text:
Repressiya qwrbandarın qalay eske alamız?
Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın el bolıp eske alatın 31 mamır bizdiñ elimizdegi qasterli künder qatarına kirgeli, mine, jiırma jıl bolıp qaldı. Dälirek aytqanda, 31 mamır ayrıqşa märtebege şirek ğasırdan beri ie. Alğaş ret bwl kün elimiz memlekettik täuelsizdikke qol jetkizgen bette, 1992 jılı, aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni retinde belgilengen bolatın. Sodan soñ auqımı keñeytildi.
1997 jıldan bastap är mamırdıñ soñğı küninde 30-şı jıldarğı aşarşılıq pen repressiya qwrbandarın birge eske alıp kelemiz. Bwl oñ özgerister sovet ökimetiniñ tınısı tarılıp, qayta qwru sayasatın jariya etken şağınan bastau alğan bolatın. Qayta qwru sayasatı biz bilmeytin demokratiyanıñ habarşısı edi. Ol biz közimizdi aşqalı körgen totalitarlıq memlekette sana azattığına bastaytın revolyuciyalıq ahual ornatqan. Sondağı revolyuciyalıq ahualdı bileuşi partiya jasadı. Bileuşi partiyanıñ qajettilikti tüysingendik yaki mäjbürlik jetegimen, eriksiz de erikti küyde qolğa alğan aşıqtıq jäne jariyalılıq sayasatı jasadı. Aşıqtıq pen jariyalılıq – jaña sayasat kökke kötergen negizgi wrandar edi. Bwlar orasan zor elde wzaq jıldar boyı kommunistik bilik qalıptastırğan standart ölşemderine oğaş köringen, söytse de, sol şaqta bualdır añsar bop, köptiñ kökeyin tesken wrandar bolatın. Jasampaz wrandar edi. Sol wrandar ruhani şekteu qalıptı jağdayğa aynalğan sovettik imperiyada «altın kürekşe» ekpindey esip, erkin oydı twnşıqtırğan qasañ totalitarizmniñ siresken mwzın tez erite bastağan. Tegeuirindi jaña lep külli imperiya aumağında, äsirese, otar elderde ayrıqşa sezildi. Jer-jerde sananıñ oyanuı öris aldı.
Alayda keñes biliginiñ özi, sonşama jılılığı bar qayta qwru sayasatın jariyalağan keñestik ökimettiñ özi, şıntuaytında, proletariat diktaturası qalıptastırğan köne tärtiptiñ otarlarda özgerissiz saqtaluına müddeli bop şıqtı. Bizdiñ elde özindik oyı barlar köşege şıqqanda, sayasi reakciya qaharına mindi. Sol reakciya Seksen altınıñ Jeltoqsanında qazaq jastarınıñ demokratiyalıq qozğalısın qasköylikpen arandatıp, wlt azattığın köksegen sayasi köteriliske wlastırdı. Söytti de onı qanğa böktirip, bastı. Oğan jappay ürey şaşqan «Kişi 37-şi jıl» ızğarın sabaqtastırdı. Alayda, bäribir, jeñimpaz qayta qwrudıñ «altın küregine» töpep bere almadı. Özgeris däuiriniñ tuğanı bizdiñ elde de moyındaldı, öytkeni keñes imperiyasınıñ ortalığınan dür etip köterilgen jariyalılıq pen qayta qwru wrandarı seldey tasıp, şartarapqa jayılğan. Sol sel ekpini bizdiñ respublikamızda küş körsetip jatqan jaña sayasi repressiyanıñ qanatın jayğızbadı, şapşañ qayırdı. Sonımen, ne kerek, biz jaña sayasatpen, aşıqtıq, jariyalılıq, qayta qwru sayasatımen ıqılastana qarulandıq. Tezdetip, stalinizm jıldarı tarih qoqısına tastalğan qaralı tarihımızdı jañğırtuğa wmtıldıq. Bwrın oñaşada sıbırlap qana söz etetin aşarşılıq taqırıbın köterdik. Qara tañba tağılıp, sanadan öşirilgendey bolğan asıl twlğalarımızdı tiriltuge asıqtıq. Sol asığulı alğaşqı top qatarına tağdır meni de qosqan bolatın.
Bwl top sayasi quğın-sürginge wşırağan keñestik wlt qayratkerleriniñ adal esimderin qoğam ömirine qaytarumen şwğıldandı. Sol şaqta men de birqatar ayaulı halıq wldarı jäne «auıtquşı-kommunister» Smağwl Saduaqasov pen Swltanbek Qojanov jayında qalam terbedim. 1988 jıldıñ soñına qaray Alaş azamattarı da aqtaldı. Sonda Alaşorda kösemderimen qatar, Smağwldıñ qwrdası, üzeñgilesi, Swltanbektiñ belgili därejede äriptesi, inisi bolğan Dinşe Ädilovtiñ ömiri de meniñ nazarımdı audardı. Köptegen zertteu maqala jazdım, 2000 jılı «Wlt teatrı şañırağın köteruşi» attı kitap ta şığardım. Repressiyağa wşırağan ziyalılar mwrasın zertteytin «Arıs» qorınıñ wyımdastıruımen, Mwhtar Äuezov atındağı qazaq akademiyalıq drama teatrı ğimaratında sol öner ordasınıñ tütinin twñğış tütetken mädeniet qayratkeriniñ tuğanına jüz jıl toluına jäne kitaptı jwrtşılıqqa tanıstıruğa arnalğan keş ötkizdik. Bertinde de Dinşe jayında türli jağdayğa oray jazıp kelem. Jaqında Alaş qozğalısı tarihımen tiyanaqtı şwğıldanıp jürgen belgili tarihşı-ğalım Mämbet Qoygeldiev mağan dañqtı batırımız Bauırjan Momışwlınıñ jazuşı Mamıtbek Qaldıbayğa Dinşe turalı aytqan esteligin oqıp, özine ğalamat jañalıq aşqanın ayttı.
Baukeñ twtqın Dinşeni on jeti jasar bozbala şağında köripti. 1928 jılğı jeltoqsanda Şımkentten Şu boyına Ädilovterdi twtqındau üşin attanğan GPU-diñ qarulı jasağı basşısınıñ tilmaşı bolğan eken. Baukeñniñ aytuınşa, qısqı qwm işinde aydalıp kele jatıp, Dinşe än şırqaydı. «Dausı ğajap eken, – depti Baukeñ sol sätti eske alğanında. – ...Bir kezde Mwqış (Dinşeni aytadı – B.Q.) «Elim-aydı» köñili bosap, qayğıra şırqadı. Oğan Jorabek (dwrısı: Ağabek – B.Q.) qosılıp edi, qwm işi küñirenip ketti. Mağan aynala töñirek solığın basa almay egile jılap, kürsine öksip jatqanday sezildi». Olardıñ bwlayşa küyzele än saluın aydauıl qatarındağı jas Bauırjan wğa qoymaydı: «Bwları nesi? ...Bärinen ağası Bayseyitti öltirip, tüyege artıp kele jatqanımızdı köre, bile twrıp, Mwqıştıñ än şırqağanı nesi? – dep iştey jol boyı tañırqaumen boldım. Onda men Mwqıştıñ da, Jorabektiñ de qayğı küyigin änmen basqısı kelgenin tüsinbeppin». Bwl – sarbaz, sardar, ardager, jazuşı Bäukeñniñ sovet däuirindegi sözi. Şındıq twmşalanğan ol şaqta GPU-ge twtqınğa tüsken bwl jigitter jayında köp jäyt beymälim bolatın. Sol sebepti twtqındalğan azamattardıñ arba üstinde baylaulı kele jatıp, qıstı küngi qwm dalada qayğılı änder, dälirek aytqanda gimn ispetti «Elim-ay» men «Qarakesekti» şırqauınıñ tereñ sebepterin anıq payımday almauı da ıqtimal. Biraq tamırın döp basqanı anıq: olar bastarına tüsken qayğı küyigin eldik mwñmen suarılğan änder aytumen basuğa tırısqan. Al qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ täuelsizdik däuirdegi zertteuşisi Mäkeñ: «Zäki Validovtıñ sonau Türkiyada jazğan esteliginde Dinşeni aqın jäne ärtis dep atağanı esiñizde şığar, – deydi mağan, – sonısı Baukeñniñ aytqanına döp kelip twr. Baukeñniñ esteligi arqasında meniñ Alaş qayratkerleri tağdırındağı tüsine almay, tappay jürgenimniñ kilti ayqındalğanday boldı». Ol alaştıqtar tağdırına baylanıstı özine keremet jañalıq aştı jäne bwl mäselege öziniñ jazıp jürgen jaña kitabında arnayı toqtalmaq. Ğalımnıñ bwl sözderin men qanağattana qabıl aldım, onıñ jaña eñbeginde, söz joq, Dinşeniñ azamattıq kelbetin jañaşa payımdaytın mañızdı twjırımdar boladı...
Al osı uaqıtqa deyin özimniñ közimniñ jetkeni – jiırmasınşı jüzjıldıqtıñ alğaşqı şireginiñ soñı Qazaq respublikasınıñ da, men ömiri men qızmetin arnayı qarastırıp jürgen qwrdas jigitterdiñ de tağdırındağı eleuli oqiğalarmen erekşelendi. Eñ aldımen, ğasır qwrdastarı, jiırma jasar jas jigitter Smağwl Saduaqasov pen Dinmwhamed Ädilov Keñestik Qazaq avtonomiyası joğarğı ökimetiniñ alğaşqı qwramına enip, jastıq jalınmen eñbek etkenin atap aytu läzim. Sol şaqta olardıñ qızmetteri barısında biikke samğau da, qwzğa qwldırap qwlau da orın aldı. Barşağa mälim, Qazaq Respublikası bol'şevikterdiñ qazaq halqına Resey Federaciyası işinen tigip bergen otauı bolatın. Otau öz şañırağı astına respublika aumağınan tıs jatqan oñtüstiktegi bayırğı ata qonıstardı halqımen jinastırıp, biriktiruin 1925 jılı jaña astanasında räsimdedi. Jiırma bes jasar Ağartu halıq komissarı Smağwldıñ qoldauımen, ol basqaratın halkomattıñ jiırma bes jasar qızmetkeri Dinşe respublikadağı twñğış wlttıq ülken öner ordasınıñ irgesin qaladı. Direktor lauazımımen dürildetip, şartaraptan şaqırılğan körkemönerpazdardan bir teatrlıq mausımda wlttıq käsibi öner ordasın jasaqtadı. Dinşeniñ mädeniet qayratkeri retindegi ömir jolı sonımen toqıradı. Sosın birtindep bäri keri ketti. Al Smağwl tağı biraz uaqıt belsendi küres sapında jürdi...
Wzaq jıldarğı otarlıq bwğaudan bosap, tarih sahnasına qazaq atımen qayta şıqqanına masayrağan añğal jwrttı bilep-tösteu tağına qazaq jer-suı biriktirilgennen keyin de bögde bireu otırğızılğan edi. Zımiyan piğılın ädemi wrandarmen kölegeylegen astam kökirek jatjwrttıq. Sonıñ qolımen neoimperiyalıq Ülken üy özi tigip bergen Kişkene otaudı – Resey Federativtik Respublikası qwramındağı avtonomiyalıq respublika därejesinde äspettelgen qazaq elin – qalauınşa bilep-töstedi. Sol emissarınıñ qolımen Qazaqstandı bwrın-soñdı qwlaq estip, köz körmegen jaña küyzelisterge wrındırdı. Qazaqtı şwraylı jer-suınan jañaşa ayırdı. Dästürli tınıs-tirşiligin, ömir saltın qattı özgeriske wşırattı. Aynalıp kelgende, aştıqtan qırılğan «bolaşaqsız» köşpendilerdiñ süyegi üstinde jaña imperiyanıñ är tükpirinen jiılğan baq quuşılarmen birge «kommunizm ornatuğa» barşa jwrttı wmtıltqan imansız «irgetas» qaladı. Sonday qwrılıs saludı közdegen wmtılıs jolındağı kedergiler – «alaşordaşılar», «wltşıldar», «antikeñestik elementter» – joyıluğa tiis edi, sondaylardıñ alğaşqı sanatına Dinşe de ilikken bolatın.
Tağdır äjuäsin qoysañızşı... Patşalıq twsında, qazaqtıñ 16-şı jılğı wlt-azattıq köterilisi qarsañında Türkistan ölkesi general-gubernatorınıñ kömekşisi qızmetine general Erofeev jiberilgen. Ol mwnda ölke ämirşisiniñ kömekşisi bolumen ğana şektelgen joq, ol qwddı bas äkimniñ tap özindey jwmıs isteuge tırıstı. Bwğan, gubernator auruşañ bolğandıqtan, ärädik onıñ mindetin atqarıp jürgeni sebep boluı da ıqtimal. Ne kerek, orınbasar-gubernator ölkedegi otarşıldardıñ märtebesin arttıra tüsudi maqsat etken eken. Sol tilegine jetudi közdeytin şara retinde, tuzemdikterge arnalğan jaña ereje jariya etipti. Türkistannıñ jergilikti halqı endi otar äkimşiliginiñ ökilderin, tipti isi orıs adamdarın köre qalsa, orındarınan twrıp, bastarın tömen iip, qol qusırıp qarsı aluı kerek boldı. Sonday tärtipti mwqiyat saqtau jayında tömengi çinovnikterine general Erofeev tiisti nwsqau beripti. Osınday astam piğıl otarşıldardıñ bol'şevik izbasarlarına da darıp, Sovettik Türkistan Respublikası twsında da özindik körinis tauıp twrdı. Bwl, äsirese, 1924 jılı Lenin qaytıs bolğanda dañğaza körinis taptı. Proletariat köseminiñ ölimin bol'şevikter Taşkentte «tuzemdikterdi» jer tizerlete otırğızıp, özderi türegep twrğan qalıpta aza twtqan eken. Söytip, kösem aruağın wrandata wlıqtağan körinedi. Bol'şevizm sarbazdarınıñ jergilikti halıqtı sonşalıqtı tömenşiktetip masqaralau men qorlauın bastarınan keşip, közderimen körgen «tuzemdikterdiñ» kökiregi oyauları iştey kürsingen de qoyğan. Şarasız küyinişterin bar bolğanı gazetke şıqqan şağın maqalada eleusizdeu sezdiruge ğana şamaları jetse kerek. Partiyalıq-keñestik merzimdi basılımdarda bolımsız habar retinde jariyalanğan sol derek emigraciyada jürgen Mwstafa Şoqaywlınıñ nazarınan tıs qalmadı. Ol äsireqızıl otarlauşı-kommunisterdiñ bwl «dästürin» 1928 jılı Parijde Europa demokratiyalıq jwrtşılığı üşin jazğan «Sovetter Orta Aziyada» attı äygili eñbeginde äşkereledi.
Mine sol «tuzemdikterdiñ» «halıq jauı» qara boyauımen tañbalanğan alğaşqı ökilderiniñ biri Dinşe proletariattıñ wlı köseminiñ tuğanına alpıs jıl bolğan mereytoyı küni atıp tastaldı. Qazaqtardan ol jalğız emes bolatın. Qızıl imperiyanıñ OGPU (Birikken Memlekettik Sayasi Basqarma) degen atpen sanağa ürey şaşa siñgen jazalağış mekemesi wlt qayratkerlerin repressiyalau nauqanınıñ alğaşqı tolqınında qırıqtan astam azamattı qarmağan. Qazaq eliniñ astanası Qızılordadan Keñester Odağınıñ astanası Mäskeu qalasınıñ türmesine äkelip tergegen de, ükim şığarğan. Sonda, qalıñ jwrtşılıqqa Butırka atauımen mälim bol'şevizm abaqtısındağı közden tasa jer astı qapastarınıñ birinde, solardıñ törteui oqqa baylanğan. Sol törttiñ biri, mädeniet qayratkeri Dinmwhamed (Dinşe) Ädilov edi, ol jazuşı Jüsipbek Aymauıtov, jurnalist Ahmetsafa YUsupov, ädebietşi Äbdirahman Baydildinmen birge bir künde – 1930 jılğı 21 säuirde atıldı. Wlttıq mädenietke de, wlttıq memleket üşin küreske de öz kezderinde özindik ülesterin qosqan bwl bozdaqtar osılay, nömiri birinşi bol'şevik düniege kelgen «qasietti künge» oray qwrbandıqqa şalındı. Qwddı bir älemdik revolyuciyağa berilgen tasattıqtay, revolyuciya örtin twtatuşı marqwmnıñ mereyjasın eske alıp, beyne bir «qasietti kündi» atap ötkendey märtebede öltirildi. Olardı türmeniñ jerastı qabatında atıp, Vagan'ka qorımında qwpiya qazılğan bir şwñqırğa, memlekettik terrordıñ özge qwrbandarımen birge, jasırın kömip tastağan eken. Büginde süyekteri Resey astanası Mäskeudiñ qaq törinde, qiyanattan qaza tapqan jüzdegen, mıñdağan totalitarizm şeyitterimen aralasıp, bauırlastar ziratında jatır. Bastarı alpıs jıldıq «wmıttırudan» keyin qaraytıldı. Demokratiya dauılı soğuınıñ arqasında barlığına ortaq bir eskertkiş-qwlpıtas qoyıldı.
1933 jılı jwmbaqtau jağdayda opat bolğan Smağwl Saduaqasovtıñ süyegi Mäskeudiñ Don ziratı krematoriyinde örteldi. Küli salınğan sauıt sonda segiz onjıldıqqa jeteğabıl merzim boyı twrdı. Aqırı, wlt patriottarınıñ küş saluımen, 2011 jılı Astanağa äkelinip, mwsılmandar qabirstanına jerlendi. 1935 jılı keñestik konclagerler jüyesindegi Kareliyanıñ Soloveck poselkesinde GULAG twtqını Mirjaqıp Dulatov dünie saldı. Süyegi alpıs jıldan keyin täuelsiz eline äkelip qoyıldı. «Ülken terror» jıldarı Mäskeude Älihan Bökeyhanov, Nığmet Nwrmaqov, Twrar Rısqwlov, Swltanbek Qojanov, Näzir Töreqwlov, Jahanşah Dosmwhamedov, Sadıq Nwrpeyisov, Orınborda Qoşke Kemeñgerov, Almatıda Ahmet Baytwrsınov, Qoñırqoja Qojıqov, Wzaqbay Qwlımbetov, Oraz Isaev, Temirbek Jürgenov, Säken Seyfullin, İliyas Jansügirov, Beyimbet Maylin, Mağjan Jwmabaev, Sanjar Asfendiyarov, Janaydar Saduaqasov, Oraz Jandosov, Qwdaybergen Jwbanov, Ğabdolhäkim Bökeyhanov, Raqım Sügirov, Taşkentte Mwhamedjan Tınışbaev sındı jüzdegen bozdaq atıldı. Şımkentte, Aqtöbede, basqa da jerlerde talay azamat sayasi quğın-sürgin saldarınan opat boldı. Berlinde 1941 jılı jwmbaq jağdayda Mwstafa Şoqaev qaza taptı. Bwlar jäne attarı atalmağan solar qatarlılardıñ barşası wlttıq qozğalısqa tolqın-tolqın bolıp qwyılıp, wlı özgeris isterine jegilgen azamattar edi. Bäri de jaña twrpattı imperiya jürgizgen sayasi repressiyanıñ qatıgez qara semserine ilikti. Quğın-sürgin nauqanı ayaqtala bere jahandıq alapat soğıs boldı. Odan soñ «halıqtar äkesi» ömirden ozdı. Sosın jeke basqa tabınu äşkerelenip, jazıqsız jazalanğan azamattar aqtala bastadı.
Bwl üderistiñ özindik kezeñderi boldı. Äuelde, stalinizm ayıptalğannan keyingi sayasi oqiğalar nätijesinde tuğan «jılımıq» jıldarı señ bwzılıp, «halıq jaularınıñ» jau emes ekeni belgili bola bastağan. Alayda keñestik-partiyalıq bilik olardıñ bärin emes, tek keybirin iriktep qana aqtadı. «Jılımıq» tez mwzdap, bwrq etken erkindikti auızdıqtağan jılımşı sayasat däuirledi. Aqırı, sanağa qantögissiz revolyuciya ispetti äser etken sonı sayasat, jaña bağıt keldi. Sol tosın jañalıq dendey kele, esimine «halıq jauı» jamanatı tirkelgen bette-aq külli tınıs-tirşiligi dwşpandıqqa balanıp, qwddı bwl düniede ömir sürmegendey, atı müldem wmıttırılğan, elim dep eñiregeni joqqa şığarılğan jandardı eske alu parız ekenine barşanıñ közi jetti. Endi osı jağdaydı eşkim manswqtay almaytının kördik. Bwl ras. Biraq wzamay mınağan da közimiz jetti. Olardıñ keybireuleriniñ ömir joldarı men qızmetterin uaqıt şañınan arşıp qalpına keltiru, sosın qay-qaysısın da öz därejesinde tiisinşe bağalap, siñirgen eñbegine layıqtı tarihi ornına qoyu degeniñiz – oñay şarua emes eken. Nelikten? Sebebi, halıqtıñ birneşe wrpağı bastan keşken keñestik zamanda tasjürek jazalaular kezeñi däuirlep, bozdaqtar birinen soñ biri sağımdı mwrat jolında qwrbandıqqa şalındı da, olardıñ atı-jönderi men atqarğan isterin auızğa almauğa zamandastarı mäjbür etildi. Al külli totalitarlıq jüyeniñ ideologiyası, aqparattıq tıyım saluları saldarınan keyingi buındar olardan müldem beyhabar bolıp östi. Östip keñestik jaña sana, birjaqtı şındıq qalıptastı. 50-şi jıldarğı «jılımıqta» kommunistik partiya tañdap «tiriltip» bergen bozdaqtarımız, keybiri ülken kedergilerden ötip barıp qana, jwrtşılıqqa tanıla bastağan-tın. Söytip jekelegen memlekettik qayratkerler men ädebietimizdiñ keñestik tarihında izaşar bolğan aqın-jazuşılarımızdıñ birazı qayta tuğan. Jazıqsız jazalanğan arıstarımızdıñ bäri bolmasa da, birqatarı osılay qoğamdıq ortamızğa oralğan da, jwrtşılıqtı quantqan. Degenmen, tap sol jartıkeş jaqsılıq saldarınan sayasi quğın-sürginder aqiqatı jartılay ğana aşılğan da, tiisinşe, tolıq şındıqqa qol jetpey qalğan. Esesine şala şındıqtar belgili bir därejede bekem qalıptasqan edi. Sol şala şındıqtardı üstem ideologiya öz ıqpalındağı ğılımi, ädebi, mädeni mi qırtısınıñ jıqpıl-jıqpılına tereñ darıtqan bolatın. Al halqımızdıñ tağdırındağı asa zor apat, wlttıq apat – qasireti wşan-teñiz aşarşılıqtar müldem wmıttırılğan. Bol'şevizm qalamımen sol qasiretterdi bürkemelep jazılğan sovettik jasampaz tarih är sanağa öşpestey etip siñirilgen edi.
Biraq äueli qayta qwru sayasatı, sosın, ärine, memlekettik täuelsizdigimiz bärimizdi jañaşa tületti. Sananı oyattı. Demokratiya jeli ädiletşil sezimdi ayrıqşa sergitip, jasandı tarihtıñ twğırın qattı şayqalttı. Oñ özgeris bastaldı, ötkendi dwrıs bağalauğa şaqıratın jaña közqarastar tudı. Ötkenimizdi şın tarazılauğa mümkindik beretin jol aşılğanına biz qwlay sendik. Sondıqtan da sol jolğa alañsız tüstik. Bwrmalanğan, qate tüsindirilgen bastan keşkenderimizdi keñ kölemde jañğırtuğa kiristik. Jäne bwl iste ülken ärippen jazılatın Ädilettiliktiñ saltanat qwrarına eş kümändanğan joqpız. Wlt tarihına qoğamdıq kelisimniñ, halıq birliginiñ negizi retinde ayrıqşa män berilgen, ruhani jañğırudı alğa maqsat etip qoyğan qazirgi tañda bizge osı jağdaydı meylinşe tiimdi etip paydalanu läzim. Qaralı tarihtıñ kölegeylengen qırtıstarın tügel aqtarıp, ädil saralauğa kedergi jasalmauğa tiis. Ädil saralanğan qaralı tarihtı jwrtşılıqqa wtımdı täsildermen üzbey jetkizip otıru mañızdı. Bwl ärkimniñ özin özi tarihpen tärbieleuine kömektesedi. Azamattardı şınşıl, ädil tarih arqılı tärbieleu – el birligin arttıra berudiñ, otanşıldıq sezimdi nığayta tüsudiñ, sonday-aq qazirgi tañda qızu qolğa alınıp jatqan qoğamdıq sananı batıl jañartudıñ eñ senimdi jolı.
Beybit QOYŞIBAEV
Abai.kz


c: text/html

text:
Qırımdaki Rusiye ukümeti tarafından Tuzla adasındaki meydanlığı 6530 kvadrat metr olğan territoriyanıñ Rusiyege berilmesi «qanunsız ve Ukrainanıñ Anayasası ve qanunları ve bunıñ kibi de halqara uquqqa zıt kele». Bunı aprel 19-da Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde mecburen köçken şahıslarnıñ meseleleri boyunca nazirligi bildire.
Bildirüvde: «Bütün halqara normalar ve vesiqalarğa köre, Qırım Ukrainanıñ ayırılmaz qısmı olıp qalmaqta. Aynı zamanda Ukraina Anayasasınıñ 73-nci maddesi, Ukrainanıñ territoriyasını deñiştirüv boyunca bütün meselelerniñ yalıñız umum Ukraina referendumı tarafından çezilgenini tayin ete», – denile.
Ukraina nazirligi Rusiyeniñ qanunsız areketlerini taqbih etti ve «bundan soñ Ukraina qanunlarınıñ anayasa-uquq normaları ve halqara uquqnıñ printsiplerine riayet etmemesine yol bermemek maqsadınen» dünya toplulığını, Tuzla adasınıñ bir qısmını Rusiyenıñ mülkiyetine berüv faktını tanımamağa davet etti.
Tuzla adasınıñ Rusiyege berilmesine dair qarar, aprel 17-de Qırımdaki Rusiye ukümetiniñ oturışuvında alınğan edi.
Tuzla beli bir vaqıtları Taman yarımadası ile bağlı edi, lâkin keçken asırnıñ 1920-nci yıllarında ondan Tuzla adası ayırıldı.
2003 senesinden başlap, Ukraina ile Rusiye arasında, rusiyelilerniñ Taman yarımadası tarafından dambanı qurmaları sebebinden başlağan çatışma neticesinde Ukrainada Tuzla, rejimli zona sayıla edi.
Tuzla etrafındaki çatışma, Ukraina ile Rusiye arasındaki munasebelterde bir buhran oldı. O, Tuzla adasınıñ aitligine dair davalar ve Rusiye tarafından Keriç boğazında adağa doğru dambanıñ qurulması sebebinden başlanğan edi. Bazı talilcilerniñ fikrine köre, dambanıñ qurulmasından maqsat, Keriç boğazı ve Azav deñiziniñ statusı meselesini çezmek içün Ukrainağa tazyiq etmek edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oktâbrniñ 11-nde, çarşenbe künü, saba Bağçasarayda rus silâlı hızmetçileri, işğal etilgen yarımadada öz tanışlarına destek bildirmek içün çeşit aktsiyalarda defalarca iştirak etken qırımtatarları, musulmanlarını tintken. Bunı oktâbrniñ 11-nde Facebook saifesinde qırımtatar milliy areket faili Nariman Celâl izaatladı.
«Bügünki tintüvler sadece nevbetteki sözde «terroristlerniñ» degil de, defalarca çeşit vaziyetlerde, «Qırım birdemligi» çerçivesinde çeşit merasimlerde iştirak etken, bu kibi tintüvlerge oğrağan adamlarğa destek bildirgen, olarğa maddiy ve maneviy yardım bergen şahıslarnıñ evlerinde ötkerildi», – dep qayd etti Celâl.
Şimdiki vaziyetni o sadece «hayaliy terrorizmge qarşı küreş» kibi degil de, tamam Qırımdaki taqiplerge itiraz bildirgen «razı olmağanlarğa qarşı devletniñ siyasiy küreşi» olaraq tanıy.
Celâlnıñ sözlerine köre, silâlı hızmetçiler pek qaba davranğan, tintilgen evlerge advokatlarnı yibermegen, protokollarnıñ kopiya nushasını qaldırmağan, adamlarnı evlerge yaqın qoymağan.
«Soñki vaqıtları bu kibi tintüvler vaqıtında rus silâlı hızmetleri, destek bildirmege ya da olıp keçken adiselerden haber almağa kelgen adamlarnı bir-de-bir areketlerge tarik etmege ıntılğanlarını qayd ettik», – dedi Celâl.
O dey ki, Bağçasaraydaki tintüvler vaqıtında «silâlılar tarik etüvni becergenler», neticede dava yüz berdi ve tintilgen adamnıñ tanışları ve soy-sopları tevqif etilgen.
Onıñ fikirine köre, bu kibi areketler soñ da devam etecek.
Oktâbrniñ 11-nde, çarşenbe künü, saba Bağçasarayda rus silâlı hızmetleri bir-qaç qırımtatarınıñ, musulmannıñ evinde tintüv keçirgeni malüm oldı.
Rus haber vastaları, Rusiye Federal telükesizlik hızmetiniñ (FSB) matbuat hızmetine atıf etip, Qırımda silâlı hızmetler Rusiyede ve onıñ işğaline oğrağan Qırımda yasaq etilgen«Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ Bağçasaraydaki üceyresini yoq etkenlerini haber etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep saya. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleridir.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Qırım vaziyeti ile meraqlanğan insan çoqtır. Adiy faşist devleti, meraqlı bir şey yoq. Qırımbizim yañılıqları aqqında. Yañı, meraqlı, oşlu. Demek, nevbet boyunca, Qırımbizim haberleri.
1. Aqyar. Birinci şeer hastahanesiniñ ekimi ile subetleştim, aynı vaziyet – aylıqlar yoq derecede, işten boşatuvlar.
2. Yerli raşka-radiosınıñ haberleri: Ukraina Silâlı Quvetlerinde 100 öldürilgen insan, Novorossiyada – 3 yengil yaralanğan. Olarğa metnni Mosfilm yazamı?
3. Yoğurt alğanda, Obama közlerim ögünde fiyatnı deñiştirdi.
4. Keriç köprüniñ qurucılığı boyunca qarar alâ daa alınmadı.
5. RNKB hadimi Qırım bankları zararına çalışqanını bildirdi. Eger de Rusiye banklarını SWIFTsiz qaldırsalar, mından qaçıp keterler. #ammaqırımbizim
6. Apple tehnikasını Qırımğa satmağa yasaq etti.
7. Cezalar sebebinden PayPal Qırımdan kete. Meraba 20-nci asır.
8. Fevral 1-den Payoneer onlayn-ödemeler sisteması işlemeycek.
9. Tünevin Şçolkino çarşısına damna urdı. Prokuratura tükânlarnı Rusiye talapları boyunca teşkire. Çoqusı qapatıldı.
10. Aqmescit demir yol vokzalınıñ meydanı sükünet ile qarşılay, tek bir qartanaçıq daireniñ kirağa berüvi aqqında levhaçığı ile otura.
11. Qırım vaziyeti ile meraqlanğan insan çoqtır. Adiy faşist devleti, meraqlı bir şey yoq.
12. «Krımenergo»nıñ milliyleştirüvinden soñ Qırım parlamenti banklarara para birjasını devletleştirdi. Endi goblin öz-özüne para bozduruv noqtasıdır.
13. Putin Ahmetovnıñ Krımenergo şirketini öz eline keçirgeninden soñ, anda yatırımcılarnı celp etmek içün silâlı OMON keldi. Zanımca, kene çıraqlarnı satın almaq kerek.
14. Aphanege bardım. Nevretlenem. 1 plastinka yerinde 3 almaq zorunda qaldım. Birer-birer satmaylar, yani 80 ruble yerinde 245 ruble tölemelisiñ.
15. Doğuv şeadetnamelerini elde etmek içün geceden nevbetler tizile.
16. Aqyar. Bir kişiden Rusiye Qırımnı qayğıra, yerli akimiyet ise körmemezlikke urğanı aqqında eşittim. Ğaye tirilüvi: «merametli qıral ve kindar mırzalar».
17. Aqyar şeerinde Federal Migratsion Hızmetiniñ idaresine bardım… Nefretlenem!!!
18. Keriçlilerni Pension fondunda «Poroşenkonıñ yaltaqlarından» çetleşmege çağıralar. Ebet, belâlarmız – huntanıñ qabaatıdır, daa kimniñ ola bilir.
19. Qocaman sefer gemilerini cenüpke ozğara ekenmiz, duyğulanıp, közyaşımıznı sile edik. Rusiye Federatsiyasınıñ Qara deñiz flotunı fişenkler ile ozğaracaqmız.
20. Aqmescit. Tuvğan şeerim nege çevirildi? Göñülsiz insanlar, soñsuz tıqanıqlıqlar, er kes siñirli. Aydın ve bahtlı olğanını sevem. Qayt.
21. Qırımda Donbass qaçaqlarınıñ bulunuv müddetini sıñırladılar. Sen, vatnik, ep «navarosiya»ña inan.
P.S. Aqmescitniñ boş demir yol vokzalına baqam. Ağlaycağım kele, kerçekten.
Krımskiy Banderovets, bloger, faalli, qırımlı
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Abay Begey men Aqbota Kerimbekova juptasıp än orındadı, dep xabarlaydı Baistars.kz. Önerpazdar «Äli de umıtqan joqpın» änine dwet jazıp, jaqında beynebayan tüsirmekşi. Qazirde beynebayan syujeti men jobası dayındalıp jatır.
Ayta keteyik, Abay Begey jaqında Kwba elinen oralğan bolatın. Ol onda koncert berip, beynebayan tüsirip qaytqan.
baistars.kz
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï
-
Anonïm2016-12-25 00:07:45Meniñ sizge degen jüregim qalay awırsa sizdiñde mağan solay jüregiñiz awırsın dep tileymin ya allam sol künge tezirek jetkersin! Amïn aytqanım kelsin!


text:
Çäk-Çäy, Tuqay avtografı häm tatar tarixı
"QAZAN QAYTAWAZI" tapşıruı. 07.04.2018
QAZAN QAYTAWAZI - 2018/14
Qazandağı xäbärçebez Raynur Şakir äzerlägän tapşıruda, soñğı atnada Tatarstanda häm İdel-Ural töbägendä bulıp uzğan çaralarğa küzätü täqdim itelep, tatar häm törki dönyanı yaqınnan qızıqsındırğan ähämiyätle waqiğalar (waqıyğalar) iskä töşerelep uzıla.
Yazmanı TAWIŞ UYNATQIÇINNAN tıñlıy alasız.
►“QAZAN QAYTAWAZI” tapşıruınıñ TAWIŞ cıyılması biredä.
►Tapşıru tekstınıñ kiril variantı "KaзaH kaйTaBaзы".
Fäwziyä Bäyrämova töşergän fotosürättä tatar awılları tarixın öyränüçelär cıyınınnan ber küreneş.


text:
2018 senesiniñ başından berli Qırım memuriy sıñırında biometrik nezaretten Rusiyeniñ 27 vatandaşı keçken. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina Devlet sıñır hızmeti Herson sıñır bölügi reberiniñ muavini İvan Şevtsov ikâye etip berdi.
O, bergen malümatqa köre, yanvarniñ 9-na qadar biometrik nezaretten «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasından 19, «Çaplınkadan» - 3 ve «Çonğardan» -5 vatandaş keçken.
Şevtsovnıñ sözlerine köre, olar Qırımğa migratsion hızmetinden daa evel alğan hususiy izinler vastasınen kirgen, biometrik nezaretni ise, yarımadadan Ukrainanıñ qıta qısmına ketken vaqıtta keçkenler.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti, memuriy sıñırnı kesip keçmege istegen çetel vatandaşlarınen vatandaşlığı olmağan şahıslar, migratsion hızmet organlarından hususiy izin almaq kerek olğanlarını hatırlatıp keçti.
Daa evel, 2018 senesiniñ başından berli Ukrainağa kirgen 15 biñden ziyade Rusiye vatandaşı biometrik nezaretten keçti, dep bilidirilden edi.
Devlet sıñırında yerleşken keçiş noqtalarında biometrik qayd sisteması yanvarniñ 1-nden itibaren çalışıp başlağan edi; bundan evel bir qaç kün devamında, hususan dekabrniñ 27-nden itibaren, bu sistema test rejiminde çalışqtı. Sıñırda çalışqan nezaretniñ yañı sisteması «migratsion telüke» cedvelindeki cemi 70 devlet vatandaşı, şu cumleden Rusiyenen alâğalı.
Qırım ilhaq etilgen soñ Ukraina ile yarımada arasında memuriy, aslında tam manada kerçek bir «sıñır» keçti. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışmaqta.


text:
İnkerman
İnkerman (ukraince IHkepMaH, rusça ИHkepMaH) – cenüp-ğarbiy Qırımda bir şeerdir.
Tüpyazılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.


text:
Resul Velilâyev – qırımtatartlar arasında eñ çoq urmet etilgen insandır. Bu qabartmaq sayılmay. O, qırımtatar iş adamları arasında az sayıda olğan kerçek manada bir hayriyeci, yani medeniyet ve sanat inkişafında göñülli olaraq qarşılıqsız yardım etken bir insandır.
Resul Velilâyev – qırımtatarlar arasında eñ çoq urmet etilgen insandır
2007 senesinden itibaren onıñ, meşur qırımtatar türkşınas alimi Bekir Çoban-zade adına tesis etken mükâfatı bar. Men meseleni qabartmadan bunıñ – gumanitar saada çalışqan alimlerge berilgen, olarnı maneviy ceetten rağbetlendirmekten ğayrı, olarğa maddiy mükâfat alma aqqı bergen yekâne bir mükâfat sayıla. Bu, Velilâyev başlatqan pek müim iştir, çünki sır degildir ki, mütehassıs olaraq öz halqınıñ tarihı ve medeniyetiniñ tedqiqatınen oğraşqan pek az olğan qırımtatarlar, tuvğan Qırımında esasen yoqsullıq içinde yaşap, uzun yıllar devamında birer-birer tola qoyaraq, evlerini qurmağa areket eteler. 2009 senesi bu mükâfatnı men de almağa nail olğan edim – ilmiy tarihiy işim içün alınğan ilk ve soñki mükâfatım sayıla.
Mükâfatqa boşuna Çoban-zade adı berilmedi. Bu insan Qarasuvbazarnı bütün dünyağa tanıttı, faqat o – adiy bir çobannıñ oğlu –istidatlı bir genç olaraq ayaqqa turayatqan maalde, XX asırnıñ başında şeerniñ golovası olğan Abdureşid Mediyev hayriye yaradımı yapmağan olsa edi, o devirde ömürbillâ böyle bir zirvege yükselip olamaz edi.
Resul Velilâyev asla aqılğa yatmaycaq bu derece mantıqsız ve absurd qabaatlav boyunca tevqif etildi
İşte bu insan yani Resul Velilâyev – bugün de-bugün – oña ait olğan tükânlarda künü keçken mallarnıñ tututlğanı sebebinden, asla aqılğa yatmaycaq bu derece mantıqsız ve absurd qabaatlav boyunca tevqif etelerek, FSBniñ apishanesi olğan Lefortovada tutula.
Atta 1937 senesi tevqif etilip qurşunğa tizlgen Bekir Çoban-zadege nisbeten bile daa da yahşı qabaatlav tapılğan edi – o, milletçi Milliy Firqa lideri olaraq mahküm etilgen edi (albuki, o vaqıtlarda firqanıñ ortadan coytulğanına 15 yıl olğanına baqmadan)...
Bu yıl mayıs ayınıñ soñunda bütün dünya ulu alim Bekir Çoban-zadeniñ 135-yıllığını qayd etecek. Onıñ adına bir fond tesis etken Resul Velilâyev o vaqıtqace azat etilir dep tüşünmek doğru olur.
Bu er bir noqta-i nazardan doğru olur, çünki bir taraftan - onıñ qabaatlı olmağanı aşikâr, diger taraftan da, al-azırda 1937-ncı senesi degil de, 2018 senesidir.
Aprelniñ 26-si saba telikesizlik hızmetiniñ hadimleri Qarasuvbazarda, qırımtatar iş adamı ve cemaat erbabı olğan Resul Velilâyevke bağlı ev ve iş obyektlerinde kütleviy operatsiya ötkerdi. O, qomşu Rusiyeniñ Moskova şeerinde yerleşken «Lefortovo» SİZOsına yollandı. Rusiye Taqiqat komiteti iş adamına ait olğan «KrımOpt» distribütorlıq şirketine qarşı cinayet işi açtı. Rusiye Cinayet kodeksiniñ 238 maddesine istinaden Velilâyev – telükesizlik talaplarına uyğun olmağan mallarnıñ istisal etilüvi, saqlanuvı ve satıluvında qabaatlana.
Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, muarririyetniñ fikrini aks etmey bileler
Maqaleniñ aslı – Gülnara Bekirovanıñ Facebook saifesinde derc etilgendir.


text:
Yaltada yedi yıllıq teneffüsten soñ «Moskva – Yalta-Tranzit» mizah ve estrada festivali keçirilecek, – dep bildirdi festival prezidenti Mihail Aşumov.
Onıñ sözlerine köre, iyül 28 künü Yalta medeniyet merkeziniñ sanasında festivalniñ saylav yarışı olacaq, mında Qırım şeerleriniñ sakinleri iştirak etecek. Ğalipler aynı şu künü saat 20:00 «Yubileynıy» kontsert zalında keçirilecek gala-kontsertinde çıqışta bulunacaqlar.
«Avugstnıñ soñunda ğalipler Gelencikke barıp, finalda öz ustalığını kösterecekler», – dedi Aşumov. Yalta şeer şurası matbuat hızmetinde şunı bildirdiler ki, jüri azaları sırasına belli yazıcı-eccav Arkadiy Arkanov, Rusiye halq artisti Klara Novikova, Rusiyeda nam qazanğan artistler Nikolay Bandurin ve Simon Osiaşvili, Qırımnıñ sanaat erbabı Oksana Sokolik kirecekler.
Festival teşkilâtçılarınıñ fikrince, yarış qırımlılar arasından çoq istidatlı insanlarnı tapmağa imkân berir, – dep bildirdiler Yalta şeer şurasında.


text:
Ulttıq banktiñ ortalıq apparatı Astanağa köşpeytin boldı. Bul twralı N.Nazarbaev arnayı jarlıq şığardı, dep xabarlaydı Ïnterfaks-Qazaqstan.
«QR Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ 2015 jıldıñ 25 jeltoqsanındağı «Astana» xalıqaralıq qarjı ortalığın qurw jäne QR Ulttıq bankin Astanağa köşirw twralı 2015 jıldıñ 19 mamırındağı Prezïdenttiñ №24 jarlığına özgerister men tolıqtırwlar engizw twralı» №144 jarlığına säykes, Ulttıq bank Astana qalasına köşirilmeydi», — dep xabarladı Ulttıq banktiñ baspasöz qızmeti.
2015 jıldıñ 25 jeltoqsanındağı özgerister boyınşa, jarlıqtan QR Ulttıq banktiñ ortalıq apparatın 2017 jıldıñ 1 qañtarına deyin Almatıdan Astanağa kezeñmen köşirw, UB-nıñ rezervtik mälimetter bazasın qurw jäne «Qazaqstannıñ qor bïrjası» AQ-nıñ Astanağa köşwi üşin jağday jasaw twralı tarmaqtarı alınıp tastalğan.
Ayta keteyik, budan burın Ulttıq banktiñ eks törağası Qayrat Kelimbetov UB ortalıq apparatın Astanağa köşirw qarjılıq qïındıqtarğa baylanıstı keyinge şegerilwi mümkin ekenin aytqan bolatın.
Tegï: Qarjı jäne ekonomïka, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
23 Ocak 2013 Çarşamba
İsmail Gasprinskiy ve Rusiyede medrese sisteminiñ islâhı
Ocak 23, 2013 2013_1, Abdulvaapov Nariman, Edebiyat ve tenqit, Maarif işleri, Tarih No comments
Maqaleniñ serlevhasına alınğan cümleniñ eki qısmı biri biriyle soñ derece bağlı olup, Rusiyede medrese sisteminiñ islahı meselesi ortağa çıqqanda, ilk evela, elbette, İ. Gasprinskiyniñ adı aqılğa kelmektedir.
Aslında, medrese islahına dair fikirler Rusiye müslümanları arasında İ. Gaspıralıdan biraz evvel, 1860-nci senelerinde meşhur Tatar alimleri Abdülqayyum Nasirî (ö. 1902) ve Hüseyin Feyizhanîniñ (ö. 1866) yazılarında kün tertibine qoyulğan edi [1]. Amma o zaman bu ğayelerge yayğınlıq qazanmaq nasip olmadı: eski usul (usul-i qadim) esasında qurulğan ve yalıñız Tatar (İdil boyu) medreseleri ile sıñırlanğan bu hareket, teessüf ki, kerekli teşviqat bile körüp olamayıp qalğan edi. İ. Gaspıralı meselege büs-bütün başqa bir seviyede yanaştı: kendi ğayelerini usûl-i cedîd üzerine qurdu, meseleni bütün Rusiye müslümanları miqyasında qoydı, bir de, 1883 s. ilk müslüman matba evini quraraq, basın kibi muhteşem bir teşviqat vastasını qullandı.
İ. Gasprinskiyniñ medrese islahına dair ilk yazıları 1881 s. aittir. Şu sene onıñ ileride büyük şuhret qazanacaq bir risalesi dünya yüzü körgen edi: «Rusiye müslümanları» [2]. Bu onıñ program yazısı oldı. Yıllar keçken soñ, 1896 s. «Terciman»da basılğan bir maqalede bu risaledeki medrese islahı ile alaqalı fikirlerge dair İ. Gaspıralı şöyle yazacaqtır:
«1881’de neşr ettigim risâlede yazdığım üzre, ‘umûm medreseler taht-ı nezârete alınıp, talebe dinlendirilmeyip senede on ay tahsilde bulunmalıdır. Sarf ve nahv-i ‘Arabî dersleri sühûletli bir tarza qonulmalıdır; talebe sınıf sınıf edilip imtihansız aşağıdan yuqarı derse geçirilmemelidir; her medresede iki ve mümkün olur ise üç müderris bulundurmalı ki, bunlarıñ biri lisân ve edebiyât-ı Türkîden ve hesâptan ders vermeli.» [3]
Bu parçadaki üç noqta diqqat çekmektedir ki, biri yañı tarz oqutuv ceryanına, ekinci türkçe til ve edebiyat derslerine ve üçüncisi dünyeviy fenlerine dairdir. İşte, bu üç noqta ileride İ. Gaspıralınıñ maarif sahasında ömürge keçirilecek islahat hareketleriniñ esas noqtaları olacaqtır.
1883 s. «Terciman» çıqıp başlay. Bu gazete reformalarnıñ ruporı (megafonu) ola. Medrese meselesi de onıñ sahifelerinde neşir olunğan yazılarnıñ esas ve eñ mühim mevzularından biri ola. Buña dair yazılar ile cıltlar toldurmaq mümkündir. Lakin iş yazmaq ile sıñırlanmadı. Şu zamandan itibaren İ. Gaspıralı tarafından islahat yönelişinde artıq praktik adımlar da atılmağa başlay. Bulardan ilki 1884 s. Bağçasaraynıñ Qaytaz-Ağa mahallesinde ilk usûl-i cedîd mektebiniñ açılışı oldı. Nevbetteki adım mektep soñrası bir oquv müessisesi olğan medrese ile alaqalı olacaq edi. Tam böyle de oldı.
1885 s. İ. Gaspıralı medrese reformaları ile bağlı hareketlerge qoşulğan ola. Bu hareketler Bağçasaraydaki meşhur Zıncırlı Medreseniñ müderris seçimi ile alâqalı edi. «Terciman» sahifelerinde İ. Gaspıralı ilk defa açıq olaraq «Zıncırlı»nıñ müderrisligine o devirniñ Qırımnıñ eñ ileri körüşli müderrislerinden Haci Habibullah Efendini destekledi. Zıncırlı Medreseniñ tarihi ile hal-i hazırdaki vaziyetine dair olduqça keskin tenqidiy bir yazıda İ. Gaspıralı, medresenin bir sıra problemli meselesine toqınıp, vefat etken müderris Murtaza Efendiniñ yerine taa 16 yıl evvel «Zıncırlı»nıñ müderrisligine kendi namzetini köstergen Haci Habibullah Efendige israr ile qoltuttı, onıñ bu yüksek ilmiy maqamğa her taraftan eñ layıq bir insan olğanını añlatmağa çalıştı [4]. Teessüf ki, bu defa da Haci Habibullah müderrislikke seçilmegen oldı.
1889 s. «Zıncırlı»nıñ müderrisi seçimi meselesi kene ortağa çıqa. Bu sefer İ. Gaspıralı daha açıq bir şekilde o zaman Qırımnıñ Yalta şehri civarındaki Dereköyniñ hatibi ve imamı olğan Haci Habibullah Efendiniñ lehine teşviqat alıp bara ve, «Terciman» sahifelerinden oquyıcılarğa hitap etip, israr ile onı müderris saylamağa çağıra [5]. Bu defa seçimler Haci Habibullahnın lehine yekünlene ve bu yeniş büyük ölçüde İ. Gaspıralınıñ de yenişi ola.
Haci Habibullahnıñ seçimlerinde bir şey diqqat çeke ki, onıñ adınıñ «Zıncırlı»nıñ müderrisligine ilk defa taa 1869 s. namzet kösterilgenidir. İstanbul ve Qahire medreselerinde oquğan Haci Habibullah «Zıncırlı»nıñ da alını pek yahşı bile edi; onıñ babası Müslim Efendi ve Haci Arif adlı bir ağası bir zamanları medreseniñ tanılğan müderrislerinden ediler, kendisi de öz vaqtında Bağçasarayda «Zıncırlı»ğa qomşu Babaqurd mahallesi camisiniñ müezzini edi. Haci Habibullahnıñ taa o zaman olduqça hazırlıqlı ve ileri körüşli olğanını köz ögüne alsaq, islah hareketleriniñ «Zıncırlı»da tam 20 yıl evvel başlamaq mümkün olğanını ayta bilemiz. Yani islah tam 20 yıl keçikken olabilir.
Haci Habibullahnıñ, müderrislikke tayin olunğanı ile, ilk adımı «Zıncırlı»da kerçekleştirilecek yañılıqlarnıñ ilanı oldı. «Terciman»nıñ 1890 s. Şubat 18 sayısıda buña dair onıñ tertip ettiği «Nizamname»si, daha doğrusı onıñ «hulasası» basıla [6]. Bunıñ başında İ. Gaspıralınıñ bir kiriş sözü de yer ala. Bu kirişteki bazı cümleler olduqça diqqat çekicidir:
«‘Alem-i İslâmiyyetde mevcûd olan cümle medreseleriñ usûl ü ma’îşetleri hemân birdir, tarz u usûl-i cedîde qoyulacaq medrese ancaq bizim «Zıncırlı»dır. «Zıncırlı»nıñ tertîbâtı cümle Rusiye medreselerine te’sîr ideceginden mâ’dâ, Buhara, Tehran, İstanbul ve Mısır içün dahi emsâl ve nümûne ola bilecekdir.»
«Nizamname»ni ise alsaq, bugüngece türkçe hiç basılmağan ve 3 bab ile 35 maddeden ibaret olğan bu soñ derece tarihiy ve mühim vesiqa, «Zıncırlı»da kerçekleştirilecek yanılıqlarğa dair bilgilerni bulundırmaqtadır. Bular esasen oquv tertibi (protsesi), vaqıf ve maliye, kadro, kitaphane ve diger, o zamanğa köre, «inqilabiy» meselelerge aittir. Bularnıñ arasında ayrıca diqqat çekken – fenler programına dair 25-nci maddesidir. Buña köre:
«Tedrîs aşağı fenlerden başlanıp sene-be-sene sınıf-be-sınıf ilerileyecekdir. Ayrıca cedvel-i tahsîlde gösterildigi mûcibi «Zıncırlı Medrese»de şimdilik tahsîl olunacaq fenler bunlardır: Arabî ve Türkî sarf ve nahiv, hisâb, hüsn-i hatt, mantıq, âdâb, ma’ânî, beyân, bedî’, vaz’, arûz, ferâ’iz, kelâm, usûl-i fıkh, tefsîr, hadîs, hikmet, Arabçadan Türkçeye ve Türkçeden Arabçaya terceme, Arabî ve Türkî inşâ, imlâ ve kitâbet ve zamm olundığı halde Rusça.» [a.m.]
Esasen diniy fenlerden ibaret olğan bu cedvelde klassik devir medreselerinde olmağan ayrı fenler diqqat çeke, bular Türkî sarf ve nahiv, Arabçadan Türkçeye ve Türkçeden Arabçaya terceme, Türkî inşâ, imlâ ve kitâbet. Bular medrese tahsiliniñ artıq vira türkçeleştirilmesiniñ birer delilleri sayıla bilir. Ayrıca Rusça da bar, onıñ yardımı ile büyük ölçüde zamannıñ en ileri dünyeviy fenlerine yol açılmaqta edi.
İşte, Qırım ve bütün Rusiyedeki medreseleriniñ islâhınıñ ilk adımları atılğan oldı. Bağçasaray Rusiye müslümanları içün bir maarif ve ilim merkezine çevrile. Bu yerge yañı usul ile çalışqan müessiseler ile tanış olmaq ve kerekli tecribe edinmek içün Rusiyeniñ çeşitli bölgelerinden sayısız hoca ve ziyalılar kele. Bulardan, misal, ileride meşhur Tatar alimleri olacaq ağa-qardaş Ahmed Hadi (ö. 1941) ve Sadri Maqsudi Arsal (ö. 1957) kibi ziyalılarnı köstermek mümkündir.
Şunu da aytmaq kerek ki, islahat işlerini ömürge keçirmek hiç qolay olmadı. «Terciman»daki yazılardan añlaşıla ki, reforma pek yavaş kete edi [7]. 1895 s. Qırımlı reformator Haci Habibullah Efendi de vefat ete. «Terciman»nıñ şu yılı Mart 26-da çıqqan sanında onıñ ölümi münasebeti ile ğayet tesirli nekrolog basıla. Haci Habibullah Zıncırlı Medreseniñ ögündeki hazirede, rahmetli babası ve ağa-beyi yanında defn etile [8].
Büyük fikirdeşi Haci Habibullahnıñ ölümine baqmadan, İ. Gaspıralı eski heyecanle işine devam ete. Bu devirdeki yazılarda İ. Gaspıralı medrese islahı ile alaqalı daha bir mühim meselege hep diqqat çektirmektedir ki, bu mesele medrese-i aliye’ler, yani «yüksek medreseler» – eñ üst seviyeli medreseler ile alaqalı edi. Aslında, buña dair fikirleri taa 1881 s. «Rusiye müslümanları» risalesinde yer alğan edi. İ. Gaspıralınıñ o zamanki teklifleri, esasen, şöyle edi: Rusiye müslümanlarınıñ yaşağan eñ büyük ve mühim şehirleri Qazan, Ufa, Orenburg, Astrahan, Taşkent, Samarkant, Baku, Nuha (Şeki) ve Bağçasarayda doquz-on medrese, belli bir deñişmeler kirseterek «büyük» veya «birinci dereceli» adı ile açtırıp, olarnıñ talebelerine bazı imtiyaz ve haqlar bermektir. Bu medreselerde temel tahsil dersleri olaraq muhtasar coğrafya, tarih, fen ilimleri, planimetri ile matematik dersleri, pedagojinin esasları ve muhtasar rus huquqı kibi dersler kirsetmeli, bular tatarca oqutmalı, hocalıqqa da yalıñız üniversitenin Şarq fakültesi veya meşhur Lazarev Şarq Tilleri Enstitüsü mezunları alınmalı [9].
İşte, yıllar keçken soñ, 1896 s. medrese-i aliyelerge dair İ. Gaspıralınıñ daha bir olduqça mühim yazısı çıqa. Bu yazıda İ. Gaspıralı yuqarıda kösterilgenlerniñ zarurlığını daha bir defa urğulay:
«İbtidâ-yı hâlde her vilâyette bir «medrese-i ‘âliye» te’sîs etmeli ki, bu medreseye gelen talebe lisân ve qavâ‘id-i ‘Arabiyeyi ve Türkîyi bilip ve bir derece fıqıhtan, âqâ‘id ve tefsîrden ma‘lûmâtı olmalı. Medrese-i ‘âliyeden ‘ulûm-ı ‘Arabiyeniñ ilerisi, edebiyât-ı ‘Arabiye, mantıq, ‘ilm-i hesâp, coğrafya, târîh, hikmet-i tabî‘iye, usûl-i tedris, nizâmât-ı mülkiye ve ‘ilm-i servet tahsîl edilmeli. Huddâm, vâ‘iz, nâ‘ib, qadı, mu‘allim-i mekteb-i sıbyân olmaq isteyen efendiler «medrese-i ‘âliye»den çıqma olmalı.» [10]
İleride bu medrese-i aliyye’ler ile alaqalı fikirlerniñ olduqça büyük inkişafı körülecektir. XX yy. başında Rusiyedeki yañı usul medreseleri dört basamaqlı bir sistemge ketirilecektir: iptidaiyye, yani medrese tahsili içün bir hazırlıq kursu olğan başlanğıç mektebi (ilkokul), daha soñra medresenin ilk tahsil devresi olğan rüşdiye qısmı (rüşdiye mektebi), bunıñ devamı idadiyye (lise) qısmı ve, nihayet, eñ üst tahsil devresi – «aliye» dep adlandırılğan bir qısımdır. Bu sistemni o zamannıñ eñ ileri medreselerinden olğan Orenburgdaki «Husayniya» medresesi misalinde körmek mümkünir [11]. Bunıñ 1906/07 s. oquv programı soñ derece manalıdır: bunda diniy ilimler ile birlikte, fizik, himya, algebra, geometri ve trigonometri, tarih, coğrafya, astronomi, psiholoji, mantıq, felsefe tarihi, felsefege kiriş, dinler felsefesi, huquq esasları, sağlıq ilmi, tıp bilgisi, iqtisadiyat ve ticaret bilgisi, bir de Almanca kibi bir çoq «dünyeviy» fenler de yer almaqtadır [a. m.].
Bu kibi misallerden añlaşıla ki, bu devirde Rusiyedeki müslümanları arasında artıq mustaqil, devlet sisteminden ayrı, parallel bir maarif sistemi şekillenip başlay. Ayrıca da, diniy oquv yurtlarınıñ yañı şartlarğa, şekillenip başlağan bu dünyeviy maarif sistemine uydurılğanını da qayd etmek mümkündir [a. m.].
Biraz arqağa dönsek, müderris-reformator Qırımlı Haci Habibullahnıñ vefatından soñ, medrese islahı meselesinde Qırım liderligini coya. «Terciman» ve onıñ sahifelerinde başqa gazetlerden alınıp basılğan maqalelerden añlaşıla ki (bunı yuqarıda da kördik), bu liderlik artıq bir sıra İdil-Ural bölgesi medreselerine keçe. Bularnıñ arasında ayrıca Qazandaki «Muhammadiya» ve «Apanay», Ufadaki «Galiya» ve «Usmaniya», Orenburgdaki «Husayniya», Troitskteki «Rasuliya» ve İj-Bubideki «Bubi» medreselerini añmaq mümkündir [a.m.]. «Zıncırlı»nın başlatqan islahınıñ coğrafyası hep kenişley ve 1905 senesi Rus İnqılabından soñra Rusiyedeki usûl-i cedîd medreseleriniñ sayısı artıq eki yüzni aşmaqtadır. Bu medreseler Rusiyeniñ hemen-hemen bütün bölgelerinde mevcut olup, eñ çoq İdil boyundadır – 178 medrese [12]. Bundan başqa, onlarnen medreseler Kavkaz bölgesinde, Orta Asya ve Kazakistanda, ve Rusiyeniñ diger bölgelerinde de bardır [a.m.]. 1913 s. sentabr 12-sine ait resmiy bilgilerge köre, Rusiyede toplam olaraq 946 yanı usul oquv yurdu mevcut olup, bulardan 241 – medrese edi [13].
Rusiyedeki medrese evriminiñ soñ devri 1917 s. başlay. İ. Gaspıralı artıq hayatta degil, lakin onıñ başlatqan işiniñ meyvası artıq meydandadır. Bunı kene de Bağçasaraydaki «Zıncırlı Medrese»niñ misalinde körmek mümkündir. 1917 s. Qasım 3-de Bağçasarayda Qırımtatar Milliy Hükümeti tarafından büyük debdebe ile dört milliy maarif-kültür müessisesi açıla, bulardan biri de – artıq «Mengli Geray adına «Zıncırlı» İnstitutı»na çevrilgen «Mengli Geray «Zınırlı» medrese-i aliyesi»dir [14]. (Meraqlı şey, resmiy vesiqalarda resmiy adı ve statusı «İnstitut»tır, qırımtatarca ise hep «Medrese-i aliye»dir). Qırımnıñ eñ meşhur oquv yurtu Qırımtatar Milliy Hükümetiniñ idaresi altına keçe, onıñ hayatında bir çoq deñişmeler yüz bere: hususiy sınıflar açıla, tahsil bütünley türkçege (qırımtatarcağa) keçe, oqutılğan diniy ilimlerge bir çoq dünyeviy fenler qoşula ve ilh. [15]. Bu soñki fenlerniñ arasında idadiye kursunda ayrıca tarih, coğrafya, ulum-i tabîiyye (tabiat bilgileri), hesab, cebir (algebra), hendese, malümat-i huquqiye (qanunlar ile alaqalı bilgiler), iqtisad (ekonomi), tarih-i medeniyet-i İslam, sarf ve nahv Türk ve Tatarca, resim, Rusça ve hatta Fransızca dersleri diqqat çeke [16]. «Zıncırlı» qırımtatarlarnıñ eñ üst seviyeli yüksek oquv yurtu statusını qazanmaq (ileride, misal, Milliy Üniversitetke çevrilmek!) içün yol ala. İ. Gaspıralınıñ istekleri kerçekleşecegi kibi körünip başlay... Lakin Sovetlerniñ planlarında Qırımnıñ maarif işlerinde bu kibi deñişmelerniñ yeri yoq edi.
Faydalanılğan edebiyat:
[1] MyxeTдиHoB Д. B. ИcMaил ГacпpиHckий: oпыT и пepcпekTиBы kyлbTypHo-пpocBeTиTeлbckoro coTpyдHичecTBa poccийckиx MycyлbMaH [ЭлekTpoHHый pecypc]. — PeжиM дocTyпa: http://pda.islamrf.ru/news/culture/legacy/17743/.
[2] İsmail Gaspıralı. Seçilmiş Eserleri : II. Fikrî Eserleri / Neşre Hazırlayan : Yavuz Akpınar. – İstanbul, 2004. – S. 77-121.
[3] Terciman. – 1896. – 4 Avgust (№ 30-nıñ ilâvesi).
[4] KepиM ИcMaил AcaH-orълy. ГacпpиHckийHиHъ «джaHлы» Tapиxы. 1883–1914. – CиMфepoпoлb: «TapпaH», 1999. – C. 14-17.
[5] A.m., S. 43-44.
[6] Terciman. – 1890. – 18 Fevral.
[7] KepиM ИcMaил AcaH-orълy. ГacпpиHckийHиHъ «джaHлы» Tapиxы. 1883–1914. – CиMфepoпoлb: «TapпaH», 1999. – C. 72-74.
[8] A.m., S. 74-75.
[9] İsmail Gaspıralı. Seçilmiş Eserleri : II. Fikrî Eserleri / Neşre Hazırlayan : Yavuz Akpınar. – İstanbul, 2004. – S. 117.
[10] Terciman. – 1896. – 4 Avgust (№ 30-nıñ ilâvesi).
[11] XaбибyллиHa Г. Ю. ИHHoBaциoHHыe пpoцeccы B иcлaMckoM oбpaзoBaHии: эпoxa ГacпpиHckoro и дeHb ceroдHяшHий [ЭлekTpoHHый pecypc]. — PeжиM дocTyпa: http://www.idmedina.ru/books/islamic/2586.
[12] ГaHkeBич B. Ю. Oчepkи иcTopии kpыMckoTaTapckoro HapoдHoro oбpaзoBaHия. (PeфopMиpoBaHиe эTHokoHфeccиoHaлbHыx yчeбHыx зaBeдeHий MycyлbMaH B TaBpичeckoй ryбepHии B XIX – Haчaлe XX Beka). – CиMфepoпoлb : «TaBpия», 1998. – (164 c.) – C. 134
[13] A.m., S. 138.
[14] Abdülvahap N. «İlim mabedi»: Zıncırlı Medresenin tarihindeki bazı bir tartışmalı meselelerge dair // Günsel. – 2000. – № 4. – S. 11-15.
[15] AиpчиHckaя P. ЗыHджыpлы Meдpece // HayчHый бюллeTeHb (OpraH HИЦ «PykoпиcHaя kHиra» пpи kaфeдpe kpыMckoTaTapckoй и Typeцkoй лиTepaTypы KИПy). – 2008. – № 13. – C. 75-77.
[16] ГAAPK. – Ф.P. 998. – Oп. 1. – Д. 195 (Bu arşiv vesiqası içün yaş qırımtatar araştırmacısı Zeynep Ablakimovağa teşekkürlerimizni bildirmek borc bilemiz).
N. Abdülvahap


text:
AQŞ ğalımdarı jaqında mısıqtıñ boyındağı qasïetterdi zerttep, mısıq asıraytındar 10 jılğa uzaq ömir süredi degen toqtamğa keldi.
AQŞ-tıñ Soltüstik Karolïna ştatında Janwarlar ïnstïtwtınıñ ğalımdarı zerttew jürgizip, mısıq qojayınınıñ densawlığına jaqsı äserin tïgizedi degen toqtamğa kelgen.
Eñ aldımen üyinde mısıq asırağan adamdardıñ densawlığı özgelerdikimen salıstırğanda jaqsıraq boladı. Al eger üy janwarlarına allergïyañız bolsa mısıq asırawdıñ qajettiligi şamalı, ol sizdiñ densawlığıñızdı odan sayın awırlata tüsedi deydi ğalımdar.
Jürek talmasına şaldıqqan nawqas mısıqtı birneşe mïnwt sïpasa, onıñ qan qısımı qalpına keledi. Sonday-aq mısıq şarşağandı basıp, küyzelisten arılwğa kömektesedi.
Mısıq üydegi jağımsız energïyamen küresip, üydiñ atmosferasın tazartadı eken. Qara tüsti mısıq özge mısıqtarğa qarağanda adam boyındağı jağımsız energïyanı özine köbirek siñirip aladı. Al aq tüsti mısıq adamnıñ jüyke jüyesine oñ äserin tïgizedi.
Mısıqtıñ mawığw kezinde şığaratın dıbısı nawqastı wltradıbıspen emdewmen birdey. Mısıqtıñ dıbısı jaranıñ jazılıp, süyektiñ ösip-jetilwine de äser etedi deydi ğalımdar.
Jalğız turatın jandar üşin mısıq – taptırmas ermek, äri serik. Mısıq qojayınına qajet ekenin sezse, oğan adal dos bola aladı. Al süykimdi mısıqtıñ swretine qarap otırw jüykege tınıştıq sıylaydı.
Eger mısıq sizdiñ qay jeriñizge şığıp jayğassa, sol jeriñizdiñ sır bergeni. Eger beliñizdi aynalsoqtasa, büyregiñiz awıradı. Mısıq basıñızğa jatsa, ol gïpertonïya nemese bas awrwınıñ belgisi. Eger mısıq sol jaq jawırınğa nemese ïıqqa jatsa, onda jüregiñizdiñ jumısı awıtqï bastağan degen söz.
Tağı da ayta keteyik, mısıq adamnıñ özine degen maxabbatın, meyirimin sezse ğana, emdew isine kirisedi. Onı jaqsı körip sïpasañız, biraz awrwdan arılasız. Mısıqtı emdewge küştep köndirw mümkin emes. Ömir boyı üyinde mısıq ustağan adamdar mısıq asıramaytın adamdarğa qarağanda 10 jıl uzaq ömir süretini ğılımda däleldengen.
Derekköz: BAQ.KZ
Tegï: Densawlıq,
Kommentarïï


text:
Küni keşe änşi Erke Esmaxan paraqşasına jazılğan mïllïonınşı qoldanwşısına saxnalıq köyleginiñ birin sıyğa tartatının aytqan edi. Endi sonıñ qorıtındısın mälim etti.
Bul twralı änşi Instagram paraqşasında jarïyaladı.
Änşi mïllïonınşı bolıp tirkelgen qoldanwşısına bir köylegin sıyğa tartwğa wäde etken edi. Endi ol mïllïonınşı qoldanwşısına emes, özi tañdağan eki qızğa beretinin ayttı.
“Bügingi “mïllïon” taqırıbı boyınşa şeşim qabıldadım… Köp küttirip alsam keşirip qoyarsızdar. Negizi bir köylek beremin dep oylağan em. Alayda işki tüysigim eki arwdı tañdadı. Olar @tolepovaa–ğa xïtovıy qızıl köylek, @gulderaisalim–ge gostroldik sapardağı xït köylek. Özim kïeli saxnağa eñ köp kïgen eki köylegim osı arwlarğa buyırğalı tur.
Qay qaladan ekenderiñizdi meniñ akkawntımda körsetilgen dïrektorğa xabarlasıp aytarsızdar! Bäriñizdiñ ıqılas-nïetteriñizge, jılı sözderiñizge raxmet! Aldağı waqıtta sıylıqtarım bolıp turar! Tatw-tätti bolayıq, dostar!”, – dep jazadı änşi.
Jeli qoldanwşılar arasında mïllïonınşı bolıp öziniñ tirkelgenin aytqandar da boldı. Tipti, bir jigit öziniñ Erkege sıy jasağısı kelgenin de aytqan. Köpşiligi bul köylekterdiñ özderine buyırmağanına keyip, ädemiligine tamsanıp jattı.
Derekközi: stan.kz
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Azärbaycan toraq urınnarına höcüm yasalğan
Ärmänstan qorallı köçläre Azärbaycandağı toraq urınnarğa awır qorallar belän ut açqan
Ärmänstan ğaskäre Azärbaycan - Ärmänstan front sızığında toraq urınnarın maqsat itep alğan höcümnär oyıştırğan.
Azärbaycan saqlanu ministrlığınnan yasalğan belderüdä Ärmänstan qorallı köçläreneñ front sızığınıñ Ağdam töbägendä Azärbaycan nığıtmalarına häm grajdan toraq urınnarına awır qorallar belän höcüm itüe assızıqlanğan.
Höcümnär näticäsendä ülüçe yäki yaralanuçı bulmağan.
Azärbaycan ğaskäre qorallarnı qullanu qağidäsenä nigezlänep höcümgä cawap qaytarğan.


text:
Aqtöbe turğını Flyura Süleymenova baqşasındağı kökönisti jïnap jürgende arabşa ärippen jazılğan qızanaq tawıp aldı.
Qala turğını Flyura Süleymenovanıñ baqşasında ösip şıqqan qızanaqtağı jazbanı aldımen nemeresi körgen.
«Bul Jaratwşınıñ erekşe sıylığı dep bilemin. Munı jemeymiz, satpaymız. Tapqan tabısımız özimizge jetedi. Munı jaqsılıqqa jorıp otırmız», – deydi 79 jastağı keywana.
Alğaşında qızanaqqa kün säwlesinen daq tüsti dep oylağan. Biraq,kökönis önimi tübinen julınğan eken. Ülkenderi anıqtay kele, mundağı daqtar jay şïmay emes, arabşa äripter ekenin köredi.
Qazir qızanaq üyde saqtawlı tur. Meşitke aparıp, jazwdı oqıtpadı.
Al «Nur Ğasır» ortalıq meşitiniñ bas ïmamı Äbdimütäli Däwrenbekov: «Bizge jumırtqa, qawın-qarbız, tipti, jeti şelpek pisirgen kezde nannan köringen jazbanı äkeldi. Munday tağamdardı saqtamay, Quran oqıp, jew qajet», – deydi.
Derekközi:nur.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
Kommentarïï


text:
Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ maiyeti boyunca birinci oturışuv tayin etildi. O, Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde mayıs 23-te keçecek. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
O vaqıtqace işniñ figurantları Enver Mamutov, Remzi Memetov, Zevri Abseyitov ve Rustem Abiltarov Rostov-na-Donu şeerindeki tahqiqat izolâtorına yollanılmaq kerekler.
Azırlıq mahkeme oturışuvı Rostov-na-Donuda Aqmescitteki tahqiqat izolâtorı ile videoalâqa boyunca keçti.
2016 senesi mayıs 12-de Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdiler. Neticede dört Bağçasaray sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov yaqalanıp, terrorizmde qabaatlandı. Olarnı, Rusiyede terroristik tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübheli sayalar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep sayalar. Advokatlar, bu iş boyunca Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından esas olaraq qırımtatarlar ve olardan ğayrı İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq işğal etilgen territoriyada işğalci devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Jurnalistlerge destek
Ukraina İnformatsion siyaseti Nazirligi insanlarnıñ malümatnı almağa ve onı darqatmağa aqqını öz esas vazifesi olaraq saya.
İnformatsion siyaseti Naziriniñ muavini Tatyana PopovaEmbedded journalism eksperimental leyhanen oğraşa (jurnalistlerniñ bir de bir arbiy bölügi yanında çalışması).
Terroristlerge qarşı operatsiyanıñ cemiyet ve dünya cemaatınıñ obyektiv ve adaletli haber etüviniñ müimligini añlap, KMV Ukraina Mudafaa Nazirliginiñ işi aqqında açıq irişim ile temin etmege tırışıp, KMV reberligi, KMV vekili (jurnalist, foto-, video-korrespondent ve ilâhre) ve Ukraina Mudaa Nazirligi arasında UMN arbiy bölüklerine jurnalistniñ qoşulması aqqında añlaşma tizilecek. Onıñ maqsadı- muarririyet borclarını ömürge keçirmek ve buyu arbiy bölükniñ faaliyetini aydınlatmaqtır.
Şimdi KMV iş taqımı, halqara informatsion agentlkleri ve media-adliyecileri ile añlaşma şartlarınıñ muzakereleri devam ete. USK Baş Ştabı ile añlaşma jurnalistlerni rotatsiya esasında arbiy bölüklerde yerleşmesi içün 4 yönelişte çalışacaq. Leyhada iştirakniñ mıtlaqiy şartı arbiy jurnalist dersiniñ keçmesi ve yaşayış sigortası olacaq.
Bir de bir teşkilâtlar tarafından aqqıñıznıñ bozulğanı vaqialarında İSN nevbetteki adres boyunca muracaat ete bilesiñiz: [email protected] [email protected]
Sizniñ şikâyetiñiz tez zamanda baqılacaq.


text:
QMC Prokuraturası, Halqara cinaiy mahkemege bermek maqsadınen Qırımda televizion şirketlerine ait mal-mülküni qanunsız olaraq zapt etüv vaqialarınıñ delillerini toplay.
Bu, Ukrainanıñ televideniye ve radio yayınlav meseleleri boyunca Milliy şurasında yayınlayıcılar ve cemiyet teşkilâtlarınıñ vekilleri ile yapılğan «tögerek masa»nıñ oturışuvında aytıldı, dep bildire QMC Prokuraturasınıñ matbuat hizmeti.
Muessiseniñ bildirüvinde: «Cenk şaraitleri ile talap etilmegen, hususiy ve uquqiy şahıslarnıñ mal-mülküni qanunsız zapt etüv, arbiy cinayettir», – denile.
QMC Prokutarası, Halqara cinaiy mahkemege yollamaq maqsadınen, tele ve radio teşkilâtlarınıñ vekillerini, ilhaq etilgen Qırımda olarğa qarşı qanunsız areketlerniñ yapılması aqqında munasip arizalar ile muracaat etmege davet etti.
Aprel 10-da Ukraina jurnalistleri milliy birliginiñ konferents-zalında Qırımtatar jurnalistikası kününe bağışlanğan «tögerek masa» keçti. Tedbirde Qırım jurnalistleri, aq-uquq qorçalayıcıları ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ilhaq etilgen Qırımda söz serbestligi saasındaki vaziyetni, yarımadada vatandaş jurnalistlerine qol tutuv ve qırımtatar kütleviy haber vastalarını inkişav ettirüvni muzakere ettiler.


text:
Aqmescitniñ şeer şurası ve Qırım Nazirler şurasınıñ binaları yanında avgustnıñ 14-de apiske alınğan Qırım faali Server Karametovge qoltutmaq içün eki bir kişilik piket olıp keçti. Bunı Rustem Üseinov Facebook saifesinde yazdı.
Şeer şurasınıñ binası yanında piket iştirakçisi «Putin, balalarımız terrorist ve ekstremist degil» degen yazuvlı şiarnı tuta edi.
Kreml nezareti altındaki Qırım Nazirler şurasınıñ binası ögünde da bir kişilik piket keçirildi. Er kişi «Balalarımız – terrorist degil. Server ağa Karametni azat etiñiz» yazuvlı şiarınen mitingge çıqtı. Piket videosını Qırım advokatı Edem Semedlâyev Facebookta derc etti.
Amnesty International halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtı Rusiye akimiyetinden Server Karametovnı acele azat etmesini talap etti.
Avgustnıñ 9-nda Kremlniñ nezareti altındaki Aqmescitniñ Jeleznodorjnıy mahkemesi «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün Server Karametovke 10 künlük memuriy ceza tayin etken edi.
Daa evel mahkeme onı Rusiye Memuriy cinayetler Kodeksiniñ 20.2 maddesine binaen qabaatlı dep tanıyaraq, oña 10 biñ ruble (tahminen 4200 grivna) miqdarında para cezası tayinlegen edi.
Avgustnıñ 8-nde Aqmescitte, Ahtem Çiygozğa destek bildirmek maqsadınen keçirilgen yalıñız başına bir piket devamında tutılğan esli-başlı qırımtatar faali Server Karametovğa qarşı eki memuriy protokol tizilgen edi. Biri – «yalıñız başına piket keçirüv qaideleri bozğanı», ekincisi – «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün edi. 76 yaşındaki Karametov Parkinson hastalığına tutulğan insandır.
Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqı Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasına, qanunğa zıt kelgen şekilde Ukraina vatandaşı Server Karametovnıñ azatlıqtan marum etilmesi, onıñ işğal etilgen Qırımda barışıqsever miting keçirmesine mania olğanlarını bildirgen şikâyetnen muracaat etti.Prokuratura qırımtatar faaliniñ tutılıp alınğanı boyunca öz uquqiy noqtai nazarını bildirecegi aqqında haber etti.
Server Karametov işğal etilgen Qırımda bundan evel de tutılğan edi. Böylece, mayısnıñ 18-nde, qırımtatar halqı genotsidiniñ hatırası kününde o Aqmescitte, qırımtatar milliy bayrağını ve 1944 senesi sürgünlik qurbanları olğan ana-babasınıñ fotoresimlerini alıp çıqqanından soñ tutılıp alınğan edi. Üç saat tutılıp, oña qarşı memuriy protokol tizilgen soñ, o yiberilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Alaş, Üş jüz häm Qazaq
Qazaq turasında söz qozğap, ol jayında qalam tartqan adamdardıñ barlığı derlik Alaş, Üş jüz ataularına soqpay öte almaytındığı aqiqat. Alaş turasında “Qazaq sovet enciklopediyasında” “Alaş” “Alaş mıñı”- ejelgi qazaq taypalarınıñ alğaşqı qauım bolıp birikken odağı “qazaq” degen bwrınğı eldiñ jalpı atı”- dep jazadı,
- Şınında Alaş, Üş jüz, Qazaq söziniñ män-mağınası ne? Bwl turasında biz nege bir toqtamğa kele almay jürmiz? Nege biz Alaş söziniñ män-mağınasın, şığu negizin bilmey twrıp osınday küyde twrğan «Qazaq» sözimen bir sinonimdi söz deymiz, tek bwl ataulardıñ är kezeñderde bir-biriniñ ornına qoldanılğanı üşin ğana ma? El auzına tarağan:
Alaş Alaş bolğanda,
Ala tay at bolğanda
Tañbasız tay
Ensiz qoy bolğanda
Alaş han bolğanda - degen sözderdiñ birinşi jolı nege "Alaş Alaş bolğanda" - dep twr? Eger Alaştıñ Alaş ekendigi äu bastan-aq belgili bolsa, onda Alaş Alaş bolğanda demey-aq, Alaş bolğanda dep bastap, ayağında Alaş han bolğanda dese de tüsinikti bolar edi ğoy. Odan keyingi, qaydağı bir ala taydıñ at bolğanı kimge kerek edi, naqtılı «Tañbasız tay, Ensiz qoy bolğanda» - dep twrğan kezde? Al, Wlı Abay atamızdıñ «Sonımen bwlar özin-özi de özge jwrttarda «Qazaq» atap ketipti, bwrın özderin «Wlws» deydi eken de jüre beredi eken» deuiniñ astarında ne jatır? Bwrın biz özimizdi Alaşpız, Qazaqpız, Üş jüzbiz deuşi edik, endi Wlı Abaydıñ dereginen biz özimizdi «Wlws» dep te atağan ekenbiz. Bwlay bolğan jağdayda bwl tört ataudıñ qaysısı alğaşqı bastapqı atauımız bolmaq? - degen swraq tuadı. Men bwl jwmbaqtıñ sırın aşu üşin «Wlws» sözin Wlığ jäne Ws yağni Wlı jäne Ws (qws) degen eki sözden qwralğan atau dep qaraudan bastaudı jön sanadım.
Tabiğat pen ündes ömir sürudi mwrat etken köşpeliler üşin qwstıñ alar ornı erekşe. Qwstar özderine ayan qws jolımen qısta jılı jaqqa köşip, jazda sol izderimen keri qaytıp kelip otıradı. Bizdiñ de qıs qıstauğa, jaz jaylauğa köşip jürgen köşpeli ömirimizdi sol bir tabiğat ayasında erkin wşqan qwstarğa balauğa boladı. Äri qwstı, köktiñ simvolı sanağan köşpeliler özderin kök täñiriniñ wlanımız dep,täñiri qwsı, köktiñ qwsı qıranğa balağan qağanın köterip, bärimiz bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp, özimiz wlılap täñiri qwsı qıranğa balağan hannıñ wrpağımız, sonıñ äuletimiz dep barşamızdı bir hannan, taratatın bolayıq desip ant berisip öziniñ batırlığımen, aqıldılığımen közge tüsken birin el basşısı etip "Wl(w) Ws", "Wl(w)Ws" dep wlılap han kötergen degen qortındığa toqtalamın. Sol wlı jiında jer qayısqan qalıñ qoldıñ ayqay şuınan Wl(w)Wş, Wl(w)Wş degen şu basım estilip, (bwl jerde törki halıqtarınıñ işinde qazaqtan basqa basım köpşiligi "s"-nıñ ornına "ş"- dep söyleytinin eskeruimiz kerek. Mısalı: bastı-baş, tastı-taş, qastı-qaş, qwstı-qwş, Alpamıstı-Alpamış, Manastı-Manaş, düysenbini-düyşenbi, t.s.s.) qol astındağı qara halıqtıñ qwlağına Wl(w)Wş", "Wl(w)Wş" degen ayqay Alaş Alaş dep estilgendikten külli halıq Wl(w)Wştı yağni "Wl(w)Wstı" - Alaş dep, halıq bergen atpen atap ketipti. Äri batır, äri aqıldı danagöy Wl(w)Ws han osıdan bastap özin halıq bergen atpen Alaş dep atap, özine qarağan elin "Ws" häm, "Wl(w)Ws" elimiz dep atağan degen twjırımğa keldim. Wl(w)Ws han özin halıq bergen atpen Alaş atağandıqtan halıq arasında osı bir ürdis dästürge aynalğan. Äri bwl dästür osı künge deyin öziniñ töl wrpaqtarınıñ arasında jalğasın tauıp keledi. Äbilmanswrdıñ-Abılay, Ibrahimniñ-Abay, Mwhamedqanapiyanıñ-Şoqan, Erasıldıñ - Qabanbay, meniñ öz atam Sügirdiñ - Saqal t.t. ataluı sonıñ ayğağı, bwl olarğa halıqtıñ bergen atı. Qwrbanğali Halidtiñ "Tauarih hamsa" kitabında:"Alınşa han kezinde" men pälenniñ näsilimin" dep aytuğa tiım salınıp kim han bolsa onıñ qauımı "men pälenşe hanıñ äuletimin" deuge bwyrıq şığarğan. Sebebi bir hanğa ergen halıq menpälen näsildemin dep bölektenip aralarınan türlişe kelispeuşilik tuadı degen eken" - deui köñilge qonımdı qwptarlıq derek. Bwdan bayqaytınımız, qazaqtıñ Abılay äuletimiz, Jänibektiñ wrpağımız, Äbilhayırdıñ twqımımız dep san-saqqa bölinbey, tek Alaş elimiz dep özderin Alaştan ğana taratuında qanğa siñgen tarihi şındıqtıñ barı ayqın bayqaladı. Olay bolsa joğarıda keltirilgen el auzına tarağan şumaqtardı orın-orınına qoyıp oqıp köreyikşi.
"Wl(w)Wş Alaş bolğanda
Alaştay at bolğanda
Tañbasız tay
Ensiz qoy bolğanda
Alaş han bolğanda - dep oqitın bolsaq, bizge bwl bes şumaq öleñniñ mazmwnı aşılıp şığa keledi, yağni Wl(w) Wştıñ - Wl(w)Wstıñ – Alaş atanğanı, sol sebepten ömirge Alaştay attıñ kelgeni häm bwnıñ sonau bağzı zamanda yağni äli tañba men en bolmağan uaqıtta Alaştıñ han bolğandığı belgili boladı. Wstı wlılap Wlı Ws atap pir twtu qazaqqa jañalıq emes. Bwl ürdistiñ de sonau köne zamannan bastau alıp üzilissiz wrpağımen jalğasın tauıp kele jatqanın añğaru üşin biz Abaydı - Wlı Abay, Jambıldı - Wlı Jambıl, Mwhtardı - Wlı Mwhtar, Şoqandı - Wlı Şoqan, Mağjandı - Wlı Mağjan deuimizdi köldeneñ tartsaq ta boladı. Demek mwnıñ da Alaştan bastau alğanına kuä bolğandaymız. Alaş babam öz elin Ws, Wlı Ws elimiz dep atap qana qoymay, onı "oñ qanat", "orta", "sol qanat" dep üşke bölip bilik jürgizgen jäne üşeuin birge "üş Ws" (üç Us-üç Uz) dep atağan. Qazaqtıñ qazirgi "üş jüz" "üş jüzdiñ balasımız" dep jürgeni osı. Asılı bwl söz "üş Ws" atauınıñ säl özgeriske tüsken türi. Al endi Alaştıñ "Ws" eli nege üşke bölinip üştik jüyemen basqarıldı jäne nege birin oñ qanat, birin orta, birin sol qanat dep atağan. Mwnıñ sırın aşu üşin biz aldımen Ws, Wlı Ws degenimizdiñ özi ne mağınanı bildiredi, sonı ayqındap aluımız kerek. Bwl turasında Äbilhan Äbilasan "Ws, As, Az - täñiri qwsı, bürkit (grif orel). "Ws" (grif) – täñiri qwsı degen mağınada. Mahmwt Qaşqari "Ws" degen sözdi ertegilerde aytılatın bası bürkit denesi arıstan beynesindegi qws (grif) bürkit mağınasında qoldanğan eken. Wş üşkirsä ölür -üş üşkirse öler (Qaşqari). Ws es körip yuksak qalıq qolı çaqar -grif zavidev padal' brosaetsya s vısoka neba (Qaşqari). A.Amanjolov osı mağınadağı sözdi ("As") ertedegi qiyal ğajayıp qws (grif) nemese bürkit, ol köne dinastiyalıq äulettiñ atı jäne türkiler tabınğan Kök täñiriniñ beynesi (keyiptanu) degen qorıtındığa keledi deydi. Demek "Ws" degenimiz täñiri qwsı, bürkit ekenine köz jetkizdik. Olay bolsa Alaştıñ öz "Ws" elin üşke bölip bilep, birin oñ qanatım, birin sol qanatım deuiniñ sırı osında jatır. Adamdardıñ dene müşesine qaray oñ qol, sol qol, bolmasa oñ köz, sol köz demey qwsqa baylanıstı "qanat" söziniñ el bileu men äsker bileu täsiline enuiniñ astarı endi aşıla tüsti-au deymin. N.Mıñjan: "Şejire deregi boyınşa qoñırattar eki ülken birlestikke bölinedi. Bwl eki birlestikti äygili ğalım V.Radlov "Altı ata köktiñ wlı, altı ata köktiñ qwsı" - dep atağan degen derek bar"-dep jazadı. Iä, qazaqtıñ «Wyada ne körseñ, wşqanda sonı ilersiñ» dep er balaların qıranğa, qız balaların aqquğa teñeui men «Wlım wyada, qızım qiyada», «qanattığa qaqtırmay, twmsıqtığa şoqtırmay», «qanatınıñ astına aldı», «atqa qondı», «üyge qon», «qonıp ket», «qanatı qataydı», «topşısı bekidi», «baq qwsım», «balapanım», «qanatım», - dep qana qoymay, mektep bitirip ülken ömirge ayaq basqalı twrğan wl-qızdarın, elimizdiñ «jas tülekteri» dep söz saptauı da kezdeysoq aytıla salğan söz emes eken, "Qıran tülegine qaytpas qaysar sıylaydı" - deydi dana halqımız. Olay bolsa "tülek" dep bürkittiñ, yağni täñiri qwsı, qırannıñ balapanın ğana aytatının eske alsaq ta jetkilikti-au deymin, tipti kelin tüsirgeñde "aqquıñdı ayala", "qwsıñ qwttı bolsın", dep qızdarına "qws etek" köylek kidiretin de osı bizdiñ qazaq. Ol ol ma dombıra men nayzasına, taqiya, börik, häm tımaq pen säukelege üki tağıp dwlığasına qıran qwstıñ qauırsının tağıp qwstıñ keude jüni men balaq jünine wqsatıp wrıs-soğısqa ıñğaylı etip sauıt kietin de bizdiñ batır babalarımız. Tipti han kötergende de handı aq kigizge (aq kigiz biik şıñ basındağı qardıñ beynesi S.S.) otırğızıp wlılap Wlı Ws (Wlwğ Ws), Şıñ Ws (Şıñğ Ws) dep köktiñ qwsı, biiktiñ qwsı, täñiri qwsına balap "qıran alasağa qonbaydı" - degen nietpen biikke şığarıp han kötergen.
"Kültegin" sağanatasınıñ mañdayşasında bürkit beynesiniñ bederlengenin bilemiz. Al,Şıñğıs hannıñ (Şıñğ Ws han - Şıñ Ws han) (Şıñ qws S.S.) tuında da qıran beynesi, beynelengen. Bwl tu nanım - senim boyınşa, Şıñğıshan äuletiniñ jelep-jebeuşisi, kieli belgisi bolıp eseptelgen. Raşid-ad-dinniñ kuälik etuine qarağanda Şıñğıs hannıñ ösietteriniñ biri bılayşa berilgen eken: "Momın halıqtıñ arasında jürgende qoşaqanday momın bol, al şayqasqa şıqqanda aş bürkittey şüylik" degen eken. Tipti jılnamaşı Haydardıñ kuälik etuine qarağanda Qasım hannıñ: "Biz - tüz tülegimiz: bizde qat ta, qımbat ta jauhaz joq, eñ bastı baylığımız mal ..." yağni “Biz-tüz tülegimiz” – dep şegelep aytuı bizdiñ qırandar eli ekenimizdi paş etip twr ğoy Jalpı bizdiñ qırandar eli atalatınımızdı körşi qıtay eli jaqsı bilgenge wqsaydı. Oğan "VIII ğasırdağı Qıtay imperatorında türki sarbazdarınan jasaqtalğan armiyanıñ qolbasşısı, türki twqımınan şıqqan An'-lauşandı qıtaydıñ wlı aqını Du-FU "Wlı qorğannıñ sırtındağı jorıq" attı öleñinde:
"Qıran qwsınday tekti qırağı janar jau qabaq
Qanatın qomdap izdeydi tüzden toyatın.
Tomağa tartıp jiberseñ boldı aspandı bürkep şäu qanat
Sorğalap tömen jauınıñ közin joyatın.
Qanına siñgen öjettik ruhı oyanıp,
Qoldaydı onı alısta qalğan aruaq
Qaptağan qwzğın qıpqızıl qanğa boyanıp
Tırnağın qayrar qauırsınğa janıp-ap” - dep Törki twqımınan şıqqan An'-Lauşandı "qoldaydı onı alısta qalğan aruaq" dey otırıp, şabıttana jırlap, qıran qwsqa teñeui tegin bolmasa kerek. Men "ejelgi jungo jılnamalarında "Us-un" "Us-in" "As-sa" "As-u" "As-o" degen attardıñ kezdesetinin äri bwl ataulardı "qazaq" atauınıñ dıbıstıq balaması degendi qoldaytın Jan Şiman, Hi Şiutau sındı qıtay zertteuşileriniñ pikirin maqwldaymın. Kezinde "Sağanatas sırları" attı kitabında: M.Düysenov "Birqatar ğalımdar "U-şin" qarğa degen mağınanı bildiredi deydi. Al Altay Amanjolov "Usun'" etnonimindegi "us" tübirin köne türiktiñ “üs” nemese "as" sözimen salıstıra qarastıradı"... dey kelip"VIII ğasırdağı "Tonıqwq" eskertkişterinde wşırasatın "türk esir bodun - türki bürkit halqı" degen tirkesti (mwndağı “esir” sözi tuva tilindegi "ezir" - bürkit sözimen törkindes keledi) aşina türikteriniñ yağni bileuşi taypanıñ balamaatı retinde qoldanılğan dep şamalauğa boladı. "Kültegin" sağanatasınıñ mañdayşasında bürkit beynesiniñ bederlenui de tegin bolmasa kerek" - dep atap ötken. Osı arada M.Düysenovtıñ joğarıda keltirilgen "Aşina" sözine keler bolsaq, bwl şındığında da törkilerdiñ negizgi bileuşi taypasınıñ atı. "Aşina" sözin "Ws" "As" sözimen baylanısı bar "U-şin" atauımen salıstıra qarap "Uş-in", "Aş-in" yağni Ws-in, As-in dep oqısaq Aşina atauınıñ täñiri qwsı, bürkit atauımen sabaqtas ekenin añğaramız. Köne törkiler qoğamın zertteuşi YU.A.Zuevtiñ qıtay derek közderimen zertteuşileriniñ körsetulerine süyenip “647 jılı Batıs Törk qağanı Tañ imperatorına altınnan qwyılğan qarğanıñ müsinin sıylıqqa tartqanın aytsa,” endi birde «Aşına» atauı töñiregine toqtalıp bwl ataudıñ qıtay deregindegi usundardıñ atauı ekenin söz etetini bar”-bwl bizdiñ joğarıdağı pikirimizdiñ negizsiz emes ekenin ayğaqtaytın derek.Demek Jungojılnamalarında kezdesetin "Us-in" "Us-ın" "As-a" "As-o" "As-u" degen attardıñ "qazaq" atauınıñ dıbıstıq balaması degen Jan Şiman, Hi Şiutau sındı zertteuşilerdiñ pikirleriniñ şındıqqa aynalğanı.Qadırğali bi Qosımwlı jäne onıñ jılnamalar jinağı kitabiniñ avtorları R.Sızdıqova men M.Qoygeldiev «Wlıs twlğasınıñ şejirede eñ jii kezdesetin mağınası "halıq" avtor türki-moñğol halıqtarın wlws dep ataydı" dep eskertse. Q.Halid: "Wlws" sözi moñğolşa "taypa", jamağat: ese, üles mağınasın beredi. Mwnı qazaqtarbirlik, jinalu keyde: zañ ereje ornına paydalanadı. Mısalı, "Eldiñ wltınan şığayın ba" deydi. Mwnda birlik, jinalu mäni körinip twr, yağni jwrttıñ birliginen şığayın ba köpten ayırılayın ba bolmasa eldiñ wltı solay desedi "Bwl eldiñ ötkeni solay bolıp kelgen" degen mağınada, mwnda ereje, ädet bolıp audarılıp twr" dep jazadı. Demek "Wlws" sözi qazaqtar üşin birigu, jinalu, wlt bolıp wyıp, birlesip bas qosu. Bwdan añğaratınımız qazaqtardıñ "Öz elimniñ, wltımnıñ atınan şığayın ba, wlttığımnan, eldigimnen ayırılayın ba" bolmasa "Elim solay ataladı, wltım solay, elimniñ ğasırlar boyına atalıp kelgeni solay edi"-degenine köz jetkizemiz.Kezinde Wlı Şoqan Ualihanov “Wlıs” sözi o basta belgili bir territoriyada qwrılğan taypalar odağı” - degen bolsa, Wlı Abay atamız "Sonımen bwlar özin-özi de özge jwrttar da "qazaq" atap ketipti. Bwrın özderin "Wlws" deydi eken de jüre beredi eken»-dep jazğan edi.Sonımen toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyinine keler bolsaq biz eñ birinşiden Wlwğ Ws (Wlı qws) yağni Alaş hannıñ wrpağımız sonıñ elimiz dep, han eli retinde özimizdi qıran qwsqa balap, qıran beynelengen tu köterip Wlw Ws, üş Ws, Wsaq (Saq) bertin Törk Ws (Türkeş) atanğan «Qws» elimiz.Ekinşiden qıstıñ ızğarı ketip, köktemniñ kelgenin paş etip, birinşi bolıp wşıp keletin jıl basınıñ jarşısı Ws, Wz demekşi Wsaq-Wzaq yağni Wzaq qarğağa balap Wzaqpız-Ğwzaqpız desip özimizdi «qarğa tamırlı qazaqpız», «qarğa tamırlı el edik qaşannan-aq» dep ösken «Qws» elimiz. Üşinşidenbeybitşilik, swlulıq, adaldıqtıñ aru qwsı, qwstıñ töresi, aqqu qazdı kieli qws sanap aru qızdarımız ben asıl analarımızdı aqqu qazğa balap «qazaq» atanıp jürgen «Qws» elimiz. Qalay türlendirip, qay jağınan alıp qarasaq ta bizdiñ jer tügili aspannan «qws jolı» - dep jwldızdar şoğırınan tündelete jol salğan «Ws - Qws» eli ekenimiz anıq. Demek biz Sayıpqırandar men Aqqular eli yağni kök täñirine siınıp täñirinen basqağa bas imegen täñiri tekti, täñiri bolmıstı kök törkilermiz. «Qws» erkindiktiñ häm tördiñ simvolı, demek biz kök täñiri, yağni aspan simvolı bolğan qwstı wlttıq totemimiz – kietegimiz etip ösken täñiri tekti, täñiri bolmıstı, erkindik süygiş tüz tülegimiz. Ataqtı ğalım, köne törki tiliniñ mamanı Altay Amanjolovtıñ «Ws», «As», «Az» - qiyalğajayıp qws, täñiri qwsı, bürkit, ol-köne dinastiyalıq äulettiñ atı jäne türkiler tabınğan kök täñiriniñ beynesi (keyiptanu) – degeni şığar kündey şındıq ekenin moyındauımız kerek.
Til – tarih kilti demekşi, biz osılayşa Alaş pen Qazaq häm Wlws, (Wlı Ws), üş jüz (üş Ws) ataularınıñ şın mäninde bir-biriniñ balaması yağni sinonimi ekenine köz jetkizgendeymiz.
Samat Sıpataywlı
Abai.kz


text:
Äbdrayımov ärtisterdi jılu jinauğa şaqırdı
«Jigitter» tobınıñ änşisi Bağlan Äbdirayımov akter Twñğışbay Jamanqwlovtı qoldadı. Änşi jılu jinap, Jamanqwlovtı sottan araşalap aludı wsındı, dep jazadı stan.kz.
Önerdegi ağası üşin “şırıldağan” Bağlan bwl oyımen jelidegi paraqşasında bölisti.
“YA, Alla! Aqtı – aq, qaranı – qara, dep ajıratıp berşi! Adamdar nege pende ekenin wmıtıp, tüzu bola qaladı? Kim qatelespey jatır? Kim jemey jatır? Ömir boyı önerge şın qızmet etip, jetpiske tayağanda (69 million) tağdırın talqan etpekşi me? Jazğıştarım-ay, jazıñdar endi…
Bireudiñ kupal'nigi men tabısın sanap, biriniñ bayın, biriniñ qatının sanap, belden tömen ösek jazıp. Şının jazıñdar! El ağası jaylı jazıñdar, aqiqat izdeñder, sensaciya jasañdar! Aşığın xalıq bilsin! Rasında kinäli bolsa, 69 million dollar emes qoy, teñge. Önerdi bağalaytın qaltalı azamattar bolsa, köbirek şığarsın, qalğanı şamasına qarasın. Rasında qarız bolsa alsın. Teris bolsa Qiyamette esep qılarsızdar.
Eldigiñ qayda, birligiñ qayda? Ağanıñ şäkirtteri qaydasızdar? Es biler jauaptı bireuiñiz qolğa alıñız. Esepşot aşıñız! Qarap qalmañızdar! “Aq jünis” jurnalın nemese internetten tauıp oqıñızdar. Taqırıp tüsinikti bolu uşin. Elbası men ädil sotqa ğana ümitti, ağa! Sot ädiletsiz bolsa şe? Aqtaluına at salısıp, 70 jıldıq toyın atap öteyik! Alla sol kündi näsip etsin!” – dep jazdı Bağlan.
Jelidegilerdiñ basım böligi änşiniñ pikirin qostap otır.
Abai.kz


text:
Qarasuvbazarda Rusiye telükesizlik hadimleri «Güzel» ticaret ağınıñ tükânları ile qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, iş adamları ve hayriyecilerniñ evlerinde tintüvler keçirdiler.
Tintüvler aqqında İnsan aqları boyunca Qırım alâqa gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov bildirdi.
Aq-uquq qorçalayıcısı: «Qarasuvbazarda «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketiniñ bütün tükâları yanında içinde balaklavalı telükesizlik hadimleri olğan maşinalar tura. Ticaret merkezleri yanında – avtobuslar. Alğan malümatıma köre, tintüv «KrımOpt»nıñ mudiri Ali Bariyevniñ evinde keçe. Vaziyetni ögrenmege devam etem», – dep ikâye etti.
Ali Bariyevde yapılğan tintüv aqqında «Qırım birdemligi» de bildirdi.
Tintüvlerniñ tafsilâtlarını Facebookta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov bildirdi.
Çubarov: «Rus işğalcileri qırımtatar iş adamları, hayriyeciler ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Ali Bariyev, Asan Bariyev, Remzi Velilâyev, Resül Velilâyev, Ekrem Velilâyev, Zera Velilâyeva ve olardan ayrı yaşağan yetişken balalarınıñ evlerine tintüvler ile basıp kirdiler», – dep qayd etti.
Onıñ sözlerine köre, aynı vaqıtta Qırımnıñ başqa rayonlarında da – ağa-qardaş Velilâyevlerge ait ğıda mahsulatlarını tarqatuv saasında Qırımnıñ yetekçi şirketi olğan «KrımOpt»nıñ istisal bazaları ve onlarca şirket tükânlarında tintüvler yapıldı.
Tintüvler yapılğan yerlerde atıcı silâlar ile silâlanğan telükesizlik hadimleri yerleştirildiRefat Çubarov
Çubarov: «Bütün tintüvler yapılğan yerlerde atıcı silâlar ile silâlanğan mahsus qısımlarnıñ bayağı büyük küçleri yerleştirildi. Tintüvler yapılğan yerlerniñ perimetri boyunca qaravullar qoyuldı. Qırımdan, Qarasuvbazarda «KrımOpt» ofisi yanında qararnen 400 kişi toplandı, dep bildireler. Al-azırda tintüvler yapılğan diger yerlerge de qırımtatarlar kelmekte», – dep qayd etti.
«Qırım birdemligi»niñ malümatına köre, Qarasuvbazarda Rusiye telükesizlik hadimleri tintüvden soñ «KrımOpt» mudiri Ali Bariyev ve ondan ğayrı iş adamı Resul Velilâyevniñ qız qardaşı Zera Velilâyevanı alıp kettiler.
Şaatlarnıñ aytqanına köre, telükesilik hadimleri, nomerasız maşinalarnen keldi. Rusiye mahsus hizmetleri hadimleriniñ qollarında silâ ve başlarında balaklavalar bar.
Al-azırda Rusiye telükesizlik hadimleri ve Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ukümeti tarafından bu vaziyetke dair berilgen izaatlar yoq.
«Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketi iri bir iş adamı ve hayriyeci Resül Velilâyevge ait.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq olaraq kütleviy surette tintilmekteler.


text:
Haberler
HSN: "Ukrayinski amazonkı" Vışıvanka Kününe milliy urbalarnı taqdim etti
15 Qural ay, 13:11
HSN: Ükümet Ukraina brendini tasdıqladı
10 Qural ay, 12:52
HSN: UA|TV Lugansk vilâyeti territoriyasında yayınlavını başladı
12 Çiçek ayı, 10:00
D.Zolotuhin: Red etüv dezinformatsiyağa qarşı esas alet degil
11 Çiçek ayı, 17:36
HSN ATO zonasında: Bezzabotivska köy şurası territoriyasında 5 ukrain telekanalı çalışa
10 Çiçek ayı, 13:20
HSN: Ukraina jurnalistleri Türkiyede iqtisadiyat ve maliye meselelerinden trening keçtiler
3 Çiçek ayı, 16:25
HSN: "Yurıdıçna sotnâ" 2017 senesi içün esabatını taqdim etti
3 Çiçek ayı, 16:09


text:
Jaganʻ
Jaganʻ /jaGAN'/ (Fransuzça häm Almança Sagan) ul Polşa könbatışındağı qala. Xalıq sanı 26,665 keşe (2004), Jaganʻ öyäze başqalası.
1999. yıldan Lubuş Voivodlığında, ä başta (1975-1998) Zelöna Gora Voyıvodlığında urnaşqan Jaganʻ Sagan isemle qälğä urınında tora. Sagan feodal bilämäseneñ üzäge bula, elekke iäse Alberch von Wallenstein Utız Yıllı Suğışta ğäskär başlığı bula. Annan Sagan danlıqlı Lobkowitzlarğa, Bohemia ıruğına küçä. 1786. yılda Sagan bilämäse Peter Bironğa, Kurlândiä kenäzenä, ä annan Dorothea isemle qızına küçä. Dorothea ire, böyek Fransuz diplomatı Charles Maurice de Talleyrand-Périgord Jaganʻda otstavka yılların ütkärä. 1845. yılda Prussia patşası käğäze Dorothea'nı Sagan herzoginäse nulıp iğlan itä. Napoléon III bu titulnı Fransiädä taní, Doroteya ulı Luis kenäz häm duc de Sagan bulıp kilä. İkelätä titul, Fransuz ta, Pruss ta "duc de Sagan"-ğa İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında bitaraflıq saqlarğa bulışa: anıñ Château de Valençay bilämäsendä Fransiäneñ Alman okkupasiäse waqıtında Louvre xäzinäse saqlana.
İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında şähärdä az bilgele Nazi Alman Ştalag Luft III xärbi büläge tora.


text:
FQQ: Peterburgtegi teraktini wyımdastıruşınıñ bauırı wstaldı
Reseydiñ Federaldıq qauipsizdik qızmeti Sankt-Peterburg metrosında terakt wyımdastırdı degen küdikpen wstalğan Abror Azimovtıñ bauırı Akbar Azimov Mäskeude qolğa tüskenin habarladı.
3 säuirde Peterburg metrosınıñ vagonında jarılıs bolıp, 14 adam qaza taptı, 50-ge juığı jaralandı. Tergeu nwsqası boyınşa, şabuıldı Resey azamattığı bar 22 jastağı Qırğızstan tuması, jankeşti Akbarjon Jalilov jasağan.
Resey policiyası teraktini Abror Azimov wyımdastırdı dep esepteydi. Ol wstaldı. Azimov tağılğan ayıptardı joqqa şığardı.
Abay-aqparat


text:
Ukrainada AQŞ elçisi Mari Yovanoviç, iqtisadiy sanktsiyalar Qırımnıñ deokkupatsiyası meselesinde muim bir Rusiyege tazyiq aleti olalar, dep saya. Bunıñnen beraber o, «Qırım Ukrainanıñ sıñırları içine qaytmağance» sanktsiyalar rejiminiñ quvette olacağını ilâve etti.
Yovanoviç: «AQŞta aydın bir siyaset bar, o, tıpqı Ukrainanıñ siyaseti kibi, yani Qırım – Ukrainadır. Ve bu deñişmeycek… Dünya toplulığı ve Ukrainanıñ özü, mevcut olğan bütün aletlerni qullanmaq kerekler. Misal içün, iqtisadiy sanktsiyalar, muim aletlerden biridir. Biz bu sanktsiyalarnı saqlap qalamız, ve biz olarnıñ eda etilmesini temin etemiz. Ondan ğayrı biz, olarnıñ faal ve tesirli olğanlarında emin olmaq içün er vaqıt cedvelni közden keçiremiz», – dedi.
O, Qırım sakinleri Rusiye tarafından ilhaq etilgen territoriyadaki yaşayışnı Ukrainadaki yaşayışnen qıyas ete bilmeleri içün Ukrainağa reformalar yolunen ileri ketmek pek muimdir, dep ilâve etti.
AQŞ elçisi: «Ukraina – Meydanda olğan insanlarnıñ oğrunda küreşken devletleri, aqiqiy işlegen demokratiya, mahkemeler insanlarğa adalet, uquq ve menlikni temin etken, iqtisadiyatı olğan ve inkişaf etken devlet olsa, men bellesem, özüne çeküv quveti de çalışacaq – insanlarda eki taraftan birisinde yaşamaq variantı olsa, olar mutlaqa böyle bir devlette yaşamaq isterler. Qırım oğrağan vaziyettden farqlı olaraq. Anda pek sert devlet kontroli, öz fikirlerini ifade etmege qorqqan insanlar ve er kün turğunlaşqan iqtisadiyat bar – bu, insanlar kerçekten de yaşamaq istegen devlet degil», – dep qayd etti.
Bunıñ arfesinde AQŞ Devlet kâtibi vazifesini eda etken Con Sallivan, AQŞ Devlet departamentiniñ dünyada insan aqlarını aqqında yıllıq maruzasınıñ taqdim merasiminde çıqışta bulunıp, Rusiyeni Qırımdaki vaziyet, Donbasstaki problemalar ve Çeçenistandaki insan aqlarını qorçalav meselelerine diqqat etmege davet etti.
Aprel 6-da AQŞ Maliye nazirligi sanktsiyalar cedveline bir qaç iri Rusiye oligarhı, ve şu cümleden Oleg Deripaska ve Viktor Vekselbergni, ve olarğa ait işhanelerni kirsetti. Bu, ruble kursu ve Moskva birjasındaki kotirovkalarnıñ tüşmesine, em de dünya birjalarında Deripaskağa ait «Rusal» şirketi aktsiyalarınıñ bir kereden bayağı tüşmesine ketirdi.
Bundan soñ Rusiye Devlet Dumasına, AQŞnıñ yañı sanktsiyalarına cevap berilmesini közde tutqan qanun leyhası taqdim etildi. Rusiye tarafından tatbiq etilecek çareler arasında, Amerika ilâclarınıñ ketirilmesine yasaq bar.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar iş adamı ve hayriyecisi Resul Velilâyevnıñ, sözde saqlama muddeti bitken azıqlar içün yaqalanmasınıñ aqiqatta bir qaç sebebi olmaq mümkün. Olardan biri – «qırımtatar işine tazyiqtır». Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Qırımtatar resurs merkezi idaresiniñ başlığı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev bildirdi.
«Birinci (sebep – QA) – daa bir qırımtatarlarnı qorquzuv teşebbüsidir. Biz yañı bir repressiyar dalğasına şaat oldıq. Ekinci maqsat – qırımtatar işine tazyiq. Neçün deseñiz, Resul Velilâyevniñ işi, yalıñız bütün Qırımğa yayılğan ticaret ağı ve biñlerce iş eri degil de, o, aynı zamanda öz işi içün «Krımopt»tan mal alğan biñlerce küçük ve orta iş adamları… Üçünci sebep – qırımtatar menligine darbe, çünki Resul hayriyeci sıfatında da faaliyet kösterip, Qırım ve qırımtatar tarihi, edebiyatı ve tilşınaslığı boyunca tetqiqatlarğa maliy yardım ete edi. Dörtünci sebep de, qırımtatar halqınıñ birdemligi, cöremeler tölevinde bir-birine qol tutması, siyasiy mabüslerniñ balaları ve ailelerine, yoqsullarğa yardım etmesi işğalci ukümetni asabiyleştire», – dedi Bariyev.
Aprel 26 sabasında Qarasuvbazarda «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketinniñ tükânlarında Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından tintüvler yapılğanı belli oldı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımtatar iş adamları, hayriyeciler ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Ali Bariyev, Asan Bariyev, Remzi Velilâyev, Resül Velilâyev, Ekrem Velilâyev, Zera Velilâyeva ve olardan ayrı yaşağan yetişken balalarınıñ evlerine Rusiye telükesizlik hadirmleriniñ tintüvler ile kelgenini bildirdi.
Çubarovnıñ malümatına köre, Rusiye telükesizlik hadimleri Resul Velilâyev ve Ali Bariyevni Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresine alıp kettiler. Olarnı üç saattan ziyade sorğulağan soñ Rusiye territoriyasına alıp kettiler.
«RİA Krım»nıñ bildirgenine köre, Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresinde, «al-azırda adresleri boyunca tintüvler yapılğan iş adamları ya da şirketlerge qarşı idare tarafından alıp barılğan işler yoq», dediler. Rusiyedeki «Kommersant» neşiriniñ malümatına köre, tintüvni OMON uruşmacılarnıñ yardımı ile FSB hadimleri keçirdi.
«Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketi iri bir iş adamı ve hayriyeci Resül Velilâyevge aitler.
İlhaqtan soñ Qırımnı aqiqatta idare etken Rusiye ukümet organları muntazam surette mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerini kütleviy şekilde tinteler.


text:
Qırımda Yaltanıñ turistik daireli musafirhanesini auktsionğa çıqardılar. Bunı Kreml nezaretindeki Qırım mulk ve topraq muameleleri nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Yaltada yerleşken turistik daireli musafirhaneniñ satış auktsionında iştirak etmege davet etemiz.Başlanğıç fiyatı 340 milion rublege yaqın», – qayd ettiler matbuat hızmetinde.
Auktsionda iştirak etmek içün özüni em yazılı em de elektron şekilde qayd etmek mümkün, dep qoştılar müessisede.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Al xalıqaralıq eñbek uyımınıñ deregine süyensek, dünïejüzinde 21 mln adam qul retinde sawdağa salınğan. Osı isti käsip etkender jılına 150 mlrd dollar tabıs tabadı eken. Elimizdegi jağday da mäz emes. Qazaqstanda soñğı 10 jılda 1,5 mıñ adam qulğa aynalıp, zardap şekken. Venada ötip jatqan adam sawdasına qarsı küres jönindegi alyanstıñ 15-konferencïyasında osınday mäseleler köterildi. Basqoswğa qatıswşılarınıñ pikirinşe, köbine munday jağdayğa bosqındar men zañsız jürgen kelimsekter tap boladı. Tipti, kämelettik jasqa tolmağandardı Ewropağa äkelip, qayırşılıqpen jäne alayaqtıqpen aynalıswğa mäjbürleydi. Nemese «ösimdikterdi baptaysıñdar» dep aldap, esirtki egw jumıstarına jegedi. Bul azday, lañkestik uyımdar da aldap öz tuzağına tüsiredi eken. Madïna Jarbosınova, EQIU Adam sawdasına qarsı küres jönindegi arnayı ökili: - Lañkestik uyımdar «qatarımızğa qosılsañdar 30 mıñ dollarğa deyin töleymiz» dep qızıqtıradı. Tipti, aldın ala tölemdi arnayı esepşotqa awdaradı. Biraq aqşa awdarğan esepşot joyıladı. Keyinnen pasporttarın alıp qoyıp, eşqanday qarajat tölemeydi. Osılayşa adamdar mäjbürli türde quldıqqa salınadı.
Derekközi: 24.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Rejïsser Aqan Sataev kezekti fïlmin tüsirwdi qolğa aldı, dep xabarladı baistars.kz.
«Rayonı» dep atalalatın jaña twındı qay taqırıpqa arnalatını äzirge belgisiz. Scenarïy avtorı - Tïmwr Jaqsılıqov. Joba «AstanaFilmFound» jäne «Sataifilm» kompanïyalarınıñ birigwimen jüzege aspaq.
Tüsirilim jumıstarı jazda bastaladı dep josparlanıp otır. Fïlmge bastı jäne qosalqı rölderge kastïng jarïyalandı. Kastïng 30-şı mamırğa deyin jalğasadı.
Kastïng talaptarı:
- Orıs tilinde söyleytin jası 17-den 30-ğa deyin jigitter, kez-kelgen ult. Qajet tïpajdar: tentek, oqw ozattarı, ülgerimi tömen, romantïkter, mwzıkanttar, sportşılar.
- Orıs tilinde söyleytin jası 17-den 30-ğa deyin qızdar, kez-kelgen ult. Qajet tïpajdar: oqw ozattarı jäne qarapayım stwdentter, pısıq jäne baysaldı qızdar.
Käsibï akterler jaña fotoswretterin jiberwi kerek.
Kastïngke qatıswğa ümitkerler közildiriksiz jäne fïltr jasalğan fotoswretterin jiberwleri qajet (iri planmen, orta planmen jäne tolıq boyımen), anketa casting_satai@mail.ru elektrondı poştasına qabıldanadı.
Ayta keteyik, Aqan Sataev - qazaq körermenine «Reketïr», «Ağayındı», «Lïkvïdator», «Jawjürek Mıñ bala» sïyaqtı fïlmderimen jaqsı tanıs rejïsser.
Tegï: Kïno jäne TV,
Kommentarïï
-
Sayat2016-04-13 21:27:02Bul kisilerge Reseyge barıp tüsirw kerek qoy,Qazaqstanda ne joğalttı?
-
Aknwr2016-04-15 18:20:56Kastïng kay kalada bolıp jatır?


text:
här millätniŋ tarihida mäşhur, munävvär oğlanlar, qährimanlar boliduki, ular äqil-idrigi, qaytmas iradisi, beqiyas ğäyrät-şiҗaiti bilän tağdäk işlarni ämälgä aşurup, hälqi üçün hizmät qilidu. Silär kšrüvatqan monu sürättä äkis etilgän şähslär štkän äsirniŋ 30-jilliri uyğur sän°ät häväskarliri šmigini täşkil qilip, milliy sän°itimizniŋ täräqqiyatiğa munasip tšhpisini qoşqan täŋdişi yoq namayändilärdindur.
Birinçi qatarda oltarğanlar (soldin-oŋğa): Җ.İbrahimov, S.Mämirov, N.İbrahimov, N.Häyridinov; ikkinçi qatarda: Sattarov, B.Älieva, S.Ğälieva, R.Qämbärova; üçinçi qatarda: Moskvadin kälgän väkil, šmäk yetäkçisi Han İsmagıylev, F.Kärimova, M. Turğanov.(Sürät tarih pänliriniŋ namziti Munir Erzinniŋ arhividin elindi).


text:
Şagıyr, Tatarstannıñ atkazangan mädäniyat xezmätkäre Räşit Gäräyneñ tuuına 80 el (1931 – 1999)
Mäxäbbät kayçan başlana?
Yazgı tañ atkandamı?
Dustıñ belän citäkläşep
Mäktäptän kaytkandamı?
Şagıyr Räşit Gäräyneñ inde bik küp ellar elek ukılgan menä şuşı şigıre xätergä señep kalgan. Çınnan da, barıbıznıñ da iñ kersez, iñ ixlas häm iñ kaderle xislärebez turında sөyli torgan güzäl ber şigır şul ul! Yukka gına R.Gäräy süzlärenä bik küp cırlar yazılmagandır!
Bu şagıyrneñ tulaem icatı da änä şulay keşelärneñ neçkä xis-kiçereşlären tasvirlauga bagışlangan. Anıñ şigırläre küñel küzen açıbrak kararga өyrätälär, tabigatkä, bөten can iyalärenä häm keşelärgä karata sizgerräk, sagrak, keşelekleräk bulırga kuşalar – siña ipläp kenä änä şundıy zur ruxi häm äxlakıy tärbiya birälär.
Inde xäzer bezneñ arabızdan kitkän Räşit aga üze dä, keşe bularak, bik neçkä häm sizger küñelle şäxes ide, bik yardämçel häm eçkersez zat ide.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, «medeniy dünya iç bir vaqıt Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqını tanımaz», dep bildirdi. Bunı o, Twitterdeki öz saifesinde yazdı.
«Qırımda bugünki vaziyet yalıñız ukrainler, qırımtatarlar ve yarımadada yaşağan diger milletlerniñ ağrısı degil… Olsun sımarışçı, teşkilâtçı ya da becergenler – işğalciler cinayetler ve repressiyalar içün cevapkârlıqtan qaçınmazlar», – dep yazdı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Brifing ve matbuat konferentsiyaları
HSN: İşğal etilgen territoriyalar meselesinde ukrain teleprogrammalarınıñ köntenti üzerinde çalışamız
26 Qış ayı, 13:14
HSN 2017 senesi özüniñ faaliyeti boyunca esabat berdi
20 Qış ayı, 17:27
HSN Qurultay aqqında haber kampaniyasını başladı
30 Boş ay, 13:29
HSN ATO zonası içün daa çoq kitap bastıracaq
2 Ekim ayı, 13:38
HSN Dünya tamır halqları künü umummilliy haber kampaniyasını keçirecek
8 Arman ayı, 22:56
HSN: Cemiyet televizionı içün tolu maaliye berilmek kerek
6 Oraq ayı, 15:17
HSN qırımtatar milliy bayrağı kününe “Eki bayraq - bir devlet” haber kampaniyasını başladı
27 Bozarğan ay, 15:42
Yuliya Kazdobina: “Donbas reitegratsiyası tek devlet seviyesinde olması imkânsız – cemiyet büyük yerni ala”
27 Bozarğan ay, 12:40
Yuriy Stets: “NTSU inkişafına Yaponiya 400 mln yenge ($4 mln) yaqın para berdi, hususan, $1,3 mln yaqın donatmalar alınmasına”
21 Bozarğan ay, 17:27
HSN “Melez cenki şaraitinde Donbas reintegratsiyası” Halqara konferentsiyasını açtı
23 Qural ay, 13:46


text:
«Qanday mezgil bolmasın är jılı Orazanıñ alğaşqı küninde awız bekitken jandar qïnaladı. Birneşe künnen keyin oğan üyrenip te ketedi. Musılman adam uzaq waqıt kezinde qattı aşığıp qalmas üşin, awız aşqanda birden köp tamaq jemewi kerek. Aldımen asqazanğa jeñil tamaq jeñiz. Arağa biraz waqıt salğannan keyin jaqsılap tamaqtanıp alwğa boladı. Sonday-aq, köpşilikuyıqtap, säresin işpey qalatın jayttar boladı. Men onday kisilerge qalay qïnalmasın turıp, kündiz qïnalmas üşin när tatıp alwğa keñes beretin edim. Köpşilik üydegi tağamnıñ barlığın birden jep aladı. Orazada negizi kerisinşe,qanşalıqtı jeñil tamaqtansañız sonşalıqtı jeñil jüresiz. Awır tamaqtardıñ barlığı toyımdı bola bermeydi»,-deydi Mwxammed-Xwseyn qajı Alsabekov.
Ol sonday-aq, bıltırğımen salıstırğanda bïıl Oraza ustaw jeñilrek bolatının aytıp ötti.
«Ötken jılı awız bekitw waqıtı uzaq, kün bïılğığa qarağanda ıstıq boldı. Sondıqtan bïıl awız bekitkender bıltırğıday qïnalmaydı»,-dedi Dinï basqarma qızmetkeri.
Kommentarïï


text:
Kiyevde iyün 20-de köçip kelgenler içün «Eyilik Yarmalığı» keçirilecek. Tedbirni Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ qaçaqlar meselelerinen oğraşqan Agentligi cemaat, göñülliler teşebbüsleri ve halqara ükümetten tış teşkilâtlar ile beraber teşkil ete.
«Bizler memleket şarqında ve Qırımda evlerini mecburen terk etkenlerni, qıyın vaqıtlarda bir-birine qoltutmaq ne qadar müim olğanını köstermek içün leyhalarnı kirsetken cemaat «qurtarıcılarını» toplaymız», – dep bildireler teşkilâtçılar.
Yarmalıq Kiyevniñ Kontraktova meydanında kündüz başlaycaq.
2015 senesi iyün 15-ke qadar, Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ malümatına köre, memlekette Qırım ve Donbasstan köçip kelgen 1 341 560 insan qayd etile. Nazirlikniñ malümatına köre, 401256 qoranta yardım istedi, olardan 326195 yardımnı aldı.


text:
Qaladağı käsiporındar men uyımdar qoğamdıq tärtipti saqtaw isine tartıladı
Qaladağı köñil köterw orındarı men dämxanalar, qoğamdıq tärtipti saqtawğa üles qoswı tïis. Qala äkimdiginde ötken keñes barasında bul mäsele jöninde naqtı aytıldı. Al, qawipsizdikti qamtamasız etwde nemquraylıq tanıtqan uyımdarğa qatañ şara qoldanılmaq. Budan özge, otırısta abattandırw erejesi men oblıs ortalığında tazalıqtı saqtaw mäselesi qaraldı.
Qala äkiminiñ törağalığımen ötken jïında aldımen oblıstıq jergilikti polïcïya qızmetiniñ bastığı Qanıbek Jaqsığalïev bayandama jasadı. Onıñ aytwınşa, quqıq buzwşılıqtıñ aldın-alwğa endi budan bılay, käsiporındar men uyımdardıñ qızmetkerleri tartılwı qajet. Äsirese, meyramxanalar men kafe basşıları at salıswı kerek. Sebebi, jıl basınan beri köñil köterw orındarı tarapınan 500-den astam qılmıstıq - quqıqbuzwşılıq derekteri tirkelgen.
QANIBEK JAQSIĞALÏEV, OBLISTIQ JERGİLİKTİ POLÏCÏYa QIZMETİNİÑ BASTIĞI
- Qılmıstıq isterdi taldaw jumıstarınıñ nätïjesi köñil köterw orındarınan şıqqan adamdardıñ türli tärtipsizdikke baratının körsetti. Bul rette, kafe-meyramxanalardıñ basşıları men qızmetkerleriniñ qawipsizdikti saqtawda äreketsizdigin bayqatwda. Orın alğan zañbuzwşılıqtar köbine sol uyımdardıñ awmağında tirkelgen
Qazirgi küni qala boyınşa 200-ge jwıq köñil köterw orındarı bar. Biraq, köpşiligi derlik qawipsizdikti qamtamassız etpeydi. Ornatqan beynekameraları talapqa say emes, äri sapası da tömen deydi jergilikti polïcïya qızmetiniñ bastığı. Bul mäsele boyınşa qala äkimi İlïyas Ïspanov käsipkerlik bölimi basşısına, meyramxana jäne kafe basşılarımen bul turğında naqtı jumıs istew kerektigin tapsırdı. Al, oblıs ortalığındağı tazalıqtı saqtaw da özekti. Äsirese, konteynerler janında qoqıstıñ üyilwi jïiley tüsken. Osınday jäytke baylanıstı qırküyektiñ alğaşqı onkündiginde 24 tulğağa jalpı kölemi 400 mıñ teñgeden astam ayıppul salınğan.
QASIMBEK QASIMOV, QALALIQ TURĞIN ÜY KOMMWNALDIQ ŞARWAŞILIĞI BÖLİMİNİÑ BASŞISI
- Qazir qoqıs jäşikteriniñ sanın köbewdi qolğa aldıq. Tayaw künderi tağı da qosımşa 265 konteynerlerdiñ qujattarı räsimdelip, tïisti uyımdarğa bekitiledi
Jïında köterilgen mäseler boyınşa şahar basşısı, jawaptı mekemelerden özge, basqarwşı kompanïyalar da qarqındı jumıs istew kerektigin eskertti. Al, kommwnaldıq uyım qızmetkerleri, tazalıqtı saqtawğa oray jarïyalanğan eki aylıqqa turğındardıñ üles qoswı qajet dedi.
Änwarbek Mırzatayulı, Samat Qalekenov


text:
İşğal etilgen Qırımda yerli matbuat vastaları 14 qırım rayon devlet memuriyetiniñ hadimlerine aylıqlarnıñ berilmemesi aqqında haber eteler. Bunı «Krımskiy Telegraf» agentligi bildire.
«Rayon devlet memuriyetiniñ hadimleri oktâbrniñ soñuna qadar keçken ay içün aylıqnı almaq kerek ediler, amma alâ daa almadılar. Olarnıñ aytqanına köre, evelden avansnı aynıñ 15-de bere ediler, qalğan aylıqnı ise – 30-31-de. Hadimler şunı qayd eteler ki, Qırım maliye nazirliginde bu mesele aqqında bileler, amma yardım etip olamaylar, para olmağanını bildireler»,– dep yaza neşir.
Neşirde şunı bildirdiler ki, qırım «nazirliginde» bu malümatnı red ettiler, amma tasdiqlamadılar da. Memurlarnıñ aytqanı kibi, vaziyetni ögrenmek içün qırım «nazirler şurası»na muracaat etmek, ya da «nazirlik»ke resmiy bildirüvni yollamaq kerek.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Aldıñğı eki ayaqsız twılğan marğawdıñ Instagram jelisindegi paraqşasına 1 ay işinde 50 mıñ adam jazılğan, dep xabarladı 24.kz.
Al onıñ ïesi Djekï Dïk Eykï (Jackie Deak Akey) mısıqtı janwarlarğa arnalğan beyimdew ortalığınan ötken jılğı qazanda alıp ketken eken. Qojayını marğawğa Lil’ Bunny Sue Roux («Köjek Syu Rw») degen at qoyğan.
Onıñ aytwınşa, Rw üyge tez beyimdelip, qolğa üyrenisken. Jürisi de şapşañ. Qajet bolsa Rw artqı eki ayağımen kengwrwlarşa jügiredi eken. Ol barlıq mısıqtar sïyaqtı tamaq jegendi, denesin kerip uyıqtağandı, oyınşıq tışqanmen oynağandı unatadı.
Al keleşekte mısıqtıñ ïesi oğan protez kïgizwdi josparlawda. Sebebi nebäri 2 ayaqpen arlı-beri jügire berw onıñ densawlığına zïyan keltirwi mümkin, dep jazadı lenta.ru.
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï