text:
Yewropa Berlege üzeneñ kiläçägen bilgeli
Gretsiädä Yewropa Berlegeneñ yuğarı däräcädäge yıllıq oçraşuwı açıldı, xörmätle tıñlawçılar. Comğa könne anda Berlek öçen maxsus äzerlängän Konstitutsiä qaraldı häm nigezdä qabul itelde. Elegräk Yewropa Berlege illäreneñ citäkçeläre imigratsiä häm sıyınu birü, iminlek mäs''älälären tikşergän ide.
Audio, Kostas Simitis 19
"Minemçä şuşı ölkädä urtaq säyäsät alıp baru zarur, çönki bu ayırım ber ilgä genä xas problema yäisä küreneş tügel, İtaliägä kilep, Germaniä yä Britaniägä kitkän röxsätsez möhäcirlär bar" di Gretsiä premyer-ministrı. Bu mäs''älädä urtaq fikergä tiz kilensä, ikençe ber bäxäsle täqdimne Yewropa Berlege citäkçeläre şulay uq tiz genä kire qaqtı. Britaniä häm Daniä, Berlekneñ sıyınu birü ölkäsendäge bügenge säyäsäte bik qimmätkä töşä häm anı çitlätep ütü ciñel dip, sıyınu sorawçılar öçen üzäklärne Yewropa Berlegeneñ üzennän çittä, qaçaqlar kilgän töbäklärgä yaqınraq urnaştırunı täqdim itkän ide. Britannar bu uñaydan xätta andıy üzäklärne Ukraina, Albaniä, Törkiädä qorunı da yaqlap çıqtı. Läkin Berlek citäkçeläre monı kire qaqtı, söyläşülär waqıtında, älege täqdim qaçaqlar häm sıyınu birü ölkäsendäge töp xoquqi normalarnı boza digän fikergä kilende. Britaniä alay da Afrika öçen ürnäk ber şundıy üzäk qoraçağın xäbär itte, elegräk ul, moña Yewropa Berlege dä matdi yardäm kürsäter dip ömetlängän ide, läkin Gretsiädäge cıyın moña fatixa birmäde. Kön tärtibendä ikençe ber möhim mäs''älä bulıp Berlekneñ iminlek doktrinasın qaraw tora, bu ölkädä Yewropa Berlege, üzenä kiläse yılda yaña äğzalar alu belän 450 million xalqı bulaçaq berläşmägä äylänüwen istä totıp, üzen bar dönya külämendäge xällär öçen cawaplı köç bularaq tanıtırğa teli. Anıñ dönya iminlegenä yanağan qurqınıçlar isemlege nigezdä Quşma Ştatlarnıqı belän bergä turı kilä - iñ yamanı küpläp yuq itü qorallarınıñ cäyelü ixtimalı, annarı terrornıñ yaña törlärennän kilgän qurqınıçlar. Yewropa Berlege üzeneñ Amerika Quşma Ştatları belän bulğan strategik mönäsäbätlären "alıştırılmaslıq" dip bäyäli, läkin şunda uq Berlekneñ ber genä dä "ayırım ähämiatkä iä" bäyläneşläre bulmayaçaq dip belderä. Yäğni anıñ öçen atlantikara ğına tügel, ä Rusiä, Yaponiä, Qıtay häm Hindstan belän dä strategik xezmättäşlek urnaştıru ähämiatle bulaçaq.
Kärim Kamal, Praga.


c: text/html

text:
Fälestin suğışçan törkeme Hamas üzeneñ uzğan atnadağı parlament saylawlarında ciñüennän soñ xalıqara cämäğätçelek Fälestin xakimiätenä yardämne tuqtatmasqa tieş dide.
Hamasnıñ Gazadağı citäkçese İsmail Haniye fälestin xalqı ğädel saylawlarda demokratik räweştä Hamasnı sayladı häm anıñ saylawı xörmät itelergä tieş dide. Ul yardämneñ suğışçan ğämällärne finanslawğa totılu mömkinlege turındağı borçılularğa qarşı çıqtı.
"Bez sezne xäzerge xäldä bezneñ fälestin xalqıbıznı añlarğa häm töbäkne basım häm kierenkelekkä taba tügel, totrıqlılıqqa etärü öçen ruxi häm finans yardämen däwam itärgä çaqırabız" dide Haniye.
Quşma Ştatlar Hamas citäkçelegendäge fälestin xökümätenä yardäm itmiäçägen belderde. İzrail tüläwlär tuñdırılaçaq dide.
Yewropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları Brüssel'däge oçraşuda bu mäs'älä turında söyläşä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qoral inspektorları, Ğiraqnıñ xärbi sänäğät oyışmaların tikşerüne däwam itte. İnspektorlar süzlärençä, Ğiraq räsmiläre, tikşerülärgä kirtä quymağan. 4 yıllıq tänäfestän soñ 27 noyabr könne, qoral tikşerüçeläre yañadan Ğiraqta üz eşlären başlandı. Dekabrneñ 8zenä Ğiraq räsmiläre, ildä, ximik, biologik häm atom töş qoral yuqlığı turındağı xisapların äzerlärgä tieş.
Bügen Londonda, Britaniä xökümäte, Ğiraq prezidentı Säddäm Xösainne, üz xalqın basım astında totu öçen, daimi räweştä üterü häm cäberläw kebek ısullarnı qullanuda ğayeplägän dossye bäyän itte. Anda şulay uq, Säddämneñ, etnik kördlärne ezärlekläw oçraqları turında da süz bara.
Amnesty İnternational, 23 bitlek xisapnı täqdim itkän Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw’nı, Ğiraqta keşe xoquqlarınıñ bozıluın-Bağdadqa qarşı xärbi çaralar iğlan itergä säbäp itep qullanırğa tırışuda ğayepläde.Ğiraq üz çiratında, Berläşkän Millätlär Oyışmasına, Amerikan häm Britan oçqıçlarınıñ, oçışlar tıyılğan zonağa kerülärenä şikäyät belderde.


text:
G.Bush ğarasattan zarar kürüçülärgä küp häm ozın möddätle yardäm wäğdä itä
Prezident G.Bush sonğı 4 köndä AQŞnıñ qultıq töbägenä yasağan ikençe säfärendä Louisiana häm Missisipide ğarasat qorbannarına zur häm ozın möddätle yardäm wäğdä itte. Krizisqa kürsätkän mönäsäbät yözennän tänqitlär artıp kitkäç prezident tufannañ xarab bulğan töbäkkä yañadan qayttı.Yäşäp qalğannnarnı qotqaru, mäyetlärne çığaru eşe däwam itä, New Orleansta tufanda cimerelgän säd-dambalar öleşçä tözätelde.
G.Bush(audio)
Laura häm min Lousianağa qayttıq häm monnan Missipigä barıp eşläse eşlär küp dip äytäçäkbez.Bez bu eşlärne cirle häm ştatlardağı keşelär belän eşlärgä däwam itäçäkbez.Berençe eş keşelärne saqlap qalu , ber genä tormış ta qurqınıç astında bulmas öçen eşlärgä tieşbez.
G.Bush häm xatını Laura New Orleanstan kilgän moxacirlarnı sıyındırğan Baton Rouge çirkävendä buldı .Prezident xökümät bäla qazanın täsiren kimetü öçen qulınnan kilgän här närsäne eşli dide .New Orleans mere Ray Nagin häläk buluçılar sanı 10meñ bula ala dip äytkän ide.Qotqaru eşlärendä 50meñ çaması däwlät gvardiäsehöm xärbi eşli.Ğarasatnıñ kitergän zian 100 milliard dolar dip äytelgäç ata Bush üze häm eleke prezident Bill Clintonnıñ zarar kürgän ştatlarnı yardäm häm meditsina xezmätläre belän tämin itü öçen fond oyıştıruların iğlan itte.
ölkän Bush (audio)
bez Louisiana , Missisipi häm Alabama gubernatorları belän kiñäşläşkännän soñ Bush-Clinton-Katrina isemle fond oyıştırdıq.Bez Bu aqçanı gubernatorlarğa tapşıraçaqıbz, alar anı in yaxşı niçek qullanırğa ,qarar birer.Gubernatorlar ştatların yañadan tözekländerü öçen cawaplı keşelär häm alarğa aqça kiräk.
Ämma Clinton fond oyıştıruğa qatnaşsa da ul häm NY senatorı xatını Hillary Clinton xökümätneñ krizisqa kürsätkän mönäsäbät turında kongressnı tikşerü başlatırğa çaqıralar. Federal häm cirle xakimiätlär qotqaru eşlärendäge citeşsezleklär öçen cawaplılıqnı berbersenä awdarğanda new Orleans politsiä başlığı Compass politsiä wazıyfasın başqarmadı diyüçelärgä bik kisken cawap qaytardı
Eddie Compass(audio)
bezneñ köräşne sez küz aldına da kiterä almisız. bezdä aş, su yuq amunitsiä dä bette , maşinalarıbız yuq, bez paçranğan ağulanğan suda suğışabız. Politsiäneñ qayberlärendä yaralar yalqınsındı, bu çınbarlıq
New Orleansnıñ su astında qaluına säbäp bulğan cimerelgän säd-damba tözetelde, şähärdäge su suırtıla başlandı ämma bu eş yaña tufannar bulmağan xäldä dä atnalarğa suzılaçaq . Şähär buş bulıp kürensä dä, armie 10meñläp keşe äle dä bar,alar evakuatsiälänäçäk dip äytä . Ğarasattan qaçıp Texas ayrım alğanda Houstan-ğa ğına 130meñ keşe sıyındı.Sälämätlek saqlau sisteması yökne xis itä. Ştat xökümäte kötelmägän qunaqlarnıñ toraq, uqu çığımnarın kem kütäräçäk dip borçıla .Amerikanıñ problemaları äle başlana ğına. färidä xämit


text:
İmtixannı tatarça birüçelär kübäyerme
Mäktäplärdä, çığarılış sıynıf uquçıları öçen zur sınaw ayı bulğan iyün uzıp kitte. Uquçılar, menä ikençe yıl inde berdäm däwlät imtixannarı tapşırdılar. Bıyılğısı şunısı belän üzençälekle, balalarğa tatar telendä dä berdäm däwlät imtixannarı tapşıru mömkinçelege tudırıldı häm ul başqaçaraq, berdäm respublika imtixannarı dip atala. Ğomumän alğanda, Tatarstanda 45 meñ uquçınıñ 34 meñnän artığı, Çallıda 6 meñ uquçınıñ 4500e berdäm däwlät imtixannarında qatnaşqan. Bu mäğlümätlärne "Azatlıq xäbärçese Çallı şähär mäğärif idäräsennän aldı. İdäräneñ milli bülek başlığı Viner Xämitov äytüençä, Rusiä külämendä imtixannar buyınça soñğı näticälär älegä iglan itelmägän, şuña kürä tatarça imtixan birgän Çallı uquçılarınıñ kürsätkeçlären Mäskäw yäki Samara uquçılarınıqı belän çağıştırıp qaraw mömkinlege yuq . Şulay da, şähärdäge urıs häm tatar mäktäplärendäge imtixannar näticäsendä ayırma yuq däräcäsendä ikän. İmtixannarnı tatar telendä birü öçen respublikanıñ qayber şähär häm rayonnarında uquçılar Çallığa kilgännär.
Alğa taba da berdäm däwlät imtixannarın tatarça birügä ışanıç, ömet barmı soñ ? Çönki, Rusiä mäğärif ministrlığı kürsätmäläre buyınça, uquçınıñ urıs telen yäki ana telen saylarğa xoquqı bar ikän.
Çallı şähär mäğärif idäräseneñ milli bülek başlığı V.Xämitov, kiläçäktä tatar tele fäne buyınça urıs balalarınıñ da berdäm däwlät imtixannarın tatarça tapşıruları mömkin ikän. Çönki, di, bülek başlığı, Çallınıñ här mäktäbendä tatar telen öyränü, uqu, anıñ buyınça imtixan birü mäcbüri quyılğan.Çallıda, urıs balalarınıñ berdäm däwlät imtixanın tatarça birülärenä ışanırğa bula. Çönki, monnan berniçä yıl elek, mäktäptä uquçı, häm mäktäpne tämamlağan urıs balaları tatarça söyläşep, Tatarstan prezidentın da şaqqattırğannar ide.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Yäş ğalimdarğa granttar tapşırıldı
Bögön Öfölä yäş ğalimdarğa-iñ yaqşı ğilmi eştär avtorźarına granttar tapşırıldı. Respublika Prezidentı Uqazına yaraşlı, 2007-se yıldan 50 meñ humlıq un biş grant fän uçrejdenieları, tağı la 15 grant hönäri belem bireüse uqıu yorttarı belgestärenä tapşırıla. Granttarźı ğilmi tikşereneüźärgä, fänni xeźmättär baśtırıuğa, törlö ekspeditsiyalar, konferentsiyalarźa sığış yahauğa, stajirovqalarğa totonorğa mömkin.
Respublika prezidentın huñlap bulha la Räsäy prezidentı Vladimir Putin da qotlanı. Prezidenttıñ matbuğat xeźmätenän xäbär iteüźärensä, Vladimir Putin telegramma ebärep tormağan, telefon aşa ğına şıltıratqan. Räsmi mäğlümätkä qarağanda, Räsäy etäksehe Başqortostandıñ iqtisad sotsial ölkäläge üśeşen Mortaza Räximovtıñ tınğıhıź eşmäkärlegenä bäyläy.
Rämzit Äbüläyev, Öfö


text:
Yul yöröü xaqı arta
1-se apreldän Başqortostanda taşlamalı Yul yöröü bilettarı xaqı arta. Älege 150 hum urınına ul 200 humğa hatılasaq. 122-se federal qanundı ğämälgä aşırıu buyınsa koordinatsiya şurahınıñ oşo turalağı qararın respublika xökümäte raślağan.
Berźäm sotsial Yul yöröü biletı menän taqsi häm marşrut awtobustarınan tış barlıq qala transportında, şulay uq mayźan sentyabrgä tiklem qala yanı eliktriçkalarında yal häm bayram köndärendä fayźalanıp bula. Bıltır Başqortostanda 185 million humlıq summağa 1 million 234 meñ berźäm sotsial bilettar hatılğan. Başqortstanda töp yulsılar taşıusı şirqät-Başavtotransport sotsial bilet menän xeźmätländereü arqahında huñğı ike yılda ber-nisä million hum zıyanğa eşlägän.
Töźök bulmağan avtobusta passajirźar taşığan ösön źur külämdä ştraf halınasaq. Respublika parlamentında dekabr aźaqtarında qabul itelgän Administrativ xoquq boźouźar xaqındağı qanunğa üźgäreştär indereü turahındağı qanun oşo köndärźä ğämälgä inde. Dokument passajirźarźı xeźmätländereü sifatın yaqşırtıuğa yünältelgän. Yañı qanunğa yaraşlı, passajirźar taşıu qağiźälären ütämägän, şäxsi marşrut avtobustarı voditeldäre, şulay uq şirqättär źur külämdä ştraf tüläyäsäk. Bınan tış 6 yılğa tiklem irektän mäxrüm iteü źä qaralğan.
Xalıqtı töźök bulmağan avttobustar ğına tügel, ularźıñ xeźmätländereü şarttarı la qıźıqhındıra. Öfölä xalıq avtobustar menän xeźmätländereüźän qänäğätme. Azatlıq radiohı xäbärsehe başqala uramdarında xalıqtıñ oşo mäsälä buyınsa fekeren beleşte.


text:
Rawil Fäyzullin: «Konstitutsiä mäxkämäse nindi genä qarar qabul itmäsen, ul latinğa küçüne tuqtatmayaçaq»
«Yañalıqlar» digän Rusiä agentlığı, ber törkem tatar zıyalılarnıñ möräcäğäten tarattı. Anda äytelgänçä, tatar isemnären yörtüçe bilgele keşelär, qayber avtonomiä räisläre, din ähelläre Tatarstan xalqına möräcäğät itep, latin grafikasına küçärgä aşıqmasqa çaqıra. Bu yulı xatnı imzalağan keşelär, lingvistik häm säyäsi yaqlarnı çittä qaldırıp, mäs’äläneñ praktik yağına iğtibarnı yünältä. Yazunı alıştıru küp finans çığımnar taläp itäçäk, uqıtuçılarnı xäzerläw, ike yazuda da dokumentlar yörtergä turı kiläçäk, digän dälillär kiterä alar. Bolar barısı da, tatar tele belän qızıqsınunı kimetäçäk, dip sanıy Rusiäneñ Tennis federatsiäse başlığı Şamil Tarpişev, yazuçı Näcib İsänbay, xalıq şağire Marat Karimov, kompozitor Almaz Monasıpov h.b.Rusiä Fännär Akademiäseneñ Ufa üzäge prezidiumı räise Robert Niğmätullin da, bu mäs’älädä borçılu belderä. Ul, kirill xäreflärennän kitü -Rusiä eçendäge ruxi separatizm, dip belderä. Urıs ruxı töşenkelektä bulğan bu waqıtta, kirill xäreflären baş tartu, ruslar tarafınnan rus mädäniätennän kitü, dip bäylänergä mömkin, digän fikerdä tora Robert Niğmätullin. Tatarstanda yäşäp icat itüçe xalıq şağire häm «Qazan utları» jurnalı baş möxärrire Rawil Fäyzullin isä, äytep ütelgän zıyalılar belen kileşmi häm başqa fiker belderä: « Soñğı waqıtta bu mäs’äläneñ yañadan qalqıp çığuına Konstitutsiä mäxkämäseneñ mäs’äläne tikşerä başlawı säbäpçe bulğan ikän. Bu eşneñ säyäsi xarakter aluı mine bik borçıy. Ber törkem zıyalılarnıñ bu uyınnarda qatnaşuı mäs’äläneñ säyäsi yassılıqta qaraluın kürsätä. Älege keşelär tatar tele turında borçıla ikän, üzläre yäşägän töbäklärdä tatar telen üstererlär, tatar gäzitlären aldırırlar ide. Alar ğömerlärendä ber tatar kitabın uqığan mikän? Nindi genä qarar qabul itelmäsem, ul latinğa küçü xäräkäten tuqtatmayaçaq.»
Bikä Timerova.


text:
Yäyge yal küź buyaumı, aqsa eşläü yulımı
Balalarźıñ yäyge yalın oyoştorouğa bülengän aqsağa qul huźıusılar bar. Bıyıl respubliqala urındağı, federal qaźnalarźan, başqa sığanaqtarźan yäyge yaldı oyoştorou ösön 945 million hum totonolğan. Otçettarźan küreneüensä 3 meñ 800 lağerźa 400 meñ bala sälämätlegen nığıtqan. Aqsanıñ barıhı la bildälängän maqsatta fayźalanıuın beleü ösön qontrol- iśäp palatahı maxsus tikşereü uźğarğan. Asıqlanıuınsa, baytaq rayondarźa yal oyoştorouğa barmaq aşa qarağandar. Etemdär, ata-äsä qarauınan mäxrüm bulğan balalar ösön yäyge yaldı oyoştorou xaqında ayırım bildälänä. Şuğa qaramaśtan, ular ösön bülengän aqsağa başqa qamil ğailälälär balaları ösön putewqalar alıu osraqtarı bar. Mäśälän, Borayźa 100 bala etem yäki ata-äsä qarauınan mäxrüm. yäygelegen ularźıñ ni bara 10-hına ğına yullama birgändär. Başqalar yal itergä telämäne, mäktäp ergähendäge xeźmät lağerźarın haylanı tigän yauap birźe rayondan kilgän wäkil.


text:
Qızıl mäydanda “Äpipä”
Televidenie A.Suvorov köymäsennän qurıqmıy
Tübän Qama bu könnärdä Rusiä televidenie jurnalistlarınıñ märkäzenä äylände. Teploxodqa utırıp, 300läp mikrofon häm telekamera ostaları Tübän Qamağa säyäxät itte. “Efirda mädäniät” dip atalğan festival'ne Tübän Qama şähär xakimiäte häm jurnalistlarnı öyrätü buyınça Mäskäwdä, Sankt-Peterburgta, Tübän Novgorodta eşläwçe televidenie mäktäpläre menä inde 3nçe tapqır oyıştıra. Bıyılğı festival'neñ üzençälege - Tübän Qamanıñ elekke şähär başlığı urınbasarı, xäzer Tatmedia agentlığı citäkçese Marat Moratov häm sponsorlar yärdäme buyınça icadi seminarlar 4 palubalı Aleksandr Suvorov teploxodında bardı. Bu tarixi köymä berniçä yıl elek Ul'yanovskiy küpere astında faciğağa oçrap, yuğarı palubasın kisterep, berniçä keşe häläk bulğan ide. Remonttan soñ, ul yañadan säfärgä çıqtı. Läkin köymä Sankt-Peterburgta çağında, anda yanğın çığıp, Qazan turistlarınıñ kiemnäre yanğan köymä dä näq şuşı Aleksandr Suvorov buldı. Bu yulı säfär uñışlı tämamlandı. Sabantuyınnan soñ iñ yaxşı televizion fil'mnar, tapşırular avtorlarına büläklär tapşırıldı. İsegezgä qalsın, televidenie jurnalistlarınıñ icadi qibla ezläwe, böten Rusiädän Tatarstanğa kilep, yıl sayın aralaşıp kitüe ğadi äyber tügel. Bu turıda ayırım xäbärne başqa könnärdä birerbez.
Citäkçelär küktä häm su töbendä
Bu könnärdä törle macaralı xällär dä bulıp tora. Qazan xakimiäte başlığı Qamal İsxaqov hawa şarı kärzinenä utırıp, kükkä kütärelde. Efir telekompaniäse kameraları aldında älege şarnıñ niçek itep oçışqa äzerlänüe, anıñ belän kem idärä itüe kürsätelde. Qazannıñ meñyıllığı ütkärgän könnärdä şundıy uq berniçä şar şähär östendä oçıp yöriäçäk ikän. Citäkçeneñ kükkä kütärelgänen qarağan tamaşaçılar ikençe ber kanalnıñ “Kürşelär” digän rubrikası astındağı reportajda Sergey Kirienkonıñ vodolaz kiemendä Tübän Novgorod ölkäseneñ ber külenä çumıp, annan çup-çar, taşlandıq äyberlär cıyıp, su töben çistartıp yörüen kürdelär. Citäkçelär kükkä mensä dä, su töbenä töşsä dä alarnıñ ğämäle säyäsätkä äylänä. Ä cir östendäge bernindi säyäsätsez macaralar da istä qala. Qazan şähäre Kirov rayonı xakimiät başlığı urınbasarı rişwät aluda ğayıplänep, qulğa alındı. Şulay uq Qazan xakimiäteneñ transport bülege mödire dä saq astında. Ul xosusıy avtobuslarğa litsenziälär birgändä üz wäkälätlären arttırıp, fayda eşläwdä ğayıplänä.
Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Universitet ğalimnäre suverenitet digän süzne niçek añlıylar, digän soraw birgäç, kiñäşmä zalında tınlıq urnaştı. Çınnan da tormış bersennän-berse kisken sorawlar quya. Alarnı xäl itkändä, fän yärdäm itärgä tieş. Universitetnıñ tarix, tatar filologiäse fakultetlarında, könçığış tellär institutında respublika möstäqillege häm tatar xalqı yazmışı öçen zur eşlär başqarılsa da, ğalimnärneñ küpçelege Tatarstanğa, tatar millätenä yärdäm itä, dip äytep bulmıy. Küräseñ, prezident menä şunı küzdä totqandır. Älege wäzğıätne “Azatlıq” radiosı tıñlawçılarına prezident kiñäşçese Rafail Xäkimov bolay añlata.
Audio: (Rafail Xäkimov äytüençä, Qazan universitetınıñ 200-yıllığın, Qazan şähäreneñ 1000-yıllığın qarşılağanda, respublikanıñ intellektual, fänni mömkinleklären tulısınça açu häm qullanuda xäl itelmägän mäsälälär dä bar. Şuşı uq arada respublikada Milli universitet açu mäşäqätläre, matdi çığımnarnıñ küplege dä wäzğıätne kiskenläşterä. Tatarstan häm Qazan xäzerge çorda da möhim fän häm mädäniät üzäge bulıp qalırğa tieş.)


text:
Tatar kongressında millättäşlär belän oçraşular uzdı
Tatar kongressında millättäşlär belän oçraşular uzdı
Awdio: (Uqıtuçılar tatar gimnaziäsendäge, tatar cämäğätçelegendäge problemalar turında söyli).
Kongressnıñ cıyılışlar zalında uzğan ikençe çara – milli xäräkättä aktiv qatnaşuçı Raşat Safinnıñ “Tatar yulı” digän qızıqlı kitabın täqdir itü buldı. “Fikerdäş” klubına cıyılğan zıyalılarıbız avtornıñ çığışın zur iğtibar belän tıñladılar, fiker alıştılar. Biredä süz nigezdä millät yazmışı, bügenge köndä tatar xalqın borçığan mäs'älälär turında bardı.
Awdio: (Avtor milli ideologiäne tudıru, tatar problemasın çişü turında söyli).
Damir Ğısmetdin


text:
Ğiraqtağı äl-Qaidägä bäyle ber törkem Rusiäneñ 4 diplomatın totıq itep yabıp totuın belderde.
Möcähetdin Şurası dip atalğan bu törkem Mäskäw 48 säğät eçendä Çeçnädän ğäskärlären çığarmasa häm möselman totqınnarnı azat itmäsä näticäse yaman bulaçaq dip yanadı.
Törkem 4 rusiälene totıq itep alğanlığın, 5-nçesen ütergänlegen belderde.
3-nçe yündä bulğan höcüm näticäsendä Rusiä ilçelegeneñ ber xezmätkäre atıp üterelde, häm 4-äw totıq itep alındı.
Belderüne kem internetqa kem çığarğanlığın açıqlaw mömkin tügel.


text:
Xäyriä fondlarına yärdäm sorap kilüçelär arta
Qorban bäyräme uñayınnan oyıştırılğan matbuğat oçraşuında bergäläp eşläwçe “Bolğar” milli xäyriä üzäge citäkçese häm “Bolğar sintez” cämgıyäte räise Färit Miftaxov belän “Äniem-Mama“ fondı vitse-prezidentı Xälim Ğäynullin qatnaştılar.
Berençe bulıp Xäyriä aksiäläreneñ möhimlege turında süz bardı. Tormış qatlawlanudanmı, ällä inde däwlätneñ genä yärdäme citmägänlektänme Xäyriä oyışmalarına, alarnıñ citäkçelärenä möräcäğät itüçelär artuı turında äytelde matbuğat oçraşuında.
Qartlar, balalar yortlarınnan tış, ayırım keşelär dä awır xäldän yärdäm sorap möräcäğät itä başlağan. Xätta ki balasına mäktäp forması alırğa aqçası bulmawçılar da kilä ikän Färit Miftaxovqa.
Soñğı yılda ul tormış tarafınnan räncetelgän invalidlar öçen dä küp izgelek qıla başlağan. Qazanda invalidlarnı ternäkländerü üzägendä prokat açıp cibärgän. Här invalid buşqa üzenä kiräk caylanmalardan qullana ala. Şulay uq ğailä qorıp cibärüçe invalidlarğa yärdäm itü öçen tuy külmäkläre prokatın açırğa isäp tota. 2004 yılda “Altın yöräkle keşe” bäygesendä Färit Miftaxov ciñüçe bulıp bilgelängän. Üzeneñ süzlärenä qarağanda, ul xäyriä eşenä küpme aqça totılğanın belmi. Menä bıyıl da älege bäygedä qabat qatnaşırğa dip dokumentlar sorıy başlağaç qına isäbenä çıqqannar. 1 million 300 meñ sum aqça totılğan.
Çit illärdä xäyriä oyışmaları salımnan azat itelä. Şul säbäpleder anda şäfqätlek eşe cäyelgän. Läkin Färit Miftaxov Tatarstanda älege ısul uñış kiteräçäk dip sanamıy. Respublika salım aqçasına yäşi, di ul.
Bıyıl ul Qazan şähäre Duması deputatı itep saylanğaç monı añlawın äytte. Xätta ki anıñ üzenä dä salım tülämäw caylıraq bulsa da. Ul citäklägän Bolğar sintez oyışması neft'' ximiäse, orgsintez ölkäsendä eşli.
Färit Miftaxov häm Xälim Ğäynullin başqa oyışma-şirqat''lär citäkçeläre dä Bolğar xäyriä üzäge eşennän ürnäk alıp - bergä tuplanıp eşläsen ide di. Bu xaqta Xälim Ğäynullin:
Respublikada 10лaп fondlar bar, ämma alarnıñ 90 protsentı käğäzdä genä. 18 xatın-qız oyışması qarıy bezneñ fondqa. Bu bit yaxşı tormıştan tügel.
Färit Miftaxov kübräk milli häm dini ölkälärgä iğtibar itüen belderde matbuğat oçraşuında. Uzğan yıl ul “Altın Mönbär” Xalıqara möselman kinosı festivale iğänäçese bulğan ide. Bu könnärdä Qorban çaldırıp bik küp yätimnärgä tarata. 13 ğinwar könne ul Mäskäw rayonı yätimnär yortında da Qorban aşı uzdıraçaq.
Landış Xarrasova


text:
Roberston: İstanbuldağı şartlawlar terrorğa qarşı köräşergä häm anı ciñergä kiräklegen kürsätte
Bügen Amerikan prezidentı George Bush Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdoğanğa şaltratıp, terrorğa qarşı köräştä bergä bulırğa çaqırğan. Söyläşüdä – terrornıñ ideologiä yä dini nigeze yuq, digän fikergä basım yasalğan. Bügen şartlaw bulğan urınnarnı barıp kürgän Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw, Britaniä häm "tsivilzatsiä dönyası" global terrorğa qarşı köräştä Törkiägä teläktäşlek belderä, dide: "Tsivilizatsiäle dönya wäkilläre bularaq, bez global terrorğa duçar buldıq häm anıñ belän global şartlarda eş itergä kiräk. Bu höcüm Törkiä xalqına ğına tügel, bu höcüm britan mänfäğätlärenä dä buldı, häm bez Törkiä belän bergä!" dide Straw.
Törkiä tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül Jack Straw belän berlektä uzdırğan matbuğat oçraşuında kiçäge terror höcümnären oyıştıruda şiklänelep berniçä keşe qulğa alındı, dip belderde. Qulğa alınuçılar turında başqa mäğlümat birelmäde. Gül, üz çiratında, Törkiä – "möselman ilendä demokratiä bula alğanın" kürsätergä tırışa, dip belderde: "Bez demokratiäne üsteräbez. Bez möselman ileneñ dä demokratik, açıq, keşe xoquqları torışı yaxşı bulğan däwlät bula alğanın isbatlarğa tırışabız. Bez möselman ileneñ dä alğa kitkän dönya belän köndäşlek itä aluın kürsätergä tırışabız. Qayber keşelärne bälki bu borçıydır," dide Abdulla Gül.
Kiçä İstanbulda bulğan terror ğamälläre öçen cawaplılıqnı üz östenä Al Qaidanıñ ber qanatı bulğan Abu Hafiz al-Masri Brigadaları törkeme alğan dip xäbär itelä. Näq şul uq törkem uzğan şimbä könne sinagoglar tiräsendä dä şartlarlaw oyıştıruda ğayeplänä.


text: Ğiraqtağı ğisyançılar 10ğa yaqın çit il keşesen totıq itep alğan. Şularnıñ bersen, Könyaq Korea eşquarın, ägär Seul Ğiraqtağı ğäskären çığarmasa, üterü belän yanıy. Yäkşämbedä kürsätelgän video-tasmada, ğisyançılar, ğäskär çığaru öçen 24 säğät waqıt birde, yuq isä, totıqnıñ başın kisü belän yanadı. Xäzerge waqıtta Ğiraqta Tönyaq Koreanıñ 600-läp xärbie bar, tağın 3 meñne Seul yaqın arada cibärergä cıyına. Bügen Könyaq Korea räsmie, bu yanawlarğa qaramastan, xökümät Ğiraqqa ğäskär cibärü niätennän baş tartırğa cıyınmıy dip belderde. Seulda yözlägän keşe toıqnı azat itergä, Ğiraqqa ğäskär cibärü qararın üzgärtergä taläp itep, protest çarası ütkärde. Ğisyançılar belän Fallucada söyläşülär ütkärep qaytqan aradaşçı, totıqlar arasında 10ğa yaqın çit il keşese, şul isäptän ber Yevropalı jurnalist buluın xäbär itte.


text:
Sişämbedä fälästinnär oyıştırğan 2ayrım intihar höcümendä 15keşeneñ häläk buluı,50dän artıq keşeneñ yaralanuınnan soñ,premier Sharon Hindistan säfären qısqartıp öyenä qaytıp kitte.İzrael oçqıçları bugen Gaza şährendä Hamasnıñ ölkän citäkçeseneñ yortın bombaladı.Yaqın könçığıştağı sonğı raund köç qullanular ''yul xaritası''dip yöretelgän tınıçlıq planınıñ yazmışı turında soraular tudıra.
Sişämbedä fälästinle intihar terrorçıları 5-6 säğät ara belän ike höcüm oyıştırdı. berençe häcüm kiç qırın Tel Aviv yaqınında Rişon Letzionda xärbilär aftobus kötkän tuqtalışta oyıştırılsa ikençese tönnä Yerusalemdä ber kafedä buldı. Fälästinnär ber berse artınnan intihar höcümnäre oyıştırsa da , ber köndä ikene oyıştıru yañalıq bulıp tora. 15izraelleneñ häläk buluı häm 50dän artığınıñ yaralanuına cawap itep bügen İzrael oçqıçları Gazada Hamas citäkçelärennän berse-Mäxmud Zaxarnıñ öyen bombaladı.Zahar ciñelçä yaralansa da bu häcümdä anıñ ulı häm tänsaqçısı ülde.20läp keşe yaralandı. Al Zaharnıñ öye yanında cıyılğan meñnnärçä fälästinle (audio) üç alu şiğarları qıçqırdı.
Tel aviv häm Yerusalem höcümnäre öçen ber törkem dä cawaplılıqnı üz östenä almadı.Ämma hamas izraelneñ fälästinnärgä yasağan cinayätlär öçen üç alu waqıtı dip äytte.Ütkän ayda atışlarnı tuqtatu kileşüe köçtän çıqqannnan soñ ike yaq berbersen ğäyepläp kilä. İzrael fälästin citäkçelege terrorçılarnı tuqtatmağan öçen höcüm oyıştırabız dip üzen aqlıy. Fälästin yağı üz argumentların alğa sörä. Premier itep bilgelängän Axmäd Qurei bugen ( audio) prezident Arafat minem xökümät oyıştıru eşen yöklänewmne soradı . Min krizis häm problemalarğa xäl çarası tabu öçen qabul ittem.Min täväkkällek itergä , cawaplılıq alırğa riza buldım . İntihar höcümnäre turında yaña premier bolay dide (audio)
bez fälästin citäkçelege bularaq intihar höcümnären nıq xökem itäbez. Bu akt faydalı tügel. Bu Fälästin xalqı häm anıñ citäkçelege mänfäğätlärenä qarşı , bez bu tör aktlarğa çıdamlıq kürsätmibez. Fälästin prezidentı Arafat ta moñı bik nıq xökem itkän belderü yasadı.
Qurei İzrael köç qullanunı tuqtatu turında söyläşülär başlarğa tieş , problemanı çişü iminlek urnaştıru turında ciddi uylarğa kiräk, bu berdänber yul bez xezmätäşlek itergä äzer dip söyläde.Yasir Arafatnıñ ölkän kiñäşeçe Abu Rdeineh dä Gazağa yasalğan höcümne xökem itep, fälästin citäkçeläre İzrael belän fälästinnär arasında barğan köç qullanu tsiklın tuqtatu öçen iñ yuğarı däräcädä çittän qatnaşuçılar bulırğa tieş dip qarıy dide . Şul arada Hamasnıñ xärbi qanatı İzzeddin al qassam xabär agentlıqlarına cibärgän belderüendä zionistlarnıñ yort binaların cimeräçägen belderä.Hindistanda säfärdä yöregän premier Sharon terror höcümnärennän soñ vizitın qısqartırğa qarar birep ber kön elek öyenä qaytıp kitte .Bügen ul Dählidä bizenesmennär aldında yasağan çığışında iminlek häm totrıqlılıqqa ireşü öçen här törle tırışlıq kürsätäçägen häm monıñ täbäktä solıxqa alıp barır dip ömed itüen äytte. Ämma premier politik protsessnıñ alğa taba baruı öçen terror, doşmalıqlar tämam tuqtalırğa tieş dip tä östäde.
İzrael tışqı eşlär minsitırlığı süzçese , premier qaytqaç ta kabinet utırışı bulaçaq , anda terror höcümnärenä bireläçäk cawap qına tügel ä monnan soñ nindi yul saylau turında da söyläşülär bulaçaq dip äytte.Yaqın könçığışta yañadan terror dulqını kütärelgäç zur ömedlär uyatqan AQŞ, Yevropa berlege , BMO häm Russiä tarafınnan yaqlanğan tınıçlıq planınıñ yazmışı nindi bulaçaq mikän digän soraular quyıla.
färidä xämit, praga


text:
Udmurtiä tatar ictimaği üzäge inde berençe yıllarda uq qabul itelgän qararı buyınça töbäklärdä eşläwçe tatar oyışması citäkçelären, Şura äğzaların yıl başında kiñäşmägä cıya. Kiñäşmädä ütkän yılğa näticä yasala, problemalar qutärelä, maqsatlar bilgelänä. Uzäk äğzaları eşlärendä kilep tuğan problemalarnı xäl itü yulların bilgelilär, rayonnarda uñışlı uzğan çaralar turında fiker alışalar, täcribä tuplıylar. Alda äytelgänçä, bu Tatar ictimaği üzägeneñ inde ğädätkä kergän ğämäle. Elek bu cıyın ğinwar urtalarında uza ide. Bıyıl ul beraz soñğaraq qaldı. İñ berençe çiratta, moña ğinwar'dä ike atnağa suzılğan yallar säbäp buldı, dip añlattı Tatar ictimaği üzägeneñ citäkçese Fnyun Mirzayanov. Udmurtiä tatar ictimaği üzäge başqarğan eşlärgä kilgändä, 2004 yıl altınçı qorıltay uzuı, başqa çaralar belän tarixta qalsa, 2005 yılda TİU eşçänlege Qazannıñ 1000 yıllığı häm İjaw şähäreneñ 240 yıllıq yubileyları belän bäyle bulaçaq.
Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan çaralarnıñ berse— mart azağında älege datağa bağışlap çığarılğan cirle avtorlar Raif Balagetdinov häm İbrahim Biektawlınıñ cırları, tatar xalıq köylärennän torğan diskknı xalıqqa täqdim itü kötelä. Ul cırlarnı törle konkurslarda ciñü yawlağan Möxämmätnur Ğadal'şin başqara.
Xamidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Süriä prezidentı Başar al-Assadnıñ çığışı kierenkelekne kimetmäde
"Bez Livandağı ğaskärlärebezne (ilneñ könçığışına), Bekaa töbägenä küçeräçäkbez. Şunnan, Süriä-Livan çik buyına. Kiläse atnada min Livan prezidentı Emile Lahoud belän oçraşıp bez berlektä ğaskärlärne küçerü planın qabul itäçäkbez. Bu ğamäl belän Süriä Taif kileşüen häm İminlek Şurasınıñ 1559nçı rezolüsiäsen ütägän bulaçaq," dide Başar al-Asad.
Taif kileşüe Livanda 1975tän alıp 90nçı yılğa qadär däwam itkän watandaşlar suğışına noqta quydı. 70nçe yıllarda Süriä Livanda barğan suğışqa qatnaşıp ilgä üz ğaskärlären kertte. Xäzerge waqıtta Livanda 14 meñgä yaqın Süriä xräbie bar. Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ 1559nçı sanlı rezolüsiäse uzğan yılnıñ sintäber ayında AQŞ häm Fransiä täqdime belän qabul itelde. Anda Livannan böten xalıqara ğaskärlärne çığaru taläbe quyılğan.
AQŞ, Assadnıñ kiçäge çığışına täñqit belderep, ğaskärlärne çik buyına küçerü – İminlek Şurası rezolüsiäsen ütäw bulmıy, dide. Washingtonda, Amerikan däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile Adam Ereli, Assadnıñ çığışında ber yañalıq ta yuq ide, dide. Anıñ süzlärenä qarağanda, Amerika Süriädän "Livannan çığıp kitü" digän süzlärne kötä. Şundıy uq fikerne kiçä amerikan radiosındağı şimbä çığışında prezident George Bush ta äytte:
"Bügen Amerika häm Yevropa Livan xalqı belän bergä. Amerika Quşma Ştatları häm Fransiä, İminlek Şurasına 1559nçı sanlı rezolüsiäne täqdim itte. Älege rezolüsiädä, Livannıñ bäysezlegen xörmät itü, ildän böten xalıqara ğaskärlärne çığaru, çittän yoğıntı yasamıyça, ğadel häm irekle saylawlar uzdıru turında süz bara. Böten dönya ber tawıştan, Livanda demokratiä häm ireklek bulsın, dip belderä," dide Bush.
Fransiä reaksiäse dä kisken häm qısqa buldı. Tışqı eşlär ministrlığı Süriäneñ Livannan tulısınça häm tiz arada çığıp kitüen kötä.
Töbäktäge älege mäs''äläne xäl itügä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ maxsus wäkile Terje Roed-Larsen da qatnaşaçaq.
Beiruttağı oppozisiä Assadnıñ çığışına borçılu belderä. Livannıñ elekke prezidentı Emile Jamayel:
"Bez kimendä Süriä ğaskärläreneñ Livannan çığarıluınıñ planı, waqıtı iğlan iteler dip köttek. Ämma bez işetkännär – barı tik ğaskärlärne başqa cirgä küçerü, çığaru turında bulmadı. Häm Süriä ğaskärläre Bekaa üzänenä quyılğaç närsälär bulıp betäçägen belmibez," dide Jemayel.
Häm ğaskärlärne çik buyına küçerüneñ tögäl närsä añlatqanın da belüçelär yuq. Oppozisiä, xärbilär çik buyınıñ Livan yağında qalaçaq, dip borçıla. Ämma Süriä parlamentı äğzase CNN televideniäsenä, Assadnıñ bu wağdäläre – ğaskärlärne Süriä yağına quyunı añlata, dide.
Misır tışqı eşlär ministrı Ahmed Abul Ğeyt, Assadnıñ çığışı, Süriäneñ İminlek Şurası rezolüsiäsen ütärgä telägen kürsätä, dide. Häm ğaskärlärne çığarğanda saq bulırğa, wazğiätne kierenkelekkä citkermäskä çaqırdı. Qatar häm Bahrain şulay uq Assadnı bu adımın xupladı. İzrael premyer-ministrı urınbasarı Şimon Perez, Assad İminlek Şurası taläplärenä cawap birmäde, dide.
Şulay itep düşämbe, 7 mart könne Damaskta Süriä häm Livan prezidentları oçraşıp Süriä ğaskärlären Livannan çığaru turında söyläşäçäk.
Alsu Qormaş


text:
Tatar eşmäkärläre oçraşuı
Alarnı biregä cıyunıñ töp maqsatı bulıp Sverdlov ölkäsendä yäşäwçe tatar xalqın tuplaw, berläşterü öçen nıqlı nigez, üzäk buldıru tordı. Äytergä kiräk, ay buyı centekläp äzerlänü buşqa kitmägän – oçraşuğa altmışqa yaqın keşe cıyıldı. Qunaqlarnı başta daimi wäkillek urnaşqan tarixi bina belän tanıştırdılar, alarğa Tatarstan, respublikanıñ soñğı yıllarda ireşkän qazanışları, tatar xalqınıñ märkäze bulğan Qazan turında söylädelär. Annan soñ alarnı zur zalğa, konsert qararğa çaqırdılar.Küñellärgä ütep kererlek tatar moñın mandolinada Rusiäneñ atqazanğan artistı, Sverdlovski konservatoriäse rektorı wazifasın ütäwçe professor Şäwkät Ämirov başqardı. Qunaqlar şulay uq Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Ğilfanov başqaruında tatar xalıq cırların bik yaratıp tıñladılar. Ä konservatoriä studentkası Güzäl Şaxmatova üzeneñ cırları belän küñellärne bötenläy äsir itte.
Konserttan soñ tügäräk çäy östäle yanında üzara aralaşu däwam itte. Tatar moñı uyatqan milli xislär tä'sireme, ällä bu yortnıñ üzençälekle aurası yärdäm itteme, äñgämä kübräk tatarlılıq, millätne, telne saqlap qalu, berläşü turında bardı. Küp kenä tögäl yullar, mäsälän, TNV sputnik telekanalı tapşıruların çittä yäşäwçe här tatarğa citkerü yulları turında fiker alışular da buldı. Üzara tanışu, aralaşu küplärdä bik uñay tä'sir qaldırdı.Sverdlov ölkäsendä yäşäwçe tatar eşlekleläreneñ bu cıyılışı berläşü eşendä alğa taba bik zur adım buldı.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Vilniustağı energiä konferensiäsendä Rusiägä alternativ yullar ezlänä
Ber niçä Könçığış Yewropa illäre belän energiä çığanaqlarına bay Kazpi däwlätlär arasında bulaçaq 2 könlek utırış bügen başlandı. Utırış Vilniusta uza. Anda Könçığış Yewropa illäreneñ, Rusiägä bäylelekne kimitü yağni başqa energia çığanağın buldıru mömkinlege qarala. Utırışta Litva, Latva, Polşa, Ukraina, Azärbaycan, Romaniä häm Gruziä wäkelläre qatnaşa. Şul uq waqıtta Vilniustağı oçraşuğa, Estoniä, Qazaqstan, Törkiä häm Yewropa Berlegennäñ yuğarı däräcäle räsmilär dä kilde.
Litva Parlamentı iqtisadi eşlär başlığı, Birute Vesait, Vilnius sammitınıñ maqsatı, bolay añlattı.
"Konferansnıñ maqsatı, partner illäre belän oçraşıp, energia çığanaqları iminlege mäsäläseñ tikşerü. Şul uq waqıtta bez, Baltıq illäre bularaq, barı tik ber genä çığanaqqa bäylelekneı kimetergä telebez."
Russiä, ğädättä, üzenneñ säyäsi köçen arttru öçen energi çığanaqlarıñ qullanuda ğayeplänä. Anıñ yoğıntısı barı tik, körşe illägä genä tügel, şul waqıtta Polşa häm başqa Baltık illärenä qağıla.
Şuña da, Litva universitetında tışqı mönäsäbätlär belgeçe Tomas Janeliunas, Rusiä bu utırışta tübänräk däräcädä wäkillek itäçäk di.
“Rusiäneñ däräcäse qatnaşqan bütän illärneñ däräcäsennäñ tübänräk bulaçaq. Çönki bu cılışnıñ maqsatı, şul energiä çığanaqlarıñ Polşa häm Baltık illärenä Rusiä aşa tügel, ä alternativ yullar aşa ütkärü çaraların ezläw.”
Qaysı ber alternativ yullar inde tabılğan da.
Janeliunas, Polşa, Baltık illäre häm Ukraina, Azärbaycañ kebek kaspi illärennäñ alınaçaq neftnı, Odessa, Brody häm Plock aşa ütkärgeç belän Polşağa qadär citkerü planı östendä eşliy di.
“Xäzergäçä, Ukrainadağı Polşaneñ Gdask şähärenä qadär arttırılaçaq Odessa-Brody neft ütkärgeçe, alternativ yullardañ berse. Ägär dä bu proyekt ğamälgä aşsa, ütkärgeç Polşadañ, Litvaneñ Mazeikiu Nafta şerkätenä totaştırıluı ixtimal.”
Janeliunas, ütkärgeçne qara diñgezdäñ Odessağa qadär diñgez astınnañ ütkärüe eşe iñ awır mäsälälärdäñ berse di. Sammittä qatnaşuçılar, monı niçek matdi yaqtan xäl itiläseñ häm monıñ säyäsi yaqların söyläşäçäk. Janeliunas, Russiäneñ bu taqdimne kire qağuı ixtimal di. Bu proyekt ğamälgä aşmasa, ikençe ber alternativ bularaq nefnı tanklar belän taşu mömkinçelege bar, läkin bu qiymmätkä töşäçäk.
Şul uq waqıtta, belgeçlär Polşa häm Baltık illären urap uzaçaq Germaniä-Rusiä ütkärgeçe, Baltik illäreneñ energiä iminlegenä qurqınıç tudıraçaq dip isäple. Kiläse sammittä bu xällär turında täfselle itep söyläşeläçäk.
Qaysı ber illär Rusiäneñ yasağan energiä basımıñ kisätü öçen inde çaralar kürä başladı da. Mäsälän Polşanıñ neft şirkäte PK Orlen Baltık illärendäge iñ zur neft eşkärtkeçe bulğan Litvadäge Mezeikiu Nafta şirkäteneñ 90 protsentın satıp aldı.
Janeliunas,Samit utırışında şul uq waqıtta, Polşa, Litva, Latviä häm Estonia arasında Litvadä yaña atom qorılması eşlätü ölkäsendä kileşü imzalanaçaq dip belderä.


text:
Tatarstan Milli kitapxanäse - tatar kitabı, tatar matbuğatı buyınça dönyada berdänber kitapxanä
27 may köne Ğomumrossiä Kitapxanälär köne. Bu bäyräm Sankt-Peterburgtağı İmperator cämäğät kitapxanäseneñ açıluına 200eл tuluğa bağışlanıp, 1995 yılda Rossiä Prezidentı Ukazı belän ğämälgä kertelgän. Tatarstanda bu bäyräm niçek bilgeläp ütälä soñ?Şuşı soraw belän bez telefon aşa Milli kitapxanä direktorı Nail Kambeevqa möräcäğät ittek.Anıñ bu könne eşe bik tığız buluğa qaramastan, “Azatlıq” radiosı xäbärçese sorawlarına ul bik teläp cawap birde.Üzeneñ süzen ul:« Tatarstan Milli kitapxanäse- tatar kitapları, tatar matbuğatı buyınça , dönyada berdänber kitapxanä»,- dip başladı : “Milli kitapxanädä 3MлH 200meñnen artıq kitap bar. Şunıñ 87000 tatarça .Kitaplar XIV ğasırdan uq saqlanğannarı da bar , alarğa xäzer 400eл çaması, häm xäzerge köngä qädär çıqqan kitaplar da bar. İñ borınğı kitaplar bulıp Qor'än kitapları sanala.Alarnıñ şırpı qabınıñ dürttän ber öleşe xätlesennän alıp, ozınlığı- 1MeTp, ä kiñlege-90cM çaması bulğan Qor'än kitapları saqlana . 27 il belän elektron poçta aşa elemtädä torabız, 67 Rossiä regionnarı belän aralaşabız.Bezgä regionnardan kübräk yärdäm sorap çığalar. Ämma bezneñ matdi yärdäm kürsätergä xälebez citmi, ämma şulay da 2003 yılda xalıq-ara aralaşu bülege yärdämendä Milli kitapxanä üze eşlägän aqçağa 120 meñlek regionnarğa kitap alıp taratqan,- dide Milli kitapxanä citäkçese Nail Kambeev.27 nçe may könne Milli kitapxanädä nindi eşlär başqarıluı turında bezgä kitapxanäneñ direktor urınbasarı Roza İzmaylova söyläde. Anıñ äytüençä,bu kön kitapxanädä -Açıq işek köne räweşendä ütkän ide. Milli kitapxanäneñ 3биHacыHдa da, Kremlevskaya , Karl Marks häm Teatral'naya uramnarındağı binalarda buşlay ekskursiälär oyıştırılğan. Bäyräm könne kitapxanägä kilgän härkem internet çeltärenä buşlay totaşü, kitaplarnı uqırğa yazılğan keşe genä tügel, ä kitapxanägä kilgän här telägän keşe kitap belän faydalanu mömkinçelegenä iä bulğan.Şunısı da bik möhim, kitapxanägä kilgännär arasında yäşlär kübräk ikän.Kitap yaratuçılar xätta Tatarstannıñ Ätnä häm Saba rayonnarınnan kilep citkännär .Köndezge säğät 12.00rә Milli kitapxanä xezmätkärläre 57 keşegä buşlay xezmät kürsätep ölgergännär ide. Ä säğät 15.00kә Roza xanım Izmaylova äytüençä, yaña uquçılar sanı 106ra tulğan. Alar 50%taşlama yasalu räweşendä yazılğannar.Ekskursiägä kilgän keşelär sanı 30ra citkän.Häm barlığı bu könne kitapxanägä kilüçelär sanı 510keшerә tulğan. «Kitap- belem çişmäse»,- dip, xalıq yuqqa ğına äytmägän şul. Belem dönyasına yul kitap aşa salına.Bu könne kitapxanäçelär dä , kitap söyuçelär dä, kitaplarnı näşer itüçelär dä bäyräm itte. Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Tönyaq Osetiädäge xäl Tatarstanda da bula alamı?
Räsmi bulmağan mäğlümlät çaralarında « Tönyaq Osetiädäge xällär niçek mömkin buldı? Kiläçäktä niçek yäşärgä häm terrordan niçek saqlanırğa?» digän sorawlar quyıla. «Exo Moskvı» radiosınıñ kiçke analitik tapşırularında bu sorawlarğa östäp, Rusiä eçendäge möselman respublikalarına da iğtibar yünältelde. Mäsälän, radio xäbärçe Yevgenia Albats, «Tatarstan häm Başqortstanda da islam dinen totalar, nigä terrorçılarlar ğädättä Kavkaz yäki Çeçnyädän bula?», digän soraw quydı. Älege tapşıruda qatnaşuçılar, bu sorawğa, säyäsi yaqtan qarap cawap birergä tırıştı, ul yaqtağı näseldän näselgä kilgän üç alu ğädäten dä iskä töşerde. Ämma, çınnan da Tatarstanda häm Başqortstanda da Tönyaq Osetiädäge xälneñ kilep çığuı mömkinme? Bu sorawnı uramdağı keşelärgä birdek. Keçkenä genä soraştıru Qazanıñ Çexov bazarında ütte. «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä oçrağan keşelärneñ küpçelege urıs millätennän häm ölkän yäştä buldı. Alar Rusiäneñ räsmi mäğlümat çaraların bu könnärdä birelep qarağan häm balalar öçen bik borçılğan.Cawap birüçelär arasında, Tatarstanda terror ğämäleneñ bulu yäki bulmaw mömkinlegen törle millät häm din keşeläreneñ üz ara dustanä yäşäwläre belän bäyläde. «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä oçrağan keşelär arasında älege waqiğalarğa dinnär qarşılığı küzlektän qarawçılar da buldı. Xökümät qarşındağı Din eşläre şurası räise häm ğalim Rinat Nabiev isä, bezgä uramda oçrağan keşelär belän, kileşmäs ide. Ul bolay dide: «Bezneñ xalıq 90nçı yıllarda bulğan kierenkelekne qanlı qarşılıqqa barıp citkermäde, xäzer dä möselmannar häm xristiannar, törle millät keşeläre arasında qarşılıq kilep çıqmas, dip farazlıy alam».
4 sentäber kiçendä Tatarstandağı milli-mädäni oyışmalar berlege üzeneñ belderüen tarattı. Anda äytelgänçä, «qayğıdan yöräklär sıqrasa da, ayırım xalıqlarğa qarata dälillisez ğäyepläwlär taşlawçılar bulmas», dip ömetlänä milli oyışmalar berläşmäse. Rusiä tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiäse dä belderü belän çıqtı. Anda «tatarlar terrorğa qarşı toruçılarğa teläteşlek kürsätä» dielä. Tatarstan parlamentı qarşındağı Yäşlär ictimaği palatası häm Qazan däwlät Universitetınıñ studentları da terror ğämällären ğäyepläp çıqtı. «Aq bars» xokkey komandası, «Rubin» futbolçıları häm «Dinamo» voleybolçıları Tönyaq Osetiä xalqınıñ tirän qayğısın urtaqlaşa. Sportçılar, yärdäm yözennän uyınnan kergän aqçanı, Beslanda zıyan kürüçelär fondına küçerergä qarar qılğan.Bikä Timerova.


text: Kabul -- Taliban xäräkäte totıq itep alınğan Hindstan watandaşı P.M.Kutty'ne üterüe turında xäbär itte. Xäräkätneñ wäkile Qari Mäxämmät Yosıf süzlärençä, Kutty eşlägän şirkät Äfğanstandağı eşçänlegen tuqtatu taläbenä buysınmağan. Bu şirkät Qandahardan Heratqa alıp barğan yulnı yañartu belän şöğellängän bulğan. Kutty uzğan şimbädä Äfğanlı yörtüçe häm 2 politsiä xezmätkäre belän bergä Nimroz vilayätendä urlanğan bulğan. Yörtüçe düşämbedä irekkä cibärelgän. Politsiä xezätkärläreneñ yazmışı älegä bilgesez.


text:
Şärif Kamal mäktäbenä 100 yıl
Elektä Mäskäw-Qazan timer yulı xäzerge kebek turı bulmağan, poyızdlar Qazannan Mäskäwgä Saranski häm Ruzaevka aşa yöri bulğan. Şul Mäskäw-Qazan poyızdı belän Şärif Kamal Läbäjä awılına mädräsägä uqırğa yöregän. Ä inde 1906 yılda ul, «Nur» isemle berençe tatar gazetında ber yıl eşlägäç, kire tuğan awılına qayta häm yaña oyıştırılğan mäktäpne citäkli. Ul monda direktor da, uqıtuçı da bula. Anıñ bertuğanı Abdulla Baygeldeyev ta bu mäktäptä uqıtuçı bulıp eşli.
Şärif Kamal iseme bu mäktäp uqıtuçılarına häm uquçılarğa küp ğorurlıq birä häm respublik külämendä şaqtıy zur däräcädä torırğa köç birä. Şulsın da äytmi bulmıy, nindider säbäptän bu mäktäp belän citäkçelek itüne sowet zamanında üz awıl uqıtuçılarına ışanmağannar. Bu mäktäpneñ öç direktorı ğına Peşlä awılı keşese bulğan: berençe direktor Şärif Kamal üze, ikençese 90nçı yıllardağı direktor Rawilä Gorbunowa häm xäzerge direktor Flora Şamonova.
Bu mäktäptä eşlägändä Şärif Kamal berençe xikäyälären bastıra häm inde tanılğan yazuçı bularaq monnan Orenburgqa, «Waqıt» ğäzetına eşlärgä kitä. Utız yıldan soñ, 1940 yılnıñ 26 sentäbrendä, Şärif Kamal eşlägän mäktäpkä anıñ isemen birälär.
Xäzerge waqıtta Peşlä awılı Ruzaevka şähäre belän bötenläy totaşıp tora. Şunnan Peşlä awılınıñ küp balaları üz mäktäplärenä tügel, Ruzaevkanıñ urıs mäktäplärenä uqırğa yöri.
Biş meñnän artıq keşese bulğan awılnıñ mäktäbenä 173 uquçı ğına yöri, kübese tatar bulsa da, arada urıs, muqşı, xätta çegän balaları da bar. Älbättä, mäktäpneñ 25 uqıtuçısı predmetlarnı urısça uqıta, yarıy äle tatar tele häm ädäbiät predmet bularaq uqıtıla.
Tantanada çığış yasawçılar arasında Ruzaevka rayonı başlığı urınbasarı Nina İnyätkina, Mordoviä mäğärif ministrı urınbasarı İwan Qarpov, Tatarstan mäğärif ministrı urınbasarı Ayrat Zinnurov, Bötendönya tatar kongressı başqarma qomitetı referentı İldar Minğarayıv, Mordoviäneñ «Yaqtaşlar» cämğıyate räise Şämil Bikmayıv, milli-mädäni moxtariät räise Änwär Nadeyev häm başqalar ide. Çığış yasawçılar härberse diärlek mäktäpkä üz büläklären tapşırdı. İñ zur büläklär Bötendönya tatar kongressı başqarma qomitetınnan bulıp çıqtı. Şulay uq kongressnıñ referentı İldar Minğarayıv Tatarstan mädäniät ministrı Zilä Wäliewa isemennän dä mäktäpkä büläklär tapşırdı. Tatarstannıñ Yaña ğasır televideniesı bu bäyrämnän reportaj da yasadı.
Tantanalar Şärif Kamalnıñ yortı urınında quyılğan taş bilgegä çäçäklär quyu belän başlandı. Tatarstannıñ Leninoğorski rayonı İske İştiräk urta mäktäbeneñ tatar tele uqıtuçısı Mönirä Minxacipova monıñ turında şulay äytte:
– Bez bügen mäktäp kollektiwı häm üzebezneñ Tatarstan mäğärif ministrlığınnan kilgän iptäşlär häm Peşlä awılınıñ citäkçeläre, mäktäp citäkçeläre belän bergäläp, Şärif Kamal torğan yort urnına quyılğan memoriäl istälek taşı yanına bardıq. Häm monda inde menä şuşı awıl cämägätçelege anıñ istälegenä çäçäklär quydı. Häm min işettem, bügen mäçettä, mäçet qartları anıñ istälegenä şulay uq doğa uqığannar dip.
Mönirä xanım belän bergä Tatarstannıñ Leninogorski rayonınnan tağı öç tatar uqıtuçısı kilgän: Urmışlı urta mäktäbeneñ direktorı Säğädät Miftaxowa, rayonnıñ milli mäğärif bülege citäkçese Aliä Vildanova häm Leninogorski şähäreneñ 11nçe tatar gimnaziäse direktorı Täslimä Xalikova. Nik Tatarstannan näq menä Leninoğorski rayonı wäkilläre monda kilde digän sorawğa Mönirä xanım şulay cawap birde:
– Bezneñ Tatarstan mäğärif ministrlığı belän tatarlar kompaktlı yäşi torğan regionnar arasında üzara xezmättäşlek itü turında kileşü bar. Häm bez menä Başqortostannıñ Blağowar rayonı häm Mordoviänıñ Ruzaevka rayonındağı tatar mäktäpläre belän üzara xezmättäşlek itü turında kileşü tözelgän bezneñ rayon belän ike arada. Uzğan yıl başqortlarnı üzebezgä çaqırğan idek, Blağowar rayonın. Bıyıl inde bez Ruzaevka rayonı Tatar Peşläse mäktäbe kollektiwın üzebezgä qunaq itep çaqırdıq. Oqtyäbr ayında alar bezdä qunaqta bulıp kittelär, häm menä xäzer inde 100 yıllıq yübileylarına üzlärenä bezne qunaq itep çaqırdılar.
– Mönirä xanım, sez ber şiğer uqıdığız. Ul üzegezneñ şiğıregezme?
– Äye, min anı bügen genä, menä şuşı mäktäpneñ yübileye uñayınnan icat ittem. Min inde şağirä tügel, ädäbiät uqıtuçısı bularaq qaywaqıtta menä şundıy şiğri xislär tua:
Şärif Kamal tuıp üskän monda, Täwge adımnarın atlağan. Ädäbiät digän zur diñgezneñ Çişmä başı monnan başlanğan. Tatarstan digän güzäl ilneñ Güzäl tabiğätle ber cirennän Yıraq aralarnı yaqın itep Qotlarğa dip kildek bäyräm belän. Şärif Kamal ruxın sündermiçä Alıp kilgän öçen bügengegä Räxmät dibez sezgä Häm uñışlar telibez bez Alğı könegezdä.
– Mönirä xanım, sez monda berençe qat kildegez, Peşlä awılına. Sezneñ üzegezneñ nindi täesirläregez?
– Täesirlär bik yaxşı. Bez bügen Ruzaevka şähärendä berqädär yöredek häm menä şuşı Mordoviä cirendä tatarlarnıñ şaqtıy küplege häm alarnıñ üzara tatar telendä aralaşuları, ul uramda bulsın, başqa cirdä bulsın. Bezne inde bik yaxşı itep qarşı aldılar Tatar Peşläse mäktäbe kollektivı uqıtuçıları kiçä ük. Häm alarnıñ da inde miña ayıruça bik tä köçle täesir yasadı üzebezneñ tuğan telebezdä, anıñ inde könbatış dialektında iskitkeç matur itep söyläşüläre. Ğomumän täesirlär bik cılı häm yübiley tantanası da bik yuğarı däräcädä oyıştırılğan. Mäktäptä Şärif Kamal muzeye eşläp kilä, şulay uq tatar tele häm ädäbiätı qäbinetında Şärif Kamal icatına bağışlanğan ayırım ber bülek bar. Ğomumän, Şärif Kamal isemenä layıqlı mäktäp. Kilgän qunaqlarnıñ da bu mäktäp turında täesirläre häm fikerläre bik yuğarı.
Tatarstannnıñ mäğärif häm fän ministrı urınbasarı Ayrat Zinnurov ta Peşlä awılı mäktäbeneñ 100 yıllığında çığış yasadı häm büläklären tapşırdı:
– Bu Şärif Kamal isemendäge mäktäpneñ 100 yıllığı bu Tatar Peşläseneñ genä bäyräme tügel. Bu böten tatar xalqınıñ, törki xalıqlarnıñ bäyräme dip sanıym, çönki Şärif Kamal ul böten törki xalıqlar arasında tanılğan dramaturg häm tatar xalqınıñ iñ tanılğan yazuçılarınnan berse. Bu bäyräm minem öçen bik täesir qaldırdı. Min üzem bik söyenep häm bik cawaplılıq sizep kildem bu bäyrämgä. Çınnan da, bäyrämgä cıyılğan sänğät eşlekleleläre dä, fän eşlekleläre dä, cämägät eşlekleleläre, ispolnitelnıy vläst, annan soñ zaqonodatelnıy vläst wäkilläre cıyılğan. Häm äytergä kiräk, Mordoviä respublikınıñ xaqimiäte, Ruzayıv rayonı xaqimiäte, annan soñ awıl sowetı xaqimiäte bik zur yärdäm kürsätä ikän mäktäpkä. Bez monıñ öçen bik şat. Çınnan da, böten xalıq, mordwa xalqı bulmasın, tatar xalqı, rus xalqı, bu töbäktä matur, dus, bergäläşep yäşi. Bu mäktäptä dä mordwa balaları da uqıy, rus balaları da, tatar balaları da. Alar dus, tatu. Monda bik matur tärbiä eşläre alıp barıla. Kollektiv bik köçle, icadi eşläwçe kollektiv.
Peşlä mäktäbeneñ tatar tele häm ädäbiät uqıtuçısı Saniä Salyayıwa şul uq mäktäpne 1981 yılda beterä, 1986 yılda Qazan pedağoğiä institutın tämamlap kire tuğan awılına qayta häm şunnan birle monda tatar telen uqıta:
– Bezneñ mäktäp Şärif Kamal isemen yörtä. Şärif Kamalnı belmägän keşe yuqtır bezneñ awılda, keçkenädän alıp olı keşegä qädär Şärif Kamalnı belälär häm anıñ äsärläre belän qızıqsınalar. Anıñ äsärläre belän genä tügel, şulay uq tormış yulı belän dä qızıqsınıp torabız. Yübileylarğa bağışlap qonqurslar ütkäräbez, kiçälär. Şuşı kiçälärdä bezneñ balalarıbız şatlanıp qatnaşalar. Mäktäp uquçıları olimpiadalarda qatnaşalar, rayon olimpiadalarında tatar tele häm ädäbiätı buyınça, respublik olimpiadalarında häm şulay uq Qazanda regionara olimpiadalarda. Qatnaşalar ğına tügel, urınnar yawlap alabız: berençe urınnı da yawlap aldıq, ikençene dä, öçençene dä.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text:
Şuşı säğätlärdä Yukosnıñ yazmişi xäl itelä
Yukosnıñ 3 miliard 400 milion dolarlıq salım burıçın tüläve öçen Pänceşämbegä qädäre vaqtı bar. Şunnan soñ salım ministerlege anıñ mölkäten kanfiskatsiälävne başlıy ala. Qayber xäbärlärgä qarağanda, Yukosnıñ elekke başlığı Mixail Xodorkovskiy nefte şirkäten qotqarır öçen yaña täqdim yasağan.
Audio
Qayber küzätüçelär soñğı minutta kompromisa ireşü ixtmallığına şiklänep qarıylar. Mäskävdäge investitisä şirkäte Troyka Dialogtağı tikşerü bülege başlığı James Fenkner bolay dide.
Audio
"Kreml başqa oligarxlarğa , sez tügel, ä dävlät xuca digän işarä cibärä. Xäzer dävlät oligarxlardan köçleräk. Xodorkovskiy belän añlaşu , Putinneñ başqalarğa problemmalardan añlaşu yulı belän qotılıp bula digän yalğış işarä cibärüe bulır ide. Älbättä, añlaşu mömkinlege bar, läkin, bazar kötkängä qarağanda keçkenäräk."
Xodorkovskiy taraftarları Yukosqa häm Xodorkovskiyğa qarşı kapaniä . Putin opponentların yaqlağannarı öçen cazalandıru aktı bulıp tora digän fikerdälär. Russiädän çittä dä tänqitlär bar. Ekonomik Xezmättäşlek häm Täräqqiät Oyışması Russiä xökümäten Yukosnı saylap alıp cazalandıruda ğäyepläde. Oyışmanıñ fikerençä, salım tülämävdä milionnağan şirkät häm vatandaş ğäyeplänä ala.
AQŞ dävlät departamentı süzçese Riçard Bouçer da borçılu belderde. İnde möddät tulıp ta Yukos burıçların tüli almağan xäldä ni bulaçaq digän soauğa cavap birüe qıyın. Yukosnıñ finans başlığı Bruce Misamore , xakimiätlär mölkätne konfiskatsiälävne başlıy alalar dip belderde. Läkin, anıñ süzlärençä, şirkät moña yul quymas öçen üzen bankrot dip iğlan itärgä tırışaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Yewropa Berlege näfrät cinäyätlärenä qarşı yaña qanun qabul itte: yaña qağidälär wazğiätne niçek üzgärter?
6 yılğa suzılğan söyläşülärdän soñ Yevropa Berlegeneñ yustisiä häm eçke eşlär ministrları nihäyät rasaçıl näfrät cinäyätlärenä qarşı köräş qağidälären qabul itte. Alarnı ğamälgä kertü öçen – berlekkä kergän här il alarnı üzendä qanun itep qabul itergä tieş bulaçaq. Yaña qağidälär – näfrät cinäyätlärenä qarşı köräş yulında möhim adım dip bäyälände. Ämma kileşügä ireşü öçen bäxäslär barğan arada - qağidälärneñ qırıslığı da kimede.
Yevropa Berlegeneñ Yustisiä komissionerı Franco Frattini, böten yaqlarnı da qanäğätländerer öçen – beraz çigenergä turı kilde, dide:
"Bu täqdim belän, minemçä, bez fiker belderü ireklegen xörmät itü belän cinäyätlärne xökem itü arasında urta ber kileşügä ireştek."
Berlekkä kergän här ildä bu yaña qağidälär qanun itep qabul itelgännän soñ, tän töse, rasa yäki nindi dä bulsa millätkä qarşı näfrät taratu häm köç qullanu öçen cäza bireläçäk.
Şulay uq genosid häm keşeçelekkä qarşı cinäyätlärne yaqlaw – cinäyät sanala. Bolar öçen 3 yılğa qadär törmä cäzası birelergä mömkin. Süzneñ tögäl nindi genosidlar turında barğanı äytelmi, ämma ğamäldä bu – Nazilarnıñ yähüdlärgä qılğan holokostı häm 1994 yılda Rwandadağı genosidnı añlata.
Keşe xoquqların yaqlawçılar bu yaña qanunnıñ ğamäldäge faydasın kürmi. Yevropanıñ Rasaçılıqqa Qarşı Çeltäre – qanunnıñ eçtälege bik köçsez, dip sanıy. Anıñ wäkile Georgina Siklossy Azatlıq radiosına üz fikeren äyte:
"Söyläşülärneñ kileşü belän tämamlanuına bez bik şat. Ämma qanunnıñ qırıslığı kimüenä bez borçılu belderäbez. Ber ni dä bulmağançı – xet närsägäder ireşü yaxşı xäbär, ämma bez tulısınça qanäğät tügel."
Misal öçen, illär arasında xezmättäşlek maddäse alınğan. Äğza illär – çik buyında qılınğan cinäyätlär oçraqlarında ğına xezmättäşlek itäçäk.
Süz irege belän näfrät çığışları arasında çik qayda?Yevropada bu mäsälä tiräsendä Yevropada bäxäslär tınmıy. Daniä basmasınıñ Möhammäd päyğämbäre räsemnären bastırğanı häm anıñ dönyada nindi çağılış tapqanı äle dä xäterdä. Yaña qanunnar bu tör ğamälne tıya almıy, çönki Berlekneñ Yustisiä komissionerı añlatqança - anda cäza – süzlär öçen tügel, ä ğamällär öçen birelä.
Alsu Qormaş


text:
Sember kommunistları mitingı qarlı buranda uzdı
Qar tönen dä salmaq qına ğauğaladı. Ä irtän cil köçäyep kitte, yabalaq qar yawuı yulda bökelär dä tudırdı. Şuña da qaramastan, mitingqa baytaq keşe cıyılğan ide. Alarnı ildäge “şabaş”nı beterü öçen oyıştırılğan “russkiy marş” astında “Russkie idut” digän cır belän qarşıladılar
Monısı – yañalıq. Ä şiğär'lär – elekke yıllarnıqınnan ällä ni ayırılmıy.
Satlıqcannar xalıqnı aldadılar
Eşçelärneñ böyek armiäse! Kapitalizmğa “YUQ” dip äyt!
Doloy burjuaznıy stroy, snova Sovetı stroy
Köçebez berdämlektä.
Sotsial' terrornı tuqtatırğa!
Burjuaziäne tonçıqtır, Rossiä xalıqlarına – sotsializm!
Fradkov Xökümäten quarğa!
Häm başqa şundıyraq eçtälekle şiğar'lär. Miting aldınnan KPRFnıñ ölkä başlığı Aleksandr Kruglikov unlap yäş yeget-qızlarğa partbiletlar tapşırdı. Arada tatar qızı İlsöyar Fäizova da bar ide.Ul KPRFqa kerüeneñ maqsatın dönyanı yaxşı yaqqa üzgärtergä, yaxşılıqqa omtıluı belän añlattı. Näq kommunistlarnıñ ana telen mäktäplärdän quıp çığaruı turında ni äytergä belmi, ämma “üzem ana telen berwaqıtta da onıtmayaçaqmın”, dide. Äye, ana telen yaxşı belä. Tatarstanda – Şäymorza awılı mäktäbendä uqığan bit ul.
Ä ölkän yäştäge kommunist, otstavkadağı polkovnik Rawil Xäyrullinnı KPSS ideologiäse üzeneñ ğädellege belän cälep itkän.
Qarlı buran köçäyä barğanğa, qaytıp kitüçelär dä küzgä çalına başladı. Şunlıqtandır inde, miting ta ällä ni ozaqqa suzılmadı. Elekke yıllardan ayırmalı bularaq, xezmät kollektivları wäkilläre çığış yasamadılar – kübräk patriotik şiğırlär uqıldı.
Rezolyutsiäne, ğädättägeçä, Aleksandr Kruglikov üze uqıdı. Annan berniçä özek bolayraq yañğırıy.
Yel'sin-Putin reformaları Rusiä xalıqlarına qarşı revolyutsiä buldı ul. Bügenge xakimiät barı tik cinayätçe oligarxlarga, xalıqara, nigezdä, sionistik kapitalğa xezmät itä. Bez aldardan häm xakimiätkä xezmät itüçe firqälärdän ayırmalı bularaq, privatizatsiä näticälären kire aqtarıp, il baylığın xalıqqa qaytaru yaqlı. Altın aqça häm totrıqlılıq fondların ilgä qaytarunı taläp itäbez. Bez Putinğa häm anıñ yalçı firqälärenä ışanmaw belderäbez. Miting 2-Bötendönya suğışında ciñügä zur öleş kertkän “Svyaşçennaya voyna” (İzge suğış) cırı belän tämamlandı. Monı kommunistlarnıñ da izge suğış iğlan itüläre dip tä añlarğa buladır. Läkin…
Şunısı iğtibarğa layıq: miting tämamlanu belän cil dä tındı, qar da tuqtadı. Bu mitingtan soñ xoquq saqlawçılar törkeme Oblğaz qantarı aldında piketqa cıyıldılar. Säbäbe – Dimitrovgradnıñ NİİARına gaz birüne tuqtatu. Döresräge, kisätep kenä alu. Çönki atom elektrostansası belän alay ällä ni şayarırğa yaramıy. Annan tış 6 ildän qaytarılğan radioaktiv qaldıqlar belän nişlärgä? Häm alarnı util'läşterü öçen Amerika birgän 20 milliard dollar qaya sibelgän?
Piketçılarnıñ taläbe – NİİARğa ğaz birüne çiklämäw. Tik cirle ğaz oyışması da gazğa xuca tügel bit - Gazpromı da Mäskäwdä!
Mondıy wäzğıättä kommunistik çornı sağınıp söyläwçelärneñ ürçüe säbäplären dä añlap buladır.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Üzbäkstandağı AQŞ ilçelege kiçä ilçelek qarşında ütkän protest irekle fiker belderü xoquqın ğämälgä quyu oçrağı ide digän belderü yasadı.
İlçelek kiçä kiç älege protest çarasın tuqtatu öçen xakimiätlärneñ köç qullanuına qızğanıç belderä.
Üzbäk xakimiätlären xoquq bozularda ğäyepläwçe protest demonstratsiäsendä ber yözläp keşe qatnaştı.
Üzbäk xakimiätläre demonstratsiäne köç belän bastırdı häm bilgesez sanda keşelärne totqarladı.
Alarnıñ kübese fermer Baxodir Çorievnıñ tuğan-tumaçası ide. Xakimiätlär 1999-nçı yılda Çorievnıñ cirlären häm milken tartıp alğan. Çoriev moña rizasızlıq beldergän öçen berniçä märtäbä qulğa alınğan bulğan häm soñraq aña Quşma Ştatlardasıyınu xoquqı birelgän. Protest belderüçelär tartıp alınğan milekläre qaytarılğançığa yäki Quşma Ştatlardan sıyınu xoquqı alğançığa qädär ilçelek qarşınnan kitmiäçäklären beldergän ide.


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen yuğarı däräcädäge xärbi citäkçelär belän bulğan oçraşu waqıtında Rusiä armiäse awırlıqlarğa äzer bulırğa tieş, dip belderde. Xärbi reformanıñ maqsatı – 2007nçe yılğa xärbi köçlärneñ yartısın professional ğaskärlärgä äyländerü häm mäcbüri xärbi xezmätne ike yıl urnına ber yılğa ğına qaldıru. Xärbilärneñ äzerlegen üsterergä kiräk, dide Putin. Oçraşuda qatnaşqan saqlanu ministrı Sergei İvanov, Rusiädä xärbi oçuçışlarnıñ ostalığı kimede, şunıñ öçen häläkätlär sanı arttı, dip xärbi hawa köçläre başlıqlarına täñqit belderde. Şulay uq İvanov xärbi citäkçelär arasında kiñ taralğan başbaştaqlıq häm wazifaların üz mänfäğätlärendä qullanu kebek küreneşlärgä dä basım yasadı, xärbilärneñ üz üzlärenä qul salu, ber berlären üterü oçraqları arttı, dide.


text:
“Yaña ğasır” telekompaniäse tapşıruların Sarıtawda qarıy başladılar
“Yaña ğasır” telekompaniäse tapşıruların Sarıtawda qarıy başladılar
Yul uñayınnan şunı da äytik, 27 martta, Mäskäwdä federal' konkurs komissiäse “Dulqın” radiosınıñ yışlığın kemgä birü mäsäläsen qarıyaçaq. Yıl yarım elek 105.3 FM yışlığın alğan “Dulqın” tieşle aqçanı tülämägän bulğan. Xäzer inde bu yışlıqqa öç Tatarstan kompaniäse häm ike Mäskäw kompaniäse däğwa itä. “Dulqın” älege yışlıqnı saqlap qala alırmı, saqlamağan xäldä konkursta ciñgän yaña xuca nindi teldä tapşırular alıp barır, bu atnada xäl iteläçäk.
Sarıtawdan Qazanğa qaytqanda Tatarstan qunaqları Sember tatarları tormışı belän dä tanıştı. Şimbä könne Ulyanovskida tatar milli-mädäni moxtariäte konferensiäse buldı. Anda Tatar kongressı citäkçese İndus Tahirov häm ölkä gubernatorı Vladimir Şamanov qatnaştı.


text:
Mäskäw häm anıñ tiräsendä elektr bette
"Çagino stansiäsendä bulğan yanğın häm şartlaw näticäsendä transformator cimerelgän, elektr liniäläre eştän çıqqan."
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bu qaza öçen cawaplılıqnı Rusiäneñ Berläşterelgän Energosistemalar citäkçelegenä saldı. Şirkätneñ süzşese äytüençä, uzğan töndä bulğan yanğınnan soñ tözätüçelär tözätü eşlären tämamlıy almağan. Şirkätneñ citäkçese Anatoli Çubays, Mäskäw häm kürşe ölkälär xalqınnan, kilgän awırlıqlar öçen ğafu ütende. Rusiäneñ baş prokuraturası Berläşterelgän Energosistemalar citäkçelege östennän cinayät eşe açqan.


text: Qazaxstan prezidentınıñ Otan partiase qızı Dariğänıñ Asar firqäsenä quşıldı. Bu ğämälne küplär Nazarbayevnıñ xakimiatne üz qulına aluı häm qızınıñ säyäsi bäysezlek ambitsialären qısuı bularaq kürä. Berläşkän partianeñ äğzalar sanı 700 meñgä citte. Yaña firqäneñ iseme Otan bulıp qalaçaq. Anda Nazarbayev räislek itäçäk. Anıñ qızı Dariğä urınbasarı bulaçaq. “İke partiäneñ quşıluı - zamana taläbe. Bez kemneñ köçle, kemneñ köçsez bulğanın kürsätkän awır waqıtlar kiçerdek. Koalisia yardäme belän cämğiätebezne tösle tärtipsezleklärdän saqlap qala aldıq. Başlağan eşne bergä tämamlarğa kiräk”,- dide Dariğä Nazarbayeva. Nazarbayıv inde 17 yıl Qazaxstannıñ prezidentı bulıp tora. Dekäber ayında ul tağın ber 7 yıllıq möddätkä saylandı.


text: New York. Amerikan mäxkämäse Quşma Ştatlarnıñ Kubadağı Guantanamo xärbi nığıtmasında totılğan 13 yämänlene başqa ilgä tapşırunı kiçektergä buldı häm, ägär dä başqa ilgä tapşırılğan oçraqta, alarnıñ anda törle cäzalawlarğa duçar bulu-bulmawın açıqlaw öçen tıñlawlar ütkärüne qarar itte. Aña qädär, Pentagon, Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrlığı, Guantanamoda bügenge köndä totılğan 540 çit il totqınnıñ yaqınça yartısın kire üz ilenä, nigezdä Äfğanstan, Söğüd Ğäräbstanı häm Yämängä tapşırırğa cıyına digän xäbärlär bulğan ide.


text:
Ğiraq sönniläre parlament saylawların xupladı
"Tawış birü – uñış ide, ğömüm uñışıbız. Dönyada tawış birülärdä köç qullanu bulğanda, allağa şöker ber nindi dä köç qullanu yäki ülemnär bulmadı. 2-3 oçraq – xaos, köç qullanu häm ülemgä batqan il öçen ber ni tügel," dide äl-Dulaimi.
Sönnilär yulbaşçısı ğısyançılarğa höcüm itmägännäre öçen "räxmäten" belderde. Ğiraqtağı AQŞ ilçese Zalmay Xälilzad häm AQŞ xärbi köçläreneñ başlığı general George Casey berlektä Ğiraqlılarnı uñışlı tawış birü belän qotlap belderü yasadı. Anda tsitat "Ğiraq xalqı üz ileneñ kiläçägen xäl itü yulın sayladı" dielgän.


text: Mäskäw. Bıyıl cäy taşlamalarnı aqçalaştıruğa qarşı Rusiäneñ sälämätlek saqlaw ministrlığında röxsät itelmägän qarşılıq çarası ütkärgän öçen Natsional-bolshevik partiäseneñ 7 äğzası 5-är yılğa törmä cäzasına xökem itelde. Awgust ayında alar ministrlıqnıñ berniçä bülmäsen yawlap alıp, anda ministr Mixail Zurabovnıñ qabul itü bülmäsenä kerüne dä yapqan ide. Sul radikallarnıñ şuşı çarasında barlığı 20-läp keşe qatnaştı, cinayät eşe isä alarnıñ 7-senä qarşı açıldı. Bu eşne äle üktäbrneñ 5-endä ük qarıy başlağan mäxkämä bügenge qararın yabıq işeklär artında iğlan itte. Ul ğäyepläw yağı taläp itkän cäza - yäğni härkemgä dä 5-är yıllıq törmä cäzası belän kileşergä buldı.


text:
Törkmänstan: Qazanğa yaqtı çıray, İranğa art belän
Törkmänstanda äle genä Tatarstannıñ xökümät wäkillege bulıp qayttı. İlneñ yaña prezidentı Qorbanguli Birdemöxämmätov belän oçraşıp Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov anda KamAZlar satu, Törkmänstannıñ neft qırlarında Tatneft täcribäsen häm mömkinleklären qullanu xaqında kileşte. Bolar barısı da Aşğabadnıñ ikençe ber zur säwdä partnerı - kürşedäge İran belän araları naçarayuı sürätendä buldı.
Bu äle uzğan cäydä dä şulay ide, ilneñ yaña citäkçese Qorbanguli Birdemöxämmätov Tähranda İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad belän oçraşqanda Törkmänstan matbuğatı ikeyaqlı mönäsäbätlärne näq menä şulay bäyäläde. Şuña da Birdemöxämmätov İran mäs'äläsendä elekke yulbaşçı Säfärmorad Niazov yulın däwam itär digän ömet bar ide.
Ämma yartı yıl ütü belän şuşı matur wä bizäkle sürättä taplar kürenä başladı. İke aradağı qarşılıqlarnıñ şaqtıy ğına ölkälärdä buluı açıqlandı - yaqlar inde gaz satu da ğına tügel, elektr utı, Kaspidä balıq totu xoquqları, su baylıqların bülü häm xätta İranda yäşägän 2 milionnan artıq törkmänneñ milli xoquqları turında da kileşä almıy. Bolar barısı da xäzer kiñ cämäğätçelekkä çıqtı.
Töp bäxäs - Törkmänstannıñ İranğa tabiği gaznı nindi bäyägä satuı mäs'äläse dikäbrdä başlandı. Yaqlar yaña bäyä xaqında kileşä almadı, häm 2008 citü belän Aşğabad, torbaütkärgeçne tözätergä kiräk digän bulıp, ut kürşesenä gaz quuın kimette.
İran yağı xäzer mäs'äläneñ çınnan da gaz bäyäsen arttıru taläbenä bäyle buluın äytä. Neft häm gaz ministrı Ğölämxäsän Nazari, törkmän gazı bäyäsen xäzerge 75tän 140 dollarğa kütärü turındağı söyläşülär, Törkmänstan gaz quunı yañartuınnan soñ ğına başlana ala dip belderde. Ägär dä bu taläp ütälmäsä, İran ğomumän törkmän gazın satıp aludan baş tartaçaq, dip yanıy İran ministrı.
Qarşılıqlarnıñ tözekländerü eşlärenä tügel, ä törkmän yağınıñ yaña bäyä dawlawına bäyle buluına İran mäclese deputatı Kamal Danişyar da işarä itä:
"Bar däwlätlär tä Törkmänstannıñ döreslekne äytmäwen belä, alar monı añlamıy ğına. Töp mäs'älä bulıp monda bäyä tora. Tözekländerü eşlären qışın ütkärmilär, alar monı cäyen eşläsä aqıllıraq bulır ide. Alar fäqät gaz bäyäsen arttırırğa teli", di İrannıñ parlament äğzası.
Gaz mäs'äläsendäge tartqalaşu äkrenläp şuşı ike däwlät arasındağı başqa urtaq ölkälärgä dä küçä bara. Ğinwar başında İrannıñ Kaspidäge xärbi korabı, berniçä İran törkmäne utırğan balıqçı köymäsen utqa totıp, alarnıñ bersen ütergän digän xäbär buldı. Bu näticädä ilneñ törkmännär yäşägän ölkälärendä çualışlarğa kitergän, 300-läp keşe qulğa alınıp, alarnıñ zur öleşe äle haman da saq astında totıla ikän. Bolar barısı da Aşğabad belän Tähran arasındağı mönäsäbätlärgä barı tiskäre genä tä'sir yasıy, älbättä.
Mondıy şartlarda Törkmänstannıñ duslarnı başqa taraflardan, bu oçraqta tönyaqtan ezläwe añlaşıla töşä. Şulay itep Aşğabadnıñ Qazanğa, dimäk ki anıñ aşa Mäskäwgä dä yaqtı çıray kürsätüe tikmägä tügel - yaña citäkçe belän bu il tışqı säyäsätendäge yünäleşlären dä üzgärtä ala.


text: Ägär dä Quşma Ştatlar, yäki İzrail İranğa höcüm itsä, şul uq waqıtta cawap utı açılaçaq. Bu xaqta Tährandağı íslam yuğarı ruxanıylarınıñ berse äytte. Milli teleqänäl buyınça çığış yasap, Ayatolla Äxmät Xätämi “íslam belän uynaw arıslan qoyrığına basu” ikänlekne Waşington añlarğa tieş, dide. “Ägär dä alar başına íslam İranına höcüm itü uyı kilsä, Xizbullanıñ 70 çaqırım yıraqlıqqa ata torğan raqetaları İzrailne öräklär ilenä äyländergänen islärendä totarğa tieş. Alar 2000 çaqırımğa oça torğan bezneñ raqetalar Tel- Aviv üzägendä şartlawnı qurqu belän küz allarına kiterergä tieş”,- dide Ayatolla Äxmät Xätämi.


text:
Tatarstan prezidentına media höcümnär däwam itä
Tatarstan prezidentı tizdän üz wazifalarınnan kitä digän imeş-mimeşlär äle haman da tınmıy. Qayber Mäskäw mäğlümät çaraları Mintimer Şäymiev yalğa kitep, anıñ urınına tege yäki bu keşe kiläçäk digän xäbärlärne tarata. Fevral’ azağında yañadan aktual’läşkän bu tema mart urtalarında da däwam itä.
Mäskäw mäğlümät çaralarınıñ Mintimer Şäymievnıñ yalğa kitärgä cıyınuı xaqındağı xäbärläre berençe genä tügel. Alar ara-tirä çığıp tora ide inde. Läkin soñğı arada şuşı xaqta mäğlümät taratu ayıruça yışaydı. Menä fevral’ axırında ğına Gazeta isemle gäcit martta Tatarstan prezidentı wazifalarınnan kitäçäk, anıñ urınına Rusiäneñ Eçke eşlär ministrı Räşit Nurğaliev kiläçäk dip yazıp çıqtı. Soñraq bu xäbärne Exo Moskvı radiosı da yañğırattı. Şul uq könne Qazannıñ “Efir” teleradiokompaniäse bu sorawnı Tatarstan däwlät duması räise urınbasarı Oleg Morozovqa yulladı. Üzeneñ cawabında ul älege yañalıqnıñ döreslekkä turı kilmäwe, anıñ buş süz buluı xaqında äytte, jurnalistlar yış qına Nurğalievnı ber eştän ikençesenä küçerälär, dip beldergän ide. Respublika citäkçelege tarafınnan isä ul waqıtta bernindi räsmi belderülär bulmadı.
13 mart könne şul uq Gazeta gäcite yañadan älege temağa äylänep qayttı. Bu yulı anda Mintimer Şäymievnıñ awırıp kitüe xaqında, anıñ yalğa diep däwalanu öçen Germaniägä kitüe xaqında xäbär itelä. Ğädättä, tatarstan prezidentı yalğa aprel’dä kitä ide, bıyıl anıñ 2 martta uq yalğa kitüe respublikada añlaşılmawçanlıq tudırdı. Tağın ber närsä aptıraşta qaldıra – Mintimer Şäymiev ilküläm proyektlarğa bağışlanğan Rusiä prezidentı ütkärgän cıyılışta qatnaşmawı. Älege cıyılışnı bik citdi säbäptän genä qaldırıp bula ide, dip yazıla gäcittä.
Şulay itep, Mäskäwdäge qayber köçlär Tatarstan prezidentın alıştıru öçen şaqtıy tırışlıqlar qılalar. Xäyer, Mintimer Şäymievnıñ üz wazifalarınnan kitüe turındağı imeş-mimeşlärne köçäytergä teläwçelär Mäskäwdä genä tügel. Respublikada da prezident alışınuın kötüçelär bar. Gazetada basılıp çıqqan yazmanıñ avtorı da Qazannan bulıp çıqtı. Läkin bu yazmalarnıñ döreslekkä turı kilüe belgeçlärdä häm säyäsätçelärdä zur şik tudıra. Mäqälädä äytelgän çığanaqlarnıñ ni qädär älege mäs’älädä xäbärdar buluı bilgele tügel, dip sanıy mäsälän, Qazan däwlät universitetınıñ politologiä kafedrası citäkçese Midxät Färiqşin. Läkin Mäskäw kremlenä Şäymievnıñ xäzer kitüe bik uñaylı bulır ide, di ul. Federal’ üzäk Şäymievnı yalğa cibärergä uylıy ikän, ul bu ğämälne saylawları aldınnan tügel, ä näq menä xäzer eşlärgä tieş, çönki anıñ urınına kilgän keşe wazğiätne belän tanışıp, saylawlarda üzäkkä kiräk näticälärne yasarğa tieş, dip sanıy Färuqşin.
Minemçä, Vladimir Putin 2008 yılğa qädär üzeneñ urınına qaluçı öçen Rusiä töbäkläre citäkçeläre arasında çistartu ütkärep qaldırır. Ul federal üzäk fikerenä üz fikerlären qapma-qarşı quyarlıq inde küptännän üz ölkälären citäkläwçe başlıqlarnı alıştırır. Andıy citäkçelär bilgele – alar Şäymiev, Räximov, Titov, Rossel’Mintimer Şäymiev urınına kilä torğan keşelärgä kilsäk, Midxät Färuqşin, federal üzäkkä Tatarstan prezidentı itep respublikadağı tügel, ä çittän kilgän keşene quyu qulayraq, dip sanıy.
Monda ike variant bar – nämzät yä cirle, respublikadan, yä çittän bulırğa tieş. Bu mäs’älä üzäk öçen älege bik qatlawlı. Çönki çittän kilgän keşegä respublikanıñ cirle elitası qarşı kilergä mömkin. Läkin Mäskäwgä Tatarstannan bulmağan nämzät uñaylıraq bulaçaq. Çittän kilgän keşe digändä min elek respublikada eşläp, xäzer başqa cirlärdä xezmät itüçelärne dä küz aldında totam. Ä alar arasında iñ qulayı Rusiäneñ eçke eşlär ministrı Räşit Nurğalievtır möğayınRäşit Nurğaliev respublikanıñ finans häm säyäsät elitasına bäyle tügel,şuña da ul Mäskäw öçen äybäträk nämzät bulıp tora, di Midxät Färuqşin. Tatarstanlılarnı ul qänäğätländermäsä dä, Mäskäwgä qarşı kilüçe bik bulmas Tatarstanda, digän fikerdä tora ul.
Respublika prezidentı itep çittän kilgän keşe quyılsa, Tatarstanda wazğiät qatlawlanaçaq digän süzlär çınbarlıqqa turı kilmi. Xäzer federal üzäkneñ töbäklärdäge wazğiätkä tä’sir itüneñ bik köçle ısulları bar. Annan soñ, respublikanıñ üzendä dä Mintimer Şäymievnı aluğa qarşı çığarlıq köçlär yuqQazan däwlät universitetınıñ politologiä kafedrası citäkçese Midxät Färuqşin Mintimer Şäymievnıñ yalğa kitüe häm anıñ urınına kilüçe xaqında menä şundıy fikerlärdä tora.
Respublikada isä älege imeş-mimeşlär turında räsmi belderü yasawçı haman da yuq. Cirle mäğlümät çaraları da bu xaqta berni söylämi. Alar bu temağa ällä bitaraf, ällä inde şuşı çeterekle mäs’älägä qağılıp, xalıqnı borçıp tormıybız, dip uylıylar. Xäyer, tatarstanlılar cirle mäğlümät çaralarsız da älege xaqta belmi qalmadı. Tatarstan häm anıñ prezidentına qarşı yünältelgän qara piar ısulı şaqtıy uñışlı eşli. Mintimer Şäymievnıñ kitüe, anıñ urınına tege yäki bu keşeneñ kilüe xaqında xäzer bik yış işetep bula.
Ä Mäskäw kremle respublika prezidentı alırğamı, yuqmı, anıñ urınına kemne quyarğa dip bilgelänä almağan arada, 13-15 Mart könnärendä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev citäklägän törkem Germaniäneñ (Saksoniä) cirenä barır dip kötelä. Ul anda Saksoniäneñ xökümäte başlığı prof. Georg Milbradt tarafınnan çaqırılğan. Saksoniä cireneñ räsmi internet säxifäse xäbär itüençä, Tatarstan Leypsig şähärendä ütä torğan INTEC yärminkäsendä üzeneñ investitsiä urınnarın kürsätergä cıyına.
Gölnaz İlgizär


text:
Törkiäneñ kön tärtibendä kördlär
Soñğı atnalarda il eçendäge Kördlär häm kürşe Ğiraqtağı älegä bäysezlege iğlan itelmägän Kördistan aftonom rayonı turında säyäsi platformada ızğışlar bik köçäyep kitte.
Barzani NTV televiziäsenä birgän intervyüsendä “PKK-nı bez kontrol itä almıybız. PKK-nıñ Diyarbakır, Van xätta İstanbulda buluınnan sezme cawaplı? dide. Ul däwam itep, Törkiä Saddam çorında Törkmännär belän Kördlär köçläp ğäräpläşterelgändä nigä däşmäde? digän soraw da birde. Şuşı intervyüdän soñ Premier Erdoğan Ğıraqqa vizit yasawdan vaz kiçte. Teror belän köräş öçen AQŞ belän urtaqlaşa tözelgän koordinatsiä byurosınıñ Törek yağı citäkçese pensiädäge armiä generalı Edip Başer “Kördlär belän söyläşü tik fayda kitersä genä mömkin, bu bulmasa üzeneñ kördlär belän söyläşergä cıyınmawın, köçläsälär vazıyfasınnan çigenäçägen belderde.
28 Fevraldä isä Törkiädäge Kördlärneñ säyäsi partiäse Demokratik Cämiyät Partiäse DTP-nıñ ğädättän tış qorıltayı ütkärelde. Qorıltayda qabat Ahmet Törk partiä citäkçese itep saylandı. Ul çığışında Törkiädäge 20 millionlıq Kördneñ dialog häm tınıçlıq yaqlı buluwın äytte. DTP-nıñ niçä byurosında polistiä tentü ütkärde, qayber ağzalar küz sağı astında, şulay uq Ahmet Törk belän yardämçese Aysel Tuğluk säyäsi partiä qanunın bozğan häm PKK-nıñ törmädäge citäkçese Abdullah Öcalannı maqtağan öçen 1,5 yıl törmä cazasına xökem iteldelär.
AQŞ tışqı eşlär ministere Codoleezza Ricenıñ Washingtonda senat komisiäsendä senator Wayne Allarnıñ “Ğıraqtağı Kördlär belän Töreklär arasında qayber söyläşülär bula ikän. Bu turıda mäğlümät birsägez ide!” digän taläbenä Rice “Bu xäbär bezneñ teroristlar isemlegenä kertkän PKK turında. Törkiä belän Kördistan arasındağı çiktä eşçänlek alıp barğan PKK Törkiä eçendä höcümnär öçen çawaplı” dip cawap qaytarğan. Menä anıñ Törkiäneñ kürşese Ğiraq urınına Kördistan äyteme qullanuı Törek yağı tarafınnan AQŞ inde biredä Kördistanı tözegän, monı iğlan itäse genä qalğan dip bäyäläde. Xätta Yustitsiä ministere Cemil Çiçek reaksiä kürsätte. Törkiädäge reaksiä säbäple AQŞ-nıñ Ankaradağı böyek ilçelegennän ber belderü yasaldı. Şuña kürä Rice Ğıraq Kördistanı urınına yalğışıp tik Kördistan dip äytkän bulırğa tiyeş digän añlatma kilde. Qısqası tik bu vaqıyğä dä Törkiäneñ bu mäs’älädä nindi sizger buluwın kürsätä.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Bizdiñ Täwelsizdikti alğanımızğa 25 jıl toldı. Egemendik alıp, jeke memleket boldıq. Elimiz jıldan-jılğa körkey`ip ösip keledi. Memleketimizben birge tilimiz de täwelsizdik alıp, qazaq tiliniñ märtebesi körkey`di. Elbasımız Nursultan Nazarbaevtıñ tuğırlı bağdarlaması boy`ınşa keleşek jas urpaqtardıñ üş tildi meñgerwi qolğa alındı. Bizdiñ zañğa köptegen özgertwler engizildi. Osınıñ barlığı bizdiñ bolaşağımız. «Urpağı jaqsı el azbay`dı» demekşi, bizdiñ babalarımız, batırlarımız salıp ketken sara jol key`ingi bizderge, yağnï urpaqtarına qaldırğan. Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdigi jolında bizdiñ ağa-apalarımız mert boldı. Sonıñ işinde Qay`rat, Läzzat, tağı da basqa mert bolğan ağa-apalarımız bar. Sol kezdegi batırlarımızdıñ erlikteriniñ arqasında baqıttı balalıq şağımız ötwde. Elbasınıñ eren eñbeginiñ arqasında osınday` jarqın, bey`bit künde ömir sürip jatırmız.
Alʹmïra ABÏLOVA, M.Rwsakov atındağı №2 mektep-ïnternatınıñ 3-sınıp oqwşısı


text: Törkmänstannıñ mäğlümat çaraları xäbär itüençä, 11 fivral ütäçäk prezident saylawları aldınnan başqalağa BMO häm Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Parlament Mäclese wäkilläre kilgän: " Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Parlament Mäclese wäkilläre Aşğabadqa kilde. Alarnı mäcles prezidentı Goran Lennmarker citäkli. Wäkillek parlamentta söyläşülär ütkäräçäk, räsmilär belän oçraşaçaq, Aşğabad häm Axal vilayätendä saylaw urınnarın barıp küräçäk." dip xäbär itte Törkmän televideniäse. Dikaber ayında elekke prezident Saparmorat Niyazov wafatınnan soñ bilgelängän saylawlar – soñğı 15 yılda ildä ütkän berençe prezident saylawları bulaçaq. Törkmänstanda çit il wäkilläreneñ buluına qaramastan, saylawlarda xalıqara räsmi küzätüçelär yuq.


text: Hindstannıñ premer ministrı Manmoxan Singx, şuşı könnärdä Dählidä AQŞ belän atom energiäse buyınça xezmättäşlek turındağı kileşü, milli atom quatenä zarar kitermäyäçäk dip belderde. Kileşü nigezendä AQŞ Hindstanğa atom energiäseneñ siwil yünäleştäge texnoloğiäläre belän faydalanırğa mömkinlek birsä,üz çiratında Dähli qayber atom töş dairälärenä xalıqara inspeksiälärne kertü röxsäte biräçäk. Qayber çit il säyäsätçeläre, AQŞ belän Hindstan ararsındağı bu kileşü, zamanında Hindstan imzalamağan, atom töş qoralların cäyeldermäw turındağı xalıqara kileşüneñ ähämiäten tübänäytergä mömkin, digän fiker belderde. Bu tänqıytkä qarşı Hindstannıñ premer ministrı Mamoxan Sinx: “Hindstan kileşügä qul quymağan bulsa da, ul kileşüneñ zur öleşen ütäp barabız. Bez berqayçan da atom qoralı texnoloğiälären cäyelderü belän şöğıllängänebez”- dide.


text:
Berençe sentäber irtäsendä Udmurtiä başqalası İjaw şähäreneñ tatar gimnaziäsenä balalar, ata—analar, uqıtuçılar yaña uqu yılı başlanuğa bağışlanğan tantanağa bilgelängän waqıttan aldan cıyıldılar. Qullarındağı çäçäk bäylämnärenä kümelgän keçkenä genä buylı malay—qızlarnı berençe klass balaları ikänen yıraqtan tanıp bula. Başta balalarınnan da kübräk dulqınlanğan äti—äniläre belän tanışam. (audio)
Balaların milli ruxlı, tatar canlı itep tärbiälärgä omtılğan ata—analar sabıyların biregä kitergän, älbättä, üzläre dä näni ulları—qızları belän bergä belem basqıçlarınnan kütärelergä äzer alar. Bu xaqta ikençe ber balanıñ äbise äñgämäbezgä quşılıp, monı rasladı.
İnde gimnaziä uquçılarınıñ da ber—bersen sağınıp, oçraşır minutların kötep aluları kürenep tora, törkem—törkem balalar ber—bersen sälämläp, köleşep mäş kilälär. Mäktäptä soñğı tapqır berençe sentäberne qarşı alam, şuña bu kön ayıruça dulqınlandıra, dip urtaqlaştı fikerläre belän Rozalina Ğataullina. (audio)
Bu arada yaña uqu yılına bağışlanğan tantana başlanuı turında iğlan itelde. Gimnaziä uquçısı Diliä Äxmätşina gimnaziägä bağışlanğan cırnı başqardı. Yaña uqu yılı belän qotlap, gimnaziä direktorı Gölzirä Äxmätşina, Tatar ictimaği üzäge citäkçese Fnyun Mirzayanov, şähärneñ Aqsaqallar cämğiätennän wäkillär, respublikanıñ mäğärif ministıyrlıygınnan belgeç, Lenin rayonı administratsiäsennän wäkillär qotladı. Balalar häm uqıtuçılar mawıqtırğıç itep teaträlläşterelgän küreneşlär dä äzerlägän. Tantana ozaqqa suzılmıyça, bik canlı ütte.
Yaña uqu yılınıñ berençe qıñğıraw tawışı balalarnı klasslarğa çaqırdı. Çığarılış sıynıf uquçıları berençelärne citäkläp, bülmälärgä uzdılar. Barlıq klasslarda da berençe däres belem dönyasına säyäxätkä bağışlandı. Qunaqlar belän gimnaziäne qarap çıqtıq, bıyılğı yañalıqlardan — kitapxanä.
Şul uq waqıtta gimnaziägä yanqorma tözü turında problema hawada elenep qaldı. Urın citmi biredä. Şuña da här yıl berençe sıynıfqa ber genä klass tuplana. Alar da äle balalar baqçasında uqi. Ul binada da kileşü buyınça soñğı yıl uqilar başlanğıçlar. Kiläse yılda balalarnı qaya utırtırbız dip körsenep quydı direktor. Gimnaziä xezmätkärläreneñ klasstağı ber genä balanı da yuğaltmıyça, çığarılışqa çaqlı saqlap qalırğa kiräklegenä basım yasadı.
Barlıq uquçılarğa tırışıp uqırğa, uqıtuçılarğa sabırlıq, ata—analarğa härwaqıt yärdämçel bulırğa telim — dip basım yasadı äñgämäbezdä Udmurtiä Respublikasınıñ mäğärif ministıyrlıygınnan baş belgeç Älfiä Ğaysina. (audio) Östäp şunı da äytergä kiräk, bıyıl udmurt gimnaziäseneñ dä balalarnı utırtırğa urın bulmaw säbäple, gimnaziäne İjaw şähäreneñ çitendä urnaşqan ber mäktäpkä küçerergä qarar qıldılar ministıyrlıykta. Ämmä ata—analar monıñ belän kileşmiçä, berniçä kön inde Xakimiät binası qarşında piket oyıştırdılar. Alarnıñ taläbe— udmurt gimnaziäse öçen şähär üzägendäge berär mäktäptän urın alu. Xäbär äzerlängän säğättä — mäğärif ministıyrlığı xezmätkärläre belderüençä, balalarnı gimnaziägä yörtü öçen maxsus avtobus bulaçaq. Ata—analarnıñ ber äleşe monıñ belän kileşte, ikençeläre — udmurt gimnaziäse üzäktä bulırğa tieş digän fikerennän kire qaytmadı.


text:
PACE wäkilläre jurnalistlar belän oçraştı
Yevropa Sovetınıñ Parlament assambleyası wäkilläre sişämbe kiçendä jurnalistlar belän oçraştılar. Başqa oyışmalar häm säyäsi eşleklelär belän oçraşu waqıtında David Atkinson häm Rudolf Bindig waqıtnı tiz totıp, bik az sanlı şäxeslärneñ fikeren tıñlasalar, Tatmedia agentlığında ütkän oçraşu başqaçaraq buldı. 100gä yaqın jurnalist, redaktorlar belän oçraşqanda qunaqlar niçek tä äñgämädäşlärneñ tellären çişärgä tırıştı. Lev Ovrutskiy, Räşit Ğällämov, İrek Mortazin, Cäwdät Äminev, Miläwşä Aytuganova, Artem Karapetyan, şulay uq Azatlıq radiosınıñ Qazan bülege wäkile bügenge Tatarstanda süz iregeneñ torışı turında ixlas fikerlären äyttelär, bäxäslär dä buldı. Ämma, Yevropa Sovetı wäkilläre Rusiädäge mäğlümat iregenä bäyle artıq kisken problemalar taba almadı. Barı tik däwlät yärdämendä çığuçı mäğlümat çaralarınıñ küplege genä alarnı şaqqatırdı. İñ töp problema – aqça citmäw häm, qayber jurnalistlar fikerençä, zur xaqiqätne işetergä dä, taratırğa da telämägän bügenge cämğiät. Şul isäptän, jurnalistlar, tıñlawçılar, uquçılar da.
Lev Ovrutskiy üzeneñ 8 yıl buyı oppozitsiädäge jurnalist buluın, ämma xakimiätneñ ni öçender anı ezärleklämäwenä ğäcäplänüen belderde. Tatarstan prezidentı süz iregen yaqlıy, ämma anıñ urınına Mäskäwdän bilgelängän şäxes yäki kürşe respublikalarnıñ xäzerge citäkçeläre Leonid Markelov, Mortaza Räximov kebek keşelär kilsä, eşlär yaman bulaçaq, dide ul. Yevropa Sovetı wäkilläre respublika belän tanışunı däwam itälär.
Çärşämbe köneneñ iñ möhim yañalığı – Däwlät Sovetınıñ çirattağı 5Hчe sessiäse eşläde. Anda deputatlar şähär, rayon başlıqları, şulay uq Tatarstan prezidentı qatnaştı. Kön tärtibenä quyğan 40 tan artıq mäs’äläneñ berse - 2005 yılğa byudjet qabul itü. Yılnıñ iñ zur finans dokumentı raslandı, kiläse yılda çığımnar belän keremnär arasında mönäsäbätlär şaqtıy kierenke. Çığımnar kübräk, ä kerü kimi bara.Rimzil Wäli


text:
Çärşämbe, 11 dikäber könne, Tatarstannıñ iqtisadına uñay tä'sir yasarlıq zur ber waqiğa buldı. Tübän Kamada neft' eşkärtü şirkäteneñ berençe çiratı açıldı. Bu tantanalı häm möhim waqiğada Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, respublika premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov, Tatarstan spikerı Färit Möxämmätşin häm başqa citäkçelär qatnaştı. Älege zavod yılına 7 million tonnağa yaqın neftne eşkärtergä mömkin. Anıñ ikençe çiratı da safqa basqaç, bu kürsätkeç tağın da kübräk, ä anıñ eş sıyfatı tağın da äybäträk bulır, dip kötelä. Bu şirkätneñ tağın ber möhim yağı -- ul Tatarstanda çığarıla torğan yuğarı kükertle neftne eşkärtäçäk. Xäzerge köndä Tübän Kama neft eşkärtü zavodı respublikağa bik kiräkle yul yasaw öçen bitum çığara.
12 dekaber könne Tatarstannıñ tağın ber şirkäte bäyräm itäçäk. KamAZ cämğıäteneñ «Oka» keçkenä litrajlı avtomobillär çığaruçı zavod pänceşämbe könne üzeneñ 15 yıllıq yubileen bilgeläp ütäçäk. Xäzer älege zavodta 2500 keşe eşli. 15 yıl eçendä anda barlığı 212 meñ avtomobil' yasap çığarılğan. «Oka» bäläkäy genä buluına da qaramastan, xalıqta bik populyar maşina. Şuña kürä, zavod citäkçeläre häm eşçeläre kiläçäkkä optimizm belän qarıy.


text:
Xalıqara Atom Energiäse İdaräse şurası Tährannıñ atom programmasın tikşerä
AUDİO: Bez yaxşı tärräqiätkä ireşüebez turında, moñarçı İran yağınnan yäşerü säbäple qıyınlıqlar buluı turında äytäbez, ämma xäzer uzğan yılnıñ dikäberennän birle xezmättäşlekneñ sizelerlek yaxşıruı kürenä.
Xalıqara Atom Energiäse İdaräse şurası Vienada 2 yıl buyı däwam itkän İran atom programmasın tikşerülär näticälären qarıy. İdarä İrannıñ atom qoralları yasarğa cıyınuın raslawçı dälillär tapmasa da, İrannış yäşeren atom qorılmaları bulırğa mömkin dip borçıla. İdarä İran turında xisabın BMO İminlek Şurasına tapşırırğa häm anda İranğa qarşı çikläwlär mäs'äläse qaralırğa mömkin. Bügen Tähranda prezident Möxämmät Xatami İrandağı atom eşçänlege turındağı İdaräneñ rezolütsiä ölgesen tänqitläp çıqtı häm anı üzgärtü öçen intensiv söyläşülär bara dide.


text:
Başqalanıñ Şorca üzäk bazarında bügen ike maşina şartlap kimendä 8 keşe häläk buldı, 32 keşe yaralandı. Polisiä xäbär itüençä, hälak bulğannar sanı tağın da yuğarıraq bulırğa mömkin. Ğiraqnıñ Äl-Kut şähärendä yul buyına quyılğan bomba şartlap ber Polşa häm ber slovak xärbiläre häläk buldı.
23nçe üktäber könne Ğiraqta totıq itep alınğan amerikan xärbien tabırğa yardäm itkän här törle mäğlümat öçen AQŞ xökümäte 50 meñ dollar wäğdä itte. 41 yäşlek Ähmäd Qusai ät-Taayie, Ğiraqqa Miçigan ştatınnan, xatını yanına kilgän bulğan.


text: “Regionnar firkäse” deputatları, xökemättä häm parlamenttağı citäkçe urınnarnı büleşü belän rizalaşmıyça protest belderep, Yuğarı Rada eşenä kirtä quya. Bügen alar tağın ber taläp quydılar. Bu taläpkä kürä, barlıq citäkçelek kandidaturalarına beryülı tawış birmiçä, başta parlament spikerı saylanırğa tieş. “Äflisun koalisiase” (aña prezident yaqlı “Bezneñ Ukraina” firqäse, Ulia Timoşenqo bloğı, häm sosialistlar partiase kerä) äğzaları kileşüençä, Petr Poroşenqo spiker bulırğa tieş. Premer-ministr urınına Ulia Timoşenqonı bilgelärgä uylıylar.


text: Qırğızstanda qarşılıq çarası ütkärüçelär bügen Calalabad töbägeneñ Bazar-Qorğon qalasında xökümät binasına basıp kerep ber idarä räsmien totıq itep aldı. Militsiä köçläre totıqnı azat itü öçen täräzäne watıp kerde. Qorbannar yuq dip xäbär itelä. Qarşılıq belderüçelär yäkşämbedä ütkän ikençe tur saylawlarda oppozitsiä namzäteneñ ciñelüenä protest belderä, bu saylawlarnı xökümät faydasına xärämläşü dip atıy. Alar räsmi näticälärne köçtän çığarıp yaña saylawlar ütkärergä çaqıra. Räsmi näticälärgä kürä, prezident Akaev taraflı köçlär parlamentta küpçelekkä ireşkän. Äle genä kilgän xäbärgä qarağanda könçığışrağı Narın töbägeneñ Koçkor qalasında 600läp keşe şul uq taläplär belän idarä binasın basıp alğan. Elegräk Talas töbägendä protest belderüçelär ike räsmine xökümät binasında bikläp totqannan soñ, irekkä çığardı. Andağı qarşılıq çarasında berniçä meñ keşe qatnaşqan. Quşma Ştatlarnıñ Qırğızstandağı ilçese Stephen Young prezident Askar Akaevnı "kosnitutsiäne üzgärtmim" digän wäğdäsen ütärgä häm şuşı yıl prezident saylawları aldınnan urınınnan kitergä çaqırdı.


text:
İyül ayında Qazannan Mordowiäğa ber telewidenie törkeme kilde häm bu filmnı yasaw başlandı. Qazan telewidenie keşeläre 4 kön eçendä törle rayonnarnıñ distälägän tatar awılları aşa uzdılar, keşelär belän söyläşep, awıl küreneşlären töşerep kittelär.
Berençe kön, 19 iyüldä, kön buyı Lämberä rayonınıñ 70 yıllığı bäyrämendä, yübileyğa cıyılğan kürenekle tatarlar belän intervyülar alındı. Ul könne Mordowiänıñ kürenekle tatarlarınnan kübese monda bäyrämdä ide.
Alar arasında “Yaqtaşlar” cämğıyateneñ citäkçese Şämil Bikmayıv, Lämberä rayon başlığı Käbir Älmyäşev, Mordowiänıñ sälamätlek ministrı Rafail Aşirov, professorlar Şamil Axmetov, Färit Ayzyatov, “Rosselxozbank”nıñ Mordowiädağı filialı direktorı Färit Mamin, Mordowiä möftie Räşit Xaliqov, häm başqalar.
Bäyrämdä Mordowiänıñ ataqlı sport ğäiläse äğzaları da bar ide – köräşçelär biş tuğan Xalilovlar – Qäsim, Fatix, Şämil, Änwär häm Malik.
Bötendönya tatar kongressı cibärgän telewizion törkemneñ eşe Lämberä rayonı bäyrämendä bik uñışlı buldı, tatarlar belän intervyülardan başqa alarnıñ Mordowiä başlığı Niqolay Merquşkinnan da intervyü alırğa mömkinlekläre buldı.
İkençe kön, 20 iyüldä, irtä belän telewizionçılar Aqsyun awılında idelär. Anda alar uzğan yılda ğına açılğan yaña “Räximä” mäçetendä şul mäçetne tözüçe Şämil Bikmayıv belän syüjet töşerdelär. Aqsyun awılında Şämil Bikmayıvnıñ dustı, Qazandağı “Qara altın” banqı citäkçese Rinat Abdullin da ide.
Lämberä rayonında 10 tatar awılı bar. Şulardan Lämberä, Aqsyun, Çirmiş häm Tawla awıllarınıñ küreneşläre film öçen töşerelde. Tağı Punyat, Penzyätqa, Swärbi, Şçerbaq awılları yanınnan uzıldı. Telewizionçılar Tawla awılınıñ küreneşlären ayıruça matur dip bäyäläp töşerdelär.
Şul uq könne telewizionçılar, Lämberägä qaytıp, mondağı tatar xalıq cır häm biyü “Umırzaya” ansamblen film öçen töşerdelär.
Düşämbe kön, 21 iyüldä, irtä belän Saranskida “Tatarstan” säwdä yortında töşerülär buldı. Ä töşke aştan soñ Qazan telewizionçıları Romodan rayonınıñ Altar awılına kittelär. Bu awıldağı mäçet berqayçan da, xätta sowet zamanasında da, eşen tuqtatmağan berdänber Mordowiä mäçete. Monnan başqa, bu awıl aqädemik Mirza Maxmutovnıñ tuğan yağı.
Annan soñ telewidenie törkeme Mordowiänıñ iñ tanılğan awılına, Azyurqa awılına yul tottı. Bu awılnı Mordowiänıñ, Rusiänıñ, Tatarstannıñ törle ğäzetları, telewidenie qanalları niçek kenä maqtap ta, xurlap ta kürsätmädelär. Mordowiänıñ iñ bay awılı digän närsä döres bulsa da, bu awılnı räncetüçe “waxxabitlar oyası” digän yamanatı da çıqqan ide. Çınında bu 2800 keşe yäşägän awılda tärtip, araqı eçü yuq, xalıq eşli, cidençe mäçetlären tözep beterälär inde.
Kiçkä taba telewizionçılar tanılğan tatar yazuçısı Şärif Kamalnıñ tuğan awılı Peşlägä cittelär. Anda alar mäktäpne, Şärif Kamal öye bulğan nigezne töşerdelär.
Sişämbe kön, 22 iyüldä irtä belän aqädemik Räşit Syünyäyevnıñ ätise tuğan Latış awılı küreneşlären töşerü buldı. Annan soñ telewizionçılar Mordowiänıñ iñ aldınğı xucalığı başlığı Adilä Qolesniqowa belän oçraştılar. Çelmodeyevskiy Maydan digän urıs awılında tatar xatını Adilä Färit qızı Qolesniqowa 25 yıl inde eşli häm bu awılda xäzer urtaça xezmät xaqı 4 meñ sumğa yaqın. Ä kürşe awıllarda urtaça xezmät xaqı 700-900 sum, ul da küp aylar birelmi tora.
Telewizionçılar tağı İsa awılında idelär. Anda 84 yäşlek suqır cırçı Abdulla Krotov belän syüjet töşerelde. Bu İsa awılınnın bik küp uqımışlı keşelär çıqqan, şular arasında Tatarstannıñ 30 yıllardağı sälamätlek ministrı Söläyman Yınaleyev. Söläyman ağaynı 1938 yılda Qazanda NKVD podwallarında tikşerüçe Qurbanğäliev qıynap ütergän.
Yazuçıbız Abdraxman Äpsälämovnıñ tuğan awılında, İskildä (urısçası Staroyı Allağulowo) telewizionçılar tiräsenä bik küp xalıq cıyılğan ide. Yaña Allağol awılın uzıp, telewizionçılar Teneş awılına cittelär. Monda Amerikäda yäşäwçe tatar ğälime Säit Salaxnıñ öç tuğan señelläre Rawilä häm Rawza apalar belän oçraşu buldı.
Şulay uq Amerikäda yäşäwçe tanılğan Ağilar ğäiläseneñ töp awılı bulğan Nağur awılı da filmğa töşerelde. Şulay uq Qazan qunaqları Qıştoru, Buğdal, Büleş, Dälek awılların kürep kittelär.
Yenä awılı tanılğan sport eşleklese Şämil Tarpişçev, rässam Äxmät Kitayıv, tatar emigratsiäseneñ kürenekle şäxesläre Şämsiä Apaqay, Rawil Selixmet, Ali Aqiş isemnäre belän bäylängän. Monda dramaturg Ğafur Qulaxmetov kümelgän. 2001 yılda Şämil Tarpişçev aqçasına tözelgän bua xäzerge Yenä awılına ayıruça küp yäm östäde.
Sırqıdı awılı, böyek şağirebez Hadi Taqtaşnıñ tuğan awılı, Qazan telewizionçılarınıñ marşrutında soñğı noqta ide. Monda urta mäktäp binasında Hadi Taqtaş muzeye bar. Bu awıl Taqtaş waqıtınnan birle bik keçeräygän – 1926 yılda monda 2826 keşe yäşäsä, xäzer 450 keşe genä. Alarnıñ da yartısı ğına tatar, qalğannarı monda Taqtaş isemendäge kolxozğa eşlärgä kilgän urıs, muqşı, tadjik, üzbäklär.
1930-50 yıllarda monnan tatarlar bik küp töbäklärgä taralğan. Şular arasında Uqrainanıñ iñ bay keşese dip sanalğan Rinat Axmetov, Doneskida tatarlarnıñ citäkçese Räşit Brağin, Mäskäwdä “Probiznesbank” witse-prezidentı Eldar Bikmayıvnıñ da äti-äniläre tuğan awılların taşlap kitkännär. Äbi-babalarınıñ tuğan awılları urıslaşa-muqşılaşa baruı çitkä kitüçelärne borçıy, älbättä. Şularnıñ berse, Eldar Bikmayıv, küptän tügel Sırqıdı awılı tatarlarına tapşırır öçen berniçä distä “Tatar-mişär ruxi mirası” kitabın satıp aldı.
Qızğanıçqa qarşı, waqıt azlıqtan Mordowiänıñ bik küp tatar awılları film töşerüçe telewizion törkemneñ marşrutına kermäde. Mäsälän, Temniqov rayonınıñ 16 tatar awılınnan bersenä dä elägep bulmadı. Ä bit mondağı İdi awılınnan 18 ğasır axırında ataqlı yazuçıbız Ämirxan Yenikinıñ babaları Başqortostanğa kitep Yaña Qarğalı awılına nigez salğannar. Şulay uq Yılnik, Qoçqurowo, Dubenki, Zubowa Polyana rayonnarınıñ ber tatar awılına da kerep bulmadı.
Niçek kenä bulmasın, Bötendönya tatar kongressınıñ bu yaña eşe tatar xalqına bik faydalı bulır diep toyıla. Tatarlar qompaqt räweştä yäşägän här töbäk turında qısqa ğına bulsa da, çın telewizion filmnar töşerü üze ber zur xäl. Bu filmnarnı başta Tatarstanda kürsätü, annan şul regionnarda üzlärendä kürsätü Tatarstan belän Rusiänıñ üzgä töbäklärendä yäşägän tatarlar arasındağı elemtälärne küpkä köçäyter dip kötelä.
İrek Bikkinin, Mordowiä


text:
19 qazan küni Xalıqaralıq ğarış stancïyasına uşırılatın «Soyuz MS-02» transport kemesi bar «Soyuz-FG» zımıranı Bay`qoñırdıñ uşw alañına ornatıldı, dep xabarladı QazAqpart «Roskosmos» memlekettik korporacïyasınıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
«On altınşı qazan küni «Soyuz MS-02» köliktik basqarılatın kemesimen birge «Soyuz-FG» tasığış-zımıranı Bay`qoñır ay`lağınıñ №31 uşw alañına şığarıldı jäne uşırw qondırğısına ornatıldı», delingen xabarlamada.
Resey` zımıran-ğarış salasındağı käsiporındardıñ aldıñğı toptarı radïojüy`eler jumısın tekserw, sandıq aqparat awqımın testilik quraw jäne ékïpajdı avtomattı qutqarw jüy`esin testilew sındı jumıstarğa kirisip ketti. 17 qazan küni ğarış zımıranı tolıq sınaqtan ötkiziledi, 18 qazan küni xalıqaralıq ğarış stancïyasına 49/50 ékspedïcïya ékïpajınıñ negizgi quramın bekitiletin memlekettik komïssïyanıñ otırısı ötedi, dep xabarladı RÏA Novostï.
Buğan dey`in «Soyuz MS-02» (№732) basqarılatın kemesiniñ texnïkalıq aqawların jöndew jumıstarı twralı materïaldardı memlekettik komïssïyanıñ qarağanı jäne XĞS uşırw merzimin 19 qazanğa, Mäskew waqıtımen 11:05-ke belgilegeni xabarlanğan edi. Keme ékïpajınıñ negizgi quramında Roskosmos ğarışkerleri Sergey` Rıjïkov pen Andrey` Borïsenko jäne NASA astronavtı Robert Şey`n Kïmbrow bar. Dwblyorler - resey`lik ğarışkerler Aleksandr Mïswrkïn men Nïkolay` Tïxonov jäne NASA astronavtı Mark Vande Xay`.
kyzylorda-news.kz


text: Britaniä parlamentı komitetı, Quşma Ştatlar citäkçelegendäge koalisiä köçläre 2003nçe yılda Ğiraqqa kergändä berniçä zur xata yasağan, dip belderde. İñ zur citeşsezlek – koalisiä köçläre , 2 yıl elek Saddam Hösäin xakimiättän bärep töşerelgännän soñ qarşı torunıñ nindi käçkä iä buluın döres bäyälämägän. Koalisiä, qayberäwlär tarafınnan amerikannarnıñ okkupasiäse – şulay uq mädäni häm iqtisadi okkupasiä bularaq qabul iteläçägen farazlamağan. Häm Ğiraq polisiäsen äzerläw dä soñ başlanğan. Parlament xisabında, Britaniä üzeneñ 8 meñlek xärbi köçlären Ğiraqtan äle 2006nçı yılğa qadär çığara almayaçaq, dielä.


text:
Berençese – İdelaryağı rayonı başlığı Vladimir Nikolayıvnıñ qarşı töşüe. Säbäplären dä tapqan: 12-iyündä - Rusiä könendä Sabantuy kileşmi, imeş. İkençe säbäp: änä çuaşlarnıñ ölkä üzägendä ber genä Aqatuyı, ä nigä tatarnıqı ikäw bulırğa tieş? 16cыHдa ölkäneke bulaçaq bit – şul citkän.
Şuña da qaramastan, Yaña şähärneñ abruylı maltabarları basımı astında fatixa birergä mäcbür bulğan. Mondıy qapma-qarşılıqnıñ faydası da buldı: bäyräm räsmi açıştan, yäğni buş çığışlardan qotıldı.
Sabantuynı İdelaryağı rayonı avtonomiäse räise Rafail Näcmetdinov açıp cibärde. Çığışınıñ töp mäğnäse – Yaña şähärdä bıltır ğına açılğan mäktäpkä balalar tuplaw möhimlege. Çönki, dide ul, ägär bıyıl da 225 bala tuplanmasa, rayon xakimiäte anı yaptıru belän yanıy. Şunlıqtan Rafail äfände berençe süzne mäktäp direktorı Älfiä Abutdinovağa birde.
Älfiä xanım, tabiği inde, mäktäpneñ uñışları turında süz tottı häm balalarnı şunda uqırğa birüneñ uñay yaqlarına iğtibar yünältte.
Annan soñ mäktäpneñ 1-sıynıfına cıyınuçı 6 yäşlek Zifa çıqtı. Anıñ Sabantuy turındağı cırlawı häm matur itep şiğer söyläwe küplärne soqlandırdı.
Mäktäp uquçıları Liliä Yosıypova häm Läysän Xäyrullina ana tele häm tatar yazmışı, anıñ kiläçäge turında mäşhür şağirlärebez äsärläre belän çıqtılar. Mäğnäse şul uq: tatarnıñ kiläçägen saqlap qalu öçen ana teleneñ möhimlege. Alarnıñ çığışları da yäştäşlären şuşı mäktäpkä öndäwdä yañğıradılar.
Başqa balalar çığışları da şul uq yünäleştä äzerlängän ide. Urman çitendä “Tatar mäktäbe sezne kötä” digän transparant astındağı östäldä 2 uqıtuçı ğarizalar qabul itep utırdılar. Älfiä xanım äytüençä, 7 ğariza birgännär. Ämma küpçelek älegä uylana, dide ul. Yaxşıraq uylansınnar öçen, “Tuğan tel” aktivistları, säxnädän notıq belän çiklänmiçä, ügetläw eşe alıp bardılar. İñ ışanıçlısı: uqıtuçılar tügel – kürşelär, duslar ügetläwe. Şunlıqtan küplärgä ügetläw käğäzläre öläşelde.
Sabantuynıñ tağın ber üzençälege – yarışlarnıñ küpçelegendä nänilärneñ qatnaşuı. Qapçıqta, su tulı çiläkçek belän, qulğa totqan qaşıqtağı yomırqa belän yögerüme, qayçı belän büläklär kisüme, bağanağa menü häm başqa tör fizkul'tura yarışlarımı – nigezdä, balalar öçen oyıştırılğan ide. Häm monı mäktäpkä cälep itü genä tügel – milli bäyrämebezneñ tämen iñderü dip tä qabul itärgä buladır.
Döres, ölkännär öçen dä törle yarışlar oyıştırılğan ide. Ämma, añlaşıla inde, iğtibar üzägendä – milli köräş. Ğädätkä kergänçä, här awırlıq töre buyınça üz batırları açıqlandı. Ä absolyut batır isemenä Räşit Nizamov layı buldı. 2-nçe urında – çuaşlarnıñ Mäskäwdä uzğan köräşe çempionı Denis Sentnerov. Öçençe – Mönir Väliev.
Absolyut batırğa televizor büläk ittelär.
Bulaçaq ölkä Sabantuyında maşina büläk itmäkçelär. “Aq bars” bankınıñ Ul'yan filialı citäkçese Nuriä Mäcitova bäyrämgä 25 meñ rubl' aqça birgän, läkin Sabantuy batırına maşina büläk itüne önämi ul. Yaña şähär bäyrämen oyıştıruğa zur öleş kertkän maltabarlar da şundıy uq fikerdä.
Moña menä nindi nigezläwlär kiterälär.
Qimmätle büläklär Sabantuynıñ milli yözen yuğalta, baylıq quunı tormışnıñ töp maqsatı itep qabul itü ğädäte tamır cäyde, mondıy şawqımğa, içmasa, milli bäyrämebez yärdäm itmäsen ide. Milli köräşneñ käsepkä äylänüe dä xäwefländerä. Bu modanıñ tamır cäyuenä, bälki, maşina bäyäsen üzara büleşü mömkinlege dä etärgeç biräder.
Süz soñında älege Sabantuynı Qazan qunaqları Mäwlidä häm İlsur Mortazinnar da bizägänen äytep ütü kiräkter.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Xalıqara Atom Agentlığı İran atomı mäs''äläsen qarıy.
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Atom Energetikası Agentlığı İrannıñ atom mäs''äläsenä bağışlanğan, ber atna däwam itäçäk utırışın başlap cibärde. İran atom qoralı yasarğa tırışa digän ğäyepläwlär nigezendä, atom qoralların taratmaw kileşüeneñ Tähran tarafınnan niçek ütälüen tikşerü öçen agetnlıq wäkilläre küptän tügel İranda bulıp qaytan ide.
Yabıq işeklär artındağı utırış başlanır aldınnan Agentlıqtağı İran wäkile Ali Akbar Salixi bu mäs''älägä çişeleş tabılır dip ömetlänüen äytsä dä, Quşma Ştatlarnıñ bu uñaydan basım yasawı tiskäre näticä genä birä dide. Salixi äytüençä İran atomı mäs''äläse säyäsi säbäplär belän maxsus räweştä kütärelä.
Agentlıqtağı AQŞ wäkile Kenneth Brill isä İrandağı tikşerü nigezendäge xisapnı bik citdi häm borçulı xisap dip bäyäläp çaralar kürergä çaqırdı.
Atom qoralları belgeçe David Albright ägär dä xäzer atom qoralların taratmaw kileşüe nigezendä İran atomı mäs''äläsenä çişeleş tabılmasa, bu kileşü faydasız kileşügä äylänep qalaçaq dide.
Kileşü atom qorallarınıñ moñarçı aña iä bulmağan illärgä taraluın tıysa da, 90-nçı yıllarda Paqstan belän Hindstannı atom qoralları citeşterüdän tıyıp qala almadı. Xäzer İzrail''dä dä atom qoralları bulırğa mömkin dip sanala. Tönyaq Korea da atom qorallarına iä häm alarnıñ sanın arttırırğa tırışa dip şiklänelä.
İran isä atom matdälären barı tik elektr energiäse citeşterü öçen genä faydalanuı turında täqrarlap kilä. Monıñ çınnan da şulay buluın açıqlaw öçen fevral'' ayındı xalıqara Atom agentlığı citäkçese Baraday İrannıñ atom qorılmaların barıp qaradı. Ul çaqta diplomatlar Baradaynıñ Tährannan 320 çaqrımda Natanz atom elektr stansiäse tözeleşendä uran bayıtuçı yözlärçä sentrifuganı üz eçenä aluçı proyektnı kürep şaqqatuı turında beldergän ide.
Associated Press agetnlığı äytüençä, şuşı säfärdän soñ äzerlängän xisapta İran çittän atom matdäläre aluı häm alarnı eşkärtüe turında iğlan itmägän dip belderelä. Şulay da bu xisapta alar zur külämdä tügel häm atom qorallarında qullanu öçen alarnı tağın da eşkärtü zarur bulaçaq dielä.
Xisapta şulay uq İrannıñ awır su belän eşläwçe atom elektr stansiäse tözüe açıqlandı dielä. Awır su belän eşläwçe atom elektr stansiäläre isä atom qoralları öçen plutoniy citeşterü öçen dä qullanıla ala.
Bügen Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrları oçraşuı başlanır aldınnan Berlekneñ iminlek häm tışqı säyäsät öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana İrannı atom qoralların taratmaw kileşüeneñ ayırım protokolın imzalarğa çaqırdı:
AUDİO: Minemçä, İrannıñ BMO tikşerüçelärenä atom qorılmaların qaraw mömkinlege birüçe östämä protokolnı imzalawı bik tä, bik tä möhim. Anı härkem imzalarğa tieş häm min İran anı imzalar dip ömetlänäm.
Yewropa Berlege ministrları utırışında İrannı bu protokolnı kiçekmästän häm berşartsız imzalarğa çaqıruçı möräcäğät äzerlänüe turında äytelä.
İran isä älegä östämä tikşerülärne kamil texnologiälärgä almaşqa ğına röxsät itäçägen belderä. İranğa kamil atom texnologiälären kertüçe töp il dip Russiä sanala. Mäğlüm bulğança, Russiä anda ciñel su belän eşläwçe Buşer atom elektr stansiäsen tözi. Soñğı arada Waşington iranğa kamil atom texnoligäläre tapşırunı çikläw taläbe belän Russiädä dä basımnı arttıra başladı.
Naif Aqmal, Praga.