text:
Dönyanıñ in yarlı illärennän berse Haitidä yañadan köç qullanılğan politik krizis bara.Häm yañadan zur kürşe , AQŞları ütkändä bulğan kebek totrıqlılıq urnaştıruğa yardäm itäçäkme digän soraw quyıla .Ämma Waşington anda qatnaşırğa ber dä aşıqmıy digän täsir qala.
Prezident Jean-Bertrand Aristide rişwätçelekne töbe tamırınnan beteräm, yarlılarnı tuydıram dip birgän wäğdäläreneñ bersen dä ütämäde. Haitide prezidentnıñ oponentları häm xättä eleke yaqlawçıları ilbaşına protest belderä,politsiä häm xärbilär belän qanlı bäreleşlär bara.Aristide-neñ oponentları 2 möhim şähärne Gonaivez häm Hinche üz qullarına alıp , töbäktäge xalıqqa azıq tölek yardämeneñ ireşüen tuqtattı.Hinchtä xalıq politsiä başlığın anıñ tän saqçısı häm başqaların üterep, politsiä stansiäsen taladı. Küplär Aristide il östennän kontrolne yuğalttı dip äytä. düşämbedä Hinche ğıysyançılar qulına töşkännän soñ prezident äytkännäre yuğarıdağı süzlärgä ber dä qapma qarşılıqlı tügel Aristide(audio)
min bu süzläremneñ tınıçlıqqa çaqıru dip añlaşıluın telär idem.bez qan tügelüen küräbez, xalıq Hinche politsiäsenä ut açtı . Humanitar yardäm birergä teläwçelärgä bulışlıq kürsätergä tieşbez
Qayberäwlär AQŞları, stabillıq häm Aristideneñ xakimiäten urnaştıru öçen intervensiä yasar dip äytep 1994nçe yılğı xälne iskä töşerä Waşington 3yıl elek puç belän çitlätelgän Aristidene xakimiätkä qaytaru öçen ul çaqta utrawğa 21meñ ğäskär cibärde..Ämma bügen wazğiät bötenläy başqa, xärbilär kertergä cıyınmıybız, säyäsi xäl çarası ezlibez dip äytä AQŞ däwlät sekretarı C.Powell. Anıñ süzlärençä (audio) Bez saylanğan prezidentnıñ banditlar häm qanunğa xörmät itmäwçelär tarafınnan urınınnan quuluın häm Haiti xalqınıñ qotoçqıç köç qullanuda yäşäwen qabul itergä cıyınmıybız.
Powell AQŞnıñ krizisnı xäl qılu öçen xalıqara oyışmalar, şulsanda OAS Amerika Däwlätläre Oyışması belän xezmätäşlek itüen belderde.Powell tağı , kürşe xökümätlär belän xezmätäşlek itep taraftarların qoralsızlandıru,rişwätçelekkä birelgän politsiäne reformalau,yaña idarä şurasına politik oponentların kertü kebek kiñäşlär birde Aristid-qa
Waşingtonda urnaşqan Carnegie Endowmentnıñ direktorlarınnan Thomas Carothers AQŞnıñ Haitigä intervensiä yasarğa teläge bulmawı ber dä kötelmägän närsä tügel di. Berençedän intervensiäneñ universal problemaları şulsanda AQŞ xärbilären köç qullanu aldında qaldıru.İkençedän Waşington wäğdälären ütämägän il östennän kontrolne yuğaltqan prezidentnı dönya cämäğätçelege aldında yaqlaw belän ber qızıqsınmıy.Öçençe säbäp isä Carothers süzlärençä (audio)İntervensiä yasağaç närsä eşlisen, ber dä açıq tügel. Gonaives şähren aluçılarğa OK añı xökümätkä tapşırıgızmı dip äytäsen? Bu eşne niçek eşlisen?Alarnı kisätäsenme? AQŞnıñ anda xärbilär cibärmäwe öçen säbäplär küp.
Carothers Karibik illäreneñ OASqa äğza buluları säbäple ,töbäktä demokratiäneñ bozıluına qarşı çaralar kürü öçen oyışmanıñ legal nigeze bar di.Ayruça ul Fransiä belän Kanadağa işarä itä. Eleke fransuz koloniäse Haitidä yaqlanuı zarur 2meñ Fransiä watandaşı yäşi. Kanada sonğı yıllarda Haitigä nıq yardäm itkän il. Carothers bolay di(audio) AQŞları närsä genä eşlärgä telämäsen, ul üz başına tügel ä töbäkneñ yaqlawın mobilizatsiälärgä tieş.Kanada bik möhim partnör bulaçaq.Kanada sonğı 15 yılda yardäm birü säbäple elemtälär urnaştırğan. Carothers Aristide-ne uñışsız citäkçse dip taswirlıy.Ägär dä ul Haitide politik protsessnı canladırıp , yaña saylawlar oyıştırsa üz häm oponentların xalıq saylawı aldına quya alsa yaxşı bulır ide. Ul il belän idarä itä almadı , çigenergä tieş dip söyli Carothers. Başqala Port-au-Princetän -tän kilgän xäbärlärgä qarağanda,utrawdağı BMO törkeme qorallı başkütärü säbäple elemtä özelgän töbäklärgä yardäm ireşterü öçen humanitar koridor buldıra almağan. Utraw xalqınıñ80% çittän kilgän yardäm belän yäşi.
färidä xämit,praga


c: text/html

text:
Rusiä respublikalarındağı xakimiat möselmannarğa basımın arttıra - Qabarda-Balqar misalı
Rusiä prokuraturası qayber möselmannarnı radikal'' qaraşlar taratuda, tıyılğan törkemnärdä toruda ğäyepläp, alarnı ezärlekläwen däwam itä. Bu xaqta xäbärlär İdel-Ural buylarınnan ğına tügel, Tönyaq Kavkazdan da kilä. Qabarda-Balqar xakimiate, misal öçen, räsmi möselman ruxaniläre qaramağında bulmağan mäçetlärne yabıp, anda yörüçlärne totqarlıy başlağan. Näticädä qayber yäş möselmannar Rusiä prezidentı Putingä xat yazıp, añardan ilneñ başqa töbäklärenä küçep kitü röxsäten sorıy.
Audio, Larisa Dorogova
"Bu ber açıq xat, bez anı ğadi poçta belän cibärmädek, fäqät İnternetqa ğına elep quyarğa buldıq. Älegä aña xakimiat yağınnan bernindi dä möğämälä kürsätelmäde. Xat turında kübräk mäğlümat alu öçen miña älegä ber genä dä räsmi ähel möräcäğät itmäde", di möselman yäşläre isemennän Putingä xat yazğan Dorogova. Rusiäneñ Gruziä belän çigendäge Qabarda-Balqar respublikasında yaqınça 900 meñläp keşe yäşi, alarnıñ zur öleşen sönni möselmannar täşkil itä dip sanala. Xalıqnıñ yartısı qabarda, 10-lap protsentı törki telle balqar millätennän tora, urıslarğa öçtän-ber öleş turı kilä. Putingä xat yazıp respublikadan kitärgä telägän yäşlär arasında qabardinnar da, balqarlar da, xätta islamğa küçkän urıslar da bar, di Larisa Dorogova. Başqala Nalçiktağı Keşe xoquqları üzägen citäklägän Valeri Xatajukov süzlärenä qarağanda, din totu öçen imin urın ezläwçelär islamnıñ nindider ber ayırım mäzhäbendä tormıy, alar barı tik xakimiat qulı astındağı räsmi ruxanilärgä genä qarşı çığa:
Audio, Valeri Xatajukov
"Alarnıñ kübese yä yawlıq yabıp yörgän qızlar, yä saqal yörtkän yegetlär, alar räsmi Diniä nazarätenä qarşı çığa häm şul säbäple törle ezärlekläwlärgä, totqarlawlarğa duçar itelä, bu inde ni qızğanıç, ber ğomumi tendensiägä äylänep bara. Tağın şul da bar - yäşlärneñ kübese moña zarlanmasqa tırışa häm ezärlekläw oçraqların xäbärdar itärgä telämi", di Nalçiktağı keşe xoquqların yaqlawçı Xatajukov. Qabarda-Balqar prezidentı Valery Kokov respublikada radikal'' islam tamır cäyä häm töbäktäge totrıqlılıqnı saqlap qalu öçen xälitkeç çaralar kürelergä tieş dip kilä. Cirle iminlek xezmätläre mäğlümatına qarağanda, respublikada 20-läp yäşeren radikal'' törkem eşçänlek alıp bara ikän. Biredä şunı iskärtergä kiräk - xakimiat radikal, wahhabi digän tamğanı, respublikadağı räsmi möselman idaräsenä bäyle bulmağan här närsägä tağa. Valeri Xatajukov äytüenä qarağanda, Qabarda-Balqar respublikasındağı şuşı dini qarşılıqlarnı beterü öçen xakimiatneñ räsmi ruxanilär häm alarğa qarşı çıqqan ğadi möselmannar arasında töp problemalar xaqında fiker alışu ütkärüe qulay bulır ide. Läkin türälär älegä kübräk Mäskäwgä üzläreneñ terror belän näticäle köräş alıp baruın kürsätergä teli, ä bu möselmannarnı tağın da radikalläşterä genä ala, di Nalçiktäge Keşe xoquqları üzäge mödire Valeri Xatajukov.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çärşämbe könneñ köndälek yañalıqları...
Uramda qızu cäy buluğa da qaramastan, saylawlar yaqınlaşqan sayın Tatarstanda da säyäsi tormış aktivlaşa. İnde xäbär itkänebezçä, küptän tügel genä Qazanğa Uñ köçlär berlege liderlarınıñ berse İrina Xakamada kilep, respublika citäkçelege belän oçraşular, söyläşülär alıp barğan ide. 29 yüldä isä Yedinaya Rossiya säyäsi firkaseneñ Tatarstan bülekçäse Şurasınıñ utırışı uzdı. Anda ağımdağı firka eşlärennän tış, massaküläm mäğlümat çaraları belän xezmättäşlekne üsterü turında häm respublika xalıq belän eşne arttıru xaqında süz bardı. Ä menä Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin parlament yalğa kitkännän faydalanıp üze dä yal itep alırğa bulğan. Tatar-inform agentlığı xäbärenä qarağanda, üzeneñ çirattağı yalın ul çit illärdä tügel, ä kürşelärdä - Başqortstan respublikası şifaxanäläreneñ bersendä ütkäräçäk. Sişämbedän başlap anıñ wazifaların spikernıñ urınbasarı Robert Miñnullin başqaraçaq. Çärşämbe könne Qazanda federativ mönäsäbätlärgä häm cirle üzidarä problemarına bağışlanğan seminar açıldı. Anda İdel buyı häm Ural federal’ okruglarınıñ xakimiät başlıqları häm finans oyışmalar citäkçeläre qatnaşa. Älege cıyılışnı oyıştıruçılar – Rusiäneñ Finans ministrlığı häm Tatarstannıñ Ministrlar Kabinetı. Seminarnıñ açılu cıyılışında respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ta qatnaştı.Sişämbe könne Qazannıñ İdel yäşlär lagerında Yäşlär ictimaği oyışmalar aktivı slyotı eşli başladı. Anda respublikanıñ här şähär häm rayonınnan, şulay uq Mordoviä respublikası, Perm’ ölkäsennän kilgän yäşlär oyışmaları liderları qatnaşa. Slyotqa cıyıluçılar yäşlär problemaların, alarnı çişüdä ictimaği oyışmalarnıñ rolen qarayaçaqlar, yäşlär säyäsäten tikşeräçäklär. Lagernıñ eş planında şulay uq törle psixologik treninglar ütkärü, tügäräk öställär uzdıru da qaralğan. Xäyer, yäşlär eş belän genä tügel, yal itü, küñel açu, sport belän dä şöğellänäçäk, dip xäbär itä İntertat agentlığı.
1 avgusttan 4nä qädär Tatarstanda İdelneñ kiläçäge: ekologiä häm sänäğät dip isemlängän Bötenrusiä jurnalistlar Assambleyası uzaçaq. Älege cıyında isä, tabiğätne saqlaw täcribäse belän urtaqlaşaçaqlar, bu eştä jurnalistlarnıñ role häm eşçänlege turında fiker alışaçaqlar. Seminar qısalarında qatnaşuçılar belän ğämäli däreslär ütkärü, ekologiä temasına yazuçı jurnalistlar arasında barğan bäyge näticälär yasaw da qaralğan.Gölnaz İlgizär


text:
Rim Papası Benedict XVI Katolik Çirkäw başlığı bularaq berençe märtäbä Raştua möräcäğäte belän çıqtı.
"Ğäysä päyğämbärneñ tuuı çın bäxetneñ qayda buluın dönyanıñ isenä töşersen häm sezneñ küñelläregez ömet häm şatlıq belän tulsın" dide Benedict.
Papa şulay uq keşelär zamança intellektual häm texnik qazanışlarğa artıq birelep ruxi yarlılıqqa, küñel buşlığına duçar bulırğa mömkin dip kisätte.
Papa Sudandağı Darfur xalqı, Aziädäge tabiğat qazalarınnan cäfa çigüçelär xaqına häm Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaşsın dip maxsus doğalar uqıdı.


text:
25 ğinwarda, Qazannıñ Kamal teatrı binası qarşındağı mäydanda säyäsi miting ütte. Bu cıyınğa çaqıru käğäzlärendä oyıştıruçılarnıñ isemlege kiterelgän. Bötentatar İctimaği Üzäge, Xalıq frontı, “İdel-Ural” xäräkäte häm ruslar belän oyıştırılğan “Lad” ruxi bergälege. Mitingnıñ töp şiğarläre – “Bäyälär kütärüne tuqtatırğa”, “Rusiä-Çeçen suğışı açlıq-yalanğaçlıq, üleş-qırılış ul”. Bu şimbädä kön kinät kenä salqınayıp kitügä qaramastan, mitingqa 150-200 keşe kilde. Häm şaqtıy ozaq waqıt däwamında plakatlar totıp, säyäsi şiğarlär qıçqırıp toruçılar çınnan da xäzerge çorda möhim problemalar barlığın añlattılar. Qabul itelgän rezolütsiäneñ berençese – Çeçnä suğışınıñ iqtisadıy näticäläre, dip atala. Soñğı ike yıl yarım eçendä Çeçnä suğışı öçen Rusiä distälärçä million sum aqça sarıf itte. Xäzer Rusiädä 40 million keşe xäyerçelektä yäşi, keşelär açlıqtan häm salqınnan integä. Çeçnädäge suğışnı tuqtatu xisabına fatir bäyäläreneñ 3 meñ sumğa citüen tuqtatıp bulır ide, dip äytelä bu rezolütsiädä. Mitingta qatnaşuçılar Rusiä xalıqları mänfäğätennän çığıp Çeçnädäge suğışnı tuqtatunı taläp itkännär.
Şulay uq bu mitingta Ğiraqqa qarşı xärbi kampaniäne tänqitlägän rezolütsiä dä qabul itelgän. Soñğı waqıtta Tatarstanda häm Rusiädä millätara ızğış çığaru öçen islam dinenä häm keçe xalıqlarnıñ xoquqlarına qarşı ğawğa çığarıla, dip äytelä tağın ber rezolütsiädä. Milli oyışmalarğa qarşı alıp barılğan kampaniäne oyıştıruçılar ictimaği xäräkätne terrorizm häm ekstremizm dip atarğa tırışalar. Milli xäräkätlärgä qarşı ğämällär Mäskäw kürsätmäse buyınça eşlänä, dip belderelä älege rezolütsiädä. Bu miting turında reportaj televidenie aşa kürsätelde, İnternet säxifälärenä quyıldı.


text:
Tatarstan Däwlät Şurası utırışı ütte
6 iyüldä Tatarstanda Däwlät Şurasınıñ 25 utırışı ütte. Deputatlar 70TәH artıq mäs'älä tikşerde. Anda Saylaw kodeksı proyektı, transport kompleksın üsterü programmasın raslaw häm başqa mäs'älär qaraldı. 2006 yıl respublika byudjetına östämä maddä kerteläçäk. Bu uñaydan da deputatlar tarafınnan sessiädä zakon proyektı qabul itelde. Härkem satıp alırlıq häm uñaylı toraq” ilküläm proyektı qısalarında tözelä torğan obyektlarğa injener kommunikatsiäläre ütkärü öçen kredit buyınça byudjet garantiälär bireläçäk. Bu maddä buyınça 2006 yıl byudjetı çığımnarı 6 million sumğa artaçaq. Garantiälärne isä respublika häm federal' üzäk üzara tigez büleşäçäk. Utırışnı waqıtınnan alda tämamlarğa turı kilgän. Çönki Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşinnıñ Altay yaqlarına kitärgä aşıqtı. Anda bügen Altay xalqınıñ irekle räweştä Rusiä Federatsiäse sostavına kerüneñ 250 yıllığın bilgeläp üttelär. Al'bina Zäynulla


text: Mäskäw. Rusiä tışqı eşlär ministrınıñ urınbasarı Yuri Fedotov Berläşkän Millätlär wäkilläreneñ Mäskäw çäçän qaçaqların elek torğan cirlärenä köçläp qaytarırğa tırışa digän ğäyepläwlären kire qaqtı. BMOnıñ qaçaqlar belän eş itüçe yuğarı wäkile idaräse kiçä, şul maqsatta İnguşetiädäge qaçaq utarlarında cılı birü tuqtatıldı dip zarlanğan ide. Fedotov qaçaqlarnı köçläp Çeçnägä qaytaru oçraqların kire qaqtı, alar monı üzläre teläp kenä eşli ala dip belderde häm Berläşkän Millätlär wäkilläre belderüen döres bulmağan, ğäcäpländererlek dip bäyäläde. Elegräk Rusiä martnıñ 1-enä qädär İnguşetiädäge çäçän qaçaqları yäşägän utarlarnı yabırğa cıyınuın beldergän ide.


