text:
Çeçnä prezidentı saylawlarğa qädär ük bilgele
Atna azağında Çeçnädäge saylaw komissiäse, respublikada üktäbrdä uzaçaq prezident saylawlarında qatnaşu telägen beldergän 11 nämzätne terkäwen xäbär itte. Alar arasında Çeçnäneñ Mäskäw tarafınnan bilgelängän xäzerge başlığı Äxmät Qadırov ta bar. Qayber küzätüçelär aña inde bügennän ük östenlek birä, çönki anı federal'' üzäk yaqlıy dip isäpli.
Audio, Andrey Babitski
Babitski süzlärenä qarağanda, Qadırovnıñ bügenge Çeçnädä çın xärbi wä administrativ qüwäte bar. Häm anıñ keşeläre yış qına federallarğa qarağanda da yawızraq eş itä. Mäskäwdäge Carnegie üzägendä eşläwçe Aleksey Malaşenko da monıñ belän kileşä, Äxmät Qadırov Çeçnädä çın qüwäte bulğan berdänber keşe, Mäskäwneñ asılda anı almaştırırlıq keşese dä yuq dip belderä. Ägär dä Mäskäw Qadırovtan yöz çöysä, bu anıñ Çeçnädä soñğı aralarda alıp barğan üz säyäsätennän yöz çöyüwe bulır ide di Malaşenko. Şuña kürä dä töp iğtibar tawış birügä tügel, ä alarnı sanawğa bireläçäk di ul.
Audio, Aleksey Malaşenko
Xäyer, Qadırovnı yaqlaw mäs''äläsendä Mäskäwneñ üzendä dä törle fikerlär bar, anıñ federal'' üzäk belän tözeläçäk kileşüne üz faydasına turı kiterep äzerläwe, bigräk tä Çeçnädäge tabiği baylıqlarnı Rusiä tügel, ä cirle xakimiat qaramağında qaldırırğa teläwe Kremldä zur qänäğätsezlek uyattı diärgä bula. Anda xäzer qayberäwlär, misal öçen, Mälik Säydullaevnı yaqlıy ala. Läkin älegä Äxmät Qadırovnıñ Mäskäw yaqlawın yuğaltuwına işarä itkän bilgelär kürenmi. Thomas de Waal, Çeçnä turında kitap yazğan, Britaniädä eşläwçe belgeç bolay di.
Audio, Thomas de Waal
"Törle ixtimallar tikşerelä ala, älbättä, minemçä, Kremldä dä Mälik Säydullaevnı yaqlawçılar bulırğa tieş. Läkin min kürgännärneñ berse dä älegä yuğarı citäkçelekneñ, bu oçraqta min prezident Putinne küz aldında totam, Qadırovqa qarşı qarar çığaruwına işarä itmi. Çeçnädän kilgän bar xäbärlär dä Qadırovnıñ andağı mäğlümat çaraların nıq kontrol''dä totuwın kürsätä, şuña kürä bügen häm 5-nçe üktäbr arasında xällär kinät kenä üzgärsä bu kötelmägän ber närsä bulır ide" di Thomas de Waal. Şuşı prezident saylawları Mäskäwneñ Çeçnä nizağına üz çişeleşen tabırğa tırışuwında ikençe zur adımı bulıp tora. Mart ayında ul bäysezlek dawlap ike suğış kiçergän respublikada yaña konstitutsiäne referendumğa çığarğan ide. Anıñ näticäläre näq Mäskäw telägänçä buldı.
Kärim Kamal, Praga


c: text/html

text:
AQŞsaqlanu ministırı D.Rumsfeld häm NATO(nıñ wazıyfasın tämamlawçı) general sekretarı G.Robertson Yevropa Berlegeneñ xärbi säläten üsterü häm Berlekneñ konstitutsiäsenä urtaq saqlanu turında maddä kertelüe belän kileşsälär dä alar , berlekneñ NATOdan bäysez planlaştıru häm operatsiä başkavartirası buldıru omtılışı qabul itelmäslek xäl dip işarä itte..
NATO saqlanu ministırlarınıñ düşämbedäge oçraşuın, Fransiä, Germaniä Britaniä atna azağında yevropanıñ saqlanu plannarı turında kileşkän digän xabär külägäläde. NATO häm AQŞ räsmiläre Brüsseldä berlekneñ saqlanuı turında birelgän sorawlarğa bolay cawap birde: berençedän , Yevropa Berlegendä saqlanu mäsäläsendä äytelgännär qatğıy tügel çönki diskussiälär tämamlanmağan, ikençedän açıq näticälär konstitutsiä turındağı debatlar betkännän soñ ğına bilgele bulır , älegä NATO trans-atlantik berektäşlegendä töp tayanıç bulıp qala. AQŞ saqlanu ministırı Rumsfeld berlekneñ detalle plannarı NATO tışqı eşlär ministırlarınıñ atnakiçtäge cıyılışında häm kiläse atnada berlekneñ sumitında täqdim itelergä tieş dip äytte. Rumsfeld süzlärençä(audio)
min bu mäsäläne xäl qılunı tışqı eşlär minsitırları häm premierlärgä qaldıram. Berenceden bu hipotetik soraw , bez närsä bulıp çağaçaq belmibez, min elegeräk fikremne äytkän idem , tağı närsä östäp äytä alam belmim.
Rumsfeld elegeräk bolay digän ide (audio)
bezneñ säyäsät bik açıq, bez NATOnı trans atlantik saqlanuında töp bagana itep kürep, añı nıq yaqlıybız.Bez NATOğa duslarça qarağan Yevropanıñ iminlek häm saqlanu säyäsäten yaqlıyıbz.Bez , berektäşlek 4yıl yarım qatı eşläp bıyıl başlarında Berlin plus kileşüenä qul quyıp yevropa berlegenä NATo cihazların qullanu mömkinçelegen birdek. Bez alarnı yaqlıyıbz,alar yanındabız.
Räsmilär xosusi söyläşülärdä töp konsepsiä Berlin plus kileşüe dip işarä itä.AQŞ häm NATO general sekretarı George Robertson kileşüneñ maddäläre berlek ütmäskä tieşle çiklär bulıp tora digän qaraşta . G.Robertson jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birgändä AQŞ häm berektäşlektä anıñ fikeren urtaqlaşqan illärneñ Berlin Plus kileşüen ütkän xärbi, komanda ,kontrol tözeleşläre Yevropa Berlegenä kiräkmi digän qaraşta bulularına işarä itte. Berlin plus kileşüendä Yevropa Berlege NATO yäki AQŞları qatnaşırğa telämägän missiälärne genä üz östenä alaçaq dip azsızıqlanğan. İkençe törle äytkändä NATO nindi de bulsa operatsiäne berençe bulıp kire qağu xoquqına iä bulaçaq. Robertson bolay dip añlattı (audio)
Ber qayçan da Yevropa Berlege bilgele xalıq sanı yäki bilgele zurlıqtağı ildäge krizislarnı ğına xäl qılaçaq ä qalğannarın NATO dip aldan bilgeläp quyıp bulmıy.Minemçä in qulayı andıy xäl kilep çıqqaç qarar birü. Yevropa Berlege citäkçeläre 1992 nçe yılda Petersberg missiäsendä üzläreneñ xärbi ambitsiälären bilgeläde , anda sivil ğädättän tış xällär, sivilllärne evakuatsiäläw, krizis mwenecmentı häm tınıçlıq saqlaw dip äytelgän.Bu bik faydalı häm berlek illäreneñ säläten kürsätä.
Robertson AQŞları yevropa baqçasındağı här yangınnı sünderergä cıyınmıy ,ayruça Yevropa Berlege AQŞnıñ NATOdağı bik qıymätle cihazların qullanu mömkinçelegenä iä bulaçaq , zur transport oçqıçları , , havada yağulıq täminatı, bik töğäl qorallarnı berlek üze eşläp çığarğançı küp waqıt ütär dip söyläde . AQŞnıñ Yevropa Berlegeneñ saqlanu plannarın tänqitläwenä qarata Germaniä saqlanu minsitırı Peter Struck bezneñ plannar Tönyaq Atlantik berektäşlegeneñ Yevropa bağanasın nığıtunı ğına mäqsat itep quy, köçle Yevropa Amerika mänfäğätlärenä turı kilä dip söyläde
färidä xämit,praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saylawçıdan AK partiägä kisätü
Yäkşämbe könne Törkiädä uzğan cirle saylawda bu yulı da AK partia küpçelek tawış belän ciñep çıqtı. Ämma, yaqlap tawış birüçelär sanı kimigän. Erdoğan monı xalıqnıñ üzençä kisätüe itep qabul itte.
Törkiä premerı Tayip Erdoğan yäkşämbe uzğan cirle saylawda üz partiasenä bulğan yaqlawnıñ kimüen kürep, näticä belän "qanäğät" bulmawın belderde.
AK partiane yaqlap tawış birüçelärneñ kimüen, Tayip Erdoğan, xalıqnıñ üzençä kisätüe itep qabul itte. "Xalıqnıñ bu yullaması, häryaqlap qaralaçaq", dip soñğı wäzğiätkä bäyä birde ul.
“Ğädellek häm täraqiät” partiase AKP 2002 yılda 34 % tawış cıyıp xakimiat başına kilgän ide. 2004 yılda bulğan cirle saylawda AK partiane yaqlawçılar 42 % artqan, 2007 yılda isä bu san ğömüm saylawda 47 % citkän ide.
Yäkşämbe könne uzğan cirle saylawda isä räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda, AK partia 38.87 % tawış cıydı.
16 zur şähärneñ 10-sında AKP ciñde (täfsille)
Oppozisia canlana
Şul uq waqıtta, AK partiagä köndäş sulçı “Cömhüriätçe xalıq” partiase CHP tawışlarnıñ 23.16 % aldı. Bu 2007 yıldağı saylaw näticäläre belän çağıştırğanda şaqtıy zur kürsätkeç.
Monnan qala uñçı “Millätçe xalıq” partiase MHP dä 16.12 % tawış cıyğan. Elekke näticälärgä qarağanda, bu partiagä dä tawış birüçelärneñ sanı artuı kürelä.
İlneñ kördlär küpläp yäşägän Diyarbak`r şähärendä isä, “Demokratik xalıq” partiası DTP ciñde. Xälbuki, Erdoğan körd xalqına yaqınayu säyäsäte belän, alarnıñ üz tellärendä, kördçä tapşıru yasağan TV-6 qanalı açıp, körd xalıqınıñ yaqlawın cälep itü öçen tırışqan ide.
AK partia & iqtisadi krizis
AK partiagä köndäş uñçı häm sulçı partialärgä bulğan yaqlawnıñ artuınıñ asılında "iqtisadi krizis" yata. Alar ildäge iqtisadi wäzğiätneñ naçarayuwın häm AK partianeñ bu mäsälädä uñışsız säyäsät başqaruın täqrarlap, xalıq arasında borçunı arttırdı.
2002 yılda xakimiatkä kilü belän Törkiäne iqtisadın töşenkelektän qotqarğan AK partia, bu tırışlıqnı globäl iqtisadi krizis waqıtında kürsätä almadı.
İldä eşsezlär sanı könnän-kön arta (yıl axırına qädär eşsezlek 13% artır dip isäplänä), sänäğät citeşterüe isä bik kisken töşte (ğinwar ayında 21.3 % kimede) iqtisadi üseş küzätelmi.
"AK partia säyäsäteñ üzgärtergä tieş"
Reuters xäbär agentlığında saylaw näticälärenä yomğaq yasağan, jurnalist Murat Yetkin, iqtisad mäsäläsendä AK partia säyäsäteñ üzgärtergä tieş, dide.
"Törkiädäge saylawçılar AK partiagä bik açıq itep kisätte: Partia üz säyäsäten yañadan qarap çığarğa tieş. AK partia iqtisad säyäsätendä üzgäreş kertergä mäcbür. Erdoğan saylaw aldı çaralarında ildäge iqtisadi krizisnı kürmämeşkä salındı, anıñ fikerençä, krizis Törkiäne urap uzğan ide, läkin kürenä ki, xalıq moña ışanmağan", dide ul.
Erdoğan xökümättä üzgäreşlär bulaçağın aldan uq sizsä dä, monın partia eşçänlegenä bäyle bulmawın alğa sörgän ide:
"Xökümät eçendä üzgäreşlär buluı ixtimal, läkin bu saylaw näticäsenä bäyle tügel. Üzgäreş saylaw aşa da bulırğa mömkin, saylaw bulmıyça da mömkin", dide ul.
Saylaw aldınnan kötelmägän qayğılı xäbär
Muhsin Yazıcıoğlu Bıyılğı saylawğa külägä töşergän ber oçraqnı da iskä alıp ütärgä kiräk. Xalıqnıñ mäxäbbäten qazanğan, Törkiäneñ tanılğan säyäsätçese “Böyek Berlek” partia başlığı Muhsin Yazıcıoğlunın wafatı, böten Törkiäne borçuğa saldı. Saylawğa ber atna qalğanda, boralaq qazasına oçrap yuğalğan Yazıcıoğlu häm boralaqtağı tağın 4 keşene ezläw, qırıs hawa şartları säbäple 1-2 köngä kiçekkän ide. 3 kön soñ alarnıñ gäwdäläre taw başında tabıldı.


text:
Mäskäw: Abxaziä öçen bäysezlek referendumı äybät, Tatarstan öçen - yuq
Montenegrodağı bäysezlek referendumın, häm bigräk tä kiläçäktä Kosovonıñ da Serbiädän çığu ixtimalın Mäskäw Rusiägä quşılırğa telägän Abxaziä, yä Könyaq Osetiä oçrağı öçen qullana aluına işarälär yasasa da, üzendäge Çeçnä nizağı öçen isä andıy bäysezlek referendumın ütkärü mömkinlege turında ul läm-mim. Bülenep çığu problemaların xäl itüdä Rusiä iketörle standart qullanamı - şundıy soraw belän bez Mäskäwdäge "Heritage Foundation" digän tikşerenü üzäge mödire Yevgeni Volkka möräcäğät ittek.
"Rusiä andıy bäysezlek referendumnarın üzenä kiräk bulğanda, mänfäğätlärenä turı kilgändä genä yaqlıy. Ä inde il eçendä ul moña bötenläy yul quya almıy, çönki bu cämäğät fikeren üzgärtü häm aña tä''sir oçrağında da kötelmägän näticälärgä kiterä ala", dip añlata Rusiäneñ bäysezlek referendumnarı ölkäsendäge iketörle standart alıp baruın Yevgeni Volk.
Ä menä, misal öçen, bügenge Çeçnädä, Montenegrodağı kebek Könbatış yaqlawı belän bäysezlek referendumı mömkinme, digän sorawğa Volk bolay di:
"Çeçnädä referendum ütkärü bügenge köndä çepçi hipotetik bernärsä, şuña kürä dä biredä Könbatışnıñ mönäsäbäte turında söyläw hiç mömkin tügel. Çeçnä xäzer tulısınça Rusiä qaramağı astında, anda bäysezlek referendumı uzğan oçraqta da, näticälär aldan uq bilgele bulır ide, çönki Çeçnädä irekle wä ğädel tawış birü mömkin tügel", di Mäskäwdäge "Heritage Foundation" üzäge mödire Yevgeni Volk.
Rusiäneñ bäysezlek referendumnarı mäs''äläsendäge ikeyözlegen zurraq möstäqillekkä omtılğan Tatarstan misalı da yaxşı sürätli - anda 1992-nçe yılda uzğan häm xalıqnıñ 61.4 protsent yaqlawın qazanğan referendum näticäsen Mäskäw berqayçan da tanımadı.
Kärim Kamal


text:
Yevropa Berlege karikatur cäncalına qarata qatıraq söyli başladı
Möxämmäd Päygämbär karikaturları säbäple kilep çıqqan cäncalnıñ sürelüen kürsätkän işarälär yuq. Möselman dönyasında protestlar däwam itä, kilep çıqqan çualışlarda keşelär ülä yaralana. Demonstrantlar Yevropa Berlege xökümätläre ğafu ütenergä tieş dip taläp itsä dä, bu xökümätlär bez mätbuğatnı kontrol itmibez häm itergä dä cıyınmıybız Dönya moñı añlarğa tieş digän cawap qaytara.
Bez alarnıñ Jullands Postennı xökem itüen, üz xalqı isemennän ğafu ütenüen telibez.Häm älbättä karikaturlar öçen Jyllands Posten ğafu sorarğa tieş.
Ämma Yevropa Komissiäse prezidentı Jose Manuel Barosso Yevropa xökümätläre moñı eşlämiäçäk häm eşli dä almıy dide
Barosso Yevropa Parlamentında yasağa in anıq açıq belderüendä, Berlek xökümätläre üz illärendäge ayrım şäxeslär yäki bäysez mätbuğat öçen söyli almıy dide.Berlek citäkçese üzeneñ islamğa bik zur xörmät belän qarauın häm dinnen Yevropa tarixı häm mädäniätenä kertkän öleşkä tuqtaldı Barosso irekle fiker belderüne yaqlap ul söyläşelmi, satulaşılmıy torğan mäsälä dip äytte.Barosso qayber möselman illärendä Dania mallarına quyılğan baykotnı xökem itep,
Säwdä boykotı bu mäsälädä döres yul tügel, Bu barlıq taraflarnıñ iqtisadi mänfäğätlärenä zarar kiterä ala häm Yevropa belän bu illär arasında arta barğan säwdä elemtälären qaqşata ala. Säwdä häm üz ara elemtälär üzara añlaşunı arttıra. Açıq itep äytik , Dania tovarlarına boykot Yevropa tovarlarına boykot nı añlata
Yevropa Komissiäse prezidentı kürelä alaçaq potensial qarşı çaralar turında söylämäde . Ämma Çexiä tışqı eşlär ministrı Cyril Svoboda boykottqa duçar bulğan Dania şirkätläreneñ kürgän zararnı Yevropa Berlege kompensatsiäläsen digän täqdim kertkän.Barosso qayber möselman illärendä köç qullanılğan protestlarda Berlek illäre häm Daniä ilçelekläre şulayuq Gazada Yevropa Berlege ofisına zarar kiterelüen kisken xökem itte. Ul eşneñ qızığı şunda, bu missiälär xalıqnıñ yaxşıraq yäşäwe öçen tırışıp kilä dip söyläde. Yevropa Komissiäsese prezidentı Dania xökümäteneñ Yevropa Berlege tarafınnan nıq yaqlanuın da telgä aldı. Barosso,
Min Dania premyerenä komisiäneñ solidarlığın belderdem. Min monda Dania xalqına solidarlıq xisläremne cibäräm- alar xaqlı räweştä Yevropada ğına tügel ä böten dönyada in açıq in tolerant xalıq digän abruy qazanğan
İran şuşı tolerantlıqnı sınarğa cıyına axrı.Tehranda Hamşahri isemle basmanıñ başmuxarrire M.Reza Zaeri könbatışnıñ irekle fiker belderü säyäsäte sınalırğa tieş di. Ul millionnarça keşeneñ AQŞ wä İzrael tarafınnan üterelü häm äzerleklänüenä qarşı qatı pozitsiä alaçaq ikän.Gazetanıñ karikatur yarışın İrandağı häm çittäge yähud törkemnäre şulayuq küp kenä xökümätlär xökem itte. Ayırma şunda Hamşahri gazetası Daniä basması kebek bäysez tügel ul Tehran şähre qaramağında. İran prezidentı Axmädinejat holocaustnı sorau astında qaldırğan notıqların qabatlap kilä färidä xämid


text:
vakıa suresi okunuşu - vakıa suresi türkçe harflerle okunuşu - İza Vakia Suresi
Bismi’llâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm
(1) izâ vekâatil vâkıatü (2) leyse livak’atiha kazibeh (3) hafıdatün râfiatün (4) iza rüccetil’ardu reccen (5) ve büssetilcibalü bessen (6) fekanet hebâen münbessen (7) ve küntüm ezvâcen selâseh (8) feashabül meymeneti mâ ashabül meymeneh (9) ve ashabül meş’emeti maashabül meş’emeh (10) ves sabikunes sâbikune (11) ülâikel mukarrebune (12) fiy cennatin naıym (13) sülletün minel’evveliyne (14) ve kaliylün minel’ahıriyn (15) alâ sürürin mevdûnetin (16) müttekiiyne aleyha mütekabiliyn. (17) yetufü aleyhim vildanün muhalledûne (18) biekvabin ve ebâriyka ve ke’sin min maıynin (19) lâ yusaddaune anha ve lâ yünzifune (20) ve fakihetin mimma yetehayyerune (21) ve lahmi tayrin mimma yeştehune (22) ve hurün ıynün (23) keemsalil lü’lüilmeknun (24) cezâen bimâ kânu yamelûn (25) lâ yesmeune fiyha lağven ve la te’siymen (26) illâ kıylen selâmen selâma (27) ve ashabül yemiyni ma ashabülyemiyn (28) fiy sidrin mahdudin (29) ve talhın mendudin (30) ve zıllin memdudin (31) ve mâin meskubin (32) ve fâkihetin kesiyretin (33) lâ maktuatin ve lâ memnuatin (34) ve füruşin merfuah (35) inna enşe’nahünne inşâen (36) fecealnahünne ebkaren (37) uruben etraben (38) liashabilyemiyn (39) sülletün minel’evveliyne (40) ve sülletün minel’ahıriyn (41) ve ashabüşşimâli mâ ashabüşşimâl (42) fiy semumin ve hamiymin (43) ve zıllin min yahmumin (44) lâ bâridin ve lâ keriym (45) innehüm kânu kable zâlike mütrefiyn (46) ve kanu yusırrune alelhınsil azıym (47) ve kânu yekûlune eiza mitna ve künna türaben ve ızâmen einna lemebusune (48) eve abaünel’evvelun (49) kul innel’evveliyne vel’ahıriyne (50) lemecmûune ilâ miykati yevmin mâlum (51) sümme inneküm eyyühed dâalûnel mükezzibune. (52) leâkilune min şeçerin min zakkûmin (53) femâliune minhel bütûne (54) feşâribune aleyhi minel hamiym (55) feşâribune şürbelhiym (56) haza nüzülühüm yevmed diyn (57) nahnü halaknaküm felevlâ tüsaddikun (58) efereeytüm ma tümnûn (59) eentüm tahlükunehu em nahnül hâlikun (60) nahnü kadderna beynekümül mevte ve ma nahnü bimesbukıyne (61) alâ en nübeddile emsaleküm ve nünşieküm fiy ma lâ talemun (62) ve lekad alimtümün neş’etel’ulâ felevlâ tezekkerûne (63) efereeytüm ma tahrüsûn (64) eentüm tezreunehu em nahnüzzariun (65) lev neşaü lecealnahü hutamen fezaltüm tefekkehun (66) inna lemuğremune (67) bel nahnü mahrumun (68) efereeytümül maelleziy teşrebun (69) eentüm enzeltümuhü minelmüzni em nahnül münzilun (70) lev neşaü cealnahü ücacen felevla teşkürune (71) efereeytümün narelletiy turun (72) eentüm enşe’tüm şecereteha em nahnülmünşiun (73) nahnü cealnaha tezkireten ve metâan lilmukviyn (74) fesebbıh bismi rabbikelazıym (75) felâ uksimü bimevâkın nücumi (76) ve innehu lekasemün lev talemune azıymün (77) innehu lekur’ânün kerîymün (78) fiy kitabin meknunin (79) lâ yemessuhu illel mutahherun. (80) tenziylün min rabbil âlemiyn (81) efebihazel hadiysi entüm müdhinun (82) ve tec’âlune rizkaküm enneküm tükezzibun (83) felevlâ izâ beleğatil hulkume (84) ve entüm hıyneizin tenzurûne (85) ve nahnü akrebü ileyhi minküm ve lâkin lâ tubsırun (86) felevlâ in küntüm ğayre mediyniyne (87) terciuneha in küntüm sadikıyn (88) feemma in kane minel mukarrebiyne (89) ferevhun ve reyhanün ve cennetü naıym (90) ve emma inkane min ashabil yemiyni (91) feselâmün leke min ashabilyemiyn (92) ve emma in kane minel mükezzibiyned dalliyn (93) fenüzülün min hamiymin (94) ve tasliyetü cahıym (95) inne haza lehüve hakkul yakıyn (96) fessebbih bismi rabbikel azıym.


text:
Yewropa Berlege citäkçeläre Yewropağa röxsätsez möhäcirlekkä kilüçelärne tuqtatu öçen Tönyaq Afrikada möhäcirlek mäs'älälären qarawçı 5 lager buldırırğa cıyına.
Berlektäge 25 ilneñ yustitsiä häm eçke eşlär ministrları berlektä röxsätsez möhäcirlekne tuqtatu yulları turında söyläşä.
Liviä, Tunis, Aljir, Morokko häm Mavritaniädä möhäcirlek lagerları buldırunı Germaniä eçke eşlär ministrı Otto Schilly täqdim itte.
Fransiä eçke eşlär ministrı Dominique de Villepin bu täqdimgä tulısınça qarşı buluın belderde. Skandinaviälelär citäkçelegendäge başqa illär dä keşe xoquqları mäs'äläsen kütärep bu täqdimgä qarşı çıqtı.
BMOnıñ Qaçaqlar yuğarı komissionerı Ruud Lubbers ministrlarğa sınaw proyektların tormışqa aşırunı ğömümän alğanda xuplawın belderde.


text:
Troitsk Noksası bistäsendäge wäxşilektä noqta quyılmağan
“Tatarstan” yäşläre” gazetı xäbär itkänçä, ğailä äğzaları avgust ayı axırında uq yuqqa çıqqan. İr-atnı eşennän ezläp kilüçelär cäyge yortnıñ işegaldında mäyet isen sizälär. Xoquq saqçıları şaqşı su bazlarınnan beräm-beräm çerep baruçı öç mäyetne tabıp alğannar. Alar, ekspertiza kürsätkänçä, alar başlarına awır äyber belän suğudan wafat bulğan. Yäşüsmer üze yaqınnarın balta belän bärep üterdem dip beldergän. Köräş belän şöğellängängä kürä, yegetneñ şaqtıy köçle buluın da çamalarğa mömkin. Ul äni-ätisennän zur summada aqça sorağan, ä tegeläre birmägän digän faraz bar. Şunnan qara tawış çığıp, yäşüsmer baltağa totınğan. Qaynar qulı astına ätise, änise häm apası eläkkän.
Xoquq saqlaw orğannarındağı bilgesez bulıp qalırğa telägän ber çığanaq äytüençä, yäşüsmer ğailädäge baylıqnıñ kemgä qalası belän dä qızıqsınğan, utırıp çıqqaç min xuca bula alammı dip sorağan. Läkin märxümnärneñ kürşeläre bu ğailäneñ baylığına qızıqqan doşmannarı da citärlek ikänlegen äytkän. Mäktäptä yegetne uñay yaqtan ğına bäyälägännär, kürşeläre, tanışları da anıñ äti-änisen, apasın üterüenä ışanmıy. Xoquq saqlaw orğannarınıñ älege eş neçkäleklären ser itep saqlawı da xälne açıqlamıy. “Vostoçnıy ekspress” gazetında Sovet rayonı prokurorınıñ älege wäzğıätkä qısqaça añlatmaları bar. Prokuror äytüençä, baliğ bulmağan balalarnıñ cinayätlären qanun ayıruça centekläp tikşerergä tieş. Maksimovlar ğailäseneñ eşläre enä küze aşa ütkäreläçäk di prokuror. 16 yäşlek yeget xoquq-psixik ekspertizasın da ütäçäk. Bügen yäşüsmer Sovet rayonı Eçke eşlär idäräseneñ tikşerü izolyatorında utıra. Älegä anıñ üterüçe buluı isbatlanmağan. Tikşerü däwam itä.
Al'bina Zäynulla


text:
AiF: “Tatar belän başqortnı ni öçen talaştıralar?”
AiF: “Tatar belän başqortnı ni öçen talaştıralar?”
Şulay uq Vladimir Putinnıñ Kongressta qatnaşuçılar belän oçraşu näticälärenä bötenläy ikençe bäya birelä. Mortaza Räximovnıñ Başqortostanda tatarlar problemasın kisken quyuğa bik qänäğätsez, xätta açulı qaytıp kitüe turında äytelä. Häm monıñ ike respublika arasında mönäsäbätlärgä tiskäre tä'sir itü turında fikerlär kiterelä. Şulay da, bu mäs'älädä iñ kisken mäqälä “ApryMeHTы и фakTы” gazetasında çıqtı. Sergey Mixaylovnıñ “ЗaчeM ccopяT TaTap и бaшkиp?” digän baş astında çıqqan mäqäläse “KoMy HyжHa BTopaя ЧeчHя?” dip atala. İsemennän kürengänçä, mäqälädä yaña millätara konflikt çığuın häm anıñ berençe qıñğırawı III Bötendönya tatar kongressı waqıtında yañğırawı turında äytelä.
Yunıs Ätnäle


text:
Ğiraq citäkçeläre sönnilärgä xakimiättä tieşle urın birü yulların ezli
Yäkşämbedä ütkän saylawlarnıñ räsmi näticäläre ber atnasız kötelmi. Ul arada tawış birüdä sülpän qatnaşqan sönni töbäklär Milli Mäclestä niçek wäkillek iteler digän soraw xäzer küplärne borçıy. Ğiraq citäkçeläre sönnilär xakimiättä tieşle urın alır dip ışandırırğa tırışa.
Audio (Ädel Äl-Lami)
"Yäkşämbedä iğlan itelgän sannar tawış birü urınnarınnan alğan mäğlümätkä nigezlängän, andağı citäkçelärneñ küzätüenä. Äytik, säğät 1gä niçä keşe kilgän, nindi çirat bulğan. Şuña kürä sannar yaqınça. Qatnaşu däräcäse 70%tan artmas, şul 30-40, yä 50-55 bulsa bik yaxşı bulır."
Räsmilär äytüenä qarağanda, tawış sanawğa kimendä 10 kön kitäçäk. Xäzer Bağdadnıñ Yäşel zona dip atalğan bistäsendä 200läp xezmätkär täwlek äylänäsenä 80 sanaqta bar il buylap birelgän tawışlarnı sanıy. Tawışlar sanalğan arada, axır näticädä sönnilär Milli Mäclestä tieşle urın alırmı digän borçular arta bara. Bilgele bulğança, qayber sönni töbäklär bu saylawlarğa baykot belderde. Sişämbedä Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı, üze dä sönni bulğan Ğazi Äl-Yawar, saylawlarda qatnaşmağan sönni firqälärgä dä säyäsi säxnädä urın tabılır digän ömet belderde:
Audio (Ğazi Äl-Yawar)
"Min alarnı ixtiram itäm. Minemçä, monıñ säyäsi protsess ikänen, anda härkem qatnaşırğa tieşlegen barıbız da añlıybız. Alar belän söyläşergä kiräk."
Düşämbedä sönnilärneñ töp firqäse, Ğiraq İslam partiäse süzçese Ayad Samarrai, yaña xökümättä qatnaşu ixtimalın kire qaqmadı. Läkin bu xökümät ike töp sorawğa cawap birergä tieş dide ul: niçek itep sönnilärgä xakimiättä ğädel urın bireläçäk häm qayçan çit il ğäskärläre Ğiraqtan kitäçäk.
Sorawnıñ berençesenä kilgändä, belgeçlär fikerençä monda berniçä yul bar. Şularnıñ berse – uñışqa ireşkän koalitsiälär saylaw isemleklären beraz üzgärtep anda berniçä sönnine kertä ala. Londonda urnaşqan Suğış häm Solıx İnstitutı belgeçe Ammar Äl-Şahbander:
Audio (Ammar Äl-Şahbander)
"İsemleklärneñ kübese tulısınça bilgele tügel. Anda sönnilärne kertep alarnı mäcles äğzası itü mömkinlege bar. Bu isemleklär räsmi tügel, saylawçılar tawışın isemlektäge keşelärgä tügel ä partiägä birdelär."
Äl-Şahbander süzlärençä, bu barıp çıqmasa, tağın ber mömkinlek – Milli Mäcles yaña waqıtlı xökümät tözegändä bulaçaq. Ğiraq räsmilärenä, bu xökümättä törle törkem citäkçeläre urın alırğa tieş digän basım bulaçaq. Äytik, şul uq Quşma Ştatlardan.
Tağın ber yul bar – sönnilärgä östämä urınnar birep, Milli Mäclestä urınnar sanın arttıru, ämmä Äl-Şahbander süzlärençä, monı küplär xuplamasqa mömkin. Ber kileşengän närsäne üzgärtü kiläçäk öçen tiskäre misal bula ala.
-Ali Gilmi


