text:
AQŞ terrorğa qarşı suğışnı tik yaqın könçığışnıñ neft çığanaqların kontrol häm Dönyada östenlek itü öçenme alıp bara?AQŞ prezidentı G.Bush belän Britaniä premyere T.Blair Ğıraq qurqınıçı turında yalğan söylädeme?Osama bin laden qähärmenme?Dönya küläm ütkärelgän fiker beleşüdä yuğarıdağı sorawlarnıñ kübesenä ''eyye'' dip cawap birelgän
Bäysez fiker beleşü institutı Pew Research Center for People and the Press-tä älege waqıtta Pew Global mönäsäbätlär proyektı belän citäklägän AQŞnıñ eleke däwlät sekretarı M.Albright sişämbedä dönya küläm fiker beleşü näticäläre iğlan itelgän mätbuğat oçraşuında bolay dip äytte(audio)
Fiker beleşü näticäläre AQŞqa qarata ışanıçnıñ kimüen kürsätä.Citäkçelärebez yalğanladı dip ışanğan keşelär sanı, minemçä bik tä ciddi mäsälä bulıp tora.
Ğıraq suğışı başlanğannan soñ ber yıl ütkäç Yevropa häm yaqın könçığışnıñ 9 ilendä ütkärelgän fiker beleşü Amerikağa qarata qänäğätsezlekneñ kimemäün, kiresençä ber yılda artuın kürsätä.Yordaniä,Marokko,Pakstan wä Törkiä Waşington belän nıq elemtädä torğan illär bulsa da bu illär xalıqlarınıñ zur öleşe , yaqın könçığışnıñ neftın üz qaramağına quyu häm dönyada östenlek itü öçen AQŞ terrorğa qarşı suğış alıp bara digän qaraş belderä.Eşneñ qızığı şunda Germaniä wä Fransiädä zur küpçelek näk äytep kitkän möselman illäre xalqı kebek uylıy . Tik Rusiä, Britaniä häm Amerikada xalıqnıñ zur öleşe çınlap ta terrorğa qarşı suğış bara dip inana Terrorğa qarşı suğışnı yaqlaw artqan berdänber il Rusiä, anda xalıqnıñ 73% yaqlap çıqqan. Bu san Amerikağa töngäl. Fiker beleşü ütkärelgän illärneñ bersendä genä Quşma Ştatlarında ğına xalıq Ğıraq suğışı, islamçı terrorğa qarşı köräştä progressqa alıp bardı dip ışana. Pew Üzägeneñ direktorı Andrew Kohut press konferensiädä fiker beleşü, Amerika xakimiäte häm anıñ mäqsatlarına qarata könbatış yevropa häm yaqın könçığışta bik tirän ışanmawçanlıq buluın açıp saldı dide Kohut(audio)
Bez 2003nçe yılnıñ may ayı belän çağıştırğanda bu fiker beleşüdä uñayraq mönäsäbät kötkän idek.Kiresençä yevropada Amerikağa qarata ışanmawçanlıq artqan ä möselman illärendä açu bulsa da bıraz kimi töşkän dip söyläde.
Yevropanıñ 5ilendä yäşäwçelärneñ küpçelege fiker beleşüdä Yevropa Berlege iminlek mäsälälärendä bäysezräk häm AQŞ kebek köçle bulsa yaxşı bulır ide dip äytkän.Kohut yevropalılar amerikan xakimiäten kontrol astında totarğa teli disä Albright trans atlantik partnärlığında psixologik upqın turında söyli. Albright(audio)
Transatlantik upqını Ğıraq suğışı säbäple xasıyl buldı häm çınbarlıqta upqın kiñ bulıp qala birä.Yevropa belän AQŞ arasındağı partnörlıq psixologiäse urının ber yaqta berberse belän yarış psixologiäse ikençe yaqta kire qağu psixoloiäse aldı dip äytte.
Fiker beleşü ütkärelgän möselman illärendä xalıq AQŞ säyäsätenä açulı ä Osama bin ladennı isä uñay bäyäli. Kohut süzlärençä (audio) Pakstan, Marokko xalqınıñ zur öleşe Osamağa yuğarı bäyä birä. Törkiädä isä alay tügel .Ämma Törkiädä fikre soralğannarnıñ 31% Ğıraqta amerikannarğa häm başqa könbatış keşelärenä qarşı oyıştırılğan intihar höcümnäre aqlana dip beldergän.
Kohut äytep kitkän möselman illärendä AQŞqa qarata açu bik yuğarı bulsa da , may ayındağı fiker beleşü belän çağıştırğanda bıraz ğına kimegän.Germaniä, Rusiä,Fransiä Yordaniä, Pakstanda zur küpçelek G.Bush häm T.Blair Ğıraqnıñ küpläp üterü qoralları turında yalğan söyläde dip qarıy.
Elek Bush administratsiäsendä eşlägän xäzer Waşingtonda Strategik häm Xalıqara Tikşerülär Üzäge diretörı bulıp eşläwçw Patrick Cronin Fiker beleşü faş itkän faktlar borçu tudıruçı kire qağu Waşingtğa qıyın bulaçaq.Cronin(audio)
çın xakimiät, sonğı çiktä başqalarına täsir itep konsensusqa kiterü säläte.AQŞ bu ölkädä yaxşı eş eşlämäde.Bu säyäsi belderü tügel ä täcribägä tayanğan fakt dide.
Terrorğa qarşı suğışnı yaqlaw küp kenä illärdä kimede. Äytelgäneçä Rusiädä genä arttı 73% M.Albright moñı Putin belän Bush arasındağı duslıq belän añlata . Bu elemtälär Putinğa Rusiädä sivil irekleklärne qısu, Çeçnädä AQŞnıñ tänqitı bulmıy, keşe xoquqların bozarğa däwam itü mömkinçelegen birä dip äytte M.Albright . Amerika Dönyadağı üz pozitsiäsenä niçek qarıy Dönya Amerikanı niçek bäyäli digän mäsälädä direktor Kohutnıñ qaraşı mondıy: Amerika tışqı säyäsätendä başqa illärneñ mänfäğätlären küzdä totamı yuqmı digän mäsälädäge upqın in kiñ. AQŞ äyye küzdä totabız disä , dönyanıñ zur öleşe yuq di, Bu upqın taralmıy, kiresençä üsä genä bara dip äytä fiker beleşü üzägeneñ direktorı.
färidä xämit,praga


c: text/html

text:
20 dekaber Rusiä iminlek xezmäte oyışmaları köne. Şuşı uñaydan älege oyışma xezmätkärlärenä qotlaw xatları ağıldı. Respublikanıñ matbuğat çaraları Rüsiä iminlek xezmäte oyışmasınıñ Tatarstan bülekçäse citäkçese, general Yevgeniy Vdovinnan äñgämälär aldılar. “Vremya i dengi”, “Respublika Tatarstan” gazetaları iminlek xezmäte oyışmalarınıñ bügenge xäle belän qızıqsınğan. Yevgeniy Vdovin:“ Terroristlarnıñ, ekstremistlarnıñ Tatarstanda citdi törkemnäre yuq” digän. Medianews saytında çit il jurnalistı Klaus-Xelge Donat Rüsiä iminlek xezmäte oyışması xaqında mondıy süzlär yaza; “Rusiä prezidentı bulıp elekkege iminlek xezmäte citäkçese, könçığış Germaniädäge şımçı Vladimir Putin quyılğaç, Rusiä iminlek xezmäte oyışması köneneñ däräcäse bermä-ber arttı, bäyräm köngä äwerelde. Maxsus xezmät wäkilläre ğorurlanıp üzlären çekistlar dip atıylar Bu Lenin çorında bulğan yäşeren politsiä xezmätennän qalğan miras. Putin Rusiä iminlek xezmäteneñ töp maqsatı, däwlätne eçke häm tışqı doşmannardan saqlaw, Watannıñ, anda yäşäwçe grajdannarnıñ qurqınıçsızlığın tä'min itü di. Läkin Stalinnıñ ĞULAĞınnan uzğan millionlağan ölkän buın wäkilläre Putinnıñ bu süzlärenä qarşı çığa alırlar ide. Tarixçılarğa da iminlek xezmäteneñ bik küp gönahları bilgele. Ni qızğanıç, Rusiälelärneñ berse dä bu xaqta qıçqırıp äytergä batırçılıq itmi !” – di çit il jurnalistı. Moña cawap ta bar, çönki iminlek xezmäte oyışması belän bäylänü yünlegä kitermägänen äbi-babaylar da, alarnıñ ulları-qızları, onıqları da äybät belä. 20 dekaberdä “Exo Moskvı” radiosı Rusiä iminlek xezmäte wäkillärennän açı yumor belän turıdan-turı efirda kölä. Monı işetkän Qazanlılar eçlärennän söyenep tä quyalar, läkin şulay uq qıçqırıp äytergä şöllilär. Respublika matbuğatına birgän äñgämäsendä Rüsiä iminlek xezmäte oyışmasınıñ Tatarstan bülekçäse citäkçese Yevgeniy Vdovin;“ “Xizb ut-Taxrir Äl-İslami” ekstremistik törkemneñ qorıyğına bastıq” di. Qazannıñ 1000 yıllığı aldınnan terror ğämälläre qılırğa mömkin bulğan, iminlek xezmäte oyışması üze isem birgän “İslam cämäğäte” törkeme keşelären Tatarstannıñ Prokuraturası yärdäme belän eşlären sudqa birgännär. Monda islam dinendäge keşelär bar dip añlarğa kiräkmi di Tatarstannıñ irekle jurnalistları, bu säyäsät, Rusiä citäkçelegeneñ İslam dinenä qarata alıp barğan tomanlı säyäsäte. Tatarstan möftieneñ urınbasarı Wälulla xäzrät Yaqup iminlek xezmäte oyışması xaqında mondıy süzlär citkerde;
- Rusiä däwlätendä eçke häm tışqı doşmannar bulğan kebek, iminlek xezmäte oyışmaları bulu da normal' küreneş. Bez alar belän Watan iminlege, tınıçlığı öçen bergäläp eşlärbez dip ışanam. Xäzerge köndä terrorğa qarşı eşçänlek alıp baruları da ğädäti küreneş.
Möftiättäge keşelärne iminlek xezmäte wäkilläre gel küz uñında totuları berkemgä dä ser tügel. Läkin şul uq möftiättägelär repressiä yıllarında tatar mullarınıñ Rusiä iminlek xezmäte tarafınnan ülemgä, çit cirlärgä sörelüläre xaqındağı qanlı tarixnı iskä aldılar. Mäskäwdä urnaşqan elitanı öyränü üzäge citäkçese, sotsiolog Ol'ğa Kriştanovskaya Rüsiä xalqınıñ 26 protsentı qayçandır KGBğa, iminlek xezmätenä bäyle bulğan yäki eşlägän di.Ul;“Putin prezident bulu belän iminlek xezmäte oyışmaları artıq qılana başladılar, iqtisat, säwdä kebek başqa ölkälärne üs qullarına aldılar, şunnan soñ il belän prezident tügel, ä maxsus xezmätlär, rusça äytkändä FSB idärä itä digän fiker tua” - di Ol'ğa Kriştanovskaya.
Röstäm İsxaqi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yewropa Berlege energetika ölkäsendä "inqilab" iğlan itä
Yewropa komissiäse xäzer 27 ilne berläştergän Yewropa Berlegeneñ energetika ölkäsendäge kiläçägen niçek kürüen iğlan itte. Komissiä Berlekneñ bu ölkädä berdäm säyäsäte bulırğa tieş, äğza illär kümer gazın çığarunı äzäytü, yañartıla torğan energiä çığanaqların qullanu, çittän alınğan yağulıqqa bäyle bulunı kimetü kebek maqsatlar quyarğa tieş dip belderä. Şuşı täqdimnären Yewropa komissiäse Rusiädän neft kilüneñ tuqtalıp toruı çorında yasıy.
Soñğı könnärdä Yewropa Berlegeneñ şaqtıy ğına äğzası andıy bäylelekneñ şomlı xällärgä kiterä aluın isenä töşerde - Rusiäneñ 7-8-nçe ğinwar könnärendä "Duslıq" torbaütkärgeçe aşa Yewropağa neft quunı tuqtatıp toruın şunda uq Pol''şa, Litva, Slovakiä häm Cexiä, Macarstan häm Germaniä sizde.
Yewropa Komissiäse räise Jose Manuel Barroso kilep tuğan wäzğiätne qabul itelmäslek dip sanıy:
"Rusiädän neft tä''minatın tuqtatu qabul itemäslek ber närsä. Min monı kiçä dä äytkän idem, xäzer dä raslıym - aldan kileşmiçä, tä''minatnı özü yäisä tranzit illärneñ ağımnı tuqtatuı hiç qabul itelerlek tügel. Bu ışanıç ölkäsendä problema, zur problema tudıra", dip kisätä Yewropa komissiäse räise.
Mondıy kötelmägän xällärneñ qabatlanmawı öçen Yewropa komissiäse xäzer tieşle ğämällär kurune täqdim itä. Çärşämbedä Brüsseldä uzğan matbuğat oçraşuında Barroso Yewropa zamana yanawlarına qarşı tora alırlıq xäldä bulırğa tieş, dip belderde:
"Yewropa üzgärä häm bez bu üzgäreşlärne tieşle itep, dörs yünäleştä alıp barırğa tieş. Komissiäneñ maqsatı Yewropanı global''läşü yanawlarına qarşı yaxşı itep äzerläw, mömkinleklärne osta ğına faydalanu häm global''läşü taläp itkän üzgäreşlärne ütkärü", dip añlata Jose Barroso.
Energetika ölkäsendä yaña alımnar kiräklegen Yewropa komissiäse citäkçeläre, Yewropanıñ klimat üzgäreşlärenä qarşı tieşle çaralar kürü, yağulıq alu ölkäsendä zurraq iminlekkä ireşü, Yewropa watandaşların yarışçan bäyälärdä energiä belän tä''min itü kiräklege belän añlata.
Barroso süzlärenä qarağanda, 2030-nçı yılda Yewropa Berlegeneñ energiä ixtiacı 65 protsentqa import xisabına tä''min iteläçäk. Bügen isä bu san 50 protsent tiräsendä. "Bu üzenä kürä energiägä sabışu, ä inde ul başqa beräwgä bäyle bulğanda, bu sabışu tağın da yamanraq," di Barroso.
Monı Yewropa komissiäse neft produktların qullanunı kimetü, başqa törle energiä çığanaqların qullanu, yağulıq alu bazarların törleländerü yardämendä xäl itärgä çaqıra. Yewrokomissiä täqdimnäre qanun köçenä, alar bar 27 äğza il tarafınnan da xuplanğaç qına kerä ala. Yewropa Berlege illäreneñ yağulıq ministrları şuşı täqdimnärne mart ayında uzaçaq oçraşuda tikşerergä tieş.
Kärim Kamal


text:
Ukraina Yuğarı mäxkämäse premier-ministr Viktor Yanukoviç şiqäyätlären kire qaqtı
Ul arada oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenko, prezident bulğannan soñ, premier-ministr wazifasın Yulia Timoşenkoğa täqdim iter digän xäbärlär bar. Yuçenkonıñ süzçese İrina Geraçenko, älegä bu xaqta qarar qabul itelmägän, dide. Çärşämbedä Timoşenko Ukrainada bulaçaq yaña säyäsi tärtip turında bularnı äytte:
Audio (Yulia Timoşenko): "Bez xakimiätkä kilgäç oppozitsiä Kuçma çorında şikelle törmädä yä sörgendä utırmayaçaq, Gongadze şikelle başları kiselmiäçäk. Jurnalistlar öylärendä qıynalmayaçaq. Çönki bez başqa yöräk häm başqa aqıl belän kiläbez. Sez monı kürersez häm añlarsız."
Yuçenko, xakimiätkä kilgäç, Yevropa Berlege häm Rusiä belän xezmättäşlekne köçäytergä wäğdä itte.


text:
Uzğan atna axırında Rusiä Däwlät Duması räise Gennadiy Seleznevnıñ Qazanğa kilüe turında xäbär itkän idek. Ul ber kön eçendä rus mädäniäte, tarixı belän bäyle Gavriil Derjavin muzeyında, yaña tözelgän sport qorılmalarında buldı, deputatlar belän oçraştı. Seleznev ta duma saylawlarına äzerlänä, şuña kürä ul räsmi xakimiät turında üzeneñ qaraşların belderep, üze oyıştırğan Rusiä terelüe firkäseneñ abruyın kütärergä tırıştı. Bezneñ öçen qızıqlısı – Gennadiy Seleznevnıñ tatarlarnıñ latinğa küçüenä kirtä quyuçı qanun turında fikere. Ul qanunnı yaqlıy, Rusiäne şul yul belän saqlarğa mömkin dip sanıy. Bu turıda Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin qapma-qarşı fikeren beldergän. Ul Tatarstan häm tatar xalqı älifba mäs’äläsen üze xäl itärgä tieş häm kiläçäktä anı beraz üzgärtep yañadan kütärep çığaçaqların äytkän.
İnde şimbädän başlap Tatarstan prezidentı saylaw aldı yalına çıqtı. Saylawğa qädär waqıtta prezident törle töbäklärgä barıp, dönya belän tanışıp, Tatarstannıñ soñğı ike yıl eçendä başqarğan eşlären qayber töbäklär çağıştırıp, kiläçäk turında fiker tuplayaçaq ikän. Berdäm Rusiä firqäsenä saylawçılarnı cälep itü öçen Şäymievnıñ qaraşları da möhim bulırğa tieş. Şimbä könne ul çınnan da Kreml'dä tügel, ä qayber ictimaği urınnarda ütkärde. Tatarstan Diniä näzarätendä möfti Ğosman İsxaqi häm başqa dip eşlekleläre belän oçraşu öçen säbäbe dä bar - izge Ramazan ayı başlandı.


text:
Foto: БayыpжaH ЖyACБAEB
«Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdigine 25 jıl: Nätïjeler. Jetistikter. Keleşek kökjïegi» attı xalıqaralıq konferencïyası barısında Resey` Federacïyası Federaldıq jïnalısı memlekettik dwması törağasınıñ orınbasarı Vladïmïr Vasïlʹev älemdik qawımdastıq Qazaqstannıñ xalıqaralıq sayasattağı rölin moy`ındap otırğanın ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Bügingi forwmda söz berilgenine qwanıştımın. Boy`ımda qazaqtıñ qanı bar azamat retinde qazir erekşe sezimdemin», - dedi söz basında V.Vasïlʹev.
Onıñ atap ötwinşe, Qazaqstan men Resey`di köp ğasırlıq ortaq tarïx bay`lanıstıradı.
«Biz tatw körşimiz. Ékonomïkalıq jäne älewmettik damw boy`ınşa awqımdı maqsat-mindetterdi birlese şeşip kelemiz. Birge kez kelgen qïındıqtı jeñip otırmız. Bizdiñ qarım-qatınasımız strategïyalıq ıntımaqtastıq mänge ïe boldı. Bizdiñ prezïdentter tığız qarım-qatınas jasay`dı. Ükimetter men parlamentterdiñ bay`lanısı da nığay`ıp keledi. Qazaqstan men Resey` arasında 2014 jılı jïırmasınşı ğasırdağı tatw körşilik jäne ıntımaqtastıq twralı kelisim jasalıp, eki el arasındağı seriktestik jaña deñgey`ge köterildi», - dedi ol.
Memlekettik dwma ökiliniñ sözinşe, 25 jıl işinde Qazaqstan belsendi türde qazirgi zamanğı jahandıq mäseleler, öñirlik qawipsizdik jäne postkeñestik keñistiktegi tüy`tkilderge qatıstı batıl bastamalar köterdi. Onıñ ay`twınşa, Qazaqstandı BUU Qawipsizdik keñesine turaqsız müşe retinde say`law arqılı älemdik qawımdastıq onıñ xalıqaralıq sayasattağı rölin moy`ındadı.
«Qazaqstan men Resey` älemdik jäne öñirlik arenada bir-birin qolday`dı. Bul bizge xalqımızdıñ müddeleri üşin özekti mäselelerdi tïimdirek şeşwge mümkindik beredi. Buğan awqımdı ïntegracïyalıq joba - Ewrazïyalıq ékonomïkalıq odaq mısal bola aladı. Bul qurılımnıñ bastamaşısı – Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev», - dep atap ötti ol.
Qazirgi waqıtta Ewrazïyalıq ékonomïkalıq odaqtıñ jaña kedendik kodeksiniñ jobasın äzirlew jumıstarı ayaqtalwğa jaqın. 16 qaraşada kodeks jobası ewrazïyalıq ükimetaralıq keñeste bekitilip, memlekettik işki räsimderden ötkizwge jiberilgen. V.Vasïlʹevtiñ atap ötwinşe, kodekske memleket basşıları bïılğı jıldıñ jeltoqsanında qol qoyadı dep josparlanğan.
Ay`ta ketey`ik. Astanada QR Parlamenti Mäjilisi jäne QR Sırtqı ister mïnïstrliginiñ uy`ımdastırwımen Tuñğış Prezïdent küni, sonday`-aq, Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldıq merey`toy`ına oray` «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdigine 25 jıl: Nätïjeler. Jetistikter. Keleşek kökjïegi» attı xalıqaralıq konferencïya ötip jatır.


text:
Könüzäk küzätülären bügen Äfğanstannan başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Soñğı öç distä yıl tarixında bertuqtawsız diärlek törle suğışlar häm xakimiat totrıqsızlığı kiçergän şuşı ilneñ yäkşämbedän alıp yaña konstitutsiäse bar. Ul ildäge tormışnı cayğa salu, anda demokratik cämğiat qorunı başlaw eşendä zur adım bularaq bäyälänä.
Äfğanstannıñ şuşı yaña konstitutsiäse inde küptännän kötelgän ide. Totrıqlı xakimiat äle ayaqqa basıp qına kilgän il öçen Konstitutsiäneñ kiräklege berkem dä şik uyatmadı. Bar mäs''älä aña nindi eçtälek salu, Äfğanstan däwläteneñ nindi xakimiat tözeleşen saylawı ide. Törle säyäsi köçlär arasında şuşı ölkädä kilep çıqqan tirän qarşılıqlar, äfğan konstitutsiäsen qabul itüne küpmeder waqıtqa kiçekterde dä. Maxsus cıyılğan qanuni mäclestä - Loya Jirğada tawış birü şuña kürä uzğan yäkşämbedä genä ütte. Äfğanstannıñ törle qabilälären, säyäsi wä milli törkemnären wäkillek itkän deputatlar üz tawışın, ğädättägeçä, qul kütärep tügel, ä torıp basıp birde. Mäclestä qatnaşqan 502 wäkilneñ zur küpçelege ayağürä basqannan soñ Äfğanstannıñ yaña konstitutsiäse buluwı iğlan itelde. Loya Cirğadağı töp qarşılıqlar soñğı minutta ğına xäl itelä aldı dip xäbär itelä. Alar nigezdä ike ide - xakimiatne niçek qoru, ildä prezidentmı, ällä inde parlament idaräseme kertü häm däwlät telläre mäs''äläse. Qabuldan alınğan mäğlümatqa qarağanda, axırğı çiktä xäzerge waqıtlı prezident Xämit Qarzai täqdime ciñep çıqqan, ul baştan uq Äfğanstanda köçle prezident idaräse kertüne yaqlıy ide. Loya Cirğa monı qabul itä, läkin aña ike vitse-prezident urının da östi. Tellärgä kilgändä, ildä ike räsmi tel bulaçaq - dari häm paştu telläre, berük waqıtta başqa milli açşılıqlar yäşägän töbäklärdä, bigräk tä tönyaqtağı üzbäk, törkmän, taciqlar torğan cirlärdä alarnıñ telläre dä räsmi äyläneştä bulaçaq. Konstitutsiä qabul itelgännän soñ, taşlamalar yasap bulsa da, üz maqsatına ireşkän waqıtlı prezident Xämit Qarzai Loya Cirğa wäkilläre qarşında, "30 yıl buyı törle suğışlar aşa ütsäk tä, bez üzebezneñ mädäniatlı buluwıbıznı rasladıq, bu bezneñ barıbıznıñ da zur uñışı" dip belderde. Mäclestäge deputatlar, ildäge xakimiatneñ yä prezident yä inde köçle premyer-ministr idaräsenä nigezlänüe xaqında qaynar bäxäslär alıp barğanda ul, ägär dä Äfğanstanda prezident xakimiate kertelmäsä üzeneñ xäzerge citäkçel urınınnan kitüwe belän yanağan ide. Anıñ tarafdarları fikerençä, küpmillätle äfğan däwläte öçen barı tik köçle prezident idaräse genä qulay, xakimiatne törle dini wä milli törkemnär arasında bülü ilne yañadan suğışqa ğına kiteräçäk. Loya Cirğa deputatlarına, bigräk tä ilneñ tönyağınnan kilgän taciq, üzbäk, nuristani wäkillärenä şuşı fikerne citkerü bik awır buldı, berniçä kön elek xätta mäcles talaşıp taralır häm konstitutsiä qabul itelmäs digän qurqular da çıqqan ide. Atna azağında künderü eşenä xätta Berläşkän Millätlärneñ Äfğanstandağı maxsus wäkile Laxdar Braximi häm Qabuldağı amerikan ilçese Zalmay Xälilzad ta quşıldı. Näticädä prezident yanına tağın ike vitse-prezident quyu häm milli azçılıq tellären üz cirlärendä räsmi itü aşa Loya Cirğada küpçelek kileşüwenä ireşelde. Xäzer inde äfğan cämğiate aldında yaña, tağın da qatlawlıraq burıç - qabul itelgän konstitutsiäne tormışqa aşıru eşe tora. Äfğanstan tarixında bu altınçı yazma konstitutsiä. Başqa qazanışlar belän bergä anda, ir häm xatınnıñ bertigez xoquqlarğa iä buluwı iğlan itelä.
Kärim Kamal, Praga


text:
"Tatar-başqortlar suğış qırlarında" Prof. Dr. Nadir Däwlät (İİ öleş)
Ütkәn programmabızda Tatar-Başqortlarnıŋ tarixtağı xәrbi tәcribәlәre turında mәğlümәtlәr birә başlağan idek. Tөp temabız 1nçe dөnya suğışı waqıtında Ğosmanlı armiәse safında kөrәşkәn Tatar-Başqort Batalionı - Aziә Batalionınıŋ yazmışına tuqtalğançı, ğömümәn Tatar-Başqortlarnıŋ, ilbasar Ruslarğa qarşı qorallı kөrәş hәm ğısyannarı, Rus armiәse safındağı kөrәşlәre turında qaybәr mәğlümәtlәr birüne kirәk taptıq. Şulay itep tөp temabız Aziә Batalionnıŋ tarixı tıŋlawçılarıbızğa yaxşıraq aŋlaşılır dip uyladıq. Әyye ütkәn programmabızda 1552nçe yılda Qazan Xanlığınıŋ cimerelüe belәn Tatar-Başqortlar 1nçe dөnya suğışına xәtle nindi xәrbi tәcribәlәrgә irәştelәr soŋ digәn sorawğa qısqaça ğına cawap birergә tırıştıq.
1916-nçı yılda Patşa Nikolay 2neñ 25 yün dekretı belәn Urta Aziәdәn rekrutlar cıyu eşenә kereşelde. Şuşı xәrbi xezmәtkә alınacaqlarnı okop qazu, tөzü yaki transport xezmәtlәrәndә qullanu küz alda totıla ide. Lәkin Urta Aziәdәge tөrki xalıqlar Rossiәneŋ şuşı qararına ğısyan kütәrep cawap birdәr. Qazaq, Qırğız, Tөrkmәn hәm Üzbәklәr berberennәn ayrım ruslar küplәp yәşәgәn rayonnarğa, polisiә noqtalarına hөcemnәr oyıştırdılar. Alar өstenә ğәskәr cibәrelde. Nәticәdә şuşı ğısyannar bastırıldı. 170 meŋ tirәsendә keşe Sebergә sөrelde, 300 keşe atıp ütәrәlde. Tabiği bu sannarğa bәrelәşlәr waqıtında ülgәnnәr kermi. Soŋında 115 meŋ yeget qoral astına alındı, ә Rus general ştabı yartı million ğәskәr ciyarğa uylağan ide. Şuşı qoral astına alınğan Urta Aziәle soldatlarnıŋ da Russiәgә faydası timәde, çөnki ozaqlamıy 1917nçe yılda başta Fivral artınnan isә Üktәber rәvolusiәsәlәre qabındı.
1917nçe üktәber rәvolusiәse qabınğac, qoral astındağı mөselman soldatları ki bolarnıŋ küpçelegәn Tatar-Başqortlar tәşkil itә idә, üzlәreneŋ sәyәsi oyışmaların, ayrım xәrbi büleklәren buldıra başladı. Tabiği rejim moŋa qarşı bulsa da il eçendә başlağan başbaştaqlıq mөselman ğәskәrlәrenә dә qayber imqannar tudırğan ide. Şulay itep Mөselman Xәrbi Şurası oyıştırıldı, anıŋ citәkçese itep İlyas Alkin saylandı. Inçe Dәwlәt Dumasında deputat bulğan Sәyid Gәrәy Alkinnıŋ dürt ulınnan berse bulğan İlyas 1914nçe yılda suğış qabınğanda 19 yәştә proporçik däräcäse belәn armidә saf totqan hәm rәvolusiә qabınğaç mөselman ğәskәrlәren oyıştıru eşendә bik aktif eşlәr alıp barğan ide. Mәnә anıŋ inisiativası belәn Qazanda 1917nçe yılnıŋ 17nçe yülendә 200gä yaqın delegat qatnaşqan 1nçe Mөselman Xәrbilәre Qorıltayı da oyıştırıldı. Mәnә şuşı qorıltay, mөselman din eşleklelәre hәm 2nçe Bөten Russiә Mөselmannarı Qorıtayı belәn bergәlәp Eçke Rossiә hәm Seber Mөselman Tөrek-Tatarlarınıŋ Milli Mәdәni Mөxtәriәtәn iğlan itkәnnәr idә. Inde Mөselman Xәrbilәre Şurası aktif bularaq sәyәsәt belәn şөğәllәnә başlap, 40 meŋ mөselman soldatı ismennәn 30-nçı sintaberdә dә Qazanda qabat ber qorıltay ciydı. Qorıltayğa qatnaşqan xәrbi delegatlarnıŋ hәmmәse mөselman bulsa da, alar tөrle sәyәsi ağımnarnıŋ wәkillәre bulıp çıqtılar. 65 xәrbi delegatnıŋ 8e - RSDRPnıñ menşevik qanatınnan, 19ı SR, 2se başqa sosialistik grupalardan, qalğan 30ı isә millәtçe hәm bitaraflardan tora ide. Mөselman Xәrbi Komitetınıŋ üz eçendә dә urtaq tel tabu baytaq qıyın bula ide. Şul sәbәple bulsa kirәk İlyas Alkin citәklәgәn Xәrbi Şura belәn Ufada eşli başlağan Eçke Rossiә hәm Seber Mөselman Tөrek-Tatarlarınıŋ Millәt Mәclesә arasında mөnәsәbәtlәr yaxşıdan bulmadı.
Tege yaqtan bolşeviklar da mөselman ğәskәre arasında propogandağa kөç salıp alarnıŋ küpçelegәn üz safına cәlep itә başladı. Rossiәdә watandaşlar suğışı çıqqanda ber yaqta Xәrbi Şura yağında millәtçe yünәlәştәge xәrbilәr, ber yaqta Zәki Vәlidineŋ Başqortçılıq idәyәsenә iyәrep tөzelgәn Tatar-Başqort otryadları, bәr yaqta isә Qızıl Armiә saflarına quşılğan mөselman ğәskәrlәre bar idә. Süznәŋ qısqası Tatar-Başqortlar xәtta başqa mөselman ğәskәrlәre belәn dә bәrlәşep ber mөhim xәrbi kөçkә әwrelü şansın yuğaltqannan ide. Bilgele Zәki Vәlidi belәn soŋıraq İlyas Alkin da qatnaşqan Tatar-Başqort ğәskәrlәre başta Samardağı SR-lәr tәsirle bulğan Waqıtlı xөkümәt belәn annan soŋ Orenbur kazaçiları komandirı ataman Dutov belәn xezmәttәşlek urnaştırdılar. Lәkin admiral Kolçak Aq Ruslar xөkümәte rәise itәp bilgәlәngәç, Tatar-Başqort armiәsen qızıllarğa qarşı qullana başladı, әmma alarğa tiyeşle yardәmne kürsәtmәde, yağni alarnı yuq itü yağın qaradı. Başqort armiәseneŋ altı Batalion bar ide. Şularnıŋ өçe kazaçilar belәn bәrgә, bere Orenburda, bere Yuğarı Uralskida ide. Ber polk isә konnıy polk bulıp, gel xәrәkәt itә ide. Zәki Vәlidi Kolçaktan Başqortstannıŋ aftonomiәsәn tanunı talәp itte. Lәkin bu talәp kire qağılğaç, Tatar-Baqort armiәse ike ut arasında qalğan hәm qotılu yulları ezlәp qızıllar safına küçәrgә qarar birdә. Nәticәdә Ilyas Alkinnıŋ dekretı belәn Tatar-Başqort armiәse 1919nçı yılnıŋ 18nçe Fivralendә Qızıllar safına küçәrgә mәçbur buldı. Qızıllar safında kөrәşergә telәmәgәnnәr qoralların taşlap awıllarına kirә qayttılar. Tulayım ike polk qızıllar safına küçkәn buldı. Soŋıraq isә alar tөrle xәrbi büleklәr arasına taratılıp betereldәlәr hәm zur өlәşe watandaşlar suğışı çorında xәlaq buldılar.
Qısqası rәvolusiә çorında ber өleş Tatar-Başqort soldatınıŋ yazmışı şundıyraq buldı. Ә Ğosmanlı armiәsә safında kөrәşkәn başqa bәr Tatar-Başqort Batalionı yәğni Aziә Batalionınıŋ yazmışı niçek bulıp bette digәn mәsәlәgә isә kilәse programalarıbızda tuqtalaçaqbız.


