text:
Radio Free Europe
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Radio Free Europe/Radio Liberty ul AQŞ Kongressı tarafınnan oyıştırılğan xäbärlär radiosı. Bu oyışma bülekläre Awrupa, Aziä wä Urta Şäreq yaqlarında bar. Ul üz tapşırularnı 28 teldä qısqa dulqın, AM, FM wä päräwez aşa tapşıra. Bu oyışmanıñ töp äyteme: Çınbarlı xäbärlär tapşırıp, démokratí töşençeleklärene taratu.
Tatar büleme: Azatlıq radiosı
Monı da qara[үзrәpTү]
Säxifälär[үзrәpTү]
- Azatlıq.org – Tatar-Başqort bülege
- RFERL.org – töp räsmi säxifä


c: text/html

text:
Bahalı qag'az
Bahalı qag'az - bul hu'jjet iyesinin' mu'lklik huqıqın yamasa onın' emitentine mu'na'sibetin tastıyıqlawshı aqsha hu'jjet, yag'nıy bahalı qag'azdın' a'hmiyeti sonnan ibarat, bul usının' menen bir waqıtta ha'm menshik titulı, ha'm qarız minnetlemesi, ha'm da'ramat alıw huqıqı, ha'm da'ramattın' bir bo'legin to'lew minnetlemesi. Ol bo'leklengen hu'jjet yamasa schetlardag'ı jazıw formasında bolıwı mu'mkin.
Ha'r qanday ekonomikalıq kategoriya sıpatında bahalı qag'az tiyisli bazar sıpatlamalarına iye, olar iyelik etiw, shıg'arıw formasına, bahalı qag'azg'a qoyılmalar qa'wpi da'rejesin, da'ramattı to'lew formaların ha'm t.b. o'z ishine aladı.
Bahalı qag'az o'zin aqshag'a jaqınlastıratug'ın bir qatar sıpatlarg'a iye. Usınday tiykarg'ı sıpatlamalardın' biri – bul ha'r qıylı formalarda (o'tew, satıp alıw-satıw, aktsiyanı emitentke qaytarıw, iyelew huqıqın bir-birewge beriw jolı ha'm t.b.) aqshag'a almasıw imkaniyatı. Ol sonday-aq girew zatı bolıwı, miyrasxorlık boyınsha o'tkeriliwi ha'm ko'p jıl dawamında saqlanıwı mu'mkin.
Bahalı qag'azlar qayda bolıwına qaramastan waqıtsha bos kapitaldı qabıllaydı ha'm satıp alıw-satıw arqalı onı kerekli bag'darda o'tkeriwge ja'rdemlesedi, bul ja'miyetlik o'ndiristin' optimal strukturasın payda etedi ha'm ja'miyetlik talapqa sa'ykes keledi. Ka'rxanalardın' qosımsha finans (qarjı) resurslarına talabı tiykarınan o'nimnin' jan'a tu'rin jaratıw, eski tiykarg'ı fondlardı modernizatsiyalaw, texnikalıq jaqtan qayta qurallandırıw, rekonstruktsiyalaw ha'm aylanıs qarjıların tolıqtırıw menen baylanıslı boladı. Bul talaplar bazar konyunkturasınan g'a'rezli boladı, olardın' o'zgeriwi belgili waqıt ishinde ju'z beredi. Sonlıqtanda ka'rxanalar za'ru'rli finans (qarjı) resursların belgili mu'ddet dawamında, yag'nıy olardın islewi ushın qolaylı bazar konyunkturası bar bolıp turg'anda g'ana alıwı tiyis. O'ytkeni bahalı qag'azlar bazarı ka'rxananı qarjılandırıwdın' jaqsı ha'm qolaylı deregi bolıp tabıladı. Ol ekonomikanın' barlıq xojalıq ju'rgiziwshi subektlerine aqsha resuruların alıw jolın jen'illestiredi ha'm ken'eytedi. Aktsiyalardı shıg'arıw bul resurslardı mu'ddetsiz – aktsionerlik ja'miyettin' pu'tkil o'mir boyı ha'm banklerdin' kredit resurslarına qarag'anda a'dewir paydalı sha'rtler tiykarında alıw imkaniyatın beredi.
Bahalı qag'azlardın' tagı bir artıqmashlıg'ı sonnan ibarat, olardı nominalınan a'dewir joqarı bazar bahasında satıwg'a boladı. Bul sonın' menen tu'sindiriledi, bahalı qag'az o'z nominalına iye bolgan halda, ma'selen, sanaat ka'rxanasına qoyılg'an real kapitaldın' belgili mug'darın quraydı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Edige Mırza
Edige mırza (1352 – 1419) – Altın Ordu devletini Toqtamış handan soñ (1391 – 1419) idare etken emir.
Edige mırza, Manğıt sülâlesiniñ reisi edi, Toqtamış hannıñ Timurnen davalaşmasında Timurğa qol tuttı. Timurnıñ Altın Ordu devletine yapqan 1391-deki bastıruvından evel, onıñ qatına qaçıp hızmetine kirdi. Timur Toqtamış hannen esaplaşa ekende, o Qırımda Cenevizlerni yeñip Kefeni aldı. Timur, Terek uruşından soñ 1395 senesi Altın Ordu devletine Toqtamışnıñ yerine Timur Qutluqnı han tayinlegen soñ onıñ emiri oldı.
Timur Qutluqnıñ 1401 senesi vefatından soñra Şadibek han tayinlendi. 1408 senesi Şadibeknen Edige mırza arasında olğan uruşta Şadibek yeñilip tahtnı taşlap qaçtı. Yerine tahtqa Pulat Bekni mindirdi. Bu devirde Edige mırza devletniñ idaresini tas-tamam qoluna aldı. Lâkin Cengiz sülâlesinden kelmegeni içün tıpqı Emir Noğayday han degil de, emir olıp qaldı.
1399 senesinde devlet idaresini yañıdan almaq istegen Toqtamış han, Litvaniya, Lehistan, Moskva Knâzlığı quvetlerinen beraber areketke kirişti, lâkin Edige mırza 200 000 askerlik bu balaban ordunı Özü özeni boyunda qarşılap yeñdi. Toqtamış Sibirdeki qıpçaq qabileleriniñ qatına qaçtı. Edige mırza onı 1405 senesi tapıp öldürdi. Lâkin Toqtamış hannıñ oğullarınen davaları bitmedi.
Timur 1405 senesi Çin seferinde ölgen soñ Edige mırza Harezmge kirdi, bu yerni bir vaqıt Altın Ordu idaresinde tuttı. 1409 senesi Moskoviya, Litvaniyanen cenkte ekende Moskvağa ücüm etti, olarnı bergige bağlap qayttı. 1412-de Toqtamış hannıñ oğullarından Celâleddin, Litvaniya ve Moskoviyanen beraber Altın Orduğa qarşı cenkke kirdi, lâkin kene Edige mırzağa yeñildi. Edige mırza 1416-da Kiyevge ücüm etip yağmaladı.
Toqtamış hannıñ oğullarından Qadir Berdi 1419 senesi Edige mırzanı Cayıq özeni yaqınlarında yeñip öldürdi. Onıñ sülâlesi daa soñ Noğay Orda adınen bir vaqıt daa üküm sürdi. Hacı Tarhan Hanlığınıñ temeliniñ qoyulması ve Cengiz sülâlesinden birevini han köterilmesi bularnıñ sayeside oldı. Bu sülâleden Mansur Oğulları (Manğıtlar) ve bazı diger qabileler daa soñra Qırım Hanlığınıñ tabiyetine kirdi.
Edige mırzanıñ cenklerde köstergen qaramanlıqları başta Noğay qabileleri ve başqa türkiy milletlerde destanlarğa mevzu teşkil etti. Edige Destanı deñişik variantlarda ağızdan ağızğa dolaşıp künümizge qadar keldi.
Menbalar[deñiştir]
- Akdes N. Kurat, IV-XVIII yüzyıllarda Karadeniz kuzeyindeki türk kavimleri ve devletleri. 1972


text:
Behice Boran
Behice Boran (1910-1987) - belli qırımtatar tamırlı Türkiyeli ilk qadın siyasiy fırqa reisi.
Behice Boran, 1910 senesi mayıs 1-de Bursada doğdı. Qırımdan köçken ailesiniñ üyken qız balası edi. Tasilini litseyni bitirgeşi İstanbulda yasadı. Burs qazanıp AOŞniñ Miçigan Universitetinde içtimaiyat (sotsiologiya) tasili aldı. Türkiyege 1939-da qaytqan Behice Boran orta mektepte İngliz tili dersleri berdi. Daa soñra Ankara Universiteti Til Tarih Coğrafiya Fakultetine kirdi. Mında dotsent olıp vazife yaptı, 1948-de siyasiy körüşleri sebebinen üniversitetten çıqarıldı. 1946-da neşriyatçı Nevzat Hatkonen evlendi. 1950-de Türk Barış Severler Cemiyetiniñ temelcileri içinde yer alğan Behice Boran mında temelci ve reis vazifesini aldı. Koreya cenkine asker yibergen Adnan Menderes ükümetini tenqit etken bir telgraf yibergeni içün gabatlanıp 15 ay apis cezası aldı. 1961-de qurulğan Türkiye işçi Fırqasına (Türkiye İşçi Partisi, TİP) 1962-de aza oldı, 1965-de vekil olıp saylandı. 1970-de TİPniñ IV Qurultayında umumiy reis oldı. 1971-de 15 yıl ceza aldı ve 1974 afusınen apisten çıqtı. 1975 senesi mayıs 1-de TİPni yañıdan qurdı. 1980 senesi sentâbr 12-den soñ Türkiyeden çıqtı ve 1987 senesi oktâbr 10-da Brükselde vefat etti.
Kitapları[deñiştir]
- İş Bölümü ve Kadının Sosyal Mevkii,
- Toplumsal Yapı Araştırmaları,
- Türkiye ve Sosyalizm Sorunları,
- İki Açıdan Türkiye İşçi Partisi Davası,
- Niye Birleşiyoruz, Ne İstiyoruz, Niye Dönüyoruz
Tercimeleri[deñiştir]
- Platon (1944) Devlet Adamı,
- Granville-Barker, Harley (1946), Voysey Mirası,
- Steinbeck, John (1964) Sardalya Sokağı,
- Fast, Howard Melvin (1966) Hürriyet yolu


text:
Toki Pona
Toki Pona ul Sonja Elen Kisa uylap çığarğan yasalma tel. Berençe mäl anıñ dönyağa çığuı 2001. yılnıñ cäyendä bulğan. Toki – tel, Pona – yaxşı.
Toki Pona iñ keçkenä tel wä Kisa anı tormışta qullanu öçen uñaylı itterep tırışqaníı. Niättä äz tırışu arqılı kiñ mäğnä birü ide. Näticä şundí: tel 14 awazdan wä 118 süzdän genä tora. Ul yärdämçel xalıqara tel bulu öçen tügel, Daoism fälsäfäse nigezendä genä uylap çığarılğan. Mäsälän miña salqın diü urınına, Toki Ponaça minem cılılıq tübän bula.
ЭчTәлek
Yañğırış[үзrәpTү]
Toki Pona awazları sanı keçkenä. Alar Yapon telendägelärgä axşaş. İceklär tözeleşe buyınça tel CV(n) tellärenä kerä, yäğni icek tartıq belän suzıqtan tora. Törki teldä kük [c], [v], [f] awazları yuq.
a e i o u Toki Pona [u] tügäräk bula da bulí ala. ka ke ki ko ku sa se si so su ta te to tu [ti] icege [si] icegenä äwerelde. na ne ni no nu pa pe pi po pu ma me mi mo mu ja je jo ju [j] == IPA [j] ( ). la le li lo lu [ji] icege [i] icegenä äwerelde. wa we wi [wu] wä [wo] –› [u] wä [o]. n icek-axır
Süz eçendä icek-axırdağı n borınlı tartıqlar aldınnan tora almí. Tartıqsız iceklär süz aldında ğına bula'la. Sandhi tä'sire [np] icegen [mp] yä ki [mb] iceklärgä üzgärtä.
Ğädättä, basım berençe icekkä töşä.
Süzlek[үзrәpTү]
118-süzle Toki Pona süzlegenä ğadí tormışta oçrí torğan äybergärgä ğına bäyle süzlär kergän. Bu süzlär İngliz, Tok Pisin, Fin, Görce, Dutç, Akadian Frans, Éspéranto, Xrowat, Qıtay tellärennän tuğannar.
Monı da qara: Toki Pona süzlege
Sannar[үзrәpTү]
Toki Pona süzlegendä «ber» (wan), «ike» (tu) wä «küp» (mute) öçen genä süz bar. “Sífır” öçen “yuq” mäğnäse belän ala süze qullanıla. luka (yäğni “qul”) süze “biş” öçen qullanıla (telneñ uylap çığaruçı anı xäzer qullanmí inde, ämma başqa söyläşüçelär isä qullanalar).
Ädäbiät[үзrәpTү]
Toki Pona ädäbiäte bügengä dini mätennär, şiğerlär wä qısqa xikäyälärdän tora. Anıñ belän 10-20 söyläşä torğan keşe bar, kübese Tönyaq Amerikada.
Päräwezdä[үзrәpTү]
- Toki Pona teleneñ räsmi säxifäse
- Räsmi bulmağan Toki Pona säxifäse, däresleklär wä mätennär
- Başqa räsmi bulmağan Toki Pona säxifäse, Toki Pona öçen ikençe ímla
- Programnar, tel centekläw, däresleklär, läñkerlär


text:
Ottawa
Ottawa (иHr. Ottawa [ˈɒtəwɑː] , фp. Ottawa) - Kanada däwläteneñ başqalası.
Ontario töbägeneñ könçığış öleşendä, Ontario yılğası yarında urnaşa. Ontario häm Kvebek töbäkläre çigendä tora.
Xalıq sanı buyınça däwlätneñ dürtençe şähäre.
Xalıq sanı - 883 meñ keşe (2011).
Tarix[үзrәpTү]
1820 yıllarda xärbi häm hönäri üzäk bularaq nigezlängän. Başta şähärdä Rido kanalın tözüçelär yäşägän.
1850 yılda räsmi räweştä şähär statusın ala.
1855 yılğa qädär Baytaun dip yörtelgän. Con Bay Rido kanalın tözeleşe belän citäklägän.
1857 yıldan Ottawa - Kanadanıñ belläşkän töbäge başqalası.
1867 yıldan - Kanada däwläteneñ başqalası.
Soñraq sänäği, transport üzäge bularaq üsterelgän.
20 ğasırnıñ azağında yuğarı texnologiälär üzägenä äwerelä.
Federal' xäkimiäte, iñ zur mädäni üzäklär urnaşu urını.
Şähär klimatı[үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү]
- Räsmi sayt(иHrл.)


text:
Kezlev
Kezlev (ukraince ЄBпaTopiя, rusça EBпaTopия) — Qırımnıñ şimaliy ğarbındaki deñiz yanında bir kurort şeeridir.
Ealiniñ sayısı 103 biñ kişi, yazlıq mevsimde ise bir qaç kere ziyade olıp arta. Er yıl mında raatlanmaq ve tedaviylenmek içün qararnen 1 million kişi kele.
Qırımnıñ Kezlev regıonı — Kezlev şeer şurasına boysunğan yer, terkibinde Kezlevden ğayrı Yalı Moynaq, Novoozörnoye ve Mirnıy qasabaları bar. Region ealisiniñ sayısı 117 565 kişi (2001 senesi)
Münderice
Tarih[deñiştir]
Qadimiy zaman[deñiştir]
Kezlev etrafında keçirilgen arheologik qazılmalar şimdiki şeer yeri ve etrafında insanlar atta milâttan evel 3 biñyıllıqta yaşap kelgenini tasdıqlay. Mında başta tavrlar, kimmerliler, soñra ise — yunanlar yaşap keldiler. Şeerniñ qadimiy adını – Kerkinitida yunanlar qoydılar. Skitlernen cenkler zarfında Kerkinitida skit ükümranlarınıñ akimiyetine bir qaç kere tüşken edi. Şeer milâttan evel tahminen II—III asırlarda yoq oldı.
Orta asırlar ve Qırım Hanlığınıñ devri[deñiştir]
Şimal-ğarbiy Qırımnıñ Erte Orta asırlar tarihı arheologlar ve tarihşınaslar tarafından az tetqiq etilgen.
Köçebe halqlar (hunnular, bulğar türkleri, hazarlar, peçenekler, ğarbiy qıpçaqlar) bir-birlerini almaştırıp ta soñra apansızdan ğayıp olıp Qırımnıñ qadimiy toprağında öz askerleriniñ qabirleri ve qurğanlar üstlerinde eykeller qaldırdılar.
1475 senesi osmanlılar Qırımnıñ yalı boyunı fetih etkenden soñ şimdiki Kezlev yerinde türkler yahşı pekitilgen qaleni qurdılar da onıñ adını Gözlev qoydılar. Bu adınıñ etimologiyası aydın degil, lâkin qırımtatar közlü ev söz birikmesinden çıqqan degen versiya bar.
XVI asırda Gözlev büyük ticariy şeer-qale olıp qaldı. Onıñ limanına Anadoludan gemiler kelip turğan ediler. 1552 senesi I Devlet Geray han idare etken zamanında Gözlevde Qırımnıñ eñ büyük ve muazzam camisi qurula — Han Cami (Cuma Cami). Cami leyhasını tizüv han İstanbulda mimar Hoca Sinanğa sımarladı. Han Camisi dünyağa belli mimar Hoca Sinannıñ eseridir.
Kezlev Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde[deñiştir]
Rusiye Qırımnı basıp alğan soñ Gözlevge uyezd şeeri statusı ve yañı ad berildi. Qadimiy Pontnıñ çarı VI Mitridat Yevpator şerefine şeerni Yevpatoriya dep adlandırdılar.
Zemane[deñiştir]
Şeerniñ cenübiy ğarbında kurort rayonı bar. Şarqında eski şeer buluna. Bu rayondaki bazı evler 300 yıl qadar eskilikli. Şeerniñ ğarbında Moynaq gölü, şarqında ise Sasıq gölü bardır. Şimalinde sanayı işhaneleri bulunalar.
Kurort[deñiştir]
Tabiat faktorları[deñiştir]
Tabiat faktorlarından bularını qayd etmek kerek: unikal çamur ve rapa, deñiz ve mineral suvları, ava ve küneş, qum ve şifaiy ösümlikler.
Qumlu plâjlar
Şeer ve etrafındaki yalı boyunda bir çoq ufaq qumlu plâjlar bar. Şeerden ğarpqa taba bir sıra pansionat, sanatoriy ve pioner lageri uzana.
Yımşaq iklim
Kezlev – eñ küneşli şeerlerden birisi. Yaz ortası iyül-avgustta suv arareti +23 °C-den +26 °C-ge qadar deñişe. Mayıstan oktâbrgece suv arareti +15 °C-den 22 °C-ge qadar deñişe.
Mında qış künleri adet üzre issi, ekseriy allarda ayazsız. Avanıñ yıllıq orta arareti +11 °C.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir]
- Kezlev Han Camisi
- Dervişler tekiyesi
- Türk amamları
- Qaray (Karaim) kenassaları
ve digerleri.
Naqliyat[deñiştir]
Kezlevden Qırımnıñ başqa şeerlerine minip yürüv avtobuslar ve trenler vastasınen amelge keçirile, bundan da ğayrı deñiz vastasınen. Şeerde tramvaylar, avtobuslar ve marşrut taksiler bar.
Avtovokzal: İnternatsional soqağı, 124. Telefon nomerası: 61-690.
Demiryol vokzalı: Vokzal yanındaki meydan. Telefon nomeraları: 51-411 (malümat berici bölük); 13-320 (servis merkezi).
Bağlantılar[deñiştir]
- Kezlev şeer şurasınıñ resmiy saytı (Rusça)
- Kezlevnıñ resmiy forumı (Rusça)
- Yalı Moynaq rayonınıñ haritası (Rusça)
- Qaray kenassası adlı mimarcılıq kompleksi (Rusça)
Atıflar[deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Sitemiz de toplam 53 Kategori ve 101316 Video bulunuyor.
reklam
Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş izle, Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş seyret, Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş dinle, Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş indir, Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş download, Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş facebook, Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş youtube, Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş watch
video izle > Türküler > Muharrem Ertaş Anısına - Neşet Ertaş / Bahri Altaş
Embed Kodu:
Video Adresi:


text:
Oyıştıruçılar cıyını əğzələre komitəte
Oyıştıruçılar (Uçreditellär) Cíını Äğzaları Komitäte (KomUç, Samar Uçredilkası), 1918. yılnıñ Yün-Sentäber aylarında Urta İdel buyı belän Ural töbägendä Eserlärneñ xakimiät oyışması.
Petrogradta Uçreditelnoye Sobranie (Oyıştıruçılar Çíını) quıp taratılğaç häm Samaranı baş kütärgän Çex-Slovak korpusı suğışçıları basıp alğaç, Samara şähärendä oyıştırıla. KomUç demokratik ireklär häm 8 säğätle eş köne buldırıluın, qızıl töstäge däwlät flagı raslanuın, eşçelär konferensiälären häm krästiän qorıltayların uzdıruğa, hönäri berleklär eşçänlegenä röxsät birelüen iğlan itä, Sovet xakimiäte dekretların yuqqa çığar, üzeneñ Xalıq armiäsen buldıra. KomUç xakimiätenä Yül-August aylarında Samara, Saratov, Sember, Ufa, öleşçä Qazan gubernaları buysındırıla. 1918. yılnıñ Sentäberendä komität üz wäkälätlären Ufa direktoriäsenä tapşıra, ataması Oyıştıruçılar cíını äğzaları qorıltayı dip üzgärtelä. 1918. yılnıñ Dekäberendä taratıala.
Bolşevik säyäsäte belän kileşmägän Tatar milli eşlekläre İlyas Alkin, Fuad Tuqtarov h. b. KomUç eşçänlegendä qatnaşqan, komitätneñ büro äğzaları bulğannar.


text:
Japardıŋ jaŋalıqqa janı qwmar. Baspasšz ben teledidardağı jii qaytalanar aqparattar ağının qalt jibermeydi. Almatıday alıp qalağa kelgeli de jiırma jıl bolıptı. Millionnan asa halqı bar osı bir almalı qala šzine swluday wnaydı, bir kezde osında armandap kelgenin swrağannan jasıra almaydı.
Japar — oqu štip ketken jigit. Osı arman-qalanıŋ baylanıs tehnikumın bitirdi. Äueli ülken oquğa tüskisi kep Lenin atındağı politehnikalıq instituttı tšŋirektep kšrip edi, šziniŋ şamasın bilip, šrekpigen kšŋilin sabasına tüsirdi. «Äueli tehnikumdı bitirip, negiz qalap ap, sosın institutqa bir taban bolsa da jaqındarmın» dep, alıp-wşqan jastıqtıŋ ağısın oŋay tejedi. Tehnikumdı täuir tämamdadı. Sınıptastarı «Baylanıs ministri» dep at qoydı. Öytkeni, bwl Qazaq SSR-i men SSSR-diŋ Baylanıs ministrleriniŋ šmirbayanın jatqa ayttı. Arasında jetistikteri men kemşilikterine de toqtaldı. Arakidik šziniŋ de ministr bolğısı keletinin sezdirip qoydı. Sondağı keybir sšzi «Eger men ministir bolsam, osı kemşilikter qaytalanbas edi» degenge sayatın. Sšytip jürgende Keŋes Odağı resmi tarap, sotsialistik sistema ıdıradı, tehnikum kolledjge aynalıp, bilim — aqşağa, qızmet — konkursqa täueldi bop qaldı.
Japar qayda jürse de laqap atı artınan erip jüretin jigit. Äskerge barğanda «dedter» än ayt degende, tumboçkanıŋ üstine şığıp ap: «Ya pomnyu çudnoe mgnovenie» dep Puşkinniŋ šleŋin jatqa soqtı. Sol küni-aq mahabbat lirikasına eltigen «dedter» alaqanına sap «Esenin» dep atap ketti. Olar süygen qızdarın sağınıp, mahabbattıŋ otın mazdatqanda Japardı biikke şığarıp qoyıp Eseninniŋ, Lermontovtıŋ, Ahmatovanıŋ šleŋderin jatqa oqıtatın.
Qazirgi kšşe sıpıruşılardıŋ qoyğan atı — «Oqığan azamat». Kšşe sıpıruşılar kil qazaqtıŋ qız-jigitteri. Ruhani astanadağı şwbatılıp jatqan Gagarin daŋğılınıŋ kül-qoqısı men qıl-qıbırın jinauşı — osılar. Sarı jelet kigen sidam jigittiŋ qolı — jwmısta, auzı — lwğatta. Gagarinniŋ ğarışta 108 minšt qalay bolğanın, qalay tiri qalğanın, al qaytıp oralğanşa konstruktor Korolevtiŋ bir uıs däri işkenin, Qızıl Alaŋda Hruöevke raport beruge bara jatqanda bätiŋke bauınıŋ şeşilip, salbırap ketkenin, eŋ soŋı — jwmbaq šlimine deyin jatqa biledi. Keyde «Qoyşı endi!» degen äriptesterine: «Sen šzi kim üşin jwmıs istep jürgeniŋdi bilesiŋ be?!» dep šrekpip, Gagarinniŋ «Poehali!» degen ataqtı sšziniŋ män-maŋızın aytıp ketedi. «Ol «Poehali!» dep quanğannan aytqan joq, qorıqqanınan ayğaylap jiberdi» degende, bäri tım-tırıs bola qaladı. Bir jağınan kšşe sıpıruşı jigitterge jaqsı boldı. Qoldarı jwmısta, qwlaqtarı äŋgimede. Anda-sanda äkimşilik škili kep teksergende Mäskeudiŋ Mir daŋğılımen Sayasi Byuro müşeleriniŋ kšlikteri qalay štetindigin, kimniŋ qay jerde twratının, al mınau Gagarin daŋğılındağı bağdarşamdar erejege say emestigin oğan da täptiştep štedi. Äkimşilik škili bwğan «Komissiya» dep at qoyıp ketti. Al äriptesteri osı bir oqığan azamat bolmay qalsa wnjwrğaları tüsip, wzın daŋğıldı sıpırıp şıqqanşa mazaları ketip, mağınaları qaşıp jüredi.
Japardıŋ jası otızdıŋ bel ortasına oyısıp baradı. Qanşa bilimdi bolğanmen qız degende auzınıŋ salımı joq. Soŋğı kezderi «Biz senderdi jwp qıp jarattıq» degen Qwran sšzi küŋgirlep, qwlağına estiletin bop jür. Tehnikumda jürgende jan dosı Seyitqwl ekeui kšşede KazGU-diŋ qızdarımen tanısıp qaldı. Erteŋine jataqhanağa izdep bardı. Jol üstinde Japar: «Bayqaymın, solar qalanıŋ qızdarı. Orısşa sšyleydi eken. Biz orısşa tanısayıq ta, qazaqşa sšyleyik, wltjandılığımızdı kšrseteyik», — dep dosın qayradı. Ekeui bir qwşaq rauşan gülin apardı. Wsınğanda «O-o-o!» dep riza sezimmen alıp, šrnekti vazağa sap qoydı.
- Djapar, — dedi bwl sülesoq qolın sozıp.
- Seytkul', — dedi Şımkenttiŋ jigiti.
Qızdar sıqılıqtap külip jiberdi. Seyitqwl jiŋişke dausımen esiminiŋ soŋına jiŋişkelik belgisin qoyıp aytqanda tipti, jiŋişkerip ketti. Sezimtal qızdar qara domalaq balaŋ jigittiŋ üni tabiği şıqpağanına küldi. Ekeui de Pavlodar qalasınan eken. Japar salğan jerden:
- Onıŋ nağız atı Pavlodar emes — Kereku. Ol tübi Kereku bop atalu kerek, — dedi.
- Qalay Kereku? Kto pridumal etogo?!
- Solay. Bwl bizdiŋ tarihımız. Petropavl — Qızıljar. Olar qalayda eski atın qaytıp aluı kerek.
- Derevnya, — dep Japar iemdengen qız şekesinen qaradı.
- Auıl — qalanıŋ anası. Auıl qalanı asırap otır. Qazaqstandıq milliard pwt astıq bolmasa, qoy sanın elu millionğa jetkizemiz demesek, qaö-a-an aştan šler edik. Biz tek šzimizdi emes, šzgelerdi de asırap otırmız.
- Derevnya, — dep tağı da Jämila esimdi qız bwlar äkelgen torttan bir kesip ap qılğıta asadı.
- Qarındas, Aytmatovtıŋ keyipkeriniŋ atın alğanmen sol esimge say emes ekensiŋ. Biz mwnday sšzge tšze almaymız. Kettik! — dep Japar juastau dosın twrğızıp ap esikten şığa berdi. Eki qız sıqılıqtap külip, «Djapar» men «Seytkul'»-ge balkonnan qol bwlğap qala berdi.
Sol «Derevnya» degen sšz Japardıŋ jüreginde twrıp qaldı. Özi auıldan şıqqanın maqtanış etedi, auıl bolğanda qanday, baylığı asıp-tasığan, jılda tarazısı teŋselip astıq bergen berekesi şalqığan auıl edi, qazir qırmanınıŋ ornı da joq, maŋırağan qozı-laqtıŋ üni estilmeydi. Biraq, Japardıŋ kškiregi auılım dep än sap twradı, «Auılım — änim» dep atalğan kontsertterden alıp-wşıp qalmaydı, šzin-šzi auıl turalı oqığan kšp kitaptıŋ qalada jürgen keyipkerindey sezinedi. Armanı — dalağa da, qalağa da say bir qızben tanısu, sšytip, auılğa alıp baru, kezi kelgende jwbayı ekeui jabılıp, auıldı küstana qılğandardıŋ auzın jabu. Osını äkimşilik bergen jataqhananıŋ bir bšlmesinde qos qolın basınıŋ astına taraqtap tastap, şalqasınan jatıp ap armandaydı. Armanı tipti jaqındap, qol sozım jerde twrğanday kšrinedi, biraq wstay almaydı. Tüs kšrip oyanğan kezi de bolğan. Sol KazGU-degi qızğa šziniŋ bolaşaq jan jarı toytarıs berip, auzın japtırıp otırğan sätti armandaydı. Özi tšmen etektimen täjikelese almaydı ğoy. Sonan beri kškireginde qalanıŋ qızdarına degen bir šşpendilik sezimi oyanğanday. «Solar bizdiŋ kšrgenimizdi kšrdi me? Kürişti, bidaydı üş ay jaz aramşšpten arıltıp, sabaq kezinde jügeriniŋ sobığın qayıratın biz emes pe edik. Oquğa tüsip, Şelekke temeki teruge barğanda qalanıŋ qızdarı tüşkirip, alaqandarı bšrtip, «U menya allergiya» dep, birinşi künnen-aq qu janın kütuge kiristi. Auıldıŋ qızdarı taŋnan keşke deyin belderin bir jazbadı, qıŋq etken dıbısı şıqpadı». Osını oylağan sayın «derevnya» degen sšz älsin-älsin qwlağında küŋgirleytin bolıp jür, qalanıŋ qızdarına degen süyispenşiligin de su sepkendey basıp jür.
Keşe «Almatı aqşamınan» «Kitap qalaşığı aşıldı» degen habardı oqıp, selt ete qaldı. Qazaq kitabın tügel oqıdım dese, štirigi joq, orıs ädebietin de bir adamday biledi. Şetel ädebietiniŋ de qazaqşa audarmasına qanıq. Drayzer, Kamyu, Akutagava degen jazuşılardı sonday wnattı. «Amerika tragediyasın» qayta-qayta oqıdı, Kamyudiŋ orısşasına äp-äjepteuir tüsinse de kšŋili sırt aynala berdi. «Är wlttıŋ šz tili, šz ädebieti bolu kerek. Audarma — ädebiet emes. Sırt keyipkerlerdiŋ jüris-twrısın jattap alğanmen bštendenip, birtürli sırdaŋ tartıp twradı. Sol «derevnya» degen sšzdi estigennen keyin Mwhtar Äuezov pen Beyimbet Maylinge qayta-qayta şwqşidı.
Näpsi tilep janı şırqırağan «Qaralı swludı» ayadı. Aytmatovtıŋ «Jämilasınıŋ» atın qor qılğan sol Pavlodardıŋ qızı osını şirkin oqısa ğoy dep, tipti, bir tetik tauıp aparıp bergisi de keldi. «Biraq, bäribir tüsinbeydi, onıŋ janı bšlek qoy». «Şwğanıŋ belgisin» oqıp, mahabbattıŋ qwdiretine tağı da taŋ qaldı. Olardıŋ qayğısın janımen bšliskende de «Derevnya» dep mısqıldağan mäŋgürt qızdı eske aldı. «Wlpan»-dı tauıp aldı. «Nağız äyel. Äyeldiŋ erkegi. Osınday ğoy bizdiŋ qızdar!» dep keyipkerlermen sırlasıp, sonı jazğan adamğa riza bop jürdi. Jataqhanadağı birge jatatındarğa «Osını oqıŋdarşı» dep edi, «Oqığan azamat» oqıp, aytıp berse boldı ğoy» dep, olar da mısqılmen qaradı. «Kitapsız qayda barasıŋdar» degenmen kšptiŋ külkisi bwnı jeŋip ketti… Mine, Rozıbakiev kšşesine şıqtı. «Däl monşanıŋ qasına soqqanı nesi? A-a, mınau biik üydiŋ astı eken ğoy». Qatar-qatar üş biik üy. Aqırzaman bastalarda biik üyler boy kšteredi degendi Nostradaums aytqan. Ret sanımen oŋay taptı. «Knijnıy gorodok» dep orısşa jazılıptı. Bir üydiŋ astı tügel kitap dükeni. Äynek esik jıljıp aşılıp qoya berdi. Omırauına atı-jšni ilingen qazaq jigitter orısşa sälemdesti. «Men siyaqtı qara qazaqqa qazaqşa sälemdesse qaytedi. Qoy, wltjandılıq mäselesi keyingi orında. Men kitap kšreyin». Qwday-au, ne degen kšp kitap. Suday jaŋa. Bäri de jıltır qağazğa oralıp, swp-suıq sšrede tiginen twr.
- Sizdiŋ birinşi ret keluiŋiz be? — dedi kitap jaqqa šte bergende qaraqat kšzdi aşaŋ kelgen qız.
- İä, birinşi keluim.
- Sol jaqtan bastap, oŋğa qaray kšre beriŋiz.
«Mına qızdıŋ kšzi qanday qap-qara. Qalanıki me eken? Auıldıŋ qızı bwlay kitap dükeninde twrmaydı. Auıldıŋ qızdarı sarı jelet kiip, «Tazalıq saqşısı» degen jazudı arqasına japsırıp ap, meniŋ qasımda jür. Bwlar kitap saqşısı. Kšzi qanday qap-qara»…
Şetel ädebieti tügel osı jerde eken. Şekspir de, Fol'kner de, šzi süyip oqığan Drayzer de osında. Orıs ädebieti šz ädebieti siyaqtı. Tolstoy da, Çehov ta, Bunin de, Şolohov ta — bäri twr. «Osı jwrt Gor'kiydi «proletariat jazuşısı» dep šsekteytindi şığardı. Sandala bersin. Ol adamzat jazuşısı, mahabbat jırşısı. «Ananı», «Makar Çudranı» jazıp kšrsin sonı aytıp jürgen şuıldaqtar». Mına jağında Georgiy Markov pen Fazıl İskander twr. İskanderdiŋ Stalin turalı şığarmasınıŋ kinosın kšrip edi, aşıp qarasa, ol da bar eken. «Sandro iz Çegema». Stalindi bizdiŋ apam sonday jaqsı kšredi. Poyızdağı saudagerden 10 somğa portretin satıp alıptı. Äkesiniŋ eki inisiniŋ biri Kolımada süyegi quradı, biri lager'den elge qwrt auru bop kelip, kškjštelden šldi. Sonda da Stalin dese işken asın jerge qoyatın. Şalınıŋ suretiniŋ qasına ilip qoydı. Meyli, štken tolqın šzi biledi. «Tolqındı tolqın quadı» degen Mağjan ğoy. Sšrede sol Mağjan joq. Äuezov joq, Abay joq. Qwdanıŋ qwdireti, osı jwrtqa ne bolğan šzi? Anada Wlttıq kitaphanada Nobel' sıylığınıŋ jaŋa laureatı — Qıtaydıŋ birdeŋe degen jazuşısımen kezdesu boladı degesin barıp edi, qısıq kšzdi qırma saqal qalamger biraz närse ayttı. «Saual bar ma?» degende ornınan twrıp:
- Qazaq ädebietinen kimderdi oqıdıŋız? — dedi.
Ol tšmen şwqşidı. Kšziniŋ astımen bärin barlap twr.
- «Abay jolın» oqığan joqsız ba? — dedi şıdamay.
- Joq.
- Äuezovti bilesiz be?
- Estimeppin. Bolaşaqta tanısam.
Qasında twrğan wlı jazuşınıŋ balası, osı ğimarattıŋ direktorı da qonağına külimsirey qaradı. Onıŋ Äuezovtıŋ balası ekendiginen de beyhabar. Ertip kep otırğan sonıŋ šzi emes pe?
Japar zaldan sıtılıp şığa berdi…
Kšzi moyılday qap-qara qızdıŋ qasına keldi. Jüregi dürsildep auzına tığıldı. Otızdan astı, qız ataulığa berile qoymauşı edi, ezu tartqan külkisi de kškiregin tız etkizdi.
- Qarındas, qazaq kitaptarı qay jerde? — dep tura qaradı.
- Bizde qazaq kitaptarı joq. Bolaşaqta bolmasa… — dep qız da külimsirep jauap berdi.
- Bolaşaq degeniŋiz qaşan? 2030-ğa deyin be? — Japar ejelgi maqamına kšşti.
- Ne?! — qız tüsinbey qaldı da, — onı meŋgeruşiden swraŋız, biz kişkentay adambız, — dep bwrınğı keypin saqtap selt twrdı.
Jalt bwrıldı da, Fazıl İskanderdiŋ kitabın aldı. Uday. Üş jarım mıŋ teŋge. «Bes payız tšmendetip berip otırmız, bwl sizdiŋ alğaşqı saudaŋız ğoy. Siz bizdiŋ twraqtı oqırmanımız bolıŋız», — dep menedjer äyel qwraq wşıp, sırtında 5% degen arbiğan jazuı bar tšrtbwrıştı qatırma qağaz wstattı. — Kelip twrıŋız.
- Kelip twramız. Qazaq ädebietiniŋ šnimderi qaşan tüsedi?
- Onı bas menedjer biledi. Bwl — Resey baspalarınıŋ dükeni.
Japar bwrıla bergende menedjer äyel tağı da til qattı.
- Siz üş ret alğannan keyin biz sizge wdayı bes payız tšmen bağamen beremiz.
Til qatpadı. Qalıŋ kitaptı jıltır qapşıqqa salıp berdi. «Mınau sizge sıylığımız» dep bir küntizbeni qosa saldı. Jıltır qapşıq alaqanında twrmay su-su etedi.
- Kelip twrıŋız, — dedi älgi qaraqat kšzdi qız esikten şığarda. Bwl dir ete qaldı. «Osı qız üşin-aq kelemin. Qwday biledi, qalanıŋ qızı». Esikten şığa bergende ziŋgittey eki jigit «Sau bolıŋız!» — dedi qazaqşalap.
Äynek esik jıljıp aşılıp, qayta jabıldı. Arğı jağında eskertkiştey selt twrğan adamdar.
Özderi künde tilimen jalağanday qiqım-siqımnan tazartatın Gagarin daŋğılına deyin jayau jürdi. Qolındağı jıltır qapşıq salmaqtı. «Bwl — Fazıl İskanderdiŋ salmağı. Stalindi zerttep jazıp keledi. «Tegin adam taz bolmaydı». Stalin de tegin taz emes. Şıqqan kitaptardı oqıp, bağasın berip otırğan, deydi. «Adam tağdırın» oqıp, soğıs twtqındarına jeŋildik jasauğa nwsqau beripti, deydi. Patşa kitap oqısa, halqı jaman bolmas». Japar qaytıp keletinine senimdi. Qaltasınan alıp 5% beynelengen qatırma qağazğa üŋilip edi, düken keşki 8-ge deyin isteydi depti. Keşke taman keluge bekindi. Älgi qaraqat kšzdi qızdıŋ atın swrap, tanısudı jüreginiŋ tükpirine tüyip qoydı. Oğan deyin qazaqşa kitaptar da tüsip qalar…». Sol sätke jetkenşe asığa bastadı. Erteŋ jwmısına şıqsa, üş täulikten keyin demaladı.
Üş täulik 24 sağattan 71 sağat boladı eken dep birden eseptep şığarıp, birese auırlap, birese jeŋildep qaldı.
***
Üş kün jwmısta Japar eşkimge jaq aşıp sšylemedi, tis jarıp sır aşpadı. Äşeyinde kün sayın šzgeretin sayasi jağday men qwbılısqa bağa berip, qolına sıpırğış pen kürek wstağandardıŋ qwlaq etin jeytin jigit tomağa-twyıq küyge tüsip, bir ıntıq älemdi bastan štkerdi. «Oqığan azamatqa» ne bolğan, ündemey qaptı ğoy» deuşiler de boldı. Estip twrsa da eşkimniŋ sšzin mänzür qılğan joq. Bwnıŋ janın jegen — ruhani astanada äspettep aşılğan kitap qalaşığında qazaq kitabınıŋ bolmauı. Sosın «Biz kişkentay adambız» dep tik twrğan kšk yubkalı, aq jeydeli, kškiregi türtigen sidam qızdıŋ dausı men šzin jerge qazıqtay qaqqan qara kšzi. Qazir «kişkentay adam», «ülken adam» dep bšletin bolıptı. Bay, kedey dep betke aytudı şığarıptı. Bwrın bäri teŋ edi. Meniŋ şeşem Stalindi sol üşin jaqsı kšretin boluı kerek. Olar bay, kedey dep bšlmey, bärin teŋ wstaymız dep jan alısıp, jan berisken deydi. Sol maqsattarınıŋ üşten biri ğana iske asıptı. Keyingiler sara joldan sıtılıp ketipti. Al qazir şe? Qazir tipti jaman. Äneuküni joldas jigiti toyğa şaqırdı. Qwdalarına sšz berip edi, «Kškte Qwday, Jerde mwnay, ortada šzimiz», — dep qız alıp otırğan jaqqa pısqırıp ta qaramadı. Qwday jalğız emes pe? Qandastarınıŋ osınday sšzine tüsine almaydı. Östip bšlşektenip, bšlinip jürgende ärkimge jem boların bilmey me eken? «Adam — jerdegi biologiyalıq türlerdiŋ eŋ jası» degendi bir jerden oqığanı bar. Sirä, adamzat äli jetile almay jatsa kerek». Onıŋ miığı tarttı. «Men kişkentay adammın» degen qız dausı sol sät qwlağına kep däl bir säbidiŋ dausınday jwmsaq estildi. «Sonda ülkeniŋ kim?» dep bwl qiyalımen qayıra saual berdi.
- Sen nege ündemeysiŋ?! — dedi šzi qatarlı jigit sıpırğışına iegin süyep twrıp. — Äkimşilik qısqartu boladı, deydi. Bes adamnıŋ jwmısın üş adam isteydi, deydi.
- Onı kim ayttı?
- Keşe sen joqta škil kep ayttı.
- Meni qısqartsın. Abay aytqanday, «keseli — zor» menmin ğoy.
- Seni qısqartpaydı. Sen «oqığan azamatsıŋ».
- Oqığan azamat kimge kerek?
Osı kezde kül-qoqıs tolı arbasın süyretip kelgen osı jerdiŋ «starşinası» käri qız Alma oŋaşa şığarıp ap:
- Osı sen nege mılqau bop jürsiŋ? Bireuge ğaşıq bop qaldıŋ ba?! — dedi.
Japardıŋ jürek twsı dir ete qaldı. Däl bir Almatığa jaŋa kelgen on altı jastağı sezimge berilgiş sätteri esine tüsti, birdeŋeni büldirip qoyğanday šz-šzinen qipaqtap qaldı.
Bäleniŋ bärin biletin Alma sıpırğışın iıqtap sıtılıp kete berdi.
- Alma! — dedi dauıstap. — Men qısqartudan qorıqpaymın.
- Seni wzartpasa qısqartpaydı, — dep, qız da bolsa qiğaş sšyleytin ädetine sap alıstay berdi.
Japar erteŋdi kütti. Äkki qızdıŋ «Ğaşıq bop qaldıŋ ba?!» degen sšzi janın şırqırattı. Özi de ne bolğanın bilmey qaldı. Sol «Men kişkentay adammın» degen sšz ben twŋğiıq qara kšz qayda barsa da aldın kes-kestey beredi. Sol «kişkentay adamdı» «ülken adamğa» aynaldırar edim» degen lıp-lıp etken sezim de twlaboyın balqıtıp twrıp aldı. «Qwday biledi, bw da qalanıŋ qızı. Biraq, imanı bar…». Jwmısın ayaqtap, jataqhanadağı bšlmesine kep jatsa da äyel men erkek arasındağı qarım-qatınas turalı bar bilgeni men oqığanı qwlağında ızıŋdap, kitap suretteriniŋ aöısı men tättisi kšz aldınan tizbektelip ketpey qoydı. Birtindep ineniŋ kšzinen štkizdi, oqiğa men keyipkerlerdi šmirdiŋ šzinen izdep, jaqsısına jaqsı dep basın izep, jamanına aŋtarılıp twrıp qap, janı arpalısqa tüsti.
Erteŋgi keşti tağatsızdana kütti. «Kündiz barsam şe? Joq, keşke, düken jabılar kezde barıp erkin sšylesem. Bwyırtsa şığarıp salamın». Tağı da Sarıağaştıŋ gazsız suınan wrttadı. Auzı qwrğap, sudan basqa eşteŋe işkisi kelmeydi. «Djek Londonnıŋ «Martin İdeninde» kedey jigit Martinge baydıŋ qızı Ruf': «Men seni meniŋ tabımnan šzgeşelenip twrğanıŋ üşin süyemin» demey me. Biz de sonday bop jürmes pe ekenbiz. Kšrermiz…». Mıŋ san oylar oqu štip ketken Japardıŋ janın qinap, tšsekte tınım taptırmadı. Äskerde «dedter» Esenindi oqıtqanda bäri küyip-janıp alabwrtıp, bwğan temeki wsınatın. Qoldarın qaqpay amalsız şegetin. Biraz uaqıt šz-šzinen eltip, nasıbay da attı. Qazir bärin de qoyıp jür edi, Sarıağaş suın simirgen sayın bir tınısı aşılıp, jwmsaq bštelkeni müyiz alaqanımen sırtınan sipalay berdi. «Keudeŋ — ana, bškseŋ — qız, zayıbım-ay!» degen Şal aqınnıŋ sšzi qwlağına kelgende, älgi atı belgisiz qızdıŋ aq jeydeni türtip twrğan keudesi kšz aldına kšleŋdep, qipalaqtap birtürli bop qaldı. «Qasına swlulardıŋ kšp jantaydıq» degen Birjannıŋ sšzi de maqtanşaq balanıŋ sšzindey ıŋğaysız estildi. Özi sol «Derevnya!» dep ketken qızdan keyin eşkimge kšŋil bwrğan joq, jürekten şığıp, jürekke jetken sšz de bolğan joq. Sayın kšşesiniŋ boyındağı qızdardı da biledi. Olar maqta-maqta kombinatı jabılıp, bwrınğı jwmıs ornınıŋ aldına kep twrıp, sırğıp-sırğıp Sayınnıŋ boyına şığıp, qasına kep toqtağan mäşinedegi jılpostarğa arbalıp qap jürgen qazaqtıŋ aŋqau qızdarı ğoy. Kele-kele olar da äkki boldı. Osı jerde ne aytsa da jerine jetkizip aytatın süyikti jazuşısı Asqar Süleymenovtiŋ «Eki qoldı kšrgen dombıra aynımay tınbaydı, eki taqımdı kšrgen jılqı bwzılmay tınbaydı, eki erkektiŋ demin jwtqan äyel sırtınan qanşa twnjırasın işinen azbay tınbaydı» degen sšzi ızıŋdap qwlağına kep, bärin de ornına qoyğanday. Biraq dükendegi qızdı eş jamandıqqa jibergisi kelmeydi. Qalanıŋ qızdarın oylasa «Derevnya!» degen sšzdiŋ bir qaytarımı bolar dep äli künge ızalanadı. Sol bir auız sšz üşin-aq qalalıqtarğa auıldıŋ qwdireti turalı uağız ayta bergisi keledi». Sonı tıŋdaytın qwlaq bolsa… Solar orıs sšzin artıq bilse biler, onda da ot bası, oşaq qasındağı kezekşi sšzderdi… al, ädebietten aldıma jan saldıra qoymaspın. Äyel basımen Tsvetaeva šleŋdi ne üşin, kim üşin jazıp jürgenin aşıp aytqan. Solar Marina Tsvetaevanı biledi deysiŋ be? Erteŋ kitap qalaşığında bar bolsa qımbat bolsa da satıp alam. Bosağada twrğan sol qızğa satıp ap berem…».
Japar erteŋdi kütti.
Birtürli quanıp ketti.
Kšne orındıqtıŋ arqalığında salbırap twrğan aq kšylegi men qara şalbarın üstinen bir sipap štti. «Erteŋ ne de bolsa ağımnan jarılamın» dep, šzine tän şıdamsız kšŋildiŋ pırağın erttep minip, janın qoyarğa jer tappay bir twrıp, bir otırdı.
***
«Knijnıy gorodok» degen jazudı kšrgende jigittiŋ jüregi qayta dürsildey bastadı. «Bwl ne? Kitaptıŋ qwdireti me? Sonşa jas ta emespin. Älde… qız kšrmey jürmin be» dep šzin-šzi bwl maydannıŋ da alğı şebine şığarıp qoydı. «Ana qızğa, şınında, ne deuim kerek?». «Äyel boldıŋ ayla joq, eger erkek bolğanda, bolar eŋ jwrtqa bir twtqa» dep Qoblandınıŋ Qwrtqağa aytqanın aytsam ba eken? Tüsine qoysa…» dep, tağı da šzi jatqa biletin keyipkerlermen tildese bastadı. «Kšrermin. Qazir twp-tura jeti. Endi bir sağattan keyin düken jabıladı».
Äynek esik jıljıp aşılıp qoya berdi. Bwl jedeldik jigittiŋ janına jaqtı. Bosağada tik twrğan eki jigit šzgeripti, üş kün bwrın «Sau bolıŋız!» dep qoştasqan ekeudiŋ ornında eki sarı şaş jigit qalşiıp twr. «Bwlar tegis šzgergen be? Joq, qaraqat kšz qız kirip kele jatqan šzine sırttay kšz almay qarap twr eken.
- Sälemetsiz be, qarındas, — dedi salğan jerden.
Qız basın izedi. Üş kün bwrınğıday külimsirep twrğan joq, šŋi swp-suıq. Sol kelbet, sol kiim ülgisi. Keudesinde salbırağan tšrt bwrış vizitka. Jigit tšrt bwrış qatırma qağazdı türtigen keudeden jwlıp ap tastağısı keldi. «Ärkim bir kšz salıp… oqıp…». «Seniŋ mınau keudeŋe, şıbın qonsa qızğanam» degen Aqan Seriniŋ sšzi ras boluı kerek». Kšz qiığın qız keudesine batıl audardı. Mariana depti. Dwrıs-aq. «Men Japar» dep šzin iştey tanıstırdı. Tağı da ilgeri ketti. Sol sšre, sol kitaptar. Marina Tsvetaevanı izdey bastadı. Joq. Artına jalt bwrılıp edi, dükende jalğız šzi qalıptı. Mariana bwğan tu sırtınan kšz almay qarap twr eken.
- Tsvetaeva joq pa sizderde? — dedi şalt basıp qasına kep.
- Sšrede ne twrsa, sol, — dep ol qabağın şıttı. «Sirä, şarşap twrsa kerek. Künwzaq eki ayaqqa salmaq sap selt twru oŋay deymisiŋ».
- Siz Mariana ekensiz, men Japarmın, — dep sıpırğış pen kürektiŋ sabına ii qanğan alaqanın wsındı.
- Oçen' priyatno! — dep qız twra berdi. Bir tizesi dir etip iilgendey boldı. Şikämşil kšŋil sonı bayqap qap:
- Siz šzi Tsvetaevanı bilesiz be? — dedi betine tura qarap. Aynalasına kšz salsa, ekeui ğana.
- İä, ne aytpaqsız?
- Onıŋ «Nogoy pişem, nogoy paşem, Kto povışe, tomu plyaşem» degen šleŋin oqıdıŋız ba?
Qızdıŋ aqswr šŋi qıp-qızıl bop ketti. Zaldıŋ maŋdayşasındağı dšŋgelek sağattıŋ üşkir tili bes minštti bir-aq attap, 8-ge jiırma minšt qalğanın kšrsetti.
- Siz «Jüz jıldıq jalğızdıqtı» oqığan şığarsız. Sonda Aureliano alpıs erkekti bir künde qabıldağan qızdı qwtqaru üşin… soğan üylenemin deydi ğoy.., — tosılıp qaldı da, — Men de sšyter edim, — dedi dausı säl dirildep.
Mariana şala tüsingenin birden sezdirip, sileyip twrıp qalğan jigitke:
- Vı, naverno, iz derevni, — dep salmağın ekinşi ayağına saldı.
«Qattı şarşap twrsıŋ ğoy» dep Japar onı aqtadı. «Derevnya» degen sšz tağı da aldınan şıqtı. «Degenmen mına sšzi ıŋğaysızdau. Aynalası tolı kitap, sonı küzetken qızdıŋ aytqanı mınau. İzdegen avtorı joq. Bwlar qalada tusa da älemdegi men biletin avtor men keyipkerler bwlar üşin bwldır eles. Bwlar keyipkerlermen sırlasa almaydı. Sonda meniŋ qalalıqtardan qay jerim kem? Osılar nege meni kemsite beredi?» Aynalada qaraŋdağan eşkim joq. Kassir äyel kassasın qwlıptap, aqşasın štkizuge ketip baradı. Sšrelerge jabısqan jansız kitaptar ekeuine kuä.
- Mariana, men endi üş kün bospın. Erteŋ tağı kelem. Men de bir Martin İdenmin ğoy. Bilesiŋ be, Martin baydıŋ qızı Ruf'ke ğaşıq boladı. Ruf' onı kedey taptıŋ škili bolğandıqtan süyedi. Biraq, men Martin siyaqtı suğa kete almaymın. — Şarşap twrsa da šŋine külki izi üyirilgen qızdıŋ aq betiniŋ wşınan şšp etkizdi.
- Ujas! — dep ol betin alaqanımen sipay sürtip tastadı.
Japar jeŋildep qaldı. Bir mindetin štegendey bop, odan äri šzine tän maqammen auzın qomdap sšylep ketti.
- Martin — meniŋ eŋ süyikti keyipkerim. Bol deseŋ, šziŋe Aureliano da bola alam. Alpıs erkekti bir künde qabıldağan qızğa üylengen şe… biraq, onıŋ beti aulaq, šzimen ketsin, — dep, ekinşi betinen şšp etkizgende qızdıŋ «Ohrana!» degen jan dausı şıqtı. Küzetşi eki jigit eşkim bolmağan soŋ sırtqa şığıp, temeki şegip twr edi, qız sasqalaqtap aynalasına qaradı. «Auzınıŋ iisi qanday jaman». Qızdıŋ oyın aytpay sezgen Japar «nasıbaydan qalğan däm ğoy» dep aqtaldı. Qız şwğıl nükteni basqısı keldi de qolın tartıp ap: «Tez şığıŋız!» — dedi. Bwl sšz Japarğa «Kelip twrıŋız» degendey jılı estildi. Renjigen qızdıŋ kšzinen bir meyirim kšrgendey. Jılıstap ketip artına moyın bwrıp edi, ol da kšzin almay taŋğalıp twr eken. Janı jay taptı. «Derevnya» degen tağı bir qızdı dir etkizdim ğoy dep, šziniŋ batıldığın jeŋiske baladı. Ketip bara jatqanda sšrede qalğan šzi biletin keyipkerler artınan ayqaylap, qol bwlğağanday boldı. Çehovtıŋ «Wşqalağı» ha-ha-halap, Buninniŋ «Tan'kası» kübir-kübir etti. Tolstoydıŋ «Anna Kareninası» men Nataşa Rostovası täkapparlıqtarınan tanbasa, tağı da Çehovtıŋ «Qanden ertken kelinşegi» sılanıp-sıypanıp, mwsılman jerinde itpen qıdırıp jürgendey kšrindi. Solardıŋ arasınan Djek Londonnıŋ Ruf'iniŋ Martinge aytqan dausın estigisi keldi. «Men seni meniŋ tabımnan šzgeşelenip twrğanıŋ üşin süyemin» demey me. Osı sšzdi Mariana šzine aytıp jatqan sekildi. Kim biledi, üşinşi ret kezdeskende… Biraq, men Martin sekildi suğa twnşığıp, šzimdi šzim qor qılmaymın. Dala da, qala da meniŋ uısımda. «Derevnya» degen sšzdi eki ret estisem de, Mariana aytqanda jwmsaqtau estildi. «Siz derevnyadansız ba?» dep swradı ğoy. Ar jağında birdeŋe jatqan sekildi. Alma betinen eki ret şšp etkizdim. Bwl bir kün üşin az närse emes, onıŋ üstine qalanıŋ qızınıŋ betinen süyu degen…». Japar šziniŋ jigittigin joğarı bağalap, artına tağı bir qaradı. Ärtürli ünmen ayqaylağan äyel keyipkerlerdiŋ dausınan qwlağı twndı.
Olardıŋ arasında Beyimbettiŋ Külpaşı joq edi. «Ol sšrede joq qoy, — dep šzine-šzi jauap berdi. Sšytip, Mariananı aqtağanday boldı. «Külpaş aş qoy, dausı da estilmeydi ğoy, — dep kitap qalaşığınıŋ sšresinde «Külpaştıŋ» twrmağanına Mariana kinälidey janın salıp ara tüse bastadı. — Mariana kişkentay adam. Eki kesek et alıp kelgende šlip jatqan balası men küyeuin kšrgen sorlı Külpaş. Jılap ta jarıtpağan Külpaş…» dep, jan-düniesi ayauşılıq sezimge tolıp ketti. «Külpaştıŋ jılap ta jarıtpağanın bwlar bilmeydi ğoy» dep, äldekimderdi kinälauğa kiristi.
Dauıs üzdigip artta qaldı.
«Mariana endi qayter eken?!».
Kšşeniŋ qiqım-siqımın sıpırıp jürgen äriptesterine jetkenşe janı jay tabar emes. Sol jerde Mariananıŋ barlığı, «Külpaştıŋ» joqtığı kšŋilin alay-tüley etip keledi.
Quandıq TÜMENBAY


text:
Qıtay filosofiyası
A'yyemgi Qıtay filosofiyası - erteden qa'liplesedi. Onda birinshi qosıqlardın' kitabı A'yyemgi xalıq poeziyasının' toplamı bolıp sanaladı. (b.e.sh. XI-VI a'sirler). Tariyx kitabı (b.e.sh. mın'ınshı jıldın' basında) ra'smiy hu'jjetlerdin' tariyxıy waqıyalardın' jazba su'wretlemelerinin' jıynag'ı bolıp tabıladı. Ta'rtib kitabı (b.e.sh. IV-I a'sirler) siyasiy ha'm diniy ta'rtiplestiriwler, ba'ha'r ha'm gu'z kitabı (b.e.sh. VI-IV a'sirler) etikalıq ha'm formal ma'selelerdi sheshiw.
Filosofiyanın' rawajlanıwının' en' a'hmiyetlisi bolıp jan'alıqlardı jasaw kitabı (b.e.sh. XII-VI a'sir) bolıp esaplanadı. Bunda du'nya ha'm Adam haqqındag'ı Qıtay filosofiyasında birinshi tu'sinikler o'z ko'rinisin tabadı. Bul kitaptın' u'sh a'hmiyetli bo'leklerinen birewi İnv ha'm Yan elementleri haqqındag'ı miflerdi beredi.
Yan qanday bolmasın aktivligi menen ha'mme na'rselerge kirip otırıwshılıg'ı menen belgilenedi, al İnv ku'tip turıwshılıq penen ajıraladı.
Qıtayda filosofiya "urısıwshı ma'mleketler" dep atalatug'ın da'wirde en' joqarg'ı gu'lleniwge eristi. Bul da'wirde Qıtay filosofiyasının' "altın a'siri" dep ataydı.
Bul da'wirde tiykarg'ı filosofiyalıq altı bag'dar:
- İn - Yan
- Konfutsilik
- Daosizm
- İmen mektebi
- Moizm
- Legizm
Konfutsiydin' (b.e.sh 551-479 jj) pikiri boyınsha "İnsan o'zi ushın emes, ja'miyet ushın insan" bolıp tabıladı. Konfutsiylik etika adamdı onın' sotsiallıq funktsiyası menen baylanısta tu'sinedi, al ta'biyat bul adamdı usı funktsiyanı tiyislik da'rejede orınlawg'a a'keliwi dep biledi.
Daosizmnin' dıqqat orayında ta'biyat, kosmos ha'm Adam turadı, biraq olar ratsionallıq jol menen emes, al logikalıq izbe-izlik formalardı konstruktsiya etiw menen emes, al tirishiliktin' ta'biyatına tikkeley eniwdin' ja'rdemi menen erise aladı.
İmen mektebi haqıyqatlıqtın' tilde aytılıwı. Ol zatlardın' qatnasın ha'm usı qatnasıqların ha'm son'ınan pikir juwırtıwlar menen izertleydi.
Monistlik mektep, onın' do'retiwshisi Mo tszi (b.e.sh 479-431 jj). Bunda bas dıqqat sotsiallıq etika problemalarına awdarıladı. Mektepte qara miynet onın' tın'lawshılardın' jasawının' deregi anıqlanadı.
Montrlerdin' ta'liymatı Konfutsiy ta'liymatına qarama-qarsı turadı.
En' son'ında "legizm" urısıwshı ma'mleketlerdin' da'wirindegi sotsiallıq siyasiy o'zgerisler ma'selelerine dıqqat ayrıqsha awdarg'an ta'liymat sıpatında qa'liplesti. Onın' wa'killeri sotsiallıq teoriya menen ma'mleketlik basqarıwdın' problemaları menen shug'ıllandı.


text:
Mangazeya
Mangazeya (Urısça: MaHraзeя, Nenets tärcemä itelmi torğan etnonimnan) – Polár Tügäräge artında häm Könçığış Seberdä berençe Urıs qala.
Mangazeyağa 1601. yılda Turuxanski Kray'da, Taz yılğasınıñ biek uñ yaqta nigez salğannar. Karskoye diñgezeneñ Taz gubasınnan (qultığınnan) 300 kilometerdä urnaşqan.
ЭчTәлek
Taríx[үзrәpTү]
Nigez[үзrәpTү]
1600. yılda Räsäy patşası Boris Godunov Mangazeya ciren basıp alu maqsatı belän bu yaqqa strelets ğäskäre cibärä. Şundí waqıtta Mangazeya yaqlarında ähämiätle tabíğí baylıqlar – aq tölke tirese, morj teşläre, altın tabıla. Cirle xalıq basqınnarnı duslarça oçraşa. Ğäskärlär citäkçese Miron Şaxovski Taz buyında taşlandıq Pomorlar bistäne taba häm 1601.neñ yazında qälğägä nigez sala.
Räsäydä Bolğawır Zaman başlanğaç, küp xalıq Sebergä küçä başlí. Mangazeyada xalıq sanı bik tiz üsä. İqtisadına töp öleşe keş häm aq tölke tirese belän säwdä kertä. 1608. yılda Räsäy patşası Vasili Şuyski Mangazeyanı şähär bulıp iğlan itä. Bu waqıtta Mangazeyada diwarlı kirmän, bistä, öç çirkäw, säwdä yortı, patşa ambarları urnaşa. Bar bínalar mäñgelek tuñlıqta toralar. Fundamentlar tuñdırğan yomıçqa belän nığıtqannar. Fundament astına qayın tuzınnan eşlängän tabaqlar salalar, grunt sulardan nığıtu maqsatında. Şähärdä 500 yort bula, 1500dän artıq keşe yäşi.
Kirmän diwarlarında 5 manara urnaşa: Spasskaya (ütädän-ütä yöri torğan), Uspenskaya, Zubtsovskaya, Ratilovskaya häm Davıdovskaya. Qalanı äyländerep ike ineş: Ratilovka häm Osetrovka ağalar. Mangazeya çirkäwlär başları altın belän qaplanğan ide. Şähär Rus Tönyağınıñ iñ matur şähärlärdän berse sanala.
1619. yılda könläşkän kürşe Tubıl voyevodası İvan Kurakin Mäskäwgä Mangazeyadağı çit il keşeläre belän aqçalata cíımsız säwädä turında äläk cibärä. 1619. yılda Mixail Fedoroviç patşa Pomoryedän Mangazeyağa diñgez yulnı yaba. Sebergä yul Beryozov şähäre aşa bulu turında färman çığara.
Azaq[үзrәpTү]
Şuña qaramastan, Mangazeya Seberdä zur rol uyní äle. Läkin mangazeylılar keşkä varvarlarça awlílar. Keş başqa cirlärgä üçä. 1642. yılda zur yanğın kilep çığa. Yanğınnan soñ şähär yaıadan torğızıp almí. iwayät buyınça, ber çirkäw yanında cirdän tabut çığa. Tubíl arxiyepiskobı Simeon Mangazeyağa İvan Semyonov ataqaynı cibärä. Tabutnı açqaç, ataqay 16-yäşle Vasili Fedorovnıñ mäyete taba. Vasili ber Mangazeya bayda xezmät itkän, şundí bay anı açqıç belän bärep ütergän. Tabut yanında moğcízalar häm tereltülär kilep çığalar. Vasili Mangazeyskiy izgeläre rätenä kerttelä, seberneñ iñ xörmätle izgelärdän berse sanala. Anıñ xörmätenä Taz yılğasında käşänä tözilär. Läkin 1960. yıllarnıñ azağında mäyet qaldıqları Turuxanskqa küçerälär. 1672. yılda Mangazeyanıñ soñğı toruçılar Turuxanskqa da küçälär.
Xäzerge kön[үзrәpTү]
Ütkän ğasırlada Mangazeya mäñgelek tuñlıqqa batıp kitkän. 1900. yılda Urıs säyäxätçese V.İ. Markgraf Mangazeya qaldıqların taptı. 1946. yıldan arxäologik qazılmalar ütkärälär


text:
6. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevapları
Daha Fazla İçerik...
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:88
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:83
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:145
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:144
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:139
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:138
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:135
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:133
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:132
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:129
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:114
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:113
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:112
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:104
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:93
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:92
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:87
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:79
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:78
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:76


text:
AQŞ wäkillär pulatı
AQŞ wäkillär pulatı (иHr. The United States House of Representatives) - AQŞ Kongressı tübän pulatı. Anıñ eçendä härber ştat wäkile bar (xalıq sanına proportsional').
Pulatnıñ urınnar sanı daimi häm 435 tigez.
Härber ştat wäkile ike yıl däwaminda üz urının bili häm çiksez tapqır yañadan saylanıp bula.
Pulat başlığı - äğzalar tarafınnan saylanğan spiker (süzçe).
Wäkillär pulatı wazifaları - federal' qanunnı çığaru.
Pulatta qabul itelgän qanunnar soñraq Senatta qarala häm prezident tarafınnan imzalanğannan soñ räsmi qanun bula.


text:
Äcem mäçete
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Äcem mäçete Qazanda, Tatar dini arxitekturası istälege. 1887-1890. yıllarda säwdägär Mortaza Äcimev iğänäsenä milli romantik yünäleştäge eklektika formalarında tözelgän. Elegräk anıñ urınında 1804. yılda ağaçtan tözelgän mäçet ide. Arxitektorı bilgesez. Äcem meçete ber qatlı, ike zallı, bizäleşendä Şäreq arxitekturası elementläre qullanılğan, manarası (bieklege 51 m, kiñlege 3 m) mäçet bínası yanında qorılğan. Camiğ mäçet. 1930-1992. yıllarda eşlämi. 1990-1992. dä restawrasiälänä (arxitektor R.W. Bilâlov). 1992. yılda Möselman cämäğätçelegenä qaytarıla.


