text:
Mäskäwdä Qabarda-Balqar ministrı häm NTV jurnalistına höcüm buldı
Yal könnäre Mäskäwdä Qabarda-Balqar respublikasınıñ mädäniät ministrı, tanılğan çırçı Zaur Tutov qıynalğan. Mäskäw prokuraturası başta, dälillär yuq dip, älege cinäyätne millätara näfrät nigezendä qılınğan dip äytep bulmıy, dip xäbär itte. Ämma bügen General prokuratura Mäskäw tikşerüçelären, ğäyepläwne – millätara näfrätkä alıştırırğa quştı.
3 april könne isä, Rusiäneñ general prokuraturası – Mäskäw prokurorlarına ğäyepläwne üzgärtergä quştı häm cinäyätne – millät häm dinara kürälmawçılıq, rasaçılıq nigezendä höcüm itü dip yazırğa çaqırdı. Rus bulmağan millätlär wäkillärenä qarşı höcümnärne Rusiädä ğadi xuliganlıq dip bäyäläwne küzätep baruçı keşe xoquqları oyışmaları häm Tutovneñ üze öçen – bu xäbär kötelmägän yaxşı yañalıq buldı. General Prokuraturanıñ matbuğat xezmäte, bu qararnıñ soñıraq çığuın – Tutov äytkän süzlärne raslar öçen waqıt kiräk buluı belän añlattı.
Ni öçen elek qurqıp qına qullanğan "millätara näfrät" digän ğäyepläwne general prokuratura bu yulı qullanırğa buldı soñ?
Rusiäneñ tanılğan keşe xoquqları yaqlawçısı Lev Ponomarev, bu sorawğa menä niçek cawap birä:
"Bu – yaxşı küreneş. Berdäm Rusiäneñ xäzer keşe xoquqların yaqlap söyläwe küzätelä. Şuşı "faşizmlaştıru" turında ildä kübräk söyläsennär ide. Citdi problema bit ul. Elegräk Kreml millätçe extremistlar belän uyın uynadı. Ämma soñınnan alar östennän kontrolneñ kimi baruı añlaşıldı. Keşe xoquqları yaqlawçılar da näq şunı äytep kilde."
Qabarda-Balqar prezidentı Arsen Kanokov, Tutovqa höcüm itüçelärne tabırğa häm xökem itergä çaqırdı.
Tutovnı qıynağançı uq azçılıq millätlärgä qarşı bulğan berniçä höcümnän soñ cämäğätçelekneñ açuı qabara başlağan ide inde.
27 mart könne Mäskäw mäxkämäse 21 yäşlek Aleksander Koptsevnı sinagogada kimendä 8 keşene pıçaq belän qadağanı öçen 13 yıl törmägä xökem itte, ämma aña rasaçıl näfrättä ğäyepläw beldermäde.
28 mart könne Novosibirsk şähärendä 8 skinheadqa, taciq häm üzbäk möhacirlärenä höcüm itkän öçen, 6dan alıp 8 yılğa qädär törmä cäzası bilgelände, anda da millätara näfrät digän ğäyepläw sızıp taşlandı.
30 mart könne Peterbur mäxkämäse, 2004nçe yılda 9 yäşlek taciq qızı Xörşidä Soltanovanı üterüdä ğäyeplängän 7 yäşüsmerne 18 aydan alıp 5 yıl yarımğa qädär törmägä xökem itte, anda alar – "xuliganlıqta" ğäyeplänä. Xörşidä Soltanovanıñ eşe äle däwam iter, dip farazlana. Bügen bu xaqta qıznıñ ätise Azatlıq radiosınıñ Taciq redaksiäsenä belderde. Tulıraq mäğlümatne bez şuşı könnärdä Peterburdağı xäbärçebezdän kötäbez.
Mäxkämä qararlarınıñ berse dä – Rusiädä milli azçılıqlarğa qarşı cinäyätlär qılınğanın çağıldırmıy. Mäskäwdäge tanılğan tatar xoquq yaqlawçısı, Watan firqase räise Möxämmät Minaçevnıñ moña üz qaraşı bar:
"Rus milli ideasın eşkärtü bara. Gosdumada beläsez bit inde nindi deputat bar. Alar bu yaqtan äytälär – Rossia Federasiäse – rus däwläte, böten respublikalarnı beterergä dilär, respublikalar bulırğa tieş tügel. Menä şundıy sıyfatta bara agitasiä häm propaganda. "
Memorial isemle keşe xoquqları oyışması äğzase Aleksander Çerkasov, general prokuraturanıñ bu eşkä "millätara näfrät" tamğası birüen xupladı, ämma bu ğämäldän soñ Rusiädä rasaçıl çıdamsızlıqqa qarşı säyäsi çaralar kürelüenä şik belderde:
"Peterburda taciq qızın üterüçelärgä, Seberdäge taqırbaşlarğa häm Mäskäwdä Koptsevqa qarşı yomşaq xökem qararları çığarğannan soñ general prokuratura üz imidzhiın saqlap qalır öçen, nigezdä, eşlärgä tieşle eşen eşläde. Ämma soraw tua – bu ber genä adımmı ällä çınnan da üzgäreşme? Min monı – yaña yünäleş dip atamas idem."
Tutov qıynalğaç küp waqıt ta ütmäde, Mäskäwdä çığışı belän Kavkazdan bulğan tağın ber keşe, Rusiä televideniäse produserı Elxan Mirzoyevqa höcüm itelgän. 2 april könne Mäskäw metrosında aña ber törkem yäşüsmerlär östenä sıra tükkän, qarşılıq kürsätkäç – anı sıra şeşeläre belän qıynağan. Bu yulı inde eşne tikşerü millätara näfrättä ğäyepläw sürärendä bara.
Watan firqase räise, xoquq yaqlawçı Möxämmät Minaçev:
"Bilgele bit, qayçan şundıy bay ildä, aqçasın qaya iltärgä (quyarğa) belmägän ildä xalıqnı xäyerçe itep totqan waqıtta, kiräk anıñ iğtibarın bötenläy ikençe yaqqa yünältergä. Bu barısı da däwlät eşe. Alarnıñ ideologları, politologları, menä alar cıyılalar da – ekrannan söyläp toralar törle provokasionnıy äyberlär. Menä şunnan kilep çıqqan närsälär bolar barısı da."
alsu qormaş


c: text/html

text:
Öföläge avtomobil tonnele tözölöşö tuqtağan
Öfölä töźölä başlağan avtomobil tonele eşlänep bötmäy. Bında töźölöş eştäre tuqtap qalğan. 210 metrźan aşıu er aśtı yulın töźöü Salauat Yulaev prospektı menän Urman texnikumı kiśeleşendä başlanğaynı. Tap oşo urından Öfönöñ Hupaylı biśtähenä üteü bik auır xäl. Tau menep töşkändä maşinalar taya, här waqıt tığındar bula. Şuğa kürä bında er aśtınan yul huźırğa xäl itelgäyne. Töźölöş 3 ay elek başlandı, xäźer aqsa yuqlıqtan tuqtap qaldı. Zakazsılar äyteüensä, qala vlastäre er aśtı yulı ösön qaźnanan sığımdarźı aldan xästärlämägän. Tonnelde qaźa başlamaś elek ük, unıñ öśtöndä sauźa häm küñel asıu üźäge yaharğa uylağaynılar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Ukraina başqalasında, 2000nçe yılda jurnalist Heorhiy Gongadzenı üterüdä ğäyeplängän 3 milisiä ofiserı östennän mäxkämä eşendä berençe tıñlawlar ütte. Gongadze yuğarı dairälärdäge rişwätçelek turında yazğan jurnalist ide. Şul waqıttağı prezidentı Leonid Kuçmanıñ, administrasiä başlığı belän Gongadzeğa qarşı bulğan söyläşüläre cämäğätçelekkä mäğlüm bulğaç, Ukrainada prezidentqa qarşı uram cıyınnarı başlanğan ide. Kuçma jurnalistnıñ ülemenä qatnaşı bulğanın kire qaqtı. Ğinwar ayında il başına kilgän yaña prezident Viktor Yuçenko, Gongadze eşen çişüne – töp maqsat itep bilgelägän ide.


text: Tiflis. Gruziädä bügen, 1989-nçı yılda bäysezlek dawlap mäydanğa çıqqan qoralsız keşelärne sovet ğäskäre tarafınnan bastırunıñ 16 yıllığı bilgelänä. Ul waqıtta Tiflistä 21 keşe hälak bulğan ide. Bügen şul waqiğälär bulğan urınğa yözlägän keşe kilep, çäçäk bäylämnäre häm şämnär quyıp kitte. Keşe xoquqların yaqlaw berläşmäse wäkile Georgiy Kervalişvili, bäysezlek tarafdarlarına qarşı qoral qullanunı yaqlap çığuı öçen şul çaqta sovetlarnıñ tışqı eşlär ministrı bulıp torğan, soñraq prezident itep saylanğan Eduard Şevardnadze xäzer xökemgä tartılırğa tieş dip belderde.


text:
Ğiraqtağı "Täwhid wä Cihad" törkeme tağın ber amerikan totığınıñ başın kiste, britan totığın da üterü belän yanıy
Düşämbedä ğisyançılar Ğiraqta totıq itep alınğan ber amerikan injenerınıñ başın kiskän ide. Çärşämbedä Äbü Musab Äl-Zarqawi citäklägän Täwhid wä Cihad törkeme tağın ber amerikan totığınıñ başın kisüe turında xäbär itte häm dä törmädä utırğan Ğiraq xatın-qızları irekkä çığarılmasa öçençe, Britan totığın da üterü belän yanıy. Çärşämbedä Ğiraqnıñ Yustitsiä ministrı ber xanımnıñ törmädän çığarılu ixtimalın äytte. Amerikan xärbiläre bu xäbärne raslamadı.
Audio (Saad Äl-Xäsäni)
"Minemçä, Amerikanıñ fiker yörtüendä beraz üzgäreş bar, di Äl-Xäsäni, ul xäzer Baatçılarğa qarata ul qädäre tüzemsez tügel."
Äl-Xäsäni süzärençä, "Mikrob doktorı" quşamatı belän yörgän Rihab xanım Taha Saddamğa tuğrı keşe bulğan. Ğisyançşılarnıñ citäkçese Äl-Zarqawi isä Saddam keşelären çığarunı soramıy.
Ğiratqağı ğisyançılar soñğı 17 ay eçendä barlığı 100dän artıq çit il keşesen totıq itep aldı. Şul isäptän ike italian xanımı, ike fransuz jurnalistı äle dä alar qulında. Fransiäneñ Ğiraqtağı ilçese Bernard Bajolet, bez alarnı qotqaru öçen quldan kilgänen eşlibez dide:
Audio (Bernard Bajolet)
"Bez totıqlarnı azat itüdä yärdäm itä alğan härkem belän elemtägä keräbez. Ämmä sez şunı da añlarğa tieş, şunnan kübrägen min älegä äytä almıym."
Bu süzlären fransuz ilçese çärşämbedä Bagdadta, totıq aluçılar belän aradaşçı fazifasın başqarğan möselman ğalimnäre belän oçraşqaç äytte.
Ğiraqnıñ räsmi mäglümät çaraları kitergän fiker beleşü näticälärenä qarağanda, xalıqnıñ 90 protsentı çit il totıqların üterü ğämällärenä qarşı, bu İslamnıñ däräcäsen töşerä dip sanıy, ämmä şul uq waqıtta Amerikan xärbilärenä qarşı torırığa kiräk digän qaraşta. Bagdad universitetı ğalime Saad Äl-Xäsäni süzlärençä, ğiraqlılar çit ilneñ tınıç keşelären üterüne xuplamıy, ämmä moña ildäge bertuqtawsız köç qullanunıñ näticäse dip qarıy.
Ul arada köç qullanu däwam itä. Çärşämbedä amerikan xärbiläre Bagdadnıñ şiğilar yäşägän Sadr bistäsendä ğisyançılar nığıtması dip şiklänelgän urınnı utqa tottı. Bagdad tabipları äytüençä, kimendä 10 keşe hälaq bulğan. Tağın 6sı şähärneñ könbatış yağında bulğan intihar xöcüm näticäsendä ülgän.
Sişämbedä Berläşkän Millätlärneñ ğömüm mäclese qısalarında ütkän matbuğat oçraşuında, Ğiraqnıñ premier-ministrı Ayad Allawi bez terrorçılarnı ciñep kiläbez dide:
Audio (Ayad Allawi)
"Bez terrorçılarnı ciñep kiläbez. Ncaf, Samarra, Mosul, Basra – bu şähärlär uñay täräqqiät misalları. Qızğanıçqa qarşı mäglümät çaraları bu täräqqiiätne yaqtırtmıy."
Ämmä Bagdad universitetı ğalime Saad Äl-Xäsäni süzlärençä, uramdağı ğadi ğiraqlılardan sorasañ, alar başqa fikerdä: Allawi xökümäte ildä iminlek urnaştıram digän wäğdälären ütämi, dip cawap biräçäk.
-Ali Gilmi


text:
Bahalı qag'az
Bahalı qag'az - bul hu'jjet iyesinin' mu'lklik huqıqın yamasa onın' emitentine mu'na'sibetin tastıyıqlawshı aqsha hu'jjet, yag'nıy bahalı qag'azdın' a'hmiyeti sonnan ibarat, bul usının' menen bir waqıtta ha'm menshik titulı, ha'm qarız minnetlemesi, ha'm da'ramat alıw huqıqı, ha'm da'ramattın' bir bo'legin to'lew minnetlemesi. Ol bo'leklengen hu'jjet yamasa schetlardag'ı jazıw formasında bolıwı mu'mkin.
Ha'r qanday ekonomikalıq kategoriya sıpatında bahalı qag'az tiyisli bazar sıpatlamalarına iye, olar iyelik etiw, shıg'arıw formasına, bahalı qag'azg'a qoyılmalar qa'wpi da'rejesin, da'ramattı to'lew formaların ha'm t.b. o'z ishine aladı.
Bahalı qag'az o'zin aqshag'a jaqınlastıratug'ın bir qatar sıpatlarg'a iye. Usınday tiykarg'ı sıpatlamalardın' biri – bul ha'r qıylı formalarda (o'tew, satıp alıw-satıw, aktsiyanı emitentke qaytarıw, iyelew huqıqın bir-birewge beriw jolı ha'm t.b.) aqshag'a almasıw imkaniyatı. Ol sonday-aq girew zatı bolıwı, miyrasxorlık boyınsha o'tkeriliwi ha'm ko'p jıl dawamında saqlanıwı mu'mkin.
Bahalı qag'azlar qayda bolıwına qaramastan waqıtsha bos kapitaldı qabıllaydı ha'm satıp alıw-satıw arqalı onı kerekli bag'darda o'tkeriwge ja'rdemlesedi, bul ja'miyetlik o'ndiristin' optimal strukturasın payda etedi ha'm ja'miyetlik talapqa sa'ykes keledi. Ka'rxanalardın' qosımsha finans (qarjı) resurslarına talabı tiykarınan o'nimnin' jan'a tu'rin jaratıw, eski tiykarg'ı fondlardı modernizatsiyalaw, texnikalıq jaqtan qayta qurallandırıw, rekonstruktsiyalaw ha'm aylanıs qarjıların tolıqtırıw menen baylanıslı boladı. Bul talaplar bazar konyunkturasınan g'a'rezli boladı, olardın' o'zgeriwi belgili waqıt ishinde ju'z beredi. Sonlıqtanda ka'rxanalar za'ru'rli finans (qarjı) resursların belgili mu'ddet dawamında, yag'nıy olardın islewi ushın qolaylı bazar konyunkturası bar bolıp turg'anda g'ana alıwı tiyis. O'ytkeni bahalı qag'azlar bazarı ka'rxananı qarjılandırıwdın' jaqsı ha'm qolaylı deregi bolıp tabıladı. Ol ekonomikanın' barlıq xojalıq ju'rgiziwshi subektlerine aqsha resuruların alıw jolın jen'illestiredi ha'm ken'eytedi. Aktsiyalardı shıg'arıw bul resurslardı mu'ddetsiz – aktsionerlik ja'miyettin' pu'tkil o'mir boyı ha'm banklerdin' kredit resurslarına qarag'anda a'dewir paydalı sha'rtler tiykarında alıw imkaniyatın beredi.
Bahalı qag'azlardın' tagı bir artıqmashlıg'ı sonnan ibarat, olardı nominalınan a'dewir joqarı bazar bahasında satıwg'a boladı. Bul sonın' menen tu'sindiriledi, bahalı qag'az o'z nominalına iye bolgan halda, ma'selen, sanaat ka'rxanasına qoyılg'an real kapitaldın' belgili mug'darın quraydı.


text:
Slobodan Miloşeviçneñ ülem säbäplären tikşerü bara, anıñ tarafdarları Xalıqara mäxkämäne ğäyepli
Haagtağı Xalıqara mäxkämä şimbä kön zindadnında üle kileş tabılğan Slobodan Miloşeviç mäyeten yarıp tikşerü qararın birde, bu eş Serbiädän kilgän meditsina belgeçläre qatnaşında uza.
"Miloşeviç ğailäse belän kiñäşkännän soñ, min räsmi töstä mäyetne tikşerüneñ Haagta tügel, ä Mäskäwdä ütkärelüen taläp ittem. Min bu taläptän waz kiçmim, çönki elek Miloşeviç üze, anı törmädä ağularğa tırışu oçraqları turında beldergän ide", di Zdenko Tomanoviç, Slobodan Miloşeviçneñ xoquq kiñäşçese.
Ğinwar ayında Miloşeviş sälämätlegeneñ naçarayuna zarlanıp, däwalanu öçen üzen Mäskäwgä cibärüne sorağan ide, tik Mäxkämä monı kire qaqtı, ul Haagtağı doktorlar tarafınnan da däwalana ala, dip belderde. Miloşeviçneñ Mäskäwdä yäşägän enese Borislav xäzer, anıñ üleme öçen Xalıqara mäxkämä cawaplı dip isäpli:
"Min üz xisläremne belderep beterä almıym. Slobodannı min bik yarattım. Anıñ üleme öçen bar cawaplılıq tribunalda häm Belgradta anı 5 yıl elek Haagqa birgän qüwät köçläre östendä. Ul ciñelmägän kileş ülde, bezneñ xalıq öçen bu bik möhim", di Slobodan Miloşeviçneñ Mäskäwdä yäşäwçe qärdäşe Borislav.
Ämma, elekke yugoslav cirlärendäge suğış cinayätlären tikşerüçe mäxkämä bu ğäyepläwlärne kire qağa, eşe qaralğan här totqın tieşle däräcädä qayğırtıla, dip belderä.
Miloşeviç ülemeneñ säbäplären açıqlawğa qarağanda, berençe planğa xäzer anı qayda häm qayçan kümü mäs''äläse çığa. Bu älegä haman da bilgele tügel. Miloşeviçneñ enese Borislav, ul Belgradta cirlänergä tieş, dip belderä, ä qızı Marja isä ätisen anıñ tuğan yağında, Çernogoriädäge ber keçkenä şähärçektä kümüne yaqlıy. Miloşeviçneñ tarafdarları anıñ wafatın "zur yuğaltu" dip bäyäläsä, Bosniä, Xorvatiä, Kosovoda yäşäwçelär, anıñ üleme, ul qılğan cinayätlärneñ qorbannarına qarata küpmeder däräcädä ğädellekne torğıza dip isäpli.
Kärim Kamal


text:
Başqortostanda köźgö hunar miźgele başlandı
Ul sentyabr aźağına tiklem dauam itäsäk. Yäğni bıyılğı miźgel uźğan yıldağılarğa qarağanda ber ayğa qıśqaraq bulasaq. Bıl nişläp şulay huñ. Baqtihäñ 450 yıllıq yubileyźı bayram itkändä urman-yalandarźa mıltıq aśıp yöröü yarağan eş tügel ikän. Artana, oqtyabrźä bayramdar ber aź tınğas, Mäskäü äheldäre qaytıp bötkäs, hunar yänä röxsät itelä. 450 yıl bayramı keyek- qoştarğa la bayram.
Ä älegä hıu qoştarına, sel-qorźarğa, şulay uq burhıq- ayıuźarğa hunar röxsät itelä. Žunarsılıqtı küźäteü federal xeźmäteneñ Öfö rayon-ara büleksähe etäksehe Zahir Salauatov äyteüensä, qağiźälärgä yaraşlı ber kön esendä 5 qoş aularğa mömkin. Miźgel dauamında 34 ayıu alırğa röxsät bülengän.


text: Yaponiä premier-ministrı Yuniçiro Koizumi Rusiä, İkençe dönya suğışınnan soñ basıp alınğan utrawlarnıñ 4sen dä qaytarırğa tieş dip belderde. Bu belderü, kiçä Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Kremldä ütkän matbuğat oçraşuında "Rusiä utrawlarnıñ ikesen genä qaytarırğa äzer" digän süzlärenä cawap bulıp tora. Yaponiä belän Rusiä diplomatik bäyläneşlär totsa da, İkençe dönya suğışınnan soñ solıx kileşüen älegäçä imzalamağan. Tın okenadağı 4 bäxäsle utrawnı Rusiälelär Kuril utrawları dip atıy, Yaponnar isä – Tönyaq Cirlär dip. Kiläse yılda Putin räsmi säfär belän Yaponiägä barırğa cıyına.


text:
Omskida Salawat konsertı uzdı
Uzğan şimbädä Omskinıñ Ximiklar mädäniät sarayında meñnän artıq tatarnı cıyğan çara bulıp uzdı. Millättäşlärebez bu könne Salawat Fätxetdinov konsertın qararğa cıyıldılar. Salawatnıñ Omski şähärenä berençe märtäbä kilüe. Äytergä kiräk, konsertqa biletlar 1-2 atnağa aldan satılıp betkän ide. Ximiklar mädäniät sarayınıñ şähär çitendä urnaşqan buluına qaramastan, östämä urınnar bulır dip, konsert aldınnan biletsızlar da bik küp kilgän idelär. Dörestän dä, östämä 200-gä yaqın bilet satıldı häm şulay itep 1100 urınlı mädäniät yortında alma töşärlek tä urın qalmadı dip äytergä mömkin. Omskida bu qädär xalıqnıñ konsertqa küptän cıyılğanı yuq ide disäk bik döres bulmas – ay yarım elek Aydar Galimov icatın qararğa 1200 keşe kilgän ide. Monnan 15-20 yıllar elek Tatarstannan kilüçe artistlar 2-3 konsert birep kitälär, zallar da buş bulmıy ide. Ämma yıldan-yıl tatar moñın işetep kenä tügel, artistlarnıñ üzlären dä kürep qalırğa teläüçelärneñ sanı kimi bara. Çönki konsertlarğa kübräk urta häm ölkän yäştägelär yöri. İnde berniçä yıl ütkännän soñ, qalırmı ikän tatar moñına ixtıäc keşelär digän şöbhägä qalıp torğan çağında, bu ike tatar cır sänğäte yoldızınıñ kilüe, bar ikän äle tatar canlı bulıp üsüçe yäşlär digän ömet tudırdı. Konserttan soñ min qayber yäş tamaşaçılarnıñ fikerläre belän qızıqsındım. Minem, yäşlärne cälep itep bulırmı tatar mädäniätenä, digän sorawıma cawap birgän yeget rus telendä söyläşsä dä tatarça yaxşı añlıy ikän. Bulır, bügen tamaşaçılarnıñ dürttän ber öleşe yäşlär, kiläse yılğa öçtän ber öleşe, annan soñ yartısı da bulır dide ul.
Konsertnıñ üzenä kilgändä, Salawat teatr-studiäse tamaşasın xalıq yaratıp qaradı: räxätlänep kölde dä, här çığışnı köçle alqışlarğa da kümde, küpläp çäçäk bäylämnäre dä büläk itte. Konsertnı oyıştıruçı “Fäniä” yäşlär oyışması citäkçese Dinara Başirova süzlärençä, tamaşaçılar arasında Tevriz, Tara, Kolosovqa, Bol'şereç'ye rayonnarınıñ tatar awıllarınnan, Tömännän, Qazaxstannıñ Pavlodar, Novosibirski ölkäse Tatarski şähärlärennän kilüçelär bulğan. Tamaşaçılar asılda bik xislänep konsertnı maqtadılar.
Şulay da beraz başqaçaraq, cırlar az, yumor tupasraq, mäğnäsezräk, digän kebegräk fikerlär dä bulmadı tügel. Boları kübräk yäşlär ide.
Küpme keşe, şulqädärle fiker dilär, Salawat icatına da törleçä qararğa mömkin, ämma anıñ tatarlarnıñ üzañına uñay yoğıntı yasap, yoqlağannarın yoqısınnan uyatıp, tatar ikänleklären islärenä töşerep toruda öleşe zur buluı bäxässez.
Konserttan soñ Salawatqa berniçä soraw belän möräcäğät itärgä mömkinlek buldı.Berençe çiratta anıñ tatar cır sänğätenä qarata fikeren beläsem kilde.
Tatar cır sänğäte ni xäldä bügenge köndä?
Bu temağa säğätlär buyınça söyläşep utırırğa bula. Xäzer artıq küp cırçılar , yäşlär rus estradasına, çit il – törek, Amerika, Yevropa stilendä çitkä alıp kitep baralar, tırışalar, çın tatar moñı belän cırlawçılar bik az.
Yäşlärne cälep itü öçen kiräk dilär qayber keşelär, sez aqlıysızmı mondıy fikerne ?
Bezneñ cälep itärlek üzebezneñ menä digän moñıbız bar, ul bezgä genä xas, tatar cırın cırlar öçen tatar bulıp tuarğa kiräk, anı berkem cırlıy almıy, bu bezneñ bik zur baylığıbız. Tatarnıñ anıñ tübätäye bar da, çäk-çäge, häm cırı bar, anı da saqlamasaq… yuğisä telebez betep bara, balalarıbız rusça söyläşkängä ğorurlanıp yöribez… şuña kürä monıñ öçen älbättä suğışırğa kiräk beraz, äytergä kiräk, talaşırğa kiräk, min üzem kafedra mödire bülege mödire universitetta, tatar estradasında, iñ berençe talap şul, tatarça belmäsägez säxnägä menmägez, suğıp töşeräm dim min alarğa usal itterep, çönki öç notalı moñsız köygä cırlawçılar belän dönya tulğan. Niçeğo bez toje bik küp, bez toje bik usal, bireşmäbez alay ğına
Yäşlärdän sez xörmät itkän, çınlap ta tatar cırçısı bulırday kemnär sezneñ fikeregezçä?
Räsim Nizamov, Röstäm Zakirov, alar az tügel, moñlı cırçılar bezdä citärlek
Bügen zal şığrım tulı buldı, sez uylağan idegezme Omskida xalıq küp bulır dip
Bu qädär bulır dip kötmägän idek, bezneñ öçen moña qädär iñ yaxşı tamaşaçılar Çiläbe belän Orenbur ide, ämma Omski uzdırdı, şul kädärle çın küñeldän şayara belü, añlıy belü, kölä belü...
Salawat Omski tamaşaçısına tögäl wäğdälär birmäsä dä , yazğan bulsa, tağı küreşerbez, dip xuşlaştı.


text:
İnde xäbär itkänebezçä, küptän tügel Qazanda şähär psixonevrologik xastäxänäseneñ baş tabibı Röstäm Xalitov atıp üterelgän ide. Vaxitov rayon prokuraturası wäkile äytüweçä, şuşı könnärdä üterügä bäyle dip isäplängän ike keşe inde totqarlanğan da. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, bu faciğäneñ säbäbe mondıy ikän. Xalitov baş tabib bulıp eşlägän psixonevrologik xastäxänädä törle cinäyät qıluçılarnıñ psixik xäläten tikşerüçe komissiä eşlägän. Törle kriminal' törkemnär şuşı komissiäneñ eşçänlegenä yoğıntı yasarğa tırışıp, xastäxänäneñ tabibların üz yaqlarına awdarırğa tırışqannar ikän. Baş tabib şuşı xaqta belep alğan häm moña qomaçawlarğa tırışqan. İmeş, Röstäm Xalitovnı näq menä şunıñ öçen ütergännär ikän. Läkin bu äle imeş-mimeşlär genä. Cinäyätne tikşerüçelär älegä bu xaqta bernindi dä mäğlümätlär taratmadılar. Eşneñ çınlıqta närsädä buluın, tikşerenülär tämamlanğaç qına tögäl itep äytep bulaçaq.
Ä menä Täteş rayonında tärtip bozuçılarğa yäştän ük tärbiyäwi çaralar kürergä tırışalar. Şuşı könnärdä 10 balanı Qazannıñ tärbiä koloniäsenä häm tikşerü izolyatorına ekskursiägä alıp barğannar. Balalarğa anda tulğan kameralarnı, salqın karsernı kürsätkännär, saq astındağı tormış belän tanıştırğannar. Şuşı çaranı oyıştıruçılarnıñ fikerençä, totqınnarnıñ köndälek tormışı belän tanış balalar, kiläçäktä mondıy şartlarğa eläkmäs öçen, cinäyät qıluğa da barmasqa tieşlär.


text:
Comğa könne dönya kürgän «BocToчHый эkcпpecc» gazetası «Sez Tatarstannıñ guberniä buluın telär idegezme?» digän soraw belän qazanlılarğa möräcäğät itüe xaqında yazıp çıqtı. Anıñ näticäläre uylandırırlıq wä ğacäpländererlek, «Äye» dip cawap birüçelär şaqtıy - qazanlılarnıñ här öçençese. 29% bu sorawğa cawap birä almağannar. Alar citärlek mäğlümat bulmawına sıltaw yasağannar.«Yuq» dip äytüçelär 38%. «Äye» diyüçelär arasında yäşlär häm xatın-qızlar kübräk ikän. Gubernizatsiä turında xıyallanğan Jirinovskiy, dimäk, bötenläygä nigezsez närsälär turında söylämi.
Bügengä köçlelärne köçsezlär belän quşu, ber tärtägä ayu belän käcäne cigüne xäterlätkän plannarnı küpçelekneñ xuplamawı söendersä dä, küñeldä şik qala birä. Küp tä ütmäs, federal' üzäk älege xıyallarnı matur känfit kägäzenä törep xalıqqa täqdim itä başlar. Çönki küp sanlı wä köçle mäğlümat çaraları üzäk qulında. Ul çaqta fiker alunıñ näticäläre başqaçaraq bulıp çıqmağayı.
Damir Ğismetdin


text:
AQŞ prezidentı George Bush fälästin premyer ministrı Mäxmüt Abbas belän Yaqın Könçığıştağı wäzğiätne cayğa saluda xalıqara plannı tormışqa aşıru yulların tikşerä.
Kiçä Abbas Waşingtonnı tağın ber märtäbä, İordan yılğasınıñ könbatış yarındağı yähüdilär tözegän awıllarnı yuq itü häm İzrail törmälärennän barlıq fälästin totqınnarın çığaru xaqında İzrailne künderergä çaqırdı.
Gaza Sızığında kiçä Yasir Arafatnıñ tuğanı xärbi küzläw başlığı general Mussa Arafat utırğan binanı utqa totqan waqıtta 10 keşe yaralanğan. General üze qaza kürmägän. Bu atışlarnı generalğa höcüm dip bäyälägännär. İzrail xärbiläre fikerençä, bu xäl fälästinnärneñ eçke äşe.


text:
Üzäge Londonda urnaşqan xalıqara xoquq yaqlau oyışması Aİ(Amnesty İnternational ),İzrael armiäseneñ okupatsiä astındağı territoriälärdä başbaştaqlarça fälästin yortların cimerüen, sivil milekne yuq itüen xökem itep, bu ğämäl Jeneva Konvensiäsen bozu, suğış cinayäte bulıp tora dip belderde
Amnesty İnternational 13nçe yktäberdä yasağan belderüendä İzrael armiäseneñ Gaza Sızığında Rafah mohacirlar lagerında küp sanda yortnı cimerep , yözlärçä keşe,şulsanda küp kenä bala çağa häm olı yäştäge keşelärne uramda qaldıruın kisken räweştä xökem itte. Qabatlanğan bu ğämäl, İzrael armiäseneñ başbaştaqlarça sivil yort ,milekne cimerüe xalıqara keşe xoquqları , humanitar qanunnı ayrım alğanda Jeneva konvensiäseneñ 33 häm 53nçe maddälären bozu bulıp tora. Bu isä suğış cinayäte sanala dip äytelgän Amnesty İnternational belderüendä 10-12nçe üktäber arasındağı sonğı dulqın cimerülär,sonğı yıllarda İzrael armiäseneñ distälärçä yıl okupatsiälägän territoriälärdä alıp barğan häm köçlänä barğan säyäsäteneñ ber öleşe bulıp tora.Sonğı 3 yılda armiä Könbatış Üzäne häm Gaza Sızığında fälästinnärneñ 4meñ yortın cimergän kebek ,küp kenä çäçüleklärne , yözlärçä fabrika, zavod , sävdä, cämäğätçelek binaların , yulllarnı cimerde yuqqa çığardı.İzrael xakimiätläre iminlek operatsiäläreneñ uñışlı buluı öçn fälästin yortları häm başqa milekne cimerü zarur, xalıqara humanitar zakon moña röxsät itä dip däğwä itep kilä.Ämma Aİ başqa oyışmalar , şulsanda İraelneñ xökümättän bäysez oyışmalarınıñ ütkärgän tikşerenülär , milek häm yortlarnı cimerü, fälästin qorallı törkemnäreneñ oyıştırğan höcümnär öçen cirle xalıqnı kümäk cazalau buluın kürsätä.İzrael räsmiläre fälästin qorallı törkemnäre Misırdan Gazağa qoral kiterü öçen 3tünel qullana digän sıltau belän şul tirädäge 100dän artıq yortnıñ cimerelüen aqladı.Ämma qorallar tabılmadı.İzrael xakimiätläre tünelllär tudırğan qurqınıçnı, ni öçen sivil xalıqnıñ tormışın kisätmi, yäzlärçä fälästinlene yortsız qaldırmıy başqa yullar belän xäl qılmauın älegä qädär añlatmadı.Armiä, fälästinnär cimerelgän yortlar, yäğni harabälärne izralle soldatlarğa ut açu öçen qullana dip däğwä itsä dä, elek şul yortlarda toruçılar atışlarğa yäki qorallı qarşılıq kürsätügä qatnaşa dip äytmäde. Armiä sonğı 3 yılda Rafahta qoral kontrabandası yasalğan 70 tünel faş itte dip belderde häm şul waqıt eçendä meñnnän artıq yortnı cimerde.Amnesty international üze ütkärgän tikşerenülär küp kenä oçraqlarda armiäneñ zarur xärbi operatsiä digän säbäben aqlamıy, başbaştaqlarça cimerü qanunsız häm suğış cinayäte bulıp tora dip belderä.Aİ, İzrael xakimiätlären fälästinnärneñ yortların başqa milekne cimerü praktikasın häm xalıqnıñ uqmaşıp yäşägän urınnarda çiksez köç qullanunı şunduq tuqtatırğa çaqıra, Aİ şulayuq belä torup izraelle sivil keşelärne ütergän qorallı fälästin törkemnären xökem itä häm alarnıñ ğämällären keşeçelekkä qarşı cinayät dip bäyälep bu praktikanı şunduq tuqtatırğa çaqıra.
färidä xämit, praga


text:
Ukraina premyer ministrı Yulia Timoşenko ildä yağulıq qıtlığına häm energiä xaqlarınıñ artuına Rusiäneñ astırtın ğämälläre säbäpçe dip belderde.
Bügen Timoşenko Rusiä Ukrainadağı saylawlar näticälärenä ber dä şat tügel häm Ukrainağa qıyınlıqlar tudıru öçen bäyälärne 30 protsentqa arttırdı dide. Ul bäyälärne 2 atna eçendä elekke däräcägä qaytaru öçen bu mäs'älä belän şöğellänergä wäğdä birde. Ämma ul nindi çaralar küreläçägen äytmäde.
Uzğan ber ayda Ukrainada benzin häm başqa tör yağulıqlarnıñ bäyäse 10 protsentqa kütärelde. Ukraina xökümäte totrıqlılıqnı bäyälärne tuñdıru häm çitkä yağulıq satunı tıyu aşa saqlap qalırğa tırıştı.
Ukrainada küpçelek neft' eşkärtü şirkätläre Rusiäneñ neft' şirkätlärenä bäyle. Alar bäyälärne kontrol'dä totu tırışlığına cawap itep qayber yağulıq stansiälärendä benzin satudan baş tarttı.


text:
Qazanda toraq xucalığı turında zakon çığaru eşçänlegenä bağışlanğan konferensiä açıldı
Räsmi xäbärlärdä konferensiä yomğaqları buyınça yaña toraq kodeksı öçen ähämiätle qararlar qabul iteläçäk, diyılä. Xalıq öçen iñ ähämiätlese, älbättä, fatir öçen tüläw. Mäğlüm ki, federal' üzäk toraq-kommunal' xucalıq reformasın, berençe çiratta, fatir öçen tüläwlärne arttıruda anı çit ildäge bäyälär belän tigezläwdä kürä. Läkin postsovetik möxittä häm çorda yäşäwçe xalıqnı mondıy reformalar berdä därtländermi. Berençe çiratta, älbättä, çit illärdägeçä fatir öçen çın bäya tüläw öçen çit illärdägeçä çın xezmät xaqı alırğa kiräk. Ägärdä urtaça 2-3 meñ sum alıp eşlägän keşe ber bülmäle fatirı öçen, çit ildägeçä, xezmät xaqınıñ ¼ öleşen tüläsä dä, anıñ yäşäw minimumına citärlek tä aqça qalmıy. Annarı soñ, yortıq östenä yamaw digändäy, xezmät xaqın waqıtında tüläw digän ğadätkä dä äle künegep betä almıylar. Ä inde fatirıñ öçen 100 % tüläp, siña 100 % xezmät kürsätsälär, yäki waqıtında tözätep, waqıtında cıyıştırıp, waqıtında çüben taşıp torsalar – monısı bötenläy mögcizalar, xıyallar ölkäsennän bulır ide. Şuña kürä federal' üzäk töbäklärdän kilgän şundıyraq reaksiälärgä qarap, küräseñ, toraq xucalıq reformasın beraz yomşartırğa isäpli.
Älege konferensiägä kilgän Rusiä Däwlät Dumasınıñ qanunnar çığaru komitetı räise Pawel Kraşeninnikov Tatarstannıñ däwlät citäkçelär belän oçraşqan waqıtta häm jurnalistlar sorawlarına cawap birgändä, federatsiä sub’ektlarınıñ uñay täcribäsen öyrägü zarur toraq xucalıq reformaların tariflarnı kütärügä genä qaytarıp qaldırırğa yaramıy, digän fiker äytte.


text:
18nçe dekaber könne respublikanıñ Mädäniät ministrlığı üzeneñ 50 yıllığın bilgeläp ütte. Şuşı uñaydan Salix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında uzğan tantanalı kiçädä Tatarstannıñ mädäniät, sänğät, teatr ähelläre, kürenekle yazuçılar, şağirlär, cırçılar, rässämnär, kinematografiä, muzey xezmätkärläre qatnaştı. Respublika citäkçelege isemennän älege ölkä xezmätkärlären qotlarğa premyer-ministr Röstäm Miñnexanov, anıñ urınbasarı Zilä Wälieva, Däwlät Şurası räise urınbasarı Robert Miñnullin kilgännär ide. Qunaqlar buş qul belän kilmäde. Xökümät isemennän ministrlıqqa mikroavtobus büläk itelde, Mädäniät ölkäsendä layıq dip tabılğannarğa maqtawlı isemnär tapşırıldı. Şulay uq kiçädä Rusiäneñ Mädäniät ministrı Mixail Şvıdkoynıñ da täbrikläw telegramması uqıldı. Äytergä kiräk, mädäniät ölkäsendä respublikanıñ qazanışları az tügel. Monda süz Tatarstanda tuıp üskän tanılğan sänğät ostaları turında ğına barmıy. Respublikanıñ xäzerge mädäni tormışın Qazanda uzdırıla torğan küpsanlı balet, opera, kamera muzıkası, tatar cırın başqaruçılar, törki xalıqlarnıñ häm başqa festival, konkurslarsız küz aldına da kiterep bulmıy. Mädäniät ministrlığınıñ da bu eşlärne başqaruda öleşe zur. Bu xaqta bäyräm kiçäsen açıp cibärgän ministr İldus Tarxanov qına tügel, başqa çığış yasawçılar da bilgeläp üttelär. Ä respublikanıñ cır häm biü kollektivları, tanılğan cırçıları häm sänğätkärläre ministrlıqnı qotlap, üzläreneñ çığışların büläk ittelär.
19nçı dekaber könne mädäniät ölkäsendä tağın ber yubiley. Comğa könne üzeneñ 85 yıllığın Tatarstannıñ häm Rusiäneñ xalıq artistkası Vera Minkina bäyräm itä. Tuğan köne belän artistkanı pänceşämbe könne prezident Mintimer Şäymiev qotladı. 1918nçe yılda xäzerge Çistay rayonı Baxta awılında tuğan Vera xanım inde menä 65 yıl säxnädän töşmi. Comğa könne anıñ 85 yäşlek yubileyı uñayınnan Ğäliäskär Kamal teatrında bäyräm kiçäse ütte. Anda Vera Minkina tamaşaçılarğa tağın ber qat “Görgöri kiäwläre”ndä Palıy obrazında çığış yasadı.
Gölnaz İlgizär


text:
Ör-yaña mäçet – Qorban bäyrämgä büläk
Qorban bäyräm aldınnan oyıştırılğan şuşı tantanağa Ufadan da küp kenä din ähelläre bardı. Bu awılda moñarçı mäçet yuq ide. 3 meñnän artıq tatar yäşägän bu awılda mäçetne tözetü niäte belän küptän çıqqannar ide. Ämma älege dä bayağı aqça bulmıy torğan. Äle yarıy millätneñ buldıqlı häm bay ulları bar. Şuşı awılda tuıp üskän, bügenge köndä Nijnevartovskida eşläwçe Älzäm häm anıñ Qaltasıda yäşäwçe enese Damir Nizametdinovlar bu eşkä üzläre alınğan häm aña küpçelek matdi yärdämne dä üzläre bülgän. Ä awıl xalqı quldan kilgänçä üz yärdämen kürsätkän. Şulay itep 11 ay digändä qızıl kirpeçtän ör-yaña Xoday yortı tözelep tä betkän. Mäçetneñ ğibädät qılu zalı beryulı 70 keşene sıydıra ala. Bıyıl biredä mädräsä dä açarğa cıyınalar. Anda 35 din qärdäş belem alaçaq.


text:
Yaqın Könçığışta arta barğan kierenkelek – bügen Rusiädä açılğan zur 8lek sammitınıñ köntärtibendä berençe mäsälä bulıp tora. İqtisadları tärräqi itkän dönyanıñ iñ qüätle 8 ile citäkçeläre köç qullanunı tuqtatu şartları turında berlektä belderü qabul iter dip kötelä. Ul arada Peterburda globalizasiägä qarşı uram cıyınnarı uzdı. Uramdağı keşelärneñ berse, Petr Rauş, böten suğışlar öçen zur 8lek illäre cawap totırğa tieş, dip belderde:
"Zur 8lek tiräsendäge iñ zur problema – ul suğışlar. Suğışlarda yözlägän meñ keşe häläk buldı, bu xattä atom yağulığı plannarınnan da möhimräk. Kavkaz, Äfğanstan, Ğiraq turında äytüem. Şul 8lek illärendä añlasınnar ide, moña qarşı alar köräşergä tieş, ä prezidentlar häm xökümätlär tügel."
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov bügen Görcistannıñ suğış yaqlı köçlären provokasiädä ğäyepläde. Şimbä könne Könyaq Ossetiä yanında berniçä Rusiä keşese, alar arasında ber diplomat häm ber xärbi berniçä säğätkä totqarlanğan. Lavrov süzlärençä, Görcistan Ossetiä belän çik buyında xärbi çarağa äzerlänä.


text:
Törkiä: yazuçı östennän başlanaçaq xökem protsessı irekle fiker belderü mäsäläsenä iğtibar cälep itä
Üktäber azaqlarında Germaniäneñ in abruylı ädäbiät büläklärennän berse –tınıçlıq bülägenä layıq bulğan tanılğan törek yazuçısı Orhan Pamuk irtägä mäxkämä aldına çığarğa tieş. Moña fevral ayında anıñ Şvitsariädä Das Magazin basmasına birgän ängämädä'' Bu tufraqlarda 1 million ärmän,30meñ körd üterelde''digän süzläre säbäp bulıp tora.Törkiäneñ eleke qanunına kürä bu süzlär töreklekne açıqça kimsetü dip bäyälänä.Mäxkämä xalıqara cämäğätçelekneñ iqtibarın cälep itkän kebek tänqitlärgä dä säbäp bulıp tora.
Bu keşe xoquqları buyınça universal deklaratsiäneñ 19maddäsen yäğni irekle fiker belderü xoquqın açıqtan açıq bozu bulıp tora
Whyatt däwam itep tağı bolay dide :Törkiädä älege waqıtta 50-60 yazuçı, jurnalist östennän mäxkämä protsesı bara.Alarnıñ zur öleşe xökümätne ,yäki armiädä xoquq bozularnı tänqitlägän öçen xökem itelde.Bıyıl iyün ayında Törkiädä yaña cinayätlär kodeksı köçke kerde.Törkiädä wazğiätne bıraz yaxşırtsa da , yazuçılar öçen xällär qıyınlaştı. Bigräk tä 301 nomerlı maddä. Törkiä könnärneñ bersendä kerer dip ömet itkän Yevropa Berlegeneñ tözätmä ,yaxşırular kertelergä tieş digän taläpläre säbäple Cinayätlär Kodeksın üzgärtte. Xäzer isä şuşı kodeks tanılğan yazuçınıñ ğäyeplänüenä säbäp bulıp tora. Berlekneñ kiñäyüe öçen cawaplı komissarı Olli Rehn irtägä O.Pamuk tügel ä Törkiä mäxkämä aldına çığaçaq , bu Törkiä çınlap ta irekle fiker belderü, reformalar häm qanun tärtip urnaştıru eşen üz östenä ciddi yöklämä itep alğanmı, sınau bulaçaq dip ğädettän tış kisken tänqit süzläre äytte. Rehn tınıç fiker beldergän yazuçını mäxkämä aldına çığaru Törkiä belän Berlek arasında barğan söyläşülärgä külägä töşerä dide . O.Pamuk mäxkämä tiräsendä barğan şau-şuğa borçılu belderep yazdı bu atnada. Ämma ul äytkän süzlärennän ber dä wazkiçmägän buluın äytä. Üktäber azaqlarında Germaniädä dä ul moñı qabatlağan ide ,
Älbättä min äytkän här süzemne här kälimäne yaqlıym, bersennän dä çigenmim. Bulğan eşlär Ğosmanlı däwlätendäge ärmännärneñ awırtuı buludan ütep fiker ireklege mäsäläse , Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerüedä aldına çıqqan säyäsi mäsälägä äylände.Törkiädä süz ireklege, keşe xoquqları tabiğıy mäsälä xälenä kilergä , här kem uylağanın äytä alırğa tieş. Min añlıy räweştä äyttem häm alarnı yaqlıym . O.Pamuk mäsäläse premyer Erdoğannın açuın çığarğandır. Sonğı waqıtlarda çit illärdä ul bu turıda cawap birergä mäcbür buldı Radikal gazetası yazuınça, Avstraliada Morning Herald gazetası belän ängämädä ,ul mäxkämä azağın kötergä kiräk , min dä şiğır uqığan öçen törmädä utırdım beräwdä ni buldı dip kilep soramadı , ike törle ülçäw qullanıla digän Erdoğan. İrekle süz öçen Törkiädä köräşkän Şanar Yurdatapan Pamuk protsesın cinayälär kodeksının qayber maddälären tözätü öçen kampaniä başlatu, imza cıyu öçen fayadalanaçağın äytte färidä xämit


text:
Törkmänstan: prezident Niazov ildäge cirle xastaxanälärne beterergä cıyına
Şuşı atnada Törkmänstan prezidentı Saparmorat Niazov başqala Aşxabadtan qala ildäge bar cirle xastaxanälärne yabu turında qarar çığardı. Näticädä, başqaladan yözlägän çaqırım yıraqta yäşägän awırular, qart-qorılar däwalanu öçen Aşxabadqa yörergä mäcbür bulaçaq. Awır xäldägelär, yul çığarğa aqaçaları bulmağannar öçen bu ülemgä tiñ, digän süz. Belgeçlär fikerençä, ilneñ bolay da zägif sälämätlek saqlaw sisteması ğömümän yuqqa çığa ala.
Audio (Saparmorat Niazov)
"Sawlıq saqlaw, xastaxanälär Aşxabadta bulırğa tieş, rayon üzäklärendä - diagnostika bülekläre. Keşelär şunda barsın, tüläsen - buşqa berni kilmi - berärse retsept yazıp birer. Ä inde tabiplar, däwalanu – başqalada. Cirle xastaxanälär kiräk tügel."
Törkmänstan şaqtıy zur il, yartı million kvadrat kilometr çaması, xärxäldä, Germaniädän zurraq. Transport çeltäre dä is kitärlek tügel. Monı iskä alsañ, cirle xastaxanäläneñ yabıluı Aşxabadtan yözlägän çaqırım yıraqta yäşäwçelär öçen quanıçlı xäbär tügel älbättä. Yöräk öyänäge, suqır eçäk, kinät kenä awırıp kitüçelär, yul qazasına elägüçelär turında äytäse dä yuq. Budapeştta urnaşqan Açıq cämğiät institutında Törkmänstan proyektı citäkçese Erika Dailey Törkmänbaşınıñ bu soñğı qararı başqa sıymaslıq di:
Audio (Erika Dailey)
"Törkmänstan zur il. Küpçelek keşe öçen başqalağa barıp citü bik awır. Tormışqa aşqan xäldä bu qarar citdi awırğan keşelär öçen ülemgä tiñ."
Erika süzlärençä, Törkmänstannıñ sälämätlek saqlaw sisteması bolay da bik zäğif ide. Soñğı waqıtta bik küp eş urınnarı qısqartıldı. Meditsina beleme aluğa kirtälär quyıla. Xosusıylaştırılğan xastaxanälär xalıqnıñ küpçelege öçen yaqın kilerlek tügel.
Dönya sälämätlek oyışması mäglümätenä qarağanda, Törkmänstan keşe başına tabiplar sanı belän 200 il arasında 168nçe urında tora. Sälämätlek saqlawğa totılğan aqça, urtaça ğömer ozınlığı belän dä bu il isemlek axırında.
Soñğı yıllarda Niazov qararı belän meditisna ölkäsendä meñlägän keşe qısqartıldı, alarnıñ wazifaları xärbilärgä tapşırıldı. Poliklinikalar beterelgännän soñ awırular däwalanırğa dip cirle xastaxanälärgä yöri başlağan ide. Menä xäzer aları da beterelä.
Niazovnıñ bu qararı qayçan häm niçek itep ğämälgä quyılır älegä äytü qıyıun. Läkin Törkmanstandağı diktatura şartlarında, çinovniklar prezident qararın ciñ sızğanıp ğämälgä quyar dip kötergä kiräk.
-Ali Gilmi


