text:
Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyäd Ğälläwi ildäge iminlek köçlärenä yaña eçke qorılış planın täqdim itä
Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyäd Ğälläwi bügen, ildäge bar iminlek köçläreneñ dä barı tik aña xisap birep toraçağın iğlan itte. Şuşı çara yardämendä ul yünneñ 30-ında Ğiraqtağı xakimiat cirle idarägä küçerelü aldınnan ildä qupqan totrıqsızlıqnı awızlıqlarğa teli.
Audio, İyäd Ğälläwi
"Strategiäbez ğadi, di Ğiraq premyer-ministrı, ilgä solıx, demokratiä häm mullıq kiterü öçen bez bar köçebezne, qüwätebezne häm täwäkällegebezne eşkä cigäçäkbez, igeleklek doşmannarına qarşı Ğiraqnıñ bar iminlek köçläre dä berläşäçäk". Bu waqıtlı premyer-ministr İyäd Ğälläwi süzläre ide. Bügen ul Bagdadta xäbärçelärgä, anıñ citäkçelege astında töp östenlek Ğiraqta, ilneñ bar iminlek köçlären bergä tuplap alar belän näticäle idarä itügä bireläçäk dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Ğiraqnıñ däwläti iminlege öçen bar cawaplılıqnı ul üz östenä ala. Ğälläwi şulay uq yaña xökümätkä, ildäge iminlek köçlären üz wazifaların tieşle däräcädä ütärlek xälgä kiterü öçen xalıqara yardäm kiräk bulaçağın da äytte. Şuña ireşkänçe Ğiraq Quşma Ştatlar citäkçelegendäge Könbatış berektäşlege yaqlawına moxtac bulaçaq dide premyer-ministr İyäd Ğälläwi. Anıñ şuşı planı nigezendä, Ğiraqnıñ qorallı köçläre, baş xärbi idarä citäkçese häm saqlanu ministrı arqılı aña buysınaçaq. Politsiä häm iminlek xezmätläre dä, eşke eşlär wä başqa tieşle ministrlıqlar aşa aña xisap birep toraçaq. Ğälläwi, şuşı plan ildä eçke iminlek mödirlegen qoru öçen nigez buldıra dip äytä. Töp maqsat bulıp, xökümätneñ maxsus iminlek köçlären, terrorçılarğa alar xalıqqa zian kitergänçe ük höcüm yasap yuq itärlek ostalıqqa citkerü häm cihazlandıru tora di Ğiraqnıñ waqıtlı premyerı.
Audio, İyäd Ğälläwi
"Bezneñ qıyu politsiä köçläre köräşneñ aldınğı safında bulaçaq, alarnıñ maxsus bülekçäläre xäzer terrorğa qarşı suğışu, çualışlarnı bastıru öçen äzerlänä häm cihazlandırıla" di Ğälläwi. Ul yaña xökümätneñ Ğiraq çiklären saqlawğa da zur ähämiat biräçägen äytä. İlgä çit il ğısyançıları kerüen tuqtatu maqsatında çik buyı ğäskärläre zamança cihazlar belän tä''min iteläçäk, di xökümät başlağı. Başqa ber yuğarı östenlek birelgän ölkä bulıp Ğiraqnıñ neft industriäseneñ iminlegen saqlaw tora, şul maqsatta ilneñ xärbi hawa köçläre dä qullanılaçaq. Uzğan atnada bulğan küpsanlı höcümnär näticäsendä Ğiraq iqtisadınıñ şuşı möhim tarmağı yänä zur zian kürgän ide. İyäd Ğälläwi bu xaqta bolay di.
Audio, İyäd Ğälläwi
"Ğiraqnıñ doşmannarı neft, elektr, su tä''minatı häm başqa şundıy möhim xezmätlärgä höcüm yasap, yäşäw däräcäsen häm iqtisadi qüwätebezne tübänäytergä tırışa. Bez, şuşı möhim ölkälärne saqlağan köçlärebezne nığıtıp häm alarnıñ cirle politsiä belän eş itüen yaxşırtıp, iminlekne tä''min itäçäkbez" dip ışandıra Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyäd Ğälläwi. Anıñ süzlärenä qarağanda, üzeneñ şuşı iminlek planın ul amerikan saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz häm britan saqlanu ministrlığı wäkile Kevin Tebbit belän kiñäşläşep tözegän.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
BMO qoral tikşerüçeläreneñ citäkçese Hans Blix , AQŞ vä Britanieneñ birgän küzläü mäğlümäte nigezendä expertlar Ğıyraqta tikşerülären kiñäytä, cäyelderä dip belderde. Xalıqara Atom Agentlığı başlığı el Baradei qaraşınça , Bagdadnıñ yäşren qoral programmasına iä bulu bulmawı turında qarar birü öçen tağı berniçä ay waqıt kiräk .Aqyort prezident G.Bush,Gıyraqnı qoralsızlandıru mäsäläsendä bula alaçaq suğış öçen waqıt grafikası bilgelämägän dip belderde.
Ütkän ayda qoral tikşerüçeläre citäkçese Hans Blix AQŞ belän Britanie Bagdad küpläp üterü qorallarına iä dip belderep kilsälär dä bezgä küzläü mäğlümäten birmi dip şikäyäq itkän ide. Ul alarnı xätta kitaplarnı uquçılarına birergä telämägän kitapxanäçegä oxşatqan ide. Ämma Blix vazğiät üzgärä bez äle elek ber qayçan da bulmağan urınnarğa vizitlar yasıy alabız dip belderde düşämbedä BBCgä. Kiläse atna azağında Hans Blix häm Atom Agetlığınıñ citäkçese el Baradei Bagdadqa bara. Alar anda xisabı birelmägän ximik bomba, nerve gaz häm raketa motorları turında soramaqçı .Bagdad bez cavap birergä äzer di. Äl Baradainıñ tikşerüçelärneñ Ğıyraqtağı eşlären tämamlauı öçen berniçä ay östämä waqıt kiräk digän süzlärenä Aqyort şunduq , Quşma Ştatları Ğıyraqtağı inspektorlarğa bernindi yasalma vaqıt çikläüläre quymi digän cavap qaytardı. Suğış qayçan başlana digän soraular sonğı könnärdä sürelä töşte.. AQŞnıñ qayber berektäşläre inspektorlarğa kübräk waqıt taläp itä başladı. Şulayuq AQŞnıñ töbäkkä xärbilär kiterüe dä qayber problemalar säbäple totqarlana. Änkara Waşingtonğa äle dä açıq anıq cavap qaytarmadı. Suğış bula qalsa AQŞnıñ qullanaçaq bazalarnı tikşerüçe törkem äle düşämbedä genä Törkiegä kilde. Änkarada xökümät cämäğätçelekneñ Ğıyraq suğışına nıq qarşılıq kürsätüe säbäple bazalar turındağı qararın ay azağında belderäçägen äytte. Ämma bazalarnı suğışqa äzerläü öçen atnalarça waqıt kiräk bulaçaq.
Elek AQŞ räsmiläre Hans Blix belän Äl Baradeinıñ 27-nçe Ğıynuarda iminlek şurasına täqdim itäçäk xisabı , Ğıyraqqqa suğış turında qarar bireläçäk kön bulaçaq dip äytep kilä ide.
Düşämbedä Tony Blair älbättä 27-nçe ğıynuar möhim kön , ämma inspektorlarğa qatğıy kön bilgeläüneñ mäğnäse yuq dip äytte .Fransie tışqı eşlär ministırı da eşlären tämamlauları öçen inspektorlarğa şans birelergä , suğışqa iñ sonğı çara dip qaralırğa tieş dip söylägän.Suğış buldırmau öçen diplomatik tırışlıq törle frontlarda bara. Suğut Ğäräbstän, üz täqdime başqa ğäräb illäre tarafınnan da qabul iteler häm böten ğäräb dönyasınıñ suğışqa qarşı berdäm pozitsiese bulır di ömed itä. AQŞ inspektorları düşämbedä Törkiedäge bazalarnı tikşerä başladı. Ber kön elek premier A. Gül Syrie,Yordanie,Misır , Suğut Ğäräbstäne häm İran başqalalarında suğış buldırmau öçen tırışlıq alıp barıp ilenä qayttı. Anıñ qaraşınça suğış bulsa töbäktäge här kem bik yuğarı bäyä tüliäçäk.
İnspektorlarnıñ eşlären tämamlauları öçen kübräk waqıt sorauları, Änkaranıñ Waşingtonğa biräçäk cawabın tartıp suzıu näticäsendä Törkiedäge bazalarnıñ rätkä salınmauı belän fewral urtalarında başlanuı ixtimal Ğıyraq suğışın kiçekterä. Suğış başlau tarixın aprelğa kiçekterü esse cäy häm qom burannarı belän köräşne dä küzdä totarğa kiräk digän süz .Bagdad regionda küpläp xärbi köç cıyılıuna qaramastan , dönya qoralsızlanu eşeneñ tikşerüçelär tarafınnan xäl qılınuın teli dip añlar häm inspektorlar belän xezmättäşlek itär dip ömed itik
Färidä Xämid , Praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä xalqınıñ zur öleşe ber atnadan ütäçäk Duma saylawları belän qızıqsınmıy
Duma saylawlarına ni barı ber atna qalıp bara. Ämmä Rusiädä ütkärelgän soñğı fiker beleşülär şunı kürsätä: xalıqnıñ zur öleşe saylaw aldı kompaniäse belän qızıqsınmıy, bu saylawlarğa bitaraflıq kürsätä. Monıñ säbäbe närsä dä soñ?
Audio (Yuri Levada)
"Bu saylawlardan berkem dä qızıq närsä kötmi. İl belän idarä itüçelär arasında, alarnıñ säyäsätendä bernindi üzgäreş kötelelmi, monı xärkem belä."
1996nçı yıl saylawlarında Yeltsin belän komunistlar arasında köçle qarşılıq bar ide. Komunistrlarnıñ qaytuwın telämäwçelär, Yeltsinnı önäp betermäsälär dä, anıñ öçen tawış birergä mäcbür buldı. Döres, komunistrlar bügen dä ikençe urında, Kreml taraflı Berdäm Rusiäneñ ayağına basıp kilä, ämmä bügen 1996nçı yıldağı şikelle qarşılıq yuq. Mäskäwneñ Strategik tikşerenülär institutı başlığı Andrei Piantkovski süzlärençä, bu qarşılıqnıñ bulmawı prezident Vladimir Putin alıp barğan säyäsätneñ näticäse bulıp tora. Yeltsin, xakimiätne ber üzäkkä tuplağan konstitutsiä yazğan bulsa, Putin reformaları bu eşne ğämälgä quydı. Federatsiä Şurası üzeneñ bäysezlegen yuğalttı, Duma isä östän töşerelgän qararlarğa piçät suğıp utıruçı oyışmağa äylände:
Audio (Andrei Piantkovski)
"Keşelär Dumanıñ 4 yıl niçek eşlägän kürä. Putinnıñ "idarä itelgän demokratiä" konsepsiäse tulısınça tormışqa aştı. Dumada säyäsi tormış yuq, ul tawış birep utıruçı maşinağa äylände. Federatsiä Şurasınıñ da yuq itelüwen iskä alsañ, qanun çığaru buını yuqqa çığarıldı, ul başqarma xakimiätneñ ber bülegenä äylände diärgä bula."
Rusiä gäzitläreneñ säyäsi partiälär namzätlär isemlegendä urınnarın bay eşquarlarğa sata dip yazuları saylawçılarda bar närsä aldan xäl itelgän digän toyğı qaldıra. Piantkovski süzlärençä küplär Stalinnıñ 70 elek yıl äytkän, "alarnıñ niçek taşış birüwe möxim tügel, bezneñ niçek sanawıbız möxim" digän süzlären iskä töşerä:
Audio (Andrei Piantkovski)
VTSİOM-A üzäge yasağan açışlarnıñ berse – cawap birgännärneñ 12 protsentı teledebatlarda xakimiät taraflı Berdäm Rusiä namzätläre üzlären yaxşıraq kürsätte, dip sanıy. Çınbarlıqta Berdäm Rusiä teledebatlarda bötenläy qatnaşmıy, anıñ urınına prezident isemen häm administrativ resurs qullana. Yuri Levada fikerençä, bu strategiä şaqtıy otışlı bulıp çıqtı, saylawçılar partiäneñ asılın tikşerep tormıy, läkin anıñ prezident belän bäyle buluın iskä alıp aña tawış birergä äzer. Putinnıñ reitinğı isä yuğarı bulıp qala, ä Xodorkovski qulğa alınğannan soñ, 73 protsenttan başqa sımaslıq 82gä äylände:
Audio (Yuri Levada)
"Bu waqiğa prezidentnıñ däräcäsen tağı da kütärde. Xalıqnıñ zur öleşe Yukos häm Xodorkovskiğa qarşı xöcümne xupladı, çönki bay keşelärne yaratmıylar, häm alarğa belderelgän här ğäyepläwgä ışanalar."
Şulay itep fiker beleşülär şunı kürsätä, saylawçılrnıñ kübese Duma saylawların möxim dip sanamıy, häm saylawlardan berni kötmi. Ä menä kiläse yıl prezident saylawları, belgeçlär fikerençä, küpkä qızığraq bula ala. Putinnıñ ciñep çığaçağı şik uyatmıy aınsı, läkin Yukos tiräsendäge xällärdän soñ opozitsiädäge partiälär ere biznes belän berläşep ber köçle namzät täqdim itergä mömkin. Bu isä Rusiäneñ sünä barğan sülpän säyäsätenä beraz äwzemlek östärgä mömkin.
Ali Gilmi, Praga


text:
Homer
Gomer İliada ha'm Odissey epikalıq poemaların jazg'an grek shayırı. Ol tuwralı ko'p mag'lıwmatqa iye emespiz, ha'tteki onın' real adam bolg'anlıg'ı da belgisiz. Geybir adamlardın' oyınsha bul poemalar haqıyqatında bir topar adamlar ta'repinen do'relgen. Basqalardın' oyınsha Gomer haqıyqatında hayal adam bolg'an. A'psanag'a ko're Gomer İoniyada jasag'an ko'zi ko'r shayır bolg'an. Ol bizin' eramızg'a shekemgi VIII a'sirinde o'mir su'rgen dep shamalanadı. Ko'plegen zamanago'y ilimpazlardın' pikirinshe, İliada bizin' eramızg'a shekemgi VIII a'sirdin' 2-yarımında jazılg'an.


text: Rusiäneñ säwdä ministrı German Gref ike il arasındağı iqtisadi kierenkelekne yomşaru öçen bügen Ukrainağa kilde. Grefnıñ premyer-ministrı Yulia Tımoşenko häm başqa räsmi wäkillär belän oçraşuı qaralğan. Söyläşülär köntärtibendä üzara säwdä, ike ilneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerü tırışlığı, Rusiäneñ, elekke Sovetlar Berlege illäre arasında säwdäne yaxşırtu öçen iqtisadi berlek tözü niäte. Rusiä ministrınıñ säfäre aldınnan Ukrainanıñ Unian mäğlümat agentlığı, Gref süzlären kiterep, Rusiä Ukrainanı " säwdä häm iqtsiadi eşlärne ciñel oyıştıru öçen zur häm möhim partner bularaq" qabul itä, dip xäbär itte.


text:
Ğıraq konstitutsiä proyektın parlamentta tawışqa quyu kiçekterelde
Ğıraq citäkçeläre ilneñ konstitutsiä proyektın raslauğa qomaçaulauçı maddäläre turında kileşü öçen üzlärenä öç kön vaqıt birdelär. İñ qıyın mäsälä Federalism. Bu mäsälädä kompormiss tabu qıyın.
Audio
"Sönni Ğäräplär provinsiälärgä qayber aftonomiä birgän köçle üzäk xökümät taraftarı. Alar älbättä Kördlärneñ federalizmı mäsäläseneñ ayırım tema buluın añlıylar. Töp prblemma Könyaqnıñ federalizmı. Kördlär moña qarşı tügel, läkin, başqa qayber törkemnär bu ilne tarqatuğa kiteräçäk dip belderälär. Bu inde Körd problemmasına qarağanda küberäk Şiğıy –Sönni probleması."
Sönni politik citäkçelär, konstitutsiä proyektın äzerlävçe Şiğıylär häm kördlär küpçelekne täşkil itkän komitet Sönnilärneñ täqdimnärenä qolaq salmadılar dip belderälär. Sönni Ğıraq İslam Partiäse süzçese Baha Aldin Abdul Qadir xäbärçebezgä bolay dide
Audio
"Minemçä alar kiçä Sönnilärneñ häm Sönni partiälärneñ qaraşın çağıldırmağan konstitusiä proyektı täqdim ittelär."
Sönni citäkçelär konstitusiä proyekt küpçelekneñ genä tügel, ä konstitusiäne äzerlävçe barlıq komitet ağzalarınıñ rizalığın çağıldırırğa tieş digän fikerdälär. Alar konstitusiä üzläreneñ rizalığınnan tış raslanğan xäldä. sönnilär uramnarğa ağılaçaq dip kisätälär. 72 säğät eçendä komporomissqa ireşep bulırmı soñ? Küzätçelärneñ fikerençä, ike kürsätkeç bar. Berençedän Şiğıylär aftonomiä urnına regionnarğa häm cirle idarälärgä küberäk xakimiätneñ birelüe belän kileşerlär mikän? Sönilär, Şiğıy häm Körd aftonomiälären buldıru neftedän kilgän baylıqnıñ alar qulında buluın añlatır häm bu nefte yatmaları bulmağan Sönni töbäklärne ekonomik yaqtan qıyın xäldä qaldırır ide dip borçılalar. İkençe kürsätkeç bu- Şiğıylär üzara tarqalğan. Ğıraq İslam Revolutsiäse öçen Yuğarı Şura aftonomiä ideasın alğa sörde. Başqa ber şiğıy oyışması premierneñ İslamik al-Dava monı kire qağa. Şulay uq ütä şiğıy ruxanisı Muqtada al-Sadr häm taraftarları böten Ğıraqta İslam sistemasın buldıruğa qomaçaulayaçaq dip aftonomiägä qarşı çığa. Töp sorau bu- Şiğıy küpçelege sönnilär kire qaqqan xäldä dä, konstitutsiä proyektın parlamenttan ütkärü öçen üzläreneñ üstenlegennän faydalanu yulına basarmı? Ällä alar Üktäber ayında konstitutsiä proyektı buyınça bulaçaq referendumda sönni töbäklärneñ anı kire qaqmauları öçen taşlama yulına basarlar mikän? Bu soraularğa Çomğa könne qädäre cavap birergä turı kiläçäk.
Färit İdelle, Praga.


text:
Turançılıq
Turançılıq (başqa tellärdä Pan-Turkism) dip Törki xalıqlarnıñ berdämlekkä tartıluın atıylar.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
19. yözyılnıñ azağında İdel-Ural Törkilärendä milli añ uyana başlıy wä alarğa Törki xalıqlarınıñ urtalıq buluı turında añlaw kilä.
1839. yılda Turan cämğiäte nigezlänä. Şul cämğiätneñ adı Urta Aziäda bulğan Turan il adınnan bulğan. Bu cämğiätneñ qatnaşuçıları arasında İsmäğil Gaspıralı da ide, ul cämğiät yünäleşen qısqaça “Teldä, fikerdä, eştä berlek” itep atarğa täqdim itkän, wä şunnan soñ bu özek iñ äytelä torğannarınnan bulğan.
Yünäleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Turan cämğiäteneñ töp yünäleşe bularaq Törki xalıqlarnı berdäm il çiklärendä berläşterü tora, bu ilneñ cıkläre Balqannardan başlap Keçe Aziä arqılı Seber ilä Qıtayğa tikle suzılırğa tieş, bu kiñ alanda bertelle bermädäniätle Törki xalıqlar yäşi, wä alar il milläte dip íğlan itelergä tieş.
Turançılıq cämğiäte barlıqqa kilüe belän berçaq Törki xalıqlarnıñ çığışın açıqlıy torğan öyränülär başlanalar. Şulay uq Ural-Altay telläre turında fänni farazlar öyränelä, borınğı qazışlarda Törki çığış ezlänä, Sumerlar ilä Törkilär ul ber närsä digän fiker çığarıla. Kemallek yünäleşe başqa eşlär arasında Mustafa Kemal Atatürk täqdim itkän Kön tele farazına tabınıp Törekçäne Ğäräpçä ilä Farsı telennän kilgän süzlärdä tazarta başlağan.
Eştäşlek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Turan cämğiäte Ğosmanlı İmperiäsendäge Yäş Töreklär yünäleşe berlän dä eştäşlek itkän.
Şul çaqtağı Britaniä, Tönyaq Alman Berlege, Avstriä kebek patşalıqlar Rusiä alarnıñ iminlegenä zarar kiterä dip qarıy ide. Alar üsä torğan Turan yünäleşen da Urıslarnı almaştırıp alarnıñ iminlegenä zıyan kiterä başlar dip qarıy ide, wä Turan yünäleşen Panturkismustan başlap Groß-Türkentum yäğni Böyek Töreklekkä tikle atıy ide. Şul çaqtağı Fransiä ğına Törki xalıqlar yağında tora ide.
Bügenge xäl[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1. Dönya suğışı çağında Ğosmanlı İmperiäse tarqalğannan soñ, Enver Paşa 1920. yıllarda Samarqandta yaña Törki Xälifät qoru belän mäşğül bulğanda Turançılıq yünäleşe Törkiädä ozaq arağa ülgän bulğan.
SSRB cimerelüennän soñ ğına Turançılıq yünäleşe yaña köç cıya başlağan. OATCT nigezlänüennän soñ Törki xalıqlar wä Törki däwlätlär arasındağı mädäni-iqtisadi elemtälär üsä nığıtlana başlağannar, eştäşlek qoru mömkinlege päydä bulğan.
Törkiä barlıqqa kilgän yaña Törki däwlätlärgä mäğrifät, iqtisad, eşmäkärlek tözärgä yärdäm itep, alarnıñ töp xezmättäşe bulğan. Törkiä monnan tış Törki tele öçen berdäm Latinälif qabul itü eşen dä etep tora. Şulay itep Törki berdämlek qoru eşe däwam itä başladı.
Ankara Universitetınıñ TOMER İnstitüte elegräk Törkiäneñ milli mädäniät üzäge bulsa, xäzer ul Törki telen öyränü üzägenä dä äwerelgän.
1990. yıllarda Törkiä başqa Törki däwlätlärdä yaña mäktäplärne açqan. Alar arasında Törek-Tatar liseyläre dä bar.
Xezmätlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
"Öç tarzı säyäsät", Yosıf Aqçura 1904 yıl
"Törekläşmäk, İslamläşmäk, Zamanlaşmak", Äli Güseynzadä 1908 yıl
Özemtä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
“Teldä, fikerdä, eştä berlek” — İsmäğil Gaspıralı


text:
Başqortostanda yalğan aqsalar küpläp tabıla başlanı. Kuşnarenqo rayonındağı hönärselek uçilişçehınan 4 student komputer yarźamında 500-är yöź humlıq qağıź aqsalar eşläp Öfögä kilterep almaştırıu menän käsep itkän. Yalğan aqsa menän ular urındağı kibettän dä käräk-yaraqtar alğan, ber üsmer xatta dusına burısqa la 500 humlıq yalğan aqsa birep torğan. Tärtip haqlaw orğandarı üsmerźärźän 500 hum nomínalle 20 qupyura tartıp alğan. Xoquq haqlaw belgestäre äyteüyınsä, yalğan aqsa eşläüselär başlısa tämin itelgän, as yäşämägän ğailälärźän.
Äytkändäy oşo köndärźä Öföläge yuğarı uqıu yorttarınıñ berehyındä lä yalğan aqsalar tabılğan. Äle meñär humlıq 15 yalğan aqsanıñ universitet kassahına nindäy yul menän kilep kereüyın tikşereü bara. Uqıu yorto väkile äyteüyınsä , bında kommersia nigeźyındä uqıusı student uqıu ösön yalğan aqsalar menän isäpläşeüyı bik ixtimal.


text:
Paqstan Al Qaida suğışçıların qulğa alıp terror höcümnären buldırmıy qaluın belderä
Räsmi İslamabad, Al Qaida belän bäyläneştä buluı şiklänelgän 10 keşeneñ qulğa alınuı arqasında – Paqstanda berniçä terror höcüme bulmadı, yözlägän keşe isän qaldı, dip belderde. Prezident Pärwäz Möşärräf, Paqstan xökümäte häm AQŞ ilçelege urnaşqan binalarğa plannaştırılğan intixar höcümnäre buldırılmağan. Şulay uq räsmi xäbärlärgä qarağanda, Äfğanstan belän çiktäş töbäklärdä barğan xärbi çaralar anda terror çeltären taratırğa yardäm itkän. Näq şular turında söyläşülär uzdırır öçen İslamabadqa Äfğan prezidentı Hamid Qarzai kilgän könnärdä, Könyaq Aziädäge ber terror belgeçe, Paqstan räsmiläreneñ bu belderülären şik astına quya.
Xädäflär arasında Quşma Ştatlar ilçelege, prezident Pärwäz Möşärräf rezidensiäse, xärbi köçlär başlığı utırğan bina häm "Lal Haveli" dip atalğan Rawalpindi''dağı tarixi ber urın bar ide, dide ministr. Anda ğadättä Bäysezlek Könendä feyerverk qarar öçen küp keşe cıyıla.
Paqstan mäğlümat ministrı Äxmäd süzlärenä qarağanda, iminlek köçläre bik küp qoral tapqan, alar arasında – bomba, şartlatqıçlar, granata, raketa atqıçlar häm bolar belän çittän torıp idarä itü cihazları. Şulay uq intixarçılar tağa torğan şartlatqıçlar quyılğan qayeşlar da tabılğan. Bolarğa qatnaşı bulğan tağın 4 keşene ezläw däwam itä, alarnıñ berse – höcümnär öçen qoralnı Äfğanstannan kitergän buluda şiklänelä, dide Äxmäd: (audio) "Bez qoral taptıq, xäzer tağın berniçä keşene ezlibez." dide Paqstan mäğlümat ministrı.
Prezident Möşärräfkä qarşı yanawlarnıñ bu berençese genä tügel inde. 2001neñ 11nçe sintäberendä AQŞ Äfğanstandağı Taliban rejimına qarşı suğış iğlan itkäç tä Paqstan Quşma Ştatlar yağına bastı. Uzğan dikabr ayında Möşärräfkä qarşı 10 kön eçendä oyıştırılğan 2 höcümdä 17 keşe hälak bulğan ide. Şunnan birle Möşärräf terrorğa qarşı çaralar başlattı häm soñğı 5 atna eçendä genä dä Al Qaida äğzaläre buluda şiklänelgän 60tan artıq keşe qulğa alınğan, alarnıñ berniçäse – terror çeltäreneñ yuğarı äğzaläre dip xäbär itelä. Paqstan mäğlümat ministrı süzlärenä qarağanda, äle dä däwam itkän xärbi çaralar – Al Qaida wäkilläreneñ şähärlärä kitüenä dä säbäp bulğan. Misal öçen, alarnıñ kübese moña qadär qaçıp yatqan Könyaq Waziristan vilayätennän kitep ölgergän.
Ämma Dählidäge terror mäs''äläre belgeçe, Rahul Bedi, Paqstan xärbi çaralarınıñ monıñ qadär uñışlı bulğanın şik astına quya: (audio) "Çınbarlıqta Paqstannıñ xärbi köçläre soñğı aylarda zur yuğaltularğa duçar buldı. Cirle ğısyançılarğa qarşı köräştä zur artqa kiteş sizelä. Minemçä, ğaskär başlıqları şuşı uñışsızlıqlarnı – ğısyançılarnıñ şähärlärgä qaçuı belän bäylärgä tırışa. Ämma bu citdi säbäp tügel," dide terror belgeçe Rahul Bedi. Bedi Londonda urnaşqan Janes isemle terror häm iminlek mäs''äläleren küzätep baruçı agentlıq öçen eşli. Anıñ fikerençä, mondıy belderüläre belän räsmilär alğa taba ixtimal höcümnärdän häm alarğa qarata bulaçaq täñqittän üzlären aldan uq saqlap qalırğa teli: (audio) "Şundıy tä''sir tudıru – Paqstan faydasına bula ala. Xärbi çaralarda alğa kiteş yuq. Bu Paqstan öçen genä tügel – ä böten Könyaq Aziä töbäge öçen dä qulay – qotqığa birelmäs öçen şundıy belderülär yasaw. Berär närsä bula qalsa – alar "bez sezne aldan kisättek" dip äytä alaçaq. Ber ni dä bulmasa – alar "ber ni dä bulmasın öçen bez aldan çaralar kürdek" dip äytäçäk. Niçek kenä bulsa da – räsmi xakimiätlär öçen bolar barısı da faydağa ğına," dide terror belgeçe Bedi.
Äfğan prezidentı Hamid Qarzai bügen ike könlek säfärgä İslamadqa kilde. Söyläşülär – ike ilneñ urtaq çik buyında xärbi xezmättäşlek yulları tiräsendä bara. Äfğan räsmiläre Paqstannı , yözlägän Al Qaida häm Taliban suğışçılarına sıyınu birüdä ğayeplägän ide. Paqstan isä – ildä terrorçılarğa qarşı uzdırğan çaraları belän monı kire qağırğa tırışa.
Alsu Qormaş


text:
Ülgäç tä Slobodan Miloşeviç qarşılıqlar tudıruın däwam itä, anıñ öçen kumu urının taba almıylar
Haag törmäsendä ülgän Slobodan Miloşeviçneñ ulı Marko sişämbedä ätiseneñ cäsadın alu öçen Hollandağa kilde. Ämma ul anı qaya alıp kitär, bu haman da açıqlana almadı. Mömkin cirläw urınnarı xaqında kön däwamında törle qarşılıqlı xäbärlär kilep tordı. Bu uñaydan Mäskäw, Belgrad, Miloşeviçneñ tuğan şähäre Pozarevac, äti-änise çıqqan awıl ataldı. Şuşı ixtimal urınnarnıñ härberse qatlawlı säyäsi problemalarğa bäyle.
Radiobızda eşläwçe Balkan belgeçe Patrick Moor, Miloşeviçne qayda cirläw ixtimalların bolay kürä:
"Asılda bez dürt mömkinlek turında süz yörtä alabız. Şularnıñ berençese Miloşeviçne elekke däwlät başlığı bularaq Belgradta kümü. İkençe mömkinlek - anı Pozarevacta cirläw, Serbiädäge şul şähär Miloşeviçneñ häm anıñ xatınınıñ tuğan cire, anda elekke prezidentnıñ şaqtıy ğına kiñ säyäsi nigeze dä bar. Öçençe ixtimal - xatını, ulı häm abıysı yäşägän Mäskäwdä kümü. Häm nihayät dürtençese - Miloşeviçne ğailäse çıqqan Çernogoriägä iltep kümü, monı bigräk tä anıñ qızı teli", di radiobıznıñ Balkan belgeçe Patrick Moor.
Sişämbe irtän Haagqa kitär aldınnan Miloşeviçneñ ulı Marko Mäskäwdä, üzeneñ Rusiä xakimiatennän ätisen waqıtlıça urıs cirendä kümüne röxsät itüen ütenüen belderde:
"Kiçä min Rusiä xökümätennän ätine waqıtlıça ğına biredä Mäskäwdä cirläwgä röxsät birüen ütendem. Belgradtağı xakimiat anı anda cirläwgä yul quymayaçaq. Alar moñardan qotılırğa teli häm räsmi dä, ğäyre räsmi dä törle yanawlar qullana. Şuña da bezdä başqa mömkinlek yuq", digän ide Haagqa kitär aldınnan Miloşeviçneñ ulı Marko.
Serbiä prezidentı Tadiç, xakimiat Miloşeviçne däwlät däräcäsendä cirläwgä genä qarşı, ä inde anıñ ğailäse xosusi ber yola ütkärä ikän, monısı alarnıñ üz eşe, dip belderä. Räsmi Belgrad moña yul açu öçen berençe adımnı inde yasadı - Belgradtağı mäxkämä Miloşeviçneñ xatını - Miryananı qulğa alu ämeren ğämäldän çığarıp torırğa buldı. Şulay itep xäzer anıñ Belgradqa kilüe öçen yul açıla. Tik ul Serbiägä ayaq basu belän üz pasportın tapşırırğa häm mäxkämädä soraw alu ütärgä tieş bulaçaq. İreneñ yaqın köräştäşe bulğan Miryana Serbiädä ire prezident bulğan çorda xakimiatne yawız maqsatlarda faydalanuda ğäyeplänä, şuña kürä dä ul Slobodan Miloşeviç bärep töşerelgännän birle Mäskäwdä yäşäde.
Miloşeviçneñ däwlät başlığı sıyfatında tügel, ä ğadi ber watandaş bularaq Serbiädä cirlänä aluı xaqında sişämbe töştän soñ premyer-ministr Vojislav Koştunica da belderde.
Kärim Kamal


text: İran, Xalıqara Atom Agentlığında üzenä qarşı tawış birgän illärdän säwdä aşa üç alaçağı belän yanadı. Şulay uq tışqı eşlär ministrlığı, İrannıñ atom programmasınıñ İminlek Şurası köntärtibenä quyılu qararına qarata Tähran üz çaraların küräçäk, dip belderde. Rusiä İrannı yanawların tormışqa aşırmasqa çaqırdı, ämma ber ük waqıtta Tährannıñ telägänen eşlärgä xoquqı bar, dide. Rusiäneñ atom energiäse ministrı Aleksandr Rumyantsev, İrannıñ bügenge köndä uran bayıtu mömkinlege yuq, şulay itep ul atom qoralın citeşterä almıy, dide. Häm İrannı xalıqara cämäğätçelek belän xezmättäşlek itergä çaqırdı.


text:
Ğıraqta Abu Ghraib törmäsendäge totqınnnarnı ezärlekläwdä ğäyeplängän 7 xärbineñ berse Jeremy Sivits 19nçe mayda xärbi mäxkämä aldına çığarıla. Sivitskä bireläçäk in awır caza : ber yıl törmä häm mäğaşınıñ öçtän ikesen qısqartu.Qayberäwlär, Sivits häm başqa saqçılar, yuğarı däräcädä qabul itelgän säyäsätneñ gönax täkäläre tügel mikän digän soraw quya.
AQŞ saqlanu ministırlığı 19nçe mayda sergant Jeremi Sivits östennän Bagdadtta xärbi mäxkämädä xökem protsesı başlana dip belderde.Mäxkämä Bagdadta koalitsiä köçläre başkavartirası urnaşqan ''yäşel zona'' dip yöretelgän şähärneñ nıq saqlanğan öleşendäge binada başlana. Brigadir general Mark Kimmit Sivitskä törle ğäyepläwlär quyıla.Aña ber yıl törmä , xärbi däräcäsen kimetü xezmät xaqın qısqartu häm xurlıqlı räweştä xärbi xezmättän quu kebek cazalar birelä ala dip söyläde. Kimmit süzlärençä Jeremi Sivitskä totqınnar häm üzennän tübänräklärgä naçar möğämälä kürsätüdä süz berläşterü , totqınnarnı ezärlekläw, saqlaw wazıyfasın başqarmaw kebek ğäyepläwlär quyıla. .Ütkän atnada Ğıraq törmälärendäge xällärne kürsätkän foto räsemnäneñ basılıp çığuı xalıqara cämäğätçelektä näfrät, açuğa säbäp buldı. Hänäre mexanik bulğan Sivits Abu Ghraib törmäsendä küp kenä räsemnärne töşerüdä ğäyeplänä. Sivitsnıñ xärbi advokatı bulaçaq, anıñ şulayuq sivil advokatı buluı da ixtimal. Ul mäxkämädä ber xärbi xakim yäki 3 ölkän xärbi ofitserdan torğan şuranı saylaw xoquqına iä.. Sivits ğäyeplängän 7 xärbidän berse bulsa da, ul bu eştä ällä ni ähämiätle keşe kebek kürenmi. Çönki qalğannarı awırıraq cazalar birgän yuğarıraq xärbi mäxkämä aldına çığarıla. Şulay da berençe protsess ikençeläre öçen ürnäk bulaçaq.
Amerikan räsmiläre, Waşingtonnıñ Ğıraqtağı missiäsen zäğiflätä, G.Bushnıñ yañadan saylanu mömkinçelegen kimetä alğan bu cancal öçen cawaplılarnı xökemgä tartu eşenä bik ciddi qarıy. Ämma mäxkämä ğıraqlılarnıñ küpçelegen qänäğätländermiäçäk. Ğıysyançı şığı ruxanise Muqtada al Sadr , ägär dä ezärlekläwçelär bäysez mäxkämädä xökemgä tartılmasa üç alu bulaçaq dip yanadı.Bagdadta yäşäwçe Möxämäd Fadxil küp kenä ğıraqlılar kebek Reutergä (audio)
alar amerikan tügel ä ğıraq mäxkämäse aldına çığarılırğa tieş. bez moñı kire qağıbız, alar Ğıraq mäxkämäsendä xökem itelergä tieş. dip äytkän.
Comğada Qızıl Xaç oyışması bez uzğan yıldan birle Abu Ghraib häm başqa törmälärdäge problemalarnı xäl qılığız dip AQŞ räsmilärenä belderep kiläbez dide.Oyışmanıñ Jenavadağı direktorı Pierre Krenhenbüel süzlärençä ezärlekläw ayrım keşelärneñ eşe tügel ä sistematik küreneş ide .Cancalnı kütärep çıqqan New Yorker jurnalı xezmätkäre Seymour Hersch ezärlekläw yuğarı däräcädä şulsanda saqlanu minsitırı D.Rumsfeld bilgelägän säyäsät näticäse dip uyılıym dide Hersh süzlärençä(audio)
Saqlanu minsitırı cäberläwlär turında ğıynuar ayında uq öyrängän,tik ul räsemnrgä qarap mäşäqätlänmägän , kongressta çığış yasağançı ber niçä kön elek kenä qarap çıqqan Minemçä ul sonğı 4 ayda bälä qaza yaqınlaşqanda Titaniktä urındıqlarnı urnaştıu kebek kiräkmägän eş belän şägellände.
Kongresmennnär , böten räsemnär basılıp çıqsın, Armiä mäsäläne nıqlap tikşersen dip taläp itä. Sivits Ğıraqqa xärbi politsiä bularaq kilmäde , ätise ütkän atnada ni öçen mexankqa törmädä totqınnarnı saqlau eşe birelgän dip soradı. AQŞ soldatlarınıñ cäberläwe turındağı ğäyepläw belderüçe ğıraqlılar sanı arta. Gen.Kimmit, barlıq ğäyepläwlär tikşereläçäk dip äytte.Saddam waqıtnda da totqınnarnı cäberläw belän tanılğan Abu Ghraib törmäsen AQş xakimiätläre yabarğa cıyınmıy
färidä xämit,praga


text:
Tönyaq Koreadan qaytqan AQŞ kongresmenı Pxenyan atom programmasınnan baş tartuğa citdi qarıy di
AQŞ Wäkillär Palatasınıñ Qorallı Xezmätlär Komitetı räis urınbasarı Curt Weldon Tönyaq Korea atom qoralları yasaw eşennän baş tartu mäs''äläsenä citdi qarıy dip uylawın belderde. Ämma, Weldon äytüençä, Pxenyan Waşingtonnıñ Tönyaq Koreağa qarata qotırtuçı belderülär yasawın tuqtatuın taläp itä.
Şulay da, Amerikan kongressmenı Curt Weldon Tönyaq Korea uzğan atnada Pxenyanda bulıp kitkän, demokrat häm respublikan kongresmennar törkemeneñ bu mäs''älägä başqa, häm bälki uñayraq pozitsiädä toruın añladı di.
AUDİO: Bezneñ säfärneñ başında uq alar başqa törke qaraş, başqa delegatsiä buluın añladı. Şuña kürä alar bezgä işeklärne moñarçı kürelmägän däräcädä açtılar, ütkärgän söyläşülär ğädäti bäxäsläşülärgä ber-berebezne ğäyepläwlärgä genä qaytıp qalmadı.
Anıñ äytüençä, söyläşülär andıy üzara ğäyep atudan yuğarıraq kütärelep mäs''äläneñ asılı turında barğan.
AUDİO: Uñay yulğa niçek qaytu, monıñ öçen närsä kiräklege häm Tönyaq Koreanıñ axır çiktä bernindi atom qoralı bulmağan däwlätkä äwerelergä çınlap ta riza bulırmı yuqmı ikänlege turında bik tä açıq söyläşülär ütkärdek.
Ul Pxenyanda bulğannarnı üz süzläre belän sürätläwgä qarağanda, elek atom programması mäs''äläse turındağı 6-yaqlı söyläşülärdä Tönyaq Korea törkemendä ölkän wäkil bulğan Kim Kye Gwan süzlären kiterergä telim dide. Anıñ äytüençä, Kim Tönyaq Koreanıñ inde atom däwlätenä äwerelüen raslağan, ämma bu mömkinleklär saqlanu öçen ğenä digän. Kim şulay uq bu mömkinleklärne beterü turında söyläşülär mömkinlegenä dä işarä itkän.
AUDİO: Bu bälki Kim Kye Gwannıñ iñ möhim belderüe bulğandır. Ul atom mömkinleklären küz aldında totıp bez monı mäñge saqlarğa cıyınmıybız dide.
Tönyaq Koreanıñ räsmi KCNA xäbär agentlığı uzğan comğada ägär dä Weldonnıñ pozitsiäse AQŞ prezidentı Bushnıñ yaña administratsiäse alıp barğan säyäsättä çağılsa Pxenyan altı yaqlı söyläşülärne yañartırğa äzer dip belderde. Weldon bu belderüne älege xäbär agentlığında Amerikağa qarata bulğan iñ uñay yazma dip bäyäläde. Tärräqiät öçen mömkinlek bar disä dä, Weldon ul mömkinlek yuğaltıla ala dip borçıluın citkerde.
Sişämbe könne Waşintinda wazıyfasınnan kitüçe AQŞ däwlät sekretarı Colin Powell urınına täqdim itelgän Condoleezza Rice, bu wazıyfağa bilgelänüen raslaw tıñlawlarınıñ berençe könendä ägär dä Tönyaq Korea atom programmasınnan baş tartsa Waşingtin cawap qaytaraçaq dide.
AUDİO: Bez Tönyaq Korea xakimiätenä Quşma Ştatlar prezidetnı äytkännärne açıq itep citkerdek. Ägär dä Tönyaq Korea üzeneñ atom qoralları programmasınnan raslanırlıq häm kirekaytmaslıq däräcädä baş tartırğa äzer ikän, Quşma Ştatlarnıñ Tönyaq Koreağa höcüm itärgä, bärep kerergä cıyınmawın, Tönyaq Koreağa Quşma Ştatlar qatnaşında küpyaqlı iminlek garantiäläre bireläçägen citkerdek.
Naif Aqmal, Praga.


text: Yıl başınan alıp Öfölä töslö häm qara metaldarźı zaqonhıź yıyıu menän şöğöllängän 9 qabul iteü punktı asıqlanğan. Ular xalıqtan zaqonhıź yul, yäğni burlıq yarźamında yıyılğan metaldarźı qabul itkän. Öfö qalahı eske eştär idaralığı mäğlümättärenän küreneüyınsä, yıl başınan meñ yarım kilogrammdan aşıu töslö häm 7 tonnanan aşıu qara metall zaqonhıź äyläneştän tartıp alınğan. Metall urlawğa bäyle xäldärźyı kontrolgä alıu maqsatında baqalala östälmä saralar küreläsäk. Şul isäptän metall qabul iteü buyınsa maxsuslaşqan häm zaqonhıź räüyıştä eşmäkärlek alıp barğan nöktälärźyı asıqlap yabırğa käräk.


text:
Foto: syrboyi.kz
Twğan eliniñ tınıştığın, adamzattıñ qawipsizdigin tw etken N.Ä. Nazarbaev AQŞ, Resey`, Qıtay`, Francïyanıñ bïlewşilerimen uzaq ta kürdeli kelissözder jürgizip, yadrolıq qarwdı Qazaqstannan alastawğa 1994 jılı kiristi. Osınday` bedeldi şeşim üşin älemdegi alpawıt elder Qazaqstannıñ täwelsizdigine, egemendigine jäne şekarasınıñ özgermey`tinine qurmetin bildirdi. Oğan qosa Qazaqstannıñ täwelsizdigine, terrïtorïyalıq birtutastığına qarsı küş qoldanbawğa mindettendi. Qazaqstanğa ékonomïkalıq qısım körsetpey`tindikterin mälimdedi.
Prezïdent – eldiñ bası, yağnï sol eldegi eñ bastı tulğa. Barlıq negizgi bağıttı nusqawşı, eldiñ işki jäne sırtqı sayasatın iske asırwdağı, şet eldermen jan-jaqtı terezesi teñ bay`lanıs ornatıp, mıqtı memlekettiñ qalıptaswına bas bolwşı tulğa. Elbası jıl say`ın Qazaqstan xalqına öziniñ aldağı jıldardağı negizgi damw joldarın körsetetin, bağıt nusqay`tın Joldawın arnay`dı. Sol arqılı jaña ïdeyalar usınıp, el ömirindegi qajettilik twıp turğan jağday`lardı basa körsetedi. Elbasınıñ köregendigi jäne sındarlı sayasattarı arqasında birneşe ret sottalğandarğa qatıstı Raqımşılıq Zañdarı şığarılıp, kişigirim jäne orta därejeli qılmıstar sanatına jatatın, birinşi ret qılmıstıq jawapkerşilikke tartılıp sottalğandar, sonıñ işinde mügedekter, äy`elder, kämeletke tolmağandar qılmıstıq jawapkerşilikten bosatılıp, olar jas memleketimizdiñ ayaqtan turıp ketwine, ékonomïkasına at salıswda. N.Ä.Nazarbaev basqarğan Egemen Qazaqstannıñ 25 jıldıq tarïxındağı sot jüy`esine engizilgen zañdardıñ barlığı da jazanı jeñildetwge arnalğan. Barlıq elimizdegi elewli jağday`lar Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ köregen sayasatı arqasında jüzege asıp otır. Memleketttiñ durıs bağıtta köş bastap bara jatqanı barşağa mälim. San ğasırlıq tarïxı bar alıp Resey`, AQŞ jäne Qıtay` sındı memlekettermen tığız bay`lanıs ornatıp otırğan qazaq eliniñ är azamatı bäsekege qabiletti, sanalı, bilimdi bolwğa umtılwda. Älemdik arenada bükil Ortalıq Azïyağa ékonomïkasınıñ qarıştı damwımen, älewmettik jañğırıp, memlekettik-quqıqtıq qurılımınıñ durıs jolğa qoy`ılwımen tanımal.
Bawırjan ELEMESOV, Munay`lı awdandıq sotınıñ törağası


text: Europa şurasına kergän illärdän ber Rusiä genä, keşe xoquqlarınıñ Europa konvensiäse qısalarında qabul itelgän, ülem cäzasınnan baş tartu protoqolın iglan itmägän il bulıp qala. Bu xaqta bügen Mäskäwgä säfärgä kilgän,Europa şurasınıñ Parlamentlar assambleyäsı räise Rene van der Linden belderde.Parlamentlar assambleyäsı başlığı, yaqın arada Rusiä dä ülem cäzasınnan qanun nigezendä baş tartır digän ömeten belderde. Rusiägä, Europa şurasınıñ miinstrlar qäbinetında may urtasınnan noyabrgä qädär räislek itü tora.


text:
Bäysez gäzit möxärrire faciğägä tarıy yazğan
Bäysez gäzit möxärrire faciğägä tarıy yazğan. Bu turıda “Provinsial'nıye vesti” gäzite möxärrire Viktor Şmakov belderde.
Gäzit kürşe Çiläbe ölkäseneñ Zlatoust şähärendä näşer itelä. Tirajnı alırğa barğaç, Şmakov “macara”ğa tarıy. Gäzitne töyäp, şähärdäge ber tanışına kerep çıqqannan soñ yulğa quzğalalar. Küp tä uzmıy, maşinanıñ sul yaqtağı art tägärmäçe çığıp oça. Maşina yörtüçeneñ yuğarı hönäri ostalığı belän genä “Mersedes” faciğädän qotılıp qala. Anıñ tägärmäçen berketkän caylanmalar kiselgän bula. Şmakov fikerençä, bu “Provinsial'nıye vesti” gäziten Ufağa qaytartmaw uyı belän yanuçılar eşe. Anıñ süzlärençä, gäzitneñ ber sanında 4 fevral' bulaçaq qarşılıq aksiäse aldınnan xalıqqa sotsial' izelü säyäsäte añlatılğan. İkençe sanda Başqortstan kommunistların xakimiätneñ kesägä salırğa tırışlığı faşlanğan.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Äfğänstannıñ Kandahar wiläyäte başlığı Asadulla Xalid Kandahar şähäre yanında Taliban suğışçıları yäşerengän urınğa uzğan töndä hawa höcüme buldı, 80-läp taliban suğışçısı 16 sivil üterelde dip belderde.
Şahitlär äytüençä, ber atna çaması däwam itkän qatı bäreleşlärdän soñ taliban suğışçıları kerep yäşerengän mädräsäne boralaqtan utqa totqannar.
Şahitlär äytüençä Taliban yaqındağı yortlarğa qaçqaç koalitsiä boralaqları anda da ut açqan.
Kandahardağı Azatlıq xäbärçese Cäwit Äxmät Wafa ber awılda älege höcüm näticäsendä tınıç xalıq arasında da yaralanuçılar buldı dide.
"Yaralanuçılar arasında cirle tınıç xalıq wäkilläre dä bar. Kandaharnıñ Mirwais xastaxanäsenä ul awıldan 15 keşe kiterelgän. Tabiblar äytüençä, qayberläre qatı yaralanğan. Aralarında xatın-qızlar da balalar da bar" dide Wafa.
Kandahar yanında Taliban suğışçılarınıñ hawadan utqa totıluın AQŞ xärbiläre dä rasladı.


text:
İran saylawlarında xalıqnıñ sülpän qatnaşuı qadimilärneñ ciñüen şik astına quya
İrannıñ eçke eşlär ministrlığı mäğlümatına qarağanda, uzğan comğada ütkän parlament saylawlarında, tawış birü xoquqı bulğan iranlılarnıñ barı tik 51 protsentı ğına qatnaşqan. Qadimi ruxanilär nığıtması sanalğan Saqçılar Şurası isä bu san yuğarıraq, 60 protsent tiräsendä dip belderä, häm reformaçılar qulında bulğan eçke eşlär ministrlığın qatnaşu däräcäsen kimetergä tırışuda ğäyepli.
Audio, Räsül Mehrpärwär
"Köndäşlär bulmağan yarışta ciñep çığunıñ bernindi dä danı yuq, bu tarixi fiasko ğına bulıp tora" di İrandağı reformaçıl köçlärneñ wäkile Räsül Mehrpärwär. Berük waqıtta ul ciñü xisen kiçergän qadimilärneñ İrandağı irekleklärgä qarşı da qırıs çaralar kürä başlawı bar dip kisätä. Saylawlarğa berniçä genä kön qalğanda ildä inde bolay da ike reformaçıl basma yabılğan ide.
Audio, Räsül Mehrpärwär
"Älbättä, bu başı ğına", di Mehrpärwär, qadimilärneñ İran Mäclesendä küpçelekkä ireşüe turında, "bez xäzer alarnıñ ni eşliäçägen kötärgä häm küzätep torırğa tieşbez, alar yañadan keşelärne qulğa alıp üterü häm başqa şundıy faciğäle ğämällär başlap cibärmäs dip ömetlänik" di İran islaxçılarınıñ berse. Älegä alınğan mäğlümatqa qarağanda, qadimilär İran parlamentı, Mäclestäge 290 urınnıñ 149-ın yawlağan. Läkin alar xäzer, saylawlarda xalıqnıñ sülpän qatnaşuı şuşı ciñüne şik astına quya ala dip qurqa. Äle näticälär bilgele bulğançı uq Saqçılar Şurası üzeneñ internet säxifäsendä, tawış birüdä qatnaşu däräcäse 60 protsenttan artıq dip beldergän ide. Xäzer isä Şura, bu san 51 genä tiräsendä digän eçke eşlär ministrlığın sannar belän uynawda ğäyepli. Başqala Tähran häm İsfaxan wä Şiraz kebek zur şähärlärdä xällär bigräk tä ayanıçlı, anda tawış birü urınnarına saylawçılarnıñ 30-lap qına protsentı kilüe açıqlandı. İrandağı şähär xalqı şulay itep ildäge säyäsi sistemadan qänäğät tügellegen kürsätä, läkin soñğı parlament saylawları moña bernindi dä çişeleş kitermäde, kiresençä, reformaçıl köçlär belän qadimi ruxanilär arasındağı qarşılıqlarnı tağın da tiränäytte genä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Sudan xökümäte ilneñ Darfur töbäge turındağı BMO rezolütsiäsendä bilgelängän waqıt qısaları belän riza bulmawın, ämma ozağraq waqıt arasında Darfurda çaralar küräçägen belderde.
Comğa könne qabul itelgän BMO İminlek Şurası resolütsiäse sudan xökümätennän Darfurdağı ğäräp suğışçıların 30 kön eçendä qoralsızlandırunı taläp itä. Ul suğışçılar Darfurdağı bäreleşlärneñ häm humanitar crizisnıñ säbäpçese dip ğäyeplänä.
Resolütsiädä, ägär bu taläp ütälmäsä, älegä bilgele bulmağan çaralar küreläçäge turında yanaw da bar.
Sudan xökümäte quyılğan waqıt qısaları mantıyqqa sıymıy häm ütärgä qıyın dip belderde. Ämma Sudan BMO belän elekke kileşüne ütiäçägen belderä. Ul kileşüdä Sudannıñ 90 kön eçendä suğışçılarnı qoralsızlandıraçağı häm Darfurga keşe xoquqların küzätüçelärne qabul itäçäge turında äytelä.
Şimbä könne Sudan belän Çad arasındağı çik buyına 200-läp Fransuz xärbie kitte. Alar çik buyındağı Darfur qaçaqlarına yardäm itäçäk. Bügen Mısır bu ğämälne xuplap humanitar köçlär kiterü töbäktä xärbi intervensiä başlanaçağın añlatmıy dide.


text: New York. 2004-nçe yılnıñ iñ kürenekle şäxese itep "Time" mäcmuğası bıyıl Quşma Ştatlar prezidentı George Bushnı sayladı. Mäcmuğanıñ idarä möxärrire Jim Kelly, Bush "yılnıñ şäxese" isemenä "säyäsät qağidälären üzeneñ citäkçelek itü ısulların turı kiterep üzgärtüe häm saylawçılarnı üzen yañadan saylawğa künderä aluı öçen layıq buldı dip belderde. Kelly süzlärenä qarağanda, "yılnıñ şäxese" itep uzıp barğan yılda iñ möhim yaxşı yäisä yaman närsäne gäwdäländerüçe keşe saylana. "Time" andıy şäxesne här yılnı bilgeli.


text:
İzrail xökümäte bügen premier-ministr Ariel Şaron planı nigezendä Gazadan küçep kitüçe yäxüdlärgä aqçalata yärdäm birü şartların bilgelägän qanun ölgesen rasladı. Şaronnıñ planı Gaza sızığındağı bar 21 utırmanı, yağni 8 meñ keşene, Könbatış yardan - 120 utırmanıñ 4-sen, yağni berniçä yöz keşene küçerüne küz aldında tota. 1967 yılda İzrail tarafınnan basıp alınğan bu cirlärdä Fälestinlelär üz däwläten tözergä teli. Şaron xökümäte bu qarşılıqlı plannı 13-6 tawış belän rasladı. Ämmä sişämbedä Parlamentta bu plan tiräsendä qaynar bäxäslär kötelä. İzrailneñ Yustitsiä ministrı Yosıf Lapid bu ğämälne tarixi dip atadı:
Audio (Yosıf Lapid): "Bu çın mäğnädä tarixi qarar, İzrailneñ eş itüendä, kimendä ber buınğa, üzgäreş bulıp tora. Min bar taraflarnı, şul isäptän bu qarardan zıyan kürgän yäxüdlärne, köç qullanuğa qotırtmasqa, aqıllı söyläşülär alıp barırğa çaqıram."
Bügen raslanğan qanunda küçep kitkän ğailälärgä aqçalata yärdäm, kitergä telämäwçelärgä – ştraf qaralğan. Şaron küçerülärne kiläse cäydä başlarğa ömetlänä.


text:
Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı Rusiä Däwlät Dumasına xat yulladı
Sişämbe könne Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ Rusiä Däülät Dumasına yullanğan xatı turında mäğlüm buldı. Xat Däülät Duması räise Gennadi Seleznev, Dumadağı «Oteçestvo-Vsya Rossiä» häm «Regionı Rossii» fraksiäläreneñ citäkçeläre Vladimir Volodin häm Oleg Morozovqa isemlängän. Tatar kongressı bu möräcägätendä Rusiä telläre qanunına kerteläçäk respublikalarnıñ däülät telläre kirill älifbasında ğına bulırğa tieş digän östämägä küpçelek Rusiä häm çit il tatarları qarşı çığa, dip äytä. Citmäsä, bu östämä Rusiä konstitutsiäseneñ 68-nçe matdäsenä turı kilmi, çönki bu matdä respublikalarğa däülät tellären üzlärenä saylarğa xoquq birä. Millionnan artıq tatar kirill tügel, ä latin imlası räsmi räweştä qullanıla torğan illärdä yäşi. Küpçelek tatarlar kirillnı da belälär, latin xärefläre belän dä tanış, qayberäüläre äle şunıñ östenä gäräp telen dä öyränälär. Alar Rusiä Duması kirillda ğına yazarğa quştı, dip tormıyaçaqlar, älbättä. Ä kiräk çağında aralaşu, uqu, kitaplar yazu häm çığaru öçen üzläre qulay kürgän xäreflärne qullanaçaqlar, dip yazıla älege xatta. Şulay uq anda, Tatarstannıñ saylawçıları ğauğalı östämäne qanunğa kertü niäte belän yörgän respublikadan saylanğan deputatlar Äxmätxanov, Saliy, Şaşurin, Niğmätullinnarnıñ säyer, añlaşılmağan ğämälläre belän rizasızlıq belderälär, diyelgän.


text:
Mäktäplär arta bara, ä uquçılar kimi
Öç yıl buyına respublikada 250дәH artıq sotsial'-mädäni häm mäğärif obyektı, yäğni binası tözelgän. Häm alarğa 5 milliard sumnan kübräk aqça totılğan. Şul uq waqıtta 300rә yaqın bina tözelep betmägän kileş yata ikän. Düşämbe könne uzğan utırışta Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov bıyıl sotsial'-iqtisadi üseş federal' programması tämamlana dip belderde. Şunıñ nigezendä üzäk qaznasınnan aqça kilü dä betä. Barlıq ömet respublika qaznasına. Dimäk aqçalarnı kiräkle itep tota belergä kiräk. Cıyılışta bäynä-bäynä şul xaqta süz bardı.
Respublikada ğomumän 12 meñnän artıq sotsial'-mädäni häm mäğärif binaları bar. Utırışta ayıruça mäğärif oyışmalarına, yäğni mäktäplär mäs’äläsenä tuqtaldılar. Çönki uquçılar sanı 3 yılda 47 meñgä kimegän, şulay uq eşläwçelär sanı, yäğni mäğärif xezmätkärläre sanı 7 meñgä azayğan. Şul uq waqıtta byudjettan, yäğni respublika qaznasınnan totıla torğan aqçalar arta ğına bara. Kiräk-kiräkmäskä aqça tuzmasın öçen barısı da xisaplanğan bulırğa tieş dielde Röstäm Miñnexanov tarafınnan. Ayırım närsä kiräklekne belmägängä, yäğni programma bulmağanğa bez federal' grant aluda da qatnaşa almaw açıqlandı.
2004 yıldan başlap barlıq sotsial', mädäniät, mäğärif tarmaqqa totıla torğan aqça 50 protsenttan 70 protsentqa qädär artqan. Yäğni – 39 milliard sum bulğan.
Respublikada ber uqıtuçığa turı kilä torğan balalar sanı da kimegän. Ber möğallimgä 14 uquçı turı kilergä tieş bulsa, ul san 7-10 balanı täşkil itä ikän. Ä qayber awıllarda bötenläy dä az. Şul uq waqıtta här uqıtuçığa xezmät xaqları ber ük tösle bulıp qala dielde. Ğomumän mädäniät, mäğärif häm sotsial' ölkädä 31 meñ keşe xezmät quya.
Utırışta şulay uq şähär cirendä balalar mäktäplärdä 2шәp smena uqıp ta sıymasalar, rayon-awıl cirleklärendä mäktäplär mäydanı buş toruı assızıqlandı. Şuña başlanğıç mäktäplär qalırğa tieş, ä ölkänräk sıynıflarnı avtobuslarda yörtü otışlıraq bula dip assızıqlandı. Çönki mäktäplär totuğa şaqtıy aqça kitä dielde. Şulay uq matur binalar tözep kenä anıñ sıyfatı yaxşırmıy dip belderelde. Berençe çiratta bulğannarın yaxşı itep eşlätü kiräklege assızıqlandı.
Landış Xarrasova


text:
Qazanğa qunaqlar kilä tora
Qazanğa haman qunaqlar kilä tora. 28 sentäberdä Tatarstan başqalasına Koreya respublikanıñ Rusiädäge ilçese häm anıñ belän bergä ber törkem eşquarlar kilde. Alar monda respublika citäkçelege belän oçraşaçaq, Tatarstannıñ iqtisadı belän tanışaçaq. Çärşämbedä Qazanğa sport yoldızı, Rusiä Däwlät Şurası deputatı Vladislav Tret’yak kilde. Şul uq könne ul premyer-ministr Röstäm Miñnexanov belän oçraşıp söyläşte. Oçraşuda süz Tatarstanda sport tarmağın torışı, anıñ üseşe turında süz barğan. Bu ölkädä Tatarstanda çınnan da maqtanırlıq närsä bar. Aq Bars, Nefteximik xokkey komandaları, Rubin futbolçıları, UNİKS basketbol komandası turında ğına süz barmıy monda. Tret’yakka yaña açılğan häm tözelä torğan sport obyektları turında da söylädelär, Qazandağı häm xätta Saba rayonındağı boz sarayın da kürsättelär. Läkin Vladislav Tret’yaknıñ Tatarstanğa kilüeneñ töp maqsatı respublika belän tanışu ğına tügel. Ul Rusiä Däwlät Şurasınıñ fizik kul’tura, sport häm yäşlär eşläre komitetı citäkçese bularaq, älege komitetnıñ 29 sentäberdä Qazanda uzaçaq utırışında qatnaşu. Utırışta Rusiä subyektlarında fizik kul’tura häm sport tarmağınıñ üseşe tikşereläçäk.
Çärşämbe könne Qazanda Ul’yan ölkäse möselman din ähelläre qunaqta buldı. Ölkä möftie Fatix Aliullov citäkçelegendäge 140 keşe Tatarstan Diniä näzaräte eşçänlege, Qazan belän tanışa, respublika din ähelläre belän oçraştı. Qunaqlarğa Qol Şärif mäçeten kürsättelär, İslam universitetına alıp bardılar. Ul’yan ölkäse delegatsiäse wäkillären respublika Diniä näzaräte citäkçelege dä qabul itte. Ä 27 sentäber könne Çistayda näzarätneñ plenum utırışı uzdı. Anda Diniä näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqıy üzeneñ eşçänlege belän tanıştırdı, şulay uq utırışta süz 5 oktäberdä başlanaçaq Uraza turında, fitır sädaqası küläme xaqında süz bardı. Bıyıl ul 15 sumnı täşkil itäçäk. Plenumda dini uqu yortlarınıñ xäle, alarda uqıtunıñ torışı xaqında söyläşü buldı, dip söyläde Azatlıq radiosı tıñlawçılarına Tatarstan Diniä näzaräteneñ Üzäk apparat citäkçese İl’yas xäzrät Cihanşin.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğiraq başqalası Bağdadta häm anıñ tiräsendäge şartlatular näticäsendä bügen kimendä 44 keşe hälak buldı, 200-läp keşe yaralandı. Qorbannarnıñ küpçelege balalar. Alar su qudıru qorılmasın açu tantanasına cıyılğan bulğan häm ike urında maşinağa quyılğan bombalar şartlağan.
Bağdadnıñ Yarmuk xastaxanäsendäge räsmilär äytüençä, alarğa bik küp mäyet häm 120-läp yaralanğan keşe kiterelgän.
Bağdadtan könbatıştaraq Abu Graibta maşinalı intixarçı şartlatqan bombadan kimendä 2 ğiraq politsiä xezmätkäre, ber AQŞ soldatı hälak bulğan, küp kenä keşe yaralanğan.
Tönyaqtağı Tall Afar şähärendä maşinada bomba şartlaw näticäsendä 4 ğiraqlı ülde, 16-sı yaralandı.
AQŞ xärbiläre äytüençä, bügen ğisyançılar Bağdad yanında koalitsiä köçlärenä raketa atıp 1 AQŞ soldatın ütergän, 7-ne yaralağan.


text:
Här kön ber Mäskäw türäse Qazanğa kilä
Avgust ayı başlana tizdän. Dimäk Qazanda da eş könnän kön qıza bara. Meñ yıllıq tantanalarına sanawlı ğına könnär qalıp bara. Şuña kürä bu arada Rusiäneñ törle zur da , keçe dä bulğan türäläre Qazanğa yış kilä. Äle Rusiä Eçke eşlär ministrı Qazanda utırğan körsilärene suınıp ölgermäde, pänceşämbedä Rusiä transport ministrı İgor Litvin kilep töşte. Anı hawa alanında uq, tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, premyer Röstäm Miñlexanov, häm başqa cirle citäkçelär qarşı aldı. Mäskäw türäläreneñ Qazanğa yışlawı da kön-kebek açıq. Meñyıllıqnı tieşle däräcädä qarşılaw. Yaña ğına kilep kitkän Eçke eşlär ministrı Röstäm Nurğaliev meñ yıllıq tantanaları waqıtında iminlek mä’sälälären qayğırtıp yörsä, transport häm yul ministrı isä Qazandağı yul, metro, Qazansu aşa salınıp betep barğan küperne qarıy. Läkin, säfärneñ töp maqsatı Qazan-Irınbur trassasında tözekländerelgän yulnı, Qazan hawa alanında biznes terminalnı tantanalı açuda qatnaşu. Rusiä ministrı bu çaralarda kilgäç uq qatnaştı. Ministrnıñ säfäre comğada da däwam itäçäk.
Rusiä türäläre Qazan –Mäskäw yulın taptıy anısı. Qazannıqılar da kimen quymıy. Eş bit, il belän idärä itü bara. Läkin, rusiä –belän Tatarstan arası şulay eşlekle genä ğämäldä barsa da, käğäz eşläre bik şoma tügel. Xäterlisezder, Tatartsan Rusiä belän tözegän ike yaqlı şartnamäne niçek kenä maqtamadı. Rusiädä xuplap tordı. Dönyada tiñe bulmağan kileşü bu dip çöylänelde. Menä şuşı, Yelsin zamannarında, tögälräge 1994 yılda tözelgän, Tatartsannıñ suverenlıq öçen köräşenä soñğı noqtanı quyğan, Rusiägä isä tağın ber ambitsiäle töbäk belän problemın xäl itkän Şartnamä ğämäldän çıqtı. İnde ike kön Tatarstan barı tik üz Konstitutsiäse belän genä yäşi. Qayber küzätüçelär Rusiä konstitutsiäse ike kön inde Tatarstanda ğämäldä tügel dilär. Dimäk Rusiä qanunnarı da.
Räfis Cämdixan


text:
Üzbäkstan konstitutsiäseneñ 10 yıllığı uñayınnan prezident İslam Kärimov totqınnarğa yarlıqau iğlan itte, dip söylägän idek inde, xörmätle tıñlauçılar. Xalıqara xoquq saqlau oyışmaları tarafınnan älege ğamäl xuplap qarşı alınsa da, şatlanırğa äle irtä buluı añlaşıla bara. Konstitutsion tärtipkä qarşı çığuda ğayplänüçelärne isä tağın da qırısraq qararlar kötä. Üzbäkstanda üz eşen cäyeldergän küzläw oyışmaları tarafınnan ğayepsez keşe östennän dä cıyılğan mäğlümattän soñ watanğa xıyänättä ğayepläw belderü ciñel bula başladı.
Airat Xatmulla, Taşkent