text:
Metro tözeleşe yañartıldı.
İntertat.ru agentlığı xäbär itkänçä, 2 ay elek eşne taşlap kitkän Samara tözüçeläre, kire Qazanğa qaytıp, yañadan cir qazıy başlağannar. Samara belgeçläre metro tözüçeläre üz maşinaları belän eşli, ul cihaz ayına 70 metr ğına ütä ala ikän. Ä Kanadadan qaytarılğan «Söyembikä» cir qazu maşinası, tizräk qazıy alsa da, bu eştä qullanılmıy. Ul «Profsoyuzlar» uramı tiräsendäge stansiädä eşli. Läkin andağı cir qatlamnarı belän saq eş itü kiräk bulğanğa, qazu eşläre bik äkren bara.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
AQŞ Iran häm Süriä belän söyläşülär başlıymı?
Bush xäqimiäte, İran häm Süriä belän söyläşü fikeren bu ike ilneñ yaqın-könçığışta bugräktä Ğiraqta fetnälärgä säbäbçe buluda ğayepläp kire qağıp kilde. Läkin bu atnada Däwlät Sekretarı Condoleezza Rice belän AQŞnıñ Ğiraqtağı ilçese Ryan Crocker , kiläse atna Ğiraqta totırıqlıq bulduru öçen alıp barılaçaq söyläşülärgä İran häm Süriäne quşuluın taläp itä.Söyläşülär 3-4nçe mayda Misırnıñ Şarm-亪äyx şähärendä bulaçaq.Rice häm Crockernıñ çığışı AQŞ säyäsätendä mimde täser tudırır, bu turıda Yaqın könçığıştağı AQŞ säyäsäte küzätüçelärenä süz birdek.
“Ğiraqta bulğan xällär ilneñ üzennän genä tormıy. Bu eştä cäwaplı bulğan, Töbäk bar, kürşeläre bar, xalıqara cämäğatçelek bar. Kiläse ber niçä atnada, May başlarında bez Şarm 亪äyx qalasında uzaçaq cıyılışta, bergäläşep Ğiraqtağı xälne töbäk häm xalıqara wazğiättän çığıp igrtibar belän küzätep baraçaqbız."
Ğiraq oçraşuğa körşe illär, BMO İminlek şurası belän G8 (Zur Sigezlek) wäkellären çaqırdı.
Älegäçä küptännäñ berle söyläşülärdän baş tarqan Bush xaqimiätenen, Rice häm Crocker çığışınnañ soñ bu säyäsätendä üzgäreşlärgä küçüe sezelä. Bälki bu üzgäreş AQŞ diplomatları öçen İran häm Süriä belän ike yaqlı söyläşülär alıp baru mömkençeleklären qarawğa ber forsat tudırır dip farazlana.
Bu farazlarnı telgä alğannarnıñ berse James Aborezk. Ul 1973nçe yıldañ 1979nçı yılğa qadär, häm ul şul uq waqıtta çığışı belän ğaräp bulğan AQŞ kongresendä xezmät itkän berençe keşe.
Bushnıñ bu ike il belän söyläşmäskä digän qatğiy qararın üzgärtep, AQŞ xäqimiäteneñ Şarm 亪äyxdä uzaçaq söyläşülärgä İran häm Süriäneñ qatnaşuın soragan täqdemenä şaqqatqanın belderde.
“Minemçä, Bushqa Ğıraqtan kitü awır, üz yözen saqlar öçen genä, ul äle ozaqqa qalırğa teli. Läkin şul uq waqıtta, ayrulu öçen nindider ber yul, üzenä yärdem tabarga da tırışa.” Şulayda, Waşiñtondağı mäxsus säyäsät öyränü üzägendä xalıqara saqlanu mäsälälären öyränüçe Steven Welsh isä Bush xaqimiätendä üzgäreşlär bar dip uylamiy.
“Bush Xaqimiätenä aldında xäzer, Ğiraqnı yäisä İrandağı atom qoralları citeşterü mäsäläse me, kübräk iğtibar gayğa berü turında qarar qılu kebek awır mäsälä tora. İkençe ber mäsälä, uzaçaq söläşülär, küp taraflı söyläşü, ul ber niçektä Amerika – İran nizaqların yomşartmayaçaq. Anda küberäk Ğiraqnıñ möstäkilligen, totırıqlıqnı arttırıp, tınıçlıq urnaştıru maqsatlarına igtibar birelä.”
James şuını da östäp, Bush xäqimiätenä Ğiraqda cirle totıtırıqnı bulduru öçen Kürşe illär häm alar belän bergä İran häm Suriä belän dä eş itüneñ ähämmiätle bulaçağı kiñäş itelgän ide dide.
M.K


text:
Libandağı “Xizbulla” radikal törkemeneñ başlığı üze yaqlılarnı, milli berdämlek xökemäte buldıru taläbe belän, uram yöreşenä çığarğa äzer bulırğa, çaqırdı. Xäsän Nasrulla uram cıyınında çığış yasap, ildäge säyäsi krizisnı barı tik ike yul belän genä, yäki şundıy xökümät tözep, yäki waqıtınnan elek saylawlar ütkärep kenä xäl itergä mömkin, dip belderde.
Libandağı krizis äle küptän tügel- xökümättän Süriä häm “Xizbulla” yaqlı ministrlar kitkäç başlandı. “Xizbulla” xökümättä üzenä küberäk urın taläp itä.


text:
10 ğinwar Ufağa Mäskäwdä näşer itelüçe “Tatarskiy mir” federal tatar gäzite möxärrire, yazuçı Rinat Möxämmädiev kilgän ide. 11 ğinwar ul Ufa “Nur” tatar däwlät teatrında buldı, tatar zıyalıları belän oçraştı. Oçraşu Aqmulla isemendäge Başqort däwlät pedagogiä universitetında uzdı. Oçraşuda Möxämmädiev gäzit häm üzeneñ ädäbi eşçänlege xaqında söyläde, sorawlarğa cawap birde. Tatar zıyalılarınıñ respublikadağı mäğärif turındağı fikeregez, digän sorawğa ul turı cawap birmi qaçıp, ildäge iqtisadıy xällärneñ awır buluı turında söyläde. Tağı şul uq sorawnı qabatlap, konkret cawap işetergä teläwlärgä ul problemğıznı beläm, barısın da qıçqırıp äytep bulmıy dip cawapladı. Rinat Möxämmädiev uzğan könne respublika Prezidentı belän oçraşuı turında da äytep, ul tatar mädäniäte problemnarın belüen äytte. Yaña yıldan gäzitendä Başqortstanğa zur urın bülärgä ışandırdı. 16 säxifäneñ san sayın 3-4e sezneñ respublikağa bağışlanaçaq dip ışandırdı.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Omskida ğailä köne bäyräme
Xalıqara Ğailä köne uñayınnan sişämbe könne Omskida “Milli ğailälär festivale” dip isemlängän çara ütte. Oyıştıruçıları – ölkäneñ Mädäniät häm Sotsial' tä'minät ministrlıqları buldı. Yäş tamaşaçılar teatrı säxnäsendä üzeşçän sänğät kollektivları belän bergäläp törle millätlär ğailäläre çığış yasadı. Çaranıñ töp maqsatı – törle xalıqlarnıñ milli bäyrämnären kürsätü häm ğailälärdä saqlanıp qalgan yäisä qayçandır bulğan ğöref-ğadätlärne iskä töşerü ide. Tatar ğailäsen anda Aleevlar häm Kurmanovlar ğailäse kürsätte. Alar tatar milli aşların täqdim ittelär häm “Ömet” häm “Umırzaya” kollektivları yärdämendä Sabantuy küreneşen uynadılar.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Neşet Ertaş - Yanık Kerem
Sanatçı : Neşet Ertaş
Türkü : Yanık Kerem
Etiketler : Neşet Ertaş - Yanık Kerem türkü indir, Neşet Ertaş - Yanık Kerem türkü dinle, Neşet Ertaş türküleri, Yanık Kerem mp3 indir, Neşet Ertaş türküleri Yanık Kerem türküsü, Yanık Kerem sözleri, Neşet Ertaş mp3 dinle, Neşet Ertaş download, Yanık Kerem bedava mp3, Neşet Ertaş türkü sözleri, Neşet Ertaş türkü dinle, Neşet Ertaş son albüm indir
Neşet Ertaş Türküleri
Neşet Ertaş - Karanfil Suyu Neyler
Neşet Ertaş - Al Yanak Allanıyor
Neşet Ertaş - Dağlar Dağladı Beni
Neşet Ertaş - Mecnun Gibi Dolaşıyom
Neşet Ertaş - Şad Olup Gülmedim
neşet ertaş - sevda gitmiyor serde (kırşehir)
Neşet Ertaş - Perişan Hallerim
Neşet Ertaş - Biter Kırşehir in Gülleri
Neşet Ertaş - Bir Kökte Uzamış Sarmaşık Gibi


text: Xalıqara Atom energiä idaräse Rusiädä bar dönyanıñ atom qaldıqların saqlıy torğan saqlanma tözergä cıyına. Bu turıda idarä başlığı Möxämmät Äl-Baradei bügen Mäskäwdä Rusiä räsmiläre belän söyläşkäç belderde. Anıñ süzlärençä, mondıy saqlanma qurqınıç atom qaldıqlarınıñ terrorçılar qulına elägüennän saqlayaçaq. Älegä alar dönyanıñ törle urınnarında saqlanğan bulsa, kiläçäktä Rusiägä kitereläçäk. Rusiä premier-ministrı Mixail Fradkov süzlärençä, Rusiä, qanunnarı mondıy saqlanma tözergä röxsät itkän, berdän-ber il bulıp tora. Älege saqlanma Seberdä tözeler dip kötelä.


text:
Xärbilär putçka omtıldı
«Radikal» gäzite yazğança, “Tarixta berençe märtäbä ber xärbi putç omtılışı dönyawi mäxkämädä qaralaçaq”.
Şuşı gäyepläw aqtı belän ber ük köndä çıqqan, däräcäle häm farazları döreskä çığa torğan «Konda» isemle xalıq fikeren öyränü oyışmasınıñ soraştıru näticälärenä qarağanda, 29 marttağı cirle saylawda xakimiättäge AQ partiäse 47.9 % tawış cıyaçaq. İnde «Ergenekon» terror oyışmasında toruçılar - rejimnı cimerergä tırışuda gäyeplängännär östennän, ikençe ğayıpläw aktınıñ da näq saylaw aldınnan iğlan itelüe, AQ partiägä östämä tawış kiterergä mömkin.
Bügengä xätle 219 keşe şuşı qısalarda sorawğa tartıldı häm baytağı törmägä yabıldı. 77-se östennän xökem protsessı däwam itä. Ä bu soñğı gäyepläw aktında pensiädäge ike armiä generalı da bar. Şulay itep, «Radikal» gäzite yazğança, “Tarixta berençe märtäbä ber xärbi putç omtılışı dönyawi mäxkämädä qaralaçaq”.
Törek gazetalarınıñ hämmäse diärlek bu xäbärne berençe bitlärendä zur xäreflär belän bastırdı. Dönya matbuğatı da törek armiäse inde qağılğısız tügel digän qaraş belderä. Moñarçı ike märtäbä xärbi putç yasağan, ber märtäbä xökümätne töbe tamırı belän almaştırğan armiäneñ gäyeplänüçe generalları 2003-2004 yıllarda dürt märtäbä xärbi putç yasarğa omtılğannar ikän.
Soñğı gäyepläw aktında armiäneñ elekke başlığı Xurşit Tolon turındağı gäyepläwlär 144 bittän, elekke Gendarmeriä xärbi citäkçese armiä generalı Şänär Äruyğur turındağı isä 132 bitän tora.
Gäyeplänüçelär ğomumän qorallı terror oyışması tözü, bu oyışmağa äğza bulu, Törkiä parlamentın yuqqa çığaru yäki wazifasın başqaruğa qomaçawlaw, Törkiä respublikası xökümätenä qarşı qorallı kütäreleşne därtländerü, xärbilärne ämerlärgä qarşı çığarğa öndäw, däwlätneñ yäşeren dokumentların yuq itü, urlaw, qoral belän tä'min itü häm qullanu kebek törle qanunsızlıqlarda gäyeplänälär.
Ayıruça yäşeren räweştä törle keşelärneñ telefonnarı tıñlanğan, Marksist-Leninist Kommunist partiäse, dinçe Hizb-ut-Taxrir, separatist PKK kebek yäşeren terror oyışmaları belän bäyläneşlär oyıştırılğan, putç plannarı tözelgän.
Putçnı oyıştıru eşenä xärbilär belän berrättän elekke İstanbul merı häm Yäditäpä universitetı citäkçese Bädrättin Dalan, elekke yuğarı uqu oyışması citäkçese Kämäl Gürüz, elekke İstanbul universitetı rektorı Kämäl Alemdaroğlu, Anqara säwdä oyışması citäkçese Sinan Aygün, Törek Metal-yış hönär berlege citäkçese Mustafa Özbäk, İlhan Sälçuq, Mustafa Balbay häm Tuncay Özqan kebek tanılğan jurnalistlar da qatnaşqan dielä gäyepläw aqtında.
Qısqası, Törkiä zur ber säyäsi üzgäreştän çığıp bara, di belgeçlär.


text:
«Tañ yoldızı» xalqıbız mänfäğätenä eşläyäçäk
Fovral başı da Başqortstan tatar matbuğatı öçen istälekle waqíğa belän istä qalaçaq. 7 fivral könne Başqortstannıñ Salawat şähärendä «Tañ yoldızı» dip isemlängän tatar gazetınıñ berençe sanı dönya kürä. Şunısı üzençälekle: «Tañ yoldızı» däwlät finanslawı yärdämendä tügel, ä BR Tatar ictimaği üzägeneñ Salawat şähärendäge bülege citäkçese Äsğät Qormanayıv tırışlığı belän näşer iteläçäk. Äsğät äfände tatar ictimaği üzäge eşçänlegen alıp baru östenä Salawat şähärendäge «Politron» isemle şirkätenä dä citäkçelek itä. «Tañ yoldızı» gäzite dä şul şirkätneñ matdi yärdämendä çığaçaq. Älegä yaña tatar basmasın atnağa ber san çığaru küzallana. Ä kiläse yıl başınnan anı atnağa öç san näşer itü niätläre dä bar.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Foto: Шыңғыc ҚaппapoB
Qazaqstannıñ agroönerkäsiptik keşendi damıtwğa arnalğan memlekettik bağdarlaması ayasında swbsïdïya alwşılar sanı 7 esege dey`in köbey`edi. Bul twralı Ükimet otırısında QR Awıl şarwaşılığı mïnïstri Asqar Mırzaxmetov ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Bağdarlama barısında swbsïdïya alwşılar sanı 7 esege dey`in köbey`ip, «QazAgro» arqılı jeñildikpen alatındar sanı artıp, nesïe alatın orta jäne şağın käsipkerlikti qoldaw 1,4 esege ulğayadı. 1 teñge boy`ınşa swbsïdïyalaw 2 esege dey`in, yağnï 7,5 teñgeden 13 teñgege dey`in köbey`edi. Bul jalpı önim öndirw ülesi 50%-ğa artadı degen söz. Jeñildikpen nesïe berwdegi negizgi maqsat – öñdewşi käsiporındardıñ ülesin köbey`tw. Al ïnvestïcïyalıq swbsïdïya arqılı qımbat emes awıl şarwaşılığı texnïkaların satıp alw qarqının 1,5-2 esege dey`in ulğay`tw közdelip otır», dey`di Asqar Mırzaxmetov.
Mïnïstr, sonday`-aq, jaña bağdarlama ayasında egis alqaptarın ärtaraptandırw jalğastırılatının ay`ttı.
«Bïday` alqaptarı 2,3 mln. gektarğa (2016 jılı 12,4 mln ga-dan 2021 jılı 10,1 mln. gektarğa ) qısqartıladı. Bosağan alqaptarğa éksportqa suranısı joğarı arpa, sulı, jügeri jäne may`lı daqıldar egiledi. Bizdiñ tarapımızdan egis alqaptarı öñirler men daqıldar boy`ınşa esepteldi. AÖK-ti damıtw üşin, jaña bağdarlamada körsetilgen tapsırmalardı sätti orındaw üşin ğılım jäne bilim salaların damıtwdıñ ıqpalın özgertw mäselesi de qarastırılıp jatır. Ğılımdı biriktirw men bilimdi damıtw salalarına basa nazar awdarılwda. Awıl şarwaşılığı öndirisiniñ suranısına jawap beretin zerttewlermen ay`nalısw qajet. Sondıqtan, ğılım tawar öndirwşilerdiñ naqtı suranısına bay`lanıstı qarjılandırıladı», - dey`di ol.


text:
İzrail'neñ kiñküläm mäğlümät çaraları xäbär itüenä qarağanda fälestinlelärneñ berse İzrail'lelärneñ Guş Katif bistäsenä ütep kerergä mataşqanda atıp üterelgän. Şul uq waqıtta diärlek älege urınnan berniçä çaqrımda xärbilär İzrail' saq noqtasına taba şuışıp baruçı 4 suğışçığa ut açıp alarnıñ bersen ütergän, ikesen yaralağan.
Bügen Gaza Sızığınnan oçırılğan quldan yasalğan fälestin raketası İzrail'neñ Sderot şähäre yanına töşkän. Yaralanuçıl buluı turında xäbär itelmi.
Bügen irtän Gaza Sızığında İzrail' xärbiläre 2 meñläp fälestinlene evakuatsiäläp anda 3 biek toraq yortnı cimerde. İzrail' iminlek köçläre bu yortlarnı cimerüneñ säbäben añlatıp, ul yortlarnı suğışçan köçlär elekke höcümnären planlaştıru öçen faydalanğan bulğan dide.