text:
Qazanda Tatarstannıñ Rusiä, yaqın häm yıraq çit illärdäge wäkilläreneñ kiñäşmäse uzdı. Andıy wäkilçeleklärne oyıştıruğa 10 yıl waqıt uzıp kitkän ikän. Xäzer respublikanıñ 23 wäkilçelege eşläp kilä. İqtisat häm säwdä belän şöğellänüçe wäkilçeleklär üz üzlären aşatırğa tieş bulsalar wäkälätle wäkilçeleklär Tatarstan büdjetınnan kön kürälär. Qazan Kremlendä uzğan kiñäşmädä wäkilçeleklärneñ uzğan yılğı eşenä näticä yasaldı, alar aldında yaña burıçlar quyıldı. Tatarstan Prezidentı apparatı citäkçese Äqzam Ğobäydullin wäkilçeleklärneñ eşen tänqit küzlege aşa bäyäläde. “Wäkillär çittä yäşäwçe watandaşlarıbızğa ayırım iğtibar kürsätergä tieşlär”, - dide ul üzeneñ çığışında. Uzğan yılnı Vladimir Putinnıñ ilçeleklär aldında yasağan çığışın iskä alıp, Äqzam äfände “wäkilçeleklärneñ eşen bäyälägändä, bez alarnıñ millättäşlärebez belän niçek eşläwen isäpkä alaçaqbız”, - dide.
Xäyer, wäkillärneñ watandaşlarıbız belän tığız elemtädä torıp eşläwçeläre dä bar. Amerikada, Törkiädä, Mäskäwdä urnaşqan wäkilçeleklärne maqtap iskä alırğa kiräkter. Läkin millionnan artıq yäşägän yaqın çit illärdä milli-mädäni problemalarnı çişü ciñel tügel. Andağı millättäşlärebez öçen Tatarstan wäkilçelege – ul tuğan yort ta, tuğan il dä. Menä şunı istä totıp eşläsälär, wäkillärgä räxmättän başqa süz äytelmäs ide.
Damir Ğismetdin, Qazan


text:
AQŞnan kire Äzerbaycanğa qaytaçağı turında xäbär itkän oppozisiädäge Äzerbaycannıñ Demokratik Firqase citäkçese Rasul Quliyevnı Baqıda törmä kötä. Bu xaqta baş prokuror Zakir Qaralov belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Quliyev öyenä qaytqaç ta qulğa alınaçaq. Räsmilär anı urlaşuda ğäyepli.
Oppozisiä citäkçese kiläse ayda Äzerbaycanda ütäçäk prezident saylawlarında ilbaşı urınına däğwa itäçäge turında beldergän ide. Tawış birü 6nçı noyabergä bilgelängän, respublikada kierenkelek arta.
Oppozisiä daimi räweştä uram cıyınnarı oyıştırıp, xökümät saylawlarda üz faydasına eşlärgä cıyına, dip belderep kilä. Xakimiätlär isä zur qarşılıq çaraları quıp taratılaçaq, dip yanıy.


text:
Ekrem Çelebi - Kıyma Felek
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kıyma Felek
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kıyma Felek türkü indir, Ekrem Çelebi - Kıyma Felek türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kıyma Felek mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kıyma Felek türküsü, Kıyma Felek sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kıyma Felek bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sarı Yazma Yakışmaz Mı Güzele
Ekrem Çelebi - Çiçekler Ekiliyor
Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış
Ekrem Çelebi - Su Sızıyor Sızıyor
Ekrem Çelebi - Çakmak Çakmaya Geldik
Ekrem Çelebi - Gör Ki Felek Bize Neler Eyledi
Ekrem Çelebi - Gerçek Mi Serap Mı Bilemem


text:
30nçı üktäbr Başqortstanda cirle üzidarälärgä saylawlar bulıp ütte. Bu ikençe tapqırğa
saylawlar, berençese 26nçı iyün uzğan ide. Anda 54 munitsipal qorılışqa, bu yulı 50 munitsipal qorılışqa saylawlar uzdı. Barlığı 1370 deputat saylandı. Ägär saylawlar uzsın öçen tawış birergä xoquqlılarnıñ 20% qatnaşu citsä, bu kürsätkeç 86.99% täşkil itä. Boray häm Qırmısqalı rayonnarında ul 99%. Şulay dip respublikanıñ üzäk saylaw komissiäse räise Barıy Kincäğulov belderde. Şulay uq respublika parlamentındağı dürt buş urınğa saylawlar da ütte. Saylanuçılar barısı da ”Berdäm Rusiä” firqäsennän. Alar arasında ber generäl da bar. Ul Emir Niğmätcanov. Emir Niğmätcanov federäl narqotiklar äyläneşen kontroldä totu xezmäteneñ Başqortstan buyınça idarälege başı. Räsmi bulmağan çığanaqlar anı Däwlät cıyılışı räise Konstantin Tolqäçevnı alıştıru ixtimallığı buluın farazlıy.


text:
Foto: Forbes.kz
Qazaqstanda 2017 jıldıñ birinşi qırküy`eginen jaña bïrja iske qosıladı. Bul twralı bügin xalıqaralıq ASTEX Astana Smart City forwm-körmesi barısında «Astana» xalıqaralıq qarjı ortalığınıñ basqarwşısı Qay`rat Kelimbetov mälim etti, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«2017 jıldıñ 1 qırküy`eginen bastap bizde joğarı texnologïyalıq jaña bïrja jumıs istey`tin boladı. Astana Innovation jäne Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstrligimen birlese onıñ belgili bir platformaların jaña «blokçey`» negizinde jasawımız mümkin.Tağı bir mañızdı jay`t, atalmış bïrjada «Samurıq-Qazına» kompanïyasın jekeşelendirw jürgiziledi. Al bul kompanïya Qazaqstannıñ JİÖ-niñ 40 pay`ızı. Kelesi jılı jaña täwelsiz qarjı sotı, jaña arbïtraj ortalığı aşıladı. Olar bükil postkeñestik keñistiktegi sot jüy`esiniñ ortalığına ay`nalwı ıqtïmal. Munda alğaş ret ağılşın quqığı qağïdaları qoldanılatın boladı. Osınıñ barlığı tolıqqandı 2018 jıldıñ 1 qañtarınan bastap jüzege asadı», - dedi Qay`rat Kelimbetov.
Sonımen qatar, onıñ ay`twınşa, 2017 jıldıñ 1 şildesinen bastap xalıqaralıq qarjı ortalığınıñ qatıswşıların tirkew bastaladı.
«Olar burın-soñdı bolmağan jeñildikterge ïe boladı, bul - vïzalıq jäne eñbek rejimderiniñ jeñildetilgen türi. Eger olar bey`indi qızmet türlerimen - kapïtaldar narığı, aktïvterdi basqarw, ïslamdıq qarjılandırw, jaña qarjılıq texnologïyalarmen ay`nalısatın bolsa, 50 jılğa salıqtan bosatw sındı jeñildikter qarastırılğan», - dep atap ötti ol.


text:
Yewropa Berlege dönyaküläm cılınuğa qarşı köräştä äydäwçe bulırğa omtıla
Comğa könne Brüsseldä Yewropa Berlege citäkçeläreneñ 2 könlek yazğı sammitı tämamlandı. Alar dönyanıñ qalğa öleşen Yewropanıñ klimat üzgärügä töp säbäp dip isäplängän kümer gazların çığarunı kimetü tırışlıqlarına quşılırğa çaqırdı. Şulay da räsmilär hawağa andıy gazlarnı iñ küp çığaruçı AQŞ, Qıtay, Hindstan kebek illärneñ cawabı açıq bulmawın da tanıdı. Yewropa citäkçeläre şulay uq üz illäreneñ energiä täeminäte iminlegen dä yaxşırtu turında kileşte.
Töp maqsat 2020 yılğa Berlek illärendä hawağa kümer gazları çığarunı 1990 yılğı belän çağıştırğanda 20 protsentqa kimetü.
Xäzerge waqıtta Berlektä räislek itüçe il, Germaniä kanslerı Angela Merkel Berlek bu bik tä möhim eştä äydäwçe bulırğa omtıla dide.
"Bu bezgä yañartu mömkinlege birüçe häm şunıñ belän Yewropa Berlegeneñ xalıqara mäydanda äydäwçe rolenä kütärelüen aqlawçı sıyfatlı tärräqiät" dide Merkel.
AQŞ, Qıtay, Hindstan häm sänäğätläre köçle bulğan başqa illär quşılğan oçraqta Yewropa kümer gazların kimendä 30 protsentqa kimetüne dä täqdim itärgä mömkin.
Merkel Germaniä Zur sigezlektä citäkçe bularaq Sigezlektäge başqa illärne dä bu ürnäkkä quşılırğa çaqıraçaq dide.
Şulay da Brüsseldäge säyäsätçelär häm räsmilär AQŞ, Qıtay, Yaponiä kebek illärneñ niçek cawap biräçägen äytep bulmawın tanıy. Kübese cawap adımnarı bulmaw Yewropanıñ tırışlıqların yuqqa çığara ala di. Dönya külämenä Yewropanıñ bu gazlarnı çığarudağı öleşe bolay da kimegännän kimi bara.
Ul gazlarnı kimetüneñ ber yulı ğädäti energiä çığanaqların , cil, qoyaş, su kebek yañara torğan çığanaqlarğa almaştıru bula ala.
Bu sammitta Yewropa Berlege illäre 2020 yılğa andıy yañara torğan energiä çığanaqların barlıq çığanaqlarnıñ 20 protsentı däräcäsenä citkerergä dip kileşte.
Fransiä sammitta atom energiäseneñ kümer gazların kimetüdä qanuni çara bularaq tanıluına ireşte. Fransiä üze qullanğan elektr energiäseneñ dürrtän öçen atom elektr stansiälärennän ala. Awstriä belän Irlanidä xalqı isä atom energiäsen qullanuğa kisken qarşı çığa.
Ğädäti yağulıqlar qullanunı kimetü Berlekneñ andıy yağulıqlar belän täemin itüçe illärgä bäylelegen dä kimetergä yardäm itä ala.
Sammit näticäläre Berlekneñ energiä çığanaqların häm çığanaqlarnı taşu yulların törleländerü zarurlığın kürsätte. Şulay uq alar Rusiädän neft-gaz cibärüneñ özelü oçraqları yışayğanda näticäleräk çaralar kürü kiräklegen kürsätte.
Yewropa citäkçeläre Berlek energiä çığanaqları belän täemin itüçe häm alarnı tranzitlawçı illär belän tığızraq xezmätäşlekkä omtıla dip belderä. Rusiä belän söyläşülär, Üzäk Aziä, Kaspiy töbäge belän yaña bäyläneşlär şul tırışlıqlarnıñ ber öleşe bulıp tora.
Sammitta öleşçä energiä täeminatı iminlege mäsäläläre belän bäyläp qaralğan tağın ber närsä Berlek illärendäge energiä monopoliälären beterü.
Yewropa komissiäse bu çara köndäşlekne köçäyter häm Gazpromnıñ Berlek bazarlarına alğa taba ütep kerü mömkinleklären çiklär ide dip isäpli. Berlek illären gaz belän täemin itüçe iñ zur şirkät bularaq Gazprom ul illärdäge ütkärgeç torbalarnı da üz qulına alırğa tırışa.
Ämma äğza illär Yewropa komissiäseneñ bu täqdimen bik ük xuplamadı. Berlekkä yaña quşılğan, könçığış Yewropa illäreneñ säyäsätçeläre häm diplomatları Azatlıq radiosına energiä monopoliälären bülgäläw genä Gazpromğa qarşı toru öçen citärlek çara bula almıy dip belderde. Alar strategik yaqtan möhim energiä tarmawları nıqlı däwlät qaramağında qalırğa tieş dip isäpli.
Naif Aqmal


text:
General Blount: Küwäyttäge amerikan köçläre Ğiraq suğışına äzer
İminlek Şurasında yaña qarar qabul itü öçen diplomatik tırışlıqlar alıp baru belän bergä Amerika Quşma Ştatları Ğiraq çikläre yanındağı üz xärbi bülekçälären dä suğışnı başlaw xälenä kiterde diärgä bula. Küwäyttäge 3-nçe tup diviziäse başlığı general Blount amerikannarnıñ xärbi äzerlegenä bağışlap andağı jurnalistlar belän oçraşu ütkärde, alar arasında radiobıznıñ xäbärçese dä bar ide.
Audio
“Çül buranı”nnan soñ bez uz texnologiäbezdä zur sikereş yasadıq, bu üzebezne häm doşmannı kürüdä genä tügel, mäğlümatnı tübändäge xärbi başlıqlarğa citkerä aluda da kürenä. Doşman xälen häm şul uq waqıtta üz xälebezne abaylaw sälätenä min bik ışanam” di Küwäyttäge amerikan generalı. Radiobıznıñ xäbärçese añardan, cirdäge qorallı köçlärneñ amerikan xärbi hawa köçläre belän bergä kileşep eşläwe xaqında soraw birgäç, Blount üzeneñ, Äfğanstanda bulğan xatalarnıñ xäzer inde qabatlanmayaçağına ışanuwın belderde. “Taliban”ğa qarşı alıp barğan suğışında amerikan oçqıçları höcüm xädäflären cirdäge ğäskärilär birgän mäğlümatqa nigezlänep saylıy ide, bu berniçä märtäbä utnıñ üz tarafqa açıluwına kiterde. General Blount xäzer, bezneñ Äfğanstanda qayber problemalarıbız buldı, läkin bez alarnı xäl itü öçen bergäläşep zur eş başqardıq dip belderde.
Audio
54 yäşlek general öçen borçulı ber mäs’älä bulıp Ğiraq yağınıñ amerikannarğa qarşı ximik yä biologik qoral qullanu ixtimalı tora, läkin ul, bu oçraqta da alar üzläreneñ Bagdadqa taba baruwın tuqtatmayaçaq, Quşma Ştatlarnıñ ğäskäriläre andıy höcümnärgä dä äzer tora dip äytte.
Audio
“Bez moña yaxşı äzerlängän, bezneñ yaxşı cihazlarıbız bar. Ğäskär alarnı niçek qullanu künegülären ütte, gärçä min alar qullanılmas dip ömetlänäm” dip belderä general Blount, amerikannarnıñ Küwäyttäge 3-nçe tup diviziäse başlığı. Ul şulay uq üz ğäskärlärenä, mäçetlärdän yä mäktäp binalarınnan üzlärenä höcüm yasalmağan xäldä alarğa qatği töstä berençe bulıp ut açmaw ämeren birüwen äytte.
Kärim Kamal, Praga.


text:
İstanbulda Gülneñ Qazan säfärenä bäya birelde
Şuşı könnärdä İstanbulda Törek dönyası mädäniät yortı üzägendä İdel-Ural oyışması tarafınnan Törkiä prezidentı Abdullah Gülneñ Tatarstanğa bulğan säfärenä bäya birü öçen cıyılış ütkärelde.
Anıñ süzlärenä qarağanda, 2008 yılda ike aradağı säwdä küläme 3 milliard dollarğa citkän. İke prezidentnıñ uzğan ayda bulğan oçraşuı waqıtında da ikeyäklı xezmättäşlek turında kileşülär imzalandı.
Radik Gıymätdinov, Törkiä prezidentınıñ älege säfärennän alda, Tatarstanğa törek eşquarların alıp baruların äytte. Annarı ul Tatarstannıñ Törkiädä yäşäwçe tatar yäşlären qabul itärgä cıyınuın häm ixtıäc bulğan çaqta üzlärenä möräcäğät itülären soradı.
Üz çığışında ul şulay uq, Topqapeda Törek dönyası mädäniät yortları üzägendäge ber yortnıñ Tatarstanğa birelgän buluın häm anıñ ozaqlamıy açılaçağın belderde. Çönki bu üzäktä bäysez törki däwlätläreneñ mädäniät yortları bar. Xäzer inde tatar belän başqortnıqı da bulaçaq.
Şunnan soñ süzne İdel-Ural törekläre oyışması räise Attila Küntüz aldı. Ul da Törkiä belän Rusiä arasındağı säwdä külämeneñ artuına basım yasadı. Attila Küntüz Abdullah Gülneñ Tatarstanğa bulğan säfären tarixi waqiğa dip bäyäläde. «Tatarlar töreklär belän ruslar arasında küper bula ala», dide ul. Attila Küntüz şulay uq Rusiä tarafınnan Törkiä watandaşlarına viza birüdä qıyınlıqlar buluın äytte.
Tışqı iqtisadi xezmättäşlek şurasınıñ Törkiä-Rusiä komissiäse isemennän İlşat Näcipov çığış yasadı. Ul Törkiä wäkilçelegeneñ Qazanda zurlap qarşı alınuın, tatarlar belän töreklärneñ oçraşuı duslarça, tuğannarça uzğanın äytte.
Çığış yasawçılar arasında professor Nadir Däwlät tä bar ide. Ul ike il arasındağı duslıqnıñ, Rusiädäge tuğandaş xalıqlar belän mönäsäbätlärne täräqqi itügä faydası tiyu ixtimalı turında söyläde.
Cıyılışta Başqortstannan kilgän yazuçı Marsel Garipov isä, cıyılğannarnı “Nigä tatarça söylämisez?” dip beraz tänqitläp tä aldı.
Döres, barı tik Tatarstan wäkile Radik Gıymätdinov qına tatarça söyläde. Monıñ säbäbe asılda Rusiädägesenä oxşaş. Berençedän, qatnaşuçılar arasında Könçığış Törkestan oyışmasınnan kilgän ike äğza häm başqa tatar telen belmäwçelär bar ide. İkençedän, xätta üzläre tatar bulsa da, tatarçanı belmägännär küpçelekne täşkil itü säbäple, cıyılış törekçä bardı.
Qısqası, bu cıyılışta Topqapeda ber Tatar mädäniät yortınıñ eşli başlawı, İdel-Ural törekläre oyışmasınıñ internet säxifäse buldırılaçağı, 26 aprel'dä Tuqay köne uzdırılaçağı, ä 6 iyündä isä Tatarstan wäkilçelegeneñ Törkiädä Sabantuyı ütkäräçäge belderelde.


text:
Başqortstanda Tatar milli – mädäni möxtäriätläreneñ urınnardağı büleklären tözü eşläre däwam itkän ber waqıtta alarnı räsmi terkäw eşläre körçekkä terälde, şikelle. Älege eştä, aldan uq kötelgänçä, respublik xaqimiätläre quşuı buyınça bulsa kiräk, Rusiä Yüstitsiä ministrlığınıñ Başqortstan idaräse çinovnikları kirtä qora. İnde xäbär itelüençä, bu atna başında tatar milli oyışmaları Dürtöyle rayonında häm şähärendä oyıştırılğan tatar milli – mädäni moxtariäten räsmi terkätü öçen barlıq doqumentlarnı şuşı idarägä tapşırğan ide. Ämma idarä wäkilläre qırıqmasa qırıq säbäp tabıp, ul doqumentlarnı kire bordı. İmeş, anda bik küp citeşsezleklär bar.
Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstan rayonnarında tatar milli – mädäni moxtäriäteneñ urınnardağı bülekläre tözelep häm alarnıñ qayberläre räsmi terkälep, bu yılnıñ 27 noyabrendä respublik tatarlarınıñ zur qorıltayı ütärgä tieş ide. Näq şunda uq Tatar milli – mädäni moxtäriäteneñ respublik bülegeneñ oyıştıru cıyını da bulır dip kötelgän ide. Ämma yaqın aralarda rayonnarda oyıştırılğan urınnardağı moxtäriätlärne räsmi terkäp ölgermäsälär, bu qorıltaynı cıyunıñ mäğnäse dä qalmıy. Şulay itep Başqortstan citäkçeläreneñ respublikta tatar milli – mädäni moxtäriätlären tözüne buldırmaw planı älegä tormışqa aşıp bara kebek.
Ämma tatar milli oyışmaları citäkçeläre üzläre kiläçäkkä zur ömetlär belän qarıy häm moxtäriätlärne terkätü buyınça eşlärne, bernigä qaramıy, däwam itärgä cıyına. Moxtäriätlärne terkäw belän kilep tuğan qıyınlıqnı tikşerü öçen Ufada 29 üktäber könne qayber tatar milli oyışmaları wäkilläre üzläreneñ kiñäşmäsen ütkärep aldı. Anda aldağı könnärdä bu xäldän nindi xoquqıy yullar belän çığa alu mömkinlekläre qaraldı. Yüstitsiä idaräse wäkilläreneñ nigezsez däğwalarına qarşı köräşüneñ törle yulları barlığı açıqlandı älege kiñäşmädä. Xoquq belgeçläre yärdämendä moxtäriätlärne terkätüdäge qarşılıqlar alıp taşlanırğa tieş.
Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin äytüençä, bu qarşılıqlarğa barı tik şundıy uq köçle ücätlek belän genä cawap birergä kiräk. "Bäläbäy belän Böre şähärlärendä oyıştırılğan tatar milli - mädäni möxtäriätlären dä räsmi terkätü öçen, tieşle barlıq doqumentlar şuşı arada RF Yüstitsiä ministrlığınıñ Başqortstan buyınça idaräsenä tapşırılaçaq, – di Ayrat äfände. – Bu yulı idarä wäkilläre ul doqumentlarnı kire borıp çığaru öçen tağın nindi säbäplär uylap tabar, qarap qararbız".
İsegezgä töşeräbez, äle respublikanıñ yegermedän artıq rayonında häm şähärendä milli – mädäni möxtäriätneñ büleklären tözü buyınça oyıştıru cıyılışları bulıp ütte. Küp urınnarda moxtäriätlärne tözü eşe dä, xaqimiätlärneñ qarşılığı arqasında, bik awırlıq belän barğan ide.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Gazprom belän Ukrainanıñ dävlät gaz häm nefte şirkäte Naftohaz Ukrayina arasındağı konfliktqa tabılğan xäl çarası, küpkenä östämä soraular tudıra. Radiobız belgeçeneñ bu xaqtağı mäğlümätläre .
Gazprom başlığı Aleksey Miller Rusiä, Törkmänistan, Üzbäkistan häm Qazaxstannan Ukrainağa gaz RosUkrenergo dip atalğan şirkät vasıytaçılığında tapşırılaçaq dip belderde. Şirkät bu illärdän kilgän qatnaş gaznıñ ber meñ kubometren Ukrainağa 95 dolardan sataçaq. Gazprom üzeneñ ber meñ kibometer gazin Rusukrenergoğa 230 dolarğa sataçaq. Rusukrenergo elegeräk Turkmen gazın Ukrainağa satu mäsäläsendä aradaşlıq itkän ide. Elegeräk monıñ belän 2001-nçe yılnıñ dikäberendä Vengriädä tergälgän Eural Trans Gas şirkäte şäğellängän ide. Şuluq ayda qısqartılıp ETG dip yöretelgän şirkät Gazprom häm Neftogaz Ukraina belän turkmän gazın Ukrainağa tapşıruda aradaşlıq itüne küz aldında totqan kontraktlar tözegän ide. Aradaşçı bularaq ETG transit häm tamojna çığımnarın qaplıy ide. Ukraina bu xezmätläre öçen ETGegä 13 miliard kubometr gaz belän tüläde. ETG bu gaznı yuğarıraq bäyägä Yevropağa satıp kilde. Küp tä ütmäde mediada ETGnıñ Rusiäneñ oyıştırılğan cinayätçeläre belän elemtäse bar digän xäbärlär taraldı. 2004-nçe yılnıñ iyülendä Yaltada ütkän Ukrain-Rusiä käsep forumında ike ilneñ prezidentları Kuçma belän Putin ETGnıñ urnın yaña şirkät RusukrEnergo alaçaq dip iğlan ittelär. Şuluq yılnıñ 22-nçe İyülendä RusUkrEnergo Şvetsariäneñ Zug şähärendä terkälde. Rusiä yağınnan anda Arosgaz Holding şirkäte qatnaşqan ide. Dokumentlarda bu şirkät Gazprom Banknıñ şirkäte dip terkälgän. Ukrainanı isä Reiffeisen Üzäk Bankınıñ ağzası dip terkälgän Reiffeisen İnvestment şirkäte väkillek itte. Moscow Times 28-nçe İyüldä Reiffeisen İnvestmentneñ räise Wolfgang Putschek , şirkäteneñ RusUkrenergonıñ partnerı bulmauın, tik qayber ukrain xosusi investorların väkilek itüen genä belderde dip yazıp çıqtı. Putschek investorlarnıñ isemnären iğlan itüne Avstriä qanuna qarşı dip kire qaqqan. Viktor Yuşenko uzğan yılnıñ ğinvar ayında xakimitkä kilgännän soñ premier minister Tımoşenkonıñ berençe eşe cinayätçel şirkät dip atap Rusukrenergonıñ eşen tikşerüne quzğatu buldı. Küp tä ütmäde Ukrain İminlek xezmäte SBUnıñ başlığı Oleksander Turçinov Rosukrenergoğa qarşı cinayät eşe quzğatıldı dip belderde. Läkin qısqa vaqıttan soñ uzğan yılnıñ augustında tikşerü eşe kinättän tuqtatıldı. Turçınov SBU başlığı postınnan buşatılğannan soñ RosUkrenergo eşen tikşerü öçen cavaplı SBU ofitserı Andriy Kojemyakinneñ başqa vazyfağa küçerelüe mäğlüm buldı. Mäskäv Gazpromnıñ ETGdağı yaki Rosukrenergodağı rolen tikşerüne ber dä kiräk tapmadı. Rusiä belän Ukraina arasındağı gaz bäxäsen xäl itüdä Rosukrenergonıñ role Yevropada häm AQŞta şik tudıraçaq dip kötärgä bula. AQŞnıñ federal Tikşerü Burosı FBİ RosUkrenergonıñ eşen soñğı kileşüdän elek ük tikşerä başlağan ide. Ukrain premiere Yuriy Yexanurov kiçä yasağan çığışında Ukraina belän Rusiä bu aynıñ azağına qädäre Ukrainağa gaz transportına qarağan urtaq şirkät töziäçäklär dip belderde. Ukraina yağınnan Neftohaz Ukrain qatnaşsa, Rusiäne Rosukrenergo väkillek itäçäk.
Färit İdelle, Praga.


text:
Yaña şähärdäge 69-mäktäpneñ zur zalında Qol Ğalineñ tuuına 820 yıl tuluğa bağışlanğan zur kiçä uzdı
Yaña şähärdäge 69-mäktäpneñ zur zalında Qol Ğalineñ tuuına 820 yıl tuluğa bağışlanğan zur kiçä uzdı. Anda törle mäktäplärdä ana telen törle formalarda üzläşterüçe uquçılar, qayberläreneñ äti-äniläre, milli xäräkät aktivistları qatnaştı. Kiçäneñ Qol Ğali icatın ğına tügel, xalqıbıznıñ faciğäle tarixın yaqtırtu maqsatın da quyğanı – zal bizäleşennän dä küzgä çalına.
İke säğättän artıq barğan tamaşa öç kisäktä äzerlängän. Berençe kisäk – Bolğar çorı tarixına bağışlanğan. Bäyrämne oyıştıruçı ana tele uqıtuçısı Zöhrä Xäbibullina az ğına säläte bulğan barlıq uquçıların da säxnägä çığarırğa tırışqan. Alar cırlap ta, şiğer söyläp tä, birelgän temağa bağışlanğan notıqlar belän dä çığış yasadılar.
Tamaşanıñ ikençe kisäge Qol Ğalineñ tärcemäi xälen häm Yosıf kitabınıñ eçtälegen yaqtırtuğa birelgän ide. Uquçılar kitaptan özeklär uqıdılar, Yosıf häm Zöläyxa obrazlarınnan çığıp, kitapnıñ äxlaqi tärbiä yağınnan ähämiäte turında süz tottılar. Ä küp yıllar buyı Uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutında metodist bulıp eşlägän Rawiä Abdullina bu äsärne öyrängändä uqıtuçılarğa metodik kiñäşlär belän çıqtı.
Kiçäneñ öçençe öleşe Qazan xanlığınıñ İdel Bolğarstanı warisı sıyfatında barlıqqa kilüe turındağı tarixi mäğlümatlardan başlandı häm bügenge problemalarğa kilep totaştı. Cirle şağir Rifqät Xismät ana teleneñ açı yazmışı turında şiğerlären uqıp qına çiklänmäde, Latviädäge urıslardan ürnäk alıp, üzebezneñ tabiği xoquqlar öçen köräşergä dä öndäde. Xätta Yevropa Şurasına qädär barıp citärgä kiräklegen äytte. Bu süzlärne yaña ğına yazğan qaynar şiğere belän nigezläde. Anıñ mäğnäse - ana tele yazmışın härberebez üz yazmışı belän tiñläw kiräklege turında.
Şunıñ belän kiçäneñ äzerlängän öleşe tämam bulsa da, milli xäräkät aktivistları üzläreneñ awırtqan cirläre belän dä büleştelär. ”Bolğarğa qaytu” oyışması räise Şäwkät Bogdanov xalqıbıznıñ ataması turında süz tottı. Bezneñ Bolğar babalarıbız warisı buluıbıznı isbatlawçı dokumentlarnıñ nösxälären öläşte. Damir Äminev kürgäzmägä kiterelgän kitaplarnıñ qısqaça mäğnäse belän tanıştırdı. Üze alıp kilgän berniçä kitapnı büläk tä itte.
“Tuğan tel” oyışması uqıtuçı Zöhrä Xäbibullinanı 2003-yılnıñ Mäşhür tatarı dip iğlan itkän ide. Aña bu turıda tanıqlıq häm aqçalata büläk tapşırıldı. Anda menä nindi süzlä yazılğan.
Zöhrä xanım! Sez - 1988-yılda ölkä üzägendä izge ana telen uqıtu buyınça berençe fakul'tativ açıp cibärgän täwäkkäl qızıbız. “Tuğan tel” idäräseneñ Sezne 2003-yıl mäşhür tatarı dip tanuı da şuşı kürenekle waqiğağa 15 yıl tuluğa bäyle. “Çişmä” televizion programmasınıñ berençe tapşıruında näq Sezneñ uquçığıznıñ ana telendä şiğır belän çığuı da ğibrätle xätirä bulıp qala. 15 yıl buyı, armıy-talmıy şul izge eşegezne däwam itü belän genä çiklänmiçä, Yaña şähärdäge uqıtuçılarnı berläşterdegez, rayon mäğärif idäräse qarşında tatar tele uqıtuçılarınıñ metodik berläşmäsen citäklädegez. Bu berläşmä utırışları täcribä urtaqlaşu ğına tügel, Yaña şähär mäktäplärendä ana telen uqıtunı cäyelderü, ata-analar arasında añlatu eşläre alıp baru yağınnan da zur eşlär başqardı. “Tuğan tel” idäräse, Sezgä oluğ räxmätlären yullap, kiläçäktä dä izge eşegezdä yañadan-yaña uñışlar teli.
Sez - 1988-yılda ölkä üzägendä izge ana telen uqıtu buyınça berençe fakul'tativ açıp cibärgän täwäkkäl qızıbız. “Tuğan tel” idäräseneñ Sezne 2003-yıl mäşhür tatarı dip tanuı da şuşı kürenekle waqiğağa 15 yıl tuluğa bäyle.
“Çişmä” televizion programmasınıñ berençe tapşıruında näq Sezneñ uquçığıznıñ ana telendä şiğır belän çığuı da ğibrätle xätirä bulıp qala.
15 yıl buyı, armıy-talmıy şul izge eşegezne däwam itü belän genä çiklänmiçä, Yaña şähärdäge uqıtuçılarnı berläşterdegez, rayon mäğärif idäräse qarşında tatar tele uqıtuçılarınıñ metodik berläşmäsen citäklädegez. Bu berläşmä utırışları täcribä urtaqlaşu ğına tügel, Yaña şähär mäktäplärendä ana telen uqıtunı cäyelderü, ata-analar arasında añlatu eşläre alıp baru yağınnan da zur eşlär başqardı.
“Tuğan tel” idäräse, Sezgä oluğ räxmätlären yullap, kiläçäktä dä izge eşegezdä yañadan-yaña uñışlar teli.Bäyrämnän soñ bulğan äñgämädä mäktäp direktorı Galina Mixaylova da Zöhrä xanımğa mondıy bäyä birüne xupladı, ul da yuğarı fikerdä ikän ana tele uqıtuçısı turında. Oçraşuda Zöhrä Xäbibullinağa “Atqazanğan uqıtuçı” isemen birü kiräklege turında täqdimnär dä buldı. Läkin moña ömetlänü qıyın şul. Çönki Sember yaqlarında andıy isemnär çın millätpärwärlarğa birelmi. Äytik, kolxoznı talaw xisabına, rayon xakimen aşatıp-eçertep yäşägäne öçen “Atqazanğan awıl xucalığı xezmätkäre” isemenä layıq kolxoz räise bar. “İketellelek” bayrağı astında ana telen mäktäplärdän qırıp seberügä zur öleş kertkän Atqazanğan uçitelebez dä bar...
“Atqazanğan” isemen alu öçen, başta Mäğärif ministrınnan Maqtaw käğäze häm “Otliçnik” isemen alırğa kiräk ikän. Zöhrä xanım isä 20 yıl elek, Tatarstanda uqıtqanda Mäğärif ministrınnan Maqtaw käğäze alırğa ölgäşkän. Läkin Sember yaqlarında 20 yılğa yaqın eşçänlege “Mäğärif otliçniğı” isemenä layıq itmägän äle. Dimäk...
Ä tirän eçtälekle kiçä Zölfät Xäkimneñ “Ğaziz xalqım” digän cırına kereş muzıykası astındağı kereş süzdän başlandı häm şul cır belän tämamlandı da.
Ayrat İbrahim, “Azatlıq” radiosı, Sember.


