text:
Tarixi yalğannı mäxkämä aşa tözätep bulırmı? Faiq Taci moña ömet bağlıy
Bıltır faciğäle töstä häläk bulğan, tanılğan jurnalist Galina Koval''skaya ber yazmasında, “Rusiädä yözlägän millät yäşi, häm älbättä, alarnıñ tarixın watan tarixı kursına kertep beterü mömkin tügel. Läkin törki, fin-uyğır xalıqları, alarnıñ urıslarğa tä''sire häm urıs däwläte formalaşuındağı rol''läre turında bulsa da ğomumi küzallawlarnı kertergä kiräk. Ägär bez ildäge barlıq xalıq ta şuşı il keşese bularaq toyuın teläsäk, monnan başqa yul yuq” dip yazıp çıqqan ide. Läkin, Rusiädä mondıy, keşe xoquqların yaqlawçı jurnalistlar süzenä küptän qolaq salmıylar. Belgeçlär, Sovet çorında, tarix däresleklärendä mäsälän tatarlarnı kimsetep kürsätkän urınnar tabiği ide, ul waqıtta, Watan tarixı urıs milläte tarixı bularaq öyrätelde dilär. Sovet çorı turında xäzer ni pıçağıma söyliseñ diärgä aşıqmıyq. Qaya barsañ da, qara saqalıñ artıñnan qalmıy dilär. Bez ul çordan ällä ni yıraq kitmägänbez. Küp närsädä. Şul uq tarix däresleklärendä dä. Rusiä tarixı haman da ber millät tarixı ğına bulıp uqıtıla kilenä.
Mäsälän, urıs telendä “Watan tarixı” dip atalğan 6 sıynıf däreslege. Avtorları A. Preobrajenskiy Häm B. Rıbakov. Älege däreslektäge, belgeçlär kürsätkän küp kenä tarixi yalğanğa iğtibar itep tormıyq. Ä däreslekneñ 89 biten açıp qarasañ, räsem kürergä bula. Bu räsemdä tatar yawğirläre keşene utta qızdırıp, aşarğa äzerlilär. Yäğni, tatarlar elek keşe aşawçılar bulğan. Äytkänebezçä, başqa yalğannarğa iğtibar itep tormadıq. Ä alar anda şaqtıy. Mäzäge şunda, bu kitap, Rusiä mäğärif ministrlığı tarafınnan, mäktäplärdä däreslek bularaq qullanırğa täqdim itelgän. İnde matbuğatta mondıy yalğannar arqasında tatar balalarınıñ niçek itep millättän bizgänlekläre, oyalğanlıqları, psixologik cäräxätlär aluları turında şaqtıy küp yazıldı. Bu özgälänülärneñ kübese tatar zıyalılarınnan ide. Qayber oçraqlarda, şunıñ işe däresleklärdäge xatalarnı tözätü oçraqları da buldı. Bu eş belän berara Rusiä tatar tatar milli-mädäni möxtäriäte şöğellände häm däresleklärgä tözätmälär kertügä ireşte.
Ä Çallı milli xäräkäte, ayırım alğanda Çallı Tatar ictimaği üzäge räise Faiq Taci häm anıñ fikerdäşe Rafqät Säğidullin isä, tarixi ğädellekne mäxkämä aşa tözätergä cıyınalar. Preobrajenskiy häm Rıbakov avtorlıgındagı “Watan tarixı” kitabın Mäğärif sistemasınnan aldıru öçen, alar Rusiä prokuraturasına ğariza cibärgännär. Faiq Taci söyli
Xäzerge köndä Rusiäneñ xakimiäte, böten säyäsi firqäläre Latviä, Estoniädä keşe xoquqları bozıla digän ğäyep tabıp, çit illärdä bülenep qalğan urıslarınıñ xoquqların yaqlağan bulıp qıçqıralar. Ä çınbarlıqta, Rusiäneñ üz eçendä, bigräk tä Tatarstan respublikasında, rusiä mäğärif ministrlığı xuplağan däresleklärdä, tatar xalqınıñ berençe çiratta, bez bütännär turında söylämibez, alarnıñ da bardır, yöze qaraltılıp, kimsetelep kürsätelä. Anıñ xoquqlarınıñ bütän yaqtan da qısıluları turında bez yazıp torabız inde, monda inde mısqıl itkängä kürä, prokuraturağa maxsus räweştä biräbez. Bez bu kitap belän uqıtunı ğına tügel, ä mäğärif sistemasınnan alınsın häm bütän kitaplarğa da tieşle reviziä yasalsın dip taläp itäbez. Ğomumän, bu tarixi aldawnı kimetergä başta telibez bez. Tarix buyınça bik küp yalğan. Rusiäneñ, ğomumän, bezneñ fikerebezçä, tarixı yalğan. Bez şul yalğannı kimetü östendä eşlibez xäzer. Mäktäplärdä çi yalğan tulıp yatqan tarix däreslekläre bua buarlıq dilär, belgeçlär. Läkin, bu yalğannı beterü öçen kem nilär eşli soñ? Ayırım şäxeslär mäxkämägä birä, ayırım şäxeslär tözätmälär kertep ğädellekkä ber adım yasıy. Bälkem bu, tatar isemen atama itep alğan Tatarstan wazifasıdır? Niçek kenä bulmasın, ğädelsezlekkä qarşı azmı-küpme köräş bara, monısı inde quandıra xet.
Räfis Cämdixan


c: text/html

text:
Könyaq Osetiäneñ Tbilisidäge xökümät belän qarşılıqları kierenkelänep kitte
Üzäk gruzin xökümäte xakimiaten tanımağan Könyaq Osetiädä soñğı könnärdä kierenkelek arta bara. Andağı osetin köçläre pänceşämbegä qarşı töndä ber gruzin awılına kerep anda urnaştırılğan gruzin ğäskärilären qoralsızlandırğan ide, moña cawap itep Tbilisi qırıs çaralar küräçägen belderä. Ber kön elek gruzin politsiäse Könyaq Osetiädäge Rusiä ğäskäri kärwanın tuqtatqan ide.
Audio, Zurab Jvaniä
"Bez wäzğiatne kontrol''da totabız dip äytä alabız, häm min bigräk tä xäzer, xislär qaynağan çaqta, şuña basım yasar idem - prezident Saakaşvili häm xökümätebezneñ säyäsäte şul ki, Könyaq Osetiä belän tınıç dialog alıp baru" di Gruziäneñ premyer-ministrı Zurab Jvaniä. İlneñ ikençe ber yuğarı citäkçese, nizaqlarnı xäl itü ministrı Georgi Xaindrava da, Tbilisi moña, yäğni Könyaq Osetiäneñ Vanatidäge gruzin ğäskärilären totqarlawına tieşle cawap birä alsa da, eşne suğışqa citkerergä telämi dip belderde. Ä menä däwlät iminlege şurasın citäklägän Veno Merabaşvili soñğı kierenkelek öçen cawaplılıqnı turıdan-turı Könyaq Osetiä prezidentı Eduard Kokoitygä yökli.
Audio, Veno Merabişvili
"Bezneñ mäğlümatqa qarağanda, Kokoity suğış başlarğa äzer tora, çönki bu anıñ xakimiattä qaluı öçen berdänber mömkinlek bulıp qala" di Veno Merabişvili. Könyaq Osetiä citäkçelege isä Vanati awılındağı xällärne yaqlap, qulğa alınğan gruzinnar ber dä tınıçlıq köçläre tügel, ä sunı butap yatuçılar ğına dip cawap qaytara. Gruziäneñ Rusiä belän çigendä urnaşqan Könyaq Osetiä inde distä yıldan artıq Tbilisidäge üzäk xökümätne tanımıy yäşi, cirle başqala Tsxinvalidäge xakimiat berniçä märtäbä töbäkne Rusiägä quşarğa da tırışıp qaradı. Anda Rusiädän tınıçlıq saqlaw köçläre urnaştırılğan, läkin gruzin yağı alarnı Könyaq Osetiä yağında toruda ğäyepli. Ber kön elek töbäktäge gruzin politsiäse, Rusiä xärbiläreneñ qoral töyägän ber kärwanın tuqtatqan ide, Tbilisi, Mäskäw şulay itep Könyaq Osetiä yağın qoral belän tä''min itep tora dip çıqtı. Läkin Rusiä yağı monı kire qaqtı häm älege qoral, andağı urıs tınıçlıq köçläre öçen cibärelgän ide dip belderde. Könyaq Osetiä prezidentı Kokoitynıñ matbuğat wäkile İrina Gogloeva gruzin politsiäseneñ şuşı ğämälen töbäkkä "qorallı bärep kerü" dip bäyäläde, häm bu suğışqa kiterä ala dip kisätte.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Älege törkem süzçese Christiaan Briggs 10-lap demonstratsiäçe qurqu yäki finans qıyınlıqları säbäple Ğiraqtan kitte dide.
Uzğan ayda Yewropa aktivistları ike qatlı ike avtobusqa utırıp Londonnan Bağdadqa kitkän ide.
Alar AQŞ citäkçelegendäge xärbi höcüm waqıtında tınıç xalıq yäşägän urınnarnı tere qalqan bularaq saqlıyaçaqların belderde.
Briggs äytüençä, Ğiraq xakimiätläre tere qalqannarğa çiklängän urınnarda ğına bulunı röxsät itä.
Quşma Ştatlar tınıç xalıq wäkillären tere qalqan bularaq faydalanu suğış cinayäte häm alarnıñ iminlegen garantiäläw mömkin tügel dip belderä.


text:
Tuqayğa bağışlanğan tantanalı kiçä ütte
Çärşämbe kiç Ğ.Tuqaynıñ istälegenä bağışlanğan tantanalı kiçä Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrında uzdı. Monda Rusiä häm çit illärdän bik küp qunaqlar, kürenekle yazuçılar, şağirlär, mädäniät häm sänğät ähelläre qatnaştı.
Tatarstan Prezidentı üzeneñ yartı säğätlek çığışında şağirneñ awır tormış kiçerüe, ämma härwaqıt üzen xalıqnıñ ber öleşe, milläteneñ kiläçäge öçen cawaplı itep toyuı, anıñ icatı xäzer dä aktual' buluı turında söyläde.
“Tuqay üzeneñ publitsistik icatında tatar xalqınıñ üseş programmasın yazıp qaldırğan. Anda Rossiä irekle häm berdäm il bularaq üseşkä, tatarlar belän ruslarnıñ üzara tınıç, dus yäşärgä, şul uq waqıtta tatar xalqınıñ uqımışlı, belemle bulıp milli tamırların saqlap qalırğa tieşlege añlatılğan", - dide prezident. Rusiäneñ Kinematografiä häm mädäniät xezmäte citäkçese Mixail Şvıydkoy isä üz çiratında süz alğaç, iñ berençe Rossiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ tatarstanlılarnı Ğabdulla Tuqay tuğan köne belän täbrikläwen uqıdı. Mäskäw qunağı respublikada milli mädäniät häm sänğätkä zur iğtibar birelüenä şatlığın belderde. Tuqay bezgä dus-tatu yäşärgä häm här xalıq üzeneñ tarixın, milli mädäniäten belergä tieş dip wasıyät äytep qaldırdı. Tatar xalqı Tuqay belän ğorurlanırğa tieş. Ul dönyanıñ böyek şağire", - dide Mixail Şvıydkoy.
"TÖREKSOY" oyışması citäkçeseneñ urınbasarı Mostafa Balçik isä üzeneñ çığışında bıyıl iyün ayında Törkiäneñ İstanbul şähärendä Ğ.Tuqayğa bağışlanğan zur bäyräm uzaçağın bilgeläp ütte.
Räsmi zatlarnıñ täbrikläwlärennän soñ anıñ şiğerlärennän häm äsärlärenä icat itelgän cırlardan torğan muzıkal - ädäbi çığışlar belän däwam itte. Monda Tatarstan ähellärennän tış, xätta teatr häm kino yoldızları ataqlı kinoakter Vasiliy Lanovoy, Çulpan Xammatova Tuqay şiğerlären uqıdı.


text:
"Azatlıq" radiosınıñ yäkşämbe "Awlaq öy"enä räxim itegez, qäderle duslar! Äye, Alsu belän bügen sez äle oçraşırsız, utırmanıñ ikençe öleşendä ul sezgä, ğädättägeçä, çitkä kitüçelär turında söylär, bu yulı ul Moldovadağı xällärgä tuqtalaçaq. Ä bez isä Qazan belän Mäskäw arasında bulırbız.
Bu atna Tatarstan başqalasında andağı iñ olı yuğarı uqu yortı - Qazan Däwlät Universitetınıñ 200 yıllığın bilgeläw belän ütte. Moña äzerleklär ber yıldan artıq bardı häm tantanalarnıñ iñ yuğarı noqtası 17-nçe näoyäbrdä, Universitetnıñ tuğan könenä turı kiläçäk. Rusiä imperatorınıñ maxsus färmanı belän äle 1804-nçe yılda uq qorılğan şuşı uqu yortı üzeneñ berençe yözyıllığında nigezdä tatar fänenä xezmät itüdän yıraq tordı diärgä bula. Älbättä, Xälfinnärne, Karl Fuksnı, Qayum Nasırine iskä alıp bula, axırğı çiktä, Qazan Universitetnıñ Şäreq fakultetınıñ danın iskä töşerergä mömkin, ämma xaqiqät şul - başta ul Rusiäneñ kolonial'' institutlarınnan berse ide. Soñğı yıllarda anda tatar fänen, bigräk tä tel belemen, tarixın öyränü şaqtıy arttı. Bu könnärdä anda tağın ike yubiley - tatar tele häm ädäbiatı bülegeneñ 60 yıllığı häm Tatar filologiäse wä tarixı fakul''tetınıñ 15 yıllığı da bilgelänä. Ä menä alar inde tatar milläte yazmışına zur häm ifrat ta uñay tä''sir yasağan belem xäyätläre. Tatar yazuçıları diseñme, şağirläreme, tel ğalimnäre, jurnalistları, däwlät eşlekleläre - alarnıñ şaqtıy öleşe näq menä Qazan Universitetınıñ tatar bülege häm soñraq tatar fakul''tetı - tatfak - belän niçek tä bulsa bäyle. Şularnıñ küplären fakul''tetnıñ 11-nçe noyäbrdä Qazanda ütkän tuğan könendä kürergä mömkin ide. Moñardan tış Qazan Universitetı tatar xalqına jurnalistika fakul''tetında da tatar belgeçläre äzerläw belän xezmät itä, anda da tatar jurnalistikası bülege bar. Häm "Awlaq öy"neñ bügenge utırmasında bez şunda belem birgän häm belem alğan qayber keşelär belän söyläşerbez. Küptän tügel genä Mäskäwdä Qazandağı tatar jurnalistikası bülegennän ber törkem bulıp kitte. Jurnalistika fakul''tetındağı elektron mäğlümat çaraları teoriäse wä praktikası kafedrası xezmätkäre Mörşidä Cihan belän bergä berniçä tatar studentı Mäskäwgä qızıq qarar öçen genä tügel, ä andağı universitetnıñ jurnalistika fakul''tetında barğan däreslärenä kerergä dip, alarnıñ niçek uquın, närsä uquın qararğa dip kilgän. Rusiä başqalasında alar belän xäbärçebez Näzifä Kärimova oçraştı, Qazan qunaqları fikerläre belän bez "Awlaq öy" tıñlawçıların da tanıştırırğa buldıq. Söyläşüdä Mörşidä Cihannan tış Dinara Kamalova, Ayrat Möxämmätxanov häm Ğadilä tutaş ta qatnaşa. Başta süz Mörşidä Cihanğa.
Audio, Mörşidä Cihan
İnde studentlarnıñ üzlärenä süz. Ğadilä tutaş, xäzerge tatar jurnalistlarınıñ, bigräk tä televideniädä, yañaça, zamança eşläw alımnarın barı tik urıs kanallarınnan ğına ezläwe turında äytä. Ä başqa illärdäge täcribäne kürü, qullana belü kiräkme bügenge tatar televideniäsenä?
Audio
Ä inde kemneñ televideniädä eşli alu-almawı niçek bilgelänä? Moña keşeneñ tışqı qıäfäte ni däräcädä yoğıntı yasıy?
Audio, Mörşidä Cihan
Mörşidä Cihannı tatar televideniäsendä yarış bulmawı borçısa, student Dinara Kamalova bigräk tä, yäş tatar jurnalistların äzerläw eşeneñ tuğan teldä, tatar telendä tügel, ä nigezdä urısça alıp barıluı xaqında açınıp söyli.
Audio, Dinara Kamalova
Mäskäw universitetında belem birüne dä Qazannan kilgän qunaqlar küpkä yuğarıraq bäyäli. Anda alarğa bigräk tä, törle maxsuslaşu, jurnalistikanıñ tarraq ölkälärenä qarağan däreslär alu mömkinlege qızıqsındıra. Bu xaqta Ayrat Möxämmätxanov söyli.
Audio, Ayrat Möxämmätxanov
Xäbärçebez Näzifä Kärimova süzlärenä qarağanda, ä Qazan studentları belän Mäskäwdä näq menä ul oçraşqan ide, alarnıñ qayberäwläre xätta anda qalırğa häm belem aluın şunda däwam itärgä dä telägän.
break
Qäderle duslar, Mäskäwgä Qazan Universitetındağı tatar jurnalistikası bülegennän kilgän qunaqlar belän äñgämä tämam, "Awlaq öy"neñ berençe säxifäse dä yabıla, alda sezne yänä Alsu Qormaş kötä, ä min, Kärim Kamal, sezneñ belän älegä xuşlaşam.


text:
Gruziädän kilgän xäbärlärgä qarağanda , uzğan atnada urlanğan 4 Berläşkän Millätlär Oyışması wäkile azat itelgän. Uzğan pänceşämbe könne Abxaziä belän bulğan çik buyında bilgesez qorallanğan keşelär 2 alman, ber Daniä watandaşı häm alarnıñ tärcemäçelären urlağan ide. Alarnı berniçä million dollar aqçağa irekkä çığaru-şart itep quyılğan ide. Xäbärlärgä qarağanda totıqlarnı azat itkändä aqça tülänmägän. Urlanğan keşelär –Abxaziä belän Gruziä çigendä
bäreleşlärne buldırmawnı kontrol itüçe missiä wäkilläre ide. Germaniä tışqı eşlär ministrı Peter Struck süzlärençä azat itelgän keşelärneñ sälämätlege yaxşı.


text: Bağdad -- Ğiraqtan kilgän xäbärlärgä qarağanda soñğı ike köndä bulğan köç qullanular näticäsendä 70tän artıq keşe ülgän. Bağdadtan tönyaqqa taba Balad qalasında 46 sönni üterelgän. Xakimiätlär monı şiğilärneñ üç ğämäle dip sanıy. Comğa könne bu qalada başları kiselgän 17 şiği mäyete tabılğan ide. İlneñ tönyağında, Mosul häm Kirkuk şähärlärendä bulğan höcümnär näticäsendä 13 keşe häläk bulğan. Tağın 7 keşe Bağdadta maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä ülgän. Şartlaw Eçke eşlär ministrı barğan yulda bulğan. Ministrğa zıyan kilmägän.


text: Comğa könne Kopenhagenda Yewropa Berlege Sammitında Kipr, Çexiä, Estoniä, Macarstan, Latviä, Litva, Mal’ta, Pol’şa, Slovakiä häm Sloveniä 2004-nçe yılnıñ 1-nçe Mayında berlekkä qulışırğa räsmi çaqıru aldı. Pol’şa Premyer ministrı Lejek Miller Yewropa Berlegenä çaqıru alu belän millionnarça Pol’şa watandaşınıñ xialı tormışqa aştı dide. Macarstan Premyer-ministrı Peter Megyessi Macarstan yañadan Yewropa yortına qayttı dip belderde Slovakiä Premyer-ministrı Mikulaş Dzurinda moñarçı Slovakiädäge ber genä buınnıñ da Yewropa belän quşılu mömkinlege bulmadı dide. Yewropa Berlege citäkçeläre yaña quşıluçı illärdä yardämne arttıru turında kileşkännän soñ Berlekne kiñäytü eşe alğa taba kitte. Yewropa Berlege äğzaları häm aña quşılaçaq illär şulay uq Bolğarstan belän Rumıniäneñ 2007-nçe yılda Berlekke quşıluın xuplawçı deklaratsiä imzaladı häm Törkiäne berlekkä alu söyläşüläre 2004-nçe yıl axırında başlanırğa mömkin digän qarar çığardı. Finländiä belän Şwetsiä Premyer-ministrları Yewropa Berlegeneñ 10 yaña äğza, şul isäptän 3 Baltıyq däwläten çaqıruın xuplap çıqtı. Şwetsiä premyer-ministrı Goeran Persson häm Finländiä premyer-ministrı Paavo Lipponen ikese dä Berlekne kiñäytü qararın xupladı. Lipponen berlekkä kürşe baltıyq däwlätläreneñ çaqırıluına ayıruça şatlanuın belderep alar üz ğailälärenä quşıla dide. Lipponen äytüençä, älege däwlätlärne berlekkä alu Baltıyq buyında totrıqlılıqnı nığıtaçaq häm Russiä belän mönäsäbätlärneñ ähämiäten arttıraçaq dip belderde. Yewropa Berlegendä äğza bulmağan Norvegiä xökümäte başlığı Kyell Magne Bnodevik Berlekkä quşılu mäs’äläse 2010-nçe yılğa qädär yañadan referendumğa çığarılaçaq dide.


text:
«SANATSİÄ – İÑ YAXŞI WARİANT»
- Monda respublikanıñ da berniqädär ğäyebe bar. Bez üz östebezdän cawaplılığıbıznı töşermibez. Banknı qıyınlıqlarnı ciñep çığar, dip uylağan idek. Barıp çıqmadı. Xäzer kertemnäre 1 million 400 meñ sumnan artmağan keşelär häm şäxsi eşmäkärlärgä tüläwlärne tüli başlaw turında qarar qabul itelde. Bu – 55 miliard sum, – dip assızıqlıy respublika Prezidentı Röstäm Miñnexanov.
«Tatfondbank»nı şundıy krizislı wäzğiättä qaluında 2014 yılda bulğan waqiğalar säbäpçe, dip sanıy ul. Çönki aqçağa äyländerä aluçanlığı (likvidnost') tübän bulğan finans institutları qıyınlıqlarğa oçrağan.
Tatarstan Prezidentı äytüençä, xäzerge waqıtta «Tatfondbank»nıñ bank-sanatorları bulu-bulmawı qararın kötälär. Ägär sanatsiä turında qarar qabul itelsä, bu – iñ yaxşı variant, dip sanıy Prezident. Şuña da anda rsepublika da yärdämgä kiläçäk. Tik älege sitawtsiäne Tatarstan tulısınça üz östenä ala almıy.
Şulay uq bügen Prezident Tatarstannıñ xoquq saqlaw orğannarına «Tatfondbank» citäkçelegenä qarata tieşle çaralar kürergä quştı. Bu mäs'äläne şäxsi kontrol'dä totaçağın da citkerde.
BANQLAR QOMPENSATSİÄ TÜLİ BAŞLADI
Şunısın da iskärtergä kiräk: bügennän, yağni 26 dekaberdän başlap yärdämgä bcilgelängän banklar «Tatfondbank» klientlarına kompensatsiä tüli başladı.
Kompensatsiäne qaytaru öçen öçen «Tatfondbank» qa aqça salğan keşegä pasportın alıp kilü häm açalarnı qaytaru öçen maxsus ğäriza tutırırğa kiräk bula. İskärtep uzabız: grajdannarnıñ böten kertemnäreneñ barısı da (aşığıç kertemnär, sorap alğanğa qädär salınğan aqça, valüta kertemnäre, xezmät xaqı, pensiä yäki stipendiä alu öçen bank qartaları buyınça ağımdağı (tequşçiy) sçetlar, şäxsi eşmäkärlär sçetlarındağı aqçalar) 1 million 400 meñ sumğa qädär iminiätläşterelgän.
«Aq bars» bank bülekçälärendä familiäläre «Q» häm «L» xäreflärenä başlanğan aqça saluçılarğa iminiät kompensatsiäläre tülänä. Qullanuçılarğa uñaylıraq bulsın öçen, 26-30 dekaber könnärendä bank köçäytelgän rejimda eşläyäçäk.
Şunısın da iskärtergä kiräk: bu yañalıq Qazan, Mäskäw, Sankt-Peterburğ, Ufa, Yoşqar-Ola, Tübän Novgorod, Novosibirsk, Perm, Samara, Sarıtaw, Yekaterinburğ, İjaw, Yaroslavl' şähärlärendäge aqça saluçılarğa qağıla.
Familiäläre «A» – «Y» xäreflärenä başlanğan keşelär kompensatsiälären – «Sberbank»ta, «M» xärefenä başlanğannar – «Rosselxozbank», «N» – «S» ğa başlanğannar – «WTB 24» tä, «T» – «Ya» ğa başlanğannar «Otqrıtie» bankında alırğa mömkin.
ÜZÄK BANQ YÄRDÄM İTÄRGÄ TELİ
Ä Rossiäneñ Üzäk Bankı isä «Tatfondbank»nı qotqarırğa cıyına. Bu mäs'älä buyınça inde ere federal' banklar belän dä söyläşülär alıp bara. Şulay uq Tatarstan banklarına yärdäm yözennän Üzäk Bank 120 milliard sum aqça bülep birergä dä mömkin. Monıñ turında «Vedomosti» basması xäbär itä.
Xäzerge waqıtta «Tatfondbank»nıñ 40 protsentın Tatarstan Xökümäte kontrol'dä totsa da, bank belän inde Üzäk Bank häm Kertemnärne iminiätläşterü agentlığınıñ waqıtlıça administratsiäse idärä itä.
«Tatfondbank»nı saqlap qalu cirle iqtisad öçen bik möhim: çönki bu wäzğiät tağın berniçä bankqa da naçar tä'sir itärgä mömkin. Monıñ «cimeş»lären inde bügen ük küräbez: uzğan comğada «İntexbank» waqıtlıça administratsiäne buldırdı. Şul uq waqıtta öç ayğa kredit aluçılarğa moratoriy salındı. Säbäbe – finans wäzğiäteneñ totrıqlı bulmawı, bu banktan kredit aluçılar häm aqça saluçılarnıñ mänfäğätlärenä qurqınıç yanaw belän bäyle.
«İntexbank» buyınça kompensatsiälärne 2017 yılnıñ 13 ğinwarınnan da soñğa qalmıyça tüli başlarğa tişlär. Kertemnärne iminiätläşterü agentlığı bu wäzğiättän zıyan kürgännärgä 13,9 milliard sumğa yaqın aqça tüli alaçaq. Agentlıq cawaplılığında bulğan aqçanıñ küläme şulay bulğan. Ni öçen «Tatfondbank»tağı oçraq «İntexbank»qa tä'sir itüe dä tikmägä tügel. Çönki bu ike finans oyışması ber-berse belän tığız bäyle.


text:
Şahit Xodaybirdinğa bağışlanğan cıyın ütte
Başqortstannıñ danlı ulı, kürenekle säyäsätçe, cämäğät eşleklese häm jurnalist Şahit Xodaybirdinnıñ tuuına 110 yıl tuldı. Şuşı uñaydan Ufada häm respublikanıñ Kügärçen rayonında qayber Xäter çaraları başlandı. Şahit Xodaybirdin tumışı belän Kügärçen rayonınnan. Şuña da anıñ xörmätenä äzerlängän baytaq çaralar anda da ütä.
Ufada atnakiç könne Şahit Xodaybirdinnıñ tuuına 110 yıl tulu uñayınnan fänni-ğamäli konferensiä bulıp ütte. Anda respublikanıñ räsmi şäxesläre, deputatlar, tanılğan ğalimnär, yazuçılar, jurnalistlar qatnaştı. Şahit Xodaybirdin üz zamanı öçen bik uqımışlı häm buldıqlı keşe bulğan. Başqortstannıñ däwlätçelegen buldıru öçen küp köç salğan, başqort yazma telen äzerläwgä zur öleşen kertkän ul. Berara respublikanıñ xakimiät oyışmalarında da yuğarı wazifalar bili. Şahit Xodaybirdinnı respublika xalqı talantlı jurnalist, publitsist bularaq ta belä. Menä şul küpqırlı talant iäse häm cämäğät eşleklese sıyfatların Ufada ütkän konferensiädä çığış yasawçılar tiränräk açıp birergä tırıştı.
Cıyınnı Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltay räise Konstantin Tolkaçev açtı häm Şahit Xodaybirdinnıñ respublika tarixında qaldırğan tirän eze xaqında söyläde. Annan soñ çığış yasağan Başqortstan Yazuçılar berlege räise Rawil Bikbaev, ğalimnär Räşit Şäkürov, Marat Kolşäripov häm başqalar Şahit Xodaybirdinnıñ kiñ qırlı eşçänlege xaqında küp kenä qızıqlı mäğlümatlar birde. Marat Kolşäripov fikerlären tıñlıyq.
Kolşäripov:Şahit Xodaybirdin küpqırlı eşçänlek alıp barğan. Citäkçe urınnarda da eşlägän. Başqort yazma telen buldıruğa da küp köç salğan. Hiçşiksez, talantlı häm zur şäxes ul.
Tanılğan säyäsätçe häm osta oyıştıruçı, citäkçe genä tügel, ä talantlı jurnalist häm publitsist ta bula Şahit Xodaybirdin. Bügenge köndä Başqortstan jurnalistlarınıñ iñ zur büläge dä Şahit Xodaybirdin isemen yörtä. Bu büläkkä bıyıl distädän artıq qäläm ähele däğwä itä. Ciñüçelärneñ isemnäre tizdän bäyän iteläçäk tä inde. Başqort ğalime Räşit Şäkürov süzlärençä, Şahit Xodaybirdinnıñ jurnalistikadağı eşçänlege küp kenä yäş jurnalistlarğa bügen dä mäktäp bulırlıq.
Şäkürov:Törle yuğarı wazifalar biläwdän tış, Şahit Xodaybirdin jurnalist häm publitsist ta bulğan. Bez anı şulay dip beläbez häm xörmät itäbez. Anıñ yazğan äyberläre bügen dä aktual'.
Şahit Xodaybirdinnıñ tuuına 110 yıl tuluğa bağışlanğan çaralar oktäber ayında da däwam itäçäk. Küp çaralar ul çaqta kürenekle şäxesneñ tuğan yağı – Kügärçen rayonına küçä.


text:
Yewropa Berlegen kiñäytü mäsäläsendä basım arta barğanda Berlekneñ yaña konsitutsiäse turında qarar qabul itü kiçekterelde
Yewropa Berlegenä kergän 25 ilneñ tışqı eşlär ministrları şimbä könne Venadağı oçraşuda Berlekneñ yaña konstitutsiä proyektı turında qarar qabul itüne tağın ber yılğa kiçekterergä kileşte. Bu Berlektä älegä çişelä almaslıq mäs''älälärne kön tärtibendä qaldıru öçen yış qullanıla torğan ısul. Yaña konstitutsiäne ratifikatsiäläw bıltır Fransiä belän Niderlandtağı uqışsızlıqlardan soñ tuqtalıp qaldı. Yaña konstitutsuä mäs''äläse Berlekne könçığışta taba kiñäytü plannarı belän tığız bäylängän.
Ämma Berlekkä quşılırğa teläwçelär haman da üzläreneñ Berdäm Yewropadağı kiläçägenä zur ömetlär belän qarıy. Ber atna elek Montenegro Belgradtan irekle bulu Yewropa Berlegenä quşılunı tizläter digän ömetlär belän referendumda bäysezlek öçen tawış birde. Qayber uñışsızlıqlarğa qaramastan Xorvatiä dä Berlekkä taba atlıy. Ukraina Yewropa Berlegenä quşılunı töp maqsat dip iğlan itte. Gruziä dä Yewropağa quşılu ömeten yış telgä ala. İñ zur bäxäslärgä säbäp bulğan Törkiä dä Brüssel quyğan taläplärne ütäw öçen yul salu maşinası kebek eşli. Bolğarstan belän Romaniä isä berlekkä kiläse yılda uq quşılırğa mömkin.
Häm alarnıñ barısın da, yäki berärsen genä dä kire qağu dönyanıñ bolay da bik ük totrıqlı bulmağan bu töbägendä säyäsi häm iqtisadıy totrıqlızlıqqa kiterergä mömkin.
Germaniäneñ Bertelsmann waqıfı säyäsi analitigı Armando Garcia demokratik citäkçelärgä Yewropa Berlegendä äğzalıq üz xalıqların äydäw, qızısındıru öçen kiräk di.
"Yewropağa quşılu mömkinlege köç birä. Yewropa Berlege tartıp toruçı köçkä iä. Häm bu başqa illärneñ aña quşılu telägendä dä çağıla. Bu ayırım illärdäge säyäsi citäkçelärgä üz reformaların tormışqa aşıru häm qıyın üzgäreşlär protsesın canlandıru öçen köç birä" di Garcia.
Niderlandnıñ Xalıqara Mönäsäbätlär İnstitutı analitigı Alfred Pypers 2004-nçe yılda yaña äğzalar quşılğanda totrıqlılıqnı nığıtu iñ köçle dälil buldı di.
"Bu bik näticäle buldı. Elekke sovet iärçennäre öçen Yewropa Berlegenä quşılu zarur ide. Ul Yewropanıñ totrıqlılığı öçen zarur buldı. Ämma xäzer küpçelek Könbatış Yewropa illäre kiñäytü eşendä tänäfes yasarğa kiräk dip isäpli" di Pypers.
Uzğan şimbädä Vena yanında xäzerge Berlektäge 25 ilneñ tışqı eşlär ministrları töp iğtibarnı yaña äğzalar qabul itü mömkinlegenä birergä, yäğni Berlek yaña äğzalar qabul itkändä üze cimerelmäslek bulsın öçen tänäfes yasarğa dip kileşte.
Xäzerge waqıtta Berlekne citäkläwçe Awstriä äğzalıq öçen şundıy taläplär quyarğa täqdim itte. Berlekkä quşılırğa teläwçe il qanunnar ütälä torğan totrıqlı demokratiägä iä bulğan, keşe xoquqları saqlanğan häm bazar iqtisadı näticäle eşlägän däwlät bulırğa tieş.
Mondıy taläplär isä Berlekkä teläsä qaysı däwlätne äğza itep alunı matur ğına itep ozaqqa kiçekterü mömkinlege birä alır ide.
Pypers "Yewropa Citäkçeläre 2004-nçe yıldağı zur kiñäyüdän soñ Yewropa xalqınıñ yañadan zur kiñäyüne bik telämäwen añlağan bulırğa tieş" di.
Xäzerge 25 äğza bulğanda da Yewropa Berlegeneñ strukturasın häm mexanizmnarın cayğa salu zarur. Yaña äğzalar qabul itü şulay däwam itkändä äğza illär sanı 30ğa citsä bu problema tağın ta zurayaçaq qına.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Räsmi xäbärlärgä küzätü...
4 avgust könne respublikanıñ Çallı şähäre xakimiäte başlığı Räşit Xämädievne soñğı yulğa ozattılar. Şähärneñ KamAZ mädäniät yortında märxüm belän xuşlaşu uzdı. Anda prezidentı Mintimer Şäymiev, premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov häm başqa respublika citäkçeläre qatnaştı. Şunısın da äytergä kiräk, Räşit Xämädievne soñğı yulğa ozatırğa meñnärçä keşe cıyıldı. Mintimer Şäymiev üzeneñ xuşlaşu süzendä, Xämädievne Çallıda yäşäwçelär genä tügel, böten respublika ozata, bu bezneñ öçen bik zur yuğaltu dip assızıqladı. Xäzerge waqıtta Çallı xakimiät başlığı wazifaların başqaruçı bulıp Räşit Xämädievneñ berençe urınbasarı bulıp eşlägän Gennadiy Yemel’yanov bilgelände.
Sişämbe könne Tatarstanıñ Ministrlar Kabinetındağı çirattağı brifingta süz Svyazinvestneftexim açıq aksionerlıq cämğiäte tözelü turında bardı. Soñğı waqıtta matbuğatta Başqortstanda neft’ çığaru tarmağı şäxsi qullarğa küçü teması iğtibar üzägendä. Tatarstanda da Svyazinvestneftexim cämğiäte aşa däwlät milke xosusıylaştırılğan digän imeş-mimeşlär işetelä. Läkin cämğiätneñ general direktorı Valeriy Sorokin süzlärenä qarağanda, Rusiäneñ general prokuraturası uzdırğan tikşerülär bu farazlarnıñ döreslekkä turı kilmäwen açıqlağan. Şulay itep, xäzergä Svyazinvestneftexim üzeneñ formalaşuın däwam itä.


text:
Putin täqdimnäre häm alarğa qarata cämäğätçelek fikere
Mäğärif sistemasına kilgändä, 2008 yılğa qädär 30 meñ mäktäp İnternetqa totaştırılaçaq yäğni Rusiädä ike mäktäpneñ berse internetqa totaşqan bulırğa tieş. Fänni xezmätkärlärneñ eş xaqı ayına urtaça 30 meñgä citäçäk. Prezident mäktäp uqıtuçıların da onıtmadı. Yaqındağı öç yılda byudjet tarmağında eş xaqın ber yarım tapqırğa arttıru turında qarar qabul itelgän inde. Uqıtuçılarnıñ eş xaqı ütkärelgän däreslärgä bäyle buluı betereläçäk häm alarğa yañaça, eşneñ sıyfatına qarap tüläneläçäk ikän.
V.Putin bigräk tä ipotekağa zur ömetlär bağlıy. İpotekanıñ qimmätle käğäzlären çığaru, kreditların subsidiälänü mexanizmın eşläw öçen Putin tieşle dokumentlar äzerlärgä quşqan. Terlekçelek kompleksların tözügä, kamilläşterügä alınğan kredit protsentların subsidiälänü öçen dä federal' byudjettan östämä aqçalar bülep birüne prezident kiräk dip sanıy.
V.Putinnıñ bu täqdimnärenä cämäğätçelek törleçä qarıy. Säyäsätçelärneñ qayberläre monı Putinnıñ saylaw aldı programması dip sanıy. Läkin inde prezident öçençe tapqır saylanırğa telämäwen beldergän ide. Ä Rusiä xalqı kiresençä, ilneñ kiläse prezidentı Putin buluın teli ikän. Tatarstannıñ byudjettan tış toraq fondı wäkile Säriä Sanievanıñ fikere mondıy: “Minemçä, Putinnıñ xalıq tormışın yaxşırtuğa bağışlanğan barlıq niätläre dä çınğa aşırlıq. Alarnı tormışqa aşıruğa töple nigez bar. İpoteka mäs’äläsendä Tatarstanğa ğına qaraw da citä. Urta häm urtaçadan tübän keremle bulğan keşelärne toraq belän tä'min itärgä teläsä xökümät, ul bu eşne buldıra ala. Tatarstannıñ tuzğan toraq, sotsial' ipoteka programmaların misalğa kiterergä bula. Xökümät üz aldına maqsatlar quya ikän, dimäk bu programma tormışqa aşa ala, moña xökümätneñ aqçası da bar. Ul aqça bula torıp, anı nigä xäzer ük xalıq faydasına totmağandır?”.
Prezidentnıñ proyektına xalıq fikere: “Öç yıl eçendä uqıtuçılarnıñ, militsiä xezmätkärläreneñ eş xaqın kütärü hiç mömkin tügel dip uylıym. Bu Putinnıñ üz kandidaturasın yaqlatu öçen genä kiräk dip sanıym”.
Proyektnı tormışqa aşıru öçen 2006 yılda ğına da 100 milliard sum kiräk bulaçaq. Finans ministrlığı wäkilläre byudjetta 100 milliardnıñ barlığın äytä. Ämma qayber belgeçlär fikerençä, bu aqçalar xätta xezmät xaqın tüläwgä häm mäğärif sistemasın üsterügä dä citmäyäçäk.
Al'bina Zäynulla


text:
Bu mäs’äläne parlamentqa xökümät täqdim itte.
Utırış yabıq işeklär artında ütä.
Utırış başındağı tıñlawlarnı açıp parlament räise Bülent Arinç deputatlarğa bez tarixi utırışqa cıyıldıq dide.
Cömhüriätçe Xalıq partiäsendäge oppozitsion deputatlar AQŞ ğäskärlären kertügä qarşı buluların belderdep xakimiättäge Ğädellek häm Tärräqiät, yäki ikençe iseme belän äytkändä, Aq Partiäne Amerika basımına bireşüdä ğäyepläde.
Aq Partiä citäkçese Räcäp Tayyip Erdoan bu ğäyepläwne kire qağıp partiä äğzaların uñay tawış birergä çaqırdı.
Töreklärneñ küpçelege kebek ük, Aq partiäneñ dä küp kenä äğzaları Törkiäneñ bu suğışta qatnaşuına qarşı çığa. Alar fikerençä, suğış Törkiä öçen bik yaman iqtisadıy häm säyäsi näticälärgä kiterergä mömkin.
Utırış barğan binadan yıraq tügel genä distälärçä meñ keşe suğışqa äzerlekkä protest demonstratsiäsenä cıyıldı. Bügen başqa möselman illärendä dä küpsanlı keşelär qatnaşqan şundıy demonstratsiälär ütte.


text:
8 april könne “Boлra“ FM-radiosı “BoйHa и Mиp”, yäğni “Suğış häm solıx” digän radiomarafon ütkärde. Turıdan-turı efirda ütkärelgän tapşıruda Tatarstan säyäsätçeläre, cämäğät eşlekleläre tanılğan jurnalistlar qatnaştı. Marofonnıñ başında uq bu suğışnıñ Amerika tarafınnan xalıqara xoquq normaların häm demokratik prinsiplarnı bozu digän yünäleş birelde. Tapşırunı başlağanda, respublikanıñ äydäp baruçı jurnalistları Yuriy Alaev häm Lyubov' Ageeva bu suğışnı yaqtırtuda da, mäğlümät birüdä dä ğadelsezlek häm qapma qarşılıq buluına iğtibar ittelär. Mänfäğätlärenä qarap ber yaq ber törle söyli, ikençe yaq şuña qapma qarşısın söyli. Şulay uq bu suğışnı “divan suğışına“ äyländerü, yäğni divanğa yatıp qaraw mömkinlege, cämäğätçelekneñ sizemläüen, toyğıların kimetä, bitaraflıq arttıra. Läkin radiomarofonda qatnaşuçı başqa jurnalistlar söyläşüne şul qalıpqa ğına salmadılar. “MockoBckий koMcoMoлeц” gäziteneñ säyäsi küzätüçese Lev Ovrutskiy Ğiraq mäsäläsendä dönya cämäğätçelege ikegä bülende dip sanıy.
Audio
Ber öleşe çınnan da Amerikanı ğäyepli, ä ber öleşe Ğiraqta diktator, terroristik rejim urnaştı, şuña kürä bu rejimnı bärep töşerü maqsatı kürelgän çaralarnı aqlıy, dip sanıy. “Bu suğışnı qırğilarça alıp barıla dip sanamıym, - di Ovrutskiy, - bu suğış Yuğoslaviädägeçä tieşle noqtalarğa bärep kenä häm sivil xalıq arasında qotılğısız bulğan yuğaltular belän genä alıp barıla”. Anıñ fikerençä suğış tiz arada häm ike yaqtan da minimal' yuğaltular belän tämamlanır.