text:
Äceğolda tatar tuyı
Sverdlov ölkäseneñ könbatışında, bormalanıp aqqan yämle Ufa yılğası yarında uqmaşıp utırğan tatar awılları xalqıbıznıñ matur yolaların bu yaqlarğa ğına xas üzençälekläre belän saqlap qala alğannar. Bu yolalar köndälek tormışta da, bäyrämnärdä, tuylarda da çağıla.
Küptän tügel bezgä Äceğol awılında tatar yäşläre tuyında qatnaşırğa turı kilde. Äceğol yegete Emil' kürşe Tornawılda tuıp üskän güzäl qız Veneranı alıp qayttı. Bu awılda yauçılaw, tuy uzdıru kebek yolalarnı uzdıruçılarnıñ berse Miñyämäl apa Äxtämowadan bez şuşı yolalar turında soraştıq.
- Miñyämäl apa, Äceğolda yäşlär küpme? - Küp. Xäzer yıraqqa kitmi yäşlär, kübräk awılda qala. Ay sayın diärlek tuylar bulıp tora. - Tuylarnı tatarça itep ütkäräsezme inde? - Äye, yolalarıbıznı onıtmıybız. İske kitaplardan qarap, inde onıtıla başlağannarın da yañarttıq. Yäşlär üzara kileşkännän soñ, iñ berençe qıznı yuaçılarğa barabız, yegetneñ äti-äniläre belän. “Altın basqıçlarğa basıp, kömeş busağadan atlap keräbez, rizamı bezneñ belän qodalaşırğa?” dip atlap keräbez busağadan. “Riza-riza, türdän uzığız”, - dip, bulaçaq qodalar qarşı ala. Annan soñ nikax köne bilgelänä. Nikax könenä dip atap, qıznıñ änise küz nurların tügep çigep nikax sölgese äzerli. Nikax mäclesendä ul sölgene östäldäge rizıq östenä yabalar. Nikax uqılıp, yäşlärgä bäxetle tigez ğömer teläp doğa qılğannan soñ, şul nikax sölgesen yäşlärgä büläk itälär. Anıñ üz xikmäte bar. Berençe munça kergännän soñ şul sölge belän sörtensäñ, mäxäbbät arta dilär. Bäbilär aldınnan bileñä bäyläsäñ, bäbidän ciñelräk qotılırsıñ dilär. Ğömer buyı türgä elep, qäderläp saqlanırğa tieş ul nikax sölgese. Anı äle mäxäbbät sölgese dip tä yörtälär. Annan soñ bez yäşlärgä “mäxäbbät mendäre” büläk itäbez. Mendärgä törle ülännär tutırabız: qıçıtqan, mätrüşkä, bötnek... Här ülänneñ dä yäşlärgä ayırım şifası tiärgä tieş bulıp sanala. Qaysı mäxäbbätne arttıra, qaysı küñelne tınıçlandıra... Nikaxtan soñ kilen töşerer aldınnan birnä sandığın satu, yaña töşkän kilengä su yulı kürsätü kebek yolalar başlana. Birnä sandığın yäş kilenneñ bäläkäy señelläre, bala-çağalar sata. Anıñ ayırım süzläre bar. Alarnı aldan öyrätep quyalar. Ä inde birnäne yeget öyenä kertkändä, birnä arasına berkem dä kermäskä tieş. İke yaqtan tezelep, birnä kertkändä, olılar bu eşne küzätep kenä toralar. Kilen töşkäç tä birnä äyberläre belän öy bizi. Annan yäş kilengä su yulı kürsätälär. garmunnar, cır, uyın-kölke belän su buyına baralar. Buş çiläklärne ğailädäge olı xatın-qız alıp bara. Yäş kilen çiläklärne tutırıp su alıp qayta. Şul sunı qaynatıp, qunaqlarğa kilen çäye eçerä...
- Küp. Xäzer yıraqqa kitmi yäşlär, kübräk awılda qala. Ay sayın diärlek tuylar bulıp tora.
- Tuylarnı tatarça itep ütkäräsezme inde?
- Äye, yolalarıbıznı onıtmıybız. İske kitaplardan qarap, inde onıtıla başlağannarın da yañarttıq. Yäşlär üzara kileşkännän soñ, iñ berençe qıznı yuaçılarğa barabız, yegetneñ äti-äniläre belän. “Altın basqıçlarğa basıp, kömeş busağadan atlap keräbez, rizamı bezneñ belän qodalaşırğa?” dip atlap keräbez busağadan. “Riza-riza, türdän uzığız”, - dip, bulaçaq qodalar qarşı ala. Annan soñ nikax köne bilgelänä.
Nikax könenä dip atap, qıznıñ änise küz nurların tügep çigep nikax sölgese äzerli. Nikax mäclesendä ul sölgene östäldäge rizıq östenä yabalar. Nikax uqılıp, yäşlärgä bäxetle tigez ğömer teläp doğa qılğannan soñ, şul nikax sölgesen yäşlärgä büläk itälär. Anıñ üz xikmäte bar. Berençe munça kergännän soñ şul sölge belän sörtensäñ, mäxäbbät arta dilär. Bäbilär aldınnan bileñä bäyläsäñ, bäbidän ciñelräk qotılırsıñ dilär. Ğömer buyı türgä elep, qäderläp saqlanırğa tieş ul nikax sölgese. Anı äle mäxäbbät sölgese dip tä yörtälär. Annan soñ bez yäşlärgä “mäxäbbät mendäre” büläk itäbez. Mendärgä törle ülännär tutırabız: qıçıtqan, mätrüşkä, bötnek... Här ülänneñ dä yäşlärgä ayırım şifası tiärgä tieş bulıp sanala. Qaysı mäxäbbätne arttıra, qaysı küñelne tınıçlandıra...
Nikaxtan soñ kilen töşerer aldınnan birnä sandığın satu, yaña töşkän kilengä su yulı kürsätü kebek yolalar başlana. Birnä sandığın yäş kilenneñ bäläkäy señelläre, bala-çağalar sata. Anıñ ayırım süzläre bar. Alarnı aldan öyrätep quyalar. Ä inde birnäne yeget öyenä kertkändä, birnä arasına berkem dä kermäskä tieş. İke yaqtan tezelep, birnä kertkändä, olılar bu eşne küzätep kenä toralar. Kilen töşkäç tä birnä äyberläre belän öy bizi. Annan yäş kilengä su yulı kürsätälär. garmunnar, cır, uyın-kölke belän su buyına baralar. Buş çiläklärne ğailädäge olı xatın-qız alıp bara. Yäş kilen çiläklärne tutırıp su alıp qayta. Şul sunı qaynatıp, qunaqlarğa kilen çäye eçerä...Emil' belän Venera bu sınawlarnıñ barısın da uzğannar inde. Tuy köne citkäç tä, yäş kiäwgä bik küp şayan sınawlar ütärgä turı kilde. Nihayät, quşılunıñ iñ tantanalı mizgele – yazılışu waqıtı kilep citte. Ğädättä klubta uzdırıla ikän biredä tantana. Yäş yöräklärne ğömerlekkä bergä bäylägän nikax baldağın kidergännän soñ, nikaxlaşuçılarnı tuğannar-tumaçalar, qodalar-qodaçalar ğına tügel, böten awıl keşese täbrik itte.
Ğäliä apa Zäynullina citäklägän “Kübälägem” balalar fol'klor ansamble bu köngä dip maxsus ssenariy äzerläp kilgän. Qodalarnı bietü diseñme, yäşlärgä mullıq teläp öslärenä boday, matur tormış teläp öslärenä çäçkä sibü diseñme – berse dä qalmadı. Bik matur milli kiemnär kigän çibär qız belän batır yeget xalıqnı milli rizıq – çäk-çäk belän sıylap yördelär.
Tuy mäclese dä cır-biyu, şayan uyınnarğa bik bay bulıp uzdı. Färeştälärgä tiñ güzäl käläş belän küzlärennän bäxet nurı sibelep torğan yäş kiäw yanına barıp, alarnıñ kiläçäkkä plannarı turında soraştıq. Emil' äle student, awıl xucalığı akademiäsendä injener-mexanik bulırğa uqı. Venera Yekaterinburg xastaxanalareneñ bersendä neyroxirurgiä bülegendä şäfqät tutaşı bulıp eşli. Eşendä bik yaratalar üzen. “Mondıy qıznı yaratmıy mömkinmeni”, - di Emil', bäxetle yılmayıp. Uqıp betergäç, äybät eşkä urnaşıp, ğailäneñ töp teräge bulırğa teli ul. Toraq yağın qayğırtalar. “İkäw ber süzdä bulıp yäşäsäk, awırlıqlar bezgä berni bulmas”, - dilär alar. Cirdä ör-yaña tatar ğailäse tudı. Bäxet telik aña.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
14 yäşlek Ğiraq qızın köçläp üterü öçen amerikan ğäskärie 100 yıllıq törmä cäzasına xökem itelde
Quşma Ştatlarnñ Kentucky ştatında ber xärbi mäxkämä uzdı, xörmätle tıñlawçılar. 24 yäşlek amerikan ğäskärie serjant Paul Cortez anda 100 yıllıq törmä cäzasına xökem itelde. Ğiraqta xezmät itkän şuşı xärbi, anda 14 yäşlek qıznı köçläp üterüdä, annarı anıñ ğailäsen dä yuq itüdä ğäyeple dip tabıldı.
Üzeneñ şul cinayätlärdä qatnaşuın tanıp märtäbäle 101-nçe hawa-desant bülegendä xezmät itkän Cortez ülem cäzası çığarıludan qotıla aldı, xärbi mäxkämä anı bar şiklänelgän cinayätlärne qıluda tanıp 100 yıllıq törmä cäzasına xökem itte. Xärbi qanun nigezendä ul 10 yıldan soñ şul cäza ütäwne şartlı räweştä genä başqara alaçaq, yäğni ul nigezdä azat iteläçäk digän süz.
Corteznıñ advokatı birelgän cäzanı ul qılğan cinayätlär öçen "bik urınlı" dip bäyäläde. Bu cinayät eşendä Cortez üz ğäyeben tanığan ikençe qatnaşuçı. Şul ğäyeben tanu şartları nigezendä ul Mäxmüdiädäge xällärdä qatnaşqan tağın 3 ğäskärigä qarşı sahid bulunı wäğdä itkän ide.
Mäxkämä zalında Cortez qanlı waqiğäneñ niçek baruın taswirlap, monıñ araqı eçüdän häm karta uynawdan başlanuın, soñraq amerikan xärbiläreneñ küzläre 14 yäşlek ber qızğa töşüen söyläde. Cänäbi isemle şul qıznıñ ätise öydä berdänber ir-keşe bulğan, häm amerikannarğa bu citä qalğan.
Eşne başlap yörgän Steven Green, ul mäxkämä qarşına äle basaçaq qına, qıznıñ änisen, ätisen häm 6 yäşlek señlesen yoqı bülmäsenä alıp kerep barısın da atıp üterä, ul arada Cortez ikençe ber xezmättäşe James Barker belän Cänäbine qunaq bülmäsendä köçläp, alarğa anda Green dä quşıla.
Barker digäne şuşı mäxkämä tarafınnan äle noyäbrdä ük xökem itelgän ide, ul da ğäyepläw yağı belän xezmättäşlek itü häm Cortezdan tış qalğan 3 ğäskärine faş itügä yardäm itüne saylap üzenä ülem cäzası çığarudan qotıldı häm 90 yıllıq törmägä xökem itelde.
Cortez süzlärenä qarağanda, qılğan ğämällärennän soñ ğäskärilär cinayät eşlären yäşerergä tırışıp köçlängän qız mäyeten yandırğan, ä anı häm anıñ ğailä äğzaların ütergän qoralnı awıldağı arıqqa taşlağan.
Xäzer inde Paul Cortez mäxkämä qarşında qılğan cinayätläre öçen täwbä itüen, üzeneñ şul eştä nigä qatnaşuın añlata almawın belderä. Mäxkämädä qatnaşqan psixolog, Cortez da, başqalar da awır ğäskäri tormış häm awır ruxi xälät säbäple kierenkelektän intekkän digän faraz belderä.
Kärim Kamal


text:
Tatar nindi kitap uqıy
3 mart könne Tatarstannıñ Milli Kitapxanäseneñ Yazuçılar berlege belän uzdırıla torğan “Yıl kitabı” bäygeseneñ näticäläre bilgele buldı. Bıyılğı konkurs 2003 yılda basılğan häm uzğan yılda respublikabıznıñ kitapxanälärennän alıp uqılğan kitaplar arasında ütkärelde.
Anıñ maqsatı – tatar yazuçılarınıñ äsärlären Tatarstanda yäşäwçe törle millät keşeläre arasında propagandalaw, uquçılarnıñ zäwığın belü, yıl däwamında iñ küp uqılğan kitaplarnı bilgeläw.
Konkursta 2003 yılda respublikabız näşriätlärendä basılğan 138 kitap qatnaştı.
Yıl däwamında iñ küp uqılğan kitapnı bilgeläwdä Tatarstannıñ 1630 kitapxanäsennän näticälär alınğan.
Dimäk, tatar xalqınıñ nindi äsärlär uquın häm bügenge köndä nindi yazuçılar belän qızıqsınuların bilgelärgä dä nigez bar.
Näticälärne yasawda Tatarstan Yazuçılar berlege, yazuçılarnıñ PEN üzäge, Milli kitapxanä häm näşriätlär citäkçeläre qatnaştı.
Bäygedä proza, poeziä, balalar ädäbiäte häm rus telendä çıqqan matur ädäbiät nominatsıäläre buyınça ciñüçelär bilgelände. Ciñüçelärne dä äytep kitik.
Çäçmä äsärlär arasınnan:
1 urınnı Näbirä Ğıymatdinovanıñ “Parlı yalğız”,
2 urınnı Ğalimcan Ğıylmanovnıñ “Albastılar”,
3 urınnı Rädif Säğdineñ “Qanğa buyalğan altınnar” kitapları yawladılar.
Şiğ riät buyınça:
1 urınnı Möxämmät Mirzanıñ “Kiek qaz yulında”,
2 urınnı Änäs Xäsänovnıñ “Cırım – al cilkän”,
3 urınnı Zinnur Mansurovnıñ “Cäräxätle yöräk cılıraq” isemle şığır cıyıntıqları aldılar.
Balalar ädäbiäte ölkäsendä:
1 urınğa İldar Yuzievnıñ “Bäbi Ay”
2 urınğa Möcähitneñ “Aqıllığa süz äyttem...”
3 urınğa Läbibä İxsanovanıñ “Şomırt çäçäkläre aq qına” kitapları layıq buldılar.
Rus telendä çıqqan matur ädäbiät arasınnan:
1 urınğa “Фиpүзә:Ckaзkи TaTapckиx пиcaTeлeй”
2 urınğa Maya Wälieva “Люди и бюлbTepbepы” kitapları çıqtı.
Monnan tış yazuçılarnıñ PEN üzäge “Süz irege häm irekle süz” nominatsiäsendä ber avtornı büläklärgä tieş, läkin kem layıqlı buluı älegä ser bulıp qala.
Şulay uq, Nur Äxmädievneñ “Saylanma äsärläre”neñ 4 tomı, Räşit Bäşärneñ “Qoyaşlı yañğır” kitapları da küp uqılğan dip bilgelände, alarğa da istälekle büläklär häm qızıqsındıru diplomı bireläçäk.
Näticälär bügenge köndä inde bilgele bulsa da, ciñüçelärgä büläklär tapşıru tantanası may ayında, Milli kitapxanägä 140 yıl tulu uñayınnan ütkäreläçäk bäyrämnär waqıtında uzaçaq.
Köçle informatsion texnologiälär üskän çorda da “Yıl kitabı” kebek matur bäyge ütkärelä ikän, kitaplarnı uqıylar, tatarlar bernindi kirtälärgä qaramıyça, millät bularaq yäşäwlären däwam itä digän ömet bar.
Aydar Camali


text:
AQŞta eşsezlek soñgı 14 yıldagı iñ yugarı däräcägä citte
Amerikada soñgı 10 ay däwamında iqtisadi säbäplär arqasında eştän çığaru oçraqları artqan. Bu waqıt eçendä eştän çığarıluçılarnın sanı 1 million 200 meñ keşegä citkän.
Qaysı ber iqtisad bilgeçläre ildäge eşsezlek sanınıñ kiläse yılda 8 % artaçagın farazlıy. AQŞta avgust häm sentäbr aylarında eşlären yugaltuçılar sanı, başta farazlagannan da artıp kitkän ide.
Awgustta 127 meñ keşe eştän çığarılgan bulsa, bu san sentäbrda 284 meñ bulgan ide.
Uzğan comğa könne avtomobil şirkätläre arsında in zurlardan Ford, soñgı çirek yılda 2 milliard 980 million dollar zararda buluın iğlan itep, kiläse aylarda eştän kübräk keşene çığarırğa niätläwen beldergän ide.
Obamanıñ kiläse yılnıñ ğıynwar ayında George Bushtan xaqimiätne üz cilkäsenä alaçağı möddät arasında, Amerikada küp keşeneñ äle eşeñ yugaltuın däwam itäçäge farazlana.
AQŞta 1980-1982 yıllarda bulgan iqtisadi kiyerenkelek waqtında eşsezlär sanı 10,8 % artqan ide.


