text:
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti. Bunı «İnterfaks» bildire.
Böyle etip o, Rusiye Adliye nazirliginiñ Meclis faaliyetini «ekstremistik» olaraq tanıma qararını ve onı yasaq etmesini toqtatmaq Amerika Qoşma Ştatları Devlet departamentiniñ Rusiyege çağıruvına izaat berdi.
«Bu mesele Rusiye qanunlarına köre baqıla, bunıñ içün bu vaziyette diger devletlerniñ fikirlerini diñlemek imkânsız ve kereksiz dep sayamız», – ayttı Peskov cuma künü jurnalistlerge.
«Bu Rusiye Federatsiyasınıñ içki işi», – qoştı Peskov.
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Devlet departamenti Rusiyeni Qırımtatar Milliy Meclisni «ekstremistik teşkilâtı» olaraq tanımaq qararını ve Qırım akimiyetiniñ bu demokratik müessiseniñ faaliyetini toqtatmaq qararını lâğu etmege çağırdı.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi. Aprel 15-te Qırımda Meclisni yasaq etmesi davası boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçirildi, nevbetteki toplaşuvnı aprel 25-te keçirmek qararı alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


c: text/html

text:
Büyük Britaniya Qırım platformasınıñ yaratılması teşebbüsini alğışlay ve halqara toplulıqnı Qırımnıñ işğalden azat etilmesi içün birleştirmek maqsadınen ğayretlerni deystekley.
Bu aqta OSCE-de Büyük Britaniyanıñ daimiy temsilcisi Nil Buş Daimiy şurasınıñ otrışında ayttı.
«Qırım halqara kün tertibiniñ esas meseleleri arasında qalmalı ve Rusiye yarımadadaki areketleri içün daima mesül olmalı. Şunıñ içün Büyük Britaniya yañı halqara Qırım platformasını alğışlay. Ukrainanıñ Qırımnı diqqat merkezinde tutmağa ve Ukrainağa qaytmasını desteklemek içün halqara toplulıqnı birleştirmek teşebbüsine qoltutamız», – dedi o.
Britaniyalı diplomat öz çıqışında Rusiye akimiyeti tarafından Qırımda işğalge qarşı olğanlarnıñ devam etken taqiplerni takbih etti.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ bildirgenine köre, Rusiye istilâcı memleket olıp, Donbassta barıştırıcı tedbirlerde iştirak etemez, – dep haber ete cumaaqşamı künü, fevral 19-da, Radio Svoboda.
«Bizler çoq biñli Rusiye cenk zıddiyetini qanunlaştıra bilecek barıştırıcı missiyağa razı olmaycaqmız, bunıñ kibi «barıştırıcılar» yete», – dep qayd etti o.
Malüm olğanı kibi, fevral 18-de aqşam prezident Petro Poroşenkonıñ reisligi altında keçirilgen Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında Birleşken Milletler Teşkilâtına muracaatta bulunıp, Ukrainağa barıştırıcı missiyanıñ yollanması aqqında rica etmege qarar alındı.
Fevral 19-da «DNR» liderlerinden biri Eduard Basurin dedi ki, separatistler Ukraina şarqındaki zıddiyet alanına barıştırıcalarnıñ kirsetilmesine qarşı degiller. Separatistler Rusiyeni Donbassqa barıştırıcılar kirsetilmesi aqqında çağırğan ediler.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki separatistlerge silâ bergeninde qabaatlaylar. Moskva bunı red ete.


text:
İşğal etilgen Qırımda koronavirusnen hastalanğan ilk insan bar dep tasdıqladılar. Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov bildire.
«Qırım Cumhuriyetinde Frenkistandan kelgen yarımada sakininiñ koronavirus yuqunçı tasdıqlandı. O, Rusiye Federatsiyasınıñ devlet sıñırından maşina keçiş noqtasında keçti», – dep yazdı Aksenov Facebookta.
Onıñ malümatına köre, hastalanğan kişi koronavirus olğan memleketlerge barğanını aytmadı.
«Keskin nefes virus yuqunçı alâmetlerinen yaşağan yeri boyunca ve yuqunç telükesizligi tedbirlerine riayet etilip, tibbiy müessisege ayrı boksqa alındı. Netice tasdıqlandı. Hasta Sağlıq nazirliginiñ protokolına köre tedaviylene. Hastanıñ alı orta ağır», – dep qayd etti Aksenov.
Sergey Aksenovnıñ yazğanına köre, hastanıñ yarımadada alâqada olğan insanlar belli, olar izolâtsiyada buluna, tibbiy nezaret altında bulunalar, laborator tedqiqleri teşkil etildi.
«Qırğınlıqqa qarşı tedbirler tolusınen alındı. Regionda koronavirusnıñ tarqaluvına yol bermemek içün tedbirler alına. Vaziyet Qırım Cumhuriyetinde yañı koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün er kün çalışqan operativ ştabınıñ kontroli altında buluna. Cumhuriyetniñ bütün müessise ve teşkilâtları yüksek azırlıq rejimine köre çalışmağa devam ete», – dep qayd etti o.
Hatırlatamız, martnıñ 19-nda Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresi, yarımadanıñ tibbiy müessiselerinde «telükeli memleketlerden keskin virus yuqunçı alâmetlerinen» 18 insan buluna, dep bildirgen edi.
Qırımda koronavirus şübhesi ile evde nezaret altında bulunğan insanlarnıñ sayısı arttı. Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri İgor Çemodanovnıñ malümatına köre, ekimler 286 insannıñ alını kontrol ete, 22 insan hastahanelerde buluna.
Aqyarda martnıñ 21-nde 11 hasta infektsion hastahanede tibbiy nezaret altında buluna, 123 insan evde nezaret altında qala.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina İç işler naziri Arsen Avakov, yarımada işğalden azat etilmegence Ukraina Qırımğa suv teslim etmemeli, dep bildirdi. Bunı o, «1+1» telekanalınıñ yaynında ayttı.
«Biz Rusiye ordusınıñ kontingenti ve anda yerleştirilgen rayeketalar içün suvnı teslim etmelimizmi? Biz bundan mesülmizmi? Ukrainanıñ bu meselede nasıldır halqara mecburiyetleri barmı? Qırım Ukraina terkibine qaytmağance, Ukraina Qırımğa suvnı teslim etmemeli. Bu menim fikrim», – dedi Avakov.
Martnıñ 1-nde Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov yarımada suvnı tatılaştıruv yapısı olmadan suv qıtlığını yeñip olamaz dedi.
Qırımda daa eki suv anbarları qurudı ölü kölem belgisine yaqınlaşa.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Tu'rkmenler
Tu'rkmen xalqının' kelip shıg'ıwı (etnogenezi)[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tu'rkmen so'zinin' ma'nisi ele anıqlanbag'an. Bul etnonim birinshi ret X a'sir aqırındag'ı arab jazba dereklerinde gezlesedi. Biraq Turkmenistan tariyxshısı A.Djikiev tu'rkmen ataması V-VI a'sirlerden baslap bar deydi. Bul atamada tu'rk qa'wimlerinin' Oguz ha'm Karluklari h.t.b. atalg'an. Olar Orta Aziyadag'ı o'tırıqshı İran tilindegi qa'wimler arasında jasag'an, diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Tu'rkmen ataması XI-XII a'sirlerde Orta Aziyanın' batıs bo'limindegi qa'liplesken xalıq dep ataladı. Tu'rkmen dep Kishi Aziyag'a, Azerbayjan ha'm Arqa İrakke XI a'sirde ko'ship barg'an, oguz sharwalarıda atalg'an. Jaqıng'a shekem tu'rkmenler (oguzler) Orta Aziyag'a XI a'sirdegi Seldjuklerdin' topılısı menen keldi degen pikirler boldı. Biraq tu'rkmen xalqın tolıg'ı menen oguzler dep esaplawg'a, olardın' Aral jag'alarınan seldjukler ha'reketi menen kelgen dep esaplawg'a bolmaydı. Sebebi tu'rkmen xalqının' ata-babaları jergilikli Aral-Kaspiy aralıg'ındag'ı qa'wimler daxlar, massagetler bolıp esaplanadı. Sonday-aq, olardın' ata-babalarının' qa'liplesiwine jergilikli otrıqshı diyxanshılıq penen shug'ıllang'an Tu'slik Turkmenistandag'ı ha'm Xorasan ja'ne Parfiyadag'ı jasag'an qa'wimler qatnasqan. Bularg'a V a'sirdegi eftalitler, VI-VIII a'sirlerdegi tu'rkmenler, mong'ollar tilindegiler Aral jag'alarınan kelip aralasqan. Biraq Kaspiy jag'alalarında ko'shpelilerge Kopet-Dag alabındag'ı otırıqshılarg'a ko'shpeli tu'rki tilles xalıqlardın' ta'siri az boldı. XIV a'sirde de Kaspiy jag'alarında İran tilindegi sharwalardın' bolg'anı ma'lim. Degen menen tu'rkmen xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwinde tu'rki qa'wimleri a'hmiyetli orın tutqan. Oguzler IX a'sirlerde Turkmenistang'a kelgende bul jerde tu'rkler bar edi. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine XI a'sirde seldjuklerdin' shıg'ıstan, batısqa jıljıwı a'dewir ta'sir jasadı. Aral jag'alarındag'ı oguzler, seldjukler qısqısınan turkmenistandag'ı ko'birek jılıstı ha'm jergilikli qa'wimler menen aralastı. A.Djikiev tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwi usı jerlerde X-XI a'sirlerde qa'liplesti dep pikir ju'rgizedi. Biraq A.Djikievtin' ilimiy basshı, t.i.d. G.P.Vasileva ko'plegen etnografiyalıq ha'm jazba derekler tiykarında tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwi XV-XVI a'sirlerde boldı dep ko'rsetedi. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine qıpshaq qa'wimlerinin' qatnasqanın' da'liyileydi. G.P.Vasilevanın' pikiri isenimlirek, sebebi XV-XVI a'sirlerde Turkmenistandag'ı ko'shpeliler o'tırıqshılıqqa o'tip, jergilikli xalıqlar menen birikti. Al Turkmenistannın' arqasındag'ı dalan'lıq penen sahralardag'ı burıng'ı oguz qa'wimlerinin' ayrım bo'limleri ha'm basqada sharwa qa'wimler (alan, qıpshaqlar h.t.b.) ja'nede ayrım xorezmlilerden taza qa'wimler birikpeleri olardın' atamaları payda boldı. XV-XVI a'sirlerde Orta Aziyadag'ı tu'rkmenler Kaspiy ten'izinin' shıg'ısın, Sarı qamıs ko'linin' jag'alarında, Qaraqumda qonıslasqan. Sonday-aq, arqa batıs Xorezm oazisi, Tu'rkmenistannın' tu'slik oazisin jayladı. Bul jerler de ele İran tilindegi xalıqlar bar edi. Bul da'wirde Mang'ıshlaq ha'm U'stu'rtti Salar, Choudır h.t.b. oguz qa'wimleri jasadı. Bulardın' aralarında da tu'rki tilles qa'wimler menen birge İran, Mong'ol tilindegi qa'wimler bar edi. U'lken Balkanda jasag'an tu'rkmen qa'wimlerinin' biri Salar urıw birikpesi jasag'an. Bul birikpege jaqın Ersarı birikpesi ornalasıp, ol teke, iomud bolıp ekige bo'lingen. Salar ha'm Erasarı eki u'lken urıwlar birikpesi o'z ara jerleslik ha'm etnikalıq jaqınlıqta bolg'an.
XV-XVI a'sirde Mang'ıshlaq ha'm Ustyurttin' arqa bo'liminde jasag'an Choudırlar, olarg'a etnikalıq jag'ınan jaqın abdal ha'm arabashılar jasag'an. Bular birigip Xasan a'li dep ataldı. Basqa Tu'rkmenlerdin' barlıg'ı Soyun xanlıqlar dep atalg'an. Demek tu'rkmenler jasag'an jerinde o'z-ara etnikalıq jaqınlıg'ı jag'ınan 4 subetnosqa bo'lingen. Salar, Ersarı, Xasan ali, Soyunxanlı. Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine a'yyemgi ju'rgilikli qa'wimlerden baslap XVIII a'sir ha'm XIX a'sirdin' basına shekemgi da'wirde ha'r tu'rli urıw, qa'wimler qatnasqan.
Tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwinde belgili basqıshları bar. Abdal, Yazır, Alan ha'm tag'ı basqa urıw ha'm qa'wim atamaları oguzler kelmesten burıng'ı jergilikli urıw ha'm qa'wim atamaları. Olar eftelit, as, alan h.t.b. jergilikli İran tilindegi qa'wim urıw atamaları bolıp esaplanadı. Tu'rki tilindegi oguzlerdin' 24 qa'wim atamalarınan tu'rkmenlerde 8 qa'wim ataması, 10 urıw ataması saqlang'an.
Geypara tu'rkmen etnonimleri, "keneges","chagatay", "qıpshaq" h.t.b. tu'rkmen xalqının' qa'liplesiwine qon'sılas xalıqlardan orta a'sirlerde ha'r tu'rli sebepler menen kelip aralasqanlıg'ın ko'rsetedi.
Etnonim "tat" tu'rkmenler etnonimlerine oguzlerden son'g'ı da'wirde aralasqan. "Tatlar" a'yyemgi jergilikli İran tilindegi otırıqshılar diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Olar o'zbek, azerbaydjan etnonimlerinin' arasında elede o'mir su'rmegenshe tu'rkmenlerdin' a'yyemgi İran tilindegi qa'wimler menen etnikalıq ma'deniy baylanısta bolg'anlıg'ın tu'rkmenlerdin' da'stu'rlerinde ko'rsetedi. Ma'selen: "Nawrız bayramı" jergilikli a'yyemgi İran tilindegi qa'wimler payda bolg'an. Bul bayram tu'rkmenlerdin' de milliy bayramı bolıp o'mir su'rmekte.
Tu'rkmenlerdin' a'yyemgi orta a'sirlerdegi 3 qa'wim birikpesinen qa'lipleskenligin, olardın' a'tirapındag'ı xalıqlar menen ma'deniy ha'm etnikalıq baylanısta qa'lipleskenligin olardın' xojalıqlarında ko'rsetedi. Tu'rkmenler erte zamanlardan berli diyxanshılıq, mal-sharwashılıq ja'nede basqa xojalıq tu'rleri menen shug'ıllang'an. Orta Aziya ha'm Qazaqstanda IX a'sir aqırı XX a'sir baslarında 3 xojalıq ma'deniy tu'rde bo'linedi. Birinshi, oaziste otırıqlılar qoldan suwg'arıw arqalı diyxanshılıq penen shug'ıllanıwshılar, Ekinshi, yarım o'tırıqshılar olar diyxanshılıq ha'm mal-sharwashılıq penen shug'ıllang'an. U'shinshi, ko'shpeli sharwalar olardı da belgili bo'legi qudıq, bulaq, ko'k suwları menen azıraq diyxanshılıq islegen. Tu'rkmenlerde bul 3 xojalıq tu'rinde bolıp ko'binese yarım otırıqshılıq turmıs keshirgen. Mal sharwashılıg'ında qoy-janlıq, tu'ye, azıraq jılqı ha'm qara mallar saqlang'an.
O'nermentshilik ha'lsiz rawajlang'an. O'nermentshilik penen xojalıqtı asıraw da'rejesine jetpegen. O'nermenshi, diyxanshılıq, mal sharwashılıg'ı menen de shug'ıllang'an. Temirshilik, zergerlik, gu'lalshılıq, gilem ha'm kiyizlerdi satıw ushın da tayarlag'an. Bunday xojalıq qonıslas xalıqlar menen uqsas, o'zgesheliklerge iye. Materiallıq miyrasları tu'rkmen xalqının' ata-babaları, xalıq bolıp qa'liplesiwi ha'zirgi territoriyasında qa'lipleskenligin ko'rsetedi. Sonın' menen birge qon'sı xalıqlar menen etnikalıq ha'm ma'deniy baylanısta bolg'anlıg'ın ko'rsetedi.
O'zbeklerdin' etnikalıq quramına XIX a'sirlerde oguz, tu'rkmen, bayat, aq-qoylı, a'rsarı, yabı h.t.b. etnonimler bolg'an. Olar orta a'sirlerdegi oguz ha'm tu'rkmenlerdin' toparınan shıqqan. Oguz tu'rkmenler menen o'zbek xalqının' qa'liplesiwinde g'ana emes, oguzler ta'siri o'zbeklerdin' ana tilinin' qa'liplesiwinede ta'sir etti. Sebebi, oguzler basqada orta a'sirdegi tu'rki tilles qa'wimler sıyaqlı, qıpshaq, qan'lı h.t.b. Orta Aziya ha'm Qazaqstan xalıqlarının' ertedegi ata-babaları bolıp esaplanadı. Ma'selen, qırg'ız xalqının' da'stanı "Manasta" qırg'ız xalqının' da'slepki ata-babalarının' birin Uguzxan dep ataydı. Sonday-aq, tu'rkmen, qırg'ızlarda uqsas etnonim atamalar da ushırasadı. Tu'rkmenler menen qaraqalpaqlar arasında a'yyem zamannan berli etnikalıq xojalıq ma'deniy baylanıslar bolg'an. Qazaq ha'm qaraqalpaqlardag'ı iri etnonimler balg'alı, qanjıg'alı, qostamg'alı, qazayaqlı, qon'ırat, qıpshaq, qıyat, naymanlar tu'rkmen arasında da bar. Burıng'ı bunday bir etnonim ha'r qanday sebepler menen bo'lsheklenip Orta a'sirlerde tu'rkmen, qazaq, o'zbek, qaraqalpaq h.t.b. xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Tu'rkmen ha'm qaraqalpaqlardın' turaq jayları, kiyimleri uqsas bolg'an, merekeleri birge o'tken. Baqsı-jırawlar namaları uqsas, tu'sinikli bolg'an.


