text:
Kiyev – İyül 1-de Ukraina Nazirler şurasında Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar meseleleri boyunca Departament peyda oldı. Onıñ reisi vazifesine Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı tayinlendi. Yarıym yıl keçse de, departament neler yapa ve angi meseleler çezilmesi içün meydanğa ketirildi belli degil. Qırım.Aqiqat mühbiri departament reisine yuqarıdaki suallerge cevap bermege teklif etti. Subet devamında Aslan Ömer Qırımlı «Krım» serbest iqtisadiyat zonası aqqında davalı qanunnıñ lâğu etilmesi oğrundaki küreş ve Qırım işleri boyunca Devlet hızmetiniñ işine başlaycaq olğan zamanı aqqında tarif etti.
– Aslan, yolbaşçılıq etkeniñiz departamentniñ nasıl vazifeleri bar, aytıñız?
– Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar meseleleri boyunca departament Ukraina Nazirler şurası kâtibiyetiniñ struktur bölügi ola. Nazirler şurasınıñ reglamentine köre, Departamentimiz Rusiye Federatsiyasınıñ vaqtınca Qırım işğalinen bağlı aqibetlerniñ al etilmesinde ükümetniñ icra akimiyet organları işiniñ semereli tertip etüvini teşkiliy, malümat ve ekspert-analitik ceetten temin etmelidir.
Departament Nazirler şurasınıñ icra akimiyet organlarınıñ faaliyetini qanun aktları, ükümet iş planlarınıñ ömürge keçirilmesi boyunca koordinatsiyasını temin ete. Bizler ekspertizalar keçiremiz ve Nazirler şurası baqqan meseleler boyunca analitik, malümat, informatsion ve diger malümatlarnı azırlaymız.
Bundan ğayrı, Departament Avropa birligi ile assotsiatsiya añlaşmasınıñ amelge keçirilmesinde iştirak ete.
Lâkin bizim esas maqsadımız – Qırım işğaliniñ toqtatılması, Qırım yarımadasını Ukraina yurisdiktsiyası altına qaytarılması, Qırımda yaşağan ve qıtaiy Ukrainağa köçip kelmege mecbur qalğan şahıslarnıñ aqları ve serbestliginiñ qorumasıdır.
– Ya departamentte qaç adam çalışa?
– 5 adam çalışa: departament müdiri, muavini ve üç baş mütehassıs. Er bir hadimniñ devlet idaresi, halqara ve milliy uquq, em de iqtisadiyat saasında büyük bir iş tecribesi bar.
Añlaysıñızmı, memleketimiz oğrağan vaziyette er birimiz mümkün olğanı qadar semereli, tolusınen ve vaqtında berilgen vazifelerni eda etmek kerek.
– Dediñiz ki, maqsadlarıñızdan biri – Qırımdan köçip kelgenlerniñ aqlarını qorumaq. Yani bir de bir mesele çıqsa, qırımlılar sizge muracaat ete bileler?
– Bu sene iyül ayında Nazirler şurasınıñ qararınen Qırım ve Aqyar işleri boyunca Devlet hızmeti meydanğa ketirildi. İcra akimiyetniñ bu merkeziy organı Qırım işğalinden sebep vatandaşlarnıñ ve yuridik şahıslarnıñ peyda olğan meselelerni çezmek kerek.
Lâkin Devlet hızmetiniñ reisi daa tayinlenmedi, bu sebepten vatandaşlar ve yuridik şahıslarğa kerçek yardım kösterilmesi sozula.
Aytqanım kibi, departament, ilk evelâ, icra akimiyet merkeziy organlarınıñ yalıñız koordinatsion vazifesini becere.
Departament yardım ete bilecek vatandaşlar ve yuridik şahıslarnıñ muracaatları boyunca Nazirler şurasınıñ reberligi ve onıñ kâtibiyeti leyhalarnı azırlaylar.
Departament vazifelerinden tış olğan ayrı meselelerge bizler Qırımtatar cemiyetini celp etip, o, vatandaşlarımızğa acele cevap bere ve yardım ete.
– Ne sebepten Qırım işleri boyunca Devlet hızmeti alâ daa sahte hızmet olıp qala? Yaqın zamanda onıñ nizamnamesi ve reberi peyda ola bilemi?
– Qırım meseleleri boyunca Devlet hızmeti iyül 17-de meydanğa ketirildi. Kerçekten, Devlet hızmetiniñ reisi daa yoq. Nazirler şurası bunıñnen bağlı qararnı daa qabul etmedi. Bizler bunıñ sebebini bilemiz, lâkin bu intervyüdan tış bir malümattır.
– Bir sıra cemaat faaliniñ fikirince, Qırım işleri boyunca ayrı bir nazirlik olmalı. Sizince, buña acet barmı, ve akimiyet buña razı olurmı?
– Bizim Devlet hızmetimiz bar, buña köre areket etmelimiz. O, işine başlasa, neticeler olsa, şekil deñiştirilmesi aqqında da ayta bilecekmiz.
– Departamentiñizniñ meydanğa ketirilmesinden berli aman-aman yarım yıl keçti, lâkin bu müddet devamında onıñ işi aqqında pek az malümat berildi. Ne sebepten?
– Nazirler şurası kâtibiyetiniñ faaliyet hususiyetine baqsaq, işimizniñ neticesi baş nazir, baş nazir muavinine avaleler, Nazirler Şurası Kâtibiyeti reberliginiñ rezolütsiya azırlanması ola, lâkin bu vesiqalar açıq degil, bu sebepten ükümetniñ resmiy saytında derc etilemez.
Lâkin işimizniñ açıq qısmı da mevcut. Böylece, departament Qırım işğalinden soñ peyda olğan meselelerniñ ameliy al etilmesinen bağlı körüşüvlerni teşkil ete ve iştirak ete.
Açıq tedbirler aqqında tafsilâtlı malümatnı menim Facebook ve Twitter saifelerimde almaq mümkün.
Ukrainanıñ «Krım» serbest iqtisadiyat zonasınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında» qanunı ile bağlı vaziyetke diqqatıñıznı ayrıca celp etem.
Departamentimiz işbu vesiqanı yahşı ögrenip, Nazirler şurası kâtibiyetiniñ reberligine maruza tezkeresini azırlap, mezkür qanun Ukraina Anayasası ve qanunlarına uymağanını, vaqtınca işğal etilgen topraqlarda ve ondan tış bulunğan fizik ve yuridik şahıslarnıñ aqlarını bozğanını aydınlattıq.
O vaqıt bütün nazirlikler bu qanunğa qoltuttılar, bizim departamentimiz oña menfiy qısmet etip, bu şekilde qabul etilemez, dep netice çıqardıq.
Bugünde-bugün qanun artıq davalı sayıla. Vatandaşlarımız oña menfiy qıymet kestiler, bu daa bir kere insan ve vatandaş aqları ve serbestligini temin etüv meselelerine daa da mesülietli yanaşacağını köstere.
– Nazirler şurasına Serbest ticaret zonası aqqında qanunnen bağlı angi bir tevsiyelerde bulundıñız? Sizince, oña nasıl deñişmeler kirsetilmek kerek?
– Buña yalıñız departamentimiz degil, Qırımtatar Milliy Meclisi de emiyet berdi. Meclisniñ tışqı iqtisadiyat alâqalar, yatırım ve milliy iqtisadiyat inkişaf idaresi Qırımda yaşağan Ukraina vatandaşları, hususan, tamır halq olaraq qırımtatarlarnıñ aqlarını bozuv aqqında malümat azırladı. Bu qanun Qırımtatar Milliy Meclisi qırımtatarlarnıñ yekâne yuqarı vekâletli temsil icra organınıñ fikirlerine uyğun degil.
Bizler dedik ki, işbu qanun Anayasanıñ 24-ünci maddesine uymay, çünki oña binaen, vatandaşlarnıñ anayasa aqları, serbestligi aynı olur. Irq, teri rengi, siyasiy, din ya da diger çizgileri, cınsiyet, etnik ve içtimaiy çizgileri, mal-mülk, yaşağan yeri, til ya da başqa şeylerge köre sıñırlar ya da imkânlar olmaz.
Qanun Ukraina Anayasasınıñ 33-ünci maddesine zıt kele, çünki oña köre, Ukrainada qanun boyunca bulunğan er bir insannıñ areket etüv serbestligi kefil etilmekte.
Aynı vaqıtta, bu qanunğa binaen, Ukraina vatandaşı Qırım ile memuriy sıñırdan keçmek içün yalıñız qıtaiy Ukrainada devlet organları tarafından berilgen vesiqalarnı köstermek kerek. Misal olaraq, böyle vaziyette qıtaiy Ukrainağa kirmek anayasa aqqı olğan vatandaş böyle bir vesiqanı «Krım» Serbest iqtisadiyat zonasında coysa, qıtaiy Ukrainağa kiremez. Elbet de, bu vaziyette belli bir organlar vatandaşlarnıñ identifikatsiyasını qolay-qolay yapamazlar, lâkin Ukraina vatandaşı kendi anayasa aqqından marum qalmamaq kerek.
Şimdi men, bizim fikirimizge köre, çıqarılacaq qanun maddeleriniñ episini daa aytmadım.
Ayırım maddeler lâğu etilmek, devlette üküm sürgen vaziyette çıqarılğan, amma devletniñ belli bir qısmında vatandaşlarımıznıñ aqlarını sıñırlağan maddeler ğayrıdan baqılmaq kerek, dep tüşünemiz. Bu arada vaqtınca işğal etilgen yerlerde bulunğan subyektler içün ğayrıdan qayd etüv esnasını qolaylaştırmaq kerek.


c: text/html

text:
Birleşken Milletler Teşkilâtında Rusiyeniñ daimiy temsilcisi vazifesine Tışqı işler naziriniñ muavini Vasiliy Nebenzâ tain etildi. Rusiye prezidenti Vladimir Putin bu aqta ferman imzaladı.
Nebenzânıñ namzeti muzakere etilgeni aqqında mayıs ayında malüm olğan edi. O 2013 senesinden berli Rusiye MİD yolbaşçısınıñ muavini olaraq çalışa, bundan evel ise New York ve Cenevrede BMT temsilciliklerinde çalışmaqta edi.
Rusiyeniñ BMT sabıq temsilcisi Vitaliy Çurkin ayatınıñ 65-nci yılında, fevralniñ 20 apansızdan ölgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“BAHRİ EMENİ”
Qarasuvbazar rayonında Aq Qayanıñ civarında sekiz yüz yıllıq emen teregi öse. Bu terek – Bahri emeni adını taşıy. Başta mında dört emen öse edi. Olar dört qaraman: Bahri, Azmi, Suvari ve Mambet şerefine oturtılğan.
1777 senesi rus generalı Suvorovnıñ ştabı bu terekniñ taldasında yerleşken ve emenniñ adı “suvorovskiy dub” olıp qalğan.
Onıñ büyükligi insannı ayrette qaldıra, çünki yüksekligi 18 metr, qalınlığı ise 12 metr.
“KELİN QAYA”, “BALALI QAYA”, “QARTANA QAYA”
Qırımnıñ yalı boyunda Demirci qayalarnıñ bölgesinde yüksek ve acayip bir qaya bar. Bu qayağa qadimiy vaqıtlarda şumalılar “Kelin qaya”, demirciler ise “Balalı qaya” ve “Qartana qaya” dey ediler. Amma turistler qayanı Yekaterina II qıraliçege oşatıp, oña “Golova Yekaterinı” adını qoyğanlar. Qırımtatar eski toponimik ad rus qıraliçesi Qırımnı ziyaret etmezden evel bar edi.
“ORMAN-QOŞ”
Qırımnıñ eñ yüksek dağı – Orman-qoş (yüksekligi 1545m). Mında da yañlışlıq oldı, “orman” sözüni “roman” sözge deñiştirgenler. Qayd etmek kerek ki, 1904 senesi Sankt-Peterburg şeerinde S.N. Yujakov muarrirliginde “Büyük entsiklopediy” kitabı neşir olunğan, anda 244 saifesinde Qırımnıñ eñ yüksek dağnıñ adı “Roman-qoş” degil de, kerçek adı “Orman-qoş” olğanı yazıla.
“SÜNGÜ-SÜV”
Aqmescit ve Aluşta yolunda, Demirci köyge burulğanda, Süngü-Suv (Ştık-voda) çeşmesi bar. 1804 senesi Şuma cenkinde elâk olğan türk ofitseri İsmail ağanıñ hatırasına oğlusınıñ sımarışınen bu çoqraq şadırvan şeklinde yapıldı. Soñra 1824 senesi Süngü-Suv çeşmesi rus seraskeri Kutuzovnıñ adınen adlandırıldı.
“QIZ QALE BURUN”
Suvdağnıñ eñ körümli yeri Ceneviz qalesi. O, 9 asırda qurulğan. O vaqıtta bu yer Qız qale Burun adını taşığanına baqmadan, tarihtı o, Ceneviz qalesi kibi qaldı. 1222 senesi selcuk türkleri Suvdağğa ucum etip, bu qaleniñ içinde cami qurdılar, adını Padişa cami, ya da Bayazid camisi qoyğanlar. Bu cami Qırımda Allahnıñ ilk evi sayıla.
Dağ, şeer ve köy adlarını deñiştirmek mümkün, lâkin halq hatırası yaşar eken, halqnıñ özü de yaşay!


text:
Ötken aptada Qıtay äue küşteri qatarınan eki kün Tayuan (Tayvan') äue keñistigine basıp kirgennen keyin, bwğan jauap retinde AQŞ pen Britaniya bastağa..
«AQŞ qalay da Auğanstandağı tälipterdiñ biligin moyındaydı». Bwnday mälimdemeni Päkistan prem'er-ministri Imran Han jasadı. Onıñ aytuınşa tälipter bil..
Älemde keñinen qoldanılatın Facebook, Instagram jäne WhatsApp jelileriniñ jwmısı belgili bir kezeñge naşarlap, bayaulağanı bayqaldı. Bwl jaylı DownDet..
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,6 mıñğa artıp, jalpı esebi 970 mıñğa jetken. Qazan ayınıñ alğaşqı birneşe..
Bügin, 4 qazan küni Soltüstik Koreya biligi öziniñ resmi aqparat agenttigi KCNA arqılı habarlama taratıp, Oñtüstik Koreyamen aradağı senim telefonın q..


text:
Bağçasaray – Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerov – Qırımda akimiyetni alem-aşkâre tenqit etken ve yarımada vaziyeti boyunca öz hoşnutsızlığını gizlemegen siyasetçilerden biridir. Bıltır avgust ayında 9 sene devamında eda etken Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ başı vazifesinden vazgeçti. O vaqıt Ümerov Rusiye devlet hızmetiçisi antını almağa istemedi, birinci şahıslarnıñ tarafından ise onıñ işine itiraz yoq edi ve onı atta yolbaşçı vazifesinde qalmağa çağırğan ediler. «Ümdelerge sadıq olmaq kerek», – añlata o. Meclis reisiniñ ayatında olğan deñişüvler, tuvğanlarına etilgen basqı, cumhuriyet başı ile soñki subetiniñ mevzu ve tarihı, qırımtatarlarnıñ temsiliy organınıñ faaliyeti ve Qırımdan çıqmaq imkâniyeti aqqında İlmi Ümerov Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
– Eviñizde keçirilgen tintüvden soñ Taqiqat komiteti sizni raat qaldırdımı?
Taqiqat ketişatı aqqında malümatnı faş etmeycegim aqqında ariza yazğanım. Daa eki kere çagırğan ediler – taqiqat tedbirleri edi. Raat qaldırdılar aytamam. Meni bu körüşüvlerge «fevral 26» işi boyunca şaat olaraq çağıralar. Ayta bilgenim tek bir şey, şaatlığımnı Ahtem Çiygoznıñ faydasına berem. Çünki o kerçekten de kütleviy nizamsızlıqnıñ teşkilâtçısı degil edi ki, aksine, parlament ögünde olğan künü ep kesni tınçlandırmağa, toqtatmağa, tertipsizlikniñ ögüni almağa tırışa edi.
– «Fevral 26» işi boyunca sorğularğa çekilgen şahıslarnı Ahtem Çiygozğa qarşı şaatlıq etmege çağıralar degen bir fikir bar. Bu aqta ne ayta bilesiñiz?
– İhtimal. Amma şahsen maña bağlı degil. Maña basqı köstermeyip, cevaplarımnı deñiştirmege rica etmey ediler. Aksine, men bastırılğan cevaplarnı tüzetkende, taqiqatçı da tüzete edi.
– Fikriñizce, «fevral 26» işini bir kimse sımarış ete bilemi? Öyle alda, müşteri Qırımdanmı yoqsa yoq?
– Qıyın sual. Mında menfaatlar bir-birine bağlı ola bile. 100% eminim ki, sımarlanğan siyasiy iştir. Ahtem Çiygoznı sayladılar, çünki o faaldir ya da, başqace aytacaq olsaq, uzlaşmağa razı olmağandır. İmkânlarını sıñırladılar. Şimdi mayıs 18 (qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını hatıra künü, – müel.) künü matem tedbirlerine azırlıq kete ve merkeziy Meclisniñ yerli regional meclisleri ile bağı olduqça zayıflaştı. Faqat, şimdi men biraz bu işke qoşuldım, Nariman Celâl (Meclis reisiniñ birinci muavini, – müel.).
– «Fevral 26» işi boyunca keçken diger şahıslar aqqında ne ayta bilesiz?
– Bu sualge cevap berip olamam, çünki şahsen kimsenen qonuşmadım. Sağlığım maña çoq areket etmege imkân bermey. Yapa bilgenimni yapam, qalğanı menim içün artqaç yüktir.
– Tintüv, sorğularnı keçirgenler arasında sizge tanış olğanlar bar edimi? Olar qırımlıdır?
– Yoq, şahsen menim tanışım yoq edi. Maña köre, olardan yarısı Qırım tışından kelgendir.
– Bağçasaray ya da Aqmescitniñ uquq qoruyıcı tertibatlarında tanışlarıñıznı köresiñizmi?
– Bağçasarayda deyerlik er kesni billem. Mındaki strukturalarnıñ başında yañı sıma olğanlar – FSB başı ve, ğaliba, Taqiqat komitetiniñ reberi.
– Malüm ki, siziñ mevamıñızdan sebep qızıñız Ayşe Ümerova Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğından işten boşatıldı. Yaqınlarıñızdan daa bir kimse böyle alğa rastkeldimi?
– Teessüf ki, e. Bu qoruqnıñ binalarından birini qadınım kirağa tuta edi. Anda bediiy salon edi. Aile içün faydalı bir iş. Çünki devlet hızmetinde pek çoq qazanmazsıñ. Amma bundan marum qaldıq, çünki yolbaşçılıq qadınım ile kira añlaşmasını imzalamadı. Beş ağam bar, ekisi ticaret ile oğraşa. Birinde – Aqmescitniñ «Zapadnaya» avtostantsiyasında «Bor-Çoqraq» tükânı, anda çapçaqlar, büyük savutlar, plastmass mahsullar satıla. Ekincisi, eñ ufağında – Bağçasarayda demir yol vokzalı rayonında qurucılıq malzemeleri bazası bar. Olarda endi ekişer kere tesadüfiy teşkerüvlerni keçirgen ediler, arasında yarım saatlik farq ile: birinden kete, digerine keleler, teftişçilerniñ aynı erkânında. Ağam: «Belki, isarnı çekeyim ya vesiqalarımnı bir nizamğa ketireyim?» dep sorasa, teftişçilerden biri: «Bunı tüşünmeñiz, er şey ağañıznıñ siyasiy mevamına bağlı. O yañlış firqağa yazıldı».
– İleride ne olacaq, fikriñizce? Teşkerüvler devam etermi?
– Bilgenime köre, vesiqaları yerinde. Er bir iş adamında olğanı kibi, bazı problemler bardır. Olarnı bu problemlerden sebep çekiştirecekler, ğaliba. Böyleliknen maña, siyasiy mevamım ve faalligime tesir etmege tırışacaqtırlar.
– Siz Qırım akimiyeti ya da qırımtatar memurları ile muzakerelerge başlamaq içün öz mevamıñıznı deñiştirmege tüşünmey ediñizmi?
– Statusım o qadar yüksek degil ki: Meclis reisi degilim, Meclis reisiniñ birinci muavini de degilim. Muavin yaqında oldım – şimdiki vaziyetten sebep. Tecribem ğayet büyüktir, faydalı muzakerelerni keçire bilir edim. Akimiyetke bu kerek olsa, azırım.
– Cumhuriyet başı Sergey Aksönov soñki kere ne vaqıt laf ettiñiz?
– İşten boşatılğanda, bıltır avgust ayında.
– Yahşı ayırıldıñızmı?
– Olduqça yahşı. Doğrusı, onıñ ile iç te qavğa etmedim. Bir-birimizge iddialarımız olsa da, ğıyabiydir. Ümüt etem ki, işim boyunca maña bir ciddiy iddası yoq edi. Gizlemeden intervyü bergende, meni tenbiyeley edi, amma men – mevamım, kerek olğanda, özüm qarar alacam, dep cevap qaytara edim. Şimdi maña daa mart ayında (2014 senesi, – müel.) işten çıqmağa kerek olğanını aytqan raqiplerim tapıla ki, amma men avgustta arizamnı berdim, çünki bu müddet devamında biz Rusiye Federatsiyasınıñ degil de, Ukraina qaidelerine köre çalışa edik. Cumhuriyet endi saylavlarğa azırlanmağa başlağanda, qarar almağa mecbur oldım: ya da rayon devlet memuriyetiniñ ğayrıdan teşkil etüvinden soñ Rusiye devlet hızmetçisiniñ antını alam, ya da ketem – ketmege qarar aldım. Arizamnı yazdım, Aksenovğa keldim, o, doğrusı, ayrette qaldı. Buña oşağan bir şey ayttı: «Ağzını açmasan, işine devam ete bilesiñ. Sizge iddialarım yoqtır». Men razı olmadım, qarar endi alınğan edi. Tek bir ricam bar edi, bunı rayon devlet memuriyetiniñ toplaşuvında özüm aytacaq edim.
– Sergey Aksenovnıñ ya da Remzi İlyasovnıñ (Devlet şurası spiker muavini) temsilcileri siznen daa bağlanmadımı?
– Yoq, iç te bağlanmadı. İşten ketkenimden soñ (Bağçasaray rayon devlet memuriyeniñ başı vazifesinden, – müel.), keçken sene avgust ortasında, mevamımnı deñiştirmege kimse çağırmadı, muzakerelerde iştirak etmege de. Menimce, bizde (qırımtatarlarda, – müel.) siyasetnen bağlı olmağan diger problemlerimizniñ sayısı da çoqtır. Rusige qarşı ya Ukraina tarafına çekken mevam ve ilâhre. Bazı problemlerimizniñ al etüvi aqta, buña tiymeden, aytmaq mümkün. Belki, olardan bazılarında men faydalı olur edim, bazılarında – boysunmağan, amma iştirak etüvden vazgeçmez edim.
– Bu sene devamında turmuş ayatıñız, diger insanlar ise munasebetiñiz nasıl deñişti?
– Bizim, misal içün, Remzi İlyasov ile munasebetimiz iç bir vaqıt yaramay olmağan edi, Balbek (Qırım ükümetiniñ baş nazir muavini, – müel.) ile iç te bir-birimizge alâqamız yoq edi, şimdi de yoq. Amma Remzi ve Zaur (Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca «Devlet komiteti»niñ başı, – müel.) ile de artıq bağımız yoqtır, teessüf ki. Turmuş ayatım ise: tuvğanlarım, dost ve qomşularım – bir şey deñişmedi. Qırımtatar tanışlarımdan biri menden siyasiy noqtaiy nazarımdan sebep baş çevirgenini şimdi aytamam. Nazarım ise olduqça açıqtır, onı gizlemeyim ve, menimce, bundan ürmet daa da büyük ola.
– Mevamıñız sebebinden sizni qorquzmaylarmı?
– Yoq. Bazı işmarlarnı ozüm körem, amma biri kelip: «İlmi, mevamıñnı deñiştirmelisiñ ve ileride özüni böyle alıp barmalısıñ, aks alda ağañ, aileñ ile fena bir şey olur», – dep kimse aytmay.
– Bu sene içinde sevimli Bağçasarayıñız pek deñiştimi – Aqyar ve Aqmescitke köre, belki?
– Fikrimce, tış körünişi deñişmegendir, amma soñki 4-5 yıl Bağçasaray rayonında iqtisadiy manada, yatırım siyasetinde ciddiy bir inkişaf olmaq kerek edi. Şimdi er şey yerinde qaldı. Yaqın zamanda işbu aqım qaytacağını tüşünmeyim.
– Yeri akimiyet yapıp olamay, istemey ya da yuqarıdan emir kelmey, neden ola?
– Er şey bir-birine bağlı, dep tüşünem. Yerli akimiyetniñ iş tecibesi yeterli degildir, halqara seviyede şahsiy kontaktları yoqtır. Qırım akimiyetinde halqara ceza ve sıñırlav ile problemleri bardır. Ciddiy şirketler, bank tertibatları, olarnıñ halqara añlaşma ya da faaliyeti olsa, Qırımğa kelmez. Bu yıl, eki, üç, beş ya da on sene devam etecegini şimdi aytmağa istemeyim. Ne qadar erte bitse ve er şey öz yerine ne qadar tez qaytsa, o qadar da yahşı olur.
– Qırım Müftiyatı, Mecliske köre, Qırım akimiyeti ile sıqı munasebette buluna, Ukraina musulmanları diniy idaresi ile de Meclis bağ tutmay, qırımtatarlar şimdi ruhiy ceetten kimge esaslanmaq kerek?
– Strukturadır o. Qırım musulmanları diniy idaresine esaslanmağa kerek. Kontaktlarnıñ olmağanı aqta, biraz yañlış, kontakt bardır: Qırım müftisi Emirali Ablayev Meclis azası ola, soñ vaqıtları Meclisniñ biraz passiv azası. Meclis toplaşuvlarına kelmey, bazıda özümiz oña kelemiz, bazı mevzularnı muzakere etemiz. Akimiyet ile öz faal munasebetini Müftiyatnı saqlamaq ve faaliyetini inkişaf ettirmek istegi ile añlata, aks alda Tavriya müftiyatı areket emtege başlar. Qarşılıq sisteması. O, yazıq ki, başqa bir sistemağa tüşti. Bir yerde, belki, ruhu yetmedi, bir yerde – irade küçü, başqa taraftan mevamlarını saqlamağa istep, akimiyet ile işbirlikke razı oldı. Aytılğanı kibi, niyetini Allah bile, men oña qıymet kesip olamam. Onı ne takbih ete, ne qol tuta billem.
– Qırımtatar Milliy Meclisi al-azırda ne derecede faaldir?
Biz mevamımıznı saqlap olurmız, basqığa dayana bilirmiz
– Ğayet faaldir, menimce, çünki kvorum toplana. Qırımda bulunğan Meclis azaları bir yerde, qıtaiy Ukrainada olğanlar ise Kiyev ya Hersonda toplana – skype vastası ile qolaylıqnen kvorumnı toplaymız. Meclis qararı ile Mecliste azalığı toqtalğan bir qaç insan bar, daa bir qaç insan, Müfti de şu sıradan, soñki vaqıtları toplaşuvlarğa qatnamay. Ağır oldı, ebet. Ya Meclisniñ 33 azasından kvorum toplamaq, ya olğanından. İnsanlarnıñ muayyen bir qısmı kelmeycegi aqqında belli olğanda, qalğanlarnıñ boynuna tüşken yük arta. Akimiyet bizge qarşı de «Qırım birligi», de «Qırım» areketini, Meclis başı vazifesine Remzi İlyasovnı qoymağa, Qırımtatar Milliy Qurultayı vekilleri arasında ekseriyetni teşkil etmek tırışqanına baqmadan, areketleri muvafaqiyetsiz ola. Şimdi (akimiyetniñ, – müel.) yerli ve regional Meclisler ile alıp barğan işini köremiz, Bağçasarayda böyle areket endi körüne. Fikrimce, bu da muvafaqiyetsiz olur ve biz mevamımıznı saqlap olurmız, basqığa dayana bilirmiz. Toplanıp, bizge zaruriy olğan qarar alğanımıznı faaliyet olaraq adlayım. Evelleri iş ve küreş usullarımız başqa olsa, yani biz bayağı serbestçe olsaq, şimdi dairemiz olduqça tarlaştı, amma, episi bir, barmız ve işleymiz.
– Remzi İlyasov Meclis ve Qurultaynı özüne keliştirip olurmı?
– Yoq. Mecliste qazana bilecegi – maksimum 6-7 rey, Qurltayda da, men bellesem, aynı. Olar bir 130 vekil (İlyasovnıñ tarafdarı, – müel.), 110 (Qurultaynıñ umumen 248 vekili bar, – müel.), bazıları 83 insan aqqında ayta. Qaydan bu raqamlar çıqa? Bular Mecliske Qurultay toplaşuvınıñ keçirilmesi aqqında muracaat ete bilgenler – 248 vekilniñ üçte bir qısmı. İlyasov keçirgen iç bir toplaşuvda bulunmağan edim, amma İnternette olğan videoğa köre, özüm içün vekillerni saymağa tırıştım. Soñki toplaşuvlarında bir 70 insan bar edi (Remzi İlyasovnıñ «Qırım» areketi toplaşuvında, – müel.), ğaliba. Olardan bir 10-15 insan – Qurultay vekili degildir, daa bir 10-15 insan razı olmağanlardır. Bazıları anda baqmaq-diñlemek içün kelgenini dey, bazıları diñlemek içün keldik ve razı degilmiz deyler. Aqiqatta bir 40-45 tarafdarı ola bile, bundan çoq degil.
– Mayıs 3 künü Qırım akimiyetiniñ teşebbüsi ile «Hıdırlez»niñ qayd etilmesi planlaştırıla. Siz bu tedbirge keleceksiñizmi?
– Barmacam, menimce, taun vaqtında ziyafet yersizdir. Bir tarafı. Digeri: bu akimiyetni tanımasaq, onıñ ile cumhuriyet miqyası olğan tedbirlerde iştirak etmege – yañlış siyasiy mevamdır. Digerlerni de qoşulmayıp, halqqa ayaq çalmamaq çağıracam. Cumaertesi (aprel 18, – müel.) regional Meclisniñ toplaşuvı keçti. Bu sualni muzakere etip, Qırımtatar Milliy Meclisine işbu tedbirge qoşulmaycağımız aqqında qarar çıqarmağa teklif etmege añlaştıq. Bütün qırımtatarlarnıñ adından aytıp olamamız, bir qısmı episi bir kelir, amma tedbirniñ azırlığına ne regional, ne merkeziy Meclis qoşulmamaq kerek.
– Mayıs 17-18 künleri matem tedbirleri nasıl şekilde keçmeli?
Evelden aytmağa olmaz, ğaliba, amma ketmege istemeyim
– Meclis bu mevzu boyunca daa toplaşmadı. Menimce, yaqın vaqıtta toplaşıp, teşkiliy komitetni teşkil etmege ve akimiyetke muracaat etip, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberligi altında Aqmescitniñ merkeziy meydanında mitingni keçirmege izin soramaq kerek. Tedbirniñ keçirilmesine izin olmasa, şimdiki şaraitlerimizni köz ögümizge alıp, mitingden vazgeçmege kerek olacaq. Bunıñ yerinde er kesni şu künü Qırım camilerine kelip, dua etmege çağırmağa mümkün olur. Başımda bu kibi variantlar aylana.
– Qırımdan çıqmaq imkânını tüşünesizmi?
– Evelden aytmağa istemez edim, amma ketmege istemeyim.
– Siz vatandaşlarıñıznı Qırımnı terk etmemege çağırğan ediñiz...
– Şimdi de çağırmağa azırım, qırımtatar halqı vatanını terk etmesin, bar küçü ile şimdiki rejimge dayanmağa tırışsın dep. İşlegen, Rusiye pasportını elde etkenlerni takbih etmeyim, çünki biz Qırımda yaşamaq kerekmiz, tuvğan toprağımızda medeniyetimizni saqlamaq kerekmiz.


text:
Aprelniñ 26-nda Rusiyeden BMT Halqara mahkemesiniñ tevsiyelerini yerine ketirilmesini talap etken PACEniñ deklaratsiyası Meclisnen qırımtatarlar halqınıñ aqlarını diqqatlıca qorçalamağa imkân doğuracaqtır. Bu aqta Ukraina halq deputatı, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ Avrupa Şurası Parlament Assambleyasındaki daimiy eyyeti reisiniñ muavini Georgiy Logvinskiy arpelniñ 27-nde Qırım.Aqiqatına bergen izaatında söz yürsetti.
«Bu Avrupa Şurasınıñ resmiy bir vesiqası ve teptipke binaen muayen devletlerniñ temsilcisi olğan muayen sayıdaki deputat tarafından imzalanması şart. İşbu vesiqa Rusiye Federatsiyası ve Meclis arasındaki bütün diplomatik munasebetlernen alâqalı. Ondan da ğayrı, onıñ içinde Ukraina devletine Meclis ve qırımtatarlar halqınıñ aqlarını diqqatlıca qorçalamağa imkân doğuracaq Avrupa mahkemesi insan aqlarına yönelgen ğayet ihtiyatlı çağıruvlar mevcut«, - dep qayd etti Logvinskiy.
Eger Rusiye halqara cemaatçılığınıñ çağıruvlarına qulaq asmasa, Ukraina yañı sanktsiyalar kirsetilmesine areket etecek, dep ilâve etti o.
Bunıñ arfesinde PACEdeki ukrain eyyetiniñ yolbaşçısı, Ukraina halq deputatı Vladimir Aryev özüniñ Facebook saifesinde, çeşit devlet ve siyasıy gruppalarğa mensüp 45 PACE azası Rusiyeden BMT Halqara mahkemesiniñ qırımtatar halq Meclisiniñ faaliyeti tiklenmesi ve Qırımda ukrain tilini taqip etmekni bitirmesinen bağlı tevsiyelerni yerine ketirilmesini talap etken deklaratsiyanı imzalağan ediler.
Aprelniñ 19-nda BMT Halqara mahkemesi işğal etilgen Qırım sakinlerini qorçalamaq maqsadınen Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirlerniñ tatbiq etilmesi kerek olğanınen razı olğan edi.
Hususan, mahkeme Rusiyeni qırımtatar halqınıñ aqlarını bozmamağa ve yarımadada ukrain tilinde tasil aluvnı temin etmesine mecbur etken edi.


text:
Tabiat afetinden zarar körgen Keriçte cemaat naqilâtı qatnap başladı. Bunı öz Facebook saifesinde Keriçniñ Rusiye memuriyetiniñ başı Sergey Borozdin haber etti.
«Cemaat naqliyatı tam şekilde yüre, şu cümleden Pirogova ve Samoylenko soqaqlarında da», – dep yazıla bildirmede.
İyünniñ 19-nda saba Qırım boyunca Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ haber etkenine köre, Keriçte muvaqqat yerleşüv noqtalarında 148 adam buluna, olarnıñ arasında 32 bala. Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, şeerdeki tufan neticesinde 110 adam zarar körgen.
Keriçte şiddetli yağmurlar neticesinde beş soqaq ve 230-dan ziyade ev ve daire suvğa battı. Şeerniñ merkezi ve 1-nci hastahane elektriksiz qaldı.
Suv basuvı yerine Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov keldi, dep yaza Nastoyaşçeye Vremâ.
Keriçniñ Rusiye memuriyetiniñ başı Sergey Borozdin, suv taşqını sebebinden zarar körgenler Meridian musafirhanesine avuştırılğanını bildire.
Qırımnıñ FVN-niñ malümatına köre, 125 insan tahliye etilgen, olardan 28 bala. Böylece, Yedi Quyu rayonınıñ Priozernoye köyünde 40 adam tahliye etildi, olarnıñ arasında 10 bala, Novootradnoye qasabasında – 15 insan, olardan 5 bala, Keriçte ise 70, olardan 14 bala.
Qırımnıñ Gidrometeorologik merkeziyende haber etkenlerine köre, bu gece yarımadanıñ şarqiy rayonlarında yağanaqlarnıñ aman-aman eki aylıq qararı yağğan.


text:
Keşe, 27 qırküyekte Qapşağay qalalıq sotı "terrorizmdi nasihattadı" degen ayıppen sottalğan belsendi Kenjebek Äbişevtiñ şarttı türde merziminen bwrın bosap şığu turalı ötinişin üşinşi märte qanağattandırdı. Bwl turalı qwqıq qorğauşı Bahıtjan Töreğojinanıñ mälimetin negizge alğan Azattıq radiosı habarladı.
Qwqıq qorğauşınıñ aytuınşa, eger prokuratura qarsılıq tanıtpasa, sot şeşimi 15 künnen soñ küşine enedi.
Azattıq radiosı qwqıq qorğauşınıñ bwl habarın Almatı oblıstıq sotınıñ baspasöz hatşısı Samat Avganov rastağanın jazdı.
"LA-155/14 mekemesinde jazasın ötep jatqan sottaluşı Äbişev jazasınıñ qalğan böligin – 2 jıl 4 ay 20 kündi jazanıñ jeñil türine auıstırudı swrağan arız tüsirdi. 2021 jılğı 27 qırküyekte Qapşağay qalalıq sotınıñ qaulısımen qılmıstıq kodekstiñ 73-babına say, Äbişevtiñ arızı qanağattandırıldı. Qaulı äzirge zañdı küşine engen joq" delingen sottıñ baspasöz mälimdemesinde.
Kenjebek Äbişevtiñ osığan wqsas ötinişterin sot 1 aqpanda jäne 29 säuirde eki ret qanağattandırğan. Biraq ekeuinde de prokuratura sot şeşimine şağım tüsirip, qwjattıñ küşin joydırğan.
Almatı oblıstıq sotı Kenjebek Äbişev 2018 jılğı 21 jeltoqsanda "terrorizmdi nasihattadı" degen ayıppen jeti jılğa sottağan edi. 2019 jılı apellyaciyalıq sot ükimdi özgerissiz qaldırdı.
2020 jılğı 13 naurızda Qapşağay qalalıq sotı Almatı oblısınıñ Zareçnıy kentindegi jalpı rejimdegi koloniyada (LA-155/14 ortaşa qauipsizdik mekemesi) qamauda otırğan belsendi Kenjebek Äbişevtiñ jaza merzimin azaytqan bolatın.
Qazaqstandıq qwqıq qorğauşılar Kenjebek Äbişevti sayasi twtqın dep tanığan. Qazaqstan biligi elde sayasi twtqındar joq dep esepteydi.


text:
Aqmescitte iş adamı – 1948 senesi doğma Moskalöv Viktor Yakovleviç – ğayıp oldı, dep haber ete Tsentr jurnalistskih rassledovaniy
.
İş adamınıñ yaqınları bergen malümatqa köre, er kişi iyülniñ 4-de ğayıp oldı. O, Aqmescitteki Frunze soq., 43 adresi boyunca yerleşken ofisten çıqqan arada, tahminen saat 16-larda, onıñnen bağ üzüldi. Viktor Moskalövniñ bulunuv yeri, ğayıp oluvı aqqında bir de bir malümatnı 095 042 52 91, 095 03 815 62 telefon nomeraları vastasınen bildirmelerini rica eteler.
İşğal etilgen Qırımda bundan evel de adamlar ğayıp ola edi. Bir aydan ziyade Ukrainağa qol tutqan faaller Leonid Korj, Timur Şaymardanov ve Seyran Zinedinov ğayıp olğanlar olaraq sayıla.


text:
Öldürüvde qabaatlanğan Hayser Cemilevge qarşı Kiyev Dneprovsk rayon mahkemesiniñ qararından sebep onıñ Rusiye advokatı Nikolay Polozov Rusiye mahkemelerinde cinaiy işniñ baqılmasını toqtatmaq niyetindedir.
«Men Hayserge nisbeten cinaiy işniñ toqtatılmasını talap etecem, çünki Ukraina mahkemesi onı endi maküm etti», – yazdı Polozov twitterde.
«Endi esas dubara – Rusiye akimiyeti halqara qaidelerniñ qaba bozuluvına keter, yoqsa qanun boyunca areket etermi», – dedi o.
Ukraina mahkemesi Cemilev Edemovnı muqaytsızlıqtan öldürgenini belgiledi.
Evel ukrain mahkemesiniñ Hayser Cemilev, qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğluna nisbeten alğan qararı aqqıda Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy bildirgen edi.
Logvinskiyniñ malümatına köre, ukrain mahkemesi Hayser Cemilevge üç yıl ve 8 ay apis cezasını belgiledi.
Rusiye tarafından bu aqta resmiy cevap şimdilik yoqtır.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler. Hayser Cemilev qabaatını tanımay. Adliyecisi öldürüv diqqasızlıqtan sebep olğanını bildire.
Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey.


text:
Törkiyädäge tatarlardan Yaña yıl teläkläre
2020nçe yılğa kerer aldınnan Törkiyädä ğomer itüçe tatar millättäşlärebezneň yaňa yıl teläkläre
2020nçe yılğa sanawlı säğätlär qalıp kilgändä Törkiyädä ğomer itüçe millättäşlärebezneň yaňa yıl teläklären citkerde.
Videoyazmada tanılğan tatar ğalime Nadir Däwlät, tanılğan cämäğät’ êşleklese, ğalim Sadri Maqsudineň onığı, Törkiyäneň berençe xatın-qız diplomatı Adilä Aydanıň qızı, mäşhür tatar şağire Därdmändneň tuğanı, yazuçı häm ğalimä Gönül Pultar, Törkiyäneň Malatya qalasınnan İnönü universitetı professorı Ramilä Yarullina Yıldırım, Törkiyäneň İzmir qalasındağı tatar cämğiyäte başlığı Bähzat Aqtaş, İzmirdän, bügenge köndä Awstraliyädä yäşäwçe tatar muzıkantı Möslix Wäli, Awstraliyadan Rawza Wäli, Antaliya qalasınnan tatar şağire häm advokat Fänis Zıyalı, Änkaradan ädäbiyät belgeçe Roza Qorban, İstanbuldan tatar jurnalistı Ruşaniya Altay häm Törkiyäneň İskeşähär qalasında yäşäwçe millättäşlärebez da tatar dönyasına Yaňa yıl teläklären citkerä.
Bäyläneşle xäbärlär
Dön’yada küpme keşe uqıy-yaza belmi?
Dön’ya külämendä öçtä ikesen xatın-qızlar täşkil itüçe 771 million keşe äle haman uqıy yaza belmi
Törkiyädä êkologik ğamällär
Törkiyä yañartıla torğan ênergiya öçen êkologik ğamällärgä möräcäğät itä


text:
İlhaq etilgen Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti itiqat serbestligini boza – bu aqta Qırım uquqimaye gruppasınıñ «Qırımda din ve itiqad serbestligi» adlı esabatında söz yürsetilmekte. Vesiqada, Rusiye ilhaq etken yarımdada 4 yıl içinde insan aqları bozıluvınen bağlı malümat taqdim etilmekte.
Qırım uquqimaye gruppasınıñ yolbaşçısı Olga Skripnik, Qırımda esasen musulmanlar ve Kyiv Patriarhatına bağlı kilsege qatnağanlar aşalanğanını qayd ete.
Qırım uquqimaye gruppasınıñ mütehassısı Oleksandr Sedov Rusiye akimiyeti ilhaq etilgen Qırımda diniy mensübiyetine köre taqipni arttırğanları aqqında ikâye ete.
İşbu taqiplerniñ esas sebebi – Qırım işğaliniñ kerçek olğanıdırOleksandr Sedov
– 2014 senesi aprel ayından 2018 senesi yanvar ayına qadar yarımadada çalışqan KHVdan, rusiyeli akimiyet beyanatlarından, rusiyeli mahkeme qararlarından, adiy vatandaşlar bergen malümatlardan yapılğan diniy esaslı taqip faktlarını topladıq. İşbu taqiplerniñ esas sebebi – Qırım işğaliniñ kerçek olğanıdır, çünki insanlar esasen ekstremizmde qabaatlana, missionerlik faaalyeti içün cezalana. «Yehova şaatları»nı cinaiy cevapkârlıqqa çekeler. Ukraina qanunında böyle sıñırlavlar yoq, tek Rusiyede bar. Qırımda Kyiv Patriarhatına bağlı provoslav kilseni köçmez mülkinden marum eteler. Taqip seviyesi ketken sayın artıp bara. Tünevin telükesizlik hadimleri Nariman Memedeminovnıñ evine tintüv yapmağa kelgen ediler. O, Rusiye ükümeti musulman faallerni taqip etkeni içün raatsız olğanı sebebinden, terroristik faaliyetnen oğraşqanında qabaatlandı.
Oleksandr Sedov, Qırımda taqiplerden qorqmağan yalıñız bir diniy teşkilât olğanını qayd ete.
– Qırımda adalet seçici olaraq qullanıla: normalar Moskva Patriarhatınıñ Rus provoslav kilsesi ve Ukrain provoslav kilsesini alâqadar etmey. Yalıñız provoslav dinini kütkenlerniñ is-duyğuları aqaretlengen vaqıtta teşkerüvler yapıla. Eger böyle formulalar başqa diniy gruppağa nisbeten qullanılğan olsa, onı kimse taqip etmey, yani men duşmanlıq meselesini közde tutam. Kerçek, Qırımnıñ rusiyeli ükümeti böyle beyanatlar yapa ve isteknen «haçlı seferlerde» iştirak ete. Krişnaitlerniñ bir yürüş yapuv teşebbüsi aman yasaqlanğan edi. Aslında, aşalavlar Rus provoslav kilsesiniñ menfaatına yapıla. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti olarğa tabi olmağan bütün teşkilâtlarğa menfiy davrana.
Ukraina «Milliy gazeta-mecmua neşiri»niñ müdiri ve Kyiv Patriarhatı Ukrain provoslav kilsesi cemaatından biri olğan Andrey Şekun, rusiyeli memurlar bu teşkilâtnı sevmegeni aqqında hatırlata.
– İlhaqtan soñ Kyiv Patriarhatınıñ Ukrain provoslav kilsesiniñ Qırımdaki odalarını çekip alalar, Ukraina zamanında ayırılğan topraq damartılarını elge keçirmege areket eteler. Kerçekte yalıñız doquz dane parafiya çalışıp ola. Böyleliknen Rusiye bu kilselerni yoq etmege areket etip, olarnı yarımadadan sıqıp çıqarmağa istey. Anda bütün diniy merasimler ukrain tilinde ötkerile, bir de KP UPK Qırımda ilhaqnı tanımağan ve Rusiye qanunlarına köre ğayrıdan qayd yaptırmağan yekâne kilsedir. İşte, siyasiy taqipler bu sebepten yapıla.
Ukraina qıta qısmındaki Qırım musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Ayder Rustamov, Qırımda repressiyalar esasen qırımtatarlarğa qarşı yapılğanını ayta.
Repressiya maşnası öz işini yapa. Rusiyede monarhiya qurulayataAyder Rustamov
– Yarımadada ekstremizm ve «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına qarşı küreş yapılğanını manaçıq etip, kütleviy sürette qırımtatarlar ve musulmanlar taqip etile. Yalıñız 2018 senesi yanvar ayında 25 kişi bu şekilde taqip altına tüşti. Ruslan Zeytullayev ve başqalarına nisbeten qabaatlav qararları qabul etildi. Rusiyeli ükümet aynı zamanda siyasetnen degil de, barışıqlı missioner faaliyetinen oğraşqan «Tabliğ cemaatı» islâm aqıntısını da taqip ete. Lâkin qırımtatar faktorı epbir üstünlik qazana. Rusiye telükesizlik hızmetleri ötkergen tintüv, tevqif ve saire taqipler esasen bularnen bağlı. Repressiya maşnası öz işini yapa. Bu sözni aymaqtan çekinmem amma, Rusiyede monarhiya qurulayata.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi oturışuvında Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» yedi imaye şaatı sorğuğa çekildi. Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, olar mabüslerni müsbet taraftan añlattı, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
«Şaatlar balalarnı müsbet taraftan añlattı, şaatlar olarğa rastkelgende tek yahşılıq kördi. Meselâ, Server Zekiryayev mektepte beden terbiyesi ocası edi ve şaatlar onıñ aqqında yaramay bir şey atmadı, terror teşkilâtına kirmege çağırdımı, diger milletlerge nisbeten tolerant degil edimi sualine şaatlar küldi», – dedi Ladin.
Daa evel mahkeme Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini apiste qaldırdı. Olar noyabrniñ 12-ne qadar tahqiqat izolâtorında bulunacaqlar.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text: Habaznı tiyrelerinde el, mından 2700 cıl alğa kuralıp tebregendi [Mızılanı İsmayıl]. Habazçı kartlanı eslerinde bolur, bayam. Glaşlanı Ahiya Efendi kesi kıyın bıla işletgen colnu (Efendini Colu) tiyresinde Suvlukol dep ullu kulak bardı. Bizni Orta Aziyaga köçürgünçü, bu kulaknı içinde 5-6 şavdan çıgıvçu edi. Endi şavdanladan biri kalgandı. 1994 cıl cavunlu bolgandı, bir kere cer tepgendi. Bıllay tabigat bolumla şavdanlanı uyathan edile. Bu art zamanda alimle cer atlanı (toponimle) tinte başlagandıla. Cerleni, suvlanı atların angılathan bir sözlük bardı. Şahmurzalanı Said bıla Camaldin Kokov hazırlağan (Balkarskiy toponimiçeskiy slovar). Ala bu işni hazırlavga ullu küç salgandıla. Bolsa da, bu sözlükde köp cerleni, suvlanı atları salınmay kalgandı. Ülgüge Habaznı tiyresin alayık. Raşhot Sırt, Karasuv, Irhılıkol, Suvlukol, Umarlanı Kaya, degen cer atla arı kirmey kalgandıla.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâlniñ fikirince, Qırım sakinleri, şu cümleden tamır halqınıñ, havfsızlığını temin etmek içün tam bir areketler yapılmay.
Bunı o, Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ beyanatını izaatlap, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bugünki vaziyette bizler devlet yolbaşçıları, prezidentleriniñ beyanatlarına degil, areketlerine esaslanaycaqmız», – dep qayd etti Celâl.
Onıñ bildirgenine köre, beyanat ve vesiqalar «çoq oldı», lâkin «qırımtatarlar ve umumen Qırım, Ukraina, Rusiye sakinleriniñ havfsızlığı içün atılğan adımlar körünmey».
«Bugünki künde, menim fikirimce, bir-birini qabaatlağan beyanatlar keçmişte qalmaq kerek, – dep tüşüne Meclis reisiniñ muavini. – Vaziyet o qadar kergin ki, bir kimsege kerekmegen zıddiyete (Ukraina şarqında – muar.) biñlernen elâk olğanlarnı saymaq mümkün. Şunıñ içün birine mahkemeni vade etip, qabaatlamaq, birisine Baş prokuraturağa ariza yazmaq – ekinci derece işler», – dep tüşüne Celâl.
Qırım işğali yıllığında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ukrain devleti Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadanı qaytarmağa devam etecegini ve yarımadanıñ bütün sakinleriniñ aq-uquqları ve menfaatları temin etilecegini bildirdi. Qırım cumhuriyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksenov Ukraina prezidentini «Qırım mahkemesi» ile qorquzmağa başladı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko aytqanı kibi, Rusiye Federatsiyası işğal etilgen Qırımnı arbiy bazağa çevirdi. Onı Qara ve Aq deñizlerde vaziyetni kerginleştirmek içün qullana. Bunı o cuma künü, sentâbr 11-de, er yıllıq «Yalta Avropa Strategiyası» (YES) körüşüvinde çıqışta bulunıp ayttı, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Yalta Avropa Strategiyası» iştirakçileri ögünde çıqışta bulunğan Porşenko Avropa Birliginden 2014 senesi baarde lâyıq cevap körmegen Qırımnıñ qanunsız işğali aqqında hatırlattı.
«Vaqtında olmağan cevap daa da ağır aqibetlerge ketire. Rusiye tarafından Qırımnıñ qanunsız işğali halqara toplulıqnıñ küçlü ve acele cevabını körmedi ve bu al Kremlge istilânıñ nevbetteki basamağına keçmege imkân berdi. Bu künleri Rusiyeniñ «yeşil adamçıqları» Suriyege kele, Yaqın Şarqta zulumnı arttıra ve Avropa Birligine qaçaqlarnıñ sayısı daa da büyük olmasına sebep yarata. Rusiye Qırımnı ileride de Qara ve Aq deñizlerde vaziyetni kerginleştirmek içün arbiy bazağa çevirdi», – skazal Poroşenko.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Poroşenko Ukraina Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım üzerinde nezaretini qaytarmağa planlaştırğanını bildirdi
Bildirilgeni kibi, Kiyevde 12-nci er yıllıq «Yalta Avropa Strategiyası» (YES) körüşüvi keçirile. Sentâbr 11 künü, cuma, tedbirni Ukraina prezidenti Petro Poroşenko aça, çıqışı al-azırda 350 ecnebiy siyasetçi arasında keçe – siyasetçi, diplomat, iqtisatçı, mütehassıslar, ressamlar, cemaat erbapları.
«Telüke zonasında: Yañı Ukraina taqdiriniñ Avropa ve dünyağa tesiri» şiarı ile tedbir cumaertesi kününe qadar keçecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ Qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina Havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri sıñır bekçileri ile birlikte «Çaplinka» kiriş noqtasında bergi alğan gümrük hızmetiniñ devlet teftişçisini yaqaladılar, haber ete SBU matbuat hızmeti.
«Memur vaqtınca işğal etilgen Qırımdan naqliyatnıñ yiberilmesi içün daimiy sürette qabap talap ete ve ala edi. Mahsus hızmetniñ hadimleri gümrükçini yarımadadan mütenasip vesiqaları olmağan yengil maşna aydavcısından dört biñ grivna alğan vaqıtta yaqaladılar», – deyler matbuat hızmetinde.
Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 368 maddesiniñ 3 qısmına köre cinaiy iş açıldı. Yaqın vaqıtta gümrükçige cinayet yapılması boyunca qabaat seslendirilecek.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi mart ayında işğal etilgeninden soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, aqiqatta ise – kerçek sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq ilân etilgen.


text:
Rusiye advokatı Nikolay Polozov, mart 28-de Rusiyeniñ Moskvadaki mahkemesinde, Qırımtatar Milliy Meclisi rehberlerinden Ahmet Çiygoz ve İlmi Umerov tarafından berilgen şikâyetlerniñ baqılması boyunca mahkeme oturışuvlarınıñ ötkerilecegini bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, oturışuvlarda, Çiygoz ve Umerovnıñ Moskvadaki Tverskoy rayon mahkemesiniñ qararına qarşı şikâyetleri baqılacaq. Olar Rusiye prezidentiniñ memuriyetine qarşı davalar açacaq edi, mahkeme bu davalarnı red etti.
O, «Veciye Kaşka işi» tahqiqattan evelki teşkerüv seviyesinde buluna, kompleksli adliy-tıbbiy ekspertiza ötkerile, dep ilâve etti.
Nikolay Polozov, Moskvadaki Tverskoy rayon mahkemesini, Qırımtatar Milliy Meclisi reislerinden Ahmet Çiygoz ve İlmi Umerov tarafından açılacaq olğan davalarnıñ red etilmesi aqqında qararına qarşı şikâyet berdi. Şu cümleden, mahkeme Çiygoz ve Umerovnıñ Rusiye prezidenti memuriyetine qarşı, cinayetlerini afu etüv fermanı aqqında malümatnıñ berilmesine dair davalarını red etti, dep bildirile.
Yanvar 26-da Moskvadaki Tverskoy rayon mahkemesi tarafından davalarnıñ red etilmesi aqqında belli oldı.
2017 senesiniñ sentâbrinde Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi Ahtem Çiygoznı 8 yıl koloniyağa mahküm etti. 2015 senesinde Çiygoz, 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq içün ötkerilgen mitingde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. Onı, kütleviy qarışıqlıqlarnıñ teşkil etilmesinde qabaatlay ediler.
Daa soñra Qırımdaki Rusiye mahkemesi İlmi Umerovnı eki yıl koloniya-qasabağa mahküm etti. Onı halq ögünde separatizmge davet etkeninde qabaatladılar.
Oktâbr 25-te Rusiye ukümeti, Umerov ve Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra azat etilgen Qırım Milliy Meclisiniñ liderleri Kyivge keldiler.


text:
Çikagoda 2014 senesinde Qırım ilhaqına qol tutqan Rusiye jazzmanı İgor Butmannıñ kontsertini lâğu ettiler. Bunı Qırım.Aqiqatqa jurnalist Yuliya Gorodetskaya haber etti.
Onıñ aytqanına köre. New Yorktaki kontsertni lâğu etmek muracaatınen kontsert teşkilâtçılarına mektüp yazğan faaller, Çikagodaki çıqış lâğu etildi, dep haber ettiler.
Qırım.Aqiqat muarririyetiniñ elinde mektüp metni bar. Onda, jazzmannıñ cedvelinde uyğunsızlıqlar bar olğanı içün kontsert lâğu etile, dep yazılğan.
Butmannıñ saytında kontsert aqqında haber daa bar, amma çıqışı olacaq The Promontory klubunıñ saytında ilân artıq yoq.
Rusiye jazzmanı İgor Butman ve onıñ vekilleri kontsetniñ lâğu etilmesini tefsir etmey.
New Yorkta yanvarniñ 30-ında faaller, 2014 senesi Qırımnıñ ilhaqına qol tutqan Rusiye jazzmanı İgor Butmannıñ kontsertine qarşı narazılıq kösterdi.
Daa evel Butmannıñ Bostonda bir qaç kontsertini lâğu ettiler. Arts Against Aggression teşkilâtınıñ faalleri, müessise reberligine çalğıcınıñ siyasiy noqta-i nazarı aqqında haber etkeni içün, onıñ soñki kontserti lâğu etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım ve Aqyarğa bağışlanğan hatıra aqçası dekabr 23 künü çıqarıldı, dep bildire Rusiye Federatsiyasınıñ Merkeziy bankı. Beyanatta qayd etilgeni kibi, yañı aqça 100 ruble birleminde çıqtı. Bir tarafı Aqyarğa, başqası – Qırımğa bağışlanğan.
Qırımğa bağışlanğan tarafında «Qarılğaç yuvası» isarı tasfir etilgen. Ekinci tarafından – Aqyar körfezinde batqan gemilerge abide, Ayvazovskiy resiminiñ parçası kösterilgen.
«Qarılğaçlar yuvası» resimi altında Rusiye Bankı saytınıñ saifesine QR-kod ile bağlantı yazılğan, mında hatıra aqçası aqqında tarihiy malümatnı tapmaq mümkün», – denile beyanatta.
Hatıra aqçası cemi 20 million nushada çıqtı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Avgust 29-da aqşam Aqyar-Aqmescit yolunda Opel Vectra ve Mercedes Sprinter sefer avtobusınıñ iştiragınen qaza yüz berdi.
Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Qırım idaresi matbuat hızmetinde bildirdiler ki, qaza yolnıñ 31-ci kilometrinde oldı. Qurtarıcılar zararlanğan kişini bloktan azat etmege mecbur oldı. Zararlanğanlarnıñ sayısı aqqında müessisede bildirilmey.
«Krıminform» saytınıñ bildirgenine köre, GİBDD Qırım idaresinde qaza neticesinde beş kişi zararlanğanı, bu cümleden eki bala aqqında aytalar.
Aynı vaqıtta Kremlge boysunğan Qırım sağlıq saqlav nazirlginde Qırım neşrine qazada altı adam zararlanğanını bildirdiler.
«Qaza neticesinde altı kişi zararlandı. Dört adam hastahanege ketirildi, eki kişige ambulator yardımı kösterildi. Ağır alda kimse yoq edi», – dep bildire neşir Qırım sağlıq saqlav nazirliginiñ beyanatını.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescit – Qırım işğali ile bağlı vaqialarnıñ yıllığı munasebeti ile Petro Poroşenko ukrain halqına muracaatı ile çıqışta bulundı. Devlet başı şunı bildirdi ki, Ukraina yarımada üzerindeki «nezaretini qaytarır», yarımada sakinleriniñ aq-uquqlarına ise artıq riayet etilecek eken, amma muayyen müddetni belgilemedi. Cevap olaraq cumhuriyet başı Sergey Aksönov ukrain prezidentine «Qırım mahkemesini» vade etti. Qırım.Aqiqat neşiri ile subetleşken siyasetçi ve ekspertler Poroşenko ve Aksönovnıñ muracaatlarına farqlı munasebette bulunalar.
Üç tilde – ukrain, qırımtatar ve rus tillerinde başlanğan muracaatında Poroşenko 1918 senesiniñ vaqialarını añdı. «Moskva bolşevikleri Qırımda, yerli qarşılıqnı qanğa battırıp, meşur qırımtatar erbabı, Qurultaynıñ teşkilâtçı ve reisi, Qırım musulmanlarınıñ Müftisi, qırımtatar milliy gimniniñ müelilfi Noman Çelebicihannı idam ettiler».
Qırımda yıl evelsi yüz bergen vaqialarnı ve «referendum»nı Poroşenko «Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı açıq istilâsını gizlemek içün yapılğan bir areket» olaraq adladı.
«Devletimiz halqara uquqlarına ve Ukraina milliy qanuniyetine qarşı keçirilgen bu küçsüz areketniñ neticelerini iç bir vaqıt tanımaz. Em de Qırım sakinleriniñ büyük bir qısmı, eñ evelâ qırımtatarlar ve ukrainliler Ukrainağa sadıq qalıp, bu siyasiy saçmalıqqa faal sürette qarşı çıqtılar», – denile muracaatta.
«Ukraina iç bir vaqıt Qırım aqqından vazgeçmez, anda yaşağan insanlarnıñ aqlarını bar küçü ile qoruycaq», – dedi Poroşenko.
Prezident künlerniñ birinde Qırımda ukrain devleti ve insan aqlarına qarşı çıqqan er bir insan halqara ve ukrain mahkemelerine tüşeceginden eminligini bildirdi.
Bundan da ğayrı, Poroşenkonıñ aytqanı kibi, şimdi ukrain vatandaşlarınıñ, şirket, müessise ve akimiyet organlarınıñ mülkini «milliyleştirgen», ukrain faydalı qazımtılarını qanunsız sürette elde etkenler er şeyni qaytaracaq ve mesülietni çekecek.
Prezidentniñ sözlerine köre, akimiyet organları endi mülkiyet aqqınıñ qaytarılması içün halqara mahkemelerge muracaatta bulunmaqta.
O emindir ki, Qırımnıñ medeniy inkişafı yalıñız mustaqil ve bölünmez Ukraina terkibinde mümkündir.
Ukraina devleti vaqtınca işğal etilgen territoriya üzerindeki nezaretini özüne qaytarır. Tez ve qolay olacağını bugün aytmacağım. Amma mıtlaqa qaytarır, birlikte biz Qırımnıñ tamır halqı ve qavmiy, til ve diniy mensüpligine baqmadan, er bir yarımada sakininiñ aq-uquqları qorçalanacaq yañı Qırımnı qurarmızPetro Poroşenko
«Ukraina devleti vaqtınca işğal etilgen territoriya üzerindeki nezaretini özüne qaytarır. Tez ve qolay olacağını bugün aytmacağım. Amma mıtlaqa qaytarır, birlikte biz Qırımnıñ tamır halqı ve qavmiy, til ve diniy mensüpligine baqmadan, er bir yarımada sakininiñ aq-uquqları qorçalanacaq yañı Qırımnı qurarmız».
Aksönov: Poroşenkonı mında ketirip, mahkeme etecekmiz
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönovnıñ fikirince, prezident Petro Poroşenko ile yolbaşçılığında Ukraina akimiyeti mahkeme etilmek kerek.
«Bizler oña (Poroşenkoğa, – muar.) Qırım mahkemesini vade etken edik. Emin oluñız, olacaq. Mında ketirip, mahkeme etecekmiz», – dep ayttı Aksönov. Bunıñ ile o, bir yıl evelsi olğan vaqialarnı añıp keçti. O zaman Poroşenko Aqmescitke kelip, insanlaranı qandıracaq edi, amma onı diñlemeyip, quvğan ediler.
«Qırım özüni tarihiy vatanına qaytardı, ve bu öyle de qalacaq. Hayallarını aqıllarından alıp taşlasınlar», – dep ayttı Qırım baş naziri. O emindir ki, «ekseriyetni teşkil etken Ukrainanıñ normal vatandaşları» yaqında «öz menfaatını qorumaq içün devlet akimiyet organlarını zapt etken şu alçaq eriflerni quvıp yiberir ekenler».
«Er kes cezasını körer, öz halqı olarnı mahkeme eter», – dedi Aksönov. O, Ukraina Gümrük birliginiñ azası olğanından soñ ukrain halqınıñ dostu olğan Qırım onıñ ile umumiy alanda yaşamağa azır olğanını bildirdi.
Celâl: Umumiy bir fikirge kelmek kerek
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâlnıñ fikrine köre, Ukraina prezidenti öz muracaatında qırımtatarlar ya olarnıñ tarihı aqqında aytqanı – «güzel»dir.
«Bugünki vaziyette bizler devlet yolbaşçıları, prezidentleriniñ beyanatlarına degil, areketlerine esaslanaycaqmız», – dep qayd etti Celâl.
Beyanat ve vesiqalar «çoq oldı», lâkin «qırımtatarlar ve umumen Qırım, Ukraina, Rusiye sakinleriniñ havfsızlığı içün atılğan adımlar körünmey».Nariman Celâl
Onıñ bildirgenine köre, beyanat ve vesiqalar «çoq oldı», lâkin «qırımtatarlar ve umumen Qırım, Ukraina, Rusiye sakinleriniñ havfsızlığı içün atılğan adımlar körünmey».
«Bugünki künde, menim fikirimce, bir-birini qabaatlağan beyanatlar keçmişte qalmaq kerek, – dep tüşüne Meclis reisiniñ muavini. – Vaziyet o qadar kergin ki, bir kimsege kerekmegen zıddiyette (Ukraina şarqında – muar.) biñlernen elâk olğanlarnı saymaq mümkün. Şunıñ içün birine mahkemeni vade etip, qabaatlamaq, birisine Baş prokuraturağa ariza yazmaq – ekinci derece işler», – dep tüşüne Celâl.
Celâlnıñ fikrine köre, bugün er kesnen umumiy bir til tapıp, areketlerine qıymet kesmek kerektir, kim olğanına baqmadan: cumhuriyet başı, Ukraina prezidenti – aqiqiy barışıqnıñ, havsızlıqnıñ olmasına ve ziddiyetniñ toqtatılmasına yönelgen areketlerine baqmaq kerek.
Graç: Qırım artıq bir yerge qaytıp olamaz
«Rusiye kommunistleri» firqasınıñ Qırım bölügi komitetiniñ birinci kâtibi, cumhuriyet parlamentiniñ sabıq spikeri Leonid Graç Petro Poroşenkonıñ Ukraina Qırım üzerinde «nezaretini qaytarır» degen sözlerine inanmay.
Qırım iç bir vaqıt Ukraina terkibinde olmaz: onı özünden suvuttı ve özü de qabaatlıdırLeonid Graç
«Poroşenko Ukraina Kuçma, Yuşçenko ve hırsız Yanukoviç yardımı ile Qırımnı özünden suvutqanını tanımaq kerek edi, – dedi Graç Qırım.Aqiqatqa. – Qırım 1998 senesi anayasasını qabul etti ve onı ürmet etmek ve esas qaidelerine riayet etmek kerek edi. Amma bunı kimse yapmadı».
Graç «Qırım iç bir yerge qaytıp olamacağından» emindir. «Qırım mütenasip uquqiy qararnı aldı. Qırım iç bir vaqıt Ukraina terkibinde olmaz: onı özünden suvuttı ve özü de qabaatlıdır», – dep qoştı kommunist.
Aynı zamanda cumhuriyet başınıñ sözlerini izaatlap, Graç böyle dedi: «Aksönovğa azca laf etmek kerek, öz kirli kelecegi ve bugüni ile halqara siyasetke kirişmemek lâzim». «Qırımda qaparcılıq az olsun, nevbetler olmasın, dep areket etmek kerek, «milliyleştirüv» ile oğraşmamaq lâzim», – dedi sabıq spiker.
O şunı da aytıp keçti ki, halqa mahkemeler aqqında çeşit bildrüvlerge menfiy munasebette buluna. «Bugün rus-ukrain munasebetleri qıyın olğan vaqıtta, em de bu vaqıt Qırım sebebinden keldi ve Donbassta qanlı uruşqa çevirilgenini qayt etmek de lâzim, biraz muqayt olmaq kerek. Men tilimni biraz sıqar edim ve böyle kibi laflarnı aytmaz edim», – qayd etti Graç.
Ümerov: Qırımnıñ qaytuvını isteyim
Meclis azası İlmi Ümerov Qırımnıñ Ukrainağa qaytması ile bağlı istegini gizlemey. «Bunı pek isteyim ve Ukrainada qırımtatar halqınıñ aqlarınıñ ğayrıdan tiklevi boyunca qarar alacaq insanlarnıñ tapılmasını isteyim», – dedi Ümerov Qırım.Aqiqatqa.
Qırımtatar halqınıñ timsaliy organınıñ azası aytqanı kibi, Rusiyeniñ Ukrainağa bir vaqıtları «tesiri büyük edi», Rusiye küçleri ise «elektoratnıñ yarısını teşkil ete edi». Böylece o, qırımtatar halqınıñ aqları alâ daa tiklenmegenini añlata.
Fikrime köre, vaziyet deñişir ve bu Qırım işğali ve Lugansk, Donetsk arbiy areketlerinden evel olğan Ukraina endi olmazİlmi Ümerov
«Şimdi bütün bu facialardan soñ: işğal, cenk – menimce, Ukrainadan er şey deñişir, qaparcılıq azlaşır. Fikrime köre, vaziyet deñişir ve bu Qırım işğali ve Lugansk, Donetsk arbiy areketlerinden evel olğan Ukraina endi olmaz», – dey Ümerov.
Aksönovnıñ «Poroşenko Qırım mahkemesine çağırılacaq» bildirüvine Meclis azası inanmay: «İmkânsız, böyle şeyniñ olması mümkün degil».
Omelçuk: Başta Ukraina devlet olaraq ğayrıdan qurulmaq kerek
Başta Ukraina devlet olaraq ğayrıdan qurulmaq kerek, soñra vatandaşlarına ve digerlerge insanlarnıñ yaşayış seviyesini, havfsızlığını Avropa seviyesine qadar kötere bilecegini köstermek kerek, soñra ise diger mevzularnı kötermek mümkün olurDmitriy Omelçuk
Qırım siyasetşınası Dmitriy Omelçuk Poroşenkonıñ muracaatını izaatlap, böyle dey: «devlet yolbaşçısı olıp, teslim olmamalı», amma «Qırım üzerinde nezaretniñ yaqın zamanda qaytarılması aqqında laf olmamaq kerek».
«Başta Ukraina devlet olaraq ğayrıdan qurulmaq kerek, soñra vatandaşlarına ve digerlerge insanlarnıñ yaşayış seviyesini, havfsızlığını Avropa seviyesine qadar kötere bilecegini köstermek kerek, soñra ise diger mevzularnı kötermek mümkün olur», – dedi Omelçuk Qırım.Aqiqat saytına.
Onıñ sözlerine köre, Qırımda insanlarnıñ keyfi bu sene devamında deñişmegenini köz ögüne almaq kerek. «Biraz deñişse de, qırımlılarnıñ çoqusı Ukrainağa keri qaytmağa istegenine qadar deñişmedi», – dedi siyasetşınas.
Aksönovnıñ Ukraina prezidentine nisbeten bildirüvi boyunca Omelçuk şöyle dey: «lütufkârlıq, aqibeti olmaz».


text:
Keşe el astanasında eks-prezident N.Ä.Nazarbaev QR Ükimet basşısı Asqar Mamindi qabıldadı. 19 tamız küngi qabıldau turalı Täuelsiz Qazaqstannıñ birinş..
Bwl keñes bwrınğıdan özgerek... Özgeşeliktiñ bastı parametri – su jaña prezident Qasım-Jomart Toqaev pen onıñ nökerleri äri 16-şı Bilim ministri Ashat..
«Eñ aldımen aqparat memlekettik tilde – sol nemese joğarğı jağına, al, orıs tilinde oñ nemese tömengi jağına ornalasadı. Sonday-aq, birdey ölşemdegi ä..
QR aumaqtıq qwrılımı boyınşa azamattardıñ ortaşa jalaqısı Öñir Ortaşa jalaqı, 2019 jıl İ toqsan (teñge) Halıq sanı 1 şilde 2019 jıl Atı..
Bügingi tağayındaulardan keyin qazaq tildi äleumettik jelilerde qoldanuşıları tarapınan 20 naurızda Senat törağası bolıp saylanğan Dariğa Nazarbaevanı..


text:
Rusiye ordusı kene Mıkolayivni ateşke tuttı. Bunı şeer başı Oleksandr Senkeviç bildirdi.
"Kündüzki ateşke tutmalar neticesinde eki adam yaralandı, olar hastahanege yatqızıldı. Daa bir kişi hastahanege yolda öldi", - dedi o.
Senkeviç, şeer başlıqları şimdi ateşke tutmalarnıñ aqibetleri aqqında malümat toplağanını ve biraza soñra tafsilâtlı malümat berecegini bildirdi.
Mıkolayiv ve Mıkolayiv vilâyetini rusiye ordusı er kün ateşke tuta.
Bir çoq delillerge baqmadan, Rusiye Ukrayinadaki vatandaş obyeyektlerni ateşke tutmağanını bildire.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Mayıs 26-da saba Qırımda rusiyeli uquq qoruyıcılar tarafından qırımtatarlarnıñ evlerinde yapılğan yañı tintüvler aqqında malümat peyda oldı. Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov ve Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildireler.
Smedlâyevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına binaen, tintüvler qırımtatarlar toplu yaşağan Aqmescit rayonınıñ Boğurça qasabasında keçirile. Kurbedinov Hoş Keldi qasabasında ve Alupkada keçirilgen tintüvler aqqında bildire. Tintüvler sebepleri belli degil.
«Er vaqıt olğanı kibi yasaq olğan edebiyatnı, silânı, narkotiklerni qıdıracaqlar. Yasaq olğan edebiyat olsa, demek, «Hizb ut-Tahrir» boyunca iş olacaq, böyle edebiyat yoq ise, demek, başqa bir sebepten iş açarlar», – dep tahmin etti Smedlâyev.
Emil Kurbedinov Aqmescitte keçirilgen tintüvniñ videosını paylaştı. Videoda maskalı, silâlı uquq qoruyıcılar körüne. Diger tafsilâtlı malümat bildirilmey.
Yañı tintüvler boyunca Qırım uquq qoruyıcılarınıñ resmiy izaatları yoq.
Video youtube: Alim Aydamak
Mayıs 25-te, saba Bağçasarayda devlet şurasınıñ sabıq deputatı, Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimov bu gece ğayıp olğanı aqqında bildirile edi. Onıñ maşnası yol ortasında qaldırılğan tapıldı. Mayıs 24-te tahminen saat 23:00-te Ervin babasına telefon etip, ondan maşna vesiqaları aqqında soradı. Bundan soñ Ervinnen bağ bozuldı. Adliyeci Emil Kurbedinovnıñ bildirgenine köre, rusiyeli FSB-niñ Qırım idaresinde Ervin İbragimovnıñ soy-soplarından onıñ ğayıp olması aqqında arizanı ve mütenasip videonı almağa red ettiler.
Qırım işğal etilgen soñ yarımada territoriyasında adamlar, hususan qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Qırım taqiqat komitetinde «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde ğayıp olmağanını» bildireler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Strategiya XXI» globalistika merkeziniñ reisi Mihail Gonçar qayd ete ki, Rusiye Qırım yanındaki Ukraina territorial suvlarında eski burğu aletleri ve «Çernomorneftegaz» işhanesiniñ küçünen burğunen teşiktirmeni alıp bara. Onıñ sözlerine binaen, büyük rusiyeli şirketler bu işlerde, sanktisyalardan qorqıp, iştirak etmey.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında bildirdi.
«Belli ki, anda-mında bir şeyler topladılar, ücüz işler yapmaq içün, çünki daa yañı köterüv burğu platforması içün paraları yoq. Elbet, para bere bilgen «Gazprom» ya da «Rosneft» bundan (burğu işlerinden – QA) uzaq tura, çünki birden sanktsiyalarğa oğray bileler. Burğu işlerini «Çernomorneftegaz» işhanesiniñ küçünen alıp baralar», – dep qayd etti ekspert.
«Çernomorneftegaz» Qırım şirketi bildire ki, 2016 senesi altı ay devamında 860 milliondan ziyade gaz kubometrini işlep çıqardı.
«Çernomorneftegaz» işhanesiniñ 100% aktsiyaları Qırım işğalinden evel «Ukraina naftogazı» şirketiniñ mülküyetinde edi. Moskvağa boysunğan Qırım ükümeti işhaneni devletleştirdi.
Bundan soñ Ukraina «Çernomorneftegaz» şirketini Kiyevde yañıdan qayd etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım uquq qorçalayıcı gruppası dekabr 16-da bildirgenine köre, işğal etilgen yarımadada Rusiye FSB hadimleri Qırım faali İgor Movenkonı yaqaladı. Bunı teşkilât Facebook saifesinde bildire.
«Qırımda FSB hadimleri faal İgor Movenkonı yaqaladı. Bunı ömür arqadaşı Valentina Qırım uquq qorçalayıcı gruppasına bildirdi. Qırım uquq qorçalayıcı gruppası bu malümatnı teşkermekte», – dep bildirdi uquq qorçalayıcılar.
Qırım.Aqiqat İgor Movenkonıñ ömür arqadaşı ile bağlanmağa tırışa, o, cevap bermey. Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ yolbaşçısı Olga Skrıpnik tezden vaziyetni izaatlamağa söz berdi.
Sentâbr 9-da YouTube ağında İgor Movenkonıñ ömür arqadaşı adise yerinde çıqarğan video peyda oldı. Onıñ aytqanına köre, er kişi İgor Movenkonı ayaqmaşinasında olğan «Azov» ukrain batalyonınıñ timsallerinden sebep köteklegen.
Ekimler İgor Movenkonıñ sağlığına bir sıra zarar ketirilgenini qayd etti.
Kreml kontrol etken Aqyarnıñ Gagarin rayon mahkemesi İgor Movenkoğa eki biñ ruble para cezasını berdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası 2016 senesi sentâbr 9-da Aqyar şeerinde ukrain timsallerini qullanğanından sebep köteklengen Ukraina vatandaşınıñ mahkemeden aldın taqiqatını keçirmege başladı.


text:
Aprel 20-de Kiyevde taqdim etilgen neşirniñ adı «Qorqu yarımadası: işğal ketişatı ve Qırımda insan aqlarınıñ bozulması» oldı. Müellifler arasında – uquq qorçalayıcılar Sergey Zayets, Tatyana Peçonkik, Darya Sviridova, Olga Skripnik ve Aleksandra Matviyçuk, olar oquyıcılarğa kitapnı tanıttılar, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Bizim içün kitapnıñ yazılması içün soñki yıl devamında Qırımda olıp keçken adise-vaqialarnı toplamaq ve bir tertipke ketirmek müim edi. Bizler bu kitapqa «Qorqu yarımadası» adını berdik, çünki Qırımda andaki vaziyetke razı olmağanlarnı qorqutmağa tırışalar», – dep ayttı İnsan aqları malümat merkeziniñ idare yolbaşçısı Tatyana Peçonçik.
Onıñ aytqanına köre, dünya toplulığına işğal etilgen yarımadadaki vaziyetni tanıtmaq içün kitapnı halqara meydanlarda tarqatacaqlar.
ИздaHиe ««Qorq yarımadası» 4 bölümden ibaret: «Qırım işğali: zapt ketişatı», «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar işğaliniñ halqara uquq tarafları», «İşğal aqibetleri: siyasiy taqipler sisteması», «Bir yıldan soñ: Qırımda insan aqlarınıñ bozulması».Cemi olaraq kitapnıñ 400 nushası neşir etildi. Al-azırda neşir müellifleri daa bir nushanı bastırmaq içün maddiy yardım qıdıralar. Neşirni İnternet ağında da derc etecekler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Qırım Rusiye nezareti altına keçken soñ yarımadada FSB hadimleri jurnalist, faal, cemaat erbaplarını sorğuğa çeke ve evlerinde tintüv keçire. Uquq qorçalayıcılar bunı «başqa fikir saipleri ile küreş» dep adlaylar.


text:
Mayıs 30-da Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatar jurnalisti Lilâ Bucurovanıñ evine keldi. Bu sefer «ekstremist faaliyeti olmasın» dep, tenbiyelemek içün. Rusiye kontrol etken Qırım prokuraturası jurnalistniñ Qırımnıñ siyasiy mabusları balalarına yardım etmek çağıruvlarını «ekstremizm» dep tanıy.
Uquq qoruyıcılarınıñ diqqatını Lilâ Bucurovanıñ Crimeantatars.club saytındaki «Artıq bu balalar bizim» blogu celp etti. Anda jurnalist al-azırda siyasiy sebeplerden 18 musulman apiste yatqanını ve olarnıñ çağına yetmege balaları bar olğanını aydınlata.
«Babalarınıñ qaseveti ve imayesi qorçalağan aydın ve güzel dünyaları bir daqqada yoq olğan soñ olarnıñ küçük yüreklerinde neler olğanını tasavvur etmek bile zor. Babası yanında degil. Ve «Özüni yaramay köstergeninden», içki içkeninden, sögüngeninden ve başqalarnıñ canını ağırtqanından degil», – dep yazdı Lilâ Bucurova.
Qırımtatarlar bir balanı iç bir vaqıt felâkette qaldırmaz. Halqımıznıñ yabancı balaları yoq. Artıq olar BİZİM BALALARIMIZLilâ Bucurova
O, bu balalar em maneviy, em de maddiy taraftan zor bir vaziyette qalğanını qayd ete, çünki bu qorantalarnı babaları baqa.
«Qırımtatarlar bir balanı iç bir vaqıt felâkette qaldırmaz. Halqımıznıñ yabancı balaları yoq. Artıq olar BİZİM BALALARIMIZ. Milliy borcumız, musulmanlarnıñ borcu – babalarınıñ imkânları olmasa, olarğa ösüp ayaqqa turmağa yardım etmektir», – dedi jurnalist.
O, siyasiy mabuslarnıñ balalarına yardım etmek içün hayriye fondunı ya da teşebbüs gruppanı qurmağa teklif etti.
«Serseriyniñ» tenbisi
Bu yazığa semetdeşlerinen beraber Rusiye uquq qoruyıcıları da seslendi. Mayıs 30-da saba olar blog müellifiniñ evine kelip, «Ekstremist bir faaliyet ve kütleviy haber vastaları qanunlarınıñ bozulmaması ihtarı» adlı vesiqanı bergenler.
Vesiqağa binaen, «Artıq bu balalar bizim» blogu «milliy ve din nefreti ve qavğanıñ başlamasına yol berecek teşviqatqa» atılğan bir adım ola. Prokuratura hadimleri Lilâ Bucurova, olarnıñ fikirince, angi qanunlarnı bozğanını üç kâğıtta yazıp berdi.
Vesiqada 2014 senesi jurnalist ATR müdiriniñ muavini olğanda ekstremist faaliyeti aqqında tenbiyelengen edi, dep aytıla.
Toplaşuvlardan birinde Ukrainanıñ şimdiki baş prokurorı Aleksandr Şkitovğa «rutbeli serseriy» dep aytqan edi
«Faqat, yuqarıda aytılğanlarğa baqmadan, al-azırda Bucurova L.R. Qırım Cumhuriyetinde milliy ya da din nefreti ve qavğanı başlatacaq yazılarnı tarqatmağa devam ete», – dep aytıla vesiqada.
Qayd etile ki, qanun talaplarına riayet etilmese, «ekstremist» blogunıñ müellifi mesülietke çekilecek.
Vesiqanı Aqmescitniñ Rusiye prokurorınıñ muavini Aleksandr Şkitov imzaladı. Tsentr jurnalistskih rassledovaniy haber neşiriniñ malümatına köre, işbu «ihtar» müellifi eskiden Ukraina Baş prokuraturası mahkemelerinde devlet qabaatına qoltutuv bölüginde çalışqan edi. 2013 senesi Yuriy Lutsenko işi esnasında prokuror olğan edi. Toplaşuvlardan birinde Ukrainanıñ şimdiki baş prokurorı Aleksandr Şkitovğa «rutbeli serseriy» dep aytqan edi.
Quvma siyaseti
Rusiye prokuraturasınıñ Lilâ Bucurovağa nisbeten areketlerini uquq qorçalayıcılar tenqit etti. Qırım uquq qorçalav gruppasınıñ koordinatorı Olga Skripnik bildirdi ki, jurnalistke berilgen «ihtar» – onıñ ifade ve fikir serbestliginiñ sert bir şekilde bozulması.
«Onıñ zenaat faaliyetini aytsaq, ebet, onıñ jurnalist faaliyeti sıñırlana, işine kirişmege tırışalar», – dedi uquq qorçalayıcı.
Olga Skripnik qayd etti ki, Lilâ Bucurovanıñ blogtaki çağıruvları gumanitardır. Faqat, Rusiye qanunlarında ekstremizm faaliyeti pek yahşı ifadelene, bu sebepten uquq qoruyıcıları jurnalist hata yapqanını ayta.
«Bugünde-bugün iç bir uquq çerçivesi olmağan Rusiye uquqını añlatmaq zor. Mahsus maddeler tizile, FSB istese, olarnıñ esasında er angi insan mesüliyetke çekile bile», – dep qayd etti uquq qorçalayıcı.
Onıñ aytqanına köre, işbu «ihtar» ileride cinaiy işke çevirile bile. Olga Skripnik qayd ete ki, uquq qoruyıcılar bir sıra tenbi faydasız olğanını aytıp, sert areketlerge keçmege mecbur olğanını bildire bileler.
Rusiye prokuraturasınıñ maqsadı – cemaat faallerini qorquzıp, Qırımnı terk etmege mecbur etmek. Kyivdeki Pılık Orlık demokratiya institutınıñ eksperti Natalya Belitser bu fikirge qoltuta.
«Aydın, faal, istidatlı, itibarlı insanlarnı quvacaq olalar. Qırımtatarlarnı tuvğan toprağını terk etmege mecbur etecek şaraitler yaratıla. Mence, şübe doğurmağan bir izaat. Gipoteza degil, bu bir fakttır», – dep tüşüne ekspert.
Natalya Belitserniñ fikirince, repressiyalar Lilâ Bucurovağa da tiydi, çünki o, Qırım – qırımtatarlarnıñ Vatanı ve mından iç bir yerge ketmemek kerek olğanını aytqan edi. Natalya Belitser qayd etti ki, balalarğa yardım etmek niyetini ekstremizm olaraq tanımaq – insanğa uymağan bir tsinizmdir.
Lilâ Bucurova Rusiye devletiniñ onıñ bloguna bergen cevabına baqmadan, Qırımnıñ siyasiy mabuslarınıñ balalarına yardım etmekten vazgeçmek imkânsız olğanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bazı qırımlılar balalarğa «ses çıqarmayıp» yardım qolunı uzatmağa başladılar. Jurnalist dey ki, onıñ semetdeşleri bir şeyge baqmadan, dindaşlarına eskiden olğanı kibi yardım etmeli. Bunı yapmağa qorqqanlar ise özüne yardım etsin, dep ayttı Lilâ Bucurova.


text:
Awrupa Rusiyä kümerenä sankśiyälärne ciñeläytte
Awrupa Berlege aşa başqa däwlätlärgä kümer cibärü röxsät itelä
Awrupa Berlege Rusiyäneñ kümerenä sankśiyälärne ciñeläytte. Yaña kürsätmädä çikläwlärneñ başqa illärdäge azıq-tölek häm ênergetika qurqınıçsızlığına täêsir itüenä yul quyılmaçağı belderelä.
Sankśiyä isemlegendä urın alğan qayber tovarlarnıñ öçençe däwlätlärgä transferına röxsät iteläçäk. Yäğ’ni aşlama, xaywan azığı, utın, śement, kümer häm monıñ belän bäyle başqa êşlänmälär Awrupa Berlege şirkätläre tarafınnan yäisä Awrupa Berlege aşa tranzit uzıp başqa illärgä cibärelä ala.
Awrupa Berlege aprel’ ayında Rusiyädän kümer satıp alu, importlaw yäisä kiterüne tıyğan 5nçe paket sankśiyälärne qabul itkän ide. Ul avgust ayında ğamälgä kerde.
Awrupa Berlege komissiyäseneñ monnan êlekkege kürsätmälärendä Awrupa şirkätläreneñ kümer şikelle tovarlarnı Rusiyädän başqa illärgä cibärüdä dä qatnaşmayaçağı äytelgän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyädä satıp aluçı ışanıç indeksı arttı
Satıp aluçı ışanıç indeksı sentyabr’dä ber aylıq bazada 0,3% artu belän 72,4kä kütärelde
Awrupa Rusiyä kümerenä sankśiyälärne ciñeläytte
Awrupa Berlege aşa başqa däwlätlärgä kümer cibärü röxsät itelä


text:
İşğal etilgen Qırımda teşkil etilecek «Federal universitet»niñ yolbaşçılığında öz başına tayin etilgen «baş nazir muavini» Sergey Doniç turacaq.
Bunı Qırım «Devlet şurası»ndaki qaynaq bildire, dep haber ete Qırım «akimiyetiniñ» ruporı Krıminform.
«Belli ki, Doneç Nazirler şurasından federal universitetke yolbaşçı olaraq kete»,– dedi qaynaq.
O şunı da qayd etti ki, Doniç bu qararnı endi kesen-kes aldı ve bu malümatn sır degildir.
«Federal universitet» altı aliy oquv yurtınıñ negizinde teşkil etilecek.
Hatırlatamız, «Qırım nazirler şurasınıñ reisi muavini»niñ istifası Rusiyeniñ siyaseti ile bağlıdır.
Bu fikirni Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında siyasetşınas Aleksandr Formançuk bildirdi.
«Temirgaliyevniñ istifası Rusiyeniñ qattı siyaseti ile bağlıdır. O qaparcılıq meseleleriniñ çezilüvi ile bağlı areket tarzına olğan yüksek talaplarnı belgiley», – dedi siyasetşınas.
Formançuknıñ sözlerine köre, onıñ içün Temirgaliyevniñ istifası tesadüfiy bir şey oldı. «Onı er vaqıt efektiv bir idareci olaraq tanıy edim», – dedi ekspert.


text:
Belli ki, iyül 5 künü Meclis reisi Refat Çubarovnı Qırımğa yibermediler. Qırım prokuraturasınıñ vekilleri bundan evel, Meclisni dağıta bilecegi aqqında tenbiyeley ediler. Em de, bundan evel, qırımtatarlar lideri, sovet devirinde belli dissident, Ukraina halq vekili Mustafa Cemilevge de Qırımğa kelmekni yasaqladılar. Bir sıra halqara teşkilâtları ve uquq-qorçalayıcılar soñki bir qaç ay devamında qırımtatarlarnıñ vaziyeti kerginleşkenini qayd ettiler. Refat Çubarov «Гoлoc AMepиkи»-ge ayırıca intervyü berdi.
– Sizni Qırımğa qomaycaqlarını qaydan bildiñiz?
– İyül 4 künü biz Meclisniñ toplaşuvını Herson vilâyetinde keçirdik. Bunı bir qaç sebepten yaptıq. Birinciden, Herson vilâyetinde qırımtatar diasporası yaşamaqta. Bular, 60-nci 70-nci seneleri vatanğa avdet etmege tırışqan, amma yiberilmegen qorantalardır. Olar, Herson vilâyetinde mecburen yerleştiler, şimdiki vaqıtta tahminen 13 biñ qırımtatarı mında yaşay. Ekinci sebep, liderimiz Mustafa Cemilevge Qırımğa kelmege yasaq etilgeninen bağlı. Amma, onıñ toplaşuvda mutlaqa iştirak etüvi kerek edi. İyül 5 künü toplaşuvnı keçirgen soñ, ukrain meslekdeşlerimnen pasportımnı köstergen soñ, biraz beklemege rica ettiler. Biraz vaqıt keçken soñ, adiy urbada bulunğan adamlar gruppası ve prokuror Poklonskaya ile yaqınlaştılar. Maña çoq uzun bir tenbiyelev oqudılar, onıñ esas fikiri, menim ve Meclis faaliyeti Rusiyeniñ ekstremizm aqqında qanunı bozğanında edi. Yani, tenbiyelegen soñ, Rusiye qanunlarına köre, şikâyet bere bilecegimni söylediler. Men, vesiqa oqulğan soñ, ep bir Qırımğa qaytarım dep tüşüngen edim: «Pasportımnı qaytarıñız, Qırımğa kelgen soñ, tenbiyeleviñiznen ne yapılacağını tüşünerim», - dedim. Daa da beklemege kerek olğanını ayttılar. 40 daqiqa keçti. Bu vaqıt içinde bir şeyler olayata edi. Avtozak keldi, arbiyler toplaştı, tenbiyelev yerine yaqalaycaqlar, dep belledim. Asılında, yaqalavğa azır edim. Yanımda olğan meslekdeşlerim maña sigaretlerni berdiler (yazıq ki, men çekem). Amma, birazdan soñ, Federal Havfsızlıq Hızmetiniñ hadimleri, Rusiye Sıñırcılar hızmeti vekillerinen keldiler. Maña Rusiyege 5 yıl devamında kelmege yasaq olğanını beyan ettiler.
– Qırımda bir de bir mülküñiz qaldımı?
– Men Qırımda 1968 senesinden başlap yaşayım. Menim ana-babam ta sovet devirinde yarımadağa köçip keldi. Men Qırımda östim. Mektepni anda bitirdim. Anda tata-qardaşlarım yaşay. Anda çalışam. Soylarım- tata-qardaşlarım anda yaşay. Anda men evimni qurğan toprağım bar. İşte meni vatandan ayırdılar. Anamnen körüşmege yasaqladılar. Dostlarımnen körüşmege yasaq ettiler. Eñ esası, halqıma, büyük qısımı Allahqa şükür, vatanda olğan halqıma hızmet etmekni yasaqladı. Olar er şeyimni tutıp aldılar! Men olarnı qırımğa kelip, kendi qaidelerni kirsetmege rica etmedim. Mesele tek mende degil. Bu kibi areketler diger, silâ ile Qırımda tiklenilgen qanunlarına kelişmegen vatandaşlarğa nisbeten de yapıla.
– Rusiye mahsus hızmetleriniñ kendi qanunlarına köre sizni Qırımğa yibermemege ne derecede aqları bar? (mında asılında aq mevzusında aytmaq küçtir)
– Mesele şunda ki, Rusiye qanunlarına köre bile, men Qırım cumhuriyetiniñ Devlet şurasınıñ deputatı sayılam. Referendumdan soñ qabul etilgen qanunlarğa ve Putin imzalağan Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında fermanda da Qırım Yuqarı Şurası deputatlarnıñ vazifeleri devam ettirilgeni aqqında yazıla. Yani, tek adını deñiştirdiler. Elbette ki, men Devlet şurasına barmayım. Elbette ki, men anda çalışmayım. Ve onı tanımayım. Amma, resmiy olaraq meni andan bir kimse çıqarmadı ve bu kibi qarar alınmadı. Qırım Cumhuriyetniñ Anayasasına köre, Devlet şurasınıñ deputatlarına toqunmağa mümkün degil. Olar, bunı köz ögüne almağa unutqandırlar. Yani aqqı olmadan meni cezalap, cinayet yaptılar.
– Mustafa Cemilev Strasburgta Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ toplaşuvında Qırımda adamlar ğayıp olmağa başlağanını aytıp, üç teşebbüsçini añdı. Siz olarnıñ taqdirleri aqqkında bir şeyler bilesiñizmi?
– Mustafa Cemilev Strasburgta çıqışta bulunıp, bu vaziyet aqqında da tarif etkeninden soñ, biz bir de bir yañı malümat elde etmedik. Men özüm, Bakuda Avropada işbirlik ve havfsızlıq teşkilâtınıñ Parlament Assambleyasınıñ toplaşuvında çıqışta bulunğan edim. Biz Ukraina insan aqları boyunca vekili Lutkovskayanen Qırımdaki vaziyetke bağışlanğan brifing keçirgen edik. Men Qırımda yüz bergen deñişmeler ile, insanlarnıñ yaqalanuvı, öldürülivi kibi adiseler de rast kelgeninen Assambleya deputatlarnıñ diqqatını kene de çekmege mecbur oldım. Biz ale daa, mart 3 künü qırslanğan reşat Ametovnıñ ölümi aqqında tavsilâtlı malümat almadıq. Oña nice azaplar çektirip, öldürgenleri, ceseti ise, mart 15 künü «referndum» arfesinde tapılğanı belli, ve atta özlerini imayeciler kibi tanıtqan şahıslar onı Aqmescitteki merkeziy meydanından alıp ketkenlerini köstergen video bar. İmayeciler – bu yerli, Stavrapol, Krasnodar qazaqları – olar o vaqıt Qırımda tolğan ediler. Onıñ öldürülivi boyunca taqiqatnıñ soñki neticeleri çıqarılmadı. Soñra, başqa adamlarnı da qırsladılar, bu cümleden Oleg Sentsovnı da alıp kettiler. Bu belli bir vaqia, onı FHH hadimleri yaqaladılar. Ve soñki vaqia - biri-biri artından Timur Şaymardanov, Leonid Korj ve Seyran Zinedin ğayıp oldılar. Bu üç erkek «Ukrainskiy dom» teşkilâtınıñ azaları ediler. Episi yoq oldılar. Olar aqqında malümat yoq.
– Soñki vaqıtları qırımtatarlarnıñ tuvğan topraqta vaziyeti aqqında ne ayta bilesiñiz?
– Bu soñsuz bir mevzu. Mesele şunda ki, adamlarnı seçim yapmağa mecbur eteler. Misal içün vatandaşlıq meselesini alayıq. Başqasınıñ territoriyasını işğal etip, yerlilerge vatandaşlıqnı seçmek içün bir ay müddet berile, ondan soñ, er kesni Rusiye vatandaşları olaraq ilân eteler. Bu vatandaşlıqnı deñiştirmege mecbur etkenleridir. Çünki adamlar, er devlette vatandaş ve vatandaş olmağan sakinler arasında farqnı añlaylar. Ve atta, demokratik devletlerde, bu soy insanlarnıñ aqları sıñırlı olğanını bileler. Onıñ içün Rusiye vatandaşlığını qabul etmege mecburlar. Ve bu ceryannı tezleştirmek içün, mahsus qanunlar da qabul etildi. İçtimaiy sadan bir misal ketireyim. Tibbiy müessiselerge muracaat etmek içün, Rusiyede adamnıñ sigortası olmalı. Onı ise tek vatandaşlarğa bereler. Bir çoq meseleler, matbuat saalarında yüz bermekte. Çünki saipler Rusiye qanunlarına köre, ğayrıdan qayd etilmek kerekler. Ve vatandaşlıqsız bunı yapamazlar. Qırımda yapılğan er şey, eki yöñelişte yapıla. Birinciden, adamlar boysunıp tınçlanmaları ve ekinciden, razı olmağanlar yarımadanı terk etmeleri içün teşkil etile.
– Meclis, qırımtatar cemaatçılıgı bu vaziyetni deñiştirmek ve özüni qorçalamaq iççün ne yapa bile?
– Bu mevzuda yañı bir şey aytamam. Sovet ükümetinde vatanğa qaytuvı boyunca tecribemiz bar. Bu şaraitlerde bile, kendi aqlarımznıñ qorçalanuvı ve birlikni saqlap qalmağa tırışacaqmız, amma ne ile qarşılaşqanımznı da añlaymız. Menimce, qurum atta, sovet ükümetinden de daa zulumlı. Biz, qırımtatarlarğa nisbeten ve diger millet vekillerine yapılğan basqını köz ögüne alaraq ayta bilemiz – bu aqsızlıqnıñ tek bir misali, onı da, halqara cemiyeti daa toqtatıp olamay. Aynı zamanda, biz, bu aqsızlıqnıñ devam ettirilmesi, küçniñ er daim aqlı çıqqanı - halqara tertibiniñ bozuvı olğanını añlaymız. Bütün dünya, eñ evelâ avropalı memleketler bunıñ soñunı qoymalılar. Bir devletniñ ekincisine yapqan zulumını toqtatıp olamasaq, ne ayrı insannıñ aqqını, ne de ayırı halqnı qorçalap olurmız.


text:
Bu yıl ilhaq etilgen Qırımnıñ büceti keçken yılğa köre yedi yarım milliard rublege azlaştı. Ne içün böyle oldı, şimdilik qomşu Rusiyeden kelgen yarımada desteginiñ payı nedir, kelecekte Kremniñ maliyeviy siyasetinden neni beklemeli ve qabul etilgen büdcet vesiqasında ne masrafları belgilengen - bu maqalede oquñız.
Köstergiçler azlaştı
Yarımadanıñ işğalinden berli ilk sefer Rusiye akimiyeti Qırım qaznasına para bermesini azlaştırdı. Bu yıl Moskovadan para keliri 136 milliardnı teşkil etecek, bıltır ise Rusiye bücetinden 149 milliard ruble ayırıldı.
Umumen, rusiyeli Qırım maliye nazirliginiñ saytındaki malümatnı talil etkende, böyle deñişmeler körüne: 2015 yıl - 47 milliard, 2016 - 43,2 milliard, 2017 - 97,9 milliard, 2018 - 131 milliard, 2019 - 149,7 milliard.
Nazirlikte Rusiye büdjetinden subventsiya ve dotatsiyalarnıñ 30 milliardğa azlaşqanını, Qırımnıñ içtimaiy ve iqtisadiy inkişafı programması ile temin etilgen obyektlerniñ ekseriyetiniñ qurulışı soñuna kelgeninen añlatalar.
Kelecek yıllarda Maqsatlı Federal Programmasınıñ obyektlerini faaliyetke keçirerek, ve böylece olarğa para ayırılmasını toqtataraq, cumhuriyetniñ federal merkezden subsidiyaları azlaşacaq"Rusiye gazetası"
"Kelecek yıllarda Maqsatlı Federal Programmasınıñ obyektlerini faaliyetke keçirerek, ve böylece olarğa para ayırılmasını toqtataraq, cumhuriyetniñ federal merkezden subsidiyaları azlaşacaq", - haber ete "Rusiye gazetası".
Amma bundan ğayrı, aqça berilüviniñ azlaştırılması, devlet büdjetinden kelgen paranı masraf etip yetiştirmegenlerinen bağlı, degen laflar da bar. Keçken yıl ayırılğan ve bu 2020 yılda istenilgen raqamlarınıñ talili de bu fikirni tasdıqlay. Böylece, keçken yılnıñ noyabr 27-sine qadar, Qırımğa 135 milliard rüble ayırıldı. Aynı şu künü kelecek yılğa büdjet qabul olundı ve onıñ raqamı da aman-aman aynı edi.
Rusiye büdjet paralarını işletip yetiştirmegenlerini Qırım akimiyeti de gizlemey. Qırım Maliye naziri İrina Kivikonıñ aytqanına köre, şeer ve rayon memuriyetlerinde masraf etilmege 1,8 milliard ruble qalğan.
Bergilerden para
Rusiye destegi zayıflaşıp başlağanını, büdjetniñ başqa maddelerinden de körmek mümkün. Bıltır Kreml yarımadağa saip olmaq içün hazinesinden 77%-nı tölegen olsa, bu yıl köstergiçi 73,5%-dır. Daa azca yalıñız 2016 senesinde oldı.
Qırım akimiyeti öz kelirleriniñ arttırmasınen de masraflarını azlaştıracaq ola. Keçken yıl bergi hızmeti hadimelri plannı toldurmğa aşıqtı ve sentâbrge qadar bütün paralarnı cıydı. Yılnıñ soñuna qadar olar köstergiçlerni üç kere aştılar ve bunıñ içün 2020 yılda daa çoq becerip, bir yarım milliardğa çoqça toplamağa mecburlar.
Yani, yaqın vaqıtta biznes içün bergi azlaşacağı beklenilmey. Aksine, yerli akimiyet organları bergi arttırılmasına çalışacaqtır, misal olaraq, mesken bergisi kirsetilecek ola. Bundan ğayrı bergilendirilgen şahıslarnıñ cedvelini keñleştirecek, olarnıñ arasına repetitorlar, programmistler, mevsim işçileri ve yazda meskenlerini kirağa bergen adamlar kirecek.
İçtimaiy büdjet
Bergi basqısı artmasınen, qırımlılarğa içtimaiy yardımlarnı vade eteler.
Bütün içtimaiy ödevlerniñ tölemesiniñ devam etmesine büyük diqqat ayırıldıİrina Kiviko
"Olğanı kibi içtimaiy saa eñ müimdir. Bütün içtimaiy ödevlerniñ tölemesiniñ devam etmesine büyük diqqat ayırıldı. 2020 yılda masraflarnıñ 41,8% içtimaiy saağa ketecek", - dedi Qırım maaliye naziri İrina Kiviko ve oktâbr ayında büdjet işçileriniñ aylığını kötermege söz berdi.
Kiviko qayd etti ki, Qırım büdjeti içün tasil saası eñ paalığa çıqa, oña 29,4 milliard rüble masraf eteler, bundan soñ pensiya ve içtimaiy ödevlerniñ tölemesi - 27 milliard. Qırımlılarnıñ bedava tibbiy baqıluvına 12 milliard ayırılacaq, medeniyet saasına ise 3,8 milliard ruble berilecek. Daa dört milliardnı umumdevlet meselelerine masraf etecek olalar. Umumdevlet meselelerine ayırılğan paradan 27 million rublesi ise - Rusiye Devlet duması mebuslarınıñ ve Rusiye Federatsiya Şurası azalarınıñ faaliyetiniñ temin etilmesine sarf etilecek.
Meraqlı ki, qırım akimiyetinde 2020 yılğa qabul etilgen büdjetniñ açıq qıymet keşüvini kimse aman-aman yapmadı. Bundan istisna sadece Qırımnıñ rusiyeli parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov oldı, o, "Qırımlılarnı özüm duyğan optimizmde işandıra bilem", - dep ayttı.


text:
Yaltada oktâbr 6 künü cemiyet qorunması boyunca merkez idmanlarında er yerde ışıq söndürülecek vaqıtta alınması kerek olğan tedbirlerni işlediler. Bunı Kremlin nezareti astındaki Yalta şeer idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Müessise bildire ki, efsanege köre, 1550 sanlı dispetçer hızmetine «diversion-teroristik eylem aqibetinde Taman-Kafa yañelişli eki energo-köpürde patlav yüz berdi». Neticede, idmnlarnıñ efsanesine binaen, Qırımnıñ bir sıra rayonı ve memuriy merkezi elektriksiz qaldı. Ayrıca, Keriç, Kefe, Kezlev, Sudaqta, Seyiter, İslâm Terek, Curçı ve Cankoy rayonlarında ışıq kesildi.
«Toplaşuv iştirakçileri elektrinniñ sıñırlanması vaqıtında Yaltanıñ belediye obyektlerini energiyanen teminlemek içün ilk olaraq yapılacaq tedbirlerni işlep çıqtılar», – dep qayd ettiler müessisede.
Oktâbr 5 künü Yaltada cemiyet qorunması boyunca merkez idmanları çerçivesinde zelzele vaqıtında tehliye tedbirleri üzerinde idmanlar keçirilgen edi.
Oktâbr 4-7 künlerinde Qırımda cemiyet qorunması boyunca merkez idmanları keçirile. İdmanlar devamında tabiy ve suniy şekilde üz bergen felâketler vaqıtında yapılacaq areketlerge azırlıq yapıla. İdmanlarda federal akimiyet organları, Rusiye subyektleriniñ icra akimiyetleri, erli idare ve teşkilâtlandıruv organları iştirak ete.


text:
Mahküm etilgen 12 Ukraina vatandaşınıñ Qırımdan Ukrainağa avuştırılması tehnik sebeplerden kerçekleştirilmedi. Bunı mart 3-de Rusiye adalet nazirligi bildirdi, dep haber ete TASS.
«Qayd etilgen mabuslarnıñ avuştırılması mart 3-de tehnik sebeplerden olmadı. Ukraina akimiyeti ile yañı san belgilengen soñ mabuslar ketirilecektir», – dep qayd etti Rusiye nazirligi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisiniñ ofisi mart 3-de Qırımdan 12 mabus ketirilecegini aytmay, amma eñ yaqın vaqıtta bunıñ kerçekleştirilmesine işana.
12 Ukraina vatandaşı 2014 senesi mart 18-den evel, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden evel, ukrain mahkemeleri tarafından mahküm etilgen edi. Olar Ukrainada cezasını çekmek istegenini bildirdiler.
Fevral soñunda Ukraina adalet naziriniñ muavini Sergey Petuhov bildirdi ki, Ukraina ve Rusiye tarafları 12 Ukraina vatandaşınıñ berilecek kününi belgiledi. O, mabuslarnıñ teslim etilecek künü olaraq mart 3-ni aytqan edi.


text:
Köçgünçülüknü kıyınlığını üsünden köb cazılğandı. Entda cazıllıkdı. Anı zorlugun sınağanla cıldan cılğa azdan az bola baradıla. Alanı aythanları cazılıb, kağıtha tüşüb kalırğa kerekdile, ösüb kelgen caş tölü bilir üçün, halkın, curtun andan da bek süyer üçün. Bu oyumnu ayta, kumuşçu Berdilanı Pilal atası Magometni, urunuvnu veteranı, pensioner kişini 20 cılnı mından alğa cazğan statyasın basmalarığıbıznı tiledi.
KARTLANI CESİRLENİ SÜRGENÇA
Berdilanı Muhammat
Ala cılamay kalay etsinle
Ketdile duvaçı kartları
Aziyada caññız bir ayğa bolğandı
Ol carlı kartlanı artları.
Köçgünçülüknü kıyınlığını üsünden köb cazılğandı. Entda cazıllıkdı. Anı zorlugun sınağanla cıldan cılğa azdan az bola baradıla. Alanı aythanları cazılıb, kağıtha tüşüb kalırğa kerekdile, ösüb kelgen caş tölü bilir üçün, halkın, curtun andan da bek süyer üçün. Bu oyumnu ayta, kumuşçu Berdilanı Pilal atası Magometni, urunuvnu veteranı, pensioner kişini 20 cılnı mından alğa cazğan statyasın basmalarığıbıznı tiledi. Magomet 1992-çi cıl avuşhandı, candetli bolsun. Ol sabiy bolub, kesi sınağan, körgen, bilgen zatın, ellerinden tışında işlede bolğan bir kavum adamıbıznı kalay köçürgenlerini üsünden cazadı.
Karaçay halknı, tersligi bolmağanlay, ömürleden beri caşab turğan cerinden zor bla köçürülüb körgen kıyınlığın, çekgen azabın ayğaklab, tüzlüknü kaytarır üçün, köb iş etilgendi. Alay bolsa da bu kıyınlıkdan, zaravatlıkdan ayırıb ullu zorluk çekgen bir bölek adamnı üsünden aytılmay turğan neda az aytılğan zatnı üsünden aytırğa izleyme. «Ak tamğalanı» tiziminden biridi bu men aytırık hapar.
Men 1943 cıl Kuruluşda 7-çi klassda okub başlarğa kerek edim. Alay a şkollanı NKVD-nı askerleri basıb turğanları sebebli, Kobu Başında kartlağa boluşurğa çıkğan edik. Tañ atmay kobub, tamadalarıbıznı aythanların toltura, iynek savuvçan edik. 1943-çü cıl noyabrnı 2-de, har künde etivçübüzça, stavatda iynek sava turğanlay, NKVD-nı askerçileri tögeregibizni kurşovladıla.
Kollarıbıznı örge költürürge buyruk berdile. Andan sora, üsübüznü, hurcunlarıbıznı karmay, kezlik, belibav koymay aldıla. Sürüb barıb, tögeregi taşdan etilgen buzov orunnu içinden buzovlanı kıstab, bizni arı cıydıla. Batmağın, kirin ayaklarıbız bla arıberi etib, kartlanı olturtduk. Az-az keltire da, beri cıya, anı için adamladan tolturdula.
Keçe sağat 10-11-ge adam asırı köbden süyelib tururğa da kıyın boldu. Amannı keminde tañ atdırdık.
Kobu Başında üç elni - Kumuşnu, Teberdini, Shavatnı - malları tura edile. Barını da adamların bir cerge cıyğan edile. Ekinçi kün ertdenblasında bir kapitan kelgenley, Kasaylanı Mussa kıçırıb kobdu:
- Bizni bu bavğa cıyıb nek turasız? Ne zatıbız bardı?
Kapitan, çığıb ketib, ızına kaytıb, kral onounu aytdı, köçürüunü üsünden Ukaznı okudu. Bizni koşha bir kesekge iyigiz deb tilegenlerinde da, ne bir kartnı, ne bir esli adamnı cibermedile. Em gitçeleden ayırıb, men biri bolub, üç caşnı iydile. Cav-bışlak tabılğannı, nartüh unnu, kiyimleni alıb keligiz deb, üretgen edile kartla. Koşha kirgenikde, har ne katışıb, flyagala da koratılıb turğanların kördük. Nartüh unla turğan kapçıkla bıçak bla uzunlarına kesilib. Un da koşnu tübüne cayılıb. Eşta, savut izleb kesgen bolur edile. Ne eterik edik, cıyışdıralğançığıbıznı da alıb, ızıbızğa kaytıb, kartlağa hapar aytdık. Calan tebreb, kırılıb kalırğamı başladık deb, barıbız da bek mıdah edik.
Ol kün oguyna, fermalanı oğarı canlarında ullu tüzge çığarıb, eki kolonnağa tizdile. Biçen işleri tınmağanı sebebli, alaylada turğan kızla da bar edile içibizde. Avur tişiruvça, ullu karnı bla bir mayor, taçankağa minib, kancal bırğını avuzuna salıb, buyruk beredi:
- Eki kolonnada törtüşer süyelib, kollanı sırtlarığızğa salıb, söleşmey, arıberi karamay barırğa. Men, aythandan çıkğannı ornunda oguna urub koyarğa.
Ol buyruknu eşitib, kazavatdan kaythan sakatla, «mayor kazavatnı ne bolğanın bilmeydi, bilse, karnı alay bolmaz edi», dey edile.
Bizni atlağa minib, camçılarıbıznı üslerine atıb, arbalarıbızda pulemötlanı cerleb, tögeregibizni alıb, sürüb tebredile. Keçeni bir arasında Zelençuknu kıyırında bir fermağa cıydıla. Bir bölek sağatdan kobarıb, Zelençukden ötüb Habez taba burulğanlarında, kartla üydegilerinden ayırılğanların añıladıla. Tañ atarğa, Hahanduk elni oğarı canında eltib tohtatdıla. Cayav colovçulukğa deb kiyinmegen kartlanı, çabırları çaçılıb, calan ayak bolğan edile. Aña da karamay, çerkes elleni içi bla sürüb tebredile. Çerkes katınla cılab, kabarıkçık, calan ayaklılağa ayak kiyimle berirge dıgalas ete edile. Alay a, «ne poloceno, oni banditı, izmenniki» deb alanı kuvub cibere edile. Bizni cürekleribizni ma alay sındırğan edile. Kralnı cavlarına, cesirlege etgença etib.
Bir buşuv mitiñde Aliylanı Soltan aythanlay, meni calan ayak sürüb barğan zamanlarında tamada karnaşım Berdilanı Mazan, ayağından caralı bolub, Leniñrad gospitalda catıb turğanlay, keltirib, cigitligi üçün Kızıl Culduznu ordenni köküregine tağa turğandıla. Ol zamanda va ordenle har kimge da berilmegendile. Ol sürülüb barğanlanı da har birini bir cuvgu, et adamı, Mazança frontlada kan töge edile ol közüvde. Anı eslerine da keltirmey edile, bizni sürüb barğanla.
Alay sürüb noyabrnı 3-çü iñirinde Konzavodha, busağatdığı «Çerkes» sovhoznu oğarı canında fermalağa deri, keledile. Alayda 4-5 sağatnı solutub, tañ alası bla dağıda sürüb başladıla. Tañ atarğa Drujba elni oğa-rı canında tikni başına keltirdile. Sora ol hucu amerikan «Studebekker» maşinalağa tıklama etdile. Ol künlede artıklıknı Allah kişige sınatmasın. Sora noyabrnı 5-de ertenbla, Çerkessk temir cıl stantsiyada artha kalğanlağa deb hazırlanñan vagonlağa urub, eşiklerin begitdile. Alayda da bir sutka tutub, halknı ızından aşırdıla.
Eşta, noyabrnı 9-çu neda 10-u bolur edi, Saratovğa keltirgenden sora, birinçi kere eşikleni açıb, uşhuvur berdile. Segizinçi sutkabızda birinçi kere avuzlandık.
Colda üsübüznü bit-sirke kese, eki ıyıkdan Çimkentni katında Sayramğa tökdüle. Keçinmek izleb, kolhozlağa aylandık, alay a iş cok edi. Alaydan «Leñer» şahtağa kuyulduk. Biz, caşırak kavum, iş tabıb, uşhuvur kesek kabıb başlağanıkda, bir kesek es cıydık. Men bir-eki aydan «Pahta-Aralda» üyürübüznü tabdım, ullu karnaşım askerden cazğan pismolarını üsü bla. Birgebizge barğan kartlanı köbüsü Kazahstan bla Kırğıziyanı arasında sadaka cıya aylanıb, üydegilerin tabalmay, 5-6 aynı içinde, kayda ölgenlerin, ne bolğanların da kişi bilmegenley, tas boldu.
Karaçay Gazet


text:
Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçak saylavdan evel Qırımğa barmaqnı planlaştıra, lâkin ziyaret vaqtında teşviqat etmekni planlaştırmay. Bunı martnıñ 7-sinde Sobçaknıñ matbuat kâtibi Kseniya Çudinova bildirdi.
Rusiyeniñ «İnterfaks» neşiri: «Qırımtatarlar ve Qırım sakinlerinen körüşip, olarnıñ problemalarını añlamaq, olarnı eşitmek istedik», – dep, matbuat kâtibiniñ sözlerini naqil ete.
Onıñ aytqanına köre, yarımadanı ziyaretke izin almaq içün ariza Ukraina elçiligine fevralniñ 28-nde yollanğan edi.
Martnıñ 6-sında «Vatandaşlar teşebbüsi» fırqasından Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçak Rusiyede Ukrainanıñ elçiligine, Qırımğa Ukraina territoriyasından kirmege izin sorap, mektüp yollağanını bildirdi.
Ukraina İnformatsion siyaset nazirliginde, Sobçak ilhaq etilgen Qırımğa Ukrainanıñ qıtadaki territoriyası tarafından munasip teşkerüvlerden soñ bara bilecegini bildirdiler.
2017 senesi oktâbrniñ 18-nde Kseniya Sobçak qomşu Rusiyedeki prezidenti saylavında iştirak etmek istegenini resmen bildirdi. O, özüne «er keske qarşı» namzet, dey. Sobçak, ilhaq etilgen Qırımda saylav aldı teşviqat kampaniyasını yapmaycağını iddia ete edi. O, Rusiye Qırımnı ilhaq etip halqara mecburiyetlerini bozdı, dep bildire edi.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Keçken künü Qırımda 11 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«Qırğınlıq ile küreş tedbirleri keçirilgende 5 hasta, sağlam insannıñ skriningi neticesinde 1 hasta qayd etildi, 4 insan tibbiy yardım içün özü muracaat etti, 1 hasta çetelden keldi», – dep bildirdi o, içtimaiy ağlarda.
Aksenovnıñ malümatına köre, umumen Qırımda 815 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 40-ı çetelden keldi, 95-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 621 insan tüzeldi, 31 kişi vefat etti (11-i COVID-19-dan). Aqyarda 254 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 43 insan hastahanede buluna. 198 kişi yahşı oldı, 5 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Marie Curie
Maria Salomea Skłodowska-Curie (Mariya Salomea Sklodovskaya-Kyuri) (1867.7.11, Varshava — 1934.4.7, Sanselmo, Parij jaqınındaǵı So qalasında jerlengen) — francuz hám polyak fizigi hám ximigi. Radioaktivlik haqqındaǵı táliymat tiykarshılarınan biri. Parij medicina akademiyası aǵzası (1922 jıldan). Polyak oqıtıwshısı shańaraǵında tuwılǵan. Parij universitetin tamamlaǵan (1894). 1895 jılda P.Kyurige turmısqa shıqqan hám Industrial fizika hám ximiya mektebindegi onıń laboratoriyasında islegen. 1897 jıldan P.Kyuri menen birgelikte A.K.Bekkerel ashqan (1896) uran duzlarınıń nurlanıwı ústinde izzertlewler alıp barǵan hám bul qubılısqa "radioaktivlik" dep at bergen. P.Kyuri menen birgelikte poloniy hám radiydı ashqan (1898). Ol radiydıń metall úlgisin alǵan (1910; francuz ximigi A.Debyern menen birgelikte) hám onıń qásiyetlerin úyrengen. Radioaktivlikti ólshewdiń usılların islep shıqqan. Onıń tuwrıdan-tuwrı qatnasıwında Parij radiy instituti hám Varshava radiy instituti shólkemlestirilgen (1914). 1923 jıldan S.K. onıń direktori. S.K. 2 márte Nobel sıylıǵınıń laureatı (1903, fizika boyınsha, P.Kyuri hám A.Bekkerel menen birgelikte; 1911, ximiya boyınsha).