text:
Eserniñ kölemine baqıp, qıymet kesilmey...
By Tahir Kerim Mayıs 18, 2015 No comments
Mına nihayet, Bekir Çoban-zade adına mukâfatnıñ ağımızdaki sene ğalipleri de belli oldı. Velâkin, teessüf ki, keçken yılnıñ vaziyeti, 2012 senesi kene tekrarlandı.
Zanımızca, bunıñ esas sebebi, komissiya erkânınıñ çevre-çetten ve aynı zamanda matbuat sahifelerinde bildirilgen ğayet faydalı fikirlerge pervasız – lâqaydlıqle yanaşuvlarındadır.
Keçken 2011 senesi nevbetteki mukâfat ğalipleri ilân etilgen soñ, aradan çoq vaqıt keçmedi, başta bu satırlar müellifiniñ "Mustaqil qıymet kesmege bilmeliler" ("Qırım", 2011 s., mayıs 20, № 35 – 36), soñra, şair İsa Abduramannıñ "Serbestlik içinde sıqıntı" ("Qırım", 2011 s., iyül 20, № 40 – 41), nesirci Rustem Muyedin tarafından açıqlanılğan "Ap yerine şap…" ("Qırım", 2011 s., sentâbr 14, № 56) kibi salmaqlı edebiy maqalelerde de bitaraflı (obyektiv) fikirler bildirile.
Amma çoq yazıqlar olsun, yañı 2012 senesi ğaliplerini seçüv meselesinde komissiya heyyetiniñ salahiyetsizligi (kömpetensizligi) tekrar numayış olundı. "Qırım" gazetiniñ baş muharriri Bekir Mamutnıñ "Cenk – dehşet demese, bilmez edik…" ("Qırım", 2012 s., mayıs 19, 39) ve "Ebet, afu soraymız, Bekir Çoban-zadeniñ ruhu ögünde…" ("Qırım", 2012 s., iyün 2, № 43), cemaatçı Beyye İlyasovanıñ "Qırım müelliflerine mukâfat kene de yoq…" ("Qırım", 2012 s., mayıs 23) serlevalar astında çıqqan ve, belki, ileride daa doğacaq maqaleler-tevsiyeler yuqarıda söylenilgen fikirlerge açıq-aydın misal ola bilir.
Bu yerde, ister-istemez, bundan bir qaç afta evelsi, daha doğrusı, aprel ayınıñ 17 – 27 künleri, Qırım mühendislik ve pedagogika üniversitetinde olup keçken ilmiy-ameliy konferentsiyanı hatırlayım. Mezkür konferentsiyada Bekir Çoban-zade mukâfatını taqdim etüv komissiyanıñ reisi Ablâziz Veliyev çıqış yaparaq, mukâfat ğaliplerini seçüvde eserniñ – kitapnıñ kölemine baqıp, qıymet kesilgenini urğuladı.
Aradan bir qaç kün keçer-keçmez mezkür komissiyanıñ daa bir azası añlaşılmağan bir coşqunlıqle aynı şu fikirni tasdıqladı.
Elbette, böyle mantıqsız fikir çeşit saçmalavlarğa, absurdlarğa alıp kele. Sebebi, iç bir vaqıt eserniñ kölemine baqıp fiyat kesilmey ve kesilmek de mümkün degil. Böyle tüşünmek bile yasaq. Barıp da, Bekir Çoban-zade mukâfatını taqdim etüv komissiya azalarınıñ noqtaiy-nazarlarından yanaşılacaq kibi olunsa, demek Mihail İsakovskiyniñ bir qaç satırdan ibaret "Katüşa" şiirine o zamannıñ eñ büyük mukâfatı berilüvi bir tamam yañlış olup çıqa eken, ve ilâhre…
Matbuat saifelerinde derc olunğan Bekir Mamutnıñ ve diger müelliflerniñ metnlerile tanış olğanda, çeşit laqırdılarnı eşitkende, hayalıña Bekir Çoban-zade mukâfatını taqdim etüv komissiyasında kommunistler firqasınıñ vekilleri otura, degen fikir kele.
Ya öyle olmasa, ne içün mayıs 25-te mukâfat eyyetiniñ reisi Qarasuvbazardaki çıqışında, cemaatçılıqqa "qara"nı "beyaz", "beyaz"nı "qara" etip köstermege ıdırına? "Matbuatta çeşit fikirler çıqa, lâkin olar esassız tenqitler. Bu müellifler 2011 senesi çıqqan kitaplarnı alıp baqsınlar da, komissiya azalarından afu sorasınlar…", - dey o.
Natıq bu yerde, bese-belli, endi dünya yüzüni körgen bir talay metnlerdeki sağlam fikirler sırasında 2009 senesi dört biñ (!) ve 2011 senesi üç biñ nüshada çıqqan ve aynı zamanda mukâfatqa lâyıq tanılğan "Ulu Vatan cenki aqqında deşetli aqiqat. Partizanlar "gizli" "tamğasız" serlevalı kitapnı köz ögüne ala.
Ebet, Bekir Mamut özüniñ ardı-sıra derc etken "Taqriz degil – epikriz", degen rubrika ile belgilengen maqalelerinde "qara"nı aqiqatta "qara", "beyaz"nı ise, "beyaz" olğanını inkâr etilmeycek deliller ile isbatladı. Bunıñle birlikte o, cemi müellifler adından, cemi qırım milleti adından ve, añlağanıma köre, bu cümleden, komissiya azaları adından Bekir Çoban-zade azretleriniñ ruhu ögünde afu istedi. Albu ise, epimizni, bu dünyada milliy intellektuallerimizniñ daa barlığından haberdar etmekte. Allahnıñ bergenine şükranlar olsun!
Bundan ğayrı, asırlar qatlamlarından tamır atıp kelgen Bekir Çoban-zadeniñ nesillerine – qırımlı müelliflerge ne içün böyle münasebetler kösterilgeni, añlaşılmay. Ya haqcasına yanaşqanda, mukâfat ğalipleri sırasından yer alacaq iqtidarlı-qabiliyetli qırımlı müellifler yeterli derecede de! Bu kimsege sır degil de.
Meselâ, filologiya ilimleri namzeti Tahir Kerimniñ konkursqa taqdim etken kitaplarını alayıq. Bu genç alimniñ bir yıl içerisinde neşirden çıqqan "Hasan Sabri Ayvazov" ("Asan Sabri Ayvazov") em de "Habibullah Odabas" ("Abibulla Odabaş") serlevalı eki ilmiy işi – eki kitabı komissiya tarafından diqqatsız qaldırıldı. Ne içün böyle yapılğanı, kene añlaşılmay.
Qırımlarnıñ parlaq yıldızları sırasında bulunğan Hasan Sabri Ayvazov da, Habibullah Odabaş da Bekir Çobanzade kibi, bolşevikler pancasında helâk oldılar. Tahir efendi ise, gecesini kündüz – kündüzini gece etip, yarı aç – yarı çıplaq vaziyetlerde bulunaraq, halq içün, millet içün, bugünki ve yarınki ilim-fen dünyası içün hava kibi zarur iş yaptı. Komissiya azaları ise, bu qudretli HAVANI cemaatçılıq ögüne çıqarmaqtan baş çekti. Bunıñle, kommunistlerniñ ecel degirmenine tüşken Bekir Çoban-zade, Hasan Sabri Ayvazov, Hbibullah Odabaşlarnıñ ögünde – endi olarnıñ aziz ruhları ögünde cinayet işlenildi…
Bu da aqiqat!
Yusuf ALİYEV,
Qırım müendislik ve pedagogika universitetiniñ muallimi.
("QIRIM" gazeti. 2012 s., iyün 9, № 45.)


c: text/html

text:
(Rusiyede mahküm etilgen qırımtatarı Ruslan Zeytullayevniñ soñki sözü, 2017 senesi iyülniñ 27-si)
Zorbalıq, sürgünlik körgen, dinsizler añlamağan imannı saqlap qalmağa tırışqan, sürgün etilip tuvğan toprağına qaytıp olğan, qıynalğan halqıma muracaat etmege ister edim. Arhivlerde bunı añlatqan şeyler bar. Qırımtatarlar dep adlandırılğan halqqa muracaat etem.
Ağa ve tatalarım! Qorantama ve tuvğanlarıma qoltutqanıñız içün minnetdarım. Ümüt etem ki, iç kimse halqımnıñ bu çizgisini yoq etip olamaz. O, bir olıp qala – bir vucut kibi. Duşmanlarımız bizni taqım ve klanlarğa bölip, birilerine para bermege, ekincilerini quvmağa istey, ümüt etem ki, maqsadlarına irişemezler. Bugünki şaraitlerge qulaq asmañız: tintüv, yaqalav, apis cezaları ve yasaqlar. Bütün halqnı apiske alsalar bile, dünya bu adaletsizlikni körer, halqımız ise örnek olacaq, neticede daa da küçlü olacaq.
Halqım, qal! Halqara uquqnı bozğanlar cevap berecek
Qırım – onı gülzarğa çevirmege bilgen ecdatlarımıznıñ incisidir. Olardan birisi torunınıñ evinde uquq qoruyıcılar tintüv keçirgende şunı ayttı: «Bir şeyden qorqmaymız. Torunımnıñ yaşında olğanda NKVD kele edi, oğluma KGB kele edi, şimdi ise – FSB. Siziñ kibi soyları kelip kete, halqım ise – qala». Halqım, qal! Halqara uquqnı bozğanlar bugün buña inanmasa da, bir kün cevap berecek.
Er şeyniñ soñu bar ve bu adaletsizlik de bitecek. Qalıñız, ketkenler ise qaytıp tuvğan Qırımnı yaraştırsın, bunı tek sizler yapa bilesiñiz.
21-inci asırnıñ repressiyalarına men ve çoq qıynalğan halqım da oğradı. Men öz saylavımnı yaptım, bu ise cevabı. Yalan ebediy degildir. İnformatsion alannı aytsaq, terrorizmge qarşı küreş dep adlandırılğan şey – insanlarnı qorquzmaq içün bir ibaredir. Yalan tolu teşviqat yoq ola, ışıq tüşkende zülmet ketken kibi kete. Yarıq az olsa da, çünki zülmet ille çöke.
Yalan tolu teşviqat yoq ola, ışıq tüşkende zülmet ketken kibi kete
Kerçek yeñer. Bu sefer de yeñer. İnsanlar sağ olsun. Eki yıldan berli areketlerim tuvğanlarıma bir fayda ketirmegenini, açlıqlar meni öldürecegini köstermege tırışalar. Lâkin eminim: mında ölsem, qorantam menden ğururlanacaq. Olarğa yardım etkenler içün ise şeref, itibar, ruh küçü ve cesaret örnegi olıp qalacam. Meni eşitken insanlar, etrafqa baqıñız, azaplarnı körüñiz! Yürekleriñizni eyilikke açıñız.
Üç yıl evelsi maña birisi adiy qurucıdan, üç qıznıñ babasından terroristni yapa bileler, dep aytsa edi, men küler edim. Menim aqqımda teşviqat filmlerini azırlağan «RenTV» telekanalı yaşasın. Adiy insandan bütün Qırım içün qorqunçlı bir şey yapmaq mümkün eken.
Zeytullayev raat yaşay, qurucılıqnen oğraşa edi. Rusiye keldi – «terrorist bölügini qurmağa qarar aldı» – «teokratik devletni istedi», dep yazıla. Sağ oluñız! Bu ibare sayesinde teokratik devlet ne olğanını bildim. Bunı kim uydurğan eken? Kimge kerek bu?
Bir özüm degilim. Bugün aytqanlarımnı yarın bütün dünya eşitir
Advokatlarnen beraber qarşı çıqacaqmız, şikâyet arizalarını berecek ve küreşecekmiz, adaletke işanmasam da, men cinayetçi degilim. Men Ukraina vatandaşı olaraq dünyanıñ uquq qorçalayıcı teşkilâtları tarafından siyasiy mabüs dep tanıldım. Qararlarnıñ manasız olğanını añlağan insanlarnıñ sayısı artacaq.
Bir özüm degilim. Bir kere Amerikadan mektüp keldi, qızlarımnen eski fotoresimimizni yolladılar. Bir özüm olmağanımnı añladım. Bugünde-bugün malümatnı tutamazsıñ. Bugün aytqanlarımnı yarın bütün dünya eşitir.
Eskiden maqsatqa irişmek içün tez areket etmek kerek, dep tüşüne edim. Lâkin er şeyniñ vaqtı bar, sabır kerek. Sabrım yoq edi. Sabır – insanğa raat yaşamağa bergen bir çizgi, lâkin bunı er kes özü añlamaq kerek.
Bizler musulmanmız – ebet, qırımtatarımız – lâkin terrorist degilmiz!
«Terrorizm» ıstılası çoqtan peyda oldı. 21-inci asırda bu ıstıla dinge nisbeten qullanılmağa başladı. Bugünde-bugün cemiyet bu ıstılanı er yerde eşitip muzakere ete. Bugün meni terrorizm davası boyunca mahküm eteler, lâkin ne patlayıcı madde, ne terakt aqqında bir söz yoq, tek laf. Qabaat tarafı bunıñ saçmalığına qulaq asmay. Evelden azırlanılğan metinni güzel oqumaq eñ esası. Terrorizm aqqında o qadar çoq aytamız, men de sesimni köterip aytmağa isteyim: «Terrorizm olmasın!». Bunı toqtatıñız. Bizler musulmanmız – ebet, qırımtatarımız – lâkin terrorist degilmiz. Sizler başqa fikirde olğan insanlarnı yoq etmege tırışasıñız. Doğrusını aytıñız!
Meni, adiy vatandaşnı, sebebini añlatmayıp, Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy mahkemelerinde mahküm eteler. Üküm menim içün müim degil. Lâkin aqiqatnı aytıp, meni aqlamağa talap etem.
Ruslan Zeytullayev, vicdan mabüsi, qırımtatarı, musulman, Rusiyede 15 yılğa azatlıqtan marum etildi
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarınen aynı olmaması mümkün

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qıtaydıñ Wxan qalasındağı wnïversïtet stwdenti metall qasıqtı jutıp qoyıp, awrwxanağa jetkizilgen. 22 jastağı boyjetken balmuzdaq jep, jataqxanasına bara jatqan. Däl sol sätte stwdentterdiñ biri onı ïterip jiberip, boyjetken qasıqtı jutıp qoyadı. "Jäbirlenwşiniñ aytwınşa, bastapqıda medïcïnalıq kömekke jüginwdi jön sanamağan. Alayda osı tärizdi oqïğalardı Ïnternetten oqığan ol därigerge körinwge bel bwadı. Därigerler işki ağzağa eş zïyan keltirmesten, qızdıñ asqazanındağı qasıqtı nebäri 10 mïnwt işinde alıp şıqqan.
Derekközi: dni.ru
Kommentarïï


text:
«KrımSOS» işğal etilgen Qırımdan ve şarqiy Ukrainadan Kiyevge kelgenler içün ingliz tili boyunca bedava kurslar keçirilecek.
Teşkilâtta qayd etkenleri kibi, dersler kelecek aftadan başlap, Kiyevde saat 19:00 Bessarabskaya meydanı rayonında keçirilecek. Derslerge 16-dan büyük olğan insanlarnı davet eteler.
İngliz tilini bedava ögrenmege istegenler içün anketanı toldurmağa kerek.
BMT malümatına köre, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan qıtaiy Ukrainağa endi 16 biñden ziyade insan köçip keldi.
«KrımSOS» – 2014 senesi fevral 27 künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ işğali başlağanınen göñülliler tarafından teşkil etilgen leyhadır.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayal


text:
Orlov vilâyeti mahkemesi iyül 13 künü Ukrainağa destek mündericesi ile yazılğan Qırım aqqında şiir sebebinden Aleksandr Bıvşevge üküm çıqaracaq.
Orlov vilâyeti Kromı qasabasından 42 yaşında alman tili ocası Aleksandr Bıvşev 2014 senesi mart 1-de internette «Ukraina vatanperverlerine» serlevalı şiirini aşkâr etti. Şiirde o Rusiyeniñ Qırım ve Ukrainağa nisbeten areketlerini takbih etti.
Bir aydan soñra «açıqköz vatandaşlar» yerli «Zarâ» gazetasına yazdılar. Muarririyet, öz nevbetinde, prokuraturağa muracaat etti. Bıvşevge qarşı «nefret ve duşmanlıqqa qozğalav» maddesi boyunca cinaiy iş açtılar.
«Ukrain vatanperverlerine» şiıri ekstremist olaraq tanıldı, Aleksandr Bıvşevni ise federal ekstremistler cevdeline kirsetiler. Avgust ayında onı mektep işinden vaqtınca boşattılar, sabıq zenaatdaşları ve talebeleri mahkemede oña qarşı şaatlıq ettiler.
Taraflarnıñ munaqaşı vaqtında prokuratura temsilcisi şair içün yarım yıllıq terbiyeleyici iş ve zenaat yasağını talap ete edi. Aleksandr Bıvşevniñ özü işini siyasiy olaraq tanyı. Radio Svobodağa bergen izaatında aytqanı kibi, bütün bu vaqıt devamında o akimiyet tarafından basqı is ete. Bıvşev qazançsız qalıp, ana-babasınıñ nefaqasına yaşay. Amma yazmağa devam ete. Aytqanı kibi, şimdi «Zapiski rusofoba» kitabını yazıp bitire.


text:
Ekrem Çelebi - Kurşun Yedim
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kurşun Yedim
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kurşun Yedim türkü indir, Ekrem Çelebi - Kurşun Yedim türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kurşun Yedim mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kurşun Yedim türküsü, Kurşun Yedim sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kurşun Yedim bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Gelin Hey Ne Olur
Ekrem Çelebi - Yavaş Yavaş
Ekrem Çelebi - Ayşem
Ekrem Çelebi - Gör Ki Felek Bize Neler Eyledi
Ekrem Çelebi - Gel Kaçma Gel Gel
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Gezdir Ağam Kıratı
Ekrem Çelebi - Gesi Bağları
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Nazlı Gelin
Ekrem Çelebi - Yavrum
Ekrem Çelebi - Bu Ne Güzel Bir Düğün
Ekrem Çelebi - Gitme Bülbül Gitme
Ekrem Çelebi - Ezanlar Bizim İçin Okunuyor
Ekrem Çelebi - Su Sızıyor Sızıyor


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ devlet kâtibi John Kerry Baseldeki OSCE Tışqı işler nazirler körüşüvinde çıqışta bulunıp, Rusiyeni Ukrainada vaziyetni barışıq yollarnen al etmek içün areket etmege çağırdı. Bunı o körüşüv iştirakçilerine cumaaqşamı künü, dekabr 4-te, bildirdi, – dep haber ete Ukrinform.
«Qoşma Ştatlar ve Ukraina mustaqilligi ve aqlarına qoltutqan memleketler çatışma olmasını istemey. Rusiyeniñ kendi areketlerinden sebep çette qalması bizim maqsadımız ya da arzumız degil», – dep qayd etti Amerika Devlet departamentiniñ yolbaşçısı.
O, Rusiye eyyeti bulunğan toplaşuvda bildirdi ki, Moskva «kergin vaziyetni tınçlandırsa», eski itibar ve munasebetlerni ğayrıdan tikleycek.
Kerryniñ aytqanına köre, «bir kimse bu zıddiyetniñ faydasını körmeycek».
AQŞ devlet kâtibi Avropada telükesizlik ve işbirligi teşkilâtına muracaatta bulunıp, telükesizlikni temin etmek içün «ayrı devlet azalar tarafından talaplarğa uymağanlarını» aytmaq kerek. Onıñ qayd etkenine köre, OSCE bütün halqara oyuncıları mezkür hatalardan sebep zarar köre.


text:
İşğal etilgen Aqyarda iyül 30-da Sankt-Peterburg belediyesi, Kremlge boysunğan Aqyar akimiyeti ve Rusiye Qara deñiz flotu taqımları arasında futbol yarışı keçirilecek.
Bu aqta Kremlge boysunğan Aqyar akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Saat 16:00-dan 20:00-ge qadar Sankt-Peterburg belediyesi, Aqyar akimiyeti ve Rusiye Qara deñiz flotu taqımları arasında futbol yarışı keçirilecek. Yarış «Sevastopol» stadionında olıp keçecek», – dep aytıla beyanatta.
Merasim Aqyar yaşlar ve sport meseleleri boyunca idaresi ve «Aqyar futbol federatsiyası» regional cemaat teşkilâtı tarafından teşkil etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina aliy oquv yurtlarına bu sene Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ 761 sakini kirdi, haber ete Ukraian Tasil ve ilim nazirligi.
«Tasil meseleleri boyunca yekâne devlet elektron bazasınıñ malümatına köre, 2015 senesi avgust 18-ne, aliy oquv yurtlarına küçük mütehassıs, mütehassıs, bakalavr ve magistr seviyelerine Qırımnıñ 761 sakini qabul etildi», – haber etile avgust 19-da.
Şu cümleden, küçük mütehassıs, bakalavr seviyesine ğıyabiy ve kündüz bölüklerine Qırımnıñ 207 sakini, mütehassıs ve magistr – 554 sakini qabul etildi.
Evel tasil ve ilim naziri Sergiy Kvit Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ve Donbass mezunları Ukraina aliy oquv yurtlarına kire bilecegini aytqan edi, amma er kes kerekli vesiqalarnı azırlamağa yetiştirmedi.


text:
Dekabrniñ 4-nde «KrımSOS» cemaat teşkilâtı Kyivde «Rusiye Qırımnı ilhaq etkeninden soñ yapılğan repressiyalar entsiklopediyası» adlı teqiqatnı taqdim etti. Muellifler onıñ içinde 2014 senesi fevral ve 2017 senesi oktâbrniñ 31-ne qadar yarımadada çekiştirüv, qaba davranış, zorbalıq yolunen öldürilgen ve ğayıp olğan insanlar, siyasiy renk taşığan cinaiy ve memuriy işler kibi insan aqları bozulğanı aqqında malümat bar, dep ayta.Tedqiqatnıñ ekinci qısmı 2018 senesi taqdim etilecek
«KrımSOS» teşkilâtı koordinatorınıñ muavini Yevgeniya Andreyuk «Qırımdaki repressiyalar entsiklopediyası» ne içün şimdi peyda olğanını tarif ete.
Entsiklopediyanıñ meydanğa kelüvine keçken sene halqara teşkilâtlarnıñ Qırımda repressiyalar muntazam degil degen hulâsaları bir itev berdiYevgeniya Andreyuk
– 2014 senesinden berli imayecilerniñ insan aqlarınıñ bozuluvınen bağlı muayyen areketlerine yardım etmekten ibaret edi, malümatnıñ toplanıp tizilmesi ise, uzun ve zametli bir iş. Entsiklopediyanıñ meydanğa kelüvine keçken sene halqara teşkilâtlarnıñ, Qırımda malüm bir gruppağa nisbeten basqı yapıluvında iç bir türlü muntazam repressiyalar yoq degen hulâsaları ve bütün taqipler yalıñız şahıslarnıñ siyasiy baqışlarınen bağlı denilgeni - bir itev berdi. Bu sebepten «KrımSOS» repressiyalarnıñ bütün faktları boyunca uzun muddetli hronologik esabat azırlamağa qarar berdi – bunı çetel diplomatları da uzun vaqıttan berli rica etken edi. Bizler açıq menbalar ve ayrı jurnalistlernen imayecilerniñ malümatlarınen faydalanıp, imkânı olğanı qadar teşkerüv keçirdik.
Şu vaqıtta Qırımda tintüvler devam ete. Dekabrniñ 6-nda saba erte rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri 62-yaşındaki Fazıl İbraimov evine kelip, islâmnen bağlı edebiyat ve «narazılıq meydanı»nıñ iştirakçilerinen bağlı vesiqalarnı tutıp almaq maqsadınen kelgenleri aqqında aytılğan edi. Bundan evel faal Aqmescit civarında yerleşken «Krımskaya roza» mesken massivi qurulışınen bağlı cemaat deñlevlerinde çıqış yapmağa istegen edi.
Fazıl İbraimovnıñ sözlerine köre, rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri yasaqlanğan edebiyat tapalmağan, ancaq çoqtan berli tükanğa teslim etilgen pıştavdan qalğan qurşunlar tapıp, özlerinen beraber alıp ketkenler.
«Qırım birdemliginiñ» faali Server Mustafayev rusiyeli politsiyanıñ areketlerini yapılğan bozıluvlarnen qıyaslanamaycaq derecede olğanını ayta.
Bir qaç daneçik kâğıt almaq içün saba erte maşinalarnen kelip tintüv yapmaq – aqılğa yatmağan bir areketlerServer Mustafayev
– Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri onı ve ailesini sıqıştırmağa areket etkeni - oğlunıñ da evinde tüntüv yapılması – razı olmağanlarnıñ epsini qorquzmaq maqsadınen yapılğanınıñ isbatı. Bir qaç daneçik kâğıt almaq içün saba erte maşinalarnen kelip tintüv yapmaq – aqılğa yatmağan bir areketler. Anda qart bir qadın bar edi, olarnıñ areketlerinden dolayı, bereket bersin ki, başqa kimse ölmedi. Afsus ki, bularnıñ epsi Fazıl İbraimov ait olğan «Strelkovaya» yerli «narazılıq meydanı»nıñ faydasına degil de, rusiyeli akimiyet faydasına çezilgenge oşay. «Krımskaya roza»nıñ qurucıları akimiyeti içün daa da muim ve repressiyalar da daa ziyade artacaq demektir.
Yevgeniya Andreyuk qayd etkenine köre, şimdiki vaqıtta «KrımSOS» Rusiyedeki ukrain siyasiy mabisleriniñ cedvelini çeşit türlü halqara teşkilâtlarnen birleştirip, kelecekte Ukraina Tış işleri nazirligine nihaiy malümatnı taqdim etmeknen meşğul.
Şimdilik er kes Rusiyede bulunğan ukrain siyasiy mabüslerniñ sayısı azmı çoqmı - 60 kişi olğanını qabul eteYevgeniya Andreyuk
– Siyasiy taqip usulınıñ tesbit etilmesi deñişebile. Şimdilik er kes Rusiyede bulunğan siyasiy mabüslerniñ sayısı azmı çoqmı - 60 kişi olğanını qabul ete ve men eninde-soñunda yekâne metodologiyağa köre, tam raqamnı bildirip olurmız, dep ümüt etem. Endi Qırımda, Rusiye tarafından yañı taqiplerni aks etken insan aqları boyunca interaktiv haritamız bar. Entsiklopediyanıñ bir qaç bölügi artıq inglizcege tercime etildi, yılnıñ soñuna qadar bütünley tercime etilmek kerek.
Uquqqorçalaycılarnıñ fikrine köre, Qırımda jurnalist ve diger faaller taqip etilgen vaqıtta, entsiklopediya ayrı bir emiyeti bar.
2017 senesi yarımadada daa evvel insan aqlarını bozğanlarnıñ qurbanlarına yardım etmege areket etken bütün şahıslar qattı bastırılmaqtaYevgeniya Andreyuk
– Şimdi böyle bir tendentsiya bar: 2017 senesi yarımadada daa evel insan aqlarını bozğanlarnıñ qurbanlarına yardım etmege areket etken bütün şahıslar pek qattı bastırılmaqta. Bu yıl mustaqil advokat ve uquqqorçalaycılarğa nisbeten basqı yapılmasından başlandı, ondan soñ bizler, siyasiy mabüslerniñ aileleri içün para toplağan, yardım taşığan faallerniñ taqip etilgenini kördik. Yılnıñ ekinci yarısında rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri qanunsız tintüvler başlattı ver bularnı aydınlatqan jurnalistlerni taqip etip başladı. Biz al-azırda böyle insanlarnı imaye etüv mehanzimleri üzerinde çalışamız, o vaqıt olarnıñ jurnalist statusını Ukraina ve halqara cemaatçılıq da tanıycaq.
(Materialnıñ metin şeklini Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Mariupol
Mariupol (ukraince Mapiyпoлb) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeerdir. Ealisiniñ sayısı 486,856 (2011 senesi).
Mariupol Ukrainanıñ yunan medeniyetiniñ tanılğan bir merkezidir. Şeerniñ temelini qoyğan - 1779 s. Qırımdan sürgün olunğan yunanlardır.
Şeer statusnı tap 1779 s. alğan içün, Mariupol Donetsk vilâyetiniñ territoriyasında birinci şeerdir. Ukrainanıñ "madencilik paytahti" sayıla, ve regional kurortı olaraq bellidir.
Şeer şeklinde qasabalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
Donetsk vilâyetindeki şu şeer şeklinde qasabalarnıñ temelini 1779 s. Qırımdan sürgün olunğan yunanlar tarafından qoyulğan. Şunıñ içün olar Qırım şeerleriniñ şerefine adlandırılğan.
Donbass cenki[deñiştir | kodunı deñiştir]
2015 s. yanvar 24-te, saba saat 09.25 DHC (ДHP) separatistleri Mariupolniñ şarqiy civarına "Grad"lardan ateş açtılar, 30 adam elâk oldı, 100-ge yaqın adam yaralandı, olarnıñ içinde balalar da mevcut. Olimpiyskaya soqağında mesken evler viran etildi, adamlar öz evlerini terk etmege mecbur oldılar. Ukrainada Mariupol qurbanlarınıñ hatırasına yanvarniñ 25 künü Matem künü olaraq ilân etilgen edi.


text:
Aqmescitniñ ofislerinden birisinde keçirilgen taqiqat areketleri qırımtatar milliy Meclisi ile iç te bağlı degil, bina Ukraina deputatı Mustafa Cemilevge aittir, dep ayta Qırımnıñ «baş nazir muavini» Ruslan Balbek, haber ete RİA Novosti.
«İşbu taqiqat areketleri Meclis binasında degil de, «Qırım» fondı esabında olğan binada keçirildi. Onıñ yekâne tesisçi ise Mustafa Cemilevdir, yani o, binanıñ saibi ola», – dey Balbek.
Onıñ sözlerine köre, taqiqat areketleri mayıs 3 künü Cemilevniñ tarafından teşkil etilgen Rusiye sıñırınıñ qanunsız keçüvi ile bağlıdır.
Agentlikniñ subetdeşi aytqanı kibi, mart ayından Meclis bu binada öz toplaşuvlarını keçirimey edi, çünki onıñ üzerine, Balbekniñ sözlerine köre, Cemilevniñ emri ile Ukraina bayrağı asıldı. Balbek şunı da qayd etti ki, bu bina qırımtatarlarnıñ içtimaiy ihtiyacları içün berilgen edi, amma Cemilev onı kendi mülki olaraq tanıdı, dep ayta Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ vekili.
O şunı tüşüne ki, Cemilev bu binanı öz şahsiy mülki olaraq qayd etti eken.
Belli olğanı kibi, sentâbr 16 künü Aqmescitte qırımtatar milliy Meclis binasını silâlı insanlar sarıp aldı, mında tintüv keçirildi. Qırımnıñ İçki işler nazirligi ve Taqiqat komiteti izaatlarnı bermekten vazgeçtiler.
Tintüv neticesinde qırımtatar milliy Meclis toplaşuvlarınıñ protokolları, bir qaç diniy kitap, bilgisayarlar ve Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ şahsiy şeyleri tutıp alındı.
Meclis vekilleri bunı «içtimaiy ceetten faal olğan insanlarnıñ qorquzuvı» olaraq tanıy.


text:
Qırımnıñ yerli «akimiyeti» ile dialog onıñ tanılmasını ifadeley ve Ukraina qanunları seviyesinde yasaq etilmek kerek.
Böyle bir fikirni İstanbuldaki Ukrainanıñ sabıq baş konsulı , «Maydan inostrannıh del» fondunıñ yolbaşçısı Bogdan Yaremenko Qırım.Aqiqat saytına seslendirdi.
Onıñ fikirince, dialognıñ yekâne şekli yarımada işğaline qol tutqan insanlarğa qarşı cinaiy işler olması mümkün.
«İşğalcilerniñ tarafdarları ile işniñ yekâne şekli – istilâcı ve işğalci tarafını alğan Ukrainanıñ sabıq hızmetçileri ve arbiylerine qarşı cinaiy işlerdir. Söz sırası, Ukraina Rusiyeden örnek alıp, Qırım işğalini red etüv, Ukrainağa qarşı istilâğa qol tutuv, em de işğalge yardım içün cinaiy mesülietni kirsetmek kerek edi», – dep tüşüne Yaremenko.
2014 senesi mart 16-da Qırım ve Aqyar şeerinde yarımada statusı aqqında «referendum» olıp keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qabul etti. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de Amerika Qoşma Ştatları işbu rey berüvni tanımadılar.


text:
Yuriy Stets: “Ukrainanıñ milliy cemaat televizionı” halq ögündeki aktsioner cemiyeti reberini aldı, yolumıznı devam etemiz!”
2017 senesi aprelniñ 10-da İçtimaiy yayınlav - “Ukrainanıñ milliy cemaat televizionı” halq ögündeki aktsioner cemiyeti İdareligi başlığınıñ vazifesini almaq içün konkurs keçirildi.
Konkurs neticelerine köre, ekinci turda, ğalebeni Zurav Alasaniya aldı (razı oldı 10 insan, qarşı – 7. Vazife alınmasına 2ci namzet Oleğ Nalıvayko içün 7 insan qol tuttı, 10 insan qarşı çıqtı).
Ukraina haber siyaseti Nazirligi Zurab efendini hayırlap, oña Cemiyet yayınlayıcısında idarelik terkibi ve sistemesı, ve, bundan da ğayrı, keyfiyetli ve serbest jurnalistikanıñ kontenti ve ananeleri üzerinde işte muvafaqiyetler tiley.
Nazir Yuriy Stets saylavnı tefsir etti: “Bugün Cemiyet yayınlayıcısınıñ islâatı becerilmesine yolunda daa bir müim adım yapıldı – başlıq seçildi. Eminim, Zurabnıñ ikmeti, kreativligi, ğalebege ıntılışı tez neticeler berir ve cemiyet keyfiyetli haber mahsulınu alır. Yolumıznı devam etemiz...”
ЗaзHaчиMo, щo roлocyBaли зa kaHдидaTiB члeHи HarлядoBoï paди ПAT “HCTy”.
Konkursqa 8 namzet vesiqalarını berip, Baqıcı şuranen qabul etildi:
- Zurab Alasaniya;
- Roman Vıbranovskıy;
- Yuriy Daragan;
- Oleksandr Zurin;
- Oleksandr Zorka;
- Oleksandr Kovalenko;
- Oleğ Nalıvayko;
- Marek Sierant.
Olardan er birisi “Ukrainanıñ milliy cemaat televizionı” halq ögündeki aktsioner cemiyetiniñ Baqıcı şurası aldında ne içün tamam onıñ kontseptsiyası cemiyetniñ kerçeklerine ve meraqlarına kelişkenini añlattı. Şura ise olarnı diñlep çıqıp, eñ kelişken namzetni seçip aldı.
Cedvel


text:
Bakwde üy astınan munay şıqtı
12.10.2018 01:03
BAKW. QazAqparat - Bakw qalasındağı Swraxanskïy awdanı awmağındağı bir üydiñ astınan tögilgen munay tabılğan. Bul twralı beysenbide memlekettik SOCAR munay kompanïyasına qarastı Suraxanı Oil operacïyalıq kompanïyası mälim etti, dep xabarlaydı Trend.
Turğındardıñ ötinişi boyınşa oqïğa ornı tekserilgen.
"Üydiñ astınan az kölemdegi munay tabıldı. Jekemenşik üy Munay munarası jağında ornalasqan»,- delingen kompanïyanıñ xabarlamasında.
Oqïğa ornına kelgen mamandar sınamalar alıp, onıñ qaydan şıqqanın anıqtaw jumıstarın jürgizip jatır.


text:
(Yazğuçi Zordun Sabirniŋ tuğulğiniğa — 80 jil)/ Zordun Sabir — yeŋi dävir uyğur ädäbiyatiniŋ mäşhur väkilliriniŋ biri. U uyğur hälqiniŋ turmuş qaynimiğa çoŋqur çšküp, kişilärniŋ hilmu-hil, muräkkäp içki duniyasini härtäräplimä çoŋqur eçip berip, milliy alahidiligigä egä äҗayip, birdinla kitaphanni mäptun qilidiğan daŋliq äsärliri bilän käŋ dairidä etirap qilinğan, uyğur prozisiniŋ җoşqun rivaҗlinişiğa salmaqliq hässä qoöqan istedatliq yazğuçidur. Zordun Sabir 1937-jili (bäzi mälumatlarda 1935-jili) uyğurlar diyaridiki hazirqi Ğulҗa nahiyäsiniŋ Yeŋitam yezisida tuğulğan. Keyin yazğuçiniŋ ailisi Baytoqay yezisiğa kšçüp kätkän. Uniŋ baliliq dävri gšzäl İli däriyasi vadisida štkän. Zordun Sabir 1957-jili Ähmätҗan Qasimi namidiki İli darilmuällimini, andin Ğärbiy-Şimaliy millätlär institutiiniŋ filologiya fakul'tetini pütirip, bu bilim därgahida 1964-jilğiçä hizmät qilğan. Şu jili Ğulҗiğa qaytip kelip, 2-ottura mäktäptä oqutquçi bolup işligän vä hitay tilini helä mukämmäl šzläştürgän. Bu bolsa, uniŋ näzär dairisini käŋäytişkä imkaniyät bärgän. Uniŋ täkitlişiçä, Hitay häm çät ällärniŋ mäşhur yazğuçiliridin Luşun, Mavdun, U.Şekspir, O.Bal'zak, Mopassan, L.Tolstoy, A.Çehov, A.Puşkin vä başqilarniŋ äsärlirini äŋ aval hitay tilida oquğan. U şundaqla uyğur klassik ädäbiyati namayändiliriniŋ, şundaqla hazirqi zaman uyğur ädäbiyatiniŋ jirik väkilliriniŋ äsärlirinimu zor häväs bilän çoŋqur tätqiq qilip ügängän. Mana bu hal uniŋ bädiiy ädäbiyatqa qizğin iştiyaq bağlişiğa türtkä bolğan. U štkän äsirniŋ 70-jilliri däsläp «Bahar bovayniŋ künliri», «Dolan yaşliri» hekayilirini «İli däriyasi», «Tarim» jurnallirida elan qildurup, birdinla käŋ dairidä etirap qilinişqa başliğan.
Pütkül Hitayda bevasitä Mavzeduŋniŋ buyruği bilän başlanğan mudhiş «Mädäniyät zor inqilavida» yaş Zordun Sabirğa yala-tšhmätlär çaplinip, u nurğun eğir külpätlärni baştin käçürgän. U bu boran-çapqunluq mudhiş härikätniŋ beşidila qolğa elinip, küräşkä selinğan, nadan, bilimsiz tšhmäthor aktivlarniŋ haqarätläşlirigä, bemäna toqa-länätlärni artip horlaşliriğa duçar bolğan.
hä, Zordun Sabir bu vaqitta qattiq nazarät astida eğir ämgäkkä selinğan bolsimu, lekin u keläçäk hayatqa bolğan işänçisini yoqatmiğan. Yezidiki dehanlarniŋ turmuş-tirikçiligi uniŋ yeza hayatiğa bolğan muhäbbitini küçäytkän. Zordun Sabir dehanlar bilän sirdişip-muŋdişip, ularniŋ ümüt-arzulirini, därt-älämlirini, turmuş tirikçiligini vä urpi-adätlirini helä mupässäl üginip, keyinki iҗadiyiti üçün material topliğan.
«Tağ käynigä štkiçä», «Bahar bovayniŋ künliri», «Tšhpä» degän hekayiliri vä «Şäbnäm» namliq hekayilär toplimi qatarliq birqatar esil äsärliri näşir qilinğandin keyin, u 1979-jili Ürümçigä «Şinҗaŋ häliq näşriyatiğa» hizmätkä täklip qilinidu vä bu yärdä muhärrir bolup işläydu. Z.Sabir 1981-jili HHҖ Yazğuçilar җämiyitiniŋ äzasi vä Hitay yazğuçilar җämiyitiniŋ ŞUAR şšbisiniŋ käspiy yazğuçisi bolidu. Mana moşu jilliri Zordun Sabirniŋ «Sadaqät» (1983), «Җigdilär piçirlaydu» (1986) namliq hekayilär toplamliri, «Arça yapriği» (1985) namliq povest'lar toplimi, «Avral şamalliri» (1981), «İzdiniş» (ikki tom, 1984 – 1990) namliq romanliri näşir qilinidu.
Zordun Sabirniŋ äsärliri päqät uyğurlar üçünla ämäs, bälki hitay vä başqa millätlär arisidimu alahidä iҗabiy pikirlärni qozğap, juquri bahalanğanliği mälum. Uniŋ «Dolan yaşliri» degän hekayisi 1979-jili ŞUAR boyiçä 1-däriҗilik mukapatqa, 1981-jili HHҖ azsanliq millätlär yazğuçiliriniŋ äsärlirini bahalaş paaliyitidä 1-däriҗilik mukapatqa, «Qobulhanida» namliq hekayisi 1981-jili ŞUAR boyiçä štküzülgän azsanliq millätlär yazğuçiliriniŋ 30 jilliq ädäbiy äsärlirini bahalaş paaliyitidä 2-däriҗilik mukapatqa, «İzdiniş» romani 1983-jili HHҖ boyiçä 2-novätlik azsanliq millät yazğuçiliriniŋ ädäbiy äsärlirini bahalaş paaliyitidä «Munävvär roman» mukapitiğa erişkän.
Ägär biz Zordun Sabirniŋ kitaphanlarniŋ alahidä qiziqişini qozğiğan bir qisim hekayilirigä näzär taşlisaq, uniŋ šz qährimanliriniŋ rohiy duniyasi täsvirigä muhim ähmiyät berip, šz personajliriniŋ his-tuyğulirini šzigä has psihikiliq nazukluqta namayän qiliş yolida җiddiy izdängänligini his qilimiz. Yazğuçiniŋ yeza turmuşini käŋ dairidä äkis ättürüşkä beğişlanğan «Hoşnilar», «Untumaymän Gülsarä» qatarliq birmunçä hekayiliridä muällip psihikiliq täsvir usulini mahirliq bilän qollinip, šz qährimanliriniŋ muräkkäp mäniviy toqunuşlar muhitidiki rohiy halätlirini nahayiti җanliq vä eniq gävdiländürgän vä ularniŋ šz hissiyatlirini roşän yorutup beridu.
Yazğuçi dehan harakterini yorutuşqa beğişlanğan «Hoşnilar» namliq hekayisidä bir-birigä tüp-asasidin ohşimaydiğan ikki hil personaj obrizini yaritidu. Nahayiti saddä, kšŋülçäk dehan Sali dayim tirişip ämgäk qilişni vä hämmä işlarda halalliqni šziniŋ ailäviy bähit vä insaniy qädir-qimmitiniŋ asasiy mänbäsi däp qaraydu. Ändi uniŋ hoşnisi, peşqädäm dehan Җami bolsa, äksiçä, beşämlikni, haram-kazzapliqni vä aldamçiliqni kšzläydu. hekayä vaqiäligi mana moşundaq bir-birigä qarimu-qarşi ikki hil harakterniŋ җiddiy toqunuşi ätrapida rivaҗlinip, yeza hayati vä dehan turmuşiniŋ nazuk, mahiyätlik kšrünüşliri namayän qilinidu.
Zordun Sabirniŋ uyğur yeziliridiki real iҗtimaiy mäsililär kštirilgän yänä bir hekayisidä «Untumaymän Gülsarä», qährimanliriniŋ rohiy halitini nahayiti mahirliq bilän namayän qilidiğan täsvirlär az ämäs.
hekayiniŋ baş qährimani ziyali yaş Niҗat šz jutiğa däm elişqa kälgändä, helila beyip qalğan dadisiniŋ harvukişi Ämänҗan bilän uçrişidu. Yeza hayat-tirikçiligidin häviri bolmiğan bu aq kšŋül Niҗat saddä dehan Ämänҗanniŋ namratliq qapliğan šyini kšrüp, häyran qalidu: «Eyiq šŋküridäk kšrünidiğan qaraŋğu, zäy šy, «yap-yaliŋaç, üsti-beşi paskina» bäş bala, «štügi җul-җul, dolisiğa yamaq çüşkän» äbҗiğa çiqqan kšynäk kiygän oruq vä räŋsiz ayal, bu adämniŋ kšŋlini ğäş qilidiğan eçinişliq mänzirä Niҗatniŋ qälbini qattiq azaplaydu. Mana moşu kšrünüştin u yeza turmuşiniŋ qançilik däriҗidä mäşäqätlik ekänligini çüşinidu. Muällip Niҗatniŋ moşu çağdiki rohiy halitini mundaq täsvirläydu: «Eh, qanaätçan dehan, turmuşniŋ läzziti birla hatirҗämlik däp qaraydiğan saddä adäm! Bu duniyada insan bährimän boluşqa tegişlik rahät-parağätniŋ türliri näççä miŋ, näççä miŋ! Seniŋ monu paka җigdilär arisida musapir momaydäk muŋlinip turğan paka, qaraŋğu šyüŋgä nemä üçün näççä miŋ hilniŋ birärsi yolap qoymaydu? Başqilarniŋ baliliri pakiz, toq. Ular kiçik turupla çät til, ilim-bilim ügänmäktä, җämiyät, täbiät sirlirini bilişkä qiziqmaqta. Seniŋ monu topiğa milängän yaliŋaç baliliriŋ bolsa, nan ğemidä, ularniŋ mšldürläp turğan kšzliri mayliq, issiq tamaqqa intizar. Ular yahşi kiyinişni, säyahät qilişni, oyun kšrüşni arzumu qilmaydu. Bähit mana moşularğa taza zšrür edi, lekin qerişqandäk bähit bulardin butnavalğan.
Niҗat şularni oylididä, yançuğidin bir yüvänlik pullarni çiqirip, balilarğa bir-birdin tutquzdi».
Mäzkür hekayidin kältürülgän bu parçida Niҗatniŋ hissiyatimu, mulahizimu bar bolup, uniŋ rohiy җähättin bäk azaplanğanliğini yaqqal kšrümiz.
Yazğuçi Zordun Sabirniŋ «Eh, topiliq yol», «Kakkuk kelip qonğanda» degän hekayiliridä beyiğan dehanlar arisidiki maddiy җähättin beyisimu, lekin mäniviy җähättin qalaq, gadayliqtin qutulalmiğan dehanlar obrizini namayän qilidu. Mäzkür hekayilärdä istedatliq yazğuçi dehanlarniŋ ayrim bir qismi beyiğini bilän, ularda mäniviy bayliq, muhimi – rohiy gšzällikniŋ boluşi zor ähmiyätkä egä ekänligini juquri maharät bilän kšrsätkänligini alahidä täkitläş keräk.
Moşu ikki hekayidä täsvirlängän baş qährimanlar – Rozäk Bäz bilän Mähät keyinki vaqitlarda beyiğan dehanlar bolup, ularniŋ näççä miŋ yüvän puli, kšpligän aşliq-çarva malliri, yärliri bolğini bilän ular mädäniyättä qalaq, aŋsiz, turmuşqa bolğan kšzqarişi püçäk bolğanliqtin, šz bayliğiniŋ mäniviy rahitidin mährum bolğan. Bu ikkisi aqkšŋül, işçan, addiy yaşaşqa adätlängän häqiqiy dehanlar süpitidä täsvirlängän. Lekin uzun jilliq namratliq hayat vä Hitayda dayim bolup turidiğan baş-ayiği yoq härhil säyasiy härikätlärniŋ zärbisidin çidiğuçiz horliniş Rozäk Bäz bilän Mähät ohşaş dehanlarniŋ vuҗudida qaşşaqliqni päyda qilğan. Mana şu tüpäyli ular işnila oylap, turmuşqa ançila ähmiyät bärmäydiğan bolup qalğan, ular šzliriniŋ insaniy qädir-qimmitinimu häqiqiy yosunda tonup yetälmigän mäsiliniŋ äŋ muhim tügüni mana şuniŋdin ibarät.
Ataqliq yazğuçi Zordun Sabirniŋ «İzdiniş» degän romaniniŋ 1-tomi 1984-jili vä 2-tomi 1990-jili näşir qilinğan. «İzdiniş» muällipniŋ daŋliq, käŋ dairidiki kitaphanlarniŋ nahayiti zor qiziqişini päyda qilğan äsärliriniŋ biri bolup hesaplinidu. Yazğuçi bu romanda štkän äsirniŋ 60-jilliridiki bir ävlat uyğur ziyaliliriniŋ şäkilliniş yolini juquri maharät vä çinliq bilän äkis ättürgän.
«İzdiniş» romanida štkän äsirniŋ 60 – 70-jilliridiki HHҖda sotsializm quruş dolquni başlanğan dävirdiki härhil säyasiy härikätlär ovҗ alğan dävirdiki yaş ziyalilar turmuşi bayan qilinğan. Romanniŋ baş qährimani Äla – pütün vuҗudi bilän ilim-pängä berilgän yaş ziyali. Älaniŋ tüp-asasiy nişani – insaniyätniŋ mol ilim-pän nätiҗiliri bilän qurallinip, millätlärniŋ ronaq tepişiğa, başqa ilğar millätlär qataridin orun elişiğa tšhpä qoşuştin ibarät. Äla mana moşu mähsät-nişanini ämälgä aşuruş üçün tinim tapmay üginidu. hardim-taldim demäy künni tüngä ulap, izdinidu. Lekin barğansiri ovҗ elişqa başliğan härhil mudhiş säyasiy kampaniyalär, «solçiliq» pikir eqimi Älaniŋ alğa ilgirilişigä tosqunluq qilidu. Äla uyğur ädäbiyati tätqiqati bilän şuğullinişqa başliğanda, tätür säyasiy pikir eqiminiŋ zärbisigä duçar bolidu. U җa aktivlar arisida «Säyasät bilän kari bolmaydiğan aq mutähässis» däp äyiplinip, yeziğa ämgäk bilän šzgärtişkä palinidu. Ändi romandiki sälbiy personaj Räqip sahta şäpqät vä yalğan hisdaşliq arqiliq Gšzälayni aldap, Älaniŋ bähitlik ailisiniŋ bärbat boluşiğa häm uniŋ mäniviy җähättin eğir azaplarni baştin käçürüşigä säväp bolidu. Älaniŋ turmuş paҗiäsi käskin eğirlaşqanliğiğa qarimay, šz iradisidin qaytmaydu. İlim-pän tätqiqat sahasidiki җiddiy izdinişini bir minutmu tohtatmaydu.
«İzdiniş» romani yazğuçi Zordun Sabirniŋ maharät, bädiiylik җähättin kšpjilliq izdinişiniŋ mähsuli bolup, yazğuçi moşu äsäri arqiliq pütkül hitay kitaphanliri arisidimu etirap qilindi.
Zordun Sabirniŋ yeqin dosti vä säpdişi, ataqliq yazğuçi Abdurahman Qahar qälämdişini äsläp mundaq däp yazidu: «Zordunniŋ qälämgä alğan hekayiliridä hilmu-hil dehan obrazliri roşän milliy alahidilikkä häm yärlik puraqqa egä bolup, u yaratqan uyğur yeziliriniŋ puraqliri eniq halda güpüldäp turidu. Şuniŋ üçün hänzu ädäbiy tärҗimanliri uniŋ äsärlirini talişip ketätti. Ular uniŋ povest'-hekayilirini asasiy җähättin tärҗimä qilip boldi. Şuŋlaşqimu äsärliri hänzu oqurmänlärniŋ yahşi bahasiğa erişip, uni nätiҗisi gävdilik bolğan maharät egisi däp tonup, mämlikät boyiçä ädäbiyat sahasiniŋ diqqitini qozğidi. Şuniŋ üçün Zordun Sabirni turmuş üginişkä vä turmuşqa çšküşkä qizğin muhäbbät bağliğan, ädäbiyatqa šzini beğişliğan yazğuçi desäk, artuq kätmäydu…».
«İzdiniş» näşirdin çiqqandin keyin uni uyğur kitaphanlirila ämäs, hänzu oqurmänlirimu juquri bahalidi. «İzdiniş» romaniniŋ hänzuçä tärҗimisiniŋ mäs°ul muhärriri Tovey mundaq däp yazğan: «Bu häqiqätänmu oquğanlar därmanda, oqumiğanlar armanda qalğidäk äsär ekän. Män bu romanni tähirsiz halda oqup çiqtim vä hayaҗinimni basalmay qaldim. hätta ahiri orunduqta oltiralmay ornumdin turup kättim… Kšp jil ädäbiy tährir bolup işligäçkä, bu җäriyanda Җuŋgo vä çät ällärniŋ bir qisim daŋliq romanlirini oquğan. Yezilğan romanlarniŋ qolyazmilirini kšrgänmän, amma äsärni oqup munçilik hayaҗanlanğan vaqitlirim nahayiti az bolğan» («İli däriyasi» jurnali, 2013-jil, 2-san).
Şähsän män bu ataqliq yazğuçi bilän 1994-jili Ürümçidä kšrüşüp, muŋdaşqan edim. Moşu didarlişişta Zordun akidin kälgüsigä kšŋligä pükkän iҗadiyiti toğriliq soriğinimda, u çoŋqur oyğa patqandäk uluq-kiçik tinip: «Huda buyrisa, qilidiğan işlar nahayiti nurğun. Biz, ädiplärniŋ, mäҗburiyiti – uyğur ädäbiyatini häliqara mäydanğa elip çiqiştin ibarät. Bu tinmay izdinişni, hardim-taldim demäy ämgäk qilişni, nahayiti zor tirişçanliqni täläp qilidu. Män hazir җapakäş hälqimizniŋ 30 – 40-jillardiki tarihiğa beğişlanğan çoŋ bir äsärni yezişni niyät qilivatimän, buniŋ üçün arhiv materiallirini kšp üginişkä toğra kelidu. 30 – 40-jillarda diyarimizda yüz bärgän vaqiälärniŋ ayrim şahitliri bilän sšhbättä bolğinimda, yezip qaldurğan hatirilirimmu yetärlik. Salamätligim yar bärsä, moşu äsärimni näşir qilduruvalsam degän bir uluq arminim bar», degän edi.
hä, bu uluq yazğuçiniŋ şu çağda maŋa täkitligän uluq armini – uniŋ «Ana yurt» trilogiyasi ekän. Zordun Sabir «Ana yurt» namliq trilogiyasiniŋ 3-qismini 1998-jili 26-iyun' küni yezip pütärgän. Lekin, bähitkä qarşi, bu uluq yazğuçi 1998-jili 13-avgust küni alämdin štti. Yazğuçi šzi näşir qilinişini arman qilğan «Ana yurt» trilogiyasi uniŋ vapatidin keyin oqurmänlär bilän üz kšrüşti…
Ataqliq publitsist, ŞUAR maarip instituti ädäbiyat fakul'tetiniŋ professori Abduqadir Җalalidin «Ana yurt» trilogiyasini oqup çiqqandin keyin, šz täsiratini mundaq ipadiläydu: «Zordun aka Sabirniŋ «Ana yurt» trilogiyasini oqup bolup, nemä üçündur uzaq hiyal sürüşkä mäҗbur boldum. Buni härgizmu kişigä yäŋgillik vä azadilik äkelidiğan hiyal degili bolmatti. Bälki u, tarihniŋ qattiq tolğaqliri, aççiq savaqliri, uç-çeki yoq nadamätliri bilän qoşulup kätkän vijdan muhakimisi edi. Şu çağda muällipniŋ šzi bilän rasa muŋdaşqum käldi. Äpsus, u arimizdin ketip qalğan – šmriniŋ ahirqi mäzgilidä tarih tepişmaqliriğa aşiq bop qalğan Zordun aka Sabir yeziq üstiliniŋ aldidiki uzun musapiliq istiqamätliridä häl qilalmiğan tepişmaqlarğa häqiqiy җavap tepiş üçün tarihni qan bilän yaratquçi şahitlarniŋ qeşiğa kätkän edi. Därväqä, tarih bäzidä ärvağa ohşaydu, uniŋ kişilärni šzigä tartip turalişidiki säväp şuki, bu ärva tiriklärniŋ arzu üçün bolğan küräşliri vä intilişliridin ozuq alidu…
Qan bilän yezilğan tarih bolmisa, siya bilän yezilğan tarih put tiräp turalmaydu. Ägär tarihniŋ siya bilän yezilğan qismiğa hal etiqat bilän jüräk qeni qoşulsa, bu ahiri hayatiy küçkä tolğan tarihiy roh bolup şäkillinidu.
Zordun Sabir «Ana yurt» trilogiyasini qolumizğa tapşurup, uzaq kätkändä, uniŋ šzimu mäzkür tarihiy romanniŋ şšhriti bilän bağlanğan halda yarqin bir tarihiy şähskä aylinip kätti…
Mavzu etivaridin eytqanda, «Ana yurt» trilogiyasi – bizniŋ «Tiniq Don». Bälki šzimizniŋ tarihi, šzimizniŋ gaŋgiraşliri, šzimizniŋ küräşliri sap šz tilimizda äkis ätkänligi säväplik, «Ana yurt» romani biz üçün «Tiniq Dondinmu» qimmätlik» («Şinҗaŋ mädäniyiti» jurnali, 2001-jil, 1-san).
1944-jilqi kšpligän yazğuçilar milliy-azatliq inqilap mavzusiğa muraҗiät qilip, ayrim roman, povest', hekayä, hšҗҗätlik äslimilärni yazğan bolsimu, sämimiy vä lilla pikir qilsaq, bu mavzu uniŋ «Ana yurt» trilogiyasidäk munçilik käŋ dairidä vä çoŋqur, ätrapliq yorutulmiğanliğini täkitlişimiz keräk. Zordun Sabir bu diyarniŋ tarihini, җuğrapiyasini, uyğur hälqiniŋ, şundaqla başqa millätlärniŋ urpi-adät vä turmuş-tirikçiligi, mädäniyiti vä psihikisini yahşi bilidiğan yazğuçi bolğanliqtin, romanni oquşqa başliğan härqandaq kitaphanni u birdinla säzgürlük, küçlük milliy mäs°uliyätçanliq, tarihiy җavapkärlik bilän šzigä җälip qilip, šziniŋ bädiiy җähättin yetilgän, vayiğa yätkän istedat sahibi ekänligini namayän qildi.
Şuni alahidä täkitläş zšrürki, «Ana yurt» tarihiy trilogiya bolğanliqtin, tarihiy romanlarda bädiiy ädäbiyatniŋ qanuniyätlirigä vä täläplirigä asasän bädiiy toqulmilar bolidu. Toqulma qilinğan personajlar tarihiy fakt bilän tarihiy häqiqätkä yeqin boluşi lazim. Zordun Sabir bu trilogiyasidä tarihiy roman täläplirigä muvapiq äynä şu asasiy printsipqa ämäl qilğan halda, štkän äsirniŋ 30 – 40-jilliridiki uyğurlar diyariniŋ säyasiy väziyiti häqqidä nahayiti mol, adämni qayil qilarliq nazuk mulahizilärni elip baridu. Yazğuçi nurğun tarihiy şähslärniŋ obrizini yaritidu. Älihan tšrä Sağuniy, Ähmätҗan Qasimiy, Abdukerim Abbasov, Rähimҗan Sabirhaҗiev, Dälilhan Sugurbaev vä Ğeni batur qatarliq inqilap rähbärliri, Şeŋ Şisäy vä uniŋ qol çomaqliri, Җaŋ Җiҗuŋ, Җuşavliyaŋ, Vuҗuŋşin qatarliq gomandaŋ härbiy ämäldarliri štkän äsirniŋ 30 – 40-jilliridiki härhil iҗabiy vä sälbiy säyasiy dairilärgä väkillik qilğan, üç vilayättä milliy-azatliq inqilapniŋ partlişi vä ğalibiyät qazinişida, mudhiş «11 maddiliq bitimniŋ» tüzülüşi vä uniŋ aqivitigä bevasitä täsir kšrsätkän şähslär ekänligini alahidä täkitläş keräk. Bu şähslär «Ana yurt» romanida bädiiy obraz qilip kšrsitilgän. Kitaphan romanda bu şähslär bilän, ularniŋ içki duniyasi bilän bevasitä uçrişidu, ularni härtäräplimä çüşiniş imkaniyitigä egä bolidu.
«Ana yurt» trilogiyasidiki kšpligän şähslär baş qähriman, adättiki dehan balisi, qatardiki soldattin Milliy armiyaniŋ polkovnigi däriҗisigä kštirilgän Nuri, inqilapniŋ beşidila Ulastay, Nilqa tävälirini gomandaŋçilardin azat qiliş üçün bolğan şiddätlik uruşlarda qährimanlarçä qaza bolğan Äkbär batur, Hämit, pütün vuҗudi җallat Şeŋ Şisäy faşistliridin šç elip, Nuriğa bolğan çäksiz işqi muhäbbät otida azaplinip, ahirqi hesapta Şeŋ Şisäyniŋ qol-çomaqliri täripidin šltürülgän Säbihä, yänä düşmän qolida beguna šltürülgän Asiyä abistay vä Zäynäp, däsläptä kitaphanğa zomigär vä qopal bir adämniŋ tuyğusini beridiğan, lekin uniŋ äksiçä, yeqimlik tuyulidiğan, ahiri šzini inqilapqa beğişlap qurvan bolğan Muhtärbay, İli dehanliriniŋ väkilliridin bolğan Ziyavdun bahşi, Säpär ahunlar – bädiiy toqulma qilinğan personajliridur. Mana moşu personajlar vä ularğa ohşaş kšpligän şähslär – yazğuçi Zordun Sabirniŋ juquri kamalätkä yätkän kšpqirliq talant-istedatiniŋ mähsulidur.
hä, «Ana yurt» trilogiyasini diqqät bilän oqup çiqqan kitaphan bu äsär millätkä, uniŋ azatliği, mustäqilligi üçün mäŋgülük tiklängän hatirä abidisi desäk, mubaliğä bolmaydu.
Yazğuçi šziniŋ nadir, šlmäs äsärliri bilän hälqimizgä zor mäniviy ozuq äta qildi. Mutäpäkkür yazğuçi süpitidä šziniŋ äҗayip štkür pikirliri arqiliq häqiqätni yorutup, qälbimizni mänaviyat nuri bilän yorutqan daŋliq qäläm sahibi Zordun Sabir, äpsus, arimizdin bevaqit kätti.
Yadikar SABİTOV.


text:
Uquq qoruyıcılar qırımtatar faali Asan Çaruhovnı bir qaç saat devam etken sorğudan soñ azat ettiler. Bunı cuma künü, mart 6-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, faalni daa bir sorğuğa çeke bileler.
«Asan Çaruhov taqiqat komitetiniñ hadimleri tarafından azat etildi. Amma keyfinden körüne ki, iş devam etecek ve ileride de «davet etecekler», – aytıla haberde.
Asan Çaruhovnıñ yaqalanması mart 6-da saba belli oldı. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl bildirdi ki, Asannı «fevral 26 işi» boyunca sorğuğa alıp kettiler. Onı Keriç hastahanesinden işten aldılar.
Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı yanvar 29 künü «kütleviy nizamsızlıqnı teşkil etüvde» şeklep, oña 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.
Qırım Taqiqat komitetiniñ malümatına köre, fevral 26 künü vaqiaları çerçivesinde şaat olaraq 150 insan sorğudan keçti, zarar körgen 40 insan belgilendi ve 2 şahıs mesüliyetke çekildi.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti yanında Qırımnıñ Ukrainadan ayırılmasına qarşı çıqqanlarnıñ ve bunıñ tarafdarları olğanlarnıñ büyük mitingi olıp keçken edi. Birinciler saflarında qırımtatarlar, Meclis vekilleri ve Ukrainağa qoltutqan faaller bar edi, olarğa qarşı Sergey Aksenov yolbaşçılıgında «Rus birligi» («Russkoye yedinstvo») teşkil etken Rusiyege qoltutqan faaller çıqtılar.


text:
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksenovnıñ fikirince, prezident Petro Poroşenko ile yolbaşçılığında Ukraina akimiyeti mahkeme etilmek kerek.
Böyle etip Aksenov Poroşenkonıñ Qırım işğaliniñ bir yıllığı ile bağlı beyanatını jurnalistlerge izaatladı.
«Bizler oña (Poroşenkoğa, – muar.) Qırım mahkemesini vade etken edi. Emin oluñız, olacaq. Mında ketirip, mahkeme etecekmiz», – dep ayttı Aksenov.
O, Kiyevge Qırım qaytarılması ile bağlı «hayal qurmamağa» tevsiye etti.
«Qırım özüni tarihiy vatanına qaytardı, ve bu öyle de qalacaq. Hayallarını aqıllarından alıp taşlasınlar», – dep ayttı Qırım baş naziri.
Petro Poroşenko fevral 23-ni Qırım işğaliniñ başlanğıçı dep adladı. Onıñ qayd etkenine köre, Ukraina devleti Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım oğrunda küreşine devam etecek. Keçken sene Qırımda olıp keçken vaqialarnı ve sahte referendumnı Ukraina prezidenti «Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsını gizlemek içün yapılğan fars» olaraq adladı.


text:
Bunı Ukraina Regional inkişafı, qurucılıq ve mesken-kommunal hocalığı Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
Onıñ malümatına köre, nazirlik yolbaşçısı Volodımır Groysman bu meseleni Ukraina suv resursları Devlet agentligi ve diger nazirlikler vekillerinen muzakere etti.
O, Qırımda suv temini devam etmek kerek, dep qayd etti.
«Qırım – Ukraina, bir kimseniñ şübesi bile yoq. İşğal soñuna kelecek. Herson ve Qırım Muhtar Cumhuriyetine suv berilmesiniñ sisteması bozulmasın dep, elimizden kelgeni qadar areket etmek kerekmiz», – dep qayd etti baş nazir muavini.


text:
29 Mayıs 2015 Cuma
Qaydasıñız, Eşref ağam?
Mayıs 29, 2015 2015_2, Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus No comments
Yazıqlar olsun, yazıqlar. O sağ olğanda ne içün Onuñnen körüşmegen ekenim? Ne içün?..
İşte, qısmet. Haq-taalâ meni Onuñnen bu deşetli yollarda körüştirmedi, lâkin Onuñ ölmez şiirlerini oqumaq, destanlarnı suv kibi içmek qısmetinden marum etmedi. Buña da şükür, deyim.
… Yetmişinci senelerniñ tamam ortaları, men Nizami adına Taşkent devlet pedagogika institutı qırımtatar tili ve edebiyatı bölüginiñ studentim. Altın devir. Şam yolu tüm-tüz! Ayaq basmağa bir noqtaçıq tapsañ dünyanı devirmek bir şey degil, diye yürülgen devir. Lâkin bu yolda, tıştan aydın, nurları tolu yolu ilk kere yahşı etip sürünmege sıra keldi… Yoq, yoq. Men o zamanlarda daha keregi kibi ağlamağa, feryad etmege bilmey edim.
Künler keçerken, menden bir kurs yuqarıda oquğan arqadaşım Şevken Mehmetov (şidi o Keırım teleradio idaresinde çalışa, ve dörtünci kurs studenti İsmail Kerimov (şimdi o filologiya ilimleri namzeti, kelecekke büyük ümütler bağışlağan edebiyatşnıs alim) yataqhanede laqırdı arasında Eşref Şemi-zade haqqında laqırdı açtılar. Onuñ "Üzbekstan balladası"nı qızğın muzakere etip başladılar.
Biri öyle dey, biri böyle, lâkin ekisiniñ de fikiri bir şeyge kelip tirele edi.
Bu şiirniñ yüksek bediiyligi, halqçanlığı, pafosı haqqında söz keter eken, onuñ satırları arasındaki fikirler, o terenlikler ve şu terenlikte mahsus gizlep qoyulğan inciler añlağan oquycını lâqayd qaldırmağanını, qaldıra bilmeycegini añlap başladım… Ebet, o devirlerde, sürgünlikten soñki ilk onyıllıqlarda, qırımtatar milletiniñ nefes yolları qapatılıp, bütün resmiy ve naresmiy vastalarnen onuñ yüregini tilim-tilim doğrap ğurbette Orta Asiyada "tamır attırmağa" ğayretnen kirişilgen bir devirde böyle eserni canını Alla ve milletine emanet etken Ustaz yaza bilir edi. O deşetli ballada milletimiz içün alâ daha devam eteyatqanını ve bizlerni daha nice-nice azap-uqubetler bekleyatqanını aytmasam da belli.
Men o zamanlarda özüm de şiirge beñzegen qafiyeleştirilgen sözler toplamlarını qaralar, şçairlik ötmeginiñ kâde accı, kâde tatlı loqmalarını tatıp yürer edim. Lâkin aqiqiy şiirniñ ne qadar quvetli silâ, ne qadar teren ruhiy, maneviy deñiz olğanını añlamaq maña aciz edi.
"Oktâbr yolunen" kitabı – "Üzbekistan balladası" anda derc etilgen – yataqhane odasında qoldan qolğa keçirken: "Şiir degen şey mına böyle ola!"- dedi Şevket ve yalt etip közlerime baqtı. Añlaşıldı, dedim men içimden, qıp-qırmızı oldım, utanğanımdan, yer yarılsa yer tübüne kirip ketmege hazır edim. Lâkin şu arada pencerege köz tiktim. Anda, pecere tışında, kökte muñlı Ay yanında bir güya Küneş köründi. Ebet, o küneş – Şemi-zade edi. Şu an özüme yol çetinde ösken ve şu Küneşke suqlanğan bir otçıq zan etim. Ve alâ bugün bu Küneşke suqlanam, onuñ nurları-şiirleri otçıqnıñ başını siypalaylar, üşügende qızdıralar tüşkünlikke dalğanda onuñ yumruq kibi yüreçigine ümüt salalar…
Bugünki kibi aqılımda. Mayıs ayı edi. Biz, studentler, daha tatilge çıqmağan edik. Cumaertesi künü dersten soñ evimizge, Aqqurgan sovhozına kettim. Ava qızdıra. Tamam piçen çalınğan vaqıt. Elime çalğımı alıp piçen çalıp başlar ekenim: "Eşref ağama barmaq kerek edi…" dep tüşündim ve qaçıncı keredir öz-özüme kederlendim. Çünki Eşref ağamlara barıp olamay edim. Barmağa utana edimmi, yoqsa qorqa edimmi, bilmeyim. "Eşref ağama ketem" dep yataqhaneden çıqar edim, lâkin cüratım trolleybus durağınace yeter edi.
Eşref Şemi-zade! Tarkovskiyniñ dostu. Qaysın Küliyev kibi büyük şair oña Ustazım, dey. Ya sen kimsiñ? Ekseriyetinen ağasından, dayısından qalğan urbalarnı kiyip ösken, institutqa oqumağa kirgende quvançtan degil de qasevetten özüne yer tapalmağan, sırtına kiymege bir coruq ştanı, ayağına soqmağa yararlı ayaqqabı olmağandan, biçarelik ve çaresizlikten evleriniñ artına keçip, ses-soluq çıqarmayıa, accı-acı közyaşlarğa boğulğan, Allanıñ emirinen elline qalem ve kâğıt alıp şiirge beñzegen şeylerni qaralap yürgen bir gençim. Sen kimge kereksiñ? Vazgeç, Şemi-zadeniñ yanına barıp mashara olma!. Onuñ yanında bulunuvıñnen o büyük İnsannı qolaysız alğa qoyma. O Şair! Sen ise…, sen ise…
Şay etip, öz-özümni çekiştirip, turar ekenim, birden:
"Onuñ er adımı – onuñ satırı,
Onuñ er beyiti – halqnıñ hayatı!.."
Degen satırlar miyimde qığılçımday dolanıp başladılar, yüregim sıq-sıq urmaqle, közlerim daha da büyükleşti. Maña neler olayatqanını añlap olamayım. Elimdeki çalğımnı yavaştan yerge qoyup, evge taraf adımladım. Anam çırayımnıñ deñişkenini körip, qorqtı, ğaliba: "Balam, saña ne oldı?! – dep qarşıma çıqtı. Men bir şeyçik aytmayıp, daha doğrusı aytıp olamayıp, içerige kirip kettim.Bir qaç vaqıttan soñ azbarğa çıqtım... Pek yorğun edim. Dersiñ bir maşina çaqıl yüklegenim. Elimdeki qalem ne defter bile ağırlıq yapa edi. Defter üstünde on beyitten ibaret şiir… Soñundan men oña "Şairniñ defteri" degen serleva berdim. O zamanlarda bu şiirni kimsege köstermegen, kimsege oqumağan edim. Aradan on bir yıl keçken soñ onu ilk şiirler kitabıma (1983 s) kirsetken edim.
O künü azbardaki piçenni çalıp bitirdim. Lâkin şiirni çoq vaqıtqace oquyalmay yurdim. Ne içündir maña şu defterçigimni elime alğanımda güya Eşref ağam: " E-e, balam qararını qaçırğansıñ" degenday duyula edi. Men qararını qaçırğanımnı bile edim. Çünki Eşref ağam haqqında, onuñ şiirleri, cemi eserleri haqqında ne qadar yazsañ azlıq eter, Kene qararı qaçmaz. Çünki:
Körse şair qaranı: "Bu qara" - dedi,
Körse şair beyaznı, dedi: "Bu beyaz",
Yarı yolda atını deñiştirmedi,
Quvet aldı kedaynıñ qolundaki saz.
Şunıñ içün de men eminim:
Halqnıñ qalbine aşlanğan sözüñ
Vaqıt ve mesafe silip olamaz.
"Vaqıt ve "mesafe" nasıl kategoriyalar olğanını añlatmağa acet yoq.
Olarnı qavrap almağa insan zeyini acizlik yapar.
Bu şiir yazılğanda, ve şimdi er keresi onu oquğanımda özümni bir de-bir qabaat işlegen ve afu sorap turğan balağa beñzetem. Bilmeyim, ne içün böyle ola… Afu etiñiz, Eşref ağam, belki kerek sözlerni tapıp olamağandırım. Allah içün afu etiñiz…
Kettikçe Eşref ağamnıñ şiirleri meni özlerine bağlap başladılar. Lâkin iç bir vaqıt oña taqlid etip, şiirler yazmadım, yazıp olamadım. Çünki er bir şair bu – ayrı bir alem. Er bir şair – ayrı bir ressam. Onuñ tek özü içün özü hazırlağan boyaları bar, tek özü içün yasağan öz fırçısı bar. Onuñ qullanğan tılsımlı qırmızı boyası başqasınıñ elinde qan olıp aqar, nazik fırçı tırnavuçqa çevirilip, ohşamaq yerine, yüreklerni sıdırıp, yırtar…
Biz birinci, ekinci, üçünci kurs studentlerinden bir qaç yigit ve qız edebiyat tögeregine de bara edi. Edebiyat sevdaları em anda, em bizim tögerekke qatnay ediler. Biz, "neformallar", şiirçikler, ikâyeçikler qaralap, dersten soñ boş auditoriyalardan birinde toplaşa, öz yazğan "şaheserlerimizni" biri-birimizge oqur, talil eter edik. Qısqası biri-birimizge edebiyatnıñ yüce dağları eteginde bulunıp, şu yüksekliklerge çıqmağa yardım etmek niyetinde edik. Lâkin bu niayet niyetligince qalmaz edi, eger…
Er şey "İlk adımlar"dan başlandı ve …bitti. Biz, "neformallar", "İlk adımlar" degen divar gazetasını çıqarmağa ve bu gazetada öz "şaheserlerimizni" derc etip, oquyıcılarnıñ ükümine çıqarmağa qarar berdik! O vaqıtlarda "Lenin bayrağı" "Yıldız" nıñ sahifelerine çıqmaq bizge Everestke çıqmaqnen bir kele edi. Edebiyat qazanı anda qaynay edi.
"İlk adımlar"nıñ birinci nomerine qoyulacaq "şahsler" nomay degil edi. Şunıñ içün de birinci nomerge Aşıq Ümerniñ ğazelleriniñ em de bölügimizde oquğan "ümer" ve "bikeç"lerniñ eserlerini qoydıq. Koridorda gazetamıznı divarğa asqanımıznen fakultette nasıldır bir canlanuv peyda oldı. "Gazetacılarnıñ" yürekleri quvançqa tolup-taşa. Studentler, qırımtatar studentleri, gazetamıznı yaramay qarşılap almadılar. Ocalarnıñ, hususan rus, üzbek ocalarınıñ merağını qozğamağan "ilk adımlar" fakultetimizniñ partiya teşkilâtını, ve hususan qırımtatar ocalarından birini (adını mahsus aytmayım) ziyade meraqlandırdı. Ders vaqıtında izin sorap auditoriyadan çıqqan vaqıtımda bu oca gazetamıznı diqqatnen közden keçire, bese-belli bu vaqianı diqqattan tüşürip qaldırmağa tırışa. Aks alda gazetanı dünyasını unutıp oqumaz edi. Bu şeyni arqadaşlarımdan birine aytqanımda: " O siyaset qıdıra, qulaq asma" - dedi.
Lâkin oca "siyaset" tapalmadı. Bu "siyasetke" Qırımnı añdırğan, añdıra bilecek şeyler kire edi. Zaten, bizim Taşkent pedinstitutında tahsil almamız, ana tilimizde oqumamıznıñ özü Qırımnı añdırıp tura edi. Qara qumda qara deñiz kibi. Sataşmaq meselesine kelgende ise, yol çetinde turğan telegraf diregine bile sataşmaq mümkün.
Bu añlaşılğan şey edi. Yetmişinci seneler milletimiz içün eñ ağır yıllar oldı. Qırımğa qaytmaq, siyasiy uquqlarımıznı tiklemek meselesi keskin köterilgen, bir çoq teşebbüsçilerimiz apslerge bıraqtılğan, bir çoqları KGB podvallarında azap-uqubetlerge oğratılğan, bazı qırımtatarlarnıñ manqırtlarğa çevirilip başlağan, qısqadan aytqanda milletimizniñ başına cebir-zulum yağmurı quyup yağğan bir devir edi. "Eñ adaletli" milliy siyaset bayrağınıñ kölgesinde milletimiz ğayıp etilmekte olğan bir devir. Bu siyasetniñ diqqat merkezinde yaşlar, Orta Asiyada doğup-ösken yaşlar tura edi. KGB hadimleri fakultetimizde otlap yüre ediler. Em de tek bizde degil, qırımtatarlar çalışqan ideologiya cebesiniñ bütün noqtaları KGBnıñ diqqat merkezinde edi. Rezil siyasetniñ rezil tölü milletimizge az zarar ketirmegendir.
Çoq uzaqqa ketmeyik. Ekinci qısımı otuz bir yıldan soñ dünya yüzü körgen "Közyaş divar" (birinci qısmı "Toğan qaya" kitabında çıqqan edi) poemasında Eşref ağam böyle tipler haqqında şöyle yazğan edi:
Doğğan öler, çıqqan ener,
Külgen ağlar, bu – qanun.
Padşalıqlar külge döner,
Qullar üzer buğavın…
Bu qanunğa qarşı çıqar
Könyükturcı cumranlar.
Barğan yeri soqur olsa,
Bir közüni qımğanlar…
Bir yazıcı eserinde
"Aqtaban"nı kişnetse,
Şiirinde "dalğa" ya da
"Deñiz" sözün işletse,
"Baq, sen, halqqa vatanını
Hatırlata bu erif!" -
Dep, donoslar yazıp başlar,
Böyle tipler kögerip.
Bazartersi radiodan
"Ornıñ yolu" yırlansa.
"Şu Yaltadan taş yüklense"
"Dertli qaval" ağlasa,
Şu daqqası başlar Cumran
Anonimka yazmağa.
"Mında duşman qolu bar" - dep,
Halqqa çuqur qazmağa.
Bu qavmniñ cemiy işi –
Milliy ruhnı boğuvda.
Medeniyet, edebiyat
İşimizni yıquvda.
Olarğa tek vicdansızlıq,
Puştlıq olsa olğanı.
Donos içün köpçe sahta
"Dostlıq" olsa olğanı.
Bu tarafta, ister yaşlıq
"Milliy ruh" ne, bilmesin,
Öz Vatanı, öz tarihı,
Öz tiliçün küymesin,
Bu qavmniñ olarnen iç
Alâqası, işi yoq.
Tek öz evi aman qalsın,
Tek öz qarnı olsın toq…
Bugün vatan asretligi
Bizni yaqıp-yıqqanda,
Adalet aqiqat içün
Aqlı talap çıqqanda,
Temiz suvnı bulandırmaq
Böylelerniñ niyeti…
Bu – olarğa Stalinniñ
Taşlap ketken illeti.
Eşref ağamnıñ doğğan künü yaqınlaşa edi. Gazetamıznıñ ekinci nomerini oña bağışlamağa qarar berdik. Lâkin bu nomer "İlk adımlar"nıñ ögüni kesen-kes kesecegini daha bilmez edik. Aygidi seni, gençlik maksimalizmi!
İşte, biz işke büyük meraq ve coşqunlıqnen kiriştik. İnstitut fotolaboratoriyasında çalışqan çufut yigiti bizge Eşref ağamnıñ resimini büyükleştirip berdi. Eşref ağamnıñ tercimeyialına ait malümatlarnı topladıq. Elimizde olğan kitaplarından bir qaç şiirini seçip aldıq. Olarnıñ arasında Eşref ağamnıñ "Qaranfil" şiiri de bar edi. Aqılımda şiirdeki "urum" sözüni "Qırım" sözüne deñiştirecek de olğan edik… Ressamımız gazetanı yaraştırdı. Güzel yazısı olğan qızımız Eşref ağamnıñ tercimeyialını yazdı, kimdir onuñ şiirlerini qaydadır yazı maşinkasında bastırıp ketirdi. Ne de olsa gazeta hazır oldı. onu büyük tantananen alıp çıqıp, koridorğa divarğa astıq. Qırımtatar studentleri gazetanıñ yanında toplaşıp başladılar. Olarnıñ diqqatını ziyade celp etken şey gazetanıñ epigrafı oldı desem yañılmam. Gazetamızğa epigraf olaraq Eşref ağamnıñ:
"Şair olsañ, ömrüñ boyu
Halqnen sevin, halqnen kül!
Halqnen çekiş, halqnen ağla,
Halqnen yaşa, halqnen öl!"
Degen beyitini alğan edik. Demek biz bunıñnen Eşref Şemi-zadege qoşulıp, qırımtatar studentlerini öz tuvğan halqınen bir olmağa, millet içün kerek olsa ölmege çağıramız! Bu açıq-aydın añlaşılğan şey… Lâkin episi bir qaraman biz degil de Eşref ağam edi. Tınçıq avada birden esip başlağan taze yelçik.
Halqımıznen bir olmağa çağırıp atqan ilk adımımıznıñ ömüri qısqa oldı. Aradan çoq keçmeden anavı "siyasetperver" oca gazetanı divardan suvurıp aldı. Studentlerden biri, ğaliba İsmail Kerimov edi, ocanıñ eline yapıştı: "Siz ne yapasıñız!" - Eşref ağımıznı onuñ pancalarından qurtaracaq oldı. Az-buçuq tartışuvdan soñ, oca gazetanı yırttı. "Vı çto sebe pozvolâyete" - degen sözleri alâ bugün qulağımda. Ebet, Eşref ağamnıñ sözlerinen aytacaq olsam, ömür boyu halqnen sevinmek, halqnen külmek, halqnen çekişmek, halqnen ağlamaq, halqnen yaşamaq, halqnen ölmek er kesniñ elinden kelmey. Biz, bu deşetli vaqianıñ şaatları, taş kesildik. Eñ elem etken yeri şu daqqalarda organlar degil de, betiñe öz qırımtatarıñ tüpürgeninde edi. Oca, belki, bu vaqianı unutqandır. Bu levhanıñ şaatları olmış studentlerniñ yüreginde özüne nisbeten nefret, Eşref ağama nisbeten ise daha ziyade ürmet doğurğanın da bilmegendir.
Bugün endi añlayım: Şemi-zadeden men degil de, başqaları qorqa eken. Şemi-zade kibi adamlardan zamannıñ özü qorqa eken.
Daa bir şey haqqında ayrıca toqtalmaq isteyim. Edebiyatımız haqqında laqırdı çıqqanda bazı arqadaşlar – edebiyatnen alıp-berecegi olğan da, edebiyatnıñ "e" arifinden haberi olmağan da – hususan 1950-1970-nci senelerde icat etken yazıcılarımız halqımıznıñ başına tüşken facia haqqında iç bir şey yazmadılar, olar tek öz eyiallılıqlarını tüşünip yurdiler, qısqası halqnen işleri olmadı, degen şeylerni aytmağa pek avesler. "Yazıcılarımız" dep umumiyleştirmek, sürgünlik devirindeki edebiyatnı bütünley silip atmaq tübü-temelinden yañlıştır.
Qurunen beraber yeşil de yana, deyler. Lâkin bu printsip edebiyat sahasında tamamile kelişmey. Eşref Şemi-zadeniñ iç bir kitabına kirmegen, halq arasında qoldan-qolğa yürgen şiirleri buña isbat ola bilir. Kün kelir, Eşref ağamnıñ bu şiirleri ayrı bir cıyıntıq şekilinde dünya yüzü körer.
Ya üçünci, ya dörtünci kursta oquy edim. Kursdaşlarımdan biri edebiyat haqqında fikir yürsetir eken yuqarıda qayd etilgen fikirge toqundı.
Yazıcılarımız nenen oğraşalar, bilmeyim, dep taşladı. O devirlerde keçmişimiznen, hususan milletimizniñ başına tüşken sürgünlikten bağlı bediiy eser yazıp, derc ettirmek bu yerde tursın, Qırım degen sözni ayttırmay ediler. Qara beftanlarğa oğratılıp, tuvar taşılğan vagonlarğa yüklep, sürgün etilgen halq degil de, Üzbekistanğa (öz isteginen! – baqıñ, siz, bu vahşiylikke!) köçip kelgen adamlar, dep yazmağa mecbur etkenlerini bilse de kursdaşım şöyle dedi. Men şunda: "Bizde öyle eserler bar, tek olarnı satırları arasında oqumaq kerek" - dedim. - Açıq-açıqtan oqumaq isteyim!". Men oña ne dep cevap qaytaracağımnı bile edim. "Eşref Şemi-zadeniñ "Aslıhanını" oqudıñmı?" - dedim. "Oqudım… Masal"! – dedi o qolunı siltep. Yaşayışımıznıñ özü bir deşetli masal… Sen "Toğan qaya"nı bir daha oqu" - dedim.
Men özüm bu poemanı bir qaç kere oqup çıqqan edim. "Eşref Şemi-zadeniñ icadında halq ağız yaratıcılığı elementleri" degen mevzuda kurs işi yazğan edim. Poemanı oqup, terenge dalğan sayın, anda tasvirlengen vaqialar maña halqımıznıñ başına tüşken şeylerni añdırğanday duyuldı. Yumaqnıñ ucunı tutıp, onu çezgen sayın, poemanıñ baş qaramanı Aslıhannıñ obrazı halqımıznıñ obrazı olğanını añladım. Bediyet ustası Eşref Şemi-zade Aslıhannıñ abrazında halqımıznıñ başına tüşken felâketni tasvirlegen. Turkanaylar, Çolpanaylar (Aslıhannıñ kelindeşçleri) – zemaneviy beriyalar, kabulovlar – aslıhanğa kün bermediler. Poemanı oquñız. Onuñ tolu variantı bıltır "Yıldız" jurnalınıñ 4,5 nomerinde derc etildi. Anda Aslıhan, yani millet, nasıl edi, nasıl oldı, daha nasıl olabilenecegini özüñiz körersiñiz.
Ebet, turkenaylar, çolpanaylar Aslıhannı öldürip olamadılar, öldürip olamay ediler. Şunıñ içün de onu taş divar içine qalatalar, yani Aslıhannı (milletni) bütün varlıqtan, taş-toprağından, evlâdından marum etip, yañğızlıqqa sürgün eteler. Sürgünlikte biz yañğız degil edikmi? Milletimizniñ etrafında iftiralar taş divarday turmay edimi?
Çıqmağan canda ümüt bar, deyler. Millet ölmedi. Başqa milletlerge siñmedi. Aqiqat Stalin-Brejnev, umumen kommunistik, taş divarlarınıñ bir köşesini yıqtı ve millet biñ bir meşaqatlarnı keçip, öz ana yurtuna - Aşıq Ümeriniñ, Dilâra Bikeçiniñ, İsmail Gaspralınıñ, Eşref Şemi-zadeniñ yurtuna qayta. Lâkin onuñ yurtu kündeşlerge, kelmeşek turkanaylar ve çolpanaylarğa tolu. Milletim ğaflet içinde.
Milletimniñ ezik qalbi feryadlarğa tolu.
Yunus Qandım, Aqmescit
1991 s.


text:
Sıylıqtıñ qımbat, awqımdı bolwı mindetti emes. Alayda, sıylıq arnalğan adamnıñ talğamına, qalawına say kelwi tïisti. Sıylıqtı tañdağan kezde öz talğamıñız ben oğan degen qarım-qatınasıñız körinis tabatınday bolsın.
Sıylıq paydalı-paydasız bolwı jağına kelsek, ol mağınası keñ uğım. Mısalı, qanday da bir jaqsı zattıñ özi sıylıq usınılğan adamğa paydasız bolıp körinwi ıqtïmal. Mısalı, tüsi kïimderimen üylespeytin sömke, qolına sïmaytın qolğap, ïesiniñ talğamına say kelmeytin kartïna t.b. Bizdiñ estetïkalıq tüsinigimizge qayşı keletin döreki, talğamsız zattardıñ bäri paydasız bolıp körinedi.
Sıylıqtı talğammen tañday bilw qajet. Biraq kimniñ talğamı boyınşa? Sıylıq usınwşınıñ talğamı boyınşa ma, älde sıylıq alwşınıñ talğamı boyınşa ma? Ekewiniñ talğamdarı säykes kelse, tipti jaqsı. Munday jağdayda erekşe ïkemdik körsetw qajet. Keyde siz sıylıq usınatın adamnıñ talğamı jetilmegen bolwı da mümkin. Munday jağdayda sizdiñ şınayı nïetpen tañdap alğan sıylığıñız ol adamdı süysindirip qana qoymay, onıñ äsemdik jönindegi uğımın özgertwge järdemdesetindey bolwı kerek.
Sıylıqtıñ arzan-qımbat bolwı ärkimniñ mümkinşiligine baylanıstı. Keybir adamdar tek qımbat zattardı ğana jaqsı äri ädemi sanaydı. Tek esepqor, toğışar adam ğana osılay oylawı mümkin. Al durısında arnayı jasalğan, eşbir jerden satıp alwğa bolmaytın sıylıqtar, mısalı, dosqa arnalıp şığarılğan öleñ, än, arnayı salınğan kartïna, swret nemese qoldanbalı önerdiñ qaysıbir zattarı da eñ qımbat sıylıq sanaladı. Keyde qanday da bir elewli oqïğanıñ, esteliktiñ erekşe belgisi bolatın fotoswret te, kartïna da, jazğan xat ta qımbat sıylıq ornına jüredi.
Derekközi: massaget.kz
Kommentarïï


text:
Haberler
Artem Bidenko: "HSN ve gönülliler Ukraina Şarqında silâlı tecavuznı isbatlarını işlep çıqarıp, taqdim etecekler"
11 Ekim ayı, 10:54
Emine Ceppar: "Mezep - haber siyasetiniñ kompleks qoruv sistemasını şekillendirgen birinci vesiqa"
9 Ekim ayı, 10:50
HSN: Ukraina brendini er bir ukrain şekilley
9 Ekim ayı, 10:21
"QIRIMYOUNG" leyhasınıñ maqsadı - qırımtatar yaşlarını Qırım deokupatsiyasına azırlamaq
7 Ekim ayı, 11:04
HSN: Ukrainada olğan episi dalğalardan 30% - ATO zonasına berildi
6 Ekim ayı, 17:27
UA TV Slovakiyada eñ büyük regional bağ operatorlarının abonentlerine irişimli oldı
4 Ekim ayı, 16:06
HSN: ATO zonasinda nezaret etirgen territoriyalarda ukrain yayinlayınlayıcılarının turğun sıgnalını teminlemege mümkün oldı
3 Ekim ayı, 16:25
HSN yanındaki Grajdan Şurası: Ukrainanıñ informatsion ve kibertelükesizligi boyunca özümizniñ baqışdarımıznı yollaycaqmız
3 Ekim ayı, 15:18


text:
Aqmescit – Qırım işğal etilgen territoriya, Meclis ise, qırımtatar halqınıñ baş ştabıdır. Bunı Türkiy Halqlar Bütündünya Assambleyası tarafından bu afta tarqatılğan «Qırımtatar halqı ve Qırımda yaşağan diger türkiy halqlarğa teklifler» vesiqasında söz yürütile.
Türkiy Halqlar Bütündünya Assambleyası qırımtatar halqı VI – ncı Qurultayınıñ 2-nci sessiyasında qabul etilgen qararına qol tuta. Mezkür qarar boyunca qırımtatarlarnıñ tarihiy Vatanaı – Qırımda, yarımadada halqnıñ milliy-territorial cumhuriyetini ğayrıdan tiklenüvinen bağlı siyasiy ve uquqiy tedbirlerniñ başlanuvı aqqında beyan etile. Vesiqanı Assambleya reisi, akademik Yermentay Sultanmurat tarafından imzaladı.
Siyasiy ve ğayeviy küreş, milletniñ özelligini saqlap qalmaqnen beraber VATN halqnıñ iqtisadiy ceetinden inkişafını teklif ete. Bu maqsadqa irişmek içün Mecliske vaziyetni incelemek, halqnıñ inkişafı perspektivasını işlep çıqarmaq, vaziyetke köre doğru bir usullarnı seçmek ve daimiy sürette çalışacaq analitik gruppanı teşkil etmege teklif etile.
Qayd etmeli ki, VATN Ukraina Yuqarı Şurasınıñ mart 28 künü 2014 senesi qabul etken «Ukrainada qırımtatar halqını tamır halq olaraq tanıluvı» aqqında qararnı da alğışladı.
VATN, Qırım Rusiye Federatsiyası tarafından işal etilgen olsa da, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ qbul etken qararı tarihiy emiyetke malik. Onda, «mustaqil Ukrainanıñ terkibinde olsa da, qırımtatar halqı Ukrainanıñ tamır halqı olaraq ve onıñ öz kelecegini belgilemek aqqınıñ yerine ketirilüvi tanıla. Ukraina kendisi ve halqara cemiyeti Qırımnı Ukrainanıñ bir qısımı olaraq tanığanı içün bu qarar ileride büyük neticeler ketire bile. Vesiqada, Ukraina qırımtatar halqınıñ Meclisini – icra organı, Qurultaynı da – vekâlet organı olaraq qbul etkeni qayd etile», – dep VATN izaat bere.
Assambleya bütün donya qırımtatarlarnı qabul etmek kerek olğanını bildire ve bunıñ içün Avropa Şurası, BMT, yetekçi devletleri elçihanelerniñ yanında barışıq mitinglernen irişmek mümkün, dep saya. «İşğalçiler tarfından keçirilgen «referendum» bir külünçli numayıştır, amma aqibetleri pek facialıdır», – qayd ete Assambleya.
VATN – dünyada olğan türkiy halqlar grajdanları, teşkilâtlarnı birleştirgen cemaat teşkilâtıdır. O 1991 senesi Qazanda meydanğa ketirildi. Umumen alğanda, VATN-nıñ 5 Qurultayı ötkerildi: Moskva, Qazan, Çeboksarı, İzmir ve Şımkentte keçirildi, reisi olaraq akademik, Qazahistannıñ cemaat erbabı, iş-adamı Yermentay Sultanmurat saylandı.
Faaliyetniñ esas noqtaları – türkiy halqlarnıñ birleşüvini temin etken, türkiy an-anelerniñ teşviqatı, olarnıñ esasında cemaatnıñ inkişafıdır. Bugünki künde türkiy halqlar qorantasına 40 ziyade halq kire, ve umumen, 200 milliondan ziyade insannı teşkil ete.


text:
Qırım ile yolcu alâqalarınıñ toqtatılması Ukraina qanunını boza, dep bildireler «İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyasınıñ» uquq qorçalayıcı teşkilâtında.
Uquq qorçalayıcılarnıñ fikirince, Qırımda avtobus ve demir yol taşımalarınıñ lâğu etilmesi Ukraina anayasasına zıt kelip, insan ve vatandaşlarnıñ aqlarını boza.
Teşkilât «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen toprağında vatandaşlarnıñ aq-uquqları ve serbestligini ve uquq rejimini temin etüv aqqında» Ukraina Qanunınıñ 5-inci maddesine esaslana. Vesiqada aytıla ki, «Ukraina vaqtınca işğal etilgen yerlerde bulunğan Ukraina vatandaşları ile iqtisadiy, maliye, siyasiy, içtimaiy, informatsion, medeniy ve diger bağlarnı üzmemege ve temin etmege vade ete».
«Yılbaş bayramları arfesinde ilânsız qabul etilgen qarar adamlarnı zor alda qaldırdı. Adamlar Qırımdaki eki sıñırdan cayav keçmege mecbur qaldılar. Bu yol 4-5 km teşkil ete. O künleri ava sıfırdan aşağı 15 dereceni teşkil etken edi», – aytıla teşkilâtnıñ dekabr esabatında.
Mında qayd etile ki, birinci künleri yolcular içün çare tapılmadı, yalıñız şahsiy maşina ya da qanunsız alda çalışqan taşıyıcılar ile sıñırdan keçmek mümkün edi.
«Bu adım Qırım ve Herson vilâyetinde bir çoq kilometrli tıqanıqlıqlarğa yol berip, qazaiy vaziyetiniñ sebebi oldı. Adamlar Qırımda biletlerni keri teslim etip olamay ediler, ileride de tazminat ödemesi qıyınlaştırıla. Adamlar Qırımdan çıqmaq ya da kirmek içün daa ziyade para masraf ettiler», – aytıla beyanatta.
2014 senesi dekabr 24-ten itibaren Ukraina yolcularnıñ havfsızlığını tüşünip, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ile avtobus ve demir yol alâqalarını toqtattı.


text:
Törkiyä - Kuveyt xezmättäşlek planı
2019 yıl öçen urtaq saqlanu xezmättäşlek planı imzalandı
Törkiyä häm Kuveyt arasındağı xärbi xezmättäşlekne nığıtu maqsatı belän 2019 yıl öçen urtaq saqlanu xezmättäşlek planı imzalandı.
Kuveytnıň xäbär agentlığı KUNAğa kürä Kuveyt belän Törkiyä arasında täcribälärneň urtaqlaşıluı häm tırışlıqlarnıň berläşterelüe maqsatı belän urtaq xärbi koordinaŝiyaneň däwamı bularaq xezmättäşlek kileşüenä qul quyıldı.
Xäbärdä kileşüneň ike ilneň xärbi räsmi zatları tarafınnan imzalanuı belderelde.
Kuveytta 9-10 üktäbr’ könnärendä Törkiyä-Kuveyt Xärbi xezmättäşlek komitetı cıyılışları oyıştırılğan ide.


text:
Aqmescit – İşğal etilgen Qırımda tintüvler adiy bir alğa keldiler. Faqat, diniy oquv yurtunda keçirilgen tintiyuv qırımtatar cemaatçılığını çorladı. Talebe ve ocalar bulunğan mederesege belgisiz, maskalı silâlnğan şahıslar bir qaç saat devamında cinayetçiler ve silânı qıdırdılar.
Aqmescit civarındaki Bulğanaq köyünde yerleşken hafizler mektebine iyün 24 künü saba saat 6-da belgisiz, maskalı, avtomatlarnen silâlanğan şahıslar atılıp kirdiler. Şu vaqıt mektepte 13 talebe ve evi oca buluna edi. Adamlar yuqlay edi.
Şahsiyetni belgilegen veksiqalarnı ve mahkeme qararını köstermeden, arbiyler odalarnı tintip başladılar, qapu ve pencereni qırdılar. Qırım musulmanları diniy idaresiniñ vekillerine sözde ekstremizm ve silânıñ gizlenüvinde şeklenüvi sebebinden mahkeme qararına esaslanıp areket etkenlerini bildirdiler.
Müftiyatnıñ malümatına köre, tintüvni FHH-niñ (FSB) 30 vekili ve Qırım politsiyası hadimleri ötkerdiler. Amma, kelgenlerniñ kiyimlerinde işaretler yoq edi.
Medreseniniñ üyken ocasınıñ apayı Susanna Osmanova aytqanı kibi, silâlı adamlar yuqlağan talebelerni qorquzdılar. Balalarnıñ mobil telefonlarını çekip aldılar. 5 saatlıq tintüvden soñ, bir qaç bilgisayarnı alıp kettiler.
Üyken oca Ayder Osmanovnı maskalı adamlar Qırımnıñ İçki İşler Nazirliginiñ baş idaresine alıp kettiler, onı anda bir buçuq saat devamında soravdan keçirdiler. Ondan soñra, iç bir şekleyici şey tapılmağanını aytıp, yiberdiler.
Qırım Müftiyatı: bu küçniñ numayışıdır
Qırım diniy idaresinde yüz bergen vaqiağa daa qıymet kesmediler, çünki yuqarıda qayde tilgen mahkeme qararını daa körmediler.
Müftiy muavini, medrese içün mesülietli olğan Esadullah Bairov şunı ayttı: «Biz bundan eyilik körmeymiz. Bu küçniñ numayışıdır».
Resmiy olmağan malümatqa köre, islam oquv yurtunda ekstremist ve cinayetçilerni azırlaylar kibi şikâyet kelgen.
Müftiyatta añlap olamaylar: saba tañda silâlanıp, resmiy qayd etilgen oquv yurtunda ne maqsad ile bu kibi «maski-şou» keçirildi?
«Episi medreseler Müftiyatnıñ nezareti altında çalışalar. Er angi teşkerüvni adam aqıllı keçirmek mümkün edi. Bunı evelden de yapa ediler. Bu oquv yurtu, mında balalar tasil ala. Ve bu tintüv balalarnıñ añında büyük iz qaldıra bile. Biz bu devletniñ vatandaşları olsaq, bu devletten konstruktiv adımlarnı bekleymiz», - dep qayd etti Esadullah Bairov.
Talebelerniñ ana-babaları musulmanlarğa nisbeten bu kibi davranıştan çorlanalar
Talebeleriniñ biriniñ babası Ali Aliyev, şu sabası oğlunı ziyaret etmege keldi. Amma, bina yanında politsiya maşinasını ve silâlanğan adamlar ile tolu avtobusnı kördi. Tamam şu yerde qasevetlengen yerli sakinler buluna ediler. Erkek arbiylerden ne olıp keçkenini soramağa ıntıldı, amma cevapnı öyle de alalmadı.
Aliyevniñ aytqanına köre, arbiylerden biri, oña balanı nege ögretkenini tüşünmeli, dep ayttı.
«Men ondan soradım: «Sen İncilni oquysıñmı?» Biz de İncilni oquymız, Qurannı da oquymız. Bu Allahnıñ sözü. Mında yasaq etilgen bir şey yoq», – dedi Ali Aliyev.
Medresede oquğan talebelerniñ ana-babaları arbiylerniñ bu kibi areketlerni diniy duyğularnıñ aqaretlevi kibi qabul eteler. Olar eminler, bu kibi tintüvler Qırımda milletlerara ve dinlerara davalarğa ketire bile.
«Bizim menligimizge tiye, bizge baqıp, duşman körgenleri içün tamır halq olaraq canlarımıznı ağıra, qırımtatar olaraq canlarımıznı ağıra, ve musulmanlar olaraq canlarımıznı ağıra. Biz barışıqsever halqmız, biz er vaqıt tınç yaşadıq. Kilse yanında camiler de tura edi. Yazıq», – dedi talebeleriniñ biriniñ babası.
Qırım.Aqiqat Qırım İçki işler Nazirliginden izaat alıp olamadı.
Qırım musulmanlarına qarşı matbuat vastalarınıñ cenki başladımı?
Bulğanaq köyünde yüz bergen vaqialarğa Kiyevdeki «Umma» Ukraina musulmanları diniy idaresi endi seslendi.
«On künden ziyade matbuat vastalarında vaziyet kerginleştirilip kösterile, bir qaç maqale çıqtı, dininiy ve cemaat teşkilâtlarınıñ ve Rusiyeden «musafirlerniñ» matbuat-konferentsiyalar keçirilip, bir sıra nufuzlı musulman teşkilâtlarnı açıqtan-açıq ve gizliden müftiyatnı qabaatladılar, sanki dersiñ Qırımda Ukraina maliye etken ekstremizm inkişaf ete», – dep qayd etti «Umma» Ukraina musulmanları diniy idaresi Said İsmailov.
Bunen beraber, o Qırım musulmanlar cematçılığınıñ bazı vekillerine muracaat etip, muqaddes Ramazan arfesinde Meclis ve Müftiyatqa qarşı çalışmamağa ve musulman cemiyetini bölmemege çağırdı.
Bu künleri Qırımda resmiy ziyaret ile Poloniya musulmanlarınıñ diniy yetekçisi – müftiy Tomas Mitskeviç buluna. O şahsen Bulğanaqtaki medresege barıp, tintüvden keçken balalarnen körüşti. İyün 25 künü Poloniya müftisi Qırım «akimiyetinen» körüşip, bu vaqianı muzakere etmege niyet etti.


text:
Törkiyädä Zeugma borıñğı şähäre
Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 18
Törkiyäneñ mädäniyät xäzinälärendä bu atnada sezgä ilebezneñ ähämiyätle barlıqlarınnan Könyaq könçığışta Anadolunıñ mohim şähärlärennän Gazianteptä bulğan Zeugma borıñğı şähärne häm muzeynı tanıtaçaqbız.
Zeugma borıñğı şähäre könebezdän 2300 yıl elek Fırat yılğası yar buyında Böyek İskändär tarafınnan qorıldı. İran-Mesopotamiya- Anadolu arasında ähämiyätle ber säwdä üzäge wazğiyätenä kilä.
Asılda ähämiyätenä rimlılarnıñ töbäktä qorılğannan soñ ireşä. Rim imperiyäseneñ könçığış çik buyı sızığında bulğan şähärgä 5000 keşelek xärbi köçne sıyındırğan ber garnizon urnaştırıla.
Ğäskärilär beläñ bergä säwdägärläreneñ dä barlığı säwdäneñ artuına, şähärneñ ähämiyäteneñ tağın ber qat artuın tämin itä.
Şähärneñ iseme Zeugma- küper mäğnäsenä turı kilä. Çınnan da Fıratnıñ ike yaqasını da ber bersenä bäylägändä könçığış häm könbatışnı oçraştırğan ber küper bulıp tora. Säwdä yulları beläñ bergä zur ähämiyätkä iyä bulğan şähär bik tiz üsep kitä. Helen häm Fars mädäniyäteneñ kiñ taralğan töbäk bik tiz Rim mädäniyätenä kiçü yasıy.
Böten sänğät anlayışı, fikerlär häm şähär tözeleşe bik tiz üzgärä.
Rim imperiyäseneñ här urınında qarşıbızğa çıqqan ozın kolonnalı ber işegaldı häm anıñ tirä-yağına tarılğan bülmälär dä monda barlıqqa kilä. Säwdäneñ tämin itkän baylıq näticäsendä Fıratnıñ yanındağı qalqulıqta terrassa-öyläre şäkelendä zur villalar tözelde. Bu villalar berbersennän iskitkeç mozaika häm diwar räsemnäre belän bizängän.
Zeugma borıñğı şähärneñ barlığı ozın zaman buyınça belenä ide.
Fäqät ber awıl keşeneñ cirendä bulğan mozaikanıñ Gaziantep müzeyinıñ arxeologları tarafınnan tabıluı böten keşene dulqınlandırdı. Zeugma şähäräneñ öçtä berlek bülemeneñ tözeleşe däwam itkän Birecik böyä küle sularınıñ astında qalaçağı bilgelängäç mozaikalarnıñ qotqarıluı öçen qazılmalar başlandı.
Dönyanıñ här poçmağında arxeologlarınıñ häm xalıqara säwdä oyışmalarınıñ iğtibarın caläp itte .Kampanyalar çınğa aşırıldı.Zeugma şähärendä dönyanıñ iñ zur mozaika barlığına ireşelde. Bik sıyfatlı ürnäklär dönyanı da dulqınlandırdı. Amerikadan İtaliyağa qadär alıp barılğan şaqtıy oyışma qazılmalarda barlıqqa kilgän mozaikalarnıñ saqlap qalu öçen xäräkätlände. Bu bay mozaika barlığı häm bulğan başqa tarixı äsärlär Zeugma öçen Gazianteptä zur ber mozaika muzeyin qorıluın tämin itte.
2011nçe yılda açılğan häm dönyanıñ iñ zur mozaika muzeynıñ üzençälegen qazanğan Zeugma müzeyi Törkiyäneñ iñ modern muzeylarınnan berse bulıp tora.
Texnologiyäneñ kitergän alğarışlarnı da qullanıp zamança ber muzey wazğiyätenä kiterelgän.
Muzeydä öç ayrı binada 2700 kvadrat metr barı tik mozaika äsär kürsätelä. Mozaika sänğäteneñ iñ mohim ürnäklär arasında kürsätelgän bu äsärlärdä ğomumän grek mifologiyäsennän temalarına urın birelgän. Bay villalarında aş zalınıñ nigezen mozaika idän barlıqqa kiterer ide.
Diwarlar gips östenä yasalğan freska räsem sänğäteneñ tiñsez ürnäkläre belän bizängän ide.
Baylar bu zallarda här kiç qunaqlarnı qabul itä, fasılğa turı kilgän rizıqları belän söyläşülärne ğämälgä aşıra ide. Aş waqıtında biyüçelär häm akrobatlar kürsätü yasağanda muzıkantlar cirlar cirlıy.Bu öyneñ ürnäklärne muzeydä dä kürä alasız.
Muzeyğa kergändä iñ alda iğtibarnı caläp itkän borıñğı mozaika şäklindä yasalğan 3 ülçämle çın kebek kürengän basseyin gallogramması. Adım basqanda sular xäräkätlänä, yafraqlar tügelä başlıy häm balıqlar qaça başlıy.
Turistlarnıñ iñ yaratılğan yañalıqlar arasında urınnı ala.
Balalarnıñ da muzeynı yartu öçen öleşen kertep qala. Zeugma muzeyendä böten cirdä tiñsez mozaika ürnäkläre häm bronza xäykälläre sezne qarşı ala.
Arxeologik qazılmalar näticäsendä här yıl äsär sanı artqan muzeynıñ iñ mohim äsärne hiçşiksez böten dönyada tanıluwın tämin itkän çegän qıznıñ mozaikası. Maxsus ber bülemdä kürsätelgän bu iskitkeç äsär qaraşları belän sezne sixerliy, qaysı yaqtan qarasağız da sezne täsirliy. Ozın waqıt buyınça qarap torsağız da sezne tuydırmıy.
Dönyanıñ iñ zur mozaikasını kürer öçen Gaziantepqa barıp berbersennän tämle rizıqları belän bay bulğan aş-sularnıñ tiñsez rizıqların häm dönyaca tanılğan päxläwäneñ tämen qararğa tiyeşsez.


text:
Veyisköy
Veyisköy (bulğarca БoбoBeц) – Bulğaristanda bir Qırımtatar köyüdir.
Mında yaşağan adamlarnıñ simalarından, tillerinden ve adetlerlerinden belli olğanına köre Veyisköyniñ ealisi, Çatallar, Mumçul, Doğanyuvası köyleriniñ ealileri kibi Qırımnıñ yalıboyu ya da dağ taraflarından bu topraqlarğa icret etkenler. [1]
Veyisköylülerniñ sayıca müim bir qısmı 1950 senelerinde tekrardan icret etmege mecbur qalıp Türkiyege ketkenler. İstanbulnıñ Taşlıtarla maallesini qurucısı olğan adamlar arasında işte bu muacirler de bardır.[2]
İstanbulda tekstil işi yapıp bay olğan Osman, İsmail[3] ve Nurettin Ölmez[4], İstanbul Qırım Derneginiñ insiyatifi ile Qarasuvbazar rayonınıñ Keñ Toğay (Litvinenkovo) köyünde Qırımtatar milliy mektebiniñ tamiri içün yardım ettiler. [5][6]
MenbalarDeñiştir
- ↑ Karadeniz gazetası. Aprel 2003, s.5
- ↑ Murat Vatansever. Tatar Mahallesi: Taşlıtarla Bahçesaray mecmuası, san 30
- ↑ Timur Berk. İsmail Ölmez ile söyleşi Bahçesaray mecmuası, san 34
- ↑ Timur Berk. Nurettin Ölmez ile söyleşi Bahçesaray mecmuası, san 24
- ↑ Özgür Karahan. Ana tilini bilmegen, öz vatanında yabancı! Bahçesaray mecmuası, san 22
- ↑ Ufuk Ötesi. Soykırım’dan Kırım’a 59 yıl (2003/06)


text:
Ukraina Qırımnıñ naqliyat qamaçavını yapmay ve naqliyat vastaları teşkerilip başlağan soñ taşımalarnı ğayrıdan tikleycek. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Qırımnıñ iç bir qamaçavı yoq. Ukrainanıñ diversion gruppalardan imayesini temin etken tedbirler bar. Şimdilik terroristik telüke vaziyetinde, trenler ve avtobuslar Ukraina devleti içün telükeli olğan şahıslarnı ketirgen vaqıtta, imkânsız edi. Al-azırda bu naqliyat vastalarını nasıl etip semereli teşkermek mümkün olğanı baqıla. Bizler memleketimizniñ barışıq ve tınçlığını saqlap qalmaq kerekmiz», – dedi prezident.
Petro Poroşenko dedi ki, Ukraina akimiyetiniñ qamaçavnı basqı vastası olaraq qullanmağa niyeti yoq.
Dekabr 27-den itibaren «Ukrzaliznıtsâ» Qırım ile demir yol alâqalarını toqtatıp, yarımadağa qatnağan trenlerni lâğu etti. Qırım trenleri artıq Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar yürecek.


text:
9 nçı may - Ciñü bäyräme - suğış qırında yatıp qalğan millionnarça sovet soldatına, tılda xezmät itkän häm ciñüne yaqınaytuda izge öleşlären kertkän keşelärgä häykäl bulıp tora. Barçabıznıñ da äbi-babaları yä abıy-apaları yaw qırında başların salğannar, meñärlägän xatın-qızlar tol qalıp, balaların üzläre genä ayaqqa bastırğannar. Mondıy suğış berqayçan da qabatlanmasın, qan-yäş tügelmäsen ide. Balalarıbıznı üzebezgä isän-saw üsterergä yazsın.
Barığıznı da Böyek Ciñü köne belän qotlıym. İsänlek-sawlıq, tınıç tormış häm sälamätlek telim.


text:
Mudafaa nazirligi 200 hadimni işten boşatacaq. Bunı Ukraina mudafaa naziri Stepan Poltorak brifingde bildirdi, – dep haber ete cumaaqşamı künü, yanvar 8-de, UNN neşiri.
«Men Mudafaa nazirliginiñ bölügi ve Baş ştabınıñ islâatını keçirmek qararına keldim. Mudafaa nazirlik apparatınıñ sayısı 770 vazifeden ibaret olacağını imzaladım», – dedi Poltorak.
Onıñ aytqanına köre, böylece altı departament ve idare qısqartılacaq, on bir departamentniñ islâatı keçirilecek.
Stepan Poltorak dedi ki, «müim olmağan işlerni yapqan» adamlarnı tutmaq acet yoq.
Malüm ki, Ukraina Mudafaa nazirligi memleketniñ yañı arbiy mezebini azırlay.


text:
Petropavlda köpqabattı üylerdiñ qabırğaların boyap jatır
Petropavl. QazAqparat - Petropavlda köpqabattı turğın üylerdiñ qasbetterin boyap jatır, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Bïıl şamamen 30 turğın üydiñ qasbetin boyaw josparlanğan. Üş köpqabattı üydiñ qabırğaların boyaw jumıstarı ayaqtaldı, endi törtewin jaña tüske boyap jatır. Qalanıñ turğın üy ïnpekcïyasında mälim etkendey, atalmış jumıstarğa byudjetten 50 mïllïon teñge bölingen.
Boyaw üşin aq, sur, qızğılt, qızıl-qoşqıl sïyaqtı közge tüse qoymaytın tüster tañdaldı. Plïtalardı arnayı boyaw jaqqıştarmen boyap jatır. Bir üydi boyap bitirw üşin şamamen 1 apta waqıt ketedi. Alayda ara-tura jawıp turatın jañbır men qattı jel jumıstarğa kedergisin keltirmey qoymaytını anıq.
«Mïras Group» JŞS-nıñ merdigeri tabïğï jağdaylar boyaw jumıstarınıñ sapasın naşarlatpaytının, 5 jılğa deyin kepildik beriletinin aytadı.
Petropavldağı üylerdiñ qasbetterin boyaw ötken jılı bastalğan. Ol kezde köpqabattı üylerdiñ 15-ne jaña reñ berildi. Qaladağı eki üydiñ qabırğasına ülken graffïtï swret payda bolğan. Onda swretşiler tanımal soltüstikqazaqstandıq sportşı Aleksandr Vïnokwrovtı beynelegen. Bul is demewşilik qarjı arqılı jüzege astı. Jergilikti bïliktiñ mälimdewinşe munday graffïtï-swretter äli birneşe üyde payda boladı.


text:
Keriç şeer memuriyetiniñ temsilcilerine Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ büyük süretini bağışladılar. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, ediyeni Rusiyede noyabr 4 künü qayd etilgen Halq birligi kününe bağışladılar.
Putinniñ süretini şeer akimiyeti temsilcilerine yerli portret studiyasınıñ reberi taqdim etti, çerçivede cam astında olğan büyük sürettir, ediyeni Rusiye bayrağı tüsünde bant ile yaraştırdılar.
Ediyeni memuriyet başına Sergey Pisarevge ve şeer şurasınıñ reisi Larisa Şçerbulağa Keriçte Lenin meydanında keçirilgen tantanalı tedbirler devamında bağışladılar. Portret müeillifi işiniñ memuriyet binasında asılacağına ümütini bildirdi.
Bunıñ ile, Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Rusiye prezidentiniñ standart portretlerini Keriçniñ er angi kantselâriya tükânında satın almaq mümkün. Putiniñ eñ ücüz fotosüretiniñ fiyatı – 43 ruble. Portert fiyatı 300 rublege yete.


text:
Aqyarda mahkemeler generatorlar ile teminlemegen, şunıñ içün toplaşuvlar çıraq yarığında keçe, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Yerli cemaat erbabı, ekolog Margarita Litvinenko aytqanı kibi, o Gagarin rayon mahkemesinde vekâletli şahısl olaraq buluna edi, mında «Sevteploenergo» şirketiniñ sakinlerge davası baqılğan edi.
«Toplaşuv devamında yarıq söndi. İleride mahkeme toplaşuvı mahkemeciniñ masası üstünde olğan çıraq yarığında keçti», – dey cemaat erbabı.
Bunıñ ile o şunı qayd etti ki, muşavere odasına çıqıp, mahkemeci beş daqqadan qaytıp, bastırılğan mahkeme qararı ile qayttı.
«Yarıq olmağanda, metn bastırmaq imkânı yoq edi. Qarar evel qabul etildi, sakinlerniñ faydasına degil. Mahkemede iç bir delil, dava ve meselelerniñ emiyeti yoq edi. İnsannıñ adaletli ve obyektiv mahkeme taqiqatına aqqınıñ bozuluvıdır», – dey o.
Mahkemeniñ işbu qararı aqqında resmiy beyanat yoq.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tamirlediler, amma faaller onı işlettirmege bermey. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov Rusiye tarafından siyasiy mabüslerniñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ azat etilmesinde israr ete.
Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımda cuma künü Rusiyeden daa 300 generatornıñ kelmesini bekleyler. Bu afta andan endi o qadar generator ketirilgen edi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan Rusiye ordusına mecburiy çağıruvdan sebep köçip kelgenlerniñ sayısı artacağını tüşüne.
Bunı o OSCE Parlament assambleyası toplaşuvında cumaaqşamı künü bildirdi, haber ete Ukrainskiye novosti.
Cemilev Qırımdan qıtaiy Ukrainağa 20 biñden ziyade insan köçip kelgenini qayd etti.
Prezident vekâletlisi şunı da bildirdi ki, köçip kelgenler bir sıra problemlerge ratskele, şu cumlden, mesken ve iş yerleri ile bağlı meseleler.
Fevqulâde işler boyunca devlet hızmeti ATO ve Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan 646 287 köçip kelgen insannı qayd etti.


text:
«Kahovskaya-Titan» elektroenergiya ağınıñ (işqal olunğan Qırımğa elektrik yetkizgen dört ağdan biri – QA) tamirlenmesi içün «Ukrenergo» 2 964,63 biñ grivnâ masraf etti.
Bunı müessiseniñ matbuat-hızmeti Qırım.Aqiqatnıñ muracaatına cevap olaraq bildirdi.
Müessisede qayd ettiler ki, tamir işleri 2016 senesi mart ayında başlanğan ediler.
«Herson vilâyetindeki Kalançak ve Çaplınka rayonlarınıñ sakinlerini telükesiz şekilde elektrik energiyasınen temin etmek içün 25 mayıs 2016 senesi «Kahovskaya-Titan» yüksek voltajlı ağnı 220 kV aqımından 150 kV aqımına keçirüv işleri başlandı, ve 22 iyün 2016 senesi olar yekünlengen ediler. Bu işlerniñ masrafları 55,93 biñni teşkil etti. Aynı vaqıtta bu ağda evelden belgilengen rekonstruktsiya işleri keçildi, episi olup 2 964,63 biñ masraf etildi», – dep qayd ettiler şirketniñ matbuat-hızmetinde.
«UkrEnergonıñ» bergen malümatına köre, bügünki künde işğal olunğan Qırımğa tamir etilgen asılı ağlardan elektroenergiya berilmey.
Herson vilâyeti territoriyasında «Kahovskaya - Titan» adlı 220 kV VL yerleşken. Şu stantsiyadan elektrik energiyası Kalançak, Çaplinka rayonları ve işğal etilgen Qırımğa tarqatıla edi. Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin añlaşma bitkeni içün yarımadağa berilmey.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Türkiye Tışqı işler nazirligi Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisni yasaq etmek ve onı ekstremistik teşkilâtları cedveline kirsetmek qararını takbih etti. Bu aqta «Anadolu» türk haber agentligi bildire.
Ankarada mahkemeniñ bu qararını qırımtatarlarnıñ birdemligi ve bütünligini közlegen soñki adımlar alqası dep adlandırdı. Qayd etilgenine köre, qırımtatarlarğa nisbeten basım Qırımnıñ Rusiye tarafından qanunsız işğal etilgeninden soñ başlandı.
«Qırımtatarlarnı kene de qorquzmağa tırışalar. Biz bu qararğa yazıqsınamız ve onı takbih etemiz, bu qarar yarımada sakinleriniñ aq-uquqlarına qarşı yapılğan sistematik, kütleviy basqındır. Türkiye qırımtatar halqınıñ qanuniy küreşine ve bu kibi basımlarnı yoq etmek içün yapılğan ğayretlerge destek köstermege devam etecek», – bildirile beyanatta.
Türkiye Tışqı işler nazirliginde Qırımtatar Milliy Meclisi qırımtatar halqınıñ qanunğa uyğan şekilde saylanğan organı olğanını, ve onıñ demokratik şekilde teşkil etilmesini ve böyle etip qırımtatarlarnıñ menfaatlarını akis etkenini qayd etti.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Dava boyunca cevapkâr – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Meclis azaları şikâyet arizasını berecegini ilân etti.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qıtaiy Ukrainada başlanğan Qırım qamaçavı sebebinden insan aqları bozuldı, denile İnsan aqları boyunca BMT Yuqarı komissarı İdaresinde aşkâr etilgen BMT esabatında.
«Ukrain teşebbüsçileri tarafından başlanılğan Qırımnıñ mal qamaçavı sebebinden insan aqları bozuldı, bu bozuluvlar uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından baqılmalı», – denile maruzada.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil.
Uquq qoruyıcılar qamaçav iştirakçileri tarafından insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında defalarca bildirgen edi.
Herson vilâyetinde Milliy politsiya baş idaresiniñ taqiqat idaresi bildirgeni kibi, Qırım qamaçavı devam etken vaqıt içerisinde politsiya 186 vaqianı qayd etti, olardan 38 Mahkemeden evel taqiqatlarnıñ yekâne cedveline kirsetildi.


text:
Baardeki Rusiye ordusına askerlikke çağıruv esnasında ilhaq etilgen Qırımnıñ sakinlerini birinci kere Rusiyeniñ Strategik maqsatlı raketa ordularına (SMRO) yollaycaqlar. Bunı aprel 10-da Rusiye Mudafaa nazirligi bildirdi.
Bildirüvde: «2018 senesi baardeki askerlikke çağıruv esnasında askerlikke çağırılğan gençlerden 8 biñden ziyadesi Strategik maqsatlı raketa ordularınıñ birleşmeleri ve arbiy qısımlarını tekmilleştirmek içün ayırıldı. Şimdiki askerlikke çağıruv kampaniyası esnasında qararnen 2,5 biñ askerlikke çağırılğan genç, SMRO içün kence arbiy mutehassıslarnı azırlağan talim merkezlerine yollanacaq», – denile.
Rusiye Mudafaa nazirliginde, ekskavatorcı, greyderci, tip hadimleri ve aşçılar kibi zenaatlarğa 200 kişini başlanğıç zenaat tasili sistemasından almaq planlaştırılğanını iddia eteler.
SMRO – Rusiye Silâlı quvetleriniñ ordular şubesi, onıñ strategik nükleer quvetleriniñ esas terkibiy qısmıdır. SMROnıñ maqsadı, ihtimallı tecavuznı toqtatmaqtır.
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ukümetiniñ malümatına köre, 2018 senesinde Rusiye ordusına eki biñden ziyade Qırım sakinini çağırmaq isteyler. Öz nevbette, Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası yarımadanıñ sakinlerini, Rusiye ordusına askerlikke çağırılıp, celpnameler alğanlarını bildirmege davet ete ve Rusiyeniñ areketlerine qanunsız deyler.
BMTniñ Ukrainada insan aqları boyunca Monitoring komissiyası, 2017 senesinde Rusiye silâlı quvetlerine eñ az 4800 Qırım sakininiñ çağırılğanını bildirgen edi.
Aprel 2-de Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, mayısnıñ soñuna qadar devam etecek baardeki muddetli arbiy hizmetke çağıruv başlandı.


text:
Şeer quruvı ve topraq resursları bölüginiñ yolbaşçısı Elza Makarova ve memuriyet yolbaşçısı muavini Aleksandr Trânov Kremlge boysunğan Bağçasaray memuriyeti yolbaşçısı vazifesine namzet oldı. Konkurs komissiyası tarafından qabul etilgen bu qarar «Krım 24» yayınında seslendirildi, dep bildire «Krıminform» saytı.
Bildirilgenine köre,daa bir namzet, Bağçasaray şeer şurası yolbaşçısınıñ muavini Andrey Pozdnâkov konkurs komissiyasınıñ saylavından keçmedi.
Bundan evel deputatlar sessiyada Bağçasaray memuriyeti yolbaşçısı İgor BEletskiyniñ öz isteginen istifağa çıqqanı aqqında ve Bağçasaray memuriyeti yolbaşçısı vazifesine konkurs ilân etüv aqqında arizanı baqtı.
BEletskiyniñ istifağa çıqqanı aqqında Kreml tarafından tayinlengen Qırım ükümeti yolbaşçısı Sergey Aksönov bildirgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.