text:
“BAYDENNİÑ TİLİ ÖTKİR, AL SAYASATI JWMSAQ”
Bwl äreketter men mälimdemeler osı sarında jalğasa ma? Bayden äkimşiliginiñ alğaşqı qadamınan qanday qorıtındı jasauğa boladı? Pol Gregori bılay deydi: – Meni mälimdemeler emes, naqtı sayasat qızıqtıradı, – deydi Pol Gregori. – Tramptıñ Kreml'ge qatıstı mälimdemeleri jwmsaq boldı. Ol “Putin kisi öltiruşi me?” degen swraqqa jauap bermedi. Biraq Tramp äkimşiliginiñ äreketi qatañ boldı. Mısalı retinde “Soltüstik ağın-2″ gaz qwbırına baylanıstı sankciyalardı atap ötu jetkilikti. Bayden äkimşiliginiñ wstanımı bwğan müldem qarama-qayşı. Mälimdemeleri ötkir, al sayasatı jwmsaq. Baydenniñ Putin turalı swraqqa bergen jauabı tosınnan boldı ma, älde onı prezident äkimşiligi Kreml'ge közqarasın körsetu üşin aldın ala dayındağan ba? Mine, osını bilgim keledi. Sebebi, Aq üy “Soltüstik ağın-2″ gaz qwbırı qwrılısın toqtatatınday sankciyanı äli de salmadı. Al Putin üşin gaz qwbırı – eñ mañızdı sayasi joba. Amerikanıñ resmi mälimdemelerinde naqtılıq joq. Bayden gaz qwbırı “Europa üşin jaqsı ideya emes” deydi. Bwl sonşalıq batıl mälimdeme emes. Bayden “Memlekettik hatşı Blinken gaz qwbırına qatısı bar firmalarğa eskertu jasadı. Olarğa da sankciya salınuı mümkin” dedi. “Mümkin” dep otır. Bir sözinde ol “Soltüstik ağın-2″ jobasın toqtatu tım keş ekenin moyındağan. Oğan qosa Bayden Germaniyamen arazdasqısı kelmeydi. “Tramp Germaniyağa dörekilik jasadı, sol sebepti Berlinniñ gaz qwbırına aqşa saluı qatelik desek te, bwl şeşimdi qoldau kerek” deydi. Meniñşe, Bayden äkimşiligi ötkir mälimdemelerdi batıl ärekettermen ilip äketedi deuge negiz joq. Biraq bwl tek boljam. Qorıtındı jasauğa äli erte, sebebi Bayden prezident bolğalı köp uaqıt ötken joq. – “Aq üy batıldıq tanıtpadı, qatañ sankciya salu kerek” degen key zañ şığaruşılarğa Bayden “Trampqa qarağanda odaqtastarmen birlese äreket etkimiz keledi” dep jauap berdi. Onıñ Tramptan özgeşeligi osı bolmaq. Sonımen qatar äkimşilik sankciya saluğa uaqıt kerek ekenin, al birlesken sankciyalar anağwrlım tiimdi ekenin de ayttı. – Biz qazir Resey şeneunikterine birqatar şekteu qoyatın Europa sankciyaları turalı ayta alamız. Qazir bärin “Vladimir Putinniñ aynalasındağı adamdarğa sankciya salına ma?”, “Soltüstik ağın-2″ jobasına soqqı jasala ma?” degen swraq qızıqtıradı. Naval'nıydıñ adamdarı da Putinniñ aynalasındağılarğa sankciya saludı wsınğan edi. Osı äreketter nemese äreketsizdik Batıstıñ Kreml'ge qatıstı naqtı wstanımın körsetedi. Eger bwl qadam jasalmasa, qoqan-loqınıñ bäri söz jüzinde ğana qaladı.
SANKCIYALAR TIİMDİ ME?
– Cizdiñ aytuıñızşa, sankciya Bayden äkimşiliginiñ Kreml' turalı şınayı wstanımın körsetedi. Biraq sankciyalardıñ tüpki maqsatı ne? Olar Putinge qattı qiındıq tuğızıp jatpağan siyaqtı. – Sankciya salamız dep qorqıtıp, sonıñ arqasında “Soltüstik ağın-2″ gaz qwbırı qwrılısın tağı eki jılğa sozdıq. Naqtı bağıttalğan sankciyalar nätije beredi. Biraq wzaq merzim twrğısınan olar tiimdi bolmauı mümkin. Sankciyanı qoldaytındar şekteu şaraları Kreml'diñ äreketin özgertedi dep ümittenedi. Bwğan qalay qol jetkizuge boladı? Naval'nıy jaqtastarınıñ aytuınşa, Putinniñ janındağı adamdarğa, yağni, sovettik “Politbyuronıñ” balamasına qatañ sankciya salınbayınşa, Putin sankciyalardı op-oñay aynalıp ötedi. Rasımen, Amerikanıñ bas prokurorğa sankciya salğanınan oğan kelip keteri bar ma? Sankciyalar köp salındı, biraq osı künge deyin olardıñ Kreml'ge eş mäni bolmadı. – Aq üyge Djo Bayden kelgeli Mäskeu men Pekin Amerikağa qarsı al'yans ideyasın qayta jüzege asıra bastadı. Eki el de Baydendi sınap otırğan siyaqtı. Jaqında Resey men Qıtaydıñ sırtqı ister ministrleri kezdesu ötkizdi. Onda da AQŞ-tı qattı sınadı. Bwl jolı Qıtay Kreml'den de asıp tüsti. Pekin AQŞ-pen baylanıs ornatqalı tarihta alğaş ret Amerikanıñ memlekettik hatşısın jariya türde jazalamaq boldı. Blinken Ankoridj qalasında eki eldiñ sırtqı ister ministrleriniñ kezdesuinde Qıtaydı sınağan edi. Mäskeu men Pekin Baydenniñ jigerin jete bağalamauı mümkin be?
– Uaqıt körsetedi. Pekin Baydenniñ Barak Obama äkimşiliginde vice-prezident bolğan täjiribesine qarap, Qıtayğa qarsı jigersizdik tanıtadı dep oylaydı. Olar Baydendi sınap otır. Alyaskadağı amerika-qıtay kezdesuinde qıtay delegaciyası basşısınıñ sözin qorlıq dep sanaymın. Ol barlıq diplomatiyalıq norma men ädepti wmıtıp, AQŞ-qa auır ayıp taqtı. Şın mäninde, Qıtaymen baylanıs –Bayden äkimşiligi üşin de ülken sın. AQŞ Pekinniñ Gonkongtegi demokratiyağa qarsı äreketterine jauap beruge mäjbür boladı. Tayvan'dağı jağday da uşığıp twr. Qıtay Tayvan'ğa äskeri şabuıl jasauı da mümkin. Mwnıñ bäri öte qauipti, sebebi Pekin Baydenniñ tözimin sınaymız dep artıq ketui mümkin nemese “Bayden – älsiz prezident” degen oymen äreket etui mümkin, – deydi Pol Gregori.
“BAYDEN AMERIKANIÑ İŞKİ PROBLEMALARIN ŞEŞUGE KÜŞ SALADI”
Bolaşaqta Bayden Amerikanıñ işki problemalarına nazar audaradı. Sondıqtan onıñ Reseyge nemese Qıtayğa qarsı akciyalarğa baruı ekitalay deydi Uil'yam Pomeranc: – Reseymen qarım-qatınasta ondağı adam qwqıqtarı mäselesine keyingi tört jılğa qarağanda köbirek män beretin sekildimiz, – deydi Uil'yam Pomeranc. Reseydiñ AQŞ-qa qarsı kiberoperaciyaları qarım-qatınastı uşıqtıruı mümkin. Meniñ oyımşa, Resey hakerleriniñ AQŞ ministrlikterine, zertteu ortalıqtarı men äskeri korporaciyalarına şabuılı turalı aqparat Reseydi SWIFT halıqaralıq tölem jüyesinen şığaruğa äkelui ıqtimal. Bwl turalı Resey basılımdarı da jazdı. Biraq Djo Bayden Amerikanıñ işki problemaların şeşuge küş saladı dep oylaymın. Bwl jöninde onıñ ülken josparları bar: Kongrestiñ memlekettiñ infraqwrılımına salınatın investiciya bağdarlamaların maqwldauı, salıq pen saylau reforması. Bwl tüsinikti de. Boljauımşa, Putin de eñ aldımen Reseydiñ işki probelamaların şeşuge tırısadı. Soñğı jıldarı ol AQŞ-pen baylanısın işki sayasi maqsattarğa qol jetkizu üşin paydalandı. Öz tanımaldığın arttıru üşin antiamerikanizmge jügindi. Biraq qazir oğan memleketti qırküyek ayındağı Duma saylauına dayındau kerek. Putinniñ äreketi onıñ äleumettik sayasatqa basımdıq bergenin körsetedi. Mağan Resey Konstituciyasına bıltır engizilgen özgeris äleumettik problemalardı şeşu üşin engizilgendey körindi.
“DJO BAYDEN QAJET BOLSA RESEYGE QARSI NAQTI ÄREKETKE BARA ALADI”
Eger Kreml' öz äreketimen Aq üydi naqtı äreketterge baruğa mäjbürlemese, Bayden äkimşiligi Reseydi elemeytin de şığar deydi Uil'yam Pomeranc: – Meniñşe, Djo Bayden qajet bolsa Reseyge qarsı naqtı äreketke bara aladı. AQŞ-tağı Resey hakerleriniñ äreketinen keyin sankciyalar artadı dep oylaymın. Kreml'diñ Amerikağa qauip töndiretin äreketteri de sankciya saluğa mäjbürleui mümkin. Kreml'diñ qastıq äreketteri bolmasa, Bayden Reseymen taytalasa qoymas. Eki taraptıñ teketiresti uşıqtıruğa nieti de, ıqılası da joq. Bwl jağday özgerui de mümkin. Sebebi Putin öz maqsatına jetu üşin tosınnan payda bolğan kez kelgen mümkindikti qalt jibermeytinin birneşe märte körsetti, – deydi Uil'yam Pomeranc. Devid Satter Baydenniñ Resey prezidenti turalı swraqqa jauabı negizinde qorıtındı jasamauğa şaqıradı: – Onıñ aytqanına qattı män bermes edim, sebebi bwl jay ğana qoyılğan swraqqa jauap edi. Reseyge qatıstı wstanım boyınşa Baydenge qısım körsetilip otır. Öytkeni demokrattar tört jıl boyı respublikaşıldardı Putindi wnatadı dep sögip keldi. Tramptan “Putin kisi öltiruşi me?” dep swrağanda, ol “Biz de adam öltiremiz” dep ayttı. Sondıqtan Baydenniñ “Putin – kisi öltiruşi” degenge kelisuden basqa amalı bolmadı. Bwrın Hilari Klinton, Florida senatorı Mark Rubio sekildi ıqpaldı adamdar da solay degen. Meniñşe, amerikalıq sayasatkerlerde “orıs liderleri adam öltiredi” degen bir bwlıñğır pikir qalıptasqan. Biraq olar mwnıñ mañızın tüsinbeydi, bayıbına barmaydı. Bwl ayıptardıñ halıqaralıq qatınastar üşin, reseylik liderlerdiñ äreketi üşin mañızı bar ekenin bağalay almaydı. “Putin degen kim?” degen swraqqa olar ädet boyınşa jattandı sözben jäne amerikalıq stereotiptermen jauap beredi. – Amerika prezidentteriniñ bwğan deyin basqa memleket basşısın “kisi öltiruşi” dep atağanı esimde joq. Bwl kezdeysoq jauap boldı dep aytu qiın. Ädette, prezidentter mwnday swraqtarğa dayın boladı ğoy.
– Bwl, ärine, Obama äkimşiligi kezindegi Baydenniñ äreketine kereğar. Hillari Klinton da qayta retke keltiru sayasatı avtorlarınıñ biri bolğan edi. Olar işki sayasi sebepterge baylanıstı wstanımdarın özgertedi. Eñ bastısı, Reseyge degen qatınas ünemi sayasatkerlerdiñ işki müddelerine, Amerikanıñ işki sayasatına qaray anıqtaladı. Sondıqtan “Baydenniñ jauabı onıñ Reseydegi jağdaydı tereñ tüsinetinin körsetedi” dep oylay qoymaymın. Dese de, prezident mwnı ayttı eken, demek Reseydiñ aşıq qılmısına köz jwma qaramauğa stimulı bar. Qalasañ da, qalamasañ da, bwl – jaqsılıqtıñ nışanı deuge boladı.
“MÄSKEU BATISTIÑ RESEY QILMISI TURALI AŞIQ AYTQANIN QALAMAYDI”
– Alğaşqı äreketterge qarap Baydenniñ Reseyge qatıstı sayasatınıñ qanday bolatının aytuğa bola ma? Mısalı, ol Europamen birigip, Kreml'ge sankciyalar salu turalı ayttı.
– Bwl öte mañızdı, biraq men bwl jağdaydıñ bwrınğıdan nemen erekşelenetinin körip twrğan joqpın. Tramp NATO müşelerin ortaq qorğanısqa köbirek aqşa töleuge köndirgisi keldi. Bwğan belgili bir deñgeyde qol jetkizdi de. Baydenniñ “Soltüstik ağın-2″ jobasına közqarası köp närseni körsetedi. Tramp bwl jobanı toqtatuğa tırıstı. Al Resey äreketine Baydenniñ qalay jauap beretinin bilmeymiz. Europalıq serikterine qısım körsetui ıqtimal. Äzirge Baydenniñ sözinen özgeris bayqauğa boladı, onıñ soñı äreketke wlasuı mümkin. Äsirese bolaşaqta qoldau tapsa. Ärine, Mäskeu Batıstıñ Resey qılmısı turalı aşıq aytqanın qalamaydı, işki cenzurası bolğanın qalaydı. Reygan bilikke kelgende, sovet liderleri kez kelgen qılmıs jasauğa dayın ekenin ayttı. Bwl sözi ras bolsa da, halıqaralıq janjal şıqtı. Putin rejimi jwrt Reseydiñ qılmısı turalı jaq aşpasa deydi. Biraq Bayden Kreml' jasağan qılmıstardı ayta bastasa, eger qanday da bir äreketke barsa, bwl ärine öte mañızdı. Meniñşe, bwl alğaşqı belgilerdiñ biri boladı. Putin qazir bireudi ulasa nemese öltirse, Bayden jauap beruge mäjbür boladı. Adamdar onıñ esine salıp, “Siz onı kisi öltiruşi dep ayttıñız, endi ne aytasız?” dep esine salıp twradı. – Qazir Kreml' mazasızdanıp jatqan da bolar. Sebebi Tramp bilikte bolğan tört jılda onı Putindi jaqtaydı dep ayıptağan adamdar Aq üyge keldi jäne olar sol sözinen bas tartpadı. – Meniñ oyımşa, Kreml'ge qarsı tolqın 2016 jılı bastaldı. Prezident saylauı kezinde Reseydi wnatatındarın aşıq bildirip jürgen demokrattar Mäskeudi aşıq ayıptadı. Bwl, sirä, memleket işindegi jağdaydı uşıqtırıp jiberdi. Reseydi sınauşılar, onıñ Trampen söz baylasqanın aytuşılar Reseydiñ şınayı qılmısına, Reseydegi jäne halıqaralıq qatınastardağı şınayı problemalarğa nazar audarmaytını ökinişti. Sebebi eger Boris Nemcovtıñ öltiriluin nemese malayziyalıq “Boingtiñ” atıp tüsiriluin alsañız da, Europadağı şeşen emigranttar men qaşqındardı öltiru nauqanın alsañız da, bwl – öte ülken mäsele. Eger Resey men onıñ liderleri işinde amerikalıqtar otırğan wşaqtı joyuğa boladı dep eseptese (wşaqta şınımen bir amerikalıq boldı), bwl Amerika üşin de, halıqaralıq qauımdastıq üşin de kürdeli mäsele emes pe? Reseydiñ saylauğa aralasqanı turalı äñgime eşteñe özgertken joq. Biraq işki sayasi şielenisti tuğızdı. Bwl – bwrmalanğan körinis. Eger biz Reseyge älemdik tarih jäne sayasi qatınastar ob'ektisi retinde qarasaq, onda sonday memleket qazirgi basqaru stilimen, qazirgi qwndılıqtarımen bolaşaqta qanday qauip töndire alatının oylau kerek. – Tayau aradağı jağday şe? Qazir Resey äskerileriniñ Ukraina şekarasında şoğırlanuına qatıstı qauip bar. Qarulı qaqtığıs bola qalğan jağdayda, Vaşington qanday äreketke baruı mümkin? – Bwl ukrainalıqtardıñ özin qorğau qabiletine baylanıstı. Ukrainağa qarsı ülken qarsılıq akciyası bolsa, Amerikalıq sayasi jağday Baydenniñ aytarlıqtay reakciyasın qajet etedi, – deydi Devid Satter.
“AMERIKA ÖZİ WMTILĞAN JAHANDANUDIÑ QWRBANI BOLIP OTIR”
Qıtay Donal'd Tramppen tört jıldıq teketiresten keyin üziliske ümittengen edi. Bolmay qaldı. Bayden Qıtaydıñ wyğırlarğa qatıstı äreketterin, Gonkongtegi azamattıq bostandıqtıñ şekteluin birneşe märte qattı sınadı. Sonımen qatar ispen de körsetti: joğarı lauazımdı qıtay şeneunikterine qarsı sankciya saldı. Vitaliy Kozırevtiñ aytuınşa, Bayden äkimşiligi Tramp äkimşiliginen kem äreket etpeydi. Biraq oğan qarağanda wyımdasqan türde, äri tiimdi äreket etui mümkin.
– Eñ bastısı – AQŞ-tıñ qanday jağdayda jauap qaytaratını. Qazir AQŞ-qa Qıtaydan qauip tönip twr, öytkeni Amerika özi wmtılğan jahandanudıñ qwrbanı bolıp otır, – deydi Vitaliy Kozırev. – Olar Qıtayğa liberaldı ekonomikalıq tärtip jüyesine enuge jol aştı, amerikalıq zañdar men instituttardı qoldana otırıp Amerika narığına kiruge mümkindik berdi. Ärine, Pekin AQŞ-qa Resey siyaqtı aşıq qarsı şıqpaydı. Qıtay öz standarttarına say asıqpay äreket etedi. Qıtay Amerika müddesine belgili bir qwrılımdıq qauip töndire bastadı. Al Bayden äkimşiligi jüyeli qarsılıq faktorın eskerip äreket etedi. Meniñşe, AQŞ pen Qıtay arasındağı köptegen baylanıstı eskersek, bwl jağday qatañ teketireske aynalmaydı. Ärine, Alyaskadağı kelissözder Qıtaydıñ erekşe wstanımın körsetti. Amerikanıñ qazirgi äkimşiligine sınmen qaraytının tanıttı. – Amerika prezidentteriniñ işinde birinşi bolıp Pekinge jariya türde qarsı şıqqan Tramp boldı. Ol Qıtay tauarlarınıñ importına tarif engizip, Qıtaydağı amerikalıq kompaniyalardıñ qwqıqtarın taptamaudı talap etti. Sol talap orındalğanda ğana Amerika narığına jol aşatının ayttı. Sonımen qatar ol Europa elderin Qıtaydıñ wyalı baylanıs tehnologiyasınan bas tartuğa şaqırdı. YAğni, ol Qıtaymen ekonomikalıq soğıs aştı. Onıñ aldındağı prezidentterdiñ bwğan batılı jetpedi. Al Bayden estafetanı jalğay ma? – Negizinen, Tramp Amerika narığında eksporttan tabıs tabu mümkindigin Qıtayğa satqısı keldi. Biraq Qıtaydıñ işki ekonomikalıq sayasatın özgertudi talap etti. AQŞ qarjı ministri Mnuçin Qıtayğa jii barıp twrdı. Ol Qıtaydağı ekonomikalıq sayasattıñ qwrılımdıq özgerisine, eldegi şeteldik firmalardıñ qwqığın keñeytuge qol jetkizge tırıstı. Bwl Qıtay basşılığınıñ narazılığın tuğızdı. Amerika Qıtay memlekettik käsiporındarın subsidiyalau sayasatınıñ, qarjılıq sayasattıñ özgeruinsiz amerikalıq kompaniyalarğa qıtay kompaniyaarımen teñesu qiınğa soğatının tüsindi. Qıtayğa äser etudiñ ekinşi jolı – tikeley qısım, yağni, balama mehanizm qwru. Qazirgi tañda amerikalıq baspasöz de, amerikalıq sarapşılar da Amerikanıñ öz jelilik seriktesterin qwruı kerek ekenin aytıp jür. Osılayşa, AQŞ Qıtaydıñ ıqpalın, äsirese Euraziyadağı ıqpalın tömendete aladı. Bayden äkimşiligi osı öñirde Qıtaydı ığıstıru üşin ekonomikalıq jäne sayasi al'yanstar qwruı mümkin. Sonday-aq ol Tramptıñ sankciya elementteri bar qısım körsetu ädisin de paydalana beredi. Bwl ädis Qıtay delegattarınıñ Alyaskağa kelgen kezinde de qoldanıldı. Delegaciya kelerden bir kün bwrın qıtay funkcionerlerine sankciya jariyalandı. – AQŞ-tıñ memlekettik hatşısı men Qıtay sırtqı ister ministriniñ Ankoridjdegi kezdesuinde qıtaylar eki minuttıq kirispe sözdiñ ornına 20 minut boyı Amerikanı ayıptap söz söylep tañğaldırdırdı. Olar eşqaşan bwlay istegen emes. – Bwl Putinniñ Myunhendegi 2007 jılğı sözin eske tüsirdi. YAğni, Batıstıñ aytıp jürgen demokratiyasına kümän keltiruge bolatının bükil älemge jariya türde körsetu. Amerika Qwrama Ştattarı qoldanatın ädister tiimsiz jäne AQŞ-tıñ özine keri äserin tigizedi dedi qıtaylar. Olar Qıtaydıñ seriktestik barısında tek beybit sayasatqa jüginetinin, al bwl AQŞ-tıñ sayasatına qarama-qayşı keledi dep mälimdedi. Bwl Qıtay üşin sätti, biraq Amerikanı ızalandırğan piar-akciya boldı. – Sonda bwl sovet nasihatı stilindegi propagandalıq şabuıl boldı ma? – Bwl sözderdiñ Qıtaydıñ işki sayasatına da äseri bar. Qıtayda Si Czin'pinniñ tım artıq ketip jatqanın aytıp jürgen toptar bar. Olar Si Czin'pinniñ AQŞ-pen baylanısqa nwqsan keltirgenin, Amerikamen özara baylanıs kezinde qol jetkizilgen ekonomikalıq jetistikterdi de kümändi jağdayda qaldırğanın aytadı. Bwl jerde qıtay halqınıñ partiottıq sezimin oyatu üşin qatañdıq tanıtu mindeti twrğan. Bwl jağday barlıq qıtay arnalarınan körsetildi. Meniñ oyımşa, qıtay halqınıñ köp böligi kördi. Qazir Qıtay sayasatta, äsirese, iri derjavalarmen qatınasta, konfuciylik bayıptı qatınastan ketip jatır. – Osı konfuciylik bayıptı ädisten ketu söz jüzinde emes, is jüzine ötui mümkin be? Tayvan'dağı jağday sekildi? Bwl turalı qazir köp aytılıp jür. – Qıtay küşi-quatın sezingen şığar. Meniñ äriptesterim Qıtay 2022 jılğı Olimpiada oyındarınan keyin Tayvan'dı qosıp aluğa tırısadı dep jatır. Si Czin'pinniñ “Qırımın” qaytaru äreketi. – Bayden äkimşiligi Qıtaymen qarım-qatınasqa mañızdı qadam jasay ma? – Meniñ oyımşa, AQŞ Pekinmen qanday da bir jolmen mämilege kele aladı, biraq oğan kümänim bar. Olay bolmasa, qaqtığısqa dayındalu kerek. Sondıqtan Japoniya, Avstraliya, AQŞ jäne Ündistan arasında Ündi-Tınıq mwhit strategiyası ayasında törtjaqtı odaq qwru turalı kelissöz jürip jatır. Onı Tramp äkimşiligi qabıldamadı, biraq keri qaytarmadı da. Äzirge AQŞ Qıtaydı toqtata alatınına senimdi. Ol älsizdeu, biraq üş, tört, bes jıldan keyin Qıtay Amerika Qwrama Ştattarına zaqım qarsı şığuı da mümkin. Azat Europa / Azattıq radiosı


c: text/html

text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi qırımlı balalar, medeniy ve tasil teşebbüsleri içün fond qurmağa istey. Bu aqta noyabrniñ 13-nde Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ muavini Tamila Taşeva bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Yarımadada yaşağan ve mında köçken insanlarnen işbirligimiz bizim içün müim ola. Qırımdaki qabiliyetli balalar, medeniy ve tasil teşebbüsleri içün fond qurulması planlaştırıla. Halqara ortaqlarımız, donor, devlet akimiyet organlarınen mesleatlar keçirdik. İşğal etilgen yerde yaşağan qabiliyetli balalar muracaat etip, belki, oqumaq içün stipendiya alacaq ve Ukrainada keyfiyetli tasil ala bilecek merkezni açacaqmız», – dedi Taşeva.
Daa evel Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ birinci muavini vazifesine Darya Svırıdovanı tayin etti.
«KrımSOS» aq qorçalayıcı teşkilâtınıñ koordinatorı Tamila Taşeva Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ muavini vazifesine tayinlendi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda İçki rayonınıñ sakini Mamet Kurkçi eki künge apiske alındı. Bunı Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında qırımtatar milliy areket faili Nariman Celâl haber etti.
«Bir mayor çıqıp, 48 saatqa onı (Kurkçi Mametni – QA) tevqif etmek içün olarnıñ aqqı olğanını aytqan, sanki mahkemege qadar. Apis etüvniñ sebebi nedir, degen sualge, o dedi ki, bu adam bir de bir qanun bozuvnen alâqalı olğanına dair deliller bar eken. Oña eşyalarını ketirmege izin berildi», – dep haber eti Celâl.
O ayttı ki, tutılğan adam advokatnıñ yardımına muracaat etkeni aqqında malümat şimdi daa belli degil.
«Adliyecilerimizge, onnen bağlansınlar dep, rica ettik. Amma bu bağ daa olmadı. Vaziyetke tesir etmege tırışamız», – dedi fail.
İşğal etilgen Qırımnıñ İçki rayonında avgustnıñ 2-nde Üç-Quyu (Vostoçnoye) köyüniñ sakini Mamet Kurkçiniñ evinde tintüv ötkerildi. Qırımlınıñ telefonı tutıp alınılğanı ve özü İçki İşleriniñ Rayon Bölügine (ROVD binasına) ketirilgeni aqqında haber etilgen edi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, qırımtatar sakinleri muntazam surette tintüv ve soravlarğa oğray. Uquq qorçalayıcılar bunı «fikir farqlılığına qarşı küreş» olaraq tanıta.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Yalta şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bergen malümatına köre, kontsertniñ teşkilâtçıları «Vasiliy Sokolik adına sanat inkişafınıñ hayriye fondı» ve «Qara deñiz» muzıka salonı oldı.
Tedbir «Qırım Cumhuriyetiniñ medeniyet nazirligi» ve Yalta şeer şurasınıñ destegi ile keçti.
Bu sene festivalde, matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Moskva, Rostov-na-Donu, Qazan, Donetsk, Dnepropetrovsk, Harkov, Melitopol ve diger şeerlerden 30 taqım iştirak etti.
«Caliton», festivalniñ teşkilâtçısı Oksanı Sokolikniñ aytqanı kibi, Yalta medeniy ayatında er yıl olıp keçken bir merasimdir. «Caliton» tarihında bütün dünyadan 1,5 biñ muzıkant iştirak etti», − denile messacta.


text:
Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ taqdim etken «Ukrainada Qırım meselesi» soravnıñ netecesine köre, ukrainlerniñ 86% işğal olunğan Qırım Ukraina nezaterine qaytqanını istey. Bunı mart 31 künü Ukraina Haber siyaseti naziriniñ Qırım suallerinde mesleatçısı Yüliya Kazdobina haber etti.
«Fikirimce, birzde ümüt besleyici netice çıqtı. Ukrainlerniñ 86% Qırım Ukrainağa qaytqanını istey. Yani, olar Qırım aqqında hatırlaylâr, olar oñı unutmadılar. 55% Qırım işğalinen bağlı meselelerinen meraqlana. 76% Qırım Ukrainağa kirmek kerek dep saya. 60% Qırım Ukrainağa qaytacaq dep ümüt besley», – dep, Kazdobina sorav neticeleri aqqında tarif etti.
Haber etilgeni kibi, Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ sımarışınen «Ukrainada Qırım meselesi» soravını InMind ögrenüv kompaniyası keçirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
İyün 11-de, cumaertesi künü Sevastopolskaya soqağındaki Kremlge boysunğan Qırım prokuraturası yanında VAZ 2108 avtomobili yanmağa başladı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, maşna aydavcısı söndürici vastasınen büyük ateşniñ peyda olmasını toqtattı.
Vaqia yüz bergen yerni keçken aydavcılar belâğa oğrağan aydavcı ve onıñ yolcularını felâkette qaldırmadı. Olarnıñ çoqusı toqtap, avtomobilde ateşni söndürmege ve VAZ kapotını açmağa tırıştı.
Şaatlarnıñ sözlerine köre, vaqia yüz bergen yerde yanğıncılar yoq edi.
Avtomobil yanmağa başlağanı sebebinden yolnıñ bu qısmında yol areketi ağırlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğalniñ yedi yılı devamında Ukraina, yarımadanıñ ilhaq etme ıntıluvınıñ tanılmaması halqara siyasetiniñ birleştirüvinde emiyetli yeñişlerge nail oldı.
Salâhiyetinde global ve regional telükesizlik meseleleri olğan halqara teşkilâtları, olarnıñ arasında BMT, AB, NATO, AŞ, UNESCO, OSCE Ukrainanıñ topraq bütünligini desteklemek, Qırımnıñ işğalini ayıplamaq ve ilhaq etmek ıntıluvnı tanımamaq içün esas siyasiy qararlar qabul ettiler.
BMT çerçivesinde, Qırım meselesinde Ukrainağa faal destek köstergen devletlerniñ halqara ittifaqı yaratıldı. Buña BMT Baş Assambleyasınıñ işğal etilgen Qırımda esas insan aqlarınıñ bozulmasını ve yarımadanıñ arbiyleştirilmesini takbih etken qararları delâlet ete.
Ukrainanıñ esas halqara ortaqları, şu cümleden AB, ABD, Kanada, Avstraliya, Yaponiya Rusiye Federatsiyasına ve işğal etilgen Qırımnıñ başlıqlarına qarşı şahsiy ve sektor “Qırım” sanktsiyalarını qabul ettiler. Bu, işğalci devletke qarşı siyasiy ve iqtisadiy tazyıqnı temin ete ve yarımadada işğalci rejiminiñ işini mürekkepleştire.
Halqara mahkmelerde, şu cümleden BMT Halqara mahkemesi, İAAM, Halqara cinayet mahkemesi, Deñiz uquqından Halqara mahkemesinde faal iş başlandı.
Qırımnı işğalden azat etmek içün halqara küçlerni birleştirecek ve koordinatsiya etecek müim bir vasta halqara Qırım platforması olacaq.


text:
Sentâbrniñ 4-nde gece qırımtatarı Aziz Ahtemovnıñ evinde tintüv keçirildi. Ömür arqadaşı Adile Ahtemovanıñ aytqanına köre, FSB hadimleri kelip, Anğara köyündeki gaz borusında olğan patlav sebebinden Aziz Ahtemov şübheli ola, dep bildirdi. «Biz raat edik, çünki ömür arqadaşımnıñ bir patlavnen alâqası yoq, Anğarağa barmay, şunıñ içün tintüv keçirsinler dep, raat-raat vesiqa imzaladıq. Tintüv vaqtında şahsiy cep telefonlarımız alındı, noutbuk ve yedek telefonlarımız baqıldı. Bala yuqlay edi, soñra cep telefonlarımıznı qaytarıp berdiler. Tintüv keçirilgen soñ, aqayım azırlanıp başladı – olar laf etecekler ve er şey yahşı olsa, onı yiberirler, dep ayttılar. Ne tarafqa, qayda alıp ketkenlerini, kim olğanlarını aytmadılar, yani bu bir tutuv olsa edi, olar şaatlarnen kelir edi. Bunı ciddiy bir hata dep sayam, bu tutuv degil, insan hırsızlanuvı ola», – dedi Aziz Ahtemovnıñ apayı. Ertesi künniñ gecesine qadar ne Adile, ne de diger qoranta azaları Azizniñ bulunğan yerini bilmey edi. Daa soñra peyda olğan malümatqa köre, Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl ve Azizniñ üç doğmuş ağası Asan Ahtemov da tutuldı.
«Bir malümat yoq edi». Apiske alınğan Aziz Ahtemovnıñ qorantası nasıl yaşay (video)
Sentâbrniñ 4-nde gece qırımtatarı Aziz Ahtemovnıñ evinde tintüv keçirildi. Ömür arqadaşı Adile Ahtemovanıñ aytqanına köre, FSB hadimleri kelip, Anğara köyündeki gaz borusında olğan patlav sebebinden Aziz Ahtemov şübheli ola, dep bildirdi. «Biz raat edik, çünki ömür arqadaşımnıñ bir patlavnen alâqası yoq, Anğarağa barmay, şunıñ içün tintüv keçirsinler dep, raat-raat vesiqa imzaladıq. Tintüv vaqtında şahsiy cep telefonlarımız alındı, noutbuk ve yedek telefonlarımız baqıldı. Bala yuqlay edi, soñra cep telefonlarımıznı qaytarıp berdiler. Tintüv keçirilgen soñ, aqayım azırlanıp başladı – olar laf etecekler ve er şey yahşı olsa, onı yiberirler, dep ayttılar. Ne tarafqa, qayda alıp ketkenlerini, kim olğanlarını aytmadılar, yani bu bir tutuv olsa edi, olar şaatlarnen kelir edi. Bunı ciddiy bir hata dep sayam, bu tutuv degil, insan hırsızlanuvı ola», – dedi Aziz Ahtemovnıñ apayı. Ertesi künniñ gecesine qadar ne Adile, ne de diger qoranta azaları Azizniñ bulunğan yerini bilmey edi. Daa soñra peyda olğan malümatqa köre, Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl ve Azizniñ üç doğmuş ağası Asan Ahtemov da tutuldı. 2021 senesi sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Aralarında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar da bar. Sentâbrniñ 6-nda Qırımda dört kişi apiske alındı: üç doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar, Azizniñ babası Eskender Ahtemov ve Asannıñ qardaşı Arsen Ahtemov. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlovnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl qabaatlı olğanını inkâr ete.


text:
Adı Soyadı: Mümine Abdurrahmankızı
Doğum Yeri ve Yılı: Akmescit, 1933
Mülakat Kayıt No: KH044
Adım Mümine, familyam Abdurrahman qızı Mümine men. 33-ünci yılı, 16 İyünde doğdım. Çernomorskiy rayonınıñ Bayqıyat köyünde.
Bilemen. Men özüm 33-ünci yılı, açlıq yılı tuvulğanman (doğdım). Pek balaban açlıq bolğan Tatarlar arasında. Nu, bizniñ (bizim) açlığımız 5 barabar olardan köp bolğan. Birinci sefer menim atam, yani babam, mına bu Simferopoldeki Zıncırlı medrese degen yer bar, bilesiz onı, şunda oquğan, babam. Şu oquğandan soñ, o yerde köyde imamlıq yapqan. Adamlarnıñ bir talayı bizni köralmay, babamnı qapağanlar. Türmege qapağanlar 3 yıl. Üyümizden (Evimizden) çıqarğanlar. Bu endi 28-inci 29-ıncı yılları. Üyden çıqarğanlar. Onda (Anda) 7 tane bala bolğan babamda, anamnan babamda. Qartanam bolğan. Bizni, bir Abibulla degen bolğan, şunıñ üyüne sürgün etkenler. O yerde egizler tuvulğan; Uriye, Nuriye degen. Şularnıñ üyünde. Üyümizdeki bütün şiyni alğanlar. Soñ, babam gramotnıy adam bolğan, yazğan o yaqqa bu yaqqa. Aqsız qapanğanı işin (içün), onı çıqarğanlar türmeden. 3 yıl oturğandan soñ, qaytıp kelgen. Qaytıp kelip taa da özümizniñ üyümizni alğan. O vaqıtta endi kolhoz tizilip başlağan. Babam ketkende bizni kulaklar dep kolhozğa almağanlar.
Kolhozğa tizilgenden kiyin, babam agronom bolıp işlegen, köyde. Agronom, endi bilesiz, boğdaylarnı, neni, sortlarını qanday, qayaqqa ekecek, şunday işlep yürgen. Soñ, 33 yılı daa da açlıq, pek balaban açlıq bolğan. Babamnı ekinci kere 28-inci yılı qapağanlar. Ekinci kere qapağanlar. Bunı endi halq duşmanı, ana agronomlıq etkende, onday-bunday şeylerni yahşı ekmegen, başqa-başqa tapqanlar mana, qapatışınıñ. A, aslı da özü gramotnıy adam bolğan onıñ. A, Stalinge, Sovyet ükümetine gramotnıy adam kerekmey edi. Olarğa çobanlar kerek edi. Şunman onı qapağandan soñ, bizni ekinci kere üyden çıqarğanlar. Sobraniya yasağanlar, episi qol kötergenler, Sibirge sürülsin dep. Soñ, Sibirge sürülsin degen vaqıtta bir tane, Allanıñ rametinde bolsun, Ünzile degen qartanay turıp, “ay adamlar, bunıñ aqayını qapatıp yiberdiñiz”, 7 dane bala bar, mına sekizincisi, maña beremenna, hamiledar bolğan anam, “qayda sürecesiz bunı?”, degenden soñ, halqlar qolunı tüşürgen. Bizni köyniñ çetindeki bir qaşarğa sürgenler, üyümizden ekinci sefer kulak etkenler. Onda bir kilimni, kiyizni alaman (alam) dese anam yoq, Sale Şerfe, bolmay sizler kulaksız, dep bermegenler. Şu qaşarda tobannıñ üstünde men tuvğanman, 33-ünci yılı, toban üstünde tuvulğan (doğulan) bir insanman men balam. Ana o yerde 2-3 yıl yaşağanmız. Babam şu ketkence qaytıp kelmegen. Onı soñundan bildik. Mına bu Nemseler. Ondan soñ o yerde biz bayağı oturıp qaldıq. Oturğandan soñ onda Şepişqa degen tatam bar edi, Zuleyha, Abdulla, Cemila. Olar mına bu Kezlevde oqur ediler. Köyde mektep yoq edi. Üş sınıf bolar edi. A, o yağında yoq edi. Başqa yerlerge barıp oqur ediler. Babam oquğannı pek yahşı körgen, gramotnıy bolsun ballar dep areket etken. Anam şularnı Kezlevge oqumağa bergen. O vaqıtte aqça berip oqutılğan. Bunday bedava mektepler bolmağan. Aqça berip, oqutqan 4 tane balanı. Özü kolhozda çalışqan. A, bir kiyiz alaman dese, sizler kulaksız, sizge bolmay almağa dep, kiyiz bermegenler, toban üstünde men tuvulğanman. Ana o üyde biz 6-7 yıl oturğanmız. Ondan soñ birev barmaz eken. Katorga. Keşesi emcem o açlıq yılı, eç kimde aş yoq. Mınavday, mınavday asar berdiler bizge. Şu asar mınan (asarnen) keşesi süt alıp kelir eken. Ana, 7 bala, qartanam, anam, şu üyde, şu süt menen (sütnen). Otlarnı cıyğanlar. Kün aylan degen ot bolğan, aşalğan otlar, şularnı torap, şu sütke pişirip kün keçirgenmiz balam. Ondan soñ, ket zaman ket zaman anamnı kolhozğa alğanlar, işlep başlağan. İşlegenden soñ, bizge taa da özümizniñ evelki üyümizni qaytarıp bergenler, nu, işinde (içinde) bir şekiy (şey) yoq. Onda olar kommunistlerni, komsomollarnı üylegenler, üy etkenler bizim şeylerimiznen. Ana, yaşap yürdik. Endi men bilemen birinci sınıfqa bardım, 7 yaşında birinci sınıfqa bardım. Birinci sınıfnı bitirgen vaqıtta cenk başlandı. 41-inci yılı. Pek balaban soğuşlar oldı. Oquş toqtadı. Sovyet ükümeti ketti, Nemseler keldi.
Babamnı atqanlar. Babamnı ana şu, nede, Sevastopolde, o yerde qapavlı bolğan. Babam oqumışlı kişi bolğan. Bir qarar ekenler, türmede otura. Bir qarasalar, tışqa çıqıp abdest alıp yüre. Bu kirtli qapıdan qanday qılıp çıqtı eken dep kirseler, işkeride (içeride) namaz qılıp otura. Onı soñ qaçtı, qaçtı degen laf çıqqan. Yoqalğan babam türmeden. Bizim üyniñ etrafına 3 ayğace adam qoyğanlar. Bu türmeden qaçtı üyüne keledir. 9 balası bar endi dep. Yoq, babam kelmedi o vaqıtta. Qaçqan bolsa qaçqandır, no, üyge kelmedi. Olar soñ yürip-yürip mınday qılıp (etip) tobanlar bolar edi nede, bidaylarnı cıyıp ayğandan soñ, kombayin tobannı taşlap kete. Ana, olarğa barıp, senekler sığıp, yatqan bolsa şunıñ tübünde dep, onday etip de qarağanlar, bizim haberimiz yoq. Üç ayğace olar bizim evimizniñ etrafına qaravul qoyğanlar. Onı qaçan biz Özbekistanğa keldik, Özbekistanğa kelgen soñ, şu, o vaqıtta selsovyetniñ reisi bolğan Ukur Bekir diy ediler, şu aytqan anama. Siziñ üyüñizge 3 ay qaravul qoydıq. Abduraman aqam türmeden qaçqan, dep. No, o kelmedi. A, mında kelgenden soñ, biz arhivni qıdırıp taptıq.
Armiyada, bizde oğlan bala, özü bar yoq, 2 tane oğlan bolğan, 7 dane qız bolğanmız. Armiyada bolğan, bolmağan. Olar mına bu 41-inci yılnıñ armiyasında, onda aqam kiçkene edi, endi rametli boldı o. 16 yaşında onı ablav etip alıp kettiler. Ablav degen, kele kimni tutsalar şunı Nemseler otpravit ete Germaniyağa, işlemege.
Yoq. Bizim soyda partizan yoq edi.
41-inci yılı endi biz kolhozğa kirgenmiz, no, açlıq bolsa da, kembağıl yaşağanmız. Çünki eki kere bizim bütün şiyimizni tonap alğanlar, eç nerse qalmağan.
Nemseler kelmezden burun, men 5 yaşar edim, babamnı alıp ketkenini bilemen. Keldiler bunday tavan bar edi, şuğa (şuña) merdivenni saldılar, töpege şıqtılar. Qıdıralar bir şekiyler. Anamdan ayta, “qayda tüfegiñ?”, diy. “Avtomatıñ qayda?”, diy. Anam ayta, “seni atış içün yaşırıp qoydım ana şunda” dedi. Qorqmaz edi anam. Cesür qadın edi. Şığıp (Çıqıp) qaradılar eş nerse (iç bir şey) yoq. Soñ qart, a tatamnıñ ayağı alel, o hazır sav (sağ). Gorşokqa oturdılar, Quranını ana bu cemperniñ içine tıqtılar. Çünki o yürip-oynap ketmegen bala da. Ayağı alel edi. O yerde oturdı. Kelip er bir şiyni qarıştırdılar. Eş nerse (İç bir şey) yoq, tapmağandan soñ, kettiler. Ana bunı bilemen. Babamnı alıp ketkenleri şu vaqıtta eken, o vaqıtta men 5 yaşar edim. Soñ Nemseler kelgende 41-inci yılı endi men 1-inci sınıfnı bitirgen edim. Oquy edim o vaqıtta. Oquş toqtadı. Sovyetler qaçtı. Nemseler keldi. Nemseler ancağına turdılar. O vaqıt latin arifbesine (elifbesine) ötüldi. Kiril arifbesinden Latin arifbesine ötüldi. Eki aymı üş aymı biz latin arifbesinde oqudıq ekinci sınıfta.
Nemseler kelgenden soñ, başta biz qorqtıq. Bilmeymiz laf etişni. Nemseler kelmezden burun, biz er bir aileden Germaniyağa adam yığdılar. Raboçiy kişi Germaniyağa ketiş kerek. Endi tatalarım balaban, olarnı alış kerek. Soñ, bir yer, Donuzlav degen yerde kurs açıldı, Nemsece. Şu kursqa oqumağa barsa Germaniyağa aydamay, alıp ketmiy işke. Zuleyha degen tatam şu oquşqa kirdi. Nemsece oquş içün. O Nemsece, mına bu Donuzlav degen yer bar, o yerde oqudı. A aqamnı ablav etip alıp kettiler, özü ketmedi. Ana Nemseler kelgenden soñ, olar din oquşını açtılar aqşamları, adamlar barıp Quranca oqup başladılar. Quran ariflerni üyretip (ögretip) başladılar. Olar köp turmadı. Taa da Sovyetler keldi. Sovyetler kelgen vaqıtta köp kişi qopaydı. Endi şükür Allağa Nemseler qaçtı, ketti. Nu, köpke barmadı. 18-inci Mayda. O ketti, keteyatqan vaqıtta anam oña babam yazıp ketken duvanı berdi. Mına şu duvanı daima özüñmen alıp yür dep. Onı alıp kelgenler bu yerde Aqyar degen yer bar. Şu yerge ketirip üş kün tutqanlar. Soñ Nemselerni korabli, porohodlar kelgen. Şu porohodlarğa olarnı yüklegenler. Alıp ketiş içün o yaqqa. Endi cöneyatqan vaqıtta, tağın prikazı dep toqtatqanlar. Mına şu, şu kişiler, 5 kişini çağırıp bu yaqqa alğanlar. Ağam da şunıñ içinde bolğan. Porohod cönep eş qanca barmazdan burun Sovyetler kelip bombalağan porohodnı. İçi tolu adam. Mına şu Germaniyağa işke alıp keteyatqan adamlar bolğan. Birinci sefer aqam şunday qılıp sav qaldı. Ondan soñ olarnı alıp kektenler, Şvetsariyada bolğan, Polşada bolğan, qayerde bolsa alıp yürgenler. Soñ diy bir bunday üyniñ işinde qaldıq diy, o yaqtan toqtamay atalar. İşkeride 5-6 tane kişimiz. Biz de atamız. Bir vaqıtta mınaday pencereleri bar eken, darçalar, şundan atıp. Menim artımda turğan kişige oq tiydi, diy, mağa (maña) tiymedi oq diy. Bunı pek qopayar edi, "şu babamnıñ yazıp bergen duvası meni saqladı" dep bütün aytar edi. Şundan soñ, o endi keldi.
Qaçan? O 50-inci Yoq, 51-nci. Yoq, erte keldi. 48-inci 49-ıncı yıllarda keldi. Armiyadan qaytıp keldi. Trudarmiyadan qaytıp keldi. Qaytıp kelip bizler Özbekistanda edik o vaqıtta. Ferğana oblastınıñ Vaide degen rayonda otura edik, şu yerge keldi.
Nemseler yamanlıq yapmadı. Nemseler yamanlıq yapmadı, no, Ruminler bar edi. Olar tavuqlarnıñ yanında barıp ko-ko-kok, ko-ko-kok diy, horaz otvet bere da, soñ tavuqlarnı yüklep alıp-barıp qırslay ediler. Ruminler yaman edi. Nemseler tiymez edi, Nemseler kulturnıy adamlar edi olar. Eger bir şey kerek bolsa, alış-veriş eter edi. O onday özüniñ testimalı barmı, başqa barmı şu şeyni bere, senden yımırta, may, et alar edi. Nemselerniñ ziyanını men körmedim.
Köyde adam atılmadı. Atılmadı. Trudarmiyağa alıp kettiler. Okoplar qazdırmağa alıp kettiler. İşlemege alıp kettiler. Nu, köyden adam atılmadı bizde.
O göñüllü ketiş degil, Nemselerge armiya kerek. Predsedatel, reis saylaylar. Ana, saylaylar kimden kim ketiş kerek. “Sen ket!” birevge aytılmaz edi. Mına bunday şey içine yazılar ediler, pyanke tartış dey edi, qolunı sıqa, şundan tartsa ketesiñ degen şey çıqsa, znaçit o ketecek o yaqqa işlemege. Boş bolsa, qala. Aqiqat iş alıp barıldı. Bunday sen ketesiñ, sen qalasıñ degen nerse bolmadı. İşlemege yarağan kişiniñ episini aldılar. Ne tolko Nemseler, başta Sovyetler menen armiyağa ketildi o. 18-ge tolğan ballar, epsi 60 yaşar qartlar, olar okoplar qazdılar. 18 yaşar ballar armiyağa kettiler.
Yoq. Onday Nemse urbasını men kiydirgenini körgenim yoq. Nemseler qaç aylargace yaşadılar, köylerde bölip berer ediler seniñ üyüne 5 kişi, bunıñ üyüne 3 kişi, kelip, toqtar ediler. Samolet ötkendiy bolsa, olar tankları menen mına bunday qılıp şıqar ediler. Qorqar edik biz.
Köy bombalandı. O, bombalanışı bunday boldı. Biz mektepte oquymız endi. Nemseler kelgenden soñ oquş açıldı da, Latince oqup başladıq dep. Mektep bar ortada. Şu mektepten şığayatqan (çıqayatqan) vaqtımızda samolet köre de ballar, köp mektepten çıqtı. Olar onıñ balamı, balaban kişimi ekenini bilmey. Nu, bomba taşladılar. Eki dane bomba tüşti. Bir danesinde bir sıyır öldi. Ekincisinde at öldi. No, ocamız, catıñız, catıñız dedi qalavnıñ tübüne epimiz yattıq. İnsanlarğa ziyanı tiymedi. Şunday ötip ketkende. Onı Nemse bombalamadı. Sovyet bombaladı onı. Yıldızı bar edi mınday. Körünip turğan.
Samoletlar keçer edi. Toqtamay, ğun-ğun. Keçesi bolsa, biz bunday aşıq (açıq) pencerede oturmaz edik. Birinciden bunday svet yoq edi. Mına bunday lampa bar edi. A, pencerelerni bütünley odeyallarmınan (odeyallarnen) ya da qapağı bolar edi yapar edik, çtobı körünmesin o yerde köy barlığı. Bolmasa bomba taşlar edi. Şıraq körsetmez edik aqşamdan soñ.
Partizanlar keldi. Bir sefer şunday partizanlar. Bizge deñiz yaqın edi. Mına Çernomor rayonı körseñiz. Bizge bir yarım (1,5) km deñiz. O yerge partizan çıqtı. Olar bomba tüşken bolsa kerek qayıqmınan (qayıqnen), lodkabınan çıqtılar, soñ köyden ardlı-berli adamlar cıyıldı, bir bizniñ atnı aldılar. Sovyet ükümeti tarqalğandan soñ, kolhoznıñ atı, malı, qoyu epsini tarqattı da adamlarğa. Er kes taa da şunday pyanke tarttı. Araba dep yazılğan bolsa, oña araba çıqtımı, demek bu kişi araba ala. At dep yazılğan bolsa, o kişige at diye, ögüz dep yazılğan bolsa ögüz. Kolhoznıñ mallarını adamlar arasında böldiler şunday dep. Şu vaqıtta bizge patap degen bir at tüşken edi. Yahşı at edi. Mına ösmürler çaptırsa, birincilikni şu patap alar edi. Şu atnı aldılar. Arabanı birevden aldılar. O partizanlarnı mına bu yaqta Donuzlav degen yerde bolnitsa bar edi. Olar buzlağan, qışta ayaqları buzlağan laf etalmaylar. Ayğır 3 tane kişi edi. Atlarnı men bilmeymen. Men Qırımdan çıqqanda 11 yaşar edim. A, o vaqıtlarda şu 9- 10 yaşta bolsam kerek. Şu atmınan (atnen) alıp kettiler keşesi doqtorğa. Doqtorğa alıp-ketip qaytıp keleyatqan vaqıtta, bu yaqtan Ruminler şığa (çıqa) atnı da, arabanı da tartıp alalar. Bir tane mına bunday minderçik alıp barğan yigit, endi o şu 13-15 yaşında yigit qolumdan tartıp aldılar atnı-arabanı dep, bizge bundayğana minderçikni alıp kelip bergen edi. Ana onda, biz şu deñizde. Rus olar. Rus bolsa, ya insan dep, onı doqtorğa cönettiler. Mınday bir-birini çağış (çaqış), tıpqızış, anav onday bu bunday bolmadı köyde.
Tatarlardan partizan biz tamanda (tabanda) bolmadı. Çünki bizde tağlıq yoq. Partizanlar asasan terekler, tağlar bolğan yerde yaşınıp (gizlenip) yattı. A, bizimki tegiz çöl. Mından qarasañ on km yerdeki adamnı köresiñ. O yerlerde partizan yaşamadı.
Olar köpke barmadı kelgeni. Men ayını-kününi aytalmayım. Keldi Sovyet ükümeti. Ondan soñ biz. Endi men naprimer Sovyet ükümetini yaman köremen. Çünki menim babamnı, menim urluqlarımnı coytqan Sovyet ükümeti boldı. Aqamnı 2 kere qapadılar. Şunı Sovyet ükümeti qapadı. Şunıñ içün men Sovyet ükümetine qarşıman. Nemsege de dost tügülmen (degilim). Nu, Sovyet ükümetini men pek yaman körem.
Armiya, oman Sovyet armiyası yoq. Soñ bir maşinalar kelip başladı, bir maşinalar kelip başladı. Soldatlar tögüle (töküle) köyge kele. Endi halqlar şeksineler, aytalar Nemsege qol tutqanlarnı alacaqtır. Kim Nemse tarafını alğan bolsa, şularnı cönetecektir degen laf ketti. Yoq, soñ saat, keşesi endi men pek bilemen bunı. Keldi, qapını qaqtılar, turıp şıraqnı cağıp (yaqıp) qaradılar, qarasa. Tez boluñız. 15 daqiqa sizge ruhset. Oqudı tekstini. A, menim tatalarım Rusça bile da, olar Rusça oqudı, perevod etti tatam. Şunday şunday Qırım halqlarını, Nemsege qol tutqanı içün Qırımdan şığarılacaq. 15 daqqa ruhsat. Şunıñ işinde tez azırlıq körüñiz dediler. Ana şumınan (şunen) o vaqıtta bizde er kesge krovat yoq, aynı sabiyler 2 kere kulaq bolğanmız, tizilip mına bunday yatar edik. Töşek bunday qoyular edi, epimiz şunday yatar edik. Anam yavaş-yavaş epimizni turğuzdı. Endi menim bana aytqan, bir tatam Nemsece oqudı, Germaniyağa ketmedi dedim de, şunıñ mına bunday attestat kâğıdı bar edi. Onı alıp ardlı-berli menim örmem bar edi. Mına bu yerine qıstırdılar. Bunday etip örmeme kirsettiler. Men endi kişkenemen, meni qarıştırmaz dediler. Mınday etip bayladılar. Endi çıqtıq mektepniñ aldına topladılar er kesni. Ot yana, adamlar ağlaşa. Barıp maşina onı bunı alıp kele. Bir vaqıtta mınav kâğıtnı soradılar menden. Qayda dep. Yaqacaq boldımı, bilmeyim. Qarasam yoq bunda. Anavı attestat kâğıtı, Nemsece oquğan kâğıt yoq. Başladı tatam yığlamağa (ağlamağa), mına şimdi keler, közüñniñ aldında meni atarlar, öttürer cüre berirler, çünki men Nemsece oqudım dep. Anam ağlay, tatam ağlay. Kelgen maşinanı 3 qorantanı alıp kete, boşata da, maşinalarğa çıqıp qaray bir şekiylerni. Endi şu attestatnı qıdıra. Tabalmay. Soñ ayttılar siz eş nerse (iç bir şey) almağansız, üyümiz yaqın. Ana onday yerde, bu mektep bu yerde. Kir de üyüñizden şiy alıñız dep. Tatammınan qomşumız bizim yaqqa barsa bizge de kubanlarnı alıp kelgen ediler. Bir tane evimizde kuban otura edi. Ruslar. Kirse bir tanesi soldat, sandıqnı aşıp, onday quşaqlar bolar edi ... quşaq degen. Şunı beline taqıp köreyatqan eken sandığımıznı aşıp. Biz çıqqanmız olar kirgen. Qomşuda da bular şey almay köşede turğan bir kiyiz, taa bilmeymen azğana un, alıp keldiler.
Ana endi alıp kelip, mınav Kezlevge, maşinanıñ mınday artını vagonlarğa berdiler, vagonlarğa tartıp aldılar, vagon eki bölükli. O mal, qoy taşığan, tovarnıy vagon. Mınday kulturnıy tügül. Ana ekincige qabatına, birinci qabatına köp adam, mınday. Sıqışıp oturdıq. Dönip ketti. Ketkenden soñ qartlar endi, Çallar bar edi, olar tütün çeker ediler, papiros. Nu, neden yasaylar. Torbalarında kesilgen tütün bola. Çegecekler (çekecekler), kâğıt yoq. Qaysıñızda kâğıt bar, qaysıñızda kâğıt bar dep soraştılar. Soñ anamnıñ kisesi bar edi. Mende bir kâğıt bar edi dep bunday şığardı, şığarsa banaqı attestat. Skazka. Körip, tatam quvanıp, mına mına dep cırtıp-cırtıp soñ anav qartlarğa bölüştirip berdi, olar ana şu papirosnı şu attestatmınan iştiler. Ana onday.
Men kişini sayğanım yoq. No, adam pek köp edi. Bizim poyezda ölgen adam bolmadı, no, başqa poyezdlarda ölgen adamnı, mına bunday şığarıp yolğa yatqızalar, kömmege vaqıt yoq. Taşlap kete bereler. No, şaytanlı bolğan kişi boldı, aqılından azdı. Stalinni söge. Bizni şığardı diy, o diy, bu diy. Endi o aqlını azdırğan da, şaytanlı bolğan. Onday kişilerni kördim. A, bir qaç tane ölülerni keteyatqanda kördim taşlap öttiler. Endi 2 tane tola, bir tane tava alıp poyezd toqtağanda aş pişeremen dep areket eteler, tu-tuuut dep baqıra, tağın çapalar, cuvuralar. Kâde qalıp kete, kâde bir qızdırmaşnı pişirip kelip. Onda seni aşmı, aş yoq, er kesge azğana-azğana bölip-bölip. Ana bu kişi aytqanday 18 kün yürip Özbekistannıñ Ferğana oblastına bardıq Vaide degen yerge.
Doqtor qayda bolsun. Doqtorlarnıñ epsi armiyamınan barabar ketken Sovyet ükümetiniñ barabar ketti olar. Doqtorlar, medsestralar, işke yarağan yigitler. Epsi Sovyet armiyası başta cıyıştırıp ketti, ondan qalğanlarnı ablav etip Nemseler aldı. A, köyde invalid qartlar, kampirler, yaş qızlar; ana olar boldı.
Poyezdda aş bergenini bilmeymen. Poyezdnıñ toqtap turğan vaqtı bolar edi. Çünki başqa poyezdlar kelip ötip ketkence, ana bir yerge barğanda, bilgen kişiler bar da, "şükür Allağa Sibirge tuvul da, bu yaqqa ketip başladıq" degenleri esimde bar. Demek Sibir qorqunışlı bolğan, çünki bizde iş nerse üstümizde yoq, başımızda yoq. Nemen yatqan bolsaq, şunmınan (şunen) çıqıp keldik da. Palto, ayaqap, onday bunday şiy yoq. O yaqqa ketkenimizni bilemen şunday qılıp. Başqa poyezdlarnı Sibirlerge de alıp kettiler. Bizler Özbekistanğa tüştik, ana şundan biz saqlanıp qaldıq Musulman arasına bardıq.
Ferğana oblastınıñ Serova degen stantsiyası bar edi, şu Serovağa tüştik. Tüşken vaqıtta epimizni alıp kirip banyağa, cuvdılar. Bitledik, çünki o vagonlarda soldatlar bolğan, olarnıñ bitleri, başqa adamlar pek qıynaldı. O yerge alıp kirip, bütün şu bitni öldürgen qara-qara sabunlar berdiler. Şunmınan başlarımıznı arqamıznı cuvdılar. Soñ, balaban-balaban ğodaqlı mınday arabalarmınan, bir at cegilgen arabalarğa oturtıp-oturtıp qartlarnı, yaş ballarnı oturttılar, yürmege yarağan soyu, şu arabanıñ ardından 12 km uzaqlıqtaki bir, Zartlar degen, kolhozğa alıp bardılar bizni. O yerde de cenk bolğan, açlıq bolğan. Cenk bolmağan açlıq bolğan. Köpüsi ölip qalğan adamlar. Şu ölip qalğan adamlarnıñ üylerine alıp kirdiler. Biz kirgen üyde, 4 qoranta oturdıq. Bir köşesinde alam, bir köşesinde biz, bir köşesinde taa bir kişiler. Şu kelgen kişilerni kimniñ üyü boş olsa, 3 qoranta, 4 qoranta şaytip, bölip-bölip kolhozğa darqattılar. 2 künden soñ, işlemege alıp şığıp kettiler. İşke yarağanlarnı. İşke yaramağanlar qaldı.
O kolhozda biz bayağı oturdıq. O yerden soñ Sentabrge bizge, İyün ayları, May, İyün, İyül oturdıq. Sentabr ayı kelgenden soñ, mektepke yazıp başladılar. O vaqıtlarda tatamlar gramotnıy edi, olar Yan Qorğan degen tsentr bar edi, o yerge raysobeske buhgalter olıp kirdi bir tane tatam. Ekinci, Cemile degen tatam, o bolnitsağa henizator bolıp kirdi. Aqam ablavından ketken edi. A mınav kişkenelerni kolhozğa çıqtılar. Meni oqumağa alıp kettiler, kitap berdiler, oqudım onı. 4-ünci sınıfqa alıp kettiler, şu köyniñ özünde 4-ünci sınıfqa bardım. A, qardaşım Arif rametlini, 1-inci sınıfqa Yan Qorğan mektepke berdiler, Rusça, Rus mektebine. Çünki o erten tatamlarmınan birge keter edi, aqşam olarmınan qaytar edi. Arada 3 tane köy bar. Ondan ötip, ketiş kerek, balanıñ özü baralmay. A, meni 3-ünci sınıfqa Rus mektebine berecek boldılar, o ekinci smena eken. Ekinci smenağa keş şığa (keç çıqa) oquştan. Ondan soñ üyge qaytmaq qıyın, şunıñ içün meni Özbek mektebine bardılar, berdiler. O vaqıtta qızlar oqumaz edi. Bütün kelgen ballar armiyadan kelgen, olar biri şoför bolmaq kerek, biri ne traktor aydaş kerek, yedini bitirgen degen şeadetname kerek. Şunıñ içün, olar, şu armiyadan kelgen ballarmınan oqudım. Olar meni o yağımdan bu yağımdan türteler, bir tane qızman. Ağlayman üyge kelemen, barmayman. Kişkene balaman endi bunday. Özbek qızları oqumaz edi. 2-3 kün qalaman, Kencayev degen oqutuvçımız bar edi, taan kele, yalınıp-yalınıp endi tiymeyler, alıp ketip taan eki kün oquyman. Taa da türteler taa da qaçıp kelemen üyge. Şay etip 4-ünci sınıf tamam boldı. Bir yıl oqudım. Bir kün bardım, 2 kün barmadım. Bir kün bardım, eki kün barmadım. Endi köyde tamam oldı mektep. Endi 5-inci sınıfqa İçtimayat degen yerge barış kerek. Onıñ arasında bir Traktor degen bir kolhoz bar. Ketemen şu yaqqa, keteyatqanda tatamlarmınan ketemen, mektepke baraman, qaytayatqanda Özbek balları meni tosa. Olarnıñ kuçaları tar edi, mına arınıñ yuvasına yip sığalar, mına o arılar vuv-vuv etip talay. Meni quvalay. Özleri taş alıp “Tatar, Tatar boqqa batar, boqtan çığıp, mıltıq atar” dep quvalaylar. Taan barmayman. Ocamız bar edi, matematikadan yazıp bere, kitap yoq o vaqıtta. Mına bunday kâğıtlerge yazar edik. Ana, üyde reşat etemen, 5-6 kün öte, barış kerek. Taa da alıp keteler. 2-3 kün oquyman, taa da qovuq aşayman 5-inci sınıf tamam boldı. 6-ncı sınıfqa kelgende Yan Qorğan degen yerge köçtik. O vaqıtta aqam kelgen edi 48-inci yılda. O işke kirdi.
Bizni köçürip alıp bardı Yan Qorğanğa. Yan Qorğanğa barğanda men oqudım 6-ncı sınıfta. Köçürip alıp ketti Yan Qorğan degen yerge köçürip ketti, başta qışlaqta otura edik, Zartlar degen qışlaqta. Endi tsentrge köçürip aldı, birevniñ evinde kvartirada oturdıq. O yerde 2 tane tatam işley, ağam işley. Arif degen qardaşım mektepke bara onda. 10 yıllıq Rus mektebi bar edi. Şu mektepniñ özünde Özbekçe mektep de bar edi. Men Özbek mektebine qatnadım. 6-ncı sınfta endi oqudım. Yahşı oqudım. Soñ o vaqıt taa da, endi mında kvartirağa aqça berip otura edik da Yan Qorğanda birevniñ üyünde. A o, ay adını unuttım endi, Boycay degen yerde bedavağa üy taptı. Bizni şu yaqqa köçürip ketti. Ana o yerde 7-nci sınıfta men oqudım şu köyde. Oqudım ola himiya, oca yoq edi. Ocalarnıñ episi aqay kişiler bolar edi. Apay kişilerden oca bolamaz edi. Olar pek otstalıy halq bolğan Özbekler. Olar parancı cabıp cürer ediler biz barğan vaqıtta. Mektepke qızlar barmaz edi. Faqat oğlan ballar bar edi. Ana, olarmınan barabar 7-ncide oqup yürdim. 7-ni bitirdim. Soñ 8-inci sınıf endi kolhoz, şu köyde yoq, taa da Yan Qorğanğa qatnap başladım. Onda Afife degen ortağım qoşuldı mağa (maña). Soñ, Corahan degen bir tane uzbeçka bar edi. Qanturuşnıñ qızı, Hokandtan kelgen. 3 tane qız bala edik 8-incide oquğanda. 8-de, 9-da, 10-da Yan Qorğanda bitirdim. Şu yılı aqamnı qapadılar. Çaqtılar. O Nemselerge hızmet etken dep. Onı soñ alıp barıp 17 yaşında sen Nemselerniñ adyutantı bolğansıñ dep, NKVD buğa (buña), ne qoyğan, pretenziya. Men qatip adyutant bolam, 17 yaşında edim men. Olarğa hızmet etkenim yoq, dese, Suvorov 16 yaşından polkovodets bolğan, sen 17 yaşında neşin (ne içün) Nemselerge işlemediñ ve barınki 25 yılğa qapağanlar aqamnı. Qapadılar. Prosto. Özümizniñ millet çaqtı. Ölip ketti, tavuq İzet der ediler, onıñ namını. Şu İzet degen kişi KGBge işler edi. Şu köp kişilerni şu İzet aqay qapattı. Rustamlıq kişi o. 25 yılğa qapağanlar, bizge aytmadı 25 yılğa qapalğanını. Mektüp yiberemiz bir tane mektüpni almay, mektüp yazıp yiberemiz, bir dane menim yazğan mektüpni alğan. Nu, bala ne yazaman men onda. Altı. Stalin ölgenden soñ qaytıp keldi da, 25 yılğa qapalğan şey. Ana endi men 10-uncını bitirgen vaqıtta komsomolğa alıp kettiler. Komsomolğa kiriñiz dep. Bardım qabul eteler, komsomolğa qabul etken kişiler, komissiya otura. Avtobiografiyanı ayt dedi. Avtobiografiyamnı yalan ayttım. Çünki aytsam meni almaycaq komsomolğa. Babamnıñ kulaq bolğanını aytmadım, türmede ekenini aytmadım, aqamnıñ qapalğanını aytmadım. Prosto özümni avtobiografiyamnı aytsam. Bir tanesi bile eken. Almaymız bunı dedi, aqası qapavlı dedi. Qapalğan kişiden şıqqan üyniñ kişisi komsomol bolalmaydı dedi. Cılap-cılap qayttım üyge. Qaytıp keldim komsomol tuvulman endi. Anav Corahannı komsomolğa aldılar, Afifeni komsomolğa aldılar meni almadılar. Bu da ötti. 10-uncını bitirgen vaqıtta menim 2 tane tatam Uriye ve Emine Hokandta institutnı bitirip ders bere ediler matematikadan. Olarnı da ocalıqtan çıqardılar. Üyünde qapalğan kişi bolğandan soñ, olar ballarğa terbiye beralmaydı dep. Zuleyha degen tatam aqıllı edi o. Raysobeste buhgalter olıp çalışa edi. Vaqıtnı ötkezmeydik dedi, oca bolmasa bolmasıñ, institutqa barıp oqusınlar dedi. Ferğanağa barıp birinci kurstan başlap, bolmasa uçitelskiy institut bitirip kelgen edi. 2 yıllıqnı. Jenskiy uçitelskiy institutnı bitirip kelgen ediler. Ders bere ediler. O yaqqa oquşqa kirdi ekisi de. Endi men 10-nı bitirdim. Yazıp keleler qayerge institutlarğa barış kerek, o bu, men Ferğanağa himbiologiya fakultetine ariza berdim. Çünki bu tatamlar bir tanesi fizik, bir tanesi matematik. Epimizde bir mektepke sıyalmamız bir fenden ders bersek. Sen himbiolog bol dep meni himbiolog fakultetine berdiler. O yerde men Rusça diktantnı obşiy yazdım. Tatamlar o yaqta oquğan yerde, olar bileler qayerde oca bar. Qağar edi. Yahşı bitirdim onnı. Qağar ediler dosroçnıy ekzamen tapşıracaq dep. Bizler o vaqıtta taa komendant vaqtı edi. Komendant razreşeniya berdi o yaqqa ketmege. Şaytip kettik. Oca otura özüniñ işini ete, biletlerni mınday qoya, biletni tartaman, azırlıq köremen endi. Bolğanımdan soñ, boldım men, azırım diyim. O menden soray. Şay etip dosroçnıy bitirip üyge qaytıp keldim. Şu, daa o vaqıt Yan Qurğan, yoq qayerde oturamız. Pandeganda oturamız. Bir vaqıtta Refiq degen bala da barğan edi o fizbatqa tapşırğan edi. Biz barabar bitirdik. Keldi seniñ spisogıñ yoq dedi. Sen ötmediñ ondan dedi. A, men özüme işanlayman. Kak eto menim işim bolmasa men 4-5-ke tapşırdım endi ekzamennı, dosroçno tapşırdım. Mıtlaqa özümniñ kirişim kerek diy mında institutqa. Balım yeterli diymen. Kettik tatammınan barabar. Bardıq, barsaq aqiqattan da yoqman. Soñ, tatamğa, özleriniñ dekanlarına körsetti. Şunday şunday almayatırlar institutqa dep. Fiziko-matematika fakultetine ötsün dedi. O vaqıtta ballarnı, studentlernı pamuq cıymağa alıp keter ediler. Pamuq cıyıla. Şu vaqıtta köp kişi şıdabay (çıdamay) qaçıp kete, şularnıñ aldına biz alarmız şunıñ yerine. Olar bir semestr stipendiya almaydı dedi. Stipendiya almasam men nemen yaşaycaqman. Bir qart anam bar. Stipendiya alış kerek. Oyladım oyladım bir semestr, qanday qılıp men yaşayman, kimniñ şotuna(?) yaşayman. Şunmınan tatam ekimiz Margelandqa bardıq keşesi (gecesi). Propiskamız yoq endi. Bu ayttı Hokandqa uçitelskiy institutqa alıp barayım seni dedi. Anav ekzamanatsionnıy listımnı aldım, bardıq saba ertenmen. Jenskiy Pedagogiçeskiy İnstitut bar edi. Qızlarnıñqı o. Onda alıp bardıq. Apamlar ondan oqup şıqqan. Pek qarşılap aldılar. Kirsin, oqusın, o bu dep. Ana, o yerde mağa yataq berdiler, obşejitiye berdiler. Başqa berdiler. 2 yıl soñ o yerde oqudım. Onı bitirip kelgenden soñ, endi ders beremen yedinci sınıfqaşor (sınıfqace). Fizika, matematikadan ders beremen. Soñ şu yılı dedim zaoçnıy Pedagogiçeskiy institutqa Ferğanağa baraman dep, dokumentnı alıp bardım. 3-ünci ustanovoçnıy kursqa alalar bez ekzamen. Şu oquğan diplommınan o yaqqa kireler. Tapşırdım. Qaytıp keldim. Qaytıp kelsem endi oqulğan vaqıtta barsam, taa da yoqman, spisokta yoqman. Endi tilim avzuma (ağzıma) yetken, dekannıñ aldına özüm kirdim. Men dedim şunday şunday men yoqman, tapşırıp ketken edim, desem; “qızım” dedi, “bizge ukazaniya keldi, qartayıp qalğan halqlarnı alış kerek. Sen endi yaşsıñ”. Men de ekincini oqumadım, 5-inci oqumadım atlap atlap öttim de men. Men 10-uncını tez bitirdim. “Sen yaş ekensiñ” dedi. “Sen alâ oqursañ.” Yoq dedim. Nurman Hocayeva adını unuttım, Nurman Hocayeva Sabahan, ekimiz bir yılnıñ balasımız, 33-niñ, neşin dedim ekimiz barabar bitirdik. O da 33-ünci yılnıñ balası, men de 33-ünci yılnıñ balasıman. Neşin o kirdi, meni almay dedim. "E, qızım" dedi. "Bu qanun Taşkentten çıqqan qanun. Yerli millet qızlarnı başta oqutıñ" dep aytılğan. Nema qılamız endi. Yazsañ, Taşkentke yazasañ. Taşkentniñ özüniñ buyruğı şu dedi. Endi o vaqıtta men bayağı bilemen. Endi barsam dedim terbiyeviy saat ötken vaqıtta, "ey Özbek bolsañ institutqa kirersiñ eken, Tatar bolsañ, başqa millet bolsañ, saña institutnıñ eşikleri yapıq eken, aytarım da endi ekenim. Şay dep terbiyeleviy ders bererim endi" dedim. "A, onday demeñ qızım, bunday demeñ qızım, o bu" dedi. Nu, kettim men. Dokumentimni alıp kettim, ekinci sefer qayttım endi Ferğanadan. Mınday ayttım men barıp bir yerge kirermen. Jurnalnıñ birinci spisok onda da turarman dep özü-özümge söz berdim. Keldim bir yıl tolğan soñ bütünley avtobiografiyamnı başqa ettim. Abdurahmanova Mumanahan, uzbeçka, Rustamda tuvulğan, dadam erte ölip ketken, anamdan bir-eki dane bala qalğanmız. Kembağıl aylada (ailede) tuvulğanman, bütünsi yalan, bir dane şını (doğrusı) yoq içinde. tapşırdım, şu yılda oquşqa kirdim.
Oquv bitirgenden soñ men oca bolıp işledim. Onuncı sınıfqaşor ders berdim. Ölgende men student edim. Hokandta Jenskiy uçitelskiy institutta oquy edim. Mınday karnarvay aytıp otura, qızlar episi cılaşa, men yatağıma kirdim, krovatımnıñ tezkeresine, prostınyanı mına mınday bekittim, qopayaman. Endi bizler Qırımğa qaytarmız. Çünki bizniñ arzumız Qırımğa qaytış edi. Bir ömür biz Qırımğa qaytış içün oylar edik, Vatanımızğa qaytsaq dep. Men külemen, qopayaman Stalin geberdi, endi biz Qırımğa qaytarmız dep. A, qızlar cılaşa; vojdimiz, gigoñımız öldi dep. O vaqıtta men insttutta oquy edim Stalin ölgenden soñ.
Tatarlar içün deñişken şey az boldı. Köp kişi, o ölgenden soñ, samovolnıy keldiler Qırımğa. No, Qırımda olarnı birev beklemedi, çıqarıp taşlay berdiler Kubanğa, mına bu Herson oblastına. Şu vaqıtta menim Uriye degen tatam da, qorantasınman köçip keldi Qırımğa. Eki-üç kün turğandan soñ, olarnı da çıqarıp attılar. Şumınan (Şunen) Herson oblastınıñ Novotroitskiy degen yerine olar yerleşip qaldı.
Başqa milletlerniñ episi qaytıp keldi. Aynıqsa Çeçenler pek köp qayttı, İnguşlar qayttı, başqa başqası qayttı, no, bizge col bermiy, Qırımğa yazmaylar da. Qaytacaq kişi pek köp edi, episi kelecek edi, no, cibermedi. O yaqtan işlegen yerinden cibermey, bizge Avtonomiya aşacaq boldılar nede Mubarakta. O yerge Tatarlarnıñ epsini köçüreyik, şu yerde özlerine Avtonomiya beremen dep, nu, oña bizim halq könmedi.
Milliy meselelerge menim qardaşım Arif degen rametli boldı, o oğraştı. O, nede Taşkentte mına bu darılarnı, ne diyim sizge, biologiya instituna kirdi, o yerde yahşı ekzamen tapşırğanı içün onı Lenigradqa yibermekçi boldılar. Çünki Abdurahmanov Özbek familyası. Arifcan, a, Arif olarda da bar. Olar onıñ Qırımtatar ekenini bilmediler. Yahşı ekzamen tapşırğanı içün Leningradqa cibermekçi boldılar. Onıñ özü bile de Tatar ekenini, bütün yerde bizni aqsatalar. Şunıñ işin (içün) men Tatarman dep özü qaldı. O yerni bitirgenden soñ, o kelip Rustamda aptekada çalışıp yürdi. Soñ ketti oqumağa Puşşinağa. Moskovanıñ otaman aspiranturağa bardı. Aspiranturada oqup, oqup desertatsiya yaqlaqan vaqıtta, olar endi dvijeniyege bütün qatnaşa ediler. Tatarlar cıyılıp Moskovada, başqa-başqa yerlerde özleriniñ podpolnıy organizatsiyası bar edi. Mına bu Zampira Asanova bar da Simferopolde, ana olar odnoklassnikler, oman (onen) barabar oquğan. Bitirgenden soñ aspiranturanı Taşkentke keldi. Qayerge kelse iş bar, ertege kel diy, ertege kelse uje KGB ondan birini yetip barğan, işke almadılar onı Özbekistanda. Şunmınan Alma-Atağa ketişke mecbur boldı. Alma-Atada onıñ bir ortağı özü menen barabar bitirgen aspiranturanı, şu şaqırdı (çağırdı). Şunmınan o yaqta Alma-Atada işledi, endi yol aşılğandan soñ, Qırımğa kelecek, bunı almaylar da, çünki bu KGB bar artında. Şunmınan, hatunımınan fiktivniy ayrıldılar. Hatunı kelip Saqtan, vraç, ötkür vraç o da, onı da o yaqta qonayıqqa şahsiy vraç etip alacaq boldılar, o da özüniñ Tatar ekenini ayttı. Men ep bir barğandan soñ, aydağanına köre, men Qırım Tatarıman dep.
Ana o kelip Saqtan üy aldı. Bu yerde 2 yıl yaşadı, menim qardaşım o yaqta. Qızı 10-uncını pitiriyatır edi. Onı altın medalmınan (medalnen) bitirdi. O bitkenden soñ mında kelip Simferopolge vraçlıqqa, meditsınskiy institutqa kirip, qızı da pitirdi endi. A, qardaşım rametli. Tatar artından köp yürdi, kasal edi özü. Mında kelgenden soñ, bu institutqa kirip azğana ders berdi, özümden pas kişilerge aylığı yuqarı şeyni qoyalar diy, a, men derecede bolğan kişige azğana iş bereler dep. Soñ, o cañılaştırmaqçı boldı, mına bu köy yerlerinde qavun-qarpuzlar bizde pek yahşı bola turğan edi. Biz kelgende Özbeklerniñ qavunı, Tatarlarnıñ, mında Ruslarnıñ qavunı, ana bulay edi. Şularnı agronomlıq etip köylerge qavun-qarpuzlar saçaman dep Menluşenadan alğan qavunnıñ urluqlarını alıp kelip ekken edi rametli. Mında rametli boldı.
Yoq, men milliy meselege aralaşmadım. Çünki men mektepte bir dane Tatarka edim. Srazu ne etsem, yetkize edi. Mına bu 89-ıncı cılı Özbekistanda pek balaban ne boldı, Mishetinskiy Türkler menen Özbekler talaştı. Ana şu vaqıtta men, endi menim gruppam bar edi, gruppağa barsam kişkene teneffüs, balaban teneffüste sobraniya yasar ediler. May kelecek bolsa, 8-inci Mart kelecek bolsa mınday paradlar bola da, şu paradlarğa çıqmağa. Bütün ihtiyat boluñlar, paradda başqa adam qoşulıp ketmesin, mınday Qırımtatarlar lozungını açmasın dep, Monamahan apay yoqmı dep meni qaraştıra endi, men şu yerde bolsam onı aytalmacaq da o. Soñ Alyahan bar edi, kelip ayta edi, “Mumanaha apa çötorañız ne” dedi, “a, nema” dedi, “Munamaha apa yoqmı, Tatarlar taan nege, kolonnağa kirip mınday lozungını açmasın. İhtiyat boluñız”, dep ayta dedi. İçimde mına bu yerde tura aşuv (açuv). Qanday qılıp çıqarışnı bilmeymen. Bir vaqıtta endi 89-ıncı yılı Türkler menen bular talaştı. Bu endi partiynıy keldi. Cüda (köp) yaman boldı, cüda yaman boldı. Yaman boldı. Aa dedim, Özbegiñiz satqın eken dedim. “Bizge Nemseler kelgende” dedim, “60 yaşar çallar yoq edi” dedim. 16 yaşar ballar yoq edi. Nemse tilini bilmez edik dedim. “Ay toqta!” demege birev yoq edi dedim. Qaçamız desek, arqamız deñiz edi, deñizge batış kerek edi dedim. Biz iç yaqqa ketalmadıq. A, siziñ milletiñiz dedim, mınavday mınavday defiylerni köterip kelip, baqırıp-ökürip keldi. Hay toqta onday qılma deseñ, tiliñiz bar dedim, aytsañız bola da dedim. Yoq, milletiñiz cüda satqın eken dedim. Şaytip aşuvımnı alıp aldım men ondan. Meni neşe (nice) yıl qıynadı o. "Tatarlar yoqmı, Tatar onday ete, Tatar kirmesiñ", dep.
89-ıncı yılı keldim. Ana şu pek balaban Hokandta qavğa oldı, qanlar töküldi, tanklar kirdi. Mishetiskiy Türklerniñ üylerini bütün caqtılar, olarnıñ şeylerini adamlar, çingeneler bar edi o yerde. Bolular der ediler. Olar aftalar mınan (aftalarnen) olarnıñ şiylerini taşıdılar. Ana şu vaqıtta men, keldik bu yaqqa. Ana Puşina degen yerde üy aldım. Satıp aldım. Satıp aldım. Propiska bir yarım (1,5) yıl yapmadılar. Selsovyetke barsam, Saqtan razrışeniya al diyler. Nege selsovyetke barsam, köyüniñkine bar diy. Onıñsına barsam bir tanesi Baranova, ekincisi daa bir şekiy. Soñ Saqqa keldim, o vaqıtta qardaşım polnıy kelgen halqlarnı yerleştire edi. Qayerde Ruslarmınan Tatarlar arasında qavğa çıqsa, o yerni barıp, bastırıp bütün şaytip yürgen vaqıt edi. Qardaşım ondan burun kelgen edi. Soñ bir carım (1,5) yıl işke almay, propiska yapmay, kelgen aqça bitti. Soñ, alıp bardım torunlarım bar edi. Bunday bunday. Baranovanıñ aldına kirdim, bulay ettim, yazasañ, yazmasañ mına bu ballarnı sağa (saña) taşlap ketemen dedim. Baq, men üy almağa aqça berdim, bar aqçamıznı aşap bitirdik. Tartmasın aldımday konfet beremen degen edi, özümcesi Tatarcasını ayttım, almañız şeyini dep. Ballar almadı. Şunmınan bu yaqta menim qardaşım bu Nariman degen aktiv bar edi, cıyıştırğan bu piketlerni, şu 2 maşina, o yaqtan 1 maşina bardıq Oreolnıñ aldına, o yerge. O yerge kirip Nariman yahşı etip o Oreolnı qorquttı. Çünki boksör da. Nariman bizim liderimiz edi mında, zahvatnı qılğan vaqıtta. Onı qorquttı, bu yaqtan bular qorquttı. Yarından soñ, sen fermağa süt alğan adam bolarsıñ dedi mağa, qızımğa iş berdi, kiyevime maşina berdi. Ana şaytip zorluqmınan propiska boldıq. Aluşna degen köyde.
60-ıncı yılı aqayğa şıqtım (çıqtım). Bizler Ruşnatda otura edik, Hokandqa aqayğa şıqtım o yerde de 32 yıl şu mektepte işledim. Hamit amca degen mektepte matematika fizikadan ders berdim.
Qazaqlarğa biz kelmezden burun, bütün agitatsiya etkenler. Şunday adamlar keleyatır, qıylarğa ihtiyat oluñ, şeylerge ihtiyat boluñız, zeerleyler, onday bunday dep. Bütün Tatarlarğa qarşı agitatsiya ketken. Menden burun, bir yıl aldın, rametli babası menim aqayımnıñ kelip, o oturdı da. Qomşuları ayta eken, “çelovek kak çelovek nu çto nas pugali”. Ana qorqutqanlar da bularğa ondaylar, bundaylar dep, yoq tez üyrendiler. Bildiler Tatarlarnıñ neday ekenini. Şunmınan o köyde bir türlü Tatarmınan Rus arasında dava ketmedi.
Qırımnı, Tatarlarnı. Qırım Ruslarğa kerek edi. 280 yılnıñ o yağında Yekaterina kelip, Qırımnıñ neday dülber ekenini körgen. Pötr Pervıy kelip körgen. Oman (Onen) Ruslar bu cennetni, yalan dünyanıñ cenneti Qırım. Şunıñ içün olar bizim satılğan milletimiz işanmaz, ebet beş parmaq birdey tuvul, satılğanlar da bolğan, Nemsege hızmet etken de bolğan, men onı yaşırmayman (gizlemeyim), a, köbüsi 90% Sovyetlerge hızmet etti da. 1% Nemsege hızmet etti. Olarğa bizni tuvul, bizniñ yerimiz kerek edi. Qırım kerek edi olarğa. Şonıñ işin (içün), taa qavğa ketken vaqıtta bizni günahkâr etip, Nemsege qol tuttıñ dep bizni tabur-tuburı menen Tatar namını coytmağa areket etti olar. Nu, olar bizge ostatkağa da bastıra, biz küçlü bolıp şığamız. Ale (Alâ) bugün şunday. Küreşemiz.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/6 fevral
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 6 fevral biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1890 — Dmitriy Avrov, rus häm sovet xärbi eşleklese.
- 1946 — Rinat Männan, tatar şağire, yazuçısı.


text:
Turkiyede iş ziyareti ile bulunğan Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Turkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayip Erdoğannen eki memleketniñ strategik işbirligi aqqında umumiy deklaratsiyanı imzaladılar.
Belgilengen vazifeler arasında: «Qırımnı qaytarmaq içün halqara uquqnıñ çerçivesinde beraber çalışmaq, OON, ÖBSE, Avropa Şurası çerçivesinde Ukraina mustaqilligini yarımadağa tarqatıp qaytarmaq, Ukraina vatandaşlarınıñ, daa çoq işğal etilgen yerlerde yaşağan qırımtatarlarnıñ uquqları qorumasını kerçekleştirmek kibi meseleler muzakere etilgen».
Bunıñnen bir sırada, «mudafaa ve telükesizlik saasında Turkiye Cumhuriyeti ve Ukraina arasında añlaşma baza ve işbirlikniñ koordinatsiyasını quvetleştirmek», «halqara telükesizlik ve tınçlıqnen temin etmek içün, OON telükesizlik şurasınıñ deñişme meselelerinde daa teren işbirlikni kerçekleştirmek», «Qara deñizniñ regional telükesizlik mehanizmlerniñ pekitmesinde yardımcı olmaq» ya da «NATO ve halqara telükesizlik yönelişiniñ temin etilüvi çerçivesinde umumiy ğayrette işbirlikni quvetlendirmek» kibi meseleler baqıldı.
İqtisadiy işbirligi çerçivesinde serbest ticaret añlaşmasınen bağlı muzakereler, yatırımnıñ qarşılıqlı qoruması ve bergi mecburiyetiniñ ekilemesinden çetleşüvi, tabiy gaznıñ temin etilüvi boyunca eki devletniñ umumiy tedbirlerniñ keçirilmesi, mında Ukraina gaz naqliyat infrastrukturasınıñ qullanması ve Hazar havzasından Avropağa tabiy gaznıñ teslim etilmesi boyunca leyhalarğa başqa memleketlerniñ umumiy celp etilmesi kibi iqtisadiy meseleler qoyulğan.
Petro Poroşenko Turkiyede eki künlük iş ziyareti ile bulunıp, memleket akimiyetinen körüşüvlerni keçipди.
Ukraina ve Turkiye arasında munasebetler soñki bir qaç ay devamında faalleşti. Rusiyenen olğan zıddiyetten soñra, Turkiye halqara cemaatçılığınıñ Ukraina territorial bütünliginen, Rusiye tarafından yarımadanı işğal etkeninen bağlı mevamını qabul etip, kendi noqta - i nazarını seslendirdi. Bunıñnen bir sırada Turkiye qırımtatarlarnen sıq bağlıdır, olarnıñ ekseriyeti Turkiye Cumhuriyetinde yaşamaqta.


text:
Hersondaki işğalci akimiyet mayısnıñ 9-nda bayram tedbirlerini keçirmege azırlana, dep bildire şeer yolbaşçısı İgor Kolıhayev Ukraina umummilliy telemarafonınıñ yayınında.
«İşğalci akimiyet mayısnıñ 9-nı zafer bayramı olaraq qayd etmege azırlana. Olar bayramğa azırlanalar, veteranlar, cenk balalarınen laf eteler, tedbirlerge kelmelerini isteyler», – dep qayd etti o.
Aprelniñ 11-nde Melitopol şeer yolbaşçısı İvan Fedorov da Rusiye arbiyleri ve yerli satqınlar mayısnıñ 9-na faal azırlanalar, dep bildirdi. Fedorovnıñ aytqanına köre, «mayısnıñ 9-nda Rusiye quvetleri Melitopolde provokatsiyalarğa azırlana».
Aprelniñ 26-nda belli olğanına köre, Rusiye işğalci quvetleri şeer ve vilâyetniñ öz reberlerini tayin etti. Herson vilâyeti arbiy memuriyetiniñ yolbaşçısı aytqanına köre, sahte «Herson vilâyet memuriyetiniñ reisi» Vladimir Saldo ve «Herson şeer memuriyetiniñ reisi» Aleksandr Kobets tanıtıldı.
Rusiye ordusı Hersonğa martnıñ 1-nde ücüm etti. O vaqıttan berli şeer işğal altında buluna. Yerli sakinler «Herson – Ukrainadır» şiarlarınen barışıqsever mitinglerge çıqa. Aprelniñ 27-nde Rusiye işğalcileri böyle mitingniñ iştirakçilerini dağıtmaq içün ışıq ses granatalarını ve köz yaşlatqan gaz qullandı. Dört kişi zarar kördi.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Martnıñ 22-nde Ukraina Yuqarı Radası ilhaq etilgen Qırımda keçken Rusiye prezidenti saylâvalarını tanılmamasına dair qararğa rey berdi.
Asğariy 226 ses olmaq kerek ekende bu qarar içün 255 halq deputatı rey berdi. 22 halq deputatı rey berüvde iştirak etmedi.
Daa evel halq deputatları Maksim Burbak ve Georgiy Logvinskiy parlamette Qırımnı ilhaq etkeni sebebinden Rusiye prezidenti saylâvlarınıñ tanılmamasınen bağlı qarar leyhasını qayd ettirgen ediler.
Martnıñ 18-nde Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda prezident saylâvları ötkerildi. Resmiy Kyiv ve bir sıra halqara teşkilâtlarnen beraber dünyanıñ bir çoq devleti yarımadada keçken saylâvlarnı tanımay.
Martnıñ 19-nda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiyeniñ ilhaq etilgen Qırımda keçirgen saylâvalarını «pek az» ve «qanuniy neticesi» yoq dep adlandırdı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Prezident Toqaev Jambıl oblısındağı tötenşe jağdayğa baylanıstı şwğıl keñes ötkizdi. Prezident jarılıstan qaza tapqandardıñ otbasılarına köñil aytıp, zardap şekkenderdiñ tezirek sauığıp ketuine tilektestigin bildirdi.
Keñeske ükimet basşısı, qwqıq qorğau organdarınıñ basşıları qatıstı. İs-şarağa Jambıl oblısınıñ äkimi men qorğanıs jäne tötenşe jağdaylar ministrleri, Tarazdan beynebaylanıs formatında qatıstı.
Toqaev keñeste apat jöninde vedomstvoaralıq komissiya qwrudı tapsırdı. Onı vice-prem'er Roman Sklyar basqaradı. Marqwmdardıñ otbasıların qorğau jäne ziyan şekken twrğındarğa kömek körsetuge uäde berildi.
Komissiyağa ört pen jarılıstan kelgen şığındı bağalau, zardabın joyu jäne zaqımdalğan infraqwrılımdı qalpına keltiru, sonday-aq ziyan şekken twrğındardı äleumettik qoldau mindeti artıldı.
«Birinşi.... Tötenşe jağdaydıñ saldarın joyu jönindegi vedomstvoaralıq memlekettik komissiya qwrılsın. Onı vice-prem'er Roman Vasil'eviç Sklyar basqaradı. Roman Vasil'eviç, kezdesuden keyin birden Jambıl oblısına barudı tapsıramın. Oqiğa ornında barlığın wyımdastırıñız. Ekinşiden, marqwmdardıñ otbasın äleumettik qorğau jäne zardap şekken halıqqa kömek körsetu üşin barlıq qajetti şaralardı qabıldau kerek. Üşinşiden, Densaulıq saqtau ministrligi zardap şekkenderge keşendi medicinalıq kömek körsetui tiis», – dedi prezident.
Tüsten keyingi Taraz qalalıq köpsalalı auruhanası bas därigeriniñ orınbasarı Säken Jwmaşevtıñ aqparat qwraldarına bergen mälimetine qarağanda, 37 adam emdelip jatır, onıñ 5-eui reanimaciyada. Jansaqtau böliminde tösekke tañılğan eki adamdı qattı küyik şalğan. Olarğa Almatı qalasınan bir top reanimatolog-därigerler wşıp kelgen.
Joyqın jarılıstan 9 adam qaza tauıp, ondağan adam jaralanğan. Tağı qauipsizdik qızmetiniñ eki mamanı iz-tüssiz joğalıp ketken. Äzirge izdestirilip jatır.
Bas prokuratura men İİM apattıñ män-jayın anıqtau jäne kinälilerdi jauapqa tartu üşin keşendi tergeu jürgizetini habarlandı.


text:
Film eñ güzel rejissörlıq işi ve eñ yahşı film olaraq mukâfatlarnı qazandı, dep yaza DePo.
Rejissör Ahtem Seytablayevniñ aytqanına köre, bu haberni o iç beklemedi.
Seytablayevniñ filmini Ukrainadan «Oskarğa» da namzet köstergen ediler, lâkin rey berüv neticelerine köre, kinolevha Serj Avedikân ve Yelena Fetisovanıñ «Paracanov» filmine yutturdı.
Bundan ğayrı, qırımtatar halqınıñ sürgünligi aqqında birinci film «Korona Karpat» televizion filmlerniñ Truskavets halqara kinofestivalinde gran-pri qazandı.


text:
Qırım ile memuri sıñırdaki «Kalançak» kiriş noqtasında «Pravıy sektor» askerderi NTV Rusiye telekanalınıñ jurnalistini tuttılar. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine teşkilâtnıñ spikeri Aleksey Bık bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, aqşam, sentâbr 24-de, askerler gizli sürette ukrain blokpostını ve arbiylerni fotoğa çıqarmağa areket etken qadınnı körgenler.
«Vesiqalarnıñ teşkerüvi qadın NTV (Rusiye) telekanalınıñ jurnalisti olğanını kösterdi. Onı Ukraina vatandaşı olğan aydavcı ketirgen edi. Yaqalanğanlarnı ukrain uquq qoruyıcılarına teslim ettiler», – dey Aleksey Bık.
Ukrain uquq qoruyıcı organlarınıñ saytlarında bu aqta malümat şimdilik yoq.
NTV Rusiye telekanalıbildirgenine köre, jurnalist Yekaterina Voroninanı «doquz saat sorğuda tuttılar», bundan soñ o «itirazı olmağanı aqta» kâğıtnı imzaladı.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Rusiye Federatsiyası prezidenti Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönovnı Rusiye devlet bayramı – Halq birligi künü ile hayırladı.
Bunı Qırım «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildirdi.
Putin öz hayırlavında «Rusiye daima halq birligi adetleri ile küçlü bir devlet» olğanını bildirdi.
Bunıñ ile Halq birligi künü ile Aksönovnı Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev hayırlap, «Rusiye eşqına işinde muvafaqiyet ve sağlıqnı» tiledi.
2005 senesi noyabr 4 kününden Rusiye Federatsiyasında devlet bayramı – Halq birligi künü qayd etile. Bu sebepten işğal etilgen Qırımda 4 raatlıq künü lân etilgendir. Noyabr 1-2 künlerinden ğayrı, 3-4 künleri de raatlıq künleri sayıla.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bir qaç kün evelsi, Suv resursları boyunca Devlet agenstvosı Qırım suvnı qanunsız alğanı aqqında bildirdi.
Bunen beraber, Qırım cumhuriyetiniñ «vitse-naziri» Rustam Temirgaliyev bildirgenine köre, Kiyevde Qırımğa suv bermemege aqqı yoq. Amma buna baqmadan, onıñ aytqanına köre, içmek içün suv yetişkenini bildirdi.
«Köy hocalığı şubesiz zarar körer. Mahsulat olmacaq dep aytmam, lâkin bayağı zararı olur», - dedi Temirgaliyev.
Temirgaliyev köy hocalığında tamçı uslübınen suvarılmasını közde tutulğanını bildirdi.
Ükümetniñ malümatına köre, Qırımnıñ suv içün borcı bir yarım million grivnânı teşkil ete.


text:
Çarşenbe künü, iyünniñ 23-nde, Avropa Şurası Parlament Assambleyası musaviylik ve diskriminatsiyağa qarşı komiteti işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ qorunmasına dair qararğa Ukrainanıñ teklif etken tüzetmelerniñ çoqunı qabul etti. Bunı öz Facebook saifesinde PACE-deki daimiy delegatsiya azasınıñ muavini Yevgeniya Kravçuk haber etti.
«Bu tüzetmeler qaranı daa da sertleştire, Rusiye işğalci organları tarafından yapılğan siyasiy taqiplerniñ siyasiy sebeplerini añlata, diniy sebeplerden taqiplerge diqqat çeke», – dep yazıla bildirmede.
Kravçuknıñ bildirgenine köre, rey berilgen soñ qararnıñ adı deñişecek.
«Bitaraf «Qırımtatalrlar ile bağlı vaziyet»ten daa qattı «Qırımtatarlarğa qarşı yapılğan insan aqlarınıñ bozuluvı»na», – dep yazdı o.
İyünniñ 21-nde, bazarertesi künü, Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ yaz sessiyası başlana. Kün tertibinde – Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatar halqınıñ aqlarınıñ qorunmasına dair qarar.
Ukrainanıñ delegatsiyası, Rusiye bu qararğa müsbet rey bermesiniñ qarşısını alacağını bekley.
«Qararnıñ baqılması başqa vaqıtqa qaldırılmaması biz içün pek müim edi. Bu mevzuğa qaytmaq müim bir ğalebedir, çünki Qırımdaki işğal organlar tarafından qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ bozulması alâ daa devam ete, adamlarnıñ qoruv ve adaletke ihtiyacı bar. Rusiye delegatsiyası müsbet rey berilmesine keder etecegini bekleymiz», – dep yazdı Facebookta PACE-deki daimiy temsilcilikniñ azasınıñ muavini Yevgeniya Kravçuk.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım MC ve Aqyar şeeriniñ qanunsız işğalinden soñ RF Ükümeti devlet organlarınıñ ve yerli özidare organlarınıñ yurisdiktsiyasında olğan devlet mülküniñ istimlâqını ve devletleştirüvini başladı. Çoqusı allarda, Ukrainanıñ Qırım MC toprağında devlet mülküniñ qanunsız devletleştirilüvi «Qırım Cumhuriyeti Devlet şurası»nıñ qararları ve «Qırım Cumhuriyeti Nazirler şurası»nıñ buyurıqlarınıñ qabul etilmesi yolu ile ömürge keçirile edi.
2014 senesi saban ayınıñ 17-den ilk küz ayınıñ 3-nece «QC DŞ» 15 qarar çıqardı, olarnıñ esasında Ukraina İnfraterkip nazirliginiñ, Ukraina agrar siyaseti ve erzaq nazirliginiñ, Fevqulâde vaziyetlerden Ukraina devlet hızmetiniñ, Ukraina Ekologiya ve tabiat resursları nazirliginiñ, Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ, «Ukraina deñiz limanları memuriyeti», AAŞ «Ukraina yerastı baylıqlar» Milliy aktsiyalı şirket» kibi devlet müessiseleriniñ, Ukraina devlet hızmetler ve teftişiniñ ve ilâhre mülküni istimlâq etti.
Bundan ğayrı, 2014 senesi devamında yarımadada faaliyet köstergen eñ büyük müessise ve maliye teşkilâtlarnıñ mülkü de devletleştirildi. «Qırım Cumhuriyeti parlamentiniñ» çıqarğan 28 qararı esasında AAŞ «Krimavtotrans» Aktsiyalı şirket», AAŞ «Ukrtelekom», HAŞ «Kıyivstar», HAŞ «Şarqiy Qırım yenergetika şirketi», AAŞ «Krımenergo»nıñ Qırımdaki filialları, AAŞ «Kerçgaz», «Ukrgazprom» hususiy şirket ve digerleri devletleştirildi. Devletleştirüv saiplerine iç bir kefalet berilmeden, şu cümleden tazminat berilecegi aqqında, ömürge keçirildi ve asılında hususiy mülkniñ istimlâqı oldı.
Misal olaraq, 2020 senesi aralıq ayında «Rusiye» bankınıñ terkibindeki «Cenübiy leyha» sıñırlanğan mesüliyetli şirket Ukrainanıñ devlet mülkü olğan «Massandra» Milily sanayı-agrar birleşmesini qanunsız olaraq satın aldı. Şarap zavodı içün 5 milliard 327 million ruble berildi (73 million dollar).«Rusiye» bankı müdirler şurasınıñ sabıq reisi ve esas aktsiyacısı Yuriy Kovalçuktır, haber vastaları oña «Putinniñ kassacısı» deyler.
İstimlâq hususiy ve uquqiy şahıslarğa da tesir etti. 2014-2017 seneleri devamında Qırım MC ve Aqyar şeerinde işğalciler Ukraina devlet organlarınıñ mülkiyet aqqı qararını ğayrıdan baqıp çıqqan soñ eñ azından 3800 arazi tutıp alındı.
Böyle bir qararnıñ misali, RF prezidentiniñ 2020 senesi saban ayınıñ 3 tarihlı 201 nomeralı Fermanı oldı. Oña köre, işğal etilgen yarımadanıñ aman-aman bütün topraqları «çetel vatandaşlarınıñ, vatandaşlığı olmağan şahıslarnıñ ve çetel uquqiy şahıslarınıñ mülkiyet aqqınen topraq saibi ola bilemeycek sıñır boyu topraqlar cedveline kirsetildi» (RF prezidentiniñ 2011 senesi qara qış ayınıñ 9 tarihlı 26 nomeralı Fermanı ile tasdıqlanğan).


text:
Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenükniñ zanınca, Ukrainanıñ topraq bütünligi ğayrıdan tiklengenine qadar ve işğal etilgen Qırım onıñ nezareti altına qaytarılğanına qadar Rusiyege qarşı sert bir siyaset, şu cümleden cezalar, saqlap qalmaq kerek.
Bunı o aprel 3-te yapqan muracaatında ayttı, dep bildire Ukraina ükümetiniñ portalı.
«İstilâcı devlet olğan Rusiye Federatsiyasına qarşı sert bir siyaset. Ukrainanı qullanıp bir de bir añlaşma yoq. Ukraina devletiniñ topraq bütünligi ğayrıdan tiklenmek kerek. Donetsk, Lugansk vilâyetleri ve Qırım qaytarılmalı», – dep qayd etti ükümet reisi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda rusiyeli memuriyet Qırımtatar akademik muzıkalı-dramatik teatriniñ dağıtımasınen bağlı areketlerni devam ettire denilmekte Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ beyanatında.
Çubarovnıñ sözlerine köre, “bütünley uydurılğan ve üfürtilgen sebeplenden dolayı” 2018 senesi avgust ayınıñ başında teatrniñ bediy reberi Bilâl Bilâlovnıñ qanunsız boşatıluvı, “işğalci memuriyet tarafından qırımtatar teatrini ğayıp etüv areketleriniñ başlanğıçıdır”.
Çubarov, teatr taqımı öz reberini qorçalap başladı, “lâkin teatr bediy taqımınıñ professional delil ve tenbiyelevleri rusiyeli işğalcige asla tesir etmedi», dep qayd ete.
Milliy Meclis yolbaşçısınıñ sözlerine köre, daa evel hocalıq meseleleri boyunca teatr mudiriniñ muavini vazifersinde çalışqan Mecide Melgaziyevanıñ mudir vazifesine, bediy reber vazifesine ise – aktör Eldar Celilovnıñ tayin etilgeni, taqım hadimleriniñ işten boşamasına sebep oldı. Narazılıq kösterip işten boşağan teatrniñ on altı hadimi arasında – beşi Ukrainada, üçü Qırım Muhtar Cumhuriyetinde nam qazanğan artistlerdir.
“Qırımtatar artistleriniñ öz halqınıñ medeniyetine sadıq olması ve cesareti, öz zenaatınıñ ğayelerine sadıq qalğanlarına qırımtatar cemaatlığı, halqara professional teatr hadimleri qolttuttı ve alğışladı. Qırımtatar Milliy Meclisi adından dünyada yekâne olğan qırımtatar professonal teatrini qorçalağan Qırımtatar akademik muzıkalı-dramatik teatri taqımına qol tutqanımnı bildirmek isteyim”, – denilmekte beyanatta.
Çubarov “Ukraina devlet organları ile halqara partnörlernıñ ortaq areketleri birleştirilüvi neticesinde qırımtatar artistleriniñ professional faaliyetiniñ tiklenmesi içün uyğun şartlar teşkil eteleceğine” ümüt ete.
Haber etilgeni kibi, Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatriniñ hadimleri onıñ bediy reberi Bilâl Bilâlovnıñ işten boşatılğanı aqqında qarar alınğan soñ işten boşaycağına dair ariza yazğan edi.
Avgustnıñ 7-nde Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatriniñ bediy reberi, Ukraina nam qazanğan sanat erbabı Bilâl Bilâlov işten boşatıldı. Rejissör uydurıq bir sebeplerden dolayı işten boşatıldı dep saya.
Rejissör işten boşatılğanı içün mahkemege muracaat etecegini haber etken edi. Teatr taqımı yolbaşçısına bütünley qol tuttı. Oña qol tutqanı aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da aytqan edi.
Bilâlov Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatrinde 1989 senesi çalışıp başlay, 1994 senesinden itibaren onıñ bediy reberi-mudiri ola.


text:
Emoji
Emoji, elektronik mesajlarda ve internet sitelerinde yer alğan mesaj, diger iletileri zenginleştirmek içün qullanılabilecek ideografi ve smiley içergen uygulama. Emoji, yüz ifadeleri, ortaq nesneler, yerler ve ava durumu türleri ve ayvanlar dahil bolmaq üzere çeşitli türlerde tapılır. Bazen de qaraqterlerden oluşturulır.
Dünya Emoji Künü[deñiştir | kodunı deñiştir]
Emojipedia'nıñ qurucusı Jeremy Burge, 2014 yılında Dünya Emoji Kününi qutlamağa qarar bergen ve ardından 17 Temmuz Dünya Emoji Künü küresel bir qutlama bolaraq qutlanğandır.
Sözcük[deñiştir | kodunı deñiştir]
Emoji sözcügü 2015 yılında Oxford Üniversitesi sözlügü tarafından yılın sözcügü seçilgendir. Emoji sözcügüniñ kökeni Japonca 絵文字 (えもじ, emoji) < 絵 (え, e, “resim”) + 文字 (もじ, moji, “qaraqter”) şeklinde açıqlanmaqta. Emojiniñ Türkçe qarşılığı ise Pamukkale Üniversitesi İngilizce sözlügüne köre sındamga sözcügüdir.[1]


text:
İstanbulda, mart 5 künü, tacik muhalifetniñ yetekçilerinden biri Umarali Kuvvatovnı öldürdiler, haber ete «Sabah» türk gazetası.
Onıñ apayı ve eki ufaq balası zeerlenüv alâmetleri ile hastahanege ketirildi.
Öldürilgen siyasetçiniñ soyları aytqanı kibi, aqşam 47 yaşında Kuvvatov qorantası ile musafirlikke davet etilgen edi. Aqşam yemeginden soñ Kuvvatov özüni yaramay duyıp, azbarğa çıqtı, mında belgisiz şahıs başına pıştavdan attı. Onıñ apayı ve eki balası tuvğanlarına öldürüv aqqında bildirip, esini coydılar.
Tacikistan prezidenti Emomali Rahmonov tuvğanlarınıñ ticariy şerigi olğan Kuvvatov peyda olğan ticariy añlaşamamazlıqlardan sebep 2012 senesi memleketten Rusiyege köçe. Moskvada «Gruppa 24» muhalif teşkilâtını aça ve Tacikistan akimiyetini qattı tenqitke oğrata.
2012 senesi soñunda Duşanbe soratuvı ile Birleşken Arap Emirliginde yaqalandı, birazdan azat etilip, Türkiyege köçti.
Bıltır oktâbr ayında Tacikistannıñ Yuqarı mahkemesi «Gruppa 24» ekstremist teşkilât olaraq adladı ve cumhuriyet territoriyasında faaliyetini yasaq etti.
Tacikistan akimiyeti Kuvvatovnıñ öldürüvini izaatlamay.


text:
Bazarertesi, iyül 21 künü, İvano-Frankovskta leh medeniyet ve yeudiy dialog merkezinde gençler içün «Kovçeg» adlı ukrain-leh-yeudiy seminarınıñ açılış tedbiri olıp keçti.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, doquzıncı Kovçegniñ esas şiarı – «Birdemliksiz serbestlik olamaz».
Bu sene qırımtatar yaşlarını davet etip, tedbirniñ sıñırlarını keñişletmek qarar alındı. İştirakçilerniñ umumiy sayısı 37 insannı teşkil ete.
Seminarnıñ iştarkçileri İvano-Frankovsk vilâyetiniñ Bilşivtsi şeerine iyül 19 künü keldi. Seminar iyül 29-na qadar devam etecek. İştirakçiler içün tedbirler çerçivesinde çeşit treninglerni keçirecekler, olar Lehistannıñ Lantsut ve Peremışl şeerlerini ziyaret eterler, er bir taqım kendi medeniyet, din ve tarihını taqdim etecek.


text:
Törkiyä balın kemnär yarata?
Törkiyäneñ bal êksportı arttı
Törkiyä yılnıñ berençe yartısında çınğa aşırğan bal êksportı uzğan yılnıñ şul uq çorına kürä 75%ka arttı.
Könçığış Qara diñgez êksportçılar berlegennän alınğan mäğlümatqa kürä bu yılnıñ ğıynwar-iyun’ aylarında 46 ilgä 8892 tonna bal satıldı.
Bu êksporttan 23 million 829 meñ 670 dollarlık kerem täêmin itelde.
Moña kürä berençe 6 aylıq êksport 2021 yıl belän çağıştırğanda miqdar yağınnan 134%, qıymmät yağınnan 75%ka arttı.
Amerika Quşma Ştatları, Germaniya häm İspaniya iñ küp êksport başqarılğan illär buldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Kiyem tarmağı rekord yasadı
Türkiyäneñ äzer kiyem häm tegüçelek tarmağı moña qadärge iñ yuğarı kürsätkeçkä ireşte
Türkiyädä satıp aluçı ışanıç indeksı arttı
Satıp aluçı ışanıç indeksı sentyabr’dä ber aylıq bazada 0,3% artu belän 72,4kä kütärelde


text:
Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov İnternet ağında terrorizm profilaktikasınen oğraşacaq, bu cümleden, «terrorizm fikirlerine yaqın olğanında» şeklenilgen adamlarnen «adres işini» alıp baracaq mütehassıslarnı toplamağa istey.
Bu aqta terrorizmge qarşı komissiya ve operativ ştabınıñ toplaşuvında söz yürsetildi, dep bildire Aksönovnıñ matbuat hızmeti.
Böyleliknen, matbuat hızmetinde qayd ettiler ki, «ihtisaslı, bunen beraber, İnternet ağında çalışqan, mütehassıslarnıñ saylanılması boyunca işniñ eyileştirilmesi» meselesi baqıldı.
«Terrorizmge qarşı faaliyet tecribesi, terrorizm fikirleriniñ yayılması ve cinaiy elementler faaliyetiniñ idare etilmesi İnternet ağı vastasınen yapılğanını bildire. Qayd etilgen mütehassıslar terrorizm mefküresine yaqın olğan ya da onıñ tesirine endi oğrağan şahıslarğa adres profliaktika vastasınen tesir etmek kerek», – dep ayttı Aksönov.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin «terrorizmge qarşı paketini» iyül 7-de imzaladı. Deñişmeler paketi «çaqmama» ve kütleviy nizamsızlıqta iştirak etmesine «yaqınlaşma» içün cinaiy mesüliyetniñ kirsetilmesini belgiley. Bunen beraber, bağ operatorları endi müşterilerniñ bütün telefon laflarını ve mesajlarını yazmaq ve saqlamaq mecbur.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Avgust 23-te işğal etilgen Qırımnıñ Rusiyege boysunğan Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında «Çiygoznıñ işi» boyunca üç zararlanğan kişiden birini diñlediler. Adliyeci Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, bundan soñ mahkemeciler saat 14.00-ke qadar teneffüs ilân etti.
Bu iş boyunca avgust 23-te keçirilgen toplaşuvğa üç zararlanğan kişi çağırldı, olar Ukraina sabıq militsionerleri, şimdiki vaqıtta ise, Rusiye Federatsiyası politsiyası hadimleri ola.
Ahtem Çiygoz mahkeme zalında yoq.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Qırımtatarlarnı, Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksönov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan Ukraina topraq bütünligi tarafdarlarınıñ mitinginde iştirak etüv içün mahküm eteler.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.


text:
Rusiye rublesi AQŞ dollarına nisbeten küçüni coymağa devam ete. Sentâbrniñ 10-nda american para birimi içün 70 ruble berile, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
2016 senesi mart ayından itibaren bu ilk defa oldı.2018 sene devamında ruble 19% coydı.
Mutehassıslar Rusiye parasınıñ qıymeti tüşkenine AQŞnıñ cariy ve potensial sanktsiyaları, Rusiye iqtisadiyetınıñ umumiy vaziyetinen raatsızlıqlarını, ayrıca, inkişaf eteyatqan devletlerden kapitalnıñ çıqıp ketkenini AQŞ aktivleriniñ cazibeligi artışınen izaatlay.
Mevzuğa dair: Rublege qarşı «ceennem» sanktsiyaları: rusiyeliler ne coyabile
Reuters agentliginiñ malümatına köre, rubleniñ tüşüşi, büyük ihtimal içerdeki mecburiyetlerini becermek içün çetel valütasını satacaq ihracatçı-şirketler tarafından sıñırlanır, bu hususan, aynıñ ekinci yarısında bergiler tölengen maalde olur.
2014 senesi Qırım ilhaq etilgen soñ, Birleşken Devletler ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı sanktsiyalar kirsetti.
Avgustnıñ 8-nde 2018 senesi mart ayında Büyük Britaniyada Rusiyeniñ sabıq casusı Sergey Skripal ve onıñ qızı Yuliya kimyeviy silâ qullanaraq zeerlengeni içün AQŞ Devlet departamenti yañı sanktsiyalar kirsetkeni aqqında ilân etken edi. Sanktsiyalarnıñ ilk etapı avgust ayında küçke kirdi. Eger Rusiye bir daa kimyeviy silâ qullanmaycağına dair “işançlı garantiyalar” bermese ekincisi noyabr ayınıñ soñunda kirsetilecek.


text:
Arximed
Arximed (Grekshe: Ἀpxιuήδnς 287 b.e.sh. — 212 b.e.sh.) — ullı grek fizik alımı, matematik, mexanik ha'm injener. Ol Sitsiliya atawının' shıg'ıs jag'asındag'ı birinshi grek koloniyalarının biri Sirakuzadan. Geometriyada ko'plegen jan'alıqlar ashqan. Bir neshe a'meliy oylap tabıwları menen mexanika ha'm gidrostatika tiykarların salg'an.
O'mir bayanı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Arximed haqqında bizge Polibiy, Tit Libiy, Tsitseron, Plutarx, Vitruviy ha'm basqalar ta'repinen mag'lıwmatlar qaldırılg'an. Bul alımlardın' ha'mmesi so'z etilgen waqıyalardan keyin jasap o'tkenligi ushın bul mag'lıwmatlardın haqqanıylıg'ı haqqında bir na'rse dew qıyın.
Arximed Sirakuzada tuwılg'an. Arximedtin' a'kesi matematik ha'm astronom Fidiy bolg'an. Plutarxtın' tastıyıqlawı boyınsha ol Sirakuzanın' patshası Gieron menen jaqın ag'ayin bolg'an. Arximedtin' jaslıg'ınan matematika, mexanika ha'm astronomiyag'a qızıg'ıwshılıg'ına sebepshi a'kesi bolg'an. Bilim alıw ushın Arximed sol waqıttın' Egipttegi ilim ha'm ma'deniyat orayı bolg'an Aleksandriyag'a baradı.
İlmiy miynetleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Matematika[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Plutarxtın' aytıwı boyınsha Arximed matematikag'a qattı qızıqqan, ha'tteki awqatlanıwdıda umıtqan.
Arximedtin' miynetleri sol da'wir matematikasının' ha'mme tarawlarına tiyisli bolg'an: geometriya, arifmetika ha'm algebranın' ko'plegen qızıg'arlı jan'alıqları Arximedke tiyisli.
Mexanika[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Arximed ko'plegen mexanik konstruktsiyaları menen atı shıqqan. Rıchag Arximedke deyinde ma'lim bolıwına qaramastan, tek Arximed g'ana onın' tolıq teoriyasın jarattı ha'm onı a'wmetli tu'rde a'melge asırdı. Plutarxtın' aytıwı boyınsha Arximed Sirakuza jag'alarında bloklı-rıchaglı mexanizmler qurıp awır ju'klerdi ko'teriw ha'm orın almastırılıwın an'satlastırg'an. Elege deyin onın' oylap tapqan vinti Egipette joqarıg'a suw shıg'arıw ushın isletiledi.
Astronomiya[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Arximed ha'reketlengende Ku'nnin ha'm aydın shıg'ıw ha'm batıwın, bes planetanın' ha'reketin ha'm aydın' tutılıwın ko'rsetetug'ın planetariyanı qurg'an.


text:
Özbékistanning yéngi nöwetlik prézidént namzatliri békitilgen
2016.10.29
Islam kerimofning ölümidin kéyin, özbékistanning yéngi nöwetlik prézidéntliqini zadi kimning ötküziwalidighanliqi közetküchilerning diqqet nuqtisida turup kelgen idi. Chünki yéngi nöwetlik özbek prézidéntining heqiqiy we démokratik saylam arqiliq hoquq tapshuriwélishi islam kerimof dewride ottura asiyadiki eng mustebit döletke aylan'ghan özbékistanning démokratiyelishish yoligha méngishining bishariti bolup qalatti.
Özbékistan dölet taratqulirining xewirige qarighanda, 28 - öktebir küni özbékistan merkizi saylam komitéti yighin échip, 12 - ayning 4 - küni ötküzilidighan özbékistanning yéngi nöwetlik prézidént saylimigha qatnishish salahiyitige ige namzatlarni tallap chiqqan.
Igilinishiche, özbékistan merkizi saylam komitéti özbékistandiki töt partiyedin jem'iy töt neper prézidént namzatini tallap chiqqan bolup, ular “Milliy tereqqiyat démokratik partiyesi” din serwer seydullayéf, “Tedbirkarlar we aqillar herkiti erkin démokratik partiyesi” din shewket mirzayéf, “Xelq démokratik partiyesi” din hatemjan abdurahmanof we “Adalet sotsiyal démokratik partiyesi” din neriman mejitof qatarliqlar iken.
Prézidént namzatliqigha körsitilgen bu 4 neper namzat bügün, yeni 29 - öktebirdin bashlap özbékistandiki herqaysi metbu'at we axbaratlarda hemde ammiwiy taratqularda saylam teshwiqatlirini resmiy bashlaydiken. Özbékistan merkizi saylam komitétining 4 - dékabirda ötküzilidighan prézidént saylimigha yawrupa xewpsizlik we hemkarliq teshkilatini nazaretchilikke teklip qilghanliqi melum.
Közetküchiler, özbékistan saylam komitétining bu qétimliq prézidént saylimini démokratik usulda ötküzüshke körünüsh hazirlawatqanliqini, emeliyette 4 - dékabirdiki prézidént saylimining netijisi pütünley dégüdek hazir waqitliq hoquq yürgüziwatqan bash ministér shewket mirzayéfning iradisi boyiche boluwatqanliqini ilgiri sürmekte.