text:
Çallıda kadrlar yäşärä
Uzğan ğasırnıñ 70 -e yıllarında KamAZ tözeleşenä kilgän komsomol-yäşlärneñ küp buluın küzdä totıp, Çallığa yäşlär qalası digän süztezmä yabışıp qalğan ide. Küpsanlı matbuğat çaraları xäzer dä iske ğädät buyınça, Çallını yäşlär şähäre dip atarğa yarata.Ğomer ütä, wäzğıät üzgärä. Bügenge köndä yartı millionlı Çallı şähärenä 100 meñ pensioner yäşi. Älege pensionerlarnıñ ber öleşe xäzerge waqıtta da eşlärgä, şunıñ belän üzeneñ, ğailäseneñ matdi torışın tä'min itärgä omtıla. Citäkçe urınnarda eşläwçe pensionerlar öçen xezmättä bulu ayıruça otışlı, çönki, Rusiädä elek-elektän ğadi eşçe häm xezmätkärgä qarağanda urında bulğannarğa aqça kübräk tülänä. Dimäk, mömkinlege bulğan citäkçe-pensioner haman da eş urınında qalırğa tırışa. Bıyılnıñ mart azaqlarında Çallıda, eşläwçe pensionerlarğa, tögälräk äytkändä citäkçe pensionerlarğa "höcüm" başlandı. "Höcüm" digän süzebez " " eçendä häm ul berençe bulıp şähärneñ meditsina yortlarına qağıla. Uzğan atnada Çallıda 3 xastaxanäneñ pensiä yäşendä bulğan baş tabipları wazıyfalarınnan cibärelde. Şähär sälämätlek saqlaw idäräse başlığı Azat Fätxetdinov bu küreneşne citäkçe kadrlarnı yäşärtü säyäsäte, dip belderde. Yıl azağına qädär tağın sigez däwalaw uçrejdeniesendä baş tabiplarnı alıştıru bulaçaq. Citäkçe kadrlarnı yäşärtü säyäsätenä şähärneñ mäğärif idäräse dä quşıldı. İdäräneñ çärşämbe kön bulğan kollegiäsendä şähär başqarma komitet citäkçese urınbasarı Ramil Xälimov bolay dide:
"Küpme genä üpkälärlek, xäter qalırlıq bulsa da, bez üzebezgä almaş äzerlärgä tieşbez."
Citäkçe äytüençä, şähär mäktäpläre direktorlarınıñ 30%ı pensiä yäşendä, uqıtuçılarnıñ da 11%ı pensiä yäşen uzıp kitkän. Yuğarı uqu yortların tämamlap kilgän yäşlär mäktäplärdä ozaq tormıylar. Mäsälän, 2004Hчe yılda 2 yıllıq eş stajı bulğan uqıtuçılar sanı 300ләп bulsa, 2006Hчы yılda mondıy yäş kadrlar sanı 135kә qalğan. Yäş uqıtuçılar sanı kimi, pensioner uqıtuçılar arta. Şuşı waqıt eçendä alar 385 keşedän 440ka citkän. Yuğisä, mäktäplärdä uqıtuçılarğa qıtlıq ta sizelmi ikän. Bu inde, qartlar mäktäplärdän kitmi, ä yäşlär kilä almıy digänne añlata. Kollegiä utırışında Ramil Xälimov monıñ süzlär dä äytte: "Citäkçelärne äzerläw belän bügenge mäktäp direktorları da şöğellänergä tieşlär. Qaydadır bu eş bara, qaydadır yäşlärgä üsärgä maxsus räweştä irek birelmi."
Kollegiädä, kiläçäktä, balalar baqçalarındağı citäkçelär mäs’äläse dä kütäreläçägen äyttelär.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Tatarstanda bıyıl ikmäkkä bäya artmıy
Audio
Anatoliy Krasnov Amerikanıñ ägär dä Rusiä eçke bazarın açmasa, aña qarata sanksiälär qullanaçağı turındağı ber çit il mäğlümat çarasınnan alınğan mäqälä turında söyläp aldı.
Menä şulay itep, bernindi dä tışqı säyäsätlärgä qaramıy, Allağa şöker, Tatarstanda satuda it kvota kertkängä qädärge yılğa qarağanda ike tapqır artqan. Çınnan da, soñğı waqıtta Qazan bazarlarında ittän küp närsä yuq. Xätta, super-marketlardağı şikelle, sortlarğa bülep, canıñ telägän cirennän kisep birep satalar. Tatarstanğa bu itlär BDB illärennän, äytik Belorusiädän, Ukrainadan küp kiterelä, dip söyli xalıq. Çınnan da, BDB illäre çikläre ütä kürenmäle bit. Tışqı çiklärne yabarğa bula, ä bu şartlı çiklärne yabıp bulmıy.
Xäyer, brifing temasına äylänep qaytıyq äle. İkmäk belän dä, şöker, barısı da tärtiptä. Xäzerge köngä respublikada 900 meñ tonnağa yaqın aşlıq zapası bar. Onğa bäya kütärelmi. Monıñ xaqında “TaTзepHoпpoдykT” şirkäte başlığı İlham Sabirov bolay söyläde:
Audio
İlham Sabirov respublikada aşlıq, arış boday zapasları turında söyli: On bäyäse artmayaçaq. İkmäk bäyäsendä on bäyäse öleşe 30-40% çaması ğına. Ber tonna onnı ber ay saqlaw bäyäse 1 dollar çaması. On bäyäse şul däräcädä genä artırğa mömkin.
Läkin xalıq belä, waqıt-waqıt ikmäkkä bäyälär kütärelep quya. Soñğı şundıy omtılış küptän tügel sizderelde. Xätta, ikmäk peşerü şirkätläre citäkçelege yaña bäyälär quyıp ta mataştılar. Läkin moña respublika citäkçelege qarşı töşte. Çönki bu şul ikmäk peşerü zavodları, fabrikaları başlanğıçı ide. Üzläreneñ eçke çığımnarın nigezsez ikmäk bäyäsenä salu mataşuları buldı. Mondıy omtılışlarğa, nigezsez bäya kütärülärgä säwdä ministrlığı da qarşı. Töp azıq-tölekkä bäya kiterügä ul citeşterü şirkätlärennän nigezlämälär taläp itä.


text:
Qazanda Näwrüz teatr festivale…
Qazanda Näwrüz teatr festivale…
Annarı soñ şuşı äñgämädä qatnaşuçılar häm Ğaliäskär Kamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrı, Kaçalov isemendäge rus drama teatrı rejisserları häm äydäp baruçı akterları G.Kamal teatrı qarşındağı mäydanda Näwrüz teatr festivalen açuda qatnaştılar. Tantana barışında G.Kamal teatrınıñ elekke baş rejisserı Marsel Sälimcanov iseme yış iskä alındı. Festival M.Sälimcanovnıñ wasiät spektakle “Basketbolist” belän açıldı. Mäğlüm ki, bıyıl Tatarstanda Näwrüz festivale ikençe tapqır uzdırıla. 1998 yılda täwge märtäbä uzdırılğanda, festivalneñ töp oyıştıruçıları Törksoy xalıqara oyışması citäkçese Äzärbäycan mädäniät ministrı Polad Bılbıl-oğlı kilgän ide. Bu yulı ul festivalne qotlap telegramma cibärgän. Festival'dä bu yulı 14 teatr qatnaşa. Alar arasında Törkiä, Äzärbäycän, Qazağıstan, Qırğız, Tuwa, Xaqqas teatraları bar. Ä spektakllär G.Kamal teatrı, däwlät drama teatrı häm Yäş tamaşaçı teatrı binalarında bara.


text:
Tatarstan şirkätläre kem faydasına eşli?
Berniçä yıl elek Qazan boralaq şirkäteneñ citäkçese Aleksandr Lavrent'yev modirlär şurası räise itep qaldırılıp, anıñ urınına Wadim Ligay bilgelängäç, bu ölkädäge qayber belgeçlär monı, Rusiäneñ “Rosoboroneksport” şirkäte Tatarstan zavodın üzeneke itergä teli dip farazlağannar. Waqıt uza farazlawlar çınğa aşa bara. Şuşı könnärdä, Vertolet zavodınıñ yaña direktorlar şurası saylandı. Anda 11 urınnıñ 7ce “Rosoboroneksport”wäkillärenä birelgän. Tatarstan modirlär şurasına 3 keşe: Aleksandr Lavrent'yev, Wadim Ligay häm häm Respubliqa xoqumäte wäkile bularaq Boris Pavlov kertelgän. Şulay itep aksiälärneñ 51 % xäzer Rusiä şirkäteneke. Tatarstan şirkäteneñ Rusiä qaramağına küçüne küp kenä belgeçlär xup kürmäsä dä, Qazan boralaq zavodınıñ bügenge citäkçelege monı uñışlı dip sanıy. Çönki däwlät qaramağına eläkkäç, şirkätneñ kereme bermä-ber artqan, bügen ul 7 milliardqa yaqın. Qazan boralaq şirkäteneñ töp köndäşläre “Ulan – Ude avia” häm “Rostvertol” şirkätläreneñ keremläre isä 5 - 6 milliard sum täşkil itä. Bügenge köndä Tatarstan şirkätendä Mi-17, Mi 137 yök boralaqları citeşterelä. Monnan tış şirkät citäkçeläre yög boralaqları belän berrättän “Ansat” dip atalğan ciñel boralaq ta çığarırğa planlaştıralar. Rusiä boralaqlarına soraw küp bulaçağında şirkät citäkçelege borçılmıy, çönki bügen bu maşinalarğa soraw arta ğına bara. Şuşı könnärdä Venesuella prezidentı Uğo Çawesnıñ Rusiägä räsmi säfäre dä, öleşçä qoral satıp alu belän bäyle. “Rosoboroneksport” şirkäte belän kileşü tözep Venesuela başlığı 24 SU 30 MK, häm 53 Mi 35 m markalı boralaqların satıp alğan. Bu maşinalarnı ğomumi bäyäse yaqınça 3 milliard dollar dip bäyälänä.
Tatarstan iqtisatınıñ başqa ölkälärenä qarağanda. Küptän tügel şulay uq “TAİF” kompaniälär törkeme aksionerlarınıñ yıllıq utırışları uzdı. Biredä 2007 yılda "TAİF" produktsiä citeşterüdä 174 milliard. sum külämendä tabış alırğa niätli digän fiker äytelde. Çista kerem 26 milliard. sum täşkil itäçäk. İnvestitsiä proyektların ğämälgä quyuğa 20 milliard sum aqça totılaçaq.
İnvestitsiä çaraları, nigezdä, "TAİF-NK" kompaniäseneñ avtobenzinnar zavodında eşlänä torğan produksiäneñ sıyfatın yaxşırtu, neft'neñ awır qaldıqların eşkärtü buyınça kompleks tözügä, "Qazan organik sintez" aksionerlıq cämğiäteneñ etilen zavodın tözekländerügä yunälteläçäk.
Bolardan tış, kompaniäneñ tekommunikatsiä, tözeleş, finanslar häm investitsiälär, xezmät kürsätü ölkäsendä eşläwçe oyışmalar üseşenä dä iğtibar bireläçäk.
Şirkätneñ mödirlär şurası sostavında yaña üzgäreşlär bulmawın belderde
"QAMAZ"da uzğan mödirlär şurası utırışında aksionerlarnıñ çirattan tış ğomumi cıyının ütkärü turında qararğa kilende. Kön tärtibenä aksiälärneñ sanın kimetü maqsatında, aksiälärneñ ber öleşen alıp kompaniäneñ ustav kapitalın kimetü mä’säläse quyılaçaq, dip xäbär itä "QAMAZ"nıñ cämäğätçelek belän eşläw bülege. Aksiälärne satu barlıq aksionerlarğa da täqdim iteläçäk. Ber aksiäneñ bäyäse 83 sum 31 tien. Soñğı ike yıl eçendä "QAMAZ" yuğarı citeşterü kürsätkeçlärenä ireşep kilä. 2006 yılda 721 million. sum külämendä çista kerem alğan. Ämma şuña da qaramastan, yıl näticäläre buyınça dividendlar tülämäskä digän qararğa kilengän. Eş şunda ki, bügen "QAMAZ"nıñ 87 meñ aksiäse fizik zatlar qulında. Çista keremne bülep, alarnıñ härqaysına tülänä torğan aqça kompaniäneñ poçta küçermälärenä totqan çığımnarınnan da östenräk bulaçaq. Şäxsi aksiälärne satıp alu initsiativasın "QAMAZ"nıñ töp aksionerları xuplağan.
Ğädel Galämetdin.


text:
"Fetnä" tudırğan film xäzer internettä
Hollandianıñ ütä milliätçe parlament äğzası Geert Wilders, noyabr ayınnan birle qatı bäxäslär quptarğan islamğa qarşı fentä filmıñ kiçä internettä näşer itte.
15 minutlıq filmdä, Qorändäge ayätlär häm möselman din ähelläreneñ cihatqa çaqırğan süzlärennäñ özeklär tawışı belän 11 sentäbr waqıyğaları kebek köç qullanu küreneşläre berläşterelgän. Film axırında yırtılğan käğaz tawışı belän “näfrät tudırğan süzlärne Qorännän çığaru möselmannarnıñ wazifası” diyelgän. Film, islamlamnıñ taraluın tuqtatığız, ireklegegezne saqlağız” digän şiğar belän tämamlana. Film şulay uq Yewropada, waqıtında faşizm häm komunizmgä qarşı niçek köräş alıp barılğan bulsa, İslamğa qarşı da şulay köräş alıp barırğa çaqıra.
Hollandiänıñ imigrantlar säyäsäten tänqitläwe belän tanılğan Geert Wilders, Hagda yasağan matbuğat oçraşuında filmnı yaqlap çıqtı:
“Film provakatif tügel, bälki çıñbarlıqnıñ şärä yöze häm anıñ säyäsi ber añlatması. Min säyäsätçemen. Nederlandnıñ kiläçäge öçen İslam zararlı. Häm min bu xaqta kisätergä tiyeş idem”
“Film islam dinen köç qullanuğa tiñ tota. Bez mondıy şarexnı qabul itmibez. Möselman dönyasınıñ küpçelege ekstrimizm häm köç qullanuğa qarşı tora. Şuña kürä bez Wilders äfändeneñ mondıy filmnı internätkä çığaruına borçılabız. Çönki bez bu filmneñ keşelärne räncetüdän başqa ber ni faydası bulmaçağına ışanabız”
Ul şulay uq bu filmnıñ maqsatı barı tik kemneder räncetü genä, läkin aña qarşı köç qullanu belän cawap birmäskä çaqırdı:
“Bu filmgä qarşı tänqit belderä alırsız yäisä bu film çınnañ da mine bik räncette dip äytä alırsız. Läkin ränceş xisläre agressia häm yanawğa aqlaw bula almıy”
Hollandiä xökümäte äle bäxäslär başlanğanda uq filmnı kürsätüne tuqtatırğa tırıştı. Hollandiä TV kanalları bu filmnı kürsätüdän baş tartqaç Geert filmnı internettä kürsätergä buldı. Läkin möräcäğat itkän qaysı ber web säxifäläredä mondıy filnı urnaştırunı qabul itmäde. Sonnınañ filmnı Britaniädä urnaşqan LiveLeak.com web şirkäte “süz ireklegen tarafsız bularaq qullanırğa röxsät itü” niäte belän kürsätergä buldı. Läkin internetkä çıqqan säğattän başlap säxifägä kirüçelär sanı artu belän waqıtlıça tuqtatıldı.
Filmneñ räsmi saxifäse fitnathemovie.com addresında isä saxifäneñ eçtälegendä tärtipne bozu oçraqları tikşerelä digän yazma elenep tora.
44 yäşendäge ireklek partiäse citäkçese Geert Wilders üterü yanawları aluı säbäble xökümät tarafınnañ saqçı küzätüendä yöri. 2004 yılda möselmannarnıñ xatınnarğa bulğan mönäsäbäten täñqitläp film töşergäne öçen Hollandiäle film ostası Theo Van Gough Amsterdamda üterelgän ide.
Wilders näşer itkän film barı tik Hollandiädä genä tügel xalıqara cämäğatçelektädä borçılu oyata. NATO general sekretarı Jaap de Hoop Scheffer filmnıñ Äfğanstandağı çit il köçlärenä qurqınıç tudıra alaçağı beldergän ide.
Bügen Hollandiädä ber mäxkämä şulay uq, ber möselman oyışmasının näfrät tudırunı tıyğan qanunnı bozuın däğwä itkän möräcäğatın qarap çığaçaq.


text:
Başqortstanda kiçäle-bügenle iñ küp söylängän tema - prezident Mortaza Räximovnıñ respublik xalqına häm Başqortstan parlamentına yıllıq yullaması belän çığış yasawı. Räximov äfände bu çığışın atnaqiç könne Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltayda yañğırattı. Respublikanıñ räsmi mäğlümat çaraları, härwaqıttağıça, törle keşelär belän äñgämälär oyıştırıp, prezidentnıñ yullamasına fikerlären beleşä başladı. Aldan uq kötelgänçä, xaqimiätlär qulındağı radio häm televidenie kanalları, gäzitlär, Mortaza Räximovnıñ yıllıq yullamasına yuğarı bäyä birä, anıñ törle ölkälärgä qarağan öleşlären üterep maqtıy. Şul uq waqıtta bäysez säyäsät belgeçläre Mortaza Räximovnıñ süzlärendä bernindi dä yañalıq yuq, anda ğomum töşençälär, matur süzlär genä, dip belderä. Mortaza Räximovnıñ çığışı «Başqortstan strategiäse – xalıq faydasına xezmät itü» dip atala. Ber qarağanda, bu isem üze ük küpne wäğdä itä kebek. Ämma Başqortstandağı tanılğan ğälim, iqtisad fännäre doktorı Rinat Ğatawllin süzlärençä, çığışnıñ eçtälegendä xalıq faydasına real alğa kiteş turında täğayın süzlär bik az. Byüdjet ölkäsendä eşläwçelärgä federal xökümät xezmät xaqın 1,5 tapqırğa arttıru xaqında qarar çığarsa da, bu xaqta Başqortstan prezidentı läm-mim. Rinat äfände şulay uq Başqortstanda balalar öçen birelüçe posobielär külämen arttıru turında da prezident yullamasında ber süz dä äytelmäwenä igtibar yünältä. «Rusiäneñ qayber töbäklärendä balalarğa ay sayın tülänüçe posobielär 400-600 sumğa qadär barıp citä, ä Başqortstanda anıñ küläme nibarı 80 sum ğına, – di Rinat Ğatawllin. – Bu aqça balanı ber kön aşatırğa da citmi bit. Şuña da qaramastan, Mortaza Räximovnıñ yıllıq yullamasında balalar posobielären arttıru xaqında ber süz dä äytelmägän».
Şulay da iqtisad belgeçe bularaq, Rinat Ğatawllin prezidentnıñ çığışında uñay fikerlär buluın da kire qaqmıy. Misal öçen, respublika yağulıq-energetika tarmağı şirkätläreneñ yañadan däwlät qaramağına qaytarıluın uñay bäyäli ul.
Başqortstan yağulıq-energetika tarmağı şirkätläreneñ kire däwlät qaramağına qaytarıluın uñay bäyäläp, şul uq waqıtta Rinat äfände neft häm energetiqä şirkätläre tabışlarınıñ näq menä xalıq mänfäğätenä yünäldereläçägenä genä beraz şik-şöbhälären belderä. «Ägär neft belän elektr energiäsennän alınğan keremnär cämğiättä döres bülensä, Başqortstandağı küp kenä sotsiäl mäsälälärne uñışlıraq xäl itep bulır ide», – di Rinat Ğatawllin.


text:
“Millätlär krossı”nda 110 meñ tatarstanlı qatnaştı
Yögerü sälämätlek öçen bik faydalı bulğan sport töre. Bigräk tä yöräk-qan tamırları, sulış orğannarı awıruları belän integüçelär öçen. Yöräk awıruları bik küplärneñ ğömeren qısqarta, älege awırular belän integüçelär iñ küp ülä. Yögerü isä alarnıñ sälämätlege öçen şifalı çara. Şuña kürä qayber keşelär irtän torğaç, uramda yañğır yausa da, salqın cilde bulsa da, barı tik üzlärenä genä tanış bulğan suqmaqlarğa yögerä. Awırular ğına tügel, üz sawlığın qayğırtqan qayber sälämät keşelär dä bik räxätlänep yögerä.
Xalıqnıñ iğtibarın sälämät yäşäwgä yunälderergä teläp, Rusiädä “Millätlär krossı” digän yögereş bäygese ütä. Älege bäygedä böten il xalqı qatnaşa, yäşe dä, qartı da, sälämäte, xastası da bu könne yögerü yulına çığa. Bıyıl “Millätlär krossı”nda 800 meñgä yaqın keşe qatnaştı. Alarnıñ yartısınnan kübese - yäşlär. Fizik kul'tura häm sport federal' agentlığı citäkçese Vyaçeslav Fetisov äytüençä, yıl sayın krossta qatnaşuçılar sanı ike tapqırğa artıp kilä. Kiläse yılğa yögereştä qatnaşuçılarnı ber millionğa citkerergä cıyınalar ikän. Aldağı yılda “Millätlär krossı”nda elekke Sovetlar berlege respublikalarında yäşäwçelärneñ häm qıtaylarnıñ da qatnaşuı kötelä.
Bıyılğı yögereştä iñ aktiv qatnaşuçılar bulıp Mäskäw, Peterbur, Qazan, Yekaterinbur şähärläre isäplände. “Komsomol'skaya pravda” gäzite jurnalistı Aleksandr Kuçuk fikerençä, Çuwaşiä xalqı krossta üzen bik yaxşı kürsätkän. Mäskäwdä 8 meñ keşe qatnaşsa, keçkenä Çabaqsarda - 30 meñ keşe yögergän, di jurnalist. Ul sälämät rusiälelärne Çuwaşiä respublikasında ezlärgä kiräk dip sanıy. Älege respublikada xalıqnı däwalaw, belem birü şaqtıy yaxşı oyıştırılğan, keşelärneñ tormışın ciñeläytü öçen dä kiräkle çaralar qullanıla, di “Komsomolka” jurnalistı.
Qazanda isä “Millätlär krossı”nda 15 meñ, ä Tatarstan buyınça 110 meñ keşe qatnaştı. Tatarstan yögereştä qatnaşuçılar sanı buyınça Rusiä buyınça iñ aldınğı urında tora. Respublikanıñ barlıq şähärläre dä älege ilküläm sport çarasında bik aktiv qatnaştılar. Çallıda 40 meñ keşe, Älmättä - 17 meñ, Tübän Qamada 11 meñ, Çistay, Bögelmä şähärlärendä 3әp meñ keşe yögergän. Qazannıñ Üzäk stadionı yanındağı mäydanda uzğan yögereştä ğadi xalıq belän bergä citäkçelär dä qatnaştı. Sportiv kiemnärne kiep respublikanıñ 200dän artıq türäse dä yögerde. Alar arasında sälämätlek saqlaw ministrı K.Zıyätdinov, sotsial' yaqlaw ministrı K.Novikova, prezident Apparatı eçke säyäsät idäräse citäkçese Aleksey Terent'yev, yul xäräkäte iminlege däwlät inspeksiäse idäräse başlığı Rifqät Miñnexanov häm başqalar bar ide. Xökümät wäkilläre 2011 yılda cäyge universiadada Qazannıñ qatnaşuın yaqlap, 2011 metrlı distansiädä yögerde.
Al'bina Zäynulla


text:
24nçe sintäber könne, Tatarstan citäkçelegeneñ küpçelege Qazanda bulmadı. Nik disägez, Mintimer Şäymiev çärşämbedän yalğa çıqtı. Ä yal itärgä dip Törkiägä kitär aldınnan ul Tatarstan respublikasında däwlät xezmäte qanunına üzgäreşlär kertkän qanunnı imzalap qaldırdı. Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov isä Ukrainağa kitte. İnde xäbär itkänebezçä, Miñnexanov citäkçelegendäge räsmi delegatsiä anda 24-26nçı sintäber könnärendä uza torğan Tatarstan respublikası könnärendä qatnaşa. Respublikanıñ Ministrlar Kabinetı matbuğat üzäge xäbär itüençä, Kievta bu könnärdä Tatarstan sänäğäte citeştergän tawarlar kürgäzmäse uzaçaq, ike respublika arasında törle tarmaqtağı xezmättäşlekne üsterü niätennän söyläşülär, tügäräk öställär ütkärü qaralğan. Röstäm Miñnexanov Ukraina xökümäteneñ premyer-ministrı Anatoliy Kinax belän dä oçraşırğa tieş. Şunısın da äytergä kiräk, Ukraina belän Tatarstannıñ xezmättäşlege şaqtıy kiñ, ul respublikanıñ töp tışqı iqtisadi partnerı bulıp tora. 2002nçe yılda Ukraina belän Tatarstan arasındağı tawar äyläneşe 512 million amerika dolların täşkil itkän. Şuşı könnär qısalarında ütäçäk söyläşülär häm oçraşular bu sannı tağın da arttırırğa bulışır digän ömet bar. Xäyer, älege çaranıñ maqsatı bulıp iqtisadi elemtälärne kiñäytü genä tormıy. Tatarstan könnäre qısalarında Kievta respublika sänğätkärläreneñ çığışları da qaralğan. Şulay uq, Qazannan kilgän qunaqlar Ukrainadağı tatar cämäğätçelege wäkilläre belän dä küreşergä tieş.
Qazanıñ üzendä dä qunaqlar citärlek. Başqalada küp kenä tanılğan ğalimnärne cıyğan Mendeleev isemen yörtkän XVİİ xalıqara ximiklar konferensiäse däwam itä. Çärşämbe kiçen anda qatnaşır öçen Yaponiädän Qazanğa ximik, Nobel’ premiäse lawreatı Riedzi Naori kilüe kötelä. Pänceşämbe könne isä Qazanda tağın ber fänni cıyılış üzeneñ eşen başlap cibäräçäk. «İdel buyı Urta ğasırlarda» dip isemlängän İİ Bötenrusiä konferensiäsenä Mäskäw, Samar, Ufa, Penza, Saransk tarixçıları cıyılaçaq. Cıyılıştağı çığışlar nigezdä Altın Urda çorı häm anı öyränü turında bula. 27-28nçe sintäberdä konferensiä üz eşen Yoşkar-Ola şähärendä däwam itäçäk.


text:
Qazan çikläre üzgärerme?
Qazan xakimiäteneñ şähärneñ çiklären kiñäytep, anıñ mäydanın zuraytu niätläre turında bez sezgä inde xäbär itkän idek. Qazannıñ xäzerge mäydanı belän çağıştırğanda yaña cirlär östälgäç, anıñ mäydanı ike märtäbägä artırğa tieş ide. Citäkçelär plannarına qarağanda, respublikanıñ Layış, Yäşel Üzän, Piträç, Yuğarı Oslan, Biyektaw rayonnarınıñ Qazan yanındağı cirläre şähärgä quşılır, dip uylanğan bulğan. Monıñ öçen 2005 yılnıñ 1 fevralenä qädär älege awıl, bistälärdä añlatu eşläre alıp barılırğa, anda yäşäwçe xalıqnıñ cıyılışları uzdırırğa digän qarar qabul itelgän bulğan şähär xakimiätendä. Mondıy cıyılışlar qayber cirlärdä inde ütte dä.
14 ğinwar könne Piträç rayonınıñ Bogorodskiy cirle üzidaräse Köyek awılında tirä-yündäge xalıqnı cıyıp, Qazanğa quşılunıñ kiräklegen añlattı. Annan kilgän mäğlümätlärgä qarağanda, andağı xalıq qazanlılarğa äylänergä qarşı kilmägän häm rizasızlıq kürsätmiçä genä tawış birgän. Ä menä Biyektaw rayonınıñ Konstantinovka bistäse xalqın Qazannan kilgän wäkillär şähär xalqı bulırğa ügetli almağannar. 15 ğinwarda uzğan cıyılışta Konstantinovka xalqı şähärgä quşılırğa üz rizalığın birmägän. Älbättä, şähär xalqı bulunıñ uñay yaqları bar. Qazan xakimiätennän kilüçelär cıyılğan xalıqqa telefon kertü, su uzdırğıçlar, yul tözü, elektr belän tä’min itüne kamilläşterü, avtobuslar cibärü kebek ğämällär wäğdä itkän. Läkin awıl keşese bulunıñ da üz caylı yaqları bar ikän. Cir öçen salım awılda äzräk, maşinalı keşelär öçen avtomobil iminiäteneñ bäyäse dä şähärgä qarağanda küpkä arzanraq, üz problemalarıñ belän qalağa barıp yörü urınına cirle üzidarägä kerep, alarnı xäl itü dä şaqtıyğa ciñelräk. Yäşel Üzän rayonınıñ Osinovo cirle üzidaräse citäkçese Rafail Ğabdraxmanov şulay dip uylıy. Citmäsä, wäğdä itelgän uñaylıqlar eşlänerme, yuqmı – belmägän. Mäsälän, inde 6 yıl elek Qazanğa quşılğan Voznesenie awılı xalqı xäzerge köngä qädär äybät yullarğa da, telefon kertü mömkinlegenä dä, başqa şähär uñaylıqlarına da iä tügel. Şuña da, keşelär Qazanğa quşılırğa rizalaşırğa aşıqmıylar.
Şulay uq Qazanğa quşılu mäs’äläsendä cıyılışlar başqa awıllarda da bulırğa tieş ide. Läkin, Qazan xakimiäte kilep tuğan qıyınlıqlarnı istä totıp, älegä bu eş belän aşıqmasqa bulğan. Rafail Ğabdraxmanov süzlärenä qarağanda, Osinovo bistäsendä 21 ğinwarda bulırğa tieşle dip planlaştırılğan xalıq cıyınınıñ ütü-ütmäwe turında älege bernindi dä açıqlıq yuq. Şulay itep, Qazannıñ yaña çikläre inde mart axırına qanuni räweştä bilgelänäçäk dip uylanğan bulsa da, çınbarlıqta bu eşneñ planlaştırılğan waqıtta betüe şähär xakimiäte wäkillärendä xäzer şik tudıra başladı.
Gölnaz İlgizär


text: Bu turıda Rusiä Duması deputatı Fändäs Safiullinğa tayanıp Tatar-inform agentlığı xäbär itä. Duma Şurasınıñ 21 martta uzğan utırışında “Rusiä Federatsiäse xalıqları telläre turındağı“ qanunnıñ 3 maddäsenä üzgäreşlär kertü turındağı mäsälä 22 mart plenar utırışı kön tärtibennän alınğan. Bu täqdimne “PerиoHы Poccии” fraksiäse citäkçese Oleg Morozov yasağan. Älege mäsäläne qaraw april ayına küçerelgän. Rusiä töbäklärendä kirillitsada ğına uqırğa-yazarğa digän qanun proektı avtorlarınıñ berse “EдиHcTBo” fraksiäse citäkçese Vladimir Pextin üzeneñ imzasın kire alğan.


text:
Obama: Töp namzät bulıp qalırğa az qaldı
Namzät bulıp saylanu öçen köräş äle däwam itä. Barack Oboma belän Hillary Clinton ikese dä AQŞ demokrat partiasınnañ namzät bulıp saylanu köräşendä ayrım ştatlarda yaña ciñügä ireşte.
Obama, Oregon häm Kentucky ştatlarına barğanda namzätlegen köçländerü öçen kiräkle sanda delagat tabalmayaçağın baştan uq belä ide. Şulay da axırda İowa ştatında saylawçılar aldında yasağan çığışında, Obama saylaw aldı çaralarında ciñügä taba yaqınayuın belderde.
Kiçä Oregonda yawlağan ciñü, senator öçen namzätlek köräşen qazanuda kiräkle delegatlarnıñ küpçelegeneñ saylanuın añlata ide. Obama saylaw aldı çaralarında delegatlar sanınnañ Clintonnı uzdı.
“Bügen İowağa, bezne yaqlap çıqqannar yärdäme belän, delegatlarnıñ küpçelegen yawlap qayttıq. Häm şul yärdämegez belän, AQŞ prezident saylawına Demokrat namzäte bularaq qatnaşu mömkinçelegenä mine tağın ber adım yaqınayttığız.”
İowa ştatı Obama öçen ayırım ber mäğnägä iä. Obama ğinwar ayındağı berençe saylawda iñ küp tawışnı älege ştattan cıyğan ide. Obamanıñ namzätlek yarışında ciñü yawlap başlağan bu ştatqa ciñü belän kire qaytuı bu ştatnıñ namzätlek köräşendä zur ähämmiätkä iä buluın kürsätä.
Ägär Obama namzätlekkä yaqınaya ikän, bu axır çiktä Clinton belän anıñ yulları ayrılaçaq digän süz.
“Cıyğan tawışlarnıñ ber mäğnäse dä yuq dilär miña, bu köräş inde bette disälär dä bu mine tuqtata almas, här ber tawışnıñ sanaluın kürü öçen bu möhim. Sez mine taşlamassız, çönki minem sezne taşlamıyaçağımnı beläsez”
Demokratlar aldında tağın 3 ştat qaldı. Tawış birü Montana häm Könyaq Dakota häm Porto Rico ştatlarında 3 yündä betäçäk.
Şuña da Obama ömetlären küpçelek “super delegatlar”ğa bağlıy başladı. Demokrat partianıñ avgust ayında bulaçaq nazmät saylaw könendä, partiädä telägän keşene saylaw mömkençelege bulğan küpçelege partia räsmiläre, şul super delegatlar isemlegenä kerä.
Kemne saylıyaçağına äle qarar qılmağan super delegatlar, uzğan atnalarda kübräk Obamağa yaqınaya başaladı.
Super delegatlarınıñ saylawdağı täsere, Obama-Clinton arasında saylaw aldı çaralarının tınıçlandıruda zur rol uynıy.
Barlıq Delegatlarnıñ sanı: 3.253


text:
I Mehmed Geray
I Mehmed Geray (arap urufatında: ۱محمد كراى; 1465—1523) - I Meñli Geraynıñ sekiz oğlundan üykenidir. 1515 senesi babası ölgen soñ tahtqa keçti ve 1523 senesine qadar sekiz yıl tahtta qaldı. O devirde inkişaf etken Moskva Knâzlığına qarşı şiddetli ücümler yapmağa başladı. Qardaşı I Sahib Geray ile 1521-de Qazan şeerini aldı. I Sahib Geraynı Qazan Hanlığınıñ tahtına oturttı. Moskva üzerine seferge barıp, Moskva yanına qadar kelip etrafnı ateşke berdi. 1523 senesi Hacı Tarhannı zapt etti ve Moskva ulu knâzı IV İvannı bergige bağladı. Amma ondan soñ noğay mırzaları onı aldatıp Hacı Tarhandan çıqarıp öldürdi.
I İslâm ve I Ğazı Geray hanlarınıñ babasıdır.


text:
Tatarstan Prezidentı yalda
2 mart könne Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev aldan bilgelängänçä tormış iptäşe belän çirattağı yalğa kitte. Pänceşämbe kiçen ul premyer-ministr Röstäm Miñnexanovnıñ Timerxan restoranında uzğan 50 yıllıq yubiley mäclesendä buldı. Prezident monda Röstäm Miñnexanovqa Tatarstan aldındağı xezmätläre öçen digän orden tapşırdı. Bu mäclestä xökümät başlığınıñ xezmättäşläre häm tuğannarı, barlığı 200 läp keşe buldı. Yevropa tözekländerü häm üseş bankı citäkçese Jan Lemyer mäclestäge çığışında Röstäm Miñnexanovnıñ niqadär zamança häm buldıqlı citäkçe buluı turında söyläde. Mäclestä isä qunaqlarnıñ küñelen Qazastannan “Astanaә KVN komandası açtı. Şulay uq mäcles barışında Üzbäkstannan “Yalla”, elekke yıllarda populyar bulğan “Çıyngızxan” törkeme, Mäskäwdän Aleksandr Serov, Qazannan Salawat çığış yasadı. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Eşref Yaşar, Abidin Yüksekdağ, Seyfettin Yüksel, Rıfat Acar, Abdulrahman Yılmaz, Medeni Yılmaz , Adnan Toptaş , Gülistan Aydın, Ramazan Utku, Hayrettin Kuma, Seracettin Umlalı, Zeki Çelik, Şaban Işıktaş, Ali Rıza Bilgili, Nural Doğan, Ayşe Güney, Nazire Güneş, Lütfiye Gürbüz , Dahan Kavcu, Zeki İlhan, Sabri Topçu, Abdulcabbar Çakmak, Hıdır Mayda, Mehmet Burhan Gökyüz, Turhan Çelik, Halim Basut, Veysi Çelik , Mehmet Ali Demirkan, Mehmet Salih Öztürk, Mehmet Baştaş, Şükrü Çalış, Ali Kolaman, Ali Aslan, Tekin Ağacık, Hanefi Ergin, Cumali Kaya, Abdulkadir Akdağ, Cihan Dağdelen, Necmettin Sanamalı , Ali Edebali, Ferit Yalçın, Metin Eren, Şehmuz Özgün, Murat Akdoğan , Kemal Bilken
ANF NEWS AGENCY


text:
Nindi betmäs ışanıç bu?
31nçe oktäberdä, Zur konsert zalında Tatarstan xalqı şağire, publitsist, cämäğät eşleklese Rawil Fäyzullinnıñ 60 yäşlek yubileyena bağışlanğan kiçä uzdı.Şağirne qotlarğa kilgän Mintimer Şäymiev Rawil Fayzullinğa: “Xalqıbızğa ğorurlıq birdeñ, awız tutırıp söyläşergä millätebezgä yul açtıñ”,-dide.
Şağirne qotladılar: Krasnoyarskidan kilgän millättäşebez, rus şağire Roman Solnsev, Mäskäwdä yäşäwçe Raul' Mirxäydärov ta. İlham Şakirov, Ayrat Arslanov, Zilä Sönğätullina häm başqa ataqlı sänğät'kärlär icadi büläk tapşırdı.Kiçädän soñ Rawil Fäyzullin üzeneñ tä'sire belän urtaqlaştı.
Şağirneñ yaqtaşları ul uqığan Yulsubino mäktäbenä häm Balıq bistäsendäge ber uramğa Rawil Fäyzullin isemen birgännär.Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


text:
Rusiä räsmiläre millatara näfrätkä qarşı ixlastan köräşäme?
Xäbärlärdän işetüegezçä, Rusiädä çit il keşelärenä höcümnär tuqtalmıy. Rusiä räsmiläre, nixayät, bu höcümnärneñ millätara näfrätkä nigezlängänen tanıp, moña qarşı köräşü niäten belderä başladı. Ämmä bu kampaniägä säyäsi tösmer birelüe anıñ çın maqsatlarına qarata şik tudıra.
Tik bu ütereşlärneñ sanı inde çamadan aştı. Älege wahşileklär nigezendä millätara näfrät yatuın räsmilär da tanıy başladı kebek. Düşämbedä Peterburda başlanğan mäxkämä utırışında 2004 yılda Vietnam studentın üterüdä ğäyeplängän 17 keşeneñ 14nä millätara näfrät nigezendä üterü ğäyepläwe belderlde. Cämäğät Pulatı qarşında şuşı millätara näfrätne tikşerü öçwen kiñäşmä törkeme buldırıldı.
Ämmä bu räsmi çaralarnıñ qayberläre, döresen äytkändä, şik tudıra. Misal öçen, Fivral ayında berniçä firqä "Faşizmğa qarşı pakt" digän dokument imzaladı. İmzalawçılar arasında LDPR da bar. Anıñ yulbaşçısı Vladimir Jiriniovski ksenofobik belderüläre belän dan qazanğan keşe. Tağın ber izmalawçı – Kreml taraflı Berdäm Rusiä – Yabloko räise urınbasarı Sergei İvanenko süzlärençä, faşizm häm ksenofobiägä qarşı ber çara da kürmi.
Kreml köyenä biegän Naşi isemle yäşlär xäräkäteneñ dä faşizmğa qarşı retorikası ällä ni ışanıç uyatmıy. Alarnıñ bar täniqtläre Kremlneñ köndäşlärenä yünälgän. Qayber xäbärlärgä qarağanda, Naşi citäkçeläre şul uq futbol canatarları dip atalğan suğış çuqmarları, taqırbaşlar belän bäyle.
Belegeçlär fikerençä, küp millätle Rusiädä millätara näfrät bik qurqınıç närsä. Uzğan yıl ütkärelgän tikşerü näticälärenä kürä Rusiädä 12 millionnan artıq möhacir bar, bu san belän ul dönyada ikençe urında tora. Millätara näfrät bigräk tä, Rusiägä eş ezläp kilgän migrantlarğa yanıy. Tacıq rejiserı Dawlat Xudonazarov süzlärençä, Rusiädä yıl sayın eş ezläp kilgän yözlägän tacıq ülä: tözeleş urınnarında, yullarda, taqırbaşlar, cinäyätçelär, militsiä qulınnan.
Rusiä räsmilärneñ millätara näfrätkä qarşı köräşü niäte – ägär inde ul ixlas bulsa – uñay küreneş. Belgeçlär fikerençä, bu wahşilekkä qarşı çaralar kürelmäsä, ul Rusiäneñ azçlılıqlarına ğına tügel, küpçelegenä dä qurqınıç tudıraçaq.
ali ğilmi


text:
Urıs teleneñ elekke sovet illärendä abruyı töşäme?
Mäğlüm bulğança, Rusiä prezidentı Vladimir Putin 2007 yılnı Urıs Tele Yılı dip iğlan itkän ide. Şuşı uñaydan Rusiäneñ üzendä häm çit illärdä urıs telen üsterü maqsatı belän distälägän çara ütkärü qaralğan. Ämmä, zamanında bar Sovet berlegendä söyläşelgän urıs tele elekke sovet illärendä inde yuqqa çığa bara digän şöbxälär bar.
Ämmä belgeçlär fikerençä, zamanında bar Sovet berlegendä söyläşelgän urıs tele xäzer elekke sovet illäreneñ kübesendä qullanıştan çığa bara:
"Berençedän, urıs telen belüçelär kimi. İkençedän, yäş buyın urıs telen ölkännärdän naçarraq belä. Öçençedän, mäktäplär sanı kimede. Sovet çorında urıs telen uqıtqan mäktäplär statusların yuğalttı" dide Rusiä Fännär akademiäseneñ Urıs tele institutı mödire Leonid Krasin.
Elekke sovet respublikalarınıñ ni barı 5-ndä urıs tele äle dä räsmi tel bulıp sanala: Belarus, Qazaxstan, Qırğızstan, Tacıqstan häm Üzbäkstanda. Läkin xättä bu illärdä dä tel mäsäläse çeterekle bulıp qala.
Äytik, Belaraus oppozitsiäse prezident Aleksandr Lukaşenkanı ilne urıslaştıruda ğayepli häm berlarus telen berdän-ber räsmi tel itep qaldırırğa çaqıra.
Törkmänstanda da urıs teleneñ abruyı könnän-kön kimi bara. Qayber töbäklärdä urıs mäktäpläre yabılğan. Törkmän universitetında Urıs filologiäse bülege 2002 yılda uq yabılğan ide. Däreslär törkmän telendä bara, urıs tellelär belem ala almıy.
Urıs tele institutı mödire elekke sovet illären urıs telen taşlamasqa çaqıra:
"Mäğärif, fän ölkäsendä alarnıñ üz atamalar sisteması yuq. Bu yä xalıqara atamalar, latin-grek telennän kergän, yä isä urıs telennän, äytik, finans, sanaq atamaları" di Leonid Krısin.
Elekke sovet illärendä urıs teleneñ äle dä saqlanuın iqtisadi bäyläneşlär belän añlatıp bula. BDB illärennän millionlağan keşe Rusiägä eşkä kilä, kübese urısça söyläşä.
"Bezneñ ğasırlarğa suzılğan bäyläneşlär bar. Alarnı özep bulmıy. Bu illär Rusiä belän çiktäş. Dimäk ul bäyläneşlär gel bulaçaq" dide Urıs Tele Yılı çaraların oyıştıruçılarnıñ berse, mädäniät ministrı urınbasarı Andrei Busıgin.
Şuña da qaramastan, qayber elekke sovet illärendä urıs teleneñ aqrınlap yuqqa çığuı bik tä ixtimal:
"Äytik, Üzbäkstanda urıs telen belü, aña ixtıyac bik nıq kimede. Berniçä distä yıldan, ul anda yuqqa çığaçaq, yağni, ber çit tel bulıp qalaçaq" dide Urıs tele institutı mödire Leonid Krısin.
Bu wazğiätne Baltik buyı, yä isä Könçığış Yewropa illärendä dä küzätep bula. Äytik, Azatlıq radiosınıñ baş fatirı urnaşqan şul uq Çexiädä, ölkän buın wäkilläre urıs telendä beraz söyläşä, sovet çorında alar anı mäktäptä öyrängän. Ä menä yäş buın wäkilläre urıs telen inde belmi.
ali ğilmi


text:
Rusiä berdämlege köne kemne berläşterä?
Bügenge tügäräk östäl söyläşüendä Tatarstanda, Rusiä töbäklärendä şuşı berdämläşü köne niçek ütär, kem nindi bayraq astında berdämläşä, qaya bara, närsä eşlärgä cıyına digän şiğärgä älege mäsäläne belüçe, milli xäräkätne yaxşı añlawçı häm şulay uq dini ğämällärdä qatnaşuçılar üz fikeren äyterlär. Bügenge äñgämädä Tübän Novgorodtan Damir Möxetdinov, Qazannan Aydar Xabetdinov, Qalugadan Rawil Yaxeev häm jurnalist Räfis Cämdixan qatnaşalar. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. Qaluğa – Rusiäneñ üzäge, Qalugada tatarlar da xätsez yäşi, alarnıñ milli mädäni möxtäriäte bar. Niçek sezneñ qaraşığız şuşı dürtençe noyäbergä, Rawil äfände?
Rawil Yaxeev. Bu böten Rossiäneñ bäyräme. Rossiä xalıqqa duslıqta torırğa, tolerant bulırğa. Şuşı waqıtta bernindi ekstremistlarnıñ, skinxedlarnıñ eşläre bulmasın. Bezdä şundıy ğämällär bar, faşizm svastikaların, «çurka» diep yazalar.
Rimzil Wäli. Sarılar, qaralar, «çurkalar» bulğaç, Rusiäneñ berdämläşü bulamı soñ?
Rawil Yaxeev. Yuq, bulmıy.Rossiä berdäm bulsa, här xalıqnıñ mädäniäte, tele bulsın.
Rimzil Wäli. Ä dürtençe noyäber könne sez üzegez qa yä bulasız?
Rawil Yaxeev. Mine Berdäm Rusiä partiäse mitingta tatarlar isemennän çığış yasarğa çaqırdı.
Rimzil Wäli. Sez anda tatarlar turında äytäçäksezme?
Rawil Yaxeev. Älbättä äytermen.
Rimzil Wäli. Menä qayber töbäklärdä başqa partiälär Putin räsemen kütärep, Berdäm Rusiä partiäsen qısıqlap cibärä başladı bit. Yekaterinburgta Dumağa berniçä keşe kergän, Samarada mernı alıştırdılar. Bu nindi berläşü bula inde? Rwatan partiäse yäki Tormış firqäse qomaçawlamıymı buberläşügä?
Rawil Yaxeev.Bez üzebez Berdäm Rusiä belän kileşü yazdıq, tatarlar avtonomiäse belän Berdäm Rusiä üzebezneñ eşlären alıp barırğa, mädäniätne kütärergä, din turında. Alar bezgä Saban tuynı, Musa Cälilneñ könen ütkärergä bulıştılar.
Rimzil Wäli. Şulay itep, firqälär härkem üzençä kürsätä. Kürsätä Berdäm Rusiä firqäse, üzen kürsätergä tırışıp, başqa firğälär moña qädär andıy tawış birmädelär. Ä äle bit Başqortstan, Tatarstan bar, başqort, tatar oyışmaları bar. Qaysı firğa qaysı tamğa astına basırlar häm nindi berdämlekne küz aldına kiterälär ikän?
Qazanda berdämläşügä milli xäräkät wäkilläre, ruslardan poplar, tatarlardan mullalar niçegräk qarıy häm däwlät oyışması buberläşügä, urıs bäyrämgä nindi käyeflär bar?
Räfis Cämdixan. Qazanda ğomumän ällä nindi tarqalış yuq. Bezdä xalıq barıber berdäm, urısı da, tatarı da, çuaşı da. Başqa Rusiä töbäklärennän ayırmalı bularaq, Qazanda ber millät ikençesenä tökerep qarap yörmi. Bäyräm bulğaç inde, mäktäplärdä törle çaralar ütkärelä, bälki mäydannarğa da çığuçılar, däwlät oyıştırsa, bulır äle. Şähärlärdä, rayonnarda zur konsertlar ul könne bula. Qazanda Salix Säydäş isemendäge konsert zalında zur tamaşa bulır.
Tatarlar bu bäyrämgä niçekter bitarafraq qarıy. Däwlät quşqan diep, mäydannarğa çığıp bulmıy bit.
Rimzil Wäli. Tatar küñelendä, möselman küñelendä bu könne nindi käyeflär uyanır ikän?
Räfis Cämdixan. Tatarstanda bu bäyrämgä ällä nindi ixtiac yuq. Rusiä töbäklärendä tatar oyışmaları, möselman oyışmaları bu bäyräm uñayınnan çara uzdıra ikän. Bu bik äybät. Ä Tatarstannıñ moña ällä nindi ixtiacı yuq.
Rimzil Wäli. Ütkän yılnı dürtençe noyäberdä bäyräm ütkärelde. Tübän Novgorodta şul turıda bik qızıqlı forum uzdı. Anda möselmannarnıñ da tigezlek kiräk meñ tuğız yöz bişençe yıldağı kebek şiğärlär äytelgän ide, yäğni bu bezneñ dä bäyräm, bezneñ dä üzebezçä yörergä xaqıbız bar. Bıyıl da öçençe-dürtençe noyäberdä Tübän Novgorodta Rusiäneñ Allağa ışanuçıları, “Berdämlek häm tatulıq” digän böten Rossiä forumı ütkärelä. Bu forumnıñ programmasında tügäräk öställär, bik märtäbäle ğalimnär, törle din wäkilläre kilep, ütkärälär ikän monı. Bu eşne Rusiäneñ möftilär sovetınıñ İdel-buyı federal' okrugınıñ wäkilçelege, Tübän Novgorod diniä näzaräte oyıştıra. Tübän Novgorodnıñ diniä näzaräteneñ citäkçeseneñ urınbasarı Damir xäzrät Möxetdinov häm şuşı forumda härwaqıt qatnaşuçı tarix fännäre doktorı Aydar Xäbetdinov äytsennär äle, bu forumda tatarlarğa, möselmannarğa fayda bulamı? Forumğa kem, niçek äzerlänä?
Damir Möxetdinov. Allağa şöker, möselmannar bıyıl tağın ber forumnı uzdıraçaq, ütkän yılnı bez berençe forumnı täqdim ittek. Bıltır bu forumnı ütkärgändä, bik küp mäşäqätlär kilep çıqtı. Bezgä nigä sez tatarlarnı ruslardan, möselmannarnı xristiannardan ayırasız, digän sorawlarnı birä başladılar. Bıyıl din häm xökümät citäkçelekläre bu forum älbättä kiräk dip sanadılar. Anıñ matdi asılı bar – möselmannarnıñ öçençe syezdı yöz yıl elek Tübän Novgorodta ütkärelde, şulay uq Rossiäneñ berençe möftiyena Möxämätcan Xösäyenovqa ike yöz ille yıl tula bıyıl. Häm Rossiäneñ parlamentarizmnıñ yözyıllığın ütkäräbez bıyıl. Soñğı waqıtta Rusiädä däwlät urıslar öçen dip işetä başladıq. Gruzinnarnı, azärbäycannarnı, tatarlarnı urıs şähärlärennän quarğa kiräk digän fikerlär bar. Şuña kürä möselmannarnı berläşterä torğan forumnar bik möhim, bik kiräkle.
Bügenge köndä Osnovı pravoslavnoy kul'turı digän däresne mäktäplärgä kertergä tırışalar. Balalar baqçasında tatar, azärbäycan, törek sabıylarnı çuqınırğa öyrätälär. Tatarstan Prezidentnıñ fikere döres, bügenge könne andıy däresne kertü äle irtä, möselmannarnıñ ayırım fikere bar, läkin alarnı bik küp keşelär tıñlarğa telämilär.
Rimzil Wäli. Forumda bu säyäsi mäs’älälär, xoquqi mäs’älälär tikşereläme? Häm bu äyberlärne tıñlarlıq qolaqlar bulırmı? Räsmi xäkimiät, urıs din wäkilläre, zur analitiklar, deputatlar?
Damir Möxetdinov. Bügenge köndä bik küp ğälimnär bu forumda qatnaşırğa rizalıq birdelär. Yaza torğan, uqıy torğan keşelär kilergä riza, çönki alar bez kebek urıs dinen mäktäplärgä kertü döres tügel dip uylılar.
Rimzil Wäli. Aydar, şundıy çaralarnı uzdıru Qazanda, Irımburda, Mäskäwdä nindider qarşılıq uyatmıymı Qazanağa, Irımburğa al'ternativa dip äytü yuqmı? Bu forumnıñ ähämiäten häm maqsatın niçek añlıysıñ?
Aydar Xäbetdinov. Bu bit böyek atalarıbıznıñ qararları – Nijgarda uzğan öçençe syezdı. Häm şuşı qorıltayda qatnaşqan ike möfti Ğalimcan Barudi häm Ğäbderaxman Räsüli. Bu säbäptä yöz elek bulğan öçençe syezdnıñ qararları çın tormışqa äwerelgän. Xäzerge waqıtta Rusiä möselmannarı ike taraf arasında tora, berse – radikal' islamçılıq, ä ikençe – konstitutsiädä qarar itelgän dönyawi däwlätneñ prinsipnı bozu. Bu bigräktä prawoslaw çirkäwläreneñ pozitsiäse. Rusiä möselmannarı yöz yıl elek häm xäzerge waqıtta Rusiä konstitutsiäsenä xörmät itälär.
Tübän Novgorod – ul bit İdel-buyı federal' okrugnıñ üzäge. Tatarlardan, başqortlardan siksän protsent artıq monda yäşi. Bu säbäptä Tübän Novgorod alarnıñ legal' üzäge bulıp tora. Ä Qazan-Ufa arasında problemalar bar. Şuña kürä Tübän Novgorod İdel-buyı okrugnıñ başqalası, bu bezneñ öçen urtaq mäydançıq.
Rimzil Wäli. Bügenge äñgämädä eşlärebezneñ çığışlarıbızdan şul añlaşıla – Rusiä berdämlegen härkem üzençä añlıy. Berdämlek yulları menä şulay bik qatlawlı.


text:
Britaniä premyer ministrı Tony Blair atom qoralı terrorğa qarşı köräştä faydasız bulsa da, ilneñ saqlanu sistemasında möhim urın alıp tora dide.
Blair bügen parlamentta inde iskerep baruçı Trident su astı köymälärennän oçırıla torğan atom-töş çuqmarlı, qanatlı raketalar sistemasın almaştıru niätläre turındağı sorawğa cawap birde.
Parlamenttağı Leyboristlar Partiäse wäkilläre artıq qimmätkä töşä dip atom-töş raketalar sistemasın yañartuğa qarşı çığa.
Xäzer Britaniädä xärbi xezmättä 4 Trident su astı köymäse bar. Alarda 12 meñ çaqrımğa oça torğan törle atom-töş çuqmarlı 16 raketa bar.


text:
Osman Öztunç - Ötme Bülbül
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Ötme Bülbül
Etiketler : Osman Öztunç - Ötme Bülbül türkü indir, Osman Öztunç - Ötme Bülbül türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Ötme Bülbül mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Ötme Bülbül türküsü, Ötme Bülbül sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Ötme Bülbül bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Yılgınlığına İnat
Osman Öztunç - Ben Dönersem Başbuğum


text:
Novosibirskida ölkä tatar mädäniät üzäge citäkçese Roza Tixomirovanıñ benefisı uzdı
Monnan 4 yıl elek citäkçe bulıp Roza Şamil' qızı Tixomirova bilgelängännän soñ, Novosibirski ölkä tatar mädäniät üzäge eşläreneñ küpkä alğa kitüe turında “Azatlıq” tıñlawçılarına citkergänebez bar inde. Roza xanım initsiativası belän oyışqan “Läysän” estrada törkeme Novosibirskida ğına tügel, kürşe-tirä töbäklärdä, Tatarstan häm Qazaxstan yaqlarında da tanılğan. Şunsı da iğtibarğa layıq, tatar mädäniät üzäge üzeneñ eşlären ölkä häm şähär xakimiätläre belän kileşep, urtaq tel tabıp alıp bara. Annan tış üzäk törle oyışmalar belän tığız bäyläneştä tora, ölkädä oyıştırılğan barlıq diärlek ğomum çaralarda, bäyrämnärdä qatnaşa, andıy çaralarnı yış qına üze dä oyıştıra. Şundıy bäyrämnärneñ qayberläre – näwrez, törki xalıqlarnıñ duslıq häm milli mädäniätlär festival'läre turında Azatlıq tıñlawçıları da xäbärdarlar.
Şuşı könnärdä genä Novosibirski ölkä tatar mädäniät üzäge tağın ber zur çara - Roza xanım Tixomirovanıñ benefisın, yäğni anıñ icat kiçäsen oyıştırdı. Kiçä ölkä däwlät filarmoniäseneñ konsertlar zalında ütte. Qatnaşuçılar häm qunaqlar anda Novosibirski ölkäseneñ awıl-rayonnarınnan ğına tügel, Tatarstannan, Anjero-Sudjenski, Tomski, Omski , Qazaxstannıñ Semey häm Qızıl-Orda şähärlärennän dä buldılar. Şunsı da iğtibarğa layıq, Roza xanımnı täbriklärgä küp kenä milli - rus, ukrain, qazax, äzerbaycan, qazaq häm başqa kollektivlar kilgän idelär. Täbrikläw süzendä härkem Roza xanım belän qulğa-qul totınıp eşläwe , tatar üzägeneñ ürnäk bulıp toruı xaqında belderde. Kollektivlar üzläreneñ milli cır-iyüllären dä büläk ittelär.
Kiçä barışında täbrikläwlär küp buldı. Ölkä häm şähär başlıqları isemnärennän räxmät xatları uqıldı, büläklär tapşırıldı. Ölkä xakimiäteneñ milli häm dini säyäsät , mädäniät idäräläre xezmätkärläre Roza xanım belän kileşep eşläwläre turında belderdelär. Şul uq waqıtta anıñ nıq ixtiarlı häm tälapçän buluın da assızıqlap üttelär. Novosibirskinıñ awıl-rayonnarınnan kilüçelär dä alar yäşägän rayonnarda tatar mädäniäten üsterüdä Roza xanımnıñ yärdäme küp buluına basım yasadılar. Başqa şähärlärdän kilüçelär dä Roza xanımnıñ eşçänlegenä yuğarı bäha birdelär.
Qazaxstan qunağı, Semi tatar sänğäte mäktäbe direktorı Gabdulxak äfände Axunjanov, forsattan faydalanıp, kiçädä qatnaşuçılarnı iyün ayında Semeydä utäçäk tatar sänğäte festivalenä çaqırdı.
Roza xanımnı Bötendönya tatar kongressı isemennän xäzer Qazanda icat itüçe yaqtaşı, cırçı Zaqir Şahban täbrikläde. Kongressnıñ Başqarma komitetınıñ räxmät xatın Roza xanımğa komitet äğzası - Mödäris Abakirov tapşırdı.
Kiçä barışında Novosibirski ölkäsendä tatar tormışınıñ stabil' buluına ayıruça basım yasaldı. Dörestän dä, bu totrıqlılıq tatar xäräkäte citäkçeseneñ nıq xarakterlı, köçle ixtiarlı buluına, xakimiät dairäläre aldında başqarılğan eşlärne kürsätä belüenä dä bäyleder. Roza xanımnıñ köçle ruxlı buluı bäyräm kiçendä dä kürelde: kiçä barışında ätiseneñ wafat buluı turında qayğılı xäbär işetkäç tä, sığılıp töşmäde, bäyrämne axırına qädär alıp barırğa köç taptı.
Bäyräm axırında Roza xanım qatnaşuçılarğa häm yärdäm itüçelärgä tirän räxmätlären citkerde. Anıñ yomğaqlaw cırın zal ayaq-ürä basıp tıñladı .
Saniä Mirxaleewa. Omski.


text:
Rusiädä säfärdä bulğan Qırğızstannıñ waqıtlı tışqı eşlär ministrı Roza Otunbayeva, Qırğızstan Bäysez Däwlätlär Berdämlegeneñ ber öleşe bulu häm Rusiä belän yaxşı mönäsäbättä toruğa zur ähämiät birä, dip belderde.
Uzğan ayda Asqar Aqayevnıñ prezident wazifasınnan töşerlüennän soñ xakimiät almaşqan Qırğızstannıñ waqıtlı tışqı eşlär ministrı bularaq Otunbayeva berençe tapqır Mäskäwgä kilde. Bişkäk Mäskäw belän bulğan böten kileşülärne ütiäçäk, dip wäğdä itte. Ayırım iğtibar Rusiäneñ Qırğızstandağı xärbi bazasına birelä, dide ul. Roza Otunbayeva, Qırğızstan şulay uq Qıtay belän xezmättäşlekne kiñäytergä cıyına, dip östäde.


text:
3 may - xalıqara süz ireklege köne bularaq bilgelänä
2 mayda, xalıqara “çiklärne tanımawçı jurnalistlar” oyışması, İran häm Tönyaq Koreada törmägä utırtılgan 3 jurnalistnı irekkä çıgarılun sorap belderü yasadı.
Bıltır İran, amerikan jurnalistı Roksana Sabirine, AQŞ faydasına ildä şpionlıq qıluda gayepläp qulğa alğan ide. Jurnalist üzenä belderelgän ğayepläwne inqar itä.
Tagın 2 amerikan jurnalistı isä, Tönyaq Koreada törmädä totıla. Räsmi Pxenyan bu jurnalistlarne ilgä qanunsız räweştä kerüdä gayepli.


text:
2005 yıl: möselmannar nigä ireşte
Möselman dönyası qatlawlı. Ul dönyaküläm säyäsät belän dä, möselmannarnıñ üzara mönäsäbätlärenä dä bäyle. Bigräk tä soñğı yıllarda. Terrorizm dip atalğan wäxşätneñ islam bayrağına törep birergä mataşular bigräk tä qatlawlandırdı. Rusiädä moñardan çittä qalmadı. Xätta, äydäp baruçılarınıñ berse buldı disäñ dä bula. Xäyer, Rusiäneñ üzendä dä, möselmannarnıñ problemaları, ütkän yılda bik qatı tikşerelde. Prezident Putinnıñ İslam illäre konferensiäsenä Rusiäne dä küzätüçe itep kenä bulsa da kertergä mataşuı ber yaqtan, ikençe yaqtan. Rusiädä de-fakto prawaslaw dineneñ däwlät däräcäsenä kütärelä başlawı- mä’säläneñ tağı da qatlawlana barğanın ğına kürsätä. Problemalar. Äytelgänçä küp buldı. Qaysıları xäl itelde, qaysıları süz dä qaldı. Läkin, tağın ber mizgelne onıtmasqa kiräk. Ul da bulsa, tatarlar häm möselmanlıq. Bu ike närsä üzara bik qatı berekkän. Şuña kürä, älege mä’sälägä qarağan ütkän yıldağı möhim waqiğalarğa tuqtalıp ütik.
İnde 2004 yılda uq başlanğan ber bäxäsle mä’sälä bar. Rusiädäge qayber köçlärneñ. Çirkäw ähelläreneñ barlıq mäktäplärdä dä prawaslaw dine tarixın uqıtırğa tırışu. Möselman din ähelläre moña qarşı çıqtılar. Bäxäs äle dä däwam itä. Läkin, qayber öndärlär prawaslaw dinen uqıtunı yaqlap ta çıqtı. Alar arasında Ufadağı Üzäk dini näzarät möftie Tälğät Tacetdin dä bar ide.
Çäçänstandağı suğış, şuña bäyle terror aktları arqasında rusiä möselmannarı arasında terroristlar ezlärgä totındılar. Şulay itep, ütkän yılda, möselmannar arasında törle sektalar, dini yünäleşlär, xäräkätlärgä, ayırım keşelärgä qarata xökem eşläre däwam itte. Bu bıltır ğına başlanğan eş tügel. Xizbut tahrir äl İslami dip atalğan möselman oyışmasında toruda ğäyeplänep, küp kenä Rusiä töbäklärendä keşelärne qulğa alular buldı. Bu xäl Tatarstan häm Başqortstannı da çitläp ütmäde. Älege qulğa alınuçılarnıñ qayberläre aqlandı. Yäğni, ğayıpläre raslanmadı. Şundıy uq xäl, bıltır Nurçılar dip atalğan möselman xäräkätenä qarata da buldı. Törkiädäge ekstremistik oyışma dip, alar Rusiädä nizağ quzğatmaqçı dip şaqtıy keşe qulğa alındı. Gärçä, Nurçılarnıñ möselman xäräkätläre arasında iñ zamança, Awrupalaşqan xäräkät ikäne küzgä taşlanıp torsa da. Menä şundıy waqiğalar buldı.
Süz dä yuq, Rusiädäge möselmannar tarqaw. Törle näzarätlärgä bülenep, üzara tınışa almıyça yatalar. Şuña kürä, bu qayber säyäsi köçlär öçen bik faydalı. Ufadağı Üzäk diniä näzaräte üzenä, Rusiä möftilär şurası häm anıñ räise Rawil Ğäynetdin şulay uq ayırım ber köç häm mondıy tarqawlıq töbäklärdä dä tamır cäygän. Xalıq balıq başınnan çeri di. Menä bu yuğarıdağı liderlar üzara kileşergä mataşıp qaradılar ütkän yılda. Läkin kilep çıqmadı. Yıl azağına taba, tögälräge 4-5 noyäberdä Tübän Novgorod ta ütkän Rusiä möselmannarı forumında urtaq ber möfti saylaw mä’säläse qaralırğa tieş ide. Ul bulmadı. Anıñ qarawı, Qazan, şuşı törle lagerlarğa bülengän möselman ruxaniların ber östäl artına utırta aldı. Qazanda ike märtäbä Tälğät Tacetdin häm Rawil Ğäynetdin Tatar kongressı oyıştırğan dini mä’sälälärgä qağılışlı konferensiädä ber östäl artında buldılar. Waqıt –waqıt ber-bersen xuplap ta tordılar. İnde distä yıldan artıq mondıy xälneñ bulğanı yuq ide.
Ütkän yılnıñ tağı ber möhim häm şatlıqlı waqiğası, ul Qazan kirmänendä Qol Şärif mäçete açılu tantanası. Tatarnıñ ğasırlarda kilgän izge xıyalı tormışqa aştı. Qayçandır ilbasarlar cimergän tatar qalasındağı üzäk mäçet yañadan safqa bastı.
Tatarstanda bu yılnıñ fevral ayında möfti saylawları bulırğa tieş. Şuña äzerlek başlandı. Bügengä ike kandidat bar. Elekkege möfti Ğabdulla Ğaliulla häm xäzergese Ğosman isxaqi yañadan möftilekkä däğwä itälär.
Respublikada bıltır möselman xatın-qızlar berlege qorıltayı bulıp uzdı. Bu la keçkenä waqiğa tügel.
Ğomumän, 2005 yıl, Tatarstan häm rusiä möselmannarı arasında zur, istälekle waqiğalar belän dä, qayber xıyallarnıñ şälperämä kilüläre belän dä tarixqa kerep qaldı. İske yılnıñ soñğı könnärendä rusiä gerbındağı tärelärne alırğa çaqırğan möselman din ähelläreneñ fiker häm maqsatları şundıy şälperämä kilgän xıyallardan berse ide.
Qayber mäskäw gäzitläreneñ Penza ölkäsendäge 10 meñ keşelek Äläzän awılın wahhabçılar oyası itep kürsätergä omtıluları kilep çıqmadı. Tatar jurnalistları, qayber Mäskäw matbağaları da monıñ safsata ikänen raslap çıqtılar. Menä şundıy frontta da ciñülär buldı. Häm alar kübräk bulır digän ömet bar yaña yılda.
Räfis Cämdixan


text:
Alademik Mazxarov yäşlärgä ömet bağlıy
Äxmät Mazxarov söyläp tügel, ä küp eşlär başqarıp tanılğan akademik. Matbuğat oçraşuında da ul qupşı süzlärdän qaçtı. Oçraşunı yaña wazıyfalarğa bilgelängän xezmätkärlär belän tanıştırudan başladı. Üze ğämäli keşe bulğanlıqtan, urınbasarı itep – gumanitar ölkädäge akademik Mirqasıym Ğosmanovnıñ quyıluın äytte. Ğomumän Äxmät Mazxarov kadrlarğa zur iğtibar birä bulıp çıqtı. Ul akademiädä xäzerge köndä 60 yäşkä qädär 23 protsent qına keşe eşläwen äytte. 60 yäştän artqannar 77 protsent ikän.
Bügen akademiäneñ byudjetı barı - 118 million sum ğına. Urtaça xezmät xaqı 3 meñ 600 sum. Dimäk yäşlär kilüe ikele.
Tatarstan üseşe öçen aqıllı balalar, yäşlär kiräklegen dide Äxmät Mazxarov. “Sälät” oyışmasına zur ömetlär totuına basım yasadı. Äxmät Mazxarov
Yäşlärne ber tübägä tuplarğa kiräk. Balalar häm yäşlärne uqıtıp akademiädä eşlärlek bulsınnar.
Matbuğat oçraşuında Tatarstannıñ yaña innovatsion proyektlarına da tuqtaldılar. Mäsälän üzebezdä böten tänne, başnı tikşerä torğan tommograf buldırılğan. Ul çit ilnekenä qarağanda 5 tapqırğa arzanraq dielde matbuğat oçraşuında. Şuña da qaramastan çit illär belän xezmättäşlek nığı ğına bara ikän. Uzğan atnada Äxmät Mazxarov Finlyandiädä bulıp qaytqan. Anarğa çista benzin çığaruda yärdäm itüne sorap möräcäğät itkännär. Äxmät Mazxarov
Çit illär bezneñ belän xezmättäşlek itärgä teli. Tizdän 3 akademik cıyılışına bara. Saxa-Yäqutiä, Başqortstanda häm min yaña akademik oçraşaçaqbız. Başta bezgä respublika akademikları belän aralarnı nığıtırğa kiräk. Annan Mäskäwlär häm çit illär belän…
Äxmät Mazharovqa anıñ urınbasarı akademik Mirqasıym Ğosmanov quşıldı
Amerika belän soñğı waqıtta biş kitap çığardıq. Anda bezneñ avtorlar da bar. Läkin qayberläre çit ilgä säfärgä kebek bara. Şunısı ayanıç.
Matbuğat oçraşuında neft' eşkärtü, äylänä-tirä moxitne saqlaw turında şaqtıy küp söylänelde. Äxmät Mazxarov tabiğät'ne pıçratuçı bulıp berençe çiratta zavodlar tügel, ä maşinalar tora dide.
Landış Xarrasova