text:
Letoniya Seyminiñ spikeri qırımtatar halqı sürgünligi qurbanlarınıñ añmasında iştirak etecek ola. Bunı o, Ukraina Yuqarı Radasınıñ reisi Dmıtro Razumkov ile ortaq brifing vaqtında bilirdi, dep haber etti Azatlıq Radiosı.
«Yarın qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıldönümini qayd etmek ve Qırımda insan aqları vaziyetini muzakere etmek içün qırımtatarlarnıñ temsilcilerinen körüşüvni sabırsızlıqnen bekleyim», – dedi o.
Spiker, Letoniya 1944 senesi qırımtatar halqınıñ sürgünligini genotsid olaraq tanığanını qayd etti.
Bundan ğayrı o, Riga Ukrainadaki telükesizlik vaziyetini közetkenini ve «Rusiyeniñ Ukraina şarqında ve Qara deñizde vaziyetniñ turğunsızlaştırıluvı içün yapılğan areketlerini takbih etkenini» bildirdi.
Letoniya seymi Qırımnı işğalden qurtaruv ve halqara seviyede tanılğan sıñırlarda topraq bütünligini ğayrıdan tiklev ğayretlerinde Ukrainağa qol tutmaq içün «Qırım platforması» deputatlar gruppasını qurdı, dep bildirdi Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar.
Hatırlatamız, mayısnıñ 18-nde Kyivde Qırım evinde Qırımtatar halqı genotstdiniñ 77-nci yıldönümine bağışlanğan instalâtsiya açılacaq.
Qırımtatar Milliy Meclisi 2021 senesi mayısnıñ 18-nde Ukrainanıñ vilâyet merkezleri ve şeerleriniñ meydanlarında resmiy eglence tedbirlerini keçirmemege çağırdı.
«Qırımtatar Maaliy Merkezi» qırımtatar halqı soyqırımınıñ 77-nci yıldönümine bağışlanğan «Soyqırımğa yoq!» adlı bir malümat kampaniyasını başlattı ve pervasız olmağan er kesni içtimaiy ağlardaki saifelerinde mahsus azırlanğan plakatlarnı paylaşıp, oña qoşulmağa çağırdı.


text:
Ukraina Nazirler şurası iyünniñ 9-nda qırımtatarlar, memleket içinde köçip kelgenler, birleşken quvetler tedbirleriniñ iştirakçileri içün mesken qurucılığı boyunca Türkiye ile añlaşma tasdıqlavına dair qanun leyhasını taqdirledi.
Bu aqta Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti haber ete.
Vesiqa qırımtatarlarğa 450 daire bermege, qalğan 50 daireni ise memleket içinde köçken insanlarğa ve ATO/OSS iştirakçilerine bermege vade ete. Nazirler şurası imzalağan vesiqa Ukraina Yuqarı Radası tarafından tasdıqlanması içün yollanıldı, dep bildire müessise.
Hatırlatamız, eki memleket arasında ilk añlaşmalar aprelniñ 10-nda Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Türkiye ziyareti çerçivesinde imzalanğan edi. Ukraina baş nazir muavini, vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri naziri Oleksiy Reznıkov ve Türkiye çevre ve şeercilik naziri Murat Kurum bir añlaşma imzaladılar. Oña binaen, Türkiye tarafı qırımtatar halqınıñ vekilleri ve imtiyazları olğan insanlar içün mesken quruvında yardım etecek. Programmağa köre 500 daire qurulacaq: Mıkolayıv şeerinde – 200 daire, Herson şeerinde – 200 daire ve Kyiv şeerinde – 100 daire.
Türkiye, Ukrainanıñ Rusiye ile zıddiyetinde Ukrainağa qol tuta, amma Moskvağa qarşı ğarbiy sanktsiyalarğa qoşulmadı. Türkiye, Ukrainanıñ suvereniteti ve topraq bütünligine qol tuta ve qırımtatarlarnı qoruy.


text:
Qırımda dekabr 15 künü Keriçte ğayıp olğan 44 yaşında Arlen Terehov ve 42 yaşında Ruslan Ganiyevniñ taqdiri alâ daa belgisiz.
«İzsiz ve taqiqatsız: Terehov ve Ganiyevniñ ğayıp oluvında «Suriye izi» Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde aytılğanı kibi, İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ idarecisi Abdureşit Cepparov ğayıp olğan insanlarnıñ tuvğanları ve tanışları ile körüşti. Subet devamında vaqia tafsilâtları ögrenildi, şu cümleden, ğayıp olğan insanlarnıñ göñülli sürette bir yerge ketmesi mümkün olmağanı qayd etildi.
Cepparovnıñ sözlerine köre, taqiqat organları Terehov ve Ganiyev Yaqın Şarqqa ketmesinde israr ete.
Ruslan Ganiyev dekabr 15 künü Keriç civarında yaşağan anasına çıqıp, yol boyu ğayıp oldı. Evinde pasportları saqlıdır – ukrain ve çetel pasportı, şunıñ içün Qırım Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ onıñ Yaqın şarqqa ketmesi aqqında aytqanı aqiqatqa uymay.
Tuvğaları Arlen ve Ruslannıñ hırsızlanuvını tüşüneler.
Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ saytlarında Keriç sakinleriniñ ğayıp oluvı aqqında resmiy malümat yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Elektrik yolaqlarından birinde nevbetteki qaza Keriçte yüz berdi, dep bildirile yanvar 11 künü Qırım Rusiye ükümeti saytında.
Olğan malümatqa köre, İndustrial şosse, Blüher, Voroşilov soqağında yerleşken evlerniñ energetik teminlevi sıñırlanğan.
Bunıñ ile tamir işleri sebebinden Ermeni Bazarda Simferopolskaya, 1, 3, 5; İvanişçeva, 16, 17, 21, soqaqları ve «Svetlâçok» bala bağçası ışıqsız qalğan.
Qırımda eletkrik yolağınıñ qazaiy söndürüvinden sebep Canköy vilâyetiniñ eki meskün yeri ışıqsız qaldı.
Qırımda yanvar 11 künü Aqşeyh rayonı ve Sudaqta bazı meskün yerleri ışıqsız qaldı.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
Qarabağ zıddiyeti alanında taraflar «sessizlik rejimini» ilân ettiler, arbiyler elâk olğanlarnıñ cesedlerini qıdıracaqlar. Bunı Azerbaycan Mudafaa nazirligi ve Dağlıq Qarabağnıñ şimdiki akimiyeti bildirdiler.
Berilgen malümatqa köre, «sessizlik rejimi» aprel 8-de saat 15-ten saat 20-ge qadar devam etecek.
Esnasnı Qızıl Haç Halqara komiteti ve OSCE Minsk gruppası mahsus vekiliniñ alan yardımcıları idare eteler.
Ermenistanğa qoltutqan separatist regionı – Dağlıq Qarabağda – aprel 2-de gece vaziyet kerginleşti. Toplar, tank ve aviatsiya ile arbiy areketler başlandı. Birleşken Milletler Teşkilâtı aprel 4-te bildirdi ki, silâlı qarşılıqnıñ qurbanı 30 kişi oldı, 200 insan yaralandı.
Aprel 5-te Azerbaycan ve Ermenistan Dağlıq Qarabağla barışıq aqqında añlaştılar. Faqat ertesi künü zıddiyet tarafları bir-birini añlaşma bozulması ile qabaatlap, yañı qurbanlar aqqında bildirdiler.
Dağlıq Qarabağ Azerbaycannıñ sıñırlarına kirgen bir muhtariyet. Ealisiniñ ekseriyetini ermeniler teşkil ete, olar 1988-1994 seneleri cenkinden soñ mustaqillikni ilân etkenler, böylece Azerbaycan regionnı kontrol etemey. Baku regionnı Ermenistan işğal etti, dep tüşüne.
Dağlıq Qarabağnıñ sözde «mustaqilligini» dünyada iç bir memleket, şu cümleden Ermenistan da tanımay. Yerevan Azerbaycannıñ bu separatist regionına yardım ete.
Dağlıq Qarabağdaki zıddiyet neticesinde aman-aman 30 biñ kişi elâk oldı.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı Şurası, imayeniñ şikâyetini red etip,“Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Server Mustafayevniñ tevfiqini uzattı. Bu aqta “Qırım birdemligi” cemiyet teşebbüsini bildirdi.
Faalcilerniñ aytqanına köre, oturış qapalı şekilde keçirildi, amma üküm ilân etüvine Serverniñ babası - Rustem Mustafayevni yiberdiler.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
Dekabr ayında Aqmescitniñ Rusiye mahkemesi Mustafayev ve Smailovnıñ apis müddetini eki ayğa uzattı. Olar 2019 senesi fevralniñ 9-na qadar SİZOda qalacaqlar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina tasil ve ilim nazirligi oquv yurtlarına 1944 senesi mayıs 18-de başlağan qırımtatar ve diger halqlarnıñ Qırımdan sürgün etilmesiniñ 71 yıllığına bağışlanğan yekâne hatıra dersini keçirmege tevsiye etti.
Tasil idare organlarınıñ bütün oquv yurtları içün bunıñnen bağlı yazma tevsiyeleri mayıs 12-de imzalandı.
Tasil nazirligi Ukraina milliy hatıra institutı azırlağan tarihiy malümat ve yekâne hatıra dersiniñ keçirilmesi boyunca tevsiyeler ile usulşınaslıq malümatlarını bere.
Tasil nazirliginiñ mektübinde mekteplerge oquv yurtları ve tasil idare organlarınıñ saytlarında keçirilecek tedbirlerni faal sürette aydınlatmağa rica etile.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Kiyevde qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına bağışlanğan tedbirler mayıs 14-te başlanacaq. Qırımtatarlarğa qoltutuv aktsiyaları Varşava ve Berlinde de keçirilecek.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi (Tavriya Müftiyatı) Qırım musulmanlarınıñ Qurban bayramı munasebetinen keçirilgen tedbirlerniñ sıñırlanmasını beyan ete.
Soñki zamanlarda cumhuriyetimizde koronavirus infektsiyasınıñ keñ darqaluvı munasebetinen Qırım müftiligi Qurban bayramını qayd etüv çerçivesindeki kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvini sıñırlay.
“Biz insanlarnıñ hastalanmasını minimumğa tüşürmek içün kerekli tedbirlerni almaq kerekmiz. Bilgenimiz kibi, insanlar toplanğan yerler – infektsiyanıñ darqalması içün eñ elverişli müitlerdir. Hastalıqnen bağlı işbu ağır vaziyetni köz ögüne alıp, biz insanlarnı havf astında qaldırıp olamaymız”, – dedi Müfti efendi.
Bunen beraber, Müfti qayd etti ki, cami azbarında 50-ge qadar bala içün bayram tedbirlerini keçirmek, balalarımıznı sevindirip, olarğa ediyeler tarqatmaq mümkündir.
Hatırlatamız, soñki künleri Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeerinde künde tahminnen 490 insan koronavirus infektsiyasına oğrap, hastalana. Şu sebepten, Qırım Müftiligi vatandaşlarnı havfsızlıq qaidelerine riayet etmege, insanlar toplu olğan yerlerde maskalarnı kiymege, antiseptikler qullanmağa ve ara mesafesini közetmege, kütleviy tedbirlerni (dua ve toylarnı) keçirmemege çağıra.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Rusiye kontrol etken Qırımnıñ tasil, ilim ve gençlik nazirligi yarımada mekteplerine ressam İvan Ayvazovskiyniñ doğğanından 200 yıl keçkeni munasebetinen tedbir keçirmege avale ete. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Nazirlik mektübinde aytıla ki, 2017 senesi mekteplerde Ayvazovskiyge bağışlanğan seminar, sergi, tögerek masa, icadiy yarışlarnı planlaştırmaq ve keçirmek kerektir.
İvan Ayvazovskiy (Ovanes Ayvazân) 1817 senesi iyül 29-da Kefede dünyağa keldi. Ressamlıq merağı onı Peterburgdaki resim akademiyasınıñ binasına alıp keldi. 1847 senesi bu akademiyanıñ professorı ola. Ayvazovskiyniñ deñiz manzaraları eñ meşurdır. Olarnıñ arasında – «Doquzıncı dalğa» («Devâtıy val»), «Qara deñiz». Diger levhaları arasında: Kavkaz, ukrain manzaraları, ermeni tarihı, Qırım cenki. İvan Ayvazovskiy aman-aman altı biñ eserniñ müellifidir.
Tuvğan şeeri Kefege inkişaf etmege yardım etken edi. Anda qadimiylik müzeyini qurdı, resim galereyasını açtı, Canköyge qadar demir yol qurulmasına issesini qoşqan edi.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Ayvazovskiyniñ Kefedeki resim galereyası Kreml kontrol etken Qırım akimiyetiniñ qoluna keçkendir.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı ve qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev Radio Svobodağa bildirgeni kibi, Rusiye işğalci akimiyeti Qırımğa özek aletlerini işlete bilgen raketalarnı ketirmege başlağan eken.
Amma o, raketalar içün işbu özek aletleri ketirildimi, yoqmı, tam olaraq daa bilmegenini qayd etti. Cemilev bu haberni yaqında ögrengenini aytıp keçti.
«Anda mezkür özek aletleri barmı-yoqmı – aytıp olamayım, amma raketa taşıyıcılarıdır. Yani Ukrainanıñ özek silâdan vazgeçüvi aqqında Budapeşt memorandumınıñ qaba bozuluvıdır. Şunıñ içün biz anda özek silânıñ olğanı aqqında malümatnıñ tasdiqalanmasından soñ mütenasip seslenüvge ümüt besleymiz. Amma bu pek yaramay bir vaziyettir», – dedi o.
Tış istihbarat hızmeti bu malümattan haberi olmağanını bildire.
Hızmet vekili Oleksandr Skripnik bu mesele boyunca ileride ATO spikeri Andriy Lısenoknıñ bildirüvlerine diqqat etmege çağırdı. Onıñ aytqanına köre, aynı Lısenkonıñ bildirüvleri Ukraina mudafaa tertibatı içün umumiy haber meydanı ola.
«Aytılacaq bir şey olsa, olar izaatlaylar, olmasa – yoq», – dedi Skripnik.
Soñki afta devamında ATO spikeri Andriy Lısenko işğal etilgen Qırımda raketalarnıñ olmasını izaatlamadı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Avropa Birliginiñ azaları olğan 28 memleket liderleri oktâbr 17-sinde Brussels şeerinde eki künlük sammitke toplana. Toplaşuvda, hususan, Brexit meselesi, Suriyeniñ şimaliy şarqında Türkiyeniñ operatsiyası ve bloknıñ kenleşmesi muzakere etilecek, haber ete Radio Svoboda.
Sammit arfesinde Frenkistan ve Almaniya liderleri, bir qaç mesele - şu sıradan Brexit ve Süriye vaziyeti - boyunca fikir paylaşmaq içün aytıştı.
Frenkistan prezidenti Emmanuel Makron ve Almaniya kantsleri Angela Merkelniñ körüşüvi Frenskitannıñ Tuluza şeerinde oldı.
Merkel, Brüsselge Makronnen "oldukça bir fikirde" kelmege istegenini ayttı.


text:
Qırım işğali Azaq-Qara deñiz regionınıñ büyük stabilsizleşüvine sebep oldı, iqtisadiy işbirligi sistemasını bozdı, regiondaki ananeviy azıq teminat ağını ve infrastrukturasını bozdı.
İşğalci memuriyetniñ öz başına yapqan areketleri Qırım ealisiniñ demografik terkibini deñiştirdi, insan aqları ve halqara gumanitar uquqnıñ kütleviy bozuluvlarına sebep oldı, qurulğan devlet idare sistemasını yoq etti. İşğalden soñ Qırımnıñ etnik ukrainleri ve qırımtatarları muntazam sürette deşetli zulumğa oğratılıp, yarımadada ayırımğa eñ çoq oğrağan cemiyetler oldı. Rusiye işğalci memuriyeti etnik ukrainlerniñ ukrain kimliklerini yoq etecek assimilâtsiyağa oğratuv siyasetini keçire. Eñ çoq bala ve gençler zarar köre. Bundan ğayrı, işğalge qoltutmağan Qırım sakinlerinen küreşmek içün Rusiye işğalci memuriyeti siyasiy esaslı taqip sistemasını meydanğa ketirdi. Rusiye işğaline oğrağan Ukraina vatandaşları standart halqara qoruv mehanizmlerinden marum qaldı.
İşğalci organlarnıñ areketleri Qırım iqtisadiyatınıñ yañıdan formatlanmasına, tez ve aşırı askeriyleştirilüvine sebep ola, ekologiyağa bozucı tesir ete ve hususan Qırımnıñ tamır halqlarına ait medeniy miras obyektleri içün felâketli aqibetler ketire.
Ukraina suvlarınıñ büyük qısmını özümsüv, Azaq deñizini iç suv havzasına çevirmege tırışuv, Qara deñizde qanunsız ve kontrolsiz burğulama ve infrastruktura obyektlerini quruv, Sovetler Birligi zamanından qalğan arbiy obyektlerni yañıdan işletüv, tatlı suv yedeklerini diqqatsız idare etüv – bular Qırım içün ananeviy olğan iqtisadiyat saalarına büyük zarar ketirdi ve bütün Azaq-Qara deñiz regionınıñ ekosistemasındaki qaçınılmaz bir deñişüv zıncırlama reaktsiyasını başlattı.
Bu vaziyet azıq, energetik, ekologik telükesizlik, gemi qatnavı ve Qara ve Azaq deñizlerinde iqtisadiy faaliyet telükesizligi meselelerini kün tertibine çıqara ve bunı köz ögüne alıp, Qırımnıñ ileride yañıdan integratsiya olmasınen bağlı tam fikir şekillendirilüvini talap ete.


text:
Rusiye Devlet Dumasınıñ deputatı Konstantin Zatulin, Rusiye işğal etilgen Qırımnıñ 1954 senesi Ukraina erkânına berilmesinen bağlı aktlarnı lâğu etmek kerek olğanını bayan etti.
«Sovetler Birliginiñ devamcısı olğan devletniñ qanun çıqarğan organı, 1954 senesiniñ aktalarınıñ lâğu etilmesinen bağlı qarar qabul etmek kerek, çünki bizler 2014 senesi birisiniñ toprağını çekip aldıq, birisiniñ deñizini çekip aldıq degen laflarnı eşitmekten bezdik», – dedi Zatulin «Qırım dostlarınıñ forumı» toplaşuvında.
Noyabrniñ 6-nda Yaltada «Qırım dostlarınıñ forumı» açıldı. Kreml nezaretindeki Rusiye Devlet Dumasındaki Qırım deputatı Mihail Şeremetniñ malümatına köre, yarımadağa 90 yaqın çetel musafiri kelgen.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırımda ve Aqyar şeerinde yarımadanıñ statusınen bağlı dünyada tanılmağan referendum olıp keçti, onıñ neticesi olaraq, Rusiye Qırımnı öz terkibine kirsetti. Ukraina, Avropa Birligi, ABD bu rey berüvni tanımadı. Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Pütin Qırımnı Rusiyege «qoşulğanı» aqqında ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Tel Avivde "Eurovision-2019" yır yarışınıñ ekinci yarıfinalı yekünlendi. Rey berüvniñ neticesinde finalğa Şimaliy Makedoniya, Felemenk, Arnavutlıq, İsveçiya, Rusiye, Azerbaycan, Daniya, Norvegiya, İsveçre ve Maltadan iştirakçiler keçti.
Birinci yarıfinal mayıs 14-ünde keçti. Onıñ neticesinde finalğa Avstraliya, İslandiya, Yunanistan, Belarus, Sırbistan, Qıbrız, Estoniya, Çehiya, San-Marino ve Sloveniyadan icracılar keçti. Konkurs finalı mayısnıñ 18-inde olacaq.
Fevralniñ 23-nde «Eurovision-2019» ukrain milliy saylavında yırcı Maruv ğalebe qazandı. Maruv Rusiyede çıqışta bulunğanını aytqan edi. Daa soñra MARUV «Eurovisionğa» barmaycağı aqqında belli oldı. O, Ukraina milliy devlet teleradiokompaniyası ile añlaşıp olamadı.
Daa soñra Freedom-jazz, Kazka ve Brunettes Shoot Blondes taqımları yarışta iştirak etmekten vazgeçti.
Ukraina bu yıl «Eurovision-2019» yır yarışında iştirak etmey.


text:
Ukrainada terroristik sayılğan «Donetsk halq cumhuriyeti» teşkilâtınıñ boyevkileri Donetsk jurnalistleri vilâyet birliginiñ saytını zapt etti ve anda öz malümatını yerleştire.
Bunı jurnalistlerniñ vilâyet birliginiñ matbuat hızmetine esaslanıp, «Novosti Donbassa» bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«2014 senesi iyün 28-den soñ Donetsk jurnalistleri vilâyet birliginiñ saytında peyda olğan malümat resmiy degildir», – denile beyanatta.
SNBO haber merkeziniñ başı Andriy Lısenko aytqanına köre, soñki kün içinde boyevikler Donetskte üç memuriy binanı zapt etti, olardan ekisi İçki işler nazirligine aittir.


text:
Aqmescitte İmam-ı Azam Ebu Hanife camisinde “Ezan sedası” adlı bütünqırım müezzinler yarışınıñ finalı olıp keçti. Umumen, Qırımnıñ çeşit bölgelerinde olıp keçken saylav turlarında 120 insan iştirak etti, finalğa ise, 20 iştirakçi keçti. Finalistlerge mütehassıs jüri eyyeti qıymet kesti. Jüri eyyetine Qırım Müftisiniñ muavini Raim Ğafarov, Aqmescitniñ şeeriniñ baş imamı Muhammed İslamov, ilâhiyatçı Remzi Qurtdede, Qalay islâmiy ilimler medresesiniñ müdiri Edem Lümanov, Aqmescit rayonınıñ baş imamı Enver Baqiyev, İmam-ı Azam Ebu Hanife adına caminiñ imamı Bekir Adilov kirdiler.
Ezanlarnıñ icrasına bir qaç kriteriy boyunca qıymet kesildi: doğru telâffuz, maqam, sesniñ gürligi, ifadeli oquv ve özüni sanada güzel tutuvdır.
Tedbirniñ soñunda yarış ğalipleri taqdirlendi.
Kiçik yaş taqımında:
I yer – Halilov Eşref-kence (İslâm-Terek rayonı);
II yer – İslâm İzeyev (Cürçi rayonı);
III yer – Bekir Qadiraliyev (Aqmescit şeeri).
Orta yaş kategoriyasında:
I yer – İmran Ümerov (Aqmescit şeeri);
II yer – İsmail Suleymanov (Qurman rayonı);
III yer – Rasul Abdullayev (Canköy şeeri).
Büyük yaş kategoriyasında:
I yer – Server Şabanov (Aqmescit şeeri);
II yer – Aziz Qarakaş (Bağçasaray şeeri);
III yer – Rustem Aripov (Canköy şeeri) ve Mustafa Mustafayev (Aqmescit şeeri).
Ğalipler ve iştirakçiler qıymetli bahşışlar ile taqdirlendi.
Eñ güzel müezzinlerni Qırım ve Sevastopol Müftisi hacı Emirali Ablayev hayırladı.
“Bizim arzumız ve maqsadımız – Qırımda daima ezan sesi yañğırasın. Ve biz ezannı oqumağa tırışqan insanlarğa destek köstermek kerekmiz”, – dedi Müfti efendi.
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi Boğurça qasabasınıñ din cemiyeti ile birlikte iştirakçiler, tedbir musafirleri ve balalar içün meraqlı programmanı ve ziyafetni azırladılar.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Şul uq waqıtta, İran prezidentı Mäxmut Äxmädinicat Rim vizite waqıtında “İzrail yuqqa çığaçaq häm bu anıñ yazmışı bulaçaq” dip äytte. İke il arasındağı älege qızu çığışlar, Atom energia idaräseneñ yaña çığargan xisabı waqıtına turı kilä. Xisapta İran atom programın däwam itterä diyelä. Xisapta İrannın monı atom qorallanuda qullanu ixtimalına qarşı borçular telgä alına.
İzrail premyerı Olmert, Amerika säfäre waqıtında İzrail yaqlı Amerikan törkeme aldında yasağan çığışında, xalıqara cämäğatçelekne Iran atom yanawın tuqtatu öçen barlıq mömkinçeleklärne qullanırğa çaqırdı.
Olmert kiçä yasağan çığışında, dön ya illäre uran bayıtu eşennän baş tartmağan İrannı cäzalaw öçen qırıs çaralar kürergä tiyeş dide. Taqdimnär arasında ul, BMO tarafınnan kertelgän çikläwlärne tağın da qırıslatırğa çaqıra:
Olmert yasağan çığışında, “barlıq illär dä şunısın añlarğa tiyeş ki: qısqa waqıtlı mänfäğatlär belän çağıştırğanda, İrannın atom qorallanuı täsere ozın möddätle bulaçaq” dip belderde.
Läkin ikençe yaqtan İran üzenen atom programınıñ barı tik tınıç maqsatlarda qullanaçağın qabatlap kilä.
Olmert Amerikada säfären däwam itkändä, İran prezidentı Äxmädinicat dönya aşamlıq samitı öçen Rimgä kilde.
Dönya aşamlıq samitında jurnalistlar sorawlarına cäwap birgändä Äxmadinicat, härwaqıttağıça İzrailgä qarşı qatı çığışların qabatladı. Ul, “İran bulamı yuqmı möhim tügel İzrail barıber yuqqa çığaçaq” dip äytte.
“Beznen belän xättä basıp aluçı illär dä kiläşäder dip uylıym. Äye bu eshtä İrannın qatnaşuı möhim tügel İzrail barıber yuqqa çığaçaq. Häm ul çağında bu Yewropanın da mänfäğatenä bulaçaq.
İzrail-İran arasındağı süz talaşına AQŞ däwlät sekretarı Condoleezza Rice ta quşıldı. Olmert belän bergä İzrail lobisen ziyarät itkän Rice, dönya atom energia idaräse yasağan yaña xisapnı telgä alıp süzlären bolay däwam itterde:
“İdaräneñ yaña xisabına qarağanda sorawlar tua, nik İran äle xaman BMO qararlarınnan baş tartıp uran bayıtunı däwam itterä? Nik atom bayıtu programı xärbilär kontrolendä? Ni öçen İran xalıqara belgeçlärgä barlıq qorılmanı tikşerergä röxsät itmi? Äye cämäğat, böten bu sorawlarğa saf cäwaplar tabu awır.
Rice şulay uq, AQŞnıñ İran belän barlıq mäsälälär buyınça söyläşergä äzer buluın belderde. – Läkin monın öçen başta İrannıñ BMO talaplären ütäwe şart dip äytte.


