text:
Tatar cämäğätçelege Başqortstanda üz xoquqların yaqlap süz äyterlek matbuğat basmasına kiläçäktä genä ömet totıp yäşäsä, republíknıñ başqort telle gäzitläre başqort xalqı mänfäğätlären küptän yaqlí inde. Xökümät qubızına biesälär dä, alarğa başqort xalqınıñ milli problemnarı xaqında yazarğa yarí. Yarí ğına tügel, bu xuplana da. Älbättä, üz xalqıñnıñ problemnarı turında gäzit bitlärendä yazıp çığu, alarnı cämäğätçelekkä citkerü xilaf eş tügel. Ämma başqort telle matbuğat basmalarında üz xalqıbıznı yaqlíbız dip, asılda tatar xalqına qarata doşmanlıq ruxında yazılğan yazmalarnı küpläp bastıru ğädätkä kerä.
Misal öçen, başqort yäşläreneñ «Yäşlek» gäzite üzeneñ çirattağı sanında Bötendönya başqort qorıltayı başqarma qömitetı räise Äxmät Söläymanovnıñ «Başqortstanda başqort buluı ciñelme?» dip isemlängän yazmasın bastırğan. İñ täwdä bu yazmağa redaksídan birelgän kereş süz üzeneñ usllığı, tupaslığı belän diqqätne cälep itä. Şundí yullar bar anda. Sitata:
Bälki başqortlar isem birgän, alarnıñ töp töyäge bulğan bu cirlärdä başqortlar bötenläy bulmíça, anda teläsä kem, xätta qıtaylar yäşäsä, Tatarstan bu xätle oyatsızlanmas ide. Çönki başqa xalıqlar alarnı başqortlar kebek irkäläp tormas, ä ber tapqır cide buının täfsirläp isenä töşerer ide dä, başqaça awız açıp süz äytmäslek itep awızların tomalap quyar ide. Yuq şul, başqort sabır, yäğni tolerant, cide qat tiresenä ütep kergänçe. Şul tüzemlelegebez arqasında borın – borınnan ilebezgä çit – yatlarnı síındırğanbız, kilmeşäklär äle dä kilüen däwam itä. Härberse xoquq dawlí, härberse üzen xaqlı dip saní. Ä başqortlar… xätta üz ileñdä dä awır ikän başqort buluları. Sitata tämam.
Bötendönya başqortları qorıltayı Başqarma qömitetı räise Äxmät Söläymanovnıñ yazması da şuşı kereş süz ruxındaraq, bik zähär yazılğan. Annan tatarğa qarşı zähärle ağu tamçılap, sarqıp torğanday. Autor üz yazmasında Başqortstanda yäşäwçe tatarlarğa üz milli – mädäni mänfäğätlären qänäğätländerü öçen barlıq şartlar tudırılğan, ä alar şunıñ arqılı da haman riza tügel, digän fikerne alğa sörä. Äxmät Söläymanov Başqortstannıñ xakímít oyışmalarında zur küpçelekne başqortlar täşkil itä digän fiker belän dä kileşmi ikän. Anıñ süzlärençä, republík türäläreneñ küpçelege başqort bulıp yazılğan tatarlar ikän. Menä siña mä – başqortnıñ sanın arttırırğa kiräk bulğanda, tatarlarnıñ da milläten üzgärtüenä uñay qarí başqort millätçeläre, ä citäkçelektä türälärneñ «yalğan» başqort bulularına açuları kilä ikän. Tatarstanda yäşäwçe başqortlarğa bernindi dä şartlar tudırılmí dip laf ora Söläymanov äfände. Tatarstanda başqort telendä ber genä gäzit tä, jurnal da çıqmí, radío belän telewidenie da başqortça tapşırular äzerlämi, dip sıqrana autor. Şuşında uq Äxmät Söläymanov prezident Mintimer Şäymievnı Başqortstannıñ eçke eşlärenä tıqşınuda ğäyepli. İmeş, ul Başqortstanda tatar tele statusın kütärü mäsäläsenä qağılışlı kürsätmä birep yata ikän.
«Yäşlek»neñ şuşı uq sanında häm şuşı uq bitendä Tatarstan Başqortları qorıltayı başqarma qömitetı räise Firdäwes Bäşirowanıñ da yazması urnaştırılğan. Ul da ürdä äytelgän mäqäläneñ eçtälege belän awazdaş. «Problemnı säyäsmännär tudıra» dip atalğan bu yazmada Firdäwes xanım Tatarstanda başqort xalqına bernindi şartlar tudırılmawı xaqında yäş ağıza. Alay ğına da tügel, bar tatar xalqın yuqqa çığarıp taşlí ul. Menä nindi yulları belän tämamlí ul üz mäqäläsen. Sitata:
İke republíknıñ da taríxın belgäç, şul xaqta da uylandıra: tatar digän xalıq bit äle ul ütkän ğasır başında ğına barlıqqa kilgän. Borınğı bolğar telen tıñlap qarasaq, anıñ tatar telenä bötenläy yaqın kilmägänen kürerbez. Nindi nigezdä barlıqqa kilgän ikän ul monda bulmağan tatar xalqınıñ tele? Sitata tämam. Mondí belderülär belän bäxäskä dä keräse kilmi xätta. Ber genä soraw tua: bolğar telen qayda işette ikän autor.
«Yäşlek» gäziteneñ tatarğa qarşı höcümnärenä başqort telendäge «Başqortstan» gäzite dä quşılıp kitä. Comğa sanında bu gäzit «Saylaw sabaqları» digän baş astında «İärüçe tügel, aldan atlawçı ota» dip isemlängän yazma urnaştırğan. Tulı ber bitne alıp torğan älege yazmada jurnalist Älfiä Aqbutína Başqortstan prezidentın saylawlar turında uylanğan bulıp, tağın da totaşlayı belän tatar xalqına bixisäp ğäyeplär ata. Autor üzen bik kättä säyäsät belgeçe qíafätenä quyıp, ildäge iñ köçle republíklarnıñ berse bulğan Tatarstanğa häm anıñ äberuylı prezidentı Mintimer Şäymievqa da ällä küpme bäla yağa.
«Azatlıq» radiosına tibep kitüne dä kiräk dip tapqan mäqälä autorı. Mäsälän, anda şundí yullar da bar. Sitata: Bezneñ ut kürşelär, yäğni Tatarstan, saylawlar çorında Amerík kongressı aqçasına asralğan «Azatlıq» radiostansísın dä üz maqsatlarında bik osta faydalandı. Ä xäzer küz aldığızğa kiterep qarağız, bezneñ telewidenie häm bezneñ zaqaz buyınça «Azatlıq» radiosı kürşelärgä bertuqtawsız pıçraq mäğlümat ağıza di. Yuq bez mondí tübänçelekkä töşä almas idek. Sitata tämam.
Mäqälä autorı Tatarstanğa häm tatar milli oyışmalarına keşe ışanmaslıq yalalar yağa. İmeş, Tatarstan kiläçäktä Başqortstannı üzenä quşarğa teli, çönki anı Başqortstannıñ baylıqları qızıqtıra. «Şuşı maqsatlardan çığıp, Başqortstandağı tatar xalqın Tatarstanğa quşılırğa qotırtu, referendum ütkärülär, törle aksílar oyıştıruları ixtimal, – dip yaza autor. – Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı birderergä tırışu kebek çaralar ütkäreler, möğäyen».
Fänis Fätxi, Ufa.


c: text/html

text:
Bush CIA başlığı urınına xärbi generalnı täqdim itte
Düşämbedä Amerikan prezidentı George Bush Hawa köçläre generalı Michael Hayden''nı Küzläw idaräse başlığı urınına täqdim itte. İdaräneñ elekke citäkçese Porter Goss 2 yıl eşlägännän soñ comğa könne wazifasınnan kitkän ide. Şuşı sivil wazifağa xärbi keşene quyu niäte Washingtonda qarşılıqlı reaksiägä säbäp buldı. Kongresstağı demokratlar da respublikannar da bu uñaydan borçılu belderä.
"Mike Hayden''ğa ixtiramım zur. Elekke wazifasında ul zur uñışqa ireşte. Tik anı bu yaña urınğa bilgeläw xata bulaçaq. Xäzerge waqıtta sivil idarä citäkçese itep xärbi keşene quyu döres tügel", di Wäkillär palatasınıñ Küzläw komitetı başlığı.
Mike Hayden İminlek İdaräsen citäklägän waqıtta Quşma Ştatlarda keşelärneñ telefonnarın tıñlaw tiräsendä cancalı quptı. Wäkillär palatasında demokratlar citäkşese Nancy Pelosi yäkşämbedä NBC kanalında Haydennıñ bu eşçänlegenä borçılu belderde:
"General Haydenga kilgändä mindä citdi borçular bar. Berençedän, ul eçke küzläw mäsäläsenä tığız bäyle ide, bu ayırım tikşerelergä tieş, anı yaña wazifağa bilgeläw qısasındağı ğına tügel", di Wäkillär palatasında demokratlar citäkşese.
Bush süzlärençä, Hayden, 11 sintäber höcümnärennän soñ Amerikada terrorçılarnı ezläp tabu öçen elektron poçta, telefon söyläşülären küzätep barırğa täqdim itkän keşelärneñ berse bulğan. Senatnıñ Yustitsiä komitetı räise respublikan Arlen Specter bu programmanıñ ni däräcädä qanuni bulu mäsäläsen kütäräçägen belderde.
Wäkillär palatasınıñ Küzläw komitetı başlığı respublikan Pete Hoekstra süzlärençä, CIA başına generalnıñ quyıluı bu idarä Pentagon kontrolendä digän täesir qaldıraçaq. Şul uq fikerne tanılğan senator demokrat Joseph Biden häm dä Wäkillär palatasında demokratlar citäkşese Nancy Pelosi belderde:
"Saqlanu ministrlığı belän küzläw idaräläre arasında xakimiät öçen köräş bara. 4 yoldızlı generalnıñ Küzläw idaräse başlığı buluın küz aldına kiterä almıym", di Wäkillär palatasında demokratlar citäkşese.
Ul arada respublikan senator John McCain general Hayden bu yaña urınğa raslanır digän ömeten belderde. CBS kanalında yasağan çığışında ul Haydennı xärbi buluğa qarağanda kübräk küzläwçe, dip atadı.
Haydennıñ bay küzläwçe täcribäsen düşämbedä prezident Bush ta anı CİA başlığı urınına täqdim itkändä iskä aldı:
"Mike''nıñ küzläw tarmağında 20 yıllıq täcribäse bar. Ul 6 yıl İminlek İdaräsen citäkläde. İlneñ baş küzläw idaräsen citäkläw öçen anıñ bay täcribäse bar", di Amerikan prezidentı.
Hayden bu wazifanı bik möxim dip atadı häm bulğan şöbxälärne beterü öçen kongressmannar oçraşıp söyläşergä cıyıuın äytte:
"Raslaw barışı waqtında min kongress wäkilläreneñ borçuların yaxşıraq añlaw öçen alar belän oçraşırğa telim. Monı eşläw bik möxim", di Amerikanıñ Küzläw idaräse başlığı urınına namzät Michael Hayden.
ali ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiädä kazaklarnı ğäskäri xezmätkä ala başlawğa äzerlek bara
Zamanında alar urıs patşalarınıñ iñ tuğrı häm ayawsız ğäskäre ide, sovet çorında ezärlekläwlär kiçergännän soñ xäzer alar yañadan şul östenlekle xälenä qaytırğa tırışa. Süz - ütä millätçel häm pravoslav qaraşlarda torğan urıs kazakları turında. "Azatlıq" inde xäbär itkän ide, Rusiä prezidentı Däwlät Dumasına alarnı xärbi xezmätkä alunı röxsät itkän qanunnı yulladı. Putinneñ üz sağında da xäzer kazaklarnıñ atlı ğäskäre bar.
Audio, Masha Lipman
"Rusiä äle haman da ärnüle töstä millät bularaq üzeneñ kem buluın açıqlarğa tırışa. Bez anı başqa post-kommunistik illär belän çağıştırsaq, alar barısı da üz kiläçägen Yevropa belän kürä. Ämma bu Rusiägä qaramıy. Ul üzeneñ kiläçägen belmi. Kiläçäkneñ anıq bulmawı, xäzerge tormışnıñ ömetsezlege Rusiäne çın mäğnäsendä ütkängä genä bora" di Masha Lipman. Sorawlar kazaklarnıñ şul ütkän zaman qaldığı buluı uñayınnan ğına tumıy. Alar yäşägän könyaq Rusiädä näq menä kazaklar eşçänlege millätara kierenkelekneñ artuına, andağı milli azçılıqlarnıñ, küçep qaytuçılarnıñ xoquqların tupas bozuğa kiterä häm bolar barısı räsmi xakimiatneñ şıpırt qına utıruı sürätendä eşlänä. "RİA Novosti" agentlığınıñ Tönyaq Kavkazdağı xäbärçese Edgar Saroyan ğomumän, Rusiä citäkçeläreneñ kazaklarnı kütärü eşen tarixqa sıltap alıp baruı üzen aqlamıy dip belderä:
Audio, Edgar Saroyan
"Qızğanıç ki, Rusiä xakimiate bügen ğadi ber närsäne añlamıy - alar xäzer kazaklar xäräkäte digän närsä asılda yuq, çın kazaklar sovet çorında, 20-nçe-30-nçı yıllarda qırıp beterelde. Xäzer üzlären kazak dip atawçılar isä tormışları uñmağan, aralarında cinayät qıluçılar da bulğan elekke komsomol, kommunistlardan, qısqası törle çaralar belän xakimiatkä ürmälägän keşelärdän tora" di Edgar Saroyan. Putin xakimiate xäzer Rusiäneñ küpmillätle däwlät buluına bik basım yasamasqa tırışsa da, andağı tatarlarnı kazak mäs''äläse poşmanğa sala. Tatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev:
Audio, Tälğät Bariev
Ä inde Däwlät Duması kazaklarnı ğäskäri xezmätkä cälep itü qanunın xuplarmı digän sorawğa Tälğät Bariev bolay dip cawap birä:
Audio, Tälğät Bariev
Rusiä xakimiate, kazaklarnı qorallandıru ildä millätara qarşılıqlarğa kiterä ala digän kisätülärgä älegä iğtibar itmi.
Kärim Kamal


text: Yevropada ğädättän-tış esse hawalar tora. Bügen Londonda ilneñ tarixında iñ yuğarı temperatura terkälgän. Hitrow hawa alanı yanında termometr 37,4 gradus kürsätkän. Germaniädä üzenä kürä rekord terkälgän. Bavariädä, Münxennıñ tönyağında tere-kömeş bağanası 40,4 gradusqa kütärelgän. Yevropada esse hawa arqasında qorbannar sanı inde 40-qa citte. İtaliä, Portugalia, Xorvatiädä urmannar yana. Küp kenä illärneñ awıl xujalığına zur zıyan kilde. Sinoptiklar farazına qarağanda esselek tağın ber atna çaması toraçaq.


text:
Farsı qultığındağı Britan ğaskärläre başlığı Ğiraq suğışı üzeneñ “xäl itkeç çorına” kerä, dip belderde. Xärbi hawa köçläre marşalı Brian Burridge BBC radiosına birgän äñgämäsendä, koalitsiä köçläre elekkegeçä tınıç xalıqqa höcüm itmäw taktikasın däwam itä, dide. Britan ğaskärläre Basra şähäre yanında tuplanğan, läkin äle anı üz kontrolenä ala almıy. Burridge süzlärenä qarağanda, Säddäm Hösiän rejimın yuq itkänçe äle tağın küpmeder waqıt uzaçaq. Amerikan ğaskärläre Bağdadqa könyaqkönçığış häm könbatıştan yaqınlaşa. Tigris yılğası aşa küper alınğan, Kerbala şähäre yanında Ğiraq cömhüriät saqçıları belän bäreleşlär däwam itä. Quşma Ştatları xärbi köçläreneñ Bağdadqa taba yulında cömhüriät saqçlılarınıñ Mediä deviziäse häm Kut şähäre yanında Bağdad diviziäse tora. Bağdadta üzäktäge prezident sarayı utqa totıldı. Xärbi oçqıçlar şulay uq tönyaq Ğiraqta Mosul şähäre tiräsendäge qorılmalarnı da bombaladı. Najaf şähäre yanında boralaqlar häm xärbi oçqıçlardan qorallanğan fidayınnarğa ut açıldı.
Ğiraq televideniäse bügen Säddäm Hösäin Ğiraqnıñ yuğarı räsmi wäkilläre, şul sanda ike ulı Uday häm Qusay qatnaşında utırış uzdırdı, dip xäbär itte. Utırış kürsätelmäde, bu xäbär bäysez mäğlümat çaralarında raslanmağan.


text:
Semberdä 2002yılğı canisäpneñ cirle mäğlümatları bäyän itelde
Ölkä xalqınıñ sanı 1989-yılda million yarımğa yaqın bulsa, 2002-yılda 1382 meñ qalğan. Ülüçelär sanı tuuçılarnıqınnan 67 meñgä kübräk. Läkin 53 meñ küçep kilüçelär xisabına kimü sanı 14 000 genä bulıp çığa. Dimäk xalıqnıñ küpçelegen täşkil itkän urıslar sanı da kimegän. Ayıruça muqşı-erzä xalqı nıq kimegän – 10 protsentqa. Läkin bu da tulı mäğlümat tügelder. Mordva avtonomiäse räise Mixail Krıymkin äytüençä, bu xalıq, ğomumän, il buyınça 33 protsentqa kimegän. Çuaşlar da 5 protsent yuğaltqannar.
Tatar xalqı sanınıñ 159dan 168,8 meñgä üseşe, nigezdä, Üzäk Aziädän qaytqannar xisabına. Şulay da canisäpneñ uñay küreneşläre bar. Mäskäwneñ tatarnı törle qäwemnärgä bülgäläp mataşuı näticäsez qalğan. Döres, qotqığa birelüçelär dä bulğan, läkin alarnıñ sanı ğämäldä bernindi ähämiätkä iä tügel: 7 qazan tatarı, 2 keräşen, 3 noğaybäk, 16 noğay häm 4 mişär. Soñğısı bigräk tä ğibrätle – cirle xalıq telendä Sember ölkäseneñ sinonimı bulıp Mişärstan süze dä işetelgäli häm ... nibarı 4 mişär.
“Bolğar yañarışı” isemle oyışma räise Şäwkät Bogdanov äytüençä, 20 çaması tatar keşese canisäp waqıtında BOLĞAR dip yazılğan. Läkin xalıqlar isemlegendä Dunay bolğarları ğına şundıy atama belän isäplänä. Törle mişär, keräşen, tiptär, noğaybäk millätläre yasağan Valeri Tişkov komandası xalıqlar isemlegendä İdel bolğarlarına urın tapmağan. Şäwkät Bogdanov äytüençä, ägär andıy xalıq räsmi status alsa, tatarlar bolğar dip yazılırlar da, urıs xalqı doşman obrazınnan mäxrüm qalır ide. Ä bu isä – anıñ öçen ülemgä tiñ.
Näticädä çın millätpärwär Şäwkät Bogdanovnıñ 20 çaması tarafdarı ölkä tatarlarınıñ sanın berqädär kimetügä üz öleşen kertte bulıp çığa.
“Tuğan tel” oyışmasınıñ 14-qorıltayı, “bolğar” atamasına omtılmıyça, Tatarstan Däwlät şurasına respublikabıznıñ isemen Tatarstan-Bolğarstan dip üzgärtü täqdime belän çıqqan ide. Moña Yakutiä-Saxa, Tönyaq Osetiä-Alaniä, Xantı-Mansi-Yugra ürnäkläre dä nigez birä. “Tuğan tel” fikerençä, bu alımnıñ uñay tä'sirläre baytaq. Menä berniçäse:
Üzen yuğarı mädäniätle bolğar xalqı warisı dip xis itü tatar balasında tarixi ğorurlıq xisen köçäyter ide.
Tatarğa yabıştırılğan “wäxşilek” tamğası iñdergän kimsenü toyğısı kimi töşär ide.
Üzlären İdel Bolğarstanınıñ berdän-ber warisları dip sanawçı çuaş qärdäşlärebezneñ appetitı beraz kimer ide.
Urıs xalqına da üzenä ikençeräk küzlektän qararğa mömkinlek tuar ide.
“Tuğan tel” idäräse äğzaları soñğı utırışta çirattağı mäs'älär qaralğaç, şul ğözergä cawap xatı belän tanıştılar. Razil Wäliev qul quyğan xatta öleşçä bolay dielgän: “Bezneñ millätne häm Respublikanı buldıruda törle qäwemnär qatnaşqan. Alarnıñ barısın da millät yäki respublika isemendä çağıldırıp betü mömkin tügel... Xäzer millät häm respublika isemen yañadan üzgärtü bezneñ tabiği üseşebezgä yärdäm itmäs ide. Çönki tarixi üseşne barı tik çınbarlıq qına tä'min itä ala.”
Köndälek tormışqa qaytsaq, borınğı, bik borınğı bolğar şähäre Sembergä bıyvşiy tatarin Bogdan Xitrovonıñ 1648-yılda nigez saluın Räsäyneñ kemnänder bäysezlek alğan könendä bäyräm itäbez. Döres, bıyıl tıynağraq: şähär külämendä ğomum çaralar da, feyerverk ta qaralmağan.
Monı şähär qaznasınıñ buş buluı belän añlatuçılar da bar.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Ukrainadağı elekke Äflisun inqilabı berektäşläre arasında yaña koalitsion xökümät tözü söyläşüläre körçekkä terälgännän soñ prezident Viktor Yuşçenkonıñ Bezneñ Ukraina partiäse söyläşülärne parlamenttağı barlıq partiälär belän ütkärergä çaqırdı.
Bezneñ Ukrainanıñ bügenge belderüendä mart ayındağı parlament saylawları näticäsendä parlamenqa kergän barlıq säyäsi partiälär söyläşülär östäle yanına utırırğa häm qanun çığaru, başqarma xakimiätlär eşendä qatnaşırğa tieş dielä.
Bezneñ Ukraina, elekke premyer ministr Yulia Timoşenko partiäse häm Sotsialist partiä arasındağı söylşülär töp wazıyfalarnı büleşü turında kileşä almaw säbäple uzğan şimbä könne özelde. Bügen kiñ mäğlümät çaraları Bezneñ Ukraina yuğarı citäkçelärennän berse Roman Zvarıçnıñ ni bulsa da koalitsiä tözelergä tieş häm bezneñ partiä başqa partnerlar ezlärgä äzer digän süzlären citkerde. Saylawlarda iñ küp tawışnı Viktor Yanukoviçnıñ Rusiä yaqlı Regionnar partiäse cıydı.


text:
Şadan Adanalı - Garibin Dostu Olmaz
Sanatçı : Şadan Adanalı
Türkü : Garibin Dostu Olmaz
Etiketler : Şadan Adanalı - Garibin Dostu Olmaz türkü indir, Şadan Adanalı - Garibin Dostu Olmaz türkü dinle, Şadan Adanalı türküleri, Garibin Dostu Olmaz mp3 indir, Şadan Adanalı türküleri Garibin Dostu Olmaz türküsü, Garibin Dostu Olmaz sözleri, Şadan Adanalı mp3 dinle, Şadan Adanalı download, Garibin Dostu Olmaz bedava mp3, Şadan Adanalı türkü sözleri, Şadan Adanalı türkü dinle, Şadan Adanalı son albüm indir
Şadan Adanalı Türküleri
Şadan Adanalı - Garibin Dostu Olmaz
Şadan Adanalı - Bende Mecnundan


text:
Röstäm Yaxin icatına arnap konsert äzerlänä
Röstäm Yaxin isän bulsa, bügen aña 85 yäş tulğan bulır ide. Ämma anıñ icat itkän äsärläre bügen dä yäşi. Kön sayın Tatarstan irtäse Röstäm Yaxin icat itkän Däwlät gimnı belän başlanıp kitä. Respublikada ütkän härber räsmi tantanalar waqıtında da ul icat itkän gimn yañğırıy.
Avgust ayı bik küp icat keşeläre öçen yal ayı bulsa da, 16 avgust könne Salix Säydaşev muzeynıñ zalı Röstäm Yaxinnıñ muzıkası belän bizälde. Bu zalda Röstäm Yaxinnıñ moñı ağılıp tordı. Çönki monda tanılğan kompozitornıñ icatına bağışlanğan zur konsertqa äzerlek bara. Konsertnı äzerläw belän şöğellänüçe, Yaxinnı bik yaqınnan belep, anıñ icatın xalıqqa citkerüçe Tatarstannıñ xalıq artistı Emil Cäläletdinov bolay dide:
“Ul bezneñ böyek şäxes. Ul üzeneñ küñelenä, üz dönyasına böten dönyanıñ muzıkaların cıyğan, bayıtqan üzen, Mäskäwdä belem alğan. Anıñ cırları mäxäbbätle, yöräkkä kerä torğan cırlar. Xalıq cırların häm klassik muzıkanı bötenesen kileşterep üz icatında kürsätte. Bez anıñ belän bergä icat itep ğömer kiçerdek. Anıñ yaña äsärläre “Bödrä tallar, “Qır qazları kitä ”, “Bolğar qızı Aysoltan ” minem küz aldımda tudılar. Anıñ cırların barsın cıyıp ike programma yasadım. Berençese konsert programması “Küñelemdä yaz”, ikençese “Saf cırlarım” dip atala."
Röstäm Yaxinnıñ cırlarınnan tış, anıñ fortepiano äsärlären muzıka mäktäplärendä uqığan balalar bik yaratıp başqaralar. Anıñ cırların yäşlär dä, olılar da yaratıp tıñlıylar.
Röstäm Yaxin äsärlärennän torğan Qazanda ütkärelgän xalıqara cır festivale turında Bötenrusiä bäygelär diplomantı Zölfiä İbrahimova söyli:
“Anıñ icatına bağışlanğan berençe konkurs Qazanda 2004 yılda Zur konsertlar zalında uzdı. Bik yuğarı professional'' däräcädä uzdı. Anda bik küp keşe qatnaştı. Laureatlar Peterburdan, Mäskäwdän Ästerxannan Ufadan ide.
Ä bügenge köndä Qazanda anıñ icatına bağışlanğan yubiley çaraları ütkärelmäde.
Mälikä Basıyr


text:
Madonna konsertı Mäskäwdä dä bäxäslär uyata, xakimiät älegä tamaşa urının üzgärtä
Suğışlar, terror qurqınıçı, şartlawlarğa qaramastan dönya küñel açunı da onıtmıy, xörmätle tıñlawçılar. Yewropa, misal öçen, mäğlüm cırçı Madonna tamaşaları belän yäşi. Anıñ konsertı Mäskäwdä dä uzaçaq. Başta ul Rusiä başqalasınıñ Çıpşıq tawında - Vorobyevı Gorıda sintäbrneñ 11-endä çığış yasar dip planlaştırılğan ide, ämma xakimiät tamaşanıñ waqıtın da, urının da üzgärtergä buldı - Madonna konsertı 12-nçe sintäbrgä Lujniki stadionına küçerelde.
48 yäşlek cırçı öçen andıy bäyläneş yaña närsä tügel, üzeneñ ğämälläre belän Madonna xristian dönyasın inde küptännän teträtep kilä. Bıyılğı tur da çığarma tügel. Qayber illärdä tamaşaçı monı inde kürde dä - Londonda, Rimdä, Parisdä häm tağın berniçä şähärdä uzğan konsertlarda Madonna üzen täregä qağu säxnäsen kürsätte. Äle ber ildä, äle ikençesendä pravoslav ruxanilär üz ömmäten Madonna tamaşalarına barmasqa öndi.
Şuşı öndämälärgä xäzer inde Urıs pravoslav çirkäwe dä quşıldı. Ämma Madonna oçrağında anı kire qağuğa çaqırular da kiresençä anıñ faydasına ğına bula kebek. Tamaşalar oyıştıruşı Anton Antraşkin radiobızğa, cırçınıñ Rusiädä bulaçaq berençe konsertına inde 35 meñ bilet satıldı, dip belderde:
"Urıs pravoslavlarına kilgändä şunı äytä alam - konsertnı oyıştıruçılar baştan uq üzläreneñ pravoslav çirkäwe qaraşına xörmät belän qarawın belderep kilde. Madonna konsertın qabul itä almağannar aña barmas qına dip uylarğa bula", di Anton Antraşkin.
Ämma Madonna konsertı tiräsendäge qarşılıqlar monıñ belän genä betmi. Atna buyı barğan bäxäsle söyläşülär näticäsendä oyıştıruçılar konsert urının da üzgärtergä mäcbür qaldı. Başta ul açıq hawada, Mäskäwneñ Çıpçıq tawlarında uzar dip planlaştırılğan ide. Ämma militsiä xäzer, anda cıyılğan xalıqnı kontrol'' itü mömkin tügel, şuña da tamaşa iminräk urında uzarğa tieş, dip belderä.
Berniçä başqa urın tikşerelgännän soñ konsertnı Lujniki stadionında ütkärü xaqında kileşende, ämma bu aldan qaralğança sintäbrneñ 11-endä tügel, ä 12-sendä bulaçaq. Konsert urını säbäple kilep tuğan bilgesezlek, Madonna üzeneñ Mäskäw tamaşasınnan ğomumän waz kiçä ala digän qurqular uyatqan ide.
Mäskäw konsertı planlaştırılğanda Madonna anı Qızıl mäydanda ütkärü telägen dä beldergän ide, tik Mäskäw xakimiäte soñğı yıllarda Rusiäneñ şuşı töp mäydanın sänğätkärlärgä birergä bik telämäwen kürsätep kilä. Qızıl mäydanda üz konsertın bıyıl yül ayında mäğlüm cırçı Eric Clapton ta oyıştırmaqçı ide, läkin xakimiät aña rizalıq birmäde, Clapton üzeneñ Rusiädäge konsertınnan ğomumän baş tarttı. Şuña kürä, Qızıl mäydanda cırlıy almağan Madonna üzen cünle keşelär arasında xis itä ala...
Kärim Kamal


text:
Ni ösön Öfölä könbağış mayına xaqtar arta?
Volga buyı federal oqrugında Öfö aźıq -tülekkä xaqtar buyınsa urtasa urındı biläy. Bıl xaqta Başqortostan Xökümäte Prem`er-ministrı belderźe. Rafael Baydäülätov äyteüensä, iñ źur xaqtar Perm, Žamar, Tübänge Novgorod, Žarıtau, İjevsk, Ulyanovsk häm Kirov qalalarında terkälgän. Mäśälän, hıyır itenä iñ tübän xaq Yoşkar-Ola la, unda itteñ kilohı 116 hum. İñ qıybatı- Tübänge Novgorodta. Unda ber kilogramm itte 180 humğa hatalar, tine Rafael Baydäülätov. Ä Öfölä itteñ xaqı 124 hum. Şulay uq tauıq itenä kilgändä, Öfölä ul 78 hum, Žarıtauźa-88 hum. İñ qıybat kolbasa Žamar qalahında. Kartuf häm kişer Öfölä iñ arzanı. Xökümät prem`er-ministrı ikmäk mäsälähenä tuqtalıp xaqtar ayırmalığına ayırım baśım yahanı. Volga buyı federal oqrugında Başqortostanda igen onona iñ tübän xaqtar bula torop ta, äźer produksiyağa xaqtar, kirehensä, yuğarı qala. Mäśälän Žarıtauźa ikmäkteñ ber kilohı 14 hum 80 tin, ä Başqortostanda ul 21 hum 12 tin. Unıñ qarauı respublikala ikmäkteñ sotsial sorttarına xaqtar iñ tübändärźeñ berehe. Rafael Baydäülätov könbağış mayına xaqtarźı arzanaytıu mäsälähenä lä tuqtaldı. Şişmä zavodında etärlek külämdä may hığıla. Läkin hığılğan mayźı şeşälärgä tultırıu Siläbe qalahı şirqätendä başqarılıu arqahında ul Başqortostan qullanıusılarına qıybat xaqqa kilep etä, tine Rafael Baydäülätov.


text:
“ЗBeздa ПoBoлжbя”: Mäskäw Tatarstan Konstitutsiäsenä tä'sir itergä tırışa
Şul uq waqıtta Mäskäwdä dä Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse proektın tikşerüne kontroldä totarğa tırışalar, digän ğäyre-räsmi xäbärlär bar. “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetası baş möxärrire Räşit Äxmätov yazuınça, Rusiä Prezidentı administratsiäse räise urınbasarı Surkovnıñ Rusiä Däwlät Dumasında respublikalarda kirillitsada ğına uqu-yazu mäcbürilege turında qanunnı 22 martta berençe uqılışta qabul itterügä bik qatğıy kürsätmäse bar ikän. Annarı soñ älege qanunnı qabul itü protsessın beraz totqarlap, respublikanı cir belän kük arasında elep quyıp torırğa niätlilär ikän. Ägär Tatarstan Konstitutsiä mäsäläsendä üzen naçar totsa, yäğni, Mäskäwne bik tıñlap betermäsä, kirillitsa mäcbürilege turındağı qanun tulısınça qabul itelä. Räşit Äxmätov gazetasınıñ här sanında küz kürmägän, qolaq işetmägän farazlar citärlek bula. Alarnıñ kübeseneñ ğomere gazetanıñ çirattağı sanı çıqqançı ğına yäşi. Läkin älege äytelgän farazda çınbarlıqqa turı kilä torğan küreneş bar axrı.


text:
Omski ölkäseneñ Tara şähäre 412 yıllığın bilgeläde
Dönyağa kilgän härber can iäseneñ tuğan köne bulğan kebek, här awılnıñ, rayonnıñ häm şähärneñ barlıqqa kilgän waqıtı - tuğan köne bar. Bu datanı bilgeläw, bäyräm oyıştıru soñğı yıllarda populyar bulıp kitte. Omski yağında da awıl yäki şähär könnären bilgeläw ğämälgä kerde diärgä bula. Şunısı da iğtibarğa layıq, bäyräm yasaw öçen datanıñ yubiley buluı da möhim tügel. Çirattağı şundıy bäyräm – şähär könen bilgeläw uzğan yäkşämbedä Tara rayonında oyıştırıldı. Anda Tara şähäreneñ 412 yıllığı bäyräm itelde. Töp tantana şähärneñ “Olimp” stadionında ütte. Bäyräm “Minem şähärem – minem ğailäm” digän isem astında bardı häm anda ğailä bäyrämneñ qäderle qunağı dip belderelde.
Bäyräm barışında ğailälärgä küp törle xörmät kürsätelde: altın tuyların bilgelägän parlarğa, küp balalı ğailälärgä, yort-cirläre ürnäk bulıp torğan xucalarğa büläklär birelde. Andıy ğailälärneñ urınnarı türdä - üzäk tribunada buldı. Xörmätkä iä buluçılar arasında, älbättä, bezneñ millättäşlärebez dä buldı: ürnäk bulırlıq ğailä tözegän Gölcihan apa belän Xämzä abıy Şaripovlar, yort-ciren tärtiptä totqan Kamaletdin Axmetov häm başqalar. Stadion qırında balalarnıñ, törle sänğät häm milli kollektivlarnıñ çığışları bardı. Rus, tatar, alman, latış, eston kollektivları üzläreneñ milli bäyrämnäre tamaşaların kürsättelär. Bu küreneşlär bäyrämne tağın da yämländerep, canlandırıp cibärde. Xalqıbıznıñ milli bäyräme Sabantuynı Tara şähäreneñ “Nur” häm “Yaqtaş”, Olı Uış awılınıñ “Rozalina”, “Duslıq”, “Qoyaş” häm “Sälam” kollektivları kürsätte. Kollektivlar üz bäyrämnären kürsätüdän tış, başqa millätlärneñ tamaşalarında da qatnaştılar.
Şähär köne bäyrämenä bıyıl ber yañalıq ta kertelgän ide. Ölkä qanunnar çığaru cıyılışı deputatı, Omskinıñ neft'' eşkärtü kombinat direktorı İldus Särvärov täqdime buyınça tantana barışında stadionda futbol uyını uynaldı. Tara şähäreneñ cıyılma komandası belän Omskinıñ neft'' eşkärtüçeläre arasında köç sınaşu bardı. Uyında İldus Särvärov üze dä qatnaştı, häm äytergä kiräk, anıñ komandası naçar uynamadı. Uyın Omskilılarnıñ ciñüe belän tämamlandı. Şähär citäkçelege İldus Särvärovnıñ kiläçäktä dä şähär könendä futbol yarışları ütkärergä digän täqdimen xuplap, mondıy yarışlar ütkärüne traditsiägä äyländerergä wäğdä birde.
Tara şähärendä “Duslıq yortı” açıldı
Uzğan yal köne Omski ölkäseneñ Tara şähärendä milli oyışmalar xacätenä birelgän binanı - “Duslıq yortın” açu tantanası bulıp uzdı. Bu bina äle qayçan ğına ifrat tawşalğan xäldä ide. Biredä urnaşqan kitapxanäne yaña urınğa küçergännän soñ, rayon citäkçelege binanı milli oyışmalar xäcätenä birergä qarar qılıp, anı tözekländerüdä yärdäm sorap, eşmäkärlärgä, oyışmalar citäkçelärenä häm şähär xalqına möräcäğät itte. Yärdäm itüçelär tabılıp, qısqa waqıt eçendä bina tözekländerelde.
“Duslıq yortın” açu tantanasın rayon başlığı Pawel İsaev häm ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı deputatı İldus Särvärov açıp cibärde. Şunsı da qızıqlı buldı, Pawel İsaev çığışın törle millät xalıqları telendä sälamläwdän başladı. Annan soñ qunaqlarnıñ häm törle milli kollektivlarnıñ çığışı başlandı. Qunaqlar ölkäneñ Tevriz, Azovo, Bol''şereç''ye, başqa rayonnarınnan Häm awıllarınnan kilgän idelär. Yıraqtan kilgän qunaqlar da buldı. Alar arasında Bobrovqa awılında Seber yağında yäşäwçe latış balaları öçen oyıştırılğan lager''ğa metodik yärdäm kürsätü maqsatı belän Latviädän kilgän Zidra xanım; 1933-1947 yıllarda repressiägä duçar bulıp Tara rayonına sörgengä cibärelgän, xäzerge köndä Çerkessiädä yäşäwçe Ğalim äfände Argunov ta buldılar. Üzläreneñ çığışlarında alar taralılarğa mondıy bäyrämnär oyıştırğannarı öçen räxmätle buluların belderdelär, “Duslıq yortında” şöğellänüçelärneñ uzara dus yäşäwlären telädelär.
“Duslıq yortı” citäkçese , alman mädäniät üzäge räise El''wira Gerasimova üzeneñ çığışında : “Biredä bez ber oyışmağa da kürsätmä birergä cıyınmıybız, barı tik metodik yärdäm genä kürsätäçäkbez”,- dide. Şunsı da qızıqlı ide, El''vira xanım onığın çığış yasarğa ezerläp, milli kiem saylarğa barğan. Näni qızğa tatar kieme oşağan. “Onığım andıy külmäk kiäm dip yul buyı yıladı”,- di, El''vira xanım.
Täbrikläwlär konsert nomerları belän ürelep bardı. Säxnädä bersen-berse alıştırıp rus, tatar, alman, latış, eston kollektivları çığış yasadı. Tatar kollektivlarınıñ därtle cırları, iyülläre tamaşaçılar küñelenä ayıruça bihuş kilde. Çığışlar tämamlanğannan soñ da xalıq taralırğa aşıqmadı. Bigräk tä tatarlar. Oçraşu forsatınnan faydalanıp alar cıyılıp cırlar cırladılar, aralaştılar, küñel açtılar
Şulay itep, Tara şähärendäge milli oyışmalar urınlı buldılar. Bu yort çın mäğnäsendä duslıq yortına äylänerme, ansın waqıt kürsäter.
Saniä Mirxaleeva. Omski


text:
Azärbäycan prezidentı Häydär Alievnıñ ulı, prezidentlıqqa namzät İlham Aliev Rusiäneñ ИзBecTия gazetına Tawlı Karabax nizağı turında fikerlären belderde.
Tawlı Karabax xäzer Ärmänstan yaqlı köçlär kontrolendä.
İlham Aliev bu nizağnı barı tik Tawlı Karabaxnı Ärmän köçlärennän tulısınça azat itü aşa ğına çayğa salıp bulaçaq di.
İlham Aliev Azärbäycan cirläre azat itelmi torıp Azärbäycan Ärmänstan belän bernindi xezmättäşlekkä dä barmiaçaq dip belderä.
Azärbäycan belän Ärmänstan arasında Tawlı Karabax öçen suğış 1994-nçe yılda atışlarnı tuqtatu kileşüe belän tuqtatıldı. Ämma Tawlı Karabax yazmışı äle täğäyen xäl itelmägän kileş qala.
İlham hiçşiksez atası Häydärneñ warisı bulıp prezident känäfien üz qulına alır dip kötelä. 80 yäşlek Häydär Aliev sälamätlege naçarayu säbäple Quşma Ştatlarda däwalana.
Azärbäycanda bu yılnıñ üktäber ayında ütäçäk prezident saylawlarında ike Aliev ta räsmi namzät bulıp terkälgän.


text:
Cälil könnäre bara
Bu könnärdä Tatarstan mäğlümat çaralarında häm mädäni moxittä Tuqay, Cälil isemnäre yış yañğırıy. 15 fevral'dä Musa Cälil tuğanğa näq 100 yıl tula. Şul uñaydan 12 fevral'dä Mäskäw, annarı Irınburda Cälilgä bağışlanğan mädäni kiçälär ütäçäk. Ä 21 fevral'dä Qazanda Musa Cälilneñ tormış yulına häm icatına bağışlanğan konferensiä ütäçäk. Cälil Sovet zamanı patriotı simvolı bulıp sanalsa da, 11 tatarnıñ faşizm baltasınnan ber kön, ber säğät eçendä Gitler Reyxı başqalasında cäzalap üterelüe bu şäxes häm anıñ köräştäşläre zur tetränü häm xörmät xisläre uyata. Cälilneñ yubileye formal' propaganda çarası ğına tügel, ä xalıq yazmışınıñ ber çağılışı da bularaq qabul itelä.
Bu könnärdä Cälil yazmışınıñ häm äsirlektä qalıp, yañadan Watanğa qaytıp, zur ğazaplar kürgän millättäşlärneñ yazmışı yañadan küz aldında. Tarixta balta şäwläläre, qan ezläre, ä bügenge häm irtägäse könnär añlaw öçen ciñel häm ğadi tügel.Rimzil Wäli


text:
Peterburda antifaşist yegetne ütergän yäşüsmerlär xökem itelde
Sişämbedä Peterbur mäxkämäse antifaşist student yegeten üterüdä ğäyeplängän 7 yüşüsmergä 2dän alıp 12 yılğa qädär törmä xökeme çığardı. Älege qarar qarşılıqlı reaksiä tudırdı. Beräwlär xakimiät, nixayät, uyana başladı dip quansa, ikençelär – cinäyätneñ oyıştıruçıları xökem itelmäde, dip belderä.
İsegezgä töşeräm, 2005 yılnıñ Noyäberendä rasaçılıqqa qarşı xäräkät aktivistı 20 yäşlek Timur Kaçarava häm anıñ dustı Maksim Zgibaiğa Peterbur üzägendäge ber kitap kiebete yanında ber törkem yäşüsmer höcüm itkän ide. Timur pıçaq cäräxätlärennän urında ülde, Maksim küp cäräxätlär alıp, baş mie selkensä dä, isän qaldı.
Sişämbedä Peterbur mäxkämäse 7 yäşüsmergä xökem çığardı. Töp ğäyeplänüçe 14 yäşlek Aleksandr Şabalinğa 12 yıl törmä birelde. Qalğannarına 2-dän alıp 3 yılğa qädär, şul isäptän 3-senä – şartlı räweştä.
Mäskäwdäge Keşe xoquqları üzäge başlığı Aleksandr Brod bu qararnı döres yünäleştäge adım dip sanıy:
"Tulayım alğanda, bu ğädel qarar. Mäxkämälär Rusiädä faşizmnıñ qurqınıçın aqrınlap añlıy başlıy. Bezneñçä, bu ksenofobiä, neofaşizm küreneşlärenä qarşı prokuratura häm mäxkämä xakimiäte iñ qırıs çaralar kürergä tieş" dide Aleksandr Brod.
Millät-ara näfrät nigezendä başqarılğan cinayätlärgä Rusiä xakimiätläre ozaq waqıt küz yomıp, andıy höcümnärne ğadi xuliganlıq dip bäyäläp kilde.
Qayber xoquq yaqlawçılar fikerençä, xäzer wazğiät beraz üzgärä. Putinnıñ ekstremizmnı bastıru wäğdäse, ber yaqtan başqaça fiker yörtüne bastıruğa yul açsa, ikençe yaqtan mäxkämälärne rasaçalıqqa qarşı köräştä qatıraq çaralarğa öndi ala.
Ämmä şul uq waqıtta, bügenge qarar belän ğänäğät bulmawçılar da bar:
"Üterüdä ğäyepläw ber genä keşegä belderelä. Cinäyätne oyıştıruçı, ruxlandıruçı isä totılmağan. Bu tendensiä. Xakimiät oyışqan, törkemle üterülärne tanırğa telämi. Monı yarım-aqıllı ber yäşüsmer eşe itep kürsätü qulayraq" dide Kaçarava ğailäsen yaqlawçı advokat Olga Tseytlina.
Alay da, xoquq yaqlawçılar bügenge qarar Rusiädä millät-ara näfrät nigezendä başqarılğan cinayätlär sanın beraz bulsa da kimeter, dip ömetlänä.
Rusiäneñ Sova oyışması mäğlümätenä qarağanda, şuşı yılnıñ 7 ayında millät-ara näfrät nigezendä 37 keşe üterelgän. Uzğan yılnıñ 7 ayı belän çağıştırğanda 22%-qa kübräk.
Uzğan atna Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin, Damir Zäynullinnıñ änise belän oçraşudan soñ, Azatlıqqa birgän äñgämäsendä Rusiä räsmilären rasaçalıqqa qarşı çaralar kürergä çaqırdı.
ali ğilmi


text:
Tobol rayonındağı Açir awılı - Könbatış Seberneñ Venetsiäse
“Tobol rayonındağı Açir awılı - Könbatış Seberneñ Venetsiäse. Anda sölek belän däwalıylar. İzge Bäxtiär babaynıñ çarduğanın yañartıp toralar”,- di Tömän universitetınıñ gumanitar tikşerenülär institutı xezmätkäre Gölüsä Näcmetdinova. Gölüsä Açirda säfärdä bulıp qayttı.
-Min üzem Mullaş awılınnan. Bezneñ sazlıq cirlär bar. Ämma läkin, min saznı kürgänem yuq ikän. Boralaqtan asqa qarap barğanda kilometrlap saz. Menä anısı qurqınıç. Boralaq töşsä bata. -Boralaqları töşärlek meni? İskergän meni şulxätle? -Keşe söyläwe buyınça iskergän dip quyalar inde. Mine qurqıtıp quydılar. “Bezneñ xäzer boralaqlar iske, bezneñ töşep tä kitüebez bar”,- dip. -Boralaqta kemnär soñ kübräk? -Kübräk awıl keşeläre. Awıldan kitkännärneñ balaları yalğa qaytalar... Menä minem dus qızım Rämziä, mäsälän, ul Qazanda yäşi. Ämma här otpuskasın ul üz awılına qayta. “Üz awılımnı Antaliägä dä, Gretsiägä dä alıştırmıym. Berqayda da yal itärgä barmıym, üz awılıma ğına qaytam”... -Venetsiägä dä alıştırmıy... -Äye. Venetsiägä dä alıştırmıy. Çönki anda Venetsiä dip äytergä bula. Bik matur yılğaları awıl urtasınnan ütä. Härber keşeneñ üz priçalı bar. Motorlı köymälärdä genä yörilär. Alarğa yul kebek tä inde ul. -Anda yul da yuq... -Yullar bar awıl eçendä. Cäyen maşina yörerlek yullar tügel. Uramnar da yuq. Anda öylär menä niçekter, qayda qorı cir bar, şunda urnaşqannar. Qorı cirgä inde keşeneñ öyläre utırğan. Ul batqaq cirlärne qorıtalar üzläre. Kanal dip äytergäme, kanaw dip äytergäme, qazıylar yılğağa taba. Batqaq cirdän, sulı cirdän su cıyıla ul kanawğa, yılğağa ağıp töşä häm şul urınğa alıp kilep öy utırtalar. Öylärne bik küp tözilär. Yäşlärneñ anda yäşärgä teläkläre bar. Çönki, bay cir. Anda balıq bik küp häm glava administratsiäneñ söyläwe buyınça, iñ zur türä- Äzhär abıy söyläwe buyınça alar xäzer eş buldırırğa cıyınalar. Xäzer keşe üze qışın balıq totıp, anı satıp, yäşilär inde...
-Boralaqları töşärlek meni? İskergän meni şulxätle?
-Keşe söyläwe buyınça iskergän dip quyalar inde. Mine qurqıtıp quydılar. “Bezneñ xäzer boralaqlar iske, bezneñ töşep tä kitüebez bar”,- dip.
-Boralaqta kemnär soñ kübräk?
-Kübräk awıl keşeläre. Awıldan kitkännärneñ balaları yalğa qaytalar... Menä minem dus qızım Rämziä, mäsälän, ul Qazanda yäşi. Ämma här otpuskasın ul üz awılına qayta. “Üz awılımnı Antaliägä dä, Gretsiägä dä alıştırmıym. Berqayda da yal itärgä barmıym, üz awılıma ğına qaytam”...
-Venetsiägä dä alıştırmıy...
-Äye. Venetsiägä dä alıştırmıy. Çönki anda Venetsiä dip äytergä bula. Bik matur yılğaları awıl urtasınnan ütä. Härber keşeneñ üz priçalı bar. Motorlı köymälärdä genä yörilär. Alarğa yul kebek tä inde ul.
-Anda yul da yuq...
-Yullar bar awıl eçendä. Cäyen maşina yörerlek yullar tügel. Uramnar da yuq. Anda öylär menä niçekter, qayda qorı cir bar, şunda urnaşqannar.
Qorı cirgä inde keşeneñ öyläre utırğan. Ul batqaq cirlärne qorıtalar üzläre. Kanal dip äytergäme, kanaw dip äytergäme, qazıylar yılğağa taba. Batqaq cirdän, sulı cirdän su cıyıla ul kanawğa, yılğağa ağıp töşä häm şul urınğa alıp kilep öy utırtalar. Öylärne bik küp tözilär. Yäşlärneñ anda yäşärgä teläkläre bar. Çönki, bay cir. Anda balıq bik küp häm glava administratsiäneñ söyläwe buyınça, iñ zur türä- Äzhär abıy söyläwe buyınça alar xäzer eş buldırırğa cıyınalar. Xäzer keşe üze qışın balıq totıp, anı satıp, yäşilär inde...Gölüsä Näcmetdinova äytüençä, Açirlılar zamança yäşärgä tırışa. Elektr utları kiçke altıdan tönge unikegä qädär genä yana. Ämma suıtqıçlar da, televizorlar da, ker yuu maşinaları da alıp quyğannar. Sulı cir bulğanğa baz qazıp bulmağanlıqtan, poşi atsalar anı kürşe-tirä, tuğan-tumaça belän büleşälär. Çurtan pilmäne- cäyen qunaq aşı.
Gölüsäneñ fänni xezmäte xalıq meditsinası ısullarına bağışlanğan.
-Alar xäzer dä qullanalar andıy ısullarnı. Xäzer sölekne 50 sumğa satıp alabız dip... Äbidän soraştım- quya belä torğan äbidän. Elek ul bezneñ kül bar ide di. Ul külgä kerep utıra. Häm söleklär yabışalar anıñ östenä. Yabışqan sölek kenä dävalıy torğan sölek bula. Annarı anı cıyıp ala ul. “Xäzer,- di ul, - ul küldä yuq”. Kürşe tirä awıllardan alıp kilälärder... Açir xalqı mäçetne torğınlıq yıllarınnan soñ üz köçe belän tözegän. Urındağı xakimiät tä äzräk yärdäm itkän. “Awıldağı dini eşlärne alıp baruçı İdris babay äytüenä kürä-, di Gölüsä Näcmetdinova, xalıqnıñ dingä omtılışı zur. Ämma öyräter keşe yuq”.
-Sovet waqıtında alarnıñ ul bik qatı tıyılğan bulğan. Xätta nikaxlarnı da uqıtmağannar. Sönnät bulmağan. Xäzer inde ul torğızıla. Ä öyräter keşe yuq. Yäşlär barıp uqımıylar. Qartlar kem isendä närsä qaldırğan şulay ğına belälär. Namaznı, mäs'älän, alar atnasına ber tapqır uqıylar comğa könne. İzge cirläre bar. Ul Baxtıy babay kümelgän cir. Alar “sükene yañartıp utıru” ğädätne saqlıylar. Nikolay waqıtında yäşägän bulğan ul. Ülgänendä ul alarğa äytep qalğan bulğan: “Din buyınça nindider qıyınlıqlar bulıp kitsä awılda, din yuğala başlasa, sez minem sükemne yañartığız”,- dip.
İzge cirläre bar. Ul Baxtıy babay kümelgän cir. Alar “sükene yañartıp utıru” ğädätne saqlıylar. Nikolay waqıtında yäşägän bulğan ul. Ülgänendä ul alarğa äytep qalğan bulğan: “Din buyınça nindider qıyınlıqlar bulıp kitsä awılda, din yuğala başlasa, sez minem sükemne yañartığız”,- dip.Seber tatarları çarduğannı “çatrıq” dip äytsä, Açirda “süke” dilär. Xalıq awıldağı iñ uqımışlı häm ul waqıttağı qanunnarnı yaxşı belgän Baxtıy babay süzennän çıqmağan. Baxtıy babay Nikolay patşa waqıtında üzeneñ ziräk aqılı belän awılnı çuqındırırğa kilgän poplardan saqlap qalğan.
Fändä sazlıqlar arasında yäşägän seber tatarların tatarlaşqan xantlar digän versiä dä bar. Ämma Gölüsä süzlärençä, bu versiäne näq şulay ikän dip äytep bulmıy. Açirlılarnıñ qayberläre aq yözle, zäñgär küzle; qayberläre grek tibında. Ä üzläre isä: “Borınğı babalarıbız üzbäklär bulğan”,- dip äytä. Açirda seber tatar tele böten qamillege belän saqlanğan.
-Yaña süzlärne tatar telenä yaraqlaştırıp qabul itälär bezneñ yaqqa qarağanda. Xäzer plastik butılkalarda gazvodalar çığalar. Menä bezneñ awılda anı jban dip kenä quyalar. “Jban» ili «Butılka» dip cibärälär. Anıñ belän şähärgä söt cibärälär. Uñay bit kitep bara. Alarda anı “qola-pusta” dip quyalar. -”Qola”sı añlaşıla. -“Pusta” – ul sawıt digänne añlata alarnıñ telendä. “Ge” jurnalı bar bit. Anda bik qızıqlı materiallar çığa. Dönyanıñ ällä nindi poçmaqlarına barıp citälär alar. Monda ul keşelär kilsälär, alar “Ge” jurnalında bulğan materiallardan da kim material bulmas ide ul. Bik yaxşı material kilep çığar ide.
-”Qola”sı añlaşıla.
-“Pusta” – ul sawıt digänne añlata alarnıñ telendä.
“Ge” jurnalı bar bit. Anda bik qızıqlı materiallar çığa. Dönyanıñ ällä nindi poçmaqlarına barıp citälär alar. Monda ul keşelär kilsälär, alar “Ge” jurnalında bulğan materiallardan da kim material bulmas ide ul. Bik yaxşı material kilep çığar ide.Tömän universitetınıñ gumanitar tikşerenülär institutı xezmätkäre Gölüsä Näcmetdinova äytüençä, “Ge” jurnalı bitlärenä layıq, Seberneñ üzenä kürä ber Venetsiäse bulğan Açir awılına baru öçen Tobol şähärennän kitä torğan boralaqqa utıru kiräk. Yul xaqı- ber yaqqa 510 sum tora. Ämma 2 ay aldan uq çiratqa yazılıp quymasañ, kitä almıy qaluıñ da bik mömkin.
Nail Alan. Tömän.


text:
Ayrat Waxitov häm Röstäm Äxmärov qulğa alındı
Prokuror urınbasarı İldar Möxämmädcanov, Waxitov häm Äxmärov Rusiä Feredarsiäse Cinäyät Kodeksınıñ "Tatarstan häm kürşe respublikalarda terror ğämällären äzerläw häm başqaru turındağı" 100nçe mäddäse nigezendä qulğa alındı, dide. Mäxkämä eşen Tatarstan prokuraturası alıp baraçaq, bu könnärdä alarğa ğäyepläw beldereläçäk.
7 Rusiä watandaşı, şul sanda Waxitov häm Äxmärov, uzğan yıl Guantanamodan Rusiägä tapşırıldı.
Ayrat Waxitov Çallı şähäre mäçete imamı ide. 1999nçı yılda Mäskäwdäge terror ğämällärennän soñ qulğa alınıp, dälillär tabılmağaç irekkä çığarılğan bulğan. Soñıraq Äfğanstanğa kitkän häm anda amerikan xärbiläre tarafınnan qulğa alınğan bulğan. Älege qulğa alular Waxitov häm Äxmärovnıñ Guantanamo eşe belän bäyle tügel, dip xäbär itelä.


text:
“Sardariä”gä 45 yıl
Ütkän ğasırnıñ illençe yılları urtasında Araqayda ğömer itüçe yäş, çibär uqıtuçı yeget Äkräm Nigamatov şawlatıp tuy yasatıp awılğa kilen töşertä. Perm ölkäseneñ Barda rayonınnan kilen bulıp kilgän Däriä isemle qıznıñ sılulığına, uñğanlığına soqlanmağan keşe qalmıy. Cırlasa, tawışın sanduğaçlarğa tiñlärlek, biesä, ayaqlarına küz iärmäslek itep biyuçe Däriä tiz arada Araqaynıñ üz keşesenä äwerelä.Ansambl'neñ iñ berençe könnärennän birle yöreçe Miñsılu Bayğucina ul könnärne bolay dip iskä ala: - “Min ul waqıtta dürtençe klassta uqı idem. Däriä apabız uqıtuçı bulıp kilde. Ul şulxätle çibär, yağımlı keşe buldı. Bez anıñ itägenä tağılıp yöri idek. Yoqıdan torışına täräz töbenä kilep, anıñ çıqqanın kötep tora idek. Ul bezgä matur külmäklär tegep kiderä ide. Gel xalıq öçen, awıl keşeläre öçen yäşäde ul. Xalıq ta anı bik yarattı, üz itte. Anıñ awızınnan närsä çıqqanın kötep kenä tora idek. Barıbız da ber bulıp anıñ artınnan kittek inde”.
Ural tatarlarınıñ üzençälekle mädäniäten saqlap qalu, yolalarnı, ğöref-ğadätlärne säxnäläşterü niäte belän ul yıllarda xalıqtan fol'klor cıyu, xalıq awız icatın öyränü buyınça da bik zur eş alıp barılğan. Däriä apaları citäkçelegendä balalar, öy sayın yörep, cırlar, bäyetlär, mönäcätlär öyrängännär. Sünmäs xalıq icatı ul könnärdän başlap ansambl'neñ repertuarında töp urın alğan.Miñsılu xanım iskä aluınça, Däriä apaları oyıştırıp cibärgän üzeşçän sänğät tügärägenä böten awıl diärlek yörgän. Yämle cäyge kiçlärdä su buyında şawlatıp kiçke uyınnar uynaw diseñme, qışqı ozın kiçlärdä klubta yañadan-yaña iyüllär, cırlar öyränü, xalıq yolaların säxnäläşterü diseñme – menä şulay 40 yıl buyı däwam itkän. Bu ğömer däwerendä bik küp waqiğalar bulıp uzğan, yıllar, buınnar almaşınıp torğan, Araqay awılı ansambleneñ danı yıraqlarğa taralğan. 1974Hчe yılda uq ansambl'gä “Xalıq ansamble” digän maqtawlı isem birelgän, kollektiv matur çığışlar belän Ural töbägendäge şähär-awıllarda ğına tügel, Qazan, Zelenodol'ski şähärlärendä bulıp qaytqan. Ä 1991Hчe yılda Araqay xalıq ansamblen Rumıniägä konsert belän çaqırğannar.
Ansambl' 40 yıllıq yubileen ütkärergä äzerlängän yılnı alıştırğısız citäkçe, ul waqıtta inde Tatarstannıñ häm Rusiäneñ atqazanğan mädäniät eşleklese isemenä layıq bulğan Däriä Nigamatova tözälmäs awıru belän tüşäkkä yığıla....Tınğı belmäs Däriä apaların yuğaltunı bik awır kiçerä awıl xalqı. Bertawıştan anıñ yaratqan eşen däwam itärgä, ansambl'gä anıñ isemen quşarğa süz quyışalar awıldaşlar. Şul könnän başlap Araqay tatar xalıq cır häm biyu ansamblenä “Sardariä” iseme birelä. Ansambl'neñ yaña citäkçese itep Däriä apalarınıñ yaratqan uquçısı, cır-biyugä tiñdäşsez osta bulğan Salawat Ğobäyewnı saylıylar. Häm yalğışmıylar da.
Böten küñelen, canın-tänen birep eşli Salawat. Ansambl'neñ kiläçäge turında qayğırtıp, sälätleräk balalarnı üz maşinasına utırtıp kürşe Mixaylowski şähärenä muzıqa mäktäbenä yörtä, Sverdlov ölkäse mädäniät ministrlıysında ul bik yış qunaq bulğanğamı, anı belmägän keşe yök. Aru-talunı belmiçä, kön-tön eşlägängäme, awıldaşları bik xörmät itälär Salawatnı.Bügen menä “Sardariä”gä 45 yäş. Ansambl'gä 7 yäştän alıp 75 yäşkä qädär bulğan 93 keşe yöri. Ber ğailädän dürtär buın yörgän keşelär dä bar. Xäzerge zamanda mondıy bay tarixlı ansambl'ne saqlap qala alu üze ber qazanış inde. Awırlıqlar gel çığıp qına tora şul. Äytik, monnan sigez yıl çaması elek awıl klubı yanıp eştän çıqqan. Klub urınına xalıq mäktäpneñ sport zalına cıyıla. Şundıy bay küñel xäzinäsenä layıq bulğan olı tarixlı xalıq ansamble klubsız kön kürä.
Araqay awılında klub tözü kürşe Ufa Şigerendä tözeläse mäktäp kebek bik ozın tarixlı tözeleş bulıp tora. Klub tözeleşe Ufa Şigere mäktäbe kebek ük ölkä xakimiäteneñ tözeleş programmasına kertelgän. Ämma menä niçä yıllardan birle inde eş ber adım da alğa quzğala almıy. Şuña qaramastan, “Sardariä” ansamble yäşi, icat itüen däwam itä.Tübän Sırğa rayonınıñ Mixaylowski şähäre mädäniät yortında uzdırılğan yubiley kiçäsenä yaqın-tirä awıllardan ğına tügel, ölkädän dä bik küp xalıq cıyılğan ide. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov, yubiley belän qotlap, ansambl'gä “Tatarstan-yaña ğasır” sputnik telekanalın qaraw mömkinçelege bulsın öçen sputnik antenna büläk itte. “Milli Media-Xolding” citäkçeläreneñ berse Al'bert Abzalov, tälinkä üze genä kürsätä almas, digän süzlär belän ansambl'gä zur ekranlı televizor tapşırdı. “Beräregez büläkkä klub alıp kilmädeme?” – dip şayaruçılar da tabıldı. Klub tözelgänçe, televizor belän antennanı mäktäp binasına quyarğa, Tatarstan tapşıruların awıl xalqına şunnan citkerergä qarar qıldılar.
“Sardariä” ansambleneñ yubiley konsertın süz belän genä añlatıp birä torğan tügel. Sabantuy, awlağöy, kiç utıru, yauçılar kilü kebek küreneşlärne säxnäläşterü diseñme, borınğı kiçke uyınnar uynaw diseñme, xalıq häm zamança estrada cırları, kümäk iyüllär, bayançılar çığışı diseñme – yäş sabıylardan alıp kürkäm yözle äbi-babalarğa qädär üzläreneñ küpqırlı talantların kürsättelär.Menä ul – buınnar bäyläneşe, menä ul – millätebezneñ, xalıq cäwhärläreneñ ütkäne häm kiläçäge. Konsertnı tın da almıy qarap, här çığışnı köçle alqışlarğa kümgän xalıq küñelendä näq şundıy toyğılar barlıqqa kilgänder.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg


text: Könyaq Livanda bügen 4 öleştän ütäçäk parlament saylawlarınıñ 2nçe turı uza. Şiğilär küpçelektä bulğan könyaqta 23 urınnı Süriä yaqlı Hezbollah häm Amal xäräkäte wäkilläre alır dip farazlana. Tawış birüdä 665 meñ keşe qatnaşa ala. Uzğan yäkşämbe 29 may könne Beirutta uzğan saylawlarda, üterelgän elekke premyer-ministr Rafiq Haririnıñ ulı Saad Hariri citäkçelegedäge Süriägä qarşı oppozisiä başqala parlamentındağı 19 urınnıñ barısın da aldı. Saylawlarda xalıqnıñ 28%tı ğına qatnaşqan ide. Atnakiç könne bomba şartlap hälak bulğan Süriägä qarşı jurnalist Samir Kassir kiçä cirlände.


text:
"Til - aqıldıñ ölşemi, ulttıñ janı" - degen ulı danışpan jandardıñ sözine süy`ener bolsaq, eldiñ eldigin de, birligin de ay`qınday`tın til ekendigi belgili. Bügingi küni üşinşi mıñjıldıqtıñ esigin aşıp, XXİ ğasır tabaldırığın attap kirgen şaqta, Täwelsiz Qazaqstan Respwblïkasınıñ endigi bolaşağı, şığar bïigi sayasï- ékonomïkalıq jağday`larmen qatar, onıñ memlekettik tili - qazaq tiliniñ tağdırı ekendigin barşamız jan- tänimizben sezinip, tereñ tüsinemiz. Qazirgi Qazaqstanda til mäselesine köp män beriledi. Äsirese, üş tuğırlı til twralı ay`ta ketken jön. Elbasımız "Üş tuğırlı til" twralı ïdeyanı alğaş ret 2006 jıldıñ qazanında ötken Qazaqstan xalqı Assambleyasınıñ XII qurıltay`ında jarïya etip, 2007 jılğı joldawında "Tilderdiñ üştuğırlılığı" attı mädenï jobanı kezeñ-kezeñmen iske asırwdı usındı. Bügingi tañda Şığıs Qazaqstan oblısı birinşi bolıp Elbasınıñ sayasatın, yağnï 2016-2019 jıldarğa arnalğan üştuğırlıqtı damıtwdıñ Keşendi josparın jüzege asırwda.
Besqarağay` awdanı da bul bastamanı qoldawda. Josparğa säy`kes orıs mektepterindegi qazaq tili päni, qazaq mektepterindegi orıs tili päni jäne ağılşın tili päni muğalimderi ağımdağı jıldıñ qañtar, aqpan ay`larında dïagnostïkadan ötse, mawsım-qazan ay`ları aralığında biliktilikti arttırw kwrsınan ötwde. 2016 jılğı 1 qırküy`ekten bastap oqw josparınıñ varïatïvti böliminen sağat sanı ağılşın tilin oqwğa 1-3 sınıptarda 2 sağatqa dey`in, 4 sınıpta 3 sağatqa dey`in, 5-8 sı- nıptarda 4 sağatqa dey`in, 9-11 sınıptarda 5 sağatqa dey`in arttırıladı, orıs tilin oqwğa memlekettik tilde oqıtatın mektepterde 1-11 sınıptardıñ ärqay`sısında 1 sağatqa arttırılıp, Keşendi jospar jüzege asırılwda. 2016 jılğı 22 qırküy`ekte üştuğırlıqtı damıtwdıñ Keşendi josparın jüzege asırw maqsatında "Semenovka orta mektebi" KMM bazasında Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginñ 25 jıldığınıñ qarsañında, Tilder merekesi onkündiginde "Metapändik täsil arqılı mekteptik bilim berwde jäne jumıs jüy`esinde orıs tilin tereñdetilip oqıtw" taqırıbında oqıtw semïnarı ötti. Se- mïnarğa qazaq tilinde oqıtılatın mektepterdiñ orıs tili päni muğalimderi qatıstı. Semïnardıñ aşılw saltanatınan key`in qazaq tilinde oqıtılatın mektepterde orıs tili päni muğalimderimen "Köptildilik - köpmädenïetti tulğanı qalıptastırwdıñ negizi" taqırıbında kowçïng ötti. İs jüzinde tilderdiñ üştuğırlılığı ïdeyası bäsekege qabiletti Qazaqstannıñ ulttıq ïdeologïyasınıñ bir bölşegi bolıp tabıladı. Yağnï, memleket ärbir qazaqstandıq üşin üş tildi bilw ärkimniñ jeke damwınıñ mindetti şartı ekendigin ärday`ım este ustawdı qalap otır. Köptildi oqıtw - jas urpaqtıñ bilim keñistiginde erkin samğawına jol aşılatın, älemdik ğılım qupïyalarına üñilip, öz qabiletin tanıtwına mümkinşilik beretin bügingi küngi eñ bastı qajettilik.
B. TASBWLATOVA, awdandıq bilim berw böliminiñ ädiskeri


text:
Ärmänstanda protest çaraları däwam itä
Ärmänstanda prezident saylawı ütüenä inde ber atna tulğanda, oppozisiäneñ protest çaraları äle däwam itä. Şul uñaydan saylaw näticäläre belän kileşmägän meñlägän oppozisiä tarafdarı bügen protsest çaralarına qatnaştı.
Premyer ministrı Serj Sarkisian uzğan atna räsmi bularaq prezident saylawında ciñüçe bularaq iğlan itelde. Läkin bu räsmi bilderü, saylaw näticäsenä rizasızlıq kürsätkän oppozisiäneñ, protest çaraların tuqtatmadı.
Alar, elekke prezident Ter Patrosyannıñ saylawda xärämläşü buluı säbäble ciñä almawına qarşılıq belderä. Ter Petrosyan isä, saylawnıñ yänä baştan buldırıluı öçen konstitusiä mäxkämäsenä şikayät xatı yulladı.
Protest çaraları könnän kön arta. Qaysı ber xökümättä eşlägän keşelär dä, oppozisiäne yaqlap çaralarğa qatnaşa başladı. Häm alarnıñ kübese eşlärennäñ quıldı. Eştän çığarılğannar arasında yugarı däräcäle, tışqı eşlär ministrlığında eşlägän 9 keşe dä bar. Atna axırında bulğan protest çaralarında, oppoziädäge möhim säyäsätçelär dä qulğa alındı.
Wazifasınnan kitärgä cıyınğan Robert Koçaryannıñ şimbä könne xärbi häm saqlanu xezmätkärläre belän bulğan oçraşuı waqıtında, tınıç protest çaralarına qarşı xaqimiät qırıs çaralar kürä alır digän qurqu xäqimlek itte. Koçaryan oppozisiänıñ çaraların “qanunsız ısullar belän xaqimiätne qulğa alu tırışlığı” bularaq bäyäläde häm moña qarşı qanun häm tärtep belän xäräkät itärgä kiräk dide.
Anıñ bu çaqıruı, şimbä häm yäkşämbe könne bulğan çaralarda ğamälgä kerde häm başqala uramnarına zur sanda polisiä urnaştırıldı, oppozisiädäge sayäsätçelär qulğa alındı.
Polisiä oppozisiädäge yaña zamana partiäse citäkçese Aram Karapetian häm salımnar idaräseneñ elekke başlığı Sambat Ayvazyannı da qulğa aldı. Polisä, bu keşelärnen qanunsız qoral totu säbäple qulğa alınuın belderä.
Azatlıqnıñ ärmän bülege xäbär itüençä, Oppozisiädäge Demokratik watan partiäse citäkçese Petros Makayen dä qulğa alınğan.
Kavkaz belgeçe, Liz Fuller bu ğamällär Koçaryannıñ wazifasınnan kitär aldınnan mäxsus oyıştırğan mäkerle ber ğamäle dä bulırğa mömkin di:
“Ägär dä qanunsız qoral totu ğayepläwe yalğan bulsa, dimäk ul Robert Koçaryağa yünälderelgänn ğayepläwgä nigez birä. Şimbä könne armiä citäkçeläre belän oçraşqan Koçaryan, oppozisiäne xaqimiätneñ qanunsız yullar belän üz qulına alu turında häm xätta köç qullanu turında söyläde.”
Ter Petrosyan isä, qulğa alular säyäse nigezle di.
“Başta monıñ säyäsi ber ğamäl buluı bik açıq. Monnañ qala xaqimiät däwlät räsmilärenen küzen qurqıtırğa teli.”
Oppozisiä, qarşılıq çaraların yänädän saylaw buldıru maqsatına ireşkänçegä qadär däwam ittereläçägen äytä. Läkin belgeç Fuller, Xökümät waqıyğalarnın äkerenläp sörelep kitüen kötä di. Xalıqara cämäğatçelekneñ ışanıçın alu älegä alarnı tınıçlandıra di Fuller.
“Serj Sarkisian yaxşı uyınçı buluı belän dañ totqan şäxes. Şuña keşelär başta anıñ bik sabır keşe buluın iskä totarğa tiyeş. Ul ikençe yaqqa waqıt birä. Uylawımça Sarkasian häm Koçaryan üz taraflarında xalıqara cämäğatçelekneñ ışanıçın aqlawlarına ışana. Häm suña ber yäisä ike atna soñ xättä ozaq waqıtqa da bulsa bu çaralarnıñ barı ber äkerenläp basılıp baraçağın kötä alar.”
Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınnan kilgän küzätüçelär saylawnıñ ğomum alğanda ğadel uzuın bildergän ide. Saylaw noqtalırın küzätüçe wäkillär, saylawdağı citeşsezlekne 16 % bularaq kürsätä.
Şulay da Yewropa Berlege häm dönyanıñ küp kenä ile saylawnın ğadel buluın tanıy. Sarkisian dönya başlıqlarınnan qotlaw mesajları ala.


text:
Bush belän Qarzai terrorğa qarşı suğış turında söyläşte
AQŞ prezidentı George Bush sişämbe könne Aq Yortta Äfğänstan prezidentı Xämit Qarzainı qabul itte. Söyläşüneñ töp teması terrorğa qarğı köräş buldı. Äfğänstanda Taliban höcümnäre artqannan arta barğanda Qarzai Äfğänstan prezidentı Pärwäz Möşärräfne Paqstanda Talibanğa qarşı citärlek çaralar kürmäwdä ğäyepläde. Ämma Bush ike il dä terrorçılarğa qarşı suğışta näticäle eşli dide.
Yäşeren xisap matbuğatqa sarqıp çıqqannan soñ sişämbe könne Bush anıñ qayber öleşlären kiñ cämäğätçelekkä açarğa quştı häm mäğlümät çaralarında äytelgännärne kire qağarğa tırıştı.
Bush terrorğa qarşı suğış Amerikannarğa qurqınıçnı arttıra dip uylaw berqatlılıq, terrorçılar 5 yıl elek bulğan höcümnärgä qädär küptän eş alıp bara ide inde dide.
"Minem fikeremçä, ägär bez Ğiraqta bulmasaq, terrorçılar başqa berär säbäp tabar ide. Alar üz maqsatlarına ireşer öçen keşe üterä. Belüegezçä Usama bin Laden keşelärne üzeneñ cihad xäräkätenä quşu öçen elek Somalinı faydalandı. Elek alar Fälestin-İzrail nizağın faydalandı. Bu alarnıñ cihad xäräkätenä keşelärne cälep itü öçen uñaylı yul buldı" dide Bush.
Qarzai Äfğänstan da AQŞ ğäskärläre kilgänçegä qädär Taliban xökümäte terrorı qorbanı ide dide.
Ber xäbärçeneñ Taliban häm äl-Qaidägä qarşı suğışta Äfğän xökümäteneñ yaña strategiäse barmı digän sorawına Qarzai NATO belän berlektäge xäzerge köräş strategiäse yaxşı eşli dip cawap birde. Şul uq waqıtta ul ciñüneñ tiz genä kilmiäçägen dä äytte.
"Xäzer bez totrıqlılıqnı nığıtırğa häm Talibannan bötenläygä qotılırğa tırışabız. Moña tizräk ireşergä telibez, ämma telägän närsä tormışqa härçaq aşmıy. Şuña kürä bu beraz suzılaçaq, häm bezgä alardan qotılu öçen sabır bulırğa turı kiläçäk" dide Qarzai.
Qarzai töbäktä terror qurqınıçına qarşı köräştä Paqstan prezidentı Möşäräf tä zurraq öleş kertergä, dinnän bigräk näfrät taratuçı Paqstan mädräsälären yabarğa tieş dide.
Qarzai belän Möşärräf arasındağı kierenkelekneñ tağın ber säbäbe – Paqstannıñ Äfğänstan yanındağı Tönyaq Wäzirstan turındağı kileşü. Möşärräf Taliban häm äl-Qaidä belän alar Tönyaq Wäzirstanda üz eşçänleklären irekle alıp bara ala dip kileşkän digän täesir qala digän ide Äfğänstan prezidentı.
Möşärräf isä uzğan atnada Waşingtonda, Taliban belän tügel Tönyaq Wäzirstandağı qabilä citäkçeläre belän kileşkänlegen belderde häm kileşüneñ maqsatı anda Taliban belän äl-Qaidä eşçänlegen tıyu dide.
Matbuğat oçraşuında Qarzai monıñ çınnan da şulay bulaçağına ömetlänüen äyye.
Bush isä Qarzai belän Möşärräf arasında kierenkelek bulğan kebek toyılsa da, bu ike ilneñ terrorğa qarşı näticäle köräşüenä, äl-Qaidä citäkçese Usama bin Ladennı ezläwgä qomaçawlamıy dip östäde. Bin Laden Paqstanda qaçqan bulırğa tieş dip isäplänä.
Çärşämbe kiçendä Waşingtonda bu söyläşü äle däwam itäçäk. Bush Qarzai belän Möşärräfne kiçke aşqa çaqırdı häm anda iğtibar üzägendä çiklärne saqlaw, terrorğa qarşı köräştä mäğlümät almaşu, tınıçlıq häm demokratiä urnaştıru bulaçağın belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Sincanda terror ğamäle bulası aldan uq kisätelgän ide
Olimpia uyınnarına 4 kön qalğanda, Qıtay xabär agentlığı Sincan töbägendä höcümdä 16 polisia xezmätkäreneñ hälaq buluın belderde.
Sinhua xäbär agentlığı belderüençä, Sincannıñ Qaşğar şähärendä yök maşinasın qullanğan ike keşe, maşinanı polisiä bülegenä taba quıp, qullarındağı bombalarnı şartlanğannar. Höcümdä polisiä xezmätkärlärennän 16sı ülgän 16sı isä yaralanğan.
Xäbärlärgä qarağanda, höcümne oyıştırğan 2 keşe sonınnan qulğa alınğan, alardan berse yaralanğan. Läkin alarnıñ kem buluı turında älegä mäglümat yuq. Qaşğar idaräse bu höcümne terror ğämäle bularaq atadı. Ä mäglümat çaraları xäbärlärendä möselman “Şärki Törkistan xäräkäte” belän bäyläneşe buluın belderde. Läkin iğtibardan çittä qalmağan ber äyber älege höcem bulır aldınnan Räsmi Pekin Sincan töbägendä ixtimal terror ğämälläre turında aldan uq kisätep quyğan ide.
Höcüm Qıtaynıñ Sincan töbägendä yägni Şarqıy Törkistanda bula. Mäglüm bulğança Qıtaynıñ könbatışında, Üzäk azía belän çiktäş bulğan älege töbäktä möselman-törki xalıqlardan bulğan uyğırlar yäşiy. Höcüm oyıştırılğan Qaşğar şähäre isä Pakıstan häm Äfğanstan çigenä yaqınça 130 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan .
Olimpiä uyınnarı aldınnan Qıtay Töbäkdä köçen arttırğan ide.
Pekin xäkimiäte cäyge uyınnar waqıtında terrorçı höcümnärgä qarşı 100 meñnän artıq polisiä xezmätkäre häm saqçısın eşkä aldı.
Monnan elek Qıtay iminlek xezmätkärläre, mart ayında 3 keşene Qıtay hawa yulları oçqıçın bombalarğa cıyınu ğäyebe belän qulğa alğan ide. Bu keşelärneñ öçese dä uyğır millätennän. Törkistanda soñğı arada Olimpia uyınnarı başlar aldınnan qarşılıqlar çığuı turında xäbärlär kilä. Bu qarşılıqlarda Qıtay xökümäte uyğır separatistlären ğäyepläsä, çit illärdä sörgendä bulğan uyğır milli oyışmaları basımnarnıñ arttırılıu xalıqnı qarşılıq kürsätergä yetärä dip äytä. Qıtay xäbär agentlığı belderüençä, Sincan polisia idaräse, 2008 yılnıñ berençe yartısınnan birle töbäktä 5 terrorçı törkemen yuqqa çığarğan.
Meñnärçä yıllar buyı – başqa tuğandaş törki xalıqlar belän distälägän däwlätlär totqan uyğırlarnıñ üz watanı, Şärqi Törkistan gel bäysez bulıp qalğan il. 1949 yıl da ğına bu cirlärne Qıtay xäkimiäte basıp ala häm üz idaräse astına ala. Şul yıldan birle Uyğırlarnı buysındırırğa telägän Qıtay xäkimiäte, bu cirlärgä üz xan milläten quya.
Xan xalqı urnaştırıla başlağannan birle, xökümät tarafınnan qıyırsıtıla başlağan uyğırlarnıñ millätçe öleşe, üz milläten saqlap qalu häm bäysezlekne qaytaru öçen köräşä. Bu uñaydan soñğı distä yılda “Şarki Törkistan xäräkäte” digän möselman törkem barlıqqa kilgän ide.
Qıtay mäglümat çaraları älege törkemneñ höcüm belän bäyläneşe buluın beldersä dä räsmilär bu turıda äle täfsille mäğlümat birmäde.


text: Törkiä parlamentı bügen Cinäyätlär kodeksına tözätmälär rasladı. Bu tözätmälär 3 Üktäberdä Yevropa Berlegenä kerü söyläşülären başlaw öçen töp şart bulıp tora ide. Keşe xoquqları taläplären kütärgän, xatın-qız häm ballar xoquqların yaxşırtqan üzgäreşlär öçen 343 deputat uñay, 3se qarşı tawış birde. Yaña kodeks Törkiäneñ Yustitsiä sistemasın Yevropa Berlege taläplärenä turı kiterer dip kötelä. Ämmä tänqitçelär fikerençä, uñay yaqqa citdi üzgäreşlär bulmayaçaq. Misal itep alar kodeksta "däwlät mänfäğätlärenä bitaraflıq" öçen törmä xökeme qaralğanın kiterä. Bu matdäneñ añlatmasında äytelgänçä, Ğosmanlı imperiäsendä ärmännärgä qarata genotsid turında söylägän, yä Kiprdan törek xärbilären çığarırğa çaqırğan öçen çit il oyışmalarınnan yä şäxeslärdän açqa alğan keşegä 3 yıldan alıp 10 yılğa qädär törmä yanıy. Yaña Kodeks kiläse aydan ğämälgä kersen öçen, xäzer anı prezident Ämxät Näcdär Säzär imzalarğa tieş.


text: Bügen Kremldä Rusiä ilbaşı Vladimir Putin Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov belän oçraştı. Köntärtibendä – respublikanıñ uzğan yıldağı sotsial-iqtisadi üseşenä yomğaq yasaw häm yaña yılğa plannar tora ide, dip xäbär itelä. Şulay uq Başqortstannıñ Rusiägä quşılunıñ 450 yıllığın bilgeläwgä äzerlektän tış oçraşuda Rusiä belän Başqortstan arasında wäkälätlärne büleşü turındağı kileşüne yañartu mäsäläse dä yañğrağan. Başinform mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, Putin Räximovnıñ, kileşü nigezendä mönäsäbätlärne üsterü kiräklege turındağı täqdimen xuplağan, bu tör eşneñ – Rusiäneñ federativ däwlät yünäleşendä bulğanın azsızıqlağan.


text:
Bu könnärdä Yewropa referendumnar belän yäşi diärgä bula, xörmätle tıñlawçılar. Suşı atna azağında Çexiä xalqı ilneñ Yewropa Berlegenä quşılu-quşılmawın xäl itäçäk, ä menä Pol''şa monı inde eşläde, şimbä-yäkşämbe uzğan tawış birüdä anda qatnaşqan saylawçılarnıñ küpçelege Berlekkä quşılunı yaqlap çıqtı.
Xalıqnıñ referendumda qatnaşu däräcäse başta tübän buluğa häm poläklär arasında Yewropa Berlegenä qarşı käyeflär kiñ taraluğa qaramastan, atna azağındağı tawış birü näticäläre Yewropa tarafdarların nıq söyenderde. Qatnaşqan saylawçılarnıñ küpçelege ilneñ kiläse yılda Yewropa Berlegenä quşıluwın xuplap çıqtı. Berençe sannarnı zur tüzemsezlek häm xätta küpmeder däräcädä qurqu belän kötkän prezident Alexander Kwasniewski, "äye" dip äytüçelärneñ östenlege mäğlüm bulğaç, "min çın küñeldän üzebezneñ böyek Yewropa ğailäsenä qaytuwıbız xaqında äytä alam" dip belderde. Pol''şada küplär şuşı referendumnı häm soñraq Yewropa Berlegenä quşıluwnı, ilneñ kommunistik ütkäne belän xuşlaşu bularaq qabul itä. 14 yıl elek Pol''şadağı qızıl xakimiatne cimerügä zur öleş kertkän häm soñraq ilneñ prezidentı bulğan, mäşhür "Solidarnost" xäräkäten citäklägän Lech Walesa da referendum näticälären zalimiat östennän zur ciñü dip atadı. Üzeneñ 38 million xalqı belän Pol''şa kiläse yılnıñ mayında Yewropa Berlegenä quşılaçaq iñ zur il bulıp tora, anıñ şul Berlektäge urını häm tawış birü qüwäte İspaniänekenä tiñ bulaçaq häm barı tik Britaniä, Germaniä Fransiä häm İtaliädän genä qalışaçaq. Tağın ber yıldan soñ Yewropa Berlegenä 10 däwlät quşılırğa tieş, şularnıñ 6-sında inde (Pol''şanı sanap) referendumnar ütte, häm andağı näticälär älegä uñay ğına. Berlekkä Könçığış häm Üzäk Yewropadağı elekke kommunistik illärne alu, ikençe dönya suğışınnan soñ bülengän qitğanı yañadan berläşterü bularaq bäyälänä. Üzendä 40 yıl däwam itkän kommunistik xakimiat mirasınnan äle haman da, bigräk tä iqtisad ölkäsendä tulısınça arına almağan Pol''şa Yewropa Berlegenä quşılıp ildäge iqtisadi üseşne bermä-ber arttırırğa teli, şuña kürä dä poläk citäkçeläre xalıqnıñ referendumda "äye" dip äytüwen yaqlağan ide. Alar fikerençä, Yewropadan çittä qalğan oçraqta Pol''şa berqayçan da üz köçe belän genä Könbatıştan qalışuwın beterä almayaçaq. Şuşı fikergä qarşı ildäge ütä-konservativ katoliklar häm radikal'' igençelär çıqtı. Berençeläre, Yewropa Berlegenä kerü Pol''şada milli üzençäleklärne yuq itügä kiteräçäk dip isäpläsä, ikençeläre, bu ilneñ awıl xucalığın tämam tarqataçaq digän qaraşta tora. Läkin katolik çirkäwneñ köçe ildä şaqtıy zur bulsa da, bu yulı käyeflär Yewropa yağında ide, bigräk tä yäşlär arasında. "Washington Post" basması 25 yäşlek Jaroslaw Novak süzlären kiterä, ul "bu qarar, yäğni Yewropa Berlegenä quşılu, bezneñ öçen zur mömkinleklär aça, bez anda eşli häm uqıy alaçaqbız, minem öçen bu yaña 500 meñ eş birüçe buluwın añlata" dip isäpli. Şunı da äytep kitü urınlı - radikal'' katoliklar qarşı çıqsa da, alarnıñ iñ yuğarı citäkçese, üze poläk bulğan Rim papası İoann Paul İkençe Pol''şanıñ Yewropa Berlegenä quşıluwın yaqlap çıqtı häm monı tarixi ğädellekneñ ber çağılışı dip atadı. Monıñ faydası buldı kebek - referendumnıñ berençe könendä saylawçılarnıñ barı tik 17 yarım protsentı ğına tawış birgän ide, qanun taläp itkän şart - 50 protsenttan artıq qatnaşu, keşelärneñ referendum urınnarına turıdan-turı yäkşämbe ğibadätlärennän kilä başlawınnan soñ ğına ütälde. Bu atna azağında Yewropa Berlegenä quşılu referendumı Çex respublikasında da ütkärelä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Amerika Quşma Ştatlarınıñ Ğiraq mäs’äläsendä Fransiä wä Germaniä belän qarşılıqları arta bara, Paris häm Berlin xäzer üz solıx täqdime belän çığarğa buldı. Şuşı fiker ayırmalıqları Könbatışnıñ xärbi-säyäsi berdämlegen gäwdäländergän NATO-nı da ikegä bülergä tora, Fransiä häm Belgiä, NATO äğzası Törkiägä höcüm yasalğan oçraqta anı yaqlawğa äzer toru täqdimenä qarşı çıqtı.
Uzğan atna azağı Könbatışnı Ğiraq mäs’äläsendä tağın da nığraq büleneşkä kiterde diärgä bula, xörmätle tıñlawçılar. Waşington säyäsätenä baştan uq qarşı çığıp kilgän Germaniäneñ, amerikannarğa näq şundıy uq qarşılıq kürsätkän Fransiä belän bergä yaña solıx planın äzerläwe xaqında mäğlüm buldı. Ul äle räsmi töstä bäyän itelmäde, bu İminlek Şurasınıñ şuşı comğada uzaçaq utırışında kötelä, häm qayber räsmi wäkillär Berlindä dä, Parisda da andıy närsä yuq dip belderep torsa da, Germaniäneñ Der Spiegel atnalığı plannıñ qayber öleşlären inde cämäğätçelekkä citkerde. Anda Ğiraqtağı qoral inspektorları sanın öç märtäbä arttıru, alarnıñ eşen Berläşkän Millätlärneñ maxsus ğäskäriläre sağı astında alıp baru, dimäk Ğiraqta xalıqara köçlär urnaştıru, ilneñ bar hawa kiñlegen tulısınça oçışlar öçen tıyu häm anda keşe xoquqların bozu oçraqların Berläşkän Millätlärneñ maxsus mäxkämäsendä qaraw kebek täqdimnär bar. Yäğni bolar barısı da, İminlek Şurası elek tikşergän mömkinleklär sürätendä yañalıq bulsa da, Berlin wä Paris täqdimnärendä amerikannar alğa sörgän töp çara – Ğiraqqa qarşı köç qullanu belän yanaw yuq. Bu ölkädä alar arasındağı qarşılıq haman da bar häm ul torğan sayın tiränäyä, Germaniä wä Fransiäneñ üz solıx planın täqdim itüwe monı raslıy ğına. Yäkşämbedä Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell şuşı plannı bäyäläp, bu hiç kenä dä çişeleş tügel, bu taypılış dip belderde. Şulay itep Waşington german-fransuz täqdimnäre räsmän bäyän itelgänçe ük üzeneñ alar belän riza bulmayaçağın äytep quya. Läkin şuşı plan inde yaqlaw da qazana başladı. Misal öçen, Rusiä yağınnan. Yäkşämbedä qısqa säfär belän Berlingä kilgän häm düşämbedä inde Parisda fransuz prezidentı belän oçraşqan Vladimir Putin monı xuplap çıqtı. Aña qädär näq şunı uq Muenchenda barğan iminlek kiñäşmäsendä Rusiäneñ saqlanu ministrı Sergey İvanov ta beldergän ide. Bolar barısı da Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa qarşı suğış başlaw mäs’äläsendä Rusiä prezidentı belän niçek tä bulsa kileşergä tırışuwı sürätendä buldı. Şul uq kiñäşmädä amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld ta qatnaştı, häm anıñ anda xätta Germaniä saqlanu ministrı Peter Struck belän 15 minutlıq qısqa ğına oçraşuwı da planlaştırılğan ide. Yaqlar anda başta Ğiraqqa qağılmağan mäs’älälärne genä qaraw xaqında kileşsä dä, Berlin häm Parisnıñ yaña planı turında süzlär çığu säbäple Rumsfeld bu xaqta mäğlümatnı Strucknıñ üzennän alırğa buldı häm bu xaqta aña turıdan-turı soraw birde. Tik german ministrı älegä planğa açıqlıq kertä almawı, moña äzer bulmawı xaqında belderde. Ul barı tik Berlinneñ çınnan da Paris belän bu ölkädä fiker alışular alıp baruwın ğına tanıdı. Könbatış illäre arasındağı qarşılıqlar alarnıñ strategik berdämlegen gäwdäländergän NATO oyışmasın da ikegä bülärgä tora. Ğiraqqa qarşı suğış ixtimalınıñ artuwı sürätendä Waşington anda, berlekneñ äğzası bulğan Törkiägä Ğiraq yağınnan höcüm yasalğan oçraqta NATO-nıñ moña cawap birergä äzer toruwı mäs’äläsen kütärgän ide. Monıñ öçen maxsus şıpırt rizalıq alu ısulı saylandı, yäğni NATO citäkçelege andıy problemanıñ buluwın iğlan itte, häm bilgele ber waqıt eçendä qaysı da bulsa äğza ildän moña rizasızlıq belderü kilmäsä, yäğni här äğza il däşmi şıpırt qına utırsa, NATO qararnı qabul itelgän dip sanıy. Läkin düşämbedä Fransiä, ikençe ber äğza Belgiä belän bergä moña da qarşı buluwın xäbär itte. Quşma Ştatlarnıñ NATO-dağı wäkile Nicholas Burns monı, şuşı saqlanu berlegenä bulğan ışanıçnıñ krizis kiçerüwe dip atadı.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Ukraina: oppozitsiäneñ Yanukoviç xökümätenä ışanmaw belderergä tırışuı sişämbedä uñmadı
Ukrainanıñ Yuğarı mäxkämäse sişämbe könne saylaw näticäläreneñ qanunilığın tikşerüne däwam itsä dä, iğtibar üzägendä Yuğarı Rada utırışı torır dip kötelgän ide. Viktor Yuçenko citäkçelegendäge oppozitsiä parlament aşa Viktor Yanukoviç xökümätenä ışanmaw belderü ütkärergä tırışıp qaradı. Läkin Yuğarı Radada kilep tuğan säyäsi krizisqa başqa çişeleş tabılırğa tieş digän qarar yaqlandı, häm şunnan soñ anıñ utırışı tämamlandı.
Audio, Viktor Yanukoviç
Xakimiat nämzäte Yanukoviç şulay itep, qanunğa qarşı ğämällär buluı açıqlansa, üzeneñ tawış birüne yañadan ütkärü belän kileşäçägen äytä. Ä oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenko fikerençä, könyaq-könçığış ölkäläre citäkçeläreneñ xäzer cirle moxtariat tözergä totınuı da, alarnıñ ikençe turda oyıştırğan qanun bozuları öçen cawaplılıqtan qaçarğa tırışuı belän añlatıla.
Audio, Viktor Yuçenko
"Xäylä şunda ki, ayırılu teläge ikençe turda saylaw näticälären bozğan Xarkiv, Luhanski, Donetski, Odessa ölkäläre häm Qırım xakimiate tarafınnan iğlan itelde. Ayırılu belän yanap alar üzlären, qılğan cinayätläre öçen cawaplılıqqa tartıludan saqlap qalmaqçı. Şuña kürä dä ottırğan yaq xäzer ayırılu ideäse belän çığa, ämma bu könçığış Ukrainadağı ğadi xalıqnıñ teläge tügel" di Viktor Yuçenko. Sişämbedä Ukrainanıñ ikegä - könçığış häm könbatış öleşlärenä bülenügä taba baruı beraz aqrınaydı, düşämbedä prezident Kuçmanıñ qayber ölkä citäkçeläre belän oçraşuı ütkän ide. Sişämbe könne Donetski ölkäsendä şuşı yäkşämbegä bilgelängän referendumnı kiçekteru turında xäbär kilde. Ölkäneñ citäkçelege berük waqıtta, Donetskineñ Ukrainadan ayırılırğa cıyınmawı, barı tik ilne federatsiägä äyländerergä teläwe turında äytte. Ukrainanıñ baş prokuraturası isä, ilne bülgäläw, anıñ bötenlegenä qarşı çığu oçraqları uñayınnan cinayät eşläre açuın belderde. Yaqın aralarda Kievkä Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana kiler dip kötelä. Anıñ belän Pol''şa prezidentı Aleksandr Kwasniewski dä bula ala dip xäbär itelä.
Kärim Kamal


text:
AQŞ Yustitsiä Ministrlığı CİA agentın iğlan itü uñayınnan cinayät eşe açtı
AQŞ yustitsiä ministrlığı Prezident administratsiäse Üzäk Küzläw İdaräseneñ yäşeren agetın iğlan itkän digän ğäyepläwlär nigezendä tikşerü eşe başlap cibärde. Qayberäwlär bu Ğiraq suğışın tänqitläwçelärne qurqıtu öçen maxsus eşlängän bulırğa mömkin dip belderä.
Wilson Plamenı iğlan itü anıñ şuşı tänqit mäqäläse öçen üç alu, iğtibarnı çitkä yünältü häm prezident administratsiäsen tänqitlärgä teläwçelärneñ qıyulığın kimetü öçen eşlängän dip isäpli. Yäşeren agentnı çınnan da Aq Yort satqanmı, mäğlümätlär başqa çığanaqtan alınğanmı anısı älegä tögäl bilgele tügel. Amerikada jurnalistlarnıñ üz yäşeren çığanaqların açmaw xoquqı yaxşı saqlana häm tikşerüçelärgä jurnalisttan çığanaqnı belü qıyın eş.
Qanun nigezendä, yäşeren mäğlümätlär belän eş itüçe federal xezmätkär ul mäğlümätlärne röxsätsez iğlan itsä monıñ öçen 10 yılğa qädär törmä cäzası birelergä häm 50 meñ dollarğa qädär ştraf alınırğa mömkin.
Tikşerü eşe başlanuın Yustitsiä ministrı John Ashcroft iğlan itte:
AUDİO: Üzäk Küzläw İdaräse yäşeren mäğlümätne röxsätsez açuğa qarşı feredal qanunnıñ bozılğan bulu mömkinlege turında cinayät tikşerüe ütkärüne sorap Yustitsiä ministrlığına möräcäğät itte. Bu möräcäğätne qarap çıqqannan soñ Yustitsiä Ministrlığınıñ cinayät tikeşüläre bülege Federal Tikşerülär İdaräse yardäme belän tulı tikşerü eşlären başlap cibärde.
Demokratlar isä bu tikşerüneñ ğädel ütüe ışanıçlı bulsın öçen ike partiä wäkilläre dä qatnaşqan bäysez tikşerü ütkärüne sorağan ide. Çönki Ashcroft xakimitättäge respublikan prezident Bush tarafınnan bilgeläp quyılğan keşe. Häm ğädättä yäşeren mäğlümätlär açıluğa bäyle eşlär uñayınnan Yustitsiä Ministrlığı tulı tikşerülär açmıy.
Analitiklar fikerençä, bu tikşerü Bushqa zur säyäsi zıyan kiterergä mömkin. Ul bolay da Ğiraqnı tözekländerü eşläreneñ bik qimmätkä töşüe, anda AQŞ xärbi yuğaltularınıñ arta baruı, häm küpläp üterü qorallarınıñ tabılmawı öçen bik qatı tänqitlänä.
Aq Yort Plamenı iğlan itü turında matbuğatta äytelgännärdän arı berni dä belmäwe häm bu eşkä Buşnıñ ölkän säyäsi kiñäşçese Karl Rovenıñ bernindi dä qatnaşı bulmawı turında täqrarlıy. Wilson isä bu eşne Rove oyıştırğan bulırğa tieş digän ide.
Sişämbe könne Bush bu turıda belgän härkemne ul mäğlümätlär belän urtaqlaşırğa çaqırdı:
AUDİO: Min administratsiädäge härkemgä tulısınça xezmättäşlek itärgä quştım. Min döreslekne belergä telim.
Ämma Kongresstağı Demokratlar Yustitsiä ministrı Ashcroftqa ışanmıy häm bu tikşerü eşen barlıq taraflar da ışanğan bäysez şurağa tapşırırğa çaqıra. Senattağı Demokratlar citäkçese Tom Daschle jurnalistlarğa bolay dip belderde:
AUDİO: Bez John Aschcroftqa ışanmıybız. Min elekke yustitsiä ministrı Janet Renoğa ışana idem. Bez berär keşeneñ çınnan da federal qanunnı bozğanlığın tögäl beläbez. Şuşı ike närsäne isäpkä alğanda, minemçä, maxsus şura oyıştırıluğa bernindi şik tä bulmasqa tieş.
Ämma tikşerüne kem ütkäräçägen Yusitsiä Ministrlığı saylıy. Häm demokratlar bu eştä kongressnıñ qatnaşuın ni qädär nıq teläsälär dä alarnıñ uñışqa ireşüe bik ikele. Çönki Kongressta respublikannar küpçelekne täşkil itä. Respublikannar isä demokatlarnı bu nizağnı säyäsi maqsatlar öçen qullanırğa tırışuda ğäyepli.
Ashcroft bu tikşerüdä qatnaşaçaq keşelär möhim däwlät mänfäğätlärenä qarağan häm yäşeren mäğlümätlärne röxsätsez açu belän bäyle eşlärne tikşerüdä zur täcribär tuplağan yaxşı belgeçlär dip belderde. Yustitsiä ministrı prezident administratsiäse bu eşkä bäyle bulırğa mömkin barlıq dokumentlarnı, elektron xatlarnı, telefon söyläşüläre turındağı mäğlümätlärne saqlap totırğa quşqan.
Ämma NYT yazuınça demokrat senator Charles Schumer Aq Yortnıñ Yustitsiä ministrlığınnan dokumentlarnı yuq itmäskä digän räsmi kürsätmä alğannan soñ da 12 säğät çaması anı barlıq xezmätkärlärgä taratmıy toruına borçılu belderep härber yaxşı prokuror, az ğına kiçegüneñ dä cinayätçegä dälillärne yuq itü öçen waqıt birüen añlıy dip äytkän.
Üz yazması belän bu cäncalnı başlap cibärgän jurnalist Novak düşämbe könne CNN televideniesendä bu mäğlümätne min qazıp çığarmadım, anı miña kiterep birdelär dide. Washington Post yazuınça, uzğan şimbädä prezident administratsiäseneñ ber wäkile yäşeren mäğlümätne administratsiädäge ike räsmi Wilsonğa ışanıçnı beterü öçen Novakka häm tağın berniçä jurnalistqa tapşırğan dip äytkän. Ämma bu mäğlümätlärne ber genä jurnalist bastırıp çığardı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Törkiä: ärmän jurnalistınıñ üterelüe milli bäxäslärne qızdırıp cibärde
Ütkän atna üterelep 23 Ğinwarda kümelgän Ärmän jurnalistı Hrant Dink cenazası arqılı qabınıp kitkän säyäsi, ideologik debatlar däwam itä. Şuşı cenaza yolasında “Barıbız Ärmän, barıbız Hrant Dink” digän plakatlar bar ide. İstanbuldağı cenaza yolasına 100 meñ keşe qatnaştı. Bu san dörester dä, çönki mäyet uzdırılğan 8,5 km yul xalıq belän şığrım tulğan ide, yullarnıñ yabıluwı qayber rayonnarda paraliçqa kiterde.
Gazetalar arasında iñ köçle reaksiä “Tercüman” gazetasınnan kilde. Ul 24 Ğinwar sanın “Törkiä Töreklärneñ” digän rubrika belän çıqtı. 25 Ğinwarda “Bu däwlätneñ iseme ‘Törek däwläte’, milläteneñ iseme ‘törek milläte’, watanı isä ‘Törkiä’ Konstitusiägä kürä dä watandaşlıq belän bäyle här kemgä Törek dip äytelä. Grek, ärmän, körd, bosniäle, alban, çärkäz -hämmäbez törek milläten täşkil itäbez, dip yaza.
Şulay uq millätçe Türkiye gazetasınnan Rahim Er “Diaspora qotırta” digän mäqäläsendä “töp ğäyeple Ärmän disporası. Könbatışnıñ täräqqi itkän illärendä mullıq eçendä yäşilär. Berse dä ni Ärmänistanda, ni Anatoliädä yäşämi. Tik ber eşläre bar - üç, näfrät” digän fiker alğa sörä.
MXP basması Ortadoğu gazetasında Taylan Sorgun “Bu forsattan faydalanğannar, berençedän, Törkiäneñ uydırma Ärmän genosidasın qabul itüwen, ikençedän, Törek konstitusiäsen üzgärtüwen; öçençedän, Törkiäneñ milli däwlät, unitar sistemasın almaştırunı taläp itälär” dip yaza. Ul ayruça AQŞ Kongresı da Ärmän genosidasın qabul itü aldında tora, di.
Hürriyet gazetasınnan Mehmet Yılmaz “Min Hrantnıñ cenaza yolasında ber genä başı bäyle xatın kürmädem, şulay uq plakatlar arasında ber genä Törek bayrağı da yuq ide” dip yaza.
Milliyet gazetası isä baş mäqalädä “Hrant Dinkqa yasalğan attentat ilebezdä tınıçlıqnıñ nindi neçkä ber bawğa bäyle buluwın kürsätte. Başta cinayätçe citeştergän atmosfera belän köräşergä, rasizm üçen xökem itärgä kiräk” dip urta yulnı kürsätä. Şul uq Milliyettä Hasan Pulur başqa ber Ärmän jurnalistı Ethem Mahçupyannıñ “Nindi Törek” digän süzenä işarä itä häm Töreklär almaşa ala, ämma tege töreklär almaşa alır mı?” digän sorawına “Monı äytü bik qıyın” digän cawap qaytara.
Qısqası, ärmän jurnalistı Dinkneñ üterelüwe tağın ber märtäbä etnik problemalarnı kön tärtibenä menderde. Bu debatlar asılda ozaqqa suzılaçaq.
* * *
Törkiä Awazı” radiosınıñ waqıtlıça tuqtılğan Tatar tapşıruları bu atnada qabat başlandı. Läkin, tapşırular, kadrlar ciştmäw säbäple, könenä yartı säğat kenä bulaçaq. Bu tapşırularnı qısqa dulqınnarda, yä internet aşa tıñlap bula.
* * *
1-2 Fevraldä İstanbulda Rusiä-İslam Dönyası isemle 3nçe cıyılış bulaçaq. Bu xalıqara cıyılışta Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev tä qatnaşaçaq, dip xäbär itelde.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Bügen dönya cılına qarşı qöräşne tanıtu öçen oyıştırılğan dönya küläm tamaşalar Tokio häm Sidneyda başlandı. The Live Earth – "Cir xaqına" isemle konsertlar şälkeMe AQŞnıñ elekke vitse-prezidentı Al Gore başlanğıçı belän ütkärelä.Tamaşalar 9 şähärdä бapa häm alarda dönya küläm tanılğan pop cırçılar qatnaşa
Dönya buylap ütkärelgän şuşı 9 konserta 100 artıq pop muzka yoldızı qantaşa. Çara ber täwlek buyı dönyanıñ 7 qıytğasında däwam iteläçäk. Berençe bulıp tamaşalar bügen Sidney häm Tokioda başlanıp kitte. Tokioda şäfqät tutaşı bulıp eşläwçe Megumi Shibata, Yaponiäneñ başqalasına, konsertka kilgän meñlägän keşelärne berse ide. Ul bolay dip äytte.
"Minem uylawımça muzika aşa nindider mäğlümatnı citkerü bik aqıllı fiker, çönki bezneñ buyın keşeläre muzıkanı bik yarata."
Consert energiäne häm tabiğatne niçek saqlaw turındağı videofilmnar belän aralıştırılıp baraçaq. Konsertlarnıñ başlğanğışı Tokio häm Sydneyda bulsa, alar Shanxay, Johannesburg, Hamburg, London, Rio de Janeiro, New Jersey häm Washigtonda däwam itelä. Şuña oşxağan çara, 2006 yılda Live 8 digän isem astında, dönyadağı fäqırlekkä qarşı ütkärelgän ide.
Oyeştıruçlar, the live Earth çarası belän 2 milliard keşeneñ iğtibarın cälep itergä ömetlänä. Tamaşa internet häm iyärçen televidenie kanalları aşa tapşırıla. Qayberäwlär, dönya cılınuına qarşı çaralarğa aqça tuzdıru belän bilgele pop yoldızlarnı cälep itü başlanğıçın tänqitläp çıqtı. Mäsälän Londonda çığış yasyıçaq iñ zur yoldız Madonnanıñ berniçä bik zur yortı, maşinaları häm üz oçqıçları bar. Läkin oyıştıruıçlar fikerençä, tabiğatne saqlaw turında bik uylamağan artilarnıñ da, bu çarada qatnaşqannan soñ, fikere üzgärer. Alar şulay uq, meñlägän keşe qatnaşlığındağı konserttan kilgän zıynnanı mömkin qädär kimetü turında aldan uq qayğırttkı, dip belderä.
Bikä Timerova


text:
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw bügen Farsı qultığı däwlätläre buylap säfären Bahraindan başladı.
Britaniä tışqı eşlär ministrlığı şulay uq, Straw Kuwait, Qatar häm Söğed Ğaräpstanğa baraçaq, dip xäbär itte. Bu säfärdän soñ Straw çärşämbe könne Afinda uzaçaq Yevropa Berlegeneñ kiñäyüenä bağışlanğan cıyında qatnaşaçaq.
Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin bügen Beirutta Ğiraqnı tözekländerü turında Livan räsmiläre belän söyläşülär uzdırdı. Fransiä wäkile, xäzerge waqıtta Amerika Quşma Ştatlarğa Süriäne Säddäm rejimın yaqlap tiruda ğayeplär öçen yaxşı waqıt tügel, dip belderde. Monıñ urnına böten tırışlıqlnı Ğiraqnı tözekländerügä häm Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıruğa quyarğa kiräk, dide De Villepin.
Amerikan räsmiläre küptän tügel Süriäne Ğiraqqa qoral satuda ğayepläde. Däwlät Sekretare Donald Rumsfeld ta bügen Süriäne, üzendä qayber elekke Ğiraq citäkçelären sıyınu birüe öçen täñqitläde. Süriä isä bu ğayepläwlärne nigezsez dip atıy. Beiruttan soñ Dominique de Villepin-Yaqın Könçığış buylap säfäreneñ soñğı tuqtalışı bulğan Söğed Ğaräpstanğa kitte.
“Ğiraqta demokratik cämğiät tözü başlanğanda Baath partiäse tamırdan yuq itelergä tieş”. Bu xaqta Säddäm Hösäingä oppozitsiädä bulğan Ğiraq Mili Kongressı başlığı Ahmad Şalabi BBC kanalına birgän äñgämäsendä belderde. Şalabi şulay uq, Ğiraq oppozitsäise wäkillärenä Ğiraqnıñ küçeş çorı xökümätendä urın birü yaqlı, üzeneñ isä citäkçe urınnarınıñ bersen alırğa teläge bulmağanın äytte Şalabi.
40 yıldan artıq ğömeren Ğiraqtan çittä yäşähän Ahmad Şalabi, tuğan ilenä Amerikan citäkçelegendäge xärbi çaralar başlanu aldınnan kire qayttı.


text:
Alat
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Alat yä Urıs Alatı - Biektaw rayonında, Biektaw timer yul stansiäsennän 33 km tönyaqtaraq, Aşıt yılğasınıñ sul quşıldığı Alat suı buyında awıl. Qazan Xanlığı däwerendä nigez salına (Alat daruğasınıñ üzäge bula). 1708-1766. yıllarda - Qazan gubernası şähäre. 1758 yänäşäsendä Alat siptzavodı nigez salına.
1989. yılda 210 keşe (Urıslar), 2000. yılda 212 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - terlekçelek. Urta mäktäp, mädäniät yortı. 19. yöz kirpeç suğu, çilmäk yasaw käsepçelege belän mäğlüm. Uspenskaya çirkäwe - 18. yözneñ 1. çirege arxitektura istälege.


text: Amerík Quşma Ştatları saqlanu ministerı Donald Ramsfeld Äzerbäycan prezidentı İlxam Alievqa koalísí köçlärendä aktíf qatnaşqan öçen räxmät belderde. Häm “Terrorğa qarşı globäl köräştä bezneñ illär belän xezmättäşlekne bez yuğarı bäyälibez. Bigräk tä sezneñ Ğíraqtağı yärdämegezne häm şulay Äfğanstandağısın da”, dide .Äzerbäycannıñ Ğíraqta 150, ä Äfğanstanda 120 xärbie bar. Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministerı Äfğanstanda 9 nçı öktäbergä bilgelängän prezident saylalawlarında iminlekne tämin itü belän bäyläneştäge sorawlarnı tikşergäç Baquğa kilde.


text:
2005 yılda Novosibirski tatarları
2005 yıl Novosibirski tatarları küñelenä küp törle mädäni çaralar belän kerep qalır disäk, yalğış bulmas. Şunsı da iğtibarğa layıq, milli çaralarnıñ qayberläre Seber federal' okrugı külämendä ütkärelde. Mart ayında uzğan tatar sänğäte festivalendä, iyün ayında oyıştırılğan ölkä sabantuyda qatnaşuçılar Novosibirskinıñ awıl-rayonnarınnan ğına tügel, Tatarstannan, Başqortstannan, Omski, Tomski, Kemerovo, İrkutski, Barnawl şähärlärennän häm Qazaxstannan da buldılar. Novosibirskinıñ tatarlar tuplanıp yäşägän awıllarınıñ kübesendä sabantuylar ütte. Elekke yıllarda awıl-rayonnar sabantuyları ölkä tatar mädäniät üzäge tırışlığı belän ütkärelä idelär. 2005-nçe yılda tatar üzäge bu eşne tulısınça awıl-rayonnarnıñ mädäniät xezmätkärläre qulına tapşırdı. Üze sabantuylar oyıştıruda metodik yärdäm kürsätü belän genä çiklände. Annan tış tatar üzäge aktivistları başqa töbäklärdä ütkärelgän törle bäygelärdä, festival'lärdä dä qatnaştılar.
Tatar üzäge aktivistı, Läysän ansamble konsertların alıp baruçı Ğaysa Xösnetdinov 2005 yılda ölkädä ütkärelgän möhim çaralar dip, Sabantuylarnı ğına tügel, Qazannıñ meñyellığında qatnaşuların da sanıy.
2005–nçe yılda Novosibirskinıñ ölkä tatar mädäniät üzäge qarşında balalar tatar sänğäte studiäse açılıp, eşli başladı. Studiä qarşında tatar tele, cır, biyü häm qul eşläre tügäräkläre eşli. Balalar anda tatarça söyläşergä, uqırğa-yazarğa, cırlarğa-biergä öyränälär, milli ornamentlar belän tanışalar. Studiä üktäber' ayında ğına açılğan bulsa da, balalar inde üzlären şähär külämendä berniqädär tanıttılar da. Studiäneñ täqdir itü kiçäsendä, tatar mädäniät üzägeneñ 15 yıllıq bäyrämendä, şähär külämendä ütkärelgän 3-nçe milli-mädäniätlär festivalendä häm “Läysän” estrada törkeme citäkçese Rafik Avliärovnıñ yubiley kiçäsendä çığışlar yasadılar. Elekke yıllarda ütkärelgän milli-mädäniätlär festivalendä asılda “Läysän” ansamble çığış yasıy ide. Bıyılğı festival'dä tatar sänğät studiäse balaları “Yäşlek” ansamble yäşüsmerläre belän bergä tatar üzäge metodistı Elsinä Şäymärdänova ssenariyie buyınça quyılğan “Ğailä portretın” kürsättelär. Alarnıñ çığışları tamaşaçılarnıñ küñelenä ayıruça bixuş kilde, - di Rauza xanım.
Novosibirski tatar üzägeneñ 2006-nçe yılda başqarası qayber eş plannarı da inde äzer. Ğaysa Xösnetdinov süzlärençä, alar şähärdä tatar mäktäbe açarğa niätlilär, seber yağı federal' okruğı tatarlarınıñ qorıltayı ütkärüne küzdä totalar. Ämma älegä bu plannarnı tormışqa aşıru mömkinlekläre yuq. İkençe yaqtan bu eşlärneñ matdi yağı da xäl itelmägän häm räsmi dairälärneñ xuplawın tapmağan. Rauza Tixomirova - bu eşkä alınsaq, tatar üzägeneñ eşçänlegenä zıyan kilüe dä mömkin, dip sanıy. Citäkçe bularaq, min üzäkne awır xälgä quya almıym, - di Rauza xanım.
Saniä Mirxaleewa. Novosibirski-Omski.


text:
Yevraziä xatın-qızları forumı açıldı
Xatın-qızlar cıyınında "irlär cämğiättä üz yoğıntısın yuğalta bara" dip äytelde. Sosial, säyäsi häm iqtisadi dairälärdän barlığı 400läp xanım Astanağa cıyıldı.
"Ğorurlıq belän äytä alabız, bu sammit Qazaqstan xatın-qızlarınıñ yuğarı däräcäsen kürsätä alaçaq. Alar sälätle, alar äwzem. Alar yaxşı ana häm xatın ğına tügel, alar äle yaxşı citäkçelär dä," dide Mönäwärä Paltaşeva.
Citäkçelär digännän ,Qazaqstan xökümätendä ber genä ministr xatın-qız – yustisiä ministrı Zagipä Balieva. Parlamentta 107 deputatnıñ 17se – xatın-qızlar. Bu yaqınça 15% täşkil itä.
Sammitta Rusiä, AQŞ, Germaniä, Britaniä, Latviä, Üzbäkstan häm Qırğızstan xatın-qızları qatnaşa. Berençe cıyın da 2006 yılda Astanada uzdı, anı Qazaqstannıñ mädäniät häm mäğlümat ministrlığı oyıştırğan ide.
Bügen açılğan cıyında qaralaçaq mäsälälärneñ berse – awır iqtisadi xällär. Ber yaqtan bu awırlıqlar ğailägä töşsä, ikençe yaqtan eşquar xatın-qızlarnıñ eşläre awırlaşa. Xatın-qızlar citäklägän şirkätlär ğadättä zur kapital salınğan ere bizneslar bulmıy. Waq häm urta qullı eşmäkärlek isä xäzer iñ awır xäldä.
"Döresen genä äytkändä küsäkneñ awır başı gel xatın-qızlar cilkäsenä töşä. Zur aqçalar belän eş itüçe bizneslar alar ğadättä irlär qulında bula. Xatın-qızlar xattä urta da tügel, ä keçe bizneslarnı citäkli. Keçe eşquarlarğa bik awır," - dide Almatınıñ Feminist Ligası prezidentı Yevgenia Kozıreva.
Şulay itep cıyınnıñ maqsatlarınıñ berse – xatın-qızlarnıñ eşmäkärlek häm säyäsät dönyasında liderlıq sälätlären häm täcribälären arttıru yulların tabu.
Sammit açılışında şulay uq prezident Nursoltan Nazarbayevnıñ qızı Dariğa da qatnaştı, ämma anıñ çığışı xatın-qızlar arasında eşquarlıqnı üsterü turında bulmadı. Kiresençä, anıñ fikerençä, säyäsät, biznes, fändä xatın-qızlar sanı üsä, ä irlärneñ köçe kimi bara.
"İrlär xatın-qızlar kebek üz üzlären qarıy başladı, kosmetik salonnarda alar xäzer çäçlären kisterep kenä qalmıy, xattä manikur da yasata, monıñ belän alar üzläreneñ ir bulu säläten yuğalta, bumı bezneñ ciñüebez?" - dip söyläde Dariğa Nazarbayeva.
"Bez irlär belän här dairädä köndäşlek itä aluıbıznı isbatladıq, ämma xatın-qıznıñ iñ möhim role ul ana häm xucabikä bulğanın onıtmasqa kiräk," - dide prezident qızı.
Dariğa xanım Qazaqstannıñ berençe prezidentı fondın citäkli. 45 yäşendä anıñ 3 balası, ber onığı bar.
"Böten dönyada xatın-qızlarnı irlär tarafınnan censi ezärlekläwgä qarşı köräşergä çaqıralar." Şayartıp, Dariğa Nazarbayeva, "bezgä bu turı kilmi, bezgä näq irlärneñ bäylänüläre citmi," – dide.
İre Raxat Aliev belän Dariğa xanım ayırıldı. Prezident kiyäwenä Qazaqstanda xakimiätne üz qulına alu maqsatı belän fetnä oyıştıruda ğäyepläw belderelde.


text:
Meteorit
Meteoritler - tiykarınan tastan, temir, tas-temirden ha’m bazı bir muzdan ibarat boladı. tariyx adamlar bir neshe ret aspan denelerinin’ Jer «qıdırıp kelgen» «wa’kili» nin’ muzdan ibarat bolg’anlıg’ın ko’rgen. Jerdin’ betine tu’sip atırg’an meteorittin’ aspanda qaldırg’an izi - bolid. Bazda aspannın’ tasları bir qansha u’lken bolıp Jer atmosfera qatlamınan o’tip baratırg’anda janıp u’lgermeydi ha’m bolid tu’rinde Jerdin’ betine tu’sedi. Olar meteoritler degen at penen ataladı. Birinshi bolıp aspannan tastın’ tu’siwinin’ mu’mkin ekenligin Peterburg Ilimler akademiyasının’ xabarshı ag’zası Xladniy o’zinin’ 1794-jılı basılıp shıqqan «Pallas ta’repinen tabılg’an temir bo’leginin’ kelip shıg’ıwı ha’m ol menen baylanıslı ta’biyat qubılısları haqqında» shıg’armasında ilimiy jaqtan tiykarladı. E.F.Xladniy Krasnoyarsk u’lkesine tu’sken temir meteoritti uzaq waqıt u’yrenip, onın’ aspannan tu’skenligine tolıq isenim payda etti ha’m joqarıda tilge alıng’an ilimiy shıg’armanı jazıw menen meteoritika birinshi bolıp tiykar saldı.
Meteoritlerdin’ basqa da atları bar bolıp: aerolitler, siderolitler, uranoliti, meteorilitler, betiller (baituloi), aspnlıq, hawa, atmosferalıq ya’ki meteorlıq taslar dep te ataydı.
Meteoritlerdin' Jerge tu'siw protsesi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Aspan taslarının’ Jerge tu’siwi ju’da’ a’yyemnen beri baqlang’an bolıp, bul taslar quday Jerlilerge inamı dep qarar ha’m muqaddes dep esaplanatug’ın edi. Aspanda ha’r qıylı u’lkenlikke iye bolg’an ha’r qıylı taslar mın’-mın’lap tabılatug’ın bolıp, olar da planeta sıyaqlı Quyash a’tirapında aylanadı. Olardın’ ishinde ha’r qıylı orbita menen birge, orbitaları jalg’ız bolg’anları da ko’plep ushıraydı. Mısalı: ıdırag’an kometa («quyrıqlı juldız») orbitasında mın’lap ha’r qıylı u’lkenliklerdegi aspan deneleri de ushıraydı. Orbitası boyınsha qozg’alatug’ın bunday mayda deneler Jerge jaqınnan o’tip baratırıp onın’ ku’shli ta’sirine beriledi ha’m o’z «jolların» planetamız ta’repke qaray burıwg’a ma’jbu’r boladı. Meteoritler Jer atmosferasına sekundına onlag’an kilometr tezlik iye halda kirse de hawanın’ u’lken qarsılıq olardın’ tezden «ha’wirden tu’siredi». Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe Jerge urılıw payıtında olardın’ ortasha tezlik sekund 200-300 metr quraydı. Stanyakovish tezligi sekundına 4 kilometrge shekem bolg’an taslardın’ Jerge urılıwı partlanıw menen tamam bolatug’ınlıg’ın jaqtan tiykarladı. Partlawg’a meteorit urılıw payıtında krater (ha’wiz) payda etip, onın’ bo’lekleri bir neshe kilometrge shekem atılıp ketedi. Tezligi sekundına 4 kilometrden artıq bolg’an aspan tasının’ Jerge urılıwınan ajıralıp shıqqan energiya mug’darı sonday massalı partlawshı zatlardan (partlaw payıtında) ajıralg’an energiyadan bir neshe ese artıq boladı. Bunday u’lken tezlik penen urılıwshı meteorit energiyasının’ bir bo’limi onı tolıq puwlandırıp jiberiwge sarıp etilse, qalg’an bo’limi krater payda qılıw ha’m topıraq qızdırıwg’a ketedi. Bunday u’lken tezlikke erisiwshi meteorittin’ massa ju’da’ u’lken (shama menen 100 tonna) bolıwı esaplawlardan ma’lim. Sonın’ ushın da massası 100 tonnadan artıq aspan «miyman»ların Jerde tabıwg’a bolmaydı, olar «avtograf» sıpatında Jerde u’lken kraterler g’ana qaldıradı. Meteorit Jerge urılg’anda onın’ tezligine baylanıslı ha’r qıylı u’lkenliktegi ura (oyıqtı) payda etedi. Uranın’ teren’ligi urılıw ornının’ jumsaqlıg’ına da baylanıslı. Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe planetamızg’a jılına 500 den artıq bunday taslar kelip tu’sedi. Biraq Jer betinin’ shama menen 70 payız suw menen qaplang’anlıg’ın itibarg’a alsaq, bul taslardın’ 350 ge jaqını ten'iz ha’m okean tu’plerinen orın alıp, izsiz jog’alatug’ınlıg’ı ma’lim boladı. Qalg’an qurg’aqlıqqa tu’setug’ın 150 tastın’ ba’rshesi de adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’se bermeydi.
Jer betine tu'sken en' belgili meteoritler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Planetamızda tabılg’an iri meteoritler ishindegi en’ irisi tu’slik-batıs Afrika «o’kpelew qa’dem»in qılg’an bolıp, bul temir meteorittin’ boy ha’m uzınlıq shama menen 3 metr, eni bolsa 1 metrden artıq. Bul gigant temir «miyman»nın’ awırlıg’ı 60 tonna. Alım Gordon anıqlawı boyınsha meteorit Jer atmosferasına kirmesten aldın 100 tonna shıg’atug’ın bolg’an.
Ullı Karl zamanındag’ı qol jazbalardın’ birinde bolsa aspannan u’lkenligi sa’l kem u’ydey keletug’ın muz bo’leginin’ tu’skenligi haqqında jazıladı. 1908-jılı Sibir taygasına «miyman» bolg’an basqa bir aspan denesinin’ neden ibarat bolg’anlıg’ın anıqlaw alımlar arasında on jıllap sozılg’an talıqlawlarg’a sebep bolıp, ha’zirge shekem o’z sırın saqlamaqta.
1970-jıldın’ 8-mayında Kiev oblastının’ İagotina qalasında bultsız ashıq hawadan u’lken muz bo’legi Jerge urılıp, bir neshe bo’lekshelerge ıdırap ketken. O’lshep ko’rilgende bo’leklerdin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 15 kilogrammg’a jetken.
Meteorit payda qılg’an iri kraterlerdin’ biri Arizona shtatında (AQSH) tabılg’an bolıp, onın’ diametr 1300 metrge, teren’ligi bolsa 175 metrge jetedi.
1891-jılı bir topar AQSH alımları Arizona shtatı boyınsha saparg’a shıqqanda olar sahra ortasında ju’da’ u’lken ura (urag’a) dus keldi. Voronka a’tirapında 10 kilometrge shekemgi qashıqlıqqa ılaqtırılg’an taslardın’ tabılıwı, voronka topırag’ının’ bir bo’liminin’ ezilip untaq topıraqqa aylandırılg’anlıg’ı ha’m basqa bir bo’liminin’ erip bolıp qatpag’a aylang’anlıg’ı tiykarında alımlardın’ ta’repinen krater partlawg’a baylanıslı ju’zege kelgen degen juwmaqqa keliwlerine tiykar boldı. Alımlar nabıt bolıw ju’z bergen bul orınnan ko’p uzaqta bolmag’an orında jasag’an, a’yyemgi waqıtlardag’ı belgili hind qa'wim a’wladlarınan sorastırıp, krater a’tirapı zonasın Alvasti jırası dep atalatug’ınlıg’ın ha’m a]psana sa’ykes, «bul Jerge bir waqıtları qudaydın’ o’z ot arbasında tu’skenligin» anıqladı. Bunnan son’ alımlar krater - aspan tasının’ «isi» degen gu’man menen onın’ a’tirapın qıdırdı. Na’tiyjede krater qasınan ha’m ha’tte onnan onlag’an kilometrge shekemgi qashıqlıqlardan meteorit bo’leklerin taptı. Mın’lap tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 20 tonnadan artıq bolıp shıqtı.
Aspan «miyman»larının’ biri 1514-jılı Germaniya tu’sken tas meteorit bolıp, ol tu’sken orıng’a jaqın jaylasqan shirkew ornatılg’an ha’m qaytadan «aspang’a ushıp ketpesligi» ushın temir shınjırlar menen baylap qoyılg’an. Bul shirkew de qudayg’a tabınıwshılar ushın muqaddes orıng’a aylang’an.
İri meteorit payda qılg’an kraterlerden ja’ne biri Texas shtatında tabıldı. Onın’ diametri 162 metr bolıp, teren’ligi 5 metrdi quraydı. Krater ha’m onın’ a’tirapındag’ı maydanda shama menen bir yarım mın’ temir meteorit bo’lekleri tabılg’an.
1931-jılı Avstraliya Xenberi sho’linde bolsa meteoritler «jawını»nan payda bolg’an 13 krater tabıldı. Olardan en’ u’lkeninin’ diametri 165 metr bolıp, teren’ligi 15 metrge jetedi. Kraterlar toparı jaylasqan maydannan shama menen bir yarım mın’ meteorit bo’leklerinin’ tabılıwı da jergilikli turg’ınlar arasında tarqalg’an «tik jar artında janıp tu’sken Quyash» a’psanası bul kraterlerdin’ aspan tasları «bombardirovka»sının’ aqıbeti ekenliginen derek beredi. Tabılg’an taslardın’ awırlıg’ı bir neshe kilogrammnan yarım tonnag’a shekem jetedi.
1871-jıl 10-dekabrde Banduga (Yava) qasındag’ı sho’l maydang’a tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 8 kilogramm bolıp, Jerge 1 metrge shekem kirip ketken. 1910-jıldın’ 12-iyulında Sant-Mixel(Finlyandiya) qasına tu’sken aspan tasının’ awırlıg’ı bolsa 10 kilogramm bolıp, yarım metr teren’liktegi uranı payda etken.
1948-jılı Norton (Kanzas shtatı) qalası qasındag’ı ma’kke atızına tu’sken aspan deneleri «wa’kili» nin’ awırlıg’ı bir tonnag’a jaqın bolıp, payda qılg’an urasının’ teren’ligi u’sh metrge jetti.
Sibir «miymanı» Podkamennaya Tunguska da'rya on’ jag’asında jaylasqan Vanovare awılınan ju’z kilometrge jakın arqa-batısqa ertelep, Quyash biraz ko’terilgende kelip tu’sken. jer silkiniw salıp, planetamızg’a «qa’dem qoyg’an» bul aspan denesi keyinirek Tungus meteoriti meteoriti atı menen ilimde ken’ tanıldı.
1947-jıldın’ 12-fevral ku’ni basqa bir aspan tası - Sixote-Alinsk meteoritinin’ tu’siwine Uzaq Shıg’ıstag’ı İman qalashasında islewshi xudojnik Medvedev gu’wa boldı. Onın’ aytıwınsha, otlı shar arqasınan burqırag’an tu’tinli iz qaldırıp ha’m ha’r qıylı ta’replerge ushqınlar atıp, u’lken tezlik penen gorizont ta’repke ushtı. Otlı shar gorizonttan jog’alg’annan keyin ol ta’repten ju’da’ ku’shli partlaw dawısı esitildi. Keyingi jılları bul temir meteoritti u’yreniw boyınsha sho’lkemlestirilgen ilimiy ekspeditsiyalar bul «aspan miymanı»nın’ Jer betine tu’spesten aldınıraq hawada ıdırag’anlıg’ın ha’m onın’ bo’leklerinen payda bolg’an voronkalar bir neshe kvadrat kilometr maydandı iyelegenligin anıqladı. Payda bolg’an voronkalardın’ (uralardın’) diametri 60 santimetr 28 metrge shekem bolıp, olardan tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ awırlıg’ı 1 kilogrammnan 70 kilogrammg’a shekem boldı. Esaplawlar meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ının’ 100 tonnadan kem emes ekenligin ko’rsetti.
Qızıqlı faktler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shixuaxua (Meksika) tabılg’an Morita dep atalatug’ın tuwrı konus ta’rizli meteorittin’ awırlıg’ı 11 tonna bolıp, ha’zir Mexiko saqlanadı. Argentina Kampo-del-Selo («Juldızlı maydan») maydanında tabılg’an aspan «wa’kili» nin’ awırlıg’ı 13 tonnanı, Amerikanın’ ta’biyat tariyxı muzey saqlanıp turg’an 1902-jılı Oregona tog’aylarınan tabılg’an Villamette temir meteoritinin’ awırlıg’ı 14 tonnanı quraydı. Sinszyan (Qıtay) oblastının’ Armanti qalashası qasına tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 20 tonna, Tanganika tu’sken Mbozi atlı basqa bir meteorittin’ boyı 4 metr shamasında bolıp, eni ha’m qalın’lıg’ı 120 santimetr, awırlıg’ı bolsa 25 tonna. Meksikanın’ Sinapoa shtatına tu’sken aspan tası da basqalarınan qalıspaydı. Onın’ boyı 4 metrdi, eni shama menen 2 metrdi, qalın’lıg’ı bolsa 1 metr 60 santimetrdi qurap, awırlıg’ı 27 tonna shıg’adı. Shıg’ıs Grenlandiya tu’sken meteorit Jerge urılg’anda bo’leklenip ketti. 1897- jılı Nyu-York alıp kelingen ha’m Keyi-York dep atalatug’ın bul meteorittın’ u’sh u’lken bo’leklerinin’ awırlıg’ı 30 tonna («Palatka»), 3 tonna («Ayol») ha’m 408 kilogramm («It») nı quraydı.
Pu’tkil insaniyat tariyxında meteorlardın’ 15 danası g’ana adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’skenligi anıq esapqa alıng’an. Sonnan to’rtewinde adamlar jen’il jaraqatlang’an ha’m kontuziya alg’an.


text:
Respublikada tağın bәyrәmgә әzerlek başlandı. Bu yulı inde 9 may – Ciŋü bәyrәmenә. Bu uŋaydan Bışqortostanda tөrle çaralar ütә, suğış veterannarına bülәklәr tapşırıla, suğış yılları iskә alına. Rusiәdә xәrbi xezmәtkә yazğı çaqırılış tәmamlandı. Anıŋ nәticәlәre buyınça, Başqortostan tağın berençelekne yawladı. Bu uŋaydan, General ştab citәkçese başqa tөbәklәrne dә respublikadan ürnәk alırğa çaqırdı. may ayında Ufada Ural batır eposına bağışlanğan fәnni konferentsiә ütәçәk. Xәzer aŋa әzerlek bara.
Pәmzit Abulyaev, Ufa


text:
Qazanda "Tellär forumı" bara
Tellär forumı bıyıl äle berençe märtäbä genä ütkärelä. Xäyer, oyıştıruçılar anıñ ozın ğömerle bulıp, kiläçäktä här yılnı ütkäreläçäk cıyılışqa äylänüenä ışana. Alarnıñ fikerençä, här yılnı forum berär ilgä yäki berär waqiğağa bağışlanaçaq. Bıyıl ul 2003 yılda Törkiä respublikasına 80 yıl tulu uñayınnan şuşı ilgä bağışlandı. Şuña da inde, forumda töp çaralar näq menä şuşı temağa arnalıp ütte. Globalizatsiä häm milli üzençälek forumı şulay uq Tatar eşmäkärlek – TİSBİ institutınıñ UNESCO kafedrası eşli başlawınıñ 5 yıllığına da bağışlanğan. Äytep ütärgä kiräk, älege kafedra şaqtıy uñışlı eşläp kilä. Qazan şähäreneñ UNESCO oyışması belän tığız elemtälären iskä alğanda, bu ber dä ğäcäp tügel älbättä. Süz uñayınnan şunı da äytep kitik, Rusiäneñ UNESCO qarşındağı daimi wäkile Vladimir Kalamanovnıñ Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä yullanğan xatında, Qazannıñ meñyıllıq yubileyı UNESCOnıñ istälekle datalar Kalendarenä kertelgän, dielä. Bu xaqta oyışmanıñ şuşı könnärdä genä tämamlanğan general’ konferensiäseneñ 32 sessiäsendä xäl itelgän.
Xäyer, yazmabıznıñ töp teması - Tellär forumına kire qaytıyq äle. Älege konferensiä qısalarında sişämbe könne tellär öyränü buyınça däreslär kürsätelde, qızıqlı metodikalar nigezendä master-klasslar oyıştırıldı. Şulay uq forum qısalarında törle illär häm xalıqlar, millätlärgä bağışlanğan kürgäzmälär eşli, fänni çığışlar yasala, plenar utırış ütä. Bu çaralar TİSBİ institutında, Qazannıñ 18 mäktäbendä, 3 sanlı häm törek gimnaziälärendä uza. Tellär forumı üz eşen çärşämbe, 22 oktäber könne dä däwam itäçäk.
Gölnaz İlgizär, Qazan