text:
Ku'sh
Ku'sh ko'rsetiw so'zi kimdi yamasa nenidur bir zat islewge ma'jbu'r etiwdi an'latadı. Ma'selen, "Qalag'a a'skerler kelip, barlıq adamlardı ketiwge ma'jbu'r etti".
"Ku'sh" so'zi Ilimpazlar ta'repinen de ken' qollanıladı. Fizika iliminde ku'sh denelerdin' tezleniwine sebep boladi (dene hareket bag'ıtın ozgertiwge). Eki birdey shamadagi ku'sh denege qarama-qarsi bag'ıtlarda ta'sir ko'rsetse, ku'shler bir-birin qisqartadi.
Gravitatsiya ku'sh bolıp esaplanadı. Ol denelerdin' bir-birine qaray bag'ıtlanıwına sebep boladı. Jer betinde ol denelerdin' jerge qulawına sebep ekenin koriwimizge boladi.


text:
İdel buyı Bolğar däwläte
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
İdel buyı Bolğar däwläte (İdel-Çulman buyı Bolğarı), Urta İdel häm Çulman buyındağı feodal däwlät (9-13 yözlär).
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Şuşı töbäktä yäşäwçe Bolğar, Barsil, Bäräncär, Bilär, Suar-Sabir, Äsägel, Bortas h.b. Törki häm Fin-Uğır qäbilällär bilämäläre berläşüennnän barlıqqa kilgän. Başqalası - Şähri Bolğar
İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe[үзrәpTү]
İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşenä ayırım mäqäläse bağışlanğan: İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Bolğar däwläten oyıştıru häm Xäzär Qağanlığı, Kiev Ruse belän köräş-bäreleşlär 10-11. yözlärdä Almış iltäbär, Mikail bine Cäğfär, Mö'mim bine Äxmäd, Mö'min bine äl-Xäsän, Talib bine Äxmäd h.b. idarälegendä däwam itä. Boxara häm Bağdad belän ilçelek bağlanışları urnaştırıla (q. Bolğarğa äl-Moqtädir ilçelege), Kiev h.b. Rus kenäzlekläre beläpn solıx kileşüe tözelä (q. Bolğar-Rus kileşüläre). 922. yılda däwlät külämendä İslam dine qabul itelü däwlätçelekne nığıtuğa, mädäni häm säyäsi üseşkä kiterä. 11-13. yözlärdä Bilär, Bolğar, Aşlı, Cükätaw, İbrahim, Suar h.b. şähär-qalalarda timer äyberlär häm qoral citeşterelä, tire-kün eşkärtelä, altın-kömeştän bizänü kiräk-yarağı h.b. eşlänä, säwdä alğa kitä. Ğäräp xälifälege, Vizantiä, Rus kenäzlekläre, Urta Asia il-mämläkätläre belän säwdä bäyläneşläre urnaştırıla. Kürşe kenäzleklär belän suğış-bäreleşlä dä qabatlanıp tora. Bolğar bäk-ämirläre Murom (1088), Suzdal (1107), Yaroslavl (1152), Ustyug (1218) h.b. rus şähärlärenä yaw yörgännär. ber ük waqıtta Rus kenäzläre oyıştırğan höcümnäre kire qaqqannar.
Bolğar-Rus kileşüläre[үзrәpTү]
Bolğar-Rus kileşülärenä ayırım mäqäläse bağışlanğan: Bolğar-Rus kileşüläre
Bolğar bizäleş sänğäte[үзrәpTү]
Bolğar bizäleş sänğätenä ayırım mäqäläse bağışlanğan: Bolğar bizäleş sänğäte
Bolğar çigä asılması[үзrәpTү]
Bolğar çigä asılmasına ayırım mäqäläse bağışlanğan: Bolğar çigä asılması
İdel buyı Bolğar däwlätenä oyıştırılğan yawlar[үзrәpTү]
985-1220. yıllarda Rus kenäzläreneñ İdel buyı Bolğarına oyıştırılğan yaw-höcümnäre. İdel töbägendä üz yoğıntıların köçäytüne, möhim säwdä yulın qulğa alunı maqsat itkän yawlar:
- Kievneñ böyek kenäze Vladimir I'neñ, Bolğar xalqın buysındırıp, yasaq tülätergä niätläp, 985. yılda oyıştırğan yawı üzara solıx tözü belän tämamlana
- Bolğarlar Suzdalgä yaw çapqannan (1107) häm üz bilämälärenä Rus köçläre belän bergä kilgän Qıpçaq xanı Äyyübne ütergännän soñ (1117, xannıñ kiäwe, Vladimir-Suzdal kenäze Yuri Dolgoruki, 1120. yılda İdel buyı Bolğarına höcüm itä, Bolşar ğäskären ciñgäç, berniçä qalanı cimerep, yandırıp kitä
- 1164. yılda Vladimir-Suzdal kenäze Andrey Bogolübskiy oyıştırğan yaw, anıñ ğäskäre İbrahim qalasın ala, cimerä-yandıra;
- 1171-1172. yıllarda şuşı kenäzneñ ulı Mstislav suğışçıları, Murom belän Ryazan' kenäzläre ğäskärläre yärädämendä, İdelneñ könbatışında Bolğar bilämälären basıp alalar, berniçä qala häm awılnı yandıralar
- 1183. yılda Vladimir-Suzdal kenäze Vsevolod III Bolşoye Gnezdo tarafınnan zur höcüm oyıştırıla; ul Bilär şähärenä taba yaw çaba, Tuxçin, Bilärne qamıy, ämma uñışqa ireşä almıy, solıx kileşüe tözergä mäcbür bula
- 1185. häm 1205. yıllardağı yawlar Bolğarlarğa zur zıyan kitermi
- Bolğarlar 1218. yılda Ustyugka höcüm itkännän soñ, Vladimir-Suzdal kenäze Yuri Vsevolodoviç 1120. yılda zur ğäskär belän kilä. Aşlı şähären yawlap ala häm yandıra. Anıñ bu yawı 1221. yılğı kileşüe belän tämamlana. Şunnan soñ Bolşar ilenä 1236. yılğı Batu xan ğäskärläre höcümenä çaqlı zur yawlar bulmıy.
Şuşı suğışlar häm Mongol yawları (1223, 1229, 1232) Bolğar däwläten köçsezländerä. 1236-1237. yıllarda Batu xan ğäskäre İdel buyı Bolğar däwläte yawlap alalar. Yawğa qarşı xalıq kütäreleşläre bastırılğaç (Bayan belän Cik quzğalışı, Baçman xäräkäte), Bolğar däwläte Altın Urdanıñ ber olısı bulıp qala. 13. yöz axırı - 14. yöz başlarında elekkege däwlät cirlegendä Bolğar, Qazan, Qaşan, Cükätaw bäklekläre barlıqqa kilä.
Monı da qarağız[үзrәpTү]
- Bolğar bizäleş sänğäte
- Bolğar çigä asılması
- Bolğar
- Ağa bazar
- Bolğar-Rus kileşüläre
- İdel buyı Bolğar däwläte
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
- Möxämmät-Ämin xan
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ПoBecTb BpeMeHHыx лeT. M.-Л., 1950. Ч. 1-2; ПoлHoe coбpaHиe pycckиx лeToпиceй. M., 1949. T. 2; M., 1962. T. 1, Bып. 2.
- Boлжckaя Бyлrapия и Pycb. KaзaHb, 1986.


text:
Mineral
Mineral (Fransuzsha: minéral, latınshada minera — ruda) — belgili ximiyalıq quramg'a ha'm kristallıq du'ziliske iye bolg'an ta'biiy dene. Mineral tabiiy fizikalıq-ximiyalıq ja'rayanlar na'tiyjesinde payda boladı ha'm jer qabıg'ında, taw jınıslarında, rudalarda ha'm meteoritlerde boladı. Minerallardı mineralogiya pa'ni u'yrenedi. Keyingi waqıtlarda reklama beriwshilerdin' ta'siri menen mineral dep, biologik aktiv qosımshalardın' quramına kiretug'ın biologik kerekli elementlerdi (mikro- ha'm makroelementler) qa'te ataw baqlanbaqta. Bul o'z na'wbetinde terminologiyag'a ha'm qarıydarg'a tu'sinbewshilik alıp keledi.


text:
Dmitri Mendeleyev
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mendeleyev Dmitri İvanoviç (Urısça: MeHдeлeeB ДMиTpий ИBaHoBич) (1834-1907), ximik, ensiklopädist-ğälim, cämäğät eşleklese, Peterburg Fanıñ möxbir äğzası (1876.).
Ximik elementläreneñ anıñ iseme belän atalğan periodik qanunın aça (1869.) Ülçäw berämlege häm ülçäw buyınça Baş Pulatnı oyıştıruçı (1893.) häm anıñ berençe direktorı (xäzer Mendeleyev isemendäge metrologiä fänni-tikşerenü institutı). 1857-1890. yıllarda Peterburg Universitätendä, professor (1865.). Ber ük waqıtta 1864-1872. Yıllarda Peterburg Texnologiä İnstitutında professor.
Fundamental xezmätläre ğomumi ximiä, ximik texnologiä, fizika, metrologiä, hawada oçu, meteorologiä, awıl xucalığı, iqtisad, xalıq mäğärife h.b. ölkälärgä qarıy. Räsäydä organik ximiädän berençe däreslek (1861.), "Ximiä nigezläre" digän klassik xezmät (1868-1871. yıllarda 1. basma) autorı.
Tötensez darı tören uylap taba, berençe partiyası Bondúg awılındağı ximiä zavodında eşlänä, şunda ximik texnologiä buyınça konsultant bula.
Berençe Urıs ximiä cämğiäten oyıştıruçılarnıñ berse (1868., xäzer Mendeleyev isemendäge Räsäy ximiä cämğiäte). Dönyanıñ törle illärendäge 90nan artıq fännär akademise, fänni cämğiätlär, universitätlär, institutlar äğzası häm şäräfle äğzası.
101. ximik element, Aydağı krater, Kuril utrawlarındağı vulkan, su astı qíası anıñ iseme belän atala. Sovet berlege FA 1962. Yılda ximiä häm ximiä texnologísı ölkäsendä iñ yaxşı xezmätlärgä Mendeleyev isemendäge büläk häm altın medal buldıra.


text:
C++
C++ programmalastırıw tili - ha'r qıylı qosımsha islengen bibliotekalar jıynag'ına iye universal programmalastırıw tili bolıp tabıladı. C++ tili sistemalı programmalastırıwda da ken' qollanıladı. Bul tilde joqarı na'tiyjeli programmalardı, sonın' ishinde operatsiyalıq sistemalardı, drayverlerdi jazıw mu'mkin.
C++ universal programmalastırıw tili bolıp, ha'r qıylı da'rejedegi ma'seleler ushın sheshim tabıw mu'mkin.
C++ atamasın Rik Massitti oylap taptı. Atamanın' o'zinen ko'rinip turg'anınday, C++ ge C den basqıshpa-basqısh o'tilgen. “++” – bul C de operatsiyalardın' artıwı.
C++ ataması 1983 jıldın' jazında payda boldı. Da'slepki nusqaları 1980 jıllardan baslap “C klasslar menen” ataması menen ju'rgizildi.
C++ tilinin' ja'ne bir a'hmiyetli ta'repi, bul ANSI standartı talapları tiykarında jaratılg'an. C++ tilinin' tiykarg'ı tu'siniklerinin' biri klasslar bolıp tabıladı. Klass – bul paydalanıwshı ta'repinen jaratılg'an (an'latılg'an) til. C++ tilinde C tilinin' derlik barlıq imkaniyatları saqlang'an. Bug'an tiykarg'ı sebep, C++ tili payda bolıwı menen bir waqıtta, ko'plegen paydalanıwshılar ta'repinen C tilinde bir qansha programmalar jaratılg'an edi. Bunday tayar tu'rdegi programmalarg'a qayta o'zgeris kiritkende de C++ kompilyatorı programma tekstinen hesh qanday qa'telik tappaydı, yag'nıy, bunda programmanı ha'r eki tilden de paydalanıp du'ziwge boladı.
C++ tilin jaratıw dawamında ko'plegen tillerden kerekli ta'repleri (qa'siyetleri) alıng'an. Atap aytqanda, Simila 67 tilinen klasslar konseptsiyası, Algol-68 tilinen operatsiyalardı ju'klew ha'm o'zgeriwshilerdi programmanın' qa'legen jerinde ta'riyplew h.t.b. qa'siyetleri alıng'an.


text:
BSTS / Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu
eş sesli anlamı
Azerbaycan Türkçesi: omonim; Türkmen Türkçesi: omonim; Gagauz Türkçesi: omonim; Özbek Türkçesi: omonim ~şakldöş; Uygur Türkçesi: şakildóş söz; Tatar Türkçesi: omonim ~ awazdaş süz; Başkurt Türkçesi: omonim;Kmk: omonim; Krç.-Malk.: omonim; Nogay Türkçesi: omonim; Kazak Türkçesi: omonim; Kırgız Türkçesi: omonim; Alt:: omonim ~ aydıları tüňey, t'e uçurı başka söstör; Hakas Türkçesi: omonim; Tuva Türkçesi: omonim; Şor Türkçesi: omonim; Rusça: omonim


text:
Rudolf Nuriev
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Nuriev Rudolf Xämät (Möxämmät) ulı (HypиeB Pyдoлbф MөxәMMәT yлы) (17 mart, 1938 - 6 ğıynwar, 1993). Tatar balet biüçese. Vyäçeslaw Nijinski, Mixäil Barışniqovlar belän berrättän 20 nçe ğasırnıñ iñ mäşhür ir biüçeläre arasında atala.
ЭчTәлek
Başlanğıç yılları, Kirov baletında qärerä[үзrәpTү]
Rudolf Nuriev Irkutsk şähäre yanında poyızdda tua. Bu waqıtta anıñ änise, Färidä, Seberdän Vladíwostoqqa taba, ätise, Qızıl qömissar Xämit urnaşqan şähärgä säyäxät itä. Balaçağın Rudolf Öfe yanındağı ber awılda tatar ğailäsendä ütkärä. Bala çaqta uq anı Başqort xalıq biülären başqarırğa öndilär, häm şul waqıtta anıñ säläte açıla.
İkençe Bötendöniä Suğışı tämamlangaç, tormış awırlıqları arqasında, ul 1955 yılda ğına yuğarı balet mäktäbenä kerü mömkinçelegen ala. Bu waqıtta anı Leningradtağı Kirov baletı qarşısında eşlägän Wağanov Xoreografia institutına uqırğa cibärälär. Biü hönären soñ üzläşterüenä qarmastan, anı Wağanov mäktäbeneñ berniçä distä yıl eçendä iñ sälätle uquçısı bularaq tanıylar. Ul berqayçan da qardebaletta biemiçä, baştan uq Kirov teatrı solistına äwerelä.
İke yıldan soñ Nuriev Sovetlar Berlege eçendä iñ tanılğan balet biüçesenä äwerelä. Tizdän aña çit ilgä çığu mömkinçelege tatıy, ul Vena Xalıqara yäşlär festiwälenä bara. Şunnan soñ, anı tärtip bozularğa işaräläp, çit ilgä çığunı tıyalar.
Könbatışqa kitü[үзrәpTү]
1961 yılda wäzğıyat üzgärä. Kirov baletınıñ Qonstantin Sergeyev isemle biüçese cärähät alu säbaple, Nurievnı baletnıñ Ayropa illären iñlägän turına alalar. Parijda anıñ çığışı publika häm tänqıytçelärne tañ qaldıra, ämma ul Sovet Berlege xökümäte tarafınnan quyılğan çit il keşeläre belän aralaşu tärtiben boza. Bu şunda uq Kirov teatrı citäkçelegenä bilgele bula, häm alar, KGB xezmätkärläre belän bergä, Nurievnı kire Sovet Berlegenä qaytaru planın qoralar. Säbap bularaq, Kremldä tizdän zur konsertta biü kiräklegen äytep ütälär. Rudolf, Mäskäwgä qaytqan oçraqta, törmägä utırtılaçağın häm bütän berqayçan da ildän çığa almaslığın sizep qala. Kiñ küläm publika fikerençä, çit ildä qalu säbabe bularaq Sowetlar Berlegendä üseş mömkinçelege bulmaw atala. Çınında isä, Nuriev yazmalarınnan häm anıñ arqadaşlarınıñ belderülärenä nigezlänep, Könbatışqa çığunıñ töp säbabe: Sowetlar Berlegendä tormış-könküreş awırlıqları häm gey buluı.
Şulay itep, 1961 yılnıñ 17 yünendä, Parij aeroportında Rudolf Nuriev, üzeneñ watandaşlığınnan waz kiçä. Ber atna eçendä, Marki dö Küiwa Yuğarı Balet kompaniase (Grand Ballet du Marquis de Cuevas) belän kontrakt tözi, häm Yoqığa talğan güzäl (Spyaşçaya Krasawítsa) baletında çığış yasıy. Ul tiz arada Könbatışta mäşhürgä äwerelä, häm tormış awırlıqları, mähäbät qiäfäte häm çiksez xarizması anı xalıqara yoldız itügä yärdäm .
Çit ildä yäşäw Nuriev aldında çiksez azatlıqqa da yul aça. Daniagä bulğan tur waqıtında ul Erik Bryun belän tanışa. Erik Rudolfnıñ iñ yaqın dustına, yaqlawçısına häm söyärkäsenä äwerelä. Erik Bryun ozaq yıllar Şvesia Patşa baletınıñ citäkçese häm Qanadanıñ Milli Baletı art-direktorı bularaq eşli.
Rudolf Nurievnı Sowet xökümätenä änisen kürü teläge belän Rusiägä qaytunı sorap yazğan küp sanlı ğärizalarına qarmastan, ilgä kertmilär. 1989 yılda ğına Mikhail Ğorbaçevnıñ şäxsi röxsäte belän ul änisen kürü bäxetenä ireşä.
Fonteyn häm Nuriev[үзrәpTү]
Nuriwenıñ berençe tapqır Angliadä çığışı Patşa Biü Akademiasendä Margo Fonteyn (Margot Fonteyn) tarafınan oyıştırıla. Ul waqıtta Rudolf "Facigäle poema" (Poeme Tragique) äsärendä solist sıyfatında bii. Şul uq waqıtta, Qara Aqqoş baletındağı pa-dö-dö zalnı ayagürä bastıra häm ozaq alqışlarğa kümä. Margo Fonteyn belän xezmättäşlek soñınnan da ozaq yıllar däwam itä. Alarnıñ berençe urtaq çığışı Covent Gardendağı Opera Patşa Sarayında, Giselle spektaklendä, 1962 yılnıñ 21 nçe febrälendä ütä. Bu balettan soñğı alqışlar häm ovasia balet waqıtınnan da ozağraq däwam itä. Nuriev belän Fonteyn Qara Aqqoş, Cizel kebek baletlarnı töbennän yañartalar.
Soñğı yılları[үзrәpTү]
1964 yılda ul Wena Däwlät operasına kilä, häm anda biüçe, baş xoreograf bularaq 1988 yılğa xätle xezmät quya.
1962 yılda Rudolf Silfidalar (Les Sylphides) kinosında debyüt yasıy. 1977 yılda Walentino belän ul Ken Rasselnıñ Walentino filmında töşä. Läkin, kinoda töşü säläte bulmawı häm awır xolqı aña töple kinoqärerä tözergä irek birmi.
1972 yılda Robert Xelpmann Rudolf Nurievnı üzeneñ yaña postanovqası - "Don Kixot" belän - Australia buyınça turğa çaqıra. 1970 yıllarda Rudolf Nuriev, berniçä kinoda töşä, häm Amerika Quşma Ştatların "Patşa häm min" ("King and I") postanovqası belän iñli. Anıñ Mappit Şouda (The Muppet Show) çaqırulı qunaq buluraq qatnaşuı, şounı dönyaqüläm uñışqa kiterä. 1982 yılda Rudolf Nuriev Austria watandaşlığın ala. 1983 yılda anı Parij Opera Baletınıñ citäkçese itep bilgelilär. Anıñ qulı astında teatrğa yaña sälätle yäşlär kilä. Qatı awıruına qarmastan, Rudolf tir tügep eşli, iskergän spektakllärneñ yañartılğan postanovqaların säxnäläşterä.
Holliwudta quyılğan Romeo häm Culyetta äsäre zur uñış qazana.
Ozaq yıllar däwamında, Rudolf Nuriev üzeneñ AIDS wirusın tanımıy. Läkin axır çiktä, sälamätlege nıq qaqşıy. Rudolf Nuriev soñğı tapqır keşe aldına Pale Ğärner teatrında (Palais Garnier, Parij) Bayaderqa spektakle waqıtında çığa. Bu waqıtta anı köçle alqışlar belän qarşı alalar. Fransianeñ mädäniät ministrı Jack Lañ aña ilneñ iñ yuğarı büläge - Matur Ädäbiät häm Sänğät Qawalerı (Chevalier de l'Ordre des Arts et Lettres) ordenın tapşıra.
Rudolf Nuriev berniçä aydan soñ, 54 yäşendä Parij, Fransiadä wafat bula. Anıñ qäbere Parij tirälegendä Sañ-Cönewev-dö-Bua (Sainte-Geneviève-des-Bois) ziratında urnaşqan. Qäber mäşhür biüçeneñ portretı häm törki stildäge yapma belän bizälgän.


text:
Avesto
Avesto Orta Aziya tariyxında g'ana emes, al du'nya ma'deniyatı tariyxında u'lken a'hmiyetke iye. Zardushttın' ta'liymatın' ta'liymatı "Avesto"nı du'nyag'a keltirdi.
Zardusht tuwralı ha'r qıylı ko'zqaraslar bar. Bazı bir evropalı ilimpazlardın' aytıwınsha, Zardusht o'z da'wirinde quwdalawg'a ushırag'an. Zardushttı evropalılar Zaratushtra dep ataydı. Arab alımı Tabariy onı Zardın bin Yunan dep tilge aladı. Al, Beruniy bolsa "Avesto" nı azerbayjanlı Safid Tuman jazg'an dep boljaydı.
Zardusht ko'p ellerge ullı payg'ambar, insaniyattın' qollawshısı dep ta'n alıng'an. Bizin' eramızg'a shekemgi VII-VI a'sirlerdegi siyasıy jag'daylarda Zardushttın' ayrıqsha rol oynag'an iskerligi onı payg'ambar sıpatında moyınlawg'a sebep bolg'an. Bazı bir mag'lıwmatlarda Zardusht bizin' eramızg'a shekemgi XII-VII a'sirler aralıg'ında jasag'an dep aytıladı.
Alımlardın' boljawına qarag'anda Zardusht a'yyemgi İran hu'kimranlıg'ı dinastıyasının' Manushexr a'wladlarınan qusaydı. Ol ustazı Pifagor o'liminen son' Shri Lankag'a ko'shiwge ma'jbir boladı. Tawdın' u'n'girinde jatıp bir ilahiy kitap jazıptı. Bunnan keyin Hindistan arqalı Orta Aziyag'a o'tipti. Zardusht o'z ta'liymatların kelgen jerdegi xalıqlarg'a u'yrete baslaptı. Gimalay tawının' u'n'girinde ja'ne bir kitap jazıptı. Alımlardın' pikirne qarag'anda birinshi jazılg'an kitap "Zand", ekinshi jazılg'an kitap "Avesto" eken. Son'g'ı jıllardag'ı mag'lıwmatlarg'a qarasaq, "Avesto" Qaraqalpaqstannın' To'rtkil qalasına onsha qashıq emes orında jazılıptı. Da'reklerdin' ko'rsetiwinshe İskender Zulqarnayn (Aleksandr Makedonskiy) Orta Aziyag'a atlanıs etken da'wirde "Avesto" nın' u'sh nusqası bar eken. Bir nusqası Gretsiyag'a jiberilgen, bir nusqası o'rtep jiberilgen, bir nusqası Zardusht ta'liymatına sadıq adamlar ta'repinen saqlang'an.
Bizin' eramızg'a shekemgi Sasaniyler da'wirindegi Zardusht ta'liymatı qayta o'sip o'rkenlegen. Onın' da'slepki nusqası on eki mın' qaraq maldın' terisine ko'shirilip jazılg'an.
"Avesto" tekstinin' tili a'yyemgi Sogd ha'm Baktriya tillerinde jazılg'an. A'yyemgi Parfiya ha'm grek ha'ripleri qollanılg'an.
"Avesto" dag'ı dıqqatımızdı tartatug'ın na'rselerdin' biri Apryanem ma'mleketi haqqındag'ı pikirler. Tariyxıshılardın' tastıyıqlawınsha, bul ma'mleket Okus ha'm Yaksart da'ryalarının' arasında jaylasqan eken. Apryanem vasma Xorezmnin' a'yyemgi ataması degen da'rekeler de bar.
"Avesto" Zardushttın' atı menen baylanıslı. Bul a'jayıp do'retpe bir da'wirdin' g'ana o'nimi emes, yag'ınıy ol bir neshshe da'wirler dawamında qa'liplesip, konkret shıg'arma halına kelgen.
Zardusht ta'liymatı tiykarınan dualizm printsipine negizlengen. "Avesto" to'rt bo'limnen ibarat: Yasna ("Diniy ma'resimler"), Yasht shama menen "Yasna" an'latqan ma'nini bildiredi, Visparad ("Barlıq ilahiyler haqqında kitap"), Vendidod ("Jawız ruwxlarg'a-da'wlerge qarsı gu'resiw ushın berilgen nızamlar jıynag'ı"). Yasnanın quramına kirgen qosıqlar "Gasht" dep ataladı. Bul so'zdin' mag'anası-diniy maqtaw (oda, qasida), mu'ra'jet. Gatlerdi Zardushttın' o'zi jazg'an degen shamalawlar bar. Gatler-oratorlıq, sheshenlik iskusstuvosının' a'jayıp u'lgilerinen esaplanadı. Ma'selen, "Avesto" nın' birinshi Yasht, Xurmuzd yasht bo'limi "Axura-Mazdag'a maq" dep ataladı. Ol bılay baslanadı. "Quwanıshı Axura Mazda, en' ılayıq Ta'n'ri Taalanın' tilegi asıp, Angra Mayiyu (Axriman) o'lsin.
Jaqsı oy, jaqsı so'z ha'm sawap isler menen jaqsı oy, jaqsı so'z ha'm sawap isti maqtayman. O'zimdi barlıq jaqsı oylarg'a, jaqsı so'zler aytıwg'a, jaqsılıq isler qılıwg'a bag'ıshlayman, barlıq jaman oylardan, jaman so'z, jaman islerden ju'zimdi buraman.
"Avesto" ta'limatının' mazmunı jawız ku'shlerge qarsı qaratıladı. Jaqsılıq ku'shlerinin' baslıg'ı Axura Mazda bolıp, onın' altı ja'rdemshisi bar eken. Birinshi Waqu Manaq - danalıq, ekinshisi Asha Waqishta, u'shinshisi Qshatra-Warya - qudretli ku'sh, to'rtinshisi Sianta Armati - isenim, besinshisi Qarwashash salamatlıq, altınshısı Ameretaj - ma'n'gilik. Al, barlıq jawızlıq ku'shlerdin' baslıg'ı- Angra Mayiyu (Axraman).
Sasanidler dinastiyası da'wirinde (b.e. III-VII a'sir) "Avesto" jan'asha ko'riniste payda boldı. Zardushtıylıq ta'liymattı da'slepki jaratılg'an waqtında diniy emes, al morallıq-etikalıq ko'z-qaraslardın' jıynag'ı sıpatında ju'zege kelgen.


text:
Son Kelimeler
Çerkez Ali Kimdir, Çerkez Ali Hayatı
Sponsorlu Bağlantılar
Çerkez Ali Biyografisi «TIKLA»
şair, yazar Kırım Türk Edebiyatı 1932 yılında doğdu. Şairin Köz Nurlarım (1985) isimli eserinde yer alan şiirleri, yırları, baladları ve lirik manzumelerinde sovyet rejiminin propagandasını yaptı. Solmaz Çiçekler (1975) manzumesi, Asan ve Asanın başından geçenlerin hikayesidir. Bu bütün Sovyetler Birliği içinde yaşayan halkın durumunu anlatmaktadır. Ukuklar (1969), Arzularım(1971), Yer Nefesi (1979) isimli eserlerinde yer alan şiirleri ise Kırım Türk şiirinde önemli bir yer tutmaktadır. Kırım Türkleri Edebiyatı Yrd.Doç.Dr. Zühal Yüksel Tatar Türkçesiyle hayat hikayesi: (aqiqiy adı Çerkez Ali Amet oğlu Ametov; 1925 s. d.) - belli qırımtatar şairi, ikayecisi ve romancısı. Çerkez Ali Ametov Qırım’da Bağçasaray rayonınıñ Bağatır köyünde dünyağa keldi. Babası Qırımtatar Çerkez Ametnen, anası İstanbullı Melek Filsan (Padişa II Abdülhamitniñ yaveri İhsan Paşanıñ qız qardaşı) İstanbul’da evlendi. O vaqıtlarda Kavkazdan kelgen er keske İstanbulda Çerkez dep aytılganı içün Qırımtatar Ametke de Çerkez dep taqmaq tağalar. Çerkez Amet apayınen beraber 1905 yılında Qırımğa qayttı. Çerkez Amet daa Ali kiçkene ekende vefat etti. Çerkez Ali ilk mektepni, Bağatır köyünde, orta mektepni Ğavr ve Kökköz köylerinde oqudı. 1944 yılında sürgünlikte anasını yolda coydı. Özbekistanda ekende anasını izin taptı, qıdırmaq içün Mari Cumhuriyetine yolğa çıqtı. Lakin anası Mari dağlarında coytulğan edi. Yaqalanıp sürgün qaçqını ükmünen Usoldag lagerine yiberildi. On sene anda qaldı, 1954-de azat etildi. Qazahistan ve Özbekistanda aydayıcı olıp çalıştı. 1962-de Lenin Bayrağı gazetasında, 1967-de Ğafur Ğulam neşriyatı Qırımtatar bölüginde çalışmağa başladı. Yıldız mecmuasında muarrirlik yaptı. 1968-de Taşkent Universiteti Rus Filologiyası bölümini tışardan bitirdi. Çerkez Ali edebiy eserler yazmağa daa Qırımda ekende başlağan edi. İlk yazğan şiirleri Quş Qaya ve Muzıkant Olurım 1941-de Aqmescitte Yaş Leninciler mecmuasında neşir etildi. Çerkez Ali tercime saasındada müim çalışmalar yaptı. Alişer Nevainiñ gazellerini, Nizaminiñ şiirlerini, Konstantin Simonov ve Lesa Ukrainkanıñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti. 1995-de Qırımga qaytqan Çerkez Ali, Qırımdaki gazeta ve mecmualarda şiirlerniñ yazmağa devam ete. Belli Türk şairlerden Ataol Behramoğlu onı añlatqan Çerkez Ali adlı şiir yazdı. ESERLERİ: • Uluqlar (1969), • Arzularım (1971), • Sabalar Qucağında (roman, 1973), • Yeşil Dalğalar (ikaye, 1976), • Yer Nefesi (1979), • Köz Nurlarım (1985), • Pişkinlik (1987), • Doğmuşlar (1988), • Çoq Yürgen Çoq Körer (1991, Edebiyat makaleleri), • Baş-taş Yazıları (1998), • Uyan Çatırdağ Uyan (1999)
Çerkez Ali Wikipedia «TIKLA»
Wikipedia ansiklopedisinde Çerkez_Ali hakkinda bilgi bulunamadi.
Çerkez AliSözlük Yorumları «TIKLA»
Çerkez-Ali için değerli bir yorum yapılmamış, ilk yorumu siz yapın!


text:
Qazaq tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazaq tele yäki Qazaqça (Қaзaқ Tiлi, Qazaq tili, Qazaqşa) - Qazaqstan Cömhüriäteneñ däwlät tele, şulay uq Üzbäkstanda, Qıtayda, Räsäydä söyläşüçelär bar. Törki tellärneñ qıpçaq astörkemenä kerä. Tatar, qırımtatar, başqort, qaraçay-balqar, qomıq tellärenä yaqın.
Yazılış[үзrәpTү]
Qazaqça yazu öçen Urısälif, Latinälif (Törkiädä) wä Ğäräpälif (Qıtay, İran, Äfğänstan) qullanıla.
Urısälifle yazu 9 östämä xäref täläp itä:
Әә, Ғғ, Ққ, Ңң, Өө, Ұұ, Yү, hh, Ii
Şul uq waqıtında Latinälifkä küçärgä täqdimnär bar.


text:
AQŞ Demokratik firqäse
AQŞ Demokratik firqäse (иHr. Democratic Party) - AQŞ ikeseneñ töp firqäseneñ berse. AQŞta iñ qart säyäsi firqä.
Anıñ räsmi bulmağan simvol - işäk, räsmi bulmağan tös - zäñgär.
Firqäneñ räise - Debbi Wasserman-Şults. Säyäsi yünäleş - sul üzäk.
1930 yıldan firqä sotsial-liberal häm progress qaraşlarında tora.
Xäzerge AQŞ prezidentı Baraq Obama - 15-nçe demokratik firqädän saylanğan prezident.
2012 yılda ütkän saylawlardan soñ Demokratik firqä Senatta küpçelek urınnarına, Wäkillär pulatında kimçelek urınnarına iä.
Ştatlar gubernatorları sanı buyınça Respublika firqäsenä bireşä.
Qısqaça tarix[үзrәpTү]
Firqägä nigezläwçelär - Martin van Büren (8-nçe AQŞ prezidentı), Tomas Cefferson (3-nçe AQŞ prezidentı), Endrü Cekson 7-nçe AQŞ prezidentı).
1828-1860 yılda AQŞ säyäsi säxnädä östen bulğan.
Başta Demokratik firqä qollıq saqlanu öçen köräşä. Anıñ saylawçıları - awıl toruçıları, plantatorlar, qol biläwçelär, könyaq ştatlarnıñ xalqı.
AQŞ watandaşlar suğışında ciñelgännän soñ töşenkelektä bulğan.
1912 yılğa qädär Avraam Linkoln nigezlägän Respublika firqäse xäkimiättä bulğan.
20 ğasırda Demokratik firqä "yañadan tuğan" häm mäşhür prezidentlarnı birgän: Wudro Wilson, Franklin Ruzvelt, Con Kennedi.


text:
1 yıl önce
Yeni tülbent modelleri,2013 tülbent örnekleri,renk renk tülbent çeşitleri,tülbent kenarı işlemeleri,işlemeli tülbent kenarları,en yeni tülbent kenarı modeli,tülbent modeli Yeni tülbent modelleri,2013 tülbent örnekleri,renk renk tülbent çeşitleri,tülbent kenarı işlemeleri,işlemeli tülbent kenarları,en yeni tülbent kenarı modeli,tülbent modeli Yeni tülbent modelleri,2013 tülbent örnekleri,renk renk tülbent çeşitleri,tülbent kenarı işlemeleri,işlemeli tülbent kenarları,en yeni tülbent kenarı modeli,tülbent modeli Yeni tülbent modelleri,2013 tülbent örnekleri,renk renk tülbent çeşitleri,tülbent kenarı...


