text:
Eki ğasır saqtalğan batır şapanı
«Jeti atasın bilmegen jetimdiktiñ belgisi», «Jeti atasın bilmegen
jetesiz»… Aytuğa ğana oñay sözder ärine. Qağıs estigen bolıp qwlaqpen
tıñdağan adamğa qazaqtıñ köp maqalınıñ biri siyaqtanğanımen, sanağa
siñirip mimen tıñdağan adamğa bwdan artıq auır, bwdan artıq aşşı söz
joq. «Qwlaqpen emes mimen tıñda..»deytin mwndayda qazaq satirasınıñ
atası Ospanhan Äubäkirov .
«Qazaq ruğa bölinbeydi, rudan qwraladı» deytini bar, «jüzge bölingenniñ
jüzi küysin, ruğa bölingen u işip ölsin» degen haharman atamızdıñ. Öz
şıqqantegin, öz äuletin bilu keyingi wrpaqqa wğındıru, üyretu degen söz
wlttıq sanadan rulıq sananı joğarı qoyu degen söz emes. Jañağı jetesiz
jetim atanbauı üşin. Eñ mañızdısı tektilikti tu etip, qan tazalğın saqtau
üşin. Jeti atasın jetik meñgergen jetkinşek jar tañdağanda jaza baspay,
jaqınımen üylenu degendi oyına da almaydı. Mwnday asıl qasiet
januarlardan jılqı balasına, janı bar pendelerden qazaqqa ğana tän
bolsa kerek.
Öz tegin tügendep, jeti atasın bilu degen, atın atap jipke tizgendey etip
jatqa soğu emes. (Qazir köp sandı qazaq solay tüsinedi.) Meniñşe, öziñniñ
keşe kim ekeniñdi bil, sol arqılı ruhıñdı oyat, namısıñdı janı degen söz.
Anığıraq aytqanda, qara qıldı qaq jarğan hanıñ twğımı boldıñ ba ?
Onda sen qaraşağa kömektes, qazirgi halıqqa han bolu qolıñnan kelmesede,
aynalañdağı ağayınıñdı wyıstırıp wstaytın wlt jandı bol. Auzı dualı
abız bidiñ wrpağı şığarsıñ? Onda sen ädil bol, tuğandarıñdı tozdırmay
wstauğa törelik ayt. Otanıñdı bilemeseñ de, otbasıña ädil bilik jürgiz.
Tipti sen bahadwr batırdıñ wrpağı şığarsıñ? Onda batıl bol, Ömirdiñ ör
kökirek dauıldarına qarsı twrarlıq qauqarıñ bolsın. Älsizderge aqılşı,
qorğansızğa qorğan bol. Otanıñ üşin otqa tüsuden taiın ba. Meyli sen jeti
atañnan beri jarlı adam bolğan şığarsıñ ? Onda sen öziñdi köteruge tırıs.
Öziñnen keyingi wrpaqtar önege twtsın. Mine meniñ biluimşe, sipay
qamşılap aytqanda tegiñdi tüsinu degen osı. Tolığıraq toqtaluğa bolar edi,
taqırıptan alşaqtap ketermiz. Aytpağım atam turalı, atam kigen şapan
turalı edi.
Endeşe, taqırbımızdıñ twzdıq sözin seuip alğasın, aytar oyımızdan köp
auıtqımay, keler sözdiñ arnasın solay qaray ağıtqanmız jön siyaqtı.
Bizdiñ auıl ejelden ertis özeniniñ qwyar bası, Ör altay topırağın meken
etken. Kök türiktiñ twlparlar twyağınıñ izi qalğan Altay ata qonıs, bağzı
babalarmızdan qalğan menşik mekenimiz edi. Büginde «Quertis qalaşığı»
dep atalatın alqapta, bwrındarı bizdiñ atalarmız egin salğan. Halıqtı
ğasır aunasa da asırap kelgen «Käri toğam» boyında kürek wstağan kariyalar
üzilmeytin. Ertis özinen jırıp alınğan toğamğa jıldar bolğan desedi
jwrıt. Basında «İzğwttı batır toğamı» uaqıt öte kele «Käri toğam»
atanım ketken toğamnıñ boyı jağalay egistik atızı edi. Eginge sudı aydap
salıp, küregine süyenip demalğanda aytatın kariyalardıñ jırı bar twğın.
Mingeni İzğwttınıñ wzın keri at,
Moynına asınğanı almas bolat.
İzğwttı ötip ketken zamanında,
Üyinde tulap ötken mıñ-san qalmaq…
Mingeni İzdekeñniñ sağaq bozdı,
İzdekeñ bwrşaqtatıp toptan ozdı.
Nemene ozıp-ozbay qayran dünie,
Handarğa qapılısta twtqın boldı.
İzdekeñ keler bolsañ tezirek kel,
Baytalday ayğırı ölgen eliñ tozdı…
Balamız, beyğambız. Et qwlaqpen estisekte oyınıñ qızığımen onday
dünielerge köñil audarmaytın kez. (Keyin ğoy, jazar köbeygende jan-talasa
jañalıq izdeytin ädettiñ qalıptasqanı). Aradan san jıldar salıp, bir
oratı kelgende ösken aulıma barıp qaldım. Alıstan altı jasar bala kelse,
auldağı alpıs jasar qarıt amandasa baratın qazaqı salttıñ halıq
sanasınan öşpegen kezi. Auzı dualı abız qariyalarmen ötken-ketkendi
aytıp, özimizdi eseydige balap talay dastarhandas boldım.
Sonday sälihalı otırıstıñ birinde tarihşı zerttermen Qabdırahıman
Şadırwlı atamız:
─ Balam tuğan jerden jıraqta jürsiñ, ata qonısıñdı ardaqtap, jeti atañdı
jete tüsinip jür. Sende bir tektiniñ twyağısıñ ğoy .. ─ dep tarihi äñgimeniñ
tiegin ağıttı.
─ Seniñ jetinşi atañ Janbala degen bay bolğan. Qazaq şonjarlarınıñ
bedeli men baylğınıñ körki jılqı tüligi. Jäkeñniñde ondağan ayğır üyri
bolsa kerek. Jılqıların qısta otarğa jiberip özi apta arasında barıp hal-
aqualın bilip jüretin körinedi. Jılqışıları qos-qostan bolıp,kündiz-
tüni jılqı soñında boladı.
Bir jılı qısta Janbalanıñ jılqışıları qosına twlımı toqpaqtay bir
qalmaq kezdey soq payda boladı. Öne boyında tal mini joq,eki közi
qaraqattay jaudıraydı. Eşkim oğan « qaydan kelip,qaydan jürsiñ?» dep
swramaydı. Älgi qalmaq jüre kele jılqışılarmen birge üyir-şüyri
bolıp,qazan asıp,as-su pısırısadı. Keyde jılqı küzetterine de birge
şığadı. İstegen isteriniñ bäri de tındırımdı,maydan qılşıq suırğanday
bolğan soñ jılqışılarda senim baylaydı.
Qıstıñ birneşe ayın it-qwssız,wrı- qarıdan aman ötkizgen jılqışılar,
köktem kelisimen otardan qaytadı. Jılqışılar Janbalağa mal jağdayın
ayta otırıp,qıs ortasınan beri qostarına bir qalmaq jigittiñ payda
bolğandığın mälimdeydi. Onıñ qıstay adaldıqpen jwmıs istep özderine
jaqsı qolğanat bolğanın aytadı. Mal iesi olardıñ bwl oljaların teris
körmey,rizalığın bildiredi.
Arada biraz jıldar ötedi. Künderdiñ birinde auıl bozbalaları bwl
qalmaqtıñ jigit emes,qız ekendigin bayqap qaladı. Bwl jañalıqtı birden
bayğa jetkizedi.
─ Onda, ─ deydi Janbala quanışı keyippen:
─ Qız bolsa,tipti jaqsı eken. Endi özi tañdağan bir jigitke tisin!-dep onı
şaqırıp alıp,män-jäydi swraydı. Qalmaq öziniñ qobda jerinde bir baydıñ
jar degende jalğız qızı ekendigin,jemeñqor äkesi zorlap basqa bir bay
şalğa bermekşi bolğandığın aytadı. Bwl qorlıqqa şıdamağan aru bir
tünde tuğan elin tastap Altay jaqqa qaşıp ötken. Esti qız qaytıp ol
jaqqa ayaq baspaytındığın, basqa eşkimge de timey, Janbalağa ğana tyuge
razı ekendigin aytadı. Janbala üş äyelimen aqıldasa kele qızdı aludı
wyğaradı. Jıl ötpey mwñğwl qız düniege altın asıqtay wl äkeledi. Bay
balasına jürgen izi qwttı bolsın dep İzğwttı dep at qoyadı.
Mine sol İzğwttı babañ öse kele alısqandı alıp wratın, tireskenniñ tizesin
bügetin kökjal batırğa aynaladı. Bizdiñ arğı atalarmız 1780-1790
jıldardıñ özinde qazirgi Qıtay aumağına qarastı Altay aymağınıñ Qaba,
Jemeney audandarına kerege jayıp, irge kömip ülgirgen. Ol kezde Altaydı
mekendep otırğan moñğol taypaları bolsa da olarmen birde qatu, birde tatu
bolıp köşti toqtatqan joq. Köştiñ aldı 1820 jılğa kelgende Ör Altaydıñ
osı Köktoğay, Şiñgil jerlerine deyin jetti. Qazaq köşi Ör Altaydı tolıq
ielenip qalmastan, qazirgi moñğoliyanıñ Qobda öñirine deyin taban tiredi. Bir
sözben aytqanda ejelgi türki dalasına qayta qonıstanu barısında İzğwttı
batır ayanıp qalğan joq. Eliniñ top bastar serkesi, halqınıñ qorğap qalar
qalqanı bolğan batır şaması 1836 jıldarı jau qolınan jazım boladı…
Aur kürsingen qariya qolındağı şayın wrttap qoyıp sözin jalğadı:
─ Düiede bes mıñnan astam wlt bolsa, sonıñ eki jüzine ğana erkiti el bolu
baqıtı bwyrğan. Bwl baqıt qaraşa qazaqtıñ basınada qondı. Osı baqıtqa
jetu üşin qazaq dalası qanşama qaharman wldarınan ayrldı. Sağan
eskerterim eki ğasır ötsede eskirmegen İzğwttı babañnan qalğan mwra bar.
Sonı ata mekenge alıp ketseñ jarar edi…
Şındığında şaldıñ wzaq äñgimesinen şarşañqırap otır edim. Mına
derekti estigende eleñ ete qaldım. Män-jaydı atanıñ auzınan tolıq
wqqanan keyin, kelesi küni-aq mwranı izdeuge şıqtım.
Köp ayaldamay köneniñ közi, eskiniñ izindey bolğan jädigerlerdi Dadaywlı
Mäulhan aqsaqaldıñ üyinen taptıq. Üy iesi men amandıq-saulıq swrasqanan
keyin nazarmız alıp şapanğa tüsti. Ğasır asqan şapandı qasietke balap köp
eşkimge körsetpeytin körinedi. Osıdan az jıl ğana memelekettik mädeni
mwra tizimine engen desedi. Öz kezinde batırdıñ tau twlğalı bolğanı körinip-
aq twr! Bügingingiñ bizdey jigitteringen eku-üşeu şapanğa erkin siyadı.
Şapannıñ boy wzındığı 138sm, jeñiniñ wzındığı 94sm, eki iğınıñ keñdigi
64sm, jağasınıñ diyametiri 62sm şamasında. Al beliniñ keñdigi 194sm bolsa
eteginiñ ülkendigi 234smge deyin jetedi. Bahadwr babamızdıñ aruağı
qoldasın dep qasietti kiimdi bizde kiip kördik. Aytpaqşı batır şapanımen
qosa saqtalğan, ertede erler tağatın kiseniñ qapşığı jäne bılğarı qaltağa
salınğan dwğalıq bar. Bwl dünielerdiñ barlğın batır közi tirisinde
qoldanğan. Manağı kariyanıñ aytuı boyınşa İzğwttı babamız 1836 jılı
qaza bolsa, onda mına jädigerlerge jüz seksen bir jıl bolğan eken. Asıl
mwra arada eki ğasırğa jeteqabıl uaqıt salıp babadan bizge jetipti.
Jwmadil Jarqınbek
kerey.kz


c: text/html

text:
Aqmescitte videooperator Amet Ümerovnıñ evinde aprel 11-de saba Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri tarafından tintüv keçirildi. Bunı Qırım.Aqiqatnıñ mühbirine Ümerovnıñ dost ve işdeşleri bildirdiler.
Olarnıñ aytqanına köre, tintüv sebebi Ametniñ içtimaiy ağlarda Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ areketlerine qarşı tenqid sözleri oldı.
Ümerovnıñ dostları bildirdiler ki, tintüv çoq devam etmedi. «E» Merkeziniñ hadimleri bilgisayar malümatını ögrendi ve videotehnikanı teşkerdiler, lâkin bir şeyni almadılar.
Ümerov ömür arqadaşı, küçük balası ve ana-babasınen yaşay. Al-azırda videooperator Ekstremizm ile küreş boyunca Aqmescit İdaresinde buluna.
Bir qaç yıl evelsi Amet Ümerov ATR telekanalınıñ operatorı olıp çalışqan edi. Şimdi ise toylarnı çıqara.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye akimiyeti acele sürette mahküm etilgen ukrainler Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı azat etmek kerek.
Bunı Britaniya parlamentiniñ oktâbr 18-de olıp keçken cemiyetler palatasınıñ toplaşuvında Büyük Britaniyanıñ tışqı işler naziri Boris Johnson ayttı.
«Olıp keçken qanunsız Qırım işğaline munasebetini bildirip apis cezasını alğan ukrainler sayısı, şu cümleden Kolçenko ve Sentsov bizni qasevetlendire. Bizler Rusiye akimiyetine muracaat etip, olarnı acele azat etmege çağıramız», – dep ayttı Johnson.
Memur emin ki, Rusiyeniñ Suriyede ve Ukrainada yapqanları ceza basqısını quvetlendirmeli.
2015 senesi avgust 25-de Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi Oleg Sentsovnı 20 yılğa qadar, Aleksandr Kolçenkonı 10 yılğa qadar apiske aldı.
Olarnı terakt azırlaması ile qabaatladılar. Qırım paytahtınıñ «Daimiy ateş» memorialı ve Lenin eykeli yanında patlav keçirmege planlaştırılğanı bildirildi.
Sentsov ve Kolçenko qabaatını tanımadılar. Uquq qorçalayıcı teşkilâtlar qabaat delilsiz ve siyasetnen bağlı olğanını tüşüneler.


text:
Yıllar devamında, Ekinci cian cenkinñ qaramanları qırımtatarlarnıñ adları cemaatçılıqqa belli degil edi. Sovet teşviqatınıñ küçü, yalancı tarihçılar, mühirlerniñ teşebbüsinen yıllarca cenkte qırımtatarlar hainlik yapqanını uydurıp, cemaatçılıqnı aldatqan ediler. Alime Abdennanova kibi isimler unutılıp, tek qırımtatarlar arasında belli edi. Semetdeşleri oña tuvğan Keriç çöllerinde abide tiklediler, şu yerlerde evelden qırımtatar köyleri bar edi, şimdi ise mında boş topraqlar.
Daa 1960-ncı seneleri qırımtatar milliy areketi teşebbüsçileri sovet ükümetiniñ eñ yuqarı müessiselerine muracaat etip, Alimege Sovet Birligi Qaramanı unvanını bermege rica etken ediler. Adalet tek 70 yıldan tiklendi.
Bu sene o 90 yılını tolduracaq edi. O bizim zamandaşımız olıp uzun, bahtlı ömür keçirmek mümkün edi, amma cenk gençniñ ayatını bozdı.
Alime Abdennanova Keriç yarımadasında, Cermay-Kaşik köyünde 1924 senesi doğdı. Anası Meselme qomşu Mayak-Salın köyünde fuqare qorantada östi. 17 yaşında keriçli Seitosman Borasanovğa aqayğa çıqtı. Olarnıñ üç qızı dünyağa keldi, 25 yaşına kelgen Meselme tif hastalığından keçindi. Bir yıldan soñ aqayı, Alimeniñ babası öldi. Küçük öksüzlerni bitası Revide ve dayısı Muyedin terbiyeledi. Alime Kamış-Burunnıñ rus mektebinde oqudı, mektepe sınıfdaşları oña Anâ dep aytqanlar. Cenk başlağanda on yedi yaşında edi…
Cenkniñ ilk künleri dayıları İsmail ve Ayedin orduğa çağırıldı. Birincisi elâk oldı, ekincisi belgisiz ğayıp oldı – ondan kelgen soñki mektüpte - Stalingradqa yaqınlaşqanı aqqında yazıla edi. Üçünci dayısı Muyedin – sıñırcılar arasında cenkleşti, anda siyasiy reber oldı. Yaralanğan soñ, Muyedin Abdennanov Krasnodar vilâyeti firqa komitetiniñ köy hocalıq bölüginiñ reberi oldı.
Bu nesil vekilleriniñ taqdiri ğayet acınıqlı oldı – olarnıñ ömürleri, istek ve arzuları, bahtlı yaşayış - bunıñ episi cenkniñ qurbanı oldı. Qırım işğali vaziyetinde adamlar ya duşmanlarnen küreşmek ya da olarğa alışmaq seçimi ögünde tura ediler. Alime birinci yolnı seçti.
Hafuz ordusı istiqbarat bölüginde teşkerüvden keçken soñ, 1943 senesi sentâbrde Alime Abdennanova arbiy hızmetke çağırıldı, ve ilki vazifesi buyurıldı. O vaqıt olğanı-olacağı 19 yaşında edi.
1943 senesiniñ küzi. Sovet Ordusı Qırımğa yaqınlaştı. Qız yarımadada duşmanlarnıñ mudafaa imkânları aqqında malümat toplay edi. Konkret vazifelerni partizanlar ve gizli hızmetçiler eda ete ediler, nemse-rumın ordularına istiqbaratçılar yollanıla edi.
1943 senesiniñ sentâbrniñ başında Krasnodar civarındaki Paşkovsk aerodromdan «PO-2» kökke köterildi ve Qırımğa taba ketti. Uçaqta eki qız buluna edi. Olardan biri Alime – dülber, mavı közlü, gür saçlı qız. «…Bizge nemselerniñ demir yol ve büyük yol boyu Keriçke keçirgen orduları aqqında malümat kerek. Seni Cermay –Kaşik köyüne yollaymız. Sen anda doğdıñ, qolay yerleşirsiñ. İnna radistkanen birlikte çalışacañ. Komsomol biletini ştab reberine ber. Mına seniñ yañı vesiqalarıñ», – dep hatırlay edi qız.
Gece endiler. Alime aşağa engende, ayağını yaraladı. ZEmbillerni kömip, zornen Cermay-Kaşik köyüne barıp çıqtılar.
Yolbaşçılarğa kerek olğan malümatnı toplamaq içün, Alime gizli teşkilâtnı teşkil etti, onıñ terkibine, emcesi Abdurakip Bolatov, ocapçe Necibe Batalova, Yedi Quyu stantsiyası reberi yarlımcısı İvanov, vagonlarnı qoşqan Açkalov ve başqa fikirdeşleri kirdi.
Olar gece-kündüz demir yol ve yolnı nezaret ettiler. Bir gruppa arbiy qısımnıñ areketini abaylamağan olsa, başqası ille bunı körip qala edi. Duşmannıñ orduları yanında arket etken hızmetçiler, Keriç yarımadasında mudafaa aletlerni yerleştirdiler. Böyle etip, tekmil malümat alına edi.
Alimeniñ 80 haberi sovet komandalığı içün Keriç yarımadasında duşmannıñ bulunğan yeri, sayısı, areketi aqqında bilgi berdi. Onıñ malümatına esaslanıp, sovet aviatsiyası darbelerni ura edi. Östergen cesürligi içün Alime Abdennanova Qızıl Nişan ordeni ile taqdirlendi. Amma, mukâfatnı elde etip olamadı.
Noyabr 5 künü 1943 senesi tarihı altındaki yarlıqta şöyle aytıla: " Abdennanova arqadaşımız istiqbarat organlarına göñülli olaraq hızmet etti. Azırlıq tedbirlerinden soñ, radistka Gulâçenko ile birlikte duşman bulunğan yerge ketti… Duşmannıñ orduları bulunğan yerde çalışıp, Keriç yarımadasında mudafaa sistemalarını ögrendi… Taman yarımadasından duşman orduları keri qaytqanda, komandanlarına duşmannıñ ketken yolunı añlattı… İleride, ağır şaraitlerde bulunıp, ealiniñ Keriç yarımadasından tahliye etilgeni vaqıtta, künde Keriç-Vladislavovka-Kefe, Keriç-Vladislavovka-Canköy yollarında ordularnıñ ve arbiy yüklerniñ alıp ketüvi, em de, Keriç-Kefe, Keriç-Canköy yöñleişlerinde ordularnıñ maşinalar ile alıp ketirilgeni aqqında malümat yetkize edi". Neticede - ükümet mukâfatına nail oldı – Qızıl Nişan ordenini qazandı.
Faşistler gizli hızmetçilerni uzun zaman içinde taqip ettiler. İvanov ile bağlı bir qaç partizan bulunğan Eski Qırımdaki gestaponıñ apishanesine nemseler öz adamını oturttılar, şu adam, başqalarını çaqtı. Bir künden soñ, Yedi Quyu stantsiyası reberiniñ yardımcısını yaqaladılar.
Bir qaç künden soñ, fevralniñ 25-nde 1944 senesi Alime, radistka ve daa altı adam yaqalandı. Alimeni bayağı çekiştirdiler. Ondan malümat almağa istediler. Sorğular, köteklev, zorbalıq. Alimeniñ dülber saçlarını qatiller cuqıp aldılar. Ayaqlarını sındırdılar. Qız ayaq üstündde turalmay edi.
Duşmanlar, oña qarşılıq köstergenlerni canavarcasına qıynadı. Cermay-Kaşik köyüni sarıp aldılar. Abrakip Bolatov, Necibe Batalova, Cevat Mennanov, Hayrulla Mambetcanov, Seyfedin Mennanovnı Eski Qırımdaki apishanede qapattılar, martnıñ 9-nda olarnı Ağarmış tübünde attılar.
Arqadaşlarnı çaqqan radistka Gulâçenkodan faşistler Alimeniñ yapqanlarını ögrendiler...
Alimeni aprelniñ 5-nde 1944 senesi Aqmescit civarında attılar. Bir qaç künden soñ, Qızıl ordu şeerni azat etti, birazdan soñ, bütün Qırım serbest oldı.
Alime ve arqadaşlarını satqanlar cezasız qalmadılar. Olarnı 1958 senesi Krasnodarda mahkeme ettiler. Şimaliy-Qavqaz arbiy okrugınıñ tribunalı Mihelson, Dubogrey, Olençenko, Zub, Kruglov, Vasilenkonı Vatanğa hainlik yapqanları, sovet vatandaşlarını kütleviy şekilde qıynağanları ve atqanları içün ölüm cezasını belgiledi. Gulâçenkonı uzun müddetke qapattılar.
Alime Abdennanovanıñ adı efsanelerge çevirildi. Şair Seytumer Emin ise, oña eserlerni bağışladı.
Gülnara Bekirova, qırımlı tarihçı, Ukraina PEN-klubınıñ azası
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
AQŞ, Kanada, Avropa memleketleri, Turkiye, Avstraliya, Yaponiya, Qazahistan, İsrail, em de Ukraina mütehassısları al-azırda aqları zulum etilgen qırımtatarlarğa qol tutqanlarını bildirdiler.
Olar umumiy beyanat tizip, imzalar toplap başladılar. Vesiqağa binaen, alimler «yarımadada qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını bozuv içün mesüliyetni Rusiye işğalci organlarına» yüklediler.
İşbu beyanatnıñ teşebbüsçileri dört alim oldı – George Mason Universitetinden Idil P. Izmirli (AQŞ), Viktor Ostapçuk – Toronto Universiteti (Kanada), András Riedlmayer – Harvard universiteti (AQŞ) ve Maria Sonevytsky – Bard College (AQŞ).
Böyleliknen, alimler Qırım hanlığı, Osmanlı devleti ve Sovetler Birligi devrinde qırımtatarlarğa qarşı yapılğan repressiyalar aqqında hatırlatıp, Rusiyeniñ Qırım işğalini takbih ettiler.
«1991 senesi Sovetler Birligi dağıtılğan ve mustaqil Ukraina ilân etilgen soñ, sürgünlikke oğrağan qırımtatarlarnıñ çoqusı balalarınen beraber qıyınlıqlar ve manialardan keçip, vatanğa qaytıp keldi. Bugünde-bugün Qırımda olarnıñ sayısı 300 000 adamnı teşkil ete. Aynı bu sebepten Sankt-Peterburg ve Moskva akimiyeti altında bulunıp, büyük milliy yarağa çevirilgen bir çoq facialarnı yaşağan qırımtatarlar Ukrainanen yahşı munasebette bulunalar ve Rusiyeniñ Qırım işğalini qatiyen tanımaylar», – dep aytıla beyanatta.
Alimler qayd etkenlerine köre, qırımtatar halqı Rusiye vatandaşlığından vazgeçken qırımtatarlar yañı repressiyalar ve sürgünlikke oğratılacaq, dep qorqa.
Alimler 1944 senesi sürgünlik faciasınıñ qurbanları aqqında matem mitingini keçirmek yasağını da takbih ettiler.
«Bizler er bir devlet, teşkilât ve adamnı bizge qoşulıp, qırımtatarlarnıñ milliy ve insan aq-uquqlarına, şu cümleden medeniy, içtimaiy, siyasiy ve iqtisadiy aqqlarına qol tutıp, işbu aqlarnı bozuv içün mesüliyetni Rusiyeniñ işğalci organlarına yüklemege çağıramız», – dep aytıla beyanatta. Vesiqanı bütün dünyadan 220-den ziyade alim imzaladı.
Beyanatnen scholarsforqirim.com saytında tanış olmaq mümkün.


text:
Gazeta saytında olğan beyanatta neşir şimdiki şaraitlerde işni devam etip olamaycağı bildirile.
90-ncı seneleri başında gazeta teşkilâtçıları aqıllı söz ile mektep ve ocanı deñiştirmege mümkün olğanını tüşüne edi. Amma grajdan serbestligi ket-kete yoq ola edi ve mektepni ep aqılğa sığmağan şaraitlerge sıqa ediler.
«Mektep ve balalar ile sıq bağlı olmağan neşirler bu kibi deñişmeler ile razı ola bileler. Bir şey olmağanı kibi neşirge çıqmağa devam ete bileler. Biz ise etalmaymız… Şimdi taqvimde diger seneniñ diger sentâbrniñ birisi», denile «Pervoye sentâbrâ» gazetasınıñ beyanatında.


text:
Xämit Zöbäyer Qoşay (XәMиT Зөбәep Koшaй)
Töreklär häm tatarlar: urtaq qimmätlär (qıymmätlär) 07
Töreklär häm tatarlar: urtaq qimmätlär (qıymmätlär) 07
►Töreklär häm tatarlar: urtaq qimmätlär (qıymmätlär) 07
Färidä Ğaffarova mäğ'lümatlärenä nigezlänep, Törkiyä däwläte tözeleşenä, fän üseşenä tirän êz qaldırğan tatar zıyalılarınnan ğalim Xämit Zöbäyer Qoşay xaqında qısqaça küzätü
Millättäşlärebez arasında törek xalqınıñ mäğarifen, mädäniyäten dönyaküläm fänni mäydanğa çığarırday zur açılışlar yasağan häm şunuñ belän Törkiyä mädäniyäte tarixında tirän êz qaldırğan olı ğalimnär bar. Şularnıñ berse - üzeneñ fänni xezmätläre, arxeologiya ölkäsendäge açışları belän dönyaküläm tanılu alğan Xämit Zöbäyer Qoşay.
Ul balaçaqtan uq Törkiyädä yäşägän, şunda uqığan, üskän häm anıñ milli añı da, başqa möhacir millättäşlärebezdän ayırmalı bularaq, törekçelek ruxında formalaşqan. Läkin ozaq yıllar buyı Sadri Maqsudi, Yosıf Aqçura, Zäki Wälidi, Ğayaz İsxaqi kebek millätpärwärlär belän yaqınnan aralaşıp yäşägän, êşlägän Xämit Zöbäyer tatar ädäbiyatı, tarixı, mädäniyatı belän dä tiränten qızıqsınğan, belgän. Anıñ "Qazan", "Törek kültür araştırmaları" häm başqa jurnallarda çıqqan küp sanlı mäqaläläre şunı raslıylar.
Ğabdelxämit Zöbäyer 1897 nçe yılda Minzälä öyäze Telänçe Tamaq awılında tuğan. Başta ul atasınıñ tuğanı - şul yaqlardağı mäşhür Ğabdelcabbar xäzrät mädräsäsendä uqıy. Anıñ äniseneñ señelese Rizaêddin Fäxreddindä kiyäwdä bula. Ätise, uquın däwam itär öçen, Xämitne Boxara mädräsäsendä uquçı abıysı yanına cibärergä teläsä dä, 9 yäşlek Xämit Rizaêtdin Fäxreddin bulışlığı belän İstanbulğa uqırğa cibärelä häm ul Galatasarayda urnaşa.
Xämit Zöbäyer 1912 nçe yılda uquın uñışlı tämamlap, liŝey sıynıfına uqırğa kerä. Balkan suğışı başlanu säbäple uqular tuqtalıp tora, Xämit yaralı suğışçılarnı däwalıy torğan xärbi sırxawxanädä, gospitalʹdä xezmät itä. 1914nçe yıldan inde ul Selaniktağı (Salonikadağı) Midxät patşa mäktäbendä uqıy başlıy. Berazdan ul yuğarı belemne Macarstanda (Vengriyädä) almaqçı bula, tik kitmiçä qala. İstanbulda ike yıl uqığannan soñ ul möğallimlek diplomı ala häm Kadıköy bistäsendä mäktäptä fizkulʹtura (tän tärbiyäse) uqıtuçısı bulıp êşli başlıy.
Nihayatʹ, Xämit Zöbäyer üz telägenä ireşä - 1917nçe yılda ul Macarstanğa (Vengriyägä) kitä. Budapeştta universitet tämamlıy häm 1925nçe yılda, inde doktorlıq däräcäse alıp, Törkiyägä qayta. İstanbul universitetınıñ berärsendä uqıtırğa teläsä dä, urın bulmaw säbäple, anda êşkä urnaşa almıy. Şul uq yılnı Xämit Zöbäyer - mäğarif ministrlığı qaramağındağı kitapxanälär inspektorı bulıp êşli başlıy häm 3 aydan soñ inde ul Xars, Aşari atika kitapxanäläreneñ bülek mödire bula, ä berazdan soñ muzeylar departamentı mödire itep küçerelä. X.Zöbäyer - Änkara êtnografiya muzeyına nigez saluçı ğalim, beraz waqıt anıñ mödire dä bulıp tora. Soñraq ul Borınğı qulʹyazmalar muzeyınıñ häm Törkiyädäge barlıq muzeylarnıñ ğomum mödire (generalʹ direktorı) bula häm şul urınında 1929 nçı yıldan 1949 nçı yılğa qadär êşli. Annarı ul Änkara êtnografiya muzeyına direktor itep quyıla häm şunda 1962nçe yılğa qadär êşläp, layıqlı yalğa, pensiyägä çığa. 1964-1969nçı yıllarda Xämit Zöbäyer iske yazmalar häm muzeylar generalʹ departamentlığında inspektor bulıp êşli häm 1969nçı yılda inde bötenläygä pensiyägä kitä.
Filologiya fännäre doktorı Xämit Zöbäyer 30 nçı yıllar başında familiyälär turında qanun çıqqannan soñ üzenä familiyä itep tönʹyaq töreklärennän bulğan Qoşay isemen ala häm Xämit Zöbäyer Qoşay bula.
Ul inglizçä, almança, madʹyarça yaxşı belgän häm şul tellärdä dönyanıñ küp illärendä uzdırılğan törle fänni konferenŝiyälärdä çığışlar yasağan. Doktor Xämit Zöbäyer Qoşay arxeologiya, êtnografiya häm folʹklor ölkäsendä dönyaküläm tanılğan belgeçlärdän sanalğan. Ul üzeneñ arxeologik açışları, tabışları belän Törkiyä tarixına ğına yañalıq kertep qalmıy, dönya arxeologiya häm tarix fänenä dä üzgäreşlär kertä.
Xämit Zöbäyer Qoşay tirän belemle arxeolog, êtnograf ğalim bulu östenä iskitkeç oyıştıru sälätenä dä iyä bula. Ul - Törek Tarix cämğıyäten oyıştıruçılarınıñ berse bula. Şulay uq ul İstanbuldağı Ayasofiya mäçeten muzey itep oyıştıruğa da zur köç quyğan ğalim.
Xämit Zöbäyer Qoşay törek xalqına anıñ mädäniyäten, fänen üsterügä xezmät itsä dä, üzeneñ tatar millätennän bulğanın berqayçan da onıtmıy. Ul ğomere buyına "Törek yurdu" jurnalında tatar xalqı ädäbiyatına, tarixına, êtnografiyäsenä bağışlanğan mäqalälären bastırıp torğan, tatar xalqı yazmışı, anıñ kiläçäge öçen borçılıp yäşi.
Xämit Zöbäyer Qoşay 1984nçe yılda 87 yäşendä wafat bula.
Törkiyädä törek xalqınıñ mädäniyätendä tirän êz qaldırğan bu olı ğalimne zurlap iskä alalar. Anıñ xezmätläre bügen dä dönya arxeologiya tarixında däreslek häm başlanğıç çığanaq bulıp xezmät itälär, alar yuğarı uqu yortlarında tarix, êtnografiya, arxeologiya fakulʹtetlarınıñ uqu programmalarında kertelgännär.
Şulay itep, 20nçe ğasır başında Rizaêtdin Fäxreddin tarafınnan Törkiyägä belem alırğa dip cibärelgän 9 yäşlek Xämit Zöbäyer Qoşay ğomere buyına törek xalqına xezmät itep häm üzeneñ xezmätläre belän Törkiyä mädäniyäte tarixında tirän êz qaldırğan, arxeologik açışları belän dönya arxeologiya fänenä üzgäreşlär kertkän mäşhür ğalimgä äylänä.
Kädriyä Mäyvacı
Xämit Zöbäyer Qoşay (latin) / Kiril variantı (XәMиT Зөбәep Koшaй) tübändäge sıltamada:
Çığanaqlar:
1) "Bezneñ miras" jurnalı (beznenmiras.ru). Färidä Ğaffarova."Xämit Zöbäer Qoşay"-(1897-1984).30.10.2016.
2) Ğaffarova F.Y. Tatar möhäcirläre.-Qazan:"Fän" näşriyatı, 2004.


text:
Wall Street Journal basılımına “Resey demokratiyası qalay öldi” degen maqala jariyalağan amerikalıq publicist Devid Satter postsovettik Reseydiñ birinşi parlamentin taratuğa 25 jıl toluına oray Azattıqqa swhbat berdi.
1993 jılı qırküyektiñ 21-i küni Resey prezidenti Boris El'cin “Resey Federaciyasındağı kezeñdi konstitutciyalıq reforma turalı” №1400 jarlığın şığardı, onıñ birinşi tarmağında eñ joğarğı zañ şığaruşı organ – Joğarı Keñes pen halıq deputattarı keñesin taratu turalı aytıldı. Bwl şeşimge deyin parlament reforma jasauğa qarsı şığıp, birneşe ay boyı prezidentpen tiresken edi. Eki aptağa sozılğan dağdarıstıñ soñı qazannıñ 4-i küni Joğarı Keñes deputattarınıñ bir böligi barrikada ornatıp, bekinip alğan Aq üyge şabuılmen ayaqtaldı.
Batıs elderi Boris El'cinniñ parlamentti taratuın sökpedi, “jaqında jaña parlamentke erkin saylau ötkizemin” degen uädesine qanağattandı. Devid Satter batıs elderi öreskel qatelik jiberdi, bwl oqiğa däureni onşa wzaqqa barmağan Reseydegi demokratiyalıq täjiribege nükte qoyğanın tüsinbedi dep sanaydı.
Bwl orıs demokratiyasınıñ öşuiniñ bastauı edi.
- Bwl orıs demokratiyasınıñ öşuiniñ bastauı edi, – deydi Devid Satter. – El'cin Joğarı Keñesti qısqarttı, keyin armiyanı halıq saylağan adamdarğa qarsı qoldandı, bwl Reseydegi bilik bölinisiniñ aqırı boldı. Bilik bölinisi bolmay demokratiyalıq jüyege jetu mümkin emes. El'cin Reseyde demokratiyalıq jüye üşin öte qajet mentalitettiñ joqtığın körsetti, ol – demokratiyalıq jüyeni saqtau üşin ımırağa kelu. Kez kelgen demokratiya müddeler qaqtığısına negizdeledi, ol şoğırlanğan şielenis jağdayı. Jüyege qatısuşılar sol sättegi jeke jeñisinen demokratiyanı joğarı qoysa, sol kezde ğana demokratiya tirşilik etedi. 1993 jılğı Reseyde bazalıq mentalitet – daudı kelisimmen jäne ımıramen şeşu mümkindigin saqtau bolmadı. El'cin totalitarlıq qwrılımnan endi şıqqan halıqtı jaqsı wyımdastıra aldı jäne Reseydiñ arı qaray damuına qajetti mañızdı principterdiñ birin joydı.
- 1993 jılğı oqiğa men Reseydiñ avtoritarizmge qayta oraluı üşin El'cindi ayıptaytın siyaqtısız. Biraq öziñiz Reseyde demokratiyalıq mentalitet bolmağan dep otırsız. Onıñ qarsılastarı da demokrattar emes edi ğoy. Parlamentti taratuğa olar da ayıptı emes pe?
- Ärine, eki tarap ta ayıptı. Biraq zañdı, konstitutciyanı bwzğan El'cin ğoy. Ol kommunistik konstitutciya edi dep qazir aytu oñay. Älbette, konstitutciyanıñ kemşiligi köp edi, biraq onı özgertuge bolatın, jwmıs isteuge bolatın qwjat edi. Qalay bolğanda da ol Reseydegi jalğız zañ qwrılımı edi. El'cinniñ birjaqtı tärtippen onı bwzuğa qwqığı bolmadı. El'cin zañdı öreskel bwzdı, onıñ qwnı memleketke öte qımbatqa tüsti.
- 1993 jılı oqiğa basqaday örbui mümkin edi dep oylaysız ba? Onı elestetu qiın. Eske tüsireyik: bir jaqta gaydarlıq reformanı wsınğan Joğarı Keñestiñ qarsılığı, ekinşi jaqta – reformamen soñına deyin baruğa äzir El'cin twr.
- Iä, basqaşa jolı bar edi. Ol El'cindi saylağan, onıñ prezident boluına jağday jasağan parlament edi. Belovej kelisimin maqwldağan, Sovet odağın qwlatqan parlament bolatın. Sol parlament El'cinge arnayı ökildik berdi, reforma jasauğa jağday jasadı. Basında parlament oğan jau bolmadı. Biraq El'cin memleketti zañnamalıq biliksiz basqarğısı keldi. Aytqan wsınısı, istegen isi ne tiimsiz, ne qate bolıp şıqqanda halıq japa şekti.
Sodan soñ twrğındarmen baylanıs jasap otırğan parlamenttegi adamdar qarsı şığıp, narazılıq tanıttı. El'cin Joğarı Keñesti elemeuge tırıstı. Memleket ekonomikalıq dağdarıstan zardap şekkende ol keñeske jekkörinişpen qaradı. Solayşa jağday şielenisti. El'cinniñ oğan jol bermeuge mümkindigi bar edi. Elde eşqanday senimdi zañ bolmay twrğanda eseñgiretu arqılı emdemek (“şokovaya terapiya”) boldı. Ol Reseyde zañ üstemdigin ornatudıñ qajettiligin nemese mümkindigin körmedi. Qılmıs köbeygen kezde bwl mäseleni parlamentpen talqılağısı kelmedi. Parlamentşiler de ne isteu kerektigin bilmedi. Biraq bastı ayıpker – El'cin. Elde azamattıq soğıs tudıra jazdağan dağdarısqa ayıptı da sol.
- El'cin jalğız emes edi ğoy. 42 mädeniet qayratkeriniñ hatın eske alayıq. Olar El'cindi qoldadı.
- Bwl orıs ziyalılarınıñ qasireti, sebebi orıs intelligenciyası totalitarlıq ortada qwrılğan. Ol hatta El'cindi qattı qoldağan köptegen dostarımnıñ atı-jönin qattı qınjıla oqimın. Olardıñ arasında El'cin qwrğan jüyeden japa şekken, tipti sonıñ qwrbanı bolğan adamdar bar. Sol kezde olar eşteñe oylamadı, jappay psihoz boldı.
- Ädiletin aytar bolsaq, Batıstağı sarapşılardıñ birazı da Boris El'cindi qoldauğa twrarlıq demokratiyalıq jetekşi dep sanadı. 1996 jılı Resey prezidenttigine saylau kezinde tarihşı Riçard Paypstan “El'cinniñ ketetin kezi tumadı ma?” dep swrağanımda, ol “joq, El'cin demokrat adam” dep jauap bergen edi.
El'cin demokrat siyaqtı körinetin, biraq onıñ demokratiyağa qarsı minezi men kar'erası Reseydegi köptegen adamğa ayqın boldı.
- El'cin demokrat siyaqtı körinetin, biraq onıñ demokratiyağa qarsı minezi men kar'erası Reseydegi köptegen adamğa ayqın boldı. Mısalı, 1993 jılı köktemde impiçment turalı söz qozğalğanda Joğarı Keñesti taratu josparı boldı, tipti deputattardı parlament ğimaratınan şığaru üşin ulandırğış gaz qoldanbaq boldı. El'cin bolsa Şeşenstanda soğıs bastadı. Ne üşin? Onıñ keñesşileriniñ biri Oleg Lobovtıñ aytuınşa, reytingin köteru üşin prezidentke jeñis äkeletin şağın soğıs kerek bolğan.
Keyin öltirilgen Sergey YUşenkovqa ol turalı özi aytqan, onı 1999 jılı üylerdiñ jarılısın zerttegeni üşin öltirse kerek. El'cinniñ reytingin köteru – soğıstı bastauğa jaqsı sebep emes degen eşkimniñ oyına kelmese kerek. El'cin turalı romantikalıq ideyanı qwrtatın faktiler jetkilikti. Kommunizm jeñimpazı retindegi röli adamdardı bosañsıtıp jiberdi.
Halıqtıñ kedeylenuin bılay qoyğanda, jekeşelendiru procesi qoğamnıñ barlıq deñgeyinde qılmıstıq jolmen jürdi, mañızdı resurstardı eş qiındıqsız basıp alğan qılmıs älemine şıdammen qarau – El'cin basqarğan qoğamnıñ nätijesi men mentaliteti edi. Riçard Payps ozıq oylı adam, talantı men aqılı odan kemdeu adamdar da El'cindi qoldau kerek, sebebi basqaları qoldauğa twrmaydı dep oyladı, biraq olar qatelesti. Demokratiyalıq procesti qoldau kerek edi.
- Batıstıñ, AQŞ-tıñ El'cindi qoldağanı üşin reseylikterdiñ köbi Vaşingtonğa renjidi. “Eldi tonau men kedeylendiru reformasın jasağan adamdı qoldadıñdar” desedi.
- Olar El'cinniñ arandatuşılığın bilmedi, sol üşin keşirim tanıtsa bolar. Eñ mañızdı oqiğa – “Ostankino” mañındağı qırğın, işki äsker qarusız halıqqa oq attı. El'cin armiyanı Aq üyge şabuıldauğa köndiru üşin nemese bwyrıq beru üşin osı jağdaydı qoldandı. “Ostankino” teleortalığı mañında ne boldı? Eñ bastı faktilerdi bilemiz. Mäskeude policiyanıñ mıñdağan jasağı Joğarı Keñesti qoldağan şeruşilerdi wrıp-soqtı. Kenetten, qazannıñ 6-sı küni Mäskeu ortalığındağı miliciya joq bolıp ketti, jük kölikteri men avtobustar, otaluğa dayın kiltter qaldı. Adamdar sol kölikke otırıp “Ostankinoğa” bardı, sol jerde avtomatı bar işki äsker kütip twrdı. Däl sol jağdayda marginal faşisttik elementter “Ostankino” esigin attı, keyin ğimarat işinen jarılıs şıqtı, oğan şeruşiler ayıptı emes ediğ işki ister äskeri olarğa oq jaudırdı. Bwl nağız qırğın bolatın. El'cin keyin onı qızıl-qoñırlardıñ “Ostankinoğa”, söz bostandığına şabuılı dep atadı.
“Ostankino” translyaciya jasauın toqtattı – “Ostankino” jetekşileri äser qaldıru üşin sonday şeşim qabıldadı. Aq üyge şabuıldaudı bürkemelep, bükil älemdi aldau üşin solay istedi. Onıñ äseri zor boldı. Onıñ arandatu ekenin bilmegender, Reseydi, El'cindi bilmegender twzaqqa tüsti, El'cindi qoldadı.
Bizdiñ memlekettik hatşı Uorren Kristofer sol kezde “ädette biz parlamentti taratudı qoldamaymız, biraq mınau erekşe jağday” dedi. Nesi erekşe ekenin özi tüsingen joq. El'cin arandatudıñ dämin bilip aldı. 1999 jılı üylerdi jarudıñ tübi osığan tireledi dep oylaymın. Arandatuğa degen kommunistik süyispenşilik El'cinge tän edi. KGB nemese FSB-ni taratuğa eşqaşan barmauınıñ bir sebebi osında dep oylaymın, sebebi bilikti saqtau üşin olardı qalay paydalanuğa bolatının bildi.
- Boris El'cindi jağımsız twlğa retinde sipattap otırsız. Tipti şekten tıs jağımsız etip körsettiñiz.
- Qazirgi Reseyde ne bar? Iä, qazir ol kommunistik rejimmen salıstırğanda erkin memleket, bwrınğıdan jaqsıraq şığar. Biraq demokratiyalıq jetekşi standart boyınşa qarasaq, El'cin Resey tarihındağı absolyuttik jağımsız keyipker. Sonıñ kesirinen demokratiyağa say damu mümkindigi joyıldı. Postsovettik orıs halqınıñ minezin, kommunizm mwrasın eskersek, basqa balaması boldı ma? Basqa jolmen jüru mümkindigi boldı. Iä, bwl elde zañdı qwrmetteu dästüri joq edi, biraq Resey tarihındağı bwrılıs kezeñi edi, imperiya talqandaldı, eski idealdar qwladı. Sol sätte El'cin emes, basqa twlğa kerek edi.
- Bwnday teoriya naqtı täjiribege qayşı keledi. Qalay bolğanda da Resey on bes memlekettiñ biri edi, Sovet odağınıñ mwrageri bolatın, olardıñ eşbirinde (Baltıq elderin qospağanda) demokratiyalıq institut şeñberinde äreket qılğan demokratiyalıq basşı bolmadı.
- Şığıs Europada kommunistik rejim boldı, ol jaqta demokratiyalıq rejim qwrıldı. Baltıq boyındağı elder de kommunizmnen şığıp, demokratiyalıq jüye ornattı. Qazir Gruziya Reseyge qarağanda, tipti Ukrainamen salıstırğanda äldeqayda demokratiyalıq elge aynalğan. Siz aytqan mäsele öte eleuli, sebebi kommunizm adamdarğa äser etti; jeke wyattan, ideyadan ayırdı, adam özine jauap berui kerek, özin jäne özgelerdi sıylauı kerek degen ideyanı qwrttı. Onday senim bolmasa demokratiyalıq princippen äreket etetin qoğam qwru qiın. Reseyde demokratiyalıq kezeñ bolğan edi. 1917 jılğı Uaqıtşa ükimetti aytamın. Qiır Şığısta, Primor'ede demokratiyalıq ükimet boldı. Meniñ oyımşa, mäseleniñ bäri Resey biliginde tabiğatınan demokrat adamdardıñ bolmauına kelip tireledi.
- Rasımen de, Reseydiñ basşıdan jolı bolmadı degen tüsinik bar. Soñğı ğasırda ğana emes, eldiñ bağıtın anıqtaytın tarihi kezeñderde sonday basşı tabılmağan.
Mwnıñ bäri Resey basşısı boluğa layıq emes adamdardıñ bilikke kelgeniniñ kesiri.
- Ol äli jalğasıp jatır. El'cin sol dästürdi bekitip ketti. Öte jağımdı tarihi twlğa atanuğa mümkindigi köp edi. Halıqtıñ bäri jaqsı kördi, sırtqı älem qoldadı, jaña mümkindikter aşıldı. Özi taratqan Joğarı Keñes te onı qoldağan. Biraq iştey kommunistik boss bolıp qaldı, Ekaterinburgtegi (sol kezdegi Sverdlovsk) Ipat'ev üyin bwzuğa bwyrıq berdi, sebebi ol jerge köp adamdar täu etuge baratın. El'cin onıñ üyin bwzuğa bwyrıq berdi. Sırtqı türin özgertip, demokratqa wqsadı, biraq işi özgermedi.
Resey qazir öz tarihın tüsinuge tiis. Ol üşin tarihi ideyalardı tüsinip, olardı äşkereleui kerek.
Reseyde, äsirese Amerikada tanımal bwl ideyalar boyınşa, El'cin degen tamaşa, jaqsı adam bar edi, onıñ ornına Putin degen jauız keldi. El'cinniñ kim bolğanın, Putindi kim tañdağanın eşkim eske almaydı. Putindi bilikke äkelgen üy jarılısı şın mäninde El'cinniñ isi ekenin eşkim oylamaydı. Mümkin El'cin sonı özi maqwldağan şığar.
Resey tarihın bilip, sodan sabaq aluı kerek. El'cin men 1993 jılğı oqiğanıñ şındığın moyındamasaq – tarihtan sabaq almaymız. Üy jarılısın bılay qoyğanda Beslan, “Nord-Ost”, Ukrainağa şabuıldau, malayziyalıq wşaqtı atıp tüsiru – mwnıñ bäri Resey basşısı boluğa layıq emes adamdardıñ bilikke kelgeniniñ kesiri, sol üşin orıs halqınıñ tölegen qwnı.
- Bolaşaq turalı aytsaq, 93-şi jıldıñ mwrası Reseydiñ bolaşağın boljauğa mümkindik bere me? Qazirdiñ özinde el konstitutciyasın Putinge layıqtap özgertu turalı äñgimeler bar, onıñ jaña rölde bilik qwruına mümkindik beretin konstitutciyalıq format qwru turalı aytılıp jür.
- Äñgimeler aytıladı, biraq eñ bastısı – adamdardıñ ruhı özgerui kerek. Öz tarihın tüsinbeyinşe ol mümkin emes. Ol sayasi procestiñ ülken qozğauşı küşi. Qayta qwru kezinde tarihqa män beru bastı element boldı. Sonday tüsinik arqasında nağız demokratiyağa qaray bağıttau qadamdarı turalı oylansa boladı. Mısalı, jaña Qwrıltay jiının qwru, jaña konstitutciya jasau. Siz El'cindi tım qaralap jatırsız deysiz, ärine, qara närseni odan äri qaraytu mümkin emes, biraq onıñ is-äreketin bağalağanda qısılmau kerek. Resey qazirgiden köri jaqsıraq jağdayğa layıq edi.
- Bwl söziñizge qarsı şığıp, halqı qanday bolsa, basşısı sonday deytinder boladı.
Putin qwrğan jüye tabiğatınan twraqsız, ötirikke qwrılğan, onıñ twraqtı boluı mümkin emes.
- Olay oylamaymın. Adamdar qatelesedi. Orıs halqınıñ oñ bastaması köp, älemge köp jaqsı dünieler berdi. Reseydiñ aynalasındağı älem özgerip jatır, Resey de özgeredi. Reseyde orta tap damıp keledi, adamdar sayahattaydı, köptegen reseylikter şetelde twradı. Putin qwrğan jüye tabiğatınan twraqsız, ötirikke qwrılğan, onıñ twraqtı boluı mümkin emes. Twraqtılıq – işki jäne sırtqı eseñgiretetin jağdaylarğa qarsı twra bilu. Patşalıq Resey äleumettik revolyuciyağa jağday jasağan birinşi düniejüzilik soğısqa deyin twraqtı körinetin.
- Oğan deyin Japon soğısı boldı, ol patşalıq Reseydi eseñgiretti. Lenin aytqanday “patşalıq Reseydiñ irip-şirigenin körsetti”.
- Japon soğısı proceske türtki boldı. Resey halqı öte bilimdi jäne qazirgi sayasi jüye üşin tım damığan. Zañsızdıq bar, köp adamdar narazı, jüye tiimsiz ekenin däleldedi. Resey mañında ne bolatının boljau qiın. Orıs halqı ötkeni turalı şındıqtı bilgisi keledi. Adamdardıñ ötirikter äleminde ömir sürui – jasandı jağday, nağız faktiler äleminde ömir süru kerek. Sondıqtan bwnday talanttı halıqtıñ sauığuına barlıq jağday bar dep oylaymın.
- Osı äñgime Uaqıtşa ükimet basşısı Kerenskiydiñ memuarın esime tüsirdi, ol 1917 jılı öziniñ demokratiyalıq ükimetin qoldamağan Batıstı ayıptaydı; bwdan soñ öle-ölgenşe, 1970 jıldarğa deyin reseylikterdiñ demokratiya men bostandıqqa degen wmtılısı turalı jazdı. Sol reseylikterdiñ köbi (saualnamağa sensek) kommunistik täjiribeden soñ Reseydiñ erekşe jolı turalı wranğa senedi.
- Basqa joldı oylap tapqan eşkim joq. Batıs örkenietine negiz bolğan kädimgi adamgerşilik qwndılıq, ämbebap qwndılıqtardan basqa balama joq.
(YUriy Jigalkinniñ swhbatı orıs tilinen audarıldı.)


text:
Qırğızstan Qazaqstannan jetkiziletin qus etine şektewdi alıp tastadı BIŞKEK. QazAqparat - Qırğızstan Qazaqstannan jetkiziletin qus eti men qus eti önimderine qoyılğan şektewdi alıp tastadı, dep xabarlaydı QazAqparat Kabar agenttigine silteme jasap. Bul twralı QR veterïnarïya jäne fïtosanïtarïya jönindegi memlekettik ïnspekcïyası mälim etti.
Uşaq şığara almağan zawıt qurğaq bïe sütin öndiretin käsiporınğa aynaladı QARAĞANDI. QazAqparat - Jaqın arada köpşilikke tanımal, konveyerinen birde bir uşaq şığarılmağan avïazawıttıñ ğïmaratında qurğaq bïe sütin öndiretin käsiporınnıñ cexı ornalasatın boladı. Bul jobanı jüzege asırwğa kömekteswge QR Awıl şarwaşılığı mïnïstri Ömirzaq Şökeev wäde berdi, dep xabarlaydı Qarağandı oblısı äkiminiñ resmï saytı.
Awıl käsipkerlerin jappay oqıtw jüyesin qurw qajet - agrarlıq sala mamanı KÖKŞETAW. QazAqparat - Awıl käsipkerlerine şarwaşılıq jürgizwdiñ jaña dağdıların üyretw üşin jappay oqıtw jüyesin qalıptastırğan jön. A.Ï.Baraev atındağı astıq şarwaşılığı ğılımï-öndiristik ortalığındağı awıspalı egis zertxanasınıñ meñgerwşisi Aldabergen Qïyas Elbasınıñ Joldawına qatıstı osınday pikir bildirdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Rayımbek awdanı bir gektardan 50 tonnağa deyin kartop jïnap jatır TALDIQORĞAN. QazAqparat - Bïıl Almatı oblısınıñ Rayımbek awdanına Gollandïyadan kartoptıñ «Sante» jäne «Agrïya» tuqımdarı äkelindi. Şarwalardıñ asta-tök önim jïnap jatqanı - osı sorttar. Bir gektardıñ berekesi 50 tonnağa deyin jetti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Astraxan awdanında dene şınıqtırw jäne sport keşeni salınıp jatır KÖKŞETAW. QazAqparat - Aqmola oblısınıñ äkimi Mälik Mırzalïn jumıs saparımen Egindiköl jäne Astraxan awdandarında bolıp, birqatar awıl şarwaşılığı qurılımdarınıñ egistik alqaptarın aralap kördi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi əkimdiktiñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Türkistan oblısında maqta bağası 180 teñge bolıp bekitildi TÜRKISTAN. QazAqparat - Awıl şarwaşılığı mïnïstri Ömirzaq Şökeev pen oblıs äkimi Janseyit Tüymebaevtıñ Maqtaaral awdanına jasağan jumıs saparınan keyin maqtanıñ bağası 180 teñge bolıp bekitildi. Bul twralı Maqtaral awdanı äkimdiginiñ baspasöz qızmeti mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Awıl şarwaşılığına körsetiletin memlekettik qoldaw eki esege artadı - Ömirzaq Şökeev ASTANA. QazAqparat - QR Premer-Mïnïstriniñ orınbasarı - Awıl şarwaşılığı mïnïstri Ömirzaq Şökeev Memleket basşısınıñ Joldawındağı bastamalar memlekettiñ agrosektordağı rölin jaña sapalı deñgeyge şığaratının atap ötti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Üş agrarlıq JOO-ğa älemniñ ozıq standarttarı engiziledi ASTANA. QazAqparat - Elimizdiñ üş agrarlıq bilim ordasına älemniñ ozıq joğarı oqw orındarınıñ standarttarı engiziledi. Bul twralı Elbası Joldawınan twındaytın tapsırmalardı orındaw mäseleleri qaralğan QR Ükimetiniñ keñeytilgen otırısında belgili boldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Qosqan waqıtı Qazan 19, 2015 | 1 033 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar
Sawalnama:Şet elde turatın qazaq dïasporasınıñ ökilderinen quralğan aqparattıq top
Sawalnamanı Qazaqstan Respwblïkası Mädenïet jäne sport mïnïstrligi Tilderdi damıtw jäne qoğamdıq-sayasï jumıs komïtetiniñ tapsırısı boýınşa Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorınıñ «Şetelde turatın qazaq dïasporasınıñ ökilderin qazaqstandıq qoğammen aqparattıq jumıs jürgizw üşin jumıldırw» taqırıbındağı Jobası ayasında qurılğan şet elderdegi qazaq dïasporasınıñ ökilderinen quralğan aqparattıq top jürgizwde.
Jawap bergen azamattardıñ atı-jöni körsetilmeýdi. Sizderdiñ barlıq jawaptarıñız qupïya türde saqtaladı. Sondıqtan, Sizderden şınaýı jawap kütemiz.


text:
Qırım akimiyeti yarımadanıñ bazı rayonlarında yañı sıñırlavlar aqqında bildire.
Malümatqa köre cumaaqşamı künü İçki rayonında Çerkez Tobay köyüniñ 10 soqağında elektrik yarım kün devamında olmaycaq. Qazadan sebep «Yevpatoriya» stantsiyasında Kezlev şeerinde bazı evler ışıqsız qalacaq.
Bunıñ ile yanvar 15 künü Aqşeyh rayonında da tamir işleriniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
İşğal etilgen yarımadada musulman ve islâm müessiseleriniñ tintüvlerine «Ukrainanı birinci olıp satqan bazı musulmanlar» qoltuta, – dep ayttı Ukraina musulmanları Diniy idaresiniñ müftisi Said İsmailov.
Bunı o, aprel 15-te «Qırımnıñ din cemiyetleri: aq-uquqlarınıñ bozulması ve siyasiy sebeplerden taqip» adlı brifingde bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
İsmailovnıñ aytqanına köre, bunıñ kibi adamlarnıñ çoqusı habaşılarnıñ areketlerine ait.
«Tavriya müftiyatınıñ açılmasını ilân etip, işğal devamında din ve millet erbapları, oquv yurtlarını Rusiyege qarşı çıqqanlarında, Ukrainağa qoltutqanlarında qabaatlaylar. İç bir sebepsiz ekstremizmde bile qabaatlaylar. Ve bunıñ kibi qabaatlardan soñ tintüvler keçirile», – dedi müfti.
Böyle etip, onıñ aytqanına köre, Qırımnıñ işğalci akimiyeti Rusiyege qoltutqan din erbaplarını qullanıp, dindaşlarını qabaatlamalarını isteyler, soñra ise tintüv keçirile ve dindarlarğa basqı yapıla.
Rusiye uquq qoruyıcılar qırımlılarnıñ evlerinde tintüv keçirmege devam eteler. Bu afta Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi, em de ağa-qardaş Velilâyevlerniñ qorantasında Qarasuvbazarda tintüv keçirildi.
Qurultay Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa tahminlerini aydınlatıp, qırımtatar faallerini olarnıñ eski ortaqları çaqa bile, dep ayttı.
Keçken sene Qırımda Tavriya müftiyatı adlı yañı diniy teşkilât peyda oldı. Onıñ reisi habaş areketiniñ Qırım musulmanları diniy merkeziniñ vekili oldı.


text:
Qazaqstandağı statïstïkalıq derekter şındıqqa qanşalıqtı säykes keledi ASTANA. QazAqparat - QR Ulttıq ekonomïka mïnïstrligi Statïstïka komïtetiniñ törağası Nurbolat Aydapkelov Qazaqstandağı statïstïkalıq derekteriniñ şındıqqa qanşalıqtı säykes keletinine qatıstı suraqqa jawap berdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Qazaqstanğa şeteldikterdiñ saparın räsimdew tärtibi jeñildeydi ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanğa şeteldik twrïster şaqırtwsız kelwi mümkin. Bul twralı bügin «Atameken» UKP alañında Qazaqstanda twrïzmdi damıtwdıñ memlekettik bağdarlamasınıñ jobasın tanıstırw kezinde QR Mädenïet jäne sport vïce-mïnïstriniñ keñesşisi Erkebulan Xasenov mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat.
Bas prokwror zañsız sottalğan eki adamnıñ aqtalwına bastamaşı boldı ASTANA. QazAqparat - QR Bas prokwrorı Qayrat Qojamjarov zañsız sottalğan D. Mırzaqulov pen R. Gabdrawfovağa qatıstı qılmıstıq isterdi toqtatw jöninde QR Joğarğı sotınıñ aldında bastamaşılıq jasadı, dep xabarlaydı QazAqparat vedomstvonıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Abaev: Älewmettik jeliniñ damwı dästürli jwrnalïstïka üşin aytwlı sınğa aynaldı ASTANA. QazAqparat - «Xabar» arnasındağı «Aşıq dïalog» bağdarlamasında qonaq bolğan QR Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstri Däwren Abaev Qazaqstandağı jwrnalïstik ortağa ortaq mäsele twralı öz oyımen bölisti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Balanıñ ïnternette ne körip otırğanına memleketpen birge ata-ana da jawaptı - Abaev ASTANA. QazAqparat - Memleket täwlik boyı balalardıñ qanday saytqa kirip otırğanın baqılay almaydı. Bul salada ata-analar da öziniñ jawapkerşiligin sezinwi kerek. Bul twralı «Aşıq dïalog» bağdarlamasında bolğan QR Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstri Däwren Abaev aytıp berdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Däwren Abaev Bayqoñır jaylı: Qazaqstan ğarışınıñ dañqtı paraqtarı äli alda ASTANA. QazAqparat - QR Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstri Däwren Abaev «Soyuz FG» zımırantasığışınıñ apatqa uşırawı men jalpı Bayqoñır ğarış aylağınıñ Qazaqstanğa paydası twralı pikirimen bölisti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Qazaqstanda Işki ister departamentteriniñ atawı özgertildi ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda Işki ister departamentteri QR Ükimetiniñ 2018 jılğı 16 qazandağı № 637 qawlısına säykes Polïcïya departamenti bolıp özgertildi, dep xabarlaydı QazAqparat QR Normatïvtik quqıqtıq aktileriniñ aqparattıq-quqıqtıq jüyesine silteme jasap.
Qızılorda oblısında bïznesti damıtwğa qulıqsız äkimder sögis aldı QIZILORDA. QazAqparat - Qızılorda oblısı äkimdiginde käsipkerlikti jappay damıtw boyınşa 9 ayda atqarılğan jumıstar qorıtındılandı. Onda salanı damıtwğa jete män bermey otırğan awıl äkimderine sögis pen eskertw berilip, ekinşi deñgeyli bankterge nesïe portfelin ulğaytw jükteldi, dep xabarlaydı QazAqparat.
Atıraw ıqşamawdanındağı köpqabattı üyler ıstıq swdı 80 jıl körmegen ATIRAW. QazAqparat - Atıraw oblısınıñ äkimi Nurlan Noğaev turğın üylerdi jılw jüyesine qosw boyınşa jürgizilip jatqan jumıstarmen tanısw üşin Balıqşı ıqşamawdanındağı jaña jılw energetïkalıq keşeninde boldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Aqmolada bïıl eñbek zañnaması 430 ret buzılğan KÖKŞETAW. QazAqparat - Aqmola oblısınıñ äkimi Mälik Mırzalïnniñ törağalığımen ötken apparattıq keñeste öñirdegi käsiporındarda eñbek jağdayların jaqsartw jäne qorğalwın uyımdastırw is-şaralarınıñ mäseleleri qaraldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi äkimdiktiñ baspasöz qızmetterine silteme jasap.
Jumıs izdewşiler men jumıs berwşilerge arnalğan jaña qızmet türi iske qosıldı ASTANA. QazAqparat - QR Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw mïnïstrligi jäne «Ulttıq aqparattıq texnologïyalar» AQ birlesip, jumıssızdar men jumıs berwşilerge arnalğan Telegram-bot qızmetin iske qostı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Ïnvestïcïyalıq rezïdenttik bağdarlaması şeteldikterge azamattıq bermeydi – AXQO ASTANA. QazAqparat - Şeteldikter 150 mıñ dollarğa Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattığın ala alatını jaylı aqparat şındıqqa säykes kelmeydi. BAQ pen älewmettik jelini şarlap ketken sıbısqa qatıstı «AXQO Äkimşiligi» AQ basqarma törağasınıñ orınbasarı Marat Äytenov osılay jawap berdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Grwzïyadağı prezïdent saylawına Qazaqstannıñ bayqawşıları qatısadı ASTANA. QazAqparat - QR Ortalıq saylaw komïssïyası 28 qazandağı Grwzïya Prezïdentin saylawğa Qazaqstannan jiberiletin bayqawşılar tizimin bekitw mäselesin qarastırdı, dep xabarlaydı QazAqparat komïssïyanıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Kontrabandalıq tawardıñ jartısınan köbi temir jolmen tasımaldanadı ASTANA. QazAqparat - Bas kölik prokwratwrası Qarjı mïnïstrliginiñ Memlekettik kirister komïteti basşılarınıñ qatıswımen ekonomïkalıq kontrabandağa qarsı is-qïmıl mäseleleri boyınşa alqa otırısın ötkizdi. Bul twralı QazAqparat Bas kölik prokwratwrasınıñ baspasöz qızmetine silteme jasap xabarlaydı.
Qazaqstan kanadalıq awdït täjirïbesine qızığwşılıq tanıttı ASTANA. QazAqparat - Astana memlekettik qızmet xabınıñ Basqarwşı komïtetiniñ törağası Älïxan Baymenov Kanada Kirister agenttiginiñ Awdït, bağalaw jäne täwekelder jönindegi komïssarınıñ orınbasarı - Awdït jönindegi bas atqarwşı dïrektorı Brayan Fïlbïnmen kezdesti, dep xabarlaydı QazAqparat.
Qazaqstanda «Yaqın Ïnkar» uyımı ekstremïstik dep tanıldı ASTANA. QazAqparat - Qazaqstan Respwblïkasınıñ Bas prokwratwrası «Tablïğï Jamağat» ekstremïstik uyımınıñ (Qazaqstan awmağında tıyım salınğan) negizinde qurılğan «Yaqın Ïnkar» uyımınıñ elimizdegi zañsız qızmetin anıqtadı, dep xabarlaydı QazAqparat.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Taksi
Taksi (frans. taxi), — jolawshılar ya'ki ju'k tasıwda paydalanılatug'ın jen'il ya'ki ju'k avtomobilı. A'detde jol haqqı taksometr boyinsha to'lenedi. Birinshi Taksiler Londonda 1903 j., Moskvada 1907 j., Sankt-Peterburgde 1937 jılda, Tashkentde 1934 jıl. payda bolg'an. Taksi sıpatında ko'plep islep shıg'arılatug'ın jen'il ha'm ju'k mashinaları, belgilengen avtomobillerden paydalaniladı. Ayrım jo'nelisler boyinsha belgilengen waqıt aralıg'ında qatnaytug'ın, Taksiler, marshrutlı taksilar dep ataladı. Bunday Taksiler ushın belgili to'lemdegı haq stavkası belgilep qoyıladı.


text:
Bunı o Qırım.Aqiqat mühbirine ayttı. Böyle etip, onıñ aytqanına köre, akimiyetke bir ya da üç adamnıñ kirüvi «halq meselelerini çezmey».
Qırım parlamentiniñ «spiker muavini» jurnalistlerge bergen intervyüsında, onıñ namzetini Qırımtatar Milliy Meclisi tevsiye etkenini ayttı.
«Bunıñ bir neticesi olmaycaq. Zenaatdaşımız aşıqtı, bizler ise aşıqmamağa, doğru qarar almağa çağıra edik. Qırımtatar halqınıñ meselesi al etilmese, adamlarnıñ kirüvi faydasız olacaqtır», – dedi Refat Çubarov.
Hatırlatamız, mayıs 21-de umumiy toplaşuvda Qırım «parlamentiniñ» deputatları İlyasovnı «spiker muavini» vazifesine tayin ettiler. Buña 74 deputat qol tuttı, 1 kişi bitaraf oldı, 2 adam rey bermedi. Umumen salonda 77 deputat qayd etildi. Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov qayd etti ki, İlyasovnıñ tayinlenmesi – «yahşı bir işarettir».
Keçken afta «doğru» qırımtatarlar eyyeti Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile Soçide körüştiler. Mında qırımtatar halqınıñ abadanlaştıruvı muzakere etildi. Eyyet erkânında Remzi İlyasov da bar edi.


text:
«Keçken sene kibi olmasa bile, amma kurort mevsimi episi bir olur. Tahminen iyün 20-25 künleri raatlanıcılarnıñ sayısı artacaqtır»,– dedi Yürçenko.
Onıñ sözlerine köre, esas mesele – turistlerniñ yarımadağa ketirilüvi. Aqmescit ava limanı künde 2 biñ yolcunı qabul ete bile, amma imtiyazlı aviabiletlerni Rusiyeniñ er bir şeerinde almağa imkânsız.
Qırım işğali sebebinden qıtaiy Ukraina sakinleri Bulğaristan, Gürcistan, Türkiye, Yunanistan, Hırvatistan ve İspaniya kurortlarını saylaylar. Sorav neticesinde belli oldı ki, bu sene Qırımnı rusiyelilerniñ tek 3% ziyaret etmege niyetlene.


text:
Tukay turında
Ğali AQIŞ (1918–2011), Bötendönya tatar ligası maqtawlı räise: 15 aprel’ könne här yıl sayın, xäterem yalğışmasa, 1920 yıllardan birle yola belän uzdırabız. 15 aprel’ – olı dahi şağirebezneñ ülgän köne bulu säbäple, Tukaynı iskä alabız....
Nacar NÄCMİ Tukay turında…
Nacar Näcmi (1918-1999) – Başqortstannıñ S.Yulaev isemendäge respubliqa premiäse laureatı, RSFSR Däwlät premiäse laureatı, Başqortstannıñ xalıq şağire: Bez, hiç şiklänmiçä, – Tukayğa qadärge häm annan soñğı dönya, dip xaqlı räweştä äytä alabız. Bez anıñ şiğriät...
Rawil FÄYZULLİN Tukay turında…
Ülemsezlek simvolı (Ul — mönbär täräzäbez) Bez yäşägän ğasırnıñ başınnan axırına qadär (alğa taba da, bu xäl, hiçşiksez, şulay däwam itäçäk) xalıq Tukaynı olılıy, böekli, inde ällä niçä buın aña iman kiterep, küñelen tügä. Ni...
İbrahim YOSIYPOV Tukay turında…
İbrahim Yosıypov – qaraqalpaq şağire: G.Tukay äsärläre belän tanışqan berençe könnän ük böek tatar şağire minem öçen iñ yaratqan şağirgä häm uqıtuçığa äylände. Äle pedagogiqa institutı studentı bulğanda uq min Tukaynıñ küp kenä şiğırlären yattan...
Nil YUZEEV Tukay turında…
Nil Yuzeev (1931-1996) — ädäbiät belgeçe, tärcemäçe, G.Tukay isemendäge Däwlät premiäse laureatı, Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese: Waqtını yörter keşelär ul zaman minnän kürep, Faydalansın şunda minnän säğäten härkem borıp, – dip yazğan G.Tukay üzeneñ icadi...
Niqolay ŞUNDİK Tukay turında…
Niqolay Şundik (1920-1995) – rus yazuçısı: Tukay üz xalqınıñ yazmışına yaqtı kometa bulıp bärep kerde. Häm mondıy danlıqlı ul üstergän tatar xalqı anı ilebezneñ barlıq xalıqlarına büläk itte. Gabdulla Tukay kebek qimmätle asıltaşnı tatar xalqı...
Ğali XALİT Tukay turında…
Ğali Xalit (1912-1992) — ädäbiät belgeçe, filologiä fännäre doktorı, TASSR nıñ häm RSFSR nıñ atqazanğan fän eşleklese: Gabdulla Tukay – milli ädäbiätlarnıñ yaña ofıqların häm üseş mömkinleklären açqan icatçılarnıñ berse. Alar yasağan açışlar milli ädäbiätnı...
Rafael’ XÄKİMOV Tukay turında…
Rafael’ Xäkimov – säyäsätçe, Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese: Här xalıqnıñ üz Tukayı bar. Ul xalıqnıñ yazmışı xäl itelgän çorda, aña böeklekkä yul kürsätü öçen, küktän cibärelgän ilçe. Ul millätne yäşäyeş yuqlığınnan yaqtılıqqa, täräqqıätkä kütäwçe dahi....
Grif XÄYRULLİN Tukay turında…
Grif Xäyrullin – pedagogiqa fännäre doktorı, professor: Gabdulla Tukay üz icatında şundıy yuğarıqlarğa ireşkän ki, xätta zamança tikşerenüçelär anı törki ädäbiätnıñ meñyellıq üseş çorına üzenä kürä näticä bularaq bäyäli. Törki xalıqlarnıñ küp kenä kürenekle şağirläre...
Mixael’ FRİDRİX Tukay turında…
Mixael’ Fridrix – Vamberg universitetı möğallime: Tukay xalıq şağire bulğan häm ğadi keşelär närsä belän yäşäsä, şunıñ belän yäşägän. Şuña kürä anı xalıq yaratqan, şunıñ qadär yaratqan ki, soñğı yulğa ozatırğa xisapsız keşe cıyılğan, alar...


text:
Qırımtatar halqı Meclisi milletniñ aqları, umumen insan degerlikleri bozulğanı sebebinden narazılıqnı bildire
Bu aqta Mejlis prezidiumnıñ arizasında söz yürütile, onı temsiliy organnıñ saytında yerleştirdiler.
Vesiqada aytılğanı kibi, qırımtatarlar liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa Qırımğa kelmege yasaq etilüvi – başqacasına tüşüngenlerniñ cezalanuvı kibi añlamaq mümkün.
«İnsannıñ eñ tabiy aqlarınıñ, halqara qanunlarınıñ bozuluvı, bütün milletniñ menligine toqunuvı, milliy lider Mustafa Cemilevniñ, şimdi ise, Meclis reisi Refat Çubarovnıñ taqip etilüvi, çeşit uydurmalarğa esaslanıp yapıla ve fikirleri akimiyetten farq etkenlerniñ cezalanmasını köstere», – dep qayd etile arizada.
Meclis Prezidiumı qırımtatarlarnı Mecliske sarılıp, halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlarğa muracaat etmege ve «kendi Vatanında bulunğan qırımtatarlarğa nisbeten merhametsiz ve aşalayıcı areketlerniñ keñişlevine yol bermemege» çağırdı.
«Meclis Prezidiumı bütün qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarınıñ ve Qırımda yaşağan er türlü millet ve din vekillerini qorçalaycağını bildire», - dep qayd etile arizada.
Öz başına tayin etilgen akimiyet yarımadağa Meclis reisi Refat Çubarovnı yibermedi. O, Herson vilâyeti Geniçeskte iyül 4-5 künleri arasında ötkerilgen Meclis toplaşuvından qayta edi. Çubarovğa 5 yıl içinde yarımadağa kelmege yasaq etildi.
Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov mühbirlerge aytqanı kibi, Meclis reisi Refat Çubarov «Qırımda milletlerara zıddiyetke ketirgen areketleri» sebeinden yiberilmedi.
Eki ay evelsi tamam bu kibi yasaqqa milliy lider Mustafa Cemilev oğratılğan edi.


text:
Baki,Nizami rayonu,8ci km qesebesi,Neftciler metrosu
5
Yerləşdirilib :
December 10, 2017
Baxılıb :
Tip : Satılır
ID : #228377
Qiyməti: 72000 AZN
Neftciler metrosu Start idman kompleksinin yaxinliginda 9 mertebeli binanin 8ci mertebesinde 45 kv ibaret menzil TECILI olaraq satilir.2 otaqdan ibaretdir,metbex genislendirilib,temirlidir,polu parket,pencereler pvc, divar kagizlari,qapilar yenilenib,merkezi istilik sistemi,san-qovsaq kafellenib.Sehere menzereli,mekteb,usaq bagcasi,avtobus dayanacagina, ticaret obyektlerine cox yaxin elverisli seraitde yerlesir.Menzil esyalari,avadanliqlari ile birlikde satila biler


text:
Qıırm ile memuriy sıñırnıñ qamaçavı boyunca aktsiya iştirakçileri blokpostlarda vatandaş ve naqliyanıñ teşkerüvini artıq keçirmeycekleri aqqında bildire. Bu aqta dekabr 22 künü aktsiya iştirakçileriniñ Facebooktaki saifesinde bildirile.
«QVQ (Qırımnıñ «vatandaşlıq qamaçavı» – QA) blokpostlarından keçken yerli sakinler ve vatandaşlarnıñ ricası olğanı içün, endi faaller ile birlikte yolcu ve naqliyatnıñ teşkerüvini Devlet Patrul hızmeti, politsiya, «Herson» batalyonınıñ temsilcileri keçirecek», – denile beyanatta.
Aktsiya ştabında dekabr 17 künü qabul etilgen Ukraina Nazirler kabinetiniñ Qırım ile ticaretniñ sıñırlanması aqqında qararına esaslandılar.
Herson vilâyet devlet memuriyetiniñ saytında aktsiya ştabınıñ bildirüvi aqqında malümat yoq.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte Kozlov soqağında yoq etilgen kiçik bazarnıñ yerinde terekler saçılıp başlandı. Rusiyeli şeher mamuriyetiniñ matbuat hızmetiniñ bergen malümatına köre, yerniñ abadanlaştırılması devamında nevbetteki adımnen yarıq fenerleri qoyulacaq.
Şeer yolbaşçısınıñ birinci muavini Aleksandr Ovdiyenko: «Rekonstruktsiyanıñ birinci qısımını yekünleymiz, esas işler yapıldı: eşilmeceq taşlarden yolaqlar töşeldi, elektroteller ve suvarmaq içün tamçılar sisteması quruldı, yarıq tiremelerniñ qoyulması içün azırlıq yapıla. Şimdiki qısımda yeşilletüv başlandı, mutehassıslar sedr fidanlarını saça, aynı zamanda ot ösümliklerini saçılmaq içün azırlıq alıp barıla», – dep, esabat berdi.
Aprel 11 künü Aqmescitte akimiyet Kozlov soqağında kiçik bazarnıñ binaları küçnen yoq etilgen edi.
Yoq etilgen kiçik bazarnıñ yerinde parkovka qurılması ve oyerniñ abadanlaştırılması vade etilgen edi.
Aprel 25 künü şeer memuriyetiniñ sitesinde, aprel 11 künü Aqmescitniñ merkeziy bazarı yanında yoq etilgen satış noqtalarnıñ yanında avtoparkovka qurulmacağı haber etildi.
Memuriyetiniñ rusiyeli yolbaşçısı Gennadiy Baharevniñ sözlerine köre, şeher akimiyetiniñ planlarında – Kozlov soqağında yolnı keñişletmek, etrafnıñ abadanlaştırılması, qaldırım yolağınıñ taşlarnen töşelmesi ve tereklerniñ saçılması bar.


text:
Bunı suv resursları Devlet agentliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Berilgen malümatlarğa köre, Şimaliy-Qırım kanalınıñ reberligi suv temininen bağlı añlaşma tekliflerini alâ daa almadı.
Qırım işğalinden sebep yarımadada suv temininen bağlı problemler peyda oldı. Şimaliy-Qırım kanalından Dnepr suvınıñ er yıllıq berilmesi bu sene olmadı. Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyeti Kiyev yañı añlaşmalarnı tizmege istemey dep, onı qabaatlay. Aynı vaqıtta anonymous.fm halqara hakerler birleşmesinde berilgen malümatqa köre, Rusiye akimiyeti Qırımğa suv kelmesin dep, pompalarnı söndürdi.


text:
İyülniñ 17-nde ABD prezidenti Donald Trump Vladimir Putin ile körüşken soñ ötkerilgen matbuat konferentsiyası neticesine nisbeten yapılğan tenqitke qarşılıq kösterdi.
«Şimdilik, büyük meblağlar celp eterek, men NATO ile pek yahşı körüşüv keçirdim, Rusiyeden kelgen Vladimir Putinnen de eñ yahşı körüşüvimni ötkerdim. Afsus ki, bu aqta haber etilmey – yalan haberler aqıldan azğan», – dep yaza o Twitterde.
Mevzunen bağlı olaraq: «Körüşüv nasıl keçecegini kimse bilmey edi»: Donald Trump ve Vladimir Putin ne aqqında añlaştı
Americanıñ Cumhuriyetçi ve Demokrat firqaları, iyülniñ 16-nda Helsinkide Vladimir Putin ile körüşken soñ, Rusiyeniñ Amerika saylâvlarına qarışqanınen bağlı amerikan istihbaratınıñ hulâsalarına qol tutmağanı sebebinden prezident Donald Trumpnıñ çıqışından çorlanğanlarını bildirdi.
İyülniñ 16-nda Helsinkide Trump ile Putin arasında körüşüv keçti. Matbuat konferentsiyası devamında Trump bir kere de olsa Ukraina lafını açmadı, albuki körüşüvden evel taraflar, diger mevzularnen biraber Ukraina aqqında da laf etecekler denilgen edi.


text:
Dekabrniñ 19-nda Kremlniñ kontroli altında bulunğan Canköy rayon mahkemesi, yarımadada qırımtatarlar, musulmanlarnıñ tintüvleri ve tevqiflerine qarşı yapılğan bir kişilik piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etmege devam ete.
Bunı «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesi bildire.
Olarnıñ malümatınna köre, saat 13:00-ge (Kyivde 12:00-ge) qadar mahkeme eki qırımtatar faaliyetçisi – Ayder Zekeryayev ve Ablâmit Ziyadinovğa cöremeler tayin etti. Olar 15-er biñ ruble (qararnen 7 biñ hrivna – QA) tölemek mecburlar.
Dekabrniñ 19-nda Canköy mahkemesi bir kişilik piketlerniñ iştirakçilerini mesuliyetke çeküv aqqında daa üç qararnı ve Aqmescit mahkemesi – daa eki qararnı baqıp çıqmaq niyetindeler.
Dekabrniñ 18-nde Qırımda, daa evel tintüvler ve tevqiflerge cevaben bir kişilik piketlerge çıqqan qırımtatarlarğa qarşı 70-ke yaqın mahkeme oturışuvı ötkerildi. Faaliyetçilerge qarşı, tayin etilgen piket ötkerüv tertibiniñ bozulması munasebeti ile (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, madde 20.2, 5-nci qısım) memuriy protokollar tizildi.
Mahkemeler, yarımadada Qırım musulmanlarnıñ tintüvleri ve tevqiflerine qarşı yapılğan bir kişilik piketlerniñ iştirakçilerine umumen 650 biñ ruble (qararnen 285 biñ hrivna – QA) miqdarında cöremeler tayin ettiler.
Mahkeme oturışuvları, cümleden, Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler bir maqsat, bir niyet ve umumiy teşkil etilüv ile birleştirileler» şeklinde çıqarılğan hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili olaraq qabul etilmekte.
Qırımda oktâbrniñ 14-nde, Rusiye tarafından ilhaq etilgen yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlarğa, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Bunı müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
Ukraina havfsızılq hızmetiniñ malümatına köre, yanvar ayında bu adamlar Kiyevge Qırımdan keldi, mında olar Avromaydan tarafdarları kibi kendilerini tanıtıp, Kiyev şeer devlet memuriyetiniñ aktivistlerine qoşuldılar.
«O» ve «S» Ukrainağa qarşı bir sıra diversion-patlav numayışlarnı azırlay, öz Rusiye yolbaşçılarına adiselerniñ ketişatı aqqında haber ete edi. Cemaat havfı şundan ibaret edi ki – işbu şahıslar sabıq milis hadimleridir», – dep aytalar Ukraina havsfzlfq şurasında.
Mında şunı da qayd ettiler ki, diversantlar Rusiye vatandaşı M.Koledağa silânı taqdim ettiler. Bundan soñ soñkisini de yaqaladılar. Milis hadimleri olarnıñ evlerinde silâ, patlav aletlerni taptılar.
Bundan da ğayrı, sabıq militsionerlerde patlav aletlerni yapmaq içün şeylerni tapqanlar.
Aynı zamanda diversantlar hırsız da olıp çıqtı: olarda KGGAdan yoq olğan qıymetli şeyler de tapıldı, şu cümleden devlet mukâfatları, mefruşat, seyf, kompyüterler.


text:
Kipr tınıçlıq xäräkäte barışında diplomatiyağa östenlek birelde
Törkiyä Kipr tınıçlıq xäräkätennän êlek xalıqara kileşülär qısalarında garant illär häm utrawdağı liderlar däräcäsendä diplomatik kereşülärgä östenlek kürsätte
ÄNKARA - NAZLI YÜZBAŞIOĞLU
Törkiyä Kipr xalqın irekkä, tınıçlıqqa häm mullıqqa qawıştıru maqsatınnan çığıp 44 yıl êlek ütkärgän Kipr tınıçlıq xäräkätenä barılğan barışta xalıqara kileşülär qısalarında garant illär häm utrawdağı liderlar däräcäsendä diplomatik kereşülärgä östenlek birde.
Diplomatik tırışularnıñ cawapsız qaluı arqasında Törek qorallı köçläre tarafınnan 1974nçe yılnıñ 20nçe iyül’ könne başlatılğan xäräkät utrawda tınıçlıq urnaştırdı.
Xäräkät aldınnan Kiprdağı wazğıyät’
Törkiyä häm Greśiyanıñ 1959nçı yılnıñ 11nçe fevral’ könne qabul itkän, Angliyadağı häm Kiprdağı ike cämğıyät’ liderları da raslağan Śürix häm London kileşüläre bäysezlek, ike cämğıyät’neñ urtaqlığı, ictimağıy ölkädä avtonomiya häm çişeleşneñ Törkiyä, Greśiya häm Angliya tarafınnan aktiv garantiyası nigezlärenä tayana ide.
Utrawnıñ ike xalqı arasında urtaqlıq prinśibın nigez itep alğan xalıqara kileşülär qısalarında 1960nçı yılda “Kipr Cömhüriyäte” tözelde häm töp qanunda utrawdağı Kipr törek häm grek xalıqlarına tigez säyäsi xoquqlar häm status tanıldı.
Moña qaramastan Kipr grek tarafı Kipr töreklären däwlät oyışmalarınnan çitläşterü, izolyaśiyäläw, utrawdağı bar buluların beterü häm Greśiya belän berläşü (Ênozis) yulın açuğa qağılışlı kereşülärgä totındı.
Kipr Cömhüriyäte Kipr greklarınıñ 1963nçe yılda ber yaqlı bularaq köç qullanuı belän töp qanunnı ğamäldän çoğaruınnan soñ beterelde.
Enozis maqsatına ireşä alu öçen qorallanğan kipr grekları Greśiya belän 1974nçe yılğa qadär kipr töreklärenä höcümnären, basımın häm zolımın arttırdı.
Xäräkätne qotılğısız qılğan barış
Kipr törekläreneñ 1960nçı yılda qorılğan urtaqlıq däwläteneñ citäkçelegennän çitläşterelüe arqasında Kipr grekları arasında qaraş üzgälekläre kürenä başladı.
“EOKA” äğ’zaläre arasında xasil bula başlağan qaraş ayırmalılıqları Törkiyäneñ qatışuınnan tartınğan häm töreklärne iq’tisadi yaqtan ciñärgä tırışqan Kipr grek liderı Makarios häm tiz räweştä näticä alınuın teläwçe êlekke xuntaçılardan torğan “EOKA-B” äğ’zalären qara-qarşı kiterüenä yul açtı.
Grek xuntasınıñ yärdäme belän 1974nçe yılnıñ 15nçe iyül’ könne “EOKA” liderı Nikos Sampson utrawnı Greśiyägä bäyläw maqsatınnan çığıp, Makariosqa qarşı tüntäreleş yasap, xakimiyätne qısqa waqıtta üz qulına küçerä häm bu räweşle Kiprnıñ möstäqıyl’legenä häm cir bötenlegenä isäp totılğan buldı.
Törkiyäneñ xäräkätkä başlağançı yasağan diplomatik kereşüläre
Törkiyä 1960 Garantiya kileşüe qısalarında iñ êlek ısulğa qağılışlı yöklämälären ütäw öçen kereşülär ütkärde.
Bu qısada 1974nçe yılnıñ 17nçe-18nçe iyül’ könnärendä Angliya belän Törkiyä arasında tüntäreleştän soñ yasala alınaçaq adımnar belän bäyle bularaq Londonda kiñäşmälär ütkärelde. Telgä alınğan şuşı kiñäşmälärgä garant däwlät sıyfatı belän Greśiya da çaqırıldı, läkin Greśiyädäge xunta citäkçelege söyläşülärdä qatnaşmadı.
Törkiyäneñ ul çaqtağı Baş ministrı Bülent Äcävit belän Angliya tışqı êşlär ministrı Jayms Kallaghan arasındağı söyläşülärdä Angliyağa urtaq qatışu täq’dime yasaldı.
Törkiyä Angliyanıñ tiskäre cawap birüennän soñ, Garantiya kileşüenä nigezlänep häm utrawdağı töreklärneñ iminlegen dä iğ’tibarğa alıp, 1974nçe yılnıñ 20nçe iyül’ könne Kipr tınıçlıq xäräkäten başlattı.
Bu räweşle Kiprnıñ Greśiyağa quşıluı, annekśiyası totqarlanılğan buldı häm Kipr törek xalqınıñ barlığı ışanıç astına alındı.
Törek tınıçlıq xäräkäte ber ük waqıtta Greśiyädä xunta idaräseneñ azağı da buldı häm ildä demokratiya urnaştırdı.
Xäräkätneñ ikençe êtabınnan êlek tä diplomatik tırışular däwam itte
Törkiyä 1974nçe yılnıñ 20nçe iyül’ könne Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ 353 nomerlı qararı belän Angliya häm Greśiyägä "tınıçlıqnı yañadan urnaştırunı täêmin itü öçen söyläşülärgä başlaw” çaqıruın yasadı.
Şunnan soñ öç garant il 1974nçe yılnıñ 25nçe-30nçı iyül’ könnärendä Jenevada cıyılışlar ütkärde häm öç garant ilneñ tışqı êşlär ministrları 30nçı iyül’ 1974 datalı Jeneva deklaraśiyäsenä imza saldı.
Telgä alınğan şuşı deklaraśiyädä Greśiya häm kipr grekları basıp alğan törek anklavlarınıñ aşığıç räweştä buşaltıluı häm utrawda tınıçlıqnıñ häm konstituśion tärtipneñ yañadan urnaştırıluın täêmin itü öçen tışqı êşlär ministrları arasında söyläşülärgä däwam itelüe küzdä totıldı.
Ayıruça deklaraśiya belän utrawda Kipr törek cämğıyäte belän Kipr grek cämğıyäte belän bergä ike üzidaräle citäkçelekneñ barlığı prinśipta tanıldı.
Konferenśiyanıñ 9nçı avgustta başlanğan ikençe êtabında Greśiya utrawda yaña konstituśion tärtipneñ urnaştırıluına qağılışlı böten täq’dimnärne kire qaqtı häm töp qanun belän bäyle bularaq ireşeläçäk kileşü öçen törek xärbi berlekläreneñ kire çigenüe alşartın alğa sörde.
Greśiyanıñ "1960ta bulğanı kebek quyılğan hiçber çişeleşne qabul itmäyäçägen” belderüe arqasında konferenśiya 14nçe avgustta näticäsez qaldı häm Kipr tınıçlıq xäräkäteneñ ikençe êtabı başladı.
Xäräkät uñışlı tämamlanğannan soñ 1975nçe yılnıñ 13nçe fevral’ könne Kipr Törek Federal’ Däwläte qorıldı. Parlamentta qabul itelgän qarar belän 1983nçe yılnıñ 15nçe noyabrendä isä Tönyaq Kipr Törek Cömhüriyäte tözelde.


text:
Fevralniñ 15-nde Rusiye Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işiniñ» ilk mahkeme oturışuvında Rusiye FSB hadimi olğan Aleksandr Kompaniytsev şaat olaraq sorğulandı. Bu aqta Facebookta Amnesty International Ukraina uquqimaye teşkilâtı haber ete.
Şaat bergen malümatqa binaen, «Muslim Aliyev «Hizb ut-Tahrirniñ» Yalta ve Aluşta bölükleriniñ reberi ola eken». Onıñ sözlerine köre digerleri celp etüvnen «oğraşqan».
«Gizli audio ve videoqaydlar yapıldı – körüşken yerleri tesbit etilip, taqip etildi. Materiallar ekspertizadan keçti ve neticede du - «Hizb ut-Tahrirniñ» toplaşuvları olğanını kösterdi. Sorav keçirildi ve şaatlar mahkümlerniñ «Hizb ut-Tahrirge» alâqadar olğanlarını tasdıqladı. Menim ağlarım vastasınen de olarnıñ alâqadar olğanı tasdıqlandı. İsbatlar ise: vesiqa ve nesneler, YouTubedaki videolar, Aliyev konferentsiya ve mitinglerde natıq olaraq iştirak etkeni belli. Tintüv yapılğanda, teşviqat materialları tapılğan edi», – dep ayttı Kompanitsev.
Advokatnıñ, şaattan Aliyev üceyre reberi olğanını tasdıqlaycaq vesiqalı delil kösterebilemi degen sualine, Kompaniytsev «diñlevler ve şaatlarnıñ sözleri esasında netice çıqarğanı» aqqında ayttı.
Bir kün evel Rostov-na-Donu şeerinde Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca ilk mahkeme oturışuvı ötkerildi.
Daa evel Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» mahkemelerini Aqmescitte köçme oturışuvda keçire edi. Ondan soñ tevqif etilgen qırımlılar Rostov-na-Donu şeerine yollanıldı.
2016 senesi fevral-mart ayları arasında Yaltada Arsen Cepparov ve Refat Alimov, Emir-Üsein Kuku, Muslim Aliyev, Enver Bekirov ve Vadim Sirük tutulıp alınğan edi. Olar Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqası olğanındsa qabaatlana.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Donetsk vilâyetinde yanvarniñ 14-de Volnovaha civarında ukrain blokpostına atış açıluvı neticesinde elâk olğanlarnıñ hatırasına matem kününi ilân ettiler, dep haber ete yerli vilâyet devlet memuriyeti.
İşbu avaleni vilâyet devlet memuriyetiniñ reisi Oleksandr Kihtenko imzaladı.
Qararğa köre, ev, devlet akimiyet organlarınıñ, yerli akimiyet organlarınıñ binalarında, şirket, müessise ve teşkilâtlarda Ukraina devlet bayrağı ve vilâyet bayrağı tüşürilmek kerektir.
«Rayon devlet memuriyetlerine, yerli idare organları, şirket, müessise, teşkilâtlarğa eglenceli tedbir, sport yarışlarınıñ keçirilmesinden vazgeçmege tevsiye etile», – denile beyanatta.
Salı künü, yanvar 13-de, saat 14:25 ukrainlilerniñ Volnovaha civarında yerleşken blokpostına ateş açılğan edi. Patlav aletlerinden biri yerli sakinlerni avuştırğan avtobus yanında patladı. Birden 10 insan elâk oldı. Birazdan daa eki insannıñ ölümi aqqında haber keldi.


text:
Aqmescit akimiyeti şeerniñ çoq qatlı evlerinde yarımadada energetik teminlevi ile olğan problemlerden sebep çalışmağan liftlerni işlettirmege qarar aldı. Bu aqta Aqmescit Rusiye memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Şeerniñ Rusiye memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev aytqanı kibi, Aqmescit şeeri elektrik energiyasını tam derecede qullanılmağanı içün liftlerni işlettirmege mümkün.
«Liftlerniñ işlettirilmesi ile aynı sırada qurucılıq meydanlarına da elektrik berilecek, soñra soqaq yarığı çalıştırılacaq. Bukün Aqmescit içün emiyetli olacaqtır», – dedi Baharev.
Salı künü, dekabr 15-de, Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kremlden Qırımğa Krasnodar diyarından energetik köpürniñ ekinci yolağınıñ berilmesi aqqında bildirdi, o yarımadağa qoşma 220 MVt energiyasını berecektir.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Dekabr 8 künü Ukraina energetik tertibatından Qırımğa bir elektrik yolağı boyunca elektrikniñ berilmesi ğayrıdan tiklendi. Amma Qırımda alâ daa ağ qazaları yüz bere.


text:
Eñ birinşi erejemiz – eşqanday erejege bağınbaw.
Äweli erkindikti tañdañız. Är äyel özin jaylı sezinetin kïimdi kïyui kerek.
Obraz qalıptastırw. Mäselen, Sofï Lorenniñ qanday sömke ustağanın kim biledi? Al, onıñ dekoltesin bilmeytin jan joq.
Kïim adam twralı bärinen xabar berip turadı.
Ädemi iş kïimder sekswaldılıq belgisi. Bul öziñniñ täniñe degen qurmet.
Är äyeldiñ şağın qara köylegi jäne ädemi aksesswarı bolw kerek.
Sän ülgisindegi emes, öziñe unağan kïimdi tañdaw kerek. Sän ärdayım qoldan jasaladı. Al, stïldi kïinse, balıqşınıñ da kïimi közge tüsedi.
Korset kïyuge köñil böliñiz. Korset deneñizdi bir kölemge kişireytip, äri joğarı köterip turadı.
Siz burınğı swretteriñizge qarap otırıp, sol kezdegi kïingeniñizge köñiliñiz tolmasa, qwana beriñiz. Öytkeni, siz waqıt ötken sayın durıs kïinip jürsiz.
Bastısı, adam özin senimdi äri şınayı ustawı kerek. Adam qarapayım aq köylekpen de sımbatta körinwi mümkin. Yağnï, ol kïimge emes, öziñizdi ustawıñızğa baylanıstı.
Ädemi bolw üşin, minsiz bolw mindetti emes. Şındığında sizdiñ bir ğana jeriñiz sımbattı körinwi mümkin. Mäselen, mağan ülken murındı äyelder unaydı. Murın – bul minezdi tanıtadı. Al, köp äyelder murındarın tüzetkisi kelip jatadı.
Derekközi: Stan.kz
Kommentarïï


text:
Bunı Turkiye prezidenti Abdulla Gül Ukraina prezidenti vazifesine namzet köstergen Petro Poroşenko ile körüşüvde bildirdi.
Gül ve Poroşenkonıñ aman-aman 1 saat sürgen körüşüvi regiondaki havfsızlıq meselelerine bağışlandı. Qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını qoruv meselesine büyük diqqat ayırıldı.
Taraflar prezident saylavlarından soñ Ukraina-Turkiye munasebetlerni faalleştirmege añlaştılar.
Turkiye saylavlarğa kendi nezaretçilerni yollamağa azır ve ayrıca qırımtatarlarnıñ rey bermek aqqını qorumaq müimligini qayd etti.
Hatırlatamız, Petro Poroşenko qırımtatarlarnı Ukrainanıñ tamır halqı olaraq tanılması aqqında qararnıñ müellifi ola.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi, Yuqarı Şura deputatı Mustafa Cemilev ukrain eyyeti erkânında Tel-Avivge yol aldı (İsrail), mında o memurlar, dissident areketleriniñ temsilcileri ile körüşti ve Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgeni aqqında tarif etti.
Bu aqta vekâletliniñ Facebooktaki resmiy saifesinde aytıla.
Olğan malümatqa köre, Cemilev İsrail Knessetiniñ spikeri Yuliy Edelşteyn ile körüşti. Muzakerelerniñ esas qısmı İsrailniñ Ukrainanıñ Rusiye istilâsına qarşı küreşine yardımı mevzusına bağışlanğan edi.
«Ukrain eyyeti ile Mustafa Cemilev İyerusalimde ukrain medeniyeti festivalini ziyaret etti. Buhrannıñ başlanuvı ile İsrailge köçip kelgen Ukraina vatandaşlarınıñ sayısı ğayet arttı, amma Ukraina ile alâqaları üzülmey», – dep bildire Cemilevniñ matbuat hızmeti.
Mında şunı da qayd ettiler ki, İyerusalimde Cemilev «Sohnut» halqara sionist teşkilâtınıñ başı, belli dissident Natan Şçaransknen körüşti, uquq qoruyıcı areket iştirakçileriniñ mezarlarına bardı.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, qırımtatarlarnıñ yetekçisi Vifleyemge de barğan ve Palestin muhtariyetinde Türkiye Cumhuriyetiniñ konsulı Mustafa Sarniç ile körüşken eken. Cemilev onı işğal etilgen Qırımnıñ meseleleri ile tafsilâtlıca tanış etti.


text:
Yoldaş MOLOTOV, «Uyğur avazi»/ Astanada štüvatqan «EKSPO – 2017» Häliqara kšrgäzmisiniŋ mädäniy çarä-tädbirliri dairisidä 29-iyul' küni «Därvişlär» topiniŋ «Muzıka moya» namliq yäkkä kontserti štti. Astana şähärlik hakimiyiti täripidin uyuşturulğan mäzkür kontsert tamaşibinlarğa huş käypiyat hädiyä qildi. – Mäzkür kontsertni uyuşturuşniŋ täşäbbuskari Astana şähiriniŋ hakimi Äset İsekeşev boldi, – däydu «Därvişlär» topiniŋ äzasi Rayim hämraev. – Mälum boluşiçä, Äset Örentay oğli «Därvişlär» topiniŋ muhlisi ekän. Täkitläş keräkki, bizniŋ kontsert štkän küni Astanada nurğun çarä-tädbirlär, yäni «Comedy club», «KVN», Adriano Çelentano, Murat Bisenğalievniŋ kontsertliri štti. Şuŋlaşqa däsläp bizgä «Kontsertimizğa adäm kelämdu?» degän ändişiniŋ bolğanliğinimu yoşurmaymiz. Biraq tamaşibinlarniŋ zalğa tolğanliğini kšrgändä, bu ändişiniŋ bekar ekänligini çüşänduq. Hoşal bolarliq yeri, astanaliq muhlislirimiz bizni nahayiti yahşi qarşi aldi.
Kontsert davamida «Därvişlär» šz repertuaridiki uyğur, qazaq vä rus tilliridiki nahşilirini orunlap, şäriq muzıkisini bahalaydiğan häm uniŋ qädir-qimmitigä yetidiğan sän°ätsšyär ammiğa arambähş dämliri hädiyä qildi. Şundaqla «Ruhsarä», «Taҗinisa», «Nargiz» ussul ansambl'liri vä nahşiçilar Raş Tohtahunov, Adilҗan Ömärov, Firuza Җalalova, Bahara kontsertniŋ tehimu җanliq štüşigä ülüş qoşti. Ändi kontsertqa mehman süpitidä täklip qilinğan ataqliq nahşiçi Nurlan Abdullin «Därvişlär» topiniŋ hitqa aylanğan «Toynamä» nahşisini orunlap, hämmini häyran qaldurdi. Lala Bogomolova şäriq ussulini orunliğanda, tamaşibinlar orunlirida oltiralmay, uniŋğa qoşulup, ussulğa çüşti.
Umumän, «Därvişlär» topiniŋ paytähtimizdiki däsläpki yäkkä kontsertini nahayiti utuqluq štti deyişkä asas bar.


text:
Cuma künü, aprel 24-de, Krasnodarda qırımatatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayser Cemilevniñ işi boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçti. Toplaşuvda mahkemeci olmağanlar bulunmadı.
Bunı advokat Nikolay Polozov bildire.
«Cemilevniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvında mahkemeci olmağanlar bulunmadı. Qabaatlayıcı taraf yazma delillerni, imaye – çıqaruv arizasını bildirgenler», – yazdı o twitterde.
Onıñ aytqanına köre, mahkemeniñ nevbetteki toplaşuvı aprel 27 künü keçecek. Bu küngece Krasnodar diyarınıñ mahkemesi teneffüsni ilân etti ve «taraflarnıñ muracaatı boyunca protsessual qararnı almaq içün ketti»
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi.
Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.