text:
Qazan ippodromına härkem kilä ala
İppodrom – grek süze. “Hippos” – at, ä “dromos” – çabış digänne añlata. Rossiädä berençe ippodrom 1826 yılda – Tambov ölkäseneñ Lebedyänıy şähärendä tözelä. Mäskäwdä isä ul 1934 yılda açıla. Bezneñ, Qazan ippodromı da Räsäydäge iñ olılardan sanala. Anıñ açılışı 1868 yılğa turı kilä. Berençe aralarda ul at çabışın yaratuçı Qazan cämğiäte dip yörtelä. Başta çabışlarnı planlaştırılmağan räweştä, qayçan telilär, şul waqıtta uzdırğannar. Ämma tora-bara biredä törle şähärlär arasında yarışlar uzdıra torğan bulğannar. Ul çaqlardan soñ küpme waqıt uzğan. Ä bügenge köndä dä at sportına xökümät tarafınnan zur iğtibar birelä.
Qazannıñ meñyıllığına ölgeräbez dip, şaqtıy qısqa waqıt eçendä mäydanı 89 gektarğa citkän ippodromnı ayaqqa bastırdılar. Nilär genä yuq anda: 2 meñ urınlı açıq, 4 meñ keşe sıyarlıq yabıq tribunalar quyıldı, 12 at abzarı, üz veterinar klinikası, timerçe häm qayış ostaxanäläre dä tözelde, totalizatorlar urnaştırıldı. Törle illärdän qaytarılğan atlarnıñ xäle yaxşı bulsın öçen, alar öçen xätta basseyn, solyariylar da tözelde. İppodrom zaman texnologiälärenä cawap birsen öçen, xökümät başlıqları Fransiäneñ 3 şähärenä barıp, 7 ippodromın qarap, täcribä tuplap qayttılar. Bu bit ğadi ippodrom ğına tügel, bötendönya taläplärenä turı kilerlek xalıqara at-sport kompleksı! Küpme köç tügelgän ippodromda bügen xällär niçek ikän?
- İppodromda xäzerge waqıtta nindi eşlär bara?
- Här yäkşämbe könne ippodromda yarışlar bara. Ä eş könnärendä ippodrom yarışlarğa äzerlänä, atlarnı yaza, nindi atlar yarışlarda qatnaşa; ippodromnı çistartabız, TV, radiodan iğlannar biräbez.
8 Martta yarışlar bula, qatnaşa xatın-qızlar ğına. Monda “detskaya sportivnaya şkola” da bar, balalarnı alıp kilergä yarıy, olılar da kilä ala. Bez uylıybız uzdırırğa yarışlarnı Tatarstannıñ törle şähärläre, rayonnarı arasında, ciñüçegä aqça birelä. Cäy köne respublika könendä bezneñ ippodromda “quboq mira” uzdırırğa uylıybız. Monda Amerika, Daniä, İtaliä, Fransiä – at totuçı aldınğı illär kilälär.
Bezneñ planda bar 70-80 poni alırğa, Fransiädän, poni klub oyıştırırğa. Monda balalar 4 yäştän ük yöri alalar. Bezneñ tribuna yabıq tribuna. Anda kafe, bar, restorannar bar, totalizatorda uynap bula.
- Totalizator digäne, yarışta qaysı atnıñ niçänçe bulıp kilüenä stavka yasawnı añlata. Atlarnı niçek qarıylar soñ?
- Bezneñ ippodromda Mäskäwdän, Ufadan, Samarskiy oblast'tän atlar bar. Rossiädä bik tanılğan at totuçı – Pançenko, Naydenov – alarnıñ atları tora bezdä. Bezneñ här at abzarında solyariy bar, atlarğa qoyaş citmägännän birälär, atlarnıñ basseynı da bar. Veterinarnıy klinika – üzebezneke, atlar awırsalar, vraçlar kilälär, leçenie birälär.
Atta yörergä telägän härber keşe bezneñ ippodromğa här kön kilä ala.
Äye, Qazannıñ 1000 yıllıq bäyräme waqıtında ippodrom görläp tordı: Kafe, restorannar da eşläde, totalizatorda da uynap buldı, xätta keçkenä balalarğa uynaw mäydançıqları da quyıldı. Tik älegä nindider sülpänlek xökem sörä, axrısı. Söyläşüdän kürengänçä, ippodromnıñ plannarı zurdan. Tik möhime – xalıq yörerme? Älegä kötärgä genä qala. Küpme aqça sarıf itelgän zur obyekt meñyıllıq häykäle genä bulıp qalmasın ide.Güzäl Ziatdinova


c: text/html

text:
Ğiraq İdarä Şurası başlığı Jalal Talabani ildä küpçelekne täşkil itüçe şiğilar citäkçese Ayatulla Ali äs-Sistani belän oçraştı
AUDİO: Min Ayatulla Sistani cänapläre açıq fikerläwçe keşe dip, häm Ğiraqtağı wäzğiätne añlıy dip isäplim. İnşallah, bez Şurada anıñ qaraşların çağıldırırbız häm anı yaqlarbız. Bez elek tä Şurada anıñ töp konstitutsiä turındağı qaraşların yaqlağan idek. Ul töp konstitutsiäne äzerliçäk şuranıñ Ğiraq xalqı tarafınnan saylanuın teli.
Talabani irekle saylawlar amerikalılar qulında tügel, ğiraqlılar qulında bulaçaq dide. Äs-Sistani AQŞnıñ ğiraq turındağı plannarı kiläçäk xökümättä İslamğa häm Ğiraq xalqına citärlek iğtibar birüne küzdä totmıy dip isäpläwen beldergän ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1 sentäber könne Nurulla mäçete yanında möselmannar piketqa çıqtı
Tatarstannan çittä yäşägän millättäşlär dä “Peçän bazarı mäçete” digän töşençäne belälär. Ul xäzer Nurulla mäçete dip atala. 1ceHTябpb könne balalar uqıtuçılar, ata-analar mäktäpkä yul totqanda mäçet qarşında piket cıyıldı. Alar Qazanda yäşägän möselmannar bulıp çıqtı. Anda törle mäçetlärdän imamnar - möselman xatın-qızları oyışmasınnan, qayber ictimaği oyışma wäkilläre cıyılğannar ide. Plakatlar totıp basqan piketçılarnıñ maqsatları nidän ğibärät ikän dip alardan soraştıq. Milli Mäcles räise häm Nurulla mäçeteneñ imam xätibe Ğabdulla xäzrät äytüençä, Nurulla mäçeteneñ revolyutsiägä qädär yätimnär yortı häm mädräsäse bulğan. Şunı saqlap qalu maqsatınnan Kirov uramındağı Nurulla mäçetenä terälep torğan 76 yort- xäräbä binanı mäçet qaramağına qaldırunı taläp itälär. Ä ul xäräbä bina bügenge köndä “Fon” dip atalğan tözeleş oyışmasınıñ şäxsi mölkäte ikän. Bu binanıñ mäçet qaramağında buluı bik zarur , çönki ul mäçetkä terälep torğan bina möselman xalqınıñ kitapxanäse bulırğa tieş ide. Mäçetkä başqa cirdän urın alıp bulmıy -, dip fiker yörtä mäçet imam xätibe Ğabdulla xäzrät.“ Bu revolyutsiägä qädär bulğan traditsiälärne saqlaw niätennän bez Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä häm Tatarstan premyer ministrı Röstäm Minixanovqa xatlar yazğan idek. Anıñ näticäse bulıp, bu bina Nurulla mäçetenä tapşırılırğa tieş diep yazılğan respublikanıñ cir häm mölkäti milek ministrlığınıñ qararı çıqtı ”.Ämma bu qararnı ni öçender Nurulla mäçete waqıtında tormışqa aşıra almağan.Xäzer bu milek başqa oyışma qulında. Piketqa çığuçılar arasında Qaban artı mäçeteneñ imam xätibe İsxaq xäzrät tä bar ide. Şähärebezgä İslam mädäni yortı kiräk. Bu urınnı yortnı mäçetkä birergä häm xakimiät belän bergä mäçet tiräsendä xalqıbıznı araqıdan narkotiktan ayırılıştıru maqsatınnan tärbiäwi ber mädäni bina yasaw”-dide ul. Möselman xatın –qızlar oyışması citäkçese häm “Möslimä” gäzite baş redaktorı Älmira Hädiä xanım söyli:“Nurulla mäçeteneñ kitapxanäse dä , yätim balaların tärbiäli torğan ber uçağı da bulırğa tieş. Bez basıp torğan cirlär Qazannıñ üzäge , monda teläsä kemneñ kerep kitapxanädän törle mäğlümat alırğa mömkinçelege bulırğa tieş.” Bez ädäp häm äxläq sağında torabız”,- dide ul. Räşidä İsxaqi abıstay fikerençä: “Bezneñ maqsatıbız şuşı nigezne alıp, xalqıbızğa balalarıbızğa İslam tärbiäse birü”-dide. Mäçet yanına cıyıluçılarğa, jurnalistlarğa mäçetneñ dini ähelläre , xezmätkärläre törle dokumentlarnıñ, qararlarnıñ küçermälären taratıp tordılar. Älege bäxäsneñ milek tiräsendä buluı şunı añlata , mäçet yanında cimerek bina häm anıñ urını “Fon” tözeleş oyışmasınıqı. Bu urınnı ul ber mädäni waqiftän satıp alğan. Mäçetkä terälep torğan iske bina urını nindi maqsattan qullanılası bilgele tügel. Nurulla mäçete xezmätkärläre anda berär küñel açu oyışması bulmasmı dip şiklänsälär dä, xäzergä bu turıda mäğlümat yuq. Bu bäxäs 2004 yılnıñ 11 uktäbrenä Arbitraj mäxkämäsendä qaralaçaq ikän. Mäs'älä piketta tügel, änä şul Arbitraj mäxkämädä xäl itelergä tieş. “Azatlıq” radiosı qağidäläre buyınça piketçılarnıñ däğwäların işettergän waqıtta, qarşı tarafnıñ da fikeren işetterergä teläsäk tä , yäki “Fon” tözeleş oyışmasınıñ fikerlären işetterä almıybız. Ämma bez xäzergä biredä respublikanıñ cir häm mölkäti milek ministrlığınıñ ,Qazan şähäre xakimiät wäkilläre fikerlären dä belä almadıq. Bälki kiläçäktä bu urında dini milli-mädäniätkä faydalı urın qorılır, bälki kiresençä bulır. Bu bäxäs tiz genä tınmas kebek. Açıqlıq zamanı qağidäläre buyınça bu piket turında respublika şähär televidenie kanalları köndezge häm kiçke tapşırularda kürsättelär.
Mälikä Basıyr .


text:
İran prezidentı cancal xäl iteler dip ömetlänä
Audio (Möxämmät Xattami)
"Protest çarasına kilgändä, bu härkemneñ üz eşe. Läkin minem fikeremçä, moña äle waqıt citmägän. Bezgä taläplärne quyarğa, mäsäläne qanuni yul belän xäl itergä tırışırğa kiräk."
Xäbär itkänebezçä, 12 qadimçedän torğan bu Şura 8200 namzätneñ yartısın, alar İslamnı ixtiram itmi, dip, saylaw isemlegennän sızıp taşlağan ide. Sızıp taşlanğannarnıñ kübese reforma taraflı namzätlär. Şul isäptän xäzerge Mäclesneñ 80 äğzası. İrannıñ ruxi citäkçese Ayatolla Ali Xömänei qararnı kire qararğa sorağannan soñ, Saqçılar Şurası 650 namzätkä saylawda qatnaşırğa röxsät birde. Ul arada, İrannıñ räsmi İRNA agentlığı xäbärenä qarağanda, studentlarnıñ demokratiä taraflı törkeme Fivralne- 20sendä ütäçäk saylawlarğa baykot belderergä çaqırğan.


text:
Fäwziä Bäyrämova: «10 ğına firqä qalu, 150 millionlı Rusiä öçen yaxşı äyber tügel.»
Pänceşämbe könne Rusiä Konstitutsion mäxkämäse keçkenä partiälär mä’säläsenä qarata qarar çığardı. Keçkenä partiälärneñ xoquqların yaqlap, Kaliningrad ölkäsendäge “Baltiq respublik firqäse” dip atalğan firqä Rusiä Konstitutsion mäxkämäsenä möräcäğät itkän bulğan. Rusiä qanunı quyğan taläplär, ayırım tarixi wäzğıättän çığıp, ällä ni qatı tügel dip belderde Rusiä Konstitutsion mäxkämäse. Yäğni, 50 meñ keşe häm Rusiä töbäkläreneñ yartısında tarafdarlar taba alsağız, säyäsi firqä tözi alasız digän taläp ğämäldä qaldı. Häm soñğı waqıtta ğädätkä äylängän qarar, Qanun Rusiä Konstitutsiäsenä qarşı kilmi digän qarar qabul itte. Yäğni, Duma deputatları da, Federatsiä şurası da qabul itkän, prezident raslağan qanun konstitutsiägä turı kilä digän qarar çığarılıp az sanlı firqälär bulmasqa tieşlegen rasladı.
Ä eş şunda, Rusiäneñ säyäsi firqälär turındağı qanunı Rusiä töbäkläreneñ yartısında firqälärneñ bülekçäläre buluın, ä firqäneñ tulayım isä 50 meñläp äğzası buluın taläp itä. Ägär, firqä bu sannarğa turı kilmi ikän, ul ağımdağı yılnıñ 1 aprelennän taratılırğa tieş. Bügen Rusiädä 44 säyäsi firqä bar dip sanalsa, qanun quyğan taläplär ütälgän oçraqta, alarnıñ sanı 8 genä qalaçaq. Bu federal' partiälärgä qağıla. Xäzer töbäklärdä ayırım firqälär ğomumän bula almıy, federal' firqäneñ bülekçäse bularaq qına yäşärgä mömkin. Milli firqä turında süz dä yuq.
Mäsälän, Tatarstanda 1991 yılda tözelgän “İttifaq” tatar milli bäysezlek firqäse. Rusiä qanunı älege firqägä dä qağıla. Yäğni, “İttifaq” inde Rusiä saylawlarında ğına tügel, ä Tatarstannıñ üzendä ütäçäk saylawlarda da qatnaşa almıy. Firqäneñ räise Fäwziä Bäyrämova, älege mä’sälägä qarata “Azatlıq” radiosına bolay dip belderde.
Älbättä, min bu xäbärne işettem. Rossiägä partiälär kiräkmägänlege inde kürenep tora, üz partiälärennän tış. Bigräk tä alarğa milli, dini firqälär, töbäklärdä cirle xalıq belän eşli torğan firqälär kiräkmi. Ämma bezneñ “İttifaq” firqäse başta uq Tatarstanda ğına terkälde. Bez inde bäysezlek öçen köräşkäç, Rossiädä terkälüne küz aldına da kiterä almadıq. Ul waqıtta bik prinsipial' ide taläplärebez. Ämma bezneñ Rusiä töbäklärendä bülekçälärebez bar ide. Äytik, Samarada, Permdä, Ulyanda. “İttifaq”nıñ ul bülekçälären Mäskäwdäge “Watan” partiäsenä birdek. Ä üzebez barı tik tatarstanda ğına qaldıq. Ämma, qızğanıçqa qarşı, cirle partiälärne Tatarstandağı saylawlarda da qatnaştırmadılar. “İttifaq” qına tügel, Respublika partiäse dä, “Yaña ğasır” xäräkäte dä qatnaşa almadı. Härxäldä, bu oçraqta Mäskäw zakonnarı cirle firqälärgä cirle zakonnarğa qatnaşırğa röxsät birsälär dä. 10 firqä genä qalu, 150 millionlı Rusiä öçen ul yaxşı äyber tügel. Äytik, Törkiädä 100 yaqın firqä bügengese köndä saylawlarda qatnaşa. Nindiläre genä yuq – dinie dä bar, millie dä bar. Bügenge köndä minem küñelemne borçığan närsä, böten Rusiä buylap milli firqä yasap ölgerä almadıq şuşı xällärgä qädär. Ä mondıy mömkinlegebez bar ide. Bez xätta alar äytkän qädär sannı da cıyala idek. “İttifaq” ta bälki şul partiägä kergän bulır ide. Bälki anı xäzer dä eşläp buladır. Milli tös belän bulmasa, başqa törle tös belän. Tağın tırışıp qararğa kiräk. Rusiäneñ bu qanunı keşe xoquqların qısu. İñ berençe çiratta millätlärgä barıp qağıla. Az sanlı millätlär Rusiä taläpläre buyınça ğömerdä dä üz firqälären tözep, xoquqların yaqlıy almıylar. Dimäk, Rusiäneñ eşendä aktiv qatnaşa almıylar digän süz. R.C. “İttifaq” firqäsenä dä bu qarar qağıla. 1 aprel’dän ul beterelergä tieş. Sez moña qarata nindi fikerdä? F.B. Menä min tağın ber qat qabatlap äytäm, bez Rusiädä terkälmädek, bez Tatarstanda ğına terkäldek. Ägär, Tatarstan yustitsiä ministrlığınnan şundıy qarar kilep töşsä, sez betereldegez, zakon nigezendä dip, bezgä sudqa birergä qala ul oçraqta. Miña qalsa, sudlaşıp, xätta xalıqara sudlarğa da barıp citkän oçraqta, otışlı bulırğa tieş.
10 firqä genä qalu, 150 millionlı Rusiä öçen ul yaxşı äyber tügel. Äytik, Törkiädä 100 yaqın firqä bügengese köndä saylawlarda qatnaşa. Nindiläre genä yuq – dinie dä bar, millie dä bar. Bügenge köndä minem küñelemne borçığan närsä, böten Rusiä buylap milli firqä yasap ölgerä almadıq şuşı xällärgä qädär. Ä mondıy mömkinlegebez bar ide. Bez xätta alar äytkän qädär sannı da cıyala idek. “İttifaq” ta bälki şul partiägä kergän bulır ide. Bälki anı xäzer dä eşläp buladır. Milli tös belän bulmasa, başqa törle tös belän. Tağın tırışıp qararğa kiräk.
Rusiäneñ bu qanunı keşe xoquqların qısu. İñ berençe çiratta millätlärgä barıp qağıla. Az sanlı millätlär Rusiä taläpläre buyınça ğömerdä dä üz firqälären tözep, xoquqların yaqlıy almıylar. Dimäk, Rusiäneñ eşendä aktiv qatnaşa almıylar digän süz.
R.C. “İttifaq” firqäsenä dä bu qarar qağıla. 1 aprel’dän ul beterelergä tieş. Sez moña qarata nindi fikerdä?
F.B. Menä min tağın ber qat qabatlap äytäm, bez Rusiädä terkälmädek, bez Tatarstanda ğına terkäldek. Ägär, Tatarstan yustitsiä ministrlığınnan şundıy qarar kilep töşsä, sez betereldegez, zakon nigezendä dip, bezgä sudqa birergä qala ul oçraqta. Miña qalsa, sudlaşıp, xätta xalıqara sudlarğa da barıp citkän oçraqta, otışlı bulırğa tieş.“İttifaq” tatar milli bäysezlek firqäse räise Fäwziä Bäyrämova buldı. Ä şul uq waqıtta, Tatarstanda Rusiä federal' firqäläreneñ bülekçäläre çäçäk atıp, eşläp kilälär. Monnan tış, bu könnärdä genä tatar milli xäräkäte dä yaña firqä oyıştırırğa kiräk digän belderü yasadı. Alarnıñ kiläçäge niçek bulır, Rusiä qanunı buyınça qaysısı isän qalır, kiläçäk kürsäter.
Räfis Cämdixan.


text:
Röstäm Minnexanov Tatneftne citäkli başladı
Tatarstannıñ barlıq keremeneñ 30 protsentı nifettän dilär. 70 protsent uq dip äytüçelär dä bar. Belgeçlär inde. Räşit Äxmätov, ЗBeздa ПoBoлжbя gäziten ğämälgä quyuçı jurnalist ber yazmasında Tatarstan nifetennän genä dä Rusiä kesäsenä 12 milliard dollar aqça kerep tora dip yazğan ide. Bu yıl sayın. Ä Tatarstanğa üz nifetennän 1 milliard ta, 200 million ğına. Qalğanı qalğan üskän Rusiä töbäklären aşatuğa kitä. Kürşeläreñ aç bulsa da yaxşı tügel şul. Yıraq Bolğar çorlarında uq İdel buyı açlıqtan intekkän Rus töbäklärenä ikmäk cibärep torğan. Xäzer nifet satıp, Rusiä iqtisatın kütärä.
Tatarstanda iñ ere nifet şirkäte Tatneft''. Xäyer, ber tatarstanda ğına tügel. Rusiädä dä. Kükertle nifet çıqsa da, Rusiä räsmiläre qayçaq, moña törttergäläsä dä, kiräkmi dimilär, tartıp alalar. Läkin niçek kenä bulmasın, Tatneft'' Tatarstannı\ tayanıçı. Küpmegä citär ul cir mayı, ä bügen äle şaqtıy kerem kiterä. Äy qızığalar inde ul Tatneftkä, äy qızığalar. Äle berse anıñ aksiälären satıp alırğa teli, äle ikençese. Dönya bazarında Tatneft''neñ üz totrıqlı urını bar. Totrıqlılıq ul yuqtan barlıqqa kilmi. İl dä tärtip bula, qayçan xucañ yünle. Yortta mujik rätle bulsa. Şirkätlärdä dä şulay, yünle idäräçe bulsa- şirkät tä çäçäk ata. Monısı inde raslawnı taläp itmi. Tatneft'' dönyada tanıla, üsä bara ikän, dimäk xucaları niçawa. Ä neft'' tarmağı ul Tatarstanda iñ yuğarıdağıl küzlätüe astında. Nu añlıysız inde. İktisatnıñ yartısın totıp torğan tarmaqnı bit kilde-kitte keşegä ışandırıp bulmıy. Şuña kürä, inglizlär äytmeşli vse Ok kebek. Läkin, här närsä tuza, iskerä bit. Menä Tatarstan citäkçeläre dä monı añlıy. Niçek itepme? Da vse prosto. Tatneft'' kebek ere şirkät , inde äytelgänçä däwlät qaramağında. Şirkätne\ käğäzdäge baylığı bar. Menä Tatneft'' häm ul çığarğan nifet küpme tora- şunı bülälär dä, aksiä digän käğäz itep satalar. Ul käğäz tik yata. Läkin aqça kiterä. Protsentlap. Menä şuşı käğäzlär-aksiälär kemdä kübräk- şul idärä itä şirkät belän. Xuca bula inde. Yat disäñ yatasıñ, at disä atasıñ. Monısı kem äytmeşli. Ä Tatneft''neñ iñ küp aksiäse Tatarstan xökümäte qulında. Altın aksiälär dilär anı. Şuña kürä, Tatarstan räsmiläre ni äytä, nu poçti şul bula. Alar bit belgeçlärgä tayanıp eş itä. Bu bit baqçada bärñge qazu planı ğına tügel. Menä, citäkçelek beraz iskerä, tuza başlasa, yäki başqa säbäp belän, totalar da üzgärtälär citäkçelekne. Direktornı tügel, citäkçelär monda başqa. Direktorlar sovetı bar. Şul direktorlar idärä itä. Şäymiev, Respublika prezidentı bularaq, qarar birgän, cıyılırğa direktorlarğa. Cıyılğannar. Yañalarnı saylağannar. Ä glavnıy direktor bulıp, şul şura-sovetta Minnixanov bilgelängän. Äye, näq üze, Tatarstan premyer-ministrı. Ul elek tä direktor sovetı citäkçese bulğan ide. Ber ara. Xäzer menä yañadan. Anda başqa üzgäreşlär dä bar. Nu aları alay uq vajnı tügel. Eş şunda ki, Qazanda, säyäsätçelär, yäki säyäsi ğaybätçelär arasında, Minnixanov Tatneft''kä kitä digän süzlär monnan berär ay yörde inde. Ozın telellär citkerdelär. Qazan meriäse Minnixanov kitä ikän dip, ber könne eşlämiçä uzdırğan. Şatlıqtanmı-qayğıdanmı, monısın äytmilär. Äle Minnixanov premyer –ministr. Şul uq Zvezda Povolj''ya gäzite anı idial''nıy premyer ministr dip yazıp çıqqan ide. Bu buldı ber. İkençese, Tatneftneñ menä şuşı tatneft'' digän süze küpme torğanı bilgele buldı. Cämäğät, ul da bähä tora. Brend dilär anı. Bay bulsağız satıp alalasız. Satsalar ägär. Monıñ öçen nibarısı 480 million dollar aqçağız ğına buluı kiräk. Rusiädä şuşındıy bäyädä brend totuçılar berniçä genä şirkät. Taq çto, Tatneft'' monısında da uñışlı itep kürsätä üzen. Ä bu bäyäne Tatneft'' quymıy. Dönyada, iqtisatta totqan urınınnan çığıp, anı belgeçlär bäyäli.
Tağın ber qat aksiälär turında. Şul aksiälär kemdä bar, alarğa yıl sayın aqça kilep tora. Kübräk aksiä bulğan sayın, kübräk tama. Menä bıyıl Tatneft'' üz aksionerlarnı ike milliard ta 330 million sumlıq aqça taratqan. Bu barlıq keremneñ 6 protsentı digän süz.
Räfis Cämdixan


text:
Keräşen tatarları mäs’äläse yañadan qalqıp çıqtı...
«İnterfax» agentlığı Mäskäw patriarxiäse fikere belän dä qızıqsınğan. Mäsälän, Roman Silantyev “Urıs pravoslav çirkäwe keräşennärneñ ayırım millät bulıp terkälergä cıyınuına teläktäşlek kürsätä”,- dip beldergän. Mäskäw patriarxiäse wäkile, şulay uq, canisäp waqıtında keräşen atamasınıñ millätlär isemlegennän alınuı añlaşılmıy, dip tä beldergän. Bu xäbärne häm añlatmalarnı 25nçe avgustta «İnterfax» agentlığı tarattı. Inde avgustnıñ 27sendä ber Qazan gäzite keräşennär berlegeneñ älege xatına qarata qayber Tatarstan cämäğät eşlekleläreneñ fikerlären bastırıp çığardı. Mäsälän Qazandağı keräşen oyışması citäkçese Gennadiy Makarov bu xat turında bötenläy belmägän bulğan. Läkin ul da Tatarstanda keräşennärneñ dini-milli mänfäğätläre tieşençä qänäğätländerelmi dip sanıy häm dindäşläreneñ Vladimir Putin belän Aleksiy II-gä möräcäğät itülären añlıy. Tatar ictimaği üzäge citäkçese Räşit Yäğfärov bu xaqta: « kerşännärneñ ayırılıp çığarğa teläge yañalıq tügel, bez keräşen millättäşlärebez belän söyläşülär alıp baraçaqbız» dip beldergän bulğan.Ütkän yal könnärendä, Qaybıç rayonınıñ İske Tärbit awılında Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev keräşen tatar mäktäben açuda qatnaştı. «Watanım Tatarstan» gäzite xäbär itkänçä, Prezident xristian dinen totuçı millättäşlärgä möräcäğät itep : «menä sezneñ awılda da mäktäp açabız, sez anda niçek häm nindi teldä uqırğa telisez, şul yünäleştä eşli alasız» dip beldergän bulğan. Şul uq gäzittä yazılğança, İske Tärbit awılında yaña mäktäpne açu canisäp aldınnan tözelgän «keräşen awıllarınıñ sotsial xälen yaxşırtu planı» nigezendä tormışqa aşırıldı. «Berdäm Rusiä» firqäseneñ konferensiäsendä çığış yasağanda Tatarstan prezidentı bu waqiğağa yañadan tuqtaldı häm keräşen mäs’äläsen quyırtmasqa kiñäş itte.
Läkin «İnterfax» xäbärlärenä qarağanda, bäxäslärneñ tiz genä tınmawın çamalap bula. «Azatlıq» radiosı xäbärçese Qazandağı keräşen oyışması wäkile ğalim, Nikolay Maksimov belän elemtägä kerde häm keräşennär berlege yullağan xatlarğa fikeren soradı. Nikolay äfände bügen bu xaqta söyläşergä äzer bulmadı, läkin ul bu mäs’älä xaqındağı fikerläre belän pänceşämbe könne urtaqlaşırğa wäğdä itte. Dimäk «Azatlıq» radiosında da bu söyläşü alğa taba däwam iteläçäk.Bikä Timerova


text:
Tatarlarnıñ yaña kütäreleşe.
Bıyılğı cäyneñ üzençälege - tatarlarnıñ yaña kütäreleşe, terelügä omtılış, III Bötendönya Tatar Kongressına äzerlek. Citmäsä, üktäbr ayında xalıq sanın alu kötelä. Sanağanda da bäla bula ikän. Şuşı arada Mäskäwdä mägärif kiñäşmäsendä qatnaşqan Qazan ğalimäse şaqqatırğıç ber mäğlümat alıp qayttı. Rusiä Ministrı Vladimir Zorin federatsiäneñ küp millätle buluın bolay añlatqan :“Rusiädä iñ kübese urıslar yaşi, annarı – ukrainnar, öçençe urında – tatarlar” digän ul. Yalğış qına, tel töbennän ıçqınğan bu süzlär, qayberäwlärneñ yaman niätlären kürsätä.
Niçek tä tatarnıñ sanın kimetep kürsätergä, borınğı zur millätneñ abruyın, däräcäsen töşerergä tırışalar. Bu şartlarda Tatarstan qaya qarıy? Cawap şul – tuğannarğa qarıy. Millättäşlärgä iğtibar artqanın soñğı waqıtta üzegez dä sizgänsezder. Uzğan şimbädä Perm şähärendä oyıştırılğan Saban tuyına Tatarstannan zur wäkilçelek bardı. Bu xaqta Intertat.ru – internet gäziteneñ tatar bülege citäkçese Älfiä Miñnullina menä närsälär söyli.
11 märtäbä Permdä Saban tuyı ütte. Tärtip saqlawçılar isäpläwençä, bäyrämdä 10-15 meñläp keşe qatnaştı. Saban tuyda ölkä xakimiäte wäkile, milli mäs’älälärne bağuçı gubernator urınbasarı Nikolay Yaşin qatnaştı. Ul anda çülmäk watıp qaradı. Çuyın çülmäk watılmasa da, çıñlap quydı. Tatarstan qunaqları Permdäge qärdäşlärenä büläkkä 2 meñ danä kitap alıp kilde. Alarnı bik quanıp qabul ittelär. Tübän Kama artistları tamaşaçılarnı Saban tuyı cırları belän dä söyenderde.
Permgä barğan delegatsiädä Däwlät Şurasınıñ daimi komissiäse räise Färit Musin, tatarlarnıñ federal avtonomiäse cawaplı särkätibe Färit Urazayevnıñ qatnaşuı, wäkillçelekneñ Perm administratsiäse citäkçeläre belän oçraşuı älege Saban tuyınıñ ğadi ber tamaşa tügel ikänen kürsätä. Bu töbäkära diplomatiä häryäqqa da faydalı bulırğa tieş.
Şulay uq, uzğan şimbädä bu bäyräm Yäkutiädä, Tubılda häm Tübän Novgorodta bulğan. Anda da bezneñ abruylı millättäşlärebez qatnaşı. Tatarstannıñ xalıq şağıre, “Qazan utları” jurnalınıñ baş möxärrire Rawil Fäyzullin Tübän Novgorodtağı Saban tuyınnan menä şundıy tä’sirlär alıp qaytqan.
Ul yaqlarnıñ Saban tuyların kürğän yuq ide ale. Minem öçen bik ğıbrätle buldı. Bu yaq tatarlarınıñ tırış bulğanına tağın ber qat inanıp qayttım. Ädäbiätebez tatar ädäbiäte bulsın disäk, bez, böten Tatar dönyasınıñ ruxi dönyasın çağıldırırğa tiyış. Anı şuşı töbäk icatçıları yazmasa, kem yazsın. Bezneñ yaqtan, bu töbäktäge tatarlarnıñ milli xisen üsterü öçen nıqlabrak eşläsäk, Nicgar tatarlarınıñ kiläçäğe ömetleräk bulır ide.
Saban tuyları epopeyası kiläse yal könne, Mäskäwdä däwam itäçäk. İzmaylovo parkında ütäçäk bu bäyrämdä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev yäki Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin qatnaşırğa mömkin. Bäyrämnär matur, axırı niçek bulır.


text:
Qazaxstannıñ general' prokurorı Raşid Tusupbekov, Rusiä prokurorı Ustinovnı, Vladimir Jirinovsky'nıñ Qazaxstan turındağı süzlären iğtibarsız qaldırmasqa çaqırdı.
Exo Moskvı radiosına äñgämäsendä Zhirinovsky, qazaxlarnıñ ni tele, ni ädäbiäte yuq, dip äytkän ide. Tusupbekov, Jirinovsky'nıñ bu süzläre millät-ara kierenkelek tudıra häm qazax milläten mısqıl itü bulıp tora, dide.
Jirinovsky şulay uq, Rusiä, Qazaxstan belän çik buyındağı turındağı kileşügä qul quyu belän üzeneñ tarixi cirlären yuğalttı, dide.
Qazaxstan prokuraturası Zhirinovsky'nı monıñ öçen Rusiä qanunnarı nigezendä cäzağa tarttırırğa çaqıra.


text:
Foto: Шыңғыc ҚaппapoB
Jaqında Awıl şarwaşılığı mïnïstri Asqar Mırzaxmetov Memleket basşısına agroönerkäsiptik keşendi damıtwğa arnalğan memlekettik bağdarlamanıñ tujırımdamasın bayandağan bolatın. Bügin Ükimet otırısında mïnïstr sol bağdarlamanı tanıstırdı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
«Memlekettik bağdarlamanıñ älewmettik mañızdı röli – tabıstı fermerlerdiñ sanın arttırw. Sol arqılı narıqqa qajetti bäsekege qabiletti AÖK önimderiniñ öndirisin qamtamasız etw. Bul bağdarlamanıñ älewmettik mañızı da zor. Awıl xalqın jumıspen qamtï otırıp, olardıñ tabıs deñgey`in arttırw. Bizdiñ bastı ustanım – şığarılğan önimdi satwğa emes, suranısqa ïe önimdi öndirw», - dey`di A.Mırzaxmetov.
Onıñ ay`twınşa, elimizdiñ ärbir fermeri awıl şarwaşılığı kooperatïvi arqılı memlekettik qoldaw taba aladı. Kooperatïvterdi texnïkalıq jağınan jabdıqtaw «KazAgro» UBX arqılı jüzege asırıladı eken.
«Jeke qosalqı şarwaşılıq boy`ınşa veterïnarlıq, agroxïmïyalıq, qarjılıq jäne önimdi ötkizw boy`ınşa ketken şığındar kooperatïvterdi swbsïdïyalaw arqılı beriledi.Awıl şarwaşılığı kooperatïvin damıtsaq, 500 mıñ usaq öndirwşini tartw jäne önimderdi ötkizw men öñdewdiñ pärmendi jüy`esin qura alamız, sonday`-aq şïkizatpen qamtamasız etetin käsiporındardıñ ülesin 1,3 esege arttıramız.Awıl şarwaşılığı kooperacïyasın damıtw barısında awıl turğındarınıñ kirisin jıl say`ın 300 mlrd teñgege dey`in arttırw jäne sawdanıñ üsteme bağasın 15-20%-ğa tömendetw közdelip otır», - dey`di mïnïstr.


text:
Äfğanstannıñ Oruzgan vilayäte polisiäse başlığı Rozi Khan süzlärenä qarağanda, kiçä Çora bistäsendä bulğan bäreleşlärdä polisiägä ziyan kilmägän. Baştaraq Taliban belän bulğan atışlarda 12 polisiä xezmätkäre häläk buldı, 40ı totıq itep alındı, dip xäbär itelgän ide. Ämma bistädäge binalarnı Taliban üz qulına aldı, dide Khan:
"Bilgele bulğança, Taliban uzğan töndä 3 cirgä höcüm itkän. Alar rayon xakimiäte binasın, polisiä binasın häm mäktäpne yandırğan."
Polisiä binasınnan ğısyançılar bügen irtän çığıp kitkän.


text:
Salix Säydäşev muzeyenda ğädäti bulmağan kürgäzmä
“İcatqa çiklär yuq”dip isemlängän totqınnar icatınnan oyıştırılğan kürgäzmä S.Säydäşev muzeyenda inde cäydän birle eşli. Kürgäzmä berençe tapqır 2003 yılda TR Milli muzeyenda oyıştırılğan bulğan. Bu alarnıñ inde ikençe urını. Muzeyğa kilep kergäç tä, Qol Şärif mäçete surätlängän zur panno iğtibarnı cälep itä. Başqa küp kenä kartinalarnı, Qazannıñ meñyıllığına bağışlap, ağaçtan uyıp eşlängän zäwıqlı tartmalarnı kürep şaqqatasıñ. Bolarnı çınlap ta cäzağa tartılğan totqınnar eşläde mikän, - digän fiker tua. Küñelne tınıç qaldırmıy torğan bu kürgäzmädäge sänğät äsärläre avtorlarınıñ sud qararı tarafınnan xökem itelgän isem- familiälären näqeş äsärlärendä kürgäç, siskänep kitäseñ. Bu kürgäzmä turında sezgä Tatarstanda cäzalarnı ğämälgä aşıru idäräseneñ matbuğat üzäge citäkçese İnga Mazurenko belän şuşı bülekneñ xezmätkäre Firdäwsä Bikmätova bu kürgäzmäne oyıştıru turında mäğlümat birälär. “Tatarstan koloniälärendä 3 aydan alıp 25 yılğa qädär, ä Çistay törmäsendä, xätta ğömerlekkä cäzağa tartılğannar da utıra”,- ikän. Bu kürgäzmädä şulay uq tatarlar eşlägän zäwıqlı qul eşläre dä bar. Alar arasında Xösnullin Färitneñ taldan ürelgän kärcine, Al'bert Abdulxakovnıñ ağaçtan qıyıp eşlängän tartması, Yarullin Rafail'neñ Şäfäq isemle räseme, Ramil Ğaynetdinovnıñ “Diñgez küreneşe”, Danis Salaxovnıñ “Köz” räseme, Renar Nurullinnıñ ikmäk sawıtı häm tağın 25 läp çaması törle qul eşläre bar. Bügenge köndä muzey direktorı äytüençä, bu kürgäzmädän 13 meñ sumlıq äyberlär satıp alınğan.Ä Qol Şärif mäçete surätlängän Anil Däwlätşinnıñ pannosı bu kürgäzmäne oyıştırğan matbuğat üzägeneñ isemennän Salix Säydaşev muzeyena büläk itelgän, häm anı bizäp tora. Koloniälärdä utıruçılarnıñ irekläre çiklänsä dä, alarnıñ yaratqan eşläre belän şöğellänüdän maturlıqqa omtılu xisläre yuğalmağan. Tizdän bu kürgäzmä bu muzeydan küçär dä , ämma S.Säydaşev muzeye häm matbuğat üzäge xezmätkärläre bu eşlärne keşelärgä kürsätü , belderü maqsatı belän yuqqa ğına çıqmağannar. Bu totqınnarnıñ üzlärenä dä matdi yärdäm genä tügel , ä ruxi ber basqıç, alar üzlären keşelärgä kiräkle itep toyğannardır.
Mälikä Basıyr


text:
Ğiraqnıñ Milli mäclesenä saylanğan 275 keşe bügen parlamentınıñ berençe utırışında deputatlıqqa ant kiterde. Mäclesneñ kiläse utırışında 3 keşelek prezident şurası häm räis saylanırğa tieş. Bu utırışnıñ qayçan bulası älegä bilgele tügel. Mäclestäge ike zur törkem, şiğilär belän kördlär xökümät mäsäläsendä älegä kileşügä ireşä almadı. Parlamentnıñ aldağı töp wazifalarınıñ berse – konstitutsiäneñ ölgesen äzerläw bulaçaq. Äzer bulğannan soñ, Üktäberdä anı referendumğa çığaru qaralğan.
Ğiraqtan kilgän başqa xäbärlärgä qarağanda, Baquba qalasında maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 3 Ğiraq xärbie häläq bulğan, berniçäse yaralanğan. Bagdadta bulğan raketa höcüme näticäsendä qorbannar yuq dielä.


text:
Vladimir Putin Beslan faciğäsen bäysez räweştä tikşerüne kire qağa
Rusiä xakimiateneñ Beslan mäktäbendäge faciğä xaqında cämäğätçelekkä bar mäğlümatnı da citkerergä telämäwe iñ yuğarı däräcädä raslandı - prezident Putin düşämbedä çit il xäbärçeläre belän söyläşkändä, mäktäptä totıq alu häm aña yasalğan höcüm waqıtında yözlägän keşeneñ hälak buluı cämäğätçelek tarafrınnan tikşerelmäyäçäk. Putin, monı tieşle xezmätlär üzläre genä tikşersä dä bik citkän dip belderde. Ämma xakimiat bu mäs''älädä barı tik üzenä caylı farazlarnı ğına yaqtırtırğa tırışsa da, Rusiädä tänqit süzläre äle haman da işetelä.
Audio, Aleksey German
"Bar çiklärne uzıp, başta balanı qalqan itep qullanu, ä annarı anıñ buğazın kisep kitü - andıylarnı üterergä kiräk, läkin bezneñ cäzalaw sisteması kamil tügel, alar añardan bötenläy qurıqmıy häm yılmayıp bara" dip belderä German, Rusiädä älegä ülem cäzaları çığaruğa moratori turında. Ämma şuşı qayğı wä näfrät moxitında da wäzğiatne tiränräk añlarğa tırışuçılar da bar. Alar Kreml''dän, Beslanda tögäl ni buluın açıqtan-açıq bäyän itüen teli. Qayber üzäk basmalarda andıy qaraşlar bigräk tä kiñ yaqtırtıldı. "Moskovski Komsomolets" basması berniçä kön "Xronika vranya" - "Aldaw könyazması" digän rubrika çığarıp kilde, anda xökümät birgän mäğlümatnıñ soñraq yalğan buluı xäbär itelep tordı. Räsmi qaraşqa turı kilmägän yazmalar "İzvestiä" basmasında da dönya kürde. Näticädä anıñ baş möxärrire Raf Şakirov şul säbäple üzen eştän kitügä mäcbür itülären belderde.
Audio, Raf Şakirov
Şakirov süzlärenä qarağanda, "İzvestiä"neñ xucası Prof-Mediagä, basmanıñ uzğan şimbä sanında Beslandağı faciğäne niçek itep yaqtırtuı oşamağan. Üzäk basmalarnıñ qayberlärendä, Beslan faciğäsen, ayırım alğanda iminlek xezmätläreneñ totıqlarnı azat itü öçen nilär eşlägänen tikşerü öçen parlament tarafınnan maxsus bäysez komissiä tözü täqdime dönya kürde. Bu, xakimiat cämäğätçelekkä citkerergä telämägän mäğlümatnı açıqlarğa yardäm itär ide. Läkin prezident Putin üze monı kire qaqtı. Düşämbe könne öç säğät yarım çit il xäbärçeläre häm Rusiä belgeçläre belän söyläşkändä ul, bäysez komissiä tikşerüe öçen ixtiac yuq, iminlek köçläre ütkäräçäk eçke tikşerü bik citkän dip belderde. Putin, "ägär dä parlament andıy komissiä tözärgä teläsä, bu anıñ eşe, läkin alay bula qalsa monıñ näticäse bulmayaçaq, bu säyäsi tamaşağa ğına äylänäçäk" dide. Şunda uq ul, Beslandağı faciğäneñ Çeçnädäge xällärgä bäyle bulmawın qabatladı, ä çäçän bäysezlege barı tik çäçän islamçılarına ğına kiräk dip belderde. Rusiä prezidentı fikerençä, Çeçnäne ayırıp totrıqsızlıqnı Rusiäneñ möselmannar yäşägän başqa töbäklärenä dä cäyelderü maqsat itep quyıla, bu uñaydan Putin, Britaniäneñ "Guardian" basması yazuına qarağanda, Tatarstan häm Başqortstannı telgä ala.
Kärim Kamal


text:
Yekaterinburda Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığına bağışlanğan kiçä uzdı
Yekaterinburg qalasınıñ Yuğarı İset rayonı mädäniät üzägendä kürenekle tatar kompozitorı, xalıq yaratqan iñ matur cırlarnıñ avtorı, tatar moñı alihäse Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığına bağışlanğan cır kiçäse bulıp uzdı. Anı Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege Tatarstan respublikası mädäniät ministrlığı, Yekaterinburg şähäreneñ Yuğarı İset rayonı xakimiäte yärdämendä oyıştırdı.
Kiçäne alıp baruçı, Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät eşleklese Ğaliä xanım Bikbova tamaşaçılarnı Sara Sadıyqovanıñ tormış häm icat yulı buyınça mawıqtırğıç säyäxätkä çaqırdı. Mäşhür kompozitornıñ olı portretı, matur göllär belän bizälgän säxnädän xalıq küñelenä mäñgegä kerep qalğan tatar cırları yañğıradı. Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Gıyl'fanov, Ural cırı konkursları laureatları Zölfiä Möbäräkşina, Eliza Safiullina, Eliza Maxiänova başqaruında Sara apa cırların xalıq köçle alqışlar belän qabul itte. Bigräk tä 11 yäşlek Eltza Maxianova başqaruında yañğırağan cırlar Sara apa icatınıñ mäñgelek ikänlegen tağın ber qat rasladı.
Konsertnıñ töp oyıştıruçısı, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile urınbasarı Xäydär Gıyl'fanov kiçäneñ maqsatı, ideyäse turında söyläde. “Altmışınçı, citmeşençe, siksänençe yıllarda xalıq yaratıp cırlağan cırlarnıñ barısın da barlap qarağanda, alarnıñ kübese Sara Sadıyqova bulıp çıqtı, - dide ul, - Alarnı yañartıp, zamança yañğıraş birep, xalıqqa tağın iskä töşeräse kilde. Ğomumän, köye, moñı bulğan cırlar onıtılmıy alar. Bügen xalıqnıñ bezne niçek qabul itüe, quşılıp cırlap utıruı şunıñ ber dälile buldı”.
Cırlarnıñ bayan, royal', gitara, saksofon kebek muzıka qoralları yärdämendä yañğırağan “tere” muzıka astında başqarıluları konsertqa qabatlanmas yäm, moñ östäde. Cırlar “Kügärçen” balalar ürnäk fol'klor ansamble häm “Yäşlek” biü ansamble başqaruında xoreografik küreneşlär belän bayıtıldı.
Tamaşaçılar süze buyınça, alarnıñ kübese yaratqan cırların tıñlağanda tuğan yaqlarına, yäşlekkä qaytıp kilgändäy buldı.
Ğomumän alğanda, Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığına bağışlanğan kiçä Yekaterinburg tatarları öçen çın mäğnäsendä yäşlek häm cır bäyrämenä äwerelde.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text: Groznıy -- Qazanda ütkän xalıqara seminarda qatnaşqannan soñ, Yewropa Şurasınıñ keşe xoquqları komisssarı Alavro Gil-Robles, şimbä könne Çeçnägä kilep, Çernokozovo törmäsenä bardı. Bu törmädä ul berençe tapqır 5 yıl elek bulğan ide. Totqınarnıñ cäberlänüe belän dan qazanğan bu törmäne Robles ul çaqta yabırğa çaqırğan ide. İnterfax xäbärenä qarağanda, bu yulı ul törmädä uñay üzgäreşlär kürgän. Robles, Çeçnädäge wazğiätkä kürä, monda suğış äle betmägän, digän. Häm Çeçen citäkçelären, keşelärneñ urlanu oçraqların beterü öçen, çaralar kürergä çaqırğan. Robles aldınnan ğına Çeçnädä Berläşkän Millätlärneñ Keşe xoquqları komissarı Luiz Arbur bulıp kitkän ide. Luiz xanım Çeçnädä keşe xoquqlarınıñ äle dä tupas bozıluına tirän borçılu belderde.


text:
AQŞ-Rusiä mönäsäbätläre: belgeç fikere
2001neñ yünendä AQŞ prezidentı George Bush, Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän Sloveniädä berençe tapqır oçraşqaç, "min anıñ küñel töbenä qaradım da – ışanıçlı bulğanın kürdem" digän ide. 2 atna elek Putin Quşma Ştatlarnı Hitler Germaniäse belän çağıştırdı. Düşämbe 21 may könne Bush, Putin citäklägän Rusiäneñ – demokratik yulda buluın şik astına quydı.
Putin belän Bush berençe tapqır oçraşqannan birle 6 yılğa yaqın waqıt uzdı. Ul zamannan birle ike il arasındağı mönäsäbätlärdä zur üzgäreşlär buldı, di Waşingtondağı Cato İnstitutı isemle xosusi tikşerenü üzäge belgeçe Ted Carpenter:
"George Bush Vladimir Putinnıñ küñel töbenä qarağan zamannan bez yıraq kittek inde. Küp äyber üzgärde. Rusiä, Yeltsin çorı belän çağıştırğanda kübräk avtoritar däwlätkä äylände. AQŞ räsmilären bu bik borçıy, ämma tağın başqa üzgäreşlär dä buldı."
Başqa üzgäreşlär digännän, bügenge köndä Rusiä – distä yıl elek NATOnıñ berençe tapqır kiñäygän waqıt belän çağıştırğanda qüätleräk. İkençendän, ber miçkä neft 65$ bulğanda, Rusiä elekke bäyälär – ber miçkä 15$ yäki 20$ bulğan çorlar belän çağıştırğanda, küpkä köçleräk, dip sanıy Ted Carpenter. Ämma Rusiäneñ iqtisadi köçe – neft arqasında ğına tügel, di belgeç:
"Rusiäneñ tabiği gaz ütkärgeçlären kontrol itüe – aña Yevropa illärenä qarata zur iqtisadi häm säyäsi köç birä. Rusiäneñ Qıtay belän xezmättäşlege AQŞ köçen bik kimetmäsä dä, hiç yuğı aña qomaçawlıy. Rusiä ozaq yıllar Qıtayğa iñ küp qoral satuçı il bulıp qala. Rusiä Qıtayğa – Taiwan yäki Tın Okeannıñ könbatışında çığa alğan başqa törle nizaqlarda AQŞqa qarşı torırlıq qoral sata. Ämma şunsı qızıq - ul qoral arasında – Rusiä-Qıtay çik buyında çığa alğan nizaqlarda qullanılırlıq qoral yuq."
AQŞ belän Rusiä arasında soñğı aralarda süz atışular buldı. Putin süzläre AQŞnıñ açuın çığardı, Bush – borçılğan kebek kürende. İke citäkçe arasındağı mönäsäbätlärne Cato İnstitutı belgeçe menä niçek bäyäli:
"Bush häm anıñ böten tirä-yağı – AQŞ-Rusiä mönäsäbätlärenä ziyan kitermäskä tırışa. Waşington tağın ber salqın suğış telämi. İkençe yaqtan, AQŞ üz plannarın alğa sörä. NATOnı kiñäytüne däwam itü, raketa qalqanı tözü, Üzäk Aziä däwlätläre belän mönäsäbätlär qoruda Waşington çigenergä telämi. Şulay itep bu bik awır häm çeterekle säyäsät bulırğa oxşağan – Waşington Mäskäw belän yaxşı mönäsäbättä bulırğa teli, ämma artqa çigenergä telämi. Bu ike maqsatqa ber yulı ireşü ciñel bulmayaçaq."
Kiläçäkkä farazlar
Alğa taba AQŞ belän Rusiä arasındağı mönäsbätlär tağın da naçaraya alamı, digän sorawğa Waşingtondağı tikşerenü üzäge belgeçe – borçıluın belderde:
"Mine iñ küp borçığan mäsälälärneñ berse – NATO iminlege turındağı 5nçe maddäneñ – Rusiä belän çiktäş däwlätlärgä – bu oçraqta – Baltıyq buyı däwlätlärenä dä kiñäyüe mäsäläse... Bez axrı bu Rusiä xökümäten borçımas dip uylıybız. Ämma mondıy fiker yörtü – bik qurqınıç.
Ägär dä Putin yäki bulaçaq Rusiä citäkçese citdi töstä moña borçılu beldersä – AQŞ awır wazğiättä qalaçaq. Rusiä belän çik buyındağı keçkenä däwlätne yaqlarğamı – yäisä annan baş tartıp – xalıqara cämäğätçelekneñ ışanıçın yuğaltırğamı. Aqıllı, zur däwlätlär bu tör yätmägä kermilär. Monı AQŞ – Rusiäneñ waqıtlı köçsezlegennän faydalanıp eşläde, ämma minemçä bu – xata bulırğa mömkin."
Ted Carpenter - Waşingtondağı Cato İnstitutı isemle xosusi tikşerenü üzäge belgeçe.
Alsu Qormaş


text:
Roman Abramoviç mölkäten satıp Rusiädän kitergä cıyınamı?
Çärşämbedä tanılğan eşquar häm Çukotka gubernatorı Roman Abramoviç Rusiädäge soñğı aktivların sata digän xäbärlär taraldı. Berniçä ay elek ul Aeroflottağı öleşen satıp Angliäneñ Chelasea futbol klubın satıp alğan ide. Xäzer süz Ruskii Alumini kompaniäse turında bara. Qayber belgeçlär fikerençä, 36 yäşlek milliarder, Rusiädäge milegen satıp beterep, ildän kitü turında uylana
Şuşı yılnıñ martında Abramoviç Aeroflottağı 26 protsent aksiäsen Milli Rezerv Bankına sattı. April ayında anıñ Sibneft kompaniäse belän Yukos arasında berläşü turında kileşü tözelde. Bu kileşü nigezendä Yukos Sibneftne üzläşterä, ä Sibneft aksionerları Yukosnıñ 26 protsent aksiäsenä östäp 3 milliard dollar ala.
Bu akçalarnı Abramoviç bik tä üzençälekle räweştä tottı. Berniçä yöz million dollarğa ul Angliäneñ Chelsea isemle futbol klubın satıp aldı häm aña yaxşı uyınçılar cıya başladı. Bu uñaydan aña, çit il klubın alğançı, berär Rusiä komandasına yärdäm itsä yaxşıraq bulır ide, digän tänqit süzläre äytele. Tanılğan xokkeist, Rusiäneñ xäzerge sport ministrı isä, futbol klubın alğançı, NHLnıñ berär xökkey komandasın alıp, anda Rusiä uyınçıların tuplaw naçar bulmas ide digän fiker ıçqındırdı.
Rusaldağı öleşen satudan kilgän aqçağa Abramoviç närsä eşlär, älegä bilgesez. Şul uq matbuğat yazuına qarağanda, ul Kanadanıñ Vancouver Canucks isemle xokkey klubın satıp alu turında söyläşülär başlağan.
Şuşı közdä Abramoviç Ruspromavto şirkätendäge aksiälären dä sataçaq digän xäbärlär bar. Belgeçlär fikerençä, tağın ber yıldan ul Rusaldağı öleşen ber milliardqa qimmäträk sata alır ide. Eşquarnıñ üz aktivların aşığıp satuwın, belgeçlär, anıñ Rusiädän kitü niäte belän añlata. Bu fikerne äytüçelär anıñ Angliädä ike yortı buluın häm balalarınıñ ingliz mäktäbenä yörüwen iskä ala. Häm dä Abramoviçnıñ üzeneñ, Çukotka gubernatorı urınına qabat saylanırğa telämäwen iskärtä. Töp säbäplär arasında bügenge Rusiädä oligarxlarğa qarata mönäsäbätneñ qırıslana baruwı, xättä, xosusıylaştıru näticälären kire qaraw niätläre äytelä. Misal itep Yukos kompaniäse tiräsendä bulğan xällär kiterelä. Yänäse ul, "bälädän baş ayaq" milegen aqçağa äyländerep qotqarıp qalırğa teli.
Tik menä Abramoviçnıñ şuşı ğämällär yuğarı dairälär belän kileştermi genä eşlängänenä ışanuwı qıyın. Ni genä äytmä, ul elektän-elek, Kremlgä iñ yaqın torğan eşquarlarnıñ berse ide. ORT telekompaniäsen däwlätläşterü ğämälläre anıñ yärdäme belän başqarıldı. İlneñ iñ ere alumini şirkäten kem qulına birü mäsäläsennän dä Kremlneñ çittä qaluwı ikele. Abramoviç misalı, kiresençä, Kreml belän kileşep eşläwneñ ürnäge, monı añlamağan qayberäwlär öçen sabaq bulırğa mömkin.
Ä inde anıñ aqçası, närsälär satıp alaçağı turında, Rusiäneñ Vedomosti gäzite bolay yaza: bez Abramoviçnıñ tağın närsä alaçağın belmibez, bälki ul qartayğançı futbolistlar alu belän şögelläner. Tik menä ägär ul, dönyanıñ iñ bay keşelärneñ berse bulırğa yärdäm itkän ile öçen, berär Xäyriä Fondı oyıştırmasa – bu bik säyer bulır ide.
Ali Gilmi, Praga


text:
Öskemen qalası äkiminiñ orınbasarı Bwlakïna Olʹga Aleksandrovnanıñ törağalığımen «Öskemen qalalıq äkimdigi janındağı dinï birlestiktermen bay`lanıs jönindegi Keñestiñ» otırısı qalalıq äkimdikte bolıp ötti.
Şığıs Qazaqstan oblıstıq «Xalïfa Altay`» meşitiniñ baspasöz qızmetiniñ xabarlawınşa, şarağa QMDB-nıñ Öskemen ay`mağınıñ ökil ïmamı, Şığıs Qazaqstan oblıstıq «Xalïfa Altay`» meşitiniñ bas ïmamı Ermek qajı Tasbolatulı bastağan ïmamdar, jäne Öskemen qalasındağı basqa dinï birlestikterdiñ jetekşileri men qoğamdıq uy`ım ökilderi, quqıq qorğaw orındarınıñ mamandarı, memlekettik uy`ım mekemelerdiñ basşıları, JOO-ı ustazdarı men jastar isi jönindegi mamandarı qatıstı.
Qoğamdıq keñestiñ otırısında Öskemen ay`mağınıñ ökil ïmamı Ermek qajı Tasbolatulı arnay`ı bayandama jasap, Dinï basqarmanıñ tört bağıttağı tapsırmalarınıñ negizinde ökildik tarapınan öñirde dinï ékstremïzm men lañkestikke qarsı atqarılıp jatqan şaralarğa toqtaldı.
«Ïslam ulttar dostığı men turaqtılıqtı, bey`bitşilikti barınşa wağızday`tın din. Biz öñirde asıl dinimizdiñ ultımızdıñ saltımen ündesken ğïbrattı tağılımdarın nasïxattay` otırıp, dinï lañkestikke qarsı şaralardı qarqındı jürgizip kelemiz, alda da jat ağımdarğa tosqawıl qoyu bağıtındağı is-äreketterimizdi batıl jalğastıra beretin bolamız» dep atap ötti, ökil ïmam öz sözinde.
Keñeste basqa dinï birlestikter ökilderi men quqıq qorğaw orındarınıñ qızmetkerleri öz taraptarınan lañkestikke qarsı jasalıp jatqan şaralar twralı ay`ttı.
Keñes otırısına qatıswşılar QMDB-nıñ Öskemen ay`mağı ökildiginiñ uy`ımdastırıp jatqan isterin joğarı bağalap, är kez qolday`tındıqtarın bildirdi.


text: Tönyaq flotnıñ ber su astı köymäsendäge yanğında ekipäjnıñ ike äğzası ülgän, beräw tän cäräxäte alğan. Bu yanğın su astı köymäseneñ elektr cihazları bülegendä çıqqan. Rusiä xärbi diñgez flotı başlığı admiral Vladimir Masorín bolay dide: “Yanğınğa qısqa yalğanış säbäp bulırğa mömkin. Ämma säbäplären bez äle tikşeräçäkbez. Bik küp kümer ğazı häm töten çıqqan. İke xärbi anda bulğan äyberlärne qullanırğa ölgermägän”. Flot wäkile belderüençä, radiatsiädän pıçıranu qurqınıçı yuq. “Köymä yörtü qağıydälären bozu” matdäsendä cinayät eşe quzğatılğan.


text:
Yuçenko Ukraina prezidentı bularaq berençe räsmi säfären Mäskäwgä yasıy
Ukrainanıñ yaña prezidentı bulıp saylanğan Viktor Yuçenko, yäkşämbedä ant kitergännän soñ, berençe räsmi säfäre belän Mäskäwgä baraçaq. Ukrainanı Yevropa Berlegenä, könbatış oyışmalarına yaqınaytırğa wäğdä itkän bulsa da, Yuçenko, küräseñ, Rusiä belän bulğan qarşılıqlarnı caylaw öçen, Yevropağa barır aldınnan Mäskäwgä kilep-kitergä buldı.
Yuçenkonıñ berençe itep Mäskäwgä baruın, belgeçlär, Kievta da, Mäskäwdä dä iğtibarsız qaldırmadı. Kievta çığa torğan "Säyäsi fiker" jurnalı möxärrire Volodymyr Polohalo Yuçenkonıñ bu qararın xata dip atadı. Kitäse prezident Leonid Kuçma Ukrainanı Rusiä belän Yevropa arasında totırğa tırışıp, üze äytüençä, "küp yäple" säyäsät alıp bardı, läkin çınbarlıqta Kievnı Mäskäwgä yaqınayttı. Citdi üzgäreşlär telägän saylawçı Ukrainanı Mäskäw qoçağınnan çığarıp Yevropağa yaqınaytırğa wäğdä itkän Yuçenkonı sayladı, anıñ berençe itep Mäskäwgä baruı – xata, di Volodymyr Polohalo:
Audio (Volodymyr Polohalo)
"Küp yäple säyäsät Ukrainağa milli mänfägät küzlegennän fayda kitermäde. Yevropa yulı Rusiäneñ berdäm iqtisadi kiñlege belän turı kilmi. Ägär Ukraina, Yuçenko wäğdä itkänçä, demokratik üzgäreşlär başqarırğa, säyäsättä häm iqtisadta Yevropa modele tözergä teli ikän, anıñ eçke häm tışqı säyäsäte dä Yevropa yünäleşendä bulırğa tieş, süzdä genä tügel, ğämäldä dä."
Polohalo fikerençä, Kiev Mäskäw belän mönäsäbätlären yañaça qorırğa tieş: Mäskäw aldında baş iergä tügel, ä tigez kürşe bulırğa. Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Ukrainadağı saylaw aldı kampaniäse waqıtında açıqtan-açıq Yuçenkonıñ köndäşen, premier-ministr Viktor Yanukoviçnı yaqlasa da, şuşı atnada Yuçenkoğa qotlaw telegramması cibärep ike arada tığız bäyläneşlär urnaştıru teläge belderde.
Kremlgä yaqın torğan Mäskäwneñ Säyäsi tikşerenülär institutı citäkçese Sergei Markov ike aradağı mönäsäbätlärne tiz arada caylaw häm Rusiä häm Ukraina mänfäğätlärendä di:
Audio (Sergei Markov)
"Bu Vladimir Putinğa da kiräk, çönki Ukraina belän mönäsäbätlär Rusiä iqtisadı öçen möhim, östäwenä distälägän million Rusiä watandaşınıñ Ukrainada tuğannarı bar. Bu Yuçenkoğa da kiräk. Berençedän, şul uq iqtisad säbäple. Monnan tış Ukraina ikegä bülengän xäldä. Yuçenkoğa Rusiä taraflı könyaq-könbatış belän mönäsäbätlär caylarğa, Mäskäwneñ, bez separatizmnı tügel, Ukrainanıñ bötenlegen xuplıybız, digän süzläre kiräk."
Markov süzlärençä, teliseñme-yuqmı, Ukraina belän Rusiä arasında tiz arada xäl iteläse mäsälälär bar. Şul uq xärbi xezmättäşlek, Sevastopol nığıtması, çirkäwlär arasındağı mönäsäbätlär.. Markov süzlärençä, Mäskäw Yuşçenkonıñ yaña xökümätenä Rusiägä qarşı bulğan ütä-millätçelärneñ kermäwen teliäçäk. Markov fikerençä, Rusiäneñ berdäm iqtisadi kiñlege dä Ukrainanıñ Yevropağa yaqınayu niätenä qarşı kilmi. Ämmä Yuçenko üze dä, anıñ kiñäşçeläre dä, moña qädär, Rusiä belän iqtisadi berlek tözü Ukrainanıñ Yevropadan ayrıluına kiteräçäk digän borçular äytep kilde.
-Ali Gilmi


text: Xalıqara atom energiase idaräse bügen BMOnıñ iminlek şurasında irannıñ atom programması xaqında xisap belän çıqtı. Tähranğa 28 äprelgä qädär urannı bayıtu eşlären tuqtatırğa digän taläp quyılğan ide. Bu xisapta İran taläpne ütämägän dip bäyän itelde. Bügen İran prezidentı Mäxmüt Axmädinicät çirattağı tapqır, anıñ ile üz ğämällären bernindi dönya cämäğätçelege çaqıruları belän täñgälläşterergä cıyınmıy dip belderde. Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurası İranğa çikläwlär kertelü mäsäläsen çişärgä tieş.


text: Bügen Bağdadta, utırğan maşínaların utqa totudan, dürt keşe hälaq bulğan. Britanínıñ tışqı yeşlär ministerlığı xäbär itüençä, hälaq bulğannarnıñ ikese britaní watandaşı. Bu şartlaw britan amerík waqıtdı administrasísı citäkçelege urnaşqan, yäşel zona dip atalğan cirgä kerü qapqası yanında yañğırağan. Quşma Ştatlar bügen Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurasına Ğíraq buyınça yaña rezolúsí proektın täğdim itärgä niätli. Anda citäkçelekne ğíraq xäkimiätenä ni räweşle tapşıru nigezläre bulaçaq dip kötelä. Qıtay, bu rezolúsída BMOğa Ğíraqta maxsus citäkçe urın birelüe kürsätelergä tieş, dip beldergän ide inde. Bügen Amerík prezidentı Djordj Buş Ğíraq mäsäläsenä bağışlanğan temğa telewideniedän çığışı yasayaçaq.


text: Bügen İstanbulda NATOnıñ 2 könlek sammitı tämamlandı. Alyans citäkçeläre Ğiraqnıñ iminlek köçlären öyrätüdä yärdäm itergä, häm Äfğanstanğa östämä ğäskär cibärergä kileşte. Quşma Ştatlarnıñ, Ğiraqqa NATO xärbilären cibärü täqdime ütmäde. Ğiraq köçlären öyrätügä kilgändä dä, älegä sorawlar qala. Äytik, Fransiä kebek illär bu künegülärne Ğiraqnıñ üzendä ütkärergä telämi. Äfğanstan prezidentı Xämid Karzai Äfğanstanğa östämä ğäskär cibärü qararına xuplaw belderde; häm sintäber saylawlarına qädär ildäge wazğiätne yaxşırtu öçen, bu eşne mömkin qädär tizräk eşlärgä soradı. "Äfğan xalqına iminlek bügen kiräk, irtägä tügel", dide ul. NATO citäkçeläre şulay uq, Rusiä häm Ukraina räsmiläre belän oçraştı. Alyans räsmiläre Rusiäne Gruziä häm Moldovadan ğäskär çığaru wäğdälären ütärgä, Ukrainanı – demokratik üzgäreşlärne tizäytergä çaqırdı.


text:
Qazanğa kilergä cıyınğan qunaqlar iğtibarına ber xäbär. Ekskursiä eşçänlegen kamilläşterü, turistlarğa sıyfatlı xezmät kürsätü yözennän, “Qazan Kremle” muzey-tıyulığı yaña qağidälär kertkän. Kremlgä kerü irtänge 7.00 dän kiçke 11.00 xätle. Tözeleş, restavratsiä barğan çorda “Qazan Kremle” häykällären tışqı yaqtan ğına qaraw röxsät itelä. Ekskursiälärne professional', attestatsiä uzğan ekskursiä citäkçelärenä genä ütkärü röxsät itelä. Ekskursiä yullaması kiläçäktä tüläwle bula. Mäktäp uquçıları törkemnäre 150 sum, studentlar 200, zurlar 250 sum tüläyäçäk. Xäyriä räweşendä ekskursiä xezmäte invalidlarğa, yätim balalarğa, suğış invalidlarına buşlay kürsäteläçäk. Ägär turizmnan cıyılğan aqçalar Kreml' qorılmaların tözekländerügä kitsä, turistlar tüläwgä qarşı bulmaslar kebek.
Damir Ğısmetdin, Qazan


text: İstanbul. Ğiraqqa höcüm yasawğa qarşı çıqqan 2 meñläp keşe bügen İstanbulda, amerikan, britan häm İzrail älämnären yandırıp qarşılıq cıyını uzdırdı. Nigezdä islamçılar häm keşe xoquqların saqlaw törkemnäre qatnaşqan şuşı çara tınıç qına ütte dip xäbär itelä. Ägär dä Quşma Ştatlar Ğiraqqa qarşı suğış başlasa, NATO äğzası bulğan Törkiä aña qayber ölkälärdä yardäm kürsätüne täqdim itäçäk dip kötelä. Läkin törek xökümäte älegä bu uñaydan bernindi dä räsmi belderü yasamadı. Washington belän söyläşülärendä Änkara, Törkiädä moña kiñ oppozitsiä buluwına, häm suğışnıñ bar töbäkne totrıqsızlandıruğa kiterä aluwına basım yasıy.


text:
Par aqqoştar boźźa yöźä
Neftekama qalahın aqqoştar töyäk itä. Qala urtahındağı Yaqtıqüldäge parźıñ bıyıl ike sebeşe bulğan, xäźer bındağı aqqoştar hanı 4-ügä etkän. Ular qıştı Qarman däülät elektr stantsiyahındağı maxsus urında uźğarasaq. Ä bına qala ergähendäge Zubovqa auılındağı küldäge aqqoştar yaźmış qosağında qala. Ularźıñ bereheneñ qanatı imgäneüe arqahında yılı yaqqa osa almağandar. Urındağı xalıq üźźäre aqqoştarğa teymäy, ämmä ularźı başqa yaqtan kilgän brakonyerźar atır tip borsola. Žunarsılıqtı küźäteü idaralığına xäbär itkändär, tik ular kilep aqqoştarźı almağandar. Kül tulıhınsa tuñıp bara, aqqoştarğa yöźörlök urın da, rizıq ta qalmağan.


text:
“Ğasırlar töpkelennän” kürgäzmäse açıldı
Bu könnärdä Qazan Kirmäne tıyulığındağı “Qazan Ermitajı” üzägendä Altın Urdağa bağışlanğan “Ğasırlar töpkelennän” dip atalğan, teatral''läşterelgän kürgäzmä bara. Oyıştıruçılar süzenä qarağanda, tarix belän qızıqsınğan yäşlär, studentlar, başqa şähärlärdän ekskursiägä kilgän xalıq kürgäzmädän bik qänäğät.
Milli muzeynıñ sınlı sänğäte bülege fänni eş xezmätkäre Eleonora Novikova “Monda Altın Urda çorınıñ küp kenä eksponatları berençe tapqır quyıla.”,- di. Xätta S-Peterburg şähärendäge Ermitaj zallarında bulmağan qayber eksponatlarnı “Qazan Ermitajında kürergä bula ikän.Kürgäzmägä ekskursiäne milli muzeynıñ fänni üzgärtep qoru bülegeneñ mödire Vyaçeslav Xabirov alıp bardı.
XIII XIV ğasırlar tarixı –ul, zur Mongol däwläte yaulap alğan cirlär tarixı. Häm ul çor Altın Urda çorı dip atala. Bu waqıt küp kenä tarixi däwlätlärneñ mädäni üseşenä dä yoğıntı yasağan çor. Şulay uq Tatarlarnıñ babaları yäşägän Bolğar däwlätenä dä. Ul çornı tatarlar tarixınnan ayırıp alıp bulmıy. Eksponatlar berniçä zalda urın alğan. Alar arasında xärbilärneñ köräş häm saqlanu qoralları cıyılmasınnan-; kiñ yözle uq oçlıqları, qılıçlar, altınnan qoyılğan bitlek, altın- kömeştän eşlängän bilbaw cıyılması; qıtay yefägennän eşlängän qaftannar, törle hönärçelek, käsepçelek äyberläre bik zatlı itep tegelgän kün çiteklär häm Altın Urda çorı aqçaları, eşkärtelgän zatlı taşlarnı, xucalıqta qullanılğan könküreş kiräk-yaraq äyberläre belän dä tanışırğa bula kürgäzmäneñ törle zallarında. Eleonora Novikova äytüençä: ,“Altın Urda ostaları 1 gramm altınnan -2 kilometr yarım altın cep suza alu ostalığına iä bulğannar ”
Ekskursiä waqıtında törle zallarda çitek tegüçelär, aqça suğuçılar, tegüçelär belän tanıştıru bardı. Ä soñğı zalda bu zur ilneñ xärbiläre aşağan, eçkän rizıqlarınnan ekskursiägä kilgän keşelär dä awız ittelär. Alar arasında at ite, balda peşerelgän alma, qort, äçe bal dä bar ide. Rizıqnı tämläp qarawda qatnaşqan, Qazan Kirmäne tıyulığı başlığı İldus Waxitov bolay dide: “Bik tämle , at ite, .balda peşerelgän alma . Mondıy oyıştırılğan ekskursiälär bik yış bula”.
Ä nişläp bu qädär bay il dä ciñelgän soñ?- digän sorawğa alıp baruçınıñ cawabı mondıy ide. Bu ilneñ xanı üzeneñ däwläten üze ülgäç zur ulına qaldırunı täğäyenlämägän bulğan. Näticädä , Aqsaq Timer xan Tuqtamış xannıñ däwläten 300 meñlek ğäskär belän kilep yaulap alğan. -Härxäldä, kürgäzmädä urın alğan, ğäräpçä häm uyğurça qıyıp yazılğan Uralda tabılğan ber zur qara taşta şulay dielgän. Ä xäzer tamaşaçı fikere “İldar Mullin- Min üzem tatar . Üz xalqım tarixı belän bik qızıqsınam .Üzemneñ babalarımnıñ qılğan ğämällären bar eşlägän eşlären, bar mädäniäten belergä tieşlemen dip sanıym. Tarixnı inde mäktäptän ük öyränä başladım .Ämma şuşı äyberlärne üz –küzläreñ belän kürü çın-çınlap küñeldä äytep betermäslek ber ğorurlıq xisläre uyata.”dide ul.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Udmurtiäneñ Kambarka rayonında üzençälekle bäyräm — töpçeklär köne — bıyıl uñışlı uzmadı
Udmurtiäneñ ber Kambarka rayonın başqalardan Qama yılğası ayırıp tora. Älege rayon Başqortstan häm Tatarstannıñ Aqtanış rayonı belän çiktäş buluı säbäple bu yaqlarğa tatar häm başqort millätläre wäkilläreneñ dä bu yaqlarğa küçep kilüçeläre bik küp. Zur yılğa keşelärgä tuqlanırğa mömkinlek birgän, urman eşkärtü kombinatları eş urını belän tä'min itkän. Rayon üzäge Kambarkada bigräk tä Qama häm Şol'ya poseloklarında meñläp tatarlar isäplänä.
Ütkän yäkşämbedä Qama poseloğınıñ mädäniät yortında bu rayonda ğına uzdırıla torğan çara — Töpçeklär köne bilgelänep ütelde.
Bügenge finans qıyınlıqlar awıllarda kübräk sizelä — mädäniät yortı suıq, zalğa cıyılğan xalıq tunnardan utırırğa mäcbür buldı. Millättäşlärebez İjawdan kilgän qunaqlarnı — bigräk tä İjaw şähäreneñ Cämiğ mäçete comğa imamı Fäiz xäzrät Mäxämmätşinnnı zur iğtibar belän tıñladılar. Ul üzeneñ çığışında dini qanunnarğa häm yolalarıbızğa nigezlänep balalarnı zur sabırlıq belän tärbiälärgä öndäde, şul waqıtta ğına ata-ana üzenä xörmät qazana dip basım yasadı. Fäiz xäzrätkä dini qanunnar buyınça bik küp sorawlar da birdelär — alar bala tuğaç uqıla torğan doğalardan alıp, mäyetne ozatu tärtibe kebek yolalarğa qağıldı.
Udmurtiä tatar ictimaği üzäge citäkçese Fnün Mirzayanov üzäkneñ başqarğan eşläre belän tanıştırdı, plannarı turında söyläde. Aktiv millättäşlärebez — tatar üzäge räise Tälğät Säläxov häm Mirdälif Yaqupovqa milli säyäsät ministrlığınıñ räxmät xatların tapşırdı.
Tälğät Säläxov ağımdağı yılğa bilgelängän eş planı belän tanıştırdı. Ul qaralğan çaralarnıñ küp öleşe balalar arasında eşne aktivlaştıruğa yünältelgän dip basım yasadı. Bıyıl rayon administratsiä byudjetında milli oyışmalar belän eşläw öçen 23 meñ sum aqça qaralawın, ä rayonda dürt räsmi terkälgän oyışma buluın isäplägändä, tatar üzägenä biş meñ sum aqça bülenäçägen, häm qayçan, nindi çaralar uzdırıluı häm küpme çığım talap itäçägen añlattı.
Annan soñ säxnädän balalar baqçasınıñ tatar fakul'tativında tuğan telen öyränüçe nänilär dönyada iñ yaqın, iñ matur keşe äni dip şiğerlär söyläp, ber biyu başqarğaç, tağın berniçä keşe çığış yasadı, mäçetlärdä islam dine nigezlären öyränüçe balalar Qor'än uqıdı häm islam qanunnarına bağışlanğan viktorinada qatnaştı. Ciñüçelär arasında İjawdan kilgän balalar Zölfiä Şağieva, Ali Batıyev häm Qama posulığınnan El'vira Yaqupova. Sorawlar ciñel tügel ide, didelär balalar bäygedän soñ çäy tabınına cıyılğaç.
Älege çarağa kilgän ölkännär İjaw qunaqları belän oçraşudan qänäğät, ämma bu çaranı Töpçeklär köne dip äytep bulmıy dip taralıştı. Alarnıñ üzlärenä süz.
Audio
Dörestän dä, här çaranı sıyfatlı häm keşe küñelendä yaqtı ez qaldırırlıq itep uzdıru zur äzerlek talap itä. Monda ata—anasın yaxşı tärbiälägän berniçä keşe, ädäple, yaxşı balalar üstergän ğailälär bilgelänsä, alarğa istälekkä keçkenä genä büläklär birelsä, cırlar başqarılsa, ul waqıtta kütärenke ruxta taralır ide xalıq, dip assızıqladı Fäiz xezrät Möxämmätşin, Udmurtiä tatar ictimaği üzäge citäkçese Fnün Mirzayanov.
Audio
Şul waqıtta ğına aktivistlarğa qarata xörmät tä artır, alarğa eşlärendä yärdäm itüçelär dä küp bulır ide.
Xämidä Ğäyfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
AQŞnıñ sivil citäkçeläre xärbilärdän suğışçanraqmı?
AQŞ konstitutsiäse ildä suğışçan xökümät buldırmaw öçen qorallı köçlär başına sivil citäkçelärne quyunı taläp itä. Bu sivil citäkçelär xärbi çaralarnı hönäri xärbilär kebek ük yaqlamıy digän fikergä nigezlänä. Ämma xäzerge Amerikada bu fikerneñ döreslegenä şik belderüçelär artıp kitte. Küzätüçelär näq menä sivil räsmilär Ğiraqqa ğäskär kertüne yaqlağanda küp kenä generallar saq bulırğa çaqırıp kisätkän ide di. Xäzer dä sivil räsmilär İranğa qarşı köç qullanunı xuplağanda qayber yuğarı xärbi citäkçelär moña qarşı çığa.
"Uzğan atna axırında min gazetlardan İran turındağı ul mäqälälärne uqıdım. Bu nigezsez spekulyatsiä genä. Sez ilneñ başqalasında şaqtıy yış oçrawçı nigezsez spekulyatsiälär uqıysız" dide Bush.
Aq Yort daimi räweştä härber çaranıñ, şul isäptän xärbi çaranıñ mömkinlegen kire qaqmıy ğına diplomatiä iñ döres yul dip qabatlap kilä.
Ämma küptän tügel New Yorker jurnalında basılıp çıqqan mäqälädä Bush administratsiäseneñ İranğa qaşrı köç qullanırğa äzerlege räsmi räweştä äytelgännän zurraq bulırğa mömkin dielä.
New Yorker yazuınça, isemnäre atalmağan räsmilär Bush administratsiäseneñ İrandağı atom qorılmaların yuq itü öçen anda taktik atom qoraları qullanu mömkinlegen qarawı turında beldergän.
Jurnal yazuınça İranğa qarşı köç qullanılğan oçraqta mömkin bulğan yullarnıñ berse dip Aq Yortqa mondıy bomba qullanunı AQŞ xärbiläre täqdim itkän bulğan. Ämma soñraq xärbilär üzläre ük atom qoralı qullanu mömkinlegen artıq zurğa kitä dip töşerep qaldırırğa tırışqan. Jurnal yazuınça Aq Yort bu mömkinlekne äle dä saqlap kilä.
Bu xäbär Amerikanıñ sivil citäkçeläre xärbi ofitserlardan suğışçanraqmı digän soraw uyata. Häm qayber xärbi küzätüçelär, äyye bu çınnan da şulay du.
Larry Wilkerson uzğan yıl başına qädär Colin Powell Däwlät Sekretare bulğan çorda xärbi idaräne citäklägän xäzer xärbi xezmättän kitkän AQŞ armiäse polkovnigı. Anıñ äytüençä, näq menä saqlanu ministrı Donald Rumsfeld häm elek saqlanu ministrı bulğan xäzerge Vitse prezident Dick Cheney kebek sivil yuğarı citäkçelär Bushnı tışqı säyäsi mäs''älälärne çişü öçen xärbi köç qullanırğa kündergän.
"Donald Rumsfeld üz qulına üzennän dä zurraq xakimiät tupladı häm anı elekke saqlanu ministrı, AQŞ tarixında moñarçı kürelmägnän zur xakimiätkä iä vitse prezident Çeney yaqladı" di Wilkerson.
Wilkerson Bush administratsiäsendäge köç qullanırğa çaqıruçı sivil citäkçelär yañalıq tügel, andıylar elek dä bar ide di. Misal itep ul prezident Bill Clinton çorındağı däwlät sekretare Madeline Albrightnı iskä ala.
"Madeline bezne suğışqa kertä yazdı. Ämma bez suğışırğa, qanıbıznı ağızırğa häm ülergä telämibez" di Wilkerson.
Ğömeren xärbi xezmätkä bağışlağan, salqın suğış çorında Yewropada küzläw ofitserı bulğan xäzer yalğa çıqqan başqa ber AQŞ armiäse polkovnigı Kenneth Allard ta xärbilär suğışqa sivil citäkçelärdän nığraq qarşı di.
Anıñ äytüençä, Pentagon üz xezmätkärläre suğış öçen öyrätelügä qaramastan başqa härber oyışma kebek ük alarnı nıq yaqlarğa tırışa. Pentagondağı sivil citäkçelär üz urınnarında ğädättä 3 yıldan da artıq utırmıy, ä soldatlar üz ğömerlären tulısınça xärbi xezmätkä bağışlıy di Allard.
Şul uq waqıtta, anıñ fikerençä, xäzerge sivil citäkçelärneñ AQŞ tarixındağı elekke citäkçelärgä qarağanda köç qullanuğa küpräk tayanırğa tırışuı alarnıñ texnologiälärgä artıq nıq ışanuı belän dä añlatıla. Bu tiz häm näticäle çişeleş wäğdä itep citäkçelärne qorbannarğa küz yomarğa etärä di Allard. Häm ul bigräk tä Rumsfeldnı ğäyepli.
"Ul soldatlarğa tügel texnologiägä ışanıç itte. Ğiraqta bezneñ soldatlarıbız citärlek tügel, häm berqayçan da citärlek bulmadı. Bezgä berqayçan da xärbi kiemdäge soldatlar citmäde. Çönki ul bez moñarçı soldatlar belän eşlägänne texnologiä belän eşli alabız dide. Ämma bu başqa oçraq. Bu täkäbberlek" di Allard.
Soñğı aylarda berniçä yaldağı gerenal Rumsfeldnı wazıyfasınnan kitärgä çaqırdı. Bu atnada yaldağı gerenal mayor John Baptiste ta Ğiraqqa ğäskärlär kertkän öçen Rumsfeldnı tänqitläp çıqtı. Häm ul Rumsfedlnı tänqitläwçe soñğı ber aydağı inde 4-nçe şundıy yuğarı xärbi ofitser.
Şul uq waqıtta qayber yuğarı ofitserlar Rumsfeldnı şuşı qıyın çorda yaqlap çıqtı. Şularnıñ berse berläşterelgän xärbi idarä räise general Peter Pace. Pace Rumsfeld ğäskärlärgä yardäm itü öçen mömkin bulğannıñ barısın da eşli dide.
Waşingtonda Bu atnada uran bayıtuda uñışqa ireşüen beldergän İranğa qarşı köç qullanu mömkinlege turında süzlär artqan sayın sivil citäkçelärneñ xärbilärgä qarağanda suğışçanraq buluı turında da debatlar köçäyä baraçaq.
Naif Aqmal, Praga.


text: Yevropa parlamentı bügen AQŞ Üzäk Küzläw İdäräseneñ ( CIA) yäşeren oçışların ğäyeplägän qararnı rasladı. Yevroparlametnıñ maxsus kommisiäse äzerlgän xisapta, terrorçılıqta şiklänelgän keşelärne Üzäk Küzläw idäräse oçqıçlarında böten Yevropa buylap başqa illärgä yörtkännär, alarda anda cäfalawlarğa duçar bulırğa mömkin,dip äytelä. Xisap avtorları äytkänçä, yäşeren oçışlarnıñ sanı 1200dän artqan. Oçışlar bulğan Yevropa Berlegeneñ 13 ile moña ber nindi reaksiä kürsätmägän, dip äytelä xisapta. Anda, Yevropada yaşeren törmälärneñ buluı turında dälillär yuq.


text:
AQŞlarında yaqınça 3meñ keşeneñ häläk buluına kitergän 11-nçe sintäber terror höcümnärenä bügen 2yıl buldı. Dönyanı üzgärtkän bu waqıyğä bigräk tä Amerikada yäşäwçe möselmannarnıñ tormışına başta bik tiskäre täsir yasap, alarnı şok xälendä ,izolatsiädä qaldırdı. Yaña fiker beleşü Amerika möselmannarınıñ xäzer säyäsi,içtimağıy ölkädä elekegä qarağanda küpkä aktivraq buluın kürsätä.Yazmada 11nçe sintäberneñ Kaliforniada yäşäwçe millättäşlärebezgä täsire turında da işetä alasız.
11-nce sintäber Amerikada yäşäwçe möselmannarnı şok xälendä qaldırdı. Terror waqıyğäsennän soñ şunduq diärlek mäçet , möselmannnar xuca bulğan kibetlärneñ täräzäläre watıldı , telefonnarda kisätü kündermäläre, qararaq tänle keşelärne Bin laden dip kimsetü kebek xällär belän berrättän politsiäneñ küpçelege yaqın könçığış häm könyaq Aziä illärennän 1200 keşene qulğa aluı Amerikada ber ğäyebe dä bulmağan möselmannarnı qurqu, ğäyeplelek xisse eçendä qaldırdı. Michiganda Ğäräb-amerikan news isemle atnalıq basmanıñ näşriätçese Osama Siblani amerika möselmannarı aldında ike saylau bar ide, yä äyberlären cıyıp, ildän küçep kitü yä dä qalıp barlıq eşlärgä qatnaşu. Möselmannarnıñ küpçelege öçen Amerika alar yäşergä,uñışqa ireşergä balalaların üsterergä uqıtırğa ülergä telägän il. Waşingtonda urnaşqan amerikan-möaselman mönäsbätläre şurasınıñ august ayında ütkärep iğlan itkän fiker beleşüdä möselmannarnıñ içtimağıy säyäsi ölkädä elekegä qarağanda küptä kübräk aktiv buluların kürsätte.Misal öçen şura ütkän yılda 11nçe sintäbergä turı kiterep AQŞnıñ 17meñ kitapxanäsendä islam turında mäğlümät birgän basmalar tarıttı. Möselmannar sivil vä dini xoquqların yaqlau öçen aktiv. Möselman törkemnäre FBİ belän cıyılşılar ütkärä ,Patriot aktı dip atalğan qanun turında seminar, cıyınnnarğa qatnaşa . Başqa ber misal NYta Long İslantta Rockville üzägeneñ katolik bülekçäse İndianada urnaşqan Möselman oyışması belän ''möselman kürşelärebez'' isemle televidiniä programmaları äzerli, Yktäberdä kürsäteläçäk bu tapşırularda islam turında mäğlümät birelä Kaliforniada yäşäwçe millättäşlärgä 11nçe sintäberneñ tiskäre yogıntısı buldımı digän sorau belän min Şämsiä xanım Apaqayqa möräçäğät ittem.(audio)
işetkägezçä 90na citep kilgän Şämsiä apa äle dä dönya xälläre belän qızıqsına.
Maxalläneñ imamı Abdul deyyan Safa ta Şämsiä xanımnı quätläp bolay dide (audio)
färidä xämit, praga


text: Bağdatta Berläşkän millättär oyoşmahı wäkillege yergähendä köslö şartlaw bulğan. Könbayış mäglümät ağentlıqtarı häläk bulıusılar xaqında la xäbär itä. CNN häm BBC telekompaniäları xäbär iteüensä, BMOnıñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Sergio Vieira de Mello yaralanğan. Şulay uq BMOnıñ azıq-tülekkä almaşqa neft proğrammahı yetäksehe Benon Sevandıñ yaralanıuı turahında la xäbär itelä. Binağa yetdi zıyan kilterelgän. Amerikan xärbizäre fekerensä, BMO wäkillege yanında mina halınğan maşina şartlatılğan. Binala xalıqara humanitar oyoşmalarzıñ yözläp xezmätkäre eşlägän.


text:
Libandağı Xizbulla-İzrail xärbi nizağınnan tınıç xalıq zur zıyan kürä
İzrailneñ Libannı utqa tota başlawına ike atna buldı. Bu höcümnärdä 400-läp keşe hälak buldı. Qorbannarnıñ küpçelege tınıç xalıq arasınnan. Berläşkän Millätlär Oyışması yartı millionnan artıq keşe İzrail höcümnäre säbäple yortlarınnan kitärgä mäcbür buldı dip belderä. BMO şulay uq Liban xalqına yardäm öçen humaninar koridor açarğa çaqırdı. Xalıqara Qızıl Xaç Oyışmasınıñ Libandağı wäkile Hişam Xäsän eçär su, azıq-tölek, meditsina kiräk yaraqları citmi, qayber awıllarda keşelär inde 5-6 ikmäk kürmägän digän xäbärlär bar dide.
Ämma İzrailneñ hawa höcümnärennän tınıç xalıq ta bik nıq zıyan kürä. Qorbannarnıñ küpçelege tınıç xalıq arasınnan. Sişämbe irtän Libannıñ könyağında İzrail xärbi oçqıçı atqan raketa ber yortqa tiep anda yäşäwçe 7 keşelek ğailäne, şul isäptän balalarnı üterde.
Şul uq waqıtta Xibullanıñ İzrailgä raketa höcümnäre tuqtalmıy.
BMO isäpläwençä İzrailneñ höcümnärennän qaçıp Livannıñ könyağındağı yartı millionnan artıq öylärennän kitärgä mäcbür bulğan. Ämma Xalıqara Qızıl Xaç Oyışmasınıñ Libandağı wäkile Hişam Xäsän bez küpçelek qaçaqlarnıñ könyaqtan kilüen beläbez, ämma alarnıñ isäben alu çınlıqta mömkin tügel di.
Şul uq waqıtta küplär ilneñ xärbi çaralar barğan könyaq öleşendä qalğan. Xäsän äytüençä, Libannıñ könyağı ilneñ başqa öleşennän tulısınça diärlek bülenep qalğan. Anda äle dä meñnärçä keşe, ämma älegä tögälräk isäpläw mömkin tügel. Anda eär su, azıq tölek, darular, meditsina kiräk yaraqları citmi. Küpsanda ayırım yardämgä moxtac balalar bar. Qayber awıllarda inde 5-6 kön ikmäk kürmäwçelär bar dip xäbär itelä di.
Xalıqara Qızıl Xaç Oyışması ilneñ törle öleşlärendä moxtaclarğa humanitar yardäm tarata. Xäsän "Bezneñ oyışma inde 6 yä 7 kön tönyaq çik aşa Süriädän humanitar qärwan kiterä. Kiçä qağın beräw kilde, öçençe kön dä beräw kilgän ide. Bügen tağın berne qarşılarbız dip torabız. Süriädän tönyaq çik aşa kiterü probleması yuq. Annan inde küptännän kilä. Ämma küpkä tizräk kiräk" dide.
Sişämbe könne İzrailgä kilgän AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice belän oçraşudan soñ İzrail premyer ministrı Ehud Olmert Libanda humanitar krizisqa yul quymaw öçen İzrail xalıqara yardämgä yul açaçaq dide. Anıñ äytüençä, humanitar yardäm töyägän oçqıçlar Bäyrüt hawa alanına töşä ala. Olmert şulay uq İzrail aşa Libanğa cir östennän dä humanitar koridor açu mömkinlege tudırılaçaq dide. Ämma bu mömkinleklärneñ qayçan tudırılaçağı äytelmäde.
BMOnıñ aşığıç yardäm koordinatorı Jan Egeland düşämbe könne Bäyrütä xäbärçelär belän oçraşuda 3 yalıq yardäm eşläre öçen 150 million dolllar soraluın belderde.
"Bez 3 ay turında süz alıp barabız. häm isäp inde başlandı. Şuşı 3 ayğa bez 150 million dollar sorıyaçaqbız. Alarnıñ 10 millionı Libannan Süriägä qaçqannarğa yardäm öçen totılaçaq" dide Egeland.
Naif Aqmal, Praga.


text:
BMO häm Äfğänstan wäkillärennän torğan Urtaq Saylaw Xäyäte uzğan şimbädä ütkän prezident saylawlarınıñ berençel yaqınça näticälären iğlan itte.
Xäyätneñ baş texnik kiñäşçese Reg Austin saylawlarda 8 millionlap äfğän, yäğni terkälgän saylawçılarnıñ 75-85 protsentı qatnaşuı turında belderde.
Xäyät belderüençä tawışlarnı ğämäli sanaw äle başlana ğına. Ämma tawış birü tartmalarındağı bülletennärne sanaw, yäşerenlek öçen törke wilayätlärdäge bülletennärne bergä quşu, häm alarnı törkemnärgä ayıru eşe Qabul, Kunduz häm Kandahardağı ölkä tawışlarnı sanaw üzäklärendä inde başlanğan. Şimbägä qädär bu eşlär tağın 5 ölkä sanaw üzägendä başlanır dip kötelä.


text:
Cır bäygesendä kem qatnaşa
Mäğlüm bulğança, 16nçı fevral'dän 20senä qädär Qazanda İlham Şakirov isemendäge 11nçe xalıqara tatar cırı konkursı bara. Älege konkursta qatnaşırğa Omskidan 10nan artıq keşe telägen beldergän ide. Berençe turda alarnıñ 7se qatnaşa aldı - yäğni bäygeneñ şartları buyınça 3är cır äzerläp jyuri xökemenä yazmalar cibärde. Aralarında törle - tatar häm rus cırları konkurslarında ciñüçelär, mädäniät kölliäte, muzıka uçilişçesı talibläre, xätta teatr artistı da buldı. Aña qaramastan ikençe turğa ber genä cırçı – “Eşmäkärlek häm xoquq” kölliäte talibe, 17 yäşlek Röstäm Äxmätcanov qına çaqırıldı. Röstäm tatar cırların “Umırzaya” ansamble qarşında eşläwçe “Ömet” studiäsenä yörep öyrände. Studiä urnaşqan mädäniät sarayı anıñ yäşägän urınınnan yıraq, atnağa ike märtäbä şähärneñ ber çitennän ikençe çitenä yörergä turı kilsä dä, 8 yıl buyına repetitsiälärgä daimi yörüçe ul, - di kollektiv citäkçese Ğafiä Aleyeva. Çaqıru käğäzen aluğa yeget aldında berniçä problema kilep bastı. Berençedän matdi yaq-yulğa çığu öçen kesä yağın qayğırtu, ikençedän aldağı ike turda başqarılası cırlarğa fonogrammalar äzerläw, anısı da şul uq aqça mäs`äläsenä bäyle. Döres, milli oyışmalar, häwäskär kollektivlar xacäten qayğırtu öçen buldırılğan Duslıq Yortınıñ 2005 yılğı maqsatlı programmasında ber keşene Qazanğa tatar cırı bäygesenä cibärü qaralğan ide. Ämma, waqıtı citkäç monıñ mömkin tügellege açıqlandı. Omski ölkäse mädäniät ministrlığınıñ milli eşlär bülege baş belgeçe Natal'ya Rıybakova süzlärençä, byudjettan kiräkle summanı bülep birü öçen Tatarstan mädäniät ministrlığınnan räsmi, yäğni konkursqa fälän keşene cibärüläre soralğan käğäz kiräk ikän. Andıyraq käğäz - konkursqa çaqıru, 11nçe turğa qatnaşaçaq keşegä – Röstämneñ üz isemenä genä kilgän bulıp çıqtı. Şulay da fonogramma äzerläp birergä wäğdä qıldılar, ä yulğa häm başqa çığımnarğa ximayäçe ezlärgä kiñäş ittelär. Näticädä ni säbäptänder fonogramma wäğdä bulıp qına qaldı. Ä yulğa aqça Röstämneñ muzıykal' citäkçese, uqıtuçısı Ğafiä Aleyeva tırışlığı belän tabıldı – berniçä eşmäkär - tatar yegetläre yärdäm itte. İnde Omski yegeten Qazanda nindi uñış yäisä uñışsızlıq kötä - ansın waqıt kürsäter.
Rozaliä Sayganova, Azatlıq radiosı, Omski.


text:
Qazan uramnarındağı tamaşalar
Bauman uramı isä bäyräm çaralarına tağı da bay buldı. Biredä tarixqa bağışlanğan teatral' tamaşalar, estrada cırçıları konsertı, törle kürgäzmälär, uyınnar häm başqa bik küp qızıqlı çaralarnı kürergä mömkin ide. Bauman uramında bäyräm çaraları irtänge unnan kiçkä qädär bardı. Telägän här keşe aqça tüläp maymıllar, kügärçennär belän fotoğa töşte. Ä iñ küp xalıq Bauman uramında quyılğan häykällär yanında cıyılğan ide. Häykällär isä isän, tere keşe bulıp çıqtı. Yannarına cıyılğan keşelärneñ qulların qısıp, iñ oşağannarına xätta jurnallar da büläk itte. Mäskäwdä çığa torğan rus jurnalınıñ täqdir itüe ide bu. Xalıq tamaşalardan qänäğät ide. Meñellıq çaraları alar küñelendä äle bik ozaq saqlanır.
Lenin baqçası yanında isä balalar räsemnäre kürgäzmäse buldı. Räsemnärdä uquçılar üz Qazannarın töşerdelär. Balalar qulı belän töşerelgän xätta asfal'tta da Kreml', Qazan küreneşlären kürergä mömkin ide. Balalar räsem belän şöğellängän waqıtta, alar yanında tınlı orkestr Salix Säydäş marşın häm başqa küp kenä köylär uynadı.
Al'bina Zäynulla


text:
Əmlak haqqında:
Nesimi rayonu Zabitler Parkinin 28 may metrosunu yaxinliginda yeni insa edilmis 18 mertebeli binanin 12 mertebesinde umumi sahesi 166 kv m olan 3 otaqlidan 4 otaqliya duzelmis menzil satilir. Binanin 3 eded suret lifti , mehriban ve guler uz qonsular, yaxinliginda usaq baxcasi, market, park ve diger iase obyektleri yerlesir. Menzil temirlidir ve demek olarki temirden sonra yasayis olmayib sehere ve denize acilan menzeresi, istilik sistemi konbidir, butun otaqlari genis ve gunduserdir. Binada ve menzilde qaz su isiq daimidir. Qiymeti 416000 Azn


text: Rusiä Xisap pulatı räise Sergey Stepaşin, Qazanğa säfäre waqıtında, Tatarstanda budjet aqçasın maqsattan çittä qullanu oçrağı açıqlanmadı, dip belderde. Bu xaqta ul Xisap pulatınıñ Tatatrstanda ütkärgän tikşerüe yomğaqlarına bağışlanğan utırış waqıtında äytte. Kremldä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän bergä ütkärelgän bu utırışta “2001-2006 yıllarda Tatarstanda sotsial' iqtisadıy tärräqıyat” programmasına berençel näticä dä yasaldı. Stepaşin anıñ tulısınça diärlek tormışqa aşqan iñ uñışlı federal' programma buluı turında äytte. “Keşelär yaxşıraq yäşi başladı, şähär küzgä kürenep üzgärde, awıl xucalığı häm sänäğät üseştä. Bu programma başqa töbäklär öçen ürnäk bula ala”,- dide.


text:
Oktyabr tüñkäreleşenä- hönärmändär komandahı eñeüselärenä qulsatırźar
Kommunistarźıñ töp bayramı- Oktyabr tüñkäreleşe könöndä Berźäm Räsäy firqähe tantanalı sara uźğarźı. Eş şunda- Berźäm Räsäy firqähe il prezidentınıñ yöklämähen ütäy birä. Bıl yulı Öfölä İldeñ hönäriźäre komandahı proektı eñeüseläre bildälände. Mäğlüm ki, qadrźar äźerläüźe maqsat itkän bıl bäyge il başlığı fatixahı menän yäy başlanğaynı. Unda respublikanan 300 keşe qatnaşqan. Yäğni üźźäre xaqında mäğlümät birgän. Oşo üźźären iñ hönärmän tip iśäplägändär arahınan 133 keşe laureat buldı. Aralarında ministrlıq, şirkättär başlıqtarı la, silsäüit urınbaśarźarı la bar.
Proekt eñeüselärenä Nika hınındağı statuetka, diplom häm nişläpter qulsatırźar büläk ittelär.


text:
Yaña yılnıñ ikençe atnası sport çaralarına bay. 8nçe ğıynwar Ufada biatlon buyınça respublika berençelege başlandı.
8 ğinwarda şulay uq mäktäp uquçıları häm studentlarnıñ “Çañğı — 2007” yarışları başlandı.
Şul uq könne tağı ber yarış — boqs buyınça yäşlär arasında bäyge başlandı.
Stärletamaqta bozda motosiklda çabış buyınça Rusiä berençelege tämamlandı. Anda berençe urınnı Ufa sportçısı Niqolay Krasniqov yawladı.
Respublikadan çittä uzğan yarışlarda da Başqortstan sportçıları sınatmıy. Germanianeñ Oberxof şähärendä uzğan biatlon buyınça dönya berençelegendä Maqsim Çudov öçençe urınnı yawlap, bronza medäl yawladı.
Mönir Wafin, Ufa.


text: Başqaladan 60 çaqrım yıraqlıqta suğışçılar tikşerü noqtasına höcüm itkän, kimendä 12 keşe hälak bulğan, alarnıñ 9zı – Ğiraq xärbiläre, dip xäbär itelä. Xales şähäre yanında tikşerü noqtasına bulğan höcüm waqıtında kimendä 7 Ğiraq xärbie hälak bulğan. Amerikan xärbi köçläre mäğlümatlärenä qarağanda, tönyaq Ğiraqtağa xärbi çaralar waqıtında 14 ğısyançı üterelgän. Süriä belän çik buyınnan könçığışqa taba Tal Afada 10 suğışçı üterelgän. Başqa ber çarada tağın 4 ğısyançı hälak bulğan. Yäkşämbe könne Bağdadtan 150 çaqrımda urnaşqan Hit şähärendä iminlek çaraları waqıtında amerikan maxsus ğaskärläreneñ ike xärbie hälak bulğan.


text: Kiçä Ärmänstanda ütkän prezident saylawlarında xäzerge prezident Robert Koçarian, qabat saylanır öçen kiräk bulğan 50 protsentqa ireşä almağan, dip xäbär itelä. Üzäk saylaw komissiä räise Artak Sahradian äytüençä, Koçarian, tawışlarnıñ 49.8 protsentın cıyğan. Anıñ töp köndäşe, Xalıq partiäse ciätkçese Stepan Demirçian, 27.7 protsent belän ikençe urında. Şulay itep, alar, köräşne, tağın 2 atnadan, ikençe turda däwam itäçäk. Berençe kilgän xäbärlärdä, Koçariannıñ berençe turda uq ixtimal ciñüwe trurında äytelgän ide. Demirçian, bu näticäne xärämläşü dip atadı, häm üz tarafdarların protest belderergä çaqırdı. Yerevanda, saylaw komissiäse binası yanına Demirçiannıñ meñlägän tarafdarı cıyıldı.


text: Nihayät, iske stil' belän dä Yaña yıl kilep citte. Dimäk, bez xäzer iskeçä dä, yañaça da 2003 yılğa ayaq basqanbız. Bu könneñ räsmi yañalıqları ällä ni küp tügel. Mintimer Şäymiev Baltaçqa terlekçelärne xezmät qazanışları belän täbrik itärgä kitte. Töştän soñ Rawil Moratov citäkçelegendäge delegatsiä Ukrainağa yul aldı. Ul anda Kremençug neft eşkärtü zavodınıñ direktorlar sovetında qatnaşıp, Tatarstan milken häm mänfäğätlären tağın ber qabat yaqlarğa tırışaçaq. Xäzer energiä häm finans mömkinlekläre muldan tügel. Fäqirlekkä qalmas öçen här tienne saqlarğa turı kiläçäk. Rusiäneñ yağulıq bäyälären üsterüe Tatarstanğa da kilep citte. Bu atnadan Tatarstan energetika komissiäse qararı nigezendä elektr energiäseneñ bäyäse kisken kütärelde. Şäxsi qullanuçılar öçen ber san, toraq cılıtqan öçen, beraz tübänräk san. Yaña bäyälärne sezgä bügen ük citkersäm, qayberäwlärneñ bäyräm käyefe üzgärergä mömkin.


text:
Balalar kön sayın yaqlanuğa moxtac!
Yaznıñ soñğı könendä uzğan älege brifing eçke eşlär ministrlığınıñ yäşüsmer balalar belän eşläw bülegeneñ tuğan köne uñayınnan oyıştırılğan ide. Yäş cinayätçelär belän eşläwçe bülek wäkilläreneñ hönäri bäyrämnäre balalar köne belän yänäşädä buluı yuqqa ğına tügelder. Balalarğa tieşle däräcädä matdi, ä bigräk tä ruxi iğtibar birü bügenge cämğiättä ciñel tügel. Ata-anası yun'le bulsa da äle, balağa adım sayın küz-qolaq kiräk. Ä eçkeçelekkä sabışqannar yanında üz üze belän genä qalğan bala nişli?
Qazannıñ balalarnı waqıtlıça totqarlaw üzägendä torğan balalarnıñ kübese änä şundıy bäxetsez ğailälärdän. Ämma alar arasında normal' ğailädä yäşäwçe balalar da bar. Alar barısı da yäş xoquq bozuçılar. Bıyıl dürt ay eçendä 457 bala älege waqıtlıça totqarlaw üzägenä kiterelgän. Alarnıñ 350se - tärtip bozu öçen, ä 100dän artığı - cinayät öçen. Barlığı bıyıl dürt ay eçendä eçke eşlär ministrlığı tarafınnan 3 meñnän artıq yäş cinayätçe xisapqa alınğan. Şulay da brifingta qatnaşqan eçke eşlär ministrlığı xezmätkäre Vil Latıypov älege mäs'älä buyınça bolay dide:
Nigezdä soñğı yıllarda yäşüsmerlär tarafınnan eşlängän cinayät eşläre kimi bara - üterü, köçläw kebek qatlawlı cinayätlär sanı kimi. Ämma şulay da tärtip bozular, bigräk tä käräzle telefonnar urlaw bıyıl 50%qa diärlek artqan.Belgeçlär qayber ata-anarnıñ balalarğa bik qimmätle käräzle telefonnar alıp birügä ğäcäplänüen belderde häm inde näticäneñ küp oçraqta küñelsez buluın da citkerde. Vil Latıypov äytüençä, mäsälän, Yäşel Üzändä ike yäşüsmer 77 tapqır käräzle telefon urlağan. Alar arasında balalar qulınnan tartıp alınğan qimmätle telefonnar da şaqtıy bulğan.
Bigräk tä cäy könnärendä xoquq bozu oçraqları kinät arta, di belgeçlär. Cäy äle başlanıp ta ölgermägän, Piträç rayonında inde yäşüsmerlär arasında qatı qıynaşu bulğan. Aru ğına zıyan kürgän 3яшbүcMep şifaxanädä yata. Älege mäs'älä buyınça cinayät eşe quzğatılğan. Yäşüsmerlär tarafınnan tärtip bozular, cinayätlär eşlänüneñ töp säbäbe itep eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre balalarnıñ eşsez bulın atadı. Monıñ öçen ministrlıq tarafınnan törle çaralar, şul isäptä balalarnı maxsus kvota buyınça eşkä urnaştıru oyıştırıla. Brifingta äytelüençä, xisapqa alınğan yäş cinayätçelärneñ 50%tı eşli.
Qazandağı balalarnı waqıtlıça totqarlaw üzägendä uzğan matbuğat oçraşuı qısalarında jurnalistlarğa yäş xoquq bozuçılarnıñ aşxanälären, uqu häm yoqı bülmälären kürsättelär. Balalar inde yäşüsmerlär bulsa da, bik keçkenä kürenä, alarnıñ küzendä qurqu xise çağılğan. Töşerü kamerasın kürgäç keçkenä ber malay yılap cibärde. Ul teleekrannan cinayätçe räweşendä kürenergä telämi.
Bügen dönyada ike märtäbä balalar köne ütkärelä. Balalarnıñ xoquqların yaqlaw köne dip tä atıylar anı. Läkin tiennär alıp eşlägän ildä, balalar köne dip atap qına, ildä xalıq sanın arttırıp bulmağanı härkemgä mäğlüm.
Al'bina Zäynulla


text:
Neşet Çelebi - Kader
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Kader
Etiketler : Neşet Çelebi - Kader türkü indir, Neşet Çelebi - Kader türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Kader mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Kader türküsü, Kader sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Kader bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Karnı Büyük Koca Dünya
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın


text:
Eşse hönäre birewse uçilişçelar qıźqartılasaqmı?
122-se federal qanun nigeźendä hönär birewse uçilişçelar respublika qaźnahı iźäbenä finanslawğa küserelgäyne. Başqortostan ularźı finanslay almay. Şuğa kürä, uçilişçelar hanın qıźqartırğa, profesionäl uçilişçelarźa belem alırğa teläwselärźe uqıtırğa, bötörölgän uçilişçelarźıñ 2 meñ uqıtıusıhına eş tabırğa käräk. Milli proektta bıl mäsälägä iğtibar birelmägän. Rafael Mirayıv äytewensä, eşse hönären alıusılarźı uqıtıuźa, ularźı eşkä urınlaştırıuźa sänäğät şirqättäre lä qatnaşırğa teyeş.


text:
2004 yılda Omski tatarları [ yıllıq küzätü ]
2004nçe yılda Omski töbägendä yäşäwçe tatar xalqı öçen möhim bulğan waqiğalarnıñ berse dip - daimi aylıq gazeta – “Tatar dönyası” çığıp kilüen äytergä mömkin. Bu - berençe basma mäğlümat çarasın buldıru iğänäçe yärdämendä mömkin buldı. Älegä gazetanıñ baş redaktorı da, üz xäbärçeläre dä yuq. Şulay da, cämäğätçelek köçe belän materiallar tuplanıp, gazeta çığıp tora. Bügenge köngä anıñ küläme dä kiñäytelde, soñğı ike sanı 8 bitle bulıp dönya kürde. Gazetanıñ eçtälege yañartılıp, bayıtılıp tora. Ölkädäge tatar dönyasın yaqtırtudan tış anda dini häm balalar säxifäse, ädäbi rubrika buldırıldı. Şunsı söyeneçle, gazetada xäzer öleşçä bulsa da tatar telendä mäqälälär basıla. Döres, älegä gazeta räsmi terkälmiçä 999 ğına danä bulıp çığa, yazılu da oyıştırılmağan. Barı tik aktivistlar tırışlığı belän ul şähärdä dä taratıla, ölkädäge tatar awıllarına da citkerelep tora.
Gazetanıñ töp qayğırtuçısı häm iğänäçese Tamir äfände Älimbaevnıñ 2004nçe yılda törle däräcälärdäge orden-medal'lär belän büläklänüe turında da äytep ütü urınlı bulır. Eşmäkärlegendä sivil' alımnar belän eş yörtkäne, kiñ külämdä iğänäçe yärdäme kürsätkäne öçen ul “Zvezda Sozidaniä“ ordenına layıq buldı, Minin häm Pojarskiy isemendäge milli premiä belän büläklände. Annan tış Tamir äfändegä Fransuzlarnıñ sänäğät bulışlığı assotsiatsiäseneñ Altın medale, “Metsenantı stoletiya” Xalıqara xäyriä fondınıñ “Metsenant” ordenı tapşırıldı. Anıñ iseme “Rusiäneñ iñ möxtäräm keşeläre” ensiklopediäsenä kertelde. Omski iğänäçeseneñ üz millätenä bulğan xezmäten Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı da iğtibarsız qaldırmadı. Komitetnıñ 10-nçı dekaberdä bulıp uzğan kiñäytelgän utırışında Tamir Älimbaevqa maqtaw qäğäze häm büläk tapşırıldı.
Omskida tatar mäğlümat çaralarınnan “İrteş” ölkä Däwlät Teleradioşirqäte qarşında eşläwçe “Sälam” radiotapşıruları 2004nçe yılda da daimi çığıp tordı. Tapşırularnıñ waqıtı ayğa 15 minut qına bulsa da, anda ölkädä bulğan yañalıqlar belän tanıştırılıp, tuğan telne saqlaw, milli mädäniätne üsterü mäs`äläläre kütärelep, häm başqa temalar da yaqtırtılıp, iğlannar tapşırılıp, tatar köylärenä dä urın tabılıp tordı.
Omskinıñ 1nçe sanlı kolliätendä 2003nçe yılnı tatar törkeme tuplana almağan ide. 2004nçe yılda tatar telen öyränergä teläwçelär tabıldı, häm 10 keşedän torğan törkem cıyıldı. Alarnı 1nçe kategoriäle uqıtuçı Gölsinä Äxmärova-Zäynetdinova uqıta. Bu uqu yortında aldağı yıllarda tatar tele uqıtuçıları äzerläw perspektivasın sez niçek küräsez digän sorawnı min Gölsinä xanımğa yulladım.
Qıyınlıqlar belän bara Omskida tatar tele belgeçläre äzerläw. Ber yaqtan belgeçlär citeşmi dielsä, ikençe yaqtan tatar tele belgeçe bulırğa aşqınıp toruçılar da küp tügel. Şunsı da ayanıç, mondıy problemalar säbäple kiläçäktä kolliättä tatar törkemeneñ bötenläy yabılıp quyıluı da ixtimal.
2004 yılda bulğan tağı ber ähämiätle waqiğa -“Umırzaya” tatar-başqort xalıq ansambleneñ 15 yıllıq yubileyı. Xalıq küñelendä ul matur, istälekle waqiğa bulıp qaldı. Yubiley ölkä külämendä zurlap ütkärelde. Qunaqlar Tatarstannan da buldılar. Ansaml'ne yubileyı belän BTK Başqarma komitetı isemennän komitetnıñ çit töbäklär belän eşläwçe bülege xezmätkäre Mars äfände Tukayev häm tarixçı, “Seber tatarları tarixı” monografiäse avtorı Gabdelbar abıy Fäyzraxmanov täbriklädelär.
“Umırzaya” ansambleneñ 2004nçe yılnı ölkäneñ awıl-rayonnarında yäşäwçe tatar xalqına mädäni xezmät kürsätüe turında ayırım äytergä kiräk. Ansambl' sänğätkärläre awıl-rayonnarda ütkärelgän törle yubileylarda, bäyrämnärdä, sabantuylarda, festival'lärdä qatnaştılar. Üzläre konsertlar belän ölkäneñ 10 tatar awılında bulıp qayttılar. Bu säfärlärgä çığu mömkinlegen alarğa “Yenisey” korporatsiäse citäkçese Tamir Älimbaev tudırdı. Anıñ ansambl'gä tağın ber zur yärdäme buldı – kollektivnıñ 15 yıllığına säxnä kiemnären buldırdı. “Umırzaya” ansambleneñ ayırım cırçıları kürşe töbäklärdä ütkän çaralarda da qatnaştılar. Semipalatinskida uzğan tatar sänğäte festivalendä, Novosibirskida oyıştırılğan törki xalıqlar festivalendä, Tomskida ütkärelgän töbäkara sabantuyda çığışlar yasadılar.
“Umırzaya” kollektivınnan tış 2004nçe yılda ölkädä başqa üzeşçän sänğät kollektivları da uñışlı ğına eşläp tordılar. Kolosovqa rayonınıñ “Mäxäbbät” ansamble, Bol'şereç'ye rayonınıñ “Bolğar” häm “Naza” ansambl'läre, Tevrizneñ “Almaz” häm “Duslıq”, Ust'-İşemneñ “Çişmä” häm “Salawat küpere” kollektivları, Tara rayonınıñ “Dus qızlar” häm küptän tügel oyışqan “Nur” ansambl'läre sänğätkärläre konsertlar belän üz awıllarında ğına tügel, kürşe-tirä rayonnarda da çığışlar yasadılar.
Äytergä kiräk, mondıy çaralar ber yaqtan kollektivlarğa xalıq belän yaqınnan tanışırğa, aralaşırğa yärdäm itsä, ikençe yaqtan üzeşçännärneñ icadi üseşlärendä stimul bulıp ta tora. Älbättä bu ğämällär ölkädä tatar mädäniäteñ üseşenä dä yärdäm itmi qalmıy, xalıqnıñ milli üzañın uyatuda kertkän öleşeneñ zur buluı bäxässez.
2004nçe yılda ölkä tatar milli-mädäni moxtariäte dä üzeneñ eşçänlegen däwam itte. Anıñ räise Xakim Sadıyqov ireşkän uñışlarınıñ iñ möhime dip moxtariät urnaşqan binanı ozaq srokqa arendağa alu mäs`äläseneñ xäl itelü aldında toruın bilgeläde.
Rozaliä Sayganova, Azatlıq radiosı, Omski.


text:
Amerikannar Ğiraqta bu könnärdä zur yuğaltular kiçerä
Bu könnär Ğiraqtağı amerikan köçläre öçen iñ dähşätle çor buluğa oxşap tora. Çärşämbedä maşinaları minağa elägü säbäple ilneñ könbatışında 14 marin häm alarnıñ tärcemäçese hälak buldı, ber kön elek şul uq töbäktä barğan bäreleşlärdä Quşma Ştatlarnıñ 6 ğäskärie üterelgän ide. Soñğı 10 kön eçendä genä amerikannar Ğiraqta 44 xärbien yuğalttı.
Audio, Jonathan Lindley
"Andıy höcümnärneñ qaywaqıt uñışlı buluı tabiği närsä häm säyäsi yaqtan qarağanda bu älbättä ğärländererlek küreneş, ämma ul Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq säyäsätenä zur tä''sir yasamas kebek" di Jonathan Lindley. İkençe ber belgeç, Jeremy Binnie dä monıñ belän kileşä häm marinnar barğan yulğa mina quyu ällä ni zur ostalıq taläp itmi, şuña kürä amerikannarğa qarşı köräşneñ yaña çorğa kerüe xaqında söyläw urınsız dip sanıy:
Audio, Jeremy Binnie
"Ğisyançılar küzlegennän qarağanda, amerikan yağın zur yuğaltularğa duçar itep alar bu yulı beraz uñışlıraq qına buldı. Alar şul minanı üzläre yasap, çağıştırmaça zäğif maşinağa qarşı ğına qullanğan" di Binnie. Anıñ qarawı, düşämbedäge yuğaltularnı Jeremy Binnie küpkä citdiräk bäyäli. Ul çaqta marinnarnıñ altı märgäne ğisyançılar tarafınnan qamap alınıp, atışlarda üterelgän ide. Şuşı höcümne soñraq "Sönni Ğäskäre" digän ber törkem üz östenä aldı. Märgännär marinnar arasında da ostaraqlardan sanala, alarnıñ andıy wäzğiatkä elägüe üze ber säyer närsä, di Jeremy Binnie:
Audio, Jeremy Binnie
Binnie süzlärenä qarağanda, ägär dä marinnarnıñ alarnı qamap alğan ğisyançılarğa tieşle cawap qaytarmawı açıqlansa, bu ğäcäyep bulır ide. Bäreleştä qarşı yaqnıñ nindi yuğaltular kiçerüe xaqında isä mäğlümat älegä yuq. Başqa belgeçlär amerikan marinnarı arasındağı märgännärneñ şaqtıy zäğif yaqlanuına iğtibar itä, alar töp törkem belän daimi elemtädä torsa da, yış qına üzläre genä qalıp eş itä, şuña kürä dä alar açıq bäreleşlärdä zur qarşılıq kürsätä almıy dip belderä. Östäwenä, Pentagon üze dä bu yulı Xädifädä qurqınıç häm tirä-yün şartlarına qarap suğış alımnarın üzgärtep torğan doşmanğa yulığuın tanıy. 2003-nçe yılnıñ martında Ğiraqqa basıp kergännän birle Quşma Ştatlarnıñ qorallı köçläre anda kimendä 1821 xärbien yuğalttı dip xäbär itä Associated Press agentlığı.
Kärim Kamal


text:
Ufada Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä tanılğan tatar ğälime Oskar Kaybışev östennän mäxkämä däwam itä. Comğa könne anıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Bu utırış üzençä ber açış kiterde. Ğäipläwçe taraf Oskar Kaybışevnıñ xisaplarına çit il firmı tarafınnan 1 million dollar aqça küçerelüe turındağı doqumentlar tabıluı xaqında äytte häm ul doqumentlarnı mäxkämä materiallarına berketüne soradı. Oskar Kaybışev isä bu ğäipläwne kire qağa häm üzenä aqça küçerü turında yazılğan doqumentlarnı yalğan dip belderä.
Ğäepläwçe yaq isä Oskar Kaybışevqa çınlap ta çit il firmı ul tapşırğan texnoloğiälär öçen 1 million dollar aqça küçergän, dip bäyän itä häm ul aqçalarnıñ küpçelek öleşeneñ Kaybışev äfändeneñ çit il banklarındağı xisaplarda saqlanuın dälillärgä tırışa.
Şulay itep mäxkämädä yaña ğäipläwlär östälep tora. Ä kiläse utırış tağın ber atnadan soñ bula dip kileşende.


text:
Bügin Qazaqstan Respwblïkası Tuñğış Prezïdenti küni men Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına oray` Taldıqorğandağı «Jastar» Sport saray`ında Almatı oblısı äkiminiñ jıl say`ınğı «Köşbasşı – 2016» sıy`lığı saltanattı türde tapsırıldı. Bul sıy`lıq är türli salada belsendi eñbek etetin jastardı ıntalandırw maqsatında beriledi, dep xabarlay`dı Almatı oblısı äkiminiñ baspasöz qızmeti.
Saltanattı jïınğa qatıswşılardı Almatı oblısınıñ äkimi Amandıq Batalov quttıqtadı. Ol öz sözinde memleket qoldawınıñ arqasında jastarğa barlıq mümkindikter jasalıp otırğanın, sondıqtan jastardıñ eñ bastı mindeti jaqsı oqıp, eñbektenwden şarşamay`, alğa qaray` umtılw ekenine toqtalıp ötti.
- Sizderdiñ ärqay`sılarıñız da älemdegi eñ aqıldı, eñ talanattı adamsızdar. Key`de özgeler äldeqay`da talanttı sïyaqtı köringenimen, bäri öz qoldarıñızda ekenin umıtpañızdar. Jastardıñ jalındı énergïyası, batıl şeşimderi, jarqın ïdeyaları, maqsatqa jetwdegi tabandılıqtarı qoğam üşin ärqaşan qundı. Bügin biz öz talanttarın durıs bağıttap, türli salada bïik jetistikterge jetip jürgen, öz isinde köşbasşı bola bilgen jastardı marapattağalı otırmız. Bul – ülken jetistik. Sizderdi bügingi marapattarıñızben şın jürekten quttıqtay`mın. Budan key`in de bïik şıñdardı bağındırıp, Ult Köşbasşısımen birge jaña jeñisterge jete beriñizder! – dedi A. Batalov.
Oblıs äkimi quttıqtaw sözinen key`in jastar sıy`lığınıñ jeñimpazdarına dïplomdar men aqşalay` sıy`lıqtardı tabıs etti.
Mäselen, «Üzdik jas jwrnalïst» nomïnacïyasında «QazAqparat» xalıqaralıq aqparat agenttiginiñ jäne «31» telearnasınıñ menşikti tilşisi Samal Qabışeva, «Üzdik jas önerpaz» atalımında «Taldıqorğan äwenderi» folʹklorlıq-étnografïyalıq än-bï ansambliniñ jeke dawıstağı änşisi Madï Musafïrov jüldeger bolsa, mümkindigi şektewli jandarğa arnalğan «Asar» fïtnes-klwbınıñ dïrektorı Eldos Bayalışbaev «Üzdik jas käsipker», Uy`ğır awdanı Şonjı awıldıq okrwgindegi mal därigerlik pwnktiniñ mal därigeri Ardaq Ay`tbaev «Üzdik jas awıl şarwaşılığınıñ mamanı», İ.Jansügirov atındağı Jetisw memlekettik wnïversïteti zañ fakwlʹtetiniñ ağa oqıtwşısı Tïmwr Jumağulov «Üzdik jas ğalım», Panfïlov awdanı Abay` atındağı mekteptiñ ağılşın tili päniniñ muğalimi Uldana Begimbekova «Üzdik jas ustaz», Alaköl awdanındağı № 26 ört söndirw böliminiñ ört söndirwşisi Ersultan Sey`daxmetulı «Jas batır» atandı.
2016 jıldıñ jaña köşbasşıları atanğan ärtürli salanıñ 17 jas mamanı jïnalğan köpşilikti aldağı memlekettik merekelermen quttıqtap, özderine körsetilgen qoldawlar üşin zor rïzaşılıqtarın bildirdi.
Şara soñında tanımal qazaqstandıq éstrada änşileriniñ koncerti usınıldı.
Jalpı, jastar sıy`lığı jıl say`ın 17 nomïnacïya, atap ay`tqanda,«Üzdik jas memlekettik qızmetker», «Üzdik jas sayasatker», «Üzdik jas önerpaz», «Üzdik jas käsipker», «Üzdik jas sportşı», «Üzdik jas awıl şarwaşılığınıñ mamanı», «Üzdik jas äskerï qızmetker», «Üzdik jas ğalım», «Üzdik jas maman», «Üzdik jas däriger», «Üzdik jas ustaz», «Üzdik erikti», «Üzdik stwdent», «Jas batır», «Üzdik jas jwrnalïst», «Üzdik «Jasıl el» sarbazı», «Jas ulan» birıñğay` balalar men jasöspirimder uy`ımınıñ üzdik köşbasşısı» atalımdarı boy`ınşa ötedi.


text:
A'bilqasım Ferdawsiy
A'bilqasım Ferdawsiy - Parsı-Ta'jik klassiklerinin' arasında ko'rnekli orındı iyeleydi. Ol X a'sirdin' aqırı XI a'sirdin' baslarında 934-jılı Tu's qalasının' a'tirapındag'ı Bats awılında du'nyag'a kelgen. Onın' bizge miyras bolıp qalg'an Shaxnama (Shaxlar kitabı yamasa Shaxlar tarıyxı) kitabı 120 mın' qatardan aslam qosıq penen jazılg'an. Qırıq a'sirden aslam da'wir ishinde jasag'an 50 patshanın' o'mirin o'z ishine alg'an. Shayır 35 jıl o'mirin usı kitaptı jazıwg'a sarıplag'an.
Shaxnamanı XIX a'sirde molla Moyın degen kisi qaraqalpaq tiline awdarg'an. Biraq bul awdarmanın' nusqası tabılmag'an. Prof. K.Ma'mbetov bılay deydi. Bizin' u'y arxivimizde (Qanlıko'lde jasawshı) Qa'dirimbet degen kisiden alıng'an XIX a'sirde ko'shirilgen qoljazba bar. Bulda tolıq emes Shaxnamanın' Zal, Ru'stem, Suxrab degen bo'limlerinen g'ana ibarat. Bul qara so'z benen awdarılg'an. Folklorlıq ekspeditsiyalar bul haqqında "Eki iyninen jılan shıqqan patsha", "O'z balasın o'ltirgen palwan" - dep atalg'an ayırım ertekler jazıp alıng'an. Bul ertek emes Shaxnamanın' ayırım bo'lekleri bolg'an.
Ferdawsiy a'piwayı o'nermenttin' balası. Ol jaslayınan bir neshe til u'yrengen. Parsı-ta'jik folklorın jaqsı u'yrenip shıqqan. Ol Aziy ha'm İran tariyxın sonshelli bilgenligi ushın da "Shaxnama" jazıwdı niyet etedi. Hu'kimet basshısı Maxmud G'aznaviy o'z a'trapına shayırlardı jıynadı. Mine usı patshanın' usınısı menen "Shaxnama"nı jazadı. Ferdawsiy seksen jastan asqan shag'ında Bag'datta ju'rip a'yyemgi arab syujetleri tiykarında "Yusup-Zulayxa" degen da'stan da jazg'an. Shaxnama tiykarınan u'sh bo'limnen turadı:
- An'ızlar
- Qaharmanlıq epos
- Tariyxıy bo'lim.
Ha'mmesi bolıp en' a'yyemgi da'wirden baslap tap arablar basıp kirgenge shekemgi İran tariyxın o'z ishine aladı. Birinshi bo'limde İran ha'm ta'jik xalıqları arasında payda bolg'an an'ızlar "Shaxnama"dag'ı erkinlik ta'repdarları Kayumars Xumanch, Ja'mshid ha'm Nova obrazları tiykarında su'wretlengen. Bunda Ja'mshidtin' patshalıq saltanatın, onın' dan'qın ta'riypleydi. Ferdawsiy Nova obrazın beriwde demokratiyanın' gu'resshen'lik xarakterdi su'wretleydi. Ol Zahhaq yag'nıy adamxor patshanı ko'teriliske shıg'ıp joq etedi.
Shaxnamanın' ekinshi bo'limi Zal, Ru'stem ha'm Suhrab haqqıdag'ı qaharmanlıq epos. Bul qaraqalpaqlar arasında ko'p tarqalg'an bo'legi. Bunda Ru'stem ha'dden tısqarı batır sıpatında su'wretlengen. Ru'stem Turan sho'llerinde kiyik quwıp ha'lden tayıp, qulan go'shin jep, ma'y iship uyqlap qaladı. Oyansa Raxsh atlı atı joq. Samangan qalasına baradı. Qala patshası miyman qıladı. Patshanın' qızı Taxminanıxanım ashıq bolıp Ru'stem og'an u'ylenedi. Raxshtı da tawıp beredi. Ru'stem o'z jurtına ketedi. İran ha'm Turan arasındag'ı kelispewshilikler sebepli Ru'stem Turang'a qayta almaydı. Al Turanda tuwılg'an onın' balası Suhrab atasının' kim ekenligin bilmeydi de, a'ke ha'm bala sawashqa tu'sedi. Ru'stem tolıq ku'shine iye bolıp Suhrabtı bılg'ap tasqa uradı. O'lim halatında jatırg'an Suhrab o'z a'kesinin' atı Ru'stem ekenligin aytadı. Ru'stem o'z balası ekenligin bilip topıraq shashıp jılaydı. Ol balasın aman saqlap qalıw ushın Qay Qavustan balzam soraydı. Qay Qavus ata ha'm balanın' birigip ketiwinen qorqıp balzam bermeydi. Suhrab usılayınsha qaza tabadı.
"Shaxnama"nın' u'shinshi bo'limi tariyxıy da'wirler menen baylanısıp, jeti a'sirlik İran tariyxın o'z ishine aladı. Bul zardushtıylıq dini payda bolg'annan baslap İranda arab basqınshılarının' hu'kimranlıq da'wirine shekemgi waqıyalar so'z etiledi. Qa'nigelerdin' mag'lıwmatına qarag'anda bul bo'lim İrandag'ı tariyxıy waqıyalar menen a'dewir jaqın. Yag'nıy avtor ko'birek tariyxıy faktlerge tiykarlang'an. Bul bo'limde Samaniyler da'wirindegi waqıyalar ilimpaz Berzuiydin' Hindstannan "Qalila ha'm Dimna" dep atalg'an kitaptı alıp keliwi, shaxmat oyını ha'm qag'ıydaları haqqında pikirler bar.
Shaxnamanın' barlıq ideyası basıp alıwshılıq, qaraqshılıqqa pu'tkilley qarsı, danıshpanlardın' o'limin o'z ko'zi menen ko'rgen shayır urısqa na'let aytadı. Ulıwma Ferdawsiydin' da'stanı epik traditsiyalar qollanılatug'ın a'yyemgi da'wir menen ko'rkem a'debiyatta realizm ha'm romantik tendentsiya ju'zege keltirgen orta a'sirdegi do'retpe.


text:
Qazanda Bötentatar İctimağıy Üzägeneñ qorıltayı ütte
Qazanda Bötentatar İctimağıy Üzägeneñ qorıltayı ütte
Möhtäräm cämäğät, tatar ictimagiy uzägeneñ 3 yıldan soñ menä mondiy xälgä kilep, yañadan xalıq xörmät itä alırlıq xälgä kilep, şundıy qorıltaylarnı cıya alırlıq xälgä kilep, yañadan eşli başlawıbız belän, monda cıyıla aluıbız belän qotlıym.
Qorıltay tatar telendä alıp barıldı, biredäge fiker-aluşılarnı, ä çığa-kürsä talaş-ızğışlırnı da küzätergä kilgän jurnalistlar, ğadi qızıqsınuçılar - oyıştıruçlıarğa “qorıltay tatarça ğına baraçaqmı?” dip töpçenep yörde. Älege çara başlanır aldınnan, ber-niçä delegat belän äñgämä qordım, alarnıñ uy-fikerläre belän qızıqsındım.
Awıl xucalıgı akademiäse möğällime: Monda yañğırağan äyberlär miña yaqın... milli xäräkättä ozaq waqıt qatnaşıp kiläm. Soñşı arada milli xäräkät sülpänlänep kitte. Yäşlär cälep itelmi başladı. Bu qorıltaynıñ näticäse... anda qararlar qabul iteler, ämmä däwlät oyışmaları alarnı tanır mikän? Min moña bik ışanıp betmim.
Atkazanğan uqıtuçı, pedagogia uçileşesı direktorı: Min bu oyışmalarda әğzä bulıp tormıym, şuña kürä alarnıñ eşenä bäyä birä almym. Monda tatar xalqına xas äyber – talaş-ızgış kiterep çıgaru tırışlaqları kürenä, bu qorıltaynıñ kön tärtibennän dä sizelep tora. Min, yäşlär belän eşli torğan keşe bularaq, şını äytä alam – yäşlärne bu milli mäsälälärne xäl itüdän çitläşterü, döres tügel. Bez üzebezneñ uqu yortıbızdan 20 keşene delegat itep cibärdek.
Humanitar insitut talibäse: Bügen tatar xalqınnıñ yazmışı xäl itelä. Bu Rusiäneñ säyäsäte belän bäyle. Üzebezneñ fikerebezne belderer öçen monda kildek. Mömkin bulsa yärdäm iterbez.
B.T.: Ägärdä, milli xäräkät citäkçeläre, äydägez, xoquqlarnı uramnarga çıgıp dawlıybız, dip çaqırsalar, sez alarnıñ süzen tıñlar idegezme?
Humanitar insitut talibäse: Xiçşiksez, çığar idem. Min alarnı küptännän beläm. Yıl sayın Xäter könen ütkärüdä qatnaşam häm alğa taba da qatnaşaçaqmın. Yäşlär arasında minem kebek uylawçılar küp.
Qorıltay başında, Räşit Yağfärov üzeneñ räislek itü çorında ictimağıy üzäkneñ qılğan eşlärenä xisap tottı. 11 miting, Xäter könnәren ütkärdek, pozitsiäbezne daimi räweştä belderep kildek, dip söyläde ul anda . Räşit Yağfärov şulay uq, Bötendönya tatar kongressına da şeltäle süzlär äytte. Aralarnı yaqınaytıp bulmadı, digän belderü yasadı.
Cıyında qatnaşuçılarğa tatar ictimağıy üzäge eşçänlegeneñ töp yünäleşläre, milli respublikalarnıñ İdel-Ural isemle regional' konfederatsiägä berläşü, xalıq sanın alu xaqında, möselman-törki xalıqlarnıñ berdämlege turında, tatar xalqın tuplawda milli mäğlümat çaralarınıñ role häm tatar köräşen üsterü kebek temalarğa bağışlanğan, barlığı 11 rezolutsiä häm 3 möräcäğät proektları taratıldı.
Soñğı mäğlümätlärgä qarağanda şuşı eş qäğäzläre barısı da nigezdä qabul itelde. Çığışlar, qotlawlar ozaqqa suzılu säbäple, älege qararlar centekläp tikşerelmägän bulsa da...Töştän soñ qorıltay Kamal teatrınıñ zur zalınnan, keçesenä küçep, eşen däwam itkän. Şunda uq böten tatar ictimağıy üzägeneñ yaña citäkçelege dä saylanırğa tieş ide. Bu xäbärne efirğa äzerlägän waqıtta, anıñ näticäläre ale bilgele bulmadı. Bezneñ xäbärçe qorıltay barışın küzätep bardı, anda yañğırağan çığışlar, qabul itelgän qararlar häm ictimağıy üzäkneñ yaña citäkçeläre turında tulıraq mäğlümätne sişämbe könne citkerer.