text:
Salı künü, fevralniñ 25-nde, Kyivdeki Rusiye elçihanesi ögünde faaller aq qorçalayıcılar işğalniñ ilk qurbanı dep adlandırğan qırımtatar faali Reşat Ametovğa bağışlanğan «Referen «DOOM»: Ukrainanıñ kerçek Qaramanı ve «Qırım halqınıñ» «barışıq saylavı» aktsiyasını keçirdi.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, «KrımSOS» cemaat teşebbüsiniñ faalleri Rusiyeden yarımadada işğalden soñ ğayıp olğan insanlarnıñ işlerini tahqiq etmesini talap etken 44-ünci aktsiya oldı.
«Bugünge qadar kimse mesüliyetke çekilmedi. İşğalci akimiyet insan aqları bozuvlarına qulaq asmay ve ğayıp olğanlarnı tapmaq içün bir şey yapmay… Al-azırda Reşat Ametovnıñ hırsızlanması ve öldürilüvi boyunca tahqiqat ileri ketmey», – dep tarif etti aktsiyada «KrımSOS» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorlarından biri Olga Kurışko.
Aktsiya vaqtında eki sahte FSB hadimi aktsiyanıñ spikerlerinden biri – qırımtatar faali İsmail Ramazanovnı «hırsızlap alıp ketti». Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, olar «insanlar Kremlge qarşı çıqqanını kösterse, Rusiye quvetçileriniñ işğal etilgen Qırımda nasıl çalışqanını köstermege istedi».
Kyivdeki Rusiye elçihanesiniñ vekilleri faallerniñ yanına kene çıqmadı.
2014 senesi martnıñ 3-nde saba Aqmescitniñ Maryino qasabasında yaşağan üç balanıñ babası, 39 yaşında Reşat Ametov evden çıqqan edi. Tuvğanlarına arbiy komissarlıqqa barıp, Ukraina ordusınıñ göñüllileri sırasına yazılacağını ayttı. Video kameraları onı, Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı Lenin meydanında Qırım ükümetiniñ binası ögünde bir kişilik narazılıq keçirgen kişini, qayd etti. Videoda körüne ki, Qırım «samooboronasınıñ» bir qaç vekili onı meydanda tutıp, maşinağa mindire. Eki aftadan soñ Reşat Ametov Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan (Zemlâniçnoye) köyü yanındaki tarlada ölü tapıldı. Erkekniñ cesedinde işkence izleri bar edi, başı şeritnen sarılğan edi, yanında ise qırçma tapılğan edi. Daa soñra çıqarılğan neticelerge köre, ölümniñ sebebi közüne saplanğan pıçaq yarası oldı.
2017 senesi Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko 2014 senesi baarde öldürilgen qırımlı Reşat Ametovğa Ukraina Qaramanı unvanını berdi.
BM insan aqları Yuqarı komissarınıñ idaresi azırlağan maruzasında Ametovnıñ öldürüvini mahkemesiz idam dep adlandıra.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
Poloniya Seymi qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevni 2022 senesi Nobel Barışıq Mukâfatına namzet kösterdi. Bu ne demek? Rusiyeniñ Ukrainağa kene ücüm etmesi mümkün olğan vaqıtta bu nege tesir ete bile? Mustafa Cemilevniñ Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarihında rolü ne? Bu aqta Qırım.Aqiqat maqalesinde oquñız.
Nobel barışıq mukâfatına Mustafa Cemilevniñ namzetini Poloniya Seyminiñ spiker muavini Malgojata Gosevskaya teklif etti, dep bildirdi poloniyalı aq qorçalayıcı Petr Hleboviç «Qırım haber agentliginiñ» türk bürosına.
Bu malümatnı Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemelerinde Mustafa Cemilevniñ menfaatlarını temsil etken advokat Nikolay Polozov da tasdıqladı.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Malgojata Gosevskayağa köstergen teşebbüsi içün teşekkür bildirip, Mustafa Cemilev «bu mukâfatqa başqa iç kimse qadar lâyıq», dep qayd etti.
Qırımtatarlarnıñ lideri Nobel Barışıq Mukâfatına çoq sefer namzet kösterildi, amma şimdilik berilmedi.
Mustafa Cemilev – eñ meşur sovet dissidentlerinden biridir. Qırımtatar halqınıñ Stalin sürgünliginden soñ Qırımğa qaytması oğrunda küreşip, 15 yıldan çoq apishane ve lagerlerde keçirdi.
Mustafa Cemilevniñ Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytqanına köre, Nobel Barışıq Mukâfatına namzet kösterilgeni aqqında Poloniya kütleviy haber vastalarından bildi. Qırımtatarlarnıñ lideri mukâfatqa namzet kösterilmesinden onı alğanına qadar «bir sıra maniası olğan büyük bir mesafe» bar, dep qayd etti. Mukâfat berilse, qırımtatar halqı ve Ukrainağa «qoltutuv büyük olur edi», dep qayd ete o.
– Nobel Mukâfatı bütün dünyada eñ şereflidir. Ve o, dünya toplulığınıñ diqqatını ilk evelâ qırımtatar halqınıñ ve memleketimizniñ (Ukrainanıñ – QA) problemine celp eter edi. Ve Ukrainanıñ topraq bütünligi ve suverenitetini barışıq yolunen ğayrıdan tiklev küreşindeki ğayretlerine büyük yardım olur edi. Bu ceetten Nobel Barışıq Mukâfatı memleketimiz içün pek emiyetlidir.
Mustafa Cemilevge Nobel Barışıq Mukâfatınıñ berilüvi Poloniya ve bütün dünya içün «pek müim olur edi», dep ayttı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Lüblin (Poloniya) memuriyetiniñ halqara işbirligi merkeziniñ müdiri Kşiştof Stanovski.
Mustafa Cemilev içün Nobel Barışıq Mukâfatı bütün dünya içün pek müim olıp, barışıqnı cenksiz qurmağa istegen insanlar içün bir fırsat olğanına dair ümüt olur edi
– Ukraina, bu memleketniñ tamır halqınıñ vekili Nobel Barışıq Mukâfatını alsa, pek yahşı. Bu pek müim, çünki bütün dünya içün Mustafa Cemilev – qırımtatar halqı, Ukraina içün siyasiy maqsadlarına irişmek içün zorbalıqsız usul, silâsız küreş alıp barğan insan örnegidir. Şimdi Ukrainağa (Rusiye tarafından – QA) daa bir ücüm telükesi bar ve Qırım Ukraina olğanını unutmaymız. Mustafa Cemilev içün Nobel Barışıq Mukâfatı bütün dünya içün pek müim olıp, barışıqnı cenksiz qurmağa istegen insanlar içün bir fırsat olğanına dair ümüt olur edi.
Ukraina tele alıp barıcısı, göñülli ve siyasetçi Serğiy Prıtula Mustafa Cemilevniñ Nobel Barışıq Mukâfatına namzet kösterilmesi Poloniya akimiyeti tarafından «dostane irade iması» oldı, dep ayttı. Bunı Prıtula Qırım.Aqiqatqa seslendirdi.
– Doğrusını aytqanda, menim içün Mustafa ağa – Gandi (İndistannıñ milliy qaramanı – QA), Nelson Mandela (Cenübiy Afrika Cumhuriyetiniñ sabıq prezidenti, memleketniñ milliy qarammanı – QA) bir sırada turğan insandır. İrade ve fazilet timsali olğan bu insannıñ lâyıq olğan bu mukâfatnı almasını can-yürekten isteyim.
Ukraina institutınıñ müdir muavini, Mustafa Cemilev aqqında kitapnıñ müelliflerinden biri olğan Alim Aliyev Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında qırımtatar halqı lideriniñ Nobel Barışıq Mukâfatına namzet kösterilmesi dünya toplulığınıñ diqqatını em işğal etilgen Qırım, em bütün Ukrainanıñ problemlerine celp ete bile, dep ayttı.
O, qırımtatarlarnı vatanğa qaytmasına ketirgen bir alev edi. Şimdi o, qırımtatarlarnı serbest vatanlarına qaytmasına kene ketirecek bir alev ola
– Mustafa Cemilevniñ Nobel Barışıq Mukâfatına namzet kösterilmesi – tek sovetler vaqtında qazanğan yararlıqlar aqqında degildir. O vaqıt o, qırımtatarlarnı vatanğa qaytmasına ketirgen bir alev edi. Şimdi o, qırımtatarlarnı serbest vatanlarına qaytmasına kene ketirecek bir alev ola. Qayd etmeli ki, Nobel Barışıq Mukâfatı – zorbalıqsız tirenüv aqqında, qırımtatarlar ve (işğal altındaki Qırımda – QA) millionlarnen ukrainalı insanlarınıñ ve bayraqlarınıñ qaytması içün zorbalıqsız küreşkeni aqqındadır.
Ukrainalı çalğıcı, «Okean Elzı» gruppasınıñ lideri Svâtoslav Vakarçuk Qırım.Aqiqatqa izaat berip, Mustafa Cemilev Nobel Barışıq Mukâfatına lâyıq, çünki «azatlıq ve tuvğan topraq oğrundaki küreşniñ timsali» ola, dep ayttı.
– Mustafa Cemilevni Nobel Barışıq Mukâfatına namzet köstermek teşebbüsiniñ em bütün Ukraina, em bütün qırımtatar halqı içün büyük ahlâqiy emiyeti bar. Ve men bunı mıtlaqa yapmaq (qırımtatarlarnıñ liderine mukâfat bermek – QA) kerek, dep tüşünem. Bu ğayege qoltutam.
Qırımtatar rejissöri Nariman Aliyevniñ fikirince, Mustafa Cemilev Qırım ve Ukrainanı keniş cemaatçılıqqa «er kesten daa yahşı» tanıta bile. Rejissör emin ki, qırımtatar lideriniñ mukâfatqa namzet kösterilmesi işğal etilgen Qırım ve qırımtatarlar Rusiyede oğrağan problemler, bir qısmı ise 2014 senesiniñ adise-vaqialarından soñ köçmege mecbur olğanı aqqında «dünyağa tarif etmege yardım eter».
Katerina Nekreçaya, Qırım.Aqiqatnıñ radio yayınları baş prodüseri

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları boyunca vekâletli Valeriya Lutkovskaya Rusiye Federatsiyasınıñ insan aqları boyunca Vekâletli Ella Pamfilovağa Hayser Cemilev ve qırımtatar halqı aq-uquqlarınıñ bozulması aqqında açıq muraacaatta bulundı.
Bu aqqında vekâletliniñ matbuat hızmeti bildire.
Sentâbr 28-de şeklengenniñ babası, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev onıñ oğlu Hayser Cemilevni Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar ülkesine alıp ketkenlerini aydınlattı.
Valeriya Lutkovskaya kendi muracaatında qayd ete ki, 2013 senesi mayıs ayında Hayser Cemilevge qarşı Ukraina Cinaiy protsessual kodeksine köre cinaiy taqiqat başlanğan edi, şeklengen ise apste buluna edi. Şunı da qayd etmeli ki, Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi Hayserniñ areketlerini muqaytsızlıqtan öldürüv olaraq tanıp, onı azat etüv aqqında qarar aldı.
Bundan ğayrı, o, Rusiye zenaatdaşınıñ diqqatını insan aqlarını qoruv ve esas serbestlik aqqında Konventsiyanıñ 5,6 ve 8-inci maddeleriniñ talaplarına qarşı, Hayser Cemilev azatlıq aqqlarından, adaletli mahmeke ve şahsiy ve aile ayatınıñ aqlarından marum qalğanına celp etti.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları boyunca Vekâletli Ella Pamfilovanıñ Hayser Cemilevniñ işine şahsiy ve acele kirişmesini talap etip, bozulğan aqlarını ğayrıdan tiklemege çağıra.


text:
«Fevral 26 işi» figurantı Mustafa Degermenci, bu iş boyunca qabaatlavnı uydurılğan dep, prokurornıñ onıñ ve iş boyunca keçken Ali Asanov içün asla uyğun olmağan ceza istegenini bildirdi. Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, bunı o, mayıs 4-te Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Merkeziy rayon mahkemesiniñ oturışuvı esnasında yapılğan munaqaşalarda bildirdi.
O, mahkemede 100-den ziyade şaattan iç birisi tarafından Ukrainağa qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingniñ teşkil etilgeni tasdiqlanmağanına diqqat çekti.
Degermenci: «Qabaatlavnıñ nege esaslanğanı, añlaşılmay. Polis hadimleriniñ bütün ifadeleri aynı bir nushadan köçürilgen kibi körüne: sözü-sözüne, aynı ibareler, virgüller bile aynı. Buña köre, işniñ uydurılğanını sölemege aqqım bar. Mında qırımtatarlardan ğayrı kimseni muhakeme etmeyler. Aceba, diger taraf bir şey yapmadımı? Men, mahkemeniñ şunı hatırlamasını isteyim: bu künlerde mende aqiqiy apis muddetiniñ üç yılı tola: eki yıl tahqiqat izolâtorında ve bir yıl ev apisinde. Ne içün buña kimse diqqat etmey?», – dep yekün çekti.
Daa evel mahkemeniñ oturışuvında advokat Edem Semedlâyev, qabaatlav umumiy ibareler ile sıñırlanıp, er bir muhakeme etilgenniñ, qabaatları olaraq bildirilgen kütleviy qarışıqlıqtaki rolüni köstermey, dedi. Bunıñ kibi de Semedlâyev «qabaatlav şaatlarınıñ ifadelerinde bir çoq ciddiy zıddiyetniñ olğanını» ve, ondan ğayrı, olardan bir çoqunıñ Asanovnı mitingde asıl da körmegenini qayd etti. Advokatnıñ fikrince, buña köre, tahqiqat insanlarğa protokollarnı zorlap ve ya aldatıp imzalattı, ya da olar vaqianıñ yüz köstergen yerinde bulunmadılar.
2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir gruppa qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme 2015 senesinde başlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbr 25-te Rusiye ukümeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text: Tatar yäşläre arasında şundıyı bula ikän. «Tatarstan yäşläre» gäzite 16 yäşlek Lenar Däwlätşin turında yazıp çıqtı. Ul uqığan Leninogorskiy mäktäbendä uqıtuçılarınnan ğına tügel, institut beterep, diplom alğan qayber belgeçlärdän dä äzerleräk bulıp çıqqan. Läkin malaynıñ danı, däräcäle bäygelärdä ciñü uñayınnan tügel, ä zakon bozu açıqlanu säbäple yıraqlarğa tarala. Şulay itep, malay çaqtan uq komputornı belgän Lenar, soñınnan, internet dönyasına da kerep çuma. Saytlar eşläw belän mawığa başlıy, üzenä dä yasap quya, başqalarğa da ayırım ber tüläw xaqına internetta säxifälär eşli başlıy. Global çeltärdä tüläwlär kredit-kartlar yärdämendä başqarılğanğa kürä, malay tiz arada klientlarnıñ häm başqa internet qullanuçılarnıñ plastik karta açqıçların tabıp, keşe aqçasın urlıy başlağan. Närsägä kiräk bulğan aña aqça disezme? İnternet aşa kitaplar aldırtqan, tanış malaylarğa kesä telefonın alırğa yärdäm itkän, ber tanış qızğa 125 dollarğa çäçkälär kitertkän. Kredit kartalardan aqçalarnıñ yuqqa çığıp baruın kürgän keşelär, bankka möräcäğät itä, banknıñ iminlek xezmäte tikşerü eşlären başlıy. Soñınnan ul eşkä, eçke eşlär ministrlığınıñ yuğarı texnologiälär ölkäsendä qılınğan cinayätlär belän şöğellänüçe bülek belgeçlär dä kilep quşıla. Tikşerü eşläre barğan waqıt eçendä Lenar Däwlätşinnıñ ğämällärennän 80 keşeneñ zıyan kürüe açıqlana, malay barlığı 15 meñ dollarnı üzläştergän bulğan, dip sanıy tikşerüçelär. Ämma, zıyan kürüçelärdän barı 2 genä keşeneñ ğariza birgängä kürä, häm malaynıñ 12 meñ sumnı ğına üzläşterüe dälillängän bulğanğa kürä, qalğan aqçalar yomılıp qala, dip yaza bu xaqta «Tatarstan yäşläre» gäzite. Malayğa 18 yäş tulmağan bula, şuña anıñ öçen cawaplılıqnı äti-änise üzenä ala. Mäxkämä qararı belän, alar 12 meñ sumlıq ştraf tüli dä, eş şunıñ belän tämamlana. Ämma sorawlar qala. Eçke eşlär ministrlığınıñ «K» bülege belgeçläre, Lenar Däwlätşinğa caza äzräk birelde, dip can açısı belän belderülär yasıy. Alarğa bu maqsatqa ireşergä, qanunnarnıñ kamil bulmağanı qomaçaw itä. Andıy aqıllı malaylarnıñ qızlarnıñ sanı könnän- kön arta bara häm bu ölkädäge cinayätçelärneñ artuına qarşı toru awır, çönki totılğan oçraqta da, alarğa berni bulmıy. «Tatarstan yäşläre» xäbärçese, mäs’älägä ikençe yaqtan qarap, şundıy sälätle tatar yegeteneñ belemen ber kemgä dä kiräksenmägängä, ul öyrängän närsälärne izge maqsatta qullanılmağanğa, ükeneç belderä.Bikä Timerova.


text:
M’yanma grajdanlıq xökümäte ASEANğa möräcäğät itte
M’yanmada xärbi tüntäreleşkä häm saylanğan xökümät äğ’zaläreneñ qulğa alınuına qarşı ütkärelgän protest çaralarında iminlek köçläreneñ qorallı qatışuı näticäsendä ülüçelärneñ sanı 737gä citkän
Säyäsi totqınnarğa yärdäm oyışmasınıñ (AAPP) ber könlek xisabında M’yanmada soñğı täwlektä tağın 7 keşeneñ häläq’ buluı belderelde.
Tuplam ülüçelär sanı 737 bularaq yañartılğan bulsa, 3 bin 229 keşeneñ tüntäreleştän birle saq astında totıluı iskärtelep uzıldı.
930 keşe xaqında isä qulğa alınu qararınıñ buluı äytelde.
Şul uq waqıtta xärbi tüntäreleşkä qarşı oppoziśiyäçel xalıq ışanıçlıları oyıştırğan Milli mäcles wäkilçelek komitetı (CRPH) xärbi citäkçelekkä qarşı tözegän "grajdanlıq xökümäteneñ" M’yanma krizisın söyläşü öçen 24nçe aprel’dä İndoneziyada ütkäreläçäk Kön’yaq-könçığış Aziya millätlär berlegeneñ (ASEAN) liderlar sammitında wäkillek itelüen taläp itte.
Grajdanlıq xökümäte wäkillärennän Moe Zaw Oo “Amerika awazı”na birgän äñgämäsendä: "Ägär ASEAN M’yanmadağı wazğiyätneñ çişeleşen teli ikan, ul çaqta xalıq tarafınnan yaqlanğan Milli berlek xökümäten söyläşülärgä qatnaştırmıyça bernärsäne dä başqara almayaçağın belergä tiyeş”, - dip äytte.
Zaw Oo, grajdanlıq xökümät wäkilläreneñ çaqırıluınıñ xärbi tüntäreleşneñ uñışlı bulmawı cähätennän möhim buluına basım yasap: "Xäzergä çaqlı ASEANnan bezgä bu mäs’älädä êlemtägä kerüçe bulmadı. Bu mäs’äläneñ cirenä citkerelep qarap çığıluın telibez”, - dip belderde.
Milli mäcles wäkilçelek komitetı 16nçı aprel’dä M’yanmadağı xärbi xökümätne legal’ dip kürmäwlären belderep, xalıqnıñ tawışları belän saylanğan zatlardan torğan Milli berlek xökümäte iseme belän “grajdanlıq xökümäte”n tözülären iğ’lan itkän ide.
Grajdanlıq xökümäteneñ kabinetında 1nçe fevral’ tüntäreleşennän êlek qulğa alınğan êlekke İlbaşı Win Myint, "Däwlät başlığı" bulsa, ilneñ saq astındağı êlekke ğamäli liderı Aung San Suu Çii dä "Däwlät kiñäşçese" bularaq wazıyfalandırılğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
İranda qar yawdı - uqular tuqtatıldı
İlneñ qayber şähärlärendä qar, suıq hawa, tuñ häm toman küzätelä
Abbas: “Bez yaña İzrail xökümäten uñışsız qılırğa tiyış”
Fälästin İlbaşı Mäxmüd Abbas yaña tözeläçäk İzrail xökümäten uñışsız qılu öçen êşläwläreneñ zarurlığın belderde
Semeru yanartawı attı
İndoneziyädäge aktiv 130 yanartawnıñ berse bulğan Semeru yänäşäsendä yäşäwçelärne aşığıç räweştä êvakuaśiyälädelär


text:
Böyle fikirni Qırım.Aqiqat neşirine bergen intervyüsında sabıq Ukraina halq deputatı, şimdi «Rusiye Kommunistleri» firqasınıñ Qırım cumhuriyet komitetiniñ birinci kâtibi Leonid Graç seslendirdi.
Cumhuriyetniñ şimdiki «reberleri» 2014 senesi sentâbr 14-ne keçirilmesi belgilengen parlament «saylavlarında» aynı vazifelerde qala bilelermi sualge Graç böyle cevap berdi: «Devlet şurasınıñ reisini saylamaq içün çoqluq reylerini qazanmaq kerek. Olarnıñ (şimdiki Qırım «akimiyeti» – muarrir) böyle çoqluğı endi olmaycaq, men sizge kefil etem».
Sabıq halq deputatınıñ fikirinde, şimdi «Aksönov ve Konstantinov arasında zıddiyet kerginleşip başlaycaq».


text:
Bunı Rusiye Federatsiyasınıñ baş naziri Dmıtro Medvedev bildirdi, haber ete öz başına tayinlengen «Qırım akimiyetiniñ» ruporı «Krıminform» agentligi.
Bundan ğayrı, o, suvnı tuzdan temizleycek zavod quruvı aqqında ayttı. Yaqın vaqıtta ükümet bu tekliflerni talil etip, kelişken bir variant seçip alacaq ve onı yerine ketirecek, dep qayd etti Medvedev.
Medvedevniñ aytqanına köre, suvnen temin etüv Qırımnıñ mesken-kommunal hocalığında eñ pıtraqlı meseledir. Bu ceetten yarımada Şimal-Qırım kanalına bağlı.
Baş nazir qayd etti ki, kanal 1960-1970 seneleri quruldı, o, 80% eskirdi. Yarımadada suvnen temin etüv sisteması ise 60% eskirdi. Neticede suvnıñ aman-aman 50% ğayıp olması mümkün.
«Bizler Qırım ve Aqyarda vatandaşlarımız suvnen temin etilsin dep, kerekli usullarnı tapacaqmız», – dedi ükümet yolbaşçısı.


text:
Aqmescittek Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesiniñ binası ögünde quvetçiler 19 kişini tuttı. Bu insanlar Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüslerine çıqarılğan ükümge qarşı istinaf baqılacaq oturışuvğa diñleyici olaraq kelgenini ayta.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa haber etti.
Birleşme tutulğan insanlarnıñ cedvelini derc etti:
- Karaliyev Seyt-Osman Vladeroviç;
- Memetov Dilâver Remziyeviç;
- Aliyev Ulviy Rustemoviç;
- Umerov Amethan Ayderoviç;
- Seydaliyev Mustafa Ayderoviç;
- Seytumerov Abdulmecit;
- Yakubov Eldar Eskenderoviç;
- Nimetulayev Remzi Sinaveroviç;
- Mustafayev Seydamet Enveroviç;
- Setaliyev Nariman Seytveliyeviç;
- Ametov Rasim Ruştiyeviç;
- İbraimov Kulamet Enveroviç;
- Zeynetdinova Zera Enverovna;
- Bekirova Suvade Seyranovna;
- Seytumerova Pakize Alişerovna;
- Nemetullayeva Zarema Capparovna;
- İbraimova Zulâra Settarovna;
- Yakubova Safiye Eldarovna;
- Lümanova Lilâ Mansurovna.
Birleşme qayd etkenine köre, Aqmescitniñ Merkeziy rayon polis bölügine ketirilgen tutulğanlarğa advokat Nazim Şeyhmambetov kirsetilmedi. Uquqçı Qırım prokuraturasına şikâyette bulundı.
Şeyhmambetovnıñ faallerge bildirgenine köre, tutulğanlar arasında «ine urulması kerek olğan insulinge bağlı qadın, ağır ayaqlı qadın ve çağına yetmegen qız bar».
Rusiye uquq qoruyıcıları ve Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti vaziyetni tefsir etmey.
Aqmescitteki mahkeme ögünde noyabrniñ 1-nde insanlar tutulğanı aqqında «Qırım birdemliginiñ» mühbiri bildirdi. O, adise yerinden canlı yayın yaptı. Başta 17 insan tutuldı, dep aytıldı.


text:
3 terrorçı täêsirsez xälgä kiterelde
Terrorğa qarşı köräş däwam itä
Ğıyraqnıň tönyağında “PKK” separatist terror oyışmasınıň 3 terrorçısı täêsirsez xälgä kiterelde.
Bu xaqta Törkiyä milli saqlanu ministrlığı xäbär itte.
“Ğıyraqnıň tön’yağındağı Xakurkta urınnarı bilgelängän 3 “PKK”lı terrorçı hawa xäräkäte belän täêsirsez xälgä kiterelde. Terrorçılarnıň tamırın qorıtunı däwam itäbez” diyelä ministrlıq belderüendä.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyä belän Tön’yaq Kipr arasında urtaq künegülär
Türkiyä afat häm ğadättän tış xällär idaräse (AFAD) belän Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäte grajdan saqlanu oyışması urtaq êzläw qotqaru künegülären ütkärde
AQŞ Türkiygä F-16larnı sataçaqmı?
Türkiyäneñ AQŞtan F-16 xärbi oçqıçların alu mäs'äläse aktual' bulıp qala birä
Ärdoğannıñ “Türkiye 2023 sammitı”na videoyullaması
Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan êksportnıñ, här ayda rekord quyıp, 300 milliard dollarğa citüen äytte


text:
Qırımnı Ukraina nezareti altına qaytaruv meselesi arbiy degil de, siyasiy yollarnen çezilmeli.
Bu kibi fikirni «Qırım» arbiy bölüginiñ komandanı Stanislav Krasnov SK efirinde bildirdi.
«Ümüt etem ki, bu meseleniñ siyasiy çezilüvi bar. Qırımda arbiy areketlerniñ olmasına yol bermemek kerek» – dedi o.
Krasnovnıñ fikrine köre, ukrain akimiyeti bugün Qırım işğaline olduqça sakin şekilde davrana.
«Akimiyet Qırım işğaline ğayet sakin şekilde davrana. Ukraina tarafından iç bir şey yapılmay. Al-azırda Ukraina devletiniñ siyaseti Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ terkibinde olmasına yönetilgen. Misal içün, Qırımnıñ işğali olğan vaqıtta, biz ukrain akimiyetiniñ cinaiy faaliyetsizligini köre bile edik. Ne militsiya, ne SBU, ne orduğa emir berilmegen edi. O vaqıt er şeyni toqtatmaq mümkün edi. «Yeşil insanlar» yapqanlarından özleri qorqa edi. Olar reaktsiyağa baqa ediler, onıñ olmağanı sebebinden akimiyetni qolaylıqnen ellerine keçirdiler», – dedi Krasnov.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
2020 jıldıñ aqpanında Nwr Otan partiyasınıñ s'ezin ötkizbek. Nazarbaev partiya qwramına qabıldaudıñ jaña talaptarın engizdi. Keşe eks-prezident N.Naz..
Marat Täjin Qazaqstannıñ Çehiyadağı elşisi bolıp tağayındaldı. Aqorda habarlamasında «Memleket basşısınıñ jarlığımen Marat Mwhanbetqazıwlı Täjin Qazaq..
Qıtay ükimeti Şınjañda jüz mıñdağan mwsılmandardı mäjbürli türde lagerlerge qamap otırğanın däleldeytin qwjattarı jurnalisterdiñ qolına tidi. Bwğan de..
2019 jıldıñ 29-30 qaraşa künderi QR Wlttıq akademiyalıq kitaphanası QR Mädeniet jäne sport ministrliginiñ jäne Nwr-Swltan qalası äkimdiginiñ qoldauıme..
Türkiya qarulı küşteri reseylik S-400 zenittik zımıran jüyeleriniñ radiolokaciyalıq jüyelerin sınaudı bastamaq. Bwl turalı CNN Turk telearnası habarla..


text:
2020 senesi fevral ayında işğal etilgen Qırımdan ketken Qırımlı jurnalist ve Qırım. Aqiqat müellifi Mıkola Semena devlet bermege vade etken meskenni alâ daa almağan.
“Akmiyet, şu cümleden Medeniyet naziri ve Prezident müdiriyeti tarafından vade etilgen daimiy mesken şimdilik daa almadım”, – aytıp berdi Qırım. Aqiqat Radiosına Mıkola Semena.
Onıñ sözlerine köre, aman-aman bir yıl evel Kyivge köçken soñ oña ev meselesini çezmege Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ hadimleri yardım etken.
“Qırımdan köçken soñ, olar vaqtınca yataqhanede bir oda ayırıp berdiler. Şimdi biz daireni kirağa alamız, başında Azatlıq Radiosı Avropa/ Azatlıq Radiosı yardım etti, bugünde ise parasını özüm ödeyim”, – dedi jurnalist.
Mıkola Semena – qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi, Ukrainada nam qazanğan jurnalist. 2016 senesi aprel ayında Mıkola Semenanıñ evine FSB hadimleri kelip tintüv keçirdi. Daa soñra jurnalistniñ yarımadanıñ vatandaş qamaçavına dair maqalesi sebebinden cinaiy dava açıldı, dep bildirgenler. Qırım.Aqiqat saytınıñ «Fikir» rubrikasında derc etilgen maqaleni Rusiye tahqiqatçıları Rusiye topraq bütünligini bozmaq çağıruvı (Rusiye topraq bütünligini bozmaq açıq çağıruvları (Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi) olaraq tanıdı.
2017 senesi sentâbrniñ 22-nde Aqmescitteki Rusiye mahkemesi Semenanı üç yıl sınav müddeti ve üç yıl açıq faaliyetnen oğraşmaq yasağı ile eki buçuq yılğa şartlı olaraq apiske almağa qarar berdi. Şu yılnıñ dekabr ayında Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Semenanıñ ükmüni qısmen yımşatıp, açıq faaliyet yasağını eki yılğa qısqarttı.
Mıkola Semenanıñ bildirgenine köre, öz maqalelerinde o, «fikirni serbest bildirüv» aqqını qullanğan edi.
Ukraina Tış işler nazirligi, ABD Devlet departamenti, Avropa Birligi ve bir sıra halqara teşkilât Semenağa çıqarılğan ükümni takbih ettiler.
Qırımlı jurnalistniñ advokatı Aleksandr Popkov, Semenanıñ imaye tarafı onı şartlı apis cezasına üküm etken ve açıq faaliyetini yasaqlağan Aqmescitteki Rusiye mahkemesiniñ qararını Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet etti, dep bildirgen edi.
Semena, davası Avropa insan aqları mahkemesinde buluna, onı qabul ettiler, faqat şahsiy davalar Ukrainanıñ Rusiyege qarşı Qırım davası baqılacaq vaqıtqa qaldırıldı, dep bildirgen edi.
2018 senesi sentâbr ayında Avropa insan aqları mahkemesiniñ Mıkola Semenanıñ Qırımdaki Rusiye mahkemesiniñ qararına qarşı bergen şikâyet arizasını prioritetli baqmağa red etkeni belli oldı.
Yanvarniñ 28-nde Semena sınav müddetiniñ vaqtından evel toqtatılğanı ve mahkümiyetiniñ lâğu etilüvine dair qararnı aldı.
Fevralniñ 18-nde Mıkola Semena Rusiye işğal etken Qırımdan esas Ukrainağa tedaviylenmege yol aldı. O, Kyivde tibbiy teşkerüvden keçmek, soñra jurnalist faaliyetine devam etmek niyeti aqqında tarif etti.


text:
Mustaqil Devletler Birligi ve avroaziya integratsiyası işleri boyunca Rusiye Devlet duması komiteti reisiniñ birinci muavini Konstantin Zatulin Azatlıq Radiosınıñ rus bölügine bergen izaatında ukrainalı rejissör, Qırım sakini Oleg Sentsovnıñ deñiştirilebilme ihtimalı aqqında ayttı.
«Eger biz bu usulnı mesele Savçenko ve bizim sabıq ve şimdiki rusiyeli arbiylernen bağlı olğan işte qullanğan ve deñiştirgen olsaq, printsip olaraq bunı bir emsal şeklinde qullanılması içün mania teşkil etecek iç bir şey yoq», – dedi Zatulin.
Bu arada deputat, «qarar bermege tutunmağanını ve er türlü allar olğanını», ancaq Sentsov işinde öldürilgen kimse olmağanını qayd etti.
«Savçenko rusiyeli jurnalistlerniñ öldürilüvinde iştirak etkeninde qabaatlanğan edi. Sentsov bizim qanunlarğa binaen qabaatlı sayılsa da, onıñ qabaatı mahkemede isbatlandı, faqat mında ölüm yoq, öldürilgen kimse de yoq. Elbette, bu deñiştirüv noqta-i nazarından da muim ve esapqa alınmaq kerek olğan husus», – dep izaatlay rusiyeli deputat.
Rusiyeniñ Kopeysk (Çelâbinsk vilâyeti) apishanesinde yatqan Qırım sakini olğan Oleksandr Kolçenko açlıq tutacağı aqqında mayısnıñ 31-nde ilân etken edi.
Oleg Sentsov mayısnıñ 14-nde Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlıq ilan etken edi.
Ukrainalı rejissör Oleg Sentsov Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlığını devam ete. O, mayısnıñ 31-nde «onı deñiştirüv meraqlandırmağanı», çünki o «soñuna qadar baracaq insan olğanını» ilân etken edi.
Ukrainada ve bütün dünyadaki faaller Rusiye ve prezident Vladimirr Putinden qanunsız tutulğan ukrainalılarnın azat etilmesini talap etmege devam eteler. Çeşit devlet ve qıtalarda #FreeOlegSentsov и #SaveOlegSentsov yazıları altında tedbirler ötkerile.
Sentsov ve Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
Qırımda çarşenbe künü, noyabr 2-de, az bulutlı ava olacaq, gece yağanaqlar beklenilmey, kündüz yağmur yağması mümkün. Bunı yarımadanıñ gidromettsentr hızmeti bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, çarşenbe künü gece ava sıfırdan aşağı 2-7 dereceni, kündüz sıfırdan yuqarı 4-9 dereceni teşkil etecektir. Gece şimal-ğarp yeliniñ süratı saniyede 5-10, kündüz cenüp-ğarp yeli saniyede 7-12, bazı yerlerde 15-20 metrni teşkil etecektir.
Aqmescitte az bulutlı, yağanaqsız ava olması beklenile. Gece şimal-ğarp yeli saniyede 5-10, kündüz cenüp-ğarp yeli 7-12, bazı yerlerde 15-20 metrni teşkil etecektir. Gece ava sıfırdan aşağı 2-4 dereceni, kündüz sıfırdan yuqarı 6-8 dereceni dereceni teşkil etecektir.


text:
Aqmescitteki Taras Şevçenkonıñ abidesi yanında meşur ukrain şairi ve ressamı doğğanınıñ 205 yılı munasebetinen merasimler keçirildi.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, başta Kobzarnıñ abidesi yanında Aqmescit şeer şurasınıñ deputatı, istifağa çıqqan siyasiy hadim-zabit Sergey İliçevniñ reberligi altında Rusiye tarafdarları miting keçirdi. İştirakçileri Rusiye bayraqları ve «Qırımnıñ rus cemiyeti» bannerinen keldi.
Mitingde çıqışta bulunğan Kreml kontrolindeki «Qırımnıñ ukrain cemiyeti» reisi Anastasiya Gridçina «banderciler Şevçenkonıñ adını haris maqsadlarında» qullana ve o, «ruslardan nefret etmegen edi», dep ayttı. Onıñ fikirince, Şevçenko – «üç slavân halqınıñ birleşken sıması».
Çıqışta bulunğan bazı insanlar Şevçenkonı «rus yazıcısı» dep adlandırdılar.
Haber etilgeni kibi, Rusiye tarafdarlarınıñ miting iştirakçileri Şevçenkonıñ abidesine çeçek qoyıp, oña bağışlanğan şiirler oqudı.
Tedbir vaqtında nizamnı Rusiye politsiyası ve Qırım «samooboronasınıñ» eki vekili közetti.
Rusiye tarafdarlarınıñ mitinginden soñ Şevçenkonıñ abidesi yanında aqmescitli ukrainler toplaştı. Olar Ukraina devlet bayrağınıñ renklerinde çeçek qoyıp, Kobzarnıñ sevimli şiirlerini oqudı ve onıñ sözleri esasında yazılğan belli «Reve ta stogne Dnipr şırokıy» yırını icra etti.
Ukrainada martnıñ 9-nda ukrain şairi ve ressamı Taras Şevçenko doğğanınıñ 205 yılı qayd etile.
Yalta sakinleri Şevçenkonıñ abidesine çeçek qoydı.
Taras Şevçenko 1814 senesi martnıñ 9-nda dünyağa kelip, edebiyat ve ressamlıq icadı sayesinde meşur oldı. O, ukrain medeniyetiniñ eñ büyük timsallerinden biri ola.


text:
3 aylıq ançous êksportı
Ğıynwar-mart çorında 558 tonna ançous balığı êksportlandı
Tökiyädän bu yılnıñ berençe 3 ayında 23 ilgä 2 million 852 meñ 503 dollarlık ançous êksportı başqarıldı.
Könçığış Qara diñgez êksportçılar berlege mäğlümatlarına kürä ğıynwar-mart aylarında 558 tonna ançous balığı êksportlandı.
Bu êksporttan 2 million 852 meñ 503 dollar külämendä kerem täêmin itelde.
Ançous êksportı uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda qıymmät yağınnan 15%ka arttı.
Törkiyä bu 3 aylıq çorda 23 ilgä ançous sattı häm Franŝiya, Bel’giya, Amerika bu balıq iñ küp satılğan berençe 3 il buldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyädä tabılğan neft’ êşläp çığarıla başlandı
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Şırnaktağı neft’ tabunıñ soñğı waqıtta cirdä yasalğan iñ zur açışlarnıñ berse bula alaçağın äytte
Törkiyä 11 ayda 26 ilgä ançous sattı
Älege êksport il iq’tisadına 10 million 129 meñ 431 dollar tabış kiterde
Urmannı kisep citeşterü tıyıla
Awrupa Berlege däwlätläre urmannarğa zarar birep citeşterelgän tovarlarnı üzenä kertmäyäçäk


text:
Aqmescitli rejissör, «Karman» art-merkeziniñ bediy reberi Galina Cikayeva işğal etilgen Qırımnı terk etmege mecbur. Federal Havfsızlıq hızmeti onı terroristik areketlerniñ azırlanuvında iştirak etkeninde şekley.
Cikayeva bildirgeni kibi, onı FHH-ne davet ettiler ve yarımadada teraktlarnıñ azırlanuvında şeklengen Öleg Sentsovnıñ işi boyunca çağırttılar.
«Aynı zamanda, Anton Romanov, bizim rejissörimiz, Oleg Sentsov ve bir gruppa aktörlar ile körüşkenleri aqqında söylengen edi, menimce «Karman» art-merkezi havflı vaziyette buluna. Em de, yemin etem, art-merkeziniñ iç bir aktöri bu körüşüvlerge barmaid», - dedi Cikayeva.
Aytqanına köre, böyle şaraitlerde teatrni saqlap qalmaq ve işni devam ettirmek imkân olmaz.
«Men ketmege mecburım. Tek, qalğan hadimlerni qasevet etem», - qayd etti Cikayeva.
Sözlerine binaen, 15 hadimi telükeli vaziyette bulunalar.
Ukrain rejissöri Oleg Sentsov ve Ukrainanıñ daa 3 vatandaşının FHH mayısta yarımadada yaqaladı. Gennadiy Afanasyev, Aleksey Çirniy, Aleksandr Kolçenko ve Oleg Sentsovnı Aqyar, Yalta ve Aqmescitte teraktlarnıñ azırlanuvında şekleyler. Rusiye FHH-ti olarnı «ПpaBый cekTop» azaları olaraq adlay, amma, urain tarafı bunı red ete.


text:
Qırımlı ukrain yırcısı Jamala Ukrainanı «Eurovision-2016» yır yarışında temsil etecek: final neticeleri böyle oldı.
Jüri qırımlı yırcığa 2-nci yer bergen olsa da, seyircilerniñ reyleri müim oldı: rey bergenlerniñ 37% Jamalağa qoltuttı.
Jamala dörtünci olaraq çıqışta bulundı. Finalğa 6 kişi keçken edi.
Jamala «1944» yırını taqdim etti. Bundan soñra qırımlılarnı qırımtatar tilinde selâmladı.
Jüri azası Ruslana Lıjiçko qayd etti ki, «Jamala maña kene tesir etti». «Bu bugün azap çekken Ukrainadır», – dedi Ruslana Jamalanıñ yırı aqqında.
Jüriniñ diger azası Konstantin Meladzeniñ qayd etkenine köre, Jamala «Eurovision-2016» yarışında Ukrainanı temsil ete bile. Aynı vaqıtta o, Jamala taqımınıñ işini ve çıqışını tenqit etti.
Çıqışıñıznı kördik, yırıñız – ayrı ikâye, sanalaştıruv – ekinci ikâye, siziñ tış körünişiñiz ve anteriñiz – üçünci ikâyedir. Bu üç ikâyeniñ bir-birine alâqası yoq, bir-birinden mustaqil şekilde yapılğanlarKonstantin Meladze
«Çıqışıñıznı kördik, yırıñız – ayrı ikâye, sanalaştıruv – ekinci ikâye, siziñ tış körünişiñiz ve anteriñiz – üçünci ikâyedir. Bu üç ikâyeniñ bir-birine alâqası yoq, bir-birinden mustaqil şekilde yapılğanlar, çünki yırnı bir insan yazdı, sanalaştıruv diger insanğa ait, anter – üçünci insannıñ işidir. Eurovisionda taqım ile beraber ğalebe qazanmaq mümkün, taqımnen beraber çalışmaq kerek, taqımğa işanmaq kerek, adamlarnı celp etmek kerek, er bir müim bir yer ala... Bu anterde, bu körüniş ile bir «Eurovisionda» ğalip çıqamamız», – dep ayttı o.
«Zayıf yer – anter», – dep şaqalaşmağa tırıştı Jamala.
Meladze devam etti. «Yarı finaldan finalğa qadar progress olğanını körmeyim. Mart 5-ke qadar böyle bir taqıp toplap, er taraflı azırlanmağa tileyim», – dep ayttı Meladze.
«1944» raqamı siyasiy bir oyun olaraq qabul etile bileAndrey Danilko
Jamala ise «kerek olsa, yapacağını» ayttı.
Prodüser, bestekâr Andrey Danilko yır metnniñ eser adına bağlı olğanını tenqit etti.
«1944» raqamı siyasiy bir oyun olaraq qabul etile bile. Buña yol bermemek içün, belki, bundan vazgeçmek kerek edi», – dep qayd etti o.
Jamalanıñ aytqanına köre, bu raqam – «hatıradır, aynı o sene biñlerce qırımtatarınıñ taqdirini deñiştirdi».
Ukraina prezidentiniñ matbuat kâtibi Svâtoslav Tsegolkonıñ fikirince, Jamala qırımtatar halqına qarşı yapılğan cinayetlerni bütün dünyağa hatırlata bile.
Qırım sakinleri rey berip olamadılar
Qırım sakinleri rey berip olamadılar, çünki 2014 senesi Rusiye işğal etken yarımadada ukrain operatorları çalışmay.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov dedi ki, Qırımdaki operatorlar yarımada sakinlerine Ukraina içün rey bermege izin bermediler.
200 million seyircini qaplap alğan dünyanıñ 40 memleketinde «Eurovision» er yıllıq yır yarışı büyük diqqat celp ete ve keçken yarışta ğalebe qazanğan yırcınıñ memleketinde keçirile.
2005 senesi «Eurovision» Ukrainada keçirilgen edi. 2004 senesi Ruslana Lıjiçko ğalip çıqqan edi, bu sebepten de Ukraina halq artisti unvanını qazandı.


text:
Qırımda Ekinci cian cenkinde ğalebeniñ 70 yıllığı munasebeti ile yapılğan bütün Rusiye amnistiyası 160 mabusnı azat ete bile, dep haber ete Krım.Media.
Agentlik bildire ki, terbiye apishanelerinde bulunğan 143 vatandaş, ve SİZOda bulunğan 17 kişi aqqında laf kete. Al-azırda mabuslarnıñ şahsiy işleri ögrenilmekte ve afu aqqında meseleniñ baqılması içün vesiqalar azırlanılmaqta.
Qırımda UFSİN Rusiye hızmetiniñ malümatına köre, kiçik ve orta cinayet yapqan adamlar, beş yılğa qadar azatlıqtan marum etilgenler, diqqatsızlıqtan cinayet yapqanlar, em de apis cezasından bir yıldan az qalğanlar afu etile bile.
Büyük cinayetler (öldürüv, terrorizm, ekstremizm, narkotik ile bağlı areketler, çağına yetmegenlerge qarşı cinayetler) yapqanlar afu etilmeycek, dep bildire hızmet.
Aprelniñ soñunda Rusiye Devlet Duması Ulu Vatan cenkinde Ğalebeniñ 70 yıllığı ile bağlı amnistiyanı ilân etmege qarar aldı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin bu qararnı baqtı. İlk malümatlarğa köre, 260 mabusqa qadar afu etile bile.


text:
Yosıf äl-Kardavinı soñğı yulğa ozattılar
Bötendön’ya möselman ğalimnär berlegeneñ nigez saluçı räise 96 yäşendä yaqtı dön'yadan kitte
Bötendön’ya möselman ğalimnär berlegeneñ nigez saluçı räise Yosıf äl-Kardavinı soñğı yulğa ozattılar.
96 yäşendä mäñgelekkä küzlären yomğan Kardavi öçen Katar başqalası Doxadağı İmam Möxämmäd bin Abdulväxab mäçetendä cenaza cıyını ütkärelde.
Yosıf äl-Kardavi meñlägän keşe qatnaşında namaz uqılğannan soñ Meseymir ziratına cirlände.
Bäyläneşle xäbärlär
İtaliyädä cir ubıluda yuğalğannarnıñ gäwdäläre tabıla
26nçı noyabr’dä bulğan afättä yuqqa çığuçılarnı êzläw däwam itä
Qıtay Ayda baza tözergä niyätli
Atom-töş ênergiyäse belän êşläwçe bazanıñ tözeleşen 2028nçe yılğa qadär tögällärgä planlaştıralar


text:
Maxsus Çağıştırmalılıq Teoriäse
Çağıştırmalılıq teoriäse yä Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse - ul 1905. yılda bastırılğan Albert Einstein'nıñ fizik teorise. Anıñ belän Newton fizikasın almaştırdı, häm elektromagnitizmtä Maxwell'neñ tigezlämäläre yärdämendä kürsätkän. Bu theori maxsus atlı, çönki çağıştırmalılıqnıñ Einstein prinsiplärendä tartılu köçe qaramağan. Un yıldan soñ Einstein general çağıştırmalılıq theorisen bastırıla, bu theorigä tartılu köçe kertkän.
Maxsus çağıştırmalılq theoriseneñ dälilläreYзrәpTү
Çağıştırmalılıq prinsiben Galileo kertä. Aristotelneñ qaraşın yuqqa çığarğaç, ul şunnan ğíbarät bula: xäräkät, tigez turı xäräkät ayıruça, berär närsägä çağıştırmaça bula, absolút başlap sanaw sisteme bulmí. Galileo xäzerge zamannarda da yaraqlı Galileo transformasílar kertä. Galileo xäräkätneñ biş qanun kertä. Newton anı yaxşırtıp, xäräkätneñ öç qanun ğına qaldıra.
Bu qanunar qatı cisemnär öçen eşlilär, yaqtı öçen alar eşlämilär. Newton'ça yaqtı - ul kisäkçeklär("corpuscular") ide, soñraq fiziklär "arqılı dulqınnar modele" qullanışlıraq bulu fikeregä kilälär. Mexanik dulqınnar moxítta küçälär, yaqtı öçen dä şundí model qullana başlílar. Bu hípotetik moxít "äfer" yä "luminiferous aether" atı ala. "Äfer"dä ber-bersenä qarşı kilüçelär parameterlär dä bar: dulqın tizlege zur bulu öçen ul bik tığız bulırğa tieş, ämmä bu tığızlıq Cirne tuqtatırğa tieşmi. Bu fiker - absolút başlap sanaw sisteme fikerenä oxşaş, ämma monda äfer absolút sistemneñ başı bula.
19. yözdän yaqtı. light, elekter häm magnitizm elektromagnit qırı aspektlarınnan añlaşılırğa başlalar. Maxwell'nıñ tigezlämälär buyınça tizlätüçe qorılmalar yaqtı tizlege belän cäyeläp kitüçe elektromagnit nurlaşuın kiterep çığaralar. Tigezlämälär nurlaşu tizlegeneñ çığanaqnıñ tizlegedän bäysezlegen kürsätälär. Bu mexanik dulınnarğa oxşaşlığınnan kilep çığa. Michelson-Morley eksperimentennän soñ şundí nätcägä kitälär: nurlaşuınıñ tizlege çığanaq tizlegenä häm küzätüçe tigezlegenä bäyle bulmí, ul invariant ide.
Hendrik Lorentz häm başqalar elektromegnit köçlärenneñ küzätüçe urnaştıruına bäylälärne kürep alalar. Ber sistemdä berençe toruçı küzätäçe ber ölkäsendä qırnı "kürmi", ä ikiençese xäräkätläderüçe küzätäçe "kürä". Lorentz stasionar äfer çağıştñrmaça xäräkäte Lorentz-Fitzgerald qısqartması theorise nigezenä sala. Soñraq bu theorine qatı täñqit itälär.
Lorentz üz transformasí tigelämälären täqdim itsä dä, Einstein'nıñ kertelgän öleşe bu tigezlämälär bigräk tä fundamental theoridän çığaru. Bu theori äferneñ qarşılıqnı taläp itmi. Einstein närsä bar küzätüçegä invariant bula belän qızıqsına. Maxsus çağıştırmalılıq buyınça Lorentz-Fitzgerald'nıñ qatlawlı toyılğan transformasíları ğädi geometriädän häm Pythagor theoremnärennän çığarıla. Bu theorineñ original iseme (Almançadan tärcemä itelgän) "İnvariantlar Theorise". Max Planck "çağıştırmalılıq" terminen täqdim itä, çönki theorineñ fikerläwendä ike küzätüçelär ber bergä çağıştırılmaça xäräkätlänälär.
Maxsus çağıştırmalılıq tuqtawçı häm tigez tizlege belän xäräkätlänüçe (inertial başlap sanaw sistemendä buluçı) cisemnär öçen qullanalar, ğädättä. Törle inertial başlap sanaw sistemendä terkäp quyğan cisemneñ urınlaştıruı häm tigezlege Lorentz transformasí tigezlänäläre aşa täñgäl kilälär. Şunnan zur ğomumí xata çığarıla: maxsus çığıştımalılıq tizläneş belän xäräkätlänüçe cisemnärgä dä qullanırğa bulmí, dilär. Bu yalğış. Mäsälän, relátivistik raket mäs'äläse. Maxsus çağıştırmalılıq daimi gravitation qırında tizläneş belän xäräkät itüçe häm äylänüçe başlap sanaw sistemendä buluçı cisemnär öçen xäräkätlär farazlanırğa bula. Ämmä almaşınuçan gravitation qırındağı cisemnärneñ xäräkätlären ciñel häm matur taswírlap birä almíbız.
Maxsus çağıştırmalılıq theorise postulatlarıYзrәpTү
1. Berençe postulat (çağıştırmallılıq postulatı)
- Törle inetial küzätüçelärdä fizik küreneşlär küzätülärneñ näticäläre üz-üzenä häm real täbiğät küreneşenä yaraşırğa tieş. Yäğni, Ğälämneñ sífatları inertial küzätäçeneñ urınlaştırudan bäyle bulmílar.
- Här inertial küzätüçe öçen här fizik theori metematikçä bertörle.
2. İkençe postulat (c-nıñ daimilege)
- Vakuumda yaqtı tizlege (c) böten inertial küzätüçelärgä bertörle, böten yünäleşlärgä bertörle, çığanaqnıñ häm küzätüçeneñ tizlegenä bäyle bulmí. Eksperimentalçä tikşertkän. Berençe häm İkençe postulattan şundí sözemtä ide: yaqtı taratu öçen bernindi moxít ("äfer" dä) kiräkmi.
Postulatlarnıñ matematik yazmasıYзrәpTү
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ tögel matematik yazmasında bez 4-ülçämle waqıt-kiñlekne M (Minkowski kiñlegen) qullanabız. Bu sistemdäge noqtalar - waqíğalar idelär; fizik cisemlär şundí kiñlektä linilär (cisem noqta bulsa) yä kisäklär (cisem noqta bulmíça). Linilär yä kisäklär cisemneñ xäräkäten taswírlap birälär; cisemdä başqa fizik sífatlar da bar: energi, moment, mass, qorılma, h.b..
İnetial küzätüçe terminne qullanabız. Här inertial küzätäçedä üz inertial başlap sanaw sisteme bar. Bu sistem M kiñlege waqíğalarına koordinat sistem bula. Bu başlap sanaw sisteme başqa fizik sífatlarına koordinatlar birä. cisemneñ moment häm energi öçen, electromagnit qır öçen, h.b..
Birelgän berar nindi ike inertial küzätüçe, berençe başlap sanaw sistemennän ikençegä äwerelüçe koordinatlar transformasísı. Bu transformasí koordinatlarğa genä tügel, böten fizik koordinatlar öçen yaraqlı ide: moment häm energi , h.b.. Transformasí qanunnarın tenzor matematigınnan çığarırğa bula.
Här fizik qanun inertial başlap sanaw sistemeneñ koordinatlarında yazılğan tigezlämälär (differential tigezlämälär dä) sistemendä yazılırğa bula. Bu tigezlär waqıt-kiñlegendä törle cisemnärene törle koordinatlarğa bäylä. Ürnäklär: Maxwell'nıñ tigezlämälär, Newton'nıñ berençe qanun.
1. Berençe Postulat (Çağıştırmalılıq prinsibe)
- Här fizik qanun inertial koordinatlar transformasílardan soñ invariantlı qala. Thus, if an object in spacetime obeys the mathematical equations describing a physical law in one inertial frame of reference, it must necessarily obey the same equations when using any other inertial frame of reference.
2. İkençe Postulate (c-nıñ daimilege)
- şuldí ısulı belän bilgelängän absolút konstant bar bula. Ägär A, B isemle inertial başlap sanaw sistemendä häm koordinatlı ike waqíğa ikençesedä ( isemle) häm koordinatlar bulsalar,
- häm bulsa genä.
İkençe Postulat raslawınça, ber başlap sanaw sistemendä c tizlekle cisem başqalarda tağın c tizlege belän xäräkät itä. İkençe Postulat Berençedän häm Maxwell'neñ tigezlämälärdän matematikçä çığarıla ikän, şundí oçraqta c şulay çığara: . Çönki Maxwell'neñ tigezlämälär electromagnit nurlaşuın yaqtı kebek yörtä, c-nı yaqtı tizlege bularaq qullanalar.
İkençe Postulatnı anıñ üzeneñ tögelräk yuraması qullanırğa bula. Kiñlek-waqıt intervalı inertial başlap sanaw sistemlären alışqaç, invariant bulıp qala. Berar nindi A häm B waqíğalar öçen:
ide. Başlap sanaw sistemeläre arasında transformasíları öçen qanunnar çağıştıru bu qanun qullanırğa bula; Lorentz transformasíların qara.
Pseudo-Rieman küptabaqlı kiñlegen qullanğaç, Postulatlarnıñ matematik küzallawı qısqarala.
Galileo çağıştırmalılığı - maxsus çağıştırmalılıqnıñ nä-relátivistik limitçä töre . Bu theoridä berençe postulat üzgärmä, ikençe postulat şulay üzgärä:
- Ägär A, B waqíğalarda isemle inertial başlap sanaw sistemendä häm koordinatları häm başqa inertial sistemendä ( ) häm koordinatlar bulsa, ide. Ägär da bulsa,
- ide.
Klassik mexanikası häm Newton'nıñ tartılışı Galileo çağıştırmalılığı belän ezlekle bula, ämma maxsus çağıştırmalılıq belän ezlekle bulmí. Kiresençä, Maxwell'neñ tigezlämäläre Galileo çağıştırmalılığı belän elekle bulmí (fizik äferneñ buluın iğlan itüçe postulattan başqa). Oçraqlarnıñ küpçelegendä maxsus çağıştırmalılıqta fizik qanunar (härkemgä mäşhür dä) maxsus şağıştırmalılıqnıñ postulatlardan häm nä-relátivistik limitlärdä qullanılğan maxsus çağıştırımalılıq qanunnar klassik mexanikaça başqarılğan hípotezenän çağırıla.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ statusıYзrәpTү
Maxsus çağıtırmalılıq theorisen böten fizik cämäğät qabul itä. Theorigä qarşawçı eksperiment näticäläre xata bulıp sanalalar. General çağıştırma theorise eksperimentlärgä täñgä kilä, şunlıqtan gravitasínıñ başqalar theorilärgä (Brans-Dicke theorise kebek) yul qardırma.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ näticäläreYзrәpTү
- İke waqíğa waqıt arası invariant bulmí, bu ara küzätüçelärneñ başlap sanaw sistemläreneñ çağıştırma tizlegenä bäyle. (Lorentz transformasí tigezlämälären qara)
- Ber başlap sanaw sistemdä ber ük waqıtta bulğan ike waqíğalar başqa sistemdä törle waqıtlarda bula alalar (sínxronlıq).
- Ber cisemneñ ozınlığı törle küzätüçedä törle bulıp ala. (Lorentz transformasí tigezlämälären qara)
- İgezäklär paradoksı: kosmosta yaqtı tizlegenä yaqınnan oçuçı ber igezäk, Cirgä qaytqaç, üze bertuğanı üzennän tizräk qartayğan tabaçaq.
Absolút başlap sanaw sistem bulmawYзrәpTү
Maxsus çağıştırmalılıq buyınça absolút başlap sanaw sistem bulmí; böten daimi tizlekle küzätüçelär çağıştırmaça böten fizik qanunnarı bertörle başqarılırğa tieş.
Mass, moment häm energiYзrәpTү
Bu metodlar moment häm energi bilgeläw öçen qullanalar.
Birelgän M masslı v tizlege belän baruçı cisem. Energine häm momentnı şulay itep çığarabız:
Y - (Lorentz koéffisiente):
c - yaqtı tizlege. Energi häm moment şulay bäylängän:
- relátivistik energi-moment tigezläre.
Küp tapqır keçeräk tizleklär öçen Taylor räte belän approksimasí itelgän Y-nı qullanırğa bula:
Bu formulalar Newton'ça kinetik energigä häm momentqa elekle. Maxsus çağıştırmalılıq tübän tigezlärdä Newton mexanikasına elekle.
Şundí formulalardan ber cisem xäräkät itmäsä, (v = 0 häm Y = 1) nul-energi çığarıla:
Bu xäräkätsezle energi ide. Bu Newton theorigä qarışma, çönki ul daimi ide.
Bu formula buyınça çağıştırmalılıqta mass energineñ başqa töre ide. TBu formula atom-töş massları öçen bik möhim. Massnıñ arasına kürgäç, bez atom-töş reaksínıñ energine farazlana alabız. Bu formula 20. yözneñ fizik açıqlarınıñ iñ möhime.
MassYзrәpTү
Çağıştırmalılıqta massnıñ ike bilgelämä qullanıla. Berençese: invariant mass yä xäräkätsezle mass. Bu mass böten inetial başlap sanaw sistemlärendä daimi ide. Bu mass tizlekkä bäyle bulmí.
İkençese relátivistik mass ide:
Relátivistik mass Y-gä bäyle bula, çönki
böten başlap sanaw sistemlärdä yaraqlı. Tizlek nul bulsa relátivistik häm inertial masslar bertigez bulalar.
Relátivistik mass skalár tügel (törle küçärlärdä ul törle ide).
Maxsus çağıştirmalılq postulatlarınıñ testläreYзrәpTү
- Michelson-Morley eksperimente - äfer cile
- Hamar experimente - äfer taşqını öçen kirtä
- Trouton-Noble experimente - kondensatornıñ äylänmä momentı
- Kennedy-Thorndike experimente - waqıtnıñ qısuı
- Nurlaşu theorise experimente
Monı da qaraYзrәpTү
LäñkerlärYзrәpTү
- Reflections on Relativity A complete online book on relativity
- http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html
- Brane World Mach Principles and the Michelson-Morley experiment
- Why Hyperspace & Dual Reference frames
- Special Relativity: a matter of perspective Special relativity presented as a natural 4D extension of perspective
- Petites expériences de pensée .
- Special relativity theory made intuitive : a new approach to explain the theoretical meaning of Special Relativity from an intuitive geometrical viewpoint


text:
Ötken aptanıñ soñı Qaraqalpaqstandağı qan tögispen ayaqtaldı. Täşken biligi Qaraqalpaqstannıñ derbestiginen ayıratın konstituciyalıq özgeristerden bas tartqanımen, resmi mälimetter boyınşa Nükiste 18 adam qaza tauıp, 243 adam jaraqat aldı. Beyresmi mälimetter qaza tapqandar men zardap şekkender sanı bwdan älde qayda köp dep sanaydı. Bwl Mirzieev biliginiñ «bir qolımen amandasıp, bir qolımen jwdırıqtağanınday» äreketi boldı.
Osılayşa kütpegen jerden Ortalıq Aziyada Qaraqalpaqstan mäselesi näzik taqırıptardıñ birine aynalıp şığa keldi. Keybir sarapşılar qan tögis etnostar arasındağı wzaq uaqıttıq janjalğa wlasıp ketui mümkin degen boljamdardı da aytıp jatır. Eldiñ ata zañınan Qaraqalpaqstannıñ derbestik qwqın alıp tastauğa narazılıq bildirip on mıñdağan adam Nükis köşelerinde ereuildetti. Bwl qaraqalpaqtardıñ derbestikke degen wmtılısın da oyattı deytin aytular da bar. Degenmen, wzaq uaqıttan beri Özbekstan qwramında bolıp kele jatqan Qaraqalpaq respublikasınıñ derbes memleket bolıp ketuine türli kedergiler de joq emes. Aytalıq, Qaraqalpaqstannıñ aumağında qaraqalpaqtar san jağınan da basımdıqqa ie emes. Bwdan özge de birqatar sebepteri bar.
Qaraqalpaqstandağı kezekti tolqu şetelderde jwmıs istep jürgen qaraqalpaq azamattarınıñ narazılıq akciyalarınan bastaldı. Osınıñ özi de belgili deñgeyde täuelsizdikke wmtıluğa bastamaşı bolatın, twtas halıq tanığan jetekşi twlğalardıñ, sayasi liderlerdiñ joq ekenin körsetti. Anığında Qaraqalpaqstannıñ joğarı elita ökilderi Özbekstan Parlamenti Joğarı keñesinde bar, biraq olar özbek biligimen Qaraqalpaqstan täuelsizdigi boyınşa pikir talasıp, qarsılıq körsetuge därmensizdigin körsetti. Bir sözben aytqanda qaraqalpaqtardıñ sayasi elitasınıñ özi derbestik küresine dayın emes.
Bwğan qosa, Ortalıq Aziyada nemese odan tısqarı elder men aymaqtarda Qaraqalpaqstannıñ täuelsizdigine müddeli taraptar joq. Özbekstanmen aymaqtağı liderlikke bäsekeles sanalatın Qazaqstanda da bauırlas Qaraqalpaqstannıñ derbestigin ümit etetin sayasi wstanım joq. Tipti, QR SİM tarabı Täşken biliginiñ jağdaydı twraqtandıru boyınşa is-şaraların qoldaytının mälimdedi. Özbekstan prezidenti Şavkat Mirzieev tolqular kezinde «sırtqı küşterdiñ» faktorı turalı söz etti. Anığında, Qaraqalpaqstannıñ derbestigin sırttan qoldaytın aytarlıqtay küş joq deuge boladı. Onıñ üstine Ortalıq Aziyadağı jäne postkeñestik memleketterdegi geosayasi jağdayda Qaraqalpaqstanğa wqsas derbestikke wmtıluşı aymaqtardıñ qalıptastırğan jağdayı kürdeli geosayasi şielenister men qandı qaqtığıstarğa wlasıp jatqanın körip otırmız. Aymaqtıñ twraqtılığınan alañdağan özge elder Qaraqalpaqstannıñ derbestikke degen wmtılısın keminde qazirgi kezde qoldauı neğaybıl.
Qaraqalpaqstan aumağında qaraqalpaqtar halıq sanınıñ üşten birin ieleydi, üşten birin özbekter, qalğan üşten bir böligin qazaqtar men özge de etnostar wstaydı. Qaraqalpaqstan jerinde täuelsizdik alu boyınşa referendum ötken jağdayda da täuelsizdikti qoldauşılar sanınıñ basım tüsui ekitalay jağday. Qaraqalpaqstan aumağınıñ basım köp böligi şöldi aymaqtar jäne jıldan jılğa quañ tartıp, egin jäne mal şaruaşılığı üşin qolaysız klimattıq apattar da jii qaytalanıp keledi. Özbekstan da öñirdegi klimattıq jağdaydı retteudiñ keşendi şarasın qabıldağan emes. Öñirdegi twrğılıqtı halıq äleumettik jağdaydıñ tömendiginen köbine şetelderge şığıp jwmıs isteuge mäjbür. Sondıqtan da qazirgidey küyde Qaraqalpaqstannıñ derbestigi öñirdegi äleumettik twraqsızdıqqa soqtıruı da mümkin.
Mine osınday jağdaylarğa qaramastan Özbekstan Konstituciyasındağı derbestikke degen joldı jauıp tastaytın qadamğa qarsı auqımdı narazılıq Orta Aziya elderin tañ qaldırdı. Täşkenttiñ quattı äri ortalıqtanğan biligine qarsı aşıq narazılıqqa on mıñdağan, tipti jüz mıñdağan halıqtıñ jinaluı tosın jağday retinde qaraldı. Bwl jağday qalayda endigi jerde Qaraqalpaqstannıñ derbestigi üşin küresetin jaña wrpaqtı tärbielep ketkeni anıq.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/06-6
Regiomontan (latinça Regiomontanus, çın iseme Johannes Müller) — alman astronomı häm matematiğı.
1472 yılda Awrupada berençe keşe bularaq Regiomontan Halley kometasın küzätä. Regiomontan tipografiä ısulı belän çığarğan berençe astronomik tablitsalarnı Vasko da Gama, Kolumb qullanğannar. Yohann 12 yäşendä Leyptsig universitetına uqırğa kerä, 15 yäştä Vena universitetına küçä. Ptolemeynıñ Älmagestın grekçadan latinçağa tärcemä itär öçen 25 yäştä kitapxanälärgä bay Rimğa kitä.
Regiomontan ğäräp astronomnarı uylap tapqan astronomik qorallar turında kitap yaza: astroläbiä, qoyaş säğäte, armillär sfera (“meteoroskop”).
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Yanvar 16 künü Aqmescitniñ merkeziy Kebir camisinde qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi, belli uquq qoruyıcı Zampira Asanova hatırasına dua merasimi keçti.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Duanı Kebir caminiñ imamı Niyaziy Ramazanov ve Qırım musulmanları diniy idaresiniñ hadimi Enver Nagaşev keçirdiler. Tedbirge qırımtatar cemaatçılığı, milliy areket veteranları, Zampira Asanovanıñ safdaşları qoşuldılar. Bunıñ ile dua merasiminde Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev de iştirak etti.
«Bugün halqı içün daima eyilikni yapqan, milletini qayğırğan Zampira Asanovanı añmaq içün toplaştıq. Müminlerniñ insan hatırasına yapa bilgen eñ eyi areketi – oña dua bağışlamaqtır. Biz bugün bu ulu insanlar içün dua oquymız, em bizim bala, torunlarımız da bunı etmek kerekler. Biz bu insannı ve ömürini halqımızğa feda etken iç bir vatandaşımıznı unutmamız. Allah rahmet eylesin!» – dedi Emirali Ablayev.
Hatırlatamız, qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi, belli uquq qoruyıcı Zampira Asanova 2014 senesi yanvar 16 künü 72 yaşında vefat etti.


text:
Qırım cumhuriyet ilmiy kütüphanesine ukrain yazıcısı İvan Frankonıñ adını qaytardılar. Bu ad kütüphanege 1956 senesi berilgen edi ve yaqında müessise ğayrıdan qayd etilgende lâğu etildi.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine kütüphane hadimleri bildirdiler.
Olarnıñ aytqanına köre, eski levhalarnı yerine qoydılar.
Kütüphane reberligi ile bağ yoq. Hadimlerniñ aytqanına köre, Rusiye Federatsiyasınıñ medeniyet nazirligi yerli akimiyetniñ «ukrain şeylerinen bütünley vedalaşmaq» ıntıluvlarını ögrengen soñ kütüphanege Franko adı qaytarıldı.
Malüm olğanı kibi, «İ.Ya.Franko adına universal ilmiy kütüphane» Qırım cumhuriyet müessisesi yoq etilgen soñ «Qırım cumhuriyetiniñ universal ilmiy kütüphanesi» medeniyet müessisesi olaraq çalışmaq kerek edi. Bu aqqında malümat kütüphane saytında derc etildi.
İşbu malümatqa köre, yoq etüv komissiyasınıñ reisi müessise müdiri Lüdmila Drozdova edi. Yoq etüv qararı Qırım «nazirler şurasınıñ» 2014 senesi avgust 19-ğa ait qararğa esaslanıp qabul etildi.
Kütüphane adınıñ deñiştirilmesi tenqitke oğradı. Qırımnıñ baş kommunisti Leonid Graç Rusiye prezidenti Vladimir Pütinge muracaatta bulunıp, yarımadada «medeniy vandallıqnı» toqtatmağa rica etti.


text:
Qıtaiy Ukrainadan Qırımğa kirecek olğan maşinalarnıñ nevbeti cuma künü, mayıs 1-de, bayağı arttı, – dep haber ete Qırım.Aqiqat. Şaatlarnıñ aytqanına köre, bayram künleri Qırım sıñırından keçmek içün 12 saat beklemek kerek.
«Şimdi Qırımdan çıqtım, 1,5 saat içinde eki sıñırdan keçtim. Qırım kirişinde tünevin olğanı kibi, 12 saatlik, nevbet. Daa diqqatlı baqalar, amma problemsiz», – dep ayttı Qırımdan qıtaiy Ukrainağa mayıs 1-de saba kirgen qırımlı Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ bildirgenine köre, Qırımda qıtağa çıqacaqlarnıñ nevbeti qıtaiy Ukrainada olğan nevbetten az.
Qırımlılarnıñ aytqanına köre, aprel 30-dan mayıs 1-ge keçer gecesi memuriy sıñırdaki vaziyet eñ qıyın edi.
«Bizler Qırımğa soy-soplarımızğa aprel 30-da barğan edik, olarğa mayıs bayramlarına baracaq edik. Nevbette üç yüzünci oldıq. Memuriy sıñırnıñ ukrain qısmında bir buçuq saat içinde yalıñız 40 metrni keçip oldıq. Yanımızğa bir genç keldi ve 500 grivnağa kolonnanıñ başına keçmege teklif etti. Ukrain sıñırcıları bunı bilelermi aceba?», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Tatyana adlı qırımlı.
Şaatlarnıñ aytqanına köre, nevbette ukrain nomeraları ile maşinalar çoq, Qırımğa farqlı mallarnı alıp ketken yük maşinalar da bar.
Ukraina Devlet sıñır hızmetinde bildirdiler ki, mayıs bayramları Ukraina pasportı olğan adiy adamlar Qırımdan qıtaiy Ukrainağa raat-raat kire bileler.
Ukraina içki işler naziri Arsen Avakov bir qaç kün evelsi dedi ki, işğal etilgen yarımadada Rusiye vesiqalarını alğan adamlar mayıs bayramları Qırımdan qıtaiy Ukrainağa kiremezler. Faqat Rusiye pasportını alğan er bir qırımlı ya da Rusiye vesiqaları boyunca qıtağa kirecekler kiremezler öyle de añlaşılmadı.


text:
Ukrainadaki Büyük Britaniya elçisi Melinda Simmons, Qırımnı işğal etkeni içün Rusiye Federatsiyasına qarşı qoyulğan sanktsiyalarnıñ “yımşatıluvı” aqqında bir sıra kütleviy haber vastası tarqatqan malümatqa “sahte” dedi. Bu aqta elçilikniñ Facebooktaki beyanatında yazıla.
“Büyük Britaniya Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltuta ve Qırımnıñ qanunsız işğali içün Rusiyege qarşı qoyulğan sanktsiyalarğa riayet ete. Bu sanktsiyalarnıñ yımşatıluvı aqqındaki beyanat sahtedir. Qırımnıñ deñiz limanları içün Britaniya maliye nazirligi alıp bergen umumiy litsenziya AB Şurasınıñ №269/2014 qararınıñ 6a maddesine binaen maqsatlarnı ve litsenziyanıñ satır başındaki mündericesini amelge keçire, yani, demek, analogik siyasetiniñ areketini saqlay”, – dep yazıla bildirmede.
Evel, Büyük Britaniya Qırım sebebinden Rusiyege qarşı qoyulğan sanktsiyalar sırasına deñişmeler kirsetti, dep haber etilgen edi.
Şimdilik Ukrainanıñ muvafıq idareleriniñ bu malümatqa cevabı yoq.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar halqı Meclisiniñ reisi Refat Çubarov haber etkenine köre, Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ Kyivge kelişi oktâbrniñ 27-ne keçirile. Bu aqta Çubarov özüniñ Facebook saifesinde yazmaqta.
«2017 senesi oktâbrniñ 27-nde ötkerilecek matbuat konferentsiyasınıñ tam saatı ve İlmi Umerovnen Ahtem Çiygoznıñ Kyivge kelişleriniñ deñişme sebebi aqqında bügün saat 21:00 haber etilecek», – denilmekte haberde.
Daa evel qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Kyivge oktâbrniñ 26-nda kelecekleri aqqında haber etilgen edi.
Oktâbrniñ 25, çarsenbe künü işğal altındaki Qırımda mahküm etilgen Çiygoz ve Umerov Türkiyege teslim etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko oktâbrniñ 25-nde, Türkiye Cunhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannı Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ azat etilmesinde ğayret köstergeni içün teşekkür bildirdi.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapmasını yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. O, 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alınğan edi. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlay.


text:
Bunı içtimaiy siyaset departamentine tayanıp, KMDA pers-hızmeti bildire.
Berilgen malümatqa kore, mart 24 saat 10:00 – mart 25 saat 10:00ğace koordinatsion merkeziniñ mutehassısları Puşça-Voditsadaki bala lagerine 42 insannıñ yerleşüvi içün 20 yollanma berdiler.
Kiyevniñ daa 5 sakini qırımlılarnıñ yerleşüvinde yardımcı olmağa niyet ettiler.
Hatırlatamız, şeer koordinatsion merkezinen aşağıdaki telefon nomerlarınen bağlanmağa mumkün: (044) 497-57-15; (044) 404-33-20.
Bunndan da ğayrı Kiyev ve Qırım sakinleriniñ telefon bağlarını Kiyev kontakt merkezi qabul ete: 15-51, ve (044) 205-73-37 (cep telefondan).
«KMDA profil hızmetleri qırımlılarnıñ vaqtınca yerleşüvi, muhtac olğanlarğa paytahtınıñ tibbiyet muessiselerinde yardım kosterilüv suallerinen oğraşa».


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım parlamenti, dekabr 29 künü, işğal etilgen Qırımnıñ prokurorı vazifesine Oleg Kamşılovnı tayin etti. Bu aqta qarar qırımdaki parlamentniñ sitesinde derc etilgen.
Kamşılovnıñ prokuror olaraq tain etilmesine taqdimnameni Rusiye baş prokurorınıñ muavini Leonid Korjinek oqudı. O Kamşılovnı «savatlı ve faal idareci» olaraq tanıttı, öz yararlıqları içün «defalarca rağbetlengenini» ayttı.
«Kamşılov Qırım Cumhuriyet prokuraturasınıñ işini keregi kibi teşkil ete bilecek», – dedi Korjinek.
Oleg Kamşılov 1969 senesi Omsk vilâyetinde doğdı. Omskta şeer prokurorınıñ birinci muavini, Krasnoyarsk vilâyet prokurorınıñ birinci muavini olıp çalışqan edi. Kamşılov «Vatan ögündeki yararlıqları içün» II derece orden medali ve «Rusiye Federatsiyası prokuraturasınıñ muhterem hadimi» mukâfat tamğasınen rağbetlendirilgen.
İşğal etilgen Qırımnıñ evelki prokurorı Natalya Poklonskaya, Rusiye Devlet Dumasına drputat olaraq saylanılğan soñ bu vazifesinden çetleşken edi. Onıñ birinci muavini Andrey Fomin, yarımadada baş prokuror vazifesini eda etip başladı.


text:
Muhammed al-Xorezmiy atındaģıTITU Nókis filialında 27-may kúni IT WOMEN KARAKALPAKSTAN oqıw dástúriniń ashılıw keshesi bolıp ótti.
Keshege Xalıqaralıq rawajlanıw agentligi agrobiznesti rawajlandırıw joybarı gender hám jámiyetlik integraciya boyınsha menedjeri - G. Ahmedova, TITU Nókis filialı Jaslar máseleleri hám ruwxıy-aģartıwshılıq isleri boyınsha direktor orınbasarı D.Kudaynazarova, Q.R Shańaraq hám hayal-qızlar komiteti bas qánigesi G.Adilova, IT Akademiya marketologı A.Ismetullaev, joybar koordinatorları K.Ahmedova hám M. Elmuratovlar qatnastı.
Onda "IT WOMEN KARAKALPAKSTAN" sınaw joybarı ekenligi, onda hayal-qızlardı social tarmaqlar marketingi(SMM) hám grafik dizayn boyınsha qanigelesken treningler, jumısqa jaylasıw hám ámeliyat ótiwi baģdarında pikirleri menen dawam etti. Soń, bárshe qatnasıwshılar hám miymanlar "Coffee break" qa mirát etildi. Maǵlıwmat ushın,Dástúr dawamında 60 hayal-qızlar "IT Park" járdeminde Nókiste IT Akademiya tárepinen oqıtıladı.


text:
Rusiye Qara deñiz flotu, Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi ve Fevqulâde vaziyetler hızmeti Aqmescit sakinleriniñ sentâbrniñ 19-nda eşitken patlav seslerini izaatladı.
Flotnıñ matbuat hızmeti bildirdi ki, Qara deñiz flotu ve Cenübiy arbiy flotunıñ aviatsiyası şeer sıñırlarında uçmay.
«Krıminform» malümatına köre, Qırımdaki Fevqulâde vaziyetler hızmeti ve İç işler nazirliginiñ idareleri patlav sesinen bağlı bir-de bir haber almağan edi.
İçtimaiy ağlarda üylege yaqın Aqmescitniñ farqlı yerlerinde patlav sesi eşitilgeni aqqında bildirilgen edi.
Dekabr ayınıñ soñunda Aqmescit sakinleri içtimaiy ağlarda belli olmağan küçlü bir davuş aqqında bildirgen edi. Aqmescitliler onıñ sebebi uçaq olması mümkün, dep tahmin edi.


text:
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Bu aqta o, «Krımskiy jurnal» neşirine bergen intervyüsında ayttı.
«Bu meydançıqta Qırımnıñ suv teminlevi ve elektrik energiyasınıñ berilüvi, Kyiv tarafından yarımadanıñ ticaret ve naqliyat qamaçavınıñ lâğu etilmesi muzakere etilse, biz böyle işbirligine qarşı degilmiz», – dedi Zaharova.
Onıñ aytqanına köre, böyle meydançıqnıñ quruluv ğayesi Kyivde daa 2015 senesi muzakere etildi, şimdi ise Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «onı kerçek münderice ile toldurmağa tırışa». Zaharova, Rusiyede «bunıñ neticesine» baqmağa isteyler, dep qayd etti.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Moskvanıñ Qırım platformasında iştirak etmesine mania olacaq şartlar aqqında ayttı.
«Kyiv öz «platformasında» «işğalden qurtaruv» nağmesini çalacaq olsa, bizge bu format meraqlı degil. Qırımnıñ kimge ait olğanını qırımlılar 2014 senesi kösterdi. Yarımada Rusiye Federatsiyasınıñ subyekti ola, ve iç bir «platforma», «format», «strategiya» bunı deñiştiremez», – dep qoştı o.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Azärbaycan İlbaşı – Ğaräp ligası sammitında däräcäle qunaq
Aljir İlbaşı Abdulmäcid Täbbun Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıvne ilendä ütkäreläçäk Ğaräp ligası sammitına däräcäle qunaq bularaq çaqırdı
Aljir Tışqı êşlär ministrlığınnan yasalğan yazmaça belderügä kürä, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğomum şura (General’ assambleyası) söyläşüläre öçen Amerika Quşma Ştatlarınıñ N’yuq-York qalasında bulğan tışqı êşlär ministrı Ramtan Lamamra Azärbaycanlı wazıyfadaşı Cäyhun Bäyrämov belän oçraştı.
Belderüdä İlbaşı Täbbunnıñ Azärbaycan Däwlät başlığı İlham Äliyıvne Quşılmawçılar xäräkäteneñ xäzerge başlığı sıyfatı belän noyabr’ ayında Aljirda uzdırılaçaq Ğaräp ligası sammitına däräcäle qunaq bularaq qatnaşırğa çaqıruı äytelde.
Ministr Lamamranıñ İlbaşı Täbbunnıñ çaqıru xatın Azärbaycanlı wazıyfadaşı Bäyrämovqa tapşıruı citkerelgän belderüdä ike ministrnıñ Quşılmawçılar xäräkäteneñ xalıqara kiyırenkelektä rölen aktivlaştıru mäs’äläsendä fiker almaşuları sa iskärtelep uzıldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyä belän Tön’yaq Kipr arasında urtaq künegülär
Türkiyä afat häm ğadättän tış xällär idaräse (AFAD) belän Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäte grajdan saqlanu oyışması urtaq êzläw qotqaru künegülären ütkärde
Ärdoğan Caparovnı qotladı
Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Qırğızstan Däwlät başlığı Sadır Caparovnıñ tuğan könen täbrik itte
Türkiyä saqlanu ministrı Baqıda
Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıv Türkiyä Milli saqlanu ministrı Hulusi Akar häm yanındağı Törek qorallı köçläre citäkçelegen qabul itte


text:
Letoniya "Qırımnıñ işğalden azat etilmesi içün müim mehanizmi" - "Qırım platformasınıñ" inkişafında ileride de iştirak etecek. Bunı Letoniyanıñ Ukrainadaki yañı elçisi İlgvars Klâva Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge işanç urlıqlarını bergende bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ ofisi hayer etkenine köre, Zelenskıy, Letoniya "Qırım platforması" sammitine qoşlumağa azır olğan ilk devletderden biri olğanını qayd etken.
Öz nevbetinde Letoniya elçisi resmiy Riganıñ ileride de "Qırımnıñ işğalden azat etilmesi içün müim mehanizmi"niñ inkişafında ileride de iştirak etmege niyetinde olğanını bildirdi.
Ukraina aq qorçalayıcı teşkilâtları sentâbrniñ 3-nde ve 4-nde yarımadada Rusiye quvetçileriniñ tintüvlerinden soñ tutulğan beş qırımtatarınıñ azat etilüvine çağırdı.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Ärdoğan Üzbäkstan liderın qotladı
Ärdoğan Mirziyoyevnı Üzbäkstanda qabat ilbaşı bularaq saylanuı belän täbrik itte
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Üzbäkstan däwlät başlığı Şäwkät Mirziyoyev belän telefonnan söyläşte.
Räsmi çığanaqlardan alınğan mäğ’lümatlarğa qarağanda, Ärdoğan Mirziyoyevnı Üzbäkstanda qabat ilbaşı bularaq saylanuı belän täbrik itä, saylaw näticäläreneñ qardäş üzbäk xalqı öçen xäyerle buluın teli.
Törkiyä liderı köçen urtaq tarix häm mädäniyättän aluçı ike däwlät arasındağı mönäsäbätlärneñ yaña çorda tağın da nığıyaçağına, strategik xezmättäşläkneñ teläktäşlek häm êçkersezlek belän tağın da üsäçägenä ışanuın belderde.
Söyläşüdä, monnan tış, Törkiyä belän Üzbäkstan arasında êlemtälärneñ regiondağı iminlek, totrıqlılıq häm alğarışqa öleş kerterlek itep här mäydanda üsterü öçen tırışaçaqları da äytelde.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyä belän Tön’yaq Kipr arasında urtaq künegülär
Türkiyä afat häm ğadättän tış xällär idaräse (AFAD) belän Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäte grajdan saqlanu oyışması urtaq êzläw qotqaru künegülären ütkärde
Ärdoğan Caparovnı qotladı
Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Qırğızstan Däwlät başlığı Sadır Caparovnıñ tuğan könen täbrik itte
Türkiyä saqlanu ministrı Baqıda
Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıv Türkiyä Milli saqlanu ministrı Hulusi Akar häm yanındağı Törek qorallı köçläre citäkçelegen qabul itte


text:
Sänğät
чыHбapлыkHы cыHлы TacBиpлapra чarылдыpy эшe, эчke hәM Tышkы дөHbяHы aBTop hәM бaшka keшeләp MәHфәraTeHдә, иҗaди эшTә kүpcәTү
Sänğät — çınbarlıqnı sınlı taswirlarğa çağıldıru eşe, eçke häm tışqı dönyanı avtor häm başqa keşelär mänfäğätendä, icadi eştä kürsätü.
Sänğät – täbiği fännärdä häm dini surätlärdäge dönyanı añlatıp birüçe fän.
Sänğät – kiñ mäğnäle töşençä, nindider tarmaqta ostalıq bularaq kürsätelä ala. Keşelekneñ näfislekkä ixtıyacın qänäğätländergän mädäni eşmäkärlek. İctimaği estetik normalar üzgäreşendä estetik tä’sirle küreneşlär icat itü sänğät dip yörtergä xoquq aldı.
Böten cämğiät qısalarında sänğät – çınbarlıqnı añlawnıñ maxsus ısulı häm küsätü alımı.
Sänğät üseşen dinnän ayırıp bulmıy. Nıqlı urın alğan din sänğättäge törle simvollar yärdämendä yuğarı xaqiqätne xalıqqa añlatırğa tırışa.
Tatar şämailläre dä sänğät üzençelekle töre bulıp qarala.


text:
Büyük Britaniyanıñ Ukrainadaki elçisi Melinda Simmons Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde öz Twitter saifesinde bildirüv yayınladı.
"Bugün Ukrainada "Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü" qayd etile. RF tarafından Ukraina topraqlarınıñ ayıp zapt etilmesine qarşı cesaretnen narazılıq bildirgenlerniñ, şu cümleden ölgenlerniñ de, yaralanğanlarnıñ ve #QırımBuUkraina olğanını aytmağa qorqmağanlarnıñ ürmet bildiremiz", – dep yazdı o.
Fevralnıñ 26-nda Qırım MC ve Aqyarnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde Ukraina TİN halqara toplulığını Rusiyege qarşı siyasiy ve sanktsiyalar tazyığını quvetleştirmege davet etti.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova feralnıñ 26-nda Qırım MC ve Aqyar şeeriniñ işğaline qarşı tirenüv kününde, Qırımnıñ qaytarıluvı oğrunda küreş devm ete, dep qayd etti.
Amerikanıñ Devlet kâtibi Entoni Blinken, ABD Rusiyeni Qırımnıñ işğalini toqtatmağa çağırğanını bildirdi.
Fevralniñ 26-nda cemaatçılıqnıñ teşebbüsi ile «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» qayd etile. 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye akimiyetinen tayin etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov bildirgenine köre, yarımadada energiya temin etilüvinen bağlı yüz bergen vaziyet, kurort mevsimine toqunmaz.
Bu aqa o, Rusiye energetika naziri Aleksandr Novaknen keçirilgen körüşüvden soñ bildirdi.
«Turistlerni qabul etermiz ve keregi kibi hızmet etermiz, kimse qasevet etmesin. Kurort yerlerinde bütün DGU ihtiyat olaraq qoyulacaq. İş adamları hızmet etecek. Böyleliknen, episi obyektler daimiy esasqa köre çalışacaq, şifahaneler endi bütün kerek olğan añlaşmalarnı imzaladı. Onıñ içün kurort mevsiminiñ bozulması havfı yoq», - dep bildire Aksönovınıñ matbuat hızmeti.
Qırımda ziyaretnen bulunğan Novaknıñ sözlerine binaen, Qırım yarımadasında elektrik energiyasınıñ umumiy generatsiyası mayıs ayında 1250 megavattnı teşkil etecek.
Qırımda 2015 senesiniñ noyabr 22 kününden başlap Ukrainadan elektrik berilmesiniñ toqtatılması sebebinden Fevqulade Vaziyet kirsetilgen. Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin yarımadağa onıñ temin etilmesi añlaşma bitkeni içün berilmey.
Şimdiki vaqıtta, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım kendi generatsiya, Rusiyeden generator tertibatı ve Kubandan yapılğan energo köpüri yardımı ile teminlene. Köpür böyle yükke dayanamay, bundan sebep sıq olğan qazalar yüz bermekte.
Energo köpürniñ 3 ve 4 ağı kirsetilmesi 2016 senesi mayıs 1 kününe belgilendi.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası esnasında bütün qırımtatarlar Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi (resmiy malümatqa köre, 194 111 kişi sürgün etildi). Qurultaynıñ mahsus komissiyası «Unutma» umum halq kampaniyasını keçirdi. Onıñ esnasında sürgünlikniñ şaatlarına ait 950 hatırlav toplandı. Qırım.Aqiqat bu arhivlerde yer alğan şaatlıqlarnı derc ete.
Men, Limader Menametov, qırımtatarım, 1939 yılı fevralniñ 24-nde dünyağa keldim. Qırım ASSR-niñ Büyük Onlar (Oktâbrskiy) rayonınıñ Qaraça İlâq (yoq olğan) köyünde doğdım.
Sürgünlik vaqtında qorantamızda anam Südnüs Menametova (1911 senesi doğdı), tatam Remziye Menametova (1937 senesi doğdı) ve men, Limader Manametov bar edik.
Babam Ablâtif Menametov (1909 senesi doğdı) cenkten evel kommunist aliy oquv yurtunı bitirip, Büyük Onlar rayonınıñ Bay Kögenli köyünde internat mektebinde müdir olıp çalıştı, men de anda 1939 yılında doğdım.
Babam kommunist edi ve 1940 yılınıñ soñunda Bolşeviklerniñ Qırım vilâyet partiya komiteti tarafından Canköy rayonına vekâletli olaraq yollanıldı, qorantamız ise Qaraça İlâqta yaşadı.
Cenk başlanğanda babam ve Canköy rayonınıñ kommunist faalleri mal ve atlarnı toplap, olarnı Guryevden Cenübiy Qazahistanğa aydadı. Atlarnı barıp bergen soñ, Moskovada altı ay arbiy ofitser oquv yurtunda oqudı. Leytenant olıp, uruşlarda Moskovanı qorçalay edi, yaralandı ve Novosibirsk şeerine yollanıldı. Ulu Vatan Cenkiniñ nişanı ve medalleri bar edi.
Anam: «Biz hain degilmiz» dedi. Ve babam cebeden yollağan leytenat kiyiminde suretini kösterdi
1944 senesi mayısnıñ 18-nde qapımıznı zabitler ve eki asker qaqtı. Anam açtı, oña bizni «vatanğa hainlik yapqanımız içün» Qırımdan sürgün etecekleri aqqında Stalinniñ emrini oqup berdiler. Azırlanmaq içün 15 daqqa berdiler, yanımızğa ne ve ne qadar almaq kerek olğanını añlatmadılar. Anam: «Biz hain degilmiz» dedi. Ve babam cebeden yollağan leytenant kiyiminde süretini kösterdi. Olar süretke baqtı, bir şey aytmayıp qaytarıp berdiler.
Epimiz şaşmaladıq, biraz erzaq, vesiqa, urba, süretlerni, Quran, bir çanaq ve eki qaşıqnı alıp yetiştirdik. Bizni tışarığa quvıp, başlanğıç mektepte olğan toplama yerge aydadılar.
O vaqıt köyümizde 40 qoranta bar edi. Toplama yerine kelgenimizde köydeşlerimiz endi anda edi. Epimiz tüfek altında, er taraftan silâlı askerler sarıp aldı. Suv tökmege bile tek askernen barmaq mümkün edi. Bizni üylegece tuttılar, soñra studebekkerlernen köyden çıqarıp başladılar. Er maşinada eki tüfekli asker bar edi. Er yerden ağlav, bağırıq ve soldatlarnıñ aqaretlerinıiñ sesleri kele edi.
Bizni Oktâbrskaya stantsiyasına ketirdiler, aqşamğa yaqına tuvar vagonlarınen yük poyezdini ketirip, bizni oña yüklep başladılar. Vagonımızda çoqusı köydeşlerimiz ve Büyük Onlar rayonınıñ başqa köylerinden adamlar edi.
Vagonda şarait asıl olmadı, kenefni de adamlar özleri yaptı: vagonnıñ köşesinde tabannıñ teşip, çul parçasınen sardılar. Siyrek turaqlarda suvnı özleri çapqalap qıdıra edi. Şu turaqlarda da tez-tez ocaq yapıp, alğan unlarından pite pişire ediler. Pişirip bitirmege yetiştirmeseler, parovoznıñ düdügini eşitkende, yarı pişken aşlarnı alıp, çapa-çapa vagonlarğa aşıqa ediler. Vagonımızda bir qart ölgen edi (adını hatırlamayım), poyezd toqtalğanda onı demiryonıñ yanında qaldırdılar.
Evniñ saibi Yulçi aka merametli adam edi, yerge toban töşedi, yorğan berdi, çay ve pitenen aşattı
Yolda ekim, emşire ya da sanitarlar yoq edi. Adamlar bitledi. Bitlerden qurtulmaq içün iç bir şey bermey ediler. Yolda 18 kün keçirdik, soñki stantsiyağa iyünniñ 4-ünde kelip çıqtıq. Poyezdimiz Altı Arıq stantsiyasında toqtaldı, bizni kolhoz hadimleriniñ arabalarına oturtıp, Leninizm kolhozına ketirdiler (Fayzabad köyü), köylülerniñ evlerine yerleştirdiler.
Biz küçük (üç dörtke metr) ayvan aranında - sıvaması yoq, qapısı sınğan, pencereçigi (50x50 sm) ve topraq töşemesi ile yaşadıq. Evniñ saibi Yulçi aka merametli adam edi, yerge toban töşedi, yorğan berdi, çay ve pitenen aşattı. Anam pamuq tarlalarında ve pamuq stantsiyasında çalıştı - tahta merdivenlerden 50-şer kilo çuval taşıdı.
Qışlağımızda bütün qırımtatarlar malâriya, dizenteriya ve tifnen hastalanıp çıqtı. 1944 yılda bu hastalıqlardan bayağı adam öldi
Qışlağımızda bütün qırımtatarlar malâriya, dizenteriya ve tifnen hastalanıp çıqtı. 1944 yılda bu hastalıqlardan bayağı adam öldi: olarnıñ arasında qardaşım Remziye (1941 yılında doğdı), anamnıñ tarafından bitam, babamnıñ tarafından bitam ve qartbabam, dayımnıñ apayı ve olarnıñ üç balası ve daa çoq başqa adam edi.
Cenk bitken soñ 1945 yılda babam tatilge kelip, aranımıznı tamirledi. 1945 yılında küzde bizni Kuvasay şeerine tsement zavodında çalışmaq içün köçtirdiler, baraqta 9 metrlik hane berdiler. Anam tsement içün taş ile vagonlarnı boşata edi.
1946 yılda babam demobilizatsiya oldı ve Kuvasay rayonı partiya komitetiniñ «Znaniye» bölüginiñ müavini olıp çalıştı. 1947 yılda babamnı «Qızıl askar» kolhozındaki köy mektebine müdirlikke keçirdiler, o köy balalarına rus tilini ögrete edi. 1946 yılında men ve Üsniye tatam birinci sınıfqa bardıq ve 1956 yılında Kuvasay şeeriniñ orta mektebiniñ 10 sınfını bitirdik.
1956 senesi mektepni bitirgen soñ men Kuvasay tsement kombinatına işke kirdim, anda maña «ÖzSSR Yuqarı şuraınıñ fahriy yarlığı» berildi. 1960-63 yıllarda Andican qurucılıq tehnikumında kündüz bölüginde oqudım. 1964-66 yılları orduda hızmet ettim, demobilizatsiyadan soñ prorab, uçastok başı olıp çalıştım, zavodlar, fabrikalar, mektepler, bala bağçaları, hastahaneler, evler, sanatoriylerni ve ilâhre qurdım. 1968 senesi evlendim. 1992-94 yıllarda qurucılıq idaresiniñ baş müendisi oldım, 1994 yılında 55 yaşımda pensiyağa çıqtım ve 1996 yılına qadar istisal idaresi başınıñ müavini olıp çalıştım.
Babam 1986 yılında, anam 1991 yılında keçindi. Men ise Qırımğa 1996 senesi qayttım. Aqmeçit (Çernomorskiy) rayonınıñ Novoivanovka köyünde yaşayım.
(2009 senesi dekabrniñ 16-nda yazılğan hatırlav)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya reisiniñ muavini Elvedin Çubarov azırladı


text:
Bazılar yayğara qoparalar, amma çoq insan USQni ve azat etüvni bekleyler: Çubarov Qırımnıñ keyfleri aqqında
Rusiyeniñ işğal etkeni Qırımda tek tecavuzcı bir devletnen birleşmege degil, em de Ukrainanıñ Qırımnı qaytaracağını beklegen insanlar bar.
Soñlarnıñ sayısı – yüz biñlerce.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başı Refat Çubarov OBOZREVATEL TVge bu aqqında haber berdi. Onıñ sözlerine köre, yarımadanıñ bazı sakinleri Ukraina Silâlı Quvetlerini sabırsızlıqnen bekleyler.
– Qırımnıñ ealisiniñ diger qısmı – işğal vaqtında yarımadapağa köçip anda oturğanlar. Qırım endi 8 seneden çoq RF tarafından işğal etildi… Em de rus askerleriniñ Qırımnı zapt etmesine quvanğanlar. Bu insanlarnıñ kategoriyası içinde çoq duyğu bar: şu cümleden, yayğara ve telâş, çünki insanlarnıñ qısmı tüşünip añlamağa başladı ki, faydasız para qoydı ve mesken aldı, – dep Çubarov qayd etti.
Onıñ fikrine köre, yaqın kelecekte Ukraina Qırımnı qaytaracaq. Ve aynı zamanda RFnıñ işğalinden Qırımnı azat etüv ceryanı qansız ola bilir. Ukraina Silâlı Quvetleri içün eñ müim şey – Qara deñiz flotunı ve işğalcilerniñ topraq yolunı bloklaştırmaqtır.


text:
Tağın şähit xäbäre
Ğıyraqnıñ tön’yağında separatist PKK terror oyışmasına qarşı alıp barıluçı operaŝiyada 1 xärbi şähit buldı
Milli saqlanu ministrlığı beldergänçä kiçä Pänçä-Kilit operaŝiyase töbägendä separatist terrorçılar tarafınnan açılğan ut näticäsendä awır yaralanıp, xastaxanägä salınğan 1 xärbi şähit buldı.
Ministrlık Ğıyraqnıñ tön’yağındağı Asos töbägenä oyıştırılğan hawadan xäräkättä berençe mäğlümatlarğa kürä 23 PKKlı terrorçınıñ täêsirsez xälgä kiterelüen citkerde.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyä belän Tön’yaq Kipr arasında urtaq künegülär
Türkiyä afat häm ğadättän tış xällär idaräse (AFAD) belän Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäte grajdan saqlanu oyışması urtaq êzläw qotqaru künegülären ütkärde
AQŞ Türkiygä F-16larnı sataçaqmı?
Türkiyäneñ AQŞtan F-16 xärbi oçqıçların alu mäs'äläse aktual' bulıp qala birä
Ärdoğannıñ “Türkiye 2023 sammitı”na videoyullaması
Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan êksportnıñ, här ayda rekord quyıp, 300 milliard dollarğa citüen äytte


text:
ATR qırımtatar telekanalı «cenk balaları» ve 1944 senesi mayıs 18-de olğan qırımtatar sürgünligine bağışlanğan vesiqalı filmler üzerinde işni bitirmekte. Filmler ATR telekanalı ve «15 minut» haber portalınıñ saytlarında yerleştirilecek. Bunı çarşenbe künü, mayıs 6-da, ATR telekanalınıñ muarriri Roman Spiridonov Facebookta bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, ATR telekanalınıñ haber muarririyeti haber levhaları ve mahsus levhalarını çıqarmağa ğayrıdan başlaycaq, olarnı da bu saytlarğa qoyacaqlar.
«Aprel 1-den itibaren ATR telekanalı yayınını toqtatmağa mecbur oldı. Lâkin... Al-azırda jurnalistler «Cenk balaları» ve 1944 senesi mayıs 18 facialı adise-vaqiaları – qırımtatarlarnıñ sürgünligine bağışlanğan vesiqalı filmler üzerinde işni bitirmekte. Bundan ğayrı, haber muarririyeti işine qayta – haber levhaları ve mahsus levhalar çıqarılacaq. «Zaman» haberlerini bu saytlarda ögrenmek mümkün», – dep yazdı Roman Spiridonov.
Malüm olğanı kibi, 2015 senesi aprel 1-de ATR ve Lâle qırımtatar telekanalları, Meydan ve «Lider» radioları Rusiye qaydınıñ olmağanından sebep işini toqtattılar.
Aprel 2-de «Qırım» qırımtatar cemaat areketi cumhuriyetti qırımtatar cemaat teleradiokompaniyasını açmağa teklif etti. Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksönov qırımtatar cemaat teleradiokompaniyasına 177 million ruble ayırılacağını bildirdi.
Yañı cemaat qırımtatar teleradiokompaniyasınıñ adı «Millet» olacaq. Bunı Qırım ükümetiniñ baş nazir muavini Ruslan Balbek bu künleri bildirdi.


text:
Rusiye vatandaşlığını qabul etken Qırım sakinlerini arbiy cedvelge aluv esnası dekabr 20-de yekünlenmeli, dep tenbiyeley Aqmescitniñ Qırım arbiy komissarlığı.
Bu aqqında malümat Aqmescit şeer şurasınıñ saytında yerleştirildi.
«Arbiy cedvelge kirsetilecek er keske kelip, cedvelge adını yazdırmağa rica etemiz. Diqqatıñıznı celp etemiz: 2014 senesi dekabr 20 kününe qadar arbiy cedvelge adını yazdırmağan insanlar 2015 senesi yanvar 1-den itibaren qanunğa köre memuriy mesiliyetke çekilip, para cezasını alacaqlar», – aytıla beyanatta.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev bildirdi ki, işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnı arbiy cedvelge yazdıralar, yanvar 1-den itibaren ise Rusiye Federatsiyası ordusına askerlikke çağırıp başlaycaqlar.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Beyanat metni Qırım «parlamentiniñ» saytında derc olundı.
Böyle etip, beyanatta Ukraina prezidentiniñ nevbetten tış saylavlarını tenqit ettiler, AQŞ, Avropa ve OSCE tarafından olarnıñ tanılmasını ise «tüşünmeyip acele alınğan bir qarar» dep adladılar. Qayd etmeli ki, Viktor Yanukoviç Qırım deputatları içün alâ daa qanuniy prezident ola eken.
Mında Amerika memurı John Kerryniñ «AQŞ demokratiyanıñ elde etilgen muvafaqiyetini inkişaf ettirmek içün Ukraina halqı ve memleketniñ yañı saylanğan prezidentinen iş tutacağı» aqqında sözlerini de tenqitke oğrattılar.
Qırım deputatları Kiyev akimiyetine nisbeten diplomatiyağa uymağan söz birikmelerini qullanmağa devam eteler: «Bu künleri prezident urbasını kiyip baqqan Poroşenko bey buhrannı toqtatıp, kerçek demokratiya yoluna qaytıp olurmı eken? Yazıq ki, şokolad qıralınıñ devlet yolbaşçısı sıfatında seslendirilgen sözler buña ümüt bermey. Arbiy safsatada barışıqsever eali elâk olğan memleketniñ cenüp-şarqında fikiri başqa olğan adamlarnı cezalamaq kerekligi aqqında aytıla, er bir adımnı yañı saylanğan getman «Vaşington obkomı» ile muzakere ete».
Qırım «parlamentiniñ» beyanatına binaen, «qan tökülüviniñ toqtatılması, cenk areketleriniñ rayonlarından silâlı birleşmelerniñ çıqarılması, halqara aracılarnıñ, şu cümleden Rusiye Federatsiyasından, zıddiyetni barışıq yollar vastasınen al etilmesine celp etüvi Ukraina cenüp-şarqında vaziyetni eyileştire bile».
Prezident saylavlarında reylerniñ 54% qazanğan Ukrainanıñ yañı prezidenti Petro Poroşenkonıñ inauguratsiyası cumaertesi künü, iyün 7-de, ötkerilecek.


text:
Eski Qırımnıñ 76 yaşında sakini Server Karametov Qırımnıñ siyasiy mabüslerine qoltutmaq maqsadınen yalıñız başına narazılıq keçirgeni içün apiske alınğan soñ yarımadada yañı narazılıqlar başladı. Qırımlı nezaret altında buluna, onıñ aqqında haberler ise Ukraina tışında aydınlatıla. Halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlar faalni azat etmege çağıra.
Rusiye uquq qoruyıcıları Server Karametovnı avgustnıñ 8-de tuttı. O, Aqmescitteki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ yanına «Putin, balalarımız terrorist degil!» yazuvlı şiarınen keldi. Bu şekilde o künü mahkemede soñki sözüni aytqan siyasiy mabüs Ahtem Çiygozğa qoltutmağa istedi.
Karametovğa qarşı eki memuriy protokol tizildi: biri – «yalıñız başına piket keçirüv qaidelerini bozğanı», ekincisi – «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün edi. Onı 10 künge apiske alıp, 10 biñ ruble para cezasını berdiler.
«Server ağa – işkir adam»
Eski Qırımda faal öz halqınıñ vatanperveri olaraq biline. O, yaşı ve bir sıra hastalığına baqmadan, qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını qorçalamaq içün açıq tedbirlerde iştirak ete.
Qartbabanıñ yanında qırımtatar bayrağı bar. O, er avada kele
«Server ağa mayısnıñ 18-de, qırımtatar sürgünliginiñ yıllığında, er vaqıt çıqışta buluna. Qartbabanıñ yanında qırımtatar bayrağı bar. Onıñ qorantası da Qırımdan sürgün etilgen edi, matem tedbirlerinde iştirak etmek onıñ içün – muqaddes bir şey, o, er avada kele», – dep ayta Server Karametovnıñ tanışı.
76 yaşında faal ömür boyu farqlı işlerde çalıştı. 1944 senesi ailesi sürgün etilgen Özbekistanda gaz hızmetiniñ mehanik müendisi olıp çalışqan edi. Tuvğan Eski Qırımğa qaytqan soñ ise yerli kolhozda traktorcı ve çoban edi, dep aytalar tuvğanları.
Yaş olğanda Server Karametov Vladivostokta gemici edi, dep tarif ete imayecisi, ukrain rejissöri Valeriy Balayan:
«Dört buçuq yıl SSCB Arbiy-deñiz quvetleriniñ Tınç okean flotunda hızmet etti. Vladivostokta suvustü gemileriniñ deñizcisi edi. Bu sözde sovet vatanına borcunı ödedi. Server ağa işkir bir adam».
Karametov yaşı ve hastalıqlarğa baqmadan, Qırımdaki repressiyalarnıñ qurbanı olğan semetdeşlerine faal sürette qoltuta.
Evde oturmay, qırımtatar halqı ırq ayırımına oğrağanını añlay
«Server ağa qart olsa da, hasta olsa da, evde oturmay, qırımtatar halqı ırq ayırımına oğrağanını añlay. Bu sebepten bu insannı bugün Ahtem Çiygoznıñ azbarında, yarın «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ mahkemesi olğan azbarda körmek mümkün ve ilâhre. İnsan ömrüniñ yarısını faal keçire, qırımtatar milliy areketiniñ veteranı ola ve ömürniñ soñuna qadar böyle olacaq. O, vicdanlı biri, dindar, Allahnıñ buyurğanlarını yerine ketire, oraza tuta, namaz qıla», – dep tarif etti «Qırım birdemligi» cemaat areketiniñ faalleri.
Server Karametov bir özü yaşay, ömür arqadaşı keçingen. Bala ve torunları ayrı yaşay, lâkin onı baqalar. Faalniñ küçük oğlu Enver Karametovnıñ aytqanına köre, babalarını avgustnıñ 8-de Aqmescitke barmamağa rica etken ediler. Lâkin diñlemeyip avtobus biletini aldı, kimsege bir şey aytmadı. Karametov apiske alınğanda balaları raatsız olmasın dep, olarnıñ telefonlarını bermege istemey edi, dep ayta Valeriya Balayan.
Er vaqıt soray edi: «Paramı? Para?»
Rusiyeniñ nezareti altındaki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi faalni on künge apiske alıp, 10 biñ ruble miqdarında para cezasını berdi. Server Karametov mahkeme qararını tanımay ve özüni qabaatlı dep saymay. «Men (mahkeme qararını – QA) tanımadım ve tanımayım, qabaatım yoq. Toplaşmaq kerekmiz – on insan degil, on-yüz biñ kişi», – dep ayttı o mahkeme oturışından soñ.
Qarar seslendirilgende Karametovnıñ advokatları esnasqa alınmadı. İmaye Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy mahkemesiniñ qararına itiraz bildirdi, lâkin qarar deñiştirilmedi.
Apiske alınacağını añlağanda şaştı, biz de şaşıp qaldıqValeriy Balayan
«Server ağa ne kibi ceza berilgenini añlamadı. Er vaqıt soray edi: «Paramı? Para?», para cezasını ödemek kerek olur, dep tüşüne edi. Apiske alınacağını añlağanda şaştı, biz de şaşıp qaldıq», – dep ayta Valeriy Balayan.
Advokatlar, faal uquq qoruyıcılarğa qarşı çıqmağanını ayta ediler, yapqan areketleri hastalığınen bağlıdır. Karametov bedeniniñ areketlerini kontrol etip olamay.
Qadığa qasevetlense, sağlığına tesiri olup, dep ayttıq. Lâkin qadı aytqanlarımızğa qulaq asmayElvina Semedlâyeva
Advokatlar, sağlığı fena olğanı içün onı izolâtorğa qapatmağa olmay, dep israr ete ediler. «Karametov Server er vaqıt ilâc qullanmaq kerek. Mahkeme künü bir ilâcnı evde unuttı. Qadığa qasevetlense, sağlığına tesiri olup, dep ayttıq. Közleri kör ola bile. Lâkin qadı aytqanlarımızğa qulaq asmay», – dep ayta uquqçı Elvina Semedlâyeva.
Al-azırda Karametov Aqmescitniñ taqiqat izolâtorında buluna. Tuvğanları aş yollay, imayecileri onı ziyaret ete bile. Olar faal «cesür, raat» olğanını aytalar. Karametov nezaret altında bulunğanını böyle izaatladı: «Hastahaneni añdıra».
«Tamamen insaniyetsiz bir qarar»
Server Karametovnıñ semetdeşleri apiske alınğanını adaletsiz dep saya.
«Aqmescitte ne qadar aktsiya olsa – ep ögde edi. Büyük ağamız, qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını qorçalağanlarnıñ birinci saflarında edi. Er kes oña qardaş ve oğul edi, er biri içün qasevetlene edi. Sürgünlikni körgen çoq qartımız küreşe, er biri öz usulını qullana. Bu adam insan aqları bozulğanını açıq-açıq izaatlay edi», – dep tarif ete faalniñ tanışları.
Öz halqınıñ vatanperveridir, onıñ içün canını feda eter
«Onı tanıymız, öz halqınıñ vatanperveridir, onıñ içün canını feda eter. Yahşı bir adam. Onıñ sayesinde evimde gaz bar – gaz keçirilmesini talap etip irişti. O, er vaqıt camide, er vaqıt namaz qıla», – dep ayta Karametovnıñ qomşusı.
Halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlar faalniñ tarafını tuttı.
«Esas aqqını barışıq bir şekilde yerine ketirgen Karametovnıñ tutulması ve memuriy apiske alınması basqılar kampaniyasınıñ daa bir alâmetidir – Rusiye akimiyeti bunı toqtatmaq kerek», – dep bildirdi Human Rights Watch.
Amnesty International halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtı Rusiye akimiyetinden Server Karametovnı acele azat etmesini talap etti.
Karametovnıñ apis cezası ve avgustnıñ 14-de oña birdemlik köstermege çıqqanlarnıñ tutulması Ukrainadaki Birleşken milletlerniñ insan aqları monitoring missiyasınıñ ofisinde muzakere etildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Server Karametov apiske alınğanından esas Ukrainadaki Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturasına muracaat etti. Prokuratura Ukraina Ceza kodeksiniñ eki maddesine köre cinaiy taqiqat başlattı: 146 (azatlıqtan qanunsız şekilde marum etüv) ve 340 (toplaşuv, miting ve numayışnıñ teşkil etilmesi ya da keçirilmesine qanunsız mania olma). İşbu maddeler 3 yıldan 5 yılğa qadar apis cezası berilmesini belgilemekte.
Karametovnıñ imayecisi Valeriy Balayan faalniñ apiske alınmasını Rusiye akimiyetinden birisi istegen, dep tahmin ete:
Tamamen insaniyetsiz bir qarar, Rusiyeni masqara eteValeriy Balayan
«Esnas ketişatı böyle qarar olacağını köstermey edi. Menim fikirimce, qadınıñ üç saat devamında birisinen aqıl tanışması er şeyni belli ete, qarar yuqarıdan bir yerden kele. Tamamen insaniyetsiz bir qarar, Rusiyeni masqara ete. Çaresiz qartnı çekiştirgenlerniñ adlarını unutmaycaqmız. İnsannıñ kör olğanını, zornen areket etkenini körip, onı apiske qapatalar! Faşizm budır! Başqa bir şey aytıp olamayım».
Karametovnı kim qapattı
Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkemesinde Server Karametovğa qarşı memuriy protokolnı Marina Kolotsey baqtı. Yarım yıl evelsi qadı oldı – martnıñ 2-de ant etti.
Karametovğa qarşı apis ve para cezaları qararını Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qadısı Natalya Terentyeva tasdıqladı. O, qadılar şurası ve istifağa çıqqan qadılarnıñ statusları meseleleri komissiyasınıñ erkânına kire. Terentyeva Qırımğa 2014 senesi dekabr ayında tayinlengen edi. Bundan evel Rusiyeniñ Saratov şeerinde Lenin rayon mahkemesiniñ qadısı olaraq on yıl çalıştı, anda esasen mal-mülk davalarını baqqan edi. Keçken sene Terentyeva Qırımtatar Milliy Meclisini ekstremist teşkilât olaraq tanıp, onıñ yasaqlanması qararını çıqardı. Qadınıñ adı «Mirotvorets» cedveline kirsetildi. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası oña qarşı cinaiy iş açtı. Natalya Terentyevanıñ areketleri Ukraina Ceza kodeksiniñ 161-inci maddesiniñ 1-inci qısmı (vatandaşlarnıñ ırqiy, milliy ya da diniy mensüpligine köre musaviy uquqlığınıñ bozulması) ve Ukraina Ceza kodeksiniñ 353-ünci maddesiniñ 1-inci qısmına binaen (akimiyet ya da memur vazifelerine öz başına keçüv) tasnif etildi. Bu maddeler para cezası, mecburiy işler, altı ay apis cezası ya da beş yılğa qadar azatlıqtan marum etilmesini belgilemektedir.