıdıda da anıñ muzey-yortı yuq dip. Çınnan da, niçämä-niçä qat xaqimiätlär dä, kürenekle eşmäkärlär dä şundıy muzey-yort tözergä wäğdä birgän ide, ämma bu izge eş 2005 yılnıñ avgustında ğına eşlände. Tatarstan häm Mordoviä respublikalarınıñ sälämätlek ministrları, Kamil Zıyätdinov häm Rafail Aşirov, Mordoviä tatarlarınıñ häm tatar şiğriäten yaratuçılarnıñ xıyalın tormışqa aşırdı: alar üzläreneñ xisabına Sırqıdı awılında Hadi Taqtaş muzey-yortın tözedelär. Tatarstan sälämätlek ministrı Kamil Zıyätdinov küptännän ikän Taqtaş şiğırlären yaratqan. Ä Mordoviä sälämätlek ministrı Rafail Aşirov, Taqtaş şiğırlären tatarça uqi almasa da, Mordoviä başlığı Nikolay Merkuşkin fatixasın alıp, Qazannıñ 1000 yıllığına büläk bulsın dip, üzeneñ kollegası Kamil Zıyätdinovnıñ initsiativasına quşılıp, menä digän muzey-yort saldılar häm anıñ qarşında Taqtaşnıñ byustın da quydılar.
Rafail Aşirov ozaq yıllar Mordoviä xökümätendä berdänber ministr-tatar bulıp tordı. Ä uzğan 2005 yılda közen Mordoviä xökümätenä ikençe ministr-tatar kertelde: toraq-kommunal xucalıq ministrı bulıp Räşit Aşirov bilgelände. İke ministrnıñ da familiäläre Aşirov buluı oçraqlı tügel, alar ikese dä ber awıldan, Mordoviäneñ Dubenka rayonı Lamat awılınnan. Alay ğına da tügel, alar qardäşlär dä ikän.
Häm Mordoviä tatarınıñ 2005 yıldağı tormışınnan tağı ber möhim moment. 90nçı yıllarnıñ berençe yartısında Mordoviäda tatarlardan 4 rayon başlığı bar ide: Lämberä rayonında Käbir Almyaşev, Romodan rayonında Rafik Salixov, Temnikov rayonında Ravil Diveev häm yaña oyıştırılğan Qadoşkin rayonında Rästäm Rezakov. 90 yıllarnıñ ikençe yartısında Rafik Salixov yuğarığa kütärelde: “Mordovavtodor” direktorı buldı, Ravil Diveev, respublikanıñ yaña xucası Merquşkin belän urtaq tel tapmağaç, urınınnan kitte, ä Rästäm Rezakovnı, Qadoşkin rayonı başlığın, rayon prokurorı wäxşilärçä üterde. Şulay itep ber Käbir Almyaşev qına Lämberä rayonı başlığı bulıp qala bardı. Ä uzğan yılda tağı ike tatar keşese rayon başlıqları buldı: Qadoşkin rayonına başlıq itep tatar xatını Adilä Kolesnikova kilde, ä İnsar rayonında Kamil Mangutov citäkçe itep bilgelände.
Şulay itep, uzğan 2005 yıl Mordoviä tatarları öçen bik tä uñışlı buldı.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text: Fälästinle şaxitlär belderüenä kürä,Könbatış yarında Balata moxacirlär lagerında taşlar ırğıtuçı fälästinnärgä ut açqan İzrael xärbiläre ,uramda uynağan 6yäşlek malaynı atıp ütergän.Armiä bu turıda älegä ber närsä äytmäde. Fälästin tabipları bugen dikäberneñ 10da yaralanğan fälästin yäşüsmere ülde dip xabär itte. Bugen İzrael armiäse irtänge säğätlärdä Nablusta oyıştırğan höcümdä islamçı Xämäs xäräkäteneñ yuğarı däräcädäge räsmiän qulğa alğan. Bäreleşlär qulğa alular turındağı xabärlär, İzrael häm Fälästin delegatsiäläreneñ bula alaçaq summit turında oçraşqan waqıtqa turı kilde.


text:
Russiä baytaq qına sanda Çeçen oyışmaların AQŞnıñ terror törkemnäre isemlegenä kertelüen sorağan ide.Waşington Mäskäü kiñäşen tıñlamadı. Çeçen suğışçılarınıñ qayberläreneñ terror törkemnäre belän bäyläneşe buluı mömkin digän qaraşlar bulsa da, belgeçlär andıy elemtälärne isbatlağan citärlek ışanıçlı dälil yuq dip belderä.
Ütkän atnada Russie Prezidentınıñ kiñäşçese Sergei Yastrjembski Waşingtonğa kilep administratsiedän çeçennärneñ qayber oyışmaların Amerikanıñ qara isemlege -xalıqara terror törkemnäre isemlegenä kertüen soradı.Andıy adım atlansa , törkemneñ banka xisapları tuñdırıla, äğzalarınıñ AQŞqa kerüe tıyıla höm älbättä Mäskäügä çeçen konfliktın terrorğa qarşı global suğışnıñ ber öleşe itep kürsätü mömkinlegen birer ide. Ämma dä läkin Waşington Yastrjembski kiñäşlärenä qolaq salmadı. Kire qağu şunduq Mäskäwneñ AQŞ çeçen fundamentalistların üzeneñ qara isemlegenä kertüne kire qağıp ike törle ülçäü qullana digän ğäyepläülärenä säbäp buldı. Ütkän közdä Mäskäü teatrındağı totıq alu draması , qayberülär öçen çeçennärneñ terror törkemnäre belän eşläwen açıp saldı, ämma küpçelek moña ışanmadı. Çeçän prezidentı Aslan Masxadovnıñ yardämçese Axmad Zakayev älege waqıtta Britaniedä häm bälkim dä Mäskäü taläbenä esasän Russiegä qaytarılaçaq häm terrorga qaynaşuda ğäyeplänäçäk. Zakayev radiobızğa bolay dip belderde:
Audio
Zakayev süzlärençä, Russie xakimiätläre üzeneñ Çeçnädä alıp barğan suğışın tänqitläüçelärne tomalau öçen könbatışta çeçennär dini fundamentalistlar digän yalğan tarata. Älbättä andıy kampanie qayber qolaqlarğa kerep qala. Alarnıñ berse fransuz xakime Jean Louis Bruguiere .Ul törle illärdäge terror waqıyğälären qarap bara. Bruguiere ğıynuar urtalarında amerikan xaber agentlığına radikal islamçılar Çeçnädä künegü lagerları oyıştırğan dip uylım , könbatışnıñ Çeçnädä arta barğan qurqınıçqa qaytarğan cavabı citärle tügel dip söylägän ide. Zakayev çeçen xalqı tügel ä Russiedä arta barğan totrıqsızlıqlıq könbatışqa qurqınıç tudıra , könbatışta yäşäwçe çeçennär , alar suğıştan qaçqan xalıq häm yevropanı üzenä doşman itäçäk ber närsä dä eşläü belän qızıqsınmıy dip söyli.Britaniedä urnaşqan Suğış ve Solıx öçen instituttta eşläwçe Kafkaz turında äsärlär yazağan Thomas De Waal fikerençä, çeçen suğışçılarınıñ fundamentalist islamçı törkemnär tarafınnan oyıştırılğan terror aktivlıqlarına qatnaşqan buluın kürsätüçe dälillär yuq.Ämma ul ğäräb illärennän radikal möselmannarnıñ kilep Çeçännärgä bulışlıq kürsätüe mäğlüm di. Alarnıñ in tanılğanı ütkän yılda üterelgän Suğut Ğäräbständä tuğan Xattab ide.Şulayuq ütkän cäydä Pankisi Tarlauğında qulğa alınuçılar arasında ğäräb suğışçılarnıñ buluı mäğlüm. De Waal süzlärençä (audio):ämma bu ber yaqlı yul.Afganstan belän bäyläneşe bulğan extermist ğäräblär Çeçnä belän dä qızıqsına. Şulay da çeçennärneñ başqa urınnarda suğışu öçen Çeçnäne taşlap kitüen kürsätkän dälillär bik az.
De Wall çeçennärneñ küpçelege fundamentalizm tügel ä politik xällär belän qızıqsına , çeçännärneñ Afganstanda buluı turında xabärlär yöresä dä näticädä küpçelekneñ eleke SSRnıñ törle urınnarınnan rusça söyläşüçe keşelär buluı añlaşıldı. Başqa ber misal ( Kubada) Guantanamo lagerında Taliban , Al Qaida totıqları arasında ber genä çeçen dä yuq. Anda 8keşe Britaniedän, yözlärçe keşe Pakstan häm Suğut Ğäräbstänennän , ber genä çeçen dä yuq dip söyli. Çeçnädä islam fundamentalizmı traditsiese yuq, ämma suğış ozayğan sayın suğışçılar radikalleräk bulaçaq .Russie ozaqraq waqıt ber nindi dä politik kompromis täqdim itmäsä, xalıqnıñ radikal öleşe yaqın könçığtağı radikallärgä oxşıyaçaq. Menä monda Çeçnä arta barğan qurqınıç bulaçaq dip söyli De Wall . Qayber farazlarğa qarağanda çeçennärneñ 10nan berse genä fundamentalizmğa simpatie belän qarasa , suğışçlar arasında ekstremizmnı yaqlau kübräk.
Britaniedä urnaşqan Terror vä Politik Köçqullanunı Tikşerü Üzäge analitiğı Paul Wilkinson radiobızğa , ozın yıllar däwam itkän konflikt waqıtında çeçen suğışçılarnıñ nindi däräcädä radikallaşqan buluın qatğıy itep äytü bik qıyın dip belderde. Wilkinson ( audio)
Mäğlüm bulğança bu bik bilgesez ber ölkä, terror oyışmaları belän belän bäyleneştä toruçılar äğzalıq tanıqlıqların yanında yöretmi, şulayuq alarnı kem , qaysı oyışmağa alğan yäki mäqsatları närsä siña äytmilär, çeçen suğışçan törkemnäre belän -al Qaida arasındağı bäyläneşlär turındağı dälillär ikence däräcädä genä.
Wilkinson de Wall kebek çeçän oyışmaları arasında Osama bin Ladennı yaqlauçılar bik az digän fiker belän kileşä. Ul çeçännärne in küp könbatış xoquq yaqlau törkemnäre häm Yevropa Berlegeneñ törle buınnarı yaqlıy , möselman illärennän alar bik az yardäm kürä di.Wilkinson Çeçnädä terroristlarnı künegülärdän ütkärgän lagerlar çäçäk ata digän fikerne kire qağa, Ul Pakstan, Afganstan häm könyaq Azie illäreneñ andıy bazalarğa iä bulu ixtimalä artığraq di . De Waal da bu ğäyepläülärne kire qağa,Çeçnä Afganstan belän çağıştırğanda bik keçkenä il ,anıñ çiklärendä küpläp Russie xärbiläre urnaştırılğan lagerlar öçen ul uñay urın tügel dip äytä.
Färidä Xämit,Praga


text:
İlneñ törle şähärlärendä köç qullanu bügen dä däwam itte. Amerikan xärbi köçläre wäkile general-leytenant Rikardo Sançes, şiğilär yulbaşçısı Moqtada as-Sadr'nıñ Mähdi armiäse Kut şähären tulısınça häm Najaf şähäreneñ ber öleşen üz kontrolenä aldı, dip belderde.
Bügen Ğiraq eçke eşlär ministrı Nuri al-Badran wazifasınnan kitüe turında belderde. Şuşı adımın ul üze amerikannar citäkçelegendäge koalisiäneñ anıñ eşe belän qanäğät bulmağanı belän añlattı. Şiği möselmannarı wäkile al-Badran jurnalistlarğa, amerikan idaräse – saqlanu häm eçke eşlär ministrları ikese dä şiği bulmasqa tieş dip sanıy, dide. Saqlanu ministrı itep küptän tügel şulay uq şiğilär wäkile bilgelängän ide.
Amerikan citäkçelegennän bu xäbärgä äle añlatmalar bulmadı.
Üzlären "Mocaheddin Brigadaları" dip atağan Ğiraqtağı ber törkem 3 yapon keşesen totıq itep alğanın belderde. Bu turıdağı xäbärne Al Cäzirä televnideniäse tapşırğan. Totıqlarnıñ berse – xatın-qız. Şuşı törkem – 3 kön eçendä yapon ğaskärläre Ğiraqtan çığarılmasa totıqlarnı üterü belän yanağan. Älegä Yaponiä räsmiläre bu mäğlümatneñ döreslegen tikşerä. Ğiraqnıñ könyağında tözeleştä Yaponiäneñ 550gä yaqın xärbie eşli.
Könyaq Koreanıñ tışqı eşlär ministrlığı Ğiraqta 8 korealı totıq itep alınğan, dip xäbär itte. Şulay uq bilgesez keşelär Ğiraqta xärbi bulmağan ber britan keşesen totıq itep alğan.


text:
Marat Mölekov isemendäge tatar ictimaği üzäge Cıyın uzdırdı
Tatar milli xäräkäte wäkilläreneñ Cıyını irtän başlanıp köne buyı däwam itte. Anda milli xäräkät wäkilläre Aydar Xälim, Rafis Kaşapov, Zinnur Ähliullin, Yunıs Kamaletdinov häm başqalar qatnaştı. Ayırım alğanda Mäskäwdän, Çallıdan, Çistay, Alabuğadan tatar xäräkäte wäkillär buldı. Monnan tış, Çuaşstannan da çuaş milli xäräkäte keşeläre dä çaqırılğanı ide. Şulay uq şähär xakimiätennän dä älläni zur türälär bulmasa da ictimaği oyışmalar belän eşläw bülegennän belgeç kilgän ide. Bu Cıyınnı Marat Mölekov isemendäge tatar ictimaği üzäge oyıştırdı. Bilgele bulğança, tatar ictimaği üzäge ikegä bülende. Marat Mölekov isemendägesen Yunıs Kamaletdinov citäkli, ä Tatar ictimaği üzägen Tälğät Barıyev. Läkin alar ber-bersen tanımıy.
Cıyında älege utırışnıñ maqsatı – tatar milli xäräkäte aldında torğan yaña burıçlarnı bilgeläw didelär. Yäşlärneñ mondıy cıyınnarda qatnaşmawı inde ğädätkä äylände, şuña burıçlarnı tağın äbi-babaylar bilgeläde bulıp çıqtı.
“Üzebez” buın xäräkäte wäkile Räfis Cämdixan belderüençä, ğädättägedän aermalı bularaq, bu Cıyında Tatarstan citäkçelegenä qarata ayırım tänqit süzläre äytelmäde, ämma taläplär buldı.
Ayırım alğanda, Tatarstan Xökümätennän - respublikada däwlät tele itep barı tatar telen qaldırunı taläp itärgä kiräk dielde. Şulay uq Tatarstan belän Rusiä arasında buysınuçan tügel, ä tigez xoquqlı Kileşü buldıru zarurlığı äytelde. Marat Mölekov isemendäge ictimaği üzäk wäkilläre süzlärençä, Tatarstan yuridik yaqtan Rusiä qırınnan çıqqan. Bilgele bulğança, 1992Hчe yılda Tatarstan federal' Kileşügä qul quymadı häm bäysezlek turında Deklaratsiä qabul itte. Şunı äytergä kiräk, Tatarstannıñ Rusiä belän mönäsäbäte barı 94Hчe yıldağı Kileşü nigezendä genä köylängän ide. Anıñ bilgele inde waqıtı çıqtı. Häm Tatarstan Xalıqara subyekt bularaq Rusiä belän ayırım Kileşü tözergä tieş didelär
Cıyında respublikada tatar mäktäpläre sanı kimi, uqıtu urısçağa küçä dip borçılu belderelde. Häm bu yunäleştä qatğıy qararlar kiräklege assızıqlandı. Şulay uq 2008Hчe yılnı Tatarstanda Tatar yılı dip iğlan itü taläp itärgä kiräklege assızıqlandı, bilgele bulğança, Rusiädä bıyıl rus tele yılı bara. Ä başqa millätlär härwaqıttağıça çittä qaluı äytelde. Rus bulmağan xalıqlarnı häm möselmannarnı qısu turında söylände. Şularnı iskä alıp Cıyında Xartiä qabul itelde. Anda isä tatar milli universitetın buldıru kiräklegenä basım yasala, tatar xalqınıñ xoquqların qısu turında respublika xakimiäte Yevropa makxamäsenä möräcäğät itärgä tieş dielä.
Cıyın näticäsendä şul kürende - 90Hчы yıllarda başındağı milli xäräkätneñ säyäsi köräş yulları maqsatları äle sürelep citmägän.
Landış Xarrasova


text:
Röstäm Miñnexanov premier kabinetın KamAZ kabinasına alıştırdı
Respublika prezidentı Mintimer Şäymiev yaldan qaytıp töşte. Düşämbe könne ul ağımdağı eşlär belän tanıştı häm kiçen Qazan hawa mäydanına bardı. Ul Rusiäneñ premier-ministrı urınbasarı Vladimir Yakovlevnı, tözeleş ministrı Nikolay Koşmannı qarşıladı. Sişämbe könne Qazanda Rusiäneñ 2010 yılğa qädär tözeleş strategiäsen tikşerügä bağışlanğan kiñäşmä açıla. Anda başqa töbäklärdän kilgän wäkillär dä bulaçaq.
Uzğan yal könnärendä yul tözü tarmağı xezmätkärläre bäyräm itte. Bu bik awır häm zur çığımnar taläp itä torğan tarmaq. Tatarstanda yul tözü eşläre buyınça maxsus ministrlıqlar ğına tügel, şul eşneñ atası bulğan premier-ministr urınbasarı Vladimir Şvetsov eşçänlege küz aldında. Küperlär salına, metro tözelä, yullar tözätelä. Yañaları da bar, cimerekläre, sikältäse, yulsız urınnar tağın da kübräk. 2 yıl elek respublikada yul tözü fondı beterelde. Xäzer yul tözü aqçaları Mäskäwgä cibärelä, ä annan tamçılap, qalaqlap qına birälär. Sikältä, çıqırlar öçen kemne sügärgä dä belmässeñ – ällä üzäk aqça birmi, ällä şähär, rayon, respublika citäkçeläre citkermi. Bigräk tä, Qazanda xällär awır. Meñyıllıqqa kilgän qunaqlar mondıy yullarda isän-imin yöri alırmı. Qısqası, yul tözüçelär bäyräm itkändä üzläreneñ nujaların da iskä alğannardır. Ä şähär xucalığı türäläre çit illärdä säyäxät itügä qarağanda, üz tıqrıqlarında kübräk yörsälär, xalıq öçen zur bäyräm bulır ide.


text:
яkшәMбe, 22 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 19:28
Mäqälädä avtor, Ğäläm niçek barlıqqa kilgän, Zur şartlaw oçraqlı ğınamı, oçraqlı bulmasa anıñ artında kem tora? - digän sorawlarğa tanılğan ğalimnärneñ niçek cawap birgänen kiterä. XX häm XXI ğasırnıñ iñ kürenekle ğalimnäreneñ kübese, materializmnan baş tartıp, ğälämneñ häm andağı tormışnıñ maqsatçan plan häm niät belän barlıqqa kiterelüen tanıylar. Amerikada häm Yevropada ğalimnär arasında “Aqıllı niät” ağımı wäkilläre, yäğni Bar itüçe bularaq Allahı Täğäläne tanuçılar sanı könnän kön işäyä. Xäyer, ütkän ğasırlarnıñ iñ böyek aqıl iäläre dä Allahnı tanuçılar bulğannar.
Mälikä Basıyr


text:
İrtägä Hac ğamälen başlar öçen bügen izge Mäkkä şähärendä 2 millionnan artıq möselman cıyıldı. Söğed Ğaräpstan räsmiläre, 9 meñgä yaqın keşe iminlekne saqlawğa cälep itelgän, dip xäbär itä. Uzğan yıl başqala Riyadh'da 50dän artıq keşeneñ ğömeren özgän intixar höcümnärennän soñ bıyıl iminlek tağın da köçäytelde.
Hac izge Qağbä taşın äylänüdän başlana, şimbä könenä hacilar Mäkkädän 20 çaqrım yıraqlıqta bulğan Ğäräfä tawına citäçäk.
Hac qılır öçen Söğed Ğaräpstanğa yul totqan 3 meñgä yaqın taciqlarnı tranzit viza almawları säbäple Berläşkän Ğaräp Ämirleklärendä totqarlağan bulğannar. Sharja şähäre hawa mäydanında berniçä säğatkä totqarlanğan möselmannarğa yulnı däwam itergä Qızıl Xac Cämğiäteneñ cirle bülekçäse yardäm itkän, dip xäbär itelä.


text:
Semey` qalası turğındarınıñ élektr jarığına degen qarızı qordalanğan. Büginde şahar xalqınıñ jarıqqa bereşegi 717 mïllïon teñgeni quray`dı. «Şığıs Qazaqstan ay`maqtıq énergetïkalıq kompanïyası» AQ qızmetkerleri, sot orındawşılar, BAQ ökilderimen birge rey`d uy`ımdastırıp, bereşek turğındardıñ üy`lerin aralap, tüsindirw jumıstarın jürgizdi.
Qay`rat Rısqulbekov köşesi, 15-üy` meken- jay`ınıñ turğındarı élektr énergïyasına 80 mıñ teñge qarız. Atalmış üy`diñ turğınımen tildeswge talpınğanımızdan eş nətïje şıqpadı. Esigin tars japqan üy` ïeleri qay`tıp aşpay` qoy`dı. – Élektr közinen ajıratw twralı akt toltırıp, zañğa səy`kes osı meken-jay`dıñ turğındarın əkimşilik jəne qılmıstıq jawapkerşilikke tartatın bolamız. Kelesi jolı İşki ister qızmetkerlerimen birge tağı da kelip borışkerlermen jüzdesemiz. Élektr jarığına qarızdarı barlar qalada jetip- artıladı. Durısı, tərtip saqşılarımen birge borışkerlerdiñ meken-jay`ın aralap, qarızdarın ötewdi talap etw. Meniñ qaramağımda osınday` 200-den astam is bar,- dedi Semey` qalasınıñ sot orındawşısı Tilek Qalïev. Zañ boy`ınşa élektr jarığına qarızdar tulğalarğa ay`ıppul salınadı nemese dünïe- mülki tərkilenedi. Kelesi kezekte sot orındawşısı Quralay` Qay`ırbekovanıñ qaramağındağı Akademïk Pavlov köşesindegi 32- şi üy`ge taban tiredik. Bul meken-jay`dağı üy`diñ ïesi Səlim Ağatanov Şığıs Qazaqstan ay`maqtıq énergetïkalıq kompanïyasına 218 mıñ teñge qarız eken.
– Ünemi kelgen say`ın üy`diñ qaqpasında qulıp turadı. Birneşe ret kelip, qur esikti qağwmen şekteldik. İşke ene almadıq. Osı jolğı tekserimizde üy`de bolğan azamat üy` ïesiniñ qazirgi tañda joq ek endigin ay`ttı,- dedi s ot orındawşısı Quralay` Qay`ırbekova. Qalamızdağı kommwnaldıq mekemelerdiñ de qarızı qordalanıp qalğan. ŞQ AÉK-sına «Semey`vodokanal» jəne «Jılwkommwnénergo» kommwnaldıq mekemeleri awqımdı qarajat qarız. Qarızdıñ kölemi 513 mln. teñgeden asıp jığıladı. – Kommwnaldıq mekemelerdiñ əlewmettik mañızı bar bolğandıqtan, olarğa biz basqa şaralar qoldanatın bolamız. Tutınwşılardan qarızdı öndirw maqsatında rey`dke şıqtıq. Ökinişke oray`, eki üy`diñ turğındarı da esigin aşpadı. Nətïjesinde, Akademïk Pavlov köşesindegi 32-şi üy`di jarıq közinen ajıratamız. Sot orındawşılarımen rey`dke jïi şıqsaq ta, nətïjesi köñil könşitpey`di,- dey`di ŞQ AÉK satw böliminiñ menedjeri Aleksandra Çwrkïna. «Keşegi rey`dte bir üy`diñ jarığı qïıldı. Qarızdı tolıq öndirmey`inşe rey`d jalğasa beretin boladı»- dey`di ŞQ AÉK qızmetkerleri. Sondıqtan, semey`likter, qarañğı üy`de qalğılarıñız kelmese, jarıqqa qarızdarıñızdı der kezinde tölep, borışker degen attan erterek qutılıñız.
Ay`jan TOQTASINQIZI