text:
Finländiä Qazannın meñ yıllığına äzerlänä
Finländiä sonğı yıllarda islam , üzendä yäşäwçe möselman azçılığı-tatarlar belän nıq qızıqsına başladı. Finnnärgä islam turında mäğlümät birü, dinnär arasında dialognı arttıru öçen törle çaralar qullanıla. Menä bu aralarda Xelsinkidä ber yıldan birle däwam itkän islam kürgäzmäse tämamlana'Manaranıñ çaqıruı' isemle şuşı kürgäzmädä islam belän bäyleneşle törle äsärlär kürsätelde. Muzeydä räsmi git eşli ämma muzey ayruça ber mäselman xanımnı , millättäşebez F.Nizametdinne belgeç itep çaqırğan. Färidä xanım kürgäzmäne qarauçı keşelär arasında möselmannarnıñ yäşäw räweşe, din, ğıybadät ,ğäref ğädätläre yäki ber möselmannın dönyası belän tanışırğa telägän keşelärneñ şäxsi sorawların, gitnıñ cawap birä almağan sorawların qänäğätländerergä tırıştı könbuyı . Minemçe Xelsinki Mädäniätlär Muzeyeneñ bu ideası maqtauğa layıq. Qayçaqta çit mädäniätlär turındağı kürgäzmälärdä yöregändä üzegez dä ber sawıt, qomğannın astında yazılıp quyılğan mäğlümät belän genä qänäğät bulmıy , kürgäzmädäge yaulıq, şäl ,şämail sawıt, tağı närsälärne köndälek tormışında qullanğan , bälkim dä anı yasıy alğan şul kulturadağı keşe belän söyläşep, anıñ mönäsäbäten belergä soraşırğa telägän mizgellär bulğandır. Andıy waqıtta muzey gitınıñ bu şämailnı tege ğasırda şul keşe eşlägän, sızğan buyağan digän profesionäl mäğlümäte urınına , sezneñ öydä dä şämaillär barmı, ni öçen eldegez , alar sezgä närsä birä yäki alarnı xristian dinendäge ikonalar belä çağıştırıp bulamı kebek törle sorawlar birep bula torğan möselman dinendäge keşe kiräk. Bälkim Qazannın meñ yıllığı uñayınnan ütkärelgän tantalarğa kilgän çit il qunaqlarına da muzey,kürgäzmälärdä gitlar ğına tügel ä çit tellär belgän tatarlar turındağı sorawlarğa cawap birä alğan mäğlümätle xanım, äfändelär xezmät kürsäter dip ışanası kilä. Meñ yıllıq digändä bäyräm tantaları Qazanda ğına ütmi ä Suomi-Venejä Seura yäğni Finländiä-Rusiä Oyışması Qazannnıñ meñ yıllığı uñayınnan Finländiädä suomi xalqına tatar kulturasın tanıtıp Tatarstanğa üzençälekle büläk birergä bulğan. Aprel ayında Tatarstannan kiläçäk cır-biyü ansamble , şulayuq qırımlı muzıkantlar häm tatar tormışı turındağı foto räsem kürgäzmäse belän Xelsinki tamaşaçısı ğına tügel,ä başqa şähärdäge bik küp finlär dä tanışaçaq. Suomi-Veneyä Seura yäğni Fin-Rus oyışmasınıñ şuşı eşçänlege turında Däniz Bedreddin menä närsälär söyläde (audio)


text:
Tatarstanda Ciñü bäyräme ütte.
Anda xärbilär häm suğış veterannarı marş belän uzdı. Aña qädär, mitingta parkka cıyılğan xalıqnı däwlät häm şähär citäkçeläre qotladı. Älbättä, qotlawlarda berençe çiratta suğışta şähit kitkännärne iskä alu häm isännärgä cılı räxmät süzläre ide. Qazan şähäre administratsiäse başlığı Kamil' İsxaqov- İkençe Bötendönya Suğışında 40 meñ qazanlı häläk buldı, 94 qazanlı Sovetlar Soyuzı Qaharmanı isemenä layıq buldı dide. Uzğan xäbärebezdä söylägänçä, 8 mayda «Piramida» küñel açu üzägendä ütkärelgän respublika küläm çarada da Watan suğışı qorbannarı iskä alındı, isän qalğan veterannarnıñ yıldan-yıl kimi baruına qızğanıç belderelde. İkençe Bötendönya Suğışınnan 350 meñ tatarstanlı äylänep qaytmağan. Älege çarağa Mamadış rayonınnan wäkil bulıp kilgän Fatixa Äxmädievanıñ 8 ulı häläk bulğan.


text:
Rusiälelär Mäskäw uramnarında Olimpiä ciñüen bäyräm itä
Bügen Rusiä xalqı, Soçineñ 2014nçe yılda qışqı olimpiäda uyınnarına öy xucası itep saylanuı xäbäre belän uyandı. Soçi, Avstriäneñ Salzburg, KönYaq Koreanıñ Pyeongchang şähärläreñ artta qaldırıp ciñep çıqtı. Mäskäwlelär bu qararnı niçek söyenep qabul itä?
"Äybät, Russidä ütkärelüe bik yaxşı., Älbättä Olimpia öçen köp aqça keräk Läkin aqçanıñ yartısın xökümät qaznasına qaldıru xäyerleräk.."
55 yäşendäge Pensioner Väçeslav
“Min xuplim, Uyınnarnı monda uzdıru yaxşı fiker. Barsında bergä cıyıp, barsında waqıtında ölgererbez. Min bezneñ ciñäçägebezgä şigem yuq ide inde. Min anda buldım, läkin bik küptän bulğan idem. Bik matur, kürkäm ul. Bik matur çista diñgeze bar, yaxşı hawa. Äye, yaxşı bulaçaq.”
33 yäşendäge maşina yörtüçe Elguça:
"Soçi ciñdemene? Min anı qaramadımda. Belmädem, Döresen äytkändä, min kötmägän idem, Näticäläreñ belmädem, menä sezdäñ eşetäm. Min şat. Aqçanı birerlär inde dip uylim, süz bergäç tapşırirlarr. Monın öçen aqça da bar. Soçigä bu aqça keräk."
69 yäşlek Kompazitorlar yortı xezmätkäre Lüdmila Valantinova, mondıy fikerdä tora,
"Närsä, Bezne töşerep qaldırırlar dip uylıdrıyıñ mı? Bezneñ sporçılarıbızğa könegergä urın yuq. Läkin bu minem öçen bik şaqqattırğıç tügel, baştañ ul ciñär dip kötkän idek. Läkin älbättä berkemdä eş bolay kilep çığar dip uylamağandır."
Sergey, 59 yäş, Texnik mödere.
"Äybät, äydä ütkäresennär. Minem iptäşem Soçigä bermäslär anı dip äytkän ide, döres bulmadı. Şuña miña surpriz buldı, bu çınnañda şaqqattırğıç."


text:
Tönyaq Korea raketa sınarğa cıyına. Pxenyannıñ bu niäte artında närsä yata?
Washingon häm xalıqara cämäğätçelekneñ kisätülärenä qaramastan, Tönyaq Korea yaña ballistik raketa sınarğa cıyına digän xäbärlär bar. Pxenyannıñ dönya iğtibarın üzenä cälep itü tırışlığı artında ni yata?
"Bez monı Tönyaq Korea 1999 yılda imzalğan moratoriy häm 2002 yılda 6 il tarafınnan imzalanğan kileşüdäge yöklämälärne kire qağu dip qabul itäçäkbez" dide düşämbedä Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice.
Berläşkän Millätlär general sekretare Kofi Annan da Tönyaq Korea citäkçelären wazğiätne qatlawlandırmasqa çaqırdı.
Räsmi Pxenyan üzeneñ telägän waqıtta raketa cibärergä xoquqı buluın belderä. Qayber belgeçlär fikerençä, anıñ andıy xoquqı çınlap ta bar. 1999 yılda Tönyaq Korea raketa sınawların üz ixtiarı belän tuqtatqan ide. Quşma Ştatlar belän turıdan-turı söyläşülär başlaw niäte belän. Ämmä andıy söyläşülär bulmadı. Britaniäneñ Leeds universitetında Korea belgeçe Aidan Foster-Carter:
"Raketalar tıyılmağan. Tönyaq Korea raketa texnologiäse kontrol rejimına kermi, şuña kürä telägänen eşli ala, fäqät, bu xaqta başqalarnı kisätü citä. Moratorinı da ul üz ixtiarı belän iğlan itkän ide, ul bernindi kileşü dä şartnamä dä tügel ide" di Foster-Carter.
Ni öçen Pxenyan şuşı adımğa näq menä xäzer barırğa bulğan soñ? Foster-Carter fikerençä, töp säbäp – ul Washington belän turı söyläşülär teli. Rusiä, Qıtay, Könyaq Korea, Yaponiä häm Quşma Ştatlar qatnaşında ütkän 6 yaqlı söyläşülär ber näticä dä birmäde, alar körçekkä terälde, finans çikläwlär dä açunı kiterä. Qısqası Pxenyan söyläşülär teli, ä dönyanıñ bar iğtibarı xäzer Tähranda.
İkençe raketasın oçırıp, Tönyaq Korea älbättä, iğtibarnı üzenä cälep itäçäk, ämmä belgeçlär fikerençä, tayaqnıñ ikençe başı da bar.
1998 yıldağı raketadan soñ, Yaponiä Quşma Ştatlar belän yaqınayıp, Tönyaq Koreağa qarata qırısraq säyäsät alıp bara başladı. Bu yulı Könyaq Korea belän şulay bula ala. Xäzerge waqıtta Könyaq belän Tönyaq arasında kierenkelek kimegän çaq.
Nixayät, Tönyaq Koreanıñ töp tarafdarı – soñğı waqıtta şaqtıy küp ivestitasiä kertkän Qıtay da – bu adımğa tiskäre mönäsäbät beldererä ala.
Foster-Carter süzlärençä, Pxenyannıñ soñğı adımı citäkçelektäge qarşılıqlar belän bäyle. Tönyaq Korea citäkçese Kim Coñ-il, ber yaqtan üzen iqtisadnı yañartırğa telägän texnokrat itep kürsätergä teli, ikençe yaqtan xärbilärgä tayana, alarnı xuplarğa mäcbür.
Tönyaq Korea kebek yabıq ildä nilär bulıp yatqanın tägäl äytü qıyın. Ämmä küräseñ, anda da eçke säyäsi köräş bar, häm raketa cibärü belän bäyle soñğı adımnar xakimiättäge ike qanat arasında barğan köräş belän bäyle.
ali ğilmi


text:
Tatarstanda töplänergä teläwçe möhacirlärgä xökümät yärdäm itäçäk
18 dekaber Tatarstanda migrantlar köne bularaq bilgeläp ütelä. 1990 yılda älege könne Berläşkän millätlär oyışması tarafınnan eşçe-migrantlar häm alarnıñ ğailälären yaqlaw turında Xalıqara kileşü qabul itelgän ide. Awır xäldä qalğan migrantlarğa Xalıqara oyışma yärdäm kürsätergä tieş dielä anda. Tatarstanda da bügenge köndä törle töbäklärdän kilüçe migrantlar sanı şaqtıy. Alarnıñ xoquqları Tatarstanda yaqlanamı? Monıñ öçen nindi çaralar kürelä?
Bügenge köndä Qazan uramnarında Äzärbaycan, Tacikstan kebek töbäklärdän kilgän keşelärne oçratu berkemne dä ğäcäpländermi. Ğadi xalıq telendä qara xalıq dip yörtelüçe bu möhacirlär ğädättä bazarlarda ciläk-cimeş, kiem-salım satu belän eş itälär, tözeleş cirlärenä eşkä yallanalar. Törle awır eşlärgä urnaşıp bulsa da, aqça yunätergä tırışalar.
Rusiä federal' migratsiä xezmäteneñ Tatarstan buyınça idärä citäkçese urınbasarı Nikolay Vladimirov äytüençä, bügenge köndä Tatarstanda 75 meñ migrant bar. Bu soñğı 11 ayda zakonlı räweştä terkälep, yäğni röxsät käğäze belän kilüçelär sanı. Möhacirlärneñ Tatarstanğa bolay küpläp ağıluları turında Nikolay Vladimirov bolay dide.
Bezneñ Tatarstanğa kilergä teläk belderüçelär citärlek. Yıldan-yıl migrantlar bezgä kübräk kilä. Migrantlarnıñ küpläp bezgä kilergä teläüläre ilebezdä iqtisadıy-säyäsi xälneñ uñay buluı belän añlatıla. Şuña kürä alar ğailälären taşlap, monda aqça eşlärgä dip kilälär. Menä şuşı 75 meñ registratsiä uzğan migrantlarnıñ iñ kübese Üzbäkstannan. Annan qala ikençe urında Äzärbaycannan, Tacikstannan kilüçelär häm annan soñ Qazaqstan, Qırğızstannan kilälär. Nikolay Vladimirov äytüençä, Tatarstanğa eş ezläp, aqça eşläw maqsatı belän kilüçe möhacirlär belän berrättän biredä ğailäläre belän bötenläygä kilep, töplänep qalırğa teläüçelär dä bik küp. Älege uñaydan 2006 yılnıñ 22 iyülendä Rusiä Prezidentı Vladimir Putin çit illärdän kilep Tatarstanda qalırğa teläüçelärgä yärdäm itü turındağı qararğa qul quydı. Älege qarar turında Nikolay Vladimirov söyli.
Elek mäcbüri küçenep qaytuçılar üzläreneñ qayda toruların, niçek eşläwlären belmiçä torıp qaytalar ide. Älege mäs'älä buyınça Rusiädä unike töbäk barlıqqa kilde. Alar üz programmaların Rusiä xökümätenä eşläp birdelär. Qalğan töbäklär, alar arasında Tatarstan da bar, 1 ğinwarğa qadar üz programmaların eşläp birdelär. Alabuğağamı, Tübän Qamağamı, qaysı töbäkkä nindi hönär iäläre kiräk buluın isäpläp bez Rusiä xökümätenä cibäräbez.Qazanğa şulay uq qanun nigezendä küçenep kilüçe möhacirlärneñ berse - Rim Mähdiev. Ul Tatarstanğa töplänep qalırğa dip Taşkenttan küçenep kilä. Üzeneñ niçek eşkä urnaşuı, töplänep kitüe turında ul Azatlıq radiosına bolay dip söyläde.
Taşkentta torğan waqıtta min tabip bulıp eşli idem. Häm meditsina institutında uqıttım. Qazanğa kilgäç tä ber yıl buyı meditsina institutında uqırğa turı kilde. Qazanğa torğan waqıt eçendä bez cir aldıq. Qızım belän äti-äniem dä kilde monda. Watandaşlıq alu artınnan alar inde menä yartı yıldan artıq yörilär. Yartı yıl uzdı inde, alğannarı yuq. Kilep çıqqan barlıq problemalarnı çişärgä miña duslarım yärdäm itte, däwlätneñ yärdäm kürsätkäne yuq äle. Barısına da üzebez tırışabız.Taşkenttan küçkän Rim Mähdiev äytüençä, toraq urının da, eşne dä ul üze, dusları aşa tapqan. Däwlätneñ yärdäm itkäne yuq, di. Döres, ul 2004 yılda uq kilgän. Ul waqıtta da mäcbüri küçenüçelärgä toraq häm eş turında wäğdälär birelgän. Ämma Nikolay Vladimirov äytüençä, 90 yıllarda uq kilgännär arasında da eş häm yäşäw urını taba almıy integüçelär bar. Ä menä 2007 yılda ğämälgä kerüçe yaña qarar buyınça, möhacirlär mondıy awırlıqlar kürmäskä tieş. Alarğa toraq urını da, eş urını da aldan söyläşelep, qaralırğa tieş. Rusiä federal' migratsiä xezmäte citäkçeläre süzlärenä qarağanda, bu möhacirlärneñ xälen ciñeläytü maqsatınnan eşlänä.
Güzäl Zıyätdinova


text:
Neşet Ertaş - Ağla Sazım
Sanatçı : Neşet Ertaş
Türkü : Ağla Sazım
Etiketler : Neşet Ertaş - Ağla Sazım türkü indir, Neşet Ertaş - Ağla Sazım türkü dinle, Neşet Ertaş türküleri, Ağla Sazım mp3 indir, Neşet Ertaş türküleri Ağla Sazım türküsü, Ağla Sazım sözleri, Neşet Ertaş mp3 dinle, Neşet Ertaş download, Ağla Sazım bedava mp3, Neşet Ertaş türkü sözleri, Neşet Ertaş türkü dinle, Neşet Ertaş son albüm indir
Neşet Ertaş Türküleri
Neşet Ertaş - Yar Yolunda Canım
Neşet Ertaş - Binbir Hayalınan
neşet ertaş - o şirin sözlerine (kırşehir)
Neşet Ertaş - Ay Gibi Yüzler Sende
Neşet Ertaş - Dağlar Başı Karlı Olur
Neşet Ertaş - Aldın Aklımı Bir Bakışta
neşet ertaş - al yanak allaniyor (kirsehir)
Neşet Ertaş - Neyleyim Yalan Dünya Malı
Neşet Ertaş - Geleli Gülmedim Ben Bu Cihana
Neşet Ertaş - Ne Güzel Yaratmış
neşet ertaş - zahide kurbanım nolacak halim (kırşehir)
Neşet Ertaş - Karanfil Suyu Neyler
Neşet Ertaş - Ağ Ellerin Sala Sala Gelen Yar


text:
Bügen kiñ küläm mäğlümät çaralarınıñ iqtibar üzägendä Taiwandağı protest demonstratsiäse tordı.
Yartı million çaması keşe başqala Taipeidä prezident sarayı aldında ütkän atnadağı saylawlar näticäsenä protest belderde.(audio)
yanğır astında yözmeñnnärçä keşe büllätennärneñ yañadan sanaluın taläp itte.Ütkän atnada Prezident Chen Shui –bian 30meñnnän azıraq tawış ayırması belän ciñep çıqqan ide. Taiwanda älegäçä bulmağan qädäre zur protest demonstratsiäsendä Chenneñ köndäşe Lien Chan xalıqqa min saylaw könnendä meñnnän artıq tärtipsezlek buluın sanadım dip belderde. Ul ayruça saylawdan ber kön elek Chengä ut açılıp anıñ ciñelçä yaralanuı bäysez törkem tarafınnan tikşerelergä tieş dip taläp itte.Qayberäwlär Chenneñ yaralanuı simpatiägä, kübräk tawış aluına säbäp buldı dip söyli.Lien saylawlarda xärämläşülär buldı dip beldersä dä, moñı isbatlarlıq ällä ni köçle dälillär kiterä almadı, ämma anı yaqlawçılar saylawlar ğädel tügel ide dip däğwä itä. protest belderüçeär(audio)
Prezident Bian çigen , prezident yalğançı , digän şiğarlar qıçqırdı.
Ber protest belderüçe (audio)
bez köç qullanmıybız, 4yıldan soñ xökümätkä kitergä ,A-Bianğa çigenergä waqıt citkän dip äytäbez.
Tärtib saqlaw öçen 5meñ politsiä urnaştırılğan bulsa da, kiçäge kebek tärtib bozular bulmadı. Kiçä 2meñ çaması keşe üzäk saylaw komisiäse binasına bärep kerep, täräzälärne watqan, politsiä belän bäreleşkän ide Protest demonstratsiäläre Chen saylawlarda ciñep çıqtı dip iğlan itelüennän soñ ber kön ütkäç başlandı. AQŞlarınıñ Chenne ciñü belän qotlawı Qıtaynıñ açıun çığardı. Qıtay Tışqı eşlär minsitırlığı , täbrik kündermäse yalğış, bu Waşıngtonnın ber Qıtay säyäsätenä qarşı dip belderde. Peking kiçä Taiwandağı tärtipsezlekkä tınıç qaramayaçaq digän kisätü yasadı. Qıtay belän Taiwan 49nçe yıldağı watandaşlar suğışında ayrılğan bulsalar da Peking Taiwağa üzeneñ ber töbäge dip qarıy häm Prezident Chenneñ bäysezlek ambitsiälären xuplamıy älbättä
färidä xämit,praga


text:
BMO çığanaqlarına qarağanda xalıqara sotsialitslarnıñ 1910nçe yılda Kopenhagenda ütkän cıyınında xatın qızlarnıñ xoquqları öçen alıp barğan köräşkä xalıqara tös birelä. 8nçe mart xatın qızğa qarata diskriminatsiäne beterü häm här ölkädä xatın qızğa tängäl xoquqlar birü öçen köräşneñ baruın xäterlätkän kön buldı.Rusiä xatın qızı tängäl xoquqlardan yıraq bulsa da 8nçe mart böten ildä bäyräm könä, yal köne. Bez Aqqalfaq xatın qızlar oyışması citäkçese, Märcani gimnaziäse direktorı Qamäriä xanım Hamidullinağa xatın qıznı borçığan mäsälälär turında möräcäğät ittek.
(audio-ängämä)
Färidä Xämit, Paga


text:
AQŞtağı röxsätsez möhäcirlär üzläreneñ kiläçäge öçen borçıla
Bu atnada Quşma Ştatlarda röxsätsez möhäcirlärgä qarşı çara kürü planına protestlar ütte. Demonstratsiäçelär ilgä röxsätsez kerü häm qalunı cinayät qılu dip bäyäläwçe yaña qanunğa rizasızlıq belderä.
"Rus gazetlarında eş turında iğlannar bar ide. Min bersenä şaltırattım da taptım" di Viktor.
Küptän tügel Senattağı respublikannar täqdim itkän qanun Viktor kebek Amerikada 2 yıldan artıq bulğan röxsätsez möhäcirlärgä amerikan watandaşlığı sorap möräcäğät itü mömkinlege birä. Tik alar ingliz telen öyränü, qanun bozğan öçen ştraf tüläw kebek bilgele şartlarnı ütärgä tieş.
Ämma wäkillär palatası qabul itkän başqa qanun nigezendä Viktor AQŞtan çığarıp cibärelergä, häm qanuni möxäcir statusı sorap möräcäğät itü xoquqınnan da ğömerlekkä qolaq qağırğa mömkin.
Bu şaqtıy qırıs qanun. Häm soñğı atnalarda yözlärçä meñ demonstratsiäçe aña protest belderep uramnarğa çıqtı.
Amerikada qanuni yäki qanunnan tış buluına qaramastan barlıq tör möhäcirlärgä xoquq, meditsina häm mäğärif ölkäsendä yardäm kürsätüçe Casa of Maryland isemle xäyriä oyışması bar. Şul oyışmanıñ başqarma mödire Gustavo Torres häm başqa aktivistlar barlıq möhäcirlärne yaqlıy.
"Bez üz eşebezne däwam itärgä cıyınabız. Bez şulay uq meñnärçä, meñnärçä, meñnärçä keşelärne, yaña möhäcirlärne tawış birü öçen terkärgä cıyınabız. Çönki 2006-nçı häm 8-nçı yıl saylawları yaqınlaşıp kilä. Häm bez ul säyäsmännärgä alarnıñ möhäcirlärgä qarşı buluı häm cämğiätebezgä höcümnäre belän kileşmäwebezne añlatırğa cıyınabız" di Torres.
Ämma qanuni bulmağan möhäcirlärneñ xälenä qanuni möhäcirlärneñ barısı da teläktäşlek belderä digän süz tügel.
Adriana Adreu AQŞqa 1997-nçı yılda turist bularaq kilgän bularaq kilgän. Soñraq ul student vizası alğan. Annan soñ viza lotereyında qatnaşıp Amerikada yäşäw röxsäte birüçe yäşel karta otqan. Uzğan atnada ul nihayät Amerikan watandaşına äwerelgän. Ämma küpsanlı qanunsız möhäcirlärgä legal status birü möminlege anı borçıy ikän.
"Ğömümän alğanda min möhäcirlärgä qarşı tügel. Minemçä Amerikanı möhäcirlär tözegän. Häm bu däwlät möhäcirlärne xuplarğa tieş, ul möhäcirlägä moxtac. Ämma monıñ şartlarına bik saq qararğa kiräk. Çönki bu minem kebek qanun bozudan härçaq tıyılıp kilgännärgä qarata bik ük ğädel bulmas ide. Min dä ciñel yuldan kitä alğan bulır idem. Ämma min uqıdım. Uqu öçen tülärgä turı kilde. Min barlıq bu şartlarnı ütädem, ä başqalar ütämi" di Abreu.
Başqala Waşingtondağı rus diasporasınıñ internettağı forumında isä röxsätsez möhäcirlärgä kiñküläm yarlıqaw birügä şaqtıy tupas räweştä qarşı çıqqannar.
Mäskäwdän kilep xäzer Virginia ştatında yäşäwçe beräw mäs''älän axmaq häm nadannar sotsial yardäm alıp öydä tik yatu öçen watandaşlıq alaçaq dip yaza. Bu forumda teläktäşlek belän qayawçılar buluğa qaramastan, küpçelek röxsätsez möhäcirlärgä qanuni status birügä qarşı çığuların beldergän.
Naif Aqmal, Praga.


text: Tönyaq Korea belän söyläşülärne citäklägän AQŞ wäkile, kiläse atna TönYaq Koreanıñ atom programmasın beterü maqsatında 6 il belän utırıp söyläşergä ömetlängännären belderde. Gärçä, Süriä, TönYaq Koreadañ atom yärdäme alğandır digän xäbärlär çıqsa da. Däwlät Sekretarı yärdämçese, Christopher Hill, AQŞ mäğlümät çaralarında çıqqan, Atom qoralmaları mäsäläsendä Tönyaq Koreanıñ Suriä belän xezmättäşlek itüe xäbärlären raslawın kire qaqtı. Läkin Hill, Tönyaq Koreağa Atom programıñ beterüdä alğa taba kübräk basım yasarğa kiräk dip belderde.


text:
Tatarstan Däwlät Şurası Rusiä Konstitutsion mäxqämäsenä möräcäğät itä
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 13. plenar sessiäseneñ çirattağı däwamında töp mäs'älä – Rusiä Federatsiäse general' prokurorı Aleksandr Zvyaginsevnıñ yañartılğan Tatarstan Konstitutsiäseneñ 50 artıq nigezlämälären protestlauına qarata mönäsäbät belderü buldı. Sessiädä şuşı protestnı añlatunı ütenep, Rusiä Konstitutsion mäxqämäsenä möräcäğät itärgä qarar itelde. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin fikerençä, bu Rusiä Federatsiäse subyektınıñ konstitutsion xoquqı. Tatarstan Konstitutsiäseneñ nigezlämälärenä protestta kiterelgän añlatmalar yuridik körçekkä terälä. Şuña kürä bu mäsälädä Rusiä Konstitutsion mäxqämäse açıqlıq kertergä tieş. Şunnan soñ ğına protest xalıq deputatları qaramağına quyılırğa mömkin. Däwlät Şurasınıñ bu adımın qayber mäğlümat çaraları waqıt suzu, waqıt out niäte, dip bäyäläde. Çönki älege möräcäğätkä qarata nindider näticä çığaru öçen kim digändä, 2-3 ay waqıt kiräk ikän. Ä annarı soñ bu waqıt uzğaç, Rusiä Däwlät Dumasına saylawlar yaqınlaşa häm Rusiä xaqimiätenä respublika citäkçelege belän aralarnı kiskenläşterüdän bernindi dä mäğnä qalmıy.


text:
Brüssel'dä Yewropa Berlegeneñ ike könlek yuğarı däräcä oçraşuı tämamlandı
AUDİO: Konstitutsiä cıyınınıñ näticäläre turında törle qaraşlar belderü kimede dip äyter idem. Küräseñ, 4-nçe üktäberdän soñ, härkem mömkin qädär tizräk häm, bälki, iñ yaxşısı, yıl axırına qädär kileşügä ireşü zarurlığın añlağandır.
Yewropa Berlege belderüendä siñämbe könne Vienada bulğan Serb häm Kosovo citäkçeläre oçraşuı xuplana. Chirac Britaniäne Yewropa Berlegeneñ bäysez saqlanu köçläre buldırunı xuplarğa ügetläwen däwam itäçäge turında belderde. Britaniädän başqa Yewropanıñ urtaq saqlanu köçläre big ük nıqlı bulmayaçaq dide Chirac. Quşma Ştatlar isä Yewropa Berlegeneñ üz saqlanu köçlären, şulay uq baş xärbi idaräsen buldıruı NATOğa qurqınıç tudıra dip isäpli. Chirac Yewropa Berlegeneñ urtaq köçläre NATO belän qarşılıqta bula almıy di. Britaniä premyer ministrı Tony Blair NATOnı berqayan da qurqınıç astına quyamaçağın belderde. Ul Yewropa Berlege xärbi planlaştıru mömkinleklären arttıra ala, ämma berqayçan da xärbi idarä strukturaların buldırmasqa tieş dide.


text:
Tatarstanda respublika häm başqala köne bäyräm itelde
Bäyräm uñayınnan Qazannıñ rayonnarında bäyräm konserları, sport yarışları, başqa küñel açu çaraları uzdırıldı.
Qamal teatrı yanında uzğan tantanada Tuqay büläge lauretları büläklände. Bu çarada qatnaşqan Tatartan prezidentı Mintimer Şäymiev respublika xalqın Tatarstan Respublikası häm şähär köne belän qotladı. “Qıyınlıqlar bulsa da, yıl sayın bäyräm mägnä belän tulılana bara”, dip belderde Tatarstan prezidentı.
Bügen köndez Kreml yanında häyriäçe Äsgät Ğälimcanovqa häykäl açıldı. Häykäl arbağa töyälgän balalar, at häm Äsğat Ğälicanov sınnarınnan tora. Ğälimcanov balalar yortlarına yärdäm kürsätüe, başqa häyriä eşläre belän tanılğan.
Milli xäräkät wäkilläre Ğälicanovqa häykälne Kreml yanında quyuğa qarşılıq beldergän ide. Milli xäräkät aktivistları, Kreml yanında Qazannı saqlağanda şähit kitkän suğışçılarğa häykälneñ quyuluı haman da suzılıa baruına protest beldergän ide.
Qazan üzäk mäydanında, Kreml astında ike zur säxnädä, “Tınıçlıqnı tudıru” rock festivale buldı. Anıñ açılışında öç töp dinneñ wäkile tınıçlıqqa öndäde. Bu festivalgä qotlaw möräcäğäten Rusiä preziedntı Dmitriy Medvedev cibärgän.


text:
Xäbärlärdän işetüwegezçä, Daniä başqalası Kopenhagen bügen, Yewropa Berlege illäreneñ yuğarı citäkçelären qabul itä. Anda şuşı berlekneñ çirattağı summitı bara. Kön tärtibendäge töp mäs’älä, xäzerge waqıtta 15 äğzadan torğan Yewropa Berlegenä yaqın kiläçäktä tağın 10 ilne qabul itü, bu inde 2004-nçe yılda uq kötelä. Läkin Berlekneñ nämzät illär belän qayber ölkädäge fiker ayırmalılqları äle haman da xäl itelmägän kileş qala birä.
Yewropa Berlege illäre citäkçeläreneñ yuğarı däräcäle oçraşuwı kön tärtibendä başqa mäs’älälär dä bar älbättä, läkin alar barısı da ber närsägä, Berlekneñ kiñäyüwenä, andağı illär arasındağı bäyläneşlärne tağın da nığıtuğa bäyle diyärgä bula. 2004-nçe yılğa tağın 10 ilne alu mäs’äläsen tulısınça xäl itüdän tış, Yewropa Berlege citäkçeläre, inde 28 yıl ikegä bülengän kileş yäşägän Kipr utrawı kiläçägen dä tikşerä, ä bu isä turıdan-turı Berlekne kiñäytügä bäyle, çönki çaqırılğan illär arasında Kipr da bar. Andağı törek häm grek kipriotları arasındağı doşmanlıq betmi torıp, utrawnıñ tulısınça Yewropa Berlegenä kerüwe ikele, şuña kürä xäzer aşığıç räweştä, Kiprnı yañadan berläşterü tırışlıqları, andağı ike mäxälläne tatulaştıru häm kiläçäk totrıqlılıq öçen säyäsi ber çişeleş tabu omtılışları yasala. Bu Yewropa Berlege aşa da, Berläşkän Millätlär yardämendä dä alıp barıla. Moña bäyle ikençe zur ber mäs’älä, häm Daniä başqalasındağı oçraşu kön tärtibendä ul da tora, Berlekneñ Törkiä belän mönäsäbätläre. Ser tügel, Änkara inde küptännän, üzeneñ dä Yewropa Berlegenä kerergä teläwe xaqında belderep tora. Tik 2004-nçe yılda quşılaçaq illär arasında Törkiä bötenläy yuq, ğomumän, Yewropada, anıñ urını biredä tügel digän belderülär yañğırap tora. Şunıñ sürätendä Änkara, üzeneñ kiläçäktä Berlekkä alınmawı oçrağında, Kiprnıñ yulın yaba aluwına işarälär yasıy. Şuña kürä Yewropa Berlege citäkçeläre Kopenhagen oçraşuwında, Törkiägä, anıñ belän äğzalıq söyläşülären qayçan başlayaçağı turında belderergä cıyına. Qitğadağı berläşüneñ ike töp bağanası Germaniä häm Fransiä, Änkara belän äğzalıq söyläşülären, 2005-nçe yılda başlawnı täqdim itä. Ber şart belän - ägär dä törek xökümäte, 2004-nçe yıl azağına, Yewropa Berlegenä kerü taläplären ütäwe xaqında maxsus xisap tapşırıp, ul xuplansa. Biredä Yewropa Berlegeneñ üz mänfäğäte yata. Ul, şuşı täqdime belän, töreklärneñ üzlären kire qağuğa zarlanuwın tuqtata, çönki äğzalıq söyläşülären başlaw waqıtın tögäl bilgeläp quya, häm Törkiägä Yewropa şartlarına yaqınayuwı öçen küpmeder östämä waqıt ta birä, läkin şul uq täqdime belän ul anı, Kipr mäs’äläsen üz faydasında qullanuğa kirtä dä quya. Ägär dä Änkara Kiprnıñ berläşep Yewropa Berlegenä quşıluwına qomaçawlıy başlasa, Brüssel anı şunda uq, äğzalıq söyläşülären tuqtatu belän qurqıta ala. Ämma Törkiä şunı da yaxşı añlıy, ägär dä greklar östenlek itkän Kipr Yewropa Berlegenä inde 2004-neñ mayında uq quşılsa, Änkaranıñ da kiläçäktä äğza bulu mömkinlekläre kimiyäçäk. Şuña kürä Kipr mäs’äläse xäzer Yewropa öçen iñ qatlawlı mäs’älägä äylänä ala. Törkiä premyer-ministrı Abdulla Göl Kopenhagenda äğzalıq söyläşülären inde kiläse yılda uq başlaw turında yuqqa ğına söylämi, Änkara öçen waqıtnı süzü faydağa tügel. Bolar barısı da, ber-bersenä bäylängän, ifrat ta qatlawlı, häm berençe qaraşqa çişelmäs kebek qarşılıqlarnıñ yomğağı bulıp tora, läkin alar uñışlı ğına çişelsä, Yewropa Berlegen axırğı çiktä yul azağında, şaqtıy zur büläk - üzendä, ayırılğısız ber öleşe itep, totrıqlı islam cämğiaten qoru kötä.
Kärim Kamal, Praga


text: Mäskäwdä “Yukos” şirkäteneñ başqarma direktorı Vasiliy Aleksanyan totqarlandı dip, İntrefaqs agentlığa anıñ advokatı Geworg Dawgyan xäbär itkän. Mäsäküneñ Simonov mäxkämäse pänceşämbe könne Wasiliy Aleksanyan östennän cinayät eşe açarğa rizalığın birgän.Prokuratura anı aqça üzläşterüdä häm aqça yuuuda gäyepli. Yabıq işeklär artında uzğan mäxkämä utırışında Aleksanyan üze qatnaşmağan. Baştaraq anıñ şähär çitendäge yortında tetnülär yasalğan. Üz waqıtında Aleksanyan YuKOSnıñ xoquq idaräsen citäklägän, ul YuQOSnıñ elekke başlığı Mixäil Xodorqovskiy, Menatep citäkçese Platon Lebedev häm YuQOS Mäskäw başlığı Vasiliy Şaxnovskiy ixtıyacları yaqlağan keşe.


