text:
İyülniñ 13-ne qadar Qırım ve Aqyarnıñ 2400 sakini iyülniñ 21-nde keçirilecek Ukraina Yuqarı Radasınıñ saylavlarında rey berüv yerini deñiştirdi. Bu malümatnı Ukraina saylayıcıları Devlet reyestri aydınlattı.
Böylece, 1872 qırımlı ve 528 aqyarlı rey berüv yerini deñiştirdi.
Qırım ve Aqyar sakinleriniñ çoqusı Kyivde rey berecek ola – 642 ve 146 kişi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ nevbetten tış saylavlarında rey bermek içün iyülniñ 15-ne qadar yer deñiştirmek mümkün.
Ukraina Yuqarı Radasına firqa cedvelleri boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ beş vekili namzet kösterecek: qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz (Petro Poroşenkonıñ «Avropa birdemligi» firqası), Meclis reisi Refat Çubarov (İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqası), Gayana Yüksel (Ukrainanıñ yeşiller firqası), Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası ve Abmecit Suleymanov («Ukraina Halq Areketi»).
Yuqarı Rada saylavlarına tek Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri namzet köstermey. Olarnıñ arasında – ukrain jurnalisti ve qırımtatar asıllı devlet erbabı, Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar («Ğroysmannıñ ukrain strategiyası» firqası), Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Umerov, «KrımSOS» teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva ve «VostokSOS» hayriye fondunıñ icra müdiri Aleksandra Dvoretskaya (üçü de Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ses» firqasından), qırımlı bloger ve dizayner Liza Bogutskaya (Volodımır Zelenskıynıñ «Halq hızmetçisi» firqası), qırımlı, Ukrainanıñ sabıq halq deputatı Andrey Sençenko («Aq küçü»), cemaat faali, göñülli, Qırımdan köçken Natalya Lütikova («Ukraina Halq Areketi»).


c: text/html

text:
Mayıs 15-inde Bağçasarayda qırımtatar lideri evine rusiye politsiyası kele edi. Bu aqta Facebookta Milliy Meclis reisi Refat Çubarov yazdı.
Oña köre, Bağçasaraydaki 6-ncı mikrorayonnıñ yerli politsiya hadimi Yekaterina Yahova, Cemilevniñ ögey oğlu Eldarnıñ şahsiy malümatını soray edi.
“Eldar, uçastkovıy Yekaterina Yahovnıñ kelgeniniñ sebebi ne ve nege sorav yapqanını sorağanda, politsiya hadimi, onlarce soyadlardan ibaret olğan cedvelni kösterdi, ve olarnıñ episi, Eldarnen berabar, torrorcılıq faaliyetinde şeklene, dep ayttı”, - dep yazdı Çubarov.
Bundan ğayrı, Meclis reisi aytqanı kibi, Mustafa Cemilevniñ evinden ğayrı, rusiye polisi daa bir qaç qırıkmtatar evine “cedvellerni teşkermek” içün keldi.
Şimdilik Bağçasaray politsiyasınıñ tefsirleri yoq.
Özü Mustafa Cemilev de adiseni daa tefsir etmedi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda apiske alınğan advokat Emil Kurbedinovdan alınğan tehnik on künden soñ qaytarılacaq. Şu sebepten kelecek afta olacaq mahkeme esnaslarında semereli imayeni teşkil etemez. Bu aqta uquqçı Elvina Semedlâyeva jurnalist Anton Naumlükke dedi.
Onıñ aytqanına köre, mahkemeniñ tehnikanı qaytarmaq qararına baqmadan, bu qarar işke tüşürilgen soñ, yani on künden soñ olacaq.
«Memuriy dava qararında aytıla ki, Kurbedinovnıñ memuriy cezası belgilendi ve tutılğanda alınğan bütün tehnikası keri qaytarılmalı: cep telefonı, bilgisayar ve malümat taşıyıcısı. Anda iştirak etken bütün cinaiy davalarnıñ malümatı bar, içinde advokat sırı olğan malümat da mevcut. Kelecek afta bu davalarnıñ mahkemeleri olacaq. Amma o, tek dört künden soñ azatlıqqa çıqacaq. Bu taşıyıcılarnıñ malümatına irişip olamay, yani oturışuvlarğa azırlanmaq qıyın olacaq. Misal olaraq, Bağçasaraydaki gruppanıñ («Hizb ut-Tahrir davası» – QA) munaqaşaları olacaq, amma semereli bir imaye azırlamaq mümkün degil», – dedi Semedlâyeva.
Qırım Yuqarı mahkemesi Kurbedinovnıñ apiske alınmasınen bağlı itiraz arizasını yarın baqacaq. Faqat 13 uquqçı ve advokattan ibaret imaye Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi çıqarğan qarar deñiştirileceginden şübelene.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 7-nde qırımlı advokat Emil Kurbedinovnı 5 künge tevqif etti.
Qararnı qadı Anton Tsıkurenko seslendirdi. Kurbedinov 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi boyunca (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) apiske alındı. Kurbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti.
Kurbedinovnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay. Emil Kurbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Emil Kurbedinovnıñ advokatı Aleksey Ladin Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde çıqışta bulunıp, cinayet olmağanı içün dava qapatılmalı, dedi. Ladin 2013 senesi Qırımda «Ukraina uquqı bar edi, oña köre bu timsaller yasaq altında degil. Cinayet işlemek kibi bir niyet de yoq edi», dep hatırlattı. Mahkeme adise eski olğanına baqmadan, memuriy davanı qapatmaq muracaatını red etti.
Emil Kurbedinovnıñ davasında şaatlardan biri Rusiye FSB hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ hırsızlanması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Keçenleri Suşko Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip, ABD sanktsiyalar cedveline kirsetilgen edi.
Dekabrniñ 7-nde Ukraina Tış işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Rusiye mahkemesi tarafından advokat Emil Kurbedinovnıñ apiske alınmasına qarşı narazılıq bildirdi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırımlılar. Server Abkerimov – muvafaqiyetli ve serbest çalğıcı
Muvafaqiyet qazanğan qırımtatarlar. Server Abkerimov Özbekistanda dünyağa keldi, Moskvada özüniñ birinci muvafaqiyetine irişip, belli çalğıcı olğan, şimdi ise Çeh Cumhuriyetiniñ paytahtı Praga şeerinde qorantasınen beraber yaşay. O, "MOSKONTSERT" adlı Moskva kontsert filormoniya birliginde 20 yıl solist olıp çalıştı. Rusiye Qırımnı işğal etken soñ 2014 senesi oña yarımadada kontsert teşkil etmege teklif ettiler, amma çalğıcı red etti. Bu yıl Abkerimov özüni bütün mesüliyetliklerden boşatmağa ve umumen azat ve serbest çalğıcı olmağa qarar aldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri işğal etilgen Qırımda Rusiyede İnsan aqlarından vekâletli Tatyana Moskalkova ile subetleştiler. Bunı körüşüv iştirakçilerinden biri, Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, körüşüv Rusiye ombudsmeniniñ teşebbüsi ile keçirildi.
«Bugün saat 15:00 Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekillerini Rusiye Federatsiyasında insan aqlarından vekâletli Tatyana Moskalkova ile körüşüvge davet ettiler... Moskalkova bizlernen subetleşmege istegeni sayesinde ayrı bir körüşüv olıp keçti, Qırımda insan aqlarınıñ bozulğanını añlattıq», – dep yazdı o Facebookta.
Ayrı bir körüşüv olıp keçti, Qırımda insan aqları bozulğanını añlattıqNariman Celâl
Celâlnıñ qayd etkenine köre, Meclis vekilleri «akimiyet yanındaki teşkilâtlar» kelmese, körüşüv ola bile, dep şart qoyğanlar.
Bunıñnen beraber, Meclis reisiniñ birinci muavini qayd etkenine köre, körüşüv başlamadan ögüne Qırım ombudsmeniniñ ofisine «üç kişi çapa-çapa keldi: spiker muavini, baş nazir muavini ve Milletlerara munasebetler komitetiniñ yolbaşçısı».
Rusiye ombudsmeniniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, mayıs 11-14 künleri Tatyana Moskalkova yañı vazifede Qırımnı ilk sefer iş maqsadınen ziyaret etecek.
Meclis vekilleri «akimiyet yanındaki teşkilâtlar» kelmese, körüşüv ola bile, dep şart qoyğanlar»
Ziyaret programmasında yarımada ve Aqyarnıñ şimdiki reberlikleri, Qırım prokurorı, em de uquq qorçalayıcı teşkilâtları ve Qırımtatar Milliy Qurultayı vekillerinen körüşüvleri planlaştırılğan.
Bundan ğayrı, Tatyana Moskalkova Aqmescitteki №1 SİZOsını ziyaret etmege, Aqyardaki añma komplekslerinden birinde Qırım imayecileriniñ hatırasını añmağa niyetlendi. Rusiye ombudsmeni Aqyar ve Aqmescitte vatandaşlarnen körüşecek ola.
Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirgenine köre, o, yañı Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkova ile körüşüv davetini almadı. Smedlâyev bu körüşüvde Rusiye akimiyetine qoltutqan qırımtatarlar iştirak etecegini de red etmey edi.
İçki işler nazirliginiñ general-mayorı, Devlet dumasınıñ deputatı Tatyana Moskalkova Rusiyede insan aqlarından vekâletli oldı. O, mart ayında Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi olğan ombudsmen Ella Pamfilovanıñ yerini aldı.
Ukraina ve halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtları Rusiye işğalinden soñ Qırımda insan aqlarına riayet etüvniñ vaziyeti kerginleşkenini bildirgen ediler.
Rusiye akimiyeti hususan qırımtatarlar ve yarımadanıñ Ukrainağa qoltutqan ealisine basqı yapqanını qayd eteler.
Rusiye kontrol etken Qırım akimiyeti uquq qorçalayıcılarnıñ yarımadada insan aqlarınıñ bozulmasına dair malümatları qabartıla, dep bildire.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Cenübiy tsiklon tesiri sebebinden martnıñ 12-nde kündüz Qırımda ava vaziyeti yaramay olacaq: qarğa keçken küçlü yağmur, bazı yerlerde küçlü yağanaqlar, klegey buz-buzlavuq, şimaliy-şarqiy yel süratı saniyede 20-25 metrge artacaq. Bu aqta Qırım Gidrometmerkezi bildire.
Aqmescitte martnıñ 12-nde bulutlı ava olacaq. Gece yağmur yağdı, kündüz küçlü yağmur yağacaq. Bazı yerlerde tuman olacaq. Şimaliy-şarqiy yel süratı saniyede 10-15 metr, kündüz 20 metrge qadar yetecek. Gece ve kündüz ava arareti +5…+7°.
Aqyarda da martnıñ 12-nde bulutlı ava olacaq. Gece yağanaq yağmaycaq, saba ve kündüz yağmur yağacaq. Şarqiy yel süratı saniyede 5-10 metr, künniñ ekinci yarısında şimaliy-şarqiy yel süratı saniyede 9-14 metr olacaq. Ava arareti gece ve kündüz +6…+8°.
Yalı boyunda gece yağmur, kündüz küçlü yağmur, ara-sıra pek küçlü yağmur yağması beklenile. Şimaliy-şarqiy yel süratı saniyede 10-15 metr, kündüz 20-25 metr. Ava arareti gece ve kündüz +7…+9°.


text:
Salı künü, aprel 14-te, Rusiyede qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkemeciler olmağanlarnıñ birinci toplaşuvı ötkerilmeli.
Bunı adliyecisi Nikolay Polozov bildirdi.
Aprel 8-de Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkemeciler olmağanlarnıñ eyyetini şekillendirdi. Adliyeciniñ malümatına köre, 16 mahkemeci olmağan şahıs saylandı, olardan 12 esas ve dörtü qoşma olaraq.
Toplaşuv saat 11:00 belgilengen.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi.
Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.


text:
Gripp
Gripp ko'p ushırasatug'ın keselllik. Ol juqpalı sonlıqtan bir adamnan ekinshi adamg'a an'sat o'tiwi mu'mkin. A'dette ol ma'wsim epidemiyasında du'nya boylap jayıladı. 20-a'sirde millionlap adamlardın' o'liwine alıp kelgen u'sh u'lken epidemiya (pandemiya dep atalg'an) bolg'an. Qus grippi gripptin' bir tu'ri. Adamlar ko'pshilik jag'daylarda grippti a'piwayı ayaz benen aljastıradı. Gripp joqarg'ı dem alıw jollarına ha'm o'kpege jaman ta'sir etedi.
Ha'zirgi waqıtqa shekem gripptin' emi tabılmag'anı menen gripptin' aldın alıw ushın ha'r jılı alınıwı kerek bolg'an vaktsina bar.
Belgileri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Geybir belgileri:
- Issılıq
- Qaytarıw
- İsh awırıwı
- Bas awırıwı


text:
Aqmescit (Simferopol) - Kefe (Feodosiya) yolunda iyül 10-unda gece yengil maşnanen yük maşnası uruldı, üç adam elâk oldı, olarnıñ arasında 2 bala, dep bildire Rusiye İİN-niñ Qırım idaresi.
"Kefe yanında yol qazası oldı, onda üç adam elâk oldı, olarnıñ arasında eki bala, daa bir bala yaralandı. Şimdi olğan malümatqa köre, Hyndai maşnasınıñ aydavcısı, Qarasuvbazar tarafından Keriçke ketkende, yaqınlaşıp turğan yük maşnası ögüne qarşı yolaqqa çıqtı", - denile beyanatta.
Rusiye polisine köre, yol qazası qararnen saat 2:00 oldı. Şimdi qaza yerinde yol areketine mania yoq.
Qırımlı qurtarıcılarnıñ bildirgenine köre, Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı. Qırımda 2019 senesiniñ birinci üç ayında keçken yılğa baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Qırımda Ukraina prezidentiniñ yañı temsilcisi Anton Korineviç, ilhaq etilgen yarımadanıñ kelecegi aqqında muzakere keçirmek içün halqara formatnı qıdırmaq kerelk, dep ayta. Korineviç, Donbasstaki vaziyetniñ tertipleştirmesi meselesinde birden bir qaç muzakere meydançığı bar olğanını hatırlata - bu "Normandiya formatı", ve bu formatnıñ iştirakçi-memleketlerniñ añlaşmasınen Minskte tizilgen gruppalar, Qırım boyunca ise bir şey yoq.
Ancaq bu taacipli degil. "Normandiya formatı" yalıñız Rusiye, Donetsk ve Luğansk vilâyetleriniñ bazı qısımlarında Ukrainanıñ topraq bütünligini resmiy tanığanı içün mevcüttir. Minsk protsessine Rusiyeniñ qoşuluvı, o - çatışma iştirakçisi degil de, Kyiv ve "halq cumhuriyetleri" arasında bir meyancı devlet olağanını köstermege çare bere. Ukraina içün Minsk muzakererelerniñ yekâne kârı - bu yıllar devamında, Qıımnı ilhaq etken ve Donbass topraqlarınıişğal etken, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı devam ettirmek imkânıdır.
Qırım vaziyeti ise bam-başqa. Rusiyeniñ fikrince mesele çezilgen: Qırım - Rusiye Federatsiyasınıñ ayırılmaz parçası. Ukraina ve bütün halqara cemiyetniñ noqta-i nazarı da o qadar ciddiy: Qırım - Ukrainanıñ ayırılmaz parçası, Rusiye ise qanunsız onı tutıp tura.
Mesele format ve meydançıqlarda degil, mesele, bir kompromiss ya da dialog qurulması içün yer olmağanıdır
Onıñ içün mesele format ve meydançıqlarda degil, mesele, bir kompromiss ya da dialog qurulması içün yer olmağanıdır. Böyle yer, Moskova, iç olmadan Qırım ilhaqınıñ qanunsızlığını tanısa ve yarımada ilhaqından soñ çıqqan uquqiy meselelerni çezmesi aqqında laf etmege azır olsa, peyda olur. Amma mesele şunda ki, Kreml uquq bozuqlıqlarını körmey, tek Ukraina ve ğarbiy devletlerniñ "duşmanca" areket etkenlerini köre.
Ukraina, şübesiz ki, Rusiye iştiragi olmadan, Qırım boyunca halqara muzakere meydançıqlarınıñ qurılmasını taqlit ete bile. Amma bu meydançıqlarda ne yapacaq? Amerika, Avropa ya da Türkiye diplomatları, Qırım qanunsız ilhaq etildi ve bu topraqlar üzerinde nezaret Ukrainağa qaytarılmalı, degen Ukrainanıñ hulâsalarınen razı olur. Olarnı bir şeyde qandırmaq kerekmey. Putinni qandırmaq kerek. Oña ise, ukrain tasdıqlarnıñ keregi yoq.
Ukrainanı bir parçasından marum qaldırılğanları ve o bunen razılaşmaycağı aqqında hatıranı saqlamaq - şimdilik, men eminim, ukrainlerniñ eñ müim silâsıdır
Aysa Qırım qaytmasını yaqınlaştırmaq içün ne yapmaq mümkün? Birinciden, bu qaytuv, sadece Rusiyeniñ özünde kelişken şarait azır olsa, o vaqıt ola bilecegini añlamaq. Bu yapılğance ise, Ukraina bütünliginiñ tiklenmesi - özü memleket içün eñ esas siyasiy mesele olmalı. Qayd eteyim: tamam bu mesele, başqa meseleler ise - cenk toqtatılmasından başlap, iqtisadiy reformalarğa qadar - ekinci basamaqta qalmalı. Çünki sıñırları tayinlenmegen devlet ne cenkni toqtata, ne iqtisadiy reformalarnı keçire, ne de yatırımlarnı celp ete bile. Ğaliba, tamam Ukrainadan saqat bir devlet yapmaq içün, Putin Qırımnı ilhaq etti ve Donbassta cenk başladı.
Ve ukrainler, menimce, bu "saqatlıq" aqqında unutmamaq ve dünya bunı unutmasın dep, er şey yapmalı. Ukrainanı bir parçasından marum qaldırılğanları ve o bunen razılaşmaycağı aqqında hatıranı saqlamaq - şimdilik, men eminim, ukrainlerniñ eñ müim silâsıdır. Bu - er alde yapılmaycaq çeşit-türlü muzakere formatlarınıñ taqlit etmesinden daa semerelidir, dep sayam.
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikirler, muelliflerniñ öz fikirlerini ifade ete ve muarririyetniñ noqtai-nazarını er vaqıt aks etmezler


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesinde Qırımda ğıyabiy şekilde mahkeme etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ davası boyunca oturışuv olıp keçti. Çubarovnıñ tayin etilgen advokatı Aleksandr Osokinniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, oturışuvda imaye tarafınıñ şaatları sorğuğa çekildi.
Bundan ğayrı, mahkemede zarar körgenlerden biriniñ şaatlığı seslendirildi, özü mahkemege kelmedi.
«O, mahkemege yazma ariza yollap, özüni zarar körgen kişi olaraq saymay ve Çubarovğa qarşı iddiaları yoq, onı bu meselede raatsızlamamağa rica ete, dep yazdı», – dep bildirdi advokat.
Onıñ aytqanına köre, «zarar körgen çoq kişiniñ Çubarovğa qarşı iddiaları yoq».
Olarnıñ adları aydınlatılmay. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ açıq izaatları yoq.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Aqmescitte iyülniñ 23-nde mahkemede Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy dava temelden baqılıp başlandı. Mahkeme vekilleri diñleyicilerni oturışuvğa ve mahkeme binasına kirsetmedi, dep bildirdi «Qırım esnası» teşebbüsiniñ faalleri.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, oña bu davada Çubarovnı qorçalamağa izin bermediler, çünki «menfaat zıddiyeti bar». O, bu qararnı şikâyet etmege niyetlene. Aqmescitte mahkeme advokat Polozovnıñ şikâyetini endi red etken edi.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken. Qırımda bir köy bar eken. Köyde açköz adamlar yaşay eken. Bunıñ içün bu köyge “Açköz köyü” adını qoyğanlar. Açköz adamlar üç çanaq şorba, otuz çiberek, dolma, burmalar aşay, qopqalarnen hoşaf ve şerbet içe ekenler. Çoq aşağanı sebebinden qursaqları balaban olğan yürgende nefesleri tutula eken.
Künlerniñ birinde bu köyden bir qartbaba keçe ve qavehane yanında toqtay. Bir filcan qave içip, raatlanmağa istegen, işte. Bu arada qavehanede aşağan açközler qartbabanı körip:
– Ey, qartbaba, sen pek arıqsıñ, kel, otur biznen, aş aşarsıñ, iç olmağanda teniñe küç kirer, ketken yeriñe tez bararsıñ, – deyler. Qartbaba, biraz tüşünip, cevap bere:
– Men baracaq yerime endi keldim. Bir zamanlarda anavı eñ yüksek dağnıñ töpesinde bir çuval altın kömgen edim, amma, ğaliba, bu altınlarnı almağa alım yoq. Sizge bir ricam bar, bu altınlarnı siz ketirseñiz, men siznen paylaşır edim.
Açközler episi sıçrap, bir sesnen: “Ebet bararmız”, dep bağı¬ralar. Olar bu dağğa tez çıqar, dep belley, amma aşsız, suvsız tek üç künden soñ dağnıñ töpesine çıqıp olalar ve boldurıp, yuqlap qalalar.
Saba olarnı quşlarnıñ sesi tursata. Açközler dağnıñ töpesinden bütün etraftaki olğan manzaranı körip, şaşıp qalalar:
– Ne qadar güzel bizim taraf, bütün Qırımımız körüne, – dey birisi.
Ekincisi ise:
– Bu dağğa aşsız, suvsız üç künde çıqtıq. Bayağı yengilleştik, qursaqlarımız yoq oldı. Toqtañız, ya asılında biz bu dağğa ne içün çıqtıq? – dey.
Episi bir kereden qartnıñ ricasını hatırlay ve tez-tez altınlarnı qıdırmağa başlaylar. Er yerde baqa, amma bir şey tapamaylar.
– Bu dağnıñ töpesinde altınlar yoq, qart bizni aldattı, qaytayıq köyümizge, – dey birisi.
Amma olar boş qaytmayıq, dep yol boyu odun cıyalar, şaqalaşıp, külip, şeñ-şeramet qaytalar.
Köylüler açközlerni dört-beş kün körmegeni içün: “Ne oldı, qayda coyulıp ketkenler?” – dep, qasevet eteler. Birazdan, dağ taraftan ses eşitile. Bir sürü adam, omuzlarında odun, qavehane yanına kele.
Köylüler açközlerni zornen tanığanlar. Açközler odunlarını muhtaclarğa darqatıp, qartnıñ yanına barğanlar.
– Qart, sen bizni aldattıñ, dağ töpesinde altın yoq, – deyler.
Qart ise, olarğa:
– Men sizni aldatmadım. Bu dağnıñ töpesinden bütün Qırım körüne, siz bu güzel manzaranı körip, ruhlandıñız, bu ruh sizge küç berdi, yürekleriñiz merametli oldı, muhtaclarğa yardım ettiñiz, olar quvanıp, sizni sevdiler. Mına bu büyük baylıqtır.
Bir qaç vaqıttan soñ köyniñ adı da deñişken…
Şevket Qaybulla


text:
Yugoslaviada 1992 yıllarda nizaqlar başlağanda uq, keşelär aqça bäräbärenä mäğlümät sata başlağannar ide. Alar qulğa alınğan häm törmägä cibärelgän keşelärnen qayda buluı turındağı mäğlümatne aqça birgän oçraqta söyläp birde. Xättä qulğa alınğannarnı almaşu yäisä irekkä çığarınu oyıştırırğa riza buluçılar bulğan.
Bu xällär suğıştan soñ da däwam itte. Bosniadağı 3 ayrı millät wäkile dä xäzer suğış turıda belgän mäğlümätlärne söyläp birü öçen aqça sorıy. Mäğlümätlär isä möhim, kümäk kümelgän qaber cirlären yäisä qılınğan cinäyätçelek turında täfsille itep belüçelär bar. Bosniada 12 meñläp suğış qorbanınıñ qayğa kümelgän buluı ser.
Bosnia- Suğış waqıtında Tuzlada konsentrasia lagerlarınnan qaçqan xatınnar BMOga sıyınğan ide
Bosnia möselman-xorvat federasiäsendä yuğalğan keşelärne tabu komissiäsen başlığı Amor Masovic, keşelärneñ xättä üz millät keşelärenä dä mäğlümatnı aqça bäräbärenä söyläwen äytä. Alarnıñ bu qadär täfsille mäğlümat belüe isä alarnıñ üterü çaralarında qatnaşu ixtimallığı turında şikländerä. Çönki alar qorbannarnıñ isem-familiäläre belän qayda kümelüen äytep birä ala.
Yuğalğan keşelärne tabu komissiäse başlığı Amor Masovic, kemgä ni kiräk keşelär şunı taläp itä di:
“Mäğlümät satuçılar arasında köp aqça taläp itkännärdä bar. Ä qayçağında mäğlümät öçen ber niçä euroğa da kileşüçelär bula. Aqçadan qala, çit ilgä pasport-viza alu yäisä säyäsi sıyunu öçen yärdäm sorağannar da bar. Qayberäwlär öylären tözekländerü öçen aqça taläp itä. Ä beräw isä üzendäge mäğlümätne satar öçen 1 million euro aqça taläp itte”
Bosnia- Srebrenica tiräsendä tabılğan kümäk qaberdä mäyetlär tikşerelä
Bosniadağı suğışta yuğalgannarnı tabu komissiasında, mäğlümatnı satıp alu öçen aqça eşe qaralmağan, şulay da mäğlümat kiräk bulğan çaqta keşelärgä bulışu öçen äz külämdä bulsa da üz aqçaların birep mäğlümat cıyğan komissiä äğzäläre dä bula ikän. Läkin Serbia yağındağı oxşaş komissiänın başlığı Milan Bogdanic äytüençä, mäxkämälär mäğlümat cıyu öçen aqça tülärgä äzer. Läkin keşelär üzläreneñ xökemgä tartılu qurqınıçı belän, mäxkämä aldında mäğlümät berüdän baş tarta ikän.
Bagdovic möhim mäğlümätne belgän keşelärdän soraştıru öçen däwlät tarafınnan maxsus ber tärtip urnaştırılunın yaxşı bulaçağına ışana. Läkin Bagdovic äytüençä qorbannarnın ğailäläre moña riza tügel. Alar ğailäläre öçen iñ kiräkle mäğlümätne täfsille itep alu öçen aqça tülärgä baştan äzer.
Bosniada 12 meñläp suğış qorbanının qayğa kümelgän buluı ser.
Prijedor yaqlarınğa yuğalğan keşelärne tabu komissiäse başlığı Säyda Karabasic, qorbannar gailäläre belän mäğlümät iyäläre arasındağı mäğlümät alış-bereşendä komissiänen turıdan-turı qatnaşmawın äytä. Şulay da qorbannar ğailälärenen tuğannarının qayda kümelüen belü öçen üzlärenä bir niçä yöz euro aqça tülärgä äzer buluın äytä.
Karabasic şul uq waqıtta äytelgän mäğlümatlarnıñ ğadättä döres buluın äytä.
Prijedor, Karaterm, Omarska, Trnopolje cirlärendä konsentrasia lagerları bulğan. 1992 yılda bu cirlärdän bersendä töşerelgän ber video yazma, Bosniada serblar tarafınnañ qılınğan küpläp qıru häm kümäk qaberlär turında xalıqara cämäğatçelekneñ iğtibarın cälep itkän ide.


text:
Oktâbr 21-inde Qırım ve Aqyar boyunca Rusiye Tahqiqat Komiteti, Seyitler rayonınıñ 39 yaşındaki sakine qarşı dava açqanını bildirdi. Aqaynıñ 14 yaşındaki qız balanıñ namsına keçkeninde qabaatlaylar.
"Qarasuvbazar rayonarası tahqiqat bölügi, qızçıq aqşam üstü qardaşınen beraber Seyitler rayonınıñ bir köyünde kezingenini tayinledi. Balağa sarğoş qomşu kelip, onıñ zornen ormanğa alıp ketip, namusına keçti", - denile beyanatta.
Müessisege köre, aqaynı yaqaladılar, qabaatladılar ve mahkeme qararı boyunca tevqif ettiler.
"Ekimler balağa kerekli yardımnı etti. Tahqiqatçılar ve kriminalistler cinayet yerini baqıp çıqtı, yaqalanğan adamnıñ cinayetke alâqasını tasdıqlağan delillerni taptılar. Bütün kerekli ekspertizalarnı tayin ettiler. Cinayetniñ tafsilâtını bilmek içün tahqiqiy ve başqa usul tedbirlerni keçireler", - qayd ettiler Tahqiqat komitetinde.
Tevqif etilgen kişiniñ adı ve soyadını aydınlatmaylar.


text:
30 oktâbr 2016 senesi, cumaertesi-bazar keçer gecesi saba saat 4-te Ukraina sakinleri saat aqreplerini bir saat artqa çevirmeli ediler. Bu aqta Ukraina Nazirler şurasınıñ fermanında aytıla.
Soñki yılları Ukraina ve Rusiyeniñ ğarbiy qısımı aynı vaqıtta yaşaylar. Qışta ise Kyiv ve Moskva arasında 1 saat farqı bar. Bunıñ sebebi – 2014 senesi Rusiyede saatlar soñ kere qış vaqıtına keçirilgen edi ve artıq deñiştirilmey.
Özleri «DNR» ve «LNR» olaraq ilân etken grıppalar ve Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım da saatlarnı burmay. Bundan sebep bu regionlarda oktâbr 30 kününden başlap saatlar Kyivten bir saat ögde olacaq.
2011 senesi Ukraina Yuqarı Radası Ukrainada qış vaqıtınıñ lâğu etilmesi içün rey berdi. Lâkin soñra bu qarar red etildi, çünki siyasetçiler Ğarbiy Ukrain sakinleriniñ bildirgen narazılıqlarını köz ögüne aldı. Ayrıca, yerli sakinler ve deputatlar «yañı esaplav vucud ve joğrafiya esaplarına uymağanını» aytılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan oktâbrniñ 9-nda, Türkşye-Ukraina Strategik Şurasınıñ altıncı toplaşuvında iştirak etmek içün, Ukrainağa resmiy ziyaret ile teşrif buyuracaq. Türkiye devlet yolbaşçısı öz ziyareti devamında Ukraina yolbaşçılarınen işğal etilgen Qırım meselesini ve qırımtatarlarnıñ vaziyetini muzakere etecegi beklenile. Bunı Türkiye prezidentiniñ resmiy web-saytı bildire.
«Eki taraflı ve regional sualler Şuranıñ Kyivde ötkerilecek toplaşucında muzakere etilecek, onda prezindet Erdoğan ve Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iştirak etecekler», – dep aytıla bildirüvde.
Erdoğan Ukraina Yuqarı Rada yolbaşçısı Andriy Parubiynen, baş nazir Volodımır Groysmanen ve Ukrainada tükr cemiyetiniñ vekillerinen de körüşecek.
«Ukraina ile strategik işbirlikniñ devamılı ilerilemesi içün yañı yöñelişleri muzakere etilecek, bu hususta çeşit vesiqa ve protokollar imzalanacaq. Bunen beraber Qırım meselesi ve qırımtatarlarnıñ vaziyeti de muzakere etilecek», – dep aytıla haberde.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
SAFİYE NEZETLİ AİLE TARİHİ YARIŞMASI :
Kemal QOÑURAT
Men, bu satırlarnıñ müellifi Üseyinov Kemâl, 1937 senesi Qırım’nıñ Lenin rayonı*, Qoñurat köyünde doğdım. Nisbeten yaş olğanım sebebinden halqımıznıñ 1941-1945 yılları cenkine qadar yaşayışından haberim yoq. Sürgün yılları hatıramda ise de, o zaman bala olğanım içün hatıralarım keregi qadar informativ* degil. O sebepten Safiye Nezetli adına konkursqa* kendi hayatımnı degil de, halqımıznıñ cenkten evvelgi ve sürgünlikte yılları hayatını etraflı bilgen Fatma Yazıcıyevanıñ hatıralarını yazdım.
Fatma aptemiz ve aqayı Halil ağa Memetovnen 1972 senesinden 1990 senesine qadar yaqın ilişkilerde bulundım. Olar Samarqand şehri, Alizade soqağı, 37 evde yaşay ediler. Evleri Qırımtatar halq hareketi Samarqand oblastı* gruppasınıñ gayrı-resmiy ştabı (qarargâhı) edi. Pek misafirçen, cömert, yımşaq sözlü, qapıları her zaman açıq bir qoranta ediler. Biz halq hareketinde iştirak etken adamlar, “Fatma apayğa” dep yaliñız toplaşuv zamanları degıl de, yüregimizni qayğı ve keder sıqqan künleri, herkes ayrı başına, hiç bir sebepsiz de bara; qoşulışıp qave içe, dertleşe, Qırımnen, halq hareketinen bağlı yañılıqlarımıznı paylaşa, qana-qana laf ete, nefesimiz yeñgillenip qayta edik. On sekiz yıl içinde bir kere bile “bu adam niçün vaqıtlı-vaqıtsız kelip bizni rahatsızlay eken” – degen kibi qaş çatqan yaki çıray sıtqan künleri olmadı.
Fatma apte kendi hayatı haqqında çoq şeyler ayta edi. Bir künü men Fatma apteniñ aytqanlarını yazıp aldım. Biz o zamanlarda bu nesilniñ hatıraları halqımız tarihi baqqımından qıymetli olğanını añlay edik. Defterlerimde bu soy hatıralardan bir qaç dane daha bar.
Men Fatma aptemiziñ aytqanlarını eksiltmedim ve üstüne özümden bir şey qoşmadım. Metinde imlâ hataları bar, lâkin olar hikâyesiniñ söyleyişine özgü olğanı içün edebiyleştirilmedi. Adları añılğan insanlardan bazılarınıñ soylarınıñ canları ağrıtacaq olğanı şüphesiz ise de, tarıhni “doğrultmaq” cinayet olğanı da bir kerçektir. İşte, Fatma apte Yazıcıyevanıñ hatıraları.
Ağır Yıllar, Uzaq Yollar
Men, Yazıcıyeva Fatma, 1906 senesi Körbekkül köyünde doğdum. Babamıñ adı Mustafa, qartbabamıñ adı Acı Osman olğan. Dedelerimizden birevler nasıldır kitaplar yazğanlar. Soy adımız o sebepten Yazıcı olğan.
Menden soñ 1912’de Osman, 1914’te İbraim, 1918’de İsmayıl, soñ Alime, Zeyneb doğdılar. Bağçalarımız bar edi Kir Asmalı, Bucğun, Köprü Bağça degen; Likopiya, Ançı degen çayırlarımız bar edi. Çayırlarımız suvarmalı edi. Zerzevat eke edik, baqla, tütün degendayın. Piçen de saça edik. Çayırları balaban olğanlar boğday, arpa saçalar. Tütün yetiştirüvin işi pek çoq. Tañda turup yapraq qıramız, tarpilerge tolduramız. Tarpi degeni bir çeşit yalpaq sepet. Yüke tereginiñ çübüqları kesile, yeşil qabiği atıla, aq çubuqlarından örüle. Tütünüñ başta aşağı yapraqları qırıla. Birinci, tüp yaprağına anaç deymiz – o eñ alâ sortu*. Ekinci, üçünci yapraqları da yahşı sayıla. Yapraqlarını, iç tarafından temen iyne keçirip, qınap yipke tizeler. Bir yipke 10-12 yapraq keçirile – oña demet deymiz. Soñ demetler sırıqlarğa asıla. Eki kün salqında, aranda saqlaymız. Pek yel tiysetmege olmay. Soñ küneşke çıqarasıñ – altın sarısı olup qurumaq kerek. Yağmur tiysetmege de olmay. Soñ demetiñ yapraq sapları qınapnen bağlana. Soñraki yapraqlar küçük ola, yeşil quruy – onıñ tütüni aşağı sort. Soñ kele kontrolör. Osal yapraqlarını üzüp ala. Soñ tütün tayları yapıla, kep (forma) içine qoyula, sayıp alıp keteler. Para pek az töleyler. Onuñçün halq tütün saqlap qala, doğraylar, alma yüklü araba tübüne qoyup köyden çıqara, funtlap,* bazarda gizliden satalar.
Men bir yıl eski-usul iptidayi mektepte oqudum, 1914’ten soñ matematika ve başqa fenler oqutıp başladılar. Ocamız öz köyümizden Abdülmecit degen kişi edi, İstambulda oquğan. Soñ Osmantay degen tomalaq, qara bir kişi oca oldu. Mektebimiz Abdülqadir emcemiñ balaban mağazasında. Töşemesi tahta, alçaq raleler. Sınıf odası 3 dane. Dört yıl oqudıq. Elifbe, abdiyek, Qur’an, yemek dersleri oqudıq. Teatro qoymağa ögrettiler. Soñ keldi Qurultay zamanı. Halq quvandı serbest olduq dep. Ama çoqqa barmadı, Qurultaynı dağıttılar. Matroslar* bir tatarnı tutup, bu Cafer Seydamet dep, arqasını terekke tirep atqan, bıraqıp ketkenler. Yarısını köpek aşağan, qalğanını halq kömgen. Soñ daa bir tatarnı tutqanlar, bu da Çelebcan dep. Adamlar: “Yoq, o Çelebcan degil” – degenler. “Aysa onu tutup ketiriñiz, bu adamnı alıñız. Kim ketirse altın berirmiz” – degen matroslar. Çelebcan “Menim yerime başqası ölgenini istemeyim” – dep, barıp özü teslim olğan. Öldürüp deñizge atqanlar. Dalğıcılar qayıq qıdırğanda tapıp çıqarğan, kömgenler.
Şunen mektebimiz dağıldı, 3-4 yıl evde oturdım. 14 yaşıma keldim. Bu vaqıtta anam Avva endi ölgen, babam başqa apay alğan edi. Bu apaydanda eki bala doğdu. Apay daa yaş, babam qart. Kördüm – bu apay çetten aqay qıdırıp başladı. Gezecek, daa bir taqım bala doğuracaq. Napayıq o qadar balanı? Babama aytıp ögey ananı yahşı etip döğdürdim. Öz anam menim oquğanımnı pek istey edi, maa mırza haniy fesleri tikip kiysete edi. Ama ögey ana bizge qulaq asmay.
Keldi 1924 senesi. Soylarımızdam Qoraz Mustafa degen bir oğlan: “Fatma yür seni Aqmescitke alıp keteyim, oqumağa kirersiñ” – dedi. “Arabanen alma alıp ketecem, Şuma yolunda bekle, keçkende seni alıp keterim” – dedi. Üyde birevge duydurmadım, tek Alimege ayttım. Çıqtım Şuma yoluna bir kapiksiz. Bekledim, bekledim – Mustafa kelmedi. Baqam: Aluştadan ağır yüklu eki dilijan* araba kele. Yanıma yetip kelip toqtadılar. Utanıp ters baqtım. “Fatma, mında napıp turasıñ?” – dedi birisi. Aluştalı Asan ağamız eken. Añlattım. “Min ayse” – dedi. Tavşanbazar degen yerde aş aşamağa toqtadılar. Men arabadan tüşmeyim. Asan ağam maa aş ketirdi, men zornen aşayım, çünki pek telâşliyım.
Aqmescitte soray-soray Narkompros’nı* barıp taptım – Salgirnaya soqağı, 6. Narkompros reisi bizim körbekli Baliç, zenginlerden. Oğlu Üseyin Baliç şimdi Taşkentte yaşay. Selsovetten* gizliden spravka* alğan edim. Artıq oktâbr* ayı, mekteplerde oquvlar kete. Baliç maa sert-sert baqtı: “Oquvğa keç qaldım. Qayda yürdün?” – dedi. Muavini bir rus kişisi. “Barsın Totayköy mektebine” dedi. Yöneltme kâğıtı aldım, çıqtım. Yol bilmeyim. Baqam – bir oğlan, qoltuğında “Yaş quvvet” gazetası. “Olâ, olâ! Qayda ketesiñ? Totayköy mektebi qayda?” – dep soradım. “Men anda ketem, yür!” – dedi. Yol boyu laf ettik. “Men anda terbiyeci çalişam. Maşalla köyüñden ketkeniñe” – dedi. Mektep şeheriñ bir çetinde eken. Yemekhanege alıp keldi. Üç kün olğan edi aş aşamağanım. Çoq qızlar toplanıp kelip maa baqtılar. Aşçısı Üseyin babay degen kişi. Meni yahşı etip toydurdı. Soñ banaki oğlan meni ekinci qatqa alıp çıqtı, “tarihten sınav keçeceksiñ” dedi. “İnqilâb ne zaman oldu?” dep soradı. “Qaysı inqilâb?” – dedim. “Oktâbr inqilâbi” – dedi. “1917 senesi, oktâbr ayında” – dedim. “Aha, aysa saa baha beş!” – dedi. Şay etip oqumağa qabul olundum.
Endi kerek babamalarğa haber bermege, nerede olğanımnı bildirmege. Köydeşlerinden birevni körürim dep Dom Krestyan’ğa* bardım. Barsam babamnen Mamut emcem andalar! Onuñ qızı da Fatma, evden, menden bir ay ögüne, 5 kapik paranen çıqıp qaçqan. Biz mektepte Fatmanen tapışqan, şu beş kapıkke de qarpız alğan edik. Babasını körüp Fatmanıñ qoltığından qarpızı tüştü, patladı. Babam, emcem o yerde ses şamata çıqarmadılar – çingene degilsiñ, ebet. “Kösteriñ oquğanıñız yerni!” – dep, pırsıldadılar. Mektepte alıp keldik. Emcem de, babam da bizlerge: “Qaytacaqsız, vesselâm!” – dedi, tirendi turdular. Qızlar olarnı piyazlap başladılar, “oqusınlar” dep. Aramızda noğay qızları da çoq edi. Emcem saruş. “Siz öz işiñizni biliñiz, topaçköz noğaylar!” – dep sögündi. Neyse babamnı qandırdılar, o da emcemni. Babam meni bir çetke çekti. “Eger birev qoltuğında yürgeniñni eşitsem, şu künü kelip başıñı keserim” – dedi.
1928 senesine qadar oqudım. Yahşı oqudım, gazetlerge maqtap yazdılar. Direktorımız Yunus Temirqaya edi. “Yahşı oquğanıñ içün seni pedinstitutqa* avuştıramız” – dedi. Amma men başlanğıç mektep ocapçesi olup çalışmağa isteyim. Soñ tüşündim. Ocapçeniñ aylığı 30 kümüş, pedinstitut stipendiyası* ise 70 kümüş. Daha aşı, yatağı bedava. Pedinstitut talebesi oldum. Şeherde pedtehnikum* oquv yurtu da bar, direktorı Azız Gabilev. “Hem oqu, hem bizde ders ber” – dedi. Razı oldum. Amma pedinstitut direktorı Şumin (aslı Şumali Asan) dedi ki, seni obkom komsomolğa* instruktor* işine çağırdılar. Bardım. Hem 70 kümüş stipendiya alam, hem obkom komsomoldan 30 kümüş – qazançım ayda 100 kümüş. Bir yahşı ayaqqap 25 kümüş. Kimiya-biologiya fakultetinde oqudım, bir de aktiv komsomol oldum. Oquvnı bitirdim, institut partsostavı* meni aspirantlıqqa alıp qaldı. Şu 1928’de partiya azası oldum.
Kettim aspiranturağa Leningrad’qa LGU’ğa (Leningrad üniversitetine). Meni gorkomda* Sergey Mironoviç Kirov qabul etti, “yataq kerektir ya” – dedi. “Ebet, kerek” – dedim. İmparatriçe Katırna’nıñ bir sarayını yataqhane etkenler. Andan Katırna yatqan bir odanı maa berdiler. İlmiy yolbaşçım biologiya professorı, moskvalı Valeryan Viktoroviç Lunkeviç oldu. Bir ara Qırım’da çalışan edi, o zaman körgen, tanıy edim. Leksiyalar diñledim, konspektler* yazdım, kütüphanelerden faydalandım. Soñ Lunkeviç’ni qapattılar, aspirantlığım şunnen bitti. Leninğradda Kirovnı birisi öldürdi, herkesni teftiş eteler, anda qalması pek havflı. Stipendiyanı da tölemeyler. Leningrad’da menden başqa daa 2 tatar qız, bir oğlan bar edi – Murtazayev İbraim, zoolog. Men – biolog. Bizim halqnıñ bir yahşı tabiatı bar – qıyın halqa qalğanda birbirini qollaylar. Yoqsa halqımız çoqtan darmadağın olup keter edi. O qızlar yatağında yattım, olarnen aş aşadım. Bu endi 1934 senesi. Endi herkes aşıq laf etmege qorqa. Men de, İbraim da, qızlar da Qırımğa qaytmağa isteymiz, hepsimizni bir qorqu aldı, amma qaytmağa para yoq. “Ne olsa olsun, Merkezkom’ğa, Krupskayağa barayıq” – dedik. Kettik. İçeri kirdik – merdivenden aşağı bir qadın tüşeyata. “Krupskaya’nı nasıl körmek mümkün?” – dep soradıq. “ЭTo я (o ménim)” – dedi. Halımıznı añlattıq. “Bunda siziñ zemlâçestvo* bar, reisi Velişayev. Men oña telefon çıñırdatırım, o sizge yardım eter” – dedi. Velişayevi taptıq, bizge yolluq 30’ar kümüş berdi.
Keldik Aqmescıtke. Bunda açlıq. Qırım ösümlik qoruma institutına* işke kirdim, Yaltağa yiberdiler. Anda, institut yataqhanesinde daa 4 qız bir odada yaşadıq. Soñ meni qardaşım İsmayıl tapıp keldi – Qırımğa qaytqanım haberi üyge barıp yetken. Maa köyge barmağa vaqıt yoq, babamnı bir qaç aydan soñ barıp kördüm. Aytacağım, ismayıl biz qızlarnen bir odada yaşadı, Yaltada 6 sınıf bitirdi. Soñ oña mektep yataqhanesinden yer ayırdılar. Krovat* berdiler, amma tahtası yoq. Eki qız bizim yataqhaneniñ qapı bekçisini lafqa tutup çalğıttılar, biz üç qız, tahta hırsızlap İsmayılğa yataq yasadıq.
1935 senesi Halil akañıznen tanış olduq, evlendik. O Yalta mektebinde zavuç* edi, yatar yeri yoq edi. Bizim institut maa dep bir oda ayırdı. Halil akañız aslı Kermençik köyünden, babası Mustafa oğlu Seytmemet. Seytmemetke babasından 6 çayır miras qalğan: Skaru, Aşağı Tağan, Yoqarı Tağan, Çerkesçık, Köden Çayır. Kermençikniñ bir qısmı, bir de qomşu Laki köyünde Katırna ketirip yerleştirgen, türklernen tatarlarğa qarşı cenk etken danğalaqlar yaşay, yüreklerinde tatarlarğa kin saqlay ediler. Cenk vaqtı tatarlarnen bir-eki atışmaları da olaylandı. 1944’te dangalaqlarni da Qırım’dan sipirip attılar.
Men çalışqan institut direktorı Halilov Emir edi, 1939 senesi onu işten çıqardılar. Meni i.o. direktora (director vazifesini ödeyici) etip, metodıst Alimovnı işe (Alimov Eldarçı qartbabsı) director tayin ettiler. Zamparalığı bar edi. Andan meni Degirmenköy mektebine director qoydular. Evvelki director bir qıznıñ namusına keçken. Onu açıq sud* yapqanlar. Ekinci bir adamnı direktor tayin etkenler, o da bir qıznı bizşan. Soñ Soñ Degirmenköy halqı: “Bizge qadın direktor beriñiz” – dep talap etkenler. Meni gorkom’ğa çağırdılar: “Tы члeH пapTии c 1928 roдa, дaBaй, иди диpekTopoM” (kel, Degirmenköy mektebine direktor ol) – dediler. Maarif bölümi müdüri Kayko Asan edi. Direktor olup bir yıl çalıştım. 1940 senesi ağustos ayında Halil akañıznen 10-yıllıq mektebine işke avuştıq.
Cenk yılları
1941’de cenk patladı. Rozile 3 yaşında. Kommunistkamız, işte – qızımıznıñ adını Roza Lüksemburgıñ adından qısqartıp qoyduq. Nemseler kelse meni, kommunist dep atacaqlar – buña şüphe yoq. Partizanlıqqa hazırlanıp başladım. Özüm de Münevverge yüklü. Front* hep yaqınlay. Apansızdan nemselernen rumınler kirdi, Qırımnı bastılar. Halil akañız cenkte, İsmayıl deseñ Sevastopölde cenk ete, geroyluq köstere. Aysa meni birevtanımağan bir köyge barıp, cenk bitkencek oturayım dedim. Rozileni alıp yolğa çıqtım. Degirmenköynen Kürkület arasında, burulıştaki bayır artından qaçayatqan sovet soldatları çıqtı. Bir maşına (kamyon) yanımda toqtadı, bir kapitan tüşüp: «Kyдa идeшb» ЗaHaMи фpoHT идeT, бerи!», yani “Qayda ketesiñ?” Artımızdan front kele, qaç!” – dedi. Qaytmadım. Qureyiz’ge, ondan maşınanen Aluştağa, soñ Nikita’ğa keldim, bir ara Yaltada yataqhane arqadaşım olğan qızıñ evinde yaşadım. Ama aşayt meselesi… Aysa Büyük Lambatqa, teyzem aqayı Hurşut eñiştemalarğa barayım dedim. Yolğa çıqtım. Artıq Qırım nemseniñ qolunda. 1941 senesi, noyabr* 10’dan 11’ine keçer gecesi Buyük lambatqa kelip çıqtım. Münevver vaqtından evvel doğdu. Köyde öşekler başladı: “Partiynıy (partiya azası) eken, mında qaçıp kelgen” – dep. Bazı adamlarğa şaşam. Sen de tatarsıñ, işte! Ne kerek öyle laflar? Nemse meni tutup atsa, balalar öksüz qalsa, saña bir yeñgillik olacaqmı? Aldım elime bir aylıq Münevverni, yanıma da Rozileni, “ne olsa olsun, qaytayım öz köyüm Körbekke” – dedim. Çıqtım yolğa cayav. Artımdan ruminler tolu bir mögeled araba yetip keldi. Maña “Yuq yuq!” – dep qıçırdılar. “Çufut degilim, tatar, tatar!” – dep passport kösterdim. Mögedeke mindirdi, Aluştağa qadar alıp keldiler. Bardım Osman qardaşım üyüne. Osman frontta, apayı Hatice, qızçığı Ava aç oturalar. Osman frontta şöför olğan, soñ esir tüşken. Alıp ketkenler Avstriyağa, andan Çehoslovakiya’ğa. Çehoslovakiyada esirlikten qaçıp partizan olğan. Soñ sovet armiyasına (ordusına) qoşulğan. Cenk bitken soñ Bulunğur’ğa qaytıp keldi. Apayı açlıqtan ölgen, qızını apayınıñ teyzesi alıp baqa eken.
Aytacağım, kene tüştüm Körbekkül yoluna. Baqam – artından eki araba nemse kele. Keteberdim. Artımdan yetip: “Frau, wohın?” – dep soradılar. “Nach Dorf Körbekkül” – dep añlattım. “Biz de anda ketemiz. Min arabağa” – dediler. Nemseler nizamlı, temiz. Rumınlerdayın qoyrat degiller. Meni balalarnen Kir Asmalı çayırımız yanına tüşürip kettiler. Şu yarde Şeyhamet aqayıñ evine bardim. O ketip babama haber berdi, babam kelip meni evge alıp ketti. Bizim rus askerleri toqtamay qaça. Nemseler arttan aşıqmay quvalar. Aqşamları aşay, içeler, tüp urbalarına qadar soyunıp raat-raat yuqlay, sabasına bizim bütün gece qaçqan askerler artından üç-dört saatte yetip, qıyır-çıyır eteler. Niçündir horluğım kelıp ağladım. İsmayılıñ, Osmanıñ halları ne oldu eken dep ağladım.
Bir qaç künden soñ Aluştadan Körbekkülge, qızını alıp, Osmanın apayı keldi. Bizde ev taraşlıq. Alime alasiniñ üyünde yaşadı. Köyge Abdureşıt Tömeli starosta* olğan, Tömeli Abduramanıñ ağası. O 1914’te Almanyada plen* olğan edi, nemseceni pek yahşı bile. Qızqardaşları da, Anife Tömeli, perevodçık* kursunda oquy. Toplanğan Tömeliler, köyde polis çetesi teşkil etkenler. 15 kişi qadar. Başlıqları da Degirmenköylü Çorman. Aluştada daa büyükleri otura.
Şimdi nemseler Stalingrad’dan çekilmege başladılar. “Kommunistler cedvelini tızıñız, biz olarnı qurşunlap ketermiz” – degenler polislerge. Tömeli Abdureşit sirağa meni de yazğan. Bunu da Arabacı Anife kelip ayttı. Sıra listesi Dağcı Seytcelilniñ elinde eken. Seytcelilniñ babası oğlundan o listeni alıp yaqqan, oğluna da: “Tatar olup tatarlarnı atacaqsiñmı?!” – dep yahşı kötek çalğan. Soñ Anifege: “Bar, Fatmağa ayt, bir ara köyde körünmesiñ” – degen. Amma qaçmağa çare yoq, Tömeli Abduraman adamları añılıp yüre, nemselerni bekleyler. Abduraman bizim çayırlarnı özüniñkine qoşup qaşıq qaqqan – bütün hır zır ondan.
Bir kün köyde Bağçasaraylı İsmail Tömeli keldi, yanında da apayı, qazan tatarı. Köy ortasında, yol üstünde meni kördü, başladı meni köteklemege. Apayı da saçımdan ceke: “Sovet hükümetini bekleysiñmi? Töpege qızıl bayraq asacaqsıñmı?” – dey. Rozile körip babama aytqan, babam kelip qurtardı.
Men endi duyam, bizimkiler kelecek – bir cesaretli oldum! Tömeli Abduraman “oğlunnı gizlegensiñ” – dep teyzemni qapattı. Bardım. “Abduraman efendi, niçün teyzemni qapattıñ?” – dedim. “Çoq laf etme, sen atılacaqsıñ!” – dedi. Men dedim: “Bu dünya beyligi Süleyman padişağa qalmadı – saa da qalmaz”. Soñ eşittik – bizim köyge nemseler keleyata. Olar kimniñ kim olğanını bilmeyler, özümiziñ halq barıp ayta. Fırsat tapıp babamalarğa bıraqıp, Bağçasarayğa qaçtım. Nemseler bir qaç yaşlarnı atqan, çıqıp ketkenler. Abduraman da olarnen ketecek olğan, almağanlar. Endi bizimkiler keleyata. Abduraman qorqqan, dağğa çıqıp özüni atqan, süyrele-süyrele çobanlarğa barğan, anda ölüp qalğan. Tömeli Abdureşit te ruminlernen qaçacaq olgan, onu da almağanlar. Bir altın saat berip olarnen ketken, anda onu Rumıniya siguransası atqan.
1944’te, aprel* ayında sovet keldi. Barıp partbiletimni (kommunistik senetimni) taşlap arasından aldım. Raykomğa alıp bardım, “biletiñiz bizde qalsıñ, hesapqa keçirirmiz” – dediler. Oysa mendayın, oquğan adamlarnı dokumentsiz bıraqmaq niyetinde ekenler. Mayıs ortalarında köyümizde asker yerleşti. Niçündir halqnı köyden tek propuskanen* çıqaralar. “Propuska beriñiz, barıp partbiletimni alayım” – dedim. Bir qaç kün bekleñiz dediler. Oysaki bizim halqnı Qırımdan şu gecesi çıqaracaq ekenler, kimseniñ haberi yoq. O vaqıt halamnıñ 3 odalı evinde otura edim, bir odasında da Ayğırcı Qurtşerfe. Tañda sığır sağmağa turdum. Baqsam köçürme qapıdan 2 soldat kirip keldi, ellerinde avtomat, bir liste kâğıt. “Kimdir bunda Yazıcıyeva?” – dediler. Rusça soraylar, ebet. “Menim” – dedim. “Aydı, cıyıştırıñız şeyleriñizni, ne kerek olsa alıñız, tışarı çıqıñız hepsiñiz” – dediler. “Niçün? Qayda?” – dep soradım. “Sızıñ halqnı Qırımdan çıqaramız” – dediler. “Niçün? Men kommunistim. Eki balam bar” – dedim. “ЭTo Hиkoro He иHTepecyeT” (“Buña kimse meraq etmey”) – dediler. Şaşmaladım. Ne alacağım? Aşaycaqtan tek eki kilo unum bar edi, mayısbayramına dep selsovet bergen edi. Balalar turacaqqa sütlü bulamaç yapacaq edim. Çapıp kirip un dorbasını aldım, köçürme qapı yanında taş üstüne qoydum – şunen unutqanım. Evden bir gram ötmeksiz, unsuz çıqtım. Qomşumız Çolax Aktemniñ apayı, marüşke*, ev aldında bizge baqıp, külüp otura. Ev artında Bilâlnıñ apayı – o da marüşke. Aqayları trudarmiyada*. Marüşkeleri Qırımda qaldılar. Bizni soldatlar köynüñ kündoğuşında, Aluşta yolunda, Aylanma degen yerde halqqa alıp barıpqoştular. Halqnı gece tursatqanlar, bizim ev çette olğanı içün bizge tañda kelgenler. Rozile ötmek istep ağlamağa başladı. Bardım komandirge, balam ağlay, qarnı aç dedim. Yahşı adam eken – yanıma bir soldat berdi, “bar köyge, kimiñ üyünden aş tapsañ, al” – dedi. Bardim evge – taş üstünde un dorbası yoq. Ev içini Filin’niñ apayı qaştırğan, sandıqlarnı boşatqan, yahşı savutlarnı alğan. Daha qayda barayım? Barıp halqıñ üyünde şeyini almazsıñ, ya! Bir şeysiz qaytıp keldim. Baqsam menim un dorbam Abdureşit Tömeliniñ qızqardaşı Anifeniñ elinde. Barip elinden çekip aldım. Olar endi qorqqan, tınğan ediler, ağız açıp olamay. Maşınalarnen halqnı Aqmescitke, aqşamğa qadar taşıdılar. Yarı gecege qalğanları da oldu. Biz mingen artından babam çaptı, yetalmadı. Babam Osmannıñ apayı Haticenen, qızı Avanen qalğan. Haticeniñ qardaşı Seydamen o zaman trudarmiyada edi, şimdi bir oğlu bar, Qırımda yaşaylar.
İstansağa ketirip, toldurdılar bizni vagonlarğa. Bizim vagonda 60 adam. Bazı balalar pek zayıf ola eken, sabiyler – Qırımdan çıqqan-çıqmaz ölmege başladılar. Abdüveli Ayşeniñ qızçığını hiç unutıp olamayım, sabiyçikni. Beş yaşçığında edi. Açlar. Birev de aşamağa bir şey berip olamay. Açından öldü. Onu yol kenarında say bir çuqurçıq qazıp kömdüler qartlar. Çöl ortası edi. Qazağıstanda – şakallar aşağandir deyim. Çoq bala öldü, başqa vagonlardan. Yolda, istansalarda yuvundıqtayın şorba bereler – içinde bir-eki kürpe yalday. 100-er gram çavdar ötmegi. Ötmekni özlerine alğan künleri de ola, neden ki qaravul soldatlar da aç. Şorbalarnı istansalarda bir qazandan daqıtalar, adamlar sıra-sıra.
Beş kün qadar vaqıt keçti. Bir daha baqam – quçağımda qızım Müniver bir sıcaq, bir sıcaq! Çeçek çıqağan! Bir istansağa kelip toqtadıq – çaptım medpunktke*. Berdiler üç metr marlâ* balanı sarmağa. Soñ bizni hasta balalar olğan başqa vagonğa avuştırdılar. Anda soldatlar balalarnı acıylar, odur budur tapsalar balalarğa ketirip aşatalar.
Vagon teşiklerinden yel sızğırıp kire, suvuq. Ukrainadan keçkende qasaplar vağonlarnı taşnen şıbaladılar. Rozileniñ qulağına bir taş kelip tiydi. Geceleri Münevver quçağımda, es-eles yuqlağan olam. Qorqup uyanam Rozile yanımdamı eken dep. Poyuz* çöl ortasında kete, qaranlıq. Qarmalayım, “sensiñmi, balam?” – deyim. “Menim, anam” – dey. Bergen aşlarını balalarğa aşatam – şiñgen, yavan (etsiz) şorba, toymaylar. Özüm deseñ qararsız açım.
Bir istansada toqtağanda tışaridan “Fatma-a, Fatma-a!” – dep bir apay sesi keldi. Tışarı baqtım – o meni, men onu tanımadıq. “Kim ya mında Fatma?” – dep soray menden. Sesinden tanıdım. Büyük Lambatta aqayda olğan qızqardaşim (Alime? Zeyneb?) eken. O Körbekkül halqını körgen, menim qaysı vagonda olğanımnı aytqanlar. Tüştüm aşağı. Eline eki yün şal alğan, kebaplıq qaqaç alğan. Olarnı evden çıqarğan soldatlar insaniyetli ekenler, “hepsi şeyleriñizni alıñız, endi Qırımğa qaytmaycaqsıñız” degenler, yüklemege yardim etkenler. Maa eki yün şal berdi, qaqaç berdi. Bir istansada, bir bağana* üy yanında qaqaçtan şorba pişirem. Münevver Rozileniñ elinde. Keldi bir marüşke: “Sen minda napasıñ? Yanğın çıqarırsiñ!” – dep qazannı bir tepti. Qızlarım ağlaştı. Yerden o qaqaçlarnı toplap aldım, qaytıp barıp vagonda aşadıq.
Sürgünlik yerlerinde
Sekız kün, sekiz gece yolda olduq. Pek çoq degil dersiñiz, amma bir ömür qadar keldi. 1944’niñ 26 mayıs künü vagonlar kelip toqtadı Bekabad istansasına. “BыxoдиTe” ( çıqıñız ) dep vagon qapısını artınacek açtılar. Bütün eşelon halqını bir yerge topladılar. “Biraz bekleñiz” – dep ellerinde olğan eki erkek vokzal* içinde kirip kettiler. Biz çapqalaşıp birbirimizni qıdıramız – soy soptan kim bar, kim yoq. Yarım saat keçmedi – artı-artından 7 eşelon daa keldi. Olar da tüştüler. Banaki erkekler – olar komendantlar ekenler, bizge vokzalnı ve etraf çölnü küsterip: “BoT Baшa poдиHa” ( işte siziñ vatanıñız ) – dediler. Hastalarnı ayırıp lazaretlerge* alıp kettiler. Men Münevverni bermedim. “Yanında özüm de olmaq isteyim” – dedim. Soñ meni de balalarımnen alıp kettiler. Oraç ( doktor) bir çufut qadın edi. Üçevimizge bir odada eki kravat berdi. Duşqa kirip yuvunduq. “Sizge yardım etmege tırışırım. Sız sav qalırsıñız” – dedi. Yigirmi künden ziyade bizni baqtı, qızçıqlarım baraz etlendiler. Lazaretten çıqtıq, bizni 5-inci barakağa yerleştirdiler. Bir barakada 25 qoranta. Tübü topraq, tahtadan yatqıçlar. Bizden ögüne bunda nemse plenleri yaşağanlar. Adamlarnı işhanelerge bölüştirdiler. Men bir yapıcılıq idaresine tüştüm, yazuv işleri yaptım. Detsat* teşkil ettiler, Irsmambetov’nı – noğay adamı, Qırımda bir gazetada çalışa edi, yatqan yaralanğan – direktor etip qoydular. Eşitken ki Fatma apte bunda dep. Çağırttı meni, baqçağa işke aldı. Rozile mektepke qatnap başladı. Öyle etip bir yıl qadar çalıştım.
Bir kün apansızdan komendant bir qaç yüz qoranta başlarını çağırttı:
– Şeyleriñizni toplañız, sizlerni başqa yerge avuştıracaqmız.
– Qayaqqa?!
– Barğan soñ körürsiñiz.
Kene cayav-calpı barıp istansada toplaştıq. Vagonlar kelip toqtadı, mindik. Barıp çıqtıq Stalinabad’qa ( Tacikistan, Düşanbe şehri ). Bir tar-çığırlı demiryoldan 4 vagonnı çekip bizni alıp kettiler. Tacikistannıñ Qorğantöpe oblastına, Vahş özeni artına. Vahş köprüsi üstünde toqtattılar, vagondan vagonğa keçip soy adlarımıznı teşkereler. Bazılar “bizni köprüden aşağı yuvarlatacaqlar” deyler. Yoq, şükür, öyle şey yapmadılar. Afğanıstan sıñırı tübünde Kaganoviçabad rayonına alıp keldiler.Tüştük. Keldi komendant, bizge pamuq zanlarını kösterdi: “Bu Tuğalan uvasıdır, siz içün soñgu menszil. Vahş’tan o yaqqa tek ölüñiz keçmesi mümkün” – dedi. Rusça ayta, ebet.
Ketirdiler bizni bir kolhozğa*, pamuq zanlarında çalışmağa. Brigadir* maa balaban bir ketmen* berdi. Amma ketmenimi köteralmayım. Yerli halq özleri tacikler, amma özbekçe laf eteler. Biz de özbekçeni qolay añlaymız. At üstünde raykom sekretarı Tapılov keldi, qursağı semizlikten eşilip tüşken. Oña dedim: “Men bu işke alışmadım, çalışmam pamuqta”. O da maa: “E, sen çalışmağanda menim qursağım azmaz. Özüñ azarsıñ” – dedi. Çünki norma toldurmasañ ekinçi künü aş ta bermeyler. On künden soñ keldi komisiya, 4-5 kişi, pamuq çölüne. Qoydum ketmenni, oturdım. Büyükleri maa: “ПoчeMy cидишb” ( Niçün oturasıñ, çalışmaysıñ? ) – dey. “Ketmenim ağır” – dedim. Ketmenni alıp pamuq çapalar kördü: “Maa da ağır. Beriñiz yeñgilcerek soyunı” – dedi. Soñ: “Oquv yazı bilesiñmi?” – dedi. “Aspiranturada oqudim” – dedim. “Sendayın oqumışlar mında çoq edi” – dedi. “Şıypanğa bar da, bir duvar gazetası çıqar” – dedi. Partiyanı maqtap duvar gazetası yazdım Aqşam adamlar oqudılar, begendiler. Brigadir: “Bu yahşı şey” – dedi. Meni qoydu biraz qolay işke – salqında, terek tübünde, qatıp qalğan selitranı* ketmennen ufatam. Soñ aşçı etip qoydular. Anda üylelik şorba, bir parça pite, aqşamlıq ta çaynen pite bereler. Balalar da kelip aşaylar. Qarın toqluğına çalışamız. Dört aydan soñ arpa kürpe berip başladılar, “balalarıñız bar, evde aş pişiriñiz” – dediler. Yıqıq evçiklerde yaşaymız, amma qışta da havası cıllı.
Soñ, yavaş-yavaş bu yerde de alışqandayın olduq. Bu yerge “ДoлиHa BыcлaHHиkoB”, yani “köçürilme cezasına çarptırılğanlar mekânı” adını berdiler. Çoqları 1929 senesi Istavrapöl oblastı, Gorbaçovskaya qasabasından köşürilgenler.
1935’te Kirov işi boyunca bir gruppa Leningradlılarnı, soñ rus nemselerini, soñ da nemse esirlerini ketirgenler. Soñ esirlerni alıp ketkenler, olarnıñ yerine de bizlerni ketirgenler. Halq qarma-qarışıq, internasyonal. Olarnıñ komendantı rus. Bir künü komendantları yaş bir oraç apaynı, leningradlı rus apay – atıp öldürdi. Komendantıñ balası difteriya (boğmaca) hastalığına oğrağan. Apayçıq balanı Qurğantöpege alıp ketken, bala yolda ölgen. Endi apay qaytıp kelmege qorqa. Komendant Qurğantöpege barğan, apaynı tapqan, bir şey aytmayıp, pıştavını çıqarğan da apaynı tars atıp öldürgen. “Sen naptıñ?” dep sorav soraycaq bir adam yoq. “Felân hastalıqtan öldü” dey, yaza qoyalar.
Bizim komendantımız Çalenko, enkavede ( HKBД ) adamı. Mında rus mektebi bar, hepsi tatarlar balalarını rus mektebine berdiler. Rusça oqusalar, belki yolları açılır belleysiñ de. Rus tili ocapçesi İzra Petrovna, çufut apay. Onuñnen, bir de Sveta Sapojnikovanen dost oldum. O da rus tili ocapçesi, detdomda* zavuç, anası aşçi. Apay zav rayONO ( rayon oqutma işleri bölümi başlığı ) Sultanov’nıñ severligi. Sultanov özü qazak, apayını bıraqıp Sapojnikovanı aldı. Apayınıñ soy adı Merganova, onyıllıq özbek mektebinde ocapçe, qızlarınıñ adı Karamat. Bir künü Sveta: “Fatma Mustafayevna, sizni Sultanov çağıra” – dedi. Bardım. “Siziñ balalar pek çoq ölüp başladılar. Olarğa bir detdom teşkil etmek kerek. Yalvaram, detdomğa işke almaşıñız. Öz tiliñizde laf etseñiz balalarıñızğa yahşı olur” – dedi. “Ebet barırım!” – dedim. “Çalenko siziñ emek defteriñizni musadere etken, bermedi. Çalışqanıñız aqqında spravka beririm” – dedi. Rayon merkezi kenarinda bir ev ayırdılar. Otuzğa qadar tatar balalarını topladım. Saçlarını qoy qırqqandayın etip özüm qırqtım, yahşı qırqmağa bilmeyim. Alıp bardım hammamğa, yuvundırdım. Balalar yavaş-yavaş özlerine kelip başladılar. Soñ yüzlernen başqa millet balalarını da topladıq. Özüme bir oda ayırdılar. Detdom aşları aşaymız, qızlarım da detdom urbaları kiyeler. 1947 senesine qadar detdomda çalıştım. Soñ cenkten Halil akañız qaytıp keldi. Soray-soray Alimeni Bulunğurda tapqan, o da bizim qayda olğanımıznı añlatqan. Detdom mektebine matematika ocası olup kirdi. Detdom balalarindan bir gruppa teşkil etti, konsert köstereler. Sultanov bizlerni begene, bizdayın ocalar körmegen. Halil akañıznı tacik mektebine avuştırdı, matematikanı artıq tacikçe añlata. “Açlıq ayuvnı oynamağa ögretir”, ya da “Başıña tüşse başmaqçı olursıñ” deyler de – ondayın.
Soñ “ПepeceлeHцaM Ha идeoлorичeckoM фpoHTe paбoTaTb He дoзBoляeTcя” (Köçürilgenlerge ideoloji cephesinde çalışmaq izin etilmey) – dep prikaz* çıqtı, bizni ocalıqtan çıqardılar. Biz ketken soñ, detdom başına keçken adamlar detdomnı aşağanlar. Bazı balalar istansadan kömür hırsızlap satıp, öyle keçingenler. Sultananov Çalenko’ğa qulaq asmayıp bizni kene detdomğa qaytardı. Bir daha barıp her şeyni doğruttıq. Soñ Çalenko Sultanovnı işten çıqarttı. Yerine Mahmydov degen adamnı qoydular. Laf etmege bilmegen, cayil bir herif. Toplaşuvlarda yerine qazan tatarları çıqıp, onıñ adından nutuq söyleyler. Halil akañızıñ ocalıq dokumentini yañıdan yasattırıp aldıq. Amma bizni detdomdan kene çıqardılar, iş yürütici olup çalıştım, soñ andan da çıqardılar. Yazdım şikâyat Tacikistan Maarif ministrligine. Andan cevap keldi “sizni işten çıqarğanları doğru” dep. Endi napayıq? Çölde çalışmaqtan Allah saqlasın, olarnı “yaramay çalışasıñ” dep ketmen sapınen, qamçınen kötekleyler. Aqçamız bar, çünki bizge “uzaqlıq içün”, bir de “ısıtma hastalığı bölgesinde çalışqanı içün” dep aylıqnı yahşı bere ediler. Bir şey etip qurtulayıq bundan dedik. Ayşe degen bir tatar apay, medsestra*, Çalenko’nıñ balalarını baqa, araları yahşı edi. Onen laflaştıq. Çalenko “bu qadar para bersinler, pasport yasap beririm” degen. Bizim bir türlü dokümentlerimiz yoq, balalarnıñ metrikaları Qırım’da qaldı. Çalenko paranı aldı, emek defterimni berdi, amma pasport yapmadı, tek Stalinabad’qa qadar propusqa berdi. Sığırımıznı da sattıq, kettik. Stalinabadda Halil akâñız malaryağa tutuldı. Kassadan bilet alıp olamayım. Konduktorlarnen añlaştım, Bulunğur’ğa qadar keldik. Bulunğur istansasında körbekliler bizni kördü, Osmanğa haber berdiler. Osman kelip, bizni evine alıp ketti. Apayı Hatice ölgen, bir qazan tatar apayı alğan, onıñ da Faniya degen qızı bar. Soñraları Osmandan bir oğul, eki qız daha doğurdı. Soñ İsmayıl da çapıp keldi, o da Bulunğurda eken, türmeden çıqqan soñ kelip Osmannı tapqan. Bulunğur komendantı Şanıgın bizge şaşa, “Nasıl etip sizni andan yiberdiler?” – dep. Osman “artını çoq qarıştıma” – degen oña. Osmannıñ avtoriteti* bar, çünki taqınacaq tenekeleri (medaller), partizan dokumentleri bar. Maşinanen çükündir taşıy. Komendatqa azçiq qapar da berdik.
Endi iş tapmaq kerek. Bardim rayONO’ğa. RayONO müdüri Arutyunova, ermeni qadın, ayneci. Emek defterim bar, detdom’da, mektepte çalışqanımız haqqında spravqalarımız bar. “Yahşı, alırım işke, propiska oluñız” – dedi. “Bizde pasport yoq” – dedim. “Men qanunğa qarşı ketip olamayım, propiskasız sizni işke alamayım” – dedi. Aysa bardiq detdomğa. Direktorı Ernazarov. Spravkalarnı kösterdik, propiska soramadı, Halil akâñıznı da, meni de detdomğa işke aldı. Altı ay qadar çalıştıq edi, SSSR boyunca buyruq çıqtı ki, “memlekette pedagok kadrlar yetişmegeni sebepli, pedagogik tahsili olğanlar ocalıqtan başqa işke alınmasın” – dep. Biz ocamız, amma bala oqutmaymız, detdomda terbiyeci çalışamız. Detdom balaları rayon mektebine qatnaylar. Ernazarov mecbür oldu bizni işten çıqarmağa. Kene işsiz qaldıq. Bulunğurda şeker zavodı* bar. Anda bardım. Dokumentlerimni baqtilar: “Aha, pedagog, ocapçe! Pedagoglarnı başqa işke almağa olmay” – dedi, almadılar. Halil akâñız hammamğa suv qızıtıcı işine kirecek olup bardı – onu da almadılar. Napayıq ta, nişleyik? Bardiq kene Arutyunova’ğa. “Bizni, siz ocasıñız dep, hiç bir işke almaylar. Berin bizge iş” – dedik. “Mektepte boş yer yoq” – dedi. Keldik mektep direktorına. “Kimya ocası, matematika ocası pek kerek” – dedi. “Arutyunova’ğa aytıñız ocalar kerek dep” – dedik. “O bile kerek olğanını. Maa belli degil niçün yoq dep ayta” – dedi direktor. Añlaşıldı ki Arutyunova bizni işke qast etip almay. O ermeniler Özbekistanda bizim halqqa pek qılındılar. Türklerden aşağan köteklerini açuvını bizim halqtan çıqaralar. Aşağan kötekleri de özleriniñ fitneciliklerinden.
Qapı qapıdan yüre-yüre, neyse şeker zavodına işke kirdik. Men laborayoriyada, Halil akâñız filtropress’te çalıştıq. Amma o iş te sezonlı. Yani qışta çükündir bite, zavod qapata, aylıq maaş yoq. Amma aşamaq her kün kerek. Napacaqsıñ? Zavodta çalışqanlarıñ hepsi şeker hırsızlay. Çuval-çuval. İsmayıl, Halil akâñız 50 kilolıq çuvaldan bir sezonda 70-80 çuval şeker ayındırıp saqlap qoyalar. Qışta o şekerni satıp keçinemiz işte.
Soñ pat etti, daha bir prikaz çıqtı – “Qırım tatarlarıñ hepsi şeherlerden, rayon merkezlerinden kolhozlarğa köçürilsin” dep. Komendant Şanıgin Osmanğa degen: “Sizni sad-sovhaz’ğa (bağçacılıq hocalığına) köçürtirim”. O sovhoz da Bulunğurıñ yançığında. Sovhozda* çalıştıq. Alma cıyamız, kese, qurutamız. Alma cıyğanda her aqşam 5 kilo evge bereler, 20 kilo da hırsızlaysıñ. Nasıl da olsa özbek kolhozına tüşmedik, pamuq işiniñ esaretine tutulmadıq. Anda tek bizim halqnı degil, yerli özbeklerni de qul köle kibi çalıştıralar.
Bir kün evimizge Ernazarov keldi. Arutyunovanı Samarqandqa büyükçe işke alğanlar, zav rayONO olğan. “Aqşamgı mektepke kimya-biologiya ocası kerek. Keliñiz. Memetov da kelsin” – dedi. O aqşamğı mektepte komendantlar, raysobes* müdüri, milisler oquy ekenler. Men barıp, bizim halqqa qılınğan adamlarnı oqutacağım, olar attestatlı, soñra diplomlı olacaqlar. Barmadım. “Balalarnı oqutırım, bularnı oqutmam” – dedim. Küldü. Özbekler, yahşı halq olar. Bu meshet türklerine niçün şay yaptılar – bilmeyim. Yiberdi meni onyıllıq mektepke. Mektep direktorı da Osman – anamıñ qardaşı, yani Abibulla dayımıñ oğlu. Pensiyağa qadar şu mektepte çalıştım.
Rozile ve Münevver
Rozile de, Münevver de o mektepte oqudılar. Rozile bitirdi 10 sınıflı, dokumentlerini medtehnikumğa* alıp bardı. Feldşer olmaq istey. “Cпeц-пepeceлeHeц (mahsus köçürilgenler qorantasından) olğan içün feldşerlikke almamız, medsestralıqqa alırmız” – degenler. Eki yıl oqudı, medsestra oldu. Endi işke almaylar. Bardim rayzdrav’ğa* . “Niçün işke almaysıñız” – dep soradım. “Qızınız daa yaş. Bir yañlış iş yapsa cevapkârlıqqa bizni çekerler” – deyler. Neyse Aqtöpe degen yerde işke aldılar. Anda çalıştı. Bir künü, pahıldayın, bir özbekiñ apayı hasta olğan. Özbek apayını ölecekke qadar evde tutqan. Soñ “dohtur apa, qurtarıñ” – dep apayını, anasını aqşam üstü alıp kelgen. Rozile, nice tırışsa da, apaynı qurtarıp olamağan. Özbek kelgen, pıçağını çıqarğan, Rozileni öldürecek. Anası: Etme balam. Dohtur qız bütün gece çapqaladı!” – degen. Andan, işten çıqarıp aldıq. Bulunğurda ameliyat hemşiresi olup çalıştı. 1964 senesi mayıs ayında köçtük Samarqand’qa. Bir tatarnıñ evini satın aldıq. Bunda, oblast hastahanesinde çalıştı. Soñ medsina institutını* bitirdi, zav laboratoriya* oldu, aqayğa çıqtı.
Münevver Taşkentke ketip, üniversitetiñ kimya fakültetini bitirdi. Oquvını bitirgen soñ samarqantqa, himzavodqa* işke yiberdiler. O da mına, Şevketke aqayğa çıqtı.
İsmayil
İsmayil Yaltada orta mektepni bitirdi, soñ tarih fakültetine oqumağa kirdi. Onu da bitirgeninden soñ orta mektepte oca çalıştı. Şiirler yazıp başladı. Soñ flotqa hizmetke aldılar. Soñ cenk başlandı, Sevastopöl mudafaasında cenk etti. Pulemöt* ata eken. “Bar, til tutup ketir” – degenler. Top atılğan vaqıtta telqoranı kesip nemseler blindajına dalğan, bir nemseni tutup ketirgen. Nemse tilini mektepte yahşı ögrengen edi. Soñ sovet askeri Sevastopölden qaçmağa başlağan, İsmail şeher mudafaasında eñ soñğu matroslarnen qalğan. Nemseler bunda bir gruppa soldat bar bellesinler dep, bir özü 4 yerde turğan pulemöttan qurşun atqan. Soñ ayaqtan fena yaralanğan, zar-zor soñğu parahodqa* yetişken. “Hexoдящиx He бpaTb” (yürüp olamağanlar alınmasıñ) – dep tıraptan qaytarğanlar. Üstünden basıp keçkenler. Parahod endi yerinden köçken eken, bir tahtanı quçaqlap özüni suvğa atqan, amma nafile! Nemseler şeherge kirgen, qalğan – saqlanğan askerni esir alğanlar. İsmayilni “Komissar!” – dep kötüne tepkenler. Esirlerni Canköy’ge lagerge* qapağanlar. Bilmem nasıl etip yarasına ilâç tapqan. Soñ Ukrayinağa alıp ketkenler. Ayağı tüzelgen. Andan bir qazan tatarınen birlikte qaçqanlar. Bir mısırboğday tarlasında gizlengenler. Pek açlar. “Bar, ötmek tapıp ketir” – degen qazan tatarına. “Avulda polisler bardır” – degen qazan tatarı. Amma açlıq!.. Tatar ketken. Bir polisni tutup bağlağan, süyreklegen. Amma polis qurtulıp qaçqan, bu da artından atıp yaralağan. Şay etip ötmeksiz kelgen. Gece qaranlığında ormanğa qaçqanlar, olarnı İvan Groznıy adına partizanlar esir alğanlar. Anda İsmayıl harbiy instruktor* olğan, sovet ordusı kelgenge qadar. Sovetler kelgen soñ degenler ki, “isteseñ bunda qal, raykom’da çalışırsıñ”. Qalmaysıñmı, ya? Yoq, canım! Pek ideyağa sadıq halq o bizim millet! “HeT, xoчy Ha пepeдoByю” (Yoq, ög sırağa ketmek isteyim) – degen. Qoyğanlar frontqa keteceklerni bir vagonğa.
Bir istansağa kelgende, körgenler ki, milisler qadınlarnı kötekley, niçün ki apaylar tirenge minecek olalar. Bunu soldatlar körgen. Hepsi saruş. “Biz anda cenk etemiz, siz mında bizim analarımıznı urasız!” – dep basqanlar milislerge kötekni. Kelgen MVD (İç İşleri Baqanlığı) askeri, trenni toqtatqanlar. Soldatlarnı sırağa tizgenler. Çıqqan ögge bir mayor: “Aytıñız kim başladı milislerni urmağa? Şimdi, sıra ögünde atarım!” – degen. Bir kimse birevni köstermegen. Mayor herkesniñ betine baqıp çıqqan, ögge İsmayılnen anavı qazan tatarını çekip çiqarğan. “Bular başladımı?” – dep sorağan. Herkes: “HeT, HeT” (Yoq, yoq) – degenler. Kene de bularnı komendanturağa* alıp ketken. Dokümentlerini alıp baqqan. Soñ qazan tatarnıñ dokumentlerini qaytarıp bergen, közüne tikilip baqıp: “Bu başladı mı kötekni?” – dep sorağan. Qazan tatarı ondan ne isteğenlerini añlay, yoq, o yapmadı dese özü de belâğa qalacaq. “Yoq, o başlamadı, tek bey parazitov (ur haramlarnı)!” – dep ayttı” – degen. Mayor İsmayılıñ bütün dokumentlerini yırtıp masa üstüne obalağan. Oysaki o zaman bizim halq Qırımdan çıqarılğan eken, bu köpek te bunu bile olsa kerek. İsmayilni türmege qapağan, Kafkazğa alıp ketkenler. Anda yapıcılıqta çalışqan. Yaza-yaza bir qaç dokumentıñ yanıdan yaptırıp alğan. Añlağan ki, oña geroy bergenler, amma medalini alamadı. 1951 senesi türmeden çıqıp, Taşkentke kelip qorantası ne yerde olğanını soray. Samarqand oblastı, Bulunğur rayonunda dep aytalar. Kelip Osmannı tapqan. Biz o zaman Tacikistanda edik.
1956’da bizim halqnı komendant nezaretinden çıqardılar. Kafkazlılar, qalmıqlar yurtlarına qaytarıldı, tek bizim halq sürgünlikte qaldı. Şu yılı halq hareketine men de, İsmayılda qoşuldıq. Ondan beri, işte, “halq vatannı unutmasın” dep, çapqalaymız, bazı adamlarımızdan sögüş aşaymız. Mına, keçende bizde toplaşuv bar edi, soqaqta bir qaç maşına. Soqaqtan marüşkeler keçip keteyatıp bizim evni köstere de: “Bunda ne, toy barmı” – dep soraylar. Duvardaş qomşumızıñ apayı, özleri bizim halqtan, tüşken soqaq ortasına, o marüşkelerge: “Mında toplandı bir qaç tatar çaldonları – tatarlarnı Qırımğa qaytarmaq isteyler” – dep, bizni kösterip mıskıllay. Sen istemeseñ – ketme! Amma ne kerek halq işinen oğraşqan adamlarnıñ yüregini bulandırmağa? Ruslar bizge bu qadar yamanlıqlar yapqanına şaşmayım, çünki olar bizge qast duşman. Öz halqıñ seni köksüñden keri itese, o zaman canıñ pek ağrıta.
Maa öyle kele ki, bu devlet yıqılmay tura bizim halqqa Qırım yolları açılmaycaq. Amma bu devletnıñ yıqılacağı barmı? O yıqılğancek dünyada qırımtatarı qalacaqmı?
1990 senesi.
~
LUGATÇE
Sort……………. : Çeşit, kalite, (ekstra)
Funt ………….. : 409,5 grama denk bir ağırlık ölçüsü, libre
Matros……….. : Bahriye
Selsovet………. : Köy şurası
Spravka………. : Kimlik vesikası
Pedinstitut….. : Öğretmen okulu
Pedtehnikum.. : İlköğretim öğretmen lisesi
İnstruktor……. : Öğretmen
Gorkom………. : Şehir parti teşkilâtı
Konspekt……. : Özet
Zavuç…………. : Tedrisat müdürü
Sud…………….. : Mahkeme
Front………….. : Cephe
Noyabr……….. : Kasım
Starosta………. : Muhtar
Plen……………. : Esir
Perevodçik….. : Mütercim, tercüman
Aprel………….. : Nisan
Trudarmiya…. : Ordu
Marla…………. : Gazlıbez
Poyız…………. : Tren
Lazaret……….. : Revir
Kolhoz……….. : Kollektif çiftlik
Brigadir………. : Grup şefi
Ketmen………. : Özbek çapası
Selitra…………. : Potasyum nitrat
Detdom………. : Çocuk yuvası
Prikaz…………. : Emir
Avtorit……….. : Otorite
Zavod…………. : Fabrika
Sovhoz……….. : Devlet çiftliği
Raysobes……. : Mıntıka şurası
Feldşer……….. : Sağlık memuru
Rayzdrav……. : Rayon sağlık koruma idaresi
Pulemöt………. : Makineli tüfek
Parahod………. : Vapur
Lager………….. : Esir kampı
İnstruktor……. : Öğretmen
Komendatura. : Kumandanlık


text:
Bunu Transport naziri Maksim Sokolov bildirdi.
Ondan evel Moskvadan Aqmescitke ava yolu Ukraina ava territoriyasından keçe edi. Şimdi ise uçaqlar Krasnodar vilâyetinden keçeler, şunıñ içün uçma vaqtı sozula.
«Biz bunı Ukraina territoriyanı keçkende ve Ukraina tarafından bügün Rusiye parçası olğan Qırımğa kelgende bir raatsızlıqlar olmasın dep yapamız», — dedi Sokolov.
Bundan evel Ukrainanıñ infrastruktura nazirligi Qırımdaki ava limanları vaziyet havfsız olmağanı içün qapalılar.
Avropa avanı nezaret etken Avrokontrol şirketi aviataşıycılarğa Aqmescit ve Aqyar ava limanlarğa uçamağa ve Qırımnıñ ava zonasından keçmege
Halqara qanunlarğa esaslanıp, Aviakontrol Qırımdaki ava limanları aqqında qararlarnı tek ukrain akimiyetinen kelgen emirlerge köre alacağını bildirdi.


text:
Mart 20 künü Aqmescitniñ merkeziy Kebir Camisinde öldürilgen qırımtatar faali Reşat Ametovnıñ ruhuna dua oquycaqlar.
Bunı Qırım musulmanlarınıñ Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Dua yerli vaqıtke köre saat 12:30 başlap, 12:58-ge qadar devam etecek. Qabaatsız ketken musulmannı er istegen insan kelip aña bile.
2014 senesi mart 3-te saba, Aqmescitniñ Maryino mikrorayonınıñ 39 yaşında sakini, üç balanıñ babası Reşat Ametov evden çıqtı. Tuvğanlarına arbiy komissarlıqqa barıp, Ukraina ordusınıñ göñüllileri sırasına yazılacağını ayttı. Videokameralar onı Qırımnıñ Nazirler Şurası yanındaki Lenin meydanında piket keçirilgende çıqardılar.
Videoğa köre, Qırımnıñ «samooboronası» onı maşinağa oturttı. Eki aftadan soñ Reşat Ametovnıñ cesedi Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan köyünde tapıldı. Erkekniñ bedeninde azap izleri bar edi, başı yapışqan şerit ile sarılğan edi. Berilgen malümatqa köre, ölüm sebebi pıçaq ile yapılğan köz yarası oldı. Şimdilik Reşat Ametovnıñ öldürüv taqiqatı toqtatıldı.


text:
1944 yılı mayıs 18-20-sinde NKVD-NKGB mahsus operatsiyasınen, Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malünatqa köre - 194 111 adam). 2004-2011 yılları Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» aktsiyasını keçire edi, o vaqıt sürgünlikni başından keçirgenlerniñ qararnen 950 hatıravlarını topladılar. Qırım.Aqiqat, o arhivlerden hatıravlarnı derc ete.
Men, Aciümerova Üsniye, qırımtatarım, 1927 senesi avgustnıñ 3-ünde dünyağa keldim. Qırım MŞSC-niñ Frayndorfskiy (lâğu etilgen) rayonınıñ Üzbek (ğayıp olğan) köyünde doğdım.
Sürgünlik vaqtında qorantamızda: babam Aciümer Osmanov (1895 yılı doğma), anam Asiye Aciümerova (1898 yılı doğma), tatam Nüriye Aciümerova (1928 yılı doğma) ve men, Üsniye Aciümerova bar edik.
Sürgünlikten evel biz Qırım MŞSC-niñ Frayndorfskiy rayonınıñ Üzbek köyünde yaşay edik.
1944 yılda qorantamız, dört közlü evde yaşadı, bizim 5 sığırımız, 20 qoyumız, 50-ge yaqın tavuğımız bar edi. Babam hastalıq sebebinden saqat edi.
1944 senesinde mayısnıñ 18-inde saba tañda dört silâlı asker qapımıznı qaqtı. «Stalinniñ emrinen sizni sürgün eteler!», - dedi olar, qayda ve ne qadar vaqıtqa olacağını añlatmadılar. Azırlanmaq içün 15 daqqa berdiler. Qararlar oqulmadı. Epimiz şaşmaladıq. Aşlardan ve eşyadan bir şeylerni almağa yetiştirdik. Epimizni, köy sakinlerini, quyu yanında topladılar, yük maşnalarına oturttılar ve Kezlevge yolladılar. Yol devamında yanımızda daima silâlı askerler edi.
Adamlar ağlay, qıçıra, askerler ise bizni aqaretley edi. Bunı hatırlağanda közlerim yaşlana
Sürgünlik vaqtında köyümizde 50-ge yaqın qoranta yaşay edi. Kezlevde aqşamğa yaqın bizni yük vagonlarına oturttılar. Bizim vagonımızda türlü köylerden tahminen 15 qoranta bar edi. Adamlar ağlay, qıçıra, askerler ise bizni aqaretley edi. Bunı hatırlağanda közlerim yaşlana.
Vagonda iç bir şarait yoq edi. Kenefke barmaq içün, adamlar vagonnıñ bir köşesini basma parçasınen ayıra edi. Turaqlarda suv qıdıra ediler, eki toladan ocaq yapıp, onıñ üstünde evden alıp yetiştirgen erzaqlardan aş pişire ediler. 15-20 daqqadan adamlarnı kene vagonlarğa ayday ediler, yetiştirmegenlerni tepip, ocaqlarını sındıra ediler. Yolda vagonımızda köydeşlerim elâk oldı. O yerde ekim ya da sanitar yoq edi. Adamlar bitledi, urbalarını qırılğan pencereden qaqa ediler, bitler qum kibi sepile edi.
Yolda 18 kün edik, iyünniñ 4-ünde Özbekistanğa, Cizak köyüne kelip çıqtıq. Epimizni banâğa dezinfektsiya yapmaq içün alıp kettiler. Bundan soñ arabalarğa yüklep, kolhozğa alıp kettiler.
Bir qaç adam babamnıñ cenazesini qıldı. Men ve tatam anamnen qaldıq
Bizni özüne bir qartbaba - Şakir aka aldı. Epimiz bir hanede yerleştik. Oda ufaq, şaraitlsiz edi. Yerli sakinlerniñ özleri de yaramay yaşay edi. Sakir aka elinden kelgenini yapıp, yardım ete edi. Köylüler bizge yahşı yanaşan edi.
Bir yıldan soñ 50 yaşındaki babam Aciümer aqciger hastalığından vefat etti. Bir qaç adam babamnıñ cenazesini qıldı. Men ve tatam anamnen qaldıq. Bütün vaqıt pamuq tarlalarında çalışa edik, yantaq tikenini cıyıp, pitelerge almaştıra edik. Aş almaq ve açlıqtan ölmemek içün soñki eşyamıznı sata edik. Akimiyet bizge yardım etmedi.
Bir köyden başqa köyge barmaq içün, komendanttan razılıq almaq kerek edi. «Mecburiy meskenleşme yerlerinden qaçuv içün cinaiy mesüliyet aqqında» ferman çıqqanından soñ, komendant vaqtı sertleşti. Yaşağan yerimiz çoq deñişken edi, çünki bayağı yıl öz evimiz olmadı.
Qışlağımızda episi sıtma ve içek hastalıqlarınen hastalanıp çıqtı. Çoq vatandaşım elâk oldı. Em de, bütün sürgün etilgen qırımtatarlar kibi, biz de açlıq çektik.
Soñra men aqayğa çıqtım, pedagogika oquv yurtında oqudım. Menim yedi balam oldı - beş qızım ve eki oğlum. Oca olıp çalıştım. Balalarnı östürmege qıyın edi, çünki qazanğan aqçamız yetmey edi. 1956-ncı yılğace qırımatatar halqınıñ medeniyeti ve sanatınıñ inkişafı içün tüşünmey edik, o zamanları, sovet akimiyeti bizni atqan qorqunçlı şaraitte sağ qalmağa tırışa edik. Milliy bayram ve adetlerni kütmege yasaq edi.
Aqayım Feta Asanov (1924 yılı doğma) Özbekistanda can berdi. Oğlum 1996 yılda Qırımda vefat etti.
Qırımğa 2006 senesi qayttım, kvartira kiralap yaşayım, çünki Özbekistanda satqan evimizniñ aqçasına Qırımda ev alıp olmadıq. Amma vatanıma qaytqanıma ep bir quvanam. Qorantamız beş adamdan ibarettir.
(2009 yılı noyabr 2-sinde yazılğan hatıra)
Derc etmekke Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halq genotsidini ögrengen mahsus komissiyasınıñ koordinatorı, azırladı


text:
Ukraina din adamları ilhaq etilgen Qırım ve işğal etilgen Donbas sakinlerine barışıq muracaatını yaptı. Muracaat videosı saylanğan Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Facebook saifesinde derc etildi.
Haber etilgeni kibi, Kyiv vaqtınca kontrol etmegen topraqlarnıñ sakinlerine Ukraina Pravoslav kilsesiniñ Fahriy patriarhı Filaret, Ukraina pravoslav kilsesiniñ (Moskva patriarhatı) yolbaşçısı Kyiv mitropoliti Onufriy, Ukraina yunan-katolik kilsesiniñ yolbaşçısı Svâtoslav, Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Ayder Rustemov, Odesa ve Ukraina cenübiniñ baş ravvini Avraam Volf, müfti Ahmed Tamim, «Umma» Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Said İsmagilov, Dnipro ve Dnipro vilâyetiniñ baş ravvini Şmuel Kaminetskiy, Harkiv ve Ukraina Şarqınıñ baş ravvini Moyşe Moskoviç, Kyivniñ baş ravvini Moyşe Reuven Asman, Donbasnıñ baş ravvini Pinhas Vişetskiy muracaat ettiler.
Videoda Ukraina Pravoslav kilsesiniñ yolbaşçısı, mitropolit Epifaniy yoq.
Aprelniñ 30-nda Ukraina prezidenti olaraq saylanğan Zelenskıy Ukraina Pravoslav kilsesinni yolbaşçısı Epifaniy ile körüşken edi.
Daa soñra Zelenskıy Ukraina pravoslav kilsesiniñ (Moskva patriarhatı) mitropoliti Onufriy ve Ukrainanıñ diger din adamlarınen körüşti.


text:
Qırımda oktâbr 29-ında sinoptikler deñişici bulutlılıqnı ve bazı yerlerde dumannı tahmin ete.
Bunı Qırım Gidrometeomerkezi bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız ava beklenile. Şimal-ğarbiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 15…17º.
Aqyarda az bulutlı, yağanaqlar beklenilmey. Kündüz şimal-ğarbiy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 15…17º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında yağanaqlarsız. Şarqiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 16…18º.
Keriçte deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Gece ve kündüz bazı yerlerde duman. Kündüz şimaliy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 15…17º.


text:
Qırım ve Herson vilâyetiniñ sıñrında "Korşun" lağaplı "DNR" gruppirovkasınıñ boyevigi ukrain sıñırcılarına teslim oldı.
Bunı Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessise, sentâbrniñ 10-unda “Çongar” kiriş-çıqış noqtasına 35 yaşındaki, "Korşun" lağaplı aqay kelgenini bildireler. O, Ukrainada terroristik sayılğan "DNR" gruppirovkasınıñ tarafinda cenk etkeninde şeklene.
"Bu şahıs, qanunsız silâlı müfrezeler azası memleketniñ şarqında Ukraina Silâlı Quvetlerine qarşı arbiy arketerde iştirak etkeninde şeklene ve qıdırıla edi. 2014 senesi suiqastçı, rus kuratorlarnıñ idaresi astında, Donetsk vilâyetinde devlet ve yerli özidare organlarınıñ zapt etilüvinde faal iştirak etti. Bunıñ ile o “rus pravoslav ordusı” dep adlandırılğan teşkilât azası da oldı. O, Novotroitsk tarafından işğal etilgen Donets kirişindeki bir blokpostta hızmet etti. Biraz vaqıt keçken soñ “Korşun”nıñ “rus dünyası” ğayeleriden közü qayttı ve o para qazanmaq Rusiyege ketti", – denile beyanatta.
Ukraina Devlet Sıñır Hızmeti tutulğan adamnıñ adını aydınlatmay, amma şaatlıq videosını derc etti.
Keççe, ukrain sıñırcılar bildirgeni kibi, yaqalanılğan boyevikni tahqiqiy işler içün Milliy polis hadimlerine teslim ettiler.


text:
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisi, uquqimayeci Emir-Usein Kukunı Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeeri SİZOsından tibbiy teşkerüv içün alıp ketkenler. Bu aqta iyülniñ 10-nda Qırım.Aqiqatqa adliyeci Sergey Loktev haber etken edi.
«Onı tibbiy teşkerüv içün alıp ketkenler, dep ayttılar. Amma sebebini aymadılar. Men bellesem, bu açlıqnen alâqalıdır. Şimdi o kene de SİZOğa qaytarılıp ketirildi. Oña kirmem yasaq, lâkin sebebini de aytmaylar. Sağlığı aqqında da bir şey bilmeyim», – dedi Loktev.
Onıñ sözlerine köre, o imayesi altındaki şahısnı ziyaret etmege yasaqlağan SİZO hadimleriniñ areketinden dolayı vilâyet prokuraturasına şikâyet bergen.
İyülniñ 10-nda Emir-Usein Kukunı Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeeri SİZOsından belli olmağan tarafqa alıp ketilgen. SİZO hadimleri Sergey Loktevke onıñ imayesi altındaki şahıs ne yerge bulunğanı aqqında aytmaqnı red etkenler.
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisi Emir-Usein Kuku iyünniñ 26-nda açlıq ilân etti.
Mevzunen bağlı olaraq: «Onı qanunsızlıq mecbur etti»: Emir-Usein Kuku bir aftadan berli açlıq tuta
Mayıs ayınıñ soñunda Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ altı iştirakçisiniñ tevqif müddetini üç ayğa uzattı.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadalı «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte ötkerilgen köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinleri Rostov-na-Donu şeerine yollandı.
Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçileriniñ azat etilmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Seyitler rayonında, köy hocalıq ayvanlarınıñ, malzeme ve ayvancılıq mahsulatınıñ qanunsız alınılmasını toqtatmaq içün yapılğan eki reyd neticesinde 150 litr süt yoq etildi. Bunı iyülniñ 4-nde Kremlniñ nezaretindeki Devlet baytarlıq komitetiniñ matbuat hızmeti haber etti.
«Neticede (reydlerden soñ – QA) 150 litr süt yoq etilmek içün alınıldı ve Rusiye Memuriy qanun bozuvlar Kodeksiniñ 10.8 mad.1-ci qısımı ve 10.8 mad. 2-ci qısımı boyunca eki memuriy protokol tizildi», – dep bildirile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım akimiyeti milletlerara zıddiyetlerni nezaret etmege istey. Qırım Nazirler şurasınıñ reis muavini Ruslan Balbek dedi ki, yarımadada «milletlerara munasebetlerniñ al etüv usulları keyfiyetli oldı». Bunı Balbek cuma künü, mart 13-te, Qırımda milletlerara alâqalar inkişafınıñ informatsion ve içtimaiy imkânları nezaret merkeziniñ açılış tedbirinde ayttı.
Onıñ bildirgenine köre, «devletniñ strategik olaraq müim olğan vazifesi – farqlı millet ve din vekilleri olğan qırımlılar arasında zıddiyetler olmasına yol bermemektir».
«Nezaret merkeziniñ meydanğa ketirilmesi ealiniñ bir qısmı yañlış añlaması mümkün informatsion viruslarnıñ birinci basamaqlarda toqtatmağa yardım etecek. Bugünde-bugün buña yol bermemek strategik olaraq ğayet müimdir. Merkez devlet ve cemaatqa milletlerara barışıq ve istiqrarnı saqlap qalmağa yardım etecek qoşma aletni bermek kerek», – dep añlattı Qırım baş naziriniñ muavini.
Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire ki, merkez Rusiye Federatsiyasınıñ devlet milliy siyasetini Qırımda amelge keçirmek, milletlerara ve dinlerara munasebetlerde zıddiyetlerge yol bermemek maqsadı ile meydanğa ketirildi.
Merkez kütleviy haber vastaları, akimiyet organları, Qırımda «milletlerar munasebetlerniñ vaziyetine menfiy tesir ete bilecek faktlarnı» nezaret etecektir.
Müessise erkânına 24 insan kirdi – siyasetşınas, ruhiyatçı, Vernadskiy adına Qırım federal universiteti ve Qırım müendislik-pedagogika universitetiniñ mütehassısları.


text:
Kreml, Türkiyeniñ işğal etilgen Qırımda Devlet Duma saylavlarınıñ neticelerini tanımağanını tefsir etti.
«Böyle beyanatlarnı (Qırımda saylavlarnıñ neticelerini tanımama – QA) qabul etmeymiz ve Türkiye zenaatdaşlarımızğa bunı açıq-açıq aytamız. Qırım mevzusı – fikirlerimiz diametral şekilde farqlı olğan bir mevzu. Türkiyeniñ böyle fikirleri yazıqsındıra, amma vaqıt keçkeninen siyasiy irade kösterilir ve Türkiye aqiqat ve kerçek vaziyetke emiyet berip, fikrini deñiştirir, dep ümüt etemiz», – dep bildire Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskovnıñ aytqanlarını TASS agentligi.
Kreml vekili, Türkiye Rusiyeniñ ortağı ola ve «fikirleri zıt olğan meseleler eki taraflı munasebetlerniñ inkişafı ve bir sıra regional meselelerde işbirligi içün mania olmamalı», dep bildirdi.
Bundan ğayrı, Peskov, Rusiye «Qırımnen bağlı fikrini deñiştirmeycek, bu mesele er angi muzakere çerçivesinde degil», dep kene qayd etti.
«Rusiye tarafı Qırımnen bağlı fikirlerini deñiştirmeycek. Qırım ola bilecek er angi muzakere tışında qala. Mında subetdeşlerimizge qırımlılarnıñ saylavını añlatmaq kerek ve bunı yapacaqmız», – dedi Peskov.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharova, Rusiye Türkiye Tış işler nazirliginiñ beyanatını «diqqatsız qaldırmaycaq», dep bildirdi.
Ankara, Moskvanıñ beyanatlarını daa tefsir etmedi.
Türkiye Tış işler nazirligi derc etken beyanatta Ankara işğal etilgen Qırımda Rusiye Devlet Dumasınıñ saylavlar neticelerini tanımaycaq, dep bildirdi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda keçirilgen Rusiye Devlet Duma saylavlarınıñ neticelerini ve rey berüv esnasını Büyük Britaniya, ABD ve AB memleketleri tanımay.
Sentâbrniñ 17-nde Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda teşkil etilgen Rusiye saylavlarına ve işğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetleri rayonlarınıñ rey berüvge celp etilmesine qarşı narazılıq bildirdi.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası işğal etilgen Donbastan ve Qırımdan kösterilgen 33 namzetke qarşı sanktsiyalar kirsetti.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Qırımda ve Donbasta Rusiye Devlet Duması saylavlarında komissiya erkânına kirgen, teşviqatçılar, namzetler ve közeticilerge qarşı sanktsiyalar kirsetmege vade ete.
Rusiye Qırımnı Rusiye toprağı dep saya ve, Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov 2016 senesi bildirgenine köre, halqara toplulıqnıñ işğal altındaki yarımadada saylavlarnıñ keçirilüvine bergen cevabına «qulaq asmay».


text:
Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ baş nazir muavini Ruslan Balbekniñ ilân etkenine köre, 2017 senesi Bağçasaray rayonındaki Süyren köyünde sürgünlik qurbanlarına bağışlanğan abide kompleksiniñ inşaatı boyunca esas işlerniñ yapılması planlaştırıla.
Bu aqta rusiyeli Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Yapıcı belgilenecek ve konkurs keçirilecek. Yapıcınıñ esas vazifesi, abide kompleksiniñ inşaatına ayırılğan maksimal müddeti – 2 yıl içinde yapılacaq qurucılıq işleriniñ plan-grafigini tizmektir. Birinci nevbette turğan territoriyanıñ teminlenmesi ve «ticariy» vagon maket-nushası qoyulması endi bu sene yapıldı. Bekleymiz ki, kelecek sene işlerniñ esas qısmı yapılacaqtır», – dep ayttı Ruslan Balbek.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, endi 10-dan ziyade leyha taqdim etildi. Konkurs neticesine binaen, moskvalı eykelci Salavat Şerbakovnıñ eykel kompozitsiyası ğalebe qazandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
2018 senesi saylâvlarında Rusiye prezidentligine namzet televizion alıp barıcısı Kseniya Sobçak Vladimir Putinnen keçirgen körüşüvinde oña amnistiya ya da af etilmesi talabınen siyasiy mabüsler cedvelini taqdim etti. Cedvelde şu cumleden ukrain rejissörı Oleg Sentsov ve qırımlı faal Oleksandr Kolçenko da bar. Bu aqtaki malümatnı saylâvlarda Sobçaknıñ vekâli olğan Marina Litvinoviç özüniñ Facebook saifesinde yerleştirgen.
Rusiyede tutulğan ukrain siyasiy mabüsi Oleg Sentsovnıñ sağlığı ketken sayın fenalaşa, dep bildire martnıñ 16-nda Sentsovnıñ qız qardaşı Natalya Kaplan. Onıñ sözlerine köre, Kaplan Oleg Sentsovtan onıñ tüşleri ufanıp, saçları tökülip başlağanı aqqında yazılğan mektüp alğan eken.
Bir kün evel Oleksandr Kolçenko 10 kün Rusiyeniñ Çelâbinsk hastahanesinde keçirip, nevbetten tış nezaret keçkeni aqqında haber etilgen edi.
Oleg Sentsov ile Oleksandr Kolçenko 2014 senesi mayıs ayında Qırımda Rusiye mahsus hızmet hadimleri tarafından yarımadada teraktlar teşkil etüvde qabaatlanaraq tutılğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi, Oleg Sentsovnı Qırımdaterroristik faaliyet köstergeninde qabaatlap, 20 yılğa şiddetli rejim apsine mahküm etken edi. Oleksandr Kolçenko 10 yıllık koloniya apsine mahküm etildi. Ekisi de öz qabaatını red eteler.
«Memorial» uquqqorçalayıcı teşkilâtı Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabuslar cedveline kirsetti.


text:
Ukraina Avropa Birligi ve NATO ortaqlarına «Qırım platformasını» – yarımada işğaliniñ bitmesine yardım etecek yañı halqara teşebbüsni – taqdim etti. Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Avropa institutları ve NATO merkezinde eki kün devamında kerçekleştirgen körüşüvlerden soñ Brüsselde Azatlıq Radiosınıñ mühbirine bildirdi.
Cepparnıñ aytqanına köre, NATO «Qırım platformasınıñ» faaliyetine pek meraqlı, çünki «ittifaq Ukrainanıñ Qara deñiz telükesizligi meselesinde körgen problemlerini añlay». AB vekillerinen Kyiv «Qırım platformasınıñ» elementleri Avropa Birligine nasıl bütünleştirilecek», dep muzakere ete.
Ukraina Tış işler nazirligi, şimdi teşebbüske qoşulacaqlar aqqında aytmaq erte, «Qırım platformasınıñ» birinci sammiti ilân etile – onı kelecek sene ötkermege planlaştıralar, amma künü daa belli degil, dep ayta.
«Bu añlaşmalar olsa, olarnı ortaqlarımızğa yollaycaqmız, ve kelecekler, bu beyannamege qoşulacaqlarnı bilecekmiz. Mında bir obyektiv şey bar – pandemiya», – dedi Ceppar.
Mezkür teşebbüsniñ semereligini izaatlap, Emine Ceppar mantıqiy delilniñ özü müim, dep ayttı: «Bütün seviyelerde ortaqlarımızğa teşekkürler bildirem, olarnıñ fikirleri deñişse, bu qarar ve beyannameler olmasa edi, yüz degil, biñlernen reinemiz olur edi, dep aytam».
Emine Cepparnıñ qayd etkenine köre, yañı teşebbüste Qırımtatar Milliy Meclisi müim rol oynamalı.
«Olar Qırım esnasında esas menfaat saibi ola, der tüşünemiz. Tış işler nazirligi buğa bütün seviyelerde qol tuta».
Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Ukraina prezidentiniñ ofisi Qırımtatar Milliy Meclisini Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasını muzakere etmege şimdilik davet etmedi, dep ayttı.
Hatırlatamız, Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Euroactiv içün intervyü berip, Ukraina Kyivde «Qırım platforması» muzakere etilecek sammitni keçirmege planlaştıra, dep bildirdi.
Melinda Simmonsnıñ aytqanına köre, Büyük Britaniya Qırımnı işğalden qurtaruv platformasını quruv kontseptsiyasına qol tuta.
Sloveniya elçisi Tomaž Mencin Ukrainanıñ Qırım platformasını quruv teşebbüsine qol tuta, dep bildirdi.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.


text:
Adres: Burhaniye Mahallesi Hükümet Caddesi Ticaret Odası Binası Kat: 1 Numara: 77 Ceyhan / Adana
Adres: Türlübaş Mahallesi Adana Caddesi Numara: 24 Ceyhan / Adana
Adres: B.Kırım Mahallesi 4. Sokak Numara: 8 Ceyhan / Adana
Adres: Büyük Kırım Mahallesi 4. Sokak Numara: 8 Ceyhan / Adana
Adres: Büyükkırım Mahallesi 4. Sokak Ceyhan / Adana
Adres: Mahfesığmaz Mahallesi Turgut Özal Bulvarı Abbas Sitesi Altı Numara: 59/A Çukurova / Adana
Adres: Kızılay Caddesi No: 7 (Migros Yanı) Ceyhan / Adana
Adres: Hürriyet Mahallesi Atatürk Caddesi Numara: 35 Ceyhan / Adana
Adres: Muradiye Mahallesi İstasyon Caddesi Numara: 84 Ceyhan / Adana
Adres: Türlübaş Mahallesi 29. Sokak Keskin İşhanı Numara: 2 Ceyhan / Adana
Adres: Muradiye Mah. İstasyon Cad. No:182 Ceyhan / Adana
Adres: Konakoğlu Mahallesi Atatürk Caddesi Numara: 162 Ceyhan / Adana
Adres: İnönü Bulvarı Kerem Apartmanı Altı Numara: 4 Ceyhan / Adana
Adres: İstiklal Mahallesi Otogar Peron Numara: 6 Ceyhan / Adana
Adres: Atatürk Caddesi Numara: 221 Ceyhan / Adana
Adres: Namık Kemal Mahallesi Ebülfeyz Elçibey Caddesi Numara: 18 Ceyhan / Adana
Adres: Türlübaş Mahallesi Adana Caddesi Numara: 30 Ceyhan / Adana
Adres: Toros Mahallesi Kenan Evren Bulvarı 78074. Sokak Hülmi Loloğlu İş Merkezi Çukurova / Adana


text:
Türkiyede yılbaş gecesinde İstanbuldaki gece klubında 39 insannı öldürgen erkek yaqalandı, dep haber ete türk kütleviy haber vastaları.
Berilgen malümatqa köre, qatil İstanbulnıñ Esenyurt rayonında yanvar 16-da yaqalandı.
Yanvar 1-de gece silâlı erkek İstanbuldaki Ortaköy tarihiy rayonında yerleşken Reina gece klubında Yañı yılnı qayd etmege kelgen insanlarğa qarşı ateş açı. O, kirişte turğan politsiya hadimini öldürip, içeri kirdi. Neticede 39 insan elâk oldı ve 60-tan ziyadesi yaralandı.
Türkiye politsiyası ücüm etken insan Özbekistan vatandaşı Abdulkadır Maşaripov olğanını aydınlattı.
Ücüm mesüliyetini «İslâm devleti» terrorist teşkilâtı öz boynuna aldı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım sağlıq naziri İgor Çemodanov, qırımlı tibbiyet hadimlerine koronavirus hastalarınen çalışqanları içün 59 mln rubleden çoq qoşum yapıldı, dep işandıra.
Bu aqta o, mayısnıñ 26-nda Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında ayttı.
Onıñ bildirgenine köre, tibbiyet hadimlerinden vade etilgen qoşum alamağanlarına dair çoq haber kele.
«778 insan federal subsidiyalardan 13 mln 370 biñ ruble miqdarında stimul ödemelerini aldı. 448 qarar esasında 443 insan 23 million 348 biñ ruble miqdarında para aldı, subyekt qararımız esasında 1745 insan 25 mln 575 biñ rubde miqdarında para aldı. Ödemelerniñ umumiy sayısı 59,1 mln ruble oldı», – dep tarif etti Çemodanov.
Qırımda ekimler koronavirus hastalarınen çalışqanları içün qoşum para alamağanını şikâyet ete ve akimiyetke video vastasınen muracaat ete. Rusiye Tahqiqat komiteti tibbiyet hadimlerine berilmegen paranen bağlı teşkerüv başlattı.
Qırımda keçken künü üç yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Böylece, Qırımda 349 koronavirus hastası qayd etildi. 26-sı çetelden keldi, 73-ü – 154 insan tüzeldi. Rusiyeden kelgen ve olarnen alâqada olğanlar. 11 koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda – 157 hasta, üçü vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiyege boysunğan Kezlev akimiyeti «Motodesant» bayk-rok festivalini teşkil etmege planlaştıra. Şeer memuriyeti matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, festival halqara olacaqtır, merasimde iştirak etmek içün Odessa, Nikolayev, Yañı Zelandiyadan musafirler davet etildi.
«Festival hedlaynerleri – «Kapitanlar seyyaresi» (Odessa ş.). Mahsus musafirler – «Canlılar» art-leyhası (Nikolayev ş.). Bundan da ğayrı, merasimde Günter Strasse (Yañı Zelandiya), KooRagA (Aqyar ş.), Aella (Moskva ş.), Kolizey (Moskva ş.), Kloun kölgesi (Aqmescit ş.), Region 82 (Aqmescit ş.), Dogma (Aqmescit ş.) iştirak etecek», – dep qayd etile beyanatta.
Merasim iyül 29-dan 31-ge qadar Yalı Moynaq (Zaozörnoye) köyünde «Çayka» pansionatınıñ territoriyasında keçirilecek. Teşkilâtçılarnıñ aytqanlarına köre, festival 2012 senesinden başlap keçirile, bu sene bir yarım biñden ziyade insannıñ iştirak etmesi beklenile.
Odessalı «Kapitanlar seyyaresi» gruppasınıñ Facebook saifesinde onıñ iyül 30-da Kezlevdeki festivalinde iştirak etecegi aqqında bildirile.
Ukrain ükümetiniñ odessalılarnıñ işğal etilgen Qırımda merasimde iştirak etmeleri boyunca resmiy izaatı yoq.
bundan evel Ukraina Tasil nazirligi bildirdi ki, ukrain aliy oquv yurtunıñ ocasını işğal etilgen Qırım yarımadası territoriyasında konferentsiyada iştirak etkeni içün işten boşattı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Türkiyede iyül 31 – avgust 2 künleri Qırımtatarlarnıñ bütün dünya kongressini keçirecek olalar. Kongressniñ teşkil etilmesi aqta qarar Ankarada keçirilgen Türkiye qırımtatar teşkilâtlarınıñ platforma toplaşuvında alındı, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qırımtatarlarnıñ bütün dünya kongressi angi şeerde keçirilecegi şimdilik belgisizdir.
İşbu toplaşuvnda qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, muavini Aslan Ömer Qırımlı, Meclis reisiniñ keñeşçisi İsmet Yüksel, qırımtatar milliy areket faali Sinaver Kadırov iştirak ettiler.
2015 senesi fevral ayında Türkiyeniñ 43 qırımtatar teşkilâtı yekâne platforma çerçivesinde işbirlikte bulunmaq içün birleştiler.