text:
"Discovery" imin genä öyenä qayttı, qaza qurquları çınğa aşmadı
Ğälämgä oçu waqıtı ğına tügel, cirgä kire qaytuı da ber köngä kiçekterelgän "Discovery", Quşma Ştatlarnıñ ğäläm korabı, sişämbe köndez uñışlı ğına Californiädäge Edwards xärbi hawa nığıtmasına kilep töşte. İke yıl elek "Columbia" korabı cirgä töşkän çaqta yanğannan soñ "Discovery"neñ imin qaytıp citüenä ayıruça zur qiqqät birelgän ide. Ğäläm säfäre bu yulı imin genä tämamlansa da, amerikan korabları yañasına tiz genä kütärelmäs kebek - NASA bar oçışlarnı älegä tuqtatıp tora.
Audio, mission control
"Discovery" şulay itep öydä, di ğäläm üzägendäge idarä wäkile. Döres, hawağa kütärelgän çın öyenä - Floridadağı Canaveral borınına korab bu yulı qaytıp citä almadı. Anda hawa şartlarınıñ caysız buluı säbäple NASA "Discovery"ne Californiägä töşerergä buldı. Gärçä sişämbe irtän, soñğı säğätlärgä qädär näq menä Florida küz aldında totılğan ide. Ämma anda bolıtlar hiç taralmadı, ä korabnıñ uñışlı ğına töşep utıruı öçen hawa alanı tiräse bolıtsız bulırğa tieş. Xäzer inde anı Californiäge Edwards hawa alanınnan Floridağa kiteräse bulaçaq, bu tarixta älegä qädär ber märtäbä genä eşlängän ide häm ul çaqta transportlaw öçen Boeing 747 oçqıçı qullanıldı. "Discovery" ğälämgä yülneñ 26-sında kütärelde, andağı 14 könneñ 9-ın ul Xalıqara ğäläm stansiäsenä totaşqan xäldä ütkärde. Ul stansiäneñ eşçänlege öçen kiräk yöklär kiterep, annan çüp-çar häm cimerelgän cihazlarnı alıp kitte. Moñardan tış andağı belgeçlär açıq ğälämgä çığıp xalıqara stansiäneñ giroskopların tözätte, häm iñ möhime, hawağa kütärelgän çaqta zian kilgän dip farazlanğan termoizolätsiäne tikşerde. Bu eşne başqarğan Stephen Robinson bu xaqta bolay digän ide:
Audio, Stephen Robinson
"Ğälämdä tözätä alu säläte tikşerä alu belän bergä bara. Bez xäzer üzebezneñ shuttle - korabıbız turında, başqa ekipajlarğa qarağanda kübräk beläbez. Bu alğa yasalğan iskitmäle adım. Kiläse adım inde här tapqan ziannı tözätä alu bulaçaq. Bezneñ korabqa älegä bernindi dä tözätü kiräkmi" dip beldergän ide elegräk astronavt Stephen Robinson. "Discovery"neñ başta ğälämdä 12 kön qaluı planlaştırıldı, soñraq ber kön korabqa ğäläm stansiäsennän östämä yök küçerü öçen birelde, häm tağın ber köngä anıñ cirgä qaytuı kiçekterelde. Säbäbe - inde telgä alınğan naçar hawa şartları ide. Kiläse oçış qayçan bulaçaq - monısın älegä NASA çitäkçelege üze dä belmi, bar ğäläm korabların da xäzer zur tikşerü kötä. NASA-nıñ küpqullanışlı öç korabı qaldı - 1984-tä tözelgän "Atlantis", 1985-tän birle oçqan häm sişämbedä imin genä ğälämnän qaytqan "Discovery" häm 1990-nçı yılğı "Endeavour". Tağın ike şundıy korab - "Challenger" häm "Columbia" elekke yıllarda hälakätkä oçrağannar ide.
Kärim Kamal


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 01:03
Sezne alkogolizm, narkomaniä, taksikomaniä kebek zaman problemaları qızıqsındıramı? Älbättä bu zäxmätlär alla räxmäte belän ğailägezne, yaqınnarığıznı çitlätep ütsädä, ğibrätle xällärne küzätäsez, işetäsez inde. Äye narkomaniä afäte Tatarstannı da çitlätep uzmadı.Ministrlar Kabinetınıñ İqtisadıy häm sotsialogik ezlänülär üzäge 2002 yılnıñ azağında “Tatarstanda narkomanlaşu”-digän soraşu ütkärde. Respublikanıñ 18 şähär häm rayonınnan 15 yäştän olıraq 1544 respondentı soraşılğan. Näticälär şundıy. Şähärlärdä yäşäwçelärneñ 35 protsentın, awıl cirendä yäşäwçelärneñ 24 protsentın, bäyälär artu, korrupsiä, rişwätçelek kebek kisken problemalar belän ber rättän-narkomaniä taralu probleması qızıqsındıra. Respublika xakimiäte bu problema belän tuqsanınçı yıllar azağınnan, äytkändäy ciñ sızğanıp şöğellänä. Narkomanlaşunı profilaktikalau üzäge buldırıldı. Respublikanıñ İminlek şurasında İdärä-ara komissiä eşli. Problemanı öyränü häm çişü yulların ezläw däwam itä. Äytik 19 yün, pänceşämbe kön Tatarstanda- narkomanlaşuğa qarşılıq köne dip atasanda bula. İrtänge yaqta Qazan milli-mädäni üzägendä “İslam narkomaniägä qarşı”-digän fänni ğämäli konferensiä eşläde. Öylä waqıtında İminlek şurasınıñ İdärä-ara komissisiäse utırışı bardı. Beraz soñraq Respublika narkologiä xastäxänseneñ yaña binasın açu tantanası buldı. İdärä-ara komisiä utırışın premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva alıp bardı. Bögelmä şähäre başlığı urınbasarı narkomaniägä qarşı köräş täcribäse belän urtaqlaştı. Şunısı ğibrätle Tatarstanda narkomaniägä qarşı toruda mäğlümat çaraları, jurnalistlar tä''sire köçle dip tanıla. Monı İqtisadıy häm sotsial'' ezlänülär üzäge tikşerenüläre dä raslıy. Älege utırışta bu faktor tağın ber qat iskärtelde. Utırışta qatnaşuçılar Respublika narkologiä xastäxänäsneñ yaña korpusın açu tantanasında da buldılar. Elek narkomannarnı alkogoliklar däwalıy torğan binanıñ ber qatına ğına sıydırsalar, xäzer alar öçen 35 urınlıq bina tözelde. Ul iñyaxşı meditsina cihazları belän cihazlandırılğan. Anda inde maxmırdan çığaru öçen ber niçä narkoman qabul itelgän dä.
Yunıs Ätnäle.


text:
Bush belän Medvedev täwge tapqır oçraştı
Bügen Zur 8lek söyläşüläre barışında Rusiäneñ yaña prezidentı Dmitri Medvedev belän wazifasın yaqın arada tämamlarğa cıyınğan AQŞ prezidentı George Bush berençe tapqır oçraştı.
Bügen Yaponianeñ Hokkaido utrawında Zur 8lekneñ sammitı uza. Älege sammit barışında Amerika prezentı belän Rusiäneñ yaña saylanğan prezidentı Medvedev bergä söyläşte.
Läkin ike citäkçe könçığış Yewropada töziläçäk saqlanu raketaları sistemı mäsäläsendä urtaq tel taba almadı.AQŞ könçığış Yewropoda saqlanu qalqanı tözärgä cıyına, läkin Rusiä bu proyektne üz iminlege öçen qurqınıç tudıruın dägwa itep planğa qarşı çığa.
May ayında ant itep prezidentlıq wazífasına kereşkän Medvedev, Mäskäw belän Waşington arasındağı mönäsäbätlär aradağı fiker ayırmalarına qaramastan köçle buluın belderde.
“Min barsı da üz tärtibendä däwam itär dip uylıym, mönäsäbätlär tağın da yaxşırır. Min bu turıda Georgega da äyttem yäğni kiräkkän oçraqta bez yaña kiläçäk xakimiat belän dä yaxşı mönäsäbätlär töziyäçäkbez. Läkin ağımdağı xakimiat belän mönäbätlärebezne äle nığıtııp däwam ittererbez.”
AQŞ bu atnada könçığış Yewropada saqlanu qalqanı tözü öçen Çexiä belän kileşügä qul quyaçaq. Waşington şul uq waqıtta 10 saqlanu raketasın Polşada urnaştıru öçen dä söyläşülären däwam itterä.
Waşington älege saqlanu raketaları sistemın AQŞqa berektäş bulğan illärne İran kebek xäyläkär illärdän saqlaw maqsatında tözilüen läkin anın Rusiägä qarşı qullanılmayaçağına ışandıra. Rusiä isä bu plannıñ Rusiäneñ iminlegenä yanawın, mondıy sistemanı Yewropada buldıru Yewropa iminiätenä ziyanlı bulaçağın dägwa itä.
Bush qarşılıqlarğa qaramastan Waşingtonnın, İrannı atom tırışlıqların tuqtatu kebek möhim mäsälälärdä Mäskäw belän xezmättäşlegen däwam itäçägen belderde:
“Mäsälän Rusiä belän AQŞ arasında İran kebek yägni Tähran rejimineñ uran bayıtuı trışlığın tuqtatu yünäleşendä bergä xezmättäşlek kürsätte häm bu xezmättäşlek şulay däwam itär dä.”
Bush monnañ 7 yıl elek Vladimir Putin belän oçraşqanda, min anıñ küzlärenä qaradım da anıñ "küñelen" kürdem digän ide ämmä Bush bu yulı Medvedev belän oçraşu waqıtında mondıy süzlär sarıf itmäde. Ul Medvedevnı aqıllı häm üzennän imin dip kenä taswirladı. Bush şul uq waqıtta möddätenen tämamlanmawın häm äle ike arada başqarılası eşneñ küp buluına basım yasadı.
“Min äle 6 ay däwamında üz wazífamda bulaçaqmın. Möddätem tämamlanırğa küp waqıt qalmasa da min eşemne äle däwam itäm. Şuna bez bergäläp möhim eşlär başqara alırbız"