text:
Mäçetlärdä Zäm-zäm comğası ütte
Ufadağı mäçetlärdä dä, Başqortstannıñ başqa şähärläre häm rayonnarındağı mäçetlärdä dä 26 ğinwar könne “Zäm-zäm comğası” dip atalğan çaralar ütte. Anda bıyıl häm ütkän yıllarda izge Xac säfärendä yörep qaytqan din qärdäşlär kilgän ide. Bergäläp comğa namazın uqığannan soñ, xacilar izge säfärdän alıp qaytqan zäm-zäm sularınnan awız itte, mäçetlärgä kilüçe hämmä keşene dä sıyladı.
Ufadağı “İxlas” mäçetendä ütkän Zäm-zäm comğası mäclesenä dä yözlärçä keşe kilgän ide. Anda da bıyıl Xacğa barğannar da, uzğan yıllarda anda bulğannar da cıyıldı. Bıyıl “İxlas” mäçete aşa “İdel xac” şirkäte yäräme belän 57 keşe Xac säfärenä barıp qayttı. “Zäm-zämle comğa”da alarnıñ härberse üzläreneñ şuşı säfärdän alğan tä'ssoratları belän urtaqlaştı, yulda häm Mäkkä belän Mädinä şähärlärendä bulğan xällär xaqında söyläde.
“İxlas” mäçetendä cıyıluçılar, bergäläp comğa namazın uqığannan soñ, çäy mäclesenä cıyıldı. Anda hämmä keşe – Xacğa barğannarı da, bara almağannar da ozın yullar aşa Ufağa qaytıp citkän şifalı, sixätle zäm-zäm suınnan awız itä aldı. Älege mäcles waqıtında mäçetneñ imam-xatibı Möxämmät xäzrät Ğalläm bıyılğı säfärneñ ayıruça uñışlı häm bäla-qazalarsız ütüenä şatlığın belderde.Ufadağı “İxlas” mäçete imam-xatibı Möxämmät xäzrät Ğalläm oyıştıruında Xac säfärennän qaytuçılar qatnaşlığında “Zäm-zämle comğa” digän çara ütte.


text:
Qazaqstanda bügingi künge dey`in 3263,6 mıñ tonna arpa jïnaldı. Bul aldıñğı jıldıñ osı kezeñdegi önimimen alıstırğanda 594 mıñ tonnağa artıq, dep xabarlay`dı Baq.kz QR AŞM baspasöz qızmeti.
Ağımdağı jılı arpa 1 897,2 mıñ ga alqapqa egildi. Qazirgi kezde 99,6 % alqap qamtıldı. Bïılğı ortaşa tüsimdilik 1 ga 17,3 centnerdi qurap otır.
Salıstırw üşin: 2015 jılı tüsimdilik 1 ga 13,5 centnerdi quradı. Sonımen qatar, respwblïka boy`ınşa qaraqumıq jïnaw nawqanı ayaqtaldı.
Qorıtındılay` kelgende, şarwalar osı önim türiniñ 100 mıñ tonnasın bastırdı. Tüsimdilik 1 ga 10,1 centnerdi quradı.
Ay`ta ketey`ik, elimizdiñ 7 oblısında şarwalar qaraqumıq egwmen ay`nalısadı. Negizinde respwblïkanıñ soltüstik öñirlerinde ösiriledi. Tağı bir ay`ta keterlik jay`t, QR Awıl şarwaşılığınıñ birinşi vïce-mïnïstri Q.Ay`twğanov Ükimet otırısında keleşekte egis alqaptarınıñ qurılımında ay`tarlıqtay` özgerister bolatının eskertken edi. Aldağı jıldarı egis alqaptarındağı astıq kölemi 2 mln. ga azay`ıp, may`lı daqıldar egisiniñ awqımı artadı.


text:
Otan: Qazaxstanğa köçle partiä kiräk
Qazaxstandağı Otan firqase oyışuınnan birle, yağni 1999nçı yıldan başlap säyäsi säxnädä iñ zur urın alıp tora. Bıyıl Otanğa, prezident yaqlı tağın berniçä partiä quşıldı, uzğan atnada Astanada ütkän qorıltayda Otan partiäse üzenä tağın ike firqane qabul itte häm öleşçä isemen üzgärtte.
Otan räise uranbasarı wazifaların başqaruşı Bäxetcan Jumagulov, zur plannarı bulğan ilgä zur säyäsi partiä kiräk, dip belderde:
"Dönya täcribäsennän kürengänçä, il aldında zur iqtisadi häm sosial maqsatlar torğanda, köçle firqa genä tärräqiät öçen näticäle strategiä buldıra ala. Yaponiä, Şvesiä, Singapur häm başqa illäre – monıñ misalı."
Däwam itep, Jumagulov, tağın ike partiä quşılğannan soñ, Otan parlamentta küpçelekne alaçaq, dide:
"Bezneñ fraksiä xäzer Mäclestä 90%tı alıp tora, soñğı yıllarda bez qanunçığaru eşeneñ sıyfatın üsterdek."
Berläşü prosessında Otanğa yaña isem birü täqdime dä çıqtı, firqa – Nur-Otan dip üzgärtelde, Otan – qazaxçada Watan digän süz, yağni monnan soñ firqa "Watan Nurı" dip atalaçaq, ämma Jumagulov isemneñ mäğnäsen başqa törle añlattı:
"Bu isem bezneñ partiäneñ – ilküläm partiä bulğanın, anıñ demokratik ideologiäsen, kiläçäkkä yünäleşen häm Nursoltan Nazarbayev citäkçelegendäge il firqase buluın añlata."
Firqaneñ isemen üzgärtügä qarşı çığuçılar da buldı. Qazaxstan prezidentınıñ olı qızı, üzeneñ Asar partiäsen şulay uq Otan belän quşqan Dariğa Nazarbayeva , qarşı tawışlar – yaxşı işarä, dip belderde:
"Barısınıñ da şomğa ğına, aldan bilgelängänçä ütmäwenä min şat, şulay uq partiä säyäsätenä qarşı fiker belderergä teläwçelär bulğanına min söyendem."
Säyäsi säxnägä Nur-Otan kebek zur firqaneñ çığuı – oppozisiädäge partiälärneñ xälen qatlawlandıra. Oppozisiädäge iñ zur partiäneñ dä 100 meñ dä äğzase yuq, şuña kürä Nur-Otan yaqın kiläçäktä äydäwçe säyäsi köç bulır dip farazlana.
Alsu Qormaş


text:
Şäymiev Räximovnı añlamıy
Comğa könne Tatarstan mäğlümat çaraları prezident Mintimer Şäymievnıñ İnterfax’qa birgän intervyusın cämäğätçelekkä citkerde. Anda Başqortostan prezidentı Mortaza Raximovnıñ prezidentlıq postların beterü häm parlament respublikasın buldıru kebek original' täqdimenä reaksiä kürsätelgän. Şäymiev üzenä xas diplomatiä telendä «bu ideyälär cawaplar tügel, kübräk sorawlar tudırdı» dip äytkän. Anıñ süzläränä qarağanda, “Başqortostan citäkçeseneñ argumentları qapma-qarşılıqlı, ber närsä genä yaxşı -- yarıy äle mondıy täqdimnär Tatarstan prezidentınıqı tügel”. Qısqası, älege täqdimnärne bäyäläp-ülçäp qarasañ, «qıçıtmağannı qaşımasañ yaxşıraq» digän mäqäl iskä töşä.


text:
Özbekstannıñ qay`tıs bolğan prezïdenti Ïslam Karïmovtıñ ülken qızı Gülnara Karïmova jastardı äkesin eske alwğa şaqırdı, dep xabarlay`dı Baq.kz şeteldik BAQ-qa silteme jasap.
Gülnara Karïmova äkesi baqïlıq bolğannan beri xalıq aldına şıqpağan edi. Jaqında ol Tvïtterdegi akkawntında jastardı äkesin eske alwğa şaqırğan. İs-şarada marqum prezïdenttiñ ülken qızı söz söy`ley`di dep kütilwde.
Ay`ta ketsek, Ïslam Karïmov qay`tıs bolğannan key`in birqatar BAQ Gülnara Karïmovanıñ köz jumğanın jarısa jazıp, şwlağan bolatın. Alay`da Taşkentte bul aqparat joqqa şığarıldı.
Esteriñizge salıp ötsek, Özbekstannıñ birinşi prezïdenti Ïslam Karïmov 2 qırküy`ek küni 79 jasında dünïeden ozdı.


text:
Tatarstan bäyrämnärgä äzerlänä
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev comğa könne respublikanıñ berniçä rayonı buyınça eşlekle säfärdä buldı. Aldan ul 20 meñnän artıq xalıq yäşägän Apas rayonına bardı. Monda ul yazğı qır eşläreneñ barışı belän tanıştı, awıl xucalığı citäkçeläre belän oçraştı, qayber kümäk xucalıqlarnı qarap çıqtı. Şulay uq ul Apasnıñ söt kombinatında da buldı. Rayon häm anıñ üzäge belän tanışqannan soñ, prezident rayonnıñ kürşesendä urnaşqan Bua häm Çüpräledä buldı. Bu rayonnarda da Şäymievneñ säfäre ğädättägeçä uzdı. Respublika premyer-ministrı urınbasarı Zilä Wälieva comğa könne pravoslav dine wäkilläre belän oçraştı. Ul İske yolalar totuçı çirkäwneñ wäkillären qabul itte. Respublikanıñ awıl-rayonnarına yazğı qır eşläre däwam itä. Awıl xucalığı xezmätkärläre tırmalaw, çäçü, qırlarnı aşlama belän tuqlandıru eşlären başqaralar. Räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, Tatarstanda bügenge köndä çäçü eşläreneñ nibarı unnan ber öleşe genä başqarılğan ikän. Alarnıñ töp öleşen may başında eşlänergä tieş, dip xäbär itälär respublikanıñ Awıl xucalığı ministrlığı wäkilläre.
Qalğan respublika xalqı isä inde comğadan uq may bäyrämnärenä äzerlänä başladı. Bu yulı tatarstanlılar 4 kön yal itäçäk – 1,2 may – bäyräm könnäre häm bu könnär yallarğa turı kilgängä 3,4 may da yal könnär itep iğlan itelde. Şulay itep, räxätlänep yal itärgä dä, miting, demonstratsiälärdä qatnaşırğa da, baqçalarda eşlärgä dä ölgerep bula. Könnär dä şaqtıy cılı, matur tora. Şuña da, älege yallarnı ayıruça tüzemsezlek belän kötälär. Citmäsä, kiläse atnada 3 kenä kön eşlägännän soñ, xalıqnı tağın yallar kötä. Bu yulı inde 9 may- Ciñü bäyräme uñayınnan. 30 aprel’dä 1 may – Xezmät häm yaz bäyrämenä respublika citäkçelegeneñ qotlawları da dönya kürde. Rusiäneñ Sotsial iminiät fondınıñ Tatarstan bülekçäse bäyräm uñayınnan 18 tatarstanlığa Oka maşinasın büläk itte. Avtomobillär xezmät invalidlarına tapşırıldı. Bu könnärdä Qazanda küpsanlı mädäni çaralar da ütä. Şuña kürä, awıllarğa yäki baqçalarğa kitmäwçelär dä, bäyräm waqıtlarında şähärdä üz-üzlärenä eş taba alaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiä Ğiraq suğışına fatixa birgän rezolutsiägä qarşı tawış biräçäk
Quşma Ştatlar, Britaniä häm İspaniä tarafınnan alğa sörelgän rezolutsiä, Ğiraqqa qoralsızlanu öçen kiläse düşämbegä qädär waqıt birä. Şunnan soñ xärbi çaralar qotılğısız bulaçaq. Rezolutsiä ütsen öçen, anı Şuradağı 15 äğzanıñ kimendä 9-ı xuplarğa tieş, berük waqıtta, dami äğzalarnıñ berse dä veto salmasqa tieş. Bügen Fransiä häm Britaniä räsmiläre – Şurada äğza bulıp torğan 3 Afrika däwläte – Angola, Cameroon häm Guinea’nı üz yağına awdaru öçen, bu illärgä säfär çıqtı. Fransiä Tışqı eşlär ministrı Dominque de Villepin belän oçraşqan Angola Tışqı eşlär ministrı üz ileneñ niçek tawış biräçägen äytmäde. Bügen Fransiä prezidentı Jak Ğiraq televidenie aşa çığış yasap räsmi Parijnıñ pozitsiäsen iğlan itergä cıyına. Yaña rezolutsiä tawışqa quyılğan oçraqta, Germaniä kanslerı Gerhard Şröder İminlek Şurası utırışında qatnaşu niäten belderde. Şurada waqıtlı äğza bulğan Germaniä rezolutsiägä şulay uq qarşı çığa. Kiçä Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell, bez İminlek Şurasında 9 tawışqa ireşügä bik yaqın, digän belderü yasağan ide. Bügen Xalıqara Atom energiä agentlığı başlığı Möxämmät Äl-Baradei, Saddamnı suğıştan barı tik, kisken qoralsızlanu qotqara ala, dip äytte.


text:
Taiwan oppozisiä citäkçese Lien Chan Pekin belän Taipei arasındağı kierenkelekne çişü yulların tabu öçen Qıtayğa kilde:
"Min Qıtay häm Taiwannıñ urtaq kiläçäge turında uylap kildem, kiläçäktä tınıç häm faydalı möhit tözü turında uylıym. Bu mäsälä böten keşene borçıy häm bezneñ partiä wäkilçelege bu maqsatqa ireşer öçen quldan kilgänne eşlärgä äzer," dide Lien.
Lien Chan Qıtaynıñ Kuomintang Millätçe Firqasen citäkli, comğa könne anıñ Qıtay prezidentı Hu Jintao belän oçraşuı qaralğan. Millätçe partiä qayçandır Qıtayda häm Taiwanda xakimiättä ide, ämma 1949nçı yılda kommunistlar ciñgäç millätçelär Taiwanğa kitte.
Pekin Taiwannıñ bäysezlegen tanımıy. Möstaqil Taiwan yaqlı köçlär isä Liennı Taiwannı Qıtayğa satırğa tırışuda ğayepli.


text:
Atilladan soñ berençe tatar citäkçese Londonda
Tarixi çığanaqlarda, ğalimnär, törkilärneñ mäğrur patşası Atilla citäkçelegendäge ğäskär qayçandır Böyekbritaniä cirlärendä bulğan digän xäbärlär bar dip äytälär. Xätta, bügenge Angliä patşasınıñ näselendä törki qan da ağa dip belderälär. Monnan tış, törkilär ğäskäre yawlap qına almağan ingliz cirlären, ä anda berniçä şähärgä dä nigez salğan dip baralar. Yarar, monısı elek bulğan xällär. Xäzer isä, Angliä, London tatar tormışında ällä ni möhim rol' uynamıy. Anda ber tatar şağire genä icat itep yata. Rawil Boxaray. Monnan tış, küp kenä yäş tatar balaları Londonda zur däräcäle uqu yortlarında uqıylar dilär. Monısı, küptän tügel genä Londonda tatar spektakl’lären kürsätep qaytqan Qamal teatrı artistları awızınnan. Tağınmı? Tağın, uzğan ğasır başında Londonğa, Rusiä Däwlät Duması wäkile sıyfatında Sadri Maqsudi bulğan. Ul anda fransuz telendä notıq tota. Patşa sarayında bula. Şunıñ belän şul diärgä dä bulır ide. Menä çärşämbe köndezge unikedä Tatarstannan ber maxsus oçqıç kitte Londonğa. Zur wä däräcäle türälär, ministrlar, zavod wä şirkät citäkçeläre bu oçqıçta. Alar inde, kiçke biştä londonda kilep cittelär. Citäkçeläre prezident Şäymiev. Ğömer bulmağannı, xäzer London xalqı Tatarstan belän tanışaçaq. Säfärçelärneñ maqsatı şul. Xalqı digännän, ğadi eşçe wä xezmätkärlär tügel. Däräcäle burjuylar. Tatarstannan kitkän säfärçelär arasında ike jurnalist ta bar. Tatar tellelär tügel. Tatar familiälelär. Ul bit inde ğädät. Çit ilgä Tatarstannan zur säfär oyıştırıla ikän, simvolik töskä genä äylänep qalğan däwlät tele- tatar tele oçqıç basqıçlarınnan menä almıy aptırıy. Tatar jurnalistlarına yul yabıq. Böyek tel genä tatar citäkçelärenä zur säfärgä yuldaş bula. Tatar jurnalistları Sabada uza torğan duñğızçılıq ürçetü seminarı xaqında ğına yazarğa tieşter inde. Yarar, monısı nyanslar. Londonda nilär bula soñ? Ğadi wä añlaşırlıq tel belän äytkändä - zur maqtanu bu. Qunaqxanälärgä çärşämbedä ük urnaştılar. Pänceşämbedä Mintimer Şäymiev, Rusiä premyerı yärdämçese Aleksandr Jukov, Säwdä wä çit illär belän xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov, Böyekbritaniä wäkilläre , Rusiä prezidentı administratsiäsendä baş ekspert bulıp eşläwşe Arkadi Dvarkoviç häm başqalar çığış yasayaçaq. Başqalar digäne dä zur däräcädägelär. Tatarstannı Londonda maqtarğa Rusiä Däwlät Duması vitse-spikerı Oleg Marozov ta, Rusiä finans ministrlığınnan Sergey Şatalov, Tatneft' başlığı Şäfäğät Täxäütdinov kebeklär bara. Şul uq waqıtta kürgäzmä eşlär dip kötelä. Bu kürgäzmädä Tatarstannıñ iqtisadıy baylığı kürsätelä. KamAZ, Tübän Qama neftexim, Qazandağı olı şirkätlär, Tataneft'tä üz potensialın kürsätäçäk. Küp alar anda. Şunıñ yärdämendä Tatarstanğa investitsiälär kitertmäkçe bulalar. Yäğni, Tatarstan belän Böyekbritaniä arasındağı iqtisadıy xezmättäşlek. Ğomumän, programma bik mawıqtırğıç itep tözelgän häm ul fayda kiteräçägenä şik qaldırmıy.
İke kön däwamında Londonnıñ zur eşmäkärläre belän söyläşülär, iqtisadıy kileşülär bulaçaq. Älbättä bu Tatarstanı Angliägä täqdim itü rusiä citäkçeläreneñ xäyer-fatixzası, xätta ki yärdäme belän oyıştırıla. Ä nigä Tatarstan soñ, Rusiäneñ başqa ber töbäge tügel. Cawap bik ğadi. Tatarstan kebek iqtisadıy yaqtan üskän töbäklär Rusiädä barmaq belän genä sanarlıq. Äle mondıy säfär başqa illärdä dä oyıştırılaçaq. Ğomumän, soñğı yıllarda Tatarstannıñ çit illär belän xezmättäşlege küzgä kürenep arta bara. Aqça kilä dip ışandıralar Tatarstan türäläre. Tik ber närsäne genä açıq itep äytep betermilär. Alar tırışıp-tırışıp respublikağa kitergän fayda, aqçanıñ, keremneñ küpmese Mäskäw taraflarına ağıla soñ? Tatarstan kebek sawım sıyırı bulğan töbäklär arqasında niçä Rusiä subyektı tipterep yäşäp yata? Cawap yuq. Xäyer, niçek kenä bulmasın, Tatar ile digän ber respublikanı it illärdä tanıp toruları barıber yaxşı inde.
Räfis Cämdixan


text:
Monopoliyağa qarşı köräş xeźmäte xaqtar menän köräşä
Başqortostan Xökümäte ergähendä yañı qomissiya töźölä. Ul aźıq – tülekkä xaqtarźı köyläü menän şöğöllänergä teyeş. Komissiyağa monopoliyağa qarşı köräş idaralığı, eske eştär ministrlığı, auıl xujalığı ministrlığı wäkildäre keretelä. Başqortostan Xökümäte ayırım tör rizıqtarğa xaqtarźı üźe bildäläy. Bıl isemlekkä inderelgän aźıq – tülekkä xaqtar artırğa teyeş tügel.
Ägär źä qullanıusılar baźarında ayırım eteştereüselär tege yäki bıl tör rizıqqa xaqtarźı arttıra qalha, ularźıñ eşmäkärlegen tap monopoliyağa qarşı köräş belgestäre tikşeräsäk. Älenän ük antimonopolistar tırışlığı menän Öfö ikmäk rizıqtarı häm Vosxod ikmäk beşereüselär berekmähenä qarata enäyät eşe quźğatılğan. Ular rizıqtarğa xaqtı samanan tış arttırıuźa ğäyeplänä. Yäy başında uq onğa xaqtı 28, ä ikmäkkä 60 protsentqasa arttırğandar. Täügehe -monopoliyağa qarşı köräş federal xeźmäteneñ Başqortostandağı idaralığınıñ iśkäreüźärenä qarşı ularźıñ üźźären mäxkämägä birä. Ä ikmäk zawodı üź tauarın bäläkäy mağazindarğa qıybatıraqqa hatıp, supermarkettarğa xaqtı üźgärtmägän. Monopoliyağa qarşı köräş idaralığı etäksehe Zölfirä Akbaşewa äyteüensä, bıl qonqurentsiya turahındağı qanundı boźou tigän hüź.


text:
Yevropa Berlegeneñ keşe xoquqları ölkäsendä akademik Saxarov isemendäge büläge bıyıl Belarusnıñ Jurnalistlar Berläşmäsenä birelde. "İrekle fiker öçen" dip atalğan büläkne Yevropa Parlamentı prezidentı Josep Borrel bügen Strassburğta Berläşmäneñ citäkeçe Janna Litvinağa tapşırdı. Büläkneñ aqçalata küläme 50 meñ yevro. Borrel süzlärençä, bu buläk "xaqlıq taratu maqsatı belän üz tormışın kön sayın qurqınıç atsına quyğan professionallarğa" birelä. Belarus jurnalistları säyäsi häm iqtisadi basımğa duçar itelä. Jurnalistlar ezärleklänä, qıynala, törmägä utırtıla, xättä xäbärsez yuğalu oçraqları bar. Janna Litvina üzeneñ çığışında bolay dide:
Audio (Janna Litvina): "Qızğanıçqa qarşı, Belarus räsmiläre ildä yabıq cämğiät tözüdä uñışqa ireşte. Bu cämğiättä demokratik qimmätlär kire qağıla. Xakimiättäge rejim mäğlümät kiñlege östennän total kontrol urnaştırdı."
Şuşı yılda ğına Belarus räsmiläre ilneñ 19 gäziten yabıp quydı.


text:
Ğiraqta AQŞ citäkçelegendäge köçlärneñ ber öleşe bularaq tärtip saqlaw öçen 1800-läp xärbi cibärü turında qararnı pänçeşämbe könne Ukraina parlamentı qabul itkän ide.
Ukraina xärbiläre Ğiraqqa kiläse atnada kitä başlıy.
Alar anda Pol'şa citäkçelegendäge törkemdä strategik urınnarnı saqlıyaçaq häm cirle xalıqnı qoralsızlandıruda qatnaşaçaq.
Quşma Ştatlar Ukraina xärbiläreneñ xezmät xaqlarınnan tış barlıq çığımnarnı, şul isäptän transport, ğäskärlärne urnaştıru häm xezmätländerü çığımnarın üz östenä alaçağın belderde.


text:
Bügin Ükimet otırısında awıl şarwaşılığı vïce-mïnïstri Qay`rat Ay`twğanov awıl şarwaşılığı kooperatïvterin uy`ımdastırwdağı zañnamalıq bağıttağı key`bir problemalıq suraqtarğa toqtalıp ötti, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Salıq kodeksine säy`kes, arnawlı salıq rejïmin qoldanatın zañdı tulğa kooperatïv quramına kiretin bolsa, olar arnawlı salıq rejïmin äri qaray` qoldanw mümkindigin joğaltadı. Sebebi, kooperatïv arnawlı salıq rejïmin qoldanatın zañdı tulğa bolıp tabıladı. Osığan oray`, atalğan kedergini joyu maqsatında kooperatïvter üşin Salıq kodeksiniñ 448-babı 3-tarmağın (3-tarmaqşasın) alıp tastawdı usınamız»,- dey`di Qay`rat Ay`twğanov.
Ol awıl şarwaşılığı önimderiniñ örkendewine kedergi keltirip turğan salıqqa özgeris engizw üşin QR Ulttıq ékonomïka mïnïstrligi day`ındap jatqan salıq twralı zañ jobasına öz usınıstarın engizgenin ay`tıp ötti.
«JQŞ-tıñ kooperatïvterge birigwin tejey`tin faktorlardıñ biri – awıl şarwaşılığı maldarınıñ tirşilik etw kezinde qalıptasatın qaldıqtarına ékologïyalıq émïssïya tölew. Al JQŞ üşin munday` norma qoy`ılmağan. (Salıq kodeksiniñ 495-babı jäne Ékologïyalıq kodeksiniñ 101-babı). Mïnïstrlikpen atalğan mäselelerdi şeşw maqsatında Ulttıq ékonomïka mïnïstrligi dayarlap jatqan Salıq kodeksine tolıqtırwlar engizw boy`ınşa zañ jobasına naqtı usınıstar berdi» , -dey`di vïce-mïnïstr.
Ay`ta ketey`ik, 1 bas malğa tölenetin salıq soması jıl say`ın 754 teñgeni quray`dı.


text:
Foto: 24.kz
Qarağandı oblısı «Saran» şaxtasında orın alğan apattan key`in 16 adam jumıstan şettetiledi. Memlekettik komïssïya osınday` qorıtındığa kelgen. Bul twralı baspasöz mäslïxatında QR ÏDM Ïndwstrïyalıq damw jäne önerkäsiptik qawipsizdik komïteti törağasınıñ orınbasarı Nurbek Qunanbaev mälim etti, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Esteriñizge sala ketey`ik, 10 qaraşada Qarağandı oblısındağı «ArselorMïttal Temirtaw» kompanïyasına qarastı «Saran» şaxtasında qay`ğılı oqïğa orın alıp, 8 adam zardap şekken bolatın. 3 kenşi oqïğa ornında qaza bolıp, tağı bir kenşi awrwxanada qay`tıs boldı.
Arnay`ı qurılğan memlekettik komïssïya jürgizgen tekseris şaxtadağı apattıñ tolığımen jumıs berwşiniñ kinäsinen bolğanın anıqtağan.
«Tekseris qorıtındısı boy`ınşa memlekettik komïssïya ïnjenerlik-texnïkalıq qızmetkerlerdiñ jumıstı baqılamawı apatqa sebep boldı degen qorıtındığa keldi. Osı jumısqa jawaptı qızmetkerler jetispey`di. Soñğı bes jılda qısqartw bolğan. Bilikti mamandar tapşı. Sonday`-aq, texnïkalıq aqawlar anıqtaldı», - dedi N.Qunanbaev.
Apatqa qatıstı materïaldar quqıq qorğaw organdarına tapsırılğan.
«Memlekettik komïssïya osı apatqa qatısı bar maşïnïsten bastap «Saran» şaxtasınıñ dïrektorına dey`in 16 adamdı jumıstan şettetwge usınım berdi», - dedi komïtet törağasınıñ orınbasarı.
Jalpı, bïıl jıl basınan beri qawipti öndiristik nısandarda 13 apat bolğan. Nurbek Qunanbaev atap ötkendey`, qawipti öndiristik nısandarğa jürgizilgen tekserister käsiporın basşılığınıñ qawipsizdik mäselelerine jete nazar awdarmay`tının körsetip otır. Osınıñ saldarınan apattar men türli oqıs oqïğalar orın alıp jatadı.
«Qazirgi waqıtta Ïndwstrïyalıq damw jäne önerkäsiptik qawipsizdik komïteti qawipti öndiristik nısandarı bar 9160 käsiporınğa memlekettik baqılaw jürgizedi. Bul jalpı käsiporın sanınıñ 4,5 pay`ızı. 2016 jılı QR Bas prokwratwrasınıñ say`tında ornalasqan kestege säy`kes, komïtet jäne onıñ awmaqtıq departamentteri 1426 käsiporınğa erekşe tärtip boy`ınşa tekserw jürgizwdi josparlağan. Bul 16 pay`ız, yağnï qawpi joğarı käsiporındarğa ğana tekserw jürgiziledi. Jıl basınan beri erekşe tärtip boy`ınşa 1137 tekseris jürgizildi», - dedi N.Qunanbaev.
Onıñ qorıtındısı boy`ınşa önerkäsiptik qawipsizdik talaptarın buzwdıñ 56 406 faktisi anıqtalğan. 116 mln teñgeden astam ay`ıppul salınıptı. Sonımen birge, sot organdarınıñ şeşimimen 302 qawipti öndiristik nısannıñ jumısı toqtatılğan.
«Taw-ken öndirisi, metallwrgïya salasınıñ käsiporındarında qondırğılar tozğan. Olar ötken ğasırdan 50-60 jıldan beri jumıs istep tur. 2009-2015 jıldarı 396 iri texnologïyalıq jeliler men 7866 texnïkalıq qurılğı awıstırıldı. Biraq bul jetkiliksiz. Bïılğı jıldıñ toğız ay`ında josparlanğan 1196 texnïkalıq quraldar men texnologïyalıq jelilerdiñ tek 862-si ğana awıstırılğan», - dedi komïtet törağasınıñ orınbasarı.


text:
Foto: БayыpжaH ЖyacбaeB
Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev 28 mawsımda ötken ükimet otırısında buqaralıq käsipkerlikti damıtw, awıl turğındarın jumıspen qamtw jäne jeke qosalqı şarwaşılıqtardıñ älewetin pay`dalanw arqılı qay`ta öndewşi käsiporındardıñ qwattılığın jüktewge qatıstı tïisti vedomstvoğa tapsırma bergen bolatın. Osı mindetterdi jüzege asırw üşin Awıl şarwaşılığı vïce-mïnïstri Qay`rat Ay`twğanov Premʹer-mïnïstr Baqıtjan Sağıntaevtan oblıs äkimdikterine atalğan jumıstı jedeldetwge xattamalıq tapsırma berwdi suradı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Awıl şarwaşılığı mïnïstrligi, oblıs äkimdikteri men Densawlıq saqtaw jäne älewmettik damw mïnïstrligi arasında osı jıldıñ soñına dey`in şaralardı jüzege asırwdıñ naqtı mindetteri men ïndïkatorların anıqtay`tın üşjaqtı josparğa qol qoy`ıldı. 28 şildeden bastap 30 tamızğa dey`in barlıq oblısta jäne key`bir awdandarda şaralardı jüzege asırw mexanïzmderi, sonıñ işinde kooperatïvter qurw men qarjılandırw talaptarı tolıq tüsindirildi. Sonımen birge, äkimdikterdiñ tilegi boy`ınşa qazan ay`ınan bastap awıl okrwgteriniñ äkimderi men awdan äkimderiniñ orınbasarları üşin oqıtw semïnarları jürgizilip jatır. Qazirgi tañda semïnar Qarağandı, Şığıs Qazaqstan, Jambıl, Almatı jäne Pavlodar oblıstarında ötkizildi. Barlığı JAO 966 qızmetkeri oqıtıldı. Respwblïka boy`ınşa 15 qaraşağa dey`in 2 400 awıl okrwginiñ äkimi men awdan äkimderiniñ orınbasarları oqıtıladı», - dedi Qay`rat Ay`twğanov.
Äkimdikterdiñ josparına säy`kes, bïılğı jıldıñ soñına dey`in 150 awıl şarwaşılığı kooperatïvi uy`ımdastırıladı. Olar 100 süt qabıldaw pwnkti men 2 mıñnan astam otbasılıq bordaqılaw alañın biriktirmek.
«28 süt qabıldaw pwnkti jäne 3,2 mıñ otbasılıq bordaqılaw alañı qurıldı. Nätïjesinde 15 mıñ jeke qosalqı şarwaşılıq qamtılatın boladı. Bekitilgen josparda ay`tılğanday`, 20 tamızğa dey`in älewetti ötinim berwşilerdiñ tizimi jäne qarjılandırwğa ötinimder qalıptastırılw kerek. Alay`da key`bir oblıstarda älewetti qatıswşılar anıqtalmağan jäne jospardı orındaw bastalmağan. Jospardı orındawğa qatıstı jumıstar Qostanay`, Atıraw jäne Soltüstik Qazaqstan oblıstarında naşar jürip jatır. Otbasılıq bordaqılaw alañdarın qurw boy`ınşa jospar Şığıs Qazaqstan oblısında nebäri 15%-ğa orındalğan. Qol qoy`ılğan josparlarğa säy`kes kooperatïvterdi qurw merzimi osı jıldıñ 10 qırküy`egine belgilengen. Oblıs äkimdikteri awıl şarwaşılığı kooperatïvterin qurwğa nemquray`dı qarap otır. Ortaşa kooperatïvterge 3-4 qatıswşı qamtılğan. Saldarınan awıl şarwaşılığı önimderin öndirwmen ay`nalısatın JQŞ tolıq qamtılmay` otır. Sondıqtan, qurılatın kooperatïvterdi qarjılandırw kezinde JQŞ maksïmaldı qamtw üşin 20-dan kem emes qatıswşı bolw talabı qoy`ılğan», -dey`di vïce-mïnïstr.