text:
Russiә xakimiәtlәre tağı ber mәrtәbә Çeçnәdәn xәrbilәrneŋ ber өleşen çığaruın iğlan itte. Saqlanu ministere Sergey Ivanov prezident Putin belәn oçraşqanda meŋ өçyөzgә yaqın xәrbi şuşı ayda annan çığarılaçaq dip belderde. Lәkin, anıŋ süzlәrençә, bu respublikadağı iminlekkә zian kitermiәçәk. Mәskәvneŋ bu adımına, Kөnbatışqa Çeçnәdә vazğiәt normallaşa dip kürsәtü tırışlığı ğına bulıp tora dip bәyәlәp bula.
Televideniәdә kürsәtelgәn şuşı oçraşu vaqıtında, Putun, ğәskәrlәr çığarılğannan soŋ, Çeçnәdә küpme xәrbi xezmәtkәr qalaçaq dip soradı. Ivanov mәxsus opperatsiәlәrdә qatnaşu өçen 30 meŋ belәn 35 meŋ arasında xәrbi xezmәtkәr toraçaq. Lәkin, alar daimi rәveştә anda urnaşmayaçaqlar dip cavap birde. Әlbәttә bu san dөreslekne çağıldırmıy. Berençedәn, Russiәdә andıy sanda mәxsus büleklәr yuq hәm ikençedәn, Russiә Çeçnәdә yaqınça 80 meŋ tirәsendә xәrbi xezmәtkәrneŋ toruın berniçә mәrtәbә belderde. Inde 80 meŋnәn 1300ne çığarğaç 30-35 meŋneŋ bula almayaçağı hәrkemgә mәğlum. Kommunizm çorında suğışta qatnaşuçılar hәm qorbannar saın yә bөtenlәy telgә alınmıy yaki bozıp kürsәtelә ide. Kommunizmıŋ cimerelüe hәm demokratiәneŋ urnaşa baruı vazğiәtne yaxşırtuğa kitermәde. Bügen dә Saqlanu Ministerlege yә bөtenlәy san birmi yәisә alarnı bozıp birә. Әle küptәn tügel genә Çeçnәdә hәlak bulğan Rusisә xәrbilәreneŋ saın turındağı qapma-qarşılıqlar xaqımnda sөylәgәn idem inde. Iskә tөşerәm: Itar-Tass 2002-nçe yılda Çeçnәdә 4739 Russiә xәrbise üterelde, 13 108-e yaralandı hәm 29 ezsez yuğaldı dip 17-nçe fevraldә xәbәr itte. Saqlanu ministerlege bu sannar dөres tügel dip şunduq kire qaqqaç, xәbәr agentlığı da bu xәbәren üzgәrtte hәm Russiә saqlanu ministerlegeneŋ 1999-nçe yılnıŋ küzennәn alıp 2002-nçe yılnıŋ dikәberenә qәdәre 4 572 xәrbi hәlak buldı digәn rәsmi sannı birde. . Soldat Anaları Komitetı 11 meŋ xәrbi üterelgәn bulırğa tieş dip dәğvә itә. Keşe Xoquqların Yaqlau Oyışmaları inde küptәnnәn birle rәsmi xәrbilәr hәlak bulğannarnıŋ sanın kimetep kürsәtәlәr dip belderep kilәlәr. Inde Çeçnәdәn xәrbilәrne çığaru hәm Ivanov kitergәn sannarğa tuqtap kitim. Elek tә Mәskәv Çeçnәdәn xәrbi büleklәr çığaruın iğaln itkәn hәm çınnan da alar çığıp kitkәn ide. Lәkin, ber ük vaqıtta başqa büleklәr kiçekmiçә anda kertelgәn ide. 15 meŋ xәrbidәn torğan 42inçe diviziә hәm 8 meŋnәn torğan Eçke Eşlәr miisterlege brigadası Çeçnәdә daimi rәveştә qalaçaq dip belderelgәn ide. Annan başqa Gruziә çigenә yaqın 3 meŋ tirәsendә çik saqlau büleklәre anda qalaçaq. Çeçnәneŋ şәhәr hәm auıllarında nigezdә kontraktniklardan torğan xәrbilәrne, federal agentlıqlarnıŋ xezmәtkәrlәren dә xisaplağanda, Çeçnәdә 50 meŋ tirәsendә okkupatsiә kөçlәreneŋ daimi toraçağın xisaplap çığarıp bula. Şuŋa Ivanov telgә alıp kitkәn 30-35 meŋ mәxsus kөçlәrne xisaplağanda, Çeçnәdә kilçәktә dә 80-85 meŋ tirәsendә qorallı büleklәrneŋ toraçağı açıqlana. Ber meŋ 300 tirәse xәrbine çığaru turında şundıy zur şau-şu kütәrüneŋ ni өçen kirәge buldı soŋ ? 23-çe Martta Çeçnәdә referendum ütkәrelә. Kreml citәkçelege bu respublikada vazğiәtneŋ normal buluın kürsәtә hәm referendum-saylaular ütkәrü өçen barlıq şartlar bar dip raslıy. Ul bermeŋ 300 tirәse xәrbine çığarunı da menә şuşı raslauların ispatlağan dәlil itep kürsәtergә teli. Çınbarlıqta isә, normallaşu , ul tik Kremlneŋ propogandası ğına bulıp tora, anda partizan suğışı bara hәm hәr kөn sayın ike yaqtan da keşelәr hәlak bula. Xalıqara oyışmalar Çeçenәdә referendum ütkәrü өçen şartlar yuq hәm anı kiçekterü xәyerlerәk dip belderәlәr. Lәkin, Mәskәv üz planın üzgәrtergә telәmi. Çeçnәdә vazğiәtneŋ normal bulmauın tağı da ber inisiativa kürsәtә. Yevropa Şurası Çeçnәdә keşe xoquqların bozuçılarnı xөkemgә tartu өçen mәxsus tribunal oyıştırunı küz aldında totqan rezolutsiә proyektın әzerlәde. Şura bu mәsәlәne 31-nçe Marttağı sessiәsendә tikşerәçәk. BMOnıŋ elekke Yugoslaviәdәge suğış cinayәtlәren tikşerüçe xalıqara mәxkәmә model itep alınğan şuşı tәqdimdә, Russiә soldatları da, Çeçen kөrәşçelәre dә keşe xoquqların bozalar dielgәn. Russiәneŋ tışqı eşlәr ministerlege süzçese Yevgenı Voronin şuşı tәqdimne xөkem itte, ul Russiәgә qarşı dip belderde. Şuşı rezolutsiә qabul itelerme-yuqmı, qabul itelgәn xәldә , ğәmәlgә quyılırmı-yuqmı, monısı әlegә bilgesez. Tik rezolutsiә proyektı ber üze genә dә, Çeçnәdә vazğiәtneŋ normaldan bik yıraq buluın hәm anda referendum өçen tieşle şartlarnıŋ bulmauın bik açıq kürsәtә hәm 1300 tirәsendә ğәskәrne çığaru turındağı propoganda Çeçnәdәge çınbarlıqnı yәşerә almıy.
Fәrit Idelle, Praga.


c: text/html

text:
2 keşe ülgän, tağın 3 keşe yaralanğan. Hälak buluçılar häm yaralanuçılarnıñ ikese yäşüsmerlär.
Könyaq Osetiäneñ saqlanu ministrı Anatoliy Barankeviç, bu terror ğämäle urındağı parlament deputatı Balu Bestutnı yuq itü öçen eşlängän, dip belderde. Şartlaw teputat öyennän çığıp, maşinağa utırğan waqıtta bulğan. Ämma aña zıyan kilmägän.
Tanılmağan republikanıñ prezidentı Eduard Koqoytı Gruziä xakimiaten terrorda ğäyepläde. Ä Tiflis isä, monı “Könyaq Osetiädäge törle törkemnär arasındağı doşmanlıq” dip bäyäli.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“Bezneñ Ukraina” blogınnan bulğan ministrlar Viktor Yanukovíç xökümäten taşlap kitkän. 4 ministr: yustitsiä, sälamätlek saqlaw, ğailä eşläre, mädäniät häm turizm ministrı vazífalarınnan kitü turında ğäriza yazğan. Alarnıñ bu qararı parlament fraksiase “Bezneñ Ukrainanıñ” oppozitsiägä küçüe belän bäylängän. Prezident yaqlı blok äğzaları xäzerge kabinetnıñ eçke häm tışqı säyäsäte belän kileşmäwläre turında belderde. Bu xaqta sişämbe könne räsmi iğlan itelgän ide. “Bezneñ Ukraina” fraksiase başlığı Roman Besmertnıy alğa taba eşne niçek oyıştırırğa teläwläre turında bolay dide:
“Bezneñ oppozitsiäne berläşterügä üz täqdimebez bar. Anıñ öçen “Milli berlek universalı”n säyäsi xartia itep alıp “Yewropa Ukrainası” berläşmäse tözü. Anıñ eşçänlegen täemin itü öçen bez oppozitsiädäge xökümät tözergä täqdim itäbez”.


text: Respublika elemtä tarmağınıñ iñ qewätle predpriatiehı «Başinformsvyäz» yämğiäte «Başsell» şirqäteneñ 100 prosent aksiaların hatıp alırğa yıyına. «Başsell» Başqortostanda GSM-1800 häm DAMPS standarttarı buyınsa elemtä xeźmäte kürhätä, ul Başneft şirqäte mölkäte bulıp tora. Başneft şirqäte ihä Başinformsvyäz yämğiäten Başseldı hatıp alırğa teläwselärźeñ berehe genä tip belderä. Neft kompaniahı unıñ ösön 800 million hum häm oşoğa öźtäp elemtä şirqäteneñ Başneftkä bulğan burısın – 80 million hum horay. Älegä yaqtar kileşep yetmägän.


text:
Keçe biznesqa - zur yardäm… wäğdä itelä
Keçe biznesqa - zur yardäm… wäğdä itelä
Qazan xakimiäteneñ soñğı könnärdä uzdırğan çaraları da kübräk iske zamannardağıça küz buyawğa qaytıp qaldı kebek. Mäsälän, sişämbedä uzğan Qazan eşquarlarınıñ III qorıltayında şähär xakimiätennän däräcäle citäkçelär kürenmäde. Eşmäkärlärneñ sorawlarına qorıltayda qatnaşqan premyer-ministrnıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov cawap birergä mäcbür buldı. Qayber caysız sorawlar barıber hawada elenep qaldı.
Qazan şähär şurasınıñ pänceşämbedä uzğan, maxsus şuşı mäs’älägä bağışlanğan sessiäsendä alar açıqlanır, dip farazlandı. Sessiädä Tatarstan prezidentınıñ qatnaşuı da oşbu çara näticäle uzar digän ömetne bermäber üsterde.
Älege ciında töp çığışnı yasağan şähär xakimiäte başlığı Kamil İsxakov bügen Qazanda barlıq tawarlarnıñ häm tüläwle xezmät kürsätüneñ 31% eşquarlar öleşenä turı kilä, dip belderde. Eşmäkärlärneñ 60% yuğarı belemle, şähär şurasında utırğan här dürt deputatnıñ berse eşquar ikän. Keçe biznes tawığı yomırqanı äybät sala - şähär qaznasına kergän salımnıñ 15% - eşmäkärlärdän.
Läkin İsxakovnıñ kürkäm xisabın prezident Mintimer Şäymiev äledän-äle bülderep ayaz küktän mäşäqätle cirgä töşerde. İñ çeterekle mäs’älälärneñ berse - başqaladağı cirne häm milekne ğädel bülü. Baqsañ, Qazanda inde cirne dä, milekne dä birep, bülep betergännär ikän. Binalarnı arendağa alu da eşquarlar öçen başqatırğıç problema. Federal' qanun nigezendä xäzer alar auksionnarda satılırğa tieş. Ä bit eşmäkärlär älege binalarnı qayçandır taşlandıq xäldä alıp, baytaq aqça tügep, yasap, alarnı faydalanırğa kereşkännär ide. Dimäk, binalar da, anda kertkän aqçalar da başqa beräwlärgä tätergä mömkin. Sessiädä bu mäs’älägä cawap tabılmadı kebek.
Süz uñayınnan şunısın da äytergä kiräk, soñğı yıllarda şähär häm respublika oyışmaları arasında nindider kierenkelek, ber-berläre belän tartqalaşu, ayaq çalular bulğalap tora. Boları da, bilgele, eşmäkärlärne üsterügä nıq kirtä.
Yomğaqlap äytkändä, sessiä Qazanda eşquarlıqnıñ torışı, anı yaqlaw turında qarar qabul itsä dä, alarnı niçek itep ğamälgä aşıru yulları kürsätelmäde. Häm başqalabızdağı biznesnıñ kiläçäktä şawlap çäçäk atuına, tämle cimeşlär kiterüenä ömet zurdan tügel. Härxäldä yökneñ awırı eşmäkärlärneñ üz cilkäsendä qala birä. Ber aqıllı keşe äytmeşli, bälkem eşquarlarğa yardäm itärgä kiräkmi, alarğa qomaçawlamasqa ğına kiräkter?


text:
Moxtariät tözelüe Tübän Novgorod ölkäse tatarlarınıñ xälen ciñeläyterme?
Nijğar qalasına säfärebez, Mäskäwdä şartlaw bulğan könne, başlanıp kitte. Ul waqıtta televideniedä, radioda : «..terror ğämäle, qotoçqıç cinayät, islamçılar häm şähitlär...», - digän süzlär yañğıradı. «Rus mädäniäte, pravoslavie dine mohitendä yäşäwçe Nijğar tatarları mondıy çaqlarda üzlären niçek xis itälär ikän?» digän soraw tudı. Yawlıq bäyläp yörgän öçen kimsetmilär mikän alarnı, tuğan telen -öyränergä mömkinlek birälärme, xakimiätlär iğlan itkän millät-ara tatulıq çınmı? Bu sorawlarğa cawap tabar öçen, Nijğar tatar oyışmaları citäkçeläre, millätara häm dinara mäs’älälär belän şöğellänüçe ğalimnär, çinovniklar belän söyläştek.
İdel-buyı federal’ okrugınıñ da, ölkä häm şähärneñ citäkçelege dä Nijğardağı millätara häm dinara wazğiätne şaqtıy tınıç, dip sanıy. Mäsälän, Mäskäwdäge terror ğämälen ölkädäge barlıq dini häm milli oyışmalar, berdäm bulıp, ğäyep itep çıqqan ikän. Bu xaqta bezgä wäkälätle wäkilneñ kiñäşçese Olğa Savinova äytte.
«Mäskäwdä bulğan terror ğämälennän soñ, barlıq dini cämğiätlär citäkçeläre, miña şaltırattı, bez oçraşıp söyläştek, tuğannarın yuğaltqan keşelärneñ qayğıların urtaqlaştıq. Şunıñ belän bergä, här möselman keşesendä terrorçı kürergä kiräkmägänenä kileştek. Bu terror ğämälen ğäyep itep, bez ölkädäge millätara häm dinara wazğiätneñ tınıç bulıp qaluına ireşäbez.»
Urıs bulmağan xalıqlar mädäniätenä qarata tüzemlelek tärbiäläw öçen, ölkädä başqa çaralar da ütä ütüen, läkin bu eş kübesençä, tatar häm dini oyışmalarnıñ eçkersez tırışlığı belän genä bara. Ä monda şaqtıy problemalar bar, milli eşlärdä qatnaşuçılar da qartaya, fidaqär millättäşlärebezneñ eşe dä här waqıt küzgä küreneklek näticälär birmi.
Ölkädä 70 meñläp tatar yäşi, dip isäplänä. Milli mänfäğätlärne berençelärdän bulıp «Tuğan yaq» oyışması kütärep çıqqan. Soñınnan «Yaqtaşlar» cämğiäte barlıqqa kilgän. Şähär, rayon mäçetlären berläşterep Diniä Näzaräte köçäyep kitkän. Läkin :«Xäzer barıber, elekke kebek tügel », -dip iskä ala Firdäwes Wahapova. Ul milli tormışta inde küptännän qatnaşıp kilä häm Nijğarda «Yaqtaşlar» cämğiäten citäkli. «Berençe cıyılışlarda ataqlı keşelärbez, 50läp keşe cıyılğan ide, binabız da bar ide. Ul waqıtta min tatarlarğa qarap, ğorurlanğan idem. «Äye, monda Nijğarda tatarlar köçle, bik bulğan» xalıq dip uylağan idem. Xäzer menä qarap toram. Ul waqıtta milli tormışta qatnaşqan keşelär çitläşte. Ä yäşlärdä, milli xis tumağan küräseñ. Bez «Yaqtaşlar» cämğiäten buldırıp, iñ berençe maqsat itep, yäşlär belän eşlärgä telibez. Diniä näzaräte qarşındağı mädräsädä, yäkşämbe mäktäbe bar. Bezneñ dä yäkşämbe mäktäpläre bar ide. Läkin mäktäp citäkçeläre arenda öçen aqça sorıy başladı. Uqıtuçılarğa tüli almıybız. Mäğärif ministrlığına yazıp qaradıq, qarşı kilüçelär dä yuq, läkin xatlar qayadır kitä dä, yuğala. »
Firdäwes Wahapova süzlärençä, şuşı milli mäktäpne açu häm millätlär duslığı yortın buldıru kiräklege turında da söyläşülär inde 10 yıllap bara. Ölkä häm şähär xakimiätläre milli oyışmalarnı bağuçı büleklären betergäç, törle millät wäkillärenä Qanun çığaru Cıyılışına yöri başlarğa turı kilde. Parlamentnıñ cämäğätçelek belän elemtälär urnaştıru idäräsendä milli mäs’äläne añlaw barmı?
İdärä başlığı Roman Skudnyakovnıñ äytüenä qarağanda, ul eşlägän yıl yarım eçendä, idärägä, milli mäktäpne buldırıyq, dip can açısı belän yazılğan xatlar kilmägän, möräcäğätlär yasalmağan. Şuña ul bu mäs’älälär xaqında xäbärdar tügel. Cämäğätçelek häm parlament belän aradaşçı rolen ütägän idärädän başqasın kötep tä bulmıydır. Yaqın arada xakimiätlär milli oyışmalardan Konsul’tativ Şura oyıştırırğa planlaştıralar. Bälkem şunda, tatar cämäğätçelegeneñ moñ-zarlarına qolaq saluçılar bulır?
Xakimiätlär aldında süzläre sallıraq bulsın öçen, Nijğar tatarları berläşergä uyladı. İnde xäbär itkänebezçä, 7nçe fivral’dä Tübän Novgorod cämiğ mäçetendä regional` milli mädäni avtonomiäneñ oyıştıru konferensiäse ütte. «Azatlıq» radiosında yañğırağan xäbärlärdän beläsezder, moxtariät räise itep Dzerjinskiy şähäre imamı häm andağı milli oyışmanı citäkläwçe Ğayaz xäzrät Zakirov saylandı. Menä anıñ fikerläre : «Ayırılğannı ayu aşar, bülengänne büre aşar. Berdäm bulsaq, problemalarnı çişärgä ciñelräk bulaçaq. Bezneñ beraz ğına bulsa da täcribäbez bar. Diniä näzarätebez bar, gazetalarıbız bar, bezgä yärdäm itärgä telägän, zur urınnarda eşlägän keşelärebez bar. »
«Yaqtaşlar» cämğiäte citäkçese Firdäwes Wahapova da, tatarlarnıñ şäxsi mönäsäbätlärne çittä qaldırıp, berläşüen uñay bäyäli.
«Milli avtonomiä tözep, administratsiägä yañadan möräcäğät itep, üz aldıbızğa yaña burıçlar quyıp, bälkem milli tormışnı yañartıp cibärergä telibez. Bälkem moxtariät yärdämendä, finans yağın da qarap bulır. Aqçalar yuq. Qanun çığaru Cıyılışı ğına byudjetqa bezne kertte, milli-sotisial programmalar öçen dip, başqaça yuq...»
Dini häm milli oyışmalar da, ölkädä iñ kisken torğan problema itep - tuğan telne saqlaw häm milli mäktäp buldıru mäs’äläsen kürä.
Ğayaz xäzrät Zakirov : « soñğı yıllarda awıllarğa töşäbez, zur uqığan keşelär bezneñ anda mäktäplärne citäkli, milli mäktäp citäkçeläreneñ matur itep, ädäbi teldä söyläşergä mömkinlekläre yuq, añlıysızmı? Yartısın tatarça, mişärçä, yartısın urısça.»
Firdäüs Wahapova: « 1925nçe yılğa Tübän Novgorodta tatar mäktäben yapqannar, annan soñ biredä milli mäktäpneñ eşlägäne bulmadı. Ä tatarlar monda şaqtıy küp. Qızıl Oktäber, Sırğaç, Seçenovo, Peln` rayonnarında tatar tele alıp barıla. Bu bezneñ öçen şaqtıy küñelle xäl. Anda, elekke yıllarda, Qazanda uqıp qaytqan, tatar qızlarıbız, töplänep yäşäp qalğan. Ä menä Federal` okrugnıñ üzägendä ber milli mäktäpneñ dä bulmawın, bik zur kimçelek, dip isäplim.
Nijğarda milli mäktäp bulmasa da, tatar tele ara tirä öyränelä, Diniä näzaräte qarşında eşläwçe mädräsädä tuğan tel däresläre bara, häm Tübän Novgorod universitetındağı xalıqara mönäsäbätlär bülegendä dä tatar tele fakul’tativ räweştä uqıtıla. Bu uqu yortında islam dine nigezlären öyränügä dä şaqtıy urın birälär. Xalıqara mönäsäbätlär bülege citäkçese, fännär doktorı Oleg äfände Kolobov urıs bulmağan xalıqlarnıñ mädäniäten, ğöref-ğädätlären xörmät itü häm öyränü yaqlı. Anı da ölkädäge millätara häm dinara wazğiät bik borçıy.
« Min xakimiätlärneñ milli mäs’älädä zirägräk buluın telär idem. Min urıs xalqınıñ tieşle şartlarda yäşäwen telär idem häm başqa xalıqlar belän icadi duslıq atmosferasında ğömer itüen telär idem. Min tatarlarnı berdäm kürergä telär idem. Tatarlar arasında nindider qarşılıqlar bar. Tatar faktorı turında äytsäk, şunı küräbez. Ul şaqtıy citdi. Anıñ tä’sirlege artaçaq äle. Läkin bu urıs faktorınıñ tä’sirlege kimer digän süz tügel. Min tağın şunı äytergä telim, xakimiät äle tatar faktorın öyränmäw qurqınıçın añlap citkermi. Tarixnıñ qayber mizgellären añlatırğa kiräk, alar bezgä soñınnan zıyan salmasın öçen.. »
Başqa millät keşeseneñ häm ğalimneñ bu fikere belän Nijğardağı citäkçelärneñ, säyäsätçelärneñ kileşüe şikle. Törle mönbärlärdän, yış qına, « milli mäs’älädä barısı da yaxşı» digän belderülär yasala. Xakimiätlär bolay da citärlek eşlänä dip isäpli, ä milli oyışmalar monıñ belän kileşmi häm, bik tıynaq qına bulsa da, däğwälären belderä.
Yaña oyıştırılğan avtonomiä, tuğan telen öyränergä, anı saqlarğa, dini yolalarnı ütärgä telägän ğadi tatarlar, häm, xakimiätlär arasında, qarşılıqlarnı beterä torğan aradaşçı bulırğa tieş. Här xäldä, milli oyışma citäkçeläre, möselmannar häm xakimiätlär üzläre dä, moña ömetlänä.
Mäğlümat tuplarğa yärdäm itkän «Yaqtaşlar» cämğiäte räise Firdäwes Wahapovağa häm Diniä näzaräte xezmätkärlärenä räxmätebezne belderäbez.
Bikä Timerova.


text: Başqortostan prokuraturahı skinxedtarğa qarşı yenäyät eşen Öfönöñ Ordjonikidze rayonı mäxkämähenä tapşırźı. Yäş yenäyätselär ike yıl dawamında Öfö neft–texnik universitetında uqığan sit il studenttarına höjüm itkän. Törkömsälä 30-lap keşe bulğan. Ularźıñ kübehe bäliğ bulmağandar. Taź baştarźıñ yetäksehenä, 22 yäşlek yegetkä yenäyät qödeksınıñ ike stätyähı buyınsa ğäyepläw belderelgän. Törkömsäneñ başqa ağzaları ekstremistik xäräkättärźä qatnaşıu stätyähı buyınsa ğäyeplänä. Tikşerewselär skinxedtarźıñ sit il studenttarın tuqmawın bit töźönä, millätkä, dingä qarap keşene mıźqıllaw tip bahalağan. Mäxkämä yenäyätsel törkömdän 18 yäşe tulmağandarźı qulğa alıuźan baş tartqan. Yenäyät qılğanda ike üźmergä 13 yäştä tulıp ölgörmägän bulğan. Ular milisiala tik iźäpkä genä quyılasaq. Respublika prokurorı yarźamsıhı Larísa Quçína äytewensä, taź baştar törkömö tik urıźtarźıñ ğına öźtönlögön tanığan,başqa millät wäkildären kürä almağan. Mosolman häm başqa din totowsılarźı ular yeteşmägändär tip atağandar. 2004 yılda törkömsägä 22 yäşlek yetäkselek itä başlağan. Ul yäş skinxedtarźıñ osraşıuźarında urıźtarźıñ öźtönlögön propağandalawsı maturíaldar taratqan, başqa millät wäkildären mıźqıllarğa saqırğan. Tikşerewselär skinxedtarźıñ sit il watandaştarın tuqmawźıñ ber–nisä osrağın asıqlağan. Bığa tiklem Respublikanıñ İşembay häm Salawat qalalarındala baştarın qırğan yegettär yabay keşelärgä höjüm itkäyne.


text: Kileşewgä yaraşlı, Beloret rayonındağı yatqılaqtarźa sığarılğan timer rudahı kombinatqa oźatılasaq. Tuqan awılı yanındağı yatqılıq Beldoret metallurgia kombinatı ösön töp seymaldarźıñ berehe ine. Beloretta qoros iretew kompleksı yabılğas Tuqanda ruda sığarıu źa tuqtaldı. Mağnitogorskiyğä älegä ayına 30 meñ tonna timer ruda yebäreläsäk. Kombinat häm respublika yetäkselege oşo turala Beloretta Ası şifaxanahında höyläşep kileşkän. Asıla Magnitogorski metallurgia kombinatınıñ la yoqo korpusı asıldı. Bu turala kombinat yetäksehe Biktor Raşnikov höyläne. Respublika prezidentı ihä bınday berlektäge proyekttar Beloretta sosial mäsälälärźe xäl itergä bulışlıq itä tine. Respublika yetäkselege häm Magnitogorski metallurgia kombinatı kiläsäktä lä berlektäge proekttar öźtöndä eşlärgä niätläy.


text:
Udmurtiä başqalası İjaw şähäreneñ ber baqçasında tatar törkeme belän mäktäp arasında tığız elemtä buldırıldı.
Annan, mäktäpkäçä yäştäge balalarnı tärbiäläw üzägennän belgeç Tamara Gradoboeva belderüençä, bu balalarğa mäğlümat çaraları tarafınnan da iğtibar zur, balalar radio häm televizion tapşırularda qatnaşu öçen şiğırlär yatlıy, cırlar öyränä, bu da üz çiratında telne öyränüdä ber etärgeç bulıp tora. Tamara Gradoboeva şul uq waqıtta baqçada uqıtu-tärbiä eşendä xezmätkärlärneñ tırışlığın bilgeläp, alarğa qıyuraq bulırğa täqdim itte — rayon, şähär külämendä uzdırılğan konkurs, festival'lärdä qatnaşıp, üzlären kürsätergä waqıt dide. Mäsälän, küptän tügel İjawda çit il qunaqları baqçalarda tuğan telne öyrätü täcribäse belän qızıqsınıp, tatar häm udmurt gruppaları bulğan baqçalarda buldılar. Alar tatar törkemnäreneñ eşen yuğarıraq bäyälägän.Milli säyäsät ministrlığı da baqçağa teläktäşlek kürsätä, äle küptän tügel alar milli kostyumnar tegü öçen finans yärdäm kursättelär, dide baqça mödire Liliä Rudol'f qızı. Xäzerge oçraşuğa da milli kiemnärdän qurçaqlar tuplaması alıp kilgännär. Qurçaqlar däreslärdä ballarnı qızıqsındıru, anı mawıqtırğıç itep uzdıruda qullanu öçen bik kiräkle, dip östäde Nailä xanım. Şulay uq mäğärif ministırlıgınnan belgeç Älfiä Ğaysina alıp kilgän Älifba, balalar öçen matur ädäbiät kitapları da baqça xezmätkärläre eşendä — balalarnı uqırğa öyrätärgä dä, şul uq waqıtta qatnaş ğailälärdän ata-analarğa metodik qullanma bularaq ta yärdäm itäçäk.
Ul könne tärbiäçelär baqçadan yıraq bulmağan, yıl sayın tatar sıynıfları tuplanıp kilgän 55nçe sanlı mäktäpneñ ana tele uqıtuçısı Rämzilä Raxman qızı Ğaneyeva belän dä küreşep, kiläçäktä bu oçraşularnı daimi uzdıru turında suz alıp bardılar. Uqıtuçı balalar belän tanışıp, ata-analar cıyılışlarında qatnaşırğa niäte buluın belderde. Şulay itep tatar sıynıfına balalar tuplawnı, nänilärneñ baqçada tuğan telen öyränä başlaw çorınnan alıp barırğa kiräklege dä assızıqlandı. Üz çiratında bu däwamçılıqnı buldıruğa ber basqıç ta, balalar da yuğalıp qalmas, ata-analar da qaysı uqıtuçığa balasın tapşırasın aldan saylar.Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text: Öfö xalqı poçta yäşniktärendä listovkalar tabıuđı dawam itä. Unda qala şurahına haylawđarđa kemdär ösön tawış birmäw käräklege xaqında äytelä. Bınan tış oppozitsia 22 Yüngä sirattağı miting oyoştororğa niätläy. Huñğı qarşılıq aksialarınana respublikala baytaq waqıt ütte. Däwlät Dumahı deputatı Mars Kälmetev oppozisianıñ qarşılıq aksiaların taşlamalarđı aqsalata tüläwđärgä almaştırıu turahındağı qanun menän osta qullanıu tip bahalanı. Blı mitingtarđa oppozisia üđeneñ ekstremizmğa tartım ikänen kürhätte tigän Mars Kälmetev Kiske Öfö gazetahı jurnalistarına.


text:
Gorbunov isemendäge aviatözeleş berläşmäsenä 75 yıl
Gorbunov isemendäge aviatözeleş berläşmäsenä 75 yıl
Ä ber kön aldan “Qazan yärminkäse” kürgäzmäsendä “Aviakosmik texnologiälär häm cihazlar: Qazan 2002” dip atalğan maxsus kürgäzmä eşli başladı. Älege kürgäzmädä 70 yaqın Rusiä häm Ukraina şirkätläre qatnaşa. Mondıy kürgäzmä Qazan tarixında täwge tapqır ütkärelä. Bu älege da bayağı Gorbunov berläşmäseneñ 75 yıllıq yubiley xörmätenä. Qazanda citeşterelä torğan TU-214 Aqtay, Ansat boralaqları uq quyılmasa da, älege kürgäzmädä motorlar tözü berläşmäsendä citeşterelä torğan oçqıç motorların kürergä bula. Kürgäzmäne qarağan waqıtında premyer-ministr Röstäm Miñnexanov Qazan aviatözüçelären därtländerep, kiläçäktä barlıq Rusiä aviatsiäse TU markalı oçqıçlardan ğına toraçaq, digän süzlär äytte.
Äye, bu Tatarstan aviatözüçelärneñ bik zur ömete, ışanıçı. Ägärdä Qazanda citeşterelä torğan TU oçqıçlarına häm MI boralaqlarına däwlät zakazları bulsa, äytkändäy, yartı Qazan xalqınıñ tamağı tuq, öste böten bulır ide. Älegä TU-214 oçqıçları lizing buyınça ğına urnaştırıla. Mäğlüm bulğança, ike oçqıç “ДaлbaBиa”ğa birelde, häm menä Gorbunov berläşmäseneñ 75 yıllıq yubiley könendä tağın ber TU-214 oçqıçı Rusiä däwlät transport kompaniäsenä tapşırıla, dip xäbär itelde. Bu oçqıç Rusiä prezidentı oçqıçları otryadına tapşırıla. Ul maxsus yasalğan oçqıç. Älege transport kompaniäseneñ tağın öç TU-214 oçqıçına zakazı bar ikän. 2007 yılğa xätle lizing buyınça tağın un Tatarstan oçqıçı ozatılırğa tieş, dip belderä premyer-ministr Röstäm Miñnexanov.


text:
Human Rights Watch yaña xisabında AQŞnı terrorğa qarşı suğışta berektäşläre bulğan illär keşe xoquqların bozsa da alarnı ximäyä itä yaqlıy dip tänqitle. Bäysez oyışma yıllıq xisabında Pakistan , Qıtay kebek illärdä keşe xoquqlarınıñ bozıluına nıq qarşı çıqmawı şulayuq terrorğa qatnaşı buluda şiklänelgän keşelärgä üzeneñ kürsätkän mäğämäläse Quşma Ştatlarınıñ terrorğa qarşı alıp barğan köräşen yaqlauını kimetä dip belderä
NyuYorkta urnaşqan xökümättän bäysez oyışma Human Rights Watch üzeneñ yıllıq xisabında AQŞları ütkän yılda terrorğa qarşı koalitsiedäge partnörları belän keşe xoquqları mäsäläsendä bäxäsläşergä telämäde dip belderä. Xisapta bolay dielgän : Pakstan, Üzbäkstan häm Russie keşe xoquqların bozırğa dävam itsälär dä, AQŞ ällä ni ähämiät birmäde , bu isä Waşingtonnıñ dönya külämendä xoquq standartların yaxşırtudağı traditsion citäkçel rolenä külägä töşerä. Quşma Ştatları başqalarına ügetläp kilgän standartlarğa buysınunı kire qaqtı. Cinayättä şiklänelgän keşelärneñ xoquqların kire qağu öçen imigratsie qanunnarın bozdı. Afgan suğışı äsirlärenä Jeneva konvensiesenä kileşle möğämälä kürsätüne kire qaqtı. Human Rights Watchnıñ Direktorı sişämbedä ütkärgän mätbuğat oçraşuında jurnalistlarğa bolay dip äytte :
Bez AQŞları dönyada keşe xoquqların in küp bozğan il dip däğwä itmibez.. Ämma Quşma Ştatlarınıñ çiktäntış täsiren küzdä totqanda, Bush administratsiese terrorğa qarşı köräşkän öçen keşe xoquqlarında kompromis yasauı bik qurqınıçlı häm zianlı presedent bulıp tora.
AQŞ däwlät departamentı süzçese Richard Boucher Quşma Ştatları xökümäte keşe xoquqların yaqlauın kimetmäde, kiresençä ul terrorğa qarşı köräş alıp barğan illärdä xoquq mäsäläsen cämğiätne nığıtuçı töp faktor itep quya dide. Boucher süzlärençä , demokratiä böten dönyada bezneñ säyäsätneñ töp işaräse bulıp tora.häm bez terrorğa qarşı köräştä dä moñı açıq itep äyttek. Bez terrorğa qarşı köräştä in yaxşı saqlanu , üz üzen ayaqta totqan cämğiät, ekonomik häm politik ireklekkkä nigezlängän cämğiättä terror üsü häm yäşäw öçen qıyın problemalar aldında qalaçaq dip uylıybız.
Ämma Human Rights Watch xisabında Quşma Ştatları terrorğa qarşı köräş berektäşlegendäge illärneñ qayber aktivlıqlarına küz yoma, Talibannan sonğı Afganstanda qayber qabilä citäkçelären aqça häm qoral belän tämin itä, Pakstanda xakimiäten kiñäytkän general Perevz Müşerrefne yaqlıy.Çeçnä häm Xinjianda represiv säyäsät alıp barğan Mäskäü vä Pekingä qarata Waşingtonnıñ möğämäläse bik yomşaq. AQŞ şulayuq fälästinnärne ezärlekläügä qarşı çıqqan xalıqara cämäğätçelekneñ İzraelgä yasağan basımın kimetergä tırışa. Direktor Roth oyışma terror häm Al Qaida tudırğan qurqınıçnı añlıy , alarğa klasik iminlek çaraların qullanıp qarşı kilep bula.Ämma AQŞnıñ xoquqlarnıñ bozıluına röxsät itüe ,tiskäre reaksiegä, anti amerikanizmnıñ üsüenä häm anti terror kampaniegä quşılırğa telämäüdä çağıla dip söyli.
Başqa ber belgeç , BMOsı Keşe Xoquqları Komitetında AQŞ wäkile , Yale häm John Hopkins Universitetlarında xalıqara xoquq uqıtuçı Ruth Wedgwood , Human Rights Watchnıñ ğäyepläülären artıq kürä. Ul suğış xälendäge başqa illär belän çağıştırğanda Quşma Ştatları kürgän çaralar çağıştırmaça yomşaq, fiker belderü ireklegenä beräü dä tıqşınmıy, imigratsie eşendä dä xökümät xakimiäten köçleräk kenä qullana , ämma bez ber ük waqıtta qurqınıç turında realist bulırğa tieşbez dip söyli.. .
Waşingtonda Human Rights Watchnı yaqlau törkeme direktorı Tom Malinowski kiñäygän Yevropa Berlegeneñ , berlektän çittä keşe xoquqları mäsäläsenä berdäm häm efektiv räweştä täsir itü sälätenä şiklänep qarıy . Ul bolay di : Çeçnä, Üzäk Azie yäisä Afrika, Qıtaymı berlek öçen konsensus tabu , täsirle häm qatı çara kürü bik qıyın. Küp kenä oçraqlarda ul bülgälängän, tübän däräcädä genä säyäsät kürsätä ala.
Färidä Xämit, Praga


text:
“Tatarstan” jurnalı 85 yıllın ütkärde
“Tatarstan” jurnalınıñ 85 yıllıq yubiley uñayınnan TR Däwlät Şurası särkätibe Valentina Lipujina jurnal xezmätkärlären qotladı. Ul “Tatarstan” jurnalı üzeneñ uquçıları arasında yuğarı zäwıqlılıq, äxlaq häm watanpärwärlek tärbiäli, dide. Ul şulay uq TR xökümäte häm Däwlät Şurası isemennän jurnal xezmätkärlärenä xökümät büläkläre tapşırdı. Alar arasında jurnalnıñ kampitrda bizäwçe-operator Tatyana Şmarinağa “Tatarstan respublikasınıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre” iseme digän diplom tapşırdı. Prezidentı Mintimer Şäymievneñ “Räxmät xatı” belän jurnalnıñ cawaplı särkätibe Klara Miñnullina belän jurnalnıñ baş xisapçısı Dilärä Näbiullinanı büläkläde. Ä Däwlät Dumasınıñ deputatı MMS komitetı isemennän, Ämbär Karmeev, “Tatarstan jurnalınıñ alıp barğan eşe xalıqara milli säyäsättä bik zur bäyälände, dip yazılğan Federal Cıyıleşınıñ MMS komitetı räise imzası quyılğan “Sälamläw Xatın” “Tatarstan” jurnalınıñ baş möxärrire Rifat Fättäxovqa tapşırdı.
Jurnal xezmätkärlären qotlarğa kilüçelär arasında “Tatmedia” MMÇ agentlığı citäkçeseneñ berençe urınbasarı Färit Şahiäxmätov jurnal xezmätkärlärenä “Tatmedia” agentlığı isemennän Maqtaw gramotaları tapşırdı.
Nurlat rayonınıñ cirle üzidaräse başlığı Fatix Sibğätullin, Nurlat rayonında “Tatarstan” jurnalına yazıluçılar bıyıl 8 tapqırdan artığraq,- dip çığış yasadı. Bäyräm belän qotlap, çit illärdän cibärelgän telegrammalar belän tamaşaçını tanıştırdılar. Alar arasında Finlandiädän Oqan Taxir häm Törkiädän professor Nadir Däwlätneñ telegrammaları da bar ide. Nadir äfände üzeneñ qotlaw telegrammasında jurnalnı çit illärdä kübräk taraluın teläp, jurnalğa latin imlasında yazmalar kertüne täqdim itkän.
Tantananıñ muzıkal bizäleşeneñ berençe bülegendä cırçılardan Aydar Ğabdinov, Yuliä Cihanşina, Zöhrä Säxäbieva, bayançı Ramil Kuramşin çığış yasadılar. “Säydäş” biyu ansamble belän , “Äkiät” qurçaq teatrı artistları da yubilyarlarnı qotladılar. Tantananıñ ikençe bülegendä Foat Mansurov citäkçelegendäge simfonik orkestrına quşılıp Zilä Sөnğätullina , İlham Şakirov, Georgiy Kovrikov, Gölnara Murzina, häm Peterburdan kilgän opera cırçısı Mariin teatrı solistkası Elina Şihabutdinova da çığış yasadılar. Yubiley tantanasına 85 kg çäk-çäk äzerlängän ide. Jurnalnıñ avtorları häm anıñ yaqın dusları bu könne Tatarstan respublikasınıñ säyäsi ütkäne häm bügengese turında bergäläp söyläştelär.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Äl-Qaidä Bushnı Ğiraqqa kübräk ğäskär cibärergä çaqıra... yuq iter öçen
Äl-Qaidä citäkçese urınbasarı Ayman Äs-Zäwähiri amerikan prezidentı George Bushnıñ Ğiraqqa östämä ğäskär cibärü planın mısqıllağan belderü yasadı. Washington bu östämä köçlär belän Bağdadnı ğisyançılardan arındırırğa ömetlänä. Zäwähiri, Bushqa möräcäğät itep, xärbilärne kübräk cibäregez, alar yuq iteläçäk dip kisätte.
"Bush sataşıp üzeneñ soñğı çığışında Ğiraqqa tağın 20 meñ xärbi cibäräçägen söyläde. Min aña soraw biräm - ni öçen 20 genä meñ, nik 50 yä 100 meñ tügel? Bağdad etläre bu xärbilärneñ mäyetlären zarığıp kötkänen belmisez meni? Böten armiägezne cibäregez, ul möcähetdinnär qulınnan yuq iteler, dönya sezneñ yawızlıqtan arınır. Xälifä häm cihad cire bulğan Ğiraq, Allahı Täğälä yärdäme wä qüäte belän sezneñ kebek 10 armiäne cirli ala" di Ayman Äs-Zäwähiri.
Bu östämä köçlär Bağdadqa inde kilä dä başladı. Uzğan atna axırında anda 3200 amerikan xärbie kilde. Başqalada barlığı 17 meñ xärbi urnaştıru küzdä totıla. Amerikan prezidentı bu köçlär şähärdä tärtip urnaştırır dip ömetlänä:
"Wazğiät üzgärä, başqaça äytkändä, min uñay täräqqiät täemin iterlek üzgäreş bulmağan cirgä ğäskär cibärmim" dide uzğan atnada George Bush.
Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı yaña xärbi citäkçese bulaçaq general David Petraeus süzlärençä, amerikan xärbiläre Ğiraq armiäse belän berlektä Bağdadnıñ tirä yağın ğisyançılardan arındıraçaq.
Generalnı bu wazifağa raslaw tıñlawları Senatta sişämbe ütä. Petraeus süzlärençä, amerikan xärbiläre Bağdadnıñ tirä yağındağı bistälärdä urnaşaçaq. Bu äwälge taktikadan üzgäreş bulıp tora. Elek alar zur nığıtmalarda töplänä ide.
Qayber işarälärgä qarağanda, xädäf itep radikal şiği citäkçe Moqtada Äs-Sadrnıñ Mähdi armiäse sayalanırğa mömkin.
Amerikan xärbiläre äytüençä, soñğı 6 atnada alar Ğiraq köçläre belän bergä Äs-Sadr yaqlı 600läp ğisyançını totqarlanğan.
Şunı sizepme, uzğan atnada Äs-Sadr parlamenntağı wäkillärenä Ğiraq xökümätenä 2 ay elek iğlan itelgän boykotnı tuqtatırğa quşqan. Anıñ wäkilläre amerikan xärbilären Ğiraqtan çığarunı taläp itkän ide.
Xäzer Mähdi armiäse elek qatnaş bulğan, yağni sönnilär dä, şiğilär dä yäşägän berniçä bistäne kontrol itä. Mähdiçelär andağı sönnilärne quıp çığardı. Üz näübätendä sönnilär şiği bistälärgä höcüm itä. Şulay, utqa-ut, höcümgä höcüm - Ğiraq watandaşlar suığışna taba tägäri.
Ali Ğilmi


text:
Tatarlarnıñ islam häm millät tarixın çit il ğalimnäre ni öçen öyränä?
«Idel-Ural töbägendä islam mädäniäte» digän simpozium tämamlandı. Düşämbe könne irtän, küp sanlı ğalimnär törle illärgä taraldı. «Qol Şärif» mäçete açılışı belän bergä açılğan älege konferensiä, islamnan qurquçılarğa möselman dineneñ çın yözen kürsätergä tieş ide. Simpozium eşendä, Amerika, Törkiä, Yaponiä, Rusiäneñ Tatarstan häm Başqortstan ğalimnäre qatnaştı. Sumpoziumğa qayber näticälärne islam belgeçe häm fänni çaranı oyıştıruçılarnıñ berse Rafik Möxämmätşin yasadı. Anıñ äytüenä qarağanda, islamnı öyränü Rusiä öçen dä, Yevropa öçen dä bik möhim. İslam Yevropağa ütep kerde. Almaniä, Angliä, Fransiädä möselmannarnıñ sanı millionnar belän isäplänä. Xäzer çit il ğalimnäre islamnı nıqlap öyränä başladı. Bu yaqtan qarağanda, tatarlarnıñ törle millät, törle din bulğan cämğiättä yäşäw täcribäse zur. Urta ğasırlardan birle, tatarlar polikonfesional cämğiättä yäşägän häm bezneñ cirlektä anıñ modele barlıqqa kilgän. Çit ğalimnärenä bu qızıqlı, şuña da alar bezneñ cirlektäge problemalarnı qızıqsınıp öyränä. Başqa illärdän kilgän ğalimnär, tağın, bezgä bilgele bulmağan qayber isemnärne açtılar. Tatarstandağı ğalimnär öyrängän probalamalarğa ikençe yaqtan qaraş taşladı. Mäsälän. Törek ğalime Gökgöz Saime Selenga, tatarlarnı köçläp çuqındıru säyäsäten alıp barğan E.Malovnıñ xatları nigezendä fänni eş belän tanıştırdı. Monda andıy xezmätne yazğan keşe yuq äle.


text:
Ekrem Çelebi - Bu Dağın Karı Erimez
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Bu Dağın Karı Erimez
Etiketler : Ekrem Çelebi - Bu Dağın Karı Erimez türkü indir, Ekrem Çelebi - Bu Dağın Karı Erimez türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Bu Dağın Karı Erimez mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Bu Dağın Karı Erimez türküsü, Bu Dağın Karı Erimez sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Bu Dağın Karı Erimez bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Gele Gele Geldim
Ekrem Çelebi - Çaya İner Ağlarım
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum
Ekrem Çelebi - Artık Çıkmam Meyhaneden
Ekrem Çelebi - Bülbüller Öttüğü Zaman
Ekrem Çelebi - Sitem Taşlarına Vurdum Başımı
Ekrem Çelebi - Mevlam Kerimdir
Ekrem Çelebi - Kız Pınar Başında
Ekrem Çelebi - Dağlar Duman Olmadan Gel
Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem


text:
Vladimir Putinneñ xalıq belän aralaşu tamaşası häm cawapsız tatar sorawları
19-nçı dikäbrdä Rusiädä inde ikençe märtäbä, prezident Vladimir Putinneñ turıdan-turı xalıq belän söyläşüwe uzdı. Telefonnan, İnternet çeltäre aşa, telegrammalar belän, häm nihayät, bar il buylap oyıştırlğan urınnardan televideniä yardämendä turıdan-turı Rusiä watandaşları üzläreneñ prezidentına yözlägän meñ soraw birde. Xalıq belän aralaşuğa 3 säğät kenä birelü säbäple Putin alarnıñ barısına da cawap qaytara almadı, älbättä, ğomumän, küp kenä sorawlarğa cawaplar, inde aldan uq äzerlänep quyılğan ide digän xis tä qaldı Rusiä prezidentınıñ üz xalqı belän söyläşüwennän.
Audio - Putin
Alay ğına da tügel, Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Çeçnäneñ bäysezlege öçen köräşkän köçlärne, alar islam xälifäte tözergä mataşa dip, nazilar tösle cinayätlär qıluda ğäyepläde.
Audio - Putin
Şuşı süzlärne, äle berniçä kön elek kenä, Rusiä xalıqları tellären mäcbüri töstä kiril xäreflärenä bäyläwçe qanunnı imzalağan Vladimir Putin äytä. Bu yulı ul tatar mäs’äläsenä qağılmadı, gärçä Rusiädä san yağınnan ikençe urında torğan şul xalıq wäkilläreneñ prezidentqa birerlek sorawları citärlek ide. Misal öçen, Semberdä. Bezneñ andağı xäbärçebez Ayrat İbrahim, Mäskäwdäge oyıştıruçılar kebek, tatarlarnıñ sorawların aldan yazdırıp alğan ide.
Audio – Ayrat İbrahim/Sember
Semberdäge tatarlarnıñ Rusiä prezidentı Vladimir Putingä birergä telägän şuşı sorawları, xakimiat iläge aşa ütmäde älbättä, çönki alarğa, däwlätneñ Ostankino telekanalında yañğırağannarınnan ayırmalı bularaq, cawap birü alay uq ciñel tügel. Häm Rusiä töbäklärendä yäşäwçe tatarlarnı borçığan, xäzer yañğırağan sorawlarğa, şoma, härkemne dä qänäğätländererlek cawaplarnı aldan äzerläp quyıp bulmıy. Änä awgust ayında, 3-nçe Tatar Kongressı wäkilläre belän oçraşqanda da, Putin tatar moñ-zarına, Tatarstannıñ üzendä dä urıs bulu ciñel tügel bit digän cawap qaytardı. Häm şunıñ belän, ildäge milli xällärne tämam belmäwen, alardan yıraq toruwın kürsätte. Zurdan qubıp oyıştırılğan şuşı soñğı tamaşa da, anıñ iñ yuğarı däräcädä bik centekläp äzerlänüwen iskä alğanda, prezidentnıñ tatarlar ğına tügel, Rusiädäge bar ğadi keşelärneñ dä köndälek tormışınnan, alarnı borçığan töp mäs’älälärdän şaqtıy yıraq toruwın raslıy ala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tatarstan Däwlät Şurasına 10 yıl tuldı
Qazanda Tatarstan Däwlät Şurasınıñ yubileyın bilgelilär. 10 yıl elek, 1995 yılda, 30 mart könne Şuranıñ berençe utırışı uzdı. Näq şuşı utırıştan başlap respublikanıñ Yuğarı Sovetı Däwlät Şurasına äylände. Anıñ berençe räise Vasiliy Lixaçev buldı, Şurağa elekkegä qarağanda ike märtäbä kimräk deputatlar saylandı, şularnıñ 39 – daimi nigezdä eşläde. Şuşı yubiley uñayınnan Mintimer Şäymiev üzeneñ qotlawların belderde. Anda Däwlät Şurasınıñ yubileyı bar respublika xalqı öçen bik danlı waqiğa, çönki bu könnän Tatarstanda berençe märtäbä demokratik yul belän saylanğan professional’ parlament eşli başladı, dip äytelgän. Xäyer, 30 mart Tatarstan deputatları öçen bäyräm bulsa da, alar çärşämbedä cıyılıp, anı bilgeläp ütmäde. Däwlät Şurasınıñ yubiley utırışı 4 aprel’ könenä bilgelängän.
Gölnaz İlgizär


text: Çeçen qızın üterü öçen törmädä utırğan polkovnik Yuri Budanovqa yarlıqaw birü ixtimalına protest belderep bügen Çeçnya başqalası uramnarına meñgä yaqın keşe çıqtı. Uram cıyınında qatnaşuçılar prezident Putinğa, Budanovnı irekkä çığarmawnı sorap möräcäğät itte. Alarnıñ berse Çeçnya premyer-ministrı urınbasarı Ramzan Kadırovnıñ Putinğa xatın uqıp birde. (audio) "Ulyanovski ölkäse räsmiläre xäl itmi bu oçraqta. Prezident Putinnıñ qararı – ğadel häm bitaraf bulır dip ışanam" dielä möräcäğättä. İnde kiçä xäbär itkänebezçä Ulyan ölkäse gubernatorı Vladimir Şamanov komissiäneñ Budanovqa yarlıqaw belderü turıdağı täqdimen xuplap çıqtı. Şamanov häm Budanov Çeçnyada bergä xezmät itkännär häm xäzer Budanov 18 yäşlek Elza Kungaevanı ütergäne öçen Ulyan ölkäsendä törmädä utıra. Budanov eşen dönya küzätep bara. Bu oçraq, Rusiäneñ Çeçnyada keşe xoquqları bozıluı häm xärbilärneñ xalıqnı ezärlekläwenä nindi çaralar kürä aluın kürsätäçäk, dip bäyälänä.


text:
Kem qaharman, kem qurqaq?
Süz uñayınnan äytik, 29 oktäber - Komsomolnıñ tuğan köne. Bu könne törle banklarda, säwdä firmalarında, däwlät oyışmalarında eşläwçe qalın gäwdäle, citez irlär häm buldıqlı xanımnar cıyılıp, bäyräm itä. Alar komsomol mäktäben ütep, kapitalizm tözeleşendä alğı saflarda bara. Xäzer alar iñ osta idäräçelär. Komsomol citäkçeläre bıyıl da kiçäge Tatarstannıñ elekke yäşlär liderların bergäläp iskä aldılar. Oyışma üze bulmasa da, traditsiäse, ğöref-gädätläre, qayber fikerläre, apparatçı ostalığı isän-imin äle.
Yaña finans sisteması komsomolnıñ üzen dä talamadı tügel. Tatarstan ölkä komsomol komitetınıñ Yäşlär üzägendä 9 qatlı kunakxanä bar ide. Xäzer anda zur ğına ber bank. Yarıy äle bik yalwara torğaç, xäzer şul bank yanqormasındağı tamaşa häm sport zalına yäşlärne kertä başladılar.
Bıyıl 29 oktäberdä komsomolnıñ tuğan könen räsmi räweştä matbuğatta, radio-televideniedä iskä alu bulmadı. Ä menä yäş yöräkle veterannar cilkende. Alar berniçä urında cıyılıp mäcles qordılar.
Elekke komsomollar Däwlät Duması deputatları arasında da küp. Comğa könne alar terrorizm belän köräşte. Rusiä xakimiäteneñ şöreplären qatıru, gubernator, prezidentlarnı Mäskäwdän täqdim itep bilgeläw turındağı qanun berençe uqılışta qaraldı.
Töbäklär belän Mäskäwdän torıp idärä itü terrorizmnı tar-mar itärgä kiräk dip sanala xäzer. Siräk-miräk qarşı süz äytüçelärne nişlätergä soñ? Andıylar Tatarstanda da tabılğan ide. Üz fikere bulğan keşelärne utırtmıylar äle. Tatarstan Däwlät Sovetı deputatları - Tufan Miñnullinnı, Aleksandr Ştaninnı, İndus Tahirovnı, Razil Wäliewne, Marat Ğalievne, Al'fred İşkuvatovnı, Näsimä Stolyarovanı Rusiä konstitutsiäsen yaqlağan öçen cawapqa tarttırırğamı inde? Alar bit Rusiä, Tatarstan qanunnarına ışanğan berqatlı keşelär. Häm ber qanun da respublika parlamentın quıp taratırğa quşmıy. Tatarstan Däwlät Sovetı bu atna başında Rusiä Dumasına şul eçtälektäge tözätü cibärde. Putin qararın nigezdä xuplıybız, ämma xalıq saylağan deputatlarnı Mäskäwdän quşıp quıp taratmasqa dip, iple genä yazdı alar.
Şunnan kütärelde şaw-şu. Mäskäw gäcitläre Qazannı, Tatarstan prezidentın maqtarğa totındı. Yeget ikänseñ, Şäymiev. Afärin, Tatarstan. Wät, molodsa! Tatarlar Putin qädär Putinğa qarşı fetnä kütärälär, xakimiät vertikalenä arqılı töşälär, dip laf oralar. Bolay bulğaç, Tatarstanğa da tuptan bulmasa, televizor ekranınnan deget ata başlamaslarmı?
Mäskäwdä säyäsi qaraşlar törle bulsa, Qazan da annan qalışmıy ikän. Kiçkä taba çığa torğan ber oppozitsion gäcit şul uq Däwlät Sovetın häm Mintimer Şäymievne yuaşlıqta ğayıpli başladı. Sez alar turında artıq yaxşı uylıysız, alar yuaş, Putinnı slişkom tıñlıylar Tatarstan liderları, dip uftana ul. Aptıraş bit. Mäskäwgä qarşı torsañ da yaramıy, süz tıñlasañ da kileşep betmi. Ä xaqiqät qayda? Nişlär ikän bu Mäskäwdäge Duma? Qazan täqdimnären iskä alırmı, ällä çüplek kärzinenä taşlarmı? Demokratiäne yaqlawçılar Dumada azçılıq, şulay da miting-piketlar da bulsa da räsmi qaraşqa täñgäl kilmägän süzlär işetelä başladı. Qazanda, Qamal teatrı qarşında Ayrat Şäripovqa milli xäräkät, kommunistlar, Soglasie törkeme quşıldı. Ä Mäskäwdä, küñelläre sürelä başlağan uñ köçlär, demokratlar telgä kilde.
Ğömerdä bulmağannı, moñarçı urtaq tel taba almağan SPS, Yabloqo, kommunistlar İrina Xakamada, Sergey Glaz'yev, berläşä başlağan anda. Duma deputatı Vladimir Rıjkov ta awızına su qabıp tormıy.
Ber yulı ike törle uylıy torğan Berdäm Rusiä firqäseneñ kükrägendä iñ kimendä ike-öç yöräk tibä. Bu firqäneñ Tatarstan bülege Putinnıñ vertikal' säyäsäten xuplıy, şul uq Färit Möxämmätşin citäklägän “Tatarstan-Yaña ğasır” xäräkäte, demokratiäne kübräk üz itä. Baş qaya taba borılır da, närsä äyter äle.
Bu comğada berençe uqılışta Däwlät Dumasında qaralğan qanun proyektında Tatarstan täqdimnäre iskä alınmasqa da mömkin. Ä ikençe uqılışta qaysı yöräk köçleräk tibär ikän - uñ yaqtağımı, ällä kükräkneñ sul yağındağısımı? Menä şul şartlarda elekke orlenoklarnıñ berse, komsomolnıñ Üzäk Komitetı apparatında qanat üstergän Dmitriy Ragozin Tatarstannıñ häm başqa töbäklärneñ yazmışın üzençä xäl itmäkçe. Ul, tege zamannan qalğan ğädät buyınça, xalıqnıñ niät fikerlären tınlap tormıy. Xäyer, bu inde yaña xikmät tügel.
Rimzil Wäli, Qazan


text: İspaniä Eçke eşlär ministrı Anxel Acebes uzğan atna Madridta bulğan şartlawlarnı tikşerü eşe "xälitkeç noqtasına" citte dip belderde. Östämä mäglümät birmi genä, ministr, bu terror ğämälendä "xalıqara ez" tikerşerelä dide. Ul arada mäglümät çaraları Äl-Qaidä belän bäyle ber Morocco keşese turında xäbär itä. Camal Zuğam isemle bu keşe häm tağın 4 keşe şimbä könne qulğa alındı. Alar Madrid xöcümnären oyıştıruda şiklänelä. Uzğan atnakiç ber-ber artlı yañğırağan 10 şartlaw näticäsendä Madridta 200 keşe xäläk buldı, 1400-dän artığı yaralandı. Asociated Press agentlığı xäbär itüençä, Camal Zuğam Äl-Qaidäneñ Madridtağı ber bülekçäse belän bäyle. Bu bülekçä citäkçeseneñ 2001 yılnıñ 11 sintäberendä Quşma Ştatlarda bulğan xöcümgä qatıışı bar dielä.


text:
Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı başlığı Möhammäd ElBaradai, İran idaräneñ atom inspektorları belän xezmättäşlek itä, küzätüçelär İrannıñ atom programmasın öyränä, dip belderde. İran Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän atom atom programmasın tuqtatu xisabına iqtisadi yardäm alu turında söyläşülär alıp bara. ElBaradei bu söyläşülärneñ näticäle buluına ömet belderde.
Xalıqara cıyında qatnaşqan Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko, Ukraina xökümäten rişwätçelek häm bürokratiädän arındıru plannarı turında söyläde. Häm Ukrainağa investisiä bularaq çittän yılına barı tik 600 million dollarnıñ kerüe – oyat, dide.
Hollywood yoldızı Şaron Stone kiçä cıyında 5 minut eçendä malyariägä qarşı köräş öçen 1 million dollar cıydı. Tanzaniä prezidentı Benniamin William Mkapa çığışınnan soñ torıp basıp Şaron Stone, min menä xäzer – 10 meñ dollar biräm, dide:
"Prezident Mkapa çığışı miña bik zur tä'sir yasadı. Aña bügen yardäm kiräk. Ägär qarşı kilmäsägez min xäzer ük sezgä yardäm täqdim itäm. Bügen ük çirkilärdän saqlar öçen yataq östenä çeltär alırğa 10 meñ dollar biräm" dide Stone.
Şunnan soñ kino yoldızı başqalarnı da aña quşılırğa çaqırıdı häm Afrika balalarına 1 million dollar aqça cıyıldı.
Afrikada malyariä çirklärennän saqlana almıyça awırıp ayına yaqınça 150 meñ bala ülä. Anda xäyerçelek häm törle çirlärgä qarşı köräş – bu atnada Şveysariäneñ Davos şähärendä uzğan iqtisadi forumnıñ köntärtibendäge mäs'älälärneñ berse ide.


text:
Qazanda tatar yäşläre könnäre başlandı.
Düşämbe könne Qazannıñ elekege Yäşlär üzägendä, xäzergeçä äytkändä, “Aq bars” mädäniät üzägendä, 13-nçe tatar yäşläre könnäreneñ açılu tantanası buldı. 100-gä yaqın yeget häm qız distälärçä Rusiä töbäklärennän häm Ukrainadan Qazanğa kilde. Yäşlär könnäre 1 atna däwam itäçäk.
Düşämbe könne, ber törkem tatar yäşläre belän tatar kongressı citäkçese İndus Tahirov oçraştı. Ul tarix, milli üzañ, tatar milläteneñ kiläçäge turında söyläde.
Yäşlär üzlären qızıqsındırğan sorawların birde. Başqortstannan kilgän ber mölayem tutaş, mäsälän, milli çaralar ütkärü öçen aqça birelmäw turında äytte.
Yäşlärneñ yalın oyıştıru öçen Tatarstan aqça birmäs, älbättä, ämma kadrlar ezerläw, däresleklär, fänni-metodik ädäbiätne çığaru - Tatarstan xisabına başqarıla. Yäşlärgä qıyuraq bulırğa, aqça birgänne kötep tormastan, eşlärğä häm küñel açarğa cayın tabu kiräklege turında äytelde.
Vladimir Putin Saranskida yäşlär belän eşläw turında bik citdi süzlär alıp barğanda, Qazanda tatar yäşläre ciyılışıp, milli tormış turında kiñäşä, yäştäşläre belän aralaşa.


text: Britaniädä xakimiättä bulğan Leyborist partiäseneñ üz eçendäge qarşılıqlarğa qaramastan bügen xökümät Amerika Quşma Ştatları üteneçe nigezendä Ğiraqtağı Britaniä ğaskärlären ilneñ üzäk töbäklärenä küçerü turında qarar qabul itte. Saqlanu ministrı Geoff Hoon, xärbi belgeçlär – ğaskärlär öçen qurqınıç däräcäse qabul itelerlek digän näticägä kilde, dip belderde: "Xärbilär kiñäşenä nigezlänep bez Amerika Quşma Ştatlarnıñ yardäm üteneçen qabul itergä buldıq," dide Hoon. Amerikan ğaskärlärenä yardämgä berniçä atna eçendä 850gä yaqın britan xärbie kiläçäk. Alarnı qaya küçeräçäkläre turında tögäl genä xäbär itelmi. Ğiraq tışqı eşlär ministrı Hoşyar Zebari, Berläşkän Millätlär Oyışması ğinwar ayında ütäçäk saylawlarğa äzerlekkä tieşençä yardäm itmi dip şikäyät belderde. Ğiraq, saylaw belgeçläre az bulır dip kötmägän ide, dide Zebari. Ämma çit il belgeçläreneñ kilmäw säbäbe – Ğiraqta iminlek bulmawı, dide ministr. Uzğan yıl Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Bağdadtağı wäkilçelegenä höcüm yasalıp 22 keşe, şul sanda oyışmanıñ yuğarı wäkile Sergio Vieiro de Mello hälak bulğannan soñ wäkilçelek üz xezmätkärlären Ğiraqtan çığarğan ide. Tağın ber xäbär – Amerikan xärbie serjant İvan Frederick, Abu Ğraib törmäse totqınnarın fizik häm censi ezärlekläwdä ğayeplänep 8 yıl törmä cäzasına xökem itelde.


text:
Tatarstan arxivlarına çit illärdän küp dokumentlar qayta
Baş arxiv idäräse yärdämendä küp keşelär üzlärenä bik kiräkle mäğlümatlarnı taba. Dokumentlar yuğalu säbäple yortların, başqa mölkätlären üzenä törki almawçılar da, aptırap arxivqa möräcäğät itälär. Xezmätlär yazğanda çit il, Rusiä, xätta bezneñ respublika ğalimnäre dä arxivqa üzenä kiräkle yazmalarnı sorap kilälär.
Ministrlar Kabinetı qarşındağı Baş arxiv idäräsenä dürt respublika arxivı kerä. Milli, Tarixi-säyäsi dokumentlar, Şäxsi häm küptän tügel oyışqan Audio-vizual' arxivlar. Arxiv idäräseneñ baş belgeçe İl'yas Möstäkıymov beldergänçä, alarnıñ härbersendä bik möhim eşlär tuplana. Mäsälän, Şäxsi arxivta törle oyışmalarda, şirqat'lärdä xezmät itkän keşelär turında dokumentlar cıyıla. Layıqlı yalğa çığıp pensiä aqçası bilgelängändä ul dokumentlarnı sorap kilüçelär şaqtıy bula.
Tatarstandağı 44 rayonnıñ härbersendä üz arxivları bar. Baş arxiv idäräse citäkçese Damir Şäräfedinovnıñ 12 yıllıq xezmäte näticäsendä, bügenge köndä alarnıñ härbersendä uñışlı eş sisteması buldırılğan. 4 iyül könne Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ta monı bilgeläp uzdı häm sanap betergesez xezmäte öçen Damir Şäräfetdinovqa maqtaw käğäze belän altın säğät tapşırdı. Şul uq könne
Baş arxiv idäräseneñ yaña citäkçese Danil İbrahimov bilgelände. Danil İbrahimov “Azatlıq” radiosına eşen material'- texnik bazanı nığıtudan başlarğa uylawın äytte.
Arxivta barlığı 4 meñ yarım tiräse dokument bar. Alar artıp tora. Şul säbäple, binalar kiräk. Baza buldıru zarur. Şunıñ buyınça eşläyäçäkmen.Damir Şäräfetdinov arxiv eşçänlege üseşe öçen küp öleş kertte. Çittäge barlıq möhim dokumentlarnı respublikada tuplaw öçen çit il häm Rusiä töbäkläre arxivları belän kileşülär tözelde. 1998 yılnı Çuwaşiä respublikası arxivı belän tözelgän kileşü nigezendä, Çuwaşiäneñ
Yangil'dino tatar awılı turında şaqtıy mäğlümatlar alınğan. Häm alar ayırım xezmät yazuda qullanılğan. Çit il häm Rusiä töbäkläre arxivları belän tözelgän kileşülär turında Danil İbrahimov
Rosarxiv belän kileşü tözelde. Törkiä, Şvetsiä belän tözelgän kileşü näticäsendä küp dokumentlar qaytarıldı. Kiläçäktä dä kileşülär tözü däwam itäçäk.
Danil İbrahimov belgeçlege buyınça tarixçı. 10 yıl radioda xezmät itä. 1993 yıldan birle Ministrlar kabinetınıñ mädäniät, sänğät häm sport bülegendä baş referent bulıp eşli. Yış qına Arxiv buyınça da mäsälälärne xäl itärgä turı kilgänlektän, älege ölkä Danil İbrahimovqa şaqtıy tanış.
Küp xezmätlär çığarğan Damir Şäräfetdinov isä berniçä yıl elek çığara başlağan şaqtıy eçtälekle “Ğasırlar awazı” fänni-dokumental' jurnalınıñ baş möxärrire bularaq däwam itäçäk. Xäzer Qazannıñ 1000 yıllığına maxsus san äzerlänä.
Landış Xarrasova.


text: Bügen Çeçnyänıñ Şali rayonında Eşke eşlär ministrlığı xezmätkäre üterelgän. Anı üterüdä şiklänelgän ike keşe totqarlanğan. Niki Xita awılınnan yıraq tügel genä çeçen suğışçıları belän bäreleştä Rusiä xärbie yaralanğan. Xärbilär mäğlümätenä qararğanda, höcüm itüçelär üterelgän. Uzğan täwlektä Çeçnyäda şartlawlardan öç yäşüsmer hälaq bulğan. İkese Gudermes yanında, alarnıñ qullarında granat şartlağan. Tağı ber mäktäp uquçısı Kurçaloyda hälaq bulğan. Ul tabıp alğan şartlatqıç caylanmanı sütep qararğa tırışqan.


