text:
Bиkипeдия:Saylanğan mäqälä/Arxiv
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Bu elek saylanıp, Baş bitkä çığarılğan mäqälälär arxivı. Yañalarnı saylaw protsessı öçen WP:Saylanğan mäqälägä namzätlär qara.
Baş bittägeseYзrәpTү
Böyek Bolğar ile (viz. Πaλaιά MeYάλn BouλYapίa; bolg. Beлиka Бълrapия, 632-671) — Hunnar imperiäse tarqalğannan soñ Könçığış Awrupada barlıqqa kilgän qäbilälär berläşmäse, bolğarlarnıñ tarixi däwläte. Başqalası Fanağöriädä urnaşqan.
Azaq buyında yäşägän bolğarlar häm qärdäş qäbiläläre üzlären buysındırğan Törki qahanlığına qarşı köräştä zur häm qüätle berlegen tözi alğannar. Bu eşne başlağan kenäz Orğana, däwlätne nigezläğan tuğanı Qubrat xan da üz waqıtında hunnarnıñ başlığı Attila çıqqan Dulo ıruınnan bulğannar. Şulay uq fin-uğır telle häm başqa xalıqlar yäşägän Böyek Bolğar ilendä täñreçelek ışanuları xökem itkän.
Kürşe Vizantiä imperiäse belän dustanä mönäsäbätlärdä torğan, berençe citäkçelärneñ xättä Xristian dinen qabul itülärenä işarälär bar. Yuqqa çığuı xäzär qäbilälärneñ keçlänue arqasında barlıqqa kilgän Xäzär qahanlığı üseşenä bäyle.
WP:Şäp mäqälä/1.12.2004: BilärYзrәpTү
Bilär ul Törki-Tatar taríxında iñ olı şähärder.
11.–13. yözlärdä şähär 620 ha tiräse alan alğan, tışqı nığıtmaları ilä anıñ alanı 800 ha citä ide. Bilär şul çaqtağı Awrupınıñ iñ olı şähäre ide.
Bilär şähäre bik yaxşı cíhazlanğan ide, anda su-uzdırğıç ta, pıçraq su-uzdırğıç ta bar ide. Yortlarnı idän eçendä urnaşılğan köpçälär arqılı qaynar su yögertep cılıtqannar, bügen bu teknologí “cılı idän” dip atala. Yörtlar täräzäläre píalalı ide. Munçalar da bik olı ide, tışqı küreneşe belän bügenge Ğosmalı Törkiädäge munçalarğa oxşaş.
WP:Şäp mäqälä/11.12.2004: Sovet BerlegeYзrәpTү
Sovet Sosialistik Republiklar Berlege yä Sovet Berlege, qısqaça SSSR (Sovet çorı Tatarça: CoBeT CoциaлиcTиk Pecпyблиkaлap Coюзы, CoBeTлap Coюзы, CCCP, Urısça:Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, CoBeTckий Coюз), elekke Rusiä İmperiäse bilämäseneñ zur öleşendä barlıqqa kilgän häm 1922-1991 yıllarda ğämäldä bulğan däwlät. 1922 yılnıñ 30 dekäber Kileşüe nigezendä SSSRnı tözüdä Belarus (Belorussia SSR), Ukraina (Ukraina SSR), RSFSR, Qawqaz artı Sovet Sosialistik Republiklar Federatsiäse (1936 yıldan berlektäş respublikalar Azärbaycan SSR, Ärmänstan SSR häm Görcästan SSR qatnaşalar). 1925 yılda alarğa Üzbäkstan (Üzbäkstan SSR) belän Törekmänstan (Törekmänstan SSR), 1929 yılda Tacikstan (Tacikstan SSR), 1936 yıldan Qazaqstan (Qazaqstan SSR) belän Qırğızstan (Qırğızstan SSR), 1940 yıldan Moldova (Moldavia SSR), Estoniä SSR, Litva SSR, Latviä SSR quşılalar.
WP:Şäp mäqälä/21.12.2004: TrakaiYзrәpTү
Trakai ul Lituada şähär häm kurort ide, Trakai Milli Parkınıñ ber öleşe, rayon üzäge. Trakai Vilniustan 28 km Könbatışraq urnaşqan. Tirä-yağında 200 kül bar, alardar Galvė küle 3.88 km² mäydan tutıra, Vilkokšnis küle - 3.37 km², Skaistis küle - 2.96 km². Rayonda Trakai Trakai Taríxí Milli Park häm Aukštadvaris Regional Parkı urnaşılğan.
Qulyazmalar buyınça, Gediminas böyek kenäz, uñışlı awdan soñ Kernave başqalasınnan yıraqta bulmağan matur urını taba häm monda qälğäne tözergä qarar itä. Bu Senieji Trakai'da (şul waqıtta Trakai'nıñ iseme şulay buldı) qälğä tözü turında yazma. Trakai qalası iñ elektä Alman qulyazmalarda 1337. yılda iskä alğan, xäzer bu yıl şähärneñ räsmi nigezgä salu yılı sanala. Gediminas qatğí Vilniusqa küçergändä, Senieji Trakai'nı Gediminas'nıñ ulı Kęstutis kenäz míras itep ala. Trakai Lituanıñ iñ kürenekle idaräçeneñ Böyek Vytautas'nıñ tuu urını. Trakai törle millätle keşelär tözgän häm saqlağan şähär. Monda Karaimnar (Karaylar) cämğiäte yäşi. Karaimnar - Yähüd dinendä Karait yünäleşen totuçı Törkilär (yäki Törkiçä söyläşäwçe Yähüdlär - bäxesle), 14. yözdä Vytautas anı Qırımnan küçerä,alardan iñ tanılğan şäxes - Isaac Troki isemle karait. Başqa millätlär: Tatarlar, Lituannar, Urıslar, Yähüdlär häm Läxlär.
Şäp mäqälä statusy alyndy.27.09.2022.--A.Khamidullin (бәxәc) 27 ceH 2022, 18:50 (UTC)
WP:Şäp mäqälä/11.01.2005: Maxsus çağıştırmalılıq theoriseYзrәpTү
: Çağıştırmalılıq theorise yä Maxsus çağıştırmalılıq theorise - ul 1905. yılda bastırılğan Albert Einstein'nıñ fizik teorise. Anıñ belän Newton fizikasın almaştırdı, häm elektromagnitizmtä Maxwell'neñ tigezlämälär yärdämendä kürsätkän. Bu theori maxsus atlı, çönki çağıştırmalılıqnıñ Einstein prinsiplärendä tartılu köçe qaramağan. Un yıldan soñ Einstein general çağıştırmalılıq theorisen bastırıla, bu theorigä tartılu köçe kertkän.
1. Berençe postulat (çağıştırmallılıq postulatı)
Törle inetial küzätüçelärdä fizik küreneşlär küzätülärneñ näticäläre üz-üzenä häm real täbiğät küreneşenä yaraşırğa tieş. Yäğni, Ğälämneñ sífatları inertial küzätäçeneñ urınlaştırudan bäyle bulmílar. Här inertial küzätüçe öçen här fizik theori metematikçä bertörle.
2. İkençe postulat (c-nıñ daimilege)
Vakuumda yaqtı tizlege (c) böten inertial küzätüçelärgä bertörle, böten yünäleşlärgä bertörle, çığanaqnıñ häm küzätüçeneñ tizlegenä bäyle bulmí. Eksperimentalçä tikşertkän. Berençe häm İkençe postulattan şundí sözemtä ide: yaqtı taratu öçen bernindi moxít ("äfer" dä) kiräkmi.
WP:Şäp mäqälä/21.01.2005: Böyek MacarstanYзrәpTү
Böyek Macarstan (Magna Hungaria), Macarlarnıñ riwäyätlärdä taswírlanğan borınğı watanı. Qayber taríxí çığanıqlardan häm istäleklärdän mäğlüm. Şul riwayätlärdä taswírlanğança, Böyek Macarstan qayçandır Skíflar berlegeneñ ber ölkäse sanalğan, doşmannarınnan ciñelgäç, xalıqnıñ ber öleşe Almuş citäkçelegendä Pannoniagä (Dunaynıñ urta ağımı ölkälärenä) küçenep kitä.
WP:Şäp mäqälä/1.02.2005: Wäisilär xäräkäteYзrәpTү
Wäisilär xäräkäte, dini häm ictimağí-säyäsi xäräkät, milli-sosial tigezsezlekkä qarşı köräşneñ ber çağılışı. Tatar igençelären, hönärçelären häm urta qul säwdägärlärne berläştergän. 1908. yılda Qazan gubernasınıñ Qazan, Arça, Zöyä öyäzlärendä, orenburg häm başqa kürşe gubernalarda, Urta Asíada Wäisilär xäräkäte 15 meñläp keşene berläştergän. Wäisilär xäräkätneñ töp taläpläre - grajdanlıq qanunnarına häm cirle xakimiätkä buysınmaw, fäqät şäriğät quşança, Qör'änçä yäşäw, káfirlär armísında xezmät itmäw, salım tülmäw, ike başlı qaraqoşlı pasportnı almaw.
WP:Şäp mäqälä/19.02.2005: Mendeleyev Dmitri İvanoviçYзrәpTү
Mendeleyev Dmitri İvanoviç (Urısça: MeHдeлeeB ДMиTpий ИBaHoBич) (1834-1907), ximik, ensiklopädist-ğälim, cämäğät eşleklese, Peterburg Fännär Akademisenıñ möxbir äğzası.
Ximik elementläreneñ anıñ iseme belän atalğan periodik qanunın aça. 1857-1890. yıllarda Peterburg Universitätendä, professor. Fundamental xezmätläre ğomumí ximiä, ximik texnologí, fizika, metrologí, hawada oçu, meteorologí, awıl xucalığı, iqtisad, xalıq mäğärife h.b. ölkälärgä qarí. Räsäydä organik ximiädän berençe däreslek, "Ximiä nigezläre" digän klassik xezmät autorı.
WP:Şäp mäqälä/1.03.2005: Xäzär QağanlığıYзrәpTү
Xäzär Qağanlığı, borınğı feodal däwlät. 7. yöz urtalarında Tübän İdel buyı häm Qawqaz aldı cirlärendä oyışa. Könbatış Törki Qağanlıq tarqalğannan soñ barlıqqa kilä. Başqalası Sämändär, İtil şähärläre. 7. yözneñ 2. yartısında Xäzär Qağanlığı Böyek Bolğar däwläten häm Sawir, Bäräncär qäbiläläre däwläti berläşmälären, İdel häm Don buylarında yäşäwçe xalıqlarnı (Bolğarlar, Bortaslar, Mordwalar h.b.), qayber Slaván qäbilälären üzenä buysındıra. 8. yöz – 10. yöz başında, Xäzär Qağanlığınıñ iñ yuğarı kütäreleş çorında, aña Qawqaz aldı töbäge, Azov Diñgeze buyı, Qırım yarımutırawınıñ zur öleşe, Könçığış Awrupanıñ Dniper buylarına qädär suzılğan dala häm urman qatnaş dal ölkäläre kerä.
WP:Şäp mäqälä/11.03.2005: NEPYзrәpTү
Yaña İqtisadi Säyäsät (NEP) (Urısça: HЭП – HoBaя эkoHoMичeckaя пoлиTиka ), 1921. yılnıñ Martında RKP(b)nıñ 10. qorıltayında qabul itelä; Xärbi Kommunizm säyäsätenä almaşqa kilä. Töp eçtälege: prodrazvórstkanı prodnalog (çiklängän külämendä salıp tüläw) belän alıştıru, bazar mönäsäbätlärennän, yallanğan xezmättän, törle räweştäge milektän häm citeşterü çaraların arendalaw mömkinlegelärennän faydalanu. Tatarstanda xucalıq apparatın üzgärtep qoru ğämälgä aşırıla, sänäğät xucalıq isäbenä küçerelä.
WP:Şäp mäqälä/21.03.2005: İske Tatar ädäbi teleYзrәpTү
İske Tatar ädäbi tele (İske imlâ: يسكى تاتار تلى ), qayber etnik qärdäş xalıqlarnıñ – Tatar, Başqort, öleşçä Qazaq häm Nuğaylarnıñ ğomumí yazma ädäbi tele. İske Tatar ädäbi tele İdel buyı Bolğarında häm Altın Urdada qullanılğan borınğı Törki ädäbi telneñ cirle variantı nigezendä barlıqqa kilä. 12-14. yözenlärdäge ädäbi tel İske Tatar ädäbi tele formalaşunıñ başlanğıç çorı itep qarala. Ul matur ädäbiättä (Qol-Ğäli, 13. yöz). xalıq awaz ícatı äsärlärendä, dini ädäbiättä, qäber taşları yazmalarında kiñ çağılış taba.
WP:Şäp mäqälä/1.04.2005: Vasili Blajennıy ÇirkäweYзrәpTү
Vasili Blajennıy Çirkäwe (Yar buyı Poqraw soborı (cämiğ çirkäwe)), Mäskäwdäge Urıs dini míğmarlığınıñ mäşhür istälege.
1555-1561. yıllarda Barma häm İvan Postnik tarafınnan Qazan Xanlığın yawlap alu istälege itep tözelä. Çirkäw tiräsen äyländerep alğan yabıq tübäle galerí urtasına çatır tübä astındağı olı ğíbadätxanä bínası tiräli üzara eçke yullar belän totaşqan 8 keçeräk çirkäw urnaştırılğan. Bizäklärneñ güzällege häm baylığı belän ayırılıp tora. 1588. yılda Çirkäwgä Vasili Blajenní altare östälä, 1670. yıllarda 8 qırlı çañ manarası tözelä.
WP:Şäp mäqälä/11.04.2005: Adam OleariusYзrәpTү
Adam Olearius (yaqınça 1599-1671), Alman säyäxätçese. 1633-1634. yıllarda Schleswig-Holstein ilçelege belän Räsäygä kilä. 1635-1639. yıllarda İdel buylap İranğa barıp qayta. İke märtäbä Qazanda tuqtalış yasí, şähär küreneşlären surätli (1636-1638).
WP:Şäp mäqälä/21.04.2005: Antoine de Saint-ExupéryYзrәpTү
Antoine de Saint-Exupéry (29 iyün, 1900 - 31 iyül, 1944) ul Frantsiä yazuçısı wä oçqıççı ide.
Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry Lion şähärendä yäştä bulğan inde ğäilädä tua. Başlanğıç mäktäben tamamlağaç, miğmarlıq öyränü öçen École des Beaux-Arts uqırğa kerä. 1921 yılda ul xärbi xezmät safına basa wä oçqıççığa öyränü öçen ul Strasburg şähärenä cibärelä. Kiläse yılda ul röxsätnämä iäse bula wä aña xärbi oçqıçta eşlärgä täqdim itälär, ämma ğäiläse riza bulmağaç, ul Parij şähärendä şirkät eşendä qaldırıla. Anıñ eşe tarqala, wä kiläse berniçä yıl eçendä fälän eş almaştıra...
5 iyul 2005: EtoumbiYзrәpTү
Etoumbi ul Kongo Cömhüriätendäge Cuvette-Ouest wilâyäteneñ könyaq-könbatışta urnaşqan ber qala. Qalaqılarnıñ küpçelege kürşe urmanda aw belän şäğellänälär.
Etoumbi - Ebola virusınıñ soñğı çığanaqlarınnan berse. Virus urmanda ülgän xaywannarnıñ ite aşaw näticäsendä keşelärgä küçte. 2003. yılda bu qalada virus taratıp cibärü näticäsendä 120 keşe wafat buldı. 2005. yılnıñ Mayında virusnıñ taratıp qabatlaw säbäple xäkimiät quarantin itte.
25 iyul 2005: Jean Charles de MenezesYзrәpTү
Jean Charles de Menezes (7 ğinwar, 1978–22 iyül, 2005) Londonnıñ könyağında urnaşqan Tulse Hill bistäsendä yäşäwçe elektrikçe ide. Katolik, Barziliädäge Gonzaga, Minas Gerais'tä tuğan Menezes Böyekritaniädä 3 yıl däwamında yäşägän. 21 iyül Londonnı bombalaw säbäple pülisä höcüme näticäsendä terrorist bulmağan De Menezes atıp üterelgän.
23 awğust 2005: HarmonikaYзrәpTү
Harmonika yä iren ğarmunı ul kompakt kesäle tınlı muzıkal qoral ide. Christian Friederich Ludwig Buschman tarafınnan 1821. yılda uylap tabıla. Harmonikanıñ berençe ürnäge – Könçığış tın organı. Tınlı organnar häm harmonika "telçekle" qorallarğa qağılalar. Berençe tapqır Könçığış tınlı organ Awrupağa Qıtaydan 18. yöz urtalarında kilgän. Bu qoral 17 törle ülçämle bambuk köpşälärdän torğan. Här köpşä mönşteklärgä berketelgän baqır telçelklär urnaşılğan. Buschmannıñ aura digän 15-tişekle plastin küreneşle dönyada berençe harmonika kamertonğa bigräk oxşağan. 1826. yılda Richter isemle Bohemiale 10-tişekle häm 20-telçekle harmonikanı eşläp çığarğan. Här tişektä sulış alu häm çığaru öçen ayırım telçek urnaşılğan. Bu küreneş standart bulıp taralğan. Almança bu qoral Mundharmonika atala başlağan. 1857. yıldan harmonikalarnıñ iñ ere eşläp cığaruçı Matthias Hohner nizgelängän şirkäte saní. 1862. yılda Hohner Amerikannarnı harmonika belän tanışqan.
20 noyabr 2005: Ostankino manarasıYзrәpTү
Ostankino telemanarası - ul Mäskäwdäge televizion häm radiotapşıru manarası. Anıñ beiklege - 540 m, Torontodağı CN Tower manarasınnan soñ dönyada iñ biek bina, ä Awrasiädä iñ biege.
Manaranıñ baş injenere Nikolay Nikitin, arxitektorları L. Batalov belän D. Burdin. Manara 1963-1967. yıllarda tözelgän, şundí waqıtlarda dönyanıñ iñ biek bínası bulğan. Tözeleştä küp innovasiä qullanılğan, alardan qorıç troslar qısılğan kierelgän timerbeton. Şundí uylap tabu manara qorılışın ğädi häm ışanıçlı yasağan. Başqa progressiv fikerlärdän say fundamentnı atap bula. Manaranıñ totrıqlığın massiv nigeze garantiäli: nigez massası maçta massasınnan qat-qat arttıra. Bu telemanara Böyek Manaralar Bötyendönya Föderasiäseneñ äğzası.
26 ğınwar 2006: Roman AbramoviçYзrәpTү
Roman Arkadieviç Abramoviç, Çukotka gubernatorı, Räsäy oligarxı, Forbes mäğlümätläre buyınça Räsäydä baylıq buyınça ikençe keşe, anıñ mullığı berniçä milliard dollar bilgelänä.
1966 yılnıñ 24 oktäberendä Saratov şähärendä tua. Anası İrina Vasilyevna, Saratov çığışı belän, Sıktıvkarda yäşi häm Roman 1,5 yäşle bulğanda ülä. Atası Arkadi Naximoviç Sıktıvkar sovnarxozında (milli xucalıq şurasında) eşli häm Roman 4 yäşle bulğanda tözeleştä bulğan avariä näticäsendä häläk bula. Yätim Romannı atasınıñ bertuğanı Leyba Naximoviç üz ğäiläsenä ala. Romannıñ yäşüsmer çağı Komi Cömhüriätendä ütä. 1983. yılda Roman Abramoviç 2. şähär mäktäben tämamlí, İndustrial institutına uqırğa kerä, ike kurs uqırğa citeşä, institutnı betermägän Abramoviçnı Sovet Armiäsenä alalar. Armiädä Abromoviçqa anıñ sport belän mawığu bulışa. Ul futbal komandasın nigezli, anıñ bulışı belän xärbi bülektä üzeşçän sänğät barlıqqa kilä. Armiädän soñ Abramoviç ber Mäskäw institutına kerä, anı tämamlamí. Şundí uq waqıtta "Uyut" ("Yäm") kooperativın oyıştıra, bu kooperativda polimerlardan uyınçıqlar yasílar. Soñraq, kooperativ buyınça xezmättäşlär "Sibneft"neñ citäkçelek buını bulıp kiläçäklär... Däwamı
4 mart 2006: KaradjordjeYзrәpTү
Karadjordje, yä Karađorđe (Kirill älifbasında: Kapaђopђe), (1768, 3 noyäber? – 1817, 13 iyül) ul Ğosman İmperiäsenä qarşı Berençe Serb Fetnäse citäkçese, Serbiäneñ Karadjordjević näselenä nigez saluçı bulğan. Đorđe (George) Petrović (Ђopђe ПeTpoBић) bulıp tua. Qoñğırt çäçle buluı säbäple, Đorđe'ğa Qara (Törekçä: Kara) quşamatı birelä.
Karadjordje Viševci awılında tua häm balaçağında kötüçe bulıp eşli. 1787. yılda Törekne üterüdän soñ ul Habsburglar Austriäsenä qaça häm Freikorps'qa kerep, 1787-1791. yıllardağı Austro-Törek Suğışında qatnaşa. Sistova solıxınnan soñ, ul Serbiägä qayta häm Topolada urnaşıp, mal kötep, säwdä belän şöğellänep, görlep yäşi häm oçraqlı räweştä Hayduklarğa quşa. Däwamı...
WP:Şäp mäqälä/3.06.2007: Mathias RustYзrәpTү
Mathias Rust (1968 tua, Hamburg) — ul Alman häwäskär pilotı, 1987. yılda Hamburgtan Mäskäwgä sanksiälänmägän oçış yasap, Qızıl Mäydanğa töşte. Rustnıñ iskitkeç totqarsız oçıp ütüe Sovetlar Berlegendä zur yañğırış taptı, hawa höcümenä qarşı sistemasınıñ köçsezlegen belderde häm saqlaw ministerlegendä küp otstavkalar quzğattı.
1987.neñ 28. Mayında 19-yäşle Mathias Rust aéroklubnıqı dürturınlı ciñel Cessna-172B Skyhawk oçqıçında Hamburgtan oçıp kitä. Helsinki-Malmi aeroportında tutırıp salu öçen utırıp, dispätçergä Stockholm'ğa oçuın belderä. Kinät Rust elemtäne tuqtata, häm Mäskäwgä kurs alıp, Sipoo yanında Fin radarlarınnan yuğala. Şundí urınğa cibärelgän qotqaruçılar kerosin timgellären tabalar, bu timgellär häläkät dälilläre bulıp sanalar.
Şul waqıtta Rust Estoniädä SSSRnıñ däwlät çigen boza. 14:29 ul saqlaw radarında barlıqqa kilä. "Üze-çit" sistemasına cawap birmägännän "tsel nomer 8255" bilgelänä. Öç division anı kötkän, läkin töşeregä boyırıq bulmağannan anı tüşermilär. PVO suğışçan äzerlegenä äylänä häm ike oçqıç anı tabarğa cibärelä. 14:48 Gdov yanında ber pilot "Yak-12 şikelle" aq sport oçqıççığın taba, anı töşerergä röxsät sorí, läkin sorawnı kire qağalar. Annan soñ oçuçılar anı yuğaltalar häm Staraya Russa yanında Rust radarlarınnan çığa. Radar sayın, Rust yuğala häm barlıqqa kilä. Läkin Pskov yanında xärbi öyränülär bulğanlıqtan cirle PVO başlıqları anıñ "üze-çit"-kä cawap qaytarmawı täcribäsez yäş pilotlarğa xas totış bulıp sanalar häm bu rayonda cawap qaytarmawçı oçqıçlarğa "üzelär" statusın birälär.
20 iyun 2006: Evora SezariyaYзrәpTү
Evora Sezariya - 1941 yılnıñ 27 avgustta Kabo Verde'nıñ São Vicente utırawındağı Mindelo port qalasında tuğan folklor cırçı xatın. Sezariya "Yalanayaqlı diva" isemendä bilgele, çönki ul yarlı häm öysez watandaşlarğa solidarlığınnan säxnädä härwaqıt yalanayaqtan başqara.
Sezariya Portugal fado janrınnan kilep çıqqan Kreol-Portugal telendä başqarala torğan morna isemle moñlı janr patşası, ul sentimental sağışılı häm moñlı xalıq cırların gitara, cavaquinho, skipka, akkordion häm klarnet akustik tawışları akkompanementı belän qatnaştırıp cırlıy. Evora'nıñ Kabo Verde blüzı – ilneñ qatı häm ozın tarixı, izolätsiä häm qollıq tarixı turında, şulay uq ul emigratsiä turında – Cabo Verde xalqınnıñ öçtän ikese çit illärdä yäşi.
Evora'nıñ tawışı – melanxolik häm yağımlı, beraz qarlıqqan, ayırım süzlärenä basıp yasap Sezariya'nıñ emotsional täğbirene tapşıra. Xättä tamaşaçılar Evora'nıñ telen añlamıylar da, alarnı başqaruına ap-açıq xisläre tarta. Däwamı...
WP:Şäp mäqälä/1.08.2007: KarmenYзrәpTү
Karmen — Jorj Bize tarafınnan yazılğan iñ tanılğan operalarnıñ berse.
Romantik yıllardan başlap küpsanlı yazuçılar, kompozitorlar häm sänğät ähellären İspania üzenä tartqan. Şularnıñ berse Fransuz yazuçısı Prosper Mérimée. Ğäiläse Romantik çor belän bäylänmägän bulsa da, Mérimée şul stildä dä äsärlär icat itügä ireşä. İñ tanılğan äsärläre arasında Colomba häm Carmen.
Carmen süjetın dönyaküläm tanıtqan daxi isä - Bizet bula. Ul Prosper Mérimée'neñ romanın muzıkağa küçerä, häm opera formasında säxnäläşterä. Bizet Carmen äsären yazunı 1873 yılda başlıy, häm berençe repetisialär şul uq yılnıñ Öktäberenä täğäyenlängän bula. 1873. yılnıñ cäyendä avtor berençe aktnı tämamlí, opera quyılışı Opéra-Comique teatrında kiçekterelä, häm Bizet ikençe opera yazuğa küçä. 1873. yılnıñ Öktäbrendä Opéra yana häm Bizet'neñ äsäre kön tärtibennän töşep qala. Däwamı...
11 okT 2006: AcehYзrәpTү
Nanggroe Aceh Darussalam ul İndoneziäneñ maxsus töbäge (daerah istimewa), Sumatra utırawınıñ tönyaq qıríında. Elekke zamanda Aceh bäysez bulğan. Bäysezlegen saqlanıp tırışqanda Aceh'lelär Holland kolonistlarına häm İndoneziä xakimiätenä qarşılıq kürsätälär. Aceh'neñ tabiğät baylıqları şaqtí zur, Aceh gaz yatmaları dönyanıñ iñ zurısıdan berse. Başqa İndoneziä belän çağıştırğanda Aceh dini konservatizm belän ayırılıp tora. Aceh 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträweneñ episentrenä in yaqındağı cir buldı. Cirteträw tudırğan tsunami könbatış yarnı ağızıp alıp kitte, başqalası Banda Aceh zían kürgän toraq punktlarda da. 130,000 - 238,000 keşe hälâk yä xäbärsez yuğalğan, 500,000 öysez qalğan.
Könyaq-könçığış Asiägä Íslam 8. yözdä Aceh aşa kerä. Berençe Möslim Peureulak patşalığı 850. yılda xäzerge Könçığış Aceh'tä barlıqqa kilä, Banda Khalifah anıñ başqalası bula. Annan Samudra Pasai däwläte kilep çığa (bu däwlättän Sumatra utrawınıñ iseme kilä), bu däwlättäge soltan Malik uz Zahirnıñ idaräse Marco Polo häm Bine Batuta äsärlärendä yazılğan. Keçkenä Aceh patşalığı xäzerge Banda Aceh cirendä 12. yözdä nigezlänä. Çäçäk atu çorında patşalıq yoğıntısı könyaq Thailanddağı Satun, Malay yarımutrawıdağı Johor, İndoneziäneñ xäzerge Riau töbägedäge Siakqa qädär cäyelä. 16. yöz başlarınnan Aceh Soltanlığı Portugaliägä qarşı köräşenä tartıla, ä 18. yözdän Britan belän Holland kolonial imperiälärgä qarşı. 18. yöz azaqlarında Malaydağı Kedah häm Pinang Britaniägä birergä mäcbür. Däwamı...
1 avgust 2008: TörkiäYзrәpTү
Törkiä, yä isä Türkiye — Awrupa ilä Asiada urnaşqan il. Ataması ime öleştän tora: Eski Türkçede Türk sözi qatı, nıq, bögelmäs añlata, iye sözi bu könge Türkçede şolkeliş qullanıla. Başqaça äytmeşli nıq kişiler iye bulğan il añlata. Däwamı...
13 awğust 2010: Keçe ÇınlıYзrәpTү
Keçe Çınlı – Tatarstannıñ Çüpräle rayonı sostavına kergän awıl. Keçe Çınlı yelgasi buena urnaşqan häm şuŋadırmı rayonnıŋ iñ zur awıllarınnan sanala. Awıl cirlegeneñ gomumi mäydanı 6405 geqtar, sörü cirlege 5423 geqtar.
Awılda 582 xucalıq, 1407 keşe yäşi.
Awıl cirlegendə Keçe Çınlı urta gomumi belem birü mäktäbe urnaşqan. Ul 1925 yelda dürtyellıq mäktäp itep barlıqqa kilä, ä 1931 yelda – tulı bulmagan urta mäktäp, annan soñ 1972 yelda – urta gomumi belem birü mäktäbe dip üzgätelä.
Awılda 350 urınlıq Mädäniyät yortı, 5 şäxsi kibet, 1 däüdät qaramagındagı kibet, tegermän, awıl tulısı belän gazlaştırılgan. Xalıqnıñ 30% üzäkläşkän su sistemasınnan qullanıla, üzäk uramnarda 1993-95 yellarda asfal't tüşälgän. Rayon üzägenä qadär 30 qm.
1 SENTABER 2010: Baraq Husseyın Obama IIYзrәpTү
Baraq Husseyın Obama II — Amerika Quşma Ştatlarınıñ 44-çe prezidente.
Barack Obama çığışı belän Kenyadan bulğan möselman ber äti belän aqtänle Amerikalı ber änineñ ulı bularaq 1961 yılnıñ 4 avgust könne Amerika Quşma Ştatlarınıñ Hawaii ştatındağı Honolulu qalasında dönyağa kilde.
Obamanıñ änise häm ätise ätiseneñ çit il uquçısı bularaq kilgän Hawaiida tanıştı häm öylände. Yaña öyläneşkän par Obama äle 2 yäşendä genä bulğan çaqta ayırıldı. Harvard universitetında stipendiat bularaq uqığan äti Obama, 1965 yılda Kenyağa qaytıp, xökümät öçen eşlägän bulsa, änise isä şulay uq çit il studentı bulğan İndoneziyalı Lolo Soetoroğa kiyäwgä çığa.
Obamanıñ äti-änise ayırılğannan soñ barı tik ber tapqır qına Amerika Quşma Ştatlarına yasağan säyäxäte waqtında 1971 yılda küreşep söyläşkän ätise 1982 yılda Nairobidä avtomobil qazasında ülde. Änise isä, 1972 yılda ikençe irennän ayırılıp, Amerika Quşma Ştatlarına kire qayttı häm 1995 yılda analıq yaman şeşennän ülde. Obamanıñ äni yağınnan 1 ügi bertuğanı, äti yağınnan isä 7 ügi bertuğanı bar.
11.11.2012-2.04.2014: Qazan Xalıqara AeroportıYзrәpTү
Qazan Xalıqara Aeroportı - baş grajdan Qazan aeroportı, ICAO=UWKD,IATA=KZN. Şähärdä tağıda bütän aerodromnar bar: KAPO (Borisoglebskiy) ICAO=UWKG; KVPO (Yudino) ICAO=UWKW; bäläkäy aviatsiä öçen: Qurqaçı (ICAO=XWKR) häm Vişnevka (ICAO=ZC7L).
Qazan Xalıqara Aeroportı 26-28 şähärdän kilometrda urnaşqan. 1.2 million artıq passajirlar 2011 yılda xezmät kürsätä. 1979 yılda bu urında açılğan. İske aeroport Qazan-2 Sovet rayonında Qazanda 1930-2005 yıllarda urnaşqan ide häm cirle hawa yulların xezmät kürsätä ide.
2-30.04.2014: Bolğar şähäreYзrәpTү
Bolğar (pyc. Бoлrap) — Tatarstannıñ könyaq-könbatışında, İdelneñ sul yaq yarında (Kuybışev susaqlağıçı) urnaşqan, rayon buysınuındağı şähär. Spas rayonı üzäge (1930 yıl). 1991 yılğa çaqlı Kuybışev. Bolğar şähärlege çitendä, borınğı häykälläre yanında "Bolğar" aerodromı urnaşa.
Çardaqlı timer yulı stantsiäsennän tönyaqqa taba 71 km yıraqlıqta (Ulianovsk — Ufa yünäleşe). Qazanğa qädär — 140 km. Mäydan — 8 km². Xalıq sanı — 8,3 meñ keşe (2009).
İdel Bolğarında berençe şähärlär X yözneñ 20 nçe yılları başında kürenä başlıy. Berençe bolğar şähärläreneñ üsep çığuı islam qabul itü çorına turı kilä.
İdel belän Çulman totaşqan cirgä — Könçığış Awrupanıñ iqtisadi häm strategik yaqtan zur ähämiäte bulğan ike zur su yulı buyına utırğan. Başqalanı şundıy möhim urında tözü bolğar cirlären ber üzäk däwlätkä berläşterüdä, İdel Bolğarın häm anıñ başqalasın Könbatış belän Könçığış arasında iqtisadi häm mädäni elemtälär üzägenä äwerelderüdä ifrat zur rol' uynağan.
1.05-1.06.2014: Urıs yazıYзrәpTү
Urıs yazı yä Ukrainada Rusiä yaqlı protestlar - Ukrainanıñ könyaq-könçığış töbäklärendä bulğan Rusiä Federatsiäse yaqlı şiğärlär belän xökümätkä qarşı yünältelgän mass-külämle protest çaraları. 2014 yılnıñ mart ayında Yevromäydan näticäsendä konstitutsion bulmağan ısul belän Kievta üzäk xäkimiäte alıştırudan soñ başlana.
Protest mitingları Könyaq-Könbatış Ukraina şähärlärendä uza. Küp kenä ukrain MMÇları protestarda qatnaşuçılarnı «separatistlar» dip atıylar. Rusiä MMÇları isä alarnı «federalizatsiä tarafdarları» terminı qullana; yaña ukrain xökümätenä qarata yış qına «xunta» häm «Kiev uzurpatorları» terminnarı qullanıla.
Şuşı waqiğalarğa qädär Aqyarda mitinglar uza häm Qırım krizisı (2014) başlana. Qırım Cömhüriäte Ukrainadan bäysezlegen iğlan itä, Qırım statusı turında referendumın ütkärä (16-18 martında - Rusiädän başqa illär tarafınnan tanılmağan bäysez däwlät), näticädä Rusiä Federatsiäsenä kerü qarar qılına.
1.06-1.07.2014: Tatar teleneñ orfografiäseYзrәpTү
Tatar teleneñ orfografiäse — Tatarstan Respublikası Prezidentı tarafınnan 1999 yılnıñ 15 sentäberendä qul quyılğan qanunda qabul itelgän tatar älifbasına nigezlänep tözelde, 2012 yılnıñ 24 dekäberendäge Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu turında qanunı arqasında yañartıldı (Räsmi latin yazılışı oechen urtaq törki älifbası xärefläre qullanıla: ä, ñ, ö, ü).
Yaña latin yazuına nigezlängän tatar älifbası 34 xäreftän tora: anda suzıq awazlarnı belderüçe — 9, tartıqlarnı belderüçe — 25 xäref kürsätelgän.
Apostrof, siräk qullanılğanlıqtan, alfavitta ayırım urın almağan, ul, hämzäne (tä'min) belderüçe häm neçkälek bilgese bularaq, barı orfografiädä genä isäpkä alına.
Bu qanundağı alfavit, nigezdä, 1927—1939 yıllarda qullanılğan “Yañalif” alfavitın yañadan torğızuğa qaytıp qala. Läkin biredä “Yañalif”ne tulısınça şul kileş kire qaytaru yuq, häm ul bula da almıy, çönki anıñ qullanılmawına 60 yıl ütte, tormış üzgärde: yazuları latin grafikasına nigezlängän Könbatış tellären öyränü massaküläm küreneşkä äylände, xalıqara urtaq sanaqlar belän eş itü, xätta dönyaküläm informatsiä sistemasına — internetqa çığu ğädätkä kerde, törki xalıqlarnıñ üzara aralaşa, ber-bersen ruxi bayıta alu mömkinlekläre açıldı.
Menä şul şartlarda “Yañalif” üzgärtelmiçä torğızılğan bulsa, tatar balası, tatar häm çit il latinitsaları arasındağı ayırmalarnı kübräk kürep, qıyın xäldä yışraq qalır ide, tatar keşese, sanaq qullanğanda, bigräk tä anıñ yärdämendä internetqa çığıp eşlägändä, qıyınlıqlarnı kübräk kürer ide, törki tuğannarınıñ yazuların uqırğa turı kilsä dä, törle çitenleklärgä duçar bulır ide.
Şuşı äytelgännärne istä totıp, TR Däwlät Sovetı Zakonğa “Yañalif”ne beraz üzgärtep tözelgän yaña alfavitnı täqdim itte, häm ul, bilgele, kimçelekläre bulsa da, xäzerge zaman taläplärenä nığraq cawap birä.
1.07.2014-22.01.2015: Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseYзrәpTү
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse - Albert Einstein'nıñ fizik teoriäse (1905), Makswell tigezlämäläre yärdämendä kürsätelän. İsaak Nyuton fizikasın almaştırdı.
Teoriäne böten fizik cämäğät qabul itä. Teoriägä qarşı eksperiment näticäläre xata bulıp sanalalar. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse eksperimentlarga täñgäl kilä, şunlıqtan gravitatsiäneñ başqa teoriälärgä yul qardırmıy.
22.01.2015-29.08.2015: Möxämmät-Ämin xanYзrәpTү
Möxämmät-Ämin xan (1469-1518, Qazan xanlığı) — 1487-1495, 1502-1518 yıllarda Qazan xanlığı belän idärä itkän xan, İbrahim xannıñ ikençe xatını Nursoltannan tuğan ulı.
Atasınıñ 1479 yılda ülüennän soñ, änise citäklägän Böyek Mäskäw kenäzlege belän kileşü tözep tatu mönäsäbättä yäşäw yaqlı partiä ciñelä, 10 yäşlek Möxämmät-Ämin Mäskäwgä ozatıla. Anda aña tizdän Kaşira şähäre belän idärä itüne tapşıralar.
Möxämmäd Äminneñ 12 yullıq «Ğiqab» («Üç») isemle şiğere bilgele.
29.08.2015-4.09.2016: Ğäräp älifbasıYзrәpTү
Ğäräp älifbası bügenge dönyada ayıruça kiñ taralğan älifbalardan berse. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, ul dönyada barlıq xalıqnıñ yaqınça yözdän unına xezmät itä. Berençe näwbättä ul – Ğäräp tele öçen. Monnan tış, Ğäräp älifbası İranda Farsı tele, Päqstanda Urdu tele, Äfğänstanda Puştu wä Däri tele öçen, öleşçä Hindstanda milli älifba bularaq qabul itelgän. Ul şulay uq İslam dine kiñ taralğan başqa illärdä dä (Bangladeş, Xäbäşstan, Filipin, İndoneziä, Malayziä, Mozambik, Nigeriä w.b.) aktif qullanılışta yöri. XX ğasırnıñ 30 yıllarda tulısınça Latin älifbası belän alıştırılğança, Sovetlar Berlegendä yäşäwçe törki xalıqlarnıñ, şulay uq Ğosman imperiäsendäge törekläreneñ milli yazuları da şuşı älifbağa nigezlängän ide.


c: text/html

text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl iddia etkenine köre, martnıñ 18-nde Kreml Qırımda keçirmege niyetlengen Rusiye prezidenti saylâvlarına er kesniñ kelgenini teminlemek içün,ilhaq etilgen yarımadanıñ Qarasuvbazar rayonında rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri çeşit qorquzuv usulları qullanmaqtalar.
«Poçta bölükleri, yerli memuriyet, mesken-kommunal müessise hadimleri kün evel insanlardan saylâvda istirak etecegi etmeycegi aqqında sorav keçireler. Soqaqlarda tanış olmağan insanlar yürip, qanunğa zıt şekilde sakinlerniñ hususiy malümatlarını yazıp alalar», – dep yaza Celâl fevralniñ 27-nde özüniñ Facebook saifesinde.
O, «insanlar saylâvlarda iştirak etmege istemegenlerini beyan etkeninde, işten boşatılacağı, köylerde ise – ictimaiy ihtiyaclar içün kerek spravkalar berilmeycegi, yollar yapılmaycağı ve suv keçirilmeyceginen qorquzalar», dep haber ete.
«Eñ muimi şu ki, Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonındaki (qırımtatar - QA) milliy areketiniñ faalleri, RF prezidentiniñ Qırımda keçirilecek saylâvları qanunsız olğanı ve halqara cemaatçılıq olarnıñ neticesini tanımamaq kerek olğanından emin», – dep ilâve etti Celâl.
Rusiye prezidentiniñ saylâvları 2018 senesi martnıñ 18-ne – yani Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen künge tayin etildi. Saylâvlarda: Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy olaraq, sekiz namzet iştirak etecek.
Fevralniñ 16-nda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya cemaatçılığını ilhaq etilgen Qırımda keçirilecek Rusiye prezidenti saylâvlarınıñ neticesini tanımamağa çağırdı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sentâbrniñ 29-nda «Tatmedia» aktsiyalı şirketiniñ Tataristandan Qırımğa ziyareti yekünlendi. Ziyaret vaqtında taraflar işğal altındaki Qırım ükümetiniñ İç siyaset, malümat ve bağ nazirliginen memorandum imzaladı. Qazanlılar içün yapılğan programmada zor alda qalğan mustaqil qırımtatar kütleviy haber vastalarınen körüşüv olmadı, dep yaza Azatlıq Radiosınıñ «İdel.Realii» leyhası Radio Azatlıkqa atıf etip.
«Tatmedia» aktsiyalı şirketiniñ reberi Şamil Sadıkovnıñ yolbaşçılığı altında gruppada «Kazan utları» («Qazan ışıqları») edebiyat mecmuası, «Kazanskiye vedomosti» («Qazan qaydları») gazetası, «Megarif» («Maarif»), «Medeni Jomga» («Medeniy Cuma»), «Şehri Kazan» («Qazan şeeri») gazetaları, «Salavat Kupere» («Kök quşağı») bala mecmuası, «Beznen miras» («Mirasımız») kibi tatar neşirleriniñ baş muarrirleri bar edi, olar içün Qırımdaki akimiyet mahsus resmiy körüşüvler azırladı.
Qırım nazirliginde olıp keçken körüşüvde «Tataristan rayonlarında tatar tilinde gazetalar çıqa, Qırım rayonlarında qırımtatarca gazetalar çıqamı?» dep sorulğanda tam ve añlaşılğan bir cevap olmadı. Çünki zemaneviy Qırımda «devlet» qırımtatar tilinde çıqqan bir dane bile rayon gazetası yoq. Sürgünlikten evel Qırımnıñ bütün rayonlarında qırımtatarca gazetalar çıqa, rayon radioları çalışqan edi.
«Millet» devlet qırımtatar telekanalı, «Vatan Sedası» radiosı, «Yañı Dünya» ve «Yıldız» qırımtatar gazetalarınen resmiy körüşüv keçirgen «Tatmedia» vekilleri mustaqil olğan «Avdet», «Qırım», «Golos Krıma» («Qırımnıñ sesi») qırımtatar gazetalarınıñ muarrirlerinen körüşmedi.
Ne de olsa, «Tatmediağa» bağlı bir sıra neşirniñ baş muarrirleri Vahit İmamov, Rustam Galiullin, Radik Sabirov, Lâbib Leron «Qırım» gazetasınıñ muarririyetini ziyaret etip, baş muarriri Bekir Mamutovnen resmiy olmağan körüşüv keçirip, Qırım ve Tataristanda neşirlerniñ vaziyetini muzakere ettiler.
Bekir Mamutov Qırımdaki informatsion vaziyetke qıymet kesip, «mında muhalifet matbuatı yoq», dep qayd etti.
Qırım – rus tilli oquyıcılarnıñ keniş kütlesi içün mustaqil matbuat irişimi sıñırlanğan hususiy bir regionBekir Mamutov
– Qırımğa Özbekistandan kelgen dostlarım Rusiyede neşir etilgen mustaqil «Novaya gazeta», «Nezavisimaya gazeta» bizde barmı dep soradı. Olarnı soñra kiosklarda qıdırdım, tapıp olamadım, Qırımda bu gazetalar yoq. Qırım – rus tilli oquyıcılarnıñ keniş kütlesi içün mustaqil matbuat irişimi sıñırlanğan hususiy bir region. «Qırım» gazetamızda tenqidiy maqaleler ara-sıra çıqa. Halqımız içün bu bir nefes kibi ola. Akimiyet buña, ğaliba, tek bir sebepten dayana: gazetanıñ tek 3,5 biñ abunecisi bar, kim oquy onı dep. Ne de olsa, Roskomnadzor bizni farqlı sebeplerden çağıra, tenbiley. Rusiyede yasaqlanğan Qırımtatar Milliy Meclisi qayd etilgen BM baş kâtibi António Guterresniñ esabatı gazetada derc etilgeni içün mahkeme muarririyetke 4 biñ ruble para cezasını berdi», – dedi Mamutov.
O, bazı mustaqil qırımtatar neşirleri Tataristan temsilcilerinen ne içün körüşmege istemey, dep añlattı:
Olar tsenzurağa boysunıp, devlet propagandasını yapa, kötergen mevzularımıznı kötermey, olar aqqında yazmayBekir Mamutov
– «Qırım» gazetasını körüşüvge kimse davet etmedi. Ekinciden, bir masa başında oturmağa istemeymiz, çünki devlet parasına çıqqan eki gazetalardan biri milliy menfaatlarımızğa zıt kelgen maqaleler basqan edi. Olar tsenzurağa boysunıp, devlet propagandasını yapa, kötergen mevzularımıznı kötermey, olar aqqında yazmay. Qazanda çıqqan neşirlerni bilmeymiz. Olar da bücet parasına çıqa. Olar milliy meselelerge, ana tiline diqqat ayırıp, serbest informatsion siyaset yapmağa tırışadır, dep ümüt etem. Ne de olsa, subetleşmek ve fikirlerimizni biri-birimizge aytmaq faydalıdır», – dep ayttı «Qırım» gazetasınıñ baş muarriri.
Körüşüvge davet etilmegen («Golos Krıma») «Qırımnıñ sesi» mustaqil qırımtatar gazetasınıñ muarriri Eldar Seitbekirov «2014 senesi Qırım akimiyetinen körüşken edik, amma bergen vadelerinden iç birisi yerine ketirilmedi. Akimiyet keçirgen körüşüvlerge barmamağa qarar berdim. Ne faydası bar?», dep bildirdi», – dedi o.
Eskiden «Qırımnıñ sesi» Kyivden para ve Qırım bücetinden yardım ala edi. 2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ gazetağa devlet para bermey, amma eskiden Qırım bücetiniñ parasına çıqqan diger Qırım neşirleri, muarrirniñ aytqanına köre, para almağa devam etti. Para yetmegeni içün «Qırımnıñ sesi» binasız qaldı, bir çoq hadimi ise işten ayırıldı. Soñki yedi yıl içinde 25 hadimden 5 kişi ve 2 biñ abuneci qaldı. Muarririyet gazeta qapatılmasın dep, siyasiy mevzularda yazmay.
«Avdet» gazetası – rus ve qırımtatar tillerinde çıqqan daa bir mustaqil qırımtatar gazetasıdır. 30 yıllıq tarihı olğan bu neşir 2014 senesiniñ adiselerinden soñ Roskomnadzor tarafından qayd etilmedi. Bundan soñ, Rusiye qanunlarına köre, gazeta 2020 senesi noyabr ayına qadar qayd olmayıp çalıştı, umumen 999 kâğıt nushası bar edi, 2021 senesinden itibaren gazeta tek saytında malümat derc etmege mecbur.
İsmail Gasprinskiy mediamerkezinde olıp keçken körüşüvde qırımtatar tilinde çıqqan «Yıldız» mecmuası, «Yañı dünya» gazetası «Ana tili ocalarına» mecmuası (yılda eki kere çıqa), bücet parasına ermeni, bulğar, yunan, alman, ukrain tillerinde çıqqan gazetalar özüni qısqadan tanıttı.
Tedbirde iştirak etken ve çıqış yapmağa azırlanğan «Kazan utları», «Şehri Kazan», «Beznen miras», «Medeni Jomga» muarrirlerine programma tolu olğanı içün sözge çıqmağa imkân berilmedi, bir muzakere olmadı.
Laf etecek bir şey de olmadı. Meselâ, Qırımdan sürgün etilgen ermeni, bulğar, yunan, nemselerniñ milliy-medeniy muhtariyetleri 25 yıldan berli Qırımda gazetalarını bücet parasına neşir ete, 1944 senesi Qırımdan qırımtatarlarnen beraber sürgün etilgen tahminen 6 biñ qazan tatarı 2014 senesiniñ adiselerinden soñ ne içündir böyle imkân alamadı. Bu mesele «Tatmedia» aktsiyalı şirketi ve Qırımnıñ informatsiya, iç siyaset ve bağ nazirligi arasında imzalanğan memorandumğa kirsetildimi belli degil.
Qırım müendislik-pedagogika universitetiniñ ocaları ve studentlerinen körüşken «Tatmedia» yolbaşçısı Şamil Sadıkov qırımtatarlarnı medeniyetleri ve kelecekleri içün çalışmalarına çağırıp, tecribenen paylaşmağa, yardım etmege azırlar, dep işandırdı. Şimdiki gençler internette, içtimaiy ağlarda, smartfonlarda otursa, olarnı celp etmek içün matbuatımız da mında olmalı, dedi Sadıkov.
– 300 biñ qırımtatarı bir özü dayanamaz. 5-6 million tatar, 700 biñ başqırt (2010 senesi başqırtlarnıñ cedvelge alınması neticesinde 1,5 mln – muar.) ve qırımtatarlar birleşse, tahminen 10 million olacaq, farqlı meselelerni çezmege qolayca olur, – dedi Sadıkov.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Qırım federal bölgesini» yoq etme fermanını çıqardı. Kremlniñ qararına köre, endiden soñ yarımada toprağı Krasnodar ülkesi, Adıgeya, Kalmıkiya ve diger federatsiya subyektleri kibi Cenüp federal bölgesiniñ terkibine kirecek. Aynı vaqıtta Putin Qırım içün daa bir müim qararnı qabul etti – Sergey Menâylo yerine Aqyarnıñ yañı yolbaşçısını tayin etti. Qırım.Aqiqat Rusiye prezidentiniñ mezkür qararları ne maqsatnen qabul etilgenini ögrenmege tırıştı.
İyül 28-de kündüz Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Qırım federal bölgesini» yoq etme buyruğını imzaladı. Oña binaen, «Qırım Cumhuriyeti» ve Aqyar Cenüp federal bölgesine (CFB) kire. Putin ayrı olaraq ükümetke işbu memuriy deñişmelerni köz ögüne alıp, bütün normativ senetlerni tüzetmege emir etti.
Fermanğa köre, CFB yolbaşçısı Vladimir Ustinov ola. Bu çoq bir şey ifade etmey, memur 2008 senesinden berli zaten bu vazifede buluna. Diger buyruq ile Vladimir Putin «Qırım federal bölgesiniñ» yolbaşçısı Oleg Belaventsevni işten boşatıp, onı Pâtigorskqa yolladı, memur Şimal-Kavkaz bölgesinde yolbaşçılıq yapacaq.
Putinniñ daa bir müim ve beklenmegen qararı Aqyar valisi Sergey Menâylonı istifağa yollama oldı. Rusiye prezidenti onı Sibir federal bölgesindeki vekâletli temsilcisi vazifesine tayin etti. Putinniñ emri ile Aqyar valisi vazifelerini vaqtınca Dmitriy Ovsânnikov eda etecek, bundan evel memur Rusiye sanayı ve ticaret nazirligindeki departamentlerden biriniñ yolbaşçısı edi.
Rusiye prezidentiniñ iyül 28-de kerçekleştirgen hadim deñiştirmeleri yalıñız Qırımnı degil, diger regionlarnı, em de Rusiye ükümetini qaplap aldı. Putin gümrük hızmeti ve Rusiye gvardiyasınıñ yolbaşçılarını, Şimal-Ğarp bölgesindeki temsilcisini, Kaliningrad, Yaroslavl ve Kirov vilâyetleriniñ valilerini deñiştirdi.
Keçici devir bittimi?
«Qırım bölgesini» yoq etme qararı evelden ilân etilmedi ve bir çoq insan içün apansızdan çıqtı. «QFB» Qırım «qoşulğanınen» üç künden soñ quruldı – 2014 senesi mart 21 künü.
Rusiyede federal bölgeler anayasa subyekti ya da memuriy-topraq bölünmeniñ bir parçası sayılmay. Olar 2000 senesi Vladimir Putinniñ fermanı ile quruldı. Rusiyede 8 federal bölge mevcut. Er biriniñ terkibine 7-den 18-ge qadar federatsiya subyekti kirmekte: vilâyet, cumhuriyet, ülke ve federal şeerler. Bölgelerniñ yolbaşçılığını prezidentniñ daimiy vekilleri yapa. Qısqası şu ki, FB – Vladimir Putin tayin etken insanlarnıñ yolbaşçılığı altında bulunğan devletni parallel idare etüv organlarıdır. Federatsiya subyektleriniñ yolbaşçıları bölge reberlerine gizli itaat eteler.
«Qırım federal bölgesi» digerlerden farqlı edi, çünki ealisi ve toprağı başqalarğa baqqanda çoq degil. Rusiye prezidenti bölgeni ne sebepten yoq etmege qarar aldı – özü añlatmadı. Buyruqta bu adım «devlet akimiyetiniñ federal organları faaliyetiniñ semereligini arttırmaq maqsadı ile» atıldı, dep aytıla.
Yarımada Rusiyege «qoşulğan» soñ «Qırım federal bölgesinde» prezidentniñ vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsev oldı – Aqyar arbiy oquv yurtunıñ mezunı ve Rusiye mudafaa naziri Sergey Şoygunıñ eski ortağı. O, 2014 senesi fevral-mart aylarında, farqlı qaynaqlarnıñ malümatına köre, Rusiyeniñ yarımadanı zapt etme areketlerinde müim bir rol oynadı. Belaventsev Qırımnıñ o vaqıttaki akimiyetiniñ areketlerini idare etip, olarnıñ Rusiye ordusı ile bağlarını pekitti. Vladimir Putin Oleg Belaventsevge Rusiye qaramanı unvanını berme gizli buyruğını çıqardı kibi malümat bar edi. Faqat bunıñ resmiy delili yoq.
O vaqıt Aqyarda Rusiye askerleriniñ areketlerini Sergey Menâylo idare etken edi, soñra da vali oldı. Ekisi de iyün 28-de Qırımdan Rusiyege yollanıldı.
Oleg Belaventsev eki yıldan ziyade yolbaşçılıq yapqan bölgeniñ yoq etilmesini izaatlamadı. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov da bir şey demedi. «Qırım bölgesiniñ» yoq etilmesi haberi peyda olğan soñ o, Facebook saifesinde Kefeniñ yañı yolbaşçısı ile keçirgen körüşüvini aydınlattı ve Googleniñ Qırımnıñ meskün yerlerini deñiştirip yapqan «kommunizmden qurtulma» areketlerini izaatladı.
Bugünge qadar «QFB» yoq etme qararını Kreml kontrol etken Qırım akimiyetiniñ vekillerinden tek bir kişi – Federatsiya Şurasınıñ azası Sergey Tsekov izaatladı. O, bölgeniñ yoq etilmesi yarımadanıñ Rusiyege bütünley bağlanğanını ifadeley, dep ayttı.
«Keçken eki buçuq yıldan ziyade kösterdi ki, Qırım ve CFB aynı problemlerni yaşamaqta, şu sebepten bir sıra bürokratik qurulışnı meydanğa ketirmege ne faydası, ne de istegimiz bar. Bundan ğayrı, Qırım federal bölgesi keçici devir içün qurulğan edi. Bugün ise bu devir bitti, alışma devri başladı dememiz mümkün», – dep tekrarladı aytqanlarını RİA Krım agentligi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ «Qırım federal bölgesini» yoq etme ve Qırım ve Aqyarnıñ Cenüp federal bölgesine qoşma fermanını izaatladı. Onıñ aytqanına köre, işbu qarar «devlet idaresiniñ semereligini arttırmaq» içün qabul etildi, dep tekrarlay Peskovnıñ lafını TASS.
«Yarımada sakinleri bundan zarar körmeycek. Vekâletli temsilci derecesinde idareniñ semereligini arttırmaq müim», – dep ayttı o ve şunı qayd etti ki, «Qırım ve Cenüp federal bölgesiniñ bir sıra meselesi aynı», bu sebepten idare semereligi aqqında laf kete.
Vertikalni pekitmek
«Rusiye kommunistleri» firqasınıñ Qırım bölüginiñ yolbaşçısı Leonid Graç «QFB» yoq etilmesine başqaca baqa. Onıñ fikirince, Kreml «Qırım bölgesini» yoq etip, vertikal akimiyetni quvetlendirecek ola.
Diger taraftan, Belaventsevden de qurtulmaq istediler, dep tüşünem, o, iç kelişmey ediLeonid Graç
«Diger taraftan, Belaventsevden de qurtulmaq istediler, dep tüşünem, o, iç kelişmey edi. O, raat yaşay, Aqyarda balaban bir evde otura, anda-mında bara edi. Uquq, iqtisadiyat, devletçilik nezareti ceetinden yapqanları yoq. Aydutlıq onıñ sayesinde tarqaldı. 2014 senesi sentâbr ayında saylavlarğa Aksenov ve Konstantinov «taqımını» kirgizdi, anda em yap-yaş qızlar, em apayları, em oğulları ve adiy aydutlar alındı», – dep ayttı Leonid Graç.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov dedi ki, Qırımnıñ Cenüp federal bölgesine kirsetilmesi yarımada sakinleri içün güzel bir şey ifade etmey.
«Rusiyeniñ yüksek siyasiy reberiyeti işğal olğan Qırımğa Rusiyeniñ diger topraqlarınıñ taqdirini azırladı, olar yekâne devlet siyasetini qabul ettirecek obyektler ola, böylece, işbu siyaset ömürge keçirilgende etnik ya da tarihiy çeşitlik, medeniy ya da til hususiyetleri bu topraqnıñ «rus dünyası» standartlarına bütünley «uyğunlaşqanına» qadar üstüni örtecek», – dep yazdı o, Facebook saifesinde.
Bir sıra siyasiy ekspertniñ zanınca, Kreml Qırım federal bölgesini yoq etip, bücet sermiyasını arttıracaq ola.
Qırımda memurlar pek çoq oldı. Rusiye içün maddiy taraftan zor bir şey.Dmitriy Omelçuk
«Qırımda memurlar pek çoq oldı. Rusiye içün maddiy taraftan zor bir şey. Yerli memurlar er şeyni al etip, qıtsız bir bölgeni meydanğa ketirecek ümütleri kerçekleşmedi. Qırım bayağı para aşay», – dep qayd etti Qırım siyasetşınası Dmitriy Omelçuk Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ fikirince, yerli memurlar «QFB» yoq etilmesine quvanmay, çünki işten boşatıla bile. Faqat, ekspertniñ aytqanına köre, olar açıq-aydın bir şey aytmazlar, çünki qarar şahsen Vladimir Putin tarafından qabul etildi.
Ukrain siyasiy tedqiqler mustaqil merkeziniñ eksperti Yuliya Tişçenko qayd ete ki, Cenüp federal bölgesiniñ vekâletli temsilcisi Rusiye prokuraturasınıñ sabıq hadimi Vladimir Ustinov ola, o, Oleg Belaventsev kibi uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimidir.
Regionnıñ idaresini küç ile pekitmege devam eteler. Misal olaraq, eglence saasınıñ inkişafına diqqat ayırılmay, havfsızlıq saasına emiyet berile: içki ve tışqıYuliya Tişçenko
«Regionnıñ idaresini küç ile pekitmege devam eteler. Misal olaraq, eglence saasınıñ inkişafına diqqat ayırılmay, havfsızlıq saasına emiyet berile: içki ve tışqı», – dep qayd etti o.
Yuliya Tişçenkonıñ fikirince, Kreml «QFB» yoq etip, Qırım Rusiyeniñ diger regionlarınen aynı olğanını ve ayrı bir yer almaycağını köstere. Bundan ğayrı, «Qırım bölgesiniñ» yoq etilmesi, siyasetşınasnıñ fikirince, – Rusiye Qırımnı öz vitrini ve örnek olacaq regionı yapacaq kibi laflarnıñ yalan olğanını isbatlay.


text:
İyülniñ 2-nde selden zarar körgen Qırım rayonlarında 169 insan vaqtınca yerleşüv noqtalarında qala. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Keriçte vaqtınca qaluv noqtalarında 129 insan buluna, 27-si bala. Yaltada vaqtınca yerleşüv noqtalarında 40 kişi buluna, 6-sı bala», – dep aytıla haberde.
Müessise, Yaltada eki mustaqil ev ve çoq daireli evlerniñ dört mağazında suv qala, dep bildirdi. Yedi mustaqil evni topraq bastı.
Qırımnıñ Rusiye fevqulâde vaziyetler nazirligi idaresi bildirgenine köre, 2021 senesi iyünniñ 16-ndan 18-ne qadar küçlü yağanaqlar neticesinde 426 azbar, 356 ev, 18 içtimaiy ceetten müim obyektni suv bastı. İyünniñ 22-nde saba, Qırım qurtarıcılarınıñ malümatına köre, Yalta ve Yedi Quyu rayonında 37 ev suvda qala. Umumen suv basqan yerlerden 1783 insan tahliye etildi.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gotsanük iyünniñ 25-nde Fevqulâde vaziyetler komissiyasınıñ toplaşuvında Qırımda selden kelgen zarar 200 million rubleden çoq oldı, dep bildirdi.
Akimiyet Qırımnıñ yedek fondundan 161 mln 160 biñ ruble yarımadadaki fevqulâde vaziyet aqibetlerini yoq etmek içün sarf etmege qarar berdi.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ insan aqları boyunca vekâletli Valeriya Lutkovskaya çarşenbe künü, noyabr 5-de, BMT insan aqları boyunca Yuqarı komissarınıñ Ofis temsilcileri ögünde Qırım ve Ukraina şarqında insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında ariza ile çıqışta bulunacaq.
«Tedbir insan aqları boyunca vekâletli Valeriya Lutkovskayanıñ teşebbüsi ile ötkerile. O, bunı diplomatik eyyetlerine Ukrainada insan aqlarınıñ vaziyetini añlatmaq içün yapmağa teklif etti», – haber ete onıñ matubat hızmeti.
Valeriya Lutkovskayanıñ çıqışından soñ qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ «İşğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetinde insan aqları ile bağlı vaziyet» arizası ile çıqışta bulunacaq. Bunıñ ile Harkov uquq qoruyıcı taqımınıñ vekili Gennadiy Tokarev «Ukraina Şarqınıñ ziddiyet territoriyalarında insan aqlarınıñ bozuluvı» aqqında arizası ile çıqışta bulunacaq.
Haber etilgeni kibi, Valeriya Lutkovskaya Ukraina ve Qırımda vatandaşlarğa nisbeten ayırım faktları aqqında tarif etecektir.
«Bunıñ ile insan aqları boyunca vekâletli Valeriya Lutkovskaya diplomatik eyyetlerniñ vekillerini Ukraina Şarqında Rusiye tarafdarları olğan qanunsız silâlı taqımları tarafından bala aqlarınıñ bozuluvı ve Rusiyege esirge alınğan balalarnıñ qaytaruvında Ombudsmen Ofisiniñ ğayreti aqqında añlatacaq», – dediler Valeriya Lutkovskayanıñ matbuat hızmetinde.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ bildirgenine köre, Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ferat Sayfullayev Rusiye koloniyasından azat etilse de, aqqı ve serbestligi 8 yıl devamında sıñırlı olacaq. Bu aqta o, Telegram kanalında yazdı.
«Qırımtatarı Rusiye koloniyasında 5 yıl qanunsız tutuldı. Faqat, azat etilgenine baqmadan, Ukraina vatandaşınıñ aqqı ve serbestligi 8 yıl devamında sıñırlanacaq. Rusiye mahkemesiniñ Ferat Sayfullayevge qarşı çıqarğan qararına köre, memuriy nezaret olacaq, areketi sıñırlanacaq ve yaşağan yerini serbest saylap olamaycaq», – dep qayd etti o.
Bundan ğayrı, Denisovanıñ malümatına köre, Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ izni olmasa, Sayfullayevniñ işğal etilgen Qırımnı terk etmesi yasaqlana.
«SARS-CoV-2Z sebebinden başlağan COVID-19 keskin nefes hastalığı tarqalğanda Rusiyede ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarını tez azat ettirmek içün halqara toplulıqnı Rusiyege qarşı basqı quvetleştirmesine çağıram», – dep qayd etti ombudsmen.
Qırım.Aqiqatnıñ daa evel bildirgenine köre, Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üçünci mabüsi Ferat Sayfullayev Rusiye koloniyasından azat etildi.
Yanvar ayında berilgen malümatqa köre, Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Rustem Vaitov Rusiye apsinden azat etildi. Daa soñra Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Nuri Primov azatlıqqa çıqtı.
2016 senesi sentâbr ayında Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi qararını seslendirip, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca qabaatlanğan aqyarlılar Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovnı beş yıl umumiy rejim koloniyasında qalmalarına üküm etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina Tışqı işler nazirligi Ukraina vatandaşlarını Türkiyege ziyaretlerden, bu devlette arbiy avdarma ıntıluvı sebebinden, vazgeçmege çağıra. Bu aqta Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ konsul hızmeti bölügi Facebook saifesinde bildire.
«Türkiye Cumhuriyetinde fevqulade vaziyet ve komendant saatı kirsetilgeni, bu devletniñ esas şeerlerinde ve naqliye qavuşaqlarında areketniñ sıñırlanğanı sebebinden, Tışqı işler nazirligi Ukraina vatandaşlarını Türkiyege ziyaretlerden vaziyet eyileşmeycegine qadar vazgeçmege çağıra», – dep aytıla beyanatta.
Tışqı işler nazirligi Türkiyedeki vaziyetni nezaret astında tuta ve eñ doğru malümatnı almaq içün bütün imkânlarnı qullana.
Nazirlik bu devletniñ territoriyasında bulunğan ukrainlerge muqayt olmağa, cemaat toplaşqan yerlerde bulunmamağa, soqaqlarda bulunmanı sıñırlamağa tevsiye ete.
İyül 15 aqşam Türkiyede ükümni elde etkenlerini ilân etken arbiy adamlar devletniñ bütün territoriyasında arbiy vaziyet ve komendant saatını kirsetkenlerini bildirdi.
Türkiyede arbiy avdarma ıntıluvı toqtatılğandır, çünki Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan iyül 16-da İstanbulğa keldi ve tarafdarlar sürülerine o «vazifeden ketmegenini» ayttı. Bunen beraber, o, isyannı «hiyanetlik eylemi» dep adlandırdı. Erdoğan avdarma tarafdarlarınıñ «qattı» cezalanacaqlarını vade etti.
Ükümetniñ bildirgenine köre, devlet avdarma ıntıluvı vaqtında eñ azdan 60 kişi elâk oldı ve silâlı quvetlerniñ 754 azası yaqalandı. Türkiye politsiyasınıñ yolbaşçısınıñ sözlerine binaen, elâk olğanlar arasında eñ azdan 16 fitneci oldı.
Türkiyede Silâlı quvetler er vaqıt lâdiniy yönelişniñ tarafdarları sayıla edi ve bir qaç kere ükümni elde tecek edi, qaysı biri, olarnıñ fikrince, islâmistlerniñ eline tüşken edi. Amma orta islâmistlerden ibaret olğan ameldeki ükümet arbiy adamlarnıñ tesirini eksiltip oldı ve olarnı nezaret astına alıp oldı.
Soñki sefer türkiyeli arbiy adamları 1997 senesi avdamasız ükümetni yoq etip oldı. Soñki büyük arbiy avdarma ise, Türkiyede 1980 senesi yüz berdi.


text:
I Qaplan Geray
I Qaplan Geray (arap urufatında: ١ قاپلان كراى) (1678 — 1738) — 1707—1708, 1713—1715 ve 1730—1736 seneleri Qırım hanıdır.
1736 s. Rusiyeniñ Qırımnı istilâ etkeniDeñiştir
ZeminDeñiştir
Feldmarşal Minih reberligindeki rus ordusı Qırımğa kelmegeninden evel, osmanlı padişası Qırım hanı I Qaplan Geraydan Acemistanda arbiy yardımını istedi. Qaplan Geray Rusiye Qırımda ordunıñ olmağanından faydalanıp istilâ ete bilecegini añlatıp padişağa mektüp yazdı. Lâkin (musulman halifesi de olğan) osmanlı padişası buña baqmadan Qaplan Geraynıñ Acemistanğa ketmesini talap etti. Qaplan Geray padişağa boysunıp Acemistan seferine çıqmağa mecbur oldı.


text:
İstanbul aêroportın 8 ayda 20 millionnan kübräk yulçı qullanğan
Hawa mäydanında älege däwerdä 163 meň 635 oçış tormışqa aşqan
Ağımdağı yılnıň ğıynwar – avgust aylarında İstanbul aêroportı 20 million 972 meň 497 yulçığa xezmät kürsätkän.
Hawa mäydanında 8 ayda barlığı 163 meň 635 oçış , şul isäptän êçke liniyälärdä 47 meň 538, xalıqara liniyälärdä 116 meň 97 reys başqarılğan.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyäneñ milliardları Ukrainanı torğızu öçen totılaçaq
Awrupa Berlege ilneñ tuñdırılğan aktivların tartıp alırğa uylıy
Rusiyä aşlaması töyälgän berençe köymä yulğa çıqtı
Qara diñgez aşlıq koridorı kileşüeneñ yañartıluınnan soñ Rusiyäneñ aşlama töyälgän berençe köymäse Niderland portınnan xäräkät itte


text:
Elif bala merkeziniñ reberi Lutfiye Zudiyeva Rusiye uquq qoruyıcılarnıñ merkez ziyareti qırımtatarca köstergen faaliyetlerinen bağlı olğanını tahmin ete. Bunı Zudiyeva iyünniñ 30-da Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Merkezimizge o qadar diqqat ayırıla, 2016 senesi yanvar ayından berli üçünci teşkerüv, biz ise 2015 senesi oktâbr ayında açıldıq, menim fikirimce, bunıñ sebebi qırımtatar tilinde köstergen faaliyetimiz ola», – dedi Zudiyeva.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye uquq qoruyıcıları yasaqlanğan saytlarnıñ cedvelini asıp qoymağa talap etti.
«Bütün bular, hususan dört ve altı yaşında balaçıqlar içün levhağa «yasaqlanğan saytlarnıñ cedvelini» asma talabı o qadar kederli olmasa edi, külkünçli olur edi», – dep qoştı o.
Qırım advokatı Emil Kürbedinov iyünniñ 30-da Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ Canköydeki Elif qırımtatar bala merkezi ziyareti aqqında haber etti.
Kreml kontrol etken Qırım prokuraturası ve yarımadanıñ diger işğalci uquq qoruyıcı organlarınıñ saytlarında bunıñnen bağlı bir haber yoq.
Rusiye uquq qorçalayıcısı, Qırımdaki uquq qorçalayıcı alan merkeziniñ koordinatorı Aleksandra Krılenkova bildirgenine köre, fevralniñ 16-da Canköydeki Elif bala merkezine kelgen prokuratura vekilleri «vatandaşlarnıñ muracaatını baqma» çerçivesinde vesiqalarnı köstermege talap etken edi.
Yanvarniñ 27-de uquq qoruyıcılar Elif merkezinden qırımtatarca ve türkçe basılğan edebiyatnı alıp ketken edi.
Elif qırımtatar bala merkezi 2015 senesi işke başlap, Rusiye qanunlarına köre qayd olğan edi. 2 yaşından 6 yaşına qadar aman-aman 20 bala merkezge qatnay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Keçken yıl Qırımda 43 adam siyasiy ve diniy sebeplerge köre apis etildi, bildire Qırım uquq qoruyıcılar gruppası.
İmayecilerniñ malümatına köre, mabüslerni resmiy olaraq türlü cinaiy meddelerge köre qabaatlaylar.
"36 adam - musulman teşkilâtlarına aitliginde qabaatlanğan: 2 adam - Noman Çelebicihan adına batalyonda iştiraginde qabaatlana: 4 adam - Ukraina içün diversiya ve casuslıqta qabaatlana: 1 adam - rusiye işğalci orduları abidesine ürmetsizlik etmekte qabaatlana", - denile uquq qoruyıcılar gruppasınıñ Facebook beyanatında.
Başqa 10 qırımlığa şartlı apis ya da cöremeler maküm etildi.
Uquq qoruyıcılar Rusiye nezaretinde olğan Qırım mahkemeleriniñ siyasiy sebepli ve diniy cinaiy taqibat çerçivesinde umumen 147 apis etüv qararını qayd etti.
"Mabüslerniñ bazıları qanunsız Rusiyege çıqarılğanından sebep, qırımlılarnı apis etmek qararları Rostov vilâyeti ve Moskova mahkemelerinde alına edi. Qırım uquq qoruyıcılar gruppası Rusiye mahkemelerinde siyasiy sebepli ve diniy cinaiy taqibat çerçivesinde 151 apis etüv qararını qayd etti", - aytıp berdiler gruppada.
Rusiye apsinden azat etilgen qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsov yanvarniñ 24-nde New Yorktaki BM merkezinde Ukrainanıñ halqara ortaqlarını Rusiye tutqan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilüvi içün küreşmege devam etmesine çağırdı.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
Qış mevsiminde quşlar horluq çekeler.
Bu vaqıtta olar özüne yem tapamaylar. Ösümlikler qar tübünde qalğan, böcekler yuqudadır. Sabadan aqşamğa qadar quşlar yem qıdırmağa mecburlar. Sıcaq tükleri olarnı tek suvuqtan saqlay, amma açlıqtan qorçalamay.
Qışnıñ eñ suvuq künlerinde, quşlar açlıqtan öle bile.
İnsanlar bu vaqıtta quşlarğa yardımğa keleler. Quş aşlavına künde, aynı vaqıtta, bir-eki kere yem qoyalar.
Amma quşlarğa qızartılğan urluqlar, qara ötmek, ya da bozulğan ve küflengen yemeklerni bermege mümkün degil.
Quşlarğa boğday, arpa ve bu urluqlarğa keseçiknen sarı yağ, ya da qarpız ve qabaq urluqlarını qoşmaq mümkün.
Balalar, quşlar içün böyle quş aşlavını siz özüñiz yapıp olursız!
İbraim Veliyev


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ prezidenti Donald Trump Twitterdeki saifesinde sabıq prezident Barack Obamanı tenqit etti. O, memleketniñ halqara alandaki areketleri ve Rusiyeniñ Qırım işğalini qayd etti.
«Sekiz yıl devamında Rusiye prezident Obamağa «basqı yaptı», daa küçlü ola edi, Qırımnı tutıp aldı ve raketalarnı arttırdı. Küçsüz!», – dep yazdı Trump.
Barack Obama Trumpnıñ tenqidine şimdilik cevap bermedi.
AQŞ prezidenti Donald Trump saylavaldı kampaniyası devamında Barack Obamanı, aytqanı kibi, devletniñ yımşaq iç ve tış siyaseti içün tenqit etken edi. 2017 senes fevral ayında Trump Rusiye Qırımnı Barack Obama prezident olğan vaqıtta işğal etkenini hatırlattı.


text:
Yaltada yalı kenarında iyün 4-ünde “Kitap alleyaları” festivali açıla. Rusiyeli İçki Siyaset, Malümat ve Bağ Nazirligi bildirgeni kibi, yarmalıq bir ay devam etecek - iyülniñ 4-ünece.
Haber etile ki, festivalde bir qaç türlü zona olacaq: kitap pavilyonları, kino kösterişi yeri, iş muzakereleri yeri, bala meydançığı, çay merasimi yeri, açıq avada mini-teatr, ustalıq dersleri yeri, sana meydançığı.
Müessisege köre, “Kitap alleyaları”nıñ ilk altı künü ayrı mevzuğa bağışlanacaq. Böylece, iyün 4-ünde keçirilecek tedbirniñ adı - “Lirik Qırım”, ondan soñ “Yalıda oyun balı”.
Kitap pavilyonları bir ay devamında er kün saat 10:00 - 20:00 çalışacaq.


text:
Onıñ aytqanına köre, bank idaresi Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki vaziyetni bir qaç kere muzakere etip, bölüklerni tez-tez qapatmaq qarar berdi.
Bank devlet mülkiyetine zarar ketirgen şahıslarnı mahkemede ve cinaiy ceetten taqip etmege niyetinde.
Pışnıy qayd etkenine köre, Qırım mustaqil Ukrainanıñ bir qısmı olıp qala, ve işğal yekünlengen soñ bank öz işini Qırımda ğayrıdan tikleycek.
Cumaaqşamı künü, mayıs 22-de, «Oşçadbank» öz başına ilân etilgen Qırım akimiyeti 32,45 mln grn devlet maliye müessisesiniñ anbarından çıqarıp, belli olmağan bir yerge alıp ketti. Bu paranı nefaqacı, saqat, veteranlar ve balalı qorantalarğa içtimaiy tölev olaraq berecek ediler.


text:
Qırımda qırımtatar faalleri özüni izolâtsiya etüv rejimi sebebinden yataqhanelerde qapalı qalğan çetel studentleri içün iftar yaptı.
Aqmescit qavelerinden birinde iftar ögüne pilâv «çıqarılıp» dağıtıldı. Bu aqta teşebbüs teşkilâtçısı Abdulla Yakubov Qırım.Aqiqat mühbirine tarif etti.
«Bu qavede eki yıldan berli çalışamız ve esas müşterilerimiz – Aqmescitniñ tren vokzalı rayonındaki tibbiy universitet studentleridir. Arap memleketlerinden, Orta Asiyadan, İndistandan. Keçken yılları studentler içün camilerden iftar yaptıq. Aqmescitte studentler davetimiz boyunca belli camilerge kele edi ve biz aş pişire edik, Ramazan ayında sıylağan edik, kelgen er keske aş bere edik», – dep ayttı faal.
Onıñ qayd etkenine köre, «al-azırda COVID-19 pandemiyası vaziyetinde kirsetilgen karantin tedbirleri sebebinden camiler qapalı ve biz, ne yazıq ki, cemaat iftarlarını yapıp olamaymız».
«Şunıñ içün böyle ğaye peyda oldı – bu zor vaqıtta balalarnı quvandırmaq. Al-azırda areketleri sıñırlana, olar yataqhanede qalalar ve az çıqalar. Evlerine de ketmediler. Qavemizge yaqın yaşaylar, şunıñ içün aş pişirip, olarğa bermege istedik», – dep tarif etti Yakubov.
İftar – Ramazan ayında aqşam yemegidir. Aqşam namazından soñ yapıla.
İşğal etilgen Aqyarda aprelniñ 27-nde beş yañı koronavirus hastası qayd etildi. Aprelniñ 27-nde saba Qırımda bir koronavirus hastası qayd etildi – İslâm Terek rayonınıñ tibbiyet hadimidir.
Al-azırda Qırımda 70 koronavirus hastası bar. Aqyarda, soñki malümatqa köre, 31 COVID-19 hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiyedeki Krasnodar Kassatsiya mahkemesi "Taygan" arslanlar parkınıñ saibi Oleg Zubkovnıñ "Arslanlar ile kezinti" hızmetine yasağına apellâtsiyasını lâğu etti. Bunı Zubkov YouTube kanalında bildirdi.
"Kassatsiya oldı, e... Amma biz ep bir bütün imkânlarnıqullanırmız, Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesine bile mıtlaq muracaat etermiz... ümüt daima bar", - dedi Zubkov.
Daa evel Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı Mahkemesi "Taygan" arslanlar parkınıñ saibi Oleg Zubkovnıñ "Arslanlar ile kezinti" hızmetine yasağına apellâtsiyasını lâğu etti.
2018 senesi iyülde “Taygan” parkında arslan turist Olga Solominanı tişlegen. Qadınıñ aytqanına köre, “Taygan” müdiri Oleg Zubkov o yerde edi, amma arslannı birden tınçlatıp olamadı.
Zubkov ise, Solomina sarğoş olıp, arslanğa qaşanğanğan ve bunıñ içün ayvan onı tişlegen, dep ayta.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.


text:
İstanbulda zur xastaxanä açıldı
Başakşehir Narat häm Sakura şähär xastaxanäseneñ açılış tantanası uzdı
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan İstanbulda tözelgän Başakşehir Narat häm Sakura şähär xastaxanäseneñ açılış tantanasında çığış yasadı.
Bügen nıqlı häm küp ülçämle törek-yapon duslığın tağın da nığıtuların äytkän Ärdoğan: “Xastaxanä êstetik yaqtan ğına tügel, ä texnologik asqorıması, wazğıyäte, mömkinlekläre häm qalğan üzençälekläre belän İstanbulnıñ ğorurlıqlarınnan berse bulaçaq,” – dide.
Törkiyä ilbaşı sälamätlek saqlaw sistemasında İstanbulnıñ üzäkkä äylänüen belderep, İstanbulnıñ şul uq waqıtta xalıqara sälamätlek saqlaw üzäge buluın belderde.
Ärdoğan koronavirus kizüe çorında Törkiyäneñ 80nän artıq ilgä yärdäm qulı suzuın açıqlap, yärdämnärne cibärergä däwam itülären açıqladı.
Açılışta vidokonferenŝiya aşa qatnaşqan Yaponiya prem’yer-ministrı Şinzo Abe da: “Sawlıqnı simvollawçı narat häm Yaponiyaneñ simvolı bulğan sakuranıñ isemen yötüçe xastaxanäneñ İstanbul sälamätlek kiterüen telim,” – dide.
Bäyläneşle xäbärlär
Ğıyraqnıñ tön’yağınnan şähit xäbäre
Ğıyraqnıñ tön’yağında Törek qorallı köçläre alıp barğan “Pänçä-Kilit” xäräkäte töbägendä separatist terror oyışması äğ’zaläre belän kilep çıqqan bäreleşlärdä ber ğaskäri şähit buldı


text:
Advokat Lilâ Gemeciniñ haber etkenine köre, Rostov-na-Donudaki 19-ncı vilâyetlerara verem hastahanesinde 61 yaşındaki qırımtatar sisâsiy mabüsi Servet Gaziyev cısmaniy zorbalıqqa oğratılğan. Evel keçirgen mikroinsulttan soñ onıñ alı fenalatşı, dep haber ete «Qırım birdemligi».
Haber etilgenini kibi, Gaziyevniñ hastahanede qalmasınıñ soñki kününde onı yerge yıqıp, qollarını qayırıp bağladılar, sırtına urdılar ve tıraş ettiler. Bunı Gemecige bu davanıñ diger mabüsleri bildirdi.
«Tahqiqat tevqifhanesinde muntazam tibbiy yardım köstermeme üherinde keçirgen mikroinsulttan soñ onıñ sağlıq alından raatsızmız. Şimdi urulğan soñ qolu da üyüşe», – dedi Gemeci.
«Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, advokatlar Emil Kürbedinov ve Nazim Şeyhmambetov 5-nci SİZO-ğa kirmege tırışqanlar, amma olarnı yibermegenler.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorında mikroinsult keçirgen Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi 61 yaşında Servet Gaziyevniñ alı eyileşmedi.
Rostov vilâyeti Rusiye İnsan aqları vekâletlisiniñ apparat reberi Vladimir NekrasovAqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti fenalaşqanı içün tibbiy teşkerüv keçirmek talabınen muracaat yolladı. Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Gaziyevniñ aqlarını ğayrıdan tiklemege, oña kerekli tibbiy yardım köstermege ve sağlıq vaziyeti sebebinden sıñırlav tedbirini deñiştirmege talap etti.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımdaki arbiy bölükte çıqqan atışlı qavğa neticesinde bir arbiy elâk oldı, daa bir kişi hastahanege ketirildi. Bu aqta ASTRA ve BAZA Rusiye telegram kanalları haber etti.
ASTRA menbalarınıñ malümatına köre, qavğa Aqmescit rayonınıñ Anğara (Perevalnoye) köyünde 12676 arbiy bölüginde (Rusiye Qara deñiz flotunıñ 126-ncı yalı mudafaa brigadası – QA) oktâbrniñ 20-nda gece çıqtı.
Berilgen malümatqa köre, kötek neticesinde arbiy İslam Guçayev elâk oldı, diger asker – Albert Abazov – Aqmescitniñ №6 hastahanesine alındı. Çıqqan kötekniñ sebepleri belli degil.
BAZA Aqmescit rayonınıñ sakinleri qapalı obyektten qıçıruv ve ateş eşitip, polis çağırdı, dep bildirdi.
«Bölük reberliginden arbiyler kelgen polis hadimlerine bir şey yoq ve davanı arbiy tahqiqatçılar tahqiq ete, dep ayttı. Yerli hastahanege yaralanğan kişi ketirildi – ekimler ezikleri bar dep, evge yolladı», – dep bildirdi neşir.
Rusiye uquq qoruyıcıları adise aqqında bildirmey.
Sentâbrniñ 21-nde Rusiyede seferberlik ilân etilgen soñ Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti askerlikke aluv komissiyaları quruldı, dep bildirdi. Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, 5 biñden çoq insan celpname aldı. Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti tahminen 2 biñ insan endi Rusiyege ant etti, dep bildirdi. Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı olarnı endi Herson vilâyetine ketirdiler, dep bildirdi.
Ukrayına prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Tamila Taşeva Qırımda arbiy komissarlıqlar qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde kütleviy şekilde celpnameler bere, dep bildirdi. «Krım SOS» aq qorçalayıcı teşkilâtı qırımtatarlarnıñ seferberligi olarnıñ genotsidine yol aça bile, dep bildirdi.
Ukrayına prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye seferberligine oğrağan qırımlılar içün areket algoritmini derc etti. Rusiye ordusına çağırılmaqtan qurtulmağa istegenler içün «canlı destek» açıldı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
2018 senesiniñ başından berli Qırım memuriy sıñırında biometrik nezaretten Rusiyeniñ 27 vatandaşı keçken. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina Devlet sıñır hızmeti Herson sıñır bölügi reberiniñ muavini İvan Şevtsov ikâye etip berdi.
O, bergen malümatqa köre, yanvarniñ 9-na qadar biometrik nezaretten «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasından 19, «Çaplınkadan» - 3 ve «Çonğardan» -5 vatandaş keçken.
Şevtsovnıñ sözlerine köre, olar Qırımğa migratsion hızmetinden daa evel alğan hususiy izinler vastasınen kirgen, biometrik nezaretni ise, yarımadadan Ukrainanıñ qıta qısmına ketken vaqıtta keçkenler.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti, memuriy sıñırnı kesip keçmege istegen çetel vatandaşlarınen vatandaşlığı olmağan şahıslar, migratsion hızmet organlarından hususiy izin almaq kerek olğanlarını hatırlatıp keçti.
Daa evel, 2018 senesiniñ başından berli Ukrainağa kirgen 15 biñden ziyade Rusiye vatandaşı biometrik nezaretten keçti, dep bilidirilden edi.
Devlet sıñırında yerleşken keçiş noqtalarında biometrik qayd sisteması yanvarniñ 1-nden itibaren çalışıp başlağan edi; bundan evel bir qaç kün devamında, hususan dekabrniñ 27-nden itibaren, bu sistema test rejiminde çalışqtı. Sıñırda çalışqan nezaretniñ yañı sisteması «migratsion telüke» cedvelindeki cemi 70 devlet vatandaşı, şu cumleden Rusiyenen alâğalı.
Qırım ilhaq etilgen soñ Ukraina ile yarımada arasında memuriy, aslında tam manada kerçek bir «sıñır» keçti. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışmaqta.


text:
Norvegiya, Rusiyege qarşı cezalarğa qoşulıp, işğal etilgen Qırımdan mahsulatnıñ ketirüvini yasaq etecek ola.
Bu aqta Norvegiya çetel işler nazirliginiñ beyanatında aytalar.
Bildirüvge köre, cezalav cevdelge esapları qapatılğan ve Norvegiyağa kirişleri yasaq olğan insanlar kirecek. Bundan da ğayrı, Qırım ve Aqyardan malnıñ ve Rusiye silâsınıñ ketirilmesi yasaq etilecek.
Soñki aftaları Avropa birligi, AQŞ ve diger memleketler Rusiyeniñ Ukrainada etken areketleri sebebinden yañı cezalarnıñ kirsetilüvi aqqında bildireler.


text:
Tünevin Qırımda yedi yañı koronavirus adisesi tasdıqlandı, olardan beşi epidemiologiya tetqiqatı ve laboratoriya skriningi neticelerinden belli oldı. Hastalar hastahanege qoyuldı, alâqa daireleri belgilendi.
Bunı Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov haber etti.
Yerli akimiyetniñ malümatına köre, umumen Qırımda 698 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 94-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 517 insan yahşı oldı, 27 kişi vefat etti. Aqyarda 235 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, dört kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qazan Kirmäne
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Qazan Kremle yäki Qazan Kirmäne 16. yöz urtası – 19. yöz miğmari ansamble. Qazannı üzäğe.
14. yöz – 16. yözneñ 1. yartısında Tatar tözüçe ostaları tarafınnan qorılğan şähär-kirmän nigezendä barlıqqa kilä. Şähärneñ üzägendä, Qazansu yılğasınıñ sul yarında borınğı Qazan Qälğäse urınında. Qazan xanlığı zamanında bu mäydanda Xan Sarayı, Xan törbäläre, Nurali mäçete, Qolşärif mäçete, mädräsälär, alpawıt yortları h.b. binalar urnaşqan. Qälğä xäzerge Kremlneñ tönyağında, qalqulıqta urnaşqan. Qazan Qälğäse 7 manaralı, díwarları eçke yaqtan taş belän nığıtılğan. Kirmaännän kerü yulları-qapqaları Nurali, Atalıq, Xan, Alabuğa, Kibäk h.b. isemnärdä bulğan. Şähär bistäläre yağınnan Arça, Zur, Tömän, Qırım, Köräyeş, Nuğay h.b. qapqalardan kergännär. Qapqalar östendä saqlanu manara-qorılmaları eşlängän. Qorılmalarnıñ arxitektur stillärendä Bolğar, Altın Urda, Ğosmanlı häm İtaliä-Awrupa mäktäpläre yoğıntısı sizelä. 1552. yılda Qazannı yawlağanda ul qorılmalarnıñ küpçelege cimerelgän.
Qazan Kremle territoriäse könyaqtan tönyaqqa suzılğan küppoçmaq, 1556-1562. yıllarda taştan, 17-18. yözlärdä kirpeçtän qorılğan biek manaralı qälğä díwarları belän äyländerep alına. Bu kompleksta barlığı 14 manara sanala, alar ike törle: küzätü, saq manaraları (Könyaq-Könçığış, Könçığış, Könyaq-Könbatış, Tönyaq, Tönyaq-Könçığış, İsemsez häm Tönyaq-Könbatış tügäräk manaralar, Biş Qırlı manara); qapqalı manaralar: Spas (16. yözneñ 2 yartısınnan), Yäşeren (Taynitski, Nurali qapqası urınında, 18. ğasırğa qädär Nikolski, 18. yözneñ axırınnan Taynitski), Konsistor, Dmitrov, Preobrajenski qapqası (Tömän qapqası urınında, 16. yözneñ 2. yartısınnnan Sergeyev, soñraq – Preobrajenski), Voskresenski qapqası (Alabuğa qapqası urınında). Manaralarnıñ qayberläre saqlanmağan. Kremlneñ tönyaq öleşendä Söyembikä manarası, Blagoveşçenie Kafedral Çirkäwe, Soşestvie Svyatogo Duxa saray çirkäwe (1852-1859. da Vvedenski çirkäwennän (16. yöz urtası) üzgärtep qorıla), Gubernator (häzerğe Prezident) Sarayı (19. yöz urtaları) Xan Sarayı urınına salına.
Elekke Yünkerlär kölliäte binası Arsenal häm Artilleriä yortı (18. yöz-19. yöz başı) urınında tözelä; 2005. yıldan Ermitaj filialı binası (1829-1840, míğmar P.G.Pätnitski).
Qazan Kremleneñ könçığışında Çirkäwlär idäräse (Duxovnaya konsistoriä) bínaları (18. yöz axırı), qabulxanälär (19. yöz başı), Arxierey yortı (1829), kazarmalar (19. yöz), könyaq-könbatışında Spas-Preobrajenie monastırınıñ ber öleşe saqlanğan (16-19. yözlär); şunıñ tönyağında (19. yöz urtasına qädär) Kiprian häm Yustinya çirkäwe (16. yöz axırı) urnaşqan bula. Xäzer Qazan Kremlendä – Tatarstan Präzidente rezidensiäse, Tatarstan ministerlekläre, idaräçeleklär, xakimiät-xucalıq oyışmaları. 1990. yıllardan Qazan Kremlendä kiñ qolaç belän üzgärtep qoru, tözekländerü eşläre alıp barıla. 1996.dan Qolşärif mäçete tözeldä häm 2005. yılda tözeläp beterde. 2000dä Wäkillek bínası tözelä.
1994.tä "Qazan Kremle" däwlät tarix-arxitektur häm sänğät muzéy-saqlawlığı oyıştırıla. 2000. yıldan UNESCOnıñ Bötendönya Mädäniät häm Tabiğät Mírasları isemlegenä kertelde.
Küreneşläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PәcMи caйT (pyc.)


text:
Rusiye Federatsiyası ordusınıñ Hersondan çekilmesi Ukrayına içün büyük ğalebe ola, dep aytıla ABD prezidenti Joe Bidenniñ Milliy telükesizlik mesleatçısı Ceyk Sallivannıñ beyanatında, bunı Bloomberg neşiri bildire.
«Rusiyeliler kerçekten çekilgenine oşay. Ukrayınalılar büyük ğalebe qazandı, Rusiye bu cenkte zapt etken yekâne vilâyet merkezi Ukrayına bayrağı altına qayttı», – dep qayd etti Sallivan jurnalistlernen subetleşip.
O, Ukrayına prezidentini Rusin ile barışıq muzakerelerine azır olğanını köstermek teklifinde bulunğanını inkâr etti.
«Ukrayına – zıddiyetniñ barışıq tarafı, Rusiye – cenk tarafı. Rusiye Federatsiyası ordusını çekip, cenkni bitirip olur edi, Ukrayına quvetleri ise uruşlarnı toqtatsa, Ukrayınanıñ soñu kelir», – dep ayttı Sallivan.
Noyabrniñ 11-nde Ukrayına istihbaratı Herson Ukrayına kontroline qayta, şeerge Ukrayına silâlı quvetleri kire. Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskiy sağ tarafta qalğan Rusiye arbiylerini Ukrayınağa esirlikke teslim olmağa çağırdı.
Frenkistan prezidenti Emmanuel Makron Ukrayına vatandaşlarını Ukrayına silâlı quvetlerini Herson yönelişindeki muvafaqiyetini tebrikledi.
Hersonda uruşlar aqqında aytılmay.
Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye arbiyleri Dnipronıñ sağ tarafından noyabrniñ 11-nde saba çıqarıldı, dep bildirdi. Rusiye gruppirovkasını idare etken komandan Sergey Surovikin bir qaç kün evelsi sağ tarafqa çekilecekler, dep ilân etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Jayıq özenindegi balıqtar jappay qırılıp jatır. Bwl turalı QR Atırau oblıstıq Öñirlik kommunikaciyalar qızmeti mälimdedi. Qazirgi künniñ özinde Jayıq ..
Jambıl oblısı alğaşqı medicinalıq-sanitarlıq kömek körsetu nısandarı men bilikti mamanğa tapşı. Qazirdiñ özinde 65 eldi mekende zamanaui medicinalıq o..
Qırğızstannıñ bwrınğı prezidenti Almazbek Atambaev Jeenbekovtı bilikke äkelgeni üşin keşirim swradı. Bwl turalı eks-prezident Bişkekte ötken Aqsı oqiğ..
2018 jılı Qazaqstan Halıq Banki AQ-tıñ taza kirisi 46,7 payızğa östi. Bwl turalı bügin Almatıda ötken banktiñ baspasöz konferenciyasında Qazaqstan Hal..
Qazaqstanda jemqorlıq jasağandardıñ tizimi jariyalanuı tiis. Bwl turalı «Transparency Kazakhstan» birlestigi habarladı. «Jemqorlıqqa qarsı küres» mäse..


text:
Norvegiya
Norvegiya ya da Norveç, resmiy adınen Norvegiya Qırallığı (norvegce (bokmål) Norge, Kongeriket Norge; norvegce (nynorsk) Noreg, Kongeriket Noreg) - şimaliy Avropada Skandinaviya yarımadasında bir devlet. Finlandiya, İsveçiya ve Rusiyenen qomşu olğan ülkeniñ ğarbında Atlantik Okeannıñ bir qolu olğan Norveg deñizine yalısı bardır. Yalıları biñlerce fyordnen sızılmaqtadır.
Konstitusiya monarhiyası ile idare etilgen memleketniñ paytahtı Oslodır. 385,207 km² meydanlıqqa cayılğan Norvegiyanıñ, Finlandiyanen 729, İsveçiyanen 1619, Rusiye ile 167 kilometrlik sıñırı bardır ve 21925 kilometrlik pek uzun bir sail yolağı bardır.
Norvegiya Avropa ortalamasınıñ üstünde yaşav standartına ve ekonomik inkişafqa saip olğanı içün Avropa Birligine kirmek istemey. Zira, ülke yalılarındaki neft rezervleriniñ baylığı ve dünya ve Avropa balıqçılıq sektorını qolunda tutuvınen tanıla. Avropa Birligine yaman yaqlaşmalarınıñ bir sebebi de balıqçılıq sektorını yaman tesir etecegi tarafındaki ihtiyatlarıdır. Başqa yandan, Norvegiya, İsviçre, İslandiya ve Lihtenşteyn ile birlikte EFTA (Avropa Serbest Dolaşım Teşkilâtı) azasıdır ve bu teşkilâtnı terk etip AB-ge keçüvni istemey.
) adası, Hordaland vilâyeti, Norvegiya, 2006 senesiniñ yazı
AtıflarDeñiştir
- ↑ Arealstatistics for Norway 2020, Kartverket, mapping directory for Norway Accessdate=2020-03-10
- ↑ https://www.ssb.no/befolkning/folketall/statistikk/befolkning
- ↑ OTчëT o paзBиTии чeлoBeчecTBa — Birleşken milletlerniñ İnkişaf programması, 2022.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Yuqarı Radanı dağıtıp yiberecegi aqqında billdirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
“Men Yuqarı Radanıñ 8-inci çağırışını dağıtam. Ukrainağa şüret!”,-dedi o.
Bundan evel Zelenskıy, Saylav kodeksi ve başqa qanunlarnı qabul etmek içün, Mudafaa nazirliginiñ, Ukraina Havfsızlıq hızmetiniñ ve Ukraina Baş prokuraturasınıñ başlıqlarını işten çıqarmaq içün Yuqarı Radağa eki ay berdi.
Mayıs 17-sinde Ukraina Yuqarı Radası spikeri Andriy Parubiy, “Yevropeyskaya Ukraina” mebus fraktsiyalarnıñ koalitsiyasınıñ faaliyeti toqtatılğanı aqqında bildirdi.
Ukraina qanunlarına köre, fraktsiyalar koalitsiyasınıñ faaliyeti toqtatılğanı aqqında ilân etilgeninden soñ, olar 30 kün devamında yañı koalitsiya aqqında añlaşa bile. Bu yapılmasa, prezident parlamentni dağıtıp, müddetten evel saylavlarnı tayin ete bile. Amma Yuqarı Radanıñ ameli bitkenine yarım yıldan az qalsa, böyle yapmağa imkân yoq.
Nevbetteki parlament saylavları 2019 senesi oktâbr 27-sine tayinlendi.


text:
Bunı Devlet dumasınıñ cemaat ile alâqa boyunca idaresi bildire.
Ziyaret vaqtında Mirnoye köyünde kapsulanıñ qoyülüvında iştirak etecek. Mında Ulu Vatan cenki zamanında «Krasnıy» sovhozında yerleşken faşist lageriniñ qurbanlarına bağışlanğan kompleksniñ qurulışı planlaştırıla. Bundan da ğayrı, «Sergey Radonejskiy – rus toprağınıñ toplayıcısı» eykeliniñ açılmasında iştirak etecektir.
İdareniñ malümatına köre, Han sarayınıñ ziyareti, Qırımda Livadiya sarayında Rusiye tarihiy toplulığı bölüliginiñ açılması, Birinci cian cenkiniñ başlanmasınıñ 100 yıllığı ile bağlı olğan tedbirlerniñ azırlanuvı boyunca komitetiniñ toplaşuvında iştiragi planlaştırıla.


text:
Qırım yarımadasında Ukrainanıñ bazı vatandaşları işğalden evel çalışqan yerde işine devam eteler. Bunı Rusiye advokatı Nikolay Polozov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında ayttı.
«Olar (mahkemeciler – QA) sanki kerçekten sadıq olğanını köstereler, «bizler rusiyelimiz, daa yahşı, daa ziyade yapa bilemiz», dep isbatlaycaq olalar. Misal olaraq, Ahtem Çiygoz davasınıñ üç mahkemecisinden ekisi – ukrain mahkemeleriniñ sabıq hadimleri», – dedi o.
Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, Çiygoz davasınıñ üçünci mahkemecisi – mahkemeci Aleksey Kozırev mahsus Saratovdan keldi.
«5 yıl içinde onıñ bir dane bile aqlaycaq ükmü yoq, ve o, Qırım mahkemecilerine Rusiye adaletiniñ inceliklerini añlatıp, onı añlağanı kibi seviyesini kötere», – dep qayd etti advokat.
278 Qırım ve Aqyar mahkemecisine qarşı intizam taqiqatı açıldı, dep bildire Ukraina Baş prokuraturasınıñ matbuat hızmeti. UBP haberinde aytıla ki, intizam taqiqatı ant etkenine baqmadan Rusiye adından mahküm etken mahkemecilerge nisbeten keçirile. Taqiqatnı Ukraina Baş prokuraturasınıñ mektübi esasında Ukrainadaki tecribeli mahkemeciler komissiyası açtı.
Hatırlatıla ki, Ukraina Baş prokuraturasınıñ taqiqatçıları Qırım mahkemeleriniñ hadimlerine qarşı devlet hainlik maddesi boyunca cinaiy işlerni baqa. Bu madde 15 yıl apis cezası ve mal-mülkniñ tutıp alınmasını belgilemektedir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Älem ekonomikasınıñ aldınğı 7 köşbasşısı Bavariyada bas qostı. Olar jahandıq ekonomikalıq jağdaydan tıs Resey taqırıbın da talqıladı. Bwl jol Reseydiñ..
Soñğı on jıldıqtağı jahandıq geo-sayasi bolmıstıñ kartinasınan biz halıqaralıq qatınastardıñ kürdeli jaña kezeñge ayaq basqanın añğardıq. Bwdan on jıl..
Resey Europağa gaz jetkizudi tağı da qısqartatın boldı. Europa Odağı bolsa Reseydiñ energetikanı sayasi qaru retinde paydalanıp otırğanına şübä keltir..
Bügin AQŞ prezidenti Jo Bayden Aziyadağı birqatar iri elderdiñ basşılarımen mañızdı kezdesu ötkizedi. «Törttik dialog» kezdesuine AQŞ, Japon, Ündista..
Resey Ukrainağa auqımdı äskeri küşpen basıp kirgen kezde keybir sarapşılar Kievti de basıp aluı mümkin ekenin boljağan. Alayda, Ukraina armiyası, ükim..


text:
Bunı cumaaqşamı künü aliy oquv yurtınıñ reberi Oleg Gulâk bildirdi, dep haber ete «Ukrinform».
«Biz bu afta Odessağa 100-den ziyade arbiy deñizcileriniñ kelmesini bekleymiz. Kursant ve ocalar Arbiy akademiyasınıñ ştatına endi kirsetilgenler», – dedi Gulâk.
Onıñ aytqanına köre, kursantlar içün kazarmada endi yer ayırılğandı.
Odessa vilâyet devlet memuriyeti ile akademiya etrafında qorantalarınen beraber ocalarnıñ da yerleştirüvi muzakere etile.
Bunıñnen beraber, arbiy-siyasiy taqiqat Merkeziniñ reberi Dmıtro Tımçuk öz Facebook saifesinde yazğan malümatına köre, Nahimova adına Akademiyanıñ 100-den ziyade kursantı maliye imkânları olmağanından sebep qıtağa ketip olamaylar.
Qırımnıñ işğalinden soñ RF Prezidenti Vladimir Putin Akademiyağa Nahimova adına Qara deñiz aliy arbiy-deñiz oquv yurtı adını bermek içün emirni imzalağan edi.
Ukrain bayraqlarını Rusiye bayraqlarına deñiştirgen merasimde kursantlar Ukraina gimnni icra ettiler.


text:
Fevral 20-den başlap Aqyarda Qırımnıñ Rusiyege «qoşuluvı» yıllığı munasebeti ile bir sıra tedbirlerniñ keçirilmesi planlaştırıla. Bu sebepten fevral 23 künü saat 14:00-15:00 arasında merkeziy şeer alqasında şahsiy naqliyat yürüşi sıñırlanacaq. Bu vaqıtta «halq imayesi» ve Nahimov adına Aqyar kazaklarınıñ yürüşi keçirilecek.
Bunı Aqyar ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Plan boyunca tedbirlerni ekige böldiler. Bir qısmı bu raatlıq künleri, ekincisi mart ayında ötkerilecek.
Cumaertesi künü, fevral 21-de, Aqyarda Vatan qoruyıcısı Künü munasebeti ile qış yaldav aveskârları körüşecek, Nahimov meydanında «Antimaydan» şiarı altında kontsertler, Aqyar valisi, «Gece börüleri» yetekçileri ve «halq imayesi» vekilleriniñ iştiragi ile miting keçirilecek.
Fevral 23 künü sabadan aqşamğa qadar 2014 senesi baar vaqiaları aqqında vesiqalı filmlerni kösterecekler. Deñiz vokzalında Qara deñiz flotunıñ arbiy gemilerine ziyaret, «Qızıl qaranfil» vatanperver yırınıñ festivali ve diger tedbirler teşkil etildi.
Mart 10-18 künleri şeerde tedbirlerniñ ekinci qısmı keçecek. Şu vaqıtta avtoyürüşler, «Nezaketli insanlar» arbiy-alan yarışınıñ finalı, Moskva ve Sankt-Peterburg icadiy taqımlarınıñ iştiragi ile kontsertler ve bayram fişenklerniñ olması planlaştırıla.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Lenur İslâmovğa qarşı çıqqanlar sebebini aytıp olamaylar – öz menfiy duyğularını onıñ Qırım Rusiye ükümetinde qısqa bir müddet devamında çalışqanınen isbatlay bileler. İslâmovğa ait Rusiyedeki «Cast-bank» müflis olğan kibi öşekler tasdıqlanmadı ve öşek olıp qala. Ukraina siyasetinde o, sentâbr ayında qırımtatar halqınıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ yanında peyda oldı. O vaqıt resmiy Kiyevniñ ardı-sıra ketmegen ve tişsiz olğan siyaseti qırımtatarlardan ğayrı, başqalarnı da açuvlandırmağa başladı.
Ukraina ükümeti Yuqarı Radanıñ Qırımnıñ eñ büyük tamır halqınıñ statusını pekitmek qararını yerine ketirmegen edi (ve alâ daa yerine ketirmey), aqılğa uymağan «Qırım» serbest iqtisadiyat alanı bar edi (ve alâ daa bar). Ukraina Tış işler nazirligi Keriç boğazındaki köpürniñ qurucılıq işleri başlağanına cevap bermegen edi. Er şey Qırım meselesinde bir de bir devlet siyaseti olmağanını köstere edi. Cemilev ve Çubarov akimiyet sistemasına bağlanıp, prezident, ükümet ve parlamentni yavaştan tenqit ete bile ediler. Vaziyetni deñiştirmek içün ukrain siyaseti ile bağlı olmağan bir insan kerek edi.
Böyle bir adam semeresiz akimiyet ile qavğa etip olamağan halq liderleri ve areket etmege istegen faallerge kerek
Boş yerni iş adamı Lenur İslâmov aldı. Qırımnıñ naqliyat qamaçavınıñ koordinatorı oldı. Böyle bir adam semeresiz akimiyet ile qavğa etip olamağan halq liderleri ve areket etmege istegen faallerge kerek. Hatırlatmaq kerek ki, qırımtatarlarnıñ liderleri Yanukoviç ve Putin ile qavğa etmekten qorqmadılar. Amma akimiyette olıp, aynı vaqıtta oña qarşı çıqmaq mümkün degil. Prezidentten Rusiye ile munasebetlerde ardı-sıra areket etmege rica etseñ, özüñ de ardı-sıra areket etmek kereksiñ.
Siyasetke kirişken siyasetçi olmağan biri er daim telüke altında, çünki belgilengen qaidelerni boza. Faqat akimiyet ile bağlı olmayıp, bir çoq imkânnı elde etken ola. İslâmovnıñ şahsiy reberligi altında Qırımnıñ naqliyat qamaçavı kerçekleştirilgen edi. Eki aydan soñ qamaçavnı Qırım ile ticariy munasebetlerni kesmek qararınen «qanunlaştırdılar». Bu bir ğalebedir.
Qırım meselesinde faal siyaset tarafdarlarınıñ daa bir zaferi «rus» Qırımını qaranlıqqa batırğan elektrik tiremeleriniñ patlatması oldı. Şimdige qadar buña ATR saibiniñ alâqası bar olğanını kimse (Rusiye teşviqatçılarından ğayrı) eminliknen aytıp olamay. O ve onıñ meslekdeşleri, akimiyetten farqlı şekilde yanaşaraq, patlav neticelerinden faydalanıp, elektrik energiyasınıñ berilmesine keder etmek içün nezaret noqtasını qurdılar. Lâkin bunıñ mesüliyetini İslâmov öz boynuna almadı, böylece qanun alanında areket etecegini kösterdi.
Energetik qamaçavı Qırım Rusiye akimiyeti içün ağır bir tepme oldı
Energetik qamaçavı Qırım Rusiye akimiyeti içün ağır bir tepme oldı. Amma Ukraina prezidentine yaqın iş adamlarınıñ menfaatlarına zarar ketirdi. Nazirler şurasındaki Poroşenkonıñ adamı olğan Energetika ve kömür sanayısı naziri Vladimir Demçişin Qırımğa elektrikler berilmeli, dep aytqan edi. Prezidentke yaqın olğan deputat İgor Kononenko energetik qamaçavınıñ Herson vilâyetiniñ sakinleri içün menfiy aqibetleri bar, dep bildirgen edi. Kiyevdeki akimiyet İslâmovnıñ areketleri onıñ menfaatlarına zıt kelgenini aytacaq ola. Bunı açıqtan bildirmey, çünki Rusiye ile cenkleşmeknen beraber ticaret yapmaq istegenini de kösterecek.
İslâmovnıñ sentâbr ayında söz bergeni kibi, Qırım qamaçavı Ukrainadaki yañı akimiyet içün bir sınav oldı. İslâmov Rusiyege ketemey – anda onı cinaiy taqip bekley. Demek ki, ATR ve diger kütleviy haber vastaları içün haber mevzularını tapıp, Ukrainada areket etecek. O, Qırım qamaçavınıñ nevbetteki basamaqları aqqında ayta. Onıñ yarımadanı deñizden etraftan ayırmaq vadeleri şaqa sebepleri oldı. Amma böyle bir qamaçav olsa, İslâmovnıñ iştiraki müim olmasa da, o, kerçek bir lider olıp, Rusiye akimiyetinden azat etilgen Qırımğa aqiqiy siyasetçi olıp qaytacaq.
Anvar Derkaç, jurnalist
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırım qamaçavı boyunca aktsiya iştirakçileriniñ ştabı «Ukrenergo» brigadasıa «Kahovka-Titan» yolağını Qırımğa elektrik ceryanınıñ berilmesine azırlamağa imkân berdi, amma aktsiya iştirakçileri bildirgeni kibi, Qırım ile memuriy sıñırda qalıp, «kerginliksiz turğan diger yolaqlarnı qoruycaqlar».
Qırım.Aqiqatqa aktsiya ştabınıñ reberi Lenur İslâmov aytqanı kibi, dekabr 8 künü Ukraina Yuqarı Radasında Qırımnıñ elektrik teminleviniñ toqtatılması aqqında qanun leyhası baqılacaq. Sözlerine köre, energetiklerge «Kahovka-Titan» yolağına irişimni açıp, aktsiya iştirakçileri «terrorist olmağanını köstere» ve halq deputatlarından muayyen qararlarnı bekley.
«Turğanımız kibi turamız. Diger yolaqlarnı işlettirmeymiz. Dünya toplulığına terrorist olmağanımıznı kösterdik, öz memleketimizdemiz, cinayetçi degilmiz, yarıqnı bere bilemiz. Şimdi Ukraina parlamenti ne ete bilgenini qanuniy sürette kösteriñ. Yarın parlamentte kim nasıl tarafta turğanını körermiz. Çünki bizni tenqit etmege, qabaatlamağa pek yahşı. Öz mevamını köstersinler», – dey İslâmov.
O şunı da qayd etti ki, dekabr 31-de «Rusiye federal okrugı Qırımğa» elektrikniñ berilmesine muqavele müddeti bite» ve bu añlaşmanıñ devam ettirilmeycegine ümüt besley.
Aynı zamanda «Pravıy sektor» temsilcileri «Kahovka-Titan» yolağı qurşavınıñ alıp taşlanılmasını alğışlamay.
«Pravıy sektor» buña qarşı çıqa. Amma «Pravıy sektor» temsilcisi kibi Qırım qamaçavı ştabında qalam. Akimiyetke siyasiy basqı aqqımıznı özümizde qaldıramız, talaplarımıznı eşitsinler, siyasiy, qanun çıqarıcı seviyede cemaat teşebbüsimiz baqılsın. Ukraina devletiniñ mustaqilligi ve topraq bütünliginiñ qorulması içün mında arbiy bölüklerni kirsetmege aqqımıznı da qaldıramız», – dedi özüni «Qırım qamaçavı» arbiy-siyasiy ameliyatınıñ acele ştabınıñ reberi Horvat olaraq tanıtqan adam.
«Ukrenergo» şirketinde bildirilgeni kibi, dekabr 7-de, Ukraina energetika ve kömür sanayı Nazirliginiñ, uquq qoruyıcı organlarınıñ temsilcileri ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yolbaşçılığı ile muzakerelerniñ neticesinde «kerginlikniñ ğayrıdan berilmesine elektrik yolaqlarınıñ azırlav işleriniñ soñunace becerilmesi aqqında añlaşma qabul etildi».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım qamaçavı teşebbüsçileri dekabr 6 künü qıtaiy Ukrainadan yarımadağa elektrikniñ bir yolaq vastası ile berile bilecegi aqqında bildirgen ediler. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tasdiqaldı.


text:
Cuma künü, iyün 5-inde, ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca mahkeme oturışı devamında iştirakçi Marlev Asanov içün ekinci kere ekim çağırıldı. Oña, qan basqısı keskin sürette deñişkeni içün, tibbiy yardım kerek oldı, bildirdi "Qırım birdemligi" birleşmesine advokat Emil Kurbedinov.
"Saba saat 10-dan berli 8 adam üç kvadrat metrlik 1-inci tahqiqat izolâtorında tutula. Video konferentsiya ile bağ böyle şaraitte keçe. Taş çuvalında ne pencere, ne avalandıruv bar. Şimdi teneffüs ilân etildi. Müşterilerimiz, böyle işkence şaraitinde bulhnmaqnıñ çaresi olmağanından sebep olarğa tibbiy yardım etilsin dep, ekimni çağırtıp oldı. Asanovnıñ qan basqısı köterildi. O tabanğa yattı. 150-ge yaqın Asanovda, 130-ğa yaqın Mustafayevde", - bildirdi Kurbedinov.
Daa evel advokat Emil Kurbedinov, Moskova vilâyetiniñ Vlasiha şeerindeki Arbiy apellâtsiya mahkemesinde apellâtsiya şikâyeti baqılğanda ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerini avalandıruvı olmağan penceresiz hanede tutulğanını bildirdi.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar yazıcınıñ şeyleri olğan Aqmescit civarındaki hastahanede FSB tintüvi – «Qırım» Fondu» reberliginiñ diqqatını teşkilâtqa qarşı olğan mahkemelerden ayırmaq içün bir sebeptir, dep tüşüne Riza Şevkiyev.
Bunı o, tintüvniñ bitkeninden soñra, Qırım.Aqiqat mühbirine añlattı.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda «Qırım» Fondı» ve onıñ reberligi boyunca beş mahkeme davası bar eken.
«FSB bizni mahkemelerden çekmek, vaqtımıznı almaq ve bizge mahkemelerge olduqça eyi seviyede azırlanmaq içün fırsat bermemek maqsadı ile qoşma tintüvlerni keçire»,– dey Şevkiyev.
O şunı da qayd etti ki, FSB hadimleri tintüvni ğayet sert sürette keçire edi, amma matbuat vastalarınıñ temsilcileri kelgenden soñra vaziyet deñişti, uquq qorçalayıcılar özlerini mulâyim şekilde alıp barmağa başladı.
Amma jurnaistlerge öz izaatlarını FSB hadimleri bermege razı olmadılar.
Qırım.Aqiqatqa «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtınıñ başı Riza Şevkiyev aytqanı kibi, çarşenbe künü, dekabr 17-de, FSB hadimleri Aqmescit rayonınıñ Colman (Pionersoke) köy hastahanesinde türk dünyasında belli olğan qırımtatar yazıcısı Cengiz Dağcınıñ şahsiy şeyleri olğanı sebebinden tintüvni keçirmekteler
Olar maddelerge esaslanıp, yükniñ elastı aqqında qararnı seslendirdiler ve cinaiy iş açılacağı aqqında haber ettiler. Fondnıñ reisi Qırım.Aqiqatqa añlatqanı kibi, bu mülk boyunca SBU daa Qırım işğalinden evel sorğularnı keçire edi, amma o vaqıt bütün meseleler çezilgen edi.
Şevkiyevniñ aytqanına köre, Cengiz Dağcı beş yıl evelsi İngliterede elâk oldı, şeyleri ise Fondda saqlansın ve ileride qırımtatarlarnıñ facialı taqdiri aqqında romanlarnıñ müellifine müzey açılsın dep, Qırımğa türk arqadaşları tarafından ketirildi.