text:
Qırım eki aftadan berli koronavirusnen bağlı sıñırlav tedbirleri şaraitlerinde yaşay. İlk hasta resmiy şekilde martnıñ 21-nde qayd etildi. Bu vaqıt devamında Qırımda hastalarnıñ sayısı 18, Aqyarda 5 oldı, dep bildire Rusiye kontrolindeki yerli akimiyet. Qırım.Aqiqat, yarımadada tarqalğan COVID-19 hastalığını taqip etmege devam ete.
Qırımda virus tapılğan ilk afta olğan vaziyet aqqında mında oqumañız mümkün. Şimdi ise bu afta hastalıq dinamikasına dair malümat topladıq.
Qayd etemiz ki, Qırımda koronavirus tarqaluvınıñ raqamları tam olmaması mümkün, çünki ten 2014 senesi Qırımda qurulğan Rusiye akimiyet organlarınıñ malümatına esaslana. Olarnı Ukraina hızmetleri, halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamadı, çünki yarımadağa kirip olamay.
Ekinci aftada yerli akimiyeti daa üç yañı hasta aqqında bildirdi. Qırım memurları, hastalarnıñ büyük qısmı yarımadağa diger memleketlerden keldi, qalğan hastalar ise olarnen alâqada olıp hastalandı, dep israr ete. Daa 4,5 biñ kişi yuqunçqa oğrav şübhesinen tibbiy közetüv altında buluna.
Yañı tendentsiya
Birinci afta içinde Qırımda koronavirusnen hastalanğanlarnıñ sayısı 14 insan oldı. Olar «ketirildi», dep israr ete yerli akimiyet. Faqat, martnıñ 28-nden başlap, Qırımda yañı tendentsiya peyda oldı – yarımadada hastalanalar. O künü bir hasta qayd etildi. Qırımlı çetelden qaytıp, özüni tecrit etmegen hastanen alâqada oldı, dep bildire Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti daa bir koronavirus hastası aqqında martnıñ 31-nde ilân etti. «Yañı hasta – evdekilerden hastalandı. Böylece, 16 hasta bar. 14-ü ketirildi, 2-si – yerli», – dep bildirdi Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov.
Onıñ aytqanına köre, memurlar hastanıñ alâqada olğan insanlarnı bilip oldı – 30 kişi bar. Olarnı tecritke yollağanlar.
Daa eki yañı hasta aqqında aprelniñ 3-nde belli oldı. Sergey Aksenovnıñ malümatına köre, bir hasta – Moskvadan kelgen qırımlı, ekincisi – soy-soplarına kelgen Moskva sakini. «Böylece, Qırımda 18 koronavirus hastası qayd etildi, 16-sı ketirildi, eki kişi yerli, bir qorantadan ola», – dedi o.
Bu afta soñunda koronavirus telükesi sebebinden Qırımda aman-aman üç biñ kişi közetüv altında qala. 68 insan hastahanede buluna. 15 kişi observatorlarğa tecrit etildi.
Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq naziri İgor Çemodanov aprelniñ 3-nde koronavirustan tüzelgen ilk insanlar aqqında bildirdi. «Qırımda daa evel yañı koronavirus yuqunçı diagnozı tasdıqlanğan ilk hastalar hastahaneden çıqarıldı. Olarğa kerekli tibbiy yardım kösterildi. Koronavirus tedqiqi tekrar yapılıp menfiy netice alınğan soñ insanlar hastahaneden çıqarıldı», – dep haber etti o.
Qırım teneffüste
Qırımda qayd etilgen koronavirus hastalarınıñ sayısı eksilgenine baqmadan, yerli akimiyet yuqunç tarqaluvına qarşı tedbirlerni sertleştirdi. Yarımada akimiyetiniñ çoqusı organları uzaqtan çalışıp başladı.
Memurlar müessise reberlerini hadimlerni karantinge yollamalarına çağırdı. Esli-başlı qırımlılarğa ise evden çıqmamaları tevsiye etildi.
Qırımlılarnıñ karantin vaqtında kezintilerini sıñırlamaq içün regionlarda yalı, park ve kütleviy raatlıq yerleriniñ kirişleri qapatıldı.
Qırımda cemaat naqliyatınıñ iş qaideleri de deñiştirildi. Aprelniñ 1-nden itibaren Keriç köpründeki areket sıñırlandı. Anda Rospotrebnadzor, Rusiye uquq qoruyıcı organları ve Rusiye gvardiyası hadimleriniñ iştiraki ile yuqunsızlaştıruv kontrol noqtaları qoyuldı.
Qırımda musafirhane, otel, şifahane, pansionat ve diger turist yerleri qapatıldı. İyünniñ 1-ne qadar anda yerleştirüv yasaqlandı.
Hastahane ve «Tavrida» yolundan ğayrı, bütün qurucılıq işleri toqtatıldı.
Bunıñnen beraber Qırımda ealini özüni tecrit etüv tedbirleri aqqında haberdar etüv sisteması işletildi. Qırımlılarğa acele bir şey olmasa evden çıqmağa yasaq etildi.
«Karantin repressiyaları»
Nasıl olsa da, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti karantinniñ yüzlernen bozuluvını qayd ete. Bu afta Qırımda özüni tecrit etmegen qırımlılar zornen observatorlarğa qapatıla. Rusiye uquq qoruyıcıları ABDden qaytqan soñ evde bulunğan, amma öz maşinasınen plâjğa barğan Kefe sakinine para cezasını berip, onı observatorğa zorlap yolladı.
Akimiyetniñ karantinni bozğan ve diger insannı hastalıqqa oğratqan qırımlını cinaiy mesüliyetke çekmek birinci ıntıluvı aqqında belli oldı. İnsanğa qarşı cinaiy dava açıldı. O, qabaatını tanımay. Advokatı Artem Pepanıñ bildirgenine köre, qırımlı özüni tecrit etüv rejimini bozmadı, bunı dört qoranta azasınıñ sağlığı yerinde olğanı isbatlay. Advokatnıñ Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, davanen bağlı tahqiqat daa başlanmadı, çünki qabaatlı özüni tecrit etüv rejiminde tedaviylevini daa bitirmedi.
Limon, zencefil ve paratsetamol qıtlığı
Qırımda yañı sıñırlavlar kirsetilgeninen azıq paalılaşa. İlk ihtiyac mallarınen beraber bu afta limon ve zencefil de paalılaştı. Zencefil 20 qat paalılaşsa da, peştahtalarda iç qalmadı.
Qırım memurları aphanelerde qalmağan paratsetamol aqqında da bildirdi.
«Paratsetamolnı ötmek kibi alalar. Bu malümat Uzaq Şarq, Sibirge qadar ketti. Yedek etip alalar, 20-30 dane. O, koronavirustan yardım etmey. Tek sıcaq tüşürmek içün kerek», – dep bildirdi Qırımdaki Roszdravnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Vasiliy Klimov Qırım ükümeti yanındaki koronavirus tarqaluvına qarşı ştab toplaşuvında.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye teslimatçılarınıñ bu ilâc fiyatını arttırğanı qayd etildi.
Aqyarnıñ sıfır statistikası ve «umumiy tecriti»
Rusiye kontrolindeki Aqyar akimiyeti bu afta şeerde bir koronavirus hastasını qayd etmedi. Resmiy malümatqa köre, anda keçken afta qayd etilgen beş hasta qala.
Şeerde tibbiy közetüv altında bulunğan insanlarnıñ sayısı da eksildi. Martnıñ 30-nda olarnıñ sayısı 2,9 biñ edi, aftanıñ soñuna yaqın ise – 1,5 biñden çoq insan oldı. Bir çoq insannıñ karantin rejimi bitkeni içün sayılmay, dep ayta memurlar.
Aprelniñ başından itibaren Aqyarda qoşma sıñırlav tedbirleri kene de kirsetildi. «Özüni tecrit etüv rejimi» çerçivesinde şeer yuqunç hastahanesiniñ ekimleri şeer sakinlerini evde qalmalarına çağırdı.
Şeerde eglence ve sport müessiseleri, cemiyet aşağan yerlerniñ faaliyeti toqtatıldı. Cemaat naqliyatına bedava minüv aqqı tek çalışqan ve mahsus kirişligi olğan pensionerlerde qala. Şeerde yahta ve katerlernen deñiz kezintileri de yasaqlana.
Sergey Aksenov ve Aqyar Rusiye ükümeti yolbaşçısınıñ vazifelerini vaqtınca eda etken Mihail Razvojayev koronavirus tarqaluvı ile küreş meselelerde «areketlerini zamandaşlaştırmağa» añlaştılar. Qırımlılar sıñırlav tedbirleri şaraitlerinde ne qadar yaşaycağını olar şimdilik aytıp olamaylar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


c: text/html

text:
Al-azırda siyasiy sebeplerden dolayı Ukrainanıñ 50 vatandaşı ilhaq etilgen Qırımnıñ ve Rusiye Rostov şeerindeki apishanelerinde tutula, olarnıñ 27-si -qırımtatarı.
Bu aqta Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñiştirakçisi uquqimayeci Emir-Usein Kukunıñ «Qırım birdemligi» gruppasına yapqan muracaatında söz yürsetilmekte.
Onıñ sözlerine köre, Ukrainanıñ bütün devlet organları siyasiy mabüslerniñ tez vaqıtta azat etilmesi içün maksimum küç-quvetini işletip, tesir etmek içün bütün qanuniy yollarını qulanmaq kerekler.
«Bizim siyasiy mabüslerimizniñ qurtarıluvı – 4 yıl için de 5 kişi -qaplıbaqa tezliginen yapılğanı baqılacaq olsa, mesul devlet organları semeresiz çalışqanını köstermekte.Böyleliknen bütün esirlerniñ azat etilmesine ne qadar zaman ketecegini esaplamaq qıyın degil!» – dep yaza o.
Uquimayeci onı Ukrainadaki siyasiy ve iqtisadiy vaziyet raatsılağanı aqqında da yaza.
«Bu aqta malümat (Ukrainadaki vaziyet aqqında – QA) alma fırsatım pek sıñırlı. Aynu zamanda, bizim Qırımdaki vaziyetimiz olıp keçken vaqialarnen bağlı olğanı malüm», – dep yekünley Kuku.
Mayısnıñ 23-nde Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ apiste qaluv muddetini daa üç ayğa uzatqan edi.
Mahkeme etilecek olğan Emir-Usein Kuku, Refat Alimov, Arsen Cepparov, Vadim Sirük, Muslim Aliyev, Enver Bekirov avgustnıñ 28-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» mahkemelerini Aqmescitte köçme oturışuvda keçire edi. Ondan soñ tevqif etilgen qırımlılar Rostov-na-Donu şeerine yollanıldı.
Ukraina tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» altı iştirakçisiniñ azat etilmesi talap etken edi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.Halqara uquq işğal etilgen territoriyalarda işğalci devlet qanunlarınıñ kirsetilmesini yasaqlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina Tış işler nazirliginiñ Avropa integratsiyası meseleleri naziri Olena Zerkal bildirgenine köre, Ukraina nazirligi narazılıq notasını azırlap, Rusiyeden FSB tarafından zapt etilgen 24 ukrainalı deñizci ve üç arbiy gemi azat etilecek kün ve yerni aytmasını talap ete. Bu aqta Zerkal «Radio NV» yayınında bildirdi.
«Rusiye Federatsiyasına diplomatik nota azırladıq. Bugün o, Rusiye Tış işler nazirligine ketecek. Gemilerimizni nasıl, ne vaqıt, qayda ala bilemiz ve konsullarımız deñizcilerimizni «Lefortovodan» ne vaqıt ala bile, dep soraymız», – dep qayd etti Zerkal.
Tış işler nazirliginiñ vekili qayd etkenine köre, Ukraina öz notasında Halqara deñiz uquqı mahkemesiniñ buyruğına esaslana.
«Bugün Rusiye Federatsiyasına muracaat etip, bunı acele yapmaq kerekler, dep bildiremiz», – dep qayd etti Zerkal.
Halqara deñiz uquqı mahkemesi mayısnıñ 25-nde Gamburgda Rusiye zapt etken ukrainalı deñizcilerniñ davası baqılğan toplaşuvda Rusiyeni arbiy gemilerni acele azat etip, Ukraina kontroline qaytarmasına qarar berdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ mayısnıñ 25-nde bildirgenine köre, BM Halqara mahkemesiniñ zapt etilgen ukrainalı deñizci ve gemilerniñ azat etilüvi fermanınıñ Rusiye tarafından yerine ketirilmesi «Rusiye reberligi tarafından Ukraina ile zıddiyetni toqtatmağa azır olğanınıñ ilk kerçek işareti ola bile».
Rusiye Tış işler nazirligi BM Mahkemesiniñ zapt etilgen ukrainalı deñizcilerniñ davasını baqmaq aqqı yoq, dep bildirdi.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Çeçenistan Cumhuriyetiniñ Belediye teşkilâtları şurasınıñ reisi Adam Malikov Kezlevni ziyaret etti. Kezlev lagerlerinden birinde Çeçenistandan kelgen balalar raatlana. Bunı şeerniñ rusiyeli memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Kakadu» lagerinde Malikov balalarnıñ raatlanuv şaraitlerini baqtı. «Kezlevde Çeçenistan Cumhuriyetinden balalarnıñ sağlamlaştıruvına qol tutmağa azırmız»,– dedi o.
Olesâ Haritonenko Çeçenistan ile işbirlik Kezlev içün faydalı olacağını tüşüne.
Ziyaret neticesinde Çeçenistan ve Kezlevde belediye teşkilâtlarınıñ şuraları arasında işbirlik añlaşması imzalanıldı.
Rusiye Qırımnı işğal etkenden soñ yarımadanıñ kurort şeerleri qıyın zamanlarını yaşay. Rusiye akimiyeti ise «muvafaqiyetli» kurort mevsimi aqqında bildire.


text:
Avropa komissiyası, yañı çeşit koronavirus pandemiyası sebebinden Avropa Birligi memleketlerinde karantinniñ lâğu etilüvi içün üç kriteriy belgiledi. Avropa Birliginde sıñırlavlar lâğu etilecek künü daa belli degil. Bu aqta Avropa komissiyasınıñ yolbaşçısı Ursula Gertrud von der Leyen ayttı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Müessise saytındaki vesiqağa köre, sıñırlavlarnıñ lâğu etilüvi içün ilk şart COVID-19 tarqaluvınıñ eksilüvi olmalı, hususan hastalarnıñ sayısı eksilmeli.
Avropa komissiyası aydınlatqan ekinci şart yerli sağlıq sistemalarınıñ yeterli küçü ola. Hastalar içün yeterli qadar yer, tibbiy donatma ve kerekli cihazlar olmalı.
Üçünci şart – hastalıq ve hastalanğan sakinlerniñ bağ monitoringi. Mında keniş test yapuv imkânları aqqında aytıla.
Mayısnıñ 4-nde Avropa komissiyası koronavirus ile küreşte yardım toplamaq içün donorlar konferentsiyasını keçirecek – birinciden aşı azırlamaq içün.
Soñki malümatqa köre, Avropa memleketlerinde qayd etilgen COVID-19 hastalarınıñ sayısı milliondan çoq ola. Dünyada hastalanğanlarnıñ yarısıdır. Bazı memleketlerde hasta sayısı eksile, amma qırğınlıq azala kibi beyanatlar daa yoq. Akimiyet sakinler içün ara-sıra tedbirlerni yımşata, amma AB memleketleriniñ ekseriyetinde karantin tedbirleri mayısnıñ ortasına qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kreml nezarteti altındaki Qırım Yuqarı mahkemesi mayısnıñ 7-nde «26 fevral işi» iştirakçileri Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ev apsini uzattı. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbiri haber etmekte.
Bu arada tevqif şikâyetini mahkeme qapalı şekilde baqtı.
2015 senesinde bir gruppa qırımtatar faallerine qarşı, 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlatıldı. Olar kütleviy nizamsızlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Çamur, yağmurda da çalışalar: Aqmescitte yol tamirlevi (süret toplamı)
Üç künlük yağmur ve qar Aqmescitte tolnıñ temelli tamirleviniñ iş cedveline biraz deñişmeler kirsetti. Ava sebebinden yol işlerini daa beş künge uzatacaq olalar. Şimdi temelli tamirlev 16 soqaqta yapıla. İcracılar, dekabrniñ basında yetiştirilmegen işni bitirmege niyetlene. Yağanaqlarğa baqmadan iş devam ete edi. Amma iş tarzı biraz deñişti - icracılar asfalt töşemey, ekseriyetle yol qatlamınıñ tegizletmesinen oğraşa. Qırım.Aqiqat muhbiri, Aqmescitniñ kimer soqaqlarnıñ tamirlevi ne şaraitte keçkenini kördi.


text:
Qırımda «Qırım» fondu başınıñ oğlunı Rusiye uquq qoruyıcıları sorğuğa çağırdılar. Bunı Qırım.Aqiqatqa fondnıñ reberi Rza Şevkiye bildirdi.
«Tünevin aqşam Qırımda bizim qomşularımızğa emiyetli işler boyunca taqiqat idaresinden oğlum Rustem Şevkiyev adına celpnameni berdiler. Evde yoq edi. Onı saat altıda körmege istediler. Keç aqşam evge kelgende, oña celpnameni berdiler. Taqiqatçığa bugün telefon etmege tevsiye etim, şimdi telefon etip, ne aqta sorağanlarını tarif etecegini bekleyim», – dedi Şevkiyev.
Sorğu mevzusı belgisiz, amma Şevkiyevniñ degeni kibi, subet qıtaiy Ukraina territoriyasında Qırım qamaçavınıñ keçirilmesi ile bağlı olacaqtır.
«Qamaçav iştirakçilerine cinaiy işni açmağa vade etken Poklonskayanıñ qorquzuvları boyunca Meclis azalarını qorqutuv mehanizmidir», – dey Riza Şevkiyev.
Aynı bu iş boyunca qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ apayı Safinar çağırıldı. Oña celpname Herson vilâyetinde bozulğan tiremeler boyunca keldi.
Evel Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya qıtaiy Ukraina tarafından elektrik energiyasınıñ berilmesiniñ toqtatıluvı sebebinden cinaiy işniñ açılması aqqında bildirgen edi.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda mustaqil KHV yoq. Mevcut olğan media vastaları haber bildirmek yerine propaganda vazifesini becereler. Bunı «Qırım KHVleri inkişafınıñ tarihı ve işğal etilgen Qırımda söz serbestliginiñ zemaneviy vaziyeti» mevzusındaki «tögerek masa»nıñ iştirakçileri bildirdi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, «Qırım haberleri» agentliginiñ baş muarriri Gayana Yüksel, al-azırda yarımadada söz serbestligi yoq, mustaqil jurnalistler vazifesini ise üstüne cemiyet faaliyetçileri aldı, dep qayd etti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, zemaneviy media vastalarınıñ rolü yalıñız haber bermek ile degil, aynı zamanda ahlâq saası ile de alâqalıdır.
Çubarov: «Er şey rejimge bağlı. Biz Ukrainanıñ qıtadaki qısmında ve işğal etilgen territoriyalarda jurnalistlerniñ faaliyetini qıyas ete bilemiz, lâkin esas sual kene de: «İnsanlarğa eyilik ve sevgini aşlamaq, olarnı bu printsiplerni qorçalamağa ögretmek içün jurnalistler nasıl rol oynay?», – dedi.
Aprel 10-da Ukraina jurnalistleri milliy birliginiñ konferents-zalında «Terciman» qırımtatar gazetasınıñ birinci nomerası çıqqanına 135 yıl toluvı ve Qırımtatar jurnalistikası künü munasebeti ile «tögerek masa» keçti.
Tedbirde Qırım jurnalistleri, aq-uquq qorçalayıcıları ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ilhaq etilgen Qırımda söz serbestligi saasındaki vaziyetni, yarımadada vatandaş jurnalistlerine qol tutuv ve qırımtatar kütleviy haber vastalarını inkişav ettirüvni muzakere ettiler.
Qırımtatar jurnalistikası kününi 2011 senesi aprel 10-dan başlap qayd etmege başladılar. Bu qarar Bağçaraydaki qırımtatar kütleviy haber vastalarınıñ konferentsiyasında alınğan edi. Birinci qırımtatar devriy neşiri – maarifçi İsmail Gasprinskiyniñ «Terciman» gazetası 1883 senesiniñ tamam aprel 10 kününde dünya yüzüni kördi.


text:
Qırımda aprelniñ 7-nde daa bir koronavirus hastası qayd etildi. Hasta Moskvadan kelgen Qırım sakinidir, dep bildirdi Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«O, hastahanege alındı ve keskin nefes virus yuqunçı alâ metlerinen baqıldı. Alâqada olğan insanlarnıñ profilaktikası yapıldı. Böylece, al-azırda cumhuriyette 22 yañı koronavirus hastası bar, 18-i ketirildi, dördü eki qorantadan yerli ola», – dep ayttı Askenov Qırımnıñ koronavirus yuqunçına qarşı tedbirler operativ ştabınıñ toplaşuvında.
Onıñ qayd etkenine köre, yuqunç hastahanelerinden beş kişi çıqarıldı.
«Alâqada olğan ve kelgen şahıslarnıñ profilaktika tedbirleri devam ete. Yaqından alâqada olğan şahıslar yuqunç bölüklerine alındı, uzaqtan alâqada olğanlar – yaşağan yerlerinde tecrit etilip tibbiy közetüv altında buluna. Bu vatandaşlarnıñ laborator tedqiqi yapılmaqta», – dep qoştı Aksenov.
Aprelniñ 6-nda qayd etilgen yañı koronavirus hastası aqqında haber etildi, aman-aman üç biñ insan tibbiy közetüv altında buluna, beş kişi hastahaneden çıqarıldı. Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti, aprelniñ 6-na qadar şeerde yañı koronavirus hastaları qayd etilmedi, amma 1800-den çoq insan közetüv altında buluna, dep bildirdi.
Qırımda aprelniñ 3-nden 6-na qadar acele bir şey olmasa, evden çıqmağa yasaq etildi. Koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi kirsetildi.
Qırımda özüni tecrit etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 12-ne qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Noyabrniñ 12-nde Kyivde VI çağırılış Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatlarınıñ konferentsiyası olıp keçti. Bugünde-bugün Qurultay sözü qırımtatarlarnıñ halq temsilci organı manasına kele.
2014 senesi qırımtatarlarnıñ ekseriyeti yarımada işğaline qarşı çıqıp, Rusiye akimiyeti tarafından basqığa oğramağa başladı. Şu sebepten Qurultay konferentsiyasını Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyeti yasaqlanğan Qırımda degil de, esas Ukrainada keçirmege mecburlar.
Reglamentke köre, qırımtatarlarnıñ siyasetini belgileycek 250 Qurultay delegatı saylanmalı. Amma 248 Qurultay delegatından altı kişi vefat etti, bir insan ğayır oldı, bazı delegatlar ise kelip olamadı. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarovnıñ bildirgenine köre, bir çoq delegat «Qırımdan çıqqanda manialarnı yeñemeyip», esas Ukrainağa kelip olamadı.
Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev, keçken sene Qurultay delegatlarınıñ esas Ukrainağa kelmesi Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından yapılğan basqınıñ sebebi olğan edi, dep bildirdi.
Kyivdeki Qurultay ögüne Aqmescitte Rusiye akimiyeti şimdiki memuriyetke boysunğan qırımtatarlar içün «alternativ Qurultaynı» toplağan edi. Toplaşuv oktâbrniñ 27-nde Qırımtatar akademik teatrinde keçirildi, anda Qırımnıñ Rusiye ükümeti reisi Sergey Aksenov da keldi.
Şu toplaşuvda işğal etilgen Qırımnıñ müftisi Emirali Ablayev tekrar saylandı. O, Rusiyege qoltutqanı içün Qırımtatar Milliy Meclisi erkânından çıqarılğan edi, onıñ yolbaşçılığı altındaki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi ise Rusiyeniñ FSB kontroli altında buluna, dep bildire Milliy Meclis.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Qırım musulmanları diniy idaresi yapqan areketlerini Qırımtatar Milliy Meclisi ile muzakere etmeyip, Rusiye qanunlarına köre Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi olaraq yañıdan qayd etilgen edi.
Satqın müfti yolbaşçılığındaki Qırım müftiliginiñ şimdiki erkânı tamamen Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ kontroli altında bulunaİlmi Ümerov
«Ne yazıq ki, al-azırda satqın müfti yolbaşçılığındaki Qırım müftiliginiñ şimdiki erkânı tamamen Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ kontroli altında buluna, – dep ayta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov. – Müfti ve onıñ qurulışı satqın sayıla. Biz olarnı hain dep bilemiz».
Meclis, Emirali Ablayevniñ müfti olaraq saylanmasını qanunsız dep saya. 2016 senesi noyabr ayında Qırımdan köçip kelgen musulman cemiyetleri toplaşıp, esas Ukrainada Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qurmağa qarar aldı. Müfti olaraq Ayder Rustemov saylanğan edi. Onıñ fikirince, işğal altındaki yarımadada Rusiye akimiyeti tarafından keçirilgen «Qurultay sahte» ola.
Bu Rusiye imperatorlığınıñ siyasetidir. O, böyle edi ve böyle qala. Olar diniy idareni er vaqıt satın ala ediAyder Rustemov
«FSB tayin etti, Qırımda er şey yerinde olğanını kösterecek olalar, – dey o. – Qırımda diniy idare bar sanki. Er vaqıt aytam, bu Rusiye imperatorlığınıñ siyasetidir. O, böyle edi ve böyle qala. Olar diniy idareni er vaqıt satın ala edi».
«Basqı altında toplaşqan insanlar ya da satqınlarnıñ toplaşuvı eñ müimini aks ettirmey: olarnıñ halq adından aytmağa aqları yoq. Olar halq arasında saylanmadı», – dep qayd ete Ahtem Çiygoz, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini.
Qırımtatar milliy lideri Mustafa Cemilevniñ bildirgenine köre, Qurultayda Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen işbirligi yapqan, «halqına ve devletine hain çıqqan» «bazı azalarnı» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ erkânından çıqarmağa teklif etildi. Amma bu qararnı qabul etmek içün delegatlarnıñ kvorumı olmaq kerek: «Bugün tahminen 100 delegatımız toplaştı – yeterli degildir», – dep añlattı Cemilev.
Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayı 1917 senesi noyabr ayında saylanğan edi. 1991 senesi, qırımtatarlar sürgünlikten vatanına kütleviy sürette qaytıp başlağan soñ, Qırımtatar Milliy Qurultayı faaliyetini yañıdan başlattı. Ukrainada qırımtatarlarnıñ yuqarı temsil organı olaraq tanıldı.
Nastoyaşçeye Vremâ
Nastoyaşçeye Vremâ saytından alınıp derc etildi


text:
Berilgen malümatqa köre, akimiyet vekilleri ile muzakereler devam ete. Adını bildirmegege rica etken qaynaq şunı bildirdi: «Amma, yasaqqka baqmadan meydanğa kelecek olğan adamlarnıñ niyetlerini közge alıp, Meclis azalarınıñ ekseriyeti mitingni ötkermek fikirindeler. Lenin meydanını qapatsalar, mitingni şeerniñ diger yerinde ötkerilmesi mümkün».
Bugün saat 13.30 dan başlap, Meclisniñ toplaşuvı ötkerilmekte, ondan soñra, resmiy qarar ilân etilecek.
Bundan evel, qırımtatarlar temsiliy organnıñ reisi Refat Çubarov Qırım «baş naziri» Sergey Aksönovnıñ iyün 6-na qadar tedbirlerni yasaq etken emirini teñqid etti.
Aytqanına köre, 23 yıl devamında qırımtatarlar matem mitinginiñ keçirilüvi ile qıyınlıqlarğa rast kelmegen ediler.
«Qırımtatarlar içün mayıs 18 künü – menliklerniñ bir qısımıdır. Biz sürgünlik devamındaelde etken ğayıplarnı iç unutmay, yaşaymız. 23 yıl içersinde, qorquzuv, suniy qozğatuvlar yoq edi. Bu sene Meclis ve Qırım akimiyeti vaqtında tedbirlerge azırlanıp başladılar. Biz tedbirlerniñ bir qısımını işlep çıqardıq ve olarnı keçirmege başladıq, ve daa devam etmek kerek», – dedi o.
Mayıs 16 künü Qırım «ükümetniñ» resmiy Facebook saifesinde «Ukrainanıñ cenüp –şarqındaki vaziyetten sebep ,kütleviy tedbirlerniñ ötkerilüvini sıñırlanuvı aqqında» emir çıqtı. Emirge köre, kütleviy tedbirler 2014 senesi iyün 6-na qadar ötkerilmeycekler.
Evelden belgilengen tedbirler lâğu etildi.
Ekspertlerniñ fikirince, böyleliknen qırım «akimieti» Qırımdaki matem tedbirlerniñ keçirilüvini idare etmege niyetlendiler. Onıñ içün, miting Aqmescitniñ merkeziy meydanı OMON tarafından qırşavğa alğan vaziyette ötkerilmesi mümkün.
Qırım İçki işler nazirliginde matem tedbirniñ iştirakçileri metallodetektordan keçmege mecbur olacaqlar, mayıs 15 künü ise, Aqmescitniñ merkezine arbiy tehnikanı aydap ketirdiler.


text:
Aqmescitte aprel 26-da saat 10-da Gagarin bağçasında «Çernobıl felâketiniñ qurbanlarına» abidesi yanında Qaza ve felâketlerniñ aqibetlerin yoq etken iştirakçiler ve bu qaza ve felâketlerniñ hatıra kününe bağışlanğan matem mitingi keçirilecek. Bunı Qırımnıñ malümat siyaseti idaresi bildire.
Tedbirde Qırım Cumhuriyeti reberliginiñ iştiraki beklenile.
2006 senesi fevral ayında Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyası aprel 26-nı Radiatsion qaza ve felâketler qurbanlarınıñ halqara hatıra künü olaraq qayd etip, matem tedbirlerini keçirmege teklif etti.


text:
Sentâbr 2-sinde aqşam Aqmescitte Nikanorova soqağında beş qatlıbinanıñ birinci qatında tütünlev başlandı. Qurtarıcılar on adamnıtahliye etti. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
"Tayin etildi ki, beş qatlı binanıñ birinci qatındaki kvartirada tütünlev oldı. Qurtarıcılar binanı teşkerdi, bir zarar körgen adam tapıldı. Aqaynı tütün tolu yerden çıqardılar ve acele yardım hadimleriniñ ellerine berdiler", - dneile beyanatta.
Müessise malümatına köre, saat 07:18 yanğın söndürildi. Yanğın sebepleri tayin etilmekte.
Aqyarda Gagarin caddesinde avgust 17-sinde saba çoq qatlı evlerniñ birisinde yanğın oldı. Rusiye FVN-niñ şeer idaresinde haber etkenleri kibi, birinci qattaki kvartirada mebel yandı. Qurtarıcılar, tütünlengen binada saqat adamnı tapqanlarını ayttı.


text:
Roskomnadzor, «Qırım» gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovğa qarşı neşirniñ sanlarından birinde Milliy Meclis aqqında bu ekstremistik teşkilât olğanını qayd etmeyim yazğanı içün mahkemede dava açtı. Evel Roskomnadzordan muarririyetke tenbi vesiqalar endi kelgen edi.
2016 senesi Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisni yasaqlamağa qarar aldı. Onı Rusiye topraq bütünligine qast etüv ve insanlarnı qorquzuv manaçığınen ekstremist teşkilâtı dep tanığanlar. Meclis faaliyetini yasaqlav teşebbüsi işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı ve Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı olğan Natalya Poklonskayağa aittir. 2017 senesi BM halqara mahkemesinde Ukraina Rusiyeni Ukrainadaki terrorizm tedbirlerine para bergeni ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı istilâ yapıp, ırqiy ayırımda iştirak etkeni sebebinden mesüliyetke çektirmek içün oña qarşı dava açtırdı.Ukraina, BM Halqara mahkemesine muracaat etip, vaziyetniñ acele olğanına emiyet berip, vaqtınca tedbir almağa rica etti. 2017 senesi aprelniñ 19-nda mahkeme Ukraina talaplarınen bağlı Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirlerini kirsetmege qarar aldı.Vesiqada Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti. «Qırım» gazeti sürgünden soñ Qırımda qırımtatar tilinde basılğan ilk neşirdir. Birinci sanı 1989 senesi çıqtı. Mustaqil gazet ne içün taqip etilgeni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında muzakere etildi.
«Qırım» gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovnıñ Qırım.Aqiqatqa aytıp bergenine köre, Meclis neşir tarafından mühbir materialında añılğan degil.
– Roskomnadzornıñ protokolında yazılğanı kibi, söz maqale aqqında degil,BMT Baş kâtibiniñ 2020 senesi sentâbr ayınada yayınlanğan maruzası aqqında kete. Bizce bu müim vesiqanı oktâbrniñ 14-nde kesmeden, qısqartmadan, tefsiler ve añlatmalar olmadan yayınladıq. Maqle – jurnalistlerniñ qıymetlendire bilecek biriniñ tüşünceleri, amma mında soñ bir yılda Qırım adiseleri ile bağlı faktlar taqdim etildi – 60 madde bar edi. Bunı mahkemede dedim ve mahkemeci Roskomnadzorğa vaziyetni vaziyetni añlattımmı, yoqmı soradı. Deyim, elbette, amma olar protokolında maqaleni maruzağa epsi bir deñiştirmedi. Rusiye qanunlarını bozmadımız, dep israr etemiz. Söz sırası, mahkemege Roskomnadzor vekili kelmedi ve mahkemeci bunı oturışnı üç aftadan soñ keçirmek içün bir sebep kibi saydı.
Bekir Mamutovnıñ bildirgenine köre, BMT bu kibi maruzaları «Qırım» gazeti evel de derc etken edi.
– Rusiyeniñ Kütleviy haber vastaları aqqında qanunlarında açıq şekilde yazılğan: söz başqa materiallarnıñ ğayrıdan basılması aqqında ketse, muarririyet andaki er angi bir ifade içün mesülietli degil. Eñ meraqlısı şu ki, Antoniu Gütteriş bu maruzada Meclis yasaq altında olğanı aqqında eki kere ayta, yani anda asılında Roskomnadzornıñ talap etkeni bar. 2014 senesinece gazetimiz Ukraina devlet büceti tarafından desteklene edi, amma aynı zamanda muarririyetniñ siyasetini iç bir vaqıt kirişme edi. Prezident Viktor Yanukoviç vaqtında bunı yapmağa tırışacaqlar, dep tüşündim, amma onıñ da vaqtında böyle bir şeyler olmadı, biz ise akimiyetni tenqit etip maqaleler yaza edik. 2014 senesinden başlap maliyeviy yardım yoq, gazetimiz aftada eki kere yerine bir kere çıqa, muarririyet siyaseti ise deñişmedi.
Bekir Mamutovnıñ sözlerine köre, o mahkemede gazetniñ mevamını endi bildirgen. Şimdi davanıñ ekinci tarafınıñ cevabını bekleyler. Roskomnadzor davanı yutsa, neşirni dört biñden beş biñge qadar para czasına maküm ete bileler.
«SOVA» taliliy merkezniñ eksperti Mariya Muradova, Rusiye akimiyeti söz serbestligini aqsımlamaq içün yasaq etilgen teşkilâtlar markirovkası aqqında talaplarnı qullanır, dep saya.
– Bizim merkezimiz bu maddeni söz serbestliginiñ artqaç sıñırlavı kibi saya. Haber vastalarnı insan ğarezlik mefküresi içün cezalamaq kerek. Bundan ğayrı, materialnıñ mundericesinden angi bir teşkilât aqqında söz ketkeni añlaşıla. Haber vastalarını cinayet faaliyeti olmağanı içün bile mesüliyetke çekilmesi aqqında allar olğanını bilemiz. Misal olaraq, 2017 senesi qırımtatar faali Rustem Minanov haber vastanıñ mürriri olaraq degil, bir insan kibi saifesinde paylaşqan haber içün para cezasına mahküm etilgen edi. O zaman da şu metinde Meclis aqqında söz kete edi.
Mariya Muradova, 13.15 maddesi tam haber vastaları ve blogerler ile bağlı, Minanovnıñ saifesi ise böyle bir şey degil edi, dep qayd ete.
– Bundan ğayrı, Meclis mahkeme tarafından ekstremiktik teşkilâtlar kibi sayılğan cedvelge 2017 senesi kirsetildi, Minanovnıñ yazısı ise 2016 senesi yayınlanğan edi. Bizce onı bundan sebep mesüliyetke celp etmek mümkün degil edi. «SOVA» merkezi fikrince, Meclisniñ yasaq etilmesiniñ esası yoq edi ve bu siyasiy sebeplerden yapılğan. «Qırım» gazeti ile bağlı vaziyette mahkeme cinayet faaliyeti bar dep, qarar ala bile, amma bu saçma-sapanlıqtır, çünki BMT Baş kâtibiniñ maruzasında söz angi bir teşkilât aqqında ketken bes-bellidr. Ne deyim, böyle bir şey içün para cezasına mahküm etmek bu hucur bir şeydir. Ne yazık ki, amma böyle allarda mahkeme Roskomnadzor tarafdarı ola. Bu bir qarardır ve o da siyasiy bir tazyıqtır.
Qırımtatar Milliy Meclis azası Gayana Yüksel, Rusiye akimiyeti işğal etilgen Qırımda başqa fikirde olğan kütleviy haber vastalarını yoq etmege istey, dep emin.
– Roskomnadzornıñ bu iddiaları meni iç şaşartmadı. İşğalniñ yedi yılı içinde Qırımda 500-den ziyade jurnalistniñ aqqı bozulması qayd etildi. Ebet, olarnıñ çoqusı 2014-2015 senesi edi, şimdi ise yarımadada aman-aman mustaqil haber vastaları qalmadı, amma buña da baqmadan taqip etüvler toqtamay. Daima anda qalğan ve faaliyetini devam etken jurnalistlerge qarşı yañı cinayet davaları açılması rejiminde yaşaymız. Yazıq ki, amma Bekir Mamutov da basqılar altında tüşti: bu qorqutmaq ve sıñır içine kirsetmek içün daa bir ıntıluv. Onı Qırım müendislik ve pedagogika universitetinden işten istifağa ketmege mecbur ettiler, şimdi ise añlağanıma köre, yıllar devamında başında olğan gazetini de tutıp almaq isteyler.
Gayana Yüksel, 2014 senesinde yarımadada haber vastalarınıñ miqadrı pek eksildi, dep şikâyet ete. «Qırım» gazetinde ğayrı qırımtatar matbuatı arasında tek Rusiye akimiyetiniñ idaresi astında olğan «Millet» telekanalı, «Vatan Sedası» radiosı ve «Meraba» gazeti çalıa eken.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Ekspertlerniñ aytılmalarında Rusiye işğal etken Qırımda RF-nıñ ameldeki qanunlarğa köre maddeler ve ıstılaatlar añıp keçile
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qazaqtıñ tayau zaman batırlarınıñ işinde Elishan Älipwlınıñ esimi erekşe ataluğa tiis. Sebebi, qazaqtıñ arğı-bergi tarihında bolmağan bostandıq köşin bastap, mwz qwrsanıp, qar jastanğan ataqtı Gimalaydan asqan el serkesi. Şıñjañnıñ Qwmıl aymağı, Barköl jerinen bastalğan osı köş qıtaymen qidalasıp, düñgen, mwñğwlmen şarpısıp, tañğıt, tibetpen teke-tiresip, ündimen de qaqtığısıp, nebir qiındıqtı bastan keşken. Bwl turalı jazuşı Jädi Şäkenwlınıñ «Qaralı köş» romanında jan-jaqtı bayandaladı.
Elishan Älipwlınıñ arğı ataları Qwmıldıñ Barköl öñirine Altay aymağınan köşip barğan eken. Äkesi Älip Jamısbaywlı Barköl jerinde ükirdaylıq mänsabı bar, el basqarğan, qol bastağan batır bolğan. 1930 jıldarı Şıñjañdı bilegen qıtay wlığı Jin Şurınğa qarsı Qojaniyaz bastağan wyğır köterilisi tuadı. Din mwsılman bauır retinde bwğan alğaşında Barkölden Älip te qoldau bildiredi. Keyin olarmen talap-tilekteri üylespey qaladı. Biraq, Qojaniyaz köterilisin basuğa şıqqan qıtay şerikteri Äliptiñ auılın basıp alıp, olardı «Qojaniyazğa qoldau körsettiñ» degen sıltaumen qırğınğa wşıratadı. Eñkeygen käriden, eñbektegen balasına deyin aman qaltırmaydı. İşinde Älip batırdıñ özi bar, jüzdiñ üstinde adam qanğa batadı. Bwl kezde Elishan men Äliptiñ inisi Qojaqın bastağan jasaqtar basqa bir eldik şaruamen alısqa sapar şegip ketken edi. Keyin olar qayta aynalıp, qırılğan auıldı bir-aq köredi. Sodan bastap, qıtay biligine jürekte qatqan kek erimeydi...
Elishan (1908-1943) jıldarı ömir sürgen batır. Auılı qırılıp, äkesi men jaqın tuıstarınan, ayaulı jarı men balalarınan ayırılğan ol qalğan elin bastap, şığısqa aua köşedi. Üdere tartıp Gansu, Çiñhay ölkelerine deyin baradı. Odan arı Tibet jerine ötip, sol arqılı Ündistan, Päkistan jerine asıp, Türkiyağa barudı közdeydi. Olay etpeske amal da joq edi. Öytkeni, jauız qıtay biligine eş senim qalmağan. Bwl kezde Jin Şurınnıñ ornına kelgen Şıñ Şısay degen äkki bileuşi Şıñjañdı qandı qasapqa aynaldıruğa dayındalıp jatqan.
Elishan batır, Zayıp täyji, (bwl kisi jolda köz jwmadı) Qwsman täyji Zayıpwlı bastağan el on jılğa tayau uaqıt bosa köşip, nebir qandı, qaralı künderdi bastan ötkizedi. Olardı düñgen de şabadı, tañğıt, tibetter de tonamaq boladı. Biraq, qanday qiın künde de basın imeytin, namısın jatqa bermeytin Elishan bahadür beldeskenniñ belin sındırıp, tireskenniñ tirsegin qiıp otıradı. Ärine, köşken eldi jasanğan jau, bwrınnan qonıstanğan jalpaq el keyde ığıstırıp ta jiberedi. Biraq, Elishan bastağan jaujürek jigitter olarğa ünemi toytarıs beredi. Osı barısta Elishan eline erekşe qorğan boladı. Azuı altı qarıs kökjal böri tekti batır bilektiñ küşimen de, sözdiñ desimen, öziniñ mısımen de eşkimge ese jibermeydi. Bir erekşeligi – Elishannıñ qıtay, mwñğwl tilderin biletini. Zerektiginiñ arqasında barğan jerinde tañğıt, tibet tilderin de igeredi. Jas kezinde Ürimjide äskeri taktika üyrengeni bar edi. Qiyankeski şayqastarda sonı da paydasına jaratıp, qıtaydıñ özine qanjar qılıp qadaydı. Ayta berse, bwl wzın sonar hikaya talay tañğa jük bolmaq. Eñ soñında, Elishan bastağan el älemdegi eñ biik tau Gimalaydan asıp, Ündistan jerine ötedi. Jolda talay esil er, ardaqtı ana, qırşın jas, künäsiz säbidiñ ömiri qiıladı. Bwl kezde Altay betinde jauız Şıñ Şısay biligine qarsı Esimhan, Rısqan, Aqteke bastağan köterilis «lap» ete tüsken. Keyin onı ataqtı Ospan batır jalğastıradı... Ökinişke oray, bwl azattıq küreste Elishan batır joq edi. Ol bosqın auılın bastap, ündi asıp ketken bolatın...
Ündi jerine ötkennen keyingi qazaqtardıñ tağdırı da qiına soqtı. Elishan batır 1943 jılı auır nauqastan Ündistanda qaytıs boldı. Süyegi sonda jerlendi. Ot pen oq keşip jürip, elin qauipsiz qonısqa jetkizgen esil er osılay köz jwmadı. 1951 jılı bosqın qazaqtarğa art jaqtan Qalibek Hakim, Dälelhan Janımhanwlı, Qwsayın täyji, Soltanşärip Zuqawlı bastağan el qosıladı. Aqırı olar köp qiındıqtı bastan keşe jürip, Anadolı jerine jetedi. 1952 jılı Türkiya ükimeti Bas ministr Adnan Menderestiñ basşılığında qazaqtardı öz eline qabıldap, olardı Ündistan men Päkistannan köşirip aladı. Osılayşa Altaydan auğan el Türkiyağa qonıstanıp, keyin birte-birte Europağa taraldı. Büginde, olardıñ wrpağı beybit ömir keşip, ösip-önude.
Biıl Elishan batır Älipwlınıñ 110 jıldıq mereytoyı. Keşe şildeniñ 29 jwldızı Stambwlda tağdırlı batırğa arnap as berildi. Oğan mıñğa tarta adam jinaldı. Asqa batırdıñ köşimen birge auıp, keyin Päkistanda qalıp qoyğan eldegi wrpaqtarı arnayı keldi. Europadan Norvegiya, Şveciya, Germaniya, Franciya, Avstriya qatarlı memleketterdegi qazaq diasporaları men Stambwldağı bes qazaq mädeni ortalığı qatıstı. Sonday-aq, Qıtay men Moñğoliya qazaqtarınıñ Türkiyadağı ökilderi boldı. Qazaqstannan arnayı qonaq retinde Astanadan jazuşı Jädi Şäkenwlı, Almatı qalasınan «Er Jänibek» halıqaralıq qoğamdıq qorınıñ prezidenti Jeñis Türkiya şaqırıldı. Basqosuda Europa qazaq mädeni qauımdastıqtarınıñ törağası Mwrat Ermiş, Franciya qazaqtarı mädeni qauımdastığınıñ törağası Mwstafa Uslujan jäne özge de qazaq mädeni ortalıqtarınıñ ökilderi boldı. Sonımen qatar, asqa jergilikti bilik ökilderi qoldau körsetip, jiınnıñ işinde boldı. Al, Qazaqstannıñ Türkiyadağı elşiligi Elishan batırdıñ 110 jıldıq eske alu asına qwttıqtau hat jiberdi.
Ayta keterligi, asta jazuşı Jädi Şäkenwlınıñ «El bastağan Elishan» derekti kitabınınıñ twsauı kesildi. Osılayşa, eli üşin eñirep ötken wlt-azattıq batırınıñ esimi el esinde qayta jañğırdı. Bärinen bwrın, asqa kelgen jas wrpaq ötken tarihqa oy jalğap, izi suıp bara jatqan köş jolın, onı bastağan Elishanday batırdıñ bolmısın zerdesine toqıdı. Asta marqwmğa arnap qwran bağıştalıp, hatım tüsirildi. Aldağı uaqıtta da batırdıñ esimin este berik saqtap, atın jañğırtıp otıru kerektigi aytıldı. Eske sala keteyik, astı wyımdastıruşılar «Qoja Ahmet YAssaui» qorı jäne advokat Ibrahim Mutlu men Mübärak Şalşqan bastağan azamattar bastamaşı boldı.
«Batırlardıñ ömiri batıp bara jatqan künmen teñ» degen söz bar. Ol ras. Batırdıñ barı halqına arnalğan. Qajet kezinde qwrban boluğa dayın. Biraq, onıñ batqan kündey ömiri, keleşek wrpağına şığıstan qayta jarqırap tuğan kün bolıp oraladı. Oğan Elishan batır Älipwlınıñ erligi men tağdırı kuä.
Batırdıñ aruağı riza bolsın! Esimi el esinde jattalıp, ruhı wrpaqtıñ boyına qonsın!
Mwrat Almasbek


text:
Australiya «Qıtaydı Ündistanmen almastırdı». Ötken aptada Australiya Ündistanmen erkin sauda qatınasın alğa ilgeriletu boyınşa kelissözder ötkizip, joğarı nätijege qol jetkizdi. Al, eki kün bwrın Australiya biligi kelissöz turalı mälimet bergende: «Qıtaymen bükil mäseleni şeşudiñ jolı – Ündistan» atap körsetti. Osılayşa Qıtaymen sauda soğısına tüsip jatqan Australiya iri sauda seriktesi retinde Ündistandı tañdadı.
Australiyanıñ kelissöz delegaciyasın eldiñ sauda ökili äri bwrınğı prem'er -ministri Toni Ebbott bastap bardı. Ündistan prem'er-ministri Australiyalıq «qonaqtarın» joğarı deñgeyde qarsı aldı. Kelissözden keyingi mälimdemesinde Toni Ebbott eki el arasındağı erkin sauda kelisimi «demokratiyalıq älemniñ Qıtaydan bas tartatının körsetedi» dep bağalağan eken.
Australiyanıñ sauda ökili Qıtay sındı jaña derjavanıñ barğan sayın küşeyip kele jatqan kezinde Ündistanğa qoldau körsetudiñ mañızdı ekenin aşıq aytqan. Ol jäne: Sauda kelisimderi ekonomikağa da, sayasatqa da qatıstı bolğandıqtan, Australiya men Ündistan erkin sauda kelisimin tez arada damıtuı demokratiyalıq älemniñ Qıtaydan bas tartıp jatqanın ayğaqtaydı. Sonday-aq, bwl kelisim eki eldiñ wzaq uaqıt örkendeuine de ülken ıqpal jasaytın boladı», – depti Toni Ebbott sözinde.
AQŞ, Australiya sındı elderdiñ Qıtaymen sauda soğısı küşeyip, qarım-qatınası naşarlay tüsken bastapqı kezde Ündistan bwl eki tarap ortasında balanstı teñ saqtap otıruğa tırısqan edi. Biraq, osıdan bir jıl bwrın bolğan şekaralıq qaqtığıstan keyin Ündistan men Qıtay qatınası kürt naşarlap, nätijesinde Ündistan Qıtayğa qarsı tarappen ıntımaqtı damıtuğa bet bwrdı. Al, sonıñ naqtı körinisi retinde ötken apta Ündistan men Australiya ortasında keñ auqımdı erkin sauda kelisimi jasaldı.


text:
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov, deñiz suvunı tatlılaştıracaq inşaatlarnıñ quruluvı içün yerler artıq azır, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, leyhası endi azırlanıp başlandı. Bunı o, Rusiye haber vastalarına ayttı.
«Suvnı tatlılaştıracaq inşaatlar içün yerler artıq azır. Söz Yalta ve Aqmescit aqqında kete. Vesiqalar azır. Leyhanı azırlaycaq teşkilâtlarnı endi işini başladılar», – «RİA Novosti» Aksönovnıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Suvnıñ tatlaştırıluvı içün birinci stantsiyanı Qırım başlıqları Yaltada quracaq edi. Aksönov, böyle inşaat yaznıñ başında azır olacaq, dep inandırğan edi.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Bunı universitetniñ rektorı Anatoliy Babin Trans-M-radio efirinde bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, aliy oquv yurtında çoq yıllıq tarihı, halqara tanuvı bar ve o Federal universitetniñ fakulteti kibi degil de, ayırı olmalıdır.
Rektor universitetniñ hadimleri ve talebeleri Qırım hastahaneleri ile munasebette buluna ve eger de o Federal universitetke kirse, bu munasebet toqtatılacağı aqqında bildirdi. Onıñ sözlerine binayen, Qırım sağlıq saqlav nazirliginden destek de toqtatılır.
Bundan evel Qırım devlet tibbiy universitetiniñ hadimleri ve studentleri Federal universitetke qoşuluvına qarşı narazılıq numayışını keçirdiler.
Qırım «akimiyeti»ne yaqın olğan «Krıminform» saytı haber etkeni kibi, Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov mesleatlar neticesinde Qırım delvet tibbiy universitetini işbu aliy oquv yurtınıñ terkibine qoşmamaq qarar aldı.
«Mütehassıslar ve tibbiy universitetiniñ ocaları ile keçirilgen mesleatlardan soñ onı fedaral universitetine kirecek aliy oquv yurtlarınıñ cedvelinden almağa qararğa keldim»,– dedi Aksönov.
Onıñ sözlerine köre, Qırım Federal universitetiniñ teşkil etilmesinde Tavriya milliy universiteti negiz olacaqtır.
Evel yarımadada teşkil etilecek Federal universitetiniñ terkibine Qırım iqtisadiy universiteti, Qırım agrar universiteti ve Qırım devlet tibbiy universiteti kirmek kerek edi.


text:
BM Baş Assambleyasınıñ üçünci komitetinde noyabrniñ 15-nde işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozulmasına dair rezolütsiyanıñ yañı leyhasına rey berilecek, dep bildirdi Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, vesiqanıñ yazılmasında 30-dan ziyade memleket iştirak etti. Noyabrniñ 15-nde rey berilgen soñ leyha BM Baş Assambleyasına yollanılacaq, anda ise bu sene dekabr ayında rey berilmesi beklenile.
«Leyha Rusiyeniñ Qırımda yapqan cinayetleri aydınlatılğan qabaat qısımdan ibaret: Qırımda Ukraina vatandaşlarına avtomatik berilgen Rusiye vatandaşlığı ve razı olmağanlarnıñ sürgünligi, farqlı tüşüngenlerge qarşı azap ve maneviy basqı, cinayet işlemegenlerden «qabaatlarını tanımalarına» irişmek içün azap usulları, ğayıp oluv ve siyasiy taqip, siyasiy sebeplerden açılğan davalar, Meclis yasağı ve qırımtatarlarnıñ temsilci organınıñ «ekstremist» teşkilât olaraq ilân etilmesi, siyasiy maqsadlarda terrorizm ve ekstremizmge qarşı qanunlarnıñ qullanılması; Ukraina kütleviy haber vastalarınıñ blok etilmesi ve Ukrainanıñ dalğa resurslarınıñ qallunılması», – dep aytıla Facebooktaki haberde.
2017 senesi dekabrniñ 19-nda BM Baş Assambleyası «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqları vaziyeti» rezolütsiyasını qabul etken edi.
Rey berüvde 70 memleket vesiqağa «ebet» dedi, 26-sı qarşı çıqtı ve 76 memleket bitaraf oldı.
Beyazrusiye, Ermenistan, Rusiye, Suriye, Zimbabve ve diger memleketler rezolütsiyağa qarşı çıqqan edi. Vesiqada Rusiyeden BM Halqara mahkemesiniñ tevsiyelerini yerine ketirip, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmesi ve yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasilniñ temin etmesi talap etile.


text:
Ukrainada eñ çoq insan aqlarınıñ bozuluvı, ve «şu cümleden öldürüvler ve siyasiy sebepten alıp qaçuvlar», Donbasstaki çatışmanıñ kontekstinde yapıla. Bu hususta aprel 20, cuma künü neşir etilgen AQŞ Devlet departamentiniñ al-azırdaki maruzasına aytıla. Lâkin bunıñnen bir arada AQŞnıñ tış siyaseti muessisesinde Ukrainanıñ kontroli altında olğan territoriyada da insan aqları ile problemalarnı köreler. Olarnıñ arasında – cezasızlıq muitini doğurğan mahkeme serbestliginiñ olmaması ve ukümet içindeki korruptsiya. Esabatnıñ ayrı qısmı Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnıñ territoriyasında insan aqlarınıñ bozuluvına bağışlandı. Devlet departamenti, Amerika qanunlarına muvafıq olaraq, qararnen 200 ülke ve territoriyalardaki vaziyet aqqında vesiqanı er yıl azırlay.
Rusiyeniñ mahsus hizmetleri Qırımnı öz kontroli altına aldı ve anda insan aqlarını sıñırlaylarAQŞ Devlet departamentiniñ maruzası
Amerika tetqiqatçıları, Ukraina ile alâqalı olaraq, insan aqlarınıñ eñ ağır bozuluvları ukümetniñ kontroli altında olmağan Donbass ve Qırım territoriyalarında yapıla, dep qayd ettiler. Esabatta, Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ ve anda yerli memuriyet tayin etilgen soñ «Rusiyeniñ mahsus hizmetleri Qırımnı öz kontroli altına aldı ve anda insan aqlarını sıñırlaylar», denile. İnsan aqlarınıñ bayağı bozulmalarını eziyetlevler, apishanelerde insanğa iç de uyğun kelmegen tutuluv şaraitleri, öz başına yapılğan tevqifler, yaqalavlar, mabüslerni Rusiyege yollav, siyasiy mabüslerniñ peyda olması, şahsiy ayatqa qarışuv, qaba surette urriyetlerni sıñırlav ve mahkeme serbestliginiñ tam yoqluğı teşkil eteler.
İşğalci ukümet Qırımnıñ işğaline razılıq köstermegenlerni taqip ete
Maruza, Qırımda insan aqlarınıñ qaba surette bozuluvları arasında mustaqil KHVlerniñ bastırılması, jurnalistlerge qarşı zorbalıq, internet ve veb-saifelerniñ qullanılasını sıñırlav, toplaşuv aqqınıñ qaba surette bozulması ve şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etüv, etnik ukrainler ve qırımtatarlarğa qarşı zorbalıqnı köstere.
Maruzada, Rusiye ukümet organları yarımadada siyasiy sebepten yapılğan öldürüvler ve ğayıp oluvlarnı tahqiq etmek içün ğayret köstermediler, denile. AQŞ Devlet departamenti, Ukraina Tış işleri nazirligi tarafından kösterilgen raqamlarğa atıfta bulunıp, 28 ğayıp oluv ve şu cümleden alıp qaçılğanlardan 12-siniñ öldürilmesi aqqında ayta. Aq-uquq qorçalayıcılarınıñ şaatlıqlarına köre, yerli polis bunıñ kibi ğayıp oluvlar aqqında bildirüvlerni qayd etmekten sıq-sıq vazgeçe. Misal olaraq, tap 2016 senesi mayısında Bağçasarayda alıp qaçılğan Ervin İbragimovnıñ taqdiri ale daa belli degil.
AQŞ Devlet departamenti öz esabatında, esas olaraq qırımtatarlardan olğan onlarca siyasiy mabüslerniñ adlarını bildire, lâkin olarnıñ arasında Rusiyede terrorizm içün mahküm etilgen kinorejissör Oleg Sentsov, fermer Volodımır Baluh, Azatlıq Radiosınıñ jurnalisti Nikolay Semenanıñ adları da bar. Ondan ğayrı maruza, «separatizm» ve «kütleviy qarışıqlıqlarnı teşkil etüv»de qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisi rehberlerinden Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ qanunsız mahküm etilgenlerini, ve keçken yılnıñ soñunda Türkiyeniñ aracılığı ile olarnı Rusiye apishanelerinden azat etmek imkânnıñ peyda olğanını aña.
Donbassta zorbalıq seviyesini Rusiye kontrol ete
Rusiye, öz siyasiy menfaatlarına uyğun kelgende çatışmanı faalleştirip, Ukrainanıñ şarqında zorbalıq seviyesini kontrol eteAQŞ Devlet departamentiniñ maruzası
AQŞ Devlet departamentiniñ maruzasında: «Rusiye, öz siyasiy menfaatlarına uyğun kelgende çatışmanı faalleştirip ve aynı zamanda – esas olaraq – ateşniñ kesilmesi aqqında 2014 senesi añlaşmasını ve bundan soñki bütün taraflar arasında uzlaştırılğan yañı ateş kesüv teşebbüslerini tibarğa almayıp, Ukrainanıñ şarqında zorbalıq seviyesini kontrol ete», – denile.
Esabat Rusiyeniñ, artıq 10 biñ ayatnı ve şu cümleden 2014 senesinde Donbassta urıp tüşürilgen Malayziya uçağı qurbanlarınıñ ayatılarnı alğan çatışmanıñ başlatılmasından mesüliyetli olğanını qayd ete. Esabatta aytılğanında köre, Rusiye bazı Ukraina vatandaşlarını silâlandıra, ögrete, yönete ve olarnen yan-yanaşa cenk ete. Rusiyeniñ komandanlığı altında olğan küçler ise bütün çatışma muddeti esnasında, Rusiyeniñ komandanlığı altındaki küçler tarafından ateş kesilmesiniñ bozuluvları ya da cinayetlerini sistematik şekilde qayd etmek içün kerekli irişüv imkânına saip olmağan halqara közeticelerge muntazam surette ayaq çala ve olarnı qorquza ediler.
Aq-uquq qorçalayıcıları Ukrainanıñ kontroli altında olmağan territoriya aqqında, uquq inqiraz bulğan, insan aqlarınıñ ciddiy bozuluvları ve şu cümleden öldürüvler ve eziyetlevler sistematik şekilde yapılğan yer, dep yazalar.
Ukrainanıñ kontroli altında olğan territoriyalarda da – eziyetlevler ve apishanelerdeki ağır şaraitler
Vesiqada, Ukrainanıñ kontroli altında olğan territoriyadaki insan aqlarınıñ eñ ciddiy bozuluvları arasında eziyetlevler, apishaneler ve muvaqqat tutuluv yerlerinde insanğa iç de uyğun kelmegen tutuluv şaraitleri, öz başına yapılğan tevqifler ve yaqalavlar ve mahkeme serbestliginiñ yoqluğı qayd etile. Ondan ğayrı, esabat keniş tarqalğan ukümet içindeki korruptiya, tsenzura, veb-saifelerniñ blok etilmesi, ukümetniñ jurnalistlerge ve korruptsiya ile küreşken faaliyetçilerge qarşı cinayet işlegen cinayetçilerni mesüliyetke çekmek iqtidarında olmağanını, etnik gruppalar ve seksual azlıqlarğa qarşı zorbalıqnı qayd ete.
2014 senesiniñ fevralinde Meydanda yapılğan öldürüvle, 2014 senesiniñ mayısında Odessada insanlarnıñ elâk olması, jurnalist Pavel Şeremet, advokat Yuriy Grabovskiy, göñülliler batalyonınıñ uruşmacısı ve Ukraina faaliyetçisi Amina Okuyevanıñ öldürilmesi em de sımarış ile yapılğan öldürüv alâmetleri olğan onıñ aqayınıñ öldürilmesine qast etüvde qabaatlı olğanlarnıñ mesüliyetke çekilmegeni qayd etildi.
Qadınlarnıñ aqlarını esapqa almayıp duşmanlarını tenqit ettiler
Vaşingtonda dünyada insan aqları saasındaki vaziyet boyunca maruzanı AQŞ Devlet departamentiniñ başlığı vazifesini eda etken Con Sallivan taqdim etti. Talilcilerniñ qayd etkenine köre, Devlet departamentiniñ al-azırdaki maruza, al-azırdaki memuriyetniñ harakterine uyğun edi – Rusiye ve İran kibi Amerika duşmanlarını tenqit ete, lâkin, misal içün, Amerikanıñ ittifaqdaşı olğan Suudiy Arabistandaki insan aqlarınıñ bozuluvlarına diqqat ayrımadı. Ğazze Şeriti ve Ürdünniñ Ğarbiy yalısı kibi territoriyalarnıñ İsrail tarafından işğal etilmesi aqqında da hatırlamamağa qarar berildi. Ondan ğayrı vesiqa, qadın aqları ya da seksual azlıqlardaki aqlarnıñ bozuluvlarına çoq diqqat ayırmay, dep qayd ete CNN media şirketiniñ muhbirleri.
AQŞ Devlet departamenti, Amerikanıñ qanunlarına muvafıq olaraq, er yıl dünyadaki vaziyet aqqında maruza azırlay. Maruzanıñ materialları icra etici ukümet tarafından, taqip etilgenler içün sığınaq berüv kibi meseleler boyunca qarar bermek içün esas ola.


text:
Qırımda aqmescitli «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Uzair Abdullayevniñ ömür arqadaşı Fera Abdullayevanıñ memuriy işinen alâqalı mahkeme otırışuvınıñ künü 2018 senesi yanvarniñ 17-ne avuştırıldı, dep bilidre Qırım.Aqiqat muhbiri.
Fera Abdullayeva Rusiye Memuriy uquq bozma Kodeksiniñ 17.3 maddesi 2-nci qısmına binaen «Mahkeme belgilegen tertipni teminlev içün qadı ya da mahkeme icracılarınıñ buyruğını becermemek» şekilindeki memuriy uquq bozuvda qabaatlana. Bunıñ içün beş yüz ile biñ ruble arasında cöreme ya da on beş küngece memuriy apis cezası berilebile.
Dekabrniñ 8-nde «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca nevbetteki otırışuv keçirilgende Abdullayeva Qırım Yuqarı mahkemesi binasınıñ ekinci qatındaki meydançıqta beklep turğan eken. Mahkeme icracıları mahkeme qapalı olğanını aytıp, qadınnı mahkeme koridorına kirsetmegenler. Bundan soñ mahkeme icracıları Abdulayevanıñ birinci qatqa enmesini rica etkenler. O, itiraz etken soñ, onu tutup, protokol tizmek içün bir yerge çekkenler.


text:
Keriçte Qırımatatar bayraq Kününi munasebeti ile tedbirlerni Mitridat merdiveni yanında keçirdiler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatına köre, Keriçniñ timsallerinden birisi, Mitridat merdivenni, tamğa ve bayraq tüsteki kürreçikler ile donattılar.
Hayırlav sözleri ile türk medeniy merkeziniñ teşkilâtçılarından birisi, Keriç regional meclisiniñ azası Naciye Batalova çıqışta bulundı. O, qırımtatar bayrağınıñ qabul etüv tarihını ve manasını hatırlattı.
«Kök tüsi qaarni belgiley, tamğanıñ altın tüsi – ruhiy temizlikni. Birleşip, olar yeşil tüsni meydanğa ketireler, o ise ebediylikni temsil ete», – dedi Batalova.
Naciye Batalova dünyada eñ büyük olğan qırımtatar bayrağı aqqında da tariy etti. Uzunlığı 21 metr, keñligi 12 metrni teşkil etken bayraqnı bugün dörtünci sefer Aqmescitte açtılar.
Soñra Mitridat merdiveninde Keriçte tikilgen uzunlığı 16 metr olğan qırımtatar bayrağını yaydılar.
Tedbirde icadiy taqımlar çıqışta bulundı, qırımtatar tilinde edebiyat satıla edi.
Tedbirde tahminen eki yüz insan iştirak etti. Tertip-nizamnı ondan ziyade uquq qoruyıcı nezaret ete edi.
Hatırlatamız, iyün 26 künü Aqmescitte Qırımtatar bayraq Künü munasebeti ile tedbirler Borçoqraq mikrorayonında keçirildi. Qırımtatar bayraq Künü 2009 senesi teşkil etildi. Er sene Qırımtatar bayraq Künü çerçivesinde tedbirler Aqmescit merkezinde keçirile edi.
Milliy bayraq Kününi Kiyevde motoyürüş ile qayd ettiler, bu munasebet ile tedbirler Tbilisi ve Zaporojye şeerlerinde keçirildi.


text:
BMT yanındaki Ukraina temsilciligine bildirilgeni kibi, dekabrniñ 19-nda BMT Baş assambleyası, Ukraina tarafından taqdim etilgen Qırımda insan aqları boyunca qarar leyhası içün rey berecektir.
Temsilcilikniñ Twitterdeki bildirüvinde: «BMT Baş assambleyasında Ukraina tarafından azırlanğan «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde insan aqları saasındaki vaziyet» qarar leyhası içün rey berilüvi dekabrniñ 19-nda yapılacaqtır», – denile.
Noyabrniñ 14-nde Nyü-Yorkta BMT Baş assambleyası Üçünci komitetiniñ oturışuvında ilhaq etilgen Qırımda insan aqları boyunca qararınıñ yañartılğan leyhası qabul etildi.
Rey berüvniñ neticesinde 71 ülke vesiqanıñ qabul etilmesi içün ve 25 ülke buña qarşı rey berdi; 77 ülke rey berüvden vazgeçti. Beyazrusiye, Venesuela, Şimaliy Koreya ve diger ülkeler qarşı rey berdiler.
2017 senesiniñ oktâbr ayında Ukraina, Qırımda insan aqları boyunca qararınıñ yañartılğan leyhasını BMT Baş assambleyasınıñ Üçünci komitetine teslim etti. Vesiqada Rusiyeden, BMT Halqara mahkemesiniñ Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesini lâğu etüv ve yarımadada qırımtatar ve ukrain tillerinde tasil almaqnı temin etüv boyunca tevsiyelerniñ muvaqqat tedbirlerini yerine ketirmek kerekligi talap etile.


text:
Qırım akimiyeti Hıdırlez bayramını qırımtatar halqını bölmek içün qullana, – dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bazar künü, aprel 26-da, aydınlatılğan muracaatında, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Milletimizni parçalamaq, küreş meydanlarından uzaqlaştırmaq içün, yapqan ve yapacaq cinayetlerni dünyadan saqlamaq içün Qırımdaki işğalciler ya da okkupantlar mayıs 3-te tantanalı şekilde Hıdırlez bayramınıñ keçirilmesini ilân ettiler ve buña azırlanalar. Bu aynecilikniñ manasını epiñiz yahşı añlaysıñız. Yazıqlar olsun, bu yapqan cinayetlerinde işğalciler aramızdan kendilerine oşağan bazı semetdeşlerimizni qullanalar», – dep ayttı Çubarov.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi bildire ki, qırımlılar Qırımnı işğal etken «namussızlarğa bu pis oyunlarğa qoşmağa» fursatlar bermemek kerek.
Milletimizni parçalamaq, küreş meydanlarından uzaqlaştırmaq içün, yapqan ve yapacaq cinayetlerni dünyadan saqlamaq içün Qırımdaki işğalciler ya da okkupantlar mayıs 3-te tantanalı şekilde Hıdırlez bayramınıñ keçirilmesini ilân ettiler ve buña azırlanalarRefat Çubarov
«Epimiz kendimizge açıqtan cevap bereyik: qırımtatar gençleri qaçırılğan zamanda ve olardan bazıları öldürilgende, sayğılı liderimiz Mustafa ağamız ve onıñnen beraber Meclis reisi ve arqadaşlarımız İsmet Yüksel, Sinaver Kadırov vatanda yaşaması yasaqlağanda, Ahtem Çiygoz ve Ali Asanov apiste olğanda, ATR kanalımız ve diger milliy medialarımız qapatılğanda, iş adamlarımız er kün basqı altında olğanda, yüzlernen insanlarımız mahkemelerge ve sorğularğa çağırılğanda, bu cinayetçiler tarafından ötkerilecek Hıdırlez bayramına qoşulması olurmı?», – dep qayd etti o.
Refat Çubarov qırımlılarğa muracaat etip, qıyın vaqıtlar «illâ ki keçecegini» hatırladı ve sabırlı ve bir-birine diqqatlı olmağa çağırdı.
O, gençlerge milliy duyğular ve vatanperverlikni daa çoq aşlamaq kerek olğanını hatırlatıp, qırımtatar halqınıñ birligi ve namusını qorçalamağa çağırdı.


text:
Rusiye Tış işleri nazirliginiñ yolbaşçısı Sergey Lavrov italyan «Libero» gazetasına bergen intervyusında, «Qırım Rusiye terkibinde qalacağı ve bu mesele bütünley qapalğanı» aqqında beyan ete. O, muhbirlerniñ «ilhaq etilgen Qırım qomşu Rusiyeniñ terkibinde qalacaqmı», degen sualine böyle cevap berdi.
«Söz, barışıq ve abadanlaşma oğruna añlı yolnu saylâğan Qırım sakinleriniñ serbest, ve demokratik iradesi aqqında ketkenini hatırlatmaq ister edim. 2014 senesi fevral ayında, Ukrainada devlet avdarması neticesinde ükümet başına keçken milliy-radikal elementler at oynatqan devirde, halq mefaatınıñ qorçanması içün, öz taqdiriniñ çezülüvini bu şekilde ayatqa keçirilmesi -yekâne ayatiy bir fursat olğan edi», – dey Lavrov.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırımnen Aqyar şeerinde dünyada tanılmağan referendum olıp keçti, onıñ neticelerine köre Rusiye Qırımnı öz terkibine kirsetti. Ukraina, Avropa Birligi, Amerika Birleşken Devletleri bu rey berüvni tanımadı. Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Pütin Qırımnı Rusiyege «qoşulğanı» aqqında ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi, «ukrain milliy batalyonında» iştirak etkeninden şübheli sayılğan Mecit Ablâmitovnı apiske aldı. Bunı "Qırım birdemligi" bildire.
Uquq qoruyıcılarnıñ malümatına köre, Ablâmitovnıñ tuvğanlarını, şu cümleden esli-başlı anasını da, koronavirus tedbirlerine atıf etip, mahkeme binasına yibermediler.
Mecit Ablâmitovnıñ özü mahkeme oturışında video alâqası yardımı ile iştirak etti.
Daa evel Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Mecit Ablâmitovnı apiske aldı.
Avgustnıñ 19-nda Rusiye FSBsi «ukrain milliy batalyonında» iştirak etkeninden şübheli sayılğan Qırımnıñ İslâm Terek rayonınıñ sakinini tuttı, dep bildirdi. İslâm Terek rayonınıñ sakinine qarşı cinaiy dava açıldı. Al-azırda şübheli tutuldı. FSB, qırımlı 2016 senesi esas Ukrainağa ketip, «Lenur İslâmov qurğan N.Çelebicihan batalyonına» kirdi, dep bildire.
Qırım.Aqiqat, ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi, «Asker» cemaat teşkilâtınıñ reisi Lenur İslâmovnen bağlanmağa tırıştı, faqat o, şimdilik cevap bermedi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «Noman Çelebicihan göñülli qırımtatar batalyonında» iştirak etkeni içün Ukraina vatandaşınıñ qanunsız tutuluvı ve evinde tintüv keçirilüvi boyunca cinaiy tahqiqat başlattı.
Daa evel Qırımda qurucısı Lenur İslâmov olğan «Noman Çelebicihan göñülli batalyonınıñ» azaları olaraq tanılıp qabaatlanğan üç qırımtatarına qarşı qabaatlayıcı qarar çıqarılğan edi. Bu birleşmeniñ azaları olğanınen bağlı şübheler ile qırımlılarğa qarşı eki ğıyabiy qarar da çıqarıldı.
Ukraina uquq qoruyıcı organları erkânında qırımtatar batalyonını quruv munaqaşası 2016 senesinden berli devam ete.
Ukraina İç işler nazirligine ait Ukraina Milliy gvardiyası, olarnıñ qurulışında «qırımtatar batalyonınıñ» qurulması aqqında beyanatlar şimdilik qanun seviyesinde tasdıqlanmağan beyanatlar olıp qla, dep qayd etken edi.
«Asker» cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı Lenur İslâmov Noman Çelebicihan «qırımtatar batalyonına» arbiy bölük nomerasını bermege talap etken edi.


text:
Qırımda işğal devamında «Ukraina vatandaşlarınıñ siyasiy sebeplerden taqip etilüvi neticesinde apiske aluv aqqında 522 qanunsız qarar» çıqarıldı, dep haber ete Qırım aq qorçalayıcı gruppası.
«Eñ çoq qarar Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde ve Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinde çıqarıldı – 224 ve 138. Apiste tutuv qararlarını eñ çoq çıqarğan qadılar: Viktor Mojelânskiy – 41, Mihail Belousov – 36, Denis Didenko – 25, Oleg Lebed – 20, Andrey Dolgopolov – 19», – dep aytıla haberde.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Lvivde aprelniñ 7-nde Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından tutulğan faallerge qoltutmaq içün «Qırımtatarlarğa birdemlik kösterem» aktsiyası keçirile, dep bildire Azatlıq Radiosınıñ mühbiri.
Aktsiyanıñ maqsadı – babasız qalğan qırımlı balalarğa qoltutmaq, Qırım sakinlerine qarşı yapılğan repressiyalarğa lvivlilerniñ diqqatını celp etmek.
«Bu aktsiya balalarğa qoltutmaq içün keçirile. Mahkeme, apis cezaları olğanda… 167 bala babasız yaşay. Bütün dünya bunı bilsin isteymiz. İşğal etilgen Qırımda olğanlarğa bugün informatsion ceetinden diqqat celp etemiz. Bir afta evelsi kütleviy apis cezaları oldı», – dep ayttı aktsiyada Ernest Abkelâmov, Lvivdeki qırımtatar medeniyet merkeziniñ reisi.
Qırımdan köçip kelgenler Rusiyeniñ Qırım işğali devamında apiske alınğan, ğayıp olğan ya da Rusiye akimiyetiniñ repressiyaları neticesinde ölgen yarımada sakinleriniñ fotoresimlerinen stendlerni taqdim etti.
«Aktsiyamızğa lvivlilerniñ qoşulmasını, fikirlerini paylaşmasını, repressiyalarğa oğrağan, aqlarını qorçalağan Qırım sakinlerinen birdemligini köstermelerini isteymiz», – dep qayd etti Enver Bekirov, Lvivdeki qırımtatar medeniyet merkeziniñ vekili.
Lviv sakinleri qollarına «Men – «Qırım birdemligim», «Balalarğa babalarını qaytarıñız» yazuvlı şiarlarını alıp foto çıqardı.
Lviv göñüllileri qırımtatar aşlarını pişirmek içün soqaqta aşhane qurdı. Mında el işleri de satıla, kâr etilgen para ise apiske alınğan qırımlılarnıñ balalarına yollanacaq.
Aktsiya iştirakçileri keçip ketkenlerge malümat risalelerini berdi.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan faallerni apiske aldı.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
Martnıñ 29-nda Qırımnıñ Rusiye ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqabildirgenine köre, Qırımda tevqif etilgen 23 qırımtatar faalini Rusiyege alıp ketkenler.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
9 ay içinde dört qıtada 28 memleket – balaban (3-ke 4,5 metr) qırımtatar bayrağınıñ seyaatıdır. Yüzlernen şeerde bayraqnı qırımtatar ve ukrain diasporalarınıñ vekilleri, siyasetçi ve cemaat faalleri qarşılap yazı qaldırğan edi. Bugün ise, iyünniñ 26-nda Qırımtatar bayraq kününde, bu bayraq Kyivde açıldı. Böylece, Qırım işğali şaraitlerinde aqları oğrunda küreşke devam etken qırımtatarlarğa destek kösterildi.
Dünya boyunca farqlı milletlerden on biñlernen insan qırımtatar halqı ile birdemligini köstermek içün birleşti. «Bayraqnen birleşkenler - #LIBERATECRIMEA» teşkilâtçılarınıñ aytqanına köre, aktsiyanıñ maqsadı halqara toplulıqqa qırımtatar halqı, Rusiyeniñ Qırım işğali sebebinden qarşılaşqanları, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında hatırlatmaq, tarif etmek ola.
Bu aktsiya Qırımdaki semetdeşlerimiz içün müim – olar işğalcinen bir özü qalmağanını körmek kereklerEskender Bariyev
Bu maqsadqa irişip oldılarmı? Bu sualge Azatlıq Radiosınıñ mühbirine şimdi çetelde yaşap bayraqnı qarşılağan ukrainalılar cevap berdi. Aktsiya koordinatorı, İrlandiyada yaşağan ukrain Mıkola Krutsıknıñ aytqanına köre, onıñ iştirakçileri işğal altındaki Qırımda qırımtatar ve ukrain faalleriniñ problemlerine çeşit memleketlerniñ siyasetçi ve intellektuallarınıñ diqqatını celp etti; bir çoq memlekette aktsiyağa Ukraina diplomatları da qoltuttı, dep qayd ete Krutsık.
«Ukraina ögünde olğan telüke ve meselelerni al etmek içün bizler – ukrain, qırımtatarlar, diger milletler – birleşkenimizni dünya toplulığına köstermege isteymiz. Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsı, Rusiyeniñ Qırım ilhaqı aqqında aytam. Qırımtatar bayrağı dünya boyunca seyaat etkende bizler toqtağan er yerimizde Qırımda insan aqları bozulğanını, Rusiye repressiv maşinasınıñ işğal altındaki Qırımda yapqanlarını tarif ettik. Bu vazifeni muvafaqiyetnen becerdik», – dep ayta Krutsık.
Bayraq Avrasiya, Şimaliy Amerika, Afrika, Avstraliyada oldı. Bayraq halqara teşkilâtlarnıñ ofisleri yerleşken dünyanıñ siyasiy paytahtları – New York, Brüssel, Viyana, Berlinni – ziyaret etti, dep qayd etti Krutsık.
ABDde ukrain diasporasını temsil etken İlona Dorfler Azatlıq Radiosınıñ mühbirine dünya paytahtlarınıñ «yüksek odalarında» «Ukraina menfaatlarını» temsil etmek içün bunıñ kibi aktsiyalar ne qadar müim olğanını aytıp berdi.
«Bıltır Washingtonda Ukraina bayrağını qabul etip imzalağanda ve bu sene LIBERATECRIMEA aktsiyasında bayraqlarnı tek Washingtonda yaşağan ukrain ve qırımtatarlar imzalamadı – bayraqlarnı çeşit teşkilâtlarnıñ temsilcileri imzalağan edi. Qırımtatarlar Ukraina vatandaşları, Qırım em tarih, em medeniyet ceetinden Ukraina olğanını hatırlattıq», – dep qayd etti Dorfler.
Ukraina-Avstriya medeniy-tasil merkeziniñ halqara yöneliş faaliyetiniñ koordinatorı İoanna Beytan qırımtatar bayrağınıñ OSCE Daimiy şurasınıñ toplaşuvı vaqtında Viyana ziyareti aqqında bildirdi.
«Anda Ukrainanıñ halqara teşkilâtlardaki Viyana daimiy vekili İgor Prokopçuk çıqışta bulundı, o, aktsiyamız, Rusiye akimiyeti işğal etken Qırımda qırımtatarlarğa yapılğan basqı aqqında tarif etti. Biz maqsadımızğa iriştik, dep tüşünemiz – OSCE bu aktsiya aqqında haberni resmiy saytta derc etti», – dep ayttı jurnalistlerge Beytan.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov «Qırım meselesini kün tertibinde tutmaq» içün faal, siyasetçi ve intellektuallarnıñ bir olması müim, dep qayd etti.
«Böyle aktsiyalar Rusiyeni halqara teşkilâtlarğa qaytarmağa azır olğan diger memleketlerniñ siyasetçilerine vatandaşlarnıñ bir qısmı Rusiye içün adım atmağa razı olmaycağını köstere», – dep qayd etti Çubarov.
Böyle aktsiyalar Rusiyeni halqara teşkilâtlarğa qaytarmağa azır olğan diger memleketlerniñ siyasetçilerine vatandaşlarnıñ bir qısmı Rusiye içün adım atmağa razı olmaycağını köstereRefat Çubarov
«Bayraqnen birleşkenler - #LIBERATECRIMEA» aktsiyası qırımtatarlar, işğal etilgen Qırımda «Ukrainanı yüreginde tutıp» yaşağan er kes içün pek müim, dep qayd etti Qırımtatar resurs merkeziniñ idare reisi, aktsiyanıñ Ukraina koordinatorı Eskender Bariyev. O, Azatlıq Radiosı ile subette şunı qayd etti: «Bu aktsiya Qırımdaki semetdeşlerimiz içün müim – olar işğalcinen bir özü qalmağanını, on biñlernen insan qırımtatar halqı ve Ukrainağa birdemlik kösterip, olarnıñ aqlarını qorçalamağa azır olğanını körmek kerekler».
Malümat: «Bayraqnen birleşkenler - #LIBERATECRIMEA» aktsiyasını ilk sefer 2018 senesi oktâbr ayında LIBERATECRIMEA Qırımnı işğalden qurtaruv ve qırımtatar halqı ile birdemlik halqara cemaat areketiniñ faalleri keçirgen edi. Bu aktsiya çerçivesinde qırımtatar halqınıñ milliy bayrağı 9 ay devamında dünyanı dolaşıp, iyünniñ 24-nde Ukrainağa qayttı. Bayraq dünyanıñ 28 memleketine bardı – Avstraliya, ABD, Kanada, Malayziya, İrlandiya, Büyük Britaniya, Portugaliya, İspaniya, Frenkistan, Lüksemburg, Belçika, Almaniya, Çeh Cumhuriyeti, Slovakiya, Poloniya, İsveçiya, İsviçre, Finlândiya, Estoniya, Latviya, Litvaniya, Avstriya, Bulğaristan, İtaliya, Tunis, Mısır, İsrail ve Türkiyege.
Bu memleketlerniñ şeerlerinde aktsiya iştirakçileri qırımlılar ile birdemlik flashmoblarını keçirip, halqara cemaatçılıqnı yarımadada insan aqları bozulğanından haberdar etmege tırıştı. Aktsiyalar vaqtında Rusiyeden Qırımnı işğalden azat etmesi ve zapt etilgen ukrainalı arbiy deñizcilerni azat etmesi talap etildi.
İyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın renkli tamğa tasvir etilgen kök renkli bir bayraqtır.
Qırımda, esas Ukrainada ve dünyanıñ diger memleketlerinde bayram tedbirleriniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Azatlıq Radiosı
Metniñ aslı – Azatlıq Radiosı saytında


text:
Keriçte bazarertesi noyabr 30-dan mektep ve bala bağçaları çalışmağa başlaycaq. Keriç şeer memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, mektep qısqartılğan iş künü rejiminde çalışacaq.
Derslerniñ 30 daqqa, teneffüsler – 5 daqqa olması beklenile. Bala bağçaları künde dört saat işleycek.
Şeer memuriyetinde qayd etilgeni kibi, Keriçke Aqmescit TETs tarafından 22 megavatt miqdarında elektrik energiyası kelmekte. Qamış-Burun TETsniñ energiyası mesken maaller içün 4 megavattqa arttırıldı.
«Mesken evlerge elektrik energiyasını berüv cedveli tizilgen, oña köre şeer mikrorayonlarına er sekiz saatte dört saatke yarıq berilecek», – denile beyanatta.
Aynı zamanda, Keriç sakinleri içtimaiy ağlarda bildirgeni kibi, şeerde noyabr 22-den soñ elektrik energiyası iç te berilmegen rayonlar bar.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tamirlediler, amma faaller onı işlettirmege bermey. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov Rusiye tarafından siyasiy mabüslerniñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ azat etilmesinde israr ete.
Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımda cuma künü Rusiyeden daa 300 generatornıñ kelmesini bekleyler. Bu afta andan endi o qadar generator ketirilgen edi.


text:
Qırım meselesi yarımadanıñ işğalcilerden azat etilüvinden soñ qapatılır. Bu aqta Ukraina milliy havfsızlıq şurasınıñ kâtibi Oleksandr Turçinov Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrovnıñ «Qırım meselesiniñ qapatılğanı» aqta bildirüvini izaatlap ayttı.
Onıñ sözlerine köre, Sergey Lavrov, Rusiye yolbaşçılığı kibi, «Qırım meselesiniñ qapatılmasını arz ete», – dep bildire Ukraina SNBO matbuat hızmeti Facebook saifesinde.
«Bu mesele tek işğalniñ toqtatıluvı ve yarımadadan Rusiye ordularınıñ çıqarıluvından soñ qapatıla bile», – dey o.
«Rusiye arbiy-deñiz flotu da Aqyarnı terk etmeli. Çünki onıñ anda bulunuvı aqta Añlaşma qaba sürette bozula. «Qırım meselesi» ile tam olaraq yalıñız QMCde ukrain akimiyeti tertibatınıñ ğayrıdan tiklenmesi ile qapatıla bile», – dey Turçinov.
Rusiye Tış işler Naziri Sergey Lavrov dey ki, BRICS ve SCO sammiti devamında Rusiye şeriklerinden iç biri Qırımnıñ Rusiye territoriyası olaraq tanılmağanı aqta bildirmedi.
«Qırım meselesi, menimce, bunı er kes añlay, qapatıldı. Onı Qırım halqı ve Rusiye Federatsiyasınıñ qararları qapattı», – dey Rusiye Tış işler Naziri.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Aqmescitteki tintüvden soñ tutulğan Ruslan Bekirov bağğa çıqtı. Bu aqta tuvğanları qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâlğa haber etti.
Celâlnıñ Facebookta yazğanına köre, Bekirov tintüvden soñ talillerge alındı, tahminlerge köre, narkotik qullanuvınen bağlı talillerge.
Daa soñra Bekirov «Kiyevskiy» №2 politsiya bölügine ketirildi ve tuvğanlarınen bağlanmağa imkân berildi. Olarnıñ aytqanına köre, Bekirovdan malümat alıp yiberecekler.
Aqmescitte Rusiye quvetçileri aprelniñ 30-nda saba Aqmescit civarındaki Beki Eli (Jivopisnoye) köyünde evi teşkerilgen qırımtatar faali Dilâver Bekirovnıñ oğlu Ruslan Bekirovnıñ evini tintip, onı alıp ketti. Tuvğanları qayda alıp ketirilgenini bilmey edi. Evi teşkerilgen soñ oğlunıñ yanına ketken Dilâver Bekirovnıñ aytqanına köre, oğlu siyasiy ya da cemaat faaliyetinen oğraşmağan edi.
Aprelniñ 30-nda saba Aqmescit civarında Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ evlerini tintti.
Rusiye quvetçileri bunıñnen bağlı açıq izaatlar bermey.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
11 terrorçı täêsirsez xäldä
Alar “Solıx çişmäse” xäräkäte töbägenä ütep kerergä mataşqan
Süriyädä “Solıx çişmäse” xäräkäte töbägendä 11 PKK/YPGlı terrorçı täêsirsez xälgä kiterelde.
Milli saqlanu ministrlığı beldergänçä, separatist terrorçı oyışmanıñ cirlektä iminlek häm xozurnı bozu öçen ütep kerergä häm höcüm itärgä mataşuına kaharman ğaskärilär yul quymadı. 11 PKK/YPGlı terrorçı maqsatlarına ireşkänçe ük uñışlı operaśiyä näticäsendä täêsirsez xälgä kiterelde.
Ministrlıqtan yasalğan belderüdä terrorçılarğa “Ütkärmiyäçäkbez” yullaması birelde.
Bäyläneşle xäbärlär
“Afrikada millionlağan keşene üterüçelär Törkiyägä keşelek därese birä almıy”
"Afrikada xezmättäşlek başqarılmağan il qalmayaçaq”
İlbaşı bu xaqta üzeneň sośial’ media akkauntında Törkiyä – Afrika iq’tisad häm êş forumına qağılışlı belderüendä citkerde


text:
Cumaaqşamı künü, fevral 26-da, yerli saatke köre saat 12.00 Qırım Devlet Şurasınıñ binası yanında keçken seneniñ vaqialarına bağışlanğan hatıra tahtasınıñ açılış tedbiri keçirilecek.
Bunı Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Olarnıñ malümatına köre, tedbirde Qırım Nazirler Şurasınıñ reberligi iştirak etecek.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti yanında Qırımnıñ Ukrainadan ayırılmasına qarşı çıqqanlarnıñ ve bunıñ tarafdarları olğanlarnıñ büyük mitingi olıp keçken edi. Birinciler saflarında qırımtatarlar, Meclis vekilleri ve Ukrainağa qoltutqan faaller bar edi, olarğa qarşı Sergey Aksenov yolbaşçılıgında «Russkoye yedinstvo» teşkil etken Rusiyege qoltutqan faaller çıqtılar.
Ertesi künü Qırımnıñ memuriy binaları «yeşil adamçıqlar» tarafından zapt etilgen edi.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Stenford universitetinde (Kaliforniya AQŞ) Qırım aqqında lektsiya ile çıqış yptı. O, yarımadadaki repressiyalar, askeriyleştirilmesiniñ artması ve bunıñ kibi de Qırım işğaliniñ toqtatılması perspektivalarına baqışları ile paylaştı.
Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, Qırımda bugünki vaziyet keçken asırnıñ 30-ncı senelerini añdıra, bazı noqtalarda ise sovet devrindekinden de beterdir.
«Sovet vaqtında adamlarnıñ bunıñ kibi alıp qaçuv ameliyatı kenişletilmegen edi. Em de keçmişte nasıldır protokollar ve tintüv keçirilmesiniñ qaideleri bar edi. Şimdi ise bütün operativ tedbirler soñ derecede sert şekilde ve adamlarnı aşalamaq niyetinen ötkerileler. Dersiñ ki, telükesizlik hadimleri öz qurbanlarına keskin areketler yaptıracaq olıp, ondan soñ cezalarını arttırmaq isteyler», – dep paylaştı o.
Qırımtatar lideri, başqaca fikirlev içün ilk evelâ qırımtatarlar total şekilde közetile, insanlarnı qorquzalar ve atta içtimaiy ağlardaki postlar ve «layk»lar içün cezalandılarlar.
Qırımnıñ askeriyleştirilmesi körüşüvniñ ayrı bir mevzusı oldı.
Telükesizlik hadimleri öz qurbanlarına keskin areketler yaptıracaq ola, operativ tedbirler soñ derecede sert şekilde ötkerilelerMustafa Cemilev
Cemilev: «Yarımadada Rusiye arbiy hadimleri ve arbiy tehnikasınıñ toqtamayıp arttırılması közetile. Parallel şekilde mahsus hizmetler hadimleriniñ sayısı arta. Ealiniñ bir canına kelgen FSB zabitleriniñ sayısı, Rusiye boyunca orta sayısını endi 10-15 qat arta. Asılında, işğal etilgen territoriyalarnıñ statusı aqqında konventsiyanı bozaraq, suniy tarzda Qırımdaki tamır ealisiniñ deñiştirilmesi yapıla.
Ondan ğayrı rusiyeliler gece-kündüz Qırımdaki nükleer bazasını ğayrıdan tikleyler. Başta qurucılıq işlerine qırımtatarlarnı bile celp ete ediler, ve biz yapılğan işlerniñ bütün tafsilâtlarını bile edik. Lâkin daa soñra, qurucılıq işleriniñ yekünleyici basamaqlarında Qırımnıñ bütün tamır ealisini olarda iştirak etüvden çetleştirip, yalıñız Rusiyeden kelgen işçilerni celp ettiler. Amma biz, bu bazağa arbiy başlıqlarnıñ artıq ketirilgeni aqqında malümatnı eki mustaqil menbadan ala bildik.
Ayrıca umum Qırım «Tavrida» trassası aqqında aytmalı. O, qurulırken, top-top ösümlikler kesile ve medeniyet abideleri mahv etileler», – dep qayd etti.
Qırımtatarlarnıñ lideri Moskvanıñ, Qırımda arbiy quvetini numayış etip, arbiy tehnikası nomaylığınıñ körünişini yaratmaq istegenini qayd etti.
«Yerli sakinler Qırımnıñ türlü rayonlarında yürgen tanklarnıñ nomerlerini yazıp ala. Meger ki, bu ep aynı tanklardır», – dep bildirdi o.
Mustafa Cemilev ayrıca Qırım ilhaqınıñ detalleri ve şu cümleden o adiselerde Rusiye Qara deñiz flotunıñ rolü aqqında ikâye etti:
«Artıq 2008 senesinde Rusiyeniñ Qara deñiz flotu gemileri Gürcistanğa qarşı arbiy areketlerinde iştirak etip, Rusiye Ukrainanı da öz cenkine vastalı tarzda celp etmege tırışqanda Qırımtatar Milliy Meclisi Qırımda Rusiye flotunıñ yerleştirilmesi aqqında muqavele denonsatsiya etilmeli, yerli ukümet munasip şekilde deñiştirilmeli ve çatışmanıñ çıqması taqdirinde Qara deñiz flotuna qarşılıq köstere bilecek Ukraina arbiy quvetleriniñ mahsus gruppirovkası yarımadağa yollanılmalı, dep beyan etti. Lâkin bulardan iç biri yapılmadı. Yanukoviçniñ vaqtında ise er şey tam tersine yapıldı. Muqavele uzatıldı, yerli SBU ise Kyivge daima, Meclisniñ «Qırımda baş separatist teşkilâtı» olğanını bildire edi».
Cemilev, Qırımnıñ ilhaqından soñ ukrainlerniñ qırımtatarlarğa munasebeti deñişkenini ve Rusiyeniñ bu halq aqqında propagandasına endi az kişi inanğanını qayd etti. Halqara toplulıq tarafından Qırımdaki vaziyet ve tamır halqınıñ problemalarına kösterilgen qarşılıq ise, bazan, halqara uquqqa sadıqattan ziyade devletlerniñ iqtisadiy menfaatlarınen bağlı ola.
Qırım Ukraina terkibine qaytarılmağance bütün dünya nizamı telüke altında qalacaqtırMustafa Cemilev
Mustafa Cemilev, Qırım.Aqiqat muhbiriniñ sualine cevap bererek: «Misal içün, İtaliyanıñ parlamentinde maña, ülkeleriniñ Rusiyege qarşı sanktsiyalardan zarar körgenini bildirdiler. Buña qarşı men, azatlıq içün belli bir bedelniñ ödenmesi kerek, dedim. Lâkin Büyük Britaniya TİNi başlığı Boris Consonnıñ yanaşuvı bundan bayağı qattı edi. Qoşma Ştatları da Qırım meselesi boyunca sert bir yanaşuv köstereler. Daa sade aytqanda, bir de-bir devlet Rusiye nefti ya da gazına ne derecede muhtac olsa, onıñ Qırım meselesi boyunca qarşılığı da o derecede yımşaqtır. Misal içün, «referendum» dep adlandırılğan tedbirniñ keçirilmesinden aman soñra biz Türkiyege, Rusiyege qarşı sert bir çareler körmek ve şu cümlerden Bosfor boğazını gemileri içün qapatmaq ricasınen muracaat ettik. Amma olar, bunıñ yalıñız NATOnıñ umumiy qararı ile yapıla bilecegini aytıp, böyle bir sert çareler körip olamadı. Faqat biz türklernen, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına alâqaları olğanlarğa Türkiyege barmaq imkânınıñ berilmemesi aqqında kelişe bildik. Yani er bir devlet Rusiyeniñ areketlerine qarşılığını, öz imkânlarına köre köstere. Lâkin, teessüf ki, kimerde bir şu anlik iqtisadiy mamürlikten vazgeçmek kerek olğanını er kes añlamay. Asılında, Avropa ülkeleri sanktsiyalardan pek az zarar köre. Ondan ğayrı, Qırım Ukraina terkibine qaytarılmağance ve halqara uquqnıñ normaları ğayrıdan tiklenilmegence bütün dünya nizamı telüke altında qalacaqtır», – dep hatırlattı.
Qırımtatarlarnıñ lideri, bazı devletlerniñ qararsızlığına baqmadan, emindir ki: Qırım işğaliniñ toqtatılması qaçınılmaz. Onıñ başlanmasına doğru atıla bilecek bir adım olaraq o, öz vaqtında Budapeşt memorandumını imzalağan devletler iştirakinen muzakereler etüv platformasını meydanğa ketirmekni teklif etti.
İşğalniñ er bir ayı – halqımız içün eñ acımasız bir darbedirMustafa Cemilev
Mustafa Cemilev: «Rusiyege qarşı sanktsiyalar onıñ iqtisadiyatına endi olduqça ciddiy surette tesir ete. Olarnıñ neticesinde başlağan bazı ceryanlar ise keri qaytarılmaz harakterge malikler. Qırım Ukrainağa qaytarılmağance sanktsiyalarnıñ alıp taşlanmaycağını sert bir şekilde bildirgen Qoşma Ştatlarğa ayrıca minnetdarlığımı bildirmek isteyim. Men Vaşingtonda, sanktsiyalar cedvelinden adlarınıñ alıp taşlanması içün büyükten büyük qabarlar bermege azır olğan Rusiye oligarhlarını şahsen körgen edim. Lâkin olarnıñ ıntılışları neticesiz qaldı. Elbette, Rusiyeden eñ ciddiy sanktsiyalar alıp taşlansa, o, Qırımdaki vaziyetni buzlatılğan çatışma alına keçire bilmek mümkündir. Amma halqımız içün bu variant qabul etilemez. İşğalniñ er bir ayı – halqımız içün eñ acımasız bir darbedir. Bizde Qırımdan başqa vatan yoq ve biz işğaliniñ toqtatılması içün küreşecekmiz», – dep yekün çekti.


text:
Öfölä ütkän Räsäy menän Başqortostan: mönäsäbättär tarixı, kiläsäge häm bögöngöhö,, tigän temağa xalıq–ara ğilmi–ğämäli konferentsiya üteüe xaqında Azatlıq radiohın tıñlausılar inde xäbarźar. Ular başqalala global mäsälälär tikşergändän huñ küñel asıu vaqıtı la taptı. Bınıñ ösön Älşäyźä maxsus räüeştä rayon Şäjärä bayramı uźğarıldı. Qunaqtar oşonda hıylandı häm urındağı mäźäni saralarźı tamaşa qıldı.
Başqortstan narkomaniya menän köräştä tağı ber ısul taptı. Narkokonrol xeźmäteneñ respublika idaralığı täqdime menän Öfö Evropa qalaları narkotiktarğa qarşı oyoşmahına ingän. ESEYD Xalıq-ara yämäğätselek oyoşmahı donyanıñ küp ildärendä eşläy. Räsäyźä täüge wäkillek 1999-sı yılda Sankt-Peterburgta oyoştorolğaynı. Evropa qalaları narkotiktarğa qarşı oyoşmahınıñ töp maqsatı- üź bilämälärendä narqotiktarğa qarşı säyäsät alıp barğan qalalarğa yarźam kürhäteü, oşo yul menän yäştärźe yaman ğäźättärźän qursalau. Qayhı ber mäğlümättärźän küreneüensä, respublikala narkotik qullanğan 5 meñdän aşıu keşe meditsina uçrejdenielarında iśäptä tora. Ularźıñ küpselege yäştär. Başqortostanda narkomaniya menän köräş, unı iśkärteügä bıyıl 10 million aqsa bülenä.
B.Fatqullin, Öfö


text:
Qırımnıñ rusiyeli şeer ve rayonlarınıñ memuriyetleriniñ başları istifağa ariza berdi, dep haber etti Facebook saifesinde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov.
"Qırım şeer ve rayonlarınıñ memuriyetleriniñ başları istifağa ariza bermege teklif ettim. Bu qarar, yañı taqımnı teşkil etmek ihtiyacı sebebinden qabul etildi. Bütün memuriyet başlıqları yerli şuralarğa arizalarnı yazdı", - haber etti Aksönov.
Onıñ aytqanına köre, yañı saylanğan mebuslar yaqın vaqıtta, şeer başlarınıñ saylama konkurslarınıñ müddetlerini belgiler.
Hatırlatayıq, sentâbr 20-sinde sessiyanıñ iş organlarınıñ tizmesi, parlamentniñ yañı spikeri saylaması ve, şimdi Sergey Aksönov becergen, Qırım başınıñ vazifesine namzetlerden birisi içün rey bermesi olacaq.
Qırım parlamentiniñ mebusları, qomşu Rusiyeniñ prezidenti teklif etken üç namzetten yarımadanıñ rusiyeli başını saylacaq. Volodımır Putin, şimdiki Qırım başı Sergey Aksönovnı, RFKP teşkilâtınıñ başı Sergey Bogatırenko ve Rusiye parlamentiniñ aşağı palatasınıñ Qırım mebusı Pavel Şperovnı teklif etti.
Sentâbr 8-inde Rusiye akimiyeti Qırım ve Aqyarda Qırım parlamenti ve yerli şuralarnıñ saylavlarını keçirdi.
Ukraina, ABD, Aropa Birligi ve dünyanıñ daa bir sıra memleketleri bu saylavlarnıñ qanuniyligini qabul etmey.


text:
Qırımda politsiya Aqmescitniñ demir yol vokzalında yaqalanğan «Za prava çeloveka» («İnsan aqları içün») neşiriniñ jurnalistlerini azat etti. Qırım.Aqiqatqa berilgen malümatqa köre, politsiya hadimleri jurnalist Yekaterina Lısenkonı, bir qaç saatten soñ ise Aleksey Russkihni de azat ettiler.
İnsan aqları Qırım alan missiyası bildire ki, jurnalistlerni qabaatlamadılar, olarğa «sual berdiler». Uquq qorçalayıcılar suallerniñ mevzularını aydınlatmadılar.
Qırım.Aqiqatnıñ elde etken malümatına köre, politsiya hadimleri yaqalanğanlarnen subetleşip, «bugün böyle kün, havfsızlıq yüksek olmalı. Bu sebepten şübe doğurğanlarnı rayon bölügine alıp ketemiz», dep ayttılar.
Politsiya hadimleri jurnalistlerniñ parmaq iznini almaq istediler, lâkin adliyeci buña izin bermedi.
«Za prava çeloveka» jurnalistleriniñ yaqalanğanını Qurultay Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde bildirdi.
Qırım politsiyası bunı izaatlamadı.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, mayıs 18-de Aqmescitte uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri qırımtatar sürgünliginiñ qurbanları hatırasına keçirilgen avtoyürüş iştirakçilerini «Zapadnaya» avtostantsiyasında blok ettiler.
Aman-aman 60 kişini yaqaladılar.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.
Bu sene Qırımtatar Milliy Meclisine miting keçirmege izin bermediler.
Qırım akimiyeti sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününiñ «yañı formatını» belgiledi.


text:
Kreml kontrol etken işğal etilgen Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi iyülniñ 7-de bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Remzi Memetov ve Rustem Abiltarovnı sentâbrniñ 12-ne qadar nezaret altında qaldırmağa qarar aldı. Bunı Radio Svoboda mühbiri Anton Naumlük Qırım.Aqiqatqa haber etti.
Mahkeme oturışı ve qarar seslendirilmesi qapalı şekilde keçirildi.
«Hizb ut-Tahrir davası» çerçivesinde qabaatlanğan «Bağçasaray dörtlüsiniñ» apiste yatma müddetiniñ uzatılması boyunca mahkeme vaqtında diñleyicilerni mahkeme binasına bile almaylar, oturış salonını endi aytmayım. Mahkeme qararları qanunğa zıt bir şekilde qapalı şekilde seslendirile», – dep yazdı advokat Emil Kürbedinov Facebookta.
Davanıñ daa eki mabüsi Zevri Abseitov ve Enver Mamutov boyunca qarar çıqarılması beklenile.
Mayısnıñ başında mahkeme bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» dört mabüsiniñ apiste yatma müddetini 2017 senesi iyülniñ 11-ne qadar uzatqan edi.
2016 senesi mayısnıñ 12-de Bağçasarayda Rusiye uquq qoruyıcıları musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede tintüvler keçirgen edi. Neticede 4 Bağçasaray sakini yaqalandı ve terrorizm ile qabaatlandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov i Enver Mamutov. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmesinde şeklenip FSB hadimleri tarafından yaqalanğan ediler.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kreml, salı künü aqşam yayınlanğan ABD Devlet Departamentiniñ insan aqlarına riayet etüv aqqındaki esabatında Rusiye ile bağlı neticelerge razı degil.
Bunı çarşenbe künü jurnalistlerge Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi.
«Vesiqanıñ tekrarlanğan tezisleri bar. Eki taraflı munasebetlerimiz angi derecede olğanına köre, de köterile, de aşağı tüşe. Elbette biz buña razı degilmiz, munasebetimiz de buña aynı», – TASS Peskovnıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Martnıñ 30-nda ABD Devlet Departamenti 2020 senesi içinde insan aqları vaziyeti aqqında esabat yayınladı. Şu esabatta Rusiye Qırımnı işğal etkeni içün tenqit etilgen.
2020 senesi insan aqları esabatınıñ «Qırım Ukraina» bölüginde «küç organlarnıñ suistimalı, mecburiy qaçırmalar ve iskenceler aqqında» yazıla.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Filmni «Beraber yeñdik» X Halqara kinofestivalniñ soñki künü çerçivesinde kösterdiler, dep haber eteler festivalniñ matbuat-hızmetinde.
Olğan malümatqa köre, qırımtatar halqınıñ tarihında facialı vaqia – 1944 senesi mayıs 18 künü – olarnıñ Qırımdan sürgün etilmesi künü aqqında tarif etken «Haytarma» filmni «Pobeda» kinoteatrinde kösterdiler.
Bundan da ğayrı, festivalde «Batalyon smerti» (İgor Ugolnikovnıñ leyhası) ve «Stıd» (rejissör Yusup Razıkovnıñ dramatik filmi) numayış etildi.
Bu sene yarış programmasında tahminen 150 film ve telefizion programma iştirak etti.
Festivalde Rusiye, Ukraina, Latviya, Litva, Qazahistan, Qırğızstan, Moldova, Pridnestrovye, Özbekistan, Aqrusiye, Ermenistan, İsveçiyadan tahminen 100 rejissör, stsenarist, artist, prodüser ve operator iştirak etti.
Festival Aqyarnıñ şeer «akimiyeti», Rusiye mudaafa Nazirligi, Rusiye medeniyet nazirligi, Moskva akimiyeti ve digerlerniñ destegi ile keçirildi.
Onıñ deñişmegen teşkilâtçıları – Avrasiya televideniye ve radio akademiyası ve Aqyar RGTRK-dır.