text:
Töp ayırması – xalıqnıñ elekke yıllardan kübräk buluıdır. Mordoviä, Çuwaşstan, Mari ile, Udmurtiädän, Orenbur, Samar, Perm, Çiläbe, Ästerxan ölkälärennän elekke yıllar çaması bulsa, Tatarstannan qubarılıp kilgännär. Barlıq, diärlek rayonnardan da. Yırağraq Başqortostannan da bıltırğıdan kübräk – 1300 çaması, dide respublika möftie Ramil xäzrät Nasıyrov. İñ yaqın Sember ölkäseneñ üzençälege – bixisap ciñel maşinalar belän dä kilüläre. Millättäş din qardäşlärebezne Şähri Bolğar närsäse belän cälep itä, säyäxätneñ maqsatı nidä soñ?
Borınğı babalarıbız yäşägän cirlärne bağu öçen. İzge cirdä Qor'än uqu, namaz uqu öçen. Yaxşı niät belän kildem, qartayıp baru waqıtı bit. Muzeylar qararğa, borınğı babalarıbıznıñ tormışı belän tanışırğa. Keşe kilä dip kildem inde, tanışırğa. Dinqardäşlärebez cıyılğan cirne küräsem kilde. Näselebezneñ tamırları şuşında, märxümnär ruxına doğa qılırğa. Bez 7 tügel, 70 buın babalarıbız ruxına doğa qılırğa kildek. Borınğı cirlärebez belän tanışu, babaylar ruxın iskä alu. Dinqardäşlärebez belän oçraşu öçen. Berençe märtäbä genä kildek, prosto kürergä genä.
İzge cirdä Qor'än uqu, namaz uqu öçen.
Yaxşı niät belän kildem, qartayıp baru waqıtı bit.
Muzeylar qararğa, borınğı babalarıbıznıñ tormışı belän tanışırğa.
Keşe kilä dip kildem inde, tanışırğa.
Dinqardäşlärebez cıyılğan cirne küräsem kilde.
Näselebezneñ tamırları şuşında, märxümnär ruxına doğa qılırğa.
Bez 7 tügel, 70 buın babalarıbız ruxına doğa qılırğa kildek.
Borınğı cirlärebez belän tanışu, babaylar ruxın iskä alu.
Dinqardäşlärebez belän oçraşu öçen.
Berençe märtäbä genä kildek, prosto kürergä genä.Üz maqsatlarınnan çığıp, xalıq törle ğämällärgä totındı. 2 distägä yaqın qorban çaluçılar – uçaq xästärli başladılar. Baytağın Şähri Bolğar qaldıqları, muzey belän tanışu cälep itte. Ä küpçelek, ike törkemgä bülende: berse Tälğat Tacetdin citäkçelegendä Keçe manara yanında täwbä qılsa, ikençese – Olı manara yanında Qazannıñ sänğät ostaları täqdim itkän tamaşağa cıyıldı. Xalisä Xäkimullina häm Xalisä İsmäğileva ssenariy buyınça oyıştırılğan çaranıñ maqsatı – imanğa qaytu, tarixıbıznı barlaw, izge ana telen saqlap qalu, kiläçägebez öçen can-tän belän tırışuğa öndäw, dip sanarğa buladır.
Qatnaşuçıları da – milli sänğätebezneñ altın bağanaları: Gölzada, Flürä Söläymanova, Nail Äyupov, Mingol Galiev, Zöhrä Säxäbiewa, Rinat Väliev, Şamil Äxmätcanov…
Çaranıñ töp mäğnäsen İldus Fäizev häm Fäwziä Bäyrämovadan özeklär dä kürsätä aladır.
Ğaziz ana tele! Minem öçen şuşı teldä – qoyaş çığa, cir äylänä, yoldız qalqa. Minem öçen şuşı teldä – qoşlar sayrıy, cillär isä, dönya güli. Minem öçen şuşı teldä – İdel ağa igen üsä, ilem nıği Minem öçen şuşı teldä - tormış ğame, bäxet täme, dönya yäme. Qılıçtan qıyılmağan ul, upqınğa ubılmağan, altınğa aldanmağan – menä şundıy ülemsez tel bit ul – Xoday ködräte belän iñderelgän ĞAZİZ ANA TELE! ……………….. Başıñ imä, tatar, başıñ imä! Eçtän sızıp, gel zarlanıp yörmä. Yalğışıñnı añlap täwbä qıl: İñ döres yul – Qor'än sızğan yul!
Minem öçen şuşı teldä – qoyaş çığa, cir äylänä, yoldız qalqa.
Minem öçen şuşı teldä – qoşlar sayrıy, cillär isä, dönya güli.
Minem öçen şuşı teldä – İdel ağa igen üsä, ilem nıği
Minem öçen şuşı teldä - tormış ğame, bäxet täme, dönya yäme.
Qılıçtan qıyılmağan ul, upqınğa ubılmağan, altınğa aldanmağan – menä şundıy ülemsez tel bit ul – Xoday ködräte belän iñderelgän ĞAZİZ ANA TELE!
………………..
Başıñ imä, tatar, başıñ imä!
Eçtän sızıp, gel zarlanıp yörmä.
Yalğışıñnı añlap täwbä qıl:
İñ döres yul – Qor'än sızğan yul!Süz soñında şunı da äytergä kiräk: bıyıl da, bıltırğı kebek ük, Tälğät xäzrät Tacetdin üz tarafdarlarınıñ plenumın uzdırmadı. Çönki Tälğät xäzrät, Täwbä yolasınnan soñ, ğomum räsmi çarada qatnaştı.
Ä bu çara turında ayırım süz taläp iteläder.
Ä älegä tağın ike mizgel. Sember milli xäräkäte äğzaları yulda avtobuslarda tariıxıbızğa qağılışlı äñgämälär qordılar, İdel Bolğarstanınıñ tiñsez uñışların kürsättelär. Ä Bolğarda respublikabıznıñ isemen Tatarstan-Bolğarstan dip üzgärtü turındağı ğözergä imzalar cıydılar.
Ayrat İbrahim, Bolğar – Sember


c: text/html

text:
Soñğı berniçä yıl täcribäsennän kürengänçä, ukrain xökümäten bilgeläw dönyadağı iñ qatlawlı eşlärneñ berse bulıp tora. Yuğarı radanıñ räise saylanu belän anda xäzer yaña premyer-ministrnı bilgeläw öçen yul açılğan ide.
Pänceşämbedä prezident Radağa aldan kötelgänçä, xökümät qoru eşen tanılğan säyäsätçe, äflisun inqilabınıñ yözenä äylängän Yuliä Timoşenkoğa tapşırunı täqdim itte, bu turıda xatnı ul qanunda qaralğança, Yuğarı rada citäkçese Arseni Yatsenyukqa yullağan ide.
Ämma eşlär premyer-ministr mäs'äläsen qarawğa barıp citmäde. Başta Viktor Yuçenko üze deputatlarnı, xökümät başlığın saylawğa qädär qayber aşığıç qanunnarnı qararğa häm kiçekmästän qabul itärgä çaqırdı. Süzneñ biredä nindi qanunnar turında baruına açıqlıqnı Yuliä Timoşenko kertte:
"Xökümätne tözügä qädär bez 12 xälitkeç qanunnı qararğa buldıq, alar arasında parlament äğzalarınıñ qulaylıqların häm qağılsızlığın beterü, rişwätçelek öçen qırıs cawaplılıq kertü kebekläre bar. Şul qanunnarnı qabul itep bez tärtipne başta parlamentta, ä annarı inde bar ildä urnaştırırğa telibez", di Ukraina xökümäten citäkläwgä täqdim itelgän Yuliä Timoşenko.
Nämzätneñ premyer itep saylanuı öçen Yuğarı radada 226 tawış citä, Yuliä Timoşenko blogı häm prezident yaqlı Naşa Ukrainanıñ deputatları monıñ öçen citärlek, alarda barlığı 228 tawış inde bar.
Şuña da premyer-ministrı saylaw asılda inde yaqın könnärdä dä bula ala, çönki töştän soñ Kievtän, prezident inde elekke şartnı - yäğni qayber qanunnar qabul itüne alay aşıqtırmıy, digän xäbärlär dä kilde.
Ämma kiçkä taba Ukraina parlamentında başqa ber mäs'älä - räis urınbasarların häm komitet başlıqların saylaw mäs'äläsendä xällär qızıp kitte. Oppozitsiägä küçärgä torğan Töbäklär firqası häm kommunistlar, Radadağı bar citäkçel urınnarnı da Naşa Ukraina häm Yuliä Timoşenko blogı alırğa cıyına digän sıltaw belän räis häm töp mönbär tiräsenä cıyılıp, uıtırışnı başlawğa kirtä quyarğa buldı.
Ukrain xökümäten qoru haman kiçekterelä
Ukraina prezidentı Yuçenko pänceşämbe könne ilneñ yaña parlamentına premyer-ministr urınına tanılğan säyäsätçe Yuliä Timoşenkonı täqdim itsä dä, berük waqıtta Yuğarı radanı bu eş belän älegä bik aşıqmasqa da öndi.
Soñğı berniçä yıl täcribäsennän kürengänçä, ukrain xökümäten bilgeläw dönyadağı iñ qatlawlı eşlärneñ berse bulıp tora. Yuğarı radanıñ räise saylanu belän anda xäzer yaña premyer-ministrnı bilgeläw öçen yul açılğan ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BM Baş Assambleyasınıñ 75-inci sessiyasınıñ kün tertibine «Vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarındaki vaziyet» kirsetildi. Bu aqta Ukrainanıñ BM daimiy temsilciligi bildirdi.
«New Yorktan güzel haberler! Ortaqlarımızğa BM BA 75-inci sessiyası kün tertibiniñ leyhasına vaqtınca işğal etilgen topraqlardaki – Qırım ve Donbastaki – vaziyetni kirsetkenleri içün minnetdarmız. «Anda yoqmız» ve «Qırımbizim» laflarına berecek cevabımız bar», – dep yazdı Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Twitterde.
Ukrainanıñ BM temsilciligi Qırım ve Donbas meselesiniñ BM Baş Assambleyasınıñ kün tertibine kirsetilmesine qarşı çıqqan memleketler cedvelini aydınlattı.
Olarnıñ arasında: Ermenistan, Beyazrusiye, Burundi, Komorı, Kuba, Qıtay Halq Demokratik Cumhuriyeti, İran, Qazahistan, Myanma, Laos, Nikaragua, Filippinler, Rusiye, Sırbistan, Sudan, Suriye, Zimbabve.
Emine Ceppar, Ukraina Tış işler nazirligi Qırımnen bağlı yañı qarar leyhalarını BM Baş Assambleyasına berecek ola, dep bildirdi.
İyülniñ başında BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair maruzanı taqdim etip, yarımadada işkence qullanıla ve söz serbestligi sıñırlanıla, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
"Strategiya-30" teşebbüsiniñ faalleri Moskovada mayıs 30-ında siyasiy mabüslerge qol tutuvnıköstermek içün bir sıra aktsiya keçridi. Piketçiler Qırım "Hizb-ut Tahrir davalarını" hatırlatqan yazılarnı ellerinde tuttı, qırımtatar halqına destegini bildirdi, "siyasiy basqını toqtatmağa" talap etti, bildirde Qırım.Aqiqatqa teşebbüsniñ iştirakçisi Vera Lavreşina.
"Balalar Künüdir, olar ise babalarnı oturtalar! Hizb ut-Tahrirge aitliginde qabaatlanğanlarnıñ aman-aman episi çoq balalı babalar da!", - dedi faal.
Bundan ğayrı Lavreşina, şu künde faallerni küç organları hadimleri közetkenini ve memuriy protokollarnen toqtatmağa tırışqanını qoştı.
Martnıñ 30-nda aqşam Moskvada «Strategiya-30» Rusiye teşebbüsiniñ faalleri siyasiy mabüslerniñ azatlığı içün daa bir aktsiya ötkerdi. Olar koronavirus tarqalğanda azatlıqtan marum etüv yerlerinde bulunmaq, hususan Rusiye apishanelerinde tutulğan qırımlılar içün ne qadar telükeli olğanını hatırlattı. Aktsiya pandemiya şaraitlerine köre yapıldı.
«Strategiya-30» aktsiyasınıñ çerçivesinde Rusiye oppozitsiya faalleri ukrain siyasiy mabüslerine qoltutu aksiyalarını muntazaman keçire. Olar silâsız piket ve aktsiyalarğa çıqıp, siyasiy mabüslerniñ azat etilmesini, Ukrainağa qarşı tecavuznıñ toqtatılmasını ve Qırımnıñ işğalden boşatıluvını talap ete.


text:
QARAQALPAQSTAN
RESPUBLIKASÍNÍŃ
KONSTITUCIYaSÍ
ON EKINSHI SHAQÍRÍQ QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ SOVETINIŃ ON EKINSHI SESSIYaSÍNDA 1993-jıl
9-aprelde QABÍL ETILGEN
(1994-jıldıń 26-fevralında on ekinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Sovetiniń on besinshi hám 1995-jıldıń 31-oktyabr, 1997-jıldıń
15-dekabrindegi birinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tórtinshi, on úshinshi sessiyaları, 2003-jıl 12-noyabr Ekinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń on ekinshi sessiyasında, 2014-jıl 27-iyun on besinshi sessiyasında hámde 2019-jıl 29-iyundaǵı jigirma altınshı sessiyasında ózgerisler hám qosımshalar kirgizildi)
A L Ǵ Í S Ó Z
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń xalqı, adam huqıqların hám mámleketlik suverenitet principlerin óziniń jaqlaytuǵınlıǵın saltanatlı túrde járiyalay otırıp,
házirgi hám keleshek áwladlar aldında joqarı juwapkershilikti seze otırıp,
Qaraqalpaqstan mámleketliligin rawajlandırıwdıń tariyxıy tájiriybesine súyene otırıp,
demokratiya hám sociallıq ádillik ideyalarına óziniń sadıqlıǵın tastıyıqlay otırıp,
xalıq aralıq huqıqtıń ǵalaba tán alınǵan normalarınıń artıqmashlıǵın moyınlay otırıp,
respublika puqaralarına ılayıqlı turmıstı támiyinlewge umtıla otırıp,
adamgershilikli, demokratiyalıq huqıqıy mámleket dúziwdi wazıypa etip qoya otırıp,
puqaralıq paraxatshılıqtı hám milliy kelisimdi támiyinlew maqsetinde,
óziniń tolıq huqıqlı wákilleri arqalı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń usı Konstituciyasın qabıl etedi.
BIRINSHI TARAW
TIYKARǴÍ PRINCIPLER
I BAP
MÁMLEKETLIK SUVERENITET
1-statya. Qaraqalpaqstan - Ózbekstan Respublikasınıń quramına kiretuǵın suverenli demokratiyalıq respublika. Mámlekettiń «Qaraqalpaqstan Respublikası» hám «Qaraqalpaqstan» ataması teń mánili.
Ózbekstan Respublikasınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń óz-ara qatnasıqları Ózbekstan Respublikası Konstituciyası kóleminde Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikası arasında dúzilgen shártnamalar jáne kelisimler arqalı tártiplestiriledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ózbekstan Respublikasınıń quramınan Qaraqalpaqstan xalqınıń ǵalaba xalıqlıq referendumı tiykarında shıǵıw huqıqına iye.
2-statya. Mámleket xalıqtıń erk-ıqrarın bildiredi, onıń máplerine xızmet etedi. Mámleketlik uyımlar hám lawazımlı adamlar jámiyettiń hám puqaralardıń aldında juwapkerli.
3-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik aymaqlıq dúzilisi máselelerin ózinshe sheshedi, mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımlarınıń sistemasın belgileydi, Ózbekstan Respublikası siyasatına úylesimli siyasattı júrgizedi.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń aymaǵına hám shegaralarına qol qatılmaydı, ózgertiliwi hám bóliniwi múmkin emes.
4-statya. Qaraqalpaq tili hám ózbek tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası óz aymaǵında jasawshı milletlerdiń hám xalıqlardıń tillerine, úrp-ádetlerine hám dástúrlerine húrmet penen qarawdı, olardıń rawajlanıwı ushın jaǵdaylar dúziwdi támiyinleydi.
5-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası óziniń nızam arqalı tastıyıqlanatuǵın mámleketlik nıshanlarına - bayraǵına, gerbine, gimnine iye.
6-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı Nókis qalası.
II BAP
XALÍQ HÁKIMIYaTÍ
7-statya. Xalıq mámleketlik hákimiyattıń birden-bir dáregi bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikasında mámleketlik hákimiyat xalıqtıń mápi ushın Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyası arqalı jáne sonıń tiykarında qabıl etilgen nızamlar arqalı tek buǵan wákillik berilgen uyımlar tárepinen ǵana ámelge asırıladı.
Mámleketlik hákimiyattıń wákilliklerin ózlestirip alıw, Konstituciyada názerde tutılmaǵan tártipte hákimiyat uyımlarınıń jumısın irkiw yamasa toqtatıw, hákimiyattıń jańa hám parallel dúzilislerin dóretiw Konstituciyaǵa qarsı háreketler bolıp tabıladı, ol nızam boyınsha juwapkershilikke alıp keledi.
8-statya. Qaraqalpaqstan aymaǵında jasawshı Ózbekstan Respublikası puqaraları Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraların quraydı.
9-statya. Jámiyetlik hám mámleketlik turmıstıń anaǵurlım áhmiyetli máseleleri xalıqtıń dodalawına shıǵarıladı, xalıqlıq dawısqa (referendumǵa) qoyıladı. Referendumdı ótkeriw tártibi nızam menen belgilenedi.
10-statya. Qaraqalpaqstan xalqı atınan tek ǵana ol saylaǵan respublikanıń Joqarǵı Keńesi háreket ete aladı.
Jámiyettiń hesh bir bólegi, siyasiy partiya, jámiyetlik birlespe, háreket yamasa ayırım adam Qaraqalpaqstan xalqınıń atınan háreket ete almaydı.
11-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik hákimiyat sisteması - hákimiyattıń nızam shıǵarıwshı, atqarıwshı hám sud hákimiyatlarına bóliniw principine tiykarlanadı.
12-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında jámiyetlik turmıs siyasiy institutlardıń, ideologiyalardıń hám pikirlerdiń kóp túrliligi tiykarında rawajlanadı.
Hesh qanday ideologiya mámleketlik rásmiy ideologiya sıpatında belgilene almaydı.
13-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında demokratiya ulıwma adamgershilik principlerine tiykarlanadı, bularǵa muwapıq insan, onıń turmısı, erkinligi, ar-namısı, qádir-qımbatı hám basqa da ajıralmas huqıqları eń joqarı baylıq bolıp tabıladı.
Demokratiyalıq huqıqlar hám erkinlikler Konstituciya hám nızamlar menen qorǵaladı.
14-statya. Mámleket óziniń jumısın insannıń hám jámiyettiń abadanlıǵı máplerin gózlep, sociallıq ádillik hám nızamlılıq principlerinde quradı.
III BAP
KONSTITUCIYaNÍŃ HÁM NÍZAMNÍŃ ÚSTINLIGI
15-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalarınıń hám nızamlarınıń sózsiz ústinligi moyınlanadı.
Mámleket, onıń uyımları, lawazımlı adamlar, jámiyetlik birlespeler, puqaralar Konstituciyaǵa hám nızamlarǵa muwapıq háreket etedi.
16-statya. Usı Konstituciyadaǵı rejelerdiń birde birewi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń huqıqlarına hám máplerine zálel keletuǵınday etip túsindirilmeydi.
Bir de nızam yamasa basqa da normativlik huqıq akti Konstituciyanıń normalarına hám principlerine qayshı keliwi múmkin emes.
IV BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNÍŃ XALÍQ ARALÍQ HÁM SÍRTQÍ EKONOMIKALÍQ QATNASÍQLARÍ
17-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń xalıq aralıq ilimiy, mádeniy hám sırtqı ekonomikalıq qatnasıqları Ózbekstan Respublikasınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamlarına muwapıq ámelge asırıladı.
EKINSHI TARAW
ADAMNÍŃ HÁM PUQARANÍŃ TIYKARǴÍ HUQÍQLARÍ, ERKINLIKLERI HÁM MINNETLERI
V BAP
ULÍWMA REJELER
18-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń barlıq puqaraları birdey huqıqlarǵa jáne erkinliklerge iye bolıp, jınısınıń, rasasınıń, milletiniń, tiliniń, dininiń, sociallıq shıǵısınıń, isenimleriniń, jeke hám jámiyetlik awhalınıń ayırmashılıǵına qaramastan nızam aldında teń.
Jeńillikler tek nızam menen belgileniwi múmkin hám sociallıq ádillik principlerine sáykes keliwi tiyis.
19-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqarası hám mámleket óz-ara huqıqlar hám óz-ara juwapkershilik penen baylanısadı. Puqaralardıń Konstituciyada hám nızamlarda bekitilgen huqıqları menen erkinliklerine qol qatılmaydı hám sudtıń sheshimisiz bulardan ayırıwǵa yamasa sheklewge hesh kimniń haqısı joq.
20-statya. Puqaranıń óz huqıqların hám erkinliklerin ámelge asırıwı basqa adamlardıń, mámlekettiń hám jámiyettiń nızamlı máplerin, erkinliklerin buzbawı tiyis.
VI BAP
PUQARALÍQ
21-statya. Ózbekstan Respublikasında birden-bir puqaralıqtıń belgileniwine muwapıq Qaraqalpaqstan Respublikasınıń hár bir puqarası Ózbekstan Respublikasınıń puqarası bolıp tabıladı.
Puqaralıqqa erisiw hám onnan ayırılıp qalıw tiykarları hám tártibi Ózbekstan Respublikasınıń puqaralıq haqqındaǵı nızamı menen belgilenedi.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń aymaǵında bolıp atırǵan sırt elli puqaralarǵa hám puqaralıqqa iye emes adamlarǵa xalıq aralıq huqıq normalarına muwapıq huqıqlar menen erkinlikler támiyinlenedi. Olar Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasında hám nızamlarında jáne Ózbekstan Respublikasınıń xalıq aralıq shártnamalarında belgilengen minnetlerdi atqaradı.
VII BAP
JEKE HUQÍQLAR HÁM ERKINLIKLER
22-statya. Jasaw huqıqı hár bir adamnıń ajıralmas huqıqı bolıp tabıladı. Oǵan qol qatıw eń awır jınayat esaplanadı.
23-statya. Hár bir adam erkinlik hám jeke qol qatılmaslıq huqıqına iye. Nızamǵa tiykarlanbay turıp hesh kim qamaqqa alınbaydı yamasa qamaqta saqlanbaydı.
24-statya. Jınayat islewde ayıplanǵan hár bir adam ayıbı sudta járiyalılıq jolı menen qaralmaǵansha hám nızamlı tártipte anıqlanbaǵansha ayıpsız esaplanadı, onda oǵan ózin qorǵawı ushın múmkinshilikler jaratıladı.
Hesh kim qıynawlarǵa, kúsh jumsawǵa, basqa da ayawsız háreketke yamasa adamnıń ar-namısına tiyetuǵın qatnasıqlarǵa duwshar etiliwi múmkin emes.
Óziniń kelisimiz hesh kim medicinalıq yamasa ilimiy tájiriybelerge tartılmaydı.
25-statya. Hár bir adam óziniń ar-namısına hám qádir-qımbatına qol qatıwdan, óziniń jeke turmısına aralasıwdan qorǵanıwǵa haqılı, óziniń turaq jayına qol qatılmaslıq huqıqına iye.
Nızam menen názerde tutılǵan jaǵdaydan hám tártipten basqa payıtlarda hesh kim turaq jayǵa kiriwge, onda tintiw júrgiziwge yamasa kózden ótkeriwge, xat jazısıw hám telefon arqalı sóylesiw sırın buzıwǵa haqılı emes.
26-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqarası Ózbekstan Respublikasınıń puqarası bolıw menen nızamda belgilengen sheklewlerden tısqarı jaǵdaylarda Ózbekstan Respublikası aymaǵında erkin júriwge, Ózbekstan Respublikasına kiriwge hám onnan shıǵıp ketiwge haqılı.
27-statya. Hár bir adam oy-pikir, sóz hám isenim erkinligine iye.
Hár bir adam házirgi konstituciyalıq dúzimge qarsı baǵdarlanǵan hám nızam menen názerde tutılǵan basqa da sheklewlerden tısqarı hár qanday málimlemeni izlestiriwge, alıwǵa hám taratıwǵa haqılı.
Pikirler hám olardı bildiriw erkinligi mámleketlik yamasa basqa da qupıyalar boyınsha nızam menen shekleniwi múmkin.
28-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń barlıq mámleketlik uyımları, jámiyetlik birlespeleri hám lawazımlı shaxsları puqaralarǵa olardıń huqıqlarına jáne máplerine tiyisli bolǵan hújjetler, sheshimler hám basqa da materiallar menen tanısıw múmkinshiligin támiyinlewge minnetli.
29-statya. Hámme ushın hújdan erkinligine kepillik beriledi, hár kim hár qanday dinge iseniwge yamasa hesh qaysısına isenbewge haqılı. Diniy kóz-qaraslardı májbúriy túrde tańıwǵa jol qoyılmaydı.
VIII BAP
SIYaSIY HUQÍQLAR
30-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraları jámiyettiń hám mámlekettiń islerin basqarıwǵa tikkeley, sonday-aq ózleriniń wákilleri arqalı qatnasıw huqıqına iye. Bunday qatnasıw ózin-ózi basqarıw, referendumlar ótkeriw hám mámleketlik uyımlardı demokratiyalıq túrde qáliplestiriw, sonday-aq mámleketlik uyımlardıń jumısı ústinen jámiyetlik qadaǵalawdı rawajlandırıw hám jetilistiriw arqalı ámelge asırıladı.
Mámleketlik uyımlardıń jumısı ústinen jámiyetlik qadaǵalawdı rawajlandırıw hám jetilistiriw arqalı ámelge asırıladı.
31-statya. Puqaralar ózleriniń jámiyetlik belsendiligin mitingler, jıynalıslar hám demonstraciyalar túrinde Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamlarına muwapıq ámelge asırıw huqıqına iye. Hákimiyat uyımları tek ǵana qáwipsizlik sebeplerge bola usı ilajlardı toqtatıw yamasa olardıń ótkeriliwine tıyım salıw huqıqına iye.
32-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraları kásiplik awqamlarǵa, siyasiy partiyalarǵa hám basqa da jámiyetlik birlespelerge birlesiw, ǵalaba háreketlerge qatnasıw huqıqına iye.
Siyasiy partiyalarda, jámiyetlik birlespelerde, ǵalaba háreketlerde, sonday-aq hákimiyattıń wákillikli uyımlarında oppoziciyalıq azshılıqtı quraytuǵın adamlardıń huqıqların, erkinliklerin hám qádir-qımbatın hesh kim kemsite almaydı.
33-statya. Hár bir adam óz aldına, sonday-aq basqa adamlar menen birlesip, tiyisli mámleketlik uyımlarǵa, mákemelerge yamasa xalıq wákillerine arzalar beriw, usınıslar kórsetiw hám shaǵımlar etiw huqıqına iye.
Arzalar, usınıslar yamasa shaǵımlar nızam menen belgilengen tártipte hám múddetlerde qarap shıǵılıwı tiyis.
IX BAP
EKONOMIKALÍQ HÁM SOCIALLÍQ HUQÍQLAR
34-statya. Hár bir adam menshik huqıqına iye. Bank amanatlarınıń sır saqlanıwına hám miyraslılıq huqıqına nızam menen kepillik beriledi.
35-statya. Hár bir adam miynet etiw, jumıstı erkin tańlap alıw, ádil miynet jaǵdaylarında islew hám nızamda kórsetilgen tártipte jumıssızlıqtan qorǵanıw huqıqına iye.
Sudtıń húkimi menen tayınlanǵan jazanı ótew tártibinen yamasa nızamda kórsetilgen tártipten basqa jaǵdaylarda májbúriy miynet qadaǵan etiledi.
36-statya. Jallanıp islewshi adamlar haqı tólenetuǵın dem alıs huqıqına iye boladı. Jumıs waqtınıń, haqı tólenetuǵın miynet dem alısınıń múddeti nızam menen belgilenedi.
37-statya. Hár bir adam qartayǵanda, miynet etiw uqıbınan ayırılǵanda, sonday-aq asırawshısınan ayırılǵanda hám nızam menen názerde tutılǵan basqa da jaǵdaylarda sociallıq jaqtan támiyinleniw huqıqına iye.
Pensiyalar, napaqalar, sociallıq járdemniń basqa da túrleri rásmiy túrde belgilengen kúneltiw zárúrliginiń eń kem muǵdarınan az bolıwı múmkin emes.
38-statya. Hár bir adam qánigeli medicinalıq xızmetten paydalanıw huqıqına iye.
39-statya. Hár bir adam bilim alıw huqıqına iye. Biypul ulıwma bilim alıwǵa mámleket tárepinen kepillik beriledi. Mektep isi mámlekettiń baqlawında boladı.
40-statya. Hár bir adamǵa ilimiy hám texnikalıq dóretiwshilik erkinligi, mádeniyattıń jetiskenliklerinen paydalanıw huqıqına kepillik beriledi.
Mámleket jámiyettiń mádeniy, ilimiy hám texnikalıq rawajlanıwına ǵamxorlıq etedi.
X BAP
INSAN HUQÍQLARÍNÍŃ HÁM ERKINLIKLERINIŃ KEPILLIKLERI
41-statya. Mámleket puqaralardıń Konstituciya hám nızamlar menen bekitilgen huqıqların jáne erkinliklerin támiyinleydi.
42-statya. Hár bir insanǵa óziniń huqıqları menen erkinliklerin sud arqalı qorǵaw, mámleketlik uyımlardıń, lawazımlı shaxslardıń, jámiyetlik birlespelerdiń nızamsız háreketleri jóninde sudqa shaǵım etiw huqıqına kepillik beriledi.
43-statya. Jas óspirimlerdiń, miynetke jaramsız hám jalǵız baslı qartayǵan adamlardıń huqıqları mámleket tárepinen qorǵaladı.
44-statya. Hayal-qızlar hám er adamlar teńdey huqıqlarǵa iye.
XI BAP
PUQARALARDÍŃ MINNETLERI
45-statya. Barlıq puqaralar ózlerine Konstituciyada bekitilgen minnetlerdi atqaradı.
46-statya. Puqaralar Konstituciyanı hám nızamlardı saqlawǵa, basqa adamlardıń huqıqların, erkinliklerin, ar-namısın hám qádir-qımbatın húrmetlewge minnetli.
47-statya. Puqaralar Qaraqalpaqstan xalqınıń tariyxıy, ruwxıy hám mádeniy miyrasların saqlawǵa minnetli.
Mádeniyat estelikleri mámleket tárepinen qorǵaladı.
48-statya. Puqaralar qorshap turǵan tábiyiy ortalıqqa itiyatlı qatnas jasawǵa minnetli.
49-statya. Puqaralar nızam menen belgilengen salıqlardı hám jergilikli jıyımlardı tólewge minnetli.
50-statya. Ózbekstan Respublikasın hám Qaraqalpaqstan Respublikasın qorǵaw - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń hár bir puqarasınıń minneti. Puqaralar nızamda belgilengen tártipte áskeriy yamasa alternativalı xızmetti ótewge minnetli.
ÚSHINSHI TARAW
JÁMIYET HÁM SHAXS
XII BAP
JÁMIYETTIŃ EKONOMIKALÍQ TIYKARLARÍ
51-statya. Bazar qatnasıqların rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan Qaraqalpaqstan ekonomikasınıń tiykarın menshiktiń hár qıylı túrleri quraydı. Mámleket tutınıwshı huqıqlarınıń artıqmashlıǵın esapqa alıp, ekonomikalıq xızmetke, isbilermenlikke, miynet erkinligine, menshiktiń barlıq túrleriniń teń huqıqlılıǵına jáne olardıń huqıqıy jaqtan qorǵalıwına kepillik beredi.
Basqa da menshik túrleri menen bir qatarda jeke menshikke qol qatılmaydı hám onı mámleket qorǵaydı. Menshik iyesi onnan tek nızamda názerde tutılǵan jaǵdaylarda hám tártipte ǵana ayırılıwı múmkin.
52-statya. Menshik iyesi ózine tiyisli múlikke óz ıqtıyarınsha iyelik etedi, paydalanadı hám biylik etedi. Múlikti paydalanıw ekologiyalıq ortalıqqa zıyan keltirmewi, puqaralardıń, yuridikalıq táreplerdiń hám mámlekettiń huqıqların jáne nızam menen qozǵalatuǵın máplerin buzbawı tiyis.
53-statya. Jer, onıń qazılma baylıqları, suwlar, ósimlik hám haywanat dúnyası jáne basqa da tábiyiy qorlar ulıwma milliy baylıq bolıp tabıladı, olardan aqılǵa uǵras paydalanıw tiyis hám olar mámleket tárepinen qorǵaladı.
XIII BAP
JÁMIYETLIK BIRLESPELER
54-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında nızam menen belgilengen tártipte dizimge alınǵan kásiplik awqamlar, siyasiy partiyalar, ilimpazlar jámiyetleri, hayal-qızlar shólkemleri, veteranlar hám jaslar shólkemleri, dóretiwshi awqamlar, ǵalabalıq háreketler hám puqaralardıń basqa da birlespeleri jámiyetlik birlespeler dep tanıladı.
55-statya. Konstituciyalıq dúzimdi kúsh penen ózgertiwdi maqset etip qoyǵan, Respublikanıń suverenitetine, pútinligine hám qáwipsizligine, onıń puqaralarınıń konstituciyalıq huqıqlarına hám erkinliklerine qarsı háreket etetuǵın, urıstı, sociallıq, milliy, rasalıq hám diniy óshpenlilikti násiyatlaytuǵın, xalıqtıń den sawlıǵına hám ádep-ikramlılıǵına qol qatatuǵın siyasiy partiyalar, basqa da jámiyetlik birlespeler, sonday-aq áskeriylestirilgen birlespeler, milliy hám diniy belgileri boyınsha siyasiy partiyalar dúziw hám olardıń jumıs islewi qadaǵan etiledi.
Astırtın jámiyetler hám birlespeler dúziw qadaǵan etiledi.
56-statya. Mámleket jámiyetlik birlespelerdiń huqıqları menen nızamlı mápleriniń saqlanıwın támiyinleydi, olardıń jámiyetlik turmısqa qatnasıwı ushın teńdey huqıq múmkinshiliklerin dúzedi.
Mámleketlik uyımlardıń hám lawazımlı shaxslardıń jumısına jámiyetlik birlespelerdiń aralasıwına, sonday-aq jámiyetlik birlespelerdiń jumısına mámleketlik uyımlardıń hám lawazımlı shaxslardıń aralasıwına da jol qoyılmaydı.
57-statya. Kásiplik awqamlar xızmetkerlerdiń sociallıq-ekonomikalıq huqıqların hám máplerin gózleydi jáne qorǵaydı. Kásiplik shólkemlerge aǵzalıq ıqtıyarlı boladı.
58-statya. Siyasiy partiyalar hár qıylı sociallıq qatlamlardıń hám toparlardıń siyasiy erkin bildiredi jáne ózleriniń demokratiyalıq jol menen saylanǵan wákilleri arqalı mámleketlik hákimiyattı dúziwge qatnasadı. Siyasiy partiyalar óz jumısın qarjı menen támiyinlew dárekleri haqqında belgilengen tártipte Joqarǵı Keńeske yamasa ol wákillik bergen uyımǵa ashıq esap beriwi shárt.
59-statya. Diniy shólkemler hám birlespeler mámleketten ajıratılǵan hám nızam aldında teń. Mámleket diniy birlespelerdiń jumısına aralaspaydı.
60-statya. Jámiyetlik birlespelerdi tarqatıw, olardıń jumısına tıyım salıw yamasa sheklew tek sudtıń sheshimi tiykarında ámelge asırıladı.
XIV BAP
SHAŃARAQ
61-statya. SHańaraq jámiyettiń tiykarǵı buwını bolıp tabıladı hám jámiyet jáne mámleket tárepinen qorǵalıw huqıqına iye.
Neke táreplerdiń erkin kelisimine hám teń huqıqlıǵına tiykarlanǵan.
62-statya. Ata-analar balaların erjetiwge deyin saqlawǵa, tárbiyalawǵa minnetli.
Mámleket hám jámiyet jetim balalardıń hám ata-analardıń qáwenderliginen ayırılǵan balalardıń saqlanıwın, tárbiyalanıwın hám olardıń bilim alıwın támiyinleydi, olar jóninde qayırqomlıq jumısların xoshametleydi.
63-statya. Balalar ata-analarınıń shıǵısına hám puqaralıq halatına qaramastan nızam aldında teń.
Analıq hám balalıq mámleket tárepinen qorǵaladı.
64-statya. Erjetken, miynetke jaramlı balalar ózleriniń ata-analarına ǵamxorlıq kórsetiwge minnetli.
XV BAP
ǴALABA XABAR QURALLARÍ
65-statya. Ǵalaba xabar quralları erkin hám nızamǵa muwapıq háreket etedi. Olar málimlemeniń durıslıǵı ushın belgilengen tártipte juwap beredi.
Cenzuraǵa jol qoyılmaydı.
TÓRTINSHI TARAW
HÁKIMSHILIK-AYMAQLÍQ DÚZILIS
XVI BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNÍŃ HÁKIMSHILIK-AYMAQLÍQ DÚZILISI
66-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası - rayonlardan, qalalardan, poselkalardan, awıllardan ibarat.
67-statya. Rayonlardı hám qalalardı dúziw hám saplastırıw, sonday-aq olardıń shegaraların ózgertiw Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen ámelge asırıladı.
BESINSHI TARAW
MÁMLEKETLIK HÁKIMIYaTTÍ SHÓLKEMLESTIRIW
XVII BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNÍŃ JOQARǴÍ KEŃESI
68-statya. Nızam shıǵarıw hákimiyatın ámelge asıratuǵın Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi joqarı mámleketlik hákimiyat uyımı bolıp tabıladı.
69-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi - aymaqlıq saylaw okruglerinen kóp partiyalıq tiykarında 5 jıllıq múddetke saylanatuǵın 65 deputattan ibarat.
Saylaw kúnine 25 jasqa tolǵan Ózbekstan Respublikası puqaraları Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylanıw huqıqına iye.
Deputatlıqqa kandidatlarǵa qoyılatuǵın talaplar nızam menen belgilenedi.
70-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń ayrıqsha wákilliklerine tómendegiler tiyisli:
1) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasın qabıl etiw, oǵan ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw;
2) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamların qabıl etiw, olarǵa ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamlarına túsinik beriw;
3) ekonomikalıq hám sociallıq rawajlanıwdıń mámleketlik strategiyalıq baǵdarlamaların qabıl etiw;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı hám onıń orınbasarın saylaw;
5) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumın dúziw;
6) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınıwı boyınsha Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw;
7) Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarları hám Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń aǵzaları lawazımına tayınlaw hám bosatıw, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ministrliklerin, mámleketlik komitetlerin hám basqa da mámleketlik basqarıw uyımların dúziw hám saplastırıw;
8) Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetin, Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudı baslıǵı hám onıń orınbasarın, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarın, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudı hám Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń baslıqların saylaw;
9) puqaralıq hám jınayat isleri boyınsha rayonlararalıq, rayonlıq, qalalıq sudlarınıń sudyaların tayınlaw hám lawazımınan bosatıw; (alıp taslanǵan)
10) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń usınısı boyınsha Ózbekstan Respublikası Bas prokurorınıń kelisimi menen, Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw;
11) Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw;
12) xalıq deputatları jergilikli Keńesleriniń sheshimlerin toqtatıp qoyıw hám biykarlaw;
13) hákimshilik-aymaqlıq dúzilis máselelerin nızamlar menen retlestiriw;
14) respublikalıq hám jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımlarınıń sistemasın hám wákilliklerin belgilew;
15) Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń usınısı menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik byudjetin tastıyıqlaw hám onıń orınlanıwı boyınsha esapların tastıyıqlaw;
16) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıqların hám húrmetli ataqların shólkemlestiriw;
17) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine hám jergilikli wákillikli uyımlarǵa saylawlar belgilew; Oraylıq saylaw komissiyasın dúziw;
18) Ózbekstan Respublikasınıń joqarı mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımları aktleriniń Ózbekstan Respublikası Konstituciyasına muwapıqlıǵı haqqında Ózbekstan Respublikası Konstituciyalıq sudına usınıslar beriw;
19) parlament qadaǵalawın hám usı Konstituciyada názerde tutılǵan basqa da wákilliklerdi ámelge asırıw.
71-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jumısı Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasında hám Joqarǵı Keńesiniń Reglametinde belgilengen tártipte ámelge asırıladı.
72-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi májilisiniń jumısına barlıq deputatlardıń ulıwma sanınıń keminde úshten ekisi qatnassa tolıq huqıqlı bolıp tabıladı.
73-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi hám onıń uyımlarınıń májilislerine Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı hám onıń orınbasarları, ministrler, mámleketlik komitetlerdiń baslıqları, basqa da mámleketlik basqarıw uyımlarınıń basshıları, Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorı qatnasıwı múmkin.
74-statya. Óziniń wákillik múddeti pitkennen keyin Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi jańa shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jumısı baslanǵanǵa shekem óz jumısın dawam ettiredi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń saylawlardan keyingi birinshi májilisi Oraylıq saylaw komissiyası tárepinen saylawlardan keyin eki aydan keshiktirilmey shaqırıladı.
75-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesinde nızamshılıq baslaması huqıqına Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatları, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi, Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komiteti, Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorı iye.
76-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi nızamlar, qararlar hám basqa da aktler qabıl etedi. Nızamdı qabıl etiw ushın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń barlıq deputatlarınıń kópshilik dawısı talap etiledi.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamların hám Joqarǵı Keńesiniń basqa da normativlik aktlerin baspa sózde járiyalaw olardı qollanıwdıń minnetli shárti bolıp tabıladı.
77-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi nızam joybarların tayarlaw jumısın júrgiziw, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń talqılawına usınılatuǵın máselelerdi aldın ala qarap shıǵıw hám tayarlaw, nızamlardıń hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń basqa da sheshimleriniń orınlanıwın qadaǵalaw ushın deputatlar arasınan komitetler hám komissiyalar saylaydı.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi zárúr jaǵdaylarda turaqlı yamasa waqıtsha deputatlıq, tekseriw hám basqa da komissiyalar dúzedi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi komitetleri hám komissiyalarınıń wákillikleri hám jumıs tártibi nızam menen belgilenedi.
78-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń deputatlıq jumısı menen baylanıslı qárejetleri belgilengen tártipte óteledi. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesinde hám onıń uyımlarında turaqlı tiykarda isleytuǵın deputatlar óz wákillikleri dáwirinde haqı tólenetuǵın basqa bir lawazımdı iyelewi, isbilermenlik jumıs penen shuǵıllanıwı múmkin emes.
79-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatı qol qatılmaslıq huqıqınan paydalanadı. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń kelisimisiz ol jınayı juwapkershilikke tartılıwı, qamaqqa alınıwı yamasa oǵan sud tártibinde beriletuǵın hákimshilik jaza sharaları qollanılıwı múmkin emes.
XVIII BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ
KEŃESINIŃ BASLÍǴÍ
80-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Basshısı hám eń joqarı lawazımlı shaxs bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi tárepinen Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatlarınıń arasınan jasırın dawıs beriw jolı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń wákilligi múddetine saylanadı.
81-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı:
1) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń joqarı nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatı uyımlarınıń óz-ara baylanıslı háreket etiwin támiyinleydi;
2) Respublikadaǵı jaǵday haqqında hám basqa da áhmiyetli máseleler boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesine bayanatlar usınadı;
3) Ózbekstan Respublikasınıń nızamların hám Oliy Majlisiniń basqa da sheshimlerin, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanların hám basqa da aktlerin turmısqa asırıwdı shólkemlestiredi; Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Joqarǵı Keńes qararlarınıń orınlanıwın qadaǵalawdı shólkemlestiredi;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Baslıǵınıń orınbasarın, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitetleri hám komissiyalarınıń baslıqların saylaw ushın kandidaturalar usınadı;
5) Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı lawazımına kandidatura usınadı;
6) Rayon, qala hákimlerin hám olardıń orınbasarların, keyin ala tiyisli xalıq deputatları Keńesleriniń tastıyıqlawı menen tayınlaydı hám lawazımınan bosatadı;
7) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı hám aǵzaları lawazımına kandidaturalardı usınadı;
8) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Ózbekstan Respublikası Sudyalar joqarı keńesiniń juwmaǵı tiykarında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarı, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarı lawazımlarına, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudınıń baslıǵı hám Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń baslıǵı lawazımlarına kandidaturalar usınadı;
9) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵı lawazımına kandidatura usınadı;
10) Joqarǵı Keńestiń qarap shıǵıwına usınılatuǵın máselelerdi tayarlawǵa ulıwma basshılıqtı ámelge asıradı. Joqarǵı Keńestiń májilisin shaqıradı, komitetler hám komissiyalar baslıqları menen birlikte onıń kún tártibine usınıslar qáliplestiredi;
11) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń hám onıń Prezidiumınıń jumısın shólkemlestiredi, onıń májilislerine basshılıq etedi, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi hám onıń Prezidiumı tárepinen qabıl etilgen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları hám basqa da aktlerine qol qoyadı, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitetleri hám komissiyalarınıń jumısın baǵdarlaydı hám baylanıstıradı;
12) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıqlarına hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataqlarına usınadı;
13) sudlanǵan puqaralardı ápiw etiw haqqında másele qozǵaydı;
14) nızam joybarlarınıń hám mámleketlik turmıstıń basqa da áhmiyetli máseleleriniń xalıqlıq dodalanıwın shólkemlestiredi;
15) hárekettegi nızamlar menen názerde tutılǵan basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilliklerine tiyisli máselelerdi Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qarap shıǵıwına usınıw huqıqına iye.
82-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilliklerine tiyisli máseleler boyınsha biylik qabıl etedi.
83-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasın hám nızamların buzǵan jaǵdayda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen shaqırtıp alınıwı múmkin. SHaqırtıp alıw haqqındaǵı sheshim Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń juwmaǵın esapqa alıp, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń úshten bir bóleginiń baslaması boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń keminde úshten ekisiniń kópshilik dawısı menen qabıl etiledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilligin jeke arzası boyınsha, sonday-aq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi dúzgen Mámleketlik medicinalıq komissiyasınıń juwmaǵı menen tastıyıqlanǵan densawlıǵınıń jaǵdayı boyınsha óz minnetlerin orınlay almasa, toqtatıwı múmkin. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń wákilligin toqtatıw haqqındaǵı sheshim Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń kópshilik dawısı menen qabıllanadı.
Bunday jaǵdaylarda 10 kún ishinde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jańa Baslıǵın saylaw ótkeriledi.
XIX BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ
KEŃESINIŃ PREZIDIUMÍ
84-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jumısın shólkemlestiriw hám basqa da wákilliklerin ámelge asırıw ushın, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumı dúziledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń quramına Joqarǵı Keńes Baslıǵı, onıń orınbasarı, Joqarǵı Keńestiń komitetleri hám komissiyalarınıń baslıqları, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesindegi partiyalıq toparlardıń basshıları kiredi.
85-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumı:
1) Joqarǵı Keńes sessiyasınıń kún tártibi hám jumıs tártibi boyınsha usınıslar tayarlaydı;
2) Joqarǵı Keńes komitetleri hám komissiyalarınıń júrgizip atırǵan jumısı haqqında bildiriwlerin hám Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Joqarǵı Keńestiń sheshimleriniń orınlanıwı boyınsha málimlemelerin tıńlaydı;
3) nızam joybarları boyınsha jumıstıń jobalastırılıwın shólkemlestiredi;
4) Joqarǵı Keńes Baslıǵınıń usınısı menen nızam joybarların hám basqa da hújjetlerdi aldın ala qarap shıǵadı;
5) Joqarǵı Keńestiń sessiyasında deputatlardıń bildirgen usınıs hám pikirlerin talqılaydı hám olar boyınsha tiyisli sheshimler qabıl etedi;
6) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıqları menen sıylıqlaydı hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataqların beredi;
7) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sessiyaları aralıǵındaǵı dáwirde Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń usınıwı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarların jáne Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń aǵzaların tayınlaydı hám lawazımınan bosatadı, Qaraqalpaqstan Respublikası ministrliklerin, mámleketlik komitetlerin hám basqa da mámleketlik basqarıw uyımların dúzedi hám saplastıradı, keyin ala bul máseleler boyınsha qarardı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tastıyıqlawına usınadı;
8) Qaraqalpaqstan Respublikası sudlarınıń sudyaların, sonday-aq, rayonlararalıq, rayonlıq hám qalalıq sudlarınıń baslıqları hám sudyaların tayınlaw, qayta tayınlaw hám lawazımınan bosatıw boyınsha qarar qabıl etedi;
9) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Ózbekstan Respublikası Bas prokurorınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Prokurorı lawazımına kandidatura usınadı;
10) sessiyalar aralıǵındaǵı dáwirde Joqarǵı Keńes deputatın nızam menen belgilengen jaǵdayda hám tártipte juwapkershilikke tartıwǵa, sonday-aq jumıs beriwshiniń baslaması boyınsha onıń menen miynet shártnamasın toqtatıwǵa kelisim beredi;
11) Joqarǵı Keńestiń jumısına hám deputatlardıń óz wákilliklerin nátiyjeli ámelge asırıwına baylanıslı basqa da máselelerdi qaraydı;
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumı óz wákilliklerine tiyisli máseleler boyınsha qararlar shıǵaradı, olar belgilengen tártipte járiyalanadı.
XX BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ
MINISTRLER KEŃESI
86-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Húkimeti - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik hákimiyatınıń joqarı atqarıwshı - basqarıwshı uyımı bolıp tabıladı.
87-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ministrler Keńesi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi tárepinen dúziledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi ekonomikanıń nátiyjeli islewine, sociallıq hám ruwxıy tarawlarǵa basshılıq etiwdi, Ózbekstan Respublikası nızamlarınıń hám Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń basqa da sheshimleriniń, Ózbekstan Respublikası Prezidenti pármanlarınıń, qararlarınıń hám biylikleriniń, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti qararlarınıń hám biylikleriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń basqa da sheshimleriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumı qararlarınıń orınlanıwın támiyinleydi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik basqarıw uyımlarınıń, sonday-aq rayonlar hám qalalar hákimleriniń aktlerin toqtatadı, biykarlaydı.
88-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesin Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınıwı boyınsha Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Joqarǵı Keńes tárepinen tayınlanatuǵın Baslıq basqaradı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı lawazımı boyınsha Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń quramına kiredi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı:
1) húkimettiń jumısına basshılıq etedi hám onıń óz wákilliklerin nátiyjeli ámelge asırıw ushın ilajlar qabıl etedi;
2) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine, al sessiyalar aralıǵındaǵı dáwirde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumına Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarların hám Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń aǵzaların tayınlaw hám lawazımınan bosatıw haqqında kandidaturalar usınadı;
3) Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarları arasında wazıypalardı bólistiredi hám keyin ala onı Ministrler Keńesiniń Prezidiumında tastıyıqlatadı;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine, al sessiyalar aralıǵındaǵı dáwirde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumına Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ministrliklerin, mámleketlik komitetlerin hám basqa da mámleketlik basqarıw uyımların dúziw hám saplastırıw haqqında usınıslar beredi;
5) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵına rayonlar, qalalar hákimlerin hám olardıń orınbasarların tayınlaw hám lawazımınan bosatıw haqqında kandidaturalar usınadı;
6) Ministrler Keńesi hám onıń Prezidiumınıń májilislerine basshılıq etedi;
7) Ministrler Keńesiniń jumısında kollegiyallıqtı támiyinleydi;
8) Ministrler Keńesi hám onıń Prezidiumınıń májilisinde qaralıwdı talap etpeytuǵın, mámleketlik hám xojalıq basqarıwınıń ayırım máseleleri boyınsha sheshimler qabıl etedi;
9) óz wákilligi sheginde nızam tárepinen belgilengen basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı.
89-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń aldında juwapkerli jáne oǵan esap beredi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi óz jumısı haqqında Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń aldında hár jılı keminde bir ret esap beredi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi jańadan saylanǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi aldında óz wákilliklerin toqtatadı.
90-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Ózbekstan Respublikası nızamları hám Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń basqa da sheshimleri, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanları, qararları hám biylikleri, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń qararları hám biylikleri, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń basqa da sheshimleri, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qararları tiykarında jáne olardı orınlay otırıp, Qaraqalpaqstan Respubliksınıń pútkil aymaǵında orınlanıwı shártli bolǵan qararlar menen biylikler shıǵaradı.
91-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń wákillikleri, onıń jumıs tártibi, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń basqa da mámleketlik uyımları menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń múnásibetleri Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamı menen belgilenedi.
XXI BAP
JERGILIKLI MÁMLEKETLIK HÁKIMIYaTTÍŃ TIYKARLARÍ
92-statya. Hákimler tárepinen basqarılatuǵın xalıq deputatlarınıń Keńesleri rayonlardaǵı hám qalalardaǵı (rayonlıq baǵınıwdaǵı qalalardan basqa) mámlekettiń hám puqaralardıń máplerine tiykarlana otırıp, óz wákilligine tiyisli máselelerdi sheshetuǵın wákillikli hákimiyat uyımları bolıp tabıladı.
93-statya. Jergilikli hákimiyat uyımlarınıń biyligine tómendegi máseleler tiyisli:
nızamlılıqtı, huqıq tártibin hám puqaralardıń qáwipsizligin támiyinlew:
aymaqlardı ekonomikalıq, sociallıq hám mádeniy jaqtan rawajlandırıw máseleleri;
jergilikli byudjetti dúziw hám orınlaw, jergilikli salıqlardı, jıyımlardı belgilew, byudjetten tıs qorlardı dúziw;
jergilikli kommunallıq xojalıqqa basshılıq etiw;
qorshap turǵan ortalıqtı qorǵaw;
puqaralıq halat aktlerin dizimge alıwdı támiyinlew;
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına hám nızamlarına qayshı kelmeytuǵın normativlik aktlerdi qabıl etiw hám basqa da wákilliklerdi ámelge asırıw.
94-statya. Jergilikli hákimiyat uyımları Ózbekstan Respublikasınıń nızamların, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń basqa da sheshimlerin, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanların, qararların hám biyliklerin, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń qararların hám biyliklerin, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamların hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń basqa da sheshimlerin, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qararların, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararların hám biyliklerin turmısqa asıradı, respublikalıq hám jergilikli áhmiyettegi máselelerdi dodalawǵa qatnasadı.
Joqarı uyımlardıń óz wákillikleri sheginde qabıl etken sheshimleri tómengi uyımlardıń orınlanıwı ushın minnetli.
Xalıq deputatları Keńesleriniń hám hákimlerdiń wákillik múdeti - 5 jıl.
95-statya. Tiyisli aymaqta rayonnıń, qalanıń hákimi wákillikli hám atqarıw hákimiyatın basqaradı.
96-statya. Rayonlardıń, qalalardıń hákimleri hám olardıń orınbasarları Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń usınıwı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı tárepinen tayınlanadı, lawazımınan bosatıladı hám xalıq deputatlarınıń tiyisli Keńesleri tárepinen tastıyıqlanadı.
97-statya. Rayonnıń hám qalanıń hákimi óz wákilliklerin birden-bir basshılıq etiw principleri tiykarında ámelge asıradı jáne ózi basshılıq etetuǵın uyımlardıń sheshimleri hám háreketleri ushın jeke juwapkerli boladı.
Rayon hám qala hákimi tiyisli xalq deputatları Keńesine rayonnıń, qalanıń sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwınıń eń áhmiyetli máseleleri boyınsha esabatlar beredi, olar boyınsha xalıq deputatları Keńesi tárepinen tiyisli sheshimler qabıl etiledi.
Hákimlerdiń hám xalıq deputatları jergilikli Keńesleriniń jumısın shólkemlestiriw, wákillikleriniń kólemi hám xalıq deputatları jergilikli Keńeslerin saylaw tártibi nızam menen tártiplestiriledi.
98-statya. Hákim ózine berilgen wákillikler sheginde tiyisli aymaqtaǵı barlıq kárxanalardıń, mákemeleriń, shólkemlerdiń, birlespelerdiń, sonday-aq lawazımlı shaxslardıń hám puqaralardıń orınlawı ushın minnetli bolǵan sheshimler qabıl etedi.
99-statya. Posyolkalarda, awıllarda, sonday-aq olardıń quramındaǵı mákan keńesleri hám de qalalardaǵı mákan keńeslerinde puqaralar jıyınları ózin-ózi basqarıw uyımları bolıp, olar baslıqtı (aqsaqaldı) saylaydı.
Jergilikli ózin-ózi basqarıw uyımların saylaw tártibi, olardıń jumısın shólkemlestiriw hám wákillikleriniń kólemi nızam menen tártiplestiriledi.
XXII BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNÍŃ SUD HÁKIMIYaTÍ
100-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası sud hákimiyatı nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatlarınan, siyasiy partiyalardan, basqa da jámiyetlik birlespelerden biyǵárez isleydi.
101-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń sud sisteması Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı, puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq, rayonlıq (qalalıq) sudları, jınayat isleri boyınsha rayonlıq hám qalalıq sudları, rayonlararalıq, rayonlıq (qalalıq) ekonomikalıq sudları hám de rayonlıq hám qalalıq hákimshilik sudlarınan ibarat.
Sudlardıń jumıs tártibi hám olardı shólkemlestiriw nızam menen belgilenedi.
Ayrıqsha sudlardı dúziwge jol qoyılmaydı.
102-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudı puqaralıq islerin júrgiziw salasında joqarı sud hákimiyatı uyımı bolıp tabıladı hám puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq, rayonlıq (qalalıq) sudlarınıń sud jumısı ústinen qadaǵalaw alıp barıw huqıqına iye.
103-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudı jınayat islerin júrgiziw salasında joqarı sud hákimiyatı uyımı bolıp tabıladı hám jınayat isleri boyınsha rayonlıq, qalalıq sudlarınıń sud jumısı ústinen qadaǵalaw alıp barıw huqıqına iye.
104-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudı xojalıq júrgiziwshi subektler arasındaǵı puqaralıq-huqıqıy qatnasıqlarda júzege keletuǵın tartıslar hám korporativ tartısların qarap shıǵıw salasında joqarı sud hákimiyatı uyımı bolıp tabıladı hám de rayonlararalıq, rayonlıq hám qalalıq ekonomikalıq sudlarınıń sud jumısı ústinen qadaǵalaw alıp barıw huqıqına iye.
105-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı ǵalabalıq-huqıqıy qatnasıqlardan kelip shıǵatuǵın shaǵımlar hám arzalar boyınsha hákimshilik tartıslardı, sonday-aq nızam menen onıń wákilligine kirgizilgen hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi qarap shıǵıw salasında joqarı sud hákimiyatı uyımı bolıp tabıladı hám de rayonlıq hám qalalıq hákimshilik sudlarınıń sud jumısı ústinen qadaǵalaw alıp barıw huqıqına iye.
106-statya. Sudyalar ǵárezsiz bolıp, nızamǵa ǵana baǵınadı. Ádil sudlawdı ámelge asırıw boyınsha sudyalardıń jumısına hár qanday aralasıwǵa jol qoyılmaydı hám bul háreket nızam boyınsha juwapkershilikke alıp keledi.
Sudyalarǵa qol qatılmaslıqqa nızam menen kepillik beriledi.
Sudyalar senator, mámleketlik hákimiyattıń wákillikli uyımlarınıń deputatı bolıwı múmkin emes.
Sudyalar siyasiy partiyalardıń aǵzası bolıwı, siyasiy háreketlerge qatnasıwı, sonday-aq ilimiy hám pedagogikalıq jumıslarınan tısqarı haqı tólenetuǵın basqa birde xızmet túri menen shuǵıllanıwı múmkin emes.
Wákillik múddeti pitpesten burın sudya nızamda kórsetilgen tiykarlar boyınsha ǵana lawazımınan bosatılıwı múmkin.
107-statya. Barlıq sudlarda islerdi qaraw ashıq ótkeriledi. Islerdi jabıq májiliste tıńlawǵa nızamda belgilengen jaǵdaylarda ǵana jol qoyıladı.
108-statya. Sud hákimiyatınıń aktleri barlıq mámleketlik uyımlar, jámiyetlik birlespeler, kárxanalar, mákemeler, shólkemler, lawazımlı shaxslar hám puqaralar ushın minnetli.
109-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında sud isi qaraqalpaq, ózbek tillerinde yamasa tiyisli orınlardaǵı xalıqtıń kópshiliginiń tilinde júrgiziledi. Sud júrgizilip atırǵan tildi bilmeytuǵın iske qatnasıwshılarǵa dilmash arqalı istiń materialları menen tolıq tanısıw hám sud háreketlerine qatnasıw jáne sudta ana tilinde sóylew huqıqı támiyinlenedi.
110-statya. Ayıplanıwshıǵa qorǵanıw huqıqı támiyinlenedi.
Sud júrgiziwdiń hár qanday basqıshında kásiplik yuridikalıq járdem alıw huqıqına kepillik beriledi. Puqaralarǵa, kárxanalarǵa, shólkemlerge hám mákemelerge yuridikalıq járdem kórsetiw ushın advokatura háreket etedi. Advokaturanı dúziw hám onıń jumıs tártibi nızam menen belgilenedi.
XXIII BAP
SAYLAW SISTEMASÍ
111-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraları wákillikli uyımlarǵa saylaw hám saylanıw huqıqına iye. Hár bir saylawshı bir dawısqa iye. Dawıs beriw huqıqı, teńlik hám erk-ıqrar bildiriw erkinligine nızam menen kepillik beriledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine, rayonlıq, qalalıq, mámleketlik hákimiyattıń wákillikli uyımlarına saylawlar tiyislisinshe olardıń konstituciyalıq wákillik múddeti pitken jılda - dekabr ayı úshinshi on kúnliginiń birinshi ekshembisine ótkiziledi. Saylawlar ulıwma, teń hám tikkeley saylaw huqıqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı menen ótkeriledi. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń on segiz jasqa tolǵan puqaraları saylaw huqıqına iye.
Sud tárepinen uqıpsız dep tabılǵan puqaralar, sonday-aq sud húkimi menen erkinen ayırıw orınlarında saqlanıp turǵanlar saylanıwı múmkin emes hám saylawlarǵa qatnaspaydı. Hár qanday basqa jaǵaylarda puqaralardıń saylaw huqıqların tikkeley yamasa janapay sheklewge jol qoyılmaydı.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqarası bir waqıttıń ózinde ekewden aslam wákillikli uyımlarǵa deputat bola almaydı.
Saylawlardı ótkeriw tártibi nızam menen belgilenedi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylawdı hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń referendumın shólkemlestiriw hám ótkeriw ushın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen jumısınıń tiykarǵı principleri ǵárezsizlik, nızamlılıq, kollegiallıq, járiyalılıq hám ádillikten ibarat bolǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası dúziledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası óz jumısın turaqlı túrde ámelge asıradı hám óz jumısında Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń saylaw hám referendum haqqındaǵı nızamlarına hám basqa da nızamlarǵa ámel qıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyasınıń aǵzaları xalıq deputatları rayonlıq hám qalalıq Keńesleriniń usınısı boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen saylanadı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyasınıń baslıǵı komissiya aǵzaları arasınan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınısı menen komissiya májilisinde saylanadı.
XXIV BAP
KONSTITUCIYaLÍQ BAQLAW
112-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında Konstituciyalıq baqlawdı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalıq baqlaw komiteti ámelge asıradı.
Konstituciyalıq baqlaw komiteti Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen siyasat hám huqıq tarawınıń qánigeleri arasınan Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı, onıń orınbasarı hám komitet aǵzaları quramında saylanadı. Konstituciyalıq baqlaw komitetine saylanǵan adamlarıń wákillik múddeti - bes jıl.
Konstituciyalıq baqlaw komiteti baslıǵınıń, baslıǵı orınbasarınıń hám aǵzalarınıń minnetlerin deputatlıq mandat penen qosıp atqarıwǵa bolmaydı.
Konstituciyalıq baqlaw komitetine saylanǵan shaxslar bir waqıttıń ózinde aktleri komitettiń baqlawında bolǵan uyımlardıń quramına kire almaydı.
Konstituciyalıq baqlaw komitetine saylanǵan shaxslar óz minnetlerin atqarıwda ǵárezsiz boladı hám tek Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına ǵana baǵınadı.
113-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalıq baqlaw komiteti:
1) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tapsırması menen oǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine qarap shıǵıwǵa usınılıp atırǵan Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám basqa da aktleriniń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına muwapıqlıǵı haqqındaǵı juwmaǵın usınadı;
2) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń kem degende besten biriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınısı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen qabıl etilgen nızamlardıń hám basqa da aktlerdiń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına muwapıqlıǵı haqqındaǵı juwmaǵın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine usınadı;
3) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tapsırması boyınsha oǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumı qararlarınıń hám Joqarǵı Keńes Baslıǵı biylikleriniń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına hám nızamlarına muwapıqlıǵı haqqında juwmaǵın usınadı;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tapsırması, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń kem degende besten biriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınısları boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qarar hám biylikleriniń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına hám nızamlarına muwapıqlıǵı boyınsha juwmaǵın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine usınadı;
Sonday-aq, Konstituciyalıq baqlaw komiteti óz baslaması boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası joqarı mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımları aktleriniń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına hám nızamlarına muwapıqlıǵı haqqındaǵı juwmaqlardı usınıwǵa haqılı.
Komitettiń juwmaǵı tek Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń barlıq deputatlarınıń úshten ekisiniń dawısı menen qabıllanǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sheshimi menen biykarlanıwı múmkin.
Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetin shólkemlestiriw hám onıń jumıs tártibi Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komiteti haqqındaǵı Nızam menen belgilenedi.
XXV BAP
PROKURATURA
114-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń aymaǵında nızamlardıń durıs hám bir qıylı orınlanıwın baqlawdı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Prokurorı hám oǵan baǵınıshlı prokurorlar ámelge asıradı.
115-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Prokurorı Ózbekstan Respublikasınıń Bas prokurorı menen kelisilip, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi tárepinen tayınlanadı hám bosatıladı.
Rayonlardıń hám qalalardıń prokurorları Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorınıń usınıwı boyınsha Ózbekstan Respublikasınıń Bas prokurorı tárepinen tayınlanadı hám bosatıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorınıń, rayonlar hám qalalar prokurorlarınıń wákillik múddeti - ó jıl.
116-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası prokuratura uyımları óz wákilliklerin hár qanday mámleketlik uyımlardan, jámiyetlik birlespelerden hám lawazımlı adamlardan biyǵárez, tek nızamǵa baǵınıw menen ámelge asıradı.
Prokurorlar óz wákillikleri múddetinde siyasiy maqsetlerdi gózlewshi siyasiy partiyalarǵa hám basqa da jámiyetlik birlespelerge aǵzalıǵın toqtatıp turadı.
Prokuratura uyımların dúziw, olardıń wákillikleri hám jumıs tártibi nızam menen belgilenedi.
117-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń aymaǵında jınayatshılıqqa qarsı gúresiw boyınsha operativ-qıdırıw, tergew wazıypaların hám basqa da arnawlı wazıypalardı óz betinshe atqaratuǵın jeke, kooperativlik shólkemlerdi, jámiyetlik birlespelerdi hám olardıń bólimshelerin dúziw jáne olardıń islewi qadaǵan etiledi.
Nızamlılıqtı hám huqıq tártibin, puqaralardıń huqıqların hám erkinliklerin qorǵawda huqıq qorǵaw uyımlarına jámiyetlik birlespeler menen puqaralar járdem etiwi múmkin.
XXVI BAP
FINANS HÁM BYuDJET
118-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik byudjeti respublikalıq hám jergilikli byudjetlerdi óz ishine aladı.
119-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik byudjetiniń dáramat hám qárejetlerin respublikalıq hám jergilikli byudjetlerge bóliw Qaraqalpaqstan Respublikası nızamları menen belgilenedi.
ALTÍNSHÍ TARAW
KONSTITUCIYaNÍ ÓZGERTIW TÁRTIBI
120-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına ózgerisler Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń eń keminde úshten ekisiniń kópshilik dawısı arqalı qabıl etilgen nızamı yamasa Qaraqalpaqstan Respublikasınıń referendumı menen kirgiziledi.
121-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi Konstituciyaǵa ózgerisler kirgiziw haqqında nızamdı tiyisli usınıs bolǵannan keyin altı ay dawamında qabıl etiwge haqılı. Eger Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi Konstituciyaǵa ózgeris kirgiziw haqqındaǵı usınıstı qaytarsa, keminde bir jıldan soń onı qaytalawǵa boladı.


text:
Cañı Kesek
Cañı Kesek (ukraince TиMaшiBka, ДжaHи-Kecek, rusça TиMaшoBka, ДжaH-Kиcek, ДжaHы-Kecek) - Qırımnıñ Qurman rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 671 kişi (2001 senesi).
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ http://www.webcitation.org/6bKnaJmPV


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, «Meclis faaliyetinen alâqaları bar olğanında» şeklengen Eski Qırım sakini, qırımtatar faali İsmet Memetovnıñ evinde FSB hadimleri tarafından keçirilgen tintüv haberini Qırım.Aqiqatqa izaatladı.
«Bu (Meclis faaliyetinen alâqaları bar olğanına dair şübeler – QA) tintüv keçirmek içün bir manaçıqtır. Bu insannı qomşuları ürmet ete. Oña yaqın olğan insanlarnıñ mahkemelerine barğandır, bu qadar. Rusiye işğalcileriniñ qırımtatar evlerine kelip taqdim etken er angi qabaatlar qırımtatarlarğa qarşı basqı yapmaq içün qullanıla», – dedi Çubarov.
Noyabrniñ 21-nde Rusiye FSBsi hadimleri Eski Qırım sakini, qırımtatar faali İsmet Memetovnıñ evinde tintüv keçire, dep bildire «Qırım birdemligi».
Memetov Rusiyede ve onıñ işğali altındaki Qırımda yasaqlanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetinen alâqaları bar olğanında şeklene. FSB malümatına köre, Memetov Meclisni maliye ete ve «ekstremist edebiyatnı saqlay».
İsmet Memetov oña aydınlatılğan qabaatlarnen razı degil ve yapılğan basqınıñ siyasiy mabüslerniñ mahkemelerine faal qatnağanınen bağlı olğanını tüşüne.
Rusiye uquq qoruyıcıları Eski Qırımdaki tintüvlerni izaatlamay.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Ukraina tarafı mart ayında alacaq gaz parasını ödemedi, bu sebepten gazsız qala bile.
Bunı «Gazprom» Rusiye şirketiniñ idare reisi Aleksey Miller bildirdi.
«Ukraina gaz parasını vaqtında ödemedi. Berilgen para gaznıñ yalıñız 219 million kubometrine yete», – dep qayd etti o.
Millerniñ aytqanına köre, aynıñ başlanmasına qalğan künler ve para ödememesi «gaznıñ Avropağa berilmesi içün ciddiy problemler doğurmaqta».
Fevral 23-te NAK «Naftogaz Ukrainı» «Gazpromğa» muracaatta bulunıp, parası ödengen gaznıñ berilmegenini añlatmağa rica etti: añlaşma çerçivesinde sımarlanğan 114 million kubometr yerine «Gazprom» gaznıñ yalıñız 47 million kubometrini berdi. «Naftogaz» bunı añlaşmanıñ bozulması, em de üç taraflı Brüssel añlaşmasınıñ bozulması olaraq tanıy.


text:
Keriçte iyül 12 künü Balıqçı Künü çerçivesinde eñ lezzetli balıq şobrası yarışı keçti. Öz aşlarını şeerniñ bir qaç ğıdalama işhanesi taqdim etti. Balıq şorbasını yalıda büyük qazanlarda pişirip, istegenlerge tarqata ediler, amma bedava degil, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Endi bite! Fiyatı? Elli ruble!», – dep cevap bepereler satıcılar.
Bundan soñ keriçli ve şeer musafirleri rey berip, qavehane serlevaları ile kâğıtçıqlarnı mahsus qutuğa taşlay edi.
Balıq şorbasından ğayrı, adet üzre qavurılğan balıqnıñ lezzetine baqmağa teklif ete ediler.
Balıq aşlarınıñ tadına baqmaga istegenlerniñ sayısı az degil edi, çoqusı içün sofra başında yer yetmey, şunıñ içün insanlar yalıda ve çimende oturıp aşay edi.
Musafirlerni yerli icadiy taqımlar eglendire edi, Keriç sakinleriniñ çoqusı ve qavehane hadimleri yolaqlı urbağa kiyngen edi.
Balıq Künü Keriçte er sene şeer yalısında qayd etile, çeşit yarış ve oyunlar keçirile.


text:
Qırımda Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi ögünde «Qırım birdemliginiñ» faallerine qoltutuv fleşmobında iştirak etken Tair İbragimovğa qarşı memuriy protokol tizildi.
Advokat Emil Kurbedinovnıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, İbragimovğa qarşı protokol «cemaat tedbirlerini keçirüv nizamını bozğanı içün» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.2 maddesiniñ 5-nci qısmı) tizildi.
«Olmaycaq bir qabaat, protokol tizilgende bir sıra hata yapıldı. Tair İbragimov oña razı degil, yarın bunı mahkemede añlatacaqmız. Bundan ğayrı, onı zornen rayon bölügine ne maqsadnen alıp ketkenler añlamayım – bu madde boyunca cezada azatlıqtan marum etüv yoq», – dep añlattı Kurbedinov.
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Tair İbragimovnıñ memuriy davasını martnıñ 29-nda baqacaq. Maddege köre 20 biñ rublege qadar para cezası ya da 40 saatqa qadar mecburiy işler tayin etile bile.
Daa evel belli olğanı kibi, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi martnıñ 28-nde saba Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar olğanından şübheli sayılıp tutulğan «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ 3 faalini tevqif etti.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan doquz qırımtatarını tevqif etti.
Martnıñ 28-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerinde Rusiye uquq qoruyıcıları tünevin Qırımda evleri tintilgen «Qırım birdemliginiñ» üç faalini tutıp aldı.
Şu künü Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi martnıñ 27-nde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılıp tutulğan 14 qırımtatar faalini apiske aldı.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kiyev – Mart ayından başlap, Ukraina qıtasına yol alğan qırımlılar rusiyeli ve ukrain sıñırcılarınıñ teşkerüvinden keçmeliler. Qanun boyunca, yarımadada yaşağan Ukraina vatandaşları qıtağa ketkende tek pasportnı yanına almaq kerekler. Faqat, uquq qorçalayıcılar aytqanı kibi, ukrain sıñırcıları qırımlılarğa qarşı qanunsız tintüvler ötkereler, bazıda sebepsiz sıñırnı keçmege ruhset bermeyler, qapar alalar. Ukraina Devlet sıñır hızmetinde aytqanlarına köre, qanunnı bozğan hadimlerni cezalamağa azır olğanını aytalar, yarımada sakinlerini ise, şikâyet yollamağa çağıralar.
«Soñki sefer sıñırnı keçkende, ukrain sıñırcısı küpede bulunğan qomşumnıñ çantasını alıp, içini qarıştırıp başladı, – dey Yalta sakini Valentina Potapova. – Men çorlandım ve ne yapqanını soradım. Çünki qaideler boyunca adam özü şeylerni köstermek kerek. Sıñırcı ise, qolçaq kiygeni içün qomşumnıñ çantasını qarıştırmağa aqqı bar, dedi».
Qırım sakininiñ aytqanına köre, Devlet sıñır hızmeti hadimi yolcularnıñ büyük çantalarını degil de, tek küçük çantalarını teşkedi, çünki rusiyeli pasportlarını qıdıra edi.
«Qomşumnıñ Rusiye pasportı olmağanını körip, menim şeylerimni baqıp çıqmağa qarar aldı. Men çantamnıñ içindekilerni çıkarıp başladım, o ruhsetsiz pasportımnı alıp, onı oqup başladı», – dey Valentina.
Onıñ sözlerine köre, cüzdanını qolundan çekip almağa mecbur oldı ve bu areketlerni yapmağa izin bergen vesiqalarnı köstermege talap etti. Lâkin, sıñırcı bir şey añlatmayıp, çıqıp ketti.
Bu kibi vaqianıñ daa bir şaatı Qırım sakini İlya İlin. Aytqanına köre, Ukrainanıñ qıtasına ketkende, şu vagonda ketken bir qıznıñ rusiyeli pasportını sıñırcı taptı ve ayırı bir küpege ona çağırdı.
«Olar laqırdı ettiler. 10-15 daqiqadan soñ, qız qayttı, qolunda yırtılğan Rusiye pasportı bar edi», – dep añlata İlya.
Kiriş-çıqış qaideleri tekmil yazılmağan
Uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ vekilleri bildirgenine köre, Qırım sakinleri olarğa kütleviy şekilde şikâyetler yollaylar. «Sıñırsız» leyhasınıñ koordinatorı Maksim Bütkeviçniñ aytqanına binaen, sıñırcılar qanunsız tintüv ve Rusiye pasportlarınıñ yoq etilüvinen sıırlanmaylar. Aytqanına köre, Devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri istegen adamlarnı sıñırdan keçireler, istemegenlerini – yoq.
«Bazı vaqıtları, küç qullanıp, işğal etilgen qırımğa ukrain tarafdarlarını qaytaralar, amma, yarımadada bu adamlarnıñ sağlığı, serbestligi ve belki de ayatları havf altında», – dedi Bütkeviç.
Sıñırcılar qırımlılarnıñ çantalarında Rusiye pasportlarını tapqan soñ, ekseriy alda sıñırdan keçirmeyler.
«Bizge kelgen şikâyetlerde bildirilgeni kibi, eski ukrain an-anesi kene de qullanıla. Bütün meselelerni al etmege mümkün, amma fiyatqa köre. Ukrainanıñ şimdiki alında – qaparlar aqqında haberler pek qasevetlendire», – dey teşebbüsçi.
İnsan aqları boyunca Ukrain Helsin birleşmesiniñ mütehassısı Sergey Zayetsniñ aytqanına köre, qaparcılıqnıñ gürlemesi qanunlarda tekmil maddeler yoq olğanınen bağlı. Adliyeciniñ fikirince, qanunlarda Ukraina vatandaşlarına Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile sıñırnı maniasız keçmege mümkün olğanı aqqında yazıla. Zayets bildirgeni kibi, bu qanun işğal etilgen teritoriyada Rusiye pasportını elde etkenler içün de çalışa. Çünki Ukraina avtomatik şekilde qabul etilgen Rusiye vatandaşlığına qabul etmey. Amma, içtimaiy- siyasiy sebeplerden, sıñırcılar nezaretni küçleştirmege mecburlar, amma, olarnıñ imkânları aqqında iç bir şey yazılmay.
«Biz, Ukraina vatandaşlarına qıtağa barmağa yasaq etilgen bir sıra vaqialarnı bilemiz. Amma, añlayışlı bir sebepler bir kimsege bildirilmedi», – dedi Zayets.
Qayd etkeni kibi, Qırım sakinine qıtağa barmağa yasaq etilgen vaziyette, bu qararnı kim alğanı ve kimge şikâyet etmege mümkünligi belli degil. Uquq qorçalayıcınıñ fikirince, bu kibi vaqialar qırımlılarnıñ serbest yürmege aqlarını sıñırlanğanını tasdiqlay.
260 sıñırcını mesülietlikke çektiler
Devlet sıñır hızmetiniñ reberleri ukrain qanunlarına esaslanıp, Qırım ile Ukraina sıñırnı keçmek içün ukrain vesiqalar kerek: Ukraina tarfından berilgen pasportlar, çetel pasportlar ya da dipomatik vesiqalar. Qırım territoriyasınd berilgen bütün vesiqalar kerçek sayılmay. Faqat, esas vesiqalardan ğayrı, ukrain sıñırcılar yolculıqnıñ maqsadını tasdiq etken yollanmalarnı talap eteler. Añlatqanları kibi, bunı devletniñ havfsızlığı içün yapalar.
«Devletniñ havfsızlığını temin etmek içün, kerçekten Devlet sıñır hızmeti belli bir qoşma sıñırlayıcı qaidelerni kirsetti. Biz qoşma vesiqalarnı talap etmege mecbur oldıq. Qırımda yaşağan Ukraina vatandaşlarnıñ episinden bu vesiqalar talap etilmey. Amma, kerek olsa sualler beremiz, şahsiyetini belgileymiz, bunı yapmağa aqqımız bar ve biz bu aqnı qullanamız», – dep ayttı matbuat – konferentsiyasında Devlet sıñır hızmeti nezaret ve qayd etüv idaresiniñ reberi Aleksandr Jdanenko.
Jdanenko, müessise hadimleri bazıda qanun bozğanları ile razı olıp, qabaatlanğanlar cezalana, dep ayttı.
«Devlet sıñır hızmeti meselelerden çetleşmey. Soñki ay devamında işke olğan talaplarnı küçleştirdik, hususan Qırım ile memuriy sıñır aqqında söz yürütile. Şikâyetlerniñ sayısını közge alsaq, meseleler bar olğanını añlaymız. Bu seneniñ aprel ayından başlap, 196 taqiqat işi alıp barıldı, neticede 14 bölükniñ reberi işten çetleştirildi, 5 arbiyli işten çıqarıldı, 17 –si alçaq vazifelerge avuştırıldı, 260 ardiyli nizam cietinden cezalarğa oğratıldılar», – dep añlattı Qırım.Aqiqatqa müessiseniñ matbuat-hızmeti reberi Oleg Slobodân.
Sıñırcılarnıñ qanunsız areketlerini teşebbüsçiler, gizli avalenen bağlaylar. Ukrainanıñ qıtasına isyancılar keçip ketmemesi içün, Qırım sakinleri içün Ukrainağa kirişni sıñırlamağa buyurıldı.
Qırım ile Ukraina sıñırında teşebbüsçiler vatandaşnıñ vesiqalarını degil de, statusını teşkergen merkezlerni teşkil etmege tevsiye eteler. Bunen beraber, Qırımnı vaqtınca yada ebediy terk etsege qarar alğan insanlar içün tavsilâtlı malümat bergen bildirmelerni dağıtmağa rica eteleler.


text:
Qanunsız alda alınğan topraq damartılarınıñ vatandaşlar cedveli aman-aman azır, dep bildirdi Qırımdaki Rusiye ükümetiniñ reis muavini Ruslan Balbek.
Bunı Qırım Nazirler Şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Bugünde-bugün bütün belediyelerde, belediye işi ya da adamlarnı ükümetniñ topraq alma programmasında iştirak etmemege çağırğan teşkilât işi ile bağlı qıyınlıqlar olğan yerlerde bile müsbet neticeler qayd etilmekte. Arizalar işi aman-aman yekünlendi», – dedi Balbek.
Nazirler Şurasınıñ malümatına köre, Yalta, Sudaq, Aqmescit rayonı, şu cümleden, Badana (Perovo) ve Yañı Sarabuz (Ukromnoye) köy şuralarında, em de Acı Qal (Çistenkoye) ve Saraylı Qıyat (Mirnoye) köylerinde 6 biñ ariza qabul etildi.
Malüm ki, Qırım mahkemeleri qanunsız alda zapt etilgen topraq damartılarında inşaatlarnı yıquv aqqında 150 qararnı qabul etti.


text:
Bu sene qırımtatar halqınıñ ulu şairi, dramaturg, tarihçı Amdi Giraybaynıñ doğğanına 115 yıl tola. Onıñ ayatı Stalin devriniñ ilk yıllarında soñuna yetti...
Amdi Giraybay (Abdulafat Lâtifov) 1901 senesi fevral ayında Qırımda ülema qorantasında dünyağa keldi.
Başlanğıç mektebini Qarasuvbazarda bitirip, 1917 senesi açılğan Aqmescitteki ruşdiyege oqumağa kirdi. 1921 senesi belli bir müddet Qırım universitetiniñ emek fakultetinde oqudı, amma maddiy qıyınlıqlardan sebep oquşı devam etmedi. Genç Milletlerniñ işleri boyunca halq komissariatında çalışa, cemaat faaliyetinen oğraşa; şiir yaza. Giraybaynıñ şiiriyet icadınıñ eñ faal vaqtı 1918-1923 seneleri ola. Genç bir insan tam şekillengen bir icadını köstere!
Bir çoq zamandaşı – bu nesilniñ yazıcıları kibi – inqilâptan ilham aldı.
1920 senesi Giraybay «Hoş keldiñiz» şiirinde şu satırlarnı yaza:
Ey, horlanğan, örselengen carlılar!
Qul etilgen Çoñğar, Çatırtavlılar!
Uyanıñız! Eski dünya sallandı,
Nursız turğan küneş endi allandı.
Yigirmi yaşında bir müellif «Tatar içün» şiirinde öz halqınıñ ayırılmaz bir parçası olıp çıqa:
Qol koterip Tatar, Tatar, degende
Tatar qanı sınırlarga kelgende
Men dünyaga bir cumurdıq urarman,
Duşmanımnıñ tacın,tahtın qırarman!
Tatar içün deryalarnı tıyarman,
Bir ineniñ teşigine sıyarman,
Tatar içün incerermen, azarman,
Tatar sözün baştaşıma yazarman!
1921 senesi yazğan «Tatar ocasına» şiirinde Giraybay oca sımasını köstere. Oña halq yolunı kösterecek keçmiş ve kelecekniñ yaratıcısı, «maneviy ustaz» dep ayta.
1921 senesi Qırımda deşetli bir açlıq başlana. Giraybay oña «Öksüzler» pyesasını bağışlay. Oquyıcı bütün canlılarnıñ ölümini köre. Bu da bala seslerinen beraber kele.
1923 senesi Giraybar Türkiyege ketip, İstanbul universitetiniñ filologiya bölügine oqumağa kire. Oquş neticesi «Qırım tarihı» dissertatsiyası ola. 1926 senesiniñ soñunda Giraybay vatanına qaytıp, Yañı türk elifbesi cemiyetiniñ vilâyet şurasında çalışa. O, şiir yazmağa devam ete.
Şair öz şiirlerinde çoq belâ körgen halqınıñ tarihını aks ettirdi
Şair öz şiirlerinde çoq belâ körgen halqınıñ tarihını aks ettirdi: «Cigitke» (1918), «Añma şu künleri» (1920), «Yaş tatarlarğa» (1921), «Tuvğan tilime» (1921), «Hoş keldiñiz» (1921); Giraybaynıñ bir çoq eseri Qırımda XVIII asırnıñ tarihiy adise-vaqialarına bağışlana: «Tintüv» poeması (1920), «Keçti endi» (1922), «Hicret» (1923).
Bu istidatlı şair ve nesirciniñ ayatı o qadar qısqa olmasa edi, daa neler yazar edi. Maalesef, Giraybaynıñ ayat yolu pek qısqa oldı.
1928 senesi mayısta Veli İbraimov qurşunğa tizilgen soñ onıñnen bağ tutqan er kes taqip etile. Amdi Giraybay da apiske alına.
«Milli-Firqa» işiniñ taqiqat vesiqalarında şunı oquymız: «Veli İbraimov taqımınıñ eñ küçlü ve itibarlı tayançı yoq etilgen soñ qırımtatarlar arasında aydutlıq ve onıñ tamırlarını tolusınen yoq etme fırsatı peyda oldı. Bu tedqiq neticesinde Qırımda onıñ tam şekillengen bir özegi tapıldı – «Milli-Firqa» milletçiler firqası».
Giraybaynı «Milli-Firqa» qırımtatar milletçi firqasına ait olması, bu «qarşı-devrimci teşkilâtta» faal iştirak etmesi ile qabaatladılar. Qabaat vesiqasında aytıla ki, 1922 senesi Türkiyege Veli İbraimov tarafından anda icret etken firqa reberi Cafer Seydamet ile bağ qurması içün yollanıldı. Aynı vaqıtta, «Milli-Firqanıñ» faal iştirakçisi olıp, Giraybay Qırımdaki gençler arasında işni idare ete, komsomol ile küreşe, Türkiye içün casuslıq yapqan eken.
Taqiqat tasnifine binaen, mahküm etilgen Giraybay «Türkiye ile bağlı olğan M-F hadimleri» taqımına kirgen edi.
Giraybay Veli İbraimovnı tanımaqnen beraber, Cafer Seydametniñ qız qardaşı ile evli edi. İşniñ «netice malümatında» şöyle denile: «İş malümatına köre Amdi Giraybay Qırımnıñ «Milli-Firqa» qarşı-devrimci teşkilâtınıñ faal azası olıp, eali arasında sovetlerge qarşı işnen oğraştı ve bu teşkilâtnıñ tatar gençleri arasında qarşı-devrimci işinden liderlerinden biri edi. Türkiyedeki Qırımdan icret etkenlernen, hususan Seydametov ile bağ tutması, em de Türkiye içün casuslıq faaliyetiniñ keçirilmesi ile qabaatlanğan edi».
1930 senesi sentâbr 13-de Amdi Giraybay Moskvanıñ Butırka apishanesinde qurşunğa tizildi
1928 senesi dekabr ayında Amdi Giraybaynıñ cezası aydınlatıldı: qurşunğa tizilecek. 1930 senesi sentâbr 13-de Amdi Giraybay Moskvanıñ Butırka apishanesinde qurşunğa tizildi. O, 29 yaşında edi.
1991 senesi Amdi Giraybay cinaiy mesülietke çekilmesi içün sebep olmağanından reabilitatsiya etilgen edi. Giraybay qabaatsız olğanını añlatmaq içün tam altmış yıl kerek oldı, onıñ eserleri oquyıcılarğa qaytıp, derc etilmege başladı.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qırımtatar faali Edem Bekirov, bir künde eki kere tibbiy baqmasını yapmaq içün Semaşko adına hastahanege alıp çıqtılar.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine advokat Aleksey Ladin aytıp berdi.
Ekimler, Bekirovnıñ belkemik hastalığını kördi.
"Bugün (avgust 22-sinde - QA) men Edem Bekirovnı SİZOnıñ tibbiy bölüginde yoqladım. O, onı kene Semaşko adına hastahanege baqmaq içün alıp bara ediler, dep ayttı. Onı nevrolog, endokrinolog, hirurg-ortoped baqtı. Oña belkemiginiñ ve köküs qafesiniñ MRT-si yapıldı. Baquvnıñ neticeleri yazma şekilde daa yoq. Amma, onıñ aytqanına köre, Bekirovnıñ belkemik problemaları bar ve ameliyatqa ihtiyacı bar", - aytıp berdi Ladin.
Advokat, ekimlerniñ tarafından Bekirovğa diqqat, bu davağa imaye, matbuat ve halqara topluluq qoşulğanınıñ neticesidir, dep tüşüne.
"Men mütehassıs degilim, amma soñki eki künde müşterim keçken tibbiy baqıluv kerçek soyuna oşay, yani evelde kibi sade kâğıt yazmalıq degil. Avgustnıñ 27-sinde onı Nevrologiya hastahanesine alıp baracaq olalar. Ümüt etem ki, onı sadece baqıp yibermezler, amma tedaviylevini de yaparlar", - dep qoştı o.
Avgustnıñ 27-sinde Qırımda faal Edem Bekirovnı hastahanege qoyacaq olalar. Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova Facebookta yazğanı kibi, Bekirovnı Cumhuriyet Nevrologuya hastahanesine qoyacaqlar ve 7-8 kün devamında baqacaqlar.
Daa evel Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, Bekirovnıñ Yañı Qapığa (Krasnoperekopsk) etapını lâğu etti.


text:
Qırım işğaliniñ esas maqsatlarından biri – yerli akimiyetniñ küçsüz vekâletleri.
Bunı YES forumunıñ devamında qırımtatar milliy Meclisniñ reisi Refat Çubarov bildirdi, dep haber etti LIGABiznesInform.
«23 yıl devamında Ukrainada QMC-niñ statusı belli bir şekilde belgilenmegen edi. Bu sebepten yerli eali özüni, Ukrainanıñ diger vilâyetlerinde yaşağanlarğa köre, biraz oñaytsız duya edi», – dey o
«Bundan ğayrı, qırımtatarlarnıñ yarımadada statusı kerek olğanı kibi belgilenmedi. İşğal vaqtında ise olar ukrain devletçiligini qorçalağan esas küç ediler. Yerli idareniñ islâatı vaqtında Ukraina Qırımnıñ tecribesini köz ögüne almalı»,– dedi Çubarov.
Evel Ukrainanıñ sabıq prezidenti Leonid Kuçma şunı bildirdi ki, eger de AQŞ olmasa edi, Qırım ve Donbassnı endi rusiyeli olaraq tanıyacaq ediler.


text:
İstanbuldaki Ukraina baş konsulı Vasiliy Bodnarnıñ bergen malümatına köre, iyün 28-de aqşam İstanbul ava limanında yüz bergen terakt neticesinde bir ukrainalı qadın öldi, daa bir vatandaş yaralandı.
Bunı Bodnar Twitter saifesinde yazdı.
«Maalesef, kederli haber – İstanbul ava limanındaki terakt neticesinde bir Ukraina vatandaşı can berdi, daa bir kişi yaralı», – dep yazdı baş konsul. Şimdilik başqa bir malümat yoq.
Türkiyedeki Ukraina elçihanesi iyün 28-de aqşam İstanbul ava limanında kerçekleştirilgen patlavlarnı «terrornıñ varvar ücümi» dep adladı.
Soñki resmiy malümatqa köre, İstanbul ava limanındaki ücüm neticesinde eñ azından 36 kişi elâk oldı ve 147 insan yaralandı. Kimse ücüm mesüliyetini öz boynuna almadı. Türkiye baş naziri Binali Yıldırım bildirdi ki, ava limanındaki terakt mart ayında Brüsselde «İslâm devleti» kerçekleştirgen ücümge oşay.
Dünya liderleri ve BMT Türkiyedeki teraktnı takbih ettiler. Soñki bir qaç ay içinde Türkiye bir sıra ücümge oğradı. Kurd boyevikleri ve «İslâm devleti» ekstremist taqımları ücüm kerçekleştirilmesi ile qabaatlana.


text:
Yanvar 17-sinde cumaaqşamı künü Aqmescitniñ bir qaç soqağında bütün künge yarıq söndüriliecek.
Bu aqta “Krımenergo” müessiseniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Energetiklerniñ bildirgenine köre, yarıq söndürilüvi temelli tamirnen bağlı.
“Yanvar 17-sinde elektrik energiyası bu adreslerde mevcüt olmaycaq: Obyezdnaya soq., 4a, 5-9; Sevastopolskaya soq., 21, 23, 23/1, 23/2, 23/3, 23/4, 23/5, 23/6, 23/8, 25, 27, 58a/2a; Uçebnıy aralığı, 6”, - denile beyanatta.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik, Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.


text:
İşğal etilgen Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki «Çaplınka» Rusiye keçiş noqtasında Rusiye quvetçileri Nuri Caferovnı üç saattan ziyade tuttı, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Nuriniñ oğlu Redvannıñ aytqanlarına esaslanıp.
«Onı soyunmağa zorladılar, terrorizmde qabaatladılar, maneviy basqı yaptılar», – dep bildire faaller Redvan Caferovnıñ aytqanlarını.
Bundan soñ keçiş noqtasından Nuri Caverovnı acele yardım maşinasınen Ermeni Bazar hastahanesine alıp ketkenler, çünki o, yaramadı, dep qayd ete «Qırım birdemligi». Oğlu babasını maşinasınen taqip etti.
Advokat Edem Semedlâyevniñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri üç saat devamında «Nurige çeşit usullarnen maneviy basqı yaptı, aytqanı kibi».
«Keçiş noqtasına kelgende «Magnit» adlı mahsus tedbirler başlandı. Onı alıp ketkenler, eşyalarını baqqanlar, şeylerini alğanlar, yanında eki cep telefonı bar edi. Soñra basqı yapmağa başladılar, terrorist olğanında, İŞİDnen alâqaları bar olğanında qabaatladılar; Türkiyede olğan qız qardaşı aqqında, nenen oğraşqanını soramağa başladılar, Ukrainağa (esas – QA) ne içün ketkenini soradılar. Qoyanlarnı satın almağa ketkenini ayttı (qoyanlarnıñ fotoresimlerini bile kösterdi)», – dep tarif etti Semedlâyev.
İşğal etilgen Qırımnıñ müessiseleri, Nuri ve Redvan Caferovlar şimdilik bu malümatnı tasdıqlamay.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
«Bizim vazifemiz – meseleniñ eki çeziliş yolunı tüşünmektir. Şu cümlede, Rusiyeniñ Ukraina toprağına gaz ketirilmesiniñ toqtatıluvı», – dedi o Nazirler Kabinetiniñ bugünki toplaşuvında.
Baş nazir qayd etti ki, eger de Ukrainağa gaznıñ ketirilüvi Avropadan, yani Slovakiya, Lehistan, Macaristandan yapılsa, Ukraina er yıl 20 mlrd kubometr gaznı ala bilecek, rusiye gazına köre, fiyatı 100-150 dollarğa ucuzca olur.
Ukraina energetik ve kömür sanayınıñ naziri Yuriy Prodan qayd etti ki, rusiye gazınıñ teminlevi kerçekten de toqtatılmaq mumkün.
«Rusiye tarafı daima vaziyetni Ukraina ve Avropağa gaznıñ berilmemesi içün qullana edi. 2009 senesi ve 2005 senesi de Rusiye tarafından böyle areketler qanunsız edi. Şunıñ içün bugün rusiyeliler bunı yapa bileler», – dedi nazir.


text:
Aqmescit – Birinci qırımtatar ATR kanalı er keske onıñ aktsiyalarnı satın almağa teklif etti. Eñ yaqın vaqıtta kompaniya açıq aktsioner cemiyetine çvirilip, müdirler şurasını saylaycaq ve baş müdirni belgileycek. Kanalnıñ reberleri bildirgeni kibi, böyle sürette ATR kelecekte olması mümkün meselelerden qorunmağa, ve seyircilerden maliye cietinden destek alacaq. Ekspert ve közeticiler bu ğayege farqlı davranalar.
Bu afta ATR alelhusus teşebbüsnen çıqtı. Telekanal vatandaşlarğa muracaat etip, «ATR GRUP» açıq aktsioner cemiyetiniñ meydanğa ketirilüvi aqqında haber etti ve er kesni bu işte iştirak etmege çağırdı.
Telekanalnıñ saytındaki bildirmede: «Teşkilâtçı ve aktsioner olaraq qayd etilmege isteseñiz, pasport malümatlarını ve arizanı yazmalısıñız», – dep aytıla. Arizalarnı avgustnıñ 21-ne qadar qabul etecekler. Bir aktsiyanıñ fiyatı 1000 ruble tura. Umumen 150 000 aktsiya satıla. Böyleliknen, cemi aktsiyalarnıñ fiyatı 150 mln ruble etrafında (50 mln grivna etrafında).
Cuma ertesi künü, avgustnıñ 23-nde teşkilâtçı ve aktsionerlerniñ toplaşuvı ötkerilecek, «ATR GRUP»nıñ nizamnamesi tasdiqlanacaq, müdirler şurası saylanacaq, baş müdir ve teftiş komissiyasınıñ azaları belgilenecek, müürniñ eskizi ve diger qararlar qabul etilecek.
Telekanal reberleri aytqanı kibi, açıq aktsioner cemiyeti olğanı ATR-niñ satıluvınen bağlı degil. ATR-niñ müdir muavini Lilâ Bucurova «Telekritika»ğa bildirgenine köre: «Bu kanalnıñ satıluvı degil. Biz eki maqsad qoydıq – birinci ve eñ müim özümizni qorumağa isteymiz, bir taqım aktsionerlerge baqqanda, bir adamnı daa qolay bastırmağa. Onıñ içün seyircilerge muracaat etip, bu adliyeviy sualni çezmege rica etemiz, bizni qapatmasınlar. Ekinci maqsadımız- bütün dünyağa biz ayırı bir şahısnıñ degil de, dünyada birinci ve yekâne qırımtatar telekanalı olğanını köstermege isteymiz».
Aynı zamanda telekanlda büyük yatırım qazanmaycaqlarını bileler. «Bugünki şaraitlerde kanal kârlı olmaycağını añlaymız. Ve aktsiyalarnı satıp, çoq para elde etalmamız, dep tüşünemiz. Biz bu leyhanı azırlağanda, kimdir aktsiyalarnıñ 50 % -nı satın alacağından saqına edik. Amma, bunı yapalmazlar», – dep işandırdı Bucurova.
Qayd etkeni kibi, ep bir idare etici aktsiyalar iş-adamı, «ükümetniñ» sabıq «baş nazir muavini» vazifesini eda etken Lenur İslâmovnñ qolunda qalacaq ve yañı aktsionereler kanalnıñ siyasetini deñiştirmezler. Amma, telekanal kerçekten seyircilerniñ maliye destegine muhtac.
«Reklama ticareti saası çoq eyi durumda degil. Amma, keçken yaznıñ seviyesine qadar kötereleceginde belli bir tahminler yoq. Aynı zamanda, telekanalnıñ ciddiy meseleleri bar. Ciddiy, amma müşkül degil», – dedi Lilâ Bucurova.
Hatırlatamız, iyül ayında ATR-niñ baş müdiri Elzara İslâmova Qırım.Aqiqatqa intervyü bergen vaqıtta, telekanal aktsioner cemiyetine çevirilecegi aqqında aytqan edi. Aytqanına köre, şimdiki vaqıtta, kanalnıñ kârı 70 % -ğa eksildi. «Şimdi yavaş-yavaş ayaqqa köterilemiz, amma ğayıplarımız pek büyük. Mart ayındai vaqialardan evel, er ay reklamanı arttıra edik ve aman-aman masraflarımıznı qapata edik. Şimdiki vaziyette masraflarımıznı qısqarttıq, amma, bizim mahsulatımıznıñ keyfiyeti ve sayısına tesir etmeyceginde eminmiz», – dep aytqan edi İslâmova.
Muarririyet siyaseti içün eyi bir teşviqat
Kiyevdeki bloger ve teñqidçi, «Telekritika» leyhaları neşirniñ muarriri Natalya Ligaçevanıñ fikirince, telekanal kendi aktsiyalarnı er kimge teklif etkeni normal bir aldır.
«Elbette, maliye meseleleri olğanını isbatlay bile, ya da yatırımcınıñ ileride de leyhağa para masraf etmege istemegeninen bağlı»,– dep ayttı Ligaçeva Qırım.Aqiqatqa. «Adamlar leyhanı destekleseler – leyha muvafaqiyetli olsa, muarririyetniñ siyasetini teşviq ete bile. Amma o nasıl ola bile – işğalcilerge nisbeten munasebti nasıl olacaq – bu sual açıq qala», – dep ayttı baş muarrir.
Qırımlı mühbir ve mediamenecer Aleksandr Yankovskiy bildirgeni kibi, aktsiyalarnıñ satıluvı iqtisadiy meselelerni çezip olamaz.
«Reklama ticareti olmasa, ya da parası az olsa, aktsiyalarnı satıp ta reklama ticaretini meydanğa ketirip olamazlar, – dedi Yankovskiy Qırım.Aqiqatqa. – 1000 aktsiyanı 1000 rublege sat, million ruble alırsıñ. Tahminen 30 biñ dollar olur. Yarım ay içün aylıq berip olursız. 20 000 aktsiyanı satsañ – bir yılğa yeter».
Qayd etmek kerek ki, şahsiy kanal aktsiyalarnıñ açıqtan-açıq satıluvı Qırımda birinci ötkerile. Bundan evel, yerli kanallarnıñ iç biri bu kibi usullarnı qullanmağan edi.
Qırım.Aqiqat bu mevzuda soqaqta sorav keçirdi. Biz qırımtatarlardan ATR aktsiyalarnı satın almağa azırlarmı, dep soradıq.


text:
Bu yıl 90 yıllıq yubileyni qayd etken qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Nuriye Biyazova 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ sürgün etilgeni aqqında avtobiografik kitap çıqardı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Kitapnıñ muellifi: «Qaytqanımıznen men bu kitapnı yazmağa qarar berdim. Bu, şahsiy hatıralarıma esaslanğan tarihiy material. Metin birinci kere gazetada çıqtı, bu yıl ise kitap neşir etildi. Men nesillerimizniñ, sürgünlikte qırımtatarlarnıñ başına kelgen bütün sınavlar aqqında bilgenlerini, aqılğa sığmağan yoqsulluq ve halqımız bergen qurbanlar aqqında hatırlağanlarını isteyim», – dep ikâye etti.
Biyazova yazğan kitapnıñ adı «Akis», tirajı – 200 nusha.
Nuriye Biyazova 1928 senesi fevral 13-te Bağçasarayda doğdı. O, 1944 senesi mayıs 18-de Qırımdan Özbekistanğa sürgün etildi. 1989 senesinde Biyazova Qırımğa qayttı ve qırımtatar milliy areketine qoşuldı.
Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgüni qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etilgen edi.


text:
Könyak Korea temperatura ülçi torgan sensorlar häm UV lampalar belän urnaştırılgan anti-virus avtobus torakların kuydı.
Seuldagı pıyala-divarlı stend temperaturıgız normada bulmasa sezne eçenä kertmäyäçäk.
Könyak Korea Uhan virus karşı yaña hay-tek front açtı - başkalasında avtobus torakların temperatura tikşerü torgan işeklär häm dizinfektsiyä yasıy torgan ultrafiolet lampalar belän nıgıtkannar.
Kerär öçen, passacırlar avtomatik termal-tikşerü kamera aldında torırga tiyeşlär. Keşeneñ temperatura 37.5C'tan tübänräk bulsa gına işeklär açıla.
Balaların tikşerü öçen astında ayırım kamera urnaştırılgan.
Pıyala-divarlı stend - härberseneñ bäyäse 100m von tiräsendä - eçendä virus üterü öçen häm şul uk vakıtta havanı suıta torgan, ultrafiolet lampalar belän cihazlandırılgan, klimat-kontrol sisteması kuyılgan. Buşlay vifi da tarala.
Dispenser kul dezinfektor belän tutırılgan. Toraknıñ kullanuçılarga härvakıt maskanı kiyärgä häm ber bersennän metrdan artık torırga kiñäş birelgän.
10 kiñäytelgän cihazlar Seulnıñ tönyak-könçıgış rayonda urnaştırgannar, alar Kovid-19'dan gına tügel muson yañgıraulardan häm cäyge kızudan da saklıy ala.
“Bez stendlarga barlık uylap kilgän anti-koronavirus ülçäülärne kuydık,” Kim Hvang-yun äytte, Akıllı Torak proyektnıñ rayonnıñ offitsial väkile.
Ütkän atnadan başlap, alarnı kuygannan soñ, härber stend härkönne tiräsendä 300 - 400 keşe kullangan, Kim dide.
Passacırlar üzlärneñ avtobus kürmi kaldırmas öçen panel yakınça avtobuslarnıñ kilär vakıtın kürsätä, şul uk vakıtta tıştagı traffiknıñ turı strim alıp bara.
Kim Ju-li, 49 yıllı hucabikä, yaña avtobusnı berençe märtäbä kullanıp äytte: “Min monda üzene şınlap sak his itäm, çönki min beläm, minem yanında bötän keşelär minem çikelle üzlärneñ temperaturaların tikşergännär.”
1 year, 2 months ago
187 visists
Section: Emergency
Source: www.theguardian.com


text:
"Xezmättäşeñ urlanğan häm bälki cazalanıp üterelgän digän xäbärne işetü bik awır. Bigräk tä, anı belgän, äle genä söyläşkän keşelär öçen. Berençe kiçereşlär bik awır. Älbättä Ğiraqta härkemneñ köndälek räweştä şundıy qurqınıç astında yäşäwen dä iskä alırğa kiräk. Kübeseneñ monnan qotılu çarası yuq" di Azat Ğıyraq radiosı mödire Sergey Daniloçkin.
Radiobıznıñ Äfğanstandağı xäbärçeläre dä kön sayın ülem östennän atlap yöri, diärgä bula.
"Berniçä ay elek Xosttağı xäbärçebez Ämir Bahir intihar höcümdä häläq bulğan gubernator cenazasın yaqtırtırğa bardı. Näq şul cenaza waqıtında tağın ber intihar höcüm bulğan. Bezneñ xäbärçebez dä cäräxätlär aldı. Bäxetkä qarşı awır cäräxätlär tügel" di Azat Äfğanstan radiosı mödire Äqbär Ayazi.
Äqbär äfände äytüençä, xäbärçelär Taliban ğına tügel, ä qır komandirları, narkotik satuçılar, xättä, xökümät räsmiläreneñ basımına duçar.
Uzğan yıl ğömere özelgän jurnalistlar arasında radiobıznıñ Törkmän bülege xäbärçese Ogulsapar Muradova da bar.
"Ul bezgä 2006nıñ martınnan birle xäbär birep kilde. Anıñ xäbärläre nigezdä Törkmanstannıñ sotsial mäsäläläre turında ide. Yün ayında anı törmägä utırttılar, sintäberdä ul törmädä wafat buldı. Tuğannarı anıñ ğäwdäsendä cäzalaw ezläre kürgän, täfsille tikşerü taläp itkän. Läkin ul tikşerüne kötep ala almadı. Törkmän räsmiläreneñ bu ülem xaqında älegäçä räsmi xisabı yuq" di radiobıznıñ Törkmän bülege mödire Cähän Däwlätova.
Cähän xanım süzlärençä, Törkmanbaşı wafatınnan soñ ildä ireklek artır digän ömetlär bulğan, läkin bu ömetlär tormışqa aşmağan. Jurnalistlar xaman da räsmilärneñ qatı küzätüe astında. Könçığış Törlmanstandağı ike xäbärçedän inde 3 atna buyı ber xäbär dä yuq.
İran räsmiläre menä inde berniçä ay Farda radiosı xäbärçese Pärnäz Azimanı ildän çığarmıy. Awır xäldä yatqan änisen kürergä qaytqan Pärnäz xanımnıñ räsmilär hawa alanında pasportın tartıp alğan.
Çärşämbedä Fransiäneñ Bayö şähärendä üterelgän jurnalistlar istälegenä memorial açıldı. Anı Çiklärne tanımağan jurnalistlar oyışması qorğan. Yul buylap salınğan 23 aq taşqa 1944 yıldan birle eş östendä üterelgän 1800dän artıq jurnalistnıñ isemnäre yazılğan. Alar arasında radiobıznıñ törkmän bülege xäbärçese Ogulsapar Niyazova iseme dä bar.
Ali Ğilmi