text:
ABD prezidenti Donald Trump Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnıñ qabul etilmesine dair qanunnı imzaladı. Bu aqta avgustnıñ 2-nde Beyaz Sarayda beyan etildi.
İyülniñ 27-nde Amerika Birleşken Devletleriniñ Senatı aman-aman bir ağızdan rey berip Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnıñ qabul etilmesini destekledi. Beyaz Sasray, işbu qanun ile şimdiki prezidentke semereli şekilde tışqı siyasetini alıp barmaq imkânı qaldırılmay, dep şikâyet etken olsa da, qanun çıqarıcılar böyle qarar aldı.
Eki fırqanıñ da temsilcileri sanktsiyalar meselesinde bir fikirge kelgeninden sebep, prezident Donald Trump veto aqqını qullanamadı, çünki vetonı yeñmek içün Kongress azalarınıñ üçte ekisiniñ reyi yeterlidir.
Rusiye ile iş tutqan avropalı şirketlerge de zarar ketire bilecek bu yañı sanktsiyalarğa qarşı Avropa Birliginde itiraz bildirilgen edi.


c: text/html

text:
İlyas Bahşış
İlyas Temir-Qaya oğlu Bahşış Qırımtatar klassik muzıkasınıñ esasçılarından biridir, belli bestekâr, dirijor, körümli medeniyet ve cemaat erbabı.
1913 senesi quyumcı Bahşış oğlu Temirqaya ve Asibenıñ qorantasında doğdı.
1922-1931 ss. Aqmescitteki 9 yıllıq umumtasil “Ruşdiye” mektebini bitirdi. Birinci muzıka derslerini tap mektepte oquğanda alıp başlay ve pianino, kemane, mandolina, klarnet çalmaqnı ögrene. İlyasnıñ birinci muzıka ocası o vaqıtlarda belli kemanecı Fazıl Çergeev edi, klarnet ocası – Maliyev. “Ruşdiye” mektebinde İlyas oquvnen beraber şahsiy tarzda, belli muzıka ocaları İ. İ. Çernov ve Ya. İ. Bogoradovğa qatnap, muzıka nazariyesini ögrendi.
1932 senesinde İlyas Bahşışnı konkurs esasında Qırım devlet radiokomitetine diktor olaraq işke qabul eteler. O vaqıt radioda qırımtatar tilinde qadın diktor olaraq Eşref Şemi-zadeniñ qız qardaşı Esire Şemi-zade çalışa edi. Şay, onıñnen beraber İlyas Bahşış 10 yıl qırımtatar tilinde olğan bütün radio yayınlarını alıp bardılar. Radiokomitette çalışqan yılları çoqtan-çoq meraqlı çalğıcılar, yırcılar, drama aktörlarınen körüşe ve tanış ola, çünki Qırım radiokomitetiniñ ştatları 150 adamdan ibaret edi, olarnıñ içinde de: Sabriye Erecepova, Zeynep Lümanova, Ediye Topçı, ressam Memet Abselâmov, bestekârlar Yağya Şerfetdinov, Asan Refatov ve onıñ qardaşı çalğıcı Reşat Refatov.
1934 – 1937 ss. Aqmescitteki muzıka tehnikumına oqumağa kire. Ocaları: İ.İ. Çernov (Rimskiy-Korsakovnıñ talebesi), pianinocı ve dirijor L. Satanovskiy.
1937 s. İlyas Bahşış Muzfondnı (soñra Qırım bestekârlar birligine) reis olıp tayin ola ve bunıñnen beraber Qırım radiokomiteti muzıka yayınlarınıñ baş muarriri sıfatında tayinlene. O devirde Bahşış Yağya Şerfetdinovnen dramaturg Yusuf Bolat ve şair İbraim Bahşışnıñ “Arzı qız” dramasına muzıka yazdılar. Abibulla Qavrinen ise “Altın beşik”ke muzıka yazdılar. Ondan soñ biri-biri artından Bahşış “Nasreddin oca”, “Bağçasaray çeşmesi” pyesalarına muzıka yazdı. Rus teatri içün – “Жpицa orