text:
Dekabrniñ 4-nde Aqmescitte Rostov okrugı seyyar mahkemesiniñ oturışuvında mahkeme «Yaltadaki Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarınıñ tevqif müddetini 2018 senesi mayıs 27-ne qadar uzattı.
Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Tevqif müddeti Muslim Aliyev, Emir-Useyin Kuku, Vadim Siruk, Enver Bekirov, Refat Alimov ve Arsen Cepparovğa uzatıldı.
Rusiye prokurorı, «qabaatlanğanlar iş boyunca delillerni yoq ete bile, şaatlarğa tesir ete bile, mahkemeden qaça bilecekler
Dekabrniñ 4-nde Aqmescitte Rostov okrugı seyyar mahkemesiniñ oturışuvında mahkeme «Yaltadaki Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarınıñ tevqif müddetini 2018 senesi mayıs 27-ne qadar uzattı.
Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Tevqif müddetini Muslim Aliyev, Emir-Useyin Kuku, Vadim Siruk, Enver Bekirov, Refat Alimov ve Arsen Cepparovğa uzattılar.
Rusiye prokurorı, «qabaatlanğanlar iş boyunca delillerni yoq ete bile, şaatlarğa tesir ete bile, mahkemeden qaça bilecekler»ini sebep olaraq kösterdi. Advokatlar, devlet qabaatlayıcısı fikirni tasdiqlağan vesiqalı deliller taqdim etmek yerine yalıñız öz tahminlerini bildirdi deye, mahkemeden azatlıqtan marum etüv tedbiriniñ ev apisine deñiştirilmesini istediler.
«Yaltadaki altılıq»nıñ işi boyunca tahqiqat tamamlandı. Yaqın vaqıtta Rostov okrugınıñ arbiy mahkemesi işniñ özüni baqıp başlaycaq.
Azırlıq mahkeme oturışuvınıñ vaqtı ve yeri, dekabr 11 künü saat 10:00 (Kyiv vaqtı boyunca 09:00) Rostov okrugınıñ arbiy mahkemesi olaraq tayin etildi.
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ fiqurantları Arsen Cepparov ve Refat Alimov 2016 senesi aprelniñ 18-nde Qızıltaşta (Krasnokamenkada) yaqalanğan soñ apiste bulunalar. Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğanlarnıñ ilk dörtü 2016 senesi fevralniñ 11-nde tevqif etildi. Bular: İnsan aqları boyunca alâqa grubunıñ azası Emir-Useyin Kuku, qurucılar olıp çalışqan Aluşta sakini Muslim Aliyev ile Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov ve Yaltada yaşağan çiçek satıcısı Vadim Siruk.
Rusiye FSB tahqiqatçıları Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ figurantlarını, Qırım yarımadasında şeriyat mahkemesini (İslâm qanunları boyunca faaliyet köstergen mahkeme – QA) meydanğa ketirdi dep sayalar, bildire Qırım jurnalisti Şevket Namatullayev.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
Qırımda Rusiyeniñ ilhaqından soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


c: text/html

text:
Aqmescit – Qırım Rusiyege «Qoşuluv» yıllığını qayd etmege devam ete. Mart 18 künü prezident Vladimir Putin Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye Federatsiyası terkibine qoşuluvı aqta devletlerara añlaşmanı imzaladı. Qırımlılardan bazılarınıñ arzuları kerçek olsa, mart 18 künü defn etilgen Reşat Ametovnıñ tuvğanları bu künni közyaşları ile qarşılay.
Qırımtatarlarnıñ toplu yaşağan Aqmescit civarındaki Kurtsı mikrorayonı. Üylede soqaqalardan birine maşinalar kele. Bir qaç yıl evelsi Reşat Ametovnıñ qurğan eki qatlı evniñ ögünde toqtaylar. Maşinalardan esasen yavluqlarnı baylağan esli başlı qadındar ve taqiyeleri ile erkekler – Ametovlarnıñ tuvğanları çıqa.
Qırımğa Rusiye istilâsına qarşı narazılığı ile Aqmescitniñ Lenin meydanına çıqqan erkekni bıltır martnıñ başında tutıp alğanlar. Şaatlarnıñ malümatına köre, bunı o vaqıt Akmescit merkezinde nevbette bulunğan Qırım «halq imayesi» vekilleri ettiler. Eki aftadan soñ Reşat Ametovnıñ cesedi Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan köyünde tapıldı. Erkekniñ bedeninde azap izleri bar edi, başı yapışqan şerit ile sarılğan edi. Berilgen malümatqa köre, ölüm sebebi pıçaq ile yapılğan köz yarası oldı. Üç künden soñ Reşat Ametovnı Aqmescit mezarlığında defn ettiler. Cinayetni sımarlağan ve amelge keçirgenler alâ daa tapılmadı. Yaqında ise cinaiy işniñ taqiqatı toqtatılğanı aqqında malümat peyda oldı. Reşat Ametovnıñ apayı Zarina ve üç ufaq balası qaldı.
Dua merasiminde Ametovlarnıñ evinde bir 30 insan toplandı. Adetke köre, qadınlar ayrı odada – evniñ birinci qatında, erkekler – ekincide otura. Reşatnıñ anası Refiqa hanım musafirlerni evniñ ögünde qarşılay, közlerinde yaş körüne. Merhumnıñ apayı Zarina qave pişire.
«Biz soy-sop, qomşularımıznı, Reşatnıñ dostlarını davet etik», – dey Reşat Ametovnıñ ağası Refat Ametov. O, taqiq ile işbirlikte bulunıp, cinayetniñ taqiqatını öz başına keçire. Refat Ametovnıñ fikrine köre, işbu öldürüvniñ açılması içün yuqarıdan kelgen siyasiy iradeniñ olması lâzim.
Evge kostümni kiygen esli başlı adam kire – dua oquycaq yerli mola Nuri ağadır. «Bugün biz Reşat Ametovnıñ ölüm yıllığı munasebeti ile toplandıq. Şu künü insannı añalar, Quran oquylar, Rabbiden günâhlarnıñ afu etilmesini, balalarına ise – sabır bermesini soraymız», – dedi molla.
Dua merasimi bir saat sürdi, bundan soñ musafirlerni çeşit yemekler ile sıyladılar. Cuma künü Aqmescitniñ merkeziy Kebir Camisinde Reşat Ametovnıñ hatırasına dua oquldı.
«Bülletenlerni öpip yürdik»
Ametovnıñ tuvğanları onı Qırım paytahtınıñ merkeziy meydanında añğanda, – mında «Qırım baari»ne bağışlanğan bayram başlandı.
Aqşamğa qadar mında Rusiye, Qırım bayraqları altında bir qaç biñ insan toplandı.
«Evimizge qayttıq!» – ara-sıra dep tekrarlay sanadan alıp barıcı, onı el çırpmalar ile alğışlaylar.
Ekranlarda Vladimir Putinniñ muracaatı kösterilgende, toplanğanlar daa ziyade şapıldatmağa başladılar. «Yıl evelsi şu künleri Rusiye, Rusiye halqı birligini, qırım ve aqyarlılar içün tuvğan yalılarına qaytmaq isteginde vatanperverligini kösterdi», – dedi Rusiye prezidenti Moskvadan.
«Şu künü quvançtan ağlay edim, arzum kerçekleşti, evimizge qayttıq», – dey Qırım.Aqiqat mühbirine Rusiye bayrağı ile turğan qadın.
«Biz, ağlamaqtan ğayrı, bülletenlerni öpe edik (mart 16 künü «referendum»da. – Muar.), – dey başqa qadın. Bundan soñ birden şiirler ile qonuşa: «Hainlik dünyasında acayip bir al: Qırım artıq Rusiyedir – maşalla!»
Yanında altı insandan ibaret bir gruppa – cemaat ögünde alkogolni içmege yasaq etken politsiya hadimlerine baqmadan, bayram munasebeti ile konyak içip tura. «Bugün büyük bayram», – deyler olar.
«Bizim Qırım içün sağ oluñız», – dey öz levhasında bir erkek.
Meydan kirişinde insanlar Rusiye bayraqlarını sata: 50, 100 ve 200 rubleden. Seyirciler artistlrnen yırlay, oynaylar.
Tedbir fişenkler ile yekünlendi.
Belli ki, mart 18 künü Qırım akimiyeti raatlıq kününi ilân etken edi. Lenin meydanında keçirilgen bayram kontsertinden ğayrı, şeer merkezinde Rusiye Qara deñiz flotu Aqmescit garnizonınıñ yürüşi keçti. Uçaq alanı territoriyasında uçaq ve vertolöt, Rusiye Fevqulâde işler nazirliginiñ tehnikasınıñ sergisi keçti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İşğal etilgen Qırım ve Aqyardan qıtaiy Ukrainağa 20 biñ 689 insan köçip keldi, avgust 12-ne köre, dep bildire Fevqulâde vaziyetler boyunca Devlet hızmeti.
«Olğan malümatqa köre, vaqtınca işğal etilgen territoriyadan ve terrorizmge qarşı ameliyat keçirgen rayonlardan diger regionlarğa 923 biñ 505 insan köçip keldi, şu cümleden, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden 902 biñ 816 insan ve Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardan 20 biñ 689 insan, olardan 157 biñ 305 bala, 451 biñ 27 saqat ve esli başlı insan», – denile beyanatta.
Aynı zamanda, QMC Ukraina prezidenti temsilciliginiñ matbuat hızmeti qıtaiy Ukraina qısmında işğal etilgen Qırımdan köçmege mecbur olğan 20 844 insan yaşağanı aqta bildire.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayında işğal etti.


text:
ABD prezidenti Donald Trump İranğa qarşı kirsetilecek yañı iqtisadiy sanktsiyalar kirsetilecek, dep ilân etti.
«İran, areket tarzını deñiştirgenine qadar yañı iqtisadiy sanktsiyalar devam etecek», – dep ayttı Trump.
Yanvarniñ 8-nde yapqan çıqışında İrannıñ Iraqtaki ABD bazalarına endirgen darbeleri neticesinde amerikalılar zarar körmedi, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bazalar «pek az zarar kördi», dep bildire Azatlıq Radiosı.
Onıñ işandırğanına köre, İran iç bir vaqıt nükleer silâsınıñ saibi olamaz.
ABD prezidenti NATOğa muracaat etip, «Yaqın Şarq esnasında» daa çoq iştirak etmesini istemege planlaştıra.
Yanvarniñ 8-ne keçer gecesi İran Iraqnıñ ğarbi ve şimalinde ABDniñ eki bazasına darbe endirdi.
Trump, İran generalı, İslâm inqilâbı Qaravul korpusınıñ «Kuds» mahsus tedbirleri quvetleriniñ komandanı 62 yaşında Kasem Suleymani öldürilgen ava darbesini tasdıqlağan edi. «Kuds» (Qaravul korpusı kibi) ABDde terror teşkilâtı olaraq tanıla.


text:
FSB, Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi ve bergi hızmetiniñ hadimleri Bağçasaray rayonınıñ Foti Sala (Nijnâya Golubinka) köyünde qırımtatar faali Nariman Temirkaliyevke ait Tehnik hızmet stantsiyasına (THS) «teşkerüv» yapmağa keldi. Aralarında quvetçiler olğan müessise hadimleri onı «federal qanunlarğa riayet etüv» ve «ekstremist faaliyetine para berüv» ceetinden teşkerdi, dep bildirdi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtı Qırım.Aqiqatqa haber etti.
«THS saibi yoq edi, beş hadimi içeri kirdi, ne yapqanları belli degil. Soñra o, avtoserviske keldi, anda teşkerüv qararı berildi, FSB Temirkaliyevniñ faaliyetini baqsın dep prokuraturağa muracaat etken eken. Nariman, Anayasanıñ 51-inci maddesine esaslanıp, bir şey añlatmadı ve çıqmalarını rica etti», – dep aytıla haberde.
Faalniñ birleşmege haber etkenine köre, quvetçiler qararları bar dep, ketmege razı olmadı.
«Soñra farqlı çapçaqlarnıñ fotoresimlerini yapqanlar. Uquq qoruyıcılar anda ne bar dep soradı, Temirkaliyev anda maşina yağları saqlana, dep ayttı. Uquq qoruyıcılarından biri anda patlayıcı kibi bir şey tapıla bile, dep küldi. Soñra qomşularnı soraştırıp ketkenler. Nariman bu teşkerüvni qırımtatarlarnı qorquzuv ve basqı dep saya, halqnı bölip, siyasiy mabüslerge qol tutmaqtan vazgeçmesini isteyler», – dep qoştı «Qırım birdemligi».
Advokat Emil Kurbedinov adiseni izaatlap, «quvetçiler kene basqı yapmağa tırışqanından» emin, dep ayttı. O, «teşkerüv» Temirkaliyevniñ «Qırım birdemliginiñ» faali olmasınen bağlay. Kurbedinov, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Marlen Asanovnıñ işi de aynı şekilde qapatıldı, dep hatırlattı.
«FSB onıñ işini bastırdı», – dep bildirdi Kurbedinov.
Rusiye quvetçileri, bergi müessiseleri ve Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ resmiy izaatları yoq.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi sentâbrniñ 16-nda Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca üküm çıqardı. Marlen Asanov 19 yıl sert rejimli koloniyada, Memet Belâlov 18 yıl sert rejimli koloniyada ve bir buçuq yıl sıñırlav; Timur İbragimov 17 yıl sert rejimli koloniyada ve bir buçuq yıl sıñırlav; Server Zekiryayev 13 yıl sert rejimli koloniyada; Server Mustafayev 14 yıl sert rejimli koloniyada ve bir yıl sıñırlav; Seyran Saliyev 16 yıl sert rejimli koloniyada ve bir yıl sıñırlav; Edem Smailov 13 yıl sert rejimli koloniyada ve bir yıl sıñırlavğa üküm etildi. Ernes Ametov qabaatsız tanılıp, mahkemede azat etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin dekabrniñ 29-nda Suriyeniñ Tartus limanındaki Rusiye Arbiy deñiz flotu (ADF) bazasınınıñ kenişletilmesi aqqında añlaşmanı tasdiqladı. Qanun, Rusiyeniñ resmiy uquq informatsiyası internet-portalında ilân etildi.
Añlaşmağa binaen, Suriye Rusiyege liman etrafındaki topraqlar ve taşınmaz malnı bedava qullanuv içün bere. Rusiye Mudafaa nazirliginde, añlaşma ADF maddiy-tehnikiy temin etüv noqtası territoriyasını 24 hektarğace kenişletmege imkân bere, dep qayd ettiler. Aynı zamanda Rusiye limannıñ infrastrukturası – sabit rıhtımlar (priçallar) ve anbar obyektlerini qullana bilecek.
Bazanıñ kenişletilmesi içün masraflar yılda 3,2 milliard ruble teşkil etecekler.
Vesiqa, Tartusta bir arada 11 geminiñ bulunması mümkün olğanını tayin ete. 2017 senesi yanvarniñ 18-nde imzalanğan añlaşmanıñ muddeti 49 yıldır. Onıñ avtomatik şekilde 25 yıllıq muddetlerge uzatılmasınıñ imkânı bar.
Dekabrniñ 26-nda Rusiye parlamentiniñ yuqarı palatası olğan Federatsiya şurası, Aq deñizdeki Tartus limanında bulunğan arbiy deñiz bazasında Rusiye askerleriniñ yerleştirilmesine dair Moskva ve Suriyedeki Başar Asadnıñ akimiyeti arasında yapılğan añlaşmanıñ tasdiqlanması aqqında qanunnı maqul etti.
Uzun muddet zarfında Dimaşqnıñ ittifaqdaşı olğan Moskva, prezident Başar al-Asadnıñ rejimine qol tutmaq maqsadınen 2015 senesiniñ sentâbrinde Suriyede ava kampaniyasını başladı.
Ondan ğayrı Rusiyeniñ arbiy hadimleri Latakiya vilâyetindeki Hmeymim ava bazasında bulunmağa devam etecekler.


text:
Qırımnıñ naqliyat «nazirligi» işğal etilgen Qırım ile sıñırda kiriş noqtalarına qadar barğan trenler yolcularınıñ ketirilmesini teşkil etti. Bunı Qırım naqliyat «naziri» Anatoliy Tsurkin bildirdi, – haber ete «Novosti Krıma» neşiri.
Onıñ aytqanı kibi, saba, yanvar 2 künü, insanlarnı Novoalekseyevkadan (Herson viyaleti) ketirmege kerek oldı.
«Qırım aydavcıları Novoalekseyevka stantsiyasına Kiyev vaqtı boyunca saat 4,50 (Moskva vaqtı – 5,50) kelgen Harkov-Aqmescit treniniñ 200-den zide yolcusını Canköy şeerine ketirdi», – haber ete Tsurkin.
O şunı da qayd etti ki, yolcularnıñ Çonğar sıñır noqtasına ketirilmesi de teşkil etilgen eken. Bundan da ğayrı, oınñ sözlerine binayen, insanlar Novoalekseyevkağa qadar Aqmescit ve Canköy şeerlerinden doğru avtobus seferleri ile bara bile eken.
Dekabr 26 künü «Ukrzaliznitsâ» Qırım ile demir yol alâqasını toqtattı ve yarımadağa qatnağan halqara trenlerni de lâğu etti.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Herson vilâyeti Geniçesk rayonında qırımtatar siyasiy ve devlet erbabı Noman Çelebicihannıñ hatırasına bağışlanğan tedbirler keçti.
Qırımtatarlarnıñ milliy meclisleri Geniçesk rayon devlet memuriyetiniñ yardımı ile Sçastlivtsevo köyünde hatıra aqşamı ve dzüdo yarışı keçirildi. Ğaliplerge Noman Çelebicihannıñ süreti ile naşinlarnı bağışladılar.
Tedbir devamında yerli rayon devlet memuriyeti başınıñ muavini Gülnara Bekirova Noman Çelebicihannıñ «bütün milletler bir-biri yanında, el-elge ketmek kerek» olğanı aqqında sözlerini hatırlattı ve köy şurası başına ukrain ve qırımtatar bayraqlarını bağışladı.
«Menimce, bir kün kelir, Qırımda maniasız bulunıp, Vatanıñızda yaşap olursızsıñız», – dedi o bulunğanlarğa.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında dünyağa keldi. Bağçasaray, İstanbul ve Sankt-Peterburgda oqudı, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâp teşkilâtlarında iştirak etti. Çelebicihan – qırımtatarlarnıñ «Ant etkenmen!» milliy gimniniñ müellifidir.
Fevral inqilâbından soñ Qırım müftisi oldı, soñra – birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından apiske alındı, fevral 23-te Aqyar apishanesinde öldürildi. 33 yaşında Noman Çelebicihannıñ cesedi deñizge atılğan edi.
Fevral 23 künü Qırımda Rusiye bayramı qayd etile – Vatan imayecisi künü.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kiyev – Ukrainanıñ qıtaiy qısmında qırımtatar halqı sürgünliginiñ 71 yıllığına bağışlanğan tedbirlerniñ keçirilmesine azırlanalar. Yarımadada matem mitingleriniñ keçirilmesi yasaq etildi, Ukraina Yuqarı Radası ise sürgünlik qurbanlarını devlet seviyesinde añmağa qarar aldı. Qıtada yalıñız soqaq aktsiyaları degil, bediiy sergiler, kontsert, mekteplerde bu mevzuda dersler keçirilecek.
44 senesi sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan bir sıra tedbir Ukrainada başladı. Mayıs 14-te Mustaqillik meydanında Glavpoçtamp kirişinde qırımtatar halqınıñ tarihına dair mektüp pulları taqdim etildi. Bir künden soñ İvan Gonçar Müzeyinde «Zıncır: hatıra alqaları» sergisi açıldı. «Tamğa» esnaf ve medeniyet merkezi sürgünlikten evel qırımtatar eviniñ odasını kösterdi, milliy urbalar, turmuş eşyaları ve video levhaları taqdim etildi.
İleride daa bir sıra tedbir bar. Kiyevde mayıs 17-de qırımtatarlarnıñ qoranta arhivlerinden alınğan fotoresimler taqdim etilecek «Hatıra albomı» sergisi açılacaq. Aynı o kün aqşam Meydanda ananeviy «Yüreginde ateş yaq» aktsiyası keçirilecek. Teşkilâtçılar Qırım yarımadasını ve 71 raqamını, em de «Tamğa» ve «No genocide!» yazısını çıraqlardan yapacaq olalar.
Çubarov: Bütün dünyağa bildiremiz
Mays 18-de Kiyevde eki büyük tedbir ötkerilecek – Ukraina Milliy operasında keçirilecek hatıra kontserti ve sürgünlik yıllığına bağışlanğan bütün Ukraina matem mitingi. Kontsertte qırımtatar halqınıñ liderleri, em de ukrain akimiyetiniñ vekilleri iştirak etecekler. Ukraina prezidentiniñ etrafındaki menba Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi ki, tedbirni Petro Poroşenko da ziyaret etmesi mümkün.
Meclisniñ Kiyev temsilciligi bütün Ukraina mitingi kütleviy olacağına ümüt ete.
«Elbet de, Qırımda olğanı kibi kütleviy olmaycaq. Amma mında, tahmin etkenimiz kibi, aman-aman 3 biñ qırımtatarı endi bar. Başqaları da qoşulacaqlar. Keçken sene o qadar çoq adam köçip kelmegen edi, amma kene de bayağı adam oldı», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev.
Mitingniñ esas şiarı: «Mayıs 18 künü epimiz – qırımtatarmız»
Ukraina malümat siyaseti Nazirligi miting keçirilmesine malümat ceetinden yardım ete. Nazirlik tarafından Kiyevde şeer sakinlerine aktsiyağa kelmek çağıruvları ile citylightlar qoyulğan edi. Mitingniñ esas şiarı: «Mayıs 18 künü epimiz – qırımtatarmız».
Mayıs 14-te Ukraina Yuqarı Radası «2015 senesi hatıra ve yubiley künleri aqqında» qararına sürgünlik qurbanlarını añma 2015 senesi mayıs 18 kününi devlet seviyesinde keçirmek maddesini qoştı. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa qayd etti ki, parlamentniñ qararı Qırımnıñ işğalden azat etilmesine taba atılğan kiçik bir adım ola.
«Qırım toplulığına tam ve küçlü işaret beremiz, halqara toplulıq içün mevamımıznı qayd etemiz. Qırımda işğalci rejimni pekitmege tırışqanlarğa da işaret beremiz. Bütün bu taraflarğa baqılsa, işbu qarar müsbet ola», – dep ayttı Meclis reisi.
Ukraina tasil ve ilim Nazirligi de sürgünlik yıllığına azırlandı. Qırımdan sürgün etilgen qırımtatarlar ve diger halqlarnıñ temsilcilerini añmaq maqsadı ile mayıs 18-de yekâne dersni keçirmek tevsiyesi ile mektüp er bir mektepke yollanıldı.
«Oğrağanımız vaziyette müimi şu ki, talebelerimiz bu facianı, qırımtatar halqınıñ ağır taqdirini bilmek kerekler. Keçirilecek ders buña diqqatnı celp etmeli», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa umumiy orta ve mektepten aldın tasil departamentiniñ müdiri Yuriy Kononenko.
Onıñ bildirgenine köre, sürgünlik aqqında ders keçirilmesi mecburiy degil. Nazirlik mekteplerge bunıñ kibi dersni keçirmege tevsiye etip, usulşınaslıq malümatlarını yolladı. Oquv yurtlarınıñ memuriyeti ve ocaları dersni keçirmekmi-yoqmı özleri qarar alacaqlar.
Lviv, Melitopol ve Novoalekseyevkada mitingler
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ qayd etkenine köre, matem tedbirleri yalıñız Kiyevde degil, çoq semetdeşi yaşağan Herson, Zaporojye ve Lviv vilâyetlerinde de keçirilecek.
«Vilâyet memuriyetleriniñ tafsilâtlı tedbirler planları bar, bunı resmiy akimiyet Qırımtatar Milliy Meclisi ve yerli cemiyetler ile beraber yapa», – dedi Çubarov.
Keçken seneleri Geniçesk rayonınıñ qırımtatar eyyetleri avtobuslarnen Aqmescitke bara ediler
Herson regional Meclisiniñ reisi Asan Aliyevniñ bildirgenine köre, keçken seneleri Geniçesk rayonınıñ qırımtatar eyyetleri avtobuslarnen Aqmescitke bara ediler, lâkin bu yıl böyle bir şey olmaycaq, çünki Qırımdaki mitingniñ keçirilmesi yasaq etildi.
«Bizim esas tedbirimiz – qırımtatarlarnıñ Qırım sürgünliginiñ 71 yıllığına bağışlanğan miting – qırımtatarlar toplu yaşağan yerde – Geniçesk rayonınıñ Novoalekseyevka qasabasında keçirilecek. Saat 10-da miting başlaycaq», – dedi Aliyev.
Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonındaki tedbirler planında – dua, akimiyet vekilleriniñ çıqışı, Herson regional Meclisi reisiniñ muracaatı, veteranlarnıñ sürgünlik hatıraları, balalarnıñ icadiy çıqışları, sergi. Medeniyet evinde «Haytarma» filmini kösterecekler, sürgünlik qurbanlarınıñ abidesine çeçekler qoyulacaq.
Zaporojye vilâyetiniñ regional Meclisi Melitopolde hatıra aktsiyasını ötkermek niyetinde. Teşkilâtçılar onıñ iştirakçileri şeer soqaqlarından yürüş ile keçip, merkeziy meydanda mitingde toplaşacaqlarını planlaştıralar.
Sürgünlik yıllığına bağışlanğan bir sıra çeşit tedbir Lvivde de ötkerilecek. Krım SOS teşebbüsiniñ koordinatorı Alim Aliyev Qırım.Aqiqatqa qayd etti ki, hatıra aktsiyalarınıñ keçirilmesi anda pek müim, çünki keçken sene devamında Qırımdan köçip kelgen bir çoq qırımtatarı Lvivde yerleşti.
Lviv demir yolu qırımtatarlarnı sürgün etkende qullanğan vagonlarğa beñzegen vagonnı açacaq
«Elimizde olğan malümatqa köre, tahminen 2 biñ qırımtatarı Lvivge köçip keldi. Mayıs 18 bizim içün büyük bir emiyet taşıy. Bu kün Stalin repressiyalarınıñ qurbanlarını añmaqnen beraber özümizge sual beremiz – halqımıznı saqlap qalmaq içün neler yapmaq kerekmiz», – dep ayttı Alim Aliyev.
Onıñ bildirgenine köre, Lvivde tedbirlerni azırlağanda medeniy aktsiyalarğa emiyet berildi.
«Lviv demir yolu qırımtatarlarnı sürgün etkende qullanğan vagonlarğa beñzegen vagonnı açacaq. Anda oyunnı sanalaştıracaqmız, adamlar sürgünlik ikâyelerini oquycaqlar, ve fotosergisi de keçirilecek. Kiçik lektsiyalar ile matem aqşamı keçirilecek, Lviv sakinleri sürgünlik yıllarınıñ yırlarını icra etecekler», – dep añaşttı Krım SOS koordinatorı.
Lvivdeki tedbirler, Kiyevde olğanı kibi, – mayıs 18 künü aqşam Svoboda meydanında matem mitingi ile bitecek.


text:
Ukrainadaki BM insan aqları monitoring missiyası Rusiyeni qırımtatarlarnı, musulmanlarnı taqip etmesini ve qırımlılarnı Rusiyede askerlikke çağırmasını toqtatmasına çağıra. Bu aqta missiyanıñ 2020 senesi fevralniñ 16-ndan iyülniñ 31-ne qadar yañı maruzasında aytıla.
Esabatta qayd etilgenine köre, Qırımda ekstremizm ile küreş qanunlarınıñ qullanıluvı diniy faaliyetni sıñırlamaqta.
«İşğalci devlet olğan Rusiyeni Qırımda yarımada sakinlerini din kütkenlerini içün taqip etmesini ve Qırım sakinlerini Rusiye silâlı quvetlerine askerlikke çağırmasını toqtatmasına çağıramız», – dep aytıla haberde.
Daa evel berilgen malümatqa köre, BM Ukraina monitoring missiyası, «Rusiye Qırımdaki insanlarnıñ suv teminlevinden mesüliyetli ola», dep israr etti.
BM missiyası, Rusiye akimiyeti mabüslerni Qırımdan qomşu Rusiyege avuştırmağa devam ete, dep bildirgen edi.
İyülniñ başında BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair maruzanı taqdim etip, yarımadada işkence qullanıla ve söz serbestligi sıñırlanıla, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Türkiye kütleviy haber vastaları oktâbr 31-de «Cumhuriyet» esas muhalifet gazetasınıñ baş muarriri yaqalanğanını bildire. Neşirniñ saytında aytıla ki, baş muarriri Murat Sabuncu ve yazıcı Güray Öz evlerinde keçirilgen tintüvlerden soñ yaqalandı. Bunıñ sebebi şimdilik belli degil. Bu aqqında Radio Svoboda bildire.
Olarnı vaiz Fethullah Gülen ile bağlı olmasınen qabaatlanğan şahıslarğa yapılğan basqı vaqtında yaqaladılar. Onı Türkiye akimiyeti iyül ayındaki devlet avdarması teşebbüsinen qabaatlay. Gülen qabaatlı olğanını inkâr ete.
Soñki aftalar içinde Türkiyede onlarnen kütleviy haber vastası, şu cümleden kürt neşirleri, qapatıldı.
«Cumhuriyet» gazetasınıñ sabıq baş muarriri Can Dündar, taqiqatçılarnıñ aytqanına köre, devlet sırı olğan malümatnı derc etkeninden altı yılğa qadar azatlıqtan marum etildi. Ğarp bu qararnı takbih etip, prezident Recep Tayyip Erdoğan zamanında Türkiyede insan aqlarınıñ vaziyeti kerginleşkeninden qasevetlengenini bildirdi.


text:
İşğal etilgen Qırımda «Çiygoznıñ işi» boyunca endi 11-ci mahkeme toplaşuvı devam ete. Zararlanğanlar sorğuğa çekile.
Toplaşuv teneffüsinde adliyeci Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, sorğuğa çekilgen zararlanğanlar 2014 senesi fevral 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radası yanında keçirilgen mitingniñ maqsatlarını bilmedi.
«Zararlanğanlarnıñ ne biri, ne de başqası mitingniñ maqsatlarını bilmedi, umumen olaraq bir şeyler televizordan eşitti, vaziyet kerginleştirilgeni aqqında bile edi, amma konkret olaraq Yuqarı şurada neler olacağını ve olar o yerde nasıl maqsat ile toplaşqanını bilmedi. Ekisi de qayd etti ki, Aksönov ve Çubarovnı kördi, olarnıñ ekisi de – Aksönov ve Çubarov – miting iştirakçilerini raat olmağa çağırğan edi», – dep qayd etti Polozov.
Sentâbr 6-da sorğuğa çekilgen eki kişiden iç biri mitingde Ahtem Çiygoznı körmedi, dep qoştı adliyeci.
«Demek ki, qabaatlayıcı taraf qayd etkeni kibi, kütleviy nizamsızlıqta onıñ (Ahtem Çiygoznıñ – QA) yolbaşçılıq rolü aqqında bir şey aytıp olamaylar. Uçqan plastik şişeler, bayraq tayaqları aqqında hatırladılar», – dep añlattı imayeci.
Sentâbr 6-da, salı künü mahkeme toplaşuvı prokurornıñ deñiştirilmesinden başlandı.
Şimdiki vaqıtta zararlanğan kişilerniñ sorğuğa çekilmesi devam ete.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.


text:
Qırım Başı yanındaki qırımtatar halqınıñ Şurası adından Qırım musulmanlarınıñ VI Qurultayı vekillerini Şura başınıñ muavini Çingiz Yakubov selâmladı ve semereli çalışmalar tiledi.
Çıqışı devamında Çingiz Yakubov, müsulmanlar diger din vekilleri ile barışıq ve dostane munasebetler içinde yaşağanını qayd etti.
Ç.Yakubov: “Cümhuriyetimizniñ tuğrasında “Seadet – birliktedir”, dep yazıla. Ve bu şiarnıñ ömürge keçirilüviniñ eñ güzel köstergiçidir. Allahqa şükür, soñki dört yıl devamında yarımadada bütün din ve medeniyet vekilleriniñ inkişafı içün kerekli şaraitler yaratılğan. Eminim ki, bugün qabul etilgen qararlar ileride biri-birimizge nisbeten ürmetniñ qaviyleşmesine yardım eter”, – dep ayttı ve er keske qaviy sağlıq ve işlerinde muvafaqiyetler tiledi.
Hatırlatamız, oktâbr 27 künü Qırımtatar devlet akademik muzıkalı-drama teatrinde Qırım musulmanlarınıñ VI Qurultayı keçirildi.
QMDİ matbuat hızmeti


text:
Yazar: İsmail KERİM
Prof Dr. İsmail Hasanoğlu KERİM[1]
Añlatma. Qırımtatarca yayınlar arasında 1930-ncı seneleri ğayet meraqlı ve salmaqlı dergilerden “Emel mecmuası” sayılmaqta. İşbu dergi 1930-ncı senelerden başlap 1940 senesine qadar neşir etildi ve hepsi olıp 154 nomeri çıqarıldı. Neşir mevqi Pazarçıq şeherçigi o zamanda Romaniyanıñ terkibinde bulunmaqta edi. 1930 senelerinñ soñunacek arab urufatında çıqarılıp, soñki on beş nomeri latin harfleri ile basılğandır. Derginiñ mündericatı ve yönelişi haqqında logotipinde böyle izaat berilmekte: “İlmiy, edebiy, içtimaiy ve iqtisadiy 15 künlük mecmua. Mesül müdiri – avukat Müstecip Acı Fazıl”. Dergi başqa devlette, SSSR-ge qarşı olğan devlette, çıqqanı sebebinden, Stalin rejimini serbest tenqit etmege imkânı olğanından, Qırımda keçirilgen bütün egrilikler, haqsızlıqlar, zulumlar, yani “raskulaçivaniye”, ziyalılarımızğa ve diger kadrolarımızğa qarşı müthiş repressiyalar, öldürüvler açıq kösterile ve stalinistlerge qarşı lânetler yağdırıla edi. İşte, maqalede bular ile beraber Qırımtatar tiliniñ inkişaf meseleleri, edebiy tilimiz haqqında diskussiyalar, edebiy parçalar ve edebiyatşınaslığımıznıñ bazı yönelme yolları, folklorımız, tarihimiz ve tarihçilerimiz haqqında söz yürütilmekte.
Anahtar sözler. Qırımtatar kündelik matbuatı, arabyazılı “Emel” dergisi, 1930 senelerinde icat etken Qırımtatar yazıcıları, Qırımtatar folklorı, edebiy tilniñ şekillenmesi ve ösmesi.
1920-nci seneleri milliy hükümetimiz sayesinde yañıdan gürlep başlağan milliy medeniyetimizde çoq qıymetli qazançlar elde etildi. Qırımnıñ özünde, Rusiye ve çetel oquv yurtlarında tasil alğan bir sıra acayip ziyalılarımıznıñ çoq sıfatlı, kvalifikatsiyalı, samimiy hızmet ve hareketleri neticesinde qısqa devir içinde medeniy küçümiz, intellektual variyetimiz birqaç basamaq daha yükseldi. Bir çoq ilim adamlarımız, yazıcılarımız, ocalarımız, medeniy hadimlerimizniñ qalp ve küçlü istidat nuru, samimiy çalışmaları, hızmetleri ile halqımıznıñ ğayıp etilgen yahut mecburen qaranlıqlarda qaldırılğan intellektual variyetini yarıqlatıp, canlandırıp hareketke ketirmege başladılar.
Yazıqlar olsun, bu acayip yükseliş çoqqa sürmedi. 1928 senesi mayıs 8 gecesinde Qırım hükümetiniñ reisi Veli İbraimov ile beraber Mustafa Abdullayev stalinciler tarafından qurşun cezasına oğratıldılar. Bulardan başqa Qırım hükümetiniñ çeşit yüksek maqamlarında bulunğan daha 15 adam çeşit yıllıq şiddetli haps cezasına hüküm etildikten soñ, bölşevizmniñ eñ müthiş ve qoyu totalitar yuvalarında büyük hız ve hararet alğan vulgar sotsiologizminiñ küfür ğayeleri Qırımğa da avuşıp at oynatmağa başladılar. Halqımıznıñ asırlarca toplağan medeniy variyeti yoqqa çıqarılıp, onı saqlamağa, östürmege ıntılğan intelligentsiyamızğa ise, “burjua milletçisi”, “dünya imperializmasınıñ agenti”, “halqnıñ hain duşmanı” kibi ibliscesine yarlıqlar taqılıp, bütünçikleri stalincilerniñ amansız, acımasız repressiya degirmenine oğradılar.
Esas qısım. Tabiy, şu seneleri keçilmez demir çubuqlarınen, tırnaq-saçınacek silâhlı millionlarca askerlernen horalanğan bolşevikler devletinde vulgar sotsiologizmi marazı biylegen matbuatımızğa qarşı yahut alternativ fikir bildirgen gazet ve jurnallar kesin olaraq çıqarılmadı ve çıqarılamadı.
Lâkin tamam şu aralarda, yani 1930 senesi yanvar 1-den başlap, Romaniyada, Pazarçıqta, başqa siyasiy ve sotsial durumda yaşağan semetdeşlerimiz Qırımtatar tilinde “Emel mecmuası” adlı jurnalnı çıqarmağa başladılar. Derginiñ esasçısı belli Qırımtatar advokatı Müstecip Ülküsal edi. Bazı haberlerge köre, yañı jurnalnıñ adını andaki şairimiz Memet Niyaziy (1878–1931) qoyğan. Cenkten evvelki aman-aman bütün devrinde “Emel mecmuası” arab harflerile neşir etilip, hepsi olaraq 154 nomeri çıqqandır. Yalıñız 1939 senesi 7-nci (140) nomerinden başlap metinler latin urufatında derc etildi. Mecmuanıñ logotipinde münderice ve yönelişi haqqında böyle haber berilmekte: “İlmiy, edebiy, içtimaiy ve iqtisadiy 15 künlük mecmua. Mesül müdiri – avukat Müstecip Acı Fazıl”. Derginiñ 1-ci nomerindeki “İlk söz”yünde yazarlarımızdan Ümer Halid böyle dey: “Romaniyanıñ, bilhassa Dobruca parçasında yaşayan ve sayısı 180 biñge çıqqan Türklerin, fikir, ilim ve iqtisat yolunda birlikte yaşadıqları vatandaşlarından çoq geri qaldıqlarını düşünerek, bir mecmua çıqarmağa niyet ve teşebbüs ittik. Bugün çıqmaqta olan Türkçe gazetler hacim itibarıle küçük ve mündericat itibarıle daha ziyade havadisten (haberlerden) mürekkep olduqları kördigimizden edebiy, tarihiy ve iqtisadiy yazı ve munaqaşalara musaad ve zemin ola bilecek bu “Mecmua”nıñ bir an evvel çıqması lüzümine qail oldıq. Dobruca Türkleriniñ quçağında doğıp, çoq küçük yaşlarında olan bazı mecmuaların intişar meydanından az vaqıt içinde çekile virmeleri ümütsizlige ve yase (yasqa) düşürmiyur. Çünki bunlar halqımızın reqabetsizliginden (konkurentsiyası olmadığından) ziyade ümüt ve arzusından tış sebepler ve ameller yüzünden devam idememişlerdir. Yoqsa milletimiz oqumaq, bilmek ve yükselmek duyğu ve istidatı yaratılışında mevcut olduğı kibi, künden-küne ve, bilhassa büyük muharebeden soñra, inkişaf hızını almaqtadır” [1, s. 1].
Başlanğıçta 8 sahifelik olıp çıqqan “Emel mecmuası” biraz vaqıttan 40 sahifelik oldı. 1-nci nomerinden başlap 47-nci nomerinecek sahife sıraları üzülmeden devam etmekte edi. Lâkin 1932 senesiniñ 1-nci (48) nomerinden sahifeleri her nomerde yañıdan kösterilgendir. Eminliknen söylemek mümkün ki, o devirde milliy medeniyetimizniñ tarihini, milliy içtimaiyetimizni, azatlıq oğrunda milliy hareketimizni obyektiv ve doğru sürette köstergen Qırımtatarlarınıñ yekâne jurnalı “Emel mecmuası” edi.
Zamanına köre kendi devletçiligi olsa da, Sovetler rejiminiñ idaresi altında öz vatanında, Qırımda, şiddetli taqip ve zulum keçirgen vatanperver ziyalılarımıznıñ sovetlerniñ şovinist ruhuna uymağan eserleri ardı-sıra “Emel mecmuası”nda basılıp turdılar. Meselâ, B.Çoban-zade ve A.Geraybaynıñ nazm parçalarından başlap, M.Nuzet, K.Camanaqlı, A.Odabaş, Ş.Bektöre, N.Çelebicihan, A.Lâtif-zade, U.İpçi, A.Qadri-zade kibi zengin istidatqa sahip şair ve yazıcılarımıznıñ eserleri jurnalnıñ özünde basılğanından ğayrı, 1935 senesi kene “Emel mecmuası” tarafından Köstencede “Qırım şiirleri” serlevhasınen toplam olaraq neşir etildi. Ğayet edibane sürette yazılğan işbu eserlerniñ çoqusı vatan-Qırımğa beslengen sevgi ve sıcaq duyğularnıñ, samimiy merhametniñ aksi ediler. Eserlerniñ adlarına diqqat etiñiz: M.Nuzetniñ “Qırımğa”, K.Camanaqlınıñ “Qırım dağları”, “Qırım çölleri”, O.Ruhiyniñ “Güzel Qırım”, M.Niyaziyniñ “Dobrucadan saña selâm ketirdim”, “Yeşil ada”, Temurcannıñ (A.Odabaşnıñ) “Yurdum” ve digerleri.
1920 seneleriniñ ekinci yarısından başlap kommunistler Qırımda ulu İ.Gasprinskiyniñ adını da ortalıqtan qaldırdılar. Lâkin büyük mütefekkirimizniñ halq yüreginde alğan yerini oña nisbeten qalplerdeki sıcaqnı suvutıp olamadılar. Nazmiyet ile ğayet az oğraşqan edipler bile İ.Gasprinskiyge bağışlap şiirler yazdılar. Meselâ, A.Odabaşnıñ “Ulu babay” eserinde büyük edibimizniñ alicenap hızmetlerine yüksek qıymet kesile ve ğarip tatarnıñ milliy degradatsiyası sebeplerinden başlıcaları kösterile:
Her kes kele oynap küle yaşay edi
Yaş Qırımnıñ bol bahıtlı şeñ bağrında,
Yalan dünya cennetleri yasay edi
Qart tatarnıñ satıp çıqqan yurtlarında…
Aslında “Emel mecmuası”nıñ edebiyatşınas ve tekstologlarımız içün de çoq ehemiyeti bar. Meselâ, Ş.Bektöreniñ “Haqqım içün”, N.Çelebicihannıñ “Bastırıq” kibi şiirleriniñ metinleri evvel basılğan variantlarınen qıyas etilse, bazı söz şekilleri, atta üslüp qalıbında bile ferq sezilir ve şu parçalarnıñ özgün, asıl nushalarını tiklemek işi, diger ilmiy-edebiy tedqiqatlar yengilleşir edi. “Emel mecmuası”nıñ 1940 senesinecek çıqqan 154 nomerini tarap edebiy eserlerni ayrıca çıqarsaq, zanımızca, bir qaç tom edebiy eserlerimizniñ toplamını da körmek mümkün olacaqtır. Nazm, nesir ve dramaturgiya sahasında qalem işletkenlerden B.Çoban-zade, Cafer Seydamet, M.Niyaziy, A.Arslan, Memet Alim Vani, A.Qadri-zade, Aqqiy Yunus, K.Camanaqlı, Çorabatır, Qoñuratlı, Üseyin Zeki, Şayip Veli, Mahfuz, A.Lâtif-zade, Qobaddin Menşa Mecit, Tekin, Noman Baybörü, Ayran Toq, Cavqaytar, Mustafa Amet, Nuraldin, Eyup Müsi, Necip Acı Fazıl, Adviye Aşım Ümer, Raif Geray, Künsüyer, Arif İkmet, Riza Halil, Qırımlı Yanıq, Osman Amdi, Server Turupçı, Refat Midat, Çolpan, Ablâkim Cavuldar, Bekir Aqcar ve çeşit abbreviaturalar altında digerleri bediy eser bastırğanlarını köremiz. İşte, “Emel mecmuası”nıñ bütün 154 nomerini taray-taray edebiy eserler ile bağlı yuqarıdaki müelliflerni ayırdıq.
Çoq seneler keçken soñ, yani 2010 senesi, ankaralı Ünsal Aqtaşnıñ işbu soyadlar, tahallüsler ve bazı abbreviaturalarnı açıqlağan parçası neşir etildi. Parçanı neşirge azırlağan ünlü leksikografımız, Qırımda (Qarasuvbazarda) belli iş adamı Resul Velilâyev tarafından teşkil etilgen B.Çoban-zade Fondu halqara mukâfatınıñ laureatı merhum Saim Osman Karahan edi (Bahҁesaray. –2010. – № 63–64. – S. 20). Ünsal Aqtaş böyle açıqlama yapa: “Qırımlı Yılmaz” – Cafer Seydamet Qırımer; “Qırımlı Yigit” – doktor M. Edige Qırımal; “Orlu” – Selim Ortay; “Gültekin” – İbrahim Otar; “A.Q.” – Amet Qaraqaya; “Qırımsar” – Ali Kemal Gökgiray; “Temirçili” – Kerim Toqtar; “Totmanlı” – Bekir Aqcar (Bekir Mühittin); “Tekin” – Müstecip Ülküsal; “Dobrucalı” – Müstecip Ülküsal; “M.U.” – Müstecip Ülküsal; “M.Ya.” – Murat Yaqupoğlu; “A.Z.” – doktor Abdulla Zihni Soysal; “M.Alaç” – Sabri Arıqan; “O.ӧ.” – Sabri Arıqan (yalıñız 25-nci nomerde); “Toñğuç” – İsmail Otar; “Çorabatır” – Raşit Aşqi; “Özqırım” – İsmail Otar [2, s. 20].
Tahallüsler sırasını köstergen soñ, Ünsal Aqtaş böyle bir meraqlı izaat da qoşmaqta: “Emel” bünyesinde (qurulışında) daha bir qısım müstear (taqma ad) isimle çıqan yazıların sahiplerini özel sebeplerle şu safhada yazmaq durumında degiliz. İleriki yıllarda uyğun vesilelerle bunları da yazmayı düşünüyorız” [2, s.20].
Kösterilgen şahslarnıñ bütünçigi (Qırım yazarlarından maada) Qırımtatar edebiyatınıñ hiç ögrenilmegen devri ve müellifleridir. Aslında “Emel mecmuası”nda neşir etilgen bir çoq şiirler ve hikâyelerden ğayrı, acayip drama eserleri de bulunmaqta. Nazmiyetimizni alsaq, 1930 senesi basılğan eñ evvelâ Memet Niyaziyniñ inciler vari dülber, teren felsefiy parçaları: “Bulutlı bir ufuq tuluvı”, “Köylü dostuma”, “Ruhumın enini” kibi dörtlüklerinden başlayaraq, 1931 senesi ayrı kitap olaraq çıqqan “Sağış” (“Sağınma”) adlı nazm cıyıntığına barğancek, icadiy yönelişleriniñ yüksekligini ayrıca qayd etmelimiz. Memet Niyaziyniñ birinci şiirler cıyıntığı 1911 senesi İstanbulda “İthafat” (“Bağışlamalar”) serlevasınen çıqqan edi. Bundan soñ, biz onıñ nazm parçalarını “Yaş tatar yazıları” (İstanbul, 1913) toplamında, “Kök kitap” (İstanbul, 1919), “Qırım şiirleri” (Köstence, 1935) kibi mecmualarda da köremiz [3].
Aslında “Emel mecmuası”nda basılğan şiirlerge köz taşlağanda, neler körünmekte? Qoñuratlınıñ “Zavallı halqım” (1931), Üsein Zekkiniñ “Asret” (1931), A.Arslannıñ “Nenemin masalı” (1931), Aqqiy Yunusnıñ (Bağçasaray “Zıncırlı” medresesi muallimlerinden) “Tarihten bir davuş” (1931), Çorabatırnıñ (Raşit Aşqiniñ) “Til qurultayı” (1932), “Niyaziyge” (1932), “Curtumçün” (1933), “Qırım, senden keçemem” (1935), “Qayğı” (1935), “Niyaziy” (1935), “Turnam” /Osman Cüdiniñ hatrasına/(1935), “Caşlarğa” (1935), “Tilek” (1935), “Bayrağım” (1935), “Tatarcılıq yasaylar dep zorlağanlarğa” (1936), “Bayram” (1936), “Süyemen” (1936), “Cıyın yasadıq” (1936), “Köçeler” (1936), “Qarğış” (1937), “Qurultaycılara” (1937), “Açuv-qarğış” (1938), “Haydı, mıltıq başına” (1938), “Çatırğa” (1938), “Atayğa” /Atatürkke/(1939), “Qoçanayğa” (1939), “Moskovlara” (1939), “Qırımlı caşlarğa” (1939), “Ah, Qırım” (1939), “Bir arslanğa biñ ayuv” (1940), Şaip Veliniñ “Muallim Niyaziyge” (1933), Mahfuznıñ “Açlıq hatreleri” (1933), Qobaddin Menşa Mecitniñ “Qırımğa” (1933), Noman Bayborunıñ “Çelebicihanğa” (1934), “Açuv” (1938), Ayran Toqnıñ “Tilegim”, (1934), “Curtum içün” (1934), “Tatarlıqqa” (1935), Cavqaytarnıñ “Qırım” (1935), Mustafa Ametniñ “Ay, orayman” (1935), “Curtum” (1937), Nuraldinniñ “Millet” (1935), Eyup Musanıñ “Çille gecesi” (1935), Necip Acı Ametniñ “Niyaziyniñ taşına” (1935), Necip Acı Fazılnıñ “Tatar qızına” (1935), Adviye Aşım Ümerniñ “Ğarip torğayman” (1935), Raif Geraynıñ “Yeşil yurt” (1936), Künsüyerniñ “İlham bermiy” (1936), “Talaq bolmasun” (1937), “Yeşil yurt” (1938), Arif İkmetniñ “Moskvağa hitap” (1936), Mustafa Ametniñ “Öksüz Aliniñ terbiyesi” (1936), “Qurultay” (1937), B.C.-niñ “Raif Geray qardaşıma” (1936), Toqtamaznıñ “Dostum Çorabatırğa” (1936), A.Memetniñ (Rusçuq) “Eşitkenden beri canaman” (1936), Halil Ablâkimniñ “Oçum” (1937), “Cüremiz” (1937), M.H.-niñ “Çelebicihan” (1937), Riza Halilniñ “Tilegim” (1937), S.Turupçınıñ (Varşava) “Qara taliy” (1937), “Salğır qatında” (1938), M.A.V. (Memet Acı Vaniniñ) “Köyde cuma” (1937), Osman Amdiniñ “Bahar” (1937), İ.F.-niñ “Qurultay” (1937), Nureddin Bolatnıñ “Apaqaylarğa” (1938), M.F.-niñ “Şu cürekte ne bar” (1938), Deryadalnıñ “Millete ol faydalı” (1938), Çolpannıñ “Ülker”ge (1939), A.B.C.-niñ “Yetim Cantemir” (1939).
Hikâyelerni alsaq, Tekinniñ (Müstecip Ülküsalnıñ) “Acı Qadır aqay” (1935), Memet Acı Vaniniñ “Uyuşalmağan eki arqadaş” (1937), İ.Surmanıñ “Balıqçı Murat” (1937).
Dramaturgiyağa ait eserlerden Tekinniñ (Müstecip Ülküsalnıñ) “Bayram şeñligi” (1934), Necip Acı Fazılnıñ “Qırım” (1934), Saniye Afetniñ “Turmuş küzgüsi” (1939), İsmail Acı Ziyadin “Çorabatır” pyesası hususında (1940).
Jurnalda basılğan folklor qısmını da ayrıca añıp keçmek kerektir. Çoq zengin leksika ve özgün bediy obrazlarle cülâlanğan parçalar, halq ağız yaratıcılığımıznıñ bitmez-tükenmez bir okeanus olduğını açıq köstermekte. Halqımıznıñ bediy edebiyatından ayrılmaz qısmı sıfatında bugünde de yaşatılmasına imkânlar bulunmaqta ve tilimizni saqlamaq içün buluna bilmesi qattıy şarttır. Mecmuanıñ seneler devamındaki sahifelerinde rastladığımız “Suvuq Suv muhacirler türküsi”, “Çorabatır destanı”, “Qırım destanları”, “Qırımca aytımlar”, “Noğaylar” (1933.–№8) [4], “Türkü ve çıñlar”, “Folklor toplama meselesi”, “Qırım halq edebiyatı ve saz şairleri”, “Çıñ ve çıñdaki maqsat”, “Halq edebiyatı”, “Atalar sözleri”, “Basılmayan atalar sözleri”, “Edige batır”, “Çıñlarnıñ luğatçesi” ve çoq digerleri. Daha qoşmalı ki, bu ve böyle parçalarnıñ çoqusı yalıñız bir nomerde degil de, bir qaç nomerler devamında basıldılar.
Qırımtatar edebiyatınıñ tarihine kelince, alâ bugün az ögrenilgen derecede olğan hanlıq devri “Emel mecmuası”nda özüniñ aksini tapqandır. Jurnalnıñ 1-nci nomerinde “IV Mahmud Geraynıñ bir şiiri” nam parçanı köremiz. Şiir XVII asırda yazılsa da, çoqsu satırları qolay-qolay oqula ve añlaşıla. Hem bu parçanı oquğanda, hatrimizge eki asır soñ yazılğan Tohtarğazınıñ yazıları canlana. Mahmud Gerayda:
Kimi mail olmuş mal dünyaye,
Kimi nail olmuş tac ve beqaye,
Kimi derviş olmuş kitmiş…
U.Ş.Tohtarğazınıñ “Dünyada ne var?” parçasında:
Kimi kiyer altın tac,
Kimi bir pula muhtac…
Haqiqaten, klassiklerimizniñ yazılarını talil etkende, bazıda aralarında asırlarca devir mesafeleri olsa da, biri-birine yaqınlıq, biri-digerinen üzviylik, tamırdaş, qardaş, vetandaşlıqları açıq körünmekte.
1920 seneleriniñ ekinci yarısında Qırım matbaasında edebiyatımıznıñ tarihini aydınlatqan B.Çoban-zade ve A.Lâtif-zadeniñ ilmiy maqaleleri basılğan edi. Şu sahada şairimiz A.Geraybay da bayağı çalıştı. Lâkin onıñ “Qırım edebiyatına bir baqış” adlı büyük hacimli ve zengin malümatlı maqalesi yalıñız vefatından soñ, kene de “Emel mecmuası” tarafından neşir etildi.
Yuqarıda “Emel mecmuası” 1930-ncı seneleri, Qırım teessüfli ve qıyın vaziyette bulundığı zaman, Qırımtatarlar ve olarnıñ vaziyeti haqqında obyektiv haberler berip tura edi – dep qayd ettik. Bunıñ eñ açıq misali 1917 senesindeki Birinci Qırımtatar Milliy Hükümetiniñ arbiy ministri Cafer Seydametniñ maqaleleridir. Qırımtatar tilinde kendisine yekâne, lâkin metanetli ve cesür minber bulğan C.Seydamet 1930-ncı seneleri “Emel mecmuası”nda “İş”, “Qırım istiqlâl davası”, “Qurultay ve Qırım istiqlâlı” kibi acayip maqalelerinde 1917–1918 seneleri Qırımda ve diger Türk regionlarda milliy azatlıq hareketleri hususında tafsilâtlı ve zengin malümat bere. Bundan ğayrı, C.Seydamet qaysı bir hükümette Qırımtatarları hususında çıqışta bulunsa, “Emel mecmuası” aman şu haqta tafsilâtlı haber bere edi.
1920-nci seneleriniñ soñu ve 1930-ncı seneleriniñ başında Sovetler devletiniñ bütün köşelerinde olğanı kibi, Qırımda da dehşetli sürette “raskulaçivaniye” hareketi olıp keçti. Biñlernen Qırımtatar aileleri evlerinden, mal-mülkünden mahrum qalıp, biñlernen de böten yerde qurban olalar. Qırımdan çıqarılıp Ural dağlarına, Orta Asiya qumluqlarına sürüleler. Şu arada Qırım matbuatında “kulaklarnı, hainlerni cezalav vaqtı keldi” qabilde yayğara qoparıla. Açlıq, zorbalıq, ölüm dehşetine oğrağan biñlernen qabaatsız bala-çağa, qart-qurtnı qorçalap – “Bu nedir?!”, “Bu artıq açıqtan-açıq genotsiddir!” – degen laf çıqarılmadı, çıqarılamadı… Qırımtatar tilinde tek “Emel mecmuası” buña qayğıra bildi. Vetandaşlarına hisdeş, qalpdeş, duyğudaşlıqle can-yürekten yanıqladı. Halqımıznıñ üstünden zulumnı toqtatuvğa çağırdı. “Emel mecmuası”nıñ 1930 senesi 11-nci nomerinde basılğan “Bir kereden 48 vagon” [5] adlı maqalede böyle haber berile: “Vahşiy ÇeKa bir qaç seneden beri Qırım münevverlerini, ruhaniylerini, zengin sınfını tutıp-tutıp haps idiyur, öldiriyur, buzlu tundralar içine sürgün idiyur. Biñlerce ğayıp idilen bu zavallılardan başqa, keçen ramazan içinde bir de topluca tevqifate başlandı. Qırım yarım adasınıñ her tarafını bu defa umumiy bir ateş dalğaları qapladı. “Raskulaçivaniye”, yani varlıqlı kimseleri parçalamaq şiarı altında yapılan bu vahişet neticesinde Qırımın bütün köylerinden yüzler, biñlerce analar çoluq-çocuqlarıle beraber tam manasıle aç-çıplaq, perişan bir halda stantsiya mevqilerine qurban çalınacaq hayvan sürüleri kibi toplanır. Şeherlerde bunlara varınacaq yer tedarigine lâzim köründigi kimseler de bunları içeriye almağa cesaret idemeyerek, yollar içine, qaya quvuqlarında qalırlar…”.
Bundan soñ 1930-ncı seneleriniñ başında olıp keçken açlıq da tafsilâtlı olaraq kösterilmekte. Cafer Seydametniñ buña mahsus “Qırımda açlıq” maqalesi de bardır [6, 369–371].
Ebet, bu dehşetli vaqialar haqqında yerli matbuatta ya ağız açılmaz, ya da bam-başqa levhalarda kösterilir edi.
“Emel mecmuası” sahifelerinde körüngen yarıq levhalardan biri de tarih ilimidir. Ve tarih ilimine dalğan şahsiyetlerden eñ körümlisi de Kerç taraflarında doğğan gençlerimizden Abdulla Zihni Soysal (1905–1983) edi. Onıñ tarih ile ilgili ilk parçası “Leh arhivlerinde Qırım ile bağlı vesiqalar. Murad Geray Sultan bin Mubarek Geray Sultannıñ mektübi” nam serlevhasıle “Emel mecmuası”nıñ 1930 senesi 19-ncı nomerinde basılğandır [7]. “Emel mecmuası” sahifelerinde Abdulla Zihni haqqında böyle malümat bula bildik. Abdulla Zihni Kerç civarındaki köylerden birinde doğdı. İstanbul darulfununı tarih şübesini bitirip diplomını alğan soñ, Polşada, Krakov universitetiniñ tarih fakultetinde, doktora tezini yapmağa başladı. 1933 senesi anda doktorlıq dissertatsiyasını qorçaladı. Aynı universitette ve Varşava universitetiniñ Şarq institutında çalıştı. Siyasiy meselelerde faal iştirak etti.
1930-ncı seneleri Qırım tarihinen bağlı onlarnen mükemmel araştırmaları “Emel mecmuası” dergisinde basıldı. 1939 senesi Varşavada Soysalnıñ lehce (polâkça) “Yan Kazimir devrine ait vesiqalar” adlı 104 sahifeli kitabı neşir etildi [8]. Kitapta Qırım hanlarınıñ Leh qırallarına yollağan 54 yarlığı da leh tiline çevrilip berilmekte.
Tedqiqatlarınıñ birisinde Lehistan arhivlerinde bulunğan Qırım ile bağlı vesiqalarğa diqqat çekerek, böyle haber etmekte: “Bahs idecegim pek qıymetli vesiqalar buranıñ kitaphaneleri ile Umumiy Arhivinde (Glowny Archiwum) bulunmaqtadır. Krakovda bulunanlar XVII–XVIII asırlara ait idi. Halbu ki, soñ bulduğım hazineler XV asırın nihayetleri ve XVI asırın iptidalarından başlayaraq, soñ zamanlara qadar devam itmektedir. Binaenaleyh, bunların arasında daha qıymetli ve interesan malümatı mühtiva yarlıqların mevcudiyetini memnuniyetle qayd idecegim. Bu vesaiqın (vesiqaların) Umumiy Arhivde bulunan qısmı soñ Lehistannıñ inqısamında (ayrılmasında) Rusiyeye naqil idilerek, Petrograd arhivinde muhafaza idilmiş ve uzun müddet orada qaldıqtan soñra, yeñi Lehistan hukümeti 1923 senesi bunları tekrar eski yerine iadeye muvaffaq olmuştır. Bu mühim vesaiqın qısm-ı-azamı güzel qablar deruninde ğayet itina ile muhafız idilmiş… Üç yüze qarip (yaqın) yarlığın bulunmaqta olduğını kördim. Bunlar arasında hanlar tarafından eski leh lisanında yazılmış olanları da vardır. Bunların hanlar tarafından yazıldığını üzerinde bulunan mühürlerinden añlaşılmaqtadır. İçersinde iki metro qadar uzunlığında ve ğayet güzel divaniy hat ile yazılanları da vardır. Bu qıymetli hazineniñ kerek bizim ve kerek Avrupa müverrihlere (tarihçilerine) ancaq esaslı birer menba olacağı aşikâr olmaqle beraber Türk lisanıle oğraşan oriyentalistler içün de büyük qıymeti haiz olacaqlarından şüphe yoqtur. Çünki bunlarda bugün ğayr-ı-müstamel olan (qullanılmağan) pek eski türkçe (çağatayca – A.Z.) kelimelere sıq-sıq tesaduf idilmektedir…”
“Emel mecmuası”nı sahifelerken, Soysalnıñ tarihle bağlı şu sıra parçalarını rastladıq:
Zihni A. (Krakov, Polşa). Qırım hanlarıle Poloniya qırallarınıñ siyasiy munasebetleri. Ğazı Geray-han bin Devlet Geray-hannıñ mektübi // Emel. – 1931. – № 12 (36).– S. 405 – 409.
Zihni A. (Krakov, Polşa). Tarih sahifeleri. (Ğazı Geraynıñ leh qıralı 3-nci Büyük Avgustqa köndergen yarlığı ve kendisi aqqında malümat) // Emel. – 1932. – № 4.– S. 6 – 16.
Zihni A. Lipka tatarları ve islâm dünyası ile munasebetleri // Emel. –1934.– № 4.– S. 18 – 27.
Zihni A. Acı Selim Geray Hannıñ bir yarlığı munasebetile // Emel. – 1934.– № 5.– S. 1 – 13.
Zihni A. Bir leh kolonistiniñ Qırım hatıratı // Emel.– 1934.– № 6.– S 1 – 7.
Zihni A. İslâm Geray Hannıñ leh qıralı ile muahedesi (antlaşması) // Emel.– 1934.– № 9.– S. 1 – 19.
Zihni A. Dördünci Mehmet Geray Hannıñ Lehistana büyük yardımı // Emel.– 1934.– № 10.– S. 25 – 28; № 11.– S. 13 – 17; № 12.– S. 9 – 12.
Zihni A. Tarihi qıymetli bir vesiqa. (Bir ecnebi tarafından Qırım hanına minnetdarlıq mektübi. Originalı tolusınen berilmekte) // Emel.– 1935.– № 2.– S. 11 – 16.
Zihni A. Qırımın Türkiye ve Lehistan ile munasebeti. (Qırım hanlığına ait) // Emel.– 1935.– № 8.– S. 8 – 18.
Zihni A. Qırım Qanun-ı-Esasiysi. (Qırım hanlığına ait) // Emel.– 1935.– 9.– S. 13 – 21.
Zihni A. Qırım Lehistan dostluğı. (Qırım hanlığına ait) // Emel.– 1935.– № 10.– S. 14 – 23, 29.
Zihni A. Qara Mustafa – Aleksandr Sulkeviç // Emel.– 1936.– № 1.– S. 16 – 22.
Zihni A. Tatarlara dair bazı mulâhazalar // Emel.– 1936.– № 3.– S. 9 – 15; № 4.– S.– 16 – 19; № 5.– S. 9 – 12; № 6.– S. 9 – 12.
Zihni A. (Soysal). “Prometey” milletleriniñ dil konferansı. (İstiqlâl davasında bulunğan “Prometey” teşkilâtına aşağıdaki regionlarnıñ milletleri kirgendir: Azerbaycan, Gürcistan, Don, İdil-Ural, İngriya /İjora/, Kareliya, Kömi, Qırım, Kuban, Şimaliy Kavkaziya, Turkistan ve Ukraina) // Emel.– 1936.– № 7.– S. 16 – 33.
Zihni A. (Soysal). Varşavada Qurultay bayramı. (Qırımdaki I-nci Qurultayğa dair) // Emel.– 1937.– № 1.– S. 14 – 23.
Zihni A. Qırımtatarlarınıñ külturı ve qadınlarnıñ tarihteki rolü // Emel.– 1937.– № 4.– S. 25 – 27.
Zihni A. (Soysal). Varşavada Qurultay merasiminde nutuqlar // Emel.– 1938.– № 2.– S. 23 – 31.
Zihni A. (Soysal). “Edige batır”. (Maqale ve tekst) // Emel.– 1939.– № 8 (141).– S. 14 – 21; № 11 (144).– S. 22 – 25; № 12 (145).– S. 20 – 23; 1940.– № 1 (146).– S. 22 – 25; № 2 (147).– S. 18 – 22; № 3 (148).– S. 15 – 19.
Zihni A. (Soysal)nıñ “Yan Kazimir devrine ait vesiqalar” kitabı haqqında. Maqalede böyle denile: Yaqında Varşavadaki Şarq institutınıñ doktorı Abdulla Zihni Soysal arqadaşımızın Lehce (polâkça) “Yan Kazimir devrine ait vesiqalar” namıle qıymetli bir kitabı çıqmıştır. 104 büyük sahifeyi ve üç aded yarlığın fotografını havi (qapsağan) bu esere…mezkür İnstitutnıñ direktorı mühterem professor, doktor Ölgerd Gurka ve aynı institutnıñ reisi S.-senator Stanislav Sedleki tarafından ilk söz yazılmıştır. Soysal tarafından yazılan baş yazıda Lehistannıñ mühtelif kütüphane, arşiv ve müzelerinde Qırım Hanlığına ait 1000-ge (!) yaqın yarlıqlar bulundığından bahs idiyur) // Emel.– 1939.– № 8 (141).– S. 26 – 28.
Polşada Abdulla Zihni Soysal ile beraber şu arada Qırım tarihini çoqtan ve teren ögrengenlerden Arslan Kriçinskiy (1887 – 1939) de bulunmaqta edi. 1911 senesi Sankt-Peterburg universitetiniñ yuridik fakultetini bitirdikten soñra, Arslan Kriçinskiy Varşavağa ketip musulman cemiyetlerinde faal çalışa. 1917 senesi Qırımtatar Qurultayınıñ davetinen Qırımğa kele. 1918 senesi bu yerde Qırım hükümetiniñ başı Suleyman Sulkeviçniñ kantselâriyasında reislik yapa. Tamam şu arada Qırım arhivi materiallarıle faydalanaraq, eki kitaptan ibaret “Öçerki russköy politiki na okrainah” çalışmasını yazıp 1920 senesi Bakuda neşir ete.
Kene de şu arada “Emel mecmuası”nda Qırım tarihi ile bağlı çalışmalarını ardı-sıra basqan Qırımlı Abdulla oğlu Asan edi. İstanbul arhiv ve kütüphanelerinde Qırım tarihi ile bağlı araştırmalarından “Emel mecmuası”nda onıñ “Adil Geray Sultan” (1933), “Eñ eski zamanlardan Geraylar devrine qadar” (1934), “Viyana ögünde Qırım suvarileri” (1935), “Taraq tamğanıñ efsanesi” (1935) kibi tedqiqatları neşir etile.
İşbu Qırım tarihçileri sırasına Amdi Geraybaynıñ da çalışmasını qoşaraq, Cafer Seydamet büyük ğururnen çoqtan arz etken ilmiy yöneliş haqqında mahusus maqale yaza. Serlevasını “İlk adım” qoyıp, yani “temel taşı qoyuldı ve endi bu ğayet mühim ve kerekli ilmiy yönelişni ileriletmek, östürmek kerek” manasında “Qırım tarihini, bilhassa milâddan beş-on asır evvel Qırıma kelmiş ve yerleşmiş olan eski Türk qabileleriniñ tarihleri…” işlenecegini söyley.
Umumumen alğanda, “Emel mecmuası” Qırımtatar milliy medeniyeti, tili ve edebiyatı, içtimaiyeti ve tarihiniñ eñ parlaq sahifelerinden biridir. 1930-ncı seneleri Qırımdaki halqımız dehşetli zorbalıq, zulum, müthiş repressiya ve ğayıplar altında bulundığı zaman, başqa bir mühitte ve durumda bulunğan diasporamıznıñ aqıl-feraseti, teşkiliy ustalığı, qaynaq ruhu ve milliy iradesi sayesinde qırımlılıqnı, vetanperverlikni, milliy ğurur ve milliy azatlıqnı kene de bayraq etip köterip, samimiy ıntılışlarle milliy yönelişimizni, medeniy ve tarihiy aqıntımıznı durdurmadan çalıştırttı. “Emel mecmuası”nda aks etilgen variyet bugünde cümlemiz içün altın bir fond olmasından ğayrı, ardı-arqası kesilmez, bitmez-tükenmez medeniy ve tarihiy ğıda çoqrağıdır deye bilirmiz.
QULLANILĞAN EDEBİYAT
- Halid U. “Ilk söz” // Emel . 1930. № 1.
- Ünsal Aktaş. “Bazı soyadların aҫıqlamaları” // Bahҁesaray (İstanbul). 2010. № 63–64.
- Mehmet Niyaziy. İthafat. Istanbul. 1911; Yaş tatar yazıları. İstanbul. 1913; Qırım şiirleri , Köstence. 1935.
- “Noğaylar” // Emel . 1933. №8.
- “Bir kereden 48 vagon” // Emel . 1930. № 11.
- Seydamet C. “Qırımda aҫlıq” // Emel . 1931. № 9.
- Soysal Z. “Leh arhivlerinde Qırım ile bağlı vesiqalar. Murad Geray Sultan bin Mubarek Geray Sultannıň mektübü” // Emel . 1930. № 19.
- Soysal Z. Yan Kazimir devrine ait vesiqalar , Warszawa.1939. 104 s.
*Qırım mühendislik ve pedagogika universiteti


text:
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ ATO sualleri boyunca temsilcisi Andriy Lısenko işğal etilgen Qırımğa yaqın yerlerde dekabr 1-2 künleri, bir şeyge baqmadan, arbiy idmanlar keçirilecegini beyan etti ve Rusiyeniñ raketa darbeleri ile qorqutuvları bu idmanlarğa keder etmeycegini ayttı.
«Ukraina – uquqiy ve mustaqil devlettir, bütün arbiy idmanlar tam belgilengen plan çerçivesinde ötkerile. Halqara añlaşmalarğa ve ihtarlarğa dair er şeyni – Ukraina eda etmekte. Bu normalarğa binaen, planlaştırılğan er şey amelge keçirilecektir», – dep Lısenko, Kyivte ötkerilgen matbuat-konferentsiyası devamında Radio Svobodanıñ sualine cevap berdi.
Onıñ sözlerine köre, Ukraina Mudafaa nazirligi ve arbiy silâ bünyecileri tarafından belgilengen planlarnıñ Ukrain topraqlarında amelge keçirilecegine er angi qorqutuvlar keder etmeycek.
Bundan evel, 25 noyabrde, Rusiye ava alan idaresiniñ resmiy sitesinde Ukrainanı qabaatlağan beyanat yerleştirilgen edi. Moskva Kyivni «vatandaş ve devlet uçaqları uçqan yerde» Qırım etrafında «bir taraflama olaraq» raketa atışlarını ötkemek qararını alğanında qabaatlay.
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ kâtibi Oleksandr Turçinov, Rusiyeniñ Federal ava naqliyat agentligi tarafından «Ukraina tarafı raketa silâlarınıñ deñemeleri vaqıtında Rusiyeniñ ava sıñırlarını bozğanı» aqqında beyanat sesledirilgenine cevap berdi. Ukraina MTMŞ kâtibi dey ki, bütün halqara añlaşmalarğa binaen, Rusiyeniñ öz ava sıñırları Qara deñizde – Keriç keçitiniñ ortasında bite.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescitte N.A. Semaşkonıñ adına tibbiy merkezde avalandırıcı cihazlarlı 45 reaminatsiya yerini azırladılar. Bunı Qırım baş naziriniñ müavini Yevgeniy Kabanov bildirdi.
"Kün tertibiniñ esas meselesi - hastahaneniñ daimiy olaraq tibbiy cihazlarnı çalıştırmaq içün bütün müendis kommunikatsiyalarına bağlamaqtır. Sazlama işleri bitip tura, kerekli tibbiy gazlar ketirildi, teşkerildi ve qullanuvğa azırdır. Tibbiy hadimler de, talimattan keçip, avalandırma cihazlarnıñ pekitüvinde iştirak ete", - dedi Kabanov.
Onıñ aytqanına köre, umumen müessisede 80 avalandırma cihazı bar.
N.A. Semaşkonıñ adına tibbiy merkeziniñ açılışı bu yıl mayıs ayında keçmege planlaştırıla.
Aprelniñ 5-nde saba işğal edilgen Qırımda 2974 insan tibbiy közetüv altında, 2886-sı dinamik közetüvde qala. 66 insan hastahanede, 22 insan observatorda buluna. Qırımda 20 koronavirus yuqunçı hastası qayd etildi, 6 tüzelgen hasta hastahaneden çıkarıldı. Aqyarda 5 kişi koronavirusqa oğradı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Siyasetşınas Fedor Kraşeninnikov, siyasiy faalerniñ para cezalarına aqça toplamaq içün "Rosştraf" Telegram kanalınıñ yaratılğanı aqqında ilân etti. Bunı o, öz Telegram kanalında yazdı. "Novaya Gazeta"nen subetleşkende ise, o, bu leyhanıñ moderatorlarından birisi olğanını qayd etti, dep yaza Azatlıq Radiosı.
Kraşeninnikovnıñ aytqanına köre, rusiyeliler belli adamlarğa büyük istek ile aqça yollay. Amma bir depressiv rusiye şeeriniñ onlarca biñ rublege cezalanğan sakininiñ alı daa müşküldir, dey siyasetşınas.
"Rosştraf" leyhası yardım etecek birinci faal - Kemerovskaya vilâyetinde yaşağan saqat İlya Putövskiydir. Bu yıl yazda oña, akimiyetke ürmetsizlik içün 30 biñlik para cezasını üküm ettiler. Onı, "VKontakte" içtimaiy ağında "O, bizge çar degil" narazılıq aktsiyasınıñ dağıtıluvınıñ repostı ve Putin aqqında yazğan tefsirinde qabaatladılar. Bundan soñ akimiyetke ürmetsizlik manaçığınen faalge qarşı daa eki dava açıldı, amma keççe olarnı qapattılar. Putövskiy, davalarnı aşkâr ve içtimaiy ağlarnıñ qullanıcılarınıñ açuvı içün qapattılar, dep tüşüne.
Noyabr 20-sinde Yekaterinburg mahkemesi, Telegram kanalında yazı içün akimiyetke ürmetsizlikte qabaatlap, Födor Kraşeninnikovnıñ özüne 30 biñge cezaladı.
Cemiyet, devlet timsalleri ve akimiyet organlarına qarşı ürmetsizlik qanunı, mart 29-ında amelge keçti. Onıñ bozması içün 300 biñge qadar para cezası ya da 15 künge qadar memuriy tevqif üküm etile bile.


text:
Bugün Rusiyede Ukraina elçihanesine telefon etkeninden sebep devlet hainliginde qabaatlanğan yedi balanıñ anası Svetlana Davıdovanı apisten azat ettiler.
Bunı Radio Svoboda bildire.
Onıñ adliyecisi İvan Pavlov dey ki, qadın yaşağan yerini terk etmemek kerek.
Bugün Moskvada «Yabloko» muhalifet firqası Davıdovanı azat etmege çağırdı. Aktsiya Rusiyeniñ Federal havfsızlığı hızmetiniñ Lubânka meydanındaki baş binası yanında keçirildi.
40 000 insan Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Svetlana Davıdovanı azat etmek muracaatını imzaladı.
Davıdova yaşağan Smolensk vilâyetiniñ Vâzma şeerinde onıñ aqayı, tatası, anası ve babasını sorğuğa çektiler.
Yanvar 21-de Smolensk vilâyetiniñ sakinine qarşı Ukrainağa fayda ketirmek maqsadı ile yapılğan devlet hainligi boyunca cinaiy işni açtılar. Svetlana Davıdova 2014 senesi aprel ayında Ukraina elçihanesine muracaatta bulunıp, evine yaqın olğan arbiy bölükte askerler körünmegenini bildirgen edi. Onıñ fikirince, arbiylerni Donetskke yolladılar.


text:
Rusiye Moskva ve Sankt-Peterburg şeer studentleri Ukraina studentlerine videomuracaat yazdılar. İşbu video içtimaiy ağlarda peyda oldı. Mında Rusiye studentleri akimiyetniñ qomşu devletke nisbeten etken areketlerinden utanğanını bildireler.
«Memleketimizniñ Ukrainanıñ ürmet etecek topraq bütünligini bozğanı ve Qırım yarımadasını işğal etkeni ayıptır. Ukraina vatandaşları qanunsız sürette Rusiye apishanelerinde bulunğanı ayıptır, bizni bağışlañız», – deyler studentler.
«Memleketimiz arasında büyük uçurım bar, ve biz – studentler, yaş nesil şu uçurımdan köpür olacaqmız. Matbuat vastalarınıñ yalan aqımı soñsuzdır, cemiyetteki nefret ve istilâ derecesi artmaqta, tüşünmek, teşkermek ve şübelenmege er kes azır degil eken, amma biz siznen bir taraftamız, çünki informatsion cenkte aqiqat tarafını almamaq mümkün degil», – dep muracaat eteler Rusiye studentleri.
Yanvarniñ soñunda Ukraina studentleri Rusiye studentlerine video yazıp, Rusiye matbuat vastalarınıñ malümatını teşkermege çağırdılar. Video yazuvda Kiyev aliy oquv yurtlarınıñ studentleri iştirak etti. Buña sanki dersiñ Rusiye studentlerinden cevap kele. Mında ukrainliler Donbass cenki meselesinde yañlışalar degen fikir yanğırağan edi. Öz muracaatında olar Rusiye matbuat vastalarından sıq işletilgen ıstılalarnı qullanalar. Yani: «Ukrainada vatandaşlıq cenki», «qanunsız avdarma», Qırımda «nezaketli insanlar» ve ilâhre.


text:
Keriç keçiti mart 25 künü saat 15-ke qadar işlemeycek.
Bunı Yekâne naqliyat müdirligi bildire.
«Keriç keçiti bugün «Qırım» limanında tamir işlerniñ alıp barılmasından sebep 6:45 – 15:00 saatleri arasında çalışmaycaq. Faqat, «Kavkaz» limanından Keriç deñiz ticariy limanına «Glükofilousa» paromı qatnaycaqtır», – deyler müessisede.
Müdirlikniñ malümatına köre, saba çarşenbe künü, «Kavkaz» limanında nevbette 500 yengil, «Qırım» limanında – 5 yengil maşina tura edi.
Krasnodar diyarı tarafından yük yolağında 1476 maşina qayd etilgen. Olardan Novorossiysk – Keriç deñiz ticariy limanı marşrutı boyunca 240, Kavkaz – Qırım limanı marşrutı boyunca – 1236 maşina çıqacaq ola.
Qırım tarafından 414 yük maşinası qayd etilgen. Keriç deñiz ticariy limanı – Novorossiysk limanı – 46 maşina, Qırım-Kavkaz limanları – 366 maşina nevbbette tura.
Keriç parom keçitinde iskele tamirine yañı yıl bayramlarından soñ başladılar.


text:
Rusiye aq qorçalayıcısı, cemaat erbabı ve jurnalist Aleksandr Podrabinekniñ fikirince, Rusiyeniñ yañlış malümat ve «akimiyetke sayğısızlıq» yañı qanunları işğal etilgen Qırımda «bütün küçnen» qullanılacaq. Böyle bir fikirni o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında bildirdi.
«Bu qanun siyasiy sistemanı tenqit etkenlerge qarşı yönelgen. Ayrı memur, ayrı qusurlarğa degil. Buña akimiyet dayanır. Amma yuqarı reberlik, akimiyetniñ federal organlarına qarşı tenqitke ise akimiyet dayanıp olamay. Bu qanun bunıñ içün qullanılacaq. Er keske qarşı degil, FSB repressiv maşinası istegenler saylanacaq», – dedi Podrabinek.
Onıñ aytqanına köre, işbu qanun «sovetlerge qarşı teşviq ve teşviqat» sovet normasınıñ «yımşaq şekli» ola.
«Sistema yañı tedbir almasa, yañı repressiv qanunlarnı qabul etmese, yaşap olamaz. Bunıñ sayesinde yaşay», – dep qayd etti Podrabinek.
Aq qorçalayıcınıñ fikirince, yañlış malümat yasağı Rusiye akimiyetiniñ fikirince «işançlı olmağanlarğa» qarşı qullanılacaq.
«Mında em yerli memur, valilerge nisbeten tenqit kire… Eskiden insanlarnı lâtife, daiyniñ süretlerine sayğısızlıq içün apiske ala ediler. Er şey bu tarafqa kete», – dep tüşüne Podrabinek.
Onıñ fikirince, yañlış malümat yasağına dair qanun ukrain haberlerini paylaşqanlarğa qarşı qullanıla bile, çünki «Kremlniñ esas duşmanlarından biri – Ukraina ve onıñ Avropa saylavı».
Martnıñ 7-nde Rusiye Devlet duması akimiyet organları, devlet timsalleri ve cemaatqa qarşı sayğısız ibadeler qullanuvı ve «yañlış» malümat paylaşuvı aqqında qanun leyhalarını soñki, üçünci oquvda qabul etti.
«Yañlış» malümat paylaşqan vatandaşlarnı 100 biñ ruble, memurlarnı 200 biñ rublege qadar, şirketlerni ise yarım million rublege qadar para cezalarına üküm etmege teklif etile. Tekrar bozuv ya da yaşav destegi, sanayı ya da banklarnıñ işine keder etken «yañlış» malümat paylaşuvı içün şirketlerge berilecek para cezası bir buçuq million rublege qadar yete bile.
«Akimiyetke nisbeten edepten tış şeklinde sayğısızlıq içün» qırımlılar ilk sefer 15 kün memuriy apis cezasını ya da 30 biñden 100 biñ rublege qadar para cezası, ekinci kere – 100 biñden 200 biñ rublege qadar para cezası, üçünci kere – 200 biñden 300 biñ rublege qadar para cezasını ala bile.
Aq qorçalayıcılarnıñ fikirince, yañı Rusiye qanunına köre qırımlılar Rusiye akimiyet organları, Rusiye timsallerine qarşı sayğısız ibareler qullanğanı içün ve ukrain kütleviy haber vastalarınıñ haberlerini paylaşqanları içün cezalandırıla bile.


text:
Varyag paromı Türkiyeden mal taşımalarını arttıra. Bunı noyabr 18-de RİA Novosti Krım agentligine «Qırım deñiz agentligi» müdiri Stanislav Gvozdilov tarif etti.
«Bugün parom üçünci kere Zonguldakta yüklene. Birinci seferge baqqanda mal eki qat arttı. Birinci kere Varyag 700 tonna portaqal ve mandarin ketirgen edi, bu sefer tsitrus ölçüsi 1,5 biñ tonnanı teşkil etti», – dep ayttı o.
Gvozdilovnıñ bildirgenine köre, Varyag Türkiyeden qurucılıq malzemeleri ve tehnikanı alıp kele.
Kreml kontrol etken Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresiniñ inspektorları Varyag paromı Aqyarğa ketirgen 49 tonna portaqalnı Qırımğa almağa yasaq etti.
Noyabr 5-de Varyag paromı işğal etilgen Aqyarğa Zonguldaktan qaytqan edi. «Qırım deñiz agentliginiñ» müdiri Stanislav Gvozdilov bildirdi ki, gemi gemi 700 tonna portaqal ve mandarin, qurucılıq malzemeleri ve turmuş tehnikasını alıp keldi.
Oktâbr 29-da «Varyag» paromı Aqyardan Türkiyeniñ Zonguldak limanına kelip çıqtı.
2015 senesi avgust ayından noyabr ayına qadar Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Aqyar ve Zonguldak arasında parom keçiti çalışqanını bildirgen edi. Naqliye bağları Rusiye-Türkiye munasebetleri kerginleşken ve Türkiye-Suriye sıñırında Rusiye cenk uçağı tüşürilgen soñ Rusiye prezidentiniñ buyruğı esasında toqtatıldı.
2014 senesi iyün ayında Ukraina işğal altındaki Qırımda gemilerni qabul etken deñiz limanlarını qapattı: Kezlevde, Keriçte, Aqyarda, Kefede, Yaltada; halqara teşkilâtlar da haberdar etildi.
2014 senesi aprel 27-de «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında vatandaşlarnıñ aq-uquqlarını teminlev ve uquqiy rejim aqqında» qanun işke tüşürildi, ceza kodeksine №332-1 maddesi kirsetildi. Maddede Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarına kiriş ve çıqış qaideleriniñ bozulmasından mesüliet qayd etilgendir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Yaqın vaqıtta Qırımtatar Milliy Meclisi temsiliy organnıñ erkânından Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayevniñ çıqarılması aqqında qarar alacaq.
Bunı Qırım.Aqiqatqa qırımtatar halqınıñ yetekçisi, halq deputatı Mustafa Cemilev, onıñ Emirali Ablayevniñ Ankarada Meclis reisi Refat Çubarov ile körüşüvinden soñ olğan mevamına munasebeti ile bağlı sualge cevap bergende ayttı.
«Menimce, Qırımtatar Milliy Meclisi yaqın vaqıtta Emirali Ablayevniñ Meclis erkânından çıqarılması aqqında qarar alır, çünki o işğalci akimiyetiniñ ellerinde oyuncaq oldı, yazıq ki», – dey Cemilev.
Qırım.Aqiqat Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayevniñ qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ aytqanı boyunca olğan izaatını almağa tırışa.
2015 senesi avgustnıñ soñunda Ankarada Meclis başı Refat Çubarovnıñ Qırım musulmanları müftisi Emirali Ablayev ile körüşüvi keçti. İşbu körüşüvniñ neticeleri iştirakçileri tarafından farqlı tarzda añlatıldı. Çubarov Ablayev ile mündericeli subet olğanını qayd etti, soñkisi ise «qırımtatar halqınıñ Qırımdaki vaziyeti boyunca muayyen teklifler olmağanını» bildirdi. Rusiye tarafı Çubarov ve onıñ yardımcıları müftiy eyyetine ücüm etkenini bildirgen edi.


text:
Ukraina faali Vladimir Baluhnı Aqmescit SİZOsında «kameradan çıqarıp, köteklegenler ve yoq etmege vade eteler».
Bunı sentâbrniñ 14-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Qırım.Aqiqat meseleni ögrenmege tırışa.
Qırımda apiste tutulğan ukrain faali Vladimir Baluh 2018 senesi martnıñ 19-nda başlağan müddetsiz açlıqnı devam ete. İyülniñ 5-nde Rusiye kontrol etken Aqşeyh rayon mahkemesi ukrain faali Vladimir Baluhqa 5 yıl apis cezası ve 10 biñ ruble (4 biñ grivna) para cezasını tayin etti.
Faal eki cinaiy iş boyunca böyle ceza aldı.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Vladimir Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.


text:
Sentâbr 26-da işğal etilgen Aqyarda bütün raqam ve analog telekanalları söndürilecek. Bu aqta Kremlge boysunğan Aqyar akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ haber etkenine köre, bu kün teleradioyayınlama donatmalarında profilaktika işleriniñ alıp barılması planlaştırıla.
«Rusiye televizion ve radio yayınlama ağı» (RTRA) malümatına binaen, sentâbr 26-da saat 5.00-ten 14.00-ke qadar Aqyar şeerinde raqam ve analog telekanallarınıñ yayınlaması sıñırlanacaq», – dep aytıla beyanatta.
Müessisede qayd ettiler ki, bu kibi profilaktika işleri Aqyarda plan boyunca yılda eki kere alıp barıla.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
İşğal etilgen Qırım sakinleri bir kün içinde evlenüvni qayd etmek mumkün olurlar, çünki qıtaiy Ukrainada eñ qısqa muddette vesiqalarnı azırlağan sadeleştirilgen usul azırlanıldı. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde Adli naziriniñ Avropa ile berleşün boyunca muavani Sergiy Petuhov bildiridi.
«Bu afta men şahsen özüm Hersonda bir künde evlenüvniñ qayd etüv ceryanını işletüvge kirsettim. O mahsus qırımlılar içün çalışa. Anda kelip, bir künde evlenüv şeadetnamesini almağa mumkün olacaq», – qayd etti o.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukraina yarımadaki rus akimiyetinden berilgen vesiqalarnı qabul etmey.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Prezidenti Vladimir Putin Aqmescitte qurulayatqan Büyük Cuma caminiñ tantanalı açıluv tedbirinde iştirak etmege vade etti. Bunı o, Qırımnıñ Rusiye Federatsiyasına qoşuluvınıñ 7-yıllığı munasebeti ile keçirilgen Qırımnıñ inkişafı boyunca videokonferentsiyada bildirdi. Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi adından videokonferentsiyada Qırım Müftisiniñ muavini Ayder İsmailov iştirak etti.
Canlı yayında Ayder İsmailov Prezidentni Büyük Cuma cami qurucılığınıñ ketişatınen tanış etti ve qayd etti ki, Qırım musulmanları yarımadadaki baş caminiñ açıluvını sabırsızlıqnen bekley.
“Şu sebepten, Sizge muracaat etip, metsenatlar ve qurucılıq şirketleri planlaştırılğan işlerni tezce yekünlemelerini nezaretiñizge almañıznı isteymiz ki, Siznen beraber şu mabedniñ qapılarını idbadet içün açayıq”, – dedi Ayder İsmailov.
Vladimir Pütin ise, öz nevbetinde, davetke cevap bererek, pandemiyanen bağlı qurulış müddetiniñ keçikmesine baqmadan, tehnikiy meselelerniñ çezile bilecegini ve obyektniñ vaqıtında azır olacağını bildirdi.
“Davetiñiz içün çoq sağ oluñız, men oña icabet etmege tırışırım, baqarmız, iş cedvelim nasıl olacaq. Asılında, bu müim bir vaqia! Camilerni er kün qurmaymız, men kelmege tırışacam. Men sıq-sıq böyle ibadet müessiseleriniñ er çeşitini ziyaret etem, – em ortodoks hristian, em musulman, em yeudiy, em bütün digerlerini, ve zevq ile meraqnen Siznen beraber umumiy işimizniñ neticesine baqarım”, – yekünledi Vladimir Pütin.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Saudiye Arabistanı Qırallığınıñ Hacılıq işleri boyunca nazirligi tekrar hacılıqqa barğanlarınıñ viza tölevini lâğu etti. İşbu tölev 2015 senesi kirsetilgen edi. Hatırlatamız ki, tekrar hacılıqqa barğanlar, ilâve olaraq, 2000 saudiye realı (aman-aman $550) üstünden tölemek kerek edi. Bundan evel, 2019 senesiniñ küzünde nazirlik ümrege tekrar barğanlarnıñ ilâve tölevlerini lâğu etken etti.
Lâkin, qayd etmeli ki, Saudiye Arabistanınıñ ükümeti, ilâve viza tölevini lâğu etmeknen bir sırada, hacılıqqa barğan er kesniñ vizası ve tibbiy sigortası içün töleviniñ miqdarı arttırıldı.
Tafsilâtlı malümatnı nevbetteki telefonlar vastasınen ögrenmek mümkün:
+7 (978) 09 08 202
+7 (925) 715 84 85,
8 (800) 551-31-30 (Rusiye içinde telefon açmaq bedava).
Ya da QMDİ Qırım hacılıq operatorınıñ resmiy saytından: AVNTOUR.RU.
QMDİ matbuat hızmeti


text:
Qırım yarımadasında salı künü, mart 17-de, qarnıñ yağmasından sebep bir qaç qasaba ışıqsız qaldı. kerch.com saytı bildirgeni kibi, şu sırağa Keriç civarında yerleşken bir qaç qasaba kire.
«Elektroağlarnıñ söndürilmesi saba saat 10-da başlandı. Birinci nevbette Gerovka, Mayaka, soñra Glazovka qasabaları ışıqsız qaldı. Keriç merkezine de «tiydi». Umumen 14 ağ söndürildi», – denile beyanatta.
Mütehassıslarnıñ aytqanına köre, qar yağmasından sebep qoruv tertibatı bozuldı.
Mart 17-de saba Aqmescitte qar yağmağa başladı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, ruzgâr ve yağanaqlar neticesinde paytahtnıñ soqaqlarında tam bir furtuna qoptı. Yollar ve qalımtılarnı qar örtti, lâkin o da tez irey.
Yollarda areket daa yavaş, em maşina, em de adamlar eksildi.
Qırımda mart 17-de furtuna havfı qalmaqta. Yarımadada ava bozulacağını tahmin eteler.
Furtuna havfı Qırımda raatlıq künlerinden berli ilân etile, üç künden berli Keriç parom keçiti çalışmay.


text:
Rusiye İİN-niñ Keriç idaresi ve şeer memuriyeti, çoq qatlı evlerniñ kirişlerinde ve yanındaki azbarlarda video qoruv sistemalarını tikmege tevsiye ete. Bu aqta rusiyeli Keriç memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Poliste bunı yapmağa, hırsızlav, adamlarğa ve mal-mülklerine qarşı zorbalıq, vandallıqtan saqınmaq içün ve terror eylemlerinden vazgeçmek içün, tevsiye eteler.
"Video qoruv sistemaları, cinayetçilik ve terror eylemlerinden saqınmaq ve operativ-qıdıruv tedbirlerniñ müddetini qısqartamağa imkân berir. Çoq qatlı evlerniñ sakinlerine, podyezdlerde ve yanındaki azbarlarda video qoruv sistemalarını tikmege tevsiye etemiz", - denile matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Em de müessise qayd etti ki, video qoruv sistemasını qoyacaq şahsiy evlerniñ saipleri, kameraları qomşu evlerniñ azbarlarına yöneltilmemek kerek, çünki akis alda, qomşular bunışahsiy ayatqa kirişüv kibi qabul etmek mümkün, ve olar mahkemede dava açsalar, demontaj aqqında qarar çıqarıla bile.


text:
Rusiye apishanesinden azat etilgen qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsov qırımtatar halqınıñ liderlerinen körüşti. Bu aqta sentâbrniñ 20-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Körüşüvde qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov bar ediler.
«Bugün Qırımtatar Milliy Meclisiniñ ofisinde Oleg Sentsov ile sıcaq dost körüşüvi olıp keçti. Qısqadan aytsaq, Oleg – kerçek küreşçi, o, azat etilgeninen Ukrainanı qorçalav sıñırları Ukraina topraq bütünligi içün Rusiyege qarşı ücümge keçüv platsdarmğa çevirildi. Qırımnı Rusiye necisinden beraber qurtarıp, evge, Qırımğa beraber qaytacaqmız», – dep yazdı Çubarov Sentsov ile körüşken soñ.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yatqan edi. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında bulunğan edi.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.
2019 senesi sentâbrniñ 7-nde Sentsov ve Kolçenko Rusiye apishanesinden büyük deñişim neticesinde azat etilgen ediler.


text:
AQŞ Devlet Departamenti yerleştirgen “Qırım beyannamesi”nde ne aqqında söz yürletile? Ne içün AQŞ tamam şimdi öz noqta-i nazarını tasdıqlay? Rusiyeden ne cevabını beklemek kerek? İşğal etilgen Qırımda Rusiye cezalarnı icra etüv federal hızmeti nasıl çalışa?
Qırım.Aqıqat Radiosı efirinde alıpbarıcı Tatyana Kurmanova diplomat, “Çetel işleri Maydanı” hayriye fondu idaresinıñ reisi Bogdan Yaremenko ve Ukraina Yuqarı Şurasınıñ insan aqları boyunca sabıq vekili Valeriya Lutkovskaya bu suallerge cevap tapmağa tırışacaq.
Qırım.Aqıqat Radiosı Şimaliy Qırımda 105.9 FM dalğasında yayınlay. Ve bütün Qırım boyunca AM 549 kHz orta dalğalarında bizni diñleñ. Yayınlar ukrain ve rus tillerinde alıp barıla.
Qırımlılarnıñ efirimizge 8 800 100 69 26 nomerine bedava telefon etmege ya da Krym_radio@rferl.org adresimizge yazmağa imkânı bar.


text:
Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından «terrorizm propagandasında» qabaatlanğan qırımtatar faali, blogeri Nariman Memedeminovğa martnıñ 14-ne keçirilmesi planlaştırılğan ameliyat yapılmadı, dep tarif etti martnıñ 15-nde advokat Emil Kurbedinov Qırım.Aqiqat muhbirine.
Onıñ aytqanına köre, Memedeminovnı eki aydan berli ağrılar raatsızlay ve acele ameliyat yapılmalı. «Tünevin (martnıñ 14-nde – QA), ameliyat olacaq künü, eki mahkeme oturışuvı belgilendi. Birincisi saba saat 9.30-da oldı, amma biz onı 12-ge qadar bitirdik. Ekincisi – iştirak etmeycegini mahsus yazğan edi. Birinci oturışuvdan soñ onı ameliyatqa alıp keterler, dep tüşüngen edi. Amma, belli olmağan sebeplerden onı çıqarmadılar, ameliyat ise martnıñ soñuna qaldırıldı», – dedi Kurbedinov.
Advokat diagnoznı aytmadı, amma Memedeminov yaqın künlerde acele ameliyatqa muhtac, çünki «onıñ tedaviylenmesi pek sozuldı», dep qayd etti. Kurbedinov muvekkiliniñ «acele ameliyat olması içün bütün qurulışlarğa muracaat etkenini» bildirdi.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi martnıñ 14-nde Nariman Memedeminovnıñ tevqifini eki ayğa uzattı.
Martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquq qoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
İşğal etilgen Aqmescitte rus imperatoriçesi II Yekaterinanıñ büyük eykeli açıldı. Abideniñ açılmasını Kremlin kontrolü astındaki Qırım akimiyeti ilân ete edi, lâkin merasimniñ künü bir qaç kere deñiştirildi.
Eykelniñ tantanalı açılış merasiminde Moskva tarafından tainlengen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov ve Qırım spikeri Vladimir Konstantinov iştirak ettiler.
Konstantinov qay etti ki, rus imperatoriçesi Qırımnı Rus İmperiasınıñ terkibine qoşqan soñ «ulu» unvanına nail oldı.
10 metr yükseklikte Yekaterinanıñ abidesi Aqmescitniñ Yekaterin bağçasında yerleştirildi. Aqmescitte 1921 senesine qadar turğan II Yekaterinanıñ eykelini ğayırdan tiklemek teşebbüsinen 2015 senesi «Rus birligi» cemaat teşkilâtı çıqqan edi. Abideniñ qurulmasına bütün Rusiyeden para toplanıla edi, mahsus bank esabı açılğan edi.
Abideniñ temelini Aqmescitniñ merkezinde 2016 senesi aprel ayınıñ ortasında hristian adetine köre taqdis ettiler. Eykelniñ özüni iyün 23 künü pekitip başladılar. Eykelni Moskvağa yaqın yerleşken Jukovskiy şeerinden ketirdiler. Anda o «Lit Art» kombinatında yapılğan edi. Moskva kontrolü astındaki Aqmescit akimiyeti II Yekaterinanıñ abidesi iyül aynıñ soñunda açılacağını ilân etken edi, amma öyle olmadı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescit – Meclis reisiiniñ sabıq muavini Remzi İlyasov Rusiye prezidenti Vladimir Pütin ile Soçide körüşken çeşit teşkilât vekilleri eyyeti terkibinde bulundı. Soçiden qaytqan soñ, o, «Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ reis muavini» vazifesine tayinlendi. Remzi İlyasov Azatlık Radiosınıñ suallerine cevap berdi.
– Remzi bey, sizni «vitse-spiker» vazifesine tayin etkenlerden soñra, Meclis reisi Refat Çubarov vaziyetni izaatlar eken, «İlyasov aşıqtı» dep, aytı. Siz ise, namzetiñiz Meclis ile añlaşılğanı aqqında bildirdiñiz. Mesele nede? Siz Meclisnen öz areketleriñizni muzakere ettiñizmi?
– Bu mesele kesen-kes Meclis toplaşuvında al etilgen edi, men akimiyette vitse-spiker olaraq tayin etilüvim aqqında qarar alındı. Soñki eki ay devamında bu mesele bir qaç kere Meclis toplaşuvlarında, soñkisi mayıs 5 künü 2014 senesi köterilgen edi. Toplaşuvda Refat Çubarov, bu vazifede eñ tecribeli mütehassıs olğan Remzi İlyasovnı körgenini ve itirazı olmağanını ayttı. Mesele mayıs 18-den çezilmek kerek, dedi.
Şunı qayd etmek ister edim ki, akimiyette işim Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasına işke kirgenimnen başlanmadı. Belli ki, icra akimiyetniñ organlarına ta aprel 4 künü Meclisniñ teklifi ile baş nazir muavini Lenur İslâmov ve Cumhuriyet milletler komitetiniñ reisi Zaur Smirnov kirdiler. Qırımtatar halqı azaları, yerli ve regionalmeclis vekilleri rayon devlet memuriyetlerinde ve yerli idare organlarında çalışılar. Aprel 14 kününden soñ, Meclisniñ teklifinen diger memurlar türlü vazifelerge keçtiler.
Mayıs 5 künü olıp keçken meniim tayinlenüvim tamam şu ceryannıñ devamı oldı. İzçenliknen çalışmamız kerek, doğrumı? Devlet Şurasınıñ çeşit emirlerini eda etip te, bu qararlar alınuvında iştirak etmemek, mantıqsızdır. Çünki Devlet Şurası Qırım Cumhuriyeti boyunca qararlar ala, uquqiy aktlar, şu cümleden, qırımtatar halqınıñ yerleşüvi ve abadanlaştıruvı programmasına para ayırıla.
– Siz daa tayinlenmezden evel, Refat Çubarov bu meseleni Mecliste qoşma olaraq muzakere etken edimi?
– Elbette, men evelden aytqanım kibi, o, men eyi mütehassıs olğanımnı ayta edi…Bundan da ğayrı, Qırım parlamentinde meni prezidium azası olaraq qaytarıluvı meselesi bir qaç miting ve muracaatlarda yer aldı.
– Aysa, ne içün siz «aşıqtıñız» dep ayttı? Bir taraftan, Meclis sizniñ tayin etilüviñizge qol tuta, atta, sizniñ mayıs 18-den soñra akimiyette vazife alacağıñız aqqında bildirile. Belki, Refat Çubarov başqa müddetni közde tuta edi, onıñ böyle izaat berdi?
– Ne içün bu kibi izaat bergenini añlatmaq küçtir.
– Cizniñ fikiriñizce, Mecliste informatsiya ile bağlı bir boşluq peyda olıp, qararlarnıñ qabul etilüvine menfiy tesir etemi?
– Ebet, men ta aprel 14 künü Refat Çubarovnen şahsen körüşken vaqıtta bunı qayd ettim. Meclis reisi çeşit devletler reberleri ve halqara teşkilâtlar azaları ile körüşti, ve doğru yapqandır, em de buña Meclisniñ mahsus izini olmağanına baqmadan, itirazım yoq. Amma, onıñ körüşüvleri aqqında malümat soñunda belli etile. Kimnen körüşti, ne muzakere etti, neni añlaştılar, ve ileide yapılacaq? Men de, Meclisniñ diger azaları kibi, vaziyetni eyi añlamaq içün Meclis vekilleri reisniñ areketleri aqqında haberdar olmaq kerek, dep belleyim.
– Bu kibi meselelerni ne sebepten Meclis toplaşuvındadegil de, şahsiy körüşüvlerde köteresiñiz?
– Men bunı Meclis toplaşuvlarında yapmağanım sebebi, kimlerdir meni reiske qarşı olğanımnı tüşünmesin dep yapmadım. Bu meseleniñ ince bir tarafı. Menim onıñnen bir qaç şahsiy körüşüvimiz olğan edi, men anda bir çoq meseleler muzakere ettim, ayatiy problemler çezilmesini istedim. Men er vaqıt oña er türlü işniñ başında destek kösterdim, faqat bazıları bir qaç saatlıq munaqaşalarnı başlamağa azır ediler. Amma, er alda, menimce bu qırımtatar cemiyeti soñki yılları qayd etken umumen milliy idare organnıñ meselesidir.
Putin ile körüşüv qarama-qarşı fikirler doğurdı
– Eyyet terkibinde siz ve daa eki Meclis azası Vladimir Putin ile körüşüvde iştirak ettiñiz, bu ise, yalıñız Meclis azaları arasında degil de, başqalarnıñ da qarama-qarşı fikirlerine sebep oldı. Refat Çubarov ve Meclisniñ diger azaları bu körüşüv aqqında kün evelden bile edilermi? Reisniñ haberi bar edimi?
– Refat Çubarov körüşüv aqqında bile edi…
– Körüşüvden evel ya da soñra?
– Körüşüvden evel biz onıñnen laqırdı ettik. Menim malümatıma köre, eyyet terkibinde bulunğan Meclisniñ diger azaları da ziyaret ögüne onıñnen laf ettiler. Men oña, prezident bizlerni matem künü arfesinde toplap, sürgünlikniñ 70 yıllığı munasebetinen taziyelerni bildirecek ve körüşük resmiy olmayıp, açıq şekilde ötkerilecek.
– Sizge anda barmağa kim teklif etti ve kimniñ teşebbüsi ile bu tedbir teşkil etildi?
– Men bilgenim kibi, körüşüv, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ teşebbüsinen ötkerildi. Meni bu tedbirge qırım federal okrugı boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ vekâlet temsilcisi Oleg Belaventsev davet etti.
– Bu körüşüvde iştirak eterken nege esaslana ediñiz?
– Men körüşüvde Devlet Şurasınıñ deputatı olaraq iştirak etmege razılıq berdim, çünki maña, tedbirde, şura ve nasıldır iş gruppaları teşkil etilmeyceginde işandırdılar.
– Aynı zamanda, körüşüvde Meclisni teñqid etken qırımtatar vekilleri de iştirak ettiler. Sizniñ fikriñizce, ne sebepten körüşüvniñ bu kibi şekili seçildi?
– Namzetlerniñ cedveli nasıl rintsiplerge esaslanıp teşkil etilgenini men bilmeyim. Çünki men bunıñnen oğraşmadım, onı prezident memuriyeti belgiledi.
– Ne içün iştirakçilerden iç biri Putinge qırımtatarlarnıñ Aqmescitniñ merkezinde mayıs 17-18 künleri matem tedbirlerniñ yasaqlanuvınen bağlı sualler bermedi?
– Yoq, qarar endi alınğanı aqqında men bilmegen edim. Evelden, bu kibi şey olacağını tahmin etken edik. Soçide olğanda, bu meselede soñki noqta qoyulmağan edi, amma, ep bir körüşüvge kelgenlerniñ ögünde men şahsen bu sualni Sergey Aksönovğa, Vladimir Konstantinov, Oleg Belaventsevge qoyğan edim. Menim sualime, Aksönov Çubarovnen körüşkeni ve er şey añlaşılğanını dedi, Çubarov er şeyni bile ve muzakereler ketkenini bildirdi, qulaq asmañız, dedi. Çubarov ne bilgenini sorasam, er şeyni bile, dedi ve adamlarğa da añlatmağa tırışı, dep qaytardı.
Biz qırımğa qaytqanda, bütün Qırım boyunca mitingler yasaq olğanı aqqında tolu malümat belli etildi. Endi uçaqta bulunğanımız vaqıtta, Aksönov ile qızğın muzakerelerni alıp barmağa başladıq, o Çubarovnen telfonlaştı. Refat Çubarov, Eskender Bilâlov, Zaur Smirnovnıñ iştiragi ile Sergeyem Aksönovnen mayıs 16 künü aqşam Nazirler Şurasında körüşecek edik. Men özümni yaramay duyğanım içün, tedbirde iştirak etmeycek edim.
– Siz çoq yıllar devamında muavin olğan Mustafa Cemilev, Meclisniñ Rusiye ve Qırım akimiyetleri ile bağlarnıñ qurulmasınen bağlı keskin mevamını kösterdi. Aynı zamanda, Cemilevniñ özü mart ayında Moskvada Mintermir Şaymiyev ile körüşkende, yarım saat devamında telefon arqalı Vladimir Putin ile laqırdı etti. Bundan soñra, Refat Çubarov Putin ile közme-köz körüşüvniñ zarurlığı aqqında söylegen edi ve Tatarstan prezidenti Rustam Minnihanovnen bunı muzakere etti. Demek, kimgedir körüşmege mümkün, kimgedir mümkün degil, öylemi?
– Qurultay Mustafa Cemilevge qırımtatarlarnıñ meseleleri boyunca halqara körüşüvlerni keçirmege aq berdi, öz vazifesine eda etken ve menim tarafımdan ürmet etilgen yetekçi. Onıñ fikirince, iç bir türlü şekilde akimiyetnen bağ tutmamaq kerek. Meclis ise, yüz bergen vaziyetke köre ve qırımtatarlarnıñ ayatiy meselelerni çezmek zaruriyeti sebebinden bu kibi qararlarnı aldı…Meclisniñ diger azaları ve reisi aqqında söyleycek olsaq, olar da, kerek olğanda körüşeler ve Meclisniñ degil de, reisiniñ qararı ile tedbirlerge qatnaşalar. Bizim ziyaretimiz aqqında ise, Çubarov bile edi, ve o bizge barmaqnı yasaq etmedi.
Onıñ içün de bizni, bir de bir şey içün qabaatlaycaq olğanlar, bu uyğunsız olğanını tüşünsinler. Men bu körüşüvde iştiragimni i sbir kimseden gizelemedim. Ve Meclis azalarnıñ episi aman-aman er şeyni Putinge aytıp berdiler. Şu cümleden Mustafa Cemilevniñ Qırımğa kelüviniñ yasaq olğanını da qayd ettik. Bunıñ aqqında Saq regional meclisiniñ reisi Eskender Bilâlov keskin söyledi. Söz kelimi, Saq regional meclisi qırımtatar cemaatçılığı vekilleriniñ iştiraginen ötkerilgen körüşüvni alğışladı. Bunıñ episini men Refat Çubarovğa aytqan edim.
Azatlık Radiosı


text:
Gaagadaki Birleşken Milletler Halqara mahkemesiniñ Rusiyeni işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları aqlarınıñ bozulmasını toqtatmasına, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmesine mecbur etmek qararınıñ qırımtatarlar içün büyük maneviy emiyeti bar.
Böyle bir fikirni qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa izaat berip seslendirdi. Bunıñnen beraber, o, Rusiye mahkeme talaplarına uyacağından şübelengenini bildirdi.
«Yoq, onıñ (mahkeme talaplarına – QA) riayet etecegi yoq. Lâkin, nasıl olsa da, Gaaga mahkemesiniñ bu qararı pek emiyetlidir. Taqiplerge oğrağan qırımtatarlar içün maneviy bir destek. Şübesiz. Olar anda (Rusiyede – QA) bir qarar aldılar, bir şeyni begenmeseler, olar, rusiyeliler, oña riayet etmeycek. Böyle bir yaramazlıq belli bir müddet daa devam etecek. Amma kene de qayd etem, bizim içün bu müim bir qarar», – dep qayd etti Cemilev.
Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesi işğal altındaki Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ aq-uquqlarını qorçalamaq içün «Ukraina Rusiyege qarşı» davası boyunca muvaqqat tedbirlerini kirsetmege razı oldı. Bunı aprel 19-da Gaagadaki açıq diñlevlerde mahkeme reisi Ronni Abraham bildirdi.
Mahkeme ukrainlerniñ aq-uquqlarına ketirilgen zarar deliller bar olğanını tasdıqladı.
Böylece, mahkeme Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain tilinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
Yanvar ayında Ukraina BM Halqara mahkemesinde Rusiyeni terrorizmge maddiy destek köstermesine qarşı Halqara añlaşma ve er türlü ırqiy ayırımnıñ yoq etilmesi boyunca Halqara añlaşmalarını bozğanında qabaatlap, oña qarşı dava açtırdı. Mart başında Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesinde dava baqılmasınıñ birinci basamağı ile bağlı açıq diñlevler yekünlendi.
Ukraina Gaagadaki Halqara mahkemeden Rusiyege qarşı iş baqılacaq vaqıtta muvaqqat tedbirlerniñ alınması aqqında rica etti. Bu çareler sırasında – Rusiyeniñ «Ukrainada vatandaşlarğa qarşı terrorizm areketlerini yapqan taqımlarğa» maddiy ve diger destek bermesini toqtatmaq, ve bu taqımlarğa artıq böyle areketler yapmamaları içün tesir etmesini, em de Qırımda diskriminatsiyadan vazgeçmege, ayrıca, Qırımtatar Milliy Meclisi ve onıñ faaliyetini yasaq etmemesini ve ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ taqiqatını alıp barmasını talap etmek.
Rusiye Qırımnı zapt etken soñ Donbasta silâlı çatışma devam ete, onıñ neticesinde, BM malümatına köre, aman-aman 10 000 insan elâk oldı. Ukraina ve Ğarp, Rusiyeni separatistlerge qoltutqanı ile qabaatlaylar. Kreml bunı inkâr etip, Donbassta Rusiye «göñüllileri» bar ola bile, dep bildire.


text:
2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni ve onı teşkil etkeni içün mahküm etilgen qırımtatar milliy areketi liderlerinden birisi Ahtem Çiygoz mahkemede sorğuğa çekilip, Qırım Ukrainanıñ bir qısmı olıp qala, dep bildirdi. Bunı advokat Nikolay Polozov iyülniñ 26-da Qırım.Aqiqatqa haber etti.
«Sual berildi: vaqialar angi devlette olıp keçken edi? Öyle de cevap berdi: Qırım em o vaqıt, em de şimdi, halqara vesiqalarğa köre, Ukrainanıñ bir qısmı olıp qala», – dedi Polozov.
Mahkeme ve prokuror bu laflarğa nasıl yanaştı kibi sualge Polozov «buña köz yummağa mecbur ediler», dep cevap berdi.
İyülniñ 25-de mahkeme Ahtem Çiygoznı sorğuğa çekmege başladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, birinci sorğu fevralniñ 25-de ve 26-da olıp keçken vaqialarnıñ tarihiy tarafları ve esaslarına bağışlandı. İyülniñ 26-da keçirilgen ekinci sorğuda ise Çiygoz 2014 senesi mitingniñ teşkil etmesinen oğraşmağanını ayttı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ topraq bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Rusiye işğalinden soñ on biñlerce insan Qırımdaki evlerini terk etip, qıtaiy Ukrainada yerleştirmege mecbur oldılar. Lâkin yarım yıladn ziyade keçken soñ bile olarnıñ belli bir statusı yoq. Bazıları bank esaplarında ve kartlarında blok etilgen paranı bile qullanıp olamaylar.
Köçip kelgenlerniñ problemlerini mahsus qanun çezecek edi. Lâkin deputatlar onı qabul etmege aşıqmaylar, bu nelernen bağlı, aceba?
Bu aqqında, em ükümet Qırımdan köçip kelgen insanlarğa kösterecek yardım aqqında – «24» haber telekanalındaki «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – uquq qorçalayıcı Böris Zaharov ve Qırımdan mecburen köçip kelgen insanlarnıñ Şura koordinatorlarından biri Andrey Şçekun.
Leyha efirge cumaertesi künü oktâbr 11-de saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü oktâbr 12-de saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) çıqa.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni ögrenmege istegenler içün azırlanılğandır.