text:
Özin Almatı qalasında 18 şilde küni birneşe polïcey`di öltirip, birneşewin jaraqattadı degen ay`ıp tağılğan Rwslan Külikbaevtiñ dosımın dep tanıstırğan azamat Külikbaevtiñ bala kezinen kïkboksïngpen şuğıldanğanın, osı sport türimen ay`nalısıp jürip birşama nätïjege jetkenin ay`tadı.
Atın atamawdı ötingen ol redakcïyağa Rwslan Külikbaevtıñ sportta jetken jetistikterine ay`ğaq bolatın medalʹdar men gramota, dïplomdardıñ da swretterin joldağan. Ay`twınşa, kïkboksïngpen şuğıldanğan Külikbaevtiñ «Sport şeberligine kandïdat» degen atağı da bar eken. Rwslannıñ dosı onıñ Almatıdağı qandı qılmısqa barwın türmede jürip psïxologïyasınıñ buzwlıwmen bay`lanıstırıp otır.
Külikbaev 1990 jılı Qızılorda oblısında dünïege kelgen. 1994 jılı otbasımen Tereñözek kentinen Bay`qoñır qalasına köşip barğan. Äkesi men şeşesi ajırasqan. Qazir äkesi Astanada turadı, basqa otbası bar. Rwslan üy`de altı ağay`ındı eken. Rwslannıñ bir ağası, äpkesi jäne üş inisi bar.
Külikbaev 2010 jılı 27 tamızda kisi tonağanı üşin Şımkent qalası Eñbekşi awdandıq sotınıñ ükimimen şarttı jazağa kesilip, 2012 jılı zañsız qarw saqtağanı üşin Qızılorda qalalıq sotınıñ ükimimen aldıñğı jazasın qosa eseptegende üş jarım jılğa bas bostandığınan ay`ırılğanı belgili.
Eske sala ketsek, 18 şilde küni Almalı awdandıq polïcïya basqarmasına, sosın UQK departamenti ğïmaratına şabwıl jasaldı. Nätïjesinde 6 adam qaza tawıp (üş polïcey`, bir şekara qızmetkeri jäne bir bey`bit turğın), 8 adam zardap şekti. Bïlik atalğan oqïğağa terakt dep bağa berdi. Al ustalğan küdikti burın sottalğan 26 jastağı Qızılorda oblısınıñ twması eken.
qamshy.kz


text:
Bügen biredä İndoneziä xökümäte häm Açeh provinsiäse ğısyançıları wäkilläre 3 distä yılğa yaqın suğış häm 15 meñgä yaqın keşeneñ häläk bulğanınnan soñ tarixi tınıçlıq kileşüenä qul quydı. Finlandiä tınıçlıq prosessında aradaşlıq itte. Bügen başqalada qabul itelgän kileşü nigezendä, ğısyançılar qoralsızlanırğa häm provinsiäneñ bäysezlege täläplärennän baş tartırğa tieş. Jakarta üz çiratında, qulğa alınğannarnı irekkä çığarırğa, provinsiädä säyäsi partiälär tözergä, häm yıl azağına qädär töbäktän xökümät köçlären çığarırğa wäğdä itä. İrekle Açeh Xäräkäte wäkile Mälik Mahmud, Açehda ozaq yıllar ğädellek bulmadı, dip belderde:
"Ğädellek ul – xalıqnıñ söyli aluı, anı işetü häm teläklärne qabul itä belü. Ul – süz irege, fiker törlelegen yaqlağan säyäsi sistema tözüne añlata, bu sistemanıñ ber öleşe bulu," dide Mahmud.
26nçe dikaberdä bulğan tsunami tınıçlıq söyläşülären tizlätte. Açeh provinsiäseneñ Sumatra utrawında kimendä 130 meñ keşe häläk bulğan ide.


text:
Möselmannar Yaña yılnı bilgeli
Möselmannarda iñ zur bäyräm ul Uraza häm Qorban bäyrämnäre. Möselmança Yaña yılnı bez başqa xalıqlar kebek zurlap uzdırmıybız, kübräk tınıçlıqta, doğa uqıp qına ütkäräbez. Axşamnan soñ 1428 yıl - Möxärräm ayı başlana. Ğosman xäzrät İsxaqi belderüençä, bu bäyräm berençe möselmannarnıñ Mäkkädän Mädinä şähärenä küçüe däwerennän başlanğan. Yäğni möselman kalendare şul könnän xisaplanırğa totınğan. Grigoryan kalendare buyınça 622 yılğa turı kilä. Ğosman xäzrät İsxaqi tarixqa tuqtalıp bolay dide:
Päygambärebezneñ Mäkkädän Mädinägä küçkän, yäğni namaz iñgän waqıtlar kilep citä. Päygambärebez namaz uqımağan çaqların waqıtqa da tiñlämägän häm barı Mädinädä namaz uqırğa kereşkäç kenä yıl başlanuın xisaplaw totınğan.
Tatarstan respublikası möselmannarı Diniä Näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi äytüençä, Möxärräm möselman kalendareñen berençe ayı. Bu aynı päygambärebez doğalar belän qarşı ala torğan bulğan. Keşe yılnıñ berençe ayın niçek ütkärä, qalğan aylar da şulay uza dip sanala. Allahı Täğälä ızğış-talaşlarnı, üç alunı häm suğışlarnı bigräk tä tıyğan 4 ay isemlegenä Möxärräm dä kerä. Möselmança yaña yılnı doğalar uqıp uzdıru xäyerle sanalsa, Möxärrämdä uraza totu bik yaxşı. Bu ayda ber kön uraza totu 30 köngä xisaplana ikän.
Landış Xarrasova


text: Quşma Ştattar Ukrainanı jurnalist Georgiy Gongadze ülemendä gäyeple bulıusılarzı tabıp yawaplılıqqa tarttırırğa saqırzı. Kievta ütkän matbuğat konferensiähında Amerikanıñ Ukrainalağı ilsehe John Herbst bıl yenäyätkä qağılışlı küp horawzar äle bulha yawaphız qala tip belderze. Amerika diplomatı bildäläwensä, Ukraina matbuğatı irkenä yanawzar Waşingtonda boroslou tıuzıra tine. Gongadze 3 yıl elek Kiev urtahında urlanğaynı. Huñınan unıñ başhız käwzähe tabıldı. Oppozitsiä jurnalistı ültereüzä ildeñ yuğarı yetäkselege qatnaşlığı bar tip isäpläy.


text:
Ändican qaçaqları çit illärdä sıyınu ala
Ändican fäcigäse xalıqqa ut açıp häm xökümät ğäyeple sanağannarnı törmägä utırtıpqına tämamlanmadı. İke yıl ilek yözlägän ilek tuğan şähärlärennäñ körşe Qırğzstanğa küçkän ide. alarnıñ qaysı beräwläre tönyaq Amerika häm Yewropada sıyınu taptı. ğailälären sağınuğa tüzö almıyça kire qaytuçuları da buldı. Başqalar bügenge köndä dä xalıqara yärdäm oyışmaları xisabına yäşi. 12-13nçe may könnärendä, Ändicän waqiyğalarına 2 yıl tula.
Razzaqov öçen küçenü ğadäti xälgä äwerelgän, tuğan yağı könçığış Üzbäkstannañ qaçqannañ soñ aña bik küp cirdä yäşärgä turı kilgän. Qırğız-Üzbäk çigendäge qaçaqlar lägerı da şulardañ berse.
“Min ber cirdä genä yäşämädem, Lagerlarda yäşädem, Qırğıztannıñ törle cirlärendä, ber-ber böten cirne yörep çıqtım.” Şiğerlär icat itkän, mäktäptä uqtuçısı Toğboy ağanıñ ğömerenneñ küp öleşe Ändicändä uzğan.
2005nçı yılnıñ Mayında, demostratsiä häm köçqullanular başlamastañ elek, tınıç qına ul layıqlı yal turında xıyallana ide.
Başqalar qulına qarap, eşsez-öysez xäldä qaçaqlıqta yäşärmin dip ber qayçan da uylamağan idem. Razzaqov, Adilät isemendä Qırgızstanda käsepçelek belän şöğellänmägän törkemnäñ yärdem ala, törkem aylıq yäşäw ixtiyaçların tämin itär öçen Toğboy ağağa yaqınça 50 Dollar birä.
“Ädilät aşa 2.000 sum qırğız aqçası alam, alğan aqçanı tanışıma biräm häm anıñ öyendä toram. Eşlärgä yomış bulsa, bulışırga tırışam, şulay gömer itäm inde.” Säyäsi niäte bulmağan Razzoqov ağa, meñlägän keşegä quşılıp Ändicanda 13nçe May, 2005nçe yıldağı domostratsiägä qatnaşqan,
Toğboy ağa, demonstratsiä qızıp, saqlanu köçläre avtomatlar belän keşelärne taratu öçen atıp küplärne üterä başlağan waqıtta qaçıp ölgergän bulğan.
Bu xällärdäñ inde 2 yıl waqıt ütüenä qaramastan, äle dä bulğan waqiyğalar turında sorawlar tua. Waqiyğalar aldınnan ber niçä kön elek törmädäge totqınnarnı kem azat itte, häm bu qarşılıq çaraları nindi maqsat belän kem tarafınnañ oyıştırıldı? Kebek sorawlar äledä cäwap ezli.
Üzbäk xökümäte bu eştä islamçı extremistläre ğayeple, häm ülgännär sanıñ 200 dip belderä, ülgännär ğisyançı häm xärbilär bulğan di.
Razzoqov uylawınça alar Sotsial problemalarğa rizasızlıq belderep, üz tawışın işetterergä telägän xalıq.
“Çaranı citäklägän keşelär bötenläy başqa xalıq ide, yağni üzläreneñ awır tormışların häm qayğıların belderegä tilägän xalıq, eş yuq, aşarğa ipigädä aqçabız citmi, närsä eşlärgä keräk pensiälärebez az dip, üz taläplären äytkännär ide.” Qarşılıq çaralın köç belän bastırıla başlağannañ soñ, tizdän küplägän xalıq Ändicannan Qırğzqanqa qaçtı.
Qırğız xökümäte tarafınnañ 500 Ändican qaçağı räsmi räweştä terkälgän.
Ändicanda qalğan Toğboy ağa, başta qaçar öçen üzen dini extrimist yäisä yalgış eşlägän keşe bularaq kürmägän.
Läkin axırda, bötenläy kitärgä mäcbür bulğan.
Qarşı çıqqannarnıñ fikerlären yaqlağan Toğboy abıy, Xökümät köçläreneñ, räsmi bulmağan demostratsiädäge ğadi xalıqnı atuına tänqıyt belderä. Ozaq ta ütmi, anı, militsiä küp tapqır sorawğa tarta, militsiä xezmätkäre öyenä ber niçä tapqır kilep kitä.
Ändican waqiyğalarınıñ ber yıl soñ 2006nçı yılnıñ mayında, Razzaqov törmägä utırtularınnañ qurqıp, Qırğztanga sıyınırğa qaçqan.
Ul sıyınu xaqın alıp, ildä torırga röxsät alğan, läkin üz tormışın yañadan torgızı mäsäläse çiten eş bulıp qala.
Ul ayına 50ğa yäşi, aşarga peşerergä kiräkle qaysı ber äyberlären aña, Qırğıstandağı qaçaqlarğa yärdem itü maqsatı belän terkälgän, Adilät törkeme tämin itä.
Läkin Razzoqov, maddi xälenä zarlanmiy.
Anı iñ räncetkän närsä, tuğan cirennäñ, tugannarı häm duslarınnañ çitte yalğız, bu qart yäşendä bötenesen dä yaña baştañ başlaw qayğısı.
May ayınıñ axırında Kanadağa küçkäç ul, öyennäñ tağın da yırağraq kitäçäk.
Toğboy ağa, tuğan yaqların sağınuın äytä. 2 yıl elek Ändicanda bulğan xällär töşlärenä äle kerä ikän. Şulay da ul, belgesez kiläçäkkä taba , yözlägän yaqtaşı belän taşlağan Ändicanına berär könne qaytırğa ömetlänä.


text:
Räşit Äxmätov: Berdäm Rusiäneñ Tatarstanda kiläçäge Mintimer Şäymiev belän bäyle
Uzğan şimbädä Rusiäneñ säyäsi tormışında şaqtıy zur waqiğa bulıp uzdı. Yedinaya Rossiya - Berdäm Rusiä firkäse üzeneñ çirattağı qorıltayın ütkärde. Anda Tatarstannan da sallı ğına delegatsiä qatnaştı. 2 noyäberdä Yekaterinbur şähärendä uzğan Yedinaya Rossiya – Berdäm Rusiäneñ VII qorıltayında respublika törkemen Tatarstannıñ parlamentı räise Färit Möxämmätşin citäkläde. Respublika wäkilläre inde qazanğa qaytıp citsä dä, alar äle qorıltay näticäläre turında fikerlären, uzğan çaradan alğan tä’sirläre belän tanıştırıp ölgermäde. Berdäm Rusiä firkäseneñ mäğlümät üzäge isä Däwlät Şurası citäkçelegennän uzıp, bernindi añlatmalar birmäyäçägen belderde. Xäyer, qorıltay, anda respublika prezidentı Mintimer Şäymiev, Tatarstannan saylanğan Rusiä Däwlät duması deputatı Oleg Morozovnıñ çığışları, fikerläre turında şaqtıy äytelde bu könnärdä mäğlümät çaralarında.
Qorıltayda Berdäm rusiäçelär üzläreneñ yaña programmaların tikşerde häm qabul itte. Anda firkäneñ kiläse 10 yılğa maqsatları, Rusiä kiläçägeneñ kürüe bilgelängän. Mondıy däräcädäge dokument bezneñ säyäsi köndäşlärneñ ğomumän yuq, dip belderde bu xaqta firkä Prezidiumı särkätibeneñ urınbasarı Oleg Morozov. Cıyılışta Berdäm Rusiäneñ säyäsi köndäşlärenä tänqit şaqtıy buldı anısı. Bigräk tä yaña ğına oyışqan Spravedlivaya Rossiya – Ğädel Rusiägä qarata. Şulay uq qorıltayda Mintimer Şäymiev tä çığış yasadı. Ul Rusiädä awıl xucalığı tarmağın üsterergä kiräklegenä iğtibarnı cälep itte. Firkä cıyılışında bilgele şäxeslär – Berdäm Rusiä äğzäläre bulğan artistlar, sportçılar da yış kürendä televizor ekrannarında. Ğomumän, firkäneñ qorıltayı turında bik küp söylände, kürsätelde bu aralarda. Çaranıñ qupşı itep oyıştırılğanı da yaxşı kürende.
Tatarstanda älege çaranı niçek bäyälilär soñ, Berdäm Rusiäneñ kiläçäge xaqında nindi fikerdä toralar? Şuşı sorawlar belän bez bilgele jurnalist, üzeneñ qızıqlı häm başqalardan ayırmalı fikerläre belän tanılğan Räşit Äxmätovqa möräcäğät ittek. Xäzer anı tıñlap kitik.
Qorıltaynıñ, älbättä, real’ xakimiätkä mönäsäbäte yuq, ildä bar qararlarnı prezidentqa yaqın ber serle häm azsanlı törkem qabul itä. Qorıltayda küp yañğıraşlı süzlär, çığışlar, belderülär buldı, läkin älege firkä artında real’ ictimaği köçlär, nindider xakimiät wäkilläre tora digän tä’sir qalmadı mindä. Berençe çiratta min şuña iğtibar ittem – ul da bulsa Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ qotlawına. Ul nindider añlaşılmıy torğan buldı. Minemçä, bu firkäneñ kiläçäge turında farazlar yasarğa mömkinlek birä. Äye, anda 60tan artıq töbäk citäkçese, ul şaqtıy zur administrativ köçkä iä. Läkin firkädä Putinğa yaqın keşelär kürenmi. Şuña da, aldağı saylaw aldı yılında Berdäm Rusiä ikençe planğa qalaçaq, dip farazlap bula. Yaña prezident kilsä, bu firkä betäçäk, yaña byurokratik-administrativ berämlek buldırılaçaq. Ä busı turında onıtaçaqlar. Şuña da barısı da Putinnan tora. Aña Berdäm Rusiä kiräkmäsä, bu firkäneñ bernindi kiläçäge dä bulmayaçaqBerdäm Rusiäneñ Tatarstandağı kiläçäge mäs’äläsenä kilgändä, Räşit Äxmätov bezdä firkäneñ yazmışı turıdan-turı Mintimer Şäymievqa bäyle dip sanıy.
Mintimer Şäymievqa kiläse ğinwarda 70 yäş tulaçaq. Şunardan soñ respublikada xakimiät alışınırğa mömkin. Anıñ urınına kilergä mömkin Kamil İsxaqov Ğädel Rusiä yaqlayaçaqtır. Şuña kürä Berdäm Rusiäneñ yazmışı respublikada bik nıqlı räweştä Şäymievnıñ yazmışı belän bäyle. Ul tatarstanda xakimiättä qala ikän – bu kiläse yılnıñ yazında xäl itelergä tieş – kiläse saylawlarda berdäm Rusiä küp tawışlar alaçaq. Yuq ikän – alarnıñ näticäläre çamalı ğına bulaçaq. Ul firkä bularaq saqlanıp qalaçaq, älbättä, läkin anıñ bernindi xakimiät resursı, yoğıntısı bulmayaçaq indeJurnalist, Zvezda Povolj’ya gäciteneñ baş möxärrire Räşit Äxmätov Berdäm Rusiä firkäseneñ qorıltayınnan soñ tuğan fikerläre belän urtaqlaştı.
Gölnaz İlgizär


