text:
Noman Çelebicihannıñ üçünci kere apshanege bıraqılması
Noman Çelebicihan ne sebepten milliy askeriy qısımlarnı meydanğa ketirmek içün areketlerini böyle bir suratlarnen faalleştirmege mecbur oldı? Mesele şunda ki, Rusiyede olayatqan inqilâbiy vaqialarnıñ haotikligi, netice-i malümsizligi muayyen bir qalıpqa kirip başlay ve imperiyanıñ bucaqlarının er eki tarafındaki quvetlerniñ konturları aydınlaşmaga yüz tutalar. Rusiyede ep terenleşeyatqan akimiyet inqirazı bolşeviklerniñ faalleşmesine zemin yarata.
1917 senesi iyül 3-4-te petrogradlı bolşeviklerniñ silâlı isyanı Rusiyeniñ çet-bucaqlarında “anarho-bölşevizmniñ çıqışı”, “inqilâpnıñ arqasına urulgan darbe” degen ibarelernen qarşılanıp alındı. Hususan Tavriya güberniyasında bir sıra partiya ve siyasiy teşkilâtlar parasında bir çoq narazılıqlarnı qozgadı. Bolşeviklerniñ alıp barğan, ve yaki alıp barmağa ıntılgan quvet siyasetini Aqmescitte Anatra zavodında olğan miting iştirakçileri öz rezolütsiyalarınen maqullediler. Zatet, buña zavodğa mütehassıslar yetişmegeni sebebinden Petrograddan mahsus ketirilgen 150 işçiniñ tesiri olmadan qalmağandır.118Bundan da ğayrı Tavriya güberniyasındaki siyasiy vaqialar esintisine iyül ayınıñ ortalarında şeerlerniñ Dumalarına ötkerilgen yañı saylavlar da “öz isselerini” qoştılar. Qırımtatarlar bu saylavlarda 8 nomerli cedvel boyunca iştirak ettiler. Bu cedvel saylavlar ketişatında Qırımnıñ çeşit şeerlerinde cemi 2-nci ve 5-nci yerler arasında bulundı. Bu ise o devirde qırımtatarlar içün yahşı köstergiç edi. Meselâ, Aqmescit şeer Dumasına “qırımtatar cedveli” boyunca 5 adam, sotsial-inqilâpçılar cedveli boyunca bir qırımtatar saylandı. Kezlevde ötkerilgen saylavlar ise pek faal keçtiler. Saylav kampaniyasında hususan sotsial-inqilâpçılar ve qırımtatar milliy siyasiy teşkilâtları, kadetler aktivlik kösterdiler. Eñ çoq reyni sotsial-inqilâpçılar (5777 rey) ve qırımtatarlar (2387 rey) aldılar. Yalıñız Kezlev şeer Dumasında qırımtatarlardan 12 vekil saylandı.120Qırımnıñ diger şeerlerinde de qırımtatarlar yaramay qazançlarga irişmediler.Petrograddaki vaqialar, olarnıñ Qırımda bergen aks sadaları, şeerlerniñ Dumalarına saylavlar, çeşit partiya ve teşkilâtlarnıñ siyasiy aktivleşmesi, 1 cian cenkiniñ “uzaqqa sürmesi”, Rusiye imperiyasındaki akimiyet inqirazı ve bundan kelip çıqqan netice-i uqubetler ve sayre şeyler N. Çelebicihannı kardinal qararlar qabul etmege, Qırım Musulman İcra Komitetini nasıl olsa da Qırımnı anarhiya eskencesinden qurtarmaq, qırımtatarlarnıñ bu siyasiy, inqilâbiy çarpışmalarda öz ana vatanında beşinci kolonnağa çevirilip ketmemesi içün radikal areketlerge keçmege mecbur ettiler.Petrograddaki bolşeviklerniñ silâlı çıqışlarından çoq şeyni añlamaq, çoq şeylerge pay biçmek mümkün edi. Bolşevikler Rusiyede akimiyetni öz ellerine almaq içün onı qanğa boğmağa azır ediler.N. Çelebicihan qırımtatarlarnı, Qırımnı, yarımadanıñ milliy, diniy, ırqıy mensüpliklerine baqmadan bütün ealmsini quturğan dalgalar kibi köterilip keleyatqan işbu bibaşlıqlardan qorçalamaq maqsadlarında Qırım Musulman İcra Komitetiniñ areketlerini bütün köy ve şeerlerinde qırımtatarlarnıñ teşkilâtlanmasına, yani maalliy musulman komitetlerini, gençler, qadın-qızlar komitetlerinen bir sırada musulman arbiy qısımlarını ve olarda askeriy komitetlerni meydanğa ketirmege doğrulta.İyül 4-te aqşam saat 21 qararlarında N. Çelebicihan qırımtatar batalyonına kele ve askerler, subaylar em de batalyon komitetiniñ azalarınen körüşe. Praporşçik Şabarov batalyonnıñ vaziyeti, kazarmadaki ayat aqqında qısqadan malümat bere. Müfti efendi batalyonnıñ kendi başına areket etkeninden böyle çıqılmaz soqaqqa tüşkenini ve mezkür batalyonnı bugünki müşkül alından çıqarmaq içün kene de çare bulunacağını beyan ete ve askerlerge muracaat etip: “Asker qardaşlar! Hukümet-i Muvaqatiyeye Qırım Musulman İcra Komiteti namından berdigim dokladda kerek Qırım polkunıñ buraya kelmesi ve kerek burada bulunan musulman askerlerinen batalyon ve polk teşkil etilmesini istemekten maqsadımız bu askerlere icap ittikte bekçisiz, muhafazasız qalmış Qırım ve Qırım köylerinde qaraullıq yaptırmaq edi. Zaten, asker eki vazife ile bağlıdır: biri vatannı hariciy duşmandan mudafaa, digeri vatan ve memleketni ihtilâl ve anarhiyadan muhafaza etmektir. İşte, bugün vaziyetimiz anarhiya içinde buluna. Bir çoq yerlerde masum adamlar öldürile. Eger Qırımnı, köyleriñizni, dogmuşlarıñıznı, kimsesiz qalğan ana ve babalarıñıznı muhafaza etmek istersiñiz, yaqında Qırımğa kelecek Qırım polkuna qoşulıñız. Bundan kelecek mesüliyetni men boynuma alam. Yalıñız maña bu mesüliyette iştirak etecek adam beriñiz”, dey. Soñra askeriy komitetniñ yañı erkânı saylandı. Komitetniñ reisi ve batalyon komandiri Burnaşevniñ yerine Şabarovnı sayladılar. Bundan soñ askerlerni iyül 9-da Aqmescitke batalyonga qaytıp kelmek şartınen 5 künge izinli tatilge yiberdiler.121N. Çelebicihannıñ bu areketi Tavriya güberniya komissarlığınıñ yüzünde Rusiye Muvaqqat Ükümetini “raatsızlap” başladı. Qısqa kelâm, Qırım Musulman İcra Komiteta Qırımda bütün akimiyetni kendi qoluna almaga tırışa, dep ortalıqnı telâşqa saldılar. Tavriya güberniyasında, bu cümleden Qırımda akimiyet monopoliyasını elden qaçırmamağa tırışqan güberniya komissarlığı, hususan güberniya komissarı, kadet N. Bogdanov, diger bir sıra partiya ve teşkilâtlarnıñ yetekçileri ve azaları Qırım Musulman İcra Komitetine ve onıñ lideri N. Çelebicihanğa qarşı o, ya da bu derecede konkret areketlerge keçip başladılar. Qırımtatarlarnıñ “Golos tatar” gazetasından ğayrı bütün rus gazetaları Qırım Musulman İcra Komiteti aleyhine yağdırgan iftiralarınıñ artını kesmediler, aksine ep arttırdılar, quvetlendirdiler. Güberniya komissarlığını, Rusiye Muvaqqat Ükümetindeki aliy mertebeli çinovniklerni Qırım Musulman İcra Komiteti nasıldır bir partiya ve ya tar çerçiveli teşkilât degil de, bütün bir milletniñ taqdiri içün mesülietni öz üzerine alğan, bir çoq meselelerni güberniya komissarlığı seviyesinde degil de, Merkeziy ükümet seviyesinde mustaqil al etken, dahiliy ve hariciy siyasetini mustaqil alıp barğan, özüniñ milliy mustaqillik oğrundaki ğaye ve adımlarını imaye etmek içün arbiy qısımlarını meydanğa ketirip, yalıñız qırımtatarlarnı degil de, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, bütün Qırımnı kendi imayesi astına almaga tırışqan vekâletli organ olması olarnı quturtmaqtan quturta edi.Hususan qırımtatar milliy arbiy qısımlarını meydanğa ketirmek meselesi N. Bogdanov ve N. Çelebicihan arasında ciddiy ihtilâflarğa vesile olmaqnen bir sırada Rusiye imperiyasınıñ sıñırları içinde yaşağan, öz devletçiligi ve serbestligi oğrunda küreşke atlanğan bir halq ve rus samoderjaviyesi arasındaki ihtilâfqa çevirilip ketmege yüz tuttı. Bogdanov-Çelebicihan ihtilâfı ekincisiniñ yaqalanmasına alıp keldi. Onıñnen beraber milliy askeriy bölünmeniñ komandanı subay Şabarovnı da yaqaladılar. N. Çelebicihan ve Şabarovnı ayrı-ayrı avtomobillerge oturtıp, Sevastopolge alıp kettiler ve apshanege bıraqtılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ qattı tazıyığı astında N. Çelebicihannı eki künge barmayıp azat ettiler, ondan afu soramaga mecbur oldılar.122 Bir qaç künden soñ Şabarovnı da azat ettiler.Bu yerde şunı qayd etmek kerek ki, N. Çelebicihan öz ayatında dört kere taqif etilgendir. Birinci kere o daa İstanbulda oquğan vaqıtlarında Türkiye ükümeti genç Çelebicihannı anda olğan inqilâbiy areketlerde iştirak etti, dep apshanege bıraqa.123 Ekinci kere, 1916 senesiniñ soñlarında Bağçasaray galavası ve aynı zamanda Aqmescit uyezdi askeriy işler komissiyasınıñ reisi Suleyman mırza Qırımtayevniñ “yardımınen” askerlikke çağırılıp, cebege yollanılmazdan evel onı ordu hızmetini red ete, dep Aqmescit apshanesine qapaylar.124 Aşağıda N. Çelebicihannıñ üçünci kere (1917 s.) ve dörtünci kere (1918 s.) apske alınganı aqqında söz yürsetecekmiz.N. Çelebicihannıñ birinci ve ekinci kere apshanege alınganı aqqında olğanı olacagı yuqarıda qayd etilgen menbalar qısqadan kösterip keçmekteler. Şimdilik bu ilk eki taqif boyunca elimizde başqa malümatlar yoq. Bu yönelişte araştırmalarımız devam ettirilmekte. N. Çelebicihannıñ üçünci taqifi hususında ise az da olsa aydınlıq bağışlağan materiallar arasında A. Kriçinskiyniñ125 kitabını ve oña ilâve olaraq ketirilgen bir qaç vesiqanı aytıp keçmek mümkün. (Qoşma malümatlar içün işbu kitapnıñ “Vesiqalar ve ilâveler” qısımına baq. – Yu. Q.)1917 senesinde qırımtatar milliy-qurtulış areketiniñ apogeyine yetken, özüne has bir burulış noqta olğan mezkür üçünci taqif boyunca, hususan Qırım devlet arhivinde alıp barğan araştırmalarımız bu meselede muayyen yılışuvlarğa alıp keldi. Belli bir miqdarda arhiv materialları elde etildi. Olarğa esaslanıp, N. Çelebicihannıñ üçünci taqifi aqqında biraz kenişçe malümat bermek isteymiz.N. Çelebicihannıñ qısqa bir müddetke olsa da, yaqalanması ve apshanege bıraqılması Qırım cemiyeti ve cemaatçılıgı arasında beklenilmegen quvetli aks sadalarnı doğurdı, yarımadadaki siyasiy quvetlerniñ özgün taqsimatına alıp keldi. Güberniya komissarlığı serin yelçikten tufan asıl olacağını iç de ümüt etmegen, ümüt etken olsa da ta bu qadarlıq olmaz, dep bellegen edi. N. Bogdanov güberniyada, bizim misalde Qırımda, kim şorbacı olğanını numayış etmek istedi. Lâkin onıñ bu areketi, Qırım Musulman İcra Komitetine, ve başta bir onıñ yetekçisi N. Çelebicihanga, onıñ sarsılmaz siyasetine qarşı ilân etken “cenki” qırımtatarlarnı ruhtan tüşürmek, qırımtatarlar arasında ümütsizlik urluqlarını saçmaq, kerek olsa adavet qozğamaq maqsadlarını közde tuta edi. Qırımtatarlar bunı milliy duyğuğa basqı, dep tanıdılar126 ve bunıñnen bağlı bütün areketlerinde bundan kelip çıqtılar.Asılında N.Çelebicihannıñ taqif meselesi Qırımnıñ taqdirini al etmek rıçaglarına saip çıqmaq ögrundaki amansız küreşniñ özüne has bir cebe yolagına çevirildi. Eger daa terence alacaq olsaq Rusiye imperiyasınıñ sıñırları içinde türk-tatar ve musulman qavımlarınıñ inqilâbiy areketlerini faalleştirdi, Muvaqqat Ükümetke, bilhassa Tavriya güberniyasınıñ aliy mertebeli memurlarına kendi quvetleriniñ taqsimatını yapmağa mecbur etti. N.Çelebicihannıñ taqifinen bağlı vaqialar başından Qırım ufuğınıñ uzaq bir köşeçiginde bir qara noqtaçıq olıp körüngen bulutçıqday ket-kete büyükleşe, qoyura, ve kökni bütünley qaplaya başladı… Qısqa kelâm, Qırım Musulman İcra Komitetiniñ özüniñ milliy askeriy ordusını meydanğa ketirmek içün areketke keçkeni güberniya komissarı N.Bogdanovnı, kerçekten de raatsızlay. N. Bogdanov, A. Kerenskiy qırımtatarlarğa milliy ordunı meydanğa ketirmege izin bermez, Rusiye Muvaqqat Ükümeti qırımtatarlarnıñ böyle bir “bibaşlıgına” yol qoymaz, dep tüşünerek, bu meseledeki bütün noqta ve noqtaçıqlarnı yerli yerine qoymaq içün güberniya cemaat komiteti icra bürosınıñ toplaşuvını ötkere.Toplaşuvda N. Bogdanov zapastaki üç polktan ayırılıp çıqqan ve Aqmescitte qalğan musulman (rus idaresi “qırımtatar” sözü yerine ekseri allarda “musulman” sözüni qullana edi – Yu. Q.) askerlerinen bağlı meseleniñ vaziyeti aqqında bildirüv yapa. Tatar askerlerine müfti Çelebiyev qoltuta, olarğa siz bunıñ içün cezalanmaycaqsıñız, bütün mesülietni öz üzerime alam, dep işandıra. Prokurornen olğan körüşüvde Çelebiyev kendisine qarşı kösterilecek suçlamanı red etmedi, öz areketlerini aqlamağa bile tırışmadı, dey N.Bogdanov. Soñra iyül 10-da Mahkeme-i Şerriyede N. Çelebicihan ile körüşkeni, bu körüşüvde Aqmescit okrug Mahkemesiniñ prokurorı da iştirak etkenini, N.Çelebicihanğa Muvaqqat Ükümetniñ talaplarına boysunmaq kereksiñiz, dep aytqanlarını qayd etip keçe.127 N. Çelebicihan ise bu körüşüvde N. Bogdanovnıñ “ya nastaivayu” degenine baqmadan, “başladığı işni nihayesine qadar alıp baracağını ve kendisiniñ yalıñız Dahliye nazirine boysunacağını” bildire.128Şu künü N. Çelebicihan, ileride yüz berecek vaqialarnıñ ilk basamagı olğan işbu körüşüv bitken soñ, N. Bogdanovga: “İyül 10-da tatar arbiy qısımları aqqındaki mesele boyunca bizde (Mahkeme-i Şerriyede – Yu. Q.) olğan muşaverede siziñ aytqan sözleriñiz talapmı, ya ricamı. Eger bu rica olsa, onı yazma şekilde bildirmeñizni rica etem” metinli telegramma yollay.129 (Bu ve aşağıda ketirilgen telegrammalarnıñ asıl metinleri – işbu kitapnıñ “Vesiqalar ve ilâveler” qısımında derc oluna. – Yu. Q.)N.Bogdanov N.Çelebicihannıñ telegrammasını alğanınen, oña: “Al-azırda şöyle bir fakt mevcut ki, Harbiye naziri tarafından cebege yollamaq içün qararlaştırılğan polklardaki tatar askerleriniñ bir qısımı öz vaqtında cebege yollanılmadılar, aynı şu askerler – cemi 1000-ge yaqın asker – evlerine darqap ketti. Siz askerlernen söyleşüvler alıp barğan ediñiz ve olar öz 132areketlerine Siz qoltutasıñız, dep añlağanlar. Men Muvaqqat Ükümetniñ aliy vekili olaraq, askerlerge muracaat etmeñizni talap etem. Siziñ muracaatta askerlerniñ Aqmescitke keri qaldırılmadan qaytıp kelmeleri kösterilmek kerek. Olar Harbiye naziriniñ cebege ketmek aqqındaki emirini mıtlaqa eda etmeliler”, dep cevap yaza.130Güberniya komissarı N. Çelebicihannıñ telegrammasında qoyulğan sualge böyle cevap qaytara, daa doğrusı öz qolunen özüne üküm imzalay. N. Çelebicihan çar derjimordalarınıñ tavurınen yazılğan işbu cevapqa seslenmekni kendisi içün bir ürmetsizlik dep tanıy. Güberniya cemaat komitetiniñ icra bürosı ise öz nevbetinde, iyül 14-te Aqmescit okrug prokurorına N.Çelebicihanğa qarşı cinaiy iş açmaq ve onıñ, Tavriya müftisiniñ faaliyeti hususında Muvaqqat Ükümetke bildirmek aqqında qarar qabul ete.131 Güberniya komissarınıñ adından P. Bobrovskiy toplaşuvnıñ qararından köçürme yapıp, Aqmescit okrug mahkemesiniñ prokurorına: “Cemaat komiteta icra bürosınıñ qararına muvafıq sizge ricada bulunam: Tavriya müftisi Çelebiyevni işbu köçürmede kösterilgen areketleri içün zarur mesülietke çekiñiz ve neticeleri aqqında maña tavsilâtlı sürette bildiriñiz”, metinli telegramma yollay.Mezkür qararnıñ asıl nushası Aqmescit okrug mahkemesiniñ alelhusus işler boyunca mahkeme sorğucısınıñ “Tavriya müftisi Çelebiyevniñ devletke hainlik yapuvda qabaatlav aqqında” (Cinayetler boyunca Qanunnıñ 109-ncı maddesi) 55 sanlı (1917 s.) işinde buluna. Aynı şu 55 sanlı işten añlaşılğanına köre, Aqmescit okrug mahkemesiniñ prokurorı M. Umanskiy 1917 senesi iyül 20-de imzalağan 5936 sanlı vesiqada alelhusus işler boyunca mahkeme sorğucısı V.V. Bürimovğa müfti “maalliy garnizon askerleriniñ bir qısımı Ükümetniñ cebege yollanmaq aqqındaki qararını eda etmedi, bu ise …Rusiye devletini sarımğa alğan çoqtan-çoq hainliklerden biridir” diye qayd eterek, Çelebiyevni Cinayetler boyunca Qanunnıñ ait maddesine binaen qabaatlap, onıñ üzerinden sorgu işini başlamaqnı teklif ete.133N. Çelebicihanğa qarşı başlanğan basqı Qırımnıñ bütün köşelerinde büyük rezonans doğura. Qırımtatarlar güberniya komissarılığınıñ bu areketlerini, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, qırımtatarlarnıñ milliy menligini aqaretlev, milliy duyğunı aşalav, dep tanıdılar. Qırımnıñ dört bir köşesinden güberniya komissarlıgınıñ adına narazılıq telegrammaları kelip başlay. İyül 13-te Kezlev şeeri ve uyezdiniñ qırımtatar talebeleri komiteti adından imzalangan şöyle bir telegramma kele: “Halq Tarafından saylanılgan Tavriya müftisine “talap etem” dep çıqışta bulunuvlarğa qarşı narazılıq bildiremiz, çünki böyle çarelerge eski rejim devirinde yol berile edi”134. Ertesi künü, iyül 14-te kene şu Kezlevde Musulman komiteti icra eyyetiniñ fevqulade toplaşuvı olıp keçe. “Halq tarafından saylanılgan Tavriya inqilâbiy müftisine “talap etem” diye muracaat etilmesine qarşı narazılıq bildiremiz”135, degen telegramma kele. Böyle telegrammalar Sevastopolden, Sudaqtan, Yaltadan, Qarasuvbazardan, Kerçten ve yarımadanıñ bir çoq diger yerlerinden kele.Narazılıqlar dalğası ep köterilir eken, güberniya komissarı N. Bogdanov özüni bu işten çetke almağa tırışa ve şu “dalğalarnı tınçlandırmaq” meselesini özüniñ yardımcısı Biyankiniñ üzerine yükley. Özü ise bu vaqıtlarda güberniyanıñ tışında, imperiyanıñ paytahtında buluna. Güberniya komissarı vazifesini eda etici Biyanki qırımtatar cemaatçılıgından kelgen narazılıq telegrammalarına, meselâ, Kezlev musulman komiteti icra eyyetine yazğan cevabı kibi: “Güberniya cemaat komitetiniñ icra bürosı Bogdanovnıñ müfti Çelebiyevge nisbeten areketlerini maqulledi ve Çelebiyevniñ musulman askerleriniñ toplaşuvındaki çıqışınen bağlı faaliyetini teftiş etmek içün Aqmescit okrug prokurorına mahkeme işini açmaqnı teklif etti”136, dep bir çeşit cevaplar yazıp, meseleni başından atqarmağa tırışa.Bu yerde daa bir faktnı hatırlap keçmek caizdir. Qırım Musulman İcra Komiteti ve Mahkeme-i Şerriyesi tarafından müfti efendige onıñ qırımtatar batalyonına attırtqan “yañlış adımını doğrultmaknı boynuna alğan” bir qaç “degenerat” Qırım Musulman İcra Komiteti ve, bilhassa, müfti N. Çelebicihan efendiniñ aleyhine provakatsiya başladılar.137Güberniya komissarlığınıñ mezkür qararı çıqmağanga qadar tatarnıñ menfaatını tüşünerek degil, tamamen yabancısı ölgan ve qazalanıp yıqılğan tatarnıñ arqasından bir tepme daa urğan Qırım imtiyazlılarından bazıları arfe künü aqşam kendilerine söz keçirebilecek kişilerden mürekkep gizli bir “suiqast” meclisi yaparaq, müfti ve komitetniñ aleyhine Qırımnıñ er tarafında propaganda yapılması, Komitetten müftiniñ, Cafer Seydametniñ ve Seitcelil Hattatovnıñ çıqarılması, zira, mezkür efendiler iş başında qaldıqça Qırım musulmanlarınıñ başından belâ eksik olmaycagı, Çelebicihan efendi müftilikte bulundıqça yaptığı işleri ile qırımtatarına pogromlar yapılıp, episiniñ soñundan keçirilecegi (asıl metinde şay yazılğan – Yu. Q.) hususındaki meseleler muzakere etildi. Bu işniñ meydanğa kelmesi içün Aqmescit Cemiyet Hayriyesi, batalyon tarafından quvulğan sabıq askeriy komitet azalarından bazıları, ve kene Aqmescit maalliy komiteti iyül 11-de bütün Qırımnı toplamaq içün Qırımnıñ er tarafına propagandacılarnı yollamaq içün taht-i qarar aldılar. Degeneratlardan bazıları ise müfti üzerinden mahkeme prokurorına ve güberniya komissarına şikâyet eterek, taqif etilmesini rica ettiler. Qırımtatarlarnı “qurtarmaq” fedakârlığında bulunğanlardan Hurşud mırza Qırımtayev bayramnıñ ilk künü Grimçanov ve Tonaqayev namlı adamlarnı yanına alaraq, iptida musulmanı çoq ölgan Bagçasaraynı ayaqlandırmaq içün Bağçasarayğa baş urmış ise de anda başına kelecegini añlap, aman keri qaytalar.Illy künü aqşam Aqmescitte Hurşud mırza Qırımtayev ve tarafdarları bir meclis daa yaparaq, ğarezgârane niyetlerini (ortaga) qoymaq istey. Hurşud mırza Qırımtayev müftiniñ attığı “yañlış adımları” kırımtatarnı belâğa oğratacağını, atta prokurornıñ bile müftini takif etmek içün aramaqta olduğını söylerken, mecliste bulunğan yigit tatarlardan Selim efendi Memetov bu işniñ provokatsiya olğanını añlayaraq, …şemşek çaqması qadar icra-i tesir etken: “Mırzalar, toqtañız!.. Tatarnıñ yoluna qarşı çıqmañız. Tekrar idiyorum, saqınıñız!” degen bu ateşli sözleri üzerine provokatsiya meclisi dağıla ve provokatorlar da tabana quvet qaçalar.138Qırımtatarlar arasından, hususan mırza tabaqalarından bazı kimseleler, Asan Sabri Ayvazovnıñ sözlerinen aytacaq olsaq, degeneratlar Qırım Musulman İcra Komitetini tanımaga istemegenleri bu yerde tursın, yuqarıda ketirilgen misaldeki kibi, Komitetke ve onıñ maalliy organlarına qarşı areket-i isyanlar yapmağa tırışıp, cemaatnı ızğıştıralar, çeşit türlü aynorlıqlar tüşünip çıqaralar. Bir misal daa ketireyik.Bağçasaray upravasında hızmet etken Sayd mırza Qaytazov Yaşlav qariyesinde bayram namazından soñ cemaatqa hitaben söyledigi fitnegârane nutqında “tatarlar kendi başlarına iş açmaq istemişlerse de olar bizsiz (mırzalarsız) iş yapmaqtan acizdirler. Buyurıñ, eliñize birer sopa alıp, başta Bağçasarayğa, soñra Aqmescitke barıp, bütün komitetlerni cemiyetleri ile beraber dağıtayıq!” kibi pek çirkin sözler kullanğan olsa da muvafaqiyet elde etmedi. Kene şu, bayramnıñ ilk künü mırzalardan biri qırımtatarlarnı Komitet ve müfti aleyhine ayaqlandırmaq maqsadı ile Qarasuvbazarğa bara. O da başına kölecegini añlap, keri qaytıp kele. Qırım imtiyazlılarınıñ bir künde Qırımnıñ er tarafında böyle provokatsiya yapmaları139 çul tutmadı.Ebet, N. Çelebicihannıñ yaqalanmasına bazı bir “progressiv” mırzalarnıñ güberniya komissarlıgına yapqan şikâyetleri N. Bogdanovnıñ kollarını çezmege yardım etti. Yuqarıda qayd ettigimiz kibi, 10 mırza Aqmescit okrug mahkemesiniñ prokurorı bu yerde tursın, Sevastopol kontrrazvedkasına müfti Türkiye sultanınen bağlı degen dezinformatsiyanı bereler140 bu ve güberniya cemaat komiteta icra bürosınıñ qararı iyül 22-den iyül 23-ke aylanır gecesi N. Çelebicihan ve qırıtatar batalyonınıñ komandanı Şabarovnıñ yaqalanması ve Sevastopol apshanesine qapatılmasında müim sebeplerden biri oldı.N. Çelebicihannıñ yaqalanğanı aqqındaki haber bütün Qırımga, Rusiyeniñ türk-tatar ve musulman ülkelerine yıldırım tezliginde barıp yetti. Güberniya komissarlıgı böyle bir reaktsiyanı, aks sadanı, böyle bir qozgaluvnı iç de beklemegen edi. Olsun Aqmescit, olsun Kezlev, Kefe, Yalta, Sudaq, Bağçasaray – ortalıq qaynamağa başlay. Güberniya komissarınıñ vazifesini eda etici Biyanki deral Petrogradga İçki işler nazirligine arbiy telegramma yollay. “Musulman İcra Komiteta, musulman arbiy teşkilâtlarnıñ askeriy komitetleri müftini deral azat etilmesini talap eteler. Öz tarafımdan şunı bildirem ki, müftiniñ taqif etilmesi güberniyadaki vaziyetni, ealisiniñ ekseriyetini musulmanlar teşkil etken cenübiy uyezdlerde vaziyetni mürekkepleştirecek. Acele sürette emirler bermiñizni rica etem” denile telegrammada.141İyül 23-te saat 16-da güberniya idarehanesinde güberniya cemaat komitetiniñ fevqulade toplaşuvı ötkerile. (Toplaşuv protokolınıñ asıl metini “Vesiqalar ve ilâveler” qısımında berile. – Yu. Q.) Toplaşuvda Aqmescit şeer komitetiniñ, işçi ve askerler deputataları şurasınıñ, köylü deputatlar şurasınıñ, garnizon komitetiniñ, Qırım Musulman İcra Komitetiniñ, Aqmescit şeer musulman komitetiniñ, ukrainler komitetiniñ, musulman ruhaniyleriniñ vekilleri, arekette olğan II ve IX ordular Merkeziy komitetleriniñ ve diger teşkilâtlarnıñ vekilleri iştirak ettiler.142Ğayet qızğın keçken bu toplaşuvda Sevastopolge barıp, N. Çelebicihan ve praporşçik Şabarovnıñ taqiflerine dayr meseleni ögrenmek içün mahsus delegatsiya saylaylar. Delegatsiya erkânına arbiy teşkilâtlardan Kezmet (vesiqada şay yazılgan, asılında Kâzim – Yu. Q.) Emir Üsein oğlu, Abdul Alim Galilev ve Memet Hamtayev, ukrain icra komitetinden praporşçik Volkovskiy ve üyken unter-ofitser Eurman, Qırım Musulman İcra Komitetinden Seitcelil Hattatov, İbraim (başqa bir vesiqada Amet – Yu. Q.) Özenbaşlı, Ali Bodaninskiy ve arekette olğan ordunıñ musulman komitetiniñ azası praporşçik Miriyev kireler.143 (Diger arhiv materiallarına köre, mezkür fevqulade toplaşuvnıñ qararına binaen Sevastopolge, şeer o vaqıtlarda da qapalı edi, kirmek içün şeadetnameler aşağıdaki arqadaşlarğa: praporşçik M. D. Qazancığa, üyken unter-ofitser V.M.Jurmanğa, İbraim Özenbaşlığa, Seitcelil Hattatovga, Ali Bodaninskiyge, Veli İbraimovga, Kâzim Emir Üseinge, Seit Memet efendige ve V.V. Sokolovğa berilgen144 – Yu. Q.). Aynı şu künü Biyanki Sevastopolge ükümet komissarı Nikonovğa ve Qale komissarına telegramma yollay. “Kontrrazvedkanıñ emirine binaen Tavriya müftisi Çelebiyev yaqalandı. Tatar ealisi qozğaldı, ekstsesler yüz bere bile. Kontrrazvedkanıñ başınen söyleşüvler alıp barmaq içün Musulman İcra Komiteti ve arbiy teşkilâtlar vekilleriniñ Sevastopolge barıp kelmesini zarur dep tanıdıq. Olar Sevastopolge serbest kirsetilmesi aqqında acele sürette emir bermeñizni rica etem”145, denile işbu telegrammada.Ebet, müftiniñ taqif etilmesi qırımtatar ealisi arasında beklenilmegen adise-i vaqialarnı doğura bile edi. Çünki yarımadanıñ qırımtatar ealisi endi atta 1917 senesiniñ başındaki qırımtatar ealisine beñzemey edi. Onıñ siyasiy aktivligi o derece öskendi ki, onı qolaylıqnen qorquzmaq ve bastırmaq mümkün degil edi. Şu sebepten Biyanki cenapları Yaltağa, Kefege, Canköyge, Kezlevge uyezd komissarlarınıñ adına “Arbiy” grifli: “Tatarlar arasında er angi al-adiseler yüz bergen taqdirde acele sürette telefonnen 118-inci nomerge (çañ qaqıp) bildirmeñizni rica etem”146, degen mündericeli telegrammalar yollay.Bunıñnen bir vaqıtta, qırımtatarlarnıñ narazılıq aktsiyaları ketken sayın quvetleşip başlay. Güberniya komissarınıñ adına onlarnen, yüzlernen telegrammalar yollanıla. Mezkür narazılıq telegrammaları o, ya da bu derecede biri-biriniñ mündericesine beñzerlik taşığanı sebebinden olarnıñ eñ harakterli soylarından bir qaç danesini misal olaraq ketiremiz. Meselâ yarımadanıñ cenübinden kelgen soylarına bir nazar taşlayıq. Yalta uyezdi musulman komitetinden, Yalıboyu qadın-qızlar komitetinden, tatar gençleri komitetinden, Dereköy volost icra komiteti adından Adamanov namlı efendiden, ve diger bir çoqlarından yollanılğan telegrammalarda şöyle satırlar bar: “Bütün halq tarafından saylanılğan birinci müftimizniñ azatlıqtan qanundan tış marum etilgeni munasebetinen qattı narazılıq bildiremiz, onıñ deral azat etilmesini, serbestlik printsiplerini bozğanlarnıñ ise mahkemege berilmesini talap etemiz. Bizim müftimiz kontrrevolütsion unsurlarnıñ qurbanı olğanına işançımız kâmil”.147 Ve, böyle telegrammalarnı Gurzuf köy cemaatı adından Afuz Ebezlayev, Qızıltaş musulman qadın-qızlar komiteti adından Sayle Hamil, Qızıltaş köy komiteti adından Pamuhçı148 ve onlarnen digerleri yollaylar.Biyanki qırımtatarlarnı “tınçlandırmaq ve ihtiraslarını yatıştırmaq” ve güberniya komissarı N. Bogdanovga qarşı köterilgen narazılıq dalğalarını kontrrazvedkağa qarşı doğrultmaq maqsadınen “müfti güberniya komissarınıñ degil de, arbiy-inqilâbiy akimiyetniñ qararı mücibi yaqalandı ve al-azırda Sevastopol apshanesinde buluna”149, degen telegrammalar yollay. Biyanki tek bunıñnen “sıñırlanmay”. O, N. Çelebicihan endi azat etilgen soñ bile toqtap olamay. Tavriya müftisini “arbiy ceetten diskreditatsiya” yapmaq içün, Çelebicihannıñ daimiy yaşav yeri sayılgan Kezlev şeerine, garnizon ştabı komandanınıñ adına “Tavriya müftisi Çelebiyevniñ arbiy al-vaziyeti hususında bilgi bermeñizni rica etem”, dep, iyül 26-da 4233 sanlı telegramma150 yollay. Ertesi künü, iyül 27-de İvanov imzasınen Çelebiyev “iyül 1-de ötkerilıyen arbiy muayyeneniñ neticelerine köre, 65 liter A boyunca 1-inci razrâdlı asker olaraq ordu ve 16823 opolçeniyege yaraqsız”151 degen cevap kele. Lâkin güberniya komissarlığınıñ bu fenti de çul tutmağan soñ, iyül 28-de güberniya komissarınıñ yardımcısı P. Bobrovskiy Rusiye Muvaqqat Ükümeti harbiye naziriniñ adına yollağan 3882 sanlı ve iyül 31-de yollağan 4168 sanlı şifrlengen telegrammalarında müfti Çelebiyevniñ iyül 23-te taqif etilgeni ve iyül 24-te azatlıqqa çıqarmağa mecbur olunğanı aqqında bildirerek: “Rus ealisine “ardı-esabı” olmağan belâlar telükesi doğmasın diye, Aqmescitteki maalliy arbiy memurlarnı Aqmescit musulman batalyonını cebege yollamaq ve Qırımğa Qırım atlı polkunıñ eskadronlarını yollamaqnı toqtatmaqnı rica ete”. Güberniya komissarlığı özüniñ diger telegrammalarında Aqmescitke kazaklarnı yollamaqnı soray. Mezkür telegrammalarnıñ neticesinde Baş ştabnıñ (mobilizatsiya bölügi boyunca) baş idaresi 1917 senesiniñ avgust ayında Qırım atlı polkunıñ eskadronlarını Novo-Georgiyevskte toqtattı, Aqmescit musulman batalyonını acele sürette cebege yollamaq, Aqmescitteki “zapastaki 32-nci piyade askerler polkunda qalgan er nasıl musulman kadrlarını yoq etmek” hususında kösteriş ve Odessa arbiy okrugınıñ komandanına Aqmescitke 100 nefer kazak yollamaq aqqında emir bere152Zaten, iş-işten keçken, qırımtatarlar ayaqlangan ediler. Er nasıl şekilde ölganına rağmen, bunca yıl ğaflet, tüşkünlik yuqusında, rus samoderjaviyesiniñ tikenli eldivenleri içinde can çekişken qırımtatar, artıq uyanğan edi. Bunda kefelilerniñ areketleri ayrıca diqqatqa lâyıqtır. Meselâ, Kefe musulman komiteti N. Çelebicihan ve Şabarovnıñ taqifi ve azat etilmesi meselesinde öz qattiyetliklerini numayış ettiler. Kefe musulman komitetiniñ reisi Boraliyev N. Bogdanovnıñ adına narazılıq telegrammasını153 yollamaqnen sıñırlanmay, “bütün bir halqnıñ vekilini azatlıqtan marum etken akimiyetniñ böyle areketlerine narazılıq bildirip” qabaatlılarnıñ qattı cezalanmasını talap ztip, Petrogradga Muvaqqat Ükümetniñ ve Bütünrusiye Musulman şurasınıñ adlarına telegrammalar154 yollay.Aynı şu künlerde Qazanda II Musulman kongressi öz işini başlagan edi. Kongresske reislik yapqanlardan Bünyamin Ahmetov kongress adından Muvaqqat Ükümetke keskin mündericeli telegramma yollap taqif sebebiniñ acele ilânını ve maalliy memurlarnıñ qanunğa zıt areketlerinden dolayı mabüslerniñ deral azat etilmelerini talap etken ve Rusiye musulmanlarınıñ bu taqifni inqilâpğa nisbeten kerige qaytuv areketi olğanını bildirerek, andan cevap beklegenini qayd ete. Aynı zamanda Qazandaki kongress Petrogradga kendisiniñ narazılıq notasını aliy akimiyetke taqdim etmek içün mahsus bir eyyet-i murahas yollay.155 Bünyamin Ahmetovnıñ Muvaqqat Ükümetke böyle bir telegramma yollaması, Petrogradda ükümetnen ağızdan temasqa keçilgeni aqqında Qırım Musulman İcra Komitetine telegrafnen bildirmesi qırımtatar münevverlerine ve umumen milletke çoq quvet bergen ve eyecanını büs-bütün arttırğan edi.156Böyleliknen, N.Çelebicihannıñ taqif etilmesinen baglı mesele Qırımnı yerinden teprendirdi. Aqmescitke yarımadanıñ dört bir köşesinden on biñden (başqa malümatlarğa köre beş biñden) ziyade qırımtatarı kele.157 Musulman batalyonı güberniya cemaat komitetleri icra bürosınıñ fevqulade toplaşuvı ötkerileyatqan komissarlıq binasını sarıp ala.158 Numayışçılarnıñ bir qısımı Aqmescit apshanesini sarıp ala, anda tintüv ötkermek ve müftini azat etmek isteyler. Fevqulade toplaşuvda soqaqtaki adamlarnı tınçlandırmaq, musulman batalyonını toplaşuv ötkerileyatqan bina yanından çetlendirmek maqsadınen Seit Memet efendi, Kâzim efendi, podporuçik Miriyev ve bir kişini daa numayışçılarnen söyleşüvler alıp barmaq içün vekil saylaylar159. (Baq. İlâve № 2). Olar numayışçılarnen körüşeler, “müfti Sevastopol apshanesinde buluna, o, andan tınçlandırıcı telegramma yolladı”160, dep ihtiraslarnı biraz yatıştıralar.Şunı da qayd etmek kerek ki, N. Çelebicihannıñ apshaneden azat etilmesinen bağlı vaqialarda tek qırımtatarlar degil, yarımadada yaşağan diger milliy azlıqlarnıñ, meselâ rus, ukrain, yeudiy, belorus ve diger toplumlarınıñ vekilleri de iştirak eteler. Tavriya müftisiniñ taqifi ve serbest bıraqılmasınen bağlı vaqialarnıñ aks sadası türk-tatar ve musulman ülkelerini – Qazan, Kavkaz musulmanlarını da qozğay. Mezkür taqif aqqında atta Almaniya matbuatında bir sıra haber ve maqaleler de derc olunğandır161.N. Çelebicihannıñ böyle bir qudretli tazıyıq, hususan qırımtatar halqınıñ tazıyığı astında apshaneden azat etilmesi qırımtatarlarnıñ 1783 senesinden bu yana olğan devirdeki ilk ğalebesi oldı. Tek güberniya komissarlığına degil, atta Merkeziy akimiyetke öz sözüni keçire bilecegini añlağan halq şu tarihiy eki kün içinde ruhen deñişti, yüregine yürek, quvetine quvet qoşuldı. N. Çelebicihannıñ taqifi halqnıñ birligi ve birdemligini qaviyleştirmege, onıñ Qırım Musulman İcra Komiteti etrafında daa sıqı sarılmasına hızmet etti. Müfti Sevastopolden Aqmescitke kelip çıqqanda qırımtatarlar demiröl vokzalında “stantsiyanı sarıp alıp, Çelebicihannı vagondan omuzlarına alıp, Merkeziy İcra Komitetinece (ayağını) yerge bastırmadan, elleri üstünde köterip keldiler”162.Şu künü Mahkeme-i Şerriyede Qırımnıñ er tarafından kelgen musulman maalliy komitetleriniñ reisleri ve maalliy komitetleri olmagan köylerniñ ealisi tarafından seçilip, mında kelgen cemaat vekilleri syezdinde N.Çelebicihan çıqışta bulunıp, cümleden şöyle dedi:”Efendiler!Qırım Musulman İcra Komiteti milletnen qol-qolğa berip çalışmaqnı eñ büyük seadet (dep) bilir ve bugün buraya kâmil haişle kelgen siz – millet vekillerine arz-ı teşekkür etem. Musulman İcra Komitetine ve reisine ölgan ürmetiñizge daima minnetdarım…Arqadaşlar, musaadeñiznen sizge bugünki işni añlatayım. Men kendim burada olmadığım alda mart 25-te (1917 s. – Yu. Q.) saylanıp, Qırımnıñ diniy ve milliy er türlü muqadderatını kendime teslim ettiñiz. Qırım Musulman İcra Komitetine meni reis sayladıñız. Men o aprelde buraya keldigimde arqadaşlarıma Komitet içerisinde qurmaq istedigim teşkilâtnı arz ettim, olar da qabul ettiler, men de ancaq o künü işke başladım.Arqadaşlar, Komitetniñ vazifesi ne edi, tabiiy epiñiz bilesiñiz.Komitetniñ vazifesi – er şey edi. O milletke seadet, nur, maarif bermege borclu olduğı şu memleket içerisinde ümüt ve işançını muhafaza etmek ve onıñ vazifesi olduğı kibi, meydanğa kelgen, kelmesi açıq-aydın ölgan er türlü telükeni bir taraf etken memleketni felâket tufanlarına, telüke gayalarına yuvarlanmaqtan qurtarmaq da onıñ vazifesi edi.Bu nasıl mümkün ola bilir edi? Men ta Odessadan kelirken, bunı tüşüngen ve (şöyle) degen edim: inqilâp gamsız, qasevetsiz, felâketsiz olmaz. Onıñçün men bu felâketlerni pek yaqın köre edim ve alâ (daa) körem. Ve bu telükelerniñ ket-kete artacagını o vaqıt nasıl itiraf etken olsam, (şimdi de) itiraf etem. Men bir müfti sıfatı ile memleketniñ ilim ve maarifetini yükseltmege borclu oldugım kibi, Komitet reisi sıfatı ile el-elge bererek, memleketni bu tufan püskürmelerinden qurtarmaga borclu edim. Üç seneden berli Rusiyeniñ er tarafında felâketler bir-birini taqip eterken, bu felâketten azade qalğan Qırımda da hurriyetten soñra dahiliy duşmanlarnıñ qiyamı ile er kün bir yañı felâket doğıp başladı. Zira, bir taraftan ötmek qavgası, ekinci taraftan şeerli ile köylü, zengin ile faqir, topraqlı ile topraqsızlarnıñ arası olduqça açılmaqta. Ve bundan doğacaq intizamsızlıqlar gece hırsızlıgından başlap, kündüz halqnıñ közü ögünde adam öldürmege qadar ketecek edi. (Al-ahval) böyle oldı.Bugün bularğa qarşı men şu çarelerni tüşüngen edim. Novo-Georgiyevskte bulunğan Qırım atlı polku buraya kelmeli ve burada bulunğan dagınıq piyade askerlerimiz de ayrı bir batalyon yapılıp, atlı polkqa qoşulmalı ve olar İcra Komitetiniñ muracaatı ile etrafta bulunğan maalliy komitetler vastasınen köy başına onar asker qaravullıqqa yollanılmalıdır. Ancaq bu surat ile kün-künden artqan hırsızlıqlar, ölümler ve diger telükelerniñ ögü alına bilir. Men bu meilde leihamnı Komitetniñ musaadesi ile komissar Bogdanovga arz ettim. O, maña ne müsbet, ne menfiy bir cevap beralmadı. O, yalıñız meni başqa birisi ile istişarege davet etti, o da Solomon Krım edi. Men bu istişareni iç arzu etmedigim ande, kene bardım. Solomon Krımnıñ ne deycegi er keske belli edi. O bu işke iç razı olmadı. O(nıñ) razı olması da beklenilmez edi. Çünki o, bir kadet edi. Men bularnıñ episine ragmen, kene sözümde sabit edim.Aradan eki afta keçer-keçmez Kezlev faciası yüz berdi. Komissar Bogdanov işni maña haber etti. Birlikte anda bardıq, işniñ ögüni aldıqtan soñra, böyle arz etilmegen facialarnıñ bir daa tekrarlanmaması içün anda bir tatar uçastkası, tatar komissarlıgı teşkil etilmesine qarar berdik. Bu vaqialarnıñ yüz bergen vaqıtında bir iş yapıp olamaycağına emin olıp, iç bir tedbir körmeden sırcı kibi qalgan (böyle bir polknıñ) komandanı Bogdanovnıñ uzurına (kelip) bu işlerniñ ögüni qara küç ile (zorbalıqnen – Yu. Q.) almaq mümkün olmağanını (aytqan). Be, binaaliyye, kendisi bir tedbir körmege cürat etip olamaganını söyledi. Men bu arada Bogdanovğa: “Şimdi burada tatar askeri olğan olsa iş böyle olur edimi?” – degen sual berdim ki, oradan başını bükti, ta Aqmescitke keldi.Bu arada Sevastopolge kelgen harbiye naziri Kerenskiyge aynı leyhanı taqdim etip, ruhset aldıq. Berilgen ruhsetniñ iş olıp meydanğa kelmesi keçiktiginden men Petrogradğa ketip, Muvaqqat ükümetnen bu hususta körüştim. Men kendim daa buraya kelmeden, atlı polknıñ Qırımğa kelmesine emir berilgen edi. Buradaki pek çoq iş hızmetçileri tarafından Petrogradğa çeşit telegrammalar kete ve asker buraya kelse oña yer bulunırmı, (degen) suallerni bere ediler. Men keldigim zaman piyade askerler de ayırılğan, kendi teşkili ile oğraşa edi. Çoq keçmeden askerler arasında 32-nci polkqa qoşulmaq fikiri çıqqanını eşitken edim. Be bu hususta izaat istemek içün (onıñ) reisi Aliyevni çağırdım. Maña Burnaşev kelip, menim askeriy komitetke kelmemni teklif etti. Men resmiy sürette çagırıldığım zaman baracağımnı ayttım…”163Soñra şu syezdde N. Çelebicihan iyül 22-den iyül 23-ke aylanır gecesi onı nasıl taqif etkenleri aqqında qısqadan izaat berdi. O, cümleden şöyle dedi:…Gece saat 4-lerde men yazı yazmaqnen meşğul edim. Arası kesilmeden, on daqqa çınğıraq ötti. Hızmetçiler hasta ediler. Qapıga kendim keldim. “Kim o?” – dep sordım. “Naçalnik militsiyam, maña Çelebiyev kerek” – dedi. Men biraz sabır eterek: “Çelebiyev tüşünsin” – dedim. Döndim, turdım, tüşündim. Olarga qapını açmasam, olar ya sabaga qadar bekleycekler, ya da eski qapıdan, pencereden atacaqlar. Qurşun maña toqunsa pek alâ, ya günâhsız hızmetkârlarğa toqunmaq ihtimalı bar, al-hasil qapını açmaqn|ı icap etmekte. Hızmetkârlarğa söyledim. Qapını açtılar. On-on eki kişi içerige toluştı. Başlarında militsiya başı, içlerinde er çeşit adamlar bar. Meni taqif etmege kelgenlerini ayttılar. Ellerindeki kâğıtlardan añlaşılğanı (na köre) olar kontrrazvedka büro(sınıñ) adamları olıp, baş nazirge qadar er kimni taqif etmege aq ve selâhetleri bar. Men olarğa qarşı dedim: “Men müftiyim, burası menim evim. Dahliye nazirinden ruhset almadan, meni taqif etmege kimseniñ aqqı yoq. Kim de meni aqsız taqif etmek istese, men iç bir zaman teslim olmam ve bunıñçün er şeyge azırım. Siziñ bu areketiñizge narazılıq bildirem ve bildirecegim. Lâkin (siz) Muvaqqat Ükümet tarafından tesis etilgen bir müessisede bulunasıñız, sizge qarşı da kelmeyim ve göñülli olaraq da siziñnen ketmeyim. Qara küç qullanır iseñiz, ancaq o vaqıt keterim”, dedim.Menim bu sözlerim öz yerinde (olsa da) Aqmescit kotrrazvedka bürosınıñ adamından başqaları işke kirişeceklerini aytıp, çekildiler. O işke başladı. Ve maña ketmek teklifinde bulundı. Men yuqarıdaki sözlerimni tekrarladım. Süngüli askerler qara küç ile meni alıp kettiler. Men nasıl ise de kendimi mabüs saymaganımnı söylep, bu areketke narazılıq bildirdim. Sevastopolde aynı sözni, aynı narazılıqnı tekrarladım. Mabüs olmağanımnı olarğa da itiraf ettirip, o yolda protokolga keçirttim; ve bu süretle müftilikni kontrrazvedkaga boyun egmeden qurtardım. Bu hususta maña yardımda bulunğan Qale komandanına teşekkür telegrammasını yollamağa musaadeñizni talap etem…”164Velasıl, Qırım Musulman İcra Komiteta N. Çelebicihannıñ işbu taqifi ve onıñ neticelerinden olduqça semereli faidalanmaga qarar bere. Başta bir, mezkür taqifniñ baş sebepçisi olğan güberniya komissarı N.Bogdanovnı vazifesinden endirmek, ve, bunıñnen Qırımnıñ içtimaiy-siyasiy ayatına pek büyük tesir bıraqqan kadetler partiyasını — Bogdanov kadetler partiyasınıñ güberniyadaki yaçeykasınıñ faal azalarından biri edi – mevcut müitte “oyundan çıqarmaq” kerek edi. N. Çelebicihannıñ taqifi ise bunda tamam elverişli bir fursat edi.Qırım Musulman İcra Komitetiniñ ücümkâr darbesine oğragan N. Bogdanov ise N. Çelebicihannıñ taqif etilmesini Sevastopol kotrrazvedkasınıñ üstüne yüklemege ne qadar tırışmasın, endi iş-işten keçip, ayaqları astında ateşler yanmağa başlagan edi. Amelde müftini kontrrazvedka yaqaladı. Ya güberniya cemaat komitetleri icra bürosınıñ bu husustaki qararı? Onı qayda gizlemek mümkün? Rus gazetalarında Qırım Musulman İcra Komitetiniñ aleyhine yazılğan maqalelerni, derc olunğan bentlerni qayda gizleyceksiñ?!N.Bogdanov qırımtatarlar arasında kendisine nisbeten artayatqan narazılıqnıñ, ep yükseleyatqan inqilâbiy dalğalarnıñ ögüni almaq, ya da eñ olmağanda şu dalğalarnıñ darbe quvetini eksiltmek maqsadınen Aqmescitte, Bağçasarayda ve civarlarında “beklenilmegen büyük tertipsizlikler” yüz bermesin diye mahsus qarar qabul ete. Mezkür qarar tutaşıp turgan ateşke tökülgen yağğa çevirile ve güberniya komissarlığı işbu qararnı lâğu etmege mecbur ola. Qırımtatarlar Bogdanovnıñ istifaga çıqarılmasını kesen-kes talap eteler. Lâkin Qırımda mevcut olğan inqilâbiy-demokratik teşkilâtlarnıñ ekseriyeti Qırım Musulman İcra Komitetiniñ bu qararına qarşı çıqalar.165Qırım Musulman İcra Komiteti ise öz nevbetinde iyül 25-te Aqmescitte ötkerilgen qırımtatar halqı vekilleriniñ syezdinde qabul etken qararlarını qatiyetliknen imaye ete, ve olarnıñ bir şartsız eda etilmesinde printsipiallik köstere. Em de mında mesele yalıñız güberniya komissarı Bogdanovnıñ şahsiyetinde degil edi. Güberniya komissarlığı qırımtatarlarnı Rusiyege qarşı suiqast yapmaq isteyler, dep qabaatlamağa tırışa. Ve bu tüşüncelerini yarımada ealisiniñ miyine siñdirmege çalışa. Komissarlıq eyyetiniñ toplaşuvında Bogdanov Çelebicihannıñ taqifi ve azat etilmesi aqqında çıqışta buluna, bütün qabaatnı müftiniñ üzerine yüklemege tırışa.İyül ayınıñ soñlarında Aqmescitke N. Çelebicihannıñ taqifi boyunca meseleni resmiy sürette ögrenmek içün Odessa arbiy okrugından general-leytenat Razvadovskiyniñ yetekçiliginde nufuzlı komissiya kele. Komissiyanıñ erkânında Romaniya cebesi, Sevastopol ve Qaradeñiz flotu askeriy komitetleriniñ vekilleri, bunıñ kibi de Aqmescitteki teşkilâtlardan garnizon meclisiniñ reisi Kravçenko bar edi. Şusı meraqlı ki, mezkür komitetniñ erkânında Musulman İcra Komitetiniñ bir vekili yoq edi. Asılında komissiya yalıñız Çelebicihannıñ taqifinen bağlı meseleni degil de, tatarlarnıñ taqifinen bağlı “çıqışlarnı” da ögrenip çıqmaq kerek edi. Lâkin rus demokratları milliy meselede “çaqmay” ediler. Velasıl, ükümet komissiyası nasıl qarar çıqaracağı kün evelden belli edi. İyül 31-de güberniya cemaat teşkilâtlarınıñ mahsus bu mesele boyunca işçi ve köylü şuraları deputatlarınıñ, cemaat komitetleri vekilleriniñ, erzaq ve zemstvo idareleri reisleriniñ, uyezdler komissarlarınıñ iştirakinde ötkergen muşaveresinde işbu komissiyanıñ N.Çelebicihannıñ meselesi boyunca rezolütsiyası oqup eşittirildi. Muşavereniñ işinde iştirak etmek içün Qırım Musulman İcra Komitetiniñ vekilleri C. Seydamet, S. Hattatov, A. Özenbaşlı, X. Tınçerov, C. Ablayev ve A. Bodaninskiy davet etildiler166Odessadan kelgen nufuzlı komissiya N. Çelebicihan Sevastopol kontrrazvedkası tarafından taqif etildi, güberniya komissarlığı müfti üzerinden cinaiy iş açqanda “devlet mudafaasınıñ menfaatlarından” yolbaşçılıq aldı, ve barışıq muvazzanatını bozmamaq içün serbest bıraqıldı, degen qarar çıqara.167 Komissiya meseleniñ asılına toqunmay. Şunda S. Hattatov sözge çıqa, ve:”Bu vesiqa esas meseleni al etmey, aksine bütün bu işniñ provokatsiyadan ibaret olğanını isbat ete. Çelebicihan qabaatlımı? Ne sebepten buña ebet ve ya yoq dep aytalmadılar? Çünki o, qabaatlı degil, bunı itiraf da etil olamazlar. Bundan da gayrı bu eyyetniñ bizge, bizim müftimizge taalüqlı olğan bir meseleni ögrenmege kelgen eken, onıñ erkânında bizden de bir azanıñ bulunmasını teklif bile etilmegenini epimizniñ aleyhimizdeki tüşünceniñ ve osal fikirde olğanıñıznıñ bir ifadesidir. Binayenaleyh, bizim bulunduğımız bir eyyetten çıqqan bu qararlarnı qabul degil, muzakeresinde de iştirak etmeycekmiz”168, dep komissiyanı qattı tenqidğa ögrata.Muşaverede C. Seydamet pozitsiyaga has antipozitsiya qabilinde yapqan bir saatlik çıqışına yekün çekerek, Qırım Musulman İcra Komitetiniñ tek bu meselege degil, umumen qırımtatarnıñ kendi mustaqilligine, tutqan kendi yolunda ne derece qattiyetlik ve printsipiallik köstergenini numayış etti, ve, cümleden şöyle dedi: “Biz şimdigece ezilip kelgen musulman vicdan-i milliyesini artıq ezdirmemek ve milliy uquqlarımız ve dinimizge qarşılıq köstergenlerni cezasız bıraqmamaq isteymiz… Rus inqilâpçıları bizimnen emekdaşlıqqa qıymet keser ekenler, haqnıñ, adaletniñ yerine kelmesinde bizge yardım eterler. Aksi taqdirde biz öz yolumıznı özümiz bilgen şekilde mudafaa etecekmiz. Bu yüzden Qırımda ortaga çıqacaq anarhiyanıñ mesülieti de er alda bizge ait olmaycaq”169, dedi.Böyleliknen, Qırım Musulman İcra Komitetiniñ Bogdanovnıñ meselesi boyunca qabul etken 6 maddeden ibaret Beyannamede (Baq. İlâve № 1) artıq Qırım Musulman İcra Komiteta ve onıñ yetekçileri ileride nasıl areket eteceklerini açıq-açıqtan ilân eteler. Mezkür vesiqanıñ 2-nci maddesinde: “Eger Qırımda anarhiya çıqar ise, quvetimiz yetkeni qadar onıñnen küreşmege, sulh ve barışıqnıñ muhafazasına, inqilâp ve hurriyetniñ muhafazasına mustaqil sürette çalışacagımıznı beyan etemiz… Bizler bugünden itibaren, Qırımda baş kötergen ihtilâlge cenk ilân etemiz”170, denilıyen sözlerni bir daa tasdıqlay.Qırım Musulman İcra Komiteti ilerideki küreş yolunda bu sözlerniñ bir arifinden bile çetke çekilmei. Velasıl, qırımtatarlarnıñ bu Beyannamesi yarımadadaki siyasiy partiyalarğa büyük bir tesir bıraqa. Güberniya komissarınıñ vekili Biyankinen İşçi ve askerler şurasınıñ reisi Novitskiy N.Çelebicihannen körüşmek içün Musulman İcra Komitetiniñ idarehanesine keleler. N. Bogdanovnıñ inqilâbiy komitetten çıqarılacağını ve güberniya komissarı vazifesinden alıp taşlanacağını bildireler.171 Çoqqa barmadan, Rusiye Muvaqqat Ükümeti N. Bogdanovnıñ yerine güberniya komissarı olaraq Biyankini tayinley.1721917 senesi iyül 20-de N. Çelebicihanğa qarşı açılğan cinaiy iş boyunca teftiş ta noyabr ayınıñ başlarınace uzanıp kete. Niayet, 1917 senesi noyabr 6-da N.Çelebicihannıñ “işinen” oğraşqan aynı şu mahkeme sorğucısı V. V. Bürimov “Cinayetler boyunca mahkeme Nizamnamesiniñ 277-nci maddesine esaslanıp, müftiniñ areketlerinde cinaiy renk olmağanı sebebinden mezkür işni toqtatmaq aqqındaki qararnı Aqmescit okrug mahkemesine taqdim ete.173N. Çelebicihannıñ üçünci taqifi ve onıñ etrafında olğan vaqialardan şunı hulâsa etip aytmaq mümkün ki, bu endi qırımtatarlarnıñ milliy-qurtulış yolundaki ekinci büyük galebesi edi.
Yunus Qandım


c: text/html

text:
Qırımda maküm etilgen Yevromaydan iştirakçisi Aleksandr Kostenkonıñ aqları qaba sürette bozula. Onıñ bulunuv yeri aqqında ne tuvğanları, ne imayesi bile. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde advokat Diana Plüta bildirdi.
Aytqanı kibi, Kostenko SİZO iş vaqtı çerçivesinde uyğunlaştırılğan zamanda advokatı ve imayecisini körmege aqlıdır.
«Qırım territoriyasında işlemegen Rusiye qanuniyetine köre, maküm etilgenniñ qoruv aqqı bar, bu vaziyette Aleksandr Kostenkonıñ qoruv aqqı bozulğan. Oña red etkenleri, aqlarınıñ, bütün halqara qaidelerge köre, qaba bozuluvıdır», – dey Diana Plüta.
Ukraina vatandaşı, qırımlı Aleksandr Kostenko Aqmescitniñ №1 SİZOsından ğayıp oldı. Oktâbr 1 kününden onıñ bulunuv yeri aqqında ne imayecisi olğan anası, ne advokatı bile. Resmiy olmağan malümatlarğa köre, Kostenko Rusiye mahkemesiniñ ükmüni – 3 yıl ve 11 aylıq apis cezasını körmek içün avuştırılğandır.
Taqiqatnıñ bildirgeni kibi, 2014 senesi fevral 18 künü «kütleviy nizamsızlıq» devamında Kostenko Kiyevde «Berkut» Qırım mahsus hızmetiniñ hadimine zarar ketirdi.
Kostenko qabaatını tanımay. Avdokatı Dmitriy Sotnikov Qırımnıñ Yuqarı mahkemesine kassatsion şikâyetini berdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yarımadada noyabr 1-inden başlap suv tarifleri deñişecek, dep bildirile "Voda Krıma" saytında.
"01.11.2019 senesinden itibaren, Bağçasaray, Aqşeyh (Razdolnoye), Canköy, İslâm Terek (Kirovskiy) rayonlarında ve Kere (Feodosiya) şeerinde yaşağan abonentler içün suv tarifleri deñişecek", - haber ettiler müessisede.
Şirketniñ matbuat hızmetiniñ malümatına köre, adamlarğa qolay olsun dep, abonentler hımeti raatlıq künlerde de çalışacaq.
Tarif deñişmelerniñ tafsilâtlı cedvelinen "Voda Krıma" saytında tanışmaq mümkün.


text:
Qırımda sentâbrniñ 14-ünde küçlü, deñişici bulutlılıq, 15 m/s qadar küçlü yel beklenile. Bunı Qırım gidrometeomerkezi bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 27…29º.
Aqyarda az bulutlı, yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 24…26º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 26…28º.
Keriçte az bulutlı, yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 6-11 m/s. Ava arareti gece kündüz 25…27º.
Qırımda havflı ava şaraiti aqqında ihtarnı sentâbr 16-sına qadar uzattılar.
Keçken raatlıq künlerden berli Qırımda qaynağan furtuna içün, qurtarıcılar, er kün adamlar suvda boğulıp batqanı aqqında haber ete.


text:
İspaniya Ukrainanıñ şarqiy regionlarında Rusiyege qoltutqan separatistlerniñ tarafında cenkleşken sekiz vatandaşını yaqaladı.
Politsiya vekillerinin aytqanına köre, adları aydınlatılmağan adamlarnı İspaniyanıñ altı regionında fevral 27-de yaqaladılar: Asturiya, Kataloniya, Estremadura, Mursiya, Navarra ve Madrid.
Politsiyanıñ beyanatında aytıla ki, olardan sekiz kişini bir qaç cinayette qabaatladılar, lâkin tafsilâtlı malümatlar berilmey.
İspaniyanıñ kütleviy haber vastaları bildire ki, yaqalanğanlarnı silâ qullanmasında ve Ukraina zıddiyetinde İspaniyanıñ bitaraflığını bozğanlarında qabaatlaylar.
Ukraina şarqında Rusiyege qoltutqan boyevikler ve ukrain ükümet orduları arasında zıddiyet keçken seneniñ aprel ayından berli devam etmekte. Neticede 5,6 biñ insan elâk oldı, yüz biñlernen kişi evini terk etmege mecbur oldı.


text:
Eykel
Eykel (arapça هيكل haykal - "pek büyük yapı") - balçıqtan, mayışkütleden yapuv, eserleri üçölçevli kölemli bir şekilge saip olğan ve qattı ya da mayışıq malzemelerden yapılğan bir tasviriy sanat çeşiti. Eykel esas olaraq insannı, daa az ayvannı tasvir ete, onıñ baş janrları - portret, tarihiy, turmuş, temsiliy, kinayeli tasvirler, animalistik janrdır. Bediiy ve ifadeli eykel vastaları - kölemli şekil yapması, mayışkütleden imsel etüv (balçıqtan yapuv), talda, faktura, bazı allarda da renk işlep çıqaruvdır.


text:
Evel Ukraina içün yunan-roma küreşi boyunca «altın»nı qazanğan qırımlı Emin Seferşayev Sırbistanda keçirilgen Avropa birinciliginde Rusiyeni temsil etti ve altın medalni elde etti. Qırımnıñ Sport nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Seferşayev Avropa çempionatında Subotitse sırb şeerinde çıqışta bulundı.
«Yarışnıñ final uruşında sportçumız Bulğaristan sportçusını Dimitar Sandovnı 4:2 esabatı ile yeñdi. Tunç mukâfatı saipleri Abdulsamet Basar ve Giovanni Freni oldılar», – denile beyanatta.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, idmancı Sergey Popenkovnıñ şegirti Emin Seferşayev Qırım işğalinden evel halqara yarışlarda Ukrainanı temsil ete edi. 2013 senesinde Seferşayev yunan-roma küreşi boyunca Dünya ve Avropa çempionatlarında ğalebe qazanğan edi. Bu ğalebeleri tuvğan şeerinde qayd etilgen edi: Keriçte «Altın grifon» şeer reytinginiñ taqdirlev merasiminde 15 yaşında Emin Seferşayev «Yıl insanı» unvanını aldı.
Qırım.Aqiqat sabıq ukrain sportçusınıñ Avropa birinciliginde iştiraki aqta Ukrainanıñ yunan-roma küreşi federatsiyasından izaat bekley.


text:
Kreml kontrol etken işğal etilgen Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi «fevral 26 davasınıñ» eki mabüsi Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ev apislerini oktâbrniñ 7-ne qadar uzatmaq qararından advokatlarnıñ şikâyet arizalarını red etti. Bunı avgustnıñ 1-de advokat Edem Semedlâyev Facebookta bildirdi.
«Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi advokatlarnıñ şikâyet arizalarını red etip, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini ev apsinde qaldırdı. Bu oğlanlar teslim olmay, bizler ise olarğa qoltutmaq kerekmiz», – dep yazdı Semedlâyev.
Kreml kontrol etken Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi iyülniñ 20-de «fevral 26 davasınıñ» mabüsleri Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ev apsinde bulunma müddetini oktâbrniñ 7-ne qadar uzattı.
«Fevral 26 davasınıñ» mabüsleri Mustafa Degermenci ve Ali Asanov aprelniñ 6-dan berli ev apsinde bulunalar. Bundan evel ise Aqmescit SİZOsında yatqan ediler.
2015 senesi yarımadada qırımtatar faallerini 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün mahküm etmege başladılar. Olarnı qalabalıqlarda iştirak etkeninde qabaatlaylar.
Soñra mahkeme «fevral 26 davasını» ekige böldi: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca esnasnıñ diger iştirakçileri olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev davası şeklinde.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi mayısnın 31-ine qırımtatar faali, cemaat jurnalisti Lütfiye Zudiyevanıñ davası boyunca mahkeme oturışını tayinledi. Onı, Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine köre – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı – qabaatlaylar.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, dava malümatında 2014 yılı aprelde yapılğan Tagir Minibayevniñ yazısı keçe, o internet yazıda Zudiyeva qayd etilgen edi.
“Böyle tutıp almalarğa ve davalarğa ilk işaretlerge kibi baqam, çoqusı başta memuriy davalardan keçip, soñra ciddiy cinaiy davalarğa oğray edi. Bu beklenilgen bir şey. Yazıq ki, amma Qırımda vaziyet inkişafınıñ başqa yolunı körmeyim. Amma quvetçiler böylece qadınlarnı tutıp almasalar, olarğa daa yahşı olur. Bu artıq şamata ve provokatsiya”, - dedi faal.
Qadın, advokatı Emil Kurtbedinov oña tek tibbiy teşkerüv keçirilgeninden soñ yiberilgenini bildirdi.
Rusiye quvetçileri Lutfiye Zudiyevanıñ telefonını tutıp aldı, dep ayta faal.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı.
Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Bundan evel qırımtatar faali, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyeva Aqmescitteki Rusiye Ekstremizm ile küreş merkezinden yiberildi.
Faalniñ aytqanına köre, oña qarşı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı – memuriy dava açıldı.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.


text:
Qırım başı Sergey Aksönov Hakasiya Cumhuriyeti başına – Hakasiya Cumhuriyetiniñ ükümet reisi Viktor Ziminğa cumhuriyet territoriyasında yüz bergen yanğın neticesinde olğan facia içün taziye mektübini yolladı.
Bunı Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım Cumhuriyeti sakinlerinden Hakasiya halqına cumhuriyetiñizde olğan qayğı içün samimiy ve teren taziyelerimizni bildirem. Qırımlılar qorqunçlı felâket neticesinde elâk olğan insanlarnıñ soy-sop ve tuvğanlarınıñ qaarini is ete», – denile Aksönovnıñ beyanatında.
Hakasiyada raatlıq künleri yanğından 23 insan elâk oldı, biñden ziyade ev yandı. Aprel 14 künü matem künü olaraq ilân etilgen edi. Rusiye Fevqulâde işler nazirliginde evlerni yarım yıl içinde ğayrıdan qurmağa söz berdiler.


text:
Terrorizmge açıq çağırğanında qabaatlanğan cemaat jurnalisti, qırımlı bloger Nariman Memedeminovnıñ imayesi Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ mahkemesi çıqarğan qararnı şikâyet etecek. Bu aqta mahkümniñ advokatı Edem Semedlâyev oktâbrniñ 2-nde bildirdi.
«Ükümni şikâyet etecekmiz, müvekkilim cinayet işlemedi, dep tüşünemiz. O, patlavlarnı, insan öldürüvlerini aqlamağan edi», – dedi imayeci.
Onıñ aytqanına köre, mahkeme qabaatlavnıñ tasnifini deñiştirdi, şu sebepten üküm yımşatıldı. Semedlâyev, Rusiye prokuraturası da ükümni şikâyet ete bile, dep tüşüne, çünki qabaatlayıcı taraf 6 yıl apis cezası berilmesini istegen edi.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugının arbiy mahkemesi çarşenbe künü, oktâbrniñ 2-nde, terrorizmge açıq çağırğanında qabaatlanğan vatandaş jurnalisti, qırımlı bloger Nariman Memedeminovnı 2 yıl ve 6 ay yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti.
Tünevin Memedeminov soñki sözüni aytıp, Rusiyedeki mahkeme ve uquqnı «şablon» dep adlandırdı ve jurnalistlerni Qırımdaki vaziyetten ve yarımada sakinleriniñ mahkemelerinden haberdar tutmasına çağırdı.
Rusiye prokurorı Aleksey Aydinov Memedeminovnıñ altı yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasını istedi.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Qırımdaki şifahane-kurort saasınıñ müessiseleri iyünniñ 15-nde faaliyetlerini yañıdan başlatacaq. Tek yerli sakinlerni qabul etip olacaqlar. Bu aqta Qırımda yüksek seviyeli azırlıq buyruğınıñ tüzetüvlerinde aytıla.
«İşbu noqta (faaliyet toqtatıluvına dair) 2020 senesi iyünniñ 15-nden itibaren vatandaşlarnıñ vaqtınca qalması içün yer bergende şifahane ve raatlıq evleri, musafirhane faaliyetlerine tesir etmeycek», – dep aytıla Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ saytında derc etilgen vesiqada.
Aynı talaplar şifahaneler içün de bar: olarnıñ faaliyetine iyünniñ 15-nden itibaren izin berile, amma yalıñız Qırım ve Aqyarda qayd olğan vatandaşlar raatlıqqa qabul etile bile.
İyünniñ 15-nden itibaren qırımlılarğa hızmet etecek olğan şifahane-kurort saasınıñ müessise reberleri yañı koronavirus yuqunçı vaqtında iş içün mahsus mecburiyetni imzalamalı. Müşteriniñ COVID-19 diagnozı tasdıqlansa, müessise observatsiya parasını bermege mecbur.
Trenajor salonları ve fitnes merkezleri de Qırımda iyünniñ 15-nde çalışıp başlaycaq. Amma sport salonlarında ancaq ayrı dersler yapılacaq.
Qırım tışından kelgenler içün otel ve musafirhaneler şifahane-kurort ve musafirhane kompleksi obyektleri açıluvınıñ ekinci etapında açılacaq.
Qırımda turistlerni esapqa aluv elektron sistemasını açmağa planlaştıralar.
Bundan evel Aksenov karantin tedbirleri bitkenine qadar Qırımğa kelmemege rica etti. Aprelniñ 29-nda Qırımda evi ve mülki olmağanlar kelse, 14 künge observatorğa alınmalı, dep bildirdi.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti mayısnıñ 24-nden itibaren observatorda qaluv parasınıñ kirsetilüvini «telükesizlik tedbirleriniñ quvetleştirilmesi» dep adlandıra. Bu da regionda kurort mevsiminiñ başlanmasına yardım etecek, deyler.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
ABD devlet kâtibi Mike Pompeonıñ yardımcı muavini George Kent 1944 senesi qırımtatar sürgünligi qurbanlarını añma kününde «qırımtatar halqınıñ itibarı, dayanıqlığı ve küçüni» alğışladı. O, Rusiyeni «Qırım işğalini tez vaqıtta bitirmesine» de çağırdı.
«Sovet lideri İosif Stalin NKVD bölüklerine insaniyetlikke qarşı büyük bir cinayet yapmağa emir etti: qırımtatar halqını ayvan vagonlarında Orta Asiyağa sürgün etmege avale etildi. Qırımtatarlarnıñ aman-aman yarısı ilk yılda elâk oldı, olarnıñ arasında apayımnıñ qartanası Maube de bar edi», – dep tarif etti George Kent Twitter muracaatında.
Onıñ aytqanına köre, bugünde-bugün Rusiye akimiyeti işğal altındaki Qırımda qırımtatarlarnı qorquzmağa tırışa. Tahminen 70 insan siyasiy mabüs ola.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Avropa Birliginde Ukrainanıñ Missiyası qırımtatar haqlınıñ küreşi aqqında "Qırımtatar resurs merkezi"niñ filmini derc etti.
"İyün 26-sında Ukraina Qırımtatar halqınıñ bayraq kününi qayd etecek. Qırımtatarlar - Qırımnıñ tamır halqı aqqında filmni baqmağa davet etemiz. Qırım alâ daa işğal altında olğance, qırımtatarlar ve rusiye işğalci rejimine qarşı çıqqan başqa adamlar daima taqibat, basqı ve siyasiy sebepli tutuluv telükesi altında buluna", - denile AB-nde Ukraina Missiyasınıñ beyanatında.
20 daqqalıq filmde Qırımda qırımtatarlarğa qarşı yapılğan basqının qısqa tarihçesi kösterildi: Rusiyeniñ yarımadanıñ ilk ilhaqından başlap bugüngece.
Er yıl iyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın tamğa tasvir etilgen kök renkli bir bayraqtır. Tantanalı tedbirler em Qırımda, em esas Ukrainada, em çetele ötkerile.


text:
Bu sene dekabr ayında Qırım birligi tarafından keçirilmesi kerek olğan Qurultay (qırımtatarlarnıñ milliy toplaşuvı) qanunsızdır, şunıñ içün qırımtatarlarnıñ çoqusı onıñ neticelerini tanımaz, dep tüşüne qırımtatar halqınıñ aqları boyunca Komitet idarecisi, Meclis azası Eskender Bariyev.
Bunı o Krım Media agentligine bildirdi.
«Halqnıñ nasıldır bir meselelerini çezmege ıntılğan teşkilât peyda olğanda, bu menfiy bir şey degil, amma o milletni temsil etmege istese, bu endi başqa bir iş. Halqnı temsil etmek içün bu aqnı qazanmaq kerek. Bugün 2013 senesi saylanğan Qurultay bar. Şunıñ içün Qırım birliginiñ nasıldır bir Qurultaynıñ keçirilmesi ile bağlı arizaları, menimce, temelsiz. Ebet, ıntıluv olacaq, amma, halq olarğa qol tutmaz, dep tüşünem», – dey cemaat erbabı.
Qırım birligi cemaat teşkilâtı Rusiye qanunları boyunca Qurultay saylavlarını keçirecek ola.


text:
Bunı o Qırım «ükümetiniñ» toplaşuvında bildirdi.
«İlâclarğa fiyattan 22% qoşula – kerçekten bu bir mühtekirlik. Fiyatlar meselesi al etilmese, bizler aphanelerni teşkerecek acele-taqiqat taqımını şekillendirecekmiz», – dep tekrarlay Aksönovnıñ aytqanlarını onıñ matbuat hızmeti.
Onıñ bildirgenine köre, gruppa erkânına bergi hızmeti, uquq qoruyıcı organlar ve prokuratura vekilleri kirecek. Bu meselenen Qırım «baş nazir muavini» Mihail Şeremet oğraşacaq.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadada aşayt mahsulatı, ilâclar fiyatları arta. Aphanelerde ilâc fiyatlarınıñ artuvı birinci olıp Aqyarda qayd etilgen edi.


text:
Bazar künü, iyün 29-da, «Qırım» deñiz imanında paromğa nevbet altı yüz maşinanı, «Kavkaz» limanında 350 maşinanı teşkil etti.
Bunı ANO «Yekâne naqliye direktsiyası» bildire.
«Çalışqan paromlar tahminen 30 sefer yapqanlar. Bundan da ğayrı, «Annenkov» demir yol paromı da celp etildi. O bir seferni yapıp, 100 maşinanı keçirdi. «Aqyar» küçük paromı bir sefer yapıp, 20 maşinanı keçirdi. «İonas» paromı er sefer 110 yengil maşina ve 3 yolcu avtobusını keçire edi», – deyler müeesisede.
İyün 26-28 künleri keçitte furtuna havfı ilân etilgen edi. Yel suratı 23-25 m/s yete edi. Paromlar ile yel suratı 14 m/s olğanda, kerek olğanı kibi çalışa bile.


text:
Cumaaqşamı, fevral 5 künü, Aqmescitte «Kubanskiy» çarşısı rayonında şahsiy şirketlerniñ milliyleştirüvi keçti.
Qırım.Aqiqatqa şaatlarnıñ bildirgeni kibi, silâlı insanlar «Vezunçik» tükânlarınıñ saibi ofisini zapt ettiler.
«Binamızğa arbiy kiyingen, silâlı insanlar sürip kirdi. Olarnen «halq imayesi» de bar edi. Hadimlerge bir şey qıçıra, binanı sarıp aldı ve kimseni kirsetmey-yollamay ediler», – det tarif ete şaat.
Aynı adise «Qırım sultanı» şirketiniñ ofisinde yüz berdi. İşbu şahsiy şirketler biri-biri yanında yerleşe.
Şirketlerniñ saipleri, zapt etici insanlar da bir şeyni añlatmaylar.
Qırımda 2014 senesi mart ayında yüz bergen Rusiye işğalinden soñ silâlı «halq imayesi» yardımı ile şikretlerniñ «milliyleştirüvi»ni keçirmege başladılar. Mecburiy «devletleştirüv» qurbanları arasında – banklar, musafirhaneler, gemi qurucılıq zavodları, ötmek kombinatları ve atta Yalta kinostudiyasınıñ binaları bardır.


text:
«Moskva ve Kiyev vekâletli insanları muzakerelerge başlap, bu sualni beraber çezmek kerekler. Çünki Rusiye kibi memleketler resurs teminlerni ya da fiyat bilgilev şartlarını Ukraina ya da diger memleketlerni mecbur etmek içün qulanmamaq kerektir», – dedi Harf .
O şunı da qayd etti ki, nevbetteki üç taraflama gaz mesleatlarında, Rusiye, Ukraina ve AB iştiragi ile Rusiye gazınıñ fiyatını ve temin etüv yolunı belgilemek kerek.
AQŞ Devlet kâtibi Jon Kerri qayd etti ki, eger de Moskva Ukraina prezident saylavlarını keder etse, Ğarp oña nisbeten gaz saasındaki cezalarnı kirsete bilecek.
Şimdi Rusiye Ukrainağa gaznıñ biñ kubometri içün 500 dollar fiyatını belgiledi.


text:
Ahmet Ahay soray: Maña eşek hamutı kerek
Ahmet Ahay şeerge çarıq bazarına kelip, eşek terisini satın ala. Terige bürünip, urba tükânına kele de, satıcıdan soray:
– Maña kerek şeyiñ yohmı?
– Mende er şey bar, tek ayt, alır beririm.
– Maña eşek hamutı kerek, men onı seniñ tükânıñda körmeyim de?
– Adam urbası satılğan yerde ayvan hamutı neyapsın?!
– Şorbacılarım insan hiyafetindeki adamlarnı eşek kibi çalıştıralar. Men eşek hiyafetine kirip, insan kibi çalışıp bahacah olam.
Ahmet Ahay böyle dey de, hamut olmağanına yazıqsınıp, ketmege tedariklene. Artına çevirilgende tükâncı onıñ sırtına bornen “Ahmet Ahay – Özenbaş delisi” dep yaza.
Ahmet Ahay tükânnıñ qarşısındaki qavege doğrulana. Qveci Ahmet Ahaynıñ sırtındaki yazını oqup, onı eriştirecek ola ve dey:
– Ey, Ahmet Ahay, hoş keldiñ, havege kir, men seniñ ögüñe beş çeşit yemek hoyarım.
Ahmet Ahay qavege kire. Qaveci onıñ ögüne bir filcan süt qoya. Ahmet Ahay sütni içe de qalğan dört yemekni bekley. Bekley amma, qaveci nevbetteki yemeklerni ketirmey.
– Sen daa ne bekleysiñ, Ahmet Ahay, men aythanımnı yaptım, – dey qaveci.
– Men yalıñız, süt içtim, halğan dört yemegiñ hayda? – dep soray Ahmet Ahay.
Qaveci şaqıldap külerek dey:
– Sen yalıñız süt içtim belleme. Bu sütten hatıh – bir, penir – eki, haymah – üç, sarıyağ – dört ola. Mına bu dört yemekni sen sütnen beraber aşadıñ, ürmetli Ahmet Ahay!
– Oy, Suleyman haveci, çoh sağ ol, – dey Ahmet Ahay. – Lâkin saña bir ricam var, meni nasıl sıylağan olsañ, menim dört balamnı da öyle sıylasa, bir “aşap” toysınlar.
– Ya olar haydalar
– Sen ketireber, şimdi kelirler.
Qaveci dört filcan süt ketire ve:
– Oğullarıñ daa kelmedilermi, Ahmet Ahay? – dep soray.
– Seniñ sütüñde hatıh, penir, haymah, sarıyağ bar olsa, menim de olacah balalarım var: Asan – bir, Üsein – eki, Fatime – üç, Zore – dört, – dep cevaplana Ahmet Ahay ve qaveci ketirgen dört filcan sütni içe de, qaveden çıqıp kete.
Onıñ artından baqıp qalğan Suleyman qaveciniñ közü kene “Ahmet Ahay – Özenbeş delisi” degen yazılarğa tüşe ve dey:
– Yoh, Ahmet Ahay deli degil, o sözlerni yazğan adamnıñ özü deli!
“Yıldız”. 2005. №3.
Memba Leyla Emir


text:
Sakın Terk-i Edepten
Sakın terk-i edebden kûy-ı Mahbûb-ı Hüdâdır bu
Nazargâh-ı İlâhîdir Makâm-ı Mustafâ’dır bu
Felekde mâh-ı nev Bâbü’s-selâm’ın sîne-çâkidir
Anun kandilidir hûr matla-i nûr u ziyâdır bu
Resûl-i Kibriyâ’nın hâbgâhıdır hakîkatde
Tefevvuk-kerde-i arş-ı Cenâb-ı Kibriyâ’dır bu
Bu hâkin pertevinden oldı deycûr-ı adem zâil
‘Amâdan açdı mevcûdât dü çeşme tûtiyâdır bu
Müra’ât-i edeb şartiyle gir Nâbî bu dergâha
Metâf-ı kudsiyândır bûsegâh-ı enbiyâdır bu
Kaynak: Abdülkadir Karahan, Nâbî, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1987; ayrıca bkz.: Prof. Dr. Cihan Okuyucu, Nâbî, Timaş Yayınları, İstanbul, 2001


text:
Bu aqta antimonopol hızmeti bildire.
Belli olğanı kibi, bugünki künde Qırımda dizel yaqarlıqnı 34,26 rub., Aİ-92 37,08 rub., Aİ-95 38,29 rub. satın almaq mümkün.
Fiatlarnıñ tüşmesi FASnıñ vekilleri ve Aqyarnıñ yaqarlıq müessiselerniñ körüşüvinden soñra yüz berdi. Toplaşuv aprel 17 künü 2014 senesi ötkerildi. Onıñ esas mevzusı şeer ve cumhuriyette yaqarlıq fiatlarnıñ durumı ve onıñ eyileşmesi edi.
Şimdiki vaqıtta Qırımda yaqarlıq saasındaki fiyatlarğa bir sıra menfiy faktorlar tesir etmekte. Bular em uquqiy şahıslarnıñ ğayrıdan registratsiyaları, em ketirilüvniñ toqtatılması.
Rusiyeden esas acımı Qırımğa Keriç paromlı keçitten yollanılmaqta. Tolu miqdarda Deñiz vastasınen yaqarlıq Qırımğa mayısnıñ başında kelip başlaycaq.
Mayısnıñ 20-ne qadar ise Qırımnıñ AZS leri ve Kefe cermay bazası teşkerilecek.
«Bizge Qırımdaki yaqarlıq saasınıñ real durumını bilmek kerek. Eger antimonopol qanunları bozulsa, tenbiyelecekmiz, eger yardım etmese, ceza sanktsiyalarını qullanacaqmız», – dep qayd etti UFAS müdir muavini Vâçeslav Tokarev


text:
«Eurovision-2016» halqara yır yarışında Ukrainanı temsil etecek yırcı Jamala bildire ki, aprel 12-de o ve Vogue mecmuası «Eurovision-2016» içün sana qıyafetiniñ ğayesi yarışınıñ neticelerini ilân ettiler.
«Eñ çoq İvan Frolovnıñ taslaqını begendim, onıñnen endi çalışqan edim. Yarışnen aynı sırada Stockholmde yarış azırlığında esas ortağımız olğan STB kanalınıñ baş stilisti Dmitriy Kurâta azırlağanlarını kösterdi. Stockholmde sanada angi anterde çıqacağım yarımfinalnıñ baş repetitsiyasında belli olacaq», – dep bildirdi Jamala Facebookta.
Ukrain yırcısı Jamala «1944» yırını jurnalistlerge siyasetnen bağlı olmağan bir yır olaraq tanıttı. Jamala «Eurovision» ukrain milliy saylavında seyircilerden 142 biñ rey (reylerniñ 37,77%) qazanıp ğalip çıqtı.
«Eurovisionnıñ» yarımfinalı Stockholmde mayıs 10 ve 12 künleri keçirilecek, yarış finalı ise 2016 senesi mayıs 14-de olacaq.


text:
Fevral ayında ötkerilecek Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuvında Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ keçirilüv tarzı muzakere etilecek.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Şimdi Meclis azaları Qurultay vekilleri ile qonuşıp, olarnıñ Qurultayda iştirak etmek imkânlarını, onıñ keçirilüv tarzı ve yeri aqqında fikirlerini ögrenecekler», – dedi reis muavini.
O, Meclisniñ fevral ayındaki toplaşuvı Aqmescitte keçirilecegini de qayd etti.
Evel Qurultaynıñ yarımada tışında – ya Kiyev, ya da Türkiyede keçirilmesi muzakere etile edi.
Salı künü, 2015 senesi yanvar 12-de, Aqmescitte Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Prezidiumı toplaştı. Toplaşuvda qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisniñ nevbetteki körüşüv tarihını muzakere ettiler.
Qırımtatar Milliy Meclisi fevral 23 künü Aqmescit ve Aqyarda Qırım Halq Cumhuriyetiniñ birinci reisi, I Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ teşkilâtçısı, Qırım, Poloniya, Aqrusiye ve Litvaniya müftisi Noman Çelebicihan ölüminiñ 97 yıllığı munasebeti ile matem mitingini keçirecek ola.


text:
Mayısnıñ 18-de Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi «tehnikiy sebeplerden dolayı» qırımtatar halqı Meclisiniñ muavini Ahtem Çiygoz davası boyunca nevbetteki toplaşuvnı lâğu etti. Bu aqta öz Facebook saifesinde Nikolay Polozov bildirmekte.
«Şimdiçik Qırım Yuqarı mahkemesinden telefon ettiler. «Tehnikiy sebeplerden dolayı» bügün Ahtem Çiygoz davası boyunca toplaşuv yapılmaycaq eken», – dep yaza o.
Radio Svoboda muhbiriniñ haber etkenine köre, Yuqarı mahkeme binası yanında silâlı quvetlerniñ eki avtobusı bar.
Mayısnıñ 17-de keçken toplaşuvda qabaatlanğan tarafnıñ şaatı Rustem Mennanov aytqanına köre, 2014 senesi fevralniñ 26-da QMC Yuqarı Şurası ögündeki mitingte Ahtem Çiygoz «koridor açıp», Ukraina ve Rusiye tarafdarlarını biri-birine yaqınlaşmamasına çağırğan eken.
Ahtem Çıygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ territorial bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi. İşğal altındaki Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kütleviy qalabalıqlar çıqarmasında qabaatlay.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Sovetler zamanında apiste yatqan Poloniya ve Ukraina dissidentleri ve zemaneviy Rusiyeniñ siyasiy mabüsleri mahküm etilgen qırımlı Ruslan Zeytullayevge qoltuttı. Videonı «Euromaydan SOS» cemaat teşebbüsi azırladı.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev de Zeytullayevniñ yaqın vaqıtta azat etilecegine ümüt etkenini bildirdi.
«Emin ol ki, qardaşım, sen o qadar uzun müddet anda qalmaycaqsıñ. Yüce Allahnıñ yardımınen biz Qırım yarımadasını işğalcilerden ve hainlerden temizleycekmiz. Seniñ de tez vaqıt andan qurtulışıñ içün elimizden kelgenini mıtlaqa yapacaqmız. Bundan seniñ iç şübeñ olmasın. Sen çoq cesür ve sabırlı insansıñ. Allah senden razı olsun. Ümüt etem ki, yaqın zamanda biz ana toprağımızda körüşirmiz», – dedi Cemilev.
İyülniñ 27-de Rusiye Yuqarı mahkemesi Zeytullayevniñ apis cezasını 12 yıldan 15 yılğa qadar arttırdı. Aqyarlı buña cevap olaraq açlıq grevine başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ qararına narazılıq bildirdi.
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi 2016 senesi sentâbrniñ 7-de Zeytullayevni «terrorist cemiyette iştirak etkeninde» qabaatlı olaraq tanıp, oña 7 yıl apis cezasını berdi. Rusiye prokuraturası Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ bu qararına itiraz bildirdi ve dava tekrar baqılması içün kene Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesine qaytarıldı. Taqiqat organları Zeytullayevnıñ terrorist cemiyet iştirakçisi degil de, teşkilâtçı olaraq tanılmasını istey. Rusiye Ceza Kodeksiniñ bu maddesi eñ azından 15 yıl ve atta ömür boyu apis cezasına ketirmek mümkün.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye nezareti altındaki Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesi adliyeci Emil Kurbedinovnıñ taqiqat orğanlarına 2016 senesi hırsızlanğan qırımtatar faali Ervin İbragimovnen alâqalı soravı boyunca bergen şikâyetini red etüv aqqındaki qararına qol tuttı.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, adliyeci Emil Kurbedinov taqiqat butün muracaat ve soratuvlarnı közde ardı etip, yalıñız mahkemede cevap bergenine diqqat çekti.
«Uquqqorçalama organları ile aramızdaki munasebetler bayağı kergin. Soratuv yollağanımda – cevap bermeyler, mahkemege bergenimde – aman er şeyni taqdim eteler. Mahkemeci Mojelyanskiy eki aydan soñ cevaplar mahkemege ketirilgenini esapqa alıp, demek menim şikâyetrlerimni tatmin etmek kerekmey dep qarar berdi. Bu cevaplar tamam mahkemeden evel azırlanğanından eminim», – dep ayttı adliyeci.
Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimov 2016 senesi mayıs ayında Bağçasarayda belgisiz insanlar tarafından hırsızlandı. Video nezareti kamerası Rusiye yol inspektorları urbasındaki eki kişi İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı mikroavtobusqa çekip kirsetkenini qayd ete.
Qırım uquqimaye gruppası bu hızrsızlıqqa rusiyeli akimiyet ya da paramillitar gruppalarnıñ alâqası bar olğanını iddia ete.


text:
Rusiyeniñ Qırım ilhaqı – tek Ukrainanıñ degil, bütün dünya toplulığınıñ problemidir, ve yarımadanıñ işğalden qurtuluvını tezleştirmek içün halqara siyaset ardı-sıra olmalı ve Rusiyege qarşı çoq sayıda sanktsiyalar kirsetilmeli.
Bu aqta ABD Ukraina sabıq elçisi, ABD Barışıq institutınıñ prezident muavini William Taylor «Ukrinform» ukrain haber agentligine ayttı.
«Halqara toplulıq siyasiy kün tertibiniñ prioritetleri cedvelinde Qırım meselesini saqlap qalmaq kerek. Qırım tek yarımadada yaşağan insanlar içün degil, Qırım Ukrainanıñ diger parçası, halqara toplulıq içün müimdir», – dep qayd etti sabıq diplomat Washingtonda keçirilgen «Qırım Rusiye işğalinden beş yıl keçken soñ» konferentsiyasında.
Onıñ qayd etkenine köre, laf ilk evelâ Rusiye tarafından Avropada cenkten soñ barışıq yaşavnı temin etken norma ve standartlarnıñ bozuluvı aqqında kete.
«Rusiye Qırımğa kirgende bu normalar yoq etildi», – dep qayd etti Taylor.
Ekspertniñ qayd etkenine köre, ABD ve Ğarpnıñ diger memleketleri tarafından kirsetilgen sanktsiyalar Rusiye istilâsını toqtatmasa da, belli tesir etken.
«Olar Putinge yaqın olğanlar içün problem çıqardı, Rusiye iqtisadiyatına da tesir etti», – dedi Taylor. Aynı vaqıtta, sabıq elçiniñ qayd etkenine köre, sanktsiyalar quvetleştirilmeli.
O, al-azırda Rusiye reberliginde bir çoq insanğa, Rusiyedeki ayrı banklarğa ve maliye sektorına qarşı yañı sıñırlar kirsetmege imkân bar, dep qayd etti.
Daa evel qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Rusiye prezidenti Vladimir Putin yaqınları arasında Qırım işğali hata olğanını qabul etti, amma bunı açıq şekilde tanımağa azır degil, dep bildirgen edi.
Poloniyanıñ Ukraina elçihanesi Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ beşinci yılında Ukraina topraq bütünligine qoltuttı. Almaniya Tış işler naziri Heiko Maas Rusiyeniñ Qırım işğalini «qaçınılmaz uquq bozuvı» dep adlandırdı. Çeh Cumhuriyetiniñ Tış işler nazirligi Rusiye işğal etken Qırım ukrain toprağı ola dep bildirdi. Çeh Tış işler nazirligi Qırımnıñ askeriyleştirilüvini ve Rusiye tarafından yarımada yanında gemilerniñ serbest keçmesine mania yapılğanını takbih etti. Litvaniya Tış işler naziri Linas Linkâviçus Rusiyeniñ Qırım işğali kününde Ukraina mustaqilligi ve topraq bütünligine qoltutqanını bildirdi.
«Rusiyeniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarnıñ qanunsız ilhaqınıñ beş yılından soñ» Avropa Birligi Ukrainanıñ mustaqilligi ve topraq bütünligine qoltutmağa devam ete, dep aytıla Avropa Birliginiñ tış işler vekili Federika Mogerininiñ Avropa Birliginiñ tış işler vekili Federika Mogerininiñ beyanatında.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yaltada oktâbr 6 künü cemiyet qorunması boyunca merkez idmanlarında er yerde ışıq söndürülecek vaqıtta alınması kerek olğan tedbirlerni işlediler. Bunı Kremlin nezareti astındaki Yalta şeer idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Müessise bildire ki, efsanege köre, 1550 sanlı dispetçer hızmetine «diversion-teroristik eylem aqibetinde Taman-Kafa yañelişli eki energo-köpürde patlav yüz berdi». Neticede, idmnlarnıñ efsanesine binaen, Qırımnıñ bir sıra rayonı ve memuriy merkezi elektriksiz qaldı. Ayrıca, Keriç, Kefe, Kezlev, Sudaqta, Seyiter, İslâm Terek, Curçı ve Cankoy rayonlarında ışıq kesildi.
«Toplaşuv iştirakçileri elektrinniñ sıñırlanması vaqıtında Yaltanıñ belediye obyektlerini energiyanen teminlemek içün ilk olaraq yapılacaq tedbirlerni işlep çıqtılar», – dep qayd ettiler müessisede.
Oktâbr 5 künü Yaltada cemiyet qorunması boyunca merkez idmanları çerçivesinde zelzele vaqıtında tehliye tedbirleri üzerinde idmanlar keçirilgen edi.
Oktâbr 4-7 künlerinde Qırımda cemiyet qorunması boyunca merkez idmanları keçirile. İdmanlar devamında tabiy ve suniy şekilde üz bergen felâketler vaqıtında yapılacaq areketlerge azırlıq yapıla. İdmanlarda federal akimiyet organları, Rusiye subyektleriniñ icra akimiyetleri, erli idare ve teşkilâtlandıruv organları iştirak ete.


text:
Aluşta regional Meclis (Rusiye Federatsiyası territoriyasında 26.04.2016 s. mahkeme qararınen yasaq etilgen) idaresiniñ sabıq yolbaşçısı, şeer memuriyeti yolbaşçısınıñ sabıq muavini Enver Arpatlı Tataristanda memur oldı. O, Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca qabaatlavnıñ esas şaatlarından biri oldı.
Arpatlı Pestretsi belediye rayonınıñ icra komiteti yolbaşçısınıñ muavini ola. Bu rayonnıñ merkezi Tataristan Cumhuriyetindeki Pestretsi köyü ola. Onı, mahkemege sorğuğa davet etmek içün, çoq vaqıt devamında tapıp olamağan ediler. Arpatlınıñ video bağ vastasınen sorğuğa çekilmesi fevral 2-ge planlaştırılğan.
Taqiqat tarafından taqdim etilgen foto ve video malümat ögrenilgen vaqıtta adliyeciler bu insannıñ vaqia merkezinde faal olğanına bir qaç sefer diqqat etken edi, mahküm etilgen Ahtem Çiygoz ise bildirdi ki, hususan Arpatlı regionlar ile bağ tutuv ve Qırım parlamentine regional meclisler azalarınıñ kelüvi içün mesüliyetli edi, dep bildire Qırım.Aqiqat.
Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız


text:
ATR qırımtatar telekanalınıñ yolbaşçılığı ve icadiy taqımı Qırım işğalinden soñ qanuniyet çerçivesinde çalışıp, «er bir adımnı tüşünip etmege tırıştı», – dep bildirdi telekanalağa qol tutmaq içün kelgen qırımlılar ögünde çıqışta bulunıp, ATR qırımtatar telekanalınıñ haber siyaseti boyunca baş müdiriniñ muavini Lilâ Bucurova.
«Biz ögümizde olğan qanuniyet çerçivesinde areket etmege çalıştıq. Er bir adımımıznı, bizim içün ağır olsa da, biz tüşünip yapa edik. Maqsadımız tek bir – qırımtatar halqı içün qırımtatar telekanalını saqlamaqtır. Qırımtatarlar içün bu adiy haber alanı olmağanını añlap. Er birimiz bu kanalğa canımıznıñ bir köşeçigini bergenimizni añlap. Şimdi ayaqqa tura ekenmiz, tek Qırımğa degil de, bütün dünyağa: mındamız, Vatanımızda, sağmız, öz tilimizde laf etemiz», dep başladıq»,– dedi ATR qırımtatar telekanalınıñ haber siyaseti boyunca baş müdiriniñ muavini.
«Olar bizler içün – bir vaqıtları atta qırımtatar tilinde yırlap olamağan insanlar içün bunıñ emiyetini añlamaylar. Bazıda uzlaşmağa ketemiz – bazıda ğayet sıq uzlaşmağa ketemiz, açuvlatmayıq dep, amma içimiz qaynay. Qırımtatarlardan ruhiy nimetini almasınlar degen fikir ile bunı etemiz», – dep qayd etti Lilâ Bucurova.
Bazarertesi künü, yanvar 26-da, ATR qırımtatar telekanalına silâlı insanlar sürip kirdi. Haberlerniñ acele yayınında alıp barıcı silâlı insanlar Aqmescitte yerleşken ATR qırımtatar telekanalına bir yıl devamında olıp keçken adiselerniñ video malümatını, şu cümleden, fevral 26 künü Qırım parlamenti divarları yanında keçirilgen mitingniñ videosını saqlağan bilgisayar serverini tutıp almaq içün kelgenini bildirdi.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti divarları yanında Qırımnıñ ayırıluvına qol tutqanlar ve Ukraina birdemligi tarafdarları arasında muqavemet-mitingi keçirilgen edi. Ekinci tarafnıñ esas qısmı qırımtatarları edi.
ATR qırımtatar telekanalınıñ haber siyaseti boyunca baş müdiriniñ muavini Lilâ Bucurova canlı yayınğa çıqıp, halqqa muracaatta bulundı. O, silâlı insanlarğa bazarertesi künü telekanalda tintüvni keçirmege izin bergen yerli akimiyet areketlerini takbih etti.
Vaqia yüz bergen yerge Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz da keldi. O, işbu vaqianı qırımtatarlarnı qorqutmaq içün bir usul olaraq adladı.
Qırımnıñ içki siyaset, informatsiya ve alâqalar «naziri» Dmitriy Polonskiy dedi ki, ATR qırımtatar telekanalınıñ reberleri ve jurnalistleri «kendi areketlerinden mesülietni akimiyetke qaldıracaq olalar».Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskayanıñ aytqanına köre, tintüv taqiqatçınıñ qararı ile açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirildi.
ATR hadimlerini tintüv sabağa qadar süre bilecegi aqqında tenbiyelediler.
OSCE azatlıq meseleleri vekili Dunja Mijatović bazarertesi künü, yanvar 26-da, arbiylerniñ Qırımnıñ Aqmescit şeerinde yerleşken ATR yekâne qırımtatar telekanalına yapqan areketlerini takbih etti.


text:
Kyiv istinaf mahkemesi yanvarniñ 30-nda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ sabıq deputatı Vasiliy Ganışnı devlet hainliginde qabaatlı tanığan evelki instantsiya mahkemesiniñ ükmüni deñiştirmedi. Bu aqta Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası haber ete.
Qayd etilgenine köre, o, 12 yılğa üküm etildi.
Daa evel Ganışnıñ advokatı Andrey Rudenko, onı Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan insanlarnı deñişim cedveline kirsetmege teklif etilgen edi, dep bildirdi.
Daa soñra Ukraina telükesizlik hızmetiniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, sabıq deputatnıñ deñişim cedveline kirsetilgeni aqqında malümatnı berip olamaylar.
2018 senesi noyabrniñ 19-nda Kyivniñ Dnipro rayon mahkemesi Qırım Yuqarı Şurasınıñ sabıq deputatı Vasiliy Ganışnı devlet hainliginde qabaatlı tanıp, mal-mülkini almadan 12 yılğa üküm etti. Mahküm etilgen kişi 5389 ğrıvnâ mahkeme masraflarına ödemeli. Mahkeme qararı işke tüşürilgenine qadar Ganış ev apsinde qalmalı. İstinaf mahkemesi qarar çıqarğanına qadar bu sıñırlav tedbiri devam etecek.


text:
AQŞ prezidenti Donald Trump, devletniñ kosmik quvetleriniñ yaratılmaşını közde tutqan, qanunnı imzaladı. Amerika Qoşma Ştatlarında 1947 yıldan berli ilk sefer ordunıñ yañı çeşiti yaratıldı, dep hatırlata CNN amerikan telekanalı.
Yañı ordunıñ komandanı olaraq general John Reymond tayin etildi. AQŞ-nıñ Arbiy ava quvetlerinde 15 biñ adam kosmik ordusına keçirilecek. 2019 senesi avgust ayında Trump yañı ordunıñ yaratılmasını AQŞ duşmanları Yer kürresini arbiyleştirgeninen añlattı.
"Kosmosta serbest areket etmek imkâniyeti, Amerika Qoşma Ştatlarına qarşı yiberilgen raketalarnı tapıp yoq etmege yol berecek", - dep yaza prezidentniñ sözlerinden "Amerika sesi" hızmeti.
Kosmik ordunıñ altı bazada yerleşmesi közde tutula. Olardan dörtü Coloradoda ve daa birer Alabama ve Californiada olacaq.


text:
Ukraina prezidentiniñ Ofisi bildirgenine köre, yanvarniñ 11-nde saat 17:00-da Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, memleketi Tehran civarında Ukraina yolcu uçağını «yañlışlıqnen» tüşürgenini tanığan İran prezidenti Hasan Rouhaninen telefonda laqırdı etecek.
Cumaertesi künü Zelenskıynıñ Ukraina halqına hitap etecegi de planlaştırıla.
«Devlet yolbaşçısı İrandaki qaza yerinde çalışqan Ukraina mütehassıslarınen, halqara ortaqlarınen mesleatlar keçirip, İran İslâm Cumhuriyetiniñ prezidentinen telefonda laf etken soñ video muracaatını yapacaq», – dep aytıla Ukraina prezidenti Ofisiniñ haberinde.
İran, Tehran yaqınlarında tüşken «Ukraina halqara ava yollarınıñ» uçağı arbiyler tarafından «yañlışlıqnen» tüşürilgenini tanıdı. Resmiy Tehran malümatına köre, uçaq İslâm inqilâbı qaravul korpusınıñ müim obyektlerinden biri tarafına aylanğanda «duşman nişanı» olaraq köründi. Arbiyler, ABD ile kerginleşken munasebetler sebebinden «eñ yüksek seviyede azır edi», bu «insan hatasına» yol açtı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, İran akimiyeti qaza «qabaatını tolusınen almalı», dep israr ete.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Daa evel bir sıra kütleviy haber vastası ABD ve diger memleketlerniñ istihbarat menbalarına esaslanıp, Ukraina halqara ava yolları ava şirketiniñ «Boeing» uçağı İran raketasınen tüşürildi, dep bildirdi, daa soñra bunı Kanada ve Büyük Britaniya liderleri de ayttı. İran akimiyeti 176 insan elâk olğan Ukraina uçağı tüşürilgenine dair versiyanı inkâr etken edi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen telefonda yapqan subeti esnasında onı «Ukraina topraq bütünligi ve qırımtatarlarnıñ aq-uquqını qorçalavda öz pozitsiyasına sadıq qalğanı içün» minnetdarlıq bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ matbuat hızmeti haber etkenine köre, telefon konuşması mayısnıñ 24-nde keçti, eki devletniñ liderleri «eki tarafnen halqara kün tertibindeki aktual meseleler boyunca fikir alış-verişi yapqanlar».
«Taraflar Ukraina ve Türkiye arasında serbest ticaret muqavelesiniñ tizilüvini tezleştirmek muim olğanını qayd etti. Aynı zamanda söz, energetika, aviatsiya ve mudafaa saalarında özara elverişli işbirlikni keñleştirüv yolları aqqında laf etildi», – denilmekte haberde.
Aprel ayınıñ başında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko İstanbulda Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilüvi meselesini muzakere etken edi.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilip başladı.


text:
İşğal etilgen Qırımdaki müit nasıl? Rusiye uquq qoruyıcıları nasıl usullarnı qullana? Yarımadada farqlı tüşüncelernen küreş eñ çoq kimge tesir ete? Qırımda insan aqlarınıñ sıñırlanuvı ve bozuluvına qarşı nasıl tedbirler alınmalı? Bu aqta qırımlı faal Lutfiye Zudiyeva Qırım.Aqiqatqa tarif ete.
– Bugünde-bugün Qırımdaki yaşayış nasıl qabul etile?
– Laf etkende sıq-sıq şunı aytam, zemaneviy Qırımda olğanlar Sovetler Birligini ve ayrı tarihiy adise-vaqialarnı, esnaslarnı añdıra. Endi olğan kibi kele. Keçken asırnıñ tarihımızğa oşay.
– Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ işi de öylemi?
Uquq qoruyıcı qurulışlarınıñ işi NKVD ve KGB işiniñ üslübine oşap keteLutfiye Zudiyeva
– Uquq qoruyıcı qurulışlarınıñ işi ket-kete NKVD ve KGB işiniñ üslübine oşay, çünki bugünki qabaatlavlar qabaatlanğanlarnıñ areketlerine degil de, çaquv, operativ vekâletlilerniñ esabatları, şübheli ekspertizalar, gizli şaatlar ve edebiyatqa ya da evlerde malümat taşıyıcılarındaki oña oşağan şeylerge esaslana. Belli olmağan sovet tecribesi.
– Qırımtatarlar, faaller, aq qorçalayıcılar buña qarşı çıqmağa azırmı?
– Qırımtatarlarnıñ tarihında Sovetler Birligi şaraitlerinde bile repressiyalarğa doğru qıymet kesmege bilgen ve millet ya da din mensüpligine baqmadan başqasınıñ belâsını añlağan insanlar bar edi. Adaletsizlikni körgen ve vaziyetni deñiştirmege istegenler bar edi.
Bir vaqıtları qırımtatarlar içün böyle insanlardan biri akademik Andrey Saharov olğan. O, acayip bir şekilde er keske tesir ete edi – em adiy vatandaşlarğa, em Politbüroğa (TSK KPSS). Büyüklerimiz onıñ TSK KPSS kâtibi Mihail Gorbaçevge yazğan «Qırımtatarlar ve Dağlıq Qarabağ» açıq mektübini hatırlaydır. O vaqıt bu mektüpniñ bir nushasını Andrey Dmitriyeviç Saharov «Moskovskiye novosti» aftalıq gazetasına alıp ketti, lâkin 1988 senesi aprelniñ 3-nde muarririyet tolu metin yerine «Tınçlıq ve ikmet» qısqa maqaleçigini derc etti. Pek kelişmegen ve kerekmegen bir mevzu edi.
– Qırımdaki kütleviy haber vastaları sovetlerniñ matbuat vastalarına oşaymı?
– Meraqlısı şu ki, er şey pek oşay, resmiy kütleviy haber vastaları, uquq qoruyıcı qurulışlarınıñ insanlarnı taqip etmek içün qullanğan manaçıqları – er şey aynı.
30 yıl evelsi Saharov qırımtatarlar etrafındaki vaziyetni mektüpte böyle yazğan edi: «Vaziyet kerginleşe, resmiy haber ve beyanatlarda milliy areket faallerini ekstremist dep adlandıralar, amma areket er daim qanunğa uyğun bir şekilde, zorbalıqsız keçe edi. Qırımda tatarlarnıñ evlerini buldozerlernen yıqa, yaqa ediler, hocalıqları yernen bir etile edi, insanlarnı özüni yaqmağa mecbur ete ediler. Keçmişte repressiyalarğa oğratılğan faaller reabilitatsiya etilmedi (tıpqı diger vicdan mabüsleri kibi). Eki kişi – Kadırov ve Ablayev – alâ daa apisteler».
– Qırımtatarlarnı şimdi de sovetlerniñ stsenariyine köre taqip etelermi?
O vaqıtları qırımtatarlarnı tek millet mensüpligi içün taqip ete ediler, bugün din ceetinden de basqı yapılaLutfiye Zudiyeva
– O vaqıtları qırımtatarlarnı tek millet mensüpligi içün taqip ete ediler, bugün din ceetinden de basqı yapıla. O devirde ve bizim zamanımızda çeşit cemaat-siyasiy vaziyetler bar edi. Sovetler Birligi qırımtatarlarnıñ bir çoq diniy qıymetini unuttırdı. Qaytqan soñ bu qıymetler yañıdan doğmağa başladı, ve bugün qırımtatarlar – İslâm dinini kütken insanlar, olar açıqlar ve Qırımnıñ diger halqlarınen yan-yana yaşaylar.
– Saharovnıñ işi şimdi devam etemi?
– Saharovnıñ zamandaşı ve onı şahsen bilgen, «İnsan aqları içün» areketiniñ reberi Lev Ponomarev bizni tögerek masağa, soñra ise yanvarniñ soñunda Moskvadaki cemaat diñlevlerinde iştirak etmege davet etkende biz barmağa qarar aldıq.
Bir çoq insanımız apiste yata ve FSB, Ekstremizm ile küreş merkezi, prokuratura ve mahkemelerniñ hadimleri tarafından basqığa oğratıla. Bes-belli, bir şey yapmalı. Muntazam sürette.
Rusiyede taqip etilgen musulmanlarnıñ soy-soplarınıñ fikirince, FSB, İç işler nazirlişi, prokuratura esnaf olğanlar, mahkeme ise olarğa yardım ete. Olar aqiqiy cinayetlerni tahqiq etmek yerine ayat ve diniy fikirlerini qorçalağan insanlarnı mahküm etip apiske ala.
– Moskvada Rusiye aq qorçalayıcıları buña nasıl baqa?
– Saharov merkezinde toplaşqan ekspert ve aq qorçalayıcılar uquq qoruyıcı qurulışlarınıñ areketlerine aynı şekilde qıymet kese, olarnıñ iş usullarını uyğun körmey. 20-25 yaşında gençlerge çıqarılğan sebepsiz ükümlerniñ cemiyetteki telükeni añlaylar. Sahte terroristler tapılğanı aqqında semereli esabat bermege imkân bergen yanaşuvnıñ cemiyetniñ telükesizliginen iç bir alâqası yoq.
Qırım «körünmegen bir alan» oldı, Rusiye qanunları bar, amma asılında – tam bir qanunsızlıqLutfiye Zudiyeva
Vitaliy Ponomarev («Memorial»), Sergey Davidis («Memorial»), Aleksandr Verhovskiy («Sova») kibi bir çoq ekspert yıllar devamında «terrorizm ve ekstremizm ile küreş qanunları» saasında çalışa. Misal olaraq, 2014 senesiniñ adiselerinden evel Vitaliy Ponomarev Qırımğa tögerek masada Rusiye ve Orta Asiyadaki repressiyalar boyunca ekspert olaraq iştirak etmege kelgen edi. O vaqıt bir qaç yıldan Qırım da aynı vaziyette olacağını kimse tüşünmegen edi, şimdi ise Qırım, em ukrain, em rus aq qorçalayıcılarınıñ fikirince, «körünmegen bir alan» oldı, Rusiye qanunları bar, amma asılında – tam bir qanunsızlıq.
– Başqa fikirde olğanlarnen tek Qırımda küreşelermi ya da qomşu Rusiyede bu er yerde bar?
– Bugünki künde Rusiyede başqa fikirde olğanlarğa yapılğan basqı o qadar büyük ki, onı aytmamağa mümkün degil. Rusiye aq qorçalayıcılarınıñ fikirince, «terrorist ya da ekstremist ağır cinayetleriniñ azırlanuvınen bağlı qabaatlavlar şübheli tahminler, tahqiqat celp etken ekspertler, uquqta belgilengen deliller olmağanda yasaqlağan mahkeme qararları esasında qurulsa, bu vaziyet qasevetlenmege mecbur ete».
– Farqlı tüşünceler ile küreşte din kütken musulmanlarğa nasıl bir yer ayırıla?
İslâmofobiya musulmanlarnen bağlı er angi aq qorçalayıcı leyhalarını yavaşlataLutfiye Zudiyeva
– Repressiv konveyerni başta musulmanlarğa qarşı qullanacaqlar, dep aytqan edik, çünki olar cemiyetniñ eñ az qorçalanğan qısmı ola, tele teşviqatı İslâm ve terrorizmni bir kösterdi, musulmanlar terrorizmde qabaatlansa, kimse bunıñ sebepleri aqqında tüşünmey. İslâmofobiya musulmanlarnen bağlı er angi aq qorçalayıcı leyhalarını yavaşlata.
Açıq-açıq aytacaq olsam, siyasiya, diniy teşkilâtlarğa ait musulmanlarnı qorçalamağa kerekmi-yoqmı munaqaşaları alâ daa tek Rusiyede degil, Ukrainada ve atta halqara seviyede aktual olıp qala. Aq qorçalayıcı faaliyetinde saylav yanaşuv körüne. Rusiye akimiyeti bunı yahşı qullana. Hususan Qırımda, çünki beş yıldan berli halq büyük basqığa baqmadan, zorbalıqsız tirenüvge sadıq qala, lâkin onı terrorizm, ekstremizm, silâ saqlav ve satış maddelerine istinaden qabaatlaylar.
– Bu yanaşuv Rusiyedeki diger din ve cemaat birleşmeleriniñ vekillerine tesir etemi?
«Yamanlıq tamırı» – Rusiyedeki «terrorizm ve ekstremizmge qarşı qanunlar»Lutfiye Zudiyeva
– Asılında «yamanlıq tamırı» – Rusiyedeki «terrorizm ve ekstremizmge qarşı qanunlar» ve onıñ qullanuvı. Bugün yahşı köremiz ki, Rusiyede «terroristlerni» artıq tek musulmanlar arasından tapmaylar. Misal olaraq, «Seti», «Novoye veliçiye» davaları, «İyegova şaatları», farqlı muhalifetçilerniñ taqip etilüvi. Ve tek bundan soñ, musulmanlar dünya baqışları ve faal olğanı içün aman-aman ömür boyu apis cezasını almağa başlağan soñ, cemiyet FSB tarafından yapılğan repressiyalarnen meraqlandı.
– Zemaneviy Rusiyede insannı terrorist ya da ekstremist olaraq köstermek qolaymı?
– «Terrorist» ya da «ekstremist» sözü bir lağap oldı, çünki onı terrorizmnen iç bir alâqası olmağan insanğa ya da bir qaç insanğa bermek mümkün, bunı kelişmegen insanlar repressiyalarğa oğratılsa, şaraitler keyfiyetli olsun ve cemiyet indemesin, dep yapalar. Şunıñ içün bu mesele kütleviy haber vastalarında daima köterile, mahsus hızmetler ve olarnıñ terrorizm ve ekstremizm ile «küreşine» sarf etilgen büyük paralarnıñ sebepleri añlatıla.
«Terrorist» ya da «ekstremist» sözü bir lağap oldı, çünki onı terrorizmnen iç bir alâqası olmağan insanğa ya da bir qaç insanğa yapıştırmaq mümkünLutfiye Zudiyeva
Bütün bular yaqın keçmişni hatırlata: 58-inci siyasiy madde, onı çeşit türlü qullanmaq mümkün edi, bu memleketniñ er bir sakini «halq duşmanı» ola edi, arbiy mahkeme, uydurılğan cinayet ve qorqunç bir üküm. Bugün tek ölüm cezası yasağını lâğu etmege qaldı, bu da yaqında olacaq, ğaliba.
– Buña nasıl qarşı çıqmalı?
– Lağaplardan qurtulmaq kerek. Medeniy bir cemiyet buña lâyıq degil, çünki zemaneviy dünya medeniy olmağa istey. İslamofobiya ilâcı – kerçek tanışuv ve bilgi aluv. Cemiyette keniş sürette muzakere etmeli. Taqip etilgen musulman teşkilâtlarınıñ davalarında informatsion ve aq qorçalayıcı kampaniyalarınıñ semereligini talil eteyik. Mence, böyle kampaniyalarnıñ muvafaqiyetsizligi dünyada musulmanlarğa qarşı olğan baqışlarnen bağlı. Bir çoqu em obyektiv, em subyektiv olğanını añlayım.
– Bu baqışlarnı deñiştirmek içün ne yapmalı?
– Birinciden, Anayasanıñ esas maddelerinde din serbestligini kefil etken devletler, qanun altı aktlar ve uquqiy vesiqalar Anayasağa zıt kelgenini tüşünmeli. Bugünde-bugün insanlar uydurılğan terrorizm, diniy baqışlar ve kitaplar sebebinden taqip etilse, bu aqlanmağan basqı er angi devlet içinde kerginler ve zıddiyet doğuracaq.
Ekinciden, jurnalist, aq qorçalayıcı, faaller ve «yasaqlanğan musulman teşkilâtlarınıñ» davaları boyunca aq qorçalayıcı saasında çalışqan er kes içün tögerek masalar, tedbirler teşkil etilmeli.
Üçünciden, din ve insan aqları (din esasında olğan mahkemeler, yasaqlanğan teşkilâtlar olğan «terrorist davaları») aqqında yazğan jurnalist birleşmelerini qurmaq doğru olur edi. Müimi şu ki, bu birleşmeniñ meseleni añlağan tedqiqatçılar ve mütehassıslar, teşkilâtlarnıñ vekilleri ile bağı, malümatnı teşkermek imkânı ve tuvğanlarınen bağı olmalı.
– Musulmanlarnıñ rolü ne?
– Şübhesiz, mında cemiyetniñ musulman qısmı esas rol oynay. Bu dinniñ ikmetini, dülberligini ve zemaneviy cemiyetke kerekligini er kün isbatlamalı. Bu qıymetlerniñ küzgüsi olıp, insanlarnı İslâmdan qorqmamağa ögretmeli. O, bir Allahnı tanığan dinlerden biri, dünyada aman-aman eki milliard insannıñ eñ büyük qıymetidir.
Pew Research Center tedqiqat teşkilâtınıñ maruzasına binaen, din kütkenlerniñ sayısına köre İslâm hristianlıqtan soñ kele.
Musulmanlar dünyanıñ 49 memleketinde ealiniñ çoqluğı ola. O qadar insannı er vaqıt körmemezlikke urmağa, bastırmağa ve diniy duyğularını bozmağa mümkün degil.