text:
Çongar – «Serbest Ukrainağa hoş keldiñiz!». Bu yazı ukraince ve qırımtatarca yazılğan levhalar Qırım ile memuriy sıñırdaki kiriş-çıqış noqtalarınıñ yanında yerleşe. Diger levhalarda da eki tilde şöyle denile: «Ukraina. Qırımtatar muhtar cumhuriyeti. Hoş keldiñiz!».
Qırım.Aqiqat memuriy sıñırnı keçken insanlardan böyle bir levhalarğa nasıl yanaşqanını soradı.
Memuriy sıñırda levhalarnı qoymağa teklif etkenler de – Qırım vatandaş qamaçavı aktsiyasınıñ iştirakçileri – bu ğayeni izaatladı.
«Olar – separatisttir» – Harkov vilâyeti sakininiñ fikiri
Qırım ile memuriy sıñırdaki «Çongar» kiriş noqtasında nevbette turıp yorulğan insanlar bir şeyni izaatlamağa pek istemeyler. Laf etmege bazıları razı ola.
– «Serbest Ukrainağa hoş keldiñiz!» – bu ibare kiriş-çıqış noqtasından kelgen insanlarğa meraqlı bir şekilde tesir ete. Qonuşacaqlar birden belli ola.
Bazıları külümsep «Sağ oluñız!» deyler, ve jurnalist bir daqqa içinde sual bermege imkân qazana.
– «Serbest Ukrainağa hoş keldiñiz!».. Memuriy sıñırnıñ yanında qoyulğan bunıñ kibi levhalarğa nasıl baqasıñız?.. Ya da Qırımğa ketkende körgeniñiz levhalarğa ne dersiñiz: «Ukraina. Qırımtatar Muhtar Cumhuriyeti. Hoş keldiñiz!»?
Bazıları kiriş-çıqış noqtasınıñ yanında bir de bir levhanı körmediler. Körgen olsalar da, olarğa añlaşılmağan bir yazı diqqatlarını celp etti (metin ukraince ve qırımtatarca yazılğan). Digerleri «aşıqam» ya da «laf etmege küçüm yoq», dep keçip keteler.
Qonuşmağa başlağanlarnıñ fikirleri farqlı oldı.
Qırımlılar video çıqarılmasına kesen-kes razı degiller. Qırımlı bir oca video olmaydajq şartınen fikirini yazıp almamıznı istedi.
Olarğa külip baqamız. Levhalar köstere ki, iç bir şey daimiy degil. Bunıñ episi olmaycaq edi
«Olarğa külip baqamız. Levhalar köstere ki, iç bir şey daimiy degil. Bunıñ episi olmaycaq edi», – dedi o.
«Ukrainağa hoş keldiñiz!» dep yazılsa edi, yahşı, amma (qırımtatar cumhuriyeti aqqında) böyle laflarğa quvanmayım, insanlarğa siyasiy usullar vastasınen tesir etecek olalar. Er kes bundan yoruldı endi, buña ciddiy yanaşmamalımız, mence. Maña köre, kimse buña kerçekten inanmay, ve olarnı anda bu maqsat ile asmadılar», – dep fikirini bildirdi Dnipro vilâyetiniñ sakini.
Harkovdan kelgen qadın qayd etti ki, onıñ içün nasıl bir cumhuriyet olacaq farq etmey: qırımtatar ya da başqa bir cumhuriyet olsa, «barışıq olsun».
Ukrainağa kirgende ukrain işaretlerini körmek pek hoş, sevimli memleketiñ seni qarşılay
«Ukrainağa kirgende ukrain işaretlerini körmek pek hoş, sevimli memleketiñ seni qarşılay. Men ukrain olaraq Qırımğa barmağa mecburım, anda mal-mülkim bar, maalesef. Muhtar cumhuriyet ne olğanını añlamayım, doğrusını aytqanda. Qırım – Ukrainadır ve, tabiiy ki, tatarlarnıñ milliy toprağı», – dep ayta Kyiv sakini.
Kiriş-çıqış noqtalarında taşıma hızmetlerini köstergen yerli sakinler video çıqarılmasına qarşı çıqa, amma açuvlanğanını bildireler: «Ne içün mında türkçe yazalar?».
Qonuşmağa razı olğan Geniçesk sakinini qırımtatar cumhuriyeti aqqında yazı açuvlandırğan eken.
«Ne içün qırımtatarca? Men mında ermeni tilinde yazılsın isteyim! Olar muhtariyetni qurıp, merkezini Geniçeskte yapacaq olalar!», – dep ayttı o.
Avtobusnı beklegen Harkov sakini ise levhalarnı qoyğan insanlar separatist olğanlarını ayttı: «Qırımtatar cumhuriyetimi? Daa neler?».
Qamaçav spikeri: qırımtatar muhtariyeti yalıñız Ukraina terkibinde qurula bile
Soraştırılğan insanlardan iç kimse memuriy sıñırdaki levhalarnı kimler qoyğanını bilmey. Bazıları Ukraina akimiyetini tenqit etip, kiriş noqtalarında levhalar degil, adam aqıllı şaraitler yaratılmalı, dep aytalar.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, mezkür levhalarnı keçken sene sentâbr ayında Qırım vatandaş qamaçavı aktsiyasınıñ iştirakçileri qoyğan edi.
Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ spikeri, al-azırda memuriy sıñırda sıñırcılarnen beraber nevbetçilik yapqan «Asker» cemaat birleşmesiniñ vekili Evelina Arifova levhalarnı qoymaq ğayesini ve semetdeşleriniñ bunıñnen bağlı fikirlerini izaatlay.
O, levhalar türkçe yazılmağanını qayd etip, olarnıñ maqsadını añlattı:
Cumhuriyet levhası Qırımnı zapt etken separatistlerge qırımtatarlar qaytacağını bilsin dep, qoyuldıEvelina Arifova
«Ukraina serbest bir memleket olğanını qayd etmege istedik, Qırımdan çıqqan insanlar quvana edi ve mında kelgen separatistler bu yer serbest Ukraina olğanını añlasın istedik. Cumhuriyet levhası Qırımnı zapt etken separatistlerge qırımtatarlar qaytacağını bilsin dep, qoyuldı. Ve Ukraina terkibinde olacaq», – dep ayttı o.
Evelina Arifovanıñ qayd etkenine köre, levhada qamaçav ştabınıñ yolbaşçısı Lenur İslâmovnıñ ğayesine köre faaller azırlağan tuğra bar. Mında ukrain ve qırımtatar tuğraları bir ola.
O, separatizm qabaatlarına cevap olaraq, memuriy sıñırdaki levhalar cumhuriyet yalıñız Ukraina terkibinde qurula bilgenini ifadeley, dep qayd etti.


c: text/html

text:
Qazaqstannıñ eks prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtiñ tuğan inisi Bolat Nazarbaev Bişkektegi «Manas» äuejayınan Dubayğa wşıp ketken. Bwl turalı äleumettik jelide tarqağan qwjatqa süyenip 24.kg qırğız jañalıqtarı habarladı.
2 qañtardan bastalıp soñıra respublika boyınşa ötken beybit şerudiñ soñı 4 qañtardan bastap eldiñ bir qatar iri qalalarında qarulı qaqtığısqa wlasqan. Qarulanğan lañkester eldiñ strategiyalıq mañızdı nısandarımen basıp alıp, iri sauda orındarın tonağan. Tura sol kezde yağni 6 qañtar tañğı sağat 05:36 da bwrınğı prezidenttiñ tuğan inisi, eldegi eñ auqattı adamdardıñ biri sanalatın Bolat Nazarbaev «Aq-Jol» (Qırğız) — «Qorday» (Qazaq) şekara beketinen kölikpen ötip sol küni Dubay bağınına wşıp ketti delingen.
Alayda, bwl aqparat turalı qwpiyalıqta alğa tartqan Qırğızdıñ UKMK Şekara qızmeti aqparat beruden bas tartqan
Bwğan deyin elde eks prezident Nazarbaevtiñ da elden ketip qalğanı aytılğan. Alayda Nazarbaevtiñ senimdi ökili Aydos Ükibay twitter-degi paraqşasında onıñ Astanada ekendigin jazğan bolatın.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
38 OTUZ SEKİZİNCİ DERS
· 1944-ünci – yıllarnıñ eñ qarası
1944-ünci – yıllarnıñ eñ qarası,
Aqıllardan iç silinmez şu oğursız mayısı,
On sekizniñ sert tañında avtomatlar tiklene,
Halqımıznıñ yaşı-qartı vagonlarğa yüklene.
Fayda bermey yalvaruvlar, ağlavlar ve közyaşlar,
Öz közünen körgenine inanmaylar adamlar,
NKVD yaltağınıñ közlerini qan basqan,
Dersiñ cellât ömür boyu tek adam kesip asqan.
Parovoznıñ keskin sesi yüreklerni parçalay,
Burum-burum buv çıqarıp, sanki bir dev, o pışnay,
Birden köçe vagonları, yılan kibi uzana,
Ural dağı, Asiyağa pek aşıqıp yol ala.
Bu oğursız vaqianıñ halqımıznıñ başına kelgşenine 65 yıl oldı.
45 yıl devamında bütün halqımız sovet canavarınen küreşip, ahır-soñu yeñdi ve Vatanına yol açtı.
Lâkin daa körecegimiz bar eken. Nurlu evlerimizge kelip kelmeşekler toluşqan ve bizlerge, aqiqiy ev saiplerine, ep yol bermemege tırışa, ep bizni çekiştire. Demek küreş daa bitmedi, daa devam ete.
Biz kene de yeñermiz, çünki aqiqat bizim tarafımızda. Bu küreşte bizge birlik kerek. Birlikli olsaq, bir yaqadan baş çıqarsaq, biz mıtlaq maqsadımızğa irişirmiz.
Ögümizde matem künü – mayısnıñ 18-i. Şu künü sürgünlik devrinde vefat etken ana-babalarımıznı, ağa-qardaşlarımıznı, Vatan içün amansız küreşniñ qurbanı olğanlarnı añacaqmız, olarnıñ tutqan yolunı devam etmege söz berecekmiz, meydanlarğa çıqıp birligimizni kösterecekmiz.
Matem kününiñ ekinci künü Bütündünya qırımtatar kongressiniñ işi başlaycaq. Bu kongress bütün dünyağa sepilgen halqımıznıñ birligini kösterecek ve ileride Vatan içün, aq-uquqımız içün küreşni nasıl etip beraberlikte yapmaq kerek, nasıl yollarnen ketmek kerek olğanını belgileycek.
Alla halqımızğa qolay ketirsin!
· Şiirler, yırlar
Küçlüklerniñ ahır-soñu feraqtır!
Halqımıznıñ qaseveti ep arta,
Ev quralmay, yerleşamaylar Yurtta,
Qartı-yaşı çıbırışa yollarda,
Qorantalar bölüşken, müşkül alda.
Keliri yoq, olar yardımğa muhtac,
Hastasına tapmaq qıyın bir ilâç,
Devlet bunı körmemege tırışa,
Qol uzatmay, “öz işinen” oğraşa.
Lâkin millet adımnı bilip atar,
Öz çaresin, inşalla, özü tapar,
Ğayret eter, mıtlaq qısmeti yürer:
“Öksüz ölmez, örselenir – kün körer!”
Bilem, halqım urf-adetini kütter,
Bülbül kibi öz tilinde laf eter,
Mıtlaq olur onıñ toyu-dügüni,
Aşı-suvu Allanıñ vermiş künü.
Er yerde, er zaman birlikli olsaq,
İnsannıñ barında-yoqunda bulunsaq,
Közümiz açılır – bulurmız ünü,
Bol-serbest ömürniñ kelir bir künü.
Kelir bu kün – bala-çağa şeñ küler,
Qartlarımız cümlemiznen kün körer,
Ümmetimniñ tutqan yolu aqtır,
Küçlüklerniñ ahır-soñu feraqtır.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
Bizim köyde de bayram olur. – БyдeT и y Hac B ceлe пpaздHиk.
Olur bizim toyumız. – БyдeT и y Hac cBaдbбa.
Dünyanıñ qavğası para üstündedir – Bce HeпpияTHocTи B жизHи из-зa дeHer.
Emek olmağance, yemek olmaz – He пopaбoTaeшb – He пoeшb
Aqçañnı (или parañnı) saqla qara künüñe. – Бeperи дeHeжkи пpo чëpHый дeHb.
Biri içün çuqur qazğan, evelâ özü tüşer – He poй дpyroMy яMy – caM B Heë пoпaдëшb
Sözüñniñ saibi ol. – Бyдb cBoeMy cлoBy rocпoдиH.
· Frazeologizmler
er meydanı – apeHa cMeлыx
er meydanına çıqmaq – BыxoдиTb Ha eдиHoбopcTBo
dört köznen beklemek – Bce rлaзa пporлядeTb, ждaTb c HeTepпeHиeM
dünyağa kelmek – пoяBиTbcя Ha cBeT, poдиTbcя
halqnıñ ağzını qapatamazsıñ – Ha чyжoй poTok He HakиHeш плaTok
aqlımnıñ ucuna bile kelmedi – a MHe и B roлoBy He пpишлo
saçma-sapan laf etmek – axиHeю HecTи
olmaycaq şey içün aleket qoparmaq – MHoro шyMa из Hичero
· Ösümliklerniñ adları
ocoka – sarı qamış – ocoka
ocoT – semizot – ocoT, Moлoчak
пaлaproHия – palargoniya – пaлaproHiя
пaлbMa – palma – пaлbMa
пaпopoTHиk – egerelti otu, dögmetamır, abağa, eski ağaç – пaпopoTb
пacлëH – köpek yüzümi – пacлiH
пaTиccoH – şamaha – пaTиcoH
· Geologiya terminleri
Boдoпaд – uçansuv, (çağlayan) – Boдocпaд, Boдoпaд
BopoHka – hasar – BopoHka
ByлkaH – yanardağ – ByлkaH
BыBeTpиBaHиe – yelden ipranuv – BиBiTpюBaHHя
raлbka – çaqıl – raлbka
reйзepы – geyzerler – reйзep
rидpocфepa – gidrosfera – riдpocфepa
rипc – gips – rипc


text:
«Bizler olarnıñ ketişatına baqacaqmız. Tanklar ateş açsa, bu, elbet de, masqara. Lâkin şimdilik biz bir de bir konkret şeylerni aytmayıq», – dep ayttı BMT Rusiye vekili Vitaliy Çurkin. Onıñ intervyüsi cumaertesi künü «Komsomolskaya pravda» gazetasında basıldı.
Rusiye diplomatınıñ fikirince, Kiyev akimiyeti aprel 17-de Jenevada Ukraina vaziyetiniñ al etilmesi boyunca qabul etilgen añlaşmalarğa riayet etmege istemey.
«Olar özüni akimiyet olaraq is etseler, birinci adım atmalılar. Olar Ukraina şarqında areket etkenlerden ziyade çalışmalılar: «Pravıy sektor» areketiniñ silâsını tutıp almaq ve zapt etilgen memuriy binalarnı boşatmaq kerek. Eñ esası – şarq ile dialog qurmaq kerek. Şimdilik olar bir şey yapmadılar», – dep ayttı Çurkin.
O, Ğarpnıñ Ukrainadaki adise-vaqialarnen bağlı Rusiyege qarşı cezalar aqqında qararını izaatlap, Ğarp qarardan ziyade yapqanını bildirdi.


text:
Ukrainada bu raatlıq künleri olacaq yerli saylavlarda Qırım sakinleri rey bermeycek, amma Qırım.Aqiqatnıñ malümatına köre, Ukraina çeşit regionlarında eñ azından Qırımnıñ yedi vatandaşı şeer başı ve deputat vazifelerine nemzetlerini kösterdi.
Şu cümleden, Odessa vilâyet şurasına evel Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ ofisini idare etken, şimdi ise Odesa vilâyetiniñ Belâyevsk rayonıñ başı olğan Arsen Jumadilov öz küçüni sınap baqmağa qarar aldı.
Herson vilâyet şurasına Aqyar şeer şurasınıñ sabıq deputatı Vasiliy Zelençuk namzetini kösterdi. Okruglarnıñ birinde onı Oleg Lâşkonıñ Radikal firqası namzet etip kösterdi.
Lviv vilâyet şurasınıñ deputatı vazifesine Aqyar sakini Timur Barotov keçmege istey, Onıñ namzetini Lviv vilâyetinde Narodnıy Ruh Ukrainı kösterdi.
Rivne şeeriniñ şurasında Qırım Yevromaydan iştirakçisi Yevgeniy Novitskiy keçmege istey. Qırımdan 2014 senesi mart vaqialarından soñ köçti. «Sila lüdey» yaş firqasından saylavlarğa ketti.
Zakarpatyede «Svoboda» firqasını temsil etken eki qırımlı saylavlarda iştirak ete. İşbu siyaset küçüniñ Qırım bölüginiñ sabıq başı Aleksandr Boltân Perçin şeer yolbaşçısı vazifesine namzetini kösterdi, «Svoboda»dan sabıq deputat Kezlev sakini Eduard Leonov Ujgorod şeer başı vazifesine keçecek ola.
Kiye şeer şurasına namzetler arasında da qırımlılar bar. Ukrain cumhuriyet firqası okruglardan birinde Milliy ilimler akademiyasınıñ hadimi İgor Kiryuşçenkonıñ namzetini köstere.
Ukrainada, ukrain akimiyetiniñ nezareti altında olmağan Qırım ve Donbasstan ğayrı, oktâbr 25 künü yerli saylavlar keçirilecek. Qıtaiy Ukrainada qayd etilmegen qırımlılar saylavlardaa rey bermeycekler.


text:
Bazar künü, oktâbr 5 künü, Saq şeer camisinde Qurban Bayram munasebeti ile merasim olıp keçecek.
Bunı Qırım Musulmanları diniy idaresi bildire.
«Kiriş serbest, bala ve ana-babalar davetli»", – deyler QMDİ-de.
Bayram çerçivesinde: küreş, yarışlar, sıcaq pilâv ve tatlılıqlar ile sıylaycaqlar.
Tedbirniñ başlanması saat 11-ge planlaştırıla.
Qırımda Qurban Bayram munasebeti ile raatlıq kününi bazarertesi, oktâbr 6-na, avuştırıldı.
Qurban Bayram – Hacılıqnıñ soñunda ve Oraza bayramdan 70 kün keçkeninden qayd etilgen bayramdır.


text:
Yaltada Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımnıñ milliy cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ile körüşüvde timsaliy Altın beşikni bağışladılar, – haber ete TASS.
Qırımnıñ regional alman milliy-medeniy muhtariyetiniñ reisi Yuriy Gempel degeni kibi, bu aqta «qadimiy efsaneler» bar eken.
«Qırımda qadimiy, ğayet qadimiy bir efsane bar. Bu efsanede Qırımda saqlanılğan Altın beşik aqta söz kete, bu beşikniñ saibi – Qırım, sulh ve fikirdeşlik saibi olacaq», – dey Gempel.
«Bu beşikni çoq insan qıdırdı ve tapıp olamadı. Bugün bu timsaliy beşik mında, ve biz onı qırımlılarğa yapqanıñız içün sizge bağışlamağa isteymiz», – dedi o.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Putin ve Medvedev şimdi ziyaret ile Qırımda buluna.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Putinniñ Qırım ziyaretini «medeniy dünyağa qarşı areket ve vaziyetniñ beterleşüvi boyunca stsenariyniñ devamı» olaraq adladı.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve baş naziri Dmitriy Medvedevniñ işğal etilgen Qırım ziyaretine narazılığını bildirdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Tashkent
Tashkent — Orayliq Aziyanıń eń úlken tariyxıy qalalarınan biri - Ózbekistannıń paytaxtı. Orta Aziyanıń Iri sanaat-transport hám mádeniyat oraylarınan biri. Mámleketdıń Arqa-shıǵıs bo'leginde, Tyanshan tawları eteklerınde, 440–480 m biyiklikde, Chırshıq dáryası alabında jaylasqan. Xalqı 2,340,900 adam (2013). Qala Qazaqstannıń shegarasına jaqın jaylasqan. Aymaǵı 327,9 km². 2009-jıllda Tashkentdıń 2200 jıllıǵı belgilendı. Bul múnásibet penen qala infra-hám transport dizimi jańalandı.
Etimologiyası[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Tashkent kóbinshe e.a. V-III ásirlerde payda bolǵanı gúman etiledı. Tariyxıy maǵlıwmatlarda Shash, Shas, Shashkend atları menen atalǵan. Shash tashkenttiń eń qádimgı atı .[1] arablar onı Shash kórinisinde jazǵan. Shashkend atı keyınlew tashkentke ózgertilgen . tarixıy maǵlıwmatlarda, qalanıń atın Qıtay jazıwshıları Sho-shi, Sho-si, yáki Shi kórinisinde transkripciya etken, bul da qıtaysha tas degendı ańlatadı. Firdovsi óz "Shaxnama"sında Shahari Shash dep ataǵan. XVI ásirden baslap qala házirgi atı menen aytıla baslaǵan.
Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Tashkentte 1917-jıl Revolyuciya bolıp ótken hám 1966-jılı jer qozǵalısınan soń qalada bar bolǵan shıraysız arxitekturalıq ótmishten qalǵan estelikleri joq bolıp ketken. Qalada sovet dáwrindegi qurılǵan mádeniyat muzeylerı qayta qurılǵan.
Táriyxıy qalanıń geybir qádimgi esteliklerı qalanıń batıs bóleginde jaylasqan. Táriyxıy esteliklerdiń biri, XVI ásirde qurılǵan Kukeldash Medresesi bolıp tabıladı. Bul estelik Kaffali shash movzoleyi atı menen da tanılǵan hám onnan muzey esabında paydalınaladı. Buxarada jaylasqan Qast-İmam esteliginde Qayri-musulmanlardıń kiriwı qadaǵan etilgen, ziyaratshılar ol jerge kiriw, ushın ruxsat alıwları kerek.
Geografiyası[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Tashkent qalası Tyan Shannın' batıs bawırlarınnan baslanıp Sırda'rya eteklerine tu'setug'ın ken' tawaldı tekislıgının' bir bo'legınde jaylasqan. Shıg'ısda u'sh — Ugam, Piskom ha'm Chatqal taw dizbekleri menen oralg'an bolıp, bul dizmbeklerdı sol atlar menen atalıwshı da'ryalar ag'ıp o‘tıwshı daralar ajratıp turadı. Bul da'ryalar qosılıp Chırshıq da'ryası payda boladı. Chırshıq daryası Charvaq ha'wızının' tar darasınan o‘tıp, G‘azalkentden to'menrekke tu'skende kengligi geybir jerlerde 20 kmden asatug'ın ta'riyxıy tekislik boylap ag'adı. Batısda Chırshıq alabına Qızılqumnın' qızıp turg'an hawası urıladı. Bul qayırdın' bir bo'legın Chırshıq da'ryasının' ha'zırgı o‘zenı iyellegen. Qubla bo'legınde bolsa alapqa kirip barıwshı Axangaran da'ryası jaylasqan. Usı tekislik arqasında jaylasqan Aris da'ryasının' alabı benen birge bul tabiyiy suw tarmaqları worta Aziya diyqanshılıq oazıslerının' shekke kontinentınde jaylasqan.
Klimatı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Klimatı kontinental, jaziyrama, ıssı jaz ku'nlerı ha'mde suwıq qıs klimatı menen qala basqa ja'han qalalarınan ajralıp turadı. Jıllıq ortasha temperatura 13,5 °C. Jazda bolsa 35 °C jetıw menen birge, qıs aylarında bunın' teskerısın gu'zetıw mu'mkin. Hawa temperaturası - 25,-30 C° shekem boladı. Tiykarınan jawınlar noyabr ha'mde mart aylarında gu'zetıledı. en' pa's t-ra —29°. Iyuldın' ortasha trası 27,5°, en' joqarı t-ra 42°. Jılına 360– 390 mm jawın jawadı. Chırshıq da'ryasınan shıg'arılg'an ha'm ulıwma qala boylap o'tetug'ın Bozsuw, Salor, Anxar, Qarasuw, Aqqorg'an, Bo'rijar, Aqtepa, Qaraqamıs ha'm basqa kanallar onın' mikro klimatına unamlı ta'sir ko'rsetedı.
Xalqı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
2009-jılldın' basına kelıp Tashkentdın' xalqı sanı 2206,3 mın' adamg'a jetdı. Bunnan 50.8 % — ha'yeller, 49.2 % — erkekler. Xalqı sanı boyınsha Tashkent qalası MDX ma'mleketlerı arasında to'rtinshı orında turadı (Moskva, Kiev ha'm Sankt Peterburg qalalarınan keyın.
1-yanvar 2009-jıllg'ı mag'lıwmatlarg'a qarag'anda Tashkentde ha'miyshe jasawshılar sanı 2 206,3 mın' adamdı qurag'an. .
2008-jılg'ı mag'luwmatlarg'a ko‘re, 63,0 % — o'zbekler, 20,0 % — orıslar, 4,5 % — tatarlar, 2,2 % — koreysler, 2,1 % — qazaqlar, 1,2 % — ta'jikler ha'm 7,0 % — basqa millet wa'killerı quraydı.[2]
Ekonomika[redaktorlaw | derekti jańalaw]
sanaat karxanaları — tıgıwshilik, temekı, ayaq kiyim fabrikaları, toqimashiliq kti, metallsazlıq, mashinasazlıq zavodları ha'm b. rawajlang'an. Iri sanaat ka'rxanaları — Uzbekqishloqmash, ekskavator zavodı, qurılıs materialları islep shig'arıladı.
Sovet da'wrındegı Tashkent[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Tashkentde ma'kan haqqında anıg'ıraq jazba mag'luwmatlar daqalardagı qazılıq da'fterlerınde, 19-a.dın' 2nshı yarmında bolsa orıssha basılımlarda qayt etilgen. Og'an ko're, 1865 j. Tashkentde 140 ta ma'kan jıyını bolg'an, Xalqı 76 mın adam. Tu'rkistan u'lkesı statistikası jılnamasında (1876) Tashkentde 149, ma'kan jıyını (Shayxantaxur daqasında 48, Sebzor daqasında 38, Ko'kshe daqasında 31 ta, Besag'ash daqasında 32 ta) bolg'anlıgı jazılg'an. N. G. Mallitskiy 1927 y. Baspa etken jurnalda bolsa Tashkentde 280 ma'kan jıyını ha'm qala qalqına tiyislı 171 mavze atı bar (q. plansxema). Mavzelar, a'detde, qalalıqlardın' qala sırtında jaylasqan egınzarları ha'm bag'lardan iba'rat bolg'an; shoralar da'wrınde mavzeler ma'mleket tarepinen tartıp alıng'an.
Transport[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Tashkent worta Aziyadag'ı en' iri transport orayı, aeroportı xalqara axmiyetke iye. Qalada temir jol vokzalı, 2 aeroport, avtovokzal, 5 avtostansiya isleydı. Tashkentden Aziya ha'm Evropanın' ko'plegen qalalarına samolyot jolawshıların tasıwshı reyslar qatnaydı.
Qaladan bir necha kerekli avtomobil jolları baslanadı, olardın' en' Irısı — u'lken O'zbekistan traktı. Tashkent Xalqa avtomobil joli bar. Qala jolawshılar ishkı qatnawı metropoliten, trolleybus, avtobus, tramvay, taksi arqalı a'melge asırıladı.
Medreselerı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
G'a'rezsizlik jıllarında Tashkentdegı islam madeniyatı esteliklerının' ko'bisi, ma'selen, Ko'kaldash, Abulqasim, a'sirese, Hazıretı Imom mavzeynde jaylashgan Moyi Mu'barek, Baraqxan medreselerı qayta qurılıp, aldın'g'ıday shıqaydı payda yetdi. Olar bir waqıtlar mın'lap woqıwshılardı o'z qushag'ına alg'an ha'm lıq tolı bolg'an jerler bolıp, orıs istilası da'wrında bir mu'ddet kimsesiz, xarabag'a ha'm aylantırılg'an.
XIX asırde Tashkentde ta'lim-tarbiya tarawı Tashkent-Buxara, Tashkent-Qoqand ma'deniy-ma'newiy baylanıs dizimınde rawajlanıp barg'an. Bul ha'diysede Tashkent medreselerı ha'm mudarrislerının' ornı u'lken bolgani tabiyıy.
Oqıw orınları[redaktorlaw | derekti jańalaw]
2003/04 oqıw jılında Tashkentde 362 ulıwma bilim beriw mektebi bolıp, 378,9 mın' oqıwshı, 11 gimnaziyada 17,1 mın' oqıwshı, 23 akademik litseyde 9,3 mın' oqıwshı, 30 mu'zika ha'm 25 sport mektebınde 19,2 mın' oqıwshı ta'lim aladı. Tashkentde 30 joqarı oqıw jurtı (O'zbekistan milliy unti, I ha'm II Tashkent Tibbiyat Inistutları, Pedagogika universitetı, Ekonomik u'niversitetı, Islam unti, Texnika unti ha'm b.) bolıp, olarda 107,8 mın' student bilim aladı (2004). Tashkentde 1998 — 2003 jıllarda 47 kasip-o'ner kolledji ha'm akademik litseylerı ima'ratları iske tu'sirildı. Olar zamanago'y a'sbap ha' texnika menen ta'minlengen. Qalada 31 kasip o'nar kolledjinde 29,1 mın' oqıwshı oqıydı.
Ma'deniy orınları[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Tashkentde 16 muzey (O'zbekistan ma'mleketlik, A'debiyat, O'zbekistan kino o'nerı, o'zgeshe ha'm zergerlik buyımları ha'm b. mu'zeyler) bolıp, olarda 800 mın'g'a jaqın eksponat qoyılg'an, 166 jama'at kitapxanası (13,8 mln.), 9 ma'deniyat sarayı, 65 ma'deniyat u'yı bar.
Tashkentde 13 teatr (O'zbek milliy teatri, Alisher Nawayı atındag'ı O'zbek ma'mleketlik akademik opera ha'm balet u'lken teatri, Mu'qimiy atındag'ı O'zbek ma'mleketlik mu'zikalı teatrı, Abror Hidoyatov atındag'ı jaslar teatrı, Joldas Aqunbabayev atındag'ı O'zbek ma'mleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, Tashkent ma'mleketlik orıs akademik drama teatrı, quwırshaq teatrı, Orıs ma'mleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, operetta teatrı ha'm b.) bar.
Meditsina[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Tashkentde 18,6 min' orınlı (10 mın' adamg'a 86,8 orın) 99 emlewxana, 16,5 mın' vrash, 25,2 mın' worta mag'lıwmatlı tibbiy shıpakerler isleydı. Qalada 115 poliklinika, 594 da'rixana xizmet ko'rsetedi. Respublika da'rejesındegı tez tibbiy ja'rdem, urologiya, ko'z mikroxirurgiyası, kardiologiya, xirurgiya, onkologiya orayları Tashkentde jaylashqan.
Tashkentde 5 sanatoriya, 19 sanatoriyprofilaktoriy, dem aliw u'yi bar, solardan, Chinabad sanatoriyası, Tibbiy tiklenıw ha'm fizioterapiya ilmiy tekseriw inistitutı qasındagı emlew klinikasi ha'm balalar statsionarları ha'm b. Xizmet ko'rsetedı. Tashkent jaqınında Tashkent mineral suwı balneologik kurortı jaylasqan.
Sportı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
1994 jılda Tashkentde Yunusabad tennis sarayı qurılıp, onda UzR Prezidenta sıylıg'ı ushın tennis boyınsha u'lken xalqara tu'rnirler o'tkizilmekte. Qalada Olimpiada orinbasarlari bilim jurtı, „Paxtakor“ sport birlespesı, „Qibray“ oqıw shınıg'ıw orayı, jen'il atletika boyınsha Yangiabad oqıw shınıg'ıwlar bazası jaylasqan. Jaslıq sport arenası, Paxtakor oraylıq stadionı ha'm b. xalqaro sport talaplarına juwap beretug'ın sport sarayları bar. Sol sebeplı Tashkentde u'lken xalqara sport tu'rnirlerı o'tkizip turıladı. 1995 j. sentyabrde Oraylıq Aziya oyınları, 1998 j. noyabrde suw pariylerı sinxron suziw boyinsha xalqara turnir, 1999 j. 7 iyunda Dinamo tennis kortında Tashkent open xatinqizlar turniri bolib o'tdi. O'zbekistannın' Paxtakor futbol klubı o'z stadionında ja'han ha'm Aziyanın' abıroylı klubları menen oyınlar o'tkizip kelmekte.
Siltewler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
- ↑ «Tu'rkologiya» jurnalı, (3-4), Baku, «Elm», 2008, s. 90-96 :MAHMUD KAŞĞARİ VƏ TARİXİ ONOMASTİKA MƏSƏLƏLƏRİ
- ↑ Etnicheskiy sostav naseleniya


text:
Rusiyeniñ Federal havfsızlıq hızmeti Ukraina ve Qırım arasındaki memuriy sıñırnıñ nezaret-kiriş noqtalarından birinde qırımtatar faali İsmet Yükselge yarımadağa kirişni yasaq etti.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, vaqia bugün saat 07:00 olıp keçti. İsmet Yüksel Faalniñ apayı Gayana ve qızı Canike ile birlikte çetelden qaytqan edi.
«İsmet Yüksel 1968 senesi Türkiyede dünyağa kelgen qırımtatarıdır. 1995 senesi tarihiy Vatanına qaytıp keldi, 1999 senesi qoranta qurdı. İsmet Yükselniñ apayı – Gayana, 2013 senesiniñ oktâbr ayından berli – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azasıdır... Yüksel qırımtatar tili ve medeniyetiniñ ğayrıdan yaşamasına hızmet etken cemaat erbaplarından biridir, bir çoq gumanitar, şu cümleden Qırımda Türkiyedeki qırımtatarlar diasporasınıñ qol tutuvınen keçirilgen bala ve gençler leyhalarınıñ teşebbüsçisi ve reberidir. Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ Türkiye boyunca mesleatçısıdır», – dep bildirdi Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, İsmet Yüksel kiriş yazağını imzalamadı. Vesiqa onıñ qoluna berilmedi.
Al-azırda İsmet Yüksel ailesinen beraber Qırım ile memuriy sıñırğa yaqın olğan Herson vilâyetiniñ mesken yerleriniñ birinde toqtaldı.
İsmet Yüksel Qırımdaki QHA agentliginiñ esasçısı ola. Onıñ apayı Gayana Yüksel Qırım Haber Agentliginiñ (QHA) baş muarriri ve Qırımtatar Milliy Meclis azası ola.
Hatırlatamız, iyülniñ 5-de Geniçeskte olıp keçken Meclis toplaşuvından keri qaytqan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı Qırımğa kirsetmediler. Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya oña ekstremistik faaliyeti aqqında tenbiyelevni seslendirdi. Ondan soñ oña 5 yıllıq kiriş yasağını tuttırdılar.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Qırım akimiyetini ceza aqqında tenbiyeledi. Ukraina ombudsmeni Valeriya Lutkovskaya dedi ki, Rusiye akimiyeti Çubarovğa Qırımğa kelmekni yasaq etip, kendi qanunlarını boza.
Bundan evel aynı yasaq Mustafa Cemilevge qarşı kirsetildi.


text:
ATR qırımtatar telekanalınıñ yolbaşçılığı teleşirket tedbirlerini ödegeni aqta Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca «Devlet komitetiniñ» yolbaşçılığınıñ bildirüvini red etti.
Komitetniñ matuat hızmeti bildirgeni kibi, 2014 senesi Goskomnats (o vaqıt – Reskomnats) Sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününe bağışlanğan tedbirlerniñ 368,2 biñ ruble ve Qurban bayramnı, şu cümleden «Qurban küreşleri» VI halqara yarışınıñ 404,4 biñ ruble miqdarında parasını bergen eken.
Beyanatta şunı da qayd eteler ki, Goskomnats «Tatlı ses» bala televizion yarışınıñ finalını da ödemege razı edi, amma ATR tarafından «paalığa tüşken esap, şu cümdelen sesarttırıcı ve yarıq teminatınıñ, naqliyat masraflarınıñ parasını qaplağan esap berilgen edi» eken.
ATR baş müdiri Elzara İslâmova bu beyanatnı izaatlap, ayrette qalmağanını bildirdi.
«Sürgünlik qurbanlarını hatıra Kününe bağışlanğan tedbirlerge Goskomnats kerçekten de para ayırdı. Amma mında ufaq, amma pek emiyetli bir şeyni aytmağa unutqanlar. İşbu tedbirlerni sımarış ve teşkil etken ATR degil, Reskomnats edi. İcracı vazifesini Milliy küreş boyunca «Küreş» Qırım Federatsiyası becerdi, oña çeşçit hızmetlerniñ ödenilmesine 368 biñ ruble ayırıldı. ATR telekanalı sesarttırıcı, yarıq ve ve videoteminatnı bergen yardımcı oldı, montaj, demontaj, tehnikiy hızmet etüv içün bu paradan 164 biñ ruble aldı», – dedi Elzara İslâmova.
«Qurban küreşleri» yarışına kelgende, Elzara İslâmova aytqanı kiyui, o da ATR tarafından degil, Milliy küreş boyunca «Küreş» Qırım Federatsiyası teşebbüsi ile teşkil etildi. Federatsiyağa çeşit hızmetler içün 404 biñ ruble ayırılğan edi.
«ATR telekanalı kene de sesarttırıcı, yarıq ve ve vdiyeoteminatnı bergen, yarışnı videoğa çıqarğan bir eda etici oldı. Ödev miqdarı 255 biñ ruble oldı. Bundan da ğayrı, ATR Goskomnats tarafından ödenilmegen masraflarnıñ sponsorı oldı. Belli ki, bu kibi yarışnıñ keçirilüv esabı 1,5 mln rubleni teşkil ete», – dey ATR baş müdiri.
«Tatlı ses» bala yarışınıñ keçirilmesi boyunca Goskomnatsqa berilgen pek paalı esabat aqta bildirüv bizni küldürtti. O vaqıt ATR telekanalı körgen aqiqiy masraflar edi. Goskomnatsqa masraflarnıñ bir qısmı – 700 biñ rubleni ödemege teklif etken edik, muvafaqiyetsiz. «Tatlı ses» yarışınıñ final kontsertine biz 2,2 mln ruble masraf etik, umumen ise bu yarış bizge 5 millionğa tüşe. Çünki bala ve bala tedbirlerine paranı biz iç bir vaqıt acımay edik. Ve final kontsertlerge kelgen seyircilerniñ seslenüvi bunı tasdiqlar», – dey Elzara İslâmova.
Elzara İslâmova şunı da qayd etti ki, ATR telekanalında yapılğan iç bir bala, medeniy leyhağa Goskomnats qoşulmadı. Bunı, aytqanı kibi, Goskomnatstan ATR telekanalına kelgen vesiqa tasdiqlar. Sözlerine köre, ATR leyhalarınıñ parası berilüvi aqta mında bir söz bile yazılmay.


text:
Ukraina Haber siyaseti Naziri Yuriy Stets Qırım jurnalisti ve «Qırım.Aqiqat» saytınıñ muarriri Gennadiy Mihayliçenkonıñ ölümi sebebinden taziyelerini bildire.
«Ölümi yalıñız Gennadiy Mihayliçenkonıñ aile, dost ve zenaatdaşları içün degil de, Qırım ve, umumen, bütün Ukraina içün bir faciadır. Ukraina Haber siyaseti Nazirligi adından ve şahsen özüm merhumnıñ aile, tuvğanları ve zenaatdaşlarına taziyelerimni bildirem», – dedi Yuriy Stets.
«Epimiz aqiqiy insannı ve öz memleketi ve istidatına sadıq qalğan Qırım vatanperverini ğayıp etik. Gennadiy Mihayliçenkonıñ ölümi pek is etile, çünki kerçek Qırım jurnalistikası yalıñız mütehassıslarnıñ tar dairesi sayesinde saqlanıldı», – dedi Sergiy Kostinskiy, Nazirniniñ Qırım haber siyaseti meseleleri boyunca keñeşçisi.
Gennadiy Mihayliçenko mayıs 3 künü, Kiyevde qaza neticesinde elâk oldı.
Gennadiy Mihayliçenko Aqmescit devlet universitetini bitirdi. Qırım İçki işler nazirliginiñ institutında ve Qırım müendis-pedagogik universiteteinde oca olaraq çalışa edi. Jurnalist, «Qırım içün onlayn ukrain tili» leyhasınıñ reberi. Bıltır, yarımdanıñ işğalinden soñ ömür-arqadaşı ve üç balası ile Kiyevge köçti.
Gennadiyniñ ekinci qızı – Hrıstına Mihayliçenko – yaqında Felemenkte keçirilgen pianinocılar yarışında ğalebe qazandı ve Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ qolundan biometrik pasportını elde etken yekâne bala oldı.
Gennadiy Mihayliçenkonıñ cenazesi mayıs 6-na planlaştırıla.


text:
Arap Birligi
Arap birligi (arapça الجامعة العربية Jāmiʻa al-ʻArabiyya) ya da Arap devletleri birligi (arapça جامعة الدول العربية Jāmiʻat ad-Duwal al-ʻArabiyya) - Cenübiy ğarp Asiya, Şimaliy ve Şimaliy şarq Afrikadaki arap devletleriniñ regional bir halqara teşkilâtıdır. Mısır, Suriye, Iraq, Lübnan, Urdun ve Saudiy Arabistan tarafından 1945 senesi saban ayınıñ 22-sinde Qairede quruldı. Yemen 1945 senesi quralay ayınıñ 5-inde qoşuldı. 2020 senesiniñ vaziyetine köre 21 aza memleketi ve bu birlikniñ de-fakto azası olğan Suriye tapıla.
Birlikniñ baş maqsadı bundan ibarettir[1]:
Muhtariyetni ve mustaqilliklerini qorçalamaq ve arap devletleriniñ ortaq meselelerini ve menfaatını çezmek içün aza devletleri arasındaki daa yaqın munasebetlerniñ temin etmesi ve aralarındaki özara areketlerniñ idareligidir.
MenbalarDeñiştir
- ↑ Pact of the League of Arab States, March 22, 1945. The Avalon Project. Yale Law School (1998). 2008 iyülniñ 9 teşkerilgen. 24 iyünniñ 2013 s. arhivlengen.


text:
Qırımtatarlar Qırımnıñ ve Ukrainanıñ tamır halqıdır.
Qırımtatar halqı Qırım yarımadasımıñ toprağında tarihiy olaraq şekillendi ve asırlar devamında bu topraqlarda yaşağan çoq qabile ve halqnıñ nesilidir. Qırımtatarlarnıñ etnogenez ceryanı uzun ve qıyın edi, anda tavrlar, kimmerler, skitler, sarmatlar, alanlar, ellinler, gotlar, hunnlar, hozarlar, qıpçaqlar, italyanlar, ordalar ve başqaları iştirak eteip öz genetik izini qaldılar. Bunıñ isbatı qırımtatarlarnıñ antropologik türü, ırq mensüpligi, tili, tabiatı, ananeleri, dini ve turmuşınıñ hususiyetleridir. XIV a. qırımtatarlar bir halq olaraq şekillendiler, ve XV a. endi öz mustaqil bir devletini, Qırım hanlığını yarattılar.
Şekillenüv ceryanınıñ belli olğanına baqmadan bugün qırımtatar halqınıñ etnogeneziniñ umumiy olaraq qabul etilgen bir kontseptsiyası alâ daa mevcut olmay. Qırımnıñ tamır halqınıñ peyda oluvınıñ aqiqiy versiyasını tasqılav yolundaki esas mania er vaqıt siyasetleştirüv edi.
XVIII asırnıñ soñunda Rusiyede qırımtatarlarnıñ peyda oluvı ikâyesi qalplıq etilgen edi. O zamanki alimler ögünde Qırım hanlığınıñ 1783 s. işğalini aqlamaq ve qırımtatarlarnıñ yardımadada mahsus aqlarnı talap etmek içün esasınıñ omağanını isbatlamaq vazifeleri tura edi. Tamam o zaman qırımtatarlarnıñ XIII asırnıñ ilk qısmında Qırımğa kelgen ordalarnıñ nesili olğanını ve bunıñ içün tamır halqı olmağanını añlatqan bugünge qadar belli olğan bir versiya tüşünip çıqarıldı. Tarihnen ilgili edebiyatta bu mif alâ daa basıla. Qırım hanlığı zapt olğan soñ çoq ilmiy iş ya yoq etildi, ya da Rusiyege ketirildi. Bundan soñ da asırlar devamında qırımatarlarnıñ tarihını ögrenmege yasaq edi, 1944 s. sürgünlikten soñ halq tamamınen unuttırıldı.


text:
Martnıñ 12-nde BMT çerçivesinde «Arriya formulası» şeklinde «Qırım: Ukraina suverenitetiniñ ve topraq bütünliginiñ yedi yıl bozulması» resmiy olmağan virtual körüşüv olıp keçti. Körüşüvniñ esas teşkilâtçısı, yanvar ayında Telükesizlik şurasında muvaqqat azalığını başlağan Estoniya oldı.
Estoniya TİN başı Yeva-Mariya Liymets Amerkia sesine intervyü vaqtında, körüşüvniñ maqsadı Qırımnıñ işğal etilüv meselesi unutılmağanını köstermektir, dep bildirdi.
«Estoniya «Arriya formatında» körüşüvni Qırımnıñ Rusiye tarafından qanunsız işğal etilmesine diqqat celp etmek içün keçire. Keçken sene Qıırmda insan aqlarınıñ bozuluv vaziyetini muzakere etmek içün körüşüv keçirgen edik. Bu pek müim munaqaşalar edi. Ve bu sene de körüşüvde pek çoq iştirakçi toplaşqanına quvandım. Bu körüşüvnen, yalıñız ukrain halqı ve Qırım sakinleri içün degil, mıntaqaviy telükesizlik içün hafvlı vaqia olğan işğalniñ yedinci yılını qayd etmek isteymiz», – dedi o.
Onıñ sözlerine köre, Qırımnıñ işğali ve Kremlniñ diger tecavuziy areketlerinden Estoniya pek raatsız.
«Rusiye ile yahşı qomşu munasebetelrimiz olmasını ister edik. O Ukraina kibi bizim qomşumızdır. Amma yazıq ki, bir çoq saada Rusiye ile mevamlarımız farqlıdır. Rusiyede insan aqlarınıñ bozuluvı, Kremlniñ qomşularına tecavuziy areketlerinden raatsızmız. Pek çoq mesele bar. Ve çoqu doğrudan mıntaqaviy telükesizlikke bağlıdır ve Estoniya bundan raatsız», – dep qayd etti nazir.
Avropa Birligi, «Ukraina topraq bütünligini yıqma içün» Ukraina ve Rusiyeden 177 vatandaş ve 48 uquqiy şahısqa qarşı qoyulğan sanktsiyalarnı yarım yılğa uzattı. Bu aqta AB Şurasınıñ cuma künü yayınlağan beyanatında yazıla.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba, Rusiye Ukrainağa qarşı tecavuziy siyasetinden vazgeçmeli, dep saya. Bunı o, Avropa Birliginiñ «Ukraina topraq bütünligini yıqma içün» Ukraina ve Rusiyeden 177 vatandaş ve 48 uquqiy şahısqa qarşı qoyulğan sanktsiyalarnı yarım yılğa uzatılması aqqında qararını tefsir etip, bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq nazirligi koronavirustan vefat etken daa bir hasta aqqında bildire. Bu sentâbrniñ 1-nde Qırım müessisesiniñ keçken kününiñ COVID-19 vaziyetine dair derc etken malümatında bar.
Böylece, Qırımda bu yuqunçtan can bergenlerniñ sayısı 31 oldı.
«1230 insan tibbiy közetüv altında buluna, 12-si evde dinamik közetüv altında qala, 1056 insan hastahanede buluna, 162 kişi observatorlarğa alındı», – dep aytıla Qırım Sağlıq nazirliginiñ malümatında.
Müessise bildirgenine köre, 751 insan Qırımnıñ tibbiy müessiselerinde tedaviylene, 1695 insan tüzelgen soñ çıqarıldı.
Keçken aylarda Qırımda bir künde qayd etilgen koronavirus hastalarınıñ sayısında altı kere rekord qayd etilgen edi, eñ çoq hasta (84) avgustnıñ 27-nde oldı. Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı eñ yüksek raqamlarda sentâbrniñ ortasına qadar olacaq, dep bekleyler.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Aqmescit» ava limanınıñ yañı ava limanı kompleksi 2018 senesi çalışmağa başlasa, şimdiki komplekste Qırım paytahtınıñ merkeziy avtovokzalı qurula bile. Bunı dekabr 23-de OOO «Aqmescit» halqara ava limanı» qurucılıq müdiri Dmitriy Çernenkov ayttı, dep bildire «RİA Novosti Krım».
«Yañı kompleks ve uçaq uçqan ve qonğan yolaq işke tüşürilse, şimdiki ava limanı kompleksinde biznes-aviatsiyası uçuşları, resmiy şahıs ve eyyetler içün zal qalacaqtır. Şimdiki ava limanında Aqmesjitniñ merkeziy avtovokzalı da ola bile. Bu mesele şimdi baqıla», – dep ayttı Çernenkov.
Dekabr ayında ava limanınıñ matbuat hızmeti bildirdi ki, RNKB bankı Aqmescit ava limanında 78 biñ metr kâre yañı terminalnıñ qurulmasına para berdi.


text:
Aqmescitte Rusiye quvetçileri, 59 yaşındaki yerli sakinni qanunsız afyon satmasında qabaatlaylar. Rusiye İİN-niñ Qırım idaresine köre, aqay, eki müşterige bir kerelik şpritslerde qaverenki şingenlikni sattı.
"Ekspert neticelerine köre, teşkerilgen madde - narkotiktir, 0,289 gramm atsetil aftonı (opiy)", - denile beyanatta.
İİN, №2 "Kiyevskiy" tahqiqat bölügi, Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 228.1 maddesiniñ 1-inci qısmına köre cinaiy dava açqanını qoştı.
Aqayğa sekiz yılğa qadar apis cezası üküm etile bile.
Şimdilik bu davağa köre qabaatlanğannıñ ve imayesiniñ fikirleri belli degil.
B poccийckoй пoлиции KpыMa пpизHaли, чTo зa roд koличecTBo пpecTyплeHий, cBязaHHыx c HeзakoHHыM oбopoToM HapkoTиkoB, Boзpocлo Ha 25%.
Qırımnıñ rusiyeli politsiyası, bir yıl devamında narkotik satmasınen bağlı cinayetler 25 %-ğa çoqlaşqanını qayd etti.


text:
Dekabrniñ 27-sinde Qırımda yağmur ve qar yağacağı haber etile. Bunı yarımadanıñ Gidrometeomerkezi bildire.
Qırım sinoptikleri bergen malümatqa köre, Aqmescitte bulutlı ava, bazıda yağmurlar beklenile. Şimal-ğarbiy yel 7-12 m/s. Kündüz ava arareti +3...+5 derecede.
Aqyarda bulutlı. Kündüz yağmur yağacaq. Cenüp-şarqiy yel 12-15 m/s. Kündüz ava arareti +5...+7 derecede.
Qırımnıñ cenübiy yalısında bulutlılıq. Bazı yerlerde yağmurlar yağacaq. Cenübiy yel 7-12 m/s. Kündüz ava arareti +5...+7 derecede.
Keriçte deñişici bulutlılıq, biraz yağmur yağacaq. Cenüp-şarqiy yel 5-10 m/s. Kündüz ava arareti +7...+9 derecede.


text:
Ukraina Nazirler şurası koronavirus qırğınlığı sebebinden memlekette qoşma sıñırlavlarnıñ cedvelini tasdıqladı, dep bildirdi baş nazir Denıs Şmıgal. Facebookta derc etilgen video muracaatında aytqanına köre, neticesi müsbet olsa, aprelniñ soñunda sıñırlavlar yımşatılacaq, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Aprel 3-niñ sabasına qadar Ukrainada (işğal etilgen Qırım ve Donbas topraqları sayılmay) 942 COVID-19 koronavirus hastası laborator tedqiqlerinden soñ tasdıqlandı, 23 insan vefat etti, 19-ı tüzeldi. Bir künde 138 yañı hasta qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina Prezidenti qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisiniñ ofisi Qırım mektepleriniñ mezunlarına Tışqı mustaqil imtiannı bermek içün Halqara ukrain mektebine distantsion tasilge keçmege tevsiye ete.
«Oquv yurtunıñ qabul komissiyası online şeklinde arizalarnı qabul ete. Halqara ukrain mektebi devlet oquv yurtu olıp, bedava tasil bere. Talebeniñ ana-babası Ukraina tasil ve ilim Nazirligine mektüp yazıp, balanı Halqara ukrain mektebine qabul etmege rica etmeli», – aytıla beyanatta.
Qırım mezunları 2015 senesi mart 1-ne qadar qıtaiy Ukrainada yerleşken diger oquv yurtlarında da ğıyabiy oquşqa başlamaq içün ariza bere bileler. Berilgen malümatqa köre, 11-inci sınıf talebeleri fevral 10-na qadar ariza bermeli, çünki VNO qayd işleri yalıñız fevral 20 kününe qadar devam etecektir.


text:
Rusiyeniñ belli arbiy journalistı ve islâm meselesi eksperti Orhan Cemalniñ Merkeziy Afrika cumhuriyetinde (MAC) öldürilgeni Jurnalistler Birligini şaşırttı.
“Afrikadan kelgen haber şok alına ketirdi. Bütün jurnalist topluluğında (ve tek onda degil) belli olğan Orhan Cemal elâk oldı. Çekiş gruppasıniñ ölüm sebepleri aqqında tafsilâtlı malümat ve qoşma haber almaq içün MAC-ndeki Rusiye elçiliginen bağlanmağa tırışamız. Ölgenlerniñ qorantalarına, yaqınlarına öz taziyemizni bildiremiz. Elbette ki, bu şok”, - Rusiye jurnalistler Birliginiñ kâtibi Timur Şafirniñ sözlerinden alıntı ketire TASS haber agentligi.
Daa evel Rusiye Tışqı işler Nazirligi MAC-nde jurnalist şeadetnamesi olğan üç rusiye vatandaşınıñ öldürilgenini tasdıqladı. Diplomatik müessisesiniñ saytında bildirilgenine köre, üç adam elâk oldı, yanlarında sadece Kirill Radçenko, Aleksandr Rastorguyev ve Orhan Cemal adlarına jurnalist vesiqaları bar edi.
Orhan Cemal: «Moskova içün qırımtatarlar – istenilmegen azlıqtır»
Orhan Cemal 1966 senesi noyabrniñ 12-sinde doğdı. 1995 senesinden başlap “Nezavisimaya gazeta” («HeзaBиcиMaя raзeTa»), “Veçernâya Moskva” («BeчepHяя MockBa») gazetalarında çalıştı. Şimaliy Kavkaz, Afğanistan, İraq, Lübnan (Livan), Süriye (Siriya) ve il. memleketlerinde çalıştı. 2005 senesi “Tahqiqat komitet” («CлeдcTBeHHый koMиTeT») adlı Jurnalist tahqiqatları Agentligini tesis etti ve anda icra müdiri vazifesini becere edi.


text:
Qırım yaşları Rusiye toplulığına kerekli derecede qoşulmağan. Bu fikirni Qırım siyasetşınası, siyasiy munasebet regional institutınıñ prezidenti İvan Mezüho bildirdi.
«Qırımnıñ Rusiyege tarihiy qoşulmasından soñ çoq vaqıt keçmedi. Qırım ve Aqyar yaşlarınıñ Rusiye toplulığına alıştırılmasını tezleştirmege kerek olğanını tüşünem», – dey o.
Mezüho qayd etkeni kibi, yarımadanıñ faal gençlerine devlet yardımından ğayrı, yaşlar ile çalışmağa kerek: mektep talabelerinden yaş ocalarğace.
Onıñ sözlerine köre, Qırımda yaşağan gençler Rusiye aqqında çoqça bilmeli. «Yaşlarnıñ uquqiy savatlılığı seviyesini arttırmaq kerek», – dey ekspert.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
HALYK BANK köp balalı anağa päter sıyladı
Wstaz Halyk Bank-tiñ “Ay sayın päterler wtıs oyını” auqımdı nauqanına qatısqan
Almatı oblısında mektep mwğalimi kütpegen jerden päterge ie boldı. Qarasay audanı, Wlan auılınıñ mwğalimi Galiyaş Barlıbaevağa päter Almatı qalasındağı “Han-Täñiri” elitalıq twrğın üy keşeninen berildi. Bank basşıları jıl soñına deyin osı twrğın üy keşeninde tağı 2 päterdi sıylamaq.
“Elimizde alğaş ret wyımdastırılğan auqımdı akciya, yağni Almatı qalasınıñ ekologiyalıq taza elitalıq audanında üş jaylı päter wtısqa tigildi. Ataulı wtısqa qatısu şarttarı öte qarapayım: 2020 jılğı 20 jeltoqsanğa deyin Halyk Bank-te 50% jeñildikpen tiimdi kredit nemese artıq tölemsiz 24 ayğa deyin bölip töleuge zat resimdep, ay sayın Homebank qosımşasındağı qızmetterdi qoldanu jetkilikti”,- dep habarladı banktiñ baspasöz qızmeti. Kütpegen jerden qımbat päterge ie bolğan köp balalı ana, mektep mwğalimi
nauqannıñ barlıq şarttarın orındağan. Klientter arasında päterdiñ ieleri banktiñ äleumettik jelidegi resmi paraqşalarında, tikeley efirde, Halyk Bank qızmetkerleri qatarınan qwralğan komissiya jäne notariustıñ qatısuımen kezdeysoq sandardı tañdau ädisimen jeñimpaz anıqtaldı.
Wtıs oyınınıñ jeñimpazı – Almatı oblısı, Qarasay audanı, Wlan auılınıñ mwğalimi, tört balanıñ anası.
” Men eşqaşan osı uaqıtqa deyin qanday da bir wtıs oyınğa qatısqan emespin, öytkeni, şınımdı aytsam, wtısqa sene bermeytinmin. Al bwl jolı basqa bankten alğan kreditimdi Halyk Bank arqılı qayta qarjılandıru jasadım. Resimdeu kezinde qızmetkerler päter wtısına qatısa alatınımdı ayttı, ol üşin kreditti alğannan keyin Homebank-te tölemder jasau kerek eken. Asa män bere qoymadım. Qala sırtında üyimiz bolğanımızben Almatınıñ özinde päterimiz joq. Päterdi armandap qana qoyatınbız. Armandar orındaladı eken. Bügin Halıq banktiñ arqasında päterli boldıq. Bwl päterdi endi özimizdiñ igiligimiz üşin qoldanamız. Qızdarım qazirgi uaqıtta qalağa qatınap oqidı. Qala sırtında twrğandıqtan oquına barıp-kelui qiın. Endi öz üyinde, qala işinde twrıp, qinalmay bilim alatının boldı. Bwl üşin Halıq bankke alğısımızdı aytamız. Osınday igi isteriñiz ben nauqandarıñız köp bola bersin. Barlıq klientter men jalpı el twrğındarına aytarım, wtıs oyınğa qatısıñızdar, päter wtıp alıñızdar!”,- dedi wtıs oyınnıñ jeñimpazı Galyaş Barlıbaeva.
Päterler wtıs oyını jıl soñına deyin ay sayın ötkiziledi. Kez kelgen adam Almatı qalasındağı “Han-Täñiri” twrğın üy keşenindegi jaña jaylı päterdiñ iesi atanuı mümkin.
Homebank-te bir ret nesie räsimdep, 2020 jılğı 20 jeltoqsanğa deyin qızmet aqısın töley otırıp, ay sayın kelesi 2 päter wtısına qatısa aladı.
“Ay sayın päterler wtısı” nauqanına qatısu üşin 2020 jılğı 20 jeltoqsanına deyin:
Bank bölimşesi arqılı 500 000 teñgeden bastalatın kepilsiz kredit
Homebank qosımşasında 200 000 teñgeden bastalatın onlayn-kredit
Homebank qosımşasında 200 000 teñgeden bastalatın somağa onlayn-bölip töleuge zat alu
1 000 000 teñgeden bastalatın şwğıl qajettilikterge kredit
1 000 000 teñgeden bastalatın ipotekalıq qarız, onıñ işinde memlekettik bağdarlamalar (“7-20-25”, “Baspana -HIT” ipotekası).
Homebank-te 7 qırküyekten 20 jeltoqsanğa deyin kez kelgen tölem jasau:
Tölemniñ eñ az soması – wtıs oyınnıñ barlıq kezeñinde ayına 1 000 teñge
Tölemniñ eñ az sanı – är aydıñ 20 jwldızına deyin 1 tölem (qaraşa, jeltoqsan)
Päter wtıp aludıñ biregey mümkindigin paydalanıñız – “Halyk Bank-ten ay sayın päterler wtıs oyını” nauqanı boyınşa kredit alıp, Homebank-te tölem jasap jäne Almatınıñ bedeldi audanındağı “Han-Täñiri” twrğın üy keşenindegi jaña päterdi wtıp alıñız! Kreditti neğwrlım erte resimdeseñiz, päterdi wtıp alu mümkindigi soğwrlım joğarı boladı”,- dedi qarjı instituınıñ resmi ökili Dosbol Arıstanbekov.


text:
Aqmescitniñ Maryino rayonında aprelniñ 7-nde martnıñ soñunda apiske alınğan qırımtatar faallerine qoltutmaq içün bir kişilik narazılıq aktsiyası keçirildi.
Bu aqta qırımlı faal Gafar Ablâkimov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Bu insan kim olğanını bile aytıp olamayım. O, tutulğanlardan iç birisiniñ soyu da degil. Ruslan Suleymanovnıñ (apiske alınğan faallerden biri – QA) anası narazılıq aktsiyasına çıqqanını körip, çette qalamağanını ayttı. Yazuvlı şiarında «Qardaşım – terrorist degil!» dep yazılğan edi», – dedi Ablâkimov.
Onıñ aytqanına köre, o, yol çetinde yazuvlı şiarını tutqan insannı ve yanında politsiya patrulini kördi.
«Hadimlerniñ teşkergen pasport malümatlarına köre, o, qırımtatarı ola. Olar malümat alıp ketkenler», – dep qoştı faal.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan qırımtatarı Ruslan Suleymanovnıñ 70 yaşında anası aprelniñ 5-nde, öz doğğan kününde, oğlunı ve «adaletsiz ve qanunsız bir şekilde tutulğanlarnı» qorçalamaq içün bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan faallerniapiske aldı.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
Martnıñ 29-nda Qırımnıñ Rusiye ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqabildirgenine köre, Qırımda tevqif etilgen 23 qırımtatar faalini Rusiyege alıp ketkenler.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Free Crimea leyhasınıñ idarecisi Taras Berezovets dey ki, Qrım işğali aqqında kitabında Qırım «referendumı» neticeleriniñ qalplığını tasdiqlağan malümat bar.
Bunı o Kiyevde sentâbr 3 künü «İşğal. Qırım adası» kitabınıñ taqdim etüvi vaqtında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Kitapnı yazğanda, açılğan acayip şeylerden biri... Bizge Kreml mektüpleşüvini aşkâr etken Rusiye hakerleri yardım etti, bunı kitapnıñ «referendum»nıñ qalplıqlarına bağışlanğan bölüginde körmege mümkün, o nasıl azırlanıldı, bunı kim yaptı, anda elektron poçtalarınıñ resmiy adresleri bar», – dey Berezovets.
O şunı da dey ki, «Rusiye Federatsiya Şurasınıñ Qırımğa Rusiye ordularınıñ kirsetilmesi aqta qararı da qalp etilgenini» tasdiqlağan deliller bar.
Bütün bular, Berezovetsniñ sözlerine köre, kitapta bardır.
«İşğal. Qırım adası» – Qırımnıñ 2014 senesi fevral 18 – mart 18 kününe qadar etilgen işğali aqqında tarif etken birinci vesiqalı kitaptır.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında »referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
İlhaq etilgen Qırımda rusiyeli ükümet ve onıñ tarafdarları qarşılıq köstergeni sebebinden qırımtatar bayrağı Kününe insanlarnı aşkâre olaraq toplamaq imkânsız olıp qaldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde qırımtatar halqı Qurultayınıñ MSK başı Zair Smedlâyev ayttı.
«Evelki zamanlarda bayram Aqmescitniñ merkeziy meydanında tantanalı şekilde, milliy bayrağımıznı tiklenerek, muzika, kontsert programması ve eglenceli çıqışlarnen qayd etile edi. Afsus ki, Qırımda er angi bir tedbirni ilân etmek imkânsız – yerli akimiyet ve onı sevgenler qarşılıq köstereler», – dep qayd ete Smedlâyev.
Bu şartlarda qırımtatarlar öz bayraqlarını iş yerlerinde, ev ve maşnaları üzerine dalğalandıracaqtır dep ilâve etti o.
İyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq Kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci qırımtatar halqı Qurultaynıñ birinci künü saylânğan edi.
Bu yıl Ukraina informatsion nazirligi qırımtatar bayrağı Kününe bağışlanğan umummilliy ictimaiy reklam kampaniyası taqdim etti.


text:
Äriptesim Manas Qayırtaywlı
na Amangeldi Şabdarbaev qısqa swqbat beripti. Köp närse aytıptı,
Köñilime dıq etken twsın jazayın.
Wlttıq qauipsizdik komitetin men basqarğanda (2005-2010 j) köşede saqaldılar, anau-mınau islamister aşıq jürgen joq, bärin qadağalap otırdıq depti.
2013 jıldıñ küzi edi. Tañerteñ jwmısqa kelsek, şamamen onnıñ kezinde, qaru asınğan 30-ğa juıq saqaldı jigittiñ Siriyadan Qazaqstanğa ündeu joldap twrğanın kördik. Qıramız-joyamız degen äñgime.
Bwlar kim dep dereu äleujeliden izdep, Jezqazğan men Sätbaevtan Siriyağa “jihadşılap” ketkender ekenin jobaladıq.
- Barasıñ ba,- dedi redakciya. Ömiri körmegen, eşkimdi tanımaytın jerim.
-Baramın,-dedim. Sol küni tüsten keyin Jezqazğanğa wşıp kettim. Erteñine Jezqazğan bazarına barıp, bireudi köke, bäreudi jäke dep jürip, jiptiñ wşığın taptım. Biraz tarqattım.
Sonda bayqağanım, Jezqazğanda jalğız meşit bar eken. Jwma küni qaladağı “salafiti” bar, basqası bar, sonda jinaladı.
Qalada apta jürip kädimgidey közge tüsip qaldım. Äkimdik “kelgeniñizdi bilip otırmız” dedi. Üş äripti aytqanı. Saqaldılardıñ reakciyası bayqala bastadı.
Jwma küni meşitke bardım. Qolımda şolaq kamera. Meşit aldınan saqalı beline tüsken eñgezerdey 7-8 jigit şığıp, ortağa aldı. Türleri swstı. Saqaldıñ da ses beretini bar degendey. Biraz tergep, doq körsetuge aynalğanda bir jas jigit ortağa kirip keldi de:
- Bwl kiside şarualarıñ bolmasın, özderiñ adasıp jüre beriñder,-dep wrsıp tastadı. Älgiler säl tartınıp qaldı.
Bılay şıqqan soñ, bwlarıñ kim dedim.
- Äkem ğoy,-dep mañdayın tırjittı.
Bwl jas jigitpen aldında tanısqanmın. Meşitke jañadan kelip jatqan imamnıñ aynalasında jüredi eken. Özi qwralpı tağı bes-altı bala bar. Jaña imamdı müftiyat jiberdi, salafittermen küresedi, biz sonı qoldaymız deydi. Äkesi “salafit”, özi dästürli joldağı mümin.
-Ağa, Qazaqstanda Jezqazğan degen jer bar ekenin, onda da meşit bar ekenin, oğan da jöni tüzu imam kerek ekenin ökimet wmıtqalı on şaqtı jıl boldı. Jalğız meşitimiz “salafitterdiñ” ortalığına aynalıp ketken,-dedi.
Sonda bir apta jürip, köp “salafit” kördim. Kädimgi jüyeli jolğa tüsken jämiğatqa aynalıptı. Birneşe kün qiılıp jürip, basşısımen kezdestim. Aqırı tün işinde, qay jerde ekenimdi tüsinbeytindey jağdayda restorannıñ podvalında, oñaşa jerde jolıqtırdı. Tarihtı, mädenietti jaqsı biletin, kezinde täuir qızmette istegen orta jastağı adam eken. Onşa jaqtırmadı, sizderdiñ de sözderiñizdi jazamın degen soñ eptep aşıldı.
- Jastardı Siriyağa jiberip jatqandarıñız qalay?
- Baramın degenderge kömektesemiz, biraq zorlıq joq.
- Ökimet bizge jeke müftiyat aşıp bersin, tiispesin, bar bolğanı sol,- dedi. Biraz uäjdestik.
Bwl kezde “salafizmdi” Qazaqstannan şıqqan tanımal dağuatşılar kündiz-tüni nasihattap, attarı jer jarıp twrğan edi. Kimder ekenin köpşilik özi de bilse kerek.
Sol ketken jastardıñ deni ölip qaldı. Jüzdegen şiettey bala-şağası sonda tentirep ketti. Qalğan-qwtqanın AQŞ-tıñ aytuımen ökimetimiz “Jusan” degen operaciya jasap äkelgen boldı.
Sıdırtıp ayta salğan oñay, basıñnan ötkizbegen soñ sezbeysiñ. Jüzdegen üyelmen oyran bolıp, şañırağı ortasına tüsti.
Siriyağa ketken jalğız wlın kimnen swrarın bilmey, Jezqazğan meşitine apta sayın kelip, sadaqa berip, dwğa oqıtatın äyeldiñ jalğız ayaq jolmen jalğız özi botaday bozdap, jaulığı süyretilip, eñirep bara jatqanı esimnen ketpeydi.
Onı eşkim jwbata almaytın, jwbatuğa tırıspaytın da. “Är kelgen sayın eñirep ketedi, balası ölip qalğan, senbey jür” deytin imam.
Amangeldi Şabdarbaevtıñ WQK-ni men basqarğanda bäri tamaşa boldı degen sözinen keyin esime tüskeni. Tamaşa bolsa älgi jihadşılar men dağuatşılardıñ bäri aspannan tüsti me?


text:
Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük dedi ki, dünya Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı ve Ukrainağa onıñ toprağını, qırımtatar halqına ise vatanını keri qaytarmaq kerek.
Bunı o mayıs 18-de Kiyevde hatıra aqşamında ayttı, dep bildire Ukraina ükümetiniñ matbuat hızmeti.
«Şimdi siziñ toprağımız, bizim toprağımız vaqtınca işğal etildi. Er kes Qırım işğalini takbih ete, bütün dünya buña qarşı çıqtı. Bizim vazifemiz – sözde degil, işte Ukrainağa Qırımnı, qırımtatar halqına ise onıñ toprağını keri qaytarmaqtır», – dep qayd etti o.
Matbuat hızmeti bildire ki, Yatsenük sürgünlik yıllığına toplaşqanlarnı qırımtatarca selâmladı.
Ükümet reisi çıqışta bulunıp, qırımtatar halqı çoq şeyni yaşadı, amma onı yoq etemegenlerini qayd etti.
«İç bir kimse iç bir vaqıt qırımtatar halqınıñ milliy qıymetini yoq etemez – bunı sizler topraq ve halq içün küreşip isbatladıñız», – dep qayd etti Yatsenük.
Mayıs 18-de Kiyevde ve Ukrainanıñ diger şeerlerinde, em de çetelde Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri olıp keçti. Bu kün 1944 senesi yarımadadan qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanğan edi.
2014 senesi mart ayında yarımadada dünyada tanılmağan «referendum» keçirilgen soñ Rusiye Qırımnı işğal etti.


text:
Sıñırcılarnıñ suallerine eminsiz cevaplar ve separatizmge alâqa – Rusiye Federatsiyasınıñ nezareti altında olğan Qırım ile memuriy sıñırda insanlarnıñ ve maşinalarınıñ teşkerilmesiniñ esas sebebi ola bile.
Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde oktâbr 9 künü Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ başı muavini Oleg Slobodân bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, vatandaşlarnıñ daa diqqatlı teşkerilmesi içün bir sıra sebep bar.
«Uquq qoruyıcılarımızda olğan malümat bazası böyle qararnıñ alınmasına qaynaq ola bile. Eger de vatandaş bu bazalarda olsa ve onıñ Ukraina territoriyasında olğan separatist areketlerine alâqası qayd etilgen olsa, elbette, vatandaşqa nisbeten nasıldır bir teren teşkerüvni keçirmek içün sebep peyda ola», – dey Slobodân.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi işğal etkenden soñ, qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, amma aqiqatta kerçek sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq ilân etilgen.


text:
İyül 20-de Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi «Fevral 26 işi» boyunca qabaatlanğan üç kişiniñ apiste bulunma müddetini oktâbr ayına qadar uzattırdı, dep bildire Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl.
«Mahkeme Çiygoz, Degermenci ve Asanovnıñ apiste bulunma müddetini oktâbr 8-ge qadar uzattırdı», – dep yazdı Celâl Facebook saifesinde.
Bundan da ğayrı o bildirdi ki, mahkeme adliyeci Aleksandr Lisovoynıñ dava ceryanına Çiygoznıñ apayını cemaat imayecisi olaraq celp etmek muracaatını qanaatlendirdi.
Toplaşuv qapalı şekildi keçirildi. Mahkeme davanı eki ayrı işke bölmege teklif etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahküm etmege başladılar.
«Memorial» uquq qoruyıcı merkezi Rusiyede «Fevral 26 işi» boyunca qabaatlanıp apiste bulunğan Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini siyasiy mabus olaraq tanıdı.
2016 senesi fevral ayında Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni qoşma taqiqatqa yollamaq qararı alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Çarşenbe künü, fevral 1-de, Alupkadaki hatıra müzeyinde uçucı Amet-Han Sultan añıldı. Tedbir uçucınıñ ölüminden 46 yıl keçkeni munasebetinen keçirildi, dep bildire Kreml kontrol etken Alupka memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Alupkanıñ №1 mektebiniñ ocaları ve talebeleri, yerli veteran, müzey hadimleri, Dagestan cemiyetiniñ vekilleri, qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri ve Kreml kontrol etken Qırım deputatları ve memurları uçucını añmağa keldiler.
«Yapqan areketleri ve işinen yıllarğa, on yıllarğa ve atta asırlarğa insan hatırasını qaldırğan insannı añamız. Mence, bu insannıñ areketleri ve onıñ hatırası er bir qırımlınıñ yüreginde yaşap, Amet-Han kibi qaramanlar bizge yaşağan kelecegimizni bergenini hatırlatmaq kerek», – dep ayttı Yalta şeer şurasınıñ deputatı Albert Kurşutov.
Amet-Han Sultan 20 oktâbr 1920 künü Alupkada dünyağa keldi. Babası – lak milletinden (Dağıstandaki Tsovkra-1 avulından doğma), anası – qırımtatarı. Ana-babası tarafından Amet-Han Sultannı qırımtatarları da, Dağıstanlılar da öz milliy qaraman olaraq qabul eteler. Amet-Han Sultan 603 cenkâver uçuş yaptı, şahsen özü 30 ve grupp erkanında 19 lüftvaffeniñ uçağını urdı. Uçuş vaqtında uçucı tahminen 100 uçaqnıñ çeşitini ögrendi, uçuşları ise 4237 saatni teşkil ete eken. 1971 senesi fevral 1-de Tu-16 uçma laboratoriyasında deñeme uçuşında elâk oldı. Moskva Novodeviçye mezarlığında defn etildi. Dağıstannıñ paytahtı Mahaçkala şeerinde halqara avalimanına onıñ adı berilgen.


text:
Bu sene qırımlılar içün saylavlarnen zengin olacaq. Esas Ukrainada müim saylavlar – martnıñ 31-nde prezident saylavlarınıñ birinci turı keçirildi, artıq er kes ekinci turnı bekley. Sentâbr ayında ise Qırımnıñ özünde Rusiye akimiyeti yerli şura saylavlarını keçirmege planlaştıra.
Birisi qırımlılarnı Ukraina prezidenti saylavları meraqlandırmay dep aytsa da, bu yalan. Er kes – em Ukrainağa, em Rusiyege qoltutqan qırımlılar – saylavlaldı yarışnı, namzetlerniñ reytinglerini ve, elbette, namzetlerden biriniñ ğalebesi Qırımğa ne kibi neticeler ketirir, dep faal sürette muzakere ete. Qırımlılarnıñ tek bir qısmı rey berüvde iştirak etmege qarar almaq içün küç ve imkân taptı. Bunıñ içün esas Ukrainağa eki kere barıp kelmek kerek, amma Qırımdavi vaziyetten uzaq olğanlar içün bu zor körüne bile. Esas Ukrainağa yaşamağa ketken qırımlılarnıñ çoq biñli reylerine ise emiyet berilmeli.
Birisi qırımlılarnı Ukraina prezidenti saylavları meraqlandırmay dep aytsa da, bu yalan
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve halq lideri Mustafa Cemilev seslendirgen Ukraina prezidenti saylavlarında Petro Poroşenkonıñ namzetine qoltutmaq qararı beklenmegen bir şey olmadı. Meclis şimdiki prezident ile işbirliginde areket ete ve müim strategik meselelerde añlaşıp ola. Meclisniñ qararı tek müim elektoral yardım degil, Petro Poroşenkonıñ saylav kampaniyası içün pek küçlü bir siyasiy plüs.
Sır degil ki, Meclisniñ sesi bütün dünyada eşitile. Ne qadar paradoksal olsa da, Rusiyeniñ Qırım ilhaqından soñ Meclisniñ halqara tesiri ve esas Ukrainadaki tesiri bundan evelkinden qat-qat arttı. Şu sebepten Meclisniñ Poroşenkoğa qoltutmaq qararı – em dünya toplulığı, em Ukrainadaki vatanperver saylayıcılar içün küçlü bir işaret. Şunıñ içün Meclisniñ qarar rolüni qırımtatar saylayıcıları seviyesine, em de Qırımda yaşağan qırımtatarlarnıñ seviyesine tüşürmek – siyasiy ceetten aşaa ve basiretsizdir. Amma Rusiye propagandacıları vaziyetni aynı şu taraftan kösterecek ola. Belki, bu yapqanları rusiyelilerniñ aqlında Meclisniñ rolüni nivelirley bile, amma Qırımda ve Rusiyeniñ tışında Meclisniñ statusı ve tesiri yıl-yıldan artmaqta.
Eminim, Meclisniñ ve qırımtatarlarnıñ qararı birinci turda tesir etti ve ekinci turda saylayıcılarnıñ qararına tesir etecekAhtem Çiygoz
«Meclis qırımtatarlarnı temsil ete. Bizler canlarımıznı feda etip, Ukraina içün küreşemiz, bir çoq ukrainalı bunı añlay. Misal olaraq, studentlernen körüşken soñ bir çoqu Petro Oleksiyovıç Poroşenkoğa rey berecegini yazğan edi. Eminim, Meclisniñ ve qırımtatarlarnıñ qararı birinci turda tesir etti ve ekinci turda saylayıcılarnıñ qararına tesir etecek, cemiyetke Ukrainanıñ menfaatları etrafında birleşmege yardım etecek», – dep bildirdi maña öz fikrini Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz.
Refat Çubarov Meclisniñ prezident namzeti Petro Poroşenkoğa qoltutmaq qararına bağışlanğan matbuat konferentsiyasında qırımtatar temsiliy organı müim ve kerekli olğanını adiy ve qolay bir şekilde köstergen edi. O, bir afta içinde Mecliske bütün dünyada eñ yüksek seviyede keçirilgen halqara tedbirlerde iştirak etüv davetnameleri ne qadar çoq kelgenini tarif etti. Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov daa az davetname alsa, şaşmam.
Bugünki vaziyette Meclis kibi bir ittifaqdaşqa saip olmaq pek şerefli oldı
Bugünki vaziyette Meclis kibi bir ittifaqdaşqa saip olmaq pek şerefli oldı. Meclis azalarınıñ çeşit halqara meydançıqlarda bulunması bu tedbirlerge siyasiy küç qoşa. Bu yüksek sözler degil, bu aqiqattır.
«Şübhesiz, Meclisniñ qararı ve qırımtatarlarnıñ destegi şimdiki prezidentke prezident saylavlarınıñ ekinci turına keçmege yardım etti, çünki rey berüvniñ birinci turı ögüne Petro Poroşenko ve Yuliya Tımoşenkonıñ reytingleri pek yaqın edi. Mence, şimdi de, ekinci tur ögüne, prezident Volodımır Zelenskıy kibi yüksek reytingli raqipni yeñmek içün Meclisniñ itibarını qullanmalı», – dep ayttı maña «Serbest Qırım» areketiniñ faali Emine İbraimova.
Rusiye qırımtatar halqınıñ liderini ve Meclisniñ eñ itibarlı azalarını quvıp, özüne qarşı hata yaptı
Eñ büyük media şahısları – Mustafa Cemilev, Refat Çubarov, Ahtem Çiygoz, İlmi Umerov ve Eskender Bariyev – işğal altındaki yarımadağa kirip olamasa da, olar Qırımdaki yaşayıştan uzaq degiller. Kyivdeki Meclis ofisine ne vaqıt kirseñ, mında er vaqıt Qırımdan kelgen musafirler bar, olarnıñ arasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranları, genç faaller bar. Olar tek Qırımdaki vaziyetni bildirmege kelmey, mında ola Meclis ile faaliyetlerini belgiley, bütün müim mesele ve problemlerni al etüv qararlarını azırlay. Şunıñ içün birisi Meclis Qırımdaki tesirini coydı dep aytsa, bu yañlış bir şey. Vaqıt kelir, bu insanlar siyasetni tek yaqından körgenini añlar.
Şimdi ise er kes bile ve añlay, Rusiye qırımtatar halqınıñ liderini ve Meclisniñ eñ itibarlı azalarını quvıp, özüne qarşı hata yaptı. Bugünde-bugün Rusiyege ketirgen siyasiy zararlarına qıymet kesmek zor.
Prezident saylavlarınıñ ekinci turında kim qazansa qazansın, Ukraina Avropa ve Ğarpnıñ demokratiya degerleri, söz ve saylav serbestliginiñ tarafdarlığınen bağlı daa bir imtiannı berdi.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
2019 jılı 5 säuirde Vil'nyus qalasında qazaqstandıq tanımal rejisser Aqan Sataevtıñ «Anağa jol» fil'miniñ körsetilimimen «Litvadağı Qazaqstandıq köktem» festivaliniñ aşılu saltanatı ötti.
Litvadağı «Qazaqstandıq kino künderi» şeñberinde qoyılğan fil'mdi resmi twlğalar, Parlament deputattarı, iskerlik jäne akademiyalıq toptar ökilderi, mädeniet qayratkerleri, sonday-aq Litvada tirkelgen diplomatiyalıq korpus basşıları tamaşaladı.
Festival'diñ aşılu saltanatında söylegen sözinde Litvadağı Qazaqstan Elşisi V.Temirbaev nätijeli iske asudağı «Ruhani jañğıru» bağdarlaması men Elbasınıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalasınıñ arqasında eldiñ mädeni-tarihi äleueti damuınıñ dinamizmin atap ötti.
Bwdan basqa, qazaqstandıq diplomat Qazaqstan men Litva, äsirese jaña buın ökilderiniñ arasındağı mädeni dialogtı tereñdetudiñ qajettiligin alğa tarttı.
«Anağa jol» körinisi qazaqstan halqınıñ tarih betindegi qiın kezeñderdegi tabandılığımen jäne biik ruhımen litvalıq körermenderdi tañqaldırdı.
«Qazaqstandıq kino künderi» ayasında Litvanıñ eñ ülken üş qalasında (Vil'nyus, Kaunas, Klaypeda) bärimizge süyikti bolğan jäne älem sahnaların moyındatqan, sonday-aq qazaqstandıq kinomatografiyanıñ jaña tuındıları «Anağa jol», «Şal», «Talan», «Almas qılış», «Jaujürek mıñ bala», «Kültegin» animaciyalıq fil'mi jäne t.b. kinolar körsetiledi.
«Litvadağı Qazaqstandıq köktemniñ» şaraları arasında qazaqstandıq-kanadalıq «Equus: jılqı tarihı» derekti fil'miniñ körsetilimin, Vil'nyus universitetindegi «Arqayım» neo-etno-folk tobınıñ koncertin, Litvanıñ üş qalasında jäne Latviya astanasında ötetin qazaqstandıq suretşi Rauza Eralievanıñ körmesin, sonımen qatar qazaq wlttıq oyını toğızqwmalaqtan Vil'nyuste bolatın jarıstı atap ötken jön.


text:
Qaraylar
Qaraylar ya da qaraimler (qarayca Qırım şivesi - kъapaйлap, Litvaniya şivesi - karajlar) - Qırım, Litvaniya ve ğarbiy Ukrainada yaşağan kiçik bir halqtır.
Qaraylar - hunn ve hazar qabileler birleşmesine kirgen qaraylarnıñ nesli sayıla. XI asırda Qırımda hazarlarnıñ akimiyeti bitken soñ, qaraylar Qırq Yerde muhtar şekilde yaşamağa devam etken ediler. Başta bu kiçik devletini halq tarafından saylanğan akimler idare etseler de, ileride olarnıñ soyundan kelgenler idareni devam ettiler. İlk idare etken sülâle - Uzun lağabı ile belli olğan Hacı Musanıñ sülâlesidir. Şunı qayd etmek kerek ki, halqnıñ maneviy ayatına ve makeme işlerine baqqan gahanlar, Sar, Biy ve Çelebilerniñ (unvanlar) elinde olğan arbiy işlerge qarışmay ediler. Duşmanlarnıñ ücümi ile arbiy işlerini idare yetkenler aynı zamanda serdar vazifesinde de buluna ediler.
Qırım Hanlığı zamanında qaray yolbaşçıları, Qırım hanlarına tabi olıp, öz unvanlarına ve Çufut Qaleni idare etme aqqında saip ediler. Qırım hanları olarnıñ idaresine qarışmay ediler. Qaray knâzları, Qırım hanlarınıñ hızmetinde bulunsa bile, qalede idare etmege devam eteler. Qırım hanları tarafından qaray knâzlarına bergen yarlıqlarda arbiy hızmetleri içün olarğa tarhan unvanı berilgeni qayd etile. XV asırnıñ soñunda idare Sinani bey Hocanıñ eline kece. 50 yıllıq idaresinden soñ akimiyet onıñ sülâlesinden Çelebi Sinanige, soñ onıñ oğlu Yosifke keçe. Bütün idareciler Qırım hanlarnıñ hızmetinde bulunıp, Bey, Çelebi ve Ağa unvanlarını qazanıp ve hanlar ögünde qaray halqnıñ vekili olıp, bazıları aynı zamanda diniy maqamı Gahan vazifesinde buluna ediler.
XVIII asırnıñ soñunda qaraylar, Qırımnıñ bütün ealisi kibi Rusiyege qoşulğan edi. XIX asırda idare merkezi Çufut Qaleden Kezlev şeerine keçti. Mında Diniy İdare, ibadethane (kenassa), "Qaray Bitikligi" adlı milliy kitaphanesi, Aleksandr adına qaray diniy oquv yurtu, eñ büyük qaray cemaatı buluna edi. O vaqıtta "Karaimskaya jızn" ("Qaray ayatı") ve "Karaimskoye slovo" ("Qaray sözü") mecmuaları neşir oluna, milliy ve diniy kongressler keçirile edi. 1918 senesi, Qırımda 9 qaray cemiyeti, 11 ibadethane ve 13 oquv yurtu qayd etilgen edi. Sovet devriniñ ilk yıllarında qaray klubları, ve mektepleri çalışa, cemiyetler öz faaliyetini köstere ediler. Lâkin soñra (1940-si seneleri) milliy teşkilâtlar yoq etildi, mektepler ve ibadethaneler qapatıldı. II Cian cenki zamanında qaraylar arbiy işlerinde iştirak ete ediler, çoqusı elâk olğanlar. 1944 s. qaraylarnıñ bir qısmı Qırımdan sürgün etildi.
Qaray halqnıñ sayısı ep azalmaqta. Şimdiki zamanda Mustaqil Devletler İttifaqında, Baltik devletlerinde ve Lehistanda 2 biñge yaqın qaray yaşay. Olarnıñ eñ büyük qısmı Ukrainada (1100 kişi), şu cümleden Qırımda (820 kişi) yaşay.
1990-ıncı senelerniñ başında Qırımda qaray milliy teşkilâtlar yañıdan tiklene. Aqmescit, Kefe, Kezlev, Bağçasaray ve Yalta şeerlerinde medeniy ve diniy cemiyetler öz faaliyetini köstere. "Qırım Qaraylar" cemiyeti şimdi 9 yerli ve Melitopol, Harkiv ve Adesteki (Odessa) qaray cemiyetlerni birleştire. Litvaniya, Lehistan, Moskva ve Sankt Peterburgda da qaraylarnıñ cemiyetleri bardır.


text:
Türkiye yalısında, Ege deñizi yanında, dekabr 24 künü icretçiler ile geminiñ qazası neticesinde 19 insan elâk oldı, şu sırada, altı bala. Türkiye yalı qoruvınıñ hadimleri aytqanı kibi, 21 insannı qurtarıp oldılar. Daa bir insannı qıdıralar.
Türkiye matbuat vastaları bildirgeni kibi, icretçiler Lesbos yunan adasına taba kete edi.
Aynı zamanda, yunan politsiyasınıñ malümatına köre, dekabr 23 künü Egey deñizinde eñ azından 13 insan battı, şu cümleden, yedi bala.
Bu afta BMTnıñ qaçaqlar işlerinden bölügi ve İcret boyunca halqara teşkilâtı bildirgeni kibi, 2015 senesi milliondan ziyade icretçi Avropağa keldi.
Agentliklerniñ malümatına köre, 3 692 insan, Avrupağa keteyatqan vaqıtta, deñizge battı.


text:
İnsan aqları boyunca Şura toplaşuvında Rusiye yazıcısı Nikolay Svanidze Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımda insanlar ğayıp olğanlarını bildirdi. Oktâbr 14-te TASS bergen malümatqa köre, Vladimir Putin «bu malümatnı ögrenecek», dep vade etti.
«Buña diqqat ayırğanıñız içün minnetdarım. Anda insanlar ğayıp olğanını ilk sefer eşitem – bunı kim yapa, ne sebepten belli degil», – dep ayttı Rusiye prezidenti.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aq-uquqlarına riayet etüv aqqında soñki maruzasında Qırımdaki vaziyet, şu cümleden qırımtatar halqı vekillerine nisbeten basqı qayd etile.
BMT İnsan aqları boyunca idare Qırım akimiyeti ve Rusiye akimiyetine qırımtatarlarğa qarşı basqı, qorquzuv areketlerini toqtatmağa ve yarımadanıñ er bir sakinine esas aqlarını kefil etmege çağıra.


text:
Rusiyeniñ Kostroma şeeri yanında oktâbrniñ 3-nde şahsiy helikopter tüşti, üç insan elâk oldı, dep bildire Rusiyeniñ fevqulâde vaziyetler nazirligi.
Qaza sebeplerini qurtarıcılar aydınlatmadı.
Rusiye Tahqiqat komiteti, Rusiye Ceza kodeksiniñ 263-ünci maddesiniñ 3-ünci qısmında qayd etilgen cinayet (eki ve ziyade insannıñ ölümine ketirgen areket havfsızlığı ve ava naqliyatını qullanuv qaideleriniñ bozulması) boyunca cinaiy iş açtı.
«Vertolöt qazasınıñ sebeplerini, elâk olğanlarnıñ şahsiyetini ögrenmek içün tahqiqat tedbirleri keçirile», – dep qayd etti Tahqiqat komiteti.
Nazirlik, cinaiy iş tahqiqatı devam etkenini bildirdi.


text:
Biologiya fakulteti ekologiya hám qorshaģan ortalıqtı qorģaw tálim baģdarı 2-kurs studenti Bazarbaev Dawletbay balalıqtan 1-topar mayıbı bolıp, búginģi kúnde ol aralıqtan oqıp bilim alıp atır. Soģan qaramastan onıń oqıwģa, ilim alıwģa degen qızıģıwshılıģı bálent. Ol ádebiy kitaplardı oqıw menen birge ozi de qosıq jazıwģa qızıģadı hám qálem terbetedi.
Nawrız bayramı qarsańında Dawletbaydıń «Jaqsılıqqa jetelewshi insan» atlı kitabı baspadan shıqtı. Topar studentleri menen Dawletbaydı kórip, xabar alıwģa barģanımızda mine usı quwanıshlı xabardı esitip birge bólistik. Dawletbayģa fakultetimizde ótkerilgen onlayn «Zakawat» oyınlarında jaqsı qatnasqanı hám jaqsı nátiyje kórsetip óz bilimin kórsete alģanı ushın Qaraqalpaq mámleketlik universiteti rektorı tárepinen «Húrmet jarlıģı» hám fakultetimiz dekanı hám tyutorları tárepinen ádebiy kitaplar, ózi menen birge oqıp atırģan gruppalas dosları tárepinen sawģalar tapsırıldı.
Dawletbayģa aldaģı oqıwlarında hám dóretiwshiliginde tabıslar tileymiz.
Biologiya fakulteti tyutorı D.Pirnazarova
Ushırasıwdan kórinisler
Biologiya fakulteti tyutorı D.Pirnazarova


text:
Yanvarnıñ 13-nde OSCE-niñ Viyanada keçirilgen oturışı nevbetteki kiçik diplomatik ğalebe oldı - böyle fikirni Ukrainanıñ Viyanadaki halqara teşkilâtlarındaki daimiy temsilcisi Yevgen Tsımbalük bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosınıñ mühbiri.
O, OSCE-niñ oturışını müsbet qıymetlendirdi. Tsımbalüknıñ sözlerine köre, o, bütün ortaqlarğa Ukrainanıñ telükesiziligi bütün Avropanıñ telükesiziligi olğanını añlatmağa tırışqan.
Diplomat qayd etti ki, Rusiyeniñ tecavuzına ve Qırımnıñ ve ORDLO işğaline soñ qoyulması "Avropada telükesizlikniñ eñ yahşı kefaleti olacaq".
"Telükesizlikniñ bölünmezligi ile bağlı meselege dair fikir aytqan aman-aman bütün delegatsityalar Ukrainağa qoltuttı. Biz açıq şekilde bildirdik ki, bizim içün er angi tesir saalarına qaytuv ya da telükesizlik teşkilâtlarında iştirak ceetinden Rusiye narrativiniñ qabul ettirilüvi qabul olunmazdır ve Ukrainanıñ telükesizlik bağlaşımları ya da telükesizilk planları ceetinden öz yolunı seçmege aqqı bar", - dedi Tsımbalük.
Yanvarnıñ 13-nde Viyanadki aytışmalarnıñ maqsadı Ukrainanıñ sıñırlarında Rusiye ordusınıñ toplanması ile bağlı kerginlikni zayıflaştırmaq edi.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi advokatlarnıñ Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğan Alim Sufyanovnı SİZOda ve Aleksandr Sizikovnı ev apsinde tutmaq qararlarına qarşı bergen istinaf şikâyetlerini red etti.
Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi qırımlılarnıñ advokatlarına esaslanıp bildire.
«Ev apsi SİZOda tutuv olmasa da, biz razı degilmiz. Qarar mahkeme tarafından sebepsiz çıqarıldı, müvekkilimniñ qabaatı isbatlanmadı», – dep añlattı Sizikovnıñ advokatı Safiye Şabanova.
Berilgen malümatqa köre, oturışuv vaqtında advokat Sizikovğa berilgen yasaqlarnı yımşatmağa rica etti – evni terk etmemek, internet ağını qullanmamaq, evden ihtiyac olğanda çıqmağa izin bermek: mal, ilâc almaq içün, tibbiy bölükke barıp kelmek içün.
Amma qadı evelki mahkeme qararını deñiştirmedi – Sizikov 2020 senesi sentâbrniñ 2-ne qadar ev apsinde qalacaq. İmayesi bu qararnı tekrar şikâyet etmege niyetlene.
Faallerniñ malümatına köre, Alim Sufyanovnıñ advokatı izaat bermedi, amma tuvğanlarına istinaf şikâyeti qanaatlendirilmedi, dep bildirdi. Er adam sentâbrniñ 2-ne qadar Aqmescit SİZOsında bulunacaq.
İyülniñ 7-nde mahkeme qırımlı musulman, birinci derece körme saqatı Aleksandr Sizikovnı sentâbrniñ 2-ne qadar ev apsine yolladı. Onı «Hizb ut-Tahrir» faaliyetini teşkil etkeninden şübheli sayalar.
İyülniñ 7-nde saba erte qırımlılarnıñ evlerinde tintüvler keçirildi: Emil Ziyadinov, İsmet İbragimov, Alim Sufyanov, Seyran Hayretdinov, Aleksandr Sizikov, Vadim Bektemirov, Zekirya Muratov ve Aluştada Dilâver Memetov. Memetov tintüv vaqtında evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler, dep bildire «Qırım birdemliginiñ» faalleri.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi beyanatını derc etip, «qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı qanunsız tintüvler ve tutuvlarnen bağlı narazılığını» bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainağa işğal etilgen Qırımnı qaytarmağa istemez, dep tüşüne Avropa komissiyasınıñ sabıq prezidenti José Manuel Barroso.
Bu aqta o Ukrainskaya pravda neşirine bildirdi.
«Menim noqtaiy-nazarıma köre, Rusiye akimiyeti işbu vaziyette Qırımnı almaq içün imkân kördi ve ondan fadalandı. Bilmeyim, bu olarnıñ evelden alınğan qararı edimi, yoqsa bu imkân olar içün bütün bu yüz bergen vaqialar devamında açıldı», – dedi José Manuel Barroso.
«Amma Qırımnı qaytarmağa zor olacaq, çünki Putin buña razı olmaz», – dedi o.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi yañı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» daa eki mabüsi Alim Sufyanov ve Seyran Hayretdinovnı sentâbrniñ 9-na qadar apiske almağa qarar berdi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsi bildire.
Bundan evel mahkeme bu davanıñ dört mabüsini apiske aldı: İsmet İbragimov, Zekirya Muratov, Emil Ziyadinov ve Vadim Bektemirovnı. Olar sentâbrniñ 2-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
Eki kün evelsi bu mahkeme qırımlı musulman, birinci derece körme saqatı Aleksandr Sizikovnı sentâbrniñ 2-ne qadar ev apsine yolladı. Onı «Hizb ut-Tahrir» faaliyetini teşkil etkeninden şübheli sayalar.
İyülniñ 7-nde saba erte qırımlılarnıñ evlerinde tintüvler keçirildi: Emil Ziyadinov, İsmet İbragimov, Alim Sufyanov, Seyran Hayretdinov, Aleksandr Sizikov, Vadim Bektemirov, Zekirya Muratov ve Aluştada Dilâver Memetov. Memetov tintüv vaqtında evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler, dep bildire «Qırım birdemliginiñ» faalleri.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi beyanatını derc etip, «qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı qanunsız tintüvler ve tutuvlarnen bağlı narazılığını» bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Auğanstan İİM men qatıstı kuägerlerdiñ habarlauınşa, sol jerdiñ jergilikti uaqıtımen särsenbi küni tañerteñ, el astanası Kabuldıñ qala ortalığına orna..
30 mamır küni Astana qalasında Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ Törağası K. Mäsimovtiñ qatısuımen Qazaqstan Respublikası Antiterror ortalığınıñ kezekt..
Wlttıq bank ekinşi deñgeyli bankter arqılı 10,20,30 gramdıq tazartılğan altın qwymaların satılımğa şığaradı. Bwl turalı baspasöz konferenciyasında Wlt..
Qazaqstan Respublikası Qarulı Küşteriniñ qwrılğanına 25 jıl, Wlttıq wlan äskeriniñ qwrılğanına 25 jıl toluına jäne Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekett..
Şveycariya, Ispaniya jäne Italiya ğalımdarı Aydahar jwldızdar şoğırında tirşilik boluı ıqtimal ğalamşardı anıqtağan. Osığan baylanıstı zertteu nätijel..


text:
Noyabrniñ 12-nde Kyivde keçirilgen VI çağırılış Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatları konferentsiyasına 76 delegat keldi, dep bildirdi teneffüste Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov.
Onıñ qayd etkenine köre, «Qırımdan çıqqanda manialarğa oğrağan» delegatlarnıñ çoqusı işbu konferentsiyanıñ qararlarına esaslanacaq.
Çubarovnıñ aytqanına köre, eñ yaqın vaqıtta Qırımtatar Milliy Meclisi, saylavlarnı keçirmege imkân olmağanı içün «Qırım işğali şaraitlerinde vekâletlerini qaldıramağan» Qurultay delegatlarına «vazifelerine devam etip-etmeyceklerini qarar almağa» imkân berecek mehanizmni belgileycek.
Refat Çubarov, Qurultay delegatı vazifelerini eda etemeycekler «pek az olacağından» emin.
Bundan evel Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, VI çağırılış Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatlarınıñ konferentsiyasına işğal etilgen Qırımdan bazı iştirakçiler yarımadada basqığa oğramaq telükesi bar olğanı içün kelip olamaycaq. Onıñ aytqanına köre, keçken sene Qurultay delegatlarınıñ esas Ukrainağa kelmesi Qırımdaki basqınıñ sebebi olğan edi.
Qurultay delegatları demokratik saylavlarnı keçirmege imkân peyda olğanına qadar vazifelerini eda etmege devam eteceklerMustafa Cemilev
Aqımdaki sene Qurultay delegatlarınıñ vekâlet müddetleri bite. Qırımtatar milliy lideri Mustafa Cemilevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, «işğal şaraitlerinde Qurultay delegatlarınıñ demokratik saylavlarını keçirmege imkân yoq», şu sebepten Kyivdeki Qurultay delegatlarınıñ konferentsiyasında olarnıñ delegat vekâletlerini uzatma meselesi baqılacaq. Onıñ aytqanına köre, Qurultay delegatları demokratik saylavlarnı keçirmege imkân peyda olğanına qadar vazifelerini eda etmege devam etecekler.
Reglamentke köre, Qurultaynıñ 250 delegatı saylanmaq kerek. 2013 senesi keçirilgen saylavlarda 248 delegat saylanğan edi, eki yer Özbekistan içün ayırılğan edi, amma anda saylavlar olmadı. 2013 senesinden soñ bir qaç insan vefat etti, amma Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiyası aktual cedvellerni şimdilik derc etmedi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, 248 Qurultay delegatından altı insan vefat etti ve bir kişi ğayıp oldı.
Kyivde VI çağırılış Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatlarınıñ konferentsiyası keçirile. Tedbirge 200 iştirakçiden ziyade keldi.
Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayı 1917 senesi noyabr ayında saylanğan edi. 1917 senesi dekabrniñ 9-ndan 26-na qadar esas qırımtatar qanunlarını qabul etken milliy tesis toplaşuvı olaraq çalışqan edi.
1991 senesi Qırımtatar Milliy Qurultayı faaliyetini yañıdan başlattı. Ukrainada qırımtatarlarnıñ yuqarı temsil organı olaraq tanıldı. Qırım işğalinden soñ Rusiye onıñ faaliyetini yasaq etti.


text:
Awrupa qışqa şäm häm utın äzerli
Qıytğada Rusiyäneñ tabiğıy gazına bäylelekne kimetmäkçelär
Awrupada ênergiyä qullanunı häm Rusiyäneñ tabiğıy gazına bäylelekne kimetü maqsatı quyıla.
Bu qısalarda İspaniyädä kondiśioner belän suıtunı çikläwçe qağıydä ğamälgä kerde. Cämäğat’çelek urınnarı häm êş cirlärendä cäy köne anıñ cılılığı 27 gradustan kim bulmayaçaq. Bu bülmälärneñ işeklären yabıp totunı da mäcbür qıla. Restorannardağı kondiśionerlar +25 gradusta qullanıla ala.
Qışın isä cılıtuçılar 19 gradustan da yuğarı temperaturağa quyılmayaçaq.
Xastaxanä, mäktäp häm çäçtaraşxanälärgä bu qağıydä qağılmıy.
Greśiyä häm İtaliyä dä däwlät binalarında kondiśioner qullanu mäs’äläsendä uzğan ayda çikläwlär kertte. Alarnı 27 gradustan asqaraq töşerü tıyıldı.
Franśiyädä kondiśionerı bulğan êş urınnarına işeklären yabıp totu mäcbüri. Ütämäwçelärgä 750 yevro ştraf qaralğan.
Germaniyäneñ Gannover şähäre dä, xastaxanä häm mäktäplär tışında, däwlät binalarında kondiśioner häm fenlı cılıtuçı qullanunı tıydı.
Şveyśariyädä isä qışın êlektr özeklekläre bula aluı turında kisättelär. Federal’ êlektr ênergiyäse komissiyäse xalıqqa qışqa şäm häm utın alıp quyarğa kiñäş itä
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyä yulları kemnärgä yabıldı?
Rusiyä xökümäte dus bulmağan illärneñ yul transportında Rusiyä cirlären qullanuların tıydı


text:
Martnıñ 24-ünde saba Ukrainada tasdıqlanğan 84 COVID-19 adisesi bar. Bir kün evelsi 76 hasta bar edi, bildire Azatlıq Radiosı.
Eñ çoq adise Kyivde - 29. Çernivtsi vilâyetinde 25 (1 ölü), Kyiv vilâyetinde - 15 (tünevin 10), İvano-Frankivsk vilâyetinde - 5 (1 ölü), Dnipropetrivsk, Jıtomir, Lviv, Ternopil vilâyetlerinde - 2-şer, Donetsk ve Çerkassı vilâyetlerinde - 1-er adise.
COVID-19 virusından üç adam elâk oldı, birisi tedaviylendi.
Martnıñ 24-ünde dünyada tasdıqlanğan 382 000-den ziyade koronavirus hastası bar. COVID-19 virusından 16574 öldi, 102 000 adam tedaviylendi.


text:
Qırımtatarlar – Ulu Vatan cenkiniñ veteranları Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinge muracaatta bulunıp, ATR qırımtatar telekanalına yayınnı ğayrıdan tiklemekte yardım etmege rica ettiler. Bu aqqında Qırım.Aqiqatta olğan Putinge muracaat kopiyasında aytıla.
Muracaatta qayd etile ki, 1990-ıncı senelerinden itibaren qırımtatarlar til, medeniyet ve urf-adetlerini «devlet sayesinde degil, devletke zıt ketip», canlandırdılar. «Böylece, aman-aman 10 yıl evelsi dünyada yekâne olğan ATR telekanalı ve «Meydan» radiosı açıldı, soñra da «Lâle» bala telekanalı peyda oldı. İşbu qırımtatar kütleviy haber vastaları faşizmni yeñgen sovet halqınıñ qarmanlığı, şu cümleden Qızıl orduda hızmet etken qırımtatarlarnıñ cesürligi aqqında sıq-sıq aytqan ediler Ulu Vatan cenkine dair levha ve radio yayınları sayesinde qırımtatarlarnıñ yañı nesili vatanperver olaraq terbiyelendi», – aytıla muracaatta.
«Qırımtatar kütleviy haber vastalarınıñ qapatılması bizim içün, bütün qırımtatar halqı içün de, büyük bir zarar oldı. Torunlarımızğa qırımtatar televideniye ve radiosı kimge keder ete edi sualine nasıl cevap berecegimizni bilmeyik», – dep aytıla muracaatta.
Muracaatnı Qırımtatarlarnıñ cumhuriyet cemaat teşkilâtınıñ reisi, cenkniñ 1 gruppa saqatı Nariman Kazenbaş, 25 Çapayev diviziyasınıñ veteranı Şefika Abibullayeva, Aqyar mudafaasınıñ iştirakçisi Ablâmit İbraimov, gvardiya polkovnigi, cenkniñ 1 gruppa saqatı Reşat Sadretdinov, Stalingrad uruşınıñ iştirakçisi Rustem Memetov, cenk uruşlarınıñ iştirakçisi, cenkniñ 1 gruppa saqatı Üsein Fahriyev, 51-inci ordunıñ terkibinde cenk uruşlarında iştirak etken Ediye Burnaşeva, Aqyar mudafaasınıñ iştirakçisi, cenkniñ 1 gruppa saqatı Hatice İslâmova, Qırım partizanı, cenk uruşlarınıñ iştirakçisi Nariman Memetov, faşistler lagerleriniñ esiri Riza İbragimov, cenkniñ 1 gruppa saqatı Amza Mamutov imzaladılar.
Mart ayınıñ soñuna qadar ATR media-holdingi Rusiye qanunlarına köre kütleviy haber vastası olaraq öyle de qayd olamadı. Şirket Roskomnadzorğa vesiqalarını bir qaç kere bergen edi, lâkin olarnı farqlı sebeplerden keri qaytara ediler. Aprel 1-ge keçer gecesi ATR telekanalı, Lâle bala telekanalı işini toqtatmağa mecbur oldılar. «Meydan» ve «Lider» radioları da diñleyicilerinen sağlıqlaştılar. Reberlik telekanalnı qayd etmege tırışacağını bildirdi.


text:
Keşe, 21 qazan beysenbi küni 40-tan astam memleket Birikken Wlttar Wyımında mälimdeme jasap, Qıtaydıñ Şıñjañdağı az sandı mwsılman wlttarına jasağan qısımı turalı alañdauşılıq bildirdi. Bwl ret mälimdeme jasağan elderdiñ qatarında Türkiya da bar.
Halıqaralıq qauımdastıqta 43 eldiñ birlesken mälimdemesinde Şıñjañdağı wyğır, qazaq jäne özge de etnikalıq azşılıqtarğa bağıttalğan «auqımdı baqılau şaralarına», «dini jäne etnikalıq azşılıqtardı nısana ete otırıp wjımdıq janıştau äreketterine» baylanıstı alañdauşılıq bildirilgen.
43 atınan jasağan mälimdemesinde Franciyanıñ BWW-dağı arnayı ökili Nikolas de Riv'er Şıñjañda «Adam qwqığınıñ jalpı jäne jüyeli türde bwzıluı, qinau-azaptau äreketteri, mäjbürli eñbek, jınıstıq zorlıq-zombılıq jäne balalardı ata-anasınan mäjbürli bölu isteri bar» dep körsetti.
Birlesken mälimdemege qol qoyğan elder BWW adam qwqığı jöninde arnayı komissiyanıñ Şıjañğa baruın jäne oğan Beyjiñ biliginiñ rwqsat beruin talap etken.
Birqatar Batıs elderi bastap Beyjiñniñ Şıjañdağı jürgizip jatqan sayasatın ayıptau isine qosılğan elderdiñ sanı jıl sayın köbeyip keledi. Bwl qatardan Türkiyanıñ körinui de ülken män bererlik taqırıp. Türkiyamen qatar Afrikadan da birneşe memleket birlesken mälimdemege qosılğan. Alayda, Qıtaymen tığız baylanısı bar Saud Arabiya, Päkistan sekildi mwsılman elderi Şıjañdağı mwsılman azşılıqtarınıñ qısımğa wşırauı turalı «läm» dep auzın aşpay otır.
Qıtaydıñ BWW-dağı resmi ökildi birlesken mälimdemeni «dälelsiz jasalğan» dep ayıptağan, äri Şıñjañdağı etnikalıq azşılıq ökilderiniñ sayasi qısımğa alınğanı turalı ayıptaudı joqqa şığardı.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayonı boyunca Tahqiqat bölügi keçken sene qırımtatar şairesi Aliye Kenjaliyevağa qarşı 2018 senesi mayısnıñ 9-nda «Qırım» gazetasında derc etilgen cenkke qarşı kibi tanılğan şiirleri içün Rusiye Ceza kodeksiniñ (natsizmni aqlav) 354.1 maddesine istinaden tahqiqattan evelki teşkerüv başlatqan edi. Teşkerüv cinayet alâmetlerini tapmadı. Qırımlı şaire Qırım.Aqiqatqa intervyü berdi.
– Rusiye uquq qoruyıcıları icadıñızğa çoq diqqat ayıramı?
– Ümüt etem ki, şimdi icadıma büyük meraq yoq. Eñ azından, meni bir yerge çağırmaylar ve sual bermeyler.
– Siziñ fikiriñizce, keçken sene icadıñız Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ diqqatını ne içün celp etti?
– Ümüt etem ki, bu qabiliyetimnen bağlı (külümsire – QA). Çoq insan yaza ve daa «telükeli» metinler yaza, amma bütün şiirler insan sözlernen ifadelengen duyğularını tanımağa başlağan küçlü duyğularnı doğurıp olamay. Meni oquylar. Bunı kim begenir?
– Cemaatnıñ destegini is etesiñizmi?
Tanış olmağan insanlar kelip, yardım qolunı uzatmağa teklif etken ediler. Böyle vaziyetlerde halqımnıñ birligi kösterile
– Ebet! Er vaqıt is ete edim, amma oğursızlıq vaqtında pek yahşı is ettim. Yaza ve telefon ete ediler: tanışlarım ve tanış olmağan insanlar. Tanış olmağanlar kelip, yardım qolunı uzatmağa teklif etken ediler. Böyle vaziyetlerde halqımnıñ birligi kösterile. Qırımtatarı olğanımdan ğururlanam! Başqa birisine de aynı şekilde qol uzatırım.
– Şimdi ne mevzuda yazasıñız?
– Meni raatsızlağan şeylerni yazam, yazmağa mecbur etken şeylerni: ana yurt sevgisi, halqımnıñ ğam-qasevetleri, oğulları apishanelerge alınğan analarnıñ acısı, satqınlıq ve sadıqlıq, tamır ve iman, para ve qıymetler aqqında. Mında ve şimdi olğan er şeyni is etkenim kibi yazam. Bu lirikadır.
– İcadiy körüşüvleriñiz olamı?
– E, hayriye ya da belli künlerge bağışlanğan körüşüvler keçiremiz. Bazı vaqıtları Qırımnıñ er angi şeerinde qavede oturıp oquymız. İnsanlar bizni körip eşitmege istey. Bizler – zemaneviy qırımtatar şairlerimiz.
– Zemaneviy Qırımda ne ilham bere?
Menim qaraman, güzel halqım ilham bere
– Menim qaraman, güzel halqım ilham bere.
– Raatsızlağan ve qasevetlendirgen şeyler barmı?
– Qasevetlendirgen… Halqımnıñ başına kelgenler meni qasevetlendire. Olmaycaq cinaiy davalar, tintüvler, delilsiz qabaatlavlar. Bir şey ayttıñ, qayda ayttıñ ve nasıl ayttıñ, daimiy qorqu bar. Şiirler de «filtrlemege» ögretti. Ceza kodeksiniñ maddelerini bilmek içün ders oldı. Nasıl qasevetlenmeyceksiñ? Qaranlıq. Er şeyni añlatıp olamazsıñ, kerekmey de, fikir etken insan özü er şeyni köre ve añlay.
– Soñki beş yıl içinde mektep mezunlarında, hususan qırımtatarlarda, Rusiye mefküresiniñ mahsulı is etilemi?
– Balalar körgen ve eşitken er şeyni qabul ete. Ve, elbette, vatanperverlik terbiyesiniñ mahsulı bar. Amma qırımtatarlarnıñ aile degerleri pek küçlü ve büyüklerge, hususan ana-babanıñ fikrine ürmetleri büyüktir. Balağa müit vaqtınca tesir etse de, genç ana-babağa qarşı çıqa, bu keçe. Aile degerleri ise qala.
Qorantada şekillengen fikir ve tüşünceler qırımtatarlar içün esas ola, menim fikirimce. Ana-babalarımız Sovetler Birliginde yaşadı. Ne oldı? Bu nesilden iç birisinde sovetlerniñ mefküresini körmeyim. Biñ yıllarnen mında yaşadılar, halq olaraq şekillendirler. Neler olmadı. Beş yıl içinde qanımızda ya da başımızda ne deñişe bile?


text:
Bunı o, öz başına tayinlengen Qırım akimiyetiniñ ruporı sayılğan «Krıminform» saytına bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, böyle arizanıñ sebebi – Yuqarı Şurasınıñ bar olğannıñ toqtatıluvıdır.
«Aprel 1 künü men deputat vekâletinden vazgeçkenim aqqında arizanı yazdım, em de bu şaqa degildir», – dedi Kolesniçenko.
Deputat öz siyasiy areketlerini Qırım ve Aqyar tamamınen Rusiye Federatsiyasınıñ uquqiy alanına kirgenlerinden soñ devam etmege planlaştıra.
«Al-azırda men içtimaiy faaliyetimnen oğraşam: Aqyarlılarğa Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına alışmağa yardım etmege tırışam», – dedi Kolesniçenko.
Ukraina Yuqarı Şurasına majorital okrugları boyunca Qırımdan 10 deputat ve Aqyardan 2 deputat saylanğan edi. Öz deputat vekâletlerini endi Qırımdan 7 deputat ve Aqyardan Kolisniçenko vazgeçti.


text:
Matbaacılıq
Matbaacılıq - boyanı basma formadan kâğıtqa keçirip, kitap, mecmua, gazeta ve başqa basma mahsulatlarını işlep çıqaruv tehnologiyası.
Bu tarzda elde etilgen eserler büyük miqdarda qullanıla bilir ki, bu da maatbacılıqnıñ maiyeti olğan. Bu icattan evel, elyazma vesiqaları ve kitaplarnıñ yaratıluvı ve ğayrıdan çıqarıluvına pek az mütehassısnıñ (hususan keşişhanedeki tasilli keşişler) inhizarı bar edi. Basım şekli bastırılacaq üzeri ile bitişkende boya (merekep) esabına yerine ketirilir. Em nushalamaq, em de tek sanat eserlerini elde etmek içün qullanılır.
Amelde er angi qattı üzerine basma yapılır. Kâğıt, karton, toquma, maden, cam, mayışkütle ve ölçüonluqlar, taş basma içün keñ tarqalğan malzemelerdir.


text:
Kiyev merkezinde, Avropa meydanındaki «Ukrain evi» yanında patlav yüz berdi. Azatlıq Radiosınnı mühbiri bergen malümatına köre, eki insan yaralandı, olarnı acele yardım arabası alıp ketti.
Qaza yerinde uquq qoruyıcılar çalışa, meydan sarıp alınğan.
İçki işler naziriniñ muavini Mıkola Veliçkoviç yüz bergen vaqia bugünki Maydannı ğayrıdan teşkil etmek kerekligini tasdiqlay.
Militsiya «Ukrain evi» tarafına patlav aletini atqan adamnı endi yaqaladı.
Ukraina içki işler Nazirliginiñ malümatına binayen, belgisiz şahıs işhane müdirini qorquzıp, oña taba granatanı attı.
«Memur cinayetçiniñ niyetini añlap, onı vaqtında zararsız bir alğa ketirdi. Vaqia şaatları adamnı tutmağa yardım etip, acele yardımnı ve militsiyanı çağırdılar»,– dedi İçki işler naziriniñ muavini Mıkola Veliçkoviç.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ, hususan milliy azlıq vekilleriniñ aq-uquqlarınıñ bozuluvı adiseleri qayd etile. Bunı BMT-nıñ 34 adamdan ibaret köz eticileri öz maruzasında bildirdiler, dep bildire Reuters.
BMT vekilleri qayd etkeni kibi, Qırımda «ukrain vatandaşları, qırımtatar ealisi ve diger azlıqlarnı taqip etmege devam eteler».
«Mart yında olıp keçken «referendumdan» soñ, Qırım «imayecileri» insan aqlarını bozıp başladılar, bu adiseler boyunca taqiqatlarnı alıp barmaq içün bir de bir adım yapılmadı», – dep aytıla maruzada.
Qırımda insan aqları bozuluvı aqqında bir sıra uquq qorçalayıcı, cemaat teşkilâtları, Meclis bildirgen edi. Bundan evel, Ukraina tış işler nazirligi BMT-nı Qırımda aq-uquq ve serbestlikni nezaret etmek içün işbirlikke çağırğan edi.