text: Törkiä xökümäte Kiprdağı grek häm törek tarafların berläşterü turındağı söyläşülärgä yañaça qararğa wäğdä birde. Söyläşülär BMO General’ Sekretare Kofi Annannıñ Kiprnı, urtaq xökümätkä iä bulğan, ike tigez däwlätneñ federatsiäse itep tözü turındağı täqdime nigezendä bara. BMO bu täqdim belän berençe märtäbä noyäbr ayında çıqtı. Ul Kiprnıñ grek öleşe 2004-nçe yılda Yewropa Berlegenä quşılğançığa qädär utrawdağı taraflarnı berläşterergä çaqıra. Bügen Gretsiä Törkiäne söyläşülärdä konstruktivıraq pozitsiädä bulırğa çaqırğan ide. Gretsiä utrawnı üzenä quşarğa telägännän soñ 1974-nçe yılda Törkiä Kiprnıñ tönyaq öleşen yawlap alıp, Kipr ikegä bülengän ide.


text:
Sember yeparxiäse eşen cäyelderä
Soñğı arada däwläti uqu yortlarında pravaslau dinen uqıtu turında süzlär quyıra başladı. Yuğisä, moña bolay da däwlät tarafınnan kiñ mömkinleklär birelä kilä. Başta iñ küzgä bärelgäne. Ölkä üzägeneñ Timer yul rayonında Sovet çorında xalıq öçen güzäl yal parkı buldırılğan ide. Tirän zäwıq belän saylap utırtılğan ağaçlar suqmaq – yullar buyı ozatıp qalalar, äñgämälär öçen yasalğan besedkalar duslarça oçraşular öçen bik qulay ide. Qısqası, dinenä qaramastan, härkem monda can rizığı, tınıçlıq taba ide. Xäzer bu urın nosari qorılmaları poçmağına äylänä bara.
Başta tıynaq qına obelisk päyda buldı. Watan öçen bixisap suğışlarda häläk bulğan şuşı rayon qorbannarı xörmätenä. Märmär plitälärdä 2000HәH artıq isemnär. Alarnıñ 10 – 15 protsentı çaması möselman familiäle bulsalar da, barısınıñ da ruxi tınıçlığın östä quyılğan tärelär saqlap kilä.
Monısı tınıç qabul itelde. Ä menä parknıñ ber poçmağında Blagoveşçenie çirkäwe tözi başlağanda oluğ şaw-şular çıqqan ide. Bigräk tä “Simbirskiy kur'yer” gäzite bu niätne kisken tänqitläde. Läkin “et örä – büre yöri”, digändäy, altın gömbäzläre belän küzlärne qamaştırırlıq çirkäw 3 – 4 yıl elek qalqıp ta çıqtı. Tik menä “aşağan sayın aşıysı kilä”, axrısı. Bu çirkäw tözeleşe yal parkına qarata soñğı höcüm bulmağan ikän – annan yıraq tuğel, İdelgä taba qarşı poçmaqta, Pravaslau mäktäbe tözelä başladı. Monısı inde – bernindi şaw-şusız, tınıç qına bara. Tözeleşneñ töp sponsorı – “Dvorsovıy ryad” digän säwdä şirkat'läre bergälege. Anıñ general' direktorı Mixail Uryasovnıñ awıllarda çirkäwlär, monastır'lar tözügä oluğ yärdäm kürsätkänen işetkän tatar maltabarı Şäwkät Ğazizovnıñ aptırap söylägäne istä qalğan: “Deputat ta bulıp yörgän Mişa Uryasov bötenläy dingä birelgän ikän“, - di. Bu yeget xäbärdar tügel ikän: Mixail Uryasov üze çirkäw aldında oluğ burıçlı, çönki anıñ böten baylığı uzğan ğasırnıñ 90-yıllarda çirkäw tarafınnan poşlinasız kertelgän çit illär araqısın häm tämäkesen satudan tuplanğan. Dimäk, ul üz burıçın ğına tüli. Yegetebez aptırap ta qaldı: soñ, çirkäw üze ük araqı häm tämäkegä qarşı köräşergä tieş, läbasa!
Şulayın şulaydır inde, anısı. Ä älegä çirkäwne töp maqsatı baylıq tuplaw häm monastır'lar sanın ürçetü kebek toyıla. Ölkä üzägeneñ Yuğarı Terrasa digän öleşendä, mäsälän, tulı ber şähärçek 3 metr bieklektäge qızıl kirpeçle qoyma bulän uratıp alınğan. Çit keşegä kerü mömkin tügel. Anda monastır' da, törle citeşterü şirqat'läre dä bar, digän süz yöri xalıq arasında. Semberdän yıraq tügel borınğı Bolğar qalası Aşlı – Oşel' urınında binihaya zur xatın-qızlar monastırı da şundıy uq qoymalı, yawız etlär belän saqlanuçı oluğ timer qapqalı. Monastır'lar belän şulay mawığunıñ nindi mäğnäse bar ikän soñ? Bu İlbaşı Putinnıñ ürçergä öndäwenä qarşı kilä tügelme soñ? – dip aptırawçılar da bar millättäşlärebez arasında. “Bälki bu Altın Urda çorınnan qanğa señep qalğan ğädätter? Çıñğız xan Yasası buyınça, din ähelläre 10 protsıntlı salımnan da azat itelgännär. Nigäder, monaxlar da din ähelläre bulıp sanalğannar. Dimäk alar da salım tülämägännär. Şunlıqtan ürçegännärder dä. Bälki bügen dä monastır'lar belän mawığu şunıñ qaytawazı ğınadır, digän fiker dä xaqtır”. Arskoyı awılınıñ çirkäwe qaramağında da zur monastır' bar ikän. Häm biredä malaylar öçen kadetlar korpusı da buldırılğan. Rayon üzäge Qarsun qasabası mäktäbendä dä kadetlar klassı eşli.
Mäğlümat çaraları tarafınnan İslam dinenä qarşı total' suğış oyıştırılğan çorda, televizion efirnıñ pravaslau yolaları tamaşaları belän tulğanına iğtibar itsäñ, “Däwlät – armiä – din” berämlege Rusiäneñ xärbi-klerikal' däwlätkä äylänä baruın ğına tügel, “Otes – sın - svyatoy dux” kebek ük “triedinıy” ikänen dä kürsätä kebek.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Respublikala 30 gradus eselek. Könyäq rayondarźa xalıq ayırıusa etlänä. Esär hıu mäslähe könüźäkkä äylänä bara. Täbiğät resurstarı ministrlığı wäkile Äxtäm Ğäbbäsov äyteüensä, xalıqtı esär häm mineral hıuźar menän tämin itew turahında programma eşläy. Uğa yaraşlı, här rayonda şişmä sığanağı tabıp unı źuraytıp xalıqtı hıu menän tämin itew qarala. Kariźeldä hıu sifatı yaqşırha la, hıu kimäle kämegändän kämey. Könyäq rayondarźağı xalıq xäźer töźölä başlağan bıualarğa źur ömöt bağlay. Undağı hıu menän berźän xalıqtı tämin itergä, ikensenän baźıuźarźı huğarırğa mömkin bulasaq.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Bıyılnıñ dekaberendä uzırğa tieşle Başqortstan prezidentı saylawları kiläse yılğa kiçekterelergä mömkin. Räsmi iğlan itelmäsä dä, belgeçlär fikerençä öçençe möddätkä çığarğa telägän prezident Räximov öçen saylawlarnı Rusiä prezidentı saylawları belän bergä uzdıru yaxşıraq.
Elekke tärtip saqlawçı Vener Fattaxov Başqortstan häm Rusiä mäxkämälärendä ğadellek taba almağaç Strasburg'tağı Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcäğät itkän. Bu könnärdä genä Strasbourg'tan anıñ eşen tikşerüne wağdä itkän xat kilgän.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Amerika Quşma Ştatları Ğiraqnıñ BMOğa tapşirğan xisabına älegä üz möğämäläsen kürsätergä aşıqmıy
Ğiraq, üzendä küpläp yuq qoralları bulmawı turındağı xisapnı Berläşkän Millätlärgä tapşırğannan soñ, xäzer anı tärcemä itü häm İminlek Şurası äğzalarına taratu eşläre bara. Şunnan soñ Bagdadnıñ xisabı centekläp tikşerelep, ul, Ğiraqtağı qoral inspektorları açıqlağan mäğlümat belän çağıştırılaçaq. Washington älegä Ğiraq xisabı uñayınnan qırıs belderülär yasawdan totılıp tora, gärçä qayber belgeçlär, Bagdad tapşırğan şuşı xisap Quşma Ştatlarğa axırğı çiktä saddamğa qarşı suğış başlaw mömkinlegen birä ala dip isäpli.
Audio
Ğiraq tarixı ul, şik tä yuq, yalğan söyläwdän ğibarät. Alar Quşma Ştatlarğa da yalğanladı, alar Berläşkän Millätlärne dä aldadı, alar inspektorlarğa da yalğan söyläde. Bar soraw xäzer şul ki, alar tapşırğan külämle belderüdä nilär bar, häm moña cawapnı bez älegä belmibez di Aq yortnıñ matbuğat wäkile Ari Fleischer. Ul üze dä älegä şul cawapnıñ qayçan bulaçağın äytmäde. Räsmi dairälärdän ayırmalı bularaq, säyäsi belgeçlär xäzer täräqqiatneñ ike yuldan kitä aluwı xaqında belderä. Prezident Bush, Ğiraq äzerlägän xisap üze, anıñ Berläşkän Millätlär İminlek Şurası qararların bozuwın kürsätä digän qaraşnı yaqlap çığa ala. Yä, ul, xisaptağı citeşsezleklärgä basım yasap, Ğiraqtağı inspektorlar eşen däwam itüne alğa sörü yulın saylıy. Bu oçraqta Saddamğa qarşı kiçekmästän höcümnär başlaw bilgesez ber waqıtqa kiçekterelä bulıp çığa. Monıñ isä, Bushnıñ Ğiraqtağı xakimiatne almaştıru niyätenä tiskäre yoğıntı yasawı bar, çönki ägär dä Quşma Ştatlar xäzer, hawa torışı şartları yağınnan qarağanda, suğış alıp baru öçen iñ qulay çornı, yäğni qışqı aylarnı ıçqındırsa, dönya cämäğätçelegendä inde soñraq, waqıt ütü belän, Ğiraqta çınnan da şikle qorallar yuq digän fiker nığıy ala dip isäpli qayber belgeçlär. Alar arasında, Quşma Ştatlarnıñ İzraildäge elekke ilçese, zamanında däwlät departamentında da eşlägän Martin İndyk ta bar.
Audio
Xalıqara cämäğätçelek arasında, Ğiraqqa, menä şul şiklänüneñ faydasın kürü mömkinlegen birergä teläwçelär citärlek di İndyk, anıñ fikerençä, Ğiraq şuña kürä xäzer, xezmättäşlek itü yulın saylağan bulıp, waqıt ütkärü säyäsäten alıp bara. Bu şartlarda Washington, Ğiraqtağı inspektorlarğa basımnı arttırıp, alardan üz eşen höcümçänräk alıp barunı, Bagdadqa höcüm yasaw öçen kiräkle dälillärne tizräk tabunı taläp itä ala. Aq yortnıñ matbuğat wäkile Ari Fleischer düşämbedä, Quşma Ştatlar inspektorlarğa mömkin qädär näticäleräk eşlärgä yardäm itärgä tırışa, häm alar belän xätta, qayber küzläw materialları belän dä urtaqlaşaçaq dip belderde. Ämma ul şunda uq, qayber mäğlümat älegä yabıq kileş qalaçaq dip tä östäde. Häm menä ul inde, Ğiraqnıñ İminlek Şurası qararların bozuwın kürsätep, aña qarşı suğış başlaw ixtiacı çıqqannan soñ bäyän itelä ala.
Kärim Kamal


text:
Bagdadta yaña şartlaw - Ğiraqta köç qullanular däwam itä
Ğiraqtağı wäzğiatne säyäsi qısalarğa salu tırışlıqları könnän-kön arta barsa da, anda köç qullanu oçraqları hiç kimemi, xörmätle tıñlawçılar. Düşämbedä Bagdadta Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı idaräse urnaşqan bina yanında yänä bomba şartladı. Şimbä köne isä anda ilneñ waqıtlı idarä şurası äğzası qatı yaralanğan ide. Atna azağında törle bäreleşlärdä häm höcümnärdä berniçä amerikan ğäskärie hälak buldı.
Audio, Sean Kirley
"Maşinada şartlağan bomba ike keşene, höcüm itüçene üzen häm anda şul çaqta bulğan ber ğiraqlı saqçını üterde, yaralanuçılarğa tieşle däwalaw kürsätelä, berektäşlärneñ häm cirle iminlek köçläre şul tiräne çolğap aldı, bomba BMO binasınnan yaqınça 250 metr yıraqlıqta şartlatıldı" dip añlata wäzğiatne amerikan köçläreneñ matbuğat wäkile. Berläşkän Millätlärneñ Bagdadtağı idaräsenä höcüm berençe märtäbä genä yasalmıy, 19-nçı avgustta bulğan ber şartlaw anda 22 keşene üterde. Hälak bulğannar arasında oyışmanıñ Ğiraqtağı wäkilege citäkçese Sergio Vieira de Mello da bar ide. Şimbä könne bilgesez qorallı keşelär, Ğiraqnıñ amerikannar tarafınnan bilgelängän Waqıtlı idarä şurası äğzası Aquila äl-Xäşimigä höcüm itep, anı qatı yaraladı. Şunnan soñ aña ike qatlawlı operatsiä yasaldı, anıñ xäle xäzer totrıqlı bulsa da, bik citdi dip xäbär itelä. Moña qädär Ğiraqta waqıtlı idarä şurası äğzalarına höcümnär älegä yasalğanı yuq ide, Xäşimi şuradağı öç xatın-qıznıñ berse. Ul kiläçäktä ilneñ Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı wäkile bulır dip farazlanğan ide. Älege höcüm öçen cawaplılıqnı Waqıtlı idarä şurasınıñ xäzerge räise Äxmät Çäläbi elekke xakimiat qaldıqlarına yökläde. Şulay itep höcümnär ildäge amerikan köçlärenä genä tügel, alar belän xezmättäşlek itkän cirle räsmi wäkillärgä dä yasala başladı. Uzğan ayda Näcäf şähärendä kürenekle şığıy ruxanie Möxämmäd Bäker äl-Xäkim üterelgän ide, anıñ qärdäşe Ğäbdelğäziz äl-Xäkim şulay uq Waqıtlı idarä şurası äğzası bulıp tora. äl-Xäkim tarafdarları anıñ üleme öçen berençe çiratta amerikannar ğäyeple, çönki alar Saddamnı bärep töşergännän soñ ildä tieşle däräcädä iminlek tä''min itä almadı dip belderä. Läkin ikençe yaqtan yaña xakimiat belän xezmättäşlek itkän ğiraqlılar cämäğätçelekkä monı bik kürsätergä telämi, şuña kürä dä amerikannarnıñ alarnı yaqlawı bik qulay tügel. Bügenge Ğiraqta iminlek urnaştıru, cinayätçelek belän köräş alıp baru iñ möhim burıç bulıp qala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Brüssel -- Bügen Brüsseldä NATO illäre saqlanu misnitrları Sudannıñ Darfur töbägenä 5 meñ tınıçlıq saqlawçını cibärergä kileşte. Alar şulay uq Äfğanstanğa östämä tınıçlıq saqlaw köçläre cibärü mäsäläsen tikşerä. Sintäber ayında ütäçäk parlament saylawları uñayınnan andağı 8 meñ xärbigä östäp tağın 3 meñne cibärü mäsäläse tikşerelä. Bu xärbilär Romaniä, İspaniä, Niderland häm Germaniädän bulır dip kötelä. NATOnıñ general sekretare Jaap de Hoop Scheffer:
"Äfğanstanda tınıçlıq häm totrıqlılıq urnaştıruğa kilgändä, anda citdi täräqqiät bar, läkin soñğı höcümnär şunı kürsätä: qulnı quşırıp utırırğa äle irtä."


text:
Dönya matbuğatı Fransiä eçke eşlär ministrı Nicolas Sarkozynıñ Prezident känäfie öçen köräşkä çığuı turında
Fransiäneñ xakimiättäge Xalıq xäräkäte berlege yäkşämbe könne eçke eşlär ministrı Nicolas Sarkozynı april-may aylarında ütäçäk prezident saylawlarına räsmi räweştä namzät itep çığardı. Dönya basmalarınıñ düşämbe sanı Fransiädä başlanıp kitkän säyäsi köräşkä zur ähämiät birä.
Kem genä ciñmäsen, Fransiäneñ kiläse prezidentı 12 yıl Xakimiättä bulğan Jacques Chiractan soñ yaña çornı başlawçı bulaçaq. Chirac öçençe möddätkä çıqmas kebek. Küp kenä saylawçılar yaña citäkçe Yewropada häm dönyada üzeneñ kiläçäge öçen, Qıtaynıñ iqtisadıy köndäşlege öçen, qaralar, Ğäräplär häm Möselmannar arasındağı eşsezlek öçen borçılğan ilgä yaña yul tabar dip ömetlänä. Jerusalim Post şulay dip yaza.
Britaniäneñ Financial Times gazetı Sarkozy aldağı säyäsi köräşne niçek alıp baraçağın kürsätep köndäşlärneñ virtual respublikasın üze täqdim itüçe çın respublika belän qarşı quydı dip yaza häm anıñ çığışınnan ber özek kiterä.Virtual respublika ğömümiläşterep irkäli, ämma keşelärne yul qırında ülärgä qaldıra. Çın respublika üze täqdim itkän xoquqlarnıñ näticälelegen täemin itä. Mondıy respublika eş urınnarı buldıra, yortlar tözi, eşçelärgä yäşäw öçen aqça qazanu mömkinlege birä, yarlı balalarğa mömkinlek birä häm härkemneñ qanunnı xörmät itüenä ireşä digän süzläre kiterelä Sarkozynıñ.
Financial Times tağın anıñ min säyäsätkä üzemneñ şäxsi xisläremne qatnaştırmasqa kiräk dip uylıy idem. Min keşeleklelek sıyfatı köçsezlek tügel, köçlelek ikänlegen añladım. Min üzgärdem digän süzlärenä dä iğtibar itä.
Sarkozynıñ ul süzläre turında Quşma Ştatlarnıñ Los Angeles Times gazetı da yaza.
Anda xakimiättäge urta uñ partiädän prezidentlıqqa täqdim itelgän Sarkozy ütkänne artta qaldırıp alğa taba xäräkät itärgä wäğdä birde häm Fransiä säyäsätendä yaña çornı açar dip kötelgän xälitkeç köräş başlap cibärde dielä.
Mäydanğa Sarkozy çığu belän April ayındağı ciñü öçen köräş üzlären şiklänüçän saylawçılarğa elekkelär törkemenä kermäwçe bularaq kürstüçe xarizmatik awır ülçämdägelärneñ yaqınnan bäreleşenä äwerelä. Soñğı yıllar eşsezlek, iqtisadıy üseşneñ aqrın baruı, möhäcirlär yäşi torğan yarlı bistälärdä çualışlar belän häm Fransiä ağımğa birelgän, inde üzgärä almıy digän xisneñ köçäyä baruı belän bilgelände dip yaza Los Angeles Times basması.


text:
Çeçnädä Qadırov militsiäseneñ role
Mäskäv yaqlı Çeçnä prezidentı Ahmed Qadırov ilne Russiä xärbiläre häm üzeneñ mäxsus militsiäse yardämendä idarä itä. Qadırov köçläre xätta Russiä xärbilärennän dä räximsezeräk. Şuşı köçlärneñ nindi dä bulsa statutınıñ bulmauı säbäple, ul kiläçäktä federal xökümät öçen dä problemmalar tudıra ala.
Audio
Qadırov militsiä xäzerge şartlardan faydalanıp, Qadırov qäbiläseneñ mänfäğätlären yaqlauçı köç bularaq xäräkät itä. Anı Çeçnä prezidentınıñ xosusi armiäse dip atap bula. Mäskävdäge Politik texnologiä üzägeneñ analizçısı Aleksey Makarkinnıñ belderüenä qarağanda. köçlärneñ başlığı prezident Qadıovnıñ ulı Ramazan , keşe urlauda häm tınıç xalıqnı cäberlävdä genä tügel, ä üz avılında xosusi törmä buldıruda da ğäyeplän
Audio
Qadırov köçläre közen parlamentqa bulaçaq saylaularda xakimiät köräşendä aktiv rol uynayaçaq. Malaşenkonıñ fikerençä, Qadırov köçläre Kreml öçen kiläçäktä problemma tudıra ala. Çeçnädäge Russiä xärbiläreneñ ofitserları Çeçennärdän genä torğan Qadırov militsiäseneñ beldegençä xäräkät itüenä qarşı. Alarnıñ fikerençä, Qadırovnıñ säyäsäte , Çeçnäneñ bäysezlegen iğlan itkän Coxar Dudayev säyäsäten iskä töşerä ul bäysez prezident kebek qılına da inde. Makarkin monıñ belän kileşmi, Çeçnädä xakimiät Qadırov tügel, ä Russiä armiäse qulında digän fikerdä.
Audio
Anıñ süzlärneçä, Russiä köçläre bulmasa , Çeçnädäge xäzerge xakimiät sisteması cimereler ide. Här närsä ber genä nigezgä tayana- ul da bulsa Russiä xärbi köçlärenä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Azürka awılı tatar dönyasına ürnäkme?
Bıyıl Rusiäneñ möstäqillek iğlan itkän köne ayıruça zurlap ütkärelsä dä, 11 yündä çıqqan gäzitlärdä bu bäyräm xaqında külämle mäqälälär, qotlawlar, bäyrämneñ mäğnäsendä uylanular kürenmiTatar gäzitlärendä, 7-8 yündä bulğan awıl saban tuylarınıñ qaytawazı äle dä bulsa yañğırap kilä. Monı inde gäzitlärneñ eş tärtibe belän dä añlatıp bula. Bu atnada iñ berençe gäzit sişämbe könne çığa, anda şimbä saban tuyları turında yazmalar sıyışıp betmägänder, şuña möxärrirlär alarnı çärşämbe çığarılışlarına da urnaştırdı. Ä atnalıq gäzitlär, bez Saban tuylarnı bötenläy yaqtırtmadıq dip, şul uq mäydan küreneşlären, batırlarnı atna axırında da bastırırlar äle, dip farazlap bula. Tatarstan yäşläre gäzite dä, qısqa ğına itep nindi rayonda nindi Saban tuyı ütüe turında xäbär itte. Bu gäzittä awıl teması kütärelä. Gäzit xäbärçese Zöläyxa Qidaşeva, soñğı tapqır student çaqta bulğan berniçä awılnı yañadan kürep qayta häm uy-fikerlären gäzit bitlärendä yazıp çığa. Çağıştıru – avtornı küñelsez näticägä kiterä. Elek çäçäk atqan awıl, xäzer yuqqa çığıp bara, betä bara, di ul. «Awıl kemgä kiräk....» digän mäqäläsendä ul ber qızıqlı fiker dä äytä:
« Awılnıñ maturlığı, poeziäse, tormış prozasına bärelä dä, çelpärämä kilä. A tatar awılın haman da milli yözle, şiğriätle, eşle häm aşlı itep küräse kilä», - di ul.Şuşı uq gäzittä dönya kürgän «Mutantlaşabızmı?» digän yazma da iğtibarnı cälep itä. Bu yazma Tatarstan yäşläre gäzitendä dönya kürgän ber mäqälägä qaytawaz bulıp tora. Gäzit xäbärçese, Mordoviädä urnaşqan Azürka awılına barıp, «Serle Azürkağa säyäxät» digän mäqälä bastırdı. Bu xaqta bez dä matbuğat küzätülärendä söylägän idek. Bezneñ daimi tıñlawçılar xäterli bulsa kiräk.
Annan soñ inde şaqtıy waqıt ütsä dä, Röstäm Zaripov, şuşı mäqälä uñayınnan uy-fikerläre belän büleşergä bulğan. Anda ul milli mäs’älägä kötelmägän yaqtan kilep qarıy. «Matbuğatta tatarnı qotqarıp qalu turında kompaniä bara, millätne «uyanmawı» öçen sügälär»,- di ul. «Televideniegä küp tänqit yawdırıla, xatın-qıznıñ emansipatsiäse öçen köräş alıp barıla. Ä kiräk mikän bolar ?»,- digän soraw quya bu mäqäläneñ avtorı. Bilgele, anıñ mäqäläse sarkazm belän suğarılğan. Ul üzeneñ sorawların, yarım çın, yarım şayarıp quya. «Millät çäçäk atsın öçen şartlar bik awır bulsa, menä Azürka awılı görläp, yäşäp yata bit äle»,- dip dälil kiterä ul.Tatarstan yäşläre xäbärçese «awıl xalqı balaların mäktäpkä yörtmi»,- digän faktnı kiterä. Avtor « äye şulay kiräk»,- di. «Tarix kitaplarında tatar tarixın döres çağıldırmawı tatarlarnıñ başın ğına butıy» -dip sanıy ul. Azürka xalqınıñ televizor qaramawın da, teatrğa yörmäwen dä, yuğarı uqu yortlarına omtılmawın da ul üzençä añlata.
Bu yazmalar xaqında tulıraq mäğlümatnı, «Azatlıq» radiosınıñ internet säxifäsendä, atna axırında, matbuğat küzätüendä tabırsız.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Xäybulla qurğandarı
Arxeoloğtar Xäybulla rayonında üźensälekle asış yahağan. Stärletamaq pedağoğiya akademiyahı ğalimdarı rayon bilämälärendäge Qurğandarźa qaźıu eştäre alıp barğanda bronza häm timer äyberźärgä yulıqqan. Tarixsılar äyteüensä, bında bay qatlam wäkile erlängän. Tabılğan baş höyägenä qarağanda, ul qatın keşeneñ qäbere. Qurğan satır formahında ağastan yahalğan, beyeklege 3-5 metr samahı.
Arxeoloğtar qurğan beźźeñ erağa tiklemge 5-se -4 se bıuattar arahı, irtä harmat mäźäniäte osorona oqşağan tigän fekerźä.


text:
Kremlʹdiñ taratqan xabarına say`, resey`lik jäne sïrïyalıq äwe küşteri Aleppo qalasın bombalawdı waqıtşa toqtattı.
Resey`diñ qorğanıs mïnïstri Sergey` Şoy`gwdıñ mälimdewinşe, sïrïyalıq Aleppo qalasındağı äwe soqqıları jergilikti waqıt boy`ınşa sağat 10-da toqtatıldı, bey`bit turğındar men bülikşiler osı waqıtta qalanı tastap kete aladı.
Buğan dey`in Syrian Observatory for Human Rights uy`ımı "resey`lik uşaqtar Alepponıñ bülikşiler basqarwındağı awdandarın tün jarımında atqıladı" dep xabarlağan edi.
Düy`senbi küni Resey` 20 qazannan bastap Aleppodağı äskerï operacïyalar segiz sağatqa toqtatılatın mälimdedi.
BUU Mäskewdiñ bul mälimdemesin quptadı, biraq bey`bit turğındardı qorşawdağı qaladan şığarwğa, gwmanïtarlıq kömek jetkizwge bul waqıt azdıq etetinin eskertti. Qurama Ştattardıñ mälimdewinşe, Resey`diñ segiz sağattıq üzilis twralı usınısı "öte keş jasalıp otır".
centralasian.org


text:
Tatarstanda ölkännär könen bilgeläp ütü başlandı...
Oktäberneñ 1ndä qartlarğa buşlay munçada yuınırğa häm çäç aldırırğa mömkin. Qayber marşrut avtobusları da 1nçe oktäberdä ölkän yäştägelärne tüläwsez yörtergä wäğdä itte.Tatarstan prezidentı yalda bulu säbäple, xalıqara ölkännär köne belän Tatarstan xökümäte citäkçese qotladı. Anda bolay äytelä: «Sez, xörmätle veterannar, 45nçe yılğı Watan suğışında ciñügä ireştegez, xucalıqnı torğızdıq, cämğiätneñ äxlaqi traditsiälären saqlap qaldığız. Bez sezgä räxmät äytäbez häm ilebezne yaratırğa, teläsä nindi şartlarda ışanıç häm optimizm saqlarğa sezdän öyränäbez».
Oktäberneñ 1sendä Qazan şähär başlığı da ölkännär belän oçraşırğa uylap tora. Şuşı tantanalı çara Qazannıñ iñ zur binasında - «Basketbollxol» sarayında bulaçaq.Däwlät avtoinspeksiäse başlığı da bäyräm aldınnan maşina yörtüçelärgä möräcäğät itep, cäyäwlelärgä iğtibarlıraq bulırğa çaqırdı. Çönki yulda cäräxät aluçı häm ülüçelärneñ kübese ölkän yäştä bula ikän. Bıyılnıñ 8 ayında respublika yullarında cäyäwlelär gäyebe belän 753 yul faciğäse terkälgän. Alarda 85 keşe ülgän 691re imgängän, dielä Däwlät avtoinspeksiäseneñ xäbärendä.
Tatarstanda yäşäw minimumı 2 meñgä yaqınlaşa. Bu yılnıñ avgustında pensiä 8% artqannan soñ, yäşe citü belän pensiägä çığuçılarnıñ pensiäse 1 900 sumğa citte citüen, ämma bu san da yäşäw minimumınnan kimräk bulıp qala.Bikä Timerova.


text:
Biredä Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän Törkiä premyer ministrı Recep Tayyip Erdogan Törkiä aşa Yewropağa yaña gazütkärgeç tözü plannarı turında söyläşte.
Putin Rusiä Törkiädä berniçä energiä proyektın investitsiälärgä teli dide.
AUDİO: Bez Törkiädä cir astında gaz saqlağıçlar tözergä äzer. Bez xosusıylaştıru barışında gaz taratu çeltärlären investitsiälärgä, bezneñ energiä çığanaqların Törkiä aşa başqa illärgä, şul isäptän Könyaq Yewropağa qudıru öçen xäzer tözelüçe gaz ütkärgeçlärne faydalanırğa häm yañaların tözergä äzer.
Putin äytüençä, Rusiä Törkiägä neft' häm gaz satunı arttırırğa cıyına. Ul şulay uq Törkiä Rusiädän qayber xärbi cihazlar da alırğa teli dide.
2004-nçe yılda Rusiä belän Törkiä arasında säwdä äyläneşe 11 milliard dollar buldı. Elegräk Putin bu san 25 milliard dollarğa citär dip ömetlänüen äytkän ide.


text: Saylaw kampaniäseneñ radiotıñlawçılar öçen uñaysızlıq tudırğan yaqları da bar. Tatar ictimaği üzägeneñ aktivistları Tatarstan däwlät radiosınıñ raspisaniese üzgärügä qarşı piketqa çıqtılar. Bigräk tä irtänge säğät altıda, ğädättä Tatarstan gimnı uynatıp, tapşırular başlana torğan waqıtta Rusiä radiosı söyli başlaw, irtänge cide säğät belän sigez arasında, Tatarstan radiosınıñ iñ qızıqlı tapşırularınıñ efirdan alınuı tınlawçılar öçen caysızlıq uyata ikän. Azatlıq radiosınıñ translyatsiäsen tuqtatu mömkinlege dä alarnı xafağa salğan. Piketçılar başta İrek mäydanına, annan soñ Tatarstan radiosı yanına kilgännär. Piketçılar belän söyläşergä Tatarstan teleradiotapşırular kampaniäse citäkçese Ayrat Sibğätullin çıqqan. Ul raspisanie saylaw aldınnan, 5nçe dekabergä qädär genä üzgärüe turında äytkän. Ämma barıber älege saylawlarnıñ soñğı tapqır bulmawı, xäzer Rusiä radiosı çeltärenä küçü ser tügel. Federal' üzäk belän Tatarstan mönäsäbätlärenä, respublika möstäqillegeneñ çiklängän buluına belän bäyle bu xäl bik qatlawlı.


text:
TAMAMINI GÖRMEK İÇİN TIKLAYINIZ
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 132’Nin Cevaplari Meb Yayınlari
Yazan: kinafulu Şubat 24, 2013 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 5.tema Doğa ve Evren meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 132'Nin Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Sular metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları, Yüksek yüksek tepelere metni cevapları


text: Uzğan töndä üz fatirında Minskidağı oppozisiä basması xäbärçese Veronika Çerkasovanıñ mäyeten tapqannar. Jurnalist muyınına pıçaq belän qadap üterelgän. Çerkasova 15 yıllap Belarusnıñ bäysez mäğlümat çaraları öçen xäbärçe bulıp eşläde. Anıñ xezmättäşe Marina Zagorskaya, Frans Press mäğlümat agentlığına, Çerkasova soñğı aralarda säyäsi mäqälälär yazmıy ide, dide. Minski räsmiläre tikşerülär başlawların belderde. Räsmi Minski, amerikan prezidentı George Bush'nıñ Belarus'qa qarata iqtsadi çikläwlär kertü turında qarar qabul itüe – "qızğanıç" dip belderde. Belarus tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Andrej Savinıx süzlärenä qarağanda älege adım "salqın suğışnı xäterlätä". Amerikan Belarus demokratiä aktı dip isemlängän şuşı qanun Belarustağı xökümättän bäysez oyışmalarğa yardäm itü yulı belän demokratiäne üsterüne yaqlıy häm Quşma Ştatlar federal agentlıqlarınıñ Belarusqa nindi dä bulsa finans yardäm cibärüen tıya. Bush bu qanunnı kiçä imzaladı häm Aleksandr Lukaşenka'nıñ öçençe möddätkä saylanu tırışlıqlarınıñ – keşe xoquqları bozu häm qurqu yulı belän alıp barıluın täñqitläde. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Quşma Ştatlarnıñ bu adımına täñqit belderde.


text:
Qızıl Bayraqta Salix Säydäşevne iskä aldılar…
Kompozitornıñ tuğannarınıñ istäleklärennän soñ, bäyrämneñ töp öleşe – konsert başlanıp kitte. Anıñ berençe kisäge Salix Säydäşevneñ muzıkasınnan häm aña bağışlanğan äsärlärdän tordı. Konsertnıñ ikençe öleşendä bäyrämgä cıyıluçılar Ğäliäskär Kamal teatrı artistlarınıñ çığışların kürdelär, Zilä Sönğätullina, Aydar Fäyzraxmanov, Lidiä Äxmätova, Rafail’ Säxäbiev başqaruında cırlar tıñladılar, Salix Säydäşev isemendäge üzäkneñ biü ansamble çığışın qaradılar. Qızıp qına kilgän tamaşağa kinät kenä kilep yawa başlağan yañğır qomaçawladı. Alay da bäyrämgä yaratqan cırçıları Älfiä Afzalovanıñ da kilgän buluın belgäç, xalıq anıñ da çığıp 1-2 genä cır cırlap kerüen soradı. Älfiä apa da ozaq qıstatıp tormadı. Yañğır astında, bii, bii 5-6 cır başqardı. Yañğırdan qurqıp taralışa başlağan tamaşaçılar säxnä tiräsenä yañadan cıyıldı. Alar tanış, yaratqan moñnarnı cırçığa quşılıp cırlap qına qalmadılar, ä Älfiä Afzalovağa çäçäklär, şokolad birdelär. Ä ber abzıy isä, xislärgä birelep cırçığa 500 sum aqça da tottırdı. Ul arada, ällä Älfiä apadan qurqıp, yañğır da tuqtadı. Xäyer, bäyräm waqıtı betep kilä ide inde. Konsertnı Xämdünä Timerğalieva häm anıñ yäş uquçısı İlham Şärif tämamladılar. Küñelläre bulğan Qızıl Bayraqlılar öylärenä taralıştı, ä başqaladan kilgän qunaqlar, alarnıñ da küñelläre şaqtıy bulğan ide, aq paroxodqa utırıp Qazanğa yul tottı.
Gölnaz İlgizär


text:
Uzğan atna azağında Mäskäw tatarları Qazannan kilgän professor Flera Bayäzitova belän oçraştı
Tulıraq mäğlumat belän Mäskäwdän Näzifä Kärimova:Bu oçraşuda şulay uq bıyıl cäy könnärendä üzläreneñ 80 yäşlären bilgeläp ütkän, klub äğzası bulğan ike danlıqlı tatarnı yubileyları belän dä qotladılar. Alarnıñ berse armiä generalı Mäxmut Gäräyev bulsa, ikençese Rusiä fännär akademiäsınıñ korrespondent-äğzası, tarixçı Şamil Möxämmädyarov ide. Alarnı qotlap başlarına Qazannan kiterelgän çigüle käläpuşlar kidertelde häm qimmätle büläklär birelde. Qotlaw waqıtında Mäxmut Gäräyev, cırçı Roza Xabibullina belän berlektä, üze bik yaratıp cırlıy torğan “Tuy külmäge” digän cırnı säxnädän klub äğzaları öçen dä başqardı.
Qısqa ğına çığışında Şamil Möxämmädyarov, tatar xalqınıñ tarixı turında söyläp, “Borınğı tarixı bulğan tatar xalqınıñ kiläçäge dä yaqtı, xalqıbız yäşi häm ul yäşäyäçäk”, digän süzläre belän alqışlarğa layık buldı.“Zıyalılar klubı” kiçäsendä şulay uq Tatarstannıñ wäqälätle wäkile Nazıyf Mirixanov häm Mäskäwdä yäşäwçe başqa kürenekle millättäşlärebez dä bar ide.
Şulay uq ul kiçädä “Tatar-mişär ruxi mirası” dip atalğan kitapnı çığaruda matdi yärdämen kürsätkän eşquar Marat Dewlet-Kil'deev häm Mordowiädän jurnalist İrek Bikkinin da qatnaştı.Alar kitapnıñ çığu tarixın söylädelär häm bu eşlärdä bügenge köndä Myunxenda yäşäwçe akademik, millättäşebez Räşit Syunyaevnıñ da öleşe barlığın belderdelär.
Älbättä, bu oçraşuda kitapnıñ avtorı, Flera xanım Bayäzitova da çığış yasadı. Anıñ belän bulğan äñgämäne täqdim itär aldınnan, 19nçı oktäberda elekke Asadullayev yortında, xäzer inde tatar xalqınıñ milli-mädäni üzäge bulğan yortta oçraşu xaqında ğına qısqaça mäğlümat biräsem kilä. Bu oçraşunı oyıştıruçılar da şular uq – kitapnı çığaruda matdi yärdämen kürsätkän yäş tatar yegetläre Marat Dewlet-Kil'deev häm Aynur Sibgatullin ide. Oçraşunı Möxämmät Minaçev alıp bardı häm ul tatar-mişärlärneñ tanılğan keşeläre xaqında viktorina da ütkärde. Büläk itep Flera Bayäzitowanıñ “Tatar-mişär ruxi mirası” digän kitabın tapşırdı.“Zıyalılar” klubıyndağı kebek, Mäskäw tatarlarınıñ milli-mädäni üzägendä dä cırçı Roza Xabibullina şuşı kitaptan alınğan tuy cırların cırladı häm mişär dialektında özeklär uqıdı. Bez dä anı tıñlıyk äle:
Xalk tezeleşep utırğan bula, küz tekäp toralar. Säy yasıy kilen. Aksa salalar tsäygä.... Kiäw belän qız azbardan kergäs, onıtıpmın äle, caMawыp kertälär, otslı selge belän. Şul selgene, bik xywaT kürkle selgene bälilär caMawыpra. Ul inde yäş kilen kertkän caMawыp bula. CaMawыpHы tağın qotlilar, andan sun inde yäş kilen tsäye dip säy etsälär.... Kiäw yağınnan qızlar, kaH’ceñeллäp kürenergä kilgäç yäş kilen kienep sığa säy yörötergä. Tsötse säy yasap kiterä ıstaqannarğa. Şul ıstaqannı etskäs manit sala inde säy etsütselär.
... Tuyda säy, samawar olo ğına, samsa, belen, BaTыpyшkaлap, bal. Säy artınnan ürä lapşa belän, iten dä ürä etsenä salalar. Butqa, setläş inde. Tarı setläşe kiterep quyalar yomoşaq qına, urtasında küze bula may belän. Setläştän sun kiterep quyalar kimaq padnus belän, sigeldäk belän. Ber kimaqnı yeget belän qız bülep qabalar. Kiäw yegetlär ul kimaqqa aksa salalar.... Säy yöretkändä qunaqlar yırlaqlilar:
Agidelgä töşep zidımRuza tsätsäk kutsasın.
Şul tsätsäklär kutsasına,Tormışığız oşasın.
Xazer sezneñ iğtibarğa Flera Bayäzitowa belän bulğan äñgämäne täqdim itäm.– Flera xanım, mädäni üzäktä, çığışığıznı başlawğa, qayberäwlär: “Qara äle, üze mişärçä söylämi ikän”, dip quydılar. Cirle söyläşlärne şulay täfsille itep öyränergä närsä etärde sezne?
– Tatarstan fännär akademiäseneñ tel, ädäbiät häm sänğat institutında tatar xalqınıñ barlıq törkemnären dä, barlıq cirle söyläşlären dä öyränä torğan maxsus ber bülek bar, dialektologiä bülege. Yıl sayın tatar xalqı yäşägän töbäklärgä barıp, barısın da öyränep, yazıp qaldırırğa tırışabız. Çönki bezneñ tel baylığı, bik zur küñel baylığı, ruxi baylıq menä şuşı cirle söyläşlärebezdä äle bügenge köngä qadär saqlanıp kilä. Ul cirle söyläşlärne, anı kem niçek añlıy bit. Beräwlär äytälär, bu telne bozıp söyläw, dip. Läkin ul bezneñ tarixi küreneş, elek-elektän kilgän. Şuşı cirle söyläşlärdä bezneñ tatar xalqınıñ, äytkänemçä, ğayät zur tel baylığı saqlanıp kilä. Tel baylığı ğına tügel, ğoref-ğadät yolalarıbız häm alarnı belderä torğan süzlär saqlanıp kilä.– Qayber keşelär, “sez tatar telen bülgälisez”, dip äytüçelär bar. Xätta menä Asadullaev yortında oçraşuda da ul süz buldı. Sez andıy keşelärgä närsä dip cawap birer idegez?
– Bezneñ tatar tele cirle söyläşlärgä ğayät bay tel. Belmim, qaysı ğına törki teldä bar ikän şunıñ qadärle cirle söyläşlär. Menä şuşı cirle söyläşlär alar bezneñ tatar xalqınıñ bik zur baylığı dip äytergä urınıbız bar. Çönki ul cirle söyläşlärdä bezneñ tatar xalqınıñ borınğı üzençälekläre saqlanıp kilgän. Ällä qayda yıraqta ayırılıp qalğan awıl ikän, bez annan inde töpçenep soraşa torğaç, inde ädäbi telgä kermägän yäki onıtılıp betkän borınğı süzlärebezne tababız. Ä şul borınğı süzlär bezgä bezneñ borınğıdan kilgän yazma ädäbiätıbıznı öyränergä yärdäm itä. Şul uq “Yosıyf-Zöläyxa qissa”ları, Möxämmädyar äsärläre, borınğı dastannarıbız – alarnıñ telen uqıp öyränep qarasaq, anda bezneñ ädäbi telebezdä bulmağan süzlär küp. Ä şularnı añlaw eçen bez barı tik cirle söyläşkä möräcäğät itäbez, çönki alar xalıq telendä bügenge köngä qadär saqlanıp yäşäp kilälär.– Häm bu tatar telen bülü digän süz tügel?
– Bülü digän süz tügel, kiresençä. Bez cirle söyläşlärebezne nıqlap öyränmi torıp, tatar xalqın, tege, böten eçtälek belän beläbez, dip äytä almıybız. Bu, kiresençä, tatar xalqın berläşterü digän süz, dip, awız tutırıp äytergä bula. Ägär bez üzebezneñ xalqıbıznı, anıñ tarixın, telen tiränten öyränergä, belergä telibez ikän, berençe çiratta, şuşı awıllarda saqlanıp qalğan cirle söyläşlärne bik neçkäläp, böten barlığı belän yazıp qına qaldırırğa tügel, anı menä şuşılay yazıp, öyränep, tematik yaktan törkemläp, sistemağa salıp, äle kitaplar itep çığarıp, xalqıbızğa kire qaytarıp birü östendä dä eşlärgä tieşbez. Çönki, xäzer, yäşeren-batırın tügel, bezneñ çittä yäşägän tatarlarıbızda tatar tele sayığıp bara dip äytsäk tä, ber dä xata bulmas.– Änä sez barğan cirlärdä, sezneñ Qazannan kilgänne, ğalimnär ikänne belgäç, niçek qarıylar?
– Bik äybät qarıylar. Berençe çiratta inde, Qazannan kilgän dip, üzebezneñ yaknı öyränergä kilgän dip şatlanıp, zurlap qarşı alalar. Häm säğätlär buyı şul cirle söyläş tele belän üz yaklarınıñ tel üzençäleklären, ğoref-ğadät yolaların armıyça-talmıyça, äle şunı söyläşergä keşe tabılğanğa, tıñlawçı tabılğanğa räxätlänep, bik sağışlanıp ta inde, şunıñ belän ğorurlanıp ta, ütkännärne iskä töşerep, ul ölkän äbilär, anı bezgä, äytkänemçä, tönnär buyı söyläşep utırırğa äzer alar. Bez üzebez şuşı tatar xalqınıñ telen, ğoref-ğadätlären öyrängän waqıtta äle ber genä keşeneñ söyläwe belän dä qanäğätlänmiçä, berniçä ölkän keşene, apalarnı, äbilärne bergä cıyıp, bötenesen bergä söylätü yulın da alıp barabız. Ul urısça “kollektivnıyy opros” dip atala inde. Menä şul waqıtta bezneñ tatar xalqınıñ, tatar teleneñ baylığın açarğa tağın da zur mömkinleklär açıla, çönki ul ölkän keşelär, bersen-berse bülderä-bülderä, bersen-berse tulılandıra-tulılandıra, şul yış waqıttağı üzläreneñ tuyların, yolaların, bäyrämnärne, kiem-salımnarın, aşaw-eçülärne bik täfsilläp söyläp utıralar inde.– Flera xanım, menä xäzer bu kilüegezdä sez ike cirdä şuşı kitapnıñ täqdir itüen ütkärdegez. Mäskäwdäge bu oçraşulardan sezneñ nindi tä'sirlär qaldı?
– Mişär dialektına qarağan tel üzençäleklären, ğoref-ğadät, yolalarğa qarağan süzlärne tematik yaktan törkemläp birelgän kitapnıñ kiräklegen alar añlap üzläreneñ yärdäm qulların suzdılar. Ul bit şuşı yärdäm qulı suzu ul, tege, iktisadi, material' yärdäm kürsätü genä tügel, ul çınlap torıp üzeneñ milläten, üzeneñ xalqın olılaw, anıñ telenä, ğoref-ğadätenä, tarixına, ütkänenä bitaraf tügel, dip äytergä bula. Menä bu äyber bezne ruxlandıra da, qanatlandıra da, çönki bezneñ eşlägän eşebez, tege, bu närsägä kiräk, iskelek bit inde, dip kenä qarawçılar yuk ikän. Anıñ kiräklegen añlap äle monda bezneñ xalqıbızğa qaytarıp birergä bik zur ruxi baylıq saqlanğanlığın añlap, üzläreneñ cilkälären quyıp yärdäm qulın suzarğa şulay äzer toruçılar bar ikänlege ul bezgä inde köç birä, rux birä häm aldağı könnärgä eşlärgä inde, äle därtländerep tora bezne.Yazmanı Azatlıq radiosı öçen Mäskäwdän Näzifä Kärimova äzerläde.


text: Qabul. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ öç xezmätkären urlağan häm alarnı üterü belän yanağan suğışçılar üz taläplären ütäw öçen yaña waqıt bilgeläde. Alar xäzer Äfğanstan xökümäte öçen waqıtnı düşämbegä qädär birä. Berläşkän Millätlärneñ öç xezmätkäre "Yäyşül Möslimin" - "Möselman Ğäskäre" törkeme tarafınnan 28-nçe üktäbrdä urlanğan ide. Şuşı törkem xakimiatkä 26 totqın isemlegen tapşırdı häm alarnı üze urlağan öç keşegä almaşu turında atna başında äfğan xökümäte belän söyläşülär alıp bardı. Alar, Qabulgä kilgän amerikan däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitageneñ, totıq aluçılar belän söyläşülär alarnı oçındıraçaq qına digän belderüennän soñ tuqtalıp qalğan ide.


text:
Milli pasportlarnı yaqlar zaman citte
Şuşı mäğlümätne tikşerergä teläp, oçraqlı räweştä pasport birä torğan urınğa barıp, soraşıp qaytırğa buldıq. Mäsälän, Qazannıñ Aviatözeleş rayonında, şularnı beldek: bügenge köndä, ğomümän, keşelär dokumentnı alıştırırğa bik aşıqmıy. Çiratlar yuq, kilüçelär çağıştırmaça az. Bu xäl pasport-viza xezmäten borçuğa sala, çönki reformanıñ tämamlanu waqıtı kimetelde, sovet pasportları 2003 yılnıñ 1 üktäberennän soñ, inde ğämäldän çığaçaq. Pasport-viza xezmätendä Rusiä qanunnarına häm Rusiä xökümäte citäkçese Mixail Kasyanov imzası belän çıqqan kürsätmägä tayanıp eşlilär. Barlıq räsmi qäğäzlärdä milli bitläre bulğan pasport tulı xoquqlı dip äytelsä dä, barıber şiklänüçelär bar. Bu xaqta pasport viza xezmäteneñ xezmätkäre Rozalia xanım belän söyläşäbez:
Bezgä andıy keşelär küp kilä, irtänge 9-dan kiçke 6-ğa qädär xalıqnı qabul itäbez, könenä ber 5-6 keşe ğomumrusiä pasportın sorap kilä.
Räsmi mäglümätlärgä qarağanda, ütkän yılda Tatarstanda 7200 pasport birelgän, alarnıñ 5 meñe tatar telendäge yazular belän alınsa, 2 meñe – ğomumrusiä pasportı, yäğni milli bitlärsez. Bu mäsälä xaqında Qazan şähäreneñ Aviatözeleş rayonı pasport-viza xezmäteneñ citäkçese Miftaxov İlşat İldus ulı belän dä äñgämä qordıq:
Milli bitlär bulğan pasportlar buldı häm bulaçaq. Anı «Rusiä Federatsiäse watandaşınıñ pasportı turındağı nigezlämä» digän dokumentqa tayanıp biräbez. 2001 yılnıñ 5 ğınwarendä anda xökümät citäkçese M.Kasyanov qararı belän milli respublikalarğa qağılışı tözätmä kertelde. Minem üzemneñ dä şundıy pasport. Perm «Gosznak» fabrikası Tatarstan öçen pasportlarnı ayırım bastırıla, milli bitlär bulmağan pasportlar başqa Rusiä watandaşları öçen yasalğan bit. Alar çınnan da bezgä azraq kilä. Xäzer ber genä blank ta yuq, uzğan yıl öçen birelgännär birelep bette. Yaña kerem aprildä bulır dip kötäbez. Bezneñ idärä xezmätkärläre, problemalar çığu turındağı xäbärlärne tikşerü öçen, berniçä Rusiä töbägenä häm Ukrainağa maxsus barıp qayttı. Alar xäbär itkänçä, ber qaya da ber nindi qıyınlıq kilep çıqmağan.
Oppozitsion ruxlı gäzitlärdä milli bitle pasportlar belän qıyınlıqlar tua, digän tema yış quyırtıla. Pasport viza xezmäte xezmätkärläre dä, mikrofonnı sündergäç, tanışlarınıñ, çınnan da, çit regionnarda problemalarğa oçrawı xaqında äytte. Pasport-viza xezmäte citäkçese, ber kiñäş birde bezgä. Üzeñneñ döreslegeñne dälillär öçen, «Rusiä watandaşınıñ pasportı turında»ğı häm Rusiä xakimiäte Mixail Kasyanov imzalağan maxsus kürsätmäne üzegez belän yörtegez, dide ul. Bu dokumentnıñ küçermäsen pasport-viza xezmätendä alıp bula.


text:
BBC kanalına birgän äñgämäsendä Amerika Quşma Ştatları däwlät sekretare Colin Powell, koalitsiä köçläre Ğiraqta küpläp üterü qoralların tabaçaq, dip belderde.
“Küpläp üterü qoralların tabaçaqbız. Soñğı 3 atna suğış bardı, xärbi çaralar tämamlanğaç ta, bez iğtibarnı küpläp üterü qoralın ezläwgä biräçäkbez häm anı tabarbız, dip uylıym”, dide Colin Powell.
Ğiraqnıñ biologik, ximik häm atom töş qoralğa iä bulu ixtimalı-Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa suğış iğlan itüeneñ töp säbäbe ide. Älegä qadär ildä nindi dä bulsa küpläp üterü qoralı tabılmadı. Powell şulay uq, Quşma Ştatları kiläse Ğiraq citäkçesen bilgelämäde, dip belderde. Powell süzlärençä, “Ğiraq prezidentın bilgeläw-Amerika eşe tügel.”


text:
Rusiä NATOnıñ terrorğa qarşı çaralarına qatnaşaçaq
"Yaqınraq xezmättäşlek öçen kübräk oyıştıru çaraların kürergä kiräk. Xezmättäşlek möhim ikänen añlap bez detallär turında söyläşüne däwam itäbez, misal öçen idärä itüne oyıştıru. Ämma azsızıqlap äytäm – bez ber qaraşta torabız," dide NATO general sekratere.
Fransiä saqlanu ministrı Michele Alliot-Marie, sişämbe könne, ike missiä ber idärägä alına almıy, dip beldergän ide.
Ğinwar ayınnan başlap Urta diñgezdä NATOnıñ terrorğa qarşı çaralarına Rusiäneñ xärbi köymäläre quşılaçaq. Bu xäbärne Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov ta rasladı.


text: Biredä bügen NATO illäreneñ tışqı eşlär ministrları oçraşa. Köntärtibendäge töp mäsälä – Äfğanstandağı Xalıqara İminlek Saqlawğa Yärdäm İtü Köçläre İSAFnıñ wäkälätlären ilneñ könyağına taba kiñäytü häm ğäskärlär sanın 10 meñnän 16 meñgä qädär citkerü mäsäläse bilgelängän ide. Xärbi köçlärneñ wäkälätlären kiñäytü turında kileşengän dip xäbär itelä. Şulay uq NATO-Rusiä şurası utırışında ministrlar Äfğanstan häm Üzäk Aziä räsmiläreneñ täbäktä äfyün äyläneşenä qarşı xezmättäşlek turında kileşügä qul quyu da kötelä ide. Üzäk Aziä – Äfğanstannan Yevropağa äfyün kertü yulı bulıp tora. Yevropadağı heroinnıñ 90%tı – Äfğanstannan. Kiçä kiç AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice Brüsseldä NATO häm Yevropa Berlege ministrları belän kiçke aşqa oçraşqan. Anda ul Quşma Ştatlarnı Yevropağa yäşeren oçqıçlarda totqınnar cibärüdä ğäyepläwlär mäsäläsendä añlatmalar birgän. Bügen Brüsseldä barğan utırış turında tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ xalıqara küzätüendä bulaçaq.


text:
Nobel Ädäbiät büläge törek yazuçısı Orhan Pamukka birelde
Bıyılğı Nobel ädäbiat büläge törek Yazuçısı Orhan Pamukka birelde. İstabulda tuıp üskän häm bügen dä şunda yäşäwçe 54 yäşlek Pamuk bu büläkkä berniçä yıl buyı täqdim itelep kilde. Ämma şuşı däräcäle büläkneñ bu törek yazuçısına birelüenä küp kenä töreklär quanmas kebek.
Bu büläkne kemgä birü turında qarar çığaruçı Şwetsiä Akademiäse Pamuk üz äsärlärendä mädäniätlär bäreleşeneñ häm üreleşeneñ yaña simvolların taba dip belderde.
Pamuknıñ tarixi romannarında da, bügenge könne sürätlägännärendä dä Törek üzençälekläre çağıla. Ul töreklektä qazına, bu töreklekne äwäläwgä tarixnıñ, riwayätlärneñ, yolalar belän yañalıqqa omtılu arasındağı, dinilek belän dönyawilıq arasındağı, säyäsi ideologiälär belän millilek arasındağı qarşılıqlarnıñ niçek öleş kertüen öyränä.
Pamuk Nobel Ädäbiät bülägen alğan berençe törek yazuçısı. Häm anıñ bu uñışı Törkiädäge tarafdarların şikse nıq quandıraçaq. Ämma Törkiädä quanmawçılar da küp bulaçaq. Aña bu büläkneñ birelüen säyäsi qarar dip bäyäläwçelär dä bulaçaq.
Pamuknıñ tarixta qazınuları inde küplärneñ açuın çığarğan ide. Törkiädä küptännän tıyılğan temanı kütärüe säbäple bıltır ul xakimiätlär belän cäncalğa kitergän qarşılıqqa da kerde. Şwetsariäneñ ber gazetına Törkiä uzğan ğasır başında ärmännärneñ küpläp üterelüe hän xäzerge körd nizağı turında açıqça söyläşergä telämi dip äykännäre öçen Pamuk bıltır Töreklekne ränçetü ğäyepläwläre belän mäxkamä qarşına bastı.
Pamuknı xökem itü küp kenä illärdä zur rizasızlıq tudırdı. Yewropa Berlege xätta bu ğämäl Ankaranıñ Berlekkä quşılu omtılışlarına zıyan kiterä ala dip kisätte.
Pamukka 3 yıl törmä yanıy ide. Ämma bu yıl başında Pamuk eşen qarağan İstanbul mäxkamäse bu eşneñ yabıluın häm qabat qaralmıyaçağın belderde.
Ämma bu cäncal anı tuqtatmas kebek. Soñğı äsärlärendä, şul isäptän Qar romanında Törkiädäge säyäsi qarşılıqlarnı sürätläw artqannan arta bara.
1 million 400 meñläp dollar külämendäge bu büläk Orhan Pamukka, bıyılğı başqa Nobel büläkläre iäläre belän bergä, 10 dikäberdä Şwetsiä başqalası Stokholmda tapşırılaçaq.
Şul çarağa büläk alırğa kiläçäk keşe yäki törkem, Çirattağı bağqa ber Nobel büläge, tınıçlıq öçen köräşüçelärgä, xoquq yaqlawçılarğa birelä torğanı 13-nçe üktäberdä, comğa könne iğlan iteläçäk. Ul buläkneñ iäsen nazmätlär arasınnan Oslodağı Norvegiä Nobel Komitetı saylıy. Bıyıl bu büläkkä namzät itep barlığı 191 keşe yäki törkem çığarılğan.
Şularnıñ berse, häm büläk alu mömkinlege şaqtıy zur sanalğanı Qıtayda yäşäwçe törki xalıq Uyğurlarnıñ xoquqların yaqlawçı, 11 bala anası Rabiğa Qadir. Anı Nobel tınıçlıq bülägenä Şwetsiä parlamentınıñ ber äğzası täqdim itkän.
Räbiğa Qadirğa 58 yäş. Bügen inde ul äbi. Häm xäzer ul Quşma Ştatlar yäşi. Ä 1999 yılda anı xoquq yaqlaw eşçänlege öçen Qıtayda anı 7 yılğa törmägä yabalar. Şulay da 2004 yılda ul irekkä çığarıla häm şunnan soñ Amerikağa kitä.
"Minem Nobel Bülägenä täqdim itelüem xalıqara cämäğätçelekneñ Uyğur xalqınıñ xälenä, niçek cäfa cigüenä, Qıtaydağı avtoritar xakimiätkä iğtibar itüen añlata" di Räbiğa Qadir.
Bügen ul Uyğur Amerikan Berläşmäsen citäkli.
Nobel tınıçlıq bülägenä ikençe köçle namzät Finländiäneñ elekke prezidentı Martti Ahtisaari. 2005 yılda Ahtisaari İndoneziä belän separatis Açe ğisyançıları arasında solıx kileşüe imzalanuğa ireşte. Häm xäzer ul Serbiädän bäysez däwlät bulıp tanılırğa teläwçe Kosovonıñ kiläçäge turında söyläşülärdä aradaşlıq itä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Küptän tügel Qazan pedagogiä u
Küptän tügel Qazan pedagogiä universitetınıñ 125 yıllığı ütkärelde. Uzğan atnada şul uq uqu yortında tatar telen uqıtu turında konferensiä ütkärelgän ide. Bu konferensiäne rektor Rüzäl Yosıpov alıp barğan ide. Ğomumän, soñğı aylarda pedagogiä universitetınıñ eşçänlegen uñay bäyälägän mäqälälär, çığışlar küp yañğıradı. Ämma bu ğamällär universtitet citäkçelegeneñ xoquqıy pozitsiäsen yaxşırtmağan. Uzğan atna axırında Rusiä mäğärif ministrı Filippov Rüzäl Yosıpovnı rektor wazifasınnan azat itü turında turında färman çığarğan. Säbäbe - elekke tikşerü komissiäse kürsätkän citeşsezleklärne waqıtında tözätmäü, dip bilgelängän. Şulay itep, pedagogiä universitetında rektor wazifaların waqıtlıça prorektor Sitdikov ütäp tora.


text:
Filipin xökümäte terrorçılarnıñ bilgelägän waqıt tulğançı üzeneñ Ğıraqtağı tınıçlıq saqlau ğäskäriläre turındağı planın açıqladı. Terrorçılar filipin şöferen totıq itep alğan häm Filipin xökümäte xärbilären çigendermäsä, anı üterü belän kisätä. Xökümät süzçese 51 xärbine 6atnadan soñ waqıtı tulğaç Ğıraqtan çığaraçaqbız dip äytte. Yañartu turında süz bulmadı. Totıq itep alınğan Angelo dela Cruz al Cezire televidiniäsendä kürsätelgän videoda (audio)
Suğut şirkätlärendä eşläwçe häm Ğıraqqa yul totuçı filipinnärgä monda kilmägez,problemalar küp Ğıraq politsiäse sezne yaqlıy almıy, mine dä saqlap qala almadı... Ğailämä häm Filipin prezidentı Arroyoğa Ğıraqtan xärbilärebezne çığarığız dip ütenäm. dip söyläde


text:
Ğäräp Ligası citäkçese Amr Mussa Fällücädäge tınıç xalıq öçen borçılu belderep Fällücä qamalışın tuqtatırğa çaqırdı.
Qahirädä çışığ yasap Mussa Fällücädäge wäzğiätkä tä'sir itü öçen Ğiraq citäkçeläre belän elemtädä toruın äytte.
Fällücädäge wäzğiätne İordaniädän küzätep toruçı BMOnıñ qaçaqlar agentlığı AQŞ häm ğisyançı köçlär arasındağı bäreleşlärdän soñ şähärdän qaçuçı meñnärçä keşe ölen bik qatı borçıluın belderde.
Rusiä belän Törkiä dä tınıç xalıq arasındağı qorbannar Ğiraqnı totrıqlılandıru tırışlıqlarında zıyan kiterergä mömkin dip Fällücägä höcüm uñayınnan borçılu belderde.


text:
“Mäxäbbät turında riwayät”
Spektaklneñ üzägendä – mäxäbbät. Avtor fikerençä, çın keşelär nur çığanağı, şäm kebek bulalar, ğömerlären yanıp, başqalarğa yaqtılıq birep uzdıralar. Alar – äsärneñ töp geroyları Färhad, Şirin kebek zatlar. Waqiğa Arzın qalasında bara. Soltanbikäneñ bertuğan señlese Şirin 40 kön urın östendä yata. Señlesen awırudan qotqaruçığa Soltanbikä xätta 40 ilen dä birergä äzer bula. Läkin barısı da awıru aldında köçsez bulıp çığalar. Soñraq ber yat keşe genä Şirinnı awırudan azat itäçägen äytä, läkin monıñ öçen Soltanbikä üzeneñ maturlığın qorban itärgä tieş. Señlese xaqına Soltanbikä bu şartqa da künä häm Şirin terelä. Yazmış Şirin belän Soltanbikäne Färhad isemle saray bizäkçese belän oçraştıra. Apa belän señel bu çibär yegetkä ber kürüdä ğaşıyq bulalar. Färhad tä Şirinnıñ güzällegen kürep tañ qala. Färhad belän Şirin arasında mäxäbbät utı qabına, bergä bulır öçen ğaşıyqlar qaçıp kitärgä mäcbür bula. İke bertuğan arasına yäşen utı töşä. Läkin axırda Soltanbikä Färhadnıñ señlese belän bergä qaluına rizalıq belderä. Tik ber şart belän. Älege şartnı ütäw öçen ğaşıyqlar distä yıllarğa ayırılırğa tieş.
“Mäxäbbät turında riwayät” spektakle aq şığır räweşendä kürsätelä. Spektakl''ne quyğan Tinçurin teatrı baş rejisserı Räşit Zähidüllinnı äsärneñ bu şiğri üzençälege qızıqsındırğan da. Spektakl''dä töp rol''lärne Tatarstannıñ atqazanğan artistları Cämilä Äsfändiärova, Şamil Şämsetdinov, İrek Xafizov, Aygöl Äxmätova häm Xaris Xösnetdinov başqara. Artistlarnı tamaşaçılar tulı zal belän qarşı aldı. Bik yaratıp qaradı.
Şulay da “Mäxäbbät turında riwayät” spektakleneñ töp maqsatı ğaşıyqlar qissası ğına tügel, ul şul uq waqıtta Watanğa, üz xalqıña, tormışqa qarata ixlas yaratu xaqında da.
Albina Zäynulla


text: Weimar, Germaniä. Buchenwald kontslageren azat itüneñ 60 yıllığın bilgeläwgä bağışlanğan çarada german kanslerı Gerhard Schroeder, dönya berqayçan da natsi mäşhäreneñ xäterdän yuğaluına yul quymasqa tieş dip belderde. Anıñ süzlärençä, andıy yuğalu qurqınıçı bar, Germaniä üz yağınnan, kiläçäktä şundıy qanunsızlıq, näfrät, rasizm çığuına inde yul quymayaçaq. Natsilar tarafınnan 1937-nçe yılda tözelgän Buchenwald kontslagerenda 56 meñ keşe üterelde, anda nigezdä yähüdlär, çegännär, homosexuallar häm natsilarnıñ säyäsi köndäşläre totılğan ide.


text: Çeçnyäla respublik prezidentın haylaw buyınsa ögötläw qampaniähınıñ täwge könöndä däwlät telewidenie häm radio tapşırıuzarı özölgän. Groznıy teleradiokompaniähı yetäksehe urınbasarı Zawr Eskirxanov hüzzärenä qarağanda, jurnalistarzıñ kübehe eştän kiteü turahında ğärizä yazğan. Exo Moskwı radiohına birgän äñgämähendä Eskirxanov jurnalistar Çeçnyä matbuğat ministrlığı bötörölgäs qompaniä yetäkselegen almaştırıuğa qarşı sığış yahay, ular wazifalarzan buşatıuzar Çeçnyä xaqimiäte başlığı Äxmät Qadırovtı tänkitläwzär menän bäyle tigän uyza, tine. Çeçnyä prezidentı bulıu ösön köräşeüselärzeñ bögöngä bildälängän sığıştarı kisekterelgän.Respublika haylaw komissiähı qararı menän ögötläw materialdarı ikense qanalda - Çeçnyä däwlät teleradiokompaniähında urınlaştırılğan.


text:
Torama – erzya xalqınıñ izge bırğısı. Erzyalarnıñ legendar patşası, yulbaşçısı – Tyuştya – xalıqnı şul Torama awazı belän çaqıra bulğan dip söylilär. Şul Torama awazı belän Mordoviäda 10 iyüldä erzya xalqınıñ borınğı dini-ğibadät bäyräme – Ras'ken Ozks başlandı. Erzyalarnıñ kübese xäzer xristian bulsa da, qayberläre borınğı babalarınıñ dinenä qayta bara. Ras'ken Ozks başlanğanda erzyalarnıñ dönya-küläm bilgele ansamble, ul “Torama” isemen yörtä, borınğı yulbaşçı Tyuştyağa bağışlanğan xalıq cırın cırladı.
Bu bäyräm çınında erzyalarnıñ borınğı dini bäyräme. Mordoviä xaqimiätläre Ras'ken Ozksnı ğadi ber fol'klor bäyrämenä äyländerergä tırışa, ä pravoslav çirkäw xezmätkärläre armıy-talmıy bäyräm oyıştıruçılarnı mäcüsilektä ğayıpli. Ämma Ras'ken Ozksnı ütkärüçe erzyalar üzlären mäcüsi dip tanımıy, çönki alar Allanıñ berlegenä ışanalar häm Allanı üzlärençä “İneşkipaz”, yäisä qısqa ğına “Paz” dip atıylar. Alladan yärdäm sorağanda alar şulay äytä: “Paz çangodt', Paz çangodt'”. Bäyrämne uñışlı ütkärer öçen, erzya xalqınıñ tele, mädäniäte, ğoref-ğadätläre yuğalmasın öçen erzyalar Alladan yärdäm soradı. Bäyräm başlanğanda alıp baruçı erzya xatını söyli.
– CBaл эpяk MиHek ceдeйcэ, ИHeшkипaз, чaHroдTb! Bece Beйcэ ëBTacыHek: ”ИHeшkипaз, чaHroдTb! ИHeшkипaз чaHroдTb!” (Tatarçası: “Mäñge yäşä bezneñ yöräklärdä, Allahu, yärdäm it! Bötenebez bergä äytäbez: Allahu, yärdäm it! Allahu, yärdäm it!”)
Erzya xalqınıñ Alladan yärdäm sorıy torğan maxsus cırı da bar. Bäyrämneñ iñ maqtawlı qunaqlarınan berse Mordoviä başlığı Niqolay Merquşkin ide. Ul şulay äytte:
– Я xoTeл бы Bcex, kTo пpиexaл cюдa Ha эToT пpaздHиk, Haшeй rocTeй издaлeka, BыpaзиTb orpoMHyю блaroдapHocTb, чTo Bы чTиTe cBoи Tpaдиции HaциoHaлbHыe, cBoй языk и пpиexaли зa, HekoTopыe, зa Tыcячи kилoMeTpoB, чToбы пpиHяTb yчacTиe B эToM пpaздHиke. Mы и ceйчac, я дyMaю, и B бyдyщeM бyдeM дeлaTb Bce, чToбы Bac BcTpeчaли здecb kak HacToящиx, He rocTeй дaжe, a xoзяeB эToй зeMли. Cпacибo BaM зa To, чTo пpиexaли, ykpacили эToT пpaздHиk, и дoHeceTe дo cBoиx ceл, дo cBoиx okpaиH To, чTo дeлaeTcя Ha Haшeй MopдoBckoй зeMлe. Mы oбeщaeM, чTo Mы cдeлaeM Bce, чToбы peшeHия CoBeTa CTapeйшиH BыпoлHялиcb.
Şulay itep, Mordoviä başlığı Niqolay Merquşkin Ras'ken Ozksnıñ “Sovet stareyşin”nıñ qararların ütär öçen böten närsäne eşlärgä wäğdä itte. Bu Sovet stareyşin (tatarça “Qartlar Şurası”, erzyaça Atyän Azem), 13 keşedän tora. Bu Atyän Ezem erzya xalqınıñ yulbaşçısın häm anıñ ike urınbasarın saylıy. Erzya telendä yulbaşçı İnyazor bula. Şulay itep 10 iyül könendä Atyän Ezem erzya xalqınıñ inyazorı itep Grigoriy Musalewnı sayladı. Anıñ urınbasarları itep Boris Yeryuşev häm Yevgeniy Çetvergov saylandı. Rasken Ozks barışında Atyän Ezem “Erzya xalqınıñ räsmi iseme turında” digän deklaratsiä häm Finn-uğor xalıqları kongressına möräcäğät qabul itte. Bu säyäsi dokumentlarnıñ kiläçäktä möhimlege bik zur buluı mömkin.
Mordoviänıñ törle rayonnarınnan, Rusiänıñ törle töbäklärennän kilgän erzyalardan başqa, bäyrämdä muqşılar, mari, qarel, komi, udmurt, eston, saam, finn xalıqlarınıñ wäkilläre dä bar ide. Mari Eldan ayıruça zur delegatsiä kilgän ide.
– ПoзBoлbTe oT Pecпyблиkи Mapи Эл ckaзaTb cлoBa блaroдapHocTи зa пpиrлaшeHиe и пepeдaTb oT Haшero Mapийckoro Hapoдa “Шokшa, шokшa caлaMoH!!!”
Bäyrämgä xätta urıs mäcüsiläre dä kilgän ide. Alar erzya aktivistları belän xezmättäşlek urnaştırırğa dip kilgännär ikän. Ämma bu urıs mäcüsiläreneñ yäxüdilärne, Kavkaz, Afriqa xalıqların doşman kürülären belgäç, erzyalar alarğa şulay äyttelär: “Mondıy qaraşlar belän sezgä monda urın yuq”.
“Ras'ken Ozks” süzlären erzya telennän tatarçağa küçersäñ, ul “Xalıq keläwe” bula, urısça “Narodnoe molenie”. Borınğı erzya xalqınıñ bu bäyräme üzeneñ çın mäğnäsendä soñğı tapqır 1629 yılda ütkärelgän bulğan. Erzyalar yäşägän törle cirlärdän törle qawemnärneñ wäkilläre xäzerge Mordoviäneñ Bol'şe-İgnatovo rayonında urnaşqan Çuqalı awılı yanında cıyıla bulğannar. Patşa xaqimiätläre bu “Ras'ken Ozks”nı betergännär häm ul yañadan 370 yıl uzğaç qına, 1999 yılda ğına torğızıldı häm iske urınında, Çuqalı awılı yanında ütkärelde. Bıyıl da “Ras'ken Ozks” bäyräme 10 iyüldä Bol'şe-İgnatovo rayonnıñ Çuqalı awılı yanında ütte.
Bäyrämne massa-küläm informatsiä çaralarında yaqtırtır öçen monda Saranskinıñ gazeta, radio, televidenie jurnalistları kübäwläp kilgän ide. Monda xätta Estoniä häm Ameriqa telekompaniälarınıñ törkemnäre dä eşläde. “CBS NEWS” törkemeneñ başı Ameriqa jurnalistı William Gasperini monda Mariy El delegatsiäse belän kilgän ide.
Ras'ken Ozks waqıtında bik zur konsert ta buldı. Monda Mari El respublikasınnan mari cırçıları, Mordoviänıñ üzeneñ professional' cırçıları, törle erzya awıllarınnan üzeşçän artistlar, Samara, Saratov, Ul'yan ölkälärennän, Tatarstan Respublikasınnan erzya ansambl'läre qatnaştı.
Şulsın da äytep ütärgä kiräk: Ras'ken Ozks bäyräme tulısınça erzya telendä ütkärelde. Çığış yasawçılardan berniçä keşe genä urısça söyläde, qalğannarı gel erzyaça häm azraq qına muqşıça da söyläde. Bu bik matur küreneş ide – bäyrämneñ urını da bik matur, tirä-yaqta tabiğat tä bik yämle, hawalar da bik yaxşı, qısqaça, bäyräm uñdı.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text: 1999nçı yılda qorallı ğısyan oyıştıruda ğayeplänep ğömerlek törmä cäzası alğan kördlärneñ PKK firqase yulbaşçısı Abdulla Ocalan, üze östennän xökem eşeneñ ğadel bulmağanı turındağı kiçäge xäbärgä qarata, bu – Törkiä öçen üzendäge körd mäsäläsen yañadan qarap çığu öçen şans dip belderde. Kiçä iğlan itelgän Yevropadağı Keşe Xoquqları mäxkämäseneñ Ocalan östennän bulğan mäxkämä prosessın yañadan ütkärü täqdimen qabul itü Törkiä öçen mäcbüri bulmasa da, Yevropa Berlegenä kerergä ömetlängän Ankara üzendäge keşe xoquqları torışın yaxşırtu öçen çaralar küräçäk dip farazlana. Monıñ öçen Törkiägä qanunnarın üzgärtergä kiräk bulaçaq. Kördlärneñ Özgür Politika basmasına da Ocalan, yaña xökem prosessı kördlär xoquqları problemasın ğısyan yulı belän tügel dä, ä demokratik yul belän çişü öçen başlanğıç bula ala, dip beldergän. Ul arada Törkiäneñ könyaqkönçığışındağı Bingöl vilayätendä körd ğısyançıları häm Törkiä xärbi köçläre arasında bäreleşlär bulğan. Törek NTV kanalı xäbär itüençä, bäreleşlärdä 3 törek xärbi hälak bulğan, 4se yaralanğan.


text:
Omskida Dinä häm Rafael Latıypovlar bulıp kittelär
Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlarnı bügengä qädär tatar itep cırlarıbız-moñnarıbız saqlap kilä disäk, yalğış bulmas. Cirle xalıq öçen Tatarstannan yäki Başqortstannan artistlar kilü çın mäğnäsendä bäyrämgä äylänä. Şundıy cır bäyräme uzğan comğa könne Omskida bulıp uzdı. Şähärdä zur konsert belän Dinä häm Rafael Latıypovlar bulıp kittelär. Äytergä kiräk, alarnıñ konsertın oyıştıruçılar, zalda tamaşaçı bulırmı ikän dip, eşkä alınırğa berniqädär şiklänep tä torğan idelär. Çönki, Omskida küptän tügel genä, şähär xalqın därräw quzğatıp, Aydar Galimovnıñ häm Salawat Fätxetdinovnıñ konsertları bulıp uzğan ide. Ämma şiklänülär urınsız buldı, Omskiğa berençe genä kilüläre bulsa da, Latıypovlar konsertına xalıq küpläp kilgşçn ide. “Malunsev” isemendäge mädäniät sarayında buş urın qalmadı diärgä bula. Latıypovlar konsertı Omskida bulğan başqa konsertlardan berniqädär ayırılıp ta tordı, ul säxnäläşterelgän küreneş räweşendä, cır-iyüllär belän ürelep bardı, yäş başqaruçılar küp buldı. “ Bezneñ süzlärebezne añlarlar mikän, seber yağında dialekt başqaçaraq bit dip, borçılğan idek”,- di Dinä Latıypova.
Tamaşaçılar arasında yäşlär dä küp buldı. Tatarça belü-belmäwenä qaramastan, ber genä keşe dä konsertqa qarata rizasızlıq beldermäde, artistlarnıñ här çığışın köçle alqışlar belän qarşıladı. Konsert tämamlanğannan soñ, artistlarğa räxmätlären belderüçelär dä küp buldı. Çığışı belän Başqortstan yağınnan bulğan Rim Äxmätgäräev “Min ber genä konsertnı da qaldırmıym. Älbättä, alarnıñ barsı da uñışlı bula, küñelgä kerep qala, dip äytep bulmıy. Ä bügenge konsert iskitkeç buldı. Min räxätlänep yal itep utırdım. Cırçılarğa quşılıp cırlıysım, biüçelär yanına töşep, biisem kilde. Räxmät, şundıy matur programma belän kilgännärenä”, - dide.
Omskida ğına tügel, Tömän, Novosibirski, Prokop'yevsk şähärlärendä dä Latıypovlarnıñ konsertları uñışlı uzdı. Tatar cırları şähärlärneñ mädäniät saraylarında da, tatar awılları klublarında da yañğıradı. “Tömän ölkäseneñ Äsän awılında quyğan konsertqa xalıq yaqın-tirädäge 9 awıldan kilgän ide. Bu awıllarda tatar mäktäpläre yuq, balalar tatarça naçar belälär, bötenläy belmäwçelär dä bar ikän. Konsert barışında bez, xalıqnıñ yotlığıp cır tıñlap utırğanın, añlamasalar da söylägännärne iğtibar belän tıñlağannarın kürdek. Tatar moñnarın xalıqqa citkerü missiäbezneñ kiräk ikänlegenä tağın ber qat inandıq” - di Rafael' Latıypov.
Dörestän dä, konsertqa kilgän xalıq, tatar cırları tıñlap, üzeneñ tatar ikänlegen qabat isenä töşerde, cır -moñ saqlanğanda, millätebezneñ saqlanıp qalaçaqlığına ışandı.
Yuğaltmıyça cır-moñnarnı saqlıyq
Här keşeneñ yöräk türendä.
Mayaq bulıp, yul kürsätep torsın
Millätemneñ barır yulında.
Bu şiğri yullar Seber yağında icat itüçe Gölfizär Abdraxmanovanıñ 2003 yılnı basılıp çıqqan “Seber yağım” digän kitabınnan alındı.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Şiği din ähellärenä ğafu ütenü xatında xärbilär citäkçese Christopher Hoffman yalğışlıq belän kilep çıqqan bu waqıyğa öçen ğafu ütenü belderä. Bu turıda CNN televidenise häm Frans Press agentlığı xäbär itä.
Bu waqıyğa Bağdadnıñ kübesençä şiğilar yäşägän Sadr öleşendä çärşämbe könne bulğan. AQŞ xärbilärenä granata höcümennän soñ xärbilär ut açqan häm ber ğiraqlını ütergän.
Anda elemtä qolğasınnan İslam älämen töşerügä rizasızlıq çaraları qabınıp kitkän bulğan. AQŞ xärbiläre äytüençä, ul älämne yaqınnan oçıp ütüçe boralaqnıñ cile bärep töşergän bulırğa mömkin.
Ğiraqnıñ AQŞ bilgeläp quyğan İdarä Şurası Berläşkän millätlär Oyışmasına möräcäğätendä Şuranı Ğiraqnıñ räsmi wäkile bularaq tanunı soradı.
Quşma Ştatlar BMO İminlek Şurasına möräcäğät itep bügen ük Ğiraqnıñ İdarä Şurasın xuplawçı häm Ğiraqta BMO-nıñ yaña wäkillegen açu turında rezolütsiä qabul itärgä çaqırdı.


text:
Waşington Ğiraqqa finans yardämne häm üzeneñ andağı xärbi çığımnarın qaplawnı arttırunı ğına tügel, ä Ğiraqnı torğızu, anda iminlek urnaştıru eşenä inde Berläşkän Millätlär Oyışmasın cälep itüne dä alğa sörä. Bu uñaydan amerikan yağı İminlek Şurası öçen maxsus qarar ölgesen äzerläde.
Quşma Ştatlar äzerlägän qarar ölgesen İminlek Şurası utırışlarında äle törle şomartular, yazılış räweşen üzgärtülär kötsä dä, amerikannarnıñ Berläşkän Millätlärne ni däräcädä qatnaştırırğa teläwen inde xäzerdän ük abaylap bula. Şulay itep, Waşington fikerençä, İminlek Şurası tübändäge çaralarğa fatixa birä ala: berençedän, Ğiraqta iminlek wä totrıqlılıq urnaştıru maqsatında anda urtaq citäkçelektä xalıqara tınıçlıq saqlaw köçlären urnaştıru. Xärbi citäkçelek şulay da Quşma Ştatlar qulında qalırğa tieş. İkençedän, Ğiraqnıñ idarä şurasın ildäge waqıtlı xakimiat nigezen täşkil itüwen tanu. Yäğni amerikannar, üzläre qorğan şul şuranıñ räsmi töstä Berläşkän Millätlär tarafınnan räsmän tanıluwın teli. Öçençedän alar İminlek Şurasınıñ Ğiraq idarä şurasın, Quşma Ştatlar citäklägän tınıçlıq köçläre häm Berläşkän Millätlär wäkile belän bergä ilneñ yaña konstitutsiäsen buldıru häm irekle saylawlar äzerläw eşenä çaqıruwın alğa sörä. Dürtençedän, BMO general'' sekretare Kofi Annannı, Ğiraq idarä şurası möräcäğät itkän oçraqta aña saylaw äzerleklären alıp baru öçen Berlşkän Millätlärneñ mömkinleklärennän faydalanunı röxsät itüne ütenü. Waşington äzerlägän qarar ölgesendäge bişençe matdä, İminlek Şurasınıñ, Berläşkän Millätlär Ğiraqta, bigräk tä humanitar eşlärdä, iqtisadi tözekländerüdä häm däwläti wä cirle xakimiat buwınnarın torğızuda xälitkeç rol'' uynıy digän elekke qararların yañadan ber raslaw. Altınçıdan, başqa illärne Ğiraq politsiäsen äzerläw häm anı tieşle däräcädä cihazlaw eşenä quşıluğa öndäw. Cidençedän, Berläşkän Millätlärneñ äğza illären Ğiraqnı torğızu häm tözekländerügä kiräk bulğan çaralar belän tä''min itärgä çaqıru. Häm nihayät, Amerika Quşma Ştatların Ğiraqtağı xalıqara tınıçlıq köçläre isemennän İminlek Şurasına kiräk çaqlarda, läkin kimendä altı ayğa ber märtäbä xisap birep torunı ütenü. Waşingtonnıñ Berläşkän Millätlärdäge İminlek Şurası öçen äzerlägän maxsus Ğiraq qararı ölgesendä menä şundıy maddälär bar. Anıñ eşçe tekstı inde Şuranıñ 15 äğza ilenä taratıla başladı, aldağı könnärdä anı tikşerü häm qabul itügä äzerläw alıp barılaçaq.
Kärim Kamal, Praga


text:
Pezident bulıp saylanuına ber atna uzmağan, Medvedev portretları internetta, Mäskäw bazarlarında inde satuğa quyılğan. 8 yıl eçendä Putin üze tiräsendä şäxes şöhräte tudıra aldı. Anıñ warisı moña ireşä alırmı?
Yaña prezidentnıñ bäyäse törle cirdä törleçä. Urını häm sıyfatına qarap. Misal öçen, Mäskäwdäge İzmaylov parkı bazarında Medvedev matreşkaları 350 rubl tora.
Satuçı İrma xanım, küräseñ, Medvedevnıñ saylawda ciñäçägen aldan sizgän häm 20 matreşkanı ber atna aldan yasatıp quyğan. 2 mart könne alar inde satuda bulğan.
İrma xanım satqan matreşkalar 10 kisäktän tora, Medvedev, Putin, Yeltsinnan alıp, Petr I gä qädär. Citäkçelär berse eçenä berse salınğan.
Saylawnıñ ikençe könendä Çexiäneñ ber gäzite, Rusiä prezidentları waqlana bara, Yeltsin 180nän artıq ide, Putin - 165, Medvedev ni barı 160 sm, dip yazıp çıqtı.
İrma xanım satqan matreşkalarda kiresençä – Medvedev iñ zurısı, annarı Putin, Yeltsin, iñ axırda Petr I, tırnaq oçı qadäre genä.
Matreşkalardan tış İrma xanım tağın açqıçqa tağa, suıtqıçqa elä torğan äyberlär sata. Pasxa bäyrämenä Medvedev töşerelgän ağaç yomırqalar satmaqçı.
Medvedevnıñ citdiräk tarfadarları, älbättä, citdiräk närsälär ala ala. Misal öçen, 20 meñ rublgä Medvedevnıñ zatlı itep eşlängän ağaç ramda 1 metr zurlıqtağı portretın alıp bula.
Portretlar satuçı V Ramke internet säxifäse yazuınça, bu portretlar sezneñ bülmädä layıqlı bizäk bulıp toraçaq.
8 yıl prezidentlığı waqıtında Vladimir Putin üze tiräsendä, sovet çorındağıça, şäxes şöhräte tudıra aldı. Stalinğa sıman il buylap häykällär qoyılmasa da, Putinğa bağışlap cırlar yazıldı.
Medvedev ta şundıy uq şäxes şöhräte tudıra alırmı? Heritage Foundation üzägeneñ Mäskäw bülege citäkçese Yevgeniy Volk moña şik belderä.
"Medvedev prezident bulıp saylansa da, xakimiättä, iñ yuğarı urınnarda Putin quyğan keşelär utıra", - di Volk.
Moña qadär şäxes şöhräte citäkçeneñ üleme belän betä ide. Stalin, Xruçev, Brejnev belän şulay buldı. Putin isä xakimiättä qala, premier-ministr bulır dip kötelä. Şuña kürä, anıñ şäxes şöhräte dä qalaçaq, di Volk.
"Medvedevka üzen il başı itep tanıtır öçen waqıt kiräk, - di Volk. - Rusiädä prezident zur wäkälätkä iä. Medvedev bu wäkälätne niçek qullanırğa ikänen belä häm üz şöhräten buldırır, ul Putin külägäsendä qalırğa telämäs".
Cirle citäkçelär diwarlarına kemneñ portretın eler, digängä - bu bik awır soraw,- di Volk, - küräseñ, ikeseneken dä elergä turı kiläçäk.


text:
Pxenyannıñ atom sınawı ütkärü niätläre kierenkelekne tağın da arttıra
Waşington tağın ber märtäbä Tönyaq Koreanı atom qoralı sınawlarınnan tıyılırğa dip kisätte. Quşma Ştatlar Berläşkän Millätlär İminlek Şurasında Pxenyannı tıyılırğa mäcbür itäçäk qatı rezolütsiä qabul itelüen teli. Ämma älegä Şurada andıy rezolütsiä turında kileşü yuq.
Quşma Ştatlar mondıy sınaw Pxenyannıñ atom eşçänlegenä bäyle bolay da kisken krizisnı qabul itep bulmaslıq däräcägä citkerä dip kisätte.
AQŞ küzläw belgeçlären Tönyaq Koreada 2 yäki 3 atom bombası bar dip isäpli. Ämma Tönyaq Koreanıñ atom programmıası bik yäşeren bulu säbäple monı beräw dä tögäl genä äytä almıy.
Çärşämbe könne Waşingtonnıñ Pxenyan belän söyläşülär öçen cawaplı ölkän wäkile, Däwlät Sekretarenıñ Könçığış Aziä häm Tın Okean mäsäläläre yardämçese Christopher Hill Tönyaq Korea bik möhim yul çatına kilep citte dide.
Tönyaq Korea yä kiläçäkne, yä şul bombalarnı saylıy, beryulı ikesenä dä iä bula almıyaçaq dide Hill.
Ämma ul atom sınawları bulğan oçraqta Waşingtonnıñ nindi adımnarğa baraçağın äytmäde.
AQŞ BMO İminlek Şurasında Pxenyannı sınawlardan baş tartırğa mäcbür itärdäy rezolütsiä çığarırğa çaqıra. Ämma İminlek Şurasında nindi çara kürü turında urtaq fiker älegä yuq.
Çärşämbe könne BMOdağı AQŞ ilçese John Bolton Şuranıñ qatı rezolütsiäse kiräk bulaçaq dide.
"Ägär dä bez Tönyaq Korealılarnıñ bu niätlärenä qatı itep cawap birmäsäk alar Şuranı döres bäyälämiäçäk. Alar matbuğatqa belderülärne häm prezident belderülären döres añlamıyaçaq, Şuradağı yaqlawçıları Şuranıñ näticäle çara kürüenä mömkinlek birmägän dip uylıyaçaq. Şuña kürä Şurağa bik möhim qarar qabul itär çaq citte" dide Bolton.
Şuradağı yaqlawçıları digänne ul açıq itep atap äymäde.
Waşington inde küptännän, Tönyaq Korea belän tığız säwdä bäyläneşläre bulğan Qıtaynıñ Pxenyanğa atom programması mäsäläsendä qatı basım yasawğa telämäwenä borçılu belderep kilä.
Tönyaq Koreanıñ atom programması turındağı 6 yaqlı söyläşülär inde berniçä yıl elek ük başlanğan ide. Ber yañartılıp, ber özelek baruçı bu söyläşülärdä 2 Koreadan tış, AQŞ, Rusiä, Yaponiä häm Qıtay da qatnaşa.
Çärşämbe könne BMOdağı Qıtay ilçese Wañ Ğuañya Qıtay haman da mäsäläne çişü öçen 6-yalqı söyläşülär iñ yaxşı yul dip isäpli dide. Bu Qıtaynıñ BMO İminlek Şurasında qatı rezolütsiä qabul itügä qarşı buluın kürsätä ala.
"Minemçä, Tönya Korea belderüennän çıqqan bu yaña problemağa qarata Şura çara kürergä tieş. Ämma şul uq waqıtta bez bu çetrekle mäsäläne uñışlı çişü öçen iñ yaxşı yul dip alarnıñ yaman da 6 yaqlı söyläşülärne isäpläwen onıtmasqa tieş. Şuña kürä bez barlıq taraflarnı kire 6 yaqlı söyläşülär östälenä qaytırğa çaqırabız" dide Guañya.
Çärşämbe könne Pekiñ Pxenyannı sınawlardan tıyılırğa, wäzğiätne kiskenläştermäskä çaqırdı. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı da şundıy uq möräcäğät belän çıqtı.
Sişämbe, 3-nçe üktäber könne Tönyaq Korea qayçan bulaçağın äytmi genä atom qoralın sınıyaçağın beldergän ide. Bu Korea yarımutrawı tiräsendä yaña kierenkelekkä kiterde. Aña qädär isä yül ayında Pxenyannıñ yıraq-ara raketa sınawları ütkärüe zur kierenkelekkä säbäp buldı. Ul raketa sınawları uñışsız tämamlandı. Ämma xäzer Waşington Tönyaq Korea yıraq arağa atom qoralı belän höcüm itü mömkinlegenä iä bulırday raketa yasarğa teli dip borçıla.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Başqortstannıñ eçke eşlär ministrı urınbasarı häläk buldı
Başqortstannıñ eçke eşlär ministrı urınbasarı, ministrlıqnıñ tikşerü eşläre idäräse başlığı Vyaçeslav Sıs'nıñ säyer şartlarda häläk buluı, respublikadağı barlıq möhim waqiğalarnı da qaplap kitte. Cämäğätçelek arasında şuşı faciğa turında törle farazlar işetelä.
Başqortstan eçke eşlär ministrı urınbasarı Vyaçeslav Sıs'nıñ üleme xaqındağı xäbär säğäte-minutı belän taraldı. Yuğarı däräcäle militsiä xezmätkäre atnakiç könne kiçke säğät cidedä üzeneñ yortı yanındağı garajda ülgän kileş tabıldı. Ber säğät elek ul, Eçke eşlär ministrlıysınnan çığıp, öyenä qaytıp kitkän. Ufa yanında ere türälär häm bay eşquarlar yäşi torğan Çesnokovqa isemle kottedj awılına başqaladan ciñel maşinada nibarı 10 minut qına barası. Eştän çığar aldınnan Vyaçeslav Sıs' xatınına telefonnan şaltıratıp tizdän qaytıp citäçägen äytä. Ämma inde bilgelängän waqıtqa ire haman da qaytmağaç, xäläle kire Eçke eşlär ministrlığına şaltırata. Anda polkovniknıñ ber säğät elek ük qaytıp kitüe xaqında äytälär. Şunnan polkovniknıñ xäläle ire maşina quya torğan garajda kitä häm anda garaj eçendä ireneñ mäyeten genä kürä. Başına mıltıq belän atılğan bula anıñ. Gäwdäse yanında polkovniknıñ aw mıltığıda yatqan bula.
Faciğa bulğan urınğa Başqortstan eçke eşlär ministrı häm respubliqa prokurorı Sergey Xurtin citäkçelegendäge tikşerü törkeme kilä. Anda tikşerü eşläre comğa könne dä däwam itte. Ministr urınbasarınıñ häläk buluına bäyle törle farazlar äytelä. Berniçä kön elek kenä Eçke eşlär ministrlığınıñ selektor kiñäşmäse ütkän ide. Şul tämamlanğannan soñ, ministr Rafail Divaev Vyaçeslav Sıs'nı üz bülmäsenä çaqırtıp, tikşerü idäräse eşçänlegenä qarata bik qatı tänqit süzläre äytkänlege mäğlüm. Anda täğäyen genä ni xaqında süz baruın ministr üze häm märxüm genä beläder. Menä şul söyläşüdäge qatı süzlärne ministr urınbasarı kütärä almağandır häm üz-üzenä qul salğandır, digän farazlar iñ berençe bulıp äytelde. Ämma bu faraznı eçke eşlär ministrlığı wäkilläre şunda uq kire qaqtı häm Vyaçeslav Sıs' aw mıltığın tazartqanda, saqsızlıq arqasında, yalğış üzenä atqan, digän añlatma birergä aşıqtı. Ministrlıqnıñ matbuğat süzçese Ruslan Şäräfetdinov ta az süzle buldı. “Prokuratura alıp barğan tikşerügä bez añlatma birmibez”, - dip kenä cawapladı ul.
Comğa könne bu waqiğada beraz açıqlıq kerä başladı. Ministr urınbasarı ülem aldınnan ber keçkenä xat ta yazıp qaldırğan ikän. Ämma ul xatnıñ eçtälege xaqında bernindi dä mäğlümat birelmi. Älege dä bayağı “tikşerü eşlärenä zıyan kitermäü öçen” digän sıltaw qullanıla.
Şul uq waqıtta Başqortstan prokuraturasınıñ ayıruça möhim eşlärne tikşerüçese İrek Säetov jurnalistlar belän aralaşuda ministr urınbasarınıñ häläk buluına bäyle, cinayät kodeksınıñ 110 nçı maddäsenä yaraşlı cinayät eşe quzğatıluı turında äytte. Älege maddä “keşene üz-üzen üterügä kiterep citkerü”ne küz aldında tota. Dimäk, ministr urınbasarın barıber da üz-üzen üterügä kiterep citkergännär bulıp çığa. Bu xaqta mäğlümat alu öçen, bez prokuraturanıñ matbuğat süzçese Lyubov' Trofimovağa möräcäğät itkän idek. Ämma ul, älegä añlatmalar birü irtäräk digän sıltaw belän cawap birüdän baş tarttı.
Qayber kriminalist belgeçlär fikerençä, ministr urınbasarın ütergän buluları da ixtimal. Bu cinayätne bik şoma başqarıp, ezlärne bik osta yuğaltuçılar bulırğa da mömkin bu waqiğada, dip äytä andıy belgeçlär.
Niçek kenä bulsa da, bu faciğägä kiläçäktä barıber küpmeder açıqlıq kerer, möğayın. Härxäldä, bu ğädättän tış waqiğa, bolay da abruyı qaqşağan Başqortsan Eçke eşlär ministrlığın bizämi, älbättä.
Märxüm Vyaçeslav Sıs' belän xuşlaşu häm anı cirläw şimbä könne ul yäşägän Çesnokovqa awılında ütäçäk.


text:
Rusiä prezidentı färmanı nigezendä Irımbur ölkä xakimiäteneñ millätara mönäsäbärlär häm dini oyışmaları belän eşläw komitetları bergä quşıldı. Irımbur möftie monıñ belän kileşmäwen belderde. Irımburnıñ Xösäyeniä mädräsäsendä kiçke uqular bülege açıldı. Monnan tış mädräsäneñ köndezge häm çittän torıp uqu büleklärendä dä islam dine nigezlären öyränü däwam itä. Mirxäydär Fäyzi isemendäge Irımbur tatar däwlät drama teatrı bıyılğı teart sezonında tamaşaçığa 5-nçe premyerasın büläk itte.
Firüzä Äbsälämova, Irımbur.


text:
Äfganstan: Qabilä räisläre AQŞ belän strategik partnörlıqnı yaqlıy
Äfganstanda yözlärçä qabilä citäkçese prezident Hamid Qarzainıñ AQŞ belän ''strategik partnörlık''planın yaqlap çıqtı.Yäkşämbedä Qabulda cıyılğan qabilä citäkçeläre parnörlıq iqtisad, säyäsi elemtälär şulayuq xärbi yardemne dä küzdä totarğa tieş dip beldergän.Qarzai süzçese äytüenä kürä, yaqlaw xärbilärneñ ozın möddät Äfganstanda toruı buyınça Waşington häm NATO belän söyläşülärdä räsmi fazağa kerü mömkinçelege birä.Qarzai bu atnada Waşingtonğa barğançı Yevropada NATO başkavartirasında tuqtalış yasayaçaq.
Ludin(audio)
Qabilä räisläreneñ küpçelege Prezidentnıñ äfgan konstitutsiäsenä kürä bigräk tä bu mäsälädä ( AQŞ häm NATO belän strategik partnörlıq eşendä) mandatı bar tik añı soñraq parlament ratifikatsiälärgä tieş dip äytkän.
Ludin, Qarzai Waşington belän räsmi söyläşülär başlaunı parlament saylanğançı yäğni yıl azaqlarına qädär kiçekterep tora almıy, qabilä räisläre dä üzläre belän mäslixätläşelgängä bik qänäğät buldı dip söylägän. Qabilä citäkçeläre äfgan xökümäte AQŞ yäki başqa il belän tik xärbi genä tügel ä säyäsi, iqtisadi yardäm turında da söyläşergä tieş dip basım yasağan.Qarzai da ike atna elek jurnalistlarğa AQŞnıñ Äfganstanda ozaq waqıt toruı kiñräk strategik partnörlıq elemtälärenä bağlanırğa tieş digän ide
Qarzai(audio)
baza ğına buldıru Äfganstannın mänfäğätenä turı kilmi. Bez bazalar ğına telämibez. AQŞ Qırğızstanda finans yardäme birügä cawap itep anda baza açu xoquqın aldı Ämma ul başqa yöklämälär almadı. Bez AQŞnıñ Äfganstan belän qızıqsınuı kimegäç tä bezne buluı mömkin çit il intervensiälärennän saqlap qalu, wazğiätneñ 10, 15 xätta 5 yıl ävälenä qaytmawı öçen yäklämä aluın telibez. Bez sääyäsi, iqtisadi häm iminlek yäklämäläre telibez.Bolar isä AQŞnıñ bazalar urnaştıruı belän genä bula ala.
Azatlıq xabärçeläreneñ ğädi äfgannnar belän ütkärgän ängämälär dä alarnıñ Qarzai häm qabilä citäkçeläreneñ fikeren urtaqlaşqanın kürsätä.Jalalabadta Nangarhar Universitetı profesorı
Janek Zaran(audio)
AQŞ köçläre , İSAF häm NATO BMO mandatı bulğan köçlär, alar iminlek tämin itelgänçegä qädär monda torırğa tieş. Bez Ğıraqta bulğan xällärneñ monda qabatlanuın telämibez.
Äfganstanda Qabulda urnaşqan Suğış häm Tınıçlıq öçen İnstitut direktorı Jean Mackenzie fikrençä Qarzainıñ qabilä citäkçeläre belän mäslixätläşüe kiläçäktä xökümätneñ tänqitqä duçar bulmaw mäqsatın quya
MacKenzie(audio)
Qarzainıñ üz ğämälläre öçen citäkçelär fikrenä möräcäğät itüe möhim, ul AQŞlarına häm Yevropağa üz xalqı belän kiñäşläşmi bara digän täsir qaldırırğa telämi
H.Qarzai älege waqıtta parlamentsız idarä itä, anıñ üz inisiativalarına yaqlaw alu öçen berdän ber yul qabilä citäkçeläre belän kiñäşläşü. Qarzai başta Strasburgta Yevropa Parlamentında çığış yasayaçaq, annan Belgiädä NATO citäkçeläre belän oçraşa häm annan Waşingtonğa oça. färide xämit


text: İran prezidentı Mahmud Ahmadinejad bügen Tähran universitetında uzğan "Sionizmsız dönya" isemle cıyında, İzrailne "haritadan sızıp taşlarğa" çaqırdı, häm İzrail belän nindi dä bulsa mönäsäbätlär qoruğa qarşılıq belderde. İzrail tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom, İran – İzrail öçen qurqınıç tudıra, dip belderde. Jerusalimda säfärdä bulğan Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov belän bulğan matbuğat oçraşuı waqıtında, Şalom, İrannıñ atom qoralı yasarğa tırışuı kön kebek açıq, dide. Parijda, Fransiä tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Jean-Baptiste Mattei İran prezidentınıñ bu çığışın kisken täñqitläp çıqtı.


text: Liberiäneñ baş kütärüçeläre ilneñ prezidentı Charles Taylor ildän çığıp kitkängä qädär, qorallı köräşne tuqtatmayaçaqbız, dip belderä. Kiçä Taylor, 11 avgusta üzeneñ wazifaların qaldıraçaq häm Quşma ştatlar taläp itkänçä, ildän çığıp kitäçäk, dip iğlan itkän ide. Bügen zurlığı belän başqaladan soñ ikençe urında torğan Byükenen şähärendä, baş kütärüçelär belän prezidentqa tuğrı buluçılar arasında köräş yaña köç belän başlanıp kitte. Soñğı ike atnada yözlärçä keşe hälaq bulğan, Liberiä başqalası Monroviädä bügen yaqınça tınıçlıq. Düşämbe könne Liberiägä Nigeriädän 300 xärbidän torğan berençe tınıçlıq urnaştıru köçläre kilep citärgä tieş.


text:
Beslan faciğäse: belgeçlär Rusiä xakimiate xaqiqätne yäşerä dip uylıy
Bar Rusiädä bügen Tönyaq Osetiädäge Beslan şähäre mäktäbendä hälak bulğan yözlägän keşene iskä alunıñ berençe köne. Kötelmägändä tirän qayğığa duçar bulğan Beslannıñ üzendä isä ülgännärne cirläw däwam itä. Totıqlar draması şulay faciğäle töstä tämamlanuğa öç kön ütsä dä, bu bälagä kitergän säbäplär häm xakimiatneñ wäzğiatne niçek xäl itüe xaqında möhim sorawlar cawapsız qala birä. Qorbannarnıñ tögäl sanı, höcümçelärneñ küpme buluı haman da mäğlüm tügel.
Audio
Bu yegetnıñ totıq faciğäsendä ber señlese hälak bulıp, ikençese xäzer xastaxanädä yata ikän. Yaqınnarın yuğaltu säbäple yäşlärennän buılğan keşelärdä "Comğa könne närsä buldı soñ?" digän soraw da köçäyä bara. Xakimiat birgän soñğı mäğlümatqa qarağanda, Rusiä maxsus köçläre mäktäpkä höcüm yasağaç anda 330-lap keşeneñ mäyete tabılğan. Alar niçek ülgän, höcüm waqıtında hälak bulğanmı - monısı älegä xäbär itelmi. 500-dän artıq keşe bügenge köndä xastaxanädä yata. Läkin höcümnän soñ inde 3 kön ütügä qaramastan, distälägän keşeneñ yazmışı äle dä bilgele tügel. Alarnıñ tuğannarı xakimiattän yardäm kötä, läkin ul älegä yuq. Beslan mäktäbenä höcümne kemnär yasawı xaqında da qarşılıqlı xäbärlär kilä. Räsmi Mäskäwneñ Tönyaq Kavkazdağı xällärne xalıqara terrorğa, mäğlüm "äl-Qaidä" törkemenä bäylärgä tırışuı yañalıq tügel. Üzeneñ yäkşämbe möräcäğätendä prezident Putin monı yänä qabatladı häm Beslan faciğäse öçen cawaplılıqnı näq menä xalıqara terrorçılarğa yökläde. Federal'' xakimiat şul fikerne alğa sörep aldan uq, höcümçelär arasında ğäräplär häm xätta ber qaratänle bar dip beldergän ide. Düşämbe könne alınğan xäbärlärgä qarağanda, ğäräplär buluı farazı älegä raslanmıy, anıñ qarawı prokuratura wäkile, "totıqlar aluda berniçä millät wäkile - çäçännär, inguşlar, tatarlar, qazaqlar qatnaşqan" digän belderü yasadı. Xakimiatneñ Beslan faciğäsenä qarağan bar mäğlümatnı çikläwe sürätendä, anıñ wäzğiatne üzenä niçek kiräk, şulay taswirlaw ixtimalı arta töşä. Rusiä citäkçeläre xäzer, maxsus köçlär mäktäpkä höcüm yasarğa cıyınmağan ide, alar qaça başlağan totıqlarnı saqlap qalu maqsatında ğına eş itä başladı dip belderä. Läkin Könbatışta ğına tügel, Rusiäneñ üzendä dä şaqtıy ğına belgeç, räsmi añlatularğa ışanmıy. Xärbi analitik Pavel Felgenhauer, misal öçen, 2002-nçe yılğı Dubrovka teatrı faciğäsendäge tösle ük xakimiat çın xaqiqätne kiñ cämäğätçelektän yäşerergä tırışa dip isäpli.
Audio, Pavel Felgenhauer
Felgenhauer şulay itep, Rusiä xakimiate Beslan turında baştan uq aldap kilde, alar ni buluı, küpme keşeneñ totıq itep alınuı, höcüm itüçelärneñ söyläşülärgä äzer buluı turında yalğan söyläde häm asılda näq menä Rusiä xakimiate, totıqlarnı azat itü maqsatında söyläşülärdän baş tarttı dip belderä. Bu xärbi analitik Pavel Felgenhauer ide. Yäkşämbe könne yasağan belderüendä prezident Putin terrorğa qarşı köräştä yaña qırıs çaralar küräçägen, moña östämä aqça bireläçägen wäğdä itte. Elekke Duma deputatı, keşe xoquqları aktivistı Yuli Rıbakov bu uñaydan, Rusiädä xäzer saqlanu häm iminlekne nığıtu maqsatlarına inde bolay da şul xätle küp aqça sarıf itelä, anı niçek arttırıp bula dip ğäcäplänä. Töp soraw - bu aqça niçek qullanıla, di Rıbakov.
Audio, Yuli Rıbakov
"Däwlät Duması raslarğa cıyınğan büdjetnıñ öçtän bere, ber trillion sum, saqlanuğa häm iminlekkä kitäçäk, ä näticä nindi? Bezdä bu aqçanıñ niçek sarıf itelüen tikşerü mömkinlekläre barmı?" digän soraw quya Rıbakov. Andıy sorawlar ber añarda ğına, häm Beslan keşelärendä genä tügel, Rusiäneñ üzendä dä yış birelä.
Kärim Kamal


text:
Tatarstan hönär berllekläre bäyräm itte
Pänceşämbe könne “Piramida” mädäni – küñel açu kompleksında Rusiädä hänäri berläşmälär xäräkätenä – 100 yıl, Tatarstan Respublikasında hänäri berläşmälärneñ 85 yıllığına bağışlanğan tantanalı çara uzdı. Bügenge köndä Tatarstandağı hönäri berläşmälär 1 million keşene berläşterä. Läkin bu million keşeneñ härqaysı fäqirlek, eşsezlek qarşında üzenä yaqlaw taba dip äytep bulmıy. Zamanında Sovet profsoyuzı dip atalğan hönär berlege xäzer xaqmiät röxsäte belän ütkärelä torğan qarşılılıq aksiälärendä qatnaşıp, üzeneñ dönyada barlığın belderergä tırışa. Tatarstan profsoyuzları citäkçese Vodop'yanova parlament saylawlarında berdäm Rusiä firqäseneñ räsmi isemlegendä 3 urında agitatsiä simvolı torsa da, piketlarda räsmi xakimiätne kisken tänqitli. Tatarstan hänäri berläşmäläreneñ bäyräme Piramida üzägendä ütüe profsoyuzlarnıñ xäzerge idarä sisteması öçen kiräkle ber ciñsä buluın kürsätä. Elek yal yortına yullamalar, fatirlarğa orderlar birüçe bu oyışma xäzer bäyräm häm miniglarda küzgä çalına. Gölnaz Şähxetdinova


text:
AQŞ kongressında Ğiraq mäsäläse: uñış barmı-yuqmı? Belgeçlär fikere
Düşämbedä AQŞ kongressında Ğiraq mäsäläsendä 2 könlek tıñlawlar başlana. Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı ilçese Rayan Crocker häm andağı ğäskär başlığı general David Petraeus wäkillär pulatınıñ tışqı eşlär komitetı aldında xisap totaşaq. Ğiraqta alğa kiteş barmı, bulsa, qaysı ölkädä? 8 ay elek iğlan itelgän yaña strategiä in däräcädä uñışlı buldı? Räsmi xisapnı kötep tormıyça, bez şuşı mäsälägä bäysez belgeçlär fikeren beleştek.
Yaña strategiä uñışqa ireşteme, digän sorawğa, küplär, şul isäptän Waşingtonnıñ üzendä dä, xärbi ölkädä küpmeder alğa kiteş bulsa, säyäsi ölkädä – xällär maqtanırlıq tügel, digän fikerdä.
Anthony Cordesman, zamanında Pentagon häm däwlät departamentı belgeçe, xäzer Waşingtondağı strategik tikşerenülär üzägendä eşli. Bügen barısı da Ğiraqtağı ğäskär sanın kimetü turında söyli, läkin töp mäsälä ul tügel, Ğiraq xökümäte wazğiätne üz qulında totıp qala alaçaqmı-yuqmı, eş şunda, di ul:
"Ägär säyäsi añlaşu bulsa, ul çaqta amerikan ğäskärlärenä basım da, suğışqa qarata tänqit tä kimer ide. Töp mäsälä – amerikan ğäskäreneñ sanı tügel. Töp mäsälä – Ğiraq xökümäte ilne xaman da berläşterä, tatulaştıra almıy, şuña kürä ğäskärlär dä anda qalırğa mäcbür" di Anthony Cordesman.
Bağdadtan könbatışqa taba, Anbar vilayätendä sönni şäyxlärneñ Äl-Qaidädän baş tartıp, amerikan xärbiläre belän xezmättäşlek itä başlawı, ber atna elek xättä prezident Buşnıñ anda kilep-kitüe säyäsi ölkädä siräk qazanışnıñ berse itep kiterelä. Bu xezmättäşlek ozın ğömerle bula alamı, digän sorawğa Waşingtondağı Brookings institutı belgeçe Michael O''Hanlon:
"Minemçä, xäzerge räweşendä ul ozaqqa suzıla almıy. Mänfäğätlär bik nıq ayırıla. Monda bez yänä töp sorawğa kilep törteläbez – sönnilär belän şiğilär, öleşçä bulsa da, kileşügä ireşä alamı? Ägär alsa – sönnilär belän xezmättäşlek ozın ğömerle bula ala. Yuq ikän, berniçä ay eçendä bez ikeseneñ bersen yuğaltaçaqbız – yä sönnilärne, yä şiğilärne" di Michael O''Hanlon.
Belgeç fikerençä, şiğilär belän sönnilär arasındağı mönäsäbätne amerikan xärbiläre sanın arttırıp qına yaxışrtıp bulmıy. Moña Ğiraq xökümäte üze ireşergä, Ğiraq xalqı üz iminlek köçlärenä ışana başlarğa tieş, xättä ul köçlär törle mäsxäb wäkillärennän bulsa da. Menä şul çaqta Ğiraqta küpmeder däräcädä totrıqlılıq urnaşıp, amerikan xärbiläre annan çığıp kitä alaçaq.
ali ğilmi


text:
Militsiya xezmätkärzäre yauap tota
Sibayźa aynıtqısqa eläkkän irźe tuqmağan ösön ike militsioner 3-är yılğa şartlı räüeştä xököm itelgän. Ularğa bilägän vazifaların arttırğandarı ösön ğäyebe tağılğan. Şulay uq ularźan tuqmalğan İr fayźahına 15 meñ hum ştraf alınğan. Bıltır sentyabrźä Sibay qalahı aynıtqısında ike militsioner nigeźheź kileş ber irźe qulına bığau halıp tuqmağandar. Qala prokuraturahı qıynalıu xaqında iśbatlauźarźıñ eterlek bulıuına qaramaśtan aynıtqıs xeźmätkärźären aqlay. Mäxkämälä qatnaşqan däülät ğäyepläüsehe yuğarı mäxkämägä möräjäğät itä. Başqortostanda äüermändär xaqında artıq höyläp barmahalar źa, yabay militsionerźarźıñ qılıq boźouźarı asıla tora. Öfölä lä aynıtqısqa kilterelgän irźe tuqmağan ösön mäxkämä tıñlauźarı dauam itä. Xoquq haqlau orğandarı üźźäre lä watandaştarźı üź xoquqtarın belergä, öyränergä saqıra. Tik yabay xeźmätkärźärgä iśerektär totop yabıu buyınsa plan quyılğas, ular premiyahıź qalırğa telämäy, auıźınan eś sıqqan här kem quldarına eläkhä, matur eśle bülmälä qunıp sığırğa mäjbür. Žöźömtälä xoquq boźouźarźı asıqlau kürhätkestäre yıldan- yıl arta.
B.Fatqullin Öfö


text: Yaponiäneñ premer ministrı Yasuo Fukuda 4 könlek Qıtay säfären, bügen Konfiçyusnıñ tuğan şähärendä tämamladı. Fukuda, 4 kön däwam itkän säfäre waqıtında Qıtay xalıq respublikası räise Hu Jiantao, premer Wen Jiabao belän ike aradağı iqtisadı mönäsäbätne nığıtu mäsäläse häm global cılınu kebek kön üzäk mäsälälär xaqında söyläşte. Läkin ike il arasındağı nizaqlardan berse bulğan, Könçığış-Kıtay diñgeze baylıqları mäsäläläsen xäl itä almadı. Soñğı ellarda Yaponiya belän Qıtay arasındağı mönäsäbätlär kiyerenke ide.


text:
Saylaw isemleklärendä sul qaraşlı firqälär östenlek itä
İdel buyı saylaw okrugına Qazanda yäşäwçe saylawçılar kersä, Mäskäw saylaw okrugınnan çıqqan nämzätlärgä Qazannıñ 3 rayonı häm Apas, Buya, Yuğarı Oslan, Täteş rayon xalqına da wäğdälär birergä turı kiläçäk. Qalğan 3 okruglarda tawış birüdä şähär dä, awıl xalqı da qatnaşaçaq. Saylaw aldı kampaniäsen qayda ütkärergä caylıraq? Awıldamı? Ällä şähärdäme? Älegä äytep bulmıy.
Tatarstandağı saylawlarnıñ säyäsi spektrına qarasaq, şunı küräbez. Saylaw byuletennärendä sul qaraşlı firqälär östenlek itä. Sulçılar sızığında kommunistlar firqäse genä tügel, Saci Umalatova citäkçelegendäge «Tınıçlıq häm berdämlek» firqäse dä kürenä. «Xalıq partiäse»n dä şulçılarğa kertergä bula, ul firqä ğadi keşelär xakimiäten urnaştıru häm sotsial ğädellek şiğärläre belän çığa.
Xalıq-milli-patriotik köçlärne dä berniçä firqä wäkilçelek itä. Mäsälän «Rodina» (Watan ) digän xalıq-patriotik berlege dä sotsial ğädellek idealların alğa sörä. «Milli-patriotik köçlär» firqäseneñ täğlimäte kommunistlarnıqına yaqın, läkin bu partiä wäkilläre Rusiädä yäşäwçe millätlärne qolaç cäyep qarşı alırğa tora.
Uñ yaqta «Uñ köçlär berlege», «Yabloko» , «Eşmäkärlekne üsterü» häm başqa firqälär kürenep tora. Saylawçılar iğtibarına «demokratik» töşençäse kergän ber niçä säyäsi berläşmä täqdim itelä. Liberal-demokratik, konstitutsion-demokratik, Rusiäneñ demokratik firqäse.
Urtada toruçılardan «Berdäm Rusiä» häm «Tormış» firqälären atap bula.Törle sotsial qatlam, törle hönär iälären berläşterüçe firqälär dä bar. Mäsälän, «pensionerlar firqäse», «maşina yaratuçılar berlege», «Yäşellär» digän tabiğätne saqlaw firqäse.
«Berdämläşü kontseptual firqäse» dä şulay uq başqalarğa oxşamadan. Anıñ yulbaşçıları dönyadağı tärtipne cämğiät iminlege kontsepsiäsenä nigezlänep urnaştırırğa teli.Säyäsi firqälärneñ nigezlämälärendä millätlär, Rusiädä yäşäwçe xalıqlar turında ayırım fikerlär oçrasa da, milli mänfäğätlärne yaqlaw mäs’äläse berseneñ dä saylaw aldı şiğärendä yuq.
Bikä Timerova.


text:
9. Sınıf Türk Edebiyatı Videolu Konu Anlatım
9. Sınıf Türk Edebiyatı- Edebiyatın Güzel Sanatlar İçindeki Yeri
9. Sınıf Türk Edebiyatı -Güzel Sanatlar, Edebiyat ve İnsan
9. Sınıf Türk Edebiyatı- Edebiyat ve Gelenek
9. Sınıf Türk Edebiyatı- Edebiyat ve Gerçeklik
9.Sınıf Türk Edebiyatı – Şiirde Tema ve konu
9. Sınıf Türk Edebiyatı –Şiirde Ahenk Unsurları
9. Sınıf Türk Edebiyatı Göstermeye Bağlı Edebi Metinler 1
9. Sınıf Türk Edebiyatı –Edebî Metin ve İfade Tarzları
9. Sınıf Türk Edebiyatı – Meddah Örneği
9. Sınıf Türk Edebiyatı – Şiir ve İmge
9. Sınıf Türk Edebiyatı Edebî Metnin Yazıldığı Dönemle İlişkisi
9. Sınıf Türk Edebiyatı -Şiirde Yapı
9. Sınıf Türk Edebiyatı – Şiir, Şair ve Zihniyet
9. Sınıf Türk Edebiyatı – Şiirin Mahrem Dili: Edebî Sanatlar
9. Sınıf Türk Edebiyatı – Metin Örgüsü
9. Sınıf Türk Edebiyatı- Edebi Dil
9. Sınıf Türk Edebiyatı- Şiirde Gerçeklik
9. Sınıf Türk Edebiyatı- Metinlerin Gruplandırılması
9. Sınıf Türk Edebiyatı- Karagöz Oyunu
9. Sınıf Türk Edebiyatı – Halk Hikayeleri