text:
Rusiä militsiäse Stavropol Krayınıñ Neftekum rayonında 9-nçe 10-nçe fevraldä bulğan bäreleşlärdä üterelgän 12 köräşçeneñ 8-e Noğay dip belderde. Bu raslau döres bulğan xäldä, monı Tönyaq Kafkazdağı törle etnik törkemnärneñ Çeçen qarşılıq kürsätü xäräkätenä qatnaşqan buluların kürsätkän dälil dip bäyäläp bulır ide.
Çığışları häm telläre yağınnan Noğaylarnıñ Çeçen yäisä İnguşlar belän ber nindi dä bäyläneşe yuq. 1979-nçe yılğı xalıq sanın alu mäğlümätlärenä kürä, SSSRda 60 meñ keşe üzen Noğay dip terkägän. 10 yıldan soñ alarnıñ sanı 75 meñ yarımğa citkän. 28 meñe Dağıstanda yäşi. Annan başqa Çeçnä, Stavropol, Karaçay-Çerkes häm Qabarda-Balqarda da Noğay mäxälläläre bar. İnternational Alert isemle Britan NKOsınıñ mäğlümätlärenä kürä Noğay Berlek dip atalğan oyışma 1991-nçe yılda ayırım Noğay dävläte buldıru ideasın alğa sörgän. Noğaylar suverene Dağıstan ideasına da qarşı çıqqannar, çönki bu Rusiädäge Noğaylar belän elemtädä torunı qıyınlaştıraçaq dip borçılğannar. Üzlären izelgän , iğtibarsız qaldırılğan häm Rusiä xakimiätläre tarafınnan onıtılğan dip xisaplağan Noğaylar Çeçen qarşılıq kürsätü xäräkätenä qatnaşqannar digän fiker bar. Nezavisemaya Gazetanıñ 13-nçe fevral sanında basılıp çıqqan maqälädä Neftekumdağı noğaylarnıñ ber öleşe 1996-nçe -99nçe yıllar arasında Çeçennärneñ künegü lagırlarında bulğan dielä. Gazetanıñ yazuınça, Noğay Batalionı dip atalğan köçlär 1999-nçe yılda Dağıstanğa basıp kergän Xatap köräşçelär arasında bulğan. Stavropoldäge FSB başlığı general leytinant Oleg Dukanov uzğan yılnıñ dikäber ayında Nogay Camaatı dip atalğan oyışmanıñ başlığı avgust ayında uq üterelde dip beldergän ide. Läkin, Noğay aktivlığınıñ dävam itüe , bu yuğaltunıñ ällä ni zur täsire bulmauın kürsätä. Rusiä militsiäseneñ belderüenä qarağanda Neftekum operatsiäsennän elek törle qorallarnıñ tabıluı, nindider terror aktına äzerlekneñ buluın kürsätä ikän. Militisäneñ farazlauınça, Fävral azağında mäktäp yäisä yätimnär yortın basıp alu planlanğan bulğan .
Färit İdelle, Praga.


c: text/html

text:
İtaliä – dönya çempionı, Zidan – iñ osta futbolçı
Futbol dönyasında berençe bulğanın raslağan İtaliä futbolçıları bügen öyelärenä ciñüçelär bulıp qayta. Sisiliädän Milanğa qadär töne buyı İtaliä yoqlamadı, bäyräm itte. Fransiädä isä iñ yaxşı futbolçı sanalğan Zinedine Zidannıñ uyınnan qızıl karta belän quıp çığarıluı turında baş watalar.
İtalyannar töne buyı bäyräm itte. Östämä waqıt häm penaltylardan soñ İtaliä Fransiäne 5kä öç xisabı belän ciñde. Başqala Rimda irtängä qadär bayraqlar quyılğan maşinalar, futbolçılar kieme kigän canatarlar bäyräm itte.
Zidannıñ uyınnan çığıp kitüenä qaramastan anı Fransiädä bik yaratalar. Fransiäneñ İtaliägä ciñelüen canatarlar awır kiçersä dä, bügen Zidanğa bıyılğı berençelekneñ "altın tup" büläge birelüe turındağı xäbär – Fransiäneñ küñelenä cılılıq östäde. Bigräk tä yaratqan Zizuları üskän Marselneñ La Castellane digän bistäsendä futbol söyüçelär anıñ öçen cannarın birergä äzer:
"Bez inde olılar bulsaq ta bez barıbız Zidannıñ balaları kebek, ul bezneñ futbol atası, häm bez aña barı tik uñışlar telibez... "
Futbol çiklärne tanımıy, dönya berençelegen qaramağan il qalmağandır. Misal öçen bügen İzrail premyer-ministrı Ehüd Olmert matbuğat oçraşuın futboldan bulğan täsirläre belän urtaqlaşudan başladı:
"İtalyan futbolçılarınıñ ostalığı, bigräk tä penalty atuları mine şaqqatırdı. Soñğı dönya berençelekläre belän çağıştırğanda alar çınnan da üskän. Ämma tağın da kübräk şaqqatırğanı Zinedine Zidannıñ Materazzi kükrägenä başı belän kiterep bärüe. Anısı uyınnıñ iñ küñelsez mizgele ide."
Ciñü yaxşı äyber ämma bu atnada uq İtaliäneñ futbol klublarında rişwätçelek tikşerelä.
İtaliädän qala berençelekne qunaq itkän Germaniä dä zur ciñü yawladı dip äytergä kiräk. Oyışqanlıq, polisiäneñ näticäle eşläwe arqasında ber ay buyına ber nindi terror ğämäle, tärtipsezlek bulmadı. İminlek çaraları çınnan da bik qırıs bulsa da, dönya berençelegenä kilgän turistlar, wazğiätneñ bik tınıç häm yal itergä räxät bulğanın äyte.
Britannar ğadättä Germaniägä şiklänep qarıy, bu äle ikençe dönya suğışınnan qalğan qalıplaşqan qaraş. Xattä alar da, almannarnıñ qunaqçıllığına yuğarı bäyä birde. Germaniä prezidentı Horst Koehler da ğorurlığın yäşerä almadı:
"Bik küp çit il keşeläre häm bezne televizrodan qarawçılar Germaniäneñ bäxetle, üz üzenä ışanğan qunaqçıl il buluın kürde."
Xäkimnärneñ eşe genä bıyıl küp soraw tudırdı, bıyılğı berençelektä qızıl kartalar bik küp birelde, yağni futbol qırınnan uyınçılar quıldı.
Zidanğa birelgän "altın tup" 1982nçe yıldan birle , dönya berençelegendä iñ yaxşı uynağan futbolçığa birelä torğan büläk. Bıyıl, finalnıñ şulay tämamlanuına qaramastan, Xalıqara Futbol Assosiasiäse büläkne Zidanğa birergä bulğan. Uzğan berençelektä, 2002nçe yılda Koreada "altın tupnı" alman qapqaçısı Oliver Khan alğan ide. Qapqaçılarnıñ tağın üz büläkläre dä bar ul Yaşin büläge dip atala, aña elekkege tanılğan sovet qapqaçısı Lev Yaşin iseme birelgän.
Kiläse dönya futbol berençelege 2010 yılda Könyaq Afrikada bulaçaq.
Alsu Qormaş

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mädäni miras obyektları nik tarixi binalar isemlegennän çığarılğan
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs'älälär komitetı utırışında bilgele bulğança, 15 sentäberdä Ministrlar Kabinetı çığarğan qararğa Qazannıñ Qamal teatrı qarşında urnaşqan tarixi “Bolğar” qunaqxanäse häm tağın berniçä mädäni miras binası kergän. Xäzer alar däwlät saqlıy torğan binalar isemlegennän çığarılğannar. Dimäk alarnı tözekländerergä dä sütärgä dä, satarğa da röxsät. Ä ul binalarnıñ ähämiätlelegen äytep betergesez.
Komitet utırışında berençe çiratta ğayıplelärne tabarğa tırıştılar. Ayıruça “Bolğar” kunakxanäsenä basım yasaldı. Tatarstannıñ mädäniät ministrlığınıñ tarixi häm mädäni häykällärne saqlaw, faydalanu häm küzätçelek idäräse citäkçese İğor Nesterenko mondıy xäl Tatarstanda ğına tügel ä böten Rusiädä bara dide. Çönki binalarnı saqlarğa mömkinlek birüçe dokumentlar da, monıñ öçen maxsus oyışma da yuq. Tarixi bina bulğanğa anı investorlar tözekländerä almıy, çönki xoquqları yuq. Ä respublika byudjetınıñ şulay uq aqçası yuq. Dimäk tarixi häykällär binası isemlegennän çığarğaç qına ul binalar yä sütelergä, yä ädäm rätenä kilergä mömkin. Komitet utırışında İğor Nesterenko şulay dide. Tizdän inde Bauman uramındağı “Qazan” qunaqxanäsen dä yuğaltaçaqbız dielde. Qazanıñ 1000 yıllığı aldınnan anı tözekländerälär dip şaqtıy söyläsälär dä, ul niçek bar şulay basıp tora.
Utırışta äytelgänçä, berençe bulıp tarixi bina isemlegennän çığaru belän Qazan şähäre xakimiäte möräcäğät itkän. Mer İlsur Metşin maxsus xat ta yullağan. Utırışta qatnaşqan Qazannıñ miras obyektların saqlawçı oyışma citäkçese Ol'ğa Aksent'yeva belderüençä, häykällärne isemlektän töşerü öçen härkem möräcäğät itä ala. Monıñ öçen anıñ tarixi häm arxitektura ähämiäte inde yuğalğan bulırğa tieş. Läkin qaywaqıt yalğışlıqlar da kitä ikän bäyälägändä häm kiräkle binalarnı sütü oçraqları da bulğalağan. Mondıy xäl bulmasın öçen berdäm mäğlümatı baza kiräk dielde. Bilgele ki, “Bolğar” qunaqxanäseneñ ähämiäte äytep betergesez. Bügen utırışta da şul xaqta äytelde. Däwlät Şurası mondıy kilep çıqqan xäl nisbätennän Rusiäneñ Däwlät Dumasına qanun çığaru öçen möräcäğät itärgä uylıy. Älege mäs'älä Däwlät şurasınıñ çirattağı sessiäsendä dä qaralaçaq.
Pänceşämbe könne isä Däwlät Şurasında älege uñaydan maxsus matbuğat oçraşuı da oyıştırılaçaq. Tarixi binalarnı saqlap qalu buyınça deputatlar fikerlären bez aldağı tapşırularda citkererbez. Landış Xarrasova


text: Belarus yuğarı mäxkämäse martta bulğan prezident saylawları waqıtında qanun bozılu turındağı şikayätne qarawdan baş tarttı. Bu saylawlarda Aleksandr Lukäşenko qabat däwlät başlığı itep saylanğan ide. Belorusiäneñ 6 meñ watandaşı Yuğarı mäxkämädän saylawnıñ räsmi näticälären kire qağunı taläp itte. Belarus yuğarı mäxkämäse üzenä üzäk saylaw komitetı qararın tikşerü wazıyfası yöklänmägän dip belderä. Şuşı uq säbäp belän prezident saylawlarında qatnaşqan Aleksandr Milenkeviç häm Aleksandr Kozulínnarnıñ ştabları näticälärneñ bozıp kürsätelüe turında birgän şikayätlären dä qaramağan. Bu xaqta Azatlıq radíosı xäbärçese belderä.


text:
Başqortstan oppozitsiäse uramnarğa çığa
Rusiä Kommunistlar partiäseneñ Başqortstan bülege wäkilläre şimbä könne Ufada çirattağı uram cıyının oyıştıra. Härwaqıttağıça, Ufa şähäre xakimiäte binası aldındağı Lenin mäydanında oyıştırılaçaq bu qarşılıq çarasına berniçä meñ keşe cıyılır dip kötelä. Anda kommunistlar ğına tügel, ä respublikanıñ berläşkän oppozitsiäsenä kerüçe başqa oyışmalar häm partiälär äğzaları da qatnaşaçaq.
Başqortstan Kommunistlar partiäse başlığı Rinat Galiev äytüençä, uram cıyınında xakimiätlär öçen bik küñelle bulmağan sorawlar quyılaçaq. “Anda toraq-kommunal'' xucalığı xezmät kürsätüenä xaqlar artu da, sotsial''-könküreş ölkäsendäge başqa problemalar da kütäreläçäk, - di Rinat äfände. – Älbättä, qarşılıq çarasında säyäsi taläplär dä yañğırayaçaq. Ni öçen digändä, sotsial'' häm iqtisat ölkäsendäge kierenkeleklär xakimiätlärneñ buldıqsızlığınnan kilä. Başqortstan citäkçeläre dä respublikadağı küp kenä tupas xatalarnı cibärüdä ğayıple. Şuña kürä alarğa da bezneñ taläplär qatı bulaçaq”.
Şimbä könne Ufa üzägendäge qarşılıq çarası köndezge 12дә başlanaçaq. Anda başqa küp kenä oyışmalar belän bergä Başqortstan tatar cämäğätçelek oyışmaları berlegenä kerüçe tatar milli oyışmaları wäkilläre dä qatnaşırğa niätli.
Başqortstan oppozitsiä köçläreneñ yazğı uyanuı respublika xakimiätlären dä borçuğa saldı kebek kürenä. Respublikadağı räsmi xakimiätne yaqlawçı qayber partiälär häm milli oyışmalar citäkçeläre comğa könne Başqortstan xalqına urtaq möräcäğät qabul itte. Anda äytelüençä, Rusiädä soñğı waqıtta faşistik häm millätçel ruxtağı köçlär baş kütärä. Andıy küreneşlär Başqortstanda da küzätelä, dip äytelä bu belderüdä häm tanılğan eşquar häm tatar cämäğät eşleklese Ramil Bignov belän başqort milli xäräkäte oppozitsiäse wäkile Ayrat Dilmöxämätov citäkçelegendäge qayber köçlär Başqortstanda milli mäsälne quyırtıp kierenkelek tudırırğa omtıla, dip äytelä bu möräcäğättä. Älege belderügä “Rodina”, LDPR partiäläre, “Ural”
başkortxalıq üzäge, Marilarnıñ, yähüdlärneñ häm ukrainnarnıñ respublika milli üzäkläre wäkilläre qul quyğan.
Şuşı möräcäğätkä qarata fikerlären belderep, Ramil Bignov bolay dide. Sitata- Älege möräcäğätneñ eçtälege Başqortstannıñ Aq yortı türäläre tarafınnan yazılğanlığı kön kebek açıq. Alar üz tekstlarına üzlärenä buysınğan oyışmalar citäkçelärennän qul ğına quydırtqan. Ä inde faşistik häm millätçel ğämällärne Başqortstan xakimiätläre bıltır 16 aprel''däge çığışları belän kiresençä üzläre kürsätte. Şuña kürä dä min monı aq etneñ bäläsen qara etkä audaru dip kenä qarıym, - di Ramil Bignov.


text:
“Söyembikä” jurnalı 80 yıllığın bilgeläde
M. Cälil isemendäge opera häm balet teatrı binasında “Söyembikä“ jurnalı üzeneñ yubiley kiçäsen uzdırdı. 80 yıllıq tarixında ul “Azat xatın”iseme belän dä bik tanılğan jurnal ide. Ä yañartıp qoru çorında ul yañadan üz isemenä qaytıp “Söyembikä”isemen yañadan yauladı. 15 meñ tirajı bulğan tatar xatın- qızları öçen berdän ber tatar telendä çığıp kilüçe jurnalnıñ yubiley kiçäsenä Rusiäneñ törle töbäklärennän bik küp qunaqlar kilgän ide. Yubiley kiçäsendä jurnal xezmätkärläre jurnalnı aldıruçılar , häm jurnalnı uquçılar belän qızıqlı oçraşular oyıştırdılar.
Yubiley uñayınnan “Söyembikä“ jurnalınıñ xezmätkärlären, jurnalnı uquçılarnı respublika citäkçeläre dä , Tatmedia agentlığınnan da, tatar kongressınıñ başqarma komitetınnan da qotlarğa kilgännär ide. Kiçäne alıp baruçılar tatarlar yäşägän küp kenä çit illärdän kilgän qotlaw telegrammaların uqıp tamaşaçığa citkerdelär. Alar arasında Törkiädän - professor Nadir Däwlätneñ, Amerikadan Vil Mirzayanovnıñ qotlaw süzläre yañğıradı.
Yubileyğa Rusiäneñ törle töbäklärennän dä, Qazaqstannan da, xätta Qıtaydan da qunaqlar kilgän ide.
80 yıllıq tarixı bulğan Söyembikä“ jurnalınıñ bik matur traditsiäse bar – “Söyembikä” jurnalı, üzeneñ jurnal uquçılarına häm jurnalğa yazuçılarnıñ iñ xörmätle xatın-qızlarına “Söyembikä beläzege” tapşıra.
“Söyembikä beläzege” bıyıl TR Premyer ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälievağa , tanılğan jurnalist Liä Zahidullinağa häm Ästerxanda yäşäwçe “Söyembikä dip atalğan tatar -törek ictimaği oyışması citäkçese Nailä Poteevağa tapşırıldı.
Ä jurnalnıñ 80 yıllıq yubiley çarasında iñ istä qalğan mizgel, ul jurnalnıñ yäştäşe, qatlawlı yazmışlı Zahida apa belän oçraşu buldı. Yıl başında uq iñ berençelärdän bulıp “Söyembikä”gä yazuçı 80 yäşlek Zahida apa, - 11 ul üstergän ğorurlanırlıq ana.
Balaları inde xäzer üsep citep üzläre şähärdä yäşäsälär dä, awıllarında mäçet saldırğannar.. Awılğa qaytqaç bergä oçraşırğa dip , ike qatlı zur yort tözegännär. Alar Tatarstannıñ Yaña çişmä rayonınıñ bik keçkenä Sünçä baş awılınnan .
“Söyembikä”jurnalı xezmätkärläre maxsus Zahida öçen Alekseevski fabrikasında “Bilär” ostalarınnan quldan, 15 metr ozınlıqtağı aş'yaulıq tuqıtqan bulğannar. Şul aşyawlıqnı zalda utırğan Zahida apağa tapşırdılar. Häm alarnıñ ğailäläreneñ 80 keşe täşkil itkänen äyttelär. Ä Zahida apa Söyembikä jurnalı xezmätkärlärenä matur itep bizälgän çäk- çäk büläk itte. Kiçädä jurnalnıñ yäşlär öçen maxsus çığarıla torğan “Asılyar” quşımtasınıñ geroyları da säxnädä çığış yasadılar. “ Jurnalnıñ yäşe olığaya barsa da, jurnal uquçıları yäşärä bara”, dip şatlığı belän urtaqlaştı jurnalnıñ baş möxärrire Firaya Bädretdinova. Mälikä Basıyr .


