text:
Rusiädä dini matbuğat: qoyaş kürde – ay aldı
Bügen Rusiädä dini matbuğat çaraları torışı turında söyläşerbez. 13 ğinwarda matbuğat köne bilgelände. İslam turında yazğan basmalar da – Rusiä matbuğatınıñ ber öleşe. Säğat axırına qadär bezneñ belän bulığız!
Orenbur ölkäse dini matbuğatqa bay tügel. Tatar telendä çığuçı Waqıt gazetı dingä küp iğtibar birmi. Uzğan yılğa qadär ölkädä ayına ber Al-Furkan basması çığıp kilde. Xäzer belüemçä anı çığaru tuqtatılğan. Al-Furkannı äzerläwdä qatnaşqan jurnalist Färid Noğomanov belän monıñ säbäpläre turında söyläştek.
-Tipografiä disklarda almıy, bez üzebez bastırabız dip äytälär. Annan soñ alarnıñ komputerları watılğan bula, korrektor yuq, bäyrämnär başlana, kemder yalğa kitkänbula,tağın başqa säbäplär...Xakimiätlär şulay itep ayaq çala sıman....
Dini basmanıñ çığudan tuqtawına tiränräk tä säbäp bula ala.
-Bezneñ bu yaqlarda, Orenbur ölkäseneñ tönyaqkönabıtışnda otkrovenno islamçılarnı ezläw bara. Aqça bulsa da ul basmanı çığarmayaçaqlar, ayaq çalaçaqlar. Uzğan yıl uraza ayı waqıtında ber yawlıqnı qıznı avtobustan quıp çığardılar. Menä şulay bezneñ monda.
Bu Orenbur ölkäseneñ Äsäkäy awılında yäşäwçe, qıyu fikerläre öçen eşsez utıruçı jurnalist Färid Noğomanov buldı. Anda çıqqan Al-Furkan basması elekke waqıtlarda azmı küpme daimi çığıp kilgän bulsa – seberdä taralğan "Region-Sibir" gazetı – säyäsi küreneş kenä bulıp aldı, anıñ çığaruçısı da – säyäsi berlek ide. Elegräk Tubılda dönya kürgän Seber Möselmannarı basması xäzer inde yuq. Şulay uq 4 yıl elek çığıp kilgän "xikmät" gazetı da yabılğan. "Seber töbäge" isemle dini-säyäsi gazetnıñ yazmışı turında Tömändäge xäbärçebez Nail Alannı tıñlıyq.
"Niqaxsız dönyağa kilüçelärneñ sanı yıldan yıl arta. Soñğı 10 yıl eçendä Rusiädä niqaxsız tuğan balalarnıñ sanı ike tapqır artqan. Bu yullar belän Tömändä basılğan “Region-Sibir» ğäzetäsınıñ 2004 nçe yılnıñ 18 nçe dekäbr könne çıqqan soñğı sanı açıla. “Seber Töbäge” yağni “Region-Sibir” daimi basma tügel. 18 nçe dekäbr könne anıñ soñğı sanı dönya kürde. Dönyawi, dini häm säyäsi mäsälälär turında yazğan bu basmanıñ oyıştıruçısı- “EBpaзийckaя ПapTия – Coюз ПaTpиoToB Poccии” neñ Tömän bülege. Min ğäzetä çığarunı üz östenä alğan biznesmen Rinat Nasirovtan 13 nçe ğıynцar- Rusiä mätbuğatı köne uñayınnan, nigä ğäzetänıñ yaña sanı kürenmi dip soradım.
-Säbäbe şul çıqmawına aqça bulmaw. ?-Kemneñ aqçasına çığa soñ ul? -Nu ul çığa bezneñ liçnıy aqçağa. Minem arada berniçä keşe bar, bezneñ uy belän eşli torğan. Alar yärdäm itälär min üzem yaxşı ğına quşam. Bügenge köngä xäzer aqça bula başladı. İ bez uylıybız ayına ike tapqır çığa torğan ğäzetä “Region-Sibir” dip atala. ?- Elekke yıllarda niçä san çığardığız? Anıñ 19 nomerı çıqtı. Qaysı ayda ike tapqır, qaysı ayda ber nomer çıqtı. Xäzer tirajın azayttıq ike meñ ekzemplyärğa xätle xäzer çığara başlıybız. ?-Sezneñ bu gäzetä üz waqıtında törle diniä nazärätlären qızdırıp ta aldı şulaymı? -Şulay da buldı. Ul bezneñ politiçeskiy gäzetä ide. ?-Çığa başlağanda ul 999 ekzemplyärda ideme? -Yuq. Litsenzionnıy. Çığa başladı ul 5 mej ekzemplyär. Xäzer 2 meñgä xätle töşerdek. -? Litsenziäle bulğaç kontrol''däme kem tarafınnandır. -Qontrol''dä. Departament informatsiädä obyazatelno qontrol''dä. ?-Departament astında küzätüdä bulğaç alar, sez nik anı yazasız, nik monı yazasız digän sorawların quyalarmı? -Bügenge köngä äle quymıylar. Nu bıltır ike tapqır soraw buldı alarğa satırğa, qontrol'' paqetnı birergä. Bez riza bulmadıq. Şunıñ öçen bezneñ xällär awırğa da qala.
Kem äytmeşli, “Region-Sibir» niqaxsız bala tügel. Ul ölkä xaqimiäteneñ mätbuğat departamentında terkälgän, litsenziäse bar. Ämma xaqimiätkä baş birergä uylamıy. “Ämma dönya bulğaç,- di Rinat Nasirov,- caylaşırğa turı kilä. Küp oçraqta turısın bärep tä bulmıy. Töbäktäge barlıq mäğlümät çığanaqlarınıñ 99 % ı xaqimiätlär säyäsäten alğa sörgändä, kemder azmı-küpme däräcädä problemnar turında äytkäläp alğalarğa häm bäysez dä bulıp qalırğa tieş bit”...
Monnan 4 yıllar çaması elek Tömändä “Xikmät” ğäzetäsı çığıp aldı. “Xikmät” Tömän ölkäseneñ diniä idaräse qanatı astında dönya kürde. 10 san öçen Tömän ölkä xaqimiäte ul waqıtta 120 meñ sum aqça birgän ide. Ämma yaña xaqimiätlär kilgäç, bu ğäzetänıñ çığuın kiräk sanamadı. Yärdäm tuqtaldı. Döresen äytkändä ğäzetä öç keşe tırışlığı belän çıqqan ide. Diniä idaräse räise Ğälimcan xäzrät Bikmullin, jurnalistlar Bibinur Sabirowa häm Färit Bayazıytov. Ğäzetäda kem soñğı süzne äytä ide soñ digän sorawğa Ğälimcan xäzrät bolay dip cawap birde-
“Älbättä bez inde. Bezgä kilep kiñäşä torğan ide Bibinur apa belän. Bez din ähele bularaq, küp kegä närsälär oşamıy torğan ide, bu närsälär bulmasın, qayber närsälärne qısqarta torğan idek. Bu eşne Bibinur apa alıp bara ide. ?- Kübräk töp temı dönyawi dini ideme, ällä dini genä ideme? -Min uylıym urtaça ide. Dönyawi da, dini dä. Yaratalar ide. ?-Ğäzetä bit inde qoral. Sin ägär teliseñ ikän doşmanıñnı atıp üterergä mömkinseñ, ägär teliseñ ikän. Tänqitläp anı, kritiqä belän digän şikelle. Kritik mäqälälär basıla ideme? -Yuq. Bezgä xätta şul turıda iskä töşerep tä äyttelär. Mäsälän aldağı çıqqan qayber ğäzetälarda, mäsälän “Musu''mane Sibiri” digän häm başqa ber ğäzetlarda bezneñ turısında ber törle bez yaratmağan mäqälälär çıqsa da, bez anı maqsat itep quymadıq, alarğa cawap birü itep. “Nigä cawap birmisez alarğa”,- dip äytä torğan bulalar ide. Bez fäqät xalıqqa yaxşılıq ireşsen, möselmannarnıñ maqsatı, dini äheleneñ maqsatı kiresençä, xalıqlarnı tatawlaştıru. Allaxı täğäläneñ menä nindi genä ğıybadät bulmasın, näticäsendä tatu yäşägännären teläde. Bezne pıçratsalar da bez alar turında söylämik iskä almıyq... Şunnan soñ bez iskä almağaç, alar da tuqtadılar. Alar çığaralar ide bez dä çığara idek. Bez şunıñ öçen küñelebez dä şat ide.
Ömetsez şaytan dilär. Küp töbäklärdä dini ruxtağı ğäzetälar çığıp kilä. Tömän ölkäse diniä idaräse räise Ğälimcan xäzrät Bikmullin: “Ayaqqa basarbız, aqça tabu mömkinçelege bulsa, çığarırbız dip ömet itäbez”,- di “Xikmät” ul waqıtlarda 999 danädä çıqtı. Bu öç 9 lıqnıñ üzeneñ xikmäte bar. Basmañ 1000 gä tulmıy ikän anı terkäp tormıysıñ häm ber kemgä dä buysınmıysıñ. Niqaxsız dönyağa kilgän bala şikelle. Kontrol''dä tota torğan oyışma- tärtip bozsa ıştanın saldırıp qayışlıy torğan ätise yuq.
Udmurtiädä inde 6 yıl dini eçtälektäge "Saf İslam" gazetı çığa. Anıñ möxarrire İrek Xisametdinov üze Udmurtiä tatarlarınıñ milli ictimaği xäräkäte başında torğan keşelärneñ berse. Soñğı waqıtlarda Rusiädä dini basmalarğa qarşı barğan höcüm "Saf İslam" xezmätkärlären dä borçıy. İrek Xisametdinov belän bezneñ İjawdağı xäbärçebez Xamidä Ğayfullina oçraşıp söyläşte. (Azatlıqta tıñlıy alasız)
Azatlıq dulqınnarında Rusiäneñ töbäklärendä dini matbuğatnıñ torışı turında söyläşüne däwam itäbez. Mordoviä häm Penza ölkäsendä wazğiät – moña qadär yañğrağan töbäklärdän ayırıla. Xäbärçebez İrek Bikkin bezneñ öçen bu xaqta täfsille mäğlümat äzerläde.
Mordoviäda häm Penza ölkäsendä ikeşär möftiät eşli. İke regionda da ber möftiät Mäskäw belän, möfti Rawil Gaynetdin belän eşli, ikençe möftiät Ufa belän, möfti Talğat Tacetdin belän eşli. Mordoviäneñ ike möftiäte dä xaqimiätlär belän dus torsa, Penza ölkäse xaqimiätläre Ufa yağında bulğan imamnar belän genä yaxşı mönäsäbättä, ä Mäskäw belän eşläwçe möftiätne bik tä yaratmıylar.
Mäskäw belän eşläwçe möftiätlär, Mordoviäda da, Penza ölkäsendä dä, üzläreneñ ğazetların çığara. Bu ike ğazet ta dürtär bitle, alar ikese dä urıs telendä, ikese dä buşlay taratıla. Mordoviädağı möselman ğazetı 2000 yılnıñ dekaberennän çığa başladı häm anıñ iseme “İslam v Mordovii”, ä Penza ölkäseneñ möselman ğazetı 1998 yılnıñ mart ayınnan birle çığa häm “Solnse İslama” dip atala. “İslam v Mordovii” ğazetı 2500 danä tiraj belän çığa, ä “Solnse İslama” ğazetınıñ tirajı zurraq – 15000 ekzemplyar. “İslam v Mordovii” ğazetı ayına ber tapqır çığa, “Solnse İslama” – ike ayğa ber. “İslam v Mordovii” ğazetı kübesençä dini mäsälälärgä yaza, çönki Mordoviä tatarları tormışınıñ dini bulmağan yaqların “Tatar gazetası” yaqtırta bara, ä “Solnse İslama” ğazetı dini problemalar turında da, tatar tormışına qağılğan üzgä temalarğa da yaza. “İslam v Mordovii” ğazetınıñ baş möxärrire, yäş ğalim, iktisad fännäre kandidatı Marat Salimov, xäzer xac qıla, şunnan “Azatlıq” radiosınıñ sorawlarına “Solnse İslama” ğazetınıñ baş möxärrire Abdu-Rauf Zabirov qına cawaplar birä aldı. – Gazetabıznıñ berençe tirajı 999 nösxä ide. Soñınnan bezneñ gazetabıyz tieşle oyışmalarda terkälde häm dä bez şähadätnamä aldıq, svidetel''stvo o registratsii mätbuğat çığanağıbıznıñ terkälewe xaqında. Ul waqiğa 10 nçı oktäberda 2000 nçe yılda buldı, yäğni gazetabıyz tulı xoquqlı buldı. Şunnan soñ gazetabıyznıñ tirajı altı meñnän alıp unbiş meñgä xatle citte. – Abdu-Rauf xazrät, ğazetığıznıñ maqsatları närsädä? – Gazetabıyznıñ maqsatları – ul tatar, möselman xalğıbıznın dini, ruxi, ğilmi ixtıäcların qanäğätländerü. Dinebez islamnıñ xökümnäre xaqında, bay bulğan tarixıbız, din islamnıñ şäriat ğilemnäre xaqında bez mäqälälär bastırabız. Cämğıät eçendä bulğan üzgäreşlär, millätebeznen tormışında uza torğan möhim waqiğalar, xäbärlär xaqında, bäyrämnär xaqında mäğlumat yış bula bezneñ bastırıla torğan ğazetlarıbızda. İ.B.: Şulay uq “Solnse islama” ğazetında törle belderülär, iğlannar basıla. Qaya tatar telen, dinne öyränü kursları bar, qaya tatar häm möselman kitapları satıp alırğa mömkin, uquçılar şularnıñ bötenesen ğazettan uqıp belä. “Solnse islama” ğazetında Penza ölkäsennän çıqqan kürenekle şäxeslär turında mäqälälär yış qına çığa, mäsälän, şeyxul''islam Musa Bigiev, yazuçı Musa Aqyeget, general Räsim Aqçurin, akademik Ädxäm Tenişev turında yazular çıqtı, möfti Äbbäs Bibarsovnıñ istälekläre basıldı, häm tağı küp başqa mäqälälär çığıp kilä. – Uquçılarıbıznıñ sorawlarına da cawap qaytarabız. Annan soñ demokratiä üzgäreşlären cämğıätebez señdersen häm dä şul demokratiä arqasında kilgän üzgäreşlärne bezneñ cirle xaqimiätebez qabul itsen, menä şul xaqta da bezneñ mäqälälärebez bastırıla. – Abdu-Rauf xazrät, sezneñ ğazet uñışlı ğına eşläp kilä, xäzerge köndä 35 san çıqtı inde. Sez inde bilgele möselman jurnalistı, Rusiä häm xalıqara jurnalistları berlekläre äğzası. Sezgä bernindi senzura yuq, teläsägez närsä yaza alasız, tik, möftiätneñ orğanı bularaq, sez, zakon buyınça, saylaw kampaniälarında ğına qatnaşa almıysız. Ğazetığız Penza ölkäsendä genä taralıp qalmıy, Mordoviäğa da citä, Sarıtaw, Mäskäw häm başqa şähärlärgä dä citä. “Naşa Penza” ğazetı redaksiäse xezmätkärläre yärdäme belän ğazetnı tözegäç, sez anı plenkağa çığarasız häm Penzadan 120 kilometrda urnaşqan Kuznetsk şähäreneñ “Vesta” tipografiäsenä itep bastırasız. Mondıy yıraqqa barıp bastırunıñ mäğnäse dä bar ikän – bu tipografiäneñ xucası, Oleg Qoçkin, Penza ölkäse parlamentı deputatı, xäzerge ölkä xaqimiätlärenä oppozitsiädä, möstäkıyl'' keşe. Häm sez dä, anıñ kebek ük, yış qına xaqimiätlärneñ döres bulmağan eşlären tänqitlisez. Şul tänqit öçen xaqimiätlär sezgä räxmät äytmi torğandır? – Älbättä, bezneñ ğazetıbıznı cirle xaqimiät yaratmıy. “Turılıqnı torna da yaratmıy”, bezneñ mişär xalqı ätä. Läkin bez cawaplı, millätebez qarşında, cämğıät qarşında, böten alämne yuqtan bar qıluçı Rabbıbız Allah qarşında bez cawap biräçäkbez äytkän süzlärebezgä. Ägär dä bez millätebezgä cäfa kilgändä, millätebezne qıyırsıtqan waqıtta, ägär dä bez şul millätebez yağına basmasaq, alarnı yaqlamasaq, menä Allah qarşında cawap birü awırraq bulır da häm wöcdan bar, namus bar. Menä keşe bez bit. Bez başqa mäxluqatlardan, can iälärennän, şul sıyfatlar belän bit ayırılabız. Küp möxärrirlär häm dä xäbärçelär awırlıq kürälär xaqlıqnı äytkändä. Xaqimiät anı yaratmıy, xaqimiät yarata alarnıñ qolaqlarına bal şikelle şundıy tatlı süzlär genä ireşsen. Ä tänqit bulmasa, cämğıät ber urında qatıp qala. Anda alğa baru, üseş, çäçäk atu digän närsädän üz-üzen mäxrum qıla cämğıät. “Qul-il''-xäk wä inkänä murren”, pigambärebez äytä, “Xaqlıqnı sülägez, nindi genä açı bulsa da”. “Kälimätu xaqqen inde sultani cäyren” yäğni “Xaqlıqnı zolım qıluçı padişalarğa äytü bu Allah qarşında zur tırışlıq häm bik zur däräcäle amäl” sanala. Menä ägär dä bez döres analiz birmäsäk waqiğalarğa, cämğıättä bulğan üzgäreşlärgä, qayber säyäsät äxellärenen pozitsiälarına döres analiz birmäsäk, adaşıp kitärgä mömkin cämğıät, häm dä nadan qalırğa mömkin. Xaqimiätkä açı bulsın, läkin alar belsennär, menä adi xalıqnın menä şundıy fikerläre bar, şundıy täqdimnäre bar; alar menä sezneñ tormışta bulğan şul ölkädä barğan säyäsät belän kileşmilär. Misal öçen, ul menä konstitutsiäğa, mejdunarodnıy pravo, menä, millätara xoquqqa häm dä federal'' zakonnarğa turı kilmi, menä bez anı ätergä tieşlebez. Ul awır, ul anın öçen awırlıq tiä, läkin bez artqa kitmäskä tieşlebez, gel alğa barığa, awır bulsa da, alğa barığa tieşle. Ömetne yözmibez bez, inşAllah. “Lä-tän qutuni raxmatİlläh” “Allahnın räxmätennän ömet yözmägez”. Bu Penza ölkäseneñ “Solnse İslama” ğazetınıñ baş möxärrire Abdu-Rauf Zabirov ide.
Xörmätle tıñlawçılar... Azatlıq dulqınnarında sez Rusiäneñ 4 töbägendä dini matbuğat torışı belän tanıştığız... Bu xaqta bezgä üz fikerläregezne citkerergä telisez ikän – xatlar yazığız, şaltratığız. Qazandağı adresıbız 420012, Qazan 12, 155nçe abonent tartması. Telefon 368102. Bügengä sezneñ belän sawbullaşqançı, kiläse atnada Azatlıqta yañğrayaçaq ber temağa iğtibarığıznı yünältäsem kilä. Rusiäneñ tatarlar küpläp yäşägän qayber töbäklärdä – tatar telendä 10-15 yıllar çığuçı radio häm televideniä tapşıruları qısqartıla bara, qayberläre bötenläy yabıldı. Kiläse atnada şul xaqta söyläşerbez.
Alsu Qormaş


