text:
Aqaylarnıñ buyruqlarına tabi olmağa kerek olğan qadın, beklenilmezden sovet akimiyetine qarşı çıqtı - qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Ayşe Seytmuratova özü aqqında böyle ayta. O yedi yaşında olğanda, onıñ qorantasını Qırımdan Özbekistanğa sürgün ettiler, bunıñ içün o aqranlarından bir qaç yıl soñra mektepke qatnap başladı. Ayşe Seytmuratova - AQŞ-nıñ vatandaşı, tarihçı, keçmişte - Azatlıq Radiosınıñ, BBB, DW ve "Amerika sesi"niñ hadimi.
Ayşe Seytmuratovanı eki kere apis ete ediler, o Lefortovo türmesinde otura edi, etap vaqtında altı lagerden keçti, koloniyada üç yıl keçirdi. Er şey - kene Qırımğa qaytmaq içün. Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsinde Seytmuratova türme kitaphaneleri, qartlar evi, icret ve qaytuv, izlenmesi aqqında şübeleri ve 2019 senesi noyabrniñ 9-ında Qırım ve Herson vilâyeti arasındaki memuriy sıñırda olğan şeyler aqqında tarif ete.
"Mında yaşaycağım ve çalışaycağım"
Bir ay evel (2019 senesi noyabr 9-ında - QA), Ayşe Seytmuratova Qırımdan Ukrainanıñ qıtasında ketkende, o "Çaplınka" kiriş-çıqış noqtasında tutulğanı aqqında haber etilgen edi. Bir qaç saattan soñ o Aqmescitte, öz evinde bulunğanını bildirdiler. Seytmuratova ayta: meni tutmadılar deseñ de olur.
Men Rusiye sıñırcısına 82 yaşında olğanımnı ayttım: meni mında çölde gece qaldırsañız, bir şey olsa, cevap bereceksiñiz
"Meni tutmadılar deşeñ de olur, sadece "Çaplınka"dan keçirmediler. Men - amerika vatandaşım, başqa devletlerniñ vatandasları ise, men keççe bilgenim kibi, tek "Çonğar" kiriş-çıqış noqtasında keçe bile edi. O gece saat on birlerde oldı. Men Rusiye sıñırcısına 82 yaşında olğanımnı ayttım: meni mında çölde gece qaldırsañız, bir şey olsa, cevap bereceksiñiz. O, "bekleñiz" dep ketti", - dep hatırlay Seytmuratova.
Keççe maşnanı taptılar, aydavcı Aqşeyhke (Razdolnoye) ketecek edi, amma çetel vatandaşına Aqmescitke ketmek kerek olğanını bilgen soñ, marşrutını deñiştirdi.
"Aydavcı maña keççe aytqanı kibi, men aqqında aytqanlarını birden añladı. O asıl Aqşeyhke baracaq edi, amma aselet Aqmescitke dep ayttı. Bu yigit yanıp kelip: "Ayşe apte, siz çölde ne yapasıñız?" dep soradı. "Ukrainağa yibermediler", - deyim. İşte, böyle etip o gecesi evime kelip çıqtım. Bir aftadan soñ "Çonğar"dan kettim", - dey Seytmuratova.
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Ayşe Seytmuratova cep telefonnı deyerli qullanmay. Onıñ aytqanına köre, o künü yanına telefonnı almağan edi, çünki Ukrainanıñ qıtasında Qırım operatorlarnıñ bağı çalışmay.
"Bir aftadan soñ Gülnara Bekirovanen körüşkenimde, o, bütün bular olğanda, onıñ telefonı "yana edi", dep ayttı: er yerden telefon ete ediler, ne olğanını añlap olamay ediler. Amma, bilesizmi, bir taraftan bu yahşı, çünki Kaşkanen olğanı kibi olmaq mümkün edi", - dep tarif ete Seytmuratova.
Veteran, onıñ Qırımdaki evini izleyler, dep şübesi bar. O, bir qac afta evel saba kilitinde anahtar sesini eşitkenini ayta.
Signalizatsiyağa bastım, o seslendi. Birev merdivenden aşağı çapqanını eşittim
"Ekinci qattan yavaştan tüştim, ayatnıñ qapısını açtım, birev anahtarnı itep çıqarmağa tırışa edi, amma qapı öyle qapala ki, anahtarnı bir ya da üç kere bursañ, qapı açılamaz. Signalizatsiyağa bastım, o seslendi. Birev merdivenden aşağı çapqanını eşittim", - dey o.
Seytmuratova politsiyağa ariza yazmadı, amma öz şübelerini ağzaviy şekilde ayttı. Politsiya oña kameralarnı qoymağa tevsiye etti.
"Qoydım, yaqında gece monitor yanına kelem - sanki azbarda qar yağa. Pencerege kelsem: anda bir şey yoq. Ekinci qatqa köterildim, baqsam: qarşımdaki evniñ ekinci qatında kimse yaşamay, amma anda birev otura. Tüşünem, signalnı toqtatmaga tırışalarmı?", - ikâye ete Seytmuratova.
2014 senesi dekabrde Ayşe Seytmuratovağa rusiye prokuraturası ve migratsiya hızmetiniñ hadimleri kelip, rusiye qanunını bozğanında qabaatladı ve rusiye vatandaşlığını resmiyleştirmege talap etti.
Meni yaqamdan alıp, Çonğardan çıqaracaq olasızmı? Men sizge sağ oluñız derim
"Men deyim: bağışlañız, amma bütün qanunları bozıp, Qırımnı tutıp alğan sizsiñiz... Siz meni Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarını bozğanımda qabaatlaysıñız. Meni yaqamdan alıp, Çonğardan çıqaracaq olasızmı? Men sizge sağ oluñız derim. Meni endi quva ediler. Men özbek, tatar, rus tillerinde "Amerika sesi" radiosında, "Azatlıq Radiosı"nda, BBC, "Almaniya dalğası"nda çalışa edim. Sovet akimiyetini yıqtıq, sizni de quvarmız. Men mında yaşaycağım ve çalışaycaığım", - dey Seytmuratova.
1999 senesi, Qırımğa qaytqan soñ, Ayşe Seytmuratova sürgün etilgen qırımtatarlar içün qartlar evini açtı. Anda esli-başlı adamlar edi, ekseriyetle Özbekistandan. Şimdi şu ev "Qartlar ve invalidler içün Aqmescit pansionatı"nıñ filialı oldı.
"Men er şeyni temin ete edim, bütün paramnı yatırdım. Ya bugün onen ne yapalar? Müdiri yoq, müavini yoq, buhgalteri yoq. Nadinskiy qartlar eviniñ filialı yapıp qoydılar. O qartiylerni sadece çaypaylar. Olarnıñ pensiyaları büyük, amma bütün aqça Nadinskiyde qala. Mında beş kilogramm qartop, üç kilo soğan, tekaran et ayıralar. Keçken yılda Qurban Bayramğa çoq qoy, tuvar etini ketirdiler: Nadinskiyniñ müdiri kele, er şeyni ala, olarga biraz qaldıra. Açuvlandım. Bu nasıl? Çaypalğan qartbaba ve bitalar kene çaypalamı? Adaletsizlik", - dep aytıp bere Seytmuratova.
"Adamlarnı nasıl işkencege ogratqanlarnı bilem. Ve azırım"
Ayşe Seytmuratova 1964 senesi qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçisi oldı. Bundan bir yıl evel o Samarqand universitetinin tarih fakultetini bitirip işke kirdi. Mektepte bir yıl çalışqanından soñ, mütehassıs, aspiranturağa kirmek içün, Moskovağa ketti, konkurstan keçti, amma oña Moskova yerine Özbekistanda oquşını devam etmege tevsiye ettiler.
Bы He xoTиTe пyckaTb B иcTopию kpыMckyю TaTapky, пoToMy чTo oпacaeTecb. Torдa я Bыxoжy oTcюдa, идy k cBoeMy Hapoдy, и Mы BMecTe бyдeM бopoTbcя зa BoзBpaщeHиe Ha PoдиHy
"Men Taşkentke uçıp keldim, müdir ise, olar öz kadrlarını azırlaylar, dep ayttı. Kettim, universitetke işke kirdim. Ekinci yılı kene Moskovağa ketem, meni kene qabul etmeyler, men üçünci kere ketem ve: Özbekistanda öz kadrları bar, olar qırımtatarlardan tarihçı yapmaylar, dep ayttım.
Meni müdirniñ müavini çağırtıp, men imtianlarnı ne qadar yahşı tapşırsam da, meni qabul etmeyceklerini ayttı. Men ne içün dep soradım, o ise indemedi. Men deyim: "Sualime özüm cevaplanırım. Siz tarihke qırımtatarnı yibermege istemeysiñiz, çünki qorqasıñız. Aysa men mından çıqam, halqıma ketem, ve biz beraberlikte Vanatağa avdet içün, devletçiliknin qaytarılması içün küreşecekmiz.
Soñ ise siz, cumhuriyetim içün men kibi oqumağa istegenlerni binlerce azırlaycaqsıñız". Qapını urdım, ketem, közlerim yaşlana, qan basımım köterildi ve burnumdan qan aqtı. Tışarığa çıqtım, yol ortasında edim, eşitem - artta maşna çanalanala. Aydavcı yanıma çapıp keldi, qaba tarzda meni çevirdi, ya menim betim qanlı. O meni yataqhanegece alıp ketti. Qızlar "acele yardım"nı çağırdı. Esli ekim maña dey: Qızım, saña aspirantura ne kerek? Barıp Qırımda raatlañ. Men nasıl ökürip bağlap başladım: meni anda da yibermeyler, dedim. O añlağandır, soray: qırımtatarsıñmı?", - dep hatırlay Ayse Seytmuratova.
Seytmuratovanı birinci sefer "Halqara zıddiyet çıqaruvı"nda qabaatlap 1966 senesi oktâbrde tevqif ettiler. Onı Moskovada Lefortovo SİZOsına oturttılar. Birinci sorğudan soñ Ayşe ilerideki tahqiqat tedbirlerinde iştirak etmekni ve sorğuğa barmaqnı inkâr etti.
Sorğudan meni alıp ketiñiz. Men er şeyni bilem, men tarihçım, adamlarnı nasıl horlağanlarnı ve işkencege ogratqanlarnı oqudım ve bilem. Ve azırım
"Podpolkovnik Fomin, baba ve qartbabalarımız Vatannı sattılar dep aytıp başladı. Men onı indemeyip diñledim. Soñunda dayanmayıp dedim: "Daa ne qadar yarlıq taqtıracaqsıñız? Vatannı satqan olsalar bile, özüñkini sattılar, siziñkini degil. Babam Vatannı qorçalap elâk oldı. Men dört yaşında edim. Sorğudan meni alıp ketiñiz. Men er şeyni bilem, men tarihçım, adamlarnı nasıl horlağanlarnı ve işkencege ogratqanlarnı oqudım ve bilem. Ve azırım. Tübümden kürsüni tepip çıqara bilesiñiz, arttan kelip, qulaqlarıma ura bilesiñiz". O yerde mayor Sebastyanov otura edi, o dedi: "Bu 37-nci senesi boynumızda asılıp tura". İşte, bundan soñ eki ay sorğularga çıqmay edim", - tarif etti Seytmuratova.
Keççe mahkeme oturışı oldı, qapalı şekilde. Anda bir dava boyunca keçken Ayşe Seytmuratovağa, jurnalist Timur Dağcığa ve Taşkent universitetiniñ Şarq fakultetinin studenti Server Şamratovğa üçer yıllıq şartlı apis cezası üküm etildi.
Men çapıp çıqtım, qapını açtım ve adamlar meni elge köterip tışarığa alıp çıqtılar
Seytmuratova külkü ile hatırlay: " Er kes mahkeme odasından çıqıp ketti, biz üçümiz ise turıp, ne yapacağımıznı bilmeymiz. Bellesymiz: şimdi bizni alıp ketecekler. Tahqiqatçı kele ve dey: Ayşe bir yıl şaşmalamay edi, mında şaşmaladı. Men deyim: şaşmalamadım, lagerge yollanmamnı bekleyim. O dey: ne lageri, siz boşsıñız. Siz mında ne turasıñız? Anda tatarlarıñız şimdi qapılarnı parça-kesek eterler. Men çapıp çıqtım, qapını açtım ve adamlar meni elge köterip tışarığa alıp çıqtılar".
Seytmuratovanıñ birinci ve ekinci apisi arasında dört yılğa yaqın keçti. Ayşe Lefortovo türmesinden çıqqanından soñ Samarqandğa qayttı, soñ - Moskovağa, magistraturağa dörtünci sefer vesiqalarını tapşırmağa ketti.
İşte, birevge menim qorçalanmağanım kerek edi
"Men azırlanmayıp imtian tapşırdım - türmede ne azırlığı olacaq? Meni qabul eteler, amma Özbekistanğa yollaylar. Men tirene edim. Amma Özbekistanda kerekim, dep qandırdılar. Dissertatsiya qorçalavına eki ay qalğanda meni Taskent KGB-si apis ete. Bir ay devamında mahkeme edi, soñra meni Minskke yolladılar. Qabaatlav - içtimaiy ve devlet qurulışına iftira. Men pamuq cıymasına barmaqqa qarşı çıqa edim. İnstitutnıñ partiya teşkilâtınıñ katibi dey: barmaq kerek.
Men deyim: birinciden, anayasağa köre siz resmiy bayram künlerinde anda barmağa mecburlamağa aqqıñız yoq. Raşidov, öglük alıp, yanımda tursa, men de keterim. Turmasa - demek men de ketmeycegim", - dep hatırlay veteran ve qoşa: "İşte, birevge menim qorçalanmağanım kerek edi".
Taşkent, Kuybışev, Râzan, Vâzma, Smolensk, Minsk... Seytmuratovanı Yavas qasabasına altı lagerden keçirip ketirdiler, anda ise cezanıñ çoqusını, koloniyanıñ üç yılını keçirdi. O vaqttaki parlaq hatıralardan - Smolensk koloniyasınıñ kitaphanesi.
"Smolenskte türme kitaphanesi pek zengin. Etap olmağance, anda oturasıñ. Men çoq edebiyat yazdırıp ala edim. Kitaphaneci tarihiy edebiyatnen meraqlanğanımnı kördi. O keldi ve soray: isteysizmi, kamerada oturmaq yerine, sizni kitaphanede çalışmağa alayım? Men, elbette ki, razı oldım. O meni alıp kele edi, men çoq oquy edim ve kitaphanede cıyıştıra edim. Soñra meni Yavas qasabasına ketirdiler. Amma, keççe belli olğanı kibi, menim siyasiy maddem olğanını bilmediler. Meni ayırdılar, çünki siyasiy apisliler ayrı otura edi. Soñra siyasiy apisliler olğan Baraşevoğa yolladılar. Anda ukrain siyasiy mabüslernen tanış oldım, olarnıñ arasında: şaire İrina Senik, Şuheviçniñ kâtibi Darya. Bir aydan soñ meni kene Yavasqa yolladılar". - tarif ete Seytmuratova.
Yavas etapından soñ, Seytmuratova tikiş ustahanesinde çalıştı. Bir kere qalıplarnı hırsızlağanlarını kördi ve tses reberine ayttı.
Mefa aqqında ariza yazacaq olsa edim, daa Özbekistanda yazar edim
"Reber keldi, buña baqtı ve dedi: Ayşa, men - mefa komitetinde mahkeme azasım, mefa aqqında arizanı yazıñız. Men oña dedim: mefa aqqında ariza yazacaq olsa edim, daa Özbekistanda yazar edim, ne sizni, ne Yavas qasabasını körer edim. Men çañdan çañğace oturıp çıqarım. Maña altı aydan soñ körüşüvge keldiler, yüzüm, alma, armut, qarpız, qavun ketirdiler. Tsehımnıñ reberi dedi: aman Tañrım, Ayşe, bütün bularnı türme aşına deñiştirmek?", - dep hatırlay qırımtatar areketiniñ veteranı.
"Bu menim Vatanım, Putinniñ degil"
1978 senesi Seytmuratova AQŞ-na icret etti. Onıñ aytqanına köre, oña qarşı mucbiriy psihiatrik tedaviyleviniñ qullanmasından qorqa edi. Bütün kerekli vesiqalarını toplap, icret etti. İlk teessuratlarından birisi - Kongresste çıqışta bulunğanından soñ AQŞ prezindenti Ronald Reygannen tanışüvıdır.
Я TaM kak эkзoTиka былa: MycyлbMaHka, koTopaя дoлжHa пoдчиHяTbcя зakoHaM Myжeй, Bдpyr BcTaлa пpoTиB coBeTckoй BлacTи
"Beyaz Evde bizni prezident Ronald Reygan qabul etti. Men rak ameliyatından soñ edim. Men ölü kibi bem-beyaz edim. Nutqumnı aytam, o maña baqa ve dey: eger böyle adamlar bu imperiyağa qarşı çıqsa, demek onıñ soñu yaqın.
Men anda ekzotika kibi edim: aqaylarnıñ buyruqlarına tabi olmağa kerek olğan qadın, beklenilmezden sovet akimiyetine qarşı çıqtı. Amma biz akimiyetke qarşı da olmadıq, bizni qorçalanmağa mecburladılar. Qanunlarnen qorçalanmağa - biz sovet qanunlarını yerine ketirmege talap ete edik. Olar şimdi de oturta. Ne içün? Bir patlav olmadı. Adamlarnıñ bu teşkilâtta olğanı bir, amma ne içün 17 yıl bereler? Onıñ içün, adamlarnıñ igrençi, inanmazlığına yol açacaqlar", - dey Seytmuratova.
Şimdi Ayşe Seytmuratova ilhaq etilgen Qırımda yaşay. O AQŞ vatandaşı olğanı içün, onıñ ikâmet ruhsetnamesini 2025 yılına qadar uzattılar. Kene Amerikağa köçmek aqqında tüşünmedimi sualine Ayşe Seytmuratova: "Yoq. Men öz halqımnen olmağa isteyim. Men Qırımda doğdım, bu menim Vatanım, Putinniñ Vatanı degil. Meni bütün ömür Vatanımdan marum qaldıra ediler. Başqa öyle olmaz".