text:
Başqort qoroltayı pravoslav dinen uqıtuğa qarşı
Äxmät Söläymänov äytewensä, prawoslaw din nigeźźären uqıtıu täqdime kilep sığıuı bik yabay añlatıla. Nihäyät, milli respublikalarźı bötöröü.
Başqarma komitet Däwlät yıyılışı–Qoroltayźıñ Mäskäwgä yullağan möräjäğäten tulıhınsa xuplay häm unıñ buyınsa teyeşle saralar küreler tip ışana. Respublika parlamentı 23 marttağı ultırışında Räsäy prezidentına, Federasia şurahı räyese, Däwlät Dumahı räyese, Xökümät räyesenä räsäyźä watandaştarźıñ din totow ireklegenä konstitusion xoquqtarın boźowğa yul quymaw turahında möräjäğät qabul itkäyne. Deputattarźıñ bıl möräjäğäten respublika prezidentıla yaqlap sıqtı. Mortaza Räximov din häm däwlätte butamaźqa saqırğaynı. Parlament deputattarı mäktäptärźä prawoslaw mäźäniät nigeźźären motlaq därestär isemlegenä inderewgä,Qorallı köstärźä prawoslawie ruxaníźarı wazífahın buldırıuğa borsolow belderä.
Bötä Donya başqorttarı qoroltayı başqarma komitetı ultırışına Stärletamaq häm Öfö arxiepiskobı Nikon da kilgäyne. Ul prawoslaw dinde uqıtıu yaqlı. Ämmä Nikon fekeren qapıl üźgärtep äytkändäre ösön ğöfü ütende, mine döröź añlamağandar tine. Yaźıusı Räşit Nizamov Nikonğa üź eşegeź menän bulığıź,däwlät eşenä qıźılmağıź tip yabırıldı. Mäğärif ministrı urınbaźarı Artur Surin ihä programma bılay źa tığıź, prawoslaw din nigeźźären öyränewgä unda urın yuq tine. Şulay źa Bötä Donya başqorttarı Qoroltayı ağzaları telägän här kem prawoslaw din nigeźźären öyränä ala, tik ul mäktäp häm armiala bulırğa teyeş tügel, tip bildäläy.


text:
450 yıllıqqa 450 quraysı
Böryän rayonı xalqı Başqortostan menän Räsäy berźämlegenä arnalğan yubiley tantanalarına oşonday üźensälekle büläk äźerläy. Dürt yöźźän aşıu quraysı säxnägä ber yulı sığasaq tip kötölä.
Rayon üźägendäge sänğät mäktäbendä quraysılarına ölgö alırlıq keşelär bixisap. Ular-Yulay Ğäynetdinov,Robert Yuldaşew, Azat Ayıtqolov häm başqalar. İśke Sobxanğolda quray sinıfı asılıuğa 40 yıl. Ä täüge quraysılar ansamble bında tağı la aldanıraq, 1946–sı yılda oyoştorola. Unıñ etäksehe mäşhür quraysı, Böyök Vatan huğışı weteranı Möxämät Qäźerğolov turahındağı iśtälekte yaqtaştarı qäźerläp haqlay. Äle rayon kimälendä Möxämät Qäźerğolov prizına yarıştar ütkärelä. ‡źäk uramdarźıñ berehe unıñ iseme menän atalğan, yort – muzey asıu küźallana. Ber yıl elek rayon kimälendä başqort xalqınıñ milli uyın qoralın populyarlaştırıu turahında maxsus qarar qabul itelä. Uğa yaraşlı barlıq mäktäptärźä lä quray tüñäräktäre oyoştorola. Uqıusılar uyın serźären genä tügel, xalıq köyźäreneñ tarixın da entekläp öyränä başlay. Häm bına täüge höźömtälär. Säxnälä – iñ ośta quraysılarźan tuplanğan rayon ansamble sığış yahay.
R. Abulyaew Öfö.


text:
“Sälät”tä sälätlelär genä yal itä.
Sälätle balalar bıyıl inde 9-nçı tapqır «Sälät» alannarında oçraşıp, qızıqlı itep yalların ütkärä. “Sälkeş”lär - tatar yäşläreneñ qaymağı, dip äytep bula. Alar bu xäräkätkä kilep quşılu öçen zur sınawlar ütä, törle däräcädäge olimpiadalarda ciñä, bäygelärdä qatnaşa, qısqası yäştäşläre arasında iñ aldınğı, iñ aqıllı itep tanıla. Bıyılğı «Sälät» cäyläwläreneñ programması turında, alarnı oyıştıruçı Cäwdät Söläymanov söyläde.
“Sälät” cäyläwläre Qazan, Älmät häm Bilär tirälärendä eşlären başlap cibärde. Yıl sayın anda “tatarika” däresläre ütkärelä. İkençe yunäleş – kompyuter öyränü. Öçençe yunäleş – Ğata Kamskiynıñ şaxmat mäktäbe. Barlığı bezneñ cäyläwdä 400-läp bala şöğellänä. Bez narkotik, tartu, eçüne yaqın da kitermäğän balalarnı ciarğa tırışabız. Alarnıñ ul turıda söyläşerğä waqıtı da yuq. “Sälkeş”lär kübräk belem alu belän mäşğül.
«Sälät» şulay itep, yäşlärne turıdan turı tärbiäläw belän şöğellänmi, sälkeşlär arasında bulır öçen, yaxşı uqu ğına citmi, sälamät häm bay ruxlı bulırğa kiräk.


text:
Bäyräm könnärendä bulğan macara
Ozaq barsa, tuy da tuydıra, dilär xalıqta. 4 köngä suzılğan bäyräm häm yaldan xalıq tinteräp bette. Barı tik şähär xucalığı, aşığıç yardäm maşinaları, xastaxanälär, neft' çığaruçılar, ximiä şirkätläre genä tuqtap tormadı. Qarlı yañğır yawğanda da balıq totarğa çığıp kitüçelärneñ qayberäwläre macarağa duçar buldı. 6 noyäbrdä Layış rayonındağı ike balıqçı qayadır yuğaldılar. Alar motorlı köymädä yardan quzğalıp kitkäç, köymä motorı watılıp, yäşäw belän ülem arasında qalğan. “Şähri Qazan” gazetında Nail Ğäniev xäbär itüençä, közge cil bu balıqçılarnı Layıştan Alekseevski rayonına taba 40 çaqrımğa alıp kitkän. 2 kön buyına alarnı katerlarda ezlägännän soñ, öçençe köndä vertolet belän kütärelep, xälsezlängän, tuñğan xäldä alarnı tabıp alğannar. Ozaqqa barsa, bäyräm dä, tuy da, balıq artınnan su yanında yörü dä tuydıra.


text:
Rusiädä mäxällä tözü mömkinme?
Yäkşämbe könne Qazanda İslam dine üseşe, tatar-möselman mäxällälären oyıştıru mömkinleläre, Rusiä töbäkläre mäktäplärenä Pravoslaw mädäniät nigezlären kertügä bäyle mäs'älälär qaraldı. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı Din komissiäse utırışı bu yulı “Mäxälläneñ ütkäne, bügengese häm kiläçägenä” bağışlanğan ide. Anda möselman, tatar cämäğätçelege, ğalimnär, din eşlekleläre qatnaştı. Ayırım alğanda Rusiä möftilär şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin, Rusiä möselmannarı Üzäk Diniä Näzaräte räise Tälğät Tacetdinnıñ urınbasarı - Çuaşstan möselmannarı Diniä Näzaräte räise Älbir xäzrät Krganov, Xantı-Mansi avtonomiäle okrugı, Mäskäw, Penza, Kirov yaqlarınnan wäkillär kilgän ide. Utırış törle fikerlärgä bay buldı. İnqilabqa qädär bulğan tatar-möselman mäxälläsen Rusiä külämendä oyıştırırğa mömkinme, ällä bu Tatarstan, xätta ayırım alğanda awıllar öçen genä turı kiläme digän mäs'älä aeruça qalqıp çıqtı. Bilgele utırışqa kilgän Tatarstan wäkilläre mäxällälär yunäleşen ber törle küzallasa, Rusiä töbäklärennän kilüçelär bötenläy ikençe qaraşta ide.
Tatar kongressınıñ Din komissiäse utırışı mäxällälärgä genä bağışlansa da, kütärelgän mäs'älälär bixisap buldı. Bu çaranıñ yäkşämbe yal könne uzuı ğına üz qazanıñda qaynawğa qaytıp qalır möğayın. Çönki jurnalistlar bik az ide.
Utırışta dulqınlanıp, xätta yarsıp söylägän çığışlar şaqtıy buldı. Fikerlär dä bik törle ide. Beräwlär mäxällälärne awıllarda ğına oyıştırıp bula dip beldersä, ikençeläre şähärlärdä dä mömkin dip misallar kiterde. Rusiä möftilär Şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin isä Rusiä häm Tatarstandağı mäxällälär yunäleşe turında üz fikeren belderde:
Rusiädä ayırım tatar mäxälläsen tözü mömkin tügel, çönki başqa möselmannar da küp. Ä Tatarstanda monı eşläp bula.Rawil xäzrät Ğäynetdinnıñ Rusiä töbäklärendä ayırım tatar mäxälläse tügel, ä möselman mäxälläsen genä oyıştırıp bula digän fikerläre belän töbäklärdän kilgän başqa wäkilläre dä kileşte. Çuaşstan möselmannarı diniä Näzaräte räise Älbir xäzrät Krganov 70-80 yıllar İslam dinennän çitläşep torğannan soñ tiz genä mäxällälärne tözep bulmastır dip belderde. Bilgele ki, bügen xalıqnıñ küpçelege üzen möselman dip sanasa da, bu küplär öçen äle yola däräcäsendä genä dä bilgeläp uzıldı. Ä Şäriğät buyınça yäşäwçe möselmannar 3-4 protsent qına dip bilgeläp uzıldı.
Rusiä islam universitetı rektorı Rafiq Möxämmätşin: 1990Hчы yıllardağı kebek dingä bulğan qaraş xäzer yuq. Yäşlärneñ kübese mondıy primitiv din kiräkmi dip çitläşä.
1990Hчы yıllardağı kebek dingä bulğan qaraş xäzer yuq. Yäşlärneñ kübese mondıy primitiv din kiräkmi dip çitläşä.Rafiq Möxämmätşin dini mäğärif ölkäseneñ köylänmägän buluın belderelde, tatar zıyalıları da dingä ber sistema kebek kenä qarıy dip assızıqladı, iqtisadıy problemalarğa tuqtaldı.
Ğalim Damir İsxakov kiresençä İslam dine üseştä dip belderde. Damir İsxakov:
Soñğı küreneşlärdän bilgele bulğança, din kiläçäktä üsärgä tieş. Bezgä isä anıñ turı kilä torğan yunäleşen saylarğa kiräk. Ayırım alğanda pravoslaw Rusiä qısalarında yäşägänne, Xänäfi mäzhäbennän bulğannı iskä alu zarur.Ğalim Damir İsxakov barlıq problema Tatarstannıñ bu ölkädä fälsäfäse bulmawda dip belderde. Ul tatarlarnıñ bu yunäleştä töreklärdän genä
tügel, ä äzerbäycan häm qazaqlardan da artta qala baruın äytte.
Cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämova utırışta din ähellären ğayıpläp uzdı. Alarnı xalıq belän tügel, ä däwlät citäkçelärenä satılğannar dip belderde. Möselmannarğa barğan höcümnärneñ Tatarstanda ayıruça zur sanda buluın äytte häm bulaçaq mäxällälär berençe çiratta şunı qayğırtırğa tieş dide. Monnan tış ul ikonalar qaytarunı Tatarstanda xalıqnı ikençe tapqır çuqındıru bara dip belderde. Utırışta möselmannarnı cäberläw, nurçılar turında da fiker alışular buldı. Rawil xäzrät Ğäynetdin ayıruça Rusiä töbäkläre mäktäplärenä kertelgän Pravoslaw mädäniäte nigezläre turında borçılıp söyläde. Anıñ inde 74 töbäktä uqıtıluın belderde. Tatarstan ğalimnäre İslam mädäniäte nigezläre däreslegen äzerläsen ide, çönki imamnar metodistlar tügel dide Rawil xäzrät Ğäynetdin. Häm şulay uq kübräk bu mäs'älädä Rusiä massaküläm mäğlümat çaralarında çığış yasarğa çaqırdı ğalimnärne. Älegä bez barı Tatarstan Prezidentı fikerlärenä genä tayana alabız, ä ğalimnär bu xaqta däşmi dip üpkä belderde.
Landış Xarrasova


text:
Qazanda Beslan faciğäse qorbannarın iskä aldılar
Miting tınlıq minutınnan başlanıp kitte. Annan soñ süzne Profsoyuzlar, Berdäm Rusiä firkäse wäkilläre, zıyalılar aldı. Yäşlär oyışmalarınnan çığış yasawçılar da küp buldı. Alar barısı da Beslan faciğäse qorbannarı belän teläktäşlek xaqında äytte, älege awır könnärdä bergä bulırğa kiräklegen assızıqladı.
Terrorğa qarşı mitingqa bu könne kübräk yäşlär cıyılğan ide. Alarnıñ kübese – Qazan yuğarı uqu yortlarında uquçı studentlar bulıp çıqtı. Mäsälän, Qazan däwlät texnologiä universitetınıñ studentı Damir, bezgä monda kilüeneñ säbäpläre turında menä närsälär äytte.
Bezne monda berkem dä alıp kilmäde. Bez üz telägebez belän Beslan qorbannarına teläktäşlek yözennän kildek. Bügen monda kilüçelär küp bulaçaqMitingta şulay uq tatar zıyalıları da qatnaştı. Çığış yasawçılar arasında Tatarstan Yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin buldı. Yañğır astında terrorğa qarşılıq yözennän şuşı cıyınğa kilgän İslamiä Mäxmütova belän tağın berniçä Tinçurin teatrı artistları da kürende.
Gölnaz İlgizär


text:
Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin citäkçelegendäge wäkillek Qazanğa eş säfäre belän kitte. Älege wäkillek anda 11 mart könne Bötentatar ictimağıy üzägeneñ Zäki Zäynullin citäkçelek itkän qanatı qorıltayında qatnaşa.
Soñğı köngä qädär diärlek Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge wäkilläreneñ Qazanğa baraçağı bilgele tügel ide. Ni öçen digändä, Qazanda Tatar ictimağıy üzägeneñ ike qanatınıñ ayırım-ayırım qorıltaylar oyıştıruı Başqortstan tatar milli oyışmalarına oşap betmi. «Mart ayında Zäki Zäynullinnıñ qorıltay ütkärüye, ä aprel başında Räşit Yağfärov citäklägän Tatar ictimağıy üzägeneñ üz qorıltayın cıyuı tatar milli xäräkäteneñ haman tarqawlıqqa yünäleş aluın kürsätä, – dip belderde Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin. – Ä Rusiädäge bolay da qatlawlı älege şartlarda tatar milli xäräkäteneñ ayırım törkemnärgä bülgälänüye ber dä faydağa tügel». Şuşı uq fikerne belderep, Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege bu atna başında Bötentatar ictimağıy üzägeneñ kiläçägen küzallağan ber möräcägät qabul itte. Ul möräcägätne şunda uq Qazandağı ike tatar ictimağıy üzägenä häm andağı qayber räsmi şäxeslärgä dä cibärdelär. Möräcägättä tatar ictimağıy üzägeneñ uzğan yıllarda başqarğan zur eşlärenä yuğarı bäyä birelä. «Bötentatar ictimağıy üzäge tuqsanınçı yıllarda tatar milli xäräkäteneñ başında tordı häm başqa milli oyışmalarğa ürnäk häm alarnı millät mänfägätlären yaqlawğa iärtüçe buldı, – dip äytelä möräcägättä. – Xäzerge şartlarda Bötentatar ictimağıy üzägeneñ ikegä bülenüye isä milli xäräkätneñ köçen zäğifländerügä kiteräçäk. Şuña kürä dä Başqortstan tatarları Bötentatar ictimağıy üzägen kiläçäktä berböten oyışma itep kürergä teli. Bu xäl Başqortstan Tatar ictimağıy üzägenä dä kiläçäkkä üz maqsatların anıq bilgeläwne ansatlaştırır ide». Menä şuşı töp fiker äytelä Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege utırışında qabul itelgän möräcägättä. Älege belderüne Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin Qazanda bügen ütüçe qorıltayda da yañğıratırğa tieş.


text:
Qazan östennän ätäç oça
Ber yılğa yaqın comğa sayın efirğa çığuçı xikmätle xällär säxifäse sezneñ belän xuşlaşa. Yuq, bötenläygä tügel, barı tik tämamlanuçı 2004 yılda. Alla birsä, kiläse 2005 yılda comğa sayın tatar häm Tatarstan tormışınıñ säyer häm kölke, qarşılıqlı yaqları turında söyläşep torırbız. Ä kiläse comğa 31 dekabergä turı kilä. Comğa bulsa da, ul inde yaña yılnı qarşılaw häm yal mäşäqätläre bulaçaq. Ul könnärdäge xikmätle xällärne kiläse yıl başında iskä alırbız. Ä bu atnada nindi xikmätlär istä qaldı soñ?
Bügenge xäbärlär çığarılışında Qazan şähäreneñ gerbı qabul itelü turında äytelde. Oça torğan yılan, qayberäwlär äytkänçä, qızıl ätäç Qazan qalasın yıraqtan kürsätep toraçaq. Bu çınnan da xikmätle waqiğa. Yarıy, Qazan qalası üzenä möstäqillek, suverenlıq iğlan itep, konstitutsiä, nizamnamälär qabul itep Tatarstannan ayırılıp çığarğa aşıqmasın. Çönki Qazan ul – Tatarstan cirendä, anıñ başqalası. Respublikanıñ iñ zatlı oyışmaları, ğilemle häm äzerlekle belgeçläre küp monda. Ğomumän, bu şähärneñ meñ yıllığı da nişläp inde şuşı qalanıñ xakimiäte yäki anıñ rayonnarında eşläwçe çinovniklarnıñ ğına bäyräme bulsın di? Bu bit böten tatar xalqınıñ, Tatarstannıñ qalası häm xalqıbız kiçergän un ğasır digän süz.
Qayberäwlär federatsiä subyektlarınıñ başqalası häm töbäk xakimiäte, respublika, ölkä başlıqların qarşı quyarğa tırışa. Yänäse, fälän gubernatornıñ ükçäsenä zur qalanıñ xakime basıp, üzara talaşsınnar. Ägär dä inde xäzerge şartlarda tatarlar, tatarstanlılar üzara xakimiät häm mal büleşä başlasalar, beläsezme närsä bulaçaq? Şuşı respublikadağı böten yaxşı eş, böten yünle keşelär, böten ömetlär, barısı da zur çoqırğa salınıp, östän bul'dozerlar belän etterep, kümep quyu digän süz. Mondıy xällär elek bulğan. Altın Urda cimerelgändä, Qazan xanlığı zäğiflänep, başqa däwlät qulına qalğanda. Şuña kürä, uzğan yılnıñ iñ töp xikmäte – Tatarstannıñ başı belän gäwdäse, ayaq-qulları, anı belän aqılı ber-bersennän ayırılmadı. Qazan ul böten tatar dönyasınıñ teräge bulıp qaldı, Tatarstan tatar xalqınıñ tarixi töbäge, Rusiä öçen ber ürnäk il bulıp qaldı.
Säyäsät häm mal quıp uzğan qatlawlı yulda şuşı izge töşençälärne ayıra almadı. Ä bit qayber dairälär näq şuña isäp tota.
Şuña kürä Qazannıñ respublika qanunnarı häm Tatarstan mänfäğätläre möxitendä yäşäwe, anıñ mäğrifät nurı Tatarstanğa häm çit töbäklärgä taraluı bu bolğawır zamannıñ iñ zur qazanışı bulğandır. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ kiläse 2005 yılnı Tatarstanda Qazan qalasınıñ meñ yıllığı yılı itü turında ukaz çığardı. Xäzer inde böten respublika, yäşe, qartı, keçkenä awıllar, yaña tözelgän zur zavodlar bergäläşep, ğorurlanıp şuşı meñ yıllıq mäşäqätlären dä, quanıçların da büleşep, urtaqlaşıp eşlärgä tieş bula.
Qısqası, tatarnı, Tatarstannı, Qazannı tarqatu öçen bıyıl berqayçan da bulmağança tırışsalar da, barıp çıqmadı bit. Monısına şöker. Ämma şul uq nurlı Qazannı maturaytu häm dönyağa kürsätü äle başlanıp qına tora. Şuşı 2004 yılnıñ 24 dekaberenä qädär şundıy şähärneñ tuğrası bulmıy toru üze ber şaqqatırğıç xäl bit. Änä bit Vladimir Putin äytä, mondıy qalalar bulğan däwlätlär bik siräk di. Döres äytä. Siräk şul. Ä şunı kürsäter, istä qaldırır öçen qulğa totarlıq, keşegä kürsäterlek simvollarıbız küpme soñ? Suvenir räweşendäme, İnternet, televizor ekrannarındamı, Söyembikäse dä, Märcäni, Äcem mäçetläre dä, başqa tarixi yadkärläre dä härqaydan küzgä taşlanırğa tieş bit. Faciğäle tarixtan tamıp torğan qan tamçıları, tatarnıñ ütkän yulı, başınnan kiçergän qayğıları sänğättä, ädäbiättä, mäğlümat çaralarında üzebezgä dä, başqa millätlärgä dä añlayışlı itep kürsätelä dip äytä almıybız bit.
Televidenie, kanalları, gäcit-jurnallar açu ber xäl, bu çaralarnı milli rux häm fiker belän tulılandıru, zıyalılardan, xalıqnıñ üzennän tora. Tözelgän mäktäplärgä kilüçe balalarnıñ sanı, alarnıñ iñ berençe adımnarı häm äytkän süzläre tatar milläteneñ ömetenä layıqlımı ikän? Bigräk tä, şähärlärdä, sivilizatsiä, globalizatsiä taşqınına oçrağan tatar cämäğätçelege qaya taba bara?
Ä bez meñ yıl ütkäç Qazanıbızğa nihayät tuğra-gerb qabul itäbez. Äle Qazanıbızda 18-19 ğasırlarnı xäterlätkän binalar, häykällär bar. Ä qalğan 700 yılda nindi xällär bulğan, alarnıñ ezlären yubiley yılında niçek itep tabarbız häm kürsäterbez soñ? Menä nindi mäşäqät kilep tudı 2005 yıl aldınnan.
Ul yılnı Qıtay kalendare buyınça ätäç yılı dilär. Qazan gerbı oça torğan yılannı ğına tügel, şayannar äytüençä, ätäçne dä xäterlätä. Häm bu yıl zur xikmätlär yılı bulaçaq. Xäyerle bulırmı alar, yuqmı – äytep bulmıy. Ämma alar ğadi bulmas. Şuña kürä xikmät bit inde ul.
Rimzil Wäli


text:
Atna azağı Rusiäneñ federal'' telekanallarında mäğlüm çäçän suğışçısı Şamil Basayevnıñ Quşma Ştatlardağı ABC kanalına interview birüen, amerikannarnıñ anı tamaşaçılarğa kürsätergä buluın kisken ğäyepläwlär belän ütte. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı bu uñaydan xätta Quşma Ştatlarnıñ Mäskäwdäge yuğarı wäkilen çaqırtıp aña räsmi protest belderde. Çeçen mäs''äläsen yaqtırtuğa bik eçe poşqan Rusiä citäkçeläreneñ şuşı mönäsäbäte turında düşämbedä Mäskäwdä ingliz telendä çığa torğan "Moscow Times" basması mäqälä bastırdı.
Basayev üzen terrorçı dip tanığan häm Beslan kebek höcümnär tağın bula ala dip kisätkän videotasma Quşma Ştatlarnıñ ABC telekanalında comğağa qarşı töndä kürsätelde, xörmätle tıñlawçılar. Başı öçen Rusiä yağı 10 million dollar aqça wäğdä itkän çeçen suğışçısı belän "Azatlıq" xäbärçese Andrey Babitski söyläşkän ide. Mäğlüm ki, Mäskäw bar çeçen qarşılığın turıdan-turı terrorğa bäyli häm anıñ wäkillärenä ildäge yä çittäge mäğlümat çaralarında qaraşların belderü mömkinlegen birüne bik awır kiçerä. Basayevnıñ ABC-däge äñgämäse uñayınnan da Rusiä citäkçelege Mäskäwdäge iñ yuğarı amerikan wäkilen çaqırtıp, aña kisken protest belderde, anda "telekanal cawaplılıqnı jurnalizm standartlarına häm humanistik qimmätlärgä tökerep qarawın kürsätte" digän süzlär bar. ABC isä üz yağınnan bu ğäyepläwlärne kire qaqtı, üzeneñ Rusiä kebek möhim töbäktän xäbärlärne kiläçäktä dä tulısınça biräçägen äytte. Äñgämä kürsätelgän "Nightline" programmasın alıp baruçı Ted Koppel, tamaşaçınıñ xäbär yasarlıq här keşene tıñlaw xoquqı bar, fikerne işetkännän soñ ğına anı yä qabul itep, yä kire qağıp bula, berkemneñ dä bezneñ öçen qarar çığaru xoquqı yuq, monı bezneñ xökümät tä, başqa berär il dä eşli almıy" dip belderde. Üzeneñ düşämbe mäqäläsendä "Moscow Times" basması Şamil Basayev närsä äytte soñ digän soraw quya häm bolay dip däwam itä - üz äñgämäsendä Basayev, çeçen suğışın tuqtatu öçen anıñ yoğıntısın üz cilkäsendä Rusiädäge här keşe tätep qararğa tieş digän süzlären qabatlıy. "Çeçen xalqın qırunı tuqtatuğa ireşü yulında min başqa yul kürmim" dip belderä Basayev. Şuña da ul uzğan sintäberdä bulğan Beslan faciğäse, anda balalarnıñ hälak buluı öçen cawaplılıqnı üzennän töşerä, "monıñ öçen bar cawaplılıq Rusiä xalqında, Çeçnädä dä, annan çittä dä min barı tik mömkin bulğan çaralarnı ğına qullanam, min üzem dä, minem möcähidlärem dä balalarnı ütermäde", di çeçen suğışçısı. Beslan kebek höcümnär tağın qabatlana alamı digän sorawğa Basayev, "älbättä, çeçen xalqın qıru däwam itä ikän, här närsäne kötep bula" dip belderä. "Yarıy, min terrorçı di, ä menä federallar alaysa kem?" di ütä radikal qaraşları belän tanılğan Şamil Basayev ABC kanalınıñ yañalıqlar programmasına. Amerikan jurnalistları şuşı äñgämäne kürsäter aldınnan tapşıruda ikençe yaq qaraşın citkerü öçen Rusiäneñ Washingtondağı ilçelege wäkillären dä çaqırğan bulğan, ämma alar monı kire qaqqan, barı tik Basayev interviewsın kürsätügä qarşı xat qına yullağan. "Nightline"da uqılğan şul xatta, äñgämäne çığaru küp kenä terror höcümnärendä berğäyepsez keşelärne ütergän şul äl-Qaidä canatarına üz fikerklären belderü mömkinlegen birü bulıp tora dielä. Mäskäw çeçen qarşılığı wäkilläre belän yasalğan şundıy äñgämälärne kürsätügä härzaman qatği qarşı çığıp kilde. Mart ayında ul Basayev belän Şvetsiäneñ TT xäbär agentlığı yasağan äñgämäsen bäyän itügä qarşı çıqtı, aña qädär Rusiä citäkçelege britan xökümätenä möräcäğät itep añardan, Channel 4 telekanalınıñ şulay uq Basayev belän äzerlägän interviewsın çığarmawğa bulışuın sorağan ide. Britaniäneñ tışqı eşlär ministrlığı moña, üzeneñ telekanal säyäsätenä tıqşına almawın belderde, dip tämamlıy üz mäqäläsen "Moscow Times" basması.
Kärim Kamal


text:
Mädäni üzäk yaña sezonğa äzerlänä
Mäskäwneñ tatar mädäni üzäge yaña sezon açuğa äzerlänä. Üzäktä milli-mädäni eşlär öçen cawaplı bulğan Roza Xabibullin häm Zämzämiä Säxäbetdinova mädäni üzäkneñ eş plannarı östendä eşli başladılar inde. Sezon 1 sentäberdän genä başlansa da, cäy aylarında da mädäni üzäktä çaralar ütä tora. Yaña sezonda mäskäwlelärgä bik küp törle tügäräk eşläre täqdim iteläçäk. Şulardan xalıq uyın qoralları orkestrı, biu, klassik xoreografiä tügäräklären, balalar öçen qurçaq teatrın häm muzıka ädäbi salon turında äytergä bula. Boları yañaları. Ä inde 3 yıl rättän eşläp kilgän tuğan telne öyränü, näfis süz tügäräkläre şulay uq eşlären däwam itäçäk. Oyıştıruçılarnıñ plannarı zurdan. Şularnıñ qayberläre xaqında mädäni üzäkneñ mädäniät citäkçeläre Roza Xabibullin belän Zämzämiä Säxäbetdinova plannarı belän tanıtıştırdı. Yaña sezonnı närsä belän başlıysız dip soradım Roza Xabibullindan. Yaña sezonda da Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan çaralar däwam itäçäk dide ul. 25 avgustta Musa Cälil häm anıñ belän häläk buluçılarğa bağışlap xäter kiçäse uzaçaq. Anda “Xäwefsezlek häm tärtip saqlaw Akademiäse” şul 11 Häläk bulğannarnıñ ğailäsenä Ciñü ordennarı tapşıraçaq. Mädäni üzäk şulay uq Gabdulla Tuqaynıñ 120 yıllığın bağışlanğan çaralar da planlaştıra. Şularnıñ berse “Ence börtekläre” festivale. Yazmada tağın qızıqlı ğına ber mäğlümat, Mäskäw xökümäte Qazannıñ 1000 yıllığına tatar cırlarınnan torğan ike kasseta çığarırğa wäğdä itkän bulğan. Başta alar tatarnıñ borınğı cırları rus telendä yañğırasın dip taläp quyğan bulsalar, xäzer inde, Şansevnı Tübän Novgrodqa gubernator itep bilgelägännän soñ, xakimiät üzgärde dip, ğomumän bu proyekttan waz kiçkännär.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Group Menatep Rusiäne mäxkämägä birde
Sişämbedä Yukos neft şirkäteneñ baş aksionerı bulğan Menatep törkeme Rusiä xökümäten mäxkämägä birüe turında belderde. Menatep Rusiäne törkemneñ investitsiälären saqlıy almawğa ğäyepli häm zıyannı qaplatu öçen 28 milliard dollar taläp itä.
Menatep törkemenä kergän häm Yukosnıñ 51% aksiäsen totqan ike şirkät tarafınnan birelgän şiqäyättä äytelgänçä, 2003neñ üktäberendä, Yukos başlığı Mixail Xodorkovski qulğa alınğançığa qädär kompaniäneñ bäyäse 17 milliard dollar täşkil itkän. Neft bäyäläre artu säbäple xäzer, 16 ay ütkännän soñ ul tağı da yuğarıraq bulır ide. Läkin kompaniä tar-mar itelde. Menatep törkeme şuşı zıyannı qaplatu öçen xäzer Rusiädän 28.3 milliard dollar aqça taläp itä.
Xartiädä, taraflar kileşügä ireşä almasa, berençe kisätüdän 3 ay ütkäç mondıy bäxäslär xalıqara mäxkämägä çığarılırğa mömkin dielgän. Menatep Rusiä xökümäten bu turıda uzğan yılnıñ 2 noyäberendä kisätkän bulğan. Menatep başlığı Teem Osborn süzlärençä, 3 ay uzğan, kötü waqıtı çıqqan, häm alar xäräkät itä başlıy. Osborn, monıñ soñğı şikäyät bulmayaçağın, Yuganskneftegaz şirkäten satıp aluçılarnı da mäxkämägä tartaçağın belderde.
Yukosnıñ töp neft çığaruçısı bulğan Yuganskneftegaz uzğan yılnıñ 19 dikäberendä ütkän säyer auksionda, berkemgä bilgele bulmağan Baykalfinansgroup isemle şirkätkä 260 milliard rublgä satıldı. Berniçä könnän anı däwlät qaramağındağı Rosneft satıp aldı. Bu alış-bireş tiräsendä qupqan ğawğa äle dä tınmıy. Berkemgä bilgele bulmağan şirkät andıy zur aqçanı qayan alğan, ul aqça qaya kitkän, Yuganskneftegaz xäzer kem qulında digän sorawlar äle dä quyıla.
Şuşı wazğiätne xättä Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ iqtisad kiñäçşese Andrei İllarionov ta añlamıy. Sişämbedä ütkän matbuğat oçraşuında ul, bu alış-bireş turında ber dokument ta yuq, dide. Finans ministrı Aleksei Kudrin Rosneft Qıtay bankınnan 6 milliard dollar kredit alğan dip, añlatma birergä tırıştı, tik wazğiätne tağı da butadı ğına axrı. Çönki bu kredit uzğan atnada, yağni alış-bireştän soñ 20 kön ütkäç alınğan.
Andrei İllarionov süzlärençä, bu alış-bireş näticäsendä Rusiä mäshärägä qaldı, anıñ iqtisadına zur zıyan kilde. Bu wazğiättän çığu öçen ber genä yul bar, ul da bulsa Yuganskneftegaz şirkäten kire xucasına qaytaru. İrtäme-soñmı bu şulay bulaçaq, min moña şiklänmim dide, Putinnıñ iqtisad kiñäşçese.
Şulay itep, Yukos qissası däwam itä. Menatep törkeme, Yuganskneftegaz kem qulına ğına küçmäsen anıñ belän mäxkämäläşü däwam itäçäk dip kisätä. Äytkändäy, Yuganskinıñ xäzerge xucası, Rosneft kompaniäsennän, Menatep, elegräk birelgän 1 millard 600 million kreditnıñ 900 millionın inde xäzer ük qaytarırğa taläp itä.
-Ali Gilmi


text:
Yörtkeç
Yörtkeç yäki Quzğaltqıç yäki dvigatel yäki motor (rusça ДBиraTeлb, latinça motor - xäräkätkä kiterüçe) - nindi bulsa da energiä tören mexanik energiägä äwelderüçe caylanma. Motor süze belän XIX ğasırı azağınnan qullanıla, XX ğasırı urtasınnan alıp elektoyörtkeç häm eçe yanulı yörtkeç atamaları qullanıla.
Yörtkeçlar berençel häm ikençel törlärgä bülenä. Berençel yörtkeç tabiği energiä resursları mexanik eşenä äwelderä, ikençel yörtkeç başqa çığanaqlar citeştergän yäki tuplağan energiäne äwelderä.
Mäsälän berençel yörtkeçkä tägärmän qarıy, ikençel yörtkeçkä elektrodvigatel, pnevmoyörtkeç, gidroyörtkeç qarıy.
Berençel yörtkeç[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Äwwäl berençel yörtkeç - cilkän, su tägärmäçe. Cilkän 7 meñ yıl däwamında qullanıla.
Su tägärmäçe Borınğı dönyada: Misır, Qıtay, Hindstanda kiñ qullanılğan.
Bu maşinaları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu maşinaları XVII ğasırda tikşerelä başlağan. Frantsuz fizikları Deni häm Papen, ingliz Tomas Severi bu-hawa-maşinasın yasağannar.
1763 yılda Rusiä mexanigı İvan Polzunov tuqtawsız eşläwçe bu maşinasın yasağan.
1784 yılda ingliz mexanigı Ceyms Watt kamilräk bu maşinasın buldırğan.
Eçe yanulı yörtkeç[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XVII ğasırda Xristian Huygens Eçe yanulı yörtkeçneñ berençe proyektın täqdim itä.
1860 yılda frantsuz injenerı Ejen Lenuar berençe yaxşı eşläwçe Eçe yanulı yörtkeçne yasağan.
Soñraq Nikolas Otto 4-taktlı gaz dvigatelen buldıra.
1876 yılda Duglas Klark 2-taktlı quzğalqıç yasağan.
1883 yılda Karl Bents 2-taktlı Eçe yanulı yörtkeçne citeşterä.
1897 yılda Rudolf Dizel hawa basımınnan qabınuçı yanuçan qatnaşma nigezendä yasağan yörtkeçne täqdim itä, soñraq ul dizel dip yörtelä başlıy.


text:
Belarusta oppozitsiä citäkçeläre qulğa alındı, qısqa möddätle törmä cazalarına xökem itelde
Belorus oppozitsiä citäkçese Aleksander Milinkeviç Aprilneñ 26-nda prezident Lukaşenkanı ike yıl eçendä xakimiättän çitlätüne maqsät itep quyuın belderde. Milinkeviç bu xaqta Çernobıyl häläkätenä 20 yıl tulu uñayınan Minskta ütkärelgän häm meñärlägän keşe qatnaşqa ciında beldergän ide. Bügen ul häm başqa qayber oppozitsiä citäkçeläre qulğa alındı.
"Bügen irtän kompartiä başlığı Sergey Kaliakin häm Xezmät Partiäse başlığı Alyaksander Buçvostav ta qulğa alındılar. Alar militsiädä nindider añlatma birergä tieşlär ikän. Nindi alatma anısın belmim."
Ber kön elegeräk Belorus Xalıq Frontı başlığı Vintsuk Vyaçorka da qulğa alınğan ide. İke kön elek isä Berläşkän Grazdannıq Partiäse başlığı Anatoli Lebedko qulğa alınğan bulğan. Minsk mäxkämäse bügen üq Milinkeviçnı röxsät itelmägän protest mitingın oyıştıruda ğäyeple tabıp anı 15 köngä törmä cazasına xökem itte. Xalıq Frontı citäkçese Vyaçorka häm Xezmät Partiäse başlığı Buçvostau da şulay uq räxsät itelmägän mitingta qatnaşuda ğäyeplänep 15-är kön törmä cazasına xökem iteldelär. Kompartiä citäkçesenä 14 kön birelgän. Çernobıyl häläkätenä 20 yıl tulunı isk alu öçen ütkärelgän demonstratsiädä qatnaşuçılarğa Minsknıñ Üktäber Maydanına kerü tıyılğan ide. Xalıq maydanğa yaqınlaşqaç militsiä alarğa ike kilomtr yıraqlıqtağı Fännär Akademiäsenä yünälergä boyırdı. Ciınnı anda ütkärergä röxsät itelgän ide. Martnıñ 19-nda bulğan prezident saylaularında Üktäber maydanında bäreleşlär bulğan ide. İvaşkeviçnıñ süzlärençä, kiçäge protestta qatnaşuçılar arasında yäşlär küp bulğan.
"Protest belderüçelärneñ küpläre yäşlär ide Alar yäşlär, student yäşendägelär ide. Töp şiğar İreklek ide."
İvaşkeviç radiobız xäbärçesenä oppozitsiä ekonomik problemmalar rejimnı cimerügä kiterer dip ömetlänä dide. Anıñ süzlärençä, Rusiä Belorusqa gaznıñ bäyäsen kütärsä, ilneñ iqtisadı cimereläçäk , jäşüsmerlär. xezmät iäläre häm pensionerlar uramğa ağılaçaq. Xäzer 15 köngä törmägä xökem itelgän oppozitsiä citäkçese Milinkeviç Fännär Akademiäse yanında kiçä ütkärelgän mitingta yasağan çığışında oppozitsiä ike yıl eçendä Lukaşenkanı çitlätäçäk dip belderde.
"Bez monı niçek eşlärgä kiräklegen beläbez. Biş yıl kötärgä kiräkmi. Bez rejimın cimerep prezident Lukaşenkanı xakimiättän çitlätäçäkbez. Bu bezneñ maqsät. Aña ireşäçäkbez."
Milinkeviç ğadel bulmağan dip bäyälängän prezident saylaularınnan soñ, qayber Yevropa illärendä buldı häm Könbatış illäre citäkşçeläreneñ yaqlauın alırğa tırıştı. Yevropa Berlege Belorusnıñ 31 ölkän räsmisenä, şul sanda prezidentqa viza birüne tıydı. Milinkeviç Çärşämbedäge mitingta yasağan çığışında Belorusta üzgäreşlär bik tiz bara häm xalıq endäşmiçä tormayaçaq häm bez xalıq yäşäsen Belorus dip belderde.
Audio
Milinkeviç ciında kiläse miting 1-nçe May Bäyräme vaqıtında bulaçaq dip beldergän ide. Ul häm başqa qayber oppozitsiä citäkçeläreneñ 14-15 köngä törmägä xökem itelgän buluların küz aldında totqanda, alar anda qatnaşa almayaçaqlar kebek.
Färit İdelle, Praga.


text:
"İñ yaxşı rusiäle" Tuqay rayonında yäşi
Matbuğat çaralarında "Rusiäneñ iñ yaxşı keşeläre" digän ensiklopediäneñ 6 öleşe çığaruğa äzerlänüe häm aña Tatarstannan da 4 şäxesneñ täqdim itelüe xaqında xäbärlär buldı. Alarnıñ 3ce Qama ar''yağı töbägennän häm isemnären dä iskä töşeräm. İldar Xalikov Çallı xäkime häm şähärne Awropa däräcäsenä kütärü buyınça zur köç quya. Sergey Kogogin KamAZ general'' direktorı häm anıñ zavodları Rusiä külämendä üseş yulı belän bara. "İñ yaxşılar" isemendäge Tuqay rayonınıñ "Qama" citeşterü berläşmäse citäkçese Foat Vildanov ta bar. Älege berläşmä awıl xucalığı produktsiäse citeşterä. Awıl xucalığı soñğı yıllarda şaqtıy tänqit itelä. Ä menä Foat Vildanov ni öçen "Rusiäneñ iñ yaxşı keşese" digän isemgä layıq bulğan? "Azatlıq xäbärçesenä Foat äfände bolay dide:
- "Küçeş çorında citeşterü qüäten keşelärebez köçe belän saqlap qala aldıq. Şuşı näticägä ireşkänbez ikän, aldağı könebez dä ömetle kürenä. Tatarstan awıl xucalığı ministrlığı xezmätebezne kürep, şuşı isemgä täqdim itkännär ikän, räxmät".
Min, "Qama" kooperativı citäkçese Foat Vildanov belän söyläşü barışında, "Xucalıqta niçä meñ duñğız asrala?"-dip soradım. Häm anıñ cawabı şaqtıy ğäcäpländerde. Ni öçen digändä, moda qädär, küpçelek oçraqta duñğız asrap, anıñ iten satıp tabış aluçı kümäk xucalıqlarnıñ yuğarı isemgä layıq buluların işetergä turı kilä ide. Ä monda, ber baş duñğız asramıyça da, Rusiä külämendä tanılğannar. Qama xucalıqlarında sıyır asrıylar, it-söt satalar, igen üsterälär. Bu kooperativ tabiğät''kä şaqtıy zıyan kiterüçe, tatarğa berqädär çit-yat bulğan duñğız asramıyça da tormışnı alıp barırğa mömkin ikänen dälilläde.
Foat Vildanov inde betep, taralıp kilüçe Belous, İl''içevqa, Borovetskiy, Orlovqa kebek urıs awılları pensionerlarına da mömkin qädär yärdäm kürsätä.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Kaşmirnıñ Hindstan yağında bügen yök maşinasına quyılğan bomba şartlap kimendä 14 keşe hälak buldı, 90nan artığı yaralandı. Şartlaw näticendä ağaçlar tamırı belän çıqtı, ike maşina şartladı, berniçä distä kibetkä, yaqındağı mäktäp häm poçta binasına ziyan kilde. Höcümne oyıştıruda şiklänelgän keşe dä hälak bulğannar arasında. Şartlaw öçen cawaplılıqnı äle üz östenä ber kem dä almadı. Şartlawdan soñ xalıq räsmilärneñ yaralanğan keşelärgä yardäm itmäwgä qarşılıq belderep uramnarğa çıqtı, polisiä alarğa yäşlärnderü gazı sipte. Anda da 4 keşe yaralandı. 1947nçe yıldan birle Hindstan belän Paqstan Kaşmir töbäge öçen ike suğış kiçerde.


text:
ELİT MERMER GRANİT
kocaeli izmit körfez mermer imalat satışı, kocaeli izmit körfez mermer imalatı, kocaeli izmit körfez granit mermer mutfak tezgahı imalatı, kocaeli izmit körfez mezar mermer imalatı, kocaeli izmit körfez banyo tezgahı mermer imalatı, kocaeli izmit körfez denizlik mermer imalatı, kocaeli izmit körfez merdiven mermer imalatı, kocaeli izmit körfez çimstone mermer imalat satışı, kocaeli izmit körfez granit mermer imalat satışı, kocaeli izmit körfez mermer dekorasyon firmaları,
kocaeli izmit körfez mermer granit imalatı, körfez mermerciler, körfezde mermerciler, körfezdeki mermerciler, mutfak dolabı imalat satış, mermerit mutfak tezgahları imalatı,
- Görüntülenme sayısı: 2047


text:
Qazan kibetçeläre niğä tatarça belmi?
Qazan eşmäkärlärennän barı tik «Qızıl Şärıq» şirkäteneñ genä çit il investorları belän yarışırlıq xäle bar. Ul häm tağın «Orgsitnez» oyışması şulay uq üzlärenä kibetlär tözü belän şöğellänä. Keçe biznes wäkilläre, bigräk tä tovar taşuçılar, kiläçäktä ere şirkätlär belän yarışa almayaçaq, alar säwdägärlär arasında uz quışlığın tabırğa, yäki yuqqa çığarğa mäcbür bula.
Qazan bazarları şulay uq zur üzgäreşlär kiçeräçäk. Uram satuçıları kibetlärgä, säwdä üzäklärenä kerteläçäk. Maşinadan satu, säwdä idäräse başlığı süzlärençä, 1 ay däwamında beterelergä tieş. Terrordan saqlanu çaraların kürüçe tärtip saqlaw oyışmaları monı taläp itä, çönki yul buylap tezelep kitkän yök maşinaları iminlekkä qurqınıç tudıra.
Şulay itep, kiläçäktä, Qazanda çit ildägeçä yäşäp bulaçaq. Ä tatarça söyläşü onıtılmasmı soñ? Kibetçelär nigä tatarça betmi, milli tovarlar, suvenirlar nigä yuq? Şul sorawlarnı Qazan şähär säwdä idäräse başlığı Färit Fäyzraxman ulı Xaliullinğa birdem. Anıñ äytüençä, ike däwlät telen belü taläbe böten kibetçelärgä quyıla. Säwdädä eşläwçelärne tatarça uqıtalar, ämma kibet xezmätkärläre tiz alışınıp toru säbäple, barısın da uqıtıp beterep bulmıy. Bu asılda mäktäp eşe bulırğa tieş, dide ul. «Ä milli tovarlarnı satu citeşterüçelärdän tora, ixtiac bar, sänäğät eşläp citkermi»,- dip cawap qaytardı şähär säwdä idäräse başlığı Färit Fayzraxman ulı Xaliullin.


text:
Yaqın Könçığışqa çişeleş ömete bar
Xalıqara cämäğätçelekneñ Yaqın Könçığışta köç qullanunı tuqtatırğa digän taläbe köçäyä bara. Bigräk tä yäkşämbe könne, İzrailneñ Libannıñ Qana şähärenä höcüme häm anda kimendä 54 keşeneñ häläk bulğanınnan soñ 3 atna däwam itkän qan qoyışqa noqta quyu kiräklege - köntärtibendä. Töbäktä, xärbi çaralar başlanğannan birle inde ikençe tapqır AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice bulıp kitte.
Höcümne Libanda häm şunda uq böten dönyada kisken täñqitläp çıqtılar. BMO İminlek Şurası yäkşämbe könne ğädättäntış utırışqa cıyılıp, Qanadağı xällärgä ükeneç belderde:
"İzrail saqlanu köçläreneñ, könyaq Libandağı Qana şähären utqa totuı, näticädä bik küp keşeneñ ülüe häm yaralanuı İminlek Şurasın tetränderä."
BMO general sekretare Kofi Annan İminlek Şurasına köç qullanunı tuqtatunı taläp itkän rezolüsiä ölgesen küptän täqdim itkän ide. AQŞ Däwlät Sekretare Condoleeza Ricenıñ bügen Waşingtonğa yulğa çığır aldınnan Yerusalimda äytkän süzläre ömetle yañğradı:
"Kire Waşingtonğa min, köç qullanunı mömkin qadär tizräk tuqtatırğa häm ozın möddätle çişeleş kiräk digän uylar belän qaytam. Bolarnıñ ikesenä dä bu atnada ireşep bulır dip ışanam."
Rice süzlärenä qarağanda, Waşington İminlek Şurasına 3 öleştän torğan plan täqdim itäçäk.
-köç qullanunı tuqtatu -nizağqa ozın möddätle säyäsi çişeleş tabu -häm Libanğa xalıqara xärbi köçlär kertügä röxsät alu
İzrail dä bügen üz fikeren bäyän itte. Saqlanu ministrı Ämir Perez, köç qullanunı xäzer tuqtatu – Xizbullağa faydağa bulaçaq, dip belderde. İzrail Libanda Xizbulla ğısyançılarına qarşı çaraların köçäytergä cıyına.
Alsu Qormaş


text:
19 may könne respublikada Pionerlar tuğan könen bilgeläp ütkännär. Rusiäneñ başqa töbäklärendä bu bäyrämgä ällä ni iğtibar itmäsälär dä, Başqortostanda pionerlar sanı küp bulğanğa, 19 may da kiñ bäyräm itelde. Respublikada xalıq sanın alunıñ näticälären iğlan itä başlasalar da, xalıqnıñ milli sostavı turında mäğlümät äle haman yuq. Älege sannar Başqortostanda prezident saylawlarınnan soñ ğına iğlan iteler dip kötelä. Tatarstanda ütä torğan Bällür qäläm bäygesendä Başqortostanda näşer itelüçe Tulpar jurnalı da ciñü yawladı.
Mönur Wafin, Ufa