text:
Kizläwdä qırım qaraimnarınıñ 1nçe Bötendönya mädäniät festivale ütte
Festival waqıtında Kezlevde 200 yıllıq qaraim kenasası, hatıra memorial taqtalar açıldı. Festivalge Polşa, Litva, Rusie, Frantsiyada yaşağan qaraimler iştiraq etti. Qırımdaki qaraimlernin cemieti reisi Sergey Sinani: ’’Biz oz tilimizni saqlap olamadıq’’-dedi. Qırımda bugun 2 kenesa çalışa: Kezlevde ve Bahçasaray yanındaki Çufut Qalede. Qırımda 670 qaraim yaşay. Dün’yada-2000-5000 qaraim bar.
14 sentyabrde qırımtatr teatrinde ‘’Krımskiy kovçeg’’ adlı teatrler festivali açıldı. 18 sentyabrgece devam etecek festivalde Polşa, Beyazrussie, Ukrfina teatrleri iştirak eteler.
19-24 sentyabrde ise Almaniyanın Berlin şeherinde qırımtatar medenieti kunleri keçecek. "Bu kunlerde qırımtatr teatri, onın orkestri, kemane ansambli iştirak etecek, seminar ve korüşüvler olcaq. Teatr 2 postanovka, orkestr 2 kontsert berecek’’- dedi Qırım medeniet naziri muavini İsmet Zaatov Azatlıq radiosına.
Diläwär Osman, Qırım


text:
Semberneñ yaña tatar mäktäbendä Änilär köne uzdı
Çaranıñ maqsatı räsmi räweştä şuşı köndä änilärne olılaw ğına tügel – kübräk mäktäpneñ kiläçägen tä'min itü, anıñ abruyın kütärü ide. Çönki mäktäp aldında oluğ burıç tora: yaña ğına täpiläp kitkän uqu yortınıñ abruyın kütärü, şunıñ belän anıñ kiläçägen tä'min itü. Çönki ozaq yıllar barğan total' urıslaştıru säyäsäte baytaq ata-analar başına ana teleneñ “zararı”, urısça uqıtunıñ “faydası” turındağı safsatanı dömbäsläp tudırğan. Häm uqu yılı başlanğançı mäktäpkä balalar tuplaw bik qıyın bardı. Şöker, tatar cämäğätçelegeneñ tırışlığı üz näticäsen birde – mäktäp bik qıyınlıqlar belän bulsa da açıldı. Häm yarıysı ğına täpiläp kitte. Ä anıñ kiläçäge bulsın öçen, artaban da äti-änilär balaların şunda kitersennär öçen, bu uqu yortınıñ abruyı yuğarı bulırğa tieş.
Şöker, di mäktäp direktorı Älfiä xanım Abutdinova, mäktäp qısqa ğına waqıt eçendä tieşle abruy qazandı. Äle küptän tügel 3 uquçı östälgän. Tağın ike äti keşe kilgän, qışqı kanikuldan soñ balaların kiterergä röxsät sorağannar.
Tik şunısı bar: yaña ğına täpiläp kitkän mäktäp aldında qıyınlıqlar da yuq tügel. Berençedän, ber ük binada ike mäktäp buluı milli möxit tudıruğa qomaçawlıy. İkençese – matdi yaq. Tatarstan büläk itkän komp'yutorlı kabinettan tış, ber genä kabinet ta tieşle däräcädä cihazlanmağan. Bülmälär dä citeşmi. Törle fännärne uqıtır öçen ayırım kabinetlar yuq. Kitapxanä yuq. Muzıka belgeçe dä, pianino, bayan, akkordeon kebek uyın qoralları da yuq. Mäktäp kollektivı bu cähättän avtonomiä yärdämenä moxtac.
Cäyen balalar tuplağanda din däresläre, üzeşçän sänğät tügäräge, milli köräş seksiäse wäğdä itelgän ide. Din däreslären Ğaliäbänu Zinnätullina yaxşı ğına alıp bara. Köräş buyınça da eş barğanday: bu mäktäptä köräş öçen martlar yuqlıqtan, başqa binada bulsa da, malaylar köräş seksiäsenä yaratıp yörilär. Anı tanılğan köräşçe häm trener İskändär Şagaev alıp bara. Ä menä muzıka belgeçe yuq. Elekke talantlı uqıtuçılarıbız Lira Mähdiewa, Nailä İsmäğileva kebeklär Qazanğa kittelär. Üzeşçän tatar sänğäte kollektivı mäktäpneñ abruyın üsterergä zur yärdäm kürsätä alır ide, di Älfiä xanım.
Bu cähättän direktor Avtonomiä citäkçelegenä ömetlänä. Läkin ul yaqtan da yärdäm yuq. Niçaradan biçara digändäy, Tatarstannıñ atqazanğan uqıtuçısı, ana tele belgeçe çın millätpärvar Zöhrä Xäbibullina bu eşkä alınğan. Yarıysı ğına garmunda uynıy, milli cırlarğa häwäs. Cır däreslären üz östenä alğan ikän. Häm qısqa ğına waqıt eçendä balalarğa baytaq cırlar öyrätep ölgergän. Dimäk, cıyılğan änilärgä kürsäter närsälär dä bar.
Çara, direktornıñ kereş süzennän soñ, “Ässälämeğaläyküm” cırın kümäk başqaru belän açıldı. 5-nçe sıynıf balalarınıñ änilärgä bağışlanğan şiğri tezmäse qayber yomşaq küñellelärneñ küzlären dä çılattı.
6-sıynıf malayları äniläreneñ milli aşlar peşerüdä ostalıqların yatlağan şiğerläre belän yarışa-yarışa maqtadılar. Üz sälätlären dä kürsättelär: cırlap ta, biep tä, “çäp-çäp” itep tä.
Axırda süz “Tuğan tel” oyışması wäkillärenä birelde. Alar büläklär tapşırdılar, ana telen tiränäytüneñ fänni yaqtan nigezlängän yaña ısulları belän tanıştırdılar. Ä Rozaliä Matrosova änilärgä bağışlanğan üz şiğeren täqdim itte.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
AQŞta din törlelege Raştua bäyräme tiräsendä bäxäslärgä kiterä
Düşämbegä qarşı töndä Könbatış dönyası Raştua bäyrämen bilgeläde. Kübesençä pravoslav bulğan Rusiädä dä soñğı waqıtta bu bäyrämne katoliklar belän bergä bilgeläw ğädäte kerep bara. Bıyıl Qazanğa berençe tapqır Bätlähemdä qabızılğan tınıçlıq wä duslıq utı kiterelde. Ä menä Könbatışta, şul isäptän küp dinle Quşma Ştatlarda, Raştua tiräsendä, kiresençä, bäxäslär quba.
Dürttän-öçe üzen xristian dip sanağan Quşma Ştatlarda da Ğäysä Päyğämbärneñ dönyağa kilüe zur dini bäyräm sanala. Ämmä soñğı yıllarda anda bu bäyrämneñ dini yağına basım kimi bara, cämäğät urınnarında çırşılar sirägräk, Merry Christmas – küñelle Raştua teläkläre azraq, mäktäplärdä Raştua yalları Qışqı yal dip üzgärtte.
Säbäbe - bu ildä xristiannar ğına tügel, şaqtıy küp yäxüdlär, möselmannar, häm, ğomümän, din totmawçılar yäşi, kemder Raştuanı bäyräm itä, ä kemder yuq. Kemneñder bu könnärgä üz bäyräme, yäxüdlärdä Hanukkah, möselmannarda Qorban bäyräme. Alarnıñ da xis-toyğı-xoquqların ixtiram itergä kiräk.
"Amerikannarnıñ kübese xristian tamırlı, xristian tamğaları, xättä Raştua çırşısı alar öçen qäderle. Läkin Quşma Ştatlar dini yaqtan bik çuar cämğiät, küp kenä xristian bulmağannar bu tamğalarğa qarşı, çönki alarnıñ ğöref-ğädätläre, dinnäre başqa" di din belgeçe John Green.
Şuşı qarşılıq cämğiättä qaynar bäxäslär tudırdı, aña xättä "Raştua suğışı" digän isem birelde. Seattle qalasında cirle yäxüd citäkçese hawa alanında 14 Raştua çırşısın kürep anda 3 metrlı Menora – Hanukkah bäyrämeneñ tamğası bulğan şämdäl urnaştırırğa çaqırdı. Räsmilär çırşılarnı alırğa qarar itte.
Raştua söyüçelär monı säyäsi itäğätlelek belän artıq mawığu dip atıy. Raştuanıñ dini eçtälege inde qalmadı, ul yaqınnarnıñ xälen belü, kibetlärgä yörü, torğan cireñne bizäwgä qaytıp qaldı, bu här din keşesenä xas, di alar.
Amerika möselmannarınıñ ber internet säxifäsendä "niçek itep Qör''äni-kärimgä qarşı kilmi genä Raştua bäyrämen bilgelärgä" digän kiñäşlär kiterelgän. Yal könnären bäräkätle itep, ğailägez, yaqınnarığız belän ütkäregez, moxtaclarğa yärdäm itegez, buş waqıtığızda doğa qılığız. Raştuanı bäyräm itergä telisez ikän, monı Ğäysä Päyğämbärne xörmätläp eşläsägez ber ğönahı da yuq, dielgän anda.
Ä menä Maryland ştatında uqıtuçı Lynn Hill din-ara qarşılıq mäsäläseneñ üzençä xäl itä. Anıñ sıynıfında törle din balaları uqıy: xristian, möselman, yäxüdlär. Lynn xanım alarnıñ ata-anaların çaqırtıp üz dinnäre belän tanıştırırğa täqdim itä:
"Minemçä, balalarnı başqa dinnär, dönyadağı qızıqlı äyberlär belän tanıştıru is kitmäle närsä" di Lynn Hill.
Lynn xanım fikerençä, mondıy şartlarda üskän balalarğa Raştua suğışları qızıq bulmayaçaq.
Ali Ğilmi


text:
«Tatarstan yäşläre» estrada cır bäygesendä Rufinä Ğiläceva ciñde
Qazanda törle festivallär, cır bäygeläre yış ütä. Şularnıñ çirattağısı başqalabızda 9-10 fevral'dä bulıp uzdı. Bıyıl inde öçençe märtäbä ütkän «Tatarstan yäşläre» dip isemlängän bu cır festivalen Tatarstannıñ sport häm yäşlär eşläre ministrlığı, «Tatarstan yäşläre» gazetası, «Quray» radiosı häm «Aqsu» studiäse oyıştırdılar. Bäygedä 65 yäş, talantlı cırçı qatnaştı. Alar respublikanıñ 25 rayonınnan ğına tügel, ä Rusiäneñ törle töbäklärennän - Perm ölkäsennän, Magnitogorsk, Novosibirsk şähärlärennän dä kilgännär. Ciñüçe bulıp Bögelmä qızı Rufinä Ğiläceva tanıldı. Şuşı bäygene uzdırunıñ maqsatları turında festival'ne oyıştıruçılarnıñ berse, kompozitor Cäwdät Ğıylmanov söyläde:
Min mondıy bäygene uzdıru niäte belän inde 1996 yıldan birle yördem. Yäş tatar yeget-qızları bit moñlı, suzılıp cırlıy torğan tatar xalıq cırların ğına başqarmıy, alarnıñ estrada, rok, djaz da cırlıysı kilä. Şuña kürä, alar urısça cırlıy başlıy. Monı buldırmastan bez şuşı bäygene ütkärergä buldıq.


text:
Mäskäwdä Qazan xanlığınıñ Rusiägä quşıluı turında citdi söyläşü kötelä
Pänceşämbe könne Mäskäwdä dä ber qızıqlı cıyılış ütäçäk. 14 noyäbr könne, säğät 10-da Mäskäwneñ Dmitriy Ul’yanov isemendäge uramında urnaşqan Rusiä tarixı institutında bilgele tarixçılarnıñ tügäräk östäle ütäçäk. Anıñ teması — «İdel buyınıñ Rusiägä quşıluına 21 ğasırdan qaraş». Tügäräk östäldä şuşı temağa törle fikerdä toruçı ğalimnär çığış yasıyaçaq. Mäskäw ğalimnäreneñ küpçelegeneñ bu waqiğa turında uñay fiker yörtüe ser tügel. Şul uq waqıtta, Qazan xanlığınıñ Rusiägä buysındırıluı milli faciğä ikänlegen añlawçılar da bar. Qazannan bu bik möhim fänni söyläşügä berniçä ğalim barırğa cıyınsa da, alarnıñ qayberäwläre çit ilgä kitü, ikençeläre Qazandağı möhim mäşäqätlär kilep çığu säbäple Mäskäwgä kitmäde. Şulay itep, tatar xalqı häm Qazan ğalimnäre isemennän älege tügäräk östäldä tarix fännäre doktorı Damir İsxakov qatnaşaçaq. Mäskäwdän qaytqaç şuşı tügäräk östäldä yañğırağan fikerlär turında Damir äfände tulıraq mäğlümätlär citkerer dip ışanıp qalabız.


text: Mogadişu – Somaliada aşamlıq bäyäläreneñ artuına häm il aqçasınıñ üz qımmäten yuğalta başlawına açu beldergän meñlägän Somaliale xalıq Magadişu uramnarında citdi qarşılıq çaraları uzdırdı. Somali aqçası soñgı ber yılda üz qimmäten bermä-ber yuğalttı. Protestçılar açuların aşamlıq satuçı kibetlärgä yünälderep taşlar ırğıtıp, tägärmäçlär yandıra başlawı belän köç qullanu waqıyğasına äylängän qarşılıq çarasında yaralanuçılar buluı xäbär itelä. Uzğan aylarda, hawalar üzgäreşe häm Qıtay häm Hindistan kebek küp xalıqlarnıñ aşamlıq ixtiyacınıñ artuı belän neft häm aşamlıq bäyäläreneñ qotırıp artuınnan soñ Afrika, Azia häm Karebaia illärendä protest çaraları qabınıp kitte.


text:
Ufada Tellär tiräsendäge wäzğiät häm Rusiäneñ tellär säyäsäte turında tügäräk östäl söyläşüe uzdı
«Tügäräk östäl» söyläşüen anı oyıştıruçılarnıñ berse – Başqortstannıñ yaña ğına täğayınlängän witse-premerı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev açtı häm kereş süz belän çığış yasadı. İldus İlişev süzlärençä, Rusiädä bügenge köndä milli tellärne, şul isäptän başqort häm tatar tellären saqlaw häm üsterü ciñeldän tügel. Ni öçen digändä, Rusiädä tellär säyäsäte buyınça yaxşılap uylanılğan ber genä proğramma da yuq. Qayber tellärneñ yazmışı bötenläy ayanıç xäldä. Häm menä şuşı xäl däwlätne tarqatu qurqınıçın tudıra. «Älege şartlarda Başqortstan belän Tatarstan berdäm bulırğa häm başqort belän tatar tellären saqlaw yünäleşendä tığız xezmättäşlek itärgä, Rusiä xaqimiätläre aldında üz taläplären dä bergäläp quyarğa tieş, – dip isäpli İldus İlişev. – İldä tellär säyäsäten eşläwne taläp itü zarur».
İldus İlişev Tatarstanda latin grafiqasına küçü omtılışlarına tuqtalıp ta üz mönäsäbäten belderde. «Älbättä, min kürşe respubliknıñ älege telägenä bäyä birä almıym, – di İlişev äfände. – Här xalıqnıñ üz telägän älifbasın qullanıp yäşäw xoquğı Konstitutsiä belän berketelgän. Şulay da bu zur eşne töple uylap, cide qat ülçäp kenä, ber qat kisärgä kiräk. İl citäkçelegendä häm tatar xalqınıñ ber öleşendä dä bu ideyäneñ älegä yaqlaw tapmawı da latin grafiqasına küçü ixtıyacınıñ ölgerep citmägänlegen kürsätä».
Doqladçı şulay uq Başqortstanda tatar teleneñ bügenge xälenä dä qağılıp ütte. Anıñ süzlärençä, respublikta tatar telen öyränü öçen şartlar citärlek. «Süz dä yuq, Başqortstan tatar cämägätçelegeneñ respublikta tatar telenä dä däwlät tele statusı birelüen taläp itüe dä añlaşıla, – di İldus İlişev. – Kemnärder monı ixlas teli, ä qayberäwlär bu mäsäläne aşıqtırıp, anı artıq säyäsiläşterä häm ike respublik arasın bozarğa tırışa. Läkin şunı añlarğa kiräk, bez – ike tuğandaş xalıq ızğışıp yäşäsäk, bezneñ berebezgä dä faydağa bulmaçaq». Şul uq waqıtta İlişev äfände tatar tele statusı yazmışın açıq qaldırdı.
İldus İlişevnıñ çığışı, asılda ğomumıy wäzğiätne çağıldırsa, «tügäräk östäl» dä başqa çığış yasawçılar üzläre öyrängän mäsälälär xaqında täğayınräk misallar häm sannar kiterep söyläde. Alardan kürenüençä, Tatarstanda, şul isäptän Qazanda tatar telen öyränü yaxşıraq quyılğan ikän. Bu xaqta Qazan şähäre mäğärif idaräse başlığı urınbasarı Marat Lotfullin çığışınnan da añlaşıldı.
(Marat awdio)
Qazan şähäre mäğärif idaräse başlığı urınbasarı Marat äfände Lotfullin buldı bu. Qazannan kilgän kürenekle ğälimä Däriä Ramazanowa üz çığışında soñğı yıllarda Tatarstanda tatar telen uqıtunıñ sizelerlek artuı häm anı qullanu dairäse kiñyüe xaqında söyläde. Yuğarı uqu yortlarında da tatar telendä belem birü cayğa salına. Ämma äle tellär turındağı qanun barıber dä tieşle däräcädä tormışqa aşırılmıy. Räsmi doqumentlar tutırğanda, nigezdä, urıs tele qullanıla, annan yuğarı xaqimiät oyışmaları cıyılışlarında tatar telendä çığış yasawlar da siräk küreneş. Monı Däriä xanım tänäfes waqıtında jurnalistlar belän oçraşqanda da söyläde. (Däriä Ramazanowa awdio) Filoloğiä fännäre doktorı Däriä Ramazanowa fikerençä, tatar tele aqrınlap qına bulsa da tormışıbızda üzeneñ layıqlı urının ala bara. Şulay da başqort tele öçen dä, tatar tele öçen dä borçılırlıq xällär tuıp qına tora. Şuña misal itep, Başqortstan mäğärif ministrı urınbasarı Mindebay Yülmöxämmätov Rusiä Mäğärif ministrlığında Milli tellär bülege beterelüne kiterde. «Alay ğına da tügel, Rusiä Mäğärif ministrlığı kiläçäktä «säyäsi millät» digän säyer töşençä astında yaña buın tärbiäläw qonsepsiäse täqdim itä, – dide doqladçı. – Ä bu isä başqortlarnı da, tatarlarnı da, başqa millätlärne dä urtaq ber massağa äyländerergä, bezdän rossiännar, yä urıslar yasawnı küzdä tota. Bu inde elekke «sowet xalqı» digän kebegräk kilep çığa.
Şulay itep, bügenge söyläşü dä bik canlı bardı, «tügäräk östäl»dä çığış yasawçılarğa sorawlar da birelde, fiker alışular da buldı. İke kön rättän Tatarstan belän Başqortstan ğälimnäreneñ Ufada ütkärgän kiñäşmäläre urtaq problemnarnı urtağa salıp tikşerü, alarnı bergäläp xäl itü mömkinleklären barlawğa qorıldı. İke tuğandaş millätneñ ğasırlardan kilgän duslığın saqlap qalu, urtaq bälalärgä bergäläp qarşı toru turında süzlär küp yañğıradı. Şundıy aqıllı süzlär qorı süz genä bulıp qalmasa ide.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Rusiäneñ törle töbäklärendäge tatar balaları ana telen belüdä yarıştı
İnde küp yıllar buyı ütkärelep kilä torğan tatar tele häm ädäbiäte buyınça olimpiada da Rusiäneñ töbäklärendä tatar telen uquçı yäş millättäşlärebez qatnaşa. Bıyıl olimpiadada üzläreneñ belemnären sınarğa kilüçelärneñ sanı ütkän yıllar belän çağıştırğanda kübräk bulğan. Bu yulı Qazanğa Rusiäneñ 17 töbägeneñ 34 şähär häm rayonınnan 54 uquçı häm alar belän 23 uqıtuçı kilgän. Olimpiadada Başqortstannıñ Dürtile, Kuşnarenko, Awırğazı rayonnarınnan, Samar, Sarıtaw, Perm, Ästerxan, Çiläbe, Tübän Novgorod, Ekaterinburdan millättäşlärebez qatnaşqan. Bıyıl berençe märtäbä monda Tomskidan da balalar bulğan. Xäyer, olimpiadanı oyıştıruçılar – Mäğärif ministrlığı wäkilläre süzlärenä qarağanda, alar Qazanda Kurgan, Penza kebek şähärlärdän dä uquçılarnı kürergä telilär. Anda da tatar tele uqıtıla, läkin balalar älegä bu çarada qatnaşırğa teläk beldermilär ikän.
Tatar tele häm ädäbiäte buyınça bäygelärne, äytkänebezçä, Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığı oyıştıra. Ministrlıqnıñ töbäkara xezmättäşlek bülege citäkçese Änisä Morozova älege çara häm anıñ bıyılğısınıñ başqalardan ayırmalığı xaqında menä närsälär äytte.
Bez şuşı olimpiada qısalarında sänğätle uqu bäygesen ütkäräbez. elekkege yıllarda monda qatnaşuçı balalarnıñ uqu däräcäse bik tübän bulsa, xäzer isä uquçılar bik matur itep çığış yasadılar. Bu inde bezneñ eşneñ ber näticäse. Bıyıl bez balalarnıñ belemen bäyäläwçe jyurinı yañarttıq. Alar tulayım diärlek Tatar gumanitar institutınnan cıyıldı. Nigä disägez, Mäğärif ministrlığı tatar tele buyınça olimpiadada ciñgän uquçılarnı tatar tele belän bäyle belgeçleklärgä imtixansız kertü mömkinlegen qarıy
Äytergä kiräk, Qazan qunaqlarınıñ ber genä köne dä buşqa ütmägän. Başqalabızğa 8 martta kilep urnaşıp 11 martqa qädär, alar öçen şaqtıy bay mädäni programma da äzerlängän. Balalar häm alarnıñ uqıtuçıları Qazan belän tanışqan, Ğäliäskär Kamal teatrında spektakl’ qarağan. Şulay uq uquçılar Robert Miñnullin, yäş şağirä Luiza Yansuar belän aralaşqan. Uqıtuçılar da onıtılmağan. Alar öçen ğalimnär, täcribäle pedagoglar, ministrlıqnıñ wäkilläre belän söyläşülär, ana telen uqıtu buyınça törle mäs’älälärgä bağışlanğan seminarlar, tügäräk öställär ütkärgännär, respublikanıñ yuğarı häm urta uqu yortları belän tanıştırğannar.
Ä xäzer olimpiadanıñ näticäläre turında. Uquçılarnıñ belemen bäyälägän jyuri äğzäläre süzlärenä qarağanda, balalar şaqtıy äybät näticälär kürsätkän. Bez bolay uq bulır dip kötmägän idek, dip tä östädelär alar. Ciñüçelär häm berençelekne yawlawçılar turında Änisä Morozova söyli.
Ciñüçelär arasında Başqortstan respublikasınıñ Dürtile komandası – alar tatar ädäbiäte buyınça berençelekne yawladı häm Kirov ölkäse uquçıları – alar isä tel buyınça berençe urınnı aldı. Şulay uq Tömän, Orenbur, Mari El, Çuaşstan respublikaları balaları bik äybät näticälär kürsätte. Ä menä Samar, Çiläbe, Sarıtaw komandaları inde küptännän olimpiadalardan qatnaşıp kilsälär dä, alar älegä uñışlı çığış yasıy almıy
Olimpiadada berençe urınnı yawlağan uquçılar, teläkläre bulsa inde älbättä, kiläse uqu yılında Tatarstannıñ yuğarı uqu yortlarına tatar tele belän bäyle belgeçleklär imtixansız kerü xoquqına yä buldılar. Xäyer, ciñüçelär dä, älegä bäygedä uñışlı çığış yasamawçılar da 11 mart könne Qazannan bik qänäğät qaytıp kittelär. Çönki alar barısı da büläk yäisä institutqa imtixansız kerü xoquqın ala almasa da, üzläre öçen küp kenä qızıqlı, möhim mäğlümät aldı, Qazan belän tanıştı, millättäşlär belän aralaşa aldı. Ä ciñülär alda bulır äle.
Gölnaz İlgizär


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 20:06
Perm ölkähe Qoyan auılında başqort tausıhı İsmäğil Tasimovqa memorial taqtataş asıldı. Räsäyźä tau sänäğäte buyınsa täüge uqıu yorto asıuğa küp kös halğan bildäle şäxes oşo auılda tıuıp üśkän. Taqtataş Qoyan urta mäktäbe binahına quyıldı. Perm krayı başqorttarı qoroltayı täqdime menän kiläsäktä urındağı auılda İsmäğil Tasimov isemendäge muzey źa asılasaq, tik älegä bınıñ ösön aqsa yuq. Taqtataşqa la tegenän-bınan tapqandar, taqtanı eşläüselär źä xaqın äźeräk töşörgän. Perm başqorttarı qoroltayı räyese Räsil Möxämätyänov taqtataştı quyıu äźeräk ığı-zığılıraq buldı tine. Sönki Qoyan xalqı üźen tatar tip iśäpläy, şuğa kürä auılda ber başqorttoñ isemen mäñgeläştereüźe añlamağan. Añlatıu eştäre alıp barğas, tamırźarınıñ başqort bulıuın belgändär ikän.


text:
1992 yılnıñ 19 yünendä berençe Bötendönya Tatar Kongressı açılğan ide
1992 yılnıñ 19 yünendä berençe Bötendönya Tatar Kongressı açılğan ide
Bügen tağın ber istälekle kön. 10 yıl elek 19 yün könne Berençe Bötendönya tatar kongressı açıldı. Bu kongress tatar cämäğätçelege öçen ğäyät zur ähämiätle häm möhim waqiğa. Bigräk tä, III Bötendönya tatar kongressına äzerlek däwerendä. Läkin, şuña da qaramastan, bu datanı ällä ni iskä töşerüçe bulmadı kebek. Xättä tatar matbuğatı da bu xaqta berni yazmadı. Avgust ayında ütäçäk tatarlarnıñ öçençe cıyını da şulay tiz onıtılmas mikän? Xäyer, busı inde anıñ eşçänlegennän häm näticälärennän torır.
Azatlıq radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
AQŞ prezidentı häm Germaniä kanslerı Stralsundta oçraştı
"Kansler itep Merkelne saylawçılar arasında bulu – zur däräcä. Aq Yortta bulğan oçraşu waqıtında, ul, Germaniägä kilgändä sez Germaniäneñ iñ matur cirenä kilergä tieş digän ide."
AQŞ-Germaniä mönäsäbätläre xökümät däräcäsendä yaxşıra. Mäğlüm ki Germaniäneñ elekke kanslerı Gerhard Şröder Bushnıñ Ğiraqtağı suğışın yaqlamağan ide. Bu aña saylawlarda ciñergä dä mömkinlek birde. Bush:
"Bergä eşli alırlıq eşlär şundıy küp. Häm säfäremneñ maqsatlarınıñ berse – sezgä häm kanslerğa – Amerika häm Germaniä ber bersen yaqlayaçaq dip äytü."
Ämma citäkçelek üzgärde dip kenä Germaniä xalqı üzeneñ mönäsäbäten tiz genä üzgärtergä aşıqmıy. Şulay uq demokratiä bulğan Germaniädä Bushqa qarşı çıqqan säyäsi köçlär dä bar.
Matbuğat oçraşuında Merkel häm Bush, söyläşülärdä töp tema – Yaqın Könçığış, İran bulğanın bilgeläde.
(Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ 13 yül tapşıruında)
Alsu Qormaş-Färid İdelle, Praga-Münxen


text:
Nefteuganskinıñ Talyan tatar-başqort mädäniäte üzägeneñ sänğat citäkçese Vener Möhammädievqa Xantı-Mansi avtonomiäle okrugnıñ atqazanğan xezmätkäre iseme birelde
Yıl axırında Xantı-Mansi avtonomiäle okrugı gubernatorı Fillipenko törle tarmaqlarda eşläwçelärgä okrugnıñ atqazanğan xezmätkäre isemen birü qararın imzalıy. Bıyıl bu büläkkä mädäniät häm sänğat ölkäsendä eşläwçe 13 keşe arasında Nefteuganski qalasınnan Talyan tatar-başqort mädäniät üzägeneñ sänğat citäkçese Vener Möxammädiev ta layıq buldı. (tasma)
-Vener abıy, niçä yıl sezneñ xäzer tönyaqta? -20 yıl inde -Äräm kitkän xezmät dip isäplämisezme monı? -Yuq. Qayda yäşäsäñ dä barıber tügel meni. Niçekter monda eşne nıñraq, qabınıbraq kitep eşlägängä min quanıp yäşim. Kübräk eş eşlände monda kilep. Tegendä ul tiklem eşläsäñ dä, bälkem, kürenmäs ide. Ä bu yaqta üzebezneñ tege çitkä kitkän xalıq arasnda bulğaçtın anısı da bardır inde anıñ. Eş tä kübräk buldı diärgä kiräk, cirenä citebräk eşlände eş. -Näticä dä kürende. -Äye, näticäse dä kürende. -Tege üz waqıtında çiräm cirlärne sörergä kitep igen üsterrgännär bit äle. Şunı- şikelle qotıpqa kitep, burannı eretep, tatar-başqort xalqınıñ yörägenä cılı salu bula inde bu. -Änä-änä şulay inde, şulay. -Uzğan yıl sezneñ Awılım xätiräse digän cırığız yıl cırı bulıp isäplängän ide Tatarstanda. Äle andıy cır bulırday cır icat itmädegezme bu aralarda -Anıñ näticäsenä barıp citärlek cır älegä yuqtır dip uylıym. Närsäder bar barıber. Min aldan qıçqırırğa yaratmıym bit. Cırlar yazılıp, xalıqqa taralıp çıqqaç alar üzläre kilep çığa. Min üzemne ToлkaTb itkenem yuq. Cırnı ber waqıtta da artınnan yörep niçekter sorap yöregänem yuq, şunı cırlağız, monı cırlağız, dip Üze taba ul cır xucasın, matur itep xalıqqa kiterep citkerä torğan keşesen.
Möxammädievnıñ Awılı xätiräsen başqarğan öçen cırçı Zäynäp Färxetdinova Altın Bars bülägenä iä bulğan ide. Xalıq yörägenä barıp citärday tağın qaysı cırı üz başqaruçısın ezli torğandır, anısı yazmış qulında. Vener äfändeneñ süzlären dälilläp, Talyan üzäge äle yañaraq qına ütkärgän ber çara turında söylisem kilä. Noyabr axırında alar Başqortstan kongressı wäkillären häm okrugtağı törle şähärlärdän cıyılğan başqort millätennän bulğan delegatlarnı qabul ittelär. Monnan soñ Nefteugansk’nıñ tatar-başqort mädäniatı üzäge okrugtağı başqort xalqı milli tormışınıñ üzäge bulaçaq. Bu oyıştıru konferensiäsendä telne, ğöref-ğadätlärne saqlau mäs’äläläre kütärelgän. Häm Vener Möxammädievnıñ süzlärençä, bu çarağa cıyılğannarnıñ küñelläre kütärelgän. Nindider ömetlär belän taralışqannar. “Bezneñ şähär buıynça artta qalış bulmadı. Çönki bez Talyan mädäniat üzägen açqanda uq bu maqsatlarnı küzdä tottıq. Okrug buyınça eş alıp barılmıy ide. Böten yaqlap qarağanda da niçekter tatarlarğa kübräk iğtibar birelde. Başqort milli mäs’äläläre küp cirlärdä niçekter arttaraq qalıp bara. Annan soñ, döresen äytkändä, başqort xalqı üze bu mäs’älägä awırlıq belän qarıy torğan ide. Işanıçsızlıq sizelep tordı, dide miña Vener Möxammädiev.
Küñel belän genä bulsa da Nefetuganski qalasınnan xäzer Tübän Vartağa küçäbez. Bu şähärdä Tübän Varta Däwlät Pedagogiä İnstitutı bar. Başta Tubıl pedinstitutı filialı bulğan bu uqu yortı menä inde 10 yıl tulı xoquqlı belem birü mäktäbe bulıp tora. Xantı-Mansi gubernatorı Fillipenki üzeneñ Yaña Yıl aldı qararında yuğarı uqu yortınıñ ike sudentıa okrug laureatı premiäsen birü turında qararnı imzaladı. İkeneñ berse –institutnıñ fizik tärbiä häm sport fakultetı studentı Azaman Rinat ulı Axunov. Azamat 5nçe kursta uqıy. Studentlar berlege, yağni profkom räise. Azamat minem belän telefonda söyläşkän waqıtta, “böten sotsial problemalarnı xäl iterä tırışabız. Berlkenıñ student xalqı arasında abruyı zur”, dide.
Anıñ citäkçelegendä şähär külämendä yäşlär oyışması üzägeneñ yaña ölgese äzerlänä. Bu üzäk vojatıylar mäktäbe, mäğlümat agentlığı, icatqa teläktäşlek, mädäni-sport çaraları tarmaqların üz eçenä alaçaq. Maqsatı-yäşlär arasında zamana çirlärenä qarşı toru. Azamatnıñ 5 yıl uqu däwerendä ber genä tapqır da 4le bilgese alğanı yuq. İnstitutnı qızıl kenägägä tämamlarğa ömetlänä. 14 yäşennän birle boks belän şöğellänä. Sport masterı ul. “Sin üzeñne kem dip sanıysıñ-zamanlaşqan tatar malayımı , ällä ruslaşqan tatar malayımı”, digän sorauğa ul, “Bälki ikençeseneñ sıyfatları kübräkter. Äti-äniemneñ tuğan yaqlarında Çaqmağış rayonında yal waqıtlarında yış bulsam da tatarça añlıym, söyläşä belmim”, dide.
Nail Alan, Tömän


text:
Tacetdin qılıç kütärä
Pänceşämbe könne Öfedä Ğiraqtağı suğışqa qarşı mitingta Tälğät äfände tağın ber original' belderü yasadı. Comğa könne Rusiäneñ mäğlümat çaraları anı sensatsion, dip bäyälädelär. Tacetdinnıñ Amerikağa qarşı cihad iğlan itüe çınnan da qayberäwlärdä şok tudırdı. Äle, citmäsä, Tacetdin bu “radikal'” täqdimne Rusiädäge 29 möftiät yaqlap çıqtı, digän mäğlümat tarattı. Möftiätlär üz qararların baş möftigä faks aşa 3 aprel'dä tönlä cibärgännär ikän. Comğa könne irtän “TBC” telekanalı “bu ğämälne Rusiä general' prokuraturası tikşerä başladı,” dip xäbär itte.
Şul uq könne sezneñ fäqiregez Tatarstan möftie Ğosman xäzrätne ezläp tabıp, bu waqiğağa anıñ niçek qarawın beleşte. Ğosman xäzrät bu xälgä bik borçılıp, “İrtännän ığı-zığı kütärelde. Täcetdinneñ belderüe buyınça Tatarstan prezidentınnan da şaltırattılar. Säğät 11dä Vladimir Putin Rawil Ğaynetdinne, Tälğät Täcetdinne häm tağın ber niçä möftine üzenä çaqırtqan, dip äyttelär. Bezneñ möftiät tä, Rawil Ğaynetdin dä “ mondıy axmaqlıqnı xuplamadı”. Söyläşüneñ axırında Ğosman xäzrät, “närsä eşliseñ, yaz könne qayber keşelärneñ baş yalqınsuı awıruı köçäyä” digänräk mäğnäsendäge fikeren belderde. Şulay kilep çığa-ki, Rusiä prezidentı “bez Amerika belän kiläçäktä dä bergä xezmättäşlek itärgä telibez”, dip äytep torğan däwerdä Öfedäge baş möfti ikençe yaqqa tarta, yäğni destruktiv yunäleştä suqalıy.
Ğiraqtağı suğışnı möselmannar ğına tügel, başqa din totuçılar da yaqlap tormıy, läkin bu bäreleşne töp säbäplären añlawçılar sabırlıq kürsätä, konfliktnıñ tizräk tuqtatıluın kötä. Alar Saddam Xösäyenneñ niçäme yıl möselmannarğa qarşı qılğan qanlı, räximsez ğämällären onıtmıylar, diktatornıñ qurqınıç säyäsäte arqasında üz ilen, xalqın suğış yulına alıp kerüen belä. İslam dine tarafdarı isä, nişläp baş möfti möselmannar küpläp qırılğan Çeçnya suğışına qarşı protest belän çıqmadı, dip ğäcäplänä. Äye, Amerika yıraqta, häm aña qarşı qapqa astınnan örep torırğa bula. Bigräk tä, suğış başlanğan çardağı Amerikağa qarşı çığış yasağan patriotlarğa quşılıp. Tik bu yulı Tacetdin kebek flyuger – cilneñ qay taraftan iskäneñ sizep almağan, bulsa kiräk.
Tağın şunısı da bar: qapqa astınnan artıq qatı örgän canwarnı xucalar qayçaq yä quıp cibärälär, yä bäygä utırtalar, yä sarayğa yabıp quyalar... Bez reportajnı efirğa äzerlägändä, www.intertat.ru agentlığınnan mondıy xäbär alındı: “Başqortostan prokurorı Florid Baykov tarafınnan dinara nizağ çığaruğa yunältelgän ğämäle öçen, baş möfti Tälğät Täcetdingä kisätü yasalğan.”


text:
Libanda atışlar tuqtalmıy
Sişämbe könne töştän soñ Libandağı suğışçan Fatah äl-İslam törkeme xökümät ğäskärläre belän bäreleşlärne tuqtatuın iğlan itkän ide. Ämma küp tä ütmästän atışlar yañadan qabınıp kitte.. 3 kön elek başlanğan bu bäreleşlärdä kimendä 81 keşe hälak buldı. Ilneñ tönyağında Tripoli şähäre yanında Nahr äl-Bared fälestin qaçaqlar lagerına sıyınğan ekstremistlar belän atışlarda bügen tanklar häm artilleriä dä qatnaştı. Başqala Bäyrütneñ sönni öleşendä şartlaw 6 keşene yaraladı.
Atışlar yäkşämbe könne iminlek köçläre Tripolida bank talawda şiklänelgän suğışçılarnı ezläp tentü ütkärgännän soñ başlandı. Suğışçılar Fätah äl-Islam dip atalğan sönni törkem äğzaları.
Uzğan cäydä Izrail belän bulğan qatı bäreleşlärdän Liban zur zıyan kürgän ide. Xäzerge atışlar isä 17 yıl elek tämamlanğanğan watandaşlar suğışınnan soñğı iñ qanlı bäreleşlär. Häm bu xällär bar dönyada borçılu uyata.
BMO general sekretare Bank Ki Munnıñ süzçese Michele Montas düşämbe könne xäbärçelärgä borçılu belderde.
"BMO general sekretare Fatah äl-Islam suğışçıları belän Liban armiäse arasındağı bu atışlarğa tirän borçıla. Fatah äl-Islamnıñ ğämälläre Libannıñ totrıqlılığına häm suverenlığına höcüm. General sekretar Libandağı fälestin törkemnäreneñ Liban armiäsenä qarşı bu höcümnärne berdäm räwetşä xökem itüen xuplıy. Ul barlıq taraflarnı ğäyepsez tınıç xalıqnı yaqlaw öçen mömkin bulğança tırışırğa çaqıra" dide Montas.
Libannıñ iqtisad häm säwdä ministrı Sami Häddad BBCğa xökümät bu höcümnär artında Süriä tora dip isäpli dide.
Yäkşämbe könne Tripolida başqa ber ministr Äxmät Fatfat bu bäreleşlärne BMOnıñ 2005-nçe yılda elekke premyer ministr Räfiq Xäririne üterüçelärne xalıqara xökümgä tartu tırışlığana qarşı çığu belän bäylägän ide.
BMOdağı Süriä ilçese Bäşär Cäğfäri mondıy ğäyepläwlärne kire qağıp Süriäneñ Fatah äl-Islam belän bäyläneşläre yuq dide. Ul şulay uq bu oyışmanıñ qayber äğzalarınıñ äl-Qaidäne yaqlawda ğäyeplänep Süriädä törmägä yabılğan buluın da telgä aldı.
"Fatah äl-Islam citäkçeläre süriälelär tügel. Häm alar, äytüemçä, äl-Qaidä äğzası bulğan öçen Süriä törmäsendä berniçä yıl utırdı. Şuña kürä bu törkemneñ xäzerge eşlärenä Süriäneñ bernindi qatnaşı da bula almıy. Ägär alar Süriägä kiläsälär törmägä yabılaçaqlar" dide Cäğfäri.
Cäğfäri şulay uq ul suğışçılarnıñ küpçelegeneñ fälestinle buluına da basım yasadı.
Libandağı barlıq fälestin törkemnäre dä Fatah äl-Islamnı xökem itep çıqtı. Süriäne yaqlawçı Xizbulla da üzeneñ bu törkemnän ayırım buluın belderde.
Libanda 400 meñläp fälestin qaçağı yäşi. Alarnıñ küpçelege 1948 yılda Izrail däwläte tözelgännän soñ öylären taşlap kitärgä mäcbür buldı.


text: Bagdad. Ğiraq başqalasınıñ könyağındağı xärbi kiräk-yaraqlar saqlağıçında bulğan şartlawnıñ, tirä-yündä tağın berniçä şartlawğa kiterüwe, ğadi xalıq arasında da yuğaltularğa säbäp buldı. Törle çığanaqlarğa qarağanda süz 5-tän alıp 14-kä qädär keşeneñ ülüwe turında bara. Quşma Ştatlarnıñ üzäk xärbi idaräse, kimendä 6 keşe hälak buldı häm dürtese yaralandı dip belderde. Başqalanıñ Zaafaraniä bistäsendä amerikan xärbiläre Ğiraq qorallı köçlärennän alınğan qorallarnı saqlıy ide, Quşma Ştatlarnıñ xärbi wäkile süzlärenä qarağanda, bilgesez keşelär bügen şul urınnı utqa totqan häm bu zur şartlawlarğa kitergän. Şunıñ näticälärennän arınu eşlären başlaw öçen kilgän amerikan köçlären Bagdad xalqı taşlar atıp qarşılağan. Andağı xäbärçebez, şartlawlar Ğiraq xalqı arasındağı Amerikağa qarşı käyeflärne nıq köçäytep cibärde dip belderä. Amerikan yağı, şartlaw näticäsendä Quşma Ştatlarnıñ da ber ğäskärie yaralandı dip xäbär itte.


text:
Amerikan prezidentınıñ elekke kiñäşçese anı terror yanawın inkär itüdä ğäyepli
Amerika Quşma Ştatlarınıñ xäzerge citäkçelege yänä çetrekle xäldä, xörmätle tıñlawçılar. İldä anıñ yalğışların bäyän itkän çirattağı kitap dönya kürde. Bu yulı anı Aq yortta terrorğa qarşı eşlärne köylägän häm şuşı urınınnan ber yıl elek kitkän Richard Clarke yazğan. Andağı töp fiker - prezident Bush idaräse 2001-neñ 11-nçe sintäbrenä qädär Amerikağa yanağan terror qurqınıçın inkär itkän, "äl-Qaidä" höcümnär äzerli digän mäğlümat bulsa da, Aq yort bar iğtibarın Saddamnı bärep töşerügä genä birgän.
Audio, Richard Clarke
"Prezidentnıñ ikençe märtäbägä dä saylanırğa teläwen üzeneñ terrorğa qarşı şul xätle küp eşläwe belän aqlawın min başqa sıymaslıq närsä dip isäplim. Ul terrornı inkär itte, aylar buyı inkär itte, şul waqıt eşendä bez 11-nçe sintäbrne buldırmas öçen ni dä bulsa eşli ala idek" di Aq yortta terrorğa qarşı eşlärne köylägän häm şul eşennän ber yıl elek kitkän Clarke. Ul ni äytkänen yaxşı belä diärgä kiräk, terrorğa qarşı belgeç bularaq ul Aq yortta 10 yıl buyı, elekke prezidentlar ölkän Bush häm Clinton çorında uq eşlägän ide. Bıltır eşennän kitügä Clarke, terror yanawları ölkäsendä xäzerge prezident häm anıñ tirälege belän kileşä almaw säbäp bulıp tora dip belderä. Misal öçen ul 3 yıl elek Bush xakimiatkä kilü belän, anıñ kiñäşçese Condoleezza Riceqa terror yanawların tikşerü öçen yuğarı däräcäle kiñäşmä ütkärüne täqdim itkän bulğan, läkin Rice monı kire qaqqan. 11-nçe sintäberdän soñ Bush nihayät moña iğtibar itärgä buldı, läkin anda da älege faciğäne Ğiraqqa bäylärgä teläde, üzeneñ kiñäşçelärenä "Moña Saddamnıñ qatnaşı yuqmı, şunı tikşeregez äle" digän kürsätmä birde dip yaza kitabında Richard Clarke. Mondıy ğäyepläwlär Aq yort yağınnan açulı kire qağularğa säbäp buldı. Ğiraq suğışı başında toruçılarnıñ berse, saqlanu ministrı Donald Rumsfeld düşämbe könne bu uñaydan bolay dip belderde.
Audio, Donald Rumsfeld
"Ğiraqta bezneñ oçqıçlarğa ut açu turında söyläşüebez, älbättä, bulğan närsä, läkin monı, qayberäwlär telägänçä, 11-nçe sintäber höcümnärenä bäylärgä tırışu, minemçä, wäzğiatne añlamaw bulıp tora" di Donald Rumsfeld. Aq yort Clarkenıñ ğäyepläwlären şunda uq, bıyılğı saylawlar aldınnan säyäsi maqsatlardan çığıp yasalğan dip bäyäläde häm anı demokratlar faydasına eşläwdä ğäyepläde. Aq yortnıñ matbuğat wäkile Scott McClellan süzlärenä qarağanda, demokrat nämzät John Kerryneñ tışqı säyäsät ölkäsendäge kiñäşçese Rand Beers kitap avtorınıñ iñ yaqın dustı.
Audio, Scott McClellan
Läkin qayber respublikan citäkçeläre dä, ayırım alğanda senator Chuck Hagel, Clarke ğäyepläwlären citdi qabul itärgä öndi häm, prezident alarğa cawap birergä tieş dip belderä.
Audio, Chuck Hagel
"Bu üz eşen yaxşı belgän häm xällärne eçtän küzätkän belgeç, ul citdi ğäyepläwlär belän çığa häm prezident idaräse alarğa cawap birergä tieş bulaçaq" di kürenekle respublikan senatorı. Çärşämbedä Richard Clarke amerikan Kongressınıñ 11-nçe sintäbr waqiğälären häm aña kitergän säbäplärne tikşerüçe maxsus komissiäse qarşında çığış yasayaçaq.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tatarstanda da 7 ğinwar, Raştua köne – yal köne. İnde xäbär itkänebezçä, Tatarstan pravoslav xristiannarın Qazan häm Tatarstan arxiepiskopı Anastasiy vladıka häm prezident Mintimer Şäymiev qotladılar. Vladıka Anastasiy barlıq pravoslavlarnı xristiannarça yaqınnarın yaratırğa çaqırdı. Ä Şäymiev qotlawında, iñ möhime xäzer imannı tergezü häm anı keşe küñelenä qaytaru, dide. Raştuanı Tatarstanda pravoslav xristiannar belän bergä 200 meñnän artıq keräşennär dä bäyräm itä. Tatarstanda xäzerge köngä 7 keräşen mäxälläse bar. Qazan keräşen mäxälläsenä 1997 yılda Tixvin çirkäwe birelde. Anı Pavel ataqay citäkli. Çirkäwdä yäkşämbe mäktäbe eşli häm biredä ğibädät doğaları tärcemä itelä. Mäğlüm ki, keräşennär, mäsälän, “OTчe Haш”nı tatarça uqıylar. 1926 yılğa qädär xäzerge Tatarstan cirlegendä yözgä yaqın keräşen mäktäbe häm berniçä distä keräşen çirkäwe bulğan, dilär. Monı Tatarstanda yäşäwçe keräşennär uzğan yılğı xalıq sanın alu aksiäse aldınnan iskä töşerdelär. Çönki federal' üzäktän dä keräşennärne ayırım xalıq itep terkäw ideyäse kilep töşte. Tatarstan keräşennärneñ milli-mädäni berläşmäse konferensiäsendä keräşennärneñ etnos bularaq üzbilgelänüläre turında deklaratsiä qabul itelde. Keräşennär ayırım xalıq bulıp bilgelänep üzläreneñ mädäniätlärenä, mäğäriflärenä ayırım çığımnar, ayırım maddälär taläp ittelär. Xakimiät, älbättä, monıñ belän kileşmäde. Säbäpläre añlaşıla. Tatarlarnıñ tarixi watanı Tatarstanda tatarlar sanı kimüe mäs’äläneñ ber yağı bulsa, ikençe yağı – xakimiätkä östämä problemalar, nindider xakimiät strukturaları buldırırğa östämä çığımnar kiräk. Mäs'älä prezident belän oçraşu, añlaşu häm keräşennärneñ mädäni mänfäğätlären çişärgä wäğdälär belän xäl itelde. Şulay itep, Raştuağa qarşı tönne Qazannıñ İdel buyı rayonında urnaşqan Tixvin çirkäwendä dä keräşennär dä barlıq xristiannar belän bergä tönge ğibädät qıldılar, üz yolaların başqardılar.
Xäyer, real' tormışta keräşennär häm başqa şundıy milli problemalar älläni sizelmi. Moña küptän tügel premyerası uzğan, Zölfät Xäkim pyesası buyınça quyılğan, “Yawa qarlar, yawa qarlar” spektaklendä bik köçle işarä yasaldı. Älege spektakl' berniçä ay eçendä çista käğäzdän premyerağa xätle yasalğan, dilär. Şuña kürä spektakl'neñ başında uq milli problemalar, tatarnı bülgäläw, latin grafikasına küçügä qarata mönäsäbät belderelde, häm şaqtıy satiralı, xätta sarkazmlı. Töp geroylarnıñ berse elekke slesar' Şäyxulla Ğalimulloviç xäzer xalıq deputatı bulğan. İke süzneñ berendä ul “Gossovetqa barıp kiläsem bar” di, ğailä qarşılıqların xäl itüçe personajlarğa “Sezneñ problemalar problema meni? Änä, seber tatarları ayırılıp çığabız” di, “latin grafikasına küçäse bar”, di. Yäğni spektakl'dä real' tormışta ber närsä, ä räsmi dairälärdä bötenläy ikençe närsä ikänenä işarä itelä.


text:
Russiädä Duma saylauların häm anıñ näticälären analizlau äle dä dävam itä. "Moscow Times" gazetasınıñ bögenge sanında basılıp çıqqan kommentariä dä bu xaqta. Anda saylaularda iñ zur yuğaltularğa silviklar duçar buldı dign fiker äytelgän.
Maqälä bu aynıñ başlarında Dävlät Dumasına bulğan saylaularnıñ Russiädäge ekonomik xälgä nindi täsire bulaçaq? Yaña Dumada uñ köçlärneñ bulmauınıñ näticäse nindi bulaçaq? digän soraular belän başlanğan. Asılda uñ köçlärneñ parlamentta simvolik qatnaşı ğına buldı. Prezident Putin xakimiäte çorında liberal qanunnarnıñ berse dä, Berdäm Rusisä yaqlamağan xäldä , ütmäs ide. Millätçe sotsialist Vatan blogınıñ Dumağa kerüeneñ ekonomik säyäsätkä täsire bulaçaq mikän ? Sergey Glazyevneñ oligarxlarnı tabiği baylıqlardan kilgän keremnän mäxrum itü täqdime , asılda Putin stabı başlığınıñ liberal berençe urınbasarı Dmitri Kozaknıñ planına turı kilä. Glazyevneñ ideaları oligarxlarnı Kreml yulına kertü öçen basım çarası bularaq qullanılaçaq. Läkin oligarxlar Glazyevneñ qubızına biyimiäçäklär. Glazyevneñ täsire Başprokuraturanıqınan küpme kimeräk. Russiädä mal-mölkät yañadan dävlätläştereläçäkme? Yuq. Yukos misalı kürsätkänçä, prokuror ber oligarxqa taşlanğaç, Rus xalqı tügel, ä başqa ber oligarx mölkätne qulına eläkterü öçen kötä. Misal öçen Roman Abramoviç. Mölkät xucası dävlät bulmayaçaq , läkin, xucalıq şart belän bäyle bulaçaq. Yä keremne dävlät belän büleşerseñ , yaki anıñ belän sau bullaşırsıñ. Mölkät turılıqlı subyektlar arasnda taratılaçaq. Oligarx turılıqlılığın rejimğa öleşen tüläv belän kürsätä. Milek dävlät kontrolendä bulğan cämğiättä, qayber milek xuçaları cirle citäkçelär bula häm alar qayber problemmalar tudıra ala. Qalmıykiädä demonstratsiälär, Başqortostanda ikençe tur prezident saylauları misal bulıp tora. Bu protsesnı konstitusiäne üzgärtep, regionnarnı berläşterü häm saylaular urnına anda prezident bilgelägän keşelärne cibärü belän xäl qılıp bula. Ber näräs kön kebek açıq- Byurokratlar elekegä qarağanda da küberäk aqça qazanaçaqlar. Monı saylaulardan soñ iñ berençe bularaq tışqı sävdägä qarağan xökümät komissiäseneñ tüzelüe dä kürsätä. Komissiä börtekle aşlıq eksportın çikläv çaraların kertte. Monı Auıl xucalığı ministere Aleksey Gordiyev yaqlağan ide. Ul şulay uq Noyäber ayında cirle bäyälärne kütärü öçen 200 milion dolar aluğa da ireşte. Älbättä, bu aqça igençelärgä tügel, ä börtekle aşlıq belän küpläp sävdä itüçelärgä kitte. Byikrotiädäge yaman şeşek auıruı ekonomikağa ğına xas tügel. Bu sotsial fenomen. GAİ xezmätkärläre, tamojna idaräsendä eşlävçelär häm urta qatlam saylauçılarnı täşkil itkän başqa funksionerlar xäzerge rejimnıñ saqlanuı belän qızqsınalar. Ekonomik häm sotsial üzgäreşlär säyäsi üzgäreşlärgä kiterer ide. Milekçelekneñ iñ möhim forması politik xakimiät bulğanda, monı saqlap qalu öçen xakimiättä qalu şart. Konstitutsiäneñ tügel, ä milekçelekneñ garantı bulğan prezidentnıñ 2008-nçe yıldan soñ da xakimiättä qaluı öçen basım yasalaçaq. Putin konstitutsiäne üzgärtäçäkme? Moña cavap saylaularnıñ diqqät üzägendän çittä qalğan ber aspektınnan bäyle. Xalıq Partiäsendä häm Tormış partiäsendä kandidat bulğan San Peetrsburg ğailäse ağzaları zur ciñelügä duçar buldılar. Siloviklar ber protsenttan kimeräk tauış aldılar. Bu inde kiläse yılnıñ yazında bulaçaq prezident saylaularında tınıç yullar belän byurokratik stats quonı saqlap qalu mömkin bulaçaq. Maqälä aftorı bu Vladislav Surkovnıñ xezmäte digän näticä yasıy.
Färit İdelle , Praga.


text:
Latin xärefläre mäsäläse fänni yaqtan öyränelmägän bulğanmı?
Karnegi fondı häm federalizm institutı oyıştırğan grajdanlıq cämğiäte turındağı konferensiä 3nçe iyündä däwam itte. Pänceşämbe könne konferensiädä latin grafikasın küçü mäs’äläse häm anıñ tiräsendäge säyäsi xällär qaraldı. Älege temağa uqılğan notıq fänni cıyında bäxäs kiterep çığardı. Tatarstan äle latin grafikasına küçärgä äzer tügel. Säyäsät fännäre doktorı Rafiq Möxämmätşin, üzeneñ notığında şundıy näticä yasadı. Anıñ uylawınça, latin imlasındağı yazınu qaytaru mäs’äläse fänni yaqtan öyränelmägän bulğan, problema nigezdä säyäsi faktorlardan tora, tatar zıyalıları latin xärefläre törki xalıqlarğa yaqınayırğa mömkinlek birer digän fikergä zur iğtibar birep, Mäskäwneñ açuın çığarğan. Yäğni üzläre uq bu mäs’älägä säyäsi tösmer birgän. Tatarstan Prezidentı da, Dumanıñ latin xäreflären röxsät itmägän qararına bäyä birgändä, milli yäki fänni yaqtan tügel, ä wäqälätlärgä tıqşınu yağınnan qaraş beldergän. Rafiq Möxämmätşin çığış yasağaç, aña küp sorawlar birelde, häm bäxäs kilep çıqtı.Mäsälän tarixçı Damir İsxaqov, mäs’äläneñ fänni yaqtan bik citdi itep öyränelgänen äytte. Ul şulay uq Tatarstan yuğarı citäkçelegeneñ latin imlasına qaraşın üzgärtmägänen belderde. Misal itep ul, parlamentnıñ bu mäs’älädä Rusiä Konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itüen kiterde.
Ğalim Damir İsxaqov çığışınnan soñ, Tarix İnstitutı direktorı Rafael Xäkim süz aldı. Ul latinnı qabul itep qaraw tarixında bulğan waqiğalarnı butaştırmasqa çaqırdı. Rafael Xäkim fikerençä, cämğiättäge bäxäslär latinğa küçü kiräkme yuqmı digän mäs’älädä tügel, ä nindi xäreflärne qabul itärgä digän soraw tiräsendä barğan. Rafail Xäkim mäs’äläneñ nigezdä säyäsi bulğanın äytte.Konferensiägä yomğaq yasağan Mäskäw däwlät xalıqara mönäsäbätlär institutı professorı Aleksey Malaşenko, xoquqlar yaqınnan bügenge cämğiättäge xällär borçu uyata, dip belderde häm andıy fänni fiker alışularnı yışraq ütkärergä çaqırdı.Bikä Timerova.


text:
Amerika Quşma Ştatları Ğiraqtan çikläwlärne bötenläy almıyça, sanksilärne waqıtlıça ğına beterep torunı yaqlıy. Bu xatqa Bolğarstan başqalasına kilep citkäç amerikan Däwlät Sekretare Colin Powell belderde. Powell Bolğarstan premyer-ministrı Simeon-Saxe-Coburg-Gotha belän berlektä jurnalistlar belän oçraştı. Powell süzlärençä, Amerika Quşma Ştatları, älbättä Ğiraqta çikläwlärneñ tulısınça betüen teli, läkin xäzerge waqıtta alarnı öleşçä yuq itep toru da yaxşı bulaçaq, dide Powell.
Moña qadär isä, Powell, ägär Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası çikläwlärne beterü turındağı rezolyutsiä ölgesen xuplamasa, Ğiraq neften bazarğa çığaruda "legal problemalar" tuırğa mömkin, digän ide.
Powell Bolğarstanğa, Ğiraq suğışında yardäme öçen räxmät äytte, Waşington, üz "dusların onıtmıy", dide.
Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Georgi Mamedov, Rusiä, Amerika Quşma Ştatları İminlek Şurasına täqdim itkän rezolyutsiäne, üzeneñ iqtisadına ziyan kilmiäçägen belgäç kenä yaqlıyaçaq, dip belderde. Kiçä Amerikan Däwlät Sekretare Colin Powellnıñ Rusiä räsmiläre belän bulğan oçraşularda, süz Rusiäneñ Ğiraq neft şirkätläre belän kileşüläre häm Bağdadnıñ burıçları turında barğan. Xäzer dä bu mäs'älädä New Yorkta söyläşülär bara, häm Mamedov süzlärençä, rezolyutsiä yazmışı söyläşülär näticäsenä bäyle.


text:
Paqstan mädräsälärendä üzgäreş bulırmı?
İslamabadta Qızıl mäçet tiräsendä bulğan xällärdän soñ yañadan, Paqstandağı mäçet häm mädräsälärneñ terrorçılar oyasına äylänü qurqınıçın iskä töşerde. Prezident Pärwäz Möşärräf, mäçetlärdä suğışçılar cıyılmas öçen çaralar kürergä wäğdä itte. Ämma bu süzlärne anıñ elegräk tä äytkäne bar ide. Bu yulı da belgeçlär, Möşärräf mädräsälärdä tärtip urnaştıra alır mikän dip şiklänä.
"Qızıl mäçettäge mädräsä suğışqa äzerlek oyasına äylände. Terrorçılar biredä sıyınu taptı. Xäl itü çarası şul – kiläçäktä bez ber mäçet yä mädräsäne dä andıy maqsatlarda qullanuğa irek birmiäçäkbez."
Berniçä ay elek prezident mädräsä reformaları proyektın iğlan itkän ide, ğämäldä anıñ näticäse bulmadı, di belgeç Robert Templer. Templer – Xalıqara Krizis Törkeme dip atalğan oyışmanıñ Aziä programması citäkçese. Möşärräfkä säyäsi yaqlaw kiräk, di Templer. Säyäsi yaqlawnı isä prezident näq qadimi köçlärdän häm mullalardan kürä:
"Qızıl mäçet kebek berniçä extremistik mädräsä bar, alarnı yabarğa kiräk. Bu tör urınnarda mäsxäb-ara suğışqa öndilär. Soñğı distä yılda alar çaqıruı belän meñlägän keşe ülde. Alar suğışçılarnı äzerli, alar näfrätne üsterä. Andıy cirlärdä qurqınıç ädäbiät näşer itelä, yazmalar äzerlänä. Andıyları yabılırğa tieş. Bügenge köndä ber däwlät tä üz cirendä andıy xälgä tüzep torırğa tieş tügel. Miña qalsa mondıy mädäräsälärne üzgärtep torırğa tügel, yabarğa ğına kiräk."
Möşärräf awır xäldä qaldı. Üz ilendä, bigräk tä Paqstan belän Äfğanstan çige buyındağı vilayätlärdä säyäsi köçkä iä bulır öçen aña konservativ mullalar belän yaxşı mönäsäbättä bulu kiräk. İkençe yaqtan, Möşärräf terrorğa qarşı suğışta Quşma Ştatlarğa da bäyle. Prezidentnıñ AQŞ belän xezmättäşlege – mullalarnıñ açuın çığara. Kürşedäge Äfğanstan – suğışırğa öyrätelgän islamçılar ilgä Paqstannan kilä, dip belderä. Qızıl mäçettä bulğan xällär, tağın ber märtäbä – qayber radikal mädräsälärdä şäkertlärne suğışçı bulırğa öyrätelgänen kürsätte, dide Templer:
"Paqtsanda niçä mädräsä barın ber kem dä belmi, alar 10 meñnän alıp 30 meñgä qadär bula ala. Alarnıñ küpçelege – başqa cirdä ğilem alu mömkinlege bulmağan yarlı keşelärgä dini belem birä. Alarnıñ kübese – ber nindi dä ziyan kitermi, älbättä alar zamança iqtisadqa öyrätmi. Alarnıñ bik keçkenä genä sanı – qurqınıç tudıra, andıyları kübräk tönyaqkönbatışta häm Äfğanstan belän çik buyında urnaşqan. Alarnı, İslamnıñ başqa yünäleşlärenä häm könbatışqa qarşı bulğan, cihadpılar, radikal ruxanilär tota."
Lahore Universitetı professorı Räsül Baxş Räis, Paqstandağı mädräsälärneñ küpçelege – suğışçılardan yıraq torırğa teli, dide:
"Mädräsälärneñ Qızıl mäçet tiräsendäge xällärgä nindi reaksiä belderüen kürdek. Dini oyışmalar berlege Qızıl mäçettäge ike mädräsäne üz isemlegennän sızıp taşladı. Alarğa eşlären däwam itärgä röxsät birelmäde. Ber qayda da mädräsälärdä fetnälär bulmadı. Pärwäz Möşärräf qatğıy çaralar kürer, dip isäplibez, ämma böten mädräsälärgä qarşı tügel. Ämma anıñ başqa çarası yuq, Paqtsan däwläte suğışçılar bulğan mädräsälärgä qarata qatği çaralar kürergä tieş."
Paqstanda mädräsälärgä ğadättä yarlı ğailälär balaları bara. Aqçası häm yaxşı beleme bulğan keşelär üz balaların mädräsägä cibärmi. Bolay da yarlı, yaxşı belem alırğa mömkinlege bulmağan yäşlär radikallar qorbannarına äylänä. Paqstanda mädräsälärdä dä, dönyawi mäktäplärdä dä belem birü sistemın üzgärtü, monıñ öçen däwlät sistemın tözü kiräk, di belgeçlär.


text:
Foto: © PИA HoBocTи. AлekcaHдp ЮpbeB
Sawd Arabïyasında Türkï bïn Sawd äl-Kabïr esimdi xanzadağa qatıstı ölim jazası orındaldı. Osılay`şa, monarxïya tarïxında tuñğış ret karolʹ otbasınıñ müşesi ölim jazasın tarttı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Ölim jazasınıñ orındalğanı twralı aqparattı eldiñ sırtqı ister mïnïstrligi xabarladı, dep jazadı uaeinside.com. Äl-Kabïrge qatıstı ükimdi Sawd Arabïyasınıñ joğarğı jäne apellyacïyalıq sotı bekitti, al onıñ jazası korolʹ jarlığımen sankcïyalandı.
Esteriñizge sala ketey`ik, 2014 jılı sot xanzada Türkï bïn Sawd äl-Karïbti Ér-Rïyadqa jaqın mañdağı şağın qalaşıqta bolğan jappay` töbeleste Ädil äl-Maxemïd esimdi Sawd Arabïyasınıñ azamatın öltirgeni üşin ay`ıptı dep taptı.
Key`in qaza bolğan jigit xanzadanıñ dosı ekeni anıqtaldı. Jergilikti BAQ taratqan mälimetterge säy`kes, oqïğa ornına polïcïyanı äl-Kabïrdiñ özi şaqırğan. Key`in özi sol polïcïyanıñ qolına tüsti.
Sawd Arabïyası ustanatın şarïğat zañına säy`kes, adam öltirw, esirtki kontrabandası, qarwlı şabwıl, zorlaw jäne Allağa til tïgizw ölimmen jazalanadı.
Amnesty International mälimetterine sensek, ötken jılı elde 158 ölim jazası orındalğan.
Bïıl Türkï bïn Sawd äl-Kabïrdiñ ükimi jıl basınan bergi orındalğan 134-şi jaza boldı, dep xabarlay`dı Frans press.


text:
Millätara kitapxanä “Qazan” qunaqların kötä
Viktoriä Valeryevna äytüençä, “Qazan” jurnalın kitapxanägä yörüçelär bik yaratıp uqıylar ikän. Bay eçtälekle, matur bizäkle bu jurnal tatarlarnıñ ğına tügel, başqa millät wäkilläreneñ dä ixtiramın qazanğan. Şuña kürä, jurnalnı çığaruçılar belän oçraşu oyıştıruğa kitapxanä xezmätkärläre bik centekläp äzerlänälär. Ay urtasında udırılaçaq bu çara programmasında milli oyışmalar wäkilläre, cämäğätçelek, zıyalılar belän oçraşıp, tügäräk östäl yanında söyläşü, Sverdlovski ölkäse töbäkne öyränü muzeendağı çaralarda qatnaşu, Krasnoufim rayonı üzägendä küçmä utırış oyıştırıp, uquçılar belän tanışu qaralğan.
Bu çarağa bağışlap, Sverdlovski ölkäse millätara kitapxanäse “Ğasırlar başqalası – meñyäşär Qazan” dip atalğan kitap häm “Yekaterinburg – Qazan: Duslıq küpere” dip atalğan jurnal bastırıp çığardı. Tuqaynıñ rus telenä tärcemä itelgän “Par at” şiğere belän başlanıp kitkän kitap tarixi materiallarğa da, Qazannıñ bügenge köne waqiğaları turındağı basmalarğa da, Yekaterinburg belän Qazan arasındağı duslıq küpereneñ nıqlığın çağıldırğan materiallarğa da bik bay. Qazan qunaqların şulay nıqlap äzerlänep, dulqınlanıp kötälär Sverdlovski ölkä millätara kitapxanäse xezmätkärläre.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text: Amerika Quşma Ştatlar xärbiläre Äfğanstannıñ könyağındağı suğışçılarğa qarşı “Qıyu höcüm Operatsiäse” dip atalğan çara başlap cibärde. Çara elek Taliban xakimiäteneñ bazası bulğan Kandahar töbägendä oyıştırıla. Amerikan xärbiläreneñ Äfğanstandağı wäkile polkovnik Roger King, operatsiädä meñgä yaqın amerikan xärbie qatnaşa, dip belderde. Äfğanstanda bu çaralarnıñ Ğiraqqa qarşı xärbi höcümnär belän ber waqıtqa turı kilüe oçraqlı xäl, dide King. Soñğı atnalarda Äfğanstannıñ könyağında Äfğan xökümäte bülekçälärenä höcümnär arttı. Räsmilär, höcümnärdä äle dä ildä qalğan Taliban häm al-Qaoda suğışçıların, ğasyınçılarnıñ yulbaşçısı , Amerika tarafınnan terrorçı dip atalğan Gulbuddin Hekmatyarnı ğayepläde.


text:
1-2nçe aprel könnärendä Bäläbäydä traditsiägä kergän «İlham çişmäläre» şiğriät festiwale bulıp ütte. Şiğriät festiwaleneñ Gran-pri yäş şağir Mönir Kunafınğa birelde. Fatix Kärim premiäse dürt keşegä : Rif Toyğınov, Färit Sufiärov, Denis Äxmäcanov häm Waleriy Turğaylarğa birelde.Çarada Çuwaşstan häm Tatarstan qunaqları da qatnaştı.Tatarstannan Tatarstan Yazuçılar berlege räise Foat Ğälimullin häm şağir Nur Äxmädievlar kilgän ide.Elekke yıllarda uzğan festiwällärdä Fatix Kärim büläge Tatarstan şağirlärenä dä birelä ide.Uzğan yılnı çarada Tatarstannan berkem dä qatnaşmadı. Bıyılğı festwäldä Tatarstan şağirlärenä premiä birelmäde.Bu soñğı yıllarda mönäsäbätlär salqınayuğa bäyle.Tatarstan qunaqlarınıñ kilüe qäläm ähelläre arasında bağlanışlarnı üsterergä yärdäm itär dip kötelä.Tatarstan Yazuçılar berlege räise Foat Ğälimullin aldağı yılda bulaçaq festiwälgä nıqlap äzerlänäçäklären belderde. Aldağı yılda sanı buyınça 10nçı festival bulaçaq.
Mönir Wafin , Ufa


text:
İldä nilär bulıp yata? - 10.VI.2008
►Rusiä könendä Tatarstanğa bäysezlek sorap ►Çallıda tatar restoranı açılaçaq ►Balalar kirmänne qoçağına aldı ►Prezidentlıq beterelmi. Älegä ►Qazan baykerları Universiada xäbären tarata ►İslam üseş banqı räise Äxmät Möxämmäd Ali
►Rusiä könendä Tatarstanğa bäysezlek sorap
Marat Mölekov isemendäge Tatar ictimağıy üzäge uram cıyınına çığa.
“Qazannıñ Ğumilev häykäle yanında 12 yündä irtänge yaqta uzaçaq piketta Tatarstanğa bäysezlek, milli mänfäğätlärne qänäğätländerü taläpläre yazılğan şiğärlär kütärep toraçaqbız”,- dip belderä Tatar ictimağıy üzäge.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Çallıda tatar restoranı açılaçaq
“Qaymaq” restoranında tatarça qarşı aludan başlap, barısı da milli bulaçaq. Bu proekt östendä anıñ citäkçese yıl yarım eşlägän. Ul 3 könnän açıla.
Çallıda KamAZ tözeleşe barğan yıllarda “Tatar aşları yortı” açılğan ide. Monnan 3 yıl çaması elek, tatar iseme belän bäyle şuşı yort yabıldı. Näticädä, tatar rizıqların, aş-suların täqdim itüçe aşxanä, tatarça küñel açarlıq urın qalmadı.
Xäzer şähärneñ iñ uñay urınında “Qaymaq” dip atalğan tatar milli restoranı açılırğa tora . “Qaymaq” restoranı Çallı Sabantuyı könne, 14 yündä açılır dip kötelä. Tantanada şähär citäkçeläre belän bergä elekke Tatarstan ölkä komitetınıñ 1nçe sekretare Fikrät Tabeyev ta çaqırılğan.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Balalar kirmänne qoçağına aldı
Sişämbe könne Qazanda mäktäp yäşendäge balalar häm yäşüsmerlär öçen Qazan Kremle mäydanında törle çaralar uzdı.
Bu çaralar yärdämendä aksiane oyıştıruçılar yäş buında tarixi häm mädäni häykällärgä saqçıl qaraş tärbiäläp, tuğan cirlärenä qarata watanpärwärlek häm ğorurlıq xisen uyatmaqçı.
Bilgele bulğança, Qazan Kirmäne Rusiäneñ cide moğcizası isemlegenä namzät bulıp tora. Ul isemlek ilneñ cide iñ möhim dip sanalğan tarixi urınnarın bilgeläp, anı Rusiäneñ “Altın turistlıq marşrutına” kertäçäk. Bügenge köndä isä Qazan Kirmäne bu isemlekneñ alğı urınnarınıñ bersen alıp tora. Aksianeñ näticäse 7 yül könne bilgele bulaçaq.
Balalar öçen oyıştırılğan bu çaralarnı “Qazan Kirmänen qoçağıbızğa alıyq” digän aksia başlap cibärde. Monda meñgä yaqın Qazan balaları ber-berse belän qulğa-qul totınışıp Kirmänne çornap aldı. Şul räweşle balalar Kirmänne qoçaqlarına aldı.
Şunnan soñ isä “Qazan Kirmäne – Rusiäneñ cide moğcizalarınıñ berse” iseme astında intelektual uyın da ütte. Uyın barışında balalar Tatarstan häm Qazan tarİxı buyınça üzläreneñ belemnären kürsätte.
Soñınnan yäşüsmerlär icadi sälätlären aça aldı. Alar üzläre quldan yasağan suvenirlarnı täqdim itep, “Qazan Kirmäne – turistik obyekt” digän reklam roligı bäygesendä qatnaştı.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Prezidentlıq beterelmi. Älegä
Däwlät Şurası prezident institutı beterelmiaçäk disä dä, tatar ictimağıy üzägen bu tınıçlandırmıy. Çallıda üzäk äğzaları cıyıldı.
Äytkän süz - atqan uq, yarasın tözätep bulmıy dilär. Şuşı könnärdä Tatarstanda prezident institutın beterälär ikän digän xäbär dä yäşen tizlegendä taralıp küplärneñ telenä kerde. Respublikanıñ räsmi mäğlümat çaraları bu turıda läm mim, bötenläy dä berni bulmağan tösle. Barı tik “Veçernyäya Kazan” gazetası ğına İrek Mortazinnıñ “Gazeta” basmasında çıqqan bu yazmasın tulısınça bastırdı. Biredä şulay uq, Däwlät şurasınıñ bu xällärgä qarata kire qağu belderüe dä bar.
Äle genä prezident wazİfasına kereşkän Medvedev ta töple ayaqqa basmağan, şuña kürä küp kenä xalıqta näfrät uyata torğan bu adımğa barırğa ul äle äzer tügel. Şuña kürä, Rusiädä respublika prezidentların beterü ğälämäte bula ala, ämma ber - ike yıldan soñ ğına.
Miña qalsa, xäzer Tatarstanda Şäymievqa qarşı maxsus nindider ber butalçıq tudırmaqçı bulalar. Kolesov tiräsendäge xällär, Qämil İsxaqovnıñ köçe äzäyüe, Qazanda Radik Draqonnıñ totıluında min şunıñ belän bäyläp qarıy.
Rusiä citäkçelege berençe bulıp Şäymievne köçläp, üz rizalığın birderep, prezident urınınnan cibärergä uylıy, başqalar annan ürnäk alıp üz rizalıqları belän wazİfalarınnan kitäçäklär. Şul räweşle Rusiädä törle millätlärne totqınlıqta yäşätmäkçe bulalar, di alar. Moña qarşı torır öçen tatar cämäğätçelege tatarstanlılarğa häm respublikada yäşäwçe başqa millät keşelärenä uram cıyınnarın ütkärergä digän möräcäğät belän çıqtı.
Cıyınnarnıñ töp maqsatı – Tatarstan prezidentı üz wazİfasında saqlap qaldıru. Bu uñaydan tatar ictimağıy üzägendä maxsus komissia dä tözelgän. Anıñ räise itep Räfis Kaşapov saylanğan.
Marat Mölekov isemendäge Tatar ictimağıy üzäge Tatarstan prezidentı wazİfasın saqlap qalu maqsatınnan inde bu pänceşämbedä Qazan üzägendä uram cıyının ütkärmäkçe bula.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Qazan baykerları Universiada xäbären tarata
Alar ozaqlamıy Soçiğä yul tota. Yulda Qazannıñ Universiada şähäre ikäne turında da belderep baraçaqlar.
“Bez ğädäti keşelär tügel”,- di “Freemen mc” baykerlar klubı citäkçese Eduard Kutuyev. Şuña kürä, Kutuyev äytüenä kürä, Soçiğä taba yulğa çığunıñ tögäl könenä kilgändä, anı räsmi bilgeläp tä bulmıy.
Şähär başlığı İlsur Metşin imzalağan, qazanlılar yullamasında “Qazan üzendä Universiada ütkärü öçen ike yıl köräşte. Studentlarnıñ Olimpiä uyınnarın ütkärü teläge böten qazanlılarnı berläşterde. Şuña kürä, Tatarstan başqalasında yäşäwçelär sezneñ şatlıqnı da urtaqlaştı. Olimpiä häm Universada uyınnarı bezneñ şähärlärgä üseş kiteräçäk” dielä.
İnvestor Tatarstanda rizıq citeşterer
--------------------------------------------------------------------------------------------
►İslam üseş banqı räise Äxmät Möxämmäd Ali
Azıq-tölek bäyäce artıp açlıq yanağanda, möselman türälär yañğırlı-qoyaşlı Tatarstanda azıq-tölek üsterergä ömetlänä.
Qazanda xalıqara investisialär konferensiase eşli başladı. Bu çara İslam üseş banqı belän bergälektä ütkärelä. Bu Bank mondıy zur çaranı İslam illäre konferensiase oyışmasına kermägän ildä berençe tapqır ütkärä.
Konferensiagä farsı qultığı, Yaqın Könçığış illäre, İslam illäre konferensiase oyışmasına kergän illärdän finans oyışmaları citäkçeläre kilgän.
Ni öçen mondıy märtäbäle çara Qazanda uza? Tatarstan iqtisad ministrı Marat Safİullin: «Tatarstan bankçılıqta, eşmäkärlek, sänäğät ölkäsendä dä yuğarı kürsätkeçlär birä. Bezdä sänäğät üseşe cide prosent. Bu yuğarı kürsätkeç. Şulay uq alar bezdä ruxi teläktäşlek tä kürä”, dide ul. Tatarstan qunaqlarnıñ iğtibarın innovasiale infrastruktura tözeleşenä, Tatarstanda eşläwçe texnoparklar çeltärenä, «Alabuğa» maxsum iqtisadi zonasına yünälttelär. Alar investisia kötälär.
Tik Tatarstanğa ekzotik may ğın tügel, ä söt, boday, it tä çittän küpläp kilä. Şulay bulğaç dögesez qalğan illär, bezdän alırmı ul azıq-tölekne, ällä tağın da arzanraqqa citeşterüçe Çuwaşstannanmı? Şulay da alar Tatarstan tabiğäten it yäki boday üsterü öçen bik qulay urın dip sanıy.


text:
Tatar nefte arqasında talaş
“Tatneft'”neñ Kaliningradta üz terminalı bulu mömkinlege şik astında qaldı. Xäterläsägez, 2004 yılnıñ aprelendä Kaliningradnıñ Svetlıy şähärendä “Tatneft'c”neñ üz terminalı bulaçaq, ä anı tözü eşlären oyışmanıñ keçe kompaniäse “Baltaneft'” başqaraçaq ikänlege mäğlüm bulğan ide. Terminal yılına 900 tonna neft’ eşkärterlek yegärlektä bulası turında da söylände. Eş başlandı, tözeleş 2006 yılğa tögällänergä dä tieş ide inde. Tik menä bu könnärdä cirle xalıq şähärdä terminal tözügä qarşı çıqqan. Kaliningrad gubernatorı Georgiy Boos, xalıq mänfägat'lären iskä alıp, tözeleş eşlären waqıtlıça tuqtatıp torırğa färman birde. Xäzer anda terminal tözeleşeneñ äylänä-tir- moxitkä häm xalıq sälämätlegenä niçek tä'sir itäçägen tikşerälär. Döres, tözeleş başlanğançı “Tatneft'”neñ general' direktorı Şäfäğät Täxävetdinov bulaçaq obyekt böten tikşerülärne uzdı, ekologik ekspertiza anıñ zıyanı yuq digän bäya birde, şunlıqtan terminal tözeleşendä qarşılıq kilep çıqmasqa tieş digän ide. Ämma xalıqnı bu ğına tınıçlandırmağan, küräseñ. “Baltaneft'” yabıq aksionerlık cämğiäte general' direktorı Anatoliy Pafenyuk äytüençä, xäzer tözeleşkä iltüçe yulda yök transportı xäräkäte tuqtatılıp, anda militsiä postı buldırılğan. Oyışma tözeleş mäydanında qabul itü punktı açıp, xalıqqa añlatu eşläre alıp barırğa cıyına.
Bu “Tatneft'”neñ berençe qarşılığı ğına tügel inde. Berniqädär waqıt elek “Tatneft'” Törkiäneñ “Tupras” neft' eşkärtü kompaniäsen satıp alırğa cıyınğan ide. Yılına 24 million tonna neft' eşkärtüçe kompaniäne “Tatneft'” satıp ala almadı, ul waqıtta “Tupras”nıñ ber zavodı eşçeläre tender döres oyıştırılmadı dip xätta eştän dä tuqtağan idelär.
Bez bu waqiğağa qarata fikeren belü maqsatınnan “AQM” informatsiä agentlılığınıñ Tatarstandağı üz xäbärçese Änwär Malikovka möräcäğät ittek. “Min bu situatsiäne küptän küzätep baram. Berwaqıt “Tatneft'”neñ general' direktorı Täxävetdinovtan anıñ bu xaqta närsä uylawı turında da qızıqsınğan idem. Ul protestnıñ çın säbäplären açmadı.”Ekologik ekspertiza buldı, proyektnı tormışqa aşıru öçen bernindi dä formal' qarşılıqlar yuq” – dip cawap birde. Minemçä, ul başqa säbäplärne dä äyter ide,ämma yaxşı citäkçe genä tügel, ä säyäsätçe dä bularaq däşmi qaldı. Min bu terminal kemgäder bik qomaçawlıy dip uylıym, ämma ğadi xalıqnıñ monda eşe yuq. Rusiädä tözeleş tuqtatırlıq ictimaği xäräkät bardır dip uylamıym. Bu proekt kemneñder iqtisadıy qızıqsınularına qağıla. Monda çit il köçläre rol' uynıy, minemçä, mäsälän, Baltıyk yaqlarınıqı. Alarğa bu terminal konkurent bulaçaq. “Tatneft'”neñ Rusiädäge konkurentlarınıñ da moña qatnaşı bulırğa mömkin. Älegä bu xaqta faktlar yuq, bulsa bez beler idek” – dide ul.
Fikeren belü maqsatınnan bez şulay uq “Tatneft'” oyışmasınıñ cämäğätçelek belän eşläw bülege citäkçese Röstäm Rafikov belän dä elemtägä çıqqan idek. Ämma ul: “Anda eş tuqtatılmadı, tanış tügel keşelärgä min berni dä söylämim”, -- dip kommentariy birüdän baş tarttı.
Menä şulay itep, Tatarstan cirendä tabılıp, federal' üzäk tarafınnan zur öleşe kimetelgän neft'ne çitkä cibärü eşendä kötelmägän qıyınlıqqa da kilep çığa. Xäzerge zamanda iqtisadıy mänfägat' häm säyäsät dönyanıñ teläsä qaysı öleşendä macaralarğa säbäp bula. Zur däwlätlär genä tügel, Tatarstan yazmışı da şul cir mayına bäylängän ikän.
Gölnara Sabirova


text:
Liviäneñ küpläp üterü qoralları programmasınnan waz kiçep, xalıqara inspektorlarnıñ kerüenä röxsät itäçäge turındağı xabär bugen könqadağında tora
AQŞ,Britaniä häm Liviä arasında 9 ay däwam itkän yäşren söyläşülärdän soñ ütkän töndä bu turıda iğlan itelde. Livie tışqı eşlär minsitırı Abd al Raxman Möxämmäd Şalgam Tripoli tıyılğan qorallardan üz irekle teläge belän wazkiçergä buldı dip äytte. Bu qarar prezident Bush häm Britaniä premiäre Blair tarafınnan ber ük waqıtta iğlan itelde dip äytep bula.Premier Blair süzlärençä(audio)
Polkovnik Muammer Qadafinıñ qararı tarixi ähämiätkä iä, qıyu, min añı xuplıym. Dönyanı häm töbäkne iminräk xälgä kiteräçäk.Yaxşı teläk ,söyläşülär häm cawaplı xalıqara agentlıqlarnıñ tırışlığı belän qorallarnı cäyeldermew probelmasın xäl qılıp buluın kürsätä. Bu qarar, andıy programmalardan tınıç häm ixtiari räweştä wazkiçep bulğanın kürsätä
Prezident Bush ta bu adım dönya tınıçlığı häm AQŞnıñ iminlegen arttıra dip äytep,(audio)
Liviä xökümäte bu möhim adımnı atlap, üzeneñ mäsälägä ciddi qarawın kürsätä, anıñ bu uñay adımı büläklänäçäk. Liviä başqa illär safında imin häm xörmätle urının alaçaq , waqıt ütü belän AQŞ belän mönäsäbätläre yaxşılanaçaq.
AQş küptännän birle Liviä biologik häm ximik qorallar täräqi itä dip şiklänep kilsä dä , Tripoli kire qağıp kilde. Mart ayında Ğıraq suğışı başlar aldınnan Liviä AQŞ belän yäşren söyläşülär başlarğa teläwen beldergän.Şunnan soñ AQŞ vä Britan törkemnäre Liviäneñ qoral tözeleşlärenä 10nnan artıq vizit yasağan.İreşelgän kileşügä kürä, Liviä qorallarnı cäyeldermäv kileşüenä qatnaşa häm inspektorlarğa ildäge barlıq qoral citeşterü urınnarına kerü röxsäte birä.. Prezident Bush Liviäne maqtap ul terorğa qarşı suğışqa qatnaşırğa tieş dip tä äytte. Şulay itep Liviä bu yılda xalıqara cämäğätçelek aldında ikençe uñay adım atlağan buldı. August ayında yıllarça däwam itkän söyläşülärdän soñ Tripoli 1988nçe yılda Şotlandiedä Lockerbiedä şartlatılğan amerikan oçqıçı öçen cawaplılıqnı üz östenä alıp, qorbannarnıñ ğailälärenä 2milliard 700 million dolar kompensatsiä tüläde. Şunnan soñ BMO Liviägä quyılğan sanksiälärne köçtän çığardı. Ämma AQŞ çikläwläre äle dä üz köçendä . Amerika şirkätläre , neft häm tabiğıy gazğa bay ilgä yevropalılardan elek qaytırğa aşıqsa da,AQŞ räsmiläre ekonomik çikläwlärne beterü, Tripolinıñ xezmättäşlegennän bäyle bulaçaq dip äytte.
färidä xämit, praga


text:
Tatarstan xökümäteneñ kiñäytelgän utırışında narkomaniägä qarşı köräş mäsäläläre qaraldı
Tatarstanda soñğı ike yıl eçendä narkomaniägä qarşı köräş kiñ cäyelderelde. Säbäbe dä bar – biredä könyaq illärennän Mäskäw häm Yevropağa yullar ütä. İke törle dönya çigendäge İdelbuyı töbäge zamança sotsial' bälälär üzägendä. Şuña kürä, Tatarstanda narkotiklarğa qarşı toru öçen maxsus programma tözelgän ide. Mintimer Şäymiev citäkçelegendäge iminlek şurasınıñ berniçä utırışı şuşı mäsälägä bağışlandı. Narkomaniägä qarşı köräşne oyıştıru öçen 105 million sum aqça sarıf itelde. Beraz alğa kiteş tä kürenä. Narkotiklarğa bäyle cinayätlärneñ sanı kimi töşte. Awıruçılar sanı başqa töbäklärgä qarata tübänräk. Şulay da, Tatarstanda 7 meñgä yaqın narkoman räsmi räweştä terkälep, meditsina yärdämen ala. Ä ğayre räsmi sannarğa qarağanda, açıqtan-açıq terkälmiçä “enädä utıruçılar” 10-15 tapqır artığraq ikän. Dimäk, respublikada narkomannar sanı 100 meñnän dä artıp kitä. Bu qurqınıç bälä belän köräş çaraları Tatarstan xökümäteneñ kiñäytelgän utırışında düşämbe könne töştän soñ tikşerelde. Bu utırışta Mintimer Şäymievneñ qatnaşuı häm anda barlıq ministrlıqlar, şähär häm rayon administratsiä wäkilläreneñ çaqırıluı Tatarstanda narkomaniägä qarşı zur cixad başlanuın kürsätä.


text:
Şamil Zakirov: "Qızğanıç ki, bezneñ citäkçelärebez kübräk sportqa mökibbän. Sänğätkä iğtibar yuq däräcäsendä! İğtibar belän qarasañ, şähärebezdä yünle konsert zalları citeşmi. Piramida işe binalar turında süz barmıy." Şähri Qazan
İpi bulsa, cır da bulır, dilär xalıqta. “Şähri Qazan” gazetası comğa sanında “Garajda konsert kürsätep bulamı?” isemle mäqäläsendä cır, ğomumän, sänğät'neñ ipigä genä bäyle tügel ikäne turında yaza. Döresräge bu G.Qamal teatrı direktorı Şamil Zakirov belän interv'yu. Jurnalist Marat Bayazit teatrdağı tormış, yaña sezonğa äzerlek häm olı sänğät kollektivınıñ mömkinlekläre xaqında Şamil äfändegä qızıqlı sorawlar birä. Şularnıñ bersenä - Qamal teatrına qarşı mäydançıqnı rätkä kertep, anda Säydäşevqa häykäl quyıp bulmasmı? – digän sorawğa Şamil Zakirov bolay dip cawap birä:Yulnıñ tege yağına çığar öçen cäyäwlelärgä şartlar tudırılmağan. Annarı, kürep torasız, texnika tız-bız yörgän urın. Ul cirdä Tatar Däwlät Gumanitar universitetı salınaçaq. Bu şatlıqlı xäl. Äytülärenä qarağanda, anda S. Säydäş häykälenä dä urın tabılaçaq.
Bezneñ teatr, älbättä bäyrämnär ütkärü öçen uñaysızraq. Bälkem, kiläçäktä arxitektorlar ikençe yulın täqdim itärlär. Qaban küle yarların faydalanıp, tamaşa kompleksı eşli alırlar. Qızğanıç ki, bezneñ citäkçelärebez kübräk sportqa mökibbän. Sänğät'kä iğtibar yuq däräcäsendä! İğtibar belän qarasañ, şähärebezdä yünle konsert zalları citeşmi. Monda “Piramida” işe binalar turında süz barmıy.Akademia teatrı direktorı süzlärenä qarağanda, Rossiä buylap säyäxät qılsañ, Çabaksardan başlap, qalğan şähärlärdä 2-3 meñ tamaşaçı sıydırışlı ikeşär-öçär konsert zalları bar. Ä Qazanıbız yarlı, sitata: ”Citäkçelär sport törlären bülep aldılar da, alarğa şeflıq kürsätälär: Ni ayanıç, Tatarstanda mädäniät, sänğät belän şöğillänüçe citäkçelär yuq. Minem uylawımça, Qazanda konsert zalı bulmawı - şähärneñ kimçelege.”
Moña quşılıp äytergä kiräk, yazmada başqalabız öçen möhim mäs'älä quyıla. Çınnan da, sporttan beraz ğına aldaraq barırğa tieşle mädäniät – bügen kiresençä, artta qaldı, ul älegä ügi bala rolendä.Milli mädäniät öçen can atıp yörgän Şamil Zakirov häm başqa sänğätkärlärebezneñ açınıp yazuların uqırlar da, läkin qolaq salırlarmı? Yış qına işetelä: zatlı sport qorılmaları qayçaq tulı zallar cıya almıy. Kesälärendä cil uynağan yäşüsmerlär andıy binalarğa kerä dä almıy. Alar başqa yullarnı saylıy, başqa ğämällär qıla. Ä monısı inde cämğiät öçen qibatqa töşä…
19nçı avgustta çıqqan sanında “Şähri Qazan” yäşlärgä bağışlanğan yaña säxifä açıp cibärüe turında xäbär itte. Ul “Yaña dulqın” dip atala. Biredä urnaştırılğan yazmalarnıñ isemnäre ük problemalar turında qıçqırıp tora: “Yäşlär säyäsäte yuq”, “Yäşärgä urın, aşarğa aqça citmi” h.b.“Tatarstan yäşläre” bu atnada yazuçı Fäwziä Bäyrämovanıñ “Ajdaha awızında” digän zur yazmasınıñ däwamın näşer itte. İsegezgä töşerep ütik: Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı qarşındağı yuridik törkem belän bergä Fäwziä xanım Çiläbe ölkäsendä radiatsiä belän ağulanğan tatar awıllarında bulıp, advokatlar belän nurlanıştan zarar kürgän ber törkem millättäşlärebezne yaqlaw protsesslarında qatnaşıp qayttı. “Ajdaha awızında” digän mäqäläsendä yazuçı änä şul säyäxättän alıp qaytqan fikerläre belän urtaqlaşa. 19nçı avgustta çıqqan sanda Fäwziä Bäyrämova Ozerski şähärendä Ginnesslar kitabına kergän 113 yäşlek Xäbibcamal äbi Xämitova belän küreşüe xaqında yaza.
Keşelär küpläp qırılıp barğan däverdä namaz qarçığı, olı yäştä buluğa karamastan, tuğannarına yöri, tik tormıy. Fäwziä xanımnıñ bu unikal' äbi belän küreşüe turındağı yazmasınnan ber özek:Häm menä bez äbine kürü bäxetenä ireştek. Ul bärxet qamzulların, bala itäkle külmäklären kiep, qodağilarına Qor’än aşına barırğa äzerlänep utıra ide. Küreşep, doğa qılğannan soñ äbigä büläklärne tapşırdıq häm soraşa başladıq. Xäbibcamal äbineñ 21 onığı, 40 onığınıñ onığı, 5 onığınıñ onığınıñ onığı bar. Ul alarnıñ barısı öçen dä Qartanay.
Xäbibcamal äbi ğomer buyı 5 waqıt namaz uqığan, xäzer dä namazın qaldırmıy. Ul Ramazan ayında ber kön qaldırmıy ikän uraza tota, äle sawap öçen Räcäp häm Şäğban aylarında da uraza tota di. Äbi öşkerä, keşelärne däwalıy, qurıqqan keşelärgä qot qoya. Ozaq yäşäweneñ seren ul din-islamça yäşäwdä, äxlaqta kürä: “Allahtan irtänge sönnät namazı waqıtında kirägemne sorıym”, - di. Anıñ änise Näqiä abıstay da 115 yäşenä citep ülä. Alar ikese dä Ginnesslar kitabına kertelgän.Soñğı waqıtta G.Tuqay isemendäge Tatar Däwlät filarmoniäsendä qupqan ığı-zığı matbuğat bitlärenä çıqtı. Küptän tügel ber törkem filarmoniä artistları “Tatarstan yäşläre” redaksiäsenä kilep, üzläreneñ moñ-zarların söyläp kitkännär ide. 22nçe avgustta “Watanım Tatarstan” gazetası da şuşı nizağnı yaqtırtqan. Bu yulı gazeta xäbärçese filarmoniäneñ direktorı Äsğät Safin belän oçraşıp, andağı ğawğanıñ ni säbäptän çığuı xaqında qızıqsınğan. Äsğät äfände fikerençä, töp mäs'älä älege dä bayağı aqçağa kilep törtelä. “Xökümät estrada-konsert bülege ştatı öçen aqça bülep birsä, min anı yapmas idem”, - dip añlata ul, üzeneñ nizağ quptarğan qararın dälilläp.
Yazmada şulay uq qäläm yärdämendä qısqartılğan artistlarğa da süz birelgän. Räşit Sabirov, Älfiä Avzalova häm başqalar tatar estradası bülegeneñ eşen canlandırırğa kiräk, ul görläp torırğa tieş digän mantıyqlı fiker belderälär.Moña östäp şunı äytäse kilä – Däwlät filarmoniäse küp yıllar däwerendä krizis kiçerä. Ul astırtın üskän çıban kebek, qayçanda ber tişelergä tieş ide. Häm şulay buldı da. “Qazan” milli mädäniäte üzäge, cır teatrları, häm başqa şundıy oyışmalar belän konkurensiä şartlarında eşli almaw, yä eşli belmäw änä şul krizisnıñ töp säbäbeder dä ul. Monda ber ğibäräne iskä töşerü urınlıdır: ägär at arbanı tartalmıy ikän, arbanı watıp taşlamıylar bit – anı tartuçı alaşanı alıştıralar.
“Miras” jurnalınıñ akademik Miñnäxmät äfände Säxapov citäkçelegendä näşer itelüen berençe bitlärendäge anonslardan ğına tügel, jurnalda bastırılğan yazmalardan da yaxşı añlıysıñ. “Mirasnıñ” 8nçe sanı baş redaktor Säxapov süze belän açıla häm inde ğalim Säxapovnıñ “Tatar renessansınıñ altın däwere” digän külämle monografiäse belän däwam itä. Waqıt tar bulu säbäple monografiägä tuqtalıp tormıybız, ä menä baş redaktor wäğäzendäge qayber mäğlümat iğtibarğa layıqtır. Avtor 1990nçı yılnıñ 30nçı avgustında iğlan itelgän Deklaratsiäne iskä alıp, tarixqa qısqaça säyäxät yasıy. Akademik fikerençä, kiñ küñelle, olı canlı, yumart sıyfatlı millät bulğanğa kürä, tatar xalqı slavyannarğa da, törki qärdäşlärebezgä dä däwlätlär tözep birergä yärdäm itte, üzeneñ böten intellektual' quäten diärlek alarğa birde. Şul “yumartlığı” häm millätneñ berdämlege bulmaw, üzara tartqalaşu näticäsendä ul 1552nçe yılda möstäqil däwläten häm xalqınıñ tuqsan protsentın yuğalttı. İkençe ber fikerne sitata räweşendä kiterü urınlı bulır.Milli däwlätne yuq itüdä Mäskäw patşalığınıñ böyek kenäze İvan IV Groznıy ğäskärläre genä tügel, bälki Qasıym xanı Şah Ğali häm anıñ xatını Söyembikä xanbikä qul astındağı ğayät köçle Tatar Armiäse dä ğayät zur rol' uynadı. Gärçä bezneñ qayber tarixçılarıbız, bu real' faktnı “ideologiä pärdäse” belän qaplap, anı başqaça añlatırğa tırışsalar da (qayberäwlär faciğale yazmış iäse Söembikä xanbikäne xätta Janna Д’Apk däräcäsenä tiñlärgä omtılalar), xäzer inde qırıs çınbarlıqnı mondıy “çaralar” belän genä “tözätep”, “yamap”, “üzgärtep” bulmıy. Bezgä töp iğtibarıbıznı Qazan xanlığın qullarına qılıç totıp saqlağan häm däwlät bäysezlegen yaqlap 1552nçe yılda batırlarça häläk bulğan Qol Şärif, Gäwhärşad xanäkä kebek legendar qaharmannarıbızğa yünältergä kiräk. Barı şul oçraqta ğına bez 1552nçe yılğı faciğäbezne döres açıqlıy, bäyäli häm näticä yasıy alırbız.Kemgä niçekter, tarix yılğalarına siräk kerüçe sezneñ fäqiregezgä Söembikäneñ Qazanğa qarşı suğışta zur rol' uynawı xaqındağı mäğlümat yañalıq kebek yañğıradı. Xäyer, mondıy yaña qaraş uñayınnan şul çornı öyrängän aqıllı başlar “Miras”tamı yä başqa matbağadamı üz süzlären, möğayın, äyterlär. Här xäldä, akademik Säxapovnıñ fikerläre bik qıyu.
Küräseñ, baytaq basmalarda däräcäle şäxeslärgä, citäkçelärgä mönbär birep, jurnalnıñ da däräcäse arta häm anı uquçılar tipografiädän çığuğa çirat torıp alıp beteräçäklär digän berqatlı fiker yäşäp kilä. Biredä süz “Miras” jurnalında birelgän prezident Mintimer Şäymievneñ räsemen, “Xalıqnıñ bügenlege häm kiläçäge anıñ tarixında” isemle mäqäläse, Tatarstan fännär akademiäse prezidentı Mansur Xäsänovnıñ “Tatar yañarışı fenomenı” digän yazması turında ğına barmıy. Matur itep bizälgän, yaxşı käğäzdä näşer itelep kilüçe başqa basmalar da, äyterseñ lä, yarışa-yarışa, urınlımı ul yuqmı, respublika citäkçeläreneñ, sänäğät generallarınıñ fotoräsemnären, mäqälälären bastırıp çığarırğa aşqınıp toralar. Bälkem, bu simpatiäneñ nigezendä nindider mänfäğät tä bardır, anısın tögäl äytep bulmıy. Ällä zamanası şundıy mikän?Bu yaqtan qarağanda, “Qazan utları”n beraz modadan artta qalğan jurnallar isäbenä kertep bula kebek. Oşbu jurnal türälär fotogallereyasın kolleksiälämi. 7nçe sannıñ tışlığında Qazan milli mädäniäte binası häm finans ministrlığı qarşındağı ğadi fontan fotoräseme birelgän. İstanbulda uzğan ädäbiät könnären dä jurnal iñ soñğı bitendä ber bitlek yazma häm tışlıqnıñ ikençe yağında Törkiädä bulıp qaytqan ber törkem yazuçılarıbıznıñ kollektiv fotoräsemen urnaştıru belän çiklängän.
“Qazan utları”nıñ 7nçe sanında Tälğät Ğaliullinnıñ “Tönge yullar”, Qamil Kärimovnıñ “Saqaw küke” romannarı basılğan. Xäyer, äle alarnıñ däwamnarı da bulası ikän. Şağir Rämis Aymät bu sannı üzeneñ lirik şiğerläre belän açıp cibärä.Üze küptän tügel genä yubileyen bilgeläp ütkän Rawil Fäyzullin, Mars Şabaev şiğriätenä bağışlap “Ölkänebez” digän keçkenä mäqälä urnaştırğan. “talantlı keşe här eştä talantlı bula dilär. Möğayın, şulaydır. Mars Şabaevqa bu täğbir turı kilä”,- dip yaza Rawil Fäyzullin.
İnde arqabızdan köz sulışın toyğan könnärdä Mars Şabayevnıñ yılnıñ şul fasılına qağılışlı şiğerennän ber özek kiteräbez.“Bar tabiğat,
Böten cihan belän minem canım,
Minem küñelem
Közgä äzerlänä
Közne kötä
Tulışıym da, tizräk tügelim.”
Şulay uq bu sanda yazuçı Zäki Zäynullinnıñ 70 yäşlek yubileye uñayınnan anıñ “Yanbikä” digän yäşlek xatiräse urın alğan. Äxmät Räşit Zäynullin turındağı yazmasın “Köräşçe” dip atağan.
Yomğaqlap äytkändä, tatar matbuğatı zamana sulışın toyıp yäşi. Gäcit-jurnallar soñğı waqıtta suverenitet, respublika köne uñayınnan yazmalar birä başladı. Busı äle rusça äytkändä “Semeçki” , ä çäçäkläre äle alda. Kiläse bäyräm atnasında matbuğat kürmägänebezne kürsäter. Älbättä, yaxşı mäğnädä.Damir Gıysmetdin


text:
Rusiä xärbi diñgez köçlären sişämbedä yaña "şartlaw" teträtte, xörmätle tıñlawçılar. Bu yulı ul süzlärdä genä bulsa da, alarnıñ xärbi diñgez flotı başlığı admiral Vladimir Kuroyedov tarafınnan äytelüe Rusiäne genä tügel, bar dönyanı da şomğa saldı. Admiral açıqtan-açıq, Rusiä xärbi flotın safta totu torğan sayın zurraq qurqınıç tudıra digän mäğnädä belderü yasadı.
Bar dönyada şom uyatqan xäbärne "İnterfax" agentlığı tarattı, xörmätle tıñlawçılar. Ul Admiral Kuroyedovnıñ, sişämbe könne Saqlanu ministrlığında prezident Putin qatnaşında ütkän kiñäşmädä xäbärçelärgä, Tönyaq flotnıñ flagmanı "Petr Berençe" kreyserı şul xätle yaman texnik xäldä ki, ul teläsä nindi mizgeldä şartlıy ala dip äytüen xäbär itte. Anıñ şuşı süzlären şunda uq bar dönya xäbär agentlıqları eläkterep aldı - äle bıltır ğına flotnıñ iñ yaxşı korabı dip iğlan itelgän 24 meñ tonnalı "Petr Berençe" Rusiä xärbi diñgez flotınıñ iñ aldınğı, zamança köymäse sanala ide. Borçılunı tağın şul da arttırdı - kreyserda atom caylanması urnaştırılğan häm admiral Kuroyedov moña ayıruça basım yasadı. Läkin berniçä säğät ütü belän ul üzeneñ şuşı süzlärennän waz kiçep, kire xärbi nığıtmasına qaytu ämere birelgän "Petr Berençe" keşelär iminlegenä yanamıy, atom caylanması bernindi dä qurqınıç tudırmıy dip belderde. Tönyaq flot flagmanın tänqitläw barı tik, andağı diñgezçelärneñ tormış şartları naçar buluı belän genä añlatıla bulıp çıqtı. Şul citeşsezleklärne beterü öçen korab başlıqlarına 2 atna waqıt birelä, şunnan soñ ul yänä künegülärgä quşılırğa tieş bulaçaq. Atom caylanmasında citdi problemalar tabılğan bulsa, alarnı xäl itü öçen 2 atna ğına citmäs ide. Alay bulğaç, admiral Kuroyedovnıñ şom salğan belderüe artında ni yata soñ digän soraw tua. Tönyaq flot xezmätkärläre fikerençä, "Petr Berençe" tiräsendäge ğawğa, Kuroyedovnıñ mäxkämädä üzenä qarşı kürsätmälär birgän ikençe ber admiral İgor'' Kasatonovqa üzençä üçe bulıp tora. Kreysernıñ kapitanı bulıp admiralnıñ tuğanı, kontr-admiral Vladimir Kasatonov tora. Şuşı könnärdä genä, İgor'' Kasatonov uzğan atnada Severomorskidağı xärbi mäxkämädä kürsätmälär birep, alarda Kuroyedovqa qarşı söylägän dip xäbär itelde. Älege mäxkämä bıltır awgustta inde saftan alınğan ber su astı köymäseneñ batuın tikşerä. Şul qazada 9 xärbi diñgezçe hälak bulğan ide. Admiral Kasatonov mäxkämädä, qaza öçen cawaplılıq xärbi diñgez flotı başlığında da, yäğni Kuroyedovta da yata, çönki saftan alınğan korablarnı çüplekkä iltü qağidälären ul raslağan ide dip beldergän. Şulay itep Kuroyedovnıñ xäwefle soñğı belderüe artında şäxesara qarşılıqlar, Rusiä admirallarınıñ ber-bersen önäp betermäwe yata dip yaza qayber urıs basmaları. İkençe yaqtan, Rusiä xärbi diñgez flotınıñ soñğı yıllarda aqça qıtlığı kiçerüe ser tügel, admiral Kuroyedov başqa şartlarda äytä almağan süzlärne äytte digän fiker dä bar. Aqçasızlıqtan intekkän flotnı safta totu torğan sayın qurqınıçraq bula bara. Fivral'' urtalarında ütkän xärbi künegülärdä raketalar cibärü belän bulğan problemalar näq menä şul xaqta söyli. Admiral Kuroyedov, şul şomlı belderüen yasağan kiñäşmädä, uñışsızlıqlarnı qorallarnıñ iske buluı belän añlattı. "Petr Berençe" räweşendäge tağın ike korabnıñ - "Admiral Uşakov" häm "Admiral Naximov" kreyserlarınıñ aqça bulmaw säbäple inde yıllar däwamında diñgezgä çıqqanı yuq.
Kärim Kamal, Praga


text:
Salix Säydaşewqa häykäl quyu nihayät xäl itelde
Başqalabız tormışına qarağan tağın ber yañalıq. Comğa könne Arxitektorlar yortında kürenekle kompozitorıbız Salix Säydäşev häykäle yazmışı xäl itelde. Moña qadär uzğan ike bäxäsle saylaw turı uzuı turında, «Azatlıq» radiosı xäbär itkän ide inde. Ul çaqta ciñüçe dä, zäwıqlı häykäl ürnäge dä açıqlanmadı. Bu yulı älege ozaqqa suzılğan “saqallı” mäsälä çişelergä tora. Bäygedä qatnaşaçaq häykällär ürnäge qaraldı. Kamal teatrı qarşında urnaştıralaçaq häykäl urını ör-yañadan üzgärtep qorılaçaq.


text:
Ufada oppozitsiä qarşılıq çarası ütkärä
Başqortstan Berläşkän oppozitsiäsenä kerüçe oyışmalar wäkilläre comğa könne üzläreneñ çirattağı kiñäşmäsen ütkärde. Anda alar bu şimbä könne ütäçäk qarşılıq çarasına soñğı äzerleklär mäsäläsen tikşerde.
Başqortstannıñ Oppozitsiä berlegenä kerüçe oyışmalar noyäber ayında uq respublikada barlıq millätlär balalarına da başqort telen mäcbüri uqıtuğa qarşılıq yözennän zur cıyın ütkärmäkçe ide. Ämma bu çara öçen Ufa xakimiätläre ber cirdä dä zur zal birmäde. İnde menä şimbä könne bu cıyınnı uramda miting sıyfatında ğına ütkärergä mäcbür buluları xaqında äytte bu çaranı oyıştıruçılar.
Qarşılıq çarası Berläşkän oppozitsiä idäräse urnaşqan binada irtänge säğät unberdä “tügäräk östäl” söyläşüe belän başlana. Annan ber säğättän anda qatnaşuçılar başqala xakimiäte binası qarşında başlanuçı mitingqa bara. Mitingta başqort telen uqıtuğa qarşılıq çığışları belän bergä qayber sotsial' problemalar da kütäreläçäge mäğlüm.


text:
ÇOKAL MERMER GRANİT
sakarya adapazarı mutfak tezgahı mermer imalatı, sakarya adapazarı mermer mutfak tezgahı imalatı, sakarya adapazarı mermer banyo tezgahı imalatı, adapazarında mermer banyo tezgahı imalatı, sakarya adapazarı mezar mermer imalatı, sakarya adapazarı denizlik mermer imalatı, sakarya adapazarı merdiven mermer basamak imalatı, sakarya adapazarı mermer granit satış montaj, sakarya adapazarı granit mermer imalatı, sakarya adapazarı mermer granit imalat satış montaj, sakarya adapazarı çimstone mermer imalatı, sakarya adapazarı granit mermer imalatı, adapazarında mermerciler, adapazarında granit mermer imalatçıları,
sakarya adapazarı banyo tezgahı mermer imalatı çimstone mermer imalatı montajı, SAKARYADA MERMERCİLER, ADAPAZARINDA MERMERCİLER, MERMER GRANİTÇİLER,
sakarya adapazarı granit mermer çimstone çokal, merdiven mermer imalatı,
- Görüntülenme sayısı: 1153


text:
BMO İminlek Şurası Tönyaq Koreäğä çikläwlär kertüne küz aldında totqan qarar ölgese mäsäläsendä kileşügä ireşte. Tawış birü irtägä ütäçäk.
Qıtay häm Könyaq Korea başlıqları, BMO İminlek şurasınıñ Koreä Xalıq Demokratik Respublikasına qarşı kertergä kiräk dip tapqan çikläwlärne xuplarğa rizalıq birgän. Bu xaqta Seul häm Pekinda iğlan itelgän belderülärdä äytelä.
Quşma Ştatlar täqdim itkän rezolutsia ölgesendä, ayırım alğanda, Pxenyänğa iqtisad yärdämen çikläw, Tönyaq Koreäğä kerüçe häm annan çığuçı qorablarnı qatğıy kontrolgä alu qaralğan.


text:
Federal'' Saban tuynda 30 Rusiä töbägennän kilgän tatarlar qatnaştı
2 jüldä Tübän Novgorod şähärendä Federal'' Sabantuyında bulıp qaytqan BTK BK räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Väliullinğa soraw birdem:
Rinat äfände :Bu qadär kiñ geografiäle Federal'' Sabantuyı dönyada äle bulğanı yuq ide. Tatar eşquarları, mädäniät xezmätkärläre, milli mädäni möxtäriät oyışmaları bu Sabantuyğa nindi formada yärdämlek kürsättelär?- “Bu Sabantuyğa 400 keşe qunaq bulıp kilgän ide . Qunaqlarnı qarşılawda Tübän Novgorodnıñ cirle xakimiäte barlıq finans mäs’älälären (aşatu, qunaqxanädä toru mäs’älälären ) üz qaramağına alıp, häm finans mömkinleklären üze başqarıp çığardı. Sergey Kirienko apparatı bik tulı qatnaştı. Federal'' Sabantuynı uzdıru buyınça Tübän Novgorod şähäre biznesmennarınıñ oyışması oyıştı. 8TaTap biznesmenı qatnaştı, büläklärne şunda üzläre quydılar.Tatarstannıñ Tübän Novgorodtağı säwdä wäkile Wil İbrahimovnıñ öleşe dä bik zur buldı. İnformatsion bazanı alıp baru eşlärendä Tübän Novgorodnıñ Milli mädäni mäxtäriäte zur öleşen kertte .Rimzil Wäli:
“PoдиHa” firqäseneñ fraksiä citäkçese Dmitriy Roğozin Federal'' Sabantuyğa ni öçen kilgän , häm närsä äytergä telägän dip sorıylar milli jämagat''çelek.
Rinat Wäliullin: Äye , Dmitriy Roğozin çığış yasadı, täbrikläde häm tağın ul bolay dide: “Rossiä külämendä Prezidentnıñ yärdämçese Vitse- premyer möselman bulırğa tieş .Şul waqıtta bu küpmillätle Rusiädä demokratiä çın mäğnäsendä üz köçenä basar”.
“Ul 4 säğät buyı Sabantuynı qarap tordı. Dimäk, ul tatar milläten tanıy, anıñ belän dustanä mönäsäbättä bulırğa tırışa, aña ömet bağlıy. Köräşçelär - Muxanov Röstäm , Abbasov İldar, Amirxanov Marat, Ganiev Rüzäl kebek, 160 ar kilolı pählewannar köräşkändä Sabantuyda alar ber bersen kütärep cirgä salğanda, stadionnar selkengän kebek buldı. İñ qızığı şul ide :“Sabantuyda, isertkeç eçemleklär dä yuq ide, eçüçelär dä yuq ide. Kilgännär bit kürälär:dimäk millät yäşi, millätneñ köçe bar, yäşlär kilälär, kilsennär, qarasınnar . Millätneñ nindi zur köçkä iä bulğanın kürsennär,- dide BTK BK räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Wäliullin.
Rimzil Wäli.


text:
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması qırğız militsiäsen keşelär belän eşlärgä öyrätä
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması Qırğızstanda militsiä xezmätkärläreneñ äzerlegen üsterü maqsatı belän maxsus programma başlap cibärergä cıyına. Dürt million euro''ğa töşäçäk bu programmanıñ töp maqsatı: militsiäne xalıq belän yaxşı mönäsäbätlär urnaştırırğa, demonstratsiä häm protest çaraları waqıtında köç qullanmıyça eş itetgä öyrätü. Proyekt uñışlı barsa, anı Üzäk Aziäneñ başqa illärenä dä kertü küzdä totıla...
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması programmassınıñ maqsatı: kiläçäktä menä şundıy xällärne buldırmas öçen, qırğız militsiäsen xalıq belän döres itep eşlärgä öyrätü. Programmanıñ bäyäse 4 million evro çaması. Şunıñ 2 millionğa yaqını politsiäneñ tärtipsezlek, konfliktlar belän eş itü säläten arttıruğa kitäçäk. Cinäyät tikşerüçelär öçen mäglümät sisteması tözügä - yartı million, militsiäne narkotiklarğa qarşı köräşergä öyrätügä tağın 300 meñ çaması evro qaralğan.
Proyektnıñ citäkçese zamanında Scotland Yard''ta yuğarı urın alıp torğan Richard Monk. Azatlıqqa birgän äñgämäsendä ul, bu eştä iñ möxime: militsiä belän xalıq arasında yaxşı mönäsäbät urnaştıru, dip äytte. Ägär andıy mönäsäbät urnaşa ikän, xalıqtan yaxşıraq mäglümät alıp bula, protest çaraların köç qullanmıyça kontrol itergä, häm ğömümän, cinäyätçelekne kimetergä bula:
Audio (Richard Monk)
Richard äfändeneñ törle illärdä militsiäne uqıtu ölkäsendä şaqtıy bay täcribäse bar. Bu eş belän ul Görciä, Makedoniä, Bosniä, Serbiädä şögellängän. "Bezneñ maqsat – xalıqnıñ protest belderü xoquqın alu tügel, ä militsiäne – şul protest çaraların tınıç kontrol itergä öyrätü" dide ul:
Audio (Richard Monk): "Xalıqnıñ tınıç protest belderergä xoquqı bar. Ägär inde ul tärtipsezlänä başlıy ikän, militsiä tınıçlandırırğa tieş, läkin, kirägennän artıq köç qullanmıyça ğına."
Monk süzlärençä, eşen sifatlı itep başqarsın öçen, militsiäne zamança texnologiä, elemtä çaraları belän tä''min itergä kiräk. Ä älegä alarnıñ xättä ratsiäläre citmi, ber-berse belän kesä telefonı aşa söyläşälär. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması matdi yärdäm yağın da qararğa cıyına.
Här yaqtan uñay bulıp kürensä dä, Qırğızstannıñ keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları, bu proyektqa qarşı çıqtı. Alar, militsiä äzerlegen üstergännän soñ, demonstartsiälärne tağı da qatıraq bastıra başalayaçaq, dip qura. Uzğan ayda Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması räise Jaap de Hoop Scheffer Bişkäkkä kilgäç, xoquq yaqlawçılar qarşılıq aksiäse uzdırdı. Scheffer alarnıñ fikerenä qolaq salıp, bu keşelärne programma komitetına kertergä täqdim itte.
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Qırğızstandağı programması 18 ayğa qaralğan. Ägär ul uñışlı barsa, anı Üzäk Aziäneñ başqa illärenä dä kerü qaralğan. Qazaxstan inde teläk beldergän, Üzbäkstän mäsäläne tikşerä başlağan.
Ali Gilmi, Praga