c: text/html

text:
Kremlniñ nezareti altındaki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 davasını» avgustnıñ 24-ne avuştırdı. Qabaat tarafı oturışqa azırlanamağan eken, dep bildirdi Qırım advokatı Edem Semedlâyev avgustnıñ 18-de Qırım.Aqiqatqa.
«Mahkeme avgustnıñ 24-ne avuştırıldı, prokuror qabaat qararını tasdıqlamağan», – dedi Semedlâyev.
Aynı sebepten mahkeme oturışnı bir aftağa endi qaldırğan edi.
Avgustnıñ 1-de Kreml kontrol etken işğal etilgen Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi «fevral 26 davasınıñ» eki mabüsi Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ev apislerini oktâbrniñ 7-ne qadar uzatmaq qararından advokatlarnıñ şikâyet arizalarını red etti.
Kreml kontrol etken Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi iyülniñ 20-de «fevral 26 davasınıñ» mabüsleri Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ev apsinde bulunma müddetini oktâbrniñ 7-ne qadar uzattı.
«Fevral 26 davasınıñ» mabüsleri Mustafa Degermenci ve Ali Asanov aprelniñ 6-dan berli ev apsinde bulunalar. Bundan evel ise Aqmescit SİZOsında yatqan ediler.
2015 senesi yarımadada qırımtatar faallerini 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün mahküm etmege başladılar. Olarnı qalabalıqlarda iştirak etkeninde qabaatlaylar.
Soñra mahkeme «fevral 26 davasını» ekige böldi: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca esnasnıñ diger iştirakçileri olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev davası şeklinde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Audio
"34 yarım protsent prezident saylaularında Lukaşenkağa tauış biräçäklären , 31 yarım protsent qına başqa kandidatnı yaqlauyaçağın belderde. 24 protsentınıñ fikere yuq."
Läkin, Alisauskieneneñ süzlärençä, beloruslarnıñ küpçelege Lukaşenkağa yañadan üz kandidatlığın quyuı öçen konstitutsiäne üzgärtügä qarşılar.
Audio
"Soñğı ber ayda Lukaşenkağa yañadan kandidatlığın quyarğa mömkinlek biräçäk konstitutsion üzgäreşne yaqlauçılar sanı 2 rotsentqa qına artqan. Qarşı çığuçılar sanında üzgäreş yuq . Äle qarar birmägännärneñ protsentı da üzgärmägän diärlek. Saylauçılarnıñ dürtän ber öleşe qarar birmägän. 35,7 protsent referendumnı yaqlıy, 44 protsent qarşı."
17-nçe üktäberdäge referendumnıñ ütüe öçen barlıq saylauçılarnıñ yartısınnan küberäge anı yaqlarğa tieş. Beleşülär belorus salauçılarınıñ 75 protsentınıñ saylaularda qatnaşaçağın kürsätä. Mäskävdäge Yuri Levada Analitik Üzägeneñ berniçä atna elek Belorusta ütkärgän fiker beleşüneñ näticäse Lukaşenkanıñ referendumnıñ ütüe öçen kiräk bulğan küpçelek aluınıñ qıyın bulaçağın kürsätä. Üzäkneñ başlığı Yuri Levadanıñ süzlärençä,
Audio
"Aleksander Lukaşenko saylaularda qatnaşuçılarnıñ küpçelegeneñ tauışın alır. Läkin, Belorusnıñ referendum turındağı qanunına esasän , barlıq saulaçılarnıñ zur küpçelegeneñ anı yaqlauı kiräk. Älegä andıy küpçelek kürenmi."
Minsktağı Sosial-ekonomik häm politik öyränüläre İnstittutı mödieneñ urınbasarı Aleksander Sosnovnıñ belderüenä qarağanda, Lukaşenka populärlegeneñ yuğarı buluında şaqqatırlıq närsä yuq . Anıñ adminstratsiäse ber yaqlı propoganda alıp bara.
Audio
"Prezident yaqlı propoganda könnän kön köçäyä bara. Ul ber yaqlı ğına. Lukaşenkoğa qarşı bulğannarğa ber närsä dä röxsät itelmi."
Anıñ süzlärençä, xalıqnıñ 90 protsentı informatsiäne dävlätneñ media çaralarınnan ala häm işetkänenä, kürgänenä ışana. Media isä Lukaşenkağa medxiä uqıy häm oppozitsiägä qatı höcüm itä. Xakimiätlär oppozitsionerlarğa televizidä vaqıt birsä dä, belderüläre aldan yazıp alına häm xalıq qaramağan vaqıtlarda kürsätelä. Lukaşenka populärlegenedä oppozitsiäneñ zäğif häm üzara tarqalğan buluı da rol uynıy. Annan başqa Augustan başlap pensiälär 20 protsentqa artqan häm mediada Noyäberdän başlap xezmät xaqları da 20 protsentqa kütäreläçäk digän xäbärlär bar. Bu da älbättä, referendumğa täsir itäçäk.
Färit İdelel, Praga.


text:
Läysänneñ Qazandağı “Aqsu” studiäsendä täwge älbomı çıqtı. Äle “Läysän” qızları disklarnı qullarına da alırğa ölgermägännärder. Çönki, “Aqsu” studiäseneñ generäl direktorı Röstäm Särwarov süzlärençä, meñneñ berse - berençese Tömändä qala. "Läysän" qızları bezne kiçererlär älbättä. Şuşı könnärdä Nefteyuganskiy qalasına 1000 disk tügel, barı tik 999 ı ğına barıp citäçäk.
23 ğınwar könne Tömändä “Qazan sälame” digän konsert buldı. Bu konsertnı “Aqsu” studiäse oyıştırdı. Yulğa çıqqanda alar tönyäk şähärlärne dä urıysı bulğanğa maşinalarına “Läysän” diskların da töyägän idelär. Nefteyuganskiyğa tuqtap disklarnı qaldırırğa isäplilär. Qazandağı “Aqsu” studiäseneñ generäl direktorı Röstäm Särwarov süzlärençä, Läysänneñ älbomı - unikal yazma.
-Unikal dip äytergä mömkin, rusçalap äytkändä, şundıy proyekt. “Läysän” xalıq cır ansamble, Vener Möxämmädiev zur eş başqardılar . Tatarstannıñ üzendä torıp ta şundıy zur eş eşlägän keşelär az dip äytergä mömkin. Ämma Räsäyneñ ällä qaysı poçmağında torıp ansambl''ne tözep, anı Qazanğa kiterep yazdıru, telewideniägä töşerü öçen zur batırlıq, ruxi häm materiäl köç kiräk. Vener Möxämmädiev bu eşne başqarıp çığa aldı. Aña monıñ öçen genä dä pamyätnik quyarğa mömkinder möğayın.
Diskların minem “Aqsu” studiäsendä yazdılar. Anda küp tawışqa quyılğan cırlar, xalıq cırları da bar, autor cırları da bar, Venernıñ üzeneñ cırları da bar. Alar bit bötenese dä cırçı tügel. Härberse qayadır eşli. Härberse üzeneñ eş urını bar digändäy. Üzeşçännär tırışlıq belän älbom çığarırğa ireştelär.
-Röstäm, mondıy täcribä bar ideme? -Döresen genä äytkändä üzeşçän kollektivlar betep bara. Qazannıñ üzendä dä siräk, rayonnarda ğına bar. Räsäydän kilep şundıy kollektiv yazdırıp kitü unikäl küreneş, äle berençe märtäbä dip uylıym.
“Läysän” xalıq cır ansambleneñ älbomına barlığı 16 cır kergän. 10 sına köyne Xantı-Mansi autonomiäle oqruhınıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre, kompozitor, törkemneñ bayançısı, sänğät citäkçese Wener Möxämmädiev yazğan. Ansambl''gä bügenge köndä barlığı 18 qız yöri. Alar barsı da: “Wener Möxämmädiev törkemebezneñ canı bit ul”,- dip äytä.
2003 yılda “Läysän” 25 yıllığın ütkärde. Berençe könennän başlap 20 yıl däwamında anıñ ayırılğısız citäkçese Zarya Giniätullina ide. Zarya xanım xäzer tuğan yağına qaytıp Quqmarada eşli. Anda da cır söygän qızlarnı ber törkemgä cıynap ansambl'' oyıştırdı.
Bügen “Läysän”neñ repertuarında 40 tan artıq cır bar. Läysän 2 märtäbä Başqortstannı urap qayttı. Monnan berniçä yıl elek Ğäliäskär Kamal isemendäge aqädemiä teatrı binasında qazanlılarnı da üzläreneñ icatları belän tanıştırdılar. 2004 yılnıñ cäyendäge Qazanğa säfärläreneñ maqsatı albomnarın çığaru ide. Nixäyät ul da tormışqa aştı. Alarnı Tömän ölkäseneñ könyağında da, neft-gaz tabuçılar yäşägän tönyaq şähärlärdä dä yaratalar.
Xalıq: “Läysänlelärneñ cırları bik tä näzäkätle, örfiädäy yomşaq häm canğa cılılıq börki torğan şäldäy şul”,- dip maqtıy.
Nail Alan, Tömän


text:
İyül 22-sinde Özbekistan ve Tacikistan halq yazıcısı Timur Pulat 80 yaşını toldurdı. O, perestroyka başında qırımtatarlarnıñ tarihiy vatanına qaytuv ıntıluvına qol tutqan, sovet intelligentsiyası vekilleriniñ azlığından edi.
Timur Pulatov 1939 senesi Buharadsa dünyağa keldi. Buhara pedagogika institutınıñ filologiya bölügini bitirgen soñ, oña Taşkentte "Özbekistan komsomoletsi" gazetasına çalışmaga teklif ettiler. Onıñ qarşısında "Lenin bayrağı" qırımtatar gazetasınıñ muarririyeti edi. Böyle etip Pulat, qırımatatr edebiyatınıñ klassigi Şamil Alâdinnen tanış oldı ve sıq-sıq qonusa edi.
O vaqıt o, sürgün etilgen qırımtatar halqınıñ meselesinen endi tanış edi. Yazıcı, bu satırlarnıñ müellifine bergen intervyüsında böyle tarif etken edi: "Men balalıqtan qırımtatarlarnen yan-yanaşa yasay edim, tışarıda balalarnen oynay edim. Anam: "Olar da musulmanlar", dey edi. Men oquğan peninstitutta da qırımtatarlar bar edi. Aqlimda bar, bir qırımtatar qızınen tanış olğan edim, o maña sürgünlikni tasvirley edi. O vaqıt men birinci kere tüşüncege daldım: "Ne içün menim vatanım başqa halqnıñ sürgünlik yeri oldı?"
Bir qırımtatar qızınen tanış olğan edim, o maña sürgünlikni tasvirley edi. O vaqıt men birinci kere tüşüncege daldım: "Ne içün menim vatanım başqa halqnıñ sürgünlik yeri oldı?"
1967 senesi Pulat, Moskovada Stsenaristler ve rejissörlar yuqarı Kurslarına oqumağa kirdi, ondan soñ Taşkentke qayttı. 1968 senesi o, SSSR Yazıcıları Birliginiñ azası oldı. Onıñ - "Yol çetinde yürme" - birinci ikâyesi 1964 senesi bastırılğan edi. Keççe "Başqa mesken yerler" ("Proçiye naselönnıye punktı"), "Kaipniñ ekinci seferi" ("Vtoroye puteşestviye Kaipa"), "Devamlı müşteri" ("Zavsegdatay"), "Qaravul qulleleri" ("Storojevıye başni"), "Buhara eviniñ ihtirasları" ("Strasti buharskogo doma") kitapları dünya yüzüni kördi.
1980-inci yılları Timur Pulat fikirlerni şekillendire edi desek, qabartma olmaz. Onıñ intellektual ve felsefe nesri, o zaman SSSR-de yazılğan "bir künlük" eserlerden pek farqlana edi. Onıñ eñ meşür eserleri - "Tarazi qaplıbaqası" ("Çerepaha Tarazi") ve "Yaldağan Avrasiya" ("Plavayuşçaya Yevraziya") - tarih ve zemaneniñ, mifologiya ve satiranıñ meraqlı birleşmesidir.
Bundan ğayrı, o, "Komandirniñ qaytuvı" ("Vozvraşçeniye komandira"), "Başqa mesken yerler", "Bu yahşı oğlan" ("Etot slavnıy paren") ve "Kaipniñ soñki seferi" ("Posledneye puteşestviye Kaipa") bediiy filmlerniñ stsenariylerini de yazdı.
1991 senesi Timur Pulatnı SSSR Yazıcıları Birliginiñ idaresiniñ birinci kâtibi olaraq sayladılar, bu teşkilât, Rusiye ve MDB (Mustaqil Devletlerniñ Birligi) yazıcılar birlikleriniñ Halqara birleşmesi (YBHB) olğanından soñ, o bu itibarlı yazıcılar birleşmesiniñ başı oldı. 1994 senesi nevbetteki qurultayda Pulat, YBHB-niñ reisi olaraq saylanıldı. 2000 senesi o YBHB reisi olaraq istifa etti ve edebiy faaliyetke qayttı.
Perestroyka vaqtında ve qırımtatarlarnıñ 1987 senesi Moskova aktsiyalarından son, repressiyağa oğrağan halqnıñ meselesi bütün dünyağa belli oldı. Amma devlet yolbaşçıları, onıñ çezmesi müim bir şey olğanını añlamay edi, aynı vaqıtta qırımtatar halqınıñ küreşi ile birdemligini sovet intelligentsiyasınıñ belli erbapları - Bulat Okucava, Yevgeniy Yevtuşenko, Anatoliy Pristavkin, Sergey Baruzdin - bildirgen edi.
O arada qırımtatar halqınıñ qanuniy talaplarına destek köstergen eñ açıq ve tafsilâtlı metinni Timur Pulatov derc etti desek, hata olmaz. "Drujba narodov" populâr jurnalınıñ 1988 senesiniñ №12 sanında onıñ bir qaç saifelik - "Bütün dünyanen - qardaşlarımızğa yardım etmek" maqalesi çıqtı.
Timur Pulatnıñ maqalesi, qırımtatarlarnıñ akimiyetke talapları adaletli ve aqlı olğanında eminliknen ve duyğudaşlıq sözlerinen başlana: "Qırq yıldan berli muacirlernen yan-yanaşa yaşağan, tuvğan toprağı, medeniyeti, tili, tarihi, milliy ruhunıñ beşigi ile kesilgen bağı içün olarnıñ qalbindeki ağrını, facianı bilgen bizler olmasa, kim daa bu eminlikni kösterecek?!".
Müellif, qırımtatarlarnıñ tarihiy inkişafını tafsilâtlı tasvir ete, repressiyağa oğrağan halqnı tarihiy vatanına qaytarmaq içün akimiyet yapmaq kerek olğan adımları aqqında ayta.
Qırımtatarlarnıñ muhtariyetini ğayrıdan tiklemek aqqını tanığanımıznen biz, olarnıñ öz medeniyeti, tili, milliy ananeleri, içtimaiy ve uquqiy şuurı, şahısnıñ azatlığı ve degerligi, sovet halqlarnıñ arasında öz özgün halq olaraq inkişafı aqqlarını tanıymız
Timur Pulatovnıñ maqalesi, onıñ qardasları, qırımtatarlar, niayet yekâne vatanına irişecekleri ve devletçiligini tiklemelerine ümüdi ve birdemlik sözleri ile bite: "Qırımtatarlarnıñ muhtariyetini ğayrıdan tiklemek aqqını tanığanımıznen biz, olarnıñ sadece etnik cemiyeti kibi inkişaf etmesine ayırılmaz aqqını degil de, olarnıñ öz medeniyeti, tili, milliy ananeleri, içtimaiy ve uquqiy şuurı, şahısnıñ azatlığı ve degerligi, sovet halqlarnıñ arasında öz özgün halq olaraq inkişafı aqqlarını tanıymız. Halqnıñ vatan kölgesinde canı raat olur, göñül yaraları sarılır, ve o, qanatlanğan ve qorulğan, başqa halqlarnıñ vekilleri ile, öz ülkesini çoq milletli Yutunıñ incisi yapmaq içün çalışacaq".
Yıllar keçkeninden soñ, Timur Pulatov öz icadında qırımtatarlarnıñ mevzusına qayttı ve "Saylama. Qırım. İzbrannoye" kitabına kirgen bir qaç emiyetli eser yazdı.
2018 senesi "Tezis" Aqmescit neşriyat evi bastırğan kitapqa, qırımtatar halqı tarihiniñ soñki asrınıñ meşür şahısları ve vaqiaları aqqında üç eser kirdi.
"Ölümge "yoq" de" ("Skaji smerti "net") povesti, 1917 senesi fevralde bölşevikler tarafındak öldürilgen qırımtatar milliy areketiniñ lideri Noman Çelebicihannıñ soñki künlerine bağışlanğan. Epigraf olaraq müellif Quran Ayetini qullandı: "Allahnıñ yolunda öldürilgenler içün "ölüler" demeñiz - Yoq, olar tiriler!".
Ekinci eser - halq tarihinde facialı bir şahıs - 1978 senesi akimiyetniñ diskriminatsiya siyasetine qarşı narazılığını kösterip, özüni yaqqan Musa Mamut aqqında ikayedir.
Kitapnı, qırımtatarlarnıñ tarihiy vaqanına avdetini facialı vaqiası aqqında tasvirlegen "Cennetten sürgün" ("İzgnaniye iz Raya") romanı yekünley.
Bu müim ve degerli eserlerini bastırğanınen, yazıcı, onıñ kitabı "siziñ çoq qorluq çekken halqıñıznı oquv çerçivesinde birleştirip, ayatlarını aks etmege tırışqanım adamlar - Noman Çelebicihan ve Musa Mamutnı ruhlandırğan maqsatlar oğrunda eñ azından qısqa vaqıtqa qavğa-davalarnı ve añlaşmamazlıqlarnı unutmağa imkân berir", dep ümüt ete edi.


text:
Qarasuvbazardaki "Taygan" safari parkında eki tilki sığındı, olarnıñ anasını maşna urdı, bunı parknıñ müdiri Oleg Zubkov aytıp berdi.
Oña köre, tilkini urğan aqay yol çetinde eki tilkiçikni körip, olarnı "Taygan"ğa ketirmege istedi.
"Veterinarlar olarnıñ nezaret altına karantinge alır. Tilkiçikler sağlam, tendirist, bir aylıqlardır. Olar semiz, baqımlı ve şevqatlılar. Kimse qarşı olmasa, belki de adlarını Korona ve Virus qoyarmız", - dedi Zubkov.
Aprelniñ 22-sinde "Taygan" parkına beş qaşqır balasını ketirdiler. Olarnıñ anasını avcılar öldürdi.
"Taygan" arslanlar parkı Qarasuvbazarda 32 gektarlıq topraqta yerleşken. Mında arslanlar ve qaplanlar toplamı tutula, olarda ğayrı parkta 2 binden ziyade başqa ayvan yaşay.


text:
Ukrainada 3 meñläp xosusıylaştıru eşe yañadan qaralaçaq
Bügen Ukraina premyer ministrı Yulia Timoşenko xökümät 3 meñläp xosusıylaştıru eşen yañadan qararğa cıyına dip belderde. Prezident Viktor Yuşçenko sovet çorınnan soñğı barlıq xosusıylaştıru eşlären yañadan qararğa cıyınmayın, ämma qayber xosusıylaştıru eşlärendä tieşle bäyälär quyıluın häm alarnıñ xoquqıy buluın tikşeräçägen beldergän ide. Timoşenko xökümät belän baş prokuror bu eşne koordinatsiäläde häm prokuratura qanun bozular tapqan härber şirkät öçen täfsille plan äzerlänäçäk dide. Anıñ äytüençä, qanunsız räweştä xosusıylaştırılğan däwlät milke xökümätkä qaytarılaçaq. Timoşenko tikşereläçäk 3 meñläp şirkät turında täfsilleräk mäğlümät birmäde.


text:
Rusiäneñ etnosäyäsi häm töbäklären öyränü institutı general' direktorı Emil Pain Qazan universitetı studentları belän oçraşuında Rusiädä yaña imperiä tözü başlandı häm ul üzeneñ eçtälege belän rasistik imperiä tösmerlären aldı dip belderde. Açıq säyäsät mäktäbe çaqıruı buyınça Qazanğa kilgän, Boris Yelsinnıñ elekkege kiñäşçese Pain äfände , Rusiä mondıy yünäleştä barsa, 4-5 yıldan zur krizisqa oçrayaçaq häm tarqalu ixtimalı bar digän farazların da citkerde.
Emil Pain Qazan universitetında bulğan oçraşudan soñ, Azatlıq xäbärçese sorawlarına cawap birde
E.P. İmperiäneñ ber tögäl añlatması yuq, monı xäzer üsep bara torğan fän bulğan imperiologiä belgeçläre dä tanıy. Läkin ber añlatma bar, moderinizatsiäläw teoriäse dip atala. Ul, däwlät ul bötenese, ä keşelär däşmi torğan buysınuçılar digän fikerdän, millätkä taba borılış. Yäğni, millätlär suverenitetı tä'min itelgän cämğiätkä taba borılış. Läkin, bügen Rusiädä wäzğıät şundıy, ul ülep bara torğan imperiä bularaq alğa bara. Ul üzeneñ ekspansiäsen çit däwlätlärgä yasıy almıy. Ä üz eçenä biklänep sulıy almıy torğan xälgä citte. Bu xäl bigräk tä, BDB illärendä öç inqilab bulğannan soñ açıq kürenä başladı. Monı Rusiä prezidentı da tanıdı. Bügen Rusiä üz eçendäge imperiägä äylände. Üzeneñ isän qaluı öçen köräşä. İmperiä digändä, min milli töbäklärneñ küplegendä problema kürmim. Ä problem, şuşı milli töbäklärneñ köçläp Rusiä basımı astında yäşäwne äytäm. Häm bu ilne vertikal’läşterep kenä saqlap qalıp bulmıy. Çönki, töbäklär üzäk aşa ğına idärä itelälär ikän, üzäk yomşarğan waqıtta, bu il tarqalaçaq. Ä üzäk irtäme-soñmı yomşara. Çönki ul üzenä bik küp funksiälär ala, ul funksiälär belän idärä itälmi. Bigräktä cirneñ sigezdän ber öleşen täşkil itkän territoriädäR.C. Läkin, Rusiä imperiä häm şul xäldä üsüe ozaq bulalmıy digän sezneñ farazlarığız buluına qaramastan, bügen Rusiä näq menä imperiäçel fikerläw, imperiäçel säyäsät alıp baruın däwam itä tügelme soñ?E.P. Bu älegä şulay bara, çönki wäzğıät mömkinlek birä. Älegä neft dollarları yañğırı tamıp torğanda, xalıq yäşärgä awır, läkin tüzärlek digändä, aqıllı patşa azınğan boyarlarnıñ kirägen biräçäk äle digän ömet bulğanda Rusiä imperiä bularaq üsüen däwam itäçäk. Läkin bu xäl tögäl ber waqıt qısalarında ğına däwam itä ala. Öç-dürt, biş yıl bulala şundıy xäl. Altı yıl şulay däwam itüenä ışanıp bulmıy. Däwlät aqıllı, yaxşı patşağa ğına ışanıp yäşi almıy. Bu ışanıç betäçäk. Bigräk tä, patşa Kursk, Beslan, Çeçnya kebek mä’sälälärne xäl itälmägän oçraqta. Xakimiät vertikale tözelgändä kebek, läkin ul vertikal’lek üzenä yöklängän ber genä wazifanı da xäl itälmäde. Korrupsiä arta bara, tormış däräcäse töşä, xakimiätne tıñlaw betä bara. Bu yassılıqta qarağanda, wäzğıät şomlandırırlıq. Şomlandırırlıq xäl, çönki äle töbäklärdä dä, üzäktä dä al’ternativ üseş programmasın täqdim itkän köçlär ölgerep citmäde.R.C. Läkin, şuña qaramastan, sez, 4-5 yıldan bu xakimiät krizisqa oçrar digän farazlar biräsezE.P. Min bik ömetlänäm, bernärsä dä cimerelmäs dip. Minem öçen räximsez rusça baş kütärüdän dä qurqınıç äyber yuq. Läkin, Rusiädä tınıç bärxet, äflisun inqilabı bulmas şul. Ä qarasu-qızıl inqilab buluı mömkin. Bigräk tä, soraştırularğa qarağanda, Rusiädä 17 million keşe Rusiä urıslar öçen digän öndämäne yaqlap çığarğa äzer. Mondıy şartlarda, inqilab yasap, üzgäreşlär kötärgä kiräkmi. Min uylıym, üzgärtep qorular kiräk. Rusiä xäzer kiçergän wäzğıätne uzğan illär bar. Şundıylarnıñ misalı bulıp İtaliä tora ala. Anda 50 yıllardağı krizis bügenge Rusiäne xäterlätä. Şuña karamastan, bügenge köndä bu il, Awrupa berlegendä berençelektä bara. Mondıy, yaña törle kütäreleş, keşelärdä üz-üzen saqlaw xise barlıqqa kilgändä bulaçaqEmil Pain bu xisne barlıqqa kilgän törle ictimaği xäräkätlär buldıra dip sanıy.
Yelsinnıñ elekkege kiñäşçese, säyäsät fännäre doktorı Emil Pain süzlärenä qarağanda, Tatarstan bügen demokratiä tayanıçı buludan tuqtadı. Çönki, Rusiädäge barğan üzgäreşlär, ayırım töbäkneñ demokratik üseşenä mömkinlek birmi. Läkin, kiläçäktä, Tatarstan kebek milli respublikalar ilneñ demokratik häm federalistik üseşendä töp rol'ne uynayaçaqlar di ul.
Räfis Cämdixan


text:
Qırım ve terrorizmge qarşı tedbirler alanından mecburen köçip kelgenlerniñ sayısı 1 million 24 biñ adamnı teşkil etti. Böyle raqamlar fevral 12-de Ükümet evinde memleket içinde köçip kelgenlerniñ qoruma meseleleri boyunca toplaşuvda aydınlatıldı.
Baş nazir muavini Vâçeslav Kirilenkonıñ matbuat hızmeti bildire ki, toplaşuvda «köçip kelgenlerge qoltutuv ve olarnıñ aq-uquqlarını temin etüv ükümetniñ ayrı nezareti altında olğanı» qayd etildi.
«Memleket içinde köçip kelgenlerniñ sayısı artmaqta. Bizim vazifemiz – bu adamlarğa maddiy ve turmuş meselelerni al etmege yardım etmektir», – dep qayd etti Vâçeslav Kirilenko.
Matbuat hızmeti qayd etti ki, Regional inkişaf, qurucılıq ve mesken-kommunal hocalıq nazirligi köçip kelgenlerniñ yaşaması içün mesken olaraq qullanıla bilecek inşaatlar cedvelini azırlay.


text:
Kiyev – Ukrainağa qoltutqan qırımlılar olarnıñ memleketniñ qıtaiy qısmında olarnı unutmağanlarını eşitmek ihtiyacları bar, dep ayta ediler. İşğal etilgen yarımadada insan aqları bozula, söz serbestligi yoq etile ve azlıqlarnıñ aq-uquqları sıñırlana, olar ise qoltutuvğa muhtaclar.
Qırım.Aqiqat saytı muracaatlarnı toplay – memleket kene bir olacağına inanğan meşur ve pek meşur olmağan insanlar qırımlılarğa qoltutqanlarını bildireler.
Ukrain jurnalisti, «Ukrainskaya pravda» internet neşiriniñ baş muarriri Sevgil Musayeva semetdeşlerine qoltutıp, tezden bu adiselerni müthiş bir tüş kibi hatırlaycaqlarına inanğanını ayttı.
– Qıymetli semetdeşlerim, qıymetli qırımlılar! Bilem, şimdi zor vaziyettesiñiz, men de zor aldam: Qırımda olğanlarnı körmek pey qıyın.
İnsan aqlarınıñ bozulmasını bilemiz, Ukrainağa qoltutqan adamlarğa anda yaşamaq ne qadar qıyın olğanını bilemiz.
Asretlik, keder, bir yıldan ziyade keçti. Bu adiselerge inanmaq ve qıymet kesmek alâ daa pek qıyın: 21-inci asırda işğal.
Al-azırda siziñ içün printsipleriñiz, Vatanğa sadıq qalmaq ne qadar qıyın olğanını añlayım. Qırım içün böyle bir kelecekni iç bir vaqıt tasavvur etmegen edim ve o deşetli martnıñ olmasını istemez edim.
İnsan olıp qalmağa tilemek isteyim. Bir yıldan soñ bunı müthiş bir tüş kibi hatırlamamıznı ister edim, printsipler azatlıq, amanlıq ve bazıda, belki de, ömürge teñ kelgen vaziyette yaşaysıñız, şunıñ içün cesür ve sabırlı oluñız.
Geceniñ eñ qaranlıq saati – tañdan evel. Erte ya da keç, faqat tañ ata. O, bizim içün, memleketimiz içün, Qırım içün atacağına inanam. Epimiz büyük bir aile olacaqmız
Ukraina akimiyetiniñ areketsizligi içün afu soramaq ister edim. Qıtaiy Ukraina ile demir yol alâqalarınıñ olmamasına yazıq. Bir sıra problem, bir sıra qıyınlıq. Amma, eminim, olğan qıyınlıqlar hulâsa çıqarmamız içün berille. Er bir insan dayana bilecek qıyınlıqlarğa rastkele.
Aytalar ki, geceniñ eñ qaranlıq saati – tañdan evel. Erte ya da keç, faqat tañ ata. O, bizim içün, memleketimiz içün, Qırım içün atacağına inanam. Epimiz büyük bir aile olacaqmız. Bu vaziyetten doğru hulâsalar çıqarıp, ileride bunıñ kibi şeylerge yol bermeycekmiz.


text:
Ukraina tış işleri naziri Pavlo Klimkin, Moskvanıñ ilhaq etilgen Qırımda 2018 senesi Rusiye prezidentiniñ saylâvlarını keçirme teşebbüsini «olarnıñ resmiy olaraq tanılmasında şube doğura», dep saya.
«Rusiye saylâvlar kününi Qırımda ötkerilgen qanunsız referendum kününe keçirdi. Bu añlı bir adım edi. Bu saylâvlarnı ilhaq etilgen Qırımda keçirme teşebbüsi «olarnıñ resmiy olaraq tanılmasında şube doğura», – dep bildire Twitterde Ukraina MİDi, alman zenaatdaşı Sigmar Gariel ile yapqan körüşüvi esnasında Klimkinniñ aytqan sözlerini.
Onıñ sözlerine köre, ukrain akimiyeti «Rusiye saylâvğa azırlanğan vaqıtta, şu cumleden arbiy provokatsiyalar da teşkil etebilecegine» azır turmaqta.
Rusiye akimiyeti işbu hususta iç bir türlü açıq izaat bermey.
Rusiye prezidenti saylâvları 2018 senesi martnıñ 18-ne yani- Qırım ilhaq etilgen künge tayin etildi. Saylâvlarda hususan, Rusiyeniñ şimdiki prezidenti Vladimir Putin, televizyon alıp barıcısı Kseniya Sobçak, işadamları aq-uquqları boyunca vekâletli temsilcisi Boris Titov, LDPR lideri Vladimir Jirinovskiy, «Yabloko» esasçısı Grigoriy Yavlinskiy ve KPRF adına Moskva civarında yerleşken sovhoz mudiriPavel Grudinin iştirak etmek niyetindeler.
Noyabrniñ 13-nde Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov Rusiye prezidenti saylâvlarına azırlıq körmek içün «idarelerara iş gruppası» teşkil etilmesini emir etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü olaraq qabul etti.


text:
Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-izertlew institutı janında qızıqlı arxeologiyalıq tabılmalar ekspozitsiyası shólkemlestirilgen. Kollektsiya ekspozitsiyası úsh blokqa ajıratılǵan.
Birinshisi – Aral-Kaspiy shólli rayonlarınan tawılǵan arxeologiyalıq materiallardı óz ishine aladı, solardan – eń áyyemgi paleolit hám neolit dáwirinde usı territoriyalarda jasaǵan adamlardıń tastan islengen qural-jaraqları, sonday-aq Áyyemgi hám Orta ásirde mal sharwashılıǵı menen shuǵıllanǵan kóshpeli xalıqlar: massagetler, sarmatlar, pechenegler, oǵuzlar menen qıpshaqlardıń qorǵanlar kompleksi.
Ekinshi blokta Áyyemgi Xorezm tsivilizatsiyasınıń mádeniyatı hám kórkem óneri úlgileri, sonnan Aqshaxan qaladaǵı b.e.sh. II–I ásirge tiyisli ibadatxananıń diywalına salınǵan súwretler kórgizbege qoyılǵan. «Áyyemgi Xorezm húkimdarlarınıń portretlik galereyası» delinetuǵın, basında qus súlderindegi tajı bar, qalıń shashlı, saqalsız hám murtsız jigitlerdiń kórinisi diywalǵa salınǵan súwretlerdiń úlken bir bólegin quraydı. Jigitlerdiń qulaqları qızıl reńge boyalǵan – bul pútkilley ádetten tıs hám analogiyası joq detal. Usınday portretlerdiń biriniń astında patsha hám onıń ákesiniń ismi keltirilgen «…gard, Exichtiń ulı» jazıwı hám «Patsha» ideogramması oqılǵan (V. A. Livshits). Diywaldaǵı súwretlerdiń teńi-tayı tabılmaǵan: házirgi waqıtta belgili bolǵan, usı regiondaǵı kórkem óner estelikleri arasında da, Oraylıq Aziya hám Orta Shıǵıstıń kórkem óner estelikleri arasında da, Jaqın Shıǵıstıń hám Indostan subkontinentiniń alıs ellerinde de. Jivopistiń bazı elementleri Evraziyanıń skif-sak qáwimleri, «haywanatlıq stil» dep atalıwshı kórkem óner menen Áyyemgi Xorezmniń sıbaylaslıǵı haqqındaǵı oy-pikirdi tuwdıradı, personajlardıń moynında arıslandıkindey túkleri bolıwı usıdan gúwalıq beredi.
Úshinshi blokta qaraqalpaq xalqınıń etnogenezi menen baylanıslı bolǵan, Túslik Aral boyınıń úsh arxeologiyalıq mádeniyatınıń biri – «Kerder mádeniyatı»na tiyisli materiallar kórgizbeden orın alǵan.


text:
«Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» malümatına köre, videodaki bölük Rusiye içki işler nazirliginiñ angi bölügine ait belli degil.
Videoda yarımada obyektlerini zapt etüv cedvelleri ve onı tasdıqlağan video delilleri bar. Bazı levhalar bundan evel aydınlatılmağan edi.
Operator işğalciler tarafından video çıqara, aman-aman er yerde o, silâlı adamlar – «yeşil adamçıqlarnen» – birinci sıralarda edi.
Videoda Qırım Nazirler şurasınıñ binasını zapt etüv ve muhtariyet Nazirler şurasınıñ qapalı toplaşuvı bar.
Levhada Aqyarda Ukraina arbiy-deñiz quvetleri komandanlığınıñ ştab ve silâ mağazınıñ ücümi kösterile.
Bundan ğayrı, videoda Qırımda zapt etilgen bir sıra obyektler bar.
İçtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları añlap olamaylar, böyle bir malümat arbiyler tarafından iç bir vaqıt aydınlatılmay. Er keste aynı sual peyda oldı: böyle bir tedbirlerni keçirgen memleketniñ «arbiy sırını» açqan malümatlarnı kim ve ne sebepten aydınlata?


text:
Qırım yarımadasınıñ sakinleri içün koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvınen bağlı «daa beter belâ» olmasın dep, insan ve naqliyat areketi içün Keriç köprü acele qapatılmalı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ayttı.
Onıñ aytqanına köre, Rusiyede koronavirus tarqaluv vaziyeti, hususan büyük şeerlerde, Moskvada, daa beter olacaq.
«Yaqın künlerde Moskvağa kiriş-çıqış sertleştirile bile dep körüne. Bunı is etkenler, Rusiyeniñ büyük şeerleri, hususan koronavirus vaziyeti pek tez kerginleşken Moskva sakinleri Moskvadan uzaq bir yerge ketmege isteycektir. Belki, işğal etilgen Qırımğa keterler», – dep yazdı Çubarov Facebook saifesinde.
O, Qırımnıñ Rusiye akimiyetini Keriç köpründe insan ve naqliyat areketiniñ toqtatıluvı içün acele tedbir almasına çağırdı.
«Unutmañız ki, halqara gumanitar uquqına köre, işğal etken devlet «olğan bütün imkânlarnı qullanıp», ealini azıq mallarınen ve sanitar malzemelernen temin etmeli, ve sanitar ve hastahane müessiseleri ve hızmetleri, işğal altındaki topraqta sağlıq ve cemaat gigiyenasını temin etip qol tutmalı», – dep qayd etti Meclis reisi.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, martnıñ 29-ı sabasına qadar Qırımda yañı koronavirus hastaları qayd etilmedi. Qırımda koronavirus yuqunçı sebebinden 2620 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2548-i evde dinamik tibbiy közetüv altında qala.
Hatırlatamız, 2020 senesi martnıñ 28-ne qadar Qırım yarımadasında 20 koronavirus hastası qayd etildi: 15 – Qırımda ve 5 – Aqyarda.
Martnıñ 28-nde Qırımda koronavirus tarqaluvı sebebinden 2414 insan tibbiy közetüv altında buluna.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskayanıñ bildirgenine köre, Qırımda martnıñ 27-nde saba yedi yañı koronavirus hastası qayd etildi. Böylece hastalanğanlarnıñ sayısı 14 oldı.
Aqyarda ilk beş koronavirus hastası qayd etildi, dep tarif etti martnıñ 27-nde Aqyar Rusiye ükümetiniñ reis vazifelerini vaqtınca eda etken Mihail Razvojayev.
Koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün işğal etilgen Qırım ve Aqyarda «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi ilân etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bush: Yevropa belän AQŞ arasında "waqıtlı qarşılıqlarnı" beterergä waqıt
Yevropa säfären başlağan AQŞ rezidentı George Bush bügen Brüsseldä, Yevropa belän Amerika arasındağı "waqıtlı qarşılıqlarnı" beterep bula, Yevropa belän Quşma Ştatlar xäzer İzrael-Fälestin nizağın çişü maqsatı tiräsendä berläşä ala, dip belderde: "Bezneñ iñ zur maqsatıbız – Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru. Yalğış başlanğıçlar, tormışqa aşmağan ömetlär häm özelgän ğömerlärdän soñ İzrael belän fälestinnär arasında tınıçlıq buldıru – ireşerlek maqsat bulıp tora, dide Bush. Oçraşu waqıtında Belgiä premyer-ministrı Guy Verhofstadt, Ğiraq mäs'äläsendäge qarşılıqlarnı beterep alğa taba adım yasarğa waqıt, dip belderde. Xäzer inde "kem xaqlı da kem xaqsız bulğanı turında" bäsäxläşüneñ mäğnäse yuq, dide ul. Bush Yevropanı Ğiraqqa "säyäsi, iqtisadi häm iminlek mäs'älälärendä" yardäm itergä çaqırdı. Rusiäne telgä alğanda Bush xökümätne demokratiä häm qanun xakimiäten urnaştıru säyäsäten alıp barırğa çaqırdı. Süriä turında söylägändä Bush Süriäne Livanda okkupasiäne beterergä çaqırdı. Şulay uq İranğa möräcäğät itep amerikan prezidentı terrornı yaqlawnı tuqtatırğa häm atom qoralın citeşterüne tuqtatırğa öndäde. Ğräp Ligası general sekretare Amr Mussa bügen Damaskta Süriä prezidentı Başar al-Assad belän oçraşqannan soñ, Süriä Livannan ğaskärlären çığarırğa niät belderde, dide.


text:
Jurnalist Giuliana Sgrena İtaliägä qayttı
Ğiraqta totıq itep alınıp ber aydan artıq qalğan İtaliä jurnalistı Giuliana Sgrena üz öyenä İtaliägä qayttıp citte. Anı azat itügä İtaliäneñ iminlek xezmäte qatnaştı. Xäbärçene azat itkäç tä alar utırğan maşina amerikan xärbi köçläreneñ tikşerü noqtasına yaqınlaşqanda, säyer şartlarda amerikan ğaskärläre ut açqan. Sgrena üze yaralanğan, anı qotqarğan İtalyan agentı jurnalist xanımnı üze belän qaplağanğa, hälak bulğan. Rim hawa alanında jurnalistnıñ ber tuğan enese, apasınıñ xälen yaxşı, dip bäyäläde: "Psixologik yaqtan, anıñ xäle naçar tügel. Läkin qalğanın – tabiplar äyter" dide elekke totqınnıñ tuğanı. Prezident Carlo Azeglio Ciampi häm böten İtaliä xalqı AQŞtan, Ğiraqta Sgrena utırğan maşinağa ut açu turında añlatmalar kötä. Amerikan prezidentı George Bush İtaliä premyer-ministrı Silvio Berlusconi'ğa şaltratıp ğafu ütengän häm tikşerü ütkärergä süz birgän, dip xäbär itelä.


text:
Odessadaki şahsiy mektepleriniñ birinde qırımtatar tilini ögretip başladılar. Bunı Qırım.Aqiqatqa mektep müdiriniñ oquv işleri boyunca muavini Abdurrahim Anafiyev bildirdi. Onıñ aytqanına köre, dersler aftada eki kere yapıla. Qırımtatar tilini oqutmaq içün birinci ve ekinci sınıflarnıñ talebelerinden eki grup tizildi. Derslerni Qırım industrial-pedagogika universitetiniñ mezunı, qırımtatar ve rus tilleri ocası oquta.
Anafiyev: «Bizde program ortaqlaşıp tizile, biz kontseptsiyanı beraber işlep çıqamız. Bizim maqsadımız, ilk nevbette, qonuşma tili, balalarnıñ canlı qırımtatar tilinde laf ete ve anlay bilmeleri. Ondan soñ grammatika esasları qoşulacaq», – dedi.
O, qırımtatar tilini ögretmek içün ocanıñ Qırımdan ketirgen derslikleri qullanıla, dep qayd etti. Derslerge yalıñız qırımtatar milletine ait balalar degil, aynı zamanda diger halqlarğa ait balalar da qatnay.
Mektep hadimi: «Mektbimizde böyle yanaşuv bar: sınıfta bir de bir milletke ait beşten ziyade talebe olsa, biz olarğa tuvğan tillerini ögremeleri içün imkân beremiz. Qırımtatar tili derslerine qatnamaq istegini bildirgenler yalıñız qırımatatarlar degil edi. Bizde qırımtatar tilini ögrenmek istegini bildirgen türkiy tillerde laf etken halqlar grubu, Qazan ve başqort tatarları bar», – dedi.
Oquv yurtunıñ memuriyetinde, «Hacibey» mektebinde ondan ğayrı ukrain, rus, arap ve ingliz tilleri ögretile, dep qayd ettiler.
Ukrainanıñ qıtadaki qısmında qırımtatar tili qırımtatarlar toplu surette yaşağan Herson vilâyeti Geniçesk rayonınıñ bir sıra mekteplerinde oqutıla. Novoalekseyevka qasabasında bütün fenler qırımtatar tilinde ögretilgen Ukrainada yekâne umumtasil mektep çalışmaqta.


text:
Qırımda yüz bergen vaqialar daa ziyade stalinniñ devirini añdıra. Daa yaqında ileri fikirli Putin çoqtan deñişti ve yañı nesilni artqa çeke. Sovet Birliginiñ tarihında 37-nci senesi facialar ile belgilendi, ve 2014 senesiniñ Qırımında bu vaqialar ğayrıdan tekrarlana.
Apis ve repressiyalar
1937 senesi bolşevikler Sovet Birliginiñ aman-aman er halqına qarşı qanlı dava açtı. Milletlerni qayd etecek olsaq, bular em rus, em aqrus, em yeudiy ve ilâhre.
O zamanları qomşunıñ şikâyeti, insannı öldürmek içün yeterli edi, zemaneviy Rusiyede ise, başqa ğayeli insanlarnı «ekstremizm»de qabaatlap yoq eteler. «Ekstremist» olaraq er kimni ilân ete bileler. Bir misal, Aqmescitli Öleg Sentsov. Öleg ukrain yaşlarnıñ vekili olıp, faşizm, milletçilik ve ya başqa ğayelerniñ tarafdarı degil. Amma, rusiyeli «qoruyıcılarnıñ» qoluna tüşip, «faşist», «terrorist», «milletçi» oldı.
Ukrainanıñ birligini teşviq etken neşirler de «ekstremist» ola bileler. Biri-biri artından soravğa çağırılğan «ekstremistik» yazılarnıñ müellifleri qırımlı mühbirlerni misal olaraq ketirmek mümkün. Aytqanlarına köre, neşirlerde ekspertlerniñ Ukraina birligini saqlap qalmaq fikirleri bile ekstremistik kibi tanıla. İşte, böyle vaziyet.
Soylarnıñ sıqıştıruvı
Rusiyeniñ qanunlarını alsaq, kene de sovet zamanlarına yaqınlaşqanını körermiz. Misal içün, Rusiyege zarar ketire bilecek yabancılarğa tevsiyeler bergen şahısnı 20 yılğa qapata bilecekleri aqqında qanun leyhası qabul etildi. 2014 senesi, Devlet dumasına, cemaatnıñ hafvsızlığına qarşı cinayetlerde qabaatlanğanlarnıñ soyları da mesülietke çekilmesi mümkün olğanı aqqında qanun leyhası kirsetildi. Amma, cemaat hafvsızlığına qarşı cinayetler sırasına em vandalizm, em yaramazlıq, em kütleviy qalabalıqlar kire, asılında ise, olar yerine barışıq aktsiyalarnıñ iştirakçileri de qoşula. Bu kibi qanunlar – siyasiy raqiplerge qarşı qullanılğan silâdır.
Böyleliknen, Rusiye qanunlarına «halq duşmanı» ve «halq duşmanınıñ soyları» kibi sözlerni qaytarmağa isteyler. İleride, «cinayetçiniñ» soyları öz tuvğanından red etmege mecbur olacaqlar.
Qırımda bu ceryan endi başlandı. Keçken afta, qırımlı politsiya «Sobıtiya Krıma» internet qaynağınıñ reberi Ruslan Yugoşnıñ evine bardı. Ruslannıñ özü bu evde iç bir vaqıt yaşamadı. Onıñ içün, politsiya hadimleri onıñ qart anası ile subetleşip, teñqidiy malümatlar derc etilmege devam ettirilse, «beter olacağı»nı ayttılar.
Bir kimseni çaqmaq
Bazıda FHH qorquzmağa başlay. Zemaneviy adam para seve. Hususan, aylıqları iç bir vaqıt yüksek olmağan qırımlı ve rusiyeli matbuat vastalarınıñ vekilleri körmemişligini köstereler.
Bazı malümatlarğa köre, FHH serbest olmağan matbuat vastaları vekilillerinden çaqqan soylarını seçip aldı. Bildirilgen er malümat içün mukâfat berile – 400 grn. Aylıqları 3000-4000 grn. olğan jurnalist bir qaç kere çaqsa, maddiy durumını bayağı eyileştirir.
Bunıñ episi nege yapıla?
1937 senesiniñ repressiyaları «tahtnı» coymamaq maqsadında yapılğan edi. Ükümdar tahtta ne qadar çoq bulunsa, o qadar çoq ondan marum qalmağa qorqa. Bunıñ episi Stalinnen oldı.
Putin de Ukrainada Yanukoviç akimiyetten çetleşken soñ, özü içün qorqtı. Bugünki künde, Rusiyede içtimaiy teşebbüsler ve narazılıqlarnı yoq etmek içün er şey yapıla. Futurologlarnıñ bildirgenine köre, tamam bu kibi siyaset, qatilniñ soñunı tezleştirir.
Nastâ Drozd, qırım sakini
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov noyabr neticelerine köre, Rusiye Federatsiyası valileriniñ mediareytingine kirdi. Bu aqta dekabr 18 künü Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti öz Facebook saifesinde bildirdi.
Bildirilgeni kibi, reyting neticeleri «Medialogiya» haber-analitik sistemasınıñ saytında aşkâr etildi.
«Mediafaalligi boyunca 34 760,26 mediaindeksi ile Moskva şeer başı Sergey Sobânin lider oldı. Ekinci yerde 17 714,03 mediaindeksi ile Çeçenistan Cumhuriyetiniñ Başı Ramzan Kadırov ve üçünci yerde 9 684,08 indeksi ile Sergey Aksönov turdı. Aqyar valisi Sergey Menâylo 1827,85 mediaindeksi ile 32 yerge tüşti», – denile beyanatta.
Evel bildirilgeni kibi, oktâbr ayında Rusiye valileri cedvelinde Aksönov Ramzan Kadırovdan qalışıp, üçünci yerni aldı, senâtbr ayında ise şu cevdelde ekinci edi.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçileri tarafından ilân etilgen Qırımnıñ grajdanlıq qamaçavı işğal etilgen yarımadada olğan bizneske ve buña qol tutqan ukrain memurlarına çağıruvdır, dep tüşüne «Tış işler Maydanı» hayriye fondunıñ mütehassısı Yuriy Smelânskiy.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ fikrine köre, ukrain malı ile maşinalarnıñ yarımadağa kirsetilmemesi Ukrainanıñ «Qırım» serbest iqtisadiy zonası aqqında qanunına tesir ete bilecek.
«İlân etilgen aktsiya – memleketimizde cenk şaraitlerinde olayatqan ketişatlarğa nisbeten vatandaşlarnıñ mevamıdır. Bu işğal etilgen Qırım, Lugansk ve Donetsk vilâyetleri ile bağlı qararlarnıñ alınmasında akimiyet temsilcileriniñ noqtaiy nazarına tesir ete bile», – dey ekspert.
Smelânskiy şunı hatırlattı ki, parlamentte «Qırım» serbest iqtisadiy zonası aqqında qanunnı lâğu etecek qanun leyhaları qayd etilgen. Amma olarnı daa parlament baquvına çıqarmadılar.
«Qırım» serbest iqtisadiy zonası aqqında qanun qabul etilgenine öz aqçasını masraf etkenler bar. Olarğa ne, onıñ devam etmesi kerekmeymi? Ebet, kerek. İşbu insanlarnıñ alternativ leyhanıñ qabul etilmesi degil de, atta baqılmaması içün areket etecek deputatları bar», – dedi Smelânskiy.
Onıñ sözlerine köre, bu qanunnıñ tarafdarları – Qırımda biznesi olğan ukrain iş adamlarıdır. Olarnıñ ad ve soyadlarını ekspert qayd etmey.
Hatırlatamız, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etip, işğalci yarımadağa ukrain malınıñ ketirilmesini toqtatmaq niyetindeler..


text:
Aqmescitte ava liman kompleksiniñ qurulacaq terminalı içün vertikal inşaatlar başlanğanı haber etile. Şimdiki vaqıtta binanıñ çerçevesi qurula. Noyabr 29 künü «Simferopol» ava limanınıñ matbuat-hızmeti, 0.000 nişanı endi keçilgenini bildirdi.
Vertikal yapılarnıñ kölemi endi 1,7 biñ kubometrden çoqça. İşler gece-kündüz alıp barıla, dep haber ettiler matbuat-hızmetinde.
Rusiye milliy ticaret bankı (RNKB) avgust ayında «Simferopol» ava limanında kredit aqımı açılğanını beyan etken edi. Yañı terminal içün kredit sermiyaları 13,98 mlrd. rublege qadar yetmek mümkün ve 15,5 yılğa sozula bile.


text:
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası yarımadada bir yüz mabüsniñ afu tilmesini teşkerip turdı. Bu 1941-1945 seneleri olğan cenkte ğalebeniñ 70 yıllığına bağışlanğan Rusiye Devlet dumasınıñ avalesi amelge keçirile.
«Al-azırda amnistiya aqqında aktlar 150 mabüske nisbeten qullanıldı», – haber ete prokuraturanıñ matbuat hızmeti.
Mında şunı qayd ettiler ki, Qırım prokurorı yarımada türmelerinde bulunğan mabüslerge nisbeten amnistiya aqqında aktnıñ amelge keçirilmesini nezaret ete eken.
Evel bildirilgeni kibi, 2014 senesi baarden Rusiye Federatsiyası nezareti altında olğan Qırımda bütünrusiye amnistiyasına 160 mabüs oğray bile.


text:
Yerli cemaat Eski Qırım (İslâm-terek rayonı) akimiyetiniñ vekillerine muracaat etken soñ şeerniñ yañı musulman mezarlığında qoranıñ yıqmasını toqtattılar. Bu aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Facebook saifesinde aytıla.
Temsil organınıñ malümatına köre, salı künü, mayıs 5-te, bu mezarlıqnıñ meselesi boyunca ükümet komissiyasınıñ toplaşuvı keçirilecek.
İslâm-terek regionınıñ reisi Ekrem Abdulvapovnıñ bildirgenine köre, şeer yolbaşçısı mahkemeniñ qararına esaslana. Mahkeme ise mezarlıqnı kenişletmege izin bermey, rayon yolbaşçısınıñ bundan haberi de yoq.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, bazarertesi künü, mayıs 4-te, Eski Qırımnıñ kommunal hızmetleri yañı musulman mezarlığınıñ qorasını yıqmağa başladılar. Eski Qırımnıñ «Vatan» din cemiyetiniñ reisi Rasim Sadredinovnıñ aytqanına köre, şeer şurasınıñ qararı ile musulman mezarlığı içün yer ayırıldı, bütün vesiqalar azır edi. Sadredinovnıñ bildirgenine köre, nezaret organları bu yerniñ topraq altındaki suvlar suv anbarına kete, dep netice çıqardılar.


text:
Qırımtatar halqı sürgünliginiñ 71 yıllığı munasebetinen Lvivde mayıs 17-18 künleri bir sıra tedbir keçirilecek. Böylece, şeerde fotosergisi, film numayışı ve matem mitinginiñ keçirilmesi beklenile.
Bunı Lvivdeki tedbirlerni teşkil etkenlerden biri olğan «Krım SOS» teşkilâtı Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Mayıs 18-de dünyada Qırımnıñ tamır halqınıñ aman-aman yarısını öldürgen Stalinniñ qırımtatar sürgünliginiñ 71 yıllığını añalar. Qırımdaki soñki adiseler, Rusiyeniñ yarımada işğali, qırımtatarlarnıñ taqdirini tekrar telükege attı. Aman-aman eki biñ qırımtatarı Lvivde yerleşti», – dep qayd etti teşkilât.
Mayıs 17-de Lvivniñ Prigorodnıy vokzalında («Sunduk» alış-veriş merkeziniñ qarşısı) saat 14-ten 15-ke qadar ressam Rustem Eminovnıñ fotosergisi açılacaq.
Aynı kün saat 17-den saat 18:30-ğa qadar yerli Din tarihı müzeyinde «Qırımtatarlarnıñ sürgünligi – kelecek nesillerniñ taqdirine tesiri. Oşama, medeniyet, siyaset» adlı mini lektsiyalar keçirilecek. «Sürgünlik» şiir muzıka improvizatsiyası keçirilecek.
Saat 20-den 22-ge qadar Svoboda caddesinde «Yüreginde ateş yaq» aktsiyasınıñ keçirilmesi planlaştırıla. Çıraqlardan Qırım yarımadası, «71» raqamı, ukrain ve qırımtatar timsalleri – «Tamğa» ve «Trızub» yapılacaq.
Mayıs 18-de Lvivniñ «Kopernik» kinoteatrinde saat 15:40-tan saat 17:20-ge qadar teşkilâtçılar qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında «Haytarma» bediiy filmini köstermege planlaştıralar, saat 19-dan 20-ge qadar Svoboda caddesinde matem mitingi keçirilecek.
Qırımtatar sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan bir sıra tedbir Kiyevde de keçirilecek.
Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyeti Qırımtatar Milliy Meclisine sürgünlik yıllığına bağışlanğan matem mitingini keçirmege resmiy şekilde yasaq etti.
Aynı vaqıtta Meclis işğalci akimiyet tarafından provokatsion mitinglerniñ ötkerilecegini red etmey.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.
Qırım akimiyeti sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününiñ «yañı formatını» belgiledi.


text:
Omski ölkäseneñ könçığışında urnaşqan Muromsevo rayonındağı tatar awılları turında süzebezne bügenge xäbärebezdä dä däwam itäbez. Ölkäneñ küpçelek awıllarındağı kebek, kolxoz, sovxozlar tarqalğannan soñ bu rayondağı awıllarda da xalıq eşsez qalğan. Küplär eş ezläp ölkä, rayon üzäklärenä, başqa şähärlärgä küçep kitkännär. Näticädä küp kenä awıllar tarqalıp, yuqqa çıqqan. Şulay, soñğı 30 yıl eçendä rayonda bulğan 126 awılnıñ 55e genä torıp qalğan. Şunsı iğtibarğa layıq, tatar awılları yuğalmağan, keçeräyep qalsalar da, bügenge köndä dä isännär. Xalıq bu awıllarda yaña şartlarğa caylaşıp, üz köçe belän kön kürergä öyrängän, mal-tuar asrap, qoş-qort ürçetep, bäräñge utırtıp, üz xucalıqları belän kön kürä, häm äytergä kiräk, nindi dä bulsa texnikası, yäisä ciñel maşinası bulmağan ğailä siräk. Şunsı da küñelgä yatışlı, xämer belän mawığuçılar küp tügel tatar awıllarında. Härxäldä, anda bulğan waqıtta miña iserep yörüçelärne oçratırğa turı kilmäde. Minem äñgämädäşlärem dä, “Andıylar bezdä az, härkem dönya kötärgä tırışa, yort-cir citkerä, bala-çağa üsterä,- dip awıldaşların maqtap söylädelär.
İnsässtä yäşäwçe Bädretdin abıy Raxmatullinnıñ ğailäse turında ayırım äytep ütäsem kilä.Tormış iptäşe Flera apa belän alar 40 yıl bergä ğömer kiçergännär, öç bala tärbiäläp üstergännär, barsına da yuğarı belem birgännär. Alar awılnıñ xörmätle keşeläre, ber-berseneñ tayanıçı da, ışanıçı da. Şiğri canlı Flera apa irenä bulğan xislären xätta rifmağa da salğan.
Bäyrämnärdä Flera apa awıldaşların yaña şiğerläre belän söyendersä, Bädretdin abıy alarğa ğarmun moñnarı häm cırlar büläk itä.
Rayondağı öç tatar awılınıñ bersendä - İnsässtä genä daimi eşläp toruçı klub bar. Döres, Guzenevo belän Çurtanlı bötenläy ük klubsız tügellär. Ämma, Çurtanlı awılındağı salqın stenaları belän yağılmağan miçennän başqa bernärsäse dä bulmağan yortnı klub dip äytergä tel barmıy. Ä Guzenevoda isä klub rolen mäktäp üti. Älbättä, Klublarda mädäniät eşläre dä törleçä. Awıllarda qayber bäyräm çaraları oyıştırılsa da, awıl xalqı häm balalar belän daimi eş İnsäss klubında ğına bara.
Muromsevo rayonınıñ tatar awıllarındağı dini wäzğiät turında da berniçä süz äytergä kiräk. Rayonnıñ ike awılında - Ğuzenevo belän Çurtanlıda mäçetlär eşli. Ämma şunsı ayanıç, seber yağındağı küp kenä awıllardağı kebek, mäçet işekläre asılda zur bäyräm könnärendä genä açıla. Mäçetlärdä maxsus belemle mullalar da yuq. Şulay da xalıq cayın tabarğa tırışa. Mäsälän, zur bäyrämnärdä Çurtanlığa mullanı rayon üzägennän alıp kilälär. Guzenevoda isä mulla wazifasın doğa uqi belgän ber awıl keşese başqara. İnsässta da , mäçetläre bulmasa da, xalıq dinne onıtmağan, buldırğança din qanunnarın ütäp yäşi.
Menä şundıy söyeneçlär, köyeneçlär, mäşäqätlär belän yäşilär Muromsevo rayonındağı millättäşlärebez. Uzğan çığışlarıbızda söyläp ütkänebezçä, törle säbäplär arqasında ozaq yıllar tatar dönyasınnan çittä qalıp barğan xalıq, milli añın yuğaltmağan. “Umırzaya” sänğätkärläre belän oçraşqannan soñ, küplär nindider üzgäreş kiçerdelär kebek. Ällä küñel türlärendä saqlanğan milli xisläre taşıp çıqtımı, ällä can tartu, ällä qan tartu buldımı, oçraşu ike yaq öçen dä can cılıtqıç ber waqiğa äylände kebek.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
İşğal etilgen Qırımda keçken künü koronavirus şübhesinen hastahanege alınğan insanlarnıñ sayısı rekord oldı. Bu aqta Yarımadanıñ felâket tibbiyeti ve acele tibbiy yardım merkeziniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Derc etilgen malümatqa köre, aprelniñ 26-nda COVID-19 şübhesinen 23 insan hastahanege alındı. Olarnıñ diagnozlarını laboratoriyada ya tasdıqlamaq, ya da red etmek kerekler, amma ekimler tedaviylemege başladı.
Matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, aprelniñ 25-nde 15 kişi koronavirus şübhesinen hastahanege alındı, aprelniñ 24-nde – 5 kişi, aprelniñ 23-nde – üç kişi.
Keçken künü keskin nefes virus yuqunçınen 23 insan hastahanege alındı, 8 kişi pnevmoniyanen hastahanege tüşti.
Aprelniñ 27-nde saba Qırımda bir koronavirus hastası qayd etildi – İslâm Terek rayonınıñ tibbiyet hadimidir.
Al-azırda Qırımda 70 koronavirus hastası bar. 20-si çetelden keldi, 10-u Rusiyeden, 40-ı yerli ola. Aqyarda, soñki malümatqa köre, 31 COVID-19 hastası qayd etildi.
Qırımda ve Aqyarda bir çoq müessise ve teşkilâtnıñ faaliyetini toqtatqan ve vatandaşlarnıñ özüni izolâtsiya etmesini belgilegen yüksek seviyeli azırlıq rejimi aprelniñ 30-na qadar devam ete.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Metan
Metan — issez häm tössez gaz, hawadan ike tapqır diärlek ciñelräk. Ul tabiğättä üsemlek häm xaywan qaldıqları hawasız şartlarda tarqalğanda barlıqqa kilä. Şuña kürä ul sazlı sulıqlarda, taşkümer şaxtalarında oçrarğa mömkin. Metannıñ iñ kübe xäzer könküreştä häm proizvodstvoda yağulıq itep faydalanıla torğan tabiği ğazda.
Metan molekulasında vodorod atomnarı belän uglerod atomnarı arasındağı ximik bäyläneş kovalent xarakterlı bula.
Metan, iñ küp oçrıy torğan uglevodorod bularaq, ximik çimal sıyfatında torğan sayın kübräk qullanıla bara.
Metannıñ yanu häm tarqalu reaktsiäläre tipoğrafiä buyawın häm qawçuqtan rezina äyberlärne yasawğa kitä torğan qorım citeşterüdä faydalanıla. Şul maqsat belän maxsus miçlärgä metan belän bergä metannıñ berqädär öleşe genä yanarlıq miqdarda hawa kertelä. Yanu temperaturası yuğarı bulu näticäsendä ğaznıñ qalğan öleşe tarqalıp, ayıruça waq qorım xasil itä.
Metan — ammiaq häm başqa organiq quşılmalar sintezlaw öçen promışlennost'ta wodorod tabunıñ töp çığanağı bulıp sanala. Metannan wodorod tabunıñ iñ kiñ taralğan ısulı — aña su parı belän tä'sir itü.


text:
2014 senesi 26 fevral künü Qırım Yuqarı Şura binası yanında ötkerilgen miting devamında Ahtem Çiygoz iç bir qanun bozuvını yapmadı. Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, böyle ifadelerni 1 dekabr künü «Çiygoznıñ işi» boyunca mahkemede şaat seslendirdi.
O dedi ki, mahkeme oturuşlarınıñ 50-ci kününde şaat olaraq Valeriy Gritsay soraldı, 2014 senesi fevralde o Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Ukraina İİN cemaat telükesizlik idaresiniñ yolbaşçısı edi, şimdi ise aynı vazifede Rusiye İçki işler nazirliginde buluna.
«Onıñ malümatına köre, mitingniñ keçirilecegi aqqında haber kün evelden 25 fevralde alınğan edi, militsiyanıñ, cemaat tertibini qorumağa azırlanması içün yeterli qadar vaqıtı bar edi. Şahsiy erkândan 550 insan celp etilgen edi, saba saat 8-de militsiya hadimleri bina yanında toplaşıp, turuşnı azırlay ediler. Bir-qaç kere Ahtem Çiygoznı kördi, o qanun bozuvlarını yapmay edi», – dedi advokat.
Soralğan şahıs Şura binasına atıluv aqqında da tarif etti, közyaş gazı qullanılğanını qayd etti, lâkin gaznı kim qullanğanını o bilmey.
«O dedi ki, Ukrainada kütleviy nizamsızlıqlar yüz berecek vaziyetler içün mahsus «Dalğa» planı bar edi. Lâkin o künü bu plan amelge keçirilmegen edi, çünki bunıñ ihtiyacı yoq edi. Ukraina İİN hadiminiñ fikirince, kütleviy nizamsızlıqlarğa işaret etken vaziyetler o künü olmağan edi», – dep, advokat şaatnıñ sözlerini tekrarladı.
Polozovnıñ qayd etkenine köre, soraştırılğan insan, Çiygoz tarafından kütleviy nizamsızlıqlar teşkil etilgenini tasdiqlaycaq iç bir ifade berip olamadı.
Nevbetteki mahkeme toplaşuvı 5 dekabr künü ötkerilecek.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Bunı o, içtimaiy ağlarda yazdı.
«Bir sıra ukrain (yalıñız ukrain degil) internet qaynaqları,Çubarov «Rusiye pasportını almağa razı olğan» emiş, fikirlerni bildirdiler. Bu kibi yalanlarnı kim yazıp başlağanını bilmeyim, amma ciddiy menbalar da bunı köçürip aldılar. Rusiyeli mühbirniñ: «Siz Rusiye pasportını alacaqsıñız?» kibi sualine, – men: «Öz halqımnen beraber yaşaycam elbette», – cevap berdim», – yazdı Çubarov.
Meclis reisniñ fikirince mühbir cevapnı sensantsiyağa çevirmege istedi.
«Amma, halq ile birlikte yaşamaq, demek Ukrain vatandaşlığından red etip, Rusiye pasportını almaq degil… Bundan sebep, mühbirlerniñ yazılarında sensatsiyanı körip qalğanlarını tınçlanmağa rica etem…Ve eyecandan maña taş atqanlarnı da afu etem», – dep yazdı Refat Çubarov.
Meclis reisi Rusiye pasportını almağa istegeni aqqında malümat tünevin onıñ Aqmescitte ötkerilgen matbuat-konferentsiyasından soñ tarqaldı. Aynı zamanda qırımtatarlarnıñ Rusiye grajdanlığını olğan vaziyetten sebep alğanlarını añlattı.


text:
Ukraina siyasetşınası Sergey Taran dey ki, Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukraina, onıñ territoriyaları – Donbass ve Qırım aqqında unutmadı.
«Rusiye ordularınıñ arbiy qısımları ukrain territoriyasında olğance, bu olğance, Putin Ukraina aqqında unutmaz. Ve onıñ Qırım ve işğal etilgen Donbass topraqlarından ketmege niyeti olmağanını körmek kerek. Anda işğal yüz bere. Putin unutmadı», – dedi o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde.
Rusiyede aytılğanı kibi, Putinniñ Ukraina vastası ile öz itibarını kötermege fırsatı olğanına qadar, Ukraina ile meraqlanacaq. Şimdi aktsent vaqtınca Suriye ve Türkiye tarafına yönelgen, dedi efirniñ diger musafiri, Radio Svoboda Rusiye hızmetiniñ mühbiri Mümin Şakirov.
«Menimce, Donbass ve Qırım er vaqıt haber alanında olacaq, şimdi aktsent vaqtınca avuştırılğan. Er vaqıt qaytmağa imkân yoq, çünki tış duşman, zapt etilgen qale felsefesi, bu ğaye er vaqıt çalışacaq», – dedi o.
Vladimir Putin dekabr 3 künü Kremlniñ Georgiy salonında Federal toplaşuvına er yıllıq muracaatında Ukraina aqqında bir şey, Qırım aqqında ise tek bir ibare ayttı.
Türkiye-Suriye sıñırında tüşürilgeninden soñ Rusiye ve Türkiye arasında munasebetler birden bozuldı, Moskva uçaq Suriye üzerinde olğanını bildire ve vaqiadan bir qaç künden soñ Rusiye akimiyeti Türkiyege qarşı sanktsiyalarnı kirsetti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte Rusiye quvetçileri aprelniñ 30-nda saba Aqmescit civarındaki Beki Eli (Jivopisnoye) köyünde evi teşkerilgen qırımtatar faali Dilâver Bekirovnıñ oğlu Ruslan Bekirovnıñ evini tintip, onı alıp ketti.
Bu aqta qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl Facebookta haber ete.
Bekirovnıñ tuvğanları bildirgenine köre, Rusiye İç işler nazirliginiñ hadimleri saba saat altıda, er kes yuqlağanda, keldi. Olar garajğa kirip, separatist lafları ile kâğıtlarnı tapqan eken. Soñra ev qapusını açtılar. Odalardan birinde içinde toz olğan şişe tapılğan eken.
Tintüvden soñ Ruslannı alıp ketkenler. Tuvğanları qayd alıp ketirilgenini bilmey.
Evi teşkerilgen soñ oğlunıñ yanına ketken Dilâver Bekirovnıñ aytqanına köre, oğlu siyasiy ya da cemaat faaliyetinen oğraşmağan edi.
Aprelniñ 30-nda saba Aqmescit civarında Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ evlerini tintti.
Berilgen malümatqa köre, quvetçiler Aqmescit rayonınıñ Çoyunçı (Urojaynoye) köyünde yaşağan qırımtatar faali Rolan Osmanovnıñ evine keldi. Bundan evel Osmanov Han sarayınıñ «restavratsiyasına» qarşı bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqqan edi. O, Qara deñizde Rusiye FSBsi tarafından tutulğan ukrainalı deñizcilerge qoltutmaq içün Aqmescitteki Rusiye mahkemesine de kelgen edi.
Osmanovnıñ evi baqılğan soñ onı tutıp almadılar. Quvetçiler narkotik qıdırğanlarını bildirdi.
Bundan ğayrı, Beki Eli (Jivopisnoye) köyünde qırımtatar faali Dilâver Bekirovnıñ evi baqıldı. Onı da tutmadılar. Quvetçiler faalge «operativ-qıdıruv tedbirleri» çerçivesinde kelgenlerini ayttı.
Rusiye quvetçileri bunıñnen bağlı açıq izaatlar bermey.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Aqyarda koronavirus infektsiyasınıñ yayılması telükesi ile bağlı 1767 adam tibbiy nezarettedir. Bunı şeer ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
"Martnıñ 26-sına qadar Aqyarda yañı koronavirus infektsiyası ile yoquluv adisesi yoq. Şeer infektsiya hastahanesinde 32 patsiyentni teşkereler, umumen 1767 adam tibbiy nezaret altına alındı", - denile beyanatta.
Martnıñ 24-nde Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Qırımda altı yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep ilân etti. Daa evel Qırımnıñ Rusiye akimiyeti ilk COVID-19 hastası bar dep tasdıqladı.
Koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün işğal etilgen Qırım ve Aqyarda «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi ilân etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı Qırım.Aqiqat sitesine qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Hıdırlezni qayd etmek içün 16 Meclis azası qol tuttı, buña qarşı ise 10 adam çıqtı. Mustafa Cemilevniñ haber etkenine köre, işğalge baqmadan, Meclisteki çoqluq qırımtatarlar öz adetlerini kütmek kerek ekenler dep tüşüneler. Mustafa ağa şahsen buña qarşı çıqa.
«Şahsiy men buña qarşı çıqtım. Şimdi bayramlar içün vaqıt degil. Bir kimseni davet etseñ de, tek Rusiyeden davet etmege çare bar. Başqalarını yibermezler. Böyle bayram Rusiye akimiyet içün pek elverişli. Olar qırımtatarlar Rusiyedeki yaşağan halqlar ile qardaş olıp pek yahşı yaşaylar dep körsetecekler», – dedi Mustafa Cemilev.
Ondan da ğayrı halq lideri bu merasimni farqlı şekilde keçirilmesi aqqında laf etkenlerini bildirdi. Teklifler arasında da siyasiy bir aktsıya şekilde keçirilmesi bar edi.
«Bizim fikirimizni körsetmek içün bayramnı milliy ve ukrain bayraqlar ile keçirmek kerek degen fikir de bar edi. Öyle şekilde keçirilse olsun. Bu aynı vaqıtta siyasiy pozitsıyamıznı bildirir edi».
Amma aynı zamanda Qırımda bu kibi aktsıyalarnıñ keçirilmesi ağır olğanını bildire.
Bügün «halq imayesi» Milliy Meclis binasında olğan ukrain bayrağını sürüp aldı. Bu areketler yapılğanda Mecliste çalışqan hadimlerge qarşı aqaretler, qorqutuvlar yañğıradı ve küç te qullanıldı. Keçken raatlıq künleri ise, qırımtatar halqnıñ lideri Mustafa Cemilevni ve Milliy Meclis Reisni Refat Çubarovnı Qırımğa yibermeycek oldılar.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/18 mart
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 18 mart biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1828 — Wilyam Randal Krimer, Böyekbritaniäneñ däwlät häm säyäsät eşleklese, Tınıçlıq öçen Nobel premiäse laureatı.
- 1976 — Aleksey Kazakov, dönyada iñ biek voleybolçı.
- 1980 — Natalya Poklonskaya, Ukraina häm Rusiä Federatsiäse däwlät eşleklese, Qırım Cömhüriäteneñ berençe prokurorı.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1745 — Robert Wolpol, Britaniä imperiäseneñ berençe premyer-ministrı.
- 1982 — Vasiliy Çuykov, Sovet Ğäskär başlığı, marşal.
- 2008 — Bilsur Ğabdelxayev, matematika ğalime, Qazan universitetı professorı.


text:
Qırımtatar yazıcınıñ şeyleri olğan Aqmescit civarındaki hastahanede FSB tintüvi – «Qırım» Fondu» reberliginiñ diqqatını teşkilâtqa qarşı olğan mahkemelerden ayırmaq içün bir sebeptir, dep tüşüne Riza Şevkiyev.
Bunı o, tintüvniñ bitkeninden soñra, Qırım.Aqiqat mühbirine añlattı.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda «Qırım» Fondı» ve onıñ reberligi boyunca beş mahkeme davası bar eken.
«FSB bizni mahkemelerden çekmek, vaqtımıznı almaq ve bizge mahkemelerge olduqça eyi seviyede azırlanmaq içün fırsat bermemek maqsadı ile qoşma tintüvlerni keçire»,– dey Şevkiyev.
O şunı da qayd etti ki, FSB hadimleri tintüvni ğayet sert sürette keçire edi, amma matbuat vastalarınıñ temsilcileri kelgenden soñra vaziyet deñişti, uquq qorçalayıcılar özlerini mulâyim şekilde alıp barmağa başladı.
Amma jurnaistlerge öz izaatlarını FSB hadimleri bermege razı olmadılar.
Qırım.Aqiqatqa «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtınıñ başı Riza Şevkiyev aytqanı kibi, çarşenbe künü, dekabr 17-de, FSB hadimleri Aqmescit rayonınıñ Colman (Pionersoke) köy hastahanesinde türk dünyasında belli olğan qırımtatar yazıcısı Cengiz Dağcınıñ şahsiy şeyleri olğanı sebebinden tintüvni keçirmekteler
Olar maddelerge esaslanıp, yükniñ elastı aqqında qararnı seslendirdiler ve cinaiy iş açılacağı aqqında haber ettiler. Fondnıñ reisi Qırım.Aqiqatqa añlatqanı kibi, bu mülk boyunca SBU daa Qırım işğalinden evel sorğularnı keçire edi, amma o vaqıt bütün meseleler çezilgen edi.
Şevkiyevniñ aytqanına köre, Cengiz Dağcı beş yıl evelsi İngliterede elâk oldı, şeyleri ise Fondda saqlansın ve ileride qırımtatarlarnıñ facialı taqdiri aqqında romanlarnıñ müellifine müzey açılsın dep, Qırımğa türk arqadaşları tarafından ketirildi.


text:
Safinar Cemileva, qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ apayı, Rusiyede öldürüvde qabaatlanğan oğlu Hayserniñ 20 mabüs ile kamerada bulunğanı aqta bildire.
Bunı o QHA agentligine bildirdi.
Hayserniñ sağlığı aqta jurnalistniñ sualine qadın: «Mahkemede Hayserni kördik, telefon vastası ile bağ tutamız. Zaruriy şeylerni beremiz. Eki yıl qapalı odada bulunğan insan özüni nasıl duyar? Em de bi kamerada 20 insan buluna. Oña nisbeten basqı kösterilmey, şimdilik sabır ete».
Rusiyede Krasnodar mahkemesi çarşenbe künü, mayıs 27-de, Hayser Cemilevge qarşı cinaiy işniñ toqtatılması aqta arizanı qabul etmedi.
Advokat Nikolay Polozovnıñ sözlerine köre, mayıs 27 künü Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkeme taqiqatı soñuna yetti. Mayıs 28-de saat 11:00 munaqaşa keçirilecek.
Öldürüvde qabaatlanğan Hayser Cemilevge qarşı Kiyev Dneprovsk rayon mahkemesiniñ qararından sebep onıñ Rusiye advokatı Nikolay Polozov Rusiye mahkemelerinde cinaiy işniñ baqılmasını toqtatmaq niyetindedir.
Evel ukrain mahkemesiniñ Hayser Cemilev, qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğluna nisbeten alğan qararı aqqıda Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy bildirgen edi.
Logvinskiyniñ malümatına köre, ukrain mahkemesi Hayser Cemilevge üç yıl ve 8 ay apis cezasını belgiledi.
Rusiye tarafından bu aqta resmiy cevap şimdilik yoqtır.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler. Hayser Cemilev qabaatını tanımay. Adliyecisi öldürüv diqqasızlıqtan sebep olğanını bildire.
Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey.


text:
Rusiye işğalinden soñ on biñlerce insan Qırımdaki evlerini terk etip, qıtaiy Ukrainada yerleştirmege mecbur oldılar. Lâkin yarım yıladn ziyade keçken soñ bile olarnıñ belli bir statusı yoq. Bazıları bank esaplarında ve kartlarında blok etilgen paranı bile qullanıp olamaylar.
Köçip kelgenlerniñ problemlerini mahsus qanun çezecek edi. Lâkin deputatlar onı qabul etmege aşıqmaylar, bu nelernen bağlı, aceba?
Bu aqqında, em ükümet Qırımdan köçip kelgen insanlarğa kösterecek yardım aqqında – «24» haber telekanalındaki «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – uquq qorçalayıcı Böris Zaharov ve Qırımdan mecburen köçip kelgen insanlarnıñ Şura koordinatorlarından biri Andrey Şçekun.
Leyha efirge cumaertesi künü oktâbr 11-de saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü oktâbr 12-de saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) çıqa.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni ögrenmege istegenler içün azırlanılğandır.


text:
Ağustos 21-de İnformNapalm halqara tahqiqat gruppası Qırımnıñ silâlı zaptında iştirak etken Rusiye arbiyleriniñ yañı adlarını ilân etti. Tetqiqatta iddia etilgenine köre, bu yerde « maskalar ve ayırıcı işaretleri olmağan uniformalar ile Qırımda Ukraina arbiy qısımlarını zapt etken» Rusiye Qaradeñiz flotunıñ 810 nomeralı ayrı deñiz piyadeleri brigadasınıñ arbiyleri aqqında söz yürsetile.
Neşir etilgen materialda, 2014 senesi fevralniñ soñu – martnıñ başında ilhaq etilgen Qırımda bulunğan Rusiye arbiyleriniñ fotosuretleri ile Rusiye deñiz piyadeleriniñ öz içtimaiy ağlarında yerleştirgen «Qırımnıñ qaytarıluvı içün» medalleriniñ fotoresimleri örnek olaraq taqdim etileler. İnformNapalm gruppası devletniñ türlü regionlarında yaşağan Rusiye vatandaşlarınıñ kimligini tayin ete bildi.
İnformNapalmnıñ matbuat kâtibi Mihail Makaruk, Qırımdaki Rusiye arbiyleri özlerini faş ete bilecek malümatnı özleri taqdim etti, dep qayd ete.
Çastımızğa, Rusiye ordusında ahmaqlar çoq, bunıñ içün olar sağ olsunMihail Makaruk
– Biz sıq-sıq olarnıñ sabıq ordu arqadaşlarını tapıp, arbiy bölükniñ tolu zıncırını tayin etemiz. Lâkin ekseriyeti – olarnıñ derc etken vesiqaları: er birinde «Qırımnıñ qaytarılması içün» medali, ondan yüksek turğan şahısnıñ imzası ve müüri bar edi. Olar kelişi güzel şeklinde tarqatılmay edi. Rus askerleriniñ bizim territoriyanıñ bir qısmını zapt etüv boyunca areketleri esnasında Qırımda bulunğanına dair malümat zerre-zerre toplanğan edi. Çastımızğa, Rusiye ordusında ahmaqlar çoq, bunıñ içün olar sağ olsun. Al-azırda biz istilâcılarnıñ Qırımğa kelüv yollarını, askeriy bölükleriniñ 70%-inden ziyadesini ve 2 biñden ziyade arbiylerniñ şahsiyetlerini tam olaraq tayin ettik. Suratsız kişiler adlar, soyadları, unvanlar ve rütbelerge saip olıp başladı ve bundan qorqalar, çünki olar, zaman aşıması müddeti olmağan cinayetlerni
Mihail Makaruk, bütün toplanğan malümat halqara mahkemelerde Rusiyege qarşı qullanılacaq, dep qayd etti.
– Biz Ukraina Adliye nazirligindeki, başında İvan Lışçına turğan genç komanda ile çalışqanımızdan şeref duyamız. Ukrainanıñ Rusiyege qarşı şu qabaatlav aktlarını tertip etken kişi, tamam odır. Bütün bu faktlarnı biz işlep çıqıp olarğa teslim etemiz, çünki olar onı işni bilgen insanlar ve mutehassıslar sıfatında uquqiy saağa keçireler. Ondan ğayrı biz, askerlerimizniñ ayatlarını qurtarğan Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı ve Telükesizlik hizmeti ile emekdaşlıq yapamız.
İnformNapalm tarafından yapılğan tahqiqatnıñ yañı qısmından kelip çıqqanına köre, Ukrainağa ait Qırımnıñ istilâsında Saratovlı kence serjant Mihail Komlev, Rostov-na-Donu şeerinden olğan Anatoliy Şulga, Urüpinskli Artöm Yerömin, Morozovsklı Andrey Petrenko ve Artöm Zlobin, Volgodonsklı Aleksandr Askolzin, Krasnodar diyarındaki Temijbekskaya stanıtsadan olğan Pavel Kuzminov, Novoçerkassklı Aleksandr Muntiyev, Magnitogorsklı Maksim Starikov ve Votkinskli Aleksey Çirkov iştirak ettiler.
İliya Devlet universitetiniñ (Gürcistan) professorı, Moskvadaki Ekstremal jurnalistika merkeziniñ tesis eticisi ve müdiri Oleg Panfilov, gürcülerniñ regionda Rusiye arbiylerini közetüv tecribesi ile paylaşa.
Muayyen arbiylerni tayin etmek bayağı qıyın edi. Lâkin bizge işğalcilerniñ açıqlığı yardım ete: olar mahtanmağa pek aveslerOleg Panfilov
– 2008 senesinde cinayetlerde, Gürcistannıñ istilâsında iştirak etken Rusiye arbiyleriniñ tayin etilmesi – bu, esasen İnformNapalmnıñ işidir. Bizde bir qaç cenk oldı ve 1990-ncı senelerniñ başındaki vaqialarnıñ izlerinden muayyen arbiylerni tayin etmek bayağı qıyın edi. Lâkin bizge işğalcilerniñ açıqlığı yardım ete: olar mahtanmağa pek avesler. Bu sebepten, neşirlerni toplap, Abhaziyada 1992-1993 senelerinde olıp keçken ve vatandaşlar arasındaki dep tanıtılmaqta olğan zıddiyette qaç kişi iştirak etkenini tayin etmek mümkün. Cenübiy Osetiyadaki çatışmağa kelgende ise, 2008 senesinden soñ anda Rusiye ordusı tura, ve arbiylerniñ muayyen ve olarnıñ yapqan areketleriniñ tayin etilmesi ile mahsus cemiyet gruppası oğraşa. O, volontörlar vastasınen tertibatlarnı satın ala ve Rusiye arbiylerniñ, olar tarafından sıñır dep adlandırılğan memuriy sızıq boyunca areket etken mobil gruppalarınıñ areketlerini közete.
Oleg Panfilovnıñ aytqanına köre, Rusiye-Gürcistan çatışması boyunca Halqara cinayet mahkemesiniñ tahqiqat gruppası çalışa. O, malümat toplamaq içün endi Gürcistannı ziyaret etti. Jurnalist, Rusiyeni işlegen cinayetleri içün cevapqa çekmek içün başqa çareni körmey.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ reberi Natalya Penkovskayanıñ bildirgenine köre, özüni tecrit etüv rejimini bozğan yarımada sakinlerinden biri Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırından esas Ukrainağa ketmege tırışqan soñ observatorğa yollanıldı.
Bu aqta o, aprelniñ 4-nde Qırımda koronavirus yuqunçına qarşı tedbirler operativ ştabınıñ toplaşuvında ayttı.
«Tünevin devlet sıñırındaki keçiş noqtasında daa bir vatandaşımız özüni tecrit etüv rejimini bozdı, biz deñiştirilgen Memuriy cinayetler kodeksine köre protokol tizdik. O, observatorğa qapatıldı», – dep ayttı Penkovskaya.
Qırımlınıñ adı ve soyadı qayd etilmey, ondan da bir malümat yoq.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda koronavirusnen hastalanğan ve özüni tecrit etüv rejimini bozğan yerli sakinge qarşı ilk cinaiy dava açıldı. Qırımlınıñ advokatı qabaatını inkâr ete ve mahkemege muracaat etmege niyetlene.
Rusiye politsiya hadimleri, özüni tecrit etüv rejimini bozıp, öz maşinasınen plâjğa barğan 37 yaşında Kefe sakinini de observatorğa yolladı.
Aprelniñ 4-nde saba işğal etilgen Qırımda çetel memleketlerinden kelgen 3039 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2957-si evde dinamik közetüvde, 67 insan hastahanede qala, 15 insan observatorlarğa tecrit etildi. Rospotrebnadzor malümatına köre, cuma kününe qadar 18 COVID-19 hastası qayd etildi. Aqyarda 5 koronavirus hastası bar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Kurów
Kurów – ul Polşanıñ könyaq-könçığışında awıl, Puławy belän Lublin arasında, Kurówka yılğasında urnaşqan. Lublin Voyevodalığınıñ Kurów gminasınıñ üzäge. 2005. yılda xalıq sanı 2811.
1431-1442. yıllar arsında awılğa şähär xoquqları birelä, Kurów säwdä üzäge bula. Anda tire häm kün manufakturalar eşlilär. 16. yözdä Kurów Kalvinizm üzäklärdän berse bula, 1660. yılğa qädär xalqınıñ küpçelege Arianizmgä äylänä. 1795.dä, Polşanı Bülüennän soñ, Kurów'nı Austriä basıp ala. 1809. yılda şähär Warşaw Kenäzlegenä kerä, annan soñ 1815. yılda Räsäygä buysınğan Polşa Patşalığına kerä. 1831.neñ Febrälendä, Nöyäber Fetnäse barışında, şähär tire-yağında Kurów suğışı kilep çığa, şundí suğışında Läxlär general Józef Dwernicki citäkçelegendä Urıslarnı tar-mar itälär. 1870. yılda, Ğínwar Fetnäsennän soñ Kurów şähär xoquqların yuğalta. 1918. yıldan qabat Polşanıñ öleşe. İkençe Bötendönya Suğışı başında (Polşa Saqlanu Suğışı barışında), 1939.nıñ 9 sentäberendä Luftwaffe şähärne bik nıq bombağa tota. Başqa tsellärdän tış, Almannar sivil hospitalnı bombağa totıp betälär, bik küp keşene üterep. Basıp aludan soñ, şähärdä qol xezmäte lagere oyıştırıla. 1942. yılda Alnmannar getto oyışalar. Läkin totqınnar küpçelege qaçırğa omtılalar, häm uñışlı qaçuçı cirle urman partizannarğa (Armia Krajowa'ğa) quşılalar.
Míğmarlıq häykällärdän renaissance çirkäwe (1692. yılda yañartqan), Zbąski ıruğı qäberläre häm Santi Gucci sınnarı (1587) atap çığıp bula. Monnan tış, Kurów Polşa säyäsätçe general Voytsex Yaruzelskiy tuğan urını. Räsmi website


text:
Velosipäd
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
bu Zamanalifta yazılğan mäqäläse
Velosipéd yäki Velosipäd (fr. vélocipède, lat. velox — tiz häm pes — ayaq) — transport çarası. Qazanda velosipädçelär öçen bik az şartlar tudırılğan. Berençel çaralar arasında:
- saqlanğan häm saqlanmağan velosipäd toraqların yasaw /qimmätkä töşmäster, beraz tüläwle bulsa, bötenläy kileren kürä alırbız
- Kimennän taríxí üzäktä velosipädçelär yulların ayıru. Pariş şähäreneñ här xarítasında yullar, uramnar, bínalar belän bergä velosipädçelär öçen maxsus yullar da kürsätelgän. 3 säğät eçendä Notre Dam de Paris, Elisée qırların, Latín Quartalın häm tağın berniçä urınnı niçek qarap bula mikän? velosipäd belän. Qazannıñ meñyıllığına niçä qunaq kiler, yullardağı xälne küzgä kiterä alasızmı? Bolay da irtänge häm kiçke säğätlärdä kiräkle cirgä waqıtında citü mömkin tügel iç! İkençe, läkin şunnan möhimlegen yuğaltmağan mäs'älä - velosipädçelär saqlığı mäs'äläse.
Oçasıñ kiläme? Oçıp kil! Velosipädçelär xäräkäte oyıştırabız shamil@bonbon.net


text:
Özbekistanda Samarkand şeerinde keçken gece merkeziy soqaqlarnı ve bağçalarnı temizlevnen oğraşqan abadanlaştıruv idaresiniñ hadimleri sentâbr 2-de öz işini devam etti.
Radio Svobodanıñ Radio Ozodlik Özbek hızmetiniñ bildirgenine köre, Samarkand şeerinde prezident İslam Karimovnıñ cesedini defin etilmesi içün mahsus dürbe qurula.
Şahi Zind dürbesine yaqın yerleşken Hazrat Hizr camisi yanında dürbe quruvı boyunca işler faal şekilde yapıla, Radio Ozodlik menbalarınıñ malümatına binaen, qurucılıq işlerine yüzden ziyade adam celp etildi, bu yerde ekskavator, kran ve diger tehnika çalışa.
İslam Karimov doğğan Samarkand şeerinde camige alıp barğan yollarğa bir gece içinde asfalt qoyuldı.
Sentâbr 2-de Özbekistan devlet televizionı prezident İslam Karimovnıñ ölümi aqqında ilân etti, böyleliknen, Orta Asiyanıñ eñ çoq nufuslı devletiniñ lideri endi ölgeni aqqında çoq devam etken mühtekirlikke noqta qoydı. Resmiy beyanatqa köre, prezident sentâbr 2-de, cuma künü aqşam, yerli vaqtınen saat 20:25-te vefat etti.
Cenaze sentâbr 3-te, cumaertesi künü Samarkand şeerinde keçirilecek. Bunen beraber, cumaertesi kününden başlap, Özbekistanda üç kün matem ilân etildi.
İslam Karimov 78 yaşında edi. O, soñki 27 yıl devamında Özbekistan yolbaşçısı edi.


text:
Ukraina ealisi 37 million 289 biñ insan oldı, dep bildirdi Nazirler şurasınıñ naziri Dmıtro Dubilet. O, 2019 senesi dekabrniñ 1-ne qadar yapılğan elektron cedvelge aluv neticelerini taqdim etti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Olardan – 20,01 mln qadın ve 17,28 mln erkek. Cedvelge aluv malümatına köre, 14 yaşına qadar balalarnıñ sayısı Ukrainada 5,756 mln teşkil ete, 15 yaşından 24 yaşına qadar insanlarnıñ sayısı – 3,584 mln, 25 yaşından 54 yaşına qadar – 16,458 mln, 55 yaşından 64 yaşına qadar – 5,243 mln, 65 yaşından ve ondan üstün – 6,248 mln.
Ukrainanıñ paytahtı Kyivde 3,7 mln insan yaşay.
Dubiletniñ Telegramda aydınlatqan vesiqasında aytılğanına köre, cedvelge aluv vaqtında üç usul qullanıldı:
- eali sayısına qarışıq qıymet kesüv usulı (cep telefonı operatorlarınıñ malümatı, ev saipleri statistik tedqiqatlarınıñ malümatı, cedvellerniñ malümatı)
- eali sayısına qarışıq qıymet kesüv usulı (ealiniñ cınsiyet ve yaş malümatı ve cedvellerniñ malümatı)
- eali sayısına cedvel qıymet kesüv usulı.
Ükümetniñ bildirgenine köre, bütün usullar boyunca ealiniñ cedvelge aluvınıñ neticelerinde eñ çoñ 2,86% hata bar.
Dubiletniñ aytqanına köre, Nazirler şurası 2020 senesi eali cedvelge alınacaqmı-yoqmı daa qarar almadı. Bu qarar eki-üç ay içinde qabul etilecek.
Devlet statistika hızmetiniñ malümatına köre, 2019 senesi dekabrniñ 1-ne qadar Ukraina ealisiniñ sayısı 41,9 mln insannı teşkil ete.


text:
Qırım yarımadasında yılnıñbaşından 101 qızamıq çıquvı qay etildi, dep bildire Rospotrebnadzornıñ Qırım matbuat hızmeti.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, 101 qızamıq adisesinden 5-i Aqyarda qayd etildi.
Rospotrebnadzorda, qızamıq çıqarmağan ve aşılanmağan adamlar, hastanen rastkelişse, 100% hastalanacaq.
Qırımda aprelniñ 1-nden başlap ealige qızamıqqa qarşı qoşma aşı yapılıp başladı. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
2018 senesi Dünya sağlıq teşkilâtı Avropada qızamıq hastalığınıñ rekord seviyesine çıqqanını qayd etti. Birinci 6 ayda 41 biñ insan qızamıq oldı, soñki 10 yılda er yıl olğanından daa ziyade.
Qızamıq adamdan-adamğa qolaylıqnen keçe, öksürik, yaqın toqunuvlarnen keçe. Virus eki saat devamında faal qalıp, avada ya da ten üstünde yaşay. Hasta başta sade suvuqlanuv alâmetlerini duya: tımav, sıcaqlıq, öksürik, tahminen bir aftadan eşken peyda ola (evelâ başta, soñ - bedenniñ yuqarı ve tüpteki qısımlarında). Qızamıq sebep olğan ağırlaşuvlarnıñ arasında - siñir sistemasınıñ zararlanuvı (entsefalit), pnevmoniya, otit, körüv qabiliyetiniñ ğayıp oluvı bar.


text:
Bağçasarayda Han sarayını qorçalamaq maqsadınen yapılğan bir kişilik piketniñ iştirakçisini poliske alıp kettiler. Bunı «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesi bildire.
Bildirüvde: «Birinci piketçini bölükke alıp ketti, ifadelerini aldı ve yıberdiler», – denile.
Aprel 19-da Han sarayı ögünde bir kişilik piket keçti. Onıñ esnasında iştirakçiniñ yanına Rusiye polis hadimi keldi. Bundan soñ piketçiniñ tedbiri toqtatıldı. Onı, «suhbet» keçirmek içün çetke alıp kettiler.
Daa soñra «Han sarayı» kompleksiniñ kirişi yanında yarımadanıñ tamır halqına ait bu medeniy miras abidesini qorçalamaq maqsadınen ekinci bir kişilik piket başlandı. Belli olmağan erkek, üstünde «qırımtatar tarihınıñ yoq etilmesini» toqtatmaq talabı olğan plakatnen çıqtı.
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından bu hususta berilgen izaatlar yoq.
Qırımdaki Rusiye ukümeti Bağçasaraydaki Han sarayında «qazağa qarşı ilk nevbetteki işler»ni yapmağa devam ete. Ukraina Medeniyet nazirligi, Qırımdaki Rusiye ukümeti tarafından Bağçasaray qoruğınıñ territoriyasında işlerniñ yapılması neticesinde Han sarayınıñ baş binası içün mahv etilmek telükesi bar, dep iddia ete.
Bağçasaraydaki Han sarayı muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımda olğan Geray hanlarına ait yazlıq rezidentiya yeri. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar. O, UNESCOnıñ Dünya mirası cedveline kirsetilmege namzettir.


text:
Ukrainağa Ukraina mustaqil ortodoks kilsesiniñ qurulmasına dair tomos «Qırımnıñ işğalden qurtarılmasına daa bir adım» ola, dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz «5 kanal» yayınında.
«Devletimiz içün kerçekten müim bir vaqia, mustaqillikniñ daa bir şeklini elde etmek – qırımtatarlar içün de pek müim. Sovetler Birligi dağılğan soñ yıllar devamında memleketimizniñ ğalebelerinde faal sürette iştirak etken edik. Ukrain halqı bizge tarih ceetinden pek yaqın, o, medeniyetke köre yaqın, umumiy çoq şey bar ve mında din farqı meselesi yoq. Mında bir küreş, bir kelecek bar. Bilem ki, Qırımda memleketimizniñ daa bir muvafaqiyetini ümüt ve quvançnen qarşıladılar. Qırımnıñ işğalden qurtarılmasına daa bir adım», – dedi Çiygoz.
Bundan evel qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Ukraina ortodoks kilsesiniñ qurulması al-azırda «Rusiyege qarşı küçlü bir darbe» ola.
Ukraina ortodoks kilseleriniñ birleştirgen şurası 2018 senesi dekabrniñ 15-nde Ukraina mustaqil Ortodoks kilsesiniñ reberi olaraq Kyiv patriarhlığı Ukraina pravoslav kilsesiniñ mitropoliti Yepifaniyni sayladı. Patriarh Varfolomey mitropolit Yepifaniyni tomosnı alması içün İstanbulğa davet etti.
Keçken sene oktâbrniñ 15-nde Rus ortodoks kilsesiniñ yüksek idaresi Konstantinopol ile yevharistik bağlarınıñ imkânsız olğanını tanıdı. ROK müminlerge İstanbul, Antalya ve yunan adalarında ibadet etmelerini yasaq etti.
Patriarh Varfolomey avtokefaliyanıñ berilmesine dair buyruqnı – tomosnı – Ukraina mustaqil Ortodoks kilsesiniñ başpiskoposına yanvarniñ 6-nda berecek.


text:
Eskişehir (il)
Eskişehir - Türkiye Cumhuriyetiniñ bir vilâyeti. Tarihtaki eski adı Dorlion edi. Ankaranıñ ğarbiy yağında olğan Eskişehirniñ lületaşı namlıdır. Şeerniñ ortasından Porsuk özeni keçe. Demir yollarınıñ kesişim noqtasındadır. Ankara ve İstanbul kibi eki balaban şeerniñ arasında qalğanı içün inkişaf etkendir. Yañı yasalğan vızlı tren de Eskişehirden keçe. Ealisi 600 000 kişiden ziyade. Eki universiteti (Anadolu ve Osman Ğazi Univertitetleri) olğanı içün talebe şeeri dep biline. Türkiyeniñ eñ zemaneviy şeerlerinden birevidir.
Türkiyede eñ qalabalıq qırımtatar tamırlılarnıñ olğanı şeer. Şeer ealisiniñ tahminen 20% qırımtatar tamırlıdır. Şeerniñ belli qırımtatar tamırlı adamları arasında rametli Hasan Polatkan (Türkiyeniñ eski maliye nazirlerinden), rametli Sezai Aksoy (şeerniñ eski belediye reislerinden), Süreyya Özkefe, Nihat Atacan, Bilal Acuner, Yenal Kaçıra, İlhan Mansız (Türkiyeniñ eski milliy futbol taqımı futbolcıları), Cüneyt Arkın (kerçek adı Fahrettin Cüreklibatur, namlı kino oyuncısı) bardır.


text:
Kategoriya:Qırımdaki meskün yerler
Alt kategoriyalar
Bu kategoriyada toplam 15 kategoriyadan aşağıdaki 15 alt kategoriya bar.
- ► Qırımdaki köyler (919 S)
- ► Qırımdaki şeer şeklinde qasabalar (56 S)
- ► Qırımdaki şeerler (2 K, 16 S)
A
- ► Aqmeçit rayonındaki meskün yerler (34 S)
- ► Aqşeyh rayonındaki meskün yerler (41 S)
B
- ► Bağçasaray rayonındaki meskün yerler (83 S)
C
- ► Canköy rayonındaki meskün yerler (113 S)
- ► Curçı rayonındaki meskün yerler (42 S)
K
Q
- ► Qarasuvbazar rayonındaki meskün yerler (79 S)
S
- ► Saq rayonındaki meskün yerler (76 S)
- ► Seyitler rayonındaki meskün yerler (59 S)
Y
- ► Yalta regionındaki meskün yerler (32 S)
İ
- ► İslâm Terek rayonındaki meskün yerler (40 S)
- ► İçki rayonındaki meskün yerler (38 S)
“Qırımdaki meskün yerler” kategoriyasındaki saifeler
Bu kategoriyada tek bir aşağıdaki saife bar.


text:
İyünniñ 21-ne keçer gecesi Tifliste parlament binasınıñ yanında büyük narazılıq aktsiyaları keçti. Tünevin aqşam on biñge yaqın insan Gürcistan parlamentiniñ binası ögünde mitingge toplaştı.
Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Sergey Gavrilov Tifliste keçirilgen Parlamentlerara pravoslavlıq assambleyasınıñ sessiyasını Gürcistan parlamentiniñ spikeri yerinde oturıp açqan soñ narazılıqlar başladı. Deputatlar buña açuvlanğan edi.Toplanğanlar parlament reisi ve Gürcistan İç İşler naziriniñ istifağa çıqqanını talap etti. Polis narazılıq iştirakçilerine qarşı bir qaç sefer köz yaşlatıcı gaz, suvatıcı ve rezina qurşunlarnı qullandı.
Şimdi resmiy ziyaret ile Belarusta olğan Gürcistan prezidenti Salome Zurabishvili, aktsiya vaqtında zorbalıq qullanılğanını tenqit etti.
Gürcistan sağlıq nazirligi, Tifliste narazılıq bildirgenler ve politsiya hadimleri arasında yüz bergen çatışmalarda 240 insan yaralandı. Olarnıñ arasında 80 politsiya hadimi olğanını, bildirdi.