text:
Rusiye Milliy gvardiyanıñ Federal ordu hızmetinde Keriç boğazında köpürni ola bilecek terroristik ücümlerden ve diversantlarnıñ reydlerinden qorumaq içün arbiy akvalangistler taqımını teşkil ete. Bu aqta, rusiyeli uquq qoruyıcı müessiselerinde şahsiy menbalarnıñ malümatına esaslanıp, rusiyeli «İzvestiya» gazetası bildire.
Haber etilgenine köre, askerler zemaneviy oq silâsınen teminlenecek, bundan da ğayrı, olarğa tez yürgen katerler, suv altında çalışqan nezaret aletleri taqdim etilecek. Arbiy akvalangistler içün yañı programma işlep çıqarıldı.
«Şimdiki vaqıtta ordu bölüginiñ teşkil etilmesi aman-aman yekünlendi. Arbiy hızmetçiler birden Keriç köprü qurucılıq obyektleri qorumasına buyuracaq ve onıñ quruvı yekünlengen soñ bu vazifeni devam etecek, – dep bildirdi adını aytmağan rusiyeli uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimi.
Keriç köprüni qorumaq içün teşkil etilgen arbiy akvalangistler taqımı aqqında malümat Rusiye gvardiyası ve «Qırım köprü» haber merkeziniñ saytlarında şimdilik bildirilmey.
Keriç boğazından köpür qurulmasınıñ kerekligi aqqında Putin ta 2014 senesi, işğalden soñ aytqan edi. Köpürni 2018 senesine qadar qurmağa, 2019 senesi yazda işke tüşürmege vade etken ediler.
İyül başında «Krımskiy most» haber agentligi Rusiyeden Qırımğa Keriç boğazında köpür qurulmasınıñ umumiy fiyatı 227,92 milliard ruble teşkil etecegini bildirgen edi. Bundan evel bildirilgen edi ki, Rusiye ükümeti Keriç boğazında köpürniñ demiryol qısmınıñ vaqtınca işke tüşürilmesiniñ başlanuvını bir yılğa, yani 2018 dekabr ayından 2019 senesi dekabr ayına keçirdi.
Ukraina Rusiyenen Keriç köprüniñ qurulışı ile bağlı añlaşmadan 2014 senesi, Rusiye Qırımnı işğal etken soñ çıqtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kyivde mayıs 27-de «Adalet» ve «Q-hab» taqımları arasında, 2016 senesinde Qırımda alıp qaçılğan Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovğa qol tutmaq içün arqadaşlıq futbol matçı olıp keçti.
Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Açış sözleri ile Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov çıqışta bulundılar. Olar böyle tedbirlerniñ emiyetini qayd etti ve tezden Ervin Umrov bulunğan yeriniñ belli olacağına umütlerini bildirdiler.
Çubarov: «Eminim ki, bizim böyle birleşmelerimiz, toprağımızğa kelgen bütün bu belâlarnıñ yoq olmasına ketirecekler. Halqımız ise, Ervin ve Qırımda yüz biñlerce faaliyetçilerniñ sayesinde bu sınavdan daa qaviy ve maqsatkâr olıp çıqacaq», – dedi.
Matçnıñ arfesinde «QırımSOS» cemiyet teşkilâtınıñ koordnatorı Tamila Taşeva jurnalistlerge, bu qarşılaşuvnıñ İbragimov ve diger siyasiy mabüslerniñ qorantalarına qol tutmaq içün yapılğanını söyledi.
O: «Bu matç – Ervinge, onıñ qorantasına ve diger zornen alıp qaçılğan insanlarnıñ qorantalarına qol tutuvdır. Biz, iç olmazsa, ayda bir kere o alıp qaçuvlar, işğalci ukümet terefından işlengen cinayetler aqqında hatırlatmağa tırışamız. Bu sefer biz onı Rusiye elçihanesiniñ divarları yanında degil de, Ervin içün muim olğan simvolik tarzda keçirdik. O, futbol aveskârı edi», – dep ikâye etti.
Taşeva, İbragimovnıñ sağ-selâmet olğanına ve yaqın vaqıtta «özü oynap, bütün yigitlerge minnetdarlığını bildire bilecegine» umütini bildirdi.
Matç 2:2 esabınen yekünlendi.
Oyun Şevçenko adına Kyiv milliy universitetiniñ sport kompleksi bazasında Qırımtatar Milliy Meclisi, «QırımSOS» insan aqlarını qorçalav teşkilâtı ve cemiyet faaliyetçileriniñ qol tutuvı ile keçti.
2016 senesiniñ mayısında Bağçasarayda belli olmağan şahıslar Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovnı alıp qaçtılar. Videoközetüv kamerası, Rusiye yol inspektorları uniformasını kiygen eki kişiniñ, İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, özüni öz mikroavtobuslarına zornen kirsetkenlerini qayd etti.
Qırım insan aqlarını qorçalav gruppası, bu alıp qaçuvnıñ Rusiye ukümeti ya da onıñ kontroli altında olğan paramilitar gruppalar tarafından yapılğanını tahmin ete.
Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca Rusiyege tabi idaresi alıp qaçuv boyunca cinaiy iş açtı, lâkin Ervin İbragimovnıñ bulunğan yeri aqqında malümat bu küngece yoq.


text:
Oktâbr inqilâbı
Oktâbr inqilâbı (ŞSCB resmiy tarihçılığında “Ulu oktâbr sotsialistik inqilâbı”) - 1917 senesi oktâbrniñ 25-inde Rusiye cumhuriyetinde olıp keçken devlet devrimi. Devrim vaqtında devlet paytahtı Petrogradda bulunğan Muvaqqat ükümet tevqif etilgen edi. Neticede merkeziy akimiyetni II umumrusiye şuralar qurultayı ve başında Vladimir Lenin olğan bolşevikler gruppası zapt etti. Devrimniñ neticeleri olaraq sotsialistik inqilâp, kapitalizmniñ yoq etilüvi ve sotsializmni quruvğa keçüv ilân etilgen edi.
I umumrusiye şuralar qurultayı tarafından saylanğan Umumrusiye Merkeziy İcra Komiteti (BЦИK), bolşeviklerniñ II umumrusiye şuralar qurultayını oktâbrniñ 17 (30) künü çağırmaq teşebbüsine başta qarşı çıqtı, amma ahır-soñu qurultaynıñ oktâbrniñ 25 (noyabrniñ 7) künü ötkerilmesine razı olğan.
Şuralar tarihçılığına köre Oktâbr inqilâbı, sabıq Rusiye İmperiyasınıñ territoriyasında tarih areketini tamamınen deñiştirip cian tarihınıñ areketine tesir etken. Amma bolşevikler, oktâbr devrimine iç bir vaqıt şuralar inqilâbı demedi.


text:
Moskvanıñ Lefortov mahkemesi avgust 25-te ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ cinaiy işini ğayrıdan baqacaq. Onı Qırımda bir sıra terakt azırlamasında qabaatlaylar, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Bazarertesi künü mahkemeciler adliyecilerniñ şikâyetlerini baqmaq kerekler. Berilgen malümatqa köre, Sentsovnıñ adliyecilerine taqiqat malümatlarınıñ bir qısmı berilmedi. Olarsız ise bir sıra ekspertiza ve tedqiqlerni keçirmek imkânsızdır.
Adliyecilerniñ şikâyeti boyunca toplaşuv eki kere qaldırılğan edi. Keçken toplaşuvda apske alınğan rejissör taqiqatçı ve prokurornı bu esnasta mustaqil sımalar olaraq tanımağanını bildirdi. Bundan ğayrı, olarnı «cinaiy rejimge hızmet etüvde» qabaatladı.
Sentsovnı Rusiyeniñ FSB hadimleri mayıs 11-de Qırımda yaqaladılar. O künden berli o apste buluna. Onı Aqmescit, Yalta ve Aqyarda yarımadada siyasiy vaziyetni kerginleştirmek maqsadında yapılacaq teraktlarınıñ teşkil etilmesinde şekleyler. Sentsovnı 20 yılğa qadar azatlıqtan marum qaldıra bileler. Oleg Sentsovnı «siyasiy mabüs» olaraq tanığan işdeş ve uquq qorçalayıcıları onı azat etmege rica eteler. Olarnıñ fikirince, oña qarşı qabaatlar uydurılğan, onı ise grajdanlıq mevamı sebebinden yaqaladılar.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Oleg Sentsovnı ve Rusiyede apste olğan uçucı Nadejda Savçenkonı «Mertlik içün» ordenlernen taqdirledi.


text:
Ukraina Tış işleri naziri Pavlo Klimkin, «siyasiy ve uquqiy usullarnı qullanıp», ilhaq etilgen Qırımda çalışqan halqara şirketlerniñ «başlarına yetermiz », dep tenbi etti.
Yanvarniñ 3-nde Almaniya TİN yolbaşçısı Zigmart Gabriyel ile umumiy matbuat konferentsiyasında çıqış yapqan Klimkin: «Menim fikrimce, bu (Qırımda Siemens turbinaları vaqiası – QA) bütün alman iş adamları ve yalıñız alman iş adamları içün degil accı bir ders oldı. Elbette, şimdi de mallarını parçalap satqan şirketlerine Qırımnı Rusiyeniñ parçası saymağa izin bergen – misal içün, Vokswagen ya da Adidas kibi – büyük şirketler bar. İç şübhesizdir ki, biz, yalıñız siyasiy degil, aynı zamanda uquqiy usullarnı qullanıp, olarnıñ başlarına yetermiz», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina tarafı «Siemens turbinalarınıñ Qırımğa ketirilmesi vaqiasında olğanı kibi, Rusiye tarafından yapılğan dolandırıcılıq iç bir vaqıt tekrarlanmasın dep, çoq şey yaptı».
Ukraina tış işleri muessiseniñ yolbaşçısı, Almaniya TİN yolbaşçısına «bizim (BMT Baş Assambleyası tarafından qabul etilgen – QA) Qırım qararına ortaq sponsorlıq yapqanı içün» teşekkür bildirgenini söyledi.
Bundan evel QMC Prokuraturası, Ukraina Telükesizlik hizmeti ilhaq etilgen Qırımda ihtimal ile DHL Express, Adidas ve Puma alman şirketleriniñ çalışması aqqında malümatını teşkerecek, dep bildirdi.
2017 senesiniñ iyüninde, yarımadada termik elektrostantsiyanıñ qurulması içün kerek olğan Siemens alman şirketiniñ turbinalarını Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımğa ketirilmesi ile alâqalı olaraq büyük bir dava başlandı. Siemens ve onıñ iştiraki ile qurulğan «Gaz turbinalarınıñ Siemens tehnologiyaları» şirketi, Avropa Birliginiñ sanktsiyaları ile yasaq etilgen Rusiyeden Qırımğa turbinalarnıñ ketirilmesine qarşı mahkeme davasını açtılar.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye ükümeti yanında Qırım ve Aqyarnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafı boyunca komissiyanı teşkil ettiler, onıñ başına Rusiye baş nazir muavini Dmitriy Kozak keçti.
Mütenasip avaleni baş nazir Dmitriy Medvedev imzaladı. Vesiqa iyül 28 künü Rusiye ükümeti saytında aşkâr etildi.
İqtisadiy inkişaf nazirligine 2015 senesi iyül 30-na qadar Rusiye ükümetiniñ ükümet komissiyası aqta qararnıñ tasdiqlavı aqqında qarar leyhasını işlep çıqarmağa avale etildi.
Evel bildirilgeni kibi, Qırımnıñ Rusiye ükümetinde nazirlik başlarınıñ muavinleri vazifelerine federal nazirliklerniñ temsilcileri keçecek. Bundan evel Rusiye ükümetinde Qırım işleri boyunca nazirlikni dağıttılar.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayında işğal etti. Ukraina yarımadanı vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq adladı. Ğarp memleketleri işğalni tanımay ve Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezanı kirsete.


text:
Qazaqstanda alğaş ret ötkizilgen auıl äkimderin saylau qorıtındısın Ortalıq saylau komissiyasınıñ ornına bilik basılımı jariyaladı. «Kazpravda» gazetinde jarıq körgen resmi nätijege säykes, saylauda köbine «Nwr Otan» kandidattarı men memlekettik qızmetkerler jeñgen.
25 şildede Qazaqstannıñ 14 oblısındağı 2346 äkimniñ 31%-ın saylau nauqanı ötti. Aldağı tört jılğa saylanğan 730 äkimniñ arasında negizinen «nwrotandıqtar» men «memqızmetkerler» ekenin bayqauğa boladı. 2297 kandidattıñ arasında 730-ı äkim ornına qayta nemese jañadan jayğastı.
Qalğan 45 äkim osı jıldıñ soñına deyin saylansa, özge 1571-i endigi jılı ötedi.
Saylau qorıtındısına qarağanda, Türkistan men Qarağandı oblısında öz-özin wsınğandar arasında salıstırmalı türde jeñgender köbirek.
Almatı oblısında jurnalisti quıp, «byulleten' wrlığın» bürkemelegen saylau
Redakciya tapsırmasımen barğan QT jurnalisi PTR testiniñ qorıtındısı joq degen uäjben saylau uçaskesinen quılğan Almatı oblısında 71 äkim saylandı. Onıñ 60-ın sayasi partiyalar jäne 11-i özin-özi wsınğan kandidattar. 16 audannan 225 ümitker äkim ornına talastı. Jeñimpazdardıñ 39-ı, yağni jartısınan astamı bwrınğı äkimder. Jalpı saylanğan 71 äkimniñ 53-i memlekettik qızmetkerler qatarında bolğan.
25 şilde 10 şaqtı uçaskeden baqılauğa, aqparat taratuğa tırısqan QT redakciyası halıq belsendiliginiñ öte tömen bolğanına köz jetkizgen. Mäselen, tilşi barğan 863-868 arasındağı altı saylau uçaskesindegi azamattardıñ belsendiligi 4,68%-dı körsetti. Al redakciyağa ayaq bastırmağan jäne jete almağan uçaskelerde resmi hattamanıñ qorıtındısında el «öte belsendi qatıstı» delingen. Saylau ayaqtalardan jartı sağat bwrın 200 şaqtı adam keldi degen №844 saylau uçaskesi resmi esepte 2 mıñğa juıq adam bolğanı turalı aqparat berdi. Tilşi №843 saylau uçaskesiniñ dauıs jäşiginen birneşe byulletenniñ bumasın kördi, atı-jöniniñ twsına qol qoyılıp, dauıs beru qwqığınan ayırılğan birneşe saylauşımen tildesti. Fal'sifikaciya jağdayı tikeley efirde bolğanına qaramastan, Talğar audandıq policiya basqarması jäne aumaqtıq saylau komissiyası eşqanday şara qoldanbadı. Policiya aqparat qwralınıñ arızın qarausız qaldırğan.
Sarapşılar men täuelsiz bayqauşılar 222 mıñğa juıq saylauşısınıñ 67,5%-ı ğana qatısıp, respublika boyınşa eñ soñğı orınğa jayğasqan Almatı oblısında şın mäninde jağday birneşe ese kem bolğanın aytadı.
Özge öñirler...
Resmi mälimetti öñirler boyınşa taratıp aytsaq, Aqtöbe oblısında 35 äkim saylanğan. Saylau qorıtındısı boyınşa, «Nwr Otannıñ» – 28 kandidatı, «Auıldıñ» – 2, «Aq jol», «Adal», «Qazaqstannıñ halıq partiyasınıñ» ärqaysınan bir kandidattan jeñgen. Mwnda öz-özin wsınğan eki adam jeñiske jetken.
Türkistan oblısında 60 auıl äkimi saylanğan. «Nwr Otannıñ» – 41 kandidatı, «Auıldıñ» – 1, «Adaldıñ» bir kandidatı jeñgen. Mwnda öz-özin wsınğan 17 adam jeñiske jetken. Bwl respublika boyınşa eñ joğarı körsetkiş bolsa kerek.
Atırau oblısında saylanğan 18 äkimniñ 15-i – «Nwr Otandıkı», bireui – «Adal» partiyasınıñ müşesi. Ekeui – öz-özin wsınğan.
Şığıs Qazaqstan oblısına jeñiske jetken 77 adamnıñ 60-ı – «Nwr Otan» kandidatı. 11 adamdı – «Auıl» wsınğan, ekeui – «Adal», bireui – «Aq jol», bireui – «Qazaqstannıñ halıq partiyasınıñ» müşesi. Ekeui – öz-özin wsınğan.
Jambıl oblısında «Nwr Otannıñ» 31 kandidatı, «Auıldıñ» – 1, «Aq joldıñ» – 1, «Qazaqstannıñ halıq partiyasınıñ» bir müşesi jeñiske jetken. Mwnda öz-özin wsınğan üş adam jeñiske jetken.
Batıs Qazaqstan oblısında «Nwr Otannıñ» – 22 kandidatı, «Auıldıñ» – 1, «Jalpıwlttıq social-demokratiyalıq partiyasınıñ» 1 müşesi jeñiske jetken. Öz-özin wsınğan jeti adam köp dauıs jinağan.
Qarağandı oblısında «Nwr Otannıñ» 56 kandidatı, «Auıldıñ» – 3, «Aq joldıñ» – 1, «Adaldıñ» bir kandidatı jeñiske jetken. Mwnda jeñgender arasında öz özin wsınğan 14 kandidat bar.
Qostanay oblısında «Nwr Otannıñ» – 52 kandidatı, «Auıldıñ» – 2, «Aq joldıñ» – 2, «Adaldıñ» eki kandidatı jeñiske jetken. Mwnda jeñgender arasında öz özin wsınğan 7 kandidat bar.
Resmi aqparat boyınşa, Qızılorda oblısında partiyalar wsınğan 35 adam jeñgen. 30-ı – «Nwr Otandıkı». Mwnda öz-özin wsınğan 75 adamnıñ beseui auıl äkimi saylauında köp dauıs alğan.
Pavlodar oblısında «Nwr Otannıñ» 34 kandidatı jeñgen. «Auıldıñ» – 2 adamı, «Aq joldıñ» – 1, «Adaldıñ» bir kandidatı jeñiske jetken. Öz-özin wsınğan 6 äkim jeñgen.
25 şildede Qazaqstanda auıl äkimin saylau ötken. Biıl zañnamağa engizilgen özgertulerge säykes, alğaş ret auıl äkimin halıqtıñ özi saylaydı. Bilik mwnı «demokratiyağa bastaytın ülken özgeris» dep atasa, sınşılar «kandidattarğa birdey jağday jasalmağan, täuelsiz kandidattarğa kedergi köp» degendi alğa tartqan.
Aymaqtağı belsendiler men baqılauşılardıñ aytuınşa, kandidattarğa qoyılğan memlekettik qızmette kemi bir jıl nemese qoğamdıq wyımdı keminde 2 jıl basqarğan adam ğana ümitker bola aladı degen talap jwrt ömirin jaqsartqısı kelgen köp isker azamattıñ jolın baylağan. Osığan deyin äkimdikte nemese memqızmette istegender ğana äkim bola boluı kerek degen talap kandidat bolğısı keletin adamdardı azaytqanğa wqsaydı. Öytkeni şağın auıldarda auıl äkimi men äkimdiktegi birer qızmetten özge memlekettik qızmet joq.


text:
Qırım adliyecileri ve advokatları Bağçasarayda Han sarayını qorçalav boyunca uquqiy kampaniyanı başlamaq niyetindeler. Bunı özüniñ Facebooktaki saifesinde advokat Emil Kurbedinov yazdı.
Kurbedinov: «Bizim advokatlar ve adliyeciler komandası Bağçasarayda Han sarayını, qırımtatarlarnıñ tarihiy mirası, medeniy miras obyektine esassız toqunuvdan qorçalav boyunca uquqiy kampaniyanı başlamaq niyetinde! Umumen qayd ete bilem ki, mevcut olğan vaziyette biz ilk nevbette Rusiye Federatsiyasından resmiy cevaplar almaq niyetindemiz», – dep yazdı.
Advokat, aq-uquq qorçalayıcıları munasip vesiqalarnı alğan soñ halqara maqamlar seviyesine çıqmaq isteyler, dep qayd etti.
Ukraina Medeniyet nazirligi, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından Bağçasaray qoruğınıñ territoriyasında yapılğan işler neticesine Han sarayınıñ baş binası içün dağıluv telükesi bar, dep iddia ete.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bu qabaatlavlarnı red etip, işlerniñ devam etilmesi aqqında bildire.
QMC Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri boyunca Cumhuriyet komitetiniñ sabıq rehberi Edem Dudakov, işler yapılğan yerni ziyaret etip, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından yapılğan keyfiyetsiz restavratsiya işleri neticesinde Bağçasaraydaki Han sarayı UNESCOnıñ dünya mirası obyektleri cedveline kirmek imkânını bütünley ğayıp etti, dep bildirdi.
Bağçasaraydaki Han sarayı, Suvdağdaki Ceneviz qalesi, Qırım astrofizik observatoriyası (rasadhanesi), Mangup-qale, Eski-kermen ve Çufut-qale UNESCOnıñ Dünya mirası obyektleri cedveline kirsetilmesi içün namzet olalar.
Bağçasaraydaki Han sarayı muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımnıñ Girey hanlarınıñ yazlıq rezidentiyası yeri. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar.


text:
Yewropada, maşina bazarı yaña canlana başlağanda berençelärdän bulıp Germaniä Volkwagennı – yäğni “xalıq maşinasın” iğlan itte. Maqsat ğadi xalıq ta anı satıp ala alsın. Läkin bu xalıq maşinası äle dä ğomum xalıqnıñ maşinası tügel, bälki bay xalıqnıñ maşinası bulıp tora. Könbatış belän könçığış maşinaları arasında äle dä qıyu yarış barğanda, Hindstan üz xalıq maşinasın iğlan itte. 100.000 rupia yäğni 2.500 dollar qimmätendäge bu maşina, dönyanıñ iñ arzan maşinası dip sanala. Bügen Hindstannıñ Tata şirkäte, “Nano” isemle bu maşinasın Dählidä maşina yärminkäsendä tanıttı.
Tata şirkäte başlığı Ratan Tata bu maşinanı il öçen yaña ber açılış bularaq bäyäläde.
“Monda kilgänegez öçen räxmät, Min bu maşinanıñ yaña ber açılış bulaçağın ömit itäm”
4 tägärmäç häm 4 urınlı bu maşina, 600 kübiksentimetr motorğa bar. Bu sıyfatta bulğan ber maşina küp xalıqnı üzenä cälep itär dip ömetlänelä. Ber milliardtan artıq xalqı bulğan ildä, xatını balası belän ber motosiklğa töyälgän keşelärneñ yulda cilderüen kürü bik ğadäte äyber. Yullarda motosikllarnıñ küp buluı tığımnar häm qazalarnı da bäräbärendä kiterä. Citmäsä hawanı da küpkä pıçrata. Tata şirkäte wäkilläre yullardağı bu küreneşne tağın da imin buldırunı üz şirkätläre öçen maqsat quyuların belderä.
Hindstanda soñgı arada maşina satışı da küpkä arttı. Şulay da Hindstanda meñ keşedän ni barı 7senä genä ber maşina turı kilä.
Xäzergä benzin belän eşlägän maşina 20 çaqrım yıraqlıqqa, ni barı ber litr benzin sarıf itä, Şirkät wäkilläre yaqın arada bu maşinanıñ dizel modelların çığaraçağın belderä.
Läkin älbättä Tata, Hindstan bazarına ğına qaramıy. Şirkät, maşinalarnıñ Azia, afrika häm Yaqın könçığışqa da satırğa cıyına.
Läkin mondıy arzan bäyäli maşinanıñ ışanıçı ni däräcä bulır digän şik-şöphälär dä bar. Britaniädäge maşina sänäğate kinäşçese Mark Bursa bu maşina turında bolay dide:
“Bez bu maşinalarnı alğa taba ozın waqıtqa yullarda kürergä ömet itäbez. Bik tıynaq qına kürelä, keşelär anı törle äybergä oxşata, şäp ber golfçe maşinasınnañ alıp, köylängän traktor-eşe maşinağa qadär”
Läkin çıñ barlıqta başqa maşinadan ällä ni kim bulmağan, zamança küreneştäge bu maşina, dönyadağı iñ arzan maşina bäyäseneñ yartı bäyäsenä satıla. Bu isä dönya maşina sänäğatenä zur täser yasıyaçaq dip farazlana. Qaysı ber küzätüçelär, maşina bäyälären töşerüdä ber inqilap bulır dip uylıy. Yäisä yaqın bäyädä başqa modellär dönya kürer diyelä.
Hindstan Qıtay buldıralmağannı buldırdı, arzanraq bäyägä maşina çığaruğa ireşte. Älbättä bu yaña köndäşlekkä Qıtay da kiçekmäsdän cäwap birer diyelä. Läkin şulay da bu adım Tatağa älegä kiläçäk wäğdä itä. Tata şirkäte arzan maşinaları ğına tügel sıyfatlı maşinaları da bar. Monnañ qala Tata, Britaniäneñ Ford şirkäteneñ lüks maşina modelläre Jaguar häm Range Rovernı da satıp alu öçen 2 milliard dollar taqdim itkän.
Motosikl bäyäsenä maşina
Hindstannıñ iñ zur avtomobil şirkäte Tata, bügen dönyanıñ iñ arzan “xalıq maşinasın” täqdim itte. Maşina bazarına qıyu kergän Tata şirkäte, 2.500 dollar qimmätendäge maşinalarnıñ motosikllarğa köndäş bulaçağın däğwä itä.
Yewropada, maşina bazarı yaña canlana başlağanda berençelärdän bulıp Germaniä Volkwagennı – yäğni “xalıq maşinasın” iğlan itte. Maqsat ğadi xalıq ta anı satıp ala alsın. Läkin bu xalıq maşinası äle dä ğomum xalıqnıñ maşinası tügel, bälki bay xalıqnıñ maşinası bulıp tora. Könbatış belän könçığış maşinaları arasında äle dä qıyu yarış barğanda, Hindstan üz xalıq maşinasın iğlan itte. 100.000 rupia yäğni 2.500 dollar qimmätendäge bu maşina, dönyanıñ iñ arzan maşinası dip sanala. Bügen Hindstannıñ Tata şirkäte, “Nano” isemle bu maşinasın Dählidä maşina yärminkäsendä tanıttı.


