text:
Şähri Qazan häm Miras Batırşa turında
Noyäberneñ öçençe atnasında Tatarstan matbuğatında iğtibarnı cälep itep ber ük temağa, yäğni , Batırşa xäräkätenä bağışlanğan mäqälälär basılıp çıqtı. Anıñ berse “Şähri Qazan” gäziteneñ 23 noyäber sanında bulsa, ikençese “Miras” jurnalınıñ 11 sanında buldı.
“Şähri Qazan” gäzitendä “Batırşa xäräkäte häm İbrahim axun” dip isemlängän mäqäläse belän filologiä fännäre doktorı Marsel' Äxmätcanov çığa. Ul, bolay dip başlıy xezmäten: “Monnan 250 yıl elek tatar xalqı tarixında böten millät öçen möhim, ämma faciğale waqiğa buldı.Milli häm dini izügä qarşı fidaqär şäxesebez Batırşa citäkçelegendä äzerlängän azatlıqqa çığu omtılışıbız tar- mar itelde”-di ul. Häm bu uñışsızlıqnıñ tarixi säbäplären äytep uza. Şulay uq ul Batırşa xäräkäten äzerläwdä qatnaşqan zıyalılar turında da mäğlümat birä.
“XVIII ğasır urtasında Säğit Xayälin, İbrahim axun, Ğabdessälam axun, Ğabdraxman mulla, Ğabdelkärim häm alarnıñ şäkertläre kütärelgän. Alarnıñ härberse turında da fänni xezmätlär yazılıp, xalıqqa citkerelergä tieş”,-di yazma avtorı. Häm avtor üzeneñ bu xezmätendä Orenburg uqımışlısı İbrahim axun bine Möxämmäd- Tüläk bine Bikmöxämmäd Bätçäev- Orınburcı xaqında bik küp mäğlümatlar buluın belderä.
Häm anıñ 1743-1755 yıllarda Orenburg şähärendä axun bulıp toruı xaqında xäbärlär birä”,-di Marsel' Äxmätcanov.
“Tatar tarixçılarınnan İbrahim axun şäxesenä berençe iğtibar itüçe zatlar- Şihabetdin Märcani häm Rizaetdin bine Fäxretdin”,-di ul.
Ş.Märcani xezmätennän ul İbrahim axunnıñ küçerelgän “Rauzatel-safa” isemle qulyazma kitabında istälekle avtografı buluın belderä häm İbrahim axunnıñ “Hidayä” isemle ( iman problemasın öyränügä bağışlanğan) kitapnı tärcemä itüe xaqında da yaza.
Rizaetdin bine Fäxretdin tarafınnan tabılğan mäğlümatlardan: “ İbrahim axun qulı belän yazılğan iñ qimmätle istälek, Orenburg şähäre yanındağı tatar qarğalısı awılınıñ iske ziratındağı ,“Xädiçä bikä dörbäse” eçendä saqlana,- di avtor. Ul Qotluğ möxämmäd mirza bine Tävkil bine Mämäşneñ utız öç yäştä ülgän xatını Xädiçä bikäneñ qaber taşı, epitafik yazması. Anıñ yazuçısı taşqa “Kätib İbrahim Orınburcı” dip imzasın salğan. Älege istälek taşı Tatar Qarğalısı häm Orenburg şähäre tirä-yağında bügenge köngä qadär saqlanıp qalğan iñ borınğı yazma.”, - di Marsel' Äxmätcanov.
Ä İbrahim axun XVIII ğasır urtalarında tatar ictimaği tormışnıñ üzägendä qaynağan keşelärneñ berse buluın belderä ul. Ayırım alğanda , anıñ Batırşa xäräkätendä ideolog bularaq qatnaşu mönäsäbätendä tarixi dälillär bar”-di avtor. Bu xaqta ul urıs tarixçısı A.P.Çuloşnikovnıñ fikerläre buyınça, Batırşa belän İbrahim axunnıñ 1754 yılda aralaşıp toruı turında dokumentlar buluın belderä.
“Batırşa xäräkäte bastırılğaç Orenburg gubernatorı İwan Neplyuev qulğa alınğan baş kütärüçelärdän häm kolonial' xakimiätkä quşılıp, üz qardäşlären satuçılardan baş kütärüne oyıştıruçılar turında mäğlümat cıynıy başlıy. Cıynalğan arxiv materialları kürsätkänçä, milli azatlıq köräşen citäkläwçe Batırşa iseme belän rättän İbrahim häm Ğabdessälam axunnnar, tärcemäçe Yaqup Ğulyaev şäxesläre östenä dä külägä töşä. Cawapqa tartılğan ixtilalçılar Batırşanıñ İbrahim axun belän aralaşıp toruı häm baş kütärep çığunı axunnıñ xuplawı xaqında kursätmälär birälär. Bu kürsätmälärgä qarağanda, İ.Neplyuewnıñ 1755 yılğı baş kütärüdä Batırşa citäkçelektä yalğız bulmağan, anı açıqlarğa kiräk digän säyäsät uzdırğanlığı bik açıq kürenä”,- di avtor.
Häm “Miras” jurnalınıñ 11 sanında tatar xalqınıñ milli azatlıq xäräkäte säxifäsendä yazuçı, häm cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämovanıñ “Batırşa yawı” dip isemlängän tarixi romanınıñ däwamı birelä. Bu romannıñ başı jurnalnıñ 2005 yılğı 8,9,10 sannarında. Bu noyäber sanında Fäwziä Bäyrämova: “bügen Batırşa yawına, qaharman mişär mullasına här xalıq üzençä bäya birä”,- di:“ Urıs ğalimnäre öçen ul – fanatik mulla citäkçelegendäge krest'yannar kütäreleşe, , başqortlar öçen- qurqaq tatar äräm itkän başqort vosstaniese, tatarlar öçen isä Batırşa xäzrät- milli azatlıq köräşe citäkçese, qaharman ir, ul kütärgän yaw- tatar xalqınıñ yuğalğan däwlätne torğızu öçen izge suğışı..”di ul. “Batırşa yawınıñ tarixta yaqtırtılışı” turındağı bülegendä Fäwziä Bäyrämova Batırşa citäkçelegendäge tatar kütäreleşe turında xäbärlär tarixi dokumentlarda terkälep, urıs arxivlarında saqlanıp qalğan, di. Ämma, Rossiä imperiäsendä möselman-tatarlarnı dini häm milli yaqtan qısu barlığın buldıra alğançı yäşerdelär”,- di.
Bu xaqta yazuçı, Batırşa yawına azmı-küpme dini tösmer birgän Oktäber inqilabına qädär yäşägän S.Solov'yev, P.Rıyçkov, N,Firsov, N.Dubrovin kebek urıs tarixçıların atıy. Ämma Fäwziä Bäyrämova da , filologiä fännäre doktorı Marsel' Äxmätcanov kebek ük alda äytep kitkän tarixçılarnı yäğni urıs tarixçıların:
“Alar, Irınbur gubernatorı İ.Neplyuev yazmalarına, general- mayor Täfkilev beleşmälärenä häm älbättä, Batırşa xäzrätneñ urıs telenä tärcemä itelgän xatlar añlatmalarına tayanalar, şulardan çığıp eş itälär... Ämma bu xezmätlärneñ bersendä dä tatarlarnıñ milli azatlıq xäräkäte, şul isäptän Batırşa yawı da ğadel yaqtırtılmağan, alar barısı da şovinistik rux belän suğarılğan”,- di.
Oktäber inqilabınnan soñ isä urıs ğalimnäre bu milli kütäreleşlärgä bötenläy ikençe tösmer birä başlıylar, alarnı törtä -suza sıynfıy köräş qırına quıp kertergä tırışalar, di avtor.
Batırşa yawı turında Riza Fäxretdin xezmätlärendä dä (“Asar”,Qulyazma , 4ToM, 21биT) , Gabdelbari Battal Taymasnıñ 1925eлдa İstandulda basılıp çıqqan Qazan törkiläre kitabında da, Zäki Wälidi xezmätlärendä dä buluı turında mäğlümat birä.
Sovet çorındağı tatar ğalimnäre Batırşa yawın öyränüne däwam itälär, di Fäwziä Bäyramova . Alar arasınnan Sälam Alişewnıñ 1976 yılda basılıp çıqqan “Qaharman babaylar”, “Batırşanıñ batırlığı“ turında yazğan kitaplarında sovet sistemasınıñ iñ köçle zamanında da tatar tarixındağı faciğale yaqlarnı açıp kürsätergä yul tapqan, tatarlarnıñ din öçen suğışqa çığuların ğalim ul waqıtta uq açıq itep äytkän, di.
Ä Mäsgüd Gaynetdinovnıñ tatar tarixında berençe tapqır bularaq Batırşa xäzrätneñ patşağa añlatması – “Ğarıznamä”sen tekstologik yaqtan ezerlägänen belderä, ul .
“Ğarıznamä”- yözdäge ädäbiätıbıznıñ iñ qimmätle encelärennän berse, -dip bäya birä avtor di, Fäwziä Bäyrämova.
Soñğı yıllarda Batırşa temasın centekläp öyrängän tağın ber ğalim , tarixçı, Fäyzelxaq İslayıwnıñ (2004 yılda) “Vosstanie Batırşi.Ğod 1755” dip atalğan kitabı basılıp çığuı turında da yaza Fäwziä Bäyrämova. Ämma 250 yıldan soñ , bu kütäreleş vosstanie tügel – “myatej” häm tatarlarnıñ däwlät bäysezlege öçen köräşläre dä tügel, ä Rossiädä islam sivilizatsiäsen qotqaru öçen Batırşanıñ üz- üzen qorban itüe bulğan ikän... Säyer bäya, älbättä, häm döreslekkä turı kilep betmi di Fäwziä Bäyrämova.
Sez Tatarstan matbuğatına küzätü tıñladığız. Bu atnada bez sezne Tatarstan matbuğatı bitlärendä basılıp çıqqan Batırşa turındağı yazmalar belän tanıştırdıq.
Mälikä Basıyr Qazan


c: text/html

text: Amerika Quşma Ştatları belän İran arasında Ğiraqtağı xakimiät mäs'äläsendä söyläşülär İran süzlärençä uñışqa ireşä almağannan soñ räsmi Tähran yaqın kiläçäktä Waşington belän oçraşırğa cıyınmıy. Londonda ğaräp telendä çığuçı köndälek Al-Hayat basmasına birgän äñgämäsendä İran tışqı eşlär ministrı Kamal Kharrazi, Ğiraqtağı idarä turında kileşä almağanında Quşma Ştatların ğayepläde. Kharrazi süzlärençä Amerikan räsmiläre soñğı minutqa qadär fikerlären üzgärtep tordı, häm axırğı çiktä Ğiraqta xakimiät başlığın da alıştırıp quyıp kileşügä ireşü mömkinlegen bötenläy beterde, dide Kharrazi. Äñgämä waqıtında İran tışqı eşlär ministrı tağın ber tapqır İranda Al Qaida terrorçıları qaçıp yatuın kire qaqtı, kiresençä, İran, Äfğanstannan kergän yözlärçä terrorçını ildän çığarıp cibärde, dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Biredä BMO İminlek Şurasındağı 5 daimi äğzanıñ häm Germaniäneñ räsmiläre İrannıñ bäxäsle atom programması mäsäläsenä çişeleş tabu turında söyläşä.
Xäbärçelär äytüençä, anda Tähran uran bayıtunı tuqtatmasa aña qarşı çikläwlärgä yul açarğa mömkin BMO resolütsiäse ölgesenä kompromis täqdim turında süz bara.
Rezolütsiä ölgesendä İran buysınmağan oçraqta aña qarşı çikläwlär yäki köç qullanu turında ber süz dä yuq.
Kompromis täqdim resolütsiäne yaqlawdan baş tartqan Rusiä belän Qıtaynıñ yaqlawına ireşü maqsatında kiterelä.


text:
Qazan sölgesen kem qaldırğan?
“Qazan sölgese”neñ yazmışı 1924nçe yılda uq başlana. Kärim Tinçurin üze yazıp şul uq yılnı bu spektakl'ne säxnäläşterä.1956nçı yılda anı Rawil Tumaşev , ä 1981nçe yılda Marsel' Sälimcanov säxnägä quya. Läkin 1986nçı yılda din ähellärennän kölü digän fiker taralıp, bik zur tänqitkä duçar bulıp, quyılmıy qala. Häm inde bügenge köngä qädär bu spektakl'ne quyarğa ber rejissernıñ da yöräge citmi.Ämma zamanalar üzgärä, zamana belän fikerlär dä üzgärä. Färit Bikçäntäev tatar xalqınıñ ruxın, dinen çağıldırğan , xalıqnıñ tormışın kürsätkän teatrnı qabat üzenä qaytaru xise belän xıyallana. Häm bu xıyalı anıñ bıyıl tormışqa aşa.“Qazan sölgese”spektakle qabat dönya kürä. Spektakl' tamaşaçınıñ küñelenä bik xuş kilä.
Spektakl'neñ dekoratsiäsenä kilsäk, awıl tormışın xäterlätkän säxnä, törle töslär ,bizäklär belän matur itep cihazlandırılğan. Sälix Säydäşev muzıykasın orkestr başqara. Orkestrnıñ dirijerı Foat Äbübäker.Rässamı- Sergey Skomoroxov. Baletmeyster Oleg Nikolayevnı Mäskäwdän çaqırtqannar. Ul Qazan tamaşaçısına “Qara çikmän”, “Ezlädem bäğrem, sine”, spektakl'lärennän tanış inde. Baş rol'lärne: İl'yasnı- Radik Bariev, Mörşidäne- Alsu Kayumova başqara. Spektakl' bik tä qızıq. Rejissernıñ “Öç Salixı”n kertüe, spektakl'ne tağı da canlandıra. Spektakl' şulay, tamaşaçı telägänçä , matur bulıp tämamlanada . Küpme genä söyläsäk tä , üzegez barıp qaramıyça, Qazan sölgesen kem qaldırğanın belä almassız.
Şulay uq Galiasgär Qamal teatrında tamaşaçını tağın ber premyera kötä. Bu premyera Tufan Miñnullinnıñ “Şulay da buldı şul” spektakle.Bu spektakl' säxnägä Marsel' Salimcanovnıñ tuğan könendä 7nçe noyaber könne quyılaçaq.Ä Ayaz Ğiläcevneñ “Yara” isemle spektaklen Qamal teatrı dekaberdä kürsätäçäk.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


text:
Bağdad -- Ğiraqta uzğan atnada ütkän parlament saylawlarınıñ räsmi näticäläre kiläse aysız äzer bulmayaçaq." Bu turıda bügen ilneñ Saylaw komissiäse xäbär itte. Komissiä räsmie Färit Ayar süzlärençä, alarnıñ meñnän artıq şikäyätne tikşerep çığası bar. Komissiä başlığı Xösäyen Hindawi süzlärençä, tärtip bozular citdi tügel, häm berençe näticälärgä ällä ni tä'sir itmäyäçäk. Berençe näticälärgä qarağanda, alda Şiğilär blogı bara. Sönni koalitsiä citäkçese Adnan Äl-Dulami xärämläşülär bar dip, başqalada qabat saylawlar ütkärergä çaqırdı. Koalitsiäneñ ikençe wäkile Tariq Äl-Xaşimi iğlan itelgän sannarnı üzgärtergä çaqırdı: "Räsmilär iğlan itelgän sannarnı kiçekmästän üzgärtergä tieş. Häm bez Bäysez saylaw komissiäseneñ uñay qararın kötäbez. Yuq isä bezneñ tieşle cawap çaraları qaralğan."
Ul arada Quşma Ştatlarnıñ Bağdadtağı ilçese Zalmay Xälilzad Ğiraq citäkçelären, törle millät häm din wäkillärennän torğan xökümät tözergä çaqırdı.


text:
Udmurtiä Çeçen suğışı başlanu könen iskä aldı
Dekaber Rossiä tarixına Çeçnya respublikasında terrorçılarnı yuq itü maqsatı belän xärbi xäräkät başlanuı belän kerep qaldı. Älege datanı iskä alıp, redaksiägä Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ Maqtawlı Prezidentı Mäsgut Waxit ulı Garatuev şaltırattı. Ul yıllarda tatar üzäge tarafınnan başqarılğan eşlär turında anıñ berençe prezidentı Mäsgut Garatuev bolay iskä aldı.
«Çeçnyada tuğan wäzğıätne qoral belän tügel, säyäsi yul belän xäl itärgä kiräk digän telegrammanı ul waqıtta Rossiä belän idärä itkän Yel''sin isemenä yullıy.Şundıy eçtälekle xatlar, telegrammalar millionlap yullansa, suğış başlanmağan bulır ide, dip ışana Mäsgut Garatuev.
Mäsgut Garatuev şulay uq bu mäs''älä buyınça ul könnärdä Udmurtiä belän idärä itkän Yuğarı Sovet başlığı Tubıylovqa da xat belän kerüen iskä aldı. Tatar ictimaği üzägeneñ maqtawlı Prezidentı härdaim Çeçnyada barğan xällär belän qızıqsınıp toruın, Rossiä citäkçeläre, ul yıllarda ilneñ başlığı Yel''sinğa da Çeçnyada barğan xärbi operatsiälärne tuqtatu buyınça telegrammalar, xatlar cibärüen dä iskä aldı.
Çeçnyadağı xärbi bäreleşlärdä Udmurtiädän dä armiä sostavında, eçke eşlär ministrlığı xezmätendä bulğan yözlägän yegetlär qatnaştı, respublikağa distälägän tabutlar qaytarıldı, küpme analar ulların yuğalttı.
Bügen dä Udmurtiädän Çeçnyağa anda tärtip saqlaw häm cimerelgän respublikanıñ iqtisatın cayğa salu maqsatı belän yartı yıl sayın maxsus otryad cibärelä. Redaksiä arxivında şundıy xezmätkä kitüçelär belän yazılğan tasma saqlanğan.
Kirpiçnikov dip tanıştırdı uzen eçke eşlär ministrlıysında eşläwçe. Berençe suğış waqıtında Kizlyarda bulğan. «1995—96 yıllarda Kizlärdä buldım, Dagestan çigendä. Berençe suğış waqıtında. Bezne komandirolvkağa cibärälär ide.»
Qayberäwlär Çeçnyağa bişär tapqır barğan. Alar anda ni eçen baralar. Cawaplar törle.
İptäşläremne alıştırırğa uz telägem belän baram. Min kemneñder färmanı nigezendä tügel, üz teläge belän kitäm dip belderde ofitser.
Kübese anda tülängän aqçağa ömetlänep bara. Ul aqça ğailäneñ yäşäw şartların üzgärter dip ışana — kübese fatir satıp alırğa niätli. Döres, Çeçnyadan iren kötkän Yılena annan qaytqan aqça fatir alu öçen xätta berençe vznos tülärgä dä citmi dip zarlandı.
Şulay itep, unike yıl elek xärbi bäreleşlärdä cimerelgän şähärlärne torğızu, respublikanıñ iqtisadıy xälen üzgärtü, häm tärtip saqlaw niäte belän bügen dä Udmurtiädän ofitserlar yartı yıl sayın Çeçnyağa kitä. Alarnıñ berençe niäte — ğailäneñ matdi xälen yaxşırtu.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


text:
Manchester United
Manchester Yunayted Futbol Klubı (ing. Manchester United Footbal Club) Angliyanın' futbol klubı esaplanadı, Manchester qalasındag'ı Old Trafford stadionında jaylasqan. Du'nyadag'ı en' ataqlı futbol klublarınan biri, du'nya boyınsha 330 millionnan artıq ıshqıbazları bar. [1]
Klub ja'nede Angliya futbolındada en' a'wmetlilerinen biri bolıp, 1986-87 jıldag'ı sezonnan baslap aqırg'ı 20 jıl ishinde ha'r qıylı turnirlerde 18 ret utiwg'a erisken, bunday ko'rsetkish penen Angliya Premier Ligasındag'ı hesh qaysı komandası maqtana almaydı.[3] Olar ha'zirgi waqıtta Premier Liga chempionı ha'mde ulıwma Premier Liga/Futbol Ligasın 16 ma'rte utqan. 1968 jılı Angliya klubları arasında birinshi bolıp Evropa kubogin utqan, finalda Benfikanı 4-1 esabında jen'iliske ushıratqan. Ekinshi Evropa kubogin 1999 jili Bavariyanı 2-1 esabında jen'ip utıp alg'an. Sonday-aq klub Angliya Futbol Assotsiyatsiyası kubogin 11 ret utıp rekord ornatqan ha'm onı uslap kelmekte.[4]
1990 jıllardın' aqırınan baslap klub payda ko'riw boyınsha du'nyanın' en' bay klublarının' biri bolıp kelmekte. Manchester United Evropanın' jetekshi futbol klubları kiretug'ın G-14 gruppasına tiykar salıwshılardın' biri bolıp esaplanadı.
Ser Aleks Fergyuson 1986 jıl 6-noyabrden baslap klubqa ustazlıq qılıp kelmekte.


text:
Yäşlär häm sport eşläre ministrlığına millilek kiräkme?
Yäşlär häm sport eşläre ministrlığınıñ eşçänlege - kiñ qırlı. Bu oyışma qaramağında mädäniät, yäşlär, sälämätländerü, icat üzäkläre, sport mäktäpläre, yäşlärneñ eş birjası, tellär öyränü mäktäpläre, mäğlümat üzäkläre dä tora. Şuña östäp ministrlıq respublikada yäşlär säyäsäten ütkärä, kübesençä xakimiät firqäseneñ eşendä qatnaşqan häm turizmnı üsterü belän şöğellänä.
«Aq Bars» üzägendä oyıştıralğan kürgäzmädä, ministrlıqnıñ här bülege üzen kürsätte. Küp sanlı räsem, kitaplar, bilgelär arasında, milli kiemnäre, çigüle äyberläre belän Çallı delegatsiäseñ kürgäzmäse ayırılıp tordı. Bu «Şatlıq» yäşlär üzägeneñ äyberläre bulıp çıqtı. Anıñ citäkçese Yeremina Änüzä Ğindulla qızınıñ äytüenä qarağanda, üzäk milli moda,
tegü, biü, cır kollektivların üz eçenä ala. Üzäk kübesençä üze eşläp tapqan aqçağa kön kürä.
«Aq Bars» üzägendä bulğan yıllıq utırışta berençe itep, ministr Marat Bariev çığış yasadı. Ütkän yılda ministrlıq yäşlär säyäsäten 9 törle yünäleştä alıp barğan ikän. Mäsälän yäş ğäilälärgä fatirlar tözep birgän, narkomaniä häm SPİDqa qarşı köräş alıp barğan, qanun bozularğa qarata kisätü çaraların kürgän, awıl häm şähär yäşlären cälep itep törle festival’lär uzdırğan.
«Berdäm Rusiä» firqäseneñ yäşlär qanatın oyıştıruğa da, yegetlärne-qızlarnı saylawlarğa barırğa häm döres itep tawış birdertügä dä ministrlıq küp köç salğan.
Rayon, şähärlärdä sport üseşe öçen dä ministrlıq cawaplı. Bu yünäleştäge uñışlarnı sanağanda, cıyılışta bulğan xökümät räise Röstäm Miñnexanov, ministrnıñ süzen bülderep, Marat Bariev citäklägän oyışmanı, rayon başlıqların tänqitläp aldı. Ul yäşlär eşläre häm sport üseşe öçen byudjet birgän aqçalarnı tieşle maqsatta sarıf itärgä kiñäş itte.
Ministrlıqnıñ eşçänlege kiñ qırlı bulsa da, barıber, milli yäşlär öçen ütkärelä torğan çaralarğa urın az qala. 2004nçe yılda xäl üzgärerme, yuqmı älegä äytüe awır. Aldağı planğa kertelgän milli çaralar sanı – ütkän yıldağıdan kübräk tügel.
Bikä Timerova.


text:
İjawda Ramazan ayı fazıylätläre ütälä
Ramazan ayınıñ berençe yartısı uzdı da. Udmurtiädä yäşäwçe möselmannar könnären izge ğämällär qılıp, kiçlären ğibädättä uzdırdı. Kemder üz öendä ğailäse belän şäriğät qanunnarın tieşle däräcädä ütärgä tırışsa, kemder mäçetlärgä yörüne xuş kürä. Bu könnärdä İjaw Cämiğ mäçetendä din qärdäşlärebez belän oçraştım.
Kiçke namazğa qädär säğättän artıq waqıt bulsa da, törle yäştäge din qärdäşlärebez mäçetkä cıyıla başladı. Mäçet qarşında inde berniçä yıl islam dine nigezlären öyränüçe malaylar da här kön axşam namazın mäçettä uqıp, biredä iftar aşap, täräwix namazların da uqıp kitälär ikän. Şundıylar arasında bıyıl sigezençe sıynıfta uquçı Räzil İsmägıylev ta bar. «Här kön uraza tota almıym, ciñel tügel, ämmä mäçetkä täräwix namazların uqırğa kilergä tırışam», dip urtaqlaştı Räzil İsmägıylev. Räzilneñ dusları mäktäplärdä, texnikumnarda uqi, ramazan ayı fazıylätlären tieşle ütärgä omtılalar.
Ütkän yıllar belän çağıştırğanda bıyıl täräwix namazlarına keşelär kübräk cıyıla dip urtaqlaştı İjaw Cämiğ mäçete imamı Faiz xäzrät Möxämmätşin. Bıyıl ramazan ayında täräwix namazlarına yörüçe balalarğa keçkenä genä buläklär dä äzerlägännär. Un kön sayın namazlarnı qaldırmıyça kilüçelär büläklärgä iä bulaçaq. Mäçetkä ramazan ayında ğibädät qılırğa küpläre ğailälär belän kilälär. Dörestän dä, äti-äniläre, äbi-babaları yanında nänilär dä küpläp yöri.
Mäçet aşxanäsenä iftar mäcleslärenä dä keşelär küpläp kilä. Aşlarnı din qärdäşlärebezneñ finans yärdämendä äzerlilär. Biredä kön sen 250—300 läp keşe awız aça. Berniçä yıl rättän iftar aşların oyıştırunı Gölsem Sitdiqova üz cilkäsenä ala. Gölsem xanım süzlärençä, bıyıl keşelär ramazan ayı başlanğançı uq awız açtıru öçen könnärne aldan bilgeläp quyğannar. Altı peşekçe bik tämle itep aşlar äzerli, kön sayın rizıqlarnı da törleländerep äzerlärgä omtılalar. Aşlardan awız açuçılar qänäğät. Nuriä Äminova belän Rezidä Minnexanova här kön mäçetkä namazğa, iftarğa ğailäläre belän kilä ikän. Mäçet ähelläre ramazan ayında dini yolalarnıñ ütälüe belän qänäğät.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Mäğlüm ki, 27 mayda Tatar ictimaği üzäge Çallı bülege räise Räfis Kaşapovnıñ qulğa alınuına ike ay tuldı. Çallı mäxkämäseneñ qararı nigezendä anıñ waqıtlıça qulğa alınu möddäte ike ay ide. Mäxkämä 6 mayda bu möddätne 9 avgustqa xätle ozayttı. Bu qararnı Tatarstan Yuğarı mäxkämäse 25 mayda ğämäldän çığardı. Räfis Kaşapov irektäme, yuqmı? Sişämbe könne BTİÜ räise Räşit Yägäfärov äytüençä, xäzerge waqıtta Räfis Kaşapov Qazanda psixik awırular xastaxänäsendä. Anıñ yanına keşe kertmilär. Härxäldä, ictimaği üzäk wäkillären kertmägännär.
Sişämbe könne ictimaği üzäk aktivistları Marat Mölekov qäberenä ziärät qıldılar. BTİÜneñ berençe citäkçese Marat Mölekovnıñ wafatına 7 yıl tuldı. Ziärät qıluçılar anıñ ruxına bağışlap doğa qıldılar.


text:
Qadrlar inqıylabı däwam itä. Başqortstannıñ Keşe xoquqları wäkile bilgelände. Ul Fätxlislam Toqımbätov. Toqımbätov eçke eşlär ministrınıñ qadrlar buyınça urınbasarı yögen tarttı. Blağoweşçen waqıyğaları quyırğaç yaña oyışqan keşe xoquqların yaqlaw buyınça cämägätçelek şurası räise itep bilgelängän ide. Bu şurağa anıñ urınına kemneñ räis itep saylanası bilgele tügel.
Yäşlär belän eşläw idaräse räise Xisametdinov urınınnan buşatıldı. Yañasınıñ kem bulaçağı şulay uq älegä bilgele tügel.
Ber ministrlıq beterelde.Grajdannar oboronası häm ğädättän tış xällär ministrlığı idärälek itep üzgärtelde.
Ufada pıyala şeşä citeşterü zawodı tözeläçäk. Ul başqalanıñ Şaqşa bistäsendä bulaçaq , 25 gektar mäydannı biläyäçäk. Zawod yılına 600-700 million şeşä citeşterä alğan Awropadağı iñ zur zawod bulaçaq.
önir Wafin , Ufa


text:
Qorban bäyrämenä äzerlek çaraları bara
Başqortstan möselmannarı yıl buyı kötep alğan Qorban bäyrämen bıyıl da bik zurlap ütkärergä äzerlänä. Ufada 1 febräl könne Cämiğ mäçetendä, şulay uq «Lälä – Tyülpän», «İxlas», «Ğufran» mäçetlärendä häm Märyäm Soltanowa isemendäge mädräsädä bäyräm çaraları ayıruça tantanalı ütäçäk.
Ufadağı «İxlas» mäçetendäge bäyräm çaralarına bik küp keşe kiläçäk. Mäçetneñ imam – xatibı Möxämmät xäzrät Ğalläm äytüençä, anda bäyrämneñ berençe könenä qorban öçen rayonnardan yöz yegerme sarıq häm sigez baş siır malı kiterelä. Telägän här möemin möselman, xälennän kilsä, alarnı satıp alıp, qorban çaldıra ala. Möxämmät xäzrät Amerik Quşma Ştatlarında, Finlyändiädä, Australida, Germanida häm Törkiädä yäşäwçe millättäşlärebezdän häm din qardäşlärebezdän dä üz isemnärennän qorban çaldıru öçen täqdim – üteneçlär buluın äytte. «İxlas» mäçetendä bäyrämgä kilüçelär öçen aş mäclese dä äzerlänä. Berniçä qazanda aş häm tämle pılaw peşerü küzdä totıla.
«İxlas» mäçetendä bäyräm çaraları 2- 3 febräl könnärendä dä däwam itäçäk. Misal öçen, 2 febräl könne biredä tanılğan folklorçı ğälimä häm mönäcätlär başqaruçı Rozali Soltangäräyewä qatnaşlığında xalıq cırları häm mönäcätlär kiçäse ütkärelä.
Başqortstan möselmannarı diniä näzaräte räise möfti Nurmöxämät xäzrät respublikada yäşäwçe möselmannarğa bäyräm qotlawı belän möräcäğät itte. «Azatlıq» radiosı aşa da ul dönyanıñ törle poçmaqlarında yäşäwçe millättäşlärebezne häm din qardäşlärebezne ixlas täbrik itä.
(yazma)
Sez Başqortstan möselmannarı diniä näzaräte räise, möfti Nurmöxämät Niğmätullinnıñ Qorban bäyräme uñayınnan qotlawın tıñladığız. Nurmöxämät xäzrät äytüençä, respublik rayonnarındağı mäçetlärdä häm mäxällälärdä dä bıyılğı bäyrämneñ bik zurlap oyıştırılaçağın äytte. Qayber rayonnarda yaña mäçetlär açu tantanaları da qaralğan.
Qorban bäyrämenä soñğı yıllarda säxnä ostaları da iğtibar birä başladı. 1 febräl könne Başqortstan däwlät filarmonisında Qorban bäyräm uñayınnan xäyriä konsertı oyıştırıla. Anda kürenekle cırçılar Färidä Qudaşewa, Ramazan Yänbäqov, Näzifä Qadirowa häm tağın distädän artıq artist qatnaşaçaq.
Şunısın da äytik, Başqortstandağı üzäk diniä näzaratı bulışlığında xac säfärenä çıqqan 140 bäxetle möselman bıyılğı Qorban bäyrämen Söğud Ğäräbstanında qarşıli.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Kolwmbïyanıñ soltüstik-batısında jolawşılar uşağı apatqa uşırağanın xabarlağan edik. Äwe kemesiniñ bortında 72 jolawşı jäne 9 ékïpaj müşesi bolğan. Aldın ala mälimetterge süy`ensek, uşaq apatınan altı adam aman qalğan, dep xabarlay`dı Baq.kz.
«Novostï Vostoçnoy` Antïokïï» basılımı tvïtterdegi paraqşasında apat ornınan tüsirilgen alğaşqı swretterdi jarïyaladı.
Äwejay` taratqan resmï aqparatqa süy`ensek, ékïpaj müşeleri qozğaltqıştan aqaw şıqqanın xabarlağan.
Bolïvïyadan Kolwmbïyağa bet alğan lay`nerdiñ bortında Brazïlïyanıñ «Şapekoénse» klwbınıñ fwtbolşıları bolğan. Atalğan qurama Oñtüstik Amerïka Kwbogınıñ fïnalına bara jatqan eken.
BAQ aqparatınşa, jolawşılar uşağı La-Wnʹon qalasınıñ Antïokïya provïncïyasında qulağan. Jergilikti bïlik awa ray`ınıñ qolay`sızdığı qutqarw qızmetterine qïındıq twdırıp otırğanın xabarladı.
İzdew-qutqarw operacïyasına Kolwmbïya ÄÄK-niñ eki tikuşağı jumıldırıldı.


text:
Tatar yäşläre könnäre bulaçaq
Qazanda tatar yäşläre könnärendä qatnaşuçı Başqortstan törkeme Ufağa qayttı. Bıyıl ul çaralarda respublikadan öç kenä keşe qatnaştı. Säbäbe finans awırlıqlarğa bäyle. Çönki çarada qatnaşu öçen ike meñ sum aqça häm şuña östäp yul xaqların yäşlär üzläre tülärgä tieş bulğan.
Ä menä Başqortstan tatar yäşläre könnäre xalıqqa mul bulır dip kötelä. Ul 22-24 sentäber könnärendä uzaçaq. “Azatlıq” tatar yäşläre berlege räise Zäliä Axunova çaranıñ programması bik bay, läkin finans awırlıqların xäl itäse bar dip belderde.


text:
Sonğı könnärdä Ğıraqnıñ säyäsi uyınçılarınnan berse Axmäd Çalabigä ike zur orım yasaldı. Berse turıdan turı AQŞ xökümäte tarafınnan –sişämbedä Bush administratsiäse küzläw mäğlümäte belän tämin itep kilgän Çalabinıñ Milli Kongresına ayına 335meñ dollar tüläwne tuqtaçağın belderde.Atnakiçtä Ğıraq politsiäse Çalabinıñ öyendä tentü ütkärep dokumentlar, kompyutorlarnı konfiskatsiäläde. Çalabineñ amerikannar küzennän töşüenä närsä säbäp buldı?
Çalabi kiçä öyendä ütkärelgän tentüdän soñ (audio) Min Amerikanıñ Ğıraqtağı in yaxşı dustı dip äytte. Döres ber waqıtlar şulay ide. Däwlät sekretarı C.Powell yäkşämbedä AQŞ televidiniäsenä birgän ängämädä 2003 nçe yılnıñ fevraländä BMOda Ğıraqnıñ küpläp üterü qoralları turındağı çığışı belän İminlek Şurasın ışandıra almawın telgä alıp(audio)
Minem çığışım , ul çaqtağı küzläw xezmätläreneñ qaraşın çağıldırdı. Ämma bu mäğlümätneñ töğäl döres bulmawı , xätta qayber oçraqlarda belä torıp bozıp kürsätelgäne açıqlandı. Monıñ belän min ber dä qänäğät tügel, qızğanıç belderäm dip söyläde.
Powellneñ işarä itkän mäğlümät çığanağı öleşçä Çalabineñ Milli Kongresı ide. Ekzildä yäşäwçe ğıraqlılardan torğan bu törkem Saddam Xösäinne bärep töşerü öçen AQŞ xökümätenä yıllarça basım yasap , Saddam töşsä, xalıq amerikan soldatların bik cılı qabul itäçäk dip belderep kilde. Bush administratsiäsendä Powell Çalabigä şiklänep qarasa, saqlanu ministırı Rumsfeld anıñ urınbasarı Wolfowitz simpatiä belän qaradılar.Alar artında Çalabi Waşingtonda ğıraq säyäsätendä şaqtıy täsirle keşe bulıp yäşädä, Xäzer dä ul Ğıraqta AQŞ bilgelägän idarä şurasınıñ äğzası .Çalabi qaraşınça AQŞnıñ aña xäzer doşmaça qarauına BMOnıñ neftkä almaşqa azıq tölek programması turında başlatılğan 3 ayrım tikşerü säbäp bulıp tora. Bilgele bulğança Saddam waqıtında satılğan bilgele külämdäge neft aqçasına ğıraqlılar öçen azıq tölek , darular kebek kiräk yaraq satıp alındı. Waşington Saddam rejimı bu programmadan faydalandı 10millird dollardan artıq aqça eşläde di. Çalabi xäzer bu programmanı üze tikşerä başlağan. Waşington üz tikşerün alıp bara. BMO isä 3çe tikşerü başlatqan.Çalabi qaraşınça kiçäge tentü, AQŞ häm BMOnıñ tarafınnan anıñ tikşerüen totqarlau öçen oyıştırılğan. Çalabi(audio)
Minem neftkä almaşqa azıq tölek programması turında başlatqan tikşerü mondağı BMO turında şiklär tudıra . Bu alarğa oşamadı dide.
Ğıraqtağı koalitsiä köçläre süzçese Dan Senor tentüne amerikannar tügel ä Ğıraq xakimiätläre ütkärä häm anıñ BMO programması belän ber bäyläneşe dä yuq dip äytte.Waşingtonda Däwlät departamentı süzçese R.Boucher tentü säyäsi motivlı tügel nindider cinayät eşläre belän bäylängän dide. Azatlıq radiosı möräcäğät itkän analitiklar qaraşınça ,Çalabinıñ Bush administratsiäse küzennän töşüenä anıñ birgän küzläw mäğlümätläre şulayuq säyäsi ölkädäge qılanışları säbäp bulğandır. Heritage Foudation isemle xosusu tikşerü üzägendä eşläwçe James Philips ,tentüne bez tügel ğıraqlılar ütkärde digän Waşington belderüen kire qağıp, bu eş AQŞ kürsätmäse belän yä dä AQŞ belän kileşep eşlände , Amerika Çalabigä anıñ belän eş itergä telämäwe turında açıq kündermä cibärde,moña Powell äytkäneçä Quşma Ştatların qıyın xäldä qaldırğan Çalabi oyışmasınıñ birgän yalğış küzläw mäğlümäte.Philips süzlärençä(audio) Çalabi oyışmasınıñ äğzaları Ğıraqtan qaçıp çığuçılarnı AQŞ küzläw oyışmalarına täqdim itte, alarnıñ qayberläre Ğıraqnıñ küpläp üterü qoralları turında mäğlümät birde, soñraq bu mäğlümätneñ yalğış yäki bozıp kürsätelgäne añlaşıldı. Waşingtonda küp kenä törkemnärneñ anı kire qağuına kitergän säbäplärdän berse şul
Ämma Philips Çalabinıñ- amerikannar küzendä töşüe bälkim dä aña faydalı bulaçaq di(audio) Ber yaqtan qarağanda, elek AQŞnıñ qurçağı dip qaralğan Çalabi xäzer üzen säyäsi yaqtan nığıta ala.............................................. Xalıqara Tınıçlıq öçen Carnegie Fondında eşläwçe Marina Ottaway Radiobızğa birgän ängämädä minemçä Çalabi atnalarça elek Waşingtonda üzenä yaxşı küz belän qaralmağanın añlap, Ğıraqtağı alternativ politik köçlär şulsanda şığı ruxanise Ayatolla Ali al Sistani belän elemtägä kerde, anıñ berniçä märtäbä İranğa barıp qaytuın da kürsätkän işarälär bar.Ottaway AQŞnıñ Çalabigä doşmaça qarauınnan ul bik fayda kürmäs , çönki ul Ğıraq xalqı tarafınnan da yaqlanmıy di.
Ottaway AQŞ Ğıraqta üzen säyäsi , xärbi yaqtan legitimlığın qabul itterergä tırışqan waqıtta Çalabi belän elemtäsen özüe uñay adım bulsa da (audio)
Minemçä bu AQŞnıñ Ğıraqta arta barğan räweştä yalğız berektäşsez qaluın kürsätädip äytte M.Ottaway
färidä xämit,praga


text: Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, çärşämbe kiçendä, Törkiäneñ İstanbul şähärenä kilde. Anda ul “Rusiä-İslam dönyası” dip atalğan strategik küzallaw törkemeneñ öçençe utırışında qatnaşaçaq. Utırış İstanbulnıñ Cevahir kongresslar üzägendä 1nçe fevraldä açıla. Ul 2 kön däwam itäçäk. Tatarstan prezidentı Rusiä häm möselman illärennän kilgän törle cämäğät eşlekleläre, fiker iyäläre, din ähelläre qatnaşaçaq şuşı söyläşülärdä räislek itäçäk. Tatarstan wäkillegendä mädäniät minisrı Zilä Wälieva Tatarstan möftie Ğosman xäzrät İsxaqi da bar. Utırışta Mäskäwdän Üzäk Rusiä möselmannarı möftie Rawil xäzrät Ğaynetdin, Tübän Novgorodtan Rusiä prezidentınıñ İdel buyı federal bülgesendäge wäkile Aleksandr Konovalov , Brusseldän Qırğızstannıñ Benelux illärendäge ilçese, yazuçı Ğınğız Äytmätov ta qatnaşaçaq.


text:
Ömädä Latwiä tatarları häm başqortları, qazaqlar, ruslar, Pakstan keşeläre, latışlar, görcelär h.b. qatnaştı. Bu tör cıyıştıru eşläre yılğa ike tapqır ütkärelä. Dimäk, kiläse ömä yazda uzdırılaçaq.
Beleşmä öçen: tarixi möselman ziratlarınıñ berse Riğada 1890 yılda “Mikelä” ziratı territoriäsendä açıla. Berençe bulıp biredä möselman-qaraimnär cirlängän. Qaraimnär İkençe Bötendönya suğışına qädär Riğada yäşi häm, nigezdä, sänäğätçelär, säwdägärlär bula. Suğış başlanğaç, alar Latwiädän küçenep kitä. Şunnan soñ ziratta, nigezdä, möselmannardan tatarlarnı häm başqortlarnı cirli başlıylar.
Uzğan ğasırnıñ 60nçı yıllarınnan 90nçı yıllarına qädär ziratnı qarap torunı Yaqup Şahiev isemle keşe üz östenä ala. Ul utız yıllap berüze diärlek biredä tärtip urnaştıru, cıyıştıru eşläre alıp bara.
1988 yıldan Latwiäneñ “Çişmä” tatar-başqort mädäni oyışması belän “Mikelä” ziratınıñ möselman sektorına xezmät kürsätü turında kileşü tözelä. Şunnan birle oyışma ziratta şäriğät qanunnarı buyınça cirläw şartları ütäleşen, biredäge territoriäneñ çistalığın tä'min itä.
1989 yılda Riğa şähäre Duması möselmannarğa “Yawntsiems” rayonında açılğan ziratta cir uçastoğı bülep birä. Tağın ber möselman ziratı Latwiäneñ Dawğawpils şähärendä urnaşqan.
2012 yıldan birle Latwiädä möselman yolaları buyınça cirläw zakon nigezendä röxsät itelä.


text:
Tatarlar - 15 meñgä, başqortlar - 300 meñgä artqan
Xäyer, bu mäğlümatlarnı öyränü, analizlaw başlana ğına äle. Mondıy statistik xikmät millät ara mönäsäbätlärgä bäyle tügel, dip uylıym. Xalıqnı sanağanda fal'sifikatsiälär xakimiät strukturaları belän xalıq, ayırım alğanda, millät arasında mönäsäbätne qatlawlandıra. Şunlıqtan bu oçraqta süz iñ, berençe çiratta, Başqortstan xakimiäteneñ san aluğa qaraşı turında bara. İnde şuşı qaraşnı nindilege açıldı. Şulay da, berençe xikmättän ayırmalı bularaq millätlärne ürçetü häm kimetü xikmäte küñele häm energiäne arttıra torğan dip äytep bulmıy. Nişliseñ, barıber xaqiqätne belergä kiräk.
Bu xäl turında milli xäräkät wäkilläre aldan äytep tordılar. Bäläbäy tatar gimnaziäse Nurmöxämmät Xösäyenov xätta bu turıda Vladimir Putin belän oçraşu waqıtında belderü yasağan ide. Bezne fälän millät tügel, tegän millät bulıp yazılırğa ügetlilär, basım yasıylar digän ide ul. Bu bezneñ öçen uñaysız. Çönki başqa millät itep yazğannan soñ, mäktäplärgä kilep, tuğan teldä uqıtunı da kimetälär, tel alıştıralar. Döresen äytkändä, Başqortstanda tatar bulu ciñel tügel digän ğibärä tatarlarnıñ ikmäksez, susız utıruı, eşsez, yortsız can asrawı dip añlarğa kiräk tügel. İñ berençe çiratta, üz-üzeñ bulıp qalu anda qıyın şul. Tuğan telne, mädäniätne saqlaw da qıyınraq. Häm bu xäl keşeneñ eçke xälätenä, milli ğorurlığına da tä'sir itä, anı ruxi yaqtan kimsetä. Nurmöxämmät Xösäyenov döresen äytkän bulıp çıqtı. Tatarlarnıñ sanı Rusiädä elekkeçä qalğan, ä Başqortstanda kimegän ikänlege kürenep tora.
Rimzil Wäli


text:
Rusiä Däwlät Duması, ike il watandaşlığına iä keşelärneñ yuğarı urınnarğa bilgelänä häm deputat bulıp saylana almawı turındağı qanun ölgesen soñğı uqılışta qabul itte. Bu dokumentta, il prezidentı, gubernatorlar, Rusiäneñ iminlek Şurası äğzaları, Xisap palatasınıñ räise häm auditorlar Rusiä watandaşları ğına bulırğa tieş dielä. İke il watandaşlığına iä keşelär şulay uq Federasia Şurası äğzaları, töbäk häm Däwlät Duması deputatı bula almıy.
Bu çikläwlär başqa däwlätlärdä yäşäw xoquqına iä bulğan Rusiä watandaşlarına da qarıy.


text:
Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ häm maxsus köçlärneñ 300-läp xezmätkäre Çeçnädän 40 çaqrımlap tönyaqta Stavropol töbägendäge Tukui-Mexteb awılında qorallı suğışçılar belän qatı bäreleşte.
Eçke eşlär ministrlığı atışlarda üzeneñ 8 xezmätkäreneñ häm qorallı 11 keşeneñ hälak buluın belderde. Azatlıqnıñ Stavropoldäge xäbärçese Lada Ledenyova "11 suğışçı üterelde, ämma cirle milistiä bülege alarnıñ qayberläre qaçıp kitkän dip isäpli. Operatsiä awılnıñ taşlandıq munçasında qorallar häm suğış kiräk yaraqları buluı turında xäbär kilgännän soñ pänceşämbe könne kiçke 4-lärdä başlandı. Anda operativ törkem cibärelgän, alar qoral tapmağan ämma suğışçılar tarafınnan utqa totılğan" dide.
Qorallı törkem 2 yortta qarşılıq kürsätkän, xärbilär ul yortlarnı tanklar yardämendä yuq itkän. Federal' iminlek xezmäteneñ matbuğat wäkile alar 1990-nçı yıllar axırınnan birle Çeçnädä rus köçlärenä qarşı suğışqan noğaylar dide.


text:
Putin yullamasına berençe bäyälär
Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ atnakiç könne yañğıratqan yıllıq yullaması Başqortstan cämäğätçelegeneñ dä iğtibar üzägendä qala. Respublikanıñ räsmi mäğlümat çaraları comğa könne bu yullamağa törle şäxeslärneñ fikerlären birä dä başladı inde. Ğomumän alğanda, uñay fikerlär birelä matbuğatta. Här keşe bu yullamada üzeneñ xezmät dairäsenä qağılışlı äytelgän fikerlärne üz küñelenä yaqın ala, bilgele.
Başqortstannıñ Zäki Välidi isemendäge Milli kitapxanäse filialı direktorı Roza Bukanova da menä üz ölkäsenä qarağan başlanğıçlarnı xuplawın äytä.
“Bezneñ kitapxanäçelär moña qädär iñ az xezmät xaqın ala. Finanslar tözeleş öçen dä az bülenä kilde, - di Roza xanım. - Menä Vladimir Putinnıñ çığışınnan soñ bälki yaxşı yaqqa üzgärer dip ömetlänäbez. Kitapxanälärneñ eçendägese tışındağı eçtälegenä turı kilsen ide”.


text:
İjawda Tuqaynıñ "Şüräle"senä 100 yıl tuluın zurlap ütkärälär
Ğabdulla Tuqaynıñ «Şürele» äsären uqımağan, belmägän keşe siräkter. Ä menä ul äsärgä inde 100 yıl tuluın äle sanawlı ğına keşe beläder. Udmurtiä başqalası İjaw şähärendä eşläp kilüçe Musa Cälil kitapxanäse xezmätkärläreneñ älege tügäräk datanı zurlap bilgeläp ütärgä niätläre. Älege data uñayınnan, Tuqaynıñ äsärlären tağın ber qat uqıp, Şüräle obrazı buyınça bäyge dä iğlan itkännär. Bu xaqta kitapxanäneñ uqu zalı xezmätkäre Rämziä Ğizzatullina söyläde.
Rämziä Ğizzatullina süzlärençä, kitapxanägä inde balalar baqçalarınnan malaylar-qızlar, mäktäp uquçıları üzläreneñ eşlären dä kitergännär. Alar arasında inşalar, Şürälene surätlägän räsemnär bik küp. Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könenä - 26 aprel'dä bäygeneñ berençe turına näticä dä yasarğa niätläp toralar.
Kitapxanägä tirä-yun'däge tatar törkemnäre bulğan balalar baqçasınnan häm tatar sıynıfları bulğan mäktäplärdän balalar küpläp yöri. 55 sanlı mäktäpneñ ikençe sıynıf uquçısı Al'bina belän aralaşıp ta aldıq.
Al'bina kebek başlanğıç sıynıflar uquçıları häm baqça balaları öçen uqu zalınnan tış uyın bülmäse dä bar. Kitaplar qarap arğaç, ul bülmägä çığıp uyınçıqlar belän uynap alu, yögereşep uzışu, aralaşu — başqa uquçılarğa qomaçawlıq itmi.
Ğomumän, bu kitapxanä İjaw şähärendä tatar ädäbiäte häm mädäniäte üzäge itep bilgelände. Elek tatar şağire Musa Cälil isemen yörtsä dä kitapxanä, tatar kitapları belän bay dip äytep bulmıy ide. Ütkän yılda optimizatsiä qısalarında anı Puşkin isemendäge kitapxanä belän berläştergäç, ä annan tatar xezmätkärläre häm tatar kitapları, matbuğat basmaları biregä küçerelde, bu üz çiratında, eşne kiñäytep cibärergä etärgeç birgän. Bu xaqta kitapxanä mödire Rämizä Qamalieva söyläde.
Biredä ağımdağı yılda ğına törle tatar kiçäläre, oçraşular uzğan. Kitapxanä milli säyäsät ministırlığı iğlan itkän bäygedä qatnaşıp, premiägä layıq bulğan. Qazannan tatar kitapları alıp qaytqannar, häm komp'yuter satıp alğannar, dip dävam itte Rämizä Qamalieva.
Tatar telendä kitaplar sorap millättäşlärebez şähärneñ törle töbäklärennän kilälär ikän. Ayıruça tarixi romannar, tatar xalqınıñ ütkäne buyınça dokumental' äsärlär, milli tärbiä birü turındağı kitaplarnı sorap möräcäğät itälär ikän.


text: Pekin. Qıtay bügen, Tönyaq Koreäneñ atom programması turındağı söyläşülärne kiläçäktä dä däwam itügä ömetlänüwen belderde. Kiçä Pekindä, şuşı mäs'älägä bağışlanğan häm 6 il wäkile qatnaşqan öç könlek oçraşu tämamlanğan ide. Qıtaynıñ tışqı eşlär ministrlığı taratqan belderüdä, söyläşülärdäge här taraf ta qarşılıqlarnı çişü tırışlıqların däwam itär digän ömet belderelä. Läkin Tönyaq Koreä bügen şul söyläşülärneñ kiräklegen kürmäwen xäbär itte, ilneñ räsmi xäbärlär agentlığı tışqı eşlär ministrlığı wäkileneñ, Amerika Quşma Ştatları Pekindäge söyläşülärne Tönyaq Koreäne qoralsızlandıru öçen genä qullanırğa tırıştı digän süzlären kiterä. Waşington kommunistik Pxenyannıñ üzendäge atom programmasınnan waz kiçüwen teli, amerikan yağı fikerençä, Tönyaq Koreä şunıñ yardämendä atom qoralına iä bulırğa tırışa. Pxenyandağı citäkçelek isä başta Quşma Ştatlar yağınnan iminlek garantiäläre alırğa teli. Pekin söyläşülärendä qatnaşqan amerikan wäkilllege citäkçese James Kelly, Qıtay başqalasında näticäle eş başlandı, läkin bez anda yañadan oçraşırbızmı, ällä başqa cirdä küreşerbezme, monısı bilgesez, äle şaqtıy yul ütäse bar dip belderde.


text:
Tatar yegetläre nik xristian sektaların saylıy?
Qazan däwlät texnik universitetın tämamlağan tatar yegete sektağa monnan 2 aylar elek yöri başlağan. Yuğarı uqu yortın tämamlağaç ul üz küñelenä oşağan eş taba almağan, yaratqan qızı taşlağan. Yeget tulısı belän barı muzıkağa ğına birelgän. Sektağa da anı muzıka arqılı tartqannar - şunda barabanda uynarğa çaqırğannar. Yegetneñ änise üzeneñ häm ulınıñ isemnären äytmäskä ütenep “Azatlıq” radiosına kilgäç bolay dip söyläde:
Min anda bardım. Anda 30 yäşkäçä yäşlär bik küp. Barısı da tärtiple. Minem ulım xristian ädäbiäten uqığanğa borçıla başladım. “Vera i jizn'”, “Slovo i istina” sektalarına anıñ KAİda uqığan dusları da yöri.Yegetneñ äniseneñ süzlärenä qarağanda, anda alarğa törle xristian yunäleşendäge matur kitaplar taratalar ikän. Atna sayın berär binada cıyılıp alar aralaşalar, xezmätläre uza. Şulay uq här kilgän keşe monda üzeneñ xezmät xaqınıñ küpmeder öleşen qaldırırğa tieş ikän. Yegetneñ änise:
Bu sektağa zur aqçalar kilä, çönki monda kergän härkem yä xezmät xaqınıñ 10 protsentın birergä tieş, yäki cıyıp 2шәp meñ tapşıralar, pensionerlar isä 1 meñ birälär.Äytergä kiräk, bu sektağa kübräk aqıllı, ata-anaları baylar bulğan yäki üze keremle urında eşlägän yeget-qızlarnı cälep itärgä tırışalar ikän. Biredä tatar yegetläre bixisap di. Yegetneñ änise:
Min sezdä tatar yegetläre küpme dip soradım, şaqtıy dip äyttelär. Möselmannarda 5 waqıt namaz uqırğa kiräk, ä yäşlär yalqawlana. Bälki säbäp şuldır dip cawap birdelär. Şulay uq balalar baqçasında, mäktäptä, ğailädä dä rus telendä genä aralaştı. Bälki şul säbäple dä bulğandır.
Yegetneñ anası barlıq tatar yegetläre öçen borçıluın äytte. Xäzer qaydan da yärdäm sorarğa belmi aptırıy. “Azatlıq” radiosı moña açıqlı kertergä tırışıp Tatarstan Respublikası möftieneñ din eşläre buyınça yärdämçese Söläyman xäzrät Zaripov
Sektalarnıñ kübese sixer belän tä'sir itälär. Törle xristian, psevdoislam sektaları bar. Häm başqa keşelärne çığarıp bulmıy. Şuña imamnarğa, sektalarnı yaxşı belgän keşelärgä möräcäğät itärgä. Üzenä 3-4 yulnı kürsätep menä qaysısın sayla äydä dip tä'sir itärgä kiräk.Söläyman xäzrät Zaripov belderüençä, älege yegetneñ küñelendä bulğan sorawlarına döres, tögäl inandıra torğan itep cawap birep kenä anı turı yulğa bastırıp bula häm monı barı imamnar ğına eşli ala.
Landış Xarrasova.


text:
Gruziä xalıqara cämäğätlekne Rusiä ğämällären xökem itärgä çaqırdı
Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili xalıqara cämäğätçelekkä möräcäğät itep, Gruziäneñ hawa kiñleklärenä qanunsız ütep kerep, raketa taşlağan öçen Rusiäne xökem itärgä çaqırdı. Bu belderü Tiflis belän Mäskäw arasındağı bolay da kierenke bulğan mönäsäbätlärne tağı da naçarlatıp cibärde. Mäskäw nindi bulsa höcüm yasawın kire qağa. Quşma Ştatlar häm Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması ike yaqnı da tınıçlıq saqlarğa çaqırdı
Rusiä tışqı eşlär minitrı sişämbedä ğäyepläwlärne kisken räweştä kire qaqqan belderü belän çıqtı. Häm Gruziä Könyaq Ossetia belän nizaqnı çığaru maqsatında üz cirlären üze utqa totqan bulırğa mömkin, dip belderde.
Gruziä xakimiätläre Rusiäne hawa höcümnären yasawda elegräk tä berniçä tapqır ğäyeplägän ide. Martta Tiflis, Rusiä boralaqları Abzahiädä, Kodor tarlawığı tiräsendäge cirne utqa tottı dip beldergän ide. Rusiä monı kire qaqqtı häm alar Gruziä tarafınnan yasaldı cawap birde. BMOnıñ elekke xisabında, bu xäl telgä alına, ämma atışlarnıñ kem tarafınnan yasaluı bilgesez dip äytelä. Russiä xärbi hawa köçläre başlığı urınbassarı Anatoly Nagovitsyn, soñğı atılğan raketanıñ Rusiäneke buluına dälillär yuq, dide.: “Mondıy ğäyepläwlär dälilläreñ buluın taläp itä. Ägär nindider il alarnı beldersä. Alar äle kürsätelmäde. Älegä Rusiä yağı, ilgä ütep kerülärneñ häm nindidä bulsa ğämällärneñ qılınmawı häm bu xaqta plan qorılmawı xaqında belderä.: “Läkin Gruziä räsmiläre monda Rusiäneñ qatnaşlığı buluı şik tudırmıy, dip belderä. Gruziä räsmiläre Könbatış diplomatların raketa töşkän cirgä alıp kilde häm räsemnär belän radar kürsätmälären Yevropada xezmättäşlek häm iminlek oyışmasına tapşırdı.”
Elekke sovet illäre arasındağı mönäsäbätlärneñ naçarayuı könbatışta da borçılu uyata. AQŞnıñ däwlät sekretareneñ Yevropa eşläre yädämçeseneñ urınbasarı Matthew Bryza Rusiäneñ, Gruziä raketa belän uyın uynıy digän farazın qatğıy itep kire qaqtı. Ul Mäskäwne ülçäp söyläşergä çaqırdı. Yevropa iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ başlığı İspaniä tışqı eşlär ministrı Miguel Angel Moratinos, borçıluı belderep ike ilne dä tınıç bulıp qalırğa çaqırdı.
Bikä Timerova


text:
Üzäk Aziä illäre politsiä köçläre täsirsez, rişwätçelekkä birelgän häm şaqtıy bäğersez möğämäle kürsätüe belän tanılğan.Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması äytep kitkän şul xällärne üzgärtergä tırışa. Venada urnaşqan oyışma Üzäk Aziä militsiäsenä cinayätkä qarşı köräş, zur demonstratsiälärne kontrol itü häm sivil xalıq belän yaxşı mönäsäbätlärdä toru texnikasın öyrätä.
2002nçe yılnıñ mart ayında Qırğızıstannıñ könyaq töbäge Aksıda xalıqnıñ cirle räsmine yaqlap ütkärgän zur demonstratsiälärne politsiäneñ köç qullanıp taratuı , ike könde 5 protest belderüçeneñ üterelüe , iqtibarnı ilneñ militsiäse häm anıñ bäğersez metodlarına cälep itte.Qırğızıstannıñ eçke eşlär ministırı Temibek Aqmataliev ul çaqta militsiäneñ yäş gazı yäki rezin uqları bulmağanlıqtan ul çın uqlar qullanırğa mäcbür buldı militsiä aşığıç räweştä reformalanırğa tieş digän taläplärgä säbäp buldı.Çınbarlıqta militsiäneñ köndälek eşçänlege dä nigezle räweştä üzgärtelergä tieş. Qırğızıstan bulsın üzäk Aziäneñ başqa urınnarında bulsın militsiä äle dä şiqäyätlärne 20yıllıq yazu maşinalarında yaza. Kompyutorlar äle dä yuq, üzäkläşterlgän mäğlümät sisteme häm cinayätlärne çağıştıru mömkinçelekläre yuq. Yevropa Oyışmasınıñ baş politsiä kiñäşçese Richard Monk Üzäk Aziä illäre şulayuq Gruziä , Makedonya häm başqa urınnarda politsiäne künegülärdän ütkärü eşenä aktiv qatnaşa. Monk bolay dip äytä(audio)
Ozın möddätne küzdä totırğa häm nigezle reformalar turında uylarğa kiräk.Mäsälä monda sezgä kompyutorlar häm kübräk mäxkämä meditsinası öçen cihazlar biräbez dip äytü genä tügel . Alarğa urındıq ,östäl , kitaplar öyränü materialları kiräk.
Monk öyrätü, künegü programmaları yaxşı barmı , çönki xalıqara oyışmalar häm Yevropa oyışmasına äğza 55 il xökümäte ozın möddätle finanslaw eşenä kereşergä telämi. Urındıq öställär başlanğıç qına . Monk süzlärençä, Yevropada İminlek wä Xezmätäşlek Oyışması Üzäk Aziä militsiäsen töbäktäge ciddi cinayätlär,misal öçen narkotika kontrabandası häm keşe belän säwdägä qarşı modern texnika belän köräşüne öyrätä. Oyışma ayruca cirle militsiägä töbäktäge xalıqnıñ ışanıçın qazanu häm xemättäşlek itüe öçen bulışlıq kürsätä. Bu älbättä ciñel eş tügel, çönki xoquq saqlaw xezmätkärlärenä qarata un yıllarça elek urnaşqan qurqu häm ışanıçsızlıq xisläre köçle .
Monk şiklä keşe cinayätne eşlämägän bulsa da aña cinayätne eşlädem dip iqrar itterü monda küptänge praktika di. Monk London politsiäse Scotland Yardta ozaq yıllar eşlägän. Ul ber keşe xökem itelä ikän dimäk bu politsiäneñ yaxşı eşçänlege häm mäxkämä meditsinası dälillärenä nigezlängän dip xalıq ışanırğa tieş, ä köç qullanıp iqrar itterü tügel. Richard Monk äytüenä kürä(audio)
Ägär dä yustitsiä sistemasında yaxşı mäxkämä meditsinası dälilläre xisabına iqrar itterügä prioritet birelä ikän ul çaqta sin profesional politsiä xezmäte urınına här bäyägä iqrar, ğäyebne tanu öçen genä politsiäne çaqırasın digän süz bula
Yevropada İminlek wä Xezmätäşlek oyışması Qırğıstan häm Üzäk Aziäneñ başqa illärendä 2003nçe yılnıñ augustında üz proyektın başlatıp cibärde.18 aylıq programma Oyışmağa 3million 600meñ Yevroğa töşä.Monk öçen bu citärle tügel. Anıñ küzdä totqan standart öçen 3yıllıq programma häm 5million yevro sarıf itelergä tieş.Monk programma fevraldä tämamlanğannan soñ Yevropa Oyışması añı tağı 18ayğa ozaytır häm östämä aqça birer dip ömed itä. Üzäk Aziädä ayruça rişwätçelek militsiä köçlärendä kiñ cäyelgän.Monk monıñ öçen praktik çara xezmät xaqların arttıru di(audio)
Militsionerlarnıñ xezmät xaqı äle dä bik az. ägär dä alarnı profesional xälgä citkerergä teläsen alarğa citärlek xezmät xaqı tülärgä kiräk. Bu illär bez mäğaşlarnı arttıra almıybız, şulayuq kiräkle cihazlarnı da alalmıybız dip äytä. Niçek itep militsioner 40dollar aylıq kerem belän üzen häm ğailäsen qarasın dip sorıy Richard Monk .
Yevropada iminlek wä Xezmättäşlek oyışması tınıç demonstratsiäne taratu häm demonstratsiälär köç qullanılğan cıyınğa äylänsä alarğa nindi möğämälä kürsätergä digän mäsälädä Üzäk Aziä illärendä militsiäne öyrätä.
färidä xämit,praga


text:
Ğiraqta yaña bäreleşlär qabınıp kitte
Atnakiç häm comğa irtäsendä şiği citäkçe Moqtada Äl-Sadrnıñ Mähdi armiäse belän koalitsiä köçläre arasnda qatı bäreleşlär buldı. İlneñ törle urınnarında bulğan atışlar näticäsendä 20läp Ğiraqlı häm ber amerikan xärbie haläk bulğan. Yün ayında ut tuqtatu turında ireşelgän kileşüdän soñ bu iñ qatı bäreleş bulıp tora.
Audio (Mäxmüt Äl-Sudani)
"Ägär qarşı yaq kileşügä qädär bulğan wazğiätne qaytarırğa teläsä, bez waqıtlı xökümät belän bar bar çişelmägän mäsälälär turında söyläşergä äzer."
Könyaqtağı Amara şähärendä Äl-Sadr keşeläre bügen şähärne üz qulına töşerülären bäyräm itte. Bitlek kigän ber suğışçı üzen Ğiraqnı azat itüçe dip tanıttı:
Audio (ğisyançı)
"Ğiraqnı cimerergä teläwçelärgä häm törle agentlarğa şunı äytäm, bez Ğiraqnı ilbasarlardan häm agentlardan azat itäçäkbez."
Koalitsiä yağına basuçılarnı bizderü öçen ğisyançılar cirle räsmilärne, alarnıñ ğailä äğzaların totıq itep ala başladı. 3 ulı totıq itep alınğan Anbar gubernatorı Äbdel-Kärim Bärgäs atnakiç könne wazifasınnan kitüen belderde. Anıñ 3 ulı azat itelgän. Ğisyançılar taratqan video-tasmada Äbdel-Kärim gafu ütenä:
Audio (Äbdel-Kärim Bärgäs)
"Min Anbar gubernatorı Äbdel-Kärim Bärgäs möcäxetdinnärgä qarşı qılğan ğämällärem, qäfer amerikannar belän xezmättäşlek itkänem öçen Allahı täğälädän yarlıqaw sorıym, häm wazifadan kitüemne belderäm."
Şuşı atnada Quşma Ştatlar totıq aluçılarğa bernindi märxämät bulmayaçaq digän belderü yasadı. Koalitsiädäge 31 ilneñ 11-e bu belderügä quşıldı.
Ä menä Ğiraqta BMO xezmätkärlären saqlarğa tieş bulaçaq xalıqara iminlek köçlären tuplaw eşe älegä bik sülpän bara. Kofi Annnan süzlärençä, älegä ber genä il dä bu törkemgä quşılu telägen beldermägän. Quşma Ştatlarnıñ BMOdağı ilçese John Danforth, ägär başqa illär quşılırğa telämäsä, bu eşne Quşma Ştatlar, Britaniä, koalitsiäneñ xäzerge äğzaları başqaraçaq dip belderde.
Ali Gilmi, Praga


text:
BBC dönya mäğlümat xezmäte 10 redaksiäne yabıp ğäräp telle televideniä kanalın aça. BBC başlığı Nigel Chapmen süzlärenä qarağanda, bu, BBCnıñ 70 yıldan artıq tarixındağı iñ zur üzgäreş bulaçaq. Ğäräp kanalı 2007nçe yılda eşli başlar häm Al-Cäziirä televideniäse belän köndäşlek iter dip kötelä. Älege kanal Britaniäneñ tışqı eşlär ministrlığınıñ qararı nigezendä buldırıla. Ministrlıq 2005-2006nçı yıl öçen BBCğa 500 million dollarlıq grant birde.
Kiläse yılnıñ mart ayına qädär bolğar, xorvat, çex, grek, macar, qazax, polyak, slovak, sloveniä häm tai telle redaksiälär yabılır dip kötelä.


text:
«Tatarstan yäşläre»: "Çittäge tatarğa qaytıp urnaşırga yärdäm itü — anı assimilyatsiyadän saqlap qalunıñ iñ ütemle çaralarnıñ berse..."
«Dönyalar gına tınıç bulsın» digän teläk bu atna matbugatında xökem sörgän ruxnı bilgeli ala. Gäzitlärdä yıl yömgaqların yasaw, möhim waqiğalarnı barlaw, yaña elga teläklär äytü...
«Tatarstan yäşläre» gazetası bu turı elemtä xaqında bolay dip yazdı: «xalıq belän añlaşu V.Putinnıñ abruyın kütärmiçä qalmas. İşeteübezçä anıñ üz-üzen totışı, cawap birüe bigräk tä xatın-qızlarga oxşagan. Oşamıy ni, kem äytmeşli, «şundıy tormış arqasında cünle-rätle irlär dä qalmadı bit inde». Sorau birergä tieşle şähär isemlegendä Qazan da bar ide. Aldan uq bilgelängän (bilgelänü genä tügel, ber kön aldan repetitsiä yasagan) keşelärneñ baş mien nindi sorau kimerä ikän dip qızıqsınıp, min dä televizor qarşında utırdım häm, äytergä kiräk, soraular da, cawaplar da älläni qanägatländermäde» — dip yazdı Riman Gıylemxanov.
«Tatarstan yaşläre» gazetası bu söyläşüdä telgä alınmagan, ämma küp keşene borçıgan problemalar turında yazıp çıgarga buldı. Gazeta «Sorıysı kilgän ide..» digän baş astındagı aqtsiya iglan itep, xalıqtan soraular cıya başlıy. Ukuçılar fikeren «Tatarstan yäşläre» xezmätkärläre gazeta bitlärendä urnaştırırga wägdä itä.
Şuşı uq gazetada dönya kürgän «Tatar kiñlegenä — yaña qaraş» digän baş astında İlgiz Nasıybullinnıñ mäqaläse igtibarnı cälep itte. Avtor Raşat Safinnıñ ber mäqaläsendä äytelgän fikerläre belän kileşmäwen äytä, bäxäskä çaqıra. Şuşı yazmadan ber özek. «Avtornıñ NATOga mönäsäbäte häm täqdime bik aqtual. Läkin bu fikerneñ ber xatası bar kebek. Bu — alda iskä alıngan bloq gaskären üzen xalıqara xoquq subyektı itep iglan itkän Tatarstan cirenä tügel, ä kürşe däwlätneñ ber öleşe bulgan İdel bue Federal oqrugı cirenä çaqıru mömkinlege tuırnda süz alıp baru». İlgiz Nasıybullin Raşat Safinnıñ İdel bue federal oqrugı cirlären tatarnıñ töp yortı diyüwe belän tulısınça kileşä. Ämma xalıqara cämägatçelek häm anıñ oyışmaları öçen bu argument bula almıy, dip uylıy İlgiz Näsıybullin. Anıñ yazuınça, «bez NATO köçlären fäqät Tatarstan territoriäsenä genä çaqıra alabız».
Bu mäqalädä şulay uq däwlätçelekne nıgıtu, xalıqnı tuplau mäsäläläre kütärelä. «Xäzer, Tatarstan däülätçelegen nıgıtu belän bergä, tatar xalqın mömkin qadär kübräk respubliqa eçenä tuplau millätne saqlap qalunıñ näticäle çarası bula alır ide. Tatarstannan tışta yaşägän millätäşlärebezneñ tormışın canlandıru niçek kenä uñışlı barmasın, çit töbäklärdä, illärdä anıñ perspektiwası iuq däräcäsendä. Çönki assimilitsiya protsessları milli yañarış protsesslarınan küpkä köçleräk. Çit ölkälärdäge milli canlanu, Tatarstannıñ üzendä däülät tözeleşendä alga kiteş bulmagaç, tuqtap uq qalmasa da soñgı ellara bik nıq sülpänäyde.»
İlgiz Nasıybullin çittäge tatarga qaytıp urnaşırga yardäm itü — anı assimilyatsiädän saqlap qalunıñ iñ ütemle çaralarnıñ berse bulsa, Tatarstandagı milli cämägatçelekkä xalıqara xoquq normalarına tayanıp eş yörtä alır däräcädäge añ tärbiyaläü bügenge köndä şulay uq zarur eş digän fikerlä dä äytä «Tatarstan yaşläre» gazetasında.
Gazetalarnıñ bu atna sannarı ütkän el turındagı istäleklärgä, yaña elga teläk, farazlarga bay buldı. Mädäni cömga gazetasında Tufan Miñnulllin üzeneñ ellıq xisabın täkdim itte, bäyräm teläklären äytte. Tufan efände 2001 elda törle xällär buldı, ämma ul, bezneñ öçen sudlar elı bulıp xäterdä qalaçaq di. Ämma şul uq waqıtta ömetsezlekkä birelergä yaramıy dip şundıy süzlär dä äytä. «urıs telendäge gäzitlärdä «Proçay, tatarskiy yazıq», tatar telleläre «tatar betä» dip zarlana.
Töşep qaldı baldagım, Bälki, räxät könnär bulır, Belep bulmıy aldagın
— dip cırlagan babaylar. Nindi awır ellarnı da kiçerdek, isän qaldıq. Tatarga ber qayçan da ciñel bulmagan bu ildä. Xäer, urısnıñ da räxät kürgäne iuq inde.Telebzne, dinebezne yugaltmasaq, qalganın taba beläbez bez. Eş öçen yaratılgan xalıq»— digän süzlär bar Tufan Miñnulinnıñ «Ömet yaşätä keşene» digän mäqaläsendä.
«Mädäni cömga» gazetası bäyräm aldı sanında bilgele keşelärneñ fikerlären bastırdı. Anda alarga ike sorau birelä «Yaña meñyıllıqnıñ, yaña gasırnıñ berençe yılı sezneñ öçen qay yagı belän istälekle bulıp, nindi şatlıq-borçular alıp kilde?» İkençe sorau - «Yaña yılga nindi ömet-teläklär belän keräsez?» - dip yañgırıy. Tatarstan xalıq artistı Ramil Kuramşin bu el minem öçen hiç onıtrlıq tügel, dip äytkän. Ul bu çıgışında zur şatlıgın — däräcäle isem aluın häm zur qaygısın — duslarnı yugaltuın iskä ala. Anıñ cawabınnan tagın ber özek: «Kiläse elda da bezne zur sınau kötä: Rusiädä xalıq sanın al bulaçaq. Menä şul xalıq sanın alu waqıtında bez tatarlarnı yanä dä törle qawemnärgä bülep-butap beterergä teläüçelär bar. Bu — zur efät. Ägär dä bez barıbız da üzebezne berdäm millät bularaq nıqlap yaqlamıybız ikän, barıbızga da oyat häm xurlıq qına bulaçaq. Şuña kürä iñ zur tplägem: bergä bulıyk, berdäm bulıp qalıy!» - dip yaza Ramil Kuramşin.
Yazuçı Flüs Latıyfi da şuşı uq säxifädä üz fikeren äytä. Anda ul XX gasır belän XXI gasır arasında nindider añlaeşsız şom elenep tora şikelle miña, dip xisläre belän urtaqlaşa. Yazuçı Flüs Latıyfinıñ yaña yılga teläkläre şundıyraq: «Borıgı tatar kalendare (ul yaponnarnıqına da täñgäl kilä ikän) buyınça ul At yılı iç. At atar xalqınıñ söyekle malı, tugrı yuldaşı, ışanıçlı iptäşe, yardämçese. At yılında xalqıbız mantıp kitär, at üze belän söygän xalqına bäxet, uñışlar, kuanıçlar alıp kiler! Gomer baqıy at kebek eşlägän xalqıbız bäxetenä dä şl xezmät arqılı gına ireşä alırbız da.»
Qazan Däwlät Universitetı professorı Flüra Safiullina yaña el aldınnan millät, tugan tel turında uylana. «Bezdä meskenlek köçleräk ikän: soñgı un elda ireşelgän qazanışlarıbız da bugen tonıq kürenä» di ul. Ul şulay uq, yaña elda telebezgä moñarçı kürelmägän böeklegenä ireşüne teli. Bu äñgämädä Flera Safiullina universitetta 40 el uqıtu däverendä tatar şagırläreneñ telebez turındagı iñ yaxşı şıygıyrlären tuplap, cıentıq çıgaruı turında da söyli. Şundıy şigıyrlärneñ berse, Zölfät yazgannınan ber özek tä kiterä.
Tugannan soñ äytä alasıñ «äni» diep, Tugannan soñ äytä alsañ «äti» diep,- Tugan teleñ äle bu bulmas, Küzläreñä yaşlär tıgılmas. Kuzläreñä yaşlär tıgılmas. Soñ minutta äytä alsañ «äti» diep, Soñ minutta äytä alsañ «äti» diep, Tugan teleñ änä uşl bulır, Küzläreñä yaşlär tıgılır.»
Kiläse el, könçıgış qalendarlarında at elı itep bilgelängän. Matbugatta da at elına bagışlanan küp sanlı farazlar, teläklär küpläp basıldı. «Şähri Qazan isä» atlar temasın astorlogik farazlar aşa gına tügel, tatar poeziyase yardäsmendä dä açıp birerrgä tırıştı. «Bu dönyada atqa endäşmägän. Anıñ belän söyläşmägän şagıyr barmı ikän? İuqtır ul» digän baş astında törle awtorlarnıñ äsärläre basılıp çıqtı. Anda mäsälän «İdegäy» dastannınan özeklär, Gamil Afzal, Säcidä Söläymanowa, Flera Ğizattulina, Möddäris Ägläm şıgırläre urın algan. Atnıñ obrazı Zölfätneñ, Lena Şagıyrcannıñ, Gosman Sädäneñ, Rqail Zäydullannıñ, Rinat Xarisnıñ, Golşat Zäynäşewanıñ icatında da çagılış tapqan. Ä menä Rämis Äymätneñ şigıyre yaña yılga turı kilep tora. Annan ber özek:
«Atlar kilä, atlar! Yul biregez — Nindi xäbär? Qayan? Kem tagı?… Ällä bäen özep ıçqınganmı İşmortanıñ aqbüz yurtagı?
Qabatlana tarix! Miñme soñ ul — «Ak qawem»neñ «qara tugan»ı? Yul buyında haman kötäme ällä Yazmışlarnıñ qara taganı?!»
Matbugat küzätüe şunıñ belän tämam. Küzätüne «Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Bikä Timerowa äzerläde.


text:
Xalıqara Matbuğat İreklege bülägen alğan Musa Muradov: Çeçnyada eşläwçe jurnalistlarda qurqu xise
Uzğan töndä New Yorkta Xalıqara jurnalistlarnı yaqlaw komitetı 2003 yıl büläklären tapşıru tantanasın ütkärde. Bu abruylı büläkne aluçılarnıñ berse, bäysez "Goznensky Rabochy" gäzite möxärrire Musa Muradov. Anıñ süzlärençä, soñğı waqıtta Rusiä xökümäteneñ arta barğan basımı näticäsendä, mäglümät çaralarında Çeçnya mäsäläse küzdän çığıp bara
Audio (Musa Muradov)
Rusiäneñ xäzerge citäkçeläre Çeçen suğışın xalıqara terrorçılıqqa qarşı köräşneñ ber öleşe itep, ä Çeçen suğışçıların Äl-Qaidä belän bäyle itep kürsätergä tırışa. Muradov süzlärençä, 11 sintäber waqiğalarınnan soñ terrorğa qarşı köräş başlanğaç, Çeçnyada eşläw şartları tağı da awırayğan. Xäzer ul "Groznensky Rabochy" gäziten Mäskäwdän torıp çığara. Ul häm anıñ xäbärçeläre Çeçnyağa barğanda üzläreneñ jurnalist buluların yäşerergä mäcbür. Rusiä räsmiläre bıyıl Çeçnyada başta referendum, annarı prezident saylawları ütkärep, andağı tormış normalläşä, dip belderä. Ämmä, Muradov süzlärençä, qayber uñay üzgäreşlär buluğa qaramastan, respublikada wazğiät äle dä xärbilär kontrole astında:
Audio (Musa Muradov)
70 meñläp çeçen qaçağı äle dä kürşe İnguşetiädä yäşi. BMOnıñ Qaçaqlar komitetı mäglümätenä qarağanda Yevropada sıyınu ezläp yörgän 23 meñläp Rusiäleneñ kübese çeçennar. Xalıqara matbuğat İreklege bülägenä iä bulğan Musa Muradov fikerençä, Çeçnyadağı wazğiätne barı tik säyäsi yul belän xäl itep bulaçaq:
Audio (Musa Muradov)
"Ägär federal xakimiät, qarşı taraf belän säyäsi kileşü yulların taba almasa, Çeçnyada wazğiätneñ tiz arada yaxşı yaqqa üzgärüwe, qaçaqlarnıñ anda kire qaytuwı ikele. "
Xalıqara Jurnalsitlarnı yaqlaw komitetı üzeneñ bıyılğı bülägen Musa Muradovtan qala tağın 3 keşegä birde. Räsmi belderüdä äytelgänçä, Äfğanstan, Morokko häm Kubadan bulğan bu keşelär jurnalist wazifaların başqarğanda, şulay uq, zolım itelgän.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tatar yäşläre kanikulğa Qıtayğa qaytıp kitte
Düşämbe könne Qıtaydan kilep Qazan yuğarı uqu yortlarınıñ 1Hчe kursın tämamlağan tatar studentları belän Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetında oçraşu uzdı. Rusça bötenläy belmägän, tataraçaları da çamalı bulğan Qıtaydağı yäş millättäşlärebez Qazan yuğarı yortlarınıñ 1Hчe kursın tämamladılar. Bilgele bulğança, yaz aylarında alarnıñ vizalarınıñ waqıtı betü säbäple Qıtayğa qaytarıp cibärmäkçelär ide. Läkin Tatarstan citäkçelege bu mäs’äläne dä xäl itte. Ğomumän, respublika här yaklap yärdäm itep kilde bu millättäşlärebezgä. Ayırım alğanda, alarnıñ uquları öçen dä Tatarstan Xökümäte tüli. Nik şul uq respublika rayonnarındağı tatar balaları alardan närsä belän kim, alarğa nik tülämilär diyuçelär dä bulır. Şuñadır Tatar kongressında uzğan oçraşu waqıtında – sez tatar millätenä xezmät itärlek belgeçlär bulırğa tieşsez dip şaqtıy wäğäz söylände. Anda kongress räise Rinat Zakirov, akademik Mirqasıym Ğosmanov, Qıtaydan kilgän tatar cämğiäte räise urınbasarı Tursuntay Ğaliev qatnaştılar.
Tatar studentları üzläreneñ sabaqları turında söylädelär. Ayıruça urıs telen üzläşterü awır buldı dip zarlandılar. Şuña da qaramastan, imtixannarnı alarnıñ kübese uñışlı ğına tapşırğan. Barı berse genä töşep qalğan. Bilgele bulğança, cäygä öylärenä qaytarıp cibärü häm vizanı ozınaytu öçen alar imtixannarnı irtäräk birdelär. Şulay da Qazan da alarğa bik oşawların belderdelär. Mäsälän Tatar däwlät ğgumanitar-pedagogiqa universitetında uquçı Fatıyma Äxmätova:
Monda bez yäşlär belän aralaştıq, Qazanda bik oşadı.
Fatıyma Äxmätovağa quşılıp Qazan däwlät universitetında uquçı İldar Ğabitov:
Rus telen öyränü awır buldı, tatar telen tiz üzläşterdek. Kiläçäktä küp tellären öyränü maqsatı tora.Äytergä kiräk älege studentlarnıñ kübese Qazan däwlät universitetında, şulay uq Tatar däwlät gumanitar pedagogika universitetında, Qazan däwlät texnologiä universitetında, Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetında häm meditsina universitetında uqıp 1Hчe kursların tämamladılar. Kiläse yılğa da kübese uquların da şul uqu yortlarında däwam itteräçäklären belderdelär. Qayçandır üze dä Qıtaydan kilep urnaşqan akademik Mirqasıym Ğosmanov:
Üzegezneñ maqsatlarığıznı bilgelägez. Ägär kiläçäkkä yunäleşegez bulmasa kiläse uqu yılına başqa tarmaq saylağız. Qıtay tatar cämğiäte citäkçese urınbasarı Tursuntay Ğaliev:
Bu yäşlär Qazanda qalsa tatar xalqına kübräk xezmät itä alaçaqlar, çönki bu bezneñ ata-babalarıbız cire.Qıtay tatar cämğiäte citäkçese Tursuntay Ğaliev kiläçäktä Qazanda uqırğa teläk belderüçe yäşlärne tağın alıp kiläçäklären äytte.
Landış Xarrasova


text:
Qazanda Tuqay köne - Tuğan tel bäyräme ütte
26 april — Tuqay tuğan kön. Tatarstanda ul üzenä kürä zur bäyräm itep ütkärelä. Tatarstanda bu kön räsmi räweştä Tuğan tel köne dip iğlan itelgän.
Tantanalı çaralar köndezge säğät 12 dä şähär üzägendä Tuqay häykälenä çäçäklär salu belän başlanıp kitte. Anda Tatarstan Xökümäte wäkilläre, Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, premyer-ministr Röstäm Minnexanov, şähär başlığı İlsur Metşin, Yazuçılar, Kompozitorlar, Rässamnar berlekläre citäkçeläre, yazuçılar, şağirlär qatnaştı. Ä köndezge säğät berdä Cälil teatrı yanındağı Tuqay häykäle qarşında şiğri bäyräm açıldı. Mäydanğa cıyılğan xalıq arasında studentlar, cämäğätçelek wäkilläre, şiğriätkä häm millätkä bitaraf bulmağan keşelär kilgän ide. Cıyınnı yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov açtı.
Premyer-ministrı urınbasarı - mädäniät ministrı Zilä Välieva Prezident Şäymiev yaña ğına imzalağan färmannı iğlan itte:
“2006 yıl Tatarstanda ädäbiät häm sänğät yılı dip iğlan itelüen küzdä totıp, 2006 yılnıñ 26 aprelendä Ğ.Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tulunı iğtibarğa alıp, 2006 yılda iskärmä bularaq Tatarstan Respublikasınıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge 7 däwlät büläge birelä. 2006 yılda Tatarstan Respublikasınıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge däwlät büläkläre tübändägelärgä birelä: yazuçı Rabit Batulla, kompozitor Luiza Batır – Bolğari, yazuçı, şağir Rawil Boxaraev, şağir Marsel Galiev, rässam Niqolay İndyuxov, yazuçı Rafael Mostafin, rässam Firinat Xalikov,. Laureatlarnı täbrikläp, alarnıñ aldağı icadi tormışlarında matur sänğät cimeşläre tudırıp, bezne şatlandırsınnar.”Tuqay bülägenä layıqlı bulğan cide lawreatnıñ berse, Marsel Galiev bolay dide: “Bez qaläm iäläre härber süzebezne yazğan waqıtta üzebezneñ ädäbi dönyabıznı Tuqay bieklege belän härwaqıt çağıştırıp qarıybız. Süz küäse, tel qödräten bez Tuqaynıñ tel däryasında yözderep qarıybız. Häm bezneñ telägebez Tuqay ruxı bezdä härwaqıt razıy bulsın ide, bezgä şuşındıy böyek şäxesneñ isemen yörtü, aña layıq bulu bäxete yazğan. Bezne Xoday tel açqıçlarınnan ayırmasın ide.”
Bäyräm tanılğan häm yäş şağirlär üzläreneñ äsärlären uqıdı, citdi çığışlar cır häm muzıka belän ürelep bardı.
Şiğri cıyında bik küp şağirlär, Rusiäneñ kinomotografiyä häm mädäniät xezmäte citäkçese Mixail Şvedkoy häm başqa qunaqlar çığış yasadı. Şiğri cıyın tatarstan yaña ğasır tele kanalı aşa turıdan – turı kürsätelde.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Putin bu bazanı terrorğa qarşı köräştä zarur häm tieşle waqıttağı çara dip atadı. Kant xärbi hawa bazası başqala Bişkäktän 20 çaqrım könçığışta häm Äfğänstandağı terrorğa qarşı operatsiälärdä qatnaşuçı AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä köçläre urnaşqan xärbi hawa bazasınnan 40 çaqrımda açıldı.
Bu bazanı Urtaq İminlek Kileşüen imzalağan Rusiä, Belarus, Ärmänstan, Qırğızstan, Taciqstan häm Qazaxstan açtı. Anda Rusiä citäkçelek itäçäk.
Putin şuşı tantanada qatnaşqan Qırğızstan prezidentı Askar Akayevqa räxmät äytep, bu baza anıñ täqdime belän açıldı dide. Kant xärbi bazasında baştağı çorda 500-läp xärbi xezmätkär, 5 suxoy-27 höcüm oçqıçı häm 5 Suxoy-25 bombalaw oçqıçı bulaçaq.


text:
İslamçılarnıñ Almaniädäge mayağı sünde
Almaniädäge “Diñgez mayağı” isemle oyışma fäqirlärgä yärdäm itäbez dip xalıqtan aqça cıyğan. Läkin aqçalarnı tulısınça xäyriä eşlärenä qullanmağan
Almaniädäge “Diñgez mayağı” isemle oyışma fäqirlärgä yärdäm itäbez dip xalıqtan aqça cıyğan. Läkin şuşı aqçalarnı tulısınça xäyriä eşlärenä qullanmağan. Şulay uq oyışma Törkiädäge “Kanal-7” isemle televidenie kanalınıñ Yevropada tapşıruların äzerlägän “Euro 7” şirkäten finanslağan. Ayıruça oyışma 2002-2007 yıllarda 20 meñ keşedän cıyğan 42 million yevronıñ kimendä 16 millionın kur'yerlar aşa Törkiägä cibärgän.
Bu eşne oyıştıruda gäyeple tabılğan öç keşegä 5 yıl 10 aydan alıp 1 yıl 10 ayğa qädär törle möddätle törmä cazaları birelde. Mäxkämä citäkçese Dr. Jochen Müller, Almaniädä bu xätle zur iğänä skandalı bulğanı yuq ide, dip belderde. “Ayıruça bu eşlär artında Törkiädägelär tora. Qayber törek säyäsätçeläreneñ mäxkämä eşenä tıqşınuların, ämma monıñ bäysez alman mäxkämäsenä tä'sire bulmawın”, äytte ul.
Almaniädä ğomumän bu xökem protsessına bik ük ähämiät birelmäde. Çönki aldawçılar da aldanuçılar da törek. Ä Törkiädä isä keçkenä qiämät quptı. Başta premyer Räcäp Ärdoğan monı üz ğazet häm televidenie kanallarında xäbär itep, Aydın Doğanğa höcüm itte. Şulay itep, polemika qabındı.
İnde premyer şundıy yuridik mäsälägä nigä tıqşındı digän soraw tua. Säbäbe açıq, çönki Almaniädäge oyışma Törkiädäge “Diñgez mayağı” oyışmasınıñ gäyre räsmi filialı bulıp tora. Här ikese dä möselmannardan xäyer öçen aqça cıyalar. Ä şuşı cıyılğan aqçalarnıñ ber öleşe xäyer eşlärenä kitmägän buluı Almaniädä faş itelde. Ä Törkiä yağındağısı da şundıy korrupsiälärgä qatnaşmadımı digän şik tudı. Mäsäläneñ etik yağı da bar. Möselmannar aldaqçı tügel, alar xäyer eşe genä eşlilär digän propagandanıñ da bik döreslekkä turı kilmäwe añlaşıldı.
Xätta Almaniädän cibärelgän aqçalarnıñ AK partiä tarafınnan da qullanılğan buluı turındağı gäybätlär dä partiäne awır xäldä qaldıruı ixtimal. Bu faraz döres bulıp çıqsa AK partiä säyäsi cinayättä gäyeplänä alaçaq. Xätta çit ildän aqça alğan öçen qabat yabılu taläbe belän xökemgä tartıla alaçaq. Tabiği bu oppozitsiä öçen bal da may. Bolay da xakimiättäge AK partiägä qoda qodağilıq, üz tarafdarların bayıtu, däwlät eçendä kadrlaşu, korrupsiä häm din belän yawızlanu kebek gäyeplär yağılıp torğanda, bu “Diñgez mayağı” mäsäläse dä östämä orım yasaw öçen forsat tudıra.
Xökümät süzçese Cämil Çiçäk, Törkiädä dä tikşerenülär başlaw turında “bez kirtä salmabız”, prokuror tikşerenülären başladı”, dip belderde. Xökümät şulay itep, “Diñgez mayağı” belän üze arasında bäyläneş bulmawın isbatlarğa teli. Çönki alman mäxkämäse räise bu mäsäläneñ töp cawaplıları Törkiädä dip beldergän ide. Gäyeplänüçelärneñ berse “Radio, televidenie yuğarı oyışması” citäkçese Ayqut Zahit Aqman. Anı bu wazifağa isä AK partiä kitergän ide.
Bu waqiğanıñ Ramazan ayı barğan waqıtqa turı kilüe isä yazmış şuqlığımı? Dimäk, dinnär keşegä wöcdan, keşeçelek, döreslek kebek kürkäm ğädätlär öyrätüdä härdaim uñışlı bula almıylar. Çönki adäm balasınıñ eçendäge şaytan keşeneñ küzen dönyadağı maturlıqlarğa, baylıqlarğa da aça ikän.


text:
Foto: Tengrinews.kz
Tanımal kompozïtor Erkeş Şäkeev qay`tıs bolğan ulı Safarğa arnalğan «Aspanda jolığarmız..» attı fïlʹmin ayaqtadı.
«Bunı (fïlʹmdi - red.) Safardıñ dostarımen, öz otbasımmen, jaqındarın jaqsı köretin barşa jandarmen jäne ömirden ötkenderdi eske alatın adamdarmen bölisemin. Ömirde eşqaşan janı jay`sañ jandar jay`lı, sonıñ işinde tula boy`ı tuñğışım, süy`ikti ulım jay`lı ay`twdan, oy`lawdan jalıqpay`mın...», - dep jazdı Erkeş Şäkeev öziniñ Facebook-tegi paraqşasında.
Sonday`-aq, avtor postında Gennadïy` Golovkïn men Kell Brwktıñ kezdeswine barğanın ay`tadı. Oğan şaqırtwdı bergen jäne barwğa köndirgen Édward Kïmge alğısın bildire kele avtor Gena, Serik Elewov jäne Baxtïyar Artaevtar ulımen zor ıqılaspen tanısqan säti tüsirilgen vïdeonı tawıp alğanın, onı fïlʹmge qosqanın jazğan. Söz arasında Golovkïnge şeksiz alğısın jetkizedi.
Kompozïtor Almatıda qırküy`ektiñ basında ötken Safardı eske alwğa arnalğan keşti uy`ımdastırwşılarğa da alğısın bildirdi.
«...Biz ulımızdı soñğı saparğa şığarıp salıp jatqan küni mağan Bawırjan Şükenov kelip, Safardıñ twğan künin Arman kïnoteatrında ötkizwdi usındı. Usınıstı kïnoteatr akcïoneri äri meniñ dosım Érpan Salïmov ta qoldadı. Keşti eriktiler men onıñ jaqın dostarına arnap ötkizwdi jön dep şeştik. Ol jay`lı Fey`sbwkte xabarladıq.
Keşte oğan bastı sebepker adam jay`lı söz ay`tılatını ay`tpasa da tüsinikti. Safardıñ dostarı: Dan Kamçatskïy`, Dmïtrïy` Ley`xmann, Rüstem Töreğalïev, Narğız Şükenova, Kïrïll, Dïastar bul iste jäne ulım twralı fïlʹm tüsirwde köp küşin jäne waqıtın sarp etti. Dosım Édward Kïm texnïka men prodyusserlik toptı uy`ımdastırdı. Olar köptegen turğındardıñ ötinişi boy`ınşa ïnternette onlay`n-translyacïya jasadı.
Otbasımızdıñ dostarı Janelʹ Bekşenova, Oksana Bay`menova, Şolpan Keremet, Qay`rat Majïbaevtar şaqırılğan jastarğa dastarxan jay`dı. Vïktor Xomenkov öz tobımen kelip, djaz mwzıkasın şeber orındap, äwezdi atmosfera qalıptastırdı.
Odan bölek éstrada juldızdarı Juldız, Kental, Sïtora jäne Parvïz Nazarovtar, Tolqın Zabïrova, Érïk Tastambekovter keldi.
Dosımız Dana Ormanbaeva apparatwra men texnïkalıq qızmetkerlerdi alıp keldi.
Amerïkadan jürek qalawımen 5 dosı men mektepte sabaq bergen 3 ustazı uşıp keldi. Meniñ otbasımnıñ ötinişimen Vïktorïya Momınbaeva men Bolat Amansügirov Arwjan Saïnnıñ jaqındarı üşin qay`ırımdılıq akcïyasın ötkizdi.
Safardıñ dostarı qonaqtardı kütip alıp jatttı.
Bawırlarım men qarındastarım, osılay`şa maxabbat pen qay`ırımdılıqqa negizdelgen qarapay`ım rwxanï şaranı ötkizdik.
Şın jürekten sın sağatta qoldaw bildirgenderiñiz üşin alğıs ay`tamın. Men bärileriñizdi jaqsı köremin jäne barlıqtarıñızdıñ berekeli kün keşwleriñiz üşin duğa etemin», - dep jazdı Erkeş Şäkeev.
Eske sala ketey`ik, 16 şilde küni polïcïyağa Safar Şäkeevtiñ joğalıp ketkeni twralı xabarlandı. Onı 110 polïcey`, 60 erikti jäne birneşe süñgwir izdegen edi. İzdew jumıstarına tikuşaq ta jumıldırılğan bolatın.
Alay`da, Safar Şäkeevtiñ denesi 28 şilde küni Esentay` özeninen tabıldı.
QazAqparat


text: Haag. Mäğlüm serb millätçese Vojislav Şeşel üze teläp Haagtağı xalıqara mäxkämä qarşına basarğa buldı, xäzerge waqıtta ul şul mäxkämäneñ Haag yanındağı totqarlaw üzägendä totıla. Elekke Yugoslaviä cirlärendä qılınğan suğış cinayätlären tikşerü öçen qorılğan älege mäxkämäneñ matbuğat wäkile Christian Chartier, Şeşel bügen irtän, Belgradtan oçıp kilde dip belderde. Serbiäneñ ütä-millätçel Radikal partiäsen citäklägän Vojislav Şeşel, Balkan suğışları waqıtında, Bosniädä, Xorvatiädä, häm Serbiäneñ Vojvodina öleşendä keşeçelekkä qarşı häm xärbi cinayätlär qıluda şiklänelä. Ul üze bu ğäyepläwlärne kire qağa häm anıñ Haagqa ixtiari kilüwe dä şunıñ belän añlatıla. Yäkşämbe kiçen ul Belgradta, Haagqa kitär aldınnan 10 meñläp tarafdarı aldında yalqınlı çığış yasadı. "Min Haagqa, Serb Radikal partiäseneñ 10 meñnän artıq tarafdarı wäkile bularaq baram, häm min anda bar serb qaharmannarın häm serb xalqı ireklege öçen köräşkän suğışçıların wäkillek itäçäkmen" di serb millätçese Şeşel. Anıñ eşen qaraw könen mäxkämä älegä bilgelämäde.


text:
Üzäk Küzläw İdaräse CIA-nı da zur üzgäreşlär kötäme?
Citäkçelektäge üzgäreşlär däwlät departamentında ğına tügel, Quşma Ştatlarnıñ başqa xakimiat oyışmalarında da bara, xörmätle tıñlawçılar. Üzäk Küzläw İdaräse CIA-nıñ citäkçelegennän inde berniçä yuğarı däräcäle xezmätkär kitte, bu äle sintäbr ayında idarä başına yaña citäkçe quyılğannan soñ başlanğan ide. Üzäk Küzläw İdaräse soñğı yıllarda, 11-nçe sintäbr höcümnären aldan kisätä almawda, Ğiraqta şikle qoral programmaları turında tieşle mäğlümat tuplarlıq sälätle bulmawda tänqitlänep kilde. Şuşı oyışmanı kiläçäktä nilär kötä?
Audio, Porter Goss
"Ägär dä raslansam, sezgä dä, başqarma xakimiat wäkillärenä dä küzläw mäğlümatı birüdä riasız wä açıq bulunı wäğdä itäm" di CIA-nıñ xäzerge mödire. Goss zamanında, Quşma Ştatlarnıñ Wäkillär palatası äğzası bulıp torğan ide häm anıñ kürenekle respublikan buluı da mäğlüm. Şuña kürä anıñ üz eşendä riasızlıq, taraflar almawnı wäğdä itüe zur iğtibarğa layıq. Gärçä xäzerge urınına bilgelängänçe Goss, demokrat nämzät John Kerryne kisken tänqitläw belän tanılğan ide. Xäzer inde ul kilü belän Üzäk Küzläw İdaräsennän andağı küptänge häm täcribäle belgeçlär kitä. "Salqın suğış" yıllarında Yevropada küzläw eşläre alıp barğan amerikan xärbie Kenneth Allard monı, "bik uñışlı qotılu" dip atıy. Yäğni anıñ fikerençä, Üzäk Küzläw İdaräseneñ soñğı yıllardağı uñışsızlıqları bu oyışmanıñ yuğarı citäkçelegendäge buldıqsızlıqnı kürsätä häm Goss xäzer andağı qayber xezmätkärlärdän arınıp bik döres eşli. Alar "äl-Qaidä" häm Ğiraq turında waqıtında tieşle mäğlümat cıya almadı, alay ğına da tügel, prezident saylawlarına berniçä ay waqıt qalğanda Bush idaräsenä zian kiterä alırlıq xäbärlär tarattı, di Kenneth Allard. Anıñ fikerençä, alar Bushnıñ yañadan prezident itep saylanuın telämägän, çönki anıñ bu idaräne çistarta başlawınnan qurıqqan.
Audio, Kenneth Allard
"Üzäk Küzläw İdaräse asılda Bush xakimiatenä qarşı baş kütärü ide, elekke mödir Tenet alarnıñ kileşengän äydäwçese buldı häm anıñ kitüe "uyın tämam" digän signal cibärde. Şul qayber küselärneñ xäzer bata barğan korabtan kitüenä min ğäcäplänmim" di Allard. Küzläw ölkäsendäge ikençe ber veteran, rezervtağı general Edward Atkeson isä, CIA-da üzgäreşlär hiçşiksez kiräk, läkin bu hiç kenä säyäsi maqsatlardan çığıp eşlänergä tieş tügel dip isäpli. Ul, xökümät idaräläreneñ küpçelege eşendä Aq yorttağı xakimiat ideologiäse çağılsa da, CIA, qorallı köçlär tösle ük moñardan çittä torırğa tieş, berençe çiratta hönäri bulıp qalırğa kiräk dip belderä.
Audio, Edward Atkeson
"Ägär dä inde oyışma eşendä hönärilektän tış başqa faktorlar, äytik, prezident xakimiateneñ säyäsi qaraşları östenlek itä başlıy ikän, bu minem küñelne töşerer ide, min inde xäzer dä beraz küñelem qaytqan xäldä" di Atkeson, Quşma Ştatlarnıñ Üzäk Küzläw İdaräse - CIA-da barğan üzgäreşlär turında. Ul, mondıy şartlarda şuşı oyışmadan başqa yuğarı däräcäle xezmätkärlärneñ dä kitüen kötärgä bula dip uylıy.
Kärim Kamal


text:
Samara tatarları bäyrämle Qazannı qarap qayttı
Qazanıbızğa- 1000 yıl! Häm bu oluğ tantana ruxın qararğa, kürergä teläwçelär küp. Samar ölkäsendäge tatarlar üz maşinalarına utırıp inde bäyrämle Qazannı qarap qaytırğa da ölgerdelär. Menä şundıylarnıñ berse- “Tuğan tel” cämğıäte ägzası, Samarda tatar telendä radiotapşırular alıp baruçı Nailä xanım Sabircanova:
Min Qazannı bik yaratam häm, älbättä inde, 1000 yıllıqqa äzerlängän şähärne kürep qalası kilde. Ğailäm, tuğannarım belän öç kön buyına räxätlänep Qazannı arqılığa- buyğa yörep çıqtıq, muzeylarnı da qararğa waqıt taptıq. Min şul qädär tığız grafik belän säyäxätemne oyıştırdım ki, xättä tönnären dä Qazan belän ruxlanıp yäşädem. Min här tözek bina, här uram, här häykäl yanında üzemä köç wä quät señderä aldım. Nailä xanım, şulay da xislärneñ iñ yuğarı noqtası qaysı bina yanında buldı? Min çittä tuıp üskän tatar balası bularaq Qazannı ülep yaratam, Qazanğa siräk baram, menä şul siräk barğan oçraqta da min Qazan tufrağına yatıp yılıysım kilä. Här bina küñelemdä quanıç xise uyata. Qol- Şärif mäscedeneñ tışqı yağı uq maturlıq toyğısı uyatsa, eçke yağı - äkiäti güzällek häm eçennän çığası kilmi. Qol Şärif mäscedeneñ eçendä tuğan xislärne süz belän añlatıp ta, söyläp tä bulmıy. Mindä şundıy toyğı yäşi, äyterseñlä, Qol Şärif mäscedeneñ eçendäge ilahlıqnı ana qarını belän genä çağıştırıp buladır kebek. Qol Şärif mäscede- ul här tatarnıñ kendek qanı tamğan cir dip bilgelänergä xaqlı. Min Qazannan ruxlanıp, üzemä iskitmäle köç alıp qayttım, küñelemdä töşenkelek yuğaldı. Bezneñ tatar mäñge yäşäyäçäk, Allahı birsä. Nailä xanım, Qazanda yörgändä küñelegezne tırnağan mizgellär bulmadımı soñ? Qızğanıç ki, läkin dä ber cirdä buldı. Qol Şärif mäscedeneñ eçenä kerergä keşelär çirat tora, läkin dä hiçkemneñ qulında çüp- mazar, tämäke yuq, ä menä kerü işek töbendä çüp sawıtı quyğanday xis tudı. Annarı añladım. İşek töbendä basıp kizü toruçı ike yaş tatar yegete öçender inde. Xalıq baş mäscedebezgä kerergä çirat tora, alar basqannar da, tämäke tartalar, üzläre yalanbaş. Qazan qädär Qazanda baş mäsced işege töbenä tämäke tartmawçı, tübätäyle yegetlärne tabıp buladır inde. 1000 yıllıqnıñ istälege itep nilär alıp qayttığız? Ber maşina kitap töydem, balalarıma uyınçıqlar, tatar qurçaqları aldım. Qazannan olı tuğannarıma yubiley çäyläre aldım, tik menä zäwıqlı itep eşlängän çäy sawıtlarında nigäder ber genä tatar süze dä yuq, ä tatarstan gäcitlärendä yıllar buyına ike däwlät tele turında süz quyırtalar. Samarda Başqortstannan kitergän azıq- tölkeneñ hämmäsendä yazmalar rus häm başqort tellärendä.
Nailä xanım, şulay da xislärneñ iñ yuğarı noqtası qaysı bina yanında buldı?
Min çittä tuıp üskän tatar balası bularaq Qazannı ülep yaratam, Qazanğa siräk baram, menä şul siräk barğan oçraqta da min Qazan tufrağına yatıp yılıysım kilä. Här bina küñelemdä quanıç xise uyata. Qol- Şärif mäscedeneñ tışqı yağı uq maturlıq toyğısı uyatsa, eçke yağı - äkiäti güzällek häm eçennän çığası kilmi. Qol Şärif mäscedeneñ eçendä tuğan xislärne süz belän añlatıp ta, söyläp tä bulmıy. Mindä şundıy toyğı yäşi, äyterseñlä, Qol Şärif mäscedeneñ eçendäge ilahlıqnı ana qarını belän genä çağıştırıp buladır kebek. Qol Şärif mäscede- ul här tatarnıñ kendek qanı tamğan cir dip bilgelänergä xaqlı. Min Qazannan ruxlanıp, üzemä iskitmäle köç alıp qayttım, küñelemdä töşenkelek yuğaldı. Bezneñ tatar mäñge yäşäyäçäk, Allahı birsä.
Nailä xanım, Qazanda yörgändä küñelegezne tırnağan mizgellär bulmadımı soñ?
Qızğanıç ki, läkin dä ber cirdä buldı. Qol Şärif mäscedeneñ eçenä kerergä keşelär çirat tora, läkin dä hiçkemneñ qulında çüp- mazar, tämäke yuq, ä menä kerü işek töbendä çüp sawıtı quyğanday xis tudı. Annarı añladım. İşek töbendä basıp kizü toruçı ike yaş tatar yegete öçender inde. Xalıq baş mäscedebezgä kerergä çirat tora, alar basqannar da, tämäke tartalar, üzläre yalanbaş. Qazan qädär Qazanda baş mäsced işege töbenä tämäke tartmawçı, tübätäyle yegetlärne tabıp buladır inde.
1000 yıllıqnıñ istälege itep nilär alıp qayttığız?
Ber maşina kitap töydem, balalarıma uyınçıqlar, tatar qurçaqları aldım. Qazannan olı tuğannarıma yubiley çäyläre aldım, tik menä zäwıqlı itep eşlängän çäy sawıtlarında nigäder ber genä tatar süze dä yuq, ä tatarstan gäcitlärendä yıllar buyına ike däwlät tele turında süz quyırtalar. Samarda Başqortstannan kitergän azıq- tölkeneñ hämmäsendä yazmalar rus häm başqort tellärendä.Nailä xanım bäyräm çäylären iskä aldı. Bu yunäleştä Samar da üz öleşen kertä. Qaya qarama “Sabantuy” isemle
tuñdırma satalar. Tuñdırma tışlığı tatar milli bizäklärendä häm Qazannıñ 1000 yıllıq embleması da urın alğan.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Mäkkädä köndäş fälestin törkemnäre wäkilläre oçraşa. Söyläşüdä Fatah isemennän Fälestin xakimiäte prezidentı Mähmüd Abbas , Hämäs yağınnan anıñ başlığı Xäled Mişal, şulay uq premyer-ministr İsmail Häniä qatnaşa. Yerusalimda yähüdlär häm möselmannarnıñ izge urını, äl-Häräm äş-Şäriftä İzrail arxeologları başlağan qazınu eşläre fälestinnärneñ kisken reaksiäsenä säbäp buldı. Tawğa alıp barğan yulnı tözekländergänçe, arxeologlar cir astınnan borıñğı äyberlär ezli başladı. Söğüd Ğäräpstanğa säfärgä çığar aldınnan Fälestin premyer-ministrı İsmail Häniä, fälestinnärne, äl-Aqsa mäçete dä urnaşqan bu cirlärdä barğan qazınu eşlären tuqtatırğa çaqırdı:
"Bez izge Mäkkä şähärenä yul totqanda, İzrail cihazları İske Şähärdä Arıslan Qapqası yanında diwarnı cimerergä kitte. Fälestin xalqına möräcäğät itäm, berläşep, äl-Aqsa mäçeten häm izge fälestin ciren saqlarğa çaqıram."
Dini şura, qazınu eşläre ğibädätxanäneñ nigezenä ziyan kiteräçäk, dip belderde. Yerusalim möftie şäix Möhämmäd Hössäin, bu eşne – mäçetkä qarşı "agressiä" ğämäle dip atadı. İzrailneñ baş arxeologı Gidon Avni, bügen jurnalistlarğa, qurqası yuq, eşlär diwardan 50 metr yıraqlıqta alıp barıla, aña ziyan kilmiäçäk, bu ğädäti planğa kertelgän eş, dip belderde.


text: Paris. Berläşkän Millätlärneñ sälämätläk saqlaw ölkäsendäge ike oyışması bügen, AİDS çireneñ dönya buylap taraluwı könnän-kön arta bara dip kisätte. Xalıqara sälämätlek oyışması häm Berläşkän Millätlärneñ maxsus AİDS-qa qarşı köräş idaräse belderüwendä, älege çirneñ Könçığış Yevropa häm Üzäk Aziädä taralu däräcäse haman da kimemi, moña şuşı zäxmätneñ qurqınıçın inkär itü, qurqu häm AİDS belän çirlägännärgä çıdamlıq kürsätmäw säbäp bulıp tora digän fiker äytä. Şuşı ike oyışma şulay uq, Afrika qitğası xäzer AİDS çirennän ülüneñ artuwı çorına kerde, bu virus taraluğa qarşı köräşügä qarağanda anda ğömerne ozaytırlıq darular taratu kiräklegen kürsätä dip belderä.


text:
Bu atnada Balıq bistäse, qayberäwlär anı Kil'kagrad dip yörtälär, kürşe-tirä rayon gäcitläre baş möxärrirlären çäy tabını artına cıydı.
Kil'kagrad Rawil Fäyzullin, Robert Äxmätcan, rayonnıñ üzendä populyarlıq alğan, soñğı yıllarda 3 kitap çığarırğa ölgergän Tübän Tegermänlek awılınnan Räsimä Ğarifullina kebek şağir-şağirälär birgän. Räsimä xanım bik küp yıllar rayon gazetasında da eşlägän ikän:
- Ädäbi bülektä xäbärçe bulıp eşli başladım. İñ berençe möxärrirem Xaris Äşräfcanov buldı, berençe mäqälälärgä bäyäne ul birde.
Şulay uq, Zöfär Bilalov sımaq cırçılar häm başqa talant iälären üstergän yaq. Alar arasında ğadi awıldan turı Qazanğa kilep tanılu alğannarı bik siräkter. Çönki başta alar Balıq bistäseneñ üzendä atqazğanlıqqa qazanalar. Bu eştä alarğa çäy tabını artında 75 yıllıq yubileen ütkärgän “Ayıl ofıqları” gäcite yärdämgä kilä. Ul cirle xalıqta bik populyar gazeta. Awıllarda “Ayıl ofıqları”n quldan qulğa yörtep uqilar. Qayber awıllar, mäsälän Küki, Yamaş, Baltaç häm başqaları rayon gazetasına ğına yazılalar. Äle şul gäcittä üzläre turında yazmalar da kürä alalar. Çönki “Afıl ofıqları”nıñ baş möxärrire, şağir - Wazıyx Fatıyxov äytüençä, rayon gazetasınıñ 50 idän artıq ştattan tış xäbärçeläre bar. “Tatmedia” citäkçese urınbasarı Färit Şahiäxmätov älege gäcitneñ respublikada berençelärdän bulıp zamança texnologiälär qullana başlawın äytep, büläklären tapşırdı, annan Wäzıyx äfände belän jurnalistika fakul'tetın tämamlağan Däwlät şurası deputatı Röstäm Zakuanov häm başqa qunaqlar “Awıl ofıqları”na qotlawlar yawdırunı däwam ittelär.
Rayon gazetasın anıñ möxärrirenä qarap bäyälilär dip äytte yubileydağı qunaqlar, bu süzlär dörestän dä şulaydır. Yuğisä 26 yıl jurnalistika ölkäsendä eşläwçe, yazular berlege äğzası – Wazıyx Fatıyxov başqa rayon gazetaları belän dustanä-cılı mönäsäbät totarğa ölgermäs ide. Çallı şähäre, Piträç, Teläçe, Baltaç, Nurlat, Minzälä, Layış, Aqsubay, Alekseewsk, Älki, Saba, Çistay, Çirmeşän, Tuqay rayon gäcitläre möxärrirläre diseñme, o-o-o bik küp ide alar. Alar aldında Wazıyx äfände maqtanıbraq bolay dip tä quydı:
- Jurnalistika fakul'tetında 20 yaqın studentıbız uqı, bolar ömetle bezneñ kiläçägebez. Respublika matbuğatında qaluçılar da bar, läkin şuña da qaramastan rayon gazetasına äylänep qaytuçılar da yuq tügel. Şuña kürä bezneñ kiläçägebez ömetle, ışanıçlı dip sanıym!
“Saba tañnarı” rayon gäcite möxärrire, yazuçılar berlege äğzası Tälğät Näcmiewne bäyrämnärdän başqa Balıq bistäse belän başqa närsä dä bäyli ikän. Ul bu xaqta bolay dip belderde:
- Uzğan yılnıñ dekaber ayında gazetabıznıñ 75 yıllıq yubileen ütkärdek. Kürşe-tirä rayon möxärrirläre qatnaştı, şul isäptän Wazıyx Fatıyxov ta. Şul waqıtta ul mine qunaqqa çaqırıp kitkän ide, kürşe rayonnar belän dustanä mönäsäbättä torabız. Annan Wazıyx äfände belän tağın ber närsä bäyli, bez ikebez dä yazuçılar berlege äğzası.
Balıq bistäse rayon gazetasınıñ 53 yäşlek jurnalistı İdris Gazizov yubileydağı xörmät-maqtawlardan bik şat ide. Ul qäläm iäse buluı belän ätisenä räxmätle ide:
- Ätiem ğadi traktorçı bulğan. Şuña da qaramastan aqsaqallar söylilär ide, mäktäp uqıtuçıları uquçılarnıñ däftärlären tikşerergä ätigä alıp kilä torğan bulğannar.
Kil'kagrad gäciteneñ 75 yıllıq yubileena kilgän qunaqlarnıñ tamaqları tuq, gäcitçelärneñ qulları büläklärdän buşamadı. Alar uyınnar uynadı, biede, üzlärençä bäyräm itte.Sänifä Rangulova belän Wil Usmanov alarğa cırlar cırladı. Ä bu waqıtta awıl xalqı: “Rayon üzägendä nindi xällär bulıp yata ikän?”- dip “Ayıl ofıqları”nıñ çirattağı sanın kötte…
Röstäm İsxaqi


text:
Söğüd häm amerikan wäkilläre Riyadtağı şartlawlar artında "äl Qai''dä" tora dip belderä.
Sişämbegä qarşı töndä söğüd başqalası Riyadnı köçle şartlawlar teträtte, xörmätle tıñlawçılar. Alar barısı da diyärlek ildä yäşäwçe çit il keşeläre torğan urınnarda buldı, häm şuña kürä anda höcümnär artında äl Qai’da törkeme tora digän farazlar belderelde. Östäwenä şul da açıqlandı, may başında ğına Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı yaqın aralarda Söğüd Ğäräbstanındağı amerikan qorılmalarına höcüm yasala ala dip kisätkän bulğan.
Audio
“Moñarda äl-Qai’dä tamğası bar, minemçä bu äl-Qai’dä häm başqa şundıy terror oyışmalarınıñ, üz cinayätçel maqsatlarına ireşü öçen berğäyepsez keşelärne üterü telägeneñ ber öleşe bulıp tora” dip isäpli Colin Powell. Söğüdi patşa ğailäse dä höcümnär artında äl-Qai’dä toruwına şiklänmi, alarnı oyıştıru, 1998-nçe yılda Tanzaniä häm Keniä başqalasındağı amerikan ilçeleklären şartlatunı xäterlätä dip isäpli belgeçlär. Ber söğüd wäkile Washington Post basmasına, “bez inde 6 atna buyı xäwef xälendä idek” dip belderde. Şul da iğtibarnı cälep itä, äle may başında uq Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı, aldağı könnärdä Söğüd Ğäräbstanındağı amerikan qorılmalarına höcümnär yasalu ixtimalı xaqında kisätkän bulğan. Amerikannarda bu xaqta tögäl mäğlümat bulmasa da, şuşı kisätü alarnıñ wäzğiatne küzätep baruwı näticäsendä yasalğan. Maynıñ 6-sında söğüd iminlek köçläre terror oyıştıruda şiklänelgän keşelärne ezläw maqsatında maxsus çara ütkärgän, şunıñ barışında ber Riyadta ğına küpsanlı qoral häm şartlatqıçlar tabılğan. Uzğan atnada yuğarı däräcäle ber söğüdi wäkile, şul terror qıluda şiklänelgännär bin Ladennan turıdan-turı kürsätmälär alıp yata, alarğa söğüd patşa ğailäse häm amerikan wä britan mänfäğätlärenä qarşı höcümnär oyıştıru ämerläre birelä dip beldergän ide. Anıñ süzlärenä qarağanda, töp maqsat eçke eşlär ministrı şaxzadä Näyef bin Abduläziz häm anıñ qärdäşe şaxzadä Soltannı yuq itü bulğan. Moñardan tış Quşma Ştatlarnıñ Riyadtağı ilçese Robert Jordan da küptän tügel genä amerikan eşmäkärlären, wäzğiatneñ soñğı aralarda bik kiyerenke buluwı xaqında kisätkän. Söğüd Ğäräbstanındağı radikal’ köçlär ildä amerikan ğäskäre toruğa qarşı çığa häm alarnıñ tizräk kitüwen teli. Quşma Ştatlarnıñ xärbilärenä höcümnär inde elek tä yasala ide. Şul qarşılıqnı istä totıp bulsa kiräk 29-nçı aprildä Aq yort kiläçäktä üz ğäskärilären Söğüd Ğäräbstanınnan çığaraçağın iğlan itte.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Başqortstanda xakimiät başlıqların ğayeplilär
Bu atna azağında Başqortstannıñ beryulı berniçä rayonı häm şähärendä urınnardağı xakimiät başlıqlarına qarata qarşılıq çaraları ütä. Comğa könne Beloret şähäre cämäğätçelege, alar arasında eşquarlar da küp, şähär häm rayon başlığın eşennän alunı taläp itep miting ütkärde.
Bar Rusiägä militsiä häm OMON tarafınnan xalqı qıyinalu belän yaman atı taralğan Blagoveşçen şähärendä dä xalıqnıñ rizasızlıq dulqını kütärelä. Şähär cämäğätçelege biredäge xakimiät başlığı Änfäs Nuretdinovnı wazıyfasınnan alunı taläp itä. Nuretdinov äfändene bixisap korrupsiä ğämällärendä häm başqa gönahlarda ğayepläwçe Blagoveşçen xalqı anıñ östennän prezident Mortaza Räximovqa xat ta yullağan.
Respublikanıñ öçençe qızu töbäge – Kuşnarenko rayonı. Andağı cämäğätçelek tä cirle külämdä baş kütärülär äzerli. Şimbä könne andağı xalıq rayon xakimiäte başlığı Sergey Kasatkinnı wazıyfasınnan alunı taläp itep uram cıyını ütkäräçäk. 2005 yılda Ufadağı ber şirkättän kiterep quyılğan Sergey Kasatkinnıñ eş itü ısulların urındağı xalıq baştan uq önämägän ide. Bernindi säbäpsez törle citäkçelärne urınnarınnan buşatuda, buldıqlı eşquarlarnı ezärlekläwdä ğayıplädelär anı.
Kuşnarenko rayonı xalqınıñ qarşılıq çarasında törle qatlam xezmätçännär qatnaşaçağı mäğlüm. Ezärleklänüçe eşquarlar da, törle awıl xucalığı şirkätläre citäkçeläre dä, uqıtuçılar, mäktäp direktorları, balalar baqçaları mödirläre dä häm tağın küp kenä hönär iäläre çığaçağı mäğlüm bu mitingqa. Sergey Kasatkin küptän tügel rayondağı iñ aldınğı tatar mäktäbe, bıltır Rusiä prezidentınıñ 1 million sumlıq grantın alğan Baytallı urta mäktäbe direktorı İlfir Kotdusovnı wazıyfasınnan alırğa färman çığarğan. Bu ğämäl dä qarşılıq çarasın oyıştıruğa soñğı tamçı bulğan. Bar rayon mäktäpläre uqıtuçılarınıñ näfräten quzğatqan xakimneñ başbaştaqlığı. Rayon xakimenä qarşı 1 meñgä yaqın keşe qul quyğan qarşılıq belderüe dä äzerlängän. İlfir Kotdusov qarşılıq çarasında qatı taläplär quyılaçağın äytte.


text:
Ğiraqtağı qatlawlı wazğiät säbäple, İspaniä, üzeneñ Bagdadtağı ber öleş diplomatların çaqırtıp alaçağın belderde. İspan tışqı eşlär ministrı Ana Palaçio, alar Ğiraqtan waqıtlıça ğına kitep toraçaq, häm berazdan anda kire qaytaçaq, dip ışandırdı. Amerikan-Britan kolaitsiäsenä kergän İspaniä, soñğı atnalarda Ğiraqtan diplomatların çaqırtqan 3ñçe il buldı. Moñarçı monı Hollandiä belän Bolğartsan eşlägän ide.
Uzğan täwlek eçendä Ğiraqta tağın 2 amerikan xärbie xäläk buldı. Amerikan prezidentı George Bush, bu xöcümnärgä qaramastan, bez Ğiraqnı taşlap qaçmayaçaqbız, dip belderde.
Kiçä Amerikan Senatı Ğiraqqa 87-yarım milliard dollar aqça birü qararın rasladı.


text:
Açıq mikrofon: Sez Qazannıñ bügenge arxitektura tözeleşe belän qänäğätme?
Tatarstan başqalası üzeneñ 1000 yıllığın bilgeläp ütkän çorda nıq tözekländerelde. Kilgän qunaqlar Qazannı, anıñ üzägen tanımaslıq dip tä äytälär. Moña qarata cämäğätçelek arasında qızu- qızu bäxäslär dä bardı. Tarixi üzäkne cimerü kiräk eş tügel digän. Ä ul tarixi üzäkne saqlıy almawnıñ ber säbäben kürsätep kildelär. Qazannıñ tözeleş planı, general' plan yuq ikän. Läkin meñ yıllıqnıñ cimerü wä tözü eşläre betkäç bulsa da, räsmilär general' plan turında uylana başladı. Qazannı şulay itep üzgärtergä cıyınalar. Matur bulaçaq dip ışandıralar. Meñ yıllıqta da şulay matur bula didelär dä, tarixi binalarnı sütep, cimerep taşladılar. Millätçelär Qazannıñ milli yöze yuq dip baralar. Ä sez Qazannıñ bügenge arxitektura tözeleşe belän qänäğätme?
Älbättä, Qazan könnän – kön maturlana. Kiläçäktä min anı tağın da maturraq bulır dip uylıym. Minemçä, ul Tatarstannıñ ğına märkäze tügel, ul böten dönya tatarlarınıñ märkäze. Tatar xalqı yıl sayın Qazanğa ber kiler kiler öçen äzerlänä, xıyallana, kötä. Menä şularğa şähär üzägendä kunakxanä tözesennär ide digän teläktä toram. Üzäktä bulıp ul cäyäw genä böten cirgä bara ala. Borçılmıyça ğına kilgän yalın şunda uzdırsın ide. Alarnıñ böten quanıçları şul Qazanğa kilü bit. Monda törle-törle xalıqlar cıyıldı, bu bit alarnıñ üzäge tügel. Qazanğa tatarlarnı qaytarırğa ide, bu bit tatar cire, tatar şähäre.
Bügenge köndä min üzemne Qazannıñ arxitektura tözeleşe belän qänäğät dip uylıym. Qazan bik maturlanıp söyli. Ä menä şähär uramnarındağı iske yortlarnı cimerep taşlağanda bik tä küñelsez bula. Minemçä, ul yortlarnı watmıyça rätkä kiterergä kiräk.
Hiçşiksez Qazan bik matur, kilgän keşelär dä şähärne maqtap kitälär. Menä min üzem Qazanda toram, başqa şähärlärdä dä bulğanım bar. Häm şunı äytäsem kilä, Qazannıñ arxitekturası ällä ni alğa kitmägän, çönki uramda yullar bik naçar, yarım cimerek yortlar da bik küp. Qazannıñ 1000 yıllığına närsä genä tözi başlamadılar, läkin soñğı arada alar turında qayğırtqan keşe dä yuq. Nindi genä uramnı alsañ da, böten cirdä cimerälär, ä tözep beterergä ölgermilär.
Şähärneñ tışqı qiäfäte belän min qänäğät, çönki berniçä yıl eçendä bik küp matur binalar tözelde. Kiläçäktä dä, şähär tağın da zurayır, maturayır dip uylıym.
Bügenge köndä min Qazannıñ arxitektura tözeleşe belän tulayım qänäğät tügel, çönki Qazan üzägendä bar da matur, ä inde çitkäräk barsañ cimerek binalar kübäyä. Kiläçäktä bu problemanı çişärlär dip uylıym. Çönki Qazanğa çit illärdän dä bik küp keşelär kilä häm alar aldında Qazan ürnäk bulıp torırğa tieş.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Totqınnar öçen xristian telekanalı kürsätä başlıy
İrektä bulğanda keşe ni öçen yäşägäne, bu dönyağa nigä kilgäne xaqında bik uylanmıy. Uylasa da sirägräkter. Ä älege uylar räşätkä artına eläkkän keşelärgä tınğı birmi. Üz üzenä qalğaç, alar fälsäfi temalar xaqında bik yış uylana. Xäyer, barısı da tügel, älbättä. Näq şuşı cirdä irektä Allağa ışanmağan keşelär dä ışana başlıy.
Älege keşelär öçen törmälärdä maxsus mäçetlär, çirkäwlär açıla. Tatarstan törmälärendä şundıy biş mäçet bar. Alarnıñ yanında çirkäwlär dä açıla. Bu arxitektura qorılmalarınıñ üz manaraları - ay, täreläre dä bar. Mäçetläre bulmağan törmälärdä gıybädätxänä öçen bülmälär birelgän. Belgeçlär äytüençä, räşätkä artında utıruçılarnıñ yartısı möselmannar. Şulay da törmä mäçetlärenä, gıybädätxänälärenä härkem dä kerä almıy. Üzen bik tärtiple totuçılarğa ğına bu izge urınnarğa kerü röxsäte birelä.
Yaqın kiläçäktä Rusiä törmälärendä utıruçılar öçen xristian telekanalı da kürsätelä başlayaçaq. “RİA Novosti” mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, kiläse yıldan älege iärçen telekanal Tatarstanda da tapşırılırğa mömkin. 4-6 säğät däwamında räşätkä artında utıruçılar öçen näfis fil'mnar, äxläk, sport başqa yunäleştäge tapşırular kürsäteläçäk. Alar telekanalnıñ redkollegiäse tarafınnan saylanıp kürsätelä. Bu oçraqlı xäl tügel. Bilgele bulğança, soñğı waqıtlarda Rusiädä xristian dinen propagandalau eşe bik aktiv bara. Menä ul törmälärgä dä ütep kerä başladı. Şuşı xaqta belgeçlärneñ fikeren tıñlap qarıyq. Tatarstandağı 2nçe koloniäneñ citäkçese Färğät Gallyamov söyli:
Minemçä, bu bik äybät närsä inde. Menä äle üzebezneñ koloniädä çirkäw dä tözep yatabız. Mäçet bezdä inde ike yıl eşli. Anda 60лaп keşe yöri. Çirkäw bulmağaç, gıybädätxänägä yöri 20 keşe.Tatarstan Diniä Näzaräteneñ räise urınbasarı Wäliulla Yaqub isä bu xaqta menä nindi fikerdä tora:
Ul törmälärdä bit xristiannar ğına tügel, möselmannar dä küp. Din qärdäşlärebez öçen ber tapşıru bar, ämma ul bik qısqa, äle citmäsä uñaysız waqıtta tapşırıla. Xristian telekanalı bulğaç, hiçşiksez möselmannarnıqı da bulırğa tieş. Ğädel bulsın öçen.Xäyer, törmädän çıqqaç, biredä namazğa, urazağa öyrängän keşelär dä dinne onıta. Älbättä, barısı da tügel. Bu keşelärgä cämğiättä üz urının tabuı bik awır. Şuñadır küp keşe cinayät yulına basıp, yänä iregen yuğalta.
Al'bina Zäynulla


text:
Başqortstanda bu könnärdä milli batır Salawat Yulaevnıñ tuuına 250 yıl tuluğa bağışlanğan çaralar bara. Alar turında bez bu atnada kön dä söyläp tordıq. Yäkşämbe könne tağın Başqortstannan atnalıq küzätüdä alarnıñ barısın da qabat isegezgä töşererbez. Bügen isä – qatnaş niqaxlar mäs'äläsenä tuqtalırğa buldıq. Başqort-tatar qatnaş ğailälär Başqortstanda bik küp. Ğalimnärneñ ber öleşe – qatnaş niqaxlarda sälätle balalar tua dip beldersä – ikençe öleşe, kiresençä, qatnaş ğailädä tuğan balanıñ genetik tamırı yuğala, dip sanıy. Bez bügen fänni açışlarğa tirän kerep tormabız. Bezneñ Ufadağı xäbärçebez Rämzit Abulyaev Qırmısqalı rayonındağı ber tatar-başqort ğailäsendä qunaqta bulıp qaytqan.
Yazmanı Azatlıqnıñ comğa tapşıruında tıñlağız.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
Bügen Baqıda Üzäk saylaw komissiäse binası qarşında piket oyıştırğa tırışqan, oppozitsiädäge "Azärbäycan demokratik partiäse"neñ 9 aqtivistı qulğa alınğan.
Piketçılar ikençe atna inde, partiä liderları Räsül Gulievnı prezidentlıqqa kandidat itep terkäwne taläp itä. Alar şulay uq, äle küptän tügel genä premyer ministr itep bilgelängän, prezident Alievnıñ ulı İlham Alievnıñ da eşennän kitüen taläp itä.
Radiobız xäbärçese mäğlümätlärenä qarağanda, Quşma Ştatlarğa däwalanırğa kitkän prezident Xäydär Alievnıñ sälämätlege xaqında qarşılıqlı fikerlär näticäsendä, respublikada säyäsi wazğiät kinät kierenkelänep kitkän.
Prezident saylawları 5 üktäbergä bilgelängän.


text:
Çeçnä prezidentı bulu yarışında berençelekne Mäskäw yaqlağan Alu Alxanov tota
Çeçnädä şuşı yäkşämbedä ütkärelgän prezident saylawları kötelmägän närsälär kitermäde - annan alınğan berençel mäğlümatqa qarağanda, yaña prezident itep anda Mäskäw yaqlağan Alu Alxanov saylanğan. Räsmi wäkillär şulay uq, tawış birüdä qatnaşu bik yuğarı buldı dip belderä. Bäysezlek tarafdarları isä yäkşämbe saylawların kämit dip bäyäli häm Çeçnäneñ Mäskäw yaqlı xakimiatenä qarşı köräşen däwam itäçägen belderä. Yaña citäkçe moña cawap itep Çeçnäne kiläçäktä totrıqlı iqtisadi töbäk itärgä wäğdä birä.
Audio
Prezident itep saylanğan oçraqta ul töp östenlekne iqtisadi ölkägä, Çeçnädäge xucalıqnı torğızuğa biräçägen belderä häm şul maqsatqa ireşü, töbäkkä yaña investitsiälär cälep itü öçen anda irekle iqtisadi zona buldırırğa tırışaçağın äytä.
Audio, Alu Alxanov
Kremlneñ Çeçnä saylawlarındağı töp nämzäte üz çığışında kiläse biş yılda töbäktäge eşsezlekne dä kisken räweştä kimetäçägen wäğdä itte. Bügenge köndä bu san 70 protsent tiräsendä, Alxanov kiläçäktä 150 meñ eş urını buldırıp eşsezlek däräcäsen 15 protsentqa töşeräçägen äytä. Şuşı eşlärendä ul çittäge çäçännär yardämenä dä ömetlänä häm alarnı, Çeçnäne torğızu eşendä qatnaşu öçen watannarına qaytuğa öndi.
Audio, Alu Alxanov
Çeçnädä däwam itkän totrıqsızlıq säbäple Alxanovnıñ şuşı täqdimen qabul itüçelär älegä küp bulmasqa oşap tora. Läkin berük waqıtta ul andağı nizaqqa säyäsi çişeleş tabarğa tırışuın da kürsätä. Misal öçen ul, bäysezlek tarafdarları citäkçese Aslan Masxadovqa solıx qulın suzarğa äzer buluın belderä. Monıñ şartı itep Alxanov, Masxadovnıñ elekke xataların tanuın quya. Mäskäw Kremle nämzäteneñ 29-nçı awgust uzaçaq tawış birüdä ciñäçäge küplär öçen inde xäl itelgän närsä bulıp tora. Läkin anıñ çärşämbedä bäyän itkän säyäsi maqsatların ğämälgä quyuı, birgän wäğdälären ütäwe, monısı inde başqa mäs''älä. Radiobıznıñ Tönyaq Kavkaz bülegendä eşläwçe xezmätkäre Xasin Raduyev, Alu Alxanovnıñ kiläçäktä uñışqa ireşü-ireşmäwe, keçe Qadırovqa buysınğan meñlägän qorallı särdarnıñ yaña prezidentqa tuğrı bulıp qaluına bäyle dip isäpli.
Audio, Xasin Raduyev
Raduyev fikerençä, Kavkazdağı, bigräk tä Çeçnä häm Dağstandağı wäzğiat şundıy ki, keşe anda citäkçe itep, üze tiräsendä küpmeder qorallı särdar bulğanda ğına tanıla ala. Sez anı prezidentnıñ iminlek xezmäte dipme, ällä inde başqaça atıysızmı, anısı möhim tügel. Andıy köçsez, andıy yaqlawsız Alu Alxanovqa Çeçnäneñ çın citäkçesenä äylänü bik awır bulaçaq, di Xasin Raduyev. Üzen Mäskäw kiläçäktä dä yaqlağan oçraqta Alxanovnıñ şundıy qorallı yädräse wazifaların Çeçnädäge federal'' köçlär üti ala.
Kärim Kamal


text:
Bäyrüt -- Ut tuqtatu turındağı kileşügä qaramastan, uzğan töndä İzrail xärbiläre belän Xizbolla suğışçıları arasında atışular bulğan. Ber İzrail xärbie häläk bulğan, ikese yaralanğan. İzrail yağı äytüençä, alar Xizbollağa Süriädän qoral cibärüne buldırmasqa tırışqan. İzrailneñ Tışqı eşlär ministrlığı wäkile Mark Regev:
"Süriädän Xizbollağa qoral kilü turında mäglümät aldıq. Bu BMO qararın bozu bulıp tora. Bez şul bozuğa cawap birdek" di İzrail wäkile. Liban premier-ministrı Fuad Siniora İzrailneñ üzen kileşüne bozuda ğäyepläde häm bu xaqta BMO general sekretare Kofi Annanğa citkeräçägen äytte.
Annan BMO illärenä möräcäğät itep Libandğı tınıçlıq saqlaw köçlärenä ğäskär cibärergä öndäde. Bügen Könyaq Libanğa Fransiäneñ berençe 50 xärbie kilep citte.