text:
Qoral belgeçe Ğıraqtan atom qoralları өlkәsendә nindi qurqınıç bar digәn sorauğa cavap birergә tırışa.
Washington belәn London Bagdatnıŋ BMOsı qoral inspektorları belәn xezmәttәşlek itüe өçen vaqıt ütep bara, ul monı eşlәmәgәn xәldә, AQŞ citәklәgәn xәrbi aktivlıqqa duçar bulaçaq dip kisәtә. Lәkin, başqa illәr şul sanda Fransiә, Germaniә hәm Russiә inspektorlarğa küberәk vaqıt birergә kirәk digәn fikerdәlәr. Şuşı fiker ayırmalığına, taraflarnıŋ Ğıraqnıŋ massa külәm yuq itü qorallarınnan dөnya iminlegenә qayçan qurqınıç bulaçaq digәn mәsәlәdә tөrle qaraşta buluları sәbәp bulıp tora. Azatlıq Radiosı xәbәrçese bu mәsәlәdә qoral belgeçlәrenneŋ fikeren soradı. Bügenge tapşıru Ğıraqnıŋ atom qoralları hәm raketaları programmasına qarıy.
Audio
"Ğıraq üzeneŋ atom programmasın yaŋarttı , yәisә ul bar dip әytü өçen qulıbızda dәlil yuq. Bagdat kirәkle materiuallarnı tәrәqqi itterergә telәgәn xәldә, monıŋ өçen kirәkle qorılmalar bilgele bulır ide."
Kileneŋ belderüenә qarağanda, belgeçlәr Ğıraq, Kөnyaq Afrikadan tabiği uran satıp alırğa telәde digәn xәbәrlәrgә borçıluların belderәlәr. Lәkin, andıy urannı bayıtılğan uran xәlenә kiterü hәm atom qoralın eşlәp çığaru bik qatmarlı ber eş. Inspektorlarnı tağı Ğıraqnıŋ çit çığanaqlardan kirәkle material alıp, anıŋ yardәmendә üz bombasın eşlәv ixtimallığı borçıy. Kile bu mәsәlәgә qağılıp bolay dide
Audio
"Ğıraqnıŋ atom qoralı plannarı hәm texnik know howı bar . Ul kirәkle materiallarnı çittәn alğan xәldә, 6 aydan alp 12 ay eçendә yaki ike yıl eçendә bomba eşlәp çığara alırlıq xәldә."
Lәkin, anıŋ süzlәrençә, Ğıraqnıŋ andıy materiallarnı alğan buluın ispat itәrlek dәlil yuq. Ğıraq ber ük vaqıt atom bombası yaki başqa massa külәm yuq itü qoralları өçen raketalar eşlәp çığaruğa da zur әhәmiәt birә. Ğıraqnıŋ raketalar programması 1991-nçe yılğı Persiә qultığı suğışında açıq kürende. Ul ozaq yıraqlıqqa oçuçı sovet modelı Scud raketaların Sәud Ğәrәbstanğa hәm Izraelğa attı. Ğıraqnıŋ 90-nçe yıllarda qoral inspektorlarınnan küpme Scud raketasın yәşerә alğanı hәm küpmeseneŋ qullanışqa әzer xәldә buluı bilgesez. BMOsı rezolutsiәsenә esasәn Ğıraqnıŋ qısqa yıraqlıqqa oçuçı raketalarğa iә bulırğa xaqı bar. Anıŋ oçu yıraqlığın arttırırğa tırışuı da ser tügel. Qoral inspektorlarınıŋ başlığı Blix , Ğıraq soŋğı dürt yılda 183 kilometrğa qәdәre yıraqlıqqa oça alğan Al-Samoud 2 hәm 161 kilometr yıraqlıqqa qәdәre oça alğan Al Fatax raketalarına sınaular ütkәrgәnen belderde. BMOsı nibarı 150 kilometr yıraqlıqa qәdәre genә oça alğan raketalarğa rüxsәt itә. Kileneŋ süzlәrençә, qoral inspektorların başqa ber nәrsә dә borçıy. Alarnı şuşı raketalarnıŋ oçış yıraqlığın arttıru mөmkinlegen belә almau borçıy. Әmma, lәkin, sınau ütkәrmiçә torıp, alarnıŋ ışanıçlılığın bilgelәp bulmıy. Inspektorlar Ğıraqta bulğanda, andıy sınaulanı ütkәrep bulmas. AQŞ rәsmi şәxeslәre Ğıraq raketalarnı terrorçılarğa birә ala dip beldersәlәr dә, belgeçlәr moŋa ışanıp betmilәr. Çөnki, raketalarnı transportlau qıyın hәm alar elәkterelgәn xәldә, qayda eşlәngәnen bilgelәv ciŋel. Şul sәbәple Bagdat monı eşlәmәs bulsa kirәk.
Fәrit Idelle, Praga


c: text/html

text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Könbatış illäre BMO İminlek Şurasında İrannıñ atom programması turındağı rezolütsiä ölgese belän İrannı cäzalarğa tırışa dip belderde.
"Qızğanıç ki, partnerlarıbız bezneñ mantıyqnı qabul itep xäzer xälne üz faydalarına üzgärtergä tırışa, rezolütsiäneñ başqa öleşlärenä İranğa qarşı çikläwlärgä härtörle qısalarnı yuqqa çığaruçı cömlälär kertergä teli. Häm bu tulısınça xoquqıy nigezle ölkälärdä dä İran belän säwdä-iqtisadıy mönäsäbätlärneñ tıyıluına kiterä ala" dide Lavrov.
Mäskäwdä üktän matbuğat oçraşuında Rusiä tışqı eşlär ministrı rezolütsiä ölgesendäge İran räsmilärenä säyäxät çikläwläre kertü täqdimen Rusiä qabul itmi dide. Bu rezolütsiä ölgesen Britaniä, Fransiä häm Germaniä äzerläde häm ul İminlek Şurasındağı barlıq 15 ilgä taratıldı. Veto xoquqına iä bulğan Rusiä häm Qıtaynıñ aña xuplaw beldermäwe säbäple rezolütsiä älegä tawışqa quyılmadı.
Lavrov yaqın arada Rusiä belän Gruziä arasında mönäsäbätlär yaxşırmas kebek, çönki Tiflis üzara kierenkelekne kimetü öçen bernindi ğämäli adım da yasamadı dide.
Lavrov Gruziä citäkçeläre Rusiä agressiä äzerli digän sıltaw belän Könbatışnıñ yaqlawına ireşergä tırışa dide häm Gruziäne Rusiägä qarşı säyäsättän baş tartırğa çaqırdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yewropa Berlege citäkçelege Liviä mäxkämäseneñ bolğarstanlı 5 şäfqät tutaşı häm fälästinle tabipqa ülem qararı çığaruına açuı kilgänlekne belderde. Yewropa komissiase wäkile Johannes Laitenberger: “Bu qarar räis Barrozanı häm Yewropa komissiasen tetränderde. Alar, Yewropa Berlegeneñ böten citäkçelege kebek, bu qararnı gäyepläp çıqtı. Yewropa komissiäse, berlekneñ nindi genä oçraq bulmasın ülem cäzasına kisken qarşı ikänlegen belderä. Komissiä xäzer bu eş yuğarıraq däräcädä qaralır dip ömetlänä. Bez, yuğarıraq mäxkämä yärdäme belän ğädellek ciñüenä ışanabız”,- dide.
Bu şäfqät tutaşları häm tabip xastaxanädäge balalarnı SPİD belän zararlawda gäyeplängän. Alarnıñ advokatları eşne Liviä Yuğarı mäxkämäsenä tapşırırğa cıyına. Könbatış, Liviä xastaxanäläreneñ qotoçqıç xäldä buluı arqasında, gäyep çit il mediklarına awdarılğan, dip sanıy. Tabiplar 7 yıl inde saq astında. Alar 2004 yılda ülem cäzasına xökem itelgän ide. Ul waqıtta Liviä Yuğarı mäxkämäse yaña tikşerü ütkärü qararı çığardı.


text:
İran atom programması citäkçese Ali Larijani, il atom yağulıqnı citeşterü niätendä nıq tora, dip belderde. İran küpläp yuq itü qoralın yasaw turındağı ğäyepläwlärne kire qağıp kilä. Ägär BMO İminlek Şurası quyğan taläplär avgustğa qädär ütälmäsä, İranğa xalıqara çikläwlär kertü qurqınıçı yanıy. BMO İminlek Şurası urannı bayıtu programmasın avgustqa qädär tämamlaw taläben quyğan ide. Aq yort wäkile bügen, Amerika başqa däwlätlär belän İran mäsäläsendä fiker alışuların däwam itä, dip belderde. Belgänegezçä, İranda şimbä könne atom reakotırına kiräkle “awır su” citeşterüçe qorılma açıldı. İranlılar bu waqiğanı xuplap qarşı aldı.
Şul uq waqıtta, İran xärbiläre ballistik raketanıñ sınawları uñışlı ütüe turında belderde. Kiñküläm xärbi manervlar İranda ber atna elek başlangan ide.


text:
Bush yaña ğäläm programmasın iğlan itä: Cihannı öyränüdä tarixi adımmı, ällä säyäsi çaramı?
Çärşämbedä George Bush Amerikanıñ yaña Ğäläm programmasın iğlan itergä cıyına. Yözlägän milliard dollarğa töşäçäk bu programma Ayda daimi stansiä buldırıp, Marska keşe cibärüne küz aldında tota. Bu närsä, Quşma Ştatlarnıñ Ğälämdä aldınğı urın totu tırışlığımı, ällä Bushnıñ saylaw aldı kompaniä adımımı?
Audio
Bu uzğan yılnıñ 1 fivralendä Houstondağı İdarä Üzägeneñ Columbia qarabı belän soñğı söyläşüe. Cirgä qaytu yulında Columbia hawada berniçä kisäkkä bülenep cirgä qoyıldı. Astronavtlarnıñ 7se dä xäläk buldı. Şuşı yıl başında NASAğa bäxet yılmaydı. Ğinwarnıñ 3-ndä Amerikanıñ Spirit robotı Mars planetasına töşep utıra aldı. İdarä citäkçese Sean O''Keefe ul könne xislären yäşermäde:
Audio (Sean O''Keefe)
"Bu NASA öçen böyek tön. Bez Marsqa qayttıq. İskitmäle eş, min törkemem belän ğorurlanam."
Ämmä NASA monıñ belän genä çiklänergä telämi axrı. Bu çärşämbedä Amerikan prezidentı George Bush Quşma Ştatlarnıñ yaña Ğäläm programmasın iğlan itergä cıyına. Anda Ayda daimi stansiä buldıru häm kiläçäktä Mars planetasına keşe cibärü küzdä totıla. Washington Universitetınıñ Ğäläm İnstitutı başlığı John Logsdon – Columbia qazasın tikşergän Şura äğzası. Anıñ süzlärençä, tikşerü waqıtında Amerikanıñ Ğäläm programmasında tögäl maqsatlar bulmawğa kisken tänqitlär äytelgän. Menä şunnan soñ Aq Yort yaña maqsatlar östendä eşli başlağan. Näticädä Bush çärşämbe könne iğlan itäçäk yaña programma xasil bulğan. Azatlıqqa birgän äñgämäsendä John Logsdon bolay dide:
Audio (John Logsdon)
"Minemçä, Bush administratsiäseneñ fikere şul: Cirdän çitkä oçunı küzdä totqan ozın mödätle maqsatlar bulmasa, Ğäläm programmasınıñ mäğnäse bik az bulaçaq."
Amerikan prezidentınıñ Ğälämgä öndäwe yañalıq tügel. 1989da, ul çaqtağı prezident, xäzerge prezidentnıñ ätise, George Bush, Ayğa oçularnı yañartırğa täqdim itkän ide. Monıñ öçen ul 400 milliard dollar soradı. Kongress, bu artıq zur çığım, dip kire qaqtı. Belgeçlär fikerençä, anıñ ulınıñ programması kimendä ike tapqır qimmäträk bulaçaq. Citmäsä, ul naçar waqıtqa turı kilde: budjetta qotıçqıç defitsit, iqtisadnıñ ayaqqa ğına basıp kilgän çağı. Bushnıñ tänqitçeläre, Kongress bu yulı da kire qağır dip ömetlänä. Alar fikerençä, yaña Ğäläm programması noäberdä ütäçäk saylawlar aldınnan yasalğan adım bulıp tora. Bu fiker belän Virginia Universitetında säyäsät professorı Larry Sabato da kileşä:
Audio (Larry Sabato)
"İkençe möddätkä saylanırğa telägän prezidentlarnıñ şundıy probleması bar: alar berençe möddätkä birgän wäğdälären inde ütägän, xäzer ikençe möddätkä barunı añlatırğa kiräk. Yuq isä saylawçı: sin inde üzeñneken eşlädeñ, xäzer başqası kilesen, diärgä mömkin. Bushnıñ Ğäläm programması şundıy añlatu tırışlığı bulıp tora."
Sabato fikerençä, Bush, ätise şikelle ük, Kongressnıñ qarşılığına tap bula ala. Projekt artıq qimmät, bu aqçanı başqaça, faydalıraq itep totırğa teläwçelär bar. NASAnıñ yıllıq büdjetı xäzer ni barı 15 milliard dollar. Ämmä şunı istä totırğa kiräk, Kongressnıñ ike palatasında da küpçelekne Respublikannar alıp tora. Kiläse saylawlar aldınnan alar Bush täqdimen xuplarğa mömkin, tulısınça bulmasa, hiç yuğı aqçanıñ ber öleşen birergä dä mömkin. Nigezdä Bushnıñ saylaw aldı kompaniäse waqıtında uynaw öçen başqa qılları da bar. Ämmä ni genä äytmä, Ğäläm programması ul ayırım ber närsä. Bush iğlan itäçäk proyekt Ğäläm öyränüdä berniçä distä yılğa alğa qarap äytkän süz bulaçaq. Här prezidentnıñ tarixqa zur eşlär belän kerep qalası kilä. İkençe möddätkä barğannarınıñ, bigräk tä.
Ali Gilmi, Praga


text: 14nçe yündä Tatarstan gimnın Däwlät Şurasında raslawğa un yıl tuldı. Kompozitor Röstäm Yäxin icat itkän bu köygä yazılğan cır şul waqıtta uq populyarläşkän ide inde. Şuña kürä anı cämäğätçelek üz itep qabul itte. Un yıl däwamında ul, äytik, Rusiä gimnı kebek üzgärmäde. Şulayda Rusiädä xakimiät vertikalen nığıta başlağaç, yañadan elekkege Sovetlar Soyuzı gimnına äylänep qaytqaç, Tatarstan radiosı häm televideniese tapşıruları aldınnan Rusiä gimnın başta, annan soñ Tatarstan gimnın yañğırata başladılar. Şulay Tatarstan töbäklär belän federal' üzäk arasın caylawğa bağışlanğan forumnar, xalıq-ara konferensiälär ütkärä. Bu başlanğıçlar, bu omtılışlar üzäktä qabul da itelä, xuplana da kebek. Ä ğämäldä äkrenläp nığıtu qısu säyäsäte alıp barıla. Uzğan atna azağında Tatarstanda därtlänep Rusiäneñ federativ statusına bağışlanğan Auropa konferensiäsen ütkärep yörgän könnärdä Rusiä Federatsiäse Yuğarı Sudı Tatarstan Däwlät Şurasın “ taratıp” quyğan bulıp çıqtı. 11 yüldä Rusiä Yuğarı Mäxkämäseneñ grajdanlıq eşläre kollegiäse respublika Üzäk saylaw komissiäseneñ monnan dürt yıl elek “49 xalıq deputatınıñ saylanğannar”- dip tanuı turındağı qararın ğämäldän çığarğan. Döres Däwlät Şurasınıñ moña ällä ni ise kitmäde. Rusiä Yuğarı Mäxkämäse Tatarstan Däwlät Şurasın küptän “tarata” inde. Monnan ike yıl yarım “PaBHoпpaBиe и зakoHHocTb” ictimaği-säyäsi xäräkät wäkilläre 49 xalıq deputatınıñ saylanuı qanuni tügel digän şiqäyäte mäxkämälär arasında qağılıp- suğılıp yöri. 2002 yılnıñ 22 ğinwarında Rusiä Konstitutsiä mäxkämäse bu tartqalaşnı tuqtatqan ide inde. Tatarstannıñ saylaw qanunnarı yaña federal' qanunnarğa turı kilmi, ämma Däwlät Şurasına saylanğan deputatlar wäkälätläre tämamlanğança eşläyäçäk digän qarar çığarğan ide inde. Menä şuşı kommentariynı Däwlät Şurası Räise Färit Möxämmätşin sişämbe çıqqan köndälek matbuğat çaralarında qabatlarğa mäcbür. Şuşı aqlanu xisläre xättä Almaniäneñ Rusiädäge Ğädättän tış häm Tulı wäkälätle ilçese Xans-Fridrix Pletsnı qabul itkändä dä sizelä. Färit Möxämmätşin Däwlät Şurası eşçänlege turında söylägändä: “Federal' üzäk belän bulğan mönäsäbätlär kiskenläşüe xäzer çişeleş taba. 90 yıllar başında bez äytkän närsä- wäkälätlär büleşüdä tögällek kiräklege- yaña federal' qanunnarda tormışqa aşırıla başladı dielä” räsmi xäbärdä. Almaniä ilçese üz çiratında federal' üzäk belän mönäsäbätlärdä Tatarstannıñ üz pozitsiälären nıq yaqlawı simpatiä tudıra digän xuplaw süzläre äytkän. Sişämbe könne Almaniä ilçesen Mintimer Şäymiev qabul itte. Süz säwdä-iqtisadıy bağlanışlarnı üsterü turında bardı.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen kötelmägändä Groznıyğa kilep yaña saylanğan Çeçen parlamentınıñ berençe utırışın açuda qatnaştı.
Putin deputatlarğa tınıçlıq protsessında qatnaşqan öçen räxmät belderde häm cirle xakimiätlärne keşelärne urlawnı tuqtatırğa, cimerek Groznıynı tözekländerergä çaqırdı.
Putin ğisyançılar Qör'änne bozıp täfsilli, Rusiä härçaq İspam dönyasınıñ ışanıçlı yaqlawçısı buldı dide.
Putin Groznıyğa boralaq belän kilep anda yartı säğät kenä buldı. Ul Groznıydan kitkänçe Rusiä xäbär çığanaqlarında anıñ kilüe turında äytelmäde.
Çeçnäneñ yaña parlamentı 27-nçe noyäberdä saylandı. Rusiä häm xalıqara keşe xoquqların yaqlaw törkemnäre bu saylawlarnı säyäsi protsess tamaşası dip bäyäläde.


text:
Tatarstan-Rusiä şartnamäse Dumada 13 dikäber qarala
Kiläse atnada, 13 dekaberdä älege dokumentı Rusiä Däwlät Dumasında qarayaçaqlar. Bilgele bulğança, yaña şartnamäne buldıru östendä eş bik ozaq bardı. Küp kenä söyläşülär, fikerläşülärdän soñ, nihayät ul ğämälgä kerep bara. Mintimer Şäymiev häm Vladimir Putin anı inde imzalağan. Xäzer üz süzlären Duma deputatları äytergä tieş. Xäyer, belgeçlär fikerençä, şartnamäne Rusiä parlamentında tikşerü şoma ğına uzarğa tieş. Tatarstannan wäkillär tikşerüdä qatnaşmasqa da mömkin, kiräk bulsa anda bit bezneñ mänfäğätlärne yaqlarğa respublikadan saylanğan deputat Oleg Morozov bar, di Mintimer Şäymievnıñ säyäsi yärdämçese Rafail’ Xäkimov. Ä menä Tatarstan belän federal’ üzäk arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı şartnamäneñ xoquqı nigezläre häm şuşındıy uq dokumentnıñ başqa töbäklär belän buldırıluı turında ul menä nindi fikerdä tora.
Bez federativ şartnamägä qul quymadıq. Şunıñ öçen bezneñ xoquqı nigezebez bar. Ä bütän töbäklärgä kilgändä, alar teläsä närsä eşläsennär. Mondıy şartnamälärne tözügä Rusiä Konstitutsiäse qarşı kilmi. Şuña kürä, min añlamıym, nigä moñardan qurqırğa kiräkRafail Xäkimov yaña şartnamäne buldıru turında menä şundıy fikerdä tora.
Gölnaz İlgizär


text:
Onıtılğan şäxes...
Kem soñ ul moña xätle işetelmägän Qurat? Älegä iseme fänni dairälärdä genä bilgele bulğan Äğdäs Qurat Çirmeşän rayonınıñ Bärkätä awılında tuıp üsä, Bögelmädä rus litseen tämamlıy. Ä inde 1924nçe yıldan başlap anıñ yazmışı Törkiä cömhüriäte belän bäyle bula. Möhacirlektä Äğdäs Qurat ike tuğandaş, yäğni tatar häm törek xalqınıñ tarixın centekläp öyränä. Ber-ber artlı sallı fänni xezmätlär yaza häm alarnı näşer itä. XX ğasırnıñ urtasında Äğdäs Quratnı tarixçı-tyurkolog bularaq Törkiädä genä tügel Almaniä, Şvetsiä, Böekbritaniä, Könyaq-könçığış Aziä illärendä tanıy başlıylar. Şul cömhüriätlärdä Äğdäs äfände yış qına däräcäle universitetlarda çığışlar yasıy.Ni qızğanıç, dönyaküläm tanılğan ğalim tuğan ilendä xäzerge xätle onıtılğan şäxeslär rätendä qala birä. Anıñ bay fänni mirası tatar istoriografiäsenä kertelmägän, 20dän artıq kitabı, distälärçä mäqäläläre tatar häm rus tellärenä tärcemä itelmägän.
Tügäräk östäl artına cıyılğan ğalimnär änä şul xaqta borçılıp çığışlar yasadılar. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat äfände Zakirov kereş süzendä, mäsälän, bolay dide:«Qızğanıçqa qarşı, möhacirlektä yäşäp üz xalqına fidaqärlärgä xezmät itkän Yosıf Aqçura, Sadrı Maqsudi, Abdulla Taylas häm başqa mäşhür şäxeslärebez älege yarım-yartılaş qına aqlandılar, alarnıñ unikal' mirası yıraq çiklär artında qala birä».
Kongressnıñ citäkçese bu eştä äydäp baruçı töp oyışma dip Başqarma komitetnı atadı. Älbättä, bez anı milli canlı ğalimnär, jurnalistlar, ädäbiätçelär belän bergäläp başqarırğa tieş dide.Töp dokladçı akademik Mirqasıym Ğosmanov iğtibarnı Äğdäs Quratnıñ ğilmi eşçänlegenä yünältte, alarnıñ bügen dä ähämiätle häm kiräk ikäne turında söyläde.
Çığış yasawçılar arasında akademik Mirfatıx Zakiev, Şärıqnı öyränü institutı dotsentları İsmail Törek-oğlı, Asiä Räximova, tel häm ädäbiät institutınnan ğalim İlbaris Nadirov, Alabuğadan tarixçı Fazıl Şäräfetdinov bar ide.Tügäräk östäl artında fiker alışuçılar Äğdäs Quratqa qağılışlı bay häm qızıqlı faktlar kiterdelär. Mäsälän, Rossiä tarixın Törkiädä bügen dä Qurat yazıp qaldırğan däresleklärdän öyränälär ikän.
Älbättä, ber söyläşü belän genä bu olı ğalimneñ tormış yulın da, bay fänni mirasın da yaqtırtıp beterep bulmıy. “Tügäräk östäl” artında söyläşüçelär tik bernärsäne yaxşı añlattılar: dönyanıñ törle poçmaqlarında saqlanğan serle sandıqlarnı tabıp, alarnı açıp andağı ruxi mirasnı tatarnıñ başqalasına qaytarırğa kiräk. Ütkännärgä bitaraf bulırğa, yä tökerep qararğa yaramıy. Abu Tälip äytkänçä, tarixqa mıltıqtan atsañ, ul siña tuptan atır.Damir Ğısmetdin


text:
Ber milionnan artıq möselman xac öçen Söğüd Ğäräbstanına kilde
Dönyanıñ törle illärennän1 2 milionnan artıq möselman İzge Hac farızın ütär öçen Mäkkägä kilde. Soñğı yıllarda Hac vaqıtında törle qaza-bälalar häm teror aktları buldı. Bu märtäbä dä Mäkkädä ber qunaq yortınıñ cimerelüe näticäsendä 50-dän artıq keşe hälak buldı. Yäkşämbe könne Xac farızın qılu başlana.
"Bina tübäsennän cimerelä başlandı. Bina cimerelep töşte. Xaräbä büten uramnı qapladı häm anda xacılar da bar ide. Keşelär qıçqırışa idelär. Ber minuttan soñ aşığıç yardäm maşinaları kilä başladı."
50-dän artıq keşe hälak buldı 60-ı yaralandı. Säud Ğäräbstan xakimiätläre bäla-qaza häm köç qullanunı buldırmau öçen 60 meñ iminlek xezmätkären, 10 meñ sivil saqlanu xezmätkären 3 meñ meditsina xezmätkären häm 10 meñ yanğın sünderüçene vazıyfalandırdılar. Säud Ğäräbstannıñ ingliz telendäge töp gazetası Arab Newsneñ möxärrirı Faysal Ali, radiobızğa bu märtäbä iminlek çaraları bik nıq dip belderde.
"Barlıq xäzerlek çaraları kürelde, 60 meñ militsioner öç izge urında Mina, Arafat häm Muzdalifahta urnaştırıldı. Xakimiätlär nindi dä bulsa insidentnı buldımas häm ğädättäntış xäl bula qalğan xäldä, anıñ belän eş itärlek itep äzerlängän ide."
Xakimiätlär mondıy massa küläm ciınnarnıñ qurqııçlı buluın häm kontrol urnaştırunıñ qıyın buluın belälär häm çaralar kürälär. İñ zur qurqınıç panik çıqqan xäldä taptalu. Ber ük vaqıtta xavefne kimetü öçen terkälü häm viza mäsäläsendä yaña qäğidlär kertelde. Bu sistemağa kürä, Xacqa berençe bularaq kilgännär Mäkkädä urnaştırıla, ä inde bernişä märtäbä kilgännärneñ xäräkät ireklegenä çiklävlär quyıla. Berniçä märtäbä xacı bulğannarnıñ protestlarına säbäp bulsa da, Säud ministerlege bu çaralar fäciğälärne buldırmaunı maqsät itep tota dip belderde. Bu yılnı xac maqsäte belän Säud Ğäräbstanğa kerüneñ möddäte 4-nçe ğinvarda tuldı. Qırğızıstanan xac säfärne oyıştıruçılardan häm üze dä xacı bulğan Rafiq Qori Kamoliddin radiobızğa bu çaralar iminlek häm xacılarnıñ ruxi xaläte öçen kiräk dip belderde.
"Xacnıñ başlanuına öç kön qalğanda, çittän ilgä kerü tıyıla. Zul Xica ayınıi 8-nçe könendä xacılar Minağa barıp anda biş vaqıt namaz uqıylar. İkençe könne alar Arafatqa baralar. Säyäxätçelär berniçä kön elek kilmägän xäldä alar arığan bula häm xacnı üti almıylar. Şul säbäple Säud Ğäbstan xakimiätlärenneñ çaraları döres häm bez alarnı ütärgä tieşbez."
Ber ük vaqıtta Ğıraq belän çiktäş bulğan Säud Ğäräbstanda militantlarnıñ höcümnären buldırmas öçen iminlek çaraları da nığıtılğan.
Färit İdelle, Praga.


text:
Mäskäw kisätüennän soñ Gruziä üz ğäskärlären Könyaq Osetiädän çığara
Atnadan artıq atışlar barğan Könyaq Osetiädä comğa kön çağıştırmaça tınıç ütte. İke yaq ta Gruziä ğäskärläreneñ elekke torğan taraflarınnan kitüen raslıy. Kierenkelek Rusiä räsmi Tbilisine, yaña qorallı nizaq başlanu ixtimalı belän kisätkännän soñ kimi başladı dip xäbär itelä. Läkin Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili üzeneñ Könyaq Osetiä häm Abxaziädä yañadan gruzin xakimiaten urnaştıru telägennän waz kiçmiäçägenä işarä itä, şuña kürä gruzin ğäskärlären çığaru waqıtlı ğına da bula ala.
Audio, Mixail Saakaşvili
"Gruziäneñ üz ğäskärlären çığaruı, bezneñ köndäşlärne, töbäktäge wäzğiatne kierenkelätüdä bezne ğäyepläw mömkinlegennän mäxrüm itä. Min şunı ğına äytergä telim - bu tınıçlıq öçen soñğı mömkinlek häm min provokatorlarnıñ monı yaxşı itep añlawın telär idem" dip kisätä Gruziä prezidentı. 90-nçı yıllar başında suğış kiçergän häm şunnan soñ üzendä, 1992-nçe yılğı Dagomıs kileşüe nigezendä, Rusiäneñ tınıçlıq saqlaw köçlären urnaştırğan Könyaq Osetiädä kierenkelek yün ayında, Gruziä xökümäteneñ anda üz ğäskärlären kertüe qararınnan soñ arta başlağan ide. Tbilisi monı çik aşa barğan yäşeren säwdäne tuqtatu häm töbäktäge gruzin awılların yaqlaw kiräklege belän añlattı. Saakaşvilineñ Acarstannı niçek ciñel genä üz qaramağına qaytaruın kürgän Könyaq Osetiä monı, räsmi Tbilisineñ anıñ belän dä näq şulay eşlärgä cıyınu bilgese bularaq qabul itte. Könyaq Osetiädäge xalıqnıñ şaqtıy öleşe Rusiä watandaşı da bulıp tora, Sovetlar berlege tarqalğannan birle töbäk yä bäysez bulunı, yä Rusiägä quşılunı taläp itep kilde. Şuña kürä dä gruzin citäkçelege Könyaq Osetiädäge xällärne, eçke gruzin-osetin tügel, ä Grusiä-Rusiä nizağı itep sürätlärgä häm xalıqara cämäğätçelekkä dä şulay itep kürsätergä tırışa. Ul oçraqta Tbilisi, Rusiäneñ kolonial'' ımsınularına işarä itep, dönyada kiñräk yaqlaw qazana aluına, aradaşçı itep Quşma Ştatlarnı, Yevropa Berlegen cälep itügä ömetlänä. Läkin çärşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Saakaşvilineñ şuşı omtılışlarına kisken cawap qaytardı, Könyaq Osetiä nizağı ul Tbilisi belän Tsxinvali arasında xäl itelergä tieş mäs''älä bulıp tora, Rusiä moña yardäm genä itä, aradaşçı ğına bula ala dip belderde häm berük waqıtta Grusiä xökümäten kisätep, Kavkazda yaña qorallı nizaq çığaru tırışlıqlarınnan waz kiçärgä öndäde. Gruzin yağınıñ atnakiç yawlap alğan biekleklärdän üz ğäskärlären çığaruı şunnan soñ başlandı. Alar xäzer Tsxinvalidän 25 çaqrımda yatqan Gori şähärendä tuplanaçaq. Gruziä eçke eşlär ministrı İrakli Okruaşvili, ägär kiräk bula qalsa alar Könyaq Osetiägä 15 minut eçendä kilä alaçaq dip belderä.
Kärim Kamal


text:
Milli respublikalar yazmışı
Siklängän genä bulha la säyäsi häm iqtisadi xoquqtarı bulmağan xalıq yuğalıuğa dusar. Öfölä ütkän milli säyäsät häm mäźäniät xaqındağı yıyında tarixsı Marat Qolşäripov şulay tip belderźe. Unıñ fekerensä, federal üźäk tarafınan «Berźäm häm bülenmäś Räsäy» säyäsäten alğa höröü milli respublikalarźıñ yuqqa sığıuına kilteräsäk. Räsäy qeüätle töbäktärźän tış üśeşä almay, üźäktä oşono añlamayźar, tip iśäpläy Marat Qolşäripov.
/Mäśälän, urındağı er aśtı baylıqtarına federal üźäk xuja buldı, tabıştıñ, şul iśäptän yıyılğan halımdıñ 70 protsenttan aşıuın Mäskäü yotop tora. Bıl inde respublikanı kolonial räüeştä talauźı añlata/
Urıś bulmağan millättär urıślaşıu qurqınısı aśtında qalmahın ösön milli respublikalar haqlanırğa teyeş. Mäśälän, başqorttar küpläp yäşäügä qaramaśtan, Siläbe häm Irımbur xakimiättärendä başqort millätle çinovniktar bötönläy yuq. Federal üźäkte qarağanda, tatar menän başqorttoñ berźän– ber ğorurlığı– Eske eştär ministrı Räşit Nurğäliev qına bar. Oşonday şarttarźa ildä milli mäsäläne xäl iteü mömkin tügel. Federalizm tärtiptärenän baş tartıu, xalıqtarźıñ üźbildäläneşkä xoquğın inqar iteü küñelheź höźömtälär birmägäye tip borsola Marat Qolşäripov.
/urıś bulmağan xalıqtarźıñ däülätselege bötörölhä, bıl xalıqtar źa yuqqa sığasaq. Unitar Räsäy däüläten töźöü ideyahı urıś bulmağan xalıqtarźı bötöröügä yünältelgän/


text:
Ekrem Çelebi - Garip Dünya
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Garip Dünya
Etiketler : Ekrem Çelebi - Garip Dünya türkü indir, Ekrem Çelebi - Garip Dünya türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Garip Dünya mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Garip Dünya türküsü, Garip Dünya sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Garip Dünya bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Mevlam Kerimdir
Ekrem Çelebi - Ahlatta Yeşil Kovan
Ekrem Çelebi - Ham Meyvayı Kopardılar Dalından
Ekrem Çelebi - Dayanılmaz Bir Çile
Ekrem Çelebi - Bir Dilim Beyaz Peynir
Ekrem Çelebi - Ben Ne Biçim Serseriyim
Ekrem Çelebi - Soranlara Ne Deyim
Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi
Ekrem Çelebi - Karadır Kaşları
Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına


text: Bügen AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice İzrail premyer-ministrı Ehud Olmert häm Fälestin xakimiäte citäkçese Mähmüd Abbas belän oçraştı. İke yaq ta – yänäşä ike däwlät bulğan Yaqın Könçığışnı kürergä teläwlären beldergän. Rice, ike citäkçe atışlarnı tuqtatu kileşüe häm "yul xaritası"na tuğrı qaluların tağın ber tapqır qabatladı, dide: "Öçebez dä ike däwlät buluı, fälestin däwläteneñ köç qullanu häm terror belän tözelä almawı, elek bulğan kileşülär häm "yul xaritası"na tuğrı qaluıbız turında kileştek." AQŞ häm İzrail, köç qullanunı tuqtatqan fälestin xökümäte belän genä eş itäçäklären belderde. Fälestin xökümätendä dä köndäş fraksiälär arasında söyläşülär bara. Olmert, Abbas häm Rice yaqın kiläçäktä söyläşülärne däwam itergä kileşte.


text:
Tatulıq häm kileşü könendä Qazanda kommunistlar miting-demonstratsiä ütkärde
Tatulıq häm kileşü könendä Qazanda kommunistlar miting-demonstratsiä ütkärde
Şunnarı soñ, kommunistrlar liderı, gadettägeçä, Rusiädäge mäñgelek “Kem ğäyeple?” häm “Närsä eşlärgä?” digän sorawlarğa cawap birä başladı. Barlıq bälalarda da, xätta Çeçen suğışı çığaruda da, oligarxlar ğäyeplände. Oligarxlar ilne talap, barlıq baylıqlarnı da çit illärgä taşıp betergännär. Xäzer kübese çittä yäşilär. Ä xalıq, bigräk tä mitingqa cıyılğan veterannar, pensionerlar şulay aç-yalanğaç qaldırılğan xäldä. Rusiä xökümäte, däwlät citäkçelege xalıqqa qarşı säyäsät alıp baruın däwam itä. Xalıqqa berdän-ber döres yulnı kürsätüçe, anıñ xälenä kerüçe berdän-ber -- kommunistlar partiäse. Xätta Däwlät Duması deputatları da, şul isäptän Tatarstannan saylanğan Saliydan başqa 8 deputat barlıq xalıqqa qarşı qabul itelgän qanunnarğa tawış birep utıralar. Şulay, Saliy äytüençä, “Rusiä Federatsiäse referendumı turındağı qanunğa üzgäreşlär häm östämälär turındağı” qanun ike atna eçendä äzerlänep qabul itelgän. Mäğlüm ki, älege qanun Rusiädä däwlät däräcäsendäge möhim mäsälälär turında referendumnar ütkärüne tıya. Älege qanunğa qarşı Tatarstannan saylanğan deputatlar arasında ber Saliy ğına qarşı tawış birgän. Menä şulay, aqrınlap, KPRF wäkile çığışınıñ qaya taba barğanı añlaşıldı. Rusiä Däwlät Dumasına saylawlarğa ber yıl qalıp bara. Häm xalıq kem öçen tawış birergä ikänen añlarğa tieş.
Tatarstan kommunistları bu könne hiç tä Tatulıq häm kileşü köne dip tanımıylar. Mitingta qabul itelgän rezolyutsiädä dä Kileşü häm tatulıqnıñ ise dä yuq. Anda “kлeйMиM пoзopoM”, yäğni “xurlıq kläymäse quyabız”, “oTBepraeM” - “kire qağabız”, “ocyждaeM” - “xökem itäbez” digän süzlär qabatlana.
Şuşı ğadi xalıqnıñ küñelenä yaqın bulğan elektr energiäsenä bäyälär, fatir tüläwläre artunı tuqtatu, minimal' xezmät xaqın arttıru kebek taläplär äkrenläp Kasyanov xökümäten, Rusiä xökümäten taratu, Federatsiä Şurasın häm Federal' cıyılışnı taratuğa, şulay uq Tatarstan prezidentın wazifalarınnan buşatu häm Tatarstanda parlament respublikasın buldıru taläplärenä barıp citä. Şulay itep, bıyılğı 7 noyäber Tatulıq häm kileşü köne dä kommunistlar ütkärgän berdän-ber agitatsiä-propaganda çarasına äylänep qaldı. Elekke yıllarda mondıy mitinglarğa başqa firqalär - Jirinovskiynıñ LDPR bülege, başqa demokratik firqalär wäkilläre qatnaşuın kürergä bula ide. Küräseñ, demokratlar inde tulı ciñügä ireştek, dip tınıçlanğannar. Uram mitinglarına çığunı, xalıq belän aralaşunı waq eş, tübänçelek dip sanıylar, küräseñ.
Bıyılğı mitingnıñ tagın ber üzençälege, mitingqa Qazannıñ Yerşov uramında may ayında cimerelgän yortta yäşäwçelär kilgännär ide. Alar älegä çaqlı tieşle mäydanlı ayırım fatirlar, däğwa itep, mäxkämä yullarında yorilär. Rayon, şähär idarä strukturalarında añlaw, yaqlaw tapmağaç, alar kommunistlar partiäseneñ yuridik bülegenä möräcäğät itkännär häm kommunistlar mitinğına “Şäymievne, İsxaqovını-otstavkağa!” digän şiğarlär kütärep çıqqannar.


text:
2016 2017 Ders ve Çalışma Kitabı Cevapları Tüm Sınıflar
4. Sınıf Ders Kitabı Cevapları Çalışma Kitabı Cevapları
9. Sınıf Ders Kitabı Cevapları Çalışma Kitabı Cevapları
9. Sınıf Ders Kitabı Cevapları AŞAĞIDAN DERSİNİZE UYGUN YAYINEVİNİ SEÇİNİZ: HZ. MUHAMMED'İN HAYATI Ders Kitabı Dörtel KURANI KERİM Ders Kitabı Ney Yayınları KURANI KERİM Ders Kitabı Meb Yayınları İngilizce B 2.2 MEB Yayınları Ders Kitabı İngilizce A 2.3 MEB Yayınları Ders Kitabı İngilizce A 2.2 MEB Yayınları Ders Kitabı İngilizce A 2.1 MEB Yayınları Çalışma Kitabı CEVAPLARI İngilizce A 2.1 MEB Yayınları Ders Kitabı CEVAPLARI İngilizce A 1.2 MEB Yayınları Çalışma Kitabı CEVAPLARI İngilizce A 1.2 MEB Yayınları Ders Kitabı CEVAPLARI İngilizce A 1.2 YILDIRIM YAYINLARI Çalışma Kitabı CEVAPLARI İngilizce A 1.2 YILDIRIM YAYINLARI Ders Kitabı CEVAPLARI İngilizce A.1.1 Çalışma Kitabı Meb Yayınları İngilizce A1.1 Ders Kitabı Meb Yayınları İngilizce A.1.1 Çalışma Kitabı Harf Eğitim İngilizce A.1.1 Ders Kitabı Harf Eğitim ...
8. Sınıf Ders Kitabı Cevapları Çalışma Kitabı Cevapları
8. Sınıf Ders Kitabı Cevapları 8. Sınıf Çalışma Kitabı Cevapları AŞAĞIDAN DERSİNİZ UYGUN YAYINEVİNİ SEÇİNİZ: Fen Bilimleri Ders Kitabı Tutku Yayınları Fen ve Teknoloji Ders Kitabı MEB Yayınları Fen ve Teknoloji Ders Kitabı Yıldırım Yayınları İngilizce Ders Kitabı MEB Yayınları İngilizce Çalışma Kitabı MEB Yayınları İngilizce Ders Kitabı Evrensel İletişim İngilizce Çalışma Kitabı Evrensel İletişim İnkılap Tarihi Ders Kitabı MEB Yayınları İnkılap Tarihi Çalışma Kitabı Meb Yayınları İnkılap Tarihi Çalışma Kitabı Tuna Yayınları İnkılap Tarihi Ders Kitabı Tuna Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Dikey Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı MEB Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Evren Yayınları Matematik Çalışma Kitabı MEB Yayınları Matematik Ders Kitabı MEB Yayınları Matematik Ders Kitabı Sevgi Yayınları Matematik Çalışma Kitabı Sevgi Yayınları Din Kültürü Ders Kitabı Küre Yayınları Din Kültürü Ders Kitabı Meb Yayınları Arapça Ders Kitabı Meb Yayınları Din Kültürü Ders Kitabı Özgün Yayınları Din Kültürü Ders Kitabı Küre Yayınları Din Kültürü Ders Kitabı Meb Yayınları Arapça Ders Kitabı Meb Yayınları ...


text:
Quşma Ştatlar Süriäne ğisyançılarnıñ Ğiraqqa ütep kerüenä çik quyarğa çaqıra
Amerikan räsmiläre Süriäne ğisyançılarnıñ Süriädän Ğiraqqa ütep kerüenä yul quyunı tuqtatırğa çaqıra. Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı ilçese Zalmay Xälilzad, bezneñ Süriägä qarata tüzemlegebez betep kilä, bu uñaydan çaralar kürelergä mömkin dip kisätte. Ul arada amerikan häm Ğiraq köçläre Tal Afar qalasında kontrol urnaştıru tırışlığın däwam itä. Bu qala Süriädän ütep kergän çit il suğışçılarınıñ nığıtması sanala.
Süriägä qarata nindi çaralar kürergä cıyınğanın amerikannar älegä açıqlamıy. Xärbi köç qullanu öçen Berläşkän Millätlärgä möräcäğät itü niäte dä barmı digän sorawğa Xälilzad älegä ber çara da kire qağılmıy dide.
Süriäneñ Washingtondağı ilçese İmad Mostafa Xälilzadnıñ ğäyepläwlären 100% safsata dip atadı. Anıñ süzlärençä, elegräk Dimäşq amerikan häm Ğiraq räsmilären bu mäsälädä utırıp söyläşergä çaqırğan bulğan, ämmä cawap almağan.
Ul arada amerikannar tarafınnan xuplanğan Ğiraq köçläre çik buyındağı Tal Afar qalasında iminlek täemin itergä tırışa. Düşämbedä, xärbi operatsineñ 3nçe könendä anda Ğiraq premier-ministrı İbrahim Äl-Cäğfäri bulıp kitte:
"Bu säfär qalanı terrorçılardan arındıru maqsatı belän başqarılğan xärbi operatsiä waqıtına turı kilde. Alar bu qalanı terrorçılıq ürçetü urını itmäkçe, çönki ul Süriä çigendä urnaşqan, ğisyanıçlar şunnan ütep kerä. Şunısı quanıçlı – min xärbilärdä kütärenke rux kürdem, alar tınıç xalıqqa zıyan kitermäskä, barı tik doşmannı yuq itergä tırışa."
Ğiraq komandirları äytüençä, uzğan şimbädä höcümnär başlanğannan birle, Tal Afarda 200läp ğisyançı yuq itelgän. Alar barlığı 300-500läp bulğan, kübese höcümnär aldınnan şähärdän çığıp kitkän. Düşämbedä Ğiraq armiäse berençe xärbien yuğaltuın xäbär itte, monnan tış tağın 6 sivil keşe ülgän dielä. 5 meñ Ğiraq häm 3 meñ-yarım amerikan xärbiläre utqa totılğan bu qalanı tentep çıqqannan soñ anda bomba şirkäte, cir astı yulları, qoral saqlanmaları tapqan. 200 meñle Tal Afarnıñ 90% xalqı qala çitendäge çatır şähärçekkä kitep sıyınğan.
Washington elekräk tä Süriäne Ğiraq belän çiklären nığıtırğa öndäp kilde, läkin ul çaqta Süriäneñ "yarar" digän süze belän qänäğät ide. Läkin soñğı waqıtta Tal Afar tiräsendä ğisyanıçlar xäräkäte äwzemlängäç, Washingtonda da tüzemsezlek sizelä başladı.
Uzğan yıl dikäberdä ük, Ğirarqnıñ ul çaqta waqıtlı prezidentı Ğazi Äl-Yawir Süriäne, xökümät aqçasın alıp qaçqan eleke Baath partiäse räsmilärenä sıyınu birüdä ğäyeplägän ide. Äl-Yawirnıñ iminlek kiñäşçese äytüençä, uzğan yıl Äl-Falluca qalasın alğanda Baatçılar belän ğisyançılar arasında aqça bäyläneşe bulu açıqlanğan. Süriä xökümäteneñ bu turıda berni belmäwen küz aldına kiterü qıyın, di ul.
-Ali Gilmi


text:
Myanmarda köçle cil dawılında 22 meñ keşe ülde
Tropik cil siklonı üz köçeñ yuğaltıp Taylandqa taba yul totqanda anıñ Myanmarga kitergän ziyanları äle yaña ğına kön yaqtısına çığa başladı. Räsmilär afät waqıtında ülüçelär sanıñ 22 meñ keşe buluın belderä.
Älege afät ğadättä eçenä biklänep yäşägän qatı qullı ğaskäri xaqimiätne dä çarasız xäldä qarldırğan bulsa kiräk ki, däwlät televideniäse çit il yärdämnäreñ bik teläp qabul iteläçägen bilderde.
“Myanmar xökümäte afät töbägendä tözekländerü häm yärdäm itü eşendä mömkin bulğan qadär ğayrät kürsätergä tırışa. Xalqıbız yärdämgä moxtaç şuşı könnärdä başqa illär dä bulışa alsa ide bez şat bulır idek”
Yärdäm çınnan da bik kiräkle. BMOnıñ Dönya aşamlıq programı süzçese Paul Rasley belderä:
“Berençe qaraşqa yärdäm törkeme xäbär itüençä yözlägän meñ xalıqnıñ xäzerge waqıtta sıyınırğa urnı yuq.”
…di häm Rasley östi:
“Qaysı ber cirlärdä, öylärneñ 90 %nıñ yä tübäläre yäisä diwarları cil täserendä cimerelgän xäldä. Cildä ziyan kürgän öylärneñ işelü ixtimalı bar, bu andağı ölkän keşelärgä, bigräk tä balalar belän afät waqıtında yaralanğan keşelärgä zur qurqınıç tudıra, şuña bu keşelärgä saqlanıp qalırğa urın, eçärgä su häm kiçekmästän aşamlıq yärdäme kiräk.
Xäzer Myanmar öçen yärdäm cibärgän illär sanı arta bara. Bügen ber oçqıç yärdäm Taylanddan başqala Yangonga kiterelde. Hindistan da çatır häm başqa aşığıç yärdämnär tämin itär öçen 2 köymä cibäräçägen belderde.
Kürşe illärdän qala Yewropa Berlege häm Qıtay da yärdäm cibärergä wäğdä itte. Dönya aşamlıq programı çiklängän külämdä bulsa da yärdämnären başladı. Läkin yullarnıñ bozıq buluı häm taşular säbäple kiräkkän cirlärgä yärdäm citkezü bik mäşäqatle eşkä äwerelä.
Şul uq waqıtta afätneñ tağın ber ziyanı ilneñ eçennän kübräk çittäge illärgä qağıla. Dögene çit illärgä satqan Myanmarda xäzer afät näticäsendä döge qırlarındağı ziyan säbäple, äle alğa taba citeşterelgän dögenen üzenä citmäw qurqınıçı bar.
Risley, afättä küp kenä qırnıñ ziyan kürüe turında belderä:
“Myanmarnıñ ziyan kürgän cirlärnen 6 ayğa yaqın aşamlıq yärdäme belän tämin itärgä kiräk bulaçaq. Xäzer soraw monnan soñ Myanmar üz xalqın tuqlandırıp çit illärgä aşamlıq satunı däwam itterä alırmı? Sri Lanka belän Banglädäş Myanmardan döge satıp alu turında küptän tügel kileşü imzalagannar ide. Afättän soñ uñış waqıtı citkän dä bu illärneñ Myanmardan döge satıp alu ixtimalı xäzerge waqıtta bilgesez.


text:
Hamasnıñ üterelgän citäkçese Yassinneñ warisları bilgele buldı
Hamas citäkçese Şeyx Ahmed Yassin İzrael tarafınan üterelgännän soñ, şuşı suğışçan Fälästin törkeme belän närsä bulaçaq digän sorau tudı. Anış urnın alırğa ciınğan ike köräşçe dä İzrail belän kileşüne kire qağalar. Radiobız xezmätkäreneñ bu xaqtağı mäğlümätläre.
Audio
"Terrorğa qarşı suğışta terrorist infrastrukturanı başsız qaldıru strategiäneñ ber çarası."
Ber ük vaqıtta Yaalon bu üterü Hamasnı vaqıtlıça köçländerä ala dip tä äytte.
Audio
"Yassingä höcüm Hamas terror oyışmasına zur orım yasadı. Qısqa möddätne küz aldında totqanda, bu adım Hamasnı därtländerä dä ala."
İzraelgä qarşı qatı pozitsiädän çığıp söyläşülär alıp barunı yaqlauçı Hamasnıñ tanılğan ike şäxsi oyışma belän citäkçelekne üz qullarına aluların belderdelär. Alar Abdel Aziz Rantisi häm Xaled Maşal. Rantisi Gaza şähärendä ütkärelgän mitingta Gaza sızığındağı Hamasnıñ citäkçelegen üz qulına aluın häm berdämlekne saqlarğa kiräklegen belderde.
Audio
"Bez qarşılıq kürsätü öçen berläşergä tieşbez. Bez İzrael terrorına birelmiäçäkbez häm birelmäskä tieşbez. "
Tabip Rantisi İzrael belän atışlarnı tuqtatu kileşüenä qarşı çığa. Ul 7 yıl İzrael törmälärendä utırıp çıqtı häm 92-nçe yılda Hamsnıñ yözärlägän ağazası belän bergä Livanğa sörelgän ide. Rantisi uzğan yılnıñ iyünendä İzraelneñ raketa belän höcüme näticäsendä aftomobilendä yaralanğan ide. Rantisi kiçä fizika uqıtuçısı häm Hamasnıñ Damasktağı politik burosın citäklägän Xaled Maşel oyışmanıñ dönya külämendäge başlığı bulaçaq dip belderde. Maşal 1997-nçe yılda İzraelneñ Mossad agentlığı xezmätkärläreneñ häcümennän isän qalğan ide. Yassinnıñ şäxsi tabibı da bulğan Mahmud Zahar da citäkçel rol däğvä itä ala. Läkin, ul kiçäge mitingta Rantisinıñ qulın qısıp , anıñ citäkçelegen tanuın işarä itte. Anardan başqa Yassinneñ baş kiñäşçese İsmail Hanieh häm Maşalnıñ urınbasarı Musa Abu Marzun da täsirle Hamas citäkçeläre bulıp toralar. Düşämbe könne İzrael tarafınan üterelgän häm 1987-nçe yılda Hamasnı oyıştırğan Şeyx Ahmed Yassin Yökşämbe könne El-Arabiä televideniäsendä tapşırılğan soñğı intervyusında İzraelneñ kisätülärenä qağılıp bolay digän ide
Audio
"İzraelneñ Hamas häm başqa fraksiä citäkçelären üterü belän kisätüe yaña tügel. Ul qabatlanıp tora. Döşmanğa zian kitergän inteharçılarnıñ höcümnäre yäisä başqa höcümnär bulğan sayın , İzrael kisätülär yasıy."
İkençe könne ul üterelde. Xalıqara reaksiäneñ tiskäre buluına qaramastan, İzrael Hamas citäkçelären yañadan kisätte. İzraelneñ tışqı eşlär ministere Silvan Şalom kiçä Washingtondağı press-konferensiä vaqıtında Fälästinneñ militant citäkçeläre üzlären imin xis itmäsennär dip kisätte.
Färit İdelle. Praga.


text:
Ägerce rayonı xaqimiäte başlığı Räfis Säyetovnıñ üterüneñ zakazçısı tabıldı
Azatlıq radiosı Ägerce rayonı xaqimiäte başlığı Räfis Säyetovnıñ wäxşilärçä atıp üterüe xaqında berniçä tapqır xäbär itkän ide. Ni ğacäp, şuşı qatmarlı cinayätne bik tiz arada faş itä başladılar. Ällä üterelüçeneñ xaqimiät başlığı buluı, ällä killerlarnıñ telläre çişelüe arqasında xättä üterüneñ zakazçiğı da bilgele buldı. Häm ul qulğa da alındı.Comğa könne dönya kürgän Vostoçnıy ekspress gazetası xäbär itkänçä, Säyetovnı üterüçelär zakaznı Tatarstan Däwlät Sovetı deputatı Ägerceneñ elekkege xaqimiät başlığı Röstäm Zakirovtan alğannar. Ul Tatarstan Yuğarı mäxkämäse sanksiäse belän şuşı könnärdä qulğa alındı. Räfis Säyetov rayon xaqimiäte başlığı bulğaç ta, Ägercegedäge kriminalitet belän ayausız köräşä başlağan. Röstäm Zakirov zamanında tamır cibärgän mafioz strukturalar iske patronnıñ xäyer-fatixası belän suğış suqmağına çığalar. Näticädä berençe taymnı alar otalar.
Läkin ikençe taym cinayätçelär faydasına bulmadı. Xäyer, äle ul tämämlanmağan. Mondıy eşlär yış qına zur kizänep yomşaq suğu belän dä betkäli.
Mäğlüm ki, Tatarstan cirlegendä dä yallap keşe ütertülär bulğaladı. Tik alarnıñ kübese açılmadı häm bügen arxivlarda yatalar. Ä menä mondıy uñay näticä xoquq saqlaw oyışmalarınıñ oçraqlı ciñüeme, ällä çınnan da alarnıñ eşlärgä öyränep citüläreme - moña ber süz belän cawap birergä qıyın äle.


text:
Osman Efendioğlu - Atışma
Sanatçı : Osman Efendioğlu
Türkü : Atışma
Etiketler : Osman Efendioğlu - Atışma türkü indir, Osman Efendioğlu - Atışma türkü dinle, Osman Efendioğlu türküleri, Atışma mp3 indir, Osman Efendioğlu türküleri Atışma türküsü, Atışma sözleri, Osman Efendioğlu mp3 dinle, Osman Efendioğlu download, Atışma bedava mp3, Osman Efendioğlu türkü sözleri, Osman Efendioğlu türkü dinle, Osman Efendioğlu son albüm indir
Osman Efendioğlu Türküleri
Osman Efendioglu - Atisma (Karadeniz Türküleri)


text:
Ul Brüssel'dä Yewropa Berlege häm NATO idarälärendä bulaçaq şulay uq Yewropa citäkçeläre belän oçraşaçaq. Bu atnada Slovakiä başqalası Bratislavada Bush Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän dä söyläşergä cıyına.
Düşämbe könne Bush Fransiä prezidentı Jacques Chirac belän kiçke aş aldınnan atlantika-ara mönäsäbätlär turında möhim çığış yasarğa tieş.
Comğa könne Bel'giä televidenisendä kürsätelgän interviewda Bush Qayber Yewropa illäre belän Ğiraqqa bäyle räweştä çıqqan elekke kierenkeleklärneñ möhim bulmawına basım yasadı.
Diplomatlar äytüençä, Yewropa Berlege Bushqa Yaqın Könçığışta tärräqiät öçen tırışlıqnı arttıru turında basım yasıyapaq. Ğiraqtağı wäzğiät belän İrannıñ atom programması turında da süz bulaçaq.


text:
Mäskäw töbäklärne berläşterü säyäsäten ğämälgä quya. Läkin kötkän näticägä ireşerme?
Mäskäv Seberdäge öç regionnıñ berläşüen xuplıy. Krasnoyarsk, Taymur häm Evenkiä aftonomiäle ölkälärneñ berläşüläre Kremlneñ subyektlar sanın 89-dan 40-50gä kimetü häm şulay itep xakimiätne üzäkläşterü tırışlığına turı kilä. Läkin, berläşü Mäskäv telägän näticälärgä kiterer mikän?
Audio
"İdea zur ber ildä stabillek turıdan-turı kontrol belän genä mömkin digän fikergä nigezlängän. Bu inde mömkin bulğan xäldä azıraq säyäsmännär bulırğa tieş, çönki küp uyınçılar vazğiätne butiylar, alarnı kontrol qıyınıraq, şunlıqtan naçar digän mäğnägä qaytıp qala. Näticädä şundıy idea tua, küp politik partiälär bar ikän , saylau qanunın üzgärtäseñ, ber mandatlı saylau okrugları sistemasın beteräseñ, partiä bulıp terkälü öçen küp sanda ağza taläp itäseñ. Duma uzğan atnada monı eşläde dä. Dimäk politik partiälär sanı bik çiklängän bulaçaq häm alarnı kontrol itü ciñeleräk bulaçaq. Şuluq mantıyq regionnarnıñ sanına da qarıy."
Russiädä küpkenä küzätüçelär regionnarnıñ berläşüe ideasın yaqlap çıqtılar. 37 meñ xalqı bulğan Taymur häm 18 meñ keşese bulğan Evenkiäneñ ayırım administrativ strukturağa häm burokratiägä ixtiacı yuq digän fiker äytelä. Mäskävdäge Politika Fondtan Vyäçeslav Nikonovnıñ fikerençä, xalıq sanı az, tabiği baylıqları küp bulğan ike ölkäneñ 3 milion xalqı bulğan Krasnoyarski belän berläşüeneñ ekonomik mäğnäse bar.
Audio
"Krasnoyarsk ölkäse industrial üzäk. Taymur häm Evenkiä tabiği baylıqlarğa iä . Alarnı administrativ çiklär belän Krasnoyarsktan ayıru zianlı."
Duma süzçeseneñ berençe urınbasarı Lübov Sliska küptän tügel genä yasağan çığışında, Russiädä subyeklar sanın yartığa kimetergä kiräk dip beldergändä, Kremlneñ säyäsäten çağıldırdı. Nikonov bu fikerne urtaqlaşa. Burokratiäne kimetü Russiäne Mäskävdän torıp idarä itüne ciñeltäyäçäk dip belderä.
Audio
"Administrativ häm ekonomik yaqtan qarağanda bu idea bik döres. Regionnar sanı bik küp. Mondıy küp sandağı regionar belän üzäktän idarä itü bik qıyın. Monnan başqa bezdä dönyada kürelmägän federatsiäneñ matröşka şäkelendäge subyekları bar. Subyeklar ber ük legal statutqa iä bulırğa tieş bulsalar da, çınbarlıqta qayberävläre başqa regionğa kergän . Bu administrativ butalçıqqa säbäpçe. Mondıy matröşkalarnı berläşterergä kiräk. "
Haagadağı belgeç Stefan de Şpigeler küpkenä illär bigeräk tä Yevropada kiresençä, keçkenä buluları säbäple ekonomik yaqtan uñışlı, şul säbäple täräqqi itkän zur illär qararlarnıñ urınnarda qabul itelüen buldırıp, üzäksezläşterü yulı belän moña ireşergä tırışalar dip belderä. Anıñ fikerençä monıñ ike östenlege bar. Berençedän, bu regionnar arasında sälämät yarışqa etärä häm ikençedän qararlar urınnardağı şartlarnı belgän keşelär tarafınan qabul itelä.
Audio
"Bik uñışlı illärneñ küpçelege üzäksezläşterelgän häm federal sistemalı. AQŞ, Kanada, Germaniä häm xätta Braziliä. Sistemanıñ eşläve öçen bu kiräk. Läkin, bu Russiädä xäzer xakimiättä utırğan yäisä Sovetlar Berlegendä xakimiättä torğan keşelär telgän kontrol tügel. Bu urta möddätne küz aldında totqanda turıdan-turı kontrolgä qarağanda küberäk totnaqlıqqa kitergän kontrol häm balans susteması.Ä
De Şpigelerneñ fikerençä, regionnarnı berläşterü Mäskäv kötkän näticäneñ kiresen biräçäk. Eşquar mänfäğätläre bulğan qayber gubernatorlar Krasnoyarskinı ürnäk alıp tirä yaqlarındağı vaqıraq regionnarnı yotaçaqlar. Şulay itep Kreml üze politik häm ekonomik quäte bulğan Mäskävneñ täsirenä küberäk qarşı tora alırlıq yaña sıynıf regional säyäsmännär sıynıfın xasıyl itkän bulaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Başqortstanda ber törkem xatın qız oyışmaları citäkçeläreneñ Rusiä xökümäte başlığına , yaña xökümättä xatın qızlar az buluına borçılu beldergän xat künderüe turında xabär itelgän ide. Ufadağı xabärçebez Rämzit Abulayev Başqortstan-Xatın qızları Berlege , Başqortstan xatın qızları cämğiäte citäkçese häm Başqortstan xatın qızları xäräkäteneñ eleke citäkçese belän ängämä qordı
Yevropalı xatın qız tängäl xoquqlar alu öçen bik küptännän köräş alıp barsa da , gender tigezlege öçen köräş tuqtaludan bik yıraq . Yevropa cämğiätlärendä dä xatın qız ir at belän ber yk statusqa iä dip äytep bulmıy. Alar äle dä eçke häm xalıqara başqarma xakimiätendä yaxşılap wäkilçelek itelmi .Xatın qız arta barğan räweştä yuğarı belem alsa da , bu professional tormışta citärlek çağılmıy. Yevropa Berlegendä dä urtaça alğanda xatın qızğa ir atqa qarağanda 16% azıraq mäğaş tülänä. İllär xökümätlärendä xatın qızlarnıñ da küpläp utıruı tabiğıy xäl tügel . İn qızığı şunda cineslär tigezlege öçen küptännän tırışıp kilgän Yevropa komissiäsendä ştatnıñ 48%ın xatın qız täşkil itsä dä, yuğarı häm urta däräcädäge menecmentkä kilgändä bu prosent 17gä töşep kitä. . Töp säyäsi pozitsiälärdä xatın qıznıñ bulmawı cämğiätneñ barlıq äğzalarınıñ borçıluların çağıldırılmıy digän süz . Bu mäsälädä in alğa kitkän Skandinavya illärennän sannar kiterep ütäm. Finländiädä 200 deputatnıñ 74 xatın qız yäğni 37% xökümät ministırlarına kilgändä 18 ministırnıñ 8 yäğni ministırlarnıñ 44% xatın qız. Şwedsiä parlamentında 349 deputatnıñ 158 xatın qız bu inde paralemntnıñ 45% xatın qızlar digän süz. 22 ministırdan torğan xökümätneñ yartısı yäğni 11 ministır xatın qız. Norvegiägä kilgändä Parlament deputatlarınıñ 37% ä ministırlarnıñ 42% xatın qız . Cineslär tigezlege demokratiä belän qul totınışıp bara dip äyter idem.Şunlıqtan Başqortstan xatın qızlarınıñ Rusiä xökümätendä wäkillek itelmäwenä borçıluları bik tä añlaşıla . Xabärçebez oyıştırğan keçkenä tügäräk östälgä qatnaşuçı xörmätle xanımnarnı Başqortstan radiosı xezmätkäre Elza Yuldaşbayeva sezgä täqdim itä ä xäzer süzne Ufadağı xabärçebez Rämzit Abulayevqa biräm (audio)
färidä xämit,praga


text:
Neft ütkärgeç qazası tiräsendä ğawğa
Başqortstannıñ Tuymazı rayonında bulğan qaza näticälären beterü östendä eşlär köne-töne digändäy däwam itä. “Uralsibnefteprovod” şirkätenä qarağan Nijnevartovsk-Kurgan-Kuybıyşev neft''ütkärgeçe yarılıp kitü säbäple, anda 500 kvadrat metr mäydanda 1000 kubometrğa yaqın neft'' cirgä aqqan ide. Qazanı beterügä, nigezdä, “Uralsibnefteprovod” şirkäte eşçeläre cälep itelgän. Belgeçlär baştaraq, ağıp çıqqan neft'' biredäge Bişende yılğasına ağıp töşmäyäçäk dip ışandırsa da, bu afättän qotılıp bulmadı. Bişendegä 20 tonna tiräse neft'' eläkte häm ul asqa taba töşep, Qama yılğası quşıldığı Ösän yılğasına ürmäli. Şuña östäp, älege neft'' tapları 100 meñ tiräse keşe yäşäwçe Tuymazı şähäreneñ “Nörkäy-2” dip atalğan eçär su tapşırğıçına da elägü qurqınıçı tudı. Şuña kürä dä, bäläsennän baş-ayaq, dip ul sulağıçnı yabıp quydılar. Sunı xäzer başqa cirdän yalğadılar. Ämma bu bik waqıtlı ğına. Töp su küläme belän barıber tulısınça “Nörkäy-2”sualğıçı ğına tä''min itä ala. Xäzer könnär cılıta başlağaç, cirgä tügelgän neft''neñ yılğalarğa tağın da tizräk töşäçäge kön kebek açıq.
Şul uq waqıtta älege qaza kilep çıqqan torbanıñ xucaları – yäğni “Uralsibnefteprovod” şirkäte türäläre bu avariä kitergän häm äle kiteräçäk zıyannıñ külämen keçeräytep kürsätergä omtıla. Alar xätta bu qaza xaqında yalğan mäğlümatlar tarattı dip, Başqortstan Tabiğät ministrlığı matbuğat üzägen mäxkämägä dä birgän.


text: AQŞ däwlät sekretare Qondalíza Rays häm saqlanu ministrı Donäld Ramsfeld bügen Bağdadta. Aldan iğlan itelmägän bu säfär, Ğıyraq xökümäteneñ yaña başlığın bilgeläw belän bäylängän. Ramsfeld , alğa taba Ğıyraqtağı koalisia xärbilärneñ sanın qısqartu, turıdan turı yaña qäbinetnıñ eş alıp baruına bäyle bulaçaq dide. AQŞnıñ saqlanu ministrı bolay dip östäde:«Xäzer bez bik möhim sızıqqa kilep cittek- qäbinet tözügä. Bu waqıtlı ğına ciñelçä xäkimiät bilägän xökümät tügel, möstäqıyl' Ğıyraqnıñ, bäysez xökümäte bulaçaq . Bu gäcäplänerlek üseş», dide Ramsfeld. Yaña bilgelängän premer ministr Cawad äl- Mäliki, Ğıyraq xärbilären qoral taşlarğa kiräklege xaqında kisätte. Ul, barı tik şulay bulğanda ğına watandaşlar suğışın buldırmıy qalırğa mömkin, dide.


text:
Amnesty İnternational Russiä Federatsiäsendä ğailädä xatın qızğa qarşı köç qullanunı tuqtatırğa ,bu turıda cämäğätçelekne ağartırğa häm xökümätne konkret çaralar kürergä çaqıra. Amnesty İnternationalnıñ qorbannardan alğan mäğlümät, Russiädä militsiäneñ öydäge köç qullanunı yaxşılap tikşermäün häm kriminal yustitsiä sistemasınıñ yışqına xatın qızğa ğädel möğämälä kürsätmäwen açıp sala.Amnesty İnternational kitergän misallär
Russiädä bulsın, Tatarstanda bulsın keşelär xatın qıznıñ öydä
äzerleklänü, qıynalu, köçlänüe turında söylärgä yaratmıylar, bu problemanı kütärüçelärgä dä bezdä başqa möhimräk xäl qılası eşlär bar , ul ğailä eşe dip kenä äytüçelär dä yuq tügel.Şulay da statistikağa qarağanda Russiädä här 5nçe xatın ğailädä köç qullanu qorbanı . Bu turıda Russiädä Xalıqnıñ Sotsial ve Ekonomik problemaları turındağı İnstitut direktorı Natalia Rimashevskaya belderde. Ütkän yılda ğailäsendä ezärleklängän 100meñ çaması xatın qız yardäm sorap krizis üzägenä möräcäğät itkän..Bälkim kübräk tä möräcäğät itär ide, ämma krizis üzäkläre citärlek tügel.Amnesty İnternational Russiä Federatsiäsendä cämäğätçelekneñ mäğlümäten arttırıp ğailädä köç qullanunı tuqtatırğa , xökümätne çaralar kürergä çaqıra. Aİ qorbannardan alğan mäğlümätne basıp çığarıp häm qorbannarnıñ cafaların häm dä kriminal yustitsiä sistemasınıñ cünläp eşlämäwen kürsätmäkçe. Qayber misallärne tärcimä itep uqıp biräm Katya waqıyğäse ( isemnärneñ pseudonum buluın äytep ütäm)
Katya 82nçe yılda Yevgänigä kievgä çıqqan. Ul iren qıyın tabiğätle keşe dip taswirlıy.Ul xätta aynıq çaqta da bik könnäşüçe ,aqırıp baqıruçı, kimsetüçe. Katyanı üterü belän kisätä, qıynıy ,öydän quıp çığara.
Katyanıñ Könbatış Seberdä mäxkämädä söylägännärennän özek : irem ğomumän tänlä eçe. Ul utlarnı , Televidinie häm muzıyka quyıp, sügenä, qıçqıra , mine yataqtan tartıp çığarıp böten öy buyı süräp yöri .... näticädä mine cinese mönäsbätkä mäcbür itä, qarşılıq bulsa qıynıy, kiyemnäremne cırta , balkondan sarqıta häm sin miña buysınırğa tieşsen dip qıçqıra. ...
Amnesty İnternationalğa bolar belderelgän: Yevgeni politsiädä saqçı bulıp eşli .Katya anıñ xucalarına häm kollegalarına yardän sorap möräcäğät itkän.Ul üzgärergä wäğdä itsä dä ,täwbäläre ber aydan artıq bulmağan, här närsä elekegä qarağanda da yamantaq qabatlanğan.Qayçaqta ul militsioner dusları belän munçağa eçergä yöregän. Annan ul agresivraq bulıp qaytqan. Şundıy kiçlärneñ bersendä ul ber xatın qıznı kesä pıçağı belän kisätkän. xatın qız bu turıda şiqäyät beldersä dä, prokuror dälil citmäwe säbäple mäsäläne qaramağan. Sonğı çiktä Yevgeni eşennän çığarıla. Yıllarça däwam itkän ezärlekläüdän soñ Katyanıñ änise cirle krizis üzägenä barıp , qızınıñ ayrıluı öçen yardäm kürsätelüen sorıy.Yevgeni tegü maşinasın anıñ östenä ırğıtıp, ayağın sındıra. Katya ireneñ xökemgä tartıluın teli , mäxkämägä möräcäğät itä. Mäxkämä kiräkle dokumentlar döres yazılmağan dip anıñ möräcäğäten kire qağa. Ul xäzer ayrılğan .
TATYANA mäsäläse
Amnesty İnternationalğa bolar belderelgän: 2002nçe yılnıñ 3üktäberendä tönnä 12nçe yartıda irem Sergey dustı Andrey belän kilä.Alar kem beländer telefonda söyläşälär. Ozaq ta ütmi öy aldında taksi tuqtala häm kilgän yäş xatın qıznı Sergey belän Andrey qarşı alalar . Min qızdan kem buluın sorim, Ul miña şaltırattılar häm ike äfändegä xezmät kürsätüemne soradılar digän. Xatın qız min kitärgä äzer digän häm kitkän. Sergey bırazdan mine yatağımnnan çığarıp qullarımnı bäyläp kuxnädä bik qatı qıynıy başlıy, Andrey qatnaşmıy qarap tora . Sergey min patşa, sin miña buysınırğa tieşsen dip qıçqıra , sin mine ällä üterergäme telisen digäç , sin bir kisek it kenä sine ütergän öçen miña caza biräçäklär..Bolar Tatyananıñ könbatış Seber mäxkämäsendä söylägännärennän özeklär ide.
Militsie ofitserı Andreynıñ qıynalğan xatın qıznı qarap toruı Tatyananı in şaqqattırğan närsä bula.İreneñ qıynauı näticäsendä 8 üktäberdä Tatyananıñ sälämätlege naçarlana, ul cirle militsiägä barıp bulğan xällärne söyli.Militsiä anı mäxkämä meditsinasına cibärä. Balnitsada urın bulmıy , aña öydä yatarğa häm ber spetsialist tabipqa barırğa kiñäş itelä.Ul tabipqa kürenä, ämma xäle naçarlanğannan naçarlanğaç anı11 nçe üktäberdä xästäxänägä salalar. Mäxkämä meditsinasına cibärgän militsioner xisabnı kötmi, mäsäläne mäxkämägä tapşıra. Annan başqa militsioner dokumentqa Tatyana bulıp qul quya. Dokumentta isä Tatyana mäxkämä meditsinası tarafınnan tikşerenü kire qaqtı äytelgän.Xakim Tatyananıñ balnitsada yatqanın belmi. Tatyana ptotsessnıñ üze bulmıy başlanğanın öyränä. Ul şiqäyät belderä ämma dokument döres itep yazılmağanlıqtan kire qağıla .10könnän soñ xakim döres dokument öçen bilgelängän waqıt ütte dip mäsäläne yabıp quya. Tatyana xastaxanädän çıqqaç cirle krizis üzäge yardämendä ni öçen mäxkämä aldına çığa almauın açıqlağan xat cibärä.Ul şulayuq militsionerneñ dokumentnı döres itep yazmauın, anıñ imzasın quyğanın da belderä. Mäxkämä meditsinası äle dä tikşerü näticäsen kürsätkän xisabnı cibärmägän. Russiädä ezärleklängän xatın qıznıñ xäle menä şundıy . Yustitsiä sisteması da alarğa qarşı eşli.
Färidä Xämit, Praga


text:
Dwlat Babatay`ulı - XİX ğasırdıñ ekinşi jartısındağı qazaq ädebïetiniñ iri ökilderiniñ biri. Ol osı kezeñdegi qazaq poézïyasın mazmun, tür jağınan bay`ıtıp, körkemdik talap turğısınan jaña bïikke köterdi. Awızdan-awızğa, atadan-balağa tarap kele jatqan añız äñgimelerdi aqın qay`ta tiriltip, olarğa jan bitirip oqırmanğa usındı. Aqın şığarmalarınıñ negizgi özegi - el birligi men jer tutastığı. Sol tustağı ömir şındığın wıttı da ötkir tilmen şeney` bilgen aqın şığarmalarınıñ qazaq ädebïetinen alar ornı erekşe. Soğan oray` bïılğı 2016 jılğı "Bir el- bir kitap" akcïyası "Zar zaman" aqındarınıñ arasındağı jarıq juldız - Dwlat Babatay`ulınıñ "Ösïetnama" kitabı jıl kitabı bolıp tañdaldı. Osı akcïya ayasında aqınnıñ şığarmaşılığına arnalğan "Dwalı awızdı, Dwlat aqın" attı ädebï tanısw künin B.Tursınov orta mektebiniñ 8 "a" sınıp oqwşılarımen ötkizilip, slay`d arqılı aqınnıñ ömiri men şığarmaşılığı twralı qısqaşa ay`tılıp, öziniñ twıp ösken jerine arnağan öleñi "Ayagöz qay`da barasıñ" , "Asqar tawdıñ säni joq" t.b. öleñ joldarı twralı bey`neswretteme körsetilip. B.Tilewxannıñ orındawında "Dwlattıñ tolğawın" bey`nesyujet arqılı tamaşaladı.
Oqwşılar aqınnıñ "Osınday` zaman kez boldı" Mamalakova Dïana , "Espenbet" dastanınan üzindi Süley`men Ay`ım, "Ay`tqızbasımdı ay`tqızdıñ"Asılbekov Ertilek öleñ joldarın jatqa ay`tıp maqtaw qağazdarımen marapattaldı.
İs-şara aqınnıñ "Tegimdi meniñ surasañ" öleñ joldarımen qortındılandı:
Tegimdi meniñ surasañ,
Qalıñ nay`man nwınan.
Jırımdı meniñ surasañ,
Sarı altınnıñ bwınan
Sırımdı meniñ surasañ,
Tumanıñ tunıq swınan... -dep jırlağan aqın .Özi ölsede, artına öşpes mura qaldırğan aqın şığarmaşılığı urpaqqa ülgi-önege.
Gülzada Bekturğanqızı, kitapxanaşı.
Swrette: B.Tursınov mektebiniñ oqwşıları.


text:
Tatar kitabın uquçı barmı?
Qazannıñ meñyıllığınnan soñ şähärdä tözelgän matur binalar, yaxşı yullar, metro ğına qalmadı. Bäyräm aldınnan şaqtıy ğına qızıqlı, matur, sıyfatlı kitaplar dönya kürde. Alar arasında äybät qäğäzdä, matur, tösle itep çit ildä näşer itelgännäre dä, üzebezdä bastırılğannarı da, bay eçtälekle, läkin artıq yaltırawıqlı bulmağannarı da bar. Bäyäläre dä törleçä alarnıñ. Mäsälän, Rawil Buxaraevnıñ Skazaniya o Kazani 3 meñ sum tiräse tora. Ä menä Qazannıñ Mäğärif näşriätendä dönya kürgännäreneñ bäyäläre 30-50 sumnan başlana. Bigräk tä tatar kitaplarınıñ bäyäläre zur tügel. Läkin şuña da qaramastan, alarnı satıp aluçılarnıñ, alarnı uquçılarnıñ sanı küpme soñ... Şähärneñ meñyıllığına törle cirlärdän kilgän millättäşlärebez dä tatar telendäge kitaplarğa ällä ni zur iğtibar kürsätmägän. Ä bit tatar telen latin imlasına qaytarmawnıñ ber säbäbe itep, Tatarstannan çittäge millättäşlärebezneñ tatar telendä näşer itelgän kitaplarnı uqıy almayaçağı, yäşlärneñ kirill xärefläre belän basılğan zur, bay tatar ädäbiätennän mäxrüm qaluı ide.
Tatarstannıñ Mäğärif näşriäte citäkçese Mödärris Wäliev süzlärenä qarağanda, bügenge köndä tatar kitapların satu ber dä ciñel tügel, alarnıñ eçtälekle, qızıqlı, xätta oçsız bulularına da qaramastan. Mödärris Wäliev üzlärendä näşer itelgän basmalarnı uquçılarğa citkerü öçen närsä eşlägännäre turında da söyläde.
Bez ber kitap kibetenä, üzebezneke bulmasa da, Mäğärif näşriäteneñ kitap kibete digän isem eldek. Anda keşe kerep, berär kitap bulsa da alıp çığıp kitär, dip. Şulay uq üzebezneñ näşriät binasında ber bülmädä basmalarıbıznı satabız, bik oçsız, näşriät bäyäsennän. Tatar matbuğatında da üzebezdä dönya kürgän basmalar xaqında keşelärgä yazarğa tırışabızÇınnan da, Mödärris Wäliev alda äytep kitkän näşriätneñ üz kibetendä, mäsälän, küptän tügel genä dönya kürgän Tatarı u sebya doma digän kitap 35 sum tora. Ä menä Nota dip isemlängän kitap kibetendä anı inde 60 sumğa täqdim itälär.
Tatar kitabın tanıtu, alarnı uquçılarğa yaqınaytu yünäleşendä tağın nilär eşlänelä soñ... Şuşı atnada ğına Tatarstan-Yaña ğasır kanalınıñ Xäyerle irtä, Tatarstan tapşıruında Kitap kiştäse digän yaña rubrika efirğa çığa başladı. Bu xaqta rubrikanıñ alıp baruçısı, Bötendönya tatar kongressı räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Wäliullin söyli.
Min kitap kibetlärenä kergäç, bik aptırıy idem nigä tatar kitapları yanında keşelär, satıp aluçılar yuq ikän dip. Häm monıñ säbäben älege basmalar xaqında mäğlümät citmäw belän añlata idem. Şuña da Ministrlar kabinetınıñ tellärne üsterü bülege bäyge iğlan itkäç, anda Kitap kiştäse digän tapşıru ideyasın täqdim itte. Minem ideya grantqa iä buldı. Şul aqçağa Xäyerle irtä, Tatarstan tapşıruında ber rubrika efirğa çığa başladı. Anıñ qısalarında min tatarça ğına tügel, ä ğomumän tatarğa qağılışlı kitaplar belän tanıştıru küz aldında totam. Kiläçäktä, waqıt häm finans mömkinleklär bulsa inde älbättä, min anı tulı qanlı ber tapşıru itep eşlämäkçemenŞulay itep, tatar kitapları basılmıy tormıy, alarnı xalıqqa tanıtu buyınça da eş alıp barıla. Läkin kitaplarnı satıp aluçılar, alarnı uquçılarnıñ sanı ğına ällä ni artmıy. Bigräk tä, yäşlär arasında. Şuña da, kitaplarnı uquçılarğa yaqınaytu mäs’äläse haman da açıq qala birä.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstan häm Başqortstan kileşäme?
Soñğı yıllarda Tatarstan belän Başqortstan arasında nindider qara mäçe ütep kitüe turında işetkänsezder. Monısı ser tügel. Säbäbe – kürşe respublikada tatarlarğa mönäsäbät. Başqortstanda, tatarlar sanı, soñğı xalıq sanın alu waqıtında 900 meñgä qaldı, yäğni barlıq xalıqnıñ 24 protsentı. Şul uq waqıtta, başqort şaqtıy kütärelde- 30 protsentnı täşkil itä. Bu turıda “Azatlıq” dulqınnarında xäbärlär bulğan ide inde. Küzätüçelär, ike respublika arasındağı säyäsi häm mädäni salqınlıqnı şul sannar häm alarnıñ kilep çığu texnologiäläre arqasında dip añlatalar. Şul uq waqıtta, qara közlär kilep citüenä qaramastan, ike respublika arasında, yañarış, säyäsi yaz tösmerläre kürenä başladı. Bu könnärdä Tatarstan häm Başqortstan arasında ike yaqlı mönäsäbätlärne üsterü planı tözelde. Monı mönäsäbätlärne cılıtırğa tırışu dip añlarğa kiräkter möğayın. Qayber küzätüçelär plannar tözegän bu komissiäne kileşterü komissiäse dip tä atıy. Anı Tatarstan yağınnan akademik, tatar kongressınıñ elekkege citäkçese, Däwlät Sovetı deputatı İndus Tahirov citäkli, ä Başqortstannan Tel häm ädäbiät institutı direktorı İldus İleşov. “Azatlıq” jurnalistları qulına bu berketmäneñ quşımtası, yäğni duslıqnı yañartu buyınça çaralar planı taswirlangan käğäzlär kilep eläkte. Aña İndus Tahirov häm İldus İleşov qul quyğannar, läkin ike respublika prezident administratsiäläre başlıqları Äğzam Göbäydullin häm Radik Xäbirov imzaları kürsätelmägän. Şulay da, duslıq ceplären nığıtu buyınça nindi çaralar qaralğan soñ?
Mäsälän, Qazan häm Başqort däwlät universitetlarınıñ yubileylarında ike yaqta qatnaşaçaq. Yäğni Başqortstan, QDUnıñ 200 yıllıq yubileyena üz wäkillären bıyılnıñ noyäber ayında cibäräçäk, ä tatarstanlılar, BDUnıñ 95 yäşlegenä şulay uq noyäberdä baraçaq. Berketmädä, şulay uq, Tatarstan yağınıñ bu könnärdä Mostay Kärimneñ 85 yäş tulu uñayınnan ütäçäk tantanada, Başqortstan wäkilläreneñ Tatarstan yazuçılar berlegeneñ 70 yäşlek yubileyenda qatnaşu, Ufada Robert Miñnullin äsärlärennän torğan konsert oyıştıru, Qazanda “Federalizm häm däwlät milli säyäsäte” dip atalğan urtaq simpozium, “Qazan-Ufa” duslıq teleküpere ütkärü, yıl buyına uqu-uqıtu äsbapları belän alışu häm qayber başqa çaralar qaralğan. İñ küp çaralar kiläse yılğa planlaştırılğan. Anda, ike yaqnıñ da respublika könnäre mönäsäbäte belän, qunaq alışu, Qazanda “Duslıq moñı” tatar-başqort üzeşçännäre konsertı oyıştıru, ike respublikada da ädäbiät häm mädäniät könnäre belän almaşu, “Näwrüz” törki xalıqlar teatrı festivalen uzdıru, Tatarstanda başqort studentları, Başqortstanda isä tatar studentları könnäre ütkärü häm tağın ällä küpme çaralar uzdıru kürsätelgän. Planğa kergän çaralar arasında, tatar-başqortnıñ urtaq mirasın öyränü dä küzallana. Mäsälän, “Riza Fäxretdinov mirasında tatar häm başqort mädäniäte problemaları” dip atalğan simpozium. Monısı Ufada ütäçäk. Ä “Törki tel”, tatar häm başqort tele dialektları häm ädäbi miras” dip atalğan tügäräk östäl älegä qayda ütäçäge bilgele tügel. Bilgele bulğança, Könbatış Başqortstan tatarlarınıñ telen başqort ğalimnäre başqort teleneñ ber dialektı dip sanıylar. Kiläse yılnıñ oktäberendä ütäçäk “törki tel” tügäräk östäle, kem kemneñ dialektı digän sorawğa açıqlıq kertergä omtılu bulır inde.
Ğomumän alğanda, çaralar da küp, niätlär dä izge. İke tuğandaş xalıq arasında soñğı yıllarda uynap alğan salqın cillär betär digän ömet bar anısı. Tik käğäzgä aqqa qara belän yazılğan bu plannar ütälerme? Äytik, bu aynıñ öçençe dekadasında ike respublika mäğärif ministrlıqlarınıñ däresleklär mä’säläsenä bağışlanğan urtaq kiñäşmäse bulırğa tieş. Tatarstan mäğärif ministrlığı wäkile“Azatlıq” radiosına, Qazan äzer, tik Başqortstan yağı ğına älegä yuğarıraq citäkçelärdän kürsätmä almağan, dip belderde.
Räfis Cämdixan.


text:
Bu atna däwamında Rusiä prezidentı Dmitriy Medvedev yalda sanalsa da, İdel buylap urnaşqan şähärlärgä säfär yasap, anda qayber mäsälälärgä qarağan kiñäşmälär ütkäräçäk dip kötelä.
Ber yaqtan qarasañ, küptän tügel Tatarstanda premer-ministr Vladimir Putin bulıp kitte. Biredä ul Alabuğa maxsus iqtisadıy bülgesen qarap, respublikanıñ yaña mömkinlekläre belän tanışqan ide. Putin Tatarstanğa kilgäç, Medvedev ta qalışmasqa tiyeş. Ämma prezident monda iqtisadtan bigräk mäğärif problemaların öyränergä kiläder, di säyäsät belgeçe Räşit Äxmätov.
“Qayber belgeçlär Medvedev Qazanğa mäğärif buyınça kilä dilär. Miña qalsa, ul Qazan däwlät universitetın, Yaña Savin rayonında tözelä torğan, yaña texnologialär belän eşliaçäk mäktäpne qarar. Milli proyektalar buyınça eş alıp barğaç, möğäyen ul Qazanda Töbäqärä klinika diagnostika üzägenä dä barır. Bu Medvedev säfäreneñ tışqı yaqları. Çınlıqta isä, minemçä, Medvedev Şäymiev belän oçraşıp, milli problemalar turında söyläşäçäk. Küptän tügel Färit Möxämmätşinnıñ tatar-törek litseylarınıñ yabıluınıñ tiskäre küreneş buluı turında äytüe tikmägä tügelder, möğäyen şul turıda da süz barır. Älbättä monda milli komponentqa qağılğan sorawlar da quzğaltılaçaq”, di Räşit Äxmätov.
Turıdan–turı milli komponent eşläre belän şöğellänüçe Däwlät şurası deputatı Razil Wäliev isä, bügenge köndä yalda häm Medvedevneñ kilüendä ul ällä ni iskitärlek äyberlär kürmi. Ämma alay da prezident qatnaşında mäğärifkä qağılğan berär cıyılış bulğan oçraqta, milli qomponent turında hiçşiksez süz baraçaq, di ul.
“Tatarstan prezidentı Medvedevqa milli komponent uñayınnan xat yazğan ide, şuña kürä bu mäsälä kütärelmiçä qalmas. Ämma ul bu mäsälä buyınça ğına kilmäs, minemçä. Tatarstannıñ başqa kürsäter äyberläre dä bik küp, bügenge köndä. Uñışları da, problemaları da citärlek”, - di Razil Wäliev.
Mäğärif temasın däwam itep, Medvedevneñ Qazanğa kilüe, bälki mäktäplärdä din däreslären kertü belän dä bäyleder, di säyäsätçelär. Çönki säfär barışında prezidentnıñ Rayfa monastırenä baruı mömkin ikän.
Säyäsätçelär fikerençä, älbättä Medvedev Qazanğa kilep, iqtisad temasın da iskä almıyça kitä almıy. Berençe çiratta, bu söyläşülär salım sistemasına, Alabuğa iqtisadi bülgesenä qararğa mömkin. Şulay uq, ike prezident tarafınnan, küptän tügel matbuğatta şaw-şu kütärgän, Şäymievneñ, töbäk citäkçeläre qabattan saylana başlarğa tieş digän fikere dä tikşereler bälki. Şul räweşle Medvedev tağın ber qat üz yünäleşen tözüdä Tatarstan citäkçelegeneñ teläktäşlegen alırğa tırışa di, Räşit Äxmätov.
Medvedevneñ kilüe ser itep totıluı turında ul bolay dide.
“Yış qına Rusiäneñ däräcäle citäkçeläre kilgän waqıtta bu turında mäğlümat bik az bula. Citäkçelek xalıq qarşılıqlı fikerlär belän uram cıyınnarın ütkärer dip qurqa. Şuña kürä bu turıda soñğı säğättä genä xäbär itälär”, - di Räşit Äxmätov.
Boris Eltsin zamanında xökümät başlıqları Qazanğa kilep kitkännän soñ eşennän alındı. Mäsälän Sergey Stepaşin, Sergey Kirienko, Nikita Xruşçev. Ämma bu äle Qazannıñ zur xäkimnärgä zıyan itä digän süz tügel. Ul waqıtta Stepaşin, Kirienko, Xruşçev ta köymäläre qomğa törälgäç kenä köçle töbäklärgä barıp yärdäm sorap yörgännär, ämma soñ bulğan. Bu yulı Medvedevneñ Qazanğa kilüenä küplär optimistik qaraşta tora.


text:
Yaroslavldä mäçetkä höcüm yasalğan
Bıyıl şähärneñ meñ yıllığı belän mäçet tä üzeneñ yöz yıllığın bilgeläp ütärgä cıyına. Şundıy waqiğa aldınnan, Ramazan ayınıñ berençe könendä, yöz yıl buyı törle xäwefle zamannarnı isän imin uzdırğan mäçetkä höcüm itkännär. Anıñ täräzälärenä yandırğıç sıyıqçalı şeşälär atqannar. Mäçet işek aldında torğan ike maşinanı küsäklär belän bärep watqannar. Bäxetkä, ber keşegä dä zıyan kilmägän. Bu xälgä qarata fikeren sorap bez Yaroslawl mäçete imam xatıybı Röstäm xäzrät Batıyrov belän telefonnan elemtägä kerdek. Ul süzen höcümnärdän mäçetkä kilgän zıyan turında söyläwdän başlap bolay dide:
“Mäçetkä ällä ni zıyan kilmäde. Şartlatqıç sıyıqçalı şeşälärdän 3 täräzä watıldı. Läkin yanğın bulmadı. Berkem dä zıyan kürmäde. Tağın mäçet işek aldında torğan 2 maşinanı küsäklär belän bärgälär watqannar”.
Ä inde mäçetkä höcüm oyıştıruçılar turında mäçet idäräsendä fikerlär berniçä. Röstäm xäzrät alar turında bolay dip añlattı: “ Berençedän, bez monı gubernatornıñ doşmannarı yasağan dip uylıybız. Çönki ul ölkädä xalıqlar arasında duslıqnı saqlarğa teli. Şuşı könnärdä küper açılışına bezgä prezident kilergä tieş. İkençedän, bez Kondopoğa xällären dä beläbez. Bälki maxsus eşlängänder dip uylıybız. Annan soñ tağın ber fiker bar, Ramazannıñ berençe könendä yähüdilärneñ yaña yılı ide. Bezgä aldanraq, “Yähüdilär Rusiäddän kitegez!” digän yazmalar da taşlağannar ide. Bezne, möselmannarnı yähüdilär belän butağannardır dip tä uylıybız. Çönki bu eşlärne nadan keşelär yasağan. Miherbansız, yöräklärendä iman-äxlaq bulmağan axmaqlar eşe bu. Bez, alarğa täwfıyq teläp, mäçettä doğa qıldıq”- dide Röstäm xäzrät.
Bezneñ mäçetebez bik awır yıllarnı kiçep tä saqlanıp qalğan. Xattä anı cimerergä digän färmannı da alıp uqıdıq arxivtan. Suğış waqıtında töşkän bomba da şartlamıy qalğan mäçettä dide, Röstäm xäzrät.
Ölkä citäkçeläre ölkädä xalıqlar arasında duslıqnı saqlarğa tırışlar, dide Röstäm xäzrät. Bu waqiğadan soñ da gubernator häm eçke eşlär idäräse citäkçese mäçetkä kilep ğafu ütengännär. Mäçetne tözekländerü öçen çığımnarnı üz öslärenä alırğa häm bu şartlawlarnı oyıştıruçılarnı da tabarğa wäğdä itkännär.
Yaroslavl'' mäçetendäge şartlaw uñayınnan borçılu belderep, Rusiäneñ möftilär şurası da möräcäğät qabul itkän. Xoquq saqlawçı oyışmalar bu wäxşilekne başqaruçılarnı tabıp xökemgä tartırlar, digän ışanıçın da beldergän.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Tömän ölkäsendä terkälmägän ğäriplär küpme?
Tömän ölkäseneñ invalidlar oyışmasına barlığı 18 meñ yarım keşe kerä. Bu xaqta Jurnalistlar yortında ütkän mäğlümat oçraşuı waqıtında bu oyışmanıñ räise Andrey Tolstov iğlan itte. Oçraşu 12 dekaber könne ütte. Bu oyışmağa kermägän tağın küpme invalid barlığın ber kem dä özderep kenä äytä almas. Annan da qala äle räsmiläşmägän ğäriplär häm zäğiflär küpme?
Tömän rayonınıñ Olı Aqyar awılına barıp ölkän yäştäge kemneñ genä işegen şaqıma äñgämädäşlär süzenä qolaq salsañ çäçläreñ ürä tora. Uramnıñ zirat yanına barıp törtelä torğan öydä Rauza apa yäşi. Rauza apanıñ 45 yıl sıyır sawğanğa ayaqları naçar yöri, küzläre kürmi. Anıñ östenä ber tübä astında alar ike onığı belän yäşilär. Xärbi xezmätkä barmağan onığı invalid. Ä ber onığı baliğ bulmağan qız bala. Uzğan yıl Rauza apanıñ küzenä operatsiä yasağan bulğannar. Şuşı qız bala äle dä anı citäkläp dip äyterlek yörtä.
Öylären cılıtu öçen alar elektr utına totaşqan radiator quyğannar. Ayına 700 sumlap ut öçen tüläp toralar. Rauza apanıñ öe bik tuzğan. Çınlap torıp qarasañ nigezennän uram kürenä. Miç östendä utırğan kästrüldä rizıqlarınıñ bäräñgedän yıraqqa kitmägänlege turında söyli... Rauza apalardan awılnıñ urtasına taba ber- ike yortnı uzıp Ğaniliän apa yäşi. Ğaniliän apanıñ öe ber qarağanda rätle genä kürenä. Xätta munça täräzäse dä plastiktan. Ämma ikençe yıl inde ul yapa-yalğız. Küñele dä kitek, ayaqları da yörmi. Berdän-ber ulı ülep kitkän. Bez Ğaniliän apa belän ul sudan qaytıp kilgändä oçraştıq.
Mine Olı Aqyar awılındağı räsmiläşmägän ğariplär belän Xatip ağa Xäbibullin tanışıtırıp yörde. Ul awılnıñ veterannar şurası başlığı. Xatip ağadan: “İnvalidlıq käğäzenä häm däwlätneñ östämä yärdämenä iä bulırday keşelär awılda küpme?”,- dip soradım. Ul: “Küp kenä”,- dide. Bu problemanı Xatip abıy süzlärençä, “Veteran” gazetası da kütärgän bulğan. Ämma däwlätneñ älegä sorawğa cawabı yuq. Ğaniliän apanıñ ayaqları sızlıy. İnvalidlıyknı räsmiläterü yulların belmi şul ul.
Tömändäge “Amänät” xäyriä fondı wäkilläre Tömän şähärendä ütkän Uraza bäyräme waqıtında: “Yärdämgä moxtaclar bulsa, bez qulıbızdan kilgän qädär bulışırbız”,- digän ide. Bu belderü “Yañarış” gazetasında da basılıp çıqtı. Xatip ağa Xäbibullin Olı Aqyarğa yulğa çığar aldınnan telefon aşa kemnärgä sädaqa itep azıq-tölek alıp kilergä ikänlegen äytte.
Yazmabız başında äytkän Tömän ölkäse invalidlar oyışması başlığı Andrey Tolstov jurnalistlar belän oçraşqan çaqta 2005 yılnıñ invalidlar öçen awır bulğanlığın belderde. İnvalidlar tormışına qağılğan 122 federal' qanunnıñ üzgärüe moña säbäp bulğan. Tormışta isä räsmiläşmägän ğärip bulıp yäşäp yatuçılar xälläreneñ niçek buluın üzläre genä belä torğandır...Nail Alan, Tömän


text: Mısır, İzrail häm Quşma Ştatlar, bügen irekle säwdä turında 3-yaqlı kileşü imzaladı. Bu kileşü nigezendä Mısır tawarları, İzrail yärdäme belän Quşma Ştatlar bazarına çığarılaçaq. Ğäräp dönyasınıñ iñ zur bazarı sanalğan Mısırda isä, meñlägän eş urını buldırılaçaq, İzrail şirkätläre töplänäçäk. Başqala Kahirädä häm İskändäriä portında maxsus sänäğät bistäläre buldırılçaq. Quşma Ştatlarnıñ säwdä wäkile Robert Zoellick bu kileşüne, İzrail belän Mısır arasında 25 yıl elek ireşelgän solıxtan soñ iñ möhim iqtisadi kileşü dip atadı.


text:
«Tatar cırı 2001» festivaleneñ gala-konsertında 16 cır laureat dip ataldı…
7 ğıynwar kiçendä Qazanda Yaña yılnıñ iñ kürenekle mädäni waqiğası bardı. «Tatar cırı 2001» festivaleneñ gala-konsertı uzdı. Salqın buranlı kön bulsa da, Ğaliäskär Qamal teatrı tiräsendä maşina quyarlıq, ä teatr eçendä bernindi küpertüsez, «alma töşärlek» tä urın yuq ide. Yıldan-yıl tatar cırı milli mädäniätebezneñ uzğanın, xäzerge yäşäeşen häm berniqadär milli tärräqıäten, kiläçägebezne totaştıruçı häm bilgeläwçe ber yunäleş bulıp tora, inşalla. «Tatar cırı-2001» festivale laureatları isemenä 16 cır laeq, dip tabıldı. Berniçä cırçı iğlan itelgändä, bıltırğı häm bıelğı, yäğni 2000 häm 2001 yılğı laureatlar, dip ataldılar. Alar arasında Tatarstannan Räsim Nizamov, Zölfiä Minhaceva, Rezeda Şäräfieva, Başqortostannan Aydar Galimov bar idelär.


text:
75-nçe Tөrek Tele Bәyrәme
Tөrkiә Comhuriәte, respublikası iğlan itelgәnnәn 9 yıl uzğaç, prezident Mustafa Kәmal Atatөrek “Tөrek Telen Tikşerü Oyışmasın” tөzegәn ide. Soñğaraq bu oyışma “Tөrek Tele Oyışması” (TTO) dip ataldı. Şuluq yılda, yәğni 1932-nçe yılnıñ 26-nçı sintäberendә İstanbulda Dolmabahçә sarayında 1-nçe Tөrek Tele Qorıltayı uzdırıldı. Bıyılnıñ 26-nçı sintäberendә dә bu vaqiğanıñ 75-nçe yılı uñayı belәn şuluq Dolmabahçә sarayında “Tel bәyrәme” ütkәrelde. 75-nçe yıl bәyrәmene yaña prezident Abdullah Gül, Tөrkiә Bөyek Millәt Mәclese rәise Kөksal Toptan, mәdәniәt hәm turizm ministere Ertuğrul Günay, dәwlәt ministere Mәhmәt Aydın qatnaştılar. Bu turında tөrek gazetaları belәn televizәlәrendә xәbәrlәr dә buldı. Şuşı uñay belәn Tөrek Tele Oyışması tarafınnan әzerlәngәn 68 meñ 641 süz hәm әytemnәn torğan elektronik CD’lar taratıldı.
Ber yaqtan rәsmi TTO İstanbulda şuşı vaqiğanı bәyrәm itkәndә, Tөrek Tele Cәmğiәte isemle ğәyre rәsmi oyışma da Ankarada üz bәyrәmen qotladı. Bu cәmğiәt 1980-nçe yıldağı xәrbi putçtan soñ yabılğan iske TTO-nıñ elekke ağzalarınnan tora.
Inde rәsmi şәxeslәr tarafınnan yasalğan çığışlarda bezneñ өçen qızıqlı toyılğan qayber әytemnәrgә tuqtalmaqçı buldıq. Prezident Gül, “Qıtaydan alıp Balkannarğa, Seberdәn alıp İran’ğa xәtle cәyelgәn kiñ territoriәdә Tөrek tele sөylәşelә. Tөrek telen il eçendә 70 million, il çitendә isә 200 million sөyli” dip belderde. Millәt Mәclese rәise Kөksal Toptan isә üz çığışında “Tөrekçә dөnyada sөylәşelgәn tellәr arasında 5-nçe urınnı bili” dide. Tөrek Qorallı Kөçlәreneñ şuşı bәyrәm uñayı belәn әzerlәgәn, dөresrәge Generalştabıñ internet sәxifәsendә basılğan iğlanında “Tөrek tele ciñel өyrәnelә, sivilizatsiә tele, bay hәm dөnyada hәr 22 keşedәn bere anı qullana” diyelә. Elekke mәğarif ministerlәrennәn Hasan Cәlal Güzәl “Radikal” gazetasında “12 million kvadrat kilometrlek territoriәdә 220 million keşe Tөrekçә sөyli” dip yazdı.
Prezident Gülneñ 270 million keşe Tөrekçә sөyli digәn belderüwe belәn Generalştabnıñ 300 million keşe Tөrek telen sөyli digәn iğlanı arasında 30 millionlıq keçkenә ber ayırma bar. Yәğni çama çamadan yıraq tügel. Millät Meclese rәiseneñ dөnyada iñ küp sөylәşelgәn tellәr arasında Tөrekçә bişençe urınnnı ala digәn farazına kilsәk inde, ul da şundıyraq sannarğa tayanğan bulırğa tiyeş. İnde Hasan Cәlal Güzәl genә bu sannı kimetkәn. Yari anı ğәyeplәmibez, çөnki inde ul rәsmi şәxes tügel, yalğışuwı mөmkin. Inde rәsmi şәxeslәrneñŋ әytkәnnәrenә ışanırğa kirәk bit.
TTO-nıñ yaña ğına çığarğan “Ağımdağı Tөrekçә süzlek hәm yazu qağidәlär” isemle әsәrenә qarasaq, Tөrek tele kөnbatış, kөnçığış, Ğosmanlı hәm Tөrkiә tөrekçәlәrenә bülenә. Kөnçığış Tөrekçәse Kaspi diŋgeze belәn Tөrkmәnistannıñ kөnçığışında yәşәgәn Tөreklәr qullanğan tel. Şuña kürә Tatarlar, Başqortlar, Qazaqlar Kөnçığış Tөrekçәsendә sөylilәr. Tatar Tөrek nәselennәn kilgәn ber xalıq, Tatarça da Tatar Tөrekçәse, yәğni Tөrek teleneñŋ ber diyalektı. Monıñ belәn kileşmiçә bulmıy bit. Gәrçә Tatar tele, Qazaq tele dip dәğvә kütәrüçelәr bar, lәkin alar bit Sovyet çorında alğa sөrelgәn teoriәlәr genә. Asılda Tatar, Başqort өçen Tatar tөrekçәse, Başqort tөrekçәse, yaki Tatarça, Başqortça dip ğauğa talaş quptarunıñ әllә nindi mәğnәse dә bik qalmadı. Ozaqlamıy alarnıñ kübese bu telne qullanmayaçaqlar.
Azәrililәr, Tөrkmәnnәr, Üzbәklәr Latin xәreflәrenә küçkәndә, Qazaqlar da Latinğa küçәrgә cıyınğanda Tatarlar buldıra almadılar, inde Muhammetşin әytmeşli bu eşne onıtırğa turı kilde. Başqaça әytkәndә әlifba mәs`әlәsennәn dә, telne saqlaw kөrәşennәn dә waz kiçelde. Xәtta Azatlıq radiosı da üz elektronik bitlәrendә Latinnı qullanudan vaz kiçte. Monnan soñ inde bulmayaçaq ber eş belәn başın qatırsın? Şulay da töreklәrgә rәxmәt bezlәrne dә onıtmıylar.
İstanbuldan,Әxtәm İbrahim


text:
Ğiraqnıñ elekke citäkçese Säddam Xösäinneñ tuğannarı anı yaqlaw öçen yaña advokatlar törkemen bilgeläwlären belderde. Säddamnıñ qızı Räğäd elek yallanğan meñyarımlap xoquq belgeçe qarşılıqlı kiñäşlär birgän öçen taratıldı dide.
Ğiraq xökümäte Säddamnı häm anıñ iñ yaqın 7 kiñäşçesen xökem itü eşe ilküläm konstitutsiä referendumınnan soñ 4 kön ütkäç, 19-nçı üktäberdä başlanaçağın belderde.
Xökem itelüçe 8 keşe 1982-nçe yılda Ducail şähärendä 143 keşeneñ üterelügä bäyle räweştä ğäyeplänä. Anda Säddamğa uñışsız höcüm bulğan ide.
Ğäyeplänüçelär arasında Säddamnıñ yartı tuğanı, elekke iminlek xezmäte başlığı Barazan İbrahim belän elekke vitse prezident Taha Yassin Ramadan da bar.
Säddamğa şulay uq keşeleklelekkä qarşı cinayätlär, şul isäptän 1080-nçe yıllar axırında, 90-nçı yıllar başında kördlärne häm şığıylarnı küpläp üterü ğäyeplärläre belderelä.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin 30 avgust - Respublika könendä bäyräm çaralarında qatnaşaçaq, qorıltay delegatları belän oçraşaçaq
Rusiä prezidentı Vladimir Putin 30 avgust - Respublika könendä bäyräm çaralarında qatnaşaçaq, qorıltay delegatları belän oçraşaçaq
Vladimir Putin Qazanda ike kiñäşmä ütkäräçäk häm Respublika köne bäyrämendä qatnaşaçaq. Intertat.ru mäğlümatenä qarağanda, berençe kiñäşmä III qorıltay delegatsiäläre başlıqları belän, ä ikençe kiñäşmä Qazannıñ 1000-yıllığına äzerlek eşlärenä bağışlap ütkäreläçäk. Respublika könendä Vladimir Putinnıñ Kamal teatrı binası qarşındağı mäydanında xalıq belän aralaşu kötelä.
Yunıs Ätnäle


text:
Azärbäycan başqalasında prezident saylawları näticälärenä protest belderüçe oppozitsion demonstratsiäçelär belän militsiä arasındağı bäreleşlärdä ike keşeneñ hälak buluı turında xäbär itelä.
Hälak buluçınıñ berseneñ tuğanı söyläwençä, 52 yäşlek bu keşe militsiä belän bäreleştä alğan yaralarınnan xastaxanädä ülgän. Qorbannarnıñ ikençese yäş keşe. Azärbäycan Üzäk Saylaw Komissiäse belderüençä, bülletennärneñ sanalğan 94 protsentına qarağanda, xäzerge prezident Häydär Alievnıñ ulı İlham Aliev 79 yarım protsent tawış ciğan. Anıñ töp köndäşe, Musavat Partiäse citäkçese İsa Ğämbär 12 prosent qına cıya alğan. Ämma oppozitsiä xakimiätlärne xärämläşüdä ğäyepli. Yewropa İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması wäkile Urdur Gunnarsdottir oyışma küzätüçeläre saylawlar tärtiben bozu oçraqlarına şahit buldı dide:
AUDİO: Saylawlarda küpsanlı xärämläşü, qurqıtu, tawış birü urınnarında öyrätep toru, räsmi raslanmağan küzätüçelär häm başqalar häm başqalar buldı.
Bügen Baqı üzägendä politsiä belän bäreleşlädä Musavat tarafdarları politsiägä taşlar attı. Jurnalistlar politsiäneñ cirgä yığılğan, qanğa batqan demonstratsiäçelärne qıynawı turında xäbär itä.


text:
Perm ölkäseneñ Barda rayonında Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan "Çulman-İdel" isemle bäyge uzdırılğan
Berençe urınnarnı yaulawçılar: Kompozitorlar arasında Oktäberskiy rayonınnan Şärifcan Nurixanov. Ayırım cır buyınça Perm yegete İl''yas Gimatuddinov berençelekne aldı. Ansambllär arasında Barda rayonınıñ “Çulpan” ansamble berençe urınğa çıqtı-”,dide ul.
Şulay uq, Mäsgüt İmaşev “Perm ölkäsendä bu konkursnı uzdıruda zur köç quyğan häm anı uzdıruda matdi yärdäm kürsätep başlap yörüçelär bulğan oyıştıruçılar turında da äytmi kitep bulmıy, dide. Perm ölkäseneñ Tatart -başqort Milli-Mädäni Möxtäriät räise Gozäerov Xälil Mirzıän ulı häm anıñ uñ qulı Barda rayonınıñ xakimiät başlığı urınbasarı Sälim Näcip ulı Nazin,- dip belderde ul. Aldağı könnärgä icadi plannar, xıyallar qorıp yäşägän perm''lelär, yaqın aralarda bu bäygeneñ yomğaqlaw programmasın Perm ölkäseneñ Barda rayonı belän dus-tuğandaş rayon - Tatarstannıñ Arça rayonında kürsätmäkçelär. Ä Qazan şähäre üzeneñ 1000 yıllığın uzdırğan könnärdä alar, 200 çaması Perm tatar- başqortları paroxod belän Qazanğa kilergä cıyınalar ikän. Şulay itep, Perm belän Qazan arası yaqınayğannan yaqınaya bara.
Mälikä Basıyr , Qazan.


text:
Juldız-joramalğa qarap adamnıñ bolmısın aşwğa boladı. Key`de, tipti, juldız-joramalda ay`tılğan närseler dälme-däl kelip qalğanda, erekşe tañğalıp qalatınımız bar. Büginge juldızdar ne boljadı eken?
Toqtı
Bügingi kün siz üşin öte awır bolmaq. Örkökirektigiñizben men menmenşildigiñiz jağday`dı odan äri uşıqtıra tüspek. Barınşa sabırlı bolıp, salqınqandılıq tanıtqanıñız jüy`ke jüy`eñizge jaqsı bolmaq. Qarjıñızdı jumsawda abay` bolıñız, alayaqtardıñ qurbanı bolwıñız äbden ıqtïmal.
Torpaq
Bügin ay`nalañızdağı adamdarmen til tabısw qïınğa soqpaq. Ne ay`tqıñız kelgeniñ durıs jetkize almay`, jaqın adamdarıñızğa döreki söz ay`twıñız da ıqtïmal. Bäri birden bolmadı dep, bastağan isiñizden bas tartwıñız da mümkin. Alay`da, sabırlı bolıp, usaq-tüy`ek qïındıqtardı jüregiñizge jaqın almağanıñız jön.
Egizder
Bügin siz üşin köteriñki köñil küy`ge tolı bolıp, otbasıñızdıñ ortasında ötpek. Öziñiz twralı mälimet taratwdan saq bolıñız. Bul sätti tïimdi pay`dalanğan qarsılastarıñız jalğan aqpar taratıp, jeke ömiriñizge keri äserin tïgizwi mümkin.
Şayan
Alğa qoy`ğan maqsatıñızğa jetip, ayaq astı pay`da bolğan qïın mäselelerdiñ şeşimin oñay` tabasız. Osı künge dey`in oqıp-bilgen, körgen, jetken darınıñız ben bilimiñizdi jïnalğan jurttıñ aldında körsetwge qolay`lı waqıt.
Arıstan
Bügin sizdi usınıstar kütip tur. Kez kelgen jerde öziñizdi senimdi ustawıñızdıñ arqasında, ay`nalañızdağı jäne jumıs berwşilerdiñ erekşe nazarına tüsesiz. Alay`da, jeke ömiriñiz ben jumısıñızdı/oqwdı aralastırıp, jaqın qarım-qatınastarğa jol bermewge tırısıñız.
Bïkeş
Alğa qoy`ğan maqsatıñız ben tañdağan jolıñızdan tay`may` ter tögwge twra keledi. Siz üşin jeñistiñ qunı awır bolmaq. Sonday`-aq, ömiriñizge jaña özgerister engizw üşin jaña tanısqan adamdarıñızben kezdeswiñiz de ıqtïmal. Ne bolsa da, beriler mümkindikti jiberip almañız.
Tarazı
Bügin ay`ıñız oñınan twıp, juldızdar sizdi qoldamaq. Ärtürli sïpattağı merekeler men keşterge barwğa, jaña tanıstar tabwğa qolay`lı waqıt. Tipten, tıñ jobamen jumıs bastawğa mümkindigiñiz köp. Qïın sätterdiñ özi bilinbey` şeşimin tawıp, köñil küy`iñiz jeti qat bulttıñ üstinde bolmaq.
Mergen
Eñbegiñ qattı bolsa, tatqanıñ tätti bolar. Jumısqa bar küş-jigeriñizdi salıp, berilgen mümkindikti jiberip almawğa tırısıñız. Jaña bastamalar men usınıstarğa basqa közqaraspen qarap, tıñ oy`larıñızdı ortağa salwdan tay`salmañız.
Taweşki
Bügin oy`lanbay` äreket etwden saq bolıñız. Sizdiñ sïpattamañızdağı eñ jağımsızı - oqïğanı durıs bağalay` almawıñızda bolıp otır. Tipten, sizdi twra joldan tay`dırwşılar pay`da bolwı mümkin. Qanday` da bir məsele bolsa, ayaq astı şeşim qabıldamay`, biraz waqıt oy` eleginen ötkizgeniñiz jön.
Sarışayan
Qızıqtı kezdeswler, tanıswlar kütip tur. Kütpegen kedirgiler bolwı mümkin. Alay`da sizdiñ tapqırlığıñız, basşılıqtıñ pikirin özgertedi. Armandarıñız şındıqqa ay`nala bastay`dı.
Swquy`ğış
Ay`nalañızda bolıp jatqan oqïğağa salqın qandılıq tanıtıp, sabır saqtañız. Jaña isti bastamay` turıp, alğa qoy`ğan maqsatıñız ben bul qızmet ne beretinin saralap alıñız. Bärine birden qol jetkizemin dep, barıñızdan ay`ırılıp qalwdan saq bolıñız.
Balıqtar
Bügin siz üşin jağımdı jañalıqtarmen, jaña kezdeswlermen qatar iskerlik usınıstarğa tolı bolmaq. Alğa qoy`ğan maqsatıñızğa jetw üşin öte qolay`lı waqıt. Alay`da, adamdardıñ tilin tabw oñay`ğa soqpawı ıqtïmal.
anabol.kz


text:
Ğıraqta saylawlar: xatın-qıznıñ role
Ğıraqta parlament saylawlarına 10 kön genä waqıt qalğanda iminlek säbäple äle dä küpçelek namzätlärneñ iseme cämäğätçelekkä bilgele tügel. 30 ğinwarda saylawçılar. Namzätlär isemlegendä här öçençe isemneñ xatın qız iseme buluın küräçäk. Bu Ğıraq tarixında elek bulmağan küreneş. Bu xäl yaña parlamentnıñ in kimendä 25%ın xatın qızlar täşkil itergä tieş digän taläplärgä turı kilä.
Humanitar häm sotsial eşlärdä aktiv xatın qızlar, xatın qız yäki ir at profesionellär belän bäysez isemleklär oyıştıra başladı. Samarai ğıraqlı xatın qızlar üzgäreşlär öçen ömedlären bäysez xatın qızlarğa bäyle di (audio)
Ägär dä isemlek bilgele ber säyäsi partiäneñ bulsa, andağı keşelär nindi genä bulmasın säyäsi partiä astında tora. Qaybar isemleklär bäysez bu isemleklärdä cämğiätneñ törle din häm törle öleşlärennän keşelär kertelde . Minemçä parlamentta bik az deputat xatın qız xoquqların yaqlayaçaq.
İr at häm xatın qız zialılar, säyäsmen häm aktivistalardan oyışqan Watani isemle bäysez,keçkenä isemlektä torğan Hanaa Edward Al Amal isemle Ğıraq keşe xoquqları törkemen oyıştıruçılardan berse. Edward radiobızğa xatın qızlar tawış birü belän nıq qızıqsına dide (audio)
Ğıraq ğailäsendä xatın qızlar bu turıda söyli, alar televidiniä qarıy, saylawlar ,ildäge wazığiät turında söyläşä
Edward bez suğış, sanksiälär ,intervensiä häm älege okupatsiägä ber partiäle sistema häm ir at hegemoniäseneñ näticäse dip qarıyıbz. Bez äle xatın qıznıñ tawışın işetterü, tırışlıqların berläşterü waqıtı dip uylıyıbz.İldä tınıçılq urnaştıru, balalar öçen iminlek tämin itü irekle bäysez il oyıştıruğa taba baru öçen wazğiät, säyäsät üzgärergä tieş dip söyli H.Edward:
Ämma namzät Edward ta xatın qızlarnıñ üzgäreş teläklären bu saylawlar ni däräcädä qänäğätländerer ber dä äytä almi.
Ber säbäp, namzätlärneñ üz kündermälären saylawçılarğa işetterü häm alarnı mobilizatsiäläw qıyınlığı. Saylaw aldı kampaniäse dä yış qına bik çiklängän keçkenä cıyılışlarda ğına alıp barıla, Çönki zur cıyınnar ğıysyançılarnıñ iqtibarın cälep itär digän qurqu bar.Platform, programmanı mätbuğat, basmalarda ğına iğlan itü , kalendar, plakatlarda ğına üzläre turında işetterüne citärlek dip uylamıy Hanaa Edward .Ul ayruça saylaw kampaniäse alıp barmıy awıl cirlärendäge xatın qızğa ireşü bik qıyın di.
Awıl cirlärendä xatın qıznıñ kemgä tawış biräçägen ğailäneñ ir atı yäki qabilä başlıqları äytäçäk. Andıy urınnarda eşçänlek alıp barğan xatın qız aktivistlar yış qına din kultura bilgelägän çiklärne ütep xatın qıznı irekländerüdä ğäyeplänälär. Saylawlar turında awıl cirlärendäge xatın qız küpme häm närsä belä bilgele tügel. Ğıysyançılarnıñ aktivlığı säbäple irlär alarnı urnalarğa cibärerme anısı da bilgesez. Küp kenä analitiklar mondıy kampaniä şartlarında Ğıraqnıñ yaxşı belengän säyäsi citäkçeläreneñ oyıştırğan zur koalitsiälär fayda küräçäk di. Çönki bu citäkçelärneñ zur öleşeneñ yaxşı oyışqan dini yäki sekular partiäläre bar häm alar yaqlawçıların saylawlarğa qatnaşırğa öndi ala.Bu köçle citäkçelär unyıllarça Saddamğa opozitsiädä tordı häm rejim cimerelgännän soñ xäzer säyäsi säxnädä östenlek itä. Xatınnarnıñ parlamentqa saylanuı bik möhim Çönki bu Parlament Saddamnan sonğı konstitutsiäneñ äzerlänüen qarap baraçaq häm yaña xökümätne saylayaçaq. Ğıraqnıñ dini partiäläre belän xatın qız xoquqların yaqlawçılar misal öçen ayrılışu miras, aliment häm başqa ğailäwi bäxäslärdä şäriğät qanunnarı ni däräcädä rol uynarğa tieş digän mäsälädä bäxäsläşläşte inde. Ğıraqnıñ çağıştırmaça progresiv ğailä qanunnarına dini üzgäreşlär kertergä teläwçelärne üz waqıtında okupatsion administratsiäneñ citäkçese Paul Bremer veto salaçaqmım dip tuqtatqan ide. Ämma bu mäsälälär konstitutsiä yazıla başlanğaç yañadan kütäreläçäk.Ğıraq feministları da üzaralarında bülengän. Şığıy xatın qız namzätlär başlıça şäriğätkä nigezlängän konstitutsiäne yaqlıy.Bu älbättä xatın qıznıñ cämğiätäge rolen çiklär ide Sekular xatın qız namzätlär isä konservativ citäkçelek xatın qıznıñ iä bulğan xoquqların çiklär häm alarnı çitkä qağar dip qurqa. Zur şähärlärdä xatın qızlarnı saylawlarğa qatnaşırğa çaqırğan plakatlar da törle. Bagdad Universitetı diwarlarında yalanbaş, cinsez külmäkle matur student qız foto räseme yanında sineñ tawışın sineñ kiläçägen dip yazılğan şiğar bulsa könyaqnıñ izge şähärlärendä qapqara kiemle äbilär äytä bu şiğarnı ä konservativ könbatış şähärlärendäge plakatlarda şuluq şiğar bulsa da anda yäş ana ber qulında bala ikençesendä saylaw isemlegen totqan. Xatın qızlar Ğıraq xalqınıñ 55%ın täşkil itä häm alarğa parlamenttağı 275 urınnın 4tän ber öleşe garantiälängän. Afişlardan añlaşılğanıça alar ber tawıştan söylämi. Ğıraqta saylawlar waqtında çiklärneñ 3 kön yabıq totıluı terrornı kimeter, xalıq küpläp tawış birergä barır dip ömed itäse kilä.
Färidä Xämit


text:
Title News
Rafael Xäkim: «Minemçä tatar ülmägän, yoqlamağan da. Ul köç cıya. Yılamıyça, zarlanmıyça, üzläre buldırğança eşlägän keşelär böten Rusiä buylap barlıqqa kilä başladı. Bu ayırım tatarlarnıñ eşen ber taşqınğa berläşterergä kiräk. Zur Tatarstannı tözü, yağni Respublikanıñ xakimiäten häm räsmi tatar oyışmaların ber çeltärgä totaştıru waqıtı citte. Şuşı oyışma tiräsendä mäğlümät çaraları, şirkätlär, zıyalılar berläşergä tieş. Şul waqıtta tatarlanıñ däräcäse kinät kenä üsep kitäçäk.» /Tatarstan yäşläre/
Lev Ovrutskiynıñ fikere alğa taba niçek üzgärer - waqıt kürsäter. Yazılu kompaniäse äle tamalanmağan bit. Ä xäzergä başqa temalar turında.
Tatarstan yäşläre gäzitendä bu atnada bik küp tapqır telgä alınğan, tikşerelgän, soqlandırğan, tänqitlängän avtor Rafael Xäkimneñ «Kem sin tatar?» digän şälkemnän çirattağı mäqäläse basılıp çıqtı. Ul mädäniätkä bağışlandı. Anda ul moña qädär tikşerelgän din temasına da qağılıp kitä. Dinne mädäniätneñ ber öleşe, dip atap Rafael' Xäkim islamnıñ iñ möhim däwerlären barlap çığa. Töp iğtibarnı avtor islamnıñ yañaru çorı -- cäditçelekkä birä. Cäditçelärne ul intellektual' qaharmannar dip atıy. Bu täğlimätneñ universal buluına da basım yasıy ul. Yäğni cäditçelek tatarğa ğına xas küreneş digän fikerne inqär itä. Mädäniätne üsterü cirlege -- urta belem sisteması, digän fiker äytä avtor. Tatarstanda bu sistema tössez häm qızıqsızğa äwerelä bara digän däğwä dä belderä Rafael Xäkim. Zaman Tatar universitetı açunı taläp itä, dip ul süzen bolay däwam itä:
«Tatar universitetın açu turında qarar bar, ämma monı aqlıy torğan konsepsiä tözü mäğkül. Ägärdä süz nindi teldä uqıtu turında ğına barsa, Pedagogiä universitetın kiñäytü belän genä çiklänep bulır ide. Xikmät başqada. Tatar universitetı dönya standartalarına yünälderelergä tieş. Ul xalıqara universitet bulırğa tieş. Xalıqqa ul dönyanıñ iñ yaxşı universitetı belän xezmättäşlek itkän oçraqta ğına kiräk bulaçaq bit. Näq menä şuşı Tatar universitetı kiläçäktä tatar xalqı häm respublika öçen yaña ideyälärneñ töp çığanağı bula ala häm bulırğa tieş tä.»
Mäqälä axırında Rafael Xäkim mädäniätne köç wä ilham çişmäse dip atap, anı üsterergä, xalqıbıznı saqlarğa çaqıra.
BocToчHый эkcпpecc gäzitendä isä Rafael Xäkimneñ «Kem sin tatar?» şälkemeneñ soñgı, bişençe kisäge dönya kürde. «Zur Tatarstan» dip atalğan bu mäqälädä ul, baylıqnı qayda quyırğa belmägän keşelärgä, zatlı maşina aluğa, çamadan tış zur öylär tözügä tügel, ä belem aluğa yünältergä çaqıra. Xaqimiätkä yaqın bulğaç, tänqitlärgä awır, di ul. Menä üzeñ tormışqa aşır, dip äytälär. Däwlät eşlärgä tieş digän sovet zamannarınan qalğan yalğış fiker bar, di Rafael Xäkim:
«Däwlätçelek alu millät problemaların xäl iter dip uylağan idek. Ämma Tatartannan çittä yäşäwçe tatarlarğa üz köçenä genä ömet itärgä turı kilä. Budjet aqçası küpkä citmi. Millät yaxşı belem birü mäsäläsen üze qayğırtırğa tieş. Qazan yuğarı uqu yortlarınıñ tatar yäşägän urınnarğa ütep kerüwe yaxşı bulır ide. Mäğlümät çaraları, bigräk tä elektron gäzit, radio häm sputnik televideniese üseşenä aqça qızğanmaska kiräk. Tatarstan nığığan, milli-mädäni avtonomiälär oyışqan häm möselmanlarnıñ bötenlege saqlanğan oçraqlarda ğına Rusiädä tatarlarnıñ däräcäse üsäçäk. Şuşı öç faktornı bergä cıyıp bulsa, ber genä mäsälä dä tatarlardan başqa xäl itelä almayaçaq.
Avtor şuşında uq tatarlarğa nıqlı partiä kiräk digän fekerne dä ütkärä. Ämma şul ük waqıtta, bez ber nindi keşelek qimmätlären tanımıy torğan säyäsi texnologiälär zamanında yäşibez, di. Soñğı waqıtta baş qalqıtqan faşizm da -- şunıñ näticäse. Latin grafikasın tıyu da, Rusiäneñ qanunıylaştırılğan şovenizmı, dip sanıy avtor. Urıs quya torğan «Närsä eşlärgä?» digän soraw, tatarlar öçen başqaça yañğırıy: «Tatar ülgänme ällä yoqlağanğınamı?». Rafael Xäkim bu sorawğa bolay cawap birä:
«Minemçä tatar ülmägän, yoqlamağan da. Ul köç cıya. Yılamıyça, zarlanmıyça, üzläre buldırğança eşlägän keşelär böten Rusiä buylap barlıqqa kilä başladı. Bu ayırım tatarlarnıñ eşen ber taşqınğa berläşterergä kiräk. Zur Tatarstannı tözü, yağni Respublikanıñ xakimiäten häm räsmi tatar oyışmaların ber çeltärgä totaştıru waqıtı citte. Şuşı oyışma tiräsendä mäğlümät çaraları, şirkätlär, zıyalılar berläşergä tieş. Şul waqıtta tatarlanıñ däräcäse kinät kenä üsep kitäçäk. Närsä genä äytsälär dä, respublikağa häm xalıqqa xezmät itüdän dä zurraq eş bula almıy. Qalğanı -- şaytan wäswäsäse.»
Mäqälä axırına avtor, «bülengänne büre aşar, ayırılğannı ayu aşar» digän xalıq mäqälen çığarğan. Bälkem tatarnıñ berdäm xalıq bulıp yäşägän çaqların kürep qalırbız äle dip, näticä yasıy Rafael Xäkim.
Millätneñ berdämlegen qayğırtuçılar bu atnada «xalıq sanın alu» digän säxifädä çığış yasadı. Ğomumän, bu tema alğı rätkä çıqa başladı. Şähri Qazan gäzite «Tatar tatarğa ğına kiräk» dip isemlängän mäqälä urnaştırdı. Anıñ avtorı Xämzä Bädretdinov küpmeder däräcädä Rafael Xäkim qaraşına turı kilä torğan fikerlär äytä. Ämma şul uq waqıtta Xämzä Bärtetdinov anıñ belän bäxäsläşä dä. Älege yazmasında ul Rusiä, dönya buylap sibelgän tatarlarğa Tatarstan yärdäm itmi dip açınıp yaza. Täkäbberlekkä, başbaştaqlıqqa, bitaraflıqqa yul quyılu --yöräk sızlawın köçäytä, di ul häm şundıy missallar kiterä:
«Çiläbe ölkäsennän suqmaq saluçı Luiza Zakiryanova Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ kadrlar bülegennän “Atqazanğan mädäniät xezmätkäre isemen çitlärgä birü mömkinlegebez yuq”, - dip borıp çığarılğanda, ul üzen häm fikerdäşlären niçek Tatarstannıñ wäqälätle wäkile itep küz aldına kiterä alsın inde? Taşkenttağı geologiä-mineralogiä fännäre doktorı Röstäm Yosıpov AQŞ fännär akademiäse akademiğı itep tanılıp ta, Tatarstan Fännär Akademiäsendä üz itelä almıy. Änise yağınnan Yäşel Üzän rayonınnan bulğan Tömän yazuçısı Yaqub Zänkievqa 1994 yılda basılıp çıqqan «İrtış tañnarı» digän romanı öçen Tuqay bülägen alu çiratı 2002 yılda ğına citä ikän, «seber tatarı» milläte safına quşılırğa cıyınuçılarnı niçek itep Qazan yağına awdarıp bulsın?» dip yaza Xämzä Bädretdinov.
Şuşında uq avtor Başqortstandağı tatarlarnıñ xällärenä dä tuqtala. Alarnı ayıruça iğtibarlı bulırğa çaqıra. Tatarlarnı başqort itep yazdıruğa Tatarstan küz yomıp torırğa tieş tügel, digän fikerdä tora avtor. Anıñ fikerençä, Respublika citäkçelegeneñ çittäge tatarlarnıñ ğozerlären işetmäwe arqasında, alar üzläre xaqında çın-çınlap qayğırtuçı barlığın sizmi, digän näticä yasıy Xämzä Bärdetdinov.
Mädäni comğa gäzitendä çığış yasağan Räşit Ğarif ta Başqortostan tatarların yaqlap çığa. «Ber-berebezgä teräk bulıyq, kiräk bulıyq» dip isemlängän mäqäläsendä avtor bolay di:
«İldä xalıq sanın alu yaqınlaşa barğan sayın başqort millätçeläre qotırğannan-qotıra bara. Andıy küñelsez, yämsez xäbärlärne Azatlıq radiosı da daimi citkerep tora. ЗBeздa ПoBoлжbя gäziteneñ “Räximov xaqimiäte «başqortlaştıru» aksiäsen ütkärü öçen zur aqçalar tota” dip raslawı, ber qarasañ, ışanırlıq ta tügel. Üz xalqınıñ sanın arttırunı tuğandaş xalıqnı kimetü isäbenä alıp baru bernindi qanunğa häm äxläqıy normalarğa sıymıy. Qızğanıç, läkin fakt.» - dip yaza Räşit Gärif. Tatar üzen barı tik üze genä saqlıy ala, digän süzlär belän tämamlana bu mäqälä.
Tatarstan matbuğatında başqort qorıltayı da kiñ çağılış taptı. Böten tatar gäzitlärendä Mintimer Şäymievnıñ qorıltayda yañğırağan çığışı baslııp çıqtı. İñ berençelärdän bulıp bu çığışnı Tatarstan yäşläre bastırıp çığardı. Watanım Tatarstan, Mädäni comğa gäzitläre dä bu qorıltayğa iğtibar kürsätte. BocToчHый эkcпpecc gäzite prezident çığışın bastırıp çığaru belän çiklänmi, qorıltay barışı xaqında da üz fikeren äytte.
«Ütkänneñ häm kiläçäkneñ şäwläläre» digän yazmanıñ avtorları İlisä Ğanieva häm Rinat Bilalov bu xaqta bolay yazdı:
«Qorıltaydan ike törle tä'sir qaldı. Ber yaqtan qorıltay Başqortostanda xaqimlek itüçe firqäneñ cıyılışına da oxşap tordı. İkençe yaqtan, qorıltay başqort milläteneñ berdämlegen häm qıyulığın kürsätte. Tatarlarnıñ çığışlarında unitarlıqqa qarşı äytelgän süzlär dä alay uq pafoslı bulmıy. Üz cirendä milli azçılıq bulıp toru, Başqortstannı tatarlarğa kisken dip kürengän adımnar yasarğa etärä. Mäsälän başqortlar, respublikağa millättäşlären qaytartu säyäsäte turında äytälär. Ä Tatarstanda, suveren bulğan yıllar däwamında da bu xaqta süz quzğatmadılar.»
BocToчHый эkcпpecc gäziteneñ qaraşı menä şundıy. Başqort qorıltayı turında yazmalar bu atnadan arı däwam itmäs kebek, ä Başqorstandağı tatarlar digän temağa Tatarstan matbuğatı äylänep qaytır dip farazlap bula. Bügenge küzätüdä telgä alınğan mäqälälärgä qaytawazlar da alğa taba dönya kürer, dip ömetlänik.
Bu atnada küpçelek tatar gäzitläre, yıraqtağı yaqın tuğannar, qırım tatarları xaqında yazıp çıqtı. Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşıtmasında qrım tatarlarına tulı ber bit bağışlandı. Anda qırım tatar şağırläreneñ äsärläre dönya kürde. Kübesençä watannı söyügä bağışlanğan şiğerlär Taşkent häm Aqmäçet arasında yazılğan, dip bilgelänä. Şuşında uq Mirğaziän Yunısnıñ «Arabat uğı» digän xikäyäse dä dönya kürde. Älege äsärdä üz tarixında küpne kürgän, küpne kiçergän, läkin sınmağan-sığılmağan xalıqnıñ faciğale ber säxifäse açıla. Nogman Çäläbi-Cihannıñ «Ant itkänmen!» digän şiğerendä mondıy yullar bar:
«Ant itkänmen, süz birgänmen millät öçen ülärgä, Qan-yäş tükkän millätemneñ qanı öçen tülärgä! Monı kürmi meñ yäşäsäm, qorıltaylı xan bulsam, Ber kön mine qaberçelär qabat kiler kümärgä.»
Bu şiğer 1918 yılda Baqçasarayda basılğan bulğan. Häm soğınnan ul qırım tatarlarnıñ milli gimnına äwerelgän. Bu könnärendä Qazanda Qırım tatarları könnäre bara. Tatar cirendä bulğan oçraşular, alar tä’sirendä tuğan xislär xaqında kiläse atna matbuğatı xäbär itär. Matbuğat küzätüwen Bikä Timerova äzerläde


text:
Tatarstan xökümäteneñ tatar dönyasına yardäme.
Xalıq sanın aluğa 13 kön qaldı. Bu waqiğa mäğlümat çaralarında, törle däräcädäge kiñäşmälärdä, däwlät oyışmalarında kön tärtibenä berençe mäs'älä bulıp mende.
Bötendönya tatar kongressı binasında çärşämbe könne tatar jurnalistları belän oçraşu buldı. Kirov ölkäse, Orenbur, Mordoviä, Piterbur häm başqa ölkälärdän kilgän xäbärçelärne ber cirgä ber bik küñelle säbäp cıydı. Tatarstan xökümäte küptänge wäğdäsen iskä töşerep, respublikadan çittä çığuçı tatar gäzitläreneñ matdi xälen yaxşırtu öçen yaña kompyüterlar taratırğa buldı.
Oçraşunıñ başında, Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov älege märtäbäle forumnan soñ kilep tuğan xälgä analiz yasap, iñ aktual temalar rätenä xalıq sanın alu problemasın quydı.
Jurnalistlar, üz çiratında, obyektiv mäğlümat taratu mäs’älären kütärep çıqtı. Añlaşılmawçanlıqlar, mäğlümat taratuda kilep tuğan totqarlıqlar, bastırunıñ sıyfatı - bolar barısı da tatar dönyasınnıñ informatsion tirälegen tudıruğa qomaçawlıy. Ä menä milli basmalarnıñ xäbärçeläre quätle kompyüter yärdämendä internet çeltärenä dä totaşsalar, tatar matbuğatı yaña sulış alır ide, digän fiker alındı. Bälkem alege xıyallar tormışqa aşar. ICL KPVO VS zavodında cielğan cihazlar çärşämbe könne iyälärenä tapşırıldı. Tatarstan xökümäte 35 töbäkkä yaña kompyüter büläk itep birä. Bu oçraşuğa 10 ölkä wäkile genä kilgän ide, şüña kürä cihazlarnı tapşıru ale däwam itäçäk.
Orenburda çığuçı “Yaña waqıt” gäzitennän Fännür Ğaysarov: Tatarstanğa bik zur räxmät. Bezneñ kompyüter bik iske ide.
Perm ölkäsendä çığuçı “Tañ” gäzitennän Rinat Urazov: Bezgä kompyüter bik kiräk ide. Bez, şulay uq, tatar jurnalistlarina da qıtlıq kiçeräbez, Qazan däwlät universitetinıñ jurnalistika bulegendä bezgä kwota birelsen ide.
Yaña kompyüterlar quätle bulsa da, älegä alarnıñ eş programmaları yuq. Şuña kürä xäbärçelärgä cihazların eşkä yaraqlı xälgä kiterü öçen şaqtıy tırışırğa turı kiläçäk. Çit ölkälärdä tatar xäreflären tabu bigräk tä awır problema bulıp tora. Xäbärçelärgä «Azatlıq» radiosı çığarğan kompakt tälinkä dä taratıldı. Anı qullanuçılar zamança tatar estrada cırları belän tanışudan tış, şuşı tälinkäne kompyüterğa quyıp, tatarça xäreflärne dä taba alalar.