text:
Qazanğa Rim Papası wäkile – arxiepiskop Antonio Mennini kilde. 31nçe oktäber könne ul şähär xakimiäte başlığı Kamil İsxaqov belän oçraşıp söyläşte, Qazan belän tanıştı. Comğa könne, köndezge säğät 2dä Antonio Mennini Qazandağı katoliklar öçen tözeläçäk çirkäw urının izgeläşterüdä qatnaştı. Äytergä kiräk, respublikada katoliklar küp tügel. Törle mäğlümätlärgä qarağanda, alarnıñ sanı 200dän alıp 300 keşegä qädär. Şuña da qaramastan, tizdän Qazannıñ üzägendä katoliklar üzäge bulaçaq. alarnıñ Şulay itep, Vatikan belän Qazan arasındağı duslıq nığıy bara. Tatarstannıñ iqtisat häm sänäğät ministrlığı belän Qazan däwlät universitetınıñ da araları bik dustanä. Bu xaqta Aleksey Paxomov häm Mäğsüm Sälaxov qul quyğan ikeyaqlı xezmättäşlek turındağı kileşü kürsätep tora. Bu xaqtağı xäbärdä universitet belän ministrlıq arasında nindi xezmättäşlek turında süz barğanı äytelmi. Xäyer, kileşü bulğanda, urtaq eşlärne tabıp bula inde ul. Respublikanıñ Mäğärif ministrlığı da soñğı arada bik qatı eşli. İnde xäbär itkänebezçä, 30nçı oktäber könne genä Qazanda älege ministrlıq tarafınnan berniçä möhim çara oyıştırılğan ide. Comğa könne dä alar tik utırmadılar. Başqalanıñ 149 tatar mäktäbendä Milli mäğärif belän idärä itüne kamilläşterü dip atalğan seminar uzdı. Anda mäğärif idäräläre citäkçeläreneñ milli mäğärif buyınça urınbasarların idäräne kamilläşterergä öyrättelär. Ä 1nçe noyäberdän başlap härkem respublikanıñ Mäğärif ministrlığına üzeneñ täqdimnären citkerep, sorawların birä alaçaq. Monıñ 92 21 22 telefonına ğına şaltıratırğa kiräk. Här şimbä könne säğät 9dan alıp 12gä qädär şuşı qaynar liniädä ministrnıñ urınbasarları, bülek citäkçeläre xalıq belän aralaşaçaq. 30nçı oktäber könne Tatarstannıñ tel, ädäbiät häm sänğät institutınıñ Ğilmi Şurası utırışı uzdı. Läkin bu yulı ul ğädäti fänni cıyılış räweşendä genä ütmäde. Çönki älege utırış kürenekle ğalim, filologiä fännäre doktorı, professor Mirfatıx Zäkievneñ 75 yıllıq yubileyına bağışlandı. Anda ğalimneñ eşçänlege turında söyläştelär, qotlaw häm räxmät süzlären ireşterdelär. Tatar ictimaği üzäge dä üzeneñ idärä utırışın ütkärde. Anda ağımdağı eşlär qaraldı häm şulay uq idärädän Näbiulla Nuriev, Rinat Yosıpov, Färit Xäbibullinnarnı çığaru turında kileşende.
Gölnaz İlgizär


text:
II Bötendönya suğışı tämamlanuğa bıyıl 9 mayda 60 yıl tula
II Bötendönya suğışı tämamlanuğa bıyıl 9 mayda 60 yıl tula. Bäyräm yaqınlaşa, ä suğış veterannarınıñ sanı könnän kön azaya. Bügen bez sezgä şularnıñ berse Ältäf Nazirov turında söylärgä telibez. 21 armiyaneñ yañadan oyıştırılğan çastenda ölkän serjant bulıp elemtä, telefon çıbıqların suzıp yörgän suğışçı ul. Xökümät büläklärenä: “Qızıl Yoldız” ordenı häm “Za boyıwıye zaslugi” ordennarına , häm bik küp medal'llärgä layıq keşe. Äytep kitkän soñğı ordennıñ artına Yel'nya, Smolensk, Wıborg, Kotovitsı, Odeln, Groden, - dip şähär isemnäre yazılğan. Ältäf abıy suğış tämamlanğan könnärdä armiäneñ aldınğı saflarında bula. Şul könnärdän anıñ ber xatiräsen täqdim itäbez.“Suğışnıñ tämamlanun iñ berençe min kürdem”.Suğış komanduyuşçieneñ küzätü punktında (NP)sında utırabız, ber wısotkada, taw başında bu 6 may ide . min starşiy serjant-komandir idem. Nemeslär minomettan bertuqtawsız atalar. Bezgä ul atqan pulyalar timi inde, taw başında biek Ul “işäk” tawışı çığarıp kilä bit inde .Bu kiç ide. İrtän irtük tañ atqanda, torıp qarasam, stereo trubadan, tigez bolınlıqlar, nemes okopları belän bezneñ okoplar yänäşä genä urnaşqannar. Qarıym::beznekelärgä, beznekelär yörep toralar, tegeläy bolay, tegeläy bolay. Borıp quydım tege trubanı nemeslärnekenä taba, , küräm, tayaqqa bäylägän aq çüpräk, tağı beräw , tağı beräw, tağı beräw 5-6 nı sanadım. Şunnan min polkqa qunarğa töşep kitkän mayorğa şıltırattım. -Ul tiz genä yögerep menep komanduyuşçiyğa şıltıratırğa kereşte.Ul amerikada eşlängän telefon YEE-8A ide. Anıñ söyläşkäne barıbızğa da işetelep tordı. “ prospali nemsev”, diep sükte ,dä “Podnyat' polk, poyti za nimi!”, - dip komanduyuşçiy ,boyriq birde telefon aşa. ” Bez dä, trofeylıy at bar ide anı cigep , bar närsälärne töyep kittek nemeslär artınnan. Ber öç çaqrım kitkäç, “peredniy kray”nıñ ber yılğa yanında, nemeslär küperne şartlatıp qaçqannar. Min üzebezneñ polkqa şıltırattım da, miña äyttelär: “ Polkqa qayt!- dip. B u 7Maй ide. Yulğa çıqtıq anda küpme xalıq, miña bezneñ polknıñ berençe komsorgı leytenant oçradı . Anıñ belän oçraşıp qoçaqlaşıp übeştek tä, ul üze yulı belän, min üzemneñ yulım belän kittek.Qaytıp yoqladıq. 8Maй könne tön'yaqqarak kitärgä kiräk ide. Maşinağa utırdıq , tawğa menäse bar ide. Nindider is kilä. Şul tawğa menep qarasaq, anda tanklar eçendä keşelär yana Keşelär yanğan is ikän. .Bezneñ tanklar nemes tanklarına taranğa barğannar. Yulnı çistartqannar ide, andağı texnika , andağı, artilleriä , anda ülgän keşe... Şunnan soñ bez tuqtadıq Valdenburgta, . Germaniädä. .Ul atala ide Yujnaya Seleziä dip. . Soñınnan anı Pol'şağa birgännär. Bezgä Kenigsbergnı birgän şikelle. İkençe front açu yärdäm itteme? “Bik küp yärdäm itte. ” Böten keşelär suğışnı 8 mayda bette dip belälär, ä bez 11Maйдa ğına beterdek.. Ni öçen ? Çexoslovakiädä Germaniäneñ ike armiäse bar ide. Ul armiälär bezdän qurqıp,. bezgä bireläseläre kilmiçä, Soyuzniklar yağına, küçmäkçelär ide. Şunda bezneñ ğäskär, alarnı kisep alıp, tar-mar itte.”.Suğışqa qadar dä Ältäf Nazirov bik küp ğazaplar kürgän keşe. Alar bik küp ğailälär kebek, kulak,- iseme tağılıp, 1937 yılda vagonğa töyäp eşelon belän Magnitorskiğa sörelälär. Anıñ ätise. Nazir Zakirov anda metallurgiä kombinatında eşli. Annan ğailäläre belän qaçıp qaytqannan soñ, Ältäf abıy häm señelläre tuğannarında tärbiälänälär., çönki ätise- Näzir Zakirovnı Mäskäwgä törmägä cibärälär. Ä Ältäf abıy inde 16 yäştän Zakirov tügel , Näzirov bulıp yörergä mäcbür bula. Suğışqa qädär ul 7 klassnı tämamlağaç, babası, ätise kebek tire cıyu eşendä eşli. Annan ul Qazannıñ “vodolaz mäktäbe”ndä uqı, häm qotqaruçı bulıp eşli. Häm 1942 yılda anı Xärbi Komissariat Mäskäwgä cibärä. Ä Mäskäwdän ul suğışqa kitä häm elemtä batal'onına elägä. Annan inde anı Qaluğa şähärenä 21 armiägä telefon stansiäse mexanigı itep cibärälär. Ul waqıtta bu armiä tar-mar itelep betkän bula. Şunıñ öçen bu çast'qa yañadan xärbilärne cıyalar. Häm Ältäf abıy 1945 yılğa qädär, , ölkän serjant bulıp anda xezmät itä. Suğış betkändä alar Çexoslovakiädä bulalar. Ältäf abıy, tuğan ilen azat itär öçen, suğışnıñ alğı saflarında suğışıp , Germaniä cirlärenä qädär barıp citkän, suğış qırlarında xärbiläreneñ aq çüpräk kütärgännären, anda suğışçılarnıñ tank eçlärendä tereläy yanğannarın kürgän suğışçı. Suğıştan soñ yıllarda Ältäf abıy şul üzeneñ näselennän kilgän hönären däwam itep tağın da şul yon tire cıyu belän şöğellänä başlıy. Ul waqıtta anı ber rayonğa citäkçe itep quyalar. Awıl xucalığı ölkäsendä ul waqıtta bigräk tä yon cıyu buyınça bik qatı taläplär quyılıp xisapnıñ döreslege, tögällege taläp itelgän bulğan. Häm 1950 yılda Ältäf Nazirovnı 260 tonna yon kergännän, şunıñ 29 kg artıq çıqqanğa, urlaw maqsatı belän az kürsätkän dip ğayıpläp, anı 7eлra törmägä utırtalar. Ä yonnıñ käğäz , mamıq kebek ük dım señderüçänlek, sıyfatı bar ikän. “Qorı könne kimi, dımlı könne arta”,- dip añlattı Ältäf abıy. Tik andıy närsälärne ul waqıtta iğtibarğa da almağannar.. Häm anı mäkkämä qararı belän Krasnoyarskiy cirlärenä törmägä cibärälär. “Taw astında, şaxta eçendä eşlädek ”,-dide ul. Alar yazuçı, Şamil' Räkıypov belän dä şunda küreşkännär. Şamil' Räkıypovnıñ alarnıñ brigadasında eşläwen äytte ul.. Ältäf Nazirov 7eлra utırtılıp quysa da, ul 1953 yılda Stalin ülgäç amnistiä belän azat itelä, cäzadan qotıla. Häm ul şul yılnıñ oktäber ayında irekkä çığarıla. Şundıy awır yazmışlı 82 yäşlek suğış veteranı Ältäf Nazirov bügenge köndä nindi uylar belän yäşi soñ? Üzen tıñlıyq äle.
“Bezneñ qanğa kerep qalğan Sovetlar Soyuzındağı tärbiä birelgän närsä. Min Stalinnı da ğayıplisem kilmi, raskulaçivanienedä ğayıplisem kilmi.Ul waqıtta kiräk bulğan töple başlı keşelär kiräk bulğan eşlärgä. Metallurgiäne alıp barırğa da başlı eşçelär kiräk bulğan. Min üzem üzebezneñ il öçen suğıştım.” Bügenge köndä bezgä tülängän taşlamalar, alar barısı da RFneke. Ä Tatarstannıqı: Kvartirğa remont yasıybız didelär, ansı da yuq,” maşina biräbez didelär, ansı yuq. Şunsına xäterem qaldı:Min sotsial' yaqlaw bülegenä dä bardım, yal itärgä şifaxanägä yullama sorap. Ber qaya da barmağız, üzebez şıltıratırbız, didelär. Ber dä alğanım yuq . Minem äbiemneñ wafat bulğanına da inde 13 yıl, yalğızım min. Balalar, onıqlarım yärdäm itälär inde. Sez, kulak yarlığı tağılğan , repressiälängän , ike orden kavalerı suğış veteranı, Ältäf Nazirovnıñ awır yazmışı turında tapşıru tıñladığız.. Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Däwlät sekretare Powell: Ğiraq xökümätenä älegä çiklängän möstäqillek bireläçäk
Ğiraqta 1-nçe yülgä qädär qorılaçaq waqıtlı xakimiatneñ wäkalätläre çiklängän bulaçaq häm ul ildäge amerikan xärbiläreneñ ğısyançılarğa qarşı ğäskäri operatsiälärenä qomaçawlıy almayaçaq - Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell şulay dip belderä. Washington berençe märtäbä, Ğiraqtağı yaña xökümätneñ tulı möstäqillekkä iä bulmayaçağına işarä itä.
Audio, Colin Powell
"Bu möstäqillek, älbättä, di Powell Ğiraqtağı xakimiatne cäygä cirle idarägä tapşıru turında, läkin ğiraqlılar şul möstäqillekneñ ber öleşen, alar isemennän häm alar röxsäte belän eş itü öçen bezgä tapşıraçaq. Bu bezneñ alardan xakimiatne tartıp alu bulmayaçaq, barı tik alarnıñ bezdän yardäm kötüen häm bezneñ şul yardämne kürsätkändä irekle eş itä alubıznı añlaw ğına bulıp tora" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare. Älegä qädär Ğiraq wäkilläre, amerikannar ildä üz ğäskärlären qaldırsa da, xakimiatne waqıtlı xökümätkä tulısınça tapşırır dip ömetlängän ide. Uzğan atnada Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı räsmie, Powellnıñ urınbasarı Marc Grossman berençe märtäbä "çiklängän möstäqillek" digän töşençäne qullandı. Ul açıqtan-açıq, Ğiraqtağı xökümät andağı amerikan ğäskärlären häm alarnıñ xärbi operatsiälären kontrol'' itmiäçäk dip belderde. Ser tügel, Ğiraqtağı xakimiatne mömkin qädär tizräk cirle idarägä tapşırunı taläp itep Quşma Ştatlarğa basım xalıqara cämäğätçelek tarafınnan da, Ğiraqnıñ üzendä dä yasala. Powellnıñ soñğı belderüenä möğämälä Ğiraqnıñ eçendä älegä qädär tizkäre genä. Amerikannar bilgelägän waqıtlı idarä Şurası äğzası Nasıyr Çadırçı däwlät sekretare süzlären "mantiqqa sıymıy" torğan dip bäyäläde. Germaniäneñ DPA xäbär agentlığına ul, "Colin Powellnıñ, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta, xakimiat küçerelgännän soñ da nindider wäkalätlärne üzendä saqlap qalırğa tırışuın kürsätkän fikerläre mantıyqqa turı kilmi" dip belderde. Çadırçı Ğiraqnıñ Milli demokratik partiäsen citäkli. Berük waqıtta Washington Ğiraqta totrıqlılıq buldıru eşenä Berläşkän Millätlärne kiñräk cälep itü tırışlıqların da kürä. Şul maqsatta ul İminlek Şurasında Ğiraqqa qarağan yaña qarar qabul itüne teli häm Powell monı yänä ber märtäbä qabatladı.
Audio, Colin Powell
"Ğiraqqa ğäskär cibärüçelär häm başqa törle yardäm itüçelär sanın arttıru öçen, möstäqillekne küçerü waqıtı yaqınlaşu belän Berläşkän Millätlärneñ yaña qararın qabul itü urınlı bulır ide" di amerikan däwlät sekretare. Küzätüçelär fikerençä, bu turıda Berläşkän Millätlärdä kötelgän bäxäs üzägendä näq menä, ğiraqlılarğa möstäqillekne tulısınça birergäme, ällä anı çiklärgäme digän mäs''älä toraçaq. Sişämbe kiçen Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Laxdar Braximi İminlek Şurasına, üzeneñ Ğiraqta waqıtlı xökümät qoru plannarı turında xisap biräçäk.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tözök bulmağan autobusta passajirzar taşığan ösön zur külämdä ştraf halınasaq. Respublika parlamentında dekäber azaqtarında qabul itelgän Administrativ xoquq bozouzar xaqındağı qanunğa üzgäreştär indereü turahındağı qanun oşo köndärzä ğämälgä inde. Doqument passajirzarzı xezmätländereü sifatın yäqşırtıuğa yünältelgän. Yäñı qanunğa yaraşlı, passajirzar taşıu qağizälären ütämägän, şäxsi marşrut autobustarı woditeldäre, şulay uq şirqättär zur külämdä ştraf tüläyäsäk. Bınan tış 6 elğa tiklem irektän mäxrüm iteü zä qaralğan.
Xalıqtı tözök bulmağan awttobustar ğına tügel, ularzıñ xezmätländereü şarttarı la qızıqhındıra. Өfölä xalıq autobustar menän xezmätländereüzän qänäğätme. Azatlıq radíohı xäbärsehe başqala uramdarında xalıqtıñ oşo mäsälä buensa fekeren beleşte.