text:
Uyğur tili
Uyğur tili (öz adı ئۇيغۇر تىلى, Uyghur tili, yйғyp Tили) - Şarqiy Türkistandaki Uyğur halqı tarafından laf etilgen Qarluq gruppadan bir Türkiy tildir.
Münderice
Ses bilgisi[deñiştir]
Uyğur tilinde 8 sozuq, 24 tutuq sesi bar. Uyğur tilinde eki çeşit e sesi bardır. Bulardan e qırımtatar tilindekinden daa açıq, é ise daa qapalı telâffuz etilir. Qalın olğan q ve gh sesleri yanında i-ler ı olaraq oqulalar, diger yerlerde ise i oqulğanı qabul etilir. q ve gh sesleri qırımtatar tilindekinden daa qalındır. Bu sesler ğırtlağa daa yaqın olaraq telâffuz etilir. x sesi qattı olaraq telâffuz etilgen bir ğırtlaq sesidir. ng qırımtatar ñ-ge yaqındır.
Coğrafik dağıluv[deñiştir]
Uyğurca Çinde 9 million kişi tarafından çoqusı uzaq ğarb Sincan Uyğur Muhtar Rayonında laf eteler. Uyğurca ayrıca 500 000 kişi tarafından Qazahistanda laf eteler, ve Afğanistan, Arnavutlıq, Avstraliya, Belçika, Kanada, Almaniya, İndoneziya, Qırğızistan, Moğolistan, Pakistan, Saudiy Arabistan, İsveçiya, Tayvan, Tacikistan, Türkiye, Büyük Britaniya, AQŞ, ve Özbekistanda Uyğur cemaatları bardır.
Elifbe[deñiştir]
Uyğurca X asırdan berli Arap elifbesinen yazılmaqtadır. 1969-1983 yılları arasında Çin ükümetniñ azırlatqan Yengi Yezik̡ degen Uyğur latin elifbesi ile yazılğan, faqat soñra Uyğur sesleri köstergen tamamlayıcı işaretler ile Arap elifbesine qayttı. 2000-nci senelerden berli yañı Uyğur Latin Yéziqi degen bir urufat qullanılıp başladı. Aşağıdaki cedvel Arap ve Latin afileriniñ bir teñeştirüvidir:
Uyğur elifbesiniñ qıyaslanması
Uygur Kiril elifbesi tamamlayıcı olaraq eki arif saiptir, ki bular eki sesniñ kombinatsiyasıdır. Bular aşağıda Arap ve Latin arifleriniñ tıpqıdaşı ile kösterilgendir.
Yazı misali[deñiştir]
- Uyğurca (Yengi Yezik̡):
H̡əmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-h̡ɵrmət wə h̡ok̡uk̡ta bab-barawər bolup tuƣulƣan. Ular ək̡ilgə wə wiⱬdanƣa igə, h̡əmdə bir-birigə k̡erindaxlik̡ munasiwitigə hax roh bilən mu’amilə k̡ilixi kerək.
- Uyğurca (Uyğur Latin Yézigi):
Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilghe we wijdangha ige hemde bir-birige qérindashliq munasiwitige xash rox bilen mu’amile qilishi kérek.
- Uyğurca (Kiril):
hәMMә aдәM зaTидиHлa әpkиH, иззәT-hөpMәT Bә hoқyқTa бaббapaBәp бoлyп TyғyлғaH. yлap әқилғә Bә BиждaHғa иrә hәMдә биp-биpиrә қepиHдaшлиқ MyHacиBиTиrә xaш pox биләH My’aMилә қилиши kepәk.
- Qırımtatarca:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.


text:
Magnit kursı
Magnit yul poçmağı - yul sızığınıñ yünäleşe häm magnit meridianı (magnit taypılışı isäpkä alına) arasındağı poçmaq, säğät tele buyınça isäplänä.
Ğädättä GPS radioalğıçlar yul poçmağın kürsätälär.
Magnit kursı - magnit meridianı tönyaq yünäleşe häm obyektnıñ gorizontal' yassılığına proektsiäse arasındağı poçmaq.
Magnit sızığı yünäleşennän säğät tele buyınça isäplänä. Kompas yärdämendä ülçänä.
Magnit taypılışı ayırımlığı bulğanğa kürä waqıt buyınça üzgärüçän.
Magnit kursı Poçmaq gradusı belän bilgelänä: 0…360°, qayçaqta −180…180°. 0° , magnit tönyağı yünäleşenä kürsätä.


text:
Keriç boğazı
Koordinatlar: 45°18′55″ ş. e. 36°34′06″ ş. b. / 45.315278° ş. e. 36.568333° ş. b. (G) (O)
Keriç boğazı (rusça KepчeHckий пpoлиB, ukraince KepчeHcbka пpoToka, adıgece Xы TIyaлэ). Qara deñiznen Azaq deñizini birleştirgen boğazdır.
Qadimiy zamanda ve Orta asırlarda, suv yollarını birleştirgen müim bir ticariy yol işlevi körgendir. Milâttan evel VIII asırdan başlap, Keriç Boğazınıñ eki yalısı boyunca Yunan ticaret şeerleri qurulğandır. Bularnıñ eñ müimleri boğaznıñ ğarbiy yalısında bulunğan ve Bosporos Devletiniñ paytahtı olğan Pantikapeyon (şimdiki Keriç) ile cenübindeki Nimfey, şarqiy yalısında da Fanagoriya ve Hermonassa edi.
Keriç Boğazı daa soñra bir çoq kere el deñiştirdi. 1991 senesinden Keriç Boğazınıñ ğarbiy yalısı Ukraina, şarqiy yalısı da Rusiye sıñırları içinde qaldı.


text:
Ma'mleketlik shegara
Ma'mleketlik shegaralardın' tiykarg'ı wazıypası ma'mleketlik aymaq ko'lemin belgilewden ibarat. Ma'mleketlik shegara belgili sızıq ha'm usı sızıq arqalı o'tken vertikal tegislik bolıp tabıladı.
Ma'mleket aymag'ı qurg'aqlıq, suw ha'm hawa shegaraları kibi tu'rlerden ibarat.
Qurg'aqlıqtag'ı shegaralar qon'sı ma'mleketler menen sha'rtnama tiykarında ornatıladı. A'dette usı shegaralardın' relefi (tawlar, da'ryalar ha'm basqa arnawlı belgilerdi) esapqa alg'an halda o'tkiziledi ha'm orfografiyalıq shegaralar dep ataladı. Ayrım shegaralar eki noqattı bir-birine baylanıstırıp, tuwrı sızıq arqalı (geometriyalıq shegaralar), sonday-aq, meredian yaki paralellar arqalı (astronomiyalıq shegaralar)da o'tkiziledi.
Suw shegaraları da'rya, ko'l, ten'iz ha'm basqa suw hawızları arqalı o'tetug'ın shegara tu'rlerine bo'linedi. Da'ryalarda shegaralar qurg'aqlıq boyı ma'mleketlerinin' o'z-ara kelisiwi tiykarında ornatıladı: keme qatnaytug'ın da'ryalarda talvega boylap (da'ryanın' en' teren' jeri arqalı) yaki bas farvater (keme jolı) ortasınan, keme qatnamaytug'ın da'ryalarda da'rya ortasınan, ko'llerde ha'm basqa suw hawızlarında ma'mleket shegarası arqalı bir-birine baylanıstırıw menen ornatıladı.
Ma'mlekettin' ten'iz shegaraları onın' aymaqlıq ten'izinin' sırtqı shegaraları yaki shegaralas yaki qarama-qarsı jaylasqan ma'mleketlerdin' aymaqlıq ten'izleri shegarasın belgilewshi sızıqlar esaplanadı. Aymaqlıq ten'izdin' sırtqı shegaraları qurg'aqlıq boyı ma'mleketinin' nızam hu'jjetleri menen xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma ta'n alıng'an printsip ha'm normalarına muwapıq ornatıladı. 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh Konventsiyasına ko're ha'r bir ma'mleket o'zinin' aymaqlıq ten'izi ken'isligin 12 ten'iz milyasınan aspag'an da'rejede belgilew huqıqına iye.
Ma'mleket hawa maydanının' ha'm biyiklik shegaraları ma'mleket aymag'ının' hawa shegaraları esaplanadı. Ma'mleketlik shegaralardın' qurg'aqlıq ha'm suw sızıqları boyınsha o'tetug'ın vertikal tegislik hawa maydanının' en shegaraların quraydı.
Ha'zirgi da'wirde ma'mlekettin' qurg'aqlıq ha'm ten'iz shegaraları qa'liplesken ta'jiriybege muwapıq shegaralas ma'mleketler arasında du'ziletug'ın sha'rtnamalar tiykarında ornatıladı.
Qurg'aqlıq shegaraları sızıqlarının' o'tkiziliwi xalıqaralıq sha'rtnamada izbe-iz ko'rsetiledi ha'm kartag'a tu'siriledi. Ma'mleketlik shegaralardı sha'rtnama tiykarında bunday anıqlaw protsessi delimitatsiya dep ataladı. Qurg'aqlıq shegaraları sızıqların anıqlaw ushın shegaralas ma'mleketler qospa komissiya du'zedi. Usı komissiya orınlarda shegara sızıqların arnawlı shegara belgilerin (demarkatsiya) ornatıw arqalı belgileydi.
Qon'sı ma'mleketler shegaralar qol qatılmaslıg'ın ta'miyinlew ushın sha'rtnama ta'rtibinde o'z-ara shegaralardın' ma'lim ta'rtibin belgileydi. Usı sha'rtnama ta'replerge shegara sızıqların lazım ta'rtipte saqlap turıw boyınsha huqıq ha'm minnetler ju'kleydi ha'm, sonday-aq, onı kesip o'tiwdin' tiyisli ta'rtibin belgileydi. Shegaralar ta'rtibin belgilew haqqındag'ı sha'rtnamalar, a'dette, orınlarda shegara sızıqlarının' kelip shıg'ıwı ha'm olardı belgilew, shegara belgilerin saqlap turıw, shegaralardı tekseriw boyınsha qosımsha komissiyalar haqqındag'ı, shegara suwlarınan, shegaralardı kesip o'tiwshi temir jol ha'm avtomobil jollarınan paydalanıw ta'rtibi, sonday-aq, aw, tog'ay ha'm awıl xojalıg'ı ja'ne ma'mleketlik shegaralarına jaqın jerlerde taw islerin iske asırıw haqqındag'ı qag'ıydalardı o'z ishine aladı. Ha'r qıylı shegara dawların o'z waqtında ta'repler kelisimi tiykarında sheshiw u'lken a'hmiyetke iye. Xalıqaralıq huqıqta qa'liplesken ta'jiriybege muwapıq, usı dawlardı ta'rtipke salıw maqsetinde shegara komissiyaları institutı du'zilgen.


text:
Cükätaw
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Yükätaw yäki Cükätaw (Awrupıda: Sacetim, Urıslarda: Jukotin) ul 10.–15. yözlärdä Bolğarlarnıñ şähäre ide. Çulman yılğasınıñ sul yağında, xäzerge Çistay tiräsendä urnaşıla.
10.-13. yözlärdä İdel buyı Bolğarında ere hönärçelek häm säwdä-iqtisad üzäge. Yükätaw bäklege märkäze.
1236. yılda Batu xan ğäskäre tarafınnan qatı talana ämma betmi, wä Altın Urda çorında möxim şähärlärennän berse bulıp qala.
14.–15. yözlärdä berniçä tapqır Urıs köymäle talawçılar (uşkuynik) höcüm itkännän soñ elekkege ähämiäten yuğalta.
Xäräbäse[үзrәpTү]
Yükätaw xäräbäläre berniçä öleştän tora.
Nığıtılğan şähär 5.8 ha urın ala. Şähär üzäge öç cir öyeme belän urap alınğan, alar arasında ike tirän arıq. Qazışlarda berniçä öy, qoymalar, bazlar açıldı.
Çığış bistäse dä 5-6 ha alanında.
Altın Urda çorında “nığıtılğan şähär” belän “Çığış bistäse” qullanılmí başlí.
Batış bistäse isä kiresençä üsä başlıy, wä Altın Urda çorında 150 ha tikle alan ala başlıy. Batış bistäsendä timer/baqır eşlär alıp-barılğan.
xäzerge Danaurovka awılı yänäşäsendä dip uylanıla.
Fänni öyränülär[үзrәpTү]
Qazışlı öyränü 1970–1972. yıllarda bulğannar. Annarı 1991. yılda öyränüne F.Ş.Xüzin däwam itkän. Soñğı waqıt qazışlarnı N.Ğ.Näbiulla alıp-bara.


text:
Transnatsional korporatsiyalar
Transnatsional korporatsiyalar (TNK) BMSh ekspertlerinin' pikirinshe "Du'nya ekonomikası dvigateli" bolıp tabıladı. Bunday etip BMShnın transnatsional korporatsiyalar haqqındag'ı dokladın'da aytılgan edi. 90-jıllar ortasında du'nyada 40 mın' TNK funktsiyalastırıldı. Olar o'zlerinin' ma'mleketi shegarasındag'ı 250 mın' ka'rxananı qadag'alap turadı. Olardın' sanı son'g'ı jıllarda (1970-jılda 7 mın firma bolg'an) 5 esege shekem astı.
100 iri xalıq aralıq kompaniyalardın' mu'lkinin' bahasının' 40 %i basqa ma'mleketler territoriyasında negizlengen. Transnatsional korporatsiyalardın' tiykarg'ı bo'legi AQSh, Evropa elleri ha'm Yaponiyada ja'mlengen. TNK du'nyanın sanaat o'ndirisinin' 40 %n qadagalaydı, bul xalıq aralıq sawdanın' yarımına tuwra keledi. TNK ka'rxanalarının' o'ndiretug'ın o'niminin' ko'lemi jıl sayın 1 trln. AQSh dollarına osip otıradı. Bunda 73 mln. isshi jumıs isleydi, yag'nıy du'nyadag'ı ha'r bir jumıs penen ba'nt onınshı adam tuwra keledi (awıl xojalıg'ın esaplamaganda).
Ha'zirgi waqıtta firmalardın' xalıq aralıq statusı haqqındag'ı ko'rsetkish guwalıq etedi, yag'nıy rezident-ma'mleketler shegarasında onın' tovar satıw protsent o'lshemi ko'rsetkishi. Usı ko'rsetkish boyınsha Shveytsariyanın "Nestle" (98 %) firması lider esaplanadı. BMSh metodologiyası ha'm strukturası boyınsha xalıq aralıq korporatsiyalardın' aktivlerin anıqlawga boladı. En' iri shet el transnatsional korporatsiyalar aktivleri arasında (finans sektorın esaplamag'anda) transnatsional bankler (TNB) anglo-gollandiyalıq kontserni "Royal Dutch Shell", son' AQShtın' "Ford", "General Motors", "Exxon" ha'm "IBM" firmaları iyeleydi.
Transnatsional korporatsiyalardın' huquqlı rejimi ha'r qıylı ma'mleketlerde o'zlerinin' filiallarının' ha'm onın' kompaniyalarının' ko'megi menen payda bolıwı aktiv iskerlikti boljaydı. Bul kompaniyalar belgili da'rejede o'z betinshe o'ndirislik xızmet ha'm tayar o'nim jetistiriw, ilimiy izertlew isleri ha'm tutınıwshılarg'a xızmet ko'rsetiw menen shug'ıllanadı. Olar bir pu'tin iri o'ndirislik kompleks du'ze otırıp, aktsionerlik kapital u'stinen usı sho'lkemlestiriwshi ma'mleketler birdey huqıqka iye. Sol waqıtta filiallar ha'm o'zlerine tiyisli kompaniyalar artıqmash milliy qatnasıqqa iye ka'rxanalar menen aralas bolıwı mu'mkin.
Transnatsional korporatsiyalardın' kelip shıgıwının' ulıwmalasqan sebebi bolıp, milliy ma'mleket shegarasında o'sip atırg'an o'ndiriwshi ku'shlerdin' rawajlanıwı tiykarında kapital ha'm o'ndiris internatsionalizatsiyası bolıp tabıladı.
O'ndiris ha'm kapitaldın' internatsionalizatsiyası shet ellerde o'zinin' iri kompaniyalarının' bo'limlerin doretiw jolı menen xojalıq baylanısları ekspansiyasının' xarakterin u'yrenedi, bunnan milliy korporatsiyalar transnatsional formaga o'zgeredi. Kapital shıg'arılıwı xalıq aralıq korporatsiyanın' rawajlanıwı ha'm formallasıwındag'ı a'hmiyetli faktor bolıp qaladı.
Transnatsional korporatsiyalardın' payda bolıw sebepleri quramına joqarı payda alıwg'a umtılıw jatadı. O'z gezeginde "bekkem konkurentsiya" bul gu'reste qarsı turıw o'ndiris kontsentratsiyası ha'm kapitaldın' xalıq aralıq masshtabta ha'm TNKnın' payda bolıwına mu'mkinshilik jaratadı.
Obektiv protsesslerdin' na'tiyjeli bolatug'ın, du'nya xojalıg'ında bolıp otetug'ın, transnatsional korporatsiyalar spetsifikalıq qa'siyetler qatarına iye. TNK xalıq aralıq miynetti bo'listiriw ha'm onı rawajlandırıwdın' aktiv qatnasıwshısı.
Transnatsional korporatsiya kapitallarının' ha'reketi, haqıyqatında da ma'mlekettegi bolıp atırg'an korporatsiyalar negizindegi protsesslerden g'a'rezsiz boladı. TNK filiallardın' jaylastırılıwına tiykarlang'an ha'm bir qansha ma'mleketler boylap o'zlerinin' kompaniyaların ornalastırıwga tiykarlang'an xalıq aralıq o'ndiris smetasın quraydı.
Transnatsional korporatsiyalar joqarı kvalifikatsiyalı personal ha'm iri investitsiya talap etetug'ın bilim ko'lemi, u'lken o'ndiris tarawları, joqarı texnologiyalıq tarawlarg'a kirip keledi.
80-jıllar ortasında kapitalistlik du'nyanın 3/4 sanaat o'nimlerin 2 mınga shamalas iri korporatsiyalar shıg'ardı. Olardan ju'zlegeni en' a'hmiyetli tovarlardın' turlerin 50% ten 80% ke shekem shıg'ardı. Bul transnatsional korporatsiyalar tiykarg'ı o'ndirislik ha'm ju'klemeni o'zine algan.
500 en ‘iri quwatlı transnatsional korporatsiyalardan 85i barlıq shet el investitsiyalarının' 70% in qadag'alaydı. Bul 500 gigant elektronika ha'm ximiya o'ndirisi ulıwma o'nimnin 80% in, farmatsevtika 95% in, mashina qurılısı 76%in realizatsiyalaydı.
Ku'shli o'ndirislik bazag'a iye transnatsional korporatsiyalar tovar bazarı, o'ndiristi joqarı na'tiyjelilikte jobalastırıwdı ta'miyinleytug'ın sawda-siyasat o'ndirisligi alıp baradı. Jobalastırıw en' bas kompaniyadan baslanıp, onnan kishi bolg'an firmalarg'a shekem tarqatıladı.
Transnatsional korporatsiyalar ta'repinen xalıq aralıq ha'm kontinental masshtabtag'ı ilimiy-izertlew jumısları ha'm kapital qoyıw tarawında dinamikalıq siyasat ju'rgiziledi. Xalıq aralıq korporatsiyalardın' payda bolıwı ha'm rawajlanıwı haqqında konkret mısal etip TNK "Elektromons" u'skenelerinen du'nya bazarındag'ı elektropriborlardın' o'z qollarındag'ı 25% in atap o'tsek boladı.
1912-jılı 2 shved kompaniyasının' ayırılıwı na'tiyjesinde payda bolg'an "Elektromons" 20-jıllardın' aqırında Avstraliya ha'm Jan'a Zelandiya bazarına shıqtı ha'm onda o'zlerinin' o'ndirislik AQShta u'shinshi xojalıq texnikanı "Vestem-gauz", "Gibson" markasında shıg'aratug'ın "Ayt Konsoliteyted" kompaniyasın ashtı.
Sonın' menen birge Qubla Evropa ha'm İtaliyadag'ı elektrotovar islep shıg'arıwshı "AEG" - Germaniyada elektrotovar islep shıg'arıwshı bolıp esaplanadı. Usı u'sh firmanın birlesiwi na'tiyjesinde "Elektrlyuks" o'zinin' tarawında du'nya boyınsha liderge aylandı. Ol du'nya ma'mleketlerinde elektrotexnika o'ndiredi.
90-jıllar ortasında transnatsional korporatsiyalar ka'rxanalarında 110 mın'nan aslam adam isleydi, jıllıq aylanısı 1994-jıl boyınsha 16 mlrd. dollardı quragan. O'zinin' ekspansiyasın ken'eyte otırıp transnatsional korporatsiya du'nya bazarın o'zlestiriwdin' ha'r qıylı formaların qollanadı. Bul formalar belgili da'rejede kontraktlıq qatnaslarg'a tiykarlanadı ja'ne basqa firmalardın' aktsionerlik kapitalında qatnasıwı menen baylanıslı emes. Usınday TNK ekonomikası forması qatarına mınalar kiredi:
- litsenziyalı;
- franchayzing;
- basqarıw kontraktları;
- marketingli ha'm texnikalıq xızmet ko'rsetiw;
- ka'rxananın' "gilt astına" beriliwi;
- bo'lek operatsiyalardın' orınlanıwına ha'm qospa ka'rxanalar qurıw boyınsha sheklengen kelisimi.
Praktikada tez-tezden anaw yaki mınaw transnatsional korporatsiya xızmeti forması arasında da'l shegara belgilew qıyın. Olar differentsiallanbay qollanıladı, tez buzıladı. Bul formalardın' rawajlanıwının' a'hmiyetli o'zgesheligi bolıp, orayg'a umtılıwshı tendentsiyalardı sa'wlelendire otırıp, transnatsional korporatsiyalardın' o'zleri arasındag'ı qollanıwı esaplanadı. Arnawlı ken' tarqalıwdı litsenzion kelisimler aldı. 1990-jılı TNKnın' litsenzion kelisimler ko'lemi 1970-jıldag'ı ko'rsetkishti 10 esege u'lkeytti.
Litsenzion kelisim yuridikalıq sha'rtnama bolıp, bunnan litsenziar litsenziatqa belgili waqıtka sıylıq ushın anıq huqıqlar belgilep beredi. Litsenziyanın beriliwi transnatsional korporatsiya ishindegi firma dogovorları sıyaqlı texnologiya beriliwi kanalları boyınsha a'melge asırıladı.
Litsenzion kelisimnin arnawlı turi bolıp - franchayzing (franshiza) esaplanadı.
Franchayzing - bul uzaq muddetke esaplang'an litsenzion kelisimi. Bunda franchayzerler klient-firma ushın anıq huqıqlar belgileydi. Bul huqıqlar o'z ishine sawda markasının' qollanılıwı yamasa firma atının' qollanıwın, sol sıyaqlı texnikalıq ja'rdem boyınsha xızmetler, jumısshı ku'shinin' kvalifikatsiyası koteriliwine, anıq bolg'an tolemdi basqarıw ha'm sawda qılıwdı o'z ishine aladı.
80-jıllardın' aqırınan baslap transnatsional korporatsiyalardın' marketingli ha'm basqarıw xızmetlerin ko'rsetiw ekspansiyası forması ken tarqalg'an edi.
Texnikalıq ja'rdem ko'rsetiw kontraktları boyınsha transnatsional korporatsiyalar berilgen firmanın qandayda bir spetsifikalıq aspekt xızmetine qatnasıwshı texnikalıq xızmet ko'rsetiwdi a'melge asıradı. Bunday kelisimler mashina ha'm uskenelerdin' remontı ha'm profilaktikası "nou-xau" dı qollanıwdag'ı ma'sla'ha'tlar, sapanı qadag'alaw ha'm avariyanın aldın' alıw menen baylanıslı. Bir qansha ken' tarqalıwdı zavodlardın' "gilt astına" beriliwi iyelik etip atır. Bul jag'dayda transnatsional korporatsiya barlıq xızmetlerdin' a'melge asıwın oz moynına aladı, sebebi bular belgili bir obekttin' jobalastırılıwı yamasa qurılıwın ta'miyinleydi. TNKnın ozi rawajlang'anlıg'ı sıyaqlı bir pu'tinlikte ha'r qıylı ekonomikalıq baylanıslar forması da rawajlanıp atır.
Transnatsional korporatsiyalar ta'repinen bolg'an ja'ne bir jetiskenlik bul shet ellerde arnawlı investitsion kompaniyanın qurılıwı. Onın' sha'rtli wazıypası bolıp regionlıq bazarda o'zlerinin' o'niminin' ha'reketke keliwinin' stimulı bolıp investitsiyalardın' o'zlerinin' ha'm partner ka'rxanalardag'ı strukturası bolıp tabıladı. Bunday jaylasıwdı alkogolsız ishimlik shıg'aratug'ın "Pepsi-Cola", "Coca-Cola" (Afrika) satatug'ın iri xalıq aralıq kompaniyalar qollanadı.
Transnatsional korporatsiyalar zamanagoy du'nya xojalıg'ında ha'reket etiwshi ta'rep bolıp qaladı. Olar xalıq aralıq ekonomikalıq qatnaslar sistemasında bahalaw qıyın bolg'an roldi oynaydı.
Jetekshi o'ndirisi rawajlang'an ellerdin' shet eldegi xızmeti ha'm olardın' TNKsı sırtqı ekonomikalıq baylanıslar xarakterin anıqlaydı.
80-jılları transnatsional korporatsiyalardın' shet eldegi o'ndirisi ko'lemi menen ishki firmalar sawdasınan tazartılgan eksportın salıstırsaq AQSh, Yaponiya ha'm Germaniya ushın to'mendegishe sa'ykeslik bar: 4,1:1; 2,6:1; 1,5:3.
Bul eller eksportında ma'mleketlerdin' o'zlerinin' shet eldegi filiallarına qoyg'an xızmet ha'm tapsırmalar roli ullı bolıp tabıladı. 80-jıldın' 2-yarımında firma ishindegi sawda 14% ten 20% eksportqa (AQSh) shekem, al Yaponiya 23-29% ha'm Germaniya 24-28 % eksportka shekem qoydı. Barlıq transnatsional korporatsiyalardın' shet el investitsiyaları jıyındısı ha'zirgi waqıtta sawdag'a qarag'anda joqarıraq rol oynaydı. TNK barlıq du'nyanın jeke sektorının' o'ndirislik kapitalının' 3 bo'legin, shet eldegi tuwrı investitsiyanın 90 % ten aslamın qadagalaydı.
Transnatsional korporatsiyanın tarawlıq-o'ndirislik strukturası belgili da'rejede ken'. Xalıq aralıq kompaniyalardın' 60 %i o'ndiris tarawında, 37 %i xızmet ko'rsetiw salasında ha'm 3 % i sanaat ha'm awıl xojalıg'ında.
"Fortune" amerikalıq jurnaldın' xabarlawınsha du'nyanın 500 iri TNK arasınan tiykarg'ı roldi 4 kompleks: elektronika, neftti qayta islew, ximiya ha'm avtomobilsazlıq oynaydı. Olardın' satılıwı TNKnın ulıwma aktivliginin' 80 %ke shamalasın ha'm 500 "grandtı" quraydı.
Transnatsional korporatsiyalardın' investitsiyaları regionlıq tarawlarg'a bagıtlang'anlıg'ı belgili. Haqıyqatında da olar "jan'a industrial eller" sanaatın qayta islewshi tarawlarg'a kapital qoyadı ha'm belgili da'rejede rawajlang'an ha'm rawajlanıp kiyatırg'an ellerge de kapital qoyadı. Bul jag'dayda kapital alıwshı eller arasında ba'seke ketedi.
Al, rawajlanıwı to'men eller siyasatı basqasha, yag'nıy transnatsional korporatsiyalar ken'eyip atırg'an o'ndiriske maqset tovar eksportın o'siriw. Bul jag'dayda sol TNK nın o'zleri arasında jergilikli bazarda tovarların ha'reketke keltiriw ushın bekkem ba'sekedegi en jaydırıw payda boladı.
Transnatsional korporatsiyalar ulıwmalasqan u'lken xalıq aralıq ekonomikalıq baylanıslar sistemasında anıqlawshı faktor bolıp qaladı, ol du'nyadag'ı ma'mlekettin' ornın belgileydi. BMSh aspektlerinin' aytıwı boyınsha TNK aktiv o'ndirislik, investitsiya, sawda xızmeti, du'nyadag'ı ekonomikalıq integratsiyaga ta'sir etetug'ın ha'm o'ndiristi xalıq aralıq qadag'alawdı ha'm o'nimdi bo'listiriwshi funktsiyasın atqarıw mu'mkinshiligin beretug'ın qadag'alawshı bolıp qaladı.
Transnatsional korporatsiyalar tek ma'mleket qaraytug'ın tarawlarg'a da basıp kirip atır dedi BMSh ekspertleri YuİKTAD dokladına (1993-j). Bunda soz transnatsional korporatsiyalardın' du'nya ekonomikasının' tolıq integratsiyag'a baratırg'anı haqqında emes. Al, haqıyqatında TNK xızmeti integratsiyag'a aparıwshı maksimal payda alıwga qaratılg'an internatsionalizatsiya. Bulardın' jaqsı ta'replerin atap ote otırıp, xalıq aralıq ekonomikalıq qatnaslarda sol ma'mleketlerdin' ekonomikasına negativ ta'sirin ko'rsetiw kerek ha'm ol o'zleri funktsialastırıp atırg'an ma'mleketler qa'nigeler sanı ko'rsetedi:
- TNK o'zinin' xızmetin do'retip atırg'an ma'mlekettegi ekonomikalıq siyasattın' realizatsiyası keri ta'siri;
- ma'mleketlik nızamlardın' buzılıwı;
- TNKnın' o'zinin' kompaniyalarında, ha'r qıylı ellerde ha'reket etiwshi transport bahalardı monopulizatsiyalap, salıq salıwdan paydanı jabıw maqsetinde nızamlardı ko'rmey ketedi, bul bir ma'mleketten ekinshisine ta'rtıp ju'rgende ju'z beredi;
- monopol bahalardın' qoyılıwı, sha'rtler diktatı.


text:
Tsellüloza
Tsellüloza (latinça «tsellula»—küzänäk) - tabiği polimer. Tsellüloza, yäki kletçatka barlıq üsemleklärneñ dä sostavına kerä häm alarnıñ küzänäk tışçaların xasil itä.
Tsellüloza üsemleklärgä tieşle nıqlıq häm sığılmalılıq birä häm alarnıñ skeletın tözi.
Mamıq cepselläreneñ 98% ı tsellülozadan tora; citen häm kinder süsläre dä nigezdä tsellülozadan tora; üzağaçta ul 50% çaması. Käğäz, mamıq-cep tuqımalar tsellülozadan eşlänä. Çistartılğan mamıq häm filtr käğäze bötenläy dip äyterlek saf tsellülozadan toralar. Tabiği materiallardan ayırıp alınğan tsellüloza — suda häm ğädättäge organik eretkeçlärdä eremi torğan süssıman qatı matdä.
Tsellüloza bik küp urınnarda qullanıla. Mexanik yaqtan nıq bulğanğa anı üzağaç sostavında tözü eşendä faydalanalar, annan törle ağaç äyberlär yasıylar. Cepsel material bularaq (mamıq, citen, kinder), cep erläw, tuqıma tuqu, arqan işü öçen dä qullanalar. Ağaçtan ayırıp alınğan (iärçen matdälärdän arındırılğan) tsellüloza käğäz yasaw öçen totıla. Tsellülozanı gidrolizlaw häm şul waqıtta tabılğan glükozanı äçetü yulı belän etil spirtı tabalar.
Sıltamalar[үзrәpTү]
- cTaTbя «Цeллюлoзa» (XиMичeckaя эHциkлoпeдия)
- (иHrл.) LSBU cellulose page
- (иHrл.) Clear description of a cellulose assay method at the Cotton Fiber Biosciences unit of the USDA.
- (иHrл.) Cellulose Ethanol Production — First commercial plant
MиkpokpиcTaлличeckaя цeллюлoзa B TexHoлorии лekapcTBeHHыx cpeдcTB


text:
I Murad
I Murad, Murad Hüdavendigâr (osmanlıca مراد اول - Murâd-ı evvel, türkçe Birinci Murat, Hüdavendigâr Murat; 1326 - 1389) - Osmanlı Devletiniñ üçünci padişası. Babası Orhan Ğazi, anası Nilüfer Hatundır.
"Hükümdar", "bey" añlamına kelgen hüdavendigâr unvanı berilgendir. Tamğası "Sultan Murad bin Orhan" dep istiflengendir. Bazı kitabelerde "Melikü'l-Adil İl Ğazi es-Sultan Giyasü'd-Dünya ve'd-Din" sanıman añılğandır. Bazı menbalarğa köre, bu Osmanlılarnıñ İlhanlılarğa olğan bağlılığının sonğa ergenini kösterir. Böylece Sultan sanı ilk kere I Murat zamanında qullanılğandır. Ğarp menbalarında "Amourad I" dep añılır.
Edirneni alıp Balqanlarğa keçkendir ve Balqanlarnı fetih etmege başlap Osmanlı Devletiniñ sıñırlarını kenişletkendir. 40-ın üzerinde cenkni idare etkeni ve iç yeñilmegeni çeşitli menbalarda aytılır. I Kosova Cenkinden soñ cenk meydanını kezekende bir Sırb askeri olğan Miloş Obiliç tarafından ançerlip şeit etilgendir.


text:
Quran
Quran ya da Quran-ı Kerim (arapça أَلْقُرآن — el-Qur'an) İslâmda peyğamber Muhammedke Allahtan melek Cebrail vastasınen vahiyler şeklinde endirilgenine inanılğan muqaddes kitap. VII asırda kitap şekline ketirilgen. Quran Furqan, Kelâmullah, Kitabullah, Beyza adlarınen de añıla. Fatiha suresinen başlap, Nas suresinen soñuna yete.
Qurannı oqumaq savaplı iş ve ibadet olaraq sayıla. Bu muqaddes kitap özüne has oqulış tarzı – tecvit ile beraber nesilden nesilge keçip, künümizge qadar yetip kelgen.
Bağlantılar[deñiştir]
- Kur'an-ı Kerim (Arapça), (Türkçe)
- Al-Quran (Arapça), (İnglizce)