text:
12-nçe Mayda Çeçnәneŋ imin dip xisaplanğan Tөnyağındağı Znamnskoyede yük maşinasınıŋ şartlatıluı nәticәsendә 50-dәn artıq keşe hәlak bulğan, yüzdәn artığı yaralanğan. FSB hәm başqa administrativ dairәlәr urnaşqan binalar cimerelgәn. Şuşı şartlau Russiә prezidentı Putinneŋ yıl sayın Afğanistandağı suğışta hәlak bulğan sovet ğәskәrlәrnnәn ber dә kimerәk bulmağan sanda Russiә xәrbilәreneŋ ülüenә sәbәp bulğan Kafkazdağı qanlı konflikttan qotıla almauın kürsәtә. Soŋğı şartlau uŋayınnan ingliz gazetası Timesta basılıp çıqqqan " Ciŋә almaslıq suğış, lәkin Russiә anı tuqtatat almıy" dip atalğan maqәlәneŋ eçtәlege.
Maqәlә aftorınıŋ yazuınça, Russiәneŋ suğışnı Islam terrorçıları qızdırıp cibәrә hәm anı tuqtatu bik qıyın digәn raslaularında nindider xәqiqәt bar. Lәkin, monda Mәskәvneŋ ber ğasırdan artıq dәvam itkәn rәximsezlegeneŋ tәsire dә bar. Bu inde ber yaqtan Russiәneŋ suğıştan ciŋep çığa almayaçağın kürsәtsә, ikençe yaqtan regionnıŋ strategik әhәmiәte sәbәple, Russiәneŋ annan çığıp kitә almayaçağın da aŋlata. Kreml soŋğı 10 yldağı ikençe suğıç өç yılğa suzılğannan soŋ, Çeçnәdә tormış normallәşә bara hәm 23-nçe marttağı referendumda çeçennәr Russineŋ ber өleşe bulunı yaqladılar dip raslıy. Bu safsata. Bombalar şartlatu hәm hөcümnәr dәvam itә. Respublikanı tüzeklәnderü өçen Mәskәv birgәn aqçanıŋ zur өleşe , qaybervәlәrneŋ әytüençә 90 prosentı, urlana. Küpkenә raportlarğa qarağanda, çeçennәr yә qurqudan yәisә bәysezlektәn vaz kiçәrgә telәmәgәnnektәn, tauış birüdә qatnaşmadılar. Putin kiresen sөyli. Russiә xәrbilәre fevral ayında 1999-nçe yılda xәzerge konflikt başlanğannan birle 4 500 xәrbi hәlak buldı 15 yarım meŋe yaralandı dip belderdelәr. Bu inde 80-nçe yıllarda Afganistanda yıl sayın hәlak bulğan sovet ğәskәrlәrenneŋ saına tiŋ. 2001- çe yılnıŋ 11-nçe cintәberennәn başlap Putin il eçendә bulmasa da, çit illәrdә, Islam terrorrına qarşı qorban birmiçә kөrәşep bulmıy dip Çeçnәdәge yuğaltularnı aqlıy başladı. Ul Russiә xәrbilәreneŋ keşe xoquqların bozuın Kөnbatış tәniqltәmәsen өçen Çeçen konfliktın Al-Qaydağa qarşı suğış belәn çağıştıra. Putinneŋ süzlәrendә nindider xәqiqәt bar. Suğış başlağanda Çeçnә belәn Dagistannı berlәşterep Islam dәvlәte tөzüne maqsәt itep quyğan ğәrәp militantları zur rol uynadılar. Şulay uq Kafkaz xalıqlarında islam fundamentalism milli üzençәlekne bilgelәgәn tөp faktorarnıŋ berse dip tә әytergә bula. Islam Fundamentalismı kommunistik xakimiәtkә oppozitsiәdә dә hәm sovet çorınnan soŋ Russiәdә korrupsiә hәm butalçıqta da mөhim rol uynadı. Lәkin, Çeçenәrneŋ tarixi sәbәplәrdәn Mәskәvgә qarşı bulğan toyğıların da onıtmasqa kirәk. 19-nçe ğasırnıŋ berençe yartısında Romanovlar ber milionnan artıq tөnyaq kafkazlını sөrgenә cibәrde. Bu eşne bolşeviklar da qabatladılar. Soŋğı yartı ğasırda sөrgennәn qaytqannar cir hәm xakimiәt өçen hәm üzaralarında hәm vatanda qalğannar belәn kөrәştelәr. Fәqirlek hәm ezsezlek beterelә almadı. Russiә Çeçnәne taşlap kitә alamı ? Yuq. Bu Russiәneŋ Kafkazdağı başqa regionnarğa yalğış işarә cibәrüe bulır ide. Mәskәv Kaspi Dingezendәge yarınıŋ 70 protsentı bulğan , nefte әtkәrgeçe dә ütkәn Dağistannı yuğaltu belәn tәvәkkәlek itә almıy. Şulay uq Azerbaycan belәn Gruziәne Kөnbatışqa tağı da küberәk yünәlülәre өçen qıulandıra almıy. Şulay Russiә Çeçnәdә ciŋә dә almıy , annan çığıp kitә dә almıy dielgәn "Times"ta basılıp çıqqan maqәlәdә.
Fәrit Idelle, Praga .


c: text/html

text:
Meditsina professorı narkotik propagandalıy?
Monnan berniçä yıl elek kenä Tatarstanda uzğan zur konferensiädä narkomaniäne däwalaw öçen yaña effektiv daru täqdim ittelär. Metadon dip atalğan şuşı daru turında çit il professorları, törle belgeçlär üz täcribälärenä nigezlänep, maqtıy-maqtıy söylägännär ide. Alar äytüençä, mondıy däwalaw dönyanıñ 60 ilendä, şul isäptä Yevropa berlegeneñ barlıq illärendä dä, Qıtay, İndiä, İranda häm elekke Sovetlar berlegeneñ küp kenä respublikalarında uñışlı ğına qullanıla. Ämma Rusiä älegä qädär bu daruğa bik şiklänep kenä qaradı. Soñınnan isä anı qullanudan ğomumän baş tarttı. Çönki metadon ul üze narkotik matdä. Ä Rusiädä narkomaniäne äf'yun qullanıp däwalaw tıyılğan. Bu ildäge qanunğa qarşı kilä.
Däwlät Duması deputatı Yevgeniy Royzman Qazandağı professornı näq şuşı metadon daruına, ä dimäk narkotikka propaganda eşen alıp baruda ğayıpläde. Meditsina fännäre doktorı, psixik sälämätlekneñ problemaların öyränüçe institut direktorı, Bötendönya sälämätlek oyışması ekspertı Vladimir Mendelewiç internet säxifädä narkomaniäne metadon belän däwalaw ısulın kiñ yaqtırtqan bulğan. Bu xaqta Tatarstannıñ narkologiä dispanserı baş tabibı Färit Fättäxov bolay dide:
Min Mendelewiçnıñ eşe turında berni söyli almıym, ämma metadon turında äytäm. Metadon ul äf'yun. Ä Rusiä qanunnarı buyınça narkomaniäne däwalawda narkotik qullanılmasqa tieş.Deputat, “Narkotiksıyz şähär” dip atalğan Yekaterinbur fondınıñ elekke prezidentı Royzman Qazan professorı täqdim itkän däwalaw ısulın ildäge qanunğa qarşı kilü-kilmäwen tikşertergä taläp itkän. Anıñ äytüençä, narkotiklar belän köräşüçe küp kenä oyışmalar anıñ bu täqdimen xuplağan. Citmäsä, Latviädä metadon belän däwalaw narkomannar sanın artuğa kitergän ikän.
Monnan soñ Tatarstan prokuraturası tikşerülär uzdırğan. Mendelewiç tikşerüçelärne üze täqdim itkän däwalaw metodikasınıñ narkotik qullanuğa cälep itü ısulı bulmawına ışandıra alğan. Respublika prokurorı Qafil Ämirov – bu fänni bäxäs häm bu eşkä qısılırğa cıyınmawın belderde. Prokuratura professorğa qarata eş quzğatudan baş tartqaç, bu eş belän respublikanıñ narkotiklarnı kontrol'dä totuçı idäräse şöğellänä başlağan. Mendelewiç äytüençä, idärä şunda uq aña eş quzğattırğan. Ämma idärä mayorı Marina Laryuxina “Kommersant” gäzite xäbärçesenä älegä bernindi dä eş quzğatılmağan, tikşerülär bara dip beldergän. Bügenge köndä alıştıru däwasına bağışlanğan internet säxifäse yabılğan. Tikşerülär bara.
Al'bina Zäynulla

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
N.Ä.Nazarbaev Qazaqstan Ükimetin basqarğanda 44 jas-ta edi. Osılay`şa onıñ sayasï ömirbayanı bastaladı.
1991 jılı 1-jeltoqsanda respwblïka jurtşılığı tuñğış ret Nursultan Äbişulı Nazarbaevtı Respwblïkamızdıñ Prezïdenti etip say`ladı.
1991 jıldıñ 16 jeltoqsanında Qazaqstan Respwblïkası Joğarğı sessïyası «Täwelsiz demokratïyalıq jäne quqılıq memleket» dep jarïya-ladı. 1992 jılı 4-mawsımda jaña memlekettik rämizder Eltañba, Tw, Änuran bekitildi. Eltañba avtorları:Jandarbek Mälibekulı, Şotaman Wälïxanov. Şañıraq Otan otbasınan bastaladı. Ortaq şañıraq bïik, bosağa berik bolsın degen mağınanı, al wıqtar ülken üy`diñ wıqtarın şın nïetterimen qosıla tanıtqan elşiles el jurtqa da bay`, qwattı tiley`min degendi bildiredi.Ay` müy`izdi, altın qanattı qos pıraq-arıstannıñ jürektiligin, qırannıñ qırağılığın, ögizdiñ qara küşin, eliktiñ şapşañdığın, qırmızı qızıl tülkiniñ jawın jer soqtırar ay`lakerligin bildiredi.Bes burıştı juldız «Bağımız aşılıp, juldızımız jarqıray` bersin» degen asıl armandı arqalap tur.
Memlekettik Tw-1992 jılı 4-mawsımda qabıldanıp, 6-mawsımda küşine endi.Twdıñ ortasında şuğılalı kün, onıñ astında qalıqtap uşqan qıran bey`nelengen, işki burıştı kögildir matanıñ sol jağında qızıl örnegi bar.Jalawdıñ uzındığı -2 metr, eni-1metr. Jalawdıñ jobasın jasağan swretşi Şäken Nïyazbekov.
1993 jılı 15-qaraşada Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq aqşası qabıldandı.
Astana-QR-nıñ sayasï, äkimşilik jäne mädenï ortalığı. Elbası- N.Nazarbaevtıñ jarlığına säy`kes 1997 jılı munda burınğı astanamız Almatıdan Respwblïkanıñ basşı orındarı Prezïdent keñesi, QR-nıñ Ükimeti jäne Parlament köşip keldi.Elimizdiñ basqarw jumıstarı osı jerden jüzege asırıladı.
1998 jılı 10-mawsımda jaña astananıñ resmï tusawkeseri boldı.Qala Esil özeniniñ oñ jağalawında Sarıarqanıñ soltüstik böliginde ornalasqan.
2006 jılı 7-qañtarda änuran qabıldandı. Egemen elim änuranı jañardı, «Meniñ Qazaqstanım» jer jüzine taraldı.


text:
Braun universitetı
Brown universitetı (БpayH yHиBepcиTeTы). AQŞnıñ Rhode Island ştatınıñ Providence şähärendä urnaşqan xosusıy universitet. Brown universitetına nigez 1764 yılda salına. Ul AQŞnıñ yäş buyınça cidençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1763 yılda James Manning isemle Baptist din ähele Rhode Islandqa qolledj oyıştıru öçen cibärelä. 1764 yılnıñ 3 martında qolledj tözü turındağı Ustav qabul itelä. Ustawqa imza quyaçılar arasında John häm Nicholas Brownnar bula. Universitet näq menä alar iseme belän atala da. Ustav nigezendä universitetnıñ Trustı 36 äğzadan torırğa tieş bula. Şulardan yegerme ikese Baptist (Baptist), biş Duslıq (Friends), dürt Congregationalist (Congregationalist), häm bişese Episcop (Episcopalians) çirkäwlärenä qarağa tieş bula. 1765 yılda James Manning, qolledjnıñ berençe prezidentı bularaq bilgelänä.
Brown universitetınıñ dewizı “In deo speramus” (Latinçadan, Allahı Täğälägä ömetlänäbez).
Campus[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Brown Providence şähärendä iñ zur cir biläwçe oyışma. Töp qampusnıñ 143 aqr bilämälerendä 235 bina urnaşqan. Şular arasında AQŞnıñ iñ zur qoloniäl çor qorılmaları tuplanması.
Oyışma[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
College häm Mağistr mäktäbe universitetnıñ iñ zur berämleklärennän berse. Monda barlığı 100 dän artıq belgeçlek buyınça belem alıp bula. 2000gä yaqın qurs täqdim itelä. İñ popular belgeçleklär – Biologia, Tarix, Xalıqara mönäsäbätlär.
Watson Xalıqara mönäsäbätlär mäktäbe. Bu mäktäpne AQŞnıñ Sowet berlegendäge elekkege ilçese häm IBM qorporasiäse prezidentı Thomas Watson oyıştıra.
Warren Alpert Medisina mäktäbe. Medisina programması 1811 yılda başlanıp kitä.
Keşelär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Universitet prezidentları


text:
Beslan faciğäse iskä alındı
Tönyaq Osetiädä yäkşämbe näq berençe şartlaw waqıtına turı kiterelep iskä alu tınlığı iğlan itelde. Annan soñ bu faciğädä üläçelär sanınça, kükkä aq töstäge 333 küpertkeç oçırıldı. Azatlıq radíosı xäbärçese Oleg Kusov: “İrtä belän ük mäktäpkä çäçäklär saldılar. Hätta ülüçelärneñ qayberläreneñ tuğannarı sportzalda tön ütkärgän”,- dip xäbär itte. Kiçen Vladikavqazdağı “Spartaq” stadíonında iskä alu konsert-rekwiem başlandı. 21 säğättä Tönyaq Osetiädäge härber yortta da şämnär qabındı.
Rusiäneñ başqa şähärlärendä dä bu qayğılı könne iskä alu çaraları ütte. Tik Mäskäwneñ Lubyanskiy mäydanına räsmiläşterelmägän mätäm çarasına cıyılğan 100 gä yaqın keşene militsia, uram cıyınına quyılğan täläplärne bozuda ğäyepläp, quıp tarattı. Bu çarada qatnaşqan 13 keşe totqarlandı. Totqarlanuçılar arasında “Keşe xoquqları öçen” xäräkäte başlığı Lev Ponamarev ta bar. Ul militsia xezmätkärlärenä buysınmawda ğäyeplänä.


text:
Çärşämbe, 8 ğinwar könne, Qazanda «Tatar cırı-2002» cır festivale başlanıp kitte. İnde xäbär itkänebezçä, ul küptän tügel genä tantanalı räweştä açılğan «Piramida» küñel açu üzägeneñ 2 meñnän artıq keşe sıydıra torğan konsert zalında ütä. 5 kön däwamında Qazan tamaşaçıların tatar estradasınıñ iñ tanılğan yoldızları üzläreneñ cırları belän söyenderäçäk. Festvial'ne oyıştıruçı «Yaña ğasır» häm «Tatarstan» telekompaniäläre, «Bars-media» şirkäte wäkilläre süzlärenä qarağanda, älege cır bäygeseneñ final konsertlarında qatnaşuçı cırçılar häm cırlar yıl däwamında tamaşaçılar fikerenä häm yazmalarnı satu näticälärenä tayanıp saylanıp alınğan. Barlığı älege konsertlarda 15 laureat isemen yawlağan başqaruçı qatnaşaçaq. Şulay itep, çärşämbe könne «Tatar cırı-2002» festivaleneñ açılu tantanası uzdı. Pänceşämbe, 9 ğinwar könne, tamaşaçılar aldında «Zöläylä» triosı, Färid Taişev, Rezeda Şäräfieva, Zöfär Bilalov, Zäynäp Färxetdinova çığış yasıyaçaq. Comğa könne alarnı Güzäl Urazova, Çulpan Mortazina, Liliä Mullağälieva, Rawil Ğäliev, Salawat Fätxetdinov alıştıraçaq. 11 ğinwarda isä İl'mir Ğäzizullin, Liliä Xämitova, Zölfiä Minhaceva, Aydar Ğälimov, Xäniä Färxi cırlıyaçaqlar. Yäkşämbe, 12 ğinwar könne, «Tatar cırı» festivaleneñ yomğaqlaw konsertı ütäçäk. Anda inde barlıq laureat-cırçılar çığış yasap, alarğa büläklär tapşıralaçaq. Şulay itep, tatar estradasın yaratsağız häm Piramida üzägenä bilet alırlıq aqçağız bulsa, «Tatar cırı-2002» festivalenä räxim itegez.
Piramida digännän, Qazanda çıqqan gäcittän ber qızıqlı mäğlümätne äytep kitäse kilä. Röstäm Wafin digän ber jurnalist Yaña yıl aldınnan premyer-ministr Röstäm Miñnexanov yanında qunaqta bulğan. Bik az jurnalistlar kertelä torğan bu oçraşuda xökümät başlığın çänçep ala torğan ber soraw da yañğırağan. Xökümät kabinetında premyer belän şampan şäräben kütärgän Röstäm Wafin älege sorawğa cawapnı täfsilläp yazıp ta çıqqan. «Piramida» üzägen tözügä «Taif» firması ğına tügel, xökümät tä beraz aqça birgän ikän. Bu xäbär konkret sannar belän dälillänmäsä dä, şaqtıy ğına quyırtılıp birelgän. Qayberäwlär bu uñaydan, nigä soñ äle tiskäre faktlarnı ezläwçe jurnalistlar premyerğa qunaqqa çaqırılğan, ä däwlät säyäsäten yaqlawçı qayber matbağalarnıñ, mäsälän, «BocToчHый эkcпpecc»nıñ xäbärçese älege oçraşuğa bötenläy kertelmägän, dip baş watalar. Monıñ säbäbe bik ğadi ikän. Xökümätneñ mäğlümat üzäge citäkçese Sömbel Xäyrullina bala üstergän waqıtta, anıñ urınında eşläwçe İl'dar Säğädätşin premyer tarafına üze telägän keşelärne genä çaqıra ikän. Xäzer mondıy press-sentrlar häm mäğlümat xucaları bik küp, ämma yış qına alardan citäkçelärgä fayda tügel, ä zıyan ğına kilä.


text:
Germaniä tışqı eşlär ministrı Tawlı Qarabaxnı çişergä çaqırdı
"Bez mäğlüm Tawlı Qarabax probleması turında söyläştek. Soñğı aylarda äzerlängän dokumentlarnıñ näticäse bıyıl bulır, töbäktä ozın möddätle añlaşu barlıqqa kiler dip ömet itäm."
Söyläşüdä şulay uq Ärmänstannıñ Törkiä belän mönäsäbätläre telgä alınğan. Steinmeier , ike il arasında çişelmägän mäsälälärneñ küp bulğanın äytte. Germaniä tışqı eşlär ministrı bügen Yerevanda Könyaq Kavkazğa 3 könlek säfären tämamladı. Ärmänstanğa qadär ul Gruziä häm Azärbaycanda buldı.


text: Oslo -- Xalıqara atom energiä idaräsenä häm anıñ başlığı Möxämmät Äl-Baradei'ğa bügen Osloda 2005 yılnıñ Nobel Tınıçlıq büläge tapşırıldı. Bu däräcäle bulak alarğa dönyada atom qoralınıñ taraluın çikläw tırışlıqları öçen birelde. Büläkne alğannan soñ yasağan çığışında Baradei bu eşen däwam itäçägen äytte. "Bezneñ mömkienlär çiklängän. Büdjetıbız zur tügel, ğäskärebez yuq. Bezneñ qoral – inanuıbız. Bez xakimiätlärgä xaqiqät söyläübezne, wazifaıbznı ütäwebezne däwam itäçäkbez", dide ul. Nobel bülägeneñ aqçalata küläme 1.3 million dollar. Çığışı belän Mısırdan bulğan 63 yäşlek Baradei, aqçanıñ aña digän öleşen Mısırdağı yätimnärgä biräçägen äytte. Xalıqara atom energiä idaräse üz öleşenä meditsina tikşerenüläre öçen fond buldırırğa cıyına.


text:
Sember ölkäsennän soñğı yañalıqlar
Sember qalası başlığı Pavel Romanenko Ölkä byudejetı proyektın sudqa birde, çönki bu proekt Munitsipal' berämleklärneñ finans nigeze turındağı qanunğa qarşı kilä. Өlkä başlığı Vladimir Şamanov, Qanunnar çığaru cıyılışı räise Boris Zotov häm Baş federal' inspektor Aleksandr İvanov dikäberdä uzğan saylawlarda “barısına da qarşılar firqäse”neñ ciñep çığuı 14-martta da qabatlanmasın öçen tieşle çaralar kürergä tırışalar. Şamanov fikerençä, saylawlanıñ tağın da uñışsız uzuı ölkäneñ Mäskäw belän mönäsäbätlären bozaçaq, ä bu isä baytaq strategik burıçlarnıñ ütälüenä qomaçawlıq tudıraçaq.
İt kombinatı, şikär zavodı, “Spirtprom” kebek keremle şirqätlär artınnan “Ptitseprom”nı da Mäskäw qulına üçerü waqıtı kilep citte kebek. Anda açlıqtan 150 meñ tawıqnıñ ülüe bu şirqätne bankrot yasarğa citärlek dälil. Äytergä kiräk, yaxşı ğına eşläp kilgän qoş fabrikların polkovnik Şevçenko qulına küçerep, anda xärbilär xaqimlekkä kilgäç başlandı mondıy bälalar.
Danlıqlı 31-hawa-desant brigatı cinayätlärdän mantıy almıy. Bu “elitnıy” xärbi berämlekneñ ike qaçqını Tatarstan cirendä qanqoyış oyıştırğaç, VDV başlığı Georgiy Şpak ta üz urınnan kitkän ide. Bu yulı da Yar Çallıdan xezmätkä alınğan qaçqın Qazanğa iltä torğan yulda avtobuslar tuqtalışı yanınnan yıraq tügel urmanda üzen avtomattan atıp ütergän. Serjant Andrey Magaringa nibarı 2 ay ğına xezmät itäse qalğan. Şunlıqtan anıñ üz-üzen üterüe ğäcäp tä. Läkin tikşerü yäşerten bara. Barı tik här soldattan soraw alalar, digän mäğlümat kenä bar.
Sember ölkäse awıllarında qorban çaluçılar bik küp. Läkin mäcleslär cıyuçılar siräk, kübese qorban iten moxtaclarğa taratu belän çiklänälär. Çönki tabınğa täm-tom, ciläk-cimeş kiräk, ä kibetkä barırğa awıl xalqında aqça yuq. İske Mayna rayonı Qızılsu awılında xucalıq räise Äsxät Nasibullov, xucalıq xisabınnan ügez buğazlap, awıl xalqı öçen mäcles oyıştırğan. Ğomum çarağa kilä almağan ölkän yäştägelärneñ öylärenä üz öleşlären iltkännär, şulay uq mäktäp häm balalar baqçasında ayırım mäcleslär oyıştıru öçen, alarğa da öleş qaldırğannar. Awılnıñ imamı İbrahim xäzrät Yaxşımoratov bu çaranıñ iñ zur ähämiäten citäkçelärneñ dingä yaqınayu xalıqqa da işarä ikänendä kürä.
Xucalıq räise Minäxmät ulı Äsxätneñ tağın ber izge ğamäle turında xalıq ğorurlanıp söyli. Bik uñğan altın qullı yeget awıl xalqınıñ timer-tomırğa qağılışlı barlıq ğözerlären ütäp kilgän, aqça soramağan, xäyer-sadaqa bulır, dip yörgän. Ämma yärdäm aluçılar yärdäm öçen räxmät yözennän yegetne, Räsäyçä inde, araqı belän sıylarğa tırışqannar. Näticädä yegetebez şul zäxmät belän mawığıp kitkän. Xucalıq citäkçese anıñ öyenä barğan, sin bezgä, xalıqqa, xucalıqqa kiräk, äräm bulasıñ, awıl xalqın yätim itäseñ, digän. Häm bik küp aqça sarıf itep, anı däwalanuğa cibärgän. Mulla äytüençä, “yegetebezneñ çırayında nurlar balqi, Allah birsä öyländerep tä cibärerbez, awılda tağın ber ğailä östäler.” İbrahim xäzrät ayıruça Äsxät Nasibullovtay citäkçelär kübräk bulsın ide, digän teläktä. Awılnıñ mondıy yarlı xälgä töşüendä elekke citäkçelärneñ dä ğayebe zur buldı bit, di ul.
Ul'yanda Salawat konsertı bu yulı ayıruça millilege belän ayırılıp tordı. İlham Şakirov repertuarı cırlarınnan torğan tezmäne yäş talant İldus Ğilmanov belän bergäläp başqaruın bu tamaşanıñ ğına tügel, ğomumän, Salawat icatınıñ iñ yuğarı noqtası dip bäyäläwçelär dä bar ide. Şulay uq Älfiä Afzalovanıñ da Salawat konsertında qatnaşuı – yäm östenä yäm buldı. Anı zaldağı 1200 çaması keşe berdäm räweştä ayagürä basıp qarşıladı.
Azatlıq radiosı, Ayrat İbrahim, Sember


text:
Tatar dönyası cir şarında barğan waqiğalär belän qızıqsınıp üz qaraşın belderä. Kiläse atnada 23 mart könne Çeçnädä referndum uzaçaq. Sember tatarlarınıñ Tuğan Tel oyışması räise urınbasarı Şäwqat Bağdanov Viktor Şenderoviçnıñ “Qapqandağı Cim” yağni БecплaTHый Cыp isemle tapşıruında äytkän ber cömlägä iğtibar itkän. “Bulaçaq referundum Çeçen xalqınıñ tormışın yaxşırtaçaq çönki alar Rusiä qanunnarı möhitenä keräçäk. Ä Rusiä qanunnarın Şäriğatnekennän ayırmalı bularaq ütämäsäñ dä yarıy." Tuğan Tel räise urınbasarı sember tatarlarınıñ refendumğa qarata fikerlären tuplarğa täqdim itte. Xäbärçebezneñ refendumnıñ faydasına ışanasızmı digän sorawına birelgän cawaplarnı Azatlıq radiosında tıñlarğa çaqırabız.
Airat İbrahim, Sember


text:
Amerikağa baruçı oçqıçlarnı qorallanğan "hawa marşalları"saqlap baraçaq
İxtimal terror xöcümnären buldırmaw maqsatı belän Amerikan räsmiläre ilgä kilüçe bar çit il oçqıçlarına qorallanğan saqçılar utırtırğa sorıy. Ämmä bu adımnıñ näticäle bulaçağına şik belderüçelär bar
Audio (Adam Ereli)
"Bar dönya buylap qurqınıç çorda yäşibez digän añlaw bar. Törle yaqtan citdi yanawlar kilä, bu wazğiättä bez üz keşelärebezne, üzebezne saqlaw öçen qulıbızdan kilgänne eşlärgä tieş."
Berniçä ilneñ hawa kampaniäläre, äytik, Britaniä, Mexico, Rusiäneñ Aeroflotı Quşma Ştatlarnıñ adımına añlaw belderde. Kanada kampaniäläre, Germaniäneñ Lufthansası inde xäzer ük Amerikağa saqçılar belän oça. Şul uq waqıtta bu adımğa qarşı çığuçılar da bar. Misal öçen Britaniäneñ Oçuçılar Berläşmäse başlığı Jim McAuslan:
Audio (Jim McAuslan)
"Bu adım belän bez ber yaqtan terorizm qurqınıçın kimetsäk, ikençe yaqtan oçularnıñ imienlegen dä kimetäbez."
Hawa marşalları Amerikanıñ üzendä küptän ğämäldä. Amerikannar fikerençä, qorallı saqçılar oçqıçnıñ iminelegen arttıra ala. Ämmä Yevropada küplär monıñ belän kileşmi. Xalıqara Aviatsiä jurnalı möxärrire David Learmount:
Audio (David Learmount)
"Amerikannar bolay uylıy: qorallanğan terorçı oçqıçqa ütte di, pilotlar kabinasın watıp kerä, ul çaqta nişlärgä? yarıy, ul çaqta pilotta qoral bulu yärdäm itä ala. Yevropalılar sorawnı başqaça quya: oçqıçta hawa marşalları buluın häm dä alarda qoral buluın belep oçqıçqa yaxşı äzerllängän qoraslız terrorçılar kerep, alarnıñ qoralın üz qulına töşerergä mömkin. Yevropalılar monı telämäs ide. "
İñ yaxşısı, älbättä, terorçılarnı, ğömümän, oçqıçqa kertmäskä. 11 sintäber xöcümnärennän soñ bu yünäleştä küp çaralar kürelä. Ämmä bu eş bik ciñel tügel. Jane''s publications belgeçe Chris Yates:
Audio (Chris Yates)
"Dönaynıñ hawa berläşmäläre xökümätlärgä möräcägät itep, küzläw eşlären köçäytergä, yaña texnologiä qullanırğa, hawa alannarın tikşerergä, şikle keşelärne oçqıçqa yaqın kitermäskä çaqıra. Min monı xuplıym. Härxäldä hawa marşalları belän terrorçı atışqan oçqıçqa utırırğa telämäs idem."
Şulay itep, qayber belgeçlär häm hawa kampaniäläre Amerikanıñ yaña taläbenä salqın qarıy. Ämmä Quşma Ştatlarnıñ moña qarşı köçle çarası bar. Hawa marşalların utırtu taläbenä buysınmağan oçqıçlarnı Amerika üz hawasına kertmäskä mömkin.
Ali Gilmi, Praga


text:
Yul häläkäte suıqlarğa da qaramıy
Suıqlar kübräk torğan sayın, Tatarstannıñ toraq kommunal xucalıq, sälämätlek saqlaw, sotsial tormış öçen yañadan yaña sınawlar tuyıp tora. Baştaraq, ayaq qullarnı öşetü turındağı ğına süz barsa, xäzer şartlağan torbalar häm özelgän çıbıqlar turında da xäbär itelä.
Soñğı 3 köndä genä, Qazanda 78 keşe ayaq qulların öşetep, tabiplarğa möräcäğät itkän. Çallıda da, distälägän keşeneñ salqınnan zıyan kürüe turındağı xäbär itelä. Ütkän täwlektä genä 2 keşe öşep ülgän. Alar, suqbay bulğan dip xäbär itelä. Salqınnar, xucalıqnıñ başqa yaqlarına da iğtibarnı yünältä. Elektr cılıtqıçlar küp qullanğanğa kürä, Qazanda häm respublikada, elektr köçäneş çamadan tış arta häm saqlaw sistemaları, sünderügä kilä. Qazan häm Çallıda, soñğı waqıtlarda, qısqa waqıtqa utnıñ sünep toru oçraqları yışayğan. Texnik yaqtan imin bulmağan cılıtqıçlar qullanıp yanğınnan yışraq çığa başlağan. Maşinalarnıñ qabınmawı ber bälä bulsa, avtomobilneñ çıbıqları qısqa yalğanışqa kerep, inde berniçä maşina yandı. Saqsız räweştä maşina yörtü, tormozlarnıñ tuñuı, yularnıñ bozlı buluı arqasında, Qazan urtasında ike maşina bärelde häm yanıp kitte.
İñ kürqınıçı, bu könnärdä cılılıqnıñ beterelüe bulır ide. Häm ul kilde, Yuğarı oslan rayonındağı, Qazan häm Yäşel Üzän şähärendäge Tatarstanlılar cılısız qaldı.
Yäşel Üzän şähärendä Kotel’nıyda cihazlar eştän çığu säbäple, yäkşämbe tönendä anda 72 toraq yort, 2 mäktäp, 3 balalar baqçası cılısız qaldı. İrtängä, avariä yuq itelgän, cılı birelgän. Qazanda, qayber iske toraq yortlarda torbalar şartlap, keşelär cılısız utırğan. Barlığı, ber yäkşämbe könne genä, Tatarstanda 13 tapqır cılı häm su belän tä’min itü tuqtap torğan. Avariälär salqınnar säbäple bulğan, dip xäbär itä Gädättän tış xällär ministrlığı.
Qazanda, Çallıda, Älmättä häm başqa şähärlärdä toraq-kommunal xezmätlär gädättägedän kierenkeräk şartlarda eşli.
Yäkşämbe irtäsendä, xökümät binasında häm cawaplı ministrlıqlar qatnaşlığında bulğan cıyılışta, şulay uq salqınnar, häm alar alıp kilgän problemalar turında süz barğan. Xökümät räise Röstäm Miñnexanov, energiäne, gaznı ekonomiäläw yulların, xätta yabıp, sünderep toru öçen binalar isemlegen tözü turında uylarğa çaqırdı.
Bu salqınnar, berençe çiratta, toraq kommunal xucalıqnıñ torışı mäs’äläsen kisken quydı. Kommunal reforma waqıtında, yıllar buyı remontlanmağan toraq yortlar buluı, häm şuña da alarnı keçe biznes qarap torışqa alırğa telämäwe turında äytelep kilä ide. Xäzerge salqın hawalarda ul problemalar kiskenräk räweştä yañğırıy başladı.Bikä Timerova


text:
Tatarstan tele-rariokompaniäsendä - yaña citäkçe
Tatarstan tele-rariokompaniäsendä - yaña citäkçe
Menä şundıylarnıñ uramına bäyräm kötmägändä kilde. Mäskäwdä teatral' märkäzdä terroristlar tarafınnan totıqlar alınğan kiçtä «Tatarstan» telekanalı aşa turı efirda Mortazin häm prezident kinäşçese Rafael' Xäkimov bu waqiğağa üz qaraşların bäyän itkännär ide. Çığışlarnıñ töp mäğnäse terrorizmnıñ tamırı Çeçnyadağı suğışqa bäylängän, berençe çiratta anı tuqtatırğa kiräk digän fikerdän ğibärät ide. Älbättä, demokratik cirlektä üz fikeren açıqtan-açıq här keşe äytä ala. Şul isäptän telekompaniä citäkçese dä. Läkin Rusiädä äle sovet çorınnan birle yäşäp kilgän säyäsi uyawlıq berqayäda kitmäde. Bertörkem uyaw grajdannar häm xättä qayber cämäğät oyışmaları şunduq Mäskäwgä oşaq, yäğni donos cibärdelär. Yänäse şundıy xäwefle çorda Tatarstanda qayber citäkçelär separatizmnı häm terrornı yaqlap çığışlar yasıylar.
Ozaq ta ütmäde RTR älege äläklärne cidti dip tabıp, Tatarstanğa maxsus gruppa cibärde. Şulay itep, Tatarstan prezidentı caysız xäldä qaldı. Ber yaqtan, xaq söylägän xezmätkärlärenä niçek itep cäza çığarırğa, ä ikençe yaqtan, reaksiä kürsätmäsäñ, terrorizm şawqımında qaynağan Mäskäwgä monı niçek añlatırğa. Äytergä kiräk, bu çuan üz yulı belän tişelde. Ber-ike ay elek qırt kisärgä yaratqan ütä täwäkkäl Mortazin Däwlät telekompaniäse häm yaña oyışqan TNV teleradiokompaniäse belän milek bülü buyınça awır bäxäskä kergäç, prezident isemenä eştän kitü turında ğariza yazğan bulğan. Änä şul dokument nigezendä prezident färmanı päydä buldı da inde.
Yaña räis itep «TNV» kanalında İlşat Äminovnıñ berençe urınbasarı bulıp eşlägän Ayrat Sibağatullin bilgelände. Yomğaqlap äytsäk, ike telekanal da älegä normal' xäyättä eşlämilär. Ber-işe jurnalistlar haman da eşkä urnaşa almıy nizağlaşıp yörilär, milek, fondlardağı audio-video yazmalarnı ğädel bülü-bülmäw tiräsendä dä bäxäslär tınmıy. Häm iñ möhime — soñğı çiktä bolar barısı da tamaşaçılarnıñ ruxi, mädäni ixtıäcın qänäğätländermäwgä kiterä. Xäyer monısı öçen kem qayğırta?


text:
BURSA AHŞAP PENCERE İMALATI
Bursa Bursada Bursadaki Ahşap Pencere İmalatçıları, Bursa Osmangazide Ahşap Pencere İmalatı, Ahşap Pencere İmalatı Yapanlar Bursa, Bursa İlinde Ahşap Pencere İmalatı Yapanlar, Bursada bursa osmangazi Ahşap Pencere Kapı İmalatı Yapanlar, Bursada bursa osmangazi Ahşap Kapı Toptan İmalatı Yapanlar, Bursa osmangazi Ahşap Mobilya İmalatı Yapanlar, Bursa Ahşap Pencere İmalat Ustası, Ustaları, Bursa Ahşap Ev İmalatı Yapanlar, Bursada Osmangazi Osmangazide Ahşap Pencere Yapan Yerler, Bursa Şehrinde Ahşap Pencere İmalatı Yapanlar, Ahşap Pencere İmalatı İmalatçıları Bursa, Bursa Ahşap Pencere İmalatı, İmalatçıları,
- Görüntülenme sayısı: 593


text:
Munisipal saylawlarda tabiplar belän citäkçelär yarışa
Belgänegezçä, 16 oktäbergä Tatarstanda munisipal saylawlar ütkäreläçäk. Bu saylawlarnı säyäsi firqälär dä, ere eşmäkärlär, yäşlär oyışmaları wäkilläre dä xakimiätkä kerü öçen faydalanıp qararğa tırışa.. Xakimiätlärgä yaqın «Tatarstan yaña ğasır» xäräkäte, bu yal könnärendä, awıl rayonnarda yäşäwçe tarafdarların cıyıp, yañadan munisipal reformanıñ ähämiäten añlattı. Saylaw aldı köräşe ayıruça zur şähärlärdä sizelä. Mäsälän Qazanda. Şähär deputatı bulır öçen, ber urınğa 7 keşe köräşkän urınnar bar. Urtaça sanağanda, Qazan saylawçılarına 4 keşe arasınnan bersen deputat itärgä turı kiläçäk. Ere eşmäkärlär, sänäğät şirkätläre citäkçeläre, tabiplar, militsiä xezmätkärläre dä deputat bulırğa teläwçeläre turında belderde. Köräş qatı bulğanğa kürä, saylaw aldı kompaniäsenä dä, nämzätlär aqçanı millionlap tüli. Säyäsi kampaniälärne ütkärüçe ber şirkät wäkile añlatqança, şähär şartlarında saylawlar ütkärü bik qıybatlı çarağa äylände. Aqça bulmasa, nämzätlärğä, däwlätkä, xakimiätlärneñ yärdämenä genä ömetlänergä qala. Qazanda säyäsi firqälär gä, üzlären kürsätergä cay çıqtı. Kommunistlardan 13 keşe, Liberal demokratlardan – 6, berdäm Rusiä firqäsennän -30, «Tormış firqäse» 7 keşe, «Tatarstan Yaña ğasır» xäräkäte 1 keşe saylawlarğa çıqqan. Bu saylar bulmalasa, cämäğätçelek sotsial demokratlar, qanunçılıqnı saylawçı xäräkätlärneñ barlığın belmäs ide. Anıñ qarawı, Qazanda millionnar iälärneñ şul xätle barlığın da belmäs ide. Deputatlıqqa nämzätlärneñ yıllıq keremnäre turındağı mäğlümatnı bastırğan gäzit, Qazanda quldan qulğa yörde, byudjet oyışmalarında eşläwçelärneñ iğtibar üzägendä buldı. Mäsälän, ber nämzätneñ yıllıq kereme 15 million, annan soñ, ikençe urında 8 million iäse tora, 2 yäki 1,5 million iäläre dä bar. Zatlı maşinalar, aksiälär, dollardağı xisaplar, yortlar, cir xucaları da bixisap.
Şular belän bergä, üzlären yortsız, fatirsız, maşinasız itep kürsätkän nämzätlär dä bar. Urtaşa qarağanda, Qazanda, deputat urını öçen, ğadi militsioner, şifaxanäñ baş tabibı häm berär bay şirkät citäkçesenä yarışırğa turı kilä.
Respublika buylap qarağanda wäzğiät başqa. Rayon başlıqları da saylaw aldı köräşenä çıqqan. Rayon citäkçeläreneñ urınbasarları, awıl sovetı citäkçeläre, mäktäp direktorları da munisipal berämleklärdä eşlärgä teli. Şähärdän ayırmalı bularaq, awıllarda ber deputatnı 15 meñ keşe tügel, ä 1 meñ, xätta 200-300 genä keşe saylarğa mömkin.
Ğomum alğanda, munisipal reformanıñ kiräklegen, xakimiätlärgä yañadan torıp añlatırğa turı kilä. Berençedän, küplär, munisipal xakimiät, başqarma xakimiättän närsä belän ayırılğanın belmi. İkençedän, awıl cirendä, eş urınnarın qısqartu bara. Başqarma xakimiättä eşlägän keşelär, däwlät xezmätkäre statusı häm eş xaqı belän sawbullaşırğa telämi. Çönki, munisiapal xezmätkärlärneñ eş xaqı da azraq, «däwlät xemzätkärläre»neñ yuğarı pensiäsennän da alar qolaq qağa ala. «Yaña ğasır» xäräkäteneñ konferensiäsendä däwlät şurası räise, prezident eşläre idäräse wäkilläre buldı. Alarğa, awıldağı däwlät xezmätkärläre yazmışı turında soraw birelde. Parlament räise urınbasarı Rimma Ratnikova cawap birde. Ul däwlät şurası qanun proektı äzerlänä, munisapal xezmät, däwlät xezmäte belän status yağınnan tigezläşäçäk, eşen uğaltqan keşelär, şundıy uq wazifağa yaña oyıştırıla torğan munisapal xakimiätlärgä küçärgä mömkin, dide.Munisipal reforma belän, cirle xakimiätlär cirle şirkätlärdän, eşmäkärlärdän, eş xaqlarınnan qalğan salımnar isäbenä yäşäyäçäk. Cirle problemalarnı da, keşelär üzläre xäl itü cayın qararğa tieş bula. Ämma awıl xalqı yaña tärtipkä rizamı? «Tatarstan-yaña ğasır» xäräkäte konferensiäsendä, ber rayon wäkile munispal xakimiätne balıq totu belän çağıştırdı. Awıl xalqına balıqnı tügel, a qarmaq birälär, di ul. Ämma xalıq üze balıq totarğa telär mikän? Bu sorawğa cawapnı, munisipal reformanıñ 1nçe yılı kürsätäçäk.
Bikä Timerova.


text:
Saylawlarğa sanawlı könnär qalğanda Rusiä prezidentı xökümätne tarattı
Sişämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin televidenie aşa çığış yasap Mixail Kasyanov citäklägän xökümätne urınınnan aluı turında belderde. Putin bu adımın xökümätneñ eşçänlegen bäyäläw tügel, ä ilneñ kiläçägenä üzeneñ qaraşın belderü, dip añlattı.
Audio (Vladimir Putin)
Putin süzlärençä bu adımğa anı 14 marttan soñ ilneñ qaysı yul belän kitäçägenä üz qaraşın belderü teläge etärgän:
Audio (Vladimir Putin)
Yeltsin keşese sanalğan Kasyanovnıñ urınınnan kitäçäge turında süzlär inde küptän yöri. Yağni qarar üze - yañalıq tügel, yañalıq - bu turıda iğlan itü waqıtında. Konstitutsiä nigezendä yaña saylanğan prezident xökümät citäkçesen saylawlardan soñ dä täqdim itä ala. Putinnıñ berniçä könnän prezident bulıp saylanaçağında şik-şöbxälär yuq. Putin üzeneñ yaña xökümäten saylaw näticälären kötep tormıyça iğlan itergä buldı:
Audio (Vladimir Putin)
Şuşı aşığunıñ säbäbe närsädä soñ? 14 Mart prezident saylawlarında Putinnıñ köndäşe komunist Nikolay Xaritonov, monı PR-adım, tawış birü urınnarına kübräk keşe cälep itü niäte dip atadı. Tağın ber namzät İrina Xakamada süzlärençä, Putin, xalıqnıñ saylawlarğa kiläsenä ışanıp betmi, şul säbäple wazğiätne şartlatırğa bulğan.
Tanılğan säyäsi küzätüçe Andrei Piontkovski fikerençä:
Audio (Andrei Piontkovski)
"Soñğı waqıtta Kasyanov, bigräk tä Xodorkovski mäsäläsendä üzen artıq qıyu tottı. Bu adımı belän Putin üzen oligarxlarğa qarşı köräşçe itep kürsätä. Şul uq waqıtta adımnıñ saylawlarğa berniçä kön qala yasaluwı, xakimiättä krizis buluın kürsätä. Monnan soñ saylaw aldı kompaniäçse farsqa äylänä."
Äytkändäy, Putinğa küpmeder däräcädä köndäş bula alırday namzätlär, Xakamada, Rıbkin häm Xaritonov saylaw köräşennän çığu ixtimalın belderde.
Mäskäwdäge şuşı uyınnar töbäklärgä, atap äytkändä Tatarstanğa niçek tä''sir itäçäk. Bu turıda Tatarstan prezidentı kiñäşçese Rafael Xakimov Azatlıq radiosına menä närsä dide:
Audio (Rafael Xakimov)
Rusiä konstitutsiäse nigezendä prezident ike atnadan da qalmıyça yaña premier-ministrnı täqdim itergä tieş. Anıñçı elekke xökümät wazifasın başqarıp toraçaq. Işanıçlı keşeläre belän bulğan oçraşuda Putin 2008 yılğa üzeneñ varisın bilgeläyäçägen äytkän ide. Säyäsät belgeçe Andrei Painkovski süzlärençä, berniçä könnän bu keşeneñ iseme bilgele bulırğa mömkin:
Audio (Andrei Piontkovski)
Ali Gilmi, Praga


text: Yugoslaviäneñ elekke prezidentı Slobodan Miloşeviç'qa ber tapqır kiñäşlär birgän xoquq professorı Smilja Avramov bügen berençe tapqır mäxkämädä sorawlarğa cawap birde. Yugoslaviäneñ tışqı eşlär ministrlığınıñ da kiñäşçese bulıp torğan Avramov, 1990nçı yıllarda Serb citäkçese belän aralaşunı tuqtatuın belderde. Xökem eşen däwam itterer öçen uzğan atnada Miloşeviçqa advokatlar Steven Kay häm Gillian Higgins bilgelände. Miloşeviç alar belän xezmättäşlek itmiäçägen belderde. Mäğlümat bulğança elekke Yugoslaviä citäkçesenä 90nçı yıllardağı Xorvatiä, Bosniä häm Kosovodağı suğışlar belän bäyle 66 maddädän torğan ğayepläw belderelgän.


text:
Çallı kommunistları uramda
Soñğı aylarda kommunistlar Çallıda şaqtıy aktiv eş alıp baralar, yäğni, daimi räweştä miting-uram cıyınnarı ütkärälär. 10 nçı dekaberdäge uram cıyını keşe xoquqları köne belän bäyle bulıp, mäñgelek ut kompleksında uzdı. Çığış yasawçılar cirle xakimiätkä, respublika häm Rusiä idäräçelärenä tänqit süzlären audırıp qına tordılar. "Yedinaya Rossiä" firqäse dä çittä qalmadı, ildäge xäyerçelekne, eşsezlekne, näk şuşı "Yedinaya Rossiä" belän bäyläp kürsätergä omtıldılar. 400 gä yaqın keşe qatnaşqan şuşı cıyında fatir, toraq kodeksınıñ ğadi xalıq öçen bulmawı äytelde: Zinaida Savarkova çığışı: "Toraq kodeksında xalıqnı aldaw yulı bik küp. Ägär fatir öçen tüli almıysıñ ikän, fatirıñnan çığıp kit! Yortlarnı tözätü häm başqa çığımnarnı däwlät xalıq cilkäsenä saldı. Xalıqnıñ zur öleşe xayırçelekneñ tege yağında yäşi."
Kommunist Savarkovadan soñ Çallı TİÜ räise Rafis Kaşapov süz ala. Ul, Rusiä prezidentı eteneñ bik yaxşı tormışta yäşäwe xaqında söyläde. Älege uram cıyılışına kommunistlar belän bergä ictimaği üzäk wäkilläreneñ dä kilüe ber üzençälek bulsa, tağın qızıqlı närsälär bar ide. Mäsälän, şuşında uq, diwarlarğa, çista zur qağäzlär yabıştırıp quyılğan. Şuşılarnıñ bersenä "Xalıq süze", ikençelärenä "Ägär min qazıy bulsam, "Yedinaya Rossiä"gä nindi cäza birer idem",- dip yazılğan. Azatlıq xäbärçese şuşındağı "Xalıq süze" belän tanıştı häm menä nindi süzlär uqıdı: KPSSnı, SSSRnı, urlanğan aqçalarnı kire qaytarığız!". Berniçä täqdim- yazmada tegelären atarğa, ikençelären asarğa, sänäkkä alırğa kiräk,- dielä. Şulay uq, bügenge xakimiät firqäsen kümer bazlarına, urman kisärgä cibärergä teläüçelär bar. Firqä isemenä monnan da sallıraq, tozlıraq yazılğan süzlär bar ide cıyınğa quyılğan taqtalarda. Cıyınnı alıp baruçı, älege täqdimnärneñ Mäskäwgä cibäreläsen dä belderde. İskä töşeräm, Atarğa, kisärgä, sänäkkä elärgä digän süzlär xalıqara keşe xoquqları köne uñayınnan oyıştırılğan uram cıyınına kilüçelär tarafınnan yazıldı. Monda rezolyutsiä qabul itelep, berençe mäddäşe:
- Rusiädä keşe xoquqları yuq. Konstitutsiä Rusiä keşesenä qol xoquqları ğına birä.
Şulay uq xakimiätne tänqit itüne tıyğan qanun konstitutsiägä qarşı kilä, dip bäyälände. Qabul itelgän rezolyutsiädä minimal' xezmät xaqın 6990, byudjetta eşläwçelärneken, eşçe häm xärbilärneken 12 meñ sumğa citkerü turında taläplär bar.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Abu Ghraib belän Guantanamo arasında oşaşlıq barmı?
Abu Ghraib törmäsendä totqınnarğa naçar möğämälä kürsätüdä ğäyeplängän amerikan armiäse reservistı Lynndie England düşämbedä üzeneñ ğäyeble buluın iqrar itte. Ütkän yılda England häm başqa amerikan soldatlarınıñ Abu Ghraib törmäsendäge foto räsemnäreneñ mätbuğatta basılıp çığuı belän cäncal qabınıp kitkän ide. Prezident Bush häm saqlanu ministrı D.Rumsfeld totqınnar cäberlänä digän fikerne kire qağıp berniçä bäğersez xärbineñ eşlägän eş dip mäsäläne bäyälägän ide. Ämma äle xäzer Kubada Guantanamo törmäsendä dä şundıyraq xällär turında xabär itelä. Guantanamoda ayruça 2 distä möselman-uyğurnıñ ''doşman suğışçılar''sıynıfına kermäwe açıqlandı.Pentagon alarnı irekkä çığaru turında qarar qabul itte.
Kenneth Allard (audio)
Minemçä alarnıñ şuluq qağıydälärgä kürä eş itkäne bik açıq.Minemçä bernindi soraw yuq
Allard dönya başta Abu Ghraib ä soñraq Guantanamo turında işette di. Ul Ğıraqtağı törmä saqçıları Kubadağı metodlarnı qabatladı dip ışana. AQŞ mätbuğatına qarağanda,Guantanamoğa sorau alu eşendä yardäm itü öçen cibärelgän FBİ agentları Äfganstanda qulğa alınğan totqınnarğa qarata xärbilärneñ qullanğan cäberläwçe texnikanı kürep şok xälendä qalğan. Anda da Abu Ghraibtağı kebek totqınnar cinese, dini yaqtan kimsetelä. Allard süzlärençä, Guantanamodağı totqınnarğa kürsätelgän naçar möğämäläne bälkim dä aqlap bula, çönki anda totuluçılar arasında al Qaidanıñ möhim keşeläre dä bar dip uylanıla. Bilgele bulğança al Qaida 11.sintäber öçen ğäyeplänä häm bälkim dä ul tağı da yamanraq höcümnär planlaştara. Läkin Allard Abu Ghraib törmäsendä qullanılğan çaralarnı ber niçek tä aqlap bulmıy Abu Ghraibta citäkçelär , mäğaş alıp torsa da tieşle eşne eşlämägän , Guantanamodağı ezärlekläwlär öçen yuğarı däräcädäge ofitserlar cawaplımı bu turıda qarar birü öçen waqıt irtä digän qaraşta bulsa da , Abu Ghraib törmäsendäge xällär öçen komandir general Janice Karpinski cawaplı ul citäkçe bularaq andağı waqıyğälärne tuqtatırğa tieşle keşe ide dip qarıy Kenneth Allard. AQŞnıñ şulayuq elekege küzläw ofitserı pensiädäge general Edward Atkeson da Abu Ghraib belän Guantanamo arasında oşaşlıqlar kürä.
Atkeson (audio)
Min naçar is çığa mäsälä bik yuğarı däräcädä nıqlap tikşerelergä tieş dip äyter idem. Alar tikşersälär dä , küp kenä sorawlar qaldı. Minemçä Qorallı Köçlärneñ Berläşterelgän İdaräse citäkçeseneñ urınbasarın tikşerülär alıp barırğa cibärsä idelär yaxşıraq bulır ide Atkeson fikerençä tikşerü eşen alıp barğan generalneñ şuluq däräcädäge generaldän tulı xezmätäşlek kötüe qıyınraq . färidä xämit


text:
Ğiraqnıñ waqıtlı Idarä Şurası Äl-Cäzirä häm Äl-Arabianı tıydı: suğış waqıtında süz ireklege çiklänergä tieşme?
Sişämbedä Ğiraqnıñ Quşma Ştatlar tarafınnan bilgelängän waqıtlı idarä şurası, ğäräp telendä tapşıruşı Äl-Cäzirä häm Äl-Arabia telekanalları Amerikağa qarşı qotqı tarata dip, alarnıñ tapşıruların ike atnağa tıyıp toruwın belderde. Şuşı ğämäl çirattağı tapqır, suğış waqıtında süz ireklege çiklänergä tieşme, digän citdi sorawnı kön üzägenä çığardı
Audio (Äntifad Qanbar)
"Äl-Cäzirä häm Äl-Arabia kanalları Ğiraqtağı säyäsi häm dini qarşılıqlarnı xuplıy, İdarä Şurası häm kolaitsiä äzğaların üterügä öndi. Şuña kürä İdarä Şurası bu kanallarnı tıyu turında qarar çığardı."
İärçen aşa tapşıra torğan Äl-Cäzirä häm Äl-Arabia telekanalları bügenge köndä ğäräp dönyasında iñ popular mäglümät çaralarına äylände. Ğiraqnıñ waqıtlı citäkçeläre bu ike kanalnı törle tärtip bozularda, misal öçen Amerikan xärbilärenä qarşı äzerlängän xöcümnär turındağı mäglümätlärne yäşerüdä ğäyepli. Anıñ urınına, İdarä Şurasınıñ iminlek bülege başlığı Ayad Allawi süzlärençä, bu kanallar, bitlek kigän keşelärneñ Şura äğzaların yuq itergä çaqırğan öndäwlären, xäläk bulğan ameruikan xärbiläre häm ğiraqlılarnıñ mäyetlären kürsätä. Allawi bularnı terrorçılıqnı xuplaw ğämälläre dip atadı.
Äl-Cäzirä häm Äl-Arabia citäkçeläre, nindi dä bulsa tärtip bozular buluın kire qağa, häm Ğiraq turında ülçängän mäglümät birüwen belderä.
İdarä Şurasınıñ bu ike kanalnı yabu qararın ike oyışma inde tänqitläp çıqtı. Parijda urnaşqan "Çiklärne tanımağan jurnalistlar oyışması" bu naçar qarar, ekstremist törkemnär turında söyläw jurnalist wazifasınıñ ber öleşe, dip belderde. New Yorkta urnaşqan "Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı" Ğiraq räsmiläre mäglümät çaraların çikläw tügel, ä kiresençä, alarnıñ açıq buluın xuplarğa tieş, digän belderü yasadı.
Qısqası, Ğiraq räsmiläreneñ şuşı qararı, yaña tuıp kilgän demokartiädä mäglümät çaraları nindi urın alırğa tieş, Ğäräp dönyasında berençe demokratiä tözep yatqanda, mäglümät çaraların ike atnağa bulsa da yabıp quyu - döres ğämälme, digän sorawlar uyattı. Waşingtonda urnaşqan Matbuğat ireklege komitetı citäkçese Marilyn Greene fikerençä, bu - demokratiä öçen bik naçar ürnäk bulıp tora:
Audio (Marilyn Greene)
"Qauber ayırım extermal oçraqlarnı iskä almağanda, kemneñder, bu xäbär qotqı tarata, näfrät uyata digän qaraşı ğına, mäglümät çarasın yabıp quyu öçen säbäp bula almıy."
Xäyer, kemder Ğiraqnı näq menä extermal oçraq dip atarğa mömkin. Anda kön sayın diärlek amerikan xärbie ülep tora, uzğan atna bulğan xöcüm näticäsendä İdarä Şurası äğzası yaralandı, avgust ayında bulğan şartlawlar waqıtında distälägän keşe ülde. Uzğan atnada Äl-Arabia kanalı Saddam Xösäyenneñ ğiraqlılarnı amerikannarğa qarşı kütärelergä çaqırğan tasmasın yañğırattı. Waşingtonda urnaşqan Cato İnstitutı belgeçe John Samples süzlärençä, menä şularnı iskä alğanda, Ğiraqnıñ waqıtılı İdarä Şurası qararın añlatıp ta bula:
Audio (John Samples)
"Bu sorawğa ciñel cawap yuqtır, di Samples. Läkin älege qarar ğayät ekstremal wazğiättä qabul itelgän, demokratiä ul üz üzeñä qul salu tügel."
Samples süzlärençä, qayber çaqta, xättä xoquq çikläw kebek ğädättän-tış çaralar kürergä kiräk, alar kürelmägän xäldä, demokartiägä qurqınıç yanarğa mömkin. Süzen cöpläp ul Amerika tarıxınnan berniçä misal kiterde. Tik menä ul adımnar döres bulğanmı, monı özderep äytep bulmıy. Misal öçen, ikençe dönya suğışı waqıtında, Amerika Yaponiägä qarşı suğışqanda, Amerikadağı yaponnar waqıtlıça lagerlarğa yabılıp torğan ide. 1976nçı yılda Amerikanıñ ul çaqtağı prezidentı Gerald Ford, monı kiräkmägän, xatalı ğämäl dip atdı, häm 30 yıl ütkännän soñ ul keşelärdän ğafu ütende.
Ali Gilmi, Praga


text:
Title News
«Bügenge köndä tatar telenä qarağanda da, möhimräk problemalar bar» /BocToчHый эkcпpecc/
BocToчHый эkcпpecc gazetasınıñ soñgı sanında dönya kürgän «Tuğan tel» digän rubrikada, älege sorawlarğa cawaplardan tış, baytaq qına qızıqlı mäğlümätlar uqırğa bula. Mäsälän, tanılğan ğalimä Zäytünä İsxakovanıñ «Tatarstan şähärlärendä iketellelek» digän kitabınnan sotsiologik mäglümät kiterelgän. Qazanda tatar telen 81%-tan artıq urıs belmi. İke tel dä däwlät tele bulırğa tiyeş dip sanawçılar arasında tatarlar 10%-qa kübräk. Urıslarnıñ isä 29%-qa yaqını tatar tele bötenläy kiräkmi dip sanıy. 10 yıl buyına tuğan telebezneñ üsep kitä almawına kem ğäyeple soñ? Qanun çın däräcädä eşläp kitü öçen närsälär citmäde. Şul uq sanda KDUnıñ tatar filologiäse fakul'tetı dekanı professor İskändär Ğiläcev tatar teleneñ barı awıllarda ğına üsüwe öçen borçıla:
Bezneñ töp burıçıbız bulıp - xäzer şähärlädä tatar intelligensiäsen tärbiäläw tora. Ägärdä tatar mädäniätenä zur öleş kerterlek şähär nigeze bulsa, tatarlarnıñ kiläçäge xaqında qayğırmasqa da bula. Mäktäplärdä tatar telen uqıta başlağançı, berniçä uqu yortı açıp, alarnı iñ soñğı texniqa belän tä'min itärgä, başqa cirlärgä qarağanda kübräk xezmät xaqı tüläw belän qızıqsındıru döres bulğan bulır ide. Tora-bara bu eşkä urnaşu öçen konkurs başlanır ide.
Ä menä Tatarstanda yäşäwçe urıslar tatar telen öyrätügä törlese-törleçä qarıy. Mäsälän Qazan konservatoriäse prorektorı Vladislav Bazov bolay di:
Tatarstanda barlıq balalar da tatar telen belergä tiyeş, ämma alarnı keçkenädän ük qızıqsındıru uyata torğan belgeçlär uqıtsın ide.
Ğarif Axunovnıñ kiyäwe, yazuçı Boris Vayner başqa törleräk fiker yörtä:
Bügenge köndä tatar telenä qarağanda da möhimräk problemalar citärlek. Xäyerçelek, cinayätçelekne betergäç iketellek turında söyläşerbez äle.
Äye, Tatarstanda tatar telen däwlät tele däräcäsenä kütärügä, anıñ üseşenä qarata fikerlär dä, qaraşlar da törle. Älbättä, tatar teleneñ üseşe turında süz alıp barğanda, latin yazuına qaytuwıbız xaqında söylämi mömkin tügel. Çönki, telebezneñ kiläçäge, qullanış dairäse artuwı latin yazuına qaytu-qaytmawıbızğa nıq bäyle. BocToчHый эkcпpecc gazetası, üzeneñ tatar telenä bağışlağan älege säxifälärendä latin älifbasına tağın ber qat äylenep qayta. Qazanda ike teldä Grafoman gazetasın näşer itüçe Röstäm İşmuratov «Latinitsa? Kirillitsa?» isemle yazmasında menä närsä di:
İke telle Grafoman gazetasın näşer itkändä miña härber tel öçen ayırım «Arial cyr» häm «Arial cyr tat» digän, ayırması berniçä xäreftän genä torğan ike törle şrift qullanırğa turı kilde. Faylnı tatar şriftı bulmağan komp'yuterğa küçergändä (alar kübräk), problemalar kilep çığa. Häm bu Tatarstan cirendä. Ä başqa Räsäy töbäklärenä nişlärgä? Bälki borınğı törki-runik yazmağa küçergäder. Ul lingvistik ensiklopediälärdä yazılğan, yazu ürnäkläre bar. Anı bezgä ata-babalarıbız qaldırğan. Ni öçen başqa xalıqlarnıñ alfavitlarına yabışıp yatarğa?! Komp'yuter şriftlarına tağın ber alfavit kertü mömkin. Anıñ qarawı Räsäy, tarqatuda ğäyeplämiäçäk. Federal' säyäsätçelär Räsäydäge barlıq xalıqlarnıñ alfavitın kirillitsa nigezendä kürergä teli ikän moña al'ternativ alfavit kürsätsennär. Mäsälän, «Rossiyskiy” digän berdäm alfavit buldırıp anı däwlät cirlegendä zakonlaştıru.
Şul uq gazeta «Buş qäsädä dawıl» isemle sallı ğına yazma urnaştırğan. Bu yazmada da, latinğa qaytuıbız tiräsendäge wäzğıät analizlana häm däwlät, ayırım şäxeslär tarafınnan latinğa qarşı barğan köräş mäğnäsez dip bäyälänä. Gazetada Tatarstan Ministrlar Kabinetınıñ Tatarstan xalıqları tellären üsterü buyınça bülek citäkçese Kim Miñnullinnıñ gazet xäbärçese belän äñğämäse dä urın alğan.
Millät aldında tağın ber, soñğı arada zur yañğıraş alğan problema - bıyıl Rusiädä xalıq sanın alu, häm anda millätlär isemlegendä berdäm tatar milläten törle dialektlarğa bülep, ayırım millätlär itep kürsätü mäsäläse. Bu uñaydan gazetalarda törle yazmalar çığa tora. Mäsälän, Şähri Qazan gazetasınıñ çärşämbe sanında Rawil Wälineñ «Xalıq sanın alu digänebez, canın alu bulmasın» digän yazması basılğan. Avtor bu yazmasında qaysı milli respublikada töp millät keşeläre 50% kimräk yäşi - andıy töbäkneñ kiläçäktä respublika itep yörtelergä xoquqı yuk digän, Mäskäw dairälärendä yış yañğırağan fiker tatarlar öçen bik xätär buluwı ixtimal di. Xäzer Tatarstanda 52% tatar yäşi. Läkin tatarlarnıñ sanın azaytu öçen millätne bülgälilär. Şulay da, avtor fikerençä, ästerxan, noğay, mişär häm başqalar arasında ayırım etnos sıyfatında terkälergä teläwçelär bik küp tabılmas. Ä menä tatar keräşennäre üzlären başqaça totırğa mömkin:
Keräşennär talir täñkälären çıñlatıp tatar yazmışın bilgeläwdä tarix säxnäseneñ iñ türenä menep bastılar. Qarçığaday borınlı tös-qıyäfätläre-kavkazça, kiyemnäre-udmurtça yäki çuwaşça, tışawlanğan at kebek waq adımnar belän ber urında tıpır-tıpır biyep toruları-mariça, tirän, moñlı cırları - üzlärençä, keräşençä, söyläşkän süzläre - tatarça, tabınğan dinnäre - xristiança... Üzenä xas sıyfatlarnı tirä-yak xalıqlardan börtekläp cıyğan nindi säyer qawem, nindi ğacäyep tarix tabışmağı.
Mäqälä avtorı Rawil Wäli, keräşen tatarları mäsäläsenä, tatar cämäğätçelegeneñ iğtibarı azraq buldı dip sanıy.
Milli büleneş mäsäläsendä tağın ber ğazet ta iğtibar itä. Tatarstan yäşläre gazetasınıñ sişämbe sanında İldar Sibgätullinnıñ «Doşman siña bülen disä...» isemle yazması basılıp çıqtı. İldar äfände abxazlarnıñ da möselmannarı häm xristiannarı bulğanlığın, häm illärenä afät kilgändä dini ayırımalıqlarğa qaramıyça, berdäm räweştä üz respublikaların yaqlawları turında yaza. Tatarstannı betersälär, keräşennärgä dä ciñel bulmas bit, di ul.
Tatarstan matbuğatı bu atnada tağın nilär turında yazdı soñ? Tatarstannıñ Bua rayonında ike qaçqın xärbineñ 9 keşene üterüwe respublika matbuğatında iñ zur yañğıraş aldı. Atna buyına barlıq köndälek häm atnalıq gazetalar bu xaqta şaqtıy yazmalar bastırdı. 2-nçe fevraldä Qazanda Ğaliäskär Qamal teatrında ütkän Tatarstan möselmannarı Diniä näzäräte Qorıltayı xaqında da Tatarstan matbuğat çaraları sallı ğına yazmalar birde. 6 fevral'dä Mäskäwdä Rusiä prezidentı Vladimir Putin citäkçelegendä ütkän, Qazannıñ 1000, Sankt-Pererburgnıñ 300 yıllığın ütkärü komissiäläreneñ urtaq utırışı, qaläm ähelläre tarafınnan matbuğatta olı waqiğa bularaq yaqtırtıldı.
Respublikada näşer itelä torğan qayber jurnallarnıñ da 2002 nçe yılğı berençe sannarı dönya kürde. Qazan utları ädäbi-näfis häm ictimağıy säyäsi jurnal yaña yılda 8765 danä äbünäçegä barıp ireşäçäk. Jurnalnıñ yaña yıldağı berençe sanı baş möxärrir, Tatarstan xalıq şağire Rawil Fäyzullinnıñ «Yaña yılda yañarğan uylar» digän yazması belän açıla. Avtor älege yazmasında, yaña bäxet-şatlıqlarğa ömet itelgän yaña ğasırnıñ berençe yılı niçek ütte digän sorawğa cawap ezli:
Suğış, üleş-qırılışlar, nigezdä, dindäşlärebez yäşägän cirlärdä bara. Niçä distä yıllarğa suzılğan Äfğanstandağı mäxşär, Çeçnya-İçkeriädäge genotsid, wattannarı «dinnär bişege» bulğan fälestinlelär yazmışı. Şuña östäp, Balqandağı albannar, Qıtaydağı uyğırlar, Hindstandağı qaşmirlılarnıñ ayanıç xälläre… Här ilneñ, här xalıqnıñ üzgä yarası, üzgä faciğase. Tik ber urtaqlıq: atışlı-orışlı suğış xälläre, nigezdä tawlı illärdä bara. Yanar tawlar… Yaralı xalıqlar… Yanawlı yöräklär…»
Jurnalnıñ älege sanında ğadättägeçä şiğriät häm çäçmä äsärlärgä, tarixqa, ädäbi tänqitkä zur urın birelgän. Mäsälän, şağir Raşat Nizaminıñ «İke möhacir» dip atalğan şiğere basılğan. Avtor anı «Azatlıq turında monologlar» dip atıy. Ul altı bülektän tora. Xaqimiätkä bol'şeviklar kilgäç, Rusiädän çığıp kitkän Ğayaz İsxaqi häm Törkiädä Atatörek xaqimiäte urnaşqaç, kommunist bulğanı öçen törmädä utırğan törek şağire Nazim Xikmätneñ monologları birelä. Äsärdän ber özek:
İsxaqinı Nazim Xikmät belän Quyıp qarıym qayçaq yänäşä Nazim Xikmät säyäsi ber qorban Ä İsxaqi - Tuğrı Tuqayğa tiñ läbasa
Qazan utlarınıñ bu sanında şulay uq Aydar Xälimneñ 60 yäşlek yubileyı uñayınnan, anıñ «Börketle bağanalar» isemle milli ruxtağı xikäyäse dä basılğan. Şulay uq, ğalim Xatıyp Miñneğulownıñ «Yaña milli yul» jurnalı häm Tuqay» isemle külämle yazması urın alğan. Anda, isemennän ük anlaşılğança, 1928-1939 yıllarda Berlinda Ğayaz İsxaqi möxärrirlegendä çıqqan «Yaña milli yul» jurnalında Ğabdulla Tuqay icatı, tormışı niçek itep sürätlängäne açıqlana.
İke teldä çığa torğan Tatarstan jurnalınıñ yaña sanı dönya kürde. Älege ictimaği-säyäsi jurnalnıñ bu sanında fälsäfä fännäre doktorı Färit Soltanovnıñ «Tatarstanizm» milli doktrinası qamilläşterügä moxtac» digän analitik yazması basılğan. Bu yazmada süz Tatarstannıñ däwlät ideologiäse, anıñ yaqtılığında millät, etnos, din, milli xäräkätneñ xäle turında bara.
Jurnalnıñ bu sanında Tatastan Fännär akademiäseneñ 10 yıllığına bağışlanğan yazmalarğa şaqtıy urın birelgän. «Ğilem sibüçe qoyaş», «Mansur Xäsänow. Däwer häm yazmış», «Xanlıqnıñ soñğı başqalası» isemle yazmalar Fännär akademiäseneñ eşçänlegenä, andağı olpat ğalimnärgä häm soñğı fänni açışlarğa bağışlanğan. 2005 yılda ütäçäk Qazan şähäreneñ 1000 yıllığı uñayınnan bastırılğan «İ Qazan, nurlı Qazan» isemle Yagsüf Şafıkov yazması isä törle töbäklärdä Qazan dip atalğan awıl häm stanitsalar turında.
Qazannıñ 1000 yıllığı teması yaña çıqqan tağın ber jurnalda da urın alğan. Fänni-xäbäri yünäleştä çığa torğan Fän häm tel jurnalında texnik fännär kandidatı Boris Yerunov häm Lyubov' Yerunovanıñ «Qazannıñ üseş säxifälärennän» dip atalğan yazmaları basılğan. Bu yazmada Qazandağı kitapxanälär, mäçetlär häm sabantuyı tarixı yaqtırtıla. Şulay uq jurnalda tatar telendä yuğarı texnik belem birä başlawğa 10 yıl tulu uñayınnan Nikolay Maksimovnıñ «Yuğarı uqu yortlarında tatar telendä uqıtu şartları» digän yazması iğtibarğa layıq.
Tatarstan matbuğatına küzätüne Landış Xarrasova äzerläde


text: Qaraçı. Pakstan bügen, Hindstannıñ İzraildän aldan kisätü radar sistemasın alu turındağı kileşüwe bar töbäkneñ iminlegenä yanıy dip belderde. İlneñ tışqı eşlär ministrı Xörşid Qasuri bu uñaydan, Pakstan üzen yaqlıy ala, läkin ul ike il arasındağı xärbi balansnı saqlaw maqsatında üz yağınnan tieşle çaralar kürergä tieş bulaçaq dip kisätte. İzrail belän kileşü imzalawı xaqında Hindstan kiçä xäbär itkän ide, şul radar sisteması aña ber milliard dollarğa töşäçäk dip belderelä. Hindstan başta Rusiädän maxsus oçqıç satıp alaçaq, şunnan soñ aña İzrailneñ radar cihazları quyılaçaq.


text:
Rusiäneñ Yukos neft' şirkäte wäkile Aleksandr Şadrin Rusiä xakimiätläre Yukos citäkçese Mixail Xodorkovskiynıñ häm anıñ berektäşläreneñ aksiälären qulğa aldı dide.
Şardin äytüençä, Yukos aksiäläreneñ 61 protsentı qulğa alınğan.
Bu turıda mäğlümät taralu belän Rusiä finans bazarlarında Yukos aksiäläre kisäk arzanaydı.
Xodorkovskiy salımnardan qaçu häm xärämläşü turında barlığı 7 ğäyepläw nigezendä uzğan şimbädä qulğa alındı.
Bügen Rusiä prezidentı Vladimir Putin Rusiäle häm çit il investorların söyläşü öçen Kreml'gä çaqırdı.
Putin idaräse başlığı Aleksand Voloşinnıñ wazıyfasınnan kitüe turında xäbär itelä.


text:
Bağdad -- Ğiraq prezidentı Calal Talabani, Tigr yılğasında 50dän artıq casäd tabıluı turında belderde. Bu keşelär Bağdad yanındağı ber qalada totılğan totıqlar dip farazlana. Terrorçılar alarnı üterep Tigr yılğasına taşlağan, dide Talabani. Politsiä äytüençä, casädlär Bağdadtan 40 çaqırım yıraqlıqtağı Suwayra qalası yanında tabılğan. Uzğan atnada şiği citäkçelär Madain qalasında 100läp keşeneñ sönni suğışçılar tarafınnan totıq itep alınuın xäbär itkän ide. Ğiraqnıñ iminlek köçläre qalanı tentep çıqqannan soñ, bu xäbärgä raslaw taba almağanın äytte. Bügen Talabani, "anda totıqlar bulmağan digän süz döres tügel, alar bulğan, läkin üterelgän" dide.
Ul arada Bağdadtan 200 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Hadita qalasında ğisyançılar Milli gvardiäneñ 19 äğzasın ütergän. Associated Press xäbär itüençä, alarnıñ casädläre futbol qırındağı diwar buyına tezep salınğan.
Bağdadnıñ Amariä bistäsendä maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä ike keşe häläq bulğan, berniçäse yaralanğan. Kiçä Bağdadta yulğa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä ike amerikan xärbie häläq bulğan, 4se yaralanğan.


text:
Dmitriy Gorinburg: Tatarstanda säyäsi problemalar bulmadı
Dmitriy Gorinburg: Tatarstanda säyäsi problemalar bulmadı
Tatarstanda xalıq sanın isäpkä aluda säyäsi problemalar bulmadı. Problemalar isäpkä aluçılarnıñ äzerlegendä ide. Küräseñ, alarnı äzerläwçelärneñ bu ölkädä uqıtu täcribäse bulmağan. İsäpkä aluçılar qayber sorawlarğa äzer tügel ide. Qatlawlı oçraqlarda, äytik, qatnaş niqaxlı ğailälärdä balalarnıñ milläten bilgelägändä, instruksiä nigezendä, anı ğailä äğzaları üzlärençä yazdırırğa tieşlär. Ämma yış qına isäpkä aluçılar monı üzlärençä täqdim itep tordılar. Tulayım, Tatarstanda barısı da normal' bardı, bar Rusiädägeçä Tatarstanda da xalıqnıñ 3-4% ğına xalıq sanın alu kampaniäsendä qatnaşmadı.


text:
Cirle räsmilär äytüençä, ütkärgeçkä sabotajçılar ut törtkän bulırğa mömkin.
Tönyaqtağı başqa ber urında, Mosul şähäre yanında şahitlär äytüençä, xärbi maşinalar törkeme yanında şartlaw bulğan urınnı amerikan ğäskärläre çolğap alğan.
Kiçä Mosulda maşinada barğanda 2 amerikan soldatı atıp üterelde.
Ğiraq sönniläre waqıfınıñ başlığı Adnan äd-Dulaimi Ğäydel Fitrnı tınıç bäyräm itü öçen höcümnärne ber atnağa tuqtatıp torırğa çaqırdı.
Bügen Ğiraqtağı sönni din ähelläre Ramazan ayınıñ betüe uñayınnan bäyräm iğlan itte.
Ämma şiği din ähelläre fänni nigezdä Ğäydel Fitr irtägä başlana dip belderde.


text:
Peterburgta başqort qorıltayı
(audio: delegatlar qorıltaydan ni kötä)
Nihayät Peterburgta da, Başqortstanda da küpme kötelgän, küpme süzlär tudırğan Başqort qorıltayı ütep kitte. äytergä kiräk, ömet belän dä, nindider borçılu, şomlanu belän dä.kötelgän ide ul qorıltay.
Xodayğa şöker, xäwef- xätersez, dustanä şartlarda, kütärenke küñel belän uzdı.
Kötelgänçä, şaqtıy zur delegatsiä kilde. Rafail' Baydäülätov citäkçelegendä. Tik qorıltayğa cıyılğan xalıqqa anıñ üzen küreregä nasıyp bulmadı: citdiräk eşlär, Smol'nıynı taşlap, kilä almadı. Qorıltay waqıtına uq Rafail' Baydäülätovnıñ gubernator Valentina Matvienko belän räsmi oçraşuı bilgelängän ide. Mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev ta cıyınnı açıp, xalıqnı bäyräm belän qotlarğa ğına ölgerde. Şul uq oçraşuğa, aşığıp, kitep tä bardı.
Qorıltayğa başqortlar kümäkläp yäşägän Samara, Orenburg, Çiläbe kebek töbäklärdän dä, çit illärdän- Şvetsiä, Estoniädän dä delegatlar bar ide.
Tıñlawçılarıbıznıñ isenä töşerep kitärgä kiräkter, qorıltay Başqortstannıñ Rusiägä üz teläge belän quşıluına 450 yıl tulu uñayınnan tözelgän Ğomumrusiä mäğlumati- mädäni programmasına kertelgän.
Bu çaralarnıñ başı-start şähäre–itep Peterburg saylanğan ide. Çönki Başqortstannı Peterburg belän küptänge şaqtıy nıqlı mädäni- fänni- iqtisadi bağlanışlar bäyli. Qayberlären atap ütik.
Başqortlar, küp bulmasalar da, Peterburgta berençe könnärdän ük- şähärneñ berençe tözüçeläre arasında başqortlar da bulğan. Bügenge köndä isä Peterburgta häm Leningrad ölkäsendä 3 meñ yarımnan artıq başqort yäşi. Peterburgnıñ iñ berençelärdän häm älegä qadär iñ populyarlardan bulğan Taw eşläre- Gornıy institutqa nigez saluçı da Quyan digän bik qızıq isemle awıl başqortı İsmäğil Tasimov bulğan. Häm, äytergä kiräk, Tasimov anı üz aqçasına açqan-suğışçan at un sum torğanda 61 meñen jällämägän. İsmäğil Tasimovnıñ institutı Rusiädä berençe, Yevropada ikençe texnik VUZ (berençese Almaniädä) Qorıltayda Taw institutına İsmäğil Tasimov isemen birü häm institut aldına anıñ byustın quyu kiräklege turında da süz äytelde.
1917 yılda Petrogradnı Yudeniçtan azat itüçelärneñ dä baytağı başqortlar- Bäläbäydä oyışqan başqort korpusı bulğan.
Zäki Wälidineñ dön'yaküläm ähämiätkä iä ideyäse-federal' däwlätlär barı tik häryaqlap möstäkıyl' bulğan subyektlardan ğına torırğa tieş digän uyı bügen dä aktuallegen yuğaltmağan.
Blokada waqıtında bik küp leningradlıylar öçen Başqortstan ikençe watannarı bulğan.
Ağrippina Vaganova isemendäge xoreografiä uçilişçesı(bügen Akademiä)Başqort opera häm balet teatrınıñ berençe artistların äzerlägän häm bu eş bügen dä däwam itä.
Leningrad säxnäseneñ häm böten dönya teatrlarınıñ yoldızı Rudol'f Nuriev, tanılğan Yuri Şewçuk Ufadan, başqortlarnıñ ğorurlığı..
Başqortstan mädäniäte, sänäğäte, mäğrifäte öçen küpme belgeçlär äzerlägän şähär dä ul Peterburg. Şulay bulğaç,bäyrämneñ Peterburgta başlanuı ğäcäp tügel.
Qorıltayda şaqtıy citdi problemalar kütärelde.
Professor Morat Kiekbaev süzlärençä, soñğı yıllarda başqortlarğa da qağıla torğan iñ zur problemalarnıñ berse- eçkeçelek. Bu bigräk tä agrar rayonnarda kisken tora. Eçkeçelekneñ töp säbäbe- eşsezlek. Keşegä ike genä yul qala: yä eçü, yä çittän eş ezläw.
Çittä eş ezläw dä ğadi genä närsä tügel- başqortlar da yış qına tamaq yalına eşläp yörüçe qollarğa äylänälär.Bu xaqta “Mäskäw başqortları”wäkile Batırxan Morzabaev ta söyläde.
İkençe zur problema-tel mäs’äläse.Sarıtaw ölkäsendä ütkärelgän soraşular kürsätüençä, soñğı yıllarda tel belüçelärneñ sanı 10 protsentqa kimegän., äti-änise ikese dä başqort bulğan oçraqta da. Bu turıda Firdäwes xanım Xisametdinova bik açınıp söyläde.
Ä menä ekologiä häm anıñ belän bäyle genofondnı saqlaw – iñ citdi problemalardandır ul.Bilgele bulğança, Orenburg, Çiläbe ölkälärendä ütkärelgän atom qoralları sınaw başqortlar küpläp yäşägän urınnarğa turı kilgän., häm alar äle dä şul tereklek öçen zararlı zonalarda yäşärgä mäcbürlär.
Milli- mädäni möxtäriätlär probleması: alar iğanäçelär yäki qul suzıp telänep cıyılğan aqçağa yäşärgä tieş tügellär, ä alarnıñ nıqlı finans bazası byudjettan bulırğa tieş, dielde qorıltayda.
Megapolislarda yäşäwçe başqortlar öçen iñ citdi problemalarnıñ berse –assimilyatsiä....
Qorıltayda kütärelgän temalar bixisap ide. Ä menä tatar- başqort problemasına qağıluçı bulmadı.
Cıyında yaña tanışlıqlar, qızıqlı söyläşülär baytaq buldı. Aldağı tapşırularda bu temağa äylänep qaytırbız äle. Älegä delegatlarnıñ uy- fikerlärenä qolaq salıyq (audio)
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Bügen dönyanıñ ber-niçä ilendä Ğiraq suğışına qarşı uram cıyınnarı uzdı. Australiäneñ Sydney şähärendä meñlägän student çığış yasadı, politsiä belän bäreleşlär başlanğaç 18 keşe qulğa alınğan. Australiä xökümäte Ğiraq suğışına 2 meñ xärbien cibärde. Älege qararğa qarşı çığışlar ilneñ küp şähärlärendä uzdı. Läkin bügengä qadär uram cıyınnarı tınıç ütä ide. Politsiä belän bäreleşlär şulay uq Könyaq Koreanıñ Seul şähärendä dä buldı. Biredä Amerikan ilçelegenä höcüm itergä tırışqan 30 keşe qulğa alındı.
İndonesiä başqalası Jakartada protest belderüçelär Quşma Ştatlar prezidentı George Bushnıñ räsemenä ut törtte. Anda 300gä yaqın keşe cıyılğan dip xäbär itelä.
Uram cıyınnarı şulay uq İspaniä şähärlärendä dä uzdı.


text:
Osman Öztunç - Şahım
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Şahım
Etiketler : Osman Öztunç - Şahım türkü indir, Osman Öztunç - Şahım türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Şahım mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Şahım türküsü, Şahım sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Şahım bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Psikopat Geceler
Osman Öztunç - Üç Ayak Bir Şafak
Osman Öztunç - Suları Islatamadım


text:
Bügen Madridtä 60tan artıq il wäkile , törle oyışma ,şirkätlär Ğıraqnı tözekländerü öçen aqça cıyı mäqsatında ike könlek konferensiägä cıyıldı. İlne rekonstruksiäläw 55milliard dollarğa töşäçäk dip farazlana. Waşington yaqınça öçtän ber öleşen qaplarğa wäğdä itä häm qalğanıñ başqaları büleşer digän ömedtä.Ämma Ğıraq suğışı säbäple säyäsi kileşmäwçänlek ,şulayuq fondlarnıñ qullanıluında açıqlıq bulmawı potensial bağışlawçılarğa täsir itä.Bireläçäk yardämnär kötelgänçe bulmayaçaq
AQŞdäwlät sekretarı C.Powell häm AQŞ finans ministırı John Snow Madrid konferensiäsenä qatnaşuçılar arasında ,ämma ber niçä il ayrım alğanda İspanya,İtalya häm Yaponiä genä tışqı eşlär ministırların cibärgän,başqaları tübänräk däräcädä wäkilçelek.. älbättä bu Waşingtonnıñ Ğıraqnı tözekländerü eşenä başqaları da zur finans yardäme yasar digän ömedlären yuqqa çığara.AQŞ Ğıraq suğışı turındağı bäxäsne çitkä quyıp,, Ğıraqnı ayaqqa bastıru eşen qararğa telär ide. Ämma suğışqa qarşı bulğan Fransiä, Germaniä häm Russiä moñı onıtırğa ğafu itergä häm Ğıraqnı tözekländerü eşenä aşığıp qatnaşırğa ber dä cıyınmıy şikelle.Konferensiägä BMO general sekretarı K.Annan häm Dönya Bankı prezidentı James Wolfensohn da qatnaşa. Alar Ğıraq öçen yaña xalıqara fondnı wäkilçelek itä häm bu fondqa kübräk bağışlar bulır dip kötelä.Farazlarğa qarağanda Ğıraqnı tözekländerü öçen 55millird dollar kiräk.Waşington şunıñ 20milliardın Bagdadta AQŞ citäklägän waqıtlı xakimiät fondına tapşırmaqçı.Anıñ berektäşläre dä şulay eşlär .Ämma başqa xayriä, bağış birüçe illär BMO häm Dönya Bankı Fondın saylayaçaqlar.Bu fondnıñ barlıq detallären iminlek şurası rasladı.Bu fond xäyriä birüçe illärgä açıq, ütä kürenmäle bulaçaq häm alar aqçalarınıñ qullanıluın kontrol itä alaçaq.BMOsı general sekretarı K.Annan bügen ike könlek xalıqara yardäm konferensiäsen açqanda ,dönya cämäğätçelege yaña stabil, bäysez demokratik Ğıraqnı tözekländerü eşlärenä qatnaşu teläge kürsäter digän ömed belderde. Annan uñışnıñ tik resurslardan ğına tügel ä törle faktorlardan bäyle buluın , iminlek mäsäläseneñ xäzer häm yaqın kiläçäk öçen töp faktor bulıp toruın ,ğıraqlılarnıñ üz prioritet, strategiälären üzläre bilgeläw ähämiätenä basım yasap(audio)
beläm bez hämmebez dä mömkin bulğan qädär tizlektä suveren Ğıraq xökümäteneñ oyışuın kürergä telibez. Ämma rekonstruksiäne başlaw şul köngä qädär kiçekterelä almıy.Ul bezdän xäzer aşığıç iqtibar taläp itä.
Älegä AQŞnıñ biräçäk yardämgä östämä 3milliard dollar wäğdä itelde. Yevropa Berlege 2004nçe yılda 235million dollar biräçäk. Germaniä belän Fransiä östämä fondlar ayırmayaçaqların äytte. Berlek Ğıraqqa 850million dollarlıq humanitar yardäm birde inde.Heritage Foudationnan Dr:Nile Gardiner qaraşınça Ğıraq öçen ike ayrım fondnıñ buluı östämä säyäsi köräşkä säbäp bulaçaq . Gardiner bolay di(audio)
Ğıraq öçen ike köndäş rekonstruksiä fondınıñ buluı wazğiätne nıq qatmarlandıraçaq. Şunlıqtan Quşma Ştatları qarşı çığarğa tieş.Yevropanıñ törle illäre kontraktlarnıñ üz şirkätlärenä birelüe öçen qatı basım yasayaçaq.Minemçä bu yevropanıñ törle xökümätläre arasında bik zur politik köräşkä säbäp bulaçaq .Bu eşlär Ğıraqta uñay täräqiätkä yul quymayaçaq dip uylım.
Russiä tışqı eşlär ministırınıñ urınbasarı Fedotov, Mäskäü Ğıraq ekonomasına xäyriä birergä cıyınmıy,Ğıraq yarlı il tügel anıñ nefte, awıl xuçalığı häm industriä resursları bar , yardäm tik bağış, aqça bulırğa tieş tügel başqa yullar da bar dip söylägän.AQŞ Yevropa häm Ğäräb illärennän Ğıraqnıñ eleke burıçların sızıp taşlauıların sorıyaçaq .Madridtta xalıqara yardäm konferensiäsenä paralel 300dän artıq şirkät, bizenes törkemnäre qatnaşqan başqa ber cıyında Ğıraqnı tözekländerü eşendä xosusi sektornıñ role tikşerelä. Ämma älege waqıtta Ğıraqqa xosusi kapital ağır dip uylap ta bulmıy
färidä xämit,praga


text:
Qazan bäyrämgä äzerlänä
8 mart bäyrämen xatın-qızlar ğına tügel, säwdägärlär dä zur tüzemsezlek belän kötep alalar. Çönki bu könnärdä alarnıñ satularınıñ küläme bermä-ber üsä. Şuña kürä, alar da bäyrämgä aldan uq äzerlek kürälär. Mäsälän, respublikanıñ üzendä genä dä bäyrämnärgä 20 meñ qänäfer, 12 meñ roza çäçäge, 10 meñ lälä göle, 25 meñ xrizantema üsterep äzerlänep quyılğan. Ber çäçäkneñ bäyäse törenä qarap 25 sumnan 150 sumğa citä. Şuña östäp äle çittän alıp qaytılğan çäçäklärneñ sanı da bixisap. Läkin alarnıñ bäyäläre üzebezdä üskän çäçäklärgä qarağanda bolay da qıybatraq ide. Xäzer isä alar tağın da üsäçäk. Çäçäk bäyäläre genä tügel, matur tabın qorırğa kiräkle sıy-xörmät tä bäyräm aldınnan qıybatlandı. Läkin xalıq qıybat dip tormıy. Ällä bäyräm itärgä, ällä xatın-qızlarnı bik yaratqanğa, Qazannıñ kibet-bazarlarında xalıq ığı-zığı kilä, çiratta tora, üz kesäseneñ mömkinçeleklärennän häm zäwığına çığıp büläklär saylıy.
Gölnaz İlgizär, Qazan


text:
Törkiädän atnalıq küzätü
Tөrkiyänäñ tөnyağında Gөrcistanda da, kөnyağında Suriyädä dä säyäsi häm imenlek problemalarınıñ betkäne yuq. Soñgı atnalarda citdi qurqınıç xällär tudı. 12-nçe Martta Tөrkiyäneñ kөnyaq kürşese Suriyädä Kөrtlär belän Ğäreplär arasında bäreleşlär çıqqan unlap keşe ülgän ide. Suriädäge kөrtlärneñ baş kütärüwe Tөrkiene citdi räweştä borçıdı. Çөnki ber yaqtan İraqtağı Kөrdlär bäysez däwlät tөzü aldında toralar, ä san yağınnan iñ küp Kөrd isä Tөrkiyädä yäşi. Alarnıñ idän astı partizan oyışması PKK belän barğan qorallı bäreleş 15 yıl däwam itkän 30 meñ keşe ülgän ide. İnde Tөrkiyä üzendäge Kөrtlärnäñ Ğıyraq yaki xäzer Suriyädäge kөrtlärne ürnek alıp qabat baş kütärülerennän өrkä. Başqa süzlär belän äytkändä Yaqın Kөnçığıştağı här ber tınıçsızlıq Tөrkiyägä yä turıdan turı yä qia räweştä täsir itä.
Şul säbäple dä bu atnada Yordaniyä patşası Ğabdullanıñ räsmi vizit belän Ankarağa kilgüwe diqqätne cälep itte. Patşa xatını Raina, Premier Minister Faysal el-Fayez, Tışqı Eşlär Ministere Mervan Muaşir belän Ankarağa kilep tөşte. Anı Prezident Sezer qarşı aldı. Ul AQŞ-nıñ “Kiñäytelgän Yaqın Kөnçığış” projektına qarşı “Yaña Yaqın Kөnçığış” proyektı belän kilde. Ul yasağan çığışında, ike ilneñ xezmätdäşlege rayonda tınıçlıq belän stabillekne tämin itügä zur өleş kertäçäk dide. Ul ayruça AQŞ tarafınnan alğa sөrelgän “Kiñäytelgän Yaqın Kөnçığış” projektınıñ çınbarlıqqa turı kilmäven, ä Tөrkiyägä rayonda aldınğı kөçe rolen biräçäk üz proyektın täqdim itte. Ul Yaqın Kөnçığışnı yañadan formalaştıru kiräklege өlkäsendä barlıq illärneñ dä ber ük fikerdä bulularına basım yasadı. Patşa Ğabdulla Ğıyraqtağı täräqqiätlergä dä borçıluwın äytte. Şunan soñ ul üz delegatsiyäse belän İstanbulga kitte. Biredä anı Premier Erdoğan qarşı aldı. Xөrmetenä Dolmabahçe Sarayında sıy mäclese birelde. Ul biredä bez yağımlı Mөselmannar radikal Mөselmannarğa Qorän bolay äytmi dip äytergä tiyeşbez dide.Ul ayruça Tөrek eşquwarları belän oçraşuwında ike il arasındağı ekonomik mөnäsäbätlärne yaxşırtu өlkäsendä hämmä närsäne eşläyäçäge väğdäsen birde.
Bu atnada Mäğarif Minesterlege belän Yuğarı Uqu Oyışması arasında YUO-sı qanunına qayber üzgäreşlär kertü buyınça barğan sөyläşülär kөrçekkä terälde. Oyışmanıñ räise Prof. Erdoğan Teziç arabızda ışanıç qalmadı, xөkümät ayruça ber kiñäş mäclese tөzegän, bez üzara kileşkän maddälerne dä alarğa tikşertä dide. Mäğarif Minestere Hüseyin Çelik tä bez kem belän kiñäşläşäbez ul bezneñ eşebez dide. Qısqası xөkümät belän universitetlarnıñ tartışı däwam itä. Ämma xөkümät universitetlarnıñ finans mömkinleklären qısıp alarnı tezländeregä tırışa.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Xerçeng xesteliyi nedir? Bizim bu kitabın müxtelif sehifelerinde bu xestelik haqqında defelerle qeydler edilmişdir. Buna göre de yumurtalıqların xerçengi barede danışmazdan evvel, ümumiyyetle, xerçeng xesteliyi barede ümumi melumatlar vermek yerine düşmüş olardı. Çünki insanların bir çoxu bu xestelik haqqında düzgün melumata malik deyiller.
İnsan bedeni milyonlarla sayda hüceyrelerden ibaretdir ki, onların her bir qrupu orqanizmde müeyyen vezifeleri yerine yetirirler. Meselen, qandakı eritrositler (qırmızı qan cisimcikleri) orqanizmin bütün hüceyrelerine oksigen daşıyır, deri hüceyreleri insan bedenini örterek onu müxtelif zererli faktorların tesirinden qoruyur ve s. Normal hüceyreler inkişaf edir, bölünerek artır ve müeyyen müddetden sonra ölürler. Bütün bu prosesler, mütleq olaraq, müeyyen qaydalar çerçivesinde baş verir ki, buna da orqanizm terefinden deqiq nezaret olunur. Ancaq bezen her hansı bir sebebden, her hansı bir orqanın müeyyen qrup hüceyrelerinde (mede, qara ciyer, yumurtalıq, uşaqlıq, deri ve s.) “pozğunluq” baş verir ki, bunun da neticesinde hemin hüceyreler birden-bire çox süretle ve nezaretsiz şekilde bölünmeye başlayaraq orqanizmde onlar üçün ayrılan vezifeni yerine yetirmirler. Belelikle, xerçeng şişi formalaşır.
Xerçeng şişi inkişaf ederek sağlam toxumalara da yayılır, onları da öz toxuma hüceyreleri ile evez ederek bu ve ya diger orqanların öz funksiyalarını yerine yetirmesine mane olur. Xerçeng hüceyreleri qan ve limfa damarları vasitesi ile bedenin daha uzaq yerlerine de yayılırlar (metastaz verirler). Bundan başqa, xerçeng hüceyreleri adeten, insan orqanizmine zererli tesir gösteren toksik maddeler de ifraz edirler. Bu maddelerin tesiri neticesinde insan orqanizminin ümumi veziyyetinin pisleşmesi (ümumi zeiflik, iştahanın itmesi, keskin arıqlama ve s.) de baş verir.
Belelikle, xerçeng – bedxasseli bir şişdir! Onun bir çox növlerinin sebebi tibb elmine bu güne qeder de melum deyil.
Yuxarıda xerçeng xesteliyi barede ümumi melumat
»Cinsellik
»Oxu zalına keç


text:
Tatar tele uqıtuçıları Qazanğa cıyıla
Rusiä töbäklärennän Tatarstanğa tatar tele uqıtuçıları, milli mäğärif belgeçläre cıyıla başladı. Alar Qazanda 28-29 martta uza torğan tatar tele uqıtuçılarınıñ IV Bötenrusiä qorıltayında qatnaşaçaq. Düşämbe könne Tatar kongressı Başqarma komitetı binasında älege çaranı oyıştıruçılar jurnalistlar belän oçraşıp, äzerlek eşläre, qorıltayda qaralası mäs’älälär turında söyläde. Jurnalistlar belän oçraşuda qorıltaynı oyıştıruçılarnıñ wäkilläre – Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrlığınnan ministr urınbasarı Danil Mostafin häm Bötendönya tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov bar ide. Alar bötenrusiä tatar tele uqıtuçıları qorıltayında qaralaçaq mäs’älälär belän tanıştırdı, Rusiä töbäklärendäge milli mäktäplärneñ problemaları xaqında söyläde, oyıştıru eşläre turında sorawlarğa cawap birde.
Qorıltaynıñ eşe sişämbe könne Kamal teatrı binasında uzaçaq plenar utırıştan başlanıp kitäçäk. Anda Tatarstan parlamentı räise Färit Möxämmätşin, ministr Räis Şäyxleslamov, tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov çığış yasayaçaq, könneñ ikençe yartısında süzne kilgän qunaqlarnıñ üzlärenä biräçäklär. 29 martta qorıltayda eş seksiälärdä däwam itäçäk. Uzğan atnada bez sezgä bu xaqta inde söylägän idek. İsegezgä töşerep ütäm, qorıltay barışında Milli mäğärifne oyıştıru ölkäsendä xakimiät belän ictimaği oyışmalarnıñ üzara xezmättäşlege, Mäktäp eşçänlegendä tatar etnomädäni komponentın qullanu, Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlarnıñ tel ixtiacların qänäğätländerüdä tatar telen rus telle mäktäplärdä uqıtunı oyıştıru, Mäğärifne zamançalaştıru şartlarında tatar mäktäplären saqlap qalu häm üsterü, Mäktäpkäçä belem birü üzäklärendä ana telendä tärbiäläw häm uqıtu öçen şartlar tudıru, tatar yäkşämbe mäktäpläreneñ eşçänlege häm problemaları digän seksiälär eşläyäçäk, dip äytelgän ide. Soñğı könnärdä genä qorıltaynıñ programmasına tağı ike seksiä östälgän. Alar Rusiä subyektlarınıñ maxsus belem birü uqu yortlarında milli kadrlar äzerläw mäs’äläläre häm Dini uqu yortlarında tatar telen uqıtu digän temağa bulaçaq. Çarağa Rusiäneñ 60 töbägennän kilgän tatar tele uqıtuçıları, tatar mäktäpläre citäkçeläre, balalar baqçaları tärbiäçeläre, yäkşämbe mäktäpläre belgeçläre, ğalimnär, töbäklärdäge mäğärif idäräläre wäkilläre üzlärenä yaqın bulğan temadağı seksiädä fiker alışaçaq. Bu xaqta jurnalistlarğa Danil Mostafin söyläde.
Rinat Zakirov isä, oçraşuğa kilgän mäğlümät çaraları wäkillärenä kilgän delegatlar belän kübräk aralaşırğa, alardan xäl itelergä tieşle mäs’älälär, eşlärendäge problemalar turında soraşırğa täqdim yasadı.
Qorıltayğa kilüçelärne jurnalistlar belän oçraşular, fiker alışular, problemalar turında kiñäşläşülärdän tış, bay mädäni programma da kötä. Qunaqlar tatar yazuçıları, jurnalistlar, cämäğät eşlekleläre belän oçraşaçaq, Kamal teatrında Telsez küke spektaklen, Qazan biü ansamble çığışın qarayaçaq. 29 mart kiçendä cıyılışta qatnaşuçılar öçen Fän häm mäğärif ministrlığı, Tatar kongressı isemennän qabul itü çarası da oyıştırılaçaq. Çittän kilgän qunaqlarğa büläklär dä äzerlängän. Alarğa tatar kitapları, metodik äsbaplar, ä respublikanıñ premyer-ministrı isemennän üz eçenä 1500 tatar cırın alğan karaoke cırlaw caylanması tapşırılaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
AQŞ belgeçläre: ildä Ğıraq suğışı turındağı pessimistik qaraşlarnıñ artuı kötelmägän närsä tügel
CNN/USA Today/Gallup ütkärgän yaña fiker beleşüdä amerikannarnıñ 53%tı AQŞları häm anıñ berektäşläre Ğıraq suğışında yä ciñmi yädä ciñä dä almayaçaq digän qaraşta. Şuluq fiker beleşüdä fikre soralğannarnıñ 58%tı AQŞ Ğıraqta totrıqlı demokratiä urnaştıra almıy dip qarıy.Fiker beleşüdä şulayuq yartıdan az ğına kübräk öleş, G.Bush Ğıraq suğışın başlatu säbäbe - yäğni Bushnıñ üz inspektorları da yuq dip äytkän Saddamnıñ legal bulmağan qoral arsenalı- turında belä torıp yalğış mäğlümät birde dip ışana. AQŞ belgeçläre Ğıraq suğışı turında köçlänä barğan pesimizmğa ber dä şaqqatmıy
Lichtman (audio)
Sonğı ay atnalarda mätbuğat xabärläre tiskäre, administratsiä dä çınbarlıqta uñışlarğa ireşäbez digän kürsätkeçlär kiterä almadı.Ğıraqlılar äzerlägän konstitutsiä , amerikannar ışanğan misal öçen ir at belän xatın qız tängällege kebek demokratiäneñ nigez täğlimätlären boza
Lichtman süzlärençä G.Bush amerikannarğa suğışnı yaqlaw turında söylärgä tırışaçaq ämma ul uñışqa ireşä almayaçaq moña in küp anıñ suğıştan elek aldawı säbäp bulaçaq .Bush häm anıñ çığışları tıñlawçıları tarafınnan yaxşı qabul itelsä dä , fiker beleşülär kiñ cämäğätçelekneñ qänäğät bulmawın kürsätä.
Lichtman(audio)
Bu prezident retorikasına tema bula almıy. Suğışqa baru mäsäläsendä bezgä yalğan söylände digän uy qalqıp çığa ,prezidentqa ışanıç kimegän. üzenä ışanıç kimegän prezident Ğıraq kebek qatmarlı mäsälädä amerika xalqın üz yağına cälep itä almıy.
Profesor qaraşınça ,Ğıraqta intihar bombalaular häm qan tügü däwam itsä şulayuq anıñ konstitutsiä komitetı älege kursın däwam ittersä amärikannarnıñ tağı da zurıraq öleşe Bushnıñ Ğıraq säyäsäte turında pessimistik qaraşta bulaçaq. AQŞ armiäseneñ pensiädäge polkovniğı Kenneth Allard ,ägär dä suğışqa kerden ikän , sin ciñü öçen tırışırğa tieşsen.Ämma Bush häm Rumsfeldneñ Ğıraqta alıp barğan suğışqa qarata amerika xalqınıñ pessimistik qaraşta buluı kötelmägän närsä tügel dip söyli. Washingtonda Georgetown Universitetında xärbi tarix uqıtqan yazuçı Allard qaraşınça Bush belän Rumsfeld Saddamnı bärep töşergännän soñ Ğıraqnı totrıqlandıru öçen citärle bulmağan strategiägä bik ozaq waqıt yäbeşep tordılar. Amerikannar üz ulları qızlarınıñ bu strategiä qorbannarı buluın kürep toralar. Suğışta älegäçä 1.800 amerikan soldatı häläk buldı.Allard in yamanı di beräw dä suğış niçek alıp barılırğa tieş dip Bush yäki Rumsfeldqa qarşılıq kürsätmädä ä in zur tänqit Bush suğışnı başlatırğa tieşme ide digän mäsälädä buldı di. Allard ütkän yılda prezidentlıq postı öçen Bush belän yarışqan demokrat senator John Kerryneñ waqıtnıñ zur öleşen üzeneñ 30yıl elek qatnaşqan Vietnam suğışı turında söyläp ütkärüenä şaqqattım , alarnıñ bersä Ğıraq suğışınıñ barışı turında nigezle itep söylämädä dip äytä
Allard(audio)
ğıraq , suğışınıñ strategiä , xärbi köç kebek möhim mäläläre turında söyläşelmäde. Çikläre yaxşı itep yabılmağan , citärlek patrul(kizü) bulmağan ildä niçek itep ğıysyannı tuqtata alasın. Bez saqlanu ministrı Rumsfeld häm yaqlawçılarınıñ anda här närsä kontrol astında bezgä xärbilär kiräkmi digän fikerlär cäyelderüenä röxsät ittek, bezgä älbättä xärbilär kiräk
Suğış birelgän yünäleşendä bara.Allard Ğıraq Vietnamnıñ qabatlanuı bula ala, AQŞnıñ ciñergä teläge bulmağan başqa ber suğış färidä xämit


text: İsrael xärbiläre, Gaza sızığındağı Netzarim awılı yanında ber fälestin keşeseneñ üle gäwdäse tabıldı, dip xäbär itte. Kiçä awıl çigendä ike şikle keşe kürengäç İsrael ğaskärläre ut açqan bulğan, ülgän fälestinle dä-şul ike keşeneñ berse bulırğa mömkin , dielä. Könbatış yarda Nablus qaçaqlar lagere yanında İslam Jihad suğışçan törkemeneñ 5 äğzase qulğa alınğan. Könyaqtağı Khan Yunis şähärendä sniper ber İsrael xärbien yaralağan. Sniper qaçıp qotılğan dip xäbär itelä. Ul arada Tel Avivqa öç könlek säfärgä Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer kilde. Söyläşülär Ğiraq suğışı häm İsrael-Fälestin nizağı turında baraçaq. Fischernıñ İsrael premyer-ministrı Ariel Şaron, Fälestin citäkçese Yasser Arafat häm küptän tügel bilgelängän Fälestin premyr-ministrı Mahmud Abbas belän oçraşuı kötelä.


text:
Bez bu atnada 80ildän yaqınça 3meñ keşeneñ häläk buluına kitergän 11nçe sintäber fäciğäseneñ 3yılın iske alabız.11sintäber ber genä ilneñ xätta in köçle ilneñ dä xalıqara terror qurqınıçınnan imin bulmawın kürsätte.Bu turıdağı yazmalarıbıznıñ ikençese '' al Qaida häm anıñ belän bäyleneşle törkemnärgä qarşı köräş global suğış mäydanına cäyelde'' dip atala.
11nçe sintäbergä cawap itep terrorğa qarşı suğış başlağanda al-Qaida AQŞ öçen in zur qurqınıç bulıp tora ide.Ämma 3yıldan soñ xällär üzgärde. Xalıqara terror oyışması aña bäyleneşle oyışmalar, anıñ ideologiä häm metodların qullana başlağan bäysez törkemnär suğış mäydanın dramatik räweştä kiñäytte (audio)
Min bik qatı 2 şartlaw işettem,unnnarça aşığıç yardäm maşinaları kilä başladı, politsiä,yanğın sünderüçelär....
Bu şaxit mart ayında Madridtä bulğan terror höcümen taswirladı. Madridttä poezğa quyılğan bombalar 191 keşene üterde.Bu terror aktın oyıştırğan törkemneñ ber äğzasınıñ al Qaidanıñ ölkän äğzaları belän bäyläneştä toruı faş itelde. İspanyadağı terror aktı Yevropada oyıştırılğan al Qaida häm aña bağlanışlı oyışmalar belän bäyleneşe buluda şiklänelgän berençe zur höcüm buldı.Soñraq Üzäk Aziä häm Yaqın Könçığıştağı höcümnär Yevropanıñ suğış mäydannarınnan berse genä buluın kürsätte. Mart azağında häm aprel başlarında Üzbäkstannıñ Buxara wä Taşkent şähärlärendä militsiägä höcümnär oyıştırıldı.Atna buyına däwam itkän atışu, şartlaularda 47keşe häläk buldı.Üzbäk räsmiläre höcümnärne oyıştıruçılar al Qaida belän bäyleşe bulğan fundamentalist törkemnär dip belderde. Üzbäkstan Başprokurorı Raşid Qadırov(audio)
Qulğa alınğan keşelär terrorçı lagerlarında elek al Qaida suğışçıların künegülärdän ütkärgän ğäräb treinerlär tarafınnan öyrätelgännären äytte.
Üzbäk xökümäte bu mäğlümätne qulğa alğan suğışçılardan alğan., bäysez çığanaqlardan raslau mömkinçelege yuq.Taşkent höcümnär öçen ğäyebne tıyılğan opozitsiä törkeme Hizb-ut Tahrirgä quya.Üzäk Aziädä islam däwläte oyıştıru belän şägellängän törkem höcümnär belän bäyleneşebez yuq dip belderä.May azaqlarında Suğut Ğäräbstäneneñ Xobar şährendä çit il xalıqları yäşägän yortlarğa oyıştırılğan höcümdä 22 keşe üterelde.Bu höcüm öçen cawaplılıqnı al Qaidanıñ Suğut Ğäräbstän bülege citäkçese üz östen alıp, höcüm möselman çığanaqların talağan könbatışnı cazalandıru äçen oyıştırıldı dide.
Bolar ütkändäge zur insidentlar ide.Äfganstan, Ğıraqtağı bixisap höcümnär Pakstan prezidentı Pervez Muşarrafqa al Qaida belän bäyleneşle terrorçılar oyıştırğan uñışsız atentant...
Qayber analitiklar höcümnärneñ global xarakterı Waşingtonnıñ Äfganstanda al Qaidanıñ bazasın yuq itügä qaramastan anıñ çeltäreneñ tizlektä cäyelä baruın kürsätä dip belderä. Bu çeltär yäşäp qaldı çänki 1980 , 90nçe yıllar azaqlarında Äfganstanda künegülärdän ütüçelär soñraq öylärenä qaytıp andağı cirle törkemnärgä quşıldı yäki möselman dönyasında yaña törkemnär oyıştırdı. Bu cirle törkemnärneñ urtaq mäqsatı İslam däwläte oyıştıru.Alar Osama yäki yardämçeläre yaqlawında yäisä bötenläy üz başlarına operatsiälär oyıştıru sälätenä iä buluların kürsätte.Cirle törkemnär regional xökümätlärgä qarşı alıp barğan köräştä al Qaida kebek xäräkät itä , anıñ uñışların qabatlarğa tırışa.Jenevada urnaşqan İminlek Säyäsäte Üzäge analitiğı Julian Lindley-French (audio)
Terrorğa qarşı suğış arta barğan räweştä däwlät belän bu törkemnär arasındağı konfliktqa äylänä bara.Çeçennär kebek törkemnär däwlätkä qarşı alıp barğan köräşlärendä arta barğan räweştä üzlären islamçı ekstremist törkemnärgä bağlı..Bu suğış belän citäkläwçe Rusiä,Amerika häm Qıtaynıñ
üzara mönäsäbätläre qıyın
Frenc suğışnıñ global külämgä cäyelüe bu däwlätlärgä bergäläp terror törkemnärenä zur orım yasaw mömkinçelege birsä dä qatğıy ciñüne qıyınlaştıra di (audio)
Älbättä terror törkemnärenä qarşı däwlätlär koalitsiäse bik zur köçkä iä.Ämma bu törkemnärneñ awırlıq üzägen tabu , alarnı yuq itü bik qıyın .Minemçä bez 11nçe sintäberdän soñ bigräk tä AQŞnıñ alıp barğan säyäsät çorınnan çitläşäp arta barğan räweştä andıy törkemnärne yañaça çiklärgä tırışabız.
French bu çikläw küzläw mäğlümäten cıyını yaxşırtudan alıp başkütärügä säbäp bulğan säyäsi, iqtisadi problemalarnı yuq itügä qädär tırışlıqlar dip belderä.Küp kenä terror oyışmaları şulayuq küp kenä däwlätlär terrorğa qarşı suğışnı global suğış bäyäli Analitiklarnıñ küpçelege bu suğış ozaq yıllarğa suzılaçaq dip äytä.
färidä xämit


text:
Ipi bäyäläreneñ artuı Üzäk Aziädäge yarlı ğailälärneñ xälen tağı da awırlaştırdı
Böten Üzäk Aziä däwlätlärendä soñğı arada ipi bäyäse kisäk räweştä artıp kitte. Näticädä, az keremle ğailälärnıñ xäle tağı da awırlaştı. Belğeçlär ipi bäyäsen artuın cirle xakimiätlärneñ ğämälläre belän tügel, dönya buylap xaqlanıñ üsep baruı belän añlata. Belçänegezçä, bu arada Tatarstan da ipigä bäyälär artqan ikän ide.
Taciqstannı boday belän täemin itüçe Qazağstanda da, başqa Üzäk Aziä respublikalarında da ipigä bäylärneñ üsüe xalıqnı awır xälğä quydı. Bu xäl Üzäk Aziädä genä tügel, dönyanıñ başqa illärenä dä xas. Makaron äyberlärenä bäylär üsügä qarşı çaralar ütkän atnada İtaliädä dä bulğan. Boday, on, häm ipi peşerü öçen qullanıla torğan çimal öçen bäyä böten dönya buylap artqan.
Dönya bazarında bodayğa soraw artu häm ul üsterelä tprğan cirlärğä qorılıq kilü – bäyälärneñ artuına kitergän, dip añlatıla. Başqa säbäplär arasında, börteklärne bio-yağulıq yasawda qullana başlawı äytelä. Şul räweşle qayber illär neftkä bulğan bäylelekne kimetergä teli.
Dönya bazarlarında bäyälär öçen farazlar ometsez yañğırıy. Dönya illären boday belän täemin itüçe illärneñ berse – Kanada, kiläse cäygä bodaynıñ uñışı bik naçar bulır dip farazlıy.
Şul uq waqıtta Üzäk Aziäne boday belän täemin itüçe Qazağstan, kiresençä bıyıl moña qadär bulmağan zur uñış , 20 million tonna ikmäk ciyıp alıun xäbär itte.
Almatıda urnaşqan İqtisad häm awıl xucalığı üseşe institutı belğeçe Galina Alekseyeva : “Bäyälärneñ kisken artuına nigez yuq ide. Elektr utı, yağulıq öçen bäylär artqan ide, ämma alar ipineñ üz bäyäsen ber 10% ğına arttıra ala. Bu bazarğa yaña bodaynıñ, qıybatlı boday kilğänen kötkän mäldä bulğan kütärelü bula ala.”- di.
Bäyälärneñ artuına qänäğätsezlek belderep qayber Üzbäkstan şähärendä keşelär uramğa çıqqan. Bu xäl Taciqstanda häm Qırğızstanda da xalıqnıñ açuyın çığarğan.
Mäsäläne xäl itü öçen xakimiätlär kisken çaralar kürergä tırışa. Üzbäkstanda xakimiätlär eşmäkärlärgä ipi bäyäsen arttırmasqa dip basım yasıy. Näticädä qayberäwlär bölğönlekkä töşmäs öçen kibetlären yabırğa mäcbür bulğan. Törkmänstan üzeneñ bodayın üsterergä telägän ide, ämma sıyffatı äybät tügel dip, xalıq anı yaratmağan. Qırğıstan da bu mäsäläne xäl itergä ciyına. Premyer-ministr Almaz Atambaev ilgä on ketü öçen östämä aqça bülep birergä täqdim itä.
Taciqstannıñ iqtisadnı oyränü däwlät üzäge Huca- Mohämmäd Umarov, üzäk aziä awıl xucalığı citeşterüçelärenä mamıqnı üsterügä qarağanda bälkem boday üsterägä kübräk iğtibar birergä kiräkter, dip belderä. Ämmä monıñ ciñel bulmağanın belgeç tä tanıy. Tatarststanda isä biyıl 5 million tonna aşlıq ciyıp alırğa isäpläp toralar. Awıl-xucalığı ministrnıñ äytüenä qarağanda, bıyıl ayıruça boday uñğan. Ämma Tatarstanda şulay uq ipi bäyäse artqan. Monı Tatarstan Premyer-ministrı, kürşe töbäklär belän bäyälärne tigezläw teläge belän añlattı.
Bikä Timerova


text:
Tähran -- İrannıñ ruxi citäkçese Ayatolla Ali Xamenei säfär belän İranğa kilgän Ğiraq prezidentı Calal Talabaninı Ğiraqtan çit il ğäskärlären çığaru waqıtın äzerlärgä çaqırdı. Xamenei Ğiraqtağı terror ğämälläre öçen Quşma Ştatlarnı ğäyepläde häm İrannıñ elekke doşmanı bulğan Ğiraqqa çiksez xezmättäşlek wäğdä itte. Moña cawap itep, Ğiraq prezidentı, Ğiraq üzeneñ kürşesen "çın dus" itep kürä, dide. Talabani İslam Respublikasına nigez salğan İmam Xomäyni qäberenä barıp çäçäk saldı.
Ul arada bügen Tikrit qalasında, prezident sarayın Amerikan xärbilärennän Ğiraq räsmilärenä tapşıru tantanası waqıtında, ğisyançılar höcüm yağan. Tantanada qatnaşqan amerikan häm Ğiraq räsmilärenä zıyan kilmägän dielä.