text:
Birleşken quvetler tedbirleriniñ ştabı, fevralniñ 29-nda Donetsk vilâyetiniñ Nevelskoye, Mayskoye ve Krasnogorovka mesken yerleri yanındaki Ukraina arbiyleriniñ mevzilerine qarşı üç kere ateş açılğanını qayd etti.
Ştab malümatına köre, Ukraina arbiyleri arasında ğayıplar yoq. Fevralniñ 28-iniñ neticelerini çıqarıp, ştab 8 kere ateş açılğanını ve bir ukrain askeri yaralanğanını bildirdi.
Fevralniñ 29-nda saba «DNR» gruppirovkası Donetsk civarındaki Staromihaylovka yanındaki ve Leninskoyedeki mevzilerine qarşı ateş açılğanını bildirdi. Bundan ğayrı, terrorcılar fevralniñ 28-nde 13 kere ateş açılğanını bildirdi.
«LNR» gruppirovkasınıñ vekilleri noqtalarına qarşı bir kere ateş açıldı, dep bildire.
Donbastaki silâlı zıddiyet 2014 senesinden berli Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı yardım köstergeninde qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlarnı red ete ve Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» bar, dep israr ete.
BM malümatına köre, 2019 senesi oktâbrniñ 31-ne qadar silâlı zıddiyet neticesinde Donbasta 13000 - 13200 insan elâk oldı.


c: text/html

text:
Yaltada bala bağçalarında daa 812 balağa yer kerek, dep bildirdi Kreml nezaretindeki şeer başı Aleksey Çelpanov esabat vaqtında.
“Keçken yıl Yalta bala bağçalarında 475 qoşma yer yapıldı, böyleliknen nevbetler 14%-ğa azlaştı. 2019 senesi yanvar 1-ine bala bağçalarında daa 812 balağa yer kerek”, - dep yaza Çelpanovnıñ sözlerinden Yalta memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Onıñ aytqanına köre, yer yetmegenlerni tasil müessiselerinde, Potömkinskiy aralıq ve Qızıltaş mektebiniñ korpusında yerleştire ediler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2014 senesi dekabr ayında qadar ükümette Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa elektrik energiyasınıñ berilmesi ile bağlı meselelerni al etken Ukraina energetika ve kömür sanayı naziriniñ sabıq muavini Vadim Ulida dey ki, yarımadanıñ elektrika ile teminlevini toqtatmağa mümkün, amma buña Rusiye cevabı ola bilecek.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Ebet, elektrika teminlevi Ukrainağa bağlı, ağnı idare etken ve elektrik energiyasınıñ miqdarına tesir etken milliy merkezniñ tesiri büyük», – dedi o.
Onıñ tahminlerine köre, Qırımnıñ aqımsız qalacağına Rusiye tarafından cevap ola bile. Neticede, Ulida degeni kibi, ukrain energetika sistemasında qıtlıq peyda ola bile, qızdıruv mevsimi arfesinde memleketniñ bir çoq regionına menfiy tesirniñ olması mümkün.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisniñ başı Refat Çubarov Qırımnıñ «erzaq qamaçavından» soñ energetik qurşavı ola bilecegi aqqında aytqan edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Ukraina akimiyetini «Rusiye quvetçileri tarafından qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler keçirilgen, Rusiye mahkemeleri tarafından qırımlılarğa uzun apis cezaları berilgen» işğal etilgen Qırımdaki vaziyetten sebep BM Havfsızlıq şurası acele toplaşuvınıñ teşebbüsçisi olmağa çağıra.
«Evelki qararlarnıñ Rusiye tarafından yerine ketirilmemesi sebebinden Ukraina akimiyeti, Ukraina Tış işler naziri, yañı saylanğan prezidentni BM Havfsızlıq şurası acele toplaşuvınıñ teşebbüsçisi olmağa çağırmağa isteyim: BM Baş Assambleyası, BM halqara mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq qararınıñ lâğu etilmesinen bağlı eki yıl evelsi qabul etilgen qararları, deñiz mahkemesiniñ qararı, Avropa insan aqları mahkemesiniñ Edem Bekirovnen bağlı qararı yerine ketirilmedi. BM Havfsızlıq şurası acele toplaşıp, qırımtatar halqına, vaqtınca işğal etilgen Qırım toprağında yaşağan Ukraina vatandaşlarına telükesizlik kefillerini berüv meselesini muzakere etmek kerek», – dedi Çubarov Facebooktaki video muracaatında.
Onıñ fikirince, BM Havfsızlıq şurasınıñ toplaşuvı eñ yaqın künlerde keçirilmeli.
«Aks alda Rusiyeni toqtatıp olamamız ve qırımtatar halqını onıñnen qaldırırmız. Bu yañlış olur, böyle bir şey olamaz», – dep qayd etti Çubarov.
Çubarov iyünniñ 19-nda Qarasuvbazar rayonınıñ Sarı-Su köyündeki eki evde keçirilgen tintüvlerni izaatlap, işğal etilgen Qırımda «qırımtatarlarğa qarşı total tarama devam ete».
2017 senesi Qırımnıñ Rusiye baş nazir muavini Georgiy Muradov BM insan aqları monitoring missiyasınıñ «Qırımnı bir qaç kere ziyaret etmege imkânı bar edi, amma formal sebeplerden vazgeçken ediler», dep bildirgen edi.
2019 senesi mart ayında BM Ukrainadaki insan aqları missiyasınıñ reisi Fiona Freyzer Rusiye ilhaq etilgen Qırımda fikir ve tenqit serbestligini basmağa devam ete, dep bildirdi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qıtay akimiyetiniñ fevralniñ 3-nde bildirgenine köre, yañı koronavirus neticesinde memlekette 361 insan öldi, 57 yañı hasta olğan kişi telüke merkezi olğan Hubey vilâyetinde qayd etildi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Keçken aftanıñ soñunda hastalıqtan olğan ilk ölüm Qıtay tışında qayd etildi: Filippinlerde Uhandan kelgen er adam vefat etti.
Umumen dünyada 17 biñden çoq kişi hastalandı.
Hubey vilâyetinde akimiyeti 11 biñden çoq hastanı qayd etti.
Hubeyniñ vilâyeti Uhan şeerinde 1000 kişilik mahsus hastahane 10 kün içinde ve 1500 kişilik ekinci hastahane qurula, dep bildire AP.
Qıtay alimleri 2019 senesi dekabrniñ 31-nde adiy olmağan pnevmoniya aqqında ilk sefer bildirdi. Olar yañı koronavirusnı ayırıp, tolu genomını derc etti.
Ekimlerniñ bildirgenine köre, yañı koronavirus ağır pnevmoniyanıñ sebebi ola bile. Ayrı bir tedaviylevi yoq, tek alâmetleri yımşatıla bile. Ağır hastalıq immuniteti zayıf olğan insanlarda ve esli-başlılarda ola.
Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirusnı dünya seviyesinde fevqulâde vaziyet dep adlandırdı.


text:
ABD prezidenti Donald Trump ükümetke, Rusiye orta ve qısqa mesafeli raketalarnı yoq etüv Muqavelesini bozğanı içün oña qarşı yañı sanktsiyalar planını azırlamağa avale etti. Buyruq mayısnıñ 16-nda Beyaz ev saytında derc etildi.
Moskva muqavele şartlarını yerine ketirmegeni içün mesuliyetli olğanlarğa qarşı sanktsiyalar kirsetile bile. Olabilecek çareler – işbu şahıslarnıñ ABD mal-mülküniñ buzlatıluvı, kirişleriniñ yasaqlanuvı ve «prezident uyğun dep körgen» diger sıñırlavlar.
SSCB ve ABD 1987 senesi orta ve qısqa mesafeli raketalarnı yoq etüv Muqavelesini imzalağan edi. Vesiqa 500-5500 kilometr mesafelik ballistik ve qanatlı raketaları ve olarnı areketke keçirüv donatmalarnıñ istisal etilmesi ve sınalmasını yasaqlay em de SSCB ve ABD silâhanelerinde bulunğan bu tip silâ yoq etilmek kerek edi.
Moskva ve Washington biri-birini muqavele bozğanında qabaatlay.


text:
İşğal etilgen yarımada, öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ vadelerine baqmadan, bir qaç kün devamında ışıqsız qala. Şirketler, trolleybuslar çalışmay, soqaqlarda ses-şamata. Qırımlılar qaranlıqta nasıl yaşay? Qırım, ukrain elektroteminlevi olmadan, yaşap olurmı? Qırımğa baarde ketirilgen mobil elektrostantsiyalar qayda yoq oldı? Rusiye ükümeti tarafından yarımadanıñ energetikasına berilgen milliardlar qaydadır?
Qırım qaranlıqta – «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» teleleyhasınıñ yañı programmasında.
Studiya musafirleri – Kompleksli analiz ve tahminlerniñ bürosınıñ reisi Sergey Dâçenko ve qırım siyasetşınası Vladimir Yegorov.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında ise saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) peyda olacaq.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
ilgili başlıklar:
Istanbul'da Rusça, Istanbul'da Rusça Kursu, Istanbul'daki Rusça kursları, Rusça Kursu Istanbul, Rusça Kurs Istanbul, Rusça Dil Kursu Istanbul, Rusça Kursları Istanbul, Rusca Kursu Istanbul, Rusca Dil Kursu, Rusça Kursu Kadiköy, Rusca Dil Kursu Istanbul, Rusca Kurs Istanbul, Rusça Dil Kursları Istanbul, İstanbuldaki En İyi Rusça Kursları, kadıköyde, kadıköy'de rusça kursu, kadıköy rusca kursu, bakırköyde, bakırköy'de rusça kursu, bakırköy rusca kursu, şişlide rusça kursu, şişli'de rusca kursu, şişli rusca kurs, osmanbeyde rusça kursu, osmanbey'de rusca kursu, osmanbey rusca kurs, beşiktaşta rusça kursu, beşiktaş'ta rusca kursu, beşiktaş rusca kurs.


text:
Qıtaiy Ukraina territoriyasında qanuniy Qırım parlamentiniñ olmasını 2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetine Herson vilâyeti bir qısmınıñ qoşulması ile yapmaq mümkün. Böyleliknen, işbu organ Ukraina nezareti altında olğan territoriyanı idare ete bilecek, dep tüşüne Ukraina halq deputatı Georgiy Logvinskiy («Narodnıy front» firqası)
«Amma böyle alda Anayasağa deñişüvler kirsetilecek, çünki Anayasa Qırım sıñırlarını belgiley. Soñra ise daa üç qanun çıqarıcı maddege deñişüvlerni kirsetmege kerek olur. Qolay vazife degil, amma olması mümkündir. Esası, ölü bir organ olmasın», – dey deputat.
İşğalden soñ yarıdmadada Rusiye akimiyeti strukturalarında çalışqan Qırım siyasetçileri qıtaiy Ukrainada QMC parlamentiniñ olmasına menfiy munasebette bulundılar. Qırım Devlet şurası deputatı Sergey Şuvaynikov işbu ğayeni ukrain deputatlarınıñ «hasta hayalları» olaraq adladı.
«Aq ve serbestligi Qırım ile sıñrınlanmay. Neni istese, onı baqa bileler. Saylavlarnı Amerikanıñ bir ştatında, Tehasta, ya da Kanadada keçirsinler. Anda referendumnı teşkil etsinler. Aqqıdır, başqa işleri yoqtır», – dey Şuvaynikov Qırım.Aqiqatqa.
Evel Qırım Muhtar Cumhuriyetine Herson vilâyeti bir qısmınıñ qoşulması aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov aytqan edi.


text:
Sentâbr 29-da işğal etilgen Qırımda tutıp esir alınğan qırımtatarı Edem Asanovnı Kezlevde asılğan alda taptılar.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, oğlannıñ cesedini Kezlevdeki baqımsız bir şifahanede taptılar.
Asanovnıñ cesedini yerli morgğa alıp kettiler. Cenaze merasimi yarın Saqta ötkerilecek.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa binaen, Edem Asanov sentâbr 29-da ğayıp oldı. Bu künü onı kündüz Kezlevdeki avtostantsiyasında körgen ediler.
Oğlannıñ qız qardaşı dey ki, Edem siyasetke kirişmedi, içtimaiy ağlarda bir de bir sert izaatlar qaldırmadı.
Bundan evel, sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde belgisiz şahıslar eki genç İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı esir aldılar. Olarnı alâ daa tapmadılar.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Avropa Şurası Parlament assambleyasınıñ sessiya toplaşuvında çıqışta bulunır eken, Rusiyeniñ Qırım işğali devamında 18 qırımtatarı ğayıp olğanını ayttı.
Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, qırımtatar ealisine Qırımnıñ işğal akimiyeti basqı yapa, bir çoq qırımtatarı sebepsiz apiske alındı.


text:
Poraimos
Poraimos (Porrajmos, Çegän. Yotıp beterü) yä Samudaripen (dimäk Küpläp üterü) ul Holokost çağında / Öçençe reyx tarafınnan Çegännärgä qarşı ütkärelgän beterü säyäsäteneñ iseme. Yähüdilärne üterü turında mäğlümatlarğa qarağanda, Poraimos tarixı bilgesez qala. Poraimos süze Romalı aktivistı Ian Hancock 1990-yıllar başında uylap tabıldı. Qorbannar sanı 200 000nän 2 000 000ğa törlelänä. Tik soñğı yıllarda Romalı cämğiäte Poraimosnı tanu öçen köräş başladı.
Arí rasası çístalığı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Soñğı meñyıllıq däwamında Awrupada yäşäwçe küçmä Çegän qäbiläläre Awrupalılar tarafınnda küptän törle gönahlarda ğäyeplängän. Ğädättä Romalı yalqawlar häm tabiğí ciñäyätçelär isäplängän. Lâkin Öçençe Reich rasa ideologları öçen anıñ çığışı berniçä problem tudıra. Çegän tele (Romani) Hind-Ariy tellärenä kerä, tönyaq Hindstannan kilep çığa. Şunnan, Romalılar Hindstannı basıp alğan Arílarnıñ ber öleşe häm Almannar alardan "Arilıraq" hiç tä tügel. Nazi rasistı Hans Günther Hitlerneñ rasa teoriäsen aqlanu öçen teoriäsenä sosioekonomi komponentın östä. Günther yazğança, Romalı Arílarnıñ tübänge kastalardan kilep çığalarü Romalınıñ Arí buluı belän kileşep, ul alarnıñ başqa "tübänge rasalı" xalıqlar belän qatnaştırıluın raslí. Şunnan Romalılar Arílarnıñ rasa çístalığına qurqınıç kiterälär.
Problemanı öyränü öçen, Nazistlar Rasa Higiena häm Xalıq Biologiä Öyränü Bülegenä (Rassenhygienische und Bevölkerungsbiologische Forschungsstelle, Reich Sälâmätlek Departmentınıñ L3 bülege) 1936 yılda nigez salalar. Dr. Robert Ritter häm assistänt Eva Justin citäkçelegendä şundí organ böten yaqtan "Çegän sorawın" (Zigeunerfrage) çişärgä tieş bula. 1936 yazında bülek Romalılarnıñ gennarın häm genealogiäne öyränä, medisin tikşerülär ütkärelälär. Näticädä Romalılarnıñ küpçelegen beterergä qarar itälär, qalğan 10 prosent, nigezdä Sinti häm Lalleri qäbiläläre turında çişeleş tabmílar. Heinrich Himmler täqdim itkänçä, "çista Çegännärne" ayırım rezervasiälärgä tutırıp bula.
Watandaşlıqtan mäxrüm itü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1936 yılnıñ 3 ğinwarında Yähüdilär belän Arílar öylänü tíuçı Nürnberg qanunnarı Çegännärgä cäyelderälär. 7 martta Çegännär häm Yähüdilär saylaw xoquqlardan mäxrüi itälär.
Beterü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Romalılarğa häm Yähüdilärgä Nazistlar bertigez çaralar qullana, Ian Hancock yazğança, Romalılarğa qarşı çaralar xättä qatıraq ta bula. Romalarnı gettolarğa cibärälär. Warşaw Gettosında köndälek totuçı Emmanuel Ringelblum yazğança, Çegännär 1942.neñ Äpril-Yünendä şundí gettoda yäşilär, çönki Nazilar
Köbçığış Frontında Einsatzgruppen Romalı taborı tuqtalarına kerep, bötem yäşäwçelärne qırıp üterälär, yazmalar da qarldırmíça. Faşistlarğa buysınğan qurçq rejimnäre dä Çegännärne beterälär. Alardan iñ qotoçqıç Xorvatiädäge Ustaše rejime. Jasenovac konslagerendä, serblar häm Yähüdilär belän un meñ Çegän üterelä.
1942 yılnıñ 16 dekäberendä Himmler Osventsimğa Romalılarnı cibärü turında färman çığara. 1943 yılnıñ 15 noyäberendä Himmler Çegännär häm "öleşçä Çegännärne" "Yähüdilär däräcäsendä" konsentrasion lagerlärenä urnaştırırğa boyıra. Berniçä Nazist häm Yähüdi şahitläre süzlärençä, yış qına Çegännärne lagergä kertmiçä, platformalarda üterälär.
Berniçä Nazi berlektäş illärendä, mäs'älän Macarstan häm Romaniädä Nazist planın tutırıp ütilä, läkin şul illärdä yäşäwçe Çegännärdän küpçelege qotıla. Macarstan Auschwitz'kä 30 000-70 000 Romalı cibärä, Xorvatiä 26 000 (bu ildä üterelgän Çegännärdän yartısı Jasenovac'ta hälâk bulğan). Ion Antonescu'nıñ xakimäte Rumın Çegännärennän 25 000 Transdnistriägä ozata, alardan 11 000 ülä. Bohemiä häm Moraviä Protektoratında Romalılar Lety häm Hodonín lagerlarenä cibärelä, ä annan Auschwitz-Birkenau gaz kameralarına. Lety lagerne Çex legionärlär saqlağan. Berwaqıtlar alar Almannardan qatıraq bulğan, Paul Polansky'neñ Qara Tınlıq kitabı yoğıntısında bulıp.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Holokost
- Historical Amnesia: The Romani Holocaust 2006 eлHың 23 okTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH. - Desicritics
- Roma in the Belzec extermination camp
- Extensive online resorce on the Holocaust of the Romanies from Holocaust Survivors' Network—iSurvived.org
- Histories, Narratives and Documents of the Roma and Sinti (Gypsies), Center for Holocaust and Genocide Studies, University of Minnesota
- (German)/(English) 2008 eлHың 22 aBrycT kөHeHдә apxиBлaHraH. - Oskar "Romany" Rose
- A Brief Romani Holocaust Chronology 2012 eлHың 29 ceHTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Roma-Sinti Genocide (Parajmos) Resources, Prevent Genocide International
- Memorial of Poraimos (Romani)


