text:
Ullı jipek jolı
Ullı jipek jolı - a'sirler dawamında Shıg'ıs ha'm Batıstı baylanıstırdı. B.e.sh. II a'sirden baslap sawda jollarının' bul birikpesi Qıtaydı a'dewir qashıqlıqtag'ı Rim imperiyası menen baylanıstırdı, diniy, ma'deniy ha'm ko'rkem ideyalardın' tarqalıwına mu'mkinshilik berdi.
I-II a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha sawda isleri joqarı da'rejege jetti. Qıtay menen sawdada tiykarg'ı da'ldalshılar Orta Aziya sawdagerleri boldı.
III-VI a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha buddizm monaxları Qıtaydan-Hindstang'a barg'an.
VIII-X a'sirlerde Ullı Jipek jolının' a'hmiyeti ja'ne de ku'sheygen. Qıtay menen Vizantiya ha'm Arablar menen baylanıslar ornatılg'an.
Ullı Jipek jolında tiykarg'ı tovar jipek bolg'an. Xan da'wirinde jipek gezlemelerinin' eni 0,5 metr uzınlıg'ı 9 metr bolg'an. Bunnan basqa Qıtaydan farfor, keramikalıq ıdıslar, altın, temir, gu'rish ha'm basqada zatlar sırtqa shıg'arılg'an. Vietnam qımbat bahalı taslar, bezeniw zatları ha'm basqa zatlardı jetkerip bergen.
Hindstan altın, gu'mis, temir, gilemler ha'm basqa da qımbat bahalı zatlar menen sawda islegen. Persiya ha'm aldın'g'ı Aziya elleri qural-jaraq, gilemler ha'r qıylı ıdıslar, qımbat bahalı taslar menen sawda islerin alıp barg'an.
Orta Aziyadan gezlemeler, gilemler, atlar, miyweler, vino, Samarkand qag'azı eksport islengen. A'sirese Qıtayda Orta Aziya atları ju'da' qımbat bahalang'an.
Ullı jipek jolı boyınsha sawda islerinde sheklerden paydalang'an. Jol boyınsha 25-20 km. qashıqlıqta ka'rwan sarayları jaylasqan. Bul jerde sawdagerler ha'm xızmetkerler ushın barlıq qolaylıqlar jaratılg'an.
Jipekten basqa batıs jerlerde qural-jaraqlarg'a talap joqarı boldı. Tyan-Shan ha'm Pamir tawları arqalı jollardı qadag'alaw qıtaylılardın' qolında boldı.
Ullı jipek jolı boyınsha baylanıslar I-II a'sirlerde joqarı da'rejege jetti. Parfiya Qıtay jipeklerin satıp ala basladı. Parfiyalılardan jipek jolı haqqında rimliler xabardar boldı. Tariyxshı Flor jazıp qaldırıwı boyınsha rimliler ko'rgen birinshi jipek Parfiyalılardın' altınnan toqılg'an bayrag'ı boldı.
Evropag'a jipek jetkerip bergen Parfiyalılar boldı. Jipek sawdası olarg'a ju'da ko'p payda keltirdi.
III-VI a'sirlerde jipek jolı boyınsha budda monaxları Qıtaydan İndiyag'a barg'an ha'm keyinge qaytqan. Ullı jipek jolının' xalıqaralıq a'hmiyetinin' o'siwi VII-X a'sirler menen baylanıslı. Usı waqıtları Qıtaydın' Vizantiya ha'm arablar menen baylanısı ornatıladı. Orta Aziya xalıqlarının' onı qorshag'an u'lkeler menen sawda baylanısları b.e.sh. III-II mın' jıllıqqa barıp taqaladı.
Sawda baylanıslarının' payda bolıwına Orta Aziya, Badaxshan ha'm Xotan jerlerinde lazurit, nefrit ha'm basqa da qımbat bahalı taslardın' qayta isleniwi qolaylı mu'mkinshilikler jaratıp berdi.
Hindstan ha'm Qıtaydan jipek gezlemeleri menen birge, paxta gezlemeleri Ullı jipek jolı boyınsha sırtqa shıg'arılg'an. Sogdıdan Qıtayg'a gilemler alıp kelingen.
Ullı jipek jolı boyınsha tek tovarlar g'ana emes, al azıq-awqat o'nimleri alıp shıg'ılg'an. Hindstannan tek paxta gezlemeleri emes, sonın' menen birge paxta tuxımları da sırtqa shıg'arılg'an. Usıg'an baylanıslı Buxara, Samarqandtan baslap Tashkent, Fergana alabına shekem paxta egilgen. Bunda paxta tuxımları Hindstan, İrannan alıp kelingenligi belgili. Jipek jolının' barlıq boyı boyınsha paxta egilgenligi anıq.
Sonın' menen birge Ullı jipek jolı boyınsha Yaponiya ha'm Qıtayda ju'da' ken' tarqalg'an o'nim gu'rish penen sawda isleri alıp barılg'an. Gu'rish Samarqand, Buxara, sonday aq Hindstang'a shekemgi ellerge alıp barılg'an.
Jipek jolının' o'mir su'riwi ha'r qıylı ellerdin' sawdagerleri arasında g'ana emes, al ha'r bir eldin' sawda turmısına o'zgerisler kirgizdi. Jipek jolı boyınsha elatlı punktler, u'lken qalalar payda boldı ha'm olar ka'rwan jolg'a xızmet etti.
Ka'rwan jolı o'z da'wirinin' ulıwma adamzatlıq nızamlar menen jasadı, sonın' menen birge o'zinin' nızamların ha'm da'stu'rlerin payda etti. Ka'rwanlarg'a xızmet etken ha'r qıylı sotsiallıq qatlam wa'killeri boldı. Ka'rwan jollarda diniy topardın' wa'killeri de boldı. Olar haqıyqıy ma'nisinde dindi tarqatıwg'a xızmet etti. Ka'rwan jipek jolının' boylarında buddizm dini ken' tarqalg'an. Termez, Dalvarzinto'be a'tiraplarında arxeologlar ta'repinen Buddag'a bag'ıshlang'an xramlar ko'plep tabılmaqta.
Ka'rwan jolı boyınsha buddizm Qıtay qalalarına shekem barıp jetti, onnan arman qaray Yaponiya ha'm Qubla-Shıg'ıs Aziya, İndoqıtay ellerine tarqaldı.
Jipek jolı boyınsha tek budda monaxları g'ana emes, al musılman mollaları, da'rwishler de gezip ju'rgen ha'm islamdı ken' aymaqqa tarqatqan. İslam dini Orta Aziya ha'm Volga boylarınan Qashg'arg'a shekem jetip bardı.
Jipek jolı boyında jaylasqan ma'mleketler boylap tek dinlerdin' tarqalıwı bolıp g'ana qoymastan, ma'deniy, sonın' ishinde muzıka, jazıwlar, u'rp-a'det, da'stu'rler almasıwlar a'melge asırıldı.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' biri sonnan ibarat, ol xalıqlardın' aralasıwına mu'mkinshilik jaratıp berdi. Jaqın ha'm Uzaq Shıg'ıs elleri, Orta ha'm Oraylıq Aziya aymag'ında jasag'an xalıqlardın', rasalardın' aralasıwı, ma'deniy almasıwlar bolıp o'tti.
Jipek jolı hesh kimdi sırtqa ılaqtırıp taslamastan, ha'mmesin birlestirdi, tuwısqan ha'm jaqın barlıq xalıqlardı o'zinin' qa'wenderligine aldı. Jipek jolı boyınsha qay jerge barmasın Qıttaydan Jer Orta ten'izi ha'm Hindstan bag'darında, yamasa kerisinshe bag'darda ba'rqulla ha'reketler bolıp turdı.
Qubla joldın' Baqtriya bo'limi boyınsha ha'reketlerdın' izleri ataqlı Afganstandag'ı Telyato'be (I-II a'sirler) ha'm Bagram (III a'sir) qoyımshılıqlarınan tabıldı. Bul jerdegi tabılmalardan bezeniw zatları o'nermentshilik buyımları, bronzadan islengen o'nimler, aynalar ha'm basqalardan ellinistlik zatlar ayırılıp turadı.
Jipek jolının' ta'g'dirine sol da'wirdegi siyasiy awhalda o'zinin' ta'sirin tiygizgen. Ma'mleketler arasındag'ı urıslar sawda jolının' bag'darın o'zgertip turg'an. Ma'selen, Qıtay tariyxshısı Pey Tszyuya joldın' arqa bo'limin bayan ete otırıp shıg'ıs Tu'rkistan ha'm Sogdı orayların Qara ten'iz boyları ha'm Vizantiya menen baylanıstırg'an a'yyemgi ka'rwan joldın' qayta tiklengenligin jazıp qaldırg'an. Bul jol boyınsha ha'rekettin' qayta tikleniwi Ullı jipek jolı boyınsha siyasiy jag'daydın' o'zgeriwi menen baylanıslı boldı. Sasaniyler İranının' jipek sawda jolın jawıp taslawı, aylanıp o'tetug'ın joldı talap etti. Na'tiyjede Tu'rk, Sogdı elshileri ta'repinen bunday jol tabıldı. Ol Tu'rk qag'anı jaylasqan Sogdıdan Sırda'rya arqalı Aral ten'izin shetlep o'tip, Emba ha'm Ural da'ryaların boylap, Volga ha'm Alanlar arqalı ha'zirgi Turkiyanın' aymag'ındag'ı Trapezuntqa shekem barıp jetken.
İzertlewshilerdin' pikirinshe sawda jollarının' boylarında b.e.sh. IV-III a'sirlerde sawda qonısları payda bolg'an. Sogdılar bul qonıslarda shan'araqları menen jaylasqan. Bul Shıg'ıs Tu'rkistan, Jetisuw, Mongoliya rayonları. Koloniyalarda iri sawda isleri alıp barılg'an, onın' gu'llengen da'wiri VI-IX a'sirlerge tuwra keledi. Koloniyalar o'z betinshe ha'kimiyatqa, a'skeriy toparlarına ha'm bekinislerine iye bolg'an.
Shıg'ıs Tu'rkistan ten'gelerinde Buxaranın' eki o'rkeshli tu'yeleri, atlarının' payda bolıwı tosınnan emes. Olar bul jerge qonıs basqan Sogdılar ta'repinen kirgizilgen bolıwı mu'mkin. Bul fakt Buxara Sogdılarının' Shıg'ıs penen tıg'ız sawda baylanıslarının' bolg'anlıg'ınan guwalıq beredi. Bul jerde erte waqıttın' (b.e.sh. IV-III a'sirler) o'zinde Batıs ten'geler bo'linip shıg'a baslag'an. Bul xalıqaralıq sawdag'a bag'dar alg'anlıg'ınan guwalıq beredi.
Usıg'an baylanıslı Orta Aziyadag'ı eki da'ryanın' A'miwda'rya (Oks) ha'm Sırda'rya (Yaksart) keme ju'ziw ushın qolaylı ekenligi haqqında antik avtorlardın' mag'lıwmatları u'lken qızıg'ıwshılıq tuwdırdı. Buxara Sogdısı Buxaradan arqada Xorezmge, sarmatlar Qaraten'iz a'tiraplarına, basqa batıs bag'darında Margiana, Parfiyag'a, qublada Sogd, Baqtriyag'a o'tetug'ın jollardın' kesispesinde jaylasqan.
İzertlewshiler Oks boyınsha Kaspiyge suw jolı bolg'an bolıwı mu'mkin dep esaplaydı. Bul jol antik da'wirden XIV a'sirge shekem o'mir su'rgen. Oks boyınsha bul arqa jol Parfiyanı shetlep o'tip, Baqtriyadan Okstın' joqarısına qaray, Sogd Buxarası arqalı A'yyemgi Xorezmge, Kavkazg'a, Qara ten'iz boyındag'ı ellerge barg'an bolıwı mu'mkin.
A'yyemgi ka'rwan jollar haqqındag'ı ilimiy izertlewlerdi joldın' tiykarg'ı bo'limi Tu'rkistannan, yag'nıy Qazaqstan, Orta Aziya ha'm Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tkenligi ko'rsetiledi. O'ytkeni bul jerlerdin' ta'biyg'ıy baylıqları ha'mmenin' dıqqatın o'zine tartqan. Sonın' menen birge bul joldı qayta rawajlandırıw ta'reptarları onı Batıs penen Shıg'ıstı baylanıstırıwdı ekonomikalıq jaqtan na'tiyjeli ekenligin ko'rsetpekte. Basqa so'z benen aytqanda qurg'aqlıqtan o'tetug'ın "Ullı jipek jolının'" ten'iz jolına qarag'anda artıqmashlıg'ın ko'rsetpekte.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' to'menlewinin' tiykarg'ı sebebi XVI a'sirde Evropadan Qıtayg'a shekem bolg'an ten'iz jolının' ashılıwı ekenligi aytıp kelinbekte.
Qıtaydan baslang'an bul jol Kumul, Aqsuw arqalı Qashg'ar, Farob, Shash, Samarqand, Buxara, U'rgenish ha'm basqa ko'plegen qalalar arqalı o'tip, birinshi na'wbette o'zlerinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen ka'rwan ju'klerin ko'beytip, Batıs ma'mleketlerine shekem baratug'ın edi. Bul joldan o'tetug'ın sawdanın' a'hmiyetli bolg'anlıg'ı ushın onın' tınıshlıg'ı ha'm turaqlıg'ı ushın ma'mlekettin' hu'kimdarları ta'reptar bolg'anlıg'ı haqqında mag'lıwmatlar bar.
Dereklerde ko'rsetiliwinshe, A'mir Temur da'wirinde Qıtaydan baslap Evropag'a shekem sozılg'an jolda sawda ka'rwanlarının' qa'wipsizligi ta'minlengenligi ushın bul jollarda sawda qatnasıqları rawajlanıp ekonomikalıq jaqtan jetilisiwine, ju'da' ko'plegen ma'mleketlerdin' ma'deniyatının' gu'llep jasnawına sebep bolg'an edi.
"Jipek jolının'" Qıtaydan o'tetug'ın bo'limi haqqında Maxmud Qutluqovtın' qıtay, arab, farsı ha'm basqa dereklerge tiykarlang'an izertlewleri sonı ko'rsetedi, 1279-1367 jıllarda Qıtayda u'stemlik etken mong'ollar diynastiyasının' ornın Mın' diynastiyası (1368-1644 jj) iyelewi ha'm Tu'rkistanda Mong'olıstan ma'mleketinin' (1348-15116 jj) kelip shıg'ıwı na'tiyjesinde Tu'rkistan Qıtay qatnasıqlarında keskin o'zgeris payda boldı. Bul eki u'lke ortasında sawda qatnasıqlarının' buzılıwına Mın' dinastiyasının' jipek jolın qolg'a kirgiziw maqsetinde, ka'rwan jolının' tiykarg'ı bo'legi bolg'an Kumul qalasın iyelew ushın basqınshılıq urısın baslaw sebep boldı. Kumul birese Qıtaydın' qolına, birese Mong'olıstang'a o'tip turdı. A'lbette, ju'z jıldan aslam dawam etken bul urıs sawdagerlerdin' din'kesin qurıtadı. 1499-jılı Kumul Qıtay qolına o'tip qalıwına qaramastan, Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri Mong'olıstan xanı Axmedxandı, qolg'a tu'sken Qıtay ha'meldarların Qıtayg'a qaytarıp berip, pitim du'ziwge ma'jbu'r etti. Bunda Tashkent ha'kimi Maxmudxannın' Qıtay xanına jazg'an xatı a'hmiyetke iye boldı ha'm belgili bir mu'ddette sawda qatnasıqların jaqsılawg'a erisildi.
1513-jılı Kumul qalası Axmedxannın' ulı Mansurxan ta'repinen azat etiledi. Bul qala ushın gu'res Mong'olıstan xanlarınan keyin Yarkent (1465-1759 jj) ha'm Jung'ar (1635-1755 jj) xanları ta'repinen Mın' ha'm Shin (1644-1911 jj) basqınshılıq urıslarına qarsı XVIII a'sirdin' birinshi yarımına shekem dawam etedi. Bul awhal Qıtay Orta Aziya sawda qatnasıqlarının' qısqarıwına alıp kelgen.
1746-jılı Qıtay-Jung'ar sawda kelisimi du'zilip, 4 jılda bir ma'rtebe Jung'ar sawdagerlerinin' Qıtayg'a barıp sawda qılıwına ruxsat etiledi. Bul kelisim 1756-jılı Jung'ar xanlıg'ının' Manchjurlar ta'repinen basıp alınıwı menen o'z ku'shin joytadı.
Qıtay tovarlarının' Tu'rkistang'a alıp keliniwinin' qısqarıwına XIV a'sirde Qıtayda ha'kimiyat basına shıqqan Mın' diynastiyası xanlarının' Mong'olıstan jerlerine basqınshılıq urısları zıyanın tiygizgen. Na'tiyjede Qıtay menen Tu'rkistan arasındag'ı sawda qısqarıp, Qıtay tovarlarının' Batısqa barıwı azayadı. Tu'rkistannın' Qıtay menen sawdasının' qısqarıwı belgili da'rejede Tu'rkistan sawdasına ta'sirin tiygizdi. biraq a'yyemgi ka'rwan jollarında sawda dawam etken.
Tu'rkistannın' en' shetki u'lkesi bolg'an Shıg'ıs Tu'rkistanda da XVII a'sirlerde sawda qatnasıqları bolıp turg'an. 1603-1605 jılları bul ma'mleket qalalarına Hindistannan ka'rwan menen kelgen portugaliyalı sayaxatshı Benedekt Goes Yarkent, Qashqar, Aqsuw, Turfan qalaları u'lken sawda orayları ekenligin ha'r jaqtan kelgen sawdagerler menen tolı ekenligin jazadı. XVIII a'sirde Manchjurlar basıp alg'ang'a shekem bul u'lkenin' ekonomikalıq awhalı haqqında Grigoriy Nikolaevich Potanin rus arxiv materialları boyınsha to'mendegi mag'lıwmatlardı keltiredi "Qubla qalalarda jasawsha buxaralılar (kishi buxaralılar, yag'nıy qashg'arlılar) o'zlerinin' erte bilimliligi menen maqtanadı, shayırlardı u'yrenedi, bag'shılıq, toqımashılıq, gezleme toqıw ha'm de sawdegershilik penen shug'ıllanadı. Olardın' ka'rwanları orta a'sirdegi Genuya (İtaliya) respublikasınday Aziyanın' en' iri jerlerine shekem barg'an. Buxaralı sawdagerlerdi Astraxanda, Tobolda, Kyaxtada ha'm Arxangelskta ushıratıw mu'mkin ".
Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri XVIII a'sirdin' birinshi yarımında tiykarınan o'z elinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen sawda etken. Chin imperiyası, 1759-jılı Shıg'ıs Tu'rkistandı tolıq basıp alg'annan keyin Jung'ar ha'm Yarkend xanlıqları joq etildi.
Shıg'ıs Tu'rkistan arqalı Rossiya-Qıtay sawda qatnasıqları 1851 jılg'ı kelisimnen son' ra'smiy tu'ske kirgen bolsa da, ba'rqulla Chinlar ta'repinen tu'skinlikke tu'sip turg'an. Rossiya usı da'wirde Qıtayda ju'z bergen ekonomikalıq ha'm siyasiy awır jag'daydan paydalanıp, 1860-jılı Beyjinde, 1864-jılı Guljada du'zilgen kelisimler arqalı sawda qatnasıqlarında a'dewir tabıslarg'a eristi. Bul da'wirde orta aziyalı sawdagerlerdin' abıroyı Shıg'ıs Tu'rkistannın' qublasında u'stinlikke iye edi. Lekin 1864 jılı Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq ha'reketinin' baslanıwı ha'm de Batıs Tu'rkistanda Rossiyanın' basqınshılıq ju'rislerinin' baslanıwı menen Qıtay-Orta Aziya sawdasında sheshiwshi o'zgerisler ju'z berdi.
Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resleri na'tiyjesinde payda bolg'an Jetiasar ma'mleketi (1864-1878 jj) o'z g'a'rezsizligin ja'riyalap, birinshi ku'nlerden aq Orta Aziyadag'ı 3 xanlıqqa elshiler jiberdi, siyasiy ha'm ekonomikalıq qatnasıqlar ornatıwg'a eristi. Rossiya Qazaqstan ha'm Orta Aziyanın' a'dewir jerlerin iyelep alg'annan keyin, 1869 jılı Shıg'ıs Tu'rkistang'a sawda ka'rwanların jiberip, Jetiasar ma'mleketi menen ma'nisibetlerin ornatıwg'a kiristi. Bul ma'mleket ha'kimi Yakubbek sawda baylanısların tiklewde Rossiya ta'repinen qoyılg'an sha'rtlerge tolıq razılıq beriw esabına o'z ma'mleketinin' g'a'rezsizligin ta'n alıwdı talap etti. Rossiya bul talaptı qabıl etpegenligi ushın rus sawdagerlerinin' erkin ha'reket etiwine jol qoymadı. Shıg'ıs Tu'rkistanda payda bolg'an ja'ne bir xanlıq İliy sultanlıg'ının' (1864-1871) Rossiya ta'repinen basıp alınıwı Jetiasar ma'mleketinin' Shıg'ıs Tu'rkistannın' arqa menen bolatug'ın sawda baylanısın qıyınlastırdı. Onın' u'stine Gulja g'a'llesinin' Qıtay jazalawshı a'skerlerine satılıwı menen Chinler Jetiasar ma'mleketin joq etiw imkaniyatına iye boldı. Bul da'wirde Rossiya-Qıtay sawdası Tu'rkistan aymag'ında o'z-ara sheklengen ko'lemde zat almasıw menen dawam etip turdı.
1881 jılı Sankt Peterburg kelisimi du'zilip, İli alabının' tiykarg'ı bo'limi Qıtayg'a qaytarıp berilgennen son', Qıtay-Rossiya sawdası ja'ne qaytadan rawajlana basladı.
Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tetug'ın Rus-Qıtay mu'na'sibetlerinin' tikleniwi "Jipek jolında" ja'ne janlanıw payda etti. Usı mu'na'sibet sebepli jergilikli zatlarg'a talap ku'sheye basladı. Na'tiyjede sawda jolında o'nermentshilik rawajlanıp, kishi-kishi fabrika ha'm ka'rxanalar qurılıp, ishki bazardı rawajlandırıwg'a imkaniyat tuwıldı. Bay sawdagerler shiyki zat ha'm jergilikli o'nermentshik tovarların Qıtay ha'm Rossiyada sata basladı. Tilekke qarsı, bul qayta tiklengen sawda baylanısları uzaqqa sozılmadı. "Oktyabr awdarıspag'ı"nan son' burıng'ı Ken'es ha'kimiyatında jeke menshiktin' joq etiliwi menen eski sawda jolının' a'hmiyeti tu'pten o'zgerdi. Jan'a payda bolg'an Ken'es ha'kimiyatı Batıs Tu'rkistan aymag'ın o'zinin' shiyki zat bazasına aylandırıwg'a urındı ha'm bug'an eristi.
1930 jıllarda Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resinin' baslanıp ketiwi "Jipek jolında" ja'ne sheshiwshi siyasiy o'zgerislerge sebep boldı. Sonın' ishinde ziyalılar menen birge bay sawdagerlerdin' qırg'ıng'a ushırawı azg'ana rawajlanıwg'a jol tutqan sawda qatnasıqların joqqa shıg'ardı. Qıtaydan alıp kelinetug'ın chay qısqarg'anlıg'ı ushın Orta Aziyag'a chay Hindstannan alıp keline basladı. Tu'rkistan Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistang'a bo'lingenligi ha'm Qıtay menen sawdanın' toqtatılg'anlıg'ı ushın Orta Aziya bazarları tek Rossiyag'a baylanıslı bolıp qaldı. Usı waqıtta Rossiyadan sanaat tovarları alıp kelinip, shiyki zat alıp ketilgenligi ushın Orta Aziyada o'nermentshilik tu'skinlikke ushırap, xalıq tiykarınan diyxanshılıq penen shug'ıllandı. 1949 jılı Qıtay Xalıq Respublikası du'zilgennen keyin sovet hu'kimeti menen sawda dawam etken bolsa da, 1960 jılları Sovet-Qıtay mu'na'sibetlerinin' jamanlasıwı na'tiyjesinde qısqardı.


c: text/html

text:
Aqmescitniñ Verhnâya Ukrainka qasabasında avgustnıñ 17-de 20-ge yaqın soqaq tamir işleri keçirilgeninden suvsız qalacaq. Bu aqta Kreml nezareti altındaki Aqmescit memuriyetiniñ saytında haber etile.
«Saat 9-dan 17-ge qadar aşağıdaki soqaqlarğa suv berilmeycek: Azovskaya, Tülpannaya, Letçikov, Lokomotivnaya, Provodnikov soqaqları, Provodnikov caddesi, Turistov caddesi, Turistov, Alpinistov, Harkovskaya, Planeristov, Şirokaya, Lesâ Ukrainka, Zapadnaya, Usadebnaya, Şahterov, Stroiteley soqaqları, Stroiteley caddesi», – dep aytıla haberde.
Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85%-nı Şimal-Qırım kanalı üzerinden qarşılağan edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ memleketniñ ana qısmından yarımadağa suv berilmey.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nariman Memedeminov ilhaq etilgen Qırımdaki repressiyalarnı birinciler sırasında aydınlatmağa başladı. Vatandaş jurnalistini 2018 senesi mart 22-de yaqaladılar. Rusiye telükesizlik hadimleri onı «terroristik faaliyetniñ ömürge keçirilmesine açıqtan davet etüvler»de (RF CK madde 205.2 qısım 2) qabaatladılar.
Nariman Memedeminov işlegen «cinayet»niñ esas delilleri – YouTube kanalındaki on video qayd. «Qırım birdemligi»ndeki safdaşları, bu iş siyasiy sebepten açıldı, dep sayalar. 2014 senesinde yarımada ilhaq etilgen soñ Nariman vatandaş jurnalistikasınıñ irmaq başlarında tura edi: tintüvlerge bara, qırımtatarlar ve ukrain faaliyetçileriniñ işleri boyunca oturışuvlarda çalışa, informatsion materiallar yaza ve Qırımnıñ tışında bulunğan jurnalistlerge olıp keçkenlerniñ obyektiv suretini taqdim etmege yardım ete edi.
Bir-birine tam olaraq zıt kelgen eki tintüv
Eki yıl evel, 2016 senesi fevralinde, jurnalistniñ evini birinci kere tinttiler. 2017 senesiniñ iyülinde oña – o vaqıt evi tintilgen Seydamet Mustafayevniñ evi yanında izinsiz ötkerilgen mitingde güya iştirak etekeni içün – 10 biñ ruble miqdarında cöreme kesildi.
Olar kilitni bozdı, qapını urup açtı ve evniñ kirişi yanında ömür arqadaşım üstüne atıldılarLemara Memedeminova
Ekinci kere telükesizlik hadimleri Memedeminovlarnıñ evine mart 22-de keldi. Narimannıñ ömür arqadaşı Lemara, eki küçlü darbeden uyanğanını hatırlay: «Olar kilitni bozdı, qapını urup açtı ve evniñ kirişi yanında ömür arqadaşım üstüne atıldılar. Onı, yüzü bosağağa doğru kelgen alda yüzüqoyun yerge yıqtırdılar». Körgen şeylerden Lemara yaramadı. O, aşhanegece barıp olmağanını ve esini coyğanını ayta. «Betime suvuq bir şey tiygenini duyğan soñ özüme keldim. Közlerimni açqanda, buğavlanğan ellernen meni yanaqlarıma urğan Narimannı kördim». O saba ömür arqadaşını alıp kettiler. Ondan ğayrı olardan telefon, bozuq planşet ve bir qaç kitapnı musadere ettiler.
Lemara, yaqında olıp keçken bu vaqialarnı, evlerinde eki yıl evel keçirilgen tintüvnen teñiştirip, olar, bir-birine zıt kelgen eki vaqiadır, dey. O, olarğa 2016 senesinde kelgenlerinde qora üstünden bile keçmegenlerini – yol qapısı yanında turıp, zil çalğanlarını hatırlay. Temiz evge kirgende ise, çare olğanı qadar palaslarğa basmamağa ve balalarnı qorquzmamağa tırışa ediler. Bu sefer er şey pek çabik ve pek sert keçti, dep qayd ete Lemara.
Nariman ve Lemaranıñ ortancı oğlu İbrahim yedi yaşında. Evge maskalı ve avtomatlı adamlar sürip kirgende o, kiriş qapısınıñ tamam qarşısında olğan odada yuqlay edi. Lemara, bütün bu vaqialardan soñ o, anda bir kereçik bile yuqlamağa qalmadı, dey. İbrahim özü, tintüvden asıl da qorqmağanını ayta, o odada ise istemegenim içün yuqlamağa yatmayım, dey.
«Bizde yalıñız babaçığım qaytqan soñ bayram olacaq»
Memedeminovlarda üç bala bar. Büyük qızları, Zeynep, on bir yaşında. O, kamera ögünde özüni raat tuta, özüni resimge çıqarmağa bere ve intervyü bermege razı oldı – o, bizim bundan evel yazıp alğan bütün intervyülerimiz arasında eñ qısqası oldı. Mart 22 sabasınıñ vaqialarını hatırlağanda qız yalıñız «Bu, şok edi» dedi ve ağlamağa başladı. Anası aytqance o, bütün vaqıt odada oturıp, diqqatnen diñley edi, lâkin özü bir şey aytacaq olğanda, er vaqıt ağlamağa başlay edi.
Aprel 3-te mahkeme Narimannıñ işi boyunca apellâtsiyanı baqtı. Oturışuv qapalı rejimde keçe edi, qabaatlanğannı ise tahqiqat izolâtorından ketirmediler, video alâqa boyunca bağlay ediler. Onıñ tevqifini mayıs 16-ğa qadar uzattılar. Lemaradan, kelecek mahkeme oturışuvına balalarnı almaqnı planlaştıramı, dep soralğanda qadın, doğrusını aytıp, bilmeyim, dey: «Men balalarımnı bilem, olarğa bu, pek ağır olacaq. Bunıñ üstünde çalışmaq ve olarnı maneviy ceetten azırlamaq kerek». Lemaranıñ aytqanına köre, yaş çağlarına baqmadan, olar er şeyni yahşı añlay. Eñ kiçigi, dört yaşlı Bilâl ise yaqında: «Bizde babaçığım qaytqan soñ bayram olacaq», – dedi.
«Evimizniñ yol qapısı artında neler olsa – er şey Narimannıñ mesüliyet zonası edi»
Şimdi, onıñ nasıl büyük iş qatlamını üstüne yüklegenini pek yahşı is ettim. Bunı nasıl yapmaq mümkün edi, tasavur etip olamayımLemara
Lemara, ömür arqadaşınıñ tevqifinden soñ aman-aman iç bir vaqıt bir özü qalmağanını ayta. Evlerine er vaqıt musafirler kele – em aileniñ dostları, em de tanış olmağan insanlar. Lâkin turmuş meseleleri aqqında söz yürsetilgende, qadın, şaşqın alda: «Turmuş ve balalarğa alâqası olmağan, evimizniñ yol qapısı artındaki er şey Narimannıñ mesüliyet zonası edi. Kerekli şeylerni satın almaq, mektepke ana-babalar toplaşuvlarına barmaq, kommunal esaplarnı tölemek kibi. Şimdi, aqayım yanımda olmağanda, onıñ nasıl büyük iş qatlamını üstüne yüklegenini pek yahşı is ettim. Bunı yapıp da, artından daa vatandaş jurnalistikasınen oğraşmaq, tintüvlerge barmaq, mahkemeler yanında çalışmaq nasıl mümkün edi, tasavur etip olamayım», – dep cevap bere.


text:
"Krımtrolleybus" müessisesi aprelniñ 6-sından şeerara trolleybuslar kene yürip başlaycağını bildirdi.
"Adamlarnıñ, şu cümleden iş ve yaşağan yerlerine barıp çıqıp olamağan ekimlerniñ çoq muracaatı sebebinden Aqmescit - Aluşta ve Aluşta - Aqmescit trolleybus marşrutları işine qayta", - denile beyanatta.
Müessiseniñ matbuat hızmetine köre, biletlerni aydavcılardan almaq mümkün.
Daa evel Rusiye akimiyeti aprelniñ 2-sinden 14-ünece yañı naqliyat sıñırlavlarını tayin etti.
Aprelniñ 1-nden itibaren Qırımda cemaat naqliyatı tek saba ve aqşam cedvelge köre olacaq. Aqyar sakinlerine aprelniñ 1-nden itibaren acele vaziyet olmağanda evden çıqmaları yasaqlandı. Martnıñ 31-nde Aqyar akimiyeti şeer kirişlerinde blokpostlar qurdı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Slavânsktan olğan volontörlar avgust 15-inde ilhaq etilgen Qırımğa doğru üfüriklerde 25 metrlik Ukraina bayrağını uçurttı, bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Volontörlar cumaertesi künü saba "Çonğar" kiriş-çıqış noqtasına keldi. Mında olar, Ukraina bayrağını Slavânsk sakini Tatyana Manik tikkenini ayttı. Aktsiya iştirakçileri qayd etkeni kibi, olar "Qırım sakinleri aqıllarında olğanını, küreş devam etkenini" köstermege isteyler.
"Qırımda mahsus hızmetler muhaliflerni taqip ete. Amma qıtağa çıqıp ketkenler, taqip olunğanlar içün küreş ete", - dedi göñülliler.
Bayraqnen berarber yarımadağa 2000 "Qırım - bu Ukraina" yazısını yolladılar.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı QHA agentligine «Vatan qanatları» aviatorlarnıñ teşebbüs gruppasınıñ reisi Nuri Beytullayev bildirdi.
İşbu qanun leyhası Ukraian parlamentiniñ toplaşuvına tekrar çıqarılacaqtır.
Ava limanına qırımtatar qaramanınıñ adı berilmesi aqqında teşebbüs evelleri Qırımda pek faal muzakere etile edi. Mında Aqmescit parlament ve şeer şurası Halqara grajdan aviatsiya qaidelerine esaslanıp, ava limanına yañı ad bermege red ete edi. Oña köre bir qaç ava liman aynı bir adnı taşıp olamay. Şimdi Amet Han Sultannıñ adını Mahaçkala avalimanı taşıy.
Sovet uçucı Amet Han Sultan 603 arbiy uçuşnı etip, öz başına 30 ve taqım erkânında 19 uçaqnı urıp yıqtı. Uçucı 4237 saat devamında avada bulundı. 1971 senesi fevral 1 künü Amet Han Sultan Tu-16 laboratoriyasında sınav uçuşu vaqtında elâk oldı. Moskvada Novodeviçye mezarlığında defn etildi.


text: Kize–mamıq kombinatındağı keyem-halım baźarında sıqqan yanğında häläk bulıusılar yuq. Bıl turala ğäźättän tış xäldär idaralığınan xäbär ittelär. Qotqarıusılar äyteüensä, älegä yanğın säbäptäre bildäle tügel. Baźarźa ut sığıu turahındağı xäbär kisä 15 säğät 36 minutta alına. Yanğın hündereü büleksäläre täüźä sauźa predpriyatiehında elektr utın hünderä. Huñınan ut sıqqan urın da tabıla. 16 säğät 46 minutta yanğın tulıhınsa hünderelä. Kisä Başqort däülät filarmoniyahında saunala sıqqan yanğındı urındağı matbuğatqa bötönläy sığartmanılar. Öśtän tıyıu buldı.


text:
Qırımnıñ Aqmescit rayonı Novıy Mir köyüniñ sakini İsmail Ramazanovnıñ evinde tintüv keçirilgen soñ, rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri onı köteklegen. Bu aqta yanvarniñ 23-nde Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında advokat Mammet Mambetov ikâye etmekte.
«Onıñ aqrabaları mennen bağlanıp, onı imaye etmekni rica etti. Men o alıp ketilgen Taqiqat komitetiniñ taqiqatçisinen bağladım. Onen telefonda biraz laf etmege fırsatım olğanı içün, oña onıñ aq-uquqları aqqında ayttım. İşte bu arada o Taqiqat komitetine alıp ketkenlerinde onı köteklegenleri aqqında aytıp yetiştirdi. Şu arada elinden telefonnı çekip aldılar», – dep ikâye etti Mambetov.
Onıñ sözlerine köre, tintüv esnasında onıñ evinden pıştav patronları «tapqan ekenler» emiş.
«Saba saat dörtte kelgenler. Qapunı pek müşkil qaqqanlar. Olarnı kirsetkenler: maskalı ve sade vatandaş urbası kiygen insanlar kirgen, kimse bir şeyni sındırmağan. Aqrabalarınıñ sözlerine köre, odalarnıñ birinde Makarov pıştavına kelişken ve içinde patronlar olğan paketçik tapqanlar. İşte, neticede onı Taqiqat komitetine alıp ketkenler», – dey advokat.
Mambetovnıñ malümatına köre, tutulıp alınğan İsmail Ramazanov dindar bir musulman eken.
Yanvarniñ 23-nde ilhaq etilgen Qırımnıñ Aqmescit ve İslâm-Terek rayonlarında rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri tintüvler ötkerdi.
Faaller bergen malümatqa köre, küç idaresiniñ hadimleri Novıy Mir köyünde (Aqmescit rayonı Rodnikovoye köyüniñ artında yerleşmekte) yaşağan İsmail Ramazanovnıñ evinde tintüv keçirip, onı ekstremizm propagandası yapqanında qabaatlağanlar.
Eski Qırımda tüntüv 27 yaşındaki aydavcı Muhsin Cambaznıñ evinde ötkerilgen.
Rusiyeli küç idaresi strukturalarınıñ saytlarında tintüvnen alâqalı malümat yoq.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Rusiye akimiyeti qırımtatarlardan olarnıñ öz vatanı – Qırımnı terk etmesini istey. Bu kibi bildirüvni Ankarada keçirilgen Bütündünya qırımtatar kongressinde çıqışta bulunıp, Ankara Bilkent universitetiniñ professorı Hakan Kırımlı seslendirdi, – haber ete Ankaradan Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İşğal – halqara uquqnıñ canavar ve qaba bozuluvıdır. Rusiye akimiyeti qırımlılar bizni davet etti, dey, amma bu yalan. Biz, qırımtatarlar, bu kerçekten yalan olğanını kösterdik. Bunen razı olğanımız içün bizni qorquzmağa tırışalar», – dedi Kırımlı Kongresste çıqışta bulunıp.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye akimiyeti qırımtatarlar «öz Vatanını terk etkenini, Qırımnı terk etkenini» istey. «Qalğanlar ise – ruslaştırılğan insanlar, olar akimiyetke boy egerler».
«Putinniñ maqsadını bilmege isteseñiz, bugün tilini coyğan bir qaç yüz qarayğa baqıñız. Ekinci variant – Tataristan. Belki, camilerni qurarlar, festival teşkil eterler, biri qırımtatar qalpağı ile çıqar, ve, belki, «Haytarmanı» töşer, amma bu saçmalıqtır», – dey Kırımlı.
O, Türkiye, Qırımda ve diger regionlarda «yalanğa inanğan insanlar bar olğanından» yazıqsınuvını bildirdi.
«Tatarlardan bazılarını vitrina kibi köstereler, amma bir şey deñişmez. Biz – qırımtatarlar – iç bir vaqıt bunen razı olmamız. Qırımtatarlar iç bir vaqıt teslim olunmay», – dep bitirdi öz çıqışını Kırımlı.
Kongress vekilleri onıñ sözlerini el çırpmalar ile qarşıladılar.
Rusiye yarımadanı işğal etken soñ 2014 senesi fevral 27-den bugünki künge qadar 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Qırımtatar halqı liderleriniñ Qırımğa kirişleri yasaq etildi, demokratik yollar vastasınen saylanğan ve bütün dünyada yerli halqlarnıñ idare organlarınıñ örnegi olğan – Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Meclisi – faaliyetlerini devam ettirmek imkânından marum qaldılar, olarnıñ mal-mülki ise musadere etildi.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.


text:
Ukrainağa Ukraina mustaqil ortodoks kilsesiniñ qurulmasına dair tomos «Qırımnıñ işğalden qurtarılmasına daa bir adım» ola, dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz «5 kanal» yayınında.
«Devletimiz içün kerçekten müim bir vaqia, mustaqillikniñ daa bir şeklini elde etmek – qırımtatarlar içün de pek müim. Sovetler Birligi dağılğan soñ yıllar devamında memleketimizniñ ğalebelerinde faal sürette iştirak etken edik. Ukrain halqı bizge tarih ceetinden pek yaqın, o, medeniyetke köre yaqın, umumiy çoq şey bar ve mında din farqı meselesi yoq. Mında bir küreş, bir kelecek bar. Bilem ki, Qırımda memleketimizniñ daa bir muvafaqiyetini ümüt ve quvançnen qarşıladılar. Qırımnıñ işğalden qurtarılmasına daa bir adım», – dedi Çiygoz.
Bundan evel qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Ukraina ortodoks kilsesiniñ qurulması al-azırda «Rusiyege qarşı küçlü bir darbe» ola.
Ukraina ortodoks kilseleriniñ birleştirgen şurası 2018 senesi dekabrniñ 15-nde Ukraina mustaqil Ortodoks kilsesiniñ reberi olaraq Kyiv patriarhlığı Ukraina pravoslav kilsesiniñ mitropoliti Yepifaniyni sayladı. Patriarh Varfolomey mitropolit Yepifaniyni tomosnı alması içün İstanbulğa davet etti.
Keçken sene oktâbrniñ 15-nde Rus ortodoks kilsesiniñ yüksek idaresi Konstantinopol ile yevharistik bağlarınıñ imkânsız olğanını tanıdı. ROK müminlerge İstanbul, Antalya ve yunan adalarında ibadet etmelerini yasaq etti.
Patriarh Varfolomey avtokefaliyanıñ berilmesine dair buyruqnı – tomosnı – Ukraina mustaqil Ortodoks kilsesiniñ başpiskoposına yanvarniñ 6-nda berecek.


text:
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi aqqında, çoqusı alda, bu vaqianı başından keçirgen, 1944 senesi mayıs 18-ini körgen, çoq yılğa Vatanından ayırılğan, amma ep bir Qırımğa qaytqan qartbaba ve bitalardan bilmek mümkün. Olarnıñ balaları, torunları ve torunlarnıñ balaları bu ikâyeni bile: evlerine saba tañda sürip kirgenler, eñ kerekli eşya almağa buyurğanlar ve tuvar vagonlarında Özbekistan, Qazahistan ve Uralğa sürgün etkenler.
Qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ şeadetnameleri çoq. Amma halq genotsidiniñ daa başqa, sessiz şaatları bar - bu, adamlar çıqmadan evel aşıqıp alğan, saqlağan ve avdetten soñ Qırımğa qaytarğan şeylerdir.
Şaver İbragimov 90 yaşında, o Aqmescitte yaşay, onıñ dört balası bar: üç oğlu ve qızı, torunları bar. 1944 senesi mayıs 18-inde tahminen saat 2:00-de olarnıñ qapıları qaqıldı, Şaver ağanıñ anası qapını açmağa çıqqanda, fenerni birden elinden tutıp aldılar. Üç künge şey alıp, qorantada olğan doquz balanı azırlamağa emir ettiler. O, episini askerler ile sarılıp alınğan meydanğa ketirgenlerini hatırlay: “Men soñra nasıldır saqlanıp oldım, evge qaçtım. Ve mına evde kitap tura, albom tura, böyle qurşun, anda altın yüzükler, altın küpeler tura. Episini almadım, tek bu saatnı aldım, babamnıñ saatını. O Nikolay vaqtından (Rusiye imperatorlığı - QA) qalğan, sovet saatı degil”.
Ne qadar tırışsaq da, saatnı tamir etip olamadıq
Bu saat ne vaqıt toqtalğanı İbragimovnıñ aqlında yoq: “Asıl onı anahtarnen köçüreler, mına mında, o bir tarafında mahsus teşicigi bar. Amma ne qadar tırışsaq da, tamir etip olamadıq”. Saat qol saatına oşay, amma qayışı yoq. Bir taraftan, qadranında, qırıq körüne. Saatnın özünde - yazı, Osmanlıca tilinde ad ve soyadğa oşay. Şaver ağa, bu XIX asırnın şeyi, dep ayta. Şaver İbragimov, 1944 senesi evden başqa, daa pek degerli şeylerni ne içün almağanını añlatıp olamay. Amma baba hatırasını saqlamaq istegi olğandır, dep ayta. Onıñ babası Ay Petride quyulardan buz çıqarmaqnen oğraşa edi: “O vaqıt daa buzdolaplar yoq edi de, işte babam buz azırlap, soñ hastahaneler, sanatoriylerge sata edi, qalğanını halqqa tarqata edi”. Onıñ babasını 1937 senesi “inqilâpqa qarşı areketleri içün” 10 yılğa türmege oturttılar. 1941 senesi o lagerlerden birisinde elâk oldı.
Onı bir özbek qadını qurtardı, tedaviyledi ve yahsı aşatmağa tırıştı, qartbaba onı sıq hatırlağanını ve daima onıñ içün dua etkenini ayta
İbragimovnıñ Özbekistan yolundan eñ müşkül hatırası bar: “Vagonda bir bitay bar edi. Saat beşte eşelon toqtalğan edi, biz endi Qazahistanğa kelip çıqqan edik. O suv tökmek içün vagon tübüne kirgen edi. Bir añde eşelon köçti, onı birden yarığa böldi. O yerde qumda kömip qoyıp kettik”. Özbekistan yaşayışını ikâye etkende, Şaver ağa başta pirniç tarlalarında çalışqanını hatırlay. “Pirniç quru yerde ösmey, o suvda öse, bilesizmi? Mına bu suvnı biz içe edik, anda ise topraq, baqa, tseolitler, bundan da hasta oldıq. Sentâbrniñ 5-inde anamnı kömdim ve yatıp qaldım, az qaldım ölecek edim”. Onı bir özbek qadını qurtardı, tedaviyledi ve yahsı aşatmağa tırıştı, qartbaba onı sıq hatırlağanını ve daima onıñ içün dua etkenini ayta.
“Asıl, aqlımda bar, biz kelgende, men birinci yerli sakinge rastkeldim: mına böyle saqalı bar edi, pıçağı. O menden qaça, men ise ondan. O qadar bizge qarşı propaganda yapılğan edi. Amma biz musulman olğanımıznı bilgen soñ, olar yımşadı”.
Şimdi Şaver İbragimov Aqmescitte yaşay, o Qırımğa 1990-ıncı senesi qayttı, amma onıñ tuvğan Ay-Vasıl köyü o vaqıt endi Yaltanıñ Vasilyevka mikrorayonı olıp qaldı. O ğayıp olğan ağası aqqında iç olmadan bir haber almağa pek istey. O, Mustafa İbragimoviç İbragimov, Ekinci cian cenki vaqtında Aqyarda flotta hızmet ete edi ve 1942 senesi ğayıp oldı. Qırımtatarlardan “kütleiy kollaboratsioniz”de qabaatlavnı 1967 keri aldılar. Amma evlerine qaytmaq tek 22 yıldan soñ imkân berdiler.


text:
İşğal etilgen Qırımda Tavriya milliy universitetine federal universitet statusını berecek olalar. Bunı sentâbr 1-de Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi.
O, kelecek afta universitet studentlerinen körüşmek niyetinde.
«Sizler bizim kelecegimiz, bütün ümütlerimiz sizge bağlıdır. Rusiye Federatsiyası öz studentlerine ana-baba kibi davrana. Er bir millet vekile özüne iş tapar, çünki Rusiye bu yañı, büyük imkânlar memleketidir», – dep ayttı Aksönov.
Tavriya milliy universitetiniñ studentleri Qırım.Aqiqat mühbirine bergen malümatlarına köre, bu sene stipendiya miqdarı bayağı eksildi. Birinci kurs studentleriniñ aytqanına köre, stipendiya biñ ruble seviyesinde belgilene (tahminen üç yüz grivna), Ukrainada ise 888 grivna ala ediler.
Qırımtatar ve şarq filologiyası fakultetinde qırımtatar tili saatlerini qısqarttılar, – dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri. Bu sene yalıñız 20 talebe oqumağa kirdi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ziddiyetniñ barışıq sürette tertipke ketirilmesinde nevbetteki adım – «Ukrainanıñ başta Donbass, soñra Qırımga qaytarılması»dır. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko «normand dörtü» toplaşuvı neticesinde ukrain telekanallarına bildirdi.
Poroşenkonıñ qayd etkeni kibi, «ukrain qanuniyetine köre saylavlarsız, siyasiy qararsız, ordularnıñ çıqarluvı, ukrain matbuat vastalarınıñ qaytarılması, ukrain firqaları faaliyetiniñ pekitilmesi olmadan, Donbassqa ukrain mustaqilligini qaytarmağa imkân yoq».
«Men kesen-kes, Anayasa kefili ve Ukraina prezidenti olaraq, ukrain toprağınıñ er bir qısmı içün küreşecegim. Birinci – Donbass, soñra – Qırım», – dey o.
Pariste oktâbr 2 künü keçirilgen muzakerelerniñ esas neticesi olaraq prezident «ateş toqtatılması rejiminden barışıqqa keçmesini» adladı.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etilgen. Ukraina Yuqarı Şurası bu tarihnı yarımadanıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuvı olaraq belgiley.


text:
Bir künde Rusiyede koronavirus hastalarınıñ sayısı 57 regionda 1786-ğa artıp, 11 917 insan oldı (+17,6%), dep bildire federal operativ ştabı, dep haber ete «Nastoyaşçeye Vremâ».
Moskvada bir künde 1124 yañı hasta, umumen ise 7822 hasta qayd etildi.
Keçken künü 97 insan tüzelip hastahaneden çıqarıldı, 37-si – Moskvada. Rusiyede 795 hasta hastahaneden çıqarıldı.
Bir künde 18 koronavirus hastası can berdi, 12-si – Moskvada. Rusiyede 94 kişi koronavirustan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Prezident Vladimir Putin tarafından taqdim etilgen Rusiye Anayasasına kirsetilgen deñismelerni nazardan keçirgen iş gruppası, devlet başı vazifesine namzet olmaq içün zaruriy olğan "iqamet tsenzi", evelleri "Rusiye Federatsiyasına qabul etilgen ya da Rusiye Federatsiyasına bir qısmı qabul etilgen" devletlerniñ vatandaşı olğan rusiyelilerge tarqatmamasını teklif etti.
Başqace deseñ - Qırım sakinlerine. Rusiye tarafından ilhaq etilgen başqa devletlerniñ iç bir qısımları onıñ Anayasasında şimdilik yoq.
Yarımadanıñ ilhaqından soñra Rusiye qanun çıqarıcıları neni başlamasa - er vaqıt ilhaqnıñ nasıl yapılğanını közde tutmalılar
Bu teklif, mence, Qırım quyruğı Kreml köpegini nasıl sallağanını daa bir kere numayış ete. Yarımadanıñ ilhaqından soñra Rusiye qanun çıqarıcıları neni başlamasa - er vaqıt ilhaqnıñ nasıl yapılğanını közde tutmalılar. Qanunğa köre, anda Vladimir Putin teklif etken 25 yıllıq iqamet tsenzi, "Qırım mekân qaydı" namzetlerniñ saylavlarda iştirak etmesini olğan istisna ete edi. Amma bu alda, Qırım daa yaqında - halqara uquq ceetinden ve aqılcasına baqsañ ise alâ daa - Ukrainanıñ qısmı olğanını er sefer hatırlamağa kerek olur edi. Körüne ki, o zaman er Rusiye prezidenti saylavlarında "vatanperver küçler" nevbetteki "Qırım baari veteranını" prezident namzeti olaraq kösterecek edi - o yeñsin ya da iç olmadan iştirak etsin dep degil, amma olar, Kremldekilerge köre, daa büyük vatanperver olğanını numayış etmek içün. Burhan şaraitinde, iqtisadiy ya da bir tranzit burhanı vaqtında ise, böyle "vatanseverlik numayışı" Rusiye akimiyeti içün telükeli ola bilir. Ve, zanımca, emin olmaq içün hırsızlanğan yarımadanıñ sakinleriniñ aqlarını Putinniñ başqa saylavcılarınen teñ eteler, amma bunıñ fiyatı - deblet Anayasasına kirsetilgen deñişmelerdir! Ne!
Yarımadanıñ sakinleriniñ aqlarını Putinniñ başqa saylavcılarınen teñ eteler
Amma basqa taraftan, bu "büyüme içün deñişme"dir. Artıq Kreml yañı devlet ve bölgelerni ilhaq ete bile, olarnıñ sakinleriniñ episiniñ ise, belki de, "iqamet tsenzi" olmazdan, Rusiye prezidenti vazifesine nazmet köstermek aqqı olacaq.
Episiniñ. Lukasenkonıñ bile.
Vitaliy Portnikov, Kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Cumaertesi künü, mayısnıñ 29-nda, kiçik biznes vekilleri ve Lviv sakinleri aralarında Qırımdan köçip kelgenler olğan yerli alış-veriş merkezinde yer kiralap, «Krımska perepiçka» müessisesini açqanlarğa qol tutuv aktsiyasını ötkermege planlaştıra, dep bildire zahid.net yerli neşiri.
Neşirniñ qayd etkenine köre, sakinler alış-veriş merkezi saipleriniñ yapılacaq tamir işleri sebebinden bu yerni 30 kün içinde boşatmaq talabına qarşı narazılıq bildire. Kiracılar, bu olarnı quvmaq içün manaçıq ola, çünki bu yerde büyük zıncır marketini açmağa isteyler, dep tüşüne.
Aqmescitten köçip kelgenler «İntegral-Bud» müessisesine ait «İntersiti» idariy-ticaret merkezinde yer kiralap, köçip kelgenlerni işke qabul etti. O vaqıttan berli bu yer Lvivde belli oldı, müşterileri bar. Bu yıl mayısnıñ 14-nde müessise hadimleri alış-veriş merkeziniñ saiplerinden kiralağan yerni boşatmaq talabınen mektüp aldı.
«Anda çalışam, anda para qazanıp, kiralağan evimniñ parasını bermege imkânım bar. Bu bir leyha, ve başta Oksana (müessise qurucısı Oksana Novikova – QA) başlağanda bu Qırım kimligini saqlap qalmaq içün bir meydançıq olacağını muzakere etken edik. Anda qırımtatar medeniyeti taqdim etilgen», – dep bildire «Krımska perepiçka» hadimi ve qırımtatar cemiyetiniñ vekili Ernest Abkelâmovnıñ aytqanlarını neşir.
«İntegral-Bud» vekiliniñ Azatlıq Radiosına bildirgenine köre, alış-veriş merkezini bütünley tamir etüv planları bar, şunıñ içün añlaşmanı bozmağa teklif etildi.
«İş adamları öz yerlerine qaytarmı – yer ve planlarınen bağlı bir mesele. Men tahmin etip olamayım. Tamir işlerini aytacaq olsaq, yatırımcı bunı nasıl yapacağını özü bile. Ekinci-üçünci degil de, birinci qat olacağını ne içün añlatamız. Kiralağan yerge para bergen biznes belli bir müddetke esaslana. «Krımska perepiçka» özüni ödev müddetine esaslanmağanından şübhelenem, kirağa berilgen yer mülk degildir ve yarın onı yañı saipke satarmız dep tüşünmek ve emin olmaq yañlıştır. Biz iş adamları imzalağan añlaşmağa uyğun şartlarnı teklif ettik», – dep aytqan edi «İntegral-Bud» vekili Yekaterina Ciçka.


text:
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti yarımada mekteplerinden qavğa çıqarğan 10-uncı sınıf talebeleri içün tarih dersligini qaytarıp aldı. Uquq qoruyıcılarnıñ fikrince, kitapta “qırımtatar halqına nefret doğurğan” fikirler isbatlanğan,
Bu aqta Tasil naziri Natalya Gonçarovağa esaslanıp RİA Novosti bildire.
Onıñ aytqanına köre, derslikni ileri taqdirini iş gruppası belgilecek, amma onıñ terkibi daa tasdıqlanmadı.
“Ne yapacağımıznı tüşünecemiz: o metin qısımlarına tekliflermi ya da başqadan yazuvımı olacaq qararını iş gruppası alacaq”, - dep qayd etti Gonçarova.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, ilhaq etilgen yarımadanıñ mekteplerinde tarqatılğan onuncı sınıf talebeleri içün “Qırım tarihi” rusiye dersligi, Ukraina Cinaiy Kodeksiniñ ameline oğray, dep bildirdi.
Çubarovnıñ aytqanına köre, bu derslik nümüneleri Ukraina uquq qoruyıcı organlarına berilgen muracaatlarğa qoşulacaq, ve “Qırımda işğal siyasetiniñ numayışını etmek içün” çeşit-türlü halqara meydanlarında kösterilecek.
Daa evel Qırımlı adliyeci, sanat ve tasil hadimleri, Qırımnıñ Rusiye tasil nazirligine muracaat etip, 10-uncı sınıflar içün S. V. Yürçenko muarririyetinde çıqqan «Qırım tarihı» dersligini mündericesinde qırımtatarlar aqqında bulunğan provokatsion ibareler sebebinden onı qullanuvdan çıqarmağa rica etti. Kitapta "tatar ealisiniñ ekseriyeti almanlarğa yahşı yanaşqan, çoqusı faal sürette yardım etken edi" dep yazılğan.
Qırım Tasil nazirliginiñ vekilleri adiseni şimdilik izaatlamadı.


text:
Ukraina paytahtında mayıs 18 kününe devlet yolbaşçılığı, cemaat ve siyasiy yetekçileri, Ukrainala çetel memleketleriniñ diplomatik eyyetleriniñ başları, halqara teşkilâtlarnıñ vekilleri, medeniy ve ilmiy erbapları, diniy teşkilâtlarnıñ reberleriniñ iştiragi ile hatıra aqşamınıñ keçirilmesi planlaştırıla. Bu aqta Ukraina medeniyet Nazirligi saytında bildireler.
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığına bağışlanğan tedbirlerniñ keçirilmesi aprel 29 künü ükümet toplaşuvında tasdiqlanıldı.
«Mayıs 15-18 künleri «Epimiz – qırımtatarlarmız» içtimay kampaniyası ve qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığına bağışlanğan telemarafon keçirilecek. Sürgünlik qurbanları hatıra Kününe bağışlanğan bediiy tedbirler çerçivesinde – Rustem Eminovnıñ «Sürgünlik» toplamından eserleriniñ sergisi ve Taras Şevçenko adına Opera ve balet milliy akademik teatrinde «Unutma» leyhası kösterilecek, Ukraina milliy tarih müzeyinde fotoresim sergisi ve memleket boyunca «Haytarma» filmi kösterilecek», – haber ete Medeniyet Nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Mayıs 18 künü Mustaqillik Meydanında qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanları hatırasına mitingniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ ofisinde mayıs 18 künü Qırım yerli akimiyeti kene sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına tedbirlerni keçirmege yasaq etecegini tüşüneler.
Mayıs 18 künü – Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarınıñ hatıra künüdir. Bu künü 1944 senesi Orta Asiyağa yarımadadan qırımtatarlarnıñ ilk eşelonı yollanıldı.
Qırım işğalinden evel Aqmescitte sürgünlik yıllığına er sene Bütünqırım matem mitingi keçirile edi. Mında on biñlerce insan iştirak ete edi.
2015 senesi Qırımnıñ Rusiye akimiyeti matem tedbirleri yerinde mayıs 18 künü yañı bayram – «quvanç kününi» keçirmek niyetindedir.


text:
Yaltada yalı kenarında iyün 4-ünde “Kitap alleyaları” festivali açıla. Rusiyeli İçki Siyaset, Malümat ve Bağ Nazirligi bildirgeni kibi, yarmalıq bir ay devam etecek - iyülniñ 4-ünece.
Haber etile ki, festivalde bir qaç türlü zona olacaq: kitap pavilyonları, kino kösterişi yeri, iş muzakereleri yeri, bala meydançığı, çay merasimi yeri, açıq avada mini-teatr, ustalıq dersleri yeri, sana meydançığı.
Müessisege köre, “Kitap alleyaları”nıñ ilk altı künü ayrı mevzuğa bağışlanacaq. Böylece, iyün 4-ünde keçirilecek tedbirniñ adı - “Lirik Qırım”, ondan soñ “Yalıda oyun balı”.
Kitap pavilyonları bir ay devamında er kün saat 10:00 - 20:00 çalışacaq.


text:
Sentâbr 16 künü saba tañda Aqmescit civarında Molodöjnoye köyünde yaşağan Meclis azası Eskender Bariyevniñ dairesine silâlanğan şahıslar atılıp kirdiler.
Bunı o şahsen Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Silâlanğan adamlar keldi, başından podyezdni sarıp aldılar, soñra sade urbada olğan şahıslar kirip, er yerni tintip başladılar. Olar islam mevzusında kitaplarnı qıdırdılar, noutbuk, bilgisayarnıñ sistema blokunı alıp kettiler», – dep añlattı Bariyev.
Şu adamlar başından özlerini qaba alıp bardılar, qoranta ve balalarnı qorquzdılar. Amma, tenbiyelevden soñ, biraz nezaketlice oldılar, dedi Bariyev.
Onıñ malümatına köre, tintüvni FSB (FHH) hadimleri tintüvni keçirdiler. Olar, bu tedbirler Mustafa Cemilevniñ mayıs 3 künü, Ermeni Bazar yanında qarşılavınen bağlı, dep ayttılar.
«Tintüv şu cinaiy işler sebebinden keçirilgenini añlattılar, tintüvnen bağlı sanktsiyaları bar olğanını dediler, amma, maña onıñ nushasını qaldırmadılar», – dedi Bariyev.
Meclis azası bu vaqialarnı «içtimaiy ayatta faal olğanlarnıñ qorquzuvı, psihiologik basqı kibi» tanıy.
«Ömürim devamında men bu kibi şeylernen rast kelmegen edim, çünki qanunnı bozmadım. Onıñ içün, cemaatçılıq arasındaki faaliyetimni devam etmeme bir mania olaraq psihologik basqını qullanalar», – dey Bariyev.
Tintüvni keçirgenler Meclis azasınıñ evini endi terk ettiler, o ise, tehnikasını qaytarmağa areket etecek.
«Çoq yıllar devamında toplağan çalışmalarım anda saqlı, şu malümat menim içün müim».
Eskender Bariyev Meclis azasıdır, o Qırım akimiyetine qırımtatarlarnıñ qoşulmasına qarşı çıqa edi. Ve Qırımnıñ işğalini teñqid ete edi.
Qırımda qırımtatar qorantalarnıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı, esasen «silâ, afyon, yasaqlanğan edebiyatnı» qıdıralar.
Soñki vaqia Üç Quyu rayonında İdris Ametov ve torunınıñ evinde ötkerildi.


text:
Aqyarda Pension fondu nefaqa ödenilmesini sozğalay.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına şeer sakini bildirdi.
«Anam 2014 senesi pensiyağa çıqmaq kerek edi. Amma keçken sene, Pension fondu ğayrıdan teşkil oluna, dep, pensiyanı resmiyleştirmediler. Bu sene yanvar ayında: «qabul etüvge talonlarnı endi berdik, aprelde keliñiz – canlı nevbet olacaq», degen cevap berildi», – tarif etti qadın.
Onıñ aytqanı kibi, böyle süyreklenüv sebebinden şeer nefaqacıları imtiyazlarından faydalanıp olamaylar.
Qırım nevaqıcı ve saqatları çeşit imtiyazlarnı resmiyleştirmek içün keçken seneniñ soñundan Penison fondunıñ, emek ve içtimaiy qoruv idarelerinde nevbetlerde tura. Aynı zamanda, yerli memurlar aytqanına binayen, evel olğan imtiyazlardan çoqusı Rusiye qanuniyetinde yoqtır eken.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Mustaqillik kününe bağışlanğan arbiy parad merasiminde sözde bulunıp, Ukraina topraq bütünligi içün küreşken qırımtatarlarnıñ ve diger halqlarnıñ vatanperverligini qayd etti.
«Ukrainler, etnik rusiyeliler, qırımtatarlar ve diger halqlar – episi ukrain vatanperverligi noqta-i nazarında qattı tura. Bir biriniñ yanında elinde silânen devletimizni qorçalaylar. Cemaatnı bölgen zalımlar ve siyasetçilerni ebediyen toqtatmaq içün bu birlik anini qullanmasaq, tarih bizge iç bir vaqıt bunı bağışlamaz», – dep ayttı Poroşenko, ve Ukrainada işğal etilgen Qırım ve Donbass sakinleri aqqında hatırlağanlarını qayd etti.
«Sizni tüşünemiz. Bizim içün siz bizimkisiñiz, tuvğan, yaqınsıñız, vaqtınca qorantañıznen ayırılğansıñız, amma mıtlaqa birleşeceksiñiz», – dep ayttı Poroşenko.
Prezidentniñ sözlerine köre, Ukraina qorçalamasınıñ yekane kefili devletniñ Silâlı quvetleri ola.
«Mustaqilligimizniñ esas kefili Ukraina Silâlı quvetleri ola. Ve bu, Budapeşt memorandumından daa ciddiydir», – dep ayttı o.
Avgust 24-te, çarşenbe künü Ukrainada Mustaqillik künü qayd etile. 25-ci doğğan kününde bütün devlet boyunca tantanalı merasimler keçirilecek. Kiyev merkezinde arbiy tehnika paradı teşkil etilecek.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Ukraina Mustaqillik künü yarı gizli şekilde qayd etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Yeudilik
Yeudilik (ibranice יהודה - Yehudah) - bir tañrılı İbraimiy dinlerniñ ilkidir. Yeudilik peyğamberi Musa. Yeudilikiñ muqaddes kitabı Tevrattır. 2007 senesi tahminiy yeudi ealisi 13,2 million kişi edi. Bularnıñ 41% İsrailde yaşay edi.
Yeudilik, temelleri Tanahta ve Talmud ve diger diniy metinlerde añlatılğan ahlâq ve ilkeleri olğan bir tañrılı bir dindir. Künümizde şimdi barlığını devam ettirgen eñ eski dinlerden birevidir. Yeudilikke keçmek içün mahsus bir merasim kerekmey.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Yeudi inançına köre tañrı Yeudi halqınen eki aht yasağan emir ve yasaqlarını Tevratta bildirgendir.
Pek Yeudige köre İbraim nebi ilk İbraniydir. Nuh nebiden soñ putperestlikni ilk qabul etmey tek bir ilâhqa inanğan kişi olğanına inanırlar. Tañrı İbraimge oğulları olacağını müjdeler (Yaratılış 15:5). İsmail ve İshaq isimli eki oğlu olur. İshaq tañrınıñ bildirgeni dayın atasınıñ missiyasını devam eter. Kenan Diyarı İshaq nebige tañrı tarafından vade etilgendir. İshaqnıñ oğlu Yaqup Mısırğa köçe. Zamannen Yaqup nebiniñ halqı Mısırlılarğa qul ola. Yakupnıñ evlâtlarından birevi, Musa, halqını Mısırdan qaçırıp Sina Dağına ketire. Mında tañrınıñ oña bergen Tevratnı halqına bere (M.E. 1313 ya da Yeudi taqvimine köre 2448). Olarnı Kenan Diyarına alıp kete. Musanıñ qardaşı Arun ve onıñ soyundan kelgen aqaylarnı tañrı oğlu din adamları olaraq ata (Çıqış 28:1, 2–4).
Yeudiler Kenan Diyarına yerleşeler ve Şiloh (İbranice: Siloh) ibadethanesini yasaylar. Bu ibadethanesiniñ tikili qalğanı 300 yıl boyunca Yeudiler tañrı tarafından çeşit müsibetler ve işğallernen sınalalar. Sapqınlıqları töpege yetkende tañrı Kenan Diyarınıñ şarq-cenüp yalılarında yaşağan Filistinlilerniñ Şiloh İbadethanesini elge keçirmelerine musaade ete. Yeudiler diger milletler dayın bir devlet qurmağa isteyler. Vilâyette zaman içinde küçlengen Yeudiler akimler vaqtından soñra bir Yeudi qırallıqnı quralar ve başına Yeudilerniñ qıralı olaraq Şaul keçe. Şaulnıñ ölüminden soñ, Yeudi Qırallığınıñ başına Davud (David Ha-Meleh) keçe. Davudnıñ ölmesinen Yeudi Qırallığınıñ başına Davudnıñ oğlu Suleyman (İbranice: Şlomo Ha-Meleh) keçe. Suleyman vaqtında Yeudi Qırallığı altın çağlarını yaşay. Qudus şeeri Yeudilerniñ eñ balaban şeeri alına kele. Suleyman Qudusqa (Yeruşalayim) Suleyman Mabedi (Beth Hamikdaş) denilgen balaban bir mabet yasata. Beth Hamikdaşnıñ bugün tek Ğarbiy Divarı sağlam qalğandır. Bu divarğa Ağlama Divarı denile.


text:
İstanbulda, mart 5 künü, tacik muhalifetniñ yetekçilerinden biri Umarali Kuvvatovnı öldürdiler, haber ete «Sabah» türk gazetası.
Onıñ apayı ve eki ufaq balası zeerlenüv alâmetleri ile hastahanege ketirildi.
Öldürilgen siyasetçiniñ soyları aytqanı kibi, aqşam 47 yaşında Kuvvatov qorantası ile musafirlikke davet etilgen edi. Aqşam yemeginden soñ Kuvvatov özüni yaramay duyıp, azbarğa çıqtı, mında belgisiz şahıs başına pıştavdan attı. Onıñ apayı ve eki balası tuvğanlarına öldürüv aqqında bildirip, esini coydılar.
Tacikistan prezidenti Emomali Rahmonov tuvğanlarınıñ ticariy şerigi olğan Kuvvatov peyda olğan ticariy añlaşamamazlıqlardan sebep 2012 senesi memleketten Rusiyege köçe. Moskvada «Gruppa 24» muhalif teşkilâtını aça ve Tacikistan akimiyetini qattı tenqitke oğrata.
2012 senesi soñunda Duşanbe soratuvı ile Birleşken Arap Emirliginde yaqalandı, birazdan azat etilip, Türkiyege köçti.
Bıltır oktâbr ayında Tacikistannıñ Yuqarı mahkemesi «Gruppa 24» ekstremist teşkilât olaraq adladı ve cumhuriyet territoriyasında faaliyetini yasaq etti.
Tacikistan akimiyeti Kuvvatovnıñ öldürüvini izaatlamay.


text:
Rusiye, sentâbr ayına planlaştırılğan «Şimali Qavqaz – 2016» arbiy ögrenüvleri keçirilecek vaqtında cenübiy-ğarbiy yönelişte ücüm areketlerini işlep baqacaq, bunıñ içün olarnıñ (ögrenüvlerniñ – QA) Ukrainağa qarşı ücüm ameliyatına keçe bilmesi telükesi bar.
Böyle fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında Halqara meseleler boyunca ordu, konversiya ve silâsızlanuv tedqiqatı ukrain merkeziniñ müdir muavini Mihail Samus bildirdi.
«Ücüm areketleri, yani Ukraina tarafına ücüm areketleri ögretilecek. Başqa taraftan, bu ögrenüvler ücüm ameliyatına keçe bilemi, eken. Söz arası, bugün avgust 8. Hatırlaymız ki, aynı bu kün ameliyat (Gürcistanda arbiy zorbalıqnıñ başlanması – QA) «Qavqaz-2008» ögrenüvlerden başlandı. Muqayese doğrudır. Biz, meselâ, Ukraina civarında bütün yönelişlerde, tek Qırım degil de, Donbass, Kiyev yönelişlerinde taqımlarnıñ çoqlaşmasını qayd etemiz», – dep ayttı ekspert.
Ukraina Baş ştabı spikeri Vladislav Seleznöv tünevin bildirdi ki, Ukraina Silâlı quvetler Baş ştabınıñ elinde işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda yüz bergen vaziyet aqqında operativ malümat bar. Onıñ sözlerine binaen, arbiy analitikler vaziyetni ögrene.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl avgust 7-de Qırımnıñ şimalinde büyük rusiyeli asker taqımları aqqında bildirdi. Onıñ malümatına binaen, Canköy bütünley rusiyeli askerlernen sarımğa alındı. Arbiy tehnikanıñ çoqşalması Keriçte de köründi. Yarımada sakinleri Qırım.Aqiqatqa Qırımnıñ bazı regionlarında blokpostlarnıñ qoyulması aqqında ayttı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danılovnıñ bildirgenine köre, yanvarniñ 8-nde tüşürilgen «Ukraina halqara ava yolları» şirketi uçağınıñ «qara qutularını» qaytaruv meselesi İran akimiyetinen «zor ve kergin» muzakereler çerçivesinde laf etile. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
«Memleketimizniñ ve çetel kütleviy haber vastalarına muracaat etip, 2020 senesi yanvarniñ 8-nde İranda tüşürilgen «Ukraina halqara ava yolları» şirketi Boeing-737-800 uçağınıñ «qara qutularını» Ukrainağa qaytaruv meselesini aydınlatuvda mesüliyetli olmalarına çağıram. İnformatsion ajiotaj, bu mesele etrafında oyunlar, teşkerilmegen malümatnıñ tarqatılması muzakere esnasını zorlaştıra ve onıñ neticelerine menfiy tesir ete bile», – dep bildire Danılovnıñ aytqanlarını MTMŞ matbuat hızmeti yanvarniñ 19-nda.
İran, qara qutularnı Kyivge bermege şimdilik planlaştırmay. IRNA İran devlet haber agentliginiñ bildirgenine köre, bu aqta İran vatandaş aviatsiyası teşkilâtınıñ qaza tahqiqatları bölüginiñ yolbaşçısı Hasan Rezayfer yanvarniñ 19-nda bildirdi.
İran akimiyeti, yanvarniñ 8-nde Tehran yaqınlarında tüşürilgen «Ukraina halqara ava yolları» uçağınıñ qara qutularını Ukrainağa bermege azırlana, dep bildirgen edi.
Yanvarniñ 19-nda «Borıspil» halqara ava limanında İranda tüşken Ukraina halqara ava yolları uçağınıñ qazası neticesinde elâk olğanlarnen vedalaşuv merasimi olıp keçti. Qaza neticesinde elâk olğan 11 ukrainalınıñ cesedleri Ukrainağa saba alıp ketirildi.
Ukraina Tış işler nazirligi, İranda Ukraina uçağınıñ tüşürilüvi neticesinde elâk olğan ukrainalılar cesetleriniñ identifikatsiyası yekünlendi, dep bildirgen edi.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).


text:
Halq deputatı, Meclis reisi Refat Çubarov devlet hainliginde şeklengen Qırım deputatları cedvelinden eki qırımtatarnıñ çıqaruvında israr ete – Enver Abduraimov ve Safure Kacemetova.
«Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası tarafından tizilgen «Devlet hainliginde şeklengen ve qıdıruvğa ilân etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ sabıq deputatları cedvelinde» Abduraimov Enver (Ukraina regionları Firqasınıñ deputat gruppası) ve Kacametova Safureniñ (Qurultay-RUH» deputat gruppası) adları bar. Olar 2014 senesi fevral 27 künü keçirilgen QMC Yuqarı Radasınıñ qanunsız nevbetten tış sessiyasına öz qarşılığını bildirgen ediler ve onıñ işinde iştirak etmediler», – yazdı Çubarov Facebookta avgust 6 künü.
Onıñ sözlerine köre, Abduraimov ve Kacametova, Meclis qararına riayet etip, QMC Yuqarı Şurasınıñ nevbetteki (2014 senesi fevral 27-den soñ) toplaşuvlarında ve 2014 senesi mart 15 künü Ukraina Yuqarı Şurası tarafından «Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası vekâletleriniñ müddetten evel toqtatıluvı aqta» №891 qararınıñ alınuvından soñ endi qanunsız «Qırım devlet şurası» «toplaşuvlarında» iştirak etmey ediler.
Bu sebepten Meclis reisi işbu deputatlarnıñ QMC prokuraturasınıñ cevdeline kirsetilmyesini qanunsız saya.
Ukraina Yuqarı Şurası fevral 13 künü baş prokuraturağa muracaat etip, mart 16-da «referendum»nıñ keçirilmesine alâqası olğan Qırım Yuqarı Şurası ve Aqyar şeer şurasınıñ deputatlarını mesüliyetke çekmege talap etti.
Cevdelde Qırım parlamentiniñ 75 deputatı bar. Daa biri – Vasiliy Ganış aprel 28 künü Qırım çıqışında Ukraina Havfsızlıq Hızmeti ve Ukraina Delvet sıñır hızmetiniñ hadimleri tarafından yaqalandı.


text:
Bugün Romaniyağa kelgen Biden Amerika ve Romaniya arbiylerini Buharest yanındaki bazada talimlerni keçirmege çağırdı, dep haber ete Radio Svoboda.
AQŞ prezident muavini Romaniya AQŞ-nıñ işançlı ittifaqdaşı olağanını qayd etti. «Bizge inana bilesiñiz», – dedi Biden.
Biden dey ki, Amerika halqara koalitsiyanıñ qısmı olıp, Afganistanda elâk olğan romanlılar ögünde özüni borclu duya eken. O şunı da qayd etti ki, NATO memleket azaları «iç bir vaqıt öz başına qalmaz».
Ukraina vaziyeti aqqında aytqanda, Joe Biden Avropa sıñırları «silâ altında» deñişmemek kerekligini aytıp keçti.


text:
Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyası (PACE) reisi Anne Brasseur bildirdi ki, Debaltsevo civarındaki cenk uruşlarınıñ devam etmesi ateş toqtatılması aqqında Minsk añlaşmalarınıñ bozulması sayılmaqta, – dep haber ete Radio Svoboda.
«Keçken afta Minskte tizilgen añlaşmalar ve Birleşken milletler teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurası tünevin qabul etken rezolütsiyağa baqmadan, Ukraina şarqında zorbalıq devam etkenine yazıqsınam. Uruşlar Debaltsevoda eñ küçlü oldı, anda Rusiyege qoltutqan separatistoyer regionnı nezaret altına almağa tırıştılar», – dep ayttı Brasseur.
PACE reisi zıddiyet taraflarını ateş toqtatılmasına riayet etmege çağırdı. Fevral 12-de Ukraina, Rusiye, Frenkistan ve Almaniya liderleri Donbassta fevral 15-ten itibaren ateş toqtatılması ve ağır silâ çekilmesi aqqında añlaştılar. Rejim er daim bozulmaqta, taraflar bir-birini qabaatlap, kendi qabaatını red eteler.
Radio Svoboda mühbiri bildire ki, saat 11:00 Artemovsk hastahanesine Debaltsevoda yaralanğan yüzden ziyade asker ketirildi.
Prezident Petro Poroşenkonıñ aytqanına köre, Debaltsevo civarındaki uruşlar neticesinde 30 asker yaralandı. Ukraina Silâlı quvetleri Debaltsevo nı terk eteler. Saat 13:00 bölüklerniñ 80% çıqarıldı. Bundan soñra Debaltsevo vaziyeti aqqında malümat olmadı.


text:
Roskomnadzor Facebook, Gmail ve Twitterge Rusiyede «malümatnı tarqatuv teşkilâtçıları» olaraq qayd etilmek kerek olğanlarını bildirdi, dep yaza «İzvestiya» neşiri hızmetniñ reber muavini Maksim Ksenzovnıñ aytqanlarına esaslanıp.
Onıñ aytqanına köre, Amerika internet-servisleri Rusiye qanunlarına riayet etmese, olarnı memuriy cezalar bekley. Ekinci tenbiyelevden soñ sayt qara cedvelge kirsetile bile.
Roskomnadzorda malümatnı tarqatuv teşkilâtçıları olaraq qayd etilgen soñ bunıñ kibi sayt altı ay devamında «Rusiye Federatsiyasında ses, metin, resim ya da diger internet ağınıñ malümatını yollav, aluv, deñiştirüv aqqında malümatnı» saqlap qalmalı. İşbu talapqa riayet etilmese, 500 biñ rublelik para cezası belgilene.
Ksenzovnıñ qayd etkenine köre, Rusiyeniñ «Vkontakte», «Yandeks», Mail.Ru Group. endi qayd etildiler.
Avgust 1-den itibaren Rusiyede «Şahsiy malümat aqqında» ve «Malümat, informatsion tehnologiyalar ve malümatnı qoruv aqqında» qanun deñişmeleri işke tüşürildi. Yañı qaidelerge binaen, internet-şirketleri yarım yıl devamında qullanıcılarnıñ malümatlarını saqlap qalmaq kerekler.


text:
Keriç merkezinde Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ süreti ile iç bir graffiti qalmadı. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, şeer yalı kenarı rayonında çalışmağan yaz kinoteatrı divarında soñki büyük süreti noyabr soñunda belgisiz şahıslar tarafından bozuldı, kommunal hızmetniñ hadimleri onı da bej tüslü boya ile boyaladılar.
Böyleliknen, şeer merkezinde böyle tüste boyalanğan üçünci divardır, mında itibarğa lâyıq olğan yerlerniñ yanında Rusiye yetekçisi tasvir etilgen edi. Em de graffiti şeerli ve şeer musafirleri arasında rağbetli edi: mında daima foto çıqarğan insanlarnı körmege mümkün edi.
Keriçte Putinniñ süreti ile graffiti yazda peyda oldı. Süretlerniñ müellifleri, yerli akimiyetniñ aytqanına köre, Keriç ve Moskvanıñ yaş ressamlarıdır.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarğa qarşı repressiyalar arta. Bunı qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev bildirdi.
«Devleti, toprağı ve halqına sadıq qalğanlarğa qarşı repressiyalar quvetleşti ve çoqlaştı. Bugünki künde 13 semetdeşimiz apiste yata», – dep ayttı Cemilev Kyivde aprel 6-da keçirilgen matbuat konferentsiyasında, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Mustafa Cemilev bildire ki, yarımadada tintüv ve yaqalavlar adiy şeyge çevirildi.
Onıñ aytqanına köre, eki yıl içinde 200 tintüv keçirildi. «Olarnıñ aman-man 95% qırımtatarlarnıñ evleri, mektepleri, camilerinde oldı», – dep qayd etti Mustafa Cemilev. Onıñ aytqanına köre, tintüv sebebi olaraq «silâ ya da yasaq etilgen edebiyat qıdırıla», dep bildirgen ediler.
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri qayd ete ki, tintüvler Rusiye Federatsiyasınıñ qanunları bozulıp keçirile. «Bir de bir vesiqa, mahkeme ya da prokuraturanıñ qararı yoq. Sizde silâ ya da edebiyat bar kibi malümatımız bar aytalar», – dedi Mustafa Cemilev.
Halqara teşkilâtlar, şu cümleden Avropa parlamenti Rusiye işğal etken Qırımda insan aqları bozulğanını bildirip, Moskvanı bu cinayetlerni toqtatmağa çağırğan ediler. Rusiyege boysunğan Qırım akimiyeti bunı «abartılğan bir malümat» dep adlay.
Ukraina Baş prokuraturası 2016 senesi başından başlap Rusiye işğal etken Qırımda insan aqları ve azatlığınıñ bozulmasından sebep başlatılğan 60 cinaiy taqiqat aqqında bildire.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukrain devletiniñ soñki 23 yıl devamında Qırımd alıp barğan etnik siyasetini talil eterek, rusiyeliniñ demokratikligi ukrain meselesine kelip, sönse, ukrainkisi qırımtatar meselesinen toquşqanda yoq olğanını qayd ettim.
Biz ukrainliler bu milletke nisbeten işançsızlıq, milliy üstünlik duyğularnı ve siyasiy basqını toqtatmağance, bir qaç asır devamında poloniyalılarğa, soñra ruslarğa davranğanımız kibi, o da bizgey şay baqacaq.
Qırımtatarlarğa tuvğan topraqta özüni serbest duymağa imkân berip, ve şimdiki vaziyette buña irişmek içün er şey yapılsa, em de Ukrainanıñ Qırımdaki Havfsızlıq Hızmeti ve Rusiye tarafdarları daima añğan Türkiye ve mustaqil qırımtatar devleti aqqında ğalerni tekrarlamasaq, biz kerçekten yaqın bir dost, qardaş halqnı öz tarafımızğa celp etip olurmız.
Sizniñ fikiriñizce, parlamentte100-den 4 qırımtatar mandatı degil de, kvotağa köre 15-20-30 olsa edi, cumhuriyette devirim yapıp olur edilermi? Qırımtatarlar kerek olğanı qadar, prokuratura, mahkeme, Havfsızlıq Hızmetinde temsil etilgen olğan olsa ediler, ne olur edi?
«Nezaketli adamlarnıñ» silâsı altında Rusiye tarafdarları olğan parlament vekilleri separatistik qararlarnı almazdan evel, Meclis 15 biñ qırımtatarı ile birlikte Yuqarı Radanı blok etkenini unutmayıq.
Qırım yarımadasınıñ tamır halqı olaraq qırımtatarlar vaqtında tanılğan olsa ediler, Rusiye mart 16 künü ötkerilgen «referendum»nı qullanıp olur edimi?
Ve bu kibi sualler çoq.
Qırımtatarlarnıñ meselelerini körmemezlikke urğan soñ, olar içün aqaretlev ve işançsızlıqnı kim bildirgeni müim olmaycaq.
Men işanam, biz ukrainliler tolerantlıqnı kösterip, halqlarımıznıñ taqdirleri biri-birine oşağanını hatırlap, stalin qurumı yoq etken qırımlılarnıñ aqlarını tiklermiz, ve Qırımnıñ Ukrainağa qaytması içün kerekli şaraitlerni peyda etermiz.
PS. Metin ksenofoblar içün yazılmağan
Sergey Kostinskiy, qırımlı siyasiy mesleatçı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Aqyar ve Aqyamecit mahkemeleri avgustnıñ 17-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlernden soñ yaqanğan beş kişiden üçüne sıñırlama tedbiri sayladı . Bunı Qırım.Aqiqatqa «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
Böylece Moskvanıñ nezaretinde olğan Aqyarnıñ Lenino rayon mahkemesi, Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden Terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv ile qabaatlanğan Rustem Tairovnı 2021 senesi oktâbrniñ 11-nece, tevqifli qaldırdı, Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ile qabaatlanğan Cebbar Akimovnı 2021 senesi oktâbrniñ 10-nece, tevqifli qaldırdı.
Kremlniñ nezaretinde olğan Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden Terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv ile qabaatlanğan Raif Fevziyevni 2021 senesi oktâbrniñ 12-nece, tevqifli qaldırdı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faalleri, avgustnıñ 17-nde saba qırımtatrlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerden soñ beş insan yaqalanğanını bildireler.
Aqyarnıñ Nahimov rayonında FSB hadimleri Rustem Murasov ve Rustem Tairov,Aqyarnıñ Balıqlava rayonında Cebbar Bekirov, Bağçasaray rayonında Zaur Abdullayev, Aqmescit rayonında Raif Fevziyevni yaqaladı.
Faallerniñ malümatına köre, Cebbar Bekirov, Zaur Abdullayev ve Rustem Tairovnıñ evlerinde tintüvler Aqyarnnı Lenino rayon mahkemesiniñ qararı ile keçirildi.
Raif Fevziyevniñ evinde keçirilgen tintüvge avdokat Edem Semedlâyevni yibermegenler. Advokatnıñ malümatına köre, imam Rusiye CQ 205.5 maddesine binaen qabaatlana.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar avgustnıñ 17-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge cevap berdi. O buña devam etken «qorqutuv siyaseti» dedi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, avgustnıñ 17-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge qarşılıq kösterdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiye telükesizlik quvetleriniñ avgustnıñ 17-nde yarımadanıñ türlü köşelerinde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirgen tintüvlerge "insan aqlarınıñ qaba şekilde bozuluvı"dedi.
Ukraina TİN, avgustnıñ 17-nde yarımadanıñ türlü köşelerinde qırımtatarlarnıñ evlerinde Rusiye telükesizlik quvetleriniñ keçirgen tintüvlerine qarşı qatiy narazılıq bildirdi. Olarnıñ fikrince, bunıñ sebebi avgustnıñ 23-ne planlaştırılğan «Qırım platforması» sammitidir
Qırımdaki Rusiye qanınun qoruyıcı organlarnı vaziyetni tefsir etmeyler.


text:
Aqmescitteki Borçoqraq qasabasınıñ sakinleri anda qurulğan mektepke qırımtatar statusıñ berilmesini talap eteler. Bunı noyabr 17 künü «Avdet» gazetası bildirdi.
Neşirde qayd ettiller ki, Aqmescitte qırımtatarlar toplu yaşağan Borçoqraq qasabasında «dört prezidentniñ» mektebi kibi belli olğan mektepniñ statusını belgilemek içün toplaşuv teşkil etildi.
«Akimiyet temsilcilerinden iç biri, mektepniñ statusı boyunca qasabanıñ sakinlerinen körüşüv keçirmegenine pek yazıqsınamız. Qırımtatar tili devlet tili sayılmaqta, ve qasabamızda esas eali – qırımtatarlar», – dedi toplaşuv iştirakçilerden biri İzzet Gafazov.
Neşirniñ malümatına köre, tolaşuv neticesinde, qurulğan oquv yurtına Qırım muendislik ve pedagogika universitetiniñ reberliginde qırımtatar tilinde tasil beren «Litsey-mektebi» statusını talap etmek qararı ile rezolütsiya qabul etildi. Ondan da ğayrı mektep müdiri ve ocalar taqımını, qasaba sakilneriniñ isteklerini esapğa alıp, işke qabul etmege talap etile.
«Mektep qurucılığı başlanğanda belgilengeni kibi, mektep müdiri qırımtatar tilini mükkemel seviyede bilmek kerek», – eminler toplaşuv iştirakçileri.
Yañı mektep 900 talebe qabul ete bilecek, «Rusiye Federatsiyasınıñ bütün şartlarına riayet etip», zemaneviy şekilde donatılacaq, ve şu cümleden yanğın telükesizlik sisteması ve video-nezareti olacaqtır.
Rusiye kontrolü astındaki Qırım ve Aqyar musulmanlarınıñ diniy idaresinde qırımtatar tiliniñ saqlanuvı ve inkişaf etilmesi problemasını qayd etken ediler.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ qırımtatar milliy mekteplerinde bile tasil rus tilinde alıp barıla, qırımtatar mektepleri ne oquv edebiyatı, ne de dersliklernen temin etilmegenler. Bunı er vaqıt Meclis vekilleri ve qıtımtatar cemaat teşkilâtları qayd eteler.


text:
Qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında «Haytarma» filmini çıqarğan qırımtatar rejissörı Ahtem Seytablayevniñ qızı «Qırım güzeli 2015» milliy güzellik ve medeniyet yarışında iştirak etmesine babasınıñ razılığını aldı.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine rejissörniñ qızı Nazlı Seytablayeva bildirdi.
«Babam kinorejissör – icadiy insan – aqiqaten kastingni keçkenim, ya da kastingge barğanım aqqında soñuna qadar bilmey edi… Munasebeti müsbettir, çünki menim bunı begengenimni bile, maña qol tuta, nasiat bere… Tabiiy ki, qızına – bunı kiyme, bunı yapma, dedi… çıplaq çıqışlar olmaycağını alğışladı, qol tuttı», – dedi Nazlı.
Yarış mart 9 künü keçirilecek ve şimdi faal azırlıq ketişatı ketmekte. Bu sene yarışta 11 millet vekili iştirak etecek. 24 qızdan beşi – qırımtatarıdır. Nazlı tamır qırımtatar halqınıñ medeniyetini taqdim etecek.
«Belli modelyer-dizayner Mayre Lümanova tikken milliy anterde olacam», – dedi qız.
Diger iştirakçiler de milliy urbalarnı kiyecek ola, seyirci ve jüri azalarını tuvğan tillerinde qarşılaycaqlar, kelin anterlerinde çıqışlar olacaq ve ilâhre. Yarışta milliy yemeklerniñ sergisi keçirilecektir.
«Qırım efsaneleri» milliy adetlerniñ sanalaştıruv yarışı – programmanıñ esas qısımlarından biri. «Keçken sene efsane erılğan pıtağı ile bağlı edi, bu sene suv mezvusı olacaq. Sanalaştıruvnıñ sırını açmacam. Bizge «Qırım» ansamblniñ istidatlı ocası Nazire hanım yardım ete», – terif ete Nazlı Seytablayeva.
O şunı da qayd etti ki, bu yalıñız güzeller yarışı degil de, sanada oynamağa kerek, şunıñ içün işitarkçi oña endi olğan kino tecribesi yardım etecegine ümüt besley.


text:
Ukraina telikesizlik hızmeti Qırımda casuslıqta qabaatlanıp tutulğan ukrainalı boyunca bir izaat bermey. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbirine SBU spikeri Olena Gitlyanskaya tarif etti.
«Bu bizim salahiyetimiz tışında qala», – deyerek o, Ukraina MİD matbuat hızmetine muracaat etmege tevsiye etti.
Daa evel Qırım.Aqiqatqa Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ spikeri Oleg Slobodyan, Rusiye FSBsi hadimleri tarafından Aqmescitte, casuslıqta qabaatlanıp tutulğan Ukraina vatandaşınıñ Qırım memuriy sıñırını keçken olması mümkünatınen alâqalı malümat teşkerilgeni aqqında haber etken edi.
Fevralniñ 12-nde Rusiye FSBsi ictimaiy bağlar Merkezi Aqmescitte, casusulıqta şeklengen Ukraina vatandaşını tutıp alğanı aqqında haber etken edi.
«2018 senesi fevralniñ 11-nde Rusiye Federatsiyası Federeal telükesizlik hızmeti tarafından Aqmescitte Ukraina vatandaşı Davıdenko Konstantin Aleksandroviç tutulıp alındı. Mezkür şahıs Ukraina mahsus hızmetleri içün belli bir maqsatnen devletniñ tışına Rusiye Milliy gvardiyasınıñ Federal hızmeti qısım ve birlikleri, Federal telükesizlik hızmeti hadimleriniñ faaliyeti aqqında devlet sırını teşkil etken malümat bergeni, devletniñ telükesizligine zarar berebile edi», – – dep bildire matbuat hızmeti.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbapları sorğulay. Uquq qorçalayıcılar bunı farqlı tüşüngenlerge qarşı küreş dep tanıy.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Kyivde «Knıjkovıy arsenal» çerçivesinde «Şaatlıqlar kitabı: Qırım işğaliniñ anatomiyası» cıyıntığı taqdim etildi. Onı qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi Anna Andriyevskaya ve Ukraina milliy hatıra institutınıñ hadimi Yelena Halimon beraber yazdılar.
Müellifler cıyıntıqqa em esas Ukrainağa köçken qırımlılarnıñ hatıralarını, em de ilhaq etilgen yarımadada qalğan qırımlılarnıñ hatıralarını kirsetti. Kitapnıñ bir qısmı qırımlılarnıñ yarımadanıñ arbiy zapt etilüvi, Rusiye mahsus hızmetleriniñ insanlarğa tesir etüv usulları, yarımadada «yaşamağa» tırışqan aq qorçalayıcı areketinen bağlı aytqanlarına bağışlandı, dep aytıla kitapnı çıqarğan neşriyatnıñ matbuat malümatında.
«Şaatlıqlar kitabı. Rusiyeniñ Qırım ilhaqınıñ anatomiyası» 2014 baariniñ Qırım adise-vaqialarınıñ talili ve çoq yıllar devamında buña yardım etken faktorlarğa bağışlana. O adise-vaqialarnıñ arbiy-işğalci mehanizmini cenk silâhanesi degil de, daa çoq söz küçü – yalan ve propaganda – areket ettire edi. Küçlü informatsion tedbirleri olmasa edi, Qırımnı zapt etüv tedbiri Rusiye içün o qadar muvafaqiyetli ve tez olmaz edi», – dep aytıla kitapta.
Kitap müellifleri «2014 senesi baarde qırımlılar qorquzılğan ve şimdi Ukrainağa ait yarımada zaptını aqlamaq içün Kremlniñ qullanğan mifleri» nasıl peyda olğanını ikâye ve talil ete.
Anna Andriyevskaya Qırımda doğıp yaşadı, 2014 senesi Rusiye mahsus hızmetleri ve yerli rus quvetleriniñ basqısı sebebinden yarımadanı terk etmege mecbur oldı. Şimdi Kyivde yaşay, Qırım.Aqiqat müellifi ola. Habarcılıq, akimiyetni suistimal etüv ve insan aqlarınıñ bozuluvınen bağlı bir çoq maqaleniñ müellifi ola.
Yelena Halimon Volında doğdı, 2004-2007 seneleri Qırımda umumukrain radiosınıñ mühbiri ve «Media Krım» Aqmescit internet neşiriniñ muarriri olıp çalışqan edi. 2015-2016 seneleri Kyivde qırımlılarnen beraber «Qırımnıñ sesi» haber agentligini qurdı. «Qırım: işğal vaqtı» programmasını alıp bardı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Hizb ut-Tahrir davasınıñ» Yaltalı şahsı Vadim Siruk psihiatrik ekspertizadan keçken soñ SİZOğa qaytarıldı. Bunı dekabr 30-da ömür arqadaşı Anna Bogaçeva Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Bogaçevanıñ aytqanına köre, psihiatrik hastahanede «ekimler hastalarğa pek diqqatlı yanaşa, amma er şeyni OMON hadimleri nezaret ete, bu sebepten bunı maneviy basqı olaraq saymaq mümkün».
«Vadim Siruknıñ sağlığına dair bir de bir malümat şimdilik yoq. Advokat onı SİZOda ziyaret etip, er şeyni ögrenecek, bekleymiz», – dep qayd etti Bogaçeva.
Yaqalanğannıñ ömür arqadaşı dekabr 30-da Vadim Sirukqa aş bermek içün SİZOğa kelgenini bildire.
«Adam pek çoq. O birisi kün sıra aldım – cedvel yoq oldı, ağam tünevin yañı cedvelge yazdırdı. İnsanlar dey ki, gece cedvel kene yırtılmasın dep, bir qaç kere kelip baqqan ediler. 60 insandan ziyade nevbette tura, aqşamğa qadar yetiştirseler yahşı. Er şeyni bermekten evel kese/paketten çıqara/teşe ve tartalar. Çoq vaqıt kete», – dep yazdı Bogaçeva Facebook saifesinde.
Oktâbr 12 künü Qırımda beş musulman ailede tintüvler keçirilgen edi. Tintüvlerden soñ beş qırımtatarı yaqalandı ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtaında iştirak etkenlerinde qabaatlandılar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov.
Yaltada çiçek satqan Vadim Siruk, «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanıp, yarım yıldan ziyede apiste qala, o 2016 senesi fevral 11 künü yaqalanğan edi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Ukraina Rusiye işğal etken Qırım ve Donbas topraqlarını öz kontroli altına qaytaracaq, dep bildirdi.
İnsanlarımıznı ve topraqlarımıznı mıtlaqa qaytaracaqmızVolodımır Zelenskıy
Bu aqta Volodımır Zelenskıy dekabrniñ 6-nda qayd etilgen Ukraina Silâlı quvetleriniñ Künü munasebetinen çıqarğan video levhasında ayttı.
«İnsanlarımıznı ve topraqlarımıznı mıtlaqa qaytaracaqmız. Donbas – Ukrainadır. Lugansk – Ukrainadır. Qırım – Ukrainadır», – dedi Zelenskıy.
Ukraina prezidentiniñ qayd etkenine köre, al-azırda Ukraina «beş yıl evelsi olğanından daa küçlüdir».
Zelenskıy ğarbiy kütleviy haber vastaları, hususan Gazeta Wyborcza Poloniya neşirine intervyü berip, Qırımnıñ keleceginen bağlı muzakereler Ukraina-ABD-Rusiye formatında keçirile bile, dep ayttı.
Qırım meselesinde ABD yardım ete bile, dep tüşünemVolodımır Zelenskıy
«Qırım meselesinde ABD yardım ete bile, dep tüşünem. Muzakerelerniñ bu formatında Ukraina, Rusiye, ABD ola bile», – dep qayd etti Zelenskıy.
O, dekabrniñ 9-nda olacaq «normand sammitinde» diger liderlerde böyle formatnıñ ihtimali aqqında sorar, dep bildirdi. Bu imkânsız olsa ise, Ukraina prezidenti Qırımnen bağlı muzakerelerniñ diger formatını belgilemege ister edi.
Zelenskıynıñ aytqanına köre, Qırım meselesi «şimdi bir yerde laf etilmey, Ukraina halqara ortaqlarınıñ yalıñız beyanatları bar».
«Minsk» formatına farqlı qıymet kesmek mümkün, amma bu, eñ azından, muzakere içün bir yer ola. Qırım meselesi soñki beş yıl devamında halqara formatta muzakere etilmegen edi», – dep bildirdi Zelenskıy.
Dekabrniñ 2-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, Putin Qırımnıñ aitlik meselesini Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ile muzakere etmeycek, dep bildirdi.
«Mında bir cevap olamaz. Qırım meselesiniñ muzakere etilmesi imkânsız. Bu aqta çeşit seviyelerde çoq aytılğan edi», – dep bildire Peskovnıñ aytqanlarını «İnterfaks» Rusiye agentligi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Qırım.Aqiqatqa intervyü berip, «Qırım içün «Ştaynmayyer formulası yoq» ve halqara ortaqlar olmasa, yarımadanı işğalden qurtarmaq imkânsız olacaq, dedi.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Zelenskıynı Qırım meselesini dekabrniñ 9-nda «normand formatındaki» körüşüv vaqtında kötermege çağırdı.
Meclis reisi, Ukraina prezidentini «Ukraina topraq bütünliginiñ halqara seviyede tanılğan sıñırlarda, Qırım Muhtar Cumhuriyeti, Aqyar şeeri ve Qara ve Azaq deñizlerinen beraber ğayrıdan tiklenmesini» talap etmesine çağırdı.
«Normand formatındaki» körüşüv dekabrniñ 9-nda Parijde ötkerilmeli. Böyle muzakereler soñki sefer 2016 senesi oktâbr ayında keçirilgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım Yuqarı Radasınıñ sabıq reisi Anatoliy Gritsenko «Spravedlivaya Rossiya» firqasınıñ saflarını terk etti, dep haber ete «Krımskiy vektor».
Neşirniñ yazğanına köre, Gritsenko Rusiye firqasından öz isteginen ketti. Onıñ qararını Yedi-Quyu (Leninskoye) rayonında olıp keçken «Spravedlivaya Rossiya» firqası yerli bölüginiñ azalar toplaşuvında qabul ettiler.
Firqanıñ yerli bölük Şurası ve teftiş komissiyası da vekâletlerini vaqtından evel yekünlediler.
Avgust 26-da Qırım mahkemesi Anatoliy Gritsenkonı Qırım Devlet şurası deputat namzeti olaraq qayd etüviniñ lâğu etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Malüm olğanı kibi, saylavlar sentâbrniñ 14-ne belgilene.


text:
Mında yerleşken caminiñ minaresini 1930-ıncı seneleri yoq ettiler. 1994 senesi ise belgisiz şahıslar cami binasını yaqtılar.
Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire ki, yañıdan tiklenilgen cami selçük şeklinde quruldı. Cami quruluşınıñ parasını Türkiyedeki iş adamı, tamırları Qırımdan olğan Murat Ülker ödedi. Murat Ülker Körbek camisiniñ evelki imamı Devlet hacı İslâmnıñ torunı ola. İmam Devlet hacı İslâm Körbek camisinde 1933 senesine qadar diniy hızmet etti. Repressiya zamanında ise Türkiyege köçip ketti.
Qırımnıñ eñ güzel camilerinden biri olğan Körbek camisiniñ tantanalı açılış merasimine yarımadanıñ çeşit köşelerinden musafirler keldi. Qırım müftisi hacı Emirali Ablayev musulmanlarnı bu emiyetli bir vaqia ile hayırlap, yerli çoqmilletli sakinlerni birlik-beraberlikte muabbet yaşamağa çağırdı, çünki İslâm dini butün insanlıq içün hızmet etken bir dindir.
Qırımtatar milliy meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımtatarlarnı temsil etken organnıñ adından yerli din cemiyeti, Aluşta bölgesiniñ ükümeti ve sponsorlarğa teşekkürler bildirdi.
Aluşta şeer yolbaşçısı Stanislav Kolot ise bu hayırlı vaqia Qırım ealisiniñ, hususan qırımtatarlarnıñ, maneviy inkişafını aks etkenini qayd etti. Tantanalı merasimde Türkiye Cümhüriyeti diyanet işleri idaresiniñ koordinatorı Mevlüt Seyhan, yerli akimiyet, qırımtatar cemaatçılığı temsilcileri ve digerleri iştirak ettiler.
Merasim musafirleri yañıdan qurulğan camide Cuma namazını qıldı ve Qırımnıñ barışığı ve inkişafı içün dua ettiler.
Hatırlatamız, Körbek camisiniñ quruluşı 2013 senesi mayıs ayında başlandı. Binanı qurmaq içün sırf mermer ve siyrek rastkelgen ağaç qullanıldı. Bina 500 adamnı sığdıra bile. Birinci qatta imam odası, oğlanlar içün medrese ve yataq odası, sınıflar, aşhane ve eki abdesthane (erkekler ve qadınlar içün) yerleştirilgen. Ekinci qatta buyük ibadethane ve qadın-qızlar içün ayırılğan yer bar. İbadethane Quran süre ve ayetlerinen yaraştırılğan. Qayd etmek kerek ki, camideki butün arap yazıları, mihrab ve kiriş altın ile boyalanğan.
Eñ yaqın zamanda Körbek camisindeki erkek medresesine talebelerni qabul etmege başlaycaqlar. Bundan da ğayrı, qadın-qızlar içün İslâm dininiñ esasları boyunca kurslar açılacaqtır.


text:
Qaraqalpaqstan Respublikası Ózbekistannıń arqa-batıs bóliminde, Ámiwdáryanıń tómengi jaǵında, Aral teńiziniń túslik jaǵalarında jaylasqan. Respublika túslik-batıs tárepten Qaraqum shóline tutasqan. Onıń arqa-batısında Ústirt tegisligi, arqa-shıǵıs tárepinde bolsa Qızılqum shóli bar. Aral teńiziniń túslik aymaǵı qaraqalpaq jerinde jaylasqan. Qaraqalpaqstannıń ulıwma jer maydanı 166,6 mıń kvadrat kilometrden ibarat bolıp, ol aymaǵınıń úlkenligi jaǵınan Ózbekstan Respublikası wálayatları arasında birinshi orında turadı. Xorezm, Nawayı hám Buxara wálayatları menen shegaralas.
Respublikanıń hákimshilik-aymaqlıq dúzilisi 16 rayon hám 1 qaladan ibarat. Bular - Ámiwdárya, Beruniy, Qaraózek, Kegeyli, Bozataw, Qońırat, Qanlıkól, Moynaq, Nókis, Taxtakópir, Tórtkúl, Xojeli, Taqıyatas, Shımbay, Shomanay, Ellikqala rayonları menen Nókis qalası.


text:
Aqtanış rayonı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Aqtanış Rayonı (Rus: AkTaHышckий paйoH (Aktanışskiy rayon)).
Taríxı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
TRnıñ yıraq könçığışında urnaşqan, Başqortostan belän çiktäş. 1930. yılnıñ 10. Augustında oyıştırıla. 1963. yılnıñ 1. Fevrälendä rayon tarqatıla, bilämäse Minzälä Rayonına birelä. 1965. yılnıñ 12. Ğinwarında yañadan torğızıla.
Cäğrafiäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Öske yöze – qalqulıqlı tigezlek (bieklege – Kama häm Ağidel üzännärendä 60 m çaması, könyaqta 160-235 m). Kama yılğası (Tübän Kama susaqlığıçı), Ağidel yılğası häm quşıldağı Sön yılğası ağa. Rayon küllärgä bay. Tönyaq-könbatışta Külägäş sazlığı. Cirläre kübesençä seltesezlängän, kölsulanğan häm qara tufraqlı. Territoriäseneñ 9,6 % da urman. Torf, çuyır-taş, qom yatmaları bar.
İqtisadı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aqtanış awılında şänäğät şirkätläre eşli. 2002. yılda awıl xucalığı 124,1 meñ ha cir bili, ş.i. 93,1 meñ ha sörü cire. Saban bodayı, arış, arpa, solı, borçaq igelä, bäräñge üsterelä. Mögezle ere terlek, sarıq asrala. Ağidiel buyında Äcäkül pristane. Aqtanış hawa alanı. Aqtanış rayonı cirennän Qazan-Ufa automobil yulı uza.
Mädäniäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2000. yılda 67 ğomumí belem birü mäktäbendä 5180, hönär mäktäbendä 391 uquçı uqí. 40 kitapxanä, 64 klub, 291 urınğa isäplängän 5 xastaxanä bar.


text:
Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen Qırımda avgust 14 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye parlamenti azaları ve nazirler ögünde «toyğun lafı» ile çıqışta bulunacaq.
Bunı Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi, – dep haber ete RİA Novosti.
Memurnıñ sözlerine köre, söz içki siyaset ve kelecek saylavlar aqta ola bile.
«Bir qaç aftadan soñ içki siyaset mevsiminiñ canlı başlanması olacaq. Kün tertibinde bu mesele köterilecegi tahmin etile», – dedi Dmitriy Peskov.
O şunı da ayttı ki, ziyaret devamında Putin Yalta ve Aqyarğa baracaq. Mında o, medeniyet erbapları ve yolbaşçılıq ile körüşecek.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
İşğal etilgen Qırımda yerli sakinni köteklegen «politsiya» hadimini işten boşata bileler. Cuma künü, dekabr 5-te, Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetiniñ «ruporı» Krıminform bergen malümatına köre, Seyitler rayonınıñ «politsiya» bölüginiñ vekâletli hadimi köy eglenceni ziyaret etken adamğa zarar köstergeni içün işten boaşıtıla bile.
Qırım «politsiyasınıñ» malümatına köre, Seyitler rayonı boyunca İçki işler nazirliginiñ bölügine kelgen malümatqa binaen, politsiya hadimi köy eglencesinde raatlanıp, 30 yaşında yerli sakin ile qavğa etip, onı urdı. O vaqıt politsiya hadimi işte degil edi.
«Vaqiadan sebep teşkerüv teşkerile, bu hadimniñ işke devam etkeni aqqında mesele baqıla», – dep bildirildi.
Berilgen malümatqa köre, «toplanğan malümat taqiqat organlarına yollanılacaq, hadimniñ reberleri ise nizam mesülietine çekilecek».
Qırım.Aqiqat saytınıñ bildirgenine köre, 30 yaşında qırımlı İlyas Abiyev uquq qoruycı tarafından zarar kördi. Erkekniñ burnu sınıq, bunıñ ile miy sarsuvı de qayd etilgen. Şaatlarnıñ aytqanına köre, erkekni eki kişi kötekledi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye tarafından mahküm etilgen Ukraina vatandaşları – ukrain faali Volodımır Baluh ve jurnalist Roman Suşçenkonı doğğan kününen tebriklep, Ukraina Rusiye, Qırım ve Donbasta tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilüvi içün küreşmege devam ete, dep qayd etti.
«Volodımır ve Romannıñ küçü ve metaneti ayrette qaldıra, Kremlniñ repressiv maşinası basqı etkenine baqmadan, olar boysunmadılar. Ukrainanıñ kerçek oğulları böyle ola – cesür ve ideallarına sadıq. Rusiyede tutulğan ukrainalı siyasiy mabüsler ve işğal etilgen Donbas ve Qırımda esirlerniñ azat etilüvi içün küreşmege devam etemiz. Yeñecegimizden şübhem yoq!», – dep aytıla Poroşenkonıñ Facebookta derc etilgen muracaatında.
Qırımlı ukrain faali Volodımır Baluh cuma künü, fevralniñ 8-nde, 48 yaşını toldura, jurnalist Roman Suşçenko – 50 yaşını.
Avropa parlamentiniñ deputatları Rusiye tarafından mahküm etilgen Ukraina vatandaşları Volodımır Baluh ve Roman Suşçenkoğa mektüp yazğanlar.
Kyivde fevralniñ 8-nde «Volodımır Baluhqa azatlıq!» aktsiyası keçirildi, Qırımda faaller Volodımır Baluhnıñ anasını oğlunıñ doğğan kününen tebrikledi.
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi ukrain faali Volodımır Baluhnıñ imayesine cezası müddetiniñ ğayrıdan baqıluv muracaatını red etti. Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Volodımır Baluhnı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
2018 senesi martnıñ 19-nda Volodımır Baluh açlıqqa başlağan edi. Bir aydan ziyade bir şey aşamağan Baluh Arhiyepiskop Klimentni diñlep, kisel içmege, peksimet aşamağa razı olğan edi. Daa soñra mahküm etilgen ukrain faali açlıqnı vaqtınca toqtatmağa qarar aldı. Advokatlarnıñ malümatına köre, 200 künden çoq açlıq tutqan Baluhnıñ ülser ve pankreatit şübesi peyda oldı.
FSB, Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı. Aq qorçalayıcılarnıñ fikirince, faalni taqip etüv sebebi evinde tiklegen «Sema Yüzü Qaramanları soq., 18» levhası olğan.


text:
Cumaaqşamı künü, mays 7-de, Qırımda yaqalanğan Meclis reisi muavini Ahtem Çiygoznıñ apayı ömür arqadaşı ile körüşmege tırıştı, amma oña izin bermediler.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl bildirdi.
«SİZOda onıñ qabaatlı olıp, kartserde bulunğanını qayd eteler, şunıñ içün körüşüv imkânsız eken», – dey Celâl.
Onıñ sözlerine köre, advokat Çiygoznıñ kartserge avuştırılması sebebini añlatacaq vesiqanıñ kösterilmesini talap ete.
«İşbu vesiqanı elde etse, itiraz arizasını berecek. Advokantnıñ malümatına köre, Ahtem Çiygoznıñ kartserge avuştırılmasına iç bir sebep yoq edi», – dey Celâl.
Onı 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26 künü «kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etilmesi ve iştirak etmesinde» şeklep, taqiqat çerçivesinde yaqaladılar. Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da bu müddetni mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.
Çarşenbe künü, mayıs 6-da, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi ki, Qırımda Aqmescit SİZOsında bulunğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı kartserge attılar.
Mecliste deyler ki, böyleliknen Çiygozğa basqı etip, kerek olğan şaatlıqnı elde etmege isteyler.


text:
Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmeti mart ayından Donbassqa üç gumanitar kolonnanı yollaycaq ola. Bunı Buhran vaziyetleri idaresiniñ milliy merkez yolbaşçısınıñ vazifelerini eda etken Aleksey Smirnov bildirdi, dep haber ete TASS Rusiye agentligi.
«Mart ayında gumanitar yüklerni üç kolonna ile yollamağa planlaştırıla. Nevbetteki yardım mart 4-ke belgilendi», – dedi Smirnov.
Keçken aftanıñ soñunda Donbassqa Rusiyeniñ 16-ncı «gumanitar yardımı» kelip çıqtı. Ukraina tarafı onı kene de baqıp olamadı.
Rusiye Ukraina şarqına birinci ihtiyac şeylerini alıp ketkenini bildire. Ukrainanıñ qayd etkenine köre, Rusiye Ukraina izni olmadan, bunıñ kibi «gumanitar konvoylarnı» yollap, Ukraina ve halqara qanunlarını bozmaqta.


text:
Aqyarlı yaldayıcı marafoncı, dissident Oleg Sofânik işğal etilgen Qırımdan ketip, esas Ukrainada buluna. Bu aqta Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç bildirdi.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almaq içün Sofâniknen bağlanmağa tırışa.
Oleg Sofânik aprelniñ 17-nde Qırımdan esas Ukrainağa ketmege tırışqan edi. Amma Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi buña izin bermedi.
Bundan soñ o, Rusiye vatandaşlığından çıquv arizasını berdi, dep bildirdi.
Aprel ayınıñ soñunda Sofânik kene Qırımdan ketmege tırıştı, amma Rusiye FSBsi yibermedi.
2019 senesi noyabrniñ 14-nde Rusiye quvetçileri Oleg Sofânikni Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında tuttı. Bundan evel o, Lukull limanından (Qırımnıñ ğarbinde) Aqyardaki Ömega körfezine yaldadı. 30 km mesafeni 10 saat içinde yaldadı – raatlanmayıp ve bir özü olıp. Bunı Sofânik qırımtatar sürgünliginiñ 75 yılına bağışladı.
Oleg Sofânik – meşur aqyarlı yaldayıcı marafoncı, Ukraina rekordları kitabınıñ rekordçısıdır. 2012 senesi mayıs ayına qadar Sofânik 50 marafonda yaldadı, eñ uzunı 350 km Cenübiy-Qıtay deñizinden edi. Sofânik Aq deñiz, Marmara deñizi, İstanbul boğazını, Çanaqqale boğazını yaldap keçti. Qırım yalısında 100 kilometrge qadar marafonlarda iştirak etti. Qışta suvuq suvda da yaldağanınen bellidir.
Aqyarlı dissident ola. Askerlikten ve Sovetler Birliginiñ vatandaşlığından vazgeçkeni içün onı psihiatrik tedaviylevge mecbur etken ediler.


text:
Aprel 20 künü Aqmescitte Yevromaydan faali Aleksandr Kostenkonıñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı başlandı. Onı 2014 senesi fevral ayında Kiyev Maydanında «Berkut» hadimine zarar ketirgeninde qabaatlaylar.
Krım.Media malümatına köre, mahkeme toplaşuvı Kiyev rayon mahkemesinde açıq sürette keçe.
Birinci toplaşuvğa federal, qırım ve ukrain matbuat vastalarınıñ temsilcileri keldi. Bu sebepten mahkemeniñ eñ büyük salonı saylanıldı, haber ete agentlik.
Toplaşuv devamında Aleksandr Kostenkoğa nisbeten qabaat ve şaatlarnıñ delilleri seslendirilecek. Qabaatlayıcı taraf – Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayadır.
«Şeklengen öz qabaatını tanıymı degen sualge Kostenko cevap bermedi», – haber ete neşir.
Qırım Yevromaydan faali Aleksandr Kostenkonı Qırımda 2015 senesi fevral 8 künü yaqaladılar. Mart 24 künü Kostenkonıñ işi Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesine berildi. Aprel 4 künü mahkeme tevqifini daa eki ayğa uzattı.