text:
Fevral 15 künü aqşam Odessada ömüriniñ 81 yılında tarih ilimler doktorı, Tavriya universitetiniñ professorı Dmitriy Pavloviç Ursu vefat etti. Bunı Poluostrov haber ete.
Dmitriy Ursu 1936 senesi oktâbr 10 künü dünyağa keldi. Odessa universitetiniñ mezunı. Tarih ilimler doktorı (unvanını 1986 senesi qazandı), professor (1986). Ukraina tarih ilimler akademiyasınıñ akademigi. 1986-2005 seneleri Simferopol (Tavriya) universitetiniñ professorı edi. 1986-1997 seneleri yañı ve zemaneviy tarih kafedrasınıñ müdiri edi. 2006 senesinden – Odessa universitetiniñ professorı oldı. İlim aveslikleri saaları – Afrika ve Ğarbiy Avropanıñ tarihı ve tarih yazıcılığı, tarihnıñ metodologiyası, şarqşınaslıq, Qırım aliy oquv yurtlarnıñ tarihı.
Qırımtatar medeniyetiniñ ögrenilüvine Dmitriy Ursu büyük isse qoştı, şu sırada şair ve alim-türkoloci Bekir Çoban-Zadeniñ ilmiy biografiyasınıñ tizilmesi.


c: text/html

text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnı ziyaret etken alman siyasetçileri arasında Almaniya eñ yüksek timsaliy organınıñ iç bir deputatı yoq.
Deutsche Welle haber etkenine köre, Bundestagqa sayısı 93 olsa da, «Almaniya içün alternatif» fraktsiyası adından Qırım seyahatına kimse qoşulmağan.
Alman KHV malümatına köre, yarımadağa «Almaniya içün alternatif» firqası adından Berlin, Brandenburg ve Şimaliy Rein Westfalenden yerli parlamentleriniñ üç deputatı barğan eken. Olar fevralniñ 9-na qadar Qırımda qalacaqlar.
Rusiyeli informatsion agentlikleri bildirgenine köre, ziyaret esnasında siyasetçiler Qırımnıñ yolbaşçıları ve yarımadanıñ milliy-medeniy birleşmeleriniñ reberlerinen körüşecek, qurulğan büyük obyektlerni ve Qırımnıñ bir ziraat hocalığını ziyaret etecek ekenler. Bazar künü olar artıq Qırımnıñ Yalı boyunı ziyaret etkenler.
Bundestagqa yapılğan eñ soñki saylâvdan soñ, «Almaniya içün alternatif» firqası bir sensatsiya olğan edi. İşbu sağ konservetiv ve açıq-açıq Rusiye tarafdarı olğan siyasiy küç içün aman-aman 13% saylâvcı rey bergen edi.
Fevralniñ 3-nde Rusiye KHV, devletniñ yerli parlament temsilcisi olğan «Almaniya içün alternatif» firqasınıñ üç alman siyasetçisi ilhaq etilgen Qırımğa kelgeni aqqında haber etken edi.
Ukrainanıñ Almaniya elçisi Andrey Melnik bir qaç alman siyasetçisiniñ ilhaq etilgen Qırım yapqan seyahatını «mesuliyetsiz seyahat» dep adlandırğan edi.
Qırımğa çetel vatandaşlarını davet eterek, yarımadanıñ rusiyeli akimiyeti ilhaqnı qanuniyleştirmek istey.
Ukraina tış işleri nazirligi daima çetel vatandaşları ve vatandaşlığı olmağan şahıslarnı Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımğa faqat Ukraina qanunları ve halqara qanunlarğa uyaraq kermege çağıra.
Ukraina MİDi daa evel, çetel siyasetçileriniñ Qırımğa kirişleri resmiy olmağanını beyan etken edi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qurban Bayramda Qurban Çalma
Qurban (qurban, qurban çalma) Allah rizası içün kesile. Qurban Onıñ (Allahnıñ) ediyeleri içün minnetdarlıq bildirmek ve Onıñ merametine yaqınlaşma sebebi olaraq hızmet ete.
Muhammed Peyğamberniñ hadislerinden birinde böyle aytılğan: «Qıtmır insanlardan eñ yaramayları – qurban çalmağa kerek olıp ta, bunı yapmağan soylarıdır».
Muhammed Peyğamber Qurban bayramda eki ayvan kese edi: birisini – özü, ekincisini ise – ümmeti içün.
Qurban çalma cemiyette içtimaiy münasebetlerni idare ete, imkânları olğan insanlar Allah, cemiyet ögünde belli bir mesüliyetlik taşığanlarını, yani böyle insanlarnıñ çareleri olsa, olarnı öz maddiy hoşnutlıq içün degil de, hayırğa işletmege kerekligini hatırlata.
Qurban çalma insanlar arasında farqlılıqlarnı sile, olarnı yaqınlaştıra, aralarında birlik ve dostluqnıñ pekitilmesine yardımcı ola, çünki bayram künleri inanğan insanlar tek yaqın insanlarına degil de, qalğanlarğa qarşı da yahşı işler yapmağa, sadaqa bermege ve qurban etinden dağıtmağa aşıqalar.
Böyleliknen, çalınğan qurban inanğan insannıñ maneviy temizlenmesi yanında belli bir vaqıtqa fuqare insanlarnıñ toymasını da temin ete.
Memba : Avdet gazetası


text:
İdegäy
İdegäy — (1352-1419) — Altın Urda bäkläribäge, tömän 1400-1419 yılda, Noğay Urdası xäkim näselenä nigez saluçı. Anıñ turı warisları Yusupovlar häm Urusovlar kenäzläre.
Altın Urda zäğiflänüe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aqsaq Timerneñ yawlap aluınnan, cimerüennän soñ Altın Urdağa ğäcäyep zur zıyan kilä. Tik bu däwlät üzeneñ zur häm zamanında qödrätle buluı arqasında ğına saqlanıp qala ala. Cimerügä duçar itelmägän bixisap şähärlär arasında äwwälge üzäge Saray-Batu da bulıp, qayçandır şöhrätle sanalğan, riwäyätlärgä kergän qala yañadan üzäkkä äylänä. Altın Urdanı elekkegeçä ük danlı-şöhrätle wä qödrätle itärgä tırışu kürenekle säyäsät häm däwlät eşleklese, ataqlı ğäskär başlığı, ğäcäyep däräcädä talantlı, ämma qarşılıqlı şäxes İdegäy isemenä bäylänä.
İdegäy tışqı qiäfäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Anıñ ğadi genä şäxes bulmağanın zamandaşı İbne Ğäräbşah tışqı qiäfätennän ük kürä: «Ul qaratut yözle, urta buylı, tığız häm taza tänle, batır wä dähşätle, zur aqılğa iä, yumart, mölayım, tapqır häm ziräk keşe ide»,—dip yaza.
İdegäy häm Tuqtamış: duslıqtan doşmanlıqqa[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1352 yılnı tuğan İdegäy 70 nçe yıllar azağında Tuqtamış xan belän ber däwerdä küzgä kürenä başlıy. Alar xätta dus bulalar, ber ük yazmış kiçerälär: ikese dä Orıs xan näselennän qaçıp, Aqsaq Timergä barıp sıyınalar. Ämma tora-bara alarnıñ araları bozıla häm äkrenläp qan doşmannarğa äwerelälär. Xan häm anıñ ulları belän İdegäy 16 tapqır suğışa, 1419 yılğı bäreleştä isä İdegäy üze dä, anıñ doşmanı—Tuqtamışnıñ ulı Qadıyrbirde dä häläk bulalar. İdegäy aq manğıt toqımınnan bulıp, ul qäbilä soñraq nuğay tatarlarınıñ üzägen täşkil itä. Anıñ atası Baltaça bezgä mäğlüm Timermälik xan sarayında bäklär bäge bula. Tuqtamış, ciñügä ireşkäç häm älege xannı cäzalap ütergäç, Baltaçanı üz yağına çığarmaqçı bulıp qarıy, ä inde rizalığın ala almağaç, başın çaptıra.
Tacsız xäkim[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan soñ İdegäy hiç tä yaña xan belän tatulaşa almıy, can doşmanına äylänä. Üzendä ziräklek häm tapqırlıq, täwäkkällek häm qıyulıq barın toyıp, İdegäy üzeneñ kiläçägen säyäsättä kürä, il belän idärä itärgä talpına. Ämma Juçi näselennän çıqmağaç, aña täxet ğömerdä dä eläkmäyäçäk. Dimäk, berär tıñlawçanrağın xan itep quyudan da, kirebetkän Tuqtamışnı täxettän bärep töşerüdän dä yaxşısı bulmayaçaq. Timermälik xannıñ ulı Timer Qotlığ belän bergä İdegäy, Kük Urda bige bularaq, 1391 yılğı suğışta Aqsaq Timer ğäskärenä yul kürsätüçe sıyfatında Däşti Qıpçaq dalalarına qayta. Qondırça yanındağı suğıştan soñ ul İdel buyında torıp qala. Tuqtamışnı töşerep, niçek tä xan itep Timer Qotlığnı utırtırğa digän telägen tormışqa aşırırğa omtıla. Ämma Timer Qotlığnı Altın Urdanıñ xanı itep täxetkä mengerergä fäqät 1395 yılğı suğışta Tuqtamış xan ciñelgännän soñ ğına, äle anda da tora-bara ğına mömkin bula. Tuqtamış, tönyaqta ğäskär tuplap, şul uq yılnı Qırımğa yaw çaba: Altın Urda qatı suğışta ciñelgäç, könbatıştağı ulus ayırılıp çıqqan bula, Tuqtamış niçek tä şunı kire qaytarırğa tırışa. Qırım belän suğış öç yılğa suzıla. Baştaraq anıñ eşläre iple genä bara, läkin hiç uylamağanda Timer Qotlığ höcüm itä dä anı tar-mar kiterä. Tuqtamış tağın qaçarğa mäcbür bula, tik inde bu yulı yıraqqaraq—Litvanıñ olı kenäze Witawtasqa (Vitovt) barıp sıyına. Timer Qotlığ ciñelgän xannı birülären taläp itä. Witawtas anıñ taläben ütämäw genä tügel, Tuqtamış ğäskärenä üzeneken dä quşıp, Altın Urda östenä yabırıla. Anıñ säyäsäte bik añlaşıla: Tuqtamışnı yañadan täxetkä utırta alğan oçraqta Altın Urda Litva yoğıntısına elägergä tieş bula.
Bursıqlı yılğası suğışı (1399)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Doşmannar Dneprnıñ sulyaq tarmağı bulğan Bursıqlı (Vorskla) yılğası buyında oçraşalar (1399). Gärçä Witawtasnıñ ğäskäre işleräk bulsa da, ul ciñelä. Doşman aldında yuğalıp qalğan Timer Qotlığqa yärdämgä İdegäy kilep citä. Çığanaqlarda äytelgängä qarağanda, ul zamannarda İdegäy qulında 200 meñlek ğäskär bula. Şulay itep, Tuqtamış tarix mäydanınnan töşep qala; annan soñğı yazmışın inde beläbez. Bursıqlı tiräsendäge suğışta İdegäy üzen iskitkeç däräcädä osta ğäskär başlığı itep tanıta, zur ciñügä ireşä häm yäş xannıñ ğömeren saqlap qala.
Täxettän çittä idäräçe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan soñ inde İdegäy Juçi ulusı belän täxettän çittä torıp qına idärä itä. Timer Qotlığnıñ 1398 yılnı birgän yarlığı da şunı raslıy: anda İdegäyneñ cämğiättä totqan urını xannıñ üzennän soñ ikençe ikänlege bik açıq kürenä. Täxettä xan bulıp Timer Qotlığ (1397—1399), anıñ enekäşe Şadıbäk (1400—1408) häm ulı Pulad (Bulatsoltan, 1408—1411) utırğan çağında da xannar anıñ süzennän çıqmıylar.
Altın Urdanıñ däräcäsen kütärü omtıluı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
15 yıl buyına Altın Urda belän idärä itü däwerendä İdegäy säyäsättä üzeneñ ziräklegen, suğışlarda qıyulığın kürsätep ölgerä. 1405 yılnı Aqsaq Timer ülgännän soñ warislar bulıp qalğan timerilär üz illäre eçendäge mäşäqätlärgä kümelälär, alarğa inde tatar cirläreneñ xacäte qalmıy. Şunnan inde Cuçi ulusınıñ üz eçendäge nizağlaşu näticäsendä häm Urta Aziä ilbasarı belän suğışlarda köçsezlängän Altın Urdanıñ däräcäsen beraz kütärü mömkinlege açıla. Bu eşne küpmeder däräcädä İdegäygä başqarırğa turı kilä.
Mäskäw çolğawı (1409)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1409 yılnı İdegäy Mäskäwgä yaw çaba. Rus tarixında bu xäl, ğädättägeçä, küpertelep kürsätelä. Çınbarlıqta isä İdegäyneñ «qanlı» yawı menä nidän ğibarät: ul Mäskäwñe çolğap ala, ämma näq şul çaqnı Sarayda yañadan nizağ qupqanın, xan täxeten däğwalawçı tabıluın kilep xäbär itälär. İdegäy mäskäwlelärdän 3000 sum yolım ğına ala da Sarayğa qaytıp kitä. Rus yılyazmalarında bu xällär taswirlansa da, ğäräp-farsı çığanaqlarında älege yaw xaqında bötenläy ber süz dä äytelmi. Dimäk, mäs'älägä açıqlıq kertäse bar äle.
İdegäy tışqı säyäsäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäskäw belän bulğan üzara mönäsäbätlärdä İdegäyneñ üz isäbe: ul ruslar belän litvalılarnıñ bergä berläşep Altın Urdağa qarşı çığularına niçek tä yul quymasqa tırışa häm şuña ireşä dä. Monda isä İdegäyneñ xäylägä bay diplomat buluı da açıqlana. Yılyazmalarda tikmägä genä: «Yedigey böten Urdada böyek kenäz, qödrätle, nıq häm bik tä batır keşe!»—dip yazmıylar, östäwenä äle anıñ «xäyläle häm mäkerle» ikänen dä terkäp quyalar. Xäyer, üz illäreneñ köç-qodräten arttıru maqsatında iñ mäşhür däwlät eşlekleläre säyäsi, xärbi häm diplomatik köräşneñ barlıq çaraların da qullanğannar.
Timerilär däwläte belän ike aradağı mönäsäbätlärne xäl itkändä dä İdegäy üzeneñ zur diplomat buluın kürsätä. 1409 yılnı Aqsaq Timer ülgännän soñ täxetkä anıñ ulı Şahrux utıra. Ul şunduq Sämärqand belän idärä itü eşlären üzeneñ ulı Oluğbäkkä tapşıra. (Oluğbäkne bez kübräk astronomiä ğalime, mäğrifätçe bularaq beläbez.) Urta Aziäneñ änä şul aldınğı fiker iäläre belän 1409 yılnı İdegäyneñ ilçeläre matur kileşülär tözilär. Kileşü buyınça, Xaräzem däwläte yañadan Altın Urdağa qaytarıla, östäwenä äle Aqsaq Timer cimerep taşlağan Ürgäneç azmı-küpme tözekländerelä.
"İdegäy qoyaşı sünüe"[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda täxetenä 1411 yılnı Timer Qotlığnıñ ulı Timer menep utırğannan soñ ğına İdegäyneñ qoyaşı sünä başlıy. Timerne dä täxetkä gärçä İdegäy üze utırtqan buluğa qaramastan, yäş xan aña qarata mönäsäbäten bik tiz üzgärtä. Ul ülgännän soñ täxetne Tuqtamış ulları yawlap alalar. Bere artı bere Cäläletdin, Kärimbirde, Käpek, Cafarbirde xan bula häm İdegäygä qarşı ayawsız köräş alıp baralar. Xaräzem belän Qırımnı üz qulına töşerep, İdegäy beraz üzeneñ däräcäsen kütärä alsa da, bu xäl waqıtlıça ğına bulıp çığa—urta ğasırlarnıñ säyäsät kügendä iskitkeç nurlanıp balqığan älege yoldız sülpänlänä häm sünä.
Soñğı suğış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Äytep ütkänebezçä, İdegäy 1419 yılnı äle yañaraq Altın Urdanıñ xanı bulıp alğan Qadıyrbirde belän bäreleştä üterelä. Cayıq däryası buyında, Sarayçıq qalası yanında qotoçqıç suğış bula. Gärçä Qadıyrbirde üze ülsä dä, anıñ iärçennäre 67 yäşlek İdegäyne qılıçlar belän turaqlap beterälär. Tatar xalqınıñ urta ğasırlarda yäşägän kürenekle häm dä qarşılıqlı däwlät eşleklese änä şulay häläk bula.
İdegäy: uñışlar da yalğışlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuqtamış xanğa açu saqlap, elek köçle-qödrätle däwlätneñ yazmışı qıl östendä çaqta da üzeneñ min-minlegen säyäsi ziräklektän yuğarı quyıp yalğışqanın İdegäy soñraq añlıy, mämläkätneñ elekkege qödräten yañadan qaytaru öçen iskitkeç tırışlıqlar quya, ämma inde soñ bula. Xäyer, eş monda ber genä keşedä tügelder, möğäyen: Altın Urdanıñ tarqalu faciğäsen—tarix tägärmäçen ber genä dahi şäxes tä üz köçe belän tuqtata almas ide.
İdegäy kiçkän ğömer yulı da, anıñ üleme dä ğäyät ğibrätle. Köçle bula, härwaqıt ciñep çığa, suğışqan çağında çitlärne dä qıra, üzenekelären dä jälläp tormıy; qartaymış könendä üze ğömer buyı xatalanıp doşmanğa sanağan häm ğömer buyı şular belän suğışqan üzenekelär ük anı räximsez räweştä üterep taşlıylar. Näq menä Altın Urda şikelle, näq menä tatar cire şikelle, İdegäy dä böyek wä faciğäle.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- Tuqtamış xan
- Möxämmät-Ämin xan
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- CyлTaHoB T.И. ЧиHrиз-xaH и ЧиHrизиды. Cyдbбa и BлacTb. — M.: ACT, 2007. — 446 c. — ISBN 5-17-035804-0
- ПaчkaлoB A. B. ЗoлoToopдыHckиe ropoдa HижHero ПoBoлжbя B koHцe XIV Beka // ЗoлoToopдыHckoe Hacлeдиe. MaTepиaлы MeждyHapoдHoй HayчHoй koHфepeHции «ПoлиTичeckaя и coциaлbHo-эkoHoMичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (XIII—XV BB.)». 17 MapTa 2009 r. Cб. cTaTeй. Bып. 1. — KaзaHb: Изд. «ФәH» AH PT, 2009.


text:
Tahminen 20 insan İstanbulda, Beşiktaş Vodafone Arena futbol stadionı yanında yüz bergen patlav aqibetinde yaralandı. Bunı dekabr 10 künü Radio Svoboda haber ete.
Tasdiqlanmağan malümatqa köre, Taksim meydanı yanında ekindi patlav yüz berdi.
Akimiyetniñ malümatına köre, birinci patlamada – bombalı maşna, polis avtobusı yanında patlatıldı. Polis, Türkiyeniñ Süper Lig taqımları arasında keçirilgen oyun devamında cemiyet havfsızlığını qorçalay edi. Yaralanğanlarnıñ ekseriyeti – polis hadimleri olğanı esaplanıla.
Türkiyedeki bazı haber vastaları, canlı yayınlarnıñ yasaq etilmesi aqqında haber ettiler.
Soñki yılları Türkiyede zorbalıq ve terrakt eylemleri sıqlaştı. Olarnı kürt ayrılıqçıları, ya da radikal taqımlar, ya da aşırı solcu zümreler teşkil ete.


text:
Facebook, Twitter ve Vkontakte içtimaiy ağlarında Rusiyege boysunğan Qırım Mesken-kommunal hocalığı nazirliginiñ saifeleri peyda oldı. Bu aqta Qırım nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«İçtimaiy ağlarda akkauntlar, bu nazirlikniñ faaliyetini vatandaşlar içün açıq yapmaq ve keñiş qullanıcılar tögeregi içün irişilir formatta aktual malümatnı bermek içün qoşma imkândır», – dep bildirdiler müessisede.
Qırım nazirliginde qayd etkenlerine köre, içtimaiy ağlar Mesken-kommunal hocalığınıñ faaliyeti aqqında Qırım vatandaşlarını haberdar etmekten ğayrı, olardan effektiv qarşı bağını almağa yardım etecektir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
2016 senesi aprelniñ 19-nda Rusiye FSBsiniñ hadimleri qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi Mıkola Semenanıñ evinde tintüv keçirdi. Yarımadada onı Rusiye topraq bütünligini bozmağa çağırğanında qabaatlap, 2017 senesi sentâbr ayında üküm çıqarğanlar. Bu maqaleni ilk sefer 2016 senesi aprelniñ 21-nde derc etken edik.
Kreml kontrolindeki Qırım prokuraturası aprelniñ 19-nda (2016 senesi – QA) jurnalist Mıkola Semenağa qarşı cinaiy iş açıldı, dep bildirdi. Bu soñki eki yıl içinde (Qırım işğaliniñ başından – QA) yarımadada matbuat vastalarınıñ hadimi apis cezasını ala bilecek ilk örnek oldı. Rusiye mahsus hızmetleri eñ tecribeli ve qabiliyetli jurnalistlerden birini nişan olaraq sayladı. Qırım.Aqiqat Mıkola Semenanıñ esas icadiy yeñişleri aqqında malümat toplap, zenaatdaşları ve cemaatçılıq oña ne içün emiyet bergenini bildi.
Mıkola 1950 senesi Çerniğiv vilâyetiniñ Bobrovıtskıy rayonında dünyağa keldi. Balalığı ve gençligi anda keçti. Mektepni bitirgen soñ askerlik yapıp, Çerniğiv vilâyetine qayttı ve yerli gazetlerden birinde çalışıp başladı. Bu tercibe jurnalistika onıñ işi olğanını añlamağa yardım etti.
Mıkola Şevçenko Kyiv devlet universitetiniñ jurnalistika bölüginde oqumağa qarar berdi, onı 1976 senesi bitirdi. Daa soñra Zaporijjâ vilâyetinde mühbir olıp çalıştı. 1980 senesinden 1982 senesine qadar Ukraina Kommunistler firqasınıñ yüksek firqa mektebiniñ jurnalistika bölüginde oqudı. Bu oquşnı bitirip, Qırımğa köçti.
Örnek olacaq adam
Yarımadada onıñ icadiy karyerası Sudaqta başlandı, anda yerli gazetlerden birinde baş muarrir muavini oldı. Soñra Mıkola Semena Aqmescitke yerleşip, çeşit yerli neşirlerniñ muarririyetlerini idare etken edi. 90-ıncı yıllarnıñ başında ise «İzvestiya» Rusiye gazetiniñ öz mühbiri oldı. Anda çalışqan jurnalistler reberligini yañıdan saylap, firqa ve akimiyetten mustaqil olacağını ilân etken edi.
Anda tüşünip taşınuv bar olğanda Mıkola olarnen çalışıp başladı. Bu spektrni körgen edi – Rusiyeniñ ilerilegen insanlarından Rusiyeniñ daa soñra oğrağan vaziyetine qadarLarisa İvşina
«Perestroyka» zamanında «İzvestiya» liberal gazetke oşağan edi. Anda yahşı jurnalistler bar edi. Daa soñra olar «Jurnalistika bitti – unutıñız» kitabını yazğanlar. Anda tüşünip taşınuv bar olğanda Mıkola olarnen çalışıp başladı. Bu spektrni körgen edi – Rusiyeniñ ilerilegen insanlarından Rusiyeniñ daa soñra oğrağan vaziyetine qadar», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa «Den» gazetiniñ baş muarriri Larisa İvşina.
1991 senesi Mıkola Semena Mustaqil devletler ittifaqdaşlığınıñ quruluvına dair Almatı beyannamesi imzalanğan eski sovet memleketleri liderleriniñ Qazahistanda keçirgen körüşüvinde olğan yekâne qırımlı jurnalist edi.
«Netice matbuat konferentsiyasında qırımtatarlarnıñ tarihiy vatanına qaytuv programmasını nasıl körgenlerinen bağlı sual berip oldı. O, bunı kim maliye etecek, dep sorağan edi, çünki Sovetler Birligi endi yoq edi. Ukraina ve Rusiye prezidentleri olarnıñ memleketleri maliye etecek, dep bildirgenler. Bundan soñ Kyiv bu programmanı kerçekten maliye etken edi, prezident Yeltsinniñ lafları ise boş oldı», – dep tarif etti Qırım.Aqiqat leyhasınıñ reberi Volodımır Prıtula.
Azatlıq Radiosına ait Qırım leyhasınıñ şimdiki baş muarriri Mıkola Semenanı tek onıñ içün degil, bir çoq diger qırımlı jurnalist içün de örnek olğan oca dep saya.
1997 senesi «İzvestiya» neşirinde ciddiy deñişmeler oldı ve reberlik regionlardaki öz mühbirler sayısını bayağı eksiltti. Ukrainada tek Kyivde mühbir qaldı, o vaqıt Mıkola Semena er afta çıqqan «Dzerkalo tıjnâ» gazetinde çalışmağa başladı.
Aman-aman aynı sırada «Den» umumukrain gazetinen işbirligi yapmağa başladı, anda 20 yıl çalıştı.
«Neşirimizni meydanğa ketirgende onı vatandaş cemiyetiniñ gazeti olaraq köstergen edik. Elbette, keyfiyetli yazğan ve tüşüngen insanlarnen bağ qurmağa tırışqan edik. Olar şimdi çoq degil, o vaqıt daa da az ediler. Şunıñ içün biri-birini körgen edik», – dep qayd etti «Den» baş muarriri Larisa İvşina.
Mustafa Cemilevniñ tercimeiyalını yazğan kişi
Mıkolanıñ zenaatdaşları qayd etkenine köre, jurnalistniñ ince sezgirligi bar, adise-vaqialarnı er vaqıt taqip ete ve Qırımda olğanlarnı tafsilâtlı şekilde bile edi.
«Bu derece jurnalistnen çalışqanda oña er kün vazife bermege kerekmey – olarnı özü köre. O, is ete ve onıñ yahşı tasil temeli bar», – dep qayd etti Larisa İvşina.
Mıkola Semenanıñ icadiy faaliyeti jurnalistikanen sıñırlanmay. 2010 senesi onıñ «Mustafa Cemilev – stalinizmni yeñgen insan» kitabı çıqqan edi.
«Mustafa Cemilev ve Mıkola Semenanıñ şimdiki vaziyeti zor olğanını köremiz. Mıkolanıñ o kitabı belli bir manada keanet tolu edi. Qırımtatarlarnıñ taqdiri adaletli bir şekilde çezilmese, Qırımnıñ oğraycaq vaziyeti aqqında yazğan edi», – dedi Mıkola Semena yazğan Mustafa Cemilev tercimeiyalınıñ edebiy muarriri Volodımır Prıtula.
Bu iş – jurnalistniñ yekâne kitabı degildir. O, hatıra ve vesiqalar tolu «V sinem nebe ogni slovno ptitsı» («Mavı semada ışıqlar quşlarğa oşay» – QA) povestiniñ müellifi ola. O, qırımlı sınavcı uçucılarnıñ qaramanlığı ve zametli işine bağışlana.
Bir yerge ketmege istemegen edi, Qırım onıñ toprağı olğanını ayta edi. Mında tuvğanları, dostları, balaları, evi bar. O, qaldı, pensiyağa çıqıp, tek medeniyet mevzusında yaza ediVolodımır Prıtula
2014 senesi mart ayında Mıkola Semena yarımadada qalmağa qarar bergen az sayıda mustaqil qırımlı jurnalistlerden biri oldı.
«Bir yerge ketmege istemegen edi, Qırım onıñ toprağı olğanını ayta edi. Mında tuvğanları, dostları, balaları, evi bar. O, qaldı, pensiyağa çıqıp, tek medeniyet mevzusında yaza edi», – dep tarif etti Volodımır Prıtula.
2016 senesi aprelniñ 19-nda Mıkola Semenanıñ evine FSB hadimleri kelip tintüv keçirdi. O vaqıt Qırımnıñ Rusiye prokurorı olğan Natalya Poklonskaya onı Rusiye topraq bütünligini bozmağa çağırğan ifadeler qullanılğan maqaleni yazğanında qabaatladı. O, ise bu qabaatlarnı red ete.
«Qanunğa köre areket etmege niyetlenem. Advokatımnen beraber kösterecek delillerimizge mahkeme emiyet berir, dep ümüt etem. Menim cemaatnı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmağa çağırmağa bir niyetim yoq edi», – dedi Mıkola Qırım.Aqiqatqa.
2017 senesi sentâbr ayında Aqmescitteki Rusiye mahkemesi Semenanı üç yıl sınav müddeti ve üç yıl açıq faaliyetnen oğraşmaq yasağı ile eki buçuq yılğa şartlı olaraq apiske almağa qarar berdi. Şu yılnıñ dekabr ayında Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Semenanıñ ükmüni qısmen yımşatıp, açıq faaliyet yasağını eki yılğa qısqarttı. Mıkola Semenanıñ bildirgenine köre, öz maqalelerinde o, «fikirni serbest bildirüv» aqqını qullanğan edi.
Ukraina Tış işler nazirligi, ABD Devlet departamenti, Avropa Birligi ve bir sıra halqara teşkilât Semenağa çıqarılğan ükümni takbih ettiler.
Radio Free Europe/Radio Liberty sabıq prezidenti Tom Kent jurnalist Mıkola Semenağa qarşı qabaat delilsiz ola, dep aytqan edi. O, Kreml kontrolindeki Qırım mahkemesiniñ qararı lâğu etilmeli, dep qayd etken edi.
2018 senesi oktâbrniñ 2-nde Semenağa Kyivdeki kardiologik hastahanesinde tedaviylenmesi içün ilhaq etilgen Qırımdan çıqmağa izin berilmegeni belli oldı.


text:
Geniçesk rayon devlet memuriyetiniñ başı Aleksandr Vorobyev işğal etilgen yarımadağa ukrain malınıñ kirsetilmesine yol bermemek içün Qırım ile memuriy sıñırnıñ qamaçavına qol tuttı. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ orduları tarafından işğal etilgen, çeşit silâ ile toldurılğan, biz ise olarnı mal ile teminleymiz, onı ise soñra Rusiyege de yollap, Ukraina yaman olğanını aytıp yüreler, faqat, aqiqaten, bizim esabımızğa aşaylar. Şimdi insanlar Qırımğa aşayt malnıñ ketirilmesine qarşı narazılığını bildirmege tırışalar. Menimce, bunda mantıq bar. Men memuriyet başı olaraq olarğa qol tutam»,– dedi Aleksandr Vorobyev.
O şuna da diqqatını ayırdı ki, yani bu narazılıq numayışında tek qırımtatarlar degil, diger milletler de iştirak etmeli.
«Ukraina ailesinde olğan er kes bu aktsiyağa qol tutmaq kerek. Ukraina topraqlarınıñ işğalcisini aşatmağa aqqımız yoq. Ayrı biznes strukturaları bundan para qazansalar, faaliyetini qıtaiy Ukrainağa keçirsinler», – dedi rayon devlet memuriyetiniñ başı.
Fikrine köre, qamaçavnıñ faydası olur.
«Tamçı-tamçı neticesi olur. Dünya bugün Ukrainanı öz başına qaldırmay. Biz mında areketsiz otruğanımıznı ve birevniñ yarımıdını beklegenimizni degil de, toprağımıznıñ azatlığı oğrunda küreşkenimizni körmek kerekler», – qayd etti Aleksandr Vorobyev.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, qırımtatarlar işğal etilgen yarımadağa ukrain malınıñ kirsetilmesine yol bermemek maqsadı ile Qırım ile memuriy sıñırnıñ qamaçavını azırlay.


text:
Qırımda Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi dağdan yuvarlanıp tüşken maşinanıñ içinde olğan qızçıqnıñ ölümi sebebinden «diqqatsızlıq neticesinde öldürüv» maddesi boyunca cinaiy iş açıldı. Bu aqta müessiseniñ matbuat hızmeti mayısnıñ 30-nda bildire.
«Tahqiqatnıñ ilk basamağında tahqiqatçılar qaza yerini baqıp çıqtı, tibbiy ve avtotehnik mahkeme ekspertizaları belgilendi, diger acele tahqiqat tedbirleri yapıldı. Tahqiqat devam ete, adise sebeplerini ögrenmek içün tahqiqat tedbirleri keçirile», – dep aytıla haberde.
Daa evel haber etilgeni kibi, Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Stroganovka) köyünde Murun-Kir dağından yuvarlanıp tüşken maşinada qaldırılğan bala elâk oldı.
Tahqiqat malümatına köre, mayısnıñ 28-nde aqşam üstü aqay, apay ve 2014 senesi doğma küçük qızları VAZ-2121 maşinasınen Aqmescit rayonındaki Mamaq (Stroganovka) köyüne tabiatqa raatlanmağa ketti. Kelgende Murun-Kir dağına çıqtılar, manzaranı baqıp aşaycaq oldılar. Aşağanda bala ana-babasından ayırılıp, maşinağa mindi, maşina ise yuvarlanıp, captan tüşti.
Ana-baba maşinanı toqtatıp olamadı. Haber etilgenine köre, bala yaralanğanı içün can berdi.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrayınanıñ Herson ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ sahte mustaqilligi ve suverenitetini tanığanına dair fermanlarnı imzaladı. Bu Ukrayına regionlarınıñ büyük qısmı Rusiye ordusı tarafından işğal etildi.
Bugün, beklengeni kibi, Putin olarnıñ ilhaqına dair vesiqalarnı imzalaycaq – Rusiyege qabul etüv. Olarnı Rusiye qanunlarına köre mustaqil devlet olaraq tanuv bu yolda kerek olğan bir taqım, Qırım işğalinde de böyle oldı.
Ukrayına, Ğarp memleketleri ve bir çoq diger memleket ilhaqnı tanımaycaq ve Herson ve Zaporijjâ vilâyetini, Donetsk ve Lugansk vilâyeti olğanı kibi, Ukrayınanıñ toprağı dep sayacaqlar.
Putin çıqarğan buyruqlarında «halqara uquq temellerine» ve sentâbrniñ 23-27-nde işğal etilgen Ukrayına topraqlarında keçirilgen sahte referendumlarnıñ neticelerine esaslana.
Ukrayına ve bir çoq memleket bu rey berüvlerni sahte ve qanunsız dep adlandırıp, çünki olar işğal ve cenk uruşları şaraitlerinde milliy qanunlarğa ve halqara uquqqa zıt bir şekilde keçirildi.
Sentâbrniñ 30-nda Kremlde Putin Rusiye deputatları ve Federatsiya Şurasınıñ azaları ögünde çıqışta bulunacaq. Soñra Ukrayına regionlarınıñ ilhaqına dair sahte añlaşmalar imzalanacaq. İlhaq esnası kelecek afta bitecektir. Ukrayına öz topraqlarını azat etme kiçün küreşecek, Rusiye akimiyeti olarnı Rusiyeniñ bir qısmı dep saysa da, bir şey deñişmeycek.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Casemiro
Carlos Henrique Casemiro (1992-jıl 23-fevralda tuwılǵan ), Casemiro atı menen belgili - Braziliyalıq professional futbolshı. Ispaniyanıń "Real Madrid" klubı hám Braziliya terme komandasınıń yarım qorǵawshısı. Ol jáhán futbolındaǵı eń jaqsı yarım qorǵawshılardan biri retinde belgili.
"San-Paulo" de 112 rásmiy oyında 11 gol urǵan Casemiro 2013-jılda "Real Madrid" ga ótken hám bir máwsimdi "Porto" de ijarada ótkergen. Hámmesi bolıp ol " Real Madrid" de on besew iri bayraqtı qolǵa kirgizdi, atap aytqanda besew UEFA Chempionler Ligası, ush La Liga chempionlıǵı, bir Patsha kubogi hám ush FIFA klublar ortasındaǵı jáhán chempionatında jeńimpaz boldı.
2011-jıldan beri tolıq xalıq aralıq maydanǵa túsken Casemiro Braziliya terme jámáátinde 2018-yilgi FIFA Jáhán kubogi hám tórtew Amerika kubogi turnirida qatnastı.
2011-jıldan beri tolıq xalıq aralıq maydanǵa túsken Casemiro Braziliya terme jámáátinde 2018-yilgi FIFA Jáhán kubogi hám tórtew Amerika kubogi turnirida qatnastı.
Real Madrid[redaktorlaw | derekti jańalaw]
2013-jıl yanvar sheshe aqırında Casemiro Ispaniyanıń " Real Madrid" klubına kireyge berildi hám Segunda divizionining B-jámáátine tayınlandi. Ol jarıstaǵı birinshi oyının 16 -fevral kúni CE Sabadell FCda 1:3 esabında jeńiliw menen basladı.
Casemiro La Ligada depyutini 2013-jıldıń 20 -aprelida ótkerdi hám “Real Betis”ga qarsı oyında (3:1) tolıq 90 minuta oynadı. 2-iyun kúni ol Evropadaǵı dáslepki golini urdi hám “Alfredo di Stefano” stadionida rezerv degi “AD Alkorkon” ústinen 4:0 esabında uttı.
Casemiro 2014-jıldıń 19 -iyulida “Porto” klubına bir máwsim dawamında kireyge alınǵan edi. Ol Portugaliyalıqlar safida jámi 40 ta oyın ótkerip, 4 gol urdi. 2015-jıl 10 -mart kúni UEFA Chempionler ligasınıń 1/8 finalida “Bazel”ga qarsı oyında (4:0) járiyma zarbasini ámelge asırdı. 2015-jıldıń 5-iyunında Casemiro “Real Madrid”ga qayttı.


text:
Kreml tayin etken Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov yarımadada ealini cedvelge almaq içün azırlıq aqqında buyruqnı imzaladı.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ resmiy saytında derc etilgen vesiqada 2020 senesi yarımadada ealini cedvelge almaq içün azırlıq yapacaq komissiyanıñ qurulması aqqında aytıla.
Ealini cedvelge aluv boyunca komissiya erkânına Kreml kontrolindeki Qırım nazirleri, şeer ve rayonlarnıñ memuriyet yolbaşçıları, diger küç hızmetleriniñ vekilleri kirdi.
Bundan evel Qırımnıñ Rusiye akimiyeti 2014 senesi oktâbr ayında ealini cedvelge alğan edi. Şu sebepten Ukraina Rusiyege narazılıq bildirgen edi.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qıtaiy Ukrainada başlanğan Qırım qamaçavı sebebinden insan aqları bozuldı, denile İnsan aqları boyunca BMT Yuqarı komissarı İdaresinde aşkâr etilgen BMT esabatında.
«Ukrain teşebbüsçileri tarafından başlanılğan Qırımnıñ mal qamaçavı sebebinden insan aqları bozuldı, bu bozuluvlar uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından baqılmalı», – denile maruzada.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil.
Uquq qoruyıcılar qamaçav iştirakçileri tarafından insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında defalarca bildirgen edi.
Herson vilâyetinde Milliy politsiya baş idaresiniñ taqiqat idaresi bildirgeni kibi, Qırım qamaçavı devam etken vaqıt içerisinde politsiya 186 vaqianı qayd etti, olardan 38 Mahkemeden evel taqiqatlarnıñ yekâne cedveline kirsetildi.


text:
Yarımadada eñ büyük taşıyıcılardan biri olğan «SimSitiTrans» yolbaşçılığı şirketke yaqında kelgen uquq qoruyıcılarnıñ ziyaretini basqı olaraq tanıy. Bu aqta «SimSitiTrans» müdirliginiñ «15 minut» haber saytında aşkâr etilgen beyanatında aytıla.
Memuriyet Qırım Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayanıñ «fevral 1 künü şirkette iç bir» maski-şou» olmağanı aqta aytqan sözlerinden çorlana, prokuror degeni kibi, «SimSitiTrans» ofisine silâlı insanlar «yolbaşçılıqqa tapılğan bozuluvlar aqqında qararnı bermek» maqsadı ile keldi.
«Rostransnadzor» temsilcileriniñ ve prokuratura, FSB hadimleriniñ 2016 senesi fevral 1-de «SimSitiTrans» şirketinde etken areketleri vekâletlerniñ suistimalı ile etilgen ve bütün qanuniy talaplarnıñ çerçivesinden çıqa», – denile şirketniñ beyanatında.
«Qanuniyetniñ ve vatandaşlarnıñ anayasa aqlarınıñ bozuluvını Qırım eñ büyük naqliyat şirketiniñ yolbaşçılığı ve hadimlerini qorquzmaq maqsadı ile añlatmaq mümkün. Şirkette bir 400 insan çalışa ve olarnıñ işine Qırım paytahtınıñ içtimaiy sağlığı bağlı. Fikrimizce, qanunnı qorçalamaq mecbur olğan organnıñ hadimleriniñ qanunsız areketleri şirketni qapatmaq içün oña basqı etmek maqsadı ile yapılğan», – deyler «SimSitiTrans»ta.
Fevral 1-de Aqmescitte silâlı belgisiz insanlar «SimSitiTrans» naqliye müessisesiniñ işini blok ettiler. İş adamı Lenur İslâmovnıñ fikirince, silâlı insanlar qorquzmaq içün keldiler.
OOO «SimSitiTrans» şirketini iş adamı, Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ koordinatorı Lenur İslâmovnıñ adı ile bağlaylar. Onıñ ATR telekanalı eskiden bu binada yerleşken edi. Qırımda İslâmovğa qarşı cinaiy iş açıldı. İş adamınıñ Qırımdaki mal-mülki tevqif etildi.
Bundan evel Qırımnıñ Rusiye prokuraturası teşkerüv keçirip, müessisege berilgen para cezaları aqqında bildirgen edi.


text:
Türkiyedeki Ukraina Elçiligi, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarını noyabrniñ 6-7 künlerinde ilhaq etilgen yarımadada Qırım akimiyeti tarafından teşkil etilgen «teşviqat maqsatlı halqara tedbirleri»nde iştirak etüvden vazgeçmege davet etti.
Bunı noyabrniñ 6-sında Facebookta diplomatik müessiseniñ haber hizmeti bildirdi.
Diplomatik müessisede, Rusiyege tabi memuriyet noyabr 6-7 künlerinde Yaltada sözde «halqara» olğan «Zemaneviy halqara münasebetleri noqtai-nazarından Qırım» konferentsiyası ile «Qırım dostları» forumını ötkere, dep qayd ettiler.
Bildirüvde: «Ukraina, Rusiyeniñ areketlerini qatiyen taqbih etip ve olarğa Ukrainanıñ bağımsızlığı ile topraq bütünliginiñ bozuluvı olaraq qıymet kesip, Türkiyeniñ vatandaşlarını, Rusiye tarafından Ukrainanıñ ükmü altındaki topraqlardan bir qısmınıñ qanunsız ilhaqını qanuniyleştirmek maqsadınen yapılğan bu teşviqat maqsatlı ve provakatsion areketlerde iştirak etmekten vazgeçmelerine davet etti», – denilmeke.
Ukrainanıñ elçiliginde, Qırımğa Ukraina qanunları tarafından tayin etilgen tertipni bozıp kirilmesi içün Ukraina qanunlarında belli bir mesüliyetniñ tayin etilgenini hatırlattılar.
Yaltada noyabrniñ 6-sında «Qırım dostlarınıñ forumı» açıldı. Tedbir Livadiyada ötkerilmekte. Kremlniñ kontroli altında bulunğan Rusiye Devlet dumasındaki Qırım vekili Mihail Şeremet bildirgen malümatqa köre, yarımadağa 90-ğa yaqın çetel musafiri keldi.
Rusiye akimiyeti yarımadağa çetel musafirlerini davet etip, Qırımnıñ ilhaqını qanuniyleştirmek istey.
Ukrainanıñ qanunlarına köre, çetel vatandaşları Qırımğa yalıñız Ukraina qanunları ve halqara uquqınıñ normaları boyunca, Ukraina sıñırcıları tarafından kontrol etilgen keçit noqtalarından kire bileler.
AQŞ, Avropa Birligi ve daha bir qaç ülke Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsı ve Ukrainanıñ toprağı olğan Qırımnıñ ilhaqından soñ er biri bir qaç paket sanktsiyalar tatbiq ettiler. Sanktsiyalar ayrıca Rusiye ve Qırımdan fizikiy ve uquqiy şahıslarğa qarşı qullanılmaqtadırlar. Sanktsiyalarnıñ bazıları Rusiye iqtisadiyatınıñ ayrı saalarına qarşı da qullanıla.
Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-sinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko münasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña “tarihiy adaletniñ tiklenmesi”, dey.


text:
Qırımtatar halqı sürgün olunğan soñ ta 1956 senesi komendant rejimi lâğv etilgenge qadar milletniñ ne medeniyeti, ne sanatı, ne edebiyatı inkişaf etti. Ve tek 60-ncı seneleri qırımtatar tilinde gazeta çıqıp, milliy yır ve oyun ansambli çalışıp başladı.
Şu devirde qırımtatar edebiyatına Nuzet Ümerov, Üriye Edemova, Bilâl Mambet, Ablâziz Veliyev, Ervin Ümerov, Zakir Qurtnezir, Emil Amit, Safter Nagayev ve daa bir sıra yaş yazıcı ve şairler kirip keldiler. Sert rejim, basqı, yasaq mevzular ve tsenzura şaraitinde edipler istidatlarını tolusınen açalmadılar, Qırımtatar edebiyatında Ezop tili qullanıldı.
80-nci yıllarda qırımtatar edipleriniñ saflarına qoşulğan sürgünlik evlâtları Şükri Appaz, İsmail Kerim, Yunus Qandım, Ayşe Kökiyeva edebiyatnıñ inkişafına yañı bir nefes bağışladılar.
Halq kütleviy şekilde Qırımğa qaytqan soñ edebiyatta belli bir ilerilev közetilmey. Halq kene öz yurtuna qavuşıp, edebiyat ayırılğan tamırlarından küç-ğıda alır degen ümüt öyle de ümüt olıp qalmaqta.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgenden berli milletniñ ög safı, dep sayılğan şair ve yazıcılardan iç biri açıqtan-açıq öz pozitsiyasını ifade etmedi. Bu aqta qırımtatar yazıcılar birliginiñ reisi Riza Fazıl ile subetimiz.
- Riza ağa, qırımtatar edebiyatınıñ bugünki vaziyetine nasıl qıymet keser ediñiz?
- Halqımıznıñ ibaresinen aytacaq olsam edebiyatımıznıñ alı «İç kiyevden alınca». Yani, maqtanılacaq, memnün olunacaq derecede degil. Arqadaşlar maña darılalar, Riza ağa, Siz pessimistsiñiz, baqıñız ne qadar yaş icatçılarımız bar, deyler. Men pessimist degilim, lâkin edebiyatta yañı adlar körünmey. Doğru, Şeryan Ali reberliginde «İlham» edebiyat klubı çalışmaqta. Lâkin menim şahsiy fikrimce, edebiyatımızda iç bir türlü deñişme yoqtır. 23 yıl içinde qırımtatar edebiyatına yalıñız bir Seyran Suleyman kelip qoşuldı. Ümüt bergen bir sıra yaşlar bar edi, amma olar birer kitapçıqlarını neşir etken soñ ortadan qalqtılar. Bu ne demek? Özbekistanda öyle ağır şaraitte 20 yılda 20 yazıcı yetişti. Qırımda, Vatanımızda ise ancaq bir yazıcı.
- 60-ncı yıllarda sizler ilk adımlarıñıznı atqanda Şamil Alâdin, Yusuf Bolat, Eşref Şemi-zadeler aqiqiy ustazlıq yaptılar, edebiyatnı sevmege ögrettiler. Belki bugün yaşlarda edebiyatqa aveslik olmağanında esli-başlı yazıcılarnıñ da qabaatı bardır?
- Yoq, esas sebep yaşlarımıznıñ til bilmegeninde. Edebiyatnıñ esas aleti – tildir. Ana tili qaviy olmasa, eser de yaratılmaz. Amma, men yaşlarımız umumen öz tilini bilmeyler demege istemeyim. Qalemleri kelişkenler bar. Meselâ, Emine Üsein. Eger çalışmağa, bilgilerini arttırmağa devam etseler neticesi körünir.
- Ya Avraasiya yazıcılar birligi tarafından teşkilâtlandırılğan Mahmud Kaşğarlı adına halqara ikâyeler yarışı, Türkiyedeki qırımtatar dernekleriniñ umumiy merkezi ötkergen Ahmed İhsan Qırımlı adına şiir, ikâye musabaqaları yaşlarnıñ edebiyatqa kirmesine, icatqa siltem bermeymi? Qırımdan pek çoq gençler iştirak ete, ğalebe qazana ve qıymetli mukâfatlarnı elde eteler de!
- Yoq, kesinliknen, yoq. Men bu aqta defalarca aytqandırım. Yarışlarnıñ formatını deñiştirmekni teklif ettim. Bir yarışqa 10-12 biñ dollar masraf etile. Ömürinde eline qalem almağan birisi sekiz-on satır şiir yazıp, 4 biñ dollar mukâfat qazana ve bunıñnen ğayıp ola. Demek, yarışta ğalebe qazanğan insannıñ edebiyatnen alıp berecegi yoq, esas maqsadı şu balaban aqçanı elde etmek eken. Yazmağa bilgen birisinen iş tutıp, niyetine irişti. Em, bu yarışlarda «Yıldız» mecmuası, «Yañı dünya» ya da «Qırım» gazetalarında ikâye ve şiirlerini bastırğan müellifler körünmey. Albu ki, yarış olarnıñ arasında keçirilse faydası çoqça olur. Saqın, meni yarışlarğa qarşı, dep bellemeñiz. Yarışlar mıtlaqa kerek. Meselâ, keçken yılı «Yıldız» mecmuası yıl devamında derc olunğan müellifler arasında yarış ilân etip, ğaliplerni seçti. Ana bu yaşlar kelecekte edebiyatta özlerini tanıtırlar, dep ümüt etem.
- 23 yılda tek bir Seyran Suleyman edebiyatqa kirdi, deysiñiz ve buña baqmadan er yılı yazıcılar birligine yañı azalarnı, şu cümleden yaşlarnı da qabul etesiñiz. Qırımtatar yazıcılar birligi Ukrainada mustaqil bir teşkilât edi. Şimdi teşkilât kimge bağlı?
- Rusça aytqanda «v podveşennom sostoyanii». Vaziyetimiz zor. Tıpqı qırımtatar halqınıñ alı kibi alımız. Yaqında toplaşuv keçirip, devlet organlarında çalışqan qırımtatar vazifedar adamlarını da davet etip, bu meseleni, folklor cıyıntıqlarını, klassik ediplerimizniñ eserlerini basmaq problemlerini köterecekmiz. 2010 senesi Qırım Nazirler Şurası qırımtatar tilinde kitaplarnıñ neşirine 460 biñ grivnâ ayırmaq qararını alğan edi. Amma biz o paranı körmedik. Yıldan yılğa qırımtatar edebiyatınıñ nkişafına pek az sermiya planlaştırıla, planlaştırılğanını da alıp olamaymız. Yazılğan eserler basılmasa, edebiyat de ilerilemez.
- Ya bu vaziyetten çıqmaq yolu siziñce nasıl olabilir?
-Halq nasıl yolnı saylasa, edebiyat şu yolnı saylaycaq. Ne vaqıt milletimizniñ devletçiligi ğayrıdan tiklenilse, edebiyat da o zaman ayaqqa turar.
- Ya edebiyat, yazıcı ve şairler milletniñ ögünde olmaq kerekmeylermi? Özbekistanda devletçiligimiz, milliy mektepler, televizion yayınları olmağanı şaraitte 20-den ziyade, şu cümleden Siz de, yazıcı ve şair yetişti, onlarnen yañı eserler yazıldı.
- Özbekistanda qaviy mayalı eski gvardiya bar edi. O vaqıt er bir qorantada evde tek ana tilinde laqırdı etile edi. Cemaat er yerde öz tilinde laf etti, yani til müiti bar edi. Üriye Edemova, Ayder Osman, Bilâl Mambet, Safter Nagayev ve Ablâziz Veliyev özbekçe tasil kördiler, klassik özbek edebiyatından ğıda aldılar.
Qırımda ise til müiti yoqtır. Milliy mekteplerimiz bar, amma andaki vaziyet belli.
Qırımtatar tilinde teleyayınlar ise hatalarnen tolu. Yañlışlarnı defterime qayd etip baram. Bularnı televideniye ve radio yolbaşçılarına, hadimlerine añlatmağa, yañlışlarnı tüzetmege yardım etmege tırıştım. Faydasız. Qulaq asqan olmadı.Böyle yanaşuvnen tilge, edebiyatqa sevgi aşlanmaz.
Devlet tarafından da qırımtatar tiliniñ, edebiyatnıñ inkişafına diqqat ayırılmay. İşte, tekrarlayım, halqımıznıñ devletçiligi tiklenmeden edebiyat da ayaqqa turalmaz.


text:
Qırımtatar asıllı Ukraina rejissöri Ahtem Seitablayev, Avropa kino akademiyasınıñ azası oldı. Bu aqta Kino meseleleri boyunca Ukraina Devlet agentligi bildirdi.
Seitablayev, "Haytarma", "Başqasınıñ duası", "Kiborgler" ve başqa filmlerinen belli. Şimdi o "Zahar Berkut" ve Oleğ Sentsovnıñ pyesası esasında "Nomerler" filmleri üzerinde çalışa. Aktör olaraq Seitablayev, 25-ten ziyade film ve seriallarda iştirak etti. Eñ yañısı - Nariman Aliyevniñ "Evge" filminde baş rol, bu film 72-nci Kann halqara kino festivalinde iştirak etti ve 10-uncı Odessa halqara kino festivalinde Gran-pri qazandı.
Seitablayev, Avropa kino akamediklerniñ arasında 42-nci ukrain oldı.


text:
Bağdat qalasında şiitter lideri Muktada as-Sadr jaqtastarı men qwqıq qorğau organdarı arasındağı qaqtığısta jiırmadan astam adam qaza boldı, dep habarladı Al Hadath ben Al Jazeera. Bwl turalı Ortalıq Aziya jañalıqtar qızmeti jazdı.
Bwnıñ aldında Al Arabiya telearnası men Associated Press 15 adamnıñ qazası turalı habarlağan.
"Policiya atqan oq pen közden jas ağızatın gazdan jäne qaqtığıstan kem degende 15 şeruşi qaza bolıp, ondağan adam jaralandı", – delingen AP taratqan mälimette.
Därigerlerdiñ habarlauınşa, on adam atıs kezinde oqqa wşqan. Al Arabiya tilşisi qaza bolğandar arasında eki irak äskerii bolğanın rastadı. Al Hadath mälimetinşe, 350 adam atıstan nemese közden jas ağızatın gazdan zardap şekken.
BWW Bas hatşısı Antoniu Guterriş Iraktı qaqtığıstı doğaruğa şaqırdı. Onıñ baspasöz hatşısı Stefan Dyujariktiñ mälimdeuinşe, wyımnıñ bas hatşısı "narazılıqtarğa qattı alañdap otır".
"Ol adam şığını turalı habarlarğa mazasızdandı. Janjaldasuşı taraptardı sabırğa, küş qoldanbauğa şaqıradı"", – deydi baspasöz hatşısı.
Iqpaldı şiit din qızmetkerleri Muktada as-Sadr sayasi qızmetin ayaqtağanın jariyalağan soñ Irakta narazılıq şielenisip ketti. Muktada mwnday şeşimin eldegi sayasi jağday tığırıqqa tirelgenimen tüsindirgen.
Onıñ jaqtastarı Bağdatta ükimet ştabı ornalasqan Respublika sarayına basıp kirdi. Şiitter "Üylestiru qwrılımınıñ " prem'er-ministr qızmetine Mwhammed as-Sudanidi wsınğanına qarsı şıqtı. Irak biligi eldiñ barlıq aymağında komendant sağatın jariyaladı.


text:
Aqyarda mayısnıñ 28-nde saba bir yañı COVID-19 hastası qayd etildi.
Bu aqta Aqyarnıñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayev bildirdi.
«Bugün bir bağ gruppasında daa bir hasta bar», – dep ayttı o, şeerniñ Rusiye ükümeti toplaşuvında.
Keçken künü Qırımda 6 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Böylece, Qırımda 361 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 26-sı çetelden keldi, 74 kişi qomşu Rusiyeden keldi. 11 insan vefat etti. Aqyarda 161 COVID-19 hastası bar, üç kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ötken aptada Saud Arabiyasınıñ hanzadası Mwhammed bin Salman AQŞ-tıñ tanımal basılımdarınıñ birine swhbat berip, Tramptıñ küyeu balası, Aq üydiñ keñes..
Türik aqparat qwraldarınıñ habarlauınşa, Türkiya bilik ökilderi men qarjıgerleri AQŞ pen Qıtay arasındağı "sauda soğısınan" köp payda kütude. Olardıñ ..
Resey sırtqı ister ministri Sergey Lavrov Ortalıq Aziya elderiniñ soñğı jıldardağı qarım-qatınası jöninde mälimdeme jasadı. Özbekstan astanası Taşkent..
"Bügin, 29 naurız küni Karabobo ştatındağı tergeu izolyatorında orın alğan ört saldarınan 78 adam qaza taptı", - dep habarlaydı " El Pais " basılımı. ..
Mısır aqparat qwraldarı el basşısı Äbdel Fattah As-Sisidiñ 26-28 naurız aralığında, üş künge jalğasqan prezident saylauında 92 payız dauıs jinağanı, e..


text:
Rusiye Ukrayina ile aytışuvlarda öz şartlarını qabul ettirecek vaziyette degil. Bunı noyabrniñ 14-nde Ukrayina TİN spikeri Oleg Nikolenko dedi.
"Ukrayinanıñ barışıq formulası deñişmez olaraq qalır: cenkniñ deral toqtatılması, bütün Rusiye ordusınıñ çıqarılması, Ukrayina topraq bütünliginiñ ğayrıdan tiklenilmesi, ketirilgen zararnıñ ivaz etilüvi ve tecavuznıñ tekrarlanmaycağına dair tesirli kefaletler berilüvi. Akis aldı turğun barışıq olamaz", – dep yazdı Nikolenko.
Evel Moskva temsilcileri cenkniñ toqtatılması içün aytışuvlarğa azır olğanını bildirdiler. Amma RF ordusınıñ Ukrayinadan çıqarılması şartını qabul etilmez adlanlandırğan ediler.
Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ soñki aftalarda elde etken strategik muvafaqiyetleri vaziyetinde türlü memleketlerniñ erbapları aytuşuvlarnıñ mümkünligi aqqında sıq-sıq aytıp başladılar.
Herson ve vilâyetniñ bir qısmı rusiye arbiyleri tarafından martnıñ başında işğal etildi. Noyabrniñ 11-nde Ukrayina Mudafaa nazirligi Herson Ukrayina ordusınıñ nezareti altına qaytqanını ilân etti. Şeerniñ merkezinde Ukrayina bayrağını köterdiler.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Çoqır
Çoqır, yırım - tekä sözäkleklärdä yañğır häm qar suları eroziäse eşçänlege näticäsendä barlıqqa kilüçe yırğanaqlar. Ozınlığı unnarça metrdan berniçä kilometrğa qädär, tiränlege berniçä distä metrğa citä. Cimerelü, işelü, ubılu näticäsendä üsä baruçı yalan tekä bitläwlärdän ğibarät. Töpläre, ğädättä, tar bula. Üseş barışında çoqırlar berniçä stadiä ütä: tirän bulmağan yırğanaqtan bitläwlärneñ üseşe tuqtağanğa häm alarnıñ üsemleklär belän qaplanuına qädär häm şulay sızağa äwerelüe. Alarnı berençel (bitläwne berençe tapqır kisep uzuçı) häm ikençel yäki töptäge (sıza häm uysulıq töplärenä uyıp kergännär) çoqırlarğa bülep yörtälär. Çoqırlar dala häm urman-dala zonaları öçen tipik küreneş. Alarnıñ üseşe, nigezdä, urmannarnıñ beterelüe häm cirlärne suqalawğa bäyle. Çoqırlar çeltäreneñ tığızlığı häm çoqırlar üsü tizlege bitläwlärneñ ozınlığı häm tekälegenä, taw toqımnarı häm tufraqnıñ sostavına häm üzleklärenä bäyle.
Çoqırlarnıñ şaqtıy öleşendä (öçtän berennän dä kim bulmağan) üseş tuqtalğan. Çoqırlar üseşeneñ urtaça yıllıq tizlege qatı toqımnarda berniçä detsimetr häm metrdan alıp köpşäk toqımnarda unnarça metrğa qädär citä.
Çoqırlar üseşe xalıq xucalığınıñ törle tarmaqlarına, ayıruça igençelekkä zur zıyan kiterä. Aña qarşı köräştä saqlawçı urmannar utırtu, tufraqnı relyef üzençäleklären isäpkä alıp eşkärtü, nığıtu h.b. çaralar yärdämendä alıp barıla.
ÄdäbiätYзrәpTү
- OBpaжHaя эpoзия BocToka Pycckoй paBHиHы. KaзaHb, 1990.
- ДokyчaeB B. B. OBparи и иx зHaчeHиe // CoчиHeHия, T. 1. — M.-Л., 1949. (ПepBaя пyблиkaция — 1876).


text:
Cuma künü, noyabr 6-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri qırımtatar teşkilâtlarınıñ vekilleri ile Kiyevde Rusiye Federatsiyası elçihanesi divarları yanında narazılıq numayışını keçirecekler. Bunı Ukraina haber siyaseti naziri Emine Ceppar Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Ceppar aytqanı kibi, aktsiya çerçivesinde Rusiye elçihanesi yanında Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlar ve Ukraina vatandaşlarına nisbeten etilgen repressiyalarına qarşı fleşmob keçirilecek.
«Fleşmob iştirakçileri – maska kiygen gençler – elçihane yanında indemeyip turacaq, böyleliknen Qırım ve Rusiyede yüzüni köstermek ve öz vatandaşlıq mevamını açıqtan bilidirmege mümkün olmağanını kösterecekler. Bu maskalar serbest fikir ve onıñ bildirüvi yasaq olğanını temsil etecek», – dey Ceppar.
Aktsiya saat 15:00 başlanacaq.
Soñki künleri Qırımda qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnıñ yañı aqımı başlandı.
Noyabr 2-de saba Qırımda ATR telekanalınıñ sabıq hadimleri Lilâ Bucurova, Elzara İslâmova ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babası yaşağan evleri, em de Moskvadaki evinde tintüvler yapılmağa başladı.
Qırımnıñ Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ malümatına köre, tintüvler ATR saibine qarşı açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirile.
Ukraina İçki işler nazirligi ATR qırımtatar telekanalınıñ müdiri Lenur İslâmov ve telekanalnıñ sabıq hadimleriniñ evlerinden keçirilgen tintüvler, em de Qırım işğaline qarşı çıqqan cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetine keder etüv kibi insan aqlarınıñ bozulması boyunca eki cinaiy taqiqatqa başladı.
Ukrain nazirliginde berilgen malümatqa köre, cinayet malümatları mahsus bazağa kirsetildi. Sentâbr 20-de qırımtatar liderleriniñ teşebbüsi ile Qırımğa aşayt mahsulatı ve mallarını alıp ketken yük naqliyatını blok etüv aktsiyası başlandı.


text:
Kauçuk
Kauçuk — tabiği polimer. Sıyfat analizı kauçuknıñ ike elementtan—uglerod häm vodorodtan torğanlığın kürsätä, yağni kauçuk uglevodorodlar klassına kerä.
Tabiği kauçuknı qayber üsemleklärneñ, nigezdä Braziliädä üsä torğan ğeveya ağaçınıñ, sötsıman sıyıqçasınnan tabalar.
Sıyıqça alu öçen ğeveya ağaçında kisemnär yasıylar. Şul kisemnärdän ağıp çıqqan sötsıman sıyıqçanı — kauçuknıñ qolloid eremäsen cıyalar. Annan soñ elektrolit (kislota eremäse) belän tä'sir itep, yäki cılıtıp qoağulyatsiälilär. Qoagulyatsiä näticäsendä kauçuk bülenep çığa.
kauçuknıñ iñ ähämiätle üzlege—anıñ elastiklığı, yağni artıq zur bulmağan tışqı köç tä'sirendä formasın üzgärtüe, mäsälän, suzıluı, qısıluı, ä annan soñ, köç tä'sire tuqtalğaç, yañadan elekke formasına qaytuı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetinden qabaatlav vesiqalarını aldı.
«Üç vesiqa azırlanğan künleriniñ qıyaslanması, em de Rusiye cezalayıcılarınıñ olarnı eñ qısqa vaqıtta çeşit yollarnen ve tek yekâne qanuniy usulı olğan – Ukraina Baş prokuraturasınen bağlanması kerek Rusiye Baş prokuraturasından bermeyip yollamaq ıntıluvları Rusiye işğalci tahqiqatınıñ Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağan (menim daa evel yaşağanım) Ukraina vatandaşlarına qarşı yapqanlarınıñ cinayet olğanını yahşı añlağanını isbatlay», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Bu sene mart ayınıñ soñunda Rusiye Tahqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212 maddesiniñ 1-inci qısmı (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq faaliyetke açıq çağıruv) açıldı.
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde keçirilecek edi. Koronavirus pandemiyası sebebinden yürüş başqa vaqıtqa qaldırıldı.


text:
AQŞ Devlet kâtibi John Kerry Ukrainağa istilâ etkeni sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ kirsetilmesinde Amerika Qoşma Ştatlarınıñ rolü ne qadar müim olğanını hatırlattı.
Yañı saylanılğan prezident Donald Trumpnıñ idaresi 20 yanvarde iqtidarğa keleceginiñ arfesinde Washingtonda keçirilgen «Passing the Baton» («Estafetanı devam etmek») konferentsiyası devamında John Kerry hatırlattı ki, şimdiki prezident Barack Obamanıñ idaresi Avropa tarafından da sanktsiyalarnıñ qullanılmasına irişti. Bunı Radio Svoboda haber ete.
«Rusiye Gürcistanğa ücüm etip, Cenübiy Ostiya ve Abhaziyanı istilâ etkeninden soñ, biz iç bir şey yapmağan edik – sanktsiya qullanmadıq, iç bir tedbir almadıq. Bizler (Obamanıñ idaresi – QA) kelgen soñ, olar ise Ukrainanı istilâ etkenlerinden soñ, biz Avropanı köterdik ve sanktsiyalarnı kirsettik. Bu sanktsiyalar Rusiye içün ağır darbe oldı, o yapqan bütün areketleri içün ödemek mecbur olğanını añladı. Ve Avropadaki çoqusı, instinkt olaraq, bu sanktsiyalardan vazgeçmege istegende, bizler devamlı surette olarnı Minsk añlaşmalarını yerine ketirmege mecbur ettirmek içün saqlap oldıq», – dep hatırlattı Kerry.
Ukraina ile bağlı olaraq, Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilmesi ve soñra Ukraianıñ şarqiy vilâyetlerine ücüm etkeninden soñ, bir-qaç paket ile AQŞ ve diger devletler, ilk evelâ «Gruppadaki Yedi» devletleri ve Avropa Birligi tarafından yaptırımlar qabul etilgeninden ğayrı, Washington Moskvağa qarşı diger sanktsiyalarnı da qullanğan edi. Soñkileri – daa küçlü diplomatik yaptırımlar oldı, olar Rusiyeniñ yüksek reberleri tarafından AQŞ saylavları devamında siber-qarışuvalarını keçirmek emir etilgeni AQŞ mahsus hızmetleri ile tasdiqlanğanından soñ qabul etilgen ediler.
Trump ve onıñ taqımını temsil etkenler bu sanktsiyalarğa qarşı çıqqan ediler. Saylanılğan prezidentniñ baş mesleatçısı Kellyanne Conway dedi ki, soñki yaptırımlarnıñ bazılarını Donald Trump lâğu ete bile, çünki onıñ fikirince, siber-qarışuvalar sebebinden qabul etilgen yaptırımlarnıñ bir qısımı kereginden ziyade şiddetli oldı. Ve o, qanun çıqarıcılarınıñ çoqusı, Rusiyeniñ saylavlarğa siber-qarışuv yapqanını tedqiq etmek içün eki fırqalıq Kongress tedqiqatını keçirmege avesli olğanlarında, şubelengenini bildirdi.


text:
Aqmescitniñ merkezinde «Narazılıq meydanı” faali, qırımtatar Vatan Karabaşnıñ özüni yaqma teşebbüsi çaresizlik neticesidir. Qırım.Aqiqatqa avgustnıñ 3-nde böyle bir fikirni Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz bildirdi.
“Me buñı çaresizlikniñ bir şekli der edim. İnsanlar ictimaiy ağlarda yapılğan paylâşuv ve izaatlardan artıq başqa areketlerge keçeler. Endi halqımıznıñ küreşine özüni yaqmaq da kirer”, – dedi Çiygoz.
Onıñ sözlerine köre, “narazılıq meydanı”nıñ faalleri rusiyeli memurlar olranıñ meselesini çezer degen ümütleri boşuna çıqtı.
“Afsus ki, bu gruppa (“narazılıq meydanı”nıñ faalleri –QA) Qırımda Rusiye bayrağını kötergen ilk gruppadır. Olar esasen, ümüt ve eminliknen, Aksönov, işğalci akimiyet, Moskvadaki akimiyet bir adalet ketirir dep muracaat etken ediler. Bu arada olar işğalge qarşı yürsetilgen umumiy küreşten uzaqlaşqan ediler. Umumiy küreşten ulaqlaşuv – bir fayda ketirmedi. Bugünki adım – bizim semetdeşlerimiz atqan çaresizlik adımıdır”, - dep qoştı Çiygoz.
Vatan Karabaş aqqında onıñ evli olğanı ve üç balası bar ekenligini bilemiz.
Diqqat! Dehşet kontent!
Avgustnıñ 3-nde Aqmescitniñ merkezinde “Strelkovaya” “narazılıq meydanı”nıñ faali Vatan Karabaş özüni yaqmaq niyetinen, üzerine yanıcı şingenlik tökerek, özüni yaqıp yiberdi, ancaq etrafındakiler ateşni söndürip yetiştirdi. Özüni yaqmazdan evel bu kişi özüni, akimiyetniñ aqsızlığını qarşı narazılıq bildirerek yaqqanı aqqında ayttı.
Oquñız: «Krıumskaya roza»ğa qarşı küreş: Aqmescit civarındaki«narazılıq meydanında» qurucılıq başlay
Rusiyeli telükesizlik hadimleri avgustnıñ 2-nde Aqmescit etrafında qurulacaq “Krımskaya roza” mesken rayonında qora qoyulmasına qarşı çıqqan yerli sakinler narazılıq bildirgen yerge keldiler.
Avgustnıñ 3-nde faaller “narazılıq meydanı”nda keçken vaqialar sebebinden Aqmescitniñ rusiyeli memuriyetine barmağa planlaştırlalar.
İlhaq etilgen Qırımnıñ rusiyeli memuriyet temsilcileri qırımtatarlarnıñ evleri turğan topraq damartılarını satalar. Qurucılıq yapacaqlar işlerini satın alınğan topraqlarını qoralamaqnen başalay. İşte, yerli sakinler buña qarşı çıqalar.
Qırımtatarlar ev qurğan “Strelkovaya” “narazlıq meydanı”nıñ yerinde 9 biñ kişilik yañı rayon qurmağa isteyler. Mesken evlerden ğayrı, mektepler, bala bağçaları, sport meydanları ve tükânlar qurmağa azırlanalar. Şimdilik anda esasen avdet etkenler (repatriant) yaşay.


text:
Bügin Astana qalasında prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ qatısuımen jastar jılınıñ aşılu saltanatı ötti.
«Nwr Älem» ortalığında ötken şarada Nwrswltan Nazarbaev Jastardı qoldau jılında memleket pen jastar sapalı, qoljetimdi bilim, twraqtı jwmıs, baspana jäne otbasın qwruğa mümkindik jasau mäselelerine basa nazar audaruı tiis dedi. Osığan baylanıstı bügin biz osı tört bağıt boyınşa jariyalanğan statistikalardı jariyalaudı jön kördik.
Sapalı da sapasız bilim
2017-2018 jılğı statistikalıq mälimetter boyınşa, Qazaqstanda 127 joğarı oqu ornı bar. Olardıñ işinde 47 universitet memlekettik, 75 joğarı oqu ornı jekemenşikte. Bwdan bölek 5 şeteldik JOO bar. Atalmış bilim ordalarında tälim alıp jatqan studentterdiñ jalpı sanı 496 209 adam. Olardıñ 64,3 payızı qazaq tilinde, 31,9 payızı orıs tilinde, 3,8 payızı ağılşın tilinde oqidı. Student jastardıñ statistikasına qarap, Qazaqstanda jastardıñ bilim aluına barlıq jağday jasalğan dep aytuğa boladı. Biraq däl qazir elimizde bilimniñ emes, diplomnıñ, tamır-tanıstıqtıñ däuiri jürip twrğanın esten şığarmağan dwrıs şığar. Sebebi şetelde bilim alıp, Qazaqstannan ketip jatqan jastardıñ da sanı az emes. Soñğı statistikalıq mälimetter boyınşa, qazirgi tañda şetelge bilim aluğa ketken 120 mıñ Qazaqstan azamatı bar. Olardıñ basım köpşiligi Resey, Qıtay, Türkiya, Oñtüstik Koreya elderiniñ joğarı oqu orındarında bilim aludı. Qazirdiñ özinde atalmış studentterdiñ qanşasınıñ elge qaytıp oralatını, al qanşasınıñ sol jaqta qalatının döp basıp aytu qiın...
Twraqtı da twraqsız jwmıs
Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministrliginiñ mälimetinşe, 2018 jıldıñ İİ toqsanınıñ qorıtındısı boyınşa, elimizdegi jwmıspen qamtılğan jastardıñ sanı 2,1 million adam. Onıñ işinde 1,5 million adam jaldamalı jwmısker bolsa, 456 mıñ adam özin-özi jwmıspen qamtığandar qatarına jatadı. Bir sözben aytqanda jwmıspen qamtıldı delingen jastardıñ öziniñ bolaşağı bwlıñğır. «Jaldamalı jwmıs pen özin-özi jwmıspen qamtamasız etu» - degen söz «bir de köl, bir de şöldiñ» kebi. Endi Finprom.kz sarapşılarınıñ 2018 jıldıñ 3 ayınıñ qorıtındısı boyınşa jastar arasındağı jwmıssızdıqqa baylanıstı statistikasına köz jügirteyik. 2018 jıldıñ alğaşqı üş ay boyınşa jwmıssız jastar reytingin elimizdiñ qarjı ortalığı sanalatın Almatı qalası bastap twr. Oñtüstik Astanada 16, 2 mıñ jas jwmıssız jür. Bwl jalpı respublikalıq körsetkiştiñ 19,3 payızın qwraydı. Ekinşi orında 13,5 mıñ jasqa jwmıs tauıp bere almay otırğan Türkistan oblısı (bwrınğı OQO). Üşinşi satıda jaña jıldan beri basınan dau arılmay twrğan Qarağandı oblısı. Bwnda jwmıssız jürgen jastardıñ sanı 7,3 mıñ adam. Ärine bwl statistikalıq mälimetter 100 payız dwrıs dep ayta almaymız. Biraq el nazarına wsınılğan zertteulerdiñ qorıtındısı osınday.
Baspana
Ranking.kz saraptama ortalığınıñ statistikası boyınşa, Qazaqstanda baspanasız jürgen azamattardıñ sanı 2,5 million adamdı qwrağan. Bwl şamamen el halqınıñ 14 payızı. «Jastar üni» qoğamdıq qorınıñ 2016 jılı Almatı qalasınıñ jastarı arasında jürgizgen äleuemttik saualnama qorıtındısı boyınşa, Oñtüstik Astana jastarınıñ şamamen 14 payızınıñ ğana jeke baspanası bar. 28 payızı päter jaldap twradı. 40 payızı ata-anasımen nemese tuıstarımen birge twradı. Sarapşılar pikirinşe, Qazaqstan däl qazirgi qarqınmen twrğın üy qwrılısın jürgizetin bolsa, Birikken Wlttar Wyımınıñ halıqtı baspanamen qamtu standarttarına 2035 jılı jetetin boladı. Al halıq sanınınıñ jıl ötken sayın ösip jatqanın eskersek, Qazaqstannıñ BWW standarttarına jaqın uaqıtta jetetinine senu qiın.
Otbasın qwru
Statistika boyınşa, Qazaqstanda orta eseppen jigitter 29 jasta, qızdar 26 jasta otbasın qwradı. «Jastar üni» qoğamdıq qorınıñ Almatı qalası jastarınıñ arasında jürgizgen äleumettik saualnamasınıñ qorıtındısı boyınşa, şahar jastarınıñ şamamen 35 payızı «twraqtı jwmıs pen baspananıñ joqtığınan otbasın qwra alamay jürgendigin» aytqan.
2016 jılğı statistika boyınşa, Qazaqstanda 140 840 neke qiılğan. Onıñ işinde 51 775 otbası ajırasqan. Äleumettanuşı mamandardıñ pikirinşe, jas otbasılardıñ ajırasuınıñ bastı sebepteriniñ biri twrğın üy mäselesi, jwmıssızdıq jäne äleumettik jağdaydıñ tömendigi.
Joğarıda aytılğan statistikalıq mälimetterge qarap, Qazaqstanda jastar mäselesi qanşalıqtı därejede uşığıp twrğanın aytudıñ özi artıq siyaqtı. Jastardı jinap alıp, tañ atqanşa aqıl aytıp, 27 jılda jetken jetistikter jöninde jır-dastan oqu sonşalıqtı qiın dünie emes ekendigi de belgili. Jastardıñ bilim aluınan bastap, otbasın qwruına deyingi aralıqtağı şeşilmegen mäselelerdi şart-şwrt şapalaq pen fleşmob şeşpeytindigi de anıq. Biliktiñ 2019 jıldı «Jastar jılı» dep jariyalauı qanşalıqtı oñ nätije beretinin däl qazir döp basıp aytu qiın ärine. Biraq bügin «Nwr Älemde» ötken şarağa qarap, bwl bastamanıñ jüzege asuına da eriksiz kümänmen qaraysıñ...


text:
`زېلېنسكىي:` tépilghini
xewerler [83]
- zélénskiy donétsik rayonidiki toqunushlar heqqide bayanat élan qildi
- zélénskiy: «rusiyening aldinqi septiki ehwali intayin nachar»
- wolodimir zélénskiy 7 döletning tashqi ishlar ministirliri bilen körüshti
- zélénskiy rusiyening «térror döliti» dep élan qilinishini telep qildi
- zélénskiy luxansk rayonida ilgirileshlerni qolgha keltürgenlikini éytti
- zélénskiy erdoghan bilen gutérrésqa teshekkür éytti
- zélénskiy: ghelibining yéqinlishiwatqanliqini hés qiliwatimiz
- zélénskiy rusiye-ukraina urushining eng yéngi weziyiti heqqide melumat berdi
- zélénskiy: türkiyening qollishi bilen ukrainadin ashliq toshush dawamlashmaqta
- chawushoghlu: erdoghan putin we zélénskiy bilen ashliq krizisini muzakirlishidu
- olaf sholz wolodimir zélénskiy bilen muhim mesililerni muzakirileshti
- zélénskiy: «biz ukrainaning musteqilliqini qoghdiduq, rusiye buni hergiz özgertelmeydu»
- zélénskiy dunyaning rusiyege qattiq inkas qayturushi kéreklikini éytti
- wiladimir zélénskiy rusiyeni térrorluq bilen eyiblidi
- G7 dölet guruhi ukraina mesilisini muzakire qilidu
- zélénskiy: rusiye bizni yoqitishqa urunuwatidu
- zélénskiy: rusiyege qandaq jawab bérishni yaxshi bilimiz
- ukraina pirézidénti wolodimir zélénskiy qatnash weqesige uchridi
- zélénskiy rusiyening ishghalidin azad qilinghan izyumni ziyaret qildi
- ukraina armiyesi yene bir nahiyeni azad qildi
- zélénskiy: rusiye rakétaliri ammiwi ayrodurumgha chüshti
- yawropa parlaménti zélénskiygha alqish yangratti


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ükümetiniñ sabıq reisi Sergey Kunitsın, Ukraina prezidentiniñ vazifelerini eda etken Oleksandr Turçınovğa Rusiye «referendumınıñ» manasını nivelirlemek içün suverenitetten ğayrı bütün vekâletlerni Qırım Muhtar Cumhuriyetine bermege teklif etken edi. Bu aqta Kunitsın Qırım.Aqiqat Radiosına ayttı.
«Turçınovğa telefon etip (2014 senesi – QA), Ukraina Yuqarı Radasını acele toplamağa ve Qırımğa istegen er şeyni, suverenitetten ğayrı bütün vekâletlerni bermek içün qanunnı birinci oquvda qabul etmege teklif ettim. Maydan ğalebe qazandı, amma bütün qurulışlar, hususan quvetçiler, Yanukoviçten (sabıq Ukraina prezidenti – QA) qalğan, biz zayıfmız. Böyle emsal 1990-ıncı yıllarnıñ başında endi olğan edi, o vaqıt Qırımnı saqlap qalmağa imkân oldı», – dedi Kunitsın.
Onıñ qayd etkenine köre, Ukraina akimiyeti «referendum manasını nivelirlemege» imkân berir edi.
«Olar (qırımlılar – QA) başta bölünüv meselesini kötermegen edi – tek keniş muhtariyet aqqında laf olğan edi. Bu muhtariyetni bermek kerek edi. Til, medeniyet, bücetniñ 100%-ını isteysiñizmi? Er şeyni alıñız, amma Ukraina terkibinde. O vaqıt em dünyağa, em qırımlılarğa Ukraina er şeyni bere, yañı akimiyet demokratik ola, dep aytmaq mümkün edi. Bizler ise 1992 senesi Kyiv ve Aqmescit arasında vekâletlerni bölüv qanunını qabul ettik, o, daa Yuriy Meşkovdan evel bar edi. Amma meni diñlemediler. Kyivde plan bar edi – onı kördim», – dep tarif etti Künitsın.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina Mudafaa nazirligi ve Baş ştabı Rusiye Qırımnı zapt etmege azırlanğanını ve fevralniñ 20-21-nde plan tasdıqlanmasına yollanılğanını bile ediler.
«Olğan küçnen Keriç keçitini blok etmege, müim obyektlerni imaye altına almağa mümkün edi. Efsal bölükler çıqmağa razı edi, amma plan tasdıqlanmağan edi. Bilgenime köre, yuqarıda böyle dediler: «Vaqtı degil, ketecekler». Men Kyivge telefon etip ayttım: «Yañılasıñız, ketmeycekler», – dep qoştı sabıq Qırım memurı.
Daa evel yarımada işğalinden evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ baş naziri olğan Anatoliy Mogilev, 2014 senesi fevralde Qırım Nazirler şurasınıñ binasını zapt etken silâlı insanlarnen keçirilgen muzakerelerden soñ Ukraina akimiyetine olarnı azat etüv arbiy tedbirlerini teşkil etmege teklif etilgen edi, dep bildirdi.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ sabıq kâtibi Oleksandr Turçınov, 2014 senesi memleketten qaçqan sabıq Ukraina prezidenti Viktor Yanukoviçniñ emrinde olğan insanlar «Ukraina Silâlı quvetlerini yoq etkeninden ve Qırım işğaline yardım etkeninden mesüliyetlerini red etmege tırışa», dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işi» iştirakçilerini Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8-ne qadar apiste qaldırdı, bunı advokat Nikolay Polozov yanvar 25 künü Facebookta bildirdi.
Onıñ aytqanı kibi, apis müddetiniñ uzattırılması aqqında şefaatnı Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya seslendirdi. Maznunlar ve imayecileri buña qarşı çıqtı ve ev apsini teklif etken edi.
Prokuror şefaatı muzakere etilgende, Ali Asanov SİZOda taqiqatçı oña qarşı basqı etkenii ve azatlığı içün Ahtem Çiygozğa qarşı malümatnı bermege talap etkenini bildirdi, Asanov buña razı olmadı ve neticede apiste yatmağa devam ete, dep qoştı advokat.
Polozov aytqanı kibi. yanvar 25 künü Qırım Yuqarı mahkemesinde toplaşuv maznunlarnıñ olarğa qarşı olğan qabaatnı añlatmağa ricası ile başlandı.
«Olar ne yeri, ne vaqtı, ne yapılğan tarzı boyunca muayyen degildir. Devlet qabaatlayıcısı Natalya Poklonskayanıñ añlatuvı adiy edi: er şey qabaatlayıcı qararda belgilengen, diger sualler ise mahkeme taqiqatı devamında baqılacaq. Bundan soñ Ahtem Çiygoz em prokuror Poklonskayanıñ, em de mahkemede bulunğan onıñ yardımcılarınıñ işten çetleştirilmesini talap etti», – dey Polozov.
Aytqanı kibi, «Poklonskayanıñ ve yardımcılarınıñ mahkeme esnasınıñ neticesinde olğan şahsiy merağı» buña sebep oldı.
«Natalya Poklonskaya kütlevi matbuat vastalarında defalarca «fevral 26 işi»ne qıymet kese edi, cemaatçılıqnı aldatıp, Çiygoz ağır cinayetniñ etilmesinde qabaatlı olğanını bildire, mahkeme qararı olmağan vaqıtta maznunlarnı «qatiller» olaraq adlay edi», – dey advokat.
Nevbetteki mahkeme toplaşuvı yanvar 27 künü olacaq.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviu tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.


text:
Kreml tarafından tayinlengen işğal etilgen Qırımnıñ ameldeki yolbaşçısı Sergey Aksönov Oleg Belaventsevge yañı vazifede muvafaqiyet tiledi, onı Rusiye prezidenti iyül 28-de Şimaliy-Qavqaz federal okrugında öz temsilcisi vazifesine tayinledi.
Bundan evel Belaventsev Rusiye prezidentiniñ Qırımdaki vekâletli temsilcisi edi.
«Biz, prezidentniñ askerleri olamız ve onıñ emirlerini yerine ketiremiz... Qırım sakinleri Oleg Yevgenyeviç Belaventsevge, «Qırım baari» ğalebesine, Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasına büyük isse qoşqanı içün, yüksek qıymet kese. O, Rusiye vatanperveri ve rus zabitiniñ eñ yahşı hususiyetlerini kösterdi. Oleg Yevgenyeviçke yañı mesüliyetli vazifede samimiy muvafaqiyet tileyim», – dep yazdı Aksönov Facebook saifesinde.
İyül 28-de Putin öz fermanınen işğal etilgen Aqyar gubernatorı Sergey Menaylonı istifağa çıqardı ve onı Sibir federal okrugına vekâletli temsilci vazifesine tayinledi. Menâylo yerine vaqtınca Dmitriy Ovsânnikov belgilendi.
Bunen beraber, iyül 28-de Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Cenübiy federal okrug aqqında» fermannı imzaladı, bu okrugnıñ içine işğal etilgen Qırımnı kirsetti. Böyleliknen, 2014 senesi yarımadanıñ işğalinden soñ teşkil etilgen Rusiyede Qırım federal okrugı yoq etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Fenerbahçe sport klubu
Fenerbahçe (türkçe Fenerbahçe) - Türkiyeniñ bir sport klubu. 1907 senesi İstanbul şeeriniñ Qadıköy rayonında qurulğan.
Esasçıları Ziya, Ayetullah ve Necip beylerdir. İlk prezidenti Ziya beydir. Evelce renkleri sarı-beyaz olıp 1909 senesi sarı-lâcivertke çevirilgendir. Şimdiki prezidenti Aziz Yıldırımdır. Stadionı, Şükrü Saracoğlu stadionı Türkiyeniñ eñ zemaneviy stadionı olıp 2009 UEFA kubogı finalınıñ oynalğan yeri edi. Stadion ismini klubnıñ eñ uzun müddet prezidentlik etken kişisi Şükrü Saracoğlundan alğandır.
Fenerbahçe Basketbol Taqımı 2016-2017 senesi Euroleague çempionı olğan ve Türkiye basketbol tarihınıñ eñ büyük muvafaqiyetini qazanğandır.


text:
Rusiye Yuqarı Mahkemesi fevral 11 künü Mordoviya mekteplerinde hicab yasaqlığına şikâyetni baqacaq.
Evel region talebelerine hicab kiymek yasaqlığını Mordoviya Yuqarı mahkemesi çıqarğan edi. Bu qarar qızlardan biri teneffüs vaqtında hicabında olğan topuzlı ineni yutqanından soñ çıqarıldı. Bundan eyel hicab yasaqlığı aqqında qararnı Mordoviya ükümeti alğan edi, amma diniy cemiyet vekilleri onı qanunsız tanıp, mahkemege muracaat ettiler.
Rusiye mekteplerinde hicab ve diger diniy urbanıñ kiyilmesi nice davağa sebep oldı. Birinci olaraq bu yasaq Stavropol diyarında kirsetilgen edi. Uquq qoruyıcılar aytqanı kibi, mahkeme qararından soñ mektep memuriyetleri yavlıq kiygen qız balalarnı taqip etmege başladı.
Rusiye baş müftisi, Musulmanlarnıñ merkeziy diniy idaresini reisi Talgat Tacuddin çağına yetmegen qızlarğa baş örtmege farz olmağanını bildirdi. Rusiye müftilerniñ Şurası reisi Ravil Gaynutdin başqa fikirdedir. Onıñ aytqanı kibi, böyle yasaq qızçıqlarğa mekteplerde eksiksiz oqumağa ve yaşdaşları ile bir munasebet qurmağa imkân bermez ve sabırsızlıqnı daa da ziyade arttırır. Gaynutdin Rusiye prezidentine mektüp yolladı.


text:
Aman-aman episi genç olğan yigirmiden ziyade insannıñ ayatını alğan facia kimseni raat qaldırmaydır. Men ve zenaatdaşlarım elâk olğanlarnıñ qorantalarına taziyeler bildirip, sabır etip dayanmağa tileymiz. Bu kütleviy öldürüvden soñ belli bir hulâsalar çıqarıla bile.
Aman-aman beş yıl devamında men ve zenaatdaşlarım, advokat ve aq qorçalayıcılar, terrorizmde qabaatlanğan vatandaşlarnen çalışamız. Taqım-taqım tahqiqatçılarnıñ işini köremiz. Bir gruppada on altı insan ola! «Gizli» şaatlar tapılğanını, telefon ve aşhane subetleri diñlengenini köremiz. Devlet parasına çoq tomlı ekspertizalar sımarlanğanını köremiz ve ilâhre.
Facia Qırımda terrorizmge qarşı telükesizlikni temin eteceklerniñ muvafaqiyetsizligini kösterdiEmil Kürbedinov
Amma tünevinki facia Qırımda terrorizmge qarşı telükesizlikni temin eteceklerniñ tam bir muvafaqiyetsizligini kösterdi. Anda Qırım yolbaşçısı degil, Qırımda terrorizmge qarşı tedbirlerni temin etken diger hızmetniñ reberi olmaq kerek edi. Keriçteki facia yerinde insanlarnıñ közüne baqmaq kerek edi.
Qırımtatarlar, musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler keçirilgende ve insanlar tutulğanda bütün hızmet ve mahsus bölükler qoşula: gvardiya, göñülli, adiy urbalı insanlar, silâlı birleşmeler, uçucısız apparatlar qullanıla. Faaller işbirligine razı olsun dep, mahsus hızmetler tarafından azaplarğa oğratıla ve qorquzıla.
Bütün müessise ve teşkilâtlarnıñ reberleri bar. Odadan çıqmayıp, içtimaiy ağlar, internette «kelişmegen paylaşuv» ya da «yañlış tefsirni» tez-tez körgenler bar.
Bu reber ve adiy urbalı insanlar qayda edi? Agent ve moderatorlar qayda edi?Emil Kürbedinov
Bunıñ episi büyük imkânlar bar olğanını köstere, amma olar bam-başqa tarafqa yönelgen. Bir genç silâ içün komponentler aldı, onı toplap işletti, silâ ve patronlar satın aldı. Genç, şaatlarnıñ aytqanına köre, uzun bir müddet devamında özüni bu şekilde köstergen edi. Suallerim peyda ola: bu reber ve adiy urbalı insanlar qayda edi? Agent ve moderatorlar qayda edi?
Bir qırımtatarı ya da ukrain faaliniñ terrorist olaraq resmiy tanılması mümkün edi kibi fikir meni qorquta. Böyle bir şey seslendirilse edi, devlet kanallarında milletlerara ve dinlerara duşmanlıq doğurılması devam eter edi.
Yaqınlarınıñ acısına lâqayt qalmağan ve semetdeşlerine yardım etken ekim, satıcı, restoran idarecisi ve çoq balalı babalar «terrorist» dep ilân etildiEmil Kürbedinov
Bugün böyle facialardan qorçalanğanımıznıñ iç bir kefili yoq. Yaqınlarınıñ acısına lâqayt qalmağan ve semetdeşlerine yardım etken ekim, satıcı, restoran idarecisi ve çoq balalı babalar «terrorist» dep ilân etildi. Olarnıñ evlerinde tek edebiyat ve dijital tehnika tapılğan edi. Olarnıñ silâsı ve bombaları yoq. Olar birini öldürmege ve akimiyetni zapt etmege planlaştırmağan edi.
Ne içün olar yıllarnen apishanede yata? Ne içün patlatmağa, öldürmege azırlanğan ve bunı kerçekleştirgen biri azatlıqta edi? Bu menim ve zenaatdaşlarımnıñ esas sualleridir. Böyle vaziyetlerde imayeni temin eteceklerniñ tam bir muvafaqiyetsizligidir. Olar öz küçüni bam-başqa tarafqa doğrultqanlar.
Emil Kürbedinov, qırımlı advokat
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ baqışlarını aydınlatıp, muarririyetniñ fikirlerinen aynı olmaması mümkün


text:
Qırım yarımadasında keskin nefes virus yuqunçı (KNVYU) hastalarınıñ sayısı artqanı içün mektep ve bala bağçaları qısmen karantinge qapatıla, dep bildire Rospotrebnadzornıñ Qırım idaresi.
Müessise malümatına köre, soñki afta içinde Rusiye işğal etken Qırımda qırğınlıq seviyesinden 29,4% çoq oldı.
«2020 senesiniñ 6-ncı aftasında Qırım Cumhuriyetinde ve Aqyar şeerinde keskin nefes virus yuqunçı hastalarınıñ sayısı arta. Qırım yarımadasında (03.02.2020 tarihinden 09.02.2020 tarihine qadar) 9528 insan nefes virus yuqunçına oğradı, 10 biñ/ealige 49,8 ola. Qırğınlıq seviyesine nisbeten hastalıq 29,4%-ğa yüksek», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, Aqyarda 2181 insan keskin nefes virus yuqunçı oldı, 10 biñ/ealige – 49,8. Böylece, matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Aqyarda hastalarnıñ sayısı qırğınlıq seviyesine nisbeten 13,6% ola.
Rospotrebnadzor qayd etkenine köre, keçken afta içinde Qırımda 19 mektepniñ oquv esnası qısmen toqtatıldı, 55 sınıf, 6 mektepten evel müessisede ise 7 gruppa karantinge qapatıldı.
Aqyar şeerinde 17 mektepniñ 43 sınıfı, 3 mektepten evel müessisede 3 gruppa qapatıldı, dep bildire matbuat hızmeti.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ bildirgenine köre, 2020 senesiniñ beşinci aftası devamında yarımadada gripp ve keskin nefes virus yuqunçı olğan insanlarnıñ sayısı tez arttı.
Bundan ğayrı, Qırımda keskin nefes virus yuqunçı alâmetlerinen hastahanege alınğan sekiz kişi koronavirus şübhesinen teşkerile.
Daa evel yarımadada bu yıl gripp olacaqlarnıñ sayısı yüksek seviyede olacaq, dep tahmin etildi.
Qırım ve Aqyarda bıltır sentâbr ayında gripp aşıları yapılıp başladı.


text:
Qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev Pussy Riot iştirakçisi Nadejda Tolokonnikova içün apishanede ilhamcı oldı. Bunı Tolokonnikova keçken seneniñ Halq birligi kününi hatırlap, Facebook saifesinde yazdı.
«Bir yıl evelsi men qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytması içün küreşken Mustafa Cemilevniñ küçünden ilham alıp, apishanede açlıq tutqan edim. Kendi halqını Vatanğa qaytarmaq istegeni içün o, sovetlerniñ apishanelerinde oturdı, 10 aylıq açlıqqa dayandı ve 10 ay zorlap aşatıldı. Bir yıl evelsi men Cemilevniñ cesürligi fikirlerinen yaşadım», – dep yazdı Pussy Riot iştirakçisi.
«Bu sene men – apiste degilim, lâkin noyabr ayı kene de quvançlı degil. Sovetler akimiyetinden kendine ait olğanını qazanğan Cemilevni kene de Qırımğa kirsetmeyler. Onıñ aytqanları basılğan kitaplarnı Qırım tükânlarından alına», – dep yaza Nadejda ve qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında «Haytarma» filmini seyir etmege tevsiye ete.
2013 senesi sentâbr ayında Nadejda Tolokonnikova – Pussy Riot taqımınıñ 23 yaşında iştirakçisi ortodokslarnıñ «duyğularını aqaretlegeni içün» eki yılğa azatlıqtan marum etilip, açlıqnı ilân etti. O, Mordoviyadaki İK-14 qadınlar içün terbiye-emek koloniyasınıñ şaraitleri ve mahküm qadınlarnı çalışmağa mecbur etkenlerine qarşı narazılıq kösterdi.
2014 senesi baarde qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa kelmege yasaq ettiler.


text:
Türkiye Prokuraturası, din erbabı Fethullah Gülenniñ ordudaki ihtimallı tarafdarlarına qarşı yapılğan operatsiya esnasında 360 adamnıñ yaqalanması içün orderler berdi.
Noyabrniñ 29-nda Anadolu devlet agentliginiñ bildirgenine köre, İstanbulda yapılğan operatsiya vaqtında yaqalanğan şahıslarnıñ 333-ü arbiy hadimler olıp, olarnıñ 216-sı hizmet hadimleridir. Türkiyeniñ ticariy kütleviy haber vastaları, yaqalanğanlarnıñ 7-si pilot edi, dep bildireler.
Anadolu agentliginiñ malümatına köre, al-azırda, prezident Recep Tayyip Erdoğan tarafından ülkede bıltırki devrim teşebbüsinde qabaatlanğan Gülenniñ tarafdarlarını tayin etüv boyunca operatsiya keçirilmekte. Gülen qabaatlavlarnı red ete.
Gülenneñ alâqaları içün 50 biñden ziyade kişi yaqalandı, 150 biñi işten çıqarıldı ya da devlet ve şahsiy iş sektorlarındaki vazifelerinden azat etildiler.
Keçken afta munasip tahqiqat areketleri esnasında 700 kişi yaqalandı.
Ğarbiy ittifaqdaşlar ve aq-uquq qoruyıcıları, Ankaranıñ, tahqiqatnı muhaliflerge qarşı küreşmek içün qullanğanı munasebeti ile raatsız olğanlarını bildireler.


text:
Ukraina İçki İşler Nazirligi, İranda uçaq qazasında elâk olğan ukrainlerniñ cesedleriniñ identifikatsiyası yekünlendi, dep bildire Azatlıq Radiosı.
"Bugün Tehranda bulunğan İİN-niñ ekspertleri elâk olğan 11 Ukraina vatandaşınıñ episiniñ DNK profilini aldı. Olarnıñ Ukrainağa yollanılması azırlana. İlk alınğan malümatqa köre, elâk olğanlarnıñ cesetlerini 2020 senesi yanvar 19-ınace yiberecek olalar",- denile beyanatta.
İİN hatırlattı ki, müessiseniñ 15 qurtarıcısı, dört tahqiqatçısı ve üç eksperti, ukrain "Boeing"iniñ qaaza sebepleini tayinlemege İran zenaatdaşlarına yardım ete.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Daa evel bir sıra kütleviy haber vastası ABD ve diger memleketlerniñ istihbarat menbalarına esaslanıp, Ukraina halqara ava yolları ava şirketiniñ «Boeing» uçağı İran raketasınen tüşürildi, dep bildirdi, daa soñra bunı Kanada ve Büyük Britaniya liderleri de ayttı. İran akimiyeti 176 insan elâk olğan Ukraina uçağı tüşürilgenine dair versiyanı inkâr etken edi.


text:
Kostenko Lina Vasılivna
Lina Vasılivna Kostenko (1930 senesi mart 19-da , Rjışçiv şeerinde , Kiyev eyaleti, dünyağa keldi) — ukrain edibesi, altmışlarnıñ şairi. Şevçenko mukâfatınıñ (1987), ve Antonoviç mukâfatınıñ laureatı (1989).
Şuraviy devirde, dissidentlar areketinde faal sürette iştirak etti, bunıñ içün edebiy esnasından çoqqa çıqarıldı. «Ebediy özeniniñ yalılar üstünde» (1977), «Unikallıq» (1980), «İrimegen eykeliniñ bağçası» (1987), şiirler cıyıntığınıñ, «Marusâ Çuray» (1979, Şevçenko mukâfatı 1987), mısralarda romanınıñ, «Beresteçko» (1999, 2010) poemanıñ müellifi. 2010 senesinde «Ukrain deliniñ tezkereleri» ilk nesir romanınnı yayınladı, o, 2011 senesinde, ukrain kitaplar arasında, satuv liderleriniñ biri oldı.
Kiev-Mohyla akademiyasınıñ müteber professorı, İlbav ve Çernivtsi universitetleriniñ müteber doktorı.
Ukrainanıñ Qaramanı unvanını vazgeçti. Zemaneviy ukrain ananesinde, eski ve şimdiki Ukrainanıñ eñ belli qadınlarnıñ biridir.
Oksana Pakhlovskayanıñ anası, Jerzy Jan Pakhlovskayanıñ, Vasyl Tsvirkunovnıñ qarısı.
Tercimeial[deñiştir | kodunı deñiştir]
İlk yılları[deñiştir | kodunı deñiştir]
Ocalar Vasıl Hrıhorovıç ve Zinaida Yukhımivna Kostenko ailesinde doğdı.
1936 senesinde aile Rjışçivden Kievge köçti. 1937-den 1941 senesine qadar, o zaman, qoranta yaşağan Truhanov adasındaki işçi qasabasında yerleşken №100 mektepte oqudı. 1943 senesinde mektepni bütün köynen beraber yaqıldı. Buña «Kiev Venetsiyada büyüdim» manzume bağışlanğan.
Kurenivkada orta mektepni №123 bitirip Kiev pedagogika institutında oqudı, soñ - O.M. Gorkiyniñ 1956 senesinde bitirgen Moskov edebiyat institutında oqudı.


text:
Lvov – Siyasetşınas ve islâm mütehassısı Elmira Muratova Lvov sakinlerine Qırımdaki musulmanlarnıñ bugünki yaşayışı aqqında tarif etti. Alimniñ lektsiyası İlk Lvov mediateka binasında keçirildi.
Elmira Muratova diñleyicilerniñ diqqatını musulmanlarnıñ ayatında Ukraina akimiyeti ve Rusiye akimiyeti zamanındaki farqlarına celp etti. «Birinci büyük farq şunda ki, Rusiyede küçük musulman cumhuriyetleri bar. Rusiye içün İslâm – cemaat-siyasiy ayatında müim bir faktor. Ukraina ise musulmanlarğa qulaq asmağan edi, musulmanlar da bundan şikâyet etken ediler. Rusiye Federatsiyasında ise vaziyet bam-başqa. Musulmanlar er zaman devletniñ nezareti altında bulunalar», – dep qayd etti Muratova.
Ekspertniñ aytqanına köre, Rusiyeniñ islâm ile munasebetlerniñ qıyın bir tarihı bar. Kavkaz cenklerini ya da rus çeçen zıddiyetlerini hatırlasaq olur. «Bizler terroristik aktlarnıñ aqibetleri ve tesirleri aqqında ayta bilemiz. Bunıñ episiniñ islâmfobik, kavkazfobik tarafları bar, böylece ealiniñ musulmanlarğa ve akimiyetke munasebetlerinde bunıñ izi qala», – dep qayd etti siyasetşınas.
Muratovanıñ malümatına köre, Rusiyede musulmanlarnıñ ayatı tertip etilgen. «Meselâ, imamlarnı devlet kurslarında azırlaylar. Musulmanlarnıñ ayatını tertip etken bir sıra mehanizmler bar», – dep añlattı o.
Siyasetşınasnıñ aytqanına köre, Rusiye ve Ukraina arasında diniy meselelerde esas farq qanunlardır. Rusiyede ekstremizm qanunı bar. «Bu bir sıra islâm teşkilâtlarınıñ yasağı, belli bir diniy edebiyat yasağı. Hizb ut-Tahrir kibi teşkilâtlarnıñ işi yasaq etile, em de sufi teşkilâtlar yasaq etilgen», – dep qayd etti islâm mütehassısı.
Qırımtatarlarnıñ diniy teşkilâtlarını aytsaq, Qırımda «Tavriya müftiyatı» peyda oldı, onı birden Qırım musulmanları Diniy idaresine qarşı qoydılar. «Bu teşkilât («Tavriya müftiyatı» – muarrir) akimiyetke qoltuta ve Qırım musulmanlarnı devlet ögünde temsil etmek aqqı yalıñız onıñ bar, dep bildire, çünki diger müftiyat yaramay ve Meclis ile iş tuta, em de radikal islâm birleşmelerine qoltuta», – dedi siyasetşınas.
Muratovanıñ bildirgenine köre, tarih tekrarlana ve XVIII asırnıñ soñunda olğanı kibi qırımtatarlarnıñ büyük qısmı kene de Qırımnı terk ete. Olarnıñ ekseriyeti diniy sebeplerden vatanından kete.
Qırımda yüz bergen deñişmelerden biri – islâm teşkilâtlarınıñ soñu.
«Soñki yıllar devamında er kesniñ diqqatını çekken Hizb ut-Tahrir körünmey. Bilemiz ki, olar kettiler», – dep qayd etti ekspert.
Muratovanıñ aytqanına köre, musulman meselesinen oğraşqan bir çoq ekspert dey ki, Qırımda «kavkaz stsenariyi» kerçekleştirile bile. «Çünki Kavkazda da er şey repressiyalardan başlana edi: adamlar ğayıp ola edi, tintüvler keçirile edi ve il. Onıñ içün bu mesele açıq qala», – dep qayd etti siyasetşınas.
Qırımda islâmnıñ peyda olması. Altın Ordu devri
Elmira Muratova Altın Ordu devrinde islâmnıñ yarımadada müim yer alğanını tarif etti. İslâm Solhattan, Altın Ordunıñ Qırım paytahtından – şimdiki Eski Qırımdan – tarqalmağa başlağan edi. İslâm inkişafına eki parlaq şahıs issesini qoştı: Berke han ve Özbek han.
Berke han zamanında XIII asırda yarımadada cami quruldı.
Lâkin Berke ketken soñ Qırımda bayağı vaqıt pütperest olğan hanlar üküm etti.
«Özbek han üküm etmege başlağanda Qırım bütünley islâmlaştı. Özbek han zamanında islâm Altın Ordunıñ devlet dini ola, ve Qırım halqı islâmlaştıruv esnasına qoşulmağa başlay. XIV asırdan itibaren islâm Qırımnıñ devlet dini olğan edi ve böyle de bir qaç asır devam etken edi», – dedi ekspert.
Qırım hanlığında islâm
Elmira Muratovanıñ aytqanına köre, Qırım hanlığı qırımtatarlar içün altın asır edi. Yarımada yalıñız musulman regionı degil, islâm medeniyetiniñ dünya merkezlerinden biri oldı. «Yalıñız medeniyet degil, musulman ilimi oldı. XIV asırdan itibaren Qırımda bütün dünyada musulman alimleri olaraq meşur olğan adamlar yaşadı ve icat ettiler. Onlarnen qırımtatarı Qırım tışında güzel bir karyeranı yaptı», – dedi Muratova.
1443 senesi Haci Geray Qırım hanlığını qurıp, onı Altın Ordudan mustaqil etti. Hanlıq XVIII asırğa qadar bar edi. Soñra onı Rusiye imperatorlığına qoştılar. O zaman yarımadada aman-aman bir buçuq biñ cami, tahminen 30 medrese ve yüzlernen oquv yurtı bar edi.
Muratovanıñ bildirgenine köre, Qırım hanlığında islâmnı añlamaq içün üç müim şey bar. Birinciden, islâm devlet dini edi. Ekinciden, islâm qırımtatar halqınıñ şekillendirilmesinde müim yer aldı.
Ekspert dedi ki, yunan, roma, genuez ve gotlarnıñ birleşmesi qırımtatar halqınıñ peyda olmasına sebep oldı.
Üçünciden de, onıñ aytqanına köre, islâm qırımtatarlarnıñ er künlik ayatlarını tertip etken edi.
Lâkin islâmdan ğayrı ondan evel olğan bir sıra anane ve urf-adetler bar edi. İslâm ve islâmdan evel olğan ananeler birikmesi qırımtatar halqınıñ medeniyet temelini añlata. «Olarnıñ medeniyeti diger türk, musulman halqlarınıñ medeniyetlerine oşamay. Anda küçlü islâm qısmı bar, lâkin aynı vaqıtta şahsiy, etnik çizgileri de mevcut», – dep qayd ete ekspert.
Qırım Rusiye imperatorlığınıñ terkibinde
Muratovanıñ aytqanına köre, qırımtatarlar beklemegen ve istemegen yañı devir Qırım Rusiye imperatorlığınıñ bir qısmı olğan soñ başlana. Moskva siyaseti yarımadada er şeyni bütünley deñiştirmekten ibaret degil edi. «Vazife ve statuslar deñişmedi. Er şey qırımtatarlarnıñ açuvını çıqarmamaq ve olarnıñ tarafından qarşı areketler körmemek içün yapılğan edi», – dep tüşüne siyasetşınas.
Rusiye memuriyeti musulmanlarnı akimiyet ile munasebetlerde temsil etecek mahsus Tavriya musulmarı diniy idaresini meydanğa ketirdi. Ve imperatorlıqnıñ diger regionlarına köre qırımtatarlarnıñ müftiyni saylamaq aqqı bar edi. Lâkin XIX asırnıñ ekinci yarısında olar bu aqqından marum qaldılar. «Müftiyni sadıqlıqqa köre tayin etmege başladılar. Tavriya musulmanları diniy idaresi bürokratik bir struktura edi», – dey Muratova.
Siyasetşınasnıñ qayd etkenine köre, Rusiye imperatorlığı zamınında qırımtatarlarnıñ yaşayışı aqqında farqlı malümatlar bar. Rusiye tarihı, soñra da sovet tarihına köre, Rusiye imperatorlığında qırımtatarlar yahşı yaşadı. İmperatorlıq Qırımğa medeniyet ketirdi.
Qırımtatar tarihına köre ise, qırımtatarlarnıñ zor zamanları başladı. İqtisadiyat ve din saasında qıyınlıqlar oldı, adamlar topraqsız qalğan ediler.
Elmira Muratovanıñ fikirince, Qırımnıñ Rusiye imperatorlığına qoşulmasından soñ insanlarnıñ yarımadadan icret etmesi doğru malümatnı ögrenmege yardım ete. «Qırımtatarlar basa-bas ketmege başlaylar. Ne sebepten? Demek ki, qırımtatarlar aytqan basqılar kerçekten de oldı», – dey ekspert.
Qırımda sovet devri
Elmira Muratova dey ki, sovet akimiyeti Rusiye akimiyetiniñ izlerinden ketti. Tavriya musulmanları diniy idaresiniñ faaliyetini köstergen institut quruldı. «Onıñ yalıñız adı başqa edi, asılında ise aynısını yapmaq kerek edi: içeride olğanlarnı kontrol etip, akimiyetke esabat bermeli edi», – dedi Muratova.
Akimiyet Qırımda islâm inkişafına yol berdi. Lâkin buña bir sıra problemler, şu cümleden, maddiy taraf keder etken edi. Musulmanlar ader üzre müftiyatqa para bergen ediler, tükân ve diger müessiselerniñ kârı islâm inkişafına berile edi. Sovet akimiyeti ise bu müessiselerni devletleştirdi.
Qırımtatar medeniyetiniñ inkişafında daa bir mesele çıqtı – elifbe deñiştirilmesi. Qırımtatarlar arap urufatını qullandılar, soñra onı latin urufatına deñiştirdiler, soñra da kiril urufatı keldi. «Bu adım medeniyet ve islâmğa büyük zarar ketirdi, çünki eski diniy kitaplarnı oquycaq qırımtatarlar az qalğan edi», – dedi siyasetşınas.
1920-nci seneleriniñ soñunda dinge basqı başlandı. Camilerni qapatqan ediler. «1929 senesi yüz bergen zelzele akimiyetke camilerni yoq etmege yardım etti. Yer teprenüvi camilerniñ çoqusı yerleşken Qırımnıñ yalıboyunı qaplap aldı. Zelzeleden soñ olarnıñ qullanması imkânsız oldı, akimiyet de bundan faydalandı», – dep qayd etti Muratova.
Onıñ aytqanına köre, XVIII asırnıñ soñunda yarımadada bir buçuq biñ cami bar edi, XX asırnıñ başında ise 729 qaldı. 20-nci seneleriniñ soñunda yalıñız 30 cami çalıştı, 40-ıncı seneleri ise bir danesi bile qalmadı.
Sovet akimiyetiniñ yapqanları qırımtatarlarnıñ oña olğan munasebetlerine tesir etti.
«Buña köre sizler Ekinci cian cenki ve almanlarnıñ kelmesinen bağlı Qırımnıñ yañı saifesinde qırımtatarlar is etken duyğularnı añlay bilesiñiz. Olar (almanlar – muarrir) 1941 senesi oktâbr ayında keldiler. Kelip camilerni açtılar. Birden 50 cami açıldı. Olar musulman komitetlerini qurıp başladılar», – dedi siyasetşınas.
Elmira Muratovanıñ aytqanına köre, Almaniya Türkiye cenkke qarışıp, oña yardım etecegine ümüt etken edi. Aynı bu sebepten türk halqlarğa nisbeten böyle adımlar atılğan edi.
«Men kollaboratsionizm aqqında subetleşmege istemeyim, bu mevzunı vesiqalar esasında raqamlar aqqında ayta bilgen mütehassıslar aydınlatmaq kerek. Men bir şeyni qayd etecem, 1944 senesiniñ mayıs ayında qırımtatarlarnı işğalcilernen işbirliginde qabaatlap, sürgün ettiler. Olarnıñ ayatında bu eñ facialı vaqia oldı. Sürgünlik ocalardan talebelerge diniy bilgiler yetkizüvni yoq etti. Adamlarnı er şey qarışqan yerde çıqardılar. İslâm bayağı deñiştirilgen edi ve yalıñız umumiy merasimler qaldı. Onıñ içün qırımtatarlar yarımadağa avdet olğan soñ din ilerilemesinen bağlı bir sıra problemler yaşadılar», – dep qayd etti ekspert.
Qırımda islâmnıñ ğayrıdan canlandırılması Ukraina mustaqilligi zamanında başlandı. Musulman cemiyetleri peyda oldı ve 323 cami quruldı.
Elmira Muratovanıñ «Qırımda İslâm: tarih saifeleri ve zemaneviy kerçekleri» lektsiyası «Qırımtatarlar kimlerdir?» Lvov lektsiyalarında beşinci oldı. Lektsiyalarnıñ teşkilâtçıları – «Krım SOS» cemaat teşebbüsi ve Ukrainada Avropa Şurasınıñ ofisidir.


text:
Bağışlañız, bu metin tek “ykp” tilinde mevcuttır.
Video
Genotsid cinayeti, insaniyetlikke qarşı cinayetler, cenk cinayetleri, tecavüz cinayeti aqqında
Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Temsilcisi Anton Korınevıçnıñ onlayn-lektsiyası
2014 senesi saban (mart) ayı 27 künü BMT Baş Assambleyası Ukrainanıñ topraq bütünligine dair rezolütsiyanı qabul etti
Anton Korınevıç: «İşbu rezolütsiya Qırım Ukrainağa ait olğanını, ait olmağa devam etkenini, Qırım MC ve Aqyar şeeriniñ topraqları ise Ukraina topraqlarınıñ ayırılmaz bir parçası olğanını qayd ete».
Пpo дocлiджeHHя «Okyпaцiя KpиMy: Бeз зHakiB, бeз iMeHi, xoBaючиcb зa cпиHaMи циBiлbHиx»/ Oб иccлeдoBaHии «Okkyпaция KpыMa: Бeз зHakoB, бeз иMeHи, пpячacb зa cпиHaMи rpaждaHckиx»/”Qırım işğali: tınç eali arqasında işaretsiz, adsız saqlanğanlar” mevzusında tedqiqat aqqında
QIRIM UKRAİNADIR!
Volodımır Zelenskıy arbiylerni ve göñüllilerni Ukraina Silâlı quvetleri künü ile hayırladı