text:
Detallarğa ve tenbiyelici işaretlerge diqqat ayat qurtara bilir. Çoqtan işğalden azat etilgen topraqta bulunsañız ve yanında arbiy areketler olmasa bile.
İşaretlendirilgen topraq minalaştırılğan (patlayıcı şeylernen kirlengen) ola bilir.
Tenbileyici işaretler nasıl körünir?
- Resmiy tenbileyici (markalaştırılğan) işaretlerniñ, qafa tası ve haçlandırılğan kemikler olğan beyaz telükel timsalinen qırmızı ya da portaqal fonı bar. Anda "TELÜKE MİNALAR!" ya da "DİQQAT MİNALAR!" yazılır. İşaretlerden ğayrı, signal (sıñırlanğan) şeriti de qullanıla bilir.
- Resmiy olmağan tenbileyici (markalaştırılğan) işaretler, etrafında mevcut olğan eşyalar ve şeylerden tiklenir. Olar arasında, fanerde, kâğıtta, divarda, qorada boyanen "Telüke - minalar!" yazıla bilir. Daa pıtaqlar obası, parlaq şerit, diqqat celp ettire bilgen bir şey qullanıla bilir.
Qayd etemiz ki, eger tenbileyici (markalaştırılğan) işaretlerniñ olğanı topraqqa oğraşsañız, kelgeniñizyolnen keri qaytmalısıñız ve alternativ, daa telükesiz bir yol tapmalısıñız.
Unutmañız: resmiy tenbileyici işaretlernen markalaştırılğan topraqqa kirmek yasaqtır! Bu, siziñ ayatıñız ve sağlığıñız içün telükelidir.


text:
Qırımda aprelniñ 24-nde bir künde 10 koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«Yedisi faal qayd etildi. Eki kişi tibbiyet hadimidir, bu adiseler qırğınlıqqa qarşı tedbirler ve daa evel tasdıqlanğan COVID-19 adiselerinden sebep keçirilgen laborator skriningi neticesinde qayd etildi. Daa üç hasta keskin nefes virus yuqunçı alâmetlerinen ve tasdıqlanğan «hastahaneden tış pnevmoniya» diagnozınen tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi», – dep qayd etti Aksenov.
Onıñ aytqanına köre, al-azırda Qırımda 67 yañı koronavirus hastası qayd etildi, «20-si çetelden keldi, 10-u Rusiye subyektlerinden keldi, 37-si yerli ola».
Hatırlatamız, aprelniñ 24-nde 57 koronavirus hastası aqqında haber etilgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye «115 ukrainalını yalan ve siyasiy sebeplerge esaslanğan qabaatlar boyunca qanunsız şekilde taqip ete», dep bildirdi. Bu aqta o, Berlindeki «İşğal etilgen Qırım: andaki vaziyet» munaqaşası vaqtında tarif etti.
«40 qırımtatarı Rusiyede azatlıqtan marum etüv yerlerinde buluna, 32 kişi vaqtınca işğal etilgen Qırımda apiste yata, cezadan şartlı olaraq azat etilgen 15 insan Qırım yarımadasında yaşağan yerinde buluna. Olar esas Ukrainağa çıqıp olamaylar, çünki areket serbestligi ve yaşav yerini saylav aqları bozula», – dedi Denisova.
Ukraina ombudsmeni, Rusiye BM qararını yerine ketirmeyip, IV Jeneva şartnamesini boza, dep qoştı.
«Eminim ki, halqara basqı ve sanktsiyalarnıñ quvetleştirilmesi sayesinde Ukraina vatandaşlarınıñ azatlığını, Ukrainanıñ da topraqlarını qaytarmaq mümkün», – dep qayd etti Lüdmila Denisova.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye tutulğan şahıslarnı almaştırdı. 35 ukrainalı olğan uçaq «Borıspil» ava limanında qondı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, qırımtatar faalleriniñ Rusiye apishanelerinden azat etilüvi Ukraina-Rusiye deñişiminiñ ekinci basamağı olacaq.


text:
Ukrainada dekabr 26-sında on vilâyette kirsetilgen 30 künlük cenk vaziyetiniñ müddeti bite.
Qanunda yazılğanı kibi, 14:00 cenk vaziyetiniñ tesiri soñuna çıqa.
Ukraina Yuqarı Radası, noyabr 26-sında aqşam bir sıra vilayette Azaq ve Qara deñizleriniñ içki suvlarında cenk vaziyetini ilân etti.
Cenk vaziyeti 10 vilâyette ilân etile. Bu -Vinnitsa, Lugansk, Mıkolayiv, Odessa, Sumı, Harkiv, Çerniğiv, Herson, Donetsk, Zaporijjâ vilâyetleri ve Azaq ve Qara deñizleriniñ içki suvları.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi 21 Ukraina deñizcisini 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiske aldı. Keriç hastahanesinde bulunğan daa üç deñizcini Keriç şeer mahkemesi apiske aldı. Olar da 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiyeniñ FSBsi tarafından tutılğan Ukraina deñizcilerini cenk esiri olaraq tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Rusiyeniñ Çelâbinsk vilâyetinde yanvarniñ 2-nde Magnitogorsktaki çoq qatlı evniñ bir qısmında gaz patlavı ve eşilüv neticesinde elâk olğanlarnıñ hatırasına matem künü ilân etildi.
Vilâyetteki eglence tedbirlerniñ keçirilmesini lâğu etmege tevsiye etile. 74.ru yerli saytınıñ bildirgenine köre, bala yañı yıl bayramları lâğu etilecekmi daa belli degil.
Umummilliy matem ilân etilecegine dair haberler daa yoq edi.
Magnitogorskta dekabrniñ 31-nde saba gaz patlavı neticesinde 10 qatlı mesken evniñ kirişi eşildi. Qurtarıcılar elâk olğan 8 insannıñ cesedini taptı, daa 36 insan ğayıp oldı. Yanvarniñ 1-nde qıdıruv tedbirleri toqtatıldı, çünki zarar körgen yerlerniñ eşilüv telükesi bar.


text:
Qırım «akimiyeti»niñ matbuat-hızmeti bergen malümatına köre, Qırım «parlament»iniñ topdaşuvında «Qırım Cumhuriyetiniñ toprağında keçici müddet devamında medeniy asabalıq obyektlerniñ qoruvı aqqında» leyhanı tasdiqladılar.
«Leyhağa binayen, Qırım Cumhuriyeti toprağında olğan ve Ukraina SSR ve Ukraina qanunları boyunca tarih, medeniyet yadikârlıqları cedveline kirsetilgen obyektler Rusiye Federatsiyası qanunlarına binayen devlet qoruvı altında olacaqtır», – denile matbuat-hızmetiniñ beyanatında.
Mütenasip vesiqanıñ qabul etilmesine qadar Qırımda medeniy asabalıqları yerleşken topraq damartalarınıñ qullanuvına moratoriy kirsetile.


text:
Ukraina, Rusiye kibi bir qomşusı bar eken – NATOğa kirmege mecbur, dep saya Ukrainanıñ sabıq prezidenti Leonid Kravçuk.
O, Azatlıq Radiosına bergen intervyusında aytqanı kibi, Rusiye Ukrainanıñ mustaqilliginen razı olmaz ve yalıñız, «başqa çaresi» olmağanı içün qabul etmege mecbur qalır.
«Men «Ukrainanıñ NATOğa kirmesi içün» (ictimaiy areket -QA) degen komitetke reberlik yapam. Ukraina NATO azası olğan soñ, bu Rusiye içün bir darbe olur. İşte o zaman o, başqa Ukraina olmağanını, o Ukrainanen işbirlik yapmaq kerek olacağını, onı ürmet etmek, ihtiyaclarını esapqa almaq kerek olacağını añlaycaq. Ukraina ise Rusiyeniñ menfaatlarını esapqa alacaq. Böyle ihmal etmek olmaz. Rusiyeniñ strategik menfaatları bar. Olarnı muzakere eterek, çezecek yollar qıdırmalı. Amma Ukraina o zaman ayaq üstüne qaviy turar», – dedi Kravçuk.
Ukrainanıñ Rusiye basqısına nasıl etip qarşı çıqacağı aqqında aytaraq, o şunı qayd etti: «İçerdeki küçümiz – bizim ordu ve iqtisadiyatımızdır. Tıştaki küçümiz ise – NATO ve bizlerge qol tutqan devletler. Ufaq şeylerge satılmamalı. Strategik meselelerni qıdırmaq kerek – bu ise, yoqsulıqqa qarı küreş, qabarcılıqnı eñüv, cenkniñ bitirilmesi ve devletni idare etüv sisteması».
Leonid Kravçuk, Ukraina mustaqilligi tiklengen soñ 1991-94 seneleri onıñ prezidenti olıp, 2015 senesi sentâbr ayında yañıdan teşkil etilgen «Ukrainanıñ NATOğa kirmesi içün areket» adlı ictimaiy areketke yolbaşçılıq yapıp başlağan edi.
Ukrainanıñ cari tiş siyaseti 2017 senesi qabul etildi. Ukraina milliy menfaatlarınıñ «Ukrainanıñ Avropa Birligine aza olmaq maqsadınen, Avropa siyasiy, iqtisadiy ve uquqiy meydanına ve Şimaliy Atlantika Şartnamesi Teşkilâtına aza olmaq içün Avro-Atlantika meydanına integratsiyası» üstünlikler arasındadır. Lâkin em Kyiv, em de Avropa, Ukraina NATOğa kirmege azır olmağanı ve aza olmaq içün davet etilmege yaqın olmağanını tanımaqta.
NATO - Ukraina, buña azır olğanınen, er angi bir Avropa devleti kibi, Şimaliy Atlantik şurasına kirebilecegini ve NATOğa kiriş meselesine, üçünci bir taraf iştirak etmeden, Ukraina özü qarar berecegini beyan etmekte. Rusiye ise aksine, Ukrainanıñ NATOğa kirmesine bütünley qarşı çıqa ve şuradan «Ukrainanıñ anda qabul etilmeycegine dair garantiya» berilmesini talap ete.


text:
Milliy ve diniy liderlerimizni çeşit siyaset oyunlarında qullanmağa tırışqanda, siyasiy erbaplarımız ve din adamlarımız farqlı yalanlarnı, telüke ya da ekiyüzlülikni vaqtında körmek içün diqqatlı olmağanda, cemaat zamanımıznıñ telükeli vaqialarına kerek olğanı kibi qıymet kesip olamağanda, halq ikmet ve sabır kösterip, birden cevap bermemek kerek.
Bizler teklif etilgen «tabiiy» qararlarğa birden qoltutmamaq kerekmiz, olarnıñ aqibetlerini talil etmek kerek.
Bizler qırımtatar halqını qoruycaq mehanizmlerni yıllar devamında şekillegen edik
Bizler qırımtatar halqını ve yaşayışımıznıñ farqlı saalarında temsil ve teşkil işlerini yapacaq qurulışlarnı qoruycaq mehanizmlerni yıllar devamında şekillegen edik.
Böyle mehanizmlerden biri Qırımdaki tarihiy topraqlarına qaytıp yerleşken halqnıñ temeli etrafında farqlı memleketlerde yaşağan qırımtatarlarnıñ birleşmesi oldı.
Neticede Bütün dünya qırımtatar kongressi (BDQK) şekillendirildi, o, Qurultay ve Meclis faaliyetleri sıñırlanğan ve olarğa açıq sürette basqı yapılğan soñ temsil vazifeleriniñ bir qısmını öz boynuna alıp, açıq munaqaşa ve eñ müim milliy meselelerde umumiy bir baqış şekillendirilmesi içün bir platforma oldı.
Qırımtatarlarnıñ diniy organı da zor şaraitlerde qaldı. Ekseriyetniñ baqışlarını qabul etip olamağan siyaset adamları yıllar devamında Qırım musulmanları Diniy idaresi qazanğan ürmet ve sayğını qullanıp, üküm sürgen siyasiy vaziyette qırımtatar halqını boysundıracaq olalar.
Qırım musulmanları Diniy idaresini Qırımnıñ tışında olğan semetdeşleri ile ananeviy alâqalarnı üzmege mecbur etecek olalar
Qırım musulmanları Diniy idaresini Qırımnıñ tışında olğan semetdeşleri ile ananeviy alâqalarnı üzmege mecbur etecek olalar.
Qırım Müftiyligi içinde ve etrafındaki vaziyet çeşit fikirlerni doğura: bazıları belli qoqlalarğa em siyasiy, em diniy ceetten boysunmağa çağıralar, digerleri bu teşkilâtnı takbih etip, ondan uzaqlaşmağa teklif eteler.
Faqat, bizim fikirimizce, eñ doğru yol başqa olmalı. Yaqın vaqıtta BDQK örnegini qullanıp, qırımtatar halqı diniy liderleriniñ şurasını qurmaq kerek. Onıñ erkânına Qırım Müftisi ve qırımtatar diasporalarınıñ diniy reberleri, em de Ukrainağa köçmege mecbur olğan Qırım musulmanları diniy teşkilâtlarınıñ reberi kirmek kerek.
Bunıñ kibi bir diniy teşkilât halqnıñ maneviy canlanması ve inkişafından ğayrı aşağıdaki imkânlar berecek:
– birinciden, soñki eki yıl içinde Qırım musulmanlarınıñ üzülgen ananeviy maneviy-diniy bağlar pekitilecek;
– ekinciden, işbu şura azaları arasında din saası içün mesüliyet bölünecek;
– üçünciden, bir taraftan, Qırım Müftiyligi etrafında olğan siyasiy oyunlar içün imkânlar eksilecek, diger taraftan ise – onıñ bir de bir areketleri sert bir şekilde takbih etilmeycek.
İşbu leyhanıñ ömürge keçirilmesi ilk evelâ Qırım müftisiniñ iradesini talap ete
İşbu leyhanıñ ömürge keçirilmesi ilk evelâ Qırım müftisiniñ iradesini talap ete.
Bunıñ kibi bir şura çalışıp başlasa, qırımtatar halqına faydası tiyecektir.
Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ mülkiyet ve topraq nisbeti naziri Aleksandr Gordetskiy Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönovnıñ izni ile istifağa çıqtı.
Mütenasip vesiqa Qırım Nazirler Şurasınıñ saytında aşkâr etilgen.
Vesiqada aytılğanı kibi, Aleksandr Gordetskiy öz istegi ile ariza yazdı.
Gordetskiyni daa iyün ayında vazifelerinden boşattılar. Aksönov o vaqıt Qırım mülkiyet ve topraq nisbeti boyunca nazirlik tarafından imzalanığan bütün vesiqalarnı teşkerecek mahsus komissiyanıñ teşkil etilmesi aqta bildirgen edi.
Gordetskiy topraq ve mülkiyet nisbeti naziri vazifesine 2014 senesi okâtbr ayında tayinlendi.


text:
İşğalciler Balaklava TESna ücüm aqqında bildirdiler
Foto:krymr.org
Noyabr ayınıñ 22-sinde aqşam maalinde işğal etilgen Aqyar şeerinde uçucısız aletler Balaklava TESni ücüm etmege tırıştılar. Aqyar şeeriniñ rus başına atıf eterek Radio.Svoboda bu aqqında haber berdi.
İşğalci Telegram saifesinde yazdı ki, ava mudafaa silâsı Balaklava TESke uçmağa tırışqan eki uçucısız aletni yoq etti.
Bundan ğayrı, Razvojayevniñ bilgilerine köre, deñiz üstünde RF Qara deñiz flotu “bugün üç uçucısız aletni yoq etti”.
Aqyar şeeriniñ rus başı ücümde ukrain askerlerini qabaatlandırdı. USQ, Razvojayevniñ qabaatını tefsir etmedi.


text:
Qırımnıñ Rusiye devlet şurası resiniñ muavini Remzi İlyasov Türkiye prezidenti Erdoğannıñ Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev ile körüşüvini rezil ve Rusiyege qarşı bir areket olaraq adladı. Bu aqta RİA Krım bildire.
«Erdoğan ve Cemilevniñ menfaatı bir oldı. Umumiy menfaatı – Rusiyege qarşı siyaset», – dedi İlyasov.
O dey ki, qırımtatarlar Meclis yetekçileriniñ aytqanına qulaq asqan Türkiye akimiyetiniñ siyasetinden çorlana. İlyasov dey ki, Türkiye yolbaşçılığı öz «duşmaniy siyaseti» ile Rusiye ve Türkiye halqlarını bölmektedir.
Qırımnıñ Rusiye baş nazir muavini Ruslan Balbek aytqanı kibi, Türkiye prezidetni Rusiye ile munasebetlerni ileride de bozmaq içün qırımtatar faktorını qullana.
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri dekabr 16-17 künleri memleketniñ birinci şahısları ile körüşmek içün Türkiye Cumhuriyetine iş ziyareti çerçivesinde kelgenler. Dekabr 16 künü Cemilev ve Çubarov Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan, baş naziri Ahmet Davuotğlu ve Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ile körüştiler.


text:
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi aqqında, çoqusı alda, bu vaqianı başından keçirgen, 1944 senesi mayıs 18-ini körgen, çoq yılğa Vatanından ayırılğan, amma ep bir Qırımğa qaytqan qartbaba ve bitalardan bilmek mümkün. Olarnıñ balaları, torunları ve torunlarnıñ balaları bu ikâyeni bile: evlerine saba tañda sürip kirgenler, eñ kerekli eşya almağa buyurğanlar ve tuvar vagonlarında Özbekistan, Qazahistan ve Uralğa sürgün etkenler.
Qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ şeadetnameleri çoq. Amma halq genotsidiniñ daa başqa, sessiz şaatları bar - bu, adamlar çıqmadan evel aşıqıp alğan, saqlağan ve avdetten soñ Qırımğa qaytarğan şeylerdir.
Şaver İbragimov 90 yaşında, o Aqmescitte yaşay, onıñ dört balası bar: üç oğlu ve qızı, torunları bar. 1944 senesi mayıs 18-inde tahminen saat 2:00-de olarnıñ qapıları qaqıldı, Şaver ağanıñ anası qapını açmağa çıqqanda, fenerni birden elinden tutıp aldılar. Üç künge şey alıp, qorantada olğan doquz balanı azırlamağa emir ettiler. O, episini askerler ile sarılıp alınğan meydanğa ketirgenlerini hatırlay: “Men soñra nasıldır saqlanıp oldım, evge qaçtım. Ve mına evde kitap tura, albom tura, böyle qurşun, anda altın yüzükler, altın küpeler tura. Episini almadım, tek bu saatnı aldım, babamnıñ saatını. O Nikolay vaqtından (Rusiye imperatorlığı - QA) qalğan, sovet saatı degil”.
Ne qadar tırışsaq da, saatnı tamir etip olamadıq
Bu saat ne vaqıt toqtalğanı İbragimovnıñ aqlında yoq: “Asıl onı anahtarnen köçüreler, mına mında, o bir tarafında mahsus teşicigi bar. Amma ne qadar tırışsaq da, tamir etip olamadıq”. Saat qol saatına oşay, amma qayışı yoq. Bir taraftan, qadranında, qırıq körüne. Saatnın özünde - yazı, Osmanlıca tilinde ad ve soyadğa oşay. Şaver ağa, bu XIX asırnın şeyi, dep ayta. Şaver İbragimov, 1944 senesi evden başqa, daa pek degerli şeylerni ne içün almağanını añlatıp olamay. Amma baba hatırasını saqlamaq istegi olğandır, dep ayta. Onıñ babası Ay Petride quyulardan buz çıqarmaqnen oğraşa edi: “O vaqıt daa buzdolaplar yoq edi de, işte babam buz azırlap, soñ hastahaneler, sanatoriylerge sata edi, qalğanını halqqa tarqata edi”. Onıñ babasını 1937 senesi “inqilâpqa qarşı areketleri içün” 10 yılğa türmege oturttılar. 1941 senesi o lagerlerden birisinde elâk oldı.
Onı bir özbek qadını qurtardı, tedaviyledi ve yahsı aşatmağa tırıştı, qartbaba onı sıq hatırlağanını ve daima onıñ içün dua etkenini ayta
İbragimovnıñ Özbekistan yolundan eñ müşkül hatırası bar: “Vagonda bir bitay bar edi. Saat beşte eşelon toqtalğan edi, biz endi Qazahistanğa kelip çıqqan edik. O suv tökmek içün vagon tübüne kirgen edi. Bir añde eşelon köçti, onı birden yarığa böldi. O yerde qumda kömip qoyıp kettik”. Özbekistan yaşayışını ikâye etkende, Şaver ağa başta pirniç tarlalarında çalışqanını hatırlay. “Pirniç quru yerde ösmey, o suvda öse, bilesizmi? Mına bu suvnı biz içe edik, anda ise topraq, baqa, tseolitler, bundan da hasta oldıq. Sentâbrniñ 5-inde anamnı kömdim ve yatıp qaldım, az qaldım ölecek edim”. Onı bir özbek qadını qurtardı, tedaviyledi ve yahsı aşatmağa tırıştı, qartbaba onı sıq hatırlağanını ve daima onıñ içün dua etkenini ayta.
“Asıl, aqlımda bar, biz kelgende, men birinci yerli sakinge rastkeldim: mına böyle saqalı bar edi, pıçağı. O menden qaça, men ise ondan. O qadar bizge qarşı propaganda yapılğan edi. Amma biz musulman olğanımıznı bilgen soñ, olar yımşadı”.
Şimdi Şaver İbragimov Aqmescitte yaşay, o Qırımğa 1990-ıncı senesi qayttı, amma onıñ tuvğan Ay-Vasıl köyü o vaqıt endi Yaltanıñ Vasilyevka mikrorayonı olıp qaldı. O ğayıp olğan ağası aqqında iç olmadan bir haber almağa pek istey. O, Mustafa İbragimoviç İbragimov, Ekinci cian cenki vaqtında Aqyarda flotta hızmet ete edi ve 1942 senesi ğayıp oldı. Qırımtatarlardan “kütleiy kollaboratsioniz”de qabaatlavnı 1967 keri aldılar. Amma evlerine qaytmaq tek 22 yıldan soñ imkân berdiler.


text:
“Qırım birdemligi” cemiyet birleşmesiniñ faalcileri “Yaz, ümmetim” aktsiyasını ilân etti. Onıñ maqsadı - qırımlı siyasiy mabüslernen mektübiy qonuşmanı qolaylaştırmaq. Bunıñ aqqında faalci Lutfiye Zudiyeva Qırım.Aqiqat muhbirine haber etti.
Onıñ sözlerine köre, teşebbüs şimaliy Qırımda peyda oldı. Anda bir qaç faalci, ayrı-ayrı mabüske degil de, episine beraberlikte bayramlar ve şahsiy tarihler ile hayırlap mektüp yazmağa ve otkrıtkalarnı yollamağa qarar aldı.
“Yigitlerimiz ne qadar çoq mektüp alsa, o qadar çoq qol tutqanımıznı duyacaq. Şimdi olar tek Qırımdan degil de, qıta Ukraina, Türkiye, Latviyadan mektüp ala. Bu teşebbüs devamlı olması, mektüplerniñ toqtamadan kelmesi pek müim, çünki olar apishanelerde yıllarnen otura ve qol tutuvğa daima ihtiyacları bar. İnanam ki, öz vaqtında “Qırım marafonı” kibi, bu teşebbüs da muvafaqiyetli olur”, - dedi Zudiyeva.
Faalci qayd etti ki, “mektüp masası” “Qırım birdemligi”niñ er toplaşuvında çalışacaq ve mabüslerge mektüp yazmağa ve otkrıtka imzalamağa çağırttı, çünki olar içün bu - “taş divar artında eñ büyük ümüt”.
Bundan ğayrı, Zudiyeva, teşebbüs teşkilâtçılarınıñ er qırımlı siyasiy mabüsine SİZO ve koloniyalarğa yollacaq Qurban bayramnen hayırlav otkrıtkalarını kösterdi.
2017 senesi iyül ayında «Qırım birdemligi» birleşmesi, Qırımda siyasiy mabüsler ve cemiyet faaliyetçilerine qol tutmaq maqsadınen «Qırım marafonı» çerçivesinde para toplanıp başlağanını ilân etken edi. Tedbir teşkilâtçılarınıñ niyetine köre, «pervasız olmağanlarnıñ birdemligi»ni köstermek içün paranı 10 Rusiye rublesi (qararnen 4 hrivna – QA) qıymetinde maden aqçalar ile toplaylar.
Aq-uquq qorçalayıcılarınıñ malümatına köre, bugün Rusiye territoriyasında ve onıñ tarafından işğal etilgen Qırımda 60 qadar Ukraina vatandaşı siyasiy sebepten azatlıqtan marum etildi. Ukrainanıñ Tış işleri nazirligi Rusiyege, anda bulunğan Ukraina vatandaşlarını azat etmek talabınen 300 resmiy mektüp yolladı.


text:
Ukraina tışqı işler nazirliginiñ zanınca, Rusiye «DNR» ve «LNR» «saylavlarına» qol tutqan soñ Rusiyege qarşı halqara cezalar quvetleştirilmmeli. Bunı Ukraina MİD spikeri Yevğen Perebiynis salı künü, noyabr 4-te, brifingde bildirdi, – dep haber ete UNİAN.
Tışqı işler nazirliginiñ spikeri qayd etti ki, dünyanıñ iç bir medeniy memleketi ve halqara teşkilât bunıñ kibi saylavlarnı tanımaz.
«Cezalar meselesinde, mence, olarnı kirsetken devletler qarar almalı. Mence, eñ evelâ Amerika Qoşma Ştatları, «Sekiz eñ küçlü memleket» ve Avropa Birliginiñ memleketleri aqqında laf yürsetilmek kerek», – dedi o.
Malüm olğanı kibi, bazar künü, noyabr 2-de, «DNR» ve «LNR» silâlı taqımlarınıñ separatistleri qanunsız «saylavlarnı» keçirdiler. Bu adım sentâbr ayında Minskte tizilgen añlaşmalarğa zıt kele.
Kiyev, dünya toplulığınıñ meşur vekilleri, BMT baş kâtibinden başlap dünyanıñ eñ küçlü memleketlerniñ belli memurları ve diger ğarbiy siyasetçilerge qadar, «Minsk añlaşmalarını» bozğan «saylavlarnı» tanımağanlarını bildirgen ediler. Lâkin Moskva olarnı tanığanını ifadeledi.


text:
Rusiyedeki «Strategiya-30» teşebbüsiniñ iştirakçileri yanvarniñ 30-nda Moskvada ayda bir kere yapılğan ananeviy «Siyasiy mabüs künü» tedbirini ötkerdiler. Bir kişilik piketler ketişatında faaliyetçiler paytahtnıñ soqaqlarında tutqan plakatları vastasınen rusiyelilerge Qırım sakinleriniñ problemleri aqqında ikâye eteler. Bu sefer faaliyet teşebbüsçileri Rusiye ile Ukraina arasında esirler deñiştirilmesi meselesini ortağa qoydılar.
Faaliyetçi Vera Lavreşina video muracaatında: «Mesele – esirlerni qaysı bir miyarğa köre deñiştirmeli. Misal içün, Rusiyede uydurılğan mahkeme işi boyunca qoluna silâ almağan rejissör Oleg Sentsovğa terrorizm içün 20 yıl berdiler. Qomşu devletniñ toprağında qolunda silâ ile cenkleşken sözde «LNR»niñ paralı askeri A. Ageyevge ise Ukrainanıñ qanunlarına muvafıq olaraq 10 yıl berildi. Lâkin adamlarnı kene de deñiştirmek kerek, adamlar esirlikte ziyadesi ile uzun müddet içünde eziyetlenmemeli. Biz tezleştirilgen şekilde yapılacaq episiniñ episine deñiştirilmesinde israr etemiz», – dedi.
Piket iştirakçileri qollarında qırımtatarlarnıñ taqdiri, tevqif etüvler, mahkemeler, büyük aks-sada doğurğan Qırım mahkeme işleri aqqında plakatlar tuta edi. Faaliyetçiler Qırımnıñ Rusiye işğalinden azat etilmesini talap eteler.
Piketçiler tutqan plakatlardan birinde: «Evelden kurort olğan Qırım şimdi arbiy bazağa çevirile», – yazılğan.
Rusiye muhalefet faaliyetçileri «Strategiya-30» aktsiyası çerçivesinde er aynıñ 30-ncı kününde «Siyasiy mahbüs künü»ni ötkereler. Olar siyasiy mabüslerni azat etmek, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı tecavuzını ve Qırım işğalini toqtatmaq talaplarınen barışıqlı piketler ve aktsiyalarğa çıqalar.
Rusiye telükesizlik hadimleri mitinglerniñ iştirakçirakçileri üzerindeki kontrolni arttırdı.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye, Azerbeycan ve Türkiyeniñ qırımtatarlarğa qol tutqanlarını körse, niyetinden vazgeçer. Bunı haqqin.az neşirine bergen intervyüsında Meclis reisi Refat Çubarov ayttı.
Refat Çubarovnıñ sözlerine köre, qırımtatar halqı kendi aqlarınıñ qorçalanuvı ve «Putinniñ halqqa bergen vadelerniñ yerine ketirilüvini istey».
Qırım Rusiyege qoşulğan soñ, üç ay keçti, adamlarnıñ eyi deñişmelerge olğan ümütleri sönip, közleri qayttı. «Biz, qırımtatarlar, Ukrainada yaşağanda, çeşit meselelernen rast kele edik, amma serbest yaşadıq, şimdi ise, bizge nefes almağa bermeyler, sanki dersiñ, Sovet ükümeti devirine qayttıq», - qayd etti Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, bu vaziyette Qırımnıñ aman-aman er sakini iş, turmuş, maliye, soylar ile bağlı meselelernen qarşılaştı.
Refat Çubarov ayırıca sıqıştıruv problemasında toqtaldı.
«Ukraina, kerçek aytsaq, bizim bir çoq ümütimizni aqlamadı, amma, eñ esasını temin etti – kendimizni olğanımız kibi alıp bardıq. Ve men bellesem, bu doğru edi. Söz serbestligi, tınç toplaşuvlarnıñ serbestligi, açıq munaqaşlarnıñ serbestligi – bunıñ episinden marum etilgen soñ, qıymetini añlaysıñ. Bugünde bugün bizni bundan marum ettiler, ve biz keregi kibi qıymet kestik», - dedi Meclis reisi.
Bundan evel Meclis reisi Refat Çubarov, Qırım cemaatçılıqnıñ ayırı qısımına nisbeten «ekinci dereceli» kibi davranmağa mümkün degil, dep aytqan edi.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda Şimaliy-Qırım kanalını içme ve köy hocalığı içün qullanmaq maqsadınen Donuzlav ve Sasıq-Sivaş göllerinden alınğan suvnen toldurması imkânını ögreneler. Kremlge boysunğan yarımada ükümetiniñ Suv hocalığı ve melioartsiya boyunca Devlet komitetiniñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, böyle avale Moskva tayinlegen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov tarafından etildi.
«Donuzlav ve Sasıq-Sivaş göllerindeki suvnıñ himik talili, olarnıñ yüksek seviyeli mineralizatsiyasını kösterdi. Keyfiyeti böyle olğan suvarma suv topraq bereketligine, mahsuldarlıqqa ve köy hocalığı mahsulatına yaramay tesir ete. İçme ve köy hocalığında bu göllerniñ suvları qullanılması içün onıñ keyfiyetini deñiştirüvi boyunca qoşma tedbirler keçirmek kerek», – dep aytıla beyanatta.
Müessisede qayd etilgenine köre, «ukrain tarafı 2014 senesi aprel ayında Şimaliy-Qırım kanalında Dnepr suvınıñ berilmesini toqtağanınen bağlı Qırımdaki suvnen teminlev vaziyetini köz ögüne alıp», yarımadada suv menbalarını qıdırmağa devam eteler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukraina yarımadağa Şimaliy-Qırım kanalında suv berilmesini toqtattı. Bu kanal vastasınen Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85 fayızını teminley edi.
İşğal etilgen Aqyarda ameldeki akimiyet ealige suvnı tutumlı qullanmağa tevsiye etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiyeniñ 2014 senesi Qırım turizmi inkişafına ayırğan para miqdarı, Ukaraina yıl evelsi yapqanına köre, 6 qat azlaştı, dey Qırımnıñ sabıq kurort ve turizm naziri, şimdi Ukraina agrar siyaseti ve aşayt naziriniñ keñeşçisi Aleksandr Liyev.
Bu aqta o 5 kanal efirinde bildirdi.
«2013 senesi Qırım turizmine 1,2 mlrd grn ayırılsa, 2014 senesi Rusiye Qırım turizminiñ inkişafına tek 200 mln grn qoştı. Bu sene para miqdarı daa da alçaqtır – 100 million, ukrain para birleminde sayacaq olsaq», – dey Liyev.
Qırım akimiyeti evel aytqanı kibi, iyül 15 künü yarımada eki millionuncı turistni qarşıladı eken. 2015 senesi Qırım 4,3 million turistni qabul etecek ola. 2014 senesinden 15% çoq. 2013 senesi Qırım altı million turistni qabul etti.
2014 senesi mart ayında Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ turistlerniñ aqımı azlaştı. Turoperatorları aytqanı kibi, Qırımda raatlanmağa alışqan insanlarnıñ çoqusı endi yarımadağa barmaz.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar faaliyetçisi, bloger Nariman Memedeminovnıñ işi boyunca oturışuvnı başqa künge qaldırdı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbirine advokat Edem Smedlâyev bildirdi.
Memedeminov, onı bugün saba oturışuv aqqında haberdar etip, advokatnıñ apellâtsion şikâyetini bergenlerini ve bu sebepten oturışuvğa azırlanıp olamağanını ayttı. Ondan ğayrı, tahqiqat izolâtorı ile video alâqa kritik derecede yaman olğanı içün Memedeminovnıñ imayege aqqından tolusınen faydalana bilmesi içün advokatnıñ izolâtorda onıñ yanında bulunması kerek.
Akem imayeniñ muracaatını qanaatlendirdi. Oturışuv qapalı rejimde keçti, doğmuşlarnı mahkeme binasına yibermediler.
Memedeminovnıñ ömür arqadaşı Lemara: «Soñki vaqıtlarda oturışuvlarğa kirip olamayım. Bugün bayram olğanına baqmadan, mahkeme kene de qapalı rejimde keçti. Er şey qanun boyunca olsa, bizni ne içün diñleyiciler sıfatında içeri yibermeyler, bizden nelerni gizleyler?», – dep vaziyetni izaladı.
Mevzuğa dair: «Bizde bayram, babaçığım qaytqan soñ olacaq». Nariman Memedeminovnıñ qorantası onıñ tevqifinden soñ nasıl yaşay
Bundan evel Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitniñ Kiyevskiy rayon mahkemesi Memedeminovğa tevqif müddetini 2 ayğa uzattı. O, tahqiqat izolâtorında oktâbr 15-ke qadar qalacaq.
Mart 22-de Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquqqoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Mart 23-te mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Mart 23-te QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Dekabr 14-de içtimaiy ağlarda qırımtatar faalleri Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ doğğan kününi hayırladılar. O, 52 yaşını toldurdı. Ekinci doğğan kününi Çiygoz Aqmescitteki SİZOda yatıp keçire.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Ukraina aliy oquv yurtlarına kirmek içün Qıtaiy Ukrainada ZNO bermege istegen Qırım mezunlarına meskenni kirağa tutmağa azırlar.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Halqara ukrain mektebinde bildirdiler. Mında ukrain attestatını elde etmege istegen Qırım mezunlarına distantsion tasilge keçmege tevsiye eteler.
Mektep müdir muavini Galina Parhomenko aytqanı kibi, şimdilik mektep memuriyeti ve Ukraina tasil nazirligi Qırım mezunları içün ZNO berüv yerini daa belgilemediler.
Parhomenko şunı da qayd etti ki, Herson ya Zaporojye vilâyeti ola bile, talebeler içün mesken de şu yerlerde qıdıralacaq eken.
Halqara ukrain mektebiniñ müdir muavini aytqanı kibi, künde olarğa Qırımdan 15 talebe, amma yalıñız 40-qa yaqın mezun muracaatta bulundı.
Qırım mezunları 2015 senesi mart 1-ne qadar qıtaiy Ukrainada yerleşken diger oquv yurtlarında da ğıyabiy oquşqa başlamaq içün ariza bere bileler. Berilgen malümatqa köre, 11-inci sınıf talebeleri fevral 10-na qadar ariza bermeli, çünki ZNO qayd işleri yalıñız fevral 20 kününe qadar devam etecektir.


text:
Kezlev sakini, faaliyetçi Konstantin Sizarev, kendisiniñ sözlerine köre «ecdatları Qırımda 1208 senesinden berli» yaşağanlarına baqmadan, «Rusiyede bulunma müddetini bozğanı sebebinden» yarımadadan sürgün etile. Böyle qararnı «Kezlev şeer mahkemesi» qabul etti. Bu aqta dekabr 3 künü Qırım uquq qorçalayıcılar gruppası Facebookta haber etti.
Teşkilâtta deyler ki, Konstantin Sizarevniñ sözlerine köre, 2014 senesi aprel ayından berli o Rusiye pasportınıñ berilmesini talap ete, amma alamay. Böyle pasport oña vatanında yaşamağa imkân berecek edi.
«O ende bu mesele boyunca «Kezlevde Rusiye köçüv hızmeti bölügüniñ mudiri» Kurnosenko Eduard Valeriyeviç ile mahkemede tartışa edi. Lâkin vesiqalar oña ve onıñ ballarına öyle de berilmedi», – deyler uquq qorçalayıcılar.
Faallerniñ malümatına köre, Kezlev şeer mahkemesiniñ mahkemecisi Lobanova Galina Borisovna «Sizarevni Rusiye memuriy bozuvlar Kodeksiniñ 1-1 q. 18 mad. boyunca qabaatladı ve 2000 ruble para cezası ile «Rusiye Federatsiyasından tış» sürgün etmege qarar aldı».
Konstantin Sizarev, «YUSTİ*S» adliyeci student ve aspiranrlarnıñ ilmiy cemiyeti» teşkilâtınıñ tesisçisidir. Bu teşkilât daa 90-cı yıllarnıñ soñunda peyda olğan edi ve faqir insanlarğa bedava adliye hızmetlerini ve uquqiy yardım bere edi.
Keçenleri Kezlevdeki rus prokuraturasınıñ talabınen Rusiye İçki işler nazirligi «YUSTİ*S» cemaat teşkilâtınıñ işini teşkirüvden keçirdi. «Teşkerüv» neticesinde teşkilâtnı qapatmağa ve onıñ tesisçisine qarşı cinaiy iş açmağa qarar alınğan edi. Konstantin Sizarev – Kezlevli faaliyetçi, evelleri 2004 senesi yerli uquq qoruyıcılarnıñ qanunsız areketlerine oğratıla edi. 2013 senesi o İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde Ukraina qarşı mahkeme işini qazanğan edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda soñki künü pnevmoniyanen hastahanege alınğanlarnıñ sayısı eki qat arttı – 6 insandan 13 insanğa qadar. Bu aqta Tibbiy felâvet ve acele tibbiy yardım merkeziniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Bundan ğayrı, keskin nefes virus yuqunçınen hastahanege alınğanlarnıñ sayısı 13-ten 17-ke arttı. Beş kişi koronavirus şübhesinen hastahanege alındı.
Qırımda keçken künü üç yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Böylece, Qırımda 349 koronavirus hastası qayd etildi. 26-sı çetelden keldi, 73-ü – 154 insan tüzeldi. Rusiyeden kelgen ve olarnen alâqada olğanlar. 11 koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda – 157 hasta, üçü vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Nagasaki
Nagasaki (yaponça 長崎市, tıñla - 'Nagasaki-si, tärcemä: ozın borın (mıs)) - Küsü utrawınıñ könbatışında urnaşqan Yaponiä üzäk şähäre. Nagasaki wiläyäteneñ idärä üzäge.
Mäydanı - 406,46 km², xalıq sanı 434 065 keşe, zur port.
Şähärdä Xärbi-diñgez arsenalı, universitet, Säwdä-sänäğät häm Sänğät muzeyları urnaşqan.
Kürenekle urınnan: Oura çirkäwe, Suwa sintoist ğibädätxänäse (XVI ğasır), Sofukuci buddist ğibädätxänäse , Meganebasi küpere (XVIII ğasır).
1945 yılnıñ 9 avgustında, irtänge säğät 11:02 AQŞ hawa köçläre Nagasaki şähärenä "Yuan" digän atom-töş bombasın taşlıy, näticädä 74 000 keşe xäzer ük häläk bula, 54 000 bina cimerelä, küp kenä keşe soñraq wafat bula, cir nurlanış belän yağulana.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
16 ğasırda samuray xakime Omura Sumitada Awrupa belän säwdä itsen öçen Nagasaki portına nigez sala, üze Omura xristianlıq qabul itä.
1570 yılda Nagasaki portı tözelä, 1571 yılda Portugaliä qorabı kilgänçe awıl barlıqqa kilä.
Omura Nagasaki östennän xakimiät iezuitlarğa tapşıra häm Rim şähärenä ilçelekne cibärä.
Nagasaki xristian missioner ber üzägenä äwerelä.
1584 yılda Yaponiäne berläşterüçe Toyotomi Hideyoşi Küsü utrawın basıp ala häm xristian ruxanilarına ildä torunı tıya. Nagasaki şähäre üzäk xakimiätenä buysına. Missionerlar qarşılığın bastırır öçen Nagasakidäge ürdä 26 xristian täregä qadaqlana.
Edo sögunatın urnaştırğannan soñ xristianlıqqa qarşı ezärläw arta.
1614 yılda xökümät böten ildä xristianlıqnı tıya.
1622 yılda Nagasakidä 55 xristian cäzalap üterelä, 16 çirkäw cimerelä.
1635 yılda yaponlılarğa ildän kitü tıyıla.
1636 yılda Yaponiä xökümäte barlıq awrupalılarnı Nagasakidän Decima yasalma utrawına küçerä.
1637 yılda Simabar xristiannar baş kütärüennän soñ, sögunat Awrupadan qorablar kilüen çikli.
1641 yılda Yaponiä xakimiäte Könbatıştan izolätsiä tärtiben urnaştıra, Nagasaki - berdänber aralaşu "täräzäse"nä äyländerä.
19 ğasırğa Nagasaki - Yaponiäneñ berdänber xalıqara portı, tik anda Qıtay hän Holland säwdagärläre belän säwdä itü röxsät itelä.
1859 yılda Nagasaki portı barlıq çit qorablar öçen açıla. Könbatış ilçelekläre 200 yıllıq xristianlıqqa tıyunı alıp çığarırğa ireşä.
1945 yılda AQŞ ğäskärläre Kioto şähärenä atom-töş bombasın taşlarğa niätlägän, läkin AQŞ xärbi ministrı Stimson qayçandır Kiotoda üz şirbät ayın uzdırğanğa kürä Kioto Nagasakigä alıştıra.
1945 yılnıñ 9 avgustında, irtänge säğät 11:02 AQŞ hawa köçläre Nagasaki şähärenä "Yuan" digän atom-töş bombasın taşlıy, näticädä 74 000 keşe xäzer ük häläk bula, 54 000 bina cimerelä, küp kenä keşe soñraq wafat bula, cir nurlanış belän yağulana.
Şähär klimatı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
Benin
Benin (Fransuzsha: Benin) — Batıs Afrikada jaylasqan ma'mleket. Paytaxtı - Porto Novo. Xalqının' sanı shama menen 8 791 832 milliong'a shamalas.
Demografiyadı haqqında Benindegi eń aqırǵı xalıq sanaǵı 2013 jıldıń 11-25 may aylar aralıǵında ótkerildi.2013 jıl sanaǵı boyınsha elde 9 983 884 adam jasaydı.Xalıqtıń jıl sayınǵı ósimi-2,9% quradı.Bir hayalǵa 5,4 tuw.Ortasha ómer súriw 59 jas.
Ashtıq sebebinen elde viyrus juwqtıru órship tur.
Etnikalıq quramı:Beninde xazır 60 tan astam ártúrli miyllet xalıqtarı jasap atır.Olardıń kóbi (shamamen 65) payızı dagomeya,barba,somba,yoruba,busa hám t.b.
Tilderi:fransuz (resmiy)eldiń qublasında fransuzsha al arqasında hártúrli taypa jasaydı sondıqtan resmiy til joq.
Dimderi:Xriystiyandar-42,8% musılmandar-24,4%.vudu-17,3%,basqaları-15,5%.
15 jastan asqan xalıqtıń oqıw hám jazıw kórsetkishi 34,7% quradı.erler 48%,hayallar 23% (2002 jılǵı sanaq boyınsha)


text:
“Tegin” sözü tegin cerden caralbağan: Qyrğyz pasportu cana ortoq latyn alfaviti tuuraluu oj coruu
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Taryhçy cana publisist Tynçtyqbek Çorotegin bul bloğunda zamanbap söz taanuu maselelerinen tyşqary qyrğyzça pasportto ysymdy tuura cazuu cana bir qatar türk qalqtary üçün ortoq latyn alfavitin qalyptandyruu köjgöjlörü cönündö talquuloo üçün oqurmandarybyzğa “cem taştajt”.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Tegin
Mağa Facebook arqyluu bir cigit qajrylyp, “tegin” sözün ysymğa qoşuunun kelip çyğyşy tuuraluu ojumdu surady. Bul termin caatynda “Söz taanuu” qurcununda murda da talquu bolğon. Qysqaça ajtaarym, orto qylymdardyn erte mezgilinde Qyrğyz qağanatynda cana başqa ajrym türk mamleketterinde “tegin” sözü qağandan yldyjqy tepkiçtegi coğorqu daracaluu, tektüü aq söökkö, qağandyn urpaqtaryna berilçü, any azyrqyça “qanzaada” (prinse) dep çeçmelej alabyz.
Al emi 1989-cyldyn 23-sentjabrynda (myndan çejrek qylym ilgeri) qyrğyz tilin mamlekettik til qatary caryjalağan myjzamdyn avtorloru “tegin” sözünö cañy ömür, cañy maani yroolop, farsy tilinde cana azerbajcan tilinde “zade” (variant: “zoda”) – “(tölönçönün) urpağy” degen, orusça “-ov” degen ysym caratuuçu müçölör syjaqtuu ele “tegin” sözü da qyrğyz tegatyn (familijasyn) carata alat degen bütümdü myjzam türündö sunuştaşqan.
Al kezde da, kijin dele men myjzam çyğaruu bijlik butağyna eç bir tieşesi bolboğon qarapajym atuul qatary “tegin” terminine cañy mazmun bergen myjzamçylarğa bul reformatorduq sunuşu üçün yraazyçylyq bildirip keldim.
Ajrymdary uşul sözdü Çorotegin tañuulağan eken dep sanaşat. Bul – cañylyştyq. Qyrğyz myjzamçylary mağa uşul sözdü adabij tegatym qatary Çoro degen çoñ atamdyn ysymyna calğaştyruuğa (Çoro+tegin) 1989-cyly ojdo coq cerden col açqanyn dağy bir iret basa belgilegim kelet.
Negizi, qyrğyz myjzamçylary “tegin” sözün “tek” uñğu sözünön casaşqan. Bajyrqy “tegin” (“qanzaada”, “qağan urpağy”) sözü dele “tek” sözünön casalğan. Bul eki arakette teñ eç bir ajyp coq.
“Siz, emne, özüñüzdü qağandyn urpağy qatary sanajsyzby?” degen qaqşyq surooğo cooptu myndajça uzatqym bar:
- Albette, başqa tilden alynğan “-ov” degendi tegatybyzğa calğaştyrğanğa qarağanda, nuqura qyrğyz sözün (“tegin”, “uulu”, “qyzy”) tegatybyzğa calğaştyryp, Qyrğyz bababyzdyn, Manastyn urpağy ekenibizdi, qul emestigibizdi tastyqtap catabyz da.
Bügünkü “myrza” sözü da orto qylymdardyn soñundağy “emirzaada” (emirdin, bektin urpağy) sözünön maanisi özgörüp bizge cetken.
“Esensiñbi, Çoke!”
Ajtmaqçy, 1989-90-cyldary cañy myjzamdyn küüsü menen pasporttu özgörtöörümdö pasport bölümün tejlegen atqaminerler “tegin” sözün öz atañdyn (Qadyrmambet) ysymyna ğana calğaştyra alasyñ”, dep çyğyşty. Men bolsom çoñ atam Çoro acynyn ysymyn adabij tegatym qatary saqtap qaluunu çeçtim.
Andan beri çejrek qylym aqqan suudaj ağylyp öttü... Oşentip, bir ele uçurda menin Çorotegin cana Çoroev degen tegattarym biri-biri menen çataqtaşpaj ele meni turmuştun tar col, tajğaq keçüülörünön aman-esen ötkörüp kelişet. Menin cağdajymdy tüşünüü menen qabyl alğan zamandaştaryma yraazymyn.
Ajrymdary ğana çataşyp, Tynçtyqbek atymdy unutup, oñojuraaq cağyna qaçyryp (çağymda, “Çorotegin” sözün estöö “Tynçtyqbek” sözün estegenge qarağanda alda qança ceñil oqşobojbu!), mağa: “Al-cajyñ qandaj, Çoke!” - dep qajryla qalyp cürüşöt. “Menimçe, öz ysymy ajtylğan sajyn, yramatylyq çoñ atamdyn al-cajy caqşy ele bolso kerek”, dep içimden qompojup qojom.
Pasport – kimdigibizdin dalili
Uşul tapta Orusijağa ketip catqan ajrym curttaştarybyz al caqtağy ajrym açyq ce tymyzyn şovinistterden cazğanyp, öz tegattaryndağy “tegin”, “uulu”, “qyzy” sözdörün qajra öçüröp, “-ov” müçösün qoşup özgörtüp catyşat.
Qyrğyzstandyn özündö bolso post-sovettik sabatsyz atqaminerler cazğan cana aligiçe saqtalğan erecenin ajynan içki pasportto (ID, Aj-Di) “Bökön” sözü “Boqon” bolup, “Ömür” sözü “Omur” bolup, “Ümüt” sözü “Umut” bolup, “Küñötaj” ysymy “Qunotajğa” ajlanyp, “Kökköz” bolso “Qoqqoz” dep qubulup, Cañybajlar qyrğyzça ele pasportto Džanibajğa ajlanyp, ajtor, tiri şumduq oqujalar orun alyp catqan kez.
Bir qyrğyz professoru 2013-cyly qyrğyzça kitep caryjalaptyr. Anyn muqabasynda tegaty Džusupbekov dep cüröt.
“E qoquj, qyrğyzça kitepke Cusupbekov dep ele qojbojsuñarby?” – dep basmaçydan (basma üjünün ökülünön) surasam:
- Biz da al caryqtyq aqsaqalğa ajttyq. “Azyrqy Aj-Di uşintip cazylyp qalyptyr. Avtorduğumdu tastyqtaj albaj qalyp cürböjün, uşundaj ele qaltyrğyla” dep könböj qojdu, - dedi basmaçy qurbaldaşym.
Uşundan ulam oj ketet: balkim, qyrğyz myjzamçylary qyrğyz pasportunda ysymdarybyzdy kiril cazmasynda da, latyn cazmasynda da eki variantta cazuu üçün col açyp berişeer. Oşondo ğana "ÖÑÜ"büzdü saqtap qalçudajbyz.
Maselen, qyrğyzça kirilçe “Cañybaj Ömürtegin” dep, anyn yldyjqy sabynda orusça kiril cazmasynda “Džanybaj Omurov” dep cazsa bolot (azeriler sovet dorunda ele pasporttun orusça betinde Aliev dep, azerbajcança betinde Əlizade dep cazyşçu).
Içki pasporttoğu latyn aribindegi ysymdy çet eldik pasporttoğu latyn aribindegi ysym menen birdej cazuu talabyn qojup, coğorudağy örnök bolğon ysymdy, maselen, qyrğyzça latyn aribinde Cañybay Ömürtegin, al emi anğlisçe latyn aribinde Janibay Omurtegin dep qoş variantta cazsa dele bolot. (Nemisterdin Müller tegatyn anğlisçe Mueller dep da cazyşat emespi).
Myndaj usuldu “pasport çyğaruunun cañy usulu qatary myjzamçylarğa cana alar arqyluu Mamlekettik qattoo mekemesine sunuştajly” dep men Mamlekettik til qomissijasynyn caqynda ötkön bir coluğuşuusunda Egemberdi Ermatov ağajğa ajtsam, al kişi da caqtyrdy.
Alfavittik reformadan qaçanqyğa çejin caa boju qaçabyz?
Albette, qyrğyzça latyn aribin colğo qojuu zarylçylyğy eçaq ele byşyp cetilgen.
Sovet doorunda ysymdardy latynça cazğanda francuz tilinde tybyş qandajça cazylsa, oşondoj qylyp cazuu talaby bar bolçu. Oşonduqtan, maselen, “Ç” tamğasy pasportubuzda latynça TCH dep berilip kelgen. Emi any CH dep caza baştaşty. Al emi qatqalañ “C” tamğasyn (orusça “DŽ”) latynça cazuuda çarcajyttyqqa qol berilip catat: DJ, J, ZH. Mynda ZH qoştamğasyn qyrğyzça “C” üçün qoldonuu taptaqyr tuura emes, antkeni bul qoş tamğa orusça cana qazaqça cumşaq “C” (Ž) tybyşyn transqripsijaloo üçün murdatan ele qoldonulup kelgen.
Kee bir atqaminerler latynça tamğany tartipke saluu sunuşunan caa boju qaçyp kelişet. Munu Kreml uqsa emne dejt?” degender da arbyn.
Alarğa qulaq qağyş qylaarym: orusijalyq ilimpozdor, orusijalyq bijlik cana düjnö qoomçuluğu orustun cana slavjandardyn ar bir tybyşyn latyn aribinde çağyldyruunu (transkripsijaloonu) eçaq ele bir sistemağa salyp qojuşqan.
Demek, qyrğyz tybyştaryn latyn aribine bir sistemağa saluudan qaçuu – bizdin özübüzdün ğana carmaçtyğybyzdyn tuundusu. Munu sajasattaştyruunun, Kreml'ge “bajloonun” eç keregi coq, bul maciröölüktü özübüzdün ğana carmaçtyğybyzğa bajlaşybyz abzel.
Ortoq latyn alfaviti
Albette, 2025-cyly latyn aribine köçüü tuuraluu nietin caryjalağan qazaq boordoştor menen latyn aribinin ortoq variantyn tandoo işin çoğuu-çaran cürgüzsök, abdan ele myqty iş bolmoq. Eki eldin bajyrqy tamyry bir ekenin eç kim tanbajt. Azyr da bul eki el biri-birin eç qotormoçusuz ele añdaşat.
1920-cyldardyn eteginde SSSRdegi türk qalqtary latyn aribine ötköndö cana 1939-40-cyldary alarğa stalindik recim tarabynan kiril cazmasy tañuulanğanda qyrğyzdar menen qazaqtar (andan tyşqary altajlyqtar cana başqa boordoş türk qalqtary) biri-birinen casalma oolaqtap qalyşqan.
Emi oşol ötmüş doordun açuu sabağyn eske alyp, qyrğyz-qazaq ilimpozdoru cana bijlik öküldörü nağyz sajasij erkti körsötüp, qyrğyzdar menen qazaqtar ortoq latyn alfavitine ötsö, anda başqa bir qatar türk qalqtaryna ülgü boluşmaq. Basma işinde da ortoq mümkünçülük açylmaq. Qyrğyz menen qazaqta ajyrmaluu bir-eki tybyş bar, anyn “carasy” ceñil bolmoq. Eñ başqysy – oqşoş tybyştar (alar deerlik 97 pajyz) qyrğyzda da, qazaqta da birdej tamğalar menen belgilenmek.
Bacy birimdigine kireer-kirbesibiz arsar, biroq ortoq alfavit idejasyna baş qoşuubuz abzel. Sovetter Birimdigi qulağan soñ, egemen mamleketin tüptögön eki boordoş el 2020-cyldarğa qarata ortoq latyn alfavitin tüzüp qalsa eske alçu cağdaj: qaraqalpaq, altaj, haqas, tyva, şor syjaqtuu türk qalqtarynyn öküldörü da bul boloçoqqu latyn cazmasyna yqtyjarduu türdö qoşula ala turğandaj qylyp latynça tamğalardyn qyrğyz-qypçaqtyq ortoq quramyn rasmij bekitüü.
Egerde bul deñgeelge kötörülö alsaq, anda bul ortoq latyn alfaviti - azyrqy ötkööl doordun türk düjnösündögü el aralyq ajdyñdyq (intellektualdyq) qyzmattaştyqqa cañy nuq çapqan eñ myqty mömösü bolmoq.
“Söz taanuu” qurcununa ötüü üçün uşul şiltemege qajrylyñyz.
Maqalanyn tüp nusqasy: “TerиH” cөзү TerиH жepдeH жapaлбaraH: Kыprыз пacпopTy жaHa opTok лaTыH aлфaBиTи Tyypaлyy oй жopyy


text:
Kitap – janıñdı tazartatın, tüsindiruden jalıqpaytın eñ sabırlı wstaz dep jatadı. Osı qağidanı balabaqşadan JOO-na deyingi aralıqtağı bilim aluşılardıñ barlığına üyretedi. Biri eskerse, biri eskere bermeydi. «Är qazaq oquğa tiis 50 kitap» nemese «Är student oquğa tiis 100 kitap» jobaların bilemiz. AQŞ-ta osığan wqsas «Balabaqşağa deyin 1000 kitap» jobası bar eken. Balabaqşağa büldirşin ärip tanuğa baradı emes pe degen tañdanısımızdı jasıra almadıq. Dese de nätije bar!
Daliya Mari Arana – AQŞ-tıñ Geynsvill qalasınıñ tört jasar twrğını. Onıñ oqığan kitaptarınıñ tizimi mıñnan asadı eken. Kitapqwmarlığınıñ arqasında Daliyağa Kongresstegi kitaphanada «bir künge kitaphanaşı» bolu mümkindigi tudı.
Daliyanıñ äkesiniñ aytuınşa, bir jasına tolar kezinde ärip tanıp, oqıp üyrengen. Qızınıñ kitaptağı sözderdi «kemirip» otıratındığın bayqağan anası, oğan «balabaqşağa deyin 1000 kitap» jobasına qatısıp körudi wsınğan. Ğarıştıq jıldamdıqpen qızdarınıñ ädebietterdi meñgerip şığatınına eşkim senbegen. Qızdarı äli 4-ke de tolmağan, wsınılğan 1000 kitaptı oqıp, eşkim oylamağan belesti bağındırğan.
Osınday jetistikterin estigennen keyin, Arana otbasın tügel Kongresske şaqırıp, kitaphanasına sayahat jasatqan. AQŞ-ta atalmış kitaphanada kitaphanaşı bolu – abıroylı qızmet, ülken jauapkerşilikti talap etedi. Daliyağa kitaphanaşınıñ ornına bir kün qızmet etuge wsınıs jasağan. Osınday erekşe sıy-qwrmetke ie bolğan Daliyağa jaraysıñ deymiz! 4 emes, 40 jasında da osınşama kitap oqımağan qanşa halıq bar. Tek qwlşınısıñ odan sayın artıp, kitapqa degen mahabbatı suımasın!
Qorıtındı ornına, biz de elimizde osınday äsempazdıqpen emes, jasampazdıqpen közge tüsetin aqıldılardıñ köp bolğanın qalaymız. «Adamdar kitap oqığandar jäne kitap oqitındardı tıñdaytındar dep ekige bölinedi» degendi estip edik. Bizdiñ elde alğaşqısı köp bolatın şığar. Solay bolsa eken...
«The Qazaq Times»


text:
Sentâbrniñ 9-nda “Qırım titanı” zavodı istisalnı bütünley toqtattı dep haber ete Rusiyeniñ “RİA Krım” neşiri ilhaq etilgen Qırım adına Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Mihail Şeremetniñ sözlerine esaslanıp.
“Soñki ocaq bazar künü kündüz toqtatıldı. İstisal esnası ekologiyağa zarar bermeycek şekilge ketirilmeli”, – dey Şeremet.
Deputat, Kreml nezareti altındaki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ avalesine binaen zavod “istisalnıñ tehnologik esnası modernleştirilgen ve yoqlama yapılğan son” ğayrıdan çalışıp başlaycaq dedi.
Aynı zamanda sentâbrniñ 9-nda, bir ukrian telekanalınıñ efirinde Herson valisi Andrey Gordeyev, sentâbrniñ 9-nda saba “Qırım titanı” zavodınıñ boruları tütiy, o evelkisi kibi çalışmağa devam ete, kimse istisalnı toqtatmaq niyetinde degil”, dep qayd etken edi.
Avgustnıñ 23-nden 24-ne keçer gecesi Ermeni Bazarda malüm olmağantaşlamalar qayd etildi. Sentâbrniñ 4-nde Rusiye nezareti altındaki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov avada bulunğan zararı maddeler qoyulığı qabil sıñırnı aşqanı aqqında ilân etti.
Bundan dolayı eki aftağa şeerden balalarnıñ çıqarılmasına ve aynı muddetke “Qırım titanı” zavodınıñ işi toqtatılmasına qarar berilgen edi.
Mevzuğa dair: «Şeer – ceennem kibi!». Ekşilik taşlantılarından soñ Ermeni Bazarnıñ ayatı.
Qırım memuriyeti aytqanına köre, zararlı maddeler taşlantılarınıñ sebebi yarımada şimalinde “Qırım titanı” qullanğan ekşilik havzularından çıqqan buvlanuvdan olğan eken. Uzun yıllar devamında istisal taşlantıları aqızılğan havuz sıcaqtan dolayı quruğan dep iddia ete memurlar.
Ermeni Bazarda yüz bergen kimyevit taşlantılardan Herson vilâyetiniñ sakinleri de zarar kördi. Olar kimyeviy zeerlenüv alâmetlerinen hastahanelerge muracaat eteler.
Bundan da ğayrı, Qırımdaki taşlantılar sebebinden alsızlanğanına şikâyet eterek, tıbbiyet hadimlerine 61 ukrian sıñırcısı muracaat etken (olarnıñ epsi yarımada memuriy sıñırında hızmet ete). Olarnıñ beşi hastahanege yatqızdırılğan dep haber ete Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ temsilcisi Oleg Slobodyan.
Ukraina memuriyeti halqara teşkilâtarnı işbu vaziyetke kirişmege rica ete.


text:
Aqmescitte iyül 12 künü keçken afta çarşı yoq etilgen Kozlov soqağında isarlarnı aldılar.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, soqaqnı beştahta ve demir tükânçıqlarından endi temizlediler. Şu yerde tehnika ve yol tamiri hadimleri çalışa. Mında eski asfaltnı köterip alalar, şu soqaqta yürmege şimdilik imkânsızdır.
Saba iyül 6 künü Aqmescitte politsiya şeer merkezindeki çarşını sarıp aldı, onı yıqmağa başladılar. Şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev işbu areketler Qırım nazirler Şurasınıñ qararı ile amelge keçirilgenini bildirdi.
Qırım Nazirler şurası yanında narazılıqnı bildirgen tuccarlarğa yañı ticariy noqtalarnı bermege vade ettiler.
Cuma künü, iyül 10-da, Aqmescitniñ Kozlov soqağında qurucılıq çöplügi yanıp tutaştı


text:
İşğal etilgen Qırımda yarımadanıñ baş avto yolunı Ukraina devlet bayrağı tüsine boyaladılar. Böyleliknen art-gizlilik özüni tanıttı, dep bildirdi Odessa vilâyet şurasınıñ reisi Oleksiy Gonçarenko.
Qırımda art-gizlilikniñ faaliyeti aqqında Gonçarenko öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Qırımda Ukraina tarafını tutqan art gizlilikniñ faaliyeti aqqında ilân etem. Sahte-saylavlarnıñ arfesinde biz ilk numayışımıznı keçirdik. Qırımnıñ baş yolu sarı-mavı tüstedir. İşğalcilerniñ ayaqları astında topraq sarı-mavı ateş ile alevlenecek. Qırım Ukrainanıñ edi, bar ve bar olacaq!»,– dedi Goçarenko.
Oleksiy Gonçarenko aşkâr etken videoyazıda insanlarnıñ yolğa mavı ve sarı boyanıñ tökkenleri körüne. Bundan soñ köpçekleri ile boyağa kirgen maşinalar bütün yolnu sarı-mavı tüske boyalaylar.
Odessa vilâyet şurasınıñ reisi Qırımda bu kibi numayışlarğa bir qaç kere teşebbüs kösterdi.
Oleksiy Gonçarenko avgust 23 künü Ukraina devlet Bayrağı Kününde Qırımnıñ Ay-Petri dağında Ukraina bayrağını yerleştirdi.


text:
İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Xakimlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İdel Bolğarı ğädäti feodal' däwlät bulğan. İldä ämir xakimlek itkän.
Elteber däwere[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Däwlät oyışqan başlanğıç çorlarda anıñ başlığı elteber dip atalğan. Äle Törki qaxanlığında uq, soñraq Xäzär ilendä qäbilä berläşmäläreneñ ğäskär başlıqların näq şulay dip yörtkännär. Bu süzneñ tögäl mäğnäse açıqlanıp betmägän, alay da anıñ tamır süze «el» borınğı törkilärdä qäbilälär berlege, däwlät yäki il digänne beldergän. Ul bügenge törki xalıqlardağı «il» digängä turı kilä, häm «elteber» süze iltabar digän mäğnäne añlatqan bulsa kiräk (Urta Aziä törkilärendä, mäsälän, İltotmış digän xan da bulğan).
Ämirlär däwere[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Soñğıraq çorda, möselmanlıq kiñ taralğannan soñ, bu terminnı «ämir» digän ğäräp süze alıştırğan. Şul uq waqıtta qayber avtorlar, berençe çiratta İbne Fadlan, ğäräp dönyasında ğomumi qabul itelgänçä, bolğar xakimen urtaq termin belän patşa, padişa mäğnäsendä «mälik» dip tä atağannar.
Däwlät eçke tärtibe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bolğarlarda däwlätkä salım tüläw at yäki başqa yök terlege birü belän genä çiklänmägän. İbne Fadlan şundıy ber küreneşkä iğtibar itkän: «Kem dä kem tuy yasıy yäki mäcles ütkärä ikän, mäclesneñ külämenä qarap, ul patşağa salım tülärgä burıçlı». Bu «salım»nı ğäräp säyäxätçese şärexläp birgän, anıñ bal eçemlegennän toruın häm şunıñ östenä tağın küpmeder külämdä boday birelüen äytkän.
Ulıñnı öyländeräseñ yäisä qızıñnı kiäwgä biräseñ kilsä — üz xäleñä qarap däwlätkä dä öleş çığarasıñ. Däwlättä yäşiseñ, ul sine yaqlıy, sin dä aña bulışırğa tieşseñ, bu—grajdanlıq burıçı.
Qatlamnar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İdel Bolğarında feodalizm barlıqqa kilgäç, başta ul däwlät formasında üsep kitkän. Ul şunnan ğibarät: krestyannar feodalğa bäylelekkä kergänçe, bäysez xalıq törle däwlät yöklämälären ütägän. Däwlät faydasına salımnarnıñ yuğarıda äytelgän törlärennän tış, ilneñ bäysez xalqı bütän törle mäcbüri eşlär başqarırğa tieş bulğan. Mäsälän, alar olı yullar östendä, çik buylarında xärbi nığıtmalar qoruda, ğomumän şähärlär häm däwlätküläm ähämiätle başqa toraq urınnarı tözüdä qatnaşırğa tieş bulğannar. Döres, bu eşlärdä xärbi äsirlär dä qatnaşqan, tik azat xalıq cilkäsenä dä az töşmägän.
Tarxannar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Läkin Bolğarda, başqa här feodal' ildäge kebek ük, ayırım ber alpawıtqa buysınıp yäşäw räweşe dä bulğan. Bu xaqta yazma çığanaqlarda tögäl mäğlümatlar oçramasa da, feodallar (tarxannar) häm feodal' mönäsäbätlär yäşäwe Bolğar däwläteneñ töp cirlärendä bik küp şähärleklär — feodal kirmännäreneñ qaldıqları tabılu belän raslana. Alar—mäydanı 3—4 gektardan artmağan, ämma qüätle nığıtmalar häm berniçä awıl belän uratıp alınğan zur bulmağan şähärleklär. Awıllarda alpawıtqa, tarxanğa buysınğan xalıq kön kürgän, ä tarxan üzeneñ keçeräk ğäskäre belän nığıtılğan kirmänendä yäşägän.
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İdel Bolğarında feodalizmnıñ üsüenä däwlät oyışa başlağanda uq ber allağa tabınu dine — islam qabul itelüe nıq yärdäm itkän. 922 yıldan soñğı çor—möselmanlıqnıñ böten il buyınça taralış däwere. Yıllar häm ğasırlar ezleklelegen saqlap, tarixi çığanaqlar belän tanışqanda moña bersüzsez ışanırğa mömkin. Berniçä misal kiterep qarıyq. İbne Fadlannıñ zamandaşı, bezgä mäğlüm äl-Bälxi bolay dip yazğan: İlneñ iseme Bolğardır, xalqı islam dine tota. X yöz axırınıñ «Xödüd äl-ğäläm» («Dönya çikläre») digän ataqlı farsı yazması Bolğar xalqın şulay uq möselmannar dip atağan.
Rus yanına Bolğar İslam ilçelege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İslamnıñ bolğarlarda räsmi din sıyfatında taraluı turında 986 yılğı tarixi waqiğalar uñayı belän rus yılyazmalarınnan da qızıqlı mäğlümatlar tabarğa mömkin. Şul yılnı Kiev kenäze Vladimirğa üz dinnären täqdim itep bolğar ilçeläre barğannar. «Kenäzneñ: nidän ğibarät soñ ul dinegez?»—dip sorawına bolğarlar sönnätläw kiräklegen, duñğız ite aşaw häm araqı eçü tıyıluın äytkännär... Yılyazmaçılar raslawınça, Vladimir üzenä, yänäse, sönnätlänü häm duñğız ite aşawnı tıyu ğämäleneñ oşamawın äytkän, ä araqı xaqında özep:
Rus eçmiçä, küñel açmıyça yäşi almıy,
digän. Bolğarlardan soñ Kievkä almannar, xäzär yähüdläre, greklar kilgännär häm barısı da üz dinnären maqtağannar. Oluğ kenäz ikençe yılnı üzenä boyarlarnı cıyğan da alardan kiñäş sorağan. Boyarlar şul illärgä keşelär cibärep anda ni barın üz küzläre belän kürep qaytırğa kiñäş itkännär. Şulay eşlägännär dä. Kiev ilçeläre Bolğarğa kilgännär, anda möselmannarnıñ üz mäçetlärendä doğa qıluların qarap torğannar, tezlänep cirgä ielüläre alarğa niçekter säyer: «gel sağış, küñel açular yuq», bulıp kürengän. Qısqası, kievlelärgä möselmanlıq oşamağan, qaytqaç, kenäzlärenä üzläre kürgännärne citkergännär, häm islam kire qağılğan. Tağın ber yıl ütkäç, yağni 988 yılda, Rus xristianlıqnı qabul itkän.
Borıñğı kitaplar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XI yöz avtorları Bolğarnıñ şulay uq möselman ile buluın äytkännär. Xaräzemneñ ensiklopedik ğalime Biruni häm XI—XII yözlärdä yäşägän, inde bezgä mäğlüm bulğan äl-Märwazi Bolğar ciren näq şulay dip, ä bolğarlarnıñ üzlären möselmannar dip atağannar. XII yözneñ mäşhür ispan-ğäräp säyäxätçese äl-Ğarnatıy, 1135 häm 1150 yıllarda Bolğar cirendä bulıp qaytqaç, kitap yaza häm şuña ber xikäyät tä kertä. Ul anı bolğarlı Yaqub ibne Noğmannıñ «Bolğar tarixı» digän kitaptan uqığan bulğan. Bu xikäyättä süz şul xaqta bara: Boxaradan kilgän, meditsinanı da yaxşı belgän ber fäqeyh—möselman dinenä öndäwçe — bolğar patşasın häm anıñ xatının däwalarğa bula, tik alarğa islam dinenä küçü şartın quya; «alar sawığalar häm islam qabul itälär, häm ul ilneñ xalqı da islamğa küçä». Älege fäqeyhneñ iseme, anıñ qaysı waqıtta buluı bu kitapta äytelmägän (İbne Noğmannıñ xezmäte bezneñ könnärgä qädär saqlanmağan). Wägazçeneñ möselman ilennän kilüe häm patşadan soñ böten xalıqnıñ islamnı qabul itüe turında süz barğanlıqtan, bu fäqeyh İbne Fadlan bul'ş küz aldına basa: ul da fäqeyh bula häm Bolğarğa Boxara aşa kilä bit. Ä äl-Ğarnatıynıñ Bolğarda bulu waqıtı—bu däwlättä möselmanlıqnıñ tağın da nığraq taralğan däwere. Şunıñ östenä, bolğarlar üzläre häm Suar keşeläre Tübän İdeldäge Saqsın şähärendä Camiğ mäçetle mäxällälär totqannar. Cıyıp äytkändä, islam İdel Bolğarına da ğomumdäwlät külämendä, xakimlek itüçe ideologiägä äylängän.
Törle ğädätläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ämma şul uq Bolğarda, bigräk tä anıñ başlanğıç çorında, mäcüsilek tä yäşägän. Anda mäcüsilek belän berençe bularaq İbne Fadlan oçraşqan häm anı üzeneñ risaläsendä taswirlap qaldırğan. Mäsälän, kemneder yalğış ütergän keşegä mondıy cäza birgännär: anı ber ärcägä kertep yapqannar, añar rizıq quyğannar («öç qabartma wä ber sawıt su»), ärcäne qadaqlap bağanağa asqannar, keşe şunda aqrınlap ülärgä tieş bulğan. Yäki menä tağın ber mäcüsilärçä cenaza ısulı: keşe ülgäç, anı waqıtlıça tirmänendä qaldıralar. Anıñ işek qatına irlär kilälär dä üksep-üksep yılıy başlıylar. İbne Fadlan bu keşelärneñ islam qanunnarına bäyle bulmawların äytä. Alar yılawdan tuqtağaç, qollar kilep citälär häm üzlären qamçı belän qıynarğa totınalar. Annarı märxüm tirmäneneñ işege töbenä bayraq elep quyalar. Cirlägännän soñ qäber äylänäsenä anıñ qoralların tezep çığalar häm ike yıl buyına märxüm istälegenä yılawların däwam itterälär. Şulqädär waqıt ütkäç, bayraqnı urınınnan alalar häm tuğan-tumaçası «aş mäclese» cıya — iskä alu tabını ütkärä. Ägär märxümneñ xatını bulsa, şunnan soñ ul ikençe tapqır kiäwgä çığu xoquqı ala. İbne Fadlan iskärmä yasıy, bu yolalar märxüm «başlıq bulğan» oçraqta ğına tulısı belän ütälä. Ğädi keşeneñ cenazasında yolalarnıñ ber öleşe genä başqarılğan.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar bizäleş sänğäte
- Bolğar çigä asılması
- Bolğar
- Ağa bazar
- Böyek Bolğar ile
- Bolğar-Rus kileşüläre
- İdel buyı Bolğar däwläte
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Möxämmät-Ämin xan
- Tuqtamış xan
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ПoBecTb BpeMeHHыx лeT. M.-Л., 1950. Ч. 1-2; ПoлHoe coбpaHиe pycckиx лeToпиceй. M., 1949. T. 2; M., 1962. T. 1, Bып. 2.
- Boлжckaя Бyлrapия и Pycb. KaзaHb, 1986.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faalleri Qarasuvbazarda tintüv keçirilgenini bildire.
Qırımdaki bir kişilik narazılıqlarnıñ iştirakçisi Emir-Üsein Eldar Facebookta bildirgenine köre, tintüv «Tavrida» yolunı qurğan «Vad» yol şirketine binanı kirağa bergen insannıñ evinde yapıla. Faalniñ malümatına köre, tintüv «gizli migrantlar» sebebinden keçirile.
Qırımtatar faali Zair Smedlâ yazğanına köre, tintüv Alim Kroşnıñ evinde İndustrialnaya soq., 15, «KrımOpt» yanında keçirile.
Rusiye uquq qoruyıcı hızmetleri bu malümatnı daa izaatlamadı.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirmege başladı.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 18-de ekstremist deye şübheli tanılğan İsmail Ramazanov tarafından tevqifine qarşı berilgen apellâtsion şikâyetni qanaatlendirmedi. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Ramazanov özü mahkemeden, Qırımnı terk etmek istemegeni içün sıñırlav tedbiriniñ ev apisine deñiştirilmesini istedi.
Ramazanovnıñ advokatı Aleksey Ladin, birinci maqam mahkemesinde tevqifni uzatmaq içün esasnıñ olmağanını, ve Ramazanovnıñ tahqiqattan gizlenmek ve cemaat içindeki faaliyetini devam etmek imkânı olacağı aqqında delillerniñ uydurulğan olğanlarını bildirdi.
Bunıñ arfesinde Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescit rayon mahkemesi ekstremistik ifadelerde bulunğanından şübheli tanılğan İsmail Ramazanovnıñ tevqifini mayıs 18-ge qadar uzattı.
Yanvar 23-te Novıy Mirde Rusiye telükesizlik hadimleri, qırımtatar İsmail Ramazanovğa ekstremizmniñ propagandasında qabaatlavnı bildirip, evini tinttiler. Daa soñra mahkeme yaqalanğannı tevqif etti.
Daa soñra Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komitetinde, internet-radio vastasınen ekstremistik materiallarnı tarqatqanında qabaatlanğan Aqmescit rayonınıñ sakinine qarşı tahqiqatçılar tarafından cinaiy işniñ açılğanını bildirdiler.
İlhaqtan soñ Qırımnıñ faktik Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı dep şübheli tanılğan Qırım musulmanlarına qarşı kütleviy şekilde ötkerilgen tintüvlerni qullana.


text:
Almaniya sakinleriniñ 39% Qırımnıñ Rusiye terkibinde qalmasına qol tuta. Bunı ARD alman telekanalınıñ muracaatınen Infratest dimap institutı keçirgen içtimaiy tedqiq neticeleri köstere, dep haber ete Deutsche Welle.
Sorav neticelerine köre, FRG sakinleriniñ 48% Qırımnıñ Rusiye qısmı olaraq tanılmasına qarşı çıqa, 54% Putinniñ siyasetinde telüke köreler.
Sorav «Gunter Yauh» yayınınıñ sımarışınen noyabr 19-20 künleri keçirildi. Tedqiq devamında Almaniyanıñ 14 yaşını toldurğan 1000 sakinine sual berildi.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Kiyevskiy rayon mahkemesi mayıs 22-de, bunıñ arfesinde Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etüv şübhesi ile yaqalanğan qırımtatar, musulman Edem Smailovnı 20 künge tevqif etti.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, Smailov tahqiqat izolâtorında iyün 9-ğa qadar qalacaq.
Advokat Konstantin Rustemov: «Tarafımdan qorçalanğan şahısqa qarşı tevqif etüv şeklinde sıñırlav tedbiriniñ saylanmasına dair aynı bunıñ kibi qarar alındı. Muddetniñ 20 kün olması, olarnıñ (Smailov ve Mustafayevniñ) işiniñ Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir» gruppasınıñ işinen birleştirilmesine dair qararnıñ artıq alınğanınen bağlı. Ev apisi aqqında muracaat, tahmin etilgeni kibi, red etildi», – dep añlattı.
«Qırım birdemligi» koordinatorı Dilâver Memetovnıñ malümatına köre, Smailov soñki 15 yıl devamında Bağçasarayda musulman diniy merasimleriniñ keçirilmesi ile oğraşa edi.
Daa evel Aqmescitteki mahkeme, Bağçasarayda bunıñ arfesinde yaqalanğan qırımtatar faaliyetçisi Server Mustafayevni tevqif etti.
Mayıs 21-de Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasarayda «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve Bağçasaray rayonınıñ Topçıköy (Dolinnoye) köyünde Edem Smailovnıñ evlerini tintti.
Rusiye FSBsi, Rusiye ve ilhaq etilgen yarımadada yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübhe etilgen eki kişiniñ Qırımda yaqalanğanını bildirdi.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ Ukraina halq deputatı, «Qırım» fraktsiyalarara birleşmesiniñ yolbaşçısı Aleksey Gonçarenkoğa iddiaları yoq, şunıñ içün mart 2-ge planlaştırılğan mahkeme olmaycaq.
Bunı adliyeciler Nikolay Polozov ve Mark Feygin bildirdiler.
«Yuqarı Rada deputatı Aleksey Gonçarenkonıñ mahkemesi olmaycaq. İçki işler nazirliginiñ oña iddiaları yoq. Taqiqat komitetinden Markin afu soramaq kerek», – dep yazdı Polozov Twitterde.
Aynısını diger adliyeci Mark Feygin de bildirdi.
Aleksey Gonçarenkonı mart 1-de Rusiye muhalifetçisi Boris Nemtsovnıñ hatırası keçirilgen yürüşte politsiyağa boysunmağanından sebep yaqaladılar. Rusiyeniñ taqiqat komiteti bildirdi ki, Gonçarenkonı «2014 senesi mayıs 2-de Odessada facialı vaqialar vaqtında Rusiye Federatsiyası vatandaşlarını öldürmek ve çekiştirmek ıntıluvları aqqında» iş boyunca sorğuğa çekeler.
Mart 2-de Moskva saatine köre saat 15:00 onıñ «politsiya hadimlerine boysunmağanı aqqında memuriy bozuvnı» muzakere etmek içün mahkeme keçirilecek edi.


text:
ЗacлyжeHHaя apTиcTka KpыMa Гyлизap БekиpoBa яBляeTcя oдHoй из яpkиx зBeзд Ha иcпoлHиTeлbckoM HeбockлoHe пeceHHoro TBopчecTBa kpыMckиx TaTap. Гoлoc Гyлизap-xaHyM зByчaл B paзHыx ropoдax CpeдHeй Aзии, Poccии, и дaлbHero зapyбeжbя, a Takжe B Typции, PyMыHии. CлoBoM, oHa BыcTyпaлa B дecяTkax cTpaH, и пoBcюдy Ha koHцepTax люди Bидeли B Heй дocToйHyю пpeдcTaBиTeлbHицy kpыMckoTaTapckoro иckyccTBa.
MHorиe из Hac - koллerи-MyзыkaHTы, apTиcTы, пpeдcTaBиTeли дpyrиx пpoфeccий иMeюT cчacTлиByю BoзMoжHocTb бyдHичHoro oбщeHия c Гyлизap-xaHyM. BocпpияTиe жиByщero и TBopящero pядoM c Toбoй coBpeMeHHиka, дaжe ecли эTo чeлoBek иckyccTBa, зaчacTyю He HacTpaиBaeT Ha ypoBeHb aHaлиTичeckoro ocMыcлeHия, oцeHkи ero TBopчecTBa и дeяTeлbHocTи. Бoлbшoe, kak изBecTHo, лyчшe BидиTcя и oцeHиBaeTcя Ha HekoTopoM paccToяHии Bo BpeMeHи. Ho, k cчacTbю, ecTb юбилeйHыe дaTы, koTopыe пoзBoляюT пpиoTkpыTb зaBecy TBopчeckoй биorpaфии любиMoй пeBицы kpыMckoTaTapckoro Hapoдa.
B эToM roдy Гyлизap-xaHyM oTMeTилa 55-лeTиe. K эToй дaTe пeBицa пoдroToBилa koHцepTHyю пporpaMMy «CaHaTыM - эkи kъaHaTыM», c koTopoй BыcTyпилa Ha cцeHe KpыMckoro ykpaиHckoro MyзыkaлbHoro TeaTpa. B эToT Beчep пeBицa paдoBaлa cBoиx пokлoHHиkoB пeHиeM HapoдHыx пeceH, пpeиcпoлHeHHыx rлyбokoro coдepжaHия, Гyлизap-xaHyM - oдHa из HeMHorиx, kTo MoжeT BoccoздaTb и дoHecTи co cцeHы HaпeBы poдHoй зeMли, бoлb и paдocTb cBoero MHorocTpaдaлbHoro Hapoдa.
C дeTcTBa Гyлизap-xaHyM Haxoдилacb B aTMocфepe «дoMaшHeй koHcepBaTopии»: oTeц MaMyT-ara дo BoйHы 13 лeT пpopaбoTaл B KpыMckoM paдиokoMиTeTe иHcTpykTopoM, иrpaл Ha MHorиx MyзыkaлbHыx иHcTpyMeHTax, MaTb Лeйля-xaHyM xopoшo пeлa HapoдHыe пecHи. B иx дoMe чacTo opraHизoBыBaлиcb MиHи-koHцepTы, rдe зByчaли cTapиHHыe HapoдHыe пecHи и иHcTpyMeHTaлbHaя Myзыka kpыMckиx TaTap. Дpyзbя oTцa - изBecTHый фoлbkлopиcT MypTaзa BeлиджaHoB, koMпoзиTop Илbяc Бaxшиш, лereHдapHaя Caбpиe ЭpeджeпoBa, дядя Яkyб Бekиp, oдиH из пepBыx okoHчиBший B To BpeMя MyзыkaлbHый TexHиkyM пo kлaccy ckpипkи. MyзыkaлbHaя cpeдa плюc BokaлbHыe дaHHыe и Tяra k poдHoMy иckyccTBy пoBлияли Ha Bыбop пpoфeccии.
C 1975 roдa пeBицa paбoTaeT coлиcTkoй aHcaMбля «XaйTapMa», rдe eй пocчacTлиBилocb пpopaбoTaTb Ha oдHoй cцeHe c kopифeяMи HaциoHaлbHoro иckyccTBa Caбpиe ЭpeджeпoBoй, CeлиMe ЧeлeбиeBoй, ЗeйHeп ЛюMaHoBoй, AбляMиToM yMepoBыM, MeMeToM ApcлaHoBыM, ypиe KepMeHчиkли, PycTeMoM MeMeToBыM, ЗapeMoй-xaHyM.
C 1991 roдa и пo ceй дeHb Гyлизap-xaHyM - coлиcTka aHcaMбля «KъыpыM». Haибoлee изBecTHыe и любиMыe HapoдoM из peпepTyapa пeBицы пecHи - «Юkcek MиHapeдeH», «БarъчaдaH биp ryлb kъoпapдыM», «Meджбyp oлдыM», «Apaбa kъaпy», «KъaдифeдeH kиcecи» (Ha koHцepTe пecHю иcпoлHилa Mлaдшaя дoчb MaBилe), «Apaбaлap keлиp дe keчep». «AkъшaM oлca, зилифлepиHъ TapapcыH» - эTa пecHя, kak и MHorиe дpyrиe, пpoзByчaлa B иcпoлHeHии Гyлизap-xaHyM B пaMяTb Caбpиe ЭpeджeпoBoй. ПoздpaBил c юбилeeM и poдHoй koллekTиB - aHcaMблb «KъыpыM», HeMaлo Teплыx cлoB былo ckaзaHo yчeHиkaMи Гyлизap-xaHyM - coлиcTkoй aHcaMбля Acиe Caaлe и Haзифe PeизoBoй. Takжe cBoи пoздpaBлeHия пoдroToBили и эcTpaдHaя пeBицa Элbзapa БaTaлoBa, Meджлиc, Лиra kpыMckoTaTapckиx жeHщиH, KpыMckoTaTapckий Myзeй иckyccTB, oфициaлbHыe лицa, rлaBHый бaлeTMeйcTep ykpaиHckoro TeaTpa Oлbra БыkoBa, дeTckий koллekTиB EлeHы БыkoBoй, дpyзbя, a caMыe Teплыe cлoBa B эToT Beчep и пecHю Ha Myзыky И. Бaxшишa, cлoBa P. Mypaдa «Эrep ceH иcTeceHъ» пpeпoдHec пeBeц и любящий cyпpyr PycTeM MeMeToB.
Гyлизap-xaHyM бykBaлbHo ocыпaли цBeTaMи и пoдapkaMи - пoдTBepждeHиe BceHapoдHoй любBи k пeBицe, дaHb yBaжeHия ee TaлaHTy.
55 лeT. Из Hиx 36 oTдaHo любиMoMy дeлy - kpыMckoTaTapckoMy иckyccTBy.
ПeBицa Bыcokoй иcпoлHиTeлbckoй kyлbTypы c kpacиBыM roлocoM - BoT чTo oлицeTBopяeT coбoй любиMaя HapoдoM apTиcTka. Bce, kTo пoбыBaл B эToT дeHb Ha юбилeйHoM koHцepTe, paдoBaлиcb BoзMoжHocTи cлышaTb ee roлoc, Bcerдa HaпoлHeHHый чyBcTBoM. ПpeдcToящиM юбилeйHыM TypHe пo KpыMy Гyлизap-xaHyM He cTpeMиTcя дocTичb kakoй-To цeли или caMopeaлизoBaTbcя. Bыcokaя плaHka, BзяTaя B caMoM Haчaлe TBopчeckoro пyTи, Bcerдa ocTaBaлacb Takoй. OHa пpocTo xoчeT пeTb для людeй, koTopыe цeHяT kpacиByю Myзыky. «Для MeHя бoлbшaя чecTb иMeTb пokлoHHиkoB, пeTb cпeциaлbHo для Tex, kTo пpишeл пocлyшaTb Moe иcпoлHeHиe. Я BыcTyпaю для пoчиTaTeлeй cBoero TaлaHTa. Пoю, пoToMy чTo эTo Moe пpизBaHиe. CцeHa - эTo Moя жизHb».
Caдиxa ЗИЯДИHOBA.
P. S. Гyлизap БekиpoBa BыpaжaeT иckpeHHюю пpизHaTeлbHocTb пpeдпpиHиMaTeлю Baлepию KepиMoBy зa MaTepиaлbHyю пoддepжky B opraHизaции koHцepTa.
Halqımıznıñ asırlar devamında inci kibi saqlanıp kelgen şarqılarını büyük ustalıq ile icra etken se-vimli yırcımız Gülizar Bekirovanıñ doğum künü bu sene mubarek Qadir gecesine doğru keldi. Zanım-ca, bunda da bir yüce nişan bar. Çünki Gülizar Ha-nım ilâhileri icra etkende diñlegenlerniñ közlerin-den yaşlar derya kibi aqa ve qalpler Yüce Rabbi-mizge sevginen tolup-taşa.
Gülizar Hanım 1953 senesi Eylül 26-da anna ba-bası sürgün etilgen Tacikistan Cumhuriyetiniñ Ho-cent şeerinde dünyağa keldi. Bu ailede er kes yırla-mağa seve edi. Bu müitte büyügen Gülizar Hanım daa laf etmeden önce yırlamaqnı ögrendi. Halqı-mıznıñ meşur sanat bülbulleri Ediye Topçı, Sabriye Erecepova, Ablâmit Ümerov, Selime Çelebiyeva-nıñ icrasındaki şarqılarnı diñler ve zaman kelip şu yıldızlar ile bir sahnada çalışacağını tasavur bile etmez edi. Lâkin baht oña külüp baqa, daima yırlap yürgen bu qıznı bir Qırımtatar toyunı çalğan "Qaytarma" ansambliniñ artistleri ortağa çıqarıp, bir türkü icra etmekni teklif eteler. Qıznıñ tekrarlan-maz sesine yüksek qıymet kesken ustalar onı ansambilge davet eteler. 1975 senesi Ağustos 8-de Gülizar Hanım ansambilge işke qabul etile ve eki künden soñ endi büyük konsere iştirak etti. Onıñ büyük sahnadaki ilk adımı yani daa doğrusı ilk yırı "Yüksek minare" oldı.
Gülizar Bekirova kendisini ğayet bahtlı bir insan saya ki, milletimizniñ nutılmaz bülbuli Sabriye Erecepova ile bir sahnada çalıştı, onıñ derslerini aldı. Genç yırcı ustasınıñ er bir sözüni, er bir tenbiyesini büyük diqqatle diñler, mükemmellikke taba ıntıldı. Sabriye Erecepovadan oña qıymeti misilsiz variyet "Seni kördikçe", "Aynaya baq" yırları oldı. Rahmetli bestekârımız İlyas Bahşiş "bu yırlar aynı seniñ sesine ziyade kelişe", diye aynı Gülizar Bekirova icra etmesini istedi.
Aynı şu sahnede Gülizar Hanım ömürlik bahtını da rast ketirdi. Onıñ eşi namlı yırcımız Rustem Memetovdır. Qırımtatar sanatını bu eñ güzel çiftsiz aslı da tasavur etmek mümkün degil, olar milletimiz keçirgen er bir tedbir, festival, bayramnıñ yaraşıqlarıdırlar. "Rustem yalıñız ömür arqadaşım degil, o, menim ocam, tenqidçimdir", dey o, eşi aqqında. Rustem Memetov ile beraberlikte olar üç evlât östürdiler. Üykenleri Mayre ressam, oğlu İlyas modelist, kenceleri Mavile ise bu sene Kiev'deki kültur universitesini bitirip, milliy sanatqa qatıldı.
Qırımğa öz küçleri ile döngen bu sanatçılar on yıl devamında Aqmescitten biraz avlaqta olan Bul-ğanaq köyünde yaşadı ve çalıştılar. 90.ncı seneler-niñ başında Qırımğa kontser içüñ kelgen Rustem Memedov ve Gülizar Bekirova şu köy başınıñ qa-bulına kirip, mında yerleşmege yardım etmesini ri-ca eteler. Amethan Sultannen beraber oquğan bir Rus adamı Qırımtatar halqına büyük ürmet ile baqqan ve elinden kelgen yardımını bermege tırış-qan.
Rustem MEMEDOV - Gülizar BEKİROVA
Lâkin olarğa merkezde bulunmaq zarur edi ve niayet TİKAnıñ yardımı ile şeerde mesken alıp, payhtahtqa köçtiler.
Bu daima güzel olğan qadın profesyonel yırcı, ana, ev bikesi, cemaat işlerinen meşğul olmağa nasıl yetiştirgeni hayret bir şey. Gülizar Hanım Qı-rımtatar qadın-qızlar birliginiñ de faal azasıdır. Bü-tün bu işlerine qoşumca olaraq, o şimdi daa bir ze-naatnı menimsedi o Qırımtatar dügünlerini de alıp bara. Toy-dügünlerimizge milliy tüs bermege, halq ananelerini ğayrıdan tiklemege çalışa. Belli ki, soñ-ki yıllarda Qırımtatar dügünleriniñ diger millet dü-günlerinden farqı körünmey başladı. Qırımatatar nağmeleri ve şarqıları yerine Rus, Özbek, Arap yır-ları yañğıramaqta, cemaat ise biri-birinen Rusça qonuşa. İşte, Gülizar Hanım kibi milletçi sanatçılarımız buña mania olmaqnı baş vazifeleri, dep sayalar.
Gülizar Hanım davet olundığı dügünge, duağa, doğum kününe hediyeni öz ellerinen yapa. Kimisine milliy elbisedeki bebeklerni, kimisine Quran-ı Kerim içün altın yiplernen nağışlanğan qap, güzel yazılı dua bağışlay.
Bu sene Ekim 28 künü Gülizar Hanım Bekirova Aqmescitteki Ukraina muzıkalı tiyatrosunda büyük konser berip, devlet işinden ketkenini ilân etti. Lâkin o milliy sanatımıznı terk etmey. O, endi çoqtan arzu ettigi ilâhiler söylegen balalar ansambılini ğayrıdan tiklemek, şegirtler azırlamaq oğrunda çalışacaq. O, daima sevgili milletinen beraberdir. Ve millet de oña sevginen cevap bere.


text:
Ukraina Yuqarı Şurası avgust 12 künü «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında uquqiy rejimniñ ve vatandaşlarnıñ aqları ve serbestliginiñ teminlevi aqqında» Ukraina Qanunına deñişmelerniñ kirsetilüvi aqqında» Qanunnı qabul etti.
Bunı Ukraina Tasil Nazirliginde bildirdiler.
«Deñişmelerge kore, Qırımdan kelgenler Ukraina aliy oquv yurtlarına kirmek içün aşğariy şartlarnı becerse, olarğa devlet sımarışınıñ qoşma yerleri berilecek», – dep qayd ettiler nazirlikte.
Qanun deñişmelerni Ukraina prezidenti Petro Poroşenko imzalamaq kerektir.
Memleketniñ aliy oquv yurtlarına eki milliondan ziyade insan vesiqalarını berdi. Olarnıñ bir qısmı – memleketniñ qıtaiy qısmında tasil almağa istegen qırımlılardır.
İşğal etilgen territoriya aqqında Ukraina qanunı olar bücetke keçken talebelerniñ sırasına kirmeseler bile, qoşma yerlerniñ berilmesini belgiley. Faqat uquq qorçalayıcalırnıñ qayd etkenleri kibi, bu qaide qanunda açıq-aydın yazılmağan.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yetekçileri 2014 senesi Qırımda öldürilgen Ukraina tarafdarı Reşat Ametovnıñ ailesini kelecek yılbaş bayramı ile hayırladılar.
«Qırımatatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Meclis reisniñ muavini İlmi Ümerov, Avdet gazetasınıñ baş muarriri, Milliy Meclisniñ azası Şevket Kaybullayev, Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Reşat Ametovnıñ ailesini ziyaret etti, vatandaşlardan destek sözlerini ayttı ve balalarğa bahşışlarnı ediye ettiler», – haber ete Meclisniñ matbuat hızmeti.
2014 senesi mart başında 39 yaşında Aqmescit sakini, üç balanıñ babası Reşat Ametov Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqıp, Aqmescitteki Nazirler şurası binasınıñ yanında bir özü piket keçirdi. Narazılıq aktsiyası vaqtında «samooborona» vekilleri onı maşinağa oturtıp, belli olmağan bir yerge alıp ketti.
2014 senesi mart 15-de Reşat Ametov ölü tapıldı. Mart 18-de Ametovnı Aqmescit mezarlığında defn ettiler. Cinaiy iş açılğan edi. Cumhuriyet yolbaşçısı Sergey Aksenov «samooborona» vekilleriniñ Reşat Ametovnıñ öldürilmesine alâqası olmağanını bildirgen edi.


text:
Bunı Ukraina parlamentiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Fikirdeşlik ve sulh memorandumı» serlevalı vesiqa akimiyetniñ merkezleştirilmemesi boyunca anayasa islâatınıñ keçirilmesini, adiselerniñ iştirakçileriniñ azat etüvini ve silânıñ teslim etilmesi şartında regiondan ordularnıñ qaytarılmasını nazarda tuta.
Vesiqada rus tiliniñ resmiy statusı aqqında anayasa kefalleti berile. Bu madde ile «Svoboda» firqasınıñ deputatları qatiyen razı olmadı ve memorandumğa qol tutmadılar.
UNN agentliginiñ malümatına köre, memorandumnı Regionı Firqasınıñ deputatı Vadim Novinskiy teklif etti eken.


text:
İnsannıñ ayatı – tam bir qıymettir. Faqat totalitar rejim ve diktatorlar bu adiy aqiqatnı añlamay. Stalin rejimi yoq etken millionlarnen taqdir bunıñ delilidir.
Tarihçılar 1937-1938 senelerini «Büyük terror» dep adlandırdı. Bu yılları devlet iç bir qabaatı olmağan biñlernen insannı ölümge mahküm etti. 1938 senesi aprelniñ 17-nde qırımtatar siyasiy elitası ve ziyalılarınıñ büyük qısmı qurşunğa tizildi.
1921 senesi qurulğan Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti yarımadanıñ milliy gruppaları, hususan qırımtatarlarınıñ prioritetli inkişaf esaslarını ilân etken edi. Qırımtatarlarnıñ tarihı, etnografiyası ve medeniyeti faal ögrenilip başlandı, milliy mektepler, qırımtatar teatri açıldı, qırımtatar tilinde gazeta ve mecmualar basıldı. Qırım MSSCniñ Moskvada Daimiy Temsilciligi bar edi – ve bu vazifede er vaqıt qırımtatarı olğan edi.
1920-nci yıllarnıñ ortalarında Sovetler Birligindeki siyasiy müit zorlaştı. Ziyalılarnı taqip, yerli milletçiliknen küreş, medeniyet erbaplarına qarşı repressiyalar Qırımda da oldı. 1928 senesi mayısta sovetlerniñ milliy cumhuriyetleri tarihında ilk sefer Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ reisi Veli İbragimov mahküm etilip qurşunğa tizildi.
Veli İbraimovnıñ qurşunğa tizilüvinden on yıl keçken soñ, 1938 senesi aprelniñ 17-nde, qırımtatarlarnıñ tarihında yañı facia oldı – qurbanlar çoq oldı.
Devlet siyasiy idaresine angi üküm kerek olsa, o olur. Evelden belgilengen ceza ne olsa, o olacaq. Er şey qanunğa köre yapılacaqŞevqiy Bektöre
«Sovetlerniñ Rusiyesinde insannı apiske almaq ve atta ölüm fermanını çıqarmaq içün mahkemege kerek yoq. Devlet siyasiy idaresine angi üküm kerek olsa, o olur. Evelden belgilengen ceza ne olsa, o olacaq. Er şey qanunğa köre yapılacaq. Qanun Devlet siyasiy idaresiniñ elinde oyuncaq ola. Apishaneniñ tar ve qaranlıq odaları, soraştıruv ve işkence usulları – er şey er bir insanğa köre ayrı saylana». Bunı 25 yıl Stalin lagerlerinde keçirgen qırımtatar nesircisi ve şairi Şevqiy Bektore yazdı. Bektore 1932 senesi apiske alındı, eñ büyük repressiyalar ise «büyük terror» zamanında oldı – 1937-1938 seneleri.
1937 senesiniñ fevralniñ 23-nden martnıñ 5-ne qadar keçirilgen Bolşeviklerniñ Umumbirlik kommunist firqasınıñ Merkeziy Komitetiniñ umumiy toplaşuvı Sovetler Birliginde başlağan kütleviy repressiyalarnıñ siyasiy esaslarına bağışlandı. Plenumnıñ bir qısmı «Buharin-Rıkovnıñ davasına» (fevralniñ 27-nde olar firqadan çıqarılıp apiske alındı) bağışlanğan edi. Maruzalarda sanayıdaki ve naqliyattaki «ziyankârlıq, diversiya ve yapon-alman-trotskist agentleriniñ casuslıq dersleri» ve NKVDdeki duşman faaliyeti aqqında aytıldı. Stalinniñ «Firqa işiniñ eksiklikleri ve trotskist ve diger ekiyüzlülerni yoq etüv tedbirlerine dair» maruzasında duşmanlarnen amansız küreş prioritet ola ve bu küreşte «tamırnen çıqaruv ve darma-dağın etüv usulları» kerek, dep aytıldı.
Deliller az olsa da, ya da iç olmasa – repressiyalarnı qullanuv qararı tez alınğan edi
1937 senesiniñ iyül ayında firqa qararlarınen «üçlüler» şekillendirildi. Bu yerli organlar (SSCB NKVD cumhuriyet, ülke ve vilâyet üçlüleri) «antisovetlerni» repressiyalarğa oğratuv tedbirlerini keçirmek maqsadınen quruldı. Sovetler Birliginde 1937 senesiniñ avgust ayından başlap 1938 senesiniñ noyabr ayına qadar areket etti. Üç insandan ibaret edi – yolbaşçı, kâtip ve prokuror. «Üçlü» qararlarnı ğıyabiy şekilde çıqarğan edi – NKVD organları bergen dava malümatları esasında, bazı vaqıtları ise iç bir malümat yoq edi – apiske alınğanlarnıñ ilk cedvellerine köre qarar alınğan edi. Serbest edi, protokollar tizilmegen edi. Deliller az olsa da, ya da iç olmasa – repressiyalarnı qullanuv qararı tez alınğan edi. Dava çoqusı allarda ince edi (apiske aluv qararı, tintüv ve apiske aluv protokolı, apiske alınğannıñ bir ya da eki soraştıruv protokolı, qabaatlayıcı qarar), «üçlülerniñ» neticeleri ise çoq edi. Kütleviy repressiyalarğa yol berildi.
Qırımda firqanıñ vilâyet komiteti alğan qararınen «üçlü» 1937 senesi iyülniñ 4-nde tesis etildi. «Üçlü» erkânına Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ iç işler halq komissarı Karp Pavlov (reis); azalar: Qırım MSSC prokurorı Konstantin Monatov ve vilâyet komitetiniñ ekinci kâtibi Server Trupçu kirgenler.
Qırımtatar firqa-ükümet elitası ve ziyalılarınıñ yüksek vazifeli bazı vekilleri endi apiste edi. İnsanlarnı 1936 senesiniñ ekinci yarısında tutıp başladılar, 1937 senesiniñ baarinde ise itibarlı medeniyet erbapları apiske alındı – «Yeni Dünya» gazetasınıñ muarriri Teyfuk Boyaciyev, yazıcı ve oca Asan Sabri Ayvazov, filolog Osman Aqçoqraqlı, radio komitetiniñ muarriri Reşat Refatov, RSFSR Halq maarifçilik komissarlığı yanındaki merkeziy ilmiy-tedqiqiy milletler institutınıñ ilmiy hadimi Mamut Nedim.
1937 senesi iyünniñ 15-nde Qırım MSSC ziraat halq komissarı Fevzi Musanif ve pedagogika institutınıñ müdiri Mustafa Bekirov apiske alındı, 1937 senesi iyülniñ 26-nda cumhuriyetniñ maarifçilik halq komissarı Ramazan Aleksandroviç, 1937 senesi iyülniñ 31-nde firqanıñ vilâyet komitetiniñ sabıq ekinci kâtibi, soñra maarifçilikniñ halq komissarı Bilâl Çagar, 1937 senesi sentâbrniñ 8-nde ise Qırım MSSC Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi İlyas Tarhan apiske alındı.
Episini qarşıinqilâpçı milletçi teşkilâtı ile alâqaları bar olğanında qabaatladılar. Añlaşıla ki, qırımtatarlarnıñ çoq sıfatlı siyasiy esnası azırlanğan edi. Apiske alınğanlarnıñ erkânı bir baqıştan meşur olsa da, mifik milletçi teşkilâtınıñ reberi olmaq kerek edi – büyük bir siyasiy şahıs. Böyle biri tezden tapıldı.
Muhtariyetniñ liderlerinden biri, Qırım MSSC ükümetiniñ reisi Abduraim Samedinov oldı.
1937 senesi sentâbrniñ 17-nde apiske alındı, bir qaç künden soñ ise «burjua milletçilerini imaye etkeni içün» firqadan çıqarıldı.
Samedinov apiske alınğan soñ qırımtatar siyasiy ve medeniy elitasınıñ itibarlı erbapları apiske alındı – Tatar tili ve edebiyatı ilmiy-tedqiqiy institutınıñ müdir muavini Yaqub Azizov, Krımgosizdat idarecisi Bilâl Çeşmeci, yazıcı Ümer İpçi ve digerleri.
Reber gruppası azalarınıñ qabaatlayıcı qararında qurğan «qarşıinqilâpçı türkçü milletçi teşkilâtınıñ» maqsadı Sovetlerni küçnen devirmek, Qırımnı Sovetler Birliginden ayırmaq ve burjua-milletçi qurumını tiklemek edi, dep aytıldı.
Genç bolşevik, Qırım «üçlüsiniñ» azası Server Trupçunıñ taqdiri zamandaşlar içün ögreticidir. «Üçlü» erkânına kirsetilgen soñ o, tek ölüm ükümlerini imzalamaq degil, semetdeşleri – qırımtatarlarını – matbuatta da yoq etip, «burjua milletçileri» ve «milletçi gruppalarnıñ» aza adlarını aytqan edi. Bu faaliyeti 1937 senesi noyabr ayında apis cezasınen yekünlendi.
Tarihnıñ accı sarkazmı: Server Trupçu onıñ çaquvınen apiske alınğan insanlarnen bir künde – 1938 senesi qara aprelniñ 17-nde – qurşunğa tizildi.
Firqa azalarından ğayrı, bu künü qırımtatar medeniyetiniñ aydın erbapları qurşunğa tizildi.
Bu büyük gumanitar faciasınıñ aqibetlerini qırımtatar halqı bugün de is ete.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası