text:
Çeçenistanda insanlar Muhammed Peyğamberge yapılğan karikaturalarğa qarşı narazılığını bildireler
Çeçenistan Rusiye cumhuriyetiniñ paytahtı Groznıyde, şeerniñ merkeziy camisi yanında, Muhammed Peyğamberge yapılğan karikaturalarğa qarşı narazılıq numayışı keçirile.
«Bütün alemge bunı aytmalımız: biz Muhammed Peyğamberni sevemiz ve musulmanlarnıñ diniy duyğularını aqaretlemege izin bermemiz», – dedi Rusiye baş müftisi Ravil Gaynutdin.
Aynı zamanda o, islâmistler tarafından etilgen terraktlarnı takbih etti. Müfti diniy degerlerni bozğan Ğarpnı ve bir cınıs arasında evlenüvni musaade etken memleketlerni tenqit etti.
Diger dinlerniñ temsilcileri de mitingge qoşuldılar, insanlardan biri: «Muhammed ve İisus» qıçırıp ayta edi.
Pariste, yanvar 7 künü, boyevikler «Charlie Hebdo» satirik mecmuasınıñ muarririyetine ücüm ettiler, 12 insan elâk oldı. Ücüm mesülietini özüne «Arabistan yarımadasında Al Kaida» teşkilâtı aldı.


c: text/html

text:
Lvivte ukrainalı siyasiy mabuslarğa destek bildirdiler
Oktâbr 10, bazarertesi künü Lvivte mahsus aktsiya ile Rusiyede tutulğan ukrain siyasiy mabuslarğa destek bildirdiler. Bu merasim aqqında Qırım.Aqiqatqa cemaat faali Maksim Osadçuk bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, aktsiya toplulıqnıñ diqaqatını bu meselege celp etmek maqsadınen kiçkene miting şekilinde keçti.
«Bir-qaç onluq insan, olarnıñ arasında Qırımdan çıqqanlar, banner ve şiarlarnen turdı. Biz nevbetteki kere toplulıqnıñ diqqatını celp etmege istedik – ve bunı becerdik».
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ yarımadada ukrain tarafdarları ve qırımtatar faalerini sıq-sıq taqip etip başladılar. Bunı defalarca uquq qorcalayıcılr tasdiqlay ediler. Olar Kremlinni insan aqlarınıñ bozulmasını toqtatmapa çağıralar. Lâkin Moskvada ve Qırımdaki rus akimiyeti basqılarnı inkâr ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Avropa şurasında «Qırım künü» keçecek
Avrop şurasında sentâbr 30 künü «Qırım künü» keçecek – Qırım vaziyetine bağışlanğan tedbirler. Bu aqta Ukraina halq deputatı, PACEde ukrain eyyetiniñ azası Georgiy Logvinskiy bildire.
«Bugün Avropa Şurasınıñtarihında ilk sefer «Qırım künü» bayramı başlanacaq. Ümüt etem ki, seviyemizni kösterip olurmız. Çünki bu sene bu PACE soñki körüşüvi, onı itibar ile keçirmek kerekmiz. Yanvarde Rusiyege nisbeten cezalarnıñ uzattırılmasına qol tutsınlar, deputatlar tecavuzcı ne sebepten ceza körgenini aqlından tutsındar», – yazdı o Facebookta.
Böylece, «İşğal etilgen Qırımda insan aqları» «tögerek masa»sı, «Asırlar küreşi» foto sergisiniñ ve belli Qırım artistleriniñ iştiraki ile programmanıñ keçirilmesi planlaştırıla.


text:
«Qırım.Aqiqat» teleleyhası: Qırım. 10 ay işğalde
Rusiye orduları Ukraina yarımadasınıñ işğaline ne zaman başladılar? Bu aqta o vaqıttaki qırım akimiyeti bile edimi? Ukrain arbiyleri ne içün öz arbiy bölüklerini qorumadılar? Cesür silâsız qırımlılar öz arbiylerini nasıl qurtara edi? Ve işğal etilgen Qırımda Ukrainağa qaytmağa istegenlerniñ sayısı nasıldır?
Qırım, 10 ay işğalde – «24» haber telekanalınıñ «Qırım.Aqiqat» yañı leyhasında.
Studiya musafiri – «Yevromaydan-Krım» areketiniñ koordinatorı Andriy Şçekun.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında ise saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) peyda olacaq.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Türkiye Çetel işler nazirligi OBSEni işğalde yaşağan qırımtatarlarnıñ vaziyetini nezaret etmege çağırdı
Türkiye Çetel işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu qırım buhranınıñ çezilmesi daima yarımadada qalğan qırımtatarlarnıñ vaziyetini nezaret etmek kerek olğan OBSEniñ müimi meseleleri arasında olmasını istey.
Bunı o OBSE memleket-azalarınıñ çetel işler nazirleriniñ dekabr 4 künü Bazelde (İsveçre) keçirilgen toplaşuvda belgiledi, dep haber ete Ukraina prezidentiniñ yanında qırımtatarlarnıñ meseleleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Mevlüt Çavuşoğlu Türkiye Qırımnıñ qanunsız işğalini tanımağanını ve bunı etmek mümkün olmağanını bilddirdi.
«Türkiye yarımdada yaşağan qırımtatarlar vaziyetiniñ OBSE tarafından nezaretini zaruriy bir şey olaraq tanıy», – dep añlata onıñ sözlerini Cemilevniñ matbuat hızmeti.
Teşkilâtnıñ uquq qoruyıcıları yarımada işğalinden soñ qırımtatarlarğa etilgen basım aqqında bildirgen edi. Evel Ukraina çetjl işler nazirligi qırımtatarlar ile yüz bergen vaziyetni sürgünlik kibi adladı.
2014 senesi fevralniñ soñunda, martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Kiyevde «İşğal. Qırım adası» kitabını taqdim ettiler
Rusiye tarafından Qırım işğali aqqında vesiqalı kitapnı – «İşğal. Qırım adası» – Kiyevde, sentâbr 3 künü, Ukrain buhraniy media-merkezinde taqdim ettiler, haber ete Qırım.Aqiqat.
Kitapnıñ müellifi, Free Crimea leyhasınıñ idarecisi Taras Berezovets aytqanı kibi, kitapqa 704 açıq menbadan alınğan malümat kire. Kölemi – 392 saife.
«Qırımnıñ 2014 senesi fevral 18 – mart 18 kününe qadar etilgen işğali aqqında tarif etken birinci vesiqalı kitaptır. Devamlı iş edi. Kitap üzerinde bayağı mütehassıs çalıştı, bu malümatnı umumiyleştirgen ve bir tertipke ketirgen insan edim», – dey Berezovets.
Onıñ sözlerine köre, kitap Ukraina ve Rusiye siyasetçileri, arbiyler, ecnebiy mütehassıslarnıñ ve işbu vaqialarnı yaşağan insanlarnıñ izaatlarına köre yazılğandır.
Berezovets aytqanı kibi, kitap evel basılmağan vesiqalardan ibaret.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Google Qırım meskün yerlerini dekommunizatsiyadan keçirdi
Google maps qıdıruv servisi işğal etilgen Qırımnıñ meskün yerlerini Ukraina Yuqarı Radasınıñ yarımadanıñ ayrı rayonlar, şeerler ve köylerniñ adlarını deñiştirüv aqqında fermanğa binaen qayd etti.
Böyle etip, Krasnoperekopsk şeerini Google maps endi Yañı Qapu, Lenino köyüni – Yedi Quyu, Kefe civarındaki Orconikidze kurort köyüni – Kaygador, Krasnogvardeyskoyeni – Qurman, Kirovskoyeni – İslâm-Terek dep adlandıra.
Umumen olaraq, 75 meskün yeri ve 5 rayonnıñ adı deñiştirildi.
Mayıs 12-de Yuqarı Rada, dekommunizatsiya aqqında qanun çerçivesinde, Qırımda 75 meskün yeri ve beş rayonnıñ adını deñiştirdi. Yañı adlarnıñ çoqusı qırımtatardır.
Bunen beraber, Google mapsta deñiştirilgen adlarnı internet qullanıcıları tek Ukrainada degil de, amma Rusiyede ve Qırımda da köre.
Yuqarı Radada fermannı muzakere etkende, halq deputatı ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov parlament tribunasından yañı adlar fermannıñ imzalanğanından başlap qullanmasını teklif etken edi.
İçtimaiy ağlar qullanıcıları Rusiyede «topraq bütünligini bozğan» resursnı blok ete bileler, dep qorqqanını bildirdi. Diger qullanıcılar qayd etti ki, böyle yañılıq munasebetinen Google destek hızmetine muracaat yolladı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
CNN telearnasına suxbat berw barısında jwrnalïst Obamadan Tramp AQŞ prezïdenti bolsa, qanday şeşimder qabıldawı mümkin degen suraqqa pikirin bildirwin ötindi.
"Bul jayında oylağan da emespin. Sebebi ol Prezïdent bolıp saylanadı dep kütpeymin", - dedi Obama.
Demokrat Obama 2009 jılı bastağan AQŞ prezïdenttigine ekinşi jäne soñğı merzimin pısıqtawda. Qazirgi waqıtta demokratïyalıq partïyadan bul lawazımğa senator Bernï Sanders jäne Obamamen 2009-13 jıldarı jumıs istegen AQŞ-tıñ burınğı memlekettik xatşısı Xïlarï Klïnton ümitker. Mïllïarder Tramp respwblïkalıqtar arasından saylawaldı bäsekeniñ köşbasşısı sanaladı.
Tegï: Sayasat,
Kommentarïï


text:
Almatıda Aşanıñ uzatw toyı ötwde.
Toy basında Aşanı Jazïra Bayırbekova əsem ənimen ortağa alıp şıqtı. Al Arman «Mïsterïons» tobımen birge ən saldı.
Eki jastıñ qwanışına ortaqtasıp barşa twıstarı men önerdegi əriptesteri keldi. Olardıñ işinde Bayan Esentaeva, Səken Mayğazïev, Maqpal Ïsabekova, Ədil men Dana, Janbolat pen Jazïra, Əsel Sadwaqasova, Dïlnaz Axmadïeva, Qayrat Nurtas, Saltanat Baqaeva, Rano Omarova, Madïna Sədwaqasova sındı estrada juldızdarı bar.
Derekközi: baistars.kz
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Qırımda «Çiygoz davası» boyunca mahkeme toplaşuvı lâğu etildi – Polozov
Mayısnıñ 18-de Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi «tehnikiy sebeplerden dolayı» qırımtatar halqı Meclisiniñ muavini Ahtem Çiygoz davası boyunca nevbetteki toplaşuvnı lâğu etti. Bu aqta öz Facebook saifesinde Nikolay Polozov bildirmekte.
«Şimdiçik Qırım Yuqarı mahkemesinden telefon ettiler. «Tehnikiy sebeplerden dolayı» bügün Ahtem Çiygoz davası boyunca toplaşuv yapılmaycaq eken», – dep yaza o.
Radio Svoboda muhbiriniñ haber etkenine köre, Yuqarı mahkeme binası yanında silâlı quvetlerniñ eki avtobusı bar.
Mayısnıñ 17-de keçken toplaşuvda qabaatlanğan tarafnıñ şaatı Rustem Mennanov aytqanına köre, 2014 senesi fevralniñ 26-da QMC Yuqarı Şurası ögündeki mitingte Ahtem Çiygoz «koridor açıp», Ukraina ve Rusiye tarafdarlarını biri-birine yaqınlaşmamasına çağırğan eken.
Ahtem Çıygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ territorial bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi. İşğal altındaki Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kütleviy qalabalıqlar çıqarmasında qabaatlay.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Tutıp esir alınğan qırımtatarlarnıñ soyu Aqmescitke Aksönovnen körüşmege ketti
Qarasuvbazar civarında Sarı-Su qasabasında tutıp esir alınğan qırımtatarlardan biriniñ babası Abdureşit Cepparov Qırımnıñ öz başına ilân etilgen «baş naziri» Sergey Aksönov ile körüşmek içün Aqmescitke yol aldı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, böyle bir qarar esir alınğan balalarnıñ evi yanında toplaşqan qırımtatar areketiniñ veteranları ile körüşüvde Cepparov tarafından qabul etildi.
Toplaşuv vaqtında yerli imam gençlerniñ tez-tez evge keri qaytması ve sağlıqları içün dua oqudı.
Hatırlatamız, bugün Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su qasabasında esir alınğan qırımtatarlarnıñ evi yanında tahminen 50 insan toplaştı. Olarnıñ arasında yerli meclis reisi Mustafa Asaba ve Qarasuvbazar şeer reisi Albert Kangiyev bar ediler.
Abdureşit Cepparovnıñ aytqanına köre, Qırım parlamentiniñ spiker muavini Remzi İlyasov bu vaqia taqiqatını şahsen ögrenecegini bildirdi.
Ceparovnıñ malümatına köre, vaqia künü «politsiya» evdeki bilgisayar sistem blokunı ve tiş fırçılarını alıp ketti. Uquq qoruyıcılarnıñ bildirgenine köre, böyle etip DNK teşkerüvini keçirmege mümkün olacaq.
Bundan eve Abdureşit Cepparov soy-soplarnı saba qaytaracaqlarını bildirgen edi.
«Şimdilik bir şey belli degil. Sessizlik. Ancaq tünevin aqşam üstü telefon etip, sabağa qadar olar olacağını ayttılar, lâkin saat 11 oldı ve bir şey yoq, – dep ayttı esir alınğan oğlanlarnıñ soyu. – Hızmetler ve Nazirler Şurası da sabağa qadar bir şey belli olacaq, dep aytqan ediler. Anda tanışlarımız çalışa, olar da sabağa qadar beklenile, dep bildirdiler, lâkin üyle vaqıtı yaqınlaşa ve bir şey yoq».
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, Qarasuvbazar civarında belgisiz şahıslar eki genç qırımtatarını maşinağa oturtıp, belgisiz bir yerge alıp kettiler.
Bu aqqında gençlerden biriniñ babası Abdureşit Cepparov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, vaqia bugün saat 19.00 Sarı-Su mikrorayonında olıp keçti.
Cepparov birden Qarasuvbaza boyunca politsiya ve FSB bölügine muracaat etti, amma anda bundan haberleri olmağanlarını bildirdiler.
Eki genç qırımtatarını tutıp esir alıp, oturtqan maşina mavı tüste Volkswagen Transporter, qayd etüv işareti 755, 82-nci regionğa ait.


text:
Matbuat vastaları: işğal etilgen Keriç şeer yolbaşçısı istifağa çıqtı
Aqımdaki seneniñ iyül 1-den başlap Oleg Osadçiy Keriç şeer yolbaşçısı vazifelerini eda etmeycek, dep haber ete Argumentı nedeli-Krım.
Berilgen malümatqa köre, şeer yolbaşçısı kendi istegi boyunca istifa aqqında ariza yazdı.
Bugün o Qırım reberliginen körüşti. Bunı «Keriç-Aqmescit» yolunda qayd etilgen memurnıñ şahsiy maşinası tasdıqladı, dep yaza neşir.
Şimdilik şeer yolbaşçısı ile bağlanmaq imkânsızdır. Belli oldı ki, aqşam Osadçiy brifingde iştirak etecek.
Berilgen malümatqa köre, şeer yolbaşçısı kendi istegi boyunca istifa aqqında ariza yazdı.
Bugün o Qırım reberliginen körüşti. Bunı «Keriç-Aqmescit» yolunda qayd etilgen memurnıñ şahsiy maşinası tasdıqladı, dep yaza neşir.
Şimdilik şeer yolbaşçısı ile bağlanmaq imkânsızdır. Belli oldı ki, aqşam Osadçiy brifingde iştirak etecek.


text:
Rusiyede raketa ordularını apansızdan teşkermege başladılar
Rusiyede strategik raketa orduları komandanlığınıñ komissiyası İrkutsk raketa birleşmesiniñ arbiy azırlığını teşkermege başladı.
Bunı Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, teşkerüv devamında komissiya birleşme idaresi, «Topol» raketa kompleksleri ile eki raketa polku, em de diger birleşmelerniñ işi baqıldı.
«Nevbetçi küçlerniñ arbiy azırlığı, telüke işaretinden tedbirler, raketa polkları ve bölükleriniñ alanlarğa çıqarılmasına büyük diqqat ayırıla», – dep aytıla Rusiye nazirliginiñ beyanatında.
Qayd etilgenine köre, teşkerüv çerçivesinde «duşman ücümine cevap areketleri ve raketalarnıñ işke tüşürilmesi» yapılacaq.
Rusiye Mudafaa nazirliginiñ malümatına köre, qaravullar quvetleştirilecek.


text:
Feygin: Umerovnı yaqın künlerde psihiatrik hastahaneden yiberecekler
Adliyeci Mark Feyginniñ fikrince, Qırımtatar Milliy Meclisi reisniñ muavini İlmi Umerovnı yaqın künlerde Qırımda psihiatrik hastahaneden yiberecekler, onı bu yerde endi ekinci afta tutalar. Bu aqta o Radio Svobodağa bergen intervyusında Umerovnı tıbbiy müessisede ziyaret etken soñ ilân etti.
Feyginniñ sözlerine binaen, Umerovnıñ işi boyunca taqiqatçı onı bugğn saba yiberecek edi, amma «soñki daqqa bunı yapmaqtan vazgeçti», bu adliyeciler, halqara cemaatçılıq ve uquq qoruyıcılarnıñ tarafından basım neticesinden olğanı körünmesin dep.
«Amma, eminim ki, yaqın bir-eki kün içinde Umerovnı yiberecekler, çünki onı daa tutmaqnıñ kerekligi yoqtır – o pek hastadır», – dep ayttı Feygin.
İşğal etilgen Qırım ükümeti 59 yaşındaki İlmi Umerovnı televizion yayınında «Rusiyeni Qırımdan ve Donbasstan çıqmaq mecbur etmek kerek» degen sözleri içün Rusiye topraq bütünligini bozmaq çağıruvlarda qabaatlaylar. Avgust 11-de Meclis reisiniñ muavini, sağlıq alına baqmadan, mahkeme qararına binaen psihiatrik hastahanege ekspertizağa ketirildi.
Keçken afta Avropa Birligi Rusiyeni Umerovnı deral azat etmege çağırdı.


text:
Poloniyada «Qırım» fondu: ATR tintüvi qırımtatarlarnıñ sürgünligine azırlıq ola bile
Yanvar 26 künü OMON tarafından ATR qırımtatar telekanalında keçirilgen tintüv – ziddiyetni doğurtmaq ve halqnı Qırımdan sürgün etmek maqsadı ile keçirilgen yerli akimiyet teşebbüsidir.
Böyle fikirni Ukrinform mühbirine Poloniyadaki «Qırım» fondunıñ reisi Riza Asanov bildirdi.
«Qırım akimiyetiniñ qırımtatarlarnı ziddiyetke tursatmaq içün azırlağan mahsus bir provokatsiyası olğanından qorqamız. Fikrimizce, qorqutalar ve, belki de, atta sürgünlikke azırlıq köreler», – dedi Asanov.
Malüm ki, yanvar 26-da, ATR qırımtatar telekanalına silâlı insanlar sürip kirdi. Haberlerniñ acele yayınında alıp barıcı silâlı insanlar Aqmescitte yerleşken ATR qırımtatar telekanalına bir yıl devamında olıp keçken adiselerniñ video malümatını, şu cümleden, fevral 26 künü Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen mitingniñ videosını saqlağan bilgisayar serverini tutıp almaq içün kelgenini bildirdi
Telekanal yolbaşçılığı bu areketni yarımadanıñ tamır halqına etilgen nevbetteki toqat olaraq tanıdı. Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ATR qırımtatar telekanalına kelgen silâlı insanlarnıñ esas maqsadı – onıñ astını-üstüne çevirmekten ibaret olğanını bildirdi.
Tintüv bütün kün devam etti. Qırımnıñ içki siyaset, informatsiya ve alâqalar «naziri» Dmitriy Polonskiy dedi ki, ATR qırımtatar telekanalınıñ reberleri ve jurnalistleri «kendi areketlerinden mesülietni akimiyetke qaldıracaq olalar».
Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskayanıñ aytqanına köre, tintüv taqiqatçınıñ qararı ile açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirildi.


text:
Poroşenko Çubarovnı Azatlıq ordeni ile taqdirledi
Ukrainanıñ Birleşüv Künü munasebetinen keçirilgen tantanalı merasimler vaqıtında Petro Poroşenko, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnı Azatlıq ordeni ile taqdirledi. Bu aqta Ukraina pereziden idaresiniñ matbuat hızmetinde haber eteler.
Yanvar 21 künü Poroşenkonıñ imzalanğan fermanında böyle aytıla: «Devlet qurucılığına ve ukrain cemiyetiniñ birleşmesine qoşqan şahsiy salmaqlı issesi içün ve çoq yıllar devamında insafnen yapqan emegi içün: Ukraina halq vekili, Qırımtatar Milliy Meclis reisi – Çubarov Refat Abdurahmanoviçni Azatlıq ordeni ile taqdirlemek».
Keçende Qırımtatar Milliy Meclis reisi, Ukraina Yuqarı Radasında «Petro Poroşenkonıñ Blokı» fraktsiyasınıñ deputatı Refat Çubarov, devlet yolbaşçısı Petro Poroşenkonı ve Ukraina akimiyetini, Konstitutsion Komissiyanı toplap, Qırımnıñ Qırımtatar Muhtar Cumhuriyetine çevirilmesi aqqında Esas Qanun deñişmelerini azırlama çağırdı.


text:
Cemilev: Donbasstaki separatistlerniñ teslim olmaq niyetleri yoq
Ukraina şarqında separatistler keri çekilmeycek ve soñuna qadar küreşecekler. Bunı salı künü, iyülniñ 1-de, Yuqarı Radanıñ ayatlarında Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev jurnalistlerge bildirdi, dep haber ete facenews.ua.
«Muzakereler neticesiz oldı, çünki Ukraina şarqında bu aydutlarnıñ başqa çareleri yoq, keri çekilmek çareleri yoq, Rusiyege olarnı endi kirsetmezler, mında da olarnıñ kelecegi yoq. Onıñ içün olar soñuna qadar küreşecekler ve Ukraina tarafı yoq etüv cenkini alıp barmaq kerek», – dep ayttı Cemilev.
Onıñ fikirince, separatistlernen tez ve cüratnen areket etmeli. Ukraina şarqındaki zıddiyetni bir de bir diplomatik usullar al etemez, dep tüşüne Cemilev.
İyünniñ 30-da aqşam Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina Milliy Havfsızlıq ve Mudafaa Şurasınıñ toplaşuvından soñ Donbassta bir taraflı ateş toqtatılması rejimini yekünlemek qararına keldi.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti terroristler ATO yerlerini kiriş noqtalarından ve olardan tış terk etip, Rusiye ve Qırımğa qaça bileceklerini bildirdi.


text:
«Umerov davasınıñ» mahkemesinde şaat diñlenecek ve davağa alternativ ekspertizanıñ qoşulması rica etilecek
Qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri İlmi Umerovnıñ sentâbrniñ 6-da Aqmescitte keçirilecek mahkeme oturışında imaye tarafınıñ şaatı diñlenecek ve advokatlarnıñ davağa alternativ ekspertiza qoşulmasına dair muracaatı berilecektir. Bu aqta qabaatlanğannıñ qızı Ayşe Umerova Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Daa bir şaatımız qaldı, onı yarın qırımtatarca diñleycekler. İmaye tarafı yazma delillerniñ berme tertibini taqdim etip, Kyivde İlimler akademiyasınıñ bölüklerinden birinde yapqan alternativ ekspertizanıñ qoşulmasını isteycek», – dep ayttı Ayşe Umerova.
İlmi Umerov davasınıñ keçken mahkeme oturışında imaye tarafınıñ dört şaatı onıñ nutqunda bir de bir areketke çağıruv olmağanını aytıp, FSB sımarlağan tercime tam degil, dep qayd etken edi.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ekstremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Aral ten'izi
Aral ten'izinin' qısqasha tariyxı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Aral ten'izi qumlı qurg'aq klimatlı ortalıqta jaylasqan bolıp ol a'yiemgi Sarmat ten'izi qaldıqlarının' biri bolıp esaplanadı. Ten'izdin' uzınlıg'ı 1950 jılları 426 km bolsa, al eni 284 km di qurag'an, onın' en' shuqır jerinin' teren'ligi 68 metr bolg'an. Ten'izdin' 96%in suw menen qaplag'an, onın' 4%in qurg'aqlıq qurag'an. Ten'iz suwı aylanısı yamasa ha'reketi saat tili boyınsha ha'reket etedi. Ten'iz kaynozoy erası ortalıg'ında 21 mln. jılı, 1200 jıl burın Aral ten'izi Kaspiy ten'izi menen baylanısta bolg'an, bul 1573 jılg'a shekem dawam etken.
Burın A'miwda'rya (Okus) Uzboy deltasınan Kaspiy ten'izine quyg'an, al Torg'ay daryası Aralg'a quyg'an. Belgili grek alımı Klavdiy Ptolomey 1800 jıl burın jasag'an bolıp, ol o'zinin'"Almagest" (Ullı qurılısshı) miynetinde du'nyanın' kartasın sızg'an, ol kartanı 27 bo'lekke bo'ldi. Sonın' 22-kartasında Aral ten'izi menen Kaspiy ten'izleri su'wretlengen. Kartada ko'rsetiwinshe Kaspiyge Zarafshan ha'm A'miwda'rya (Okus) quyıp turg'an. A'miwda'rya 62000 jıl burın Tyanshan tawınan baslap Fergana oypatlıg'ınan ag'ıp o'tken. Sonın' menen birge sayaxatshı Marko Polo og'an "İon" dep at bergen, al Sırda'ryanı Yaskart dep atag'an. Aral ten'izi jag'asınan (Sarıqamıs, Akespe) den 80 m teren'likten arxeologiyalıq qazılmalar boyınsha tasqa aylang'an kit omırtqasının' ha'm qızıl balıqtın' su'yekleri tabıldı, ol oligatsena da'wirinde jasag'anı anıqlandı. Usı orıng'a jaqın yamasa No'kistin' qubla ta'repinde jaylasqan Shılpıqtın' a'tiraplarınan akula tisi qaldıg'ı tabıldı, bul sonnan derek beredi ten'iz a'yyemgi da'wirlerde du'nyalıq okeanlar menen baylansta bolg'anın ko'rsetedi.
A'yyemgi tariyxıy qol jazbalarda Aral ten'izin o'z da'wirlerinde ha'r qıylı atlar menen atag'an, mısalı: 880 jılı İbn Xordadbek onı "Kurder" ko'li dep atasa, 961 jılı İstaxdi "Kazbin" dep atag'an, al 1334 jılı Xafizi "Abduda" dep atag'an, son' XIII-a'sirden baslap ha'zirgi atı menen atalıp kiyatır.
Sayaxatshılar Aral ten'izin kartag'a ha'r qıylı da'wirlerde suwretke tu'sirgen. Onı kartag'a anglichanlı Djenkinson 1758 jılı kartag'a tu'sirgen bolsa, al 1664 jılı gollandlı Nikolay Bitsen tu'sirgen. Ten'izdin' ta'biyatın izertlewde Butakov penen Shevchenkonın' miynetleri ju'da' ko'p boldı. Butakov ekspeditsiyag'a eki qayıq tayarlap, kemenin' kapitanı etip Qara ten'izdin' ten'izshisin qoydı, al ekinshi kemede Shevchenkonın' o'zi 27 adam menen ten'izdi sayaxat etti. Aral ten'izin Butakov o'zinin' ekspeditsiyası menen birge ju'rip 1840 jılı kartag'a tu'sirgen.
Mag'lıwmatlar boyınsha 1592 jılı Barsakelmes atawının' batıs bo'limi qurg'aqshılıq penen qosıldı, al keyin ala ten'izdin' tolısıwı menen qaytadan qurg'aqshılıqtan ayırıldı. Angliyalı Tomson 1740 jılı jazıwınsha to'mengi A'miwda'ryada qaraqalpaqlar jasaydı dep ko'rsetken, olar qamıstan jasalg'an qayıqlarda ju'zip balıq awlaydı ha'm qamıstan jasalg'an u'ylerde jasaydı dep jazıp ketken. Son'g'ı XVI-XVII a'sirlerdin' baslarında Jan'a Qosjetpes, Uyalı, Vozrojdenie atawları payda boldı. Aral ten'izine Jan'a da'rya 1819 jıldan baslap suw quyıwın toqtattı, al Quwan da'rya 1823 jıldan suw quymay qaldı. Ten'iz 1870 jılları Sarı qamıs ko'li menen baylanısta bolg'an dep ko'rsetedi.
Rossiya en' birinshi ret Aral ten'izine o'z kemesin 1853 jılı tu'sirdi. 1886 jıl A.Nikolaevtin' basshılıg'ında Aral ten'izine ekspeditsiya sho'lkemlestirildi. Aral ten'iznin' arqa bo'leginde akademik L. Berg ten'izdin' balıqlar du'nyasın izertledi. Ten'izdi balıqshılıq retinde paydalanıw maqsetinde patsha Rossiyası 1905 jılı jan'a temir jol qurılısın basladı. 1913-jılı Aral ten'izi poselkasında 1026 adam jasag'an, ol 30 jılday qala dep ataldı. Aral balıqshılıq izertlew stantsiyası 1920 jılı du'zildi, 1970-jılg'a shekem Aralda 34 tu'r balıq bolıp, sonın' 24 tu'ri o'ndiriste a'hmiyetli bolg'an. Ha'zirgi waqıtta bul tu'rlerden hesh qaysı qalmag'an. Aral ten'izinde 1946-jılı 234-320 ts. balıq awlanıp, Qazaqstan bo'liminde 5 balıq zavodı, bir balıq kombinatı, al qubla Aralda 5 balıq zavodı 1 balıq konserva kombinatı, 20 balıq qabıllaw punkti bolg'an. Aral ten'izi jag'alawında Moynaq qalasında 33 milletke jaqın xalıq jasag'an. 1960-1990 jıllar aralıg'ında Moynaq qalasının' xalg'ı 15 mın' adamg'a qısqarıp, al Qazaqstannın' Qızıl orda oblastı jag'alawlarında 40 mın'g'a shamalas adamlar ko'ship ketken. 1992 jılı ten'izdin' qa'ddi 1948 jılg'a salıstırg'anda 50 metrge tu'sip ketti. 1961-1981 jılları suwdın' qa'ddi 8 metrge tu'sti. 1992 jılı 18 metrge tu'sip ketti, al ten'izdin' ko'lemi 3,1 metrge qısqarıp duzlılıg'ı 2,5-3 ma'rtebe astı. 1960-jılları Aral ten'izi basseynde su'rilgen jerlerge suwg'arıw 1913-jılg'a salıstırg'anda 3 mln ga o'sti. A'miwda'rya ha'm Sırda'ryanın' 64,6 kub metr suwdı suwg'arıw ushın paydalanıldı. 1957 jılı 58 gektarlı A'miwda'ryanın' ag'ımı bo'limindegi jerinde ondatra terisi jılına 1 mln. dana jetistirildi. Ha'zirgi waqıtta ol 10 mın' danag'a shamalas awlanadı.
A'miwda'rya menen Sırda'rya suw jıynawshı maydanı taw bo'liminde 350 km kv quraydı. Sırda'rya suw balansın qar ha'm muzlardın' esabınan toplap, al A'miwda'rya muzlı, qarlı ha'm jer astı suwları ha'm az mug'darda jawın-shashın suwları menen toyınadı.
Aral ten'izinin' suw resursı 127 kub km quraydı. 1970-jılları da'ryanın' suwg'armalı jerlerge paydalanıw boyınsha ha'r qıylı mag'lıwmatlar bar onın' 33,5-37,0 km kubtı qurag'an. Keyingi waqıtları ulıwma suw menen ta'miyinleniw sisteması joqarı ag'ısı 22 km kub, ortasha ag'ıs 10-12 km kub, to'mengi 10 km kub. 1930-40 jılları da'rya suwının' ortasha minerallıg'ı 0,25 ml/g bolsa, al joqarı bo'liminde 0,50 ml/g bolg'an. 1960-jıldan baslap suwdın' duzlılıg'ı joqarı da'rejede artıp ketti. 1960 jılları to'mengi A'miwda'rya bo'limindegi qamıslıqlar florası 200 mın' gektar bolıp, onın' o'nimdarlıg'ı 78-255 ts ge deyin boldı. Da'rya suwının' tartılıp ketiwi sebebinen bul jerlerde qamıslıqlar azayıp ketti. Ha'zirgi waqıtta onın' o'nimdarlıg'ı 5-15 ts ge tu'sip qaldı. A'miwda'rya tiykarınan muzlı qarlı suw menen ta'miynlenip onın' azg'antay bo'limin 1 mm jawın-shashın suwı menen ta'miynlenedi. No'kiske jaqınlag'anan baslap A'miwda'rya deltası baslanadı. Ol 7 mın' km kv iyeleydi. A'miwda'rya suwg'armalı jerlerdin' 2,5 mın' gektarın ta'miynleydi. Ulıwma Qaraqum kanalı aralıg'ında ha'zirgi waqıtta 1200 km den zıyat bolıp, kanaldın' suwının' 20% ti qumg'a sin'ip ketedi, al 22% ti ha'r qıylı tarmaqlarg'a ketedi. A'miwda'rya 1934-60 jılları Aral ten'izine 38,6 km kub di quyg'an. Ha'zirgi waqıtta 2-4 km kub suwdı jılına quyadı. Aral ten'izi basseynide biotanın' o'zgeriwi, jerdin' shorlanıwı, qurg'awı ulıwma 3,23 mln gektardı quraydı. Ha'zirgi waqıtta A'miwda'rya deltasında ten'iz jag'alawlarında ortasha jer u'stindegi fito massa yamasa qamıslıqlar 1876 ts ga bolıp qurg'aq jerlerde 37,6 ts ga, al duzlı jerlerinde 18,3 ts ga quraydı.


text:
Qırım dağlı yerler içün trolleybus satın alğan
Qırımda şeerler arasında qatnaması içün Rusiyeniñ «Trolza» zavodından dağlı yerde tez areket etken 44 dane trolleybus satın alındı. Bu aqta iyünniñ 16-nda TASS informatsion agentligine, işbu trolleybuslar içün hususiy sürüci azirlanmasinda iştirak etken novosibirskli «İrbis» şirketiniñ müdiri Leonid Muzalevskiy bildirdi.
«Bu yerge (Qırımğa –QA) şeerler arasında dağ yolları boylap qatnaycaq 44 trolleybus ketirildi. Tik yoquşlardan keçmek kerek olğanından, oña daa qattı talaplar qoyula ve trolleybus şeerler arasında qatnaycağı içün, o tez yürmek kerek. Bu trolleybuslarnıñ donatması, şeer içinde çalışqan soylarına köre daa da küçlü», – dep qayd etti Muzalevskiy.
Mayısnıñ 1-nden itibaren Aqyar trolleybuslarında qatnav fiyatı 15 rublegece (6,5 grivna civarında – QA) köterildi. Ancaq mayısnıñ 4-nde Aqyar trolleybusinde qatnav fiyatı 3 rublege yani 15-ten 12 (5,5 grivna civarında – QA) rublege ucuzladı. Ondan evel KHV (SMİ) haber etkenine köre, Aqyarnıñ rusiyeli akimiyeti trolleybus naqliyesi içün Moskvağa subsidiya berilmesi isteginen muracaat etkeni belli.


text:
Qırımlı Mamutov tekrar «UMMA» UMDİ müftisiniñ muavini oldı
Qırımtatarı Muhammed Mamutov «UMMA» Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ esabat-saylav toplaşuvında tekrar eki yılğa müfti muavini olaraq saylandı. Bunı Mamutov Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Meni ekinci kere sayladılar», – dedi o.
Mamutovnıñ qayd etkenine köre, o, müfti Said İsmagilov meşğul olğan vaqıtta onı temsil ete. Bundan ğayrı, Mamutov Zaporojye şeeri ve vilâyetinde «UMMA» UMDİ musulman cemiyetleriniñ işini idare ete.
«Regionımda iş yapam. Tek Zaporojye degil, vilâyette de. Melitopol ve Berdânsk», – dep ayttı Mamutov. İş maqsadı olaraq Berdânskta musulmanlar cemiyetini qurmaqnı köre.
Esabat-saylav toplaşuvınıñ rey berme aqqı olğan 23 iştirakçisinden 16 kişi Mamutovğa qoltuttı. Toplaşuvda «UMMA» UMDİ cemiyetleriniñ 32 vekili iştirak etti. Müfti olaraq tekrar Said İsmagilov saylandı.
32 yaşında Mamutov Qırım işğalinden evel köçken Zaporojyede «UMMA» UMDİ cemiyetiniñ imamı ola. O, Aqmescitteki «Seyit Settar» medresesini bitirgen edi, 2004 senesi Aqmescitteki Aliy hafız mektebinden mezun oldı, Urdunda arapça ögrenip, Quran-ı Kerim derslerini berme aqqını qazandı. Urdundan qaytqan soñ Hafız mektebinde ders bergen edi. Canköy rayonında imam olıp çalışqan. Qırımnıñ biznes institutında «halqara iqtisadiyat» zenaatını alğan.


text:
Twrïstik Travel.ru servïsi Forbes portalımen birge Resey men oğan jaqın, vïza kerek etilmeytin elderdiñ bağası onşalıqtı qımbatqa tüspeytin taw şañğısı kwrorttarınıñ tizimin jasadı dep xabarlaydı 12news.uz saytı. Bul tizimniñ işinde Qazaqstannıñ eñ körnekili orındarınıñ biri - Şımbulaq bar.
Tizimge barw-kelwi arzan 10 kwrort engizildi. Demalıs byudjetin arzan otelde eki adamnıñ ornalasw bağası, bir küngi şığını jäne qañtardıñ birinşi jartısında kafede awqattanw qarjısı quradı.
Nätïjesinde TMD elderiniñ 8 memleketin qamtığan tizim jasaldı. Onıñ köşin Reseydiñ Altay ölkesindegi Belokwrïxa kwrortı bastap tur. Bul tizimde Qazaqstannıñ Şımbulağı men Özbekstannıñ Şımğanı da bar. Aqşa ölşemi Resey rwbliniñ bağamı boyınşa alındı.
Sonımen, tizim mınaday: Belokwrïxa (Resey, Altay ölkesi) — 3,2 mıñ. rwb., Logoysk (Mïnsk, Belarws) — 3,4 mıñ. rwb., Zavyalïxa (Resey, Çelyabi oblısı) — 3,4 mıñ. rwb., Krasnaya sopka (Resey, Kamçatka) — 3,4 mıñ. rwb., Qarakol (Bïşkek, Qırğızstan) — 3,5 mıñ. rwb., Şımğan (Taşkent, Özbekstan) — 3,5 mıñ. rwb., Şaxdag (Bakw, Äzerbayjan) — 3,7 mıñ. rwb., Bwkovel (Bwkovïna, Wkraïna) — 3,8 mıñ. rwb., Bakwrïanï (Tbïlïsï, Grwzïya) — 4,1 mıñ. rwb., Şımbulaq (Almatı, Qazaqstan) — 4,3 mıñ. rwb.
Tegï: Twrïzm jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Patşa qanşa jerden aqımaq bolsa da balasınıñ wstazınıñ aldın kespeydi, — deydi ejelgi grektiñ ğwlamaları. Al, qazaqta bwnı «altı Alaştıñ igi jaqsısı bas qossa, tördegi orın wstazdiki,» — degen Mağjannan asırıp aytpaspız… Biraq, büginniñ közimen häm sözimen tolğaqtı mäseleni jiliktegendi jön kördik…
Söz bası
El bolam deseñ, besigiñdi tüze, aldımen anañnıñ halin bil!!!
Mwhtar Äuezov
Besikten şığıp, esikten attağan balanıñ tärbieli bolmağı qoğamnıñ alğaşqı satısı, balanıñ twñğış tüser toptıq ortası – bilim ordası. Al, bügin bilim ordasınıñ besigin terbetkender kimder? Olardıñ hali neşik? Men bügin osı wlı Mwhtardıñ wlağattı sözin «Wlt bolam deseñ, wrpağıñdı tüze, aldımen wstazıñnıñ halin bil!» – dep tolıqtırğım keledi.
Oqu-ağartu isi – bolaşaqtıñ isi. Qazirgi mektep balaları — bolaşaq qazaq eliniñ azamattarı. Al sol wrpaqqa bizdiñ qoğam tolıq jauap bere alıp jür me? Joq.
Men elimizdiñ ziyalılarına bir swraq qoyğım keledi. Balañız qanday mektepte oqidı jäne balañızdıñ oqığan mektebine köñiliñiz tola ma? Bwl swraq ziyalı atanıp jürgen biraz ağamızdıñ jüregin sızdatarı anıq.
Sebebi… oylanamız, ärine…
Wstaz – wlt bolaşağın tärbieleuşi, bügingi wstaz — erteñgi wlttıñ tizginin wstar azamatqa bağıt silteuşi.
Aqırın söylep, anıq bas,
Eñbegiñ ketpes dalağa,
Wstazdıq etken jalıqpas,
Üyretuden balağa, – dep Abay atamız aytqanday, eñbegin dalağa emes, balağa şaşar, wrpaqtıñ közin aşar wlttıñ wlı wstazı Ahmetterdiñ, bügingi ini — qarındastarınıñ ilimi men bilimi qalay? Wrpaqqa berer önegesi qanşalıq? Darını men jalını, aylığı men baylığı şe? Bwl bir emes, birneşe maqalağa jük.
Wstaz degen wlı wğımdı san-saqqa jügirtip aqparattı aqtarıp otırsañ, aptasına keminde bir mäsele köterilip keledi. Mwnıñ özi wstaz ornınıñ mañızın däleldeydi. Men äri wstaz, äri ata — anamın. Qazaq atam aytuşı edi, «şımşıq soysa da, qasapşı soysın», – dep, sol üşin de wstazdıñ şın bağasın, kündelikti qırı men sırın sol qazanda birge qaynap jürgen bizden jaqsı eşkim bilmes. Sondıqtan da, ädil — töreligin aytudı özimizge mindet sanadıq. Ädiletin aytayıq, jarılar ötter jarıla twrsın, wrpaqtıñ bolaşağı bılğanbasa, bizdiñ armannıñ orındalğanı, mindettiñ aqtalğanı.
Al, wstazdarğa aytarım, tağı da sol atam qazaq aytuşı edi, «qarğa qarğanıñ közin şwqımaydı», – dep biraq, meniñ sözim şımbaylarıñızğa tise de şıdañızdar, biz qarğa emes, şındığın aytar adambız ğoy.
Keşegi wstaz
Eldiñ erteñin tärbielegen wlı twlğalar keşegi qoğamnıñ eñ ziyalısı edi. Adamdıq sananıñ qalıptasqannan bastap körgeni köpti wstaz twtıp, şeşenderdiñ soñına erip wrpağı ösken el edik. Auılğa alıstan aqın, şeşen, ne bi kelse bolaşağınan ümit küttirer bir balasın jetektep kelip äñgime tıñdatıp, üyine qondırıp balasına tärbie bergizetin dästür jalğasqan wlı halıq edik.
Balanıñ alğaşqı wstazı atası men äjesi ertegimen tärbielep tıyım sözderimen tıyıp, salt-dästürmen tälim berip otıruşı edi. Odan keyingi wstazı auıldıñ aqını, sözmer şeşeni, äytpese igi jaqsısı edi. Olardıñ bäri auızşa sauatın aştıratın, naqtıraq aytsaq, wrpaqtıñ sanasın oyatıp, oylantatın. Odan keyingi wstazdar auıldıq medreselerdegi hat tanitın moldalar jäne alıstan oqıp, özdiginen sauatın aşqan sol aumaqtıñ ziyalısı edi.
Sol sapardı süzip şıqsaq, qazaq qoğamında arısın aytsaq, töreler men handardı jıraular men jırşılar, biler men şeşender tärbielese,« mwğalim» sözi engen twsta sol ataqtı Ibıray, Şoqandar alğaşqı bolıp ielenip, sol ürdisin qazaq qoğamına jalğap, alğaşqı mektepterdiñ irgetasın qalap, qazaq oqu-ağartu isiniñ negizin qalap edi. Qalap qana qoyğan joq,
Bir Allağa sıyınıp,
Kel, balalar, oqılıq,
Oqığandı köñilge
Iqılaspen toqılıq… – dep jar saldı. Qazaq qoğamın oquğa şaqırdı.
Bwl ğana emes, sol ğasırda qazaq qoğamın oquğa ündegen wlı Abay da «qolımdı mezgilinen keş sermedim…» — dep öz ökinişin wrpağı qaytalamasın dep, talayğa (qazaqqa) wstaz atanıp, şäkirt tärbielep ketip edi. Odan keyingi bir aytpasa bolmaytın wlı wstazdar ol – Alaş qayratkerleri edi, Wlttıñ wlı wstazı atanğan Ahmetten bastap, är alaş qayratkeri ärtürli oqulıqtar jazıp, qazaq oqu — ağartu isin qolğa alğan-dı.
Anığın aytsaq, keşegi ötken ğasırdıñ ayağına deyin wstazdardıñ deni, tärbie men tälimdi qolğa alğandar wlttıñ sorpa betine şığar qaymağı edi.
Ahmet Baytwrsınwlınıñ: «Äueli, biz eldi tüzeudi– bala oqıtu isin tüzeuden bastau kerekpiz. Nege desek, bolıstıq ta, bilik te, halıq ta – oqumen tüzeledi. Qazaq isindegi neşe türli kemşilikter tüzelgende oqumen tüzeledi. Onı tüzetetin – bilim men bilikti wstaz» degen sözinen-aq oqıtu isin Alaş qayratkerleriniñ bastı bağıtta wstağanı körinedi.
Bügingi mektep jäne mwğalim
Solardıñ zañdı jalğası bügingi wstaz kimder? Olar keşegi qoğamdağıday wlt ziyalısı mindetin atqara ala ma? Özgeler ziyalı dep qaray ma? Mektep şe? Oylanıp körelik.
Bilimsiz halıqtı basqaru jäne aytqanğa köndirudi eñ oñay jwmıs sanağan özgelerdiñ otarlıq sayasatı kelgeli bilim ordası da azdı, anığıraq aytqanda, azdırdı. Wstazdıñ wlağatı azaydı. Wrpaqtıñ wyatı älsiredi.
«Wstaz» degen attan «mwğalim» degen esimge qaray sırğığan tärbie men tälim iesi tärbieni bere almastay küyge tüsti. Qoğamnıñ twlğası bolu emes, qara basınıñ qamınan aspaytın därejege jetti.
Wstazınıñ aldın kesip ötpeytin keşegi qazaq qoğamınan wstazın adam qatarına sanamaytın sanasız küyge jettik. Wstazdıñ märtebesi men mäni ketti.
Bwl iske kinälilerdiñ alğaşqısı, aytuğa oñay jüye, kelesisi – qoğam, soñğısı – wstazdardıñ özi. Sebebin izdelik.
Jüye degenimiz:
– Wstaz mamandığın wlıqtay almağan, bastı nazarda ala almağan, qoğamdağı märtebesin anıqtap bere almağan bilim salasınıñ biliksizdigi.
Qoğam degenimiz:
– Özi bolğan bala äkesin tanımaydı degendey tolıp bilimin jinağandar, qoğamnıñ är salasındağı at tizginin wstağan igi jaqsılar wstaz turalı wmıttı. Ösken mektebi turalı oylanudı azayttı. Wlt ziyalıları mektep ömirinen alıstadı. Wstazdı közge ilmeytin küyge jettik, mektepte tayaqqa jıqsa da elemeytin boldıq. Qosılıp jamandaytın boldıq. (sol jandardı mektepke äkelip bir apta mwğalim etse ğoy, basınan keşse qadirin biler me edi?!)
Wstazdardıñ özi degenimiz:
– Qadiri qaşqan mamandıqqa biliktiler barmaytın boldı. Qarınnıñ qamın oylağandar aqşanı kim jaqsı tölese, kim jwmsaq orındıq sıylasa, soğan qaray jügirdi de, wstazdar degenniñ köpşiligi biliksiz, bilimsiz küyge jetti. Özi oñala almay jürgen mamandıqtıñ odan ärmen qwtı qaştı.
Sonımen, bügingi qoğamnıñ wstazdarı (bäri emes, ärine, köpşiligi, ökinişke oray, aşı da bolsa, şındıq) mamandıq ieleriniñ eñ tömengi satısı bolıp, eñ naşarlar, sırttay bilim alğandar, äytpese satıp alğandar men tanısı barlar wstaz atanıp, wlt bolaşağın wsaqtatıp baradı.
Qat-qabat qağazdardan bas almaytın bügingi oqıtu jüyesiniñ şındığı mınağan kelip tireledi:
– Bügingi küni eñ üzdik wstaz – eşteñe söylemese de, bärin jazıp qoyatın wstaz; eñ üzdik sabaq beruşi, ol –sabaqtı qağazda dayarlauşı. YAğni, eñ üzdik wstaz, ol ötirikti şınday, aqsaqtı tıñday etip qağazğa tüsiruşi. Balanıñ tağdırı emes, basqarmanıñ tekserisi oylandıradı. Al bügingi mektep – kereksiz qağazdardıñ mwrajayı!!!
Ärine, oylanatın jağday…
Wstazdıñ bedeli – qoğamnıñ bedeli
«Wstazdan bedel ketse, şäkirtteri onıñ saqalımen oynaydı», – deytin söz bar edi bizdiñ jwrtta. Iä, bügin şäkirt wstazdıñ saqalına, ata-ana şaujayına jabısatın künge jettik, aşı bolsa da şındığı osı! Wrpaq tärbiesine balanı 18 sağat tärbieleytin ata-ananı emes, 8 sağat bilim beretin wstazdardı jauaptı etip, onsız da är üydiñ erkesimen alısqan wstazdardı wstaranıñ jüzine wstap berdik!
«Mağan jaqsı mwğalim bärinen de qımbat, öytkeni, mwğalim – mekteptiñ jüregi», -deytin I.Altınsarinnıñ wlağattı sözi el esinen erte köterilip ketse kerek. Jaqsı mwğalim be, jaman mwğalim be bäribir, bügingi jwrt jerden alıp, jerge salatındı şığardı. Ibırayğa qımbat bolğan wstaz bügingi jwrtqa nege sonşa qoljaulıq boldı? Auır swraq!
Oquşınıñ «üş jwrtı»: üydegi ata-ana, mekteptegi wstazdarı, qoğamdağı äser etuşi adamdar birin -biri sırtınan jamandap, jünşe tütedi bwl künde. Jigittiñ üş jwrtı tatu bolmasa, otbasınıñ berekesi, otaudıñ bolaşağı bolmaytının eskersek, oquşınıñ küyi de solay. Tärbieleuşi üş jaq birin — biri sıylamay otırsa, tärbielenuşiniñ tälim almaytını aqiqat ta. Tälim tügili, bilim beruşini jek körip twrsa, alğan bilimi de önege bolmaytını anıq. Aqiqatın Äbu Nasır Äl – Farabi: «Tärbiesiz berilgen bilim – adamzattıñ qas jauı» dep eskertip ketken edi. Biraq bügin eskermey jürgenimiz, ärine, ökinişti.
Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev: «Elimizdiñ erteñi – bügingi jas wrpaqtıñ qolında, jas wrpaqtıñ tağdırı – wstazdıñ qolında» – degen edi. Iä, erteñgi wrpaqtıñ bolaşağın qolına wstağan jwrttıñ bedeli nege sonşa tömendedi degen swraqqa özimizşe jauap izdep körelik.
Äuelgi sın – jüyede, qalıptasqan ürdistegi kemşilikte. Büginde wstazdıqqa kim baradı degen swraqqa üñilseñ, janıñ auıradı. Büginde wstazdıqtan basqa mamandıqqa balı jetpegen, özine memlekettik grant kerek bolğan qauım ğana tüsedi. Tüsedi de, basqa mamandıqqa auısudıñ jolın izdep jürip, oquın tämamdaydı. Basqa jol tabılsa, sol bağıtqa, bolmay jatsa, mekteptiñ tabaldırığın attaydı. Meniñ sanamda mına bir aqiqat qılañ beredi: özi beske oqımağan adam eşqaşan bireudi beske oqıtpaydı, öz käsibin süymegen adam nätijesin körmeydi. Osı közqaraspen qaraymın da, keşegi Alaşordanıñ ardaqtılarınıñ el tizgininde jürse de, bilim salasına basa män berip, özderi aralasqanına qarap süysinemin, biraq büginge qarasañ, ätteñnen basqa aytarım joq.
Osı jüyede wstazdıñ wsqının qaşıratın bir ürdis bar, ol – üy aralau men nätijesi aldın ala belgili saylaulardıñ sayqımazaq tirligi. Qoğam osı rette jabıla mwğalimderdi sabaydı, biraq olar qaytsin, aylığı şaylığına jetpey jürgen qauım üyindegi bala – şağası üşin de aydağanğa jürip, aytqanğa köneri anıq. Onıñ üstine jwmıstan ayırılu bügingi qauım üşin öte qorqınıştı düniege aynaldı, sebep jwmısqa twru üşin… äy, biraq eşkimniñ küler jayı joq, bizde tek wstazdar emes, bäri de köngiş qoy büginde.
Ekinşi sın – aqparatta. Sebepsiz sensaciya izdegen internet qauımı bügin bir wstazdıñ kemşiligin köre qalsa, jarısa jarnamalaytındı şığardı. Qızdı – qızdımen ketken qauım barşa wstazdardı bir şıbıqpen aydaydı da, onsız da qausırap twrğan wstaz bedelin qwrdımğa jiberdi. Elde neşe jüz mıñ wstaz bar, sol wstazdardıñ işinde älemdik deñgeydi bağındırıp jürgen şäkirt tärbielegen wstazdar qanşama? Biz nege jaqsınıñ jaqsılığın aytıp, nwrın tasıta almaymız? Şäkirti älemdik dodada, tipti, el işindegi kişigirim jarısta top jarğan sport bapkerleriniñ kenelip jatqan marapatın körgende qızığa qaraysıñ. Nege älemdik deñgeyde üzdik şäkirt tärbielegen wstazdarğa äleumettik, yaki aqparattıq qoldau joq. Büginde älemdi auzına qaratqan aqparat üzdik wstazdardı jarqırata bilse, talay jas maman talpına biler edi, sonımen birge talay jas örken qızığa qaray biletin edi, armandaytın edi.
Efirin essiz estradamen toltırğan telearnalardıñ qauımı älemdi bilimimen bağındırğan wlandarı men eldiñ ğılım salasına, bilim salasına eñbegin ayamağan jankeşti wstazdarı turalı nasihatın ayamasa, ösip kele jatqan wrpaq wstazğa, wstazdıq mamandıqqa jiirkenişti közben qaramas edi. Ätteñ, olarğa da reyting kerek, qaytsin endi…
Üşinşi sın, sın kötere almaytın bir jwrt bar bizde, bwl sın solarğa. Ol – erketotay bala tärbielep, «jaman bolsa da, aman bolsınşı» degen maqaldı wstanatın, balasına bilim emes, jalğan bağa üşin küreske tüsip, mwğalimniñ jağasına jarmasqış, ata-ana degen alpauıt qauımğa bağıttaladı. Ülkenimizdiñ esimizde: «mwğalim kele jatır» dese, tığılatın wrpaq edik, al, qazir şe? Qazir bäri kerisinşe. Wstazdardıñ aldında: «Sizdiñ öytuge, büytuge qwqıñız joq, – dep twratın tärbie beruşini tärbiege salğısı keletin oquşı men balasın qayrap salıp jiberetin esersoq qauım bar.
Osındayda oquşılardıñ «sizdiñ öytuge, büytuge qwqıñız joq», – dep twratın jattandı sözi keledi eske. Iä, şınımen de, büginge wstazda qwqıq joq. Qızıl kitapqa engen jäne enbey qalğan biraz januarlardı da qorğau zañı bar. Balanıñ qwqın qorğaytın zañ da, wyım da bar. Biraq, wstazdıñ qwqı taptalmaq tügili, özi taptalıp qalsa da, onı joqtap alar bir zañ joq. Eñ bolmağanda, bilim turalı zañda jazılğan birer tarmaq bolsa, ol da wstazdı mindettegen tarmaqtardıñ jelisi.
Aynalayın, ata-ana! Öziñiz wstazdıñ aldınan qalay jetilip ediñiz, eske alsañızşı. Abay atam: «Wstazı jaqsınıñ wstamı jaqsı» demep pe edi? Al, sizderdiñ wstamdarıñızdı büldirgen ne?
Bayağı qauım balasın tärbiege bererde «Süyegi meniki, eti seniki» dep jatatın edi, qazir eti men beti tügil, qattıraq dauıs köterseñ, jağasına jabısar bäleqor qauım qaydan şıqtı? Är wstaz aldındağı şäkirtin jaman bolsın demesi anıq, onda sol bala jaqsı bolsın desek, wstazdıñ jağasına jarmaspağan jaqsı edi.
Aqırğı sın, sın tüzelmey, min tüzelmes, aqırğı sın wstazdardıñ özine. Iä, min joq emes, köp te, biraq ol min qaydan payda boldı? Bilimsiz wstaz, tälimsiz tärbieşi qaydan şıqtı? Balanıñ bilimine küyinbeytin, tärbiesine pısqıra da qaramaytın selqos wstazdar qauımı qaydan şıqtı? Ärine, joğarıdağı üş dertten soñ, bwl salanıñ keyipkerleriniñ de tegeurini qaytıp, salısı suğa ketse, arı qaray ne kütuge boladı? Kereksiz qağaz üşin, jazıqsız jazalaytın biligi bar, jamandığın asıra siltep, jaqsılığına kelgende, ünsiz qalar aqparattıq qauımı bar, jalğan bağa qoysañ jarılqap, şın bağasın qoysañ şımbayıña batıra tildeytin ata – anası bar büginde wstazdar qauımı nemqwraylıqqa auısıp bara jatqanı aşı bolsa da şındıq. «Sen timeseñ, men timen, badıraq köz, bäleden maşayıq qaşıptı» deytin twraqtı söz tirkesteri bügin mektepke kelip twraqtadı. «Aynalayın, oqımasañ qoy, aman bolşı, üy jwmısın orındamasañ da, üyiñe aman ketşi, tıñdamasañ qoy ündemey otırşı» degen sözderdi aşığın aytpasa da, şet jağalatıp aytatın mamandar qalıptastı büginde. Sebep köp, saldarı auır.
Qağazı tügel, sınıbı «tärtipti» wstaz üzdikke balanğan künde, ärine, talapşıl wstazda qadir bolması anıq.
Wstazğa tağılğan ayıptardıñ anığı men qanığı
Bügin wstazdardı ärkim sınap- mineytin boldı, sınağan sayın sını qaştı, özim wstaz bolğandıqtan da, bügingi bizderge tağılğan ayıptardıñ anığı men qanığın anıqtap bergim keldi. Turasın aytayıq. Öytkeni, bwl is – wlttıñ bolaşağı.
Bastı ayıp:
– Mwğalimderdiñ bilimi naşar.
Bwl ayıptıñ kelisetin jağı da, kelispeytin jağı da bar.
Kelisetinimiz, kezindegi armanımen wstaz bolğan, mol bilimimen kelgen qauım bwl küni zeynetke ketti nemese bügin, erteñ dep otır. Al, narıq zamanına kelip, twrmıs tauqımetin quğalı üzdikterimiz wstaz boludan üzildi- kesildi bas tartıp, ortaşalar men odan keyingiler (onıñ özinde özge jwmıstıñ tizgini bwyırmağandar) wstazdıqqa keldi. Öytkeni, narıq zañdılığı boyınşa aqşasız jerge aqımaqtar ğana baradı.
Üydiñ otağasınıñ bastı mindeti otbasın asırau bolğandıqtan, er azamattardıñ aqşa tabuı bastı maqsatına aynalıp, mektepterdegi er mwğalimderdiñ sanı 10% – ğa jetpeytin küyge jettik te, tärbiemen tek äyelder aynalıstı. Bwdan barıp qız minezdi, näzik er balalar köbeyude.
Älemniñ ekinşi wstazı Äl — Farabi babamız: «Adam da gül siyaqtı, jaqsı kütip — baptap tärbielemese, qurap qaladı,» – degen eken. Iä, şındıq. Är adam kündelikti izdenip twruı şart. Onıñ işinde wstazdar eñ izdenimpaz boluı kerek. Al, otbasınıñ tirligimen, qat — qabat qağazdan asa almaytın näzik jandı wstazdarımız ben az sandı wstaz atanğan er- azamattarımızdıñ izdenu tügili bilmegenin izdeuge de mwrşası kelmeytin küyge keldi.
Olay bolsa, bilimdi wrpaq kelmeytin, kelse de jalğastı izdene almaytın bwl mamandıq ieleri naşarlamay kim naşarlasın?! Osındayda qat- qabat qiınşılıqtı jeñip, üzdik şäkirtter tärbielep jürgen wstazdarğa basıñdı iip, iltipat körsetpeske şarañ joq. Tek jatsañ, twrsañ sol az ğana bilimdiler mektepten alıstamasa eken dep tileysiñ.
Kelesi ayıp:
– Tek aqşa jinağandı biledi, äri qosımşağa aqı talap etedi.
Bwnı da eki jaqtı qarastırğan abzal.
Bir jağı, aylığı şaylığınan aspaytındar, är tapsırmanı orındauğa qaltasınan aqşa şığara bergenge qaydan därmeni jetsin?! Onsız da az ğana aylıq. Äri narıq qoğamında sağatı sanaulı jandar tirşilik üşin qosımşa mwğalimdik jwmıs (repetitor) isteui de zañdı. Onıñ üstine, sapası naşarlağan, bilim jüyesinde talabı auırlağan qoğamda mekteptegi mindetti bilim izdenuşiniñ qajetin qanağattandıra alması haq. Sondıqtan biligi jetken mwğalimder qosımşa bwl salanı tabıs közi eteri zañdılıq ta.
Ekinşi jağı: onsız da jügi auır wstazdar jügin auırlatıp, jalaqısın köbeytu üşin köptep sağat aladı jäne qosımşa sabaq beredi. Bwl sabaqtıñ önimin naşarlatadı. Biraq, amal ne? Jalaqı qwrğır jetpeydi, aqşa köptik etpeydi…
Üşinşi ayıp:
- Mwğalimder sayasi qwldar…
Ärine, wstazdarğa tier bwl toqpaqtıñ da eki wşı bar…
Biri, küştiniñ artı dirmen tartadı, demekşi, biliktiñ degenine könedi, köndiredi. Könbese… Ärine, bükil qoğam demokratiyağa aşıq bet bwra almay jatqan, sayasi sauattılıq jetispey twrğan bwl künde tek mwğalimderdi sayasi sauatsızdar deu artıq sın demeske şara ne?
Endi biri, öziñ tüyeden ötken jetekşil bolsañ, sağan aqıl ne kerek, — deydi Alaş kösemi Älihan Bökeyhan. Sol aytpaqşı, näpaqası jalğız aylığına baylanğan, sol jwmısqa äreñ kirip otbasın asırap otırğan jwmısına täueldi jannıñ büginde basşı men qosşığa köne qoymauı ekitalay….
Sayasi sauattı wstazdar qosını qalıptassın desek, ärine, bilimdi qauımğa degen aşıq swranıs qalıptasqanı kerek, basqası bos söz…
Törtinşi ayıp:
– Wsaq -tüyek ösek deñgeyinde.
Negizi wstaz degen wlı twlğanı bwl deñgeyge tüsiru qasiret bolsa kerek. Öytkeni, balañız siz jamandap otırğan adamnıñ sözin eşqaşan tıñdamaydı, onı sıylamaydı. Sol deñgeyde tärbiesiz tälimsiz wrpaq er jetedi.
Wstazın oylamağan wlttıñ bolaşağı bwlıñğır
Osı küni «wstaz» degen wğım kimdi oylantadı? Wstazdıqqa kimder baradı degen swraqqa jügineyikşi. Osı jerde mektepte bolğan mına bir oqiğanı kiristirgim keledi.
Birde bir apay özine köp kömektesken bir oquşığa:
– Balam, mwğalim bol! – degen edi. Älgi oquşı şoşınğanday:
– Apay, qarğamañızşı, – deydi. Sonda biz «wstaz bol!» degen wlağattı sözdi qarğıs deñgeyine tüsirdik. Osıdan barıp, wstazdıq qwn älsiredi. Bügin kimder wstazdıq mamandıqqa tüsedi?
Birinşi: Bayqamay, aqıl beretin adam bolmay, wstazdıq mamandıqqa tüsip ketkender, bwlar birşama jaqsı oqığandar, biraq öz aqılı tolğanda, diplomı boyınşa mamandığın jalğastırmaydı köpşiligi.
Ekinşi: Basqa mamandıqqa WBT — da alğan wpayı jetpey, wstazdıqtı amalsız 3 — şi ne 4 — şi mamandıqqa tañdağandar (eñ tömen balmen tüsuge bolatın mamandıq bolğandıqtan). Al, endi kütiñiz. Siz özi üşke nemese ekige oqığandar balañızdı beske oqıtadı dep. Bwl ertegi.
Üşinşi: Tek diplom üşin oqitındar. Biraq jaqsı jeri mwndaylar mektepke mwğalim bolıp barmaydı.
Bwğan dälel, birde jaqın dosım auıldağı özi oqığan mekteptiñ jayın ayttı. Onıñ aytuınşa, 400 — den astam bala oqitın auıldıq mektepte zeynet jasına jetken eki mwğalim, oblıstağı kolledjdiñ kündizgi böliminde oqığan eki mwğalim, memlekettik universitettiñ kündizgi bölimin tämamdağan üş mwğalim bar eken. Al, qalğan eluge juıq mwğalim sırttay oqığandar, satıp alğandar nemese mülde basqa mamandıq oqığandar. Estip otırıp, 400 balanıñ tağdırı üşin jılağım keldi. Biraq… mwnday auıldar qanşama? Astanalıqtardıñ jayı özimizge tüsinikti bolğanda.
Är bala wstazdan tälim aladı, al, balasınıñ bolaşağı oylantbas ata — ana bolsa da, wstaz turalı oylanbaytın qoğam bolmauı kerek.
Wstazğa bağa — wrpaqqa bağa
Suda jüzgen kemeniñ izi qalmaydı,
Qalsa da lezdik tolqındar legi jalmaydı,
Basılsa eger tarih betine izgi iziñ,
Dauıl, tolqın mäñgi öşire almaydı,
İzsiz qalu adamzat üşin jan qayğı, – dep jırlağan qazaqtay wlı halıqtıñ wrpağın tärbielep, artına sansız şäkirt, mol darın ielerin ertken wstazdardıñ jolı – wlı jol edi, ärine.
«Jaqsınıñ jaqsılığın ayt, nwrı tasısın» — demey me atam qazaq. Ärkim jeke bastıñ qamımen ketken bwl künde bas şaruasın bala tärbiesine almastırğan wstaz qauımın wlıqtau, sıylau — ärbir öser wrpaqqa bwltartpas borış bolsa kerek.
Qat — qabat tirligin qayırıp qoyıp, üyinde de, jwmısında da bala tärbielegen qaytpas qajırlı ana, darındı wstazdıñ jolı edi – biz tüsken bwl şiır. Bwl jol – är adamğa önege jol, qaytpas qajır sıylaytın, bağıt bağdar beretin jol edi.
Wlı Ibıray, Şoqan, Abaylar bastap, «wlttı tüzeu – wrpaqtı tüzeuden, wrpaqtı tüzeu – wstazdı tüzeuden bastaladı.» – dep wlağatın sıylağan wlt wstazı Ahmet Baytwrsınwlınan qalğan wlı joldı basıp ötken wstazdar erligi öz aldına bir töbe edi.
Wstazdardıñ basqalar nazar audara bermeytin qasietteri de mol. Bwl qasietter är azamatqa bağıt bolsa degen izgi tilek bizden.
Aytalıq, qaytpas erligi, otbasınıñ tügemes tauqımetin, mekteptiñ şaruasımen qatar alıp jürip, qatar terbetu – ekiniñ biriniñ qolınan kelmes erlik. Bwl – wstaz armanı bolu kerek! Özgeniñ balası dep jürip, öz balasın wmıtqan wstazdarımız qanşama!
Wstazdı sıylay bileyik, wlıqtay bileyik. Al, wlıqtauğa bolmaytın wstaz – wstaz bolmağanı abzal!
Wrpaq tüzelsin deseñ…
«Halıq tüzeluiniñ ümiti – jastarda. Sondıqtan, jastardıñ qalay oqıp, qalay tärbielenui – bärinen bwrın eskerip, bärinen joğarı qoyılatın jwmıs»,- degen eken ötken ğasırda wlt wstazı Ahmet Baytwrsınov. Aqiqatı sol. «Erim deytin el bolmasa, elim deytin er qaydan şıqsın» demeytin be edi bizdiñ şeşen jwrt. Iä, el wstazın ardaqtay almasa, bwl elde tüzu wstanım bolmaq ta emes qoy.
Iä, arığa ketpesek te, biraz aqiqatı osı, meni tıñdamasa da, elbasın tıñdaydı ğoy, bügingi qolında tizgini bar qauım. Sizderde estigen şığarsızdar. «Ziyatker wrpaq – eldiñ erteñi, darındı wrpaqtardı jetildiru men tärbieleuge basa män beru – bügingi bilim salasınıñ bastı mindeti», – degen edi Elbasımız Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev. Iä, osı wrpaqtı jwrtpen teñestiremiz desek, Mwhtar Äuezovtiñ: «El men eldi, wlt pen wlttı teñestiretin närse – bilim» – dep ketken aqiqatın sanamızğa alğanmız dwrıs edi. Al, sol bilimge tartar twlğanı qara basınıñ qamın küytter deñgeyge tüsirmesek igi edi.
Wstaz bedeli köterilmey, wlt bedeli köterilmeytini barşamızğa anıq edi. Qaytpek kerek?
Bizdegi tüyin mınau:
Wstaz bedelin köteru üşin mına üş jwmıstı qolğa alu kerek deydi mendik aqıl.
Onıñ alğaşqısı: Wstazdı twrmıs bilese…
Sananı twrmıs bileydi, — deydi Ejelgi Rim filosofı Ciceron Mark Tulliy. Narıq zamanında bwl eki ese şındıqqa aynaldı, zamanğa qaray ömir sürmek kerek deydi, bwnı qazaq zamanıñ tülki bolsa tazı bop ayaqtan şal dep eskertip te edi.
Biraq, özgeni emes, wstazdı twrmıs bilese, qoğamdı sauatsızdıq bileydi, wstaz Mark Tulliy aytqan sana deñgeyinen biik türmaq kerek. Eger bwl sanadan biik twrmasa…
Äueli, bwl sanadan biik twrmasa, eñ aldımen mektepke nietpen barmaydı, amalı joq lajısızdıqtıñ jeteginde ğana baradı. Bwnday baru aldındağı bala tügil adamnıñ özin aldaydı, bwnday deñgeyde sabaqta sapa bolmaydı… Mwğalim qara qazan, qatın balanıñ qamı alañdatqan deñgeyde jürse mektepke er mwğalim barmaydı… Mektepte er mwğalimniñ azdığı, tärbiedegi teñsizdikti keltirip şığaradı… Bwl teñsizdik jastar qatarında jigersiz jigitter men kök ayıl qızdardıñ köbeyuine wlasadı…
Odan ketti, wstaz bwl sanadan biik bolmasa, wstaz isine jürdim bardım qaraydı, qosımşa tabıs izdeydi, öz isine izdenispen jürmeydi… Bwl wstazdar qosınınıñ älsireuin tudıradı, biliksizdigin tudıradı. Bwl bilimnen sapa, tärbieden män ketiredi. Bwnıñ soñı qoğamğa biliksiz wrpaq äkeledi, bäsekege qabiletsiz twlğa äkeledi…
Odan qala berse, wstaz bwl sanadan biik twrmasa, wstazğa qwrmet bolmaydı, qwrmet bolmağan jerde märtebe bolmaydı… Bügingi zamanda ärkim märtebeli boludı oylaydı, bwnıñ soñında märtebesiz mamandıq degen status qalıptassa bwl salağa bilikti jas barmaydı, bilikti qauım qalmaydı… märtebesi bolmağan jannıñ ärkim jağasına jarmasadı, wstazdı sıylamay aljasadı… Bwl wrpaqqa wsaqtıq äkeledi, bağalını bağalau dästürinen ayıradı, bardıñ qadirin qaşıradı, bağalınıñ qwnın tüsiredi…
Eñ soñında, qazaqtıñ ärkim sıylağannıñ qwlı degen dästürin eske tüsirsek, tälim alar jwrttı sıylay almasa tälim alıp jırğatpası anıq… äuelde Mağjan aqın aytqan «tördi» wstazdardıñ özine qaytara almasaq, wrpaq odan ülgi alsın degenimiz Qojanasırlau tirik ekeni barşamızğa ayan bolsa kerek…
Büginde alğanın qağazı men qalamına, kabinetiniñ remontı men qajetsiz jinalar qarajatqa, zorlıqpen satılar koncert biletteri men zorlap jazdırar gazet-jurnalğa berip, aylığı şaylığına jetpey keter wstazdardı twrmıs bilemeydi dep aytu pendeden perişte jasar äumeserlik bolar…
Mekteptiñ janı – mwğalim, — deydi Wlt wstazı Ahmet Baytwrsınwlı, iä, bolaşaqtıñ, mäñgilik eldiñ irgetasın qwyuşı şeber de wstaz! Bügingi bala, erteñgi eline ie bolar jastardıñ bağbanı wstaz!
Elimizdi şınımen älemniñ otızdığına kirgizemiz, mäñgilik el etemiz desek, wstazdardıñ jağdayı jasalmaq kerek…
Düniejüzilik ekinşi soğısta jermen jeksen bola jeñilip, bäzbir sayasatkerler sayasi sahnadan ketti dep boljam jasağan Germaniya men Japoniya ğılım men bilimniñ arqasında ğana 30 jılğa jetpeytin uaqıtta özi jeñilgen elderdi artqa tastadı… Älemdi özine qarattı…
Biz de erteñ şınımen bäsekege qabiletti el ekenimizdi däleldegimiz kelse bilimme n ğılımnan basqa süyenerimiz bolmasa kerek… Astımızdağı baylıqtı babamızdıñ amanatın balamızdıñ igiligine jwmsağımız kelse jäne sol ğılımğa iek süyemek kerek…
Bizde jıl sayın, tipti ay sayın reformağa wşıraytın bwl salanıñ dürbeleñi de özi jüykeden tozğan wstazdı jünjitip bolğanı da jasırın emes…
Bilim salasındağı kez-kelgen reformanıñ 100 payız iske asuınıñ alğı şartı mwğalimderde, mwğalim dayın bolmağan eş reforma nätije bermeydi…
Älem elderi jasap jatır eken, — dep ala şapqın bolatın reformaşılar älem elderindegi wstazdıñ jayı men küyi turalı oylanıp kördi me eken? Wstazdıñ bölmesindegi qajettilikteri men qaltasınıñ qajittiligin qanşalıqtı qanağattandırılıp jatqanına köñil audardı ma eken…
Ne demek kerek? Bir sözben aytqanda, wstazdı twrmıs bilese, eldi sauatsızdıq, memleketti kedeylik bileydi…
Eldiñ damuınıñ kilti ğılım-tehnikada, ğılım-tehnikanıñ kilti oqu-ağartuda, oqu-ağartudıñ kilti wstazdarda, — deydi, Qıtaydıñ reformator basşısı Den Syao Pin. Aqiqatı osı da…
Bir auız sözge tüyindesek, narıq zamandında wstazdı qarıq qılmasaq, basqanıñ bäri bekerşilik bolmaq…
Ekinşisi, jarnama jäne jarnama. Mına ğasır – sonday ğasır, üzdik wstazğa ülken aqparattıq häm äleumettik qoldau kerek, bwl şındığında sol üzdik wstaz üşin emes, sol üzdik wstazdıñ äriptesterin jigerlendirip, art jaqtağı ösip kele jatqan wpaqtı wstazdıq mamandıqtı ülgi etu üşin kerek.
Üşinşisi, zañ. Tarmaq emes, wstazdardıñ bilimi men qwqın qorğaytın arnaulı zañ kerek.Wstazdardı twraqtı jebep otıratın, bası artıq şaruadan basın araşalap otıratın, ötken- ketken, üyinde jasaytın şaruası qalmay, wstazben alısatın qauımğa şekteu salar käsibi zañ men käsibi wyım kerek. Osı jerde eskerte keteyin, bizdegi kerisinşe orındalatın zañsımaq nemese käsipkerlerdiñ qwqın qorğamaytın käsipodaq sekildilerdiñ barınan joğı artıq.
Törtinşi dünie, oqıtu jäne sınaqtan ötkizu. Iä, mwğalimdikte bügin kimder joq, sol üşin de qağazın tekseretin attestaciyalıq komissiya emes, birtwtas formadağı käsiptik emtihan kerek, sebep, wstazdar qosını şala sauattı wstazdardan tazarmay bedel swrau aqmaqtıq bolar. Mwnda qazirgi därejede WBT-nı wstazdardıñ özine jürgize salu jetkilikti. El boyınşa wstazdardı käsiptik kurstardan jüyeli är üş nemese bes jıl sayın ötkizip otıru kerek. Osında jäne eskerte keteyin, dım üyretpeytin är türli metodikağa tärbieleytin, tek memleketke salmaq salar pedagogikalıq kurstar qajet emes. Bilimsiz wstazdıñ metodikasın qanşa jaqsartsa da, bilimsizdigin isteteri anıq. Sol üşin de, eñ aldımen, är mwğalimge öz mamandığınan bilimin jañartıp otırar keşendi bağdarlı kurstar kerek.
Besinşi dünie, wstazdıqqa üzdikterdi tartu jäne sapalı bilim beru. Damığan kez kelgen elde wstaz mamandığı — nömiri birinşi mamandıq. Eñ üzdik mektep tülegi sol mamandıqqa tüsedi. Sol üşin de sol elderdiñ oqu — ağartu isi qarıştap damıp, ğılım — tehnikası bizge quıp jetkizbey baradı. Al, bizde bäri kerisinşe. Ol üşin, ärine, joğarıdağı aytqan mäseleli tüytkilder şeşilip, wstazdıq mamandıqqa baratındarğa artıq şäkirtaqı tağayındau, tegin jataqhanağa ornalastıru sekildi şabıttandıru şaraların köbeytu kerek.
Bizde wstazdıq mamandıqqa dayındaytın joğarı oqu orındarı Abay atındağı pedogogikalıq universitet pen Qazaq qızdar pedogogikalıq universitetinnen basqası derlik şet öñirlerde… Ol universitetterdiñ zerthanalıq, bazalıq qwramı sapalı wstazdar qauımın dayındauğa jete me degen swraqqa oylanğan abazal bolar… Meniñ oyımşa, wstazdardı tärbieleudi tek wlttıq universitet bazasına beru kerek sekidi. Wstaz sapalı bolmay bilim sapalı bolmaydı…
Aqtıq dünie, qağazbastılıq! Mına bär elektrondasqan zamanda qağazbastılıqtı azaytıp, mwğalimderdiñ şığarmaşılıq jwmısına män beru kerek. Mwğalimderdi ötirikke tolı qalıñ qağazına qarap emes, şäkirtiniñ nätijesimen bağalaytın küyge jetuimiz kerek. Taqırıptıq-küntizbelik jospar sekildi biraz qağaz elmizde bir standartta ğılımi zertteu inisituttarında jasalıp dayındalıp berilui kerek.
Osı altı tüyin ayağın teñ bassa, eldiñ erteñi üşin eleuli is bolmaq deymiz. Osı kezde eskertpeske şara joq: älemdik otız eldiñ işine kiru üşin bilimimizdiñ sapası men nätijesi aldımen swralmaq, al sol üşin ör jaqtağı tüyindi amalsız eskermek kerek, äytpese bäri ertegi…
Bilim eñ ülken bizneske aynalğan mına zamanda bilimdi wstazdıñ swranısı artpaq, sol üşin de wstazdıq bäsekege qabiletti twlğası jetilmek kerek. Sol arqılı keybir wsaq tüyindi wstazdıñ özi şeşpek kerek. Biz de wsaqtap ketpes üşin wsaq tüyinderge soqpadıq.
Wstaz – wlt bolaşağınıñ aynası. Sondıqtan, bwl isti eşqaşan erteñge qaldıruğa bolmaydı. Wstazdarımızdıñ wlağatı kemimesin, wltımızdıñ ruhı älsiremesin, wyatı kemimesin, wlılığı artsın desek, bwl isti qoğam bolıp qolğa alayıq. Bilik oylansın!
2013j., naurız


text:
Migratsion hızmeti Qırım sakinlerine ukrain pasportlarınıñ berüvini sadeleştirdi
Qırım sakinleri içün milliy pasportınıñ yañartıluvı ve berüvi ile bağlı olğan ceryan endiden sadeleşti. Ukraina Devlet migratsion hızmetiniñ reisi Sergiy Radutnıy DMH territorial organları içn mütenasip añlatuvnı imzaladı.
Söz Ukraina vatandaşınıñ coyulğan pasportını ğayrıdan tiklevi, 25 ve 45 yaşqa kelgen insanlarınıñ yañı fotosüretleriniñ yapıştıruvı, soyadınıñ deñiştirüvi ile bağlı olğan meseleler aqqında yürsetile. Qırım qaydı olğan Ukrain grajdanları işbu pasport hızmetlerini Ukraina DMH-niñ er bir bölüginde ala bilecekler.
Ukraina diger regionlarınıñ vatandaşları bu hızmetlerini, evel olğanı kibi, yaşağan yeri boyunca ala bilecekler.
Çet memleketlerge ketmek içün Ukraina vatandaşınıñ pasportlarını Qırım yarımadasına ketirüvi imkânsız olğanı içün migratsion hızmeti bu vesiqalarnıñ berüvini toqtatmaq mecburdır. Qırım sakinlerine çetel pasportlarını Herson vilâyetiniñ (Herson şeeri, Perekopskaya soqağı, 168) Ukraina DMH İdaresinde bereler. Çetel pasportlarınıñ azırlığını Vesiqalarnıñ şahsiyleştirüvi boyunca Devlet merkeziniñ sayıtnda teşkermek mümkün.
Çetel pasportını resmiyleştirmege istegen vatandaşlar Ukraina qıtasındaki er bir DMH-ne muracaat ete bileler.
Migratsion hızmetinde hatırlatalar ki, Ukraina grajdanlığından çıqmaq içün Ukraina Prezidenti adına ariza berilmek kerek. İşbu ariza çetel diplomatik müessisege berile. Ukraina grajdanlığınıñ toqtatıluvı Prezidentiniñ mütenasip Fermasınıñ imzalanuvından başlana.
Söz Ukraina vatandaşınıñ coyulğan pasportını ğayrıdan tiklevi, 25 ve 45 yaşqa kelgen insanlarınıñ yañı fotosüretleriniñ yapıştıruvı, soyadınıñ deñiştirüvi ile bağlı olğan meseleler aqqında yürsetile. Qırım qaydı olğan Ukrain grajdanları işbu pasport hızmetlerini Ukraina DMH-niñ er bir bölüginde ala bilecekler.
Ukraina diger regionlarınıñ vatandaşları bu hızmetlerini, evel olğanı kibi, yaşağan yeri boyunca ala bilecekler.
Çet memleketlerge ketmek içün Ukraina vatandaşınıñ pasportlarını Qırım yarımadasına ketirüvi imkânsız olğanı içün migratsion hızmeti bu vesiqalarnıñ berüvini toqtatmaq mecburdır. Qırım sakinlerine çetel pasportlarını Herson vilâyetiniñ (Herson şeeri, Perekopskaya soqağı, 168) Ukraina DMH İdaresinde bereler. Çetel pasportlarınıñ azırlığını Vesiqalarnıñ şahsiyleştirüvi boyunca Devlet merkeziniñ sayıtnda teşkermek mümkün.
Çetel pasportını resmiyleştirmege istegen vatandaşlar Ukraina qıtasındaki er bir DMH-ne muracaat ete bileler.
Migratsion hızmetinde hatırlatalar ki, Ukraina grajdanlığından çıqmaq içün Ukraina Prezidenti adına ariza berilmek kerek. İşbu ariza çetel diplomatik müessisege berile. Ukraina grajdanlığınıñ toqtatıluvı Prezidentiniñ mütenasip Fermasınıñ imzalanuvından başlana.


text:
Rusiye adalet nezaretçisi Cemilevge Qırımğa kelmek yasağınıñ sebeplerini ögrene
Rusiye Federatsiyasınıñ insan aq-uquqları boyunca vekili Ukraina halq deputatı, qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevge Rusiyege kiriş yasağı aqqında beyanatnı teşkerip başladı.
Bunı Rusiye vekiliniñ resmiy saytı bildire.
Rusiye reberleriniñ areketlerine obyektiv sürette qıymet kesmek içün vekil Rusiye yolbaşçılığınıñ organlarına bunıñnen bağlı malümat bermek muracaatlarını yolladı.
«Al-azırda Cemilevge Rusiye kirmek ruhset berilmegeniniñ sebepleri ögrenile. Vekilniñ nevbetteki adımları bu teşkerüvniñ neticelerine bağlı olacaq», – dep qayd ete matbuat hızmeti.
Bunı Rusiye vekiliniñ resmiy saytı bildire.
Rusiye reberleriniñ areketlerine obyektiv sürette qıymet kesmek içün vekil Rusiye yolbaşçılığınıñ organlarına bunıñnen bağlı malümat bermek muracaatlarını yolladı.
«Al-azırda Cemilevge Rusiye kirmek ruhset berilmegeniniñ sebepleri ögrenile. Vekilniñ nevbetteki adımları bu teşkerüvniñ neticelerine bağlı olacaq», – dep qayd ete matbuat hızmeti.


text:
Moskva mahkemesi Ukraina içki işler nazirini ğıyabiy şekilde apske aluv aqqında meseleni baqacaq
Çarşenbe künü, iyülniñ 9-da, Moskvanıñ Basman mahkemesi Ukraina içki işler naziri Arsen Avakovnı ğıyabiy şekilde apske aluv aqqında meseleni baqacaq, dep bildirdi jurnalistlerge mahkemeniñ matbuat hızmeti, haber ete Azatlıq Radiosı.
Rusiyede Avakovğa qarşı öldürüv, adamlarnı esir aluv ve yasaq etilgen cenk usulları ve vastalarınen qullanuv aqqında cinaiy iş açıldı. İyünniñ 21-de onı halqara qıdıruvğa ilân ettiler.
İyül ayınıñ başında Basman mahkemesi Ukrainadaki Dnepropetrovsk vilâyetiniñ gübernatorı İgor Kolomoyskiyni ğıyabiy şekilde apske aldı. Rusiyede onı öldürüv, adamlarnı esir aluv ve yasaq etilgen cenk usulları ve vastalarınen qullanuv, em de jurnalistlerge işini yapmaq imkânından marum qaldıruvda qabaatlaylar.
Mahkemeci mezkür qararnı izaatlar eken, Kolomoyskiy azatlıqta bulunıp, yañı cinayetler yapa bile, dep bildirdi.


text:
Lugansk civarında boyevikler eki arbiyni öldürdiler, «İnter» jurnalisti yaralandı
Lugansk civarındaki blokpostqa qarşı açılğan mina atışı vaqtında eki arbiy hızmetçi elâk oldı, «İnter» telekanalınıñ jurnalisti yaralandı.
UNİAN mühbiriniñ malümatına köre, bunı ATO malümat merkeziniñ vekili Andriy Lısenko iyülniñ 9-da Kiyevdeki brifingde bildirdi.
Yaralanğan jurnalist Roman Boçkala arbiy hastahanede yardım körgenini Facebook saifesinde yazdı.
Lugansk ve Donetsk vilâyetlerinde terrorizmge qarşı tedbirler aprelniñ 15-den berli devam ete.
İyülniñ 1-de Ukraina prezidenti Pötr Poroşenko tarafından ilân etilgen 10 künlik barışıqtan soñ ükümet orduları Rusiyege qol tutqan separatistlerge qarşı ucumlarnı ğayrıdan başladılar.


text:
Kobolev: vaqtınca gaz añlaşması bugün imzalana bile
NAK «Naftogaz Ukrainı» yolbaşçısı Andriy Kobolev cumaaqşamı künü, oktâbr 30-da, Ukraina-Rusiye-Avropa Birligi üç taraflı formatında vaqtınca gaz añlaşması imzalanması mümkün, dep bildirdi.
Bu aqqında o Facebook saifesinde yazdı.
Malüm olğanı kibi, oktâbr 29-da Brüsselde gaz meselesi boyunca Ukraina-Rusiye-Avropa Birligi üç taraflı muzakereler başlandı. Tedbirde Energetika boyunca Avropa komissarı Günter Ettinger, Ukraina ve Rusiye energetika nazirleri Yuriy Prodan ve Aleksandr Novak iştirak eteler.
Oktâbr 29-da bir de bir añlaşmalar tizilmedi. Muzakereler oktâbr 30-da devam ete.
Taraflar muzakere etken qış planına binaen, bu qışta Rusiye gazı Ukrainağa ve Avropağa berilecek.


text:
«Reabilitatsiyası yapılğan halqlarnıñ canlanuv Künü»ni Qırımda politsiya nezareti altında qayd eteler
Aqmescitte şeerniñ baş meydanını politsiya hadimleri sarıp aldı, etrafta metallodetektorlarnı yerleştirdiler. Böyleliknen Qırım paytahtında «Reabilitatsiyası yapılğan halqlarnıñ canlanuv Künü»ni qayd eteler, haber ete Qırım.Aqiqat.
Meydanda sofralar donatılğan – mında belorus, rus, ukrain, qırımtatar, ermeni aşlarını taqdim eteler. Rusiye medeniyetiniñ temsilcileri yırlarnı icra ete, digerleri susıp tura.
Bunıñ ile beraber kontsert içün bir sana meydanda yoqtır, keçip ketkenler ise işbu tedbir «dostane bayram kontsertine köre, daa ziyade bir cıyınğa» oşağanı aqta bildireler.
Umumen meydanda bir elli adam toplandı.
Qırımda aprel 21 künü Rusiye prezidentiniñ «Ermeni, bulğar, yunan, qırımtatar ve alman halqlarınıñ reabilitatsiyası ve inkişafınıñ devlet destegi aqqında» fermanınıñ yıllığına bağışlanğan «Reabilitatsiyası yapılğan halqlarnıñ canlanuv kününi» qayd eteler.
Vladimir Putin 2014 sene aprel ayında, Qırımnıñ Rusiye terkibine keçmesine yol bergen mart «referendum»ından soñ, repressiyalarğa oğrağan halqlarnıñ aqlanuvı aqta fermannı imzalağan edi.
Qırımnıñ baş nazir muavini Dmitriy Polonskiy aprel 21-ni «quvanç künü» ve qırımtatar halqınıñ sürgünlik kününi – mayıs 18-ni alternativası olaraq saymağa teklif etti.


text:
Yañıdan qurulğan «Tavriya» taqımı ilk oyunını öz meydanında Berislavda keçirecek
Yañıdan qurulğan Qırımlı «Tavriya» futbol taqımı oktâbr 16 künü birinci oyunını qıtaiy Ukrainada Berislav şerinde öz meydanında keçirecek. Qırımlılar «Jitomir» futbol taqımı ile küreşecekler.
Oktâbr 26 ve 30 künleri «Kvadro» ve «Viktoria» taqımları ile oyunlar keçirilecektir.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım Futbol Birliginiñ prezident muavini Oleg Komunâr bildirdi.
O qayd etti ki, evelleri «Tavriya» çıqışta oynay edi, çünki taqım endi başlanğan çempionatqa qoşulğan edi.
Bu bazar künü, 9 oktâbrde «Tavriya» Pervomaysk şeerinde oynaycaq. Onıñ raqibi Nikolayev vilâyetinde (1969 senesi qurulğan, 1995-te çempion olğan ve 2013-te Kup qazanğan) «Pervomaysk» futbol taqımı olacaq.
Bu sene avgust ayından başlap Qırım Futbol Birligi öz işini qıtaiy Ukrainada yañıdan başladı. Aqmescitli «Tavriya» futbol taqımı aveskârlar arasında keçirilgen Ukraina birinciligine qoşuldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kiyev muzakerelerni keçirmege teklif ete
Ukraina akimiyeti yerli idareniñ islâatı ve akimiyetniñ merkezleştirilmemesi aqqında halqara muzakerelerni keçirmege istey, dep haber ete Radio Svoboda.
Prezident vazifesini eda etken Oleksandr Turçinov ve baş nazir Arseniy Yatsenük dialogta episi regionlardan siyasiy küçlerni ve grajdan cemiyetniñ temsilcilerini, alimlerni iştirak etmege çağıra.
Siyasetçiler qayd ettiler ki, memleketniñ şarqiy regionlarında vaziyet alâ daa kergin olğanını aytıp, akimiyet ealini qorumaq ve vaziyetni sakinleştirmek içün bütün zaruriy tedbirlerni keçirmege azır olğanını qayd ettiler. Bütün silâlı taqımlar aman silânı teslim etmek, zapt etilgen bina ve insanlarnı azat etmek kerekler. «Öldürmegen ve qıynamağan» separatistler afu etilecek.
AQŞ Ukraina akimiyetiniñ teklifine qol tuttı. AQŞ devlet departamentiniñ matbuat kâtibiniñ muavini Mari Harfukrainliler öz kelecegini muzakere etmek kerek olğanını aytqan edi. Soñra, mayıs 25 künü, işbu kelecek içün rey bermek kerekler. Bunıñnen beraber mayıs 11 kününe Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ statusını belgilemek içün planlaştırılğan referendumlarnı Washington qanunsız olaraq tanığanını aytıp keçti.
Çarşenbe künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye tarafını alğan aktivistlerni referendumnı başqa künge keçirmege çağırdı, faqat olar razı olmadılar.
Prezident vazifesini eda etken Oleksandr Turçinov ve baş nazir Arseniy Yatsenük dialogta episi regionlardan siyasiy küçlerni ve grajdan cemiyetniñ temsilcilerini, alimlerni iştirak etmege çağıra.
Siyasetçiler qayd ettiler ki, memleketniñ şarqiy regionlarında vaziyet alâ daa kergin olğanını aytıp, akimiyet ealini qorumaq ve vaziyetni sakinleştirmek içün bütün zaruriy tedbirlerni keçirmege azır olğanını qayd ettiler. Bütün silâlı taqımlar aman silânı teslim etmek, zapt etilgen bina ve insanlarnı azat etmek kerekler. «Öldürmegen ve qıynamağan» separatistler afu etilecek.
AQŞ Ukraina akimiyetiniñ teklifine qol tuttı. AQŞ devlet departamentiniñ matbuat kâtibiniñ muavini Mari Harfukrainliler öz kelecegini muzakere etmek kerek olğanını aytqan edi. Soñra, mayıs 25 künü, işbu kelecek içün rey bermek kerekler. Bunıñnen beraber mayıs 11 kününe Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ statusını belgilemek içün planlaştırılğan referendumlarnı Washington qanunsız olaraq tanığanını aytıp keçti.
Çarşenbe künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye tarafını alğan aktivistlerni referendumnı başqa künge keçirmege çağırdı, faqat olar razı olmadılar.


text: Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download torrent indir, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download torrent download, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download indir, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download hd, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download türkçe altyazılı, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download torrent dizi indir, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download torrent oyun indir, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download torrent müzik indir, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download zamunda torrent, Titanlarin Öfkesi - Türkçe Dublaj - Torrent İndir - BR-Rip - Torrent Download download


text:
«Aksenovnıñ halq imayesine» Qırım işğali içün medallerni ediye ettiler
İşğal etilgen Qırımda fevral 23-te «Aksenovnıñ halq imayesi» kibi belli olğan Qırım halq askerleri taqımınıñ meydanğa ketirilmesiniñ yıllığına bağışlanğan tantanalı tedbirler olıp keçti.
Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri bildire ki, bu munasebet ile Aqmescitte «samooborona» vekillerine mukâfat ve medaller berildi, em de olarnıñ şerefine tiklenecek eykelniñ yerinde taş qoyuldı.
Tedbirler Aqmescitniñ Ğalebe skverinde başlandı, Aqmescit Mitropoliti ve Qırım Lazari Ulu Vatan cenkinde ve diger yerli cenk zıddiyetlerinde elâk olğanlarnı añdı. Sükünet daqqasından soñ tedbir iştirakçileri «Tank «T-34» Şan Abidesine çeçek ve çemberlerni qoydılar, akimiyet vekilleri Devlet şurasınıñ binası yanında toplaşqan adamlar ögünde çıqışta bulundılar.
Aynı bu yerde «halq imayesiniñ» qayd etilgen askerlerine nişan, medal ve hatıralıq diplomları berildi.
Tedbirler Nazirler şurasınıñ binası yanında devam etip, «Bütün zamanlarnıñ halq askerleri» abidesi tiklenecek yerde taş açıldı. Cumhuriyetniñ reberleriniñ qayd etkenine köre, bu eykel «Qırım baariniñ» tarihiy vaqialarını ebediyleştirecek. Aqmescit Mitropoliti ve Qırım Lazari dua oqudı.
Kiyevde bazarertesi künü Qırımdan mecburen köçip kelgenler Rusiye elçihanesi yanında piket ötkerip, işğal etilgen yarımadadan ketmege talap ettiler. «Qırım – Ukrainadır» adlı aktsiya martnıñ 15-ne qadar devam etecek.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar haber vastaları Qırımda daa çoq nezaret etile – Ali Hamzin
Qırımtatar jurnalistleri Qırımda Rus akimiyeti tarafından daa çoq nezaret etile. Bunı aprel 10 künü Qırım.Aqiqatqa qırımtatar milliy areketiniñ faali Ali Hamzin tarif etti.
Ali Hamzin: «Yarımadada qırımtatar gazetecilikniñ işine kelgende, o yerli akimiyet tarafından daa çoq kontrol etile, malümat daa çoq quru habercilik şekilinde keçe, ve, belki de, daa qaviy sıñırlar peyda oldı», – dedi.
Cemaat faaliniñ ayqanına köre, Qırımda Qırımtatar jurnalistikası kününiñ qayd etilüvi aqqında haber etilmey.
Qırımtatar jurnalistikası künü 2011 senesinden berli er yıl aprel 10 künü qayd etile. Böyle qarar Bağçasarayda qırımtatar kütleviy haber vastalarınıñ konferentsiyasında tasdıqlanğan edi. 1883 senesi aynı aprel 10-da İsmail Gasprinskiyniñ «Terciman» eki tilli qırımtatar neşiriniñ ilk sanı dünya yüzüni körgen edi.


text:
Qurultay temsilcisi: qırımlılar ayırım ve para qıtlığı sebebinden rey berip olamadılar
İşğal etilgen Qırım sakinleri nevbetten tış parlament saylavlarında iştirak etmek içün Ukrainanıñ qıtaiy qısmına ayırım ve qıyın maliyeviy vaziyet sebebinden kelip olamadılar.
Bunı qırımtatar milliy Qurultayınıñ teftiş komissiya reisi Ali Ozenbaş bildirdi, dep haber ete Sotsialna kraïna.
Bu sene qıtaiy Ukrainağa saylavlarda rey bermek içün kelgen qırımlılarnıñ sayısı az olğanı aqqında jurnalistniñ sualine Ozenbaş şöyle dedi: «O vaqıt sıñırdan keçmege biraz qolayca edi. Şimdi ayırımlar başlandı. Bundan da ğayrı, Qırım sakinleriniñ maliyeviy vaziyeti kerginleşti. İnsanlarğa yaşamağa qıyın oldı, qıtağa bir qaç kere barmaq içün paraları yoqtır».
O şunı da bildirdi ki, qıtağa yol alğan bazı qırımlılarnı trenlerden indire ediler. Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev aytqanı kibi, Ukrainada rey bermege istegen qırımlılar Rusiye toprağında «işançsız» insanlarnıñ cedveline kirsetilir eken.
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ nevbetten tış parlament saylavlarında 12-15 biñ qırımlı iştirak etti. Bunı Cemilev oktâbr 26 künü «Blok Petra Poroşenko» firqasınıñ ştabında ötkerilgen brifing devamında bildirdi.
Milliy ekzit-pol bergen malümatına köre, Ukraina Yuqarı Şurasına 7 firqa keçe eken.


text:
azeri qizlar lut 3gp
Slutty Rose seks videosu
4412
Seksi Azeri qizlari
28423
Lezbian qızlar whatsapp-da yazışıb görüşür və sevişirlər Seksi Azeri qizlari, internete nomre qoyan qizlar, 14 yawli qiz sexs azeri nomresi, 16 yawli qizlar seksleri 18 b , Telefon nomreleri qizlarin, tuklu qizlar, mini yubkali qizlar, 16 yawli qizlar seksleri, Azeri sex video, romantik azeri seksi, azeri qiz skype nomresi, hardcore porno azeri, evde seks azeri, azeri bowalir, Celka qizlar, Azeri sekisi daldan, Azeri qizi götdən verir, azeri seks videosLEEp(3)1, Azeri qehbe nömreleri, azeri yeni sex, azeri seksi qizlari vacappta, azeri pornostar, Azeri pornolar, Azeri anal, Azeri s, Azeri gelin pornusu, Seksi qizlarin nömreleri, lut qizlar, Lut qiz, AzeriRus porno sayti, azeri sekis, azeri Qiz baca pp nomre, azeri qiz amcigI acanlar, azeri Peyser qardaw ve bacisi Sekis vodeo 2016 - 2017 , 15 yasli qiz azeri seks, azeri porna, Anal azeri seks, azeri qızları seks video99999 union select unhex(hex(version())) -- x=x, Ruslar qizlar video , Azeri qiz acmaları, Azeri pornoturk, Azeri köylu, Azeri dehbeleri lrsboporno vidio, cilpaq qizlar, telebe qizlarin sexsi, Az yawli qiz sexs azeri, Azeri mehsurlar, Azeri sextop video, azeri ve ermeni pornosu, Azeri xaлa,


text:
Yalta civarında Nazirler Şurasınıñ reis muavininiñ iştiraki ile qanunsız inşaatlarnı yıqalar
Qırımnıñ Nikita qasabasında vaqtınca qurulğan inşaatlarn yıqıp başladılar. Qırım akimiyeti bildire ki, mında em inşaat saipleri, em de Qırım Nazirler Şurasınıñ reis muavini Ruslan Balbek iştirak ettiler.
Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire ki, adamlar «akimiyet ile dialog qurıp, eskiden berilgen boş vadeler yerine başqa teklifler alıp, bu qararnı qabul ettiler».
«Adamlarnıñ akimiyet ile dialogı ve topraq munasebetlerinde olğan deñişmelerniñ birinci neticeleri körüne», – dep ayttı Ruslan Balbek.
Onıñ qayd etkenine köre, doquz yıl devamında ilk sefer zapt etilgen topraqlarda adamlar qanunsız inşaatlarnı kendileri yıqalar.
Ruslan Balbek zapt etilgen topraq damartılarında vatandaşlarnıñ bazası ile iş boyunca yerli şuralarnıñ vekilleri ile birinci seminarda iştirak etken edi.
«Baş nazirniñ muavini» bildirdi ki, «Krımsvâz» azırlağan baza «14 yıl devamında (2000 senesinden itibaren) Aqmescit, Aqmescit rayonı, Sudaq, Yalta, Aluşta ve Kezlevde topraqnı zapt etken vatandaşlar aqqında malümatnı toplaycaq».


text:
«Qurmetti meniñ tıñdarmandarım! Men sizdermen ömirimniñ eñ qwanıştı sätimen böliskim keledi! Ol ärïne ärbir qız balanıñ
armandağanınday ömirge säbï äkelw, Ana bolw baqıtı. Allanıñ qalawımenen bizdiñ otbasımızğa, januyamızğa kişkentay büldirşin, tula boyı tuñğışımız Ämïna attı qızımız dünïege keldi!»,- dep jazdı.
Änşiniñ sözine qarağanda kişkentay Ämïnanıñ twğanına qırıq kün tolğan körinedi. Ol ömirindegi mañızdı oqïğanı köpşilikke qazaqtıñ ırım-tıyımına süyenip, «qol-ayağın bawırına alğannan keyin» aytwdı jön sanaptı.
Ïä, qazaqtıñ süykimdi änşisiniñ bul isin tıñdarmandarı durıs tüsiner. Al biz öz kezegimizde, jaña twğan perişte men onıñ anasına densawlıq tileymiz!!!
Eske salay keteyik, üstimizdegi jıldıñ nawrız ayında änşi, dïzayner, Aydana Medenova "Ïndïgo FM" tobınıñ dïrektorı Älişer Nurjanovqa uzatılğan bolatın.
Derekközi: reactor.inform.kz
Avtorı: Abay Aysara
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Mahkeme Polozovnıñ şikâyet arizasını red etti
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi fevral 14-de advokat Nikolay Polozovnıñ Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesiniñ mahkemecisi Viktor Mojelânskiyniñ Rusiye FSB taqiqatçısı İgor Skripkağa onı «Ümerovnıñ işinde» şaat olaraq sorğuğa çekme ruhsetinden bergen şikâyet arizasını red etti. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Birinci instantsiya mahkemesiniñ qararı deñştirilmedi. Böylece, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi yanvar 25-de Polozovnıñ yaqalanmasını qanunğa uyğun dep tanıdı.
Mahkeme zalında olğan Radio Svoboda mühbiriniñ bildirgenine köre, közeticiler mahkemeciniñ qararını «Masqaralıq!» sözlerinen qarşıladı.
Yanvar 25-de Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ altı hadimi Polozovnı Aqmescitniñ Serov soqağındaki musafirhane yanında yaqalap, onı sorğuğa alıp kettiler. Advokat bunı qaçıruv olaraq tanıp, advokatlar toplulığını bu areketlerge cevap bermege çağıra.
Dekabr 20-de Qırımda advokat Nikolay Polozovğa qarşı cinaiy iş ğayrıdan açıldı. Uquq qorçalayıcılar Rusiye uquq qoruyıcı sistemasınıñ bu areketleri Polozovnı «fevral 26 davasınıñ» imayesinden ayırmaq içün yapıla, dep tüşüne.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ qırımtatarlar yarımadada Rusiye akimiyetini tanımadı. Böylece, Qırımnıñ şimdiki akimiyeti ve uquq qoruyıcıları olarğa qarşı basqı yapmağa başladılar. Dünya toplulığı Qırımda insan aqlarını qorçalamağa çağıra, Rusiyeden ise yarımadada insan aqlarına riayet etmesini talap ete. Qırımda bir sıra mahkeme esnası keçirile, tintüv ve apis cezaları devam ete. Uquq qorçalayıcılar Rusiye akimiyetiniñ Qırımda yapqanları «siyasetnen bağlıdır» deyler.
Qırımda bir sıra mahkeme davası devam ete, qırımtatar halqınıñ temsilcileri yaqalana, evlerinde tintüvler keçirile. Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ bu yapqanlarını uquq qorçalayıcılar «siyasiy sebeplernen» bağlay.


text:
Kırgızstan tatarlarınıñ «Berdämlek» soyuzı yaşläre 9 may — Böek Ciñü bäyrämendä sugış veterannarın kotlıy. Bu inde matur gadätkä äylände. Irtädän alıp kiçkä kadär tatar yaşläre georgiy lentası elgän maşinalarda Bişkektagı veterannarnıñ öylärenä bara. Bişkekta sugış veterannarın kotladılar
«Kazan» aeroportı tiräsendä zur säüdä üzäge tözeläçäk
«Dubay Perl» («Dubai Pearl») kompaniyase Tatarstanda zur säüdä- kürgäzmä üzäge tözergä yardäm itäçäk. Ul Kazan aeroportı tiräsendä 65 gektar mäydanda urnaşırga tieş. Anı tözügä kagılışlı barlık mäsälälär respublika Prezidentı Röstäm Miñnexanovnıñ Dubayda «Dubai Pearl» kompaniyase citäkçelege belän oçraşuı vakıtında bilgele buldı.
«Kazan häm muzıka»
12 mayda Kayum Nasıyri muzeenda «Kazan häm muzıka» digän sängati kürgäzmä açıla. Kürgäzmädä PFUnıñ (TGGPU) sängat beleme fakultetı studentlarınıñ xezmätläre urın algan. Älege icadi eşlär tatarnıñ böek kompozitorı, pianist, Tatarstandäülät gimnı avtorı, SSSRnıñ xalık artistı Röstäm Yaxingabagışlana, dip xäbär itälär Intertat.ru gazetasına. «Kazan häm muzıka»
ПoдпиcaTbcя Ha: CooбщeHия (Atom)


text:
Facebook älewmettik jelisiniñ negizin salwşı Mark Cwkerberg älemdegi eñ ıqpaldı adamdar reytïnginde köş bastap tur. Ol amerïkalıq Vanity Fair jwrnalı jarïyalağan reytïng boyınşa 2015 jıldıñ eñ ıqpaldı adamı bolıp tanıldı.
Basılımnıñ jazwınşa, bul tañğalarlıq oqïğa emes, sebebi Facebook-tiñ negizin qalawşı Cwkerberg birneşe iri BAQ kompanïyalarımen kelisimşart jasap, mïllïarder bolıp ülgergen.
Sonday-aq Cwkerberg jer şarındağı barlıq adamdardı vïrtwaldı ömirde biriktirwdi josparlap otır, dep jazadı şeteldik BAQ.
"31 jastağı Mark Cwkerberg özin tek tamaşa käsipker retinde ğana körestip qoymay, bolaşaqta eñ iri korporatïv lïderi bola aladı, - dep sanaydı jwrnal redaktorı Greydon Karter.
Onıñ oyınşa, Cwkerberg Garvard wnïversïteti jataqxanasınıñ kişkentay ğana bölmesinde otırıp-aq, öz bïznesin 240 mlrd. dollar turatın iri kompanïyağa aynaldıra alwı onıñ älewmettik jeli salasındağı jetken jetistikteriniñ alğaşqı qadamı ğana.
Derekközi: today.kz
Kommentarïï


text:
Musılmandar jaylı birjaqtı pikirler men jaqtırmawşılıq qarım-qatınasqa qaramastan, olar älemge köp närse berdi. Büginde kofe işip otırğanımız jäne meyramxanada üş türli tağamnan tüski as işip, keyin ğana çek arqılı tölem jasaytınımız däl osı musılmandardıñ arqası. Önertapqış ïslam älemi bizge tağı ne sıyladı?
1. Kofe
Añızğa säykes, arab Xalïd oñtüstik Efïopïya aymağındağı Qaffada qoyların bağıp jürip, qoylarınıñ naqtı bir jïdekterdi jegende belsendi bolıp ketetinin bayqağan. Solardı jïnap alıp, Xalïd alğaşqı kofeni qaynatadı.
Dänderdi sırtqa şığarw jaylı aqparattar kofeni Efïopïyadan Yemenge eksporttawğa qatıstı boldı. 15 ğasırdıñ özinde onı Mekkege jäne Türkïyağa aparğan, sol jaqtan kofe 1645 jılı Venecïyağa jetken. Anglïyağa dänderdi türik Paskwa Rosï (Pasqua Rosee) 1650 jılı äkelgen jäne londondıq Lombard köşesinde alğaşqı kofeynyanı aşadı. «Kofe» söziniñ jolı birşama uzın: arabşa “qahwa” türikşe “kahve”-ge aynaldı. Ïtalyandıqtar onı “caff?” dep qabıldap, ağılşındarda “coffee” sözi payda boldı, al orısşa — “kofe” boldı.
2. Kamera
Ejelgi grekter közderdiñ jarıq böletinine jäne adamdar sol arqılı köre alatınına sengen. Şın mäninde, jarıqtıñ közge tüsetini jaylı 10 ğasırda ömir sürgen musılman matematïk, astronom jäne fïzïk Ïbn äl-Xaysam (Ibn al-Haitham) aytqan. Qaqpaq sañılawları arqılı jarıqtıñ enwin baqılağan ol, sañılaw kişi bolğan sayın swret barınşa jaqsı körinetinin bayqağan, osılayşa alğaşqı obskwr-kamerasın oylap taptı (“qamara” arabşadan awdarğanda “qarañğı nemese bölek bölme” degendi bildiredi). Sonımen qatar äl-Xaysam birinşi bolıp fïzïkanı fïlosofïya ğılımınan täjirïbege awıstırğan dep esepteledi.
3. Şaxmattar
Şaxmattı sonaw ejelgi ündiler oynağan, biraq oyın bügingi biz biletin oyınnan äldeqayda özgeşe bolğan. Zamanawï nusqası Parsıda payda bolıp, sol jaqtan Ewropanıñ batısına taralğan: 10 ğasırda Ïspanïyağa oyın mavrlarmen kelgen.
4. Paraşyut
Ağayındı Rayttarğa deyin mıñdağan jıldar burın uşatın apparat oylap tabw ïdeyası musılman aqını, astronom jäne ïnjeneri Abbas ïbn Fïrnastıñ (Abbas ibn Firnas) basına keledi. 852 jılı ol meşittiñ töbesinen erkin jelbireytin plaşqa ağaş taqtayşalardı jabıstırıp sekiredi. Fïrnas qus sïyaqtı qalıqtap uşamın dep oylağanımen bul oyı iske aspaydı. Plaş ğalımnıñ qulawın birşama bayawlatqanı bolmasa, tolıqqandı paraşyuttiñ mindetin atqara almadı. Osılayşa ğalım kişkene qorqınış pen bolmaşı jaraqatpen qutıldı. 70 jasında apparatın jetildirgen Fïrnas bul jolı tawdan sekirwdi jön köredi. Ol awada 10 mïnwt qalıqtap turadı, biraq nätïjesinde sätsiz qulap, baqïlıq boladı: bar mäsele apparatqa quyrıq jasamawında edi.
5. Sabın men sw sabın
Kündelikti jwınw – ïslamnıñ bastı şarttarınıñ biri. Sondıqtan bolar musılmandar sabındı barınşa jetildirwge tırıstı. Sabınğa uqsas jww quraldarı ejelgi mısırlıqtarda, rïmdikterde bolğanı mälim, biraq däl arabtar ösimdik mayların natrïy gïdroksïdi jäne ïistendirgiş zattarmen aralastırwdı oylap tapqan. Braytonda bir musılman monşa aşıp, osılayşa Anglïyada 1759 jılı swsabın payda boldı.
6. Zamanawï xïmïya
Jabïr ïbn Xayyan (Jabir ibn Hayyan) – alxïmïyanı xïmïyağa aynaldırğan ğalım. 9 ğasırda ol zamanawï ğılımda äli künge deyin paydalanılıp kele jatqan processterdi aştı: dïstïldendirw, krïstallïzacïyalaw, eritw, rafïnadtaw, totıqtandırw, bwlandırw jäne fïltrlew. Xayyan kükirt qışqılı men azot qışqılın aştı, jäne ayırw apparatın oylap taptı. Sonıñ arqasında älemde alkogoldik işimdikter men ïisswlarğa paydalanılatın ïistendirgişter payda boldı.
7. Ïindi bilik
Rotacïyalıq qïmıl-qozğalıstı sızıqtıqqa awıstıratın qurılğı ïindi bilik dep ataladı. Onı musılman ïnjeneri äl-Djazarï (al-Jazari) oylap taptı. Bul mexanïkanıñ eñ mañızdı önertabıstarınıñ biri bolıp sanaladı. Bastapqıda swlandırwda paydalanılğan bul qurılğı büginde zamanawï kölikterdiñ negizgi jasawşı böligi sanaladı. Ïnjenerdiñ kitabınan onıñ ventïlder men klapandardı oylap tapqanı nemese jetildirgeni anıq bayqaladı, alğaş bolıp mexanïkalıq sağattı jasağan. Äl -Djazarïdi robototexnïkanıñ äkesi dewge boladı. Kodtalatın qulıp ta onıñ önertabısı.
8. Süyir arka
Süyir arka –ewropa gotïkalıq soborlarına tän sïpat, biraq munday arkalar ïdeyası musılman arxïtektwrasınan alınğan. Ol rïmdikter men normandar paydalanatın jartı şeñber arkadan mıqtıraq bolğan, jäne säykesinşe, odan da bïik, qurılısı kürdeli ğïmarattar salwğa mümkindik bergen. Sonımen qatar ewropalıqtar musılmandardan oylı-qırlı kümbezder men döñgelek tereze-rozetkalar qurılısınıñ ïdeyasın alğan. Ewropalıq qamaldar atıs oyığımen, jaqtawlarımen, barbakan jäne törtburış munaralarımen musılman qamaldarına uqsap qaldı. Mısalı, Genrïx V qamalınıñ arxïtektorı musılman bolğan.
9. Xïrwrgïyalıq quraldar
Skalpelderdi qosqanda, medïcïnalıq aralar, qısqaştar, jiñişke qayşılar, jalpı köptegen zamanawï xïrwrgïyalıq quraldar musılman xïrwrg äz-Zaxravï (al-Zahrawi) oylap tapqan qalpın äli künge deyin saqtawda. Sonımen qatar ol işki tigiske paydalanılatın ketgwt ağzada tabïğï türde sorılıp ketetinin jäne medïcïnalıq kapswlalarda paydalanwğa bolatının bayqağan. 13 ğasırda, Wïlyam Garveyge (William Harvey) deyin 300 jıl burın, musılman därigeri Ïbn Nafïs (Ibn Nafis) qan aynalw procesin sïpattap bergen. Musılman därigerleri anestetïkter men kataraktanı ekstrakcïyalawğa arnalğan qwıs ïneni oylap tapqan.
10. Jel dïirmeni
Jel dïirmenin arabtar 634 jılı oylap tapqan jäne jügerini untaqtaw men swmen qamtamasız etw üşin paydalanğan. Arab şölderinde jalğız qwat közi aylar boyı bir bağıtta soğıp turatın jel bolatın, jäne sol qaynarközdiñ bar küşin paydalanatın. Jel dïirmenderinde matamen jäne palma japıraqtarımen jabılğan 6 nemese 12 qanat bolatın. Ewropada alğaşqı jel dïirmenderi tek 500 jıldan keyin payda boldı.
11. Ekpe
Ekpe jasatw jaylı ïdeyanı alğaş bolıp usınğan Djenner de, Paster de emes, musılmandar. Ewropağa bul texnïka Türkïyadan 1724 jılı kelgen, osılayşa Stambulda osı procedwrağa ağılşın elşisiniñ äyeli nazar awdaradı. Türkïyada balalarğa şeşekke qarsı ekpeni ewropalıqtardan 50 jıl burın jasaytın bolğan.
12. Avtoqalam
Alğaşqı avtoqalamdı sultan üşin 953 jılı oylap tapqan: basşı onıñ kïimi men qolın lastamaytın qalam talap etken. Ol kezderi sïyanıñ qalamuşına barw jüyesi däl qazirgidey edi.
13. Belgilew jüyesi
Älemde qoldanılıp jürgen belgilew jüyesi Ündistannan şıqqan bolar, biraq sandar pişini – arabtiki, jäne eñ alğaş jazba türde musılman matematïkteri äl-Xorïzmï (al-Khwarizmi) men äl-Kïndïdiñ (al-Kindi) jumıstarında 825 jılı jarıqqa şıqtı. «Algebra» söziniñ tüp atasıal- Xorïzmïdiñ “Al-Jabr wa-al-Muqabilah” kitabınıñ atawınan şıqqan, sonımen qatar onda jazılğan qağïdattar äli künge deyin paydalanılıp keledi. Algorïtmder men trïgonometrïyanıñ keybir teorïyalarımen qosa musılman matematïkteri jumısınıñ nätïjeleri Ewropağa 300 jıldan keyin jetti. Äl -Kïndï aşqan jïilik analïz zamanawï krïptografïyanıñ damwına negiz boldı.
14. Üş tağamnan turatın tüski as
Üş tağamnan turatın tüski as – sorpa, odan keyin jelinetin et nemese balıq, onıñ artınan beriletin jemister men jañğaqtar koncepcïyasın 9 ğasırda Kordobadan Ïrakqa äkelgen Älï ïbn Nafï (Ali ibn Nafi) bolatın. Ol sonımen qatar turmısta xrwstal staqandardı paydalanwdı engizdi (onı atalıp ötken Abbas ïbn Fïrnas oylap tapqan).
15. Kilemder
Kilem ortağasırlıq musılmandarda üydiñ ajıramas böligi sanalatın. Toqımaşılıq texnïkası jaqsı damığan edi, ärdayım jaña boyawlar payda bolıp turatın, toqımaşılardıñ öneri de soñğı orında emes etin. Ewropada edendi toqıma tösenişpen japqan, alayda üy jïnağan kezde astına qoqım jïnalıp qala beretin. Sol sebepti arab jäne parsı kilemderi äli künge deyin ülken suranısta.
16. Çek
Musılmandar bolmasa çek degenniñ ne ekenin bilmey ötetin edik. «Çek» söziniñ özi arabtıñ «Saqq» sözinen şıqqan. Onıñ mağınası tawardı jetkizgen waqıtta mindetti türde töleymin degen qoljazba. Çekke degen suranıs aqşanı alıs qaşıqtıqqa alıp jürw qawipti bolğannan twğan. 9 ğasırdıñ özinde musılman käsipkerleri bağdad bankilerine jazılğan çekterdi Qıtayda aqşağa awıstırıp ala alğan.
17. Jer – döñgelek
9 ğasırda köptegen musılman ğalımdarı Jerdiñ döñgelek formada ekenine senimdi bolğan. Astronom Ïbn Xazmnıñ (IbnHazm) pikiri boyınşa, «Künniñ Jerdiñ naqtı bir nüktesine ärqaşan tik ornalaswı»buğan dälel bola aladı. Bul Galïley jañalıq aşqanğa deyin 500 jıl burın aytılğan. Musılman astronomdarınıñ eseptewi naqtı bolğanı sonşa, olar ekvatordıñ uzındığın 40253,4 kïlometr dep eseptep, 200 km-ge ğana qatelesti.
18. Torpedalar men raketalar
Qıtaylar selïtradan däri jasap, otşaşw üşin paydalanğanımen, arabtar onı kalïy selïtrasımen tazalap äskerï maqsatta qoldanwdı oylap taptı. Musılmandar osı qarwmen kresşilerdi qorqıta aldı. 15 ğasırğa deyin olar «özdigimen qozğalatın jäne janatın jumırtqa» dep atağan raketaların, torpedonı jäne özdigimen qozğalatın uşında sadağı bar almurt tärizdes bombanı jasap şığardı. Soñğısın olar jaw kemelerin jarw üşin paydalandı.
19. Baqtar
Ortağasarlıq Ewropada baqşa bolğanımen, arabtar baqtı demalıs jäne täfäkkür üşin qarastırdı. Alğaşqı koroldik baqtar 11 ğasırda musılmandıq Ïspanïyada payda boldı. Qalampır men qızğaldaqtardıñ otanı da musılman elderi.
Derekközi:bilim-all.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
Kommentarïï


text:
Aqmescitte mahkeme «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Abdullayevni apiste qaldıırdı
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Uzair Abdullayevge apis muddetiniñ uzatılmasına qarşı berilgen appelâtsion şikâyetni red etti. Bunı yanvarniñ 11-nde Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta «Qırım birdemligi»niñ faaliyetçisi Server Mustafayev ikâye etti.
Mustafayev: «Bugün sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı berilgen şikâyet baqıldı. Neticeler ep aynı: deñiştirilmeyip qaldırıla, bundan evelki maqamnıñ qararı yerine ketirile. Butün bular, tergevciniñ, sanki tahqiqat izolâtorınıñ tışında tutmulması imkânsız, şaatlarğa tazyıq etmesi ve qaçmasınıñ imkânı olğanı aqqında sözlerine esaslana. Yani ep aynı uydurılğan manaçıqlar», – dedi.
Onıñ malümatına köre, bugünki oturışuvda qabaatlanğannıñ menfaatlarını Rusiye devlet advokatı qorçalay edi.
Faaliyetçi: «Advokatlarımız Rostov-na-Donu şeerine barğan ediler. Bugün olar Qırımğa qaytıp yetiştiremediler. Mahkeme böyle şeylerni añlamaq ve oturışuvnı başqa künge avuştırmaq kerek. Lâkin olar böyle şeylerni endi qabul etmey ve birden devlet advokatını tayin eteler», – dep ilâve etti.
Dekabrniñ 8-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarına apis muddetini uzattı. Emil Cemadenov, Rustem İsmailov, Ayder Saledinov, Teymur ve Uzair Abdullayevler apiste fevralniñ 11-ne qadar qalacaqlar.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep sayalar. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca esas olaraq qırımtatarlar taqip etilip, olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruplarğa ait Qırım sakinleriniñ de taqip etilgenini qayd ete.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Tuğra leyhası. Qırımtatarlar Şarq cenkinde
1853-1856 seneleri Şarqiy ya Qırım cenki XIX asırnıñ ortalarında yüz bergen eñ büyük arbiy ziddiyetlerden biri oldı. Avropa ve Asiya devletleri arasında zor diplomatik küreşniñ neticesidir. Şu devletlerniñ menfaatı Yaqın Şarqta qarşılaşa edi. Arbiy areketlerniñ esas qısmı Qırım yarımadasında olıp keçti.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Qırımtatar tarihınıñ müim saifeleri ve olarnıñ Qırım devletçiligi ve serbestligi oğrunda küreşi aqqında – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası, «Tuğra» adlı videoblogunda.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Nizami İbraimovnıñ kollektsiyasından resimler ve meşur Qırım müellifleri ve icracılar Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında aydınlatılğan fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
Ukraina Halq artisti İrina Bilık Qırımğa kelgenini bildirdi
Ukraina halq artisti İrina Bilık yaqında işğal etilgen Qırımğa kelgenini bildirdi. Bu aqta yırcı cuma künü, vgust 14-de, Facebook saifesinde cemaatçılıqnıñ onıñ Yaltağa kelgen Rusiye yırcısı Filipp Kirkorov ile fotoğa olğan munasebetini izaatlap yazdı, – haber ete Qırım.Aqiqat.
İrina Bilik aytqanı kibi, o dostunıñ toyuna keldi eken. Bunıñ ile yırcı matbuat vastalarında onıñ Qırımğa kelgeni ile bağlı aleketi boyunca öz ayretligini bildirdi.
«Yaqın dostumnıñ toyuna keldi. Aqlanmağa – küçsüz insanlarnıñ işi, men yapmaycam», – yazdı o.
Kün evelsi Rusiye yırcısı Filipp Kirkorov İnstagramda İrina Bilık ile fotonı aşkâr etti.
«Aqşamnıñ devamı, resmiy olmağan qısım. Efsaneviy İrina Bilık – «Sneg» yırımnıñ müellifi ve İgor Krutoy – «Radost moya» yırımnıñ müellifi ile»,– yazdı Kirkorov.
Bundan soñ İrina Bilıknıñ Facebook saifesinde onıñ Qırım ziyaretini takbih etken ukrainlerniñ izaatları peyda olmağa başladı.
İrina Bilık – ukrain yırcı ve bestekârı. Ukraina halq artisti. 1997 senesi yırcı «Parad hit-paradov» festivalinde ğalebe qazana. 2002 senesi avgust ayında «Yach Film» (Poloniya) festivalinde iştirak ete. 2006 «Showbiz AWARD» «Eñ yahşı yırcı» namzetliginde ğalebe qazana. 2013 senesi Rusiyede «Dorojnoye radio»dan mukâfat ala ve Rusiyeniñ «halq» artisti olaraq tanıla.