text:
Raşid Minhac: «Fikerlär, çınlap ta qaynar, bäxäsle. Biş waqıt namaz uqu, uraza totu, yolalar älläni ähämiätle tügel, iñ möhime – küñeldä qibla bulu, küñel ğibädäte digän näticägä kilä uylanularında Rafail Xakimov. Ul alarnı möselmanlıqnıñ tışqı bilgeläre dip kenä atıy. Nindi dä bulsa mäzhäbkä iärü – Qör`änne qısalarğa kertü, dip avtor möselmannarnıñ mäzhäblärgä bülenüenä qarşı çığa. Watanım Tatarstan.
Tatarstan matbuğatınnan barı BpeMя и ДeHbrи gäzite genä Rusiä könenä bağışlap replika bastırdı. Gäzitneñ tışlığında Rusiäneñ berençe prezidentı Boris Eltsin häm Tatarstannıñ xäzerge Prezidentı Mintimer Şäymievıñ fotosurätläre basılıp çıqtı. Yazma «Bez niçek bäxetle idek...» digän isem astında dönya kürde. «Bu şulayraq başlana ide...», dip yaza gäzit möxärrire. «Äle genä «suverenitetnı küpme ala alasız, şul xätle alığız» dip beldergän şat Eltsin, bäxetle Şäymiev, möstäqil Rusiä, suveren Tatarstan.... » dielä älege yazmada. Menä mäqälädän ber özek:«Mizgel ütep kitte, häm närsä? Neft-gaz inäsendä utıra torğan häm çikläre buylap «mömkin doşmannarnıñ» xärbi bazaları tezelep kitüen ixtiyarsız küzätergä mäcbür bulğan ilneñ bäysezlege qaya? Suverenitet süzen Tatarstan Konstitutsiäsendä atap kitü öçen genä dä satulaşırğa tieş bulğan respublikanıñ suverenitetı qaya? Ä iñ möhime, ğadi keşelärgä, «qäderle rusiälelärgä», ä ayırım alğanda «Tatarstan watandaşlarına» ireklek häm xoquqlardan ni bar? Sorawlar awır häm alarğa cawaplar kürenmi. 12 yün tiz genä bötenxalıq bäyrämenä äylänmäs. Ni xäl itäseñ, xezmät atnası aldınnan köç cıyarğa mömkinlek birgän yal köne buluı belän qänäğätlänergä qala. Bezne, härberebezne, xezmät kenä suveren itä ala» - dip yazdı BpeMя и ДeHbrи gäzite.
Tatar gäzitlärendä bäyrämneñ asılı turında uylanular kürenmäde. Anıñ qarawı, tatar jurnalistları millät turında uylana ikän. Watanım tatarstan gäzitendä «Küzebez – Evropada, küñelebez – Mäkkädä» digän yazma basılıp çıqtı. Bu yazma «tatar ülmägän dä, yoqlamağan da..» digän süzlär belän başlana. Küptän tügel Tarix İnstitutı direktorı häm Prezident kiñäşçese Rafail Xakim «Qayda bezneñ Mäkkä?» digän xezmäten cämäğätçelek iğtibarına täqdim itte. Anı küp keşe äle uqıp ta ölgermäde, inde matbuğatta bäylämälär dä kürenä başladı. Menä mäsälän, ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä Mäxmüt Soltanayevnıñ Rafail Xäkim mäqäläsenä «Atipik islam» dip isemlängän bäyälämäse dönya kürde. İnde Räşit Minhac şuşı ike xezmätkä tayanıp Watanım Tatarstan uquçılarına bäxäsneñ närsädä ikänen añlatırğa tırışa. Belgänegezçä, Rafail Xäkim «Evroislam» ağımınıñ tarafdarı. Häm anıñ «Qayda bezneñ Mäkkä?» digän xezmätendä şuşı ağımnıñ asılı añlatıla da. Menä Räşit Minhac bu xaqta bolay yaza:«Fikerlär, çınlap ta qaynar, bäxäsle. Biş waqıt namaz uqu, uraza totu, yolalar älläni ähämiätle tügel, iñ möhime – küñeldä qibla bulu, küñel ğibädäte digän näticägä kilä uylanularında Rafail Xakimov. Ul alarnı möselmanlıqnıñ tışqı bilgeläre dip kenä atıy. Nindi dä bulsa mäzhäbkä iärü – Qör`änne qısalarğa kertü, dip avtor möselmannarnıñ mäzhäblärgä bülenüenä qarşı çığa. «Traditsiälärgä suqırlarça iärü (täqlid) islam dinen köçsezländergän. Härkemneñ xaqiqätkä üz yulı bar. Anı ostazda, imam da alıştıra almıy... Nigezdä şuşı belderülär, kire qağu omtılışları cawap mäqäläse yazarğa etärgän dä Mäxmüt Soltanayıvnı. Şuşılay mirasıbızdan baş tartu zarurmı, islam reformalaştıruğa moxtacmı soñ? Yuq, dop cawap birä moña M.Soltanayev»
Mäxmüt Soltanayev Rafail Xäkim belän bäxäsläşep, şundıy dälillär kiterä: tatardağı islam çül illärendäge islamnan çınnan da ayırıla, bu ayırımlıqlarnıñ 3 töre bar : berençedän, bu demokratizm, yäğni din ähelläreneñ sawlanıp quyıluı; ikençedän, abıstay, ostabikä kebek xatın-qız ruxanilarnıñ buluı; öçençedän,dinneñ päyğämbär zamannan uq üzgärmäwe, saf kileş saqlanuı. Ul şulay uq, ğöref-gädätlärdän baş tartu kiräkmägänenä basım yasıy. Watanım Tatarstan gäziteneñ bu mäs’älägä üz qaraşı bar.«Bezgä qalsa, islamnı, ğomumän, dinne törleçä añlaw nigez bulğan bu bäxäskä. «İñ möhime: islam ni räweşle xalqıbıznı aldınğı, konkurentsiägä sälätle millät bulırğa yärdäm itä ala?»- dip quya mäs’äläne Rafail Xakim. Yäğni din – millätne saqlap qalu, üsterü çarası bularaq qına qarala ğalimneñ xezmätendä. Ä Mäxmüt äfände dinne millät eçendä tügel, millätne din eçendä, islam digän bötenneñ ber öleşe itep kenä qarıy. Bezneñçä, älege bäxäsneñ asılı şunda. İke avtornı da millätebezgä mäxäbbät berläşterä. Ämma alarnıñ iñ äwwälgese – millätne, ikençese – dinne berençel itep quya. Dinne reformalawğa, Abu Xänifä mäzhäbendä qalu Könbatıştan yaña, kamil texnologiälär aluğa hiç qomaçawlıy almıy» - dip yaza Räşit Minhac älegä yazmada. Tatarstan yäşläre gäzitendä basılğan mäqäleñ avtorı, şulay uq millät problemasın kütärä, läkin aña şulay uq kötelmägän yaqtan kilep qarıy.
Bu gäzittä basılğan «Mutantlaşabızmı?» digän yazmanıñ avtorı millättäşlärebezne jälläp quya. Millätne gel sügälär, ul haman «uyanmağan» ikän, anı qotqarırğa kiräk ikän, dip uy-fikeläre belän büleşä ul. «Ä şuşındıy ekstremal şartlarda kemnärder çäçäk ata, baqtıñ isä – üzebezneñ tatarlar!» - digän açış yasıy ul.Bu yazma Tatarstan yäşläre gäzitendä dönya kürgän ber mäqälägä qaytawaz bulıp tora. Gäzit xäbärçese, Mordoviädä urnaşqan Azürka awılına barıp, «Serle Azürkağa säyäxät» digän mäqälä yazğan ide. Röstäm Zaripov, şuşı mäqälägä tayanıp fiker yörtä dä. Ul üzeneñ sorawların, yarım çın, yarım şayarıp quya. Awıl xalqınıñ balalarnı mäktäpkä yörtmäwenä dä, şähärgä kitmäwenä dä, yuğarı uqu yortlarına omtılmawına ul añlatmalar birä. Mäktäpkä barıp – alar yalğan tarix uqıp başın butar ide, teatrğa barsalar – tozsız äyberlär qarap küñelläre pıçranır ide, yuğarı belem almıy – çönki alarnıñ yomışçı tatar bulası kilmi. Yazmanıñ avtorı Röstäm Zaripov Azürka xalqınıñ tormış fälsäfäsen menä şulay añlata. Avtornıñ fiker yörtüe niqädär üzençälekle bulsa, näticäse tağı da qızıqlıraq. Menä yazmadan ber özek.
«Biredä yäşäwçe xalıq belän üzebezne çağıştıra başlasaq, ayırımlıqnı isemlek tikşergändä uq çamalarbız. Bolarnıñ atları da uq ata-babalarıbızça, yäğni xaq möselmança. Ä bez mutantlaşqanbız häm bu mutantlaşu isemnärebezdä dä, radio aşa özleksez yañğırağan, bez sorağan cırlarda da täñgäl çağılış taba. Miña qalsa, Tatarstan yäşläre mutantlaşmağan tatarlar yäşi torğan «utrawğa» barıp çıqqan! Çığuın çıqqan, ämma millätne «Qotqaru» yünäleşendä qaynaşqan golämälärebezne älege açış berdä söyendermäde buğay. Xäyer, ğäcäp tä tügel, millätne qotqaru öçen millät iñ elek alarnıñ üzlärennän baş tartırğa tieş tügelme soñ?..» Menä şundıy bäxäsle fikerlär äytä Röstäm Zaripov.Bu xaqta fiker alışırğa teläüçelär uylanğan waqıtta, Tatarstan jurnalınıñ yaña sanın aqtara torıyq. Anıñ tışlığında Tübän Kama neft eşkärtü zavodı citäkçeseneñ fotosuräte basılıp çıqtı. Jurnal, federal inspektor Marsel Ğalimärdänov belän ütkärelgän külämle äñgämä belän açıla. Şuşı söyläşüdä Marsel Mağafur ulı, üze citäklägän oyışmanıñ eşe turında söyli. Vladimir Putinnıñ Prezident wäkilläreneñ kontol itü wäqälätlären arttıru kiräklege, digän yaña boyırığın da iğlan itä. Ul anda şulay uq, respublikanıñ Rusiä Federatsiäse eçendä buludan başqa çarası yuq, dip belderä. Marsel Ğalimärdänov, şulay uq, säyäsi täqdim dä kertä, Rusiä Çeçnyä respublikası belän şartnamä tözegändä, Tatarstanğa da, Rusiä Konstitutsiäse häm federal qanunnar nigezendä, yaña şartnamä tözü mömkin bulır ide, di.
Şuşı uq jurnalda «Xäzerge Rusiädä xakimiät kem qulında?» digän külämle mäqälä basılıp çıqtı. Anıñ avtorı professor Äğdäs Borhanov, byurokratiä häm rişwätçelek problemasın kütärä.
Tatarstan jurnalında basılıp çıqqan «49 kön häm böten ğömer» digän oçerk, sovet stilendä yazılsa da, barıber iğtibarnı cälep itä. Yazmanıñ avtorı Yäğsuf Şafikov, oçerk qaharmanın Äsxät Cihanşinnı 60nçı yıllarnıñ iñ ataqlı tatarı itep atıy. Zamanında Samara ölkäseneñ Şentala awılında tuğan Äsxät Cihanşinnıñ batırlığı turında cırlar cırlanğan, mäqälälär, taswirlamalar yazılğan. Kem soñ ul?
Äsxät Cihanşin Kuril utrawlarında, Sovet flotına qarağan barjada xezmät itä. Ber zaman dinägezdä dawıl çığa, barjanı Tın okeanğa alıp kitä. 4 yeget okeanda 49 kön, ber xäbärsez häm açlı tuqlı yäşägän. Ber ni qalmağaç, alar xätta kün qayışların da kimerergä mäcbür bulğan. Axır çitkä, alar, bötenläy xälsezlänä, tora almıy başlıy.
49 kön ütkäç, barja yanına amerikan korabı kilä. Ber qatlı bu yegetlär, çit il korabına utırıp kirtergä uylamıy da, berençe mälne, amerikannardan azıq-tölek, yağulıq sorap, kire SSSRğa qaytu yulına çığarğa ömetlänä. Läkin, bilgele inde, alay kilep çıqmıy. Amerikan korabına küçep, alar anda qäder, xörmät häm qayğırtu taba. Şuşı 4lektä bulğan ber tatar, ike ukrain häm ber urıs yegete tiz arada çit il mäğlümat çaralarınıñ iğtibar üzägenä elägä. Amerikan xärbilär diñgezçelärne Sovetlar ileneñ San-Fransiskodağı ilçelegendä tapşıra. Anda da alar, balda mayda tägäräp yäşäp yata. Äsxät Cihanşin söylägänçä, alarnıñ öygä qaytu teläge köçle bulğan, ämma küñeldä anda niçek qarşı alırlar dip, qurqu da yäşägän. Şuşı ilçelektä, yegetlär ПpaBдa gäziten tabıp, üzläre turında qızıq mäğlümat taba. Şul gäzittä SSSR nı citäklägän Nikita Xruşçevnıñ, şuşı 4 malayğa räxmät xatı basılğan bula. Nikita Xruşçev, xätta, sovet diñgezçelären qotqarğan öçen, Amerika Prezidentı Duit D. Eizenhower adresında ber xat yullağan ikän. Bu ike xat ПpaBдa gazetasında basılğan bula. Şulay itep, yegetlär öylärenä qaytıp citä. Läkin şuşı dürt yegetkä monda da tınıçlıq birmilär, alar härwaqıt iğtibar üzägendä bula. 1 tatar, 2 ukrain häm 1 urıs malayı turında cırlar yazıla, oçerklar icat itelä. Bu xällärdän soñ, Äsxät Cihanşin xärbi uçileşeda belem ala, şuşı ölkädä xezmät itä, yaqtaşı, Samara ölkäsennän çıqqan qızğa öylänä, xäzer alar ikese dä pensiädä Fin qultığı yarındağı Strelna şähärendä yäşi.
Sovetlar ileneñ küzätüçeläre yegetlärneñ tuğan yaqlarında, çit ilgä satılu matdäsenä dälillär ezläp, tentülär ütkärgändä, okean äsirlären öylärenä qaytu ömete yäşätä.
Ütkän yılnı Äsxät Cihanşin tuğan yaqlarınnan Şentala awılınnan räsmi çaqıru ala häm anda qaytıp, üze isemdäge uram, muzeynı taba, andağı mädäniät yortlarında awıl xalqı belän oçraşa.
Fin qultığı yarında yäşäwçe Äsxät Cihanşin äytkänçä, ul uzğan tormış yulı belän qänäğät. Ä tege 49 könne iskä alıp ul, «Alla bezne sınarğa uylağan axrı..» dip kenä cibärä häm üzen ällä nindi qaharman dip sanamawın äytä.Bikä Timerova. Qazan.


text:
Ärmännär yaña prezident saylıy
Ärmännär bügen il prezidentı saylaw öçen tawış birü üzäklärenä kilde. Prezidentlıq yarışında ike möhim köndäş, xäzerge premyer ministr Serj Sarkisian belän Ärmänstannıñ elekke prezidentı Levon Ter Petrosyan köräşä. Saylawnıñ berençe turında ciñär öçen namzätlärneñ 50% kübräk tawış aluı şart.
Bügen cirle waqıt belän irtänge säğat 8dä Ärmänstanda prezident saylawı başlandı. Bu yarış öçen 9 namzät köräşsä, alarnıñ 3se genä küpçelek tawışnı alır dip isäplänä.
Şular arasında premyer Serj Sarkisian saylawnıñ berençe turında tawışlarnıñ küpçelegen alır dip farazlana. İke tapqır wazifada bulğan öçen öçençegä namzät bula almağan prezident Robert Koçeryan da, Sarkisiannı yaqlıy.
Saylawda Sarkasiannıñ töp köndäşe, 1998çe yılda basımnar säbäple prezidentlıq wazifasınnan kitärgä mäcbür bulğan Levon Ter Petrosyan.
Ärmänilärneñ küpçelegenä kürä ilneñ zur problemnäre eşsezlek, xäyerçelek häm korupsiä.
Sarkasian ilgä mullıq kiteregä wäğdä itä. Ul sovetlär cimerelgännäñ soñ wazifağa kilgän Ter Petrosyan waqıtında iqtisatnıñ naçar buluına qaramastan soñgı yıllardağı iqtisadi üseşkä basım yasadı.
Bügen irtä däwlät mäktäpläreneñ bersendä tawış birgän Sarkisian, xalıqnıñ ışanıçı saylaw näticäsendä bilgele bulaçaq dide:
“Minem öçen iñ möhim närsä bu saylawnıñ yaxşı ütüe. Saylawnıñ berençe turındamı yäisä ikençesendäme, keşelärneñ bezgä bulgan ışanıçı näticägä tä’ser itäçäk.”
Ter Petrrosyan isä saylaw aldı kampaniälärendä, ildä kiñ taralğan korupsiägä basım yasadı. 4tän 1 öleşe xäyerçelektä yäşägän il öçen ul, yaqtı kiläçäk wagdä itte.
1988-94 yıllarında Ärmänstan belän Azärbaycannı qanlı suğışga etärgän tawlı Qarabağ mäsäläse isä, saylaw aldı kampaniälärendä iñ qızu bäxäslärdän berse buldı.
Şul uq waqıtta, oppozisiä Sarkasiannıñ saylaw aldı çaralarında tärtip bozuın, üzeneñ premyer ministrlıq wazifasınnañ faydalanuda ğayepläp çıqtı.
Oppozisiä ägär saylaw barışında ğadelsezlek bulsa irtägä protest çaraları oyıştıraçaqların belderde.
Londonda urnaşqan suğış häm tınıçlıq xäbär institutınıñ Kavkaz bülege möxärrere Tom de Waal, bügenge saylaw häm oppozisiänen aña reaksiäsenen niçek bulaçağın yuraw awır di.
“Minemçä saylawnıñ berençe turında oppozisiä Serj Sarkisiannın ciñep çığuın qabul itmäyäçäk häm alar xäzerdän uq monı protest itärgä cıyına. Şuña näticälär turında äytüe qıyın”
Saylaw 12 säğat däwam itäçäk. Berençe näticälär çärşämbe könne bilgele bulır dip kötelä. Soñgı näticälär isä saylawdan soñ ber atna eçendä iğlan itelergä tiyeş.


text: Rafael Baydäwlätov citäkçelegendäge Başqortstan räsmi wäkillege comğa irtäsendä Törkiägä eş säfäre belän kitte. Älege säfär ike kön däwam itä häm anda bixisap oçraşular oyıştıru, eşlekle söyläşülär alıp baru qaralğan. Säfär barışında üzara xezmättäşlek turında qayber kileşülär dä imzalanaçaq häm iñ möhime – İstanbulda Başqortstannıñ Daimi wäkilçelegen açu tantanası ütäçäk. Başqortstan wäkillegeneñ Törkiägä bu säfäre ike aradağı bäyläneşlärne yaña basqıçqa kütärergä tieş, – dip belderä Başqortstan Tışqı iqtisadıy bäyläneşlär häm säwdä ministrlığınıñ matbuğat süzçese Möxämmät Bağişayıv. (audio)


text:
Ğiraqnıñ Nasiriä şähärendä İtaliä xärbi politsiäse binası qarşında bomba şartlaw näticäsendä kimendä 15 italian, 8 ğiraqlı hälak buldı, küplägän keşe yaralandı.
AQŞ xärbiläre äytüençä, yök maşinası qapqanı bärep politsiä qorılmasınıñ işegaldına kergän, häm anıñ artınan uq kerüçe çiñel maşina şartlağan.
İtaliä premyer-ministrı Silvio Berlusconi bu höcüm İtaliäneñ Ğiraqtağı eşen tuqtatmayaçaq dide.
İtaliä prezidentı Carlo Azeglio Ciampi alar Ğiraq xalqına tınıçlıq, tärtip häm iminlek torğızırğa yardäm itü wazıyfasın ütägändä hälak buldı dide.
Bez Berläşkän Millätlär qısalarında häm berektäşlärebez belän bergäläp, xalıqara terrorçılıqqa qarşı köräşüebezne däwam itäçäkbez dide İtaliä prezidentı.
Ğiraqta xäzer barlığı 2 meñ 300-läp İtaliä xärbie xezmät itä.


text:
Tömän mayorı Änis Ğaniev: «Xärbilärneñ tormış xälen yaxşırtırğa kiräk”
23 nçe fevral''- Watannı saqlawçılar könen Rusiä armiäse Çiläbe tank uçilişçesında bulğan xällärdän soñ niçek qarşı ala? Monnan 2 yıl elek bez “Azatlıq radiosın” tıñlawçılarğa Tömän yanındağı 3059 xärbi bülektä eşli torğan kapitan Änis Ğaniev belän äñgämä täqdim itkän idek. Ul waqıtta uqıtu rotası komandirı: “Babaylıq, yäğni dedovşçina, bulğan, bar häm bulaçaq”,- digän ide. Bügen isä Ğaniev mayor däräcäsenä kütärelde. Tärbiä bülege başlığı. Fikere üzgärgänme? Tıñlıyq äle.
“Çiläbedäge şikelle xällär armiädä bar dip äytäsem kilä. Kontrakt xezmäte tulısınça kertelmiçä, andıy xällär bulıp toraçaq”.
21 nçe fevral'' könne çıqqan “ИзBecTия” gazetasına birgän äñgämäsendä Saqlanu ministrı Sergey İvanov 2008 nçe yılğa Rusiä armiäseneñ 70 % kontraktta bulaçaq”,- digän. Anıñ fikerençä, bu san xärbi xezmätkä çaqıru waqıtın 12 ayğa qadar kimetergä mömkinlek biräçäk. Yuğarıdağılar Rusiä armiäsenä tärtip kerer dip ömetlänä. Bez mayor Ğaniev belän bügenge xärbi xezmättäge tärtipsezleklärneñ säbäplären barlıyq äle.
“Cämğiättän başlana dip äytergä kiräk. Keçkenädän başlana. Mäktäpne beterep grajdankada eşläp ala. Xäzer bit bötenese dä urta belem, yuğarı belem belän kilmilär bit bezgä. Yuğarı belem belän bötenese dä barmıy bit armiägä. Aqçası bulğan keşe awırular tabıp qalırğa tırışa, aqçası bulmağan keşegä xezmät itergä barırğa kiräk bula. “Şuşı äyberlär tormıştan kilä. Közen Voronejğa bardım. Komanda alıp kildem monda. Miña birdelär 26 keşe. 26 keşedän min monda 17 genä keşe alıp kildem. Rayonnan cıyğannar 50 keşe. Şunıñ 25 ye goden dip sanala. Kübese narkomannar bulıp çığa. Minem küz aldında bulğan xällär. Qızıqsınıp qarap tordım. Niçek alalar ikän dip. Elek bez ala torğan idek “A” gruppa häm “A-1”. Bülenä. “A”,”A-1”,”A-2”,”A-3”,”A-4”, “B”, “B-1”,”B-2”,”B-3”,”B-4” dip kitä inde. Xäzer min alıp qayttım Voronejdan “B-3” belän. Menä tazalıqları. Berse pod sledstviem bulğan. Birmäkçelär ide miña. Min anı qaldırdım. Tağın ikeseneñ berse mäktäpne beterep 7 tapqır eläkkän araqı eçep militsiägä. İkençese 4 tapqır eläkkän. Andıylar bezgä kiräk tügel şuña kürä qaldırdım inde. Şuña kürä äytäsem kilä armiädän genä kürmäsennär dip. Tatarda äytälär bit äle, “Ana söte belän kermägängä tana söte belän genä kertep bulmıy”.
“Şuşı äyberlär tormıştan kilä. Közen Voronejğa bardım. Komanda alıp kildem monda. Miña birdelär 26 keşe. 26 keşedän min monda 17 genä keşe alıp kildem. Rayonnan cıyğannar 50 keşe. Şunıñ 25 ye goden dip sanala. Kübese narkomannar bulıp çığa. Minem küz aldında bulğan xällär. Qızıqsınıp qarap tordım. Niçek alalar ikän dip. Elek bez ala torğan idek “A” gruppa häm “A-1”. Bülenä. “A”,”A-1”,”A-2”,”A-3”,”A-4”, “B”, “B-1”,”B-2”,”B-3”,”B-4” dip kitä inde. Xäzer min alıp qayttım Voronejdan “B-3” belän. Menä tazalıqları. Berse pod sledstviem bulğan. Birmäkçelär ide miña. Min anı qaldırdım. Tağın ikeseneñ berse mäktäpne beterep 7 tapqır eläkkän araqı eçep militsiägä. İkençese 4 tapqır eläkkän. Andıylar bezgä kiräk tügel şuña kürä qaldırdım inde. Şuña kürä äytäsem kilä armiädän genä kürmäsennär dip. Tatarda äytälär bit äle, “Ana söte belän kermägängä tana söte belän genä kertep bulmıy”.Vinzilidän kilgän Al''bert Nurullin awıl malayı. Kürenep tora, köçle yeget. Anıñ fikerençä, yäş soldatlarnı “ded”lar qıyırsıtmasın öçen kiñ küñelle dä bula belergä kiräk.
“Ber yarım yıl xezmät itäm. Aperl''dä öygä. Buş waqıtta awılğa da qaytqalıym. Xäzer 20 nçe martqa qädär usilenie bara. Şuña kürä qaytarmıylar. Başta xezmätkä kilgäç tä qıyınraq bulğan ide. İrtän toru, naryadqa yörülär, tönlä yoqlamawlar qıyınraq buldı. Bezneñ çast''ta “dedovşçina” şikelle äyberlär yuq. Kilgäç tä dus bulğan min ölkännär belän. Üz eçenä biklänep yörgännärgä qıyınraq”.Soldatnıñ fikerenä kürä Gilewa qayınlığına urnaşqan bu xärbi bülektä “dedovşçina” yuq. Süzläre xaq bulsa säbäbe närsädä? Tärbiä bülege başlığı Ğaniev niçek di?
“Bezneñ bülektä andıy xällär yuq. Bezdä niçekter ofitserlar tırışıbraq eşlilär. Sovetlar Soyuzınnan qalğan ölkän ofitserlar bar. Uqıtuçılarıbız yaxşı. Şul uqıtuçılar birgän praktikanı yäş leytenantlarğa birergä tırışabız inde. Bezneñ çast''ta Ural''skiy okrugta tärtip buyınça berençe urında tora”.
Watannı saqlawçılar köne uñayınnan bu yazmanı äzerlägändä Böten Rusiä külämendä tağın ber dokument päydä buldı. Ägär dä xärbi köçlärdä, armiädä komandirlar alarğa buysınğannarnıñ cinayät qılğannarın belep, waqıtında häm döres itep xäbär itsälär, bu komandirlar cawaplılıqqa tartılmayaçaqlar. Bu xaqtağı dokumentnı Saqlanu ministrı Sergey İvanov 21 nçe fevral'' könne imzalağan.
“Bezneñ bit komandirlarnıñ böten pravaların alıp beterdelär. Söyläşüdän başqa ofitser bernärsä dä eşlätä almıy. Elek gaupvaxta digän närsä bar ide. Anı kire kertmäkçe bulalar. Şuq soldatlar ofitserlar alarnı bernärsä eşlätä almağannı belgäç, tärtip boza başlıylar. Ofitserlar ber süz dä äytä almağanğa şundıy xällär başlana. “Ofitserlarnıñ yaxşı xezmät xaqı bulsa, torır cire bulsa, böten canın birep eşli torğan keşelär. Torır cireñ, aqçañ bulmağaç, niçek canıñnı birep eşlärgä kiräk?...Bügen mayornıñ xezmät xaqı 12 meñgä yaqın. Yaña kilgän leytenant 7 meñ ala. Yaña 7 leytenant kilgän ide alarnıñ 4 se kitäbez dip raport yazdı. Torır urınnarı yuq. Bülmä öçen 4 meñ tülärgä kiräk, avtobuslarğa tülärgä kiräk. Aşap-eçärgä, kienergä aqçası qalmıy. Şuña kürä grajdankağa kitälär. Xäzerge armiädä xezmät itep betergän soldatlarnı uqırğa cibärälär. 6 aydan soñ alar uqıp beterep, ofitserskoe zvanie belän çast''qa kilälär inde. Çağıştırıp qarağız! 5 yıl uqıp betergän belän 6 ay uqığannı...”.
“Bezneñ bit komandirlarnıñ böten pravaların alıp beterdelär. Söyläşüdän başqa ofitser bernärsä dä eşlätä almıy. Elek gaupvaxta digän närsä bar ide. Anı kire kertmäkçe bulalar. Şuq soldatlar ofitserlar alarnı bernärsä eşlätä almağannı belgäç, tärtip boza başlıylar. Ofitserlar ber süz dä äytä almağanğa şundıy xällär başlana.
“Ofitserlarnıñ yaxşı xezmät xaqı bulsa, torır cire bulsa, böten canın birep eşli torğan keşelär. Torır cireñ, aqçañ bulmağaç, niçek canıñnı birep eşlärgä kiräk?...Bügen mayornıñ xezmät xaqı 12 meñgä yaqın. Yaña kilgän leytenant 7 meñ ala. Yaña 7 leytenant kilgän ide alarnıñ 4 se kitäbez dip raport yazdı. Torır urınnarı yuq. Bülmä öçen 4 meñ tülärgä kiräk, avtobuslarğa tülärgä kiräk. Aşap-eçärgä, kienergä aqçası qalmıy. Şuña kürä grajdankağa kitälär. Xäzerge armiädä xezmät itep betergän soldatlarnı uqırğa cibärälär. 6 aydan soñ alar uqıp beterep, ofitserskoe zvanie belän çast''qa kilälär inde. Çağıştırıp qarağız! 5 yıl uqıp betergän belän 6 ay uqığannı...”.Bäyräm ğädättä böten problemalarnı onıttırıp tora. Tömän yanındağı 3059 nçı xärbi bülek Watannı saqlawçılar könen niçek qarşı ala soñ?
“Bötenese bar. Almalar, sguşçonkalar, kotlet, pilmän dä peşerälär. Şähärdän çaqırıp konsertlar da oyıştırabız. Yarışlar da bula”,di mayor Änis Ğäniev.
Nail Alan, Tömän


text:
Saylawlar kiräk. Läkin ni öçen?
Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev töbäk citäkçeläre saylanırğa tieş digän belderü yasap, Rusiädä şaw-şu tudırdı. Bu belderü artında närsä yata? Ni öçen ul näq menä xäzer yasaldı?
Yaña tärtipkä kürä, töbäk citäkçesen Rusiä prezidentı täqdim itä, cirle parlament anı raslarğa tieş. Deputatlar prezident täqdimen kire qaqqan oçraqta, prezidentnıñ parlamentnı taratu xoquqı bar.
Tanırğa kiräk, Tatarstan prezidentı bu adımğa ul çaqta uq tänqıyt beldergän ide. Gubernatorlarnı Kremldän bilgeläw ul waqıtlı çara, saylawlar soñraq kire qaytarılır, digän ide ul.
Şaw-şu nidän quptı?
Şäymievneñ uzğan yäkşämbe jurnalistlar qorıltayında, şuşı mäsäläne qabat kütärüe kötmägändä şaw-şu tudırdı. Başta bernindi reaksiä bulmadı diäyrlek. Ämmä ike könnän Töbäk üseşe ministrı Dmitriy Kozak “yaqın arada saylawlar qaytarılmas” digän räsmi qaraşnı yañğıratuğa, Kremlgä tuğrılıq kürsätüçelär tezelep bastı.
Başta, ğadättägeçä, Kemerovo gubernatorı Aman Tuleev, “xalıq ilneñ citäkçelegen xuplıy, saylawlarnıñ kiräge yuq” dip belderde. Annarı Krasnoyarskiy gubernatorı Aleksandr Xloponin, saylawlar tügel – “eş kiräk” dide.
Şäymievnı barı tik anıñ ut kürşese, Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov yaqlap çıqtı. “Demokratiä ikän, saylawlar bulırğa tieş” dide ul.
Närsä tiräsendä bäxäs?
Şäymievneñ belderüen tikşerüçe küzätüçelär, saylawlarnı qaytarunıñ uñay yä tiskäre yaqların tügel, ä Şäymiev belän Kreml arasındağı mönäsäbätlärne tikşerü belän mäşğül.
Küräseñ, bu ilneñ bügenge xaläten çağıldıra. Rusiädä üzäkläşkän säyäsät nigezendä iqtisadi totrıqlılıq buldıru çorı, saylawlar qayğısı yuq. Korrupsiägä qarşı köräş turında küp söylänsä dä, saylawlar monıñ ber çarası itep qabul itelmi.
Xalıqta da saylawlarğa ışanıç yuq däräcäsendä. Östän idarä itelgän, xärämläşüle saylawlar ışanıç tudıra almıy.
Bilgeläw kemgä faydağa?
Gubernator saylawların qaytaru turında äledän-äle çığıp torğan bäxäslär, ber yaqtan, üzäkneñ üzenä dä faydalı. Rusiä demokratiägä taba bara, fäqät, anıñ üz yulı häm üz tizlege bar.
Çınbarlıqta, ğamäldäge sistem härkemne qanäğätländerä, üzäkne dä, töbäkne dä. Saylawlar beterelsä dä, gubernatorlarnıñ kübese urınnarına uñışlı ğına qabat bilgelände.
Alay ğına tügel, Putinnıñ yaña tärtibe alarnıñ kübesen “ike möddät” bäläsennän qotqardı. Asılda bu tärtip möddät çikläwen ğamäldän çığardı. Kremlne qanäğätländergän citäkçe xäzer täxettä ğomer buyı utıra ala.
Tel töbendä närsä?
71 yäşlek Şäymiev Tatartsan prezidentı wazıyfaların 1991 yıldan birle başqara. Anıñ xäzerge möddäte 2010 yılnıñ martında ğına tämamlana.
Şäymievneñ soñğı belderüen tikşerüçe küzätüçelär, ni öçen ul saylaw mäsäläsen näq menä xäzer kütärde, dip baş wata.
Küräseñ, bu mäsälägä demokratiä küzlegennän genä tügel, ä säyäsi wazğıyättän çığıp qararğa kiräkter.
Soñğı waqıtta Tatarstanda Şäymievneñ kitü ixtimalı turında süzlär küp yöri. Dimäk, bu kemgäder kiräk.
Yäş baru belän bergä citäkçeneñ üz urınına warisın qaldıru ixtiyacı da köçäyä. Rusiädä isä prezidentlar bu eşne üzläre başqarırğa yarata.


text:
Xalıqara yärminkädä Tatarstannan “Respublika Tatarstan” gazetı häm Alabuğa wäkillege qatnaştı.
“Respublika Tatarstan” gazetı xäbärçese Ğamirä Ğadelşina şuşı çaralarnı añlata:
“Menä ikençe yıl inde “Respublika Tatarstan” gazetınıñ proyektı nigezendä yäşlär belän törle xalıqara festivallärdä qatnaşabız. Dönya cämäğätçelege tanılğan cırçılarıbıznı ğına tügel, yäşlärne dä belsen diyep tatarlarnı dönyağa yäşlärebez aşa da tanıtabız. Bu qızığraq ta bulıp çığa. Bez menä mart ayında ğına “Miras” törkeme belän Almaniadan qayttıq. Törkiädä ike atna bez. Antalyada qaldılar, ä bäläkäy genä törkem Ankarağa qul sänğäte kürgäzmäsen alıp kilde. Alabuğadan da bik matur kürgäzmä monda bar. Menä bez quanıp-quanıp üzebezneñ respublikabız belän keşelärne tanıştırabız, küp-küp duslarıbız qala inde monda.
Bezneñ “Miras” törkeme İstanbul sabantuyına üzeneñ yaña programmasın alıp kilde. 15 bala bulıp 2 törkem räweşendä. Keräşen tatarları programmasın, yaña cırlarnı, yaña biyülärne täqdim ittelär.”
Yärminkägä kilüçelärneñ milli sänğät ürnäklären qaraw häm satıp alu belän ber rättän Tatarstannı tanıtuçı stendta wazifalı milli kiyemle tatar qızı belän istälekkä fotosürätkä töşüe - yärminkädä qatnaşuçı başqa il wäkilläreneñ iğtibarın da cälep itte. Ankara yärminkäsendä tatarlarnı häm Tatarstannı tanıtuda yärdäm itüçe Rüzilä Xäyretdinova belän söyläştek.
“Üzem min Tatarstannıñ Minzälä şähärennän bulam. Qazanda Tatar däwlät gumanitar pedagogik universitetınıñ muzıka fakultetında berençe kursta uqıym. “Miras” törkeme ul bik zur: barlığı 60 keşe. Barıbız da kilep citä almadıq monda. 15 keşe kildek. “Miras” ul bezneñ biyü häm cır ansamble, kübesençä tatar xalıq cırların başqara. Törkiä säfäre miña bik nıq oşadı.”
Törkiä başqalasında oyıştırılğan yärminkä törek cämäğätçelegendä häm çit il qunaqlarında tatar milli sänğäte, kitapları, cırları belän ber rättän tatlı rizığı çäkçäge häm, älbättä, çibär tatar qızları belän dä istä qalır, möğayen.


text:
Kimendä 7 keşeneñ ülüe turında xäbär itelä. Yäşel Zona AQŞnıñ häm Ğiraq xökümäteneñ möhim binaları urnaşqan. Ğisyançılar biregä yış höcüm itä.
Bu höcümnär öçen cawaplılıqnı Täwhid wä Cihad suğışçan törkeme üz östenä alıp alarnı bezneñ 2 intixarçıbız başqardı dide.
Bügen Bağdadta yulğa quyılğan bomba şartlawdan ber amerikan soldatı ülde, ikäw yaralandı.
Ğiraq politsiäse äytüençä, bügen Bağdadta häm Baqubada berniçä urında 5 keşe atıp üterelgän. Alar arasında 2 armiä ofitserı, ber xäkim, ber xatın qız jurnalist bar.
Politsiä şulay uq Sämärrä şähäre yanında qorallı keşelärneñ 2 törek häm 2 ğiraqlı maşina yörtüçene totıq itep aluı turında belderä. Ğiyançılar çit il maşina yörtüçeläre AQŞ citäkçelärendäge köçlärne tä'min itügä öleş kertä dip alarğa yış höcüm itä.


text: Bagdad. Ğiraqnıñ Waqıtlı idarä şurası äğzası Muwafaq äl-Rubai süzlärenä qarağanda, uzğan şimbädä totqarlanğan Saddam Xösäyen xäzerge waqıtta Bagdad tirälärendä totıla häm şul urında ul mäxkämägä qädär qala ala. Amerikan wäkilläre moña qädär, Saddam bilgesez ber urında totıla dip beldergän ide. Bügen irtän Ğiraq başqalasında sıyıq yağulıq tutırılğan yök maşinası şartlatıldı, şunıñ näticäsendä kimendä 10 keşe hälak buldı, 15-e törle cäräxätlär aldı. Ul arada Ğiraqtağı amerikan köçläre, başqala Bagdadtan tönyaqta yatqan Samarrä şähärendä andağı ğısyançılarğa qarşı xärbi çaralar kürüwen däwam itte. Bügenge tikşerülär tınıç ütte dip xäbär itelä. Kiçä anda amerikannar tarafınnan, 70-läp şikle keşe qulğa alınğan ide. Tönyaqtağı Mosul şähärendä bügen Saddamnı yaqlap oıştırılğan uram cıyınında 4 student atıp üterelgän.


text:
Iran: Şiğiy xakimiät belän sufilär arasında kiyerenkelek arta
İranda, sufilär belän polisiä köçläre arasında bäreleşlär buldı. Könbatış İrannıñ Borucärd rayonında bulğan nizaqta, ülüçe häm yaralanuçılar sanınıñ küp buluı xäbär itelä. Şiğiy küpçelek belän Niğmatullahi Gonabadi citäkçelegendäge sufiçılıq tarafdarları arasındağı ışanıç ayrmalıqları arta barğan ber nizaqqa äwerelgän ide
Şiğiy din wäkilläre, sufiçelekne islamda qaralmağan ber yünäleş bularaq tamğalap belderü yasağan ide. Mondıy belderügä açu beldergän sufilär isä şiğiy möçetenä şimbe könne höcüm oyıştıra. Yäkşämbe kön isä, polisiä häm maxsus köçlär sufi yortın urap ala. Moña qarşılıq kürsätkän Sufilär belän polisiä arasında çıqqan bäreleştä yaqınça 80 keşeneñ yaralanuı turında xäbär itelä. Sufi yortınıñ ber öleşe räsmi idarä tarafınnan cimerelgän.
Läkin Borucärddä bulğan waqiyğanı sufilär başqaça añlata. Alar äytüençä, sufi xäräkätenen Borucäd xalqı arasında, bigräk yäşlär arasında populärläşä başlawı Şiğiy din ähellären açulandırğan. Şulay uq, İran xäqimiäte häm polisiä tarafınnañ sufi yortın cimerü maqsatında mondıy ber ğaybät taratıldı dip belderä sufilär.
İsemen äytergä telämägän ber sufi, radiobızğa bu waqıyğanı bolay añlattı:
“Citäkçelek tarafınnañ, “sufi ruxaniläre än-Näbi mäçetenä höcüm yasap, andağı din ähellären yaraladı” digän ğaybät taratıldı. Bu ğaybät isä polisiä üç alu öçen ber säbäp buldı. Şähär ätrafında, köçlärne cıyğan polisiä, keşelärne dä üzlärenä iyärtep, xösäyniägä yağni sofilär yortına höcüm oyıştırdılar. Başta alar taş häm tayaqlar belän höcüm yasadılar, annarı yort tübäsen cimerep yortnıñ eçenä kerergä tırışqan da, därwiş häm sufilar alarnı kerüenä röxsät itmäde, qarşı tordılar. Annañ soñ alar, küz yäşe häm tomanlı gaz bombaları belän tağın höcümgä totındı. Şulay itep alar Xösäyniägä kerep, anı urap aldı. Yortnı yağıp cimerdelär. Alar bu ğamälläre belän, üzlärençä sufilärne bu dini ışanıçları öçen cazalarğa tırıştılar.”
Borucäd waqiyğalarına ber atna elek, İran mädäniät ministrı, “Şiğiy idarä hökem itkän ildä, sufiçılıqnıñ taratıluına urın yuq” digän belderü yasalğan.
Sufi häm şiğiylär arasında, kiyerenkelek bolay da bar ide. Qaysı ber küzätüçelär qaraşınça, 28 yıl elek İran İslam cömhüriäte qorılu belän, sufi törkemnärenä bulğan tolerantlıq kimegän.
Uzğan yıl başlarında, Qom şähärendä dä Sufi yortın yabarğa kereşkän polisiä belän sufilär arasında bulğan bäreleştä, İran xaqimiäte tarafınnañ meñnäñ artık keşe qulğa alınğan ide. Qom şähärendäge sufi törkeme dä şul uq Nimatullahi Gonabadigädeneke ide.


text:
Yevropa Berlege terrorğa qarşı köräşä
Yevropa Komissiäse 21 sintäberdä Yevropa Berlegenä äğza 25 ildä möselman maxalläläreneñ radikalläşü, yäşlärne terrorğa cälep itüenä qarşı çaralar turında söyläşülär alıp bardı.Komisiä dialoqqa basım yasıy.Ämma sonğı terror aktların islamğa bäyläwdän totılıp qala.Komissiä çärşämbedä Yevropa Berlegendäge telekomunikatsiä şirkätläre barlıq telefon söyläşülären ber yıl elektron xatlarnı 6 ay saqlarğa tieş digän täqdim dä kertte.
Londonda bulğan terror höcümennän soñ bezneñ borçılular bik nıq arttı. Çönki Londonda uqığan, Britaniädä tuğan , Yevropa pasportlı yäşlärneñ terrorçı häm intihar höcümçe bulırğa äzer buluların öyrändek.Şunlıqtan bez radikalläşüneñ çın tamırların öyrenergä tieşbez dip äytte.
Yevropa Berlege 2004 yılda Madridtağı terror höcümennän soñ imigrantlarnıñ radikalläşü terrorğa cälep itelüen tuqtatu öçen tırışa başladı. Bilgele bulğança Madrid häm London höcümnäre öçen cawaplılıqnı äl-Qaida törkeme üz östenä alğan ide.Ämma Frattini legitim dini ğämällär belän din isemennän yasalğan köç qullanu arasındağı ayırmağa nıq basım yasap,
İslam dini yäki başqa din isemennän intixar höcüme yäki başqa cinayät ğämälläre qıluçılar , dinneñ isemen pıçrata .Min islam ,xristian, yähüd dini ruxaniläre belän oşraşuımda alarnıñ barısı da terror höcümen aqlau öçen dinne qullanuçılar dinnen üzen pıçrata dip äytte .Şunlıqtan min islamçı terror digän ğıybaräne qullanmasqa çaqıram dip belderde yevrokomissar.
Xoquq häm iminlek mäsäläläre öçen komissar Frattini London häm Madrid höcümnäre artında islamçılar dip basım yasau islamophobia- başqa qurqınıçnı köçäytä dip azsızıqladı.Ul Yevropa Berlege integratsiäne internet, TV, radio häm mätbuğat aşa başqaru yulların ezliäçäk dide.Frattini mädäniätlär dinnär arasındağı dialognı yaxşırtu häm yaxşıraq strategiä aşa maxallälärne qatnaştıru töp mäqsat töp ğämäl bulıp tora dide .
Komissiä äğza illärnıñ xoquq saqlaw oyışmaları küzläw räsmiläre arasında yaxşıraq xezmättäşlek urnaştırunı şulayuq çit illärdä terrornıñ artuına säbäp bulaçaq faktorlarnı kimetü öçen Berlekneñ tışqı säyäsätendä üzgäreşlär teli. Frattini barlıq Berlek illärendä köçkä keräçäk qanun, telefon şirkätlären, söyläşülärne ber yıl internet aşa şaltıratular häm elektron xatlarnı 6 ay möddät belän saqlarğa mäcbür itäçäk dip belderde.Yevrokomissar , xoquq yaqlaw oyışmalarınıñ şäxsi ireklek, keşeneñ xosusi tormışın çikläwlär turındağı borçıluların tanısa da ul keşeneñ yäşäw xoquqı da ber yk däräcädä möhim dide .Telefon söyläşülären saqlap totu bigräk tä Berlekneñ älege prezidentı Britaniä tarafınnan nıq yaqlana. Britaniä iyüldä Londonda yasalğan höcümne açıqlawda yazılğan telefon söyläşüläre bik rol uynadı dip belderä.Äytep kitkän qanunnar Yevropa Parlamentında raslanırğa tieş.Parlament ütkändä sivil irekleklärneñ qısıluına qarşı çıqqan ide.Yevropa berlege illäre yıl azağına qädär terrorğa qarşı çaralar turında kileşerlär dip kötelä. färidä xämit


text:
624 yıl elek Kulikovo qırında kemnär ciñde?
624 yıl elek, 1380 yılnıñ 21, iske stil belän 8 sentäberendä Don yılğası yarında här mäktäp uquçısına bilgele Kulikovo suğışı bulğan. Tarix kitaplarında, beleşmälärdä, mäktäp däresleklärendä bu suğış Rusiä tarixında iñ zur suğışlarnıñ berse, Altın Urda däwläteneñ cimerelä başlawı, ruslarnıñ tatar-mongol zolımın betergän suğışı itep taswirlana.
Tatarstanda ğädättägeçä bu tarixi data xaqında iskä aluçılar bulmadı. Ä menä Azatlıq radiosınıñ Yekaterinburdağı xäbärçese Fawiä Safiullina süzlärenä qarağanda, Rusiäneñ Yekaterinbur şähärendä älege datanı bik yaxşı xäterlilär ikän. Alay ğına tügel, Sverdlaw ölkäseneñ gubernatorı Eduard Rossel’ 21 sentäberdä urallılarnı 1380 yılda bulğan Kulikovo suğışı uñayınnan Rusiäneñ xärbi danı köne belän qotladı. Anıñ qotlawları ölkä telekanalları aşa yañğıradı, mäğlümät çaralarınıñ berençe bitlärendä dönya kürde. Eduard Rossel’ Sverdlaw ölkäse xalqın Kulikovo qırında bulğan Rusiä tarixındağı iñ zur suğışlarnıñ bersendä Vladimir Donskoynıñ Mamay xan ğäskärlären cimerep taşlawı belän qotlıy. Berençe märtäbä älege suğışqa tarqaw kenäzlär berdäm ğäskär cıyıp, yawız doşmannı ciñä aldı, bu suğış xalıqqa berdämlekneñ köçen kürsätte, di. Häm bügen dä xalıqnıñ berdämlege xäzerge könneñ doşmanı – xalıqara terrorizmğa qarşı köräştä kiräklegen assızıqladı.
Läkin bar urallılar da üzläreneñ gubernatorlarınıñ izge niätlären añlap betermägän bulsa kiräk. Yekaterinburda yäşäwçe millättäşlärebezdä, mäsälän, bu qotlaw borçu tudırdı. Alar bezgä añlatmalar alırğa teläp möräcäğät ittelär. Şuşı uñaydan bez tarixçı, professor Äzhär Möxämmädievtän Kulikovo suğışı xaqında soraştıq.
XIV ğasırnıñ 60-80 yılları üzara ızğış çorı ul. Menä Mamay xan belän kenäz Vladimir da aldan ber-bese belän üzäk xakimiätkä qarşı berläşä, ä annarı alar arasında nizağ çığa. Kulikovo orışı – menä şuşı ike aradağı nizağ nigezendä bulğan suğış. Anı tatar-mongollar häm urıslar arasında bulğan zur orış dip berniçek tä äytep bulmıy. Altın Urdanıñ yazmışına da anıñ bernindi dä tä’sire yuq. Arxeologlar Kulikovo suğışı bulğan Don yarlarında qazu eşläre alıp bardılar. Läkin alar anda bernindi zur suğış ezlären tapmadılar. Anda barı tik xäzerge könnärdä yasap quyılğan ber häykäl genä barŞulay itep, Kulikovo suğışı xaqında obyektiv tarixçılar Rusiä säyäsi dairälärennän üzgä fiker yörtälär. 624 yıl elek törle kenäzleklär, xanlıqlar ber-bersenä qız birep, cirlär, mallar büläk itep, bertuğannar belän mal büleşep suğışıp yäşägännär. Ul zamanda Mäskäw kenäzlege Altın Urda qanatı astında yäşägän häm zur däwlät tä’sirendä üskän. Kulikovo qırında bulğan cirle ber orış tarixnı üzgärtmägän. Bu waqiğadan soñ ruslar häm tatarlar niçämä tapqır duslaşıp, ayırılışıp urta ğasırlar qağidäse buyınça tormış itkännär. Rus kenäzlekläre Altın Urda häm tatar däwläte astında tağı 100 yıl ğömer itkän. Bügenge rus patriotizmın tärbiälim dip, nindider tatar-mongollarnı qähärläw bügen millät ara kierenkelekkä säbäp bulırğa mömkin. Tarixnı öyrängändä saq häm ğädel bulırğa kiräk. Ğalimnär fikerençä, uzğan ğasırlardan uqlar häm söñgelär bügenge tormışqa oçıp kilmäsä, tormış imin bulaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
«Almaçuar» qaya bulğan?
Qazan tatar yäşlär teatrı tamaşaçığa yaña spektakl''lär kürsätep tora. Küptän tügel genä anda «Almaçuar» spektakleneñ premyerası uzdı. Teatrnıñ baş rejisserı Rinat Äyupov Fänäwil Ğälievnıñ «Almaçuar» dip atalğan riwayäten säxnäläştergän. Fänäwil Ğäliev «Almaçuar»riwayäten Ğalimcan İbrahimov xikäyäsenä nigezlänep yazsa da, riwayätneñ eçtälege, xikäyädän bik nıq ayırıla. Bu riwayätne säxnäläştergän teatrnıñ baş rejisserı Rinat Äyupov tamaşaçını dalada yäşägän bürelär, atlar tormışına alıp kerep kitä. Ä Fänäwil Ğäliev fikerençä:«... bürelärneñ, atlarnıñ yäşäyeşenä qomaçawlağan Keşelär, atnıñ faciğäsenä kiterä dimäk, tabiğät''ne boza».
«Almaçuar» spektaklen säxnäläştergän avtorlar atlarnıñ , bürelärneñ milläte yuq digän fikerdä torıp, ğomumkeşelek problemaların alğa quyıp säxnäläştersälär dä, spektakl''dä yañğırağan Yuri Çaplinnıñ muzıkası, rus xalqınıñ kiemen xäterlätkän artistlar östendäge kostyumnar da, millilektän yıraq kitä almağan , tik ul millilek tatar xalqınıñ milli tormışın ğına xäterlätmi.Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


text: Bişkäk – Qırğızstannıñ baş prokurorı Kambaralı Kongantiev – ägär xakimiät cinäyätçelek häm dini ekstremizmğa qarşı çaralar kürmäsä, ilebez qanunsızlıqqa tägäriäçäk, dip belderde. Bügen İminlek Şurası utırışında xäzerge wazğiättä, ilebezneñ iminlege , här yaqtan - xärbi, azıq-tölek, tirä-yün möxit yağınnan - zäğif xäldä. Läkin iñ möşkel xäldä cämäğät tärtibe, dide. Kongantiev süzlärençä, cinäyätçel törkemnär terrorçılar häm dini ekstremist törkemnär belän quşıla. Qayber xoquq saqlawçılar da alar yağında. Prokuror süzlärençä, bıyıl barlığı 1200dän artıq röxsätsez protest çaraları ütkän. Yallap üterülär sanı arta bara.