text:
Sentâbr 3-te, tañda biñlernen adamlar, Özbekistan prezidenti İslam Karimovnıñ cenaze kortejini özğarmaq içün, Taşkent baş magistrali boyunda turdı. Karimovnı bugün tuvğan Samarkand şeerinde, paytahttan tahminen 300 kilometr uzaqlığında, kömecekler. Adamlar, saba saat 6-da ava limanına ketken cenaze kortejiniñ yolunda qırmızı çiçekler qoydı.
Televizionda askerler prezident ile tabutnı Samarkandğa ketken uçaqqa qoyğanı kösterildi.
Cenazeniñ keçirilmesi içün mesüliyetli olaraq devletniñ baş naziri Şavkat Mirziyayev belgilendi.
Özbekistanda İslam Karimovnıñ ölümi aqqında, bu mesele boyunca tasdıqlanmağan malümat berilgen bir qaç kün keçken soñ, sentâbr 2-de aqşam resmiy olaraq ilân etildi. Devlet televizionı bildirdi ki, Karimov cuma künü Taşkentte yerli vaqıtnen saat 8:55-te miyge qan aqqanı sebebinden vefat etti. Devlette üç kün milliy matem ilân etildi.
Karimov 27 yıl devamında, Orta Asiyanıñ eñ çoq eali olğan devletniñ mustaqil olğanından berli, Özbekistan yolbaşçısı edi.
Özbekistan Esas qanunına binaen, eger prezident öz vazifelerini eda etip olamasa, yolbaşçı vazifesini üç ay devamında Parlament Yuqarı palatasınıñ (Senat) reisi eda ete. Şimdiki vaqıtta devlette bu vazifede Nigmatulla Yuldaşev buluna.


text:
Ukraina içtimaiy siyaset nazirligi Qırım ve Donbasstan evlerini terk etip köçip kelmege mecbur olğan 1 262 400 adam aqqında haber ete.
Nazirlikniñ beyanatında aytıla ki, bu malümatnı mayıs 6-da vilâyet ve Kiyev şeer devlet memuriyetiniñ ealini içtimaiy qoruv bölükleri bildire.
Berilgen malümatqa köre, köçip kelgen qorantalarnıñ birde üçü maddiy yardım istedi, ve olardan çoqusı bu paranı ala.
1,12 milliard grivna berildi, dep bildire İçtimaiy siyaset nazirligi.
Ukraina İlimlerniñ milliy akademiyası Demografiya ve içtimaiy tedqiqler İnstitutınıñ müdiri Ella Libanova Radio Svobodağa bergen malümatına köre, köçip kelgenler iş tapıp olamaylar.
Keçken sene mart ayında Rusiye ukrain Qırımını işğal etti. Keçken seneniñ aprel ayından itibaren Ukraina şarqında terrorizmge qarşı tedbirler keçirilmekte: ükümet küçleri Rusiyege qoltutqan boyeviklerge qarşı cenklerşeler.


text:
«Saylavlar» yekünlendi, cezalavlar arttı.
Böyleliknen qırımtatar milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov öz Facebook saifesinden işğal etilgen Qırımda sentâbr 16 künü keçirilgen kütleviy tintüvlerge seslendi.
«İşğalciler yüzsüzlik yapalar, memuriy cezalar ile qorquzalar. Qırımda qırımtatarlar ve azatsever insanlar aqiqiy telüke astındalar. Qırımda cebirniñ artması boyunca halqara toplulığınıñ munasebeti aqqında Kiyevde birazdan başlaycaq çeşit memleketlerniñ elçileri ile körüşüvlerde söz yürsetecekmiz»,– dep yazdı o.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda şimdi tintüvler keçirile.
Qarasuvbazar regional Meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde de tintüvler keçirildi, bundan soñ onı sorğuğa alıp kettiler.


text:
Aqyarda keçken künü 30 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Hastalar – 18 yaşından 82 yaşına qadar insanlar. Episi – yerli sakindir, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
«60 ve 62 yaşında eki er adamı vefat etti. Ekisiniñ de ağır virus pnevmoniyası ve hronik hastalıqlar sebebinden nefes yetmemezligi oldı», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, al-azırda 335 insan hastahanede buluna, 290 kişi yuqunç hastahanesinde közetile, 226 insan №9 şeer hastahanesinde yata, 430 insan yaşağan yerde közetile.
Yılnıñ başından Aqyarda 1221 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 784 kişi tüzeldi, 35 insan vefat etti.
Keçken künü Qırımda 125 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 5413 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 107-si çetelden keldi, 128-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 3353 insan tüzeldi, 76 hasta vefat etti. Aqyarda 1191 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 753 kişi yahşı oldı, 33 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı QHA bildire.
Filologiya ilimleri doktorı, professor Adile Emirovanıñ qayd etkenine köre, latin urufatı qırımtatar tiliniñ davuş terkibini doğru bir şekilde yetkizmege ve digraflar (q, ñ, ğ,c) qullanmasından vazgeçmege imkân bere.
O, hatırlattı ki, daa 4 yıl evelsi onıñ reberligi altında Qırım müendislik-pedagogika universitetiniñ iş gruppası latincanıñ imlâ ve punktuatsiyasınıñ yañı qaidelerini azırladı.
Professor Emirovanıñ fikirince, qırımtatar tiliniñ latin urufatına keçüvini talap etmeli. Onıñ aytqanına köre, bu mesele Qırım «parlamentinde» tekrar baqılmalı.
Emirovanıñ bildirgenine köre, Rusiye tasil Nazirligine muracaat etip, qırımtatar tilinde latin urufatını istisna olaraq qullanmaq içün ruhset soramaq kerek.
20 yıldan berli qırımtatar tilini kiril urufatından latin urufatına keçirmege tırışalar. 1992 senesi qırımtatar cemaatçılığı latin urufatını qabul etti, 1997 senesi ise Qırım Yuqarı Şurası onı tasdıqladı. Lâkin bugünde-bugün yazma til yañı urufatqa tolusınen öyle de keçmedi.


text:
Qurultay delegatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ fikirince, yerli akimiyet organları ve «Qırım Devlet Şurası» saylavlarında namzet köstergen qırımtatarlar kendi halqınıñ problemlerini al etmege yardım etip olamazlar.
Bunı Bariyev Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Bazı bir biznes temsilcileri ya da devlet hızmetçileri böyle etip malümat alacaq olalar da, em de qırımtatar halqınıñ problemlerini çezmege yardım etecekler, dep tüşüneler. Lâkin yerli şura ve «Devlet şura» saylavları aqqında yañı qanunlar Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve yerli şuralarnıñ saylavları keçirilgen qanunlardan bayağı farqlanalar», – dep tüşüne Meclis azası.
Onıñ fikirince, yañı qanunda qırımtatar halqınıñ problemleri aslı közde tutılmay, demek ki, faydalı olamaz.
Hatırlatamız, iyül ayında Qırımtatar Milliy Meclisi bu sene sentâbr 14-ne keçirilmesi belgilengen «Qırım devlet şurası» ve yerli akimiyet organlarınıñ saylavlarında iştirak etmemege çağırğan edi.


text:
Alupkada yanvar 23 künü Yaltada maşinalarnı ateşke berüvde şeklengen 21 yaşında Muedin Alvapovnı yaqaladılar. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
Facebookta Celâl yazğanı kibi, yanvar 25-de, Yaltada «ceza qararını belgilenmesi aqqında» mahkeme toplaşuvı keçirilecek.
«Muedinniñ anası Zarema apte aytqanı kibi, onıñ oğlu bunı iç bir vaqıt yapmaz edi. Muedinniñ ağası Mustafa şimdilik qıtaiy Ukrainada buluna. Ailesi pek faal ve farqlı içtimaiy-siyasiy tedbirlerde iştirak ete. Balalarnı siyasiy faaliyetleri sebebinden taqip ete bileler. Mustafa Qırımğa qaytsa, onı da apis bekleydir», – dey Celâl.
O vatandaşlarına bu aileni yalıñız qaldırmamaq rica etti. «Zarema apteni ziyaret etiñ ve eyi söz ile qol tutıñız», – qayd etti o.
Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ resmiy saytlarında Muedin Alvapovnıñ yaqalanuvı aqqında malümat yoq.
Qırımda «fevral 26 işi» boyunca bir sıra qırımtatar faali apiste buluna.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.


text:
«Maydan inostrannıh del» fondu fevral 1-de «Ukrainanıñ Qırımtatar Muhtar Cumhuriyeti Anayasasınıñ» leyhasını taqdim etti. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ aytqanına köre, bu ğaye ekspertler ve cemaat muzakereleriniñ başlaması içün güzel bir adım ola bile. Faqat, onıñ fikirince, vesiqa leyhasını azırlamaqtan evel Ukrainanıñ bir sıra qanunına deñişme kirsetilmeli.
«Anayasağa qadar kelmezden evel deñişme kirsetilecek bir sıra qanunğa emiyet bermelidir. Hususan, Qırım Muhtar Cumhuriyeti qanunı, Ukraina Anayasasınıñ da deñişmelerini tüşünmek kerek. Amma ilk evelâ tamır halqlar qanunı qabul etilmeli», – dep ayttı Bariyev Qırım.Aqiqatqa fevral 2-de.
Onıñ bildirgenine köre, Anayasa leyhası azırlanğanda büyük emiyet «şekline degil, mündericesine» berilmelidir. Bariyevniñ zanınca, vesiqa metninde «qırımtatar halqı inkişafınıñ kefilleri» qayd etilmeli. Taqdim etilgen leyhada böyle bir kefil yoq, dep qayd etti o.
«Qırımtatarlar ve diger halqlarnıñ aq-uquqları nasıl etip kefil etilecegini tam olaraq yazmaq kerekmiz. Menim fikirimce, işbu metinde bu yetişmey. Amma añlaşıla ki, «Maydan inostrannıh del» taqımı birinci adım atıp, bu meseleni köterdi. İlk teessurat – şimdiki Anayasadan pek farqlı olmağan metin, yalıñız Qırımtatar Muhtar Cumhuriyeti ıstılası peyda ola», – dep qoştı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası.
Bariyev al-azırda ğayege qoltutmaq ve onı inkişaf ettirmek içün ekspertlerniñ ğayelerini birleştirmek kerek, dep ayta.
«Maydan inostrannıh del» fondunıñ Ukrainanıñ Qırımtatar Muhtar Cumhuriyeti Anayasasınıñ leyhası qapalı körüşüvde taqdim etildi. Fondnıñ bildirgenine köre, tedbirde ukrain ekspertleri, akimiyetniñ devlet organları ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri iştirak etti. Vesiqa leyhası rusça azırlanıp, 48 maddeden ve beş qısımdan ibarettir.
Vesiqa leyhasınıñ müellifi «Maydan inostrannıh del» fondunıñ eksperti Yuriy Smelânskiy oldı.
O, Qırım.Aqiqatqa öz baqışını aydınlatmaqtan vazgeçti.
2014 senesi mart 20-de Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı olaraq tanıdı. Bu qararğa 283 deputat qoltutqan edi.
Ukraina qırımtatarlarnıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din hususiyetleriniñ saqlap qalması ve inkişafını kefil etmege vade etti.
Sentâbr 22-de Yuqarı Rada prezidentke Ukraina Anayasasında Qırımnıñ statusını deñiştirip, territorial degil de, Qırımtatar milliy cumhuriyetini yapmağa tevsiye etti.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Ukraina ve Rusiye arasındaki dostluq, işbirlik ve ortaqlıq Muqavelisni üzmek içün qanun leyhasını Yuqarı Radağa teklif etti.
Parlament saytınıñ beyanatında, prezident “acele” kibi belgilegen qanun leyhası dekabr 3-ünde parlamaentke kirsetilgeni yazılğan. Qanun leyhasınıñ metni şimdilik açıqlanmay.
Sentâbrde Kyiv Moskovağa dostluq muqavelesiniñ devam ettirmekni red etkeni aqqında nota yolladı. Rusiye Tış İşler Nazirliginde, Ukrainanıñ muqaveleni devam ettirmekniñ red etüvini “yıqıcı adımlar” dep adlandırdı.
Ukraina ve Rusiye arasında dostluq muqavelesi 1997 senesi imzalanğan edi ve o alâ daa amelde. Başqalarnıñ arasında, muqavele tarafları “biri biriniñ territorial bütünligini ürmet etip, aralarında olğan sıñırlarnıñ bozulamamasını tasdıqlay” ve “suveren musaviylikniñ eki taraflı ürmeti, sıñır bozulmaması, davalarnıñ barışıqlı çezmesi, küç qullanmaması ve küçnen qorquzmaması printsipleri esasında biri birinen munasebet qura”maddeleri de bar.
Vesiqa müddeti on yıl edi, ondan soñ. 2008 senesi onıñ ameli uzatıldı. Muqavele amelini toqtatmaq içün, Ukraina, yañı onyıllıqnıñ bitmesine eñ azdan 6 ay qalğanda, yani 2018 senesi sentâbr 30-ınace, Rusiyege resmiy bildirüv yollamaq kerek.


text:
Er bir halqnıñ bu cemiyetniñ bütün temsilcileri tanığan şahsiyetleri bar. Olar qavimniñ temeli ola, oña küreş içün ilham bere, eñ zor zamanlarda bile saqlap qalmağa yardım ete...
Qırımtatarlar içün böyle bir şahsiyet Noman Çelebicihan ola – Qırım müftisi, I Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ teşkilâtçılarından biri, 1917 senesi qurulğan Qırım Demokratik Cumhuriyeti ükümetiniñ reisi; şair, yazıcı.
Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ tarihiy tecribesi ve Çelebicihannıñ faaliyeti bugünde-bugün yalıñız Qırım ve qırımtatarlar içün degil, Ukraina terkibinde qırımtatar muhtariyeti aqqında munaqaşalardan sebep bütün Ukraina içün aktual ola.
«Kerçek Müftimizniñ sözleri!», – dep yaza Facebookta Qırımnıñ vatandaş qamaçavınıñ teşkilâtçılarından biri, Noman Çelebicihan göñülli batalyonınıñ teşebbüsçisi Lenur İslâmov.
O, Çelebicihannıñ sözlerini qayd ete: «Qırımtatarlarnıñ azatlığı oğrunda küreş yolunda elâk olğanlar – milliy qaramanlardır!».
Fevral 23-te qıtaiy Ukraina ve Qırımda Noman Çelebicihannı añma tedbirleri ötkerilecek.
Ayatınıñ soñki yılı «tarih içün meraqlıdır», amma bu yıl ve facialı ölümi onı bütün milletniñ bir timsali şekline ketirdiler
Ayatınıñ soñki yılı «tarih içün meraqlıdır», amma bu yıl ve facialı ölümi onı bütün milletniñ bir timsali şekline ketirdiler. Onıñ bundan evelki tercimeiyalı ise – bu senege azırlıq kibi...
O, 1885 senesi Canköy yanındaki Or uyezdiniñ Büyük Sonaq köyünde imam İbraim Çelebiniñ qorantasında dünyağa keldi. Başlanğıç tasilini köy mektebinde aldı, soñra Aqçora ve Zıncırlı medreselerinde oqudı.
Yigirmi üç yaşında bir genç Türkiyege kelip, İstanbul universitetine oqumağa kire. Uquq ve ilâhiyatnı oqup, cemaat faaliyetinen oğraşa – «Qırımtatar yaşlar cemiyeti», «Qırımtatar talebe cemiyeti», «Vatan» teşkilâtlarını qura.
1908 senesi türk inqilâbınıñ ğayeleri, Rusiyedeki iñkilâp deñişmeleri gençni Qırımnı Rusiye zulumından azat etmek ve qırımtatar devletçiligini ğayrıdan tiklemek içün qırımtatar milliy areketi yañıdan başlana bilecegine işandıra.
Birinci cian cenki başlağanınen Çelebicihan Qırımğa qayta.
1917 senesi mart 25-de Aqmescitte Bütünqırım musulman qurultayı olıp keçti. Qurultayda Vaqtınca Qırım-Musulman icra komiteti saylandı, reisi Noman Çelebicihan oldı. O, müfti vazifesine tayinlendi – Tavriya magometan din idaresiniñ yolbaşçısı oldı, vekâletlerini Poloniya ve Litvaniya tatarları da tanıdı.
Çelebicihan yolbaşçılığında Musulman komitetiniñ idaresi keniş bir faaliyetke başlay: din ve topraq idareleri, «Millet» ve «Golos tatar» («Tatarlar sesi») gazetaları meydanğa ketirile, milliy maarif müessiselerinde islâatlar keçirile.
Vaqtınca Qırım musulman icra komitetiniñ 1917 senesi iyül 22-de çıqqan «Golos tatar» gazetasınıñ maqalesinde qırımtatarlarnıñ siyasiy baqışları aks ettirilgen edi: olar «siyasiy muhtariyet olmasını talap etmeyler, amma medeniy, tarihiy, etnografik aqqı olmağan halqlarğa Qırımda siyasiy gegemoniyanı tiklemege imkân bermezler».
1917 senesi yazda Qazandan qaytıp kelgen Çelebicihannı, onıñ ortağı, 1-inci Qırım musulman batalyonınıñ komandanı Şambarovnı apiske alğanlar. Qırım Müftisi devlet hainligi ile qabaatlandı – duşman Türkiye ile alâqaları olğanını ayttılar; müftiniñ qırımtatar köyleriniñ arbiy imaye ile temin etilmesi hainlik olaraq tanıldı.
Bir çoq qırımtatarı apishane binasına yol alıp, liderlerini azat etmege talap etti. Apishane memuriyetiniñ müfti mında olmağanına dair bildirgenine inanmayıp (onı Aqyarğa alıp ketken ediler), qırımtatarlar bütün odalarnı baqıp çıqtılar. Ertesi künü qırımtatar teşkilâtlarınıñ toplaşuvı olıp keçti; aynı künü güberniyanıñ memuriyeti Çelebicihannı azat etmege mecbur oldı.
1917 senesi avgust 20-de çıqqan «Baku musulman cemaat teşkilâtlarınıñ malümatlarında» aytıla ki, qırımtatar müftisiniñ apiske alınması «aqıl zorbalığı olaraq tanıldı, çünki halq müftini yalıñız halq areketiniñ lideri degil, halq saylağan kişi, halq namusı, ğururı, añı olaraq körgen edi».
Halq genç bir insanğa – 32 yaşında bir gençke– ne qadar sayğı köstergen edi, onı ne qadar sevgen edi!
1917 senesi oktâbr 1-de Aqmescitte qırımtatar cemaat teşkilâtlarınıñ ekinci toplaşuvı olıp keçti. Qırım musulman icra komitetiniñ yarım yıllıq işine dair esabatnı seslendirgen reisi Noman Çelebicihan qayd etti ki, yarımadanıñ er bir şeer ve köyünde cemaat-siyasiy teşkilâtları quruldı.
«Rusiyede bir millet olaraq tış siyaset ve arbiy meselelerden ğayrı, mustaqillik qazanmağa yardım etecek demokratik federativ cumhuriyetniñ tiklenmesi içün ğayret kösteremiz», – dep qayd etti Noman Çelebicihan.
1917 senesi noyabr 26-da Bağçasarayda I Qırımtatar Milliy Qurultayı açıldı. Dekabr ayında Qurultayda Çelebicihan ve ortaqları azırlağan demokratik Anayasa qabul etilgen edi. Vesiqada umumiy saylav aqqı, unvan ve imtiyazlarnıñ lâğu etilmesi, erkek ve qadınlarnıñ aynı seviyede olması, parlament çağıruvları ve milliy ükümet saylanma tertibi qayd etilgen edi.
Çelebicihan milliy ükümet reisi ve adalet idaresiniñ yolbaşçısı olaraq saylanğan edi. Qurultay qırımtatar ükümetini saylap, Qırımda yaşağan diger halqlarnıñ aq-uquqlarına qast etmegenini qayd etken edi.
Çelebicihan tuvğan Qırımınıñ böyle kelecegini körgen edi: «Qırım yarımadasında türlü renklerde bir çoq zarif güller, zanbaqlar, lâleler bardır. Ve bu lâtif ruh-i naz çeçeklerniñ episiniñ kendilerine mahsus bir güzelligi, özlerine mahsus lâtif qoquları bar. Bu güller, bu çeçekler Qırımda yaşağan milletler: tatar, rus, ermeni, yeudiy, nemse ve başqalarıdır. Qurultaynıñ maqsadı olarnı bir yerge toplap episinden bir güzel ve nefis buket yapmaqtır, güzel Qırım adasında aqiqiy medeniy bir İsviçre tesis etmektir. Tatar Qurultayı yalıñız tatarlarnı degil, asırlardan berli tatarlarnen beraber qardaşça yaşap kelgen diger milletlerni de tüşünmekte. Olarnı da işke davet eterek, olarnen qol-qolğa berip ketecektir».
Maalesef, qırımtatar cumhuriyetine bu esaslarnı yerine ketirmege qısmet olmadı... 1918 senesi yanvar başında bolşevikler Qurultayğa şart qoyğanlar, muzakereler neticesiz oldı. Qanlı çatışmalardan soñ bolşevikler Qurultaynı dağıtqanlar.
1918 senesi fevral 22-den 22-ne qadar Aqyar apishanesinde aman-aman 600 kişi, şu cümleden Qırım müftisi Noman Çelebicihan qurşunğa tizilgen edi. Halqınıñ kerçek vatanperveri facialı bir şekilde vefat etti.
Ölümini «Ant etkenmen» şiirini yazğanda körgen edi sanki: «Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege...»
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Avropa parlamenti deputatlarınıñ fikirince, işğal etilgen Qırımdan vaqtınca köçip kelgen insanlarnı Qırım Muhtar Cumhuriyetine yaqın regionlarda yerleştirmek kerek, böylece işğal bitken soñ insanlar evlerine daa qolay qaytırlar. Avropa deputatlarınıñ zanınca, bu vaziyette Gürcistandan örnek almaq kerek.
Bu tekliflerni olar qırımtatar halqınıñ milliy lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ile körüşkende seslendirdiler, dep haber ete onıñ matbuat hızmeti.
«Avropa deputatları işğal etilgen yerlerde insan aqları ve qırımtatarlarnıñ cemaat aq-uquqlarına riayet etüv vaziyeti, mecburen köçip kelgenlerniñ problemleri, em de ukrain devletiniñ tamır qırımtatar halqına nisbeten areketlerini soradılar», – dep aytıla matbuat hızmetiniñ haberinde.
Avropa deputatları Qırım buhranı aqqında aytıp, «Qırım daimi nezaret altında bulunğanını, Rusiye istilâsı ile küreş ketkenini ve Ukraina mustaqilligi ve topraq bütünligi ğayrıdan tiklengenine qadar küreş devam etecegini» qayd ettiler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.
Yarımada işğalinden soñ qırımlılar, şu cümleden qırımtatarlar, qıtaiy Ukrainağa köçmege başladılar.
Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ malümatına köre, Qırım ve Donbasstan köçip kelgenlerniñ sayısı 1,3 million insandan ziyadedir.


text:
Mayısnıñ 26-nda Dublinde Front Line Defenders mukâfatınen taqdirlengen qırımlı advokat Emil Kurbedinov onı, istilâ altındaki Qırımda insan aqlarını imaye etüvde bir qorçalav vastası olaraq qullanması mumkün. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Ukrainadaki Amnesty International müdiri Oksana Pokalçuk söz yursetti.
«Bu mukâfat - bir qorçalav vastası kibidir, çünki advokat ya da taqiqat esnasında bulunğan insannıñ ayatı, ya da ğayıp olğan insan artından ne qadar çoq taqip etilse – demek ki, devlet o insannı ne gizlep, ne de aqlarını bozup olamaycaq ve mesuliyetli olacaqtır degen manağa kele», – dep izaatladı Pokalçuk.
O, berilgen mukâfat Qırımda insan aqları bozulğanı meselesine bir daa diqqat çekelecegini ayrıca qayd etti.
Front Line Defenders mukâfatı er yıl, öz canını telükege atıp, cemiyette aqlarnıñ qorçalanmasına büyük isse qoşqan uquq qorçalaycılarğa taqdim etile.
2017 senesi jüri azaları finalğa 56 memleketten teklif etilgen 142 namzet arasından 5 şahısnı saylâp alğan edi. Finalğa Ukraina, Nikaragua, Vyetnam, Cenübiy Afrika ve Kuveyt vekilleri keçken edi.
Qırım yarımadası Rusiye Federatsiyası tarafından zapt etilgen soñ Emil Kurbedinov azlıqta olıp taqip etilgen qırımtatar halqınıñ vekillerini, cemaat faalleri ve jurnalistlerni qorçalamaqta. O, acele çağıruvlarğa riayet eterek, tintüv ve apiske aluvlar devamında insan aqlarınıñ bozıluvlarını da qayd ete.
2017 senesi yanvarniñ 26-nda, faal Seyran Saliyevniñ evinde tintüv ötkerilir eken, oña yardım etmek maqsadınen anda ketken arada, Bağçasarayda FSB tarafından tutula. Rayon mahkemesi onı «ekstremistik teşkilâtlarnıñ teşviq etilmesinde» qabaatlap, on künge apiske alğan edi.


text:
Bundan da ğayrı, Meclis Lenur İslâmov ve Zaur Smirnovnıñ faaliyetini köz ögüne alıp, Meclis toplaşuvlarında qırımtatarlarınıñ nazirler Şurasındaki ilerideki iştirak etüv imkânlarını da baqacaq.
«Olar siyasetçiler degiller. Olar qırımtatarlarnıñ abadanlaştıruvı boyunca suallerini baqacaqlar, bir de bir siyasiy yük olarda olmaycaq. Bunı Qurultay ve Meclis eda etecek», – dep izaatladı bu qararnı Meclis reisi Refat Çubarov.
«Zaur Smirnov Mecliste öz azalıqnı toqtattı. İleride Meclis erkânından çıqacaq. Şunıñ içün bu müddet devamında Meclis azalarında idare iqtadarı olmaycaq», – dedi o.
Evelleri halq lideri Mustafa Cemilev böyle işbirlikke qarşılıqnı bildirdi. Lâkin VI Qurultaynıñ nevbetten tış sessiyasında Mecliske yañı akimiyet organlarına namzetlerni köstermek içün vekâlet berilgen edi.
SeparatistQırım akimiyetiniñ «birinci baş nazir muavini» keçken bazar künü qırımtatarlardan akimiyetke kösterile bilecek namzetleriniñ adlarını aytıp keçti. Onıñ aytqanına köre, yarın öz başına tayinlengen tanılmağan Qırım cumhuriyetiniñ Devlet Şurası Lenur İslâmov, Remzi İlyasov, Zaur Smirnov ve Safure Kacametovnıñ namzetlerini baqacaq.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ABD ve Rusiye prezidentleri Donald Trump ve Vladimir Putin keçirgen ortaq matbuat konferentsiyasından dolayı raatsız olğanını bildirdi, lâkin Qırım sakinlerini telâşlanmamağa ve yarımadanıñ keleceginen bağlı meseleni faalleştirmege çağırdı. Bu aqta o iyülniñ 16-nda özüniñ Facebooktaki videoblogında söz yürsetti.
«Epiñizni, hususan Qırımda yaşağanlarnı, olar üzerinde er bir ekrandan gece-kündüz qıçırıp oturğan ruspropaganda maşnasını ne qadar diñlemek isteseler de – eger Rusiye informatsion menbalarından ğalebenen alâqalı bildirüvler eşitmege isteseler de, olarğa tenqidiy ceetten yanaşıñız.İç bir türlü Rusiye ğalebesi yoq. Telaşlanmağa acet yoq, çünki ABDniñ kerçek devlet siyaseti, işbu eñ küçlü devletniñ pozitsiyasını yalıñız prezident belgilemey, Rusiye tarafına doğrultılğan sanktsiyalarnen bağlı pek çoq qararlar mevcut ve böyle bir körüşüv neticesinde olar deñiştirilmez ya da şekilsizleştirilmez», – dep qayd etti Çubarov.
Meclis reisi Putinniñ Qırımnen bağlı sözlerini subetdeşleriniñ ağzından eşitmege pek hoş kelmegenini ve mantra kibi tekrarlanğanını añlamaq eyecanlı safsata olğanına bir delil olğanını ayttı.
Çubarovnıñ fikrine köre, körüşüvden soñ prezdentlerniñ ekisi de öz vatandaşları ögünde özlerini aqlamağa areket etecek. Devlet içinde, şu cumleden pensiya yaşınen alâqalı bir sürü problemler bar ekende öz reytingini kerek seviyede tutmaq içün Putinniñ ğalebelernen bağlı bildirüvleri pek muimdir.
Onıñ sözlerine köre Trump, esasen tışarıdan berilecek bir çoq sualler ve birleşken Avropa ile munasebetlerni saqlap qalmaq ve saire kibi ciddiy meselelerden qaçınmaq içün, o öz muhaliflerini şaşırtmağa areket etecek.
«Biz ne yapayıq? Qırımnıñ azat etilmesi içün butün küçümizni masraf etmelimiz. Bizler Qırımnıñ azat etüv meselesini, artıq azat etilgen Qırımnıñ kelecegi meselesini, uzatılamamaq kerek olğan Anayasağa kirsetilecek deñişmeler meselesini faalleştirmek kerekmiz. Qırımnıñ azat etilüvi ve Ukrainağa bağlı Qırımnıñ keleceginiñ faalleştirilüvi – işte böyle bir körüşüvlerden soñ peyda olğan er bir fikir, qorquvlarğa berecek cevabımız olmalı.Suvirenitet ve topraq bütünliginiñ tüklenüvi aqqında açıq-aydın aytmalımız. Qırım azat etilecek – bunda asla şübelenmemeli», – dep qayd ete Çubarov.
İyülniñ 16-nda Helsinkide Trump ile Putin arasında körüşüv keçti. Matbuat konferentsiyası devamında Trump bir kere de olsa Ukraina lafını açmadı, albuki körüşüvden evel taraflar, diger mevzularnen biraber Ukraina aqqında da laf etecekler denilgen edi.


text:
Noyabr 8-de saat 18:00 Kiyevde Tasil ve medeniyet Evinde «Master Klass» keçirilecek ve «Krım Vnutri» az metrajlı vesiqalı filmniñ taqdim merasimi ötkerilecek.
Film taqdimi «KrımSOS» cemaat teşkilâtınıñ qol tutuvı ile keçirile.
«Film süjeti – 2014 senesi mart vaqialarından soñ evni terk etmege mecbur olğan Qırım ressamınıñ ikâyesidir. Qırım baari, deñiz tadı, qırımtatar keramikasınıñ sesi – film Qırımnı is etmek sanatına ögrete», – aytıla teşkilâtçılarnıñ beyanatında.
Filmde ukrain çalğıcıları Fima Çupahin, Elvira Sarıhalil ve «Zira» Odessa gruppası yazğan saundtrek qullanıla.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, bundan ğayrı film muzakere etilecek, saundtrek taqdim etilecek ve filmniñ baş qaramanı olğan Rustem Skibinniñ sergisi ötkerilecek.
«Qırımtatar medeniyeti bütün dünyanıñ variyetidir, hususan – Ukrainanıñ. «Krım Vnutri» filmi medeniyetimizge olğan telükeni qayd etüvdir. Adamlar bunı bilmeli, bunı unutmamalı, em de buña qol tutmalılar – bizim içün bu pek müimdir», – dep tekrarlay Rustem Skibinniñ aytqanlarını Moy Kiyev.
Doğma Qırımlı olğan kinolenta müellifi Olga Morkova onıñ işi köçip kelgenlerge yardım etmekten ibaret olğanını qayd etti.
Film rusça olacaq, lâkin inglizce altâzısı bar.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımtatar faali, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı Mümine Saliyevanıñ imayesi Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden Facebookta paylaşqanları içün 1000 ruble para cezası qararını şikâyet etecek.
Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
«Bizim fikirimiz deñişmedi, soñuna qadar küreşmege azırmız. Temyiz arizası olacaq. 100% eminim ki, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi onı qanaatlendirmeycek, amma mahkemede qorçalaycağımız müim ola», – dep ayttı advokat Lilâ Gemeci.
Onıñ qayd etkenine köre, müvekkiliniñ tutulmasında qaba bozuvlar oldı, dava ise uydurıldı. Saliyeva memuriy davanı Qırımdaki faallerge qarşı basqı dep tanıy, faqat neticesi aksine – «halqnı daa çoq birleştirecek», dep ümüt ete.
«Tutulğanına qıymet kesecek olsaq – mesüliyetke çekmek içün daa ziyade kelişken usullar bar, celpname, meselâ. Advokatnı kirsetmemek ve bağlanuv yasağı qorquzuv areketidir. Amma mahkeme ögünde toplaşqa insanlarnı körip, Qırım qadınları arasında yañı faaller çıqacağını, halq daa ziyade birleşecegini añlayım. Biriniñ yerine onlarnen, yüzlernen insan kele», – dep ayttı Saliyeva.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi mayısnıñ 31-nde qırımtatar faali, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı Mümine Saliyevanı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesini (yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini numayış etüv) bozğanında qabaatlı tanıp, oña 1000 ruble para cezasını berdi.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı. Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Zudiyevanıñ aytqanına köre, dava malümatlarında qullanıcı Tagir Minibayevniñ 2014 senesi aprel ayında paylaşqan yazısı bar, Zudiyeva anda qayd etile.
Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin dünya toplulığını mayısnıñ 30-nda ilhaq etilgen Qırımda tutulğan qırımtatar aq qorçalayıcıları Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanıñ azat etilüvini talap etmesine çağırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Milliy politsiyasınıñ baş idaresi yarımadada qırımtatar faalleri Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyeva tutulğanından cinaiy tahqiqat açtı.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.


text:
Bartın türk şeerinde Türk tilli memleketlerniñ Halqara jurnalistleriniñ Cemiyeti ve Bartın şeeriniñ jurnalistleriniñ Cemiyeti «Jurnalistika ve insan aqları qoruvı saasında İsmail Gasprinskiy adına mukâfatı»nıñ taqdim etüv merasimi keçti.
Bazarertesi künü, noyabr 3-de, QHA qırım haber agentligi bildirgeni kibi, taqdim etüv merasimi medeniy merkezniñ şeer binasında keçirildi.
Jurnalist birliginiñ baş müdiri Nuri Kolaylı er keske İsmail Gasprinskiyniñ fikrine köre, «inkişaf ve zemaneviyleştirüvniñ yekâne yolağı tasil» olğanını hatırlattı.
Malüm olğanı kibi, qırımtatar lideri Mustafa Cemilev ve qırımtatar milliy Meclisine insan aqlarınıñ qorçalavı saasında mukâfatnı taqdim ettiler.
«Qırım haberleri» agentligi «Türk dünyasınıñ jurnalistikası» namzetliginde, ATR qırımtatar telekanalı «Türk dünyasınıñ telekorüvi» namzetliginde mukâfatnı elde ettiler.
Haber etilgeni kibi, tedbirde vali Bartın Seyfettin Azizoğlu, şeer başı Bartın Cemal Akin, Bartın universitetiniñ rektorı professor Ramazan Kaplan çıqışta bulundılar.


text:
Türkiye akimiyeti Rusiye yolbaşçılığı ile Qırımğa qırımtatarlarnıñ yetekçileri – Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ kiriş yasaqlığı aqqında meseleni muzakere etecek ola. Bu sualni Rusiye yetekçisi Vladimir Putinniñ dekabrde olacaq Türkiye Cumhuriyetiniñ ziyareti vaqtında köterecekler.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına qırımtatar milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, bu mevzu qırımtatar milliy Meclis eyteiniñ Türkiyege yaqında olğan ziyareti vaqtında muzakere etilgen edi.
«Bu mesele üzerinde munaqaşalar keçirildi ve Qırım ile Ukrainanıñ bugünki şaraitlerinde liderlerni tuvğan toprağına kirsetmemek mümkün degil, – dedi Çiygoz. – Bu mesele olar içün (Türkiye içün – muar.) ğayet müimdir».
Onıñ aytqanına köre, bu mesele mıtlaqa Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan tarafından Vladimir Putin ile körüşüvinde köterilecek.
«Er alda, bizge bunı vade ettiler», – dedi Çiygoz.
O emindir, bundan soñra Qırımğa qırımtatar milliy liderleriniñ kiriş yasaqlığı çezilir.
«Menimce, qırımtatar milliy yetekçileriniñ kiriş yasağı ile bağlı mesele qapatılır. İşte, buña ümüt besleyim», – dedi Meclis başınıñ muavini.
Bu sene aprel 22 künü Mustafa Cemilevge Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa kiriş yasağı seslendirildi. Bundan soñra aynı böyle yasaq qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarovğa da çıqarıldı.


text:
Änkara ziratında tatar-başqortlar iskä alındı
2019nçı yılnıň 2nçe noyabr’ könne Törkiyä başqalası Änkaradağı Karşıyaka ziratında tatar häm başqort zıyalıları iskä alındı.
“İsännärneň qaderen, ülgännärneň kaberen” bel isemle çara tanılğan ğalim Ğabdelkadir İnan käberennän başladı.
Abdulkadir İnannıň ulı Mostafa Yaşar İnan da ätise belän bäyle fikerläre, xatiräläre belän urtaqlaştı.
Tanılğan başqort ğalime Zäki Välidi Toğannıň ulı Subidey Toğan da qatnaşqan çarada xirurg, professor, mediśina uqu yortlarında uqıtılğan däresleklärneň avtorı İbrahim Väli Odar häm xäläl cefete, teş tabibäse Xäticä Odar, Änkaradağı Qazan mädäniyät häm yärdämläşü cämğiyäteneň êlekkege başlığı Safa Däwlätşax häm tanılğan tatar ğalime Äxmät Timer iskä alındı.
Safa Däwlätşaxnıň ulı Zıya Däwlätşax häm Äxmät Timerneň qızı Bahşayiş Timer Fıratoğlu ätiläre turında xatiräläre belän urtaqlaştı.
Tatar häm başqort zıyalıların iskä alu çarası ädäbiyat belgeçe Roza Qorbannıň äydäp baruçanlığında oyıştırıldı.
Mostafa Gültäkin fotosüräte
Bäyläneşle xäbärlär
Tөpkия бaшkaлacыHдa KaзaH шәhиTләpe иckә aлыHды / 1552 Qazan şähitläre iskä alındı
Törkiyä başqalası Änkarada “Söyembikä häm 1552nçe yıldağı Qazan şähitlären iskä alu köne” dip isemlängän çara ütkärelde


text:
Qırımda aprelniñ 1-nden başlap ealige qızamıqqa qarşı qoşma aşı yapılıp başladı. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
Onıñ malümatına köre, kampaniya çerçivesinde qızamıq çıqarmağan ve aşı taqvimine köre aşı olmağanlarğa qızamıq aşısı yapılacaq.
Aşı olmaq içün yaşağan yerde hastahanege maalle ekimine muracaat etmek kerek.
Rospotrebnadzor yılnıñ başından Qırımda qızamıq çıqarğanı isbatlanğan 87 insannı qayd etti.
2018 senesi Dünya sağlıq teşkilâtı Avropada qızamıq hastalığınıñ rekord seviyesine çıqqanını qayd etti. Birinci 6 ayda 41 biñ insan qızamıq oldı, soñki 10 yılda er yıl olğanından daa ziyade.
Qızamıq bir insandan başqasına öksürik, sıqı şahsiy bağlarda keçe. Virus bir yerde eki saat devamında faal qala ve avada saqlana. Başta hastanıñ suvuqlanuv alâmetleri ola: tımav, sıcaq, öksürik, tahminen bir aftandan tökme çıqa (başta, soñra ise – vucutnıñ ust ve alt qısımlarında). Qızamıq ağırlaşuvları arasında – siñir sistemasına zarar ketirüv, pnevmoniya, otit, közlerniñ zayıflaması.


text:
Klimat üzgäreşe can ala
Bu xaqta Xalıqara Qızılxaç häm Qızılay Cämğıyät’läre Federaśiyase belderde
Koronavirus kizüe başınnan birle klimat üzgäreşe arqasında barlıqqa kilgän fäläkätlärdä 17 meñnän artıq keşeneñ ğomere özelde.
Xalıqara Qızılxaç häm Qızılay Cämğıyät’läre Federaśiyase Kovid-19 kizüe başlanğannan alıp klimat üzgäreşenä bäyle afätlärneñ 139,2 million keşegä täêsir itüen, 17 meñnän artıq can aluın açıqladı.
Federaśiya klimat üzgäreşe häm Kovid-19 täêsirläre belän bäyle açıqlağan yaña xisabında kizüneñ cämğıyät’lärne klimat krizisına qarşı tağın da yaqlawsız yasawına iğtibar cälep itte.
Xisaptan kürengänçä 681 millionnan artıq keşe êsse hawağa duçar qaldı.
Xalıqara Qızılxaç häm Qızılay Cämğıyät’läre Federaśiyase başlığı Franśesko Rokka BMO Ğomüm üzägendä oyıştırğan matbuğat oçraşuında: “Dön’ya klimat üzgäreşe häm Kovid-19 kiterep çığarğan zur gumanitar krizis belän oçraştı,” – dide.
Rokka noyabr’da Şotlandiyaneñ Glazgo şähärendä oyıştırılaçaq BMO Klimat üzgäreşe konferenśiyasennän alda dön’ya liderların parnik gazınıñ bülenep çığuın azaytuları öçen êş kereşergä çaqırdı.
Bäyläneşle xäbärlär
Qan banklarındağı ürnäklär analizlanaçaq
Qıtay Uxan' şähärendä qan banklarında saqlanuçı ürnäklärne koronavirus kilep çığışın tikşerü öçen ala


text:
Rusiyeli telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yuqarı Şuma (Verhnyaya Kutuzovka) köyünde Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde tintüv yapa. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ malümatına köre, onıñ üyken qızı Gülsüm Aliyevağa protokol tizilgen. O, Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlana.
Faaller haber etkenine köre, aile azalarınıñ epsiniñ telefon ve tehnikası musadere etilgen.
Uquqçı Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqatqa haber etkenine köre, tintüv qararını Aluşta şeer mahkemesiniñ mahkemecisi bergen.
Mevzunen bağlı olaraq: Qanlı imayeciler: Qırımda mabüslerniñ aqrabaları nasıl etip faal şahıs olıp qala
Rusiye telükesizlik organları vaqianen bağlı izaat bermey.
Daa evel, iyülniñ 19-nda saba, Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirleri» ötkergeni aqqında haber etilgen edi.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.
Qırım ükümeti yarımadada insanlarnıñ fikir serbestliginen bağlı aqları bozulğanını inkâr ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.