text:
Başqortstan tatar milli xäräkätenä çirattağı höcüm
Ufada comğa könne Başqortstandağı tatar waqıtlı matbuğat basmaları eşçänlege häm alarğa yazılu mäsälälärenä bağışlanğan seminär bulıp ütte. Bu seminärnıñ bulaçağın bik küplär belmi dä qalğan. Ğomumän, bu seminärnıñ eçtälege turında aña nibarı ber kön qalğaç törle imeş-mimeşlär taralıp ölgerde. İmeş tä matbuğatqa qağılışlı şuşı cıyında Başqortstan tatar milli xäräkäte eşçänlegenä qarata nindider şaw-şulı belderü dä qabul itelergä tieş ikän. Ayırım alğanda, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ şuşı yılnıñ aprel azağında ğına saylanğan yaña sostawına qarata räsmi xaqimiätlär yağınnan äzerlängän basım çarası bulaçaq, digän xäbärlärneñ taraluı da bu cıyınğa qızıqsınunı arttırdı. Niçek inde ul tatar waqıtlı matbuğatı mäsälälären qarağan seminärda tatar milli xäräkäte eşçänlegenä dä bäyä birergä mömkinnär, digän soraw da tua ide. Annan bu cıyınğa nişläpter Başqortstanda eşläp kilüçe küp sanlı tatar milli oyışmaları wäkillären dä çaqırmağannar. Alar barı tik oçraqlı räweştä genä işetep üzläre kilgännär bu kiñäşmägä. Älege seminärda tatar milli xäräkätenä qarşı üzençä ber yañğırawıqlı belderülär dä yasalaçaq ikän, xätta BR Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ yaña ğına saylanğan räise Ruşan Ğallämovnı sanğa suqmıyça, anıñ urınına räsmi xaqimiätlär küñelenä oşıy torğan ikençe ber kündäm keşene saylawnı oyıştıru ixtimallığı da bar ikän, digän farazlar häm törle sorawlar taralıp ölgergän ide. Menä şuşı imeş-mimeşlär Başqortstanda oppozitsiädä toruçı dip sanalğan tatar milli xäräkäte liderların biregä kitergän ide.
Barlıq sorawlarğa da açıqlıq comğa könne ütkän şuşı kiñäşmäneñ üzendä kerde. Älege kiñäşmäne ni öçender Başqortstan däwlät pedağoğiä uniwersitetınıñ ber zalında cıyarğa bulğannar. Utırışnı şuşı uqu yortınıñ küptän tügel saylanğan rektorı Rail Äsädullin açıp cibärde. Rail äfände Mäskäwdä oyıştırılğan häm tatar cämägätçelege arasında qarşılıqlı fikerlär tudıruçı «Watanım» oyışmasınıñ Başqortstan bülege citäkçese wazıyfaların da başqara. Älege utırışta prezidium äğzaları arasında Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ elekke räise Eduard Xämitov ta utıra ide. Ul xäzer Rusiä Däwlät Duması deputatı. Elek anı gel Tatar kongressı Başqarma qomitetı eşçänlegen gel tatarğa zıyanğa boruda gel genä ğäiplilär ide. Ufada ütkän şuşı aşığıç räweştä cıyılğan kiñäşmä eşendä qatnaşu öçen, Mäskäwdän qaytıp citkän ul. Cıyınnı alıp baruçı Rail Äsädullin täwge süzne Başqortstan waqıtlı matbuğatı öçen cawap birüçe töp keşegä – Başqortstannıñ matbuğat häm poligrafiä däwlät qomitetı räise Boris Melqoyıdovqa birde. Respubliktağı tatar gäzitläre häm jurnalları eşçänlege häm alarğa yazılu xälläre xaqında şaqtıy tulı mäğlümat birde Melqoyıdov äfände. Tatar basmaları başqalar arasında uñışlıraq eşli, dip tä maqtadı ul xätta.
Boris Melqoyıdovtan soñ süz respublikta tatar telendä çığuçı «Qızıl tañ» gäzite baş möxärrire Fail Fätxetdinovqa häm «Tulpar» yäşlä jurnalı baş möxärrire Ramil Miñneäxmätovqa, şulay uq «Ömet» gäzite jurnalistı Gölara Arslanowağa birelde. Alar, nigezdä, härberse üz basmaları ireşkän uñışlar turında söyläde. Törle icadi bäygelärdä ciñep prizlı urınnar aluı xaqında zur qänägätlek belän bäyän itte alar.
Şunnan soñ süz Ufadağı indusriäl-pedağoğıyk qolledj direktorı, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı äğzası Roza Däminewäğa birelde. Menä şunda inde bügenge kiñäşmäneñ ni öçen şulay aşığıç räweştä häm yäşeren-batırın ğına cıyılıuı açıqlana töşte. Roza Däminewä Başqortstan tatar waqıtlı matbuğatı eşçänlegenä bäyle öç süz belän genä tuqtalğaç, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ 15 äğzası isemennän dip ber belderü uqıy başladı. Bu belderüdä Başqortstan tatarlarınıñ Ufada 22 iyündä ütkän qorıltayında yañğırağan qayber möräcägätlärgä häm şul möräcägätlärne äzerlägän tatar milli xäräkäte liderlarına rizasızlıq belderelä. Ayırım alğanda, 15 keşe qul quyğan dip äytelgän bu belderüdä Başqortstan tatarları qorıltayında yañğırağan Başqortstannı kiläçäktä kürşedäge qaysı da bulsa töbäk belän quşunı xuplaw turındağı belderüneñ döres tügellege äytelä. Annan soñ bu belderüne xuplağan keşelärgä Başqortstan tatarları qorıltayında qabul itelgän ikençe ber möräcägät tä oşamağan ikän. Mäğlüm buluınça, ul qorıltayda qatnaşuçılar Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnı Qazannıñ 1000 yıllığı tantanalarına çaqırmawnı sorap möräcägät itkän ide. Monı tatar xalqı wäkilläre Mortaza Räximovnıñ Başqortstan tatarları mänfägätlären sanğa suqmaw belän añlattı. Bügenge seminärda çığış yasağan Roza Däminewä xätta irenimçä Mintimer Şäymievkä yazılğan şul xatnıñ eçtälegen dä uqıp işetterde. Çığışınıñ azağında Roza Däminewä mondıy xatnı äzerläwçelärgä qarata näfrät belderde häm mondıy belderülärne tatar xalqı yaqlamıy dip äytte.
Menä şunnan soñ kiñäşmä eşe tağın da canlanıp kitte häm ul üzeneñ kön tärtibennän, töp temınnan şaqtıy çitläşä başladı. Roza Däminewänıñ çığışı, yağni Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ qayber äğzaları isemennän äzerlängän belderüne uqıp işetterüe, älege seminärnıñ ni öçen ütkärelüenä, häm anıñ ni öçen aşıq-poşıq häm kiräkle keşelärne genä çaqırıp qına ütkärelüenä şaqtıy açıqlıq kertte.
Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin zaldan ğına süz alıp, Roza Däminewä çığışına qarata qatğıy rizasızlığın äytte häm bu seminärnı oyıştıruçılarğa, ayırım alğanda, töp doqlad belän çığış yasağan Boris Melqoyıdovqa kisätü yasadı:«Sez älege seminärda töp temdan çitläşep häm tatar milli oyışmaları eşçänlegenä bäyä birep, däwlät tarafınnan ictimağıy oyışmalar eşçänlegenä qısılu omtılışı yasıysız, – dide M. Xucin. – Annan soñ Roza Däminewä uqığan belderüne xuplawçılarnıñ küpçelege biredä tügel, şulay bulğaç bez alarnıñ bü belderügä qul quyğanlığın raslıy almıybız».
Şunnan soñ süz alğan Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı räise Ruşan Ğallämov utırışta qatnaşuçılarğa tağın da şaqqatmalıraq xäbär äytte. Anıñ süzlärençä, bu belderne xuplağan dip telgä alınğan Tatar kongressı Başqarma qomitetı äğzası İlşat Näsipov älege köndä Qazanda häm anıñ bu belderüne imzalawı hiç kenä dä mömkin tügel. «Min anıñ belän Qazanda bergä buldım, ul äle dä anda qaldı häm bu belderü xaqında ul berni dä belmi», – dide Ruşan Ğallämov. Üz çığışında ul respubliktağı tatar tele häm tatar matbuğatı problemnarına da qağıldı. Anıñ süzlärençä, bügenge kiñäşmädä barı tik üz-üzeñne maqtaw ğına buldı. Ä bit Başqortstanda tatar matbuğatınıñ üz problemnarı kürenep tora. Anıñ süz irege bötenläy yuq. «Menä bu kiñäşmädä yuğarı uqu yortlarınıñ tatar tele häm ädäbiätı büleklärenä uqırğa teläwçelärneñ bik az buluı xaqında da äytelde, – di Ruşan Ğallämov. – Ä nigä ul alay? Menä şunı analıyzlarğa kiräk. Monıñ ber säbäbe isä, respublikta tatar mäktäpläreneñ başqortça uqıtuğa küçerelüe häm tatar uqıtuçılarınıñ eş säğätläre kimetelüe. Ä eş säğäte kimi ikän, dimäk xezmät xaqı da tübän. Şulay bulğaç, nindi yäş keşeneñ yuğarı uqu yortındağı tatar bülegenä uqırğa barası kilsen inde?».
Ruşan Ğallämov äytkän fikerlärne añardan soñ çığış yasağan BR Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise, BR Tatar milli-mädäni moxtäriäte citäkçese Ramil Bignov ta quätläde. «Anıñ süzlärençä, Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkilläreneñ teläge ğädi genä – ul da bulsa tatar xalqınıñ telen häm anıñ mädäniäten üsterü öçen şartlar tudıru. Anıñ süzlärençä, Başqortstanda räsmi xaqimiätlär qaramağındağı tatar waqıtlı matbuğat basmalarında respublik tatarlarınıñ könüzäk problemnarı bötenläy yaqtırtılmıy. «Şul problemnar buyınça fiker alışular oyıştırılmıy. Ä bu xäl üze ük zur xata, –di Ramil äfände. – Şul uq waqıtta tatar räsmi gäzitlärendä çın-çınlap tatar xalqı mänfäğäten yaqlawçı tatar milli oyışmalarına häm alarnıñ liderlarına qarata tuqtawsız pıçraq atıla». Ramil Bignov respublik tatar milli oyışmalarınıñ, aptırağaç, tatar telendä «Xalıq ixtıyarı» digän bäysez gäzit çığara başlawı xaqında da äytte. «Menä ul gäzittä içmasam Başqortstan tatarlarınıñ bügenge uy-borçıluları çağılış taba, – di Bignov äfände.– Şul uq waqıtta tatar milli oyışmaları eşçänlege turında da döres mäğlümat birelä».
Şulay itep, tatar matbuğat basmaları xaqında söyläşü bulaçaq dip iğlan itelgän seminär säyäsi häm milli tösmer aldı. Bäxäsläşülär, zalda urınnan torıp kisken repliqalar qıçqırular bu kiñäşmäneñ eçtälegen nıq üzgärtte. Teliseñme-telämiseñme, tatar xalqı problemnarına qağılmıyça bulmıy ide. BR Tatar kongressı Başqarma qomitetı äğzası Kärim Yawşevnıñ çığışı da töple häm ışandırırlıq ide. Ul aldaraq Başqortstandağı tatar matbuğatınıñ uñaşları xaqında yañğırağan yaltırawıq çığışlarnıñ asılın açıp birergä yärdäm itte. Başqortstanda tatar xalqı bäxetle yäşi digän çığışlar da buldı. Misal öçen, Dürtöyle şähäre häm rayonı xaqimiäte başlığı Rawil Däwlätov çığışı şul ruxta ide. Şuña kürä dä anıñ çığışı da zur bäxäslär quzğattı. Bu bäxäslär kiñäşmä betkäç, uramdağı söyläşüdä dä däwam itte äle. Başqortstan Tatar Kongressı Başqarma qomitetı äğzası İlyäs Gäräyev Başqortstan tatar matbuğatına häm Roza Däminewänıñ belderüe xaqında fikerläre belän urtaqlaşa. (Gäräyev)
Sez Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı äğzası İlyäs Gäräyevneñ fikerlären tıñladığız.
Bügenge cıyınnıñ maqsatı xaqında Ramil Bignov qısqa ğına bolay dide:«Bu cıyınnı respublik citäkçelege quşuı buyınça, BR Tatar kongressınıñ elekke räise urınbasarı Eduard Xämitovnıñ tarafdarları, Başqarma qomitet äğzalarınıñ ber öleşe oyıştırğan. Bu üzençä ber fetnä bulırğa tieş bulğandır. Ämma bügen alar üz maqsatlarına ireşä almadı».
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Jirinovski Kamal teatrı spektaklendä buldı
100 yäşen bıyıl bilgeläp ütärgä cıyınğan Qamal teatrı Tatarstannıñ yöze bulıp tora, respublika sänğäten şuña qarap ta bäyälilär. Älege danlıqlı teatr kollektivı yış bulmasa da, çit töbäklärgä gostrollärgä çıqqalıy. İke yılğa ber märtäbä Samara, Başqortostan yaqları urap qayta. Ä bu yäkşämbe dä genä, Qamal teatrı kollektivı Mäskäwdän qaytıp töşte. İnde distä yıldan artık Mäskäwdäge tatar tamaşaçısı tatarça spektakl'lär kürgäne bulmağan ikän. Säbäbe dä açıq- aqça bulmağan, tegendä monda çığıp yörergä. Aqçası tabılır da ide anıñ, qarawçı bulmas dip tä şiklänep torğannar. Çönki, 1998 yılda, marsel Sälimcanov Mäskäwgä ike spektakl' alıp barıp qarıy, tamaşaçılar cıyılmıy. Ä bıyılğısına, teatr kollektivı azraq qına qurqu belän barsa da, alarnı ul şaqqattırğan. Mäskäwneñ danlıqlı Malıy, yäğni MXAT teatrında 8 tatarça spektakl' kürsätelgän, ä Mäskäw tatarları zalda sigezendä dä şığrım tulğan bulğan. Qayber könnärdä, quldan bilet sorap yörüçelär dä şaqtıy bulğan. Gostrollär açılışında, Tatarstan räsmiläre belän berrättän, Rusiä mädäniät ministrı qatnaşu da, teatrnıñ Mäskäw säfäreneñ uñışın kürsätä.
Teatrnıñ Mäskäwdä uynalğan barlıq spektakl'lärendä Rusiä başqalasında çığuçı Tatarskie Novosti, tatar xäbärläre gäzitneñ baş möxärrir urınbasarı Aliä Sabirova küzätep bardı. Azatlıqqa ul şul xaqta söyli
Mäskäwdä suıqlar toruına qaramastan, xalıq teatrğa bik küp yörde. Qaysı könnärdä quldan bilet sorap yörüçelärdä buldı. Spektakl'lärne bik cılı qabul ittelär. Xalıq, alqışlar belän här qızıqlı mizgelne qarşı aldı. Spektakl'lär betkäç tä, pärdäne qat-qat açtırıp. Qul çaptılar. Mäskäwdä şundıy ğädät bar. Telsez küke, Äldermeştän Älmändär, Qara Çikmän spektakl'lären bik yarattılarAliä Sabirova xalıq spektakl'lärä bik küp yörde, zallarda alma töşärdäy urın yuq ide di.
Uzğan şimbä kiçendä, Qamal teatrınıñ Mäskäwdäge gostrolläre tantanalı räweştä yabılğan. Teatrnıñ vizit kartoçkası bulğan spektakl' - Äldermeştän Älmändär belän. Rusiä teatr sänğätendä dä soñı 30 yılda tuqtawsız, ber ük quyılışta baruçı mondıy başqa spektakl' yuq ikän. Aliä Sabirova, şuşı yabılu tantanası turında menä nilär söyli
Yabılu tantanasına Tatarstannan maxsus Tatarstan parlamentı räsie Färit Möxämmätşin, Tatarstan vitse-premyerı – mädäniät ministrı Zilä Wälieva kilgän ide. Rusiäneñ mädäniät häm kinemotografiä federal' agentlığı citäkçese Mixail Şvıydkoy, Mäskäw şähär duması räise şulay uq tantanada qatnaştılar. Monnan tış, Rusiä Däwlät Duması vitse spikerı Vladimir Jirinovskiy da, üzeneñ fraksiäsendäge 7 deputatın iärtep kilgän ide. Tamaşaçılar moña şaqqattı. Alar, foyeda tübätäylär satıp aldılar, baştan –axırğaça şunı kiep utırdılar. Jirinovskiy çığış yasadı. Tatarlarnı xörmät itäm dip belderde. Qaysıdır idiot, min tatarlarnı kürälmi digän süz tarqatqan ide, bu yalğan dide. Zilä Wälievağa Jirinovskiy digän xuşbuy büläk itte, teatr artistlarına Jirinovskiy dip atalğan kon'yak tarattı
Monnan tış, Rusiä Däwlät Duması vitse spikerı Vladimir Jirinovskiy da, üzeneñ fraksiäsendäge 7 deputatın iärtep kilgän ide. Tamaşaçılar moña şaqqattı. Alar, foyeda tübätäylär satıp aldılar, baştan –axırğaça şunı kiep utırdılar. Jirinovskiy çığış yasadı. Tatarlarnı xörmät itäm dip belderde. Qaysıdır idiot, min tatarlarnı kürälmi digän süz tarqatqan ide, bu yalğan dide. Zilä Wälievağa Jirinovskiy digän xuşbuy büläk itte, teatr artistlarına Jirinovskiy dip atalğan kon'yak tarattı2006 yıl, Tatarstanda mädäniät häm sänğät yılı dip iğlan itelde. Monnan tış, tatar teatrına nigez salınuğa da 100 yıl bula. Moña qağılışlı çaralar Respublikada ğına tügel, tatarlar yäşägän başqa küp töbäklärdä dä uza. Qamal teatrı kollektivınıñ Mäskäw gostrolläre şunıñ ber öleşe bulıp tora.
Räfis Cämdixan


text:
Änkarada Yevropa Parlamentı wäkilläre totqınlıqtağı 4 körd deputatın irekkä çığarırğa çaqırdı. Deputatlar , tıyılğan PKK firqase belän bäyläneştä toruda ğayeplänep 9 yıl törmädä utırdı. Mäxkämä utırışın küzäter öçen kilgän Yevropa Parlamentındağı Hollandiä wäkile Joost Langedijk, totqınnar bügen irekkä çığarıla dip belderde.
Leyla Zana, Hatip Dicle, Orhan Doğan häm Selim Sadak-1994nçe yılda 15 yıl törmä cäzasına xökem itelgän ide. Yevropanıñ Keşe Xoquqları Mäxkämäse-tikşerülärneñ ğadel bulmawın beldergäç –yaña mäxkämä eşe başlandı.


text:
Rusiә xisap palatasınıñ Başqortstannı neft şirkätlären xosusilaştıru waqıtında qanun bozularda ğayepläwen respublikanıñ räsmi citäkçelege tınıç qabul itte. Räsmi añlatmalar äle dä yuq, anıñ qarawı Rusiä salımnar häm cıyımnar ministrlığınıñ Başqortstan idaräse başlığı –Aleksandr Veremeenko –respublikada federal qanunnarnıñ ütälmäwe häm salımnarnıñ döres cıyılmawı turında daimi söyläp tora. Şundıy çığışlarnıñ berse turı efirda Rusiä radiosında da yañğradı.
Ber törkem Başqortstan jurnalistları Salawat Yulaev yulı buylap säyäxät oyıştırıp qayttı.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text: Elegräk tä xäbär itelüençä, Rusiä Yüstitsiä ministrlığınıñ Başqortstan buyınça Baş idaräse bu yılnıñ aprel ayı azağında Başqortstan Tatar ictimaği üzägenä qarata mäxkämä eşe açunı sorap, Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäsenä möräcägät itkän ide. Mäxkämä aşa Tatar ictimaği üzägen yabu küzallandı bu oçraqta. Moña etärgeç itep törle säbäplär kiterelde. İmeş, Tatar ictimaği üzäge üzeneñ eşçänlege xaqında xisap tapşırmağan ikän, yänäse, ul, ğomumän dä, räsmi terkälmiçä eşli ikän häm başqa häm başqa säbäplär. BR Tatar ictimaği üzäge eşçänlegenä bäyä birü buyınça mäxkämäneñ täwge utırışı un kön çaması elek bulğan ide. Anda bernindi dä qarar qabul itelmäde häm çirattağı utırış 19 mayğa bilgelände. Ämma bu könne Kirov rayonı mäxkämäse älege eş buyınça utırışın ütkärmäde. Monıñ säbäbe bik ğadi. Baqsañ, Rusiä Yüstitsiä ministrlığınıñ Başqortstan buyınça Baş idaräse Başqortstan tatar ictimaği üzäge eşçänlegenä qarata bulğan däğwaların «yañadan östämä tikşerü öçen» digän añlatma belän, Kirov rayonı mäxkämäsennän kire alğan ikän. Monı bezgä BR Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin xäbär itte. Anıñ süzlärençä, Yüstitsiä ministrlığı Baş idaräseneñ Tatar ictimaği üzägenä bulğan däğwalarınıñ nigezsez buluı aldan uq bilgele ide. Şuña kürä dä xoquq belgeçläre üzläreneñ bik aqıllı adım yasamağanlığın añlap, üzläre ük xataların tözätergä bulğandır. Şulay da Ayrat äfände äle Tatar ictimaği üzägenä qarata uydırma ğäyeplär häm däğwalarnıñ kiläçäktä dä tuqtalmayaçağın äytä. Bäylänü öçen säbäpne tabıp bula inde ul, di Ayrat Ğiniätullin. Äle Başqortstan Tatar ictimaği üzäge üzeneñ çirattağı qorıltayına äzerlänä. Ul bu yılnıñ 22 iyünenä bilgelände.


text:
Qırımtatar bayrağı
Qırımtatar bayrağı — yuqarı sol köşesinde sarı tamğa olğan kök tüste ketendir. Kök tüs — türkiy halqlarnıñ ananeviy tüsüdir — atta Qırım Hanlığınıñ bayraqlarında işletilmekte edi. Hanlıq devrinden de Qırımda üküm sürgen Geraylar sülâlesiniñ tamğası - bayraqtaki taraq tamğa qaldı. Belleyler ki, ilki defa işbu belgini Qırım Hanlığınıñ temelcisi I Hacı Geray tarafından işletildi. Zemaneviy tarihta Rusiyedeki Fevral inqilâbından soñ 1917 senesiniñ yazından başlap bayraq faal tarzda qullanılıp başladı. 1991 senesi iyün 28-de işbu bayraq [1] qırımtatarlarnıñ Qurultayı tarafından milliy olaraq qabul olundı.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Tarak Tamgalı Gökbayrak - Tuncer Kalkay
- Kırım Bayrağı Ölçüleri - Vatan KIRIM


text:
Başqorttar qoroltayı Öfö-2 qalasığın yaqlap sıqtı
Bötä donya başqorttarı qoroltayı başqarma qomitetı şurahı respubliqa xökümätenä möräjäğät qabul itte. Bıl möräjäğät Öfö- ike qalasığına bäyle. Unda äyteleüensä Öfö-ike qalasığı 5-se 16-sı bıuattarğa tura kilgän bik hiräk osray torğan tarixi- mäźäni häykäl. Möräjäğättä bildäläneüensä, xökümät urta bıuattağı Başqortostandıñ baş qalahı urınında yañı töźölöştär alıp barıu planın qaytanan qararğa teyeş. Öfö-ike qalasığın arxeoloğtar yañıraq asıqlanı. Tik bıl urında elitalı yorttar halıu planı bar. Başqorttar qoroltayı arxeoloğik qaźıuźarźı his yuğı tağı 5 yılğa huźırğa käräk tip iśäpläy. Häykäldeñ küp urındarın Başqortostan xalıqtarınıñ milli relikviyahı itep haqlarğa käräk tielä möräjäğättä. Qoroltay şurahı respublika xökümäte qaramağında tarixi-mäźäni, bını arxeoloğik tip añlarğa käräk bilämälärźä er- töźölöş eştären alıp barıuźı küźäteüźä totousı maxsus törköm oyoştororğa la käñäş itä.
Mäğlüm bulıuınsa, Öfö-ike qalasığı bilämälärendä oşo arala yañı yorttar hala başlau niätläşterelgän. Küp ğalimdar fekerensä, barlıq Könsığış Evropa ösön üźensälekle bıl urındı tikşereü ösön kämendä 10 yıl waqıt talap itelä.
Bötä donya başqortarı qoroltayı başqarma komitetı şurahında 450 yıllıq yubiley uñayınan uźğarılasaq qoroltayğa äźerlek barışı la qaraldı. Unda sit töbäktärźä yäşägän başqorttar deleğatsiyaları la qatnaşırğa teyeş. Tik älegä barıhı la saqırıu almağan. Mäśälän Tomsk ölkähendä 2 meñ başqort yäşäy. Urında bığa tiklem milli diasporanıñ Yalqın tip atalğan jurnalı la baśtırılğan. Tik xäźer ul başqortsahın yuğaltıp tik russa näşer itelä- säbäbe- başqortsa añlağan häm uqıy belgändär bulmauı. Saqırıu almağan Tom başqorttarı oqtyabrźä üźźärendä bayram yaharğa bulğandar.
Ä bına Siläbelä eştär yaqşıraq tora. Töbäktäge başqorttar üź telendä televidenie tapşırıuźarın qarau bäxetenä eyä buldı. Ölkäneñ Arğayaş rayonında Yuldaş televideniehı kürhätä başlanı.


text:
Zamana kommunistları
Zamana kommunistları
Menä, mäsälän, küptän tügel iptäş Saliy Qazannıñ iñ yaxşı restorannarınıñ bersendä 50 yıllıq yubileyın uzdırğan. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, tıynaq kommunistlar şäp kenä küñel açqannar, tiptergännär. Öställär mul bulğan, aqçanı ällä ni sanap tormağannar. Tuğan könnärne uzdıru — tabiğıy närsä, demokratmı sin, kommunistmı — waqıt qarşında barabız da ber tigez. Häm oşbu waqığağa igtibar da itmäs idek, ägär dä «MockoBckий koMcoMoлeц» gäzite Aleksandr Saliy turında ğacäplänerlek närsälär yazıp çıqmasa. Şul basmanıñ bıyıl çıqqan 5-nçe sanında tanılğan jurnalist Aleksandr Xinşteyn «БoMбa для ryбepHaTopa» digän mäqälä urnaştırdı.
Anda süz Mäskäw ölkäsendäge saylaw kompaniäsendäge äkämätlär turında bara. Mäğlüm ki, Rusiädä här töbäktä diärlek saylawlar häm ığı-zığılar ber suqmaqtan yänäşä baralar. Mäqälädä avtor gubernator Boris Gromov yärdämendä ölkä Dumasına uzğan saylawlardağı pıçraq texnologiälärneñ kuxnyasın faş itä. Häm menä siña mä — älege kuxnyada bezgä tanış keşelär päyda bula. Aleksandr Saliy häm anıñ yärdämçese, elekkege Duma deputatı, kommunist Näsimä Stolyarova. Qısqası, bezneñ qızıl yaqtaşlarıbız älege häm başqa saylawlardan säyäsi tügel, matdi fayda çığaru yulların uylap tapqannar. «MockoBckий koMcoMoлeц» jurnalistı fikerençä, süz zur aqçalar turında bara. Ä bit bez Aleksandr Saliynı saylawlar barışında kilep çıqqan qanun bozular, xärämläşülär belän köräşüçe, dip yöribez. Härxäldä, Däwlät Dumasında ul näq şul mäsäläne tikşerüçe komissiä belän citäkçelek itä. Tatarstanda uzğan här saylaw kompaniäläreneñ pıçraqlığın böten Rusiä xalqı aldında faş itüçelärneñ berse dä äle ul Aleksandr Saliy. Küräseñ, köräşçe temanıñ böten neçkäleklären tiränten öyränep, üze dä şul uq mäker eşkä kereşkän. Xäer, bez monı raslarğa alınmıybız.
Pänceşämbedä «Эфиp» telekompaniäse jurnalistı «MockoBckий koMcoMoлeц»ta dönya kürgän nizağlı mäqälä xaqında Aleksandr Saliynıñ üzenä şaltırattı. «Bez gazeta belän äle mäxqämäläşäbez», — digänräk mäğnädä cawap birde ul «Эфиp» jurnalistına. Ällä elemtä naçar, ällä dälillär yomşaq bulğanğa, bu yulı kommunistik mitinglarda şomarğan oratornıñ tawışı ışandırırlıq häm kör yañğıramadı.


text:
Nord-Ost faciğäsenä ber yıl: qorbannarnıñ tuğannarı däwlättän cawap kötä (Dubrovkada ulın yuğatqan ana belän äñgämä)
"Nord-Ost" digän süzlär belän xäterdä uyılıp qalğan qanlı waqiğalarğa bügen ber yıl tuldı. Uzğan yılnıñ şuşı könendä ber törkem çeçen suğışçısı Çeçnya suğışın tuqtatırğa taläp itep, Mäskäw üzägendä urnaşqan teatr binasında berniçä yöz keşene totıq itep aldı. 3 kön däwam itkän faciğä binağa xöcüm belän tämamlandı. Maxsus köçlär qullanğan bilgesez gazdan, räsmi sannarğa qarağanda ğına, kimendä 129 keşe xäläk buldı. Ber yıl ütügä qaramastan bu waqiğa tiräsendä qara taplar äle baytaq. Qorbannarnıñ tuğannarı, sorawlarğa cawap ezläp, kompensatsiä taläp itep, xakimiät suqmaqların taptawın däwam itä. Şuşı eşne beraz ciñeläytü öçen alar "Nord-Ost" isemle oyışma tözergä buldı. Oyışmanı oyıştıruçılarnıñ berse, Tatyana Karpova belän bezneñ Mäskäwdäge xäbärçebez Sophie Lambroschini küreşep söyläşte. Tatyana xanım Dubrovka faciğäsendä Alexandr isemle ulın yuğaltqan
Häwäskär cırçı häm cırlar icat itüçe 30 yäşlek Aleksandr Karpov Nord-Ost tamaşasınnan äylänep qaytmağan qorbannarnıñ berse. Anıñ gitarası, nota däftärläre bülmäsendä şul könnän birle tielmägän kileş yata. Änise Tatyana xanım ulınıñ cırların, fotosürätlären xätirä itep saqlıy. Aleksandrnıñ 10 yäşlek qızı, xatını qaldı. Ulın yuğaltu xäsrätennän beraz ayınğan Tatyana xanım, ber yıl elek bulğan xällärgä açıqlıq kertü, qorbannarnıñ ğailälärenä yärdäm itü maqsatı belän Nord-Ost dip atalğan ğäyre-räsmi oyışma tözede. Alar bezne onıtırğa teli, di ul, Kreml häm Mäskäw xökümätenä törtep, läkin bez moña yul quymayaçaqbız:
Audio (Tatyana Karpova)
Uzğan yılnıñ 23 üktäberendä Çeçnya suğışı Mäskäwgä citte. Yaxşı qorallanğan 50-gä yaqın çeçen suğışçısı başqala üzägenä ütep, Dubrovka teatrında Nord-Ost isemle popular tamaşa qarap utırğan yözlägän keşene totıq itep aldı. Aralarında xatın-qızlar da bulğan suğışçılar Rusiä ğäskärlären Çeçnyadan kiçekmästän çığarırğa taläp itte, yuq isä teatr binasın şartlatu belän kisätte. 3 kön däwam itkän qarşılıqtan soñ, Rusiä räsmiläre binağa xöcüm itergä qarar itte. Xöcüm waqıtında qullanılğan köçle gaz arqasında kimendä 129 totıq xäläk buldı. Şuña da qaramastan, räsmilär bu operatsiäne uñışlı dip bäyäläde. Kurski faciğäsennän sabaq alğan prezident Putin, "Gafu itegez, ber barığıznı da qotqara almadıq" digän süzlär äytte. Tik bu süzlär qorbannarnıñ tuğannarın tınıçlandıra alamı? Küp kenä sorawlar öle dä cawapsız qala:
- ni öçen xöcüm waqıtında nindi gaz qullanılğanı ser itep saqlanğan? - ni öçen xastaxanälärdä bu gazğa qarşı antidotlar bulmağan? - ni öçen binadan çığarılğan keşelärgä aşığıç yärdäm kürsätelmägän?
Tatyana xanım äytüençä, anıñ ulın yarğannan soñ şul açıqlanğan: ul äle 8 sägät isän bulğan, ämmä salqın cirdä yatqan yegetkä yärdäm kilmägän:
Audio (Tatyana Karpova)
Tatyana Karpova häm Nord-Ost oyışmasına kergän tağın 200läp keşe, Rusiä räsmilärennän añlatma kötä. Mäskäw xökümätenä qarşı distälägän şikäyät tapşırılğan. Läkin bu şikäyätlär barısı da kire qağılğan:
Audio (Tatyana Karpova)
Berniçä ğailäneñ Törkiägä yalğa cibärelüwen, küpmeder matdi yärdämne iskä almağanda, Nord-Ost qorbannarınıñ ğailäläre Rusiä xökümätennän kompensatsiä kötep ala almadı. Läkin alar bolay ğına tuqtarğa cıyınmıy. Alarnıñ advokatları xäzer Strassburğtağı Yevropa mäxkämäsenä möräcäğät itte. Bu eşneñ qaralu-qaralmawı yaqın arada xäl itelergä tieş.
Ä älegä Nord-Ost oyışması isän qalğan totıqlarğa ruxi-psixologik yärdäm kürsätü belän mäşğül. Tatyana xanım äytüençä, alarnıñ kübese, berençe çiratta yätim qalğan balalar, bik awır xäldä. Alarda näfrät xise köçle häm bu bik ayanıç näticägä kiterergä mömkin, di ul:
Audio (Tatyana Karpova)
Menä şuşı xälne iskä alıp, Nord-Ost oyışması Dubrovka faciğäsenä şahit bulğan balalarnı xärbi xezmätän azat itergä sorap, xökümätkä möräcägät itergä cıyına.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tatarstanda bäyräm könnäre
Tatarstanda bu könnärdä säyäsät, ictimaği eşlär onıtılıp tora. Alda äle tağın öç yal köne. Möğaen, bu könnärdä iminlek, yanğınnan saqlaw, aşığıç yärdäm xezmätläre, ğadättän tış xällär ministrlığı xezmätkärläre häm siräk-miräk mäğlümat çaraları ğına eşlider, sıman. Läkin yıldağıça, May bäyräme könnäreneñ niçek, qayçanğa turı kilüe, küpme yal könenä buluına qaramastan, älbättä, cir keşese, awıl keşese xezmättä, çäçü öste. Bäyräm aldınnan 7-10 kön esse, qorı hawa tordı. Xätta, yanğınnan saqlaw xezmäte Qazan tiräsendäge urmanlı yal itü urınnarına çığudan tıyılunı, bigräk tä ut-küz çığarudan saqlanu turında kisätte. Xätta, Qazan tiräsendäge yazlıqlar, baqçalar öslärendä maxsus küzätü oçqıçlarınnan tawış köçäytkäçlärdän “ut belän saq qılanığız”, dip qıçqırıp yördelär. Şulay itep, cir tiz ölgerde, ber atna eçendä qırlarğa, ağaçlarğa yäşellek kerde. Şähär xalqı yazlıqlarına, baqçalarına yabırıldı.


text:
İsmail Uzunoğlu - Koçaş
Sanatçı : İsmail Uzunoğlu
Türkü : Koçaş
Etiketler : İsmail Uzunoğlu - Koçaş türkü indir, İsmail Uzunoğlu - Koçaş türkü dinle, İsmail Uzunoğlu türküleri, Koçaş mp3 indir, İsmail Uzunoğlu türküleri Koçaş türküsü, Koçaş sözleri, İsmail Uzunoğlu mp3 dinle, İsmail Uzunoğlu download, Koçaş bedava mp3, İsmail Uzunoğlu türkü sözleri, İsmail Uzunoğlu türkü dinle, İsmail Uzunoğlu son albüm indir
İsmail Uzunoğlu Türküleri
İsmail Uzunoğlu - Tahtalıkta Kalbur Var
İsmail Uzunoğlu - Ovalar Ovalar
İsmail Uzunoğlu - Çavdırın Hanları
İsmail Uzunoğlu - Çukur Mahallede Bizim Evimiz
İsmail Uzunoğlu - Cavur Asarın Yolları
İsmail Uzunoğlu - Çoban Kavalı
İsmail Uzunoğlu - Gerizler Başı
İsmail Uzunoğlu - Gülyüzlü Sevdiğim


text:
Açıq mikrofon:Sez matbuğatqa ışanasızmı, anda döreslekne yazalarmı?
-Yartısına ışanam, Bar inde “Watanım Tatarstan”, “Tatarstan yäşläre”gäzitläre. Ämma säyäsät anda çağıldırılmıy, döres tügel inde ul.
- Matbuğatqa da yäşärgä kiräk. Yäşärgä kiräk bulğanğa, alar aqça alalar. Yazalar östäge citäkçelär yazarğa quşqannı. Citäkçelär quşqannı yazmasalar, andıy gäzit- jurnallarnı yabalar.
- Yartılaş , çönki bik ışanıp betmim. Çönki bik küp yalğannı da yazalar. Mäsälän , artistlar tormışı turında döres bulmağan äyberlärgä yulıqqan bar, uqığan bar.
- Äye ışanam, anda döreslekne yazalar. Min törle jurnallar uqıym, barısı da istä qalmıy. “Söyembikä” jurnalın yaratıp uqıym. Gäzitlärdän “Watanım Tatarstan” “ Tatarstan yäşläre”gäzitlären yaratıp uqıym. Studentlar turında kübräk yazsınnar ide dip äytmäkçe idem.
- Rusiä däräcäsendäge kebek ük, Tatarstanda da irekle matbuğat yuq. Anıñ bulğanı da yuq.
- Waqıtlı matbuğatqa ışanası kilä , çönki anda professionallar eşli bit. Häm alar üzläreneñ eşlärenä cawaplı qarap, alar döreslekne yazarğa tieşlär . Läkin ul tieşlek, ul bezneñ cämğiättän çığa. Cämğiättä şundıy şartlar tudırılğanmı? Cämğiätneñ şartlarına bäyle räweştä ışanası kilä döreslekne yazalar, dip. Läkin bez härwaqıtta da, mäsälän min, üzem şäxsän, bik ışanıp uqımıym, tıñlamıym alarnı. Min üzem, “Mädäni comğa”gäziten uqıym. Yaratıp uqıym¸çönki ul zıyalı tatarlar öçen. Min üzemä annan azıq tabıp uqıym.
- “Qazan utları” jurnalın , “Miras” jurnalın aldıram. “Mädäni comğa”nı aldıram. Elegräk kübräk aldıra idem. Xäzer irkenräk yazalar inde. Şulay da bötenesen dä yazıp betermilär.
Monnan berniçä yıl elek, min milli mäğärif turında berniçä gäzitkä yazıp çıqqan idem. Ul tatar xalqınıñ ruxi yäşäyeşe öçen bik möhim äyber ul.
-Anıñ turında yazalarmı soñ ?
-Menä yazmıylar şul. Mäktäplärdä ana telendä uqıtu turında. Änä şul xaqta yazmıylar. Ä bit anıñ nigeze änä şunnan. Ata- ana ixtıyarı, digän bulalar. Qısılğaç, nindi ata-ana ixtıyarı bula ul ? Böten xalıq ta üz telendä uqısın. Häm ul zakon nigezenä kersen. Zakonnarnı menä şulay dip qabul itärgä kiräk. Änä şul xaqta yazmıylar.
Mälikä Basıyr


text:
Semberdän qaçqan xärbilärne nindi cäza kötä?
Qaçqınnarı belän dan yaulağan 31-hawa-desant brigadası qorbannarı turında “Azatlıq” radiosı aşa xäbärlär bulğaladı inde. Menä tağın. Bu yulı Ufadan da xäbärlär işetelde. Qaçqınnar törle bula: Tatarstan cirendä ĞAİ xezmätkärlären üterep, 24 balanı yätim qaldırğan çın bandit qaçqınnardan ayırmalı bularaq, Ufağa yul alğan 4 soldat yawızlıq qılmağannar – yawızlıqtan qotılu çaraları ğına ezlägännär.
“Kire Sembergä qaytqaç, niçek qarşılağannar soñ alarnı?” – digän soraw Xärbi komendaturağa kiterde. Yazu-sızular bülmäse xucabikäse Tat'yana Anatol'yeva xärbi komendant Naugol'nov isemenä cibärelgän ğariza belän tanıştırdı: “Ryadovoy Bogomyagkov, Safin, Venediktov, Belyakovlarnıñ 85955-yençe çast'ne röxsätsez taşlap kitü faktın tikşerü öçen, alarnı 44503-nçe xärbi çast'kä küçerüegezne sorıym. Tikşerü näticäläre belän Sezne tanıştırırbız”
Prokuratura tikşerüçese yustitsiä leytenantı V. İ. Petrov”
Qaçqınnarğa närsä yanıy soñ?
Bu sorawğa Xärbi prokuraturada cawap alıp bulmadı. Leytenant Petrov, prokuratura röxsätennän başqa, bu turıda berkem belän dä söyläşä almıy ikän. Ä prokuror 15 säğättän soñ ğına kiläçäk, didelär.
Qaçqınnar bişäw bulğan ikän. Bişençese, Artem İvanov, 2 säğätlek yul yıraqlığında ğına yäşäwçe äti-änilärenä kitkän bulğan. Anı totıp alıp qaytarğannar. Ufadan qaytqan 4 soldatnı qabul itkän çast'neñ KPPsında 2 äni keşe ulları belän oçraşu kötep toralar ide. Ufa yegete Aleksey Venediktovnıñ änise Marina Balyasnikova ulınıñ qaçıp kitüen yalğış adım, dip bäyäläde. Monda uq prokuraturağa möräcäğät itärgä bulğan, dide ul. “Ä nigä näq Sezneñ fatirnı saylağannar?” – digän sorawğa “Başqa mömkinlekläre bulmağandır”, - dip cawap birde. Smolenski da, Perm dä yırağraq, taksi alğannar da iñ yaqın yul saylağannar. Ä taksi öçen ata-analar kümäkläp tülägännär.
4 äni keşene dä Sembergä kiterep, prokuraturağa bergäläp möräcäğät itü dä anıñ başlanğıçı belän oyıştırılğan: telefon aşa barısın da Sembergä çaqırğan. Marina xanım äytüençä, prokuratura alarnı bik cılı qabul itkän.
Qaçqınnar arasındağı berdän-ber başqort yegete Ruslan Safin äytüençä, bu qaçunıñ oyıştıruçısı bulmağan, barlıq tuqmaluçılarnıñ başına qaçu niäte beryulı kilgän. Bu yeget Omskida berençel belem alğan, Semberdä urnaşqan xärbi çast'kä noyäber 16 da ğına kilep urnaşqan. Häm cäberläwlärgä duçar bulıp yäşägän. Ruslan älege tikşerüneñ üzläre faydasına tämamlanuına ışana. Dimäk xaqlı sanıy. Mondıy ömetkä nigez dä bar kebek: bu çast'tä alar başqa soldatlar belän ber ük wazifa başqaralar.
Çast' komandirı polkovnik Samarin isä prokuraturanıñ nindi qarar çığaruı turında söyläşüdän baş tarttı. Nigezlämäse dä ışanırlıq kebek. Tikşerü betkänçe, räsmi fiker yañğırarğa tieş tügel. Ä min, yurist bulmasam da, räsmi keşe – ofitser, dide ul.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Qazan universitetı Tatarstan xökümätennän açqa sorıy
Bügenge kiñäşmädä ber yıldan artıq qalğan waqıt eçendä nindi tözekländerü eşläre alıp baru häm fänni uqıtu protsessnı zamançalaştıru turında süz bardı. Töp çığışnı yasağan universitet rektorı Mägsum Saläxov, şähär administratsiäse başlığı Kamil İsxakov, häm başqalar Qazan universitetınıñ niqädär ähämiätle, danlı uqu yortı, Rusiä häm Tatarstan tarixınıñ iñ istälekle bitlären kürsätüçe belem uçağı ikänen äyttelär. Şul uq waqıtta universitet küz aldında cimerelep, taralıp bara ikän. Cimerelä barğan binalarnı tergezü öçen bik küp aqçalar kiräk. Rusiä ministrlığı qaramağında bulğan bu uqu yortı Qazannıñ 1000-yıllığı programmasına kertelgän bulsa da, Mäskäwdän aqçanı bik tamızmıylar. Prezident universitetnıñ geologiä fakultetına “Tatneft'” berläşmäse yärdäm itä almasmı, digän täqdimne kertte. Eş matdi çığımnar häm binalarnı tözekländerüdä tügel, älbättä. Mägsum Saläxov universitet belän respublika oyışmaları arasındağı elemtälärneñ zäğif buluın atap kitte. Xäzer uqu-uqıtu häm fänni eşçänlekne yañaça qorırğa kiräk. Mintimer Şäymiev bu süzne qüätläp, Tatarstandağı fänni oyışmalarnıñ üzara elemtäläre citmäwgä iğtibar itte.


text:
Quşma Ştatlar däwlät sekretare Codoleezza Rice Seulda, atom sınawı ütkärgän Tönyaq Koraeğa BMO çikläwlären kertü turında, söyläşülär alıp bara. Könyaq Koreanıñ tışqı eşlär ministrı Pan Gi Mun belän oçraşqannan soñ, Rice: “Quşma Ştatlar BMO İminlek Şurasınıñ Tönyaq Koreağa çikläwlär kertü rezolutsiäsen tulısınça xuplıy. Rezolutsiäneñ eçtälegendä Korea yarımutrawın atom-töşsez töbäk itü taläbe yata. Pxenyän üzenä yöklämälär alıp, ber nindi alşartlarsız söyläşülär östäle artına utırsa, aña iñ yaxşısı şul bulaçaq”,- dide.
Seulğa kilgänçe Rice Tokíoda buldı. Xäbärlärgä qarağanda Korea Xalıq Demokratik Respublikası yaña atom sınawlarına äzerlänä. Xalıq-ara cämäğätçelek Pxenyän atom-töş qoralın İranğa yäki “Äl-Qäidä”gä sata ala dip xäweflänä. Quşma Ştatlar prezidentı George Bush, bu xälne buldırmas öçen, AQŞ barsın da eşläyäçäk, dip belderde.


text:
AQŞta urnaşqan Human Rights Watch isemle xoquq oyışmasınıñ, Äfğanstandağı amerikan xärbiläre äsirlärneñ xoquqların boza digän ğayepläwenä, ğaskärlärneñ matbuğat wäkile polkovnik Bryan Hilferty, xärbi köçlär "üz wazifaları häm suğış qanunı" qısalarında eş itä, dip belderde.
Xeşe xoquqları oyışması amerikan däwläten – totqınnarnıñ xalıqara qanun qısalarında totıluın tikşerergä, alarğa tuğannarı häm advokatlar belän oçraşu mömkinleklär tudırırğa soradı.
Hilferty süzlärençä, xalıqara qanunnar Äfğanstandağı totqınnarğa qağılmıy, çönki alar ber nindi dä däwlätneñ wäkilläre tügel häm xärbi kiem kimi. Ämma alarğa yaxşı mönäsäbät belderelä, alarnıñ yanına çit illärneñ räsmi wäkilläre häm tabiplar kerä ala, dide Amerikan xärbi köçläre wäkile Bryan Hilferty.


text:
Tatarstan-Rusiä şartnamäse yänä Däwlät Dumasına täqdim itelde
Tatarstannıñ ömetlären yañartqan töp xäbär 27 iyün könne Mäskäwdän kilde. İTAR-TASS mäğlümät agentlığı xäbär itüençä, respublika belän federal üzäk arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı şartnamä Vladimir Putin tarafınnan yañadan Rusiäneñ Däwlät Dumasına kertelde. Dumanıñ berençe vitse-spikerı Oleg Morozov şartnamä parlamentnıñ yazğı sessiäse tämamlanğançı uq qaralıp, raslanaçaq, dip belderde. İsegezgä töşeräbez, Tatarstan belän Rusiä arasındağı ikençe şartnamäne äzerläw, berençeseneñ mötdäte 2004 yılda çıqqaç başlanğan ide. Ozaq barğan söyläşülär, kileşterülärdän soñ, 2006 yılnıñ közendä şartnamä Tatarstan häm Rusiä prezidentları tarafınnan imzalandı. Vladimir Putin dokumentnı Däwlät Dumasına kertkäç, ul anda bik tiz raslandı. Läkin Rusiäneñ Federatsiä Şurası aldan şartnamäne qarawnı ozaqqa ğına suzıp, axır çiktä fevraldä anı kire qaqtı. Şulay itep, respublika citäkçelege Tatarstan belän Rusiä arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı şartnamäne ğämälgä aşıru öçen ikençe märtäbä köräş başladı.
Gölnaz İlgizär


text:
Qıtay Komunist Qorıltayı, İqtisadi wä sosial reformanı qabul itte
Hu qarar turında bügenge belderüendä qararnıñ Qıtay öçen bulğan zur ähämmiätenä basım yasap bulay dide,
"Tarix, qorıltay qabul itkän säyäsi qararlar häm üzgäreşlärneñ ni qadär möhim bulğanıñ ispatlar. Häm bu strategik yaqtan möhim qarar, partiä yärdemndä Sotsializm belän Qıtay üzänçelekläreneñ berläşüe näticäsendä alğa baruında ber yul kürsätkeç bulır." Xäbärçelär, Hunıñ planıñ ğamälkä aşıru öçen yaña citäkçelekneñ dä saylanğan buluın belderde.


text:
“Äkiät” qurçaq teatrınıñ tatarça tamaşalarına yörüçelär kimi
Bu aralarda bäyrämnär, yallar bulğanğa, Qazanda mädäni tormış ayıruça görläp bara. Bigräk tä balalar öçen törle çaralar küp ütte qışqı kanikullar könnärendä. Çırşı bäyrämnäre, yaña yıl tamaşaları, teatr häm kinolarğa baru häm başqalar. Xäyer, mäktäp yäşendäge balalar öçen genä tügel, ä näniräklär dä onıtılmadı. 23 dekaberdän başlap 9 ğinwarğa qädär Qazanda tatar däwlät “Äkiät” qurçaq teatrı da balalar öçen yaña yıl tamaşaları täqdim itte. Läkin andağı tamaşalar barı tik rus telendä genä uzdı. Älege wazğiättä artistlarnı yäki teatr citäkçelegen ğäyeplärgä aşıqmıyq. Çönki bu qurçaq teatrınıñ tatar telendä spektakl’lär eşlärgä telämäwe yäki telne belgän artistlarnıñ bulmawı belän bäyle tügel. Monda töp säbäp bulıp tatarça spektakl’lärgä tamaşaçılarnı cıya almaw tora ikän.
Balaçaqta qurçaq teatrın ber genä kürgän bala, anı hiç onıtmıy. Qurçaq teatrınıñ canlı qaharmannarı, cır häm iyülläre, söyläşü räweşläre balanıñ xäterendä qala, anı tuğan telgä, milli ruxqa öyrätä. Läkin ni qızğanıç, soñğı yıllarda tuğan teldä uynawçı milli qurçaq teatrı iğtibardan çittä qala. Ölkän yäştäge millättäşlärebezneñ härqaysı diärlek tatarça söyläşkän qurçaq teatrın yaxşı xäterläsä, yäşlär häm balalar üzläreneñ milli teatrları bulğanın belä mikän? Ällä inde mul'tfil'mnar, räsemle kitaplar, komp'yutıyr uyınnarı qurçaq teatrına bulğan ixtiacnı qısrıqlap çığara. Tatar telendä eşli torğan qurçaq teatrınıñ bügenge xäle ciñel tügel, di “Äkiät” qurçaq teatrınıñ citäkçese Roza Cäpparova.
9 ğinwar könne tämamlanğan ike atnalıq Yaña yıl tamaşalarına da rus telendä barğan. Kerü biletları tiz arada satılıp betkän. Ä menä repertuarlarında küp kenä tatar qurçaq spektakle bulsa da, tatarça qurçaq tamaşaçılarına bilet aluçı bik az.
Şulay da üz balalılarına häm onıqlarına tuğan telebezdä äkiät kürsätergä teläwçe milli ruxlı Qazanlılıar da bar. Alar öçen 4 fevral'dä “Maqtançıq ätäç” spektakle kürsäteläçäk. Rusiäneñ törle töbäklärendä meñnärçä tatar balaları berwaqıtta da üz milläteneñ qurçaq teatrın kürmägän häm işetmägän. Ä menä ike million tatar yäşägän Tatarstanda häm 400 meñ millättäşlärebez torğan Qazanda tatar qurçaq spektakl'lärenä üz balaların kiterüçelär siräk. Bu mäsälägä açıqlıq kertü öçen bez Äkiät qurçaq teatrınıñ citäkçese Roza Cäpparovağa möräcäğät ittek.
“Qızğanıçqa qarşı bez yaña yıl bäyräm tamaşaların härwaqıt rus telendä uzdırabız. Rus telendä ütä torğan çırşı bäyrämnärenä ixtiac bik zur. Bu tamaşalarğa biletlar da bik tiz satılıp bette. Ä tatar truppası belän bez 3 ğinwar könne bez islam universitetında buldıq, anda şulay uq yaña yıl tamaşası uzdı. Şunnan soñ Usad mäktäbennän çaqıru alğan idek, şunda barıp qayttıq. Ämma bütän ber cirdän dä andıy şaltıratular bulmadı. Ägär dä teläkläre bulğan rayon, awıl, mäktäp häm balalar baqçalarına bezneñ tatar truppasın üzenä çaqıra ikän, alar barırğa riza. Direktor bularaq äytäsem kilä, siräk kenä şaltıratıp tatar spektakl'lärneñ yuqlığın sorıylar. Alar bar. äytik, bez elek här şimbä könne tatar telendä spektakl' kürsätä idek. Läkin kilüçelär bik az. Bezneñ bilet taratu belän şöğellänüçe xezmätkärlärebez härwaqıt tatar spektakl'lärenä bilet sata almıy aptırap betälär. Şul uq mäktäplärdä, balalar baqçalarında tatar spektakl'lärenä biletlarnı almıylar diärlek. Alar monı ata-analarnıñ balaları belän tatar spektakl'lärenä barırğa telämäwläre belän añlatalar. Tamaşaçı närsä sorıy bez şunı kürsätergä tırışabız inde. Xäzer inde bez ayğa ber tapqır ğına kürsätäbez tatarça spektakl'lärne. Läkin alay da äle, şul 246 biletnı ber cirdän ikençe cirgä yörep köç-xäll satıp beteräbez. Ägär dä alay şulay satmasa ğomumän kassa arqılı 10-15 bilet satıla. Ä rus tamaşalarına äytkänemçä, biletlar kassa arqılı da bik tiz satılıp betä. Şulay uq här yılnıñ noyäber ayında bez böten mäktäplärneñ zavuçların, balalar baqçalarınıñ citäkçelären, RONO xezmätkärlären üzebezdä cıyıp, alarğa repertuardağı tatar spektakl'lären özeklär kürsätäbez, teatrnıñ tarixı turında söylibez, artistlar belän tanıştırabız. Läkin barıber tatar spektakl'lärenä biletlar satu problema bulıp qala birä. ”
Teatrnıñ töp qıyınlığı tamaşaçılarnı cıya almaw bulsa da, teatr bik zur üzgäreşlär kötep yäşi. Tizdän yaña binağa nigez salınaçaq. Waqıtında “Äkiät” tatar qurçaq teatrı binası Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itügä äzerlek maqsatınnan tözeläçäk obyektlar programmasına kertelgän bulsa da, teatrnıñ yaña binası tözelmi qaldı. Teatr tözeläçäk mäydan da berniçä tapqır üzgärtelde. Başta ul Mullanur Vaxitov häykäle belän Ermitaj baqçası arasında Nekrasov uramınıñ asqı öleşenä tözelergä tieş ide. Ämma älege cir satılğan bulıp çıqtı. Şunnan soñ Prezident Mintimer Şäymiev üzeneñ wäğdäsen istä totıp, yubiley planınnan töşep qalğan qurçaq teatrın tözüne üz qulına aldı. Xäzer isä, qurçaq teatrınıñ yaña binası, elekke “Pobeda” kinoteatrı qarşında urnaşaçaq.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Qazan,İtar-Tass belderüenä kürä Ärmänstan prezidentı Robert Koçaryan belän Azerbaycan citäkçese İlxam Aliev bügen Tatarstan başqalasında Taulı Qarabax mäsäläsendä çişeleş tabu öçen 2 säğätlek söyläşü alıp barğannnar.İke yaq ta söyläşülärneñ eştälege yäki kileşüläre turında ber närsä dä açıqlamadı Qarabax söyläşüläreneñ ber şartı serlelek ide. Şulay da Koçaryan süzçese Viktor Sogomonyan Qazan oçraşuın söyläşülär protsesında uñay täräqiät dip bäyälägän .Ul Qazanda ireşelgän kileşülär nigezendä ike yaqnıñ tışqı eşlär ministırları söyläşülärgä däwam itäçäk dip äytte.


text:
Äzerbaycan oppozisiäse xökümätne täñqitläp çıqtı
"Yanawlar häm psixologik höcümnär, yala yağular, bezne ğädel häm irekle saylawlar öçen köräş yulınnan bora almayaçaq. Alarnıñ maqsatı – yasalma räweştä köntärtibenä yaña mäsälälär kertep bezne yuldan yazdıru," dide Kerimli.
Oppozisiädäge yäşlärneñ Yaña Fiker oyışması räise Başırlı çärşämbe könne qulğa alındı. Polisiä anı xökümätkä qarşı çaralar öçen Ärmänstannan aqça aluda ğäyepli. Bügen Baqıda uzğan matbuğat oçraşuında Yaña Fiker räise urınbasarı Fiqrät Mammadoğlu ğäyepläwlärne kire qaqtı.
Xalıq Frontınıñ Naxiçevandağı baş fatirına 25läp keşe höcüm itkän, dip xäbär itelä. Alar firqa äğzalären qıynağan, eş urınnarın cimergän. Cirle räsmilär bu xälgä äle ber nindi dä añlatma birmäde.


text:
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Akşam Oldu Kırat
Etiketler : Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat türkü indir, Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Akşam Oldu Kırat mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Akşam Oldu Kırat türküsü, Akşam Oldu Kırat sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Akşam Oldu Kırat bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Vurduğunu Öldürürsün
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın


text:
Ğiraqnıñ Süriä çigenä yaqın öleşendä intixarçı maşinada bomba şartlatıp 3 amerikan xärbien, ber ğiraqlını üterde. Bügen AQŞ xärbiläre Ğiraq başqalasınıñ Sadr bistäsendäge qorallı şığıylarğa qoralların tapşıru öçen birelgän waqıtnı tağın 2 köngä ozayttı.
Suğışçan dini citäkçe Moqtada äs-Sadr taraflı suğışçılarğa qoralların aqçağa almaştıru mömkinlege birelde. Qoral tapşıru waqıtı kiçä çıqqan ide, ämma xäzer yäkşämbegä qädär ozaytıldı. Qorallarnı cıyu tämamlanğannan soñ AQŞ köçläre Sadr bistäsendä iminlek saqlawnı Ğiraq köçlärenä tapşıraçaq.
Bügen irtän Bağdadnıñ 5 çirkäwendä şartlawlar buldı. Anda yaralanuçılar bulmadı. Şähär xastaxanäse yanında bulğan 6-nçı şartlaw näticäsendä ber keşe ülde.
Bügen Fällücä şähäreneñ tirä yağında AQŞ köçläre qatı iminlek çaraların beraz kimette. Fällücädä urnaşqan sönni ğisyançılarğa qarşı soñğı berniçä köndä hawa häm artilleriä höcümnäre alıp barıldı.


text:
Midxät Färuqşin: Jizn belän Rodinanıñ berläşüe – Berdäm Rusiägä köndäş buldıru
Cäy buluğa da qaramastan, Rusiädä säyäsi tormış şaqtıy aktiv bara. Menä çärşämbe könne Mäskäwdä Rusiäneñ Jizn’-Tormış häm Rodina firkäläre berläşü turında belderde. Rusiä Federatsiä Şurası başlığı Sergey Mironov citäklägän Jizn’-Tormış firkäse inde şaqtıydan yäşäp kilsä dä, saylawlarda üzen ällä ni kürsätä almadı. Rodinağa kilsäk, ul küp kenä saylawçılarnı cälep itä aldı. Läkin firkä tiräsendäge soñğı waqiğalar anıñ da däräcäsen şaqtıy töşerde. Menä şuşındıy ike säyäsi partiä kiläçäktä berläşüläre turında belderde. Sergey Mironov süzlärenä qarağanda, alar sul oppozitsiä oyıştırıp, Berdäm Rusiägä köndäş bulmaqçılar. Şul uq waqıtta, yaña firkä Rusiä prezidentı yaqlı buluı xaqında da äytte. Säyäsät belgeçlärneñ küpçelege bu berläşüne Mäskäw kremleneñ yaña ber proyektı, dip bilgeläde. Bu eş kiläse Däwlät Dumasında da xakimiätkä küpçelekne tä’min itär öçen kiräk, di alar.
Ä Tatarstannıñ säyäsät belgeçläre ike firkäneñ berläşüe turında nindi fikerdä tora soñ? Bu xaqta bez Qazan däwlät universitetınıñ politologiä kafedrası citäkçese, professor Midxät Färuqşinnan soraştıq. Xäzer anı tıñlağız.
Minemçä, bu proyekt çınnan da, Berdäm Rusiä firkäsenä qarata oppozitsiä buldıru. Älege proyekt Mäskäw kremle tarafınnan eşlängänme digändä, bu äle fikerläşüne taläp itä. Çönki moña qädär Mäskäw kremle Rodinağa qarata tiskäre mönäsäbättä tordı. Rusiäneñ Federatsiä Şurası spikerı Sergey Mironov citäkli torğan Jizn’ firkäsennän ayırmalı bularaq. Läkin Rodina firkäseneñ citäkçelegendä bulğan almaşınulardan soñ, bälki kreml’ Jizn’ firkäsen menä şuşı berläşü belän nığıtırğa telägänder. Ni disäñ dä, Rusiä Däwlät Dumasına uzğan soñğı saylawlarda Rodina şaqtıy küp tawışlar cıya aldı häm anıñ üz elektoratı bar
Berläşkän firkälärneñ kiläçäk saylawlardağı näticäläre xaqında belgeçlär törle fikerdä tora. Qayberäwlär, Jizn’ da, Rodina da xäzer inde ällä ni küp saylawçını cälep itä almıy, Rusiä Däwlät Dumasına kiläse saylawlarda da alar bergäläşep Berdäm Rusiägä real’ köndäş bula almıy, dip sanıy. Çönki Dmitriy Rogozin citäkçelektän kitkännän soñ, Rodinanıñ reytingı 2 genä protsent, ä Tormış firkäse isä 1 protsentnı da cıya almıy. Berläşterelgän firkä barı tik kreml’ tarafınnan zapasqa yasalğan çara ğına, alarda firkäne alğa alıp barırlıq şäxeslär yuq, di alar. İkençelär isä, xakimiät resursı qullanılıp, başqa säyäsi köndäşlär bulmağan oçraqta, Tormışlı Rodinanıñ 7 protsentlı baryernı ütep, parlamentqa saylanırğa mömkinçelege bar, digän fiker belderä.
Säyäsät belgeçe Midxät Färuqşin isä, bu xaqta menä niçek uylıy.
Barısı da älege firkäneñ nindi finans resurslarğa iä buluınnan tora. Bu berençe. İkençese, yaña firkägä massaküläm mäğlümät çaralarında kürenergä nindi mömkinlek bulaçaq. Çönki xäzer mäğlümät çaraları nigezdä däwlät tarafınnan kontrol’ itelä. Menä şuşı ike şart ütälsä, yaña firkäneñ Rusiä Däwlät Dumasına ütep kerergä mömkinçelege bar. Alar ütälmäsä, bu firkäneñ kiläçäge, ul kem tarafınnan ğına tözelmäsen, bik ömetli kürenmi
Sez säyäsät belgeçe Midxät Färuqşinnıñ işettegez. Ul Jizn’-Tormış häm Rodina firkäseneñ berläşüe xaqında üz fikerläre belän urtaqlaştı.
Gölnaz İlgizär


text:
Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstan tatar cämägätçelek oyışmaları 19 iyündä ütkärelgän üz cıyınında respublikta tatar telenä dä däwlät tele statusı taläp itü buyınça referendum ütkärügä äzerlek başlarğa qarar itkän ide. Xäzer bu bik möhim häm ğäyät mäşäkätle çarağa äzerlek eşläre başlana. Kiläse atnanıñ sişämbesendä Başqortstan tatar cämägätçelek oyışmaları referendumğa äzerlänä başlaw mäsälälären tikşerü öçen Ufada çirattağı urtaq utırışına cıyıla.
2 iyül könne şul utırışta qaralırğa tieşle kön tärtiben täğayınläw maqsatında, tatar milli xäräkäte liderları ber cıyılış ütkärep aldı. Anda qatnaşuçılar aldağı atna utırışında referendumnı ütkärügä äzerlekne oyıştıraçaq initsiativ törkemneñ sostawın tözüne tämamlarğa kiräk dip kileşte. Bu eşne ozaqqa suzmaw xäyerle.
Cıyılışta tatar telenä däwlät tele statusı mäsäläsen kütäräçäk referendumnı ütkärügä äzerlekneñ ciñel genä barmayaçağı assızıqlandı. Xäzerdän ük inde bu çarağa qarşılıq bulaçağı ayırmaçıq bilgele. Tatar oyışmaları referendum ütkärügä äzerlek başlawnı iğlan itep berniçä kön ütügä ük, respubliknıñ iñ yuğarı citäkçeläre tarafınnan saf tatar rayonnarı xaqimiät başlıqların bu referendumğa äzerlekne oyıştıruçı initsiativ törkemgä härtörle ayaq çalırğa, alarğa referendum ütkärügä räsmi nigezlek alu öçen xalıqtan imzalar cıyuğa kirtä qorırğa quşılğan.
Qayber mäğlümatlarğa kürä, Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı alunı maqsat itep quyuçı referendum ütkärügä Rusiä xaqimiätläre dä qarşı ikän. Başqortstan tatarlarınnan kürep, ilneñ başqa töbäklärendä dä şundıy uq çılbır reaqsiäse başlanırğa mömkin dip belderälär ikän Mäskäw türäläre. Niçek kenä bulmasın, tatar milli xäräkäte başlıqları respublikta tatar tele statusı mäsäläsendä xalıq fikeren alunı motlaq ütkärügä ireşäçägenä ışana. Bu xaqta Tatarstannıñ Başqortstandağı Säwdä – iqtisadıy wäkilçelege citäkçese, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı räise urınbasarı Ramil Bignov ta qatğıy belderä. Ufada 6 iyüldä ütäçäk berlektäge cıyınında tatar oyışmaları citäkçeläre häm wäkilläre referendumğa äzerlekneñ ağımdağı mäsälälären tikşeräçäk tä inde. Tatar cämägätçelek oyışmaları öçen küñelle yañalıq ta bar. Alar üzläreneñ bu kiñäşmäsenä yaña urında oçraşa. Başqala üzägendä alarğa daimi cıyılu öçen, ber binadan uñaylı, irken utırışlar zalı alındı häm ul matur itep tözekländerelde. Moñarçı isä tatar oyışmaları wäkilläre qayda turı kilsä şunda ğına oçraşıp yöri ide. Xäzer inde alarnıñ üz yortı, üz tübäse bar.


text:
İnternet domeni
İnternet domeni — unikal domen adınen belgilengen internet domen adlarınıñ iyerarhik fezasınıñ pıtağıdır.
Domen adı internetniñ tüyümlerini ve olardaki ağ resurslarını (saytlar, elektron poçta serverleri, ağ servisleri) insan içün qolaylı şekilde adreslendire. Alternativ olaraq IP adresinen adreslendirüv qullanılıp ola, lâkin o qolaysız ve aqılda zornen tutula.
Domenniñ tam adı noqtalarnen bölüngen o kirgen cümle domen adlarından ibaret. Meselâ, crh.wikipedia.org. (soñunda noqta bar) tam adı "crh" üçünci seviyeniñ domenini ifade ete, o ise "org" domenine kirgen "wikipedia" ekinci seviyeniñ domenine kire, "org" domeni ise tamır domenge kire.


text:
Citäkçelärneñ urıs xatınnarın alu ğadäte äle däwam itäme?
Üzäk azialı citäkçelärnen häm başlıqlarnın urıs yäisä urıs telle xatın-qızlarğa öylänüenen asılında ni yata? Bu ğadät elekke sovet illärendä xäzer dä şulay mı ällä üzgäreşlär barmı?
Sovetlar waqıtında, Üzäk aziada töp säyäsätçe häm citäkçelärneñ kübesenen Rus xatınnarğa öylänüe mäğlum. Alar arasında elekke Taciq başlığı Bobocan Ğafurov. Gärçä Taciqlär Ğafurovnı, “taciqlär” isemle tarix kitabına xörmätenä äle anı milli qaharman bularaq kürä. Läkin Mäskäwdäge sovet citäkçelegenen milli üzençäleklärgä basım yasağan bu kitapnı oşatmawı säbäple, Gafurovnı Rus xatını buluı qaramastan urınından alğannar ide. Şulay da Rus telle xatın belän öylänüe säbäple urnıñ ozın yıllar saqlap qalğan citäkçelär küp. Qırğızstan prezidentlarınnan Bakiev häm elekke Törkmänstan prezidentı Saparmarat Niyazov ikese dä Rus xatınına öylängän ide.
Äle dä prezidentlığın däwam ittergän Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov isä ike tapqır öylängän. Elekke häm xäzerge xatınınıñ ikese dä Rus telle.
Älege xäl citäkçelärdän qala, möhim säyäsilärgä qağılğan. Rus telle digännän, Rus millätennän qala tatarlar belän öylängän Üzäk aziada säyäsätçelär häm mäşhür başlıqlar da bar.
Qaysıberlär öylänüne çıñ mäxäbbät belän añlatsa, monnañ qala citäkçelärneñ Rus telle xanımnarga öylänüe alarnıñ alğa taba säyäsi şöhrätenä dä şaqtıy yoğıntı yasağan.
Monı Taşkenttä yäşägän bäysez belgeç Abdulqadiroğlu bolay añlata:
“Öylänü säbäblärennän berse dä säyäsättä ber basqıçqa yugarığa menü bulğan. Yuğarı däräcäle ber räsmi ber eş tabu häm anda qaluğa tiñ bulğan. Ägär dä tarixkä küz salsaq, üzbäklärdä mäsälän Mäskäw tarafınnan bilgelängän citäkçelärneñ barısının da Rus xatınnarı buluın küräbez. Mäskäw xaqimiäte cirle citäkçelärne saylanğanda alarnıñ barı tik Rus xatını belän öyle buluına qaramağan, şul uq waqıtta citäkçelärneñ tulısınça üzbäk bulmağannarın xup kürgännär.
Äye, Üzbäkstan ürnägendäge kebek, Sovetlär waqıtında cirle citäkçelärne saylağanda Mäskäw tarafınnañ Ruslar belän yäisä Rus telle tatarlar belän öylängän säyäsätçelär, Sovet töräläre tarafınnañ “ışanıçlıraq” dip kürelgän häm bu sıyfat alarnıñ saylanuında zur rol uynağan.
Ğomumän äytkändä, Rus telle xatınnar belän öylänü, sovetlär waqıtında säyäsi ölkädä üsü öçen ber basqıç bulğan.
Citäkçelärneñ Rus telle xatınnarga ğailä qoru ğadäte, sovetlär berlege cimerelsä dä xaman däwam itä. Läkin xäzer inde bu säyäsi ölkädä üsü öçen inde şart tügel.
Läkin eş ezläp Rusiägä küçenep kitkän millionlagan Üzäk azialıları barğan cirlärendä, eş belän bergä mäxäbbät dä taba ala. Xäzer Rus belän öylänü, watandaşlıq aluda yärdäm itä. Şulay itep ğadättä çittän kilgän eşçelärdän aqça qubarırğa xıyallanğan polisiäğa eläkmi, eşlären däwam itterergä bulışa.
Äye xäzer elekke sovet illärendä Rus xatınnar belän öylänü prestij öçen şart tügel. Zamanalar üzgärde. Citäkçelär digännän, zämani citäkçeläre elekke ğadätlärne küptännän üzgärtkän. Mäsälän Ukraina Prezidentı Viktor Yuschenko Amerikan belän öyle. Gruzia prezidentınıñ xatını isä Nederlandlı.
Könbatış yaqlı älege prezidentlar, tösle inqilab waqıtında xaqimiät başına kilgän ide. Bu xäl isä yaña soraw tudıra, Alarnıñ könbatışlı xatınnarga öylänüe oçraqlı ğınamı kilep çıqqan ällä bu yaña köreşneñ ber öleşe bulıp toramı?


text: Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev, Rusiädäge soñğı terror ğamälläre sürätendä Qazaxstanda da iminlekne nığıtu kiräklege turında belderde. Prezident "Yaña qurqınıçlarğa qarşı tora alaçaq effektiv iminlek sistemasın" tözergä çaqırdı. Nazarbaev iminlekkä, bigärk tä çik buyları iminlegenä kübräk aqça bülergä çaqırdı. Prezident fikerençä, Qazaxstandağı extremist törkemnär barısı da ilgä qanunsız kergän immigrantlar. Atna axırına taba Qazaxstan prezidentı Avstriägä kitä. Anda ul Avstriä citäkçelege häm Berläşkän Millätlär Oyışması wäkilläre belän oçraşaçaq.


text:
Kem uylar ide inde xalığınıñ 95% mөselman bulğan Tөrkiä kebek ber ilde araqı kөntärtibeneñ berençe urnın alsın, dip. Kөtelmägän buldı, hem bu atnada araqı kөntärtiben mende. Şulay itep Tөreklärneñ dä araqı eçüläre faş itelde. Läkin Tөrek araqısı anis quşılp eşlägänlektän Rus xalqınıñ tөp rizığı, tatar-başqortnıñ da räxätlenep eçkän araqısı, yağni vodkasına oxşamıy. Läkin niçek kenä bulmasın mäsälä miqdarına qarıy, ikese dä isertä. Tөreklär äytmeşli “araqı şeşädä torğanı kebek tormıy”, adäm balasın eştän çığara. Ämma niçek kenä äytmäyek, mөselman Tөreklär dä, bigräktä zur şähärlärdä yäşäwçeläre, zakuska belän atnasına yaki ayına ber dusları belän cıylışıp tөrek araqısın eçärgä yaratalar. İnde şuşı araqı өçen üzenä kürä terminologiä dä bar. Ğomumän araqığa su quşılğaç, araqı ağara, şul säbäple bulsa kiräk “arslan sөte” dä dip atıylar. Yari bu xätle mäğlümät citär. Bu atnada araqı temasınıñ kөntärtibenä menüwenä 7-8 keşeneñ araqı eçkännän soñ ülüwe, unlağan keşeneñ şifaxanälärgä yatqızıluwı, şular arasında ülem qurqınıçınnan qotılmağannar buluwı säbäp buldı. Araqıdan zäxerlängän keşelärneñ yasalma, xäyläle araqı eçkän buluları añlaşıldı. Yäğni yäşren urınnarda etil alkagol urnına metil alkagol quşılıp yasalğan bu araqılar, tөrle restoran häm eçemlek satuçı kibetlärgä satılğan. Tabiği ärzän bäyägä bulğan bu araqını restoran häm kibet xucaları küberäk aqça qazanırbız dip alğannar häm üz klientlarına satqannar. Neticede menä şuşı häläkät buldı. Bu häläkät faş itelgäç polisiä tөrle şähärlärdä tentülär ütkärde. Bugengä xätle tik İstanbulda tügel, ä Ankara, Bursa, Ordu, Eskişehir, Gaziantep, Amasya häm Denizlide tonlağan miqdarda, zur өleşe şeşälärgä tutırılğan, yasalma araqı tabıldı. 11 keşe qulğa alındı, ayıruça ezlängän şäxeslär dä bar. Elektän dä anda sanda mondıy waqiğälär bula ide. Läkin bu xätle zur külämdä bulmıy häm araqıdan keşe ülgäne işetelmi ide. İsän qalğannar arasında suqır buluçılar bar. İnde şundıy zur miqdärdä yasalma araqınıñ tabıluwı өçen asılda xөkümätneñ ber mөddät elek alkogolle eçemleklärneñ bäyäsen kütärüwe säbäp buldı dip faraz itelä. İslamçı AK partiä xakimiäte din tıyğan alkogelle eçemlekkä bäyälärne kütärep üzen yaqlawçılar aldında punkt cıyarğa teläde bulsa kiräk. Ämma xөkümätneñ şuşı qararı bälki dä niçä keşeneñ ülüwenä säbäp buldı. Belkim radikalräk mөselmannar “yaxşı buldı, menä eçkän өçen Alla alarnı çazalandırdı” dip uylıy torğannardır. Säyäsi xakimiät radikaläşsä xalıq ta radikalläşä.
Kөrdlärneñ DEHAP isemle säyäsi partiäse bu atnada Avropa Berleğeneñ (AB) başqalası Brüsseldä üz bürosın açtı. Partiäneñ çitäkçese Tuncer Bakırhan bu büronıñ Tөrkiäne AB-nä şikayet itü өçen tөzelmägän buluwı turında äytte. Ä şuluq çığışında Kөrd mäsäsläsendä isä xөkümät ber niçä Kөrt tele kursın açuğa irek birüdän tış başqa ber närsä eşlämäde dip şikayät belderde. Tege yaqtan AB komissiäse Tөrkiä väkile Hans Jөrg Kretschmer Tөrkiä ütkän yılnıñ 17-nçe Dikaberennän birle reformalar ütkärmäde, bugenge kөndä 60 redaktor belän yazuçı өstennän xөkem protsesı bara dip şikayät belderde.
AQŞ belän dä kierenkelek üzenä kürä däwam itä. AQŞ’ta çıqqan “Middle East Quarterly” jurnalında Michael Rubinneñ AK partiäneñ finans çığanaqların tikşergän mäqaläse dөnya kürde. “Tөrkiädä yäşel kapital häm islamçı säyäsät” dip atalğan şuşı mäqaläsendä Rubin, islamçı şirkätlärneñ AK partieneñ xakimiätkä kilüwe belän kөçlären arttırğan buluwları turında yazdı. Tege yaqtan ul, räsmi bularaq iğlan itelgän bulmasa da, AQŞ-qa 11-nçe sintäberdä yasalğan hөçümnän soñ AQŞ-tağı aqçaların Amerikan bankalarınnan alğan Säğüdi şirkätläre belän Yaqın Kөnçığış illäreneñ bu kapitallaren Tөrkiägä salğan buluları ixtimal digän däğvä dä kütärde. Rubin bu täräqqiätlär soñğı çiktä Tөrkiädä laisizm, yäğni dinne däwlät eşlärennän ayıru sistemasına zian birä ala digän sөzemtä yasıy.
Bu atnada nefte eşkärtü şirkäte Tüpraşnıñ 14.76 % payın çit il şirkätlärenä satu buyınça qarar çıqtı. Bilgele monnan elek Tatneft belän Tөrek şirkäte Zorlu Holding berlektä Tüpraşnıñ 65.76 % payın 1 milliard ta 300 million Amerikan dollarına satıp almaqçı bulğannar, läkin Tөrek mäxkämäläre moña kirtä salğannar ide. Biredä qızıq ber närsä şul ki “Radikal” gazetası bu xäbärne birgändä Tatneftne Rus şirkäte dip atağan. Monnan elek isä gel Tatarstan yaki Tatar şirkäte dip yaza ide. Tüpraşnıñ paylarının satuluwı buyınça qararğa neft hөnär berlege qabat qarşı çığıp mäxkämägä mөräcägät itte.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: “Ufadağı eşquarlarnıñ tatar gimnaziäse itep tözep beterergä birelgän bina cimertelgännän soñ tatarlar safı nığıy ğına töşte”. Başqort däwlät pedagogiä universitetı tatar bülegeneñ bişençe kurs studentı Ruslan Söläymanov şulay dip sanıy. Ul moña qädär uqu yortı studentları häm uqıtuçıları arasında milli rux sizelmi ide, tatar mäktäplären beterep başqortçağa uqıtuğa küçkäç toyımlana başlanğan milli rux gimnaziäne cimertelgännän soñ tağı da nığıdı dip belderde. Tatarda milli rux tämam uyanıp betsen öçen tağı küpme cimerü eşläre başqarırğa kiräk, ul bu turıda äytä almadı.


text:
Ispaniäneñ azçılıq tellärne yaqlawı Yewropada töbäklär wäkalätläre mäsäläse turında süzneñ canlanuına kiterä
Uzğan atnada Ispaniä parlamentınıñ tübän pulatı Catalan ölkäsenä kiñräk aftonomiä birü qararın rasladı. İspaniäneñ bu adımı Yewropa illärendäge başqa töbäklärneñ dä wäkalätlären kiñäytü omtılışına bäyle bäxäslärgä yaña sulış örgändäy buldı.
Milli azçılıqlarğa, alarnıñ tellärenä häm möxtäriätenä bäyle hämma mäs''älälär tulısınça diärlek Yewropa Berlege illäreneñ üz qaramağında qala. 1990-nçı yıllarda Yewropada töbäklärneñ kiñräk xoquqlarğa iä bulu omtılışın tanuğa taba borılış küzätelde. Ämma soñğı yıllarda bu yünäleştä tınıçlıq urnaştı. İspaniäneñ üz töbäklärenä kiñräk xoquqlar birüe häm azçılıq tellären yaqlawı Yewropa Berlegendäge bu ğömümi borılışqa qarşı kilä.
Yewropa komissiäseneñ tellär törlelege häm şuña bäyle mäs''älälär belän şöğellänüçe wäkile Frederic Vincent Azatlıq radiosına İspaniäneñ bu adımı xökümättäge soñğı üzgäreşlärgä bäyle di.
"Äyye premyer ministr Jose Luis Zapatero xakimiätkä kilgännän birle soñğı 2 yılda İspaniä xakimiätläre ul azçılıq tellärne Yewropa Berlege däräcäsendä qullanunı yaqlap kilde. Äğza illärneñ üzlärenä kilgändä, bu mäs''älä alarnıñ üz qaramağında. Ämma İspaniä soñğı yılyarımda Katalan, Galisian häm Bask tellärenä status birüne sorap kilde häm Yewropa Berlegeneñ başqa äğzalarınnan moña rizalıq aldı. Şulay itep bu tellär xäzer üzenä kürä Yewropa Berlegendä yarım-räsmi telgä äwerelde. İspaniä tırışlığı belän ireşelgän kileşü nigezendä Katalan, Galisian häm Bask telendä söyläşüçelär Yewropa Berlege oyışmaları belän üz tellärendä yazışa ala. Bu tellär şulay uq aldan möräcäğät itü nigezendä Berlekneñ räsmi oçraşularında da qullanıla ala" di Vincent.
Milli azçılıqlar tellären yaqlaw belän ber ük waqıtta İspaniä üz ölkäläreneñ däwlätçelekkä omtılışına häm alarnıñ bäysezlek alu mömkinlegenä kisken qarşı çığa.
Britaniä isä üzeneñ öç däwlätçelektän Angliä, Şotlandiä häm Walestan toruın yäşermi. Şotlaniä belän Walesnıñ üz parlamentları, futbol törkemnäre bar. Alarnıñ bäysezlek mömkinlege berşartsız kire qağılmıy. Şul uq waqıtta London welş häm gael tellärenä Yewropa Berlege däräcäsendäge xoquqlar da dawlamıy.
Fransiä 2001-nçe yılda ğına soñğı 2 ğasır buyı maqsatçan üzäkläşterü, üzendäge azçılıq tellären çikläw säyäsäte alıp barğanlığın räsmi räweştä tanıdı. Xäzer anıñ töbäkläre häm azçılıq telläre üzlären tanıtu öçen berençe adımnarın yasıy.
Florensiädäge Yewropa Universitetınıñ wäkalätlärne büleşü belgeçe Michael Keating Yewropa Berlegendäge bu tärräqiät töbäklärneñ omtılışların şaqtıy köçäytte di.
"Alarnıñ säbäplärendä oxşaşlıqlar bar. Alar Yewropa integratsiäse, çiklärne açu, tulısınça däwlät modelen şik astına alu, üzäktän çitläşü taläpläre artu, iqtisadıy restrukturlaştıruğa bäyle" di Keating.
Ämma Yewropa Berlegeneñ soñğı 10 yılda üz töbäklärenä üz tözeleşendä urın tabu omtılışları cimeş kitermäde di ul. 1990-nçı yıllarda Berlektä Töbäklär Komitetı tözelde. Ämma ul bik keçkenä wäkalätlärgä iä. Bıtlır Fransiä belän Niderlandta kire qağılğan Yewropa Berlege konstitutsiäse dä töbäklär öçen ällä ni yañalıqlar wäğdä itmi ide.
Keating äytüençä, äle berniçä yıl elek kenä populyar bulğan, töbäklär Brusseldäge Yewropa Berlege idaräsen üz däwlätlären sikerep ütü öçen faydalana ala digän fiker xäzer inde arttıru dip qabul itelä.
"Bu nıq arttırıp cibärü buldı. Brüsseldäge idarä küpmeder däräcädä möxtäriätneñ idaräse bulır digän fiker arttırıp cibärü ide. Brüsseldän regional tärräqiät öçen struktur yardäm aqçaları ideyäse däwlätkä bäylelekne berqädär kimetä alırday bulsa da arttırıp cibärü ide" di Keating.
Häm monıñ säbäbe Berlekne kiñäytkännän soñ anda barğan integratsiä protsesslarına bäyle çigeneş belän añlatılırğa mömkin. Berlektäge äğza däwlätlär yañadan üzläreneñ östenlekläre turında belderä. Keating 2000-nçe yıllar başında İspaniädä wäkalätlärne tapşıru protsessı başlanğanda Yewropa turında süz küp bulğan ide, ämma xäzer inde ul bette diärgä mömkin di.
Naif Aqmal, Praga.