text:
Patriotizm kemgä kiräk?
Närsä soñ ul, patriotizm digän sorawğa ber tanışım bik aqıllı cawap birgän ide. Anıñ fikerençä, patriotizm ike öleştän tora – berse tuğan ilgä, tuğan cirgä ana söte belän kergän mäxäbbät, ikençese – üzeñ yäşägän ilneñ däwlät säyäsäten xörmät itep, añlap yäşäw. Qızğanıç ki, soñğı yıllarda xökümät alıp barğan säyäsätne añlı räweştä xörmät itü mömkin tügel. Şuñadır inde, patriotizm digän töşençä soñğı yıllarda xalıqnıñ, bigräk tä yäşlärneñ leksikonınnan töşep qaldı. Başlıça çit il fil'mnarı yoğıntısına birelep yäşägän yäşlärneñ qayberläre, üz watanınıñ tarixın belmi, xätta Böyek Watan suğışınıñ kemnär arasında bulğanın, kem kemne ciñgänen dä belmäwçelär baytaq ikän. Böyek ciñü könen küplär bäyräm mäydanında eçelgän sıra külämenä qarap qına iskä töşerälär. Bu bit zur faciğä!Massaküläm mäğlümat çaraları, töşemle reklama quyar öçen, äxlaqi yaqtan bernigä yaramaslıq fil'mnar kürsätüdän buşamıylar. Patriotizm digän bik “iskergän” töşençä belän mawığırğa alarnıñ waqıtı yuq. Şuñamı, Milli Media-Xoldingnıñ üz teläge belän bu eşkä totınuı küplärgä ğäcäp toyıldı.
Soñğı yartı yıl eçendä Milli Media-Xolding patriotizm ruxında ike videofil'm yasadı. afğan suğışında häläk bulğan Sovetlar Soyuzı Geroye Yuri İslamov turındağı berençe fil'm, efirda kürsätelü belän, xalıq arasında kiñ qaytawaz taptı. Küptän tügel Xoldingnıñ icat törkeme ikençe fil'm – berençe Çeçnya suğışında häläk bulğan Rossiä Geroye Yuri İgitov turındağısı östendäge eşne tämamladı.Bu könnärdä Yekaterinburg şähäreneñ kinolar yortında bu ike fil'mnı täqdir itü kiçäse bulıp uzdı. Fil'mnarnı qarap fiker alışırğa zal tutırıp xalıq cıyılğan ide. Biregä kilüçelär arasında ölkä xökümäte wäkilläre, xärbi oyışmalar citäkçeläre, kino belgeçläre, tarixçılar, ädäbiät-sänğat eşlekleläre, Böyek Watan, afğan häm Çeçnya suğışı veterannarı häm başqa kiñ cämäğätçelek buldı.
Cıyılğan xalıq fil'mnarnı tın da almıy qaradı. Annan soñ bik canlı fiker alışular kitte. Fiker alışularda Sverdlov ölkä xökümäte räise urınbasarı Yakov Spektor häm gubernator xakimiäte başlığı urınbasarı Aleksandr Koberniçenko bik canlı qatnaştılar. Barlıq çığışlarda da temanıñ bik aktual', bik kiräkle buluına, bügenge kön taläplärenä bik turı kilüenä basım yasaldı. Şul uq waqıtta qızu bäxäslär dä qupmadı tügel. Mäsälän, Çeçnya çınbarlığın bernindi buyawlarsız bik xaqlı räweştä kürsätüçe ikençe fil'mnıñ yäşlärdä patriotik rux tärbiäläwenä şiklänüçelär dä tabıldı. Ämma diskussiädä qatnaşuçılar axır çiktä döreslekne, xaqlıqnı tuğan ilne yaratırğa öndäwçe ber genä matur süz dä almaştıra almas digän urtaq fikergä kildelär.Milli Media-Xolding xezmätkärläre bu igelekle eşkä tağın da fatixa aldılar. Alda Ural batırlarınıñ Böyek Watan, afğan, Çeçnya suğışlarında ğına tügel, tınıç tormış waqıtında kürsätkän batırlıqların mäñgeläşterüçe fil'mnar yasaw buyınça burıç quyıldı.
Bu könnärdä Sverdlov ölkäse gubernatorı Eduard Rossel' Yegipetnıñ Rusiädäge ilçese Raul' Saad äfände belän eşlekle oçraşu ütkärde. Sverdlov ölkäsenä eşlekle vizit belän kilgän Raul' Saad, gubernator belän berlektä Tübän Tağıl şähärendä yıl sayın uzdırıla torğan quätle xärbi-sänäğät kürgäzmäsen qarağannan soñ, Rusiäneñ iñ köçle töbäkläreneñ berse bulıp sanalğan Sverdlov ölkäse belän xezmättäşlekne nığıtuğa turı qızıqsınuçanlıq belderde. Oçraşu waqıtında üzara faydalı xezmättäşlelekneñ berençe yunäleşläre bilgelände.Eduard Rossel' belän Raul' Saadnıñ berençe tanışuı Tatarstan cirendä, iyün ayında Sverdlov ölkäse delegatsiäseneñ Qazanda yuğarı däräcädäge oçraşuı waqıtında bulğan ide. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov fikerençä, älege vizit Sverdlov ölkäse häm Tatarstan respublikası arasındağı nıqlı duslıqnıñ, bu ike töbäk citäkçeläreneñ qaqşamas abruyınıñ başqa töbäklär arasındağı xezmättäşlekne nığıtudağı uñay yoğıntısına ber misal bulıp tora.
Fäwiä SafiullinaYekaterinburg.


c: text/html

text:
Bush-Putin sammitı: Mäskäw Tährannı kisätä, ämmä xezmättäşlegen tuqtatmıy
Amerika häm Rusiä prezidentlarınıñ uzğan atna axırında Camp Davidta ütkän söyläşüläre aldan kötelgän näticälär kiterde. Törle ölkädä qarşılıqlar buluğa qaramastan, ike citäkçe üzlären tarafdar itep kürsätergä tırıştı. Putin da, Bush ta, İrannı atom qoralı xıyalınnan baş tartırğa öndäde. Şul uq waqıtta, Mäskäw Tähran belän atom ölkäsendä xezmättäşlegen tuqtatırğa cıyınmıy
Nixayät, iñ qarşılıqlı mäsälälärneñ berse – İran. İrannıñ Büşär şähärendä Rusiä yärdäme belän atom reaktorı tözelä. Amerikan räsmiläre, İran şuşı texnologiäne qullanıp atom qoralı citeşterä dip sanıy. Uzğan atnada Xalıqara Atom Energiä agentlığı belgeçläre İrannıñ tağın ber şirkätendä nıq bayıtılğan uran ezläre tapqaç, bu şiklär tağı da köçäyde. Mondıy uran barı tik qoral öçen qullanıla. İran räsmilärenä bu xälne añlatu öçen üktäber axırına qädär waqıt birelde. Tähran atom qoralı östendä eşläwen kire qağa, nıq bayıtılğan uran qaldıqları, başqa ildän cixazlar satıp alğanda şuña elägep kergän dip añlata.
Amerikan räsmiläre moña ışanıp betmi, häm dä Rusiäneñ İran belän atom ölkäsendä xezmättäşlegen tuqtatuwın telär ide. İran mäsäläse Camp David söyläşüläreneñ iğtibar üzägendä tordı. Soñnan ütkän matbuğat oçraşuı şunı kürsätte, taraflar bu mäsälädä ällä yaqınaya almağan. "İran qoral cäyeldermäw turındağı kileşüne qatğıy räweştä ütärgä tieş", dide Bush. Putin monıñ belän kileşte, şul uq waqıtta, Rusiäneñ, İran belän 800 million dollarlıq kontraktın tuqtatırğa cıyınmawın, belderde. Bezneñ İranğa atom qoralı yasawda yrdäm itergä telägebez dä, niätebez dä yuq, dide ul. Alay da, Bushnıñ borçıluwın añlap, Putin, İran - Xalıqara Atom Energiä agentlığı belän tığızraq xezmättäşlek itergä tieş, bu turıda Tähranğa anıq signal cibärergä kiräk, dip östäde.
Tığızraq xezmättäşlek digäne – Xalıqara Atom Energiä agentlığı İrannı östämä protokol imzalarğa öndi. Bu protokol nigezendä inspektorlar teläsä qaysı waqıtta, teläsä qaysı urınğa kilep tikşerü ütkärä alaçaq. Räsmi Tähran nigezdä, moña qarşı tügel. Bu turıda İrannıñ tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi yäkşämbedä belderde. "Tik menä Waşington, bu protokol ğına citmäskä mömkin dip iskärtä, alay bulğaç, nigä anı ğömümän imzalap torırğa dide ul. Berük waqıtta Xarazi, İran - urannı bayıtu texnologiäsen üsterüne däwam itäçäk, bu qoral citeşterü öçen tügel, ä atom stansiäläre öçen kiräk, dip belderde. Xarazi süzlärençä, yaqın arada Rusiä belän, atom qaldıqların Rusiägä qaytaru turında kileşü tözeläçäk. Räsmi Tähran fikerençä, bu - küp sorawlarğa noqta quyarğa tieş.
Ali Gilmi, Praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çallılar şikayätkä cawap aldı
Çallıdan ber törkem aktivistları Rusiä Yuğarı mäxkämäsenä şiqayät cibärüläre xaqında Azatlıqta mäglümatlar yañğırağan ide. Şiqayätneñ nindi wäzğıät belän bäyle buluın iskä töşeräm. Rusiäneñ mäğärif ministrlığı 1996 yılda Preobrajenskiy häm Rıbakov avtorlıyğında çığarılğan "İstoryai Oteçestva" digän uqu däreslegen urta mäktäplär programmasına kertä."İstoriä Oteçestva" 6-7 nçı sıynıf uquçıları öçen äzerlängän. 1997 nçı yılda älege däreslek Tatarstan mäğärif ministrlığı tarafınnan da satıp alına. Rusiä Yuğarı Mäxkämäsenä möräcäğät itüçelär- Mönir Sitdikov, Rifqat Säğidullin häm Faiq Taciev Mäskäwdä bastırılğan älege tarix däreslegendä urıs xalqı başqa millätlärdän, şul isäptän tatarlardan östen, böyek itep kürsätelä, şunıñ belän tatar xalqı millät bularaq kimsetelä dip sanıylar. Rusiä mäxkämäsenä cibärelgän şikayätlärendä uqu däreslegennän alınğan küpsanlı misallar da kiterelgän. Şularnıñ berse - "İstoriä Oteçestva" kitabınıñ 89 nçı bitendä tatarlarnıñ uçaqta keşe qızdıruları häm anı aşawların surätlägän räsem.
Menä şuşındıy dälillär belän cibärelgän şikayät Rusiä yuğarı mäxkämäsenä dä, Tatarstan Respublikası prokuraturasına da barıp ireşkän häm küptän tügel alda äytelgän xoquq oyışmalarınnan Çallılar cawap alğannar. Alınğan cawap xaqında şikayät birüçelärneñ berse, tatar xalqınıñ Milli mäclese deputatı Faiq Taciev söyli:
- "Rusiä yuğarı mäxkämäsennän şikayätegezne bezgä tügel, Mäskäwneñ tieşle rayon mäxkämäsenä cibäregez, digän cawap kilde. Tatarstan prokuraturasınnan da respublika prokurorınıñ ölkän yärdämçese R.Xäkimcanov isemennän añlayışsız xat kilde. Anda äytelgänçä, bezneñ şikayät nigezsez, bezneñ milli xislärne berkem dä mısqıl itmi. Uqu däreslegendä urısnıñ üz-üzen maqtaw yuq. Rusiä cinayätlär kodeksınıñ 282 nçe maddäse dä Rusiädä xoquqlar bozuçı däwlät strukturalarına qarşı tügel, ä xoquqlarnıñ dawlawçı xalıqqa yünältelgän."
Tatarstan prokurorınıñ ölkän yärdämçese Xäkimcanov imzası belän cibärelgän cawap xatında mondıy yullar da bar.
- Aldan äytep kitelgän uqu äsbabı 2006/2007 uqu yılında Rusiä mäğärif häm ministrlığı tarafınnan qullanuğa kertelde. Läkin, şuşı ministrlıqnıñ 2006 bçı yılnıñ 14 nçe dekaberdä qabul itkän 321nçe sanlı boyırığı nigezendä, uqu kitabı 2007-2008Hчe yıllarda qullanudan alına.
İğtibar itik, Çallılar tarix kitabı buyınça 2006Hчы yılnıñ 7 dekaberendä yuğarı mäxkämägä möräcäğät itälär, 14 nçe dekaberdä ministrlıq kitapnı qullanıştan çığaru turında boyırıq yaza. Şuña da qaramastan, Taciev, Sitdikov häm Säğidullinnar kiläçäktä Auropa mäxkämäsenä möräcäğät itärgä cıyınalar.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
NTVnıñ tanılğan jurnalistı Leonid Parfenov ni öçen eştän quıldı?
Bu könnärdä Rusiädä töp yañalıqlarnıñ berse - NTV televideniesendä Namedni dip atalğan tapşırunı alıp barğan Leonid Parfenovnıñ eştän quıluı buldı. Räsmi añlatmada jurnalist xezmät kileşüen bozuda, kanal citäkçelege säyäsätenä qarşı çığuda ğäyeplänä. Ämmä küplär, bu waqiğanı senzura, Rusiädä süz ireklegen çikläw ğämäle dip bäyäli.
Audio (Leonid Parfenov)
"Säbäplär räsmi qäğäzdä başqaça añlatılğan. Çınında ul Yandarbieva belän äñgämä, ul efirdan alındı, min moña qarşı idem, yazma färmanğa ğına buysındım, häm dä bu xällärne yäşerüdän baş tarttım."
"Bu Senkeviç üze qabul itkän qararımı?" digän sorawğa, Parfenov, üzeneke bulsa, ul anı küptän qabul itkän bulır ide, älbättä bu östän kilgän kürsätmä, dide. Rusiä Jurnalistları Berlege general sekretare İgor Yakovenko Parfenovnıñ quıluın, NTV, TVS kanalları yabıku belän tiñ torğan waqiğa dip atadı. "Rusiädä senzura, däwlät kanalları östennän kontrol urnaşqanın härkem belä ide, läkin Parfenov kebek qayber yoldızlarğa çiklängän bulsa süz äytergä röxsät itelä ide, küräseñ xäzer monısı da beterelä, dide ul.
3 yıl elek Gusinskinıñ NTV kanalı taratılğanda, andağı tanılğan jurnalistlarnıñ kübese kitte, ä menä Parfenov qalğan ide. Küplär anıñ bu adımın satılu dip atadı. Yaña citäkçe Boris Yordan qulı astında qanal, quş tırnaqlar eşendä "tärtiplänsä dä", Kreml cırın cırlağan berençe häm ikençe kanallardan bareber beraz ayırıla ide. Xäzer Yordannı alıştırğan medetsina fännäre doktorı Nikolay Senkeviç, inde Namedni kebek qıtırşı urınnarnı da, tigezläp beterer sıman. NTV, däwlät qaramağındağı qalğan ike federal kanal, ORT häm RTR kebek, Çeçnyada xällärneñ normalläşüe, prezidentnıñ här adımı, qırlardağı mul igennär, Berdämlek dip atalğan yäşlär oyışmasınıñ izge eşläre turında döres häm matur süzlär söyläp toraçaq. Tik menä berük cırnı başqarğan 3 kanal nigä kiräk ikän? Sovet çorında bi monıñ öçen ber kanal da citä ide.
Ali Gilmi, Praga


text: Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Aziä illärenä 3 könlek säfären başlap Singapurda buldı. Ul, däwlät universitetı studentları aldında çığış yasap: “Yaña ğasırda da Quşma Ştatlar, elekke kebek Aziä illäre belän qulğa-qul totınıp baraçaq. Bezneñ däwlät turıdan-turı sezneñ töbäktä irek häm demokratiä üsüe belän qızıqsına. Yaña ğasırda Atlantik okean belän çağıştırğanda, Tın okean aşa alıp barılğan säwdä küläme arta. Quşma Ştatlar kiläçäktä sezneñ iqtisadığıznıñ çäçäk atuın häm urta klassnıñ ayaqqa basuın kürä”,- dide.


text: Ğıraq idarä şurası belderüenä kürä, Ğıraq waqıtlı xökümäte iyün ayında ä saylanğan xökümät 2005nçe yıl azağında eş başına kiläçäk. Şura äğzası Axmäd Çalabi bügenge mätbuğat oçraşuında waqıtlı xökümät äğzaların saylaw may azağında tämamlanırğa tieş dide Şuranıñ älege prezidentı Jalal Talibani waqıtlı administratsiä Ğıraq cämğiäteneñ barlıq firqaları belän mäslixätläşülärdän soñ saylanaçaq dip äytte.İdarä Şurası waqıt grafikasın AQŞ administratorı Paul bremer belän oçraşudan soñ iğlan itte. Bremer äle genä Waşingtonda G.Bush häm anıñ yardämçeläre belän oçraşıp qayttı.


text:
İdel buyı federal okrugı töbäkläre arxivçıları kiñäşmäsenä Rusiäneñ federal arxiv xezmäte başı Vladimir Kozlov ta kilde. Vladimir Kozlov Başqortstan Prezidentı belän dä oçraştı. Oçraşuda süz Başqortstannıñ Rusiägä üz irege belän quşılunıñ 450 yıllığın bäyräm itü mäsäläse turında barğan. Kozlov bu waqıyğa Qazannıñ meñellığına qağılışlı turıdan-turı dälilläre bulmağan doqumentlarğa qarağanda tögäl, dip belderde.
Rusiäneñ iqtisad ministrlığı Başqortstannıñ neft häm ximiä tarmağın finanslayaçaq. Bu turıda “Novosti” mäğlümat ağentlığına federäl ministr German Gref belderde. Başqortstannıñ Premer-ministrı Rafael Baydäwlätov respublikanıñ iñ zur dürt neft eşkärtü zavodın däwlät milke itep küçerü turında qarar çığardı.


text:
Mintimer Şäymiev “EдиHaя Poccия” qorıltayı näticälärenä häm federal'' üzäkneñ Çeçnya belän şartnamä tözüenä qarata mönäsäbäten belderde
Çeçnyada referendumnan soñ federal' üzäkneñ wäkälätlär büleşü turında şartnamä tözergä cıyınuına qarata Şäymiev “İnterfax” agentlığına birgän intervyuda mondıy şartnamä Çeçnya mäs’äläsen caylawğa säyäsi yunäleş birergä mömkinlek tudıraçaq, dide. Anıñ fikerençä, bu waqiğa ilneñ federativ asılın bötenläy onıtıp, Rusiäne unitar däwlät yulına qaytarırğa tırışqan säyäsi elitanıñ ber öleşe öçen sabaq bulaçaq. Şäymiev Çeçnyada amnistiä awır cinayät qılmağan Rusiä xärbilärenä dä bulırğa tieş, digän fiker äytte. Şulay itep, Çeçnya probleması federativ däwlät wäkälätlär büleşü şartnamäse, möstäqillek, suverenitet digän töşençälärdän başqa bulmayaçağın kürsätte.


text: Söğüd räsmiläre kiçä Amerikan konsullığına bulğan höcüm waqıtında üterelgän 4 höcümçeneñ 3seneñ kem ikänen açıqlawın xäbär itte. Eşke eşlär ministrlığı belderüençä, bu keşelärneñ berse dä Äl-Qaidä belän bäyle dip şiklänelgännär isemlegendä yuq. 4nçe üterelgän höcümçene açıqlaw däwam itä. Yaralanıp qulğa alınğan höcümçeneñ kem ikäne älegä äytelmi. İslamçılarnıñ İnternet säxifäsendä kiçäge höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Äbü Annas Äl-Şami isemle törkem alğan. Bu belderüneñ döreslege başqa çığanaqlardan älegä rsalanmağan. Kiçä Ciddä şähärendä Amerikan konsullığına bulğan höcüm näticäsendä bu konsullıqta eşlägän 5 keşe hälaq buldı. Alarnıñ berse dä Amerikan watandaşı tügel.


text:
Bulanaş bistäsendä Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan räsemnär konkursı ütte
Meñ ük bulmasa da, bäygedä küp kenä balalar qatnaşqan. Şunısı qızıq, räsem yasawçılar arasında Qazan turında bäyge başlanğaç qına işetep belgän balalar da bar. Şuña qaramastan, älege räsemnärne küzätep yörgändä, yäş rässamnarnıñ nindider eçke toyımlawı bulğanlığın kürep xäyran qalırlıq. Gallämov Aydar Söyembikä manarasın surätlägändä anıñ mähabätlegen, böyeklegen birä alğan. Neçay Oksana tatar milli kieme kigän biyuçe qız räsemen yasağan. Ukrain qızı tatar milli kiem ürnägen yaña tösmerlär belän bayıtıp birgän.
Ğomumän, iğtibarğa layıqlı räsemnär bik küp biredä. Jyuri yaxşılardan-yaxşı un räsem saylap aldı. Ciñep çığuçı yäş rässamnarnı büläklärgä dip Yekaterinburg şähärennän Milli mediaxolding citäkçeläre häm Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile urınbasarı Xäydär Gıyl''fanov kilgän ide.
Tantanada Bulanaş tatar yäkşämbe mäktäbenä yörüçe balalar çığış yasadı. Alar zalda cıyıluçılarğa bik matur itep Qazan şähäre turında, anıñ bay tarixı, bügenge köne turında söylädelär, tatar telendä cırlar cırladılar, biedelär. Annan soñ Milli mediaxolding citäkçeläre ciñep çıqqan balalarğa aqçalata büläklär tapşırdı. Jyuri qararı buyınça, räsemnärneñ iñ yaxşısı dip Söyembikä manarası töşkän räsem tabıldı. Anı yasawçı 11 yäşlek Aydar Gallämov Qazan şähärendä oyıştırılaçaq “Millätebez xäzinäläre” dip atalğan lager''ğa yal itärgä baru öçen putevqa belän büläklände. Aydarnıñ küptänge xıyalı tormışqa aştı – ul Qazanğa baru bäxetenä ireşte. “Minem Qazanda Kreml''ne, Söyembikä manarasın, prezidentnı küräsem kilä”, - di Aydar.
Ural tawlarınıñ yıraq poçmağında urnaşqan Bulanaş şaxterlar bistäsendä yäşäwçe törle millät balaları, şulay itep, yıraqtan torıp bulsa da, Qazan belän tanıştılar. Qatnaşuçılar bu bäyrämne oyıştıruçı Bulanaş balalar icatı yortı direktorı Valentina Menşininağa räxmät belderdelär.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg


text:
Äfğanstanda da Ğiraqtağı şikelle intihar höcümnär çorı başlandımı?
Düşämbedä Äfğanstannıñ könyağındağı Spin Boldak şähärendä ilneñ tarixında iñ qanlı intihar höcüm näticäsendä 21 keşe häläk buldı. 48 säğät eçendä Qandahar vilayätendä barlğı 3 şundıy şartlaw yañğıradı. Soñğı waqıtta intihar höcümnärneñ artuı Taliban siğışçıları Ğiraq ğisyançıları taktikasına küçä digän borçular uyattı. Ämmä Äfğan räsmiläre häm amerikan xärbiläre Spin Boldak şähärendäge höcümçe Äfğanlı bulmağan digän fikerdä.
Spin Boldak qalası Qandahar belän Paqstannıñ Quetta şähären totaştırğan ana yulda urnaşqan. Çik buyındağı bu qala bügen dä şok xälendä. Kibetlärneñ kübese eşlämi. Şartlawdan soñ qalğan 20 kvadrat metr zurlıqtağı çoqır tiräsenä keşelär cıyılğan. Tirä yaqta intiharçı utırıp kilgän dip farazlanğan motosikl qaldıqları çäçelep yata.
Xäzer Äfğanlılarnı kiläse şartlaw qayda yañğırar digän soraw borçıy. Spin Boldak şartlawına berniçä säğät qala Qandaharda bulğan intihar höcüm näticäsendä 3 Äfğan xärbie häm ber sivil keşe häläk buldı. Ber kön elek bulğan höcümdä ber Kanada diplomatı häm ike Äfğanlı häläk buldı.
Äfğanstan prezidentı kiñäşçese fikerençä, bu höcümnärneñ maqsatı - bu töbäktä ğäskär totqan Kanada kebek illärne qurqıtu, häm dä şuşı ayda Londonda ütäse donorlar oçraşuın örketü.
Äfğanstan prezidentı Xämit Karzai süzlärençä, bu höcümnär, ğadi xalıqnıñ tormışı yaxşıra barğan sayın Taliban häm alarnıñ tarafdarlarınıñ ömetsez qala baruın kürsätä. "Äfğanstannıñ doşmannarı qullarınnan kilgänçä, ildäge täräqqiätne tuqtatırğa tırışa. Läkin alar monı eşli almıy, çönki bez kön sayın ber adım alğa atlıybız. Şulay da bu höcümnär borçu uyata, bezneñ keşelärne alıp kitä, iminlekneñ zäğiflegen kürsätä," di Äfğan prezidentı.
Soñğı höcümnär öçen cawaplılıqnı Taliban xäräkäte üz östenä aldı. Gärçä monı bäysez räweştä raslap bulmıy.
Analitiklar häm qayber xärbi räsmilär, bu höcümnär 2004 yıl prezident saylawlarınnan soñ Äl-Qaidä yoğıntısınıñ artuın kürsätä digän fikerdä.
Kabul Universitetında qanunçılıq, säyäsät häm keşe xoquqları professorı Äbdel Ährar Romizpur süzlärençä, yıllar buyı bäreleşlärgä qaramastan, Äfğanstanda moñarçı intihar höcümnär bulmağan. Soñğı intihar höcümnärne ul çit il suğışçılarınıñ, şul isäptän, ğäräplär häm Paqstan mädräsälärendä uqığan yäş Äfğan qaçaqlarınıñ yoğıntısı belän añlata. "Bu intihar höcümnärneñ kübese çit ildän torıp oyıştırıla, mondıy idealarnı xuplağan dinçe dairälärdän. Läkin monda Äfğannar da qatnaşırğa mömkin, bigräk tä qadimi töbäklärdä yäşäwçelär," di Kabul Universitetı professorı.
Qandahar gubernatorı Äsadulla Xalid höcümnärdä Äfğannar qatnaşuın kire qaqtı, ä menä alarnıñ çittän, berençe çiratta Paqstannan oyıştırılu ixtimalı belän kileşä. "Mäglüm ki, bu töbäkneñ Paqstan belän çikläre ozın. Paqstanda Äfğanstannıñ küp kenä doşmanı yäşi. Alarnıñ anda künegü üzäkläre bar. Alar ciñel genä Qandahar vilayätenä ütä ala. Äfğannarnıñ intihar höcüm oyıştıru ğädäte yuq. Monı çit il keşeläre başqarğan," di Qandahar gubernatorı.
Äfğanstan buylap Taliban häm Äl-Qaidä qaldıqların awlğan amerikan xärbiläre älegä Äfğanstanda Ğiraqtağı şikelle intihar höcümnärgä küçü küreneşen kürmi.
Xärbilär süzçese Jim Yonts süzlärençä, Taliban qullanğan şartlatqıçlar Ğiraqtağı şikelle qatlawlı tügel. Alarnıñ kübese yä şartlamıy qala, yä waqıtınnan alda şartlıy. Yonts süzlärençä Afğanstan belän Ğiraq höcümnären berläştergän berdän-ber oxşaşlıq – alar civil keşelärgä, dini citäkçelärgä, ğäyre räsmi oyışmalarğa töbälgän, civil cämğiät tözü tırışlıqların tar-mar itüne maqsat itep quya.
Ali Gilmi


text:
Samar tatarları Şäymievne qotlıy
“Tuğan tel” isemle Samar ölkä tatar cämğiäte, Samar şähäreneñ tatar milli- mädäni möxtäriäte, Samar ölkä dini möftiäte Tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymievkä 70 yäşlek uñayı belän zur qotlaw täbriklämäsen yulladılar. Täbriklämädä tübändäge yullar bar:
“Samar töbägendä kön kürep yatuçı meñlägän millättäşlärebez isemennän Sezne oluğ yubileyığız belän täbrikläp, samaralılarnıñ qaynar sälämen tapşırabız.
Menä inde ike distä yıllar däwamında Sez tatarstan Respublikasınıñ berençe citäkçese wazifasın uñışlı başqarıp kiläsez. Bu çordağı Tatarstannıñ iqtisadi häm mädäni üseşe – ul Sezneñ osta citäkçelegegezneñ cimeşe. Aqıllı häm töple säyäsätçe bularaq sez Rossiä külämendä zur däräcägä ireştegez.
Sezneñ Tatarstan İlbaşı bulıp eşläw yıllarığız Watanıbız Räsäyneñ iñ qatlawlı, iñ kisken borılış, iñ butalçıq säyäsi bolğawır çorına turı kilde. Menä şul ğäcäyep çornı Sez säyäsi ziräklek kürsätep qaharmannarça ciñep çıqtığız häm Räsäyneñ zur säyäsätçelären dä tarixi ğädellek ezenä bastıra aldığız.
Sez Bötendönya tatar kongressına nigez saluçı buldığız häm bu oyışma bügen böten cir şarına sibelep yäşägän tatar xalqın berläşterüdä töp rol'ne başqarıp kilä.
Bezgä dä Qazannıñ 1000 yıllığı uñayınnan oyıştırılğan zur bäyrämdä qatnaşu bäxete nasıyp buldı. Barısın da üz küzlärebez belän kürep, bu oluğ şähärneñ kiläçäktä dä böten tatar xalqınıñ ruxi märkäze bulıp toraçağına ışanıç belän qayttıq.
Xörmätle Mintimer Şäripoviç! Oluğ yubileyığız uñayınnan bezneñ Samar töbäge tatarlarınıñ da iñ izge teläklären qabul itegez. Sezneñ äle tağın ber srok Tatarstan Prezidentı bulıp eşläwegezgä ışanabız. Monı Sez buldırasız!”
Tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymiewnıñ 70 yäşlege uñayınnan bik cılı eçtälekle qotlawnı Samar gubernatorı Konstantin Titov ta cibärde.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıu uñayınan töp saralar planı iğlan itelde
Bıl obyekttar respublika aqsahına ğına töźölmäy. Ularźıñ ber ölöşön Mäskäw źä birä. Respublikala qaźna häm qaźnanan tış ölkälärźä eşläwselärźeñ xeźmät xaqın arttırıu xaqında iğlan itelde. 2008 yıl aźağına tiklem şulay itep eş xaqtarı artır tip kötölä. Respublika finanstar ministrlığı wäkile Zöfär Tajetdinov kiñ mäğlümät saralarına birgän äñgämähendä bına nimä tine. (audio)
Respublikala äle iñ aź eş xaqı 800 hum, yäşäw minimumı 2 meñ 551 hum. Räsmi xäkimiät ana şul 800 humdı eźmä eźlekle yäşäw minimumına yetkerergä uylay. Zöfär Tajetdinov äytewensä, budjet ölkähe xeźmätkäźäreneñ eş xaqı 2008 yılğa tiklem ike tapqırğa artırğa teyeş.


text:
Neftekama şähärendä yalğan araqı häm spirtlı könküreş sıyıqçalar çömerep ağulanuçılarnıñ sanı 55tän arttı. Şularnıñ distädän artığı xatın-qızlar. Alar maşina täräzäsen yuu sıyıqçası, dülänä, ikençe törle äytkändä, qamır ağaçı tönätmäse, başqa şundıy “täm-töm” sıyıqçalar eçep xastaxanägä salınğan. Näticä bertörle - barısı da toksik gepatit awıruı belän çirli. Sarğayıp qatqannar, bawırları zıyan kürgän. Respublika prokuraturası monıñ buyınça cinayät eşe açtı.
Ufada şundıy “üzläre teläp alğan çir” belän 5 keşe xastaxanädä yata. Awırularnı däwalaw 100 000 sumğa töşä, däwalaw waqıtı ike ay.


text:
Respublikada 9 may – Ciŋü kөne uŋayınnan bәyrәm çaraları dәwam itә. Suğış veterannarı belәn oçraşular ütә, alar өçen tantanalı kiçәlәr, konsertlar oyıştırıla, bülәklәr tapşırıla. Bülәklәr arasında Başqortostan prezidentı tarafınnan birelgәn yaŋa fatirlar da bar. Respublikanıŋ Eçke eşlәr ministrlığı da bu kөnnәrdә bülәk aldı. Başneft tarafınnan alarğa Ural maşinası tapşırıldı. Xalıq sanın alu nәticәlәre buyınça Başqortostan xalqı sanınıŋ artuwı, başqortlarnıŋ artuwı xisabına ireşelgәn, dip sanıy belgeçlәr.
Irşat Tlәümbәt, Ufa


text:
El täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` «Äziret Sultan» memlekettik tarïxï-mädenï qorıq-mwzey`i «25 jıldıqqa – 25 şara» josparın bekitken bolatın. Jıl basınan Juma meşiti mwzey`i, Qoja Axmet Yasawï kesenesindegi Asxana, Qudıqxana bölmeleri mwzey`lendirilip kelwşilerge qızmet jasawda.
«Qoja Axmet Yasawï murası men iliminiñ zerttelw mäseleleri» taqırıbındağı xalıqaralıq ğılımï-täjirïbelik konferencïyası ayasında «Türkistan tarïxı» mwzey`i esigin qay`ıra aştı. Qay`ta tülegen mwzey` ékspozïcïyası kelwşilerge Türkistannıñ tarïxınan tıñ aqparat bereri sözsiz.
«Türkistan tarïxı» mwzey`iniñ ékspozïcïyası ötken segiz ay`da jürgizilgen reékspozïcïyalıq jañğırtw, tolıqtırw, eski ékspozïcïyalıq qoy`ılımdardı mülde jaña şeşimde qay`ta qurw jumıstarı nätïjesinde 60 pay`ızğa jañartıldı.
Mwzey`diñ aşılw saltanatına konferencïya jumısına qatıswşılar, qala äkiminiñ keñesşisi J.Ïbragïmov, qalalıq mwzey` ökilderi men basşıları, mwzey` qızmetkerleri jäne BAQ ökilderi qatıstı.


text: Rusiäneñ iñ bay xatın-qızı häm Mäskäw başlığı Yuriy Lujkovnıñ xatını, “Forbs” jurnalın, yalğan yazuda gäyepläp mäxkämägä möräcägä itte. Baturinanıñ tözeleş şirkäte wäkile xäbär itkänçä, ul jurnalnıñ dekaber sanında çıqqan mäğlümat öçen ählaki zıannı qaplaw öçen 213 meñ sum ğına taläp itä. Jurnalnıñ tışlığında “minem yaqlaw garantiälängän” digän süzlär çıqqan ide. Şirkäteñ süzçese äytkänçä, Baturina äytkän süzlärneñ mägnäse bozılğan, şirkät däwlät oyışmaları tarafınnan yaqlana digän täesir tuğan. “Forbs” jurnalnıñ xoquq belgeçe, şikäyätne nigezsez dip atadı.


text:
Xatın-qızlar bäyrämen qarşılap
8 mart - Klara Ssetkin kebek inqilabçı xatın-qızlar tarafınnan kütärelgän säyäsi bäyräm häm proletariat, feministlar xäräkäte waqiğası bularaq ğämälgä quyılsa da, barıber dönyawi häm ğadi keşelär bäyräme. Xatın-qızlarnıñ buldıqlılığı, nazlılığı, mäxäbbät, yaz bäyräme Tatarstanda härwaqıt zurlap ütkärelä. Şuşı datağa qarata zur ğına sotsial' waqiğalar täğäyenlänä. Şimbä könne Qazannıñ üzägendä ataqlı Piramida belän terälep torğan bik üzençälekle qunaqxanä açıldı. Bu Tatarstanda berdän-ber 5 yoldızlı qunaqxanäneñ açılışına Mintimer Şäymiev häm anıñ tormış iptäşe Säkinä xanım da kildelär. Prezident Apparatı citäkçese Äğzam Ğöbäydullin, Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin, şähär başlığı Kamil İsxaqov ta xäläl cefetläre belän bergä idelär. 8 mart aldınnan xatın-qızlarnı räsmi çaralarda kürsätü traditsiäsennän başqa, bu qunaqxanäneñ tözüçese, döresräge, anı tözetüçe Nira-Eksport kompaniäseneñ general' direktorı, bilgele eşquar, avtomobil' uzışları buyınça Yevropa çempionı Radik Mintimer ulı Şäymiev bulu da zur rol' uynağandır. Moña qädär bik zur citäkçelär, eşquarlar Qazanğa kilep, üz eşlären ber köndä tämamlap, kiçkä Mäskäwgä qaytıp kitsälär, xäzer inde däräcäle häm bay qunaqlar şuşı “Miraj” dip atalğan ocmaxta yal itä alalar. Qunaqxanä açılışında sıylawlar, qızıqlı konsert çaraları, räsmi çığışlar, täbrik süzläre istä qaldı. “Miraj” Qazannıñ meñyıllığına bik zur büläk”,- digän fiker yış qına yañğıradı.
Bäyräm könnärendä cämäğätçelek räxätlänep yal itte. Törle konsertlar, tamaşalar - alar barısı da xatın-qızlarnıñ güzällegen häm talantın kürsätügä bağışlandı. Yazuçılar, icadi intelligentsiä dä bu könnärdä büläk ala. 9 martta Vasilyevo sanatorienda ör-yaña icat yortı açılaçaq.


text:
2 yündä Tolyattida Sabantuy uzaçaq
29 mayda Bötendönya tatar kongressında qızıqlı ber oçraşu bulıp uzdı. Tatar kongressınıñ Başqarma komitetı räise İndus Tahirov qazağ xalqı dönya assotsiätsiäseneñ cawaplı särkätibe Säfärğäli Moqqaş Xösni ulın qabul itte. Oçraşu waqıtında söyläşü Qazağstandağı tatar xalqınıñ xäle, alarnıñ problemaları, mädäniät, sänğät ölkäsendäge xezmättäşlek turında bardı. Şulay uq Qazağstan qunağı Tatarstanda yäşäüçe millättäşläreneñ xäle, alarnıñ tormışı belän qızıqsındı. Oçraşuda respublikadağı qazağlarnıñ milli-mädäni oyışması citäkçese Säğit Yaqsybaev ta qatnaştı.
Bötendönya tatar kongressı wäkiläre bu könnärdä tağın säfärgä cıyınalar. Alar 2 yündä Tol'yatti şähärendä ütäçäk Rusiä tatarları federal' milli-mädäni moxtariätlärneñ Sabantuyına bara. Bıyıl bu çara inde ikençe märtäbä ütkärelä ikän. Bıltırğı, berençe Sabantuy Sarıtau ölkäsendä uzğan.


text:
Başqortstan citäkçelege “ГaзпpoM”
belän kileşü tözegäç häm respublika prezidentlığına däğwä itärgä cıyınuçı Aleksandr Veremeenko Aleksey Miller tarafınnan “БaшTpaHcraз”
citäkçese wazifalarınnan azat itelgäç, yaña wäzğıät kilep tudı. İnde xäzer Mortaza Räximovqa köndäşlek itärlek keşelär tabılırmı ikän? Şul uq könnärdä Tatarstan da “ГaзпpoM” belän kileşü tözede. Bu kileşü buyınça Tatarstan gazçılarğa törle maşinalar, cihazlar sata, ä respublikağa gaz birü ike yıl eçendä 40% arta.
Düşämbe könne Kamal teatrında Rabit Batullanıñ “Kiçer mine, änkäy” spektakleneñ yaña premyerası, ä 25-26 iyüldä “Piramida” tamaşa zalında Rafael İlyasov, “La Primavera” orkestrı çığış yasıy. Zatlı zalda milli moñlı awazlar niçek yañğırar ikän.
Rimzil Wäli. Qazan.


text:
Pravoslavlarnıñ SPAS televideniäse augustnıñ 29-nda efirgä çığa, moña möğämälä
Başta xärbi-patriotik televideniä. Şunnan soñ Rusiäneñ çit illärdäge abruyin kütäräçäk televideniä buldıru planı iğlan itelde. Menä xäzer isä Rusiäneñ ruxi ixtiacların qaplau öçen provoslav televideniäse eşli başlıy. Küzätüçelärneñ fikerençä, bolar bilgele maqsätlärne küz aldında tota. SPAS televideniäsenä Tatarstandağı reaksiä.
Audio
"Misal öçen östelemdä izge çığanaq isemle su şeşäse tora. Xucalarınıñ reklama öçen bezgä möräcäğät itüläre döres bulır ide. Äytik cirle tovarlarnı bazarlau mäsäläsendä bez yaxşı partner bulır idek. Rusiädä bezneñ reklama vaqıbızdan faydalanırğa telägän yaki programmalarıbıznı sponserlarlıq Rusiä eşquarları citärlekter dip uylıym."
Reklama möhim bulsa da, programmanıñ keçkenä ber öleşen genä täşkil itäçäk. Dini programmalar efir vaqıtınıñ 40 protsentın, qalğan 60 protsentın törle kino filmnär, dokumentar filmnär , tügäräk östäl söyläşüläre täşkil itäçäk. Älbättä, alar cirle produksiälär bulaçaq häm äxläqi normalarnı küz aldında totaçaq. TV stansiäsen dävlät tügel, ä provoslav eşquarlar finansiäliäçäk dip belderelsä dä, bu eşne küzätep barğan jurnalist Sergey Varşavçik qotqaru kanalı Kremlneñ säyäsätenä turı kilä dip belderä. Prezident Putin inde yıllardan birle Rusiä yäşlärendä patriotik ruxnı köçäytergä kiräklegen äytä, xärbilär häm provoslav çirkäve belän yaqın mönösöbät tota, rus qimmätlären torğızırğa kiräklegen ügetläp kilä. Bälkim Putinne Russiä patşaları çorındağı Autokratiä, provoslaviä häm milli rux şiğarı därtländergänder. Varşavçik qotqaru kanalınıñ xäzer tapşırular başlauı oçraqlı digän fiker belän kileşmi.
Audio
"Böten bolarnı patriotik öyrätülär, provaslaviä, milli rux şiğarı astındağı kiñkülämle tärbiäläv programasında tuplap bula. Kanallarnıñ berse dä oppozitsiä yäisä ictimaği kanallar tügel. Bu ictimaği televideniä dä tügel. Alar Kreml tarafınan raslanğan kanallar."
Varşavçiknıñ süzlärençä, Rusiä federatsiäse, provaslaviä östenlek itsä dä, küp dinle il. Anıñ fikerençä, ber tügel, ä barlıq dinärgä qarağan televideniä kanalın buldıru bälkim döreseräk bulır ide.
Audio
"Bez sekulär häm küp dinle il. Ğadel bulırğa teläsäk , ul çaqta möselman , budist, baptist, jähyd häm başqa dinnärneñ kanalları bulırğa tieş ide. Yäisä tege yaki bu küreneşkä täsir itü öçen ğomumi dini kanal bulsın ide."
Läkin, bu qararşnı urtaqlaşuçı ruslar küp tügelder dip äytergä bula. Tik provoslaviäne genä propoganadalaunı küz aldında totqan televideniäneñ bu atnada eşli başlauına qarata Tatarstanda möselmannar arasında fikerelär törleçä. Qazan burosı xäbärçeseneñ bu xaqtağı sorauına,Tatarstanda möselman xatın-qızlar oyışması räisäse Älmirä Adiatullina tik ber provoslav dinenä genä qarağan televideniäneñ eşli başlauına qarşı buluın beldersä, Tatarstan möselmannarı diniä näxaräte räiseneñ urınbasarı Valiulla Xazrät diplomatik reaksiä kürsätep, provoslav televideniäseneñ eşli başlauın xupladı häm bälkim ber kön möselmannarnıñ da anı televideiäse bulır digän ömet belderde. Alarnıñ fikerlären üzlärennän tıñlıyıq.
Başta Älmira xanım
Audio
Valuilla xazrätneñ fikerläre
Audio.
Spas kanalınıñ eçtälege turında äle söyläv irtä. Tübän Novgorottağı dindar bulmağan ber rus yegete dä bolay dide
Audio
"Min ällä ni dindar tügel. Läkin, prinsipta qarşı tügelmen. Bälkim berävneñ moña ixtiaçı bardır. Başta qarıyıq. Ägär dä sıyfatlı ikän , nigä bulmasın. "
Kreml ällä ni dindar bulmağan berävdän mondıy fiker işetü belän qänäğätter.
Färit İdelle, Praga.


text: Rus oppozitsiä aktivistı, ber jurnalistneñ säyäsi säbäblärdäñ Murmansktağı ber Psixiatri Xästäxanäsendä totqarlanuı turında belderde. Murmansktağı Oppozitsiäneñ berleäşkän watandaşlar frontı başlığı Yelena Vasilyeva süzlärenä qarağanda, jurnalist bulıp eşlägän Larica Arapnıñ, 6nçı yüldä totqarlınuın häm Nurmarsk töbägendäge ber psixiatri xästäxanäsedä totıluın belderä. Arap soñğı waqıtta, Psixiatri İnstitlarındağı balalarnıñ räncetelüe xaqında yazğan bulğan. Jurnalist şul waqıtta 12nçe Yündä berläşkän watandaşlar frontı oyıştırğan qarşılıq çarasında da qatnaşqan bulğan. Töbäk xaqimiät başlığı, Nikolay Sigin, Jurnalist Arap eşe mäsäläse xaqında eşetmäweñ Läkin, säyäsi säbäblär arqasında beräwneñ xästäxanägä cibärelüeneñ qabul itelerlek xäl bulmawın belderde.


text:
Kürenekle tatar şağıyre, publi
Kürenekle tatar şağıyre, publitsistı, cämäğät eşleklese Zäki ağa Nuriğa 24 dekaberdä 80 yäş tula. Bu uñaydan Şärif Qamal muzeenda istälekle kiçä uzdırıldı. Oşbu çarağa kilgän yazuçılar, şağıyrlär, sänğat'kärlär, Zäki ağanıñ yaqınnarı, dusları anıñ küpqırlı talantın sağınıp iskä aldılar. Zäki Nuri 63 kitap avtorı. Zamanında Tatarstan yazuçılar berlegen häm «Qazan utları» jurnalın citäkçelägän keşe. Zäki ağa balalar poeziäsendä dä, liriqa wä satira ölkäsendä dä tirän ez qaldırğan onıtılmaslıq talantlı şäxeslärneñ berse.
Damir Ğismetdin


text: Dönya Bankınıñ Üzäk Azie bülege direktorı Dennis De Tray Tacikstannıñ fäqirlekkä qarşı köräşüe öçen kiläse 3 yılda 900 million dollar bireläçäk dip belderde. De Tray süzlärençä, 19il häm xalıqara oyışmalar bugen Tadcikstanda tämamlanğan cıyılışta äytelgän aqçanı wäğdä itkän.200million dollar humanitar yardäm formasında qalğanı kredit bularaq bireläçäk. De Tray aqça, Tacikstannıñ ekonomik reformalarnı ğämälgä kertüenä qarap bireläçäk dide. 2001nçe yılda ilgä 390 million dollar wäğdä itelde , ämma ul 40millionın ğına alaldı.


text:
Ğıraqta Saddam rejimın cimergän AQŞ häm berektäşläre äle dä ildä tınıçlıq tärtib urnaştıra almadı.Amerikannar Ğıraqta berençe märtäbä ämma anıñ berektäşe Britaniä Bagdadnı 1917nçe yılda uq yawlap alıp ,yuğalttı. Waşington Britaniä tarixın uqıp anıñ täcribäsennän faydala alır ide
Britaniä 1 Dönya suğışı waqıtında Bagdadnı aldı. Ğäräbçä söyläşüçe yaqın könçığış ul çaqta möselman Ğosmanlı patşalığınıñ qulı asıtnda ide. Suğış başlağanda ğosmanlılar almannarğa quşılıp, Britanigä qarşı suğıştı.1918nde suğış tämamlanğanda Britaniä başqa uırnnar belän bergä ğosmanlılarnıñ 3 töbägen elektergän ide. Soñraq bu 3 töbäk bergä quşılıp bügen Ğıraq dip atalğan il oyıştırıldı. 1918-1919nçe yıllarda Britaniä ber million ğäskäriä belän yaqın könçığışta östenlek itkän köç ide. Şulay itep Ğıraqnıñ yazmışın da ul xäl qıldı. 2004nçe yıl yaqınlaşqanda amerikannar bu täcribädän küp närsä öyränä alır ide. 1918-nçe yılda kötelmägändä ğosmanlı imperiäse cimerelde, taraldı. Londonnıñ suğıştan soñ Bagdad, Basra häm Musul belän idarä itü öçen detalle plannarı yuq ide. 2003nçe yılda ameriknnanr da näk şul xäldä ide. Ämma başqa säbäptän. Waşingtonda xökümätneñ nindider plannarı bar ide älbättä , ämma operatsiä suğışnı alıp baruçılar alarnı çitkä qaqqan bulsa kiräk. 20-nçe ğasır başlarında London xökümäteneñ üze eçendä yaqın könçığış säyäsätendä fiker ayırmalıqları bar ide. Şulayuq bügen AQŞ xökümäte eçendä dä fiker ayırmalıqları bar .Waşingtonda Ğıraq säyäsätendä, AQŞ däwlät departamentı belän saqlanu ministırlığı arasında bäxäslär bara. Ütkän ğasır başında London xökümäte belän Qaxirädäge britan kiñäşçeläre şulayuq London belän Hindistandağı britan xökümäte arasında nizaq bardı. Hİndisatndağı britan xökümäte Basra. Musul häm Bagdadtnı alu öçen ğäskär cibärgän häm hiç bulmağanda Basranıñ kontrole üzenä qaldırılır dip ömed itte. Ämma London Hindistannan torıp ğäräblär belän idarä itep bulmıy dip belderde. Britan häm hindistanlılardan torğan armiä belän citäklägän general Maude üze okupatsiälägän Ğıraq töbäklärendä xärbi administratsiä urnaştırılsa ğına iminlek tämin iteler häm soñraq sivil xakimiät oyıştıru mömkin bulaçaq dip däğwä itte. London añı tıñlamadı, üze potensil ğäräb citäkçelären ezli başlağaç, xaos artıp kitte. Suğış ministırı itep bilgelängän Winston Churchill tärtip urnaştırğançı armiäne taratmağız dip parlamentqa äytsä dä, bu kiñäşne tıñlamadılar.Yaqınça 5yıl däwam itkän suğıştan soñ xärbilärne qaytarığız digän basım bik nıq artqan kebek ekonomik xällär dä yaxşıdan tügel ide. Ğıraq häm başqa urınnardağı maceralarnı imperiä inde kütärä almaslıq xälgä kilde.Eleke Ğosmanlı töbäklärendä politik struktura buldıru ımtılışı uñışsız bulıp çıqtı. Okupatsion köçlärneñ sanı kimegäç tärtipsezlek , xaos kiskennäşep kitte, qısqası bügen AQŞnıñ Bagdad häm tiräsendä duçar bulğan xällär xasıyl bulğan ide. 1919-1920nçe yılda Ğıraqta terror,cinayätlär qanunsızlıq ,xökem sörde. 1921nçe yılnıñ 1nçe ğıynuarında W.Churcill yaqın könçığış problemasın çişü buyınça östämä wäqälätlär birelgän ministır itep täğäyenlänä. Churcill xärbi oçqıç häm BTRlar qullanıp ğıysyannı bik bäğersez ämma effektiv räweştä bastıra.1921nçe yılnıñ mart ayında ul Qaxirädä yaqın könçığış konferensiäse oyıştırıp, säyäsätneñ barlıq aspektlarında diärlek konsensusqa ireşä. Mäkkä , Mädinädäge izge urınnarnıñ saqçısı päyğämber näselennän şäyxnıñ ulı şäxzadä Faisal Ğıraqnı idarä itäçäk citäkçe itep qarala.Suğışnıñ sonğı yıllarında britannar yanında suğışqan Faisal modern fikerle britan mänfäğätläre häm könbatış bäyälärenä turılıqlı bulır dip qaraldı.Referendum ütkärelä Faizalğa tac kiderü köne bilgelänä. AQŞ säyäsätçeläre dä bügen könbatış yaqlı , Waşington öçen möhim bulğan mäsälälärne yaqlawçı ğıraqlı säyäsätçelär ezlägändä, bälkim dä Faisal mäsäläsen tikşerep qararğa tieşter.Faisalnıñ täxätkä patşa bulıp utıru köne bilgelängännän soñ , ul fikeren üzgärtüen , qurçaq patşa bulırğa telämäwen Millätlär Ligasınıñ mandatın qabul itmiäçägen iğlan itä.Kileşü turında söyläşülär başlıy, Faisal 10yıllıq xakimiäte waqıtında tulı bäysezlek kenä tügel ä Millätlär Ligasında irekle ber tigez xoquqlarğa iä äğzalıq ta qazana Waşington Ğıraq citäkçelege öçen bu keşe kileşle yaxşı kandidat dip beräwne bilgeläsä,bu şäxesneñ Ğıraq eçke säyäsätendä yäşäp qalu öçen sırtın amerikannarğa quyu ixtimalä bar.Churchill Faisalnı xıyanätçe dip atasa da , anıñ xakimiäte xätta ulı häm onığı waqıtında da Britaniä Ğıraqta privilegile il bulıp qaldı.Faisal kandidatlığı Britaniä öçen Ğıraq batqaqlığınnan çığu yulı bulğan ide.
färidä xämit,praga


text: TÄHRAN -- İran matbuğatı bügen studentlarnıñ Tähran Universitetı aldında protest çaraları oyıştıruı turında xäbär itä. Alar prezidentqa qarşı şiğarlar cırlap, may ayınnañ birle qulda totılğan 3 student iptäşläreneñ azat itelüen sorağan. İran däwlät qaramağındağı İRNA belän Fars xabär agentlığı, uram cıyınınıñ yañalıqçı uquçılar törkemeneñ ber qulı tarafınnañ oyıştırıluın xäbär itä, läkin protset çaralarına niçä uquçınıñ qatnaşuı turında na-mäğlüm. Bu yaña cıyın, soñğı waqıtta 3 studentnı qulğa alğan häm liberal professorlarnı alıştırıp, aktivistlärgä basım yasıy başlağan, xaqimiätkä qarşı oyıştırılğan protest çaralarınıñ berse. Moña oxşaş protest çaraları uzğan sişämbe könne distälägän unversitet uquçıları qatnaşında, Tähran universitätında uzğan ide.


text:
Üzäk Aziä illäre Quşma Ştatlar belän nıq wä däwamlı bäyläneşlärgä säyäsi häm iqtisadi reformalar ütkärgän oçraqta ğına ömetlänä ala
Amerika Quşma Ştatlarınıñ xäzer Şäreqtä ber Törkiä genä tügel, başqa berektäşläre dä bar. Terrorğa qarşı alıp barğan suğışında Waşington Üzäk Aziädäge möselman däwlätlärenä dä tayana. Andağı citäkçelek monı üz faydasında qullanırğa teläsä dä, amerikan yağı yış qına, terrorğa qarşı köräştä bergä bulu Üzäk Aziädä demokratiä urnaştıruğa kirtä bulırğa tieş tügel dip belderep tora. Bu könnärdä şundıy belderülärneñ çirattağısı yañğıradı.
Audio, Lorne Craner
Lorne Craner keşe xoquqları häm xezmät mäs''älälären bağuçı iñ yuğarı amerikan räsmi wäkile bulıp tora, üz çığışında ul ayırım alğanda, Qırğızstanda räsmi eşlär xaqında cämäğätçelekkä xisap birüneñ bulmawına, Üzbäkstan häm Qazağstanda mäğlümat çaraların ezärlekläw oçraqlarına tuqtaldı. Craner keşe xoquqları, demokratik reformalar ölkäsendäge citeşsezleklär Üzäk Aziä illäreneñ soñğı ike yıl eçendä Waşington belän yaxşırğan mönäsäbätlärenä zur zian kiterä ala dip kisätä. Xalıqara terrorğa qarşı köräş alıp barğan Quşma Ştatlar Äfğanstandağı "Taliban" xakimiaten bärep töşerü niäte belän yörgändä Üzäk Aziä illärendä üzeneñ xärbi nığıtmaların urnaştıruğa ireşkän ide. Şul illärneñ citäkçeläre monı üz faydasında, yäğni Könbatıştan yañğırağan tänqitne kimetü öçen qullanırğa teläde. Başta bu şulay buldı da. Läkin xäzer Waşington töbäkne demokratiäläşterüneñ ähämiatenä yänä tieşle iğtibar birergä buldı kebek. Anda, avtoritar xakimiatneñ Üzäk Aziädä dä "Taliban" Äfğanstanındağı tösle totrıqsızlıqqa kiterä aluwın añlıylar. Moña kirtä quyunıñ berdänber çarası, ul da bulsa Üzbäkstan, Qazağstan, Qırğızstan, Törkmänstan wä Taciqstanda ictimaği-säyäsi wäzğiatne sälämät itü, bu maqsatqa barı tik tirän demokratik reformalar nigezendä genä ireşep bula. Üzäk Aziädä ireklek ölkäsendäge wäzğiatneñ naçarlanuwı turıdan-turı andağı säyäsi sistemanıñ kamil bulmawına bäyle di amerikan däwlät sekretareneñ yardämçese. Üzäk Aziädä formal'' yaqtan qarağanda demokratik tärtiplär yuq tügel, anda, Törkmänstandağı bik tä üzençälekle xällärne iskä almağanda, yuğarı citäkçelär xalıq tarafınnan saylana. Läkin ireklek däräcäsen ber saylawlar ğına bilgelämi dip belderä Craner.
Audio, Lorne Craner
"Şuña basım yasarğa kiräk, demokratik saylawlar üzläre genä ilne demokratik itmi äle, demokratiäneñ asılın saylawlar arasında nilär bula, şul bilgeli. Saylawlar şunıñ öçen ber qısa buldıra häm alar xökümätneñ ni däräcädä demokratiägä birelgänlegen kürsätä" di Lorne Craner, Quşma Ştatlar däwlät sekretareneñ yardämçese.
Kärim Kamal, Praga


text:
Çallıda xezmät xaqın kütärälär
Çallıda eşläwçe xalıqnıñ xezmät xaqları az buluı şähär citäkçelären berqädär borçuğa saldı. Çönki, xezmät xaqı küläme demografik wazğiätkä, xalıqnıñ tormış-könküreşenä, sälämätlegenä, belem aluına da tä'sir yasıy. Menä şuşı küreneşne küz aldında totıp, Çallı xakimiäte yaña başlanğıç belän çıqtı. Bu initsiativa şunı añlata, citeşterü ölkäsendä eşläwçelärneñ xezmät xaqları 5900 sumnan az bulırğa tieş tügel. Uzğan atnada xakimiät tarafınnan "Härber Çallı predpriätiese xezmätkärenä minimal' qullanu byudjetınnan kim bulmağan xezmät xaqı" digän isem astında aylıq iğlan itelde. Şuşı aylıq barışında xezmät xaqı 5900 sumnan az bulğan predpriätie citäkçeläre başqarma komitetqa çaqıru alalar häm anda alğa kileşü täqdim itelä. Kileşü dokumentları şunnan ğibärät, eş birüçelär tiz arada üzlärendä eşläwçelärneñ xezmät xaqın alda äytelgän 5900 sumğa citkerügä rizalıq birergä tieşlär. Şähär citäkçeläre fikerençä, bik küp predpriätielärdä xezmät xaqı ber keşegä 2-3 meñ sum külämendä tülängän itep kürsätelä. Ä çınbarlıqta zur xezmät xaqı konvertlarğa salıp birelgän aqçalar belän isäplänä häm bu aqçanıñ küläme bik az keşegä genä mäğlüm. Käğäzgä törep birelgän aqçalar salımnarı da bireşmilär.
Eşmäkärlär xakimiät başlanğıçın niçek qabul itälär? Üzeneñ isemen kürsätmäwne sorağan ber eşmäkär "Azatlıq" xäbärçesenä bolay digän ide:
-"Mindä 70TәH artıq keşe eşli. Zur küpçelege 3Meң sum xezmät xaqı ala. Tieşle salımnarın tülibez. Xezmät xaqın 5900 sumğa kütärü mömkinlege yuq. Eşçelärneñ xezmät xaqın kütärergä rizalıq birsäm, minem predpriätiemne bankrotlıq kötä. Belüemçä, küpçelek uqıtuçılarnıñ, tabiplarnıñ da xezmät xaqları bezdägedän yuğarı tügel."
Çınnan da, isemen kürsätmäwne telägän älege eşmäkär dä, tağın qayberläre, näq menä byudjetta eşläwçelärneñ dä xezmät xaqları az buluına işarä yasıylar. Bu inde, başta üz xezmätkärläregez turında qayğırtığız, annarı beznekelär xaqında- iyüllärme, äytü qıyın.
Düşämbe könne xakimiättä uzğan xucalıq citäkçeläre cıyılışında şähär merı İldar Xalikov minimal' xezmät xaqın 5900 sumğa kütärü çaralarınıñ barışına da tuqtaldı. Keşe tieşençä tuqlanırğa häm yäşärgä tieş. Konvert sistemasın beterü- moña etärgeç biräçäk, didu ul.
Xalikov dönya yuğarılığına da kütärelde: Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ keşe xoquqları turındağı Konvensiäsendä bolay dielä ikän- eşläwçegä säğätenä 2 dollardan kim tülänä ikän, bu inde keşene izü, eksplutatsiäläü bula. İldar Xalikov, keçkenä xezmät xaqı, konvert belän aqça birü mäs’äläseneñ bik citdi buluın iskärtte häm yaqın arada Çallıda respublika komissiäse eşläyäçägen belderde. Ägär, konvert belän xezmät xaqı birü oçraqları belensä, andıylarğa naçar bulaçağın iskärtte.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Tatarstannıñ “İdeyä” texnoparkı belän IBM şirkäte kileşü tözede
Soñğı yıllarda Tatarstanda iqtisadi üseşkä zur iğtibar birelä başladı. 2004 yıldan başlap, yaña texnologiälärne, biznesnı üsterü maqsatınnan, Qazanda "İdeyä" texnoparkı eşläp kilä. Bügenge köndä älege şirkät, Yevropada iñ zurlardan sanala. Anıñ mäydanında xäzer 28 inovatsion kompaniä eşläp kilä. Monnan tış texnopark urta innovatsiäle küp kenä başqa şirkätlärgä härdaim yärdäm itep tora.
Tizdän Qazanda, IT texnologik üzäk tä tözeläçäk. Bu mäs'älä buyınça kiñäşmä Tatarstannıñ ministrlar kabinetında ağımdağı yılnıñ 17 aprelendä uzğan ide. Näq menä şul waqıtta, bäygedä IBM “Könçığış Yevropa häm Aziä” şirkäte, Qazanda texnologik park tözergä röxsät aldı.
Şuşı könnärdä, Tatarstan başqalasında IT texnologik üzäk tözü niäte Germaniädä räsmi räweştä terkälde dä inde. "İdeyä" İnnovatsion-citeşterü texnoparkı" açıq aksionerlıq cämğiäte belän IBM ("Ay-Bi-Em") şirkäte arasında xezmättäşlek itü turındağı kileşü tözelde. Anı "İdeyä" texnoparkı general' direktorı Sergey Yuşqo häm IBM şirkäteneñ vitse-prezidentı saymon Porter imzaladı. Älege tantanada Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov qatnaştı.
Säfär barışında Premyer-ministr IBM şirkäteneñ Tikşerenü üzägendä buldı häm IT sistemalar eşlänmäse belän yaqınnanraq tanıştı. IBM mäğlümatı texnologiälär ölkäsendä dönyada iñ zur kompaniälärneñ berse. Biznes öçen innovatsion programmalar tözü buyınça älege şirkät inde 90 yıllıq täcribäse bar häm ul bu ölkädä aldınğı urınnarda tora. IBMnin barlıq proyektları, yaña buın biznesı häm yuğarı texnologiälärneñ barlıq östenleklären tulı räweştä qullanırğa mömkinlek birä.
Kileşü buyınça, IBM şirkäte yaqın arada yaña texnologiälär bazarın öyränep, marketing tikşerenülär ütkärü, Texnologik üzäkneñ biznes-planın häm üseş strategiäsen eşläw, texnopark tözeleşendä däwlät programmasın ütäw xoquqı aluğa ireşte. IT Texnologik üzäkneñ proyektın tormışqa aşıru eşe üz çiratında, “İdeyä” texnoparkına yöklängän.
Yaña Texnologik üzäk Qazanda ike mäydan da urnaşaçaq. Berençese Tatarstannıñ “İdeyä” yuğarı texnologiälär, ikençese “Ximgrad” industrial parkında bulır dip kötelä. Biredä ximiä häm nefteximiä ölkäsen üsterü maqsat itep quyıla. 2007-2010 yıllarda texnoparkqa bulğan investitsiälär yaqınça 6 milliard sum täşkil itäçäk.
“İdeyä” texnoparkı mäğlümat üzäge äytüençä, tizdän Qazan Texnoparkı belän IBM kileşüe turında, ike yaqtan da wäkillär qatnaşuında matbuğat oçraşuı bulaçaq. Şuña da, ike zur şirkät kileşüeneñ uñay häm tiskäre yaqları turında tulıraq, “Azatlıqnıñ” aldağı tapşırularında söylärbez.
Ğädel Galämetdtnov


text:
20 mart könne Törkiäneñ finans ministrlığı soñğı ike ayda budjetta 10 milliard 359 million lira, yäğni yaqınça 6 milliard dollar defisit buldı dip iğlan itte.
Törkiä xökümäte, iqtisadi krizis bik qurqınıç tügel, dip xalıqnı tınıçlandırırğa tırışa. Läkin çınbarlıqta bu alay tügel. Xökümätne añlap ta bula, çönki 8 könnän soñ cirle saylawlar ütkäreläçäk. Monda zur häm keçknenä şähär merları, şähär mäclese äğzaları, rayon citäkçeläre saylanaçaq.
Säyäsi partialärneñ citäkçeläre isä härkön sayın diyärlek zur mitinglar ütkärä. Bıyılğı cirle saylaw aldı kampanialäre parlament saylawı kebek bik qızu bara.
Xakimiattäge AK partia bu cirle saylawlarda da, ütkän yıldağı parlament saylawındağı kebek, saylawçılarnıñ 47 yäki annan da yuğarıraq prosent tawışına ireşmäkçe. Menä ul çaqta anıñ xakimiate qabat raslanğan bulaçaq. Läkin ildäge iqtisadi krizis AK partianeñ şuşı maqsatına ireşüenä kirtä bulaçaq kebek.
Şunıñ öçen dä xökümät qayber iqtisadi çaralar kürä başladı. Berençedän, ekonomik qıyınlıqlarğa duçar bulğan predpriatiälärdä eşçelärgä xezmät xaqınnıñ ber öleşen tülärgä wäğdä itte. Annarı soñğı atnada yaña automaşina, suıtqıç, ker yuu maşinası kebek cihazlar satıp alğannarğa salımnı kimette. Ämma bu çaralarnıñ ällä ni täsire bulmayaçaq kebek. Çönki bu towarlarnı aqçası bulğannar qabat bäyälär artqançı alıp qalırğa tırışa.
Zapçast industriase eksportçılar berlege citäkçese Ferit Sünneli, monıñ produksia belän eşsezlekkä faydası bulmayaçaq, dip belderde.
İñ soñğı statistik mäğlümatlarğa qarağanda, 3 million 300 meñ keşe eşsez. Qayber ekonomistlar räsmi räweştä terkälmägän eşçelär belän bu san 5 million dilär. “Radikal” gazetada iqtisadçı Uğur Gürses süzlärenä qarağanda, Törkiädä 15 yäştän uzğan xalıq sanı yaqınça 50 million. Alar arasında 12 millon tiräse öydäge xatın-qızlar, 3,5 millionnan artığı uquçılar, 3 million pensionerlar, 3 millionnan artıq isä ğäriplär ikän. Dimäk, 50 millionnıñ 26 millionı eşlämi.
Däwlät qaznası ministrı Mehmet Şimşek: “Krizis waqıtlarında kübräk keşe eş ezli, bigräk tä xaqın-qızlar eşkä urnaşırğa teli, bu da eşsezlär sanın üsterä”, digän süze säyer toyıldı.
Törkiä premer-ministrı Erdoğan: “Saylaw aldı kampaniasendä eş birüçelärgä keşelärne eştän çığarmasqa quştıq. Ägär dä çığarsağız, monıñ xisabın tülärsez”, dip kisätte.
Şulay itep iqtisadi krizis AK partia tawışlarına tiskäre yoğıntı yasarğa ixtimal bulğanlıqtan, xökümät propağanda öçen küp köç sala.
Krizisnıñ başqa ber kürsätkeçe isä, banklardağı kredit burıçlarınıñ 36 milliard lirağa, yäğni 21 milliard dollarğa citüe. Şul uñaydan 1 million 564 meñ keşegä cinayät eşe başlanğan. Alarnıñ toraqları, öy cihazları, automaşinaları qullarınnan tartıp alınaçaq, burıçların qaplıy almasalar törmägä yabılaçaqlar.


text:
Üzbäkstan belän Quşma Ştatlar arasındağı mönäsäbätlär iñ yaman çorına kerä
Quşma Ştatlar ğäskärläreneñ Üzbäkstandağı nığıtmadan kitäçägen yuğarı däräcäle amerikan räsmie dä rasladı. AQŞ däwlät sekretareneñ Yewropa häm Yewraziä eşläre ölkäsendäge yardämçese Daniel Fried bu xaqta söyläşülär öçen atna başında Taşkentta bulıp kitkän ide - häm ul xäzer yıl azağına qädär amerikan köçläreneñ Üzbäkstannan kitüen xäbär itä. Ändican waqiğälärennän soñ şundıy taläp belän üzbäk yağı çıqqan ide.
"İslam Kärimov häm Daniel Fried arasındağı şuşı söyläşülärdä üzbäk-amerikan mönäsäbätläreneñ ağımdağı xäle häm kiläçäge xaqında fiker alışındı, oçraşuda şulay uq töbäktäge iminlek ölkäsendä barğan xezmättäşlekneñ yazmışı da qaraldı", dip bäyäli amerikan däwlät sekretare yardämçeseneñ Üzbäkstan prezidentı belän oçraşuın Olimov.
Fried üze isä açıqtan-açıq "bez Üzbäkstandağı xärbi nığıtmalarnı bernindi dä fiker alışularsız taşlap kitärgä cıyınabız", dip belderde. Häm anıñ şuşı süzläre ike il arasındağı mönäsäbätlärneñ Sovetlar berlege tarqalğannan birle iñ yaman çorğa kerüen kürsätä. Alarnıñ iñ yaxşı waqıtı isä, 2001-nçe yılnıñ 11-nçe sintäbr höcümnärennän soñ Äfğanstandağı taliplärgä qarşı suğış başlar aldınnan Quşma Ştatlar Üzbäkstanda üz xärbilären urnaştırğan çorğa turı kilde. Prezident Kärimov kürşe Äfğanstanda urnaşqan radikal islamçılar xakimiatenä bolay da bik sağayıp qarıy ide. Üz ilen amerikan xärbilärenä açıp ul beryaqtan Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlären dä yaxşırttı, ikençe yaqtan, amerikannar qulı belän kürşedäge Talibannan da qotıldı. 2002-nçe yılda İslam Kärimov Washingtonğa barıp, anda prezident Bush belän oçraştı häm şunnan soñ Taşkentqa qaytqaç, Taliban qurqınıçı belän 5 yıl yäşägännän soñ "şul qurqınıçnı yuq itüdä xälitkeç eşne barı tik Quşma Ştatlar ğına başqardı", dip belderde.
Läkin bıyılğı mayda ikeyaqlı mönäsäbätlärdäge şuşı kütärenkelek kinät yuqqa çıqtı. Ändicanda bulğan mäğlüm çualışlardan soñ Quşma Ştatlar Üzbäkstan xökümäteneñ xalıq kütäreleşen bastıruda köç qullanuın häm andağı bäğersezlegen kisken tänqitläp çıqtı häm alay ğına da tügel, şul waqiğälärneñ bäysez tikşerelüen taläp itte.
Xalıqara tänqittän sıyınunı räsmi Taşkent Şanxay xezmättäşlege oyışmasında taptı, anda Üzbäkstannan tış Qıtay, Rusiä, Qazağstan, Qırğızstan häm Taciqstan kebek illär kerä. Oyışmanıñ yüldä uzğan yuğarı däräcäle oçraşuında maxsus möräcäğät qabul itelep, anda Quşma Ştatlarğa üz ğäskärlären Üzäk Aziädän qayçan çığaru waqıtın bilgeläw öndämäse yasaldı. Şunnan soñ küp tä ütmäde, üzbäk xökümäte Washingtonnan şuşı yıl azağına qädär Xanabad nığıtmasınnan kitüne taläp itte. Üzbäk senatı räiseneñ urınbasarı Färrüh Möhetdinova amerikannarnıñ kitüe zarurlığın bolay añlatqan ide:
"Quşma Ştatlarnıñ xäzer Xanabadta buluı Üzbäkstannıñ eçke häm tışqı iminlegenä yanıy. Eçke iminlek digäne sälämätlekkä, tirä-yün moxitkä, iqtisadi mänfäğätlärgä kitergän ziannı, xalıqqa tudırğan mäşäqätne añlata. Ä inde tışqı yanawlarğa kilgändä, ägär dä töbäktä xärbi nığıtma buldırıla ikän, dimäk, anı yuq itärgä omtılğan taraflar da päyda bulaçaq. Üzäk Aziädä nığıtmalar azraq bulğan sayın, yä alar bötenläy yuq itelsä, töbäktä tınıçlıq wä totrıqlılıq urnaştıru mömkinlege dä artaçaq qına", di Üzbäkstan senatınnan Möhetdinova, ildän amerikan xärbiläreneñ kitüe kiräklege turında.
İkeyaqlı mönäsäbätlärneñ könnän-kön naçarayuın kürsätkän başqa işarälär dä citärlek. Bu ayda ğına üzbäk mäxkämäse Quşma Ştatlarda urnaşqan häm mäğärif, bäysez mäğlümat çaraları belän şöğellängän IREX oyışmasınıñ Üzbäkstandağı eşçänlegen tıydı. Başqa ber mäxkämä ikençe ber şundıy oyışma - İnternews eşen tuqtattı.
Kärim Kamal


text:
Tatarlar İzrail öçen köräşä
Başqa sıymaslıq xäl, İzraildä tatar oyışması. Maqsatı da bik qızıq. Tatar-yevreylarnıñ ekstremistik islamnı ciñüläre öçen- monısı inde lozungları. Ä oyışma üze sionistik ikän. İnde, üzebezdän artıq süz çıqmasın öçen, sionizm digän töşençäne süzlektän qarap alıyq. Professor Ğaniev tözegän Tatar teleneñ añlatmalı süzlegendä sionizm, 19 yöx axırında barlıqqa kilgän häm törle illärdäge cäbrilärne berläşterüne maqsat itkän millätçel xäräkät. Menä şulay, cäbrilärne berläşterä torğan xäräkät ul – sionizm. A priçem monda tatarlar. Poşçemu potamu çto, 1948 yılda möselmnnar-ğaräp cirlären basıp alınğan cirdä tözelgän İzrail däwlätendä tatarlar da yäşi ikän. Şuña oyışma barlıqqa kilgän häm ul Tatarlar İzrail öçen dip atala. Zäkirä Zaripova digän, çığışı belän Qırğızstannnan bulğan tatar xatını anıñ citäkçese. Ul 15 meñläp tatar yäşi cäbrilär tözegän ildä di. Azatlıq İzrailgä şaltıratıp, añıñ belän telefon aşa elemtägä kerde. \
Añlıysızmı, berençedän bu oyışma sionistik, möselman oyışması. Üzebezneñ saflarğa bez böten millät keşelären dä ala. Bez ğomumän keşelärne millätlärgä,dinnärgä bülmibez. Şuña kürä minem oyışmamda, cirle cäbrilärdä, çit ildän 40 yıl elek tä, küptän tügel genä küçenep kilgännäre dä häm älbättä inde tatarlar da bar. Monnan tış äzärbäycannar, çärkäslär. Alarnıñ da möselman dinenä qatnaşları bar.
Monnan tış, Qazannan küçenep kilgän keşelär dä bu oyışmağa kerä. Alar tatarlarğa bik yaxşı qarıylar.
Zäkirä Zaripova, şulay itterep, İzraildä tatar oyışması tözegän dä, xäzer, üzeneñ süzlärenä qarağanda, ekstremistik islamğa qarşı köräşä. Yäğni, Fälästınlelär. Cirle ğäräplär üz cirläre öçen suğış alıp baralar ikän, bu ekstremistik islam. İranlılar da şulay uq ikän. Ä tatarlar isä, Zäkirä xanım süzlärenä qarağanda, cäbrilärne bik yaratalar, alar arasında antesimitizm yuq.
Audio
Räxmät tä belderälär, tatarlar iseme astında, İzrail öçen köräşergä alınğan bu oyışma buldırğanı öçen, Zäkirä Zaripovanı.
Çeltärdäge isra.com dip atalağan yevrey saytında isä, bu oyışmanı tözüdä Rusiä yähüdläre zur rol' uynağanın belep bula.
Zäkirä Zaripova, Tatarstannı bik yarata ikän. Kiläse dä kilä Qazanğa. Häm Rusiädä, Mäskäwdä ycäbilärgä qarşı antisimistik çaralar barğanğa kürä, Tatarstan Rusiädä ayırıp çığırğa tieş dip sanıy. Monısın inde, Azatlıqqa burıçqa äytkän kebek äytte. Soraw bit, sez tatar isemen qullanğan oyışma bularaq, tatarlrğa berär fayda eşlisezme soñ digän ide. Bäysezlekne yaqlıybız dip belderde. Niçek kenä bulmasın, böten möselman dönyası İzrailne tanımıyça, möselmannarnıñ izge cirlären basıp aluda ğäyepläp torğanda, tatar iseme monda kilep qısıldı. Yäki qıstırdılarmı. Möselman dönyası moña niçek qarar, bilgesez.
Räfis Cämdixan


text:
Tatarlar üzlären yaqlıy beläme?
Säyäsätçelär üz eşe belän şöğellängändä, ğadi xalıq häm zıyalılar säyäsi häm xoquqi eşlärdä üz süzen äyterlek xäldä tügel. Konstitutsion mäxkämädä ni öçen Tatarstan üz mänfäğätlären yaqlağanın belüçelärne siräk oçratasıñ. Xäyer, respublikanıñ häm xalıqnıñ mänfäğätlären yaqlaw öçen Mäskäwgä barıp, sudlaşıp yörmäwçelärgä dä eş citärlek.
Şul uq pasport vkladıyşların yaklaw öçen ğadi grajdannarnı üz qaraşın belderü citä. Ämma härdaim aq bars töşkän vkladışlı pasport birälär dip, tawış kütärüçe bilgesez şikäyätçelärneñ häm mäğlüm gäzitlärneñ awızın tomalarğa aşığuçı yuq. “BpeMя и дeHbrи” gäzite “Xäzrät vkladışsız pasport alğan” digän mäqälä bastırdı. Mullalarnıñ berse vkladışnı teläsä dä, aña Tatarstan gerbı töşmägän pasport birgännär. Gäzit şuña qızığa. Şul vkladışnı buldıru öçen Däwlät Sovetı deputatları häm Färit Möxämmätşin küpme waqıt köräşkännär ide. Xäzer şul respublika simvolın talaw ğädäti ber uyınğa äylänep kitte. “BeчepHяя KaзaHb” Tatar ensiklopediäsen bastırğan öçen respublika xakimiätlären çemetkäläp tora. Cawap yuq. Küräseñ, gäzitlär Tatarstan matbuğatı könen, 19 maynı yäisä östän kürsätmä birgänne kötep toralardır. Şul arada respublika möstäqillegeneñ xäle ciñeläymi. «Пpoфилb» jurnalınıñ 17 sanında «ПepecMeHщиkи» digän yazmada Rusiä töbäkläre citäkçelären saylaw-saylatmaw, qaldıru-qaldırtmaw turında yazılğan. Tatarstan prezidentı digän süz torğan sayın siräk qullanıla. Soñğı waqıtta Mäskäw matbuğatı respublika başlığı digän terminnı yışraq qullana. Şulay itep, säyäsi wäzğiät häm ğämällär küzgä kürenep tormasa da, eşneñ qaya barğanın añlağan keşegä uylanır säbäplär bar.


text: Cakarta. İndoneziäneñ Bali utrawındağı turistlar küpläp yäşägän ike urınında kimendä 3 şartlaw buldı, soñğı xäbärlärgä qarağanda, anda kimendä 8 keşe hälak bulğan. Şartlawlar buluın cirle politsiä dä rasladı, ülüçelär sanı xaqında soñğı mäğlümat andağı xastaxanä xezmätkärlärennän alındı. Balidäge cirle radio häm televidenie, ike şartlaw Cumbaran qomlığında, Könbatış säfäriläre yäşägän zatlı qunaqxanä häm restorannar yanında, ä öçençese Kutadağı säwdä üzägendä buldı dip xäbär itä. Näq menä Kutada öç yıl elek - 2002-neñ üktäbrendä, äl-Qaidägä bäyle dip farazlanğan törkem oyıştırğan şartlawlar näticäsendä 200-dän artıq keşe ülgän ide.


text:
Qazanğa Konstantin Szyunıñ berençe tapqır kilü tügel inde. Ul 15 yıl elek başqalada uzğan boks buyınça SSSR çempionatında qatnaşıp çempion bulıp kitkän bulğan. Bu yulı inde ul dönya çempionı, boks yoldızı, tağın bik küp däräcäle urınnar alğan şäxes bularaq kilde.
Konstantin Szyu 1969 yılda Sverdlau ölkäse Serova şähärçegendä tua. Bik irtä boks belän şöğellänä başlıy. Xalıqara bäygelärdä Konstantin 1984 yıldan qatnaşa. Rusiä bokserları arasında ul berençelärdän bulıp 2001 yılda Avstraliädä professional - bokserlar arasında dönyanıñ absolyut batırı däräcäsenä ireşä. Xäzer Avstraliädä yäşi. Boks çempionı sportnıñ bu törendä üsär öçen çit ilgä çığarğa kiräk di. Avstraliädä üzeneñ bokserlar üsterü akademiäsen citäkli. Rusiädä Konstantin Szyu isemenä däw perçatka kiep yözlärne maturlıy torğan bäygelär ütkärüeneñ maqsatı taza, şäp yegetlärne barlaw häm iñ şäplären Avstraliägä çaqıru. Yarıy, ansı da monsı, boks buyınça dönya çempionınıñ Qazandağı säyäxätlärenä küz salıyq äle. Anı niçek, qayda häm kemnär belän oçraşuın Tatarstannıñ radio-televideniäläre, gäcitläre bik şäpläp söylädelär. Barsı da anı sport yoldızı itep, yäşlärgä ürnäk itep kürsättelär. Respublikanıñ xökümät başlığı Röstäm Miñnexanov belän qul qısışıp biznes turında da söyläşergä ölgerdelär. Konstantin Szyu Avstraliädä yullar tözüçe şirkätneñ räsmi wäkile ikän. Miñnexanovqa ul üzeneñ yul tözüçe şirkätneñ xezmätlären täqdim itä. 2011 yılda uzaçaq Universiada turında da söyläşep alalar. Tanılğan bokser Qazanda Universiadanıñ buluın teli, Konstantin Szyu isemendäge xalıqara boks qubığınıñ da kiläçäktä Tatarstan başqalasında kiläçäge ömetle bulaçağına ışana. Xakimiättäge citäkçelär, Qazanda qunaq bulıp kitkän dönya çempionı Konstantin Szyu häm başqa sport yoldızları; “Sport ul yäşlärgä faydalı, şöğellänsennär, boks tügäräklärenä yörsennär, köçle bulırlar ”- dilär. Qızğanıçqa qarşı, boks belän şöğellängän yegetlär üz ostalıqların sport bäygelärendä genä kürsätep qalmıy şul. Qazannıñ Kirov rayonında uram malayları boks belän şöğellänep kiçlären, tönnären uramda yalğız keşelärgä höcüm itälär. Başta tämäke soraw, annan aqça qısu häm axırı qağidäsez boks uyını. Kem äybäträk qorbannıñ yözen cimerä. Samara şähärennän KDU ğa uqırğa kilgän berençe kurs yegete, 17 yäşlek İldar belän bulğan oktäber waqiğası. Kirov rayonında kiçke cidençe yartıda fatirı işek töbenä qaytıp citkäç 20 yäşlek bokser yeget aqça sorıy, İldar “Yuq!”- digäç, 17 yäşlek yegetneñ yözen tege urıs yegete yözen cimerä. Yarıy axırı imgänü belän betmi qala, İldarnıñ borın, iren genä qanğa mançıla. Fatir işegennän keşelär çığa başlağaç uram yegete qaça. Şunnan İldarğa Qazandağı tanış abıyları boks belän şöğellänergä quşalar. Çönki alarğa da başqalağa kilgäç qıyın alırğa turı kilä, qıyınnardan alar boksqa öyränep üz-üzlären yaqlar däräcägä citälär. Monı bezgä İldarnıñ abıysı Rämis söylägän ide. Kem belä, bälki Konstantin Szyunıñ da bik yäşli boks belän şöğellänä başlawı yäşlegendäge qızğanıç waqiğalarğa bäyleder.
Röstäm İsxaqi


text:
Terrorğa qarşı suğışnı möselmannardan başqa ciñep bulmayaçaq
Şulay itep britan premyer-ministrı terrorğa qarşı suğışnı "sivilizatsiälär, mädäniatlar bäreleşe" dip tügel, ä şul urtaq sivilizatsiä öçen köräş dip kürüen äytä. Maqsatlarnıñ berse itep Tony Blair möselman illärendä yäşägän keşelärgä açıq, törlelekkä nigezlängän häm dönyawi zamança mädäniatneñ niğmätlären kürsätüne quya. Süz terrorğa qarşı köräşne qorallar qullanıp häm çiklärne nığıtıp qına tügel, ä bu eşkä berençe çiratta möselmannarnıñ üzlären cälep itü aşa alıp baru turında şulay itep.
"Könbatış illäre öçen başta üzlärendä yäşägän möselman xalqı belän elekkegä qarağanda äwzemräk eşli başlaw bik möhim, Londondağı bombalaw bu uñaydan yaxşı ber misal bulıp tora - anıñ öçen cawaplı keşelär asılda Britaniädä tuıp, Britaniädä üskän britan watandaşları ide", di Neumann.
Yewropadağı möselmannar sanı xäzer 20 millionğa citep barğanda, alarnı cämğiat tormışına cälep itü eşe ber Britaniägä genä tügel, bar qitğa öçen dä bik möhim ber närsägä äylänep bara, dip belderä Peter Neumann. Anıñ belän "Times" basmasınıñ elekke möxärrire lord Rees-Mogg ta kileşä. Anıñ süzlärenä qarağanda, terrorğa qarşı köräşne Könbatış xökümätläre üzläreneñ töp eşe - iminlekne nığıtu aşa alıp bara, ämma monıñ äle ikençe ber ülçäme dä bar:
"Terrorğa qarşı köräş äle, minemçä, mömkin bulğan ölkälärdä möselmannar belän açıq mönäsäbätlär urnaştırunı da taläp itä, çönki bu başqa närsälär belän berrättän, möselman mäxälläseneñ añı wä yöräge öçen dä suğış bulıp tora", di lord Rees-Mogg.
Moña niçek ireşep bula soñ? Belgeçlär, bu eş säyäsi citäkçelär, din ähelläreneñ bigräk tä yäşlär belän tığızraq aralaşuı, alarnı cämğiatneñ tulıqanlı tormışına cälep itüe häm yäşägän illären üzläreneke itep kürüenä ireşü aşa alıp barıla ala, dip isäpli.
Berük waqıtta xökümätlär üzlärendäge möselmannarnıñ ixtiacların da qayğırtırğa, alarnıñ xäle belän daimi häm yaqınnan tanışıp torırğa tieş, dip östi möselman wäkilläre. İnyaät Bunglawala Britaniäneñ möselman şurası isemennän söyli:
"Britan möselmannarın borçığan şaqtıy ğına närsä bar, bu ber Ğiraq suğışı, yäisä terrorğa qarşı çaralar ğına tügel. Misal öçen, dini diskriminatsiä, bala töşerü häm evtanaziä, sotsial'' qısrıqlaw häm üsügä kirtälär qoru", dip taswirlıy möselmannarnıñ Könbatış illärendäge problemaların İnayät Bunglawala.
Problemalardan qotılu maqsatında Britaniäneñ möselman şurası möselmannarğa belem birüne, sotsial'' şartlarnı yaxşırtu, parlamentta möselman wäkilläre sanın arttıru kebek çaralar täqdim itä. Başqa belgeçlär fikerençä, qatlawlı häm möhim ber problema bulıp Yewropadağı möselman mäxälläreneñ ayırım ber ghettolarğa oyışıp yäşäwe tora. Andağılar ğädättä cämğiat tormışınnan ayırıla häm ciñel genä radikal'' islamçılar qotqısına birelä.
Kärim Kamal


text:
Poraimos
Poraimos (Porrajmos, Çegän. Yotıp beterü) yä Samudaripen (dimäk Küpläp üterü) ul Holokost çağında / Öçençe reyx tarafınnan Romalığa (Çegännärgä) qarşı ütkärelgän beterü säyäsäteneñ iseme. Yähüdilärne üterü turında mäğlümatlarğa qarağanda, Poraimos tarixı bilgesez qala. Poraimos süze Romalı aktivistı Ian Hancock 1990-yıllar başında uylap tabıldı. Qorbannar sanı 200 000nän 2 000 000ğa törlelänä. Tik soñğı yıllarda Romalı cämğiäte Poraimosnı tanu öçen köräş başladı.
Arí rasası çístalığı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Soñğı meñyıllıq däwamında Awrupada yäşäwçe küçmä Çegän qäbiläläre Awrupalılar tarafınnda küptän törle gönahlarda ğäyeplängän. Ğädättä Romalı yalqawlar häm tabiğí ciñäyätçelär isäplängän. Lâkin Öçençe Reich rasa ideologları öçen anıñ çığışı berniçä problem tudıra. Çegän tele (Romani) Hind-Ariy tellärenä kerä, tönyaq Hindstannan kilep çığa. Şunnan, Romalılar Hindstannı basıp alğan Arílarnıñ ber öleşe häm Almannar alardan "Arilıraq" hiç tä tügel. Nazi rasistı Hans Günther Hitlerneñ rasa teoriäsen aqlanu öçen teoriäsenä sosioekonomi komponentın östä. Günther yazğança, Romalı Arílarnıñ tübänge kastalardan kilep çığalarü Romalınıñ Arí buluı belän kileşep, ul alarnıñ başqa "tübänge rasalı" xalıqlar belän qatnaştırıluın raslí. Şunnan Romalılar Arílarnıñ rasa çístalığına qurqınıç kiterälär.
Problemanı öyränü öçen, Nazistlar Rasa Higiena häm Xalıq Biologiä Öyränü Bülegenä (Rassenhygienische und Bevölkerungsbiologische Forschungsstelle, Reich Sälâmätlek Departmentınıñ L3 bülege) 1936 yılda nigez salalar. Dr. Robert Ritter häm assistänt Eva Justin citäkçelegendä şundí organ böten yaqtan "Çegän sorawın" (Zigeunerfrage) çişärgä tieş bula. 1936 yazında bülek Romalılarnıñ gennarın häm genealogiäne öyränä, medisin tikşerülär ütkärelälär. Näticädä Romalılarnıñ küpçelegen beterergä qarar itälär, qalğan 10 prosent, nigezdä Sinti häm Lalleri qäbiläläre turında çişeleş tabmílar. Heinrich Himmler täqdim itkänçä, "çista Çegännärne" ayırım rezervasiälärgä tutırıp bula.
Watandaşlıqtan mäxrüm itü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1936 yılnıñ 3 ğinwarında Yähüdilär belän Arílar öylänü tíuçı Nürnberg qanunnarı Çegännärgä cäyelderälär. 7 martta Çegännär häm Yähüdilär saylaw xoquqlardan mäxrüi itälär.
Beterü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Romalılarğa häm Yähüdilärgä Nazistlar bertigez çaralar qullana, Ian Hancock yazğança, Romalılarğa qarşı çaralar xättä qatıraq ta bula. Romalarnı gettolarğa cibärälär. Warşaw Gettosında köndälek totuçı Emmanuel Ringelblum yazğança, Çegännär 1942.neñ Äpril-Yünendä şundí gettoda yäşilär, çönki Nazilar
Köbçığış Frontında Einsatzgruppen Romalı taborı tuqtalarına kerep, bötem yäşäwçelärne qırıp üterälär, yazmalar da qarldırmíça. Faşistlarğa buysınğan qurçq rejimnäre dä Çegännärne beterälär. Alardan iñ qotoçqıç Xorvatiädäge Ustaše rejime. Jasenovac konslagerendä, serblar häm Yähüdilär belän un meñ Çegän üterelä.
1942 yılnıñ 16 dekäberendä Himmler Osventsimğa Romalılarnı cibärü turında färman çığara. 1943 yılnıñ 15 noyäberendä Himmler Çegännär häm "öleşçä Çegännärne" "Yähüdilär däräcäsendä" konsentrasion lagerlärenä urnaştırırğa boyıra. Berniçä Nazist häm Yähüdi şahitläre süzlärençä, yış qına Çegännärne lagergä kertmiçä, platformalarda üterälär.
Berniçä Nazi berlektäş illärendä, mäs'älän Macarstan häm Romaniädä Nazist planın tutırıp ütilä, läkin şul illärdä yäşäwçe Çegännärdän küpçelege qotıla. Macarstan Auschwitz'kä 30 000-70 000 Romalı cibärä, Xorvatiä 26 000 (bu ildä üterelgän Çegännärdän yartısı Jasenovac'ta hälâk bulğan). Ion Antonescu'nıñ xakimäte Rumın Çegännärennän 25 000 Transdnistriägä ozata, alardan 11 000 ülä. Bohemiä häm Moraviä Protektoratında Romalılar Lety häm Hodonín lagerlarenä cibärelä, ä annan Auschwitz-Birkenau gaz kameralarına. Lety lagerne Çex legionärlär saqlağan. Berwaqıtlar alar Almannardan qatıraq bulğan, Paul Polansky'neñ Qara Tınlıq kitabı yoğıntısında bulıp.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Historical Amnesia: The Romani Holocaust - Desicritics
- Roma in the Belzec extermination camp
- Extensive online resorce on the Holocaust of the Romanies from Holocaust Survivors' Network -- iSurvived.org
- Histories, Narratives and Documents of the Roma and Sinti (Gypsies), Center for Holocaust and Genocide Studies, University of Minnesota
- (German)/(English) - Oskar "Romany" Rose
- A Brief Romani Holocaust Chronology
- Roma-Sinti Genocide (Parajmos) Resources, Prevent Genocide International
- Memorial of Poraimos (Romani)


text:
Qırım statusı turında referendum
Qırım statusı turında referendum (ykp. PeфepeHдyM пpo cTaTyc KpиMy, kыpыMTaT. KъыpыM cTaTycы peфepeHдyMы, räsmi isem — ğomumi Qırım referendumı, pyc. oбщekpыMckий peфepeHдyM ,ykp. ЗaraлbHokpиMcbkий peфepeHдyM, kыpыMTaT. yMyMkъыpыM peфepeHдyMы) — 2014 yılnıñ 16 martında ütkärgän referendum. Qırım Cömhüriätendä häm Aqyar şähärendä ütkärelde.
Tawış birü käğäzlärendä ike soraw quyılğan:
- Sez Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın telisezme?
- Sez Qırım respublikasınıñ 1992 yılğı Konstitutsiäsen ğämälgä qaytarunı häm Qırımnıñ Ukrainanıñ ber öleşe buluın telisezme?
Ukraina başqalası Kievtä kilgän xäkimiät Qırım referendumın tanımıy. Rusiä häm Qırım xäkimiäte Awromäydan näticäsendä Kievtä kilgän xäkimiätne tanımıy.
Protokollarnıñ 100% ı eşkärtü näticäsendä tawış birüçelärneñ 96,77% ı berençe variantnı saylağan (Aqyarnı isäplämiçä). 17 martında QAC häm Aqyarnıñ bäysezlek deklaratsiäse nigezendä Qırım bäysez däwlät itep iğlan itelä; şul uq köndä Rusiä Qırımnı tanıy. 17 martında Qırım parlamentı aşığıç räweştä Rusiä Federatsiäse sosatavına kerü turında xalıqara kileşüneñ proyektın xäzerlägän.[2] 18 martında Qırım häm Sevastopolnı Rusiä sostawına qabul itü turında xalıqara kieşü imzalanğan.
Qırımtatar Milli Mäclese referendumda qatnaşmasqa çaqıra, häm üzbilgelänü xoquqı turında belderä, läkin qayber çığanaqlar buyınça qırımtatarnıñ 40 % ı referendumda qatnaşqan [3].
2014 yılnıñ 11 martında Qırım parlamentı häm Aqyar şähär şurası Ukrainadan Qırımnıñ bäysezlege deklaratsiäsen qabul itä, ilneñ räsmi iseme Qırım Cömhüriäte itep raslana.
Könbatış illäreneñ berläşmäse (Zur cidelek, NATO oyışmasınıñ äğzaları, Awrupa Berlege, Awrupa Şurası) referendumnı tanımadı, töp säbäbe - anıñ Ukraina Konstitutsiäsenä turı kilmäwe. 2014 yılnıñ 27 martında BMO Ğomumi assambleyäsendä Qırım wäzğiäte qaralğanda, maxsus rezolüsiä qabul itelä: absolüt küpçelek tawış belän (100 riza, 11 qarşı, 58 tawış birmi qalğan, 24 qatnaşmıy) Qırım statusı buyınça referendumnıñ qanunsız ikänlegen tanıy, Ukrainanıñ referendumnı ütkärgängä röxsät bulmawı rezolütsiädä kürsätelä [4]. BMO İminlek Şurasınıñ 13 äğzası rezolütsiäne yaqlıy, Qıtay tawış birmi qalğan, Rusiä veto quya.
Kosovo bäysezlegen beryaqlı tanıluğa sıltap, Rusiä Qırım referendumın tanıdı. Rusiä xakimiäte BMO nizamında berketelgän "xalıqlar üzbilgelänü xoquqı"na dälil itep kürsätä.
ЭчTәлek
Qırımtatarlarğa wäğdä itelgän xoquqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırım radası 11 martta qabul itelgän qararında Qırım Cömhüriäteneñ yaña konstitutsiäsen raslağanda tübändäge garantiälärne iskä alırğa kiräklege äytelä:
- Qırım Cömhüriätendä qırımtatar telenä urıs häm ukrain telläre belän bertigez däräcädä räsmi tel statusı birü;
- Qırım Yuğarı radasın deputatlıqqa namzätlär isemlegennän proportsional' saylaw sistemı nigezendä saylaw, Qırım başqarma xäkimiätendä qırımtatarlarnıñ 20 protsent buluın garantiäläw;
- rayon, şähär şuralarında häm başqa xäkimiät oyışmalarında qırımtatarlarnıñ wäkillek itelüen garantiäläw;
- awıl häm bistä şuralarına saylawlarnı majoritar saylaw sistemı nigezendä uzdıru;
- Qırımtatar Milli Mäclesen häm anıñ oyışmaların qırımtatar xalqınıñ milli üzidärä oyışmaları bularaq tanu;
- Qırımğa qaytqan qırımtatarlarnı urnaştırunıñ bişyıllıq häm beryıllıq plannarın buldıru häm alarnı finanslar belän tä'min itü;
- qırımtatarlar sörgen urınnarınnan qaytqanda xoquqıy, oyıştıru, finans häm cir mäs'älälären çişü;
- milli mädäniät ölkäsendä qırımtatarlarnıñ xoquqların häm mänfäğätlären qayğırtu, şul isäptän mädäniät oyışmaların häm hönäri icat törkemnären üsterüdä yärdäm itü;
- qırımtatarlarnıñ tarixi häykällären saqlaw häm torğızu;
- Qırımda qırımtatar telendä mäktäpkä qädär, mäktäp däräcäsendäge häm yuğarı belem birü sistemın üsterergä yärdäm itü;
- Qırımda xäzerge toponimnar belän bergä 1944 yılnıñ 18 mayında qırımtatar deportatsiäsennän soñ üzgärtelgänçegä qädär bulğan tarixi toponimnarnı da qullanırğa yärdäm itü;
- qırımtatar telendä basma häm elektron kiñküläm mäğlümat çaraların üsterergä yärdäm itü;
- Qırımda dini konfessiälärneñ bertigez däräcädä eşläwen tä'min itü.
Qırım parlamentı bu mäs'äläne qarağanda, wäğdälärne birgändä anda Tatarstan prezidentı Röstäm Miñnexanov ta maxsus kilep qatnaştı[5].
Näticälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ekzit-poll buyınça qatnaşuçılarnıñ 93%-ı Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın yaqladı.[6] Saylaw uçastoklarına saylawçılarnıñ 82,71 protsentı kilgän.[7] Referendumda 23 ildän 135 küzätüçe bulğan.[8]
Referendumda 1 274 096 keşe qatnaşqan (xalıq sanınıñ 83,1 % ı). Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın 1 233 002 keşe yä 96,77% ı yaqladı, Qırım respublikasınıñ 1992 yılğı Konstitutsiäsen ğämälgä qaytarunı häm Qırımnıñ Ukrainanıñ ber öleşe buluın 31 997 yä 2,51%ı yaqladı.
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ PeзyлbTaTы oбщekpыMckoro peфepeHдyMa
- ↑ http://www.rada.crimea.ua/news/17_03_2014_4
- ↑ B kpыMckoM peфepeHдyMe пpиHяли yчacTиe 40% kpыMckиx TaTap
- ↑ Rezolütsiä 68/262 http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N13/455/19/PDF/N1345519.pdf?OpenElement
- ↑ KыpыMTaTapлapra kиң xokykлap Bәrъдә иTeлә
- ↑ http://rbcdaily.ru/world/562949990857612
- ↑ http://www.c-inform.info/news/id/770
- ↑ http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1048287


text:
Malaysiäneñ AİDS-SPİD şurası prezidentı Marina Mahathir, Afrika häm Aziädä AİDS qorbannarı – küpçelek xatın-qızlar, monıñ säbäbe – saqlanu çaraları qullanmaw, köçläw, dip belderde.
Könçığış Aziädä VİÇ infeksiäsen yoqtırğan xatın-qızlar sanı soñğı ike yılda 56%qa artqan. Xäyerçe illärdäge xatın-qızlar iñ awır xäldä, çönki anda alarğa aşaw yä aqça öçen censi mänäsäbätkä kerüdän başqa yäşäp qalu yulı yuq.
Şura prezidentı täqdim itkän xäl itü çaraları arasında – yäş xatın-qızlarğa belem alu mömkinleklären tudıru, censi çirlär turında belem birü, xatın-qızlarğa matdi bäysezlekkä ireşergä yardäm itü öçen maxsus programmalar buldıru.
Bügen Malayziä başqalası Kuala Lumpurda xatın-qızlar xoquqlarına bağışlanğan ike könlek xalıqara cıyın açıldı.


text:
Title News
Mirqasim Ğosmanov: «1552 yılğı qanlı waqiğalarnıñ, annan soñ ğasırlar buyına özleksez xökem sörgän sotsial', ruxi izülärneñ sabaq-näticäläre bügenge kön waqiğalarında, beraz üzgärebräk bulsa da, közgedä kebek çağılış taba. Şul uq ictimağıy torğınlıq, şul uq üzğan belän maqtanıp yuanu, kiläçäk öçen üzeñ ciñ sızğanıp eşlise urınğa ütkän tarix xaqına taşlamalar soraw, şul uq tämleräk qalca xaqına kiçäge imannarnı bügen qorban itü... Klassik äytmeşli, uzğan tarix çabudan nıq totıp tora.» /İdel/
Allahü söbxannalahi wä Täğälä äytä: «Min sezne xalıqlar wä qabilälär itep yarattım, ber-beregezne tanıp, añlap yäşäw öçen. Min sezne ber xalıq itep yarata alır idem, läkin xalıqlar itep yarattım. Bu minem sezgä birgän niğmätem», - di. Menä xäzer uylap qarıyq, bezneñ küp mullalar: «Bez tatar tügel, möselmannar», - di. Yuq inde. Bez iñ berençe çiratta, xalıq, tatar xalqı, ikençe çiratta -- möselman. Bolarnı butarğa yaramıy... Bez xalıq bulaçaqbız, ägär dä İslamğa qaytsaq, dini bulsaq, Allahı Täğäläneñ kitabın uqısaq. Tarqalmıyq cämäğät, kümäk köç taw kütärä».
Tatarstan yäşläre gäzitendä menä şundıy eçtälekle comğa wäğäze basılıp çıqtı. Tatar xalqınıñ berdämlege turında Tatarstan gäzitläreneñ yazuı añlaşıla, ä menä Rusiä mäğlümät çaralarınıñ bu temanı ni säbäple tikşerüen añlap citkerep bulmıy. KoMcoMoлbckaя пpaBдa, HTB kanalı häm başqa mäğlümät çaraları xalıq isäben alu başlanğan könne, millätlärneñ sanı artaçaq, monıñ näticäse Tatarstan öçen qurqınıç bulırğa mömkin, digän ruxtağı xäbärlär tarattı. Xalıq isäben alu kompaniäseneñ räsmi internet säxifäsendä «Canisäp näticäläre säyäsi büleneşne üzgärtäçäk» digän mäqälä basılıp çıqtı. Konstantin Lakskiy isemle avtornıñ mäqäläsendä san alunıñ säyäsi näticäläre turında süz bara. Avtor şulay itep Dağıstanda 15 yaña millät barlıqqa kiläçäk, dip yazıp çığa. Yaña millät wäkilläreneñ Dağıstannıñ qanun çığaru cıyılışında urın sorıy başlaw mömkinlege, respublikanıñ säyäsi tözeleşen üzgärtügä kiteräçäk, dielä anda. Tatarstan turında Konstantin Lakskiy bolay yaza:
«Tatarlardan mişär häm keräşen kebek tuğandaş millätlärneñ ayırılıp çığuı Tatarstanda da citdi näticälärgä kiterergä mömkin. Äle sentäber başında uq, Vladimir Putin Qazanğa kilgäç, Mintimer Şäymiev alarnı isemlektän alunı sorağan ide. Şäymievneñ probleması -- tatarlarnıñ sanı urıslarğa qarağanda kimüdä genä tügel. Keräşennär — pravoslav dindäge tatarlar. Alarnıñ üseşe, barlıqqa kilüe ğälimnär arasında küp bäxäslär kiterep çığarsa, keräşennärneñ ayırım milli üzañ buluı — inde raslanğan fakt. Urıslar belän bergä alar Tatarstannıñ yartısınnan artıq öleşen täşkil itep, respublikanı pravoslav ölkägä äyländergän kebek bulalar. Bu perspektiva möselman xaqimiätlärne qurqıta. Tatar milläten bülgäläwgä qayber Rusiä möftiläre qarşı çıqtı. Älege kiskenläşü, Diniä näzäräte häm yeparxiägä tayanğan Şäymiev xaqimiäten cimerergä mömkin.»
Xalıq isäben alu häm III Bötendönya tatar kongressı xaqındağı Rusiä fännär akademiäseneñ etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkovnıñ şaw-şulı mäqäläseneñ qaytawazı bu atnada da çağılış taptı. ЗBeздa ПoBoлжbя gäziteneñ yaña sanında Tufan Miñnullinnıñ Valeriy Tişkovqa cawap xatı dönya kürde. Ul Tişkovnıñ här däğwäsenä qarşı cawap qaytara häm «Tatarstan grajdannarı demokratik cämğıät tözergä telilär» digän cömlä belän genä kileşä. Aldağı matbuğat küzätülärendä Valeriy Tişkovnıñ mäqäläse belän tanıştırğan idek. Anda ul Tatarstannı separatistlıqta gäyepli, Tatar kongressınıñ xoquqsızlığı xaqında äytä, küp kenä tatarlarnıñ tuğan tele -- urıs tele digän şaqqattırğıç fikerdä ışandırırğa tırıştı.
Soñğı atnada keräşen tatarları tiräsendä dä bäxäslär däwam itte. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä şulay uq «Keräşen tatarları qaysı millättän» digän yazma da basılıp çıqtı. Anıñ avtorı - etnografiä häm antropologiä institutınıñ İdelbuyı bülege citäkçese Aleksandr Korostelev, «üzlären ayırım millät itep sanawçılarnıñ da, tatar milläteneñ ber öleşe itep isäpläwçe keräşennärneñ dä xoquqları qısılmasqa tieş», dip yaza. Avtor xalıq isäben alğanda qullanıla torğan isemleklärdä ike törle milli üzañnı çağıldıru mömkinlege yuq dip, tänqıtläp tä ala. Keräşennärne ayırım millät itep yazılırğa öndäwçe İnternet säxifäsenä cawap yözennän, bu atnada «Keräşennär tatar xalqınıñ ber öleşe», digän ruxtağı yaña İnternet säxifäse açıldı. Xalıq sanın alu başlanğaç, İnternet säxifäläre, annan soñ gäzitlärdä dä, keräşen tatarlarınıñ canisäpkä qarata yasalğan kisken belderüläre basılıp bardı. Grani.ru internet säxifäsendä «Tatarstandağı keräşennär isäp alunı tuqtatırğa täläp itä», digän yazma dönya kürde. Yänäse, bu çara alarnıñ xoquqların qısa.
Tatarstan yäşläre gäziteneñ şimbä sanında Başqortostanda xalıq isäben aluda bulğan berençe zakon bozular turında mäğlümät basılıp çıqtı. Azatlıq radiosınıñ daimi tıñlawçıları belä, bu mäğlümät bezneñ efirda inde yañğıradı. Gäzittä basılğan älege xäbärlärne ber qızıqlı räsem belän bizägännär. Anda 3 başlı acdaha sürätlängän. Şuşı başlarnıñ berse, qalğan ikesenä, «Ä min bütän millät bulıp yazılam», digän bik tä aktual' süz äytä.
Başqortostan belän Tatarstan arasında başlanğan mäğlümät suğışı xaqında xäbär itkän idek inde. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä basılğan xat bu suğışqa yaña sulış örer dip farazlap bula. «Ä Vas'ka tıñlıy da aşawın däwam itä», digän cömlä astında Bäläbäy tatar gimnaziäse citäkçese Nörmöxämmät Xösäyenovnıñ xatın urnaştırğan. Anda ul, Başqortostan mäğlümät çaralarında, Rusiäneñ ПapлaMeHTckaя raзeTasında dönya kürgän mäqälälärgä, yala yağularğa, anıñ isemen pıçratuğa, bu yazmalarnı yazğan avtorlarğa qarşı çığa. Nurmöxämmät Xösäyenov Başinform agentlığı xäbärçese Ğaliä Sattarovanıñ «Niçek böten tatarlar isemennän süz yörtä aldı» digän gäyepläwenä qarşı argumentlar kiterä. Jurnalistqa sannarğa tayanırğa kiñäş itä. Bu yazmanı ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite bastırıp çığardı häm bu gäzitneñ kiläse sanında älege yazmağa cawapnı küräçäkbez, dip farazlarğa mömkin.
Xäter köne yaqınlaşu belän Qazannıñ yığıluı, bu waqiğağa 450 yıl tulu kebek temalar matbuğatta berençelekne ala başladı. Mädäni comğa gäziteneñ berençe bitendä «Waz kiçmäbez, Xäter, Ütkännärdän — Kiläçäkne toyğan xalıq bez!», digän şiğär çığarılğan ide. Gäzittä dönya kürgän küp kenä mäqälälär dä şuşı temağa bağışlanğan ide. Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşımtası da tulısı belän diärlek älege dähşätle yıllarğa bağışlap çığarlığan ide.
İdel jurnalı da Xäter könennän çittä qala almadı. Anıñ sentäber sanı «babalarıbız ruxına bağışlanğan qayğı mäclesebez urtaq bulsın» digän kereş süz belän başlana. Jurnal xezmätkärläre Mixail Xudyakov xezmätlärennän Qazan xanlığı tarixına bağışlanğan öleşen tärcemä itkännär. «Säxnä» digän säxifädä Rkail Zäydullanıñ «Qol Şärif» digän tarixi faciğa janrında säxnä äsäre dönya kürgän. Şunda uq Aydar Xäbetdinov üzeneñ «Däwlätçelek märkäze» digän yazmasında XIX ğasır axırı - XX ğasır başındağı tatar ähelläreneñ Qazan xanlığına qaraşı belän tanıştıra.
Şunıñ belän bergä İdel jurnalı fänni konferensiä dä uzdıra. Anda tübändäge sorawlar quyılğan: «Qazan xanlığı yaulap alu progressiv küreneş bulğanmı? Qazannı birüneñ obyektiv häm sübyektiv säbäpläre nindi? 1552 yılğı ciñelüneñ töp sabağı, ğibräte nidä? Anıñ 2002 yılğı ciñelü belän urtaq yaqları yuqmı?». (Süz 2002 yılda bulğan qanunnarnı täñgälläşterü turında bara). Bu sorawlarğa bilgele tarixçılar cawap birä.
Raşit Ğällämov, mäsälän, 1552 yılnıñ töp säbäpläre itep bülenü, tarqawlıqnı atıy. Ä İldüs Zahidullin, Qazannıñ yığıluına kitergän başqa säbäplär atıy:
Töp säbäp — Altın Urda tarqaluğa barıp totaşa. Bezdä yış qına töp säbäp itep tatarnıñ tarqaw, berdäm bulmawın atıylar. Mondıy qaraş XX ğasır başında formalaşa. Tatar milläteneñ zıyalı zatları, tatar milläteneñ berdäm bulmawın küpertep kürsätep, qärdäşlären aktivlıqqa, bitaraflıqtan waz kiçep, millät öçen xezmätkä, berdämlekkä öndägän. 1552 yılğı faciğä här tatarnı teträndererlek, küñelenä ütärlek bulğan şul... Bügen könüzäk mäsälä — tatarnı millät bularaq saqlap qalu, urıslaşuğa qarşı toru. Moñarçı bez yaqtı kiläçäkne Tatarstannıñ möstäqillege belän bäyläp, tiñläp qaradıq, xäzer isä patşa Räsäye çorındağı XIX ğasır axırı - XX ğasır başındağı milli üseş täcribäsen kiñ qullanırğa kiräk.»
Tarixçı İldus Zahidullin fikerençä, 1552 yılğı häm 2002 yılğı waqiğalarnıñ urtaq yaqların ezläw urınsız. Tarix fännäre doktorı Damir İsxakov ciñelelülärneñ töp säbäben itep ildä berdämlek bulmawnı kürä. Şulay uq fän doktorı Säläm Alişev feodal' zaman belän xäzerge zamannı ber yassıllıqqa quyıp qaraw döres bulmas ide. di. Ä akademik Mirqasim Ğosmanov başqa fikerdä tora:
1552 yılğı qanlı waqiğalarnıñ, annan soñ ğasırlar buyına özleksez xökem sörgän sotsial', ruxi izülärneñ sabaq-näticäläre bügenge kön waqiğalarında, beraz üzgärebräk bulsa da, közgedä kebek çağılış taba. Şul uq ictimağıy torğınlıq, şul uq üzğan belän maqtanıp yuanu, kiläçäk öçen üzeñ ciñ sızğanıp eşlise urınğa ütkän tarix xaqına taşlamalar soraw, şul uq tämleräk qalca xaqına kiçäge imannarnı bügen qorban itü. Şunısı ğına östälde diärlek: ictimağıy tarqawlıq tudırğan waq individualizm belän qara häm qızıl krepostnoylıq şartları köçäytkän qollıq psixologiäse añnarda tirän tamır cibärgän... Şulay itep, uzğan tarix, klassik äytmeşli, çabudan nıq totıp tora.
Bikä Timerova


text:
Blagoveşçen xällärendä yaña faktlar
Yañaraq Başqortstanda Mäskäwdän kiñ bilgele xoquq yaqlawçılar Lev Ponomarev belän Lyüdmila Alekseyewä bulıp kitkän ide. Alar Blğoweşçenda waqıtta andağı xällär belän yaqınnan tanıştı. Mäskäwgä äylänep qaytqaç, 20 ğinwar könne üzläreneñ Başqortstanğa säfäre yomğaqları buyınça täwge matbuğat oçraşuın oyıştırğan alar. Bu xaqta ilneñ qayber kiñ mäğlümat çaraları, şul isäptän elektron mäğlümat säxifäläre dä xäbär itä. Xoquq yaqlawçılar çığışlarınnan kürenüençä, Blağoweşçendağı xällärneñ kilep tuuında militsiä xezmätkärläre häm urındağı xaqimiätlär üzläre ğäiple. Şuşı uq fikerne älegä qädär Blağoweşçendağı militsiä bülegendä xezmät itkän Yevgeniy Çistyäqov isemle serjant ta quätli. Ul bu könnärdä Mäskäwgä barıp şulay uq matbuğat basmalarına äñgämälär birep yöri. Serjant Çistyäqovnıñ Blağoweşçendağı waqıyğalarğa turıdan-turı qatnaşı bar ikän. Älege cäncalğa etärgeç birgän 8 ğinwar kiçendä militsiä patrul' törkemendä ul da bulğan. Çistyäqov süzlärençä, Blağoweşçenda militsiä patrule wäkillären berkem dä qıynamağan. «Bezne berkem dä qıynamadı, – dip belderä. – militsiä serjantı. – Şuña da qaramastan, bezgä şähär militsiä bülege citäkçeläre, qaza kürgän, cäräxätlängän keşelärne sürätläw öçen, xastaxanägä kerep yatarğa kürsätmä birde. Rayon Üzäk xastaxanäse baş tabibına da bezne sırxawxanädä mömkin qädär ozağraq totarğa kürsätmä birelgän bulğan». Ägär bu süzlär çınlap ta döres bulsa, Blağoweşçendağı xällärne tikşerü bötenläy dä başqa borılış alırğa mömkin. Çistyäqov şuşı xällärdän soñ, rizasızlıq yözennän, militsiä xezmätennän kitäçägen belderep, ğärizä yazğan häm bar döreslekne cämägätçelekkä citkerergä qarar itkän. Başqortstan Eçke eşlär ministrlığı matbuğat süzçese Ruslan Şäräfetdinov isä serjant Çistyäqovnıñ belderülären üz ixtıyarınnan tış yalğanlaw dip isäpli. Anıñ süzlärençä, Çistyäqovnı kemnärder satıp alğan bulırğa mömkin. Şulay itep Blağoweşçen xälläre torğan sayın butalçığraq bula bara. Şul uq waqıtta, äle bar ilgä tanılğan bu şähärdä, Mäskäwdän häm Tübän Novğorodtan kilgän tikşerüçelär, adwoqatlar bäysez tikşerüen däwam itä, urındağı xalıqtan östämä mäğlümatlar cıya alar.


text:
Uzıp baruçı yılnı Başqortstan Sälämätlek Yılı itep iğlan itep, saulıq saqlau idarälären genä tügel, respublikada yäşäwçe här keşene üz sälämätlegen qayğırtunı, anı saqlarğa öyrätüne maqsat itep quygan ide. Ber yıl - respublika külämendä mondıy zur eş başqaruğa bik qısqa waqıt bulğannı istä totıp-kiläse yılda da sälämätlekne yaxşırtu çaraların däwam itergä qarar qılındı. Prezident şurası 2003nçe yılnıñ Fizik Tärbiä häm Sport yılı bulaçağın iğlan itte. Ğömümän, Başqortstan yıl azağında eşlängän eşlärgä yomğaq yasap häm kiläçäkkä farazlar qora.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Piket respublik Prezidentı utırğan Aq yort qarşında ütärgä tieş ide.Läkin militsiä bina tiräsen äyländerep alğan bulıp çıqtı.Näticädä piketçılar uramnıñ ikençe yağında basıp torırğa mäcbür buldılar.Piketta qatnaşuçılarnıñ şiğarläre Mortaza Räximov ütkärgän milli säyäsätkä qarşı yünältelgän ide.Çaranı oyıştıruçı Başqortstan tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı Mäcit Xucin:«Qanunğa yaraşlı piket bulaçağı turında şähär meriäsenä xäbär ittek , alarnıñ qarşı cawabı bulmadı.Şuña kürä bina yanına ütkärmäw qanunsız»,– dip belderde.Ul monıñ öçen Prezident häm Prezident xaqimiäte başlığına protest belderde.Xucin şulay uq kiläçäktä qanun qısalarınnan çıqqan qarşılıq aqsiäläre ütkärü mäsäläseneñ qaralaçağın ışandırdı.
Çarada Dürtöyle , Stärletamaq rayon häm şähärlärennän , şulay uq Ağidel şähärennän kilgän cämägätçelek tä qatnaştı.Şuşı töbäklärdän kilüçe törkem citäkçeläreneñ çığışları tıñlandı.
Qarşılıq aqsiäsendä 50gä yaqın keşe qatnaştı , militsiä xezmätkärläre isä alardan berniçä tapqır kübräk ide.


text: Uzğan atnada “İzwestiä” gäzitenä birgän äñgämäsendä Prezident respubliknıñ yağulıq energetiqä qompleksı kem qulında buluı, oppozitsiä eşçänlege häm başqa mäsälälärdä fikerläre belän büleşkän ide. Berläşterelgän oppozitsiäneñ 7nçe dekäbr uzğan utırışında ul zaqazlı mäqälä dip bäyäälände. Çığışlarğa qarağanda, ul Mortaza Räximov imidjın kütärü öçen yasalğan piar-çara bulıp tora. Çönki milli respublik Prezidentlarınnan tik öç kenä töbäk başı Putin tarafınnan urınında qalu turında xäyer-fatıyxa almağan. Alar: Yaqutiä, Udmurtiä häm Başqortstan Prezidentları.


text:
BMOnıñ qısqartılıp İLO dip yöretelgän Xalıqara Xezmät Ofisınıñ äle bu aralarda ğına iğlan itkän xisabına qarağanda böten dönyada eş urınnarında diskriminatsiä kiñ cäyelgän. Eşneñ qızğanıç yağı şul ki kürelgän barlıq çaralarğa qaramastan xatın qız diskriminatsiälängän in zur törkemne täşkil itä.
Jenevada urnaşqan BMOnıñ xezmät oyışması İLO eş uırınında diskriminatsiä turında berençe global xisabın iğlan itte. Xisapta bälkim dä eş urınında diskriminatsiäneñ in yämsez ,in tupas formaları yuğalğan bulsa da ,urınıñ yaña tör küzgä azıraq bärelgän diskrimatsiäneñ aluı borçılunı arttıra dip yazılğan. ‘ Eş urınında tigezlek-tängällek waqıtı’ isemle xisapta , çaralar kürelmäsä waqıtnı bik ozaq kötergä turı kiläçäk dip äytelä.Xisapta diskrimantsiä in küp cines häm tän töse nigezendä yasala dip äytelgän.İLOnıñ general direktorı Juan Somavia süzlärençä eş urınıda diskriminatsiä belän eş itmäü , arta barğan imigratsiä , elek bulmağan texnik üzgäreşlär , globalizatsiäneñ sotsial täsirläre belän eş itüne tağı da qıyınlaştıraçaq .Xezmät urınında diskriminatsiä üzlegennän yuğalmıyaçaq, Bazar da bu eş belän mäşğül bulmayaçaq. Misal öçen küp kenä illärdä 50 yıl elek belän çağıştırğanda kübräk xatın qız eşli, aqça qazana. Ämma alar äle dä tübän däräcäle eşlärdä. Xätta xatın qıznıñ ir at belän ber däräcädä yäki uqımışlıraq bulğan illärdä dä ,alarnıñ yuğarı poslarğa kütärelüe yış qına blokadalana, xatın qız här cirdä ir atqa qarağanda azıraq xezmät xaqı ala. Diskriminatsiä säbäple keşelär ber nindi östenlek , sotsial yaqlau, künegü, kapital, kredit yäki ciı alu mömkinçelege bulmağan eş urınnarın qabul itä. Xatın qız ir atqa qarağanda şundıy xezmät urınnarın misal öçen öy xezmätçese , tülänmägän ğailä eşläre , öy eşlärendä eşlärgä mäcbür qala . Diskriminatsiälängän keşe bolay da yarlınıñ yarlısı digän süz, ä yarlılıq xatın qız arasında kiñ cäyelgän.Diskriminatsiä yarlılıq çeltäre, bala eşçälär, sotsial yaqtan çittä qaldırılğannar sıynıfın buldıra. Ekonomik täräqiät, fäqirlekne kimetü öçen ışanıçlı strategiä buldıruda diskriminatsiäne beterü zarur bulıp tora. İLOnıñ yaña global xisabınnan añlaşılğançı xatın qızlar diskriminatsiälänüçelär arasında in zur törkemne täşkil itä. Arta barğan sanda xatın qız eşläsä dä , eşlänäse eşlär küp, quyılğan kirtälärdän başqa , küp kenä illärdä şuluq xezmät öçen tülängän xezmät xaqları arasındağı upqın äle dä kiñ , Xatın qız ir atqa qarağanda azıraq tülängän , azıraq imin eşlärdä eşli. Xatın qızlar arasında eşsezlek prosentı ir atqa qarağanda haman da yuğarı. Diskriminatsiä xezmät tormışınıñ här basqıçında kürenä. Kariera, öskä kütärelüdä xatın qız kübräk barieralar aldında qala. Exportqa yünälik industriä täräqiäte xatın qız öçen küp kenä eş urınnarı buldırsa da, tüläü, hierarxiä, büläkläü, kütärelüdä tigezsezlek qala birä. Bu informatsiä häm kommunikatsiä texnoloese belän bäyleneşle yaña xezmät urınnarında da kürenä. Bu ölkälär ber waqırnı ber tigez möğämälä öçen xatın qızğa açıq täräzä dip qaralğan ide.
İLOnıñ xisabı ayruça SPİD çiren yoqtırğan keşelär ayrım alğanda xatın qıznıñ xälenä iqtibar itä. Älbättä bu xisapta eşurınında ğarib keşelär, qara tänlelär, imigrantlarnıñ diskriminatsiäsenä kiñ urın birelä. Anda ayruça sonğı distä yılda dingä nigezlängän diskrimantsiäneñ artuına iqtibar birelä .İLOnıñ 1958-nçe yıldağı konvensiäsendä ir at belän xatın qızğa şuluq eş öçen şuluq xezmät xaqı tülänergä tieş dip äytelä. İLOğa äğza 175 ilneñ 160-ı şul konvensiäne ratifikatsiälägän.Raslamğan illär arasında AQŞ, Bahrain, Myanmar häm Qatar bar.
Färidä Xämit,Praga


text:
Uzğan proğrammalarıbızda äytelgänçä, Başqortstan tatar cämägätçelek oyışmaları 19 iyündä ütkärelgän üz cıyınında respublikta tatar telenä dä däwlät tele statusı taläp itü mäs'äläsendä referendum ütkärügä äzerlek başlarğa qarar itkän ide. Kiläse atnanıñ sişämbe könendä, referendumğa äzerlek alıp baruçı initsiativ törkemne oyıştıru maqsatında, Ufada cıyılış bulıp ütäçäk. Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin äytüençä, bu törkemgä utızdan artıq keşe kerergä mömkin. Älege törkem tözelgäç, anı Başqortstan Üzäk saylaw komissiäsendä terkäw öçen xästärleklär başlana. «Ämma Üzäk saylaw komissiäse räise itep yänä dä Barıy Kincäğulovnıñ saylanuı bu eştä küp kirtälär tudıruı ixtimal, – di Ayrat äfände. – Çönki anı teläsä nindi yullar belän initsiativ törkemne terkätmäskä tırışaçağın bügennän ük çamalap bula. Niçek kenä bulsa da bez bu eşne başlıybız. Anda urıs äytmeşli «BoйHa плaH пokaжeT».
Mäğlümat öçen şunısın da äytik, referendum ütkärügä fatıyxa alu öçen Başqortstanda barlıq saylawçılarnıñ 2 protsentınıñ imzası taläp itelä. Bu 60 meñ keşe digän süz. Tatar cämägätçelege bu qädär genä imza cıyu çiten eş tügel dip isäpli. Ägär dä inde respublika xaqimiätläre häm urınnardağı xakimiät başlıqları bik nıq qarşılıq kürsätmäsä. Ä inde alar yağınnan qarşılıq bulaçağı ayırım açıq bilgele. Çönki xakimiät başlıqları üz urınnarı öçen qurqıp, üz rayonnarında imza cıyunı buldırmasqa tırışaçaqtır.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Sıwaş
Sıwaş yäki Çerek Diñgez (qırımtatarça Sıvaş - "pıçraq" digän süz, Çürük Deñiz,rusça CиBáш, ГHилóe Mópe, ukrainça CиBaш, ГHилe Mope) - Azaq diñgeze könbatışında urnaşqan qultıq.
Sıwaş qultığı buyınça Rusiä Federatsiäse Qırım Cömhüriäte häm Ukraina arasında çik urnaşa. Sıwaş Qırım yarımutrawın qıytğadan çikli.
Cäğrafiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıwaş mäydanı - 2560 km². İñ zur tiränlege - 3 m. Cäyen su nıq cılına häm çerek ise çığara, şunıñ öçen Sıwaş - Çerek diñgez dip yörtelä.
Diñgez suı tiz buğa äylänä, şuña kürä Sıwaş nıq mineralizatsiälänä.
Sıwaş 11 tozlı häm açı-tozlı qultıqtan tora.
Ozınlığı - 200 km, kiñlege -2-35 km.
Sıwaş Azaq diñgeze suı belän tä'min itelä.
Sänäğät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıwaş minerallar baylığı nigezendä Ur Qapqa (Perekop) brom citeşterü, Qırım ike-okislı titan, fosfor aşlamasın citeşterü häm Qırım soda zavodları tözelgän.
Siwaş könbatıştağı öleşe damba belän ayırılğan häm ximik qaldıqlar tondıru basseynına äwerelderelgän.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Watandaşlar suğışında Sıwaşta bulğan operatsiä näticäsendä Qızıl Ğäskär Aq Ğäskärne ciñä, aqğäskärilär Aqyardan emigratsiägä qaçarğa mäcbür bulğannar.
Böyek Watan suğışında Sıwaşta awır bäreleşlär bulğannar.


text:
İranda xatın-qızlarğa "döres" kienergä quşalar
İranda xatın-qızlarnıñ yawlıqların "döres" itep bäyläwen monnan soñ polisiä kieme kimägän maxsus keşelär dä küzätäçäk. Soñğı 10 kön eçendä 10 meñgä yaqın xatın-qızğa kisätü yasaldı, küplär qısqa waqıtqa ğına bulsa da qulğa alındı. Bu xäl yıl sayın cäy başında qabatlana. Polisiä xatın-qızlarğa çäçlären kürsätep tösle yawlıq bäyläwne häm bizänüne tıya. Qulğa alınğan xatın-qızlar polisiädä – başqa uramğa çıqqanda alay kienmiäçäkläre turında qağäzgä qul quyarğa tieş bula.
"Cibäregez mine, sezgä minnän närsä kiräk. Minem barasım kilmi anda".
Mäcbüri töstä başqa yawlıq bäyläw İranda 1979 yılğı İslam inqilabınnan soñ kertelde. Şul waqıttan birle xakimiätlär daimi töstä çäçne qaplap yörü kiräklegen añlatır öçen törle çaralar kürep kilde. Räsmilärneñ bu çaraların küplär, bigräk tä yäşläre qabul itä almadı. Parijda yäşäwçe İran belgeçe Saeed Paivandi, yäşlär köçläp tağılğan İslam mädäniäten qabul itä almadı, dip belderde:
"İranda tuıp üskän 35tän yäşräk bulğan böten yäşlär – İslam belemen alğan, anda isä köçläp barı tik İslam mädäniäte häm İslam qimmätläre uqıtıla. Propaganda xökümät qulında häm yıl sayın bez ber ük xälne küzätäbez."
Soñğı yıllarda kienü qağidäläre yomşarıp, xatın-qızlar çäçlären kürsätä başlağannar ide, irlär könbatışça kienep çäçlären modağa iärep kisterä başlağan ide. Bu xälgä qarşı yaña qırıs çaralar – räsmilär süzlärenä qarağanda, cämğiätneñ äxlağın nığıtırğa tieş. Qadimi köçlär bu çaralarnı xuplap çıqtı. Ämma reformaçıl köçlär bu çaralarnıñ tiskäre näticäsennän saqlanırğa çaqıra. Prezident Mähmüd Äxmädinicad 2005nçe yılda saylawlar aldınnan – ireklek wäğdä itep – çäç häm kienü – cämğiätneñ töp probleması buludan tuqtayaçaq, dip wäğdä itkän ide. Küplär anı bu wäğdäsen ütämäwdä ğäyepli.
Başqalar – xalıqnı islamça kienderü çaraları iğtibarnı maxsus başqa möhimräk mäsälälärdän çitkä yünälderü öçen uylap tabılğan, dip sanıy. Misal öçen xalıq iqtisidi problemalar yäki atom nizağı arqasında İrannıñ torğan sayın dönyadan çitläşüe turında.
Qadimi ruxanilärneñ berse, Ayatollah Safi Golpayegani, qırıs çaralarnı yaqlawın belderde häm çäçne kürsätep yörüne – yoğışlı çir dip atadı. Cämğiätneñ sälämätlege öçen aña qarşı köräşergä kiräk, dide ul.
Sosiolog Paivandi, yaña çaralarnıñ uñışlı bulaçağı şikle, dide:
"Ägär dä bu çaralar uñışqa ireşerlek bulsa – soñğı 25 yılda bu problema, yomşaq yullar yäki köç qullanu yulı belän inde çişelgän bulır ide. Çaralarnıñ berseneñ dä näticäse bulmadı, barı tik mädäniätlär häm fikerlär tağın da kübräk ayırıldı. Şuşı ayırmanı beterüne maqsat itep quyğan çaralar bulmasa – alar uñışqa ireşmiäçäk."
Räsmilär bu tör farazlarğa qolaq ta salmıy, alar cämğiättä "ähläqi iminlek buldırunı" maqsat itep quyğan.
Alsu Qormaş


text:
Şağir Zölfätkä 60 yäş tuldı
Äytergä kiräk, yılnıñ berençe atnasında bik küp tanılğan keşelärneñ tuğan könnäre. Aralarında şaqtıy zur yubileyların bilgeläwçelär dä bar. Äytik, yazuçı, şağir, milli xäräkät wäkile Aydar Xälimgä 65 yäş, şul ük könne Tatarstannıñ atqazanğan artistı Äsxät Xismätov ta üzeneñ 55 yıllığın bilgeläp ütte. Tanılğan şağir, cämäğät eşleklese Razil Välievkä isä bu könnärdä 60 yäş tula. Ä menä 3 ğinwar könne Tatarstannıñ xalıq şağire, Ğabdulla Tuqay premiäse lawreatı, dramaturg İldar Yuzeevnıñ tuğan köne. Aña bıyıl 74 yäş tulğan bulır ide. Tağın ber Tuqay isemendäge däwlät büläge iäse – şağir Zölfätkä şuşı könne 60 yäş tuldı.
Dölfät Malikovnı şiğer söyüçelär Zölfät bularaq belälär. Tatarstannıñ Möslim rayonı Yaña Säyet awılında tuğan Zölfät, mäktäpne tämamlağaç Qazan Däwlät universitetınıñ tatar filologiäse bülegendä belem ala. Anıñ ädäbi eşçänlege student yıllarınnan başlanıp kitä. Küp kenä şiğerläre cırğa salına, p'yessaları qurçaq teatrında quyılı. “Mäkerle pesi” isemle berençe tatar balalar operasınıñ libretto avtorı bularaq, Tatarstannıñ Musa Cälil isemendäge bülägenä layıq buldı.
Zölfät bik ozaq yıllar, “Çayan”, “Yäş Leninçı” gäzitendä eşli. Anıñ xezmättäşe yazuçı häm veteran jurnalist Saimä İbrahimova Zölfät turında üz istälekläre belän “Azalıq” radiosı belän dä urtaqlaştı.
“Zölfät belän bez “Yäş Leninçı” gazetasında bergä eşlädek. Şuşındıy ğayät talant iäseneñ üzendä eşläwe belän bu gäzit häm anı uqığan balalar bäxetle buldı. Ul yıllarda gäzit balalarnı nindi genä igelekle eşlär eşlärgä öndämi ide. Şuşı oyıştıruçılarnıñ berse Zölfät ide. Berençedän ul uquçını dulqınlandırğıç şiğerlär belän ruxlandırsa, ikençedän jurnalist bularaq ta qaya kiräk, şunda çığıp kitüe belän dä ezlekle ide. Kosmonavt yanına diseñme, Djani Rodari belän oçraşuğa diseñme. Zölfät iskitmäle keşelekle keşe. Ul härwaqıt yärdäm qulı suzırğa äzer tora.”
Zölfät şiğerlären törle temalarğa icat itä. Äytik, alar tatar xalqınıñ tarixı, tatar mädäniäteneñ yazmışı häm tele, ütkänebezneñ törle faciğäle waqiğaları, mäxäbbät. Şulay uq romantik obrazlılıq, cıynaq kompozitsiä häm tögäl ritmika Zölfät stileneñ töp üzençälege. Ädäbiät belgeçläre isä anı, Hadi Taqtaşnıñ traditsiälären däwam itüçe dip sanıy. Ä şiğer söyüçelär isä anıñ “Yazmışlar yarında”, “Utlı bozlar”, “Adaşqan bolıt”, “İke urman arası” isemle şiğri cıyıntıqların üz itä.
Gölnaz Şäyxetdin