c: text/html

text:
Azerbaycan häm Tatarstan zıyaları Tuqay häm Sabirnı iskä aldı
Näwrüz bäyräme belän bergä, Tatarstanda yäşäwçe Azerbaycan milli-mädäni möxtäriäte üzençälekle çara ütkärde. Ul Näwrüz bäyrämenä, tatar şağire Ğabdulla Tuqay häm Azerbaycan şağire Sabir icatlarına bağışlandı. Älege kiçä «Bez monda kiçä genä kilmädek, azerbaycannar monda küptännän yäşi», digän süzlär belän başlanıp kitte. Bu xaqta Tatarstandağı azerbaycannarnıñ milli-mädäni avtonomiäse räise Admursal Monafov äytte. Anıñ süzlärençä, bu çara Rusiädä Azerbaycan yılın bilgeläp ütügä dä bağışlana. Älege oçraşuda Tatarstan häm Azebaycan milli zıyalıları wäkilläre oçraşıp, şiğerlären uqıdı, ike xalıqnıñ ruxi yaqınlığı häm duslığı turında çığış yasadı. Duslıqnıñ töp kürsätkeçe tatar şağire Ğabdulla Tuqay häm azerbaycan şağire Mirza Akbär Tahirzadä, ikençe törle äytkändä Sabir belän oçraşuı häm aralaşıp yäşäwe bulğan, dip sanala. Azerbaycan yazuçısı Xayäz Ğämit, ike şağir turında poema yazğan. Ul da älege oçraşuda bulıp, qärdäşlären häm kilgän qunaqlarnı üz telendä sälämäläde. Tatar yağınnan oçraşuda şağirlär Ğosman Sadä, yazuçı Raşat Safin , şağire Näcibä Safina häm başqalar da buldı. Tatar zıyalıları, barısı da añlasın dip, oçraşuda urısça söyläşte. Şağirä Näcibä Safina azerbaycan şağirläreneñ tatar uquçılarına yaqınraq buluğa teläge turında xäbär itte. Ber bersen tanıp belü öçen, tärcemä itü kiräk, Nacibä Safina da berniçä avtornıñ äsären tatarçağa äyländergän inde. Anıñ äytüençä, tatar şağire Äxmät Ğadel, azerbaycan şağire Xayäz Ğämitneñ poemasın tatarçağa tärcemä itkän. Xäzer «Tuqay- Sabir» digän poema belän tatar uquçıları da tanışa alaçaq. İke şağirneñ icatlarına bağışlanğan älege oçraşuda Näwrüzneñ kilüe dä iskä alındı. Azerbaycanda üskän yäşellek östälgä quyıldı, tatlı baqlawa, başqa azerbaycan täm-tomanrı östälgä quyıldı. Qunaqlarnıñ küñelen kütärer öçen, azerbaycan köyläre dä başqarıldı.
Bikä Timerova, Qazan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BMO: Üzäk Aziä illäre arasında tığızraq häm açığraq xezmättäşlek urnaşsa, bu anda mul tormışqa kiteräçäk
Berläşkän Millätlär oyışması Üzäk Aziä illärendä insani täräqqiatneñ ixtimal yulları xaqında maxsus xisabın iğlan itte. Anda - ägär dä alar üzara çiklärne açsa, iqtisadların irekländersä, keşe xoquqların yaqlawğa mönäsäbäten uñay yaqqa üzgärtsä, xakimiatlären demokratiäläştersä digän şartlı sorawlar quyıla häm şul oçraqlarda täräqqiat ixtimalları tikşerelä. Xisap, älege şartlar ütälgän oçraqta Üzäk Aziäne mulraq tormış kötä dip belderä.
"Asılda anda üzara xezmättäşlekkä äzer torğan öç il bar - Taciqstan, Qırğızstan häm Qazağstan. Ä qalğan ike il - Üzbäkstan häm Törkmänstan bu xaqta ällä ni citdi uylanmıy", di BMO xisabın äzerläwçelärneñ berse Jacek Sukrowski.
Taşkent häm Aşğabadnıñ şuşı sülpänlege artında älege ike il citäkçelegeneñ üz çiklären başqalarğa açırğa, iqtisadların irekländerergä telämäwe yata, ämma, di Sukrowski, alarnıñ üz mänfäğätläre axırığı çiktä barıber alarnı şul çaralarğa etäräçäk:
"Xezmättäşlektän kilgän fayda bik zur - bu xisapta da açıq kürsätelä, - şuña da bez bu törkemneñ xezmättäşlek ixtimalın inde yaqın kiläçäktä ük kürä alabız, ä inde däwamlı çorğa qarağanda, anda Üzäk Aziädäge illärneñ tığız xezmättäşlege urnaşaçaq, bar ölkälärdä bulmasa da, qayberlärendä hiçşiksez", di Sukrowski.
Berläşkän Millätlär xisabında, ägär dä töbäktäge illär säwdä, transport, iminlek, mädäniat ölkälärendä üzara bäyläneşlären nığıta alsa, aldağı un yıl eçendä alarnıñ keşe başına turı kilgän kereme ike märtäbädän dä kübräkkä artaçaq, dielä. Monıñ öçen Üzäk Aziä illärenä "ğadi insanğa taba borılğan", säwdägärlär wä eşçelärgä irekle xäräkät itü mömkinlegen birgän çiklär urnaştıru, timer wä maşina yulların yaxşırtu kiräk, digän täqdim yasıy Berläşkän Millätlärneñ xisabı.
Ul şulay uq töbäktä su tä''minatı häm energiä ölkäsendäge xezmättäşlekne arttırunı, äfyün säwdäsenä häm terrorğa qarşı köräşne köçäytüne, moxit saqlaw eşlären, tabiğät qazalarına äzerlekne bergä alıp barunı täqdim itä. Älege xezmättäşlek ber Üzäk Aziä belän genä çiklänmiçä, Äfğanstan, İran häm iqtisadi yaqtan nıq üskän Qıtay kebek kürşe illärgä dä cäyelergä tieş, dip añlata xisaptağı ikençe ber täqdimne Jacek Sukrowski:
"Bez kiläse yıllarda Äfğanstannıñ da täräqqi itüen farazlıybız. Moña Üzäk Aziä illäre dä üz öleşen kertä ala. Bu bigräk tä Taciqstanğa qaryı, anıñ urtaq çige bar häm ul elektr citeşterüçe bulıp tora".
"Ämma, Üzäk Aziädäge illärdä säyäsi rejimnar üzgärmi torıp, anda çın xezmättäşlek urnaşa almayaçaq, bez şundıy fikerdä", di Berläşkän Millätlärneñ "Üzäk Aziädä insani täräqqiat wä insani iminlek xaqına töbäkara xezmättäşlek" dip atalğan maxsus xisabın äzerläwçelärneñ berse Jacek Sukrowski.
Kärim Kamal


text:
El Täwelsizdiginiñ 25 jıldığı men YuNESKO-nıñ 2016 jıldı - «Yasawï jılı» dep jarïyalanwına oray`, qazan ay`ınıñ 13-14 künderi «Äziret Sultan» memlekettik tarïxï-mädenï qorıq-murajay`ı uy`ımdastırwımen Yasawï babamızdıñ ömir jolı men qızmetin zerttew jäne rwxanï murasın nasïxattaw maqsatında «QOJA AXMET YaSAWÏ MURASI MEN İLİMİNİÑ ZERTTELW MÄSELELERİ» attı xalıqaralıq ğılımï-täjirïbelik konferencïya bolıp ötti.
«Äziret Sultan» qorıq mwzey`iniñ dïrektorı J.M.Äwbäkir konferencïyanı aşıp, qatıswşılarğa sät-sapar tiley` kele Mädenïet jäne sport vïce-mïnïstri Aqtotı Ray`ımqulovanıñ quttıqtaw sözderin jetkizdi.
Axmet Yasawï atındağı xalıqaralıq qazaq-türik wnïversïtetiniñ birinşi prorektorı M.Kwtalmış mırza konferencïya qatıswşılarına alğısın arnap, Yasawï murasınıñ adamzat ïgiligine ay`nalwına ğalımdardıñ sübeli üles qosatınına senim bildirdi.
Atalmış jïınğa Anglïya, Türkïya, Resey`, Özbekstan, Täjikstan t.b. şetelderden jäne otandıq yasawïtanwşı ğalımdar qatıstı. Atap ay`tsaq plenarlıq mäjiliste Qoja Axmet Yasawï murası jäne ilimin zerttewmen ay`nalısıp jürgen belgili otandıq jäne şeteldik zerttewşiler bayandama jasadı:
F.ğ.d, professor D. Kenjetay` (L.Gwmïlev atındağı Evrazïya ulttıq wnïversïteti) «Ïasawï mädenïeti twralı mäseleler»; Yasawï xïkmetterin awdarwğa belsene atsalısıp jürgen Djonatan Trapman (yasawïtanwşı, zerttewşi, Glastonberï, Ulıbrïtanïya) «Qoja Axmet Yasawï jäne ömir fakwlʹteti»; t.ğ.d, professor S. Ï. Ïnoyatov (Buqara memlekettik wnïversïteti, Özbekstan) «Axmad Yasavï ï Abdwlxalïk Gïjdwvonïy` pod «kwpolom ïslama»; yasawïtanwşı ğalım Ï.Yasawï (Stambwl, Türkïya) «Yesevi ocaklari»; f.ğ.k, docent Z.Ïskakova (Namangan memlekettik wnïversïteti, Taşkent, Özbekstan) «Qoja Axmet Yasawïdiñ rwxanï murasınıñ jalpı adamzattıñ qundılıqtardı damıtwdıñ röli men mañızı» taqırıbında bayandamalar jasadı.
Otandıq jäne şetelden kelgen ğalımdar konferencïyanıñ sekcïyalıq jumıstarında öz bayandamaların jalğastırdı. Onda Qoja Axmet Yasawï muralarınıñ türki xalıqtarı tarïxı men älemdik örkenïettegi ornı, zerttelw mäseleleri, ömiri men şığarmaşılığı zerdelenip, sonday`-aq, Otandıq murajay` salasındağı key`bir kökey`kesti mäseleler saraptalıp, taldandı.
Konferencïya soñında Qoja Axmet Yasawï muralarınıñ zerttelwine sübeli üles qosıp jürgen ğalım, zerttewşilerge sertïfïkattar tapsırıldı. Qomaqtı eki tomdıq konferencïya jïnaqtarı barşa qonaqtarğa ülestirildi. Qonaqjay` Türkistannıñ merekelik dastarxanı barısında da qonaqtar tarapınan ıstıq ıqılastar, rïzalıq sezimder ay`tılıp jattı.


text: Riyad. Yevropa Berlege häm Söğüd Ğäräbstabnı bügen üzara yaña säwdä kileşüwen imzaladı, bu söğüd patşalığına Dönya Säwdä Oyışmasına kerüne ciñeläytä ala dip xäbär itelä. Söğüd Ğäräbstanınıñ säwdä ministrı Xäşim Yamani üz ileneñ şul xalıqara oyışmağa kiläse yıl başlarında quşılırğa cıyınuwın belderde. Yevropa Berlegeneñ säwdä wäkile Pascal Lamy bu uñaydan, söğüdilär belän ireşelgän kileşü bik möhim ber eş bulıp tora, çönki näq menä şundıy kileşülär wağraq şartnamälär qoruğa yardäm itep, bar Yaqın Könçığıştağı totrıqlılıqnı nığıtuğa bulışa ala dip belderde. Yevropa Berlege Söğüd Ğäräbstanınıñ töp säwdä partnerı bulıp tora, räsmi Riyad xäzer näq şundıy uq kileşügä Quşma Ştatlar belän dä ireşergä teli.


text:
KamAZnıñ eşlären Rusiä sänäğät ministrı öyränep kitte
11nçe mayda KamAZ şirkätenä Rusiä sänäğät ministrı Viktor Xristenko kilep, ber niçä yañğırawıqlı belderü yasadı. Viktor Xristenko, ekologiägä azraq zıyan kiterä torğan «Evro-2» häm «Evro-5» motorlarına küçü waqıtın bilgelärgä kiräk, dide. Şulay uq, totılğan çit il maşinalarına tariflarnı yañadan qarap çığu zarur, dip tä belderde. Çik buyında alına torğan tüläwlärne federal ministr arttırırğa täqdim itäme, ällä yuqmı, xäbär itelmi. Ä KamAzğa kilgändä, bu şirkättä eşlänä torğan Evro motorları öçen, zamanında Yaponiädän kredit alınğan. Ämma «Evro-1» standartına turı kilä torğan motorlar şirkätkä zur tabış kitermägän. Rusiä sänäğät ministrı, moñıñ belän genä töşenkelekkä birelmäskä, kiñäş itkän, eksportqa maşina eşli torğan şirkätlär öçen «Evro» motorlar quyu kiräk, dip fikeren beldergän. Yäğni KamAZ şirkätenä eşne şul yünäleştä däwam itärgä täqdim itkän.
Bikä Timerova.


text: 2000 yılda iñ küp qoral 41 milliard dollarlıq satılsa, uzğan yıl 25,5 milliardlıq qına satıp aldılar. Amerika Quşma Ştatlar Kongressına tapşırılğan maxsus xisapta bu xaqta mäğlümät kiterelä. Qıtay isemlek başında torğan Aziä illäre äle küptän tügel genä iñ küp qoral qullanğan Yaqın Könçığış töbägen 2003 yılda uzıp kitte. Dönya bazarında iñ küp qoralnı Quşma Ştatlar, 14,5 milliard dollarlıq sata. Annan qala Rusiä 4 milliard 300 million dollar häm 3 nçe urında Germaniä ber yarım milliard dollarlıq qoral sata.


text:
Ğalimnär Fännär Akademiäsen üzgärtep qoru planın xuplamıy
Tügäräk östäl söyläşüenä, töp fänni institutlarnıñ citäkçeläre qatnaştı. Tarix, mäğärif, ximiä häm astronomiä, meditsina häm başqa fänni institutlar citäkçeläre üz tarmaqlarında bulğan qıyınlıqlar häm ireşelgän uñışlar xaqında söyläde. Ximiä tarmağında eçläwçe ğalimnärneñ neft’e –ximiä häm farmakologiägä örkäläsenä xezmät itüe turında äytelde. Fänni institut başlığı Aleksandr Konovalov äytkänçä, Rusiädä farm bazarında il eçendä çığarılğan darular barı 8% täşkil itü xaqında xäbär itte. Häm Qazanda çığarıla torğan 3 törle daru da, şular arasında. Qalğan darularnı buldıru öçen çit il ğalimnäre baş watqan. Yäş ğalimnäreñ çit ilgä kitüe turında da äytte Aleksandr Konovalov. Qazan däwlät universitetında tarix fäne üseşe belän şöğellänä torğan Mirqasim Usmanov isä başqa törle fiker äytte. Anıñ süzlärençä, gumanitar ölkädä eşläwçe yäş ğalimnär çit il fänni mäktäplärenä tügel, ä kübräk biznes ölkäsenä küçep bara. Alayda fänni mäktäpleneñ intellektual xäzinäse sayıqmıy, dide ul. Alay ğına da tügel Mirqasıym Usmanov äytkänçä, Mäskäwdä çıqqan fänni xezmätlärdä xäzer Qazan ğalimnären dä telgä alar, alarnıñ fikerlären dälil itep kiterälär. Mirqasim Usmanov şulay uq, tarixçılar tarafınnan «Bolğarlar tarixı» kitabın äzerläp betergän häm 13-14 ğasır tarixına bağışlanğan yaña fänni eşne täqdim itärgä cıyınuın xäbär itte. Qıyınlıqlar buluına qaramastan, äle yaxşı fänni mäktäplärne saqlap qala aldıq, dide Mirqasim Usmanov üz çığışında. Anıñ fikeren başqa ğalimnär dä xupladı. Fännär Akademiäsen üzgärtep qoru häm fundamental fänni institutlarnı qısqartu turındağı täqdimnärne bez xuplamıybız, dielde älege oçraşuda. Belgänegezçä, Rusiä häm Tatarstan xökümäte tarafınnan fänni kübräk qullanu tarmağına häm aqça eşläwgä yünältü kiräklege äytelep kilde. 8 fevral könne Fännär akademiäsendä bulğan Tügäräk östäl barışında şuşı temağa fiker alışu buldı. Astronomiä fänni institutı başlığı Şäfiğullin Nail äfände, bez sovet fänni mäktäpläre keşeläre, fänni menegment, satu, biznes eşe belän şöğellänä almıybız, dip belderde häm fänni institutlarnıñ xälen üzgäreşsez qaldırırğa çaqırdı.Bikä Timerova.


text:
Rusiä däwlät şurası prezidiumı utırışında toraq mäsäläse
Rusiädä yullar häm axmaqlardan qala iñ sızlağan närsä toraq tözü. Bu ölkädä tatar täcribäse diñgezdä bata torğan qarabnı qotqaruçı bulıp kürenä. Mintimer Şäymiev citäklägän eşçe törkem, uzğan yılda 3 märtäbä Mäskäwdä cıyılıp, Rusiä külämendä toraq mä’säläsen xäl itü buyınça täqdimnär äzerläde. Alarnı respublika başlığı bügenge Rusiä däwlät şurası prezidiumı utırışında söylärgä niätli. Atna başında, respublika jurnalistları belän oçraşuda, Mintimer Şäymiev älege täqdimnärneñ berniçäsen äytep uzğan ide.
Toraq ölkäsendä eş bara, ämma az keremlelär barıber toraq alırlıq xäldä tügel. Monıñ säbäbe nidä. Moña iñ berençe çiratta iğtibar itärgä kiräk. Toraq komunal' xezmät öçen 100 protsentlıq tüläwne buldırırğa kiräk, monsız bernindi reforma yasap bulmıy. Tağın ber möhim täqdimebez yortlarnı tözekländerü ölkäsenä qağılışlı. Xalıqtan monıñ öçen aqça jıyälar, ä tözekländerü yuq. Ni öçen küp kenä milli proyektlar kebek monda da kreditlarğa, federal' byudjetqa möräjägat' itmäskä. Bolay eşläsäk uñaylıraq bulır ide.Bu qayber täqdimnär ide, ä tulayım, prezident söyliäçäk doklad 5 tarmaqtan toraçaq.
Anda, sotsial' qullanılış toraq fondın kamilläşterü; toraqnı az keremlelär dä ala alırlıq itü; toraq fondın modernizatsiälänü; däwlät häm şäxes arasında uñay mönäsäbät urnaştıru; toraq komunal' xezmät mä’säläsendä xalıq mänfägat'lären qayğırtu kebek sorawlar qaralğan.
Respublikada 2005 yıl belän çağıştırğanda uzğan yıl 8 protsentqa kübräk toraq mäydanı tözelgän. Kürsätkeçlär yaxşı bulsa da, bügen härber keşe üzenä toraq satıp ala allmıy. Şuña kürä yaxşı tözibez dip küpme genä söyläsäk tä, näticäse kürenmägäç bik küñelle tügel. Bügen Tatarstanda keşe başına, 0,47 kvadrat metr toraq mäydanı turı kilä. Böten Rusiä buyınça bu kürsätkeç 0,3 kenä, şuña bezneñ xällär äle yaxşıdan. Ämma Tatarstanda toraq mä’säläsen xäl itü öçen, älege kürsätkeç kenä citmi. Bu xaqta Azatlıq radiosına däwlät toraq fondı başqaruçı direktorı kiñäşçese Midxät Şärifullin añlattı.
Böten keşegä tigezläp bülgändä kimendä härber keşe öçen 56 kvadrat metr buldırırğa kiräk. Bu mäs'älä Tatarstan cirlegendä ägär bezneñ sotsial' ipoteqa programmaları, häm başqa programmalar äybät eşläsälär 2010 yıllarğa bu mäs'älä xäl itelergä mömkin.Bügen däwlät tözeleş ölkäsenä aqça jällämi. Çönki barlıq çığımnar, axır çiktä salımnar, kommunal' xezmätkä tüläwlär bularaq kire qaytarılaçaq. Monnan tış Tatarstannıñ tözeleş, arxitektura häm toraq kommunal' xezmäte ministrlığı sotsial' ipotekağa, Federal' üzäktän, “toraq” ilküläm proyektı nigezendä aqça bülep birülären ömet itä.
Rusiäneñ töbäk üseşe ministrlığı planı buyınça, kiläse yılğa respublikada 2 millionğa yaqın kvadrat metr toraq mäydanı tözelergä tieş. Bügen 1.2 million kvadrat metr tözerlek mömkinlek bar. Şuña kürä dä bu plan ütäler dip kötelä. Qayber belgeçlär fikerençä, toraq ölkäsendä bıltırğı kebek ük, xäl üzgärmäsä plan ütälüdän genä fayda yuq.
Tuzğan toraq programmasın uñay tämamlandı dip sanap, räsmilär, toraq ölkäsendä yaña programmalar tözi. Läkin tuzğan toraq programması tämamlanğaç ta, Qazan şähäreneñ xoquq saqlaw üzägenä yaña toraq ala almıy qalğan keşelärdän xatlar kilä tora. Alar arasında Bögelmä, Aznaqay, Alabuğa, Älmät, Quqmara, Nurlat rayonnarınnan ğına tügel Qazannıñ üzennän dä 50дәH artıq möräjägat' itüçelär bar. Älege üzäk, bu programma axırğaça tämamlanmağan dip mäxkämägä möräjägat' itmäkçe bula.
Bügen mäñge çişelmäslek problemağa äylänep barğan, toraq mä’säläse tiräsendä küp süz yöri. Ämma xalıqnı ber töp soraw borçıy. Xäyerçe ildä, toraqnı barlıq keşe dä ala alırlıq itterep bulamı? Bügen, Rusiä däwlät şurası prezidiumı utırışında bu sorawğa cawap ezlärgä tırıştılar.
Ğädel Galämetdinov


text:
Milli jurnalistika zamannan qalışmıymı?
Tatar bar da – xäbär bar dilär. Ä inde mäğlümat çaraları milli tormışnı yaqtırtıp, tuplap torsa, tatar xalqı da isän-imin saqlanaçaq. Xäbäre bulsa – tatarı bulır. Şunlıqtan tatarlar qaya barsa da, kitap, jurnalnı qullarınnan töşermägännär, gäcit çığarğannar. Ä xäzer radio-TV, internet yärdämendä tatar moxiteneñ bötenlege saqlana. Ägär dä, şuşı mäğlümat çaraları tatar milläteneke bulsa. Yäğni, tatar mänfägaten yaqlap, anıñ tormışın çağıldırıp, tatar telen qullanuçı mäğlümat çaraları başqalardan qalışmıyça eşläsä.
Ber yaqtan qarasañ, qap-ğadi närsä. Gäcitlär çıqsın, tirajları artsın. Radio-TV tapşıruları daimi efirğa çıqsın. Jurnalistlar bulsın. Matbuğat çığa, az bulsa da radio-TV kürenä, işetelä. Ämma küñel tınıç tügel. Nişläpter, milli yäşäyeşkä tä'sir itüçe matbağalar, kanallar qaydadır artqı planda qala birä. Mäğlümat taratu bäygesendä başqalar, başqa millät häm däwlät kanalları aldaraq bara. Ä milli moxit taraya. Globalizatsiä, zamanası şundıy, dibez. Rus telle, pravoslav dinle cämğiättä yäşägänne dä onıtıp bulmıy.
Rimzil Wäli. Şulay bulğaç, nişlärgä soñ? Muyınğa taş bäyläp tirän külgä taba çabarğamı? Berkemdä bit söyläşmägez, yazmağız, mäğlümat taratmağız, dip tıyıp tormıy. Azatlıq radiosınıñ tapşıruları da näq menä şuña kürä efirğa häm internetqa çığa. Mäğlümat çaralarınıñ qiblası, milli jurnalistikanıñ üzençälege, missiäse turında bügenge Tügäräk östäldä söyläşäbez. Anda BTK Başqarma komitetınıñ mäğlümat üzäge citäkçese Gölnaz Şäyxi, ”Watanım Tatarstan” gäcite xäbärçese Räşit Minhac qatnaşa. Şulay uq sez ”Tatarstan yäşläre” gäciteneñ xäbärçese Gölnara Sabirovanıñ fikerlären dä işetersez. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Äñgämäne Gölnaz Şäyxi başlap cibärä.
Gölnaz Şäyxi. Tatarstandağı ğına tügel, min Rossiädağı tatar massküläme mäğlümat çaraların küz aldında totıp äytäsem kilä. Anı üseştä tä äytep bula, tuqtap torğan ta äytep bula. Berençedän, televizion, radio tapşıruları kübese yabıldı. Ä gazetalarnıñ sanı arttı. Ämma bu yaña gazetalar – xökümät yaqtan finanslanğan ğazet tügel.
Rimzil Wäli. Alarnı tatar matbuğatı diep, tınıç qına yäşärgä bulamı?
Gölnaz Şäyxi. Yuq, tınıç qına yäşäp bulmıy. Ägär tınıç yäşibez ikän, dönya tuqtalıp digän süz. Läkin şäxsi eşquarlar tarafınnan ğına finanslanğan gazetalarnı kön sayın çığaru mömkin tügel. Tatarstanda çıqqan gazetalar waqıtında kilep citmilär.
Rimzil Wäli. Menä min dä uylıym, ä nigä sezgä Qazannıñ, şähär töbäkneñ üz xäbäre kiräk? Tatarstannıñ yañalıqların beler öçen internet bar, kitaplar, bik yaxşı al'manaxlar bar. ”Qazan utları”, ”İdel'”, ”Miras” kebek jurnalları yılğa berniçä tapqır kilsä, citä kebek. Räşit, sin qänäğätme bezneñ mäğlümat çaraları belän?
Räşit Minhac. Tatar matbuğatı digändä, tatar telle matbuğatnı ğına tügel, minemçä tatarlarnıñ mönafäğätlären yaqlawçı matbuğat ta kerä aña. ”Zvezda Povolj'yanı” min tatar gazetası tügel dip äytmäs idem. Alar urıs telendä çıqsa da, alar tatar mönafäğätlären yaqlap, tatarlar turında yazuçı matbuğat orğannarı.
Rimzil Wäli. Kürgänegez barmı, Penzada, yäki Udmurtiädä, yäki Mordoviädä matbuğat xakimiät orğannarı belän bäxäsläşkän ikänen?
Räşit Minhac. Mordoviädä ”Tatarlar” - bu bäxäsläşä torğan gäcit, çönki ul üz xisabına çığarıla. Ä äytik, Çuaşstannıñ ”Waqıt”digän gazeta berniçä rayon xakimiätennän birelgän aqçağa bastırıla.
Rimzil Wäli. İñ awırı senzura eşläreme bezdä, käğäz citmäwme, aqça citmäwme, kvalifikatsiä citmäwme, jurnalistlarnıñ ostalığı citmäwme?
Räşit Minhac. Minemçä, monda sez äytkän säbäplär tügel, ä tatarlarnıñ berdämlege citmäw.
Gölnaz Şäyxi. Çittäge tatar yäşlärneñ tatar telen belmäw. Uquçılarnı Tatarstanda, Qazanda ğına bulğan waqiğalar qızıqsındırmıy. Tatar matbuğatın uqu öçen tatar telen yaxşı belergä kiräk, balalarnı keçkenädän ük tärbiälärgä kiräk. Ä tatar milli liderlarnıñ balaları tatar telen belälärme soñ? Şuña kürä, minemçä tatar gazetaların keşe uqır öçen, mäktäplärdä tatar tele uqıtu ğına citmi, ğailädä dä tatarça söyläşü kiräk.
Rimzil Wäli. Ni xällär buıp tora tatar elektron mäğlümat çaralarında? Qänäğätme sez alar belän?
Räşit Minhac. Min ”Tatar radiosın” da, ”Yaña ğasır” radiosın da tıñlıym, barısı da eçtälekläre şiğdi-bığdi. Qazanda ”Exo Moskvı” filialı açıldı, anda fiker tartılışuğa urın birelä. Turıdan-turı tıñlawçılarnıñ fikerlären soraştıralar. Bezneñ tatar radiolarında andıy äyber yuq.
Gölnaz Şäyxi. Turı efirdan şaltıratuçılar bar, ämma härwaqıt ber ük keşe şaltırata. Şul uq Sania apa, ul böten radioğa da şaltırata. Un keşe şaltıratsa, bez million keşe tıñlıy dip uylıybız.
Räşit Minhac. Minemçä, bezgä avtorlıq programmalar citmi. Anıñ alıp baruçı, älbättä, original' fikerle, başqalarnı cälep itä torğan, üz süzen äytä torğan keşe. Alar bulsa, televizor qarawçılar, radio tıñlawçılar da artır ide.
Rimzil Wäli. Bügen FM-radiosında küp söyläp bulmıy. Tıñlawçılarnı totar öçen estrada kiräk, çönki urıs tıñlawçılar yä urıs, yä çit il estradasın tıñlıy, mäğlümläten äz genä yota da. Bez alarnı küpme genä ügetlämäsäk tä, alar bezneñ kitapların uqımıy, üzlärençä kitep baralar.
Gölnaz Şäyxi. Yuq, min alay äytmäs idem. Ütkän atnada ”Cırlıyq äle” digän tapşırunı qaradım. Anda Ul'yanovskidan kilgän mäktäp uquçısı cırladı.
Räşit Minhac. Bala bit ğailädä tärbiälänä. Äti-änise närsäne tıñlasa, bala da şunı tıñlıy.
Rimzil Wäli. Mäğlümat birergä tieşme mäğlümat çaraları, yäki yal itterergä, yäki däwlät informatsiäsen birergä tieşme?
Räşit Minhac. Minemçä, berençe çiratta radio, televidenie mäğlümat birergä tieş.
Gölnaz Şäyxi. Azatlıq radiosı – ul mäğlümat birä torğan radio, ä bit añı tıñlamıylar dip äytep bulmıy. Tatar xalqı arasında bu radionıñ reytingı bik yuğarı. Keşe här tapşırunı kötep tıñlıy. Yäşlärebezne dä niçekter tarttırırğa kiräk. İnformatsiäne qabul itärlek yäşlärne qabul itärgä ide.
Rimzil Wäli. Bügenge gazetalar, jurnallar uram tolpasınıñ taesiren genä qabul itä dä, ä xalıq miña tarix biregez, miña tarixi üzañ biregez dip äytmi bit. Başqaraq ul.
Räşit Minhac. ”Watanım Tatarstan” gazetasınıñ uquçısı anı teli dip uylıym, çönki anıñ tirajı öç meñnän arttı, bu kön sayın çığa torğan gazeta öçen naçar tügel, ğazet tirajları kimi bara.
Rimzil Wäli. Mäğlümat çaraları üsteräme millätne, yä xalıq üze biräme zakaznı?
Räşit Minhac. Minemçä, bu ber bersenä bäyle ike protsess. Mäğlümat çaraları üze dä tärbiälärgä tieş xalıqnı, häm kilgän xatlarğa iğtibarlı bulırğa kiräk.
Şuşı xaqta tatarstan yäşläre gäciteneñ jurnalistı Gölnara Sabirovanıñ fikerlären dä tıñlap kitik äle. Gölnara, sin qızıqlı mäqälälär yazasıñ, törle sotsial' qarşılıqlar, tartqalaşlar turında. Ä millät turında yazasıñmı ikän?
Gölnara Sabirova. Millät turında bötenläy yazmıym dip bulmıy. Çittäge tatarlar tormışı belän qızıqsınam. Udmurtiädä, Novgorodta buldım.
Rimzil Wäli. Milli mäğlümat problemalarda iñ möhime, iñ qızıqlı häm qıyınlı närsä? Gölnara Sabirova. Bez yazğan äyberlärgä xalıq ni öçender qızıqsınmıy. Uquçığa xäzer ciñel genä, çäynäp qaptıra torğan äyber kiräk. Jurnalistlar ni öçen yaza – alarnıñ ”sez şundıy bulmağız” dip äytäse kilä. Min zäñgärlär, alsular turında yazam häm yazaçaqmın. Şuşındıy materiallarnı yazğanda, minem sez şundıy bulmağız dip äytäse kilä.
Rimzil Wäli. Sin yazğan äyberlärne uqilarmı?
Gölnara Sabirova. Uqilar. Ğadi uqçığa bik küñelle. Bügen tatar matbuğatı milli üzañnı tärbiälämi dip äytep bulmıy, bez bit materialnı uquçı öçen äzerlibez.
Rimzil Wäli. Min şulqädär tirän fänni ideologik äyberlärne söylim, ä üzem sizäm – siräk keşe tıñlıy. Äye şul, Gölnara döres äytä, xäzerge uquçılar häm tamaşaçı, tıñlawçılar, bigräk tä yäşlär, citdi mäs'älälär östendä baş watıp utırırğa yaratmıy. Ciñel qabul itelä torğan, qızıqlı, mawıqtırğıç häm zamança mäqälälär, tapşırular, yal itä, küñel aça torğan muzıka barlıq xalıqlarnı da üzenä cälep itä. Tatarlarnı da. Ä inde TV efirında yarışu bigräk tä qıyın. Tapşırularnıñ eçtälegen buldıru xätta iärçen yärdämendä çit illärgä häm Yıraq Şärıqkä kürsätä torğan Yaña ğasır kanalın açudan da qıyınraq bulıp çıqtı. Menä niçä yıl inde milli zıyalılar tatarnıñ TVse yuq dip qayğıra. Menä sez känäqat'me Yaña ğasır tapşıruları belän.
Gölnaz Şäyxi. Tatarça tapşırular kübräk bulsa, äybät bulır ide. Çit il teleseriallarnı qarağanda, keşe tatar tapşırularnı, tatar spektakl'lärne qarasa, äybät bulır ide.
Räşit Minhac. Minemçä bezneñ ”Yaña ğasırda” millilek citmi. Ul däwlät ideologiä däräcäsendä bulırğa tieş. Qazanda ğına distädän artıq politologlar bar. Ä nigä alarnı çaqırmasqa, tapşıru äzerlämäskä?
Rimzil Wäli. Ä seriallar? Alar meñnärçä apalarnı, äbilärne qaratalar. Ä politolog söyläşüen kürgäç, televizornı sünderep quyalar. Ä nigä Poznernı qarıylar, Pavlovskiynı qarıylar? Bezneñ politologlar çıqsa, studiädän taraqannar, çebennär dä qaçıp çığar.
Tatar mäğlümat çaralarınıñ üzençälege ul eksterritorial', däwlät çiklären tanımıy, ber töbäk, ber respublika çiklärendä genä yäşi almıy. Ber yaqtan respublika gäcite, ikençe yaqtan – anı çittä dä uqilar häm provinsial' gäcit tügel, ä ğomum tatar matbuğatı taläplärenä cawap birergä tieş. Bu inde bötenläy başqa däräcädäge fikerläw. Mäxällä yañalıqların, ber şähärdäge çüplek başların tasvirlauçı tatar jurnalistları moña äzerme?
Räşit Minhac. Üzebezneñ jurnalistlar arasında da, närsägä kiräk ul çit töbäklär, Tatarstan turında yazu citmägänmeni digän fikerlär dä bar. Bez qabığıbız eçendä genä yäşäsäk, bezne tartaçaqlar.
Rimzil Wäli. Tatarlar.ru digän portal bıltır Yıl Tatarın bilgelärgä yarış ütkärde. İke yöz keşe qatnaşqan. Xurlıq, niçä meñ buşlay komp'yuter taratıp, tatar dönyası dip, aña tawış birmägännär. Şuña qaramastan, ciñüçe dä tabılğan.Qazan başlığınıñ Yıraq Şärıqqa kitkäç, bıyıl iñ zur tatar säyäsätçese internet aşa äytep, Yaña ğasırda anı xäbärdä birüenä min ğäcäpländem. Bez bit şul qädär yıraqqa kittek, Yıl Tatarın üzebez Tatarstanda bilgelämibez bit.
Gölnaz Şäyxi. Nik anı bilgelärgä kiräk soñ? Xalıq eşlägän keşene üze kürä bit. İke yöz keşe bilgelägän keşene Yıl Tatarı bulamı soñ?Rimzil Wäli. Milli cämäğätçelekneñ häm jurnalistlarnıñ üz milli añları da aqsıy tügelme? Tatar süzen cinayätçelär törkeme quşamatı itep qullanuğa Yarxämbikalla dip torabız. Yäisä, Başqortstanda gimnaziä cimerälär ikän, törle urınnarda eşläwçe här tatar jurnalistı üz kanalınnan ber genä süz äytsä dä, böten dönya milli xälebezne añlar ide.
Gölnaz Şäyxi. Naçarlıqnı kürsätäse kilmi bit böten dönyağa. Rimzil Wäli. Naçarlıqnı bit äybät kürsätäbez. Anı ğäcäpländerä, Tatarlar bandası digändä, şuşı äyberlärne efirda häm matbuğatta kürsätkändä, ”prostite” dip äytüçe tatar bulmağaç.
Gölnaz Şäyxi. Azatlıq radiosı çittä qaldırmağan bit, dimäk reaksiä bulmıy qalmağan.
Rimzil Wäli. Şundıy fantastik xälne küz aldıbızğa kiterik. İrtän torasız, ”Yaña ğasır” da yuq, Tatarstan däwlät kompaniäse dä yuq, Azatlıq ta yuq. Yaşçiknı açtığız, ber gäcit tä yuq. Poçtağa barasız – ber närsä dä yuq. Şuşı xälne küz aldına kiterä alasızmı?
Gölnaz Şäyxi. Yuq, Ana telendäge matbuğat çığaruı tuqtasa, böten dönya tuqtalır. Min irtän torıp, yañalıqlarnı qarıym. Eşkä kilgäç, internetta dä yañalıqlarnı ezlärgä tırışam. Ber-ike köngä Tatarstannan kitsäñ, Tatarstandağı waqiğalardan artta qalğansıñ dip isäpliseñ üzeñne.
Räşit Minhac. Tatar matbuğatnıñ kamilläşterü öçen tağı bik küp bez qullanmağan yullar bar. Bez köndälek matbuğat dip söylibez, ämma ”Watanım Tatarstan” gazetası köndälek matbuğatnı birmi bit. Atnağa dürt tapqır ğına çığa. Törkiädäge ”Zaman” gazetası kön sayın çığa. Anda yañalıqlar köndä öç tapqır yañartıla. Gäcit berkemgä dä bäyle bulmas öçen, anıñ üz tipografiäse bulırğa tieş. Törkiädä taratu sisteması bötenläy ikençe. Bezdä bit Tatarstan poçtası Rossiä poçtasına bäyle tügel. Anıñ az ğına öleşe kiosklarğa çığarıla, qalğanın taratalar, äbünaçılar belän turıdan-turı eşlilär. Äle bezneñ gazetalarğa kamilläşü yulları bixisap.
Rimzil Wäli. Azatlıq radiosı qısqa dulqında ğına qalsa häm internetta, sez tıñlarsızmı anı? Telägegezne, ixtiarığıznı bez belderergä sälätleme?
Gölnaz Şäyxi. Sälätle.Rimzil Wäli. Äye, härkem üz fikeren äytergä sälätle, häm tatar jurnalistı şul fikerne häm xaq mäğlümatnı tükmi-çäçmi millättäşlärgä, böten dönyağa citkerä ala. Läkin citkeräbezme soñ? Citkergän waqıtta nindi maqsat belän? Nindi tormış materialın saylap alabız? Beräwlär aqça eşli, ikençeläre abruy öçen tüläwle reklama tarata, öçençelär bötenläy milläten dä, ata-anasın da onıta. Qiblasız, maqsatsız jurnalistika qiblasız millät yasağanın küz aldına kiteräsezme? Şundıy zur üzgäreşlär çorında, zur täkräkqıätkä ireşkän milli jurnalistika menä şundıy qarşılıqlı xäldä. Şulay da, söyläşü başlandı, anı däwam itärgä kiräk. Tıñlarsız, ägär dä Yaña ğasır kanalı aşa FM dulqınnarında tapşırular däwam itsä. Ägär dä qısqa dulqınnar häm internet aşa böten dönyağa işetelä torğan berdän-ber tatar radiosınnan ayırılmasağız.


text:
Sember tatarı törle şartlarda da üz yözen saqlap qalırğa tırışa
Böyek ideolog yaqtaşıbız Suslov tırışlığı arqasında, ölkäneñ çerep tarqalğan urıs awıllarında uñay şartlar tudırıp, biregä kürşe Tatarstanda buşlay eşläwdän, yulsızlıqtan, utın-peçän taba almaw awırlıqlarınnan iza çikkän tatar-çuaşnı suırıp aldılar. İdeal' şartlar tudırılğan här şundıy awılda çuaş ta, tatar da xalıq sanınıñ öçtän berennän artmasqa tieş ide. Häm şulay äle dä saqlanıp kilä. Çönki tatar bik işäyep kitsä, bu awıl tatarnıqına äylänä ala. Ä maqsat başqa – vinegretta butap, barısınnan da urıs yasaw.
Şöker, dip äytik, andıy awıllarda da älegä millättäşlärebez milli yözebezne saqlap qalırğa tırışalar. Mäsälän, uzğan atnada Ul'yanov rayonı Yılşanqa awılı mäktäbendä Tatar mädäniäte könnäre uzdı. Biredäge 29 tatar balası mäktäp uquçılarınıñ öçtän beren täşkil itä. Atnalıqta barlıq 11 sıynıf uquçıları da qatnaştılar. Berençe könne här sıynıfta tatar tarixına, milli kiemnär, tatar sänğäte, kürenekle şäxeslärebezgä bağışlanğan däreslär oyıştırıldı. Ä qalğan könnärdä – üzara bäygelär.
Ber kön tulayım märkäzebez Qazanğa bağışlanğan ide. “Tuğan tel” isemle tügäräk äğzaları Qazanğa säyäxät qılğannar ikän. Alar üz tä'sirläre, uy-fikerläre belän büleştelär. Axırda viktorina oyıştırıldı.
Atnalıq axırında “Tuğan telem – irkä gölem” digän ädäbi-muzıykal' kiçä buldı. Anda Yılşanqa awılında ğömer kiçerüçe barça diärlek millättäşlärebez dä qatnaştılar. Äbi-änilär alıp kilgän “tämnüşkälär”dän öställär sığılıp tora ide, diärgä dä bula. Ölkännär dä, yäş çaqların iskä töşerep, cırladılar, biedelär. Onıtılıp barğan milli uyınnarıbızda isä balalar da qatnaştılar.
“Tatar yegete” bäygesendä ciñep çıqqan İlmir Xafizov belän Marat Aliäkbärev çigüle tübätäy belän büläkländelär. Ä “Tatar qızı” digän maqtawlı isemgä İrkä Alieva belän Läysän Yäquşeva layık buldılar. Alarğa aq yaulıqlar tapşırıldı.
Kiçäneñ töp äydäwçese, älbättä inde, ana tele uqıtuçısı Gölfirä Aliäkbäreva buldı. Şulay uq mäktäp direktorı İrina Filatova xezmäte dä yuğarı bäyägä layıqtır. Härxäldä, küp närsä citäkçedän tora bit Räsäy kiñleklärendä…
Monısı – Ul'yanov rayonında. Sengiley – İsänğali rayonınıñ Şilovka awılında ana telenä bağışlanğan bäyräm uzdı. Biredä fakul'tativ däreslären Sania xanım Xäsäneva alıp bara. Bäyrämdä 2 – 11-sıynıflar uquçıları qatnaştılar. Alar barısı da milli kiemnärdä kilep kerdelär: käläpüşle, bilbawlı, çitekle yegetlär häm ence qalfaqlı, alyapqıçlı qızlar. Tatar tele däreslärenä başqa millätlär balaları da yöri ikän. Alar da tatarça cırladılar, şiğerlär söylädelär. Ä 5-sıynıf uquçısı Sergey Gusev bik osta itep tatar biyuen başqardı.
Ul'yanov rayonınıñ Şumovka awılı mäktäbendä tatar häm çuaş tellären öyrätügä atnasına 4әp säğät waqıt birelä. Mayna rayonınıñ Opalixa mäktäbendä 13 bala Änisä Tacetdinova oyıştırğan “Tatar xalqı mädäniäte” tügärägenä yöri.
Boları mäktäplärdä. Ä menä Terenğa (Tiränkül) rayonınıñ Skugareevka (İske Gäräy) awılında balalar mäçet binasında dinebez nigezlären öyränälär. Mäçetneñ imamı Xämzä xäzrät Salixov qatnaş xalıqlı awılda mäçet saluğa oluğ yärdäm kürsätkän millättäşlärebezne maqtap tuya almıy, alarğa oluğ räxmätlär uqi.
Şulay tırışa inde tatar balası. Buldıra alğança. Tik urıs tele möxitendä çın milli ruxlı, ana telen kamil belüçe citlegeüenä ällä ni oluğ ömetlär bağlaw qıyın inde. Şulay uq Ana tele buyınça olimpiadalarda ciñep çığularına da. Anda, älbättä, saf diärlek tatar rayonı İske Qulatkı balaları aldınğılardan. 11-sıynıf buyınça Yuğarı Tereşkä awılınnan Zölfiä Khuzäxmätewa, 10-sıynıfta – İske Atlaş awılı qızı Läysän Yafarova. 9-sıynıf buyınça ğına Kulatklılardan da yaxşırağı tabıldı – Nikolaev rayonı Zur Çirkle awılı qızı Ğaliä Rafıyqova. Xäyer, monısı da ğacäp tügel – iñ zur tatar awılı bit ul ölkä buyınça. Anıñ üzençälege dä Çuaşstannıñ Şığırdanı kebegräk: maltabarlar çittä aqça tabalar, läkin tamırlarınnan ayırılmıylar, tapqan mal – awılğa qaytarıla. Şunlıqtan din dä köçle, tamırlar da nıq, ana tele dä yaxşı xis itä üzen.
Ä menä bernindi dä iqtisadi şirkät'kä dä iä bulmağan İske Kulatkı rayonı xalqı, matdi yaqtan zägıyf' bulsa da, milli ruxnı saqlap qalırğa tırışqanday. Häm olipiadalar buyınça ğına tügel. 16 meñ genä keşese bulğan rayonnıñ gäzite “Kümäk köç” başqa 22 rayon gäzitläre arasında iñ küp tirajlı ikän. Ä bit 100 meñgä yaqın xalıqlı rayonnar da bar ölkädä. Süz uñayınnan şunı da äytep ütü urınlı bulır kebek. Rayon xalqı “Kümäk köç”neñ xezmätkäre Maysä Moseevanıñ 50 yıllıq yubileen bilgeläp ütte şuşı arada.
Qulatqılılar törle yaqlap ta uñğanlıqların isbatlıy kilälär. Weşqayma rayonı üzägendä “Romans güzällege” digän festival'-konkursta 10 rayonnan romans söyuçelär qatnaştı. İske Kulatkınıñ Sänğät mäktäbe uqıtuçısı Venera Diniqayıva Luiza Batır-Bolğarıynıñ “Küzläreñnän küzem alalmıym” digän äsären başqarıp, “Klassik romans” nominatsiäse buyınça ciñügä ireşte. Ä “Tormış romansı” bülegendä Liliä Baybikova Röstäm Yäxinnıñ “Kiek qazlar” cırın başqarıp diplomğa layıq buldı. Bäygedä İske Kulatkı mädäniät yortı qarşındağı “Lira” isemle, küptän tügel “Xalıq kollektivı” isemenä layıq bulğan 3 keşelek cır törkeme dä diplomsız qalmadı. Döres, 2-nçe däräcäle genä diplom.
Kulatkı yağınıñ tağın ber uñğan yegete Ramil Yosıypov turında berniçä süz. Mäskäwdä xezmät itüçe ofitser üze tämamlağan İske Kulatkı mäktäbenä komp'yutor klassı qaytarğan. Barlıq cihazları, östäl-urındıqları belän 11 komp'yutor komplektın ul şuşı uq mäktäptä 50 yıl buyı uqıtqan änise Räxilä xanım istälegenä, dip tapşırdı. Komp'yutorlarnı kitergänçe, ul mul'timedia kabinetında da üz xisabına remont yasatqan bulğan.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Title News
Ğayaz Alimov: « Rusiädä «tatar faktorı»nıñ ähämiäte arta bara. Waqıt uzu belän ul köçäyäçäk kenä. Qaysı beräwlär monı üz maqsatlarında qullana başladı inde. Ber yaqtan tatarlarnı bülgälärgä tırışalar, ikençe yaqtan -- urıslar belän aranı bozarğa teläwçelär dä bar. Urıs häm tatar tarixtan ayırılğısız bulsa da. Tatar öçen dä, urıs öçen dä Rusiä -- urtaq Watan. Şuña kürä tatarlar berqayçan da Rusiädän bülenep çıqmayaçaq. Ä aralarında berär bäxäs kilep çıqsa, bu slavyannar arasındağı bäxäs bulıp sanalır.» /ИзBecTия/
Gäzitlärdä Bötendönya tatar kongressınıñ möräcäğätläre dönya kürsä dä, näticä yasawlar, fiker belderülär ara-tirä genä kürende. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite yazğança, küpçelek mäğlümat çaraları, publitsistlar üzläre dä, «yomğaq yasarğa irtä äle» dip sanıy küräseñ. Alay da, şul uq ЗBeздa ПoBoлжbя gäziteneñ baş möxärrire berençe näticälär yasarğa qıyğan. Räşit Äxmätov şulay itep, Tatarstan Prezidentınıñ çığışı Kongress deleğatlarında ğına tügel, Amerika Däwlät Departamentında da zur qızıqsınu uyatqan digän gäybät tarattı. Bu gäzitneñ baş möxärrire şulay uq, ekke citäkçe İndus Tahirovnıñ häm yazuçı Zölfät Xäkimneñ çığışların iñ uñışlı notıqlar rätenä kertkän. Millätlär eşlären bağuçı federal ministr belän alıp barılğın bäxästä, avtor, Mäskäw belän Qazan arasındağı qarşlıqlarnıñ çağılışın kürä. Bu jurnalistnıñ mäğlümatalarına qarağanda kongressnıñ axırğı rezolutsiädä Tatar universitetın açu turında mädtä bulğan, ämma Federal Üzäkneñ qänäğätsezlege arqasında alınğan imeş.
Tatar gäzitlärenennän Şähri Qazan basması ğına kongresstan soñğı wäzğıätkä qağılışlı ber yazma bastırdı. Tufan Miñnullin İlhamiät quşımtasınıñ «1000 dä ber uy...» digän säxifädä çığış yasadı. Anda ul III Bötendönya tatar kongressın -- isän qalu qorıltayı dip atıy, häm saqlanu öçen ul kerpe kebek, eçkä yomılıp, inälärne çığarırğa kiräk di. Tufan Miñnullinnıñ çığışınnan ber özek:
Kongress citäkçeläre ğadi eş başqaruçı ğına tügel, millät yazmışı öçen borçılğan töple ideolog häm osta oyıştıruçı da bulırğa tieş. Başqaça bulsa, ul Kongressnıñ IV qorıltaynıñ cıyılmıy qaluı da ixtimal. Bez, bügenge delegatlar, tatar tarixına qäber qazuçılar bulıp kermäsäk ide. Min elekkege başqarma komitetınıñ citeşmägän yaqların belsäm dä, böten gäyepne anıñ östenä öyüne maqsat itep quymadım. Ber-berebezne gäyepläw zamanı tügel, añlaşu häm berläşü zamanı. Alla boyırsa, barıber ruxıbıznı böten kileş saqlayaçaqbız. Min üz tatarıma ışanam.
Watanım Tatarstan häm başqa räsmi gäzitlär kongressqa mädxiä uqığan waqıtta, delegatlarnıñ dulqınlanu, sağınu tulı täesirlären bastırğan waqıtta, BeчepHяя KaзaHb gäzite ütä dä açı telle, ütä dä usal mäqälä urnaştırdı. Yazmanıñ avtorı Änwär Qasıymov Tatarstan säyäsätçelären xalıqnıñ başın yalğan belän äyländerergä tırışuında, mal talawda gäyepli, elekke zamannardağı xannarça däwlätne yaqlamağanğa şeltäle süzlär äytä. Bötendönya tatar kongressın ul Tatarstan citäkçelären yaqlar öçen oyıştırğan kampaniä dip atıy. Äytergä kiräk, qara töslärdäge älege mäqälädä ber genä dälil kiterlmi, gäzit üzeneñ küptänge traditsiäsen däwam itterep, tänqıt öçen tänqit yawdıra.
Başqa mäğlümat çaraları waqiğalarnı xisap räweşendä genä çağıldırıp, ällä ni bäyä birep tormadı. Xäyer Zaman gäzite «Äfärin Kongress!» digän yazma bastırdı. Ä Şähri Qazan gäzitendä «millät yazmışı» säxifäsendä Başqortostan tatarları problemalarına bağışlanğan külämle mäqälä basıldı. Mäğlüm bulğança, bu problema Qazanda, Rusiä, Tatarstan häm Başqortostan Prezidentları qarşında tikşerelğän ide.
Kongress matbuğatta niçek yaqtırtıldı digändä, ayırım iğtibarnı Rusiä gäzitlärenä birergä kiräkter. ИзBecTия gäziteneñ xäbärçese Ğayaz Alimov, mäsälän, «Kreml Kremlgä qarşı barmas» digän yazmasında bolay di:
Rusiädä «tatar faktorı»nıñ ähämiäte arta bara. Waqıt uzu belän ul köçäyäçäk kenä. Qaysı beräwlär monı üz maqsatlarında qullana başladı inde. Ber yaqtan tatarlarnı bülgälärgä tırışalar, ikençe yaqtan -- urıslar belän aranı bozarğa teläwçelär dä bar. Urıs häm tatar tarixtan ayırılğısız bulsa da. Tatar öçen dä, urıs öçen dä Rusiä -- urtaq Watan. Şuña kürä tatarlar berqayçan da Rusiädän bülenep çıqmayaçaq. Ä aralarında berär bäxäs kilep çıqsa, bu slavyannar arasındağı bäxäs bulıp sanalır.
ИзBecTия gäzite menä şundıy qaraş belderde. Küp oçraqlarda Tatar kongressı turındağı söyläşülär, Tatarstannıñ xoquqi statusın tikşerügä küçä bardı. Bu añlaşıla da urıs telle, federal' üzäk yaqlı matbuğat tatar problemaların ähämiätle dip sanamıy. KoMMepcaHT gäziteneñ İdel-Ural bülekçäse İndus Tahirov çığışnda yañğırağan fikergä iğtibar itä. «Rusiä däwläten urıslar ğına tügel, tatarlar da tözegän, şuña kürä Rusiä nindi bulaçağın bilgeläwdä millättäşläremneñ dä qatnaşu xoquqı bar» dip äytkän bulğan ul. Bu yazma 30 avgsut könne dönya kürde. Ä anıñ irtägäsendä 31 avgustta şul uq gäzittä, «Putin Kulikovo qırındağı orışnı kiregä uynadı» digän mäqälä basılıp çıqtı. Andrey Kolesnikov isemle avtor, Vladimir Putinnıñ Qazanğa kilüen häm Bötendönya tatar kongressınıñ utırışların sürätläp birergä tırışqan. Älege mäqäläne uqığan gazeta uquçısına, Tatarstandağı xällär säyer häm mäzäk bulıp kürener ide. Ägär Tatarstandağı matbuğat häm başqa mäğlümat çaraları bu oçraşularnı kürsätep, obyektiv itep çağıldırmağan bulsa, bu şulay bulır ide.
HeзaBиcиMaя raзeTa mäsälän Putinnıñ Rusiä töbäkläre buylap säyäxäte turında yazğanda, häm federal üzäkneñ vertikalne tözü tırışlıqları xaqında bäyän itkändä bolay yaza:
Konstitutsiälärenä kergän, Respubliqanıñ Rusiä belän assotsiatsiä räweşendä berläşüe turındağı mätdäne qaldıru öçen, Qazan nıq köräşte. Federal Üzäk basım yasadı, Qazan çigenä tordı, kileşülärgä bardı, ämma här suverenitet kisägen teş-tırnaq belän saqlarğa tırıştı. Ämma soñğı waqıtta basım kimede. Respublikağa sulış alırğa röxsät ittelär şikelle. Häm Qazan monı sizde.»
Älege gäzit xäbärçeläre monı saylawlarnıñ yaqınlaşuı belän añlatalar, xätta kiläçäktä Mäskäw Qazan belän yaña şartnamä töziäçäk, digän faraz da äytälär. BpeMя HoBocTeй gäzite isä, Baş Prokuror Vladimir Ustinovnıñ regionnar belän tözelgän kileşülärneñ Rusiä Konstitutsiäsenä turı kilmäwe xaqında Rusiä citäkçelegenä xatlar yazuın iskärtä. Ämma şul uq waqıtta gäzit, Kreml regionnarda milekne bülü kampaniäsen başlamasa da, prokuror tikşerenülären töbäk citäkçelären qısu öçen faydalanırğa mömkin, digän näticä yasıy.
İnternettağı smi.ru agentlığı «Şäymievqa maxsus qaraş» digän mäqälädä Kongress häm Respubliqa statusına qağılışlı mäqälälärne berläşterep, kilep tuğan wäzğıätkä analiz yasıy. Mäsälän anda bolay dielgän:
Tatarstannıñ başqalar belän çağıştırğanda ayırımlığı açıq kürenä. Ul guberniä tügel, ä Rusiä eçenä kergän respublika. Älege töbäkneñ wäqälätläre probleması suverenitetlarınıñ milli buluı belän nıq bäylängän. Şuña kürä Federal Üzäkkä, Şäymiev belän mönäsäbätlär urnaştıru öçen ayırım strategiä qoru turında baş watırğa turı kiläçäk äle.
Tatar matbuğatı, äytkänemçä Kongress, federal üzäk belän mönäsäbätlär urnaştıru turında fikeren açıq itep beldermäde. Watanım Tatarstan gäziteneñ tışlığında 5 mln. tonna ikmäk cıyu xaqında xäbär berençe urın alıp tora. Mädäni comğa gäzite isä berençe bitkä cırçı Zäynäp Färxetdinovanı çığarğan.
Qazan utları jurnalınıñ avgust sanında isä federalizm yaqlı ber mäqälä bar. Ul jurnalda «publitsistika» säxifäsendä dönya kürgän. Anıñ avtorı Flera Ziätdinova. Şunda uq basılğan İndus Tahirovnıñ «Tatarlar — mäñgelek xalıq» digän mäqäläsen häm Firdäüs Ğaripovanıñ «San aludağı sırt sınaw» digän mäqäläne säyäsi çığışlar arasında bilgeläp ütärgä mömkin.
Yaña san Tatarstan yazuçılarınıñ XIV qorıltayına bağışlanğan yazmalar belän açıla. Anda Mintimer Şäymievnıñ, Foat Ğalimullinnıñ, Waxit İmamovnıñ häm başqalarnıñ çığışları urın alğan. Şiğriät häm çäçmä äsärlär säxifäsendä Robert Äxmätcannıñ «Dastannar cire» digän şiğırläre, Flera Tarhanovanıñ «İsemebezdä ser, köç bar...» dip isemlängän şiğri äsärläre dönya kürgän. Ä Näcibä Safina Flera Tarxanovanıñ fikeren qüätläp, ser temasın däwam ittergän. Ul şiğırlären «Cırnı—cırğa, serne — sergä» dip atağan. Çit illärdäge millättälärebez tormışı belän qızıqsınuçılarğa İlbaris Nadirovnıñ «Törkiädäge ike millättäşem» digän mäqäläse belän tanışu qızıqlı bulır. Ul Färit Biçuri häm Mäxmüt Ällükäygä bağışlana. İlbaris Nadirov üzeneñ dusları turında istäleklären yazıp barğan bulğan. Şulay itep berniçä däftär cıyılğan. «Bu istäleklärdä möhäcirlek yazmışına duçar bulğan tatarlarnıñ yöräk tibeşe işetelä, alar — xalqıbız tarixınıñ onıtılmasqa tieşle qıymätle säxifäläre» dielgän Qazan utları jurnalında basılğan älege yazmada.
Bikä Timerova


text:
Semberdä nilektän haman da ike möfti?
Xäyläkär häm aqıllı Äbi patşa, Pugaçev suğışınıñ töp köçe bulğan möselman xalıqların qulda totu öçen, Çirkäw ierarxiäsen İslam dinenä dä iñdergäç, andıy zur baş kütärülärgä çik quyıla. Şulay da Sovet çorına qädär İslam dine tatarnıñ üzen saqlap qaluda töp teräge bulıp qala alğan.
Xäzer, räsmi räweştä din irege tanılğaç, İslam dineneñ köçäyep kitep, tatarnıñ üzañı qaytuı ixtimalı da bar ide. Moña kirtä quyu öçen, tirän fänni nigezdä eşkärtelgän ZAMANÇA çaralar qullanıla başladı: İslam süzen terrorizm töşençäse belän täñgälläşterüdän alıp – divida et impera - bülgälä dä xakimlek it täcribäsenä qädär. Ber ük urınğa ike keşene quyıp, alarnı talaştıru - çäkäläşterüneñ qortqı taratunıñ iñ borınğı ısulıdır. Döres, Samar, Sarıtaw kebek ölkälärdä abruylı din ähelläre däräcäsendä al'ternativa tabılmağandır. Mökatdäs xäzrät Bibarsovnıñ cäyge yal lager'ların faş itü dä uñış birmädelär.
Ä Sember isä büleneş yağınnan iñ aldınğı bulıp çıqtı – xätta 3 möftile waqıtlar da buldı. Xäzer isä – ikäw “genä”. Döres, ölkä başlığı Sergey Morozov tä'sire astında, alar arasında da xalıq aldında mönäsäbätlär açıqlaw tuqtatıldı. Tartqalaşlarğa 3 yaqlı kileşü çik quydı. Läkin xalıq mäqäle äytüençä, “ike täkä başı ber qazanğa sıymıy” şul. Gubernator monı da añlıy kebek. Härxäldä, ber-bersen tanımağan ike möftine dä azat itep, bötenläy başqa keşene çaqıruğa da rizalıq belderde ul. Bıyılğı Sabantuyğa kilgän qunaqlar belän şuşı turıda da äñgämä bulğanı mäğlüm. Möfti wazifasına layıq keşeneñ iseme dä tar dairädä atalğan, di. Tik tawış çıqmasın öçen, Sergey Morozov şart ta quyğan: älege ike möfti dä üz urınnarın buşatırğa rizalaşsınnar.
Cäy köne avtonomiä qorıltayında da monı iskä töşerüçelär buldı. Läkin Säwbän xäzrät Söläymanov moña qarşı çıqtı. Şuşı arada anıñ belän oçraşıp, monıñ säbäben açıqlarğa turı kilde. Menä cawabı:
“Eş kürsät, artıñnan xalıq barsın, cämäğät barsın. Sine tanısınnar bar yaqtan da. Yaña keşe kilep monda berni dä eşli almıy. Cigelgän ike at arasına 3-yençese sıymıy – bulmıy ul!”Şul uq sorawğa Fatıyx xäzrät Aliullov ikençeräk cawap birde.
Küptän borçığan närsä. 2 möfti bulğaç, xalıq ta aptıraşta. Bu isä tarqawlıqqa kiterä. Ägär täwfiqlı, wäğäzlär uqırdaw din belgeçe bulsa, min bu urınnan baş tartırğa riza. Dinebezgä xezmät itär öçen möftilektän başqa da mömkinleklär bar. Bu süzemne Morozov aldında da äyttem. Ul rizalaştı, läkin anıñ rizalaşuı tügel – añlawı möhimräk. Qanäğät qaldı häm teläktäşlek belderde. Süzebezne “Keşegä möfti urını nigä kiräk?” digän soraw belän tämämlarğa turı kilä. Menä qayber ixtimağıy maqsat-cawaplar:
İmanğa qaytu, anı nığıtu.
Möfti däräcäsenä quanıp yäşäw.
Dinebezne cäyelderü.
Aqça yağın qayğırtu.
Üzeñne häm dinqardäşeñne mäñgelek dönyağa äzerläw.
Äxlaqi wäzğıätne nığıtu…
Xäyer, kem äytmeşli, vozmojnı variantı.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
“Tulpar” jurnalınıñ soñğı 4 sanı turında Näcibä Safina häm Ufadan jurnalnıñ baş redaktorı Rämil Miñneäxmätov söyli
“Tulpar” jurnalı ul- Tatarstannan çittä yäşägän tatarlarnıñ 1994 yıldan Başqortstanda çığa torğan respublika yäşläreneñ ädäbi-näfis, ictimaği-säyäsi jurnalı. Alay ğına da tügel .Bu jurnalnıñ oyıştıruçısı Başqortstan respublikasınıñ Yäşlär säyäsäte buyınça däwlät komitetı. Jurnal 18200 tiraj belän ike ayğa ber çığa. Berençe baş möxärrire Rimat Kaşapov bulsa, annan soñ Rädis Nuğumanov buldı. Ä menä 2001 yıldan Tulpar jurnalınıñ baş möxärrire Ramil Miñneäxmätov. Bügenge tapşıruıbızda bu jurnal turında sezgä yazuçı, şağirä Näcibä Safina söylär:“Tatarstanda bu “Tulpar” jurnalın TR milli kitapxanäsendä genä tabıp uqıp bula. Ä jurnalnıñ bu 4 nçe yubiley sanı cämğiätneñ törle ölkälärenä qağılışlı yazmalar belän bay. Bu jurnal Tatarstandağı kiñ qatlam tatarça jurnal uquçılarğa da bik faydalı bulır ide,- di Näcibä Safina. Anıñ tışlığınnan “Min irekle keşe !”,-dip başına tutıy qoş basqan Salawat Fätxetdinov yılmayıp tora. Ä berençe bitennän ük Fänizä Ğimadiewanıñ “Küklär ala ,küklär birä” dip atalğan häm Marat Käbirovnıñ “Tabut” xikäyäläre jurnalnıñ umırtqa söyägen täşkil itä. Jurnalda Marat Käbirov turında anıñ “Sarı yortlar sere” dip isemlängän poveste 2002 yılda “Qazan utları” jurnalında basılıp çığıp, tänqitçelär tarafınnan “Yılnıñ iñ yaxşı proza äsäre” dip bilgelängän ide. Jurnal: “Marat Käbirov- tatar ädäbi tarixında yaña bit açuçılarnıñ berse”,-dip yaza üz xezmätkäre turında ”,-dide ul. Ä “Tabut”xikäyäse närsä turında ikänen jurnaldan uqıp belä alasız. Ä Näcibä Safinanıñ fikerençä:“Bu xikäyä - üterüçelär häm tereltüçelär , yäki, keşe qädersezlege häm et qadere turında dip äyter idem min, - di ul. Şulay uq jurnalda tağın bik küp qızıqlı yazmalar turında äytep kitä Näcibä Safina. Häm ul bu “Tulpar” jurnalın aylıq jurnal bulıp basılıp çığa alır mikän digän soraw birä? Näcibä Safina birgän sorawnı bez jurnalnıñ baş möxärrire Rämil Miñneäxmätovqa birep qarıyq äle. Rämil äfände, menä bıyıl sezneñ jurnalğa avgust ayında 10 yıl tuldı. Bu jurnalnı Tatarstanda aldırırğa mömkinçelek bulmağanlıqtan, anı Qazan şähäre buylap ezläp tä, milli kitapxanädän başqa urında taba almıyça, bez sezgä möräcäğät itärgä uyladıq.“Tulpar” tışlığınıñ artqı bitendä “Tulpar” jurnalına Rusiäneñ barlıq töbäklärendä dä yazılırğa mömkin” dip yazılğan. Rämil äfände, Sez monı niçek itep añlatır idegez? “1999 yıldan bez Rusiä katalogında bulıp kildek. Ä 2005 yıldan bez aylıq jurnal bulırğa tieş idek. Bıyıldan, Rusiä katalogına kerer öçen, häm aylıq bulır öçen aña kiräkle käğäzlärne waqıtında cıyıp beterä almıyça, bez soñğa qaldıq.Qızğanıçqa qarşı älege podpiska waqıtında Başqortstannan çittä yäşäwçelär bu “Tulpar” jurnalın yazdırıp ala almıylar. Ä 2005 yılnıñ ikençe yartısınnan bez Rusiä kataloğına keräbez. Fevral', mart, aprel' aylarındağı podpiska waqıtında jurnalğa yazılırğa mömkin bulaçaq.”-dide ul. Xörmätle radio tıñlawçılar!çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä “Tulpar” jurnalınıñ soñğı 4 sanı belän sezne Näcibä Safina tanıştırdı. Tapşıruda Ufadan telefon aşa bezgä mäğlümat birde jurnalnıñ baş möxärrire Rämil Miñneäxmätov. Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Rusiäneñ Federatsiä şurası latinğa qarşı tözätmälärne rasladı
Qazanda milli tellär häm alarnı üsterü turında süzlär alıp barılğanda, Mäskäwdä dä älege mäs’älägä bitaraf tügellär. Çärşämbe, 27 noyäbr könne, Federatsiä Şurası Rusiä parlamentınıñ tellär turındağı qanunğa latinğa qarşı kertelgän tözätmälären rasladı. Dimäk xäzer, Rusiädä däwlät telläre bulıp sanalğan tellär barı tik kirill grafikasında ğına yäşi alaçaq. “Tatar-inform” agentlığı xäbär itüenä qarağanda, şuşı tözätmälär öçen 122 senator tawış birgän. 5 keşe – bitaraf qalğan häm nibarı 3 senator ğına bu qanunğa qarşı tawış birgän. Şuşı 3 qarşılarnıñ ikese – Kareliä respublikası wäkilläre, berse – Rusiä Federatsiä Şurasındağı Tatarstan wäkile Räfqät Altınbaev. Alar fikerençä, bu qanun milli tellärne beterügä kiteräçäk. Älegä Tatarstanda bu xaqta üz fikerlären belderüçelär işetelmäde.


text:
Xärbi citäkçe, Kapitan Jay Miller äytüençä, Baquba şähäre yanında xärbi konvoyğa öç raketa atqannar häm keçeräk qorallar belän ut açqannar.
Bügen Ğiraqtağı Bolğarstan xärbiläre dä utqa totıldı. Ämma alar arasında qorbannar yuq dip xäbär itelä. Bolğarstan saqlanu ministrlığı äytüençä, alarğa Kerbala şähärendä tankka qarşı qullanıla torğan granatalar atqannar. Bu atna başında AQŞ ğäskärläre Kerbalada iminlek saqlawnı Bolğarstan xärbilärenä tapşırdı.
Kiçä Ğiraqta 8 amerikan soldatı yaralandı, 1 britan soldatı üterelde.


text:
Quşma Ştatları xärbiläre uzğan töndä amerikan ğaskärlärenä 2 meñ yarımğa yaqın Ğiraqnıñ Cömhüriät Saqçıları birelgän dip xäbär itte. Qatardağı Üzäk Xärbi idarädän kapitan Frank Thorp, birelgännär-Bağdad diviziäse xärbiläre ide, dip belderde. Bezneñ Ğiraqtağı xäbärçebez, töne buyı barğan bäreleşlärdän soñ Amerikan ğaskärläre başqaladağı Säddäm Xalıqara Hawa alanın üz kontrolenä alğan dip söyläde.
Amerikan xärbiläre Säddäm hawa qırın Bağdad Xalıqara Hawa Alanı iseme belän alıştırdı. General Vincent Brooks, aeroprtnıñ yaña iseme-Ğiraq kiläçägenä işekne aça, dip belderde. “Amerikan armiäseneñ 5nçe korpusı Bağdad yaqınnarında Ğiraq köçlärenä höcüm itte häm başqalanıñ könyaq rayonnarın üz kontrolenä aldı. Bäreleşlär töne buyı tañ atqançığa qadär däwam itte , koalitsiä köçläre Bağdadnıñ könbatışındağı xalıqara hawa mäydanın üz kontrolenä aldı. Elek Säddäm Aeroportı xäzer Bağdad Xalıqara Hawa Alanı isemen yörtä häm bu-Ğiraqnıñ kiläçägenä işekne aça”, dide general Brooks.
Bağdad tiräsendä Quşma Ştatlarnıñ cir öste ğaskärläre häm Ğiraq Cömhüriät saqçıları arasında bäreleşlär däwam itä.
Kiçä Bağdadtan 130 çaqrım yıraqlıqta Haditha Dam tikşerü noqtasında intixar terrorçısı 3 koalitsiä xärbien, yökle xatınqıznı häm tağın ber keşene häm üzen şartlattı. 2 xärbi yaralanğan. Qatardağı Üzäk Xärbi İdaräneñ matbuğat wäkile Jim Wilkinson, xärbi bulmağan maşina tikşerü noqtasına yaqınlaşqaç annan xatın-qız çığıp qıçqıra başladı, şul arada maşinada şartlaw yañğradı, dip xäbär itte. Ğiraq xökümäte –mondıy terror ğamällären ğadäti xärbi taktikağa kertäçägen beldergän ide.
Britaniä Saqlanu ministrı Geoff Hoon, Ğiraq suğışında “çäçelüçän” bombalarnı qullanunı yaqlap, alarnıñ koalitsiä köçlären saqlar öçen kiräk buluın belderde. BBC radiosına Hoon, alarnı qullanu qanun qısalarına sıya, dide. Ber britan L-20 bombasında 49 waq öleşe bar. Keşe xoquqları oyışmaları, klaster bombalarnıñ barlıq öleşläre dä şartlap betmi, soñınnan tınıç xalıqqa qurqınıç tudıra, dip “çäçelüçän” bombalarnı qullanuğa qarşı çığa.


text:
Ämma Damask, xärbilär kitkäç – iminlekkä ziyan kiläçäk, buşlıq xasil bulaçaq, digän borçıluların belderä.
Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Walid al-Muallem, Süriä, ğaskärlären çığarğançı, Livan şul töbäkkä üz köçlären kertergä äzer bulırğa tieş, dide:
"Süriä, Berläşkän Millätlär Oyışması general sekretareneñ wäkile belän xezmättäşlek itergä teli. Süriä, Taif kileşüen häm Livan belän Süriä arasındağı başqa kileşülärne ütärgä, ğaskärlärne çığarırğa riza. "
Livan premyer-ministrı Omar Karami da Süriä belän kileşä. Amerika Quşma Ştatları häm Fransiä taläbe belän xäzer ğaskärlärne Livannan çığaru – ildä totrıqsızlıq tudıraçaq, dip sanıy Livan räsmie.
İzrael tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Mark Regev'tan Süriäneñ älege adımın İzrael xuplıy, digän belderü buldı.


text:
PENSİÄ İNDEKSATSİÄSEN 5 MEÑ SUM BELÄN ALMAŞTIRDILAR
Äytik, ölkän yäştägelär pensiäläreneñ yılına ike tapqır arttırıluına künegep betkän ide. Bıyıl isä alarğa yıl başındağı üseş belän genä qänäğätlänergä turı kilde. Fevral' ayında pensiälär 4 protsentqa indeksatsiälände. Ğädättä, köz aylarında yasala torğan indeksatsiäneñ bıyılğısı iñ baştan uq zur soraw astında ide. Näticädä, il citäkçelegeneñ qararı söyeneçle bulmadı.
Ä menä eşläwçe pensionerlarnıñ pensiäse bötenläy dä artmadı. Bügenge köndä 1,1 million pensionernıñ 400 meñgä yaqını şuşı kategoriägä qarıy. Moña qädär pensiä indeksatsiäse layıqlı yaldağılarnıñ barısın da qolaçlasa, ağımdağı yılnıñ 1 ğinwarınnan kertelgän üzgäreşlär buyınça, layıqlı yal yäşenä citep tä, eşläwen däwam itüçelärneñ aqçası elekkege däräcädä qaldı. Pensiälär pensioner eşlämi başlağaç qına «töşep qalğan» indeksatsiä külämenä üstereläçäk.
Şulay da pensionerlarğa berniqädär yärdäm kürsätü yulın taptılar. Ğinwar ayında alarğa 5 meñ sum külämendä östämä aqça birü turında qarar qabul itelde. Şunı iskärtep uzarğa kiräk: ul ber tapqır ğına bireläçäk. İlebezdä mondıy aqçalata yärdäm iminiät häm qartlıq buyınça pensiä aluçı 43 million keşegä kürsäteläçäk. Bu maqsatlarğa 200 milliard sumnan artıq aqça bülep birelgän.
5 meñ sum külämendäge aqçanı Rossiä Federatsiäse territoriäsendä daimi yäşäwçe häm pensiä tülänüçe grajdannar alu xoquqına iä. Tüläwlär barlıq pensionerlarğa da (şul isäptän eşläwçelärenä dä) bulaçaq. Pensiälären poçta bülekçäläre häm pensiäne öygä kiterep birü xezmäten başqaruçı oyışmalar aşa aluçılar öçen ul här pensionernıñ terkälü urını buyınça pensiä bülekçäsendä tülänä, pensiälären saqlıq kassaları aşa aluçılarnıñ isä şäxsi sçetına küçereläçäk.
- Tatarstanda älege östämä aqça belän iminiät häm qartlıq pensiäsen aluçı 1 million 117 meñnän artıq keşe tä'min iteläçäk. Bu - eşläwçe häm eşlämäwçe grajdannar. Älege maqsatlarğa 5,6 milliard sumnan artıq aqça taläp iteläçäk, – di Rossiä Pensiä fondınıñ Tatarstan buyınça bülekçäse citäkçese Eduard Wafin.
2017 yılda yañadan pensiälärneñ tulı formatlı indeksatsiäsenä kire qaytu küzdä totıla. Niätlärne tormışqa aşırıp bulırmı – anısın waqıt kürsäter.
ANA QÄPİTALIN SAQLAP QALDILAR, ARTTIRIRĞA İSÄ AQÇA YUQ
Rossiä Prezidentı Vladimir Putin Ana kapitalın indeksatsiäläwne 2020 yılğa qädär tuqtatıp toru turındağı qanunnı imzaladı. Bu qarar 2018 yılnıñ 1 ğinwarınnan üz köçenä kerä. Xäzerge waqıtta Ana kapitalınıñ küläme 453 meñ 26 sum täşkil itä.
Uzğan yılda Rossiä İqtisadi üseş ministrlığı Ana kapitalınnan ğomumän baş tartırğa täqdim itkän ide. Şul räweşle, 300 milliard sumnı yanğa qaldırıp bulaçaq, dielde. Ämma älege programmanı saqlap qala aldılar.
«Ana kapitalı» programmasın ozaytuın ozayttılar, ämma indeksatsiäläwgä aqça taba almadılar. Moña qädär 9 yıl däwamında arttırılıp kilgän däwlät yärdäme küläme inde bıyıl uq üzgäreşsez qaldırılğan ide. Aldağı öç yılda da ikençe, öçençe häm annan soñğı balaların tabuçılarğa kürsätelä torğan yärdäm külämen arttırmasqa qarar qıldılar.
BALALAR BAQÇASI YÄNÄ QIYMMÄTLÄNÄ
2017 yılnıñ 1 ğinwarınnan Tatarstanda balalar baqçası öçen tüläwlär arta. Ata-analar balaları mäktäpkäçä belem birü uçrejdenielärenä yörgän öçen 8 protsentqa kübräk tülärgä tieş bulaçaq. Tatarstan Mäğärif häm fän ministrlığınnan xäbär itülärençä, tüläwneñ küläme artu mäğärif oyışmalarınıñ eşçänlegen finanslaw çığımnarı, şul isäptän azıq-tölek bäyäläre, balalar baqçalarındağı sabıylarnı qaraw-tärbiäläwdä qatnaşqan personalnıñ xezmät xaqı üsüenä bäyle.
Şul uq waqıtta baqçada balanı tärbiäläw çığımnarınıñ 70 protsent çamasın däwlät üz östenä ala. Ata-analar tüli torğan summa uçrejdenie törenä, eş rejimına häm balanıñ yäşenä bäyle. Misal öçen, bügen iñ kiñ taralğan balalar baqçasında 10,5 säğätlek törkemdä yörüçe 3 yäştän alıp 7 yäşkä qädärge bala öçen äti-änilär 2770 sum tüli. Ä kiläse yılnıñ 1 ğinwarınnan ul 227 sumğa artıp, 2997 sum bulaçaq.
Şunı da bilgeläp ütärgä kiräk: ata-analarğa qaralğan taşlamalar häm kompensatsiälär üz köçendä qala. Berençedän, härkemgä federal' subsidiä tieşle: berençe balağa – 20, ikençesenä – 50, öçençesenä 70 protsent kire qaytarıla. İkençedän, respublika qaznasınnan da östämä kompensatsiä tülänä. Kereme can başına 20 meñnän artmağan här keşe älege töbäk yärdämenä ömet itä ala.
Monnan tış, küpbalalı ğailälärgä taşlamalar (alar ata-analar tüläweneñ yartısın tüli häm şul uq waqıtta kompensatsiä alu mömkinlegenä dä iä) saqlana. İnvalid, tuberqulez intoqsikatsiäle balalar, yätim häm ata-ana tärbiäsennän mäxrüm sabıylar balalar baqçalarına buşlay yöri.


text:
Bäysezlek könendä Belarus yözen Qıtayğa bora
Bu könnärdä dönyada berniçä däwlät üzläreneñ bäysezlek könnären bilgeli. 4 yüldä – AQŞ Britaniädän, 5sendä – Venesuela İspaniädän bäysezlek yawlağan. Bügen isä möstaqillek könnäre Aljir häm Belarusta bilgelänä. Belarus prezidentı Aleksander Lukaşenka, respublika xalqın qotlap, Belarusta tuğannarnı – bäxetle keşelär dip atadı. Qotlaw çığışında uq Lukaşenka, töp partnerıbız bezneñ xäzer Rusiä tügel, dip belderde.
"Milli iminlek, xalıq häm däwlät mänfäğätläre öçen böten çaralar kürelä. Bügenge köndä xärbi köçlär däwlätebezgä qarşı höcümgä qarşı tora ala."
Belarusnıñ bäysezlek köne uñayınnan yasağan çığışına prezident Lukaşenka qısqa ğına ilneñ tışqı säyäsäten bilgeläde dip äytep bula. Belarus çit il aqçalarınnan baş tartmıy, ämma ul aqçalar xalıqnıñ tormışın yaxşırtırğa tieş, dide Lukaşenka. Ä soñğı yıllar täcribäse kürsätkänçä, çit illärgä ışanıp böten äyberdän dä qolaq qağırğa mömkin, dip östäde ilbaşı. İldä tınıçlıq häm totrıqlılıq buldıru – citäkçelek qulında:
"Bu izge könne şunı äytäsem kilä - il citäkçeläre Belarus cirendä tınıçlıq häm totrıqlılıqnı saqlaw öçen böten çaralarnı küräçäk, tınıç tormış häm näticäle xezmät öçen böten şartlarnı tudıraçaq".....
Lukaşenka üz çığışında çit il investorlarınıñ faydasına kübräk ziyanı bulğanın añlattı. Alar şirkät tözegändä kapitalnıñ 100%tın üzeneke buluın teli, däwlättän salım tüläwdä taşlamalar sorıy, eşsezlek iñ küp digändä 5% bulğan Belarusta – eşsezlär probleması yuq, şuña östämä eş urınnarı kiräkmi, dide Lukaşenka.
Rusiä belän Belarus ike möstaqil däwlät berlege bulırğa tieş. Prezident süzlärenä qarağanda bu – xalıqnıñ teläge. Ämma äle mart ayında ğına Lukaşenka, qärdäş Rusiäne – iñ yaqın säwdä partnerı dip atağan bulsa, bügen Belarusnıñ xezmättäşe – Qıtay. Bügenge çığışında prezident – 21nçe ğasırnıñ bu super däwläte belän xezmättäşlekkä Belarus zur ähämiät birä, dide.
Belarus başqalasında 25 urında säxnälär urnaştırıldı, köne buyı konsert-tamaşa däwam itte. Zur iğtibar balalarğa häm küp balalı analarğa birelde, balalar çığış yasadı. İrtänge räsmi çaralar, xärbi yöreş – xärbi marş belän tämamlandı.
Alsu Qormaş


text:
Bögön Däülät yıyılışı-Qoroltayźıñ sirattağı ultırışı ütte. Parlament yıyınında 40-tan aşıu norma xoquq aqtı qaraldı. Bögöngö ultırışta deputattar arahında ayırıusa mäktäptärźä prawoslaw dine därestären uźğarıu xaqındağı mäs'älä añlaşılmawsanlıqtar tıuźırźı. Deputattar bögön Räsäy grajdandarınıñ din totowğa irke xaqındağı konstitusion xoquqtarına bäyle möräjäğät qabul itte. Däülät yıyılışı- Qoroltay deputatı Räşiźä Soltanowa äyteüyınsä, ayırıusa Başqortostan keüyıq küp millätle häm törlö din väkildäre töyäk itkän respublikala dini beldereüźär menän haq bulırğa käräk. Räşiźä Soltanowa fekerensä, ber dinde ikensehyınän östön quyıu säbäple seterekle xäldär kilep tıuıuı ixtimal. Deputat Räşiźä Soltanowa äytmeşläy, xäźyır här sinıfta dini törkömdär, xärbi köstärźä prawoslaw yäki mosolman rotaları töźörgä käräk bulasaq. Älbittä Başqortostan parlamentı deputatı bıl turala äsenep äytte.
Unıñ qarawı dindarźar bıl beldereüźe başqasaraq qabul itä. Neftekama qalahı iman-möxtäsibe Sabiryän xäźrät il yetäkselege yämğiätte törlö yolomdarźan qotqarıuźıñ iñ dörös yulın taptı tip isäpläy. Unıñ fekerensä, xalıqtı dingä mäktäptä genä tügel, ä balalar baqsahınan ılıqtırırğa käräk. Tik mosolman xajiźarın ber mäs'älä borsoy. Sönki mäktäptärźä prawoslaw din täğlimättären öyräteü genä qarala. Ä başqa tradision dindär, şul isäptän íslam dine xaqında äytelmäy. Sabiryän xäźrät äyteüyınsä, ägär prawoslawie öyrätelä ikän, islam dine unıñ menän ber qatarźa tororğa teyeş.


text:
Tatar yäşläre könnäre bıyıl yüldä uzaçaq
Bu yılnıñ avgust ayında Qazanda III Bötendönya tatar kongressı uzaçaq. Anıñ qısalarında tügäräk öställärneñ bersendä, tatar yäşläre problemaların da qarau küz alında totıla. Şunıñ belän bergä, tatar yäşläre könnäre dä bulaçaq ikän. Avgust ayında hawa torışı salqınça bula dip, bıyılğı tatar yäşläre könnäre, irtäräk, yül ayında uzaçaq ikän. Bu xaqta tulıraq mäğlümätne alğa taba citkererbez, älegä yäşlär ministrlığı belän elemtägä kerä almadıq. Qazan metrosı tözü barışında, älege oyışmanıñ binası yarıla başlağan ide. İşelep töşüdän qurqıp, ministrlıq xezmätkärlären aşığıç räweştä törle binalarğa tarattılar. Sport sarayı, şähär komitetı, başqa oyışmalarda utıruçı ministrlıq xezmätkärläre qıyın şartlarda eşli, bu alarnıñ bik tä cawaplı eşenä dä tä'sir itmi qalmıydır. Alay da, alar bireşmi. Pänceşämbe könne Qazanda sport bäyräme, yäşlär öçen küñel açu çaraları da ütkäreläçäk.


text:
BMOnıñ baş qoral inspektorları Hans Blix häm Mäxämmät Äl-Baradei xisapları Ğiraq tiräsendäge wazğiätkä açıqlıq kertä almadı
Hans Blix häm Möxämmät Äl-Baradeinıñ kiçä New Yorkta, İminlek Şurasında totqan xisapları Ğiraq tiräsendäge wazğiätkä, beraz açıqlıq kertmäs mikän, digän ömet bar ide. Bu ömetlär tormışqa aşmadı sıman. Alarnıñ çığışında kiterelgän mäglümätlär şul tiklem qarşılıqlı ki, här taraf anı üz faydasına bora ala.
Şuşı ike mägnäle xisap, İminlek Şurası äğzaları arasında Ğiraq mäsäläsendä bulğan büleneşne tağı da tiränäytte sıman. Fransiä, Germaniä, Qıtay häm Rusiä, xisaptan kürengäçä, Ğiraqnıñ xezmättäşlek itüwendä täräqqiät bar, tikşerü eşläre äybät bara, alarnı däwam itergä kiräk, köç qullanu – iñ soñğı çara, digän fiker belderde. Bu taraftan iñ qatı süzlärne Fransiä Tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin äytte:
Soñ şulay bulğaç, inspekorlarğa eşlären uñışlı tämamlaw öçen citärlek waqıt birik. Berük waqıtta uyaw bulıyq, häm Blix belän Baradeinı bezgä daimi xisap birep torırğa sorıyq. Fransiä, tagın ber aydan, martnıñ 14-endä şuşı däräcädä cıyılırğa täqdim itä. Şul çaqta eşlängän häm tağın eşlänäse eşlärgä bäyä biräçäkbez
Quşma Ştatlar häm Britaniä, Blix häm Baradei xisabına başqa küzeltän qarıy. Xisaptan kürengänçä, Ğiraq tieşle däräcädä xezmättäşlek itmi, bu - 1441-nçe rezolutsiäne bozu bulıp tora, dimäk, aña qarşı çaralar kürergä waqıt, di alar. Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell bolay dip belderde:
Bez şuşı qurqınıç qoralnıñ bezneñ şähärlärgä kilüwen kötep tora almıybız. Äl-Qaidä yä tağın berärse anı qullanğannan soñ, bez, qaydan kilde ikän bu dip ğäcäplänep utıa almıybız. Ul qoralnı yuq itergä waqıt citte.
Powell şulay uq, Quşma Ştatlar Ğiraqqa qarşı çara kürü mäsäläsen berniçä atna eçendä xäl itäçäk, dip belderde. Bügen kilgän mäglümätlärgä qarağanda, inspektorlar kiläse xisabın martnıñ berendä yasarğa cıyına. Simbä könne, dönyanıñ törle ilärendä Ğiraq suğışına qarşı demonstratsiälär ütte.
Ali Gilmi, Praga


text:
İzrail' tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom İstanbulda ike sinagogada bulğan şartlawlar qorbannarınıñ tuğannarı qayğısın urtaqlaşa
AUDİO: Bez Törkiä xökümäte kiräk bulğannıñ barsın da eşlär dip ışanabız. Bez dönyadağı barlıq demokratik däwlätlär belän xezmättäşlek itäbez häm Törkiä bu töbäktäge bik tä möhim däwlät. Häm, minemçä, alar bu terrorçılar belän niçek eş itärgä kiräklegen härkemnän yaxşıraq belä.
Şartlaw urınnarın Törkiä premyer-ministrı Receep Tayip Erdogan belän tışqı eşlär ministrı Abdulla Gul dä barıp kürde. Bügen älege höcümnärne ğäyepläwçelärgä Fälestin citäkçese Yassir Arafat ta quşıldı. Süriä, Mısır, Ğäräp Ligası, barısı da İstanbuldağı şartlawlarnı ğäyepläwçe belderülär belän çıqtı. Ğäräp Ligası başlığı Amr Mussa bu şartlatular öçen cawaplılıq İzrail' säyäsätenä äylänep qayta dide. Şartlawlarnı Törkiä häm İzrail' räsmiläre tikşerä.


text:
Karikatur cancalı säwdä suğışına äylänä
Küzätülärne karikatur cancalınnan başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Möselman dönyasında Möxämmät päyğämbärne mısqıllağan räsemnärgä qarşı protest çaraları köçäyä. (Bu räsemnär başlap ber Daniä gäzitendä basılğan ide.) Düşämbedä İran Daniä belän säwdä bäyläneşen özde. Başqa möselman illäre dä Daniä tawarlarına baykot belderä. Karikatur cancalı säwdä suğışına äylänä bara.
"Bez biznesıbıznı 40 yıl tözedek, 5 kön eçendä ul tulısınça tuqtaldı", di Arla Foods isemle Daniä şirkäteneñ elemtä direktorı Astrid Nielsen. Yewropanıñ ikençe iñ ere söt-may şirkäte bulğan Arla Foods möselman dönyasına yıl sayın 500 million dollarlıq tawar sata. Yaqın könçığış illäreneñ Daniä tawarlarına baykot belderüe bezneñ şirkät öçen häläkät bulaçaq di Astrid Nielsen. "Bu bezneñ säwdäneñ bik zur öleşe. Alay ğına tügel, Yaqın könçığış Arla Foods öçen strategik töbäk ide, küptän tügel genä bez anda eşne kiñäytü öçen östämä investitsiä salırğa qarar itkän idek. Xäzer anda berni satılmıy", di Astrid Nilesen.
Düşämbedä İran Daniä belän bar säwdä elemtälären özüen iğlan itte. Daniä İranğa yılına 280 million dollarlarıq tawar eksport itä. Xäyer, bu Arla Foods şirkätenä zıyan kitermiäçäk, ul İranda xäräkät itmi, ä menä Daniäneñ başqa şirkätläre bu uñaydan borçılu belderä. Misal öçen Daniäneñ bar dönyağa mäşxür uynçıqlar citeşterüçe Lego şirkäte. Bezneñ tawarlar Qatar, Küwäyt, Ğäräp Ämirlekläre kibetläre kiştälärennän inde alınğan di, Lego''nıñ elemtä citäkçese Charlotte Simonsen. "Älbättä Daniä şirkätläre borçıla, läkin xäzer iñ borçığanı – köç qullanular, keşe ğömerläre özelü", di Charlotte Simonsen.
Yaqın könçığış illärenä tawıq ite satuçı Danish Crown şirkäte wäkile Anne Villemoes "Törle mädäniätlärneñ moña törle mönäsäbät belderüe bik borçıy. Bu wazğiättä bez tınıbıznı qısıp, diplomatik çaralar kötergä tieş", dide.
Britaniäneñ Financial Times gäzite yazuınça, Bahrain parlamentı bar ğäräp illären Daniägä baykot belderergä çaqırğan, Qatarnıñ Säwdä palatası Daniä häm Norwegiä belän eş itmäyäçägen beldergän.
Cancal däwam itkän arada, qayber belgeçlär, bu baykot ğämälläre artında ni däräcädä säyäsi mänfäğät yata digän soraw quya. Londondağı Economist İntelligence törkemendä Yaqın könçığış belgeçe Neil Patrick fikerençä, şuşı wazğiät töbäktäge berniçä xökümät öçen basımnan qaçu öçen yaxşı forsat bulıp tora. Misal öçen, amerikan räsmiläre Süriäne Daniäneñ Dämäşqtağı ilçelegenä höcümnärne tuqtatu öçen berni eşlämäwdä ğäyepli. Belgeç monı Livannıñ elekke premier-ministrı üterelüe säbäple Süriägä bulğan basım belän añlata.
Şul uq İran da, bu wazğiätne üzenä bulğan basımnı kimütü öçen faydalana ala, läkin eş monda ğına tügel, di Neil Patrick. "Älbättä, bu xällärne xalıqara säyäsät belän genä añlatu döres tügel. Yış qına monıñ tamırında çın näfrät xisläre yata. Bu wazğiättä Yaqın köçığış xökümätläre, bez ihlastan protest belderüçe xalqıbızğa qarşı köç qullana alabızmı soñ digän urınlı soraw quya", di Neil Patrick.
Ul arada, protest çaraları inde qorbannar kiterä başladı. Sişämbedä Äfğanstannıñ Maymana qalasında protest belderüçelär Norwegiä xärbiläre nığıtmasına höcüm itkändä, 4 keşe häläk bulğan.
Sişämbedä İrannıñ Tışqı eşlär ministrlığı süzçese Xämit Riza Asefi, keşelär protest belderergä irekle, läkin ilçeleklärgä höcümnär bulmasqa tieş, mondıy xällärne buldırmas öçen iminlek köçläre çaralar kürä dide.
Ali Gilmi


text:
Yuğarı uqu yortlarında qızu waqıt citte
Här yuğarı uqu yortınıñ qabul itü komissiäläre işekläre yanında student bulırğa telägän yäş yeget-qızlardan su buyı çirat tüzelep kitkän. Tirä-yündä äle qaysı institut yäki universitet, akademiädä tuqtalırğa belmägännär taqtada elengän beleşmälär belän tanışa, inde dokumentlarnı tapşırğannar belän aralaşa, uqu, uqıtuçılar, imtixannar turında mäğlümätlär cıya. Ä qabul itü komissiä wäkilläre bu arada irtädän kiçkä qädär abiturientlarnıñ dokumentların qabul itä. Bıyıl yuğarı uqu yortlarına kerü niçek bara soñ? Qabul itü komissiäläreneñ äle çağıştırmaça küptän tügel genä eşli başlawı säbäple ber urınğa niçä keşe uqırğa kerergä telägänen küp kenä uqu yortlarında äytergä qıyınsındılar. Barı tik abiturientlarnıñ sanı uzğan yılnıñ şuşı waqıtı belän çağıştırğanda beraz kübräk, dip kenä äyttelär. Dokumentlarnı bıyıl 15 yülgä qädär qabul itäçäklär äle.
Qazan Däwlät texnologiä universitetında da xalıq bik küp, qabul itä komissiälärendä distälärçä keşe bulsa da, alarnıñ berse dä eşsez utırmıy. Qazan däwlät texnologiä universitetında här telägän keşe kerü imtixannarın tatar telendä tapşıra ala. Monıñ öçen maxsus ğariza yazıp qına birergä kiräk. Şulay uq inde 3-4 yıl universitetnıñ 3 fakul’tetında tatar gruppaları da oyıştırılğan. Ağaçnı eşkärtü, Ximik texnologiälär, İqtisat häm şirkätlärdä idärä belgeçleklären tatar telendä alıp bula. Annan tış, tatar telendä belemne Qazan däwlät pedagogiä universitetında, tözeleş akademiäseneñ ber fakul’tetında, Qazan sänğät häm awıl xucalığı akademiäläreneñ berniçä bülegendä alıp bula. Añlaşıla inde, monda kergändä imtixannarnı tatarça tapşırıp bula.
Annan tış, pedagogiä universitetında häm tözeleş akademiäsendä telägän oçraqta bar kerü imtixannarın tatar telendä birep bula. Ä menä Qazan däwlät universitetında andıy mömkinçelek yuq, dip belderdelär. Xäyer, yuğarı uqu yortlarına kerü imtixannarı turında tulıraq itep bez sezgä äle kiläçäk tapşırularıbızda söylärbez.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiäneñ Ukrainağa yanawları anıñ totrıqlı partner bula aluına şik uyata
Ğinwarnıñ 1-endä Yaña 2006-nçı yıl ğına tügel, Rusiäneñ industrial'' "sigezlek"tä räislek itüe dä başlana. Östäwenä, şul uq könne Mäskäw Ukrainağa gaznı elekke bäyälärgä satuın tuqtatırğa cıyına. Şunıñ sürätendä, Rusiäneñ Ukrainağa şundıy açıqtan-açıq iqtisadi basım yasawı anıñ "sigezlek"täge räislegenä tap töşermime, bu şartlarda Mäskäw aña layıqlımı, digän sorawlar tua.
Ämma anıñ şuşı niäte - yäğni energiä çimalları belän tä''min itüdä üzen totrıqlı partner itep kürsätergä tırışuı, soñğı könnärdä qırıs sınaw uza. Mäskäwneñ Ukrainağa satqan gaz bäyäsen yaña yıldan 4 märtäbä arttıruı häm bu mäs''älädä üzen qırıs totuı, anıñ Könbatış öçen totrıqlı partner bula aluın şik astına quya.
"Gazprom"nıñ Ukraina xökümätenä qarşı alıp barğan höcüme tiskäre näticälärgä kiterä aluın abaylap, nizaqnı yomşatu eşenä prezident Putin üze kereşte. Atnakiç ul Rusiä häm Ukraina energiä türälären üzendä qabul itep, kilep tuğan wäzğiat öçen näq menä alarnı ğäyepläde häm tiz arada çişeleş tabunı taläp itte:
"Sez, häm bu oçraqta min şuşı oçraşuda qatnaşqan Rusiäneñ dä, Ukrainanıñ da wäkillären küz aldında totam - çın ber krizis tudırdığız, häm ber energiä ölkäsendä genä tügel. Xäzer inde ul ike il arasındağı krizisqa oşap tora häm bu bik yaman ber närsä", di Vladimir Putin.
Läkin prezident bu süzlären kübräk tışqı dönya öçen yasadı bulsa kiräk - anıñ kisätüenä qaramastan, "Gazprom" inde gaznı tuqtatu künegülären ütkärde häm monı televideniä aşa da kürsätte. Comğa könne "Gazprom" başlığı Aleksey Miller tağın da qırısraq belderü belän çıqtı:
"Ägär dä Yaña yılğa qädär qalğan säğätlär eçendä Ukraina yaña kileşüne imzalamasa, 1-nçe ğinwarda, Mäskäw waqıtı belän irtänge 10-da Rusiädän Ukraina qullanuçıları öçen gaz quu tulısınça tuqtatılıçaq, bez tögäl häm täwäkkäl eş itäçäkbez", dip kisätä "Gazprom" başlığı Ukraina yağın.
Mäskäw xäzer meñ kubometr gaz öçen Kievtän 230 dollar teli, ä ukrain prezidentı Viktor Yuçenko isä "obyektiv" bäyä bulıp 75-80 dollar tora, dip belderä. Ul şulay uq Rusiäneñ, kütärelgän bäyälärne qaplaw öçen täqdim itkän kreditın da kire qağa:
"Ukraina öçen qulay bäyägä kilgändä, bez täqdim itelgän zur kreditlarğa räxmätle, älbättä, tik Ukrainağa alar kiräk tügel, obyektiv räweştä bilgelängän bäyäne Ukraina üz aqçası belän tüliäçäk", di Yuçenko, näq menä "obyektiv bäyälär" digän süzlärgä basım yasap.
Ber yıl elek äflisün inqilabı kiçergän häm Könbatışqa taba awışa barğan Ukrainanı şulay itep Rusiädän kilgän qaz öçen iñ zur bäyälär kötä. Ärmänstan, Azärbaycan, Gruziä, misal öçen, ber meñ kubometr öçen 100 dollar caması tüliäçäk, ä menä Mäskäwneñ küptänge berektäşe, Lukaşenkanıñ zolım xakimiate urnaşqan Belarus isä näq şul ük küläm gaz öçen 50 dollardan da azraq sarıf itäçäk. Şuña kürä dä qayber küzätüçelär, Mäskäw gaz satunı elekke sovet illären kire üz tä''sirenä alu, yäğni säyäsi maqsatta qullana, dip isäpli. İkençeläre isä, Rusiä şulay itep barı tik üz mänfäğätlären genä qayğırta, Könbatış üze dä näq şunı uq eşli, dip belderä.
Kärim Kamal


text: Bügen Paqstan başqalasında bulğan şartlaw näticäsendä kimendä 19 keşe häläk bulğan, 65e yaralanğan. Şartlaw möselmannar öçen izge urın sanalğan Bari İmam törbäse yanında bulğan. Anda bügen dini bäyrämgä yözlägän keşe cıyılğan bulğan. Bu urınnan yıraq tügel xökümät binaları urnaşqan. İslamabad politsiäse başlığı Tälğät Mäxmüt Tariq, bu intihar häcümgä oşağan dide. Paqstan prezidentı Pärwäz Möşäräf, şartlaw artında kem torğanı älegä bilgesez, läkin bu dini ekstremistlar eşe bulırğa mömkin dide. Uzğan yıl Paqstanda dini ekstremistlar oyıştırğan höcümnär näticäsendä 100dän artıq keşe häläk buldı.


text:
Qazaqstan éstradasındağı alğaşqı toptardıñ biri «Nur-Muqasan» dwéti taradı. Top änşisi Muqasan Şaxzadaev qazirgi tañda Nurlan Qonısbaevtıñ qay`da jäne nemen ay`nalısıp jürgeninen bey`xabar ekenin mälimdedi.
Bul twralı «Astana» telearnasınıñ «El awzında» bağdarlamasında ay`tıldı.
«Nurlan qazir öz şığarmaşılığımen, men öz şığarmaşılığımmen ay`nalısıp jatırmın. Buğan dey`in de ay`tılğan bolatın. Bul tek Nurlan ekewmizdiñ aramızdağı äñgime. Onı jarnamalağım kelmey`di. 26 jıldıñ işinde bir-birimizdi keşirmey`tindey` jağday` bolğan emes, dese de kişigirim tüsinispewşilikter boldı. Bir jağı 26 jıl qattı ketpey`, şıdap kelgen sïyaqtımız. Qazir Nurlan jay`lı eşteñe ay`ta almay`mın. Bey`xabarmın. Tosın sıy` äzirlep jatqan şığar, bir küni jarq etip şığa kelwi de mümkin. Ol özi tosın sıy` jasağandı jaqsı köretin adam», – dedi Muqasan Şaxzadaev.
stan.kz


text:
Semberdä möselman ziratı östendä çirkäw?
Çınlap ta şulaydır inde. Cirle matbuğat şulay uq märxüm İoan Pawl İkençeneñ Täre poxodları öçen katoliklar isemennän başqa din totuçılar aldında ğafu ütengänen dä iskä töşerde. Ä bezdä andıy ğädät yuq. Äytik, uzğan ğasırnıñ 90-yılları başında saylaw kompaniäse uñayınnan Sembergä kilgän Mitropolit Kirilğa “Tuğan tel” oyışması wäkilläre menä nindi soraw birgännär ide: Patriarx Aleksiy 1956-yılda Sovet ğäskärläre qılğan wäxşileklär öçen Vengriä xalqınnan ğafu ütende. Monda anıñ bernindi ğayıbe bulmasa da. Çönki ul waqıtta ägär patriarx bu eşkä tıqşınsa, başın da yuğalta alır ide. Ä menä İdelbuyı xalıqların köçläp çuqındıru näq Pravoslavie çirkäwe tırışlı arqasında bulğan. Monıñ öçen çirkäw qayçan ğafu ütener soñ?” Kiril äfände fikerençä, berkemne dä köçläp çuqındırmağannar, barı tik missionerlarnıñ eşçänlege genä uñay näticälär birgän. Ä Sember yepiskobı köçläp çuqındırunı “tatarskoyı igo” digän närsä belän aqlağan ide.
Dimäk mondıy mental''lekle ildä Sergey Morozovnıñ üz xatasın tanuı – ğibrätle küreneş. Kiläçäktä xatalar cibärmäs öçender inde, anıñ başlanğıçı buyınça ölkädä yaña İctimaği Cıyılış tudırıldı. Anda barlıq firqälär, ictimaği oyışmalar da qatnaşa ala. 4 räistäşneñ berse – xakimiät, ikençese – Qanunnar çığaru cıyılışı, öçençese – firqälär, dürtençese ictimaği oyışmalar wäkilläre bulaçaq.
İctimaği cıyılışnıñ töp maqsatı – qanunnar häm citäkçelärneñ qararları proyektların, ekspertiza näticäsenä qarap, xuplaw alu yäki kire qağu.
Ayrat İbrahim, Sember.


text: Rusiäneñ 8 töbägendä cirle qanun çığaru orğannarına deputatlar saylaw ütte. Berençel mäğlümätlärgä qarağanda “Berdäm Rusiä” partiäse berençe urında. Tawış birülär Adığey, Altay, Qälinigrad, Kirov, Qursk, Tubän Novğorod, Orenbur ölkälärendä , şulay uq Xantı Mansiyskiy autonomlı oqruğında ütte. “Rodina” partiäse Altayda ikençe urınğa çıqqan. Altay, «Rodina» partiäsen saylawlarğa ütkärgän, berdänber töbäk. Uzğan yäkşämbe - Rusiädä berençe tapqır gömüm saylawlar ütkärü köne itep bilgelängän ide. Törle däräcädäge saylawlar Rusiäneñ 68 subyıqtında ütte.


text:
Rumıniädä prezident saylawlarında oppozitsiä kandidatı ciñde
Rumıyniädä prezidentlıqqa oppozitsiä kandidatı Traian Basesku ikençe tur saylaularda ciñde. Ul urta-sul yünäleştäge premier Adrian Nastasene ciñep çıqtı. Şulay itep Basesku xäzerge prezident İon İlieskunıñ urnın alaçaq.
Audio
"Näticälär Trayan Baseskynıñ Rumıyniäneñ kiläse prezidentı bulaçağın işarä itä. Bu Rumıynarnıñ teläge häm min anı xörmät itäçäkmen."
Buxarestnıñ märe häm elekke trasport ministere bulğan Basesku ekonomik reformalar ütkärergä, salımnarın kimetergä häm rişvätçelekkä qarşı köräşergä çaqırğan Ğadellek häm Xäqiqät Berlege dip atalğan berektäşlek belän citäkçelek itte. Berektäşlek anıñ urta sul yünäleştäge Demokratik Partiäse belän urta-uñ Milli Liberal Partiädän tora. Nastaseneñ xökümäte çorında Rumıyniädä ekonomik üseş şaqtıy yuğarı buldı häm il NATOğa ağza bulıp kerde. Läkin, rişvätçelekneñ taralğan buluı häm fäqirlek partiäneñ cälep itü säläten kimette. İke kandidat ta Rumıyniäneñ 2007-nçe yılda Yevropa Berlegenä kerüen yaqlıy. Läkin, berlek Rumıyniä refrmalardan çitläşkän xäldä, bu kiçektereläçäk dip tä kisätä. Prezident saylaularınıñ 28-nçe Noyäberdä bulğan berençe turınnan soñ Basesku saylaularda xärämläşülär buldı , anıñ näticälären köçtän çığararığa kiräk digän şau-şu quptardı. Kotiduanul isemle tanılğan gazetanıñ möxärrirı jurnalist Robert Turçesku radiobız xäbärçesenä bu xaqta bolarnı äytte
Audio
"Trayan Basesku berençe tur saylaulardan soñ, anı köçtä çığarırğa çaqıruı belän mäsäläne küpertte. Xärärämläşülär turında arttırıp cibärde. Läkin, ul monıñ belän ikençe turınıñ xärämläşülärneñ bulmıyça, aru ütüenä ireşte."
Prezident bularaq Baseskunıñ xakimiäte çiklängän bulsa da, ul bareber kiläse premierne bilgeläv xoquqına iä. Noyäber ayında bulan parlament saylaularında Baseskunıñ berektäşlege dä, Nastasanıñ partiäse dä üz başlarına ğına xökümät tözerlek mandatqa iä bula almadılar.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tuqay isemendäge däwlät büläkläre tapşırıldı
Sişämbe kiçendä Piramida tamaşalar zalında Tatarstannıñ G.Tuqay isemendäge däwlät büläkläre tapşırıldı. Başqa yıllarda Tuqay büläge 30 avgust – respublika häm şähär köne barışında qamal teatrı qarşında ütä torğan konsert aldınnan tapşırıla ide. Monıñ öçen Prezident Qaban küle buylap säfär qılğannan soñ teatr yanına maxsus kilü ğädätkä kerä başlağan ide. Bıyıl isä bu çara tantanalı räweştä maxsus äzerlek belän ütkärelä. Mädäniät häm sänğät yılında Tuqay büläkläre ğädättäge 2-3 keşe urınına 7 ädipkä tapşırıla. Piramida üzägendä maxsus bäyräm mäclesenä 450 gä yaqın sänğät''kärlär, yazuçılar, ğalimnär häm cämäğätçelek wäkilläre cıyıldı. TR prezidentı Mintimer Şäymiev här lawreatqa layıqlı süzlär tabıp, alarğa üzeneñ ixtiramın belderep, respublikanıñ räxmätlären citkerde. Rabit Batulla, Rawil Boxaraev, Luiza Batır – Bolğari, Marsel Galiev, Niqalay İndyuxov, Firinat Xalikov, Rafael'' Mostafin lawreat tamğasın häm diplomın alu menä şundıy zur tantanağa äwerelde. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Tatarstan yähüdläre Şawuat bäyräm itä
13-14 iyün könne yähüdlärneñ Şawuat bäyräme uza. Sinay tawında Xoday tarafınnan Musa päygambärgä Täwrät iñderelgän kön - yähüdlärneñ iñ zur izge bäyräme bularaq bilgelänä. Bu könne Täwrätneñ 10 wasıyäten Musa päygambär yazıp ala, ä qalğannarın üzeneñ yäşäw däwerendä yaza. Şul nisbättän, bäyrämneñ töp mäğnäse - Täwrättän 10 wasıyät uqu tora.
Qazan sinagogasına kilgän yähüdlär dä bäyräm könen şunnan başladılar. Barlığı sinagogağa 50-60 tiräse keşe cıyılğan ide. Täwrättän 10 wasıyätne uqıp, ber-bersen qotlağaç, härqaysı bäyrämne däwam itärgä dip öylärenä taraldı. Bu könne yähüdlärdä sötle rizıqlar aşaw ğädätkä kergän.
Bäyräm könne yähüdlärgä Şabattağı, yäğni şimbä könne kebek berni eşlärgä, xätta ut qabızıp sünderergä dä, rizıq peşerer öçen gaz qabızırğa da yaramıy. Jurnalistlarğa äñgämä birü dä gönah sanala ikän. Şul säbäple, Qazan sinagogasında “Azatlıq” radiosına söyläwdän baş tarttılar.
Qazandağı sinagoga barlıq yähüdlärneñ dini, ictimaği oyışmaların tuplap tora. Monda yähüd yäşläreneñ dä üzäge bar, “Yevreyskaya ulitsa” digän gazetaları çığa. Leonid Sons isän bulğanda, ansambl'' eşli ide. Sinagoga üzenä kürä yähüdlärneñ mäxälläsen xäterlätä. Mondıy sinagoga Tatarstannan tış, Rusiäneñ başqa ber töbägendä dä yuq ikän. Biredä här bäyrämne zurlap bilgeläp uzalar, här şimbä könnärendä yähüdlär sinagogağa cıyıla. Millätenä qaramastan här keşene açıq küñel belän qarşı alalar. Şuña küptän tügel Arça ziratındağı yähüd qäberlärenä yasalğan svastika bilgeläre här millät wäkillären aptıraşta qaldırdı. Sinagogada monı antisemitizm didelär. Tatarstanda yähüdlärne kürä almıylar digän mäğnä salu, Qazannıñ 1000 yıllığı aldınnan dimäk kemgäder faydalı bulğan. Bu provokatsiäne oyıştıruçılarnı ezläwgä eçke eşlär idäräläre tiz kereşte häm ezenä töşte.
Bomjlar yärdämendä, qäberleklärdä svastika yasağan ike yegetne totqarladılar. Ämma bu yähüdlärne mısqıl itü niätennän tügel, ä ber törkemneñ ikençesenä yawızlıq eşläw teläge belän bäyle bulğan digän näticä çığarıldı “Sova” mäğlümatı-analitik üzäge yazuınça, Qazan satanistları, svastika bilgelären yasawnı, doşmannarı bulğan skinxedlarğa, quşarlar dip uylağannar. Häm şunıñ yärdämendä doşmannarınnan qıtılırğa telägännär. Monda yähüdlärne mısqıl itü maqsatı bulmağan dip añlatıldı bu xäl.
Landış Xarrasova


text:
Almatı oblısında HQKO-ğa uaqıtşa tirkeuge kelgen er adam qaytıs boldı, — dep habarlaydı Tengrinews.kz tilşisi Almatı oblıstıq İİD baspasöz qızmetiniñ ökilderine silteme jasap.
Policeylerdiñ mälimetinşe, oqiğa İle audanındağı Ötegen Batır auılında şamamen sağat 15.00-de bolğan. Er adam köşede twrğan köligine otırğannan keyin qaytıs bolğan delinedi.
59 jastağı er adam III toptağı mügedek ekeni belgili boldı. Ol wlımen Bwrınday auılınan tañğı uaqıtta HQKO-ğa kelgen eken. Ol sol jerde 2008 jıldan beri twrıp kelgen. Almatı oblısınıñ Densaulıq saqtau basqarmasınıñ mälimeti boyınşa, oğan ayağınıñ joqtığına baylanıstı mügedektik berilgen. Er adam protezdiñ kömegimen qozğalğan.
Densaulıq saqtau basqarmasınıñ mälimet boyınşa, oqiağadan bwrın er adam özin naşar sezingen. Qariyanı wlı taza aua jwtu üşin dalağa ertip şıqqan jäne birden jedel järdem şaqırtqan.
Osığan deyin, Almatı oblısında HQKO-ğa uaqıtşa tirkeuge kelgen er adamnıñ qaytıs bolğanı habarlanğan. Policeylerdiñ mälimetinşe, oqiğa İle audanındağı Ötegen Batır auılında, sağat 15.00 şamalarında bolğan. Er adamnıñ köşede twrğan köligine otırğannan keyin qaytıs bolğanı aytıldı.
Qazirgi uaqıtta policeyler ölim deregi boyınşa tekseris jürgizip jatır.


text:
Kiçä Bagdadta törek ilçelege aldında bomba şartlatılıu näticäsendä intihar terrorçı häläk buldı, 6 keşe yaralandı.Höcüm törek parlamentınıñ ber atna elek Ğıraqqa ğäskär cibärü qararın raslağannan soñ oyıştırılsa da Ankara ike mäsälä arasında bağlanış yuq, xärbilärebezne planlaştırılğanıça Ğıraqqa cibäräçäkbez dip belderde
Törkiä premier ministırı Recep Tayyip Erdoğan sişämbedä Bagdadta törek ilçelegenä yasalğan höcümne xökem itsä dä,(audio) bez intihar höcüme belän Törkiäneñ Ğıraqqa ğäskär cibärü qararı arasında bağlanış buluın kire qağabız bez monı Ğıraqtağı uñay täräqiätlärgä qarata reaksiä bularaq qabul itäbez ,terror aksiäläre tınıçlıq urnaştıruda yardäm itä almıy,terror aksiäläre ber genä ilgä dä bäxät tatulıq kiterä almıy. Erdoğannıñ bu fikere belän her kem kileşep betmi.Bagdadtta AQŞ xärbi süzçese polkovnik Peter Mansoor minemçä insident turıdan turı Ankaranıñ Ğıraq säyäsäte belän bäylängän dip belderde. Törek citäkçelege arasında da premier fikere belän kileşmäüçelär bar. Misal öçen parlamentnıñ tışqı mäsälälär komitetı räise Mehmet Dülger ilçelekne bombalaunı , törek xärbiläreneñ Ğıraqqa kilüenä qarşı buluçılarnıñ provakatsiäse dip bäyäläsä dä , ul Ankaranı bu waqıyğä qurqıtmıy,bez ğäskär urnaştıru plannnarın ğämälgä quyırğa däwam itäçäkbez dip äytte. Bağdadtağı törek ilçese Paksüt tä Dülgär kebek höcüm Törkiäneñ yäklämälären üzgärtmi, bez Ğıraqta stabillıq , mullıq häm täräqiät öçen tırışaçaqbız dide.Erdoğannıñ AK partiäse Ğıraqta AQŞnı yaqlağan öçen törek cämäğätçelege tarafınnan nıq tänqitlänä.Fiker beleşülär töreklärneñ Ğıraqqa ğäskär cibärügä qarşı buluın kürsätä.BMO mandatı bulmıy Ğıraqqa ğäskär cibärügä qarşı bulğan prezident A. Sezer kiçä Malayziädäge İslam illäre Konferensiäseneñ summitına kitkänçe Parlament xökümätkä xärbilär cibärü röxsäten birsä dä bu äle alar cibäreläçäk digän süz tügel dide. Ankara vä Waşingtondağı räsmilär törek ğäskäriläre Ğıraqqa cibärelgänçe waqıt ütäçäk dip söyli. Törkiä tönyaq Ğıraqta yäşrengän häm iminlegenä qurqınıç tudırğan körd PKK suğışçılarına qarata Quşma Ştatları konkret çaralar kürergä tieş dip taläp itä. Küräsen Waşington AQŞ xärbiläre PKKğa qarşı xärbi çaralar küräçäk digän garantiäne Ankarağa birä almadı. ''Defense News'' isemle amerikan jurnalı 7nçe üktäber sanında amärikan räsmilärenä tayanıp G.Bush administratsiäse öçen älege waqıttta PKK töp prioritet tügel dip yazıp çıqqan ide. Törkiä general ştab başlığınıñ urınbasarı İlkär Başbuğ tönyaq Ğıraqtan ütep baraçaq törek xärbilärenä kördlär ut açsa , bez alarğa cawap qaytaraçaqbız dip belderde. Ğıraqnıñ könyağı urtasında arta barğan totrıqsızlıqnı küzdä totqanda, Waşington Törkiä Ğıraq çigendä wazğiätneñ naçarlanuına röxsät itmäs dip uylarğa kiräkter. Däwlät departamentı süzçese jurnalistlarnıñ bu turıdağı soraularına Törkiäneñ Ğıraqqa ğäskär cibärü mäsäläse söyläşelä, töreklär uñay rol uynıy ala ämma älegä yañalıq yuq dip kenä äytä. Çınbarlıqta Bush administratsiäse Ğıraqtağı berektäşlären, regiondağı illärne Törkiä xärbilären qabul itüläre öçen künderergä tırışa.Ämma Waşingtonnıñ Bagdadta saylap utırtqan idarä şurası äğzaları Malayziädä barğan cıyında bugen dä Törkiä yäki başqa kürşe ildän xärbilär telämibez dip bik açıq itep äyttelär.Prezidentnıñ Milli iminlek mäsälälärendäge kiñäşçese G.Rice da kiçäge çığışında töräk xärbiläre bik näzberek mäsälä, bu eş niçek bulıp beter älegä belmibez kebek süzlär qullandı. Waşington Törkiä parlamentı mäsäläne tawışqa quyıp 2 säğät eçendä raslar dip kötmägänder. Xäzer Ankara belän Waşington urtaq tel tabırğa tieş bulaçaqlar.
färidä xämit, praga