text:
Tamırı Karaçayca bolgan sözge Türkçe koşak salıp, neda Türkce sözge Karaçayça koşak salıp, munu kibik eki Karaçay söznü katına talay Türkce söz koşup Belpınarçıla aythanlay "Hoştanlatıb" söleşebiz. Ata-babalarıbıznı keslerine etilgen artıklıkga, malgunlukga çıdayalmay Atacurtların taşlab, Türkiya'ga kelgellerinden beri cüz cıldan artık bolup keledi. Kesibizni enişge körüp, halatlarıbıznı çıgarıp tursak da bıllay bir çaknı (zaman) kültürübüznü da tilibizni da saklab bügünlege cetgenibiz büsürevlük alamat bir bolumdu. Alay a art közüvlede, Kafkazdan kelgenli koşulganladan, artıksız da törtünçü, beşinçi tölüge sanalgan çaş kavumlarıbız bıla sabiyleribiz tilni da, adetni da, kültürnü da, töreni da unutup, "asimilasyon"=singirilüv çarhnı tişlilerini arasında ezilip cok bolurga tebregendile.
Bolumnu bılay körüp, tas bolup barabız dep carsıp, korkup kallay madar eterge da bilmey kan dıgalas ete turgan közüvübüzde, bizge köl bergen, cürekleribizni uçundurgan zatlaga da tübey barabız. "İyha, bizni kuvandırırça ne bardı tögerekde?" dep sora esegiz aytırım oldu: Karaçaylılıknı üsünden tintiv-izlem etip kitap cazganlanı canında, endi internet degen seyirlik elektronik zatnı bla web sitele kurab kültürübüznü, tilibizni cangırtıb, aynıtıp ömürlükge caşatırga küreşgen caş tölübüz ullu tin kulluknu kolga algandı.
Ol web sitelede cazılganlaga, etilgen kengeşlege (forum) es bölsek, alanı, tuvgan halkları bıla mahdanganların, tilibizni da, tinibizni da caşatırga tırmaşganların körlükbüz. Allah aytsa korkgan korkuvubuz başıbızga kellik tüldü. Tas bolup keterik tülbüz; caş tölüleribiz keslerin da, adetleribizni da, kalgan tin baylıgıbıznı da saklap keslerinden sora kellik tölülege amanat eterikdile. Alay bolsa da ullu bir carsuvum / kaygım bardı. Alay a ne kelsin, deb carsuvumu aytayım: caş tölübüz Karaçayca söleşirge da, cazarga da tıyınçlısıça bilmeydi. Alaça şaharlada tuvup ösgenleni koyuguz, bizniça Karaçay ellede tuvup ösgenle da anatilibizni cartı kurtu biledile. İgi bilgenge sanalganla da aruv, halatsız, aksenti bıla söleşalmaydıla.
Tamırı Karaçayca bolgan sözge Türkçe koşak salıp, neda Türkce sözge Karaçayça koşak salıp, munu kibik eki Karaçay söznü katına talay Türkce söz koşup Belpınarçıla aythanlay "Hoştanlatıb" söleşebiz. Ma bu aythanlarıma em ullu ülgü men kesimme. Köz tuvragızdağı bu cazıvnu cazgan közüvümde tıyınçlı sözleni izleb, kara sagışga ketip, kimin tabıb, kimin tabalmay, tabalmağanlarımı cerlerine da amalsızdan Türkce sözle salıb alay cazarga küreşgenme. Cangılış angılaşılmasın, meni kıynalganım Karaçay sözleni cetmegeni tüldü, anatil cetişimsizligimdi. Ol sebebden türkça sözle koşama. Kafkasda Karaçay-Malkarlıla kuragan internet sitelege da kararga küreşeme. Alayda caşagan caş tölübüz da başları bıla barmaydıla. Cazgan tekstlerinde, bardırgan kengeşlerinde anatilni orununa oruscanı cürütedile. Bir colda açuvlanıp alanı bir sitelerinde "kiril harifle bıla cazganıgızga kıynallık tül edim, Orus til bıla cazğannı koysagız", dep çamlangan da etgen edim. Bir ingiliz cazuvçu "Bir milletni tili tinidi, tini da tilidi" dep aytgandı. Anı sözünü tüz bolganına işek cokdu. Har milletni tili anı em ullu haznasıdı.
Caşavubuznu har beti bıla baylamlı kültür baylıgıbıznı em da tilibizni küçü bıla tarıhnı çaklarından ozup, ömürleni süzgüçünden süzüle süzüle bügünge cetgenbiz. Bügünden arı da, millet ençiligibizri kellik tölüleribizge adetleribiz bıla, törebiz bıla, tilibiz bıla ozdururga ong tabarıkbız. Atalarıbız "Tav Til" deb kırıltgan anatilibiz, Karaçayçabız "teknik" bıla baylamlı sözleni bir canlı etsek, söz baylıgı bıla nege da ceterça kengdi, aruv tildi. "Asimilasyon" çarhnı tişlilerini arasında uvalıp ketmeyik dey esek, Karaçayçanı igi üreneyik, tüz söleşirge tırmaşayık, grammatikası bıla cazarga küreşeyik, caşatayık. Söznü bılayında Karaçaylı atalanı-analanı barını atına siz caş tölüleden bek ullu bir keçmeklikni tileyme. Sizge tilibizni da, adetibizni da, törebizni da üretebiz dep kesibizni kıynamadık, can avrutmadık, ürenib ürenmegenigizni san etmedik. Bizni bu bolumsuzlugubuzga, bizni bu ayıbıbızga karap bizge kölkaldı bolmağız.
Entda bir aytayım, "asimilasyon" çarhnı tişlileri arasında tas bolup ketmeyik dey esegiz, Karaçayçanı ürenigiz, söleşigiz, cazıgız, caşatıgız. "Hay marca" caş tölüle! Sizge ışanabız. betibizni carıtığız. Ma bu zatnı ömürlükge esigizden çıgarmağız: Umutubuz da, kuvançıbız da sizlesiz.


c: text/html

text:
Ukraina tış işleri naziri Pavlo Klimkin, ilhaq etilgen Qırımda ukrain faali Volodımır Baluhnıñ aqsız yerge mahküm etkenler cezalanacağından emin. Bu aqta o yanvarniñ 16-nda Twitterde yazdı.
«İşğalci akimiyetniñ yalancı mahkeme sisteması çelik iradeli insanlar qarşısında küçsüz qala. Volodımır Baluhnıñ mahkemede aytqan soñki sözleri – ür insannıñ bizge aytqan ögütidir. Ucu-bucağı olmağan bu qanunsızlıqta qabaatlı olğanlar cezalanacaq», – dep qayd etti Klimkin.
Kremlniñ nezaretindeki Aqşeyh rayon mahkemesi yanvarniñ 16-nda, patron saqlağanında qabaatlanğan ukrain faali Volodımır Baluhnı üç yıl ve yedi ayğa yaşav tarzı koloniyağa yollamağa ve 10 biñ rublelik cöreme tölemeknen (tahminen 4,6 biñ grivna – QA) cezalamağa qarar berip, faalni otırışuv esnasında apiske aldı.
Bundan evel rus prokurorı, mabüsnı 5 yıl ve 1 ayğa azatlıqtan marum etip, yaşav tarzı koloniyağa yollamağa ve 20 biñ rublelik (tahminen 9,2 biñ grivna – QA) cöreme ödemesinen cezalanmasını talap etken edi.
Yanvarniñ 15-nde mahkeme toplaşuvında Baluh, soñ sözüni aytar eken, oña qarşı açılğan dava «onıñ siyasiy noqta-i nazarından dolayı uydurılğanını» ayttı ve bu onı «yañı Vatanını» sevmege mecbur etmez, dep ayttı.
FSB Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tutıp alğan edi. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ çardağında 90 dane patron ve bir-qaç TNT blokları tapılğanını beyan etken edi.
2017 senesi avgust ayında, mahkeme onı üç yıl ve yedi ayğa apiske oturtmağa ve on biñ rublelik cöreme tölemeknen cezalamağa qarar bergen edi. İstinaf arizası baqılğan esnasta Baluhnıñ ükümi lâğu etildi. Dava tekrar baqılmasına yollanıldı.
Dekabrniñ 1-nde Aqşeyh rayon mahkemesi ukrain faaline nisbeten sıñırlama tedbirini eki ayğa ev apisine deñiştirgen edi.
Baluhnıñ imayesi, o ukrain tarafdarı olğanı sebebinden – divarındaki yazı ve azbarında Ukraina bayrağı asılğanı içün – basqılarğa oğratılğanını tasdiqlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Al-azırda siyasiy sebeplerden dolayı Ukrainanıñ 50 vatandaşı ilhaq etilgen Qırımnıñ ve Rusiye Rostov şeerindeki apishanelerinde tutula, olarnıñ 27-si -qırımtatarı.
Bu aqta Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñiştirakçisi uquqimayeci Emir-Usein Kukunıñ «Qırım birdemligi» gruppasına yapqan muracaatında söz yürsetilmekte.
Onıñ sözlerine köre, Ukrainanıñ bütün devlet organları siyasiy mabüslerniñ tez vaqıtta azat etilmesi içün maksimum küç-quvetini işletip, tesir etmek içün bütün qanuniy yollarını qulanmaq kerekler.
«Bizim siyasiy mabüslerimizniñ qurtarıluvı – 4 yıl için de 5 kişi -qaplıbaqa tezliginen yapılğanı baqılacaq olsa, mesul devlet organları semeresiz çalışqanını köstermekte.Böyleliknen bütün esirlerniñ azat etilmesine ne qadar zaman ketecegini esaplamaq qıyın degil!» – dep yaza o.
Uquimayeci onı Ukrainadaki siyasiy ve iqtisadiy vaziyet raatsılağanı aqqında da yaza.
«Bu aqta malümat (Ukrainadaki vaziyet aqqında – QA) alma fırsatım pek sıñırlı. Aynu zamanda, bizim Qırımdaki vaziyetimiz olıp keçken vaqialarnen bağlı olğanı malüm», – dep yekünley Kuku.
Mayısnıñ 23-nde Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ apiste qaluv muddetini daa üç ayğa uzatqan edi.
Mahkeme etilecek olğan Emir-Usein Kuku, Refat Alimov, Arsen Cepparov, Vadim Sirük, Muslim Aliyev, Enver Bekirov avgustnıñ 28-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» mahkemelerini Aqmescitte köçme oturışuvda keçire edi. Ondan soñ tevqif etilgen qırımlılar Rostov-na-Donu şeerine yollanıldı.
Ukraina tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» altı iştirakçisiniñ azat etilmesi talap etken edi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.Halqara uquq işğal etilgen territoriyalarda işğalci devlet qanunlarınıñ kirsetilmesini yasaqlay.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/07-27
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Sara Şaqulova (27.07.1887, Räzan gubernasınıñ Qasıym öyäze Qasıym şähäre, / Rusiä İmperiäse - 5.09.1964, Mäskäw, / SSRB) – tatar xatın-qızlarınnan berençe matematik, mäğärif eşleklese.
1913 yılda Parij universitetınıñ tögäl fännär fakultetın tämamlıy, 1917 yılda Bötenrusiä möslimälär qorıltayında wäkil, 1925 yılda Mäskäwdä açılğan berençe nomerlı tatar urta mäktäbeneñ direk
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
torı.


text:
Halqara Tamır halqları Künü munasebetinen avgustnıñ 9-nda Ukraina Haber siyaseti nazirligi, Qırımttar Milliy Meclisi ve Amerika Evi tantanalı surette Kyivde «Qırım aqşamı» merasimini ötkerecekler. Bu aqta ilân avgustnıñ 2-nde Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ web-sitesinde derc etilgen.
Teşkilâtçılar qırımtatar yır ve oyunlarınıñ kontserti teşkil olunacağı, qırımtatar halqınıñ etnogenezi, tarihı ve medeniyeti aqqında sergi taqdim etilecegini beyan etti. İngliz tilinde taqdim etilecek bu sergi Estoniya Tışqı işleri nazirliginiñ desteginen İnsan aqları boyunca Estoniya institutı, Ukraina Haber siyaseti nazirligi (HSN), Qırımtatar Maaliy Merkezi tarafından azırlanılğan.
«Şimdi işğal şaraitinde yaşağan Ukrainanıñ tamır halqınıñ medeniyetinen tanıştırmaq içün, Ukrainada çalışqan bütün diplomatik müessiselerniñ vekillerini HSN bu merasimge davet ete», – dep haber etile.
Halqara Tamır halqlarınıñ Künü er sene avgustnıñ 9-nda qayd etile. Böyle bir kün BMT Baş Assambleyasınıñ rezolütsiyası ile 1994 senesi tain etilgen edi.
2014 senesi martnıñ 20-nde Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı olaraq tanıdı. Bu qararğa 283 deputat qoltutqan edi. Ukraina qırımtatarlarnıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din hususiyetleriniñ saqlap qalması ve inkişafını kefil etmege vade etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Mütenasip mektüp Vkontakte içtimaiy ağdaki «Tipiçnıy TNU» saifesinde basıldı. Mında studentler adet üzre öz problem ve haberlerini muzakere eteler.
Mektüp mart 26 sanınen belgilene.
Onıñ müellifleri bu sene universitetni yekünlegen studentlerge ukrain, eger de aliy oquv yurtları federal olaraq akkreditatsiyadan keçmege yetiştirse, ukrain diplomlarınen beraber rus diplomlarınıñ da berilmesini isteyler (ya aynı zamanda, ya isteklerine köre).
Bundan da ğayrı, olar stipendiya, oquv ve yataqhane içün ödeviniñ miqdarını bugünki künde olğanı kibi qaldırmağa teklif eteler.
«Biz isteklerimizniñ diqqatqa alınğanını isteymiz. Universitetke oqumağa kirgenleriniñ imzalanğan kontrakt şartlarınıñ ve oquv fiyatınıñ deñişmeyip qalğanını isteymiz. Yataqhane içün ödev de 2015-2016 seneleri devamında köterilmegenini isteymiz. Gece-kundüz ziyaret qaideleri bugünki künde yataqhanede olğan diger qaidelerinen beraber saqlanıp qalmasını isteymiz», – dep aytıla mektüpte.
Bunıñnen bir sırada studentler Ukrainanıñ diger aliy oquv yurtlarına keçmege istegenlerge vesiqalarnıñ tez sürette berilmesini ve studentler Rusiye grajdanlığını qabul etkenine, etmegenine baqmadan, olarnıñ oquv şartlarına riyayet etilmesini isteyler.


text:
Ğayıp olğan qımtatarlarnıñ qıdıruvı boyunca «Nazirler şurası» yanındaki taqım artıq körüşmey.
Bunı İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyası bildire.
Uquq qoruyıcılarınıñ aytqanına köre, evel taqımnıñ toplaşuvı noyabr 25 künü keçirilmek kerek edi.
«Bunıñ ile, akimiyet oragnaları tarafından 31.10.14 tarihına qadar berilmesi kerek olğan qıdıruv esabatı alâ daa aşkâr etilmedi», – dep bildire Qırım alan missiyası.
Qırım «Nazirler şurası» yanında ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ işleri ile oğraşacaq taqım peyda oldı. Taqımnıñ birinci toplaşuvı endi keçti, neticede işbu insanlarnıñ işleri Qırım boyunca Rusiye Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresininiñ Emieytli işlerniñ taqiqatı boyunca İdaresine berildi.
Sentâbr 27 künü, saat 19:00, Qarasuvbazarnıñ civarında yerleşken Sarı-Su mikrorayonında belgisiz şahıslar eki qırımtatar gençini avtobusqa taşlap, belgisiz yönelişke alıp kettiler.
Oktâbr 1 künü gençlerniñ ana-babaları ile körüşkende, Qırım «başı» Sergey Aksönov qıdıruvnıñ keñişlevi içün añılğan taqımnıñ teşkil etilecegini bildirdi.
İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyası Rusiye tarafından Qırım işğal etilgeninden sebep yarımadada mart 5 künü çalışmağa başladı.


text:
Ukraina Haber siyaseti nazirligi «separatizm» ile qabaatlnağan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı yapılğan repressiyalarğa bağışlanğan video taqdim etti. Video ukrain nazirliginiñ resmiy saytında yerleştirildi.
«Bu ingliz tilindeki video – avropalı uquq qoruyıcı müessiselerine, kütleviy haber vastaları temsilcilerine ve ukrain diplomatlarına mesajdır. Olarnıñ destegine ve videonıñ maksimal paylaşmasına ümüt besleymiz», – dep bildirdi Ukraina haber siyaseti nazirniñ birinci muavini Emine Ceppar.
Nazirlikte qayd ettiler ki, videoda «öz halqınıñ menfaatını qorçalap, noqta-i nazarı içün soñki nefeske qadar turmağa azır olğan, böyle etip, öz noqta-i nazarınen Qırım – Ukraina olğanını tasdıqlağan İlmi Umerov aqqında dünyağa bilmege yardım etecek» malümat bar.
Bunen beraber, videoda qayd etile ki, İlmi Umerov qırımtatarlarnıñ vatanğa avdeti içün bütün ömür boyunca küreşti, Qırımtatar Milliy Meclisinde yüksek vazifelerde buluna edi.
Rusiyeli uquq qoruyıcı organları bu sene mayıs ayında İlmi Umerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı. Avgust 11-de mahkeme zalında İlmi Umerovnıñ alı yaramaylaştı. Ekimler onı infarkt havfı ile hastahanege ketirdi. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar psihiatrik-mahkeme ekspertizadan keçirilmesi aqqında qarar aldı. Onı avgust 18-de psihiatrik hastahanege ketirdiler. Mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ neticesini belgilecek ekimler komissiyasınıñ toplaşuvı sentâbr 7-de keçirilecektir.
İlmi Umerovnıñ imayecileri tahmin etkenlerine köre, endi kelecek afta Umerovnıñ tedaviylenüv içün kardiologiya bölügine keçirilmesi aqqında şefaat arizasına cevap kelecektir. Ailesi onıñ ağır alda bulunğanı aqqında bildire.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Moskova meriyası, öldürilgen Rusiye muhalefet siyasetçisi Boris Nemtsovnıñ hatırasına bağışlanğan yürüşni tasdıqlaycağını haber etti, aktsiya fevralniñ 29-ında keçirilecek. Bunı Azatlıq Radiosınıñ rus hızmeti haber ete.
Faaller qayd eteler ki, yürüş sadece öldürilgen mehalefet siyasetçiniñ hatırasını añmaq içün degil, Rusiye Anayasasına kirsetilgen deñişmelerge de munasebetni bildirmek bir fırsat berecek.
Rusiyeniñ Sankt-Peterburg şeeriniñ Qanun ve qanunlıq komiteti daa evel Boris Nemtsovnıñ hatırasına bağışlanğan şeer merkezinde yürüşqa razılıq bermedi.
Boris Nemtsov 2015 senesi fevralniñ 27-nde Kremlge yaqın Büyük Moskvoretskiy köpüri üzerinde atıp öldürilgen edi. Onıñ öldürilüvinen alâqalı üküm bıltır iyül ayında çıqarılğan edi. Siyasetçiniñ öldürilüvinde qabaatlanğanlar 11 ile 20 yıllıq apis cezasına mahküm etildi. Cinayetni yaptırğan şahıs ale daa tapılmadı.
Nemtsovnıñ öldürilüvi bütün dünyanı çorlap, halqara cemaatçılıqnıñ rusiyeli muhlefetçilerniñ ağır alına celp etken edi.
Keçken yıl Moskvada rusiyeli muhalefetçi Boris Nemtsovnıñ hatırasına bağışlanğan yürüş iştirakçilerini toplanğan yerlerinde politsiya hadimleri teşkerdi. Küç idaresiniñ hadimleri faallerden «Putin, yalan aytqanıñ ve cenkleşkeniñ yeter», «Men Qırım ilhaqına qarşım» yazılı plakatlarını çekip aldılar. Miting iştirakçileriniñ sayğan «Belıy sçötçik» (beyaz sayğıç) leyhasınıñ göñüllileri bergen malümatqa binaen, Moskvada Boris Nemtsovnıñ hatırasına bağışlanğan aktsiyada yedi biñden ziyade insan iştirak etken. Rusiyeli muhalefetçiniñ hatırasına bağışlanğan mitingler aynı zamanda Rusiyeniñ diger şeerlerinde de keçti. Novosibirskte eki yüzge yaqın, Qazanda – yüzge yaqın insan iştirak etken, ayrıca aktsiyalar Ufa ve İjevskte de ötkerilgen.


text:
2017 senesi mart 1 künü ilk esaplarğa köre, Aqyar sakinleriniñ sayısı 429 815 insannı teşkil etti ve yılnıñ başından 1062 insanğa arttı. Bu aqta «Krımstat» matbuat hızmeti bildire.
«Keçken seneniñ yanvar-fevral aylarına nisbeten, Gagarin rayonından ğayrı bütün rayonlarda doğuv seviyesi azlaştı. Gagarin rayonında 1000 insanğa doğuv sayısı 12,6 olsa – 13,0 qadar arttı. Gagarin rayonında eñ çoq bala doğuldı (2017 senesi yanvar-fevralde bütün doğğanlardan 40,6%). Doğuv seviyesiniñ umumiy koifitsienti 1000 sakinge 11,2 teşkil etti ve 2016 senesi yanvar-fevraldekine baqqanda azca edi (11,7)», – dep haber etile.
2017 senesi yanvar-fevralde ölgenlerniñ sayısı 1025 insannı teşkil etti (keçken sene aynı müddetke nisbeten 12 insanğa çoqça), qayd eteler müessisede.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Britaniyalıq policiyanıñ kontrterrorlıq bölimşesi RF Barlau qızmetiniñ bwrınğı qızmetkeri Sergey Skripal' men qızı YUliya Skripal'dıñ Solsberidegi ulanu isine qatısı bar üşinşi küdiktiniñ şığu tegin anıqtadı, - dep jazadı The Telegraph.
Belgili bolğanday, üşinşi küdikti — reseylik äskeri barlauınıñ agenti. Alayda, onıñ atı-jöni aşıq jariyalanbadı. Onıñ Noviçok jüyke-sal zattegi Britaniya eline jetkizilmes bwrınğı şabuıldı josparlauğa kömekteskeni habarlanğan. «Resey Barlau wyımınıñ agenti Solsberige eki äriptesi Wlıbritaniyağa ulauşı zattekti jetkizbes bwrın kelgen», - dep jazadı basılım.
Eske salayıq, 2018 4 naurızda RF bwrınğı agenti Sergey Skripal' men onıñ qızı YUliya Skripal' britaniyalıq Solsberi qalasında «Noviçok» attı jüyke-sal auruın tudıruşı zattekpen ulanğan edi. Wlıbritaniya ükimeti atalğan zattektiñ Reseyde jasalğanın mälimdegenmen, Kreml' bwl ayıptaudı joqqa şığarıp keldi. Sonımen qatar, osığan deyin atalğan iske qatısı bar eki küdikti wstalğan bolatın.


text:
Ukraina TİN Rusiyeden quvulğan Avropa diplomatlarına birdemlik bildire.
“Ukraina TİN, Rusiye uydurılğan sebeplerden quvğan AFC, İsveçiya ve Poloniya diplomatlarına birdemlik bildire. RF-nıñ qararı Viyana şartnamesine zıt kele ve Rusiyeniñ halqara uquqqa köre mecburiyetlerini kene qaba şekilde boza”, – dep yazdı nazirlik Twitterde.
Evel haber etilgeni kibi, Rusiye Avropa Birliginiñ üç diplomatını persona non grata, dep ilân etti. Yanvarnıñ 23-nde narazılıq aktsiyalarda iştirak etkenleri içün olarğa narazalıq bildirildi. Olar eñ yaqın vaqıtta RF territriyasını terk etmek kerekler.
Şimdiki vaqıtta Moskvada Avropa Birliginiñ Tış işler ve telükesizlik siyasetinden Yuqarı temsilcisi, Avropa komissiyasınıñ vitse-prezidenti Josep Borrell bulunmaqta. Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov ile laf etkende o, Minsk añlaşmalarınıñ tam şekilde amelge keçirilmesini talap etti.
Evel, Avropa Birliginiñ Tışı işler ve telükesizlik siyasetinden Yuqarı temsilcisi, Avropa komissiyasınıñ vitse-prezidenti Josep Borrell, Avropa Birligi ve Rusiye arasında munasebetler soñki on yıl içinde fenalaştı, Qırım işğal etilgen soñ ise daa ziyade muşkulleşti, dep bildirgen edi.
Fevralnıñ 2-nde, Josep Borrell Rusiyege ziyareti arfesinde Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba ile telefonnen laf etken edi.


text:
Aprelniñ 29-ında Qarasuvbazar "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçileri Ayder Capparov, Enver ve Riza Ömerovlarnı Aqmescitten Rostov-na-Donu SİZOsına etap ettiler. Bunı "Qırım birdemligi"ne advokat Nazim Şeyhmambetov bildirdi.
"Bugün Enver aga Ömerovnıñ qızı Fatma İsmailova Aqmescitnıñ tahqiqat izolâtorında oldı. SİZO hadimleri, olarnıdaa aprelniñ 29-ında çıqarğanlarını ayttı. 2020 senesi mayısnıñ 7-sine bu cinaiy davanıñ esası boyunca ilk oturış kecirilecek. Nasıl iştirak etecegimizni daa aytıp olamayım, mahkemenen bağlanacaqmız, karantin tedbirleri ve epidemiologiya vaziyeti sebebinde oturışnı başqa künge keçirirler dep belleyim", - dedi advokat.
Aprelniñ 24-ünde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsini daa yarım yılğa apiste qaldırdı.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Bazarertesi künü, mayıs 18-de, Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında sürgünlik qurbanlarınıñ abidesi yanında 1944 senesi sürgünlik neticesinde elâk olğanlarnı añmaq içün eki biñge yaqın insan toplaştı. Bunıñ kibi tedbirlerde icra etilgen qırımtatar gimni bu sefer yanğıramadı. Toplaşuvda iştirakçiler şiir oqudılar.
Tedbir teşkilâtçısı, Büyük Onlar regional meclisiniñ reisi Nuriddin Seytablayev Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, tedbir yerli akimiyet ile muzakere etilgen edi.
«Qasaba yolbaşçısı adına evelden ariza berdik, izin aldıq, politsiya, prokuratura yolbaşçısı ile bir de bir provokatsion areketler olmaycağını muzakere ettik – bunı üzerimizge aldıq», – dep qayd etti o.
Seytablayevniñ aytqanına köre, qomşu qasabalardan da adamlar keldi.
«Elâk olğanlarğa olğan borcumıznı yerine ketirmek içün er yıl bu abide yanında toplaşa edik», – dep qayd etti yerli Meclisniñ reisi.
Seytablayevniñ malümatına köre, bir çoq adamnıñ qolunda qırımtatar bayrağı, elâk olğan soy-soplarnıñ fotoresimleri, cenk iştirakçileriniñ fotosüretleri bar edi.
«Bir de bir rezolütsiya ya da muracaatnı qabul etmedik, toplaşuvdan soñ er kesni camige barıp sürgünlikte elâk olğanlarn dua ile añmağa çağırdıq», – dep ayttı Büyük Onlar Meclisiniñ reisi.
30 daqqa sürgen tedbirde Qurman rayonı memuriyetiniñ yolbaşçısı Vladimir Ganaga, qasaba yolbaşçısı Vasiliy Grabovan, yerli faaller ve cemaatçılar iştirak etti.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.
Bu sene Qırımtatar Milliy Meclisine miting keçirmege izin bermediler.
Qırım akimiyeti sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününiñ «yañı formatını» belgiledi.
Ukrainada ve çetelde mayıs 18-de qırımtatar sürgünliginiñ 71 yıllığına bağışlanğan bir sıra hatıra tedbiri ötkerilecek. Kiyevde Bütün Ukraina matem mitingi keçirilecek.
Kiyev, Harkov, Herson, Lviv ve Ukrainanıñ diger şeerleri, em de çetelde çoq biñli aktsiyalar ötkerildi.


text:
Qırımda yañı koronavirus adisesi tasdıqlandı. Muayyen etilgen adam, özüni izolâtsiya rejimine qoymağan çetelden kelgen koronavirus hastasınen qonuştı.
Bunı öz Facebook saifesinde Sergey Aksönov yazdı.
"Bu adisenen bağlı profilaktika tedbirleri yapıla. Alâqada olğan şahıslarnıñ dairesi tayin etildi. Yaqın bağda olğan adamlarnı infektsiya bölügine qoydılar, yaqın bağda olmağanlar yaşağan yerlerinde izolâtsiyada olıp, tibbiy nezaret altında bulunalar. Bu şahıslarnıñ laboratoriya teşkerüvi teşkil etildi", - yaza Aksönov.
Marnıñ 24-ünde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, Qırımda altı yañı koronavirus hastası tasdıqlanğanını bildirdi. Bundan evel Qırımdaki rusiye akimiyeti COVID-19 infektsiyasınıñ ilk adisesini tasdıqladı.
Martnıñ 28-inde saba Qırımda 2414 adam tibbiy nezaret altında edi.
Daa evel Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya, Qırımda martnıñ 27-sinde yedi yañı koronavirus hastası qayd etilgenini bildirdi. Böylece, umumen 14 adam hasta.
Daa evel Aqyarda beş koronavirus hastalığı adisesi tasdıqlandı.
Koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün işğal etilgen Qırım ve Aqyarda «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi ilân etildi.


text:
Qırımda saylânğan Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Natalya Poklonskaya ABD prezidenti Donald Trumpni yarımadağa davet ete. Bu aqta o, ABD akimiyeti tarafından oña qarşı kirsetilgen sanktsiyalarğa izaat bergende özüniñ Facebook saifesinde yazmaqta.
Onıñ sözlerine köre, o sanktsiyalarnı «Vatanı oğrunda» çalışqanlarınıñ musbet bir degerlendirmesi olaraq köre. Bu arada o amerikan prezidentine Qırımnı ziyaret etmekni teklif ete.
«Bizim çetel partnörlarımıznıñ sanktsiya şeklindeki böyle basiretsiz ve qorqaq resktsiyası, olarnıñ özüni sıñırlay. İşte, meselâ, Donald Trump efendi meni iş yemegine davet etmege istese de, öz sanktsiyaları sebebinden yapıp olamaz. Yalıñız prezidentlikke namzet olğan Kseniya Sobçaknen saba qavesi içmeknen sıñırlanabilir. Men ise, ABD prezidentiniRusiyeniñ küneşli Qırımına davet etem. Prezident efendiniñ havfsızlığı S-400 «Triumf» kompleksleri tarafından garantiya etilmekte», – dep yaza o.
ABD maliye nazirligi, Rusiyeniñ Ukrainadaki areketlerinden dolayı oña qarşı kirsetken sanktsiyalarnıñ al-azırdaki cedvelini kenişletkeni aqqında ilân etti. Sanktsiyalar cedveline ilâve olaraq «21 şahıs ve 9 teşkilât» kirsetildi, dep haber ete «Golos Ameriki».


text:
Qırımda rusiyeli uquq qoruyıcılar camilerde insanlarnıñ vesiqalarını teşkere. Mayıs 6-da Aqmescit rayonınıñ Molodöjnoye köyünde OMON hadimleri böyle etip yüzden ziyade musulmannı tuttı. Aynı böyle ihtarnı Qarasuvbazar (Belogorskoye) şeerindeki cami imamı aldı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Qırım kontakt gruppasınıñ idarecisi Abdureşit Cepparov bildirdi.
«Şimdiki vaqıtta bulunğanım Molodöjnoye köyüni ziyaret etmezden evel men Qarasuvbazarda cuma namazında edim. O yerde imam, bundan evel bu yerge de OMON hadimleri kelgenini ve cami ziyaretçileri yanında vesiqalarını tutmaları kerek olğanı aqqında haber etkenlerini ayttı... Sebepler – rusiyeli sağlamsızlıqtır. Añlañız, sebepler yoq. Bugün bütün dünya musulmanları namazdalar», – dedi Cepparov.
Bundan evel Emil Kurbedinov mayıs 6-da cuma namazından soñ Molodöjnoye köyü camisinde 50-den ziyade silâlı insan yüz musulmannı tutıp, belli olmağan tarafqa alıp ketkenini bildirdi. Bundan soñ o, insanlarnı avtobuslardan azat etip yibergenlerini, amma musulmanlardan politsiyağa mustaqil şekilde kelmelerini talap etkenlerini bildirdi.
Yüz bergen vaqia boyunca Qırımnıñ rusiyeli uquq qoruyıcı müessiseleriniñ resmiy izaatları yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qırımtatarlarnıñ evlerinde, camilerde pek çoq tintüvler keçirilip başladı, bunı Meclis ve uquq qoruyıcılar qayd ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İyün 21-de, salı künü Qırımtatar resurs merkeziniñ idare reisi Eskender Bariyev ve Ukraina haber siyaseti naziriniñ muavini Emine Ceppar Kiyevde keçirilgen konferentsiyada işğal etilgen Qırımda aq-uquqlarnıñ bozulmasınen oğraşqan merkez işleriniñ neticelerini taqdim ettiler. Olar, alıp barılğan faaliyet, teşkilâtnıñ nevbetteki plan ve maqsatları aqqında añlattılar, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Qırımtatar resurs merkezi, bu içtimaiy platforma, onıñ maqsadı, Qırımda aq-uquqları bozulması aqqında malümat toplamaq ve nezaret etmek, uquq qoruyıcı faaliyet, qaide yapıcı ve analitik faaliyetidir. O, yarım yıl evel çalışıp başladı, amma endi büyük neticelerni köstere ve Qırımda yüz bergen bütün bu aqlarnıñ bozulması aqqında haber etmek içün kerek olğan kontentni işlep çıqara», – dep ayttı Ukraina haber siyaseti naziriniñ muavini Emine Ceppar.
Bariyevniñ bildirgenine köre, uquq qoruyıcı faaliyetinden ğayrı, Qırımtatar resurs merkezi daa eki yönelişnen oğraşa.
«Birinci – Qırımnen, qırımtatarlarnen bağlı er angi teşebbüske destek kösterüvdir, bizge adamlar öz fikirlerinen endi muracaat ete. Ekinci yöneliş – qaide yapıcı ve qanun yapıcı faaliyetidir», – dep añlattı o.
Bariyevniñ qayd etkenine köre, teşkilât vazifelerinden biri «Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetine yardım ve destek köstermektir». Merkez vatandaşlar içün maarif, zenaat seminarlarını teşkil ete, cemaat aktsiyalarını azırlay. İş yönelişlerinden biri Qırım siyasiy mabusları aqqında kitapçıqlarnıñ neşir etilmesi oldı.
Böyle risale rus ve ingliz tillerinde neşir etilgen, türk tilinde malümatnıñ azırlanması boyunca işler alıp barıla. Bariyevniñ qayd etkenine köre, Türkiyedeki qırımtatar diasporası Qırımdaki vaziyet aqqında malümatqa muhtac.
Bundan da ğayrı, merkez Qırım işğali devamında belgisiz ğayıp olğan ve elâk olğan kişiler aqqında malümatnı bildirgen kitapçıqnı azırladı. Şimdiki vaqıtta merkez mutehassısları Qırım insan aqları evi teşkil etilmesi fikrini işlep çıqara.
Qırımtatar resurs merkezi Ukrainada 2015 senesi noyabr ayında cemaat teşkilâtı olaraq qayd etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Bidenniñ Putin ile körüşmesiniñ stenogramması yoq ve olmaycaq. Yalıñız subetleriniñ umumiy intonatsiyası aqqında tahmin ete bilemiz. Amma Rusiye prezidenti çoqtan iqtidardadır, keçmişte çoq şey ayttı ve bu sebepten Amerika devlet başına tam olaraq neni teklif etmege azır olğanını tahmin etmege qıyın degil.
Onıñ içün aşalanmaması müimdir.
Ayrtıq yigirmi yıldır 1991 senesi dağılğanını qurmağa tırışa. İçki siyasetke kelgende, ğalebe qayd etmesine tam vaqtı. Qarşı olğanlar susa. Aytqanlar tefqifliler. Maqsatkârlar kettiler. Daimiy muhalefetni prezidentniñ müdiriyeti nezaret ete, daimiy olmağanını – FSB. Açıq siyaset qale divarları ve mudafaa çuqurlar ile qoralap alınğan.
Amma Moskvanıñ tış siyasetinde esas şey – saltanat yarlığını ala bilemedi. Kremlniñ «suverenitet» arzusı, «iç kimse bizge emir ete bilemez» kösterme mevamına baqmadan, o, bu mevam ruhset qazanmasını ümütsizliknen istey. Moskvanıñ otuz yıl evel dünya Politbürosında oturğan paytahtlar tarafından. Kremlniñ kendine lâyıq dep sayğan devletler tarafından.
Moskva teñ olaraq tanılmaq istey. Onı sögmegenlerini ve oña sayğısızlıq köstermegenlerini istey. Rusiye Şuralar Birliginen bir kelmege istey. Çünki o, alâ daa onıñ kölgesindedir.
Moskva teñ olaraq tanılmaq istey. Onı sögmegenlerini ve oña sayğısızlıq köstermegenlerini istey. Rusiye Şuralar Birliginen bir kelmege istey
Moskva evelkiniñ ğayrıdan tiklenmesini istey. Onıñ içün ğarp içün tınçlıqnı qozğaltqan periferik devletlerden biri olğanı aqqında fikir bıle aqarelici. O, selefinde olğan aqları kibi onı da tam halef olaraq tanığanlarını istey.
Şimdilik böyle bir şey yoq. Moskva izçenliknen cebeleşme seviyesini arttıra. Avropadaki memlektlerde terror eylemleri yapa, diplomatik munasebetlerni toqtata ve añlaşmalarnı lâğu ete. Kerginleşüv bu özü maqsat degil, o sadece vastadır – onıñ yardımınen Kreml Ğarpnı onıñ ontologik farqlılığına razı etecek ola. Kreml, Ğarp Rusiyeni «öz qısmı» yapmağa tırışmaqnı, Rusiye muhalefetiniñ taqdirinen, azatlıq ve qabarcılıq seviyesinen meraqlanmaqnı toqtatqanını istey. Yani, Moskvanıñ «iç işler» dep adlandırğan kategoriyanen.
Kreml Ğarpqa dost olmağa tekli ete. Yani, o duşman dep sayğanlarğa qarşı beraber olmaq. Bularnıñ arasında, halqara terrorcıdıq, ekologik meseleler, Arktika meseleleri, şimdi ise daa koronavirus pandemiyası. Rusiye, onı tasniften tış ayrı bir adise kibi tanığanlarını istey. Ayrı, mahsus status ve halef aqları ile.
Er sefer Ğarptan yañı Yalta konferentsiyasını istey. Qırmızı sızıqlar aqqında beraberlikte kelişmeni. Tesir salarınıñ pekitilmesini. Global aytışuv kün tertibini. Ve bütün bularnı oña bermegenleri içün o bar olğan küçüni Ğarpqa köstere.
Onıñ, diplomatik ayattan aytışma zalına yol açacaq merasimge ihtiyacı bar.
Ukraina dünyanıñ siyasiy haritasına yañı demir perdeniñ asılmasına esas maniadır. Moskva onı içeride körmek istey. Ukrainanıñ özü ise kendini tışarıdan körmek istey
Mesele şunda ki, Rusiyeniñ talapları arasında eñ ayrı yerni tesip saası ala. Olarnıñ arasında da bizimi memleketimiz. Asılında, Ukraina dünyanıñ siyasiy haritasına yañı demir perdeniñ asılmasına esas maniadır. Moskva onı içeride körmek istey. Ukrainanıñ özü ise kendini tışarıda körmek istey.
Ve tamam bu sebepten Rusiye ve Ğarp añlaşıp olamaylar. Eger tarihiy bir esnasnıñ içinde olmağa arzu etsek, arzumız kerçekleşti. Amma bir şey bar.
Cebede olmaq – bu daa ziyade qoşma aqlar degil, bu qoşma mecburiyetlerdir. Ve Moskva umumiy degerliklerge riayet etmeyip Ğarp ile añlaşmağa tırışsa, Kyiv yalıñız umumiy degerliklerge riayet etip Ğarp ile añlaşmağa tırışa.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.
Pavel Kazarin, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,5 mıñğa artıp, jalpı esebi 1 mln 23 mıñğa jetken. Bwl salıstırmalı türde ..
Jaña täj tärizdi virustan (Covid-19) köz jwmğandar sanı 5 million adamğa jetti. Bwl turalı AQŞ-tağı Djons Hopkins universitetiniñ koronavirustıq resur..
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,2 mıñğa artıp, jalpı esebi 1 mln 21 mıñnan astı. Qazan ayında 57 mıñ nauq..
Koronavirusqa qarsı qazaqstandıq vakcina öndirisiniñ memlekettik josparı köp qwbıldı. Türkiyada qwyıladı delingen bastama keyinnen iske aspay qaldı. Z..
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,4 mıñğa artıp, jalpı esebi 1 mln 20 mıñnan astı. Qazan ayında 57 mıñ nauq..


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatıralarnı derc ete.
Men, Seythalil Murtazayev, qırımtatarım, 1925 senesi mayısnıñ 15-nde doğdım, doğma Bağçasaray rayonınıñ Azek (Plodovoye) köyündenim, qorantama, yaqınlarıma ve semetdeşlerim qırımtatarlarğa qarşı cinayet yapıldı, dep tüşünem.
1941 senesi bizni Aqyarğa arbiy limanğa çalışmağa yolladılar, anda top ve diger silânı tamir ete edik, boş vaqtımız olğanda ise okop qazdıq
1939 senesi tuvğan köyümde 7 sınıfnı bitirdim, mektepte qırımtatar tilinde oqudıq. Dostum ve sınıfdaşım Seytmerniñ tevsiyesinen 1940 senesi arbiy limandaki Aqyar fabrika-zavod ögrenüv mektebine oqumağa kirdim. Bu oquv yurtunda doğmuş emcesi ustaz olıp çalıştı. Rusça yaramay laf ete ve añlay edim, amma qırımtatar olğan ustaznıñ ve bir çoq semetdeşimniñ yardımınen zenaatımnı çezdim, aletçi çilengir oldım. Soñra meni birinci sovet esnaf oquv yurtuna avuştırdılar, onı bitirip yetiştiremedim, cenk başlandı. 1941 senesi bizni Aqyarğa arbiy limanğa çalışmağa yolladılar, anda top ve diger silânı tamir ete edik, boş vaqtımız olğanda ise okop qazdıq.
Almanlar Qırımnı işğal etken soñ köyüme qaytıp, ana-babama hocalıqta yardım ettim. Küçük bir hocalığımız bar edi: eki sığır, bir at, tavuqlar, amma azbarımız ve bağçamız balaban edi, anda alma, armut ve yüzüm bereketli ola edi. Bitam ve anam yüzüm ve meyva petmezini nasıl pişirgenleri aqlımda. Bağçasaray rayonınıñ Azek köyünde alâ daa turğan babamnıñ evinde yaşay edik, şimdi anda başqa insanlar yaşay.
Başta bizni cebege yollaycaqlar dedim, amma bizni emek ordusına ala ekenler
1944 senesi aprelniñ 12-nde meni Bağçasaray arbiy komissarlığına davet ettiler. Başta bizni cebege yollaycaqlar dedim, amma bizni emek ordusına ala ekenler. Trennen Güryev şeerine (Qazahistan Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti – QA) yolladılar, anda amerikalılar içün (bizge amerikalılar içün qurğanımıznı aytqan ediler) cermay alıp baracaq zavodnı qurdıq. Emek ordusında çoq çalıştıq, bir yerge ketmege çare yoq edi.
1944 senesi mayısnıñ 18-nde qorantam ve bütün semetdeşlerimniñ Qırımdan çıqarılğanını bizge kelgen öşeklerden bildim. Vatanğa yollağan mektüplerime ne içün cevap berilmegenini soñra añladım. 1945 senesi iyül ayında, Özbekistannıñ Samarqand vilâyetiniñ Urgut şeerinden mektüp alğanda, ailem, köydeşlerim ve bütün qırımtatarlarnıñ zornen çıqarılğanı belli oldı.
Anamnıñ ricasınen tanışı Uriye (anam o vaqıt pek zayıf edi, pek hasta edi) yazğan mektübinden babamnıñ vefatı aqqında haber aldım – ya dizenteriya, ya holeradan can berdi, qardaşım Asan Murtazayev qolsız qaldı (bombalav vaqtında qoparıldı).
Sürgünlik vaqtında qorantada olğanlar: babam Murtaza Haybullayev (d.s. 1888), anam Emine Murtazayeva (d.s. 1903), eki qardaşım – Osman Murtazayev (d.s. 1929) ve Asan Murtazayev (d.s. 1932)
Hastalıqtan tek babam Murtaza Haybullayev degil, eki doğmuş qardaşlarım Mustafa ve Bekir, ve Afize tizem vefat etti
Haber alğan soñ maña tatil berildi, ve men Özbekistanğa qorantamnen körüşmege kettim. Kelgende ögrendim ki, hastalıqtan tek babam Murtaza Haybullayev degil, eki doğmuş qardaşlarım Mustafa ve Bekir, ve Afize tizem vefat etti. Körgenime şaştım. Tuvğanlarım, yaqınlarım ve semetdeşlerim deşetli şaraitte yaşay edi: bir odada 6-7 insan oturmağa mecbur edi, bir şey yoq ve suvuq yerde yatmağa mecbur ediler. Odada tek bir pencere bar edi, divarlar pek ince, aralıqlarından yel kire edi. Bir insanğa berilgen bir direm gramm ötmek yetmey edi, insanlar aç edi. İnsanlar hasta olıp, sıtma, suvuqlanuv ve içek hastalıqlarından can bere edi. Bir tibbiy yardım kösterilmedi, insanlar suvuq odaçıqlarda öle edi.
Urgutqa köçmezden evel qorantam bir kişlakta oturğan eken, onıñ adını kimse alâ daa hatırlamay. Ailemizniñ bir tanışı Uriye (oqumış, atik bir qadın) anam ve qardaşlarım Urgutqa avuştırılsın dep israr etti, anda esasen köydeşlerimiz ve soy-soplarımız yerleştirilgen edi.
Ömür boyu aşalanğanımnı is ettim, çünki sürgünlik, mahsus yerleşüv yerlerindeki yaşayışnı hatırlamaq pek qıyın edi
Komendnantnen añlaştım, qalıp zavodda çalışacağım dedim, Güryevge qaytmadım. Samarqandqa köçken soñ qardaşlarım oqup işke kirdi. Aylıq tek eñ kerekli şeylerge yete edi.
40 yıldan çoq Samarqand lift zavodında çalıştım. Müessisede maña yahşı yanaşqan ediler, bir sıra fahriy yarlığım ve mukâfatım bar edi. Buña baqmadan, ömür boyu aşalanğanımnı is ettim, çünki sürgünlik, mahsus yerleşüv yerlerindeki yaşayış ve eñ qorqunçlı şey – tuvğanlarım, soylarım, ana tilim, urf-adet ve anane, vatanım Qırımnı coyğanımnı hatırlamaq pek qıyın edi.
Aman-aman bütün ömür devamında satqın ve hain tavrasınen yaşadıq, evge qaytqanda ise Qırım bizni köy, şeerlerniñ başqa adları, bizni, qırımtatarlarnı eşitmege ve añlamağa, yüreklerimizde ve közlerimizde sürgünlik aqibetlerinden olğan acımıznı ve horluqlarımıznı körmege istemegen diger insanlarnen qarşıladı…
Bu yıl 84 yaşını toldurdım, ve adalet yeñgenini, halqımıznıñ satqın ve hain tavrası yoq etildi, bizni, qırımtatarlarnı, bütün halqnı o qadar zor ayat yoluna taşlağan ve yoq etmege tırışqanlar cezasını alacağını bilip ölmege ister edim. Pek ümüt etip işanam.
Şimdi Aqmescitte yaşayım.
(2009 senesi avgustnıñ 26-nda yazıp alınğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


text:
Tedbirde Tatarstan Prezidenti Rustam Minnihanov, TC Devlet Mesleatçısı Mintimer Şaymiyev, TC Baş naziri İldar Halikov, Kazan şeer yolbaşçısı İlsur Metşin, Rusiye müftiler Şurasınıñ reisi ve Qazahistan, Kırgızistan, Ukraina, Aqrusiye ve diger memleketlerniñ diniy liderleri iştirak etti.
Edil Bulgarnıñ İslâm dinini qabul etken Künü munasebetinen Blgar devlet tarihiy-mimarcılıq müzey-qoruğında çeşit memleketlerde yaşağan musulmanlar tarafından 30 tilge tercime etilgen Quran-ı Kerim sergisi numayış etildi.
«İzge Bolgar jıyenı» tedbiriniñ açılış merasimi dünyada eñ büyük basılğan Quran saqlanğan Hatıra yerinde ötkerildi.
Tantanalı merasimni kontsert devam etti. Munacatlar, eski tatar yırları icra etildi, Quran oquldı.


text:
QARACHAYLILA
Dodulanı Asker,
Nal’chik
QARACHAYLILA
Bu stat'yağa köre telefil'm salınñandı. Orus tilde. Ol "Mir" kanal bla bıyıl 2-chi iün'da, Qarachay-CHerkes Respublikanı televideniyası bla ua 16-chı iül'da körgüztülgendi. SHimal Kavkazda djashağan halqlanı üslerinden "Ömürleni tereninden" degen cikl bla 49-chu kanalda beriule qurar muratı bardı anı avtorunu. Birinchisi "Qarachaylıla" dep bashlanñandı.
Kertichilik
Qarachaylıla qalıubaladan beri SHimal Kavkaznı künbatısh djanında djashap keledile. Ala turğan djerle - Teberdi, Dombay, Arhız, Mahar, Miñi taunu tiyresi - biteu duniyağa belgilidile. Ata-babaları alanladıla. Alanlanı tüp etgen 1395-1936 djıllada aqsaq Timur bolğandı. Aslamı qırılğandı, kimi, djesirlikge tüshüp, SHarkğa sürülgendi, bir qauumları ua tar auuzlağa qachıp buğunñandıla, kimi ua, biyik auushladan ötüp, tau artlarında taphandıla qadarların. Bügün-bügeche da qarachaylıla bir birlerine "alan" dep aytadıla.
Lev Tolstoy hayt degen zamanında qarachaylılanı kertichiliklerin, girtchiliklerin emda em süydümlü halq bolğanların eslegendi, alay bla ol alanı duniyağa bayam etgendi. Qarachay halqnı sıfatın quray, XIX ömürnü ullu orus alimi akademik G.Ü. Klaprot a bılay chertgen edi: "Qarachaylıla Kavkazda em biyik kul'turası bolğan halqdıla, hallarını djumushaqlıqları bla, oğurluluqları bla da qonshuların ala köpge ozadıla dep, bir da arsar bolmay aytallıqma".
Bu oümnu kertiligine shağatlıq etgencha, bashha akademik, orus askerni generalı I.F. Blaranbergni aythanı ua bılay bolğandı: "Barın da tergey, süze kelsek, qarachaylıla ullu civilizaciyaları bolğan halqlanı sanına qoshuladıla. Ariu halleri bla, ahshı adetleri bla ala bashhalanı keslerine usharğa itindiredile".
Qarachay Rossey imperiyağa 1828 djılda 23-chü oktyabr'de qoshulğandı. Arı deri üch kün alğa onekisağatlıq Hasauka urush barğandı. Bu sermeshde horlam orus askerge keledi. Aña bashchılıq etgen general Emanuel' edi. Anı qoranchı ölgenle bla, djaralıla bla birge otuz miñ sanlı Battal-Pashanı korpusu bla orus asker sermeshgende qoranchladan qayda aslam edi. Rossey imperiyanı asker ministri A.I. CHernıshovha G.A. Emanuel' 1828 djılda 30-chu oktyabr'de Qarachaynı horlağanını üsünden raport djazğandı. Anda aytılğanı bılaydı: "Sizni DJarıqlığığızğa ahshı hapar bildirirge ashığama. SHimal Kavkaznı fermopillerin bizni askerleribiz horlağandıla emda Miñi taunu tiyresinde Rosseyge qadjau süelgen halqlanı tuturuğu Qarachay bla ara ayırılğandı. Qarachaylıla bla urush, bıyıl oktyabr'ni 20-sında erttenlikde sağat 7-de bashlanıp, iñirlikde sağat 7-de boshalğandı em ahır biyikle alınñandıla, meni bashchılığım bla, Allahnı ahshılığından, ala bla birge bizni orus askerge alacha biyik daradja kelgendi, horlam aña teyri djarığın djañı nür bla iygendi". Andan arı ol raportnu ahırında bılay djazıladı: "22-chi oktyabr'de Qarachaynı bashchısı Vali Islam Qırımshauhal ulu belgili tuqumlanı kelechileri bla maña kelgendi emda orus patchahha keslerini kertichi bolluqlarına ant etgendile, anı bla birge tört belgili tuqumdan amanatla bergendile. Bu ullu qıral mağanalı ishle boshalğanlay, Kavkaz oblast'nı qorquusuzluğu bla, tınchlığı bla baylamlı, askerle 24-chü oktyabr'de artha atlanadıla. Alanı birgelerine men 29-chu oktyabr'de Stavropol'ğa tiyisheme. Urushha qatıshhan askerleni sanlarını, ala qalay sermeshgenlerini emda bashha bolğan zatlanı üslerinden artdaraq tıñılı hapar aytırığımı ullu sıyğa sanayma".
Ara shaharda chıqğan "Severnaya pchela" degen gazet ol keziulede Qarachaynı Rosseyge qoshulğanı bla baylamlı bılay djazğandı al betinde: "Bu alamat horlam igi ıshanıu beredi biteu Kavkaznı mından arı tınchayırığına... Qarachaylılanı tögereklerinde djashağan emda alanı horlanmazlıq sunñan halqla endi mından arısında sağısh eterle, alağa da bıllay kün kelligine arsar bolmazla".
Qarachaylıla bergen sözlerine ie bolğandıla. SHamilni belgili kelechileri Sefer-bey Zana bla Süleyman-Efendi ne bek küreshgen esele da, Qarachaynı, kesleri djanlı etip, Rosseyge qadjau süeltirge biteu salğan qıyınları ullu mağana tutmağandı. Müridizmni bayrağı bla kelgen Muhammed-Aminni oquna kelmegendi qolundan alanı antlarından taydırırğa. Qarachaylılanı aslamı anı djanlı bolmağandıla. Anı sebepli bolur edi belgili orus alim V.M.Sısoevni bılay aythanı: "Orus patchahha bir kere ant etip, qarachaylıla ol antha kertichi bolğanlay qaladıla... Ol kertichilik üchündü Qarachaynı bügünñü chekleri bla djerleri alağa sauğa etilgeni da...". Qarachaylıla djañı djerlege köchürülmey, eski djurtlarında qalğanları da ma anı bla baylamlıdı.
1829 djılda oquna taulanı, artığıraqda Miñi taunu, tintirge ekspediciya quraladı. Alimleden sora da, ol ekspediciyağa qarachaylıladan djol ustala da qoshulğandıla. Adam ulu djaratılğanlı ma ol djıl minñendi adam Kavkaznı chardağına, Miñi taunu töppesine. Ma andan sora bashlanñandıla Qarachaynı djerinde tintiu ishle, djolla, qalala ishlegen da.
Rossey bla birge
XIX ömürnü ekinchi djarımında Qarachaynı tarıhı bashha djoruqlağa boysunadı. Kavkaz urush da boshaladı, bashha djañı auushla achıladıla. Demeñili Rosseyni qadarı bla Qarachay bütün baylanadı, anı qoy, ol anı bla bir etedi kesini qadarın. Birinchi oquu mekyamla da ishlenedile, oquğan, qara tarta bilgen adamla da chığa bashlaydıla. Qarachaylılanı aynıu djolları orus emda kavkaz halqla bla birlikde barğandıla - urushlanı, revolüciyalanı da otlarına birge kire, bir birge bolusha, birge chığa da kelgendile.
Qarachay halqnı bay fol'kloru, kölden chığarmachılığı köp türlü djashau bolumlanı, ertte ozup ketgen ishleni, djalanda kesini djashauundan uğay, qonshuda djashağan halqlanı tarıhlarından oquna saqlap, bügünñü künñe deri djetdirgendile. "Ullu Hodjnu", "Aznaurnu" djırların alıp qoysaq oquna, qallay bir kertilik keledi aladan cherkeslileni, noğaylılanı, qabartılılanı, abazehleni djashaularından. Maña ishim bla baylamlı köp djerlede bolurğa tüshedi, köp adamlağa tüberge. Esimden ketmeydi belgili cherkes alim I. Kalmıkov bla Dağıstannı, Qarachay-CHerkesni da sıylı alimi SH. Sekalievni qarachay halqğa ıspasları, djürek ırazılıqları. Alanı keslerinde ertte unutulğan, eslerinde qalmağan shartlağa, kir qondurmay, saqlayalğanı üchün. Ol a Qarachaynı keñ da, saq da djüregini, oğurlu esini cheksizligin, terenligin dağıda bir kere chertedi.
Ma bu tuqum zatladıla halqnı mağanasın chığarğan, anı biyik etgen. Ol djırlada "adamlıq", "achıu", "halal" degen sözle djoqdula, alay ala, alağa siñip, alada erip, adamlıq bla, halallıq bla, djandauurluq bla birge atlanadıla ömürlükge. Anı sebepli qalay igi añılashınadı belgili orus poet Nikolay Aseevni bılay djazğanı: "Qarachaylılanı ich namısları biyikdi, oümlu sabırlıq qaynaydı alada. Ala alamat, bek qatı da adamladıla: tau djaylıqlada sürüulerin burundan küte kelgen, köre da, süze da, teñleshdire da, em bashı ua, bağalay da bilgen".
Qarachaylıla em ish köllü halqladan biridi. Ömürden beri ala malchılıq bla küreshe keledile, djetishimleri bla keslerini atların biteu Rossey imperiyağa aytdırğandıla. XIX ömürnü ahırında, HH ömürnü bashında, söz üchün, bıllay tarıh shartla bardıla: har bir qarachaylığa adam bashından eki at, beshden artıq tuuar mal, otuzdan atlap echki bla qoy djete edile. Bu körümdüle biteu Rosseyde oquna bek biyikge sanalğandıla. Har bir er kishi bashından a 121 mal djetip bolğandı. Allay bir mal adam bashından bir djerde da bolmağandı bir Malqardan bashha.
Qarachay at, qarachay qoy, qarachay ayran biteu duniyağa da belgilidile, kefir a (gıpı ayran) Rossey imperiyanı halqlarına Qarachaynı sauğasıdı. Belgili alim D'yachkov-Tarasov 1908 djılda, djashırıp küreshmegenley, achıq aythandı, kefirni gıpıları qarachaylıladan alınñandıla dep, emda kefir bla baylamlı alada bügün da köp tauruhla djürügenin enchi chertgen edi.
Atlanı em chıdamlı bolğanları üchün Rossey imperiyanı alchı atlı askerleri, qazaq polkla, qarachaylıladan alıp bolğandıla. Anı üsünden 1913 djılda belgili alim emda veterinar A.A. Atamanskih bılay sağınadı: "Ol djanı bla Qarachay bek ullu mağananı tutadı, asker atla bla Qoban em Terk qazaq polklanı djalchıta. Har djıl sayın 10 miñ at satılıp alınadı andan".
1998-1999 djıllada djalanda qarachay atla kötürülgen edile Miñi taunu bashına. Ol a alanı qallay chıdamlı bolğanların körgüztedi.
Brest qaladan Pragağa deri
Gitche hapar bla bek qıyın boladı halqnı adetin, sıfatın, halin, tarıhın, etnografiyasın körgüztüp qoyarğa. Alay, halqda aytılğanlay, teñizni tatıuun bilir üchün, anı tolusunlay icherge kerek tüyüldü. Bolsada Ullu Ata djurt urushda bolğan ishlege qaytmay bolalmayma.
Ullu Ata djurt urushnu al aylarında qızıl askerge 15.600 qarachaylı djash ketgendi. Bashhacha aytsaq, har beshinchi qarachaylı. Aladan toğuz miñ adam qaytmağandıla, sermeshlede djoülğandıla. Añılashınırcha aythanda - halqnı har segizinchi adamı... Qarachaylıla, Brest qalada barğan sermeshleden bashlap, ahır, CHehiyanı ara shaharı Pragada urushlağa deri qatısha kelgendile.
Boğatırlanı Harun, Dekkushlanı Magomet, Temrezlanı Ramazan urushnu keziuünde brigadalanı komandirleri bolup turğandıla. Bashha türlü aythanda, general qulluqlada bolğandıla. Qarachaylı askerchile em girtchi, em djigit komandirle bolup turğandıla partizan otryadlada. Aythılıq belorus partizan polknu bashchısı Qasaylanı Osman edi. Nemisli general Ermansdorf bılay djazğan edi anı üsünden: "Kavkazlı Osman bek hıylachıdı, bek ustadı urush djanı bla". Partizan otryadlanı komandirleri bolup urush etgenleni aralarında Hayırqızlanı Kichibatır, Karaketlanı Djünüs, Barhozlanı Asker, Kipkelanı Qurman (barı da Belorussiyada urush etgendile), Özdenlanı Dügerbiy (Ukrainada), CHochulanı Harun (Sloveniyada) dağıda bashhala bolğandıla.
Sovet Soüznu DJigiti degen sıylı atha 25 qarachaylı körgüztülgendi. Aladan djalanda onbirine berilgendi ol sıylı at. Anı sıltauu Qarachaynı köchürülgeni bla baylamlı edi. DJigitge körgüztülgenleni aslamısı ol sıylı atnı almay qalğandıla. Söz üchün, Badahlanı Asker, Barhozlanı Asker, Batchalanı Ismayıl, Dekkushlanı Magomet, Gaddjalanı Muradin, Qanamatlanı Adju emda bashhala. Besh-altı orden bla sauğalanñan qarachaylılanı sanı az tüyüldü.
Bıllay körümdüle al-ğınñı Sovet Soüznu tiyresinde djashağan bir dep bir milletde da djoqdula. Anı üchün a ökümetni ıspası - qarachaynı ullusun, gitchesin da Orta Aziyağa bla Qazahstanña köchürgendile, 1943 djılda noyabr'ni ekisinde qısh suuuqla kele tebiregenlerinde. Halqnı ekiden biri qırılğanına seyir etercha tüyüldü. Ölgenle ua - sabiyle, qartla, tishirıula...
Qarachaynı saqlanñanı djalanda anı ish köllülügü bla, girtchiligi bla baylamlıdı. DJashauunda bolğan shartla anı djauları etgen tilleden ese, anı djauları aythan ötürük sözleden ese bashha türlü hapar aytadıla. Ol ötürükle ish etilip quralğandıla. Esimden bir zamanda da keterik tüyüldü, Qabartı-Malqarnı gosteleradiosunu "Ömürleni tereninden" degen keziulü beriuüne Rosseyni sıylı alimi Habichlanı Magomet bla tarıhchı professor Laypanlanı Qaziyni chaqırğanım. Perestroykanı qaynağan zamanında ala SHimal Kavkaznı djer kartasın alıp kelgen edile. Ol karta Ullu Ata djurt urush bashlanñınchı djarashdırılğan edi Leniñrad shaharda, basmalanñan a 1942 djılda Qazan shaharda etilgen edi. Bizni barıbıznı da seyirge-tamashağa qaldırğan bir zat edi: Qarachay avtonom oblast'nı arası Mikoyan shaharnı atı Kluhorige türlenip, Qarachaynı djeri ua Gruziya SSR-ğa qoshulup tura edile. Andan sora neda ayt da tur.
Igini bağasın chığara biliu
Uzaq 1915 djılda, Birinchi duniya urush qıstau barğan zamanda, "Priroda" degen atı bla ara jurnalda, bu ariu djerleni kiyik adamlarından tazalap, mında Rossey imperiyanı baylarına, biylerine soluu üyle, sanatoriyle ishlerge tiyishlisini üsünden oümlay edile bir qauumla. Ol qauumla alay murat etgen keziulede ua Qarachaynı djashları orus askerlede frontlada sermeship bolğandıla. Duniyağa aytılğan "Kiyik Kavkaz diviziyada" enchi tatar polk bar edi. Anda qulluq etgenleni barısı da qarachay elleden edile. Alanı aralarında Georgiyni djorunu tolu kavalerleri Bayramuqlanı DJattay, Özdenlanı Dauut, Botashlanı Ahaz, Botashlanı Sosran. Ahshı qulluq etip, Qrımshamhanlanı Mırzaqulcha, general chınnı alğanla da bolğandıla.
Generalnı sağınñanıbız bla Nikolay Petrusevichni esgermey ketalmayma. Ol, 1860 djıldan bashlap, 1880 djılğa deri Qarachaynı asker administratoru bolup turğandı. Qarachaylıla aña, tüz fayğambarnı allına kelgencha, alay kelip bolğandıla. Qarachay tilge üyrense, adetlerin, törelerin bilse, halleri bla kelishse, sora adamlağacha qarasa, andan bashha ne kerekdi. 1880 djılda Kavkazdan uzaqda. Turkestanda. Nikolay Petrusevichni öltürgenlerinde, qarachaylıla, ahcha djıyıp, qazaqla bla birge arı barıp, anı ölügün keltirip, Qarachayda asıraydıla. Ol adamğa mında bügün da ullu namıs, ullu hurmet etgenley keledile. Ma ol aytıp bolğandı, Qarachaynı baylığı, anı djerini ariuluğu mından arı da köp djıllanı djasıu anaları bolğanlay turluqların anı halqına...
"Kavkazlıla oğurlu adamladıla"
XIX ömürde SHimal Kavkaznı halqlarını kelechileri Osman imperiyanı djerlerine köchüp tebireydile. Ol köchgünchülük tarıhda muhadjirlikcha belgilidi. Bir-bir halqla ua, bir adamları da qalmay, köchüp ketgendile. Bu ish ullu imperiyalanı sayasatları bolğanına kimni da bir ishegi djoqdu. Anı üsünden alimle köp djerde, köp türlü oümla da aytadıla, men ala bla sizni, bashığıznı aurutup, zamanığıznı almayma. Belgilidi ol qıyınlıq, ol muhadjirlik qarachaylılanı bir djanında qoüp ketmegeni.
Bügünlükde qarachaylıla duniyanı köp türlü qırallarında djashaydıla. Barısından da köb a ala Türkdedile. Qarachaylılanı kul'tura araları eki djurnal chığaradı "Birikgen Kavkaz" - türk tilde, "Qart-djurt" - qarachay tilde. Muhadjirleni tuuduqları busağatda 14 el bolup djashaydıla anda. Art keziude ua köp üyürle ullu shaharlağa köchedile, ala alada da millet-kul'tura arala quraydıla, tilni, adetni, millet sezimni saqlarğa küreshedile.
Muhadjirlege, keslerini öz, ariu tabiyğatı bolğan djerlerinden ayırılıp, teñiz tiyrelede djashau eterge tüshgendi. Qırılğan da köp etip, amannı kebinden, qıynalıp tirnekley edile ala. Ma ol zamanlada köchgünchüleni bir qauumu soltanña, bolushluq tiley, keledile, Anatoliyanı ich djerlerinde bılanı djasharğa qoyarcha. Anda aytadı anı Biyikligi biteu osmanlanı padchahı soltan Abdul-Halit: "Kavkazdan kelgenle - meni qarındashlarımdıla. Ala qalayda süysele, alayda djasharğa erkindile. Ala izlegen - meni buyruğumdu". Ol tübeshiuden sora Kavkazdan kelgen muhadjirle, qayda djürekleri ırazı ese da, anda djasharğa erkin edile.
Bek bay qarachay elleden biri Bashhüyüknü quralğan tarıhı bılaydı. Beri kelgenlege üyle ishlene turğunchu, alağa Kon'yanı gubernatoru qonaqbaylıq etip turğandı. Ol keziude bashhüyükchüle Kon'ya shaharda djashağandıla. Qarachaylıla djañı üylerine köchgenlerinde, elge "Ümran Hamidie" dep atağandıla. Anı tau tilge köchürsek "Hamidni sauğası" degen mağananı tutadı. Hamit soltannı 1918 djılda Türkde padchahlıq taydırılğandan sora, elni atı Bashhüyük boladı. Bügünlükde 35-40 kilometrge deri baradıla bashhüyükchüleni sabanları. Har bir üyürnü da arbazında traktorla, kombaynla, djük tashığan mashinala bardıla. Qıralnı saparishi (zakazı) bla bıla buday bla arpa ösdüredile.
1919 djılda qarachaylılanı aslamı Kemal'-pasha (Atatürk) bashchılıq etgen revolüciya (ınqılap) djanlı süeledile. Qarachaydan chıqğan muhadjirleni allarında bolğan Atatürknü antlı teñi Bozqurt edi. Türk revolüciyanı bash horlamlarından biri türk millet bla anı tili quralğanı bolğandı. Türkde djashağan qartlanı bügün da eslerindedi ol zamanlada alimleni qarachay ellege basınıp keliuchüleri emda har söznü, har aytıunu mağanasın sorğanları, djazıp alğanları. Alimle Atatürknü: "Qarachay halqnı tabığız, aladıla bizni erttegili da, taza da tilibizde söleshgenle", - degenin, enchi chertip, qatlap-qatlap ayta edile. Anı üsünden siriyachı muhadjirleni tuuduqları da aythandıla Qarachay-CHerkesni "Leninni bayrağı" oblast' gazetinde. Kemal' Atatürk türk tilni tısh sözleden tazalağan kampaniyasını allında, alimleni chaqırıp: "Barığız, qarachay ellede turuğuz da, alanı em ariu sözlerin alığız", - degendi. Qarachay tilni baylığın, burunñulu bolğanın ullu orus alimle da chertip ayta kelgendile.
XIX ömürnü ahırında Franciyada chıqğan "Musul'manin" degen jurnalnı kitaplarından birinde bılay djazıladı: "Taululanı taza ilmu bilimleri djoq ese da, djash tölünü üyretiu amalları, djolları birda bolmağancha biyikdedile, bu duniya mağanası bolğan soruuğa kul'turası bla aythılıq Evropa endi-endi djuuuqlasha keledi..."
Aq djabıuda qara tamğa
Arbazıbızğa demokratiya ertte kelgenlikge, qarachaylılağa kir djağarğa, chimdirge küreshgen qılıqla tohtağanña ushamaydıla. Ol anı djartı reabilitaciyasını hatasımıdı? Allahdı bilgen. 1970 djılda Sabiyleni qoruulaunu kününde Töben Teberdide urushnu keziuünde ajımlı ölgen sabiylege sın tash salınadı. Ol sabiyleni nemeclile bla bılaylada djashağanla öltürgendile, dep, aytılıp turğandı. Bılaylada djashağanla ua kimledile? Qarachaylıla Duniyanı djer-djerlerinden kelgenle, bu sın tashnı qatında tohtap, alağa duua tutdurup, nemeclile bla mında djashağan qarachaylılanı murdarlıqlarını, alanı adamsızlıqlarını üslerinden köp haparla eshitip turğandıla.
Bılayda 1988 djılda belgili leniñradchı poet Üriy Loginov Qarachay-CHerkes oblast'nı birinchi sekretarına djazğan qağıtından bir üzükchüknü keltirmey bolmayma: "Maña alay qıyındı sabiy künlerimde mında körgen achıuumu esgergen. Alay andan da qıyın a bu oğurlu, kishilikleri bolğan adamlanı betlerine qarağandı. Kim ese da, bolmağan zatlanı qurashdırıp, aman betli eterge küreshedi bılanı, millet sezimlerin ayaq tüp eterge. Bu sın tashnı salınñanı bedishlikdi, bu zatnı, ish etilip, niet (ideologiya) diversiya bolğanña sanayma". 1990 djılda ua KPSS-ni AK-sını bash gazeti "Pravda" bılay djeñdire edi: "Ala ötürük haparla bolğandıla (oruscha aythanda "utka") bizni usta chekistleribiz djarashdırğan... KGB-nı bla Stavropol' kraynı, QCHAO-nu prokuraturalarını organları Töben Teberdide sabiyleni qırılğanları qurashdırılğan ish bolğanın tohtashdırğandıla", - dep. Onbir djılnı ua qallay ötürük aytılıp turğandı... Aq djabıuda qara tamğa bütün bek eslenmeymidi?!.
Men Qarachaynı haparladan bilmeyme, namısnı, sıynı, kishilikni, taularından ese biyik tergegen, biyik salğan Qarachaynı. Anı qonaqbaylığı biteu Kavkazğa aytıladı. Alanlanı bashchısı Bolat djalanda kesini qonağın - Altın ordanı emiri Uturkunu Temirlanña bermegeni üchün gunch bolup, tonalğandıla alanla. Temirlannı: "Sende buğunup turğan Uturkunu djiber maña, alaysız aslanladan quralğan, horlanıunu bilmegen askerle bla kellikme", - dep djazğan qağıtına Bolat bılay djuuap qaytaradı:
- Meni oülmazlıq qalalarım bardıla, urush kereklerim da djetishedile. Uturku meni qonağımdı. DJanım ichimde bolğan qadarda, men anı saña bermem. Oñum, küchüm tarqayğınchı anı töppesinden tügü da tüshmez. Ma ol hal, ma ol öt bügünda Qarachayda djashaydı. Ishanñılılıq bla, kertichilik bla ayırmalıdıla qarachaylıla.
Türknü djayau askerlerini bashchısı SHaqman Akay bla SSSR-ni djayau askerlerini bashchısı Semenlanı Vladimir bir keziude qulluq etgendile. Biri NATO-da, bashhası ua Varshavskiy Dogovorda. Ekisi da bir milletni adamları. Bıllay shartla dağıda bardıla. Bıla ullu Ata djurtha qulluq etiunü ülgüleridile. KPSS-ni AK-sını sekretarı Qarachaynı sürgenden boshamağan Suslov ertte ölgenlikge, anı ishin djashırtın bardırğanla bügün da tabıladıla. Quuandırğan bir zatdı djalanda: qarachaylılağa kir djaqğan, alanı aman betli körgüztgen, qıral politika bolmay, qayda ötgen-sötgenleni enchi qara ishchikleridile.
DJañı köz qaram bla
Qarachaylıla, bizni barıbızcha, djañı qıralda, djañırğan Rossey Federaciyada djashaydıla. Bügünlükde Qarachaynı tauları bla qıralıbıznı igi kesek, uzun chegi ötedi. Qarachaylılanı qıralğa qulluq eterge süygen küchlerini ua djoqdula ne qıyırı, ne chegi. 1926 djılda uchkulanchılağa vrach-okulist, professor S.V. Ochapovskiy djazğan qağıt "Gorskaya jizn'" gazetde basmalanñandı. Anda bılay aytılğan djeri bardı: "Qarachaydan keterimi allında, andan ayırıla turup, bir Allahdı bilgen qallay birge deri bash ururğa süeme aña. Djalanda mında, Miñi taunu eteklerinde, sezgenme men qarachay halqnı djürek halallığını biyikligin...".
Kavkazğa bügün djañı köz qaram bla qararğa, anı halqlarını djarsıularına djañı chığıshla kerek bolğanına kim da tüshünedi. Bek bashı ua, taulu qartlacha, artıq söz aytmay, bir birge tıñılarğa. Bir birni bölmey, tıñılay bilsek, mında - Kavkazda - eshitillikdi ull.


text:
WQK baylanıs jelileri men Internetke qol jetkizudi toqtatuğa qatıstı tüsinik berdi, - dep habarlaydı Tengrinews.kz tilşisi vedomstvonıñ baspasöz qızme..
Jaqında Oñtüstik Koreya universitetiniñ mamandarı arnayı zertteu jwmısın jürgizgen. Zertteu nätijesi boyınşa, belgili bir elde tuılğan, 1 jasqa tolmay..
Turizm – qazirgi kezde üşinşi orındağı tabıs közi. Ol üşin är el ärtürli täsildermen eline turister şaqıradı. Aytalıq, Eyfel' mwnarası körgen jandı Fr..
QR Aqparat jäne kommunikaciya ministri Däuren Abaev pikir qaldıruşılardıñ aldın alu jäne blogerlerdi tirkeu turalı normalardıñ Zañ jobasınan alıp tast..
«Ital'yalıq resmi qwtqaruşılar tobınıñ mälimdeuinşe, särsenbi küngi jer silkinisiniñ saldarınan qar köşkini boldı. Oqiğa orın alğan audandağı meymanha..


text:
Yanvarniñ 9-ında Abhazistanda yañı saylavlarnı talap etken kütleviy narazılıqlar başlandı. Bir qaç yüz miting iştirakçileri Suhuminiñ merkezinde toplandı, Abhazistan prezidenti memuriyeti binasınıñ qapısını bozıp açtı ve müessiseni ücüm etti, haber ete "Nasoyaşçeye vremâ".
Abhazistan İçki işler naziriniñ birinci muavini Beslan Bagateliya, küç organları narazılıq iştirakçilerini binadan çıqarıp olğanını TASS agentligine haber etti.
"Binağa sürip kirgenlerni quvıp çıqardılar", - dedi o.
Amma biraz keççe narazılıqnı köstergen adamlar kene ücümni başlap, birinci qattaki pencerelerden bina içine kirmege tırıştı. Bir qaç adam kirip oldı, amma qaravullar olarnı tuttı.
Abhazistan Mudafaa naziri Mirab Kişmariya, şimdilik küç organları buña qoşulmağanını "İnterfaks"qa haber etti.
"Abhazistan ordusı öz halqına qarşı çıqmaz", - dedi Kişmariya.
Abhazistan, Gürcistannıñ separatist bölgesi, 1993 senesinde Gürcistan ile cenkten soñ mustaqillikni ilân etti. Rusiye Abhazistandaki separatist keylerge daima qol tuta edi, 2008 senesinde ise beş künlik Gürcistan-Rusiye cenkinden soñ, Abhazistannıñ mustaqilligini tanıdı. Gürcistan, Abhazistan ve Cenübiy Osetiyanıñ topraqlarını Rusiye tarafından işğal etilgen, dep saya ve Rusiyeni topraq bütünliginiñ bozmasında qabaatlay.


text:
Rusiyege tabi olğan Qırım Variyet ve topraq munasebetleri naziriniñ sabıq muavini Nikita Garanin artıq yarımadadaki Yol hızmetleriniñ yolbaşçısı olğan. Bunı oktâbrniñ 18-nde «Krıminform» saytı bildire.
Qırım Yol hızmetleriniñ veb-saytında Nikita Garanin teşkilât reisi olaraq qayd etilgen, albu ki müessisedeki haberler bölüginde onıñ tayinlenüvine dair haber yerleştirilmegen.
İstilâ etilgen Qırımnıñ Variyet ve topraq munasebetleri naziriniñ muavini Nikita Garanin 2017 senesi avgustnıñ 18-nde Rusiyege tabi olğan Qırım yolbaşçısınıñ fermanınen işinden boşatılğan edi. Vesiqada boşatuvnıñ sebebi olaraq «taraflarnıñ añlaşması»qayd etilgen.
Garanin 1984 senesi Moskvada doğğan edi. Moskva akimiyetiniñ yanındaki Moskva saibkârlıq akademiyasında tasil alğan. 2015-2016 seneleri devamında Kremlge tabi olğan Qırım Naqliyat nazirliginde avtomobil yollarınıñ inkişafı saasında regional siyaset idaresiniñ yolbaşçısı olğan edi. 2016 senesi iyün ayından başlap Qırım Variyet ve topraq munasebetleri naziriniñ muavini vazifesinde çalışqan.
2017 senesi avgust ayında Qırımda «Qırım Yol hızmetleri» devlet şirketiniñ reisi Aleksey Safronovğa qarşı cinaiy dava açılğan edi. O, işke qabul etilgeni vaqıtta sahte vesiqa qullanğanında qabaatlandı.


text:
Rostov-na-Donu (Rusiye) Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Remzi Bekirov, Riza İzetov, Farhod Bazarov, Raim Ayvazov ve Şaban Umerovnıñ apiste qaluv müddetini üç ayğa, 2021 senesi sentâbrniñ 16-na qadar uzattı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa haber etti.
Qayd etilgenine köre, prokuror sebepler aynı qalğanı içün apiste qaluv müddetini uzatmağa rica etken, advokatlar ise azatlıqtan marum etüvnen bağlı olmağan sıñırlav tedbirini belgilemege rica etken edi.
«Prokuror uzatuv sebebini aytmadı. Daa evel seslendirilgen sebepler yoq. Dava malümatları toplandı, bir çoq şaat sorğuğa çekildi. Prokurornıñ muracaatta esaslanğan delillerini eşitmedim. Sebepsiz muracaatqa itiraz bildirmek pek qıyın», – dep ayttı birleşmege Edem Semedlâyev.
İmayeci Sergey Legostov ilk tahqiqatta olğan bütün telükeler yoq oldı, dep tüşüne. Onıñ fikirince, müvekkili Bazarovnıñ qaçmaq içün sebebi yoq, em de çoqusı endi sorğuğa çekilgen gizli şaatlarğa basqı yapmaq içün da sebepleri yoq. Deliller mahkemede, şunıñ içün olarnı yoq etmege endi imkân da yoq.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi.
2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Urlanğan qızlardan 7ese qaçtı
Alar qorallı keşelär belän urmanda barğanda qaça
Nigeriyaneñ Zamfara vilayätendä kiçä oyıştırılğan höcümdä urlanğan 317 qız baladan 7eseneñ qaçıp, qotıluı belderelde.
Milli matbuğatta çıqqan xäbärlärdä uquçılarnıñ qorallı keşelär belän urmanda barğanda qaça aluı häm ğaiälälärenä qawışuı citkerelde.
Zamfara vilayät’ başlığı älege waqıyğadan soñ barlıq mäktäplärneñ yabıluın açıqladı.
“Xalıqnı tınıç bulırğa häm bu wazğıyät’ne säyäsi maqsatlarğa ireşü öçen qullanırğa teläwçelärneñ naçar niyätenä qarşı torırğa çaqıram. İnşallah kollektiv täwäkkällelegebez yärdämendä bez ciñep çığaçaqbız,” – dide ul.
Vilayät’ başlığı urlanğan uquçılarnıñ qotqarıluı öçen êşçänleklärneñ başlatıluın äytte.
Qorallı keşelär kiçä irtänge sägät’lärdä Zamfara vilayäendäge Jangebe töbägendä ber internatka höcüm oyıştırıp, 317 uquçı qız balanı urlağan ide.


text:
Nikita Nebatat bağçası bu yıl virtual olaraq numayış etilgen "Lâleler paradı"ndan çiçeklerni ekimlerge bağışladı. Güldestelerniñ birinci qısmını Yalta ekimlerine yolladılar, bildirdi nebatat bağçasınıñ matbuat hızmeti.
"Bu fikir televizorda ög cebedeki tıp hadimleriniñ daima yaşayış qorçalağanlarını körgenimiz içün peyda oldı. Olar sergimizge kelip olamağanı içün, serginiñ olarğa barmasını istedik. Bugün çiçeklerni kesip, ekimlerge yollaycaqmı, ellerimiz yaratqan dülberligimizniñ bir parçası olarnıñ yanında olsun", - dedi bağçanıñ müdiri Yuriy Plugatar.
OH дoбaBил, чTo HиkиTckий бoTaHичeckий caд ceйчac Ha kapaHTиHe, a B пpoцecce paбoTы зaдeйcTBoBaHы Toлbko Te coTpyдHиkи, koTopыe пoддepжиBaюT жизHeдeяTeлbHocTb caдa.
HaпoMHиM, чTo B KpыMy из-зa yrpoзы pacпpocTpaHeHия kopoHaBиpycHoй иHфekции пpoдлeH peжиM caMoизoляции дo 30 aпpeля.
Nikita nebatat bağçası 1812 senesinde cenübiy yalıdaki Nikita köyünde tesis etilgen edi. Onıñ territoriyasında türlü ösümliklerniñ yüzlerce çeşiti öse, kaktuslar oranjereyası ve küçük bir bambuk ormanı bulunalar. Bağçanıñ territoriyasında er yıl küz çiçeginiñ oyun aqşamı, lâleler, güller, susamlar, kün güzeli çiçekleri ve sarmaşıqlarnıñ sergileri ötkerile.


text:
Kiyevdeki İvan Gonçar müzeyinde mayıs 16-dan iyün 28-ge qadar «Zıncır: hatıra alqaları» sergisi keçirilecektir. Sergini «El-Çeber» cemaat teşkilâtı, «Müzey İvana Gonçara» milliy halq medeniyet merkezi ve Qırımtatar Milliy Meclisi teşkil eteler.
Qırımlı Rustem Skibin Qırım.Aqiqat saytına bergen malümatına köre, sergi 1944 senesi mayıs 18-de totalitar rejimi tarafından yapılğan qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarınıñ hatırası kününe bağışlana.
Sergide qırımtatar halqına qarşı yapılğan terrornı aks ettirgen vesiqalar, Ekinci cian cenkinde iştirak etken ve sürgünlikni başından keçirgen qırımtatarlarnıñ hatıraları, sürgünlik aqqında video levhaları numayış etilecek.
Bunıñnen beraber adamlarnı sürgün etken vaqıtta olğan oda kösterilecek. Leyha müellifleri olğan «El-Çeber» cemaat teşkilâtınıñ vekilleri deyler ki, odanıñ ayrı timsalleri halqnıñ facia müitini aks ettirmeli.
«Bizim belli bir sistemamız bar, oña köre zıncır – halqnı teşkil etken unsurlar. Beş unsur mevcut – tış alemge yanaşuv, maneviy, iç alemge yanaşuv, tibbiyet, til ve medeniyet. Bu unsurlardan birini alıp taşlasaq, halq ğayıp ola. Al-azırda unsurlarımız yoq ola, ve bizim vazifemiz – bu zıncırnı er bir usulnı qullanıp saqlap qalmaqtır», – dep qayd etti Skibin.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
İlhaq etilgen Qırımda qanunsız tutulğan ağır hasta Edem Bekirov arqasında ağırılar sebebinden turıp olamay. Bu aqta Facebook saifesinde onıñ qızı Eleonora Bekirova haber etti.
“Acele şekilde oña ağırı kesici ilâclar yolladıq. Amma bu da meseleni çezmey. Bu pek ağır bir vaziyet ve bu alda kimden yardım soramağa bilmeyim”, – dep yazdı Bekirova.
Bekirov ayaqqa turıp olamağanı sebebinden, advokat Aleksey Ladin onı ziyaret etip olamadı.
Rusiye tarafı bunı iç bir şekilde izaatlamadı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye quvetçileri tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa kete edi.
Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Satış / Həyət evi/Bağ evi, Baki, Zabrat, 138 000
Məlumat
Sahesinde 4 das kursulu 2 mertebeli 7 otaqli tam temirli 260 kv.m ev satilir.
Evin birinci mertebesinde 3 otaq , metbex, hamam sanuzel , 2ci mertebesinde ise
4 otaq , hamam sanuzel movcuddur. Evin qazi suyu isigi daimi kanalizasiya sistemi merkezidir.
Evin yaxinliginda 14 15 ferqli marsurtlar kecir. Evin yaxinliginda aptek mekteb baxca ve marketler movcuddur.Evin senedleri ve torpagin KUPCA-si (PAKET KUPCA)
Evin qiymeti: 138000 AZN
REAL alicilara endirim olunacaq!
Ev ipoteka yolu ilede satilir!!!
Bakida ucuz kiraye evler Bakida kiraye evler telebeler ucun kiraye evler qizlar ucun kiraye evler qaxda kiraye evler qebelede kiraye evler 9cu mikrorayonda kiraye evler Əhmədlidə satılan evlər Zabratda satılan evlər Xirdalanda ev alqi satqisi Gündəlik kirayə evlər Mastagada satilan evler Gencede satilan evler Ismayillida kiraye evler Hovsanda satilan evler Bakixanovda kiraye evler Bakixanovda satilan evler masazirda satilan evler bileceride kiraye evler kreditle satilan evler qebelede kiraye evler Sulutepe qesebesinde evlerin satisi Neftciler metrosuna yaxin satilan evler 8ci mikrorayonda kiraye evler montinde satilan evler Neftcilerde kiraye evler 5ci mikrorayonda evler Turkanda bag evi almaq Bakida ev almaq Evin qiymetini hesablamaq ucun kalkulyator
Elanın vaxtı bitmişdir


text:
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri işğal etilgen territoriyağa ukrain malınıñ kirsetilmesine imkân bermemek içün Qırım ile memuriy sıñırnıñ qamaçavını azırlay.
«Sentâbrniñ 20-nci künleri Qırım ile memuriy sıñırda olacaqmız», – dedi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında.
O, aktsiyanıñ başlanuv tarihı kelecek afta ilân etilecegini bildirdi.
Öz nevbetinde, qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilev matbuat konferentsiyasında aytqanı kibi, «ukrain malınıñ 80% Keriç boğazından Rusiyege yollanıla, çünki anda fiyatlar daa da paalı. İşğal etilgen territoriyalarda semetdeşlerimizni qıynağan aydutlarnı aşatmağa mümkün degil».
Bunıñ ile o şunu dey ki, bu areketler ukrain akimiyetiniñ siyasetine qarşı olmamalı.
Cemilevniñ aytqanı kibi, salı künü prezident Petro Poroşenko ile körüşüv olmalı, mında Qırım ile memuriy sıñırda aktsiya keçirilmesi muzakere etilecek.


text:
Tramp ükimeti AQŞ-ta ötken ğasırdıñ 70-80 jıldarı qoldanılğan köne zañ – «Bolat importın şekteu» erejeleriniñ qayta jañğırtqan bolatın. Tramp komandası bwl erejelerdiñ wlttıq qauipsizdik twrğısında tiimdi älde tiimsiz twstarına keñ auqımdı tekseru jwmıstarın bastap ketti. Bwl AQŞ sauda sayasatın kemeldendirip, wlttıq ekonomikanıñ jandanuına tıñ serpin beredi dep kütude.
AQŞ jergilikti uaqıtımen beysenbi küni söylegen sözinde Tramp : « Bolat import-eksportı AQŞ ekonomikası men wlttıq qauipsizdigi üşin asa mañızdı bolıp tabıladı. AQŞ bwl salada özge elderge äste täueldi bolmauı kerek», – dedi. Bwl erejeni qayta bekituge qol qoyu räsimine AQŞ Bolat önerkäsibiniñ beldi ökilderi qatıstırılğan bolatın.
Tramp ükimeti qaytalay atqarılğalı otırğan zañ ereje, bolat öndirisinen tartıp, importtıq bolat önimderiniñ şekteu şaraların öz işine qamtidı. Alayda 1995 jıldan bastap negizi qalanğan Düniejüzilik Sauda Wyımı AQŞ-tıñ bwl zañ-tüzimin qoldanıstan şığarıp tastağan bolatın. Şın mänisinde DSW-nıñ qwrıluınıñ maqsatı är eldegi osınday importtıq şekteu şaraların bwzu üşin bolatın. Tramp AQŞ prezidenttigine kelisimen sauda wyımdarınan bas tarta bastadı. Qazir Älemdik Sauda Wyımı qwrıludan bwrınğı AQŞ-tıñ wltşıl ekonomikasın qoldaytın zañdardı iske qosuda.
Aq üy ökilderiniñ aytuınşa, aldağı uaqıtta AQŞ ükimeti özge salalarda da osınday zañ erejelerdi qayta jandandıruı mümkin eken. Bolat önerkäsibi AQŞ ekonomikasınıñ mañızdı salası. Özgede metall qortu salaları bolsın AQŞ ükimeti köpten beri älemdik bäsekelesterine jol berip keldi. Aytalıq, bolat qortu, tüsti metall salasın qauırt arttırğan Qıtay, AQŞ-tıñ bolat importında basım salmaqtı wstap kelgen bolatın. Uaşingtonnıñ endigi jürgizgeli otırğan sayasatı Qıtay, Avstraliya qatarlı bolat eksportı damığan elderge auır soqqı bolatını belgili.
The Qazaq Times


text:
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya
112
I. YUSUPOVTÍŃ PROZALÍQ SHÍǴARMALARÍNDA FEYILLERDIŃ
LEKSIKA-SEMANTIKALÍQ ÓZGESHELIGI
Qaypanova Mexriban –
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı
qánigeligi 2-basqısh magistrantı
Ilimiy basshısı: S.Shınnazarova – filologiya ilimleriniń kandidatı, docent
Tildiń sózlik sostavındaǵı hárbir sózdiń leksika – semantikalıq ózgesheligi sol
sózdiń obyektivlik leksikalıq mánisi arqalı konkretlesedi. Máselen, atlıqlardıń
leksikalıq mánisi zat yamasa zatlıq mánidegi uǵımlardı, kelbetliktiń leksikası zattıń
túr-túsi, reńi, tulǵa, sapa t.b belgilerin, sanlıq zattıń muǵdarın, ráwish is-hárekettiń
isleniw ornın, waqtın t.b belgilerin, feyiller zatlardıń is-háreketin bildiredi. Demek,
tildıń leksikalıq birlikleri semantikalıq jaqtan bir-birinen ajıralıp turadı. Sózlerdiń bul
sıyaqlı leksika-semantikalıq ózgeshelikleri leksikalıq birliklerdi sóz shaqaplarına
klassifikaciyalawda tiykarǵı belgilerdiń biri retinde qaraladı.
Feyiller tiykarınan, ulıwma háreket bildiriwshi sóz shaqabı dep atalǵan menen,
onıń leksika-semantikalıq ottenkileri júdá keń.
I.Yusupovtıń prozalıq shıǵarmalarında feyiller birneshe leksika-semantikalıq
ózgesheliklerge iye bolǵan halda tómendegishe qollanılǵan.
1.
Qıymıl-qozǵalıs feyilleri
. Bul mánidegi feyiller keńisliktegi ulıwma
qozǵalıstı, qıymıl qozǵalıstıń bir orınnan ekinshi orınǵa ótiwin, bet alıs-baǵdarın
bildiretuǵın feyiller. Bunday leksika-semantikalıq ózgeshelikke iye bolǵan feyiller
I.Yusupovtıń prozalıq shıǵarmalarında keń qollanılǵan. Mısalı: Oqıwshı balalarımız
mektepten kelgennen keyin paxtaǵa kómek beredi, al sabaqqa keshte tayarlanadı. Bul
gáptegi “kómek beredi” feyili leksika-semantikalıq ózgesheligi jaǵınan keńisliktegi
ulıwma qıymıl-qozǵalıs feyilleri toparına kiredi. Bizge paxtanıń tárbiyasında
agronom qanday násiyat berse, bárin derlik isledik. Biraz diyqanlar háwli aldındaǵı
jartı diywal paxsaǵa “qonaqlastı da”, birazı shógirmelerin qaptallarına qoyısıp,
taqiyashań, olarǵa qarsı jerge otırıstı. Bunda isledik, qonaqlastı, otırıstı, qaptalına
qoyısıw feyilleri de joqarıdaǵı mısallar sıyaqlı leksika-semantikalıq ózgeshelikke iye
feyiller qatarına kiredi.
I.Yusupovtıń prozalıq shıǵarmalarında keńisliktegi qıymıl-qozǵalıstıń betalıs-
baǵıtın bildiretuǵın feyiller de júdá keń qollanılǵan. Diń aspanǵa
kóterilgen
qırǵıy
móldir hawa shegelep qoyǵanday bir orında tıpırshıp biraz turadı da, júwerilikke ózin
taslaydı
. Seydulla aǵa eshegin
jılıstırıp
, terimge qayta oralǵanda kún batıwǵa eki
arqan boyı qalǵan edi. Seydulla aǵa hayalı hám eki inisi menen otızınshı jıllarda-aq
kolxozǵa
kirgen
. Allaniyaz bay awıldaǵı egislik hám pishenlik jerdiń úshten biriniń
kóbisin iyelep jatırǵan qaraqalpaqtıń iri baylarınan bolıp, hátte úy-jayı bar diyqanlar
da onıń xızmetin qılıwdan
qashıp qutıla almaytuǵın edi
. Baydıń ózine mámleketlik
salıq hám paxta planı salınıp, Lar boyındaǵı kópten egin egilmey jatırǵan bozǵa
kóshirip jiberildi.
Bul kewilsiz kúnler ayran tamshılarınday bir-birine usas
dizilip
ótip atır edi.
Sonsha sózlerim
samalǵa ushtı.
Búgin siyasattan taǵı
sheginip atırsań
.
Túrkstannan kelgende bul gewishti jáńa tiktirip
kiyip shıqqan eken
. Biyshara ǵarrı-
aw, ayaǵın qalay kóterip
basıp baratır
, dep ráhimim kelip, artınan
qarap
kiyatırman
. Seydan aǵa hár ayaǵın kótergende oshaq ornıńday qar iline
kóteriledi
.
“Eltezer qaraǵannıń” diyqanları azanda burınǵa Allaniyaz baydıń háwlisine
jıynaldı
.
Globallashuv davrida tilshunoslik va adabiyotshunoslik taraqqiyoti hamda ta’lim texnologiyalari
113
Joqarıdaǵı berilgen gáplerdegi kóterilgen, taslaydı, jılıstırıp, kirgen, qasıp qutıla
almaytuǵın, kóshirip jiberildi, dizilip ótip atır edi, samalǵa ushtı, sheginip atırsań, kiyip
shıqqan eken, basıp baratır, qarap kiyatırman, jıynaldı feyilleri leksika-semantikalıq
jaqtan keńisliktegi qıymıl-qozǵalıstıń baǵıtın bildiretuǵın feyilleri sıpatında qollanılǵan
bolsa, al tómendegi mısallarda feyillerdegi qıymıl-hárekettiń belgili bir obyektke
qaratılǵanlıǵın biliwde boladı. Al, ǵarrı qırman jaydı óz zvenosınıń shetinen
salǵan
. Eki
ortada, joldıń boyında brigadanıń paxta qırmanı
jaylasqan
. Áne brigadanıń dańqlı
terimshisi Qatiyra tústen keyin
tergen
paxtasın qanarǵa sıymaǵanlıqtan qarıqtıń ishin
tazalap
jerge
tógip atır.
Úy ishi bizdi miymandoslıq penen
qarsı aldı
. Ol óziniń eki
inisi menen birge bıyıl on úsh yarım gektar paxta
egipti
. Al paxta eskennen keyin
“japıraqtan” jaqsılap
azıqlandırdıq
. Biz alǵan mineral tóginimizdi sıpıramızdaǵı
unımızday qásterlep
paydalandıq
, – deydi ol.
2.
Háreket-halat feyilleri
. Bul feyillerdiń mánisi háreket qozǵalıstı bildirmeydi.
Zatlardıń, hádiyselerdiń halatın, qanday halda ekenligin bildiredi. Bul qásiyetli hám
qúdiretli eki kúshti adam qanshelli joqarı hám úlken maqsetke xızmet qıldıra alsa, ol
sonshelli kórkemlikke bezeledi, sonshelli jasara aladı. Tek islemeytuǵın adam gedey
boladı. Seydan qos aydaǵanda baydıń gúnjaraǵa baqqan mine degen ógizleri de
sharshap júrdi
. Joqarıdaǵı gáplerdegi berilgen jasara aladı, gedey boladı, sharshap
júrdi feyilleri adam yaki janlı maqluqlardın halat processin bildiredi.
Zatlardıń ózgeriske ushıraw halatı mánisindegi feyiller
I.Yusupovtıń
prozalıq shıǵarmalarında jiyi ushırasadı. Mısalı: “Bes qonaqta” paxtanıń japıraǵın
suwıq shalǵan, endi olar búgin keshegiden, erteń kórseń búgingiden kóp bolıp
ashılmaqta
. Ǵarrı tut aǵashınıń qosarlanǵan qos gújimdey munarıtqan kórinisi gúzgi
gewgim ishinde
joq bolıp baratırǵanday
, ǵarrı tut aǵashı óziniń bir máháli
qulpırǵan jasıl
sawlatın joǵaltıp
, endi mine sawdıraǵan súyegi ǵana qalıp turǵan
sıyaqlı. Aǵash ta qartaysa óz kórkin
joǵaltadı
. Al háwlisi sonnan beri kooperativ
keńsesine hám skladına
aynalǵan edi
. Bundaǵı ashılmaqta, joq bolıp baratırǵanday,
sawlatın joǵaltıp, qalıp turǵan sıyaqlı, kórkin joǵaltadı, skladına aynalǵan edi feyilleri
leksika-semantikalıq jaqtan zatlardıń ózgeriske ushıraw mánisinde qollanılǵan.
3.
Seziw-oylaw feyilleri
. Feyildiń bul leksika-semantikalıq túrleri adamnıń
seziw orgonları kóz, qulaq, dene arqalı qabıllaw hám oylaw processlerine baylanıslı
is-háreketlerdi bildiredi. Bunday leksika-semantikalıq mánili feyiller I.Yusupovtıń
prozalıq shıǵarmalarında keń qollanılǵan.
Kóriwge baylanıslı feyiller
. Eń bolmasa aydıń ayaǵına deyin lámgershilik
bilmay turǵay-dá! – dep aspannıń ashıq kók jiyegine qaraydı. Ol jerde bayraǵı kóz
jetirim jerden jalınday lawlap kózge túsedi. Al geybirewleri jası qırqtan assa,
ǵarrılıqtı moyınlap, pechtiń quwısın gózley baslaydı. Úsen ishten maqtanǵısı kelmey,
seldirlew qońır saqalın sıypap, kózin jumdı. Qaraydı, kózge túsedi, gózley baslaydı,
kózin jumdı feyilleriniń leksika-semantikalıq mánisi kóriwge baylanıslı feyiller bolıp
tabıladı.
Esitiwge baylanıslı feyiller
. Mına jaqta studentlerdiń zawıqlı dawısı esitiledi…
Sırtta otırǵan diyqanlarmına hawayı kózli jigittiń taza qaraqalpaqsha sóylep, ásirese
tapqırlıq penen máseleni tikke qoyıp otırǵanına ırza bolısıp, esikke qulaǵın túrip,
qızıǵa tıńlastı. Qızdıń dawısı sırtqa anıq esitiledi. Esitiledi, qulaǵın túrip, qızıǵa
tıńlastı feyilleriniń leksika-semantikalıq jaqtan basqa feyillerden ózgeselenip turadı.
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya
114
Murın hám dene sezimine baylanıslı feyiller
.Seydannıń tap usı saparı shıdamı
jetpedi. Tap soǵan qasarısqanday, onıń zor gewdesi tózimli bolıp, ómir boyına baltırı
sızlap, bası awırıp kórgen joq. Qalniyaz úzliksiz
qaltırap
artına qarar edi.
Oylawǵa baylanıslı feyiller
. – Sen jora, sózdiń mánisine túsinip alıw ushın,
“jón aldı qarabaraq” shaba bermey sabır et. Ǵarrınıń ótkendegi turmısı jóninde kútá
az nárse bildik. …ómir haqqında qıyal súrdim. Hmm..dáw degen nárseniń ras bar
bolǵanı ǵoy dep oyladım. Iynindegi jıńǵıldan góre ayaǵındaǵı gewishleri sál kem eki
ese awırlaw ǵoy dep shamaladım. Oylawǵa baylanıslı feyiller túsinip alıw ushın,
qıyal súrdim, oyladım, shamaladı t.b. sıyaqlı bir neshe sózler arqalı bildirilgen.
4.
Sóylew feyilleri
. Men de onı qansha úgitledim! Gápti kelgende aytpay,
ólgende aytamız ba, men sizlerge Seydan aǵanıń sol ataqlı gewishi jóninde bir qızıq
aytıp bereyin. Ǵarrı keshte járdemshi jaslarǵa kúndegishe shın kewilden alǵıs aytıp,
jas balalarǵa tán shıyraqlıq penen eshegine ırǵıp mindi.
5.
Psixologiyalıq processlerge hám emociyaǵa baylanıslı feyiller
. Mıne
sonnan berli ǵana balalar onı uzaqtan turıp boqlaǵanı yamasa keseklegeni bolmasa,
ǵarrıǵa jaqınlasıwǵa qorqa basladı. Biyshara ǵarrı-aw, ayaǵın qalay kóterip basıp
baratır, dep ráhimim kelip artınan qarap kiyatırman. – Way, qoy endi Pańqıldaq,
ishegimiz úzildi. Kim buǵan quwanbasın. Biraq ol óz qáteligin túsingenlikten juwasıy
basladı.
6.
Eliklew feyilleri
. Bul topardaǵı feyiller semantikalıq jaqtan tábiyat
qubılúslarındaǵı kórinis hám seslerge, adamnıń yamasa basqa janlı hám jansız
zatlardıń sırtqı beyne hám seslerine eliklew mánisindegi is-háreket processlerin
bildiredi:
Tábiyattaǵı hár qıylı obyektlerdiń kórinisi hám seslerine baylanıslı feyiller:
Gúz dalalarǵa, miywe aǵashlarına óziniń altın sarı boyawın jaǵıp sırlap atır. Sol
sebepli jas jigit gezinde bir tiktirgen sherim etigin qısta pırım-pırım bolǵansha
paytabanıń látteleri hám kendir jip penen shandıp kiye berdi
. Sırlap atır, pırı-pırım
bolǵansha
t. b feyiller qollanılǵan.
Adam hám basqa da janlı maqluqlardıń sesine baylanıslı feyiller
. Gúz gá
shirege tolıp torlaǵan gúlabıday
shırt-shırt etedi,
gá paxta ǵozalarınıń merwert tisleri
arqalı gúmis kúlki menen kúledi, geyde taw eteginde iyirilgen aq bultqa usap
punktlerde qırman bolıp kóterilip jatadı. Bul gáptegi “shırt-sırt etedi” feyili leksika-
semantikalıq jaqtan eliklew feyili bolıp, tábiyattaǵı hár túrli obyektlerdiń sesine
eliklew ushın qollanılǵan feyil bolıp tabıladı.
Adamnıń yamasa basqa zatlardıń sırtqı beynesine baylanıslı feyiller. Ol
tańlanǵanınan bir maydanǵa deyin qaqqan qazıqtay
zińireyip
bir orında turıp qaldı.
7.
Biologiyalıq processlerge baylanıslı feyiller.
Bul mánidegi feyiller janlı hám
jansız zatlardıń ónip ósiw, kóbeyiw, jańa sapaǵa ótiw, ózgeriw, t.b processlerin
bildiredi. Bul boyawdan diyqan kózi “pisti!” degen quwanıshlı sózlerdi oqıydı.
Pısti
ósimliklerdiń biologiyalıq ózgerisine baylanıslı feyil. Eki zvenonıń aralıǵında,
brigada qırmanınıń artında munarlanǵan náhán ǵarrı tut aǵashı
ósedi.
Ol bir
tamırdan jup bolıp shıǵıp
, qosarlana
ósip ketken
etegi qalıń shóp..
Juwmaqlap aytqanda, feyiller hám onıń leksika –semantikalıq tábiyatı hár
tárepleme izertleniwi kerek.
Globallashuv davrida tilshunoslik va adabiyotshunoslik taraqqiyoti hamda ta’lim texnologiyalari
115
Ádebiyatlar
1.
ЮcyпoB И. «TyMapиc ҳәM бacқa дa пoэMaлap» (қocықлap ҳәM пoэMa). –
Hөkиc, 1974.
2. ЮcyпoB И. ӨMиp caғaH aшықпaH. – Hөkиc, 1999.
3. ЮcyпoB И. Ғappы TyTTaғы rүз. – Hөkиc, 1963.


text:
“Mana bu türkiy milletlerning ortaq tarix kitabi”
2015.03.29
Hörmetlik radi'o anglighuchilar bügünki tarix we bügün programmimizda türkiye qirshéhir axi - ewran uniwérsitéti oqutquchisi dotsént doktor kürshat zorlu ependining 14 - mart küni yénichagh gézitide ilan qilin'ghan “Mana bu turkiy milletlerning ortaq tarix kitabi” mawzuluq obzorini anglitimiz. U, obzorini mundaq bashlaydu:
Ötken hepte élan qilin'ghan obzorimda türk akadémiyesi teripidin teyyarlan'ghan ergeneqon wadisining resimlirini siler bilen ortaqlashqan idim. Bügünki maqalamda türk dunyasining ortaq tarixi toghrisidiki kitabni silerge tonutmaqchimen. Aldi bilen shuni démekchimenki, türk dunyasining birliki we kélecheki üchün ortaq tarixining yézilishi intayin muhim ehmiyetke ige. Bundaq bir kitabning yézilishi pütün türkiy milletlerning bir - birige bolghan selbiy köz qarashlirini yoq qilish we türkiy milletlerning bir - birige bolghan chüshenchisini chongqurlashturush üchün intayin muhim ehmiyetke ige. Türkiyelikler, qazaqlar, qirghizlar, özbekler, ezerbeyjanliqlar we bashqa pütün türkiy milletler otturisida ortaq tarix köz qarishini tiklesh türk birlikini emelge ashurush üchün paydiliq bolidu. Mana buning tunji qedimi hésablinidighan ortaq tarix kitabi we ortaq türk tarixi derslik kitabi yézish xizmitimu axirlishay dep qaldi. Türk dunyasi tunji qétim öz tarixini yazdi. Türk dunyasi ortaq tarixi yézish qarari 2012 - yili qirghizistanning bishkek shehride chaqirilghan türkiy jumhuriyetler aliy kéngishi yighinida maqullan'ghan idi. 2013 - Yili gebzede, 2014 - yili bodrumda chaqirilghan türkiy jumhuriyetler aliy kéngishi yighinlirida mezkur kitab heqqide qayta - qayta muzakire élip bérilip, kitabning qaysi dewirni öz ichige alidighanliqi békitildi. Bu kitabda türkiy milletlerning miladin kéyinki 15 - esirgiche bolghan ortaq tarixi bayan qilin'ghan. Meqset yash guruppirigha qarap oqughuchilargha bu mezgildiki tarix toghrisida melumat bérishtin ibaret.
Dr. Kürshat zorlu ependi obzorida türk dunyasi ortaq tarixini ögitishtiki meqset toghrisida toxtilip mundaq dep yazidu:
1 - Ortaq türk tarixidiki tarix atalghulirini ögitish we tereqqiy qildurush. 2 - Oqughuchilarning tarixiy weqelerni chüshinishi we ularni tehlil qilish qabiliyitini östürüsh. 3 - Türk dunyasigha zor töhpe qoshqan tarixiy shexislerni ögitish. 4 - Oqughuchilarning türkiy milletlerning kültüri we medeniy miraslirigha bolghan qiziqishini ashurush.
Mezkur kitabni tüzüsh xizmitide wezipe ötügen prof. Dr. Darxan hidirali néme üchün türkiy milletlerning ortaq tarixi 15 - esirgiche bolghan dewirni öz ichige alidu? dégen so'alimizgha, türkiy qowimlerning 15 - esirgiche bolghan tarixining türk tarixining altun dewri hésablinidighanliqini éytti.
Dr. Kürshat zorlu ependi yenichagh gézitide élan qilin'ghan “Mana bu türkiy milletlerning ortaq tarix kitabi” namliq obzorida kitabning munderijsi toghrisida melumat bérip mundaq dep yazidu:
Türkiy qowimlerning ortaq tarixi töwendiki mezmunlarni öz ichige alghan:
1 - Dunya tarixida türk tarixining orni, 2 - hun imperiyisi we uningdin kéyinki türk xanliqliri, 3 - türk xaqanliqliri, 4 - tunji türk islam döletliri: qaraxanilar we idil - bulghar döliti, 5 - ottura esir türk döletliri, 6 - türk - mongghol impéryeliri, 7 - tömürleng döliti, 8 - jenubiy we gherbiy asiya türk xandanliqliri, 9 - osmanli imperyesi, 10 - türk dunyasining meniwi we kültür mirasliri.
Dr. Kürshat zorlu ependi maqalisida türkiy milletlerning ortaq tarixi namliq kitabda türkiy tillar toghrisidimu melumat bérilgenlikini bayan qilip mundaq dep yazidu:
Türkiy tilliri altay tilliri a'ilisige mensup bolup, türkiy tillarni sherqiy yawropadin sibiriyegiche we xitayning gherbigiche bolghan keng zéminda 180 milyon kishi teripidin ana til süpitide, ikkinchi til süpitide ishlitiwatqan türkiy milletlerni qoshqan waqtimizda 250 milyon kishi teripidin qollinilmaqta. Dunyada edebiy tili we yéziqi bar 30 etrapida türkiy til mewjut. Eng köp kishi teripidin ishlitiliwatqan til türkiye türkchisidur. Türk dunyasining ortaq tarixi namliq kitabda türk tili ishlitiliwatqan yerler töwendikidek bérilgen:
1 - Ottura asya, 2 - sibirye, 3 - altaylar, 4 - sherqiy türkistan, 5 - idil - yayiq, 6 - kuzey qafqazye, 7 - qara déngizning shimali, 8 - anatolye, 9 - balqanlar.
Dr. Kürshat zorlu ependi obzorida türk dunyasi uqumi toghrisida melumat bérip mundaq dep yazidu:
Türk dunyasi tarixi insaniyet tarixining ayrilmas bir parchisidur. Bügünki künde bu chong a'ile ezerbeyjan, qazaqistan, qirghizistan, türkiye, türkmenistan, özbékistan we shimaliy sipurush türk jumhuriyeti qatarliq 7 musteqil dölet we sherqiy türkistan, bashqurtistan, chuwashistan, tataristan, qarachay - cherkez, qabardin - balqar, altay, xaqasya, tuwa, saxa, daghistan, gagawuz - yérige oxshash aptonom rayonlardin terkip tapmaqta. Bulardin sirt xitay, afghanistan, iran, iraq, suriye we balqanlardimu türkiy milletler mewjut. Türkiy jumhuriyetler we aptonom rayonlardiki xelqler peqet ortaq tarixtila emes, bashqa jehetlerdinmu ortaqliqlargha ige. Eger ularning medeniyet turmushi, örp we adetliri, edebiyati, folklori, milliy bayramliri, riwayet, dastan, mesel, letipe we qoshaqlirigha qaraydighan bolsaq bu ortaqliqlarni éniq körüwalalaymiz. Shunga mezkur ortaq tarix kitabida türkiy milletlerning ortaq dastanliri, meniwi qimmetliri, maddiy kültüri we milliy oyunlirighimu orun bérilgen.
Qirshéhir uniwérsitéti oqutquchisi dr. Kürshat zorlu ependi “Türkiy milletlerning ortaq tarix kitabi”ning qachandin tartip mekteplerde oqutilishqa bashlaydighanliqini bayan qilip mundaq dep yazidu:
Türkiy jumhuriyetler aliy kéngishining qararigha asaslan'ghanda, mezkur kitab pütün türkiy jumhuriyetlerde 8 - sinip oqughuchilirigha oqutilidiken. Bu kitab heptide bir sa'et yilda 34 sa'et oqutilidighan bolup, her qaysi türkiy jumhuriyetler öz dölet tilida neshir qilduridiken. Qachandin tartip oqutilidighanliqi bu yil qazaqistanning paytexti astanida chaqirilidighan türkiy jumhuriyetler aliy kéngishide qarar qilinidiken.


text:
Qırımnıñ «Nazirler şurası» Qırım cumhuriyetiniñ «Krımpoçta» poçta bağ müessisesini yoq etmege qarar aldı.
Böyle bir qarar salı künü, dekabr 9-da, Keriçte Qırım «ükümetiniñ» çıqış toplaşuvında qabul etildi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Bizde «Rusiye poçtası» müessisesi hızmet ete. Bizler bu vekâletni «Rusiye poçtasına» berdik, bu sebepten «Krımpoçta» işini toqtatmağa başlaymız», – dep ayttı Qırım «baş nazir muavini», malümat ve bağ «naziri» Dmitriy Polonskiy.
Qırımnıñ daa bir «baş nazir muavini» Yevgeniya Bavıkina qayd etti ki, müessiseniñ bir çoq yahşı binası bar, olarnı iş merkezleri olaraq qullanmaq mümkün.
«Al-azırda berilgen mal-mülk cedveli azırlandı. Bizler nazir Nikiforov (Rusiye bağ naziri – muarrir) añlaştık ki, yalıñız poçta hızmetlerini köstergen binalarnı berecekmiz», – dedi Polonskiy.
Onıñ aytqanına köre, «Krımpoçta» müessisesiniñ diger bina ve inşaatları cumhuriyet mal-mülkinde qala.
«Krımpoçta» müessisesi Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ aprel ayında meydanğa ketirilgen edi. Rusiye Federatsiyasınıñ baş naziri Dmitriy Medvedevniñ qararına binaen, «Krımpoçta» işbirlik añlaşması esasında «Rusiye poçtası» ile çalışmalı ve «Ukrpoçtağa» ait olğan 553 poçta bölügi ve 221 naqliyat vastasını qullanmalı.


text:
Bazarertesi künü, iyün 15-inde, Kyivde "Qırım - bu Ukraina" internet leyhasını taqdim ettiler, oña https://crimea-is-ukraine.org/ adresi boyunca keçemek mümkün.
"Bu leyha - Qırımnıñ qıta Ukrainanen sıqı bağını tasdıqlağan arhiv, müzey, ilmiy ve publitsistika, maarifçi ve haber malümatlarınıñ bütünukraina onlayn bankıdır",- haber ettiler Ukraina ükümetiniñ saytında.
Leyha çerçivesinde artıq 150-den ziyade maqale derc etildi, olarnıñ çoqusı - bu "Krımska svitlıtsâ" gazetasıdır. Saytnıñ toldurılmasında Ukrainanıñ 7 devlet arhivi iştirak ete edi.
Teşkilâtçılar, onıñ maqsadı - ukrain Qırımnıñ narrativini qurmaqta olğanını bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.