text:
Orenburnıñ Nikolski awılı mäktäbe Qazan belän elemtälärne nığıtırğa uylıy
Orenbur ölkäse Quandıq rayonı Nikol'ski awılı mäktäp direktorı Ramil Yosıpov Qazan belän beraz bäyläneş bar inde dip belderä. Oktäberdä Nikol'ski urta mäktäbennän ber uqıtuçıları Qazanda bulıp qaytqan. Läkin şuña da qaramastan tatar mäktäpläreneñ kübese üz qazanında qaynarğa mäcbür dip belderä. Üzlärendäge problemaları turında “Azatlıq” radiosına Ramil Yosıpov
Bezgä uqıtu metodik äsbaplar citmi. Sovetlar Berlegennän qalğan kitaplar belän qullanabız.
Ramil Yosıpov belderüençä, alarnıñ awılına tatarlar 1801Hчe yılnı kilep urnaşqannar – çep-çi tatar awılı. Bügen biredä 200 xucalıq bar ikän, alarda 700 tiräse millättäşebez ğömer kiçerä. Läkin Ramil Yosıypovnı isä uquçılarnıñ sannarı kimüe şaqtıy borçıy. Ramil Yosıpov
Kolxozlar tarqalıp bara. 4 yıl elek mäktäptä 140 uquçı ide, xäzer 74 bala qaldı.
Ramil Yosıpovnıñ mäktäp direktorı bulıp eşli başlawına kiläse yılğa 20 yıl bula. Ul bu könnärdä Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrlıyğında da bulırğa farazlıy - elemtälärne nığıtu öçen. Ramil Yosıpov
Başqortstan üzlärenekenä nıq yärdäm itä. Alar kitaplar alıp kilälär, konsertlar quyalar. Tatarstannıñ berniçä oyışmasına isä möräcäğät itep yazğan idem, Rusiä zur häm barısına da yärdäm itep beterep bulmıy didelär. Rusiä zur bulsa da tatar mäktäpläre sanawlı ğına. Tatarstan isä nindider äydäwçe rolen uynarğa tieş.
Ramil Yosıpov min direktor bulğanğa Qazanğa kilä aldım, ämma böten tatar mäktäbe citäkçeläreneñ dä mömkinlege yuq dip äytä häm Qazan belän küper bulırğa tieş dip assızıqlıy. Ramil Yosıpov
Bezneñ Orenbur mäğärif ministrlıyğında xäzer tatar mäktäpläre belän eşläwçe xezmätkär yuq, elek ul bar ide. Bilgele ber xezmätkär bar, ämma ul 5-6 wazıyfanı başqara, şuña tatar mäktäplärenä waqıtı citmi. Bezneñ xäzer Qazan belän bäyläwçe oyışma yuq.
Orenburgnıñ Nikol'ski awılı urta mäktäbe direktorı Ramil Yosıpov Qazanğa berençe tapqır kilü nisbätennän küp istälekle cirlärdä bulğanın äytä. Tarixi watanı turında kitaplardan da şaqtıy uqısa da, üz küzen belän kürü bötenläy ikençe ikän di.
Landış Xarrasova


text:
Tatar-başqortlar suğış qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät (X öleş)
Poez Tөrkiәneŋ kөnyağındağı Toros tawları tirәsendә Tarsus stansiәsenә ireşә. Tawlar aşa cäyäw çığarğa turı kilә. Tawlar aşa doşman İngliz oçqıçlarınıŋ hөcemnәre yaki küzәtüwe arqasında tөnne genә ütep bula. Pozant digәn cirgä kilep citkäç, ğәskәrlәr qabat poezğa utıra hәm Adanağa yul tota. Şunnan qabat Gavur tawları aşa cәyәw çığa. Pozantı belәn Gawur tawları aşa alar 500 alman yөk maşinası belәn xәrbi cihazlar, qorallar, azıq-tөlek alıp çığa. Yullar bik naçar bulu sәbәple säfär 4-5 kön däwam itä. Inde Islahiyә digәn cirgә ireşkәç, başkomandir wәkile hәm saqlanu ministrı Әnvәr Paşanıŋ inspektsiә өçen kilәçәge xәbәr itelgәç, İslahiyә stansiәse bizәklәnә hәm Aziә Batalionı xәrbi seremoniәgä әzerlәnә.
Әnvәr Paşa pan-türkizm belәn tanılğan ber citәkçe bulu sәbәple, awır suğış şartları dәwam itsә dә, tuğandaş Tatar-Başqort batalionın sәlamlawnı tieş taba. Әnvәr Paşa Ğosmanlı İmperiәse suğışta ciñelgäç 1918-nçe yılda Rusiәgә qaçqan, Lenin belәn dә küreşkәn, soŋga Tөrkistanda oyıştırılğan xәrbi büleklәr belәn qızıllarğa qarşı kөrәşkәndә, bugenge Tacikistan’da suğış qırında xәlaq bulğan. Anıŋ mәyete 1999-nçı yılda İstanbulğa kiterelde.
Aziә Batalionı şuşı tantanadan soŋ qabat İslahiyәdәn poezda yulın däwam itä. Alar kөnyaq-kөnçığıştağı Kөrd awıllarınnan uzalar. Tuqtalış yasağan urınnarında Ğәrәp sәwdәgәrlәr qawın, qarbız, qatıq kebek aşamlıq sata torğan bulalar. Lәkin alarnıŋ Ğosmanlınıŋ qәğәz aqçasın qabul itmiçә altın yaki kөmeş aqça talәp itülәre Tatar-Başqort ğәskәrlәren awır xәlgä quya. Çөnki alarğa xezmät xaqı qәğәz aqça belän tülәngәn bula.
Inde Aziә Batalionı ğәrәplәr küplәp yәşәgәn urınnarğa, Qәtğa, annan soŋ Cәrablus''qa kilep tөşәlәr. Bu inde borınğı Hittitlarnıŋ başqalası Karkamış xәrәbәlәre urnaşqan cirdә bula. Aziә Batalionı alıp kitkәn poez Yefrat yılğası buylap bügenge Suriәneŋ Musul şәhәrenә barıp citә. Ğәskәrlәr Musuldan Bağdatqa isә Yefrat yılğası aşa Almannar eşlәp çığarğan, ozınlığı өç, kiŋlege 1,5 metr bulğan waq kөymәçeklәr belәn yөzep çığa. Hәr ber kөymәgә ber vzvod ğәskәr sıya. Şulay itep Aziә Batalionı 15-tәn artıq kөymәçek belәn 1916-nçı yılnıŋ Sinteber azaqlarnda Bagdatqa cäyäw yulğa çığalar.
Kөndezlәrne bik esse bula, bigrәk tә İdel-Ural buylarınnan kilgәn Tatar-Başqort ğәskәre өçen bu çit-yat şartlar bula. Yılğa buyında ber kem dä yäşämäw sәbәple tınlıqta yul buyı garmun belәn skripka tawışları yanğırıy. Kiç sәgәtlәrendә yar buyına çığıp, ğәskәrlәr çatırlarda tön quna. Alar өçen ikmәk, aş-su әzerlәnep quyılğan bula. Taŋ ata başlağanda uq qabat yulğa çığıla.
Yulğa çıqqannan өç kөn uzğaç Halәp belәn Bagdad arasındağı Dirzur şәhәrenә kilep tөşәlәr. Bu urın ölkä üzәge bulu sәbәple biredә xәrbi hәm sivil xakimiätlär urnaşqan bula. Suğışqa, yәğni frontqa da ğәskәrlәr biredәn cibәrelә. Dirzurda Aziә batalionı ğәskәrlәre meŋlәgәn Әrmәnne kürә. Alar 1915-nçe yılda ğısyan kütәrgәn bulu sәbәple biregә sөrelgәn bulalar.
Dirzurdan ike kөnlek yulda isә Miyadin, Ebu Kamal aşa Gina digәn cirgә kilep tөşәlәr hәm biredә tormışlarında berençe mәrtәbә limon belәn xөrmә ağaçların kürәlәr. Dürt kөnnәn soŋ Xәyat digәn cirgә kilep tөşkәç isә neft yatmaları kürәlәr. Aziә batalionınıŋ yuğla çığuwına 30 kөn uzğan buluğa qaramastan ğәskәrlәrdә ber nindi dә aru sizelmi. Tik Hilә digәn cirgә өç kөnlek yul qalğanda ğәrәplәrneŋ ğısyan kütәrәçәge xәbәre kilgәç, su yulı aşa kitü qurqınıçlı bulıp, alar yulların cäyäw däwam itä.
1916-nçı yılnıŋ 1-nçe Noyeberendә Mәhtuyә isemle ber awılğa ireşәlәr. Biredә alarnı 156-nçı polk komandirı Әdhәm Bәy qarşı ala. Anıŋ “ sez yuq bulıp, Ruslaşaçaqsız” digәn süzlәre küŋelgә bik awır toyıla. Çөnki Aziә batalionı, Tөrkiә ciŋelep Ruslar qulına tөşä qalsalar, asıp üterelәçәklәren belsәlәr dә, tuğandaş Tөreklәrgә yardәm itü өçen Almaniәdәn şuşı Ğıyraq frontına kilgәn bulalar. Inde Aziә Taburı ğәskәrlәre suğış qırlarına ireşkәn bulalar.
156-nçı polk ğısyan itkәn ğәrәplәrne taratu өçen Hilә şәhәrenә artileriәdәn ut aça, 4-nçe Noyeberdә Aziә batalionın şәhәrgә cibәrәlәr, ğısyançılar qaçqan bula. Şunnan soŋ Tatar-Başqort ğәskәrlәre alğı postlarğa cibәrelә başlıy. 20 kөn uzğaç ğәrәplәrneŋ höcümgә küçәçәklәre xәbәre itelä. 156-nçı polknıŋ 2 batallionı Hilәdәn 200 km yıraqlıqtağı İngilizlәr belәn suğışqan 6-nçı armiә urnaşqan Sәmadağa өstәmә kөç bularaq cibәrelә.
28-nçe Noyeberdә Aziә Taburınıŋ 2 rotası 2-nçe polknıŋ artınnan Hilәdәn 110 çaqrım yıraqlıqtağı Divaniyәgә cibәrelә. Şulay itep Hilәdә 156-nçı polknıŋ ber niçә batallionı, Aziә batalionınıñ өç rotası, ber artilәriә rotası belәn ber atlı bülek qala.
1916-nçı yılnıŋ 30-nçı Noyeberendә Ğәrәplәrneŋ höcüm itәçәklәre xәbәre kilep citә. Jandarmeriә birgәn xәbәrlәrgә kürә, Hilә tirәsendә 30 meŋ ğәrәp ğısyançısı cıyılğan bula. Hilәdәge xәrbi kөçlәr dә şәhәr tirәsendә okoplar-çoqırlar qazıp kөtә başlı. Bu inde Aziә batalionınıñ da berençe mәrtәbә doşman belәn turıdan-turı qorallı bәreleşkә kerüwe bula. Başqa süzlәr belәn әytkәndә, 1915-nçe yılda Alman frontında әsirlekkә tөşkәn, şunnabn soŋ Ğosmanlı armiәse safında kөrәşü өçen Ğıyraq frontına kilgәn Tatar-Başqort ğәskәre, ike yıldan soŋ qabat ülem qurqınıçı astına kerә.
Kilәse programabızda 1916-nçı yılnıŋ Noyeber azağında Ğıyraq frontında ğısyan kütәrgәn ğәrәp kөçlәrenә qarşı Tatar-Başqort ğәskәreneneŋ Ğosmanlı armiәse safında niçek suğışqannarı turında tıñlağız


text:
Jerusalim Post: Qoränne tıyuğa qarşı ğamäl
29 avgustta Jerusalim Post basmasında "Qor''änne tıyuğa qarşı ğamäl" dip isemlängän mäqälä dönya kürde.
Bolar närsäne añlata?
Başta, tarixqa küz salıyq. Tarixta mondıy xällärneñ bulğanı bulğan ide. Xristian xökümätläre möselmannarnı köçläp çuqındırğan. (Mäqälä avtorı 16nçı ğasırda İspaniäne häm 16-17nçe ğasırlarda Rusiäne misal itep kiterä. ) Bügenge köndä, fiker häm din irege – keşe xoquqlarınıñ nigezen täşkil itkän çorda – Qor''än, İslam yäki möselmanlıqnı tıyu – ğamälgä aşa almadı. Yaña tarixta Qor''änne tıyu öçen iñ citdi çaralar 1984-85 yıllarda Hindstandağı ber hindi törkeme tarafınnan oyıştırıldı. Alar, İslamnıñ izge kitabında küp tapqırlar doşmanlıq häm näfrät, başqa dinnärgä qarata naçar mönäsäbät häm köç qullanuğa çaqırğan süzlär qabatlana, dip "Kalkutta Qor''än Petisiäsen" imzalap mäxkämägä tapşırdı. Ul eş tiräsendä Bangladeçta bäreleşlär bulıp keşelär ülgän ide. Qor''änne tıyu eşen Hindstannıñ baş prokurorı üze tikşerde, häm añlaşıla ki, anı ğamäldän çığardı.
Qor''ängä qarşı başqa çaralar da oyıştırılıp qaradı, alarnıñ berse dä maqsatına ireşmäde. Tağın ber yañğrawıqlı eş – Niderlandta Pim Fortuyn iseme belän bäyle ide. Säyäsätçe Pim Fortuyn möselmannarnı ilgä kertmäskä çaqırdı. 2002nçe yılda üterelmägän bulsa, bu säyäsäten ul premyer-ministr däräcäsendä ütkärä alır ide, dip yaza Jerusalim Post basması.
İtaliäneñ Tönyaq Ligası koordinatorı Roberto Calderoli, 2005nçe yılda, "islamçılar üzläreneñ säyäsi häm dini täğlimatläreneñ köç qullanu, başqa mädäniät häm dinnärne izü turındağı öleşlärennän baş tartqançı İslamnı tıyarğa kiräk" dip yazğan ide.
Şul uq yılnı Britaniä parlamentı äğzase Boris Johnson, Rasaçıl häm Dini Näfrät turındağı qanun – cämäğätçelek urınnarında Qor''än uqunı tıyunı añlata, digän ide. Şunnan soñ ber törkem möselmannar Eçke Eşlär ministrlığınnan, qanun Qor''än uqunı tıymıy, digän wäğdä aldı.
Könbatıştağı başqa illärdä dä mondıy xällär küzätelde. 2004nçe yılda Norvegiädä, 2006da Germaniädä ber partiä – Qor''änne Germaniä konstitusiäsenä qarşı kilä, dip anı tıyu tırışlığı yasadı. 2007nçe yıl başında "Daniäne islamlaştırunı tuqtatığız" digän şiğarlär yañğradı.....
Şveytsariä häm Fransiädä şundıy uq taläplär belän çıqqan yazuçılar da buldı, dielgän mäqälädä. Angliädä 2006nçı yılda çıqqan V-Vendetta digän film – kiläçäktä ildä Qor''änneñ tıyılğan buluın sürätli.
Nişlärgä?
Qor''än, İslam häm möselmannarnı iminlek säbäplärennän tıyu täqdimen añlıym, di ul. Ämma çaralar şul qadär kiñ ki, böten äyber butalğan, reformaçılar häm extremistlar, duslar häm doşmannar, barısı da ber qalıpqa salınğan. Ämma uñay üzgäreş mömkinlege dä bar bit, di mäqäläne yazğan belgeç.
Cihad häm şäriğatneñ qurqınıçların – islamçılarnıñ Qor''änne üzlärençä yalğış añlatuın häm extremistik islamçılıqnı tıyu yulı belän beterep bula. Söğüd Ğaräpstanında çığarılğan Qor''ännär mäktäplärdä tıyıldı. Qor''änne yalğış añlatqan mullalar törmägä yabıldı. İslamnıñ extremistik çağılışları xökem itelä. Oyışmalar tıyıla. Säyäsätçelär islamçılarnı illärdän quıp çığara. İslam – doşman tügel. Doşman ul – islamçılıq. Tınıç islamğa yul biregez, ämma anıñ radikal çağılışlarınıñ tamırın qorıtığız, dip yaza Yaqın Könçığış Forumı citäkçese Jerusalim Post basmasında.


text:
Tatarstan Konstitutsiäsenä tözätmälär kertü sişämbe könne däwam itäçäk
Tatarstan Konstitutsiäsenä tözätmälär kertü sişämbe könne däwam itäçäk
Tatarstannıñ mänfäğäten yaqlağan milli üzañı yuğarı bulğan cämäğätçelek wäkilläre bu könnärdä awır xislär kiçerä. Qazannıñ Därwişlär bistäsendä yäşäwçe Ğäbdelbar äfände düşämbe irtäsendä “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bürosına şaltırattı. Ul “Azatlıq”nıñ yäkşämbe tapşıruları ozın dulqınnar aşa retranslyatsiälänmäügä borçılğan, ä Tatarstan Konstitutsiäseneñ üzgärtelüe anı bigräk tä xafağa salğan.
Zamanında 1936 yılda qabul itelgän SSSR Konstitutsiäsen zur xörmät belän Stalin Konstitutsiäse dip yörtkännär. Şul Konstitutsiäneñ şäwläse ber ük variantta barlıq soyuzdaş respublikalarğa, ä keçeräytelgäne avtonomiäle respublikalarğa cibärelgän ide. Sovet zamannarında Konstitutsiäne tikşermiçä genä, berniçä minut eçendä qabul itkännär. Töbäklärgä, respublikalarğa wäqälätlär kiräk bulmağan. Xäzer töbäklärneñ, respublikalarnıñ teläkläre açıq itep äytelsä dä, alar belän sanlaşıp toru yuq. Mäskäwdän cibärelgän kürsätmä-qararlarnı parlamentta östäl suğıp ütkärüçe Aleksandr Ştanin kebek deputatlar, bu xaqta mäqälälär bastıruçı mäğlümät çaraları bar. Şuña kürä xäzerge Konstitutsiäne, demokratik şartlarda qabul itelgän töp qanunnı “Ştanin Konstitutsiäse” dip yörtälär. Şimbä töştän soñ Däwlät Şurası eşendä tänäfes iğlan itelde, sişämbe häm çärşämbe könnärendä tikşerelmägän 50-dän artıq tözätü Däwlät Şurasında qaralaçaq. Käyeflär kütärenke tügel, ämma tormış xäzer şundıyraq.


text:
“Efir” televideniese Qazanda çeçen terrorçılarnıñ yaqlawçılarnı tabarğa tırışa
“Efir” televideniese Qazanda çeçen terrorçılarnıñ yaqlawçılarnı tabarğa tırışa
Xäzer Tatarstannı törleçä ğäyepläw, adım sayın millätçelek ezläw modağa kerde. “Efir” telekompaniäse yäkşämbe kiçendä Mäskäwdäge terrorçılar myuzikl qarawçılarnı totıq itep alğannan soñ qayber säyäsätçelär häm cämäğät eşlekleläre yasağan belderülärne yañadan kürsättelär. İñ berençe çiratta Tatarstan telekanalında çığış yasağan citäkçelär häm säyäsätçelär turında äytelde. Färit Möxämmätşin, Däwlät Şurası räise bolay digän. “Çeçnyadağı suğışnı tuqtatu teläge köçle bulsa da, bu qädär sandağı keşene totıq itep alu aqlanmıy häm döres tügel”. “Respublika” programmasın alıp baruçı monda Färit Möxämmätşinnıñ nindider ğäyeben kürä. Aña säyäsätçeneñ “bu qadär sandağı” digän süzläre oşamağan. Yänäse “ägärdä, 30-50 keşene totıq itep alsalar, äybät bulır ideme?” dip sorıy Kuzmin digän jurnalist. Ayırım süzgä bäylänü häm şul süzne eläkläw 1937 yıllardan uq modağa kergän. Bu tapşıruda İrek Mortazin, Rafail Xäkimov, Zölfät Xäkim, Rinat Nurğali süzlärendä çeçennarnıñ aqtıq çikkä barıp citkän buluı, alarnıñ körçekkä quıp kertelüe turıdağı fikerlär terrorizmnı yaqlaw, hiç yuğı, aqlaw ğämäle dip kürsätelä.


text:
Liviä yuğarı mäxkamäse 5 bolğar şäfqät tutaşına häm ber fälestinle tabipqa bilgelängän ülem cäzasın ğämäldän çığarıp yaña mäxkamä ütkärergä quştı.
6 Meditsina xezmätkäre Benğazi xastaxanäsendä 426 balağa maxsus räweştä HİV (VİÇ) virusın yoqtıruda ğäyeplänep 1999-nçı yılda qulğa alınğan ide. Bolğarstan tışqı eşlär minsitrı Dimitar Tsançev bügenge qararğa xuplaw belderde. 'Bolğarstan tışqı eşlär ministrlığı Liviä yuğarı mäxkamäseneñ Liviädäge Bolğarstan şäfqät tutaşları turındağı bügenge qararın bik uñay dip bäyäli. Bez yaña mäxkamä uñay häm tiz çişeleş öçen yaña mömkinlek birä dip isäplibez' dide Tsnaçev.
Bolğarstan prezidentı Georgi Parvanov ta şundıyraq belderü yasadı. AQŞ bu qararnı uñay tärräqiät dip atadı. Yewropa Berlege bu tiz häm ğädel çişeleşkä kiterer dip ömetlänüen belderde. Ämma şäfqät tutaşlarınıñ advokatı Hari Haralampiev alda äle bik ozaq xoquqıy eşçänlek kötä dide. Liviä yustitsiä ministrı Ğali Xäsnäwi Frans press agentlığına kiläse mäxkamä ber ay eçendä ütäçäk häm anda yaña xäkimnär bulaçaq dide.


text:
2004 Tuqay bülägen aluçı Mirğazıyan Yunıs Şiğriät bäyrämenä kilä almadı
Bıyılğı 26 aprel' qoyaşlı häm salqınça kilde. Här yılnı bu könne Qazan üzägendä millät, şiğriät ruxı belän yanuçı meñnärçä keşelär cıyıla. Tatar xalqınıñ böyek şağire Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könendä ütkärelgän şiğri mitingta Tatarstan respublikasınıñ Tuqay isemendäge bülägenä layıq buluçılar täqdim itelä. İñ yalqınlı fikerlär, şiğri açışlar şunda yañğıratıla. Bıyılğı şiğriät bäyräme ğädättägeçä Cälil teatrı yanındağı tıqrıqta tügel, ä Ğäliäskär Kamal teatrı qarşındağı mäydanda ütte. Kön salqınça buluğa da qaramastan, mäydanğa bik küp xalıq kilgän ide. Şiğri mitingnı Tatarstan Yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin açtı. Yaz, Tuqay, millät turında söylägännän soñ, ul Ğabdulla Tuqay bülägeneñ yaña lawreatı Mirğazıyan Yunısnıñ awırıp toru häm Qazannan yıraqta buluı säbäple, bu bäyrämgä kilä almawın äytte.
Bıyılğı Tuqaynıñ tuğan köne häm şiğriät bäyräme bik üzençälekle. Çönki bu kön berençe tapqır räsmi räweştä Tuğan tel köne bularaq ütkärelä. Tatarstannıñ xökümäte isemennän iğlan itelgän täbrik süzendä menä şundıy yullar bar. Här xalıqnıñ qabatlanmas üzençälege, aña ğına xas sıyfatları, näq menä tuğan tel yärdäme belän ğasırlar çoñğılınnan bügenge küngä qädär kilep citkän... Bez respublikabıznıñ tatar telen üsterü buyınça fänni häm metodik üzäk buluı belän ğorurlanabız. Bu üz çiratında Tatarstannıñ Rusiä töbäkläre häm çit illär belän xezmättäşlegen kiñäytügä yärdäm itä. Här keşe, teläse qaysı millät wäkile üzen irken totsın, irken xis itsen, üzeneñ tuğan telen işetsen häm ana telendä söyläşsen öçen baytaq eşlär başqarası bar.
Bu könne şähärlärdä, awıllarda oçraşular, mitinglar, ädäbi-sänğat çaraları, tuğan tel däresläre ütkärelde. Qazanda kiçke säğät dürttä Qamal teatrı yanındağı şul uq mäydanda tuğan tel bäyräme başlanıp kitte. Bik küp mäşhür cırçılar, süz ostaları qatnaşqan bu bäyräm kiçkä qädär däwam itte.Rimzil Wäli


text:
Yaqın Könçığışta yul kartası tınıçlıq planın yaqlawçı dürtlek – Berläşkän Millätlär Oyışması, Yevropa Berlege, Amerika Quşma Ştatları häm Rusiä – Londonda 1 mart könne oçraşırğa kileşte.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, oçraşu – fälestin däwläten tözü eşenä bağışlanğan zur cıyın qısalarında oyıştırıla, dide.
Ariel Şaronnıñ kiñäşçese, Raanan Gissen, İzrael premyer-ministrı häm fälestin xakimiäte citäkçese Mahmud Abbas arasında ikençe summit ber atna waqıt eçendä tağın ütergä mömkin, dip xäbär itte.
Şaron häm Abbas sişämbe könne oçraşıp atışlarnı tuqtatu turında kileşte. Fälestin suğışçıları – moña qatnaşmawların belderä.
Ramallağa qaytqaç, Abbas, İzrael Könbatış Yardağı 5 şähärdän ğaskärlären çığarırğa riza buldı, alar urınına töbäkkä fälestin iminlek köçläre kertelä, dip belderde.


text:
Aynur Nizametdin: Finlandiä tatarları qazılıq yarata
Qazannıñ Ğor'ki muzeyında oyıştırılğan kürgäzmädä älege ekspeditsiälärdä qatnaşqan yäş ğalim Yur'ye Wixman, rässam Agaton Reynxol'm häm başqalarnıñ foto räsemnäre bar. Kürgäzmäneñ açılu tantanasında Xel'sinkidağı Rusiä häm Könçığış Aurupa institutı ğalimnäre, şul isäptä institut direktorı Seppo Lallukka, Qazannıñ Ş.Märcäni isemendäge tarix institutı direktorı Rafail Xäkimov, ğalim, tarixçı Damir İsxaqov häm başqalar qatnaştı. Tarix fännäre doktorı D.İsxaqov kürgäzmäneñ ähämiäte turında bolay dip söyläde:
Bu kürgäzmäneñ ike ähämiäte bar. Berençedän, ul Qazannıñ elek-elektän Yevropa, ä bigräk tä Finlyandiädä fänni üzäk bulğanın kürsätä. Çönki Qazanğa fin ğalimnäre kilgän, monda eşlägän. İkençedän, monda tatarlarnı finnar tarafınnan öyränü materialları birelgän. Mäsälän, bik siräk oçrıy torğan 19 ğasırda tatarlarnıñ milli kiemnären kigän räsemnär bar. Bu etnografik yaqtan qimmätle materiallar bezneñ öçen.
Kürgäzmäneñ avtorı – Finlyandiädä yäşäwçe Aynur Nizametdin. Ul Qazanda berençe tapqır ğına tügel. 1980 yıllarda Aynur xanım Qazan universitetınıñ tatar bülegendä belem alğan. Universitetta uqığan waqıtta Aynur Nizametdin tuğan xalqı, anıñ traditsiäläre belän yaqınraq tanışa, tatar telne kamilläşterä. Aynur xanımnıñ foto sänğäte belän mawığıp kitüe kürenekle rässam Rif Yaqupov belän bäyle. Ğor'ki muzeyındağı kürgäzmädä Aynur Nizametdinneñ 1989-1992 yıllarda Finlyandiä tatarlarınıñ tormışın yaqtırtqan fotoräsemnär urnaştırılğan. Avtor äytüençä, bu surätlär bıyıl töşerelgän bulmasa da, alar Finlyandiä tatarlarınıñ milli häm dini ğädätläreneñ xäzerge köngä qädär saqlanıp kilüen kürsätä. Anıñ räsemnärendä tatar qızları, tuy ğöref-ğadätläre, milli rizıqlar häm Finlyandiä tatarlarınıñ tormışın yaqtırtqan başqa qızıqlı surätlär bar. Üz kürgäzmäse xaqında Aynur xanım menä närsä söyläde
Bu kürgäzmä belän min Finlyandiädä milli häm dini ğädätlärneñ bügenge köngä qädär saqlanıp kilüen kürsätergä telädem. Niçek bezdä balağa isem quşalar, nindi milli rizıqlar bar. Bezdä, mäsälän, bügenge köngä qädär qazı digän rizıqnı yaratıp aşıylar, ämma şuña qaramastan qazını Finlyandiädä xäzer bik siräk tutıralar. Finlyandiädä küp keşe satu belän şöğellänä, mex, keläm, tuqıma sata. Bu inde bezneñ äbi-babalarıbızdan kilä. Min üzem dä keläm satuçı.
Finlyandiä tatarlarınıñ tormışı belän Ğor'ki muzeyında tanışu 15 sentäbergä qädär mömkin bulaçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
Başqortstanda iñ bay keşe - Ural Räximov
“Forbs” jurnalı Rusiädäge iñ bay yöz keşeneñ reytingın basqan ide. Anda respublika Prezidentı ulı Ural Räximovnıñ 1 milliard 100 million Amerika dolları külämendä baylıqqa iä bulıp 42 nçe urında toruı äytelgän ide. Anı “Komsomol'sqa pravda” gäziteneñ Başqortstan quşımtası da basıp çığardı. Anda isemlektä 42 nçe urında Arul Räximov tora dielgän.
Ural Räximov citäklägän “Başqort kapitalı” xoldingı aprel' başında 6 neft' eşkärtü zavodlarınıñ qimmätle käğäzlären dürt xäyriä fondına satqan ide. Ul fondlar “Ağidel-İnvest” isemle cawaplılığı çiklängän şirkätkä tuplanğan. Bu turıda “Rosbalt” mäğlümat agentlığı xäbär itte. Anda älege şirkät artında Ural Räximov toruı farazlana.


text:
Qazan uramnarın Yawız İvan da ütärlek tügel
eñ könnärdä şul uq Möhdiş İvan yañadan Qazanğa kilsä, anıñ xäle tağın da yamanraq bulır ide. Berençedän, anı şähär qapqasında asfal't cäyä torğan zur timer katoklar qarşılıy. Şunda toruçı avtoinspeksiä, militsiä xezmätkärläre dokumentlarnı, maşina töyängän yöklärne tikşerä. Bik küp yullar remontqa tuqtalu säbäple, kürsätkeçlär säfärçelärne taw- çoqır, quaqlar aşa uraw yullarğa yünältä.
k kiräk, alay älege yullardan ütep, Qazan üzägenä eläkkän İvan patşa ni at belän, ni maşina belän xäräkät itä almas ide. Atqa atlansañ, malqaynıñ toyaqları yaña ağızğan qaynar sumalağa yabışa. Patşanıñ küz alları qarañğılanıp, başı äylänäçäk, çönki avtomobil'lärneñ torbalarınnan berkelgän zäñgär töten bik açı häm ağulı. Dimäk, Qazannı alırğa kiräk bulğan patşalarğa häm alarnıñ ğäskärlärenä protivogaz kiep barırğa turı kiläçäk.
köndä qazılğan çoqır-çaqır, tap, kirpeç öyemnäre aşa Qazan buylap barasıñ. Maşinalı uramnardan yort allarına, ixatalarğa kersäñ, anda tuzğan toraq waqıfı tözetkän yortlarğa küçülärdän qalğan iske binalar. Bu xäräbälär äle sütelmägän, çönki sütü öçen xätsez genä aqça kiräk. Annarı eşçe qullar da citmi. Bu atnada Qazan üzägendäge ber yortnı sütkändä ber diwar awıp, Mari respublikasınnan kilep yallanğan yeget kirpeçlär arasında qalğan. Köçkä-köçkä genä isän qalğan baxır. Eşsez keşelärne yul sütärgä yallawın yallıysıñ da, ä bit anıñ da üz xikmäte bar. Nindider texnik ğilem häm xäwefsezlek çaralırın belü kiräk. Sütelmägän, ämma buşağan iske yortlar tiräsendä nindi canwarlar, nindiräk adämi zatlar ğömer itkänen kürgän Möhdiş İvan ällä qaya qaçıp kitär ide.
Ni disäñ dä, iñ yaxşısı, bu şähärne yaulap alası tügel, ä kiem häm qiäfät alıştırıp yörü xäyerleräk. Yawız İvan da näq şulay itep berär Oka avtomobilenä utırıp, tınıçlap yörergä tırışıp qarar ide. Ämma bu yulı anıñ xäle tağın da yamanraq, çönki barıber maşina yörtüçelärneñ tanıqlıq pravaların tikşerälär. İvan Vasil'yeviç Groznıy digän süzlärne latin xärefläre belän yazıp quyğan tanıqlıqnı uqığaç ta, aña mönäsäbät bik şäptän bulmas ide. Çönki terrorda, eçkeçelektä, xolıqsızlıqta ayırılğan keşelär Qazannıñ meñ yıllığı könnärendä xisapqa alınıp, şähärneñ üzägenä cibärelmäyäçäk. Çönki monda bik küp illärneñ başlıqları cıyılıp, törle kiñäşmälär, sammitlar ütkärä. Zur citäkçelärneñ härqaysında tän saqçıları, iminlek xezmätkärläre bixisap. Alar yörise uramnarda yort tübäläre, täräzläre, balkonnarı isäpkä alına. Tegendä, monda onıtılıp qalğan iske-mosqı maşinalar da şik astında. Kem belä, bälki ul maşinağa bomba quyılğandır. Qazan militsiäse mondıy xäwefle eşlärdän darunı taptı. Maşina quyarğa yaramağan, qunaqlar ütä torğan uramnarda maxsus bilgelär quyıldı. Tuqtarğa, maşina qaldırırğa yaramıy. Ä bit keşe ğömere buyı şuşı uramnarda yörgän ikän häm maşinasın kontor yanında quyarğa künekkän ikän, ul siña kiçä avtoinspektor quyğan tanıqlıqqa qarıymıni. Minem dustım üzeneñ yäm-yäşel Oka maşinasın Qaban buyındağı Marsel Sälimcanov isemendäge uramda ber yort yanında qaldırıp, üze ber kontorğa kerep kitkän. Un minuttan çığuına, maşinasın evakuator dip atalğan maxsus transportqa töyep mataşalar ikän. Säbäbe – monda maşina quyarğa yaramıy, kiçädän başlap. Ällä küzeñ çıqqanmıni? İrtädän birle ör yaña tıyu bilgese tora. Tege dustım niqädärle genä bärgälänsä dä, ştraf tülätegez, protokol tözegez, maşinanı ğına alıp kitmägez dip yalwarsa da, evakuator anıñ maşinasın bilgesez tarafqa alıp kitkän. İke kön buyı şähär buylap çabıp, maxsus urında ezläp tapqan ul maşinasın. Çınlap ta, saqsızlıq kürsätep, uramda maşinaların qaldırğan keşelär aqça tüläp, wäğäzlär tıñlap üz texnikaların köçkä-köçkä alıp kitälär ikän. Şunısı qızıq, evakuator maşinaları yänçelgän Oka, yäki tuzğan jiguli, härxäldä mersedeslar, tayotalar tügel. Ägär dä İvan Groznıy qimmätle inomarka belän Qazan buylap säyäxät itsä, bälki evakuator anı räncetmäs ide. Şulay da anıñ Qazan buylap isän-imin yörüe bik şikle.
Rusiäneñ xäzerge patşaları häm başqa märtäbäle qunaqlar kilügä yullar açılır, uramnar bizäler, tözelmägän urınnarnı buyaulı taqtalar qaplar. Yün'le teläk belän, izge niät belän genä yörsennär. Ä xäzergä Qazanda yörüe dä, yäşäwe dä ciñel tügel. Şulay da küñelsez dip tä äytep bulmıy. Nişläpter Möhdiş İvannan qurqu sizelmi monda. Xälbuki anıñ onıqları, fikerdäşläre yış qına oçrap torsa da.
Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Tağın fän ölkäsenä qağılışlı b
Tağın fän ölkäsenä qağılışlı ber yañalıq. Tatarstannıñ Fännär akademiäsendä yaña gämäli häm möxbir äğzalär saylawları ütkärelde. Saylawlar näticäse buença äle räsmi xäbärlär yuq. Bezgä mäğlüm qadär al'ternativ kandidatlarnıñ bülek utırışlarında uq töşep qalu näticäsendä saylawlar tiz genä uzğan. Kürenekle general Mähmüt Gäräew tarix fännäre buença akademiäneñ gämäli äğzası bularaq saylandı. Rejisser Marsel' Salimcanov sänğat beleme buença akademik buldı. Möxbir äğzalar itep sotsiologiä belgeçe, kräşen tatarlarınıñ kürenekle wäkile Vladimir İvanov, şulay uq fizika-matematika fännär doktorı, Qazan şähäre xaqimiäte başlığı urınbasarı Fail Axmadiev, Alabuğa pedagogiä institutı rektorı Nail Wäliev h.b. saylandı. Yäş akademik häm möxbir äğzalar arasında Fännär akademiäsen citäklärgä sälätle şäxeslär üsep çığarmı, waqıt kürsäter.
Yunıs Ätnäle


text:
Qazannıñ 1000 yıllığına 1000 millättäşebez kilerme?
Bügenge köngä çaqırularnı çit illärdäge millättäşlärebezgä cibärü eşe bara. Kongressnıñ BDB häm çit ildäge tatarlar belän eşläw bülege xezmätkäre Röstäm Gaynetdinov beldergänçä, çaqırular 252 millättäşebezgä bilgelängän. Şulardan Amerika, Törkiägä 20, Finlyandiägä 15, Pol'şa, Almaniägä 10, Çexiägä 3 keşegä. Tağın şunı äytergä kiräk BDB häm Baltiq illärendäge millättäşlärebezgä viza häm yul çığımnarın federal' üzäk qaplayaçaq. Qazaqstannıñ 18 cämgyätenä 30 keşegä kvota birelgän, Ukraina, Üzbäkstanğa 20 keşe, Qırğızstan 15 keşe, Äzärbaycan, Latviä, Litvağa unışar keşe, Estoniägä 5 keşegä çaqıru cibärelgän. Monnan tış Yaponiä, Rumıniä, Ğäräp Ämirlegennän häm başqa küp kenä illärdän millättäşlärebez kiläçäk. Ägär çit illärdäge millättäşlärebezgä çaqırular cibärelsä, Rossiä töbäklärenä älegä qädär bu eş başlanmağan dip äytergä mömkin. Bu xaqta BTK Başqarma komitetınıñ Rossiä federatsiäsendäge tatar ictimaği oyışmaları belän eşläw bülege citäkçese Mars Tukaev bolay dip belderde
Älegä qädär Rusiä töbäklärenä kvotalar bilgele tügel häm çaqırular cibärelmäde. Ämma bezgä köndä törle töbäklärdä millättäşlärebez şaltıratıp çaqıru cibärüne sorıylar. Äbilär Qazannıñ yubileen kürsäk ülsäk tä ükenmäs idek dilär.Bilgele bulğança, Qazan yubileena küp qunaqlar kiläçäk, şul säbäple biletlar belän qıtlıq kilep çığuı da bik ixtimal. Çaqırular cibärü belän soñğa qalmayaçaqsızmı digäç Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Wälullin “Azatlıq” radiosına bolay dip belderde
Biletlar alu säbäple operativ eşlärgä kiräklegen añlıybız. Ämma bez xätta ber atna qala da çaralar uzdırğan bar. Qazannıñ yubileena telägän här keşe kilä ala. Ämma bez eş kürsätkän aktiv millättäşlärebezne çaqırıp alarğa büläk yasıysıbız kilä.Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov yubileyğa milli eşlärdä aktivlıq kürsätkän keşelär genä kiläçäk dip belderä. Şul säbäpleme, inde xäzerdän ük töbäklärdäge tatar oyışmalar arasında ber-bersenä tänqit süzläre äytüçelär yışaydı. Tatarlar arasında tarqawlıq uyanmasmı. Bu soraw bulıp qala.
Landış Xarrasova


text:
İran: Parlament saylawında töp köndäş konservativlär belän reformaçılar
1979 inqilabınnañ soñ İran 8. parlamentın saylıyaçaq. Läkin saylawnıñ ğadellege mäsäläse töp soraw bulıp qala, bigräk tä meñlägän reformaçı namzätlärneñ yarıştan töşep qaldırıluınnan soñ.
Saylawda parlamenttäge kontrol konservativ namzätlärgä qalaçağı farazları köçle bulsa da, reformaçılar üz ömetlären üzmi.
Comga könne bulaçaq saylawda, mäclestäge 290 urın öçen 4.500 keşe köräşäçäkTerkälä almağan namzätlärnen kübese reformaçılar ide. Reformaçı namzätlärneñ küpçelegeneñ saylawga kerä almawı säbäble, 2004 yıldağı saylawdağı kebek, bu yulı da konservativlär belän reformaçılar mäclesneñ ike yartı öleşe öçen köräşäçäk.
Läkin saylaw barışında töp köräş, säyäsi koalisiä belän säyäsi bulmağan partiälär arasında baraçaq. Konservativlär belän reformaçılar üz eçendä dä törle firqalarga ayrılğan.
Mäsälän konservativlär üz eçendä ike törkemgä bülengän. Äxmädinäcat alıp barğan qatı säyäsätne yaqlağannar häm Äxmädinäcatnıñ säyäsäten oxşatmağannar.
İkençe törkem prezidentneñ bigräk tä tışqı säyäsätenä tänqit belderä. Läkin prezident säyäsätenä qarşı açıq qarşılıqlardan qala, konservativlärne ayırğan başqa üzençäleklärne tabuı qıyın. Şulay da ike törkem dä ğomum alğanda üzläreneñ islam prinsiplärenä itäğatle buluın däğwä itä.
Küpçelege saylawğa kerä almağan reformaçılar isä üz eçendä şulay uq ike törkemgä bülengän. Reformaçı koalisiäse törkeme farsıça iseme belän äytkändä itilaf-ı islaxtälaban, 30 firqadan tora. Bu partiälär Äxmädinäcatnıñ elgärese prezident Möxämmät Xatämi säyäsätennän ilham alğan partiälär, ğomum alğanda alar Äxmädinäcatnıñ iqtisat säyäsätenä tänqiyt belderä.
1997-2005 yılğa qadär xaqimiättä bulğan, elekke prezident Xatami süz iregenä, açıq säyäsätkä kübräk iğtibar birä häm AQŞ belän bulğan kiyerenkelekne kimetergä tırışa ide.
Etimad-ı milli yäğni milli ışanıçlıq partiäse reformaçı partiälär arasında. Elekke parlament süzçese Mähdi Karrubi bu partiäneñ citäkçese. Häm ul kiläse 2009 prezident saylawlarında namzät bulır dip farazlana.
Läkin reformaçılarnı kemnär yaqlıy digän sorawnı Toronto universitetında säyäsät belgeçe Ali Riza Haqiqigä bolay cäwap birä:
“Reformaçılarnı urta sıynıftağı watandaşlar yaqlıy, alar Äxmädinäcat säyäsäte belän qänağat tügel. Alar bu oçraqta kübräk Äxmädinäcat alıp barğan iqtisat häm tışqı säyäsätkä tirän tänqiyt belderä. Häm anıñ studentlär, xatın qızlar yäisä ictimagıy törkemnärneñ säyäsi xäräqäten çikläwenä qarşı çığa.”
Ali Riza, reformaçılarnı şulay uq uquçılar häm yuğarı bilemle keşelär dä yaqlıy di.
Läkin bıyılgı parlament saylawlarında, saylaw aldı kampanialarında bäxäslärneñ bulmawı yäsiä namzätlär arasında ällä ni ayırmanıñ bulmawı iğtibarnı cälep itä di, elekke deputatlardan Said Recayi Xorasani.
“Namzätlär yasağan çığışlarda yäisä beldergän şiğärlärdä ällä ni küzgä kürenerlek ayırma yuq, üz aralarında qarşılıq da yuq. Namzätlärneñ kübese itäğatle. Reformaçılar da xättä saylawda üzlären konservativlärdän ayıraçaq ber säyäsät täqdim itä almadı.”
Könbatışlı xäbär agentlıqları, Tährandağı yäşlärneñ kübeseneñ saylawğa qatnaşırğa telämäwlären belderä. Çönki alar bu saylawnın İranga säyäsi yäisä iqtisadi yaqtan ällä ni yañalıq kiteräçägenä ışanmıy.
Ğomum alğanda İranlılar tağın ber qat bu saylawda da üzlärenä birelgän tawış birü mömkinçelegeneñ barı tik ike törkemgä kitäçägen añladı. Yäğni 14 mart comğa bulaçaq saylawda, tawışlar yä Äxmädinäcatnı tulısınça yaqlağan yäisä azraq yaqlağan namzätlärgä.


text:
2005 yıl tatar matbuğatı öçen nindi buldı?
Yaña yıl başında, uzğan 12 ayğa qarap, ütkän waqiğalarnı barlap, küpmeder näticälär yasarğa bula. 2005 yılda, ğomum alğanda, gäzit-jurnallarnıñ tirajları kimüe däwam itelde. Şul isäptän, tatar gäzitlärenekeneñ dä. Ämma, ikençe yaqtan, tatarça gäzitlärneñ sanı tağı da arttı. Ütkän 2005 yıl Rusiä matbuğatı köne belän başlanıp kitkän. Ul 1703 yılda «Vedomosti» gäzite çığa başlağan köngä turı kiterep, 13nçe ğinwarğa bilgelänep ütelä ikän. Tatarstanda şuşı Rusiä könen dä, Tatarstannıñ üz matbuğat könen dä bäyräm ikännär. 2005 yılda matbuğat köne, 19 may, aldağı yıllardan ayırmalı bularaq, qupşı itep, tatar matbuğatnıñ 100 yıllığına bağışlanğan konferensiä, media-forum kebek çaralar belän bilgelände. Qazan däwlät universitetınıñ Tatar jurnalistikası fakul’tetı tırışlığı belän «Nur» gäziteneñ 100 yıllığı uzdırıldı. Berençe tatar gäzite itep sanalğan şuşı «Nur»dan, tatar matbuğatı tarixı başlana da. Şuşı konferensiädä, tatar jurnalistikası tarixı öçen ähämiätle şäxesläre, gäzitläre barlandı, bügenge tatar gäzitlärenä bäyä birelde. May ayında ütkän konferensiädä, mäsälän, «Tatmedia» agentlığı citäkçese urınbasarı Färit Şahiäxmätov, tatar gäzitläre, urıs tellärendägelärennän qaytışraq, dip äytkän bulğan. Ä däwlät şurası deputatı Robert Miñnullin, tatar matbuğatı zur eş başqara, dip anı döres bäyälärgä çaqırğan. Şul uq waqıtta, tatar matbuğatına iğtibar «Bällür Qäläm» jurnalistlar bäygese belän bäyle bulğan. Bu bäygedä, tatar xäbärçeläre, şul isäptän Tatarstannan çittä çığuı gäzit xezmätkäläre dä qatnaştı. Tömän, Tübän Novgorod, Sverdlovksiy ölkäse tatar gäzitläre xäbärçelärenä «Bällür Qäläm»när tapşırıldı.
Yun ayı, Milli häm regional matbuğat kongressı belän istälekle buldı. Anda xakimiät wäkilläre, urıs telle matbuğat belän köndäşlek itä almaw säbäple, milli mäğlümat çaralarına däwlät yärdämen kürsätüne däwam itärgä wäğdä itte.
2005 yılnıñ avgustın, Tatarstanğa, meñgä yaqın jurnalistnıñ kilüen, xalıqara matbuğat üzägeneñ eşläp aluın, tatar mäğlümat çaraları xäbärçeläreneñ , Rusiä häm dönya mäğlümat çaraları wäkilläre belän iñgä-iñ eşläw belän iskä alıp bula. Qazannıñ 1000 yıllığı bäyräm itelgän könnärdä, yaxşı cihazlanğan matbuğat üzägeneñ eşläwe, xäbärlärneñ dönya buylap, sekundlar eçendä taraluı, tatar jurnalistikasına da üz tä’siren yasadı.
2005 yıl, «Tatarstan» jurnalınıñ 85 yıllığı , «Sabantuy»nıñ 80 yıllığı häm «Şähri Qazan» gäziteneñ 15 yıllığı, yubileyları belän istä qaldı.
«Sabantuy» gäzite, tatar telendäge balalar gazetalarınnan berençe bulıp, global çeltärgä ütkän yılnı çıqtı. İnternetta üz säxifäsen buldırdı.www.sabantui.ru
«Watanım Tatarstan» gäzite Federal Milli tiraj xezmätennän, milli basmalar arasında, «Yıl tirajı» digän bülägen aldı.
Barlıq rayon gäzitläre, şähär basmaları, munisipal reforma kilü säbäple, gämälgä quyuçıların alıştırdı. Yäğni cirle xakimiätlärdän bäysez bulıp, respublikanıñ «Tatmedia» agentlığı qaramağına küçte. Qazanda, Çallıda, başqa şähär häm rayon gäzitlärenä qağıla torğan xäl bu. Şuşı fakt, jurnalistlarğa qıyulıq östärme yuqmı, älegä äytüe qıyın. Matbuğat wäkilläre, ğämälgä quyu häm finanslaw yağınnan bulmasa, binanı arendalaw, näşriät belän kileşülär tözü yağınnan cirle xakimiätlärgä barıber bäyle bulıp qala.
Bäysez, kommersiä nigezendä, äbünäçelärdän kilgän açqa isäbenä çığuçı gäzitlär sanı arttı. Almaz Xamzin, «Yäşel eşläpä» digän gäzit çığara başladı. Cırçı Salawatnıñ da, şäxsi gäzite barlıqqa kilde. «Salawat süze» dip atala ul. Yaxşı käğäzdä häm tösle bulıp çığa başladı ul. «Bars-media» şirkäte «Käyef niçek?» gäziten oyıştırıp cibärde. Dini gäzitlär sanı da arttı, Möselman xatın-qızlar öçen «Qaraş» basması, mädräsä yäşläreneñ «Märcäni» digän gäzitläre dä 2005 yılda barlıqqa kilde. İnde 2006 yılnıñ ğinwar ayında alğa taba farazlar qorırğa bula. 2005 yılnıñ ikençe yartı yıl näticäläre bilgele buldı. «Tatarstan yäşläre» gäziteneñ 51 meñ tiräse keşe yazdırğan. Bu gäzitneñ äbünäçeläre berniçä meñgä kimegän digän süz. Ä «Aqçarlaq» gäziteneñ tirajı 30 meñgä citkän Bu basmanıñ uquçıları artqan digän süz.
Bikä Timerova.


text:
Xucasız etlär belän nişlärgä?!
Bügenge köndä Qazan şähärendä uram etläre 20 meñgä yaqın dip sanala. Ä isäpkä alınmağannarı belän bergä 40 meñgä citä. Ber İdel buyı rayonında ğına uram etlärennän yılına 1300 keşe zıyan kürgän. Başqa rayonnarda da şundıy xäl küzätelä. Näticädä xalıq öçen dä xakimiät öçen dä citdi problema kilep tudı. Qarawsız qalğan etlär belän nişlärgä!? Dürt ayaqlı duslarıbız soñğı yıllarda doşmanğa da äylänep baralar tügelme? Dönyada qabul itelgän taläplär buyınça bez alarğa belän märxämätle eş itärgä tieşbezme, ällä salqın qanlılıq kürsätergäme!?
Qazansu yılğası yänäşäsendä genä urnaşqan Podlujnaya uramında yäşäwçe Gölnaz Bahawetdinova söyli:
Menä ber mälne kibetkä barğanda minem yannan ike-öç et uzıp, anıñ berse miña taşlandı. Qış ayları ide. Kibetkä bara idem inde. İremä dä ber taşlanğannar. Ul söylägän ide, balalar baqçası yannarında, ul da Podlujnıy uramında urnaşqan. Artınnan kilep artqa, arqağa yabıştı dip. Arqasına sikergän. Zıyan salmağan, pal'to bulğanğa dı inde. Läkin pal'toda teş ezläre häm yırtılıp töşkän ide. Balalarıbız da qurqalar inde, işek aldına uynarğa çıqqaç etlär kilep çıqsalar yögereşep kilep kerälär. Üzebez dä balalarğa zıyan salmağayları dip qurqıp yäşibez. Podlujnıy uramında etlär bik küp. Üzem dä peşekçe bulıp eşlägäç irtän torıp eşkä barası bar. Uramnarda yörergä qurqınıç. Öy aldına salıp qaldırğan ayaq kiemnären dä urlıy başladılar, kürşe malaylarnıñ ayaq kiemnären urladılar, üzebezneke dä ayaq kiemnäre yuqqa çığıp tora.Şul uq Podlujniy uramında yäşäwçe Märfüğa äbi Miftaxova bu uramnıñ iñ ölkän keşelärennän sanala. Elegräk etlär bügenge kebek küp bulmağannar, soñğı arada nıq ürçep kitkännär dip zarlana tatar qarçığı:
Küp alar küp etlär. Taşlandıq öy eçlärendä yatalar alar. Xucaları fatir aldılar da etlären qaldırıp kittelär, könnän-kön artıp, ürçep toralar. Min inde qaldıq-postıq närsälär bula, alar öçen maxsus äzerläp yatmıym, bulsa çığaram da biräm. Qaywaqıtta kästrüle belän bergä alıp kitälär. Berwaqıtnı qayandır qaytıp kilgändä berse bäylängän ide. Ana et ide axrı yanında köçekläre dä bar ide, balalarıma tiärlär dip qurıqandır inde. Bezneñ üzebezneñ dä et bar ide, berkemgä dä zıyan salmadı. Ä bu uram etläre älläni qädär keşene qurqıtıp beterdelär inde. Qızıma bäylänergä ölgergännär, ayağın yaralağannar. Menä xäzer cıyıp-nitep yöribez, totıp alıp ayırım çitleklärgä yababız dip äytälär bit, belmim inde niçek bulır…
Podlujnıy belän Tolstoy uramnarı kiseşkän cirgä Waxitov rayonınıñ 45 balalar baqçası urnaşqan. Qarawsız, taşlanğan etlär älege balalar baqçası tiräsendä dä kötü bulıp yörilär. Balalar baqçası mödire Daniä İgnatyevanıñ zar-intizarlarına tärbiäçelär dä quşıldılar
Quıp cibäräbez bez alarnı, älegä kitälär. Et- et inde kem belä inde anıñ başında närsä bar ikänen. Atqannarı da bar, läkin kimemädelär diärlek. Keçeräklären attılar, ä zurları qaldı. Aları xäyläkär, qaçıp ölgerdelär. Menä xäzer cTилизиpoBaTb itep yöribez dip äytälär, ışanmıym min alarğa. Balalarnı teşlägängä qayğırmıylar, etlär belän gumanlı eş itüne normal' küreneş dip sanıylar. Teşläsä teşläsen ul bit stirilizovannıy, anı bit üterergä yaramıy digän süzläre belän berdä kileşmim. Bezneñ baqçağa yöri torğan İlnur isemle malay et teşlägännän soñ invalid bulıp qaldı inde. Minem öçen qayadır isnänep yörgän pıçraq uram etläre tügel sälämätlege tügel, ä balalarnıñ saw-sälamät bulıp üsüläre möhimTärbiäçe öçen uram etlärenä qarağanda, balalarnıñ sälämätlege berençe çiratta tora. Bu balalar tärbiäçese fikere buldı.
Qazandağı qarawsız, qırğıy etlär küplege mä’säläsenä xakimiät niçek qarıy soñ? İnde meñ yıllıq Qazanda da bu mä’sälägä alındılar kebek. Küptän tügel Qazan şähär deputatları şurası äylänä-tirä möxitne saqlaw buyınça daimi komissiäseneñ küçmä utırışı etlär mä’säläsenä qağılıp aldılar. Deputatlar bu problemağa başqa küzlektän qarıylar. Utırışta respublikanıñ äylänä-tirä möxiten qayğırtuçı oyışma citäkçeläre, xalıq deputatları, belgeçlär qatnaştı. Alar Qazannıñ 1000 yıllığı aldınnan Tınıçlıq bistäsendä tözelep yatuçı, Qazandağı uram etlären däwalarğa äzerlänep yatuçı üzäktä buldılar. Älege proyekt turında qarawsız qalğan etlär buyınça eşläwçe munitsipal' idärä direktorı Marat Arslanov qısqaça bolay tanıştırdı;
Älege üzäk ike gektarğa yaqın mäydannı bili. İke yöz metr ozınlıqtağı bloklarğa bülengän binağa maxsus maşina belän uram etläre häm mäçeläre kiterelä. Ul konveyer räweşendä eşläyäçäk. Bez alar kiläçäktä ürçi almasın öçen un kön eçendä stirilizatsiä ütkäräbez. Binada 185 çitlek, härberse ayırım çitlekkä yabılaçaq. Xäzerge köndä keşelärgä uñaylı yortlar tätemi, ä monda etlär, mäçelär öçen yuındıru, kipterü, operatsiä yasaw, waqıtlıça yäşäw öçen maxsus çitleklär, bülmälär bar. Waqıtlıça dip äyttem, çönki däwalanıp beterelgännän soñ et qayan totılsa şunda qaytarılaçaq. Yılına 15 meñ etne däwalaw kötelä. Şulay uq komandirovkalarğa kitkän waqıtta şähär xalqı üz etlären asrawğa quyu mömkinlege dä bulaçaq. Byudjettan bülep birelgän 2 million aqçanı aşap beterdek, xäzer östämä aqça taläp itelä, tieşle aqçalar küçerelsä, iyün aylarında açılır dip ışanabızÄ xäzer munitsipal' problemalar buyınça belgeç Aygöl Nurislamova belän ütkän äñgämäne uqıp kitik
R.İ. Aygöl tutaş, ike törle qaraş bar. Beräwlär äytä etlärne atıp üterergä kiräk, 40 meñläp etlär millionlı şähärne basıp alğaç uramnan ütärlek tügel. Xätta üzäktä, märmär basqıçlarda, xökümät binaları, konservatoriä yanında yäisä häykällär yanında qayandır etlär kilä dä çığa, öyerläre belän yörilär. Alarnı tiz arada atıp beterergä digän qaraş bar häm ikençese ber genä dä can iäsen üterergä yaramıy, anı Alla tudırğan, alarnı yuq itü keşelärgä awır tä'sir itä, balalarnı borçıy häm qan qoymıyça ğına çista matur şähär buldırırğa kiräk. Etlärgä tieşle, layıqlı tormış buldırırğa kiräk digän qaraş bar. Sez üzegez menä şuşı ike qaraşnıñ qaysı xaqlıraq dip sanıysız? Niçek ğämälgä quyarğa kiräk bu problemanı?A.N. Döres, Rossiä Federatsiäsen zakonnarı buyınça uram etlären üterü tıyılğan.Ä inde Qazan xakimiäte citäkçeläre tuzğan toraq programmasın ütägändä yözgä-yöz uram xaywannarı probleması belän oçraştılar. Şuşı zakon normasın ütäw öçen şähär idäräsendä munitsipal' idärä buldıru turında qarar qabul itelde. Anıñ tormışqa aşırıla başlawın deputatlarda barıp kürdelär. Döres, bu idärä bik kiräkle. Çönki etlärgä, xaywan dönyasına keşelekle qaraş bulırğa tieş. Bügen inde cämäğätçelek tä qarşı kilä, etlärne atıp-üterep yörü belän kileşmilär. Balalarğa, şähär xalqına awır tä'sir itä dip belderälär. Şunıñ öçen qalanı yäşelländerü, yulların tözätü belän berrättän Qazannı etlärdän dä çistartu protsessı da başlandıKiläçäktä, ikençe meñyıllıqqa çıqqan Qazanda uramda xucasız et yöri ikän, anı totıp alıp şuşı oyışmağa cibärälär. Anı anda çistartıp çığarıp cibäräçäklär. Ul başqa ürçemäyäçäk häm etlärneñ sanı kimergä tieş. Dimäk, çüplek başında isnänep yörgän, pıçraq, çirle, keşegä taşlana torğan etlär bulmayaçaq. Şul uq waqıtta etlärne atıp üterü, qiynaw, asıp quyu da betereläçäk. Näq Yevropada, sivilizatsiäle dönyadağı kebek canwarlarnıñ canın almıyça, alarnıñ migratsiäse, sanı belän idärä itü bula bit bu. Etlärne üterü ğönaxı bernindi kommunal' xezmätkärenä dä, bernindi militsiägä dä bulmıy, alar üz ğömere belän tabiği yul belän qartayıp üläçäklär.
Röstäm İsxaqi