text:
““Aq bars” xolding” şirkäte Tatarstanda iñ zur şirkätlärneñ berse. Ul respublikadağı keçeräk säwdä noqtaları häm awıl xucalığı oyışmaların tota.
Awıl xucalığı üseşe öçen ““Aq bars” xolding” şirkäte milliard sumğa yaqın aqça kertmäkçe, şuşı könnärdä “Aq bars” bankında ul aqçalarnıñ qaya kitäsen äytep kittelär. “Aq bars” xolding” şirkäte Arça rayonında 1200 sawım sıyırına isäplängän meğa abzar tözemäkçe. Annan 13000 duñğız sıyarlıq zamança kompleks. Şirkät 400 başlı it-söt fermasın tözekländeräçäk ikän. Arça rayonına “Aq bars” 560mln sum birergä cıyınsa, Tatarstannıñ başqa rayonnarına awıl xucalığı üseşe öçen 420mln tıqmaqçı. Şundıy zur aqçalarnıñ eşkä cigärgä teläwlären kürgäç Rusiä awıl xucalığı ministrı Aleksey Ğordeewnıñ süzläre iskä töşä. Ul:“Qızğanıçqa qarşı, qayber çinovniklar awıl xucalığındağı biznesnıñ däwlät öçen altın yomırqalar saluçı tawıq ikänlegen añlap betermilär”- digän ide. Bu xaqta “Cir sulışı” gazetası da zurlap yazıp çıqtı. Rusiä ministrı süzläre “Aq bars” şirkätenä awıl xucalığına milliard sum aqçalar totarğa etärgeç bulmağan mikän? – digän soraw tua. Xäyer ansı möhim tügel, “İñ möhime xalıqqa eş urını bulsın, eş xaqın waqıtında birep barsınnar”- dilär arça xalqı.
“Aq bars” xolding”nıñ eşlärenä kire qaytsaq, meğaabzarlarnı tözi başlağannar inde. 13000лek duñğızçılıq kompleksın ikençe yılğa tözi başlarğa niätlibez di şirkät citäkçelege. 2004 yılda ““Aq bars” xolding” şirkäte Arçada “Aq bars agro” agro oyışması yasağan bulğan. Anda 10.8 meñ gektar çäçülek mäydanı häm 12 awıl kerä. Başqa rayonnar ““Aq bars” xolding”nı berniçä yıl elek şulay uq xäzer dä “Keys”tağın başqa çit kombaynnarı belän uraq waqıtında kümäk xucalıqlarğa bulışuların xäterlilärder. Bu investorlar turında yaxşı xäbärlär bulsa, naçarı Çistay rayonına alıp kitä. “Veçernyaya Qazan” gazetası ul naçar xäbärne awıl cirendäge qayğılı teatr di. Çistaynıñ 3 awılı ber investordan ikençesenä qaçqannar. Berençe investor qaçuçılarnı prokuratura belän ezlägän, tapqaç ikençe investorğa yul birergä riza bulğan. Bu çualğan waqiğanıñ säbäbe Çistayda 2 yıl elek “Zarya” rayonda aldınğı kümäk xucalığınıñ kinät kenä bankrotlıykka çığuında ikän. Kümäk xucalıqnıñ 998 mögezle ere terlege, 560 duñğızları, 46 at, 86 umartaçılığı häm bulğan texnikasına şuña kergän awıl xalqın mäxkämä Qazan keşese Viçeslav Korıytovqa tapşıra. Ozaq ta utmı çistay säwdägären awıl xalqına älege “Zarya” xucalığına investor bula dip tanıştıralar. Soñınnan kürengänçä tege Korıytov äfände rayon idäräse belän berlektä kümäk xucalıqnı Morozovqa tapşırğan bula. Balıq bistäsendä elekke rayon citäkçelege kümäk xucalıqlarnı taratıp, bulğan baylıqların satıp aqçaların quyın kesäsenä salıp quyğan kebek, bolar da şulay eşlämäkçelär bulğannar buğay. Tik butalçıq kilep çıqqan, jurnalistlar belgännär, prokuratura… Xäzer qaysı investorğa birergä ikän dip baş watalar. Ä awıl xalqı kümäk xucalıqnıñ qalğan baylıqları belän aqrın ğına yäşi birä.
Röstäm İsxaqov


text:
Rusiä eçke eşlär Ministrlığınıñ Dağıstandağı wäkile Anjela Martirosova, uzğan töndä respublikağa bärep kergän qorallı törkem qaçıp kitä alğan, dip belderde. 30lap keşedän torğan bu törkem uzğan töndä 9 çik saqçısın üterep, Dağıstannıñ Şauri awılına kergän. İrtä belän 4 cirle keşene totıq itep alıp alar awıldan çığıp kitkän. Martirosova süzlärençä, alar artınan kitkän Dağıstan politsiäse törkemneñ ezen yuğaltqan. Rusiä xärbiläre boralaqlar cibärgän, ämmä naçar hawa torışı säbäple alar da törkemneñ ezenä töşä almağan. Martirosova süzlärençä, bu törkem Şauridan 10 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Gruziä çigenä taba kitkän bulırğa tieş. Dağıstannıñ Mäskäwdäge wäkile Ramazan Mamedov bu törkemdä Çeçen suğışçıları bulırğa tieş, dide:
Audio (Ramazan Mamedov)


text:
Samar duslıq yortında millätpärwärlär häm xäzrätlär oçraştı
Samar töbägendä soñğı 13 yıl eçendä tatarlarnıñ 23%-ı telsez qaluı turında xäbär itkän idem inde. Menä şul şomlı san milli xäräkät citäkçelären dä, din ähellären dä teträtep cibärde. Şähärneñ Duslıq yortında milli xäräkät wäkilläre, mullalar, yäşlär cıyılışıp şul turıda fiker alıp bardılar.
“ Tuğan tel” cämğiäte direktorı kereş süzendä mondıy fiker äytte: “Din küzlegennän qarağanda mullalarnıñ konsertqa, diskotekağa baruları bälki gönahıdır. Läkin dä här konserttan, här diskotekadan ber- ike genä irne mäçetkä alıp qayta alsalar, äcere gönahısın basadır.”
Din ähelläreneñ xalıq belän tığız buluı, daimi tabınnarğa yörüläre xalıq arasında tatar gäcittä- jurnallarınıñ tirajın arttıru yulı digän süz.
Fiker aluda yañğırağan qayber fikerlär. “Azan” gäcitçäse möxärrire Şamil Galimov:
“ Tatar telennän başqa tatar bulmıy. Xäzerge ğalimnär millätneñ başqa bilgeläre buluı mömkin dip başıbıznı äyländerergä mataşsalar da, bez aldanırğa tieş tügel. Tatar elek- elektän tatar telle häm möselman dinle buldı.”
Sızran şähärennän İlgizär xäzrät:
“ Revolyutsiägä qädär bezneñ dinebez Svyaşçennıy Sinod astında ide. Mäçet salğanda da, möftilärne quyğanda da patriarx kiñäşe belän imperator quya ide. Revolyutsiä çığuı da Allanıñ ber xikmäte ide. Revolyutsiä bezneñ dinne Sinod astınnan çığardı.
Bügen muzıkası da kiräk, konsertı da kiräk! Här konsert aldınnan imamnarnıñ çığışı kiräk. Minem üzem Sızranda här konsert aldınnan çığış yasıym.
Mäktäplärgä din kertergä yaramıy. Mäktäp svetskiy qalsın. Mäçettäge qartlar yorttan- yorttan qunaqqa yörilär. Ber ük keşegä wäğäz söylänä.”
Tol'yatti mullası söyli:
“Tol'yattida wäğäzlärne rus telendä alıp barırğa turı kilä, çönki bügenge buın tatar telen belmi. Qayberäwlär: “Nigä wäğäzne rusça alıp barasız?- dip äytälär. Andıylarğa cawabım ber. “Nigä soñ balalarığıznı tatarça söyläşergä öyrätmädegez?- dim. Konsert, teatr aldınnan imamnarnıñ çığışın oyıştırırğa kiräk. Bügenge köndä bu döres yul. Bügen mäçetebezgä üzbäk, azerbaycan, qazax tatarça söylägän wäğäzneñ 90%- ın añlıybız dilär, ä menä üzebezneñ tatarlar añlamıy.”
Mär'äm Sabircanova:
“ Ütkän yılnı İske Cüräy awılında uqıtuçılarnı Qor’än uqırğa öyrättem. Xäzer şul uqıtuçılar awıl xatınnarın Qor’än uqırğa öyrätälär. Min Samarnıñ üzem yäşägän Zubçaninovqa bistäsendäge balalarğa din sabaqları birergä äzermen.”
Ölkä möftie Wağiz Yärullin:
“Bu cıyılış ällä qayçan kiräk ide. Bez kommunistik ideologiädän arındıq, läkin xäyerçe bulıp ayırıldıq. Xäyerçe xalıq mulla tota almıy. Elek 40 yortlı awıl mulla totqan, mäçet salğan. Min imam bulıp eş başlağanda ölkädä 22 mäçet ide, xäzer 85. Mäçetlär salına, tik yörüçese genä yuq. Keşene uyatırlıq eş kiräk. Keşeneñ süzenä qarağanda, eşenä qarıylar. Vladimir Putin şämen dä quya, çuqına da. Anıñ artınnan başqa citäkçelär öyärä. Bezneñ tatar citäkçeläre äle haman namazlıqtan qurqalar, ä alar artınnan baruçılarğa ürnäk yuq, ğämäl yuq.”
Söyläwçelär küp buldı. Tügäräk östälne yomğaqlap tübändäge täqdimnärne tormışqa aşırırğa buldılar:
“Yaqtılıq” mäktäbenä 1nçe sıynıfqa 40 balanı cıyuda köç quyarğa.
Här tabında tatar gäcittä- jurnallarına yazılunıñ kiräklegen xalıqqa añlatırğa.
“Tatarstan- Yaña ğasır” tele-radiotapşıyruların tıñlaw buyınça añlatu eşen cäyelderergä.
“Azatlıq”, “Aq bäxet” radiolarınıñ tapşıru dulqınnarın, säğätlären daimi xalıqqa citkezep torırğa.
Konsertlar, spektakl'lär aldınnan, bäyrämnärdä imamnarnı wäğäzlär belän xalıq aldına çığarırğa.
Yäş xäzrätlärebezneñ yäşlär diskotekasında da çığışalırın oyıştırırğa.
Tatar telen yäşlärgä öyrätü yözennän dinebez İslam taläplären yäşäw normasına äyländerü yözennän şundıy tügäräk öställärne daimi Samarda, Sızranda, Tol'yattida, Yaña Kuybıyşevta, Poxvistnevo, Qamışlıda uzdırırğa qarar qabul itelde.
Şamil Bahautdin, Samar


text: Pekin. Qıtay bügen, inde yartı ğasırdan artıq üzennän ayırılp yäşägän Taywan'neñ referendum turında maxsus qanun qabul itüwenä nıq borçıluwın belderde. Pekindäge Taywan' eşläre idaräse bügen bu xaqta ayırım belderü bäyän itep, anda Pekinneñ Taywan'dä referendum qanunın, belderüdä äytelgänçä, "ayırılu eşlärendä" faydalanuğa kisken qarşı buluwın äytä. Taywan' parlamentı kiçä qabul itkän qanun, Qıtay utrawğa qarşı xärbi köç qullanğan häm anı üzenä köçläp quşarğa telägän oçraqta bäysezlek mäs'äläsen referendumğa çığaruğa yul aça. Ayırım däwlät şartlarında yäşägän demokratik Taywan'ne Pekin Qıtaynıñ ayırılğısız ber öleşe itep sanıy.


text:
Liban, Fälestin xalqın yaqlap milli xäräkät wäkilläre piket uzdırdı
Comğa könne Bötentatar ictimaği üzägeneñ Marat Mulyukov isemendäge qanatı aktivistları Liban, Pälestina däwlätlärenä İzrail agressiäsen tänqitläp piket ütkärde. Anda mondıy şiğar'lär yañğıradı:
- tatarstanlılar İzrailneñ Liban häm Pälestinağa qarşı höcümen tuqtatırğa öndi!
- zıyan kürgän älege däwlät xalıqlarına gumanitar yärdäm kürsätü härberebezneñ grajdanlıq burıçı häm başqa şiğar'lär buldı. Piketta küp kenä keşe qatnaştı, şul isäptä mäğlümat çaraları da buldı. Bu xaqta “Azatlıq” radiosına Bötentatar ictimaği üzägeneñ Marat Mulyukov isemendäge qanatı räise Yunıs Kamaletdinov xäbär itte.
Al'bina Zäynulla


text: Mäskäwdä Tuşinoda bulğan şartlaw waqıtında häläk buluçılar arasında Qazannan Osipovlar ğailäse dä buluı turında äytkän idek. İrle-xatınlı Gennadiy häm Galina Osipovlar Qazanğa qaytarılıp, Därwişlär bistäsendäge ziratqa kümelde. Alarnı ozatırğa bik küp keşe cıyılğan ide. Tatarstan sälämätlek ministrı Kamil Zıätdinov häm Qazan şähäre başlığı Kamil İsxaqovnıñ da biredä buluı älege faciğäneñ ğailä däräcäsendä tügel, ä däwlät külämendä ikänlegen kürsätä. Galina häm Gennadiynıñ 14 yäşlek ulı Bogdan oçraqlı räweştä äti-änisennän ike adımğa ğına çitkä kitep torğan bulğan. Şuña kürä, ul beraz cäräxät alsa da, isän qalğan. Mäskäw şifaxanäsendä yatqan bu malayğa äti-äniläreneñ häläk buluın xäbär itü tabiblar öçen bik awır wazifa bulğan. Şuña kürä, Bogdan üzeneñ yätim qaluın berniçä kön buyı belmiçä yäşägän. Añlaşıladır, ul äti-änilär ozatuda da qatnaşa almadı.


text:
Tatar yäşlärendä şayannar wä tapqırlar xäräkäte...
"Awlaq öy" ul şul yağı belän caylı, biredä härtörle temalarnı kütärep bula. Tatar yäşläre tormışımı ul, ällä inde çirattağı "Oscar"larnı birü tantanasımı, "Tatar cırı" yarışmasımı, yä bulmasa İtaliädäge San Remo cır festivaleme, bolarnıñ barısı xaqında da "Awlaq öy"dä söyläp bula. Häm inde söylände dä dip östärgä kiräk, min älege temalarnı elekke utırmalarıbızdan alğan idem.
Gölnaz İlgizär
Menä şulay itep qarşı aldı bualılar şayannar häm tapqırlar uyınnarınıñ festivalenä kilgän komandalarnı. Älege festival 2004 yılnıñ sezonın açu häm bıyılğı uyınnarda qatnaşapaq komandalarnı täqdir itü räweşendä ütte. Barısı Bua şähärendä küptän tügel uzğan bu festivalgä respublikanıñ 8 rayonınnan komandalar qatnaştı. Alar Quqmaradan Bondyug yoldızları, Çüpräledän Mişär berketläre, ... häm Buanıñ üzennän cıyılma komandalar ide. Älege yılnıñ sezon açılu tantanası Buada ütü oçraqlı tügel. Tatarça KVNnıñ 2003 yıl sezonında näq menä şuşı rayonnın cıyılma komandası ciñep çıqqan ide. Bu da ällä ni ğäcäp xäl tügel, cönki monda şayannar häm tapqırlar bäygesenä şaqtıy zur iğtibar birelä. Monda tatar telendä KVNnı inde 1994 yıldan birle uynıylar. Bu xaqta rayon xakimiäteneñ mädäniät bülege citäkçese Mödärris Ğafiätullin menä närsälär söyli.
AUDİO
Menä şulay itep, äkrenläp tatarnıñ şayannar häm tapqırlılar bäygese respublika külämenä çıqtı. Älbättä, komandalarnıñ yumor häm satira däräcäse bik yuğarı dip äytep bulmıy. Alay da tatar estradasınıñ qayber süz ostalarına KVNçılarda ürnäk alırğa da mömkin. Uyınçılar, ğädättägeçä, üzläreneñ, respublika tormışınıñ könüzägendä torğan problemalar, mäsälär xaqında şayarttılar. Şunlıqtan här kilgän komandanıñ çığışında yaqınlaşıp kilä torğan saylawlar, eş xaqın tülämäw, tatar awılınıñ yäşäw räweşe turında şayartular işetergä mömkin ide. Tanılğan tatar cırçıların kürsätüsez dä bulmıy qalmadı, älbättä. Xäyer, mineñ şayartular turında söylägänemne tıñlağançı, uyınçılarnıñ üzlären tıñlap qarağız äle.
AUDİO
Festivalnıñ barışın tatar satirik-yazuçılarınnan torğan jyuri qarap utırsa da, bu yulı komandalarnıñ çığışın alqışlar belän barı tik tamaşaçı ğına bäyäläde. Jyurinıñ eşe mart ayında başlanıp kitäçäk premyer-liga uyınnarında ğına başlanaçaq. 4şär komandadan torğan törkemnärneñ uyınnarı Buada häm Balıq Bistäsendä häm 30 martta ütäçäk. Şunısın da äytergä kiräk. Tatar KVNı bäygeseneñ töp oyıştıruçısı, döresräge, torğıziçısı – Tatarstan respublikasınıñ Mädäniät ministrlığı. Äydägez äle alarnıñ fikerlären dä tıñlap kitik. Mädäniät ministrı urınbasarı İlfaq İbrahimov şayannar häm tapıqrlılar uyınınıñ maqsatları turında söyli.
AUDİO
Sez Mädäniät ministrı urınbasarı İlfaq İbrahimovnı tıñladığız. Axırda, şunısın da äytep kitmiçä bumıy. Tatarstanda tatarça KVNnı moña qädär dä uynıylar ide, älbättä. Mäsälän, Çallıda tatar KVNnarı inde berniçä yıl uzıp kilä. Läkin alar Mädäniät ministrlığı oyıştırğan bäygelärdä qatnaşmıy. İlfak İbrahomiv monı bolay añlata. Alar oyıştırğan KVN ligası kübräk xalıq belän eşläw öçen awıl, rayon mädäniät yortları qarşında oyıştırılğan. Bez üzebezçä oyıştırdıq, di ul. Älege ike aradağı mönäsäbätlärne añlıysı ciñel tügel.
Tatar yäşläreneñ şayannar wä tapqırlar yarışına quşılu tırışlıqları turında Qazannan Gölnaz İlgizär söyläde. Ä xäzer, beryaqtan bötenläy başqa, ä ikençe yaqtan moña bäyle temağa, qäderle duslar. Ser tügel, KVN-nardağı şayartunıñ zähärlege turıdan-turı tormışıbızda oçrap torğan axmaq küreneşlärgä bäyle. Xalıq ğädättä alarğa qarşı, başqa çarası qalmağaç, kölep köräşä. Şayartular öçen azıqnı tormış üze birä şulay itep. Şöker, kämit Rusiä yaqlarında citärlek. Şularnıñ bersenä bu atnada eş belän yörgändä bezneñ Mäskäwdäge xäbärçebez Näzifä Kärimova tap bulğan. Xäzer süz aña...
Xäbär, Näzifä Kärimova
Bu Mäskäwdäge Cämiğ mäçete imamı Damir xäzrät ide, anıñ belän qayber möselman ruxaniläreneñ kieme turında Näzifä Kärimova söyläşte. Menä şulay, qäderle duslar, yulığızda berär şundıy mulla-mazar, bigräk tä Ufa möftiäte ähele oçrasa, anıñ kiemenä küz salığız äle, qaywaqıt alar çınnan da çama digän närsäne onıtıp cibärä.
Yarıy, xuş, bez utırmabıznıñ azağına yaqınlaştıq, häm anı berär küñelleräk närsä belän yabası ide inde. "Azatlıq" radiosı cırlar tapşıru belän şöğellänmi, şul isäptän "Awlaq öy" dä. Läkin min alay da xäzer, bar tıñlawçılarıbız öçen tanış keşe, Rimzil Wälievneñ näq menä bügen 55 yäşen bäyräm itüen äytep kitärgä telär idem. Ul üze tuğan könnärne yaratmıy, ämma şulay da 55 yıl şaqtıy zur ğömer häm Rimzil äfände oçrağında äle ul bay eçtälekle, millätkä küp fayda kitergän ğömer. "Awlaq öy", "Azatlıq"nıñ Praga xezmätkärläre belän bergä Rimzil äfändegä üz sälämnären cibärä..
Audio
Qaysı tawışnıñ kemneke buluın Rimzil äfände üze açıqlar, ä min inde sezneñ belän xäzergä xuşlaşam, qäderle duslar, isän-imin torığız, "Azatlıq"tan ayırılmağız, xatlar yazğalağız! Bezneñ adresnı sez www.azatliq.ru säxifäsendä taba alasız. Sezneñ belän Kärim Kamal buldı, saw bulığız!
Cır, "Başqortstan tatarları"


text:
Rusiäneñ tanılğan yazuçıları, şul isäptän, Andrei Bitov, Andrei Voznesenski, Fazil İskändär, Bella Äxmädullina, “rus telen çistartu” turındağı qanunğa kisken tänqit belderde. Rusiäneñ PEN-üzägeneñ açıq xatında äytelgänçä, telne qanun yärdämendä çistartu niätläre, süz ireklegen çikläwgä kiteräçäk. Yazuçılar äytüençä, rus telenä, çit teldän kergän süzlär tügel, ä bu telne tuğan tele dip sanağan keşelärneñ mädäniätsezlege yanıy.
Uzğan atnada Federatsiä Şurası älege qanunnı qabat tikşerügä cibärde. Älege qanun, rus telendä tieşle süz bulğanda, çit tel süzlären qullanunı tıya.


text:
Başqortostan Däwlät Yıyılışı-Qoroltayźıñ bıl aźnala ütäsäk sirattağı ultırışında Respublika bilämälärendä uyın biznesın köyläwgä qağılışlı qanun proektı täwge uqıuğa sığarıla. Başqortostanda uyın biznesı binaların urınlaştırıu xaqındağı qanun proektı ultırışta qaralasaq yañı xoquqí doqumenttarźıñ berehe. Parlament prezidiumı ağzaları fekerensä, bıl qanun ütä lä seterekle, ul berźän aqsa, ikensenän-tiźtälägän keşeneñ yaźmışı menän bäyle. Şuğa la qanun proektı deputattar, xoquq haqlaw orğandarı, halım inspeksiahı,finans oyoşmaları wäkildäre qatnaşlığında ber nisä tapqır tikşerelgän. Däwlät Yıyılışı–Qoroltayźıñ sänäğät häm eşqıuarlıq buyınsa komitet räyese Nail Qotloğildin äytewensä, zaqon nigeźendä, uyın biznesı obyıqttarın urınlaştırıu, ularźa tärtip haqlaw häm imenlek tämin itewgä talaptar kösäyteläsäk. Yañı qanun kilähe yıldıñ 1-se ğinuarınan üź kösönä inä. Ämmä ul tulı kösönä tik 2008-se yıldıñ 1-se ğinuarında ğına eşläy başlay. Beryıldı yañı şarttarźa eşläwgä küsew osror tip iğlan itew qarala. Qanunğa yaraşlı, tap oşo arawıqta uyın bixnesı ölkähendäge törlö mäsälälär köylänergä, Öföläge 78 uyın biznesı zaldarı qala sitenä küserelergä teyeş. Beź uyın automattarına bäyle xalıq fekeren beleştek.
Näilä Başqort Däwlät Universitetınıñ ösönsö qurs talibähe. Awıl qıźı. Öfögä kilgäs ul da küptär kewek ük uyın automattarında uynap qarağan. Ämmä qomar menän aqıl arahındağı sikte belmäy qalğan.
Belgestär äytewensä, uyın automattarı menän mawığıu respublikala eskelek häm narkomania kewek ük qurqınıs sirgä äylängän. Ayırıusa aź yaqlanğandar, yalqawźar häm pensionerźar aldana. Mölkätenän yaźğandar źa bixisäp. Başqortostanda äle 7 meñ samahı uyın automatı bar. Başqalala ularźıñ hanın ikelätä kämetep qaranılar. Ämmä bıl aźım da höźömtä birmäne. Uyın automattarı xujaları komputerźarźı küberäk otowğa köyläp xalıqtı üźenä ılıqtırźı.


text:
Tatarça imtixan Rusiädä tanılırmı?
Milli mäğärif turında süz çıqqanda, urıs yazuçısı, Krıylovnıñ mäsäle iskä töşä. Aq qoş, qısla häm balıq arbanı törle yaqqa tartqan sıman, monda da härkem üz cırın başqarmaqçı.
Mäğärif sistemasına berdäm däwlät imtixannarın kerttelär. Rusiäneñ regionnarında anıñ näticäse barı tik rus telendä genä qabul itelä. Älege sistema safqa basqannan birle, Tatarstan däwlät sovetı deputatları, mäğärif häm fän ministrlığı citäkçelege, bu imtixannarnı tatar telendä tapşırırğa kiräk dip köräşä. Şuşı könnärdä alar tarafınnan, Berdäm däwlät imtixannarınıñ federal' zakonına täqdimnär kertelgän. Anıñ asılı nidän ğibärät, bu turıda Azatlıq radiosı öçen däwlät sovetınıñ mädäniät, mäğärif, fän häm milli sorawlar buyınça komitetı räise Razil Väliev söyli:
Milli mäktäptä uqıp berdäm däwlät imtixannarın tatar telendä tapşırsañ da, monıñ belän barı tik Tatarstan yuğarı uqu yortlarına ğına uqırğa kerep bula. Ägärdä sin xätta Çabaqsarğa, İjevskigamı, Yoşqar-Olağamı barırğa teläsäñ, bigräk tä Mäskäw, Sank Peterburg yuğaru uqu yortlarında uqırğa teläsäñ, sin üzeñneñ dokumentlarıñnı tapşıra almıysıñ. Bez monı turıdan-turı keşe xoquqların bozu dip sanıybız, Rossiä zakonnarın häm Rossiä konstitutsiäsen bozu dip sanıybız. Häm şuña kürä küptän tügel däwlät sovetında bez, Rossiä däwlät dumasına, anıñ mäğärif zakonına, yuğarı uqu yortları turındağı zakonına, üzebezneñ täqdimnärebezne cibärdek.Razil wäliev äytkänçä, bu täqdimne xuplawların sorap, alar Rusiäneñ törle subyektlarına xat yazğannar. Näticälärdän kürengänçä, kübese täqdim yasawçılar yaqlı. Berdäm däwlät imtixannarın törle tellärdä ütkärü, federal' üzäkkä bernindi dä matdi çığım kitermi. Şuña kürä dä, bu mä’säläne regionnar üz öslärenä ala. Älege täqdim Tatarstannıñ köysezlege genä bularaq qabul itelmäsen öçen, bu mä’säläne federal' däräcäçägä kütärgännär. Yänäse härber region, däwlät imtixannarın, tuğan tellärendä tapşırırğa teli.
Bügen, barı tik Tatarstanda ğına berdäm däwlät imtixannarın ike teldä tapşırırğa röxsät itelä. Bıltır tuğan teldä 1749 uquçı imtixan tapşırğan. Alar Tatarstan yuqaru uqu yortlarına bernindi qarşılıqlarsız qabul itelergä tieş.
Qazan däwlät universitetı qabul itü komissiäseneñ cawaplı särkätibe Sergey İonenko beldergänçä, uzğan yıl, tuğan teldä imtixan tapşırular sanı bik az bulğan. Çönki tatar teldä imtiqan birep kergäç, uqunı da şul teldä däwam itergä kiräk. Ä bezneñ uqu-uqıtu sisteması älegä mondıy mömkinlek kürsätä almıy. Tatarstan däwlät sovetınıñ mädäniät, mäğärif, fän häm milli sorawlar buyınça komitetı räise Razil Väliev tä şul fikerdä.
Bez äle mä’säläneñ ber yağın ğına alabız, ul da bulsa yuğarı uqu yortlarına barıp kerü. Menä min üzem, zamanında Tübän Qama rayonınıñ tatar mäktäben tämamladım, tatarça imtixannar tapşırdım häm bernindi qarşılıqsız Mäskäwneñ ädäbiät instituna barıp kerdem. Ägär dä min bügen tatar mäktäben beterep, tatarça berdäm däwlät imtixannarın tapşırğan bulsam mine Mäskäwdäge ädäbiät institutına qabul itmäslär ide. Dimäk bügen bezneñ xoquqlarıbız qısıla. Min bit anda urısça uqıdım, miña berkem dä anda tatarça uqıtmadı. Rossiä yuğarı uqu yortlarında tatar telendä uqu-uqıtunı urnaştıru turında xıyallanıp ta bulmıy. Xätta Tatarstannıñ üzendä dä bu mä’säläne xäl itüe bik tä qatlawlı.Wäğdä itelgänne 3 yıl kötärgä dilär bit. Bezgä, tatar telendä tapşırılğan imtixannarnıñ näticälären qabul itäbez dip berkem wäğdä birmi. Dimäk bu mäs'älä tizräk çişeläçäk. Härxäldä Tatarstan däwlät sovetınıñ mädäniät, mäğärif, fän häm milli sorawlar buyınça komitetı räise Razil Väliev moña ışana.
Berençe çiratta Rossiä däwlät dumasınıñ mäğärif komitetında qaralırğa tieş. Bez komitet utırışında üzebezneñ täqdimnärebezne yaqlayaçaqbız. Häm ägär dä komitet anı Rusiä däwlät duması utırışına kertergä niätläsä, Rusiä däwlät duması tribunasına çığıp, bu täqdimnärebez turında dälille süz alıp barırbız dip uylıym.Bu Tatarstan däwlät sovetı komitetı Razil Väliev süzläre ide.
Ğädel Galämetdinov


text:
Semberdä gigant sänäğät şirqätläre tözü şawqımı tatar awıllarınıñ celegen suırıp aldı
Xäyer, bügen süz ul kiçälär turında tügel – ä Ciñü parkında, şähärneñ Tönyak (Sever) dip atalğan yağında barğan uyınnarnıñ canı bulğan Däwlätşah ağa Näfiew turında. Ul Çüpräle rayonı Biznä awılında tuğan. Qızamıq belän awıru arqasında 7 yäşendä yaktı dönya maturlığın kürü bäxetennän mäxrüm qalğan. Şulay da yäşäw därten yuğaltmağan, aptırap qalmağan – ğarmunda, bayanda uynarğa öyrängän. Suqırlar cämğıäte oyıştırğan konsert kollektivı äğzası bulğan. Läkin soñnan, ayırım tatar kollektivları yuk itelgäç, kiez itek basu şirkatendä eşlägän.
Däwli ağa äle dä tatar cämäğätçelege oyıştırğan barlıq çaralarda da qatnaşa – tatar moñın yañğırata. Semberdä şuşı könnärdä anıñ 75 yıllıq yubiley kiçäse buldı. Kiçädä anıñ xörmätenä maxsus yazılğan şiğırl''lär uqıldı, cırlar başqarıldı. Älbättä inde, Däwli ağa üze dä ğarmun tarttı.
Çığış yasawçılar anıñ tormış yuldaşı Rauza xanımğa da matur süzlär äyttelär. Äyterlek tä inde: alar härwaqıt bergä, citäkläşep yörilär. 50 yıl bergä yäşäp, menä digän öç bala üstergännär.
Däwli ağa häm Rauza apa, bügenge tormış awırlığannan zarlınıp, küz yäşläre tügep yäşäwçelärgä ürnäk bulıp toralar.
Ayrat İbrahim, Sember


text: Ukraina prokuraturası belderüençä, İran belän Qıtayğa qanatlı raketalar satu eşenä xökümätneñ ber qatışı da yuq. Bu alış-bireş däwlät tarafınnan başqarılmağan, kontrabanda bulıp tora. Berniçä kön elek Ukrainanıñ baş prokurorı Svyatoslav Piskun Britaniäneñ "Financial Times" gäzitenä birgän äñgämäsendä Tähranğa 12, Pekinğa 6 raketa satılu turında äytkän ide. Yuğarı Radanıñ Rişwätçelek tikşerü komissiäse fikerençä, bu alış-bireş artında yuğarı räsmilär, şul isäptän "Ukr-spes-eksport" citäkçese Valeri Şmarov tora.


text: Beloret şähärendä yäşäwçe 53 yäşlek Waleriy Xoxlov xolera yoqtırğan. Ul bu çirne Hindstannan iärtep qaytqan.Ul anda ber ay buyı yoğadan künekmälär alğan ide.Çir yoqtıruınıñ säbäben Hindstanda izge bulıp sanaluçı Ğanğa yılğasında qoyınuı häm şikle quvşinnardan su eçüye belän añlatqan. Awıru açıqlanu belän Beloret şähärendä karantin iğlan itelgän ide , nihäyät, ul tuqtatıldı. Awıru belän aralaşqan 50gä yaqın keşe dä tikşerü ütkän. Alarnıñ küpçelege timer yul xezmätkärläre , qalğannar mediklar häm tuğannarı. Beloretta bu çir belän awıru1920nçe yıldan soñ terkälmägän , 1960nçı yıllarda tözelgän bu xastaxanädä älege çirdän däwalanunıñ bu berençe oçrağı.


text:
Möxämmät-Ämin xan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Möxämmät-Ämin xan — 1487—1495, 1502—1518 yıllarda Qazan xanlığı belän idärä itkän xan. Şul uq waqıtta şağir bulıp sanala. Küp tarixçılar Möxämmät-Ämin xäkimlek ikän çorında Söyembikä manarası tözelgän dip sanıylar.
ЭчTәлek
- 1 Qarşılıqlı yäşlege
- 2 Mäskäw yoğıntısı astında
- 3 Yaña sörgen
- 4 Ğabdel Latıyf häm Kiläxmät
- 5 Uyatu häm azat itü öçen köräşü
- 6 Qazan yanındağı suğış (1506)
- 7 Möxämmät-Ämin ciñüe
- 8 Xan — şağir
- 9 Söyembikä manarası. Xan — Tözüçe
- 10 Monı da qarağız
- 11 Tışqı sıltamalar
Qarşılıqlı yäşlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1479 yılda İbrahim xan ülep, anıñ ike xatınınnan biş ulı qala: berençe xatını Fatıymadan İlham, Xodayğıl häm Mäliktahir, ä ikençe xatını Nursoltannan Möxämmät-Ämin belän Ğabdel Latıyf.
İke törkem arasında: Şäreqle häm Mäskäwle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu waqıtta Qazan xanlığınıñ tışqı säyäsäten bilgeläwdä zur urın totqan ike partiä oyışıp citä. Alarnıñ Fatıyma citäkçelegendäge berençese Şäreqqa, Nuğay Urdasına, anıñ aşa Urta Aziägä yöz tota. İkençese — Nursoltan yaqlısı — Böyek Mäskäw kenäzlege belän kileşü tözü yağında bula. Alar, ruslar belän tatu mönäsäbättä yäşäp, ilneñ bäysezlegen saqlarğa telilär.
Şäreq firqäse ciñep çığa häm ul täxetkä, xaqlı waris bularaq, İlhamnı utırta. Nursoltan Qırım xanı Miñlegäräygä kiäwgä çığa häm üze belän keçe yäştäge ulı Ğabdel-Latıyfnı da alıp kitä.
Mäskäw sörgene[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ölkän ulı 10 yäşlek Möxämmät-Ämin Mäskäwgä ozatıla, häm tizdän aña Kaşira şähäre belän idärä itüne tapşıralar.
İvan III höcüme[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İlham äniseneñ säyäsäten ütkärä başlıy. Bu, älbättä, İvan III gä oşamıy, häm ul 1482 yılda Qazanğa ğäskär cibärä. Ğäskär berençe tapqır bularaq puşqalar belän qorallandırıla häm anı çığışı belän grek bulğan nemets injenerı Aristotel citäkli. İlham xökümäte, ğäskärneñ Tübän Novgorodqa kilep citüen işetkäç, solıx sorıy, bu solıx Mäskäwgä faydalı şartlarda qabul itelä.
İlham ätisendäge säyäsi häm däwlät eşleklese sıyfatlarına iä bulmağan. Näq menä anıñ idärä itü yıllarında ığı-zığılar başlanğan, häm Qazan xanlığı üzeneñ tübängä taba töşü çorına kilep kergän. Döres, soñraq kütäreleş, däwlätneñ qüäte bilgele ber däräcädä üskän çorlar da bulmağan tügel. Läkin ul inde Mäxmüd xan häm İbrahim xannar däwerenä xas elekkege qüäten torğıza almağan.
Möxammäd-Ämin xiänäte: Mäskäw bulışçısı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäskäwneñ Qazan eşlärenä qatnaşuı yıldan-yıl nığraq sizelä barğan. Mäsälän, 1484 häm 1485 yıllarda Qazanğa xärbi otryadlar kilgän, häm alar çiratlap Möxammäd-Ämin belän İlhamnı alıştırıp utırtqannar. Nihäyät, 1487 yılda Qazanğa çirattağı bik zur yaw kilgän häm, ike ay çaması qamap torğannan soñ, 9 iyüldä rus ğäskärläre şähärgä bärep kergän, Mäskäw yaqlı partiä İlhamnı täxettän töşergän häm anı Mäskäw voyevodasına totıp birgän.
Xiänät cimeşläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xannı änise, ike xatını, tuğannarı belän bergä Mäskäwgä alıp kitkännär. İlhamnıñ üzen Vologdağa sörgännär häm ul şunda ülgän. Başqaların şul uq Vologda cirendäge rus şähäre Qargolomğa ozatqannar. Alar da anda awır yazmışqa duçar itelgännär. Ozaq tormıyça xanbikä Fatıyma häm anıñ ulı Mäliktahir da ülgän. Mäliktahirnıñ ike ulı çuqındırılğan, häm alar soñınnan rus däwlätendä törleçä xezmät itkännär. İlhamnıñ bertuğan enese Xodayğıl da Petr İbrahimoviç isemendä çuqındırılğan. Tizdän ul saq astınnan çığarılğan häm İvan III neñ bertuğan señelesenä öylängän. Xanzadä 1523 yılda ülgän, häm anıñ tabutı Mäskäw Kremleneñ Arxangel soborına rus patşaları häm olı kenäzläre belän yänäşä quyılğan.
Mäskäw yoğıntısı astında[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan täxetenä Möxammäd-Ämin utırtılğan. Ul Mäskäw quyğan waris sıyfatında 1496 yılğa qädär idärä itkän. 1487 yılda Qazannı basıp alğannan soñ başlanğan Mäskäw yoğıntısı bik nıq üskän. Mäskäw Qazanğa üz ixtıyarın turıdan-turı köçläp tağa, xätta xan itep kemne utırtırğa ikänen dä üze xäl itä başlağan.
Yaña sörgen[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şäreq firqäse mondıy bäylelekkä çik quyuğa beraz ömet uyata torğan omtılış yasap qarağan, Seber xanzadäse Mamıq xannı täxetenä utırtırğa çaqırğan, tik şul partiä üze ük soñğa taba Mamuqqa yärdäm itüdän tuqtağan. Partiäneñ başlığı — Qazan xökümäte idäräçese Kiläxmät üz süzendä tormıyça mäskäwlelär yağına küçkän. Mamuqnıñ waqıtlıça Qazanda bulmawınnan faydalanıp, şähär qapqaların yabıp quyğannar, häm ul üzeneñ yarannarı belän qabat Sebergä qaytıp kitärgä mäcbür bulğan häm ni säbäpleder yulda ülep qalğan.
Möxämmäd-Ämin bu waqıtta (1495-1502) Mäskäwdä sörgendä yäşägän. İvan III aña bik ışanğan ide, xättä Böten Rus Gäskäreneñ citäkçese bularaq Livoniä suğışında (1500) bilgelägän. Şulay itep, kiläse Qazan xanı 1500 yılda Böten Rus Ğäskäreneñ başlığı bularaq bulğan.
Ğabdel Latıyf häm Kiläxmät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan idäräçeläre Oluğ Möxämmäd dinastiäsen torğızırğa qarar qılğannar. Tik anı Möxammäd-Ämin faydasına tügel (çönki Kiläxmät belän Möxammäd-Ämin arasında qarşılıqlar bulğan), ä anıñ keçe enese, bu waqıtta Mäskäw yanındağı Zvenigorod belän idärä itkän Ğabdel Latıyf faydasına xäl itkännär. Läkin yäş xanzadä şuñarçı üz änise Nursoltan yanında, Qırım xanlığında tärbiä alğan. Anıñ dönyağa qaraşı formalaşuda, Qazan xanlığınıñ bäysezlege xaqında üz säyäsäten ütkärüdä Nursoltan bik zur röl uynağan. Ğabdel Latıyf biş yıldan artığraq qına (1497—1502) idärä itep qalğan. Ul Kiläxmät qatnaşında İvan III Qazanğa cibärgän rus ilçelege tarafınnan täxettän töşerelgän.
1502 yılda Ğabdel-Latıyfnı qulğa alalar häm Mäskäwgä ozatalar, zamanında İlham xannı cibärgän kebek, anı da tönyaqqa sörgengä sörälär. Qazan täxetenä tağın Möxämmät-Ämin utırtıla. Şuñarçı ul Kaşira häm Serpuxov şähärläre belän idärä itkän bula. Bu waqıtqa inde ul 30 yäşkä citä, däräcäsenä qarap, süzdä genä bulsa da, Litva suğışında xätta rus ğäskärläreneñ başlığı itep tä bilgelänä.
Uyatu häm azat itü öçen köräşü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İkençe tapqır Qazan xanı bulıp utırğaç (1502—1518), Möxämmät-Ämin üzeneñ dönyağa qaraşın üzgärtä, säyäsi xällärne başqaça bäyäli başlap, üz däwläten bäysezlek yulı belän üsterü küzlegennän çığıp eş itügä kereşä. Çığanaqlarda äytelgänçä, monda anıñ yaña cämäğäte—İlham xannıñ tol qalğan xatını zur yoğıntı yasağan. Äwwäl şundıy tärtip yäşägän: ülgän monarxnıñ xatının anıñ däwlät başlığı bulıp qalğan enesenä kiäwgä birä torğan bulğannar. Mäsälän, Qasıym xan ülgäç, anıñ tol xatının Mäxmüd xanğa, Xälilneñ xatını Nursoltannı İbrahim xanğa birgännär. Xannan tol qalğan xatın ikençe tapqır, öçençe tapqır turı kilsä, anda da barı tik xanğa ğına kiäwgä çığa alğan. Ägär ireneñ keçe tuğanı bulmasa, anı başqa xanlıq idäräçesenä dimläp birgännär. Şuña kürä tatar xannarınıñ ike yäki berniçä xatını buluğa bügenge uquçı ğäcäpsenmäskä tieş. Ğomumän, mondıy yola urta ğasır dönyasında kiñ taralğan bulğan. İlhamnıñ tol xatını Qazan cireneñ watanpärwäre (patriotı) häm üzeneñ berençe ire belän sörgendäge qıyırsıtularnı küp kürgän keşe bulğan, häm, älbättä, ul Möxämmät-Äminneñ milli xislären uyata alğan. Xannıñ änise Nursoltan tärbiäseneñ dä yoğıntısı timiçä qalmağan, xanbikä ul waqıtta Qırımda yäşäsä dä, Qazanğa häm Rossiägä üz balaların kürü öçen äledän-äle kilep torğan.
Yäşeren äzerläwlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Möxämmät-Ämin, ziräk häm xäyläkär säyäsätçe bularaq, suğışqa bik yäşerten räweştä äzerlängän. Anı Mäskäw idäräçeläre häm xannıñ Qazandağı doşmanı Kiläxmät tä iskärä almıy qalğannar. Süz uñayında äytik, Möxämmät-Äminne häm Ğabdel-Latıyfnı täxettän töşerüdä ğäyeple häm Qazan xanlığınıñ säyäsi tormışında tiskäre röl' uynağan Kiläxmät 1506 yılda qulğa alınğan häm cäzalap üterelgän.
Berençe bäreleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qartayıp betkän İvan III neñ könnäre inde sanawlı ğına qalğanlığın, qayçandır qüätle monarxnıñ bügen hiç tä xälitkeç köç bula almawın xan bik yaxşı añlağan. Ä rus monarxınıñ ulı—täxet warisı Vasiliy III ätiseneke kebek sälätkä iä bulmağan. Möxämmät-Ämin 60 meñle ğäskären Tübän Novgorodqa taba cibärgän. Olı kenäz tatarlarnıñ çik buyındağı Sura yılğasın kiçep çığuların işetkän häm alarğa qarşı üz ğäskärlären çığarğan. Ämma qazanlılar bu waqıtta inde Tübän Novgorodnı qamap ölgergännär, tik şähärne ala almağannar häm, rus ğäskäre belän oçraşmıyça, kire qaytıp kitkännär.
Qazan yanındağı suğış (1506)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1505 yılnıñ oktäberendä İvan III ülgän, ä 1506 yılnıñ aprelendä Vasiliy III Qazan xanlığına qarşı ike berläşmädän— flotiliä häm atlı ğäskärlärdän torğan zur armiä cibärgän. 22 mayda Möxämmät-Ämin Qazannan yıraq tügel genä cirdä aldan kilgän köymäle ğäskärne tar-mar itkän, ä ber aydan soñ, 25 iyündä, atlı ğäskär dä kilep citkäç, böten rus armiäse qatı ciñelügä duçar itelgän. Qayber rus çığanaqlarına qarağanda, Mäskäw ğäskäre 100 meñ keşedän torğan. Rossiä tarixı turındağı xezmätendä Karl Marks ta bu suğışnı telgä alıp bolay di: «Mäskäwlelärne Qazan yanında şundıy itep tar-mar kitergännär, barı 7000 keşe genä qotılıp qala alğan...» (Qazan yanındağı suğış (1506))
Möxämmät-Ämin ciñüe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qısqası, anda bik qatı suğış bulğan. Rus'nıñ Çıñğız häm Batu xannardan soñ berqayçan da äle mondıy ciñelügä duçar itelgäne bulmağan. Şul çor keşeläre bu bäreleşne Kulikovo suğışına tiñlägännär. Tatarlar, älbättä, monnan 125 yıl elek ciñelüläreneñ üçen qaytarğannar. Vasiliy III Möxämmät-Ämin xan belän «elekkeçä tatulıq häm duslıq» solıxı tözergä mäcbür bulğan. Soñraq S. Gerberşteyn yazğança, «qazanlılar Mäskäw idäräçesennän beraz tın alğannar».
Möxämmät-Ämin solıxqa rizalıq birgän häm şunnan arı anıñ säyäsi eşçänlegendä nindi dä bulsa aktivlıq kürenmi. Tarixçı Mixail Xudäkov anıñ şuşı çordağı idäräsenä mondıy bäyä birä: ruslar östennän menä digän ciñü yawlap, Möxämmät-Ämin Mäskäwgä yararğa tırışqan elekke eşçänlege öçen Qazan cämäğätçelege qarşında üzen aqlağan, häm şunnan soñğı tormışın tınıç ütkärgän:
Xan — şağir[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Möxämmäd Äminneñ 12 yullıq «Ğiqab» («Üç») isemle şiğere bilgele. Bu parçada şağir, üz elgäreläre Säyf Saray, Äxmäd Ürgäneçi, Bäzzazi traditsiälären däwam itep, Aqsaq Timerneñ şäxesen, eş-ğämällären kisken tänqitli, anıñ cirgä, «islam yortına» «zolım», «fetnä» kiterüen kürsätä häm Alladan bu «zalimgä» qatı cäza birüen ütenä.
Söyembikä manarası. Xan — Tözüçe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berniçä tarixçılar fikerläre buyınça Söyembikä manarası Möxämmäd-Ämin waqıtında tözelgän ide. Mäskäw Kremleneñ Borovitskiy manarası (rus.) tözegän waqıtında (1490) Möxämmäd-Ämin Mäskäwdä İvan III yanında yäşägän ide häm İtaliä arxitektorları (Pyetro Antonio Solari) belän tanışıp, duslaşıp, soñraq alarnı Qazanğa yaña manara tözü öçen çaqırğan ide. Tözeleş waqıtı: 1507-1517 yıllar. Başta yaña Manarası — xärbi manarası bularaq tieş ide, läkin Möxämmäd-Ämin üzeneñ fikeren üzgärtte, häm bu qorılma xan mäçet manarasına äwerelgän. Söyembikä soñğı yıllarda manarasında yäşägän öçen xalıq bu binanı Söyembikä Manarası iseme birgän.
Soñğı yıllarda Möxämmäd Ämin qatı awırıp kitkän häm 48 yäşe tulğanda — 1518 yılda wafat bulğan. Söyembikä manarası yanında Qazan xannarı törbäsendä kümelgän.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Vasiliy II
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Tuqtamış xan
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- M. Г. XyдяkoB Oчepkи пo иcTopии KaзaHckoro xaHcTBa. MockBa, «ИHCAH», 1991, ISBN 5-85840-253-4
- ПoxлeбkиH B. TaTapы и Pycb. MockBa «MeждyHapoдHыe oTHoшeHия» 2000


text:
Clinton, Obama, McCain – kem prezident bulır?
4 mart Ohayo häm Texas ştatlarında ütkän berençel saylawda ciñep, Hillary Clinton prezidentlıq köräşenä qayttı. Anıñ Barak Obama belän köräşe demokratlar qorıltayına qadär barır sıman. Respublikan namzät inde mäğlüm – John McCain.
"Xälitkeç sişämbe" dip atalğan bu saylawlar Hillary Clinton öçen çınlap ta xälitkeç ide. Moña qädär ul rättän 11 tawış birüdä ottırdı. Bu yulı da uñışqa ireşä almasa, küplär anıñ köräştän çigenäçägen farazladı.
Clinton: ciñüne sezgä bağışlıym
Ämmä Hillary xanım 4 ştatnıñ 3endä, şul isäptän, Ohayo häm Texas kebek ere ştatlarda ciñep, prezidentlıq köräşenä yaña can örde.
"Monda Ohayoda häm bar Amerika buylap – sızıp taşlasalar da, baş imägän, abınsa da, ayağına basqan, qul töşermi qatı eşlägän härkem öçen – bu ciñüne sezgä bağışlıym", - dide Hillary Clinton.
Ohayo belän Texasqa östäp Hillary xanım tağın Rhode İsland digän keçkenä ştatta ciñde.
Obama: ciñügä üz yulıbız belän barabız
Obama bu yulı ber Vermont ştatı belän çiklände. Bu näticäne aldan sizgändäy, ul tawış birü başlanu belän bolay digän ide:
"Bügen ni genä bulmasın, bezneñ delegatlar sanı yaqınça şul uq, bez ciñügä üz yulıbız belän barabız" dide Barak Obama.
Şulay itep, "xälitkeç sişämbe" demokratlarğa açıqlıq kitermäde. Clinton belän Obama arasında köräş däwam itä häm ul partiäneñ avgust axırında ütäçäk qorıltayına qadär barır sıman.
İkeseneñ dä delegatlar sanı ber çama bulsa, qaysısınıñ namzät bulasın qorıltayda partiä citäkçeläre, "super-delegat" dip atalğan berniçä yöz keşe xäl itergä mömkin.
McCain: citärlek tawış qazandıq
Ä menä respublikannarnıñ inde barısı da bilgele. Bar namzätlär arasında iñ qartı bulğan John McCain 4 ştatnıñ barısında da ciñep, üzeneñ respublikan namzät buluın rasladı.
"Duslar, bügen bez citärlek delegat tawışı qazandıq häm min zur ışanıç wä cawaplılıq xise belän Quşma Ştatlar prezidentlığına respublikan namzät bulaçağımnı iğlan itäm" dide John McCain.
Bu süzlär äytelgän arada, McCainnıñ soñğı köndäşe gubernator Mike Huckabee köräştän çigenüen iğlan itte.
Respublikan partiäse qorıltayı sentyabr başında ütä. McCainnıñ üz yağına fikerdäşlär tuplaw, "prezident qıyäfäten" ala toru öçen citärlek waqıtı bar.
Ä menä Clinton belän Obama, üz-ara köräşen däwam itkän sayın, kiresençä, "prezident qıyäfäten" yuğalta bara. Qayber belgeçlär fikerençä, bu 4 noyäbrdä ütäçäk saylawda demokrat namzätneñ ciñelüenä kiterergä mömkin.


text:
AQŞta yaña viza qäğidäläreneñ qayber tiskäre näticäläre.
2001-nçe yılnıñ 11-nçe sintäberendäge höcümnnän soñ, AQŞ xökümäte iminlekne nığıtu öçen qatıraq viza qäğidälären köçkä kertergä kiräk digän näticägä kilde. Läkin, qayberävlär bu AQŞta uqırğa yäisä eşlärgä telägän çit il keşelären xälen genä qıyınlaştıra digän fikerdälär. Washingtondağı xäbärçebez bu mäsälädä qayber belgeçlärneñ fikerlären soradı.
Audio
"İllegal immigrantlar alğan aqçağa cimeç häm yeşelçä uñışın ciarlıq keşelär yuq. Şuşı tarmaqta nigezdä illegal immigrantlar bik tübän xezmät xaqna eşlilär. Normal eşçelärgä ike märtäbä küberäk tülärgä kiräk bulaçaq. Bu AQŞqa qimmätkä töşäcäk."
Orantesneñ süzlärençä, monıñ Meksikoğa da tiskäre täsire bulaçaq. Çönki, AQŞta eşlävçe meksikannar aqçaların ğailälärenä cibärlär. İnde alar aqça qazanmağan xäldä, küpkenä meksikannar qıyın xäldä qalaçaqlar. Meksikannar cibärgän aqça isä ilneñ ekonomikasında şaqtıy zur rol uynıy.
İnde AQŞta uqırğa kilergä telävçe çit il vatandaşlarına kilgändä, AQŞ tikşerenü univeritetların tanıttıru belän şöğellängän Amerikan Universitetları Assosiatsiäseneñ cämğiät elemtäläreneñ direktorı Barry Toivnıñ fikerençä, çit illärdän student häm ğalimnärneñ ağımı ul illärgä genä tügel, ä AQŞqa da faydalı
Audio
"Çit il studenları vaqıt ütü belän üz illärendä säyäsät, käsep häm başqa ölkälärdä citäkçel post alğannan soñ , alar bezneñ belän xezmätätşlekkä äzer bulırlar ide, bezne añlarlar ide häm bu bik yaxşı."
Viza çiklävläre säbäple, studentlarnıñ universitelarğa vaqıtında kilüläre ikele. Gärçä Dävlät Departamentı konsullıqlarga studentlar, ğalimnar, tikşerçelär belän intervyularğa berenel ähämiät birergä kürsätmä birsä dä, finans qıyınlıqları säbäple, Dävlät Departamentı tieşle sanda xezmätkärne eşkä alalmıy häm bu kiçegülärgä säbäp bula. Bu inde yaña uqu yılında küp kenä çit il studentlarınıñ vaqtında AQŞqa kilä häm şul säbäple uqu programmasın tieşençä üzläşterä almayaçaqların añlata. Toivnıñ süzlärençä, xökümätneñ amerikan xalqın terrordan saqlau öçen çaralar kürergä tieşlege añlaşılsa da, amerikan mäktäpläre iminlek strukturaları belän tieşençä xezmättäşlek itälär. Milli iminlek belän idealarnıñ irekle xäräkäte arasında balans bulırğa tieş.
Färit İdelle, Praga.


text:
İzrail' xökümäte Mısır belän Gaza Sızığı arasında çik saqlawnı İzrail' soldatlarınnan Mısır xäbilärenä tapşıru planın rasladı.
İzrail'neñ Gazadağı fälestin cirlärennän beryaqlı çigenüneñ ber öleşe bulğan bu plannı xökümät 18-gä 2 tawış belän xupladı. Gaza Sızığında yäşägän yähüdlärne annan çığaru uzğan atnada tämamlandı.
Mısır belän Gaza çigen 750-läp Mısır soldatı saqlıyaçaq. Alar fälestin cirlärenä yäşeren räweştä qoral taşu mömkinlege birmäskä tieş.
İzrail' andağı üz xärbiläreneñ sintäber axırına çığarılırğa mömkinlegen belderde.


text:
Törkiä: Kavkaz platformı kön tärtebendä
Rusiäneñ Könyaq Osetia häm Abxaziäneñ bäysezlegen tanıuınan soñ artqan kiyerenkelek, Kavkaz platformı taqdimen Törkiädä tağın ber qat kön tärtebenä kiterde.
Platform aldınnan Mäskäw belän söyläşülär alıp barğan Törkiäneñ tışqı eşlär särkätibe yärdämçese isä, üz ilenä uñay näticälär belän qayttı. Bu uñaydan, Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov düşämbe könne İstanbulğa kilä. Lavrov anda, Törkiä premerı Erdoğannıñ Kavkazda tınıçlıq urnaştıru täqdime belän yaqınnan tanışu öçen söyläşülärdä qatnaşaçaq.
Ärmänstannañ forumğa fatixa
Şulay itep, Mäskäwneñ Gruziädän bäysezlek iğlan itkän Könyaq Osetiä häm Abxaziäneñ bäysezlegen tanu qararınnan soñ, Könbatış häm Rusiä arasında kiyerenkelek artqan waqıtta, älege platform ike yaktnıñ da añlaşuı öçen alternativ çişeleş bulırmı - yuqmı monı aldağı könnär kürsätäçäk.
Rusiä Qara diñgezdä köymälärne sanıy
Läkin Törkiäneñ nizağtan soñ töbäkkä tärtip urnaştıru eşendä üz köçen kertergä tırışuı Rusiä xärbi citäkçelegenä bik oşap betmi. Rusiä xärbiläre citkäçelege Törkiäne dä nizağta ğäyepllärgä tırışa.
Rusiä General ştab başlığı yärdämçese general Nogovitsin: "Qara diñgez suğış köymäläre belän tuldı” dip zarlandı. “Montreux kileşüenä kürä, 21 kön tuluın kötäbez. Ägär bu möddät eçendä NATO köymäläre Qara diñgezdän çıqmasa, monda ğäyeple il Törkiä bulaçaq" digän belderü yasap Rusiä Törkiägä itäk astınnan tayaq kürsätergä tırışa.
Älege NATO köymälärendä isä 2500 çaqrımlıq yıraqara raketalar urnaşqan. Nogovitsin, Qara diñgezgä 100dän artıq raketa kertelüen, bu raketalarnıñ üz urınnınan torıp Kavkazğa ğına tügel, xätta Baltıqtağı Piterburgqa da citärlek köçtä buluın äytte.
NATO köymälären kiyerenkelek tudıraçaq dip beldergän Rusiä isä, töbäktä üz suğış köymäläreneñ sanın altığa arttırdı.
Läkin general Nogovitsin, bu süzlärne äytkän könne, Rusiäneñ Ankaradağı ilçese Vladimir İvanovski jurnalistlar aldında yasağan çığışında, Montrö kileşüe mäsäläsendä, Rusiä belän Törkiäneñ pozisiäse ber ük dip beldergän ide. Montrö kileşüenä ixtiram itü, älbättä Törkiäneñ dä wazifası. Läkin Qara diñgezgä kergän suğış köymäläreneñ 3 atnadan artıq anda toruında, Törkiäne ğäyepläw mantıyqsız, çönki Törkiäneñ alarnı andan çığaru xoquqı da häm moña waqäläte dä yuq.
Här ilneñ cäwaplılığı ber tigez bulğan oçraqta, Rusiä üz ğayebeñ tanımıyça, başqalarğa ğäyep taşlarğa omtıla
Täxettäge ber yıl
Mäğlüm bulğança, Törkiädä universitet rektorları prezident tarafınnan saylana, bu isä eşne kübräk säyäsi töskä äyländerä. Älege mizgeldä deputat saylağan kebek rektorlarnı saylawnıñ tiskäre yoğıntı tudıruın äytep, prezident yuğarı uqu yortlarınıñ säyäsätläşterelüennän zarlandı.
Xökümät mönäsäbätlärenä kilgändä, “köçebezne bäxäsläşügä sarıf itmäskä kiräk, tirä yaqta suğışlar üz-üzebezgä problemnär çığarmasqa tieş” dip belderde. Konstitusiagä üzgäreşlär kertü mäsäläsenä dä tuqtalğan prezident, üzgäreşlär xalıq taläbe buluın, bu mäsäläneñ tağın kön tärtebenä kiläçägen äytte. Prezident şul uq waqıtta ilneñ kiläçägenä uñay qaraş belderde.


text: Ufanıñ Frunze-Puşkin uramnarınıñ 450nçe kwartalında yäşäwçelär Töbäk üzidärä cämägätçelek oyışması tözegän idelär. Ul ikençe törle 450nçe batalion dip tä atala. Älege kwartalda yäşäwçelär ağaç yortlarına şul uq zurlıqtağı şähär çitendäge fatirlarğa küçerügä qarşı köräşte. Batälon komandirı Svetlana Puçkova sensatsiäle xäbär ireşterde. Anıñ süzlärenä qarağanda, ul älege mäsälä buyınça federal milek idarälegenä möräcäğätenä cawap alğan. Anda bu yortlarnıñ 2003-2010 yıllarğa federal tuzğan toraq programına kertelüe äytelgän. Bu program buyınça ber keşegä 33 kwadrat metr, ike keşelek ğäilägä 42, ä öç häm annan da kübräk keşelär bulğan ğäilälärgä här keşegä 18 kwadrat metr isäbennän toraq birelergä tieş. Ä alarğa toraq kodeksı buyınça älege yortları zurlığı fatir birergä tieş idelär.


text: Mäskäw - Çit illärdä qanunsız qoral satuda şiklänelgän Viktor Bout, Rusiä xökümätennäñ törmädän çığarıluı öçen yärdäm soradı. Viktor Taylandta terrorçılarğa qoral satırğa tırışuda ğayeplängän ide. Rusiä xäbär agentlığı xäbär itüençä, Viktor yasağan belderüdä AQŞ räsmiläreneñ ğayepläwne küpertüe arqasında qulğa alınuın äytä. Viktor Kolombialı ğisyançılarğa qoral satırğı tırışuda ğayeplänep mart ayında qulğa alındı. Viktor şul uq waqıtta Äfğanstan, Liberia häm başqa çit illärgä qoral satuda ğayeplänä ide.


text:
“Säydäş” biyü teatrı Yaponiägä yul tota
“Säydäş” biyü teatrı kollektivı 8 mayda maxsus çaqıru buyınça Yaponiägä kitärgä cıyına. Anda bu kollektivnı Yaponiä häm Stranı Yevrazii cämğiäte üzeneñ 50 yıllıq yubiley bäyrämenä çaqırğan. Bu bäyrämgä Rusiädän tik “Säydäş” kollektivı ğına çaqırulı ikän.
“Säydäş”mädäni üzägendä üsep çıqqan 11keшeдәH torğan bu “Säydäş” törkemeneñ Yaponiägä baruın Qazan şähäre citäkçeläre dä xuplağan. Bu törkemneñ citäkçese Lima Kustabaeva äytüençä, alar. Yaponiä başqalası Tokioda häm tağı da berniçä şähärdä çığış yasayaçaq.
Programma ike bülektän tora. Konsertta Ural häm İdel buyında yäşägän xalıq icatı sänğäten kürsätäçäklär. Ä ikençe bülektä tatar xalıq cırları häm iyülläre bulaçaq. Tuqayğa bağışlanğan ör-yaña “Qırlay moñnarı” digän bik zur vokal' - xoreografik küreneş quyıla. Anda “Su anası” “Qırlay urmanı” “Şüräle” kebek şağirneñ äsärläre geroyları taswirlanğan bu küreneştä.
Tuqayğa bağışlanğan ör-yaña “Qırlay moñnarı” digän bik zur vokal' - xoreografik küreneş quyıla. Anda “Su anası” “Qırlay urmanı” “Şüräle” kebek şağirneñ äsärläre geroyları taswirlanğan bu küreneştä.“Säydäş” biyü teatrı Baqıy Urmançeneñ tuuına 110 yıllığı uñayınnan üzeneñ programmasına yaña vokal'-xoreografik küreneşlär dä kertkän. Lima Kustabaeva Baqıy Urmançeneñ: ike äsäre buyınça:
Anıñ “Ural ergäsendä” häm ”Saltıq bolını” dip isemlängän ike şundıy tabiğät küreneşe yasalğan zur äsärläre buyınça säxnäläşterelgän bik zur vokal'- xoreografik küreneş kürsätäçäkbez”,- dide Lima Kustabaeva.
“Säydäş” biyü teatrı oyışqanına bıyıl sentäber ayında 7 yıl tula.
Şul waqıt eçendä alar Qazan şähärendäge törle çaralarda häm şulay uq Törkiä häm Fransiä säxnälärendä dä alar çığış yasağan. Äytkänebezçä, bu törkem 8 may könne Mäskäwdän Tokioğa yul tota.
Mälikä Basıyr


text:
Blair terrorğa qarşı suğışnı däwam itergä çaqıra
Audio (Tony Blair)
"Terrorçılar däwam itäçäk. Bu suğış. Yäşäw räweşebezne saqlaw, demokratiä, ireklek xaqına. Şuña kürä bez ikelätä tırışlıq quyıp, alarnı ciñärgä tieş. Bu mäsälädä bar dönya cämäğätçelege qatı torırğa tieş."
Blairnıñ bu süzläre İspaniäneñ yaña citäkçese Jose Luis Rodrigez Zapatero'ğa cawap bularaq yañğıradı. Bügen Zapatero, ägär Berläşkän Millätlär yıl urtasına qädär Ğiraqtağı wazğiätne üz qaramağına almasa, annan ispan ğäskärlären çığaraçağın qabat belderde.
Bügen Pekinda Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät räsmie Javier Solana terrorğa qarşı suğışta dönya-küläm xezmättäşlekkä çaqırdı. Uzğan atna Madridta bulğan şartlawlarnı ul bar Yevropağa qarşı xöcüm dip atadı.


text:
"Qara isemlek": Rusiädä Çeçen suğışı belän bäyle terror ğämälläre
Şulay itep, Rusiädä yänä matäm köne. Çeçnyada menä inde 10 yılğa yaqın däwam itkän suğış belän bäyle terror ğämälläre isemlegenä tağın beräw östälde. Bügen sezgä şuşı "qara isemlekne" isegezgä töşerep kitäbez, xörmätle tıñlawçılar.
14 Yün, 1995. Çeçen komandirı Şamil Basaev citäklägän törkem Budenovski xastaxanäsendä 1500 yarım keşene totıq itep ala. Rusiä xärbiläre binağa xöcüm ütä. 166 totıq hälaq bula.
Ğinwar, 1996. Dağıstannıñ Kizlär qalasında 2 meñläp keşe totıq itep alına. Kübese azat itelä, läkin yözdän artığın çeçen suğışçıları Dağıstan-Çeçnya çigendäge Pervomayskiğa alıp kitä. Rusiä xärbiläreneñ hawa xöcüme waqıtında 50dän alıp 100gä qädär totıq hälaq bula.
Sintäber, 1999. Rusiäneñ Mäskäw, Buynakski, Volgodonski şähärlärendä ber-ber artlı toraq yortlar şartlıy, barlığı 200dän arıtq keşe hälaq bula. Rösmi Mäskäw monıñ öçen çeçen suğışçıların ğäyepli, tegeläre – Rusiäneñ iminlek xezmätlären.
2-3 Yül, 2000. Ber täwlek eçendä çeçen suğışçıları Argun qalasında spetsnaznıñ tulay torağına 5 intihar xöcüm başqara. Näticädä kimendä 54 keşe hälaq bula.
23 üktäber, 2002. Mäskäwneñ Dubrovka teatrında 700-läp keşe totıq itep alına. Binağa xöcüm waqıtında Rusiäneñ maxsus köçläre ağulı gaz qullana. Xöcüm waqıtında 129 totıq häm 41 totıq aluçı hälaq bula. Rusiä prezidentı Vladimir Putin bolay dip belderä:
Audio (Vladimir Putin) Mömkin bulmağan diärlekne eşli aldıq. Yözlägän keşeneñ ğömeren saqlap qaldıq. Bez Rusiäne tezländerep bulmağanın isbatladıq."
Nord-Ost faciğsendä isän qalğan totıqlarnıñ berse Azatlıq radiosına bolarnı äytte:
Audio (Nord-Ost totığı) "Gaz kerä başlağanın barısı da kürde, häm närsä bulğanın şunduq añladı. Alarnıñ şartlatırğa waqıtı bar ide, alar belä torıp monı eşlämäde. Ni öçen?Menä min üzem dä belmim, ni öçen ikänen."
27 Dikäber, 2003. Groznıda intihar xöcümçelär şartlatqıç titırılğan maşinalar belän xäkümät binasına kilep orıla. Şartlaw näticäsendä 80 keşe hälaq bula.
12 May, 2003. Näq şundıy xäcüm Çeçnyanıñ Znamenskoe awılında, 59 keşe hälaq bula.
5 Yül, 2003. Mäskäwneñ Tuşino hawa alanıda rock bäyräme waqıtında ike intihar xatın-qız üzlären şartlatıp 15 keşene üzläre belän tege dönyağa alıp kitä.
1 Awgust, 2003. Şartlatqıç tutırılğan maşina Mozdoktağı xärbi hospotalgä kilep kerä. Şartlaw näticäsendä 50 keşe ülä.
9 Dikäber, 2003. Mäskäw Kremle yanında bulğan intihar xöcüm näticäsendä 5 keşe ülä, 13-e yaralana.
6 Fivral, 2004. Mäskäw metrosında bulğan xöcüm näticäsendä kimendä 40 keşe hälaq bula. İsän qalğan ber yäş xanım Azatlıqqa bolarnı söyläde:
Audio (metroda isän qalğan xanım) "İkençe vagonda şartlaw buldı. Maşinistr ber kisäk it yata dide. Ozaq waqıt işeklärne aça almadıq, soñnan açtıq, 2 çaqırımlap cäyäw bardıq, panika, qıçqırış ide."
9 May, 2004. Groznıy stadionında bäyräm waqıtında yañğırağan şartlaw näticäsendä, Çeçnyanıñ Mäskäw taraflı prezidentı Äxmät Qadırov häm tağın 5 keşe hälaq buldı. Rusiäneñ general prokuror urınbasarı Sergei Fridinski jurnalistlar aldında bolay dide:
Audio (Sergei Fridinski) "Terrorğa yul quyğan säbäplär arasında: saqlawnıñ tieşle däräcädä oyıştırılmawı. Tikşerü eşläre däwam itä, şul isäptän, bäyräm aldınnan stadionda eşlägän keşelärdän sorawlar alına."
21 Yün, 2004. Militsiä kiemenä kiengän suğışçılar berniçä säğätkä Nazran şähären tulısınça üz qaramağına ala. Bäreleşlär waqıtında İnguşetiäneñ 100gä yaqın militsiä xezmätkäre hälaq bula. Rusiä prezidentı Vladimir Putin bolay dip belderä:
Audio (Vladimir Putin) "Anda wazğiät totrıqlı. Döresen äytkändä şulay bulasına çik tä yuq ide. Anda çirattağı terror ğämäle buldı, döres, näticälär şaqtıy citdi.. Läkin ul andağı wazğiätne üzgärtä almıy häm üzgärtmäde. Ğömümän, bügen ildä häm Tönyaq Kavkazda wazğiätne üzrtä alırday köç yuq."
21 Awgust, 2004. Çeçnyada ütäse prezident saylawları aldınnan militsiä bülege, saylaw urınnarına xäcümnär yasala, näticädä kimendä 11 keşe hälaq bula.
24 Awgust, 2004. Rusiäneñ beryulı 2 oçqıçı hawada şartlıy, näticädä 90 keşe hälaq bula. Şartlawlarnı ike çeçen intihar xatını başqarğan dip sanala.
31 Awgust, 2004. İntiharçı xatın-qız Mäskäwneñ Rijski metro stansiäse yanında üzen şartlata. Näticädä 9 keşe hälaq bula, tağın berse soñraq xastaxanädä ülä. Şul tönne Mäskäw xakime Yuri Lujkov jurnalistlarğa bolay di:
Audio (Yuri Lujkov) "Kiçke 8dä terror ğämäle başqarıldı. Bu intiharçı, xatın-qız, zur külämdä şartlatqıç, törle timer kisäkläre belän tutırılğan. Ul metroğa taba barğan, läkin kereştä ike militsiä xezmätkären kürep kire borılğan, häm küp keşe arasında üzen yuq itkän."
1 Sintäber, 2004. Tönyaq Osetiäneñ Beslan mäktäbendä qorallı törkem meñnän artıq keşene, şul isäptän balalarnı totıq itep ala. İke kön ütkäç Rusiä xärbiläre mäktäpkä xäcüm başlıy. Näticädä, älegä iğlan itelgän räsmi sannarğa qarağanda, kimendä 340 keşe hälaq bula. Yäzlägän keşe xastaxanälärdä yata, bu san artır dip kötelä. Häm bu terror ğämäle Rusiädä soñğısı buldı dip, bügenge köndä berkem dä äytä almıy.
-Ali Gilmi


text: Riga. Şimbägä qarşı töndä Yevropa säfären başlağan prezident Bush Latviä başqalasında Baltiq buyı illäreneñ demokratiä qoruı tirä-yündäge däwlätlärgä ürnäk bulıp tora dip belderde. Bügen ul Rigada Litva, Latviä häm Estoniä prezidentları belän oçraştı. Şunnan soñ Quşma Ştatlar prezidentı yänä, İkençe dönya suğışı tämamlanuı bar cirgä dä ireklek alıp kilmäde digän qaraşın qabatladı. Bush şulay uq, suğıştan soñ sovetlarnıñ üzäk häm könçığış Yevropadağı östenlegen "tarixtağı iñ yaman ğämällärneñ berse" dip atadı. Amerikan prezidentı, 1945-nçe yılğı Yalta kileşüe totrıqlılıq xaqına ireklekne qorban itte häm Yevropanı bülde dip belderde.


text:
Törkiä: Başyawlıq mäxkämädän kire qayttı
Törkiäneñ Konstitusia mäxkämäse parlamentnıñ fivräl ayında qabul itkän däwlätneñ yuğarı uqu yortlarında yawlıq bäyläwne röxsät itkän qanunın ğämäldän çığardı.
Törkiä yuğarı konstitusiä mäxkämäse däwlät yuğarı uqu yortların baş yawlıqnı tıyğan qararnı
ğamäldän çığargan ğamälne kire qaqtı.
şikayätlär säbäple yañadan qarap çığarga häm kontitusiädäge üzgäreşlärne tuqtatırğa buldı.
Törkiä konstitusiä mäxkämäse: “däwlät uqu yortlarında xatın-qızlarğa yawlıq bäylärgä röxsat itü, ilneñ seküler nigezlärenä qarşı çığa” dip belderde.
Premyer Tayyip Erdoğan citäkçelegendäge xökümät fivral ayında, ildäge räsmi eş urınnarınnan qala xatın-qızlarnıñ däwlät uqu yortlarında yawlıq bäyläwen tıyğan qanunnı ğamäldän çığarğan ide.
Bu üzgäreştän soñ oppozisiädäge CHP partiäse şunda uq kontitusiä maxkämäse şikayät belän çıqqan ide.
Parlamenttä küpläp tawış belän konstitusiägä kertelgän üzgäreşlärneñ mäxkämä tarafınnan kiçä tuqtatılıp qaluı isä, premyer Tayyip Erdoğan häm AKP partiäle millät wäkilläre öçen küñelsez xabär buldı. Çönki kontitusiä mäxkämäse aldın da yänä ber şikayät däğwası bar. Mäğlüm bulğança küptän tügel konstitusiägä kertelgän üzgäreşlärdän soñ AK partiagä qarata Törkiä Cömhüriäteneñ dönyäwi nigezlären üzgärtergä tırışu ğayepläwe belän yabıluın sorap, mäxkämägä möräcäğat bulğan ide. Mäxkämänen kötelmägändä üzgäreşlärne tuqtatu qararı, partianın yabılu ixtimalında arttıra digän farazlar tudı.
Ankara universitetı professorı Baskın Oral älege qararnıñ başqa näticälär tudıraçağına ışana:
“Ägär konstitusiä mäxkämäse başyawlığı mäsäläsen ğamäldän çığarırga qarar qılğan ikän dimäk başyawlığı säbäple yabıluı täläp itelgän AK partianı da, yabarğa qarar birgän bulıp çığa”
Erdoğan häm anıñ tarafdarları başyawlıq bäyläwneñ demokratik ber ildä xatın-qızlarnıñ irekle ber xoquqı bularaq qabul itelüen telägän ide. Uqu yortlarında başyawlıqnıñ tıyıluı säbäple meñlärçä yäş uquçı uqu xoquqınnan mäxrum qalğan ide.
Törkiäneñ başqalası Ankarada universitetta uqığan baş yawlıqlı Sevan Ertuğrıl isemle uquçı, mäxkämä qararına qarata fikerlären bolay bäyan itte:
“Minemçä bu ğadel tügel. Min başqa keşelärneñ niçek kiyenüenä häm niçek fikerläwenä tıqşınmım ikän, här keşeneñ barlıq xoquqlarına ixtiram itäm ikän, min dä başqa keşelärneñ minem yawlığıma, kiyenüenä ixtiram itüen kürergä telim. Bigräk tä mondıy qarşılıqnıñ universitetlarda buluı bigräk tä ğadelselek. Çönki unversitetlar bötenläy ireklek alanı, berkemneñ dä xoquqları çiklänä almas monda. Däwlät polisiäsenen dä kerä almağan bu universitetlarda yawlıqnıñ tıyıluı minemçä bötenläy ğadelsezlekkä tiñ.
Törkiäneñ 70 millionlıq xalqının zur küpçelegen möselmannar täşkil itä.1920 yılda Törkiä cömhiriäteneñ sekuler nigezlären buldırğan citäkçe Atatürk, yewropanıñ yañalıqçı ağımın ürnäk alıp yaña inqilaplar kertte. Bu reformalardan berse bularaq Atatürk, yewropa mädäniätendä bulmağan baş yawlığın köndälek räsmi tormışta tıydı.


text:
Samarda balalar öçen çırşı bäyrämen “Yaqtılıq” mäktäbe äzerläde
Yaña yıl bäyräme ozaq bara. Bıyıl anı dekaberneñ 25-dä başladılar, ğinwarnıñ 14-dä tügäräkläyäçäklär. Läkin dä yegerme könneñ ber öç köne tığız tantanalarğa bäylängän bula. Tatar dönyası öçen Samarda ul öç öleştän tordı dip äytep bula. “Yaqtılıq” mäktäbendä 255 mäktäp balası atna buyı sıynıflap bäyräm itsälär, dekaberneñ utızında telägän barlıq tatar balaların, äle narasıylarnı “Yaqtılıq”qa qunaqqa çaqırdılar. Bolar yä äle mäktäptä uqımıylar, yä rus mäktäplärendä uquçı tatar balaları. Bu dairä balalarnı “Yaqtılıq” mäktäbenä çaqırunıñ sere bik ğadi ide. Mömkin qädär kübräk ğailälärne “Yaqtılıq” mäktäbe belän tanıştıru. Tatar malquarları da büläklärne qızğanmağannar ide. Äytkän sıman: “Küregez, bez sezneñ çile- peşle balalarığızdan nindi telle tatar yasıybız”,- dip.
“Yaqtılıq” mäktäp uquçısı Färit Şäfiğullin “Yaña yıl” isemle cırnı başqarıp uqıtuçıların qızartmadı.
Rus mäktäplärennän kilgän tatar balaları da töşep qalğannardan tügel ide, 3-nçe sıynıf uquçısı Dilärä Sabircanova Asiä Yunıysovanıñ “ Qışnı yaratam” şiğeren söyläde. Kilgän balalar arasında cırlawçılar da bar ide.
Şulay da Samar tatarları äle telgä iğtibar birmilär. Kilgän balalarnıñ bik küpçelege şiğerlärne rusça ğına uqıdılar.
Yaña yıl bäyräme könnärendä iñ zur tantana Samar şähär administratsiäse uzdırğan Yaña yıl balı buldı. Şähärneñ iñ zamança tözelgän MTL Arena binasınıñ konsertlar zalında 500 qunaq öçen öställär äzerlängän ide. Şunısı küzgä taşlandı, bu mäcleskä şähärneñ barlıq mäktäp direktorları, yuğarı uqu yortları rektorları, baş tabiplar ide. Yaña mer qısqa ğına notıq tottı:
“Bez xalıqnıñ ışanıçın aqlarğa tieşbez. Uzğan yılnı bez xakimiätkä kildek. Läkin dä iñ awırı alda, häm bezne iñ zur eş 2007 yılnı kötä.”
Mer balına “Tuğan tel” cämğiäte direktorı, Samar şähär milli- mädäni möxtäriäte räise häm “Yaqtılıq” mäktäbe direktorı çaqırılğannar ide.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Şämbe ömäläre yamğır yauha la ütäsäk
Başqortostan taźalıq ösön köräşä. Aldağı şämbe Öfölä, başqa rayon- qalalarźa taźartıu ömäläre ütäsäk. Bıl turala respubliqa xökümäteneñ maxsus qararı bar. Doqument motlaq ütälergä teyeş. Sinoptiktar aldağı yal köslö yamğırźar wäğäźäläy. Yamğır-qarğa qaramayınsa uram hepereü aqtsiyahı barıber ütäsäk. Şirqät- oyoşmalar üźźärendä eşläüselärźeñ kem ömägä sıqqan, kem yuq yıl hayın isemlegen dä ala. Bıl ihä xaqimiätkä xalıq üźe yäşägän bilämälärźe taźartıuğa nisek qarauın beleü, otçet ösön käräk.
Berźäm Räsäy firqähe taźartıu saraların aldanıraq ta başlap ebärźe. Xalıq-ara häykäldär könöndä yäş Berźämlelär park- skwerźarźı heperźe, häykäldärźe yıuźı. Žäykäldär tigändän, Berźäm Räsäy firqähe äüźemseläre Öfö qalahı xaqimiäte aldındağı mayźanda torğan Lenin häykälen dä habınlap yıuıp quyźı. Kommunistarğa ularğa räxmät äytergä genä qala. Ä yıuıuğa kilgändä ihä, alda torğan Duma haylauźarı aldınan kemde genä lä, nimäne genä yıumayhıñ inde. Ber aqıl eyähe äytmeşläy, donya bit.


text:
Respublika artistarı ğastroldäre
Başqortostan teatrźarı sit il säxnälären yaulay. Salauat başqort däülät drama teatrı Üzbäkstanğa başqort –tatar mäźäniäte festivalendä qatnaşırğa yullandı. Ä Qaźağstanda Tuymazı tatar däülät teatrınıñ ğastroldäre başlana. Teatr truppahı Kustanay qalahında sığış yahay. Tuymazı artistarı repertuarına ike spektakl inderelgän. Qaźağstan tamaşasıları Nail Ğäyetbaevtıñ ,,Žöyöü huqmağınan bergä atlayıq,, häm Tufan Miñnullindıñ ,Yäşlek menän osraşıu,, komediyaların qaray ala. Teatrźıñ äźäbiät bülege mödire Rida Ähäźullina äyteüensä, tuğandaş xalıq ösön başqa büläktär źä äźerlängän. Äytäyek artistar urındağı ośtaxanala tegelgän Milli keyemdär alıp bara.Başqortostan ärtistär menän genä tügel, susqalar menän dä abruy yaulay. Bıl köndärźä Mäskäüźä ütkän toqomsoloq häm malsılıq buyınsa Bötä Räsäy kürgäźmähendä respublika väkildäre lä qatnaşa. Sittän kilgän qunaqtarğa kürhätä torğan Alekseevka xujalığınan qala ikense bulğan Roçinskiy sovxozı bında üźeneñ susqaların kürhätä. Xujalıq direktorı urınbaśarı Röstäm Ğümärov unda qatnaşıp ildä üźebeźe kürhätäsäkbeź, artaban susqalar hatıuźa bıl źur yarźam bulasaq tip iśäpläy.


text:
Mari El qartına qarar çığarıldı
İdelbuye häm Uralda tanılğan ideolog, marilar dine belgeçe Vitaliy Tanakov marilarnıñ dine, anıñ nigezläre häm kiläçägenä bağışlanğan kitapçıq çığarğan ide. Bu kitapta din belgeçe marilar dineneñ üseşen başqa dinnär belän çağıştırıp kürsätte. Mari El prokuraturası isä Tanakov marilar milläten başqalardan östen quya diep, cinayät eşe quzğattı. Mari qartı millätara häm din ara nizağlar çığaruda ğayılände.
Lingvistik ekspertiza öçen Vitalıy Tanakovnıñ kitabı Qazan däwlät universitetına cibärelgän inde. Qazan ğalimnäre isä älege basma çınlap ta milli wä dini nizağlar çığara digän näticä çığardı. Ekspertlarnıñ kübese tatarlar ide. 22 dekaber' könne Tanakov eşe buyınça mäxkämä utırışı bulıp ütte. Älege utırış Qazan universitetında ütkän ekspertizağa nigezlänep alıp barıldı. Utırışqa qayber Qazan ğalimnäre kilmäde dä. Yoşkar Ola prokurorınıñ urınbasarı din belgeçen ike yılğa irektän mäxrüm itärgä soradı. Ämma wäzğıät kinät kenä üzgärde. Eş şunda, advokatlar Nijgarda bäysez ekspertiza uzdırdılar. Tübän Novgorod universitetında ütkän tikşerülär buyınça - Mari El qartı Vitaliy Tanakovnıñ kitabında bernindi dä milli wä dini ızğışlar çığaruçı fikerlär yuq. Tübän Novgorod universitetı ekspertları arasında urıslar, yähüdlär başqa millät wäkilläre dä bulğan.
Düşämbe könne Yoşkar-Ola şähäre mäxkämäse Vitaliy Tanakov eşe buyınça qarar çığardı. Älege qarar buyınça, mari qartı 15 täwlek däwamında ictimaği urınnarda eşlärgä tieş bulaçaq. Bu caza aña milli häm konfessiä ara nizağlar çığaru öçen birelde. Şulay itep, xökemdar üze mari qartınıñ kitabında millätara häm din ara ızğışlarğa kiterüçe fikerlär yuq disä dä, Tanakovnı cazasız qaldırmadı.
Al'bina Zäynulla


text:
Qırğız oppozitsiäse konstitutsiäne qotlıy
Qırğızıstan parlamentı räise Marat Soltanov bu xaqta: “Minem uylawımça, bu çınnan da urtaq kileşügä ireşelgän, yaxşı ölge buldı. Bez kürenekle belgeçlär belän küp bulmasa da, kiñäşläştek. Häm alar, çınnan da, bu konstitutsiäneñ ölgese elekkese belän çağıştırğanda ber genä tügel, ä berniçä adım alğa kiteş, dip bäyälädelär”,- dide.
Soltanov äytüençä, rus tele statusın saqlaw, ike watandaşlıq mömkinlege häm mäxkämä qararınnan tış qulğa alunı tıyu ähämiätle matdälär bulıp tora.