text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ sabıq mesleatçısı Andrey İllarionovnıñ fikirince, Rusiye ordusınıñ esas Ukrainağa işğal altındaki Qırımdan ücüm etüv telükesi daa bar. Böyle areketler büyük ihtimalnen 2021 senesi iyülniñ soñunda yapılacaq, dep ayta.
Bu aqta İllarionov «1+1» telekanalındaki «Pravo na vladu» yayınında bildirdi.
«Menim fikirimce, iyül ayında, NATOnıñ Avropadaki tedbirleri bitkende ve «Şimaliy aqım-2» qurulğanda, Rusiye ordusınıñ ücüm ihtimali eñ yüksek ola. Ücüm etüv ihtimalı «Zapad-21» tedbirleri keçirilgende de pek yüksek ola», – dep ayttı İllarionov.
O, ihtimallı istilâ yerlerini ayttı – Şimaliy-Qırım kanalı, Qıl-Burun, Kahovske suv anbarı ve Hersondaki eki köpür.
«İhtimallı istilâ yerini de qayd etmege isteyim – şimaliy Tavriya. Bu yerde Qırımğa ketken Şimaliy-Qırım kanalı keçe. Rusiye tarafı Qırımğa suv kelmey dep gumanitar felâketnen bağlı propaganda kampaniyasını ilk sefer yapmay. Bu yerni almaq ve soñra tutmaq pek qolaydır. Şarqiy qısım istisna ola – Melitopolden Kahovske suv anbarına qadar tek 80 km qıta qısmı bar. Dnipro ve Kahovske suv anbarından tek üç köpür keçe – Kahovske suv anbarınıñ benti ve Hersondaki eki köpür. Bu köpürler zarar körse ya da zapt etilse, bu topraqnıñ aman-aman episi esas Ukrainadan izolâtsiyada qala», – dep añlattı İllarionov.
Onıñ fikirince, rusiyelilerniñ yapqanları Herson ve Mıkolayıvdeki eki ukrain limanını kese bile.
«Qırımnı içme suvunen temin etmeknen beraber mında Ukraina elektrik energiyasınıñ üçte birini temin etken bir sıra elektrik stantsiyası buluna», – dep qayd etti o.
ABD baş kâtibi Antony Blinken Kyiv ziyareti vaqtında Rusiye Ukrainağa qarşı istilâiy areketler yapsa, ABD cevap bermege azır olacaq, dep bildirdi.
Sabıq baş naziri, Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ sabıq kâtibi, sabıq mudafaa naziri, Ukraina telükesizlik hızmetiniñ birinci reisi, Ukraina ordusınıñ generalı Yevğen Marçuk Qırım.Aqiqatqa intervyü berip, Rusiye Qırım içün suv almaq maqsadınen silâlı istilâ yapa bile, dep aytqan edi.
Ukraina Arbiy-silâlı quvetleriniñ komandanı Oleksiy Neijpapa, Rusiye ordusı Dniprodan Şimaliy-Qırım kanalına suv berüv imkânını temin etmek içün Qırımdan Herson vilâyetiniñ cenübine kirmege tırışa bile, dep aytqan edi.
Ukraina Silâlı quvetleri birleşken quvetleriniñ tedbir komandanı Serğiy Nayev Rusiyeniñ cenüpten ücüm etüv azırlıqları aqqında malümat daa yoq, dep bildirdi. O, Ukraina ordusınıñ Qırım yönelişinde arbiy imkânlarını arttıruv işleri yapıla, dep ayttı.
Kreml, Rusiyeniñ Qırımdan ücüm etecegini inkâr etip, «Ukraina ile cenkke doğru areket etmege azırlanmaylar», dep bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Azatlıq Radiosına intervyü berip, Dnipro suvı Qırımğa ancaq yarımada işğali bitken soñ berilecek, dep aytqan edi.
Ukrainanıñ BM monitoring missiyası Qırım yarımadasınıñ işğali sebebinden «Rusiye Qırımda insanlarnıñ suv teminatından mesüliyetli ola», dep israr ete.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


c: text/html

text:
Qullanuçı ışanıç indeksı iyün'dä artqan
Ul bu ayda 81,7 täşkil itkän
Törkiyä statistika oyışması iyün’ ayınıñ qullanuçı ışanıç indeksın açıqladı.
Törkiyä statistika oyışması häm Törkiyä Cömhüriyäte Üzäk bankı xezmättäşlegendä ütkärelgän anketa näticälärennän isäplängän yıl fasılı yoğıntısınnan arındırılğan qullanuçı ışanıç indeksı iyün’ ayında annan êlekke ay belän çağıştırğanda 5,8 %qa artqan.
Ul may ayında 77,3 bulğan bulsa, iyün’dä 81,7 täşkil itkän.
Bäyläneşle xäbärlär
Angliyägä çuçqa suyuçı kiräk
Britaniyä duñğız ürçetü assośiaśiyäse mäğ’lümatlarına qarağanda, ildä suyılırğa tiyeşle yaqınça 120 meñ çuçqa bar
"Törkiyäneñ dönya êksportındağı öleşe cömhüriyät tarixında täwge tapqır 1%tan artıp kitte"
Yämändä finans operaśiyäläre tuqtatıldı
Yämän xökümäte cirle aqça berämlegeneñ valyuta aldında kisken töşüe arqasında ildä finans operaśiyälären tuqtatu qararın qabul itte

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bu aqta Rosaviatsıyanıñ malümatlarına esaslanıp «Krıminform» bildire.
«Groznıy Avia» Rosaviatsıyadan añılğan reyslerni açmaq içün muracaatta bulundı, lâkin arizaları qabul olunmadı.
Vesiqalarğa köre, «Groznıy Avia» Aqmescit-İstanbul yolunda aftada üç kere, ve aftada ekişer kere Tel-Avivke, Antalya ve Yerevanğa uçacaq edi. Bütün reyslerde Yak-42D uçaqlar olacaq edi.
Rosaviatsıyanıñ vasiqasında: «Bu reyslerniñ açılışını red etmek. RF qanunlarına köre, Aqmescit ava limanı halqara degil»
Rosaviatsıyanıñ temsilcisi İTAR-TASSqa Aqmescitte halqara reyslerni yañıdan tiklmek içün keçirüv punktı çalışmağanını añlattı.
Keçirme punktı Rusiye ükümetiniñ emiri ile açıla. Bu mesele boyunca Rosaviatsıya endi kelişti. Şimdi bu mesele başqa federal organlarınıñ akimiyeti tarafından baqıla.
Evelden Aqmescitten bir çoq halqara reysler yapıla edi. «Groznıy Avia» açmaq istegen reyslerge uçuşlar daimiy şekilde edi.
Herson akimiyeti aprelnıñ başında Aqmescit ava limanınıñ müşterilerni öz ava limanına celp etmege ümüt etkenlerini bildirdi.
Şunıñ içün «Herson» ava limanında bütün imkânlarınıñ teşkirilmesi ilân etildi. Ondan da ğayrı türk ve ukrain avia şirketlerinen aytışmalar kete.


text:
"Moña qısıla almıybız häm qısılırğa uylamıybız da"
Kreml' süzçese könüzäk mäs'älälar xaqında belderülär yasadı
Kreml’ süzçese Dmitriy Peskov Azärbaycan belän Ärmänstan çigendäge bäreleşlär öçen tirän borçıluların belderde. Ul Mäskäwdä könüzäk mäs’älälärgä bäyle sorawlarğa cawap birde.
“Yaqlarnı ayıq aqıllı bulırğa häm utnı tuqtatu prośessı qısalarındağı burıçların cirenä citkerergä çaqırabız,”-dide Peskov. Ul Rusiyä tışqı êşlär ministrı Sergey Lavrovnıñ kiçä Azärbaycan häm Ärmänstandağı wazıyfadaşları belän telefon aşa söyläşüen xäterlätte häm aradaşçılıq itärgä xäzer buluların assızıqladı.
Monnan tış, Peskov Ayasofiyanıñ mäçet bularaq ğıybadätkä açıluı belän bäyle fikeren dä belderde. “Bu Törkiyäneñ êçke êşe. Moña qısıla almıybız häm qısılırğa uylamıybız da,”-dide süzçe.
Peskov Ayasofiyanıñ UNESKO mirası bularaq saqlanuına da iğ’tibarnı cälep itte häm Törkiyä wäkilläreneñ bu nisbättän yasağan belderülärennän qanäğat’ buluların da östäde.


text:
Tehranda Ukraina uçağı Rusiyede yapılğan «Tor» zenit-raketa komplekslerinden urulması mümkün edi. Bu İranğa yollanılğan Ukraina mütehassısları baqqan versiyalarından biri ola, dep bildirdi Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danılov Azatlıq Radiosına.
«Baqqan versiyalarımızdan biri ola. Yedi versiyamız bar – dördü açıq, üç şimdilik qapalı ola. Bu vaziyette yapılması kerek bütün tedqiqatlar keçirilgen soñ qarar ala bilemiz», – dedi Danılov.
MTMŞ kâtibiniñ aytqanına köre, «bu ekspertler memleketimizde olğan eñ eyi mütehassıs ola, olar Donetsk vilâyetinde uçaqnı tüşürgen Rusiyege ait «Buk» meselelerinen oğraşqan edi».
«Amma mında yarış yoq, MTMŞ – piar agentligi degil, biz delillernen, malümatnen çalışamız. Belli bir versiyanı isbatlağan ya da inkâr etken şeyler olsa, sizni haberdar etecekmiz. Bugünki künde niaiy versiya yoq», – dep qayd etti Danılov.
İran tahqiqatı, Tehrandan çıqıp tüşken «Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ Boeing 737-800NG uçağı tüşmezden evel keri aylandı, dep bildirdi.
«Ava limanı alanını terk etmek içün başta ğarpqa ketken uçaq çıqqan problemden soñ sağdan qayttı ve qaza vaqtında ava limanına yöneldi», – dep bildirdi İran vatandaş aviatsiyası teşkilâtı öz saytında.
«Uçaq 8000 fut (2400 metr) yükseklikke köterilgen soñ radarlarnıñ ekranlarından coyuldı. Uçucı hucur bir şey aqqında radiodan haber etmedi. Şaatlarnıñ aytqanına köre, uçaqta pek tez yanıp başlağan alev körüngen edi», – dep qoştı teşkilât, tahqiqatnıñ ilk neticeleri aqqında bildirip.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Ukraina Tış işler naziri Vadım Prıstayko, İrannen Ukraina uçağınıñ qazasını tahqiq etüv ve onıñ sebeplerini ögrenüvde eki memleketniñ tahqiqat gruppalarınıñ koordinatsiyası aqqında añlaştı, dep bildirdi.
Ukrainada yanvarniñ 9-nda İrandaki uçaq qazası sebebinden matem künü olaraq ilân etildi.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin tünevin Qazanda Devlet keñeşi prezidiumınıñ keniş toplaşuvında Tataristan yolbaşçısı Rustam Minnihanovnı eki kere tenbiledi. Bu aqta Radio Svobodanıñ rus bürosı haber ete.
Birinci kere Putin Minnihanovnı «Mesken ve şeer müiti» milliy leyhasınıñ yerine ketirilüv meseleleri boyunca cemaat vekilleri ile körüşüvde diqqatlı olmağanında yüzledi.
Suallerden birine cevap berip, Putin şu daqqada salondaki qomşulardan birinen laf etken Minnihanovğa hitap etti. Prezident adını aytıp hitap etti, amma o, birden eşitmedi. «Anda-mında baqma, ne ola. Bizni diñlemey», – dedi Putin. O, cumhuriyet yolbaşçısı sualniñ başını eşitmedi ve cevap bermeycek, dep ayttı.
Ekinci kere Rusiye prezidenti, Devlet keñeşiniñ işçi gruppa reberi Minnihanovğa söz berdi. Faqat Minnihanov mikrofonğa ketkende onı körmedi. «Çıqıp ketti bir yerge. Qayda ketti?», – dep soradı Rusiye prezidenti.
Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, Vladimir Putin tarafından Tataristan yolbaşçısı Rustam Minnihanovğa yapılğan «şaqalar» «devlet yolbaşçısınıñ bu region reberine eyi munasebette olğanını» köstere ve iç bir problem yoq, dep bildirdi.
Minnihanov 2010 senesi martnıñ 25-nden berli Tataristan Cumhuriyetiniñ prezidenti ola.


text:
İyülniñ 18-nde, bazar künü, Moskvada ve Gatçinde (Leningrad vilâyeti) faaller Rusiyede taqip etilgen qırımtatarlarnıñ destegine bir kişilik piketler keçirdi.
«Strategiya 18» teşebbüsiniñ malümatına köre ananeviy er aylıq aktsiya keçenlerde Moskvanıñ Arbatında olıp keçken.
«Bulat Okucavanıñ abidesi. Qırımtatarlarğa destek olaraq, olarnıñ esassız cinayet taqibine qarşı, Qırım ve Rusiyeniñ FSİN sistemasındaki siyasiy mabüslerge koronavirus pandemiyası şaraitinde tibbiy yardım kösterilmesi ile bağlı deşetli vaziyetke qarşı bir kişilik piketler...», – dep yazıla faallerniñ bildirmesinde.
Adamlar «Rusiye apishanelerinden qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesine yoq» ve «qırımtatarlar terrorcılar degil» yazılarınen dava mabüsleriniñ resmilerinen plakatlar tuta ediler.
Bundan ğayrı qırımtatarlarnıñ destegine aktsiya Gatçinde de olıp keçti.
Qollarında faaller plakatlar ve qırımtatar ve ukrain bayraqlarını tuta edi.
Sankt-Peterburg ve Moskvada yaşağan Rusiye faalleri «Strategiya-18» müddetsiz aktsiyasına birleşken edi. Bu ad 1944 senesi mayısnıñ 18-nde olğan qırımtatar sürgünliginiñ künü ile bağlıdır. Er aynıñ 18-nde faaller soqaqlarğa çıqıp, işğal etilgen Qırım vaziyetini, insan aqları bozulğanını tarif eteler.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Keriç boğazı üstünden qurulğan köpürniñ avtoyol qısmı yengil maşinalarnıñ yürüşi içün açıldı.
Rusiye haber agentlikleriniñ bildirgenlerine köre, Rusiyeniñ Krasnodar diyarı tarafından birinci avtomobiller saba saat 5:30-ta köpürden keçtiler.
Bunıñ arfesinde qurulayatqan Keriç köprüniñ avtoyol qısmınıñ açılışında Rusiye prezidenti Vladirmir Putin iştirak etti.
Mayıs 15-te Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda Keriç köprüniñ qanunsız qurulması Kremlniñ halqara uquqqa itibar etmegeniniñ nevbetteki şaatlığıdır, dedi.
Avropa Birligi Rusiye territoriyası ile ilhaq etilgen Qırım arasında Keriç köprüniñ qısmen açılmasını sert bir şekilde tenqit etti.
Rusiye ukümeti qurulmaqta olğan Keriç köpründe naqliyat havfsızlığınıñ temin etilmesi ile bağlı işlerniñ yapılması boyunca devlet kontraktınıñ müddetini 2019 senesi dekabr 1-ge qadar uzattı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçit qurmaq niyeti aqqında Qırımnıñ işğalinden aman soñra, 2014 senesiniñ martında ilân etti. Köpürni 2018 senesine qadar qurmağa ve 2019 senesiniñ yazında işletüv içün açmağa vade ettiler.
Ukraina tarafı Rusiye ile köpürniñ qurulması aqqında añlaşmadan 2014 senesinde – Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ çıqtı.


text:
ЯpдәM:Üzgärtü
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wiki-bit üzgärtü eşe bik ciñel. Bit östendäge «Üzgärtü» bäyenä törtkändä, bit mätene belän üzgätü qırı açıla. Anıñ eçendä taqır mäten bulır, wä anıñ arasında Wiki-program añlaşırlıq bäy, tezmä, başqa mätenbizäw yasattıruçı maxsus ämerlär bula'la (uñ yaqqa qara).
Mäten üzgärtelgäç, anıñ saqlaw öçen, «Saqla biremne» atlı sädäfkä törtäse. Saqlaw aldınnan, üzgärtü tä'siren qarap alu öçen, «Qarap alu» sädäfenä törtep bula. Mäten qırı astında «Yomğaq» atlı qırğayında, üzgärtüne taswirlıy torğan, härçaq berär keçkenä añlatma kertep qaldırırğa tırışası.
Üzgärtü eşen sınap qaraw öçen, Sınawtirädä bar, anda tuyğançı uynap qararğa bula. Äytergä kiräk: üz üzeñne irken xis it, sin barıber bernärsä dä beterä/boza almassıñ, här mäqäläneñ alğı yuramaları saqlanıp qala wä alarnı kire qaytartıp, bozılunı ciñel torğızırğa bula.
Xisap belän kergän äğzä öçen
Üzgärtü täräzädä Bu waq-töyäk üzgärtmä genä wä Bitne küzätep torası tamğaqırlarnı kergän äğzälär genä kürä ala. Mäqäläne üzgärtkändä, imla xatalarını tözätü kebek ğämällärne şul «waq-töyäk» itep bilgelärgä bula, wä şul çaqta Soñğı Üzgärtmälär bitendä üzgärtmälär tezmäsen qarağanda, şul waq üzgärtmälärne yäşerep qararğa mömkin bulır.
Waq-töyäk itep bilgeläw öçen äğzä bulıp kerergä kirä, bu çikläwneñ säbäbe bularaq ul cimerüçelärdän saqlanu, cimerüçegä üz qara eşen waq-töyäk itep bilgeläw mömkinlegen buldırmaw öçen.
Bit üzgärtkändä Bitne küzätep torası atlı tamğaqır açılğan bulsa, şul bit äğzäneñ saqtezmäsenä eläger.
Monnan tış, äğzälär üz köyläwlär bitendä mätenqır zurlığın üzgärtä ala.
Yaqlanğan bitlär
Täwge Bit kük qayber bitlär yaqlanğan bula, wä alarnı idäräçelär genä üzgärtä ala. Andıy bit başında Üzgärtü urınına Bit çığanağı ğına bar, yäğni ul “Uqu-Öçen-Genä” ısulı belän kürsätelä. Yaqlanğan bit üzgärtäse kilä ikän, üzgärtü turında uylarnı anıñ bäxäs bitendä qaldırırğa bula, yaqlanğan bit üzgärtä alğan keşe alarnı uqır da, wä kileşkän bulsa, bitkä üzgärtmälärne kerter.
Şulay uq qara
Üzgärtü: Bit başlaw | Mäqälä isemnäre | Bit üzgärtü | Wikiläşterü | Mäten bizäw | Sıltama | Räsem | Cädwäl | İnterwiki | Wikiara bäy | Maxsus bilge | Formul | Mäqälä bülekläre | Üzgärmälär | Töpçeklär | Soñğı üzgärtülär
Kiñäşlär: Yärdäm:Töslär | İsem yazılışı | Şäp mäqälä yasaw


text:
Rusiyede soñki künde 658 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bu raqam bir kün evelkisinden büyüktir. Bu Rusiye operativ ştabınıñ resmiy malümatıdır, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Eñ çoq hasta Moskvada qayd etildi – 536, Moskva vilâyeti ekinci yerde – 45. Bir künde 14 regionda, şu cümleden Qırımda da, yañı hastalar qayd etildi. Kamçatkada ilk hasta qayd etildi.
Bir künde eki insan vefat etti, 22 kişi tüzeldi.
Böylece, Rusiyede hastalarnıñ sayısı 5 biñni aştı – resmiy malümatqa köre, 79 regionda 5389 hasta (olardan 3893-ü Moskvada) qayd etildi. Bu müddet devamında 45 insan öldi.
Bir çoq Rusiye regionında, hususan Moskvada, umumiy tecrit rejimi çalışa – akimiyet onı karantin dep adlandırmay, amma aslında laf sert karantin tedbirleri aqqında kete. Evden tek işke, eñ yaqın tükânğa, ev ayvanlarını çıqarmaq ve çöplük atmaq içün mümkün.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin aprelniñ 30-na qadar bütün künlerni tatil dep ilân etti, faqat iş bergenlerni hadimlerge aylıq bermesine mecbur etti.
Rusiye sıñırları qapatıldı, cuma künü Rusiye vatandaşlarınıñ vatanğa qaytmaq içün kerçekleştirilgen seferler toqtatıldı. Neticede akimiyet qaytmağa istegenlerniñ cedvelini tizip, insanlarnı çıqarmağa devam etecek, dep haber etildi. Berilgen malümatqa köre, şimdilik Rusiye Tış işler nazirligi çetelde rusiyelelirniñ yerleşmesine 500 million ruble ayıracaq.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
“Elâl” – bu ilk evelâ havfsızlıq, temizlik, insan sağlığı içün fayda, zararlı konservantsız ve maddesiz aşayt mahsulatları, ve olarnıñ uyğun şaraitte ve ruhset etilgen müddet devamında saqlanılmasıdır.
Qırımda elâl sanayısı
Soñki bir qaç yıl devamında Qırımda elâl sanayısı ep inkişaf ete. Tükânlarda elâl aşaytlarnıñ sayısı arta, elâl qavehane ve restoranlar açıla, içkisiz gastronomlar çalışıp başlay, “Muslim” üslübinde urba tükânları, öteller ve turistik şirketler populârlaşa.
2008 senesinden başlap, Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi erkânında “Elâl” sertifikatsiya ve standartizatsiya merkezi çalışa. Ortalıqta “elâl” markirovkası ile çet ellerde ve devletimizde istihsal etilgen bir sıra aşayt mahsulatlarınıñ peyda olması sebebinden Müfilikte “Elâl” sertifikatsiyası ve standartizatsiyası işlenip azırlanıldı. Şu nizamnameniñ esas maddeleri: istihsalnıñ doğru teşkil etilüvi, ham maddelerniñ uyğunlığı, ayvanlarnıñ soyuluvına olğan talaplar, alet ve malzemelerde olmaq kerek talaplar, şirket hadimlerine nisbeten talaplar v.s.
Sertifikat berilgen soñ şirkette em planlaştırılğan, em de apansız teşkerüvler keçirile. Elâllıq meselesi – keyfiyet ve işanç meselesidir.
Qırım MDİ sertifikatı bir yıllıq müddetke berile. Müddet keçken soñ, şirket onı devam ettire bile. Kontraktqa nevbetteki talaplar kire: laborator tedqiqat, qoşma malzemelerniñ ve terkipniñ teşkerilüvi, muntazam teşkerüvlerdir. İşbu qaidelerden biriniñ bozuluvı sebebinden Qırım MDİ sertifikatnı lâğu ete bile.
Bugünki künde Qırımda elâl qaideleri boyunca 64 şirket çalışa. Olar arasında qavehaneler, restoranlar, et mahsulatlarını, kolbaslarnı, yarı azır hamur ve et aşlarını, fito ve konditer yemeklerni istihsal etken şirketler, köy fermer hocalıqları ve mezbahaneler mevcuttır.
2021 senesiniñ sekiz ayı devamında Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi 21 “elâl” sertifikatını berdi.
Er bir insannıñ sağlığı ve vucudı içün faydalı olğannı saylamağa aqqı bar, ve “Elâl” sertifikatsiyası bu imkânnı bere.
Elâl ya da sahte?
“Elâl” tamğası ile er bir mahsulat ya da hızmet asılında elâllıq qaidelerine uymay bile. Buña diqqat etmeli.
İnsafsız iş adamları “elâl” tamğası ile teşkerilmegen mallarnı satıp, sahte “elâllıq” sertifikatlarını kösterip, müşterilerni aldatqanı vaziyetler de ola. Bazı iş adamları kelirini arttırmaq içün adiy suvğa “elâl” tamğasını qoyıp satalar. Suv zaten elâldır, tabiy ki, içine spirt ya da diger içilmesi haram madde qoşulmasa.
Qırımda Qırım ve Sevastopol şeeri MDİ elâllıq sertifikatsiyasından keçken mahsulatlarda mahsus Qırım MDİ tamğası bar. Müşteriler aşaytlarnı ve hızmetlerni alğanda, markirovkağa diqqat etmeli.
Hatırlatamız, Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi cumhuriyetten tış “elâl” tamğası ile işlep çıqarılğan mahsulatlar içün mesülietli degil.
Elâl mahsulatlarınıñ müsbet taraflarını tek musulmanlar degil de, diger dinlerni kütken insanlar da añlay, onıñ içün eminliknen qayd etmek mümkün ki, kelecek – elâl mahsulatlarındadır!
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresiniñ destegi ile “Elâl” sertifikatsiyası merkezi.
Adres: 295001, Qırım Cumhuriyeti, Aqmescit şeeri, Kurçatov soq, 4.
Mob.tel: +7 978 074 1847
e-mail: halal@qmdi.org
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Sentâbr 3 künü facialı vaqianıñ 17-yıllığı munasebetinen Qırım camilerinde elâk olğanlarnıñ hatırası añıldı.
Qırım ve Sevastopol şeeri Müftisiniñ muavini Raim Ğafarov S.İ. Georgiyevskiy adına Tibbiy akademiyada keçirilgen hatıra merasimlerinde iştirak etti.
“Bu deşetli facianı biz daima büyük keder ile añacamız. Bugün biz elâk olğanlarnıñ canları ve böyle facialarnıñ tekrarlanmaması içün dua etemiz. İnsanlar azap çekmesin, balalar vefat etmesin, analar ağlamasın. Maqsadımız – özümiz ve kelecek nesillerimiz içün barışıqlıqnı teminlemektir”, – dedi Raim Ğafarov.
Elâk olğanlarnı añmaq içün tedbirlerde tibbiy akademiyanıñ ve tibbiy köllecniñ talebeleri, yaş arbiyler ve Qırım Cumhuriyeti akimiyetiniñ vekilleri toplandılar. “Beslan balaları” aktsiyasınıñ iştirakçileri kökke Beslan mektebinde elâk olğan balalar sayısında 186 beyaz ava balonını avağa uçurtıp, elâk olğanlarnı sükünet daqiqası ile añdılar.
Bundan da ğayrı, tedbirde siyaset ve medeniyet erbapları, cemaat teşkilâtlarınıñ azaları, kütleviy matbuat vastalarınıñ vekilleri ve facia qurbanlarınıñ hatırasını añmağa istegen er kes iştirak etti.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Kyive AQŞ elçihanesi yanında yüz bergen patlavnı, başta terakt kibi tanığan soñ qararnı deñiştirip, yaramazlıq olaraq qabul ettiler. Bunı Ukraina Milliy politsiyasınıñ alâqa bölügi beyan etti.
Milliy politsiya yolbaşçısı Sergey Knâzev dedi ki, patlav yeri tekrar baqılğan soñ boyle qarar alındı.
«Elçilikniñ azbarına atılğan patlav aleti iç kimsege zarar ketirmek mümkün degil edi. Bu sebepten, adise qaba huliganlıq (yaramazlıq) kibi tanıldı», – dedi Knâzev.
Knâzevniñ sözlerine köre, taqiqatnıñ alıp barılması içün mesuliyet Baş taqiqat idaresi ve Milliy politsiyanıñ cinaiy aqtaruv bölügine yüklenildi.
Ukraina telükesizlik hızmeti, bu iş çerçivesinde, terakt maqsadınen yapılğan cinayetniñ ihtimalını talil etmekte.
Politsiyada evel bildirdiler ki, iyünniñ 8-nde yarı geceden soñ elçilik azbarında patlav yüz berdi. Elçihane tarafından iç kimse zararlanmağanı ve binağa zarar berilmegeni beyan etildi. Elçilik bu adiseni terakt olaraq tanımağanını ayttı.


text:
Aqyar memuriyeti yolbaşçısınıñ vazifesini eda etken Dmitriy Ovsânnikov, iyülniñ 10-nda Aqyar-Aqmescit yolunıñ qazaiy qısımını nezaret etkende, Qırımda yollarnı «keyfiyetli tamir» etmek içün maden yetişmegenini beyan etti. Şeer yolbaşçısnıñ sözlerine köre, bunıñ sebebi Keriç köpüriniñ qurucılığınen bağlı.
«Yarımadada maden yetişmemezligine rast keldik – onıñ aman-aman bütüni Qırım köpürüniñ qurucılığına sarf etile. (Rusiye – QA) Naqliyat nazirliginiñ destegi sayesinde biz kerekli yardımnı ve vaqıtında ketirilgen malzemelerni qullana bilemiz», – degen Ovsânnikovnıñ sözlerini şeerdeki Rus memuriyetiniñ matbuat hızmeti derc etti.
Onıñ bergen vadesine köre, yolnıñ tamiri iyülniñ 31-ne qadar yekünlenecek.
Martnıñ başında Aqyar-Aqmescit yolunıñ bir qısımı yer köçüvi sebebinden eşilgen edi. Aqyar akimiyeti şeerde fevqulâde vaziyet ilân etip, yengil maşnalar, avtobuslar ve yük maşnaları içün aylanma yolunı açqan edi.
Yolnıñ bu qısımını tamir etmek içün 70 million ruble (33 million grivnadan ziyade – QA) miqdarında sermiya ayırılğan. Albu ki işlerni eda etken teşkilât ile tizilgen añlaşma ancaq 25 million rubleni (tahminen 11 mln. 900 biñ grivnanı – QA) teşkil ete.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Ukraina reintegratsiya nazirliginiñ qırımtatar tilini inkişaf kontseptsiyasını azırlağanını alğışlay.
«Ukraina ükümetiniñ Ukrainanıñ tamır halqlarından biriniñ tili olaraq qırımtatar tiliniñ inkişafına yönelgen devlet tedbirlerini evelden azırlamağa başlağanını alğışlayım», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Onıñ qayd etkenine köre, UNESCO tasnifine köre, qırımtatar tili «ciddiy telüke» altında buluna. A.Y.Krımskiy Ukraina Milliy ilimler akademiyasınıñ şarqşınaslıq institutı mütehassıslarınıñ fikirince, qırımtatar tili yoq oluv telükesi altında buluna.
«Rusiye Federatsiyası tarafından qırımtatar tilini bilgen insanlarnıñ ekseriyeti yaşağan Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ vaqtınca işğali neticesinde qırımtatar tilini saqlav ve inkişaf ceetinden daa bir telüke peyda oldı», – dep tüşüne Meclis reisi.
Çubarov, cemaatçılıq vekillerini, hususan Qırımdan olğanlarnı, kontseptsiya leyhasınıñ muzakerelerinde faal iştirak etmelerine çağıra.
Yanvarniñ 27-nde Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi «cemaatçılıq ile elektron mesleat» keçirmek içün qırımtatar tilini inkişaf ve populârlaştıruv kontseptsiyasınıñ leyhasını aydınlattı.
Ukraina reintegratsiya nazirligi Google LLC korporatsiyasına muracaat etip, qırımtatar tilini Google Translate servisine kirsetmege rica etti. Nazirlik Duolingo şirketine – çetel tillerini ögrenüv platformasına muracaat etip, olarnıñ servisi esasında qırımtatar tili kursını başlatmağa teklif etti.


text:
Qırımda fevralniñ 12-13-nde ava birden deñişecek. Bu aqta Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi haber ete.
«Qar olğan yağmur, bazı yerlerde küçlü yağanaqlar yağacaq, qar boranı, küçlü klegey buz, buzlavuq. Pek küçlü şimaliy-ğarbiy yel süratı saniyede 25-30 metr olacaq, Qırımnıñ cenübiy yalısında saniyede 33 metrge qadar yetecek, dağlarda saniyede 35-40 metr olacaq. Ava arareti 10-13 derece tüşecek», – dep aytıla haberde.
Bundan ğayrı, Qırımda fevralniñ 13-nden 18-ne qadar pek suvuq ava olması beklenile. İklim normasından 7-8 derece az olacaqtır.
Cuma künü, fevralniñ 12-nde, yaramay ava sebebinden Aqyar körfezinden reyd qapatıldı.
Sevavtodor yaramay ava sebebinden yüksek seviyeli azırlıq rejimine avuştırıldı.
Aqmescit ava limanında Rusiye uçaqları keç qala.
Qırımdaki qoruqlar yaramay ava sebebinden ziyaretlerge qapatıldı.


text:
Qırım akimiyeti, koronavirus yayılmasına qarşı küreşken Qırım ştabınıñ iş formatını deñiştirmege qarar aldı. Mayıs 26-sından başlap, malümat cemiyetke siyasetcilerniñ brifinglerinde berilecek.
"Yuquv adiseleri boyunca, körgen tedbirlerimiz boyunca dinamikamız teşkil etilgen olsa da, salı kününden başlap ştabnıñ işi başqa formatqa deñişecegi aqqında qarar aldıq. Malümatnı brifing rejiminde berecekmiz", - dedi operativ ştabınıñ oturışında Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov.
Aksönov, brifingler aftanıñ soñunda, cuma künlerinde keçirilercegini qayd etti.
Rusiye nezaretindeki Aqmescit şeer şurasınıñ sabıq mebusı Stepan Kiskinniñ fikrince, operativ ştabnıñ iş usulını deñiştirmek, lâkin er künlük işini qaldırmaq kerek edi.
"Menimce, ştabnıñ oturışları öyle de er kün keçirilmeli, çünki adamlarnıñ özüni izolâtsiya etüv rejiminden çıqması - pandemiyanıñ soñu degildir. Başqa bir mesele ki, ştabnıñ işini bütünley deñiştirmek kerek. Bu, er türlü meselelerni ve suallerni onlayn çeze bilgen bir canlı organ olmalı. Buña Rusiye prezidenti Putinniñ muşavereleri örnek olmaq mümkün, olarnıñ devamında bütün mesele ve vazifeler - işten çıqaruv ve işke tayin etmekke barğance - birden çezile edi", - dedi Qırım.Aqiqatqa siyasetçi.
Stepan Kiskin, qırımlılarnıñ ştabnıñ işine munasebeti eki türlü dep ayta.
"Ştabnıñ işini qıymet kesmek qıyındır, çünki pandemiyanen küreş daa yolnıñ ortasındadır. Ştab işiniñ özüne ise qırımlılar türlüce baqa: bazıları ümüt ile, başqaları tenqit ile. Bu, hususan, tibbiy işçilerge COVID parası tölenmegeninden soñ yahşı köründi. Amma, ümüt etem ki, akimiyet kerekli netice çıqarıp, niayet halq ve cemaatçılarnı eşitip başlar. Akis alda bizge böyle kör ve sağır akimiyet ne kerek?", - dedi siyasetçi.
"Azat Qırım" cemaat areketiniñ faali Emine İbraimova Qırım.Aqiqatqa tefsir bergende, qırımlılar operativ ştabnıñ işiniñ devamını ve mükemelleştirüvini körmek ister edi, dep ayttı.
"Aytılacaq bir şey bar: resmiy statistikağa köre, Qırimda koronavirusnıñ yayılması toqtatılmadı. Ve, matbuatnıñ malümatına köre, tibbiy hadimler hastalana. Tibbiy hadimlerniñ ve qırımlılarnıñ qoruv vastaları ile vaziyet qanaatlendirici degil. Ekimlerge - küreşniñ ög sıralarında olğan adamlarğa ödevlernen de problemalar bar. Bundan ğayrı, bazı tibbiy müessiselerde, Kezlev şeer hastahanesinde, misal içün, işçilerni asıl koronavirusqa teşkermediler. Qırım Sağlıq Nazirliginiñ zayıf işi birden körüne. Ştab yaratmaq ğayesi yahşı edi, amma icra etüvini yahşıca da yapmaq mümkün edi. Ştabnıñ işini yahşılaştırmaq yerine, onı qapattılar", - dep paylaştı fikrinen faal.
Qırım faali, Aqmescit ekimi İrina Vronskaya, ştab esas vazifelerini becerdi ve hastalıqnıñ artqanını beklemek kerekmmey, dep saya.
"Bellesem, koronavirusqa qarşı ştabnıñ oturışlarınıñ er kün keçirilüvi toqtatılsa, demek vaziyet artıq kritik degil. Eñ azından buña ümüt etem. Ümüt etem, yaqın vaqıtta iç olmadım qırımlılar içün karantin tedbirleri toqtatılır. Karantinden soñ hastalıq adiseleri keskin sürette artacağında şübelenem. Adamlar supermarketlerde, naqliyatta, bazarlarda ve ilâhre alâqada buluna, amma hastalıq adiseler pek artmadı. Hastalarnı ve taşıyıcılarnı Qırımğa yibermeseler, er şey yahşı olacaq", - dedi faal.
"Azat Qırım" areketiniñ faali Marina İvanovağa köre, onıñ etrafındaki qırımlılar koronavirus pandemiyasından qorqmay.
"Qırımlılr operativ stabnıñ işine türlüce yanaşalar, çoqusı oturışlarnı meraq ile seyir etkenini bilem. Körgenime köre, qırımlılarnıñ çoqusı artıq televizorğa inanmay ve pandemiyanıñ telükeli olğanına da inanmay", - dedi faal.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kreml kontrolindeki Qırım ükümetiniñ reisi Sergey Aksenov bazarertesi künü, aprelniñ 29-ını, bazar künü, aprelniñ 28-nde, qayd etilecek hristianlarnıñ Pasha bayramı munasebetinen raatlıq künü olaraq ilân etti.
İşbu buyruq Qırım ükümetiniñ saytında derc etildi.
Rusiyeniñ «Baar ve emek künü» qayd etilgeni munasebetinen Qırımda beş kün daa – mayısnıñ 1-nden 5-ne qadar raatlıq künü olaraq ilân etildi. Mayısnıñ 9-ı ve 10-u da Rusiyeniñ «Zafer bayramı» munasebetinen tatil oldı. Çarşenbe künü, mayısnıñ 8-nde, iş künü bir saatqa qısqartılacaq.
Ukrainada Pasha pravoslav bayramı munasebetinen aprelniñ 29-ı raatlıq künü olacaq.
Şarqiy hristianlar bazar künü, aprelniñ 28-nde, Pasha bayramını qayd etecek.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.


text:
Qırımda Bağçaray rayon şurasınıñ başı Refat Derdarov qırımtatarlarnıñ sürgünligi yıllığına Bağçasarayda mavı şeritçiklerniñ tarqatılğanı aqta bildire.
Bunı o Facebook saifesinde yaza ve bağrılarına şeritçiklerni baylağan qadınlarnıñ fotolarını paylaşa.
«Bugün, mayıs 18-de, Bağçasaray rayon şurasınıñ binası yanında gençler Qırımdan sürgün olunğan halqlarğa yardım etmege istegenlerge mavı şeritçiklerni tarqattı. İnsanlarnıñ aytqanı kibi, bu kibi tedbirler Qırım halqlarını birleştire», – dey Derdarov.
Evel Qırımnıñ Rusiye akimiyeti mavı şerit – Qırımnıñ repressiyalarğa oğrağan halqlarına birdemlikniñ timsali olacağını bildirgen edi.
Bazarertesi künü, mayıs 18-de, Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığı munasebeti ile Ukraina ve tışında bir sıra hatıra tedbiri keçirilecek.
Şu künleri Kiyev, Harkov, Herson, Lviv ve diger şeerlerde de bu kibi tedbirler keçirildi.
Er sene Qırımda sürgünlik yıllığı munasebeti ile kütleviy tedbirler, şu cümleden Aqmescit merkezinde matem mitingi keçirile edi. Amma Rusiyeniñ Qırımnı zapt etkeninden soñ Aqmescit merkezinde bu kibi tedbirlerni keçirmege yasaq ettiler.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
İyünniñ 8-nde saba Qırımda 938 insan COVID-19 koronavirus yuqunçı sebebinden observatorlarda buluna, dep haber ete Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgenine köre, 2872 insan tibbiy közetüv altında buluna, 1696 kişi evde dinamik közetüv altında, 238-i statsionarda buluna, 938 insan observatorlarda tutula.
Hatırlatamız, Qırımda iyünniñ 7-nde sekiz yañı koronavirus hastası qayd etildi. İyünniñ 8-i sabasına qadar Qırımda 446 koronavirus hastası qayd etildi. 317 insan tüzelip yahşı oldı.
Daa evel Qırımda iyünniñ 6-nda 14 yañı COVID-19 hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İşğal etilgen Qırımda yanvar 10-da furtuna havfı beklenile. Qırım MÇS matbuat hızmeti bildire ki, yanvar 9-da aqşam ve yanvar 10-da Qırımda qar, yağmur yağması beklenile.
«Şimal-ğarp yeliniñ süratı saniyede 18-23 metrni teşkil etecek. Apansızdan ava qızacaq, sıfırdan aşağı eki – sıfırdan yuqarı üç derecege qadar. Kündüz ava arareti sıfırdan aşağı bir sıfırdan yuqarı altı derecege qadar artacaq», – aytıla beyanatta.
Qorçalayıcılar qırımlılarğa uzaq kezintilerden vazgeçmege, bala telükesizligini ve elektrik donatmalarını nezaret etmege çağıralar.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Oktâbr 6, cumaaqşamı künü Kyivteki Darnitskiy bölge mahkemesinde, devlet hainliginde qabaatlanğan Aqyar şeer şurasınıñ eski milletvekili Vladimir Galiçiyniñ mahkeme işi boyunca toplaşuv keçirildi.
«Mehkemeci nevbetteki toplaşuvlarnıñ künlerini belgiledi ve oktâbr 18 kününe qadar toqtaluv ilân etti», – dep bildirdi Qırım.Aqiqat mühbiri.
Mahkeme oturışı devamında sabıq deputatrnıñ advokatları «yedek mahkemecisini» tainlemege rica ettiler, lâkin mahkemeciler eyyeti bu muracaatnı ret etti. Bunen beraber imayeciler tutulma muddetiniñ uzatılmasını añlatacaq sebeplerni açıqlamağa talap etti.
14 iyülde Kiyevniñ Darnitskiy bölge mahkemesi Vladimir Galiçiyniñ tutuqlanmasını 2 ayğa uzattı.
Sevastopol şeher şurasınıñ sabıq deputatı Vladimir Galiçiy keçken sene «Kalançak» kiriş/çıqış nezaret noqtasında yaqalanğan edi.
Ukrainalı uquq qoruyıcılarınıñ fikirine köre, «Qırım ve Aqyarnıñ mustaqılligi» içün rey bergen Galiçiy Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 111 made 1 qısımında keçken – devlet hainligi cinayetini işledi. Qabaatı isbaatlansa, sabıq millet vekili 12-15 yıl arasında müddetni apiste ceza olaraq keçirecek.
2014 srnrsi mart 16 künü Qırımda ve Aqyar şeerinde yarımadanıñ statusınen bağlı «sözde referendum» keçirilgen edi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de Amerika Qoşma Ştatları bu rey berüvni qabul etmedi, ve Rusiye Qırımnı işqal etkenini sayalar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Keçiören Işık Bandı Size Yakın 10 Usta
Ankara, Ankara Boyacı, Ankara Duvar Şap Ustası, Ankara Duvar Ustası, Ankara Mamak, Ankara Sincan, Beypazarı Ankara, Haymana Tadilat Dekorasyon, Keçiören Alçı Ustası, Keçiören Alçıpan Ustası, Keçiören Kartonpiyer Ustası, Şereflikoçhisar Tadilat Dekorasyon Profili Görüntüle 05541303041 Ankara, ankara alçı, Ankara Alçıpan Asma Tavan, Ankara Mamak, Ankara Pursaklar, Ankara Yenimahalle, Çankaya Alçı Ustası, Çankaya Alçıpan Ustası, Çankaya Boyacı Ustası, Çankaya Fayans Ustası, Keçiören Alçıpan Ustası Profili Görüntüle 5061399524 Ankara, ankara alçı Ustası, Ankara Alçıpan Asma Tavan, Ankara Boyacı, Ankara Çubuk, Ankara Kahramankazan Boyacı Ustası, Ankara Kahramankazan Tadilat, Ankara Tadilat Dekorasyon, Elmadağ Boyacı Ustası, Elmadağ Tadilat Dekorasyon, Keçiören Alçı Ustası, Keçiören Alçıpan Ustası, Keçiören Boyacı Ustası, Keçiören Kartonpiyer Ustası Profili Görüntüle 0539 447 56 06


text:
Bu aqta Ukrainanıñ demiryol taransportınıñ Devlet idaresi bildire.
Onıñ malümatına köre, trenler yürüşünde Korsun-Gorodişe yolnıñ parçasında tamir işleri alıp barılğanınen bağlı deñişmeler oldı.
«Hususan, Aqmescitten Kiyevge, Lvovqa, Mariupolge, Kovelge ve Aqmescitten Donetske, Adlerge, Zaporojyege Aqyarğa ve başqa regionlarğa reyslerge biletini endi evelden almaq mümkün», – dep aytıla beyannamede.
«Ukrzaliznıtsâ» mayısnıñ soñundan başlap işğal etilgen Qırımnıñ akimiyeti teşkil etilgen «Qırım demir yolu» devlet şirketi ile grafikleri kelişmegen içün Qırımğa biletler satuvını toqtatacağını bildirdi. Bundan evel «Ukrzaliznıtsâ» Pashanen bağlı ananeviy qoşulma poyezdlerini yibermedi.
Bu afta Ukraina, Rusiye ve Belorusiye arasında trenler yürmesi grafikleri kelişilgen. Amma biletler fiyatı daa belgisiz qala.


text:
Rusiye ABDniñ Sankt-Peterburgtaki Baş konsullığını qapatqanı aqqında ilân etti ve bundan evel Büyük Britaniyağa birdemlik yaparaq, Birleşken Devletler ve başqa memeleketlerden sürgün etilgen sayıda diplomat sürgün ete. Bu aqta Rusiye tış işleri naziri Sergey Lavrov ilân etti.
«Bu daqqalarda ABDniñ elçisi Huntsman nazirligimizge davet etildi.Menim muavinim Sergey Ryabkov ABDge nisbeten böyle çarelerniñ mazmunını izaatlay, şu cumleden, bu sayıda diplomatlarnıñ sürgün etilüvi ve olar ABDniñ Sankt-Peterburgtaki Baş konsullığınıñ faaliyetine razı olmağanı aqqındaki qararını qaplap ala», – dep bidire Lavrov.
Rusiye TİN haberine istinaden, bu diplomatlar Rusiyeni 2018 senesi aprelniñ ne qadar terk etmeli.
Eñ az 28 devlet Rusiye diplomatlarını, martnıñ 4-nde sabıq rusiyeli eki taraflı casus Sergey Skripal ve qızı ingliz Solisburysinde zeerlengenlerine bir cevap olaraq sürgün etmege qarar bergen edi. London ve onıñ ittifaqdaşları Moskvanı zeerlevde qabaatlasa da, Kremi Rusiyeniñ iştirak etkenini red etken etti.
ABD - 60, Büyük Britaniya -23, Ukraina -13 diplomatnı sürgün etti. Londonnen ittifaqdaşlıq yapqan diger devletler bir ile dört diplomatnı çıqarmaqnen sıñırlandı.


text:
Qırımnıñ İçki rayonındaki Qaynaş (Krasnoflotskoye) köyünde mesken evde yanğın çıqtı. Rusiye kütleviy haber vastaları üç insan elâk olğanını bildire.
Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ malümatına köre, yanğın Sadovaya soqağında oldı. Onı söndürmek içün 16 insan ve 6 dane tehnika celp etildi, olardan Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginden 8 insan ve 3 dane tehnika.
«RİA Novosti» Rusiye haber agentliginiñ Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi bergen malümatqa esaslanıp bildirgenine köre, yanğın vaqtında üç insan elâk oldı.
Yanğın sebebi belli degil. Fevqulâde vaziyet yoq etildi, dep haber etile.
Keçken afta Qırımda 127 yanğın oldı.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ bergen malümatına köre, yaqalanğan 1991 senesi dünâğa kelgen Mariya Koleda Hersonğa aprel 4 künü kelip çıqqandır. Koledanıñ aytqanı kibi, bu onıñ Ukrainağa etilgen 9-ncı seyahatıdır.
«Aprel 5-6 künleri qız Hersonda rusiye areketleriniñ lider ve aktivitsleri ile körüşüvlerni keçirdi. Bundan da ğayrı, yerli vaziyetniñ nezareti boyunca vilâyetniñ rayon merkezlerine barğandır», – dep bildire SBU.
Bunıñnen beraber, aprel 7 künü Koleda Nikolayev vilâyet memuriyeti yanında olıp keçken qavğalarda da iştirak etken edi. Şu vaqıtta silânı qullanıp, aytqanı kibi, 3 insanğa zarar ketirdi. Bundan soñ, saqlanaraq, Herson vilâyetine kaytıp keldi.
Belli olğanı kibi, aprel 8 künü Koleda aktivistlerde qolnen yasalğan patlayıcı tertibatlarnıñ bar oluvı ve olarğa atıcı silânıñ berilmesi içün añlaşmanıñ amelge keçüvi aqqında öz Rusiyediki başlığına bildirgen eken. O Donetskte kütleviy tertipsizliklerni meydanğa ketirmek içün eki diversion gruppanıñ (Hersondan 7 insan ve Yañı Kahovkadan – 6) azırlanuvı aqqında malümat berdi.
«Koleda Qırım ile Ukraina qıtası arasında hızmet etken Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ silâllanuvını teşkermek ve SBU tarafından yasaq olğan insanlarnıñ Qırımğa kirüv imkâniyetlerini ögrenmek vazife aldı», – qayd ettiler matbuat-merkezde.
Yaqalanuv vaqtında Rusiye vatandaşından pıştavnı ve diversion gruppalarnıñ azırlanuvı boyunca usuliy tevsiyelerni tutıp aldılar.


text:
Ukraina Tasil naziri Liliya Grineviç, «Barışıq yolunda: insan ölçüsü» konferentsiyası devamında dedi ki, yañlış teşkil etilgen tasil sisteması Şarqiy Ukrainada ve Qırımda yüz bergen facialı vaqialarnıñ başlanğıcında rol alğan edi. Bunı Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ matbuat-hızmeti bildire.
«Yañlış teşkil etilgen tasil sisteması Şarqta ve Qırımda yüz bergen facialı vaqialarnıñ başında rol alğan edi. Umumiy degerliklerge esaslanıp, ukrain vatandaşınıñ şekillenmesi ve terbiyesi boyunca yekâne sistemamız yoq edi. Bazı fenler pek farqlı ğaye yanaşmalarınen berile edi. Meselâ, Ukrainanıñ tarihı. Albu ki, bu dersler zemaneviy insan içün pek emiyetli olğan grajdalıq añlayışını şekillendirmek kerekler», – dedi Grineviç.
Bundan ğayrı nazir qayd etti ki, şimdi Ukraina Tasil nazirligi, kontrolden çıqarılğan bölelerdeki ballarnen ve gençlernen faal surette çalışa. İşğal etilgen topraqlardan köçip kelgen ailelerniñ balları şimdi bala bağça ve mekteplerge vesiqalarsız qabul etile, kâğıtsız – eñ sade ve qolay şekilde.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhaq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Yanvarniñ 12-sinde Brüsselde başlaycaq Avropa şurasınıñ oturışında Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ daa yarım yılğa uzatılacağı beklenile. Bunı, gizli avropa memurına atıf etip, Azatlıq Radiosınıñ mühbiri bildirdi.
Dekabr 12-13-ünde ötkerilecek Avropa şurası oturışınıñ kün tertibinde, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, dekabrniñ 9-ında Parisde keçirilgen "Normandiya dördü"niñ körüşüvinden soñ, Minsk añlaşmalarınıñ yerine ketirilmesi aqqında liderlerge malümat berecek.
Avropa Birligi cumaaqşamı künü, iyünniñ 27-nde, Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnıñ 2020 senesi yanvarniñ 31-ne qadar uzatılğanını resmiy şekilde ilân etti.
Avropa Birliginiñ aza memleketleri liderleri iyünniñ 20-nde Ukrainağa qarşı istilâ sebebinden Rusiyege qarşı sektoral iqtisadiy sanktsiyalarnı daa yarım yılğa uzatmağa qarar aldı.
Sektoral iqtisadiy sanktsiyalar Rusiye bankları ve şirketleriniñ Avropa Birligindeki sermiyanıñ birinci ve ekinci bazarları ile bağlarını sıñırlamaqta, silâ satışında ihrac ve italni yasaqlamaqta, arbiy qullanuv ya da Rusiyede arbiy alıcılar içün ekili qullanuv mallarınıñ ihracını yasaqlamaqta, em de cermaynı qazıp çıqaruv ve qıdıruvda qullanıla bilgen tehnologiya ve hızmetlerde Rusiyeni sıñırlamaqta.
İlk sefer bu sanktsiyalar 2014 senesi iyülniñ 31-nde Rusiyeniñ Ukrainadaki vaziyetni kerginleştirüv areketlerine qarşı cevap olaraq kirsetilgen ve 2014 senesi sentâbr ayında quvetleştirilgen edi.


text:
Qırımda muellifi qırımlı leksikograf Seyran Useinovn olğan rusça-qırımtatarca sözlükniñ birincı cıltı çıqtı, dep haber ete KHV.
Sözlükniñ ilk cıltınaizaatlarınen beraber «A»dan «Д(D)» arifine qadar 50 biñ söz kire.
Sözlük içün kerek materiallarnı Useinov 50 yıl demanında toplağan. Onıñ fikrine köre, sözlük qırımtatar tilini tiklemege yardım eter.
Birinci cıltnıñ tirajı sıñırlı olaraq 300 nushanı teşkil ete. Onıñ masrafını Seyran Useinov ve qızı Susannanıñ qarşılağanlar. Nevbetteki cıltını Useinov martnıñ 19-na öz doğğan kününe çıqarmağa planlaştıra.
2014 senesi martnıñ 20-nde Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 deputat qoltutqan edi. Ukrainanıñ tamır halqı olğan qırımtatarları ve diger milliy azlıqlarnıñ etnik, medeniyet, til ve din hususiyetleriniñ saqlanıp qalması ve inkişafına kefil olacağını vaad etti.


text:
Böyle malümatnı Kütleviy informatsiya institutı tarafından keçirilgen «Barometr svobodı slova» tedqiqatnıñ neticeleri köstere, dep haber ete UNİAN.
Teşkilâtınñ icraiy müdiri Oksana Romanük aytqanı kibi, mart ve aprel ayları olğan jurnalistlerniñ esirge alınuv miqyası Ukrainada daa yoq edi.
Tedqiqatnıñ müellifleri tsenzura adiselerini da qayd eteler. Aprelde 21 adise, martta – 14, fevralde ise – 5 kere qayd etildi. Tsenzura Ukraina şarqında ukrain telekanallarnıñ söndürilüvi ve separatistlerniñ areketleriniñ aydınlatılmasınen bağlı edi.
Ekspertlerniñ malümatına köre, ukrain ve çetel jurnalistlerge, Rusiye jurnalistlerinden ğayrı, Ukraina şarqında çeşit türlü manialar çıqarıla edi. Olğan malümatqa köre, eñ azından 10 jurnalsit basqı neticesinde öz regionlarından ketmege mecbur oldı.
2014 senesiniñ başından jurnalistlerge qarşı kösterilgen 218 ücüm qayd etildi.


text:
«Qırım diversantları davasınıñ» mabusı Redvan Suleymanovnıñ apis müddeti fevral 28-ne qadar uzatıldı. Bunı Radio Svoboda mühbiri Anton Naumlük yanvar 28-de Facebookta bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, yanvar 25-de Kreml kontrol etken Kiyev rayon mahkemesi Suleymanovnıñ cezasını uzatmadı, çünki bu iş Qırımnıñ Yuqarı mahkemesine aittir. Taqiqat yanvar 30-da bitken apis müddetiniñ soñuna kelmesinden yedi kün ögüne apis cezasını uzatma arizasını bermek kerek edi.
«Olar endi eki künge keç qalğanlar. Taqiqatnıñ Suleymanovnı apiste qaldıracaq yekâne imkânı bar edi – Kiyev mahkemesiniñ qararından şikâyet etip, onıñ lâğu etilmesine irişmektir. Suleymanovnıñ advokatı keder etmesin dep, Kürbedinovnı 10 künge qadar apiske alğanlar. Ve birden Kiyev mahkemesi Suleymanovnıñ apis müddetini bir ayğa qadar uzattı», – dep yazdı jurnalist.
Naumlük dey ki, apiske alınğan advokat Emil Kürbedinov yerine tayinlengen advokat keldi.
2016 senesi dekabrniñ soñunda yazda Qırımda yaqalanğan «diversant» Suleymanov içün apis müddeti yanvarniñ soñuna qadar uzatılğanı habet etilgen edi.
«Ukrain diversion gruppasında» iştirak etmesi ile qabaatlanğan Redvan Suleymanov Aqmescitteki Taqiqat izolâtorında yata, onıñ davasında taqiqat devam etmekte.
Rusiye kütleviy haber vastaları FSB malümatına esaslanıp, Redvan Suleymanov iyül 30-da Aqmescit ava limanında yaqalanğanını bildirgen edi. Avgust 12-de Federal havfsızlıq hızmeti Suleymanov sorğuğa çekilgen videonı Rusiye matbuat vastalarına yolladı. Yaqalanğan dey ki, 2015 senesi oktâbr ayında Zaporojye şeerinde ukrain istihbaratı oña iş teklif etti. Suleymanovnıñ aytqanına köre, oña arbiy tehnikasınıñ areketleri aqqında malümat toplamağa emir etildi, soñra ise patlav maddeleri qoyulacaq yerlerni Aqmescit vokzalında ve ava limanında tapmağa avale etildi.
Avgust 10-da FSB bildirdi ki, avgust 7-ne keçer gecesi Qırımda yarımadada teraktlarnı azırlağan «ukrain diversantları» yaqalandı. Bundan evel Rusiye sıñırcıları üç kün devamında yarımada ile memuriy sıñırdaki kiriş ve çıqış noqtalarını blok etken edi.
Ukraina akimiyeti Moskva bergen malümatını inkâr etip, Rusiye mahsus hızmetleri «provokatsiya» yapa, dep bildire.


text:
Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ iştirakçileri pervasız olmağan vatandaşlardan yardım soray. Faaller zaruriy şeylerniñ cedvelini Facebookta aşkâr ettiler, «Qırımnıñ «vatandaşlıq» qamaçavı faallerine yardım etmege istegen göñülli, iş adamları ve lâqayt qalmağan vatanperverlerniñ» diqqatını celp ettiler.
Cedvelde – çamaşır maşnaları, ilâc qutuçıqları.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Oktâbr ayında, faallerniñ aytqanı kibi, yarımadanıñ «energetik» qamaçavı da başlandı. Qırımğa elektroenergiyanı bergen tiremelerniñ bozuluvı qayd etildi. Millitsiya mezkür vaqialar boyunca cinaiy işlerni açtı, amma daa kimseni yaqalamadılar.


text:
12-iyun kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń on segizinshi sessiyası bolıp ótti.
Videokonferencbaylanıs tárizinde ótken sessiyaǵa Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı, Qaraqalpaqstan Respublikası húkimeti aǵzaları, sektorlardıń hám tarawlardıń basshıları, ǵalaba xabar qurallarınıń wákilleri, sonday-aq, Joqarǵı Keńestiń deputatları qala hám rayon studiyalarında qatnastı.
Sessiyanı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń orınbasarı A.Davletov kiris sóz benen ashtı hám basqarıp bardı.
Deputatlar sessiyanıń Sekretariatın sayladı hám kún tártibin tastıyıqladı.
Sessiya májilisi kún tártibindegi dáslepki másele, yaǵnıy «Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komiteti haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamınıń (jańa redakciyada) joybarın kórip shıǵıw haqqında Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Nızamlılıq, sud-huqıq hám korrupciyaǵa qarsı gúresiw máseleleri boyınsha komitet baslıǵı Z.Reymova bayanat jasadı.
Atap ótilgenindey, bul Nızam joybarınıń maqseti – Qaraqalpaqstan Respublikası nızamların, joqarı mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımları aktlerin Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına muwapıqlastırıw boyınsha huqıqıy qatnasıqlardı tártipke salıwdaǵı nızamshılıqtı ele de jetilistiriwge qaratılǵan. Usınılıp atırǵan nızam joybarı V bap hám 45 statyadan ibarat.
Nızam joybarında názerde tutılǵan tiykarǵı ózgerislerdiń biri bul Konstituciyalıq baqlawdı ámelge asırıwdaǵı ulıwma qaǵıydalarǵa, komitet aǵzalarınıń statusına, komitet wákillikleri hám máselelerdi qarap shıǵıwınıń tiykarǵı qaǵıydalarına, komitet jumısın shólkemlestiriw hám onıń xızmetine baylanıslı basqa da máselelerge ele de anıqlıq, ózgeris hám qosımshalar kirgiziwge qaratılǵan.
Bul másele boyınsha 57-sanlı “Tazajol” saylaw okruginen deputat R.Matqurbanov sózge shıqtı.
Deputatlar bul másele boyınsha tiyisli qarar qabıl etti.
Sessiyada “2017-2021-jıllarda Ózbekstan Respublikasın rawajlandırıwdıń bes áhmiyetli jónelisi boyınsha Háreketler strategiyasın “Jaslardı qollap-quwatlaw hám xalıqtıń salamatlıǵın bekkemlew jılı”nda ámelge asırıwǵa baylanıslı Mámleketlik baǵdarlama tiykarında islep shıǵılǵan ilajlar rejesiniń Qaraqalpaqstan Respublikasında orınlanıwı boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń esabatı tuwralı másele kórip shıǵıldı. Bul másele boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı Q.Sariev maǵlıwmat berdi.
Sessiya kún tártibinde «Qaraqalpaqstan Respublikası sudı baslıǵınıń orınbasarın saylaw haqkında»ǵı másele kórip shıǵıldı. Bul lawazımǵa Ktaybekov Baxram Qurbanbaevichtiń kandidaturası usınıldı.
Bul másele boyınsha deputatlar tiyisli qarar qabıl etti – Ktaybekov Baxram Qurbanbaevich Qaraqalpaqstan Respublikası sudı baslıǵınıń ekonomikalıq isler boyınsha orınbasarı lawazımına saylandı.
Sonday-aq, sessiyada «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ayırım nızamlarına ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamınıń joybarı tuwralı», «Qala hám rayonlardı sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıwdıń reyting bahalaw kórsetkishleri, ámeliy ilajlar rejeleri hámde bul baǵdarda anıqlanǵan mashqalalardı saplastırıw boyınsha ámelge asırılǵan jumıslar haqqında Qaraqalpaqstan Respublikası Ekonomikalıq rawajlandırıw hám kámbaǵallıqtı qısqartıw ministrliginiń esabatı tuwralı», «Jaslar dápteri»ne kirgizilgen puqaralardıń mashqalaların saplastırıw boyınsha kѳrilip atırǵan ilajlar sheńberinde ámelge asırılǵan jumıslar boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń hámde qala, rayon hákimleriniń esabatları tuwralı», «Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń Insan huqıqları boyınsha wákili (Ombudsman)niń Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı aymaqlıq wákiliniń 2021-jıl birinshi sheregi dawamında alıp barılǵan jumısları boyınsha esabatı tuwralı», «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń ayırım komitetleri hám komissiyası quramına ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw tuwralı», «Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń tiyisli qararların tastıyıqlaw tuwralı» máseleler kórip shıǵılıp, bul boyınsha deputatlar tiyisli qarar qabıl etti.
Usınıń menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń on segizinshi sessiyası óz jumısın juwmaqladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń baspasóz xızmeti
M.Habibullaev túsirgen súwretler


text:
Türkiye Ukraina ile iqtisadiy işbirlik qurmaq niyetindedir, memleketler serbest iqtisadiy zona aqqında añlaşmanı imzalay bile, dedi Qırım.Aqiqatqa Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev, qırımtatar yetekçileriniñ Türkiyedeki iş ziyaretiniñ neticelerini izaatlap.
Aytqanı kibi, Türkiye Cumhuriyetiniñ yolbaşçılığı ile körüşüvde, esasen, Ukraina ve Türkiye arasında munasebetlerniñ inkişafı, şu cümleden işbu memleket yolbaşçılarınıñ iş ziyaretleri muzakere etildi.
«Esasen, Ukraina ve Türkiye arasında serbest iqtisadiy zona aqqında añlaşmanıñ imzalanuv imkâniyetini muzakere ettik. Buña olar ğayet eyi yanaştı, Ukraina ile sıqı işbirlik qurmaq niyetindeler. Yaqın vaqıtta, ğaliba, yanvar-fevral ayında baş nazir (Türkiyeniñ – QA) Ukrainağa kelir, soñra mart başında Poroşenko Ankarağa barır. Yani, munasebetlerimizni inkişaf etecekmiz. Bizni yahşı, dostane müitte qarşıladılar», – dedi Mustafa Cemilev.
O, Türkiye ve Ukraina iş adamları içün forumnıñ keçirilecegini ilân etti.
«Biz, ğaliba, iş adamlarını toplarmız – türk ve ukrain – ve bu formuda Türkiye Cumhuriyeti ile sıqı munasebet meselelerini muzakere etermiz», – dedi Cemilev.
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri dekabr 16-17 künleri memleketniñ birinci şahısları ile körüşmek içün Türkiye Cumhuriyetine iş ziyareti çerçivesinde kelgenler. Dekabr 16 künü Cemilev ve Çubarov Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan, baş naziri Ahmet Davuotğlu ve Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ile körüştiler.


text:
Qırımda yarımadada devlet vazifelerini eda etken insanlarnıñ qouvı boyunca mahsus komissiya teşkil etildi
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenovnıñ mütenasip avalesi Nazirler Şurası saytında aşkâr etilgen.
Vesiqada qayd etilgeni kibi, komissiyanı «devlet akimiyetiniñ itibarını tüşürmemek» maqsadı ile teşkil eteler.
Vesiqada şunı qayd eteler ki, komissiya cinaiy işlerniñ açılması, memurlarğa qarşı taqiqat areketleriniñ keçirilmesine tez sürette seslenecektir.
«Eger de komissiya Qırım Cumhuriyetinde devlet vaziflerini, Qırım Cumhuriyetiniñ devlet vatandaşlıq hızmeti, belediye hızmetinde vazifelerni eda etken şahıslarnıñ aq-uquqlarınıñ bozuluvını qayd etse, Rusiye Federatsiyası prezidentini haberdar etmek kibi qarar alına», – denile vesiqada.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ soñki toplaşuvına Aksenov Qırım memurlarına qarşı cinaiy işlerni «tarik» olaraq adladı ve şahsiy qoruvnı vade etti.


text:
Uluğ Ulus
Uluğ Ulus (devletniñ öz adı) ya da Altın Orda (zemaneviy tarihçılıqta) (Cuçi Ulusı, Ulu Ulus, Deşt-i Qıpçaq, Quman Hanlığı, Qıpçaq Hanlığı, Deşt, Uluğ Yurt adlarınen de belli) – XIII – XVI asırlarında Şarqiy Avropa ve Ğarbiy Asiyadaki bir devlet.
Uluğ Ulus tarihı[deñiştir | kodunı deñiştir]
1236—1240 seneleri Avropanıñ cenüp-şarqiy topraqları Batu han komandanlığındaki öz orduları tarafından fetih etilip Altın Ordu devleti quruldı. Harezm, Edil Bulğar devleti, Şimaliy Kavkaz, Qırım kibi eski qavmiy-medeniy ülkeler de bu devletniñ içine dail olundı. Bundan sebeptir ki, Altın Ordu devletiniñ 200 yıllıq akimiyetiniñ (1243 - XV asırnıñ birinci yarısı) neticesinde Sibirniñ ğarbından Özü özenine qadar uzanğan keniş topraqlarda aynı iqtisadiy qurulışı, mentalitet, medeniyet ve dinge saip olğan bir millet şekillenip olamadı. XV asırnıñ birinci yarısında Altın Ordunıñ tam olaraq dağılmasından soñ yerine Qırım, Qazan, Hacı Tarhan, Sibir ve Ulu Ordu kibi mustaqil hanlıqlar ortağa çıqtı. Ulu Ordu hanları özlerini Altın Ordu mirasçılarından sanıp XV asırnıñ ekinci yarısı devamında Cuçi Ulusınıñ bütünligi yañıdan qurulması üzere askeriy ve diplomatik kirişimlerde bulunsalar da yañı mustaqilliklerini qazanğan devletlerniñ ket-kete artqan tirenişleri ile qarşılaşmaqta edi. Bu devirde Moskva knâzlığında ayrımcılıq kirişimleri küçlendi.
Qırım ile Ulu Ordu arasında askeriy zıddiyet deñişken neticeler ile kelişmekte edi. 1474 senesi Moskva knâzı III İvan ile Qırım hanı I Meñli Geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı.
Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeriy areketleri neticesinde Rus knâzlığı Ulu Ordunıñ vassallığından qurtuldı. 1502 senesi Qırım Hanlığı Ulu Ordunıñ barlığına soñ berdi. Rus tarihında bu vaqia qısqaca şöyle bir ifade körgendir: “Aynı yıl, iyün ayında Qırım hanı Meñli Geray, Ulu Ordu hanı Şeyh-Ahmed hanı yeñip Ordusını aldı”. Bu ğalebeler sayesinde Qırım Hanlığı Özü ile Edil özenleri arasında topraqlarnı öz kontroli astına aldı.
1480 senesi I Meñli Geray Qazan ükümdarları Halil (1462-1467) ve İbrahim (1467-1479) hanlardan tul qalğan Nur Sultan hatunğa evlendi. Bu evlenüvden em Qırım, em de Qazan veliahtı Sahib Geray (1481-1551) doğdı. Böylece Qırım hanı eki hanlıqta ükümranlıqlarını sürdürgen zadekânlarnı birleştirip merkezi Qırımda olmaq üzere yañı bir devlet qurmaq kirişiminde bulundı. Ortaq duşmanları (Ulu Ordu) bozğunğa oğratılğandan soñ müttefiq olğan Qırım ve Moskva arasındaki munasebetler yavaş-yavaş kerginleşmege başladı. Moskva knâzları III İvan (1462-1505) ve III Vasiliy, Qırım hanlarınıñ birleştirme siyasetine farqlı olaraq tahtta bulunğan Moskva yanlısı ükümdarlarnı desteklep ücüm siyasetini alıp bara ediler. Bunıñ üzerine I Meñli Geraynıñ büyük oğlu I Mehmed Geray (1515-1523) kence qardaşı Sahib Geraynı Qazan tahtına (1521-1524) yerleştirip Qırım ve Qazan ordularını birleştirip 1521 senesi tarih edebiyatında belli olğan Moskva seferni yaptı.
1524 senesi Qazan Hanlığı daa evel Qırım Hanlığı yapqanı kibi Osmanlı Devletiniñ imayesini tanıdı. O devir Osmanlı Devletiniñ kelişken ve qudret saibi olğan Qanuniy Suleyman sultan devri edi. Bundan soñ Qazan Hanlığınıñ topraqlarına birde bir yabancı ordunıñ mudahalesi Osmanlı Devletine qarşı yapılğan duşmanca bir amel olaraq sayılır edi. Osmanlı sultan, Qazan tahtına Sahib Geraynıñ yegeni Safa Geraynı ketirdi (1524-1531; 1533-1546; 1546-1549). Safa Geray tanınğan Qazan han qızı Süyüm Bike ile evli edi.
Amma, Rus knâzları III Vasiliy ve IV İvan (Qorqunçlı) (1533-1584) Qırım ile Qazanda mevcut olğan deñişik zümreler arasındaki taht qavğalarını öz askeriy ve siyasiy maqsatlarında qullana bildiler. Ve çoq sayıda cenk neticesinde, evelâ Süyüm Bike esir alındı, soñra da 1552 senesi Qazan Hanlığınıñ, 1556 senesi ise Hacı Tarhan Hanlığınıñ tar-mar etilüvinen Tatar devletçiliginiñ soñu başlağan edi.
Altın Orda hanları[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Cuçi (1225—1227)
- Batu, Cuçiniñ oğlu (1227—1255)
- Sartaq, Batunıñ oğlu (1255—1256)
- Ulağçı, Batunıñ oğlu (1256—1257)
- Berke, Cuçiniñ oğlu (1257—1266)
- Noğay (han degil, bekleribek) (1261—1299)
- Meñgu Timur, (1269—82)
- Tuda Meñgu (1282—87)
- Tula Buğa (1287—91)
- Toqta (1291—1312)
- Özbek (1312—42);
- Tinibek (1342)
- Canibek (1342—57)
- Birdibek (1357—1359)
- Qulpa (1359)
- Navruzbek (1359—1361)
- Qıldıbek (1360—1362)
- Hızr (1360—1361)
- Murad (1360—1363)
- Ordu Melik (1361)
- Timur Hoca (1361)
- Aziz Şeyh (1364—1367)
- Urus (1374—1375)
- Alibek (1374—1375)
- Qağanbek (1375)
- Arabşah (1377—1378)
- Mamay (han degil, bekleribek) (1361—1380)
- Toqtamış (1375—1378), (1380—1395)
- Edige-batır (bekleribek) (1376—1389), (1391—1409)
- Timur Qutluğ (1395—1399)
- Şadibek (1399—1407)
- Pulaq (1409—1411)
- Timur (1411—1412)
- Celâleddin (1412—1413)
- Kerim Berdi (1413—1414)
- Cebbar Girey Berdi (1414—1418)
- Qadır Berdi (1418—1421)
- Ulu Muhammed (1419—1420), (1421—1423), (1426—1437)
- Devlet Berdi (1420—1421)
- Ğıyaseddin (1423—1426)
- Küçük Muhammed (1428—1459)
- Mahmud (1459—1465)
- Ahmed (1465—1481)
- Murtaza (1481—1485), (1487—1491)
- Seyid Ahmed (1485—1487)
- Şeyh Ahmed (1491—1502)
- Hacı Muhammed (1514—1516)


text:
ATR qırımtatar telekanalınıñ baş müdiri muavini Ayder Mujdabayev dey ki, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda sentâbr 1 künü işke başlağan «Millet» qırımtatar telekanalı qırımtatarlar arasında destekke nail olmaycaq.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Men olarğa qulaq asmayım, kimse asmay, olar başqa zenaat temsilcileri, bizge alâqaları yoq. Bu – Aqmescit civarında bir çöplük obası kibi. Olar özlerini endi kösterdiler. Açılıştan evel başından soñunace yalancı haberlerni kösterdiler, şunıñ içün qıymeti de belli, qırımtatarlar, elbette ki, bu kibi çöplükke barmaycaqlar», – dey Mujdabayev.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Qırımda salı künü, sentâbr 1-de, «Millet» cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası işke başladı.
ATR qırımtatar telekanalı 2015 senesi aprel 1-den Qırımda işini toqtatmağa mecbur edi. 2015 senesi iyün 18-den kanal Kiyevde işlemege başladı.


text:
Qırımda mart 20 künü furtuna havfı ilân etilgen.
Bunı Gidrometeorologiya boyunca Qırım idaresi bildire.
Tahminge köre, Qırımda şiddetli yağmur ve qarnıñ yaqması, bazı yerlerde tumannıñ olması beklenile. Şimaliy-şarqiy yel 5-10 m/s, bazı yerlerde 15 m/s. Ava arareti kündüz sıfırdan yuqarı 4-6 derece.
Yarımadada furtuna havfı keçken raatlıq künleri ilân etilip, mart 18-ne qadar saqlana edi. Afta başında Qırmnı qar sarıp aldı. 20 meskün yer ışıqsız qaldı. Üç kün devamında Keriç parom keçiti işleyemey edi.


text:
Rusiye Qırımnı ilhaq etip ve Donbasnıñ bir qısmını işğal etip, medeniy dünyağa qarşı gibrid cenkini başlattı.
Bu aqta Ukraina prezidenti Petro Poroşenko fevralniñ 19-nda Ukraina parlamentiniñ Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silâlı istilâsı başlağanınıñ beş yılına bağışlanğan toplaşuvında ayttı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Kollektiv telükesizlik sisteması bozulğan edi. Qırım ilhaqı, Donbasnıñ bir qısmını işğal etüv Moskvanıñ tek Ukrainağa qarşı degil, AB, şu cümleden Poloniya, ABD, NATO, Baltiya memleketleri, bütün demokratik medeniy dünyağa qarşı gibrid cenkiniñ başlanğıçı oldılar», – dep qayd etti Poroşenko.
Daa evel toplaşuvda Avropa şurasınıñ reisi Donald Tusk qayd etkenine köre, Avropa Birligi Rusiyeniñ Qırım ilhaqını iç bir vaqıt tanımaycaq ve Rusiyeniñ Azaq deñizindeki istilâsına razı olmaz.
Fevralniñ 19-nda Ukraina Yuqarı Radasında Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silâlı istilâsınıñ beş yılı munasebetinen toplaşuv keçirile. Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ çıqışı beklenile. Davet etilgenler arasında – Ukraina baş naziri Volodımır Groysman, ükümet azaları, cemaat teşkilâtları, ATO veteranları birligi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri, meşur ukrain ve çetel siyaset erbapları, halqara parlament teşkilâtları ve diplomatik korpusnıñ temsilcileri.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.


text:
Putin: “AQŞnıñ Äfganstannan çigenüennän soñ humanitar fälakät yäşände”
Rusiyä İlbaşı Vladimir Putin Amerika Quşma Ştatları köçläreneñ Äfganstannan çigenüennän soñ bu ildä humanitar fäläkätneñ yäşänüen belderde
Putin Rusiyäneñ Vladivostok şähärendä oyıştırılğan Könçığış iq’tisad forumında Äfğanstandağı soñğı täräqqiyätlärne bäyäläde.
AQŞ häm başqa Könbatış köçläreneñ Äfğanstannan çigenüennän soñ kiräkle sabaqnıñ alınuı zarurlığın äytüçe Putin: "Äfğanstanğa kerülären häm küp sanda xata yasawların äytälär. Xäzer şuşındıy uq xatalarnı başqa illärgä qarata yasıylar. Sankśiyälär närsä ul? Ber ilneñ üz qağidälären başqa ilgä bäyläw tırışuı häm monı dönyanıñ törle illärenä qarata däwam itälär. Ägär çınnan da xatalarınnan möhim sabaqlar alsalar ul çaqta dönya säyäsätendä üzgäreşlär kürä alırbız”, - dip belderde.
AQŞnıñ Äfğanstandağı macaraları öçen 1,5 trillion dollardan kübräk aqça sarıf itüenä iğ’tibarnı yünältüçe Putin: "Amerikalılar bik pragmatik keşelär, läkin bu xätle çığımnardan soñ näticä nindi buldı? Äfğanstanda AQŞ häm berlektäşläre öçen êşlägän häm taşlanğan keşelärneñ sanına qarasağız, bu humanitar fäläkät”, - dip äytte.
Demokratiyanıñ illärgä köç qullanıp bäyläwneñ qabul itelmäs buluın añlatuçı Putin: "Qayberäwlärneñ demokratiyağa ixtıyacı bulsa, xalıq moña üzlegennän qararğa kiler, qırıslıqqa möräcäğät itärgä kiräk yuq”, - dip iskärtep uzdı.
Putin Rusiyäneñ Äfğanstannıñ bülenüen yaqlamawın citkerep: "Äfğanstan bülensä bez kem belän êş itäçäkbez? Rusiyäneñ “Taliban”nıñ böten Äfğanstannı diyärlek kontrol’ itüe çınbarlığına tayanuı kiräk. “Taliban” grajdanlıq cämğiyätenä ni çaqlı tiz qabul itelsä, anıñ belän êlemtägä kerü, täêsir itü, qayber sorawlar birü häm grajdanlıq cämğiyäteneñ qağidälären añlatu ul qadär ciñel bulır. “Taliban” xökümäteneñ tanıluı öçen açıqlawlarınnan tış yasalğan adımnarınıñ bäyälänelüe zarur”, - dip äytte.


text:
İyül 21 kününniñ birinci yarısında Malaysia Airlines şirketiniñ Boeing 777 tüşürilgen yerinde 31 vefat etken adamnıñ ceseti ve uçaq yolcularınıñ 21 beden qısmı tapıldı», – dep bildire «Ükümet portalı».
Umumen iyül 21 künü saat 12:00-ge facia yerinde 282 ceset ve 87 beden qısmı tapıldı.
251 ceset ve 66 qısım demir yol vagonlarına yüklenildi.
Terroristler Ukraina ükümeti, OBSE, halqara toplulığınıñ çağıruvlarına baqmadan, vagonlarnı Torez şeeriniñ demir yol stantsiyasından yibermeyler.
Facia qurbanlarnıñ qıdıruvı devam etmekte. Territoriyanıñ 120 kv. km. baqıldı.
Qıdıruv işlerine 810 insan celp etildi, olardan 355 Fevkulâde vaziyetler boyunca Devlet hızmetiniñ mütehassısları, digerleri göñülliler.
Amsterdamdan Kuala-Lumpurğa uçqan Malaysia Airlines şirketiniñ Boeing 777 uçağı iyül 17 künü Ukraina şarqında tüşürildi, 298 insan elâk oldı.
SBU «terakt» maddesi boyunca cinaiy işni açtı. Bundan da ğayrı, SBU uçaq boyevikler tarafından tüşürilgenini tasdiqalğan telefon subetlerini aşkâr etti.


text:
Canköyde energetik ağlarında kerginlikniñ deñişmesinden sebep evler ışıqsız qaldı. Bunı Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Canköyde kerginlikniñ deñişmesi sebebinden İnternatsionalnaya soq. 6,8, Fabriçnıy 3,5,7 adresleri boyunca yerleşken evler ışıqsız qaldı. Tamir işleri alıp barıla», – denile beyanatta.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Devlet Şurası spiker muavini Remzi İlyasovnıñ teklif etken Qırımda devlet tilleriniñ qullanuvı aqta qanun leyhası Qırım ve qırımtatarlar içün kelişken bir şekilde qabul etileceginden şübe ete. Bunı Celâl cumaaqşamı künü mart 26-da Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Qanun leyhasındaki ğayeler daa «tünevin» amelge keçirilecek edi. Mında şunı qayd etmek kerek: birinciden, qırımtatar tilini er bir talebe ögrenmek kerek edi, bugünge bizde Qırım tillerinden biri – daa doğrusı Qırım tamır halqınıñ tilini bilgen bir, belki, birden de ziyade nesilimiz olur edi. Ekinciden, er bir qırımtatarı bütün resmiy müessise ve akimiyet organlarında suallerine ana tilinde cevap ala ve laf ete bile edi. Teessüf ki, bugün böyle bir şey olsa da, bir sıra manialardan keçmek kerek», – dey Nariman Celâl.
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ birinci muavini şunı da qayd etti ki, qırımtatar tilini yarımadanıñ er bir sakini ögrenmek kerek.
«Tilni ögrenmege qıyın olğanı ile bağlı laflar yersizdir, menimce. Diger milletlerniñ balalarından tilniñ mükkemel seviyede bilgenini kimse talap etmey, eñ azından, başlanğıç seviyede ola bile. Men, oca olaraq, balalar olarğa berilgen er şeyni qolaylıqnen ögrengenini eminliknen ayta bilem. Menimce, Qırımda tolerantlıqnıñ inkişaf etmesi içün qırımtatar tiliniñ ögrenilmesi ğayet emiyetlidir. Şimdi parlament, cumhuriyet başlarınıñ aytqanlarını köz ögüme alıp, qanun leyhasınıñ qırımtatarlar içün kelişken bir şekilde qabul etileceginden şübe etem», – dedi o.
Evel Qırım spiker muavini Remzi İlyasov Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasına «Qırım Cumhuriyetinde devlet ve diger tillerniñ qullanuvı aqqında» qanun leyhasını kirsetti. Vesiqağa köre, qırımtatar, ukrain tilleriniñ, rus tili ile bir sırada, cumhuriyetniñ oquv yurtlarında ögrenilmesi farz olmalıdır.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç köprüniñ qurulması içün medal tesis etti. Münasip buyruq resmiy uquqiy malümat internet-portalında derc etildi.
Medalniñ yüzünde köpür tasvir etildi, ters yüzünde ise «2014-2019» yılları ile rus tilinde «Qırım köprüniñ qurulması içün» yazısı bar.
Ondan ğayrı vesiqada, medalniñ ve bunıñ kibi de kapsulalar, zarflar ve yarlıq blanklarınıñ imalâtı içün Rusiye prezidentiniñ yedek fondundan 27,8 million rubleniñ ayırılacağı bildirile.
Buyruqqa binaen, medal yalıñız Rusiye vatandaşları ve teşkilâtlarına degil, Keriç boğazı üzerindeki köpürniñ qurulmasında iştirak etken ecnebiylerge de taqdim etilecek.
Mevzuğa dair – Öz adamlar içün köpür: Qırım deputatınıñ qorantası Keriç boğazı üzerindeki keçitni donatacaq
Keriç boğazı üzerindeki köpürniñ avtoyol qısmı yengil avtomobillerniñ areketi içün mayıs 16-da açıldı. Köpürniñ demiryol qısmı şimdilik qurulıp bitirilmedi.
Avropa Birligi ve AQŞ Rusiye territoriyası ile ilhaq etilgen Qırım arasında Keriç köprüniñ qısmen açılmasını sert bir şekilde tenqit ettiler. Ukraina tarafı Rusiye ile köpürniñ qurulması aqqında mauqaveleden 2014 senesinde – Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ çıqtı.
Avropa Birligi Keriç boğazı üzerindeki köpürniñ qurulmasında iştirak etken altı Rusiye şirketina qarşı sanktsiyalar tatbiq etti. Münasip qarar ABniñ resmiy jurnalında derc etildi.


text:
Suvuq Sala (Gruşevka) – «Fevral 26 işiniñ» şahıslarından biri aman-aman yarım yıl devamında Aqmescitteki SİZOda yata. Onı keçken sene fevral ayında Qırım parlamentiniñ binası yanında olıp keçken kütleviy çatışmalarda iştirak etüvde qabaatlaylar. Taqiqatnıñ tahminlerine köre, noyabr ayında işni mahkemege yollay bileler. Degermenciniñ apis müddeti noyabr 7-de bite, lâkin Mustafa azat etilecek ya da apis cezasınıñ müddeti arttırılacaq, kimse aytıp olamay. Qırım.Aqiqat Sudaq civarındaki Suvuq Sala köyüne yol alıp, Mustafanıñ tuvğanları ile laf etti.
Damı qurulayatqan bir qatlı ev Suvuq Sala köyüniñ yuqarı maallesinde yerleşmekte. Mında 1989 senesinden berli Degermeciler qorantası otura. 26 yıl evelsi bu yerde Mustafa doğdı ve östi. O, mektepni bitirip, Aqmescitniñ Tabiat qoruvı ve kurort qurucılığı milliy akademiyasınıñ turizm idaresi fakultetine oqumağa kirdi. Soñki yılları Qırımnıñ şarqiy regionları boyunca ticaret vekili olıp çalıştı.
Qorantanıñ başı Bekir Degermencini köremiz. Ömür arqadaşı Aliye hanım işte, qızı Mavile ise işlerini baqa. Azbarda – qurucılıq malzemeleri, evniñ artında – qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde qırımtatar ailelerinde olğanı kibi bu yerde de küçük inşaatlar ve bağçalı bostan. Bekir ağa içeri davet etip, qave pişire.
– Mustafanıñ SİZOda alı nasıl? – dep başlaymız subetimizge Bekir Degermenci ile.
– Eşitken laflarğa köre, özüni yahşı duya. Yahşı degeni ne? Biz qasevetlenmeyik diye, bizni tınçlandıra. Ruhtan tüşmey.
– Onıñnen bağ tutasıñızmı?
– Dos-doğru bağımız yoq: adliyeci, tanışlarımız üzerinden. O, apishanede de. Mahkeme toplaşuvlarında körüşemiz. Konvoy izin bere, bir-eki söz aytamız. Bundan ziyade olmay.
– Ne aytmağa yetiştiresiñiz?
– Nasılsıñ, sağlığıñ nasıl, dep soramağa yetiştiremiz. O, evimizni soray. Çoq isteseñ de, çoq sual berip olamaysıñ, qaravul birden toqtata.
– «Fevral 26 işiniñ» bazı şahıslarından Ahtem Çiygozğa (taqiqatqa köre, 2014 senesi fevral 26 çatışmalarınıñ teşkilâtçısı olğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini) qarşı malümat bermege rica etip, azat etilecegini vade eteler. Oğluñızğa böyle bir şey teklif ettilermi?
– Birden oldı. Taqiqatçı oña Çiygozğa qarşı malümat bermege teklif etken edi, Mustafa azatlıqqa çıqar edi. Amma o, malümat bermekten vazgeçti, çünki, birinciden, oğlum Çiygoznı tanımay. Televizor ya da başqa bir yerde körgendir, amma laf etmedi bile. Qabaat qararında Mustafanıñ Çiygoz ile añlaşqanını qayd ettiler... İnanılmaz qadar bir şey yazdılar.
– Oğluñız printsiplerinden vazgeçmez ve buña razı olmaz – bunı aytmaq mümkün.
– Balalıqtan böyle terbiyelendi: er daim doğrusını ayta, olmağanını aytmay. Oğlumnı bilem.
– Taqiqatta olğan 2014 senesi fevral 26 adiseleriniñ videosı barmı?
– Video bar, onı baqtıq: adiy bir şey – er kes yapa bile.
– Oğluñıznı nasıl yaqaladılar?
– Mayıs 7-de Mustafa anasınen maşina ile işke kettiler. Suvuq Salanıñ merkezine çıqqanda yolunı belgisiz şahıslar qapattı. Oğlumnı çıqarıp, betini yolğa qoydılar. Terrorist ya da ekstremistni kibi yaqaladılar.
– Ahtem Çiygoz ve Ali Asanov (apiste yatqan «fevral 26 işiniñ» diger iştirakçileri) bundan evel yaqalanğanına köre, böyle bir şey olacağını tahmin etken ediñizmi?
– Onı yaqalaycaqlar kibi fikirler bile olmadı. O, ticaret vekili olıp çalışa edi, Sudaq, Kefe, İslâm Terek rayonında hızmet etken edi. İs etkenini aytıp olamayım, çünki adam is etse, bir şey yapar edi. O, qabaatını is etmegen edi.
– Bir de bir laflar oldımı?
– E, qomşumız Eskender Emirvaliyev («fevral 26 işiniñ» taqiqatı çerçivesinde – QA) yaqalanğan soñ çeşit laflar oldı. Tanış olmağan insanlar soray ediler. Amma Mustafanı apiske alacaqlar, dep tüşünmegen edik.
– Oğluñızğa bir şey yollamaq imkânıñız barmı?
– Ebet, qanun boyunca ayda 30 kg bere bilesiñ. Amma bu aş degil – peksimet. Taze bir şey beremeysiñ. Er şey yasaq etile.
– Yahşı aşamay, Mustafanıñ sağlığı yerindemi?
– Problemleri de ola bile, amma biz onı bilmeymiz. Nasıl olsa da, ileride er şey çıqar.
– Qırımnıñ baş nazir muavini Ruslan Balbek de Suvuq Sala köyünde östi, onı yaqından tanıydırsıñız. Oğluñıznı azat etmek içün ondan yardım istemediñizmi?
– Menim fikirimce, kimse bu işte yardımcı olamaz, emirler yuqarıdan kele.
– Uquq qoruyıcılar oğluñızğa ne sebepten o qadar diqqat ete?
– Bunı alâ daa añlamayım. Onı milliy areketniñ faal iştirakçisi olaraq adlandıramayım, özüm, elbet de, mümkün olğanı qadar iştirak etmege tırışam. Asılında, gençlerimizni tınçlandırmamaq kerek edi, olar bizim kibi faal degil, büyük bir hata yaptıq.
– Mustafasız kâr ceetinden qıyın oldımı?
– O, çalışa edi, yardımı tiye edi. Şimdi nefaqam, ömür arqadaşımnıñ aylığı bar. Allahqa şükür, yaşaymız, dayanamız.
– Yardım etelermi?
– Er kes yardım ete: dost, ortaq, tanışlarımız – em maddiy, em maneviy ceetten. Quvanam. Böyle bir halqımız bar. Er kes sağ olsun.
– Siziñ fikiriñizce, Mustafanı mahkemeden evel azat eteceklermi-yoqmı?
– Mence, azat etmezler. Altı ya da yedi toplaşuvdan soñ ümüt de qalmadı, bizni eşitmeyler: ne meni, ne de adliyecini. Mahkemeci yalıñız taqiqatçı ve prokurornı eşite. Bir kün öyle bir açuvlandım ki, mahkeme zalından quvdılar.
– Moskva akimiyetiniñ merkeziy organlarına muracaat etmeyceksiñizmi?
– Özüni qabaatlı olaraq sayğan muracaat ete, afu etsinler istey.
– «Fevral 26 işiniñ» diger şahısları ile bağ tutasıñızmı?
– Ali Asanovnıñ qorantası ile bağ tutamız, balalarını ziyaret etmege barğan edik. Oğlum aytqanı kibi, olarnıñ vaziyeti bizimkiden eki qat zor. Digerleri ile bağımız yoq.
– Oğluñız – siyasiy mabus kibi fikirge qoltutasıñızmı?
– Onı er kes siyasiy mabus dep saya, milliy areketniñ faal iştirakçisi olğanını yazalar, amma öyle degil. Böyle bir vaziyetke oğradı, bu vaqıt onı siyasiy mabus yaptı – başqaca aytıp olamayım. Qorquzuv siyasetidir.
– Oğluñız Qırımnı terk ete bile dep, onı azat etmeyler. Razısıñızmı?
– Yoq, o, bunı tüşünmegen bile. O qadar yıl devamında mından ketmek içün Qırımğa qaytmağa tırışmadıq. Bir şeyge baqmadan, Mustafa Qırımnı terk etmeycek.


text:
Qırımda Rusiye advokatı Nikolay Polozovğa nisbeten taqiqat tedbirleriniñ keçirilmesi içün mahkeme oturışınıñ ötkerilmesini belgilediler. Bunı Polozov noyabr 3-de Twitterde bildirdi.
Polozov derc etken vesiqa kopiyasına köre, 2016 senesi noyabr 8-de Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesinde prokurornıñ advokat Polozovğa nisbeten taqiqat tedbirleriniñ keçirilmesine izin berilmesi aqqında ricası baqılacaqtır.
«Artıq Qırımda meni Qırım Taqiqat idaresinen beraber FSB de taqip ete. Er şeyni doğru yapam, demek», – dep ayttı Polozov.
Tünevin Qırım advokatı Emil Kürbedinov Facebooktaki saifesinde yapqan işleri ve «Viyanadaki ifade serbestligine bağışlanğan OSCE çıqışından sebep» oña qarşı basqı artqanını aydınlattı. Kürbedinov alıp barğan işlerinden vazgeçmeycegini bildirdi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faalleri ve Meclis azalarında tintüvler sıqlaştı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunıñnen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
40 kün evelsi 86 yaşında Radik Ramisoviç Celȃlov vefat etti. Onıñ tercimeyialındaki bazı kerçekler ayrette qaldıra. Onıñ kommunist babasını faşist işğalcileri qurşunğa tizgen ediler, özü ise, 1944 senesi, bütün halqınen beraberlikte Vatanından sürgün etilgen edi.
13 yaşlı oğlançıq, sürgünlikke alıp ketken mal vagonlarnıñ içinden çıqıp qaça. Ve ana Vatanı Aqyarğa qaytıp kele, çoq vaqıt bıralqılanıp yüre, yalıda qayıqlar tübünde yaşay.
Bir kün yolda, oña ocası Marya İvanovna rast kele. Oğlançıqnı acıp, evine ketire, ve özüniñ vefat etken oğlunıñ metrikasını bere. Öyle etip, o Andrey Anatolyeviç Netovkin ola.
Lȃkin sakin yaşayıtı çoqqa barmay, onı qumşusı tanıy ve tatarçonok aqqında barıp satqınlıq ete. Radikni tutular ve Saratov balalar evine yollaylar.
Balalar evinden soñ Radik ağa, esnafçılar oquv yürtuna kire, andan askerlikni deñizde keçmege kete. Vesiqalarında rus dep yazılğanı keçken Netovkin, Aqyarğa yollanıla. Öyle etip, Radik ağa bir daa öz Vatanınen körüşe.
Arbiy hızmetten soñ, Netovkin Özbekistanğa kete, anasını ve tatasını tapa.
Mında, Özbekistanda, 1960 senesi onıñ oğlu Ramis Andreyeviç Netovkin dünyağa kele.
Ramis beyniñ anası, Şefiqa Kadırova, sürgnlikke çıqarılğan vaqtında, yanına bir çoq vatanına ayit fotoresimlerni ala. Böyle etip, Ramis bey, daa balalığından ana Vatanına olğan sevgige aşlana.
Yıllar keçkeninen Radik ağa Vatanına qaytmağa niyetlene, amma o vaqıtları bu ağır iş edi.
Qadınınen fiktiv ayırılma yapıp, milleti rus olaraq qayd etilgen vesiqalarınen Qırımğa kele ve yazıla.
1975 senesi, apayı ve oğlu babasına köçip keleler. Altı yıl olar pek ağır yaşadılar, ötmeknen suv aşadılar, dağlarda ilȃc otlar cıydılar ve ilȃchanelerge tapşırdılar. Soñ Radik ağa mektepke işke kirmege çare tapa.
Ramis bey ise, 1980 senesi Aqmescitte N. Samokiş adına ressamlıq oquv yurtunı bitirip grafilçi ressam ola.
Şimdi onıñ, Qırımnıñ eñ guzel köşeçiklerini aks ettirgen resimleri Ukraina ve Rusiyeniñ bir çoq muzeylerini, ve şahsiy kollektsiyalarını yaraştıra.
2011 senesi, Ramis beyniñ apansızdan vefat etkeninden soñ, Radik ağanı özüniñ evine Leylȃ Ametova – Usta, Ramis beyniñ qadını ala.
Özüniñ sonki yıllarını Radik Ramisoviç onıñ evinde keçirip, sevgi ve qayğı içinde yaşadı.
Allah rahmet eylesin!
Rifhat Yakupov
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
2018 senesinden başlap Aqyarda Rusiyege bağlı şeer mahkemesi yanında yemin mahkemesi işini başlamaq kerek. Müessiseniñ matbuat hızmeti tarafından bildirilgen haberge köre, bunı Aqyar şeer mahkemesiniñ başı Vladimir Zolotıh bildirdi.
«2018 senesi yanvar 1 kününden başlap Aqyarda şeer mahkemesi yanında yemin mahkemesi işini başlamaq kerek, 2018 senesi iyün 1 kününden ise – Aqyarnıñ rayon mahkemelerinde. Belgilegen plañımızğa köre, bizler yemin mahkemesi çün şura salonlarıñı azırlamaq kerekmiz – buna paramız yeterli, ondan da ğayrı bizler yemin eteceklerniñ iştiraginen cinaiy işlerniñ baqılmasına mahkemecilerini azırlacamız», – dedi Vladimir Zolotıh.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar.
Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda faal Oleg Prıhodkonıñ tevqifini sentâbrniñ 15-inece uzattılar, onı Rostiv-na-Donu şeerine etap etecekler. Bunı "Qırım birdemligi"ne advokat Nazim Şeyhmambetov haber etti.
Bildirilgeni kibi, birinci mahkeme oturışı Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy bölge arbiy mahkemesinde aprelniñ 9-ına tayinlendi. Davanı esasını baqmaq içün mahkemege berdiler.
Şimdilik o Aqmescitteki SİZO-1-de tutula.
«BыrлядиT бoдpo, kpиTичeckиx жaлoб и зaMeчaHий Ha здopoBbe и ycлoBия coдepжaHия HeT. ЛekapcTBa пepeдaюT cBoeBpeMeHHo», – pacckaзaл aдBokaT.
"Sıfatı güzel, sağlıq ve şarait şikâyetleri yoq. İlâclarını vaqtında bereler", - dedi advokat.
Prıhodko, oña ve başqa siyasiy mabüslerge qol tutqanlarğa selâm yibere ve minnetdarlığını bildire.
Yanvarniñ 16-sında Prıhodkoğa "patlayıcı madde ya da cihazlarnıñ satın alması, başqalarğa bermesi, satması, tutması, taşıması"nda qabaatladılar.
Bundan ğayrı Prıhodkanı daa bir amelde qabaatladılar - İlbav şeerinde Rusiye baş elçiliginiñ binasınıñ patlatmasınıñ azırlaması.


text:
Hongkong fond birjasınıñ malümatına köre, Rusiye oligarhı Oleg Deripaskağa ait UC Rusal şirketiniñ aktsiyaları aprel 9-da AQŞ tarafından tatbiq etilgen sanktsiyalarnıñ neticesinde bir kereden 50%-den ziyade ucuzladılar.
Rusal bütün kredit mecburiyetleriniñ eda etilmesine qol tutqanını bildirse de, bu, onıñ AQŞ Maliye nazirligi tarafından tatbiq etilgen sıñırlanmalar neticesinde tehnik defoltlarnıñ telükesi bar, dep bildirgeninden soñ oldı.
Oleg Deripaskağa ait UC Rusal, aprel 6-da AQŞ tarafından qarşılarına yañı sanktsiyalar tatbiq etilgen Rusiye şirketleri arasında yer aldı. Rusaldan ğayrı sıñırlanmalar iş adamınıñ daa eki büyük aktivine – «Bazovıy element» ve «EN+Group»qa qarşı tatbiq etildi. Aprel 6-da London birjasınıñ qapatılması anında şu soñki şirketniñ aktsiyaları 20,9%-ge eksildi. Umumen, sıñırlamalarnıñ tatbiq etilmesi bildirilgen soñ aprel 6-da Deripaskanıñ şirketleri 2,5 milliard dollarğa ucuzladılar.
İqtisadiyatçı, Vaşingtondaki «Atlantik şurası» teşkerüv teşkilâtınıñ Rusiye boyunca mutehassısı Anders Aslund Azatlıq Radiosına: «Yañı sanktsiyalar şimdiki AQŞ prezidenti Donald Tramp memuriyetiniñ ğayet ciddiy işmarı olaraq körüne, çünki olar «Putinniñ eñ yaqın etrafındaki toqunılmaz insanlarğa» toqunalar», – dedi. Aslund, yañı sanktsiyalar Oleg Deripaskağa ait Rusal şirketiniñ mahv etilmesine ketirmek mumkünler, dep tahmin ete.
Daa evel Rusiye muhalefet siyasetçisi Aleksey Navalnıy, Oleg Deripaskanıñ işi, oña qarşı tatbiq etilgen Amerika sanktsiyaları sebebinden ciddiy şekilde zarar körmek mumkün, dep bildirdi.
Aprel 6-da AQŞ Maliye nazirligi 24 rusiyeli, ve şu cümleden yedi Rusiye oligarhı, olarnıñ kontroli altında olğan 12 şirket, Rusiyeniñ 17 yüksek maqamlı vazifeli şahsı ve, ondan ğayrı, «Rosoboronprom» şirketi ile onıñ tarafından kontrol etilgen bankqa qarşı sanktsiyalarnı tatbiq etti.
Sanktsiyalarğa oğrağanlar arasında iş adamları Oleg Deripaska ve İgor Rotenberg, «Gazprom»nıñ rehberi Aleksey Miller, içki işler naziri Vladimir Kolokoltsev bulunalar.
Rusiye Tış işleri nazirligi, Moskva AQŞnıñ yañı sanktsiyalarını «sert bir cevapsız» qaldırmaz, dep bildirdi.


text:
Ölüm, er kesni birleştirgn bir şey, deyler. Amma, soñki yolğa ozğaruv merasimi bütün cemaatçılıq içün müim olması da mümkün. Zanımızca, 46 yıl evelsi Moskvada yüz bergen vaqialar şimdi de diqqatqa lâyıq.
Noyabr 10 künü 1968 senesi Aleksey Yevgrafoviç Kosterin bu dünyanı terk etti. Bu insan, Stalin tarafından repressiyalarğa oğratılğan «küçük ve unutılğan» halqlarnı qorumaq içün küçüni acımadı. Noyabr 14 künü onıñ cenazesi olğan edi, bu merasim aqiqiy siyasiy mitingge çevirildi.
Kosterinniñ şahsiyeti – bugünde bugün unutılğan olsa da – ep bir diqqatqa lâyıq, kibi fikirdemiz.
Aleksey Kosterin martnıñ 17-nde 1896 senesi Saratov güberniyasınıñ Nijnâya Bahmetyevka köyünde, işçiniñ qorantasında dünyağa keldi. 1917 senesi yanvar ayında bolşevikler firqasınıñ azası olğanı içün apis etilgen edi, Fevral ayınıñ inqilâbından soñ, azat etildi. 1917 senesinden 1922 senesine qadar Şimaliy Qavqaz ve Zakavkazye taraflarında yaşadı. Bolşevikler firqasınıñ vekili, Vatandaşlara cenkiniñ iştirakçisi edi. 1920-nci senelerniñ başında Kosterin - Çeçenistannıñ arbiy komissarı oldı, soñra Kabardinniñ vilâyet komitetiniñ RKFirqasınıñ (b) kâtibi vazifesinde bulundı. 1922 senesinden 1936 senesine qadar Moskvada yaşadı, bediy edebiyat ve jurnalistika saasında çalıştı.
1938 senesi mayıs 6 künü Kosterin «içtimaiy-telükeli şahıs» olaraq 5 yılğa apis etildi. Müddetni Kolımada keçirdi. 1953 senesi Moskvağa qayttı. Eki yıldan soñ, Sovet ükümeti Yuqarı Şurası tarafından aqlandı, kene de yazıcılar Birligi ve firqada azalıqnı qaytardı.
1960 senesi Moskvada Kosterin ve dostu, eskiden bolşevik olğan Sergey Petroviç Pisarev etrafında yaşlar toplanıp başladı. 1966 senesi yaşlarğa general Pötr Grigorenko qoşuldı, Kosterinni «dost ve oca» kibi tanıy edi. Grigorenko aytqanı kibi, Kosterin onı «cezalanğan halqlarnıñ» meselelerinen tanış etti.
1960 senesiniñ ortasında Kosterinniñ diqqatını repressiyağa oğratılğan - almanlar ve qırımtatarlar celp etti. 1967 senesi o yazğan «Küçük ve unutılğanlar aqqında» maqalesi qırımtatarlar arasında keñiş tarqağan edi.
1968 senesi Kosterinniñ yüregi yaramadı, bundan soñ, tüzelip olamadı. Hastalıqqa baqmadan, faaliyetni toqtatmadı, bu sebepten yazıcılar Birliginiñ Firqa teşkilâtı oktâbrde onı azalıqtan boşattı. Bir aftadan soñ, o özü Kommunistik firqasınıñ Merkeziy Komitetine mektüp yazıp, firqadan çıqqanını bildirdi. Oktâbr 30 künü Sovet Birliginiñ yazıcılar Birliginden çıqarıldı, bir qaç künden soñ, noyabr 10 künü 1968 senesi – yüregi ebediyen toqtadı.
Aleksey Yevgrafoviç Kosterinniñ 110 yıllığı yubileyi arfesinde torunı, uquq qorçalayıcı Aleksey Smirnov-Kosterin ile subetleşmege fursat tüşti. Torunı qartbabasını böyle hatırlay edi: «Qartbabam maña diger halqlarğa, öz devletine nisbeten ürmetni aşladı, bu devlette özüni saip olaraq is ete edi. Bu topraqta olıp keçken er şey içün mesülietli olğanını ayta edi…Ta vatandaşlara cenki yılları dostlaşqan çeçenler evimizge sıq kele ediler. O vaqıt bolşevikler aqiqaten de, çarlıq ükümdarlığından azat etken qaramanlar olaraq qabul etile ediler. Onıñ içün olarğa can yürekten davrana ediler. Men, bir kere qartbabamdan, ne içün çeçenler Leninniñ «er halq öz taqdirini belgiley bile» vasiyetini qullanmayıp, Sovet birliginden ayırılmaylar, dep soradım? Qartbabam böyle cevap bergen edi: «Pıtraqlı bir mesele. Kim ve qayda ketecegini ögrenmek kerek? İşçilerge iç bir yerge ketmek kerek degil de!»… İşte, bütün adaletsizlikke bir cevap bar edi. Bunı qartbabam yetekçilerden istep, talap etti. Olarnı yaş, dep saya edi, o özü bu inqilâbnı yaptı, yañı devletni qurdı. Hata ve cinayetlerni ise, birlikte tüzetmege azır edi».
Smirnov-Kosterin hatırlağanı kibi, qırımtatar areketi arasında birinci olıp «Leninniñ» vasiyetinden vazgeçken Mustafa Cemilev edi, «yaş, qoldan basılğan neşirlerni oquğan, Moskvanıñ ileri ketken ziyalılarınen qonuşqan soyu…».
Aleksey Yevgrafoviç Kosterin, qırımtatarlarnıñ arasında büyük ürmet qazanğanı belli.
Aleksey Yevgrafoviç qırımtatarlar oña yollağan mektüplerni muqaytlıqnen saqlay edi. 19 mektep talebesiniñ «Küçük ve unutılğanlar aqqında» maqalesini yollamaq ricasına müellif böyle cevap berdi: «Maqalemni… üykenlerden sorañız. Qolaylıqnen taparsıñız». 1968 senesi Moskvada qırımtatarlar Aleksey Kosterinniñ 72 yıllığı yubileyi munasebetinen «Altay» musafirhanesinde tedbir azırlağan ediler. Amma, hastalıq sebebinden uquq qorçalayıcı kelip olamadı. Onıñ yerine dostu, Pötr Grigorenko çıqışta bulunğan edi. Bu vaqia uquq qorçalayıcı areketiniñ tarihında ayırı yer tutmaqta.
Şimdi közüm ögümde 40 yıllıq vesiqa tura. Bu vesiqada şu aqşam tebirde bulunğan qırımtatarlarnıñ biri aytqan sözleri yazılğan. Onda: «Rusiyeniñ vicdanını Kosterin ve meslekdeşleri-demokratlar temsil eteler. Olarnıñ yardımınen halqımız milliy areketke daa yañı unsurlar qoşa, ve bu, küreşimizni yengilleştirir, ğalebege yaqınlaştırır. Eminim, Rusiyeniñ şanı A.YE. Kosterin kibi insanlarnıñ sayısınen belgilenecek».
Tedqiqatçı Gennadiy Kuzovkin Aleksey Kosterinniñ qırımtatarlarnıñ meselesinen bağlı Moskvadaki «Memorial»nıñ ahivinde bulunğan vesiqalarnı ögrendi ve bu kibi neticeler çıqardı.
1967 senesine qadar Kosterinniñ vesiqalarında qırımtatarlar añılmay. Bu meselenen bağlı ilki mektüpni S.P. Pisarev L.İ. Brejnevge 1965 senesi yanvarde yazğan edi. Bu mevzuda daa bir mektüp Sovet Birligi Nazirler Şurasınıñ reisi A. Kosıginge yollanılğan edi. Kosıgin Parijde çıqışta bulunıp, Sovet Birliginde bütün halqlarnıñ aqları musaviy, dedi. Mektüp müellifi, bu laflarğa cevap olaraq, qırımtatarlarnıñ aqları ale daa tiklenilmedi dep yazdı. Tedqiqatçınıñ fikirince, mektüpni S.P. Pisarev yolladı, daa bir müellifi Kosterin olması mümkün edi.
1968 senesi Sovet ükümetinde demokratik areketi gür inkişaf etken yılı sayıla. Kosterinniñ uquq qorçalayıcı faaliyeti ölüm ile toqtatıldı. Amma, onıñ cenazesi bile, büyük emiyetke maliktir. Pravoslav yazıcısı ve dissident Anatoliy Levitin-Krasnov «Rodnoy prostor» kitabında böyle yazğan edi: «Aleksey Kosterinniñ cenazesi aqiqiy numayışqa çevirildi…Akimiyet vedalaşuv tedbirine yol bermeycek oldılar…Moskvada cenaze qılınğanda men yoq edim, Londradan bu aqta eşittirüvni Pskovda radio arqalı diñledim. Moskvağa qaytqan soñ, bütün dostlarım pek tesirlengenini kördim. Pötr Grigoryeviç Grigorenko aytqan sözleri ağızdan-ağızğa bildirile edi.. Onıñ aytqan soñki sözleri aqılımda qaldı: «Ölgen adamnen vedalaşqanda, raat qal, dostum deyler» Men bunı aytamam. Çünki, ep bir meni diñlemez. Ep bir küreşecek. Ekinciden, Alöşa men sensiz iç olamam. İçimdesiñ, qanımdasıñ. Anda da qal. Sensiz yaşalmam. Onıñ içün yuqlama, Alöşka! Şu maşinanı aydamağa istegen hıyanetlernen küreş, Alöşka Kosterin. Biz, seniñ dostlarıñ, senden artta qalmamız. Serbestlik olacaq! Demokratiya olacaq! Qırımda seniñ naaşıñ olacaq!».
Onıñ cenazesi milletlerara dostluqnıñ timsali oldı. Mında em qırımtatarlar, çeçenler, inguşler bar edi, dep yaza A. Levitin-Krasnov. «Olarnıñ umumiy qayğısı, umumiy közyaşları halqlar arasında dostluqnı vesiqa ve añlaşmalardan daa ziyade pekitti. Grigorenkonıñ sözleri krematoriyden tış yañğırap, bütün Moskvada belli etildi, sıñırlardan keçip, bütün dünyanı sarsıttı. Rus halqı qırımlılıarnen dostlaştı, olarğa yardım qolunı eñ eyi evlâdları keçenlerde ölgen yazıcı Aleksey Kosterin ve general Pötr Grigorenko yüzünde uzattı, olar qırımlılar tuvğan topraqlarına qaytmaları içün bütün küçüni berdiler». Müellif yazğanı kibi, Kosterin ve Grigorenko rus halqınıñ şanı ve vicdanını qurtardılar.
Belli dissidentler Larisa Bogoraz ve Yuliy Danielniñ oğlu Aleksandr Daniel Kosterinniñ cenazesinde bulunğan edi: «Ufaq salon adamlarnen tolu edi. Musulman adetlerine köre başında taqiyesi olğan bir qırımtatar minberge çıqıp, bütün halq adından teşekkur sözlerini aytqanını hatırlayım. Halq adından dissidentke teşekkurler. Adden tış bir şey. Grigorenko, Aleksey Yevgrafoviçke naaşı Qırımda olacağını vade etkenini hatırlayım… Dört divar arasında ya da qoldan basılğan neşirlerde oqumağa mümkün olğan sözler birinci kere açıqtan-açıq söylengenine ne qadar quvanğanımıznı hatırlayım. Matem merasimi serbestlik bayramına çevirildi. Faqat, qırımtatarlar vatanına qaytqanlarına baqmadan, cumhuriyetleri tiklenilmedi. Aleksey Kosterinniñ qabiri de ale daa yoq».
Aleksey Kosterinniñ qabiri kerçekten de Qırımda yoq, amma, Aqmescitte onıñ adını taşığan soqaq bar. Onı tek qırımtatarlar degil de, onıñ semetdeşleri arasında yaşağanını çoq ister edik. Ulu Lao-Tszı doğru aytqan edi: «Ölip, unutılmağan insan, ebediy ayatta qala».
Gülnara Bekirova, tarihçı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Mahkeme, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Seyran Saliyevniñ nezaret altında bulunmasınıñ uzatılmasına qarşı berilgen şikâyet arizasınıñ baqılmasını soza. Bunı advokatı Mammet Mambetov sentâbrniñ 29-nda, cumaertesi künü, bildirdi.
«O, (Seyran Saliyev – QA) advokatınıñ Kiyev rayon mahkemesiniñ 2018 senesi avgustnıñ 8-nde qabul etken nezaret altında bulunma müddetini uzatmaq qararına qarşı bergen şikâyet arizası mahkeme tarafından baqılmağanına açuvlana», – dep yazdı advokat Facebookta.
Advokatnıñ aytqanına köre, Saliyev yahşı körüne ve optimizmi çoq.
«Apishanede olmaycağını ve tezden azatlıqta olacağını eminliknen ayta. Seyran böyle cezalar berilgen bir şey yapmağanını bile. Elbette, advokatı olaraq oña qoltutam ve tezden azatlıqqa çıqması içün elimden kelgenini yapacam», – dep yazdı advokat Facebookta.
Rusiye nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçileriniñ apis muddetini uzatqan edi. Server Zekiryayev, Marlen Asanov, Ernes Ametov ve Memet Bilâlov oktâbrniñ 9-na qadar SİZOda qalacaqlar.
2017 senesiniñ oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakinini tutıp alğan edi. Bular – Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zakiryayev ve Ernes Ametov. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta. Amma bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullar qullanğanını inkâr ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.