text:
54 myanmarlı yök maşinasında hawasızlıqtan ülde
İsän qalğan 20 keşe isä xastänägä ozatılğan.
Xäbärlärgä qarağanda älege myanmarlılar üzlären Taylandga kertüe öçen keşelärgä aqça tülägännär.
Ber waqıtlar Birmaniä dip tä atalğan Myanmar, Taylandqa kürşe il. İldäge yıllardan birle däwam itkän qatı xärbi rejim arqasında Myanmar töbäktäge iñ yarlı illärdän berse.
Xaqimiät basımınnan yäisä yarlılıqtan qaçqan xalıq isä kürşe illärgä ağıla. Bügenge könde Taylandta 2 millionlap myanmarlınıñ eşçe bar dip isäplänä. Ğadättä bik äz aqçağa iñ awır eşlärdä häm qayçağında imin bulmağan eşlärdä qullanılğan myanmarlılarnıñ eş xaqı az bulsa da, üz illärendä alğan aqça belän çağıştırğanda şaqtıy küp.


c: text/html

text:
Ğiraq Quşma Ştatlarnı häm Britaniäne yalğan taratuda ğäyeli
Ğiraqta küpläp üterü qoralları ezläw däwam itkändä Bağdad Britaniägä häm Quşma Ştatlarğa qarşı açıq möräcäğätlär suğışı başlap cibärde. Tıyılğan qorallarnıñ buluın kire qağuçı Ğiraq qoral tikşerülärdä AQŞ üzäk küzläw idaräsen dä qatnaşırğa çaqırdı, häm bu däwlätlärne yalğan taratuda ğäyepläde. Qoral tikşerülärgä bäyle soñğı waqıyğalar belän sezne Naif Aqmal tanıştırıp kitä
AUDİO: Bu könnärdä Ğiraqqa qarşı uynaluçı älege qotoçqıç uyında Amerikannar häm Britannar ğına qatnaşa. Alar BMO qoral tikşerüçelären, xalıqara atom energetikası agentlığın häm dönyanı Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralların yäşerüen raslawçı ışanıçlı dälillärgä iä bulularına inandıra aldı.
“Xätta CİA şikle urınnarnı kürsätü öçen qoral tikşerüçelär yanına berär keşesen cibärsä dä ber qarşılığıbız yuq,” - dide Saadi. Waşington CİA keşelären cibärü täqdimen kire qaqtı häm xäzer döreslekne raslaw yöklämäse Quşma Ştatlarda tügel, kiresençä Ğiraq häm Prezident Säddam Xösäyen dönyağa küpläp üterü qoralları citeştermäwlären kürsätergä tieş dide.
Prezident Säddam Xäzer dönya cämäğätçelege Amerikağa monnan arı Ğiraqnıñ irekle xezmättäşlege öçen agressiä häm çikläwlär zarurlığı bulmawın äytergä tieş dide. Düşämbe könne xakimiättäge Baath partiäseneñ räsmi basması bulğan ät-Thawra gazetı berençe bitendä Buşnı Ğiraqqa qarşı suğışnı aqlaw öçen yalğan qullanuda ğäyepläde. Gazeta “keçe Buş xakimiäte cämäğätçelek iğtibarın çınbarlıqtan çitkä yünältü häm Ğiraqqa qarşı agressiä öçen säbäp ezläw maqsatında yalğanğa häm ğäyepläwlärgä nigezlängän qotırğan kampaniä başlıy” dip yazıp çıqtı.
Bügen qoral tikşerüçelärneñ biologik qoral ezläwçe törkeme elek balalar öçen söt citeşterelgän, xäzer yabılğan, Bağdadtan 25 çaqrım könbatıştağı ber urınnı barıp qaradı. Ximik qoral ezläwçelär bağdadtan 10 çaqrımda urnaşqan terlek vaksinaları şirkäten häm xärbi industriäläşterü komissiäse qaramağındağı tağın ber urınnı tikşerde.
Aq Yort wäkile Reuter agentlığına “bez Ğiraqnı BMO aşa qoralsızlandıru niätennän çigenmi genä, Säddam Xösäyenne qoralsızlanırğa mäcbür itüneñ soñğı öleşenä kerep barabız dide.
Ul Arada Ğiraq tiräsendä suğışqa äzerlek çaraları däwam itä. Bağdat höcüm bulğan oçraqta Ğiraqtağı möhim qorılmalarnı saqlaw öçen tere qalqan bulırğa teläwçelärne Ğiraqqa kilergä çaqıra başladı. İzrail’ suğış bulğan oçraqta Ğiraqnıñ üç alu höcümnärennän saqlanu öçen äzerlek künegüläre ütkärä häm raketa höcümennän salqanu sistemaların yaxşırta. Waşington Farsı qultığı tiräsendä Ğinwar-Fevral’ aylarında 100 meñlek ğäskär tuplarğa niätli. Belgeçlär äytüençä suğış bula qalsa anı Mart, Aprel’ aylarına qaldırırğa yaramiaçaq, çönki ul waqıtta Ğiraq çüllärendä cäyge çellä başlanaçaq.
Ğiraqqa bäyle möhim kiläse möhim qararlarnı isä Ğinwarnıñ 27-sennän soñ kütärgä kiräk. Ul köndä qoral tikşerüçeläre BMO İminlek Şurasında xisap biräçäk. Naif Aqmal, Praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Paqstan Prezidentı Pärwäz Möşärräf atom texnologiälären taratmıy ğına ilneñ atom qoralı mömkinleklären arttırığa cıyınuın belderde. Xärbilär äytüençä, Möşärräf atom programmasınıñ maqsatı ilneñ iminlegen arttıru häm bu programmağa iñ zur ähämiät bireläçäk digän. Paqstan xärbiläre şulay uq bügen ğädäti häm atom töş çuqmarların 2 meñ çaqrımğa qädär iltä ala torğan yıraq ara raketa sınawın uñışlı ütkärüläre turında belderde.
Bu sınawnı Möşärräf üze küzätep tordı häm soñraq belgeçlärne häm injinerlarnı qotlap çığış yasadı.
AUDİO: Minem fikeremçä, bügen bez zur texnologik adım yasadıq. Bezneñ üz ğalimnärebez, cirle ğalimnärebez ike däräcäle motor ayıruda uñışlı zur adım yasadı.
Xärbilär belderüendä Paqstannıñ bu sınaw turında Hinstannı aldan kisätep quyğanlığı äytelä. Paqstan belän anıñ atom qoralı ölkäsendäge köndäşe Hindstan küptänge Kaşmir nizağına häm başqa uzara mäs'älälärgä çişeleş tabarğa teli.


text:
Qabat “Yağımlı yaz” kilde
Unike yıl elek G. Tuqay tuğan köne uñayınnan, tatar yäşlären bergä tuplaw öçen “Mäğrifät” gäcite, “Azatlıq” tatar yäşläre berlege oyıştırıp cibärgän älege çara xäzer äkrenläp Qazan xakimiäte qulına küçte. Bıyılğı oyıştıruçılar arasında da Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı häm “İdel” yäşlär üzägennän tış barlıq oyışmalar şähär xakimiätenä qarıy. Ul Balalar häm yäşlär eşläre komitetı, “Tatarstan-yaña ğasır” ictimaği säyäsi xäräkäteneñ Qazan territorial' bülege, Qazan milli mädäniät üzäge häm Qazan şähäreneñ tellär häm mädäniätlären üsterü buyınça “Ömet” fondı.
Bıyılğı festival'dä dä başqa yıllardağı kebek küp kenä yuğarı uqu yortları studentları qatnaştı. Qazan däwlät pedagogiä universitetı, Qazan däwlät universitetı, Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetı älege festival'dä inde şaqtıy çarlanğan bulsa, Arçanıñ pedagogiä kölliäte äle berniçä yıl ğına qatnaşıp kilep üzeneñ ostalığı belän bıyıl barlıq tamaşaçılarnı şaqqattırdı. Dimäk, respublika rayonnarındağı uqu yortları da şähär festivalenä äkren genä ütep kerä dip äytergä bula. Bu üzenä kürä ber yañalıq bulıp tora. Bu xaqta festival'neñ jyuri räise Rimma İbrahimova da bilgeläp uzdı:
Yıl sayın festival'dä qatnaşuçılar sanı arta. Qazannan ğına tügel, ä respublika rayonnarınnan da küp qatnaşalar. Şunıñ belän anıñ sıyfatı da yaxşıra. Tatarstannan çittäge yäşlärneñ qatnaşuı da bezne söyenderä. Soñğı yıllarda Tatarstannan çittä yäşäwçe yäş millättäşlärebezneñ dä “Yağımlı yaz”da kübräk qatnaşa başlawın Rimma İbrahimova bilgeläp uzdı inde. Udmurt däwlät universitetınıñ “Güzäl” tatar xalıq biyu ansamble üzläreneñ çığışları, milli kiemnäre belän zaldağı bar tamaşaçını şaqqattırdı. Bilgele bulğança, festival'neñ ğala-konsertına iñ-iñnärne genä saylap qaldırıp bereşär genä çığış yasatalar. Xätta köçle alqışlar bulsa da, waqıt tar bulu säbäple çığış yasawçılarnıñ kire säxnägä çığuı qaralmağan. Ä İjawlılarnıñ programmağa ike iyülläre kertelgän ide. Alar tatarstanlılarnı artta qaldırıp biyu nominatsiäsendä berençelekne yauladılar. Ural däwlät pedagogiä universitetı studentı Miläwşä Gaynanova da, Samara däwlät universitetınnan Gölşat Zinnurova da udmurtiädäge duslarınnan qalışmadılar, yuğarı urınnarğa layıq buldılar. Ğomumän ğala-konsertta utızğa yaqın çığış yasaldı. Anda cır-biyudän tış näfis süz, törle kölkele tamaşalar da buldı. Şulay uq alıp baruçılarğa da baya birelde. Ä alar barlığı dürtäw ide. İjawdan, Arçadan häm ikese Qazannan.
Ciñüçelärgä kilgändä, ägär uzğan yıl gran-pri berkemgä dä birelmäsä, bıyıl anı “Gölcamal” tatar xalıq cırı öçen Aygöl Sağinbayvıa aldı. Küp kenä tamaşaçılarğa Aygöl Salawat konsertınnan tanış. Ul anı konsertta üz uquçısı itep tanıştırğan ide.
Festival'dä törle nominatsiälär buyınça berençe häm ikençe urın aluçılar şaqtıy buldı. Alarnıñ härbersenä çäçäklär häm büläklär birelde.Landış Xarrasova


text:
Dönyada yaña aşqınıp qorallanu başlanamı?
Şuşı atnada Xalıqara Atom Energiä İdaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei, töp iğtibar İran belän Tönyaq Koreada bulsa da, dönyanıñ 30lap ile çağıştırmaça tiz arada atom qoralı yasıy ala, dip belderde. Älegä bu illärneñ kübese Atomnı Taratmaw Kileşüen (ATK) ixtiram itä, läkin belgeçlär fikerençä, wazğiät üzgärep, dönyada yänä aşqınıp qorallanu başlanırğa mömkin.
Ul kileşüne inde 190lap il imzaladı. Ämmä 36 yıl ütkännän soñ, dönya iminräk tügel. Xäzer dönyada atom qorallı 9 däwlät bar, şularnıñ 4se ATK kileşüen imzalamağan. Belgeçlär fikerençä, andıy illär sanı artırğa mömkin. Düşämbedä Venada ütkän konferensiädä Xalıqara Atom Energiä İdaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei xäzer dönyada atom qoralına iä bulu "modağa kerä" başladı dide:
"Qızğanıçqa qarşı säyäsi mohit bik ük imin tügel. Soñğı distä yılda küp kenä illärneñ atom qoralın yasaw tırışlığın kürdek Bu Ğiraqtan başladı, annarı Liviä. Menä inde ike distä yıllap İrannı tikşeräbez. Tönyaq Korea sınaw ütkärde" di Atom İdaräse başlığı.
Äl-Baradei süzlärençä, Quşma Ştatlar, Rusiä häm Qıtay atom qoralın töp saqlanu çarası itep quyğanda, başqa illär dä şuña omtıla. Alar bu ike törle standart belän başqa kileşergä telämi.
Xalıqara cämäğätçelekneñ Tönyaq Korea belän İranğa basım yasıy almawı da başqalar öçen etärgeç bula ala, di belgeçlär:
"Ägär illär kürşeseneñ atom qoralın yasaw niäte bulmawın belsä, dönya iminräk bulır ide. Läkin ägär kürşelär kileşüne boza başlasa, bigräk tä kierenke Yaqın Könçığış häm Tönyaq-könçığış Aziädä, atom qoralın yasıy alğan illärgä monıñ niçek täesir itäsen äytüe qıyın" di Londondağı Strategik tikşerenülär institutı belgeçe Mark Fitzpatrick.
Nindi illärneñ atom qoralın yasaw säläte bar soñ?
Şöker, bu illärneñ kübese totrıqlı demokratiädä yäşi häm atom texnologiäsen tınıç maqsatlarda qullana. Äytik, Yewropa illäre, Yaponiä, Argentina, Braziliä.
İñ zur borçu uyatqanı Yaqın könçığış illäre, di Fitzpatrick, berençe çiratta İran. Atom qoralın yasarlıq illär isemlegenä ul şulay uq Mısır, Törkiä häm dä Söğüd Ğäräpstanın kertä.
Xalıqara cämäğätçelek närsä eşli ala, digän sorawğa:"Ber yul – bayıtu texnologiäsen çikläw, illär monıñ belän üzläre şöğellänmäsen öçen, alarğa atom reaktorları öçen yağılıqnı bayıtıp birü. İkençese - ATK kileşüennän çığunı awıraytu" di Mark Fitzpatrick.
Monnan tış Atom däwlätläre Sınawlarnı tıyu turında kileşüne raslap başqalarğa yaxşı ürnäk birä alır ide. Läkin bu kileşüne Atom klubına "nigez salğan" Qıtay da, Quşma Ştatlar da, älegäçä raslamağan.
Belgeçlär şulay di: atom qoralın çikläw ul beraqtan fänni mäsälä bulsa, ikençe yaqtan – psixologiä mäsäläse.
Ali Ğilmi


text:
11 fivraldä Amerikanıñ Kaliforniä ştatı Los Angeles şähärendä 49nçı tapqır Grammy büläkläre tapşırıldı. Kino sänğätendä Oscar kebek yuğarı däräcägä iä bulğan bu büläklär aslında könbatış muzıkası torışın bilgeläsä dä, anda nominasiälär küp törle... Bıyıl Tönyaq Amerika häm Yevropadan tış dönyanıñ başqa töbäklärennän çıqqan muzıka "Dönya muzıkası" şälkemenä berläşterelde... Bu ölkä şul qadär kiñ ki – Üzäk Aziäneñ "maqam" törläre, Könyaq Afrikanıñ çirkäw cırları, Hindstan , Ärmänstan häm İran köyläreneñ ber nominasiägä kerüe – küpmeder däräcädä säyer küreneş, ämma – bu millätlärneñ köyläre zur däräcäle säxnädä yañğradı... "İñ yaxşı xalıq muzıkası albomı" nominasiäsendä lyutnya digän uyın qoralında başqaruçı İran ostası – ärmännärneñ duduk qoralında uynawçı belän bergä üz äsären täqdim itte.. İranlı Alizadeh häm ärmän Gasparyan köylärgä ärmän häm azärbäycan şiğerlären dä östi.
Şulay uq Los Angelesta büläkkä Düşämbe Maqam Akedemiäse studentı başqarğan taciq maqamnarı täqdim itelde... Älege akademiädä – 19nçı yıldan birle başqarılmağan şaşmaqam digän muzıka törlärenä öyrätälär..
İñ küp, 5 büläkne – amerikannarnıñ The Dixie Chicks digän törkeme aldı... 3 xatın-qızdan torğan bu törkemneñ ciñüe – säyäsi yaqtan da iğtobarğa layıq... 2003nçe yılda alar – prezident George Bushnıñ Ğiraq suğışın başlawın täñqitlägän ide, anıñ öçen alarnıñ ör yaña albomnarın radiolarğa çığarmadılar.... häm menä xäzer alar – ciñüçelär rätendä.
Alsu Qormaş


text:
Dakarda tatarstanlılar qazağa oçradı
Bilgele bulğança, bu könnärdä Afrika çüllärendä Dakar-2007 ralliı bara. Anda Tatarstannıñ Çallı şähärennän KamAZ-master komandası çığış yasıy. 10 ğinwarda bäygeneñ 5 etabı tämamlandı. Läkin ul bezneñ sportçılar, döresräge Vladimir Çagin citäkçelegendäge törkem öçen şaqtıy ayanıç näticälär alıp kilde. 4 etap näticäläre buyınça bu törkem yök maşinaları arasında berençe urında bara ide. Läkin yarışnıñ Marokko öleşe Dakar çabışlarında 5 märtäbä ciñü yawlağan Vladimir Çagin ekipajın bäygedän kitärgä mäcbür itte. Çönki alar şaqtıy zur yul qazasına oçradı. Çabışnıñ başqa qatnaşuçıların uzğan waqıtta säğätenä 100 kmdan artıq tizlek belän barğan çaqta KamAZ taşlar öyemenä barıp bärelgän häm 3-4 märtäbä äylängän. KamAZ-master komandası wäkilläre mäğlümätlärenä qarağanda, näticädä Çagin törle däräcädäge cäräxätlär alğan, ekipajnıñ tağın ber äğzäse – Sergey Savostin – umırtqasın awırttırğan. Alarnıñ sälämätlegenä xäzer inde bernindi qurqınıç yanamasa da, bu törkem bäygedäge çığışın däwam itä almayaçaq.
Xäyer, tatarstanlılar Dakarda ciñügä ömetlären özmi. Yarışta respublikadan tağın 2 ekipaj köräşne däwam itä. Şularnıñ berse – İlgizär Mardeev citäkçelegendäge KamAZ älege 3 urında bara. Bügenge köndä berençe urınnı bili torğan Xans Steysi ekipajınnan alar säğät yarımğa qalışa. Dakarnıñ 6 öleşe Mavritaniädän ütä, anıñ ozınlığı – 817 km.
Gölnaz İlgizär


text:
Bu ciyennıŋ tөp teması – Üzәk, Kөnçığış Evropa hәm Urta dingez tirәsennәn berniçә distә ilne berlekkә alu şartların qarawdan ğıybәrәt. Dania premeyer-ministrı Anders fog Rasmussen, nәmzәt illәrne Evropa Berlege tәqdim itkәn finans şartlar belәn rizalaşırğa çaqırdı. "Bu bez bara alırlıq ciğenülәrneŋ iŋ zurısı" dide ul. Evropa Berlege hәm nәmzәt illәr arasında tөp qarşılıqlar, awıl xucalığı өçen bülep birelә torğan aqçanıŋ külәme mәsәlәsendә kilep çığa. Polşa xөkümәte belderğәnçә, Evropa Berlege, yaŋa әğzәlәrğә vәğdә itkәn akçanıŋ külәmen, bu oyışmaga inde kerğәn illәrğә berelә torğan finans yardәmneŋ yartısına qadәr artırırğa rizalaştı. Mөŋa qәdәr, berençe 3 yılda alına torğan aqça 40% tirәsendә genә bulır dip farazlana ide. Bu xaqtağı sөylәşülәr kөn dәwamında alıp barıldı.
Tөrkiә Premyer ministrı Abdulla Gül Tөrkiәneŋ Evropa berlegenә kerü sөylәşülәren 2003 yılda başlarğa diğәn tәqdimen tağın ber tapqır qabatladı. Gretsiә xükümәt başlığı Kostas Simitis belәn oçraşqannan sөŋ, Gul Evropa berlege citәkçelәreneŋ Tөrkiә tәqdimen qabul itülәrenә өmmet belderde. Gul süzlәrençә, Tөrkiә berlekkә kerü өçen sөylәşülәr başlarga әzer. Frantsiә hәm Germaniә Tөrkiәne berlekkә әğzә itep alü өçen sөylәşülәrne 2005 yılda ğına başlarğa kirәk dip sanıy. Tөrkiә parlamentı keşe xoquqları өlkәsendә reformalar uzdıru turında sammit aldınnan qanun qabul itep өlgermәde. Parlamentta sөylәşülәr şuşı konnәrdә başlanır dip kөtelә.


text:
Bu konstitutsiä turında uzğan iyün ayında kileşende. Ul Berlekneñ citäkçelegen köçäytä. Prezidentlıq häm tışqı eşlär ministrınıñ möddätläre ozaytıla, cinayätçelekkä häm röxsätsez möhäcirlekkä qarşı köräştä wäkalätlär arttırıla. Yewropa Berlegeneñ härber äğzası ratifikatsiälägännän soñ bu konstitutsiä ğämälgä keräçäk.
Konstitutsiäne imzalar aldınnan İtaliä premyer-ministrı Silvio Berluskoni Berlektäge başqa illärneñ premyer-ministrların komstitutsiäne kiçegüsez ratifikatsiäläw öçen basım yasarğa çaqırdı.
Berluskoni 450 million Yewropa Berlege watandaşınıñ yazmışları urtaq dide.
Moñarçı tarixta berqayçan da ireklek häm demokratiäneñ töp qimmätläre yözlärçä million keşeneñ yazmışın bergä bäyläwdä şul qädär möhim rol' almağan ide äle dide Berluskoni.
Konstitutsiäne ratifikatisäläw berlektäge 25 ilneñ 8-endä referendumğa çığarılırğa mömkin. Ägär ul illärneñ berse genä bulsa da referendumda qarşı tawış birsä konstitutsiä kire qağılaçaq.


text:
BAY`ĞANÏN AWDANINDAĞI QAZAQSTAN AWILINIÑ TURĞINDARI QONIS TOY`IN TOY`LADI. “BOLAŞAĞI JOQ” AWILDAN AWDAN ORTALIĞINA KÖŞİP KELİP JATQAN QAZAQSTANDIQ ALTI OTBASIĞA PÄTER KİLTİN AWDAN ÄKİMİ MAMIRĞALÏ DOSQULULI SALTANATTI JAĞDAY`DA TABISTADI. «JUMISPEN QAMTW 2020» BAĞDARLAMASINIÑ 3-BAĞITI «EÑBEK RESWRSTARINIÑ UTQIRLIĞIN ARTTIRW» BOY`INŞA QAZAQSTAN ELDİ MEKENİNEN AWDAN ORTALIĞINA 6 OTBASI QONIS AWDARDI. SALTANATTI ŞARAĞA AQTÖBE OBLISTIQ JUMISPEN QAMTWDI ÜY`LESTİRW JÄNE ÄLEWMETTİK BAĞDARLAMALAR BASQARMASINIÑ BASŞISI OTAROV QAY`RAT ORINBASARULI QATISTI.
Bul küni künniñ ızğarına qaramastan jaña üy`lerdiñ awlasında köñildi äwen qosılıp, jüzinen qwanıştıñ lebi sezilgen Qazaqstan awılınıñ burınğı turğındarımen olardıñ qwanışın böliswge kelgen awıldastardıñ qarası köp boldı. Şarada awdan äkimi M.Aqqağazov jaña päter ïelerin qwanıştarımen quttıqtadı. Respwblïkalıq byudjetten Qarawılkeldi awılındağı eki päterlik tört jaldamalı kommwnaldıq turğın üy` qurılısına 47015089 mıñ teñge bölingen. Arnay`ı konkwrstıñ jeñimpazı atanğan «SAQ grwpp» JŞS - i ağımdağı jıldıñ qırküy`ek ay`ında turğın üy` qurılısınıñ montajdaw jumısarın tolığımen ayaqtağan. Nısannıñ sırtqı ïnjenerlik jeliler men abattandırw jumıstarına respwblïkalıq byudjetten 14132,911 mıñ teñge jergilikti byudjetten 6974,000 teñge bölinip qazan ay`ında qurılıs tolığımen ayaqtalğan.
Mereke qarsañında Qarawılkeldi awıldıq okrwgine qarastı Qazaqstan eldi mekeniniñ turğındarı Asqar Mädïev, Ötegen Tanawov, Nurbolat Qıdırbaev, Nurlan Twrexanov, Alpamıs Baktïyarov, Turğalï Tölebay`dıñ otbasıları awdan äkimi M. Aqqağazovtıñ qolınan päter kiltterin aldı. Saltanattı räsimde qwanış ïeleri atınan söz söy`legen Turğalï Tölebay` Elbasınıñ bastamasımen jüzege asırılğan bağdarlamalar baspana alwda qarapay`ım turğındar üşin tïimdiligi zor ekenin ay`tıp, awdan basşısı men «SAQ grwpp» JŞS-i ökilderine erekşe rïzaşılığın bildirdi. Lenta qïyu räsiminen key`in awdan äkimi bastağan top jaña päterlerdiñ işin aralap kördi.
«Jem - Sağız» aqparat


text:
Ayatiyat
Ayatiyat (Biologiya) - canlılarnı tedqiq etken bir ilim dalıdır. Ayatiyatnıñ nebatiyat (botanika), ayvaniyat (zoologiya) ve tibbiyet kibi bir çoq dalı eskidir.
Ayatiyatçılar bütün canlılarnı, bütün seyyareni qaplağan kürreviy büyüklikten, üceyre ve molekulalarnı qavrağan mikroskopik büyüklikke qadar olarnı tesirlegen müim dinamik adiseler ile birlikte tedqiq etken, ayatiyat iliminen oğraşqan kişilerdir. Bir çoq esnası terkibinde sığındırğan ayatiy esnaslardan bazıları; energiya ve maddeniñ işlenmesi, vucutnı oluştırğan maddelerniñ sintezlenmesi, yaralarnıñ yahşılaşması ve cümle organizmniñ çoğalmasıdır.
Ayatiyat, bu qadar ziyade mevzunı öz qavramı altında toplağanı içün bir çoq dallarğa bölüngendir. Organizm türüne köre bu ilim dalını bölgen usul; ösümliklerni tedqiq etken botanika, ayvanlarnı tedqiq etken zoologiya ve soñki olaraq da mikroorganizmlerni tedqiq etken mikroayatiyatnı baş dallar olaraq ala. Bazı bölme usullarnı ise, tedqiq etilgen organizmlerniñ derecesine köre bu talilni yapmaqtadır. Bu sistema ayatnıñ temel himiyasını tedqiq etken molekulalar ayatiyatnı, ayatnıñ temel yapı taşları olğan üceyrelerni tedqiq etken üceyre ayatiyatını, organizmlerniñ içki organlarınıñ çalışuvını tedqiq etken fiziologiyanı, organizmlerniñ tış körünişlerini tedqiq etken morfologiyanı ve organizmlerniñ bir-birleri ve çevre ile bağlarını tedqiq etken ekologiyanı, ayatiyatniñ baş dalları olaraq qabul ete.


text:
Üzañ üzgärüme, yalğan sannarmı? Antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov fikere
Bulğan qädär mäğlümatlarğa añlatma alır öçen bez milli säyäsätneñ küptänge texnologı, Rusiä Fännär Akademiäseneñ möxbir äğzası, etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkovqa möräcäğät ittek. Valeriy Tişkov ruslarnıñ, ukrainnarnıñ, nemes häm başqa xalıqlarnıñ kimü säbäplären äytte. İñ berençe çiratta, bäysezlek alğan Ukrainağa, Belarusiägä, Berläşkän Germaniägä küçep kitü bermä-ber artqan. Şul uq mantıyq buyınça, Ukrainadan, Belarusiädän, Üzäk Aziä illärennän qaytuçı ruslar häm rusiälelärneñ sanı ni öçen ğomumi ruslar sanın artırmawın Valeriy Tişkov äytep tormıy. Ul tatarlarnıñ üzañnarı artuı näticäsendä qatnaş ğailälärdä tuğan balalarnıñ iñ kimendä yartısı tatar bulıp yazıluına iğtibar itä. Bu bigräk tä Tatarstanda. Dimäk, tatarlar soñğı yıllarda ruxi yaqtan kütärelep, Tatarstan belän elemtälärne nığıta başlağaç, alarnıñ sanı artırğa tieş ide. Ämma, tatarlarnıñ ğomumi sanı nibarı 30 meñgä genä artqan. Xätta, keräşen tatarların, mişärlärne häm başqa töbäk törkemnären ğomumi tatar xalqı sostavında xisaplağanda da, artım zur tügel. Bigräk tä, Üzäk Aziä illärennän qaytuçı millättäşlärebezneñ sanı 100 meñgä yaqın ikänlegen iskä alğanda. Bu xikmätle statistikanı xäzergä añlata almıybız. Valeriy Tişkov isä, başqortlarnıñ 330 meñgä, yäğni 26 protsentqa artıp kitüen bolay añlata.Etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov fikerençä, başqortlar da xäzerge zaman etnik model''läre arasına kerä. Yäğni, alar da, yevropadağıça şähärlärgä küçä, başqa xalıqlar belän qatışa, alarnıñ tabiği artımı tabiği kimü yäki ülüçelär sanın ällä ni uzıp kitmi. Şulay da, başqortlarnıñ sanı 330 meñgä artqan. Valeriy Tişkov, bu xälneñ ike säbäbe bar dip uylıy. Anıñ berse – milli üzañnıñ, yäğni keşeneñ milläteneñ üzgärüe, süz üz teläge belän millät üzgärtü turında bara, häm ikençe säbäp – pripiska, yasalma räweştä üzgärtep yazu bulırğa mömkin.
Bik qızıqlı fiker bu. Dimäk, berniçä yöz meñ tatarnıñ üzañı tiz genä üzgärep kitkän bulıp çığa. Yäğni, totqannar da waz kiçkännär. Mondıylar küpme soñ häm küpme tatar yasalma räweştä yalğan statistika kerep, yuqqa çıqqan? Bu sorawğa cawap yuq. Ämma, älege temanı bez kiläse analitik tapşırularda däwam itärbez.Rimzil Wäli


text: London. Britaniäneñ "Lancet" basmasında çığarğan xisabında Xalıqara Sälämätlek saqlaw oyışması, eçke sunı çistartu, hawa sıyfatın yaxşırtu häm yullarnıñ iminlegen arttıru aşa bar Yevropa buylap distälägän meñ balanıñ ğömeren saqlap qalıp bulır ide dip belderä. Xisapta, qitğada ülgän balalarnıñ öçtän ber öleşendä alarnıñ ğömere näq menä pıçraq su, hawanıñ bozıq buluı, törle cäräxätlär alu säbäple özelä dielä. Oyışma sannarına qarağanda, moxit bozıqlıqları arqasında yıl sayın 100 meñläp bala ülä. Bu bigräk tä Üzäk Aziä däwlätläre häm Törkiägä xas küreneş dielä Xalıqara Sälämätlek saqlaw oyışması xisabında.


text:
Qolşärif mäçete
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qolşärif mäçete - Qazan şähäreneñ baş mäçete, Qazan üzägendä - Kirmänendä urnaşa.
Qazan Kirmänedäge 16. yöz dini qorılmalarınnan berse.
Tatar xalqı qaharmanı - Qolşärif[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan xanlığınıñ bäysezlege öçen köräşçe, mäşhür tatar qaharmanı, şağir, däwlät eşleklese, ruxani, säid Qolşärif xörmätenä şulay atalğan. 1552 yılnıñ 2 oktäberendä, il belän bergä, anıñ ruxi ostazı — Qolşärifneñ dä ğömere kiselä. Qolşärif üz şäkertläre belän baş Cämiğ mäçete öçen doşmannarğa qarşı suğışıp mäçet basqıçlarında üterelep häläq bulğan. Böyek tatar qaharmanı - Qolşärif istälegenä baş Qazan mäçete atalğan.
Torğızılğan mäçet[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2 tördäge 8 manaralı, üzägendä çatır gömbäz belän tämamlanğan mäçet; elekkege Renaissance häm Ğosmanlı Töreklär arxitekturası stile elementlären qatnaştırıp, Bolğar-Tatar ğädätlärendä qorılğan dip faraz qılına. İske Cämiğ mäçete Söyembikä manarası urnaşqan bulğan. 1552. yılda Qazannı Urıs ğäskärläre yawğanda cimerelä.
1996. yıldan Qazan Kirmäne kompleksında şul isemendäge mäçet yañadan torğızılıp tözelä.


text:
1-nce dikäber Dönya AİDS-Spid köne .AİDSqa qarşı köräşüçe aktivist, oyışmalar törle çaralar oyıştırıp cämäğätçelekneñ iqtibarın çälep itergä tırışa. Bıyıl ğına dönyada 3 million keşe AİDS belän çirläp ülde. Rusiä häm eleke SSRda sonğı yıllarda spid epidemiesenä qarşı qayber çaralar kürelsä dä , monıñ ekonomik näticäläre yäğni sälämätlek saqlaw çığımnarınıñ artu, eşläp çığarunıñ kimiäçäge turında ber dä söyläşelmi.
Şimbä könne Dönyanıñ tanılğan isemnäre şulsanda Könyaq Afrikanıñ eleke prezidentı Nelson Mandela Cap Townda 40meñ keşe qatnaşqan häm dönyanıñ törle illärendä millionnan artıq keşeneñ internette tıñlağan mäxsus konsert oyıştırıp SPİD çirenä iqtibar cälep itergä tırıştı. Konsert, anti-apartheid aktivist Mandelanıñ törmädäge nomere kebek 46664 dip ataldı.Mandela spidnı barlıq suğışlar, açlıq häm su basularınnan da kübräk can alğan qurqınıç dip taswirlap (audio) SPİD inde xästälek kenä tügel ä keşe xoquqları mäsäläse bulıp tora dide. Bugen 1nçe dikäber AİDS köne uñayınnan bik küp illärdä kürgäzmä, konferensiä,şämle yöreşlär oyıştırılıp üsä, tarala barğan epidemiä turında mäğlümät arttırıla. Dönya sälämätlek oyışması häm BMOnıñ SPİD programması bügen SPİD virusın yoqtırğan keşelärdä çirneñ çığuın kiçektergän mäxsus darularnıñ taratıluın ğadiläştergän kampaniä başlatıp cibärüen iğlan itä.Bu plan virusnı yoqtırğan 3mllion keşene 2005nçe yıl azağına qädär modern darular belän tämin itüne küzdä tota. SPİD virusın yoqıtırğan keşelär yaña tör darular belän şaqtıy waqıt yäşi . Ämma yılına keşe başına 9meñ dolar torğan bu darularnı här kem alalmıy.Dönya bankı post-kommunistik illär citäkçelären qurqınıçlı epidemiäneñ taraluın tuqtatu öçen çaralar kürergä çaqıra.Rusiädä1998-nçe yıl belän çağıştırğanda spid waqıyğäläre 20märtäbägä arttı.Bu unyıllıqnıñ azağında Russiädä spidlılıar sanı ber million 400meñ keşegä citäçäk häm alarnıñ 100meñe yıl sayın ülep baraçaq. Bu sannar ğomumän Rusiädä qabul itelsä dä, krizisnıñ ekonomik çığımnarı turında ber kem dä söyläşmi.NYta urnaşqan xökümättän bäysez SPİDqa qarşı Transatlantik partnärlığınnan Stewen Massey xästälek kontrol itelmäsä ,ekonomik zarar bik zur bulaçaq di. Massay (audio)
Rusiäneñ ğomumi citeşterü küläme 2010da virus säbäple 4%qa kimeräk bula ala , 2020isä 10%ütep kitä ala. Bu inde spid bulmasa ide ğomumi citeşterü küläme 10%tan artıq bulır ide digän süz.
İqtisadın Yevropa Berlege däräcäsenä citkerü öçen tırışqan Russiägä zur orım bula ala.Rusiä ekonomikası älege waqıtta yılına 5-6%qa üsä Massey SPİD xakimiätlärneñ arta barğan sumda aqçanı sälämätlek saqlaw sektorına , yäğni xästälärgä birergä mäcbür itäçäk dip äytä. SPİD bulmasa bu resurslar kapital investitsiälärenä qullanılır ide. Massey Russiä xalqı qartaya bara,pensionerlar sanı arta SPİDlelärneñ artuı aqça problemasın tağı da kiskenläşteräçäk di.Russiä xakimiätläre in yaman tsenariä buldırmas öçen citärlek aqça sarıf itmi .Mäskäw Spid öçen 4million dollar gına ayıra .Xälbuki şuluq xalıq sanı häm ğomumi citeşterü küläme Rusiägä tängäl Braziliä SPİDbelän çirläwçelär öçen 200 million dollar häm SPİDqa qarşı köräş programmaları öçen tağı östämä aqça sarıf itä. Qotoçqıç ayırmanı kürü öçen matematik tä ğalim dä bulası yuq. Dönya Bankı baş iqtisadçısı Rühl , SPİD ekonomikanıñ barlıq sektorlarına bik tiskäre täsir itäçäk dide.Xästä keşelär eşli almayaçaq, kötelgännän elek üläçäk.Rühl xakimiätlär problemanıñ potensial külämen añlamıy, çönki alar SPİDnıñ xaraketerın añlamıy dip söyli. SPİD virusın yoqtırğan keşe däwalanmasa urtaça alğanda 12 yıl eçendä ülä.12 yıl elek Bu virus Russiädä yuq diärlek qädär az ide. Bügen dä çağıştırmaça az keşe ülä .Russiä mäsäläläre buyınça belgeç Nicolas Redman süzlärençä(audio) Russiä xökümäte pozitsiäsendäge xökümät öçen ,data mäğlümät kilep torğanda alğa taba qarau, problemalarnı kötü bik qıyın. İnfeksiä prosentları äle çağıştırmaça tübän, şunlıqtan alar bu mäsäläne prioritet itep quymıy.
Dönya Bankı sonğı xisabında wazğiät kontroldän ıçqına ala dip kisätä.
färidä xämit,praga


text:
Sember: Ana telen kem yaxşıraq belä?
Sember qalasınıñ könbatış öleşendäge Wırıpay bistäsendä, nigezdä, Tatarstannıñ Bua, Çüpräle rayonnarınnan kilep urnaşqan tatar-çuaş yäşi. Biredäge mäktäp balalarınıñ yartısı – tatar, 23 protsentı çuaş buluı da şunnan. 1988-yılda “Tuğan tel” oyışması mäktäplärgä ana telen qaytaru eşen näq şunda başladı. Mäktäp direktorı Aleksandr Vasil'yeviç Koşelev yärdämendä tatar äti-äniläre cıyılışı oyıştırıldı. Näticädä tatar tele häm sänğäte buyınça fakul'tativ açıldı. Näticädä artaban tatar mädäni tormışında kürenekle rol' uynağan “Gölçäçäk” isemle balalar ansamble tuğan ide.
Ä “Tuğan tel” 1989-yılda ayırım tatar sıynıfı tuplaw xästärlärenä totındı. Mäktäpkä kilüçelärne “Dobro pojalovat'”, “Räxim itegez”, “Ira sunsa ketetper” dip, İskändär ağa Ğizzätullin yasağan altaqtalar qarşılıy başladı. Ul uq, “Tuğan tel” üteneçe buyınça, kitaplardan Tuqay äsärläre buyınça räsemnär küçerep yasadı. Bulaçaq Tatar tele kabinetı öçen Qazannan kitaplar qaytarıldı. Ayzätullowa Ruzaniä, Däwlätşina Fähimä, İbrahimova Äminä, Rawza Qanäfieva xanımnar aprel' pıçraqlarında bata-çuma ayırım sıynıfqa ata-analardan ğarizalar cıyıp yördelär. Törle qarşılıqlarğa qaramastan, mäktäp direktorı üz süzendä tordı – ayırım tatar sıynıfı eşli başladı. Şunnan soñ bu eş özleksez däwam itä. Başqa tatar-çuaş balaları da etnokul'tura däresläre, fakul'tativlar aşa milli tamırlarıbızğa yaqınaytu çaralarına cälep itelä.
Älege mäktäp direktorı Vera Aleksandrova “Tuğan tel” oyışması aktivistlarına 55-mäktäpne onıtuları öçen üpkä beldergän ide. Tatarça kitaplar häm sänğät kollektivı öçen kiemnär yünätüdä yärdäm dä soradı ul.
Milli xäräkät äğzaları kitaplar tuplawnı üz öslärenä aldılar, ä kostyumnar buyınça Maltabarlar berlege räise Rawil Quzäxmätev belän elemtägä kerergä buldılar. Martnıñ 18eHдә mäktäp kitapxanäsenä “Qazan utları” jurnalınıñ 5 yıllıq tuplanması häm 50gä yaqın näfis, publitsistik, tarixi kitaplar tapşırıldı.
Bu uñaydan “Tuğan tel” idäräse ayırım tatar sıynıflarında uquçı barlıq balalarnı da cıyıp, ana tele, milli mädäniät buyınça 6, 7, 8, 9nçı sıynıflar balaları arasında yarış oyıştırdı. Başqaları da tik tormadı: yarışta qatnaşuçılar qıyınsınğanda, 10, 11nçe sıynıflar uquçıları da quşıla tordılar. Ä başlanğıç sıynıflar näniläre, ölkännärdän ürnäk alıp, belem tuplap utırdılar.
Quyılğan sorawlarnıñ töp maqsatı itep, belem tikşerü genä tügel, ä ana teleneñ nindi bay, uñay, urıs telen bayıtqan tel ikänen kürsätü quyılğan ide. Fiğıl törläreneñ qamillegen, mäsälän, tatarça ber süz belän äyterlek mäğnäne urısça öç-dürt süz belän äytü kiräklege açıq kürsätä. Mondıy misallar çarada qatnaşqan äni keşelärne dä qızıqsındırdı.
Älbättä inde, balalar çaraları şiğır-cırsız bulmıy. Ber üzençälek. Balalarnıñ üzläre äzerläp kilgän şiğırlärne uquı ğädäti küreneş. Bu oçraqta anıñ östäwenä tanış bulmağan şiğır yögerek häm sänğätle uqu öçen täqdim itelde. Bu yarışta iñ yaxşılarına cirle şağir Rifqät Xismät “Üz suqmağım” isemle kitapların büläk itte. Ä cır buyınça 6-sıynıf uquçısı El'vira Azizova “Äniem” digän cırı belän ciñüçe dip tabıldı.
Berençe urınğa 8-sıynıf çıqtı. Artaban 7, 9, 6nçı sıynıflar.
Sorawlarğa döres cawap birüçelärneñ berse dä büläksez qalmadı – balalar öçen çığarılğan kitaplar öläşende.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Sovetlar Berlege tarqaluın Vladimir Putin "hälakät" dip bäyäli, ni öçen?
Şuşı säfäreneñ maqsatı itep Vladimir Putin Rusiäneñ Yaqın Könçığıştağı tä''siren arttırunı da quya, anda ul Mäskäwneñ sovetlar çorındağı rolen qaytarırğa teli. Sovetlar Berlege zamannarın sağınu bu ölkädä genä tügel, Rusiä prezidentınıñ berniçä kön elek iğlan itkän yıllıq yullamasında da sizelde. Anda ul küplärne ğäcäpländerep, Sovetlar Berlegeneñ tarqaluı 20-nçe yözyıllıqnıñ iñ zur geosäyäsi hälakäte buldı dip beldergän ide.
Audio, Vladimir Putin
"Sovetlar Berlegeneñ cimerelüe uzğan ğasırnıñ iñ zur geosäyäsi hälakäte buldı, ä Rusiä xalqı öçen isä bu tämam ber faciğä ide - distälärçä million ildäşlärebez Rusiä çitendä qaldı. Tarqalu zäxmäte xätta Rusiäneñ üzenä dä cäyelde" dip beldergän ide Vladimir Putin üzeneñ bıyılğı yullamasında. Anıñ şuşı süzläre ildän çittä Sovetlarnıñ tarqaluı üzeneñ dähşätlege yağınnan İkençe Dönya suğışı kebek çın hälakätlärne dä uzıp kitte meni soñ digän bäxäs uyattı. Qayberäwlär, cimerelüenä qarağanda, Sovetlarnıñ barlıqqa kilüe 20-nçı ğasırnıñ çın mäğnäsendäge hälakäte ide dip belderde. Rusiäneñ üzendä isä Putinneñ şuşı süzläre andıy qarşılıqlı fikerlär uyatıp tormadı, anda anı bitaraflıq, xätta kileşü, rizalaşu belän qabul ittelär. Mäskäwdäge Global''läşüne tikşerü institutı mödire Boris Kagartlitski, misal öçen, Rusiä prezidentı belän kileşä:
Audio, Boris Kagarlitski
"Çınnan da, Rusiä xaqınıñ zur küpçelege öçen Sovetlar Berlegeneñ tarqaluı şäxsi ber hälakät buldı. Näq şulay dip Taciqstandağı keşelärneñ küpçelege, Üzbäkstandağı şaqtıy ğına xalıq, Ukrainadağılar xaqında äytergä mömkin. Ğailär bülende, keşelärneñ ğömerläre tar-mar kilde, yäşäw standartları yuqqa çıqtı, keşeçelek, ğädellek, ireklek ölkäsendäge minimal'' standartlarğa da iğtibar itmi başladılar" dip añlata keşelärneñ Sovetlar Berlege tarqaluın tiskäre bäyäläwen Boris Kagarlitski. Mäskäwdäge Carnegie üzäge xezmätkäre Nikolay Petrov fikerençä, Putinneñ yuğarıda kiterelgän süzläre anıñ şäxsi sağışların da çağıldıra - sovetlar çorında uñışlı ğına KGB-da eşlägän Vladimir Putin ilneñ tarqaluın üz karyerasına çik quyğan waqiğägä tiñli. Berük waqıtta Sovetlar berlege tarqaluın şulay bäyälägän süzläre belän Rusiä prezidentı, Ciñüneñ 60 yıllığı aldınnan ilneñ olı yäştäge buını häm suğış veterannarına da möräcäğät itä. Federal'' xökümätneñ ğinwarda başlağan aqçalaştıru reforması berençe çiratta alarnıñ xälen naçarayttı, häm bu alarda sovetlar çorın sağınunı tağın da arttırdı ğına. Nikolay Petrov:
Audio, Nikolay Petrov
Nikolay Petrov şulay uq, Putin soñğı aralarda elekke sovet respublikarında uzğan xakimiat almaşınuları uñayınnan da borçılu belderä, elek ber ildä bulğan, şaqtıy ğına urıstelle xalıq yäşägän cirlärneñ başqa taraflarğa qarawın bik awır kiçerä dip isäpli. Sovetlar Berlegen sağınu şuşı soñğı üzgäreşlärgä mönäsäbätne çağıldıra ala.
Kärim Kamal


text:
Mäkkä möselmannarı Teläçe sabantuyında
6-10 iyün könnärendä Rusiädä häm Tatarstanda Soğud Garäbestanı mädäniäte könnäre ütte. 20 ğasırnıñ 40 nçı yıllarınnan başlap 50-60 yıl däwamında özelep torğan xezmättäşlekne canlandıru öçen Rusiä häm Soğud Ğaräpstanı citäkçeläre üz-ara oçraşıp, räsmi söyläşülär ütkärep kenä qalmıy, ä mädäni häm ruxi yaqtan urtaqlıqlar ezli. Rusiä matbuğatında Mäskäwdäge Soğud Ğaräpstanı mädäniäte könnäre turında ällä ni söylänmäsä dä, Tatarstandağı çaralar zur iğtibar häm qızıqsınu uyattı.
Yakşämbedän düşämbegä qarşı töndä qoyrığına ike qılıç häm cimeş ağaçı töşerelgän maxsus oçqıç Qazan hawa alanınnan tup-turı Sogut Garäbestanı märkäze Er-Riädkä oçtı. Ğäräp delegatsiäse Tatarstanğa Mäskäw aşa kilsä dä, öygä tup turı qaytıp kitte. Älege oçqıçqa 90лaп rässam, artist, jurnalistlar, ğalimnär häm diplomatlar utırdı. Mäkkä häm Mädinä qalaları turında kürgäzmä Qazan kremlendä ike-öç kön torğaç sütelep, şul uq oçqıçqa töyelgän ide. Ğaräp qızlarınıñ kiäwgä çıqqanda kiä torğan kiemnäre dä şul oçqıçqa töyalde. Uzğan comğa kiçendä Korston kunakxanäsendä 6 şar kilo altın häm bällür tağılğan şuşı käläş külmäkläre qazanlılarnı ax ittergän ide.
Şul uq yäkşämbe könneñ irtäsendä Garäbestan wäkilläre Teläçe rayonı Sabantuyına barğan idelär. Ğaräplärneñ kiemnäre häm uyın qoralları, säxnädän çığış yasawları belän cirle xalıqnı şaqqattırdı.. Sovet zamanına qadär Xacğa, uqırğa Garäbestanga baru tatarlar öçen tabiği häm ğadäti bulğanlığı äle dä sizelä.
Moña qadär Rusiä matbuğatında ğaräp ileneñ vaxabizm oyası, radikal dinçelär däwläte buluın täqrarlap tordılar. Ä Qazanda ütkän kürgäzmälär, konsertlar, universitetta uqılğan leksiälär Soğud Garäbestanında dini genä tügel, ä dönyawi keşelärnñ küp buluın, xäzer bu ildä dä mädäniätkä, sänğat'kä qızıqsınu artuın dälilläde. Kiläçäktä jurnalistlar, ğalimnär, rässam häm kürgäzmälär belän almaşu, Tatarstan kitapxanälärdä saqlanğan siräk kitaplarnı yañadan bastıru küz aldında totıla. Bu turıda Tatarstan häm Soğud Ğaräpstanı mädäniät ministrlıqları arasında berketmä dä tözelde. Soğud Ğaräpstanınıñ mädäniät häm mäğlümat ministrı Ayat Ämin Mädäni aldınğı fikerle, dönyawi tormışı yaxşı belüçe bularaq küzgä taşlandı.
Amerikada uqıp qaytqan häm Rusiä diplomatiäsenä, dönyawi möxitkä iğtibar itüçe Ayat Ämin Mädäni – Sağut Gäräbstanınıñ mädäniät häm mäglumat ministrı - şimbä könne üz ilenä qaytıp kitte. Anıñ urınına delegatsiä citäkçese bulıp qalğan ministr urınbasarı Abu Baqr Äxmät Baqadir Teläçe Sabantuyında çığış yasap, şuşı rayonda yäşäwçelärgä Mäkkä qalası möselmannarınıñ sälämnären citkerde.
Ğömer buyı sarı qomlı ğäräp çullären, tawlarına künekkän qunaqlar quyı yäşel ulännärgä, ağaçlarğa, sabantuy tuğayındağı bizäleşkä xäyran kilep qaradılar. Yäkşämbe könne hawa şaqtıy salqın häm cille bulsa da, Gäräpstan qunaqları çıdadı, cırlap- biep, cılındı. Teläçelär dä araqı eçep cılınmadı, ğomumän anda xämer satılmadı. Abu Bäker Äxmät Baqadir teläçelelärneñ iñ çista awıllar arasında bäyge ütkärü täcribäsen üz ilenä kaytkaçdä qullanırğa cıyınuın äytte. Saban tuyın açqaç, Teläçe rayon başlığı İldar Nizamov awıl xezmätkärlärenä räxmät zurlawlar işetterde. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievneñ qotlaw süzen citkergän Premyer- ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Välieva, Tatarstan Prezidentı apparatı citäkçse urınbasarı Bulat Zinnurov, çit il eşläre departamentı mödire Timur Akulov, agrobiznes akademiäse rektorı Cäwdät Fäyzraxmanov häm başqalar aldınğı xezmätkärlärne häm stportçılarnı büläkläwdä qatnaştılar. Teläçedä tuıp üskän general-mayor Aleksandr Smirnov V.V.Putin kiñäşçäçeläre idäräsendä departament citäkli, Ul bıyıl da saban tuyına tuğan yağına qaytqan ide. Şulay itep, Teläçeneñ aldınğı, ürnäk rayon buluı, bu yaq keşeläreneñ abruyı xalıqara säyäsätkä dä uñay tä'sir itte..
Älbättä, Soğud Ğaräpstanı häm Rusiä arasındağı diplomatik adımnar zur säyäsät belän bäyle häm ğadi keşe älege säyäsi ğämällärneñ mäğnäsen töşenep betmi. Şulay da işeklär açılu, mädäniät aşa añlaşu üzenä kürä sensatsiä buldı. Dini kitaplar uqu ekstremizm dip sanalğan Rusiädä möselmannarğa qurqıp, şiklänep qarağan ber zamanda Gäräbstan ruxi baylıqları belän tanışu şaqqatırğıç xäl bulıp qurende. Tatarstanlılar monda kilgän ğäräplärneñ dönyawi, zamança buluına, ä qunaqlar tatarlarnıñ ğäräp kul'turasın şul qädär cılı qabul itüenä ğäcäpländelär.
Rimzil Wäli


text:
Başqortstan tatarları Mäskäwdän Ufağa Qazan aşa qayttı
Mosafirlarnı qarşılarğa dip şunda kiçke säğät 7 cıyılğan yaqtaşları avtobuslarnı kötkändä waqıtnı yuqqa uzdırmadılar. Yaqtaşlıq cämğıäte tözep, tuğan yaqtağı millättäşlärgä yärdäm itü turında söyläşte allar. Yazuçı Zäki Zäynullin ğädättägeçä tatar xoquqları öçen kiskenräk häm köçleräk köräşergä täqdim itte. Şağirä Näcibä Safina yaqtaşlarınıñ qorıltay ütkärergä Mäskäwgä baruların xurlıq dip sanıy. Başqortstanda röxsät itmäsälär, kilsennär dä monda Qazanda ütkärsennär dip belderde Näcibä xanım.
Ul Mäskäw märxämätenä ışanmıy, ä Tatarstannıñ däwlät orğannarı bu çarada qatnaşmadı häm şähär xakimiäte miting ütkärergä röxsät birsä dä, bu oçraqta mitinglarda qatnaşu urınsız dip sanadı. Rusiäneñ “İctimaği oyışmalar turında” qanunı buyınça däwlät orğannarı ictimaği oyışmalar eşenä qısılmıy, alarğa färman birmi. Tatarstanda iñ abruylı milli oyışmalar üzläreneñ zakonğa yaraşlı eşlären üz ixtiarı belän başqara. Bu oçraqta da räsmi orğannar saqlıq kürsätä ikän, alarnıñ üz mantıyğı, üz mänfäğätläre. Niçek inde Tatarstannıñ räsmi oyışması kürşe respublikada yäşäwçe tatarlarnı çiktä tuqtatıp, başqa yaqqa borıp cibärä alsın? Däwlät çinovnikları milli oyışmağa zakonsız kürsätmä birä almıy. Kiresençä, Tatarstan tatar mänfäğätlären yaqlawçı teläsä nindi mädäni, fänni oyışmağa yärdäm itärgä tırışa äle. Ägär dä Ufadan Mäskäwgä baru yulında iñ caylı, iñ turı marşrut Tatarstan, Qazan aşa ütä ikän, niçek öçen 150 Ufa tatarı Rusiä başqalasına başqa yaqtan urap barırğa tieş? Yulda tuqtap, duslar, tanış-qardäşlär belän çäy eçü nindi qanunğa qarşı kilä? Qısqası, ber millät keşeläreneñ üzläre yäşägän däwlättä yulda oçraşuına tiskäre säyäsi mäğnä saluçılar totrıqlı xoquqi däwlättä yäşi almıy. İñ möhime, bu keşelärne mäğlümat alu, taratu xoquqınnan mäxrüm itä.
Şul säbäptän bez Başqortstan tatarlarınıñ şimbä irtäsendä Mäskäwneñ Kosmos qunaqxanäse aldında piketqa alıp çıqqan şiğärlären sezgä citkerergä tieş. Menä alar:
"Başqortstan tatarları tigezlek taläp itä!" "ГocпoдиH PaxиMoB, BepHиTe HaM Haш языk!" "B Бaшkиpии rpyбo HapyшaюTcя пpaBa чeлoBeka!" "Mы xoTиM жиTb B пpaBoBoй pecпyблиke!" "Mы He изroи poдHoй зeMли!" "Mы xoTиM диkTaTypы зakoHa B БaшkopTocTaHe!" "Фaлbcифиkaция пepeпecи HaceлeHия B Бaшkиpии – эTo rocyдapcTBeHHoe пpecTyплeHиe!" "ГocпoдиH PaxиMoB, пpekpaTиTe yHижaTb TaTap!" "TaTapы БaшkopTocTaHa BыHyждeHы пpoBoдиTb cъeзд B MockBe!" BлaдиMиp BлaдиMиpoBич, BepHиTe PaxиMoBa B пpaBoBoe пoлe Poccии!" "PaxиMoB, BepHиTe HeфTekoMплekc Бaшkиpии Hapoдy!" "ГocпoдиH KиpиeHko, Bы B дoлry пepeд TaTapaMи Бaшkиpии!"
Mäskäwdä uramğa alıp çığılğan bu şiğärlär distä yarımnan kim tügel. Alarnı tulı tekstın sez Azatlıq radiosınıñ säxifäsendä, rus telendä, latin imlası belän yazılğan räweştä uqıy alasız.
Mäskäwdä ütkän älege çara millät ara bäxäs tügel, ä säyäsi köräş bilgese. Başqort milli xäräkät liderlarınıñ berse Ayrat Dinmöxämmätovnıñ çığışı monı dälilli. Anıñ tatar häm başqortlarnıñ urtaq probleması - qorıltayların üz cirlärendä ütkärä almawları turında äytte. Bu çığış ayırım tınlawğa layıqlı. Ğomumän bu qorıltaynıñ eçtälege tiränten öyränelsä, säyäsi tormışta wäzğıätneñ üzgärgänen añlarğa mömkin. Asadullaev yortında ber genä dä Tatarstan mäğlümat çaraları wäkile bulmaw, Tatar kongressınnan qunaq bularaq çaqırılğan ike wäkilneñ qatnaşuı, Tatarstannan dumağa saylanğan deputatlarnıñ, Berdäm Rusiä firqäsendäge Tatarstan wäkilläreneñ yaqın barmawı räsmi organnarnıñ saqlığın kürsätsä dä, bu saqlıqnıñ näticäse sizelmi. Qorıltayda töp doklad yasağan Ruşan Ğällämov Başqortstan tatarları Ufağa tügel, Qazanğa tügel ä barı Mäskäwgä ömetlänä dide. Milli respublikalarnıñ abruyın töşerä, kiläçägen çikli torğan mondıy näticä, mondıy käyeflär Mäskäwdä ütkän şuşı qorıltayda ayanıç xise uyatuçı häm siskänderüçe närsä buldı. Dimäk, Başqortstan tatarları problemaların, andağı milli oyışmalarnıñ fikerlären, teläklären respublikanıñ üzendä xäl itä almıyça Mäskäwgä citkerü Rusiädäge milli respublikalarnı, millätlärne bik awır xälgä quyarğa mömkin.
Ä qalğanı - 3-4 kön buyı avtobuslarda meñ yarım çaqrımdağı Mäskäwgä baru, anda ixlas häm tınıç, şaqtıy qıyu fikerle cıyılış ütkärü xäzerge zaman demokratiäseneñ bik qızıqlı ber mizgele bulıp kürenä.
Başqortstan matbuğatında bu avtobuslarnıñ tatarstan aşa ütüe turında sörän salsalar da, avtonomiä qorıltayı delegatlarınıñ Ufağa yulı şulay uq Qazan aşa yatuın äytmi bulmıy. Şimbä kiçke säğät 8dә Mäskäwdän çığıp kitkän avtobuslar yäkşämbe, irtänge säğät 10narda Qazanğa kilep kerde. Anda şulay uq räsmi söyläşülär, wäkillär tügel, ä aşxanädä tamaq yalğap alu, annarı cırlıy-cırlıy avtobuslarğa utırıp kitü xäterdä qaldı. Ramil Bignov häm anıñ ike yärdämçese qazanda tağın 1-2 säğätkä qalıp, Mäskäwdäge xällär belän qızıqsınğan jurnalistlarğa mäğlümatlar birde. Moña qädär äle gazetalarda, Tatarstan elektron mäğlümat çaralarında Ufadan Mäskäwgä barıp qorıltay ütkärü turında xäbär bulmadı. Tögälräk häm kübräk xäbär kiräklege küzgä taşlana. Räsmi Qazannıñ moña kürsätmäse yäki nindi dä bulsa añlatması xäzergä yuq. Tatarstan citäkçeläre bu könnärdä xakimiät reforması häm toraq-kommunal'' xucalıq eşlären belän genä qızıqsına.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Sarıtaw başqortları könnäre başlandı
Ufağa kilep citkäç tä, qunaqlarnı Başqortstan Mädäniät häm milli säyäsät ministrlığında qabul ittelär. Andağı oçraşuda Başqortstan Xökümäte qarşındağı Matbuğat idäräse citäkçeläre dä qatnaştı. Ä soñraq Sarıtaw ölkäse Başqortları qorıltayı wäkilläre Başqortstannıñ Tışqı iqtisadıy bäyläneşlär häm säwdä ministrlığına kilde häm andağı kiñäytelgän utırışta qatnaştı. Sarıtawdan kilgän eşlekle dairälär belän bulğan söyläşülärdä, nigezdä, ike töbäk arasındağı üzara iqtisadıy xezmättäşlekne kiñäytü mäs`äläläre tikşerelde.
Sarıtaw ölkäse wäkillegeneñ Başqortstanğa säfäre şimbä könne dä däwam itäçäk. Sarıtaw başqortlarınıñ Başqortstandağı könnäre qısalarında bu könne, nigezdä, qunaqlar öçen Ufanıñ istälekle urınnarı buylap häm muzeylarğa säyäxätlär oyıştıru, şulay uq başqa mädäni çaralar qaralğan. Kiçen Yäşlär milli teatrında qunaqlarğa zur bäyräm konsertı kürsätelä.
Sarıtaw ölkäsendä bügenge köndä, räsmi mäğlümatlarğa qarağanda, cämğısı 4 meñ çaması başqort yäşi. Alarnıñ zur küpçelege Perelyub häm Pugaçev rayonnarında tuplanğan. Soñğı berniçä yılda Sarıtaw ölkäse başqortları üzläreneñ milli oyışmaları eşçänlegen şaqtıy canlandırdı. Bu eştä alarğa Kamil Äbläzov kebek bay eşquarlar da matdi yärdäm kürsätä. Näq menä Kamil äfändene 2002 yılda ütkän zur cıyında Sarıtaw ölkäse Başqortları qorıltayı räise itep saylağannar ide. Ä uzğan yılda anı Başqortstannıñ Sarıtawdağı daimi wäkile itep tä täğäyenlädelär. İqtisat belgeçläre raslawınça, Kamil Äbläzovnıñ eşquar bularaq, Başqortstanda üz mänfägat''läre dä bar, bilgele. İke yıl elek anıñ “Narat” isemle quätle şirkäte Başqortstannıñ Urman sänäğäte şirkätlären qulğa töşergän ide. Bu alış-bireş Başqortstan citäkçelege fatıyxası belän başqarılsa da, soñraq älege eş küp bäxäslär uyattı. Näticädä, arbitraj mäxkämälär tikşerüennän soñ, Başqortstan urman xucalığı şirkätläre kire respublikadağı başqa xucalarğa qaytarıldı. Şulay da bu xäl Başqortstan citäkçelege belän Kamil Äbläzovnıñ mönäsäbätläre bozıluğa kitermägän kebek kürenä. Äle Ufadağı wäkillekkä anıñ üzeneñ citäkçelek itüe dä şunı söyli bulsa kiräk.


text:
Bügen Ispaniädä 29 keşe 2004-nçe yılda 191 keşeneñ ğömeren özgän timer yul şartlawları belän bäyle räweştä mäxkamä qarşına bastı.
2004-neñ 11 martında 4 yulçılıq poyezdın şartlatu näticäsendä tağın 2 meñläp keşe yaralandı häm bu Yewropadağı iñ zur terror höcüme buldı.
Ğäyeplänüçelär ğäräplär häm ispannar. Alarğa terror höcümenä ruxlandıru häm terrorçı törkem äğzası buludan alıp şartlatuçılarğa satu öçen Ispaniäneñ tönyağında şaxtadan dinamit urlawğa qädär törle ğäyepläwlär belderelä.
Şul höcümnän soñ berniçä atnadan politsiä ber ninanı çolğap alğaç andağı tağın 7 şikle üz-üzlären şartlattı.


text:
Ministrlar Kabinetı qarşındağı “Tatarstan Xalıqları tellären saqlaw häm üsterü” däwlät programması nigezendä Respublika ministrlıklarında tatar bulmağan xezmätkärlär öçen tatar telen öyrätü kursları oyıştırılğan ide. Menä nihayät Tatarstan Respublikası transport häm yul xucalığı ministrlığınıñ 15 keşese berençelärdän bularaq imtixannarın da tapşırdı. Kurslar 2002 yılnıñ 22 noyäbrennän 29 ğinwarğa xätle däwam itte. Şuşı ike ay eçendä ministrlıqnıñ äydäp baruçı belgeçläre, baş xisapçı, bülek citäkçeläre tatar telen şaqtıy ğına üzläştergän. "İmtixanda qayberläre xätta tatarlar da belep betermägän “buydaq” kebek süzlärne qullandı", - dip söyenüen belderde pedagogiä fännäre kandidatı, dotsent, pedagogik belem birü fännäre Xalıqara Akademiäse akademigı Näcip Şakircanov. Ämma ministrlıqta eşläwçelär arasında, tel öyränü xisabına kitkän aqçanı xezmät xaqınnan kisäçäklär, närsägä kiräk ul ruslarğa tatar tele diüçelär dä bulğan. Şuña da qaramastan Şakircanov ta, tatar telenä uqıtqan Zarema Xuciäxmätova da ministr Vladimir Şvetsovqa räxmätle. Ul älege eşkä zur teläktäşlek beldergän.
Tatarstan Xökümäteneñ Tatarstan Xalıqları tellären saqlaw häm üsterü bülege başlanğıçı belän Milli-sotsial'-iqtisad institutınıñ kadrlarnı tizlätelgän uqıtu üzäge cirlegendä başlanğan älege ğämäl xäzer Respublika rayonnarında da oyıştırılıp bara. Yäşel Üzän rayonınıñ Tatarstannıñ säwdä häm tışqı iqtisaq ministrlığına kergän bülegendä bu kurslar inde eşli dä başlağan. Anda 17 keşe yöri. Ministrlıq xisabına professor Flera Safiullinanıñ kassetaları da taratılğan. Şulay uq bu kurslar Respublikanıñ 7 ministrlığında da eşli başlıyaçaq. Alar belän şartnamälär tözelgän inde.


text:
Elegräk tä xäbär itelüençä, 4-5 iyün könnärendä Qazanda Tatarstan häm Başqortstan atom elektr stansiälären tözügä qarşı konferensiä bulıp ütkän ide. Anda qatnaşuçılar ike respublikta da atom elektr stansiälären tözüneñ xäwefle ğämäl buluı xaqında süz alıp bardı. Şulay uq ike respublika prezidentları Şäymiev belän Räximov äfändelärgä bu tözeleşne başlamaw öçen töple dälillär belän möräcägätlär qabul itelde. Qazandağı konferensiädä Başqortstannan kürenekle ekolog – ğälim Boris Pawlov ta qatnaştı häm çığış yasadı. Bu atnada Boris Pawlov Mortaza Räximov isemenä qabul itelgän möräcägätne anıñ üzenä tapşıru öçen qanselyäriägä qaldırğan. Şul möräcägätneñ küçermälären ul xäzer bäysez mäğlümat çaralarına da tarata. «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä dä bu möräcägätne tapşırdı ul. Şulay uq Başqortstan atom elektr stansiäsen tözüneñ niqädär xäwefle eş buluı xaqında qayber fikerläre belän dä urtaqlaştı Boris Pawlov. Boris Pawlov äytüençä, «Rosenergoatom» şirkäteneñ – Başqortstanda atom elektr stansiäsen tözü öçen finans mömkinlekläre yuq ta. Anıñ citäkçeläre Ağidel şähärendäge stansiäneñ täwge bloğın tözü öçen nibarı 1 milliard sum ğına aqça ışandıra. Ä bit bu öleşne genä tözü öçen dä cämğıse 7 milliard sum aqça kiräk. Şulay bulğaç qalğan 6 milliard sum aqçanı Başqortstan üz qaznasınnan çığarıp salırğa tieşme? «Läkin respublika iqtisadı üze dä yünläp ayaqqa basa almağanda, küp urınnarda xezmät xaqları burıçları haman sayın artıp barğan ber waqıtta bu aqıllı ğämäl bulmas ide, – di Boris Pawlov. – Haman şul az ğına aqçağa eşläp yörgän uqıtuçılar, tabiblar häm byüdjettağı başqa hönär iäläre cilkäsenä töşäçäk bit bu tözeleşneñ awırlığı».
Ämma Başqortstan xakimiätläre Ağidel şähärendäge atom elektr stansiäse tözeleşen yañartunı üzläre öçen xäl itelgän mäsälä dip qabul itä. Aña cämägätçelek fikeren äzerli toru öçen respubliknıñ räsmi matbuğatında äledän – äle uñay mäqälälär dä basılıp tora. Şundıy ber yazma 25 iyün könne «Veçernyaya Ufa» gäzitendä dä basılıp çıqtı. «Başqortstan AESınıñ ör – yaña tarixı» dip atalğan bu yazmada atom elektr stansiäsen tözüneñ Başqortstan öçen bik faydalı häm otışlı bulaçağı xaqında bäyän itelä. Şulay itep atom stansiäseneñ ör – yaña tarixı başlana. Anıñ ni räweşle baraçağın häm tämamlanaçağın älegä berkem dä äytä almastır.


text:
Britaniä premyer ministrı Tony Blair, üz üzen üterergä berniçä kön qalır aldınnan matbuğat çığanaqlarında David Kellynıñ iseme barı tik anıñ kürsätmäläre näticäsendä genä kürengän digän farazlarnı qatğıy kire qaqtı. Blair Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı turında Blair kabinetı küpertelgän mäğlümät taratqan digän xäbärneñ çığanağı, Britaniä saqlanu ministrı kiñäşçese Kelly tügel dip sanıy. Bügen bu xaqta Blair Qıtaydağı säfäre waqıtında belderde. Üz üzenä qul salğan Kellynıñ üleme Britaniädä zur säyäsi cäncalğa säbäp buldı.
BBC xakimiät isemenä ğäyepläw bulıp yañğırağan reportajdağı mäğlümätlär Kellydan alınğan dip raslıy.


text:
Kosovonı İrekländerü Armiäse taratılğannan soñ oyıştırılğan Kosovonı Saqlaw Törkemen citäkläwçe Çeku Associated Press agentlığına Sloveniä xakimiätläre mine Priştinağa oçarğa cıyınğanda Lyublyana hawa alanında totqarladı dide.
Sloveniä xakimiätläre aña, qulğa alunı sorağan möräcäğät Serbiä xakimiätlärennän kilde digän.
Çekunıñ totqarlanuı turındağı xäbärne Kosovodağı BMO wäkile İzabella Karlowicz ta rasladı.
Serbiäneñ Yustitsiä ministrı Vladan Batiç Deutsche Press xäbär agentlığına Çeku Kosovo serblarına qarşı genodsid häm terrorçılıqta ğäyeplänä dide.
Çeku 1999-nçı yılğı Kosovo suğışında Serb köçlärenä qarşı suğışqan Kosovonı İrekländerü Armiäsen citäkläde.


text:
Geografiäne kem niçek belä? Amerikannar häm tatarlar
Geografiä däreslärendä ällä qaydağı yılğalarnıñ quşıldıqların häm üz ilebezdä bulmağan diñgezlär qultıqlarınıñ atamaların yatlıy idek. Ğämäldä isä bu öyrängännärneñ kübese onıtıla bulıp çığa. Bu küreneş barlıq illärgä dä xas.
İnde AQŞta ütkärelgän soraştıruğa qaytqsaq, anda xalıqnıñ 63%tı xaritada Ğiraqnı taba almağan. 75%tı – dönya cämäğätçelege iğtibar üzägendä torğan tağın ike il İzrail belän İrannıñ qayda bulğanın belmägän.
Amerikannarnıñ geografiädä nadan buluı, dönyanıñ başqa yaqlarında yäşäwçelärne şaqqatırmıy kebek. Makedoniälı 19 yäşlek Elana isemle qız, alarnıñ üz illäre zur bit, di:
"Alar üz dönyasında yäşi, alarnıñ üz tarixları bar, üz geografiäse dip tä äyter idem. Alarnıñ üz qitğası bar, häm alar axrı şular turında uylıy, qalğannı iğtibarğa almıy."
Ämma amerikannar üz qitğaların da belmi bulıp çıqtı. Tikşerü näticälärenä qarağanda, soraştıruda qatnaşqannarnıñ yaqınça yartısı üz illärendäge Ohio yä New York ştatların xaritada kürsätä almağan.
Dönyanıñ başqa illärendä xällär niçek soñ?
Pragada yäşäwçe qayber çit il studentları da sorawlarğa cawapnı tiz genä taba almağan. 20 yäşlek yapon yegete Junnya baştan uq xaritalar belän bik dus bulmağanın äytep, Äfğanstannı Üzäk Aziädä ezli başladı.
-Äfğanstannı kürsätä alasıñmı miña -Qayda mikän ul? .....Belmim..... -Qaysı qitğada bulğanın beläseñ bit inde? -Şuşı qitğada inde, läkin taba almıym...
24 yäşlek çex studentı Marek ta Äfğanstannı taba almadı.
-Aziä....menä monda dip uylıym..... yuq bu Belarus ikän.... -Bu Qazaxstan.... -Qazaxstan. Bälki. Belmim.
Tikşerüçelär dä Yevropada geografiä beleme kiñeräk digän näticä yasıy, çönki soraştıruda qatnaşqannarnıñ küpçelege ciñel genä Sudan, İndoneziä, Äfğanstan, İran häm Ğiraq kebek illärne xaritada tabıp birgän. Bu täsirne 2002nçe yılda uzdırılğan fänni tikşerü näticäläre belän dä dälilli alabız. Geografiä beleme tikşerelgän 9 il arasında AQŞ häm Meksika soñğı urınnarda ide, iñ yuğarı däräcägä Şvesiä quyılğan ide.
Ni öçen amerikannar geografiädä şul qädär nadan soñ?
Qayberäwlär amerika törle säbäplärdän dönyadan çitläşä, şunıñ öçen amerikannarnı başqa illär geografiäse qızıqsındırmıy dip uylıy. Geografiä cämğiäte vise-prezidentı Terry Garsia, cawap tağın da ğadiräk dip sanıy:
"Geografiä Quşma Ştatlarda uqıtılmıy diärlek. Problema şunda. Biredä Quşma Ştatlarda 7 sıynıftan soñ geografiä uqıtılmıy."
Geografiä belemen şulay uq säyäxät itmäw häm çit tellär belmäw çikli. 2002nçe yılda ütkärelgän tikşerügä qarağanda, 3 yıl eçendä qayber illärdä xalıqnıñ 70%tı çit ilgä säyäxätkä çıqqan. Şuşı uq waqıt eçendä amerikannarnıñ 20%tı ğına çit ilgä barıp qaytqan.
Geografiägä bağışlanğan törle uyınnar citeştergän amerikan şirkätenä nigez saluçı Roger Andersen, geografiäneñ fän bularaq ähämiäte kimüenä borçıla:
"Elek geografiä dip uqıtılğan fän xäzer tarix häm sosial belem fäne belän berläşterelde. Häm geografiäneñ fän bularaq täsire kimi."
Marketing alımı bularaq bu şirkät internetta geografiä uyınnarın buldığan. Alar belän www.geographyzone.com säxifäsendä tanışa alasız. Anda çista xaritada illärne tabıp yazıp quyarğa kiräk. Anderson süzlärenä qarağanda, bu uyınnı könenä 20 meñgä yaqın keşe uynıy. Anda da amerikannar geografiä beleme däräcäse belän 149nçı urında österälep bara.... Berençe urında kem soñ? İnternettağı geografiä uyınnarında Qırğızstan internetçıları ciñä.
Malayziä başqalası Kuala Lumpurda bu atnada Dönya Häläl Forumı uzdı. Globalizasiä häläl rizıqlarğa da kilep citte häm cıyınnı oyıştıruçılar häläl aş-su inde xäzer çığarma tügel, ä dönyada aşamlıqlar citeşterüneñ ber yünäleşe bulırğa tieş dip sanıy. Älege idea belän qızıqsınıp Kuala Lumpurğa McDonalds häm tawıq ite qızdıruçı KFC şirkätläre, dönya küläm tanılğan Nestle, Yevropa, Aziä häm Afrika şirkätläre wäkilläre cıyıldı. Häläl rizıqnıñ närsä bulğanın bezneñ tıñlawçılarıbızğa añlatırğa kiräkmi. Duñğız ite aşamaw häm isertkeç eçemleklär eçmäwdän tış möselman satıp aluçıları aldan äzerlänep sawıtlarğa tutırılğan aşamılqlarnı da kontrol itä. Küplär şäräp quşılğan spagetti sousların yäki duñğız mayınnan yasalğan zhelatinnan citeşterelgän kanfitlärne almıy. Çexiädä paket aşlar häm souslar citeşterüçe Vittana şirkätenä häläl bülek açu täqdime bulğan. Monıñ öçen şirkätkä texnologiäne üzgärtergä, östämä çığımnar totarğa kiräk bulaçaq. Vittana şirkäte moña riza bulırmı? Häläl aşamılqlar citşterü çınnan da zur ber global yünäleş formasın ala alamı? Bu xaqta sez kiläse şimbä könne Azatlıq dulqınnarında işetersez. Ul kön maynıñ 20se bula, tıñlamıy qalmağız.
Alsu Qormaş


text: Minskiyda militsiä “Towarıyşç” dip atalğan kommunistlar ğäzetäsın totqarlağan. Anda oppozitsiädän Belarus prezidentına nämzät bulğan Aleksandr Milenkewiçnıñ saylaw aldı proğramması basılğan bulğan. Annan alda Minskiy hawa alanında,19 mart prezident saylawlarında Awropada xezmättäşlek häm iminlek oyışması wäkilläre belän bergä, küzätüçe bularaq qatnaşır öçen kilgän, Görcestan wäkilläre totqarlandı. Belarusnıñ däwlät iminlege qomitetı, görci diplomatları ildäge tärtipne bozarğa tırışuda gäyeple dip belderde. Görcestannıñ tışqı eşler ministrlığı alarnıñ bu belderüen safsata dip atadı. Görcestan wäkillärenä hawa alanınnan çığu röxsät itelmi, alar Tifliskä barı tik şimbä könne genä kitä alaçaq.


text:
шиMбә, 21 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 18:31
28 yündä Bötentatar ictimaği üzäge matbuğat oçraşuı ütkärde. İctimaği üzäktä tamırdan üzgäreşlär häm yañalıqlar. 16 yüldän Rusiädä säyäsi firqälär turında qanun ğämälgä kertelgäç, ul säyäsi oyışma statusınnan mäxrüm buldı. Çönki säyäsi statusnı saqlap qalu öçen iñ az digändä oyımada 10 meñ keşe bulu, rusiäneñ 45 töbägendä yözär keşelek filiallar buldıru zarur. Tatar ictimaği üzägeneñ mondıy mömkinlekläre yuq. Şuña kürä ul milli mänfägatlärne yaqlawda teläktäş bulırlıq firqağä quşılırğa bulğan. Xäzerge waqıtta Tatar ictimaği üzäge citäkçelege “Xäqiqat häm Rusiä üseşe” firqäseneñ Tatarstandağı filialın räsmi terkäw mäşäqätläre belän mäşgul. Älbättä bu eşlärgä ictimaği üzäk prezidiumı häm “Xäqiqat häm Rusiä üseşe” firqäse liderı Möxämmät Rädcäbovtan xäyer-fatixa alınğan. Mäğlüm ki Möxämmät Rädcäbov häm ul citäklägän firqä säyäsi möxittä şaqtıy abruylı. Tuqsanınçı yıllar başında ul “Nur” annan soñ “Rusiäneñ İslam firqäse” iseme astında eşläde. Ä xäzer zamana taläplärenä turı kiterep isemen üzgärtkän ikän. Bötentatar ictimaği üzäge dä moñarçı tuplağan abruyın, cämğiättä totqan urının cuyarğa uylamıy. Kiresençä, düşämbe könne matbuğat oçraşuına TİÜ binasına kilgän jurnalistlar andağı yaña cihazlarğa, tärtipkä, oyışqanlıqqa iğtibar ittelär. Binada şulay uq yaña xezmätkärlär dä bar ide. Matbuğat oçraşuın alıp baruda Ayrat Gabdullin qatnaştı. Anı ictimaği üzäkneñ yaña oyıştırılğan başqarma komitetı citäkçese dip täqdim ittelär. Ayrat äfände matbuğat oçraşuınıñ ikençe mäsäläse Başqortstan da häm Tatarstanda tatar-törek litseyları tiräsendäge wäzğıät turında söyläde. Mäğlüm ki Rusiä xökümäte älege litseylarğa mönäsäbäten qırıslattı. Başqortstanda tatar-törek litseyların yabu oçraqları bar ikän, ä Tatarstanda alarnı Mäskäw çinovnikları tikşerülär belän intekterä. Ni öçen? Ayrat Gabdullin söyli. Bu tatar-törek litseyları tiräsen däge wäzğıätkä qarata BTİÜ möräcäğätennän özek. Şulay uq bu problema xaqında Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa xatqa imzalar cıyu da oyıştırılğan. İnde 200 imza cıyılğanda. Östäp şunı ğına äytäse qaldı. Bügenge matbuğat oçraşuı atna azağına farazlanğan matbuğat oçraşuına prelyudiä genä ikän. Ul matbuğat oçraşuına Mäskäwdän tanılğan xoquq yaqlawçılar: “Xel'senki” törkeme häm “Memorial“ wäkilläre kilüe kötelä.
Yunıs Ätnäle.


text:
İvan IV
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
İoann Vasilyeviç yä İvan IV (Urısça: ИoaHH BacилbeBич Tatarlarda Yawız İvan, Mödhiş İvan, Urıslarda İvan Grozní (ИBaH ГpoзHый))(1530-1584), Mäskäw kenäzlegeneñ Böyek Kenäze (1533. yıldan), 1547. yıldan patşa. Kenäz Vasili III'neñ ulı.
Qazan Xanlığı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1545. yıldan Qazan Xanlığın yawlap alu höcümnären oyıştıra (q. Qazanğa Urıs däwlätneñ yawları). 1552. yılda zur suğıştan soñ Mäskäw ğäskäre Qazannı yawlap ala. 1556. yılda Ästerxan Xanlığı da Mäskäwgä buysındırıla. Elekke Qazan Xanlığındağı cirle xalıqlarnıñ baş kütärülären ayawsız bastıra (q. Qazan cirlärendä azatlıq suğışları). Qazan Xanlığı cirläre häm xalqı belän idarä itü öçen Qazan saray idaräxanäse buldırıla. Qazan, Zöyä h.b. şähärlärgä patşa isemennän idarä itüçe namestnik-voyevodalar bilgelänä. İvan IV zamanında elekke Qazan Xanlığı cirlären kolonílaştıru, xalqın çuqındıru häm urıslaştıru säyäsäte başlanıp kitä.


text:
Bügen Gruziä parlamentı oppozitsiä wäkile Zurab Jvanianı xökümättäge ikençe iñ yuğarı wazıyfağa däwlät ministrı itep bertawıştan rasladı.
Jvania elekke parlament räise häm oppozitsiä citäkçeläreneñ berse.
Prezident wazıyfaların başqaruçı Nino Burjanadze parlament premyer-ministr wazıyfasın yañadan buldırğannan soñ üz urınınıñ şunda küçereläçägen belderde. Premyer-ministr wazıyfası elekke prezident Eduard Şevardnadze çorında beterelgän ide.
Parlament 2 noyäberdä ütkän parlament saylawları näticäläre Yuğarı Mäxkamä tarafınnan ğämäldän çığarılu säbäple yaña parlament saylawları könen häm 4 ğinwarda ütäçäk prezident saylawlarına namzätlärneñ qayçan yarışqa kerüe könen bigelärgä tieş.


text:
Tatarstan xökümäte toraq-kommunal tarmağındağı xälne tikşerde
Pänceşämbe könne Tatarstannıñ däwlät organnarı berniçä möhim çara ütkärde. Respublika xökümäte utırışlar zalında rayon-şähär başlıqları häm prezident Mintimer Şäymiev qatnaşlığında kiñäşmä buldı. Anda iqtisat, xucalıq häm sotsial' mäs'älär qaraldı. Ayırım alğanda, toraq-kommunal' şirkätlären üzgärtep oyıştıru çaraları bügenge qatlawlı wazğiättä xalıqnı bik qızıqsındıra. Fatir asraw bäyäläre artıp, xezmätländerü sıyfatı kimügä yul quymas öçen radikal' çaralar kürergä turı kilä. Şulay uq, toraqnı asraw häm kommunal' xezmätlär öçen subsidiälär birü, ayırım kategoriä keşelärenä yärdäm itü turındağı qanunnı ğämälgä mexanizmı da şunda tikşerelde. Qazan şähäre xakimiäte dä toraq-kommunal' mäs’äläläre buyınça matbuğat oçraşu ütkärde.
Tatarstan xökümäte binasında respublika aldında ğädättäntış xezmätläre bulğan pensionerlarğa östämä tüläw mäs’äläse dä qaraldı. Qazannıñ Üzäk park üzägendäge yul tözeleşe haman tämamlanmaw säbäple, transport xäräkäte tağı da kierenkelände.
Ä säyäsätkä kilgändä, xakimiät vertikalen qoru häm respublika citäkçesen saylaw, qanun çığaru orğanın saqlaw aktual' bulıp qala. Vostoçnıy ekspress gazetasında Rafail Xäkimov belän jurnalist Rinat Bilalovnıñ äñgämäse basılğan. Millätlär häm töbäklär mänfäğäte turında menä şulay gumanitar intelligentsiä wäkilläre kiñäşep tora.
Zvezda Povolj'ya gäzitendä Tatarstan xalıq deputatı Räzil Wälievneñ Däwlät Sovetı sessiäsendä yasağan çığışınıñ tekstı basılğan. Şul uq çığış başqa gäcitlärdä dä urın aldı. Cämäğätçelek Mäskäwneñ reformalarına torğan sayın kiskenräk qarıy. Tatarstan prezidentınıñ elekke süzçese, RTR kanalınıñ Belorussiädäge xäbärçelek punktında eşlägännän soñ Qazanğa qaytqan İrek Mortazin Läğnät-Proklyatie dip atalğan ör-yaña kitabınıñ qulyazmasın näşriätkä tapşırğan. Bu jurnalistnıñ ğämällären xuplap-yaqtırtıp toruçı Zvezda Povolj'ya kitapnıñ stilen tänqitlägän, ämma eçtälegen, real' qaharmannarın täfsilläp sanap çıqqan.
Rimzil Wäli


text: İran räsmiläre kiläse atnada Britaniä, Fransiä häm Germaniä wäkilläre belän atom programması turında söyläşülärne yañartaçağın iğlan itte. İrannıñ Yuğarı İminlek Şurası citäkçese Xäsän Rohani süzlärençä, bu söyläşülärgä Xalıqara Atom Energiä İdaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei da çaqırılğan. Bu söyläşülär näticä birmäsä, İran üzeneñ uran bayıtu eşlären yañartu belän kisätä. Quşma Ştatlar İrannı yäşeren räweştä atom qoralı citeşterüdä ğäyepli. Tähran monı kire qağa häm üzeneñ atom programmasın tınıç maqsatlar öçen dip belderä.


text:
“Neçkäbil-2007” bäygesenä äzerlek başlandı
Bıyıl respublika buyınça “Neçkäbil” bäygese dürtençe tapqır uzdırılaçaq.
“Neçkäbil” bäygese ul- güzäl xatın-qız bäygese. “ Millätneñ kiläçäge- xatın-qızlar qulında” digän qanatlı süzlär berqayçan da üzeneñ aktual''legen yuğaltmas, axrı .
Bıyıl Xäyriä yılında ütkäreläçäk bu bäyge dä , Tatarstan respublikasınıñ şähärlärendä häm rayonnarında yäşägän, kiäwdä häm balaları bulğan xatın-qızlar arasında ütkärelä torğan bäyge. Bäygedä qatnaşıp ciñüçelärgä “İñ Neçkäbil”, “Eşlekle xatın-qız”, “Citeşterüçe xatın-qız”, “Altın Neçkäbil” kebek nominatsiälär tapşırılaçaq.
Bäygene ütkärü nigeznamäsendä, sälämät tormış buldıru yünäleşendä xatın-qıznıñ totqan urını turında cämğiättä fiker tudıru, anıñ , ğailädä estetik zäwıq häm äxlaq tärbiä aşa, keşeleklelekne tärbiäläwdä zur öleş kertüenä iğtibar birü, kiräklege turında äytelä.
Bäygene oyıştıruçılarnıñ maqsatı: yaxşı ğailälärne propagandalau, alarnı nığıtu, ğailädä uñışlı ananıñ nindi buluın kürsätü: ul ğailä uçağın saqlawçı da, - güzäl dä , sälätle dä , maqsatçan da , hönäri belemle dä häm cämğiättä dä aktiv xatın-qız bulırğa tieş .
Bäygeneñ bıyılğı üzençälege turında “Neçkäbil proyektı” nıñ citäkçese İzol''da Juykova menä närsä dide.
“Başqa yıllarğa qarağanda anıñ geografiäse kiñäyde. Bäygelär Älmättä, Tübän Qamada, Çallıda ütte. Alar arasında Zur şirkätlärdän Nijnekamskneftexim, Tatnefttän Pozis zavodlarında başta meñlägän xatın qızlar eşlägän cirlärdä saylap alu turları ütte . Bäygedä qatnaşırğa ä bigräk tä awılda yäşäwçe xatın-qızlar bıyıl küp kilde. Alar Laiştan, Piträç rayonınnın, Qama alanınnan, Tübän Qama rayonnarınnan. Bäygegä kilüçe xatın-qızlar yıldan- yıl kübäyä. Alarnı eşlägän cirlärennän täqdim itälär. Qaysıberläreneñ balaları şaltıratıp äniläreneñ bäygedä qatnaşıp ciñülären telilär. Qazanda MEĞAda saylap alu öleşendä 263 xatın-qız kilgän ide. Yarım finalda 50 keşe qatnaşaçaq , Alardan 20 Qazannan, 30 respublikadan..
Bäygedä qatnaşırğa ä bigräk tä awılda yäşäwçe xatın-qızlar bıyıl küp kilde. Alar Laiştan, Piträç rayonınnın, Qama alanınnan, Tübän Qama rayonnarınnan.
Bäygegä kilüçe xatın-qızlar yıldan- yıl kübäyä. Alarnı eşlägän cirlärennän täqdim itälär. Qaysıberläreneñ balaları şaltıratıp äniläreneñ bäygedä qatnaşıp ciñülären telilär. Qazanda MEĞAda saylap alu öleşendä 263 xatın-qız kilgän ide. Yarım finalda 50 keşe qatnaşaçaq , Alardan 20 Qazannan, 30 respublikadan..Bügen alarnı säxnägä çığarır öçen säxnädä yörü , üze turında söylärgä öyrätü, üz - üzen totarğa yözen-biten maturlarğa öyrätü öçen däreslär biräbez, uqıtuçılar çaqırıldı.”
Ä menä bäygegä kilgän xatın-qızlarnıñ üzlären tıñlap qarıyq äle.
Alar bäygegä nindi ömetlär belän kilde ikän.
– Üzebezneñ köçebezne sınar öçen kildek. Ciñügä xıyallanasıñ inde. -Bu bäygedä qatnaşu minem öçen nindider ber üzençälekle ber waqiğa bulsın dip kildem. - Yäşise kilä. Bala bäläkäy äle, arıdım. Keşe arasına çığası kilä.
-Bu bäygedä qatnaşu minem öçen nindider ber üzençälekle ber waqiğa bulsın dip kildem.
- Yäşise kilä. Bala bäläkäy äle, arıdım. Keşe arasına çığası kilä.Balalarımnı ğailämne kürsätäsem kilä.
Min üzem Arçadan. Muzıka mäktäbendä uqıtam. İgezäk balam bar. Bik kötep alam , yıl sayın qarıym bäygene. Bäygeneñ yarım finalı ğinwarnıñ soñğı şimbäsendä MEGA säwdä kompleksında ütäçäk. Ä bäygeneñ finalı “Piramida” mädäni üzägendä fevral''dä ütkäreläçäk.
Mälikä Basıyr


text:
Rusiä armiäsenä çaqıru bara – meñlägän yeget xärbi xezmättän qaça. Ni öçen?
1 Aprildä Rusiädä xärbi xezmätkä çaqıru başlandı. Bıyıl anda 18 belän 27 yäş arasında barlığı 155 meñ yeget çaqırılırğa tieş. Rusiäneñ räsmi mäglümät çaraları xärbi xezmätne izge burıç itep kürsätergä tırışqan arada, meñlägän yeget annan qaçu yulların ezli. Çeçnä suğışı häm "dedovçina" ğälämätläre arqasında Rusiädä xärbi xezmät äle dä "telämägän mäcbüriät" bulıp qala.
Audio (Qazan yegetläre)
Qazan yegetläreneñ bu fikerlärenä 25 yäşlek Mäskäw yegete, 7 yıl ğäskärdän qaçıp yörgän Aleksandr da quşıla:
Audio (Aleksandr)
"Rusiäneñ bügenge armiäse professional tügel, anda xezmät itüneñ mägnäse yuq, bu ber fars, min ul maşinanıñ ber şörefe bulırğa telämim."
Rusiä prezidentı Vladimir Putin tarqala barğan armiäneñ däräcäsen kütärüne töp maqsatlarınıñ berse itep quyğan ide. Räsmi mäglümät çaralarında patriotik rux belän suğarılğan tapşırular idseñme, mäktäplärdä xärbi äzerlek däreslären qaytarular – şul säyäsät çağılışları. Xärbi xezmätkä çaqıru kebek möhim eşne bügen töbäklärdä iñ yuğarı citäkçelär kontrol itä. Tik menä, keşe xoquqların yaqlaw törkemnäre äytüençä, yıl sayın meñlägän yeget armiädän qaçu yulların ezli. Xärbi komissariat wäkilläre alarnı küñel açu urınnarında awlap yöri. Mäskäwdäge Human Rights Watch xezmätkäre Aleksandr Petrov:
Audio (Aleksandr Petrov)
"Ber-ike yıl elek andıy awlawlar kiñ taralış alğan ide. Xäzer dä Mäskäw, Peterbur kebek ere şähärlärdän andıy xäbärlär yış kilä. Bu yegetlärne totqanda qaywaqıt köç qullanalar."
Çeçnädä 6 yıl barğan suğış, armiädäge waxşileklär, şul uq "dedovçina" ğälämätläre yäşlärdä armiägä qarata näfrät xisläre uyata. Çirattağı şundıy xäl turında "Vremya Novostey" gäzite bügen 7 april sanında yazıp çıqtı. Xärbi xezmätkä äle genä çaqırılğan 12 yeget "dedlar"nıñ qıyırsıtu-qıynawına tüzä almıyça tön citügä xärbi bülegen taşlap qaçqan, 50 çaqırım aranı cäyäw ütep, Peterburdağı "Soldat anaları komitetın" ezläp tapqannar. Komitet wäkilläre äytüençä, mondıy xällär soñğı waqıtta daimi küreneş. "Soldat anaları komitetı" citäkçese Valentina Melnikova:
Audio (Valentina Melnikova)
"Xärbi xezmätkä härkem barırğa telämi: Çeçnäğa elägergä telämäwçelär, qıynalırğa telämäwçelär, andağı talawlar turında belüçelär. Bu tabiğıy xäl. Bügenge armiä - şul uq sovet armiäse, Praga, Baqı, Äfğanstan, Qarabaxqa basıp kergän sovet armiäse."
Armiägä barırğa telämäwçelär öçen alternativ xezmät digän närsä bar. Tik anda 4 yıl xezmät itüne, küplär artıq ozaq dip sanıy. Bayraq häm uqımışlıraq ğailälär ulların armiädän niçekter yomıp qalırğa tırışa. Näticädä armiä safların xäyerçeräk ğailädä üskän, sälämätlege qaqşağan, araqı yä narkotikka bireşkän yegetlär tutıra. Rusiäneñ general ştabı iğlan itkän soñğı sannarğa qarağanda, uzğan közdä çaqırılğan rekrutlarnıñ 57 protsentı sälämät tügel ikän, alar ğädäti künegülärne dä ütä almıy. Här 50 rekrutnıñ kimendä berse törmädä utırıp çıqqan.
Rusiä armiäseneñ şuşı ayanıç xälen belgän häm anda barırğa telämägän yegetlärne ber yaqtan añlap ta buladır. Bügen Qazan uramnarında alar şulayraq fiker yörtä:
Audio (Qazan yegetläre)
-Ali Gilmi


text:
Omskida “Azatlıq”nı tıñlıylarmı?
2006 yılnıñ başınnan Rusiäneñ küp kenä töbäklärendä kebek Omski ölkäsendä dä milli tapşırular, şul isäptän tatar telendä alıp barıla torğan radiotapşıru da yabıldı. Tatar xäräkäte aktivistları tarafınnan tapşırunı tergezü östendä ozaq qına waqıt eş alıp barılsa da, älegä uñışqa ireşelmäde. Ölkä xakimiäte citäkçelege milli tapşırularnı qabat “İrtış” ölkä däwlät teleradio şirkätendä tergezü mömkinlege bulmawı turında belderde, ämma şulay da ölkä külämendä FM dulqınnarında eşläwçe ikençe ber şirkät'tä efir waqıtı birergä wäğdä itte. Xäzer älege şirkät citäkçelege belän nindi şartlarda tatar tapşıruın efirğa çığaru turında söyläşülär alıp barıla. Näticä nindi bulır, bu xaqta tıñlawçılarğa citkererbez.
Döres, Omski ölkäsendä yäşäwçelär tatar tapşıruların tıñlawdan bötenläy mäxrüm tügellär. Qısqa dulqınlı radioalğıçları bulğan keşelärneñ “Azatlıq” häm “Tatarstan dulqınında” tapşıruların tıñlaw mömkinlekläre bar. Häm, äytergä kiräk, “Azatlıq”nı tıñlawçılar Omskida yuq tügel. Mäs'älän, Tevriz rayonı Tavinski awılında yäşäwçe Alsu häm Ruslan Şaripovlar, Tara rayon üzägendä yäşäwçe Lyutsiä häm Ali Qoldaşevlar, Bol'şereç'ye rayonı Çarnalı awılında yäşäwçe Mahirä häm Ratif Şixovlar, Omskida yäşäwçe Ğalimä häm Äsqat Quramşinnar, Rafail häm Renat Xarisovlar, Räşit Sattarov, Raziä Mäcitova kebek millättäşlärebezne “Azatlıq” radiosınıñ daimi tıñlawçıları dip äytergä mömkin. 30 yıldan artıq tıñlawçılarnı da oçratırğa turı kilgäne bar.
Rafail Xarisov, Räşit Sattarov, Lütsiä häm Ali Qoldaşewlar “Azatlıq” radiosın ozaq yıllar tıñlıylar. Räşit Sattarov tapşırunıñ işetelü sıyfatına qarata fikeren dä belderde. Anıñ süzlärençä, qısqa dulqınnar aşa tapşırıluçı xäbärlärne cirle radiostansiälär aşa köçäytergä kiräk. Räşit äfände “Azatlıq” xäbärläreneñ eçtälegen uñay bäyäli.
Soñğı yıllarda texnik şartlarnıñ üseş ala baruı “Azatlıq” xäbärläre belän internet aşa tanışu mömkinlege dä tudırdı. “Azatlıq” saytına qarata fikeren Renat Xarisov belderde. “Azatlıq” xäbärlären ul internet aşa qarap bara. Anıñ süzlärençä, xäbärlär waqıtlı häm yaxşı birelä. Ämma şrift beraz uñaysızraq, r belän n xärefe quşılıp kitä, şriftın üzgärtsälär, dizaynın yaxşırtsalar äybät bulır ide, tağı da ber teläge: saylap uqırğa mömkin bulsın öçen “kirillitsa”da da variantı birelsä ide.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Röstäm Minnexanov: “Xärbi köçlärdä millionlağan watandaşlarıbız xezmät itte…”
23 fevral' könne il külämendä çirattağı bäyräm uzdı. Tatarstan xalqı da eşkä, uqırğa barmıyça Watannı saqlawçılar könen bäyräm itte. Tarixqa küz salsaq, älege bäyräm 1918 yılda bol'şeviklar armiäse tözelä başlaw xörmätenä ütkärelgän bulsa, annarı Qızıl armiä köne dip atalğan, soñınnan inde Sovet armiäse häm Xärbi – Diñgez flotı köne dip üzgärtelde. Ä SSSR cimerelgäç armiä süze dä töşep qalğan. 1993 yıldan isä älege kön Watannı saqlawçılar dip atala başladı. Bu könneñ niçek kenä ataluına qaramastan, babaylarnı, ätilärne, irlärne, abıy-enelärne, xezmättäşlärne qotlaw ğadätkä kerğän. Ğomumän irlär köne dip sanalğan bu bäyrämneñ töp eçtälegen räsmi dokumentlar ğına iskä töşerä.
Pänceşämbedä respublika xalqın Watannı saqlawçılar köne belän Tatarstannıñ Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov täbrikläde. Täbrikläw süzlärenä qarağanda, “Xärbi köçlärdä millionlağan watandaşlarıbız xezmät itte... Bu köndä Böek Watan suğışında qatnaşqan babalarıbıznı iskä alabız. Äfgan, Tön'yak Kavkaz cirendä üzläreneñ burıçların ütägän xärbilär dä zur xörmätkä layıq. Çernobıyl' avariäsen beterüdä qatnaşqan keşelär dä şular belän ber rättä tora”.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Title News
Ğafur Qayumov: «Ä sez, sänğät ähelläre? Nigä yäşibez dip uylıysız inde bu fani dönyada?! Ber ike köygä salınğan şiğer yazıp, lıqınğançı araqı çömerep, gäyeple “yawız urısnı” sügärgäme? Ay-hay, urısnı ğına ğäyepläp qotılıp bulır mikän?..Tössez estrada, sayığıp barğan şigriät, nadanlıq, matdi baylıq artınnan quu — bolar barısı da, milläte öçen ärnegän keşe öçen can öşetkeç küreneşlär.» /Şähri Qazan/
Şunıñ belän bergä matbuğatta respublikanıñ töp qanunı turında bilgele säyäsätçelärneñ fiker alışuları, tarixi parlament utırışında qatnaşqan jurnalistlarnıñ istälekläre, konstitutsiä närsä birde digän sorawğa ğadi keşelärneñ cawapları basılıp kilde.
Watanım Tatarstan gäzitendä, mäsälän, Tatarstannıñ töp qanunına un yıl tulu uñayınnan Prezidentnıñ säyäsi kiñäşçese Rafael Xäkim belän äñgämä urnaştırılğan. «Töp zakon — töp yünäleş» digän mäqälädä Rafael Xäkimnän soñğı un yılğa näticä yasawnı ütenälär. «Ul üzeneñ wazıyfasın ütäde. Suverenitetnıñ tulı mäğnäse Konstitutsiädä açıldı häm bıyıl april ayında qabul itelgän töp qanun 1992 yılğı konstitutsiäneñ däwamı bulıp tora», digän fikerdä tora ul.
Rafael Xäkim Tatarstannıñ üz qanunı bulırğa tieşlegen yaqlasa da, respublika qanunnarın Rusiänekenä täñgälläşterügä dä alay uq qarşı tügel:
Monda min şunı äyter idem: Rossiäneñ qayber zakonnarı bik naçar da tügel. Anıñ iqtisad ölkäsendäge qanunnarı qaywaqıt beznekenä qarağanda yaxşıraq. Döresen äytkändä, min, ğomumän, Yevropa qanunnarına küçär idem. ...Bügenge köndä inde bazar iqtisadına küçtek, federativ däwlätkä äylänep barabız — şulay bulğaç, alardan ğına küçerep alırğa da, rusçağa tärcemä itärgä. Yevropa qanunnarında keşe xoquqları bik nıq yaqlana. Anda federativ däwlät bulmasa da, pasportnı nindi teldä teliseñ — şul teldä alasıñ. Ä Rossiädä ul yuq. Rossiä xalıqlar belän isäpläşergä öyränmägän.
Tatarstan konstitutsiäseneñ kiläçäge xaqındağı sorawğa, ul “yaña qabul itelgän töp qanun şul kileş saqlanırğa tieş, häm üz mädäniäte, tele, üz däwlät oyışmalarınnan başqa xalıq yäşi almıy”, digän cawap qaytara.
Şähri Qazan gäzite dä älege istälekle könne iğtibardan çittä qaldıra almadı. Bu basma «Ğasırlarğa tiñ un yıl» dip isemlängän külämle mäqälä urnaştırdı. Gäzit un yıl elek bastırıp çığarğan yazmalardan özeklär belän tanıştırdı. Anda şulay uq gäzitneñ ul yıllardağı parlament xäbärçese Äğzäm Fäyzraxmanov üz istälekläre belän büleşte. «Konstitutsiä qabul itelü awır köräşlärdä yuğaltqan däwlätçelegebezne yañadan torğızü yünäleşendä yasalğan adımnarıbıznıñ iñ möhimnärneñ berse buldı», dip uylıy Äğzam Fäyzraxmanov.
Gäzittä basılğan 1992 yılğı mäqälälärdän, äñgämä, çığışlardan özeklär ayıruça iğtibarnı cälep itä. Mäsälän anda Mintimer Şäymievnıñ 1992 yılda, Konstitutsiä qabul itelgän könne yasağan çığışı dönya kürgän. Aña bügenge kön küzlegennän qaraw, qızıqlı näticälär yasawğa etärä. Tatarstan Prezidentınıñ respublikanıñ Yuğarı Sovetınıñ tarixi sessiäsendä yasağan çığışınnan ber özek:
Bügen qabul itelgän Konstitutsiä — tarixıbızda cömhüriätebez mänfäğätlären çağıldırğan berençe Konstitutsiä. Ul kemneñder kürsätmäse buyınça eşlänmäde, ä deklaratsiädä häm 1992 yılnıñ 21 martında referendumda çağılış tapqan xalıq ixtiarınnan kilep çıqtı. Konstitutsiä proektı bezdä genä tügel, bälki çit il yuristları arasında da tulı qimmätle ekspertiza ütte. Ul üz eçenä deputatlarnıñ, ğalimnärneñ, kiñ cämäğätçelekneñ konstruktiv täqdimnären aldı, anda xalıqara täcribä häm däwlät tözeleşeneñ soñğı yıllardağı praktikası isäpkä alındı. Minem qaraşımça, iñ möhime şul: ul respubliqa xalqı tarafınnan tikşerelde. Aşığuçanlıq kürsätüdä yäki uylap citkerelmägän adımnar yasawda bezne ber kemdä şeltäli almas. Tormış üze şundıy çaralar qabul itüne taläp itte.
Şuşı uq bittä Däwlät Şurasınıñ qanunnar eşläw, zakonçalıq, reglament häm deputat etikası daimi kommisiäse räise Midxät Qormanov belän äñgämä dä urnaştırılğan. Ul anda yaña qabul itelgän Konstitutsiäbezgä Strasburgta Venetsiä kommisiäse tarafınnan bäysez ekspertiza yasaluı xaqında xäbär itä. İğtibar itsägez, 1992 yılğı töp qanun da xalıqara xoquqqa turı kilü-kilmäw mäsäläsendä tikşerelgän ide. Ämma bu anı üzgärtüdän qotqara almadı.
BocToчHый эkcпpecc gäzitendä çığış yasağan Äzäl Kärimov ta şuşı uq fikerne äytä. Qazan universitetınıñ däwlät xoquqı kafedrası uqıtuçısı Äzäl äfände 1992 yılda respubikanıñ töp qanunın tözüdä qatnaşqan bulğan. Anda ul 1992 yılğı töp qanunnı üzgärtü — zur xata dip atıy. Elekkese yaxşıraq ide di.
KaзaHckиe BeдoMocTи gäzite bäyräm aldınnan xalıqtan soraştıru ütkärde. Anda «Tatarstanğa üzeneñ töp qanunı kiräkme?»- digän soraw quyılğan ide. Cawap birüçelär — ğadi Qazan keşeläre. Alarnıñ fikerläre ber-bersennän ayırılsa da, küpçelege respublikada töp qanun bulırğa tieş digän fikerdä tora. Tiskäre cawap birüçelär — Tatarstannıñ Rusiä subyektı buluına häm Rusiä qanunı belän yäşäw tieşlegenä basım yasadı.
Mädäni comğa gäziteneñ yaña sanında Rusiäneñ Däwlät Dumasında qarala torğan qanunğa mönäsäbät belderelgän. Mäsälän, «negrlar bezdän nik könläşä?» digän yazmada Näsim Aqmal bolay dip yaza:
İşetep beläm: Amerika qaratänleläre bezdän bik nıq könläşä. Berençedän, alarda bezdäge kebek qışlar yuq. Qış bulmağaç, dimäk qar yuq, şawlap-görläp kilgän yazlar da yuq. Amerika qaratänleläre bezdän şuña könläşä. Ğomumän, alarda, imeş, et eçägese digän çüp üläne yuq. Amerika qaratänleläre bezdän şuña könläşä... Süzemne uyınğa boruım yuqqa ğına tügel. Çınlıqta här keşe üzgäreşlär kötep yäşi. 23 üktäberdä başlanğan xällärdän soñ, änä, Rusiä Däwlät Dumasında inde ildäge süz irege mäsäläsen dä üzgärtergä telilär. Ä menä Amerikada 11 sentäber xällärennän soñ da süz iregenä üzgäreş kertelmäde. Amerika qaratänleläre mondıy üzgäreşlärdän kölä...
Şul uq gäzittä basılıp çıqqan «Bezne urınsızğa yamanlıylar» digän mäqälädä tatar jurnalistlarınıñ ildä barğan üzgäreşlärne añlata belü-belmäwe tikşerelä. Yazmanıñ avtorı, bezneñ daimi tıñlawçıbız Rafıq Şäräfiev Azatlıq radiosında, matbuğat küzätüendä yañğırağan fikerlärgä riza bulmıyça, qulına qaläm alıp, mäqälä icat itkän. Xäbärçebez Landış Xarrasova matbuğat küzätüläreneñ bersendä Valeriy Tişkovnıñ mäğlüm mäqäläsenä tatar gäzitlärendä cawap birelmäde, dip bilgeläp ütkän bulğan. Baltaçta yäşäwçe pensiädäge jurnalist Rafıq Şäräfiev gäzit xäbärçeläreneñ äzerleksezlege turındağı gäyepläw belän kileşä almıyça, ni säbäple tatar gäzitläreneñ Tişkovnıñ mısqıllı mäqäläsenä cawap birmäwlären üzençä añlatıp qarıy.
Berençedän, nizağ tudırırlıq mäqälä qaysı gäzittä basılğan, cawap yazmalarnıñ da başlıça, şunda çığuı mäslixät, di avtor. Mäslixät kenä tügel, bu Rusiä qanunında näq şulay yazılğan da. Xäbärçebez Landış Xarrasova bu oçraqta tatar jurnalistlarınıñ üz telendä, xalıqqa xezmät itkän gäzitlärendä Valeriy Tişkovnıñ III Bötendönya tatar Kongressı turındağı yazmasına mönäsäbät beldermäwen küz aldında tota. Bu fikerne Räfıyq Şäräfiev ta añlağan, läkin bu xaqta yazmawnı ul sälätle avtorlarnıñ Kongressnı oyıştıruda häm äzerläwdä qatnaşa almawı belän añlata.
Niçek kenä belmasın, tatar matbuğatına añlatu, uylanu, analiz citmi diğän fakt belän Rafıyq Şäräfiev kileşä. Anıñ yazmasınnan ber özek:
Bez äle Tatarstannıñ şul qädär awır yawlanğan suverenlıq ürennän ni öçen kire töşep, üz Konstitütsiäsen nilektän şulay üzgärtüen dä xaqimiättägelär añlağan qädär añlap citmädek, çönki monı açıq töşenderüçe yuq bezgä. Tatarstan möstäqıllege öçen can tartışqanda ğına tatar matbuğatı belän anıñ xucası —xaqime ber urtaq qaraşta idelär, näq şuşılay dustanä añlaşıp yäşäw, urtaq maqsat ul çaqta küpmeder ciñügä kiterde. Bügen isä tatar matbuğatı wäkilläreneñ baytağı aptırap, yul yuğaltıp qalğan xäldä, alar ütken, köräşçe publitsistikadan kittelär.
Bu süzlärne icat itkän jurnalist, zamannıñ aldawı häm miñgeräytkeç suğulardan soñ tatar matbuğat wäkilläre här törle Tişkovlarğa töple cawap birerlek köç häm üzenä ışanıç tuplap citkermäsälär dä, gäcäp tügel, diğän fikerdä tora.
Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşımtasında yazuçı avtorlarnıñ, ä bu oçraqta yazuçı-dramaturglarnıñ icat itü mömkinlekläre, eş şartları turında Ğafur Qayumovnıñ açı telle ber mäqäläse dönya kürde. «Ä sez, sänğät ähelläre? Nigä yäşibez dip uylıysız inde bu fani dönyada?! Ber ike köygä salınğan şiğer yazıp, lıqınğançı araqı çömerep, gäyeple «yawız urısnı» sügärgäme? Ay-hay, urısnı ğına gäyepläp qotılıp bulır mikän? » - digän süzlär belän başlanıp kitä älege mäqälä.
Tössez estrada, sayığıp barğan şigriät, nadanlıq, matdi baylıq artınnan quu — bolar barısı da, milläte öçen ärnegän keşe öçen can öşetkeç küreneşlär dip yaza Ğafur Qayumov. Avtornıñ bu mäqäläse tatar baylarına adresslangan. Ul alarnı saran häm üz mänfäğätlären genä qayğırtuçılar dip atıy. Yuğarı zäwıqlı sänğät kiräklege turındağı fikerlären ul menä şulay isbatlıy:
Teatr sänğäte (tatarnıqı ğına tügel) tiränten üzgäreşlär täläp itä. Xättä anı nindider yaña formalar tabıp, qatlawlandırıp, quyırtıp qına da tabıp bulmastır. Kemder bezneñ tatarda bulmağan «biyüllär» biep, nindider myuzikl quyıp, Qazan xalqın şaqqatırıp ala. Qaysıdır, ikençe baştan başlap, yä muzıka, yä ädäbi äsär yaza, bolar bar da ber formadan ikençe formağa küçep, iske bulğannı yañaça itep birep qaraw ğına… Härkem belä, buılğan su tınçıy, sasıy, bozıla... Çelteräp aqqan citez çişmä genä saf bulıp qala ala. İrekle icatqa da mömkinlek qaldırığız, yärdäm itegez, Sez bit üzebeznekelär, tatar balaları....
Şundıy süzlär belän tämamlana älege yazma. Uylandıra häm bäxäslär uyata torğan älege mäqälä Şähri Qazan gäzitendä basılıp çıqtı. Ğafur Qayumovnıñ süzlren küätläwçelär yäki kire qağuçılar tabılırmı-yuqmı, kiläse atna matbuğatı kürsäter.
Bikä Timerova


text:
«Başqortstan hawa yulları» şirkäte citäkçelege belän biredäge oçuçılar kollektiwı hönär berlekläre arasında ike atna çaması elek başlanğan tartqalaş haman da xäl itelmäde. İnde xäbär itelüençä, oçuçılar hönär berlekläre 2004 yıl öçen üzläre äzerlägän kollektiv Kileşüne «Başqortstan hawa yulları» awiaqompaniäse citäkçelege qabul itmägäç, ike arada mönäsäbätlär şaqtıy kiskenläşkän ide. Oçuçılar üzläreneñ xezmät xaqınıñ az buluın, sotsial yaqlanğanlıqnıñ tieşle däräcädä bulmawın kürsätep, xezmät şartların yaxşırtu häm aylıq eş xaqın kütärüne taläp itte. Ämma bu taläplärne citäkçelek şunda uq kire qaqtı. Şul xäldän soñ oçuçılar üzläreneñ täqdimnäre qabul itelmägän oçraqta eş taşlayaçaqların beldergän ide. Andıy belderüdän soñ hawa yulları şirkäte türäläre hönär berlekläre belän yañadan söyläşülär başlarğa mäcbür buldı. Ämma oçuçılarnıñ hönär berlege wäkilläre belän soñğı könnärdä barğan söyläşülär bu yulı da uñay näticä birmägän, çönki awiaqompaniä citäkçeläre taşlamalarğa barudan tağın baş tartqan. Xäzer inde oçuçılar hönär berlege aldağı könnärdä nindi adımnarğa baraçaq? Alar aldan iskärtep quyğança eş taşlawlarğa kereşmäsme? Şuşı sorawlarğa cawap alu öçen, «Azatlıq» radiosı xäbärçese «Başqortstan hawa yulları» şirkäteneñ oçuçılar hönär berlege räise urınbasarı Vladimir Xolodovqa möräcägät itte. Ul bezgä tübändägelärne citkerde: "Eş taşlawlar bezneñ töp maqsat tügel. Awiatsiädä eş taşlawlarnıñ nindi näticälärgä kiteräçägen yaxşı añlap, bez bu aqsiäne iñ soñğı çikkä genä qaldırabız. Ä urtaq kileşügä tınıç yullar belän, östäl artında söyläşülär belän dä ireşergä ömetebezne özmibez. Döres, moñarçı şirkät citäkçeläre belän söyläşülär uñay näticä birmäde. Şuña da kiläse oçraşıp söyläşüne aldağı düşämbegä, 19 aprelgä bilgelädek." Vladimir Xolodov süzlärençä, «Başqortstan hawa yulları» şirkäte oçuçılar sostawı administratsiä aldına xäl itelmästäy taläplär quymıy. Barı tik alarnı çişü öçen ixtıyar häm teläk kenä kiräk.
Soñğı yıllarda «Başqortstan hawa yulları» şirkäte eşçänlege körçekkä terälü däräcäsenä citte. Biredä citäkçelärneñ törle qırın ğämälläre açıqlanıp, küp şaw – şular bulğannan soñ, şirkät 2002 yılda Rusiä federäl milkenä küçerelgän ide. Xäzer anı xosusıylaştırırğa cıyınalar. Soñğı ike yılda «Başqortstan hawa yulları» şirkätendä oçuçılar sanı 50 protsentqa qısqartıldı. Oçqıçlar sanı da nıq kimede. Xäzer biredä TU – 154 häm TU – 134 marqalı nibarı 12 oçqıç isäplänä. Aları da iskerep betkän inde.
Bügenge köndä respubliknıñ Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre «Başqortstan hawa yulları» şirkäteneñ elekke häm xäzerge citäkçelegeneñ törle finans mutlıqların, urlaşuların tikşerü eşen däwam itä. Şulay itep citäkçelär üzläre räxätlänep balda – mayda yözä, ä ğädi oçuçılarnıñ xezmät xaqların az ğına kütärü öçen dä qır talaşıp yata.


text: Quşma Ştatlar prezidentınıñ iminlek kiñäşçese Codoleezza Rice Ğiraq totqınnarın cäzalağannarı öçen, üz ile isemennän barılıq gäräp dönyasınnan ğafu ütende. Ğafu ütenülär «Äl gäräbiä» telekanalınnan yañğıradı. Rice süzlärenä qarağanda ğäyeplelär qatı cäzağa tartılğan. Yözlägän Ğiraqlılar Bağdad törmäläreneñ berse yanında uram cıyını uzdırdı. Ğiraqtağı amerika xärbi törmäläreneñ yaña citäkçese generäl Jeffery Miller, xäzerge waqıtta Ğiraq totqınnarınıñ törmälärdäge şartları täfsille tikşerelä, dide. Şul isäptän totqınnarnı yoqlatmıy intekterü häm uñaysız xäldä utırırğa ya bulmasa basıp torırğa mäcbür itülär, bulmayaçaq.


text: “Allâhümme fâtırussemâvâti vel’ardı âlimülğaybi veşşehâdeti inni a’hedü ileyke fî hâzihil ha-yatiddünyâ bienni eşhedü en lâ ilahe illâ ente vahdeke lâ şerike leke ve enne Muhammeden ab-düke ve resûlûke felâ tekilnî ilâ nefsi tarfate aynin feinneke in tekilnî ilâ nefsi tukarribnî mi-neşşerri ve tübâıdnî minelhayri ve inni lâ esiku illâ birahmetike fec’allî indeke ahden tufînîhi yevmelkıyâmeti inneke lâ tûhli-fülmîâd.” “Allâhüme inni es’elüke min hayri mâ seeleke minhü nebiyyüke muhammedün ve neûzü bike min şerri mesteâzeke minhü nebiyyüke muhammedün sallellâhü aleyhi ve selleme ve entel müsteânü ve aleykel belâğu ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ bilâhil aliyyil azıym.”


text:
“Tatmoststroy” şirkäte citäkçese Äbulğaz Soltanov wafat buldı
Düşämbe könne köndezge säğät ikedä Qazan şähäre yanındağı Qorı yılğa ziratında bilgele injener häm citäkçe Äbulğaz Soltanov cir quyınına salındı.
Äle uzğan atna axırında ğına “Tatmoststroy” şirkäte citäkçese Äbulğaz Soltanov saw – sälämät, yaxşı käyef belän tuğan yağına yalğa qaytıp kitkän. Talantlı häm köçle citäkçe ğömerendä bik küp qatlawlı xällärgä dä oçrap, isän – imin qalu yulın taba alğan. Ul tözegän yortlar häm küperlär bersennän – berse biek häm tözeleş qarap toruğa xäwefle bulıp kürensä dä, bu yulı bälä kötelmägän yaqtan kilgän.
Şimbä könne Başqortstannıñ Baltaç rayon administratsiä başlığı Ayrat Mägzümov häm Qazannan qaytqan yaqtaşı Äbulğaz Soltanovnıñ oçqıç qazasına duçar buluı mäğlüm buldı. Alar “Robenson - R 44” xosusi boralağı belän cirgä töşep häläk bulğannar. Ğadättän tış xällär ministrlığı mäğlümatlarına qarağanda, “Resurs A” xosusi şirkäteneñ milkendä bulğan boralaq, oçuçı xatası näticäsendä bälägä oçrağan. Bu bäläneñ öçençe könendä, yäğni düşämbedä, möselman qağidäläre buyınça märxüm Äbulğaz Soltanov cirlände. Qazan yanındağı Qorı yılğa ziratı märxüm yäşägän yortqa iñ yaqın urın bulğan. Ozaq yıllar buyı Tatarstan küperläre dip atalğan zur oyışmanı citäklägän Äbulğaz Soltanov tözüçelär häm idäräçelär arasında abruylı şäxes ide. Yul tözü kebek küp çığımnar häm ostalıq taläp itüçe bu tarmaq häm ğomumän respublika öçen Äbulğaz Soltanovnıñ häläk buluı zur yuğaltu. Yäkşämbe häm düşämbe könnärendä gäzitlär häm operativ xäbärlär tapşırular bu faciğäne yaqtırtırğa ölgerä almıy qaldı. Şunı äytergä kiräk, xosusi boralaqta häläk bulu soñğı arada ğına Tatarstanda ikençe oçraq.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Beslan -- Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqları komissarı Louise Arbour bügen Tönyaq Osetiäneñ Beslan qalasında "Beslan awazı" oyışması wäkilläre belän oçraştı. Oyışma citäkçese Ella Kesaeva - Arbourğa Beslan faciğäsenä xalıqara tikşerü ütkärüne sorap möräcäğät itkän. 2004 yılnıñ Sintäberendä totıq faciğäse waqıtında Beslan mäktäbendä 330an artıq keşe häläk buldı, kübese balalar. Arbour mäktäpkä häm qorbannar ziaratına barıp çäçäklär saldı. Tönyaq Kafkazda säfärdä yörgän Arbour moña qädär Çeçnä belän İnguşetiädä buldı. Çeçnädä keşe xoquqları bozılu uñayınnan borçılu belderde. Atnakiç könne anıñ Mäskäwdä Rusiä räsmiläre belän oçraşuı qaralğan.


text: Bügen Paqstan gäzitlärendä Taliban citäkçese Möxämät Omar mullanıñ xatı dönya kürde. Ul anda Äfğanstan xalqın, Amerika häm Kabul xäkümätenä qarşı izge suğışqa çaqıra. Bu xat Peşawarda çığa torğan Daily Wahdat häm başqa gäzitlärgä fax belän cibärelgän. Anı şulay uq Paqstanda urnaşqan Afğan İslamic Press agentlığı da bäyän itte. Omar yazuınça, Cihad – här möselmannıñ wazifası bulıp tora, anda qatnaşa almağannar, hiçyuğı, Amerika häm Kabul xökümätennän çittä torırğa tieş. Xatta şulay uq, Amerikan xärbilärenä yärdäm itkän Äfğan keşese ülergä tieş, digän süzlär bar.


text:
Nahwa Travel Malang Juandaposted on 10 Jan 2017 15:33 by cikini8press in Review directory Travel
Travel Malang Juanda? Pilih Nahwa Travel, Bukan yang Lain 1995 jıldan bastap, Amerïka Qurama Ştattarı älemniñ jäne eñ äwe aynalasında köptegen äwe qazir twrfïrmalar kez kelgen komïssïya töleydi emes. Bul jağdayda, agenttik taza bağasına qızmet jarna qosadı. Qısqartılğan komïssïyaları bir jolda qaytarw saparlarğa jäne $ 25 $ 50 qaqpaqtıñ engize otırıp, Amerïka Qurama Ştattarında 1995 jılı bastaldı. Singapore Airlines Azïya bölikterinde solay, al 1999 jılı Ewropalıq äwe, komïssïyalar joyu nemese azaytw bastadı. 2002 jılı, Delta Air Lines AQŞ pen Kanada üşin nöldik komïssïya bazasın jarïyaladı; Birneşe aydan United Airlines, American Airlines, Continental Airlines, Northwest Airlines, US Airways jäne amerïkandıq Trans Éyr keyin barlıq kostyum ilesti.
twrïstik agentterdiñ köpşiligi kommercïyalıq isten mümkindikteri qarsı özderin jäne öz klïentterin qorğaw üşin qajettigin, ne öz nemese jetkizwşiniñ sezindi. Olar kepilgerlik biriktirilip fakt, bul bas tartqan jağdayda, yağnï klïentter olar qalaydı, eger olar, aqşanı qaytarwğa joğalğan nemese qanday ekenin, ne balama mereke kepildendirilgen jarnamalaw boladı. Brïtandıq jäne amerïkandıq agenttikter men twroperatorlar Köptegen äwe bïletterin şığarwdı kim, Bïletterdi tapsırıs kim üşin Éyr Twrïstik uyımdastırwşınıñ Lïcenzïyalaw (Atol) üşin Xalıqaralıq äwe köligi qawımdastığınıñ (IATA) jäne brïtandıq twrïstik agenttikter qawımdastığınıñ (bar biriktirilip ékskwrsïya kompanïya atınan Package Holidays satatın tulğalar üşin ABTA) nemese twrïstik agenttikter amerïka qoğamı (ASTA). Travel Malang Juanda? Pilih Nahwa Travel, Bukan yang Lain
eseli, miniples jäne täwelsiz agenttikter: Ulıbrïtanïyada agenttikterdiñ üş türli türleri bar. Köbeytkişter Thomson merekeler, TUI AG qazir enşiles kompanïyası, nemis ulttı sïyaqtı jïi xalıqaralıq konglomerattarınıñ tïesili ulttıq tizbekteriniñ birqatar, qamtïdı. ülken buqaralıq narıq twr kompanïyalar özderiniñ önimniñ bölw baqılaw maqsatında, twrïstik agenttikterdiñ tizbek baqılaw ülesti satıp üşin endi ortaq bolıp tabıladı. (Bul tik ïntegracïya ülgisi bolıp tabıladı.) Az tizbekteri jïi Atap aymaqtarda nemese awdandarında negizdelgen. Travel Malang Juanda? Pilih Nahwa Travel, Bukan yang Lain
agenttikterdiñ bes türli türleri Amerïka Qurama Ştattarında bar: täwelsiz, xost, franşïzanı, konsorcïwm, jäne mega agenttikter. American Express jäne amerïkandıq avtomobïl qawımdastığı (AAA) mega twrïstik agenttikterdiñ mısaldarı bolıp tabıladı. Carlson Wagonlit Travel mamandığı organdardıñ är türli turatın konsorcïwm agenttiginiñ ülgisi bolıp tabıladı. Krwïz salwşıları agenttikter françayzï tarapınan jügirip derbes paydalanılatın sayaxat turatın, franşïza twrïstik agenttiginiñ ülgisi bolıp tabıladı. Oasis Agent qabıldawşı organnıñ ülgisi bolıp tabıladı. täwelsiz twrïstik agenttiginiñ mısal, jeke käsipker bastağan bir nemese bäsekelestik agenttikterimen joq iskerlik seriktestik qatınastardı bar jeke tulğalardıñ arasındağı seriktestik bolıp tabıladı. twrïstik agenttiginiñ är türi, onıñ artıqşılıqtarı men kemşilikteri bar.


text: Qazaqstanda oppozitsiädäge säyäsätçe Altınbäk Sarsınbayıvnı üterüdä ğäyeplängän Röstäm İbrahímov ülem cäzasına hökem itelde. Elek türä bulğan İbrahímov bu cinayätne oyıştıruda häm tormışqa aşıruda ğäyeplände. Ülem cäzası qararı ğömerlek törmägä yabıluğa alıştırılğan. Qazaqstanda ülem cäzasına moratoríy qabul itelgän. Bu cinayätne yallağan maxsus xezmätneñ elekke xezmätkäre Yırjan Ütembayıv 20 yılğa iregennän mährüm itelgän. Tağın sigez keşe 10 yıldan 20 yılğa qädär törmädä utırırğa tieş. Sarsınbayıv häm anıñ ike yärdämçese febräl ayında üterelgän ide.


text:
Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev Gruziä, Ukrain häm Qırğızstanda bulğan xalıq kütäreleşläreneñ säbäben añlawı turında belderde.
Häm ul xällär Qazaxstanda qabatlanmayaq dip ışandırdı.
Monı ul bıyıl Qazaxstannıñ käsepçelek üzäge bulğan Almata şähärendä ütüçe Xalıqara Ewraziä Media Forumında äytte.
Nazarbayev tärräqiät strategiäse häm iqtisadıy reformalar bulmaw näticäsendäge yarlılıq häm eşsezlek xalıq rizasızlığın arttırdı häm bu inqıylabqa kiterde di.
Nazarbayev Qazaxstan kiresençä, säyäsi häm iqtisadıy irekleklär birep irekle häm açıq cämğiät tözede di. Ul iqtisadıy häm säyäsi reformalarnı däwam itärgä, şul isäptän matbuğat häm mäxkamä sistemasında reformalar ütkärergä wäğdä birde.
Qazaxstan oppozitsiäse Nazarbayevnı korrupsiädä ğäyepli, xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları anı oppozitsiä belän matbuğatnı bastıruda ğäyepli.


text:
Bäyrämnärneñ qaysı möhimräk?
Belem köne bıyıl da zurlap ütkärelä. Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov Bua rayonında mäktäplärdä häm meditsina kolledjında buldı. Prezident apparatı citäkçese Äğzam Ğöbäydullin Älki rayonı uqıtuçıları häm uquçılar tarafına kitte. Başqa citäkçelär häm deputatlar da 1 sentäberdä mäktäp qıñğırawın tıñlıy. İñ zur Belem bäyräme bıyıl Bolaq buyında ütte. Qazan pedagogiä universitetınıñ Mejlauk uramdağı töp binası qarşında irtänge säğät meñlägän keşe cıyılğan ide. Belem könenä bağışlanğan tantanalı mitingqa respublika citäkçeläre, Qazan şähäre häm rayonnarı başlıqları, yuğarı uqu yortlarınıñ rektorları kilde.Tatarstanda törle däräcädäge uqu yortlarında belem aluçılar häm belem birüçelärneñ sanı millionnan artıp kitä. Yözlärçä meñ pedagoglar, ğalimnär, studentlar, mäktäp uquçıları şuşı könnän başlap, mäğrifät sezonın açıp cibärde. Milli mäğärifneñ mäşäkäte dä, qıyınlıqları da, ähämiäte dä bixisap.
Xäzergä bıyılğı Respublika köneneñ yomğaqları häm üzençälekläre turında mäğlümat tuplanmağan. Bäyrämneñ barışı turında şimbä reportajlarına östäp, tağı şunı äytäbez. Qamal teatrı qarşındağı mäydanda çit il diplomatları, Mäskäw qunaqları belän Mintimer Şäymiev xalıqnı sälämläde. Anda bıyılğı Tuqay büläklärenä layıq bulğan bilgele dirijer Röstäm Abyazovqa häm yazuçı Mösäğit Xäbibullinğa diplomnar häm lawreat medal'läre tapşırıldı. İppodromda iñ berençe urınğa çıqqan caydaq häm at İrkutskidan kilgän ide. Şulay bulğaç, at çabışlarınıñ qimmätle büläge Yıraq Şärıqqa kitte. Biektaw avtodromındağı maşina çabışında premyer-ministr Röstäm Miñnexanov berençe bulıp finişqa kilde genä digändä, anı Almaniädän kilgän sportsmen uzıp kitte häm Tatarstan Prezidentı kubogın Yevropa üzägenä alıp kitte.Şunı äytergä mömkin - tatar milläten yaqlawçılarnı xurlaw yañalıq tügel.Tuqay äytmeşli, taptasınnar, xurlasınnar, tik canıñ xurlanmasın. Tatarstan, tatar süzläre torğan sayın köçleräk yañğıramasa, millätne degetlärgä, tübänsetergä tezläwçelär yoqlap yuatır ide. Alar da uyana xäzer.
Rimzil Wäli


text:
Berlәşkәn Millәtlәr Oyışmasınıŋ Iminlek şurasında Ğıraq mәs`әlәsenә bağışlanğan yabıq tıŋlawlar ütә
Moŋa qәdәr Britaniә hәm Amerika, Ğıraq üz wәğdәsen ütәmәde, Berlәşkәn Millәtlәr Oyışmasına tulı mәğlümәt birmәde, diğәn belderü belәn çıqtı. Britaniә tışqı eşlәr ministrı Jek Stro, өstәn-өstәn genә qarap çıqqanda da, xisapta, ayırım alğanda küplәp yuq itü qoralları turındağı mәğlümәtlәr tuplanmasında, kimçeleklәr buluwı kürenә, dip belderde. Quşma Ştatlar da şul fikerdә tora. Amerika hәm Britaniә Farsı qultığındağı qәskәrlәrneŋ sanın arttırdı. BMO Iminlek Şurası әğzәse bulğan Suriә üzenә Ğıraq xisabınıŋ üzgәrtelğәn nөsxөsen birelüenә protest yөzennәn, Şura Utırışında qatnaşudan baş tartuın belderde.


text:
Yaponiäneñ Ğiraqtan ğaskärlärne çığaruın taläp itep bügen xökümät binası qarşına 600läp keşe cıyıldı. Uram cıyınında qatnaşuçılar premyer-ministr Junichiro Koizumi'nı 3 yapon keşesen totıq itep alğan suğışçılarnıñ taläben ütärgä, xärbi köçlärne Ğiraqtan çığarırğa çaqırdı. Ämma Koizumi, terrorçılarnıñ taläplären ütäw plannarı yuq, dip belderde.
Ğiraqta totıq itep alınğan kimendä 13 çit il watandaşı arasında 3 yapon da bar, alarnıñ berse – xatın-qız. Şulay uq totqınnar arasında Kanada häm İsraeldän ike ğaräp keşese, 7 Könyaq Korea watandaşı – xristian missionerları bar. Könyaq Koreanıñ tışqı eşlär ministrı Ban Ki-Moon korealılarnı Ğiraqqa barmasqa çaqırdı: "2004nçe yılnıñ 9 aprilennän başlap Ğiraq - ayırım bilgelängän ber il bulıp tora häm anda barırğa telägän Könyaq Korea watandaşları, säfärläreneñ imin şartlarda uzuı öçen – xökümätkä möräcäğät itergä tieş" dide Könyaq Korea tışqı eşlär ministrı.
Könyaq Korea Ğiraqqa amerikan citäkçelegendäge koalisiägä yardämgä 3 meñ 600gä yaqın ğaskär cibärü plannarın ğamäldän çığarmıy.


text:
Küptän tügel genä Rusiä möftilär Şurası räise Rawil Ğäynetdin Mäskäwdä jurnalistlar belän oçraşıp, dini häm ictimaği tormışqa tä’sir itärlek berniçä täqdim kertkän ide. Şularnıñ berse – Rusiädä berdäm möftine saylaw. Monı küplär xupladı. Ä Tübän Novgorod Diniä näzaräte wäkilläre isä noyäber başlarında älege şähärdä uzaçaq Bötenrusiä möselmannarı cıyılışında berdäm möfti inde saylanaçaq ta, dip tä äytkän ikän. Bu xaqta İnterfax agentlığı belderde. Älege mäs’älädä añlatmalar alu niäte belän bez Tatarstan Diniä näzarätenä möräcäğät ittek. Läkin anda bu xaqta bernärsä dä belmäwläre turında äyttelär. Şunnan soñ bez Tübän Novgorodqa şaltıratıp, andağı Diniä näzaräte wäkillärennän, çınlap ta şuşı cıyılışta Rusiäneñ berdäm möftie saylanaçaqmı, dip soraştıq. Näzarätneñ üzäk apparat citäkçese Damir xäzrät Möxetdinov Azatlıq radiosına menä nindi cawap birde:
İnterfax agentlığına bez möselmannarnıñ qorıltayı bula, anda Rusiäneñ berdäm möftie saylanaçaq, dip beldermädek. Tübän Novgorodta oyıştırıla torğan Bötenrusiä möselmannarı forumına bağışlanğan matbuğat oçraşuında bez barı tik anda bu xaqta söyläşü, fikerläşü bulır, dip kenä äyttek. Älege mäs’älä xaqında çınlap ta söyläşergä, uylaşırğa kiräk. Läkin berdäm möftine saylarlıq qorıltay bulmıy bezdä. Monıñ öçen delegatlar saylarğa, cıyılışnı başqaça oyıştırırğa kiräk.
Şulay itep, noyäber başında uzaçaq Bötenrusiä möselmannarı forumında berdäm möftine saylaw bulmayaçaq. Xäyer, bu cıyılış, aña äzerlek turında Azatlıq radiosı tıñlawçılarına bez kiläse tapşırularıbızda tulıraq mäğlümät äle birerbez.
Gölnaz İlgizär


text: Urta Dingez utrauı Korsika bugen Fransiädän kübräk aftonomie alu öçen referendum ütkärä.Utrauınıñ tawış birergä xoquqlı 190meñ keşese, salım häm cämäğätçelek xezmätläre östennän kübräk kontrol urnaştıraçaq regional parlament buldıru buldırmau turında fikeren beyan itä. Parij xökümäte 'eyye' digän tawış öçen zur kampaniä alıp bardı. Çönki ul Korsikanıñ Fransiä öleşe bulıp qaluı häm separatislarnıñ köç qullanuın tuqtatu öçen in yaxşı çara yaña parlament digän qaraşta.Fiker beleşülär xalıqnıñ bu mäsälädä ikegä bülengänen kürsätä. Korsika Fransiäneñ in yarlı in küp subsidiälängän öleşe .Ul 250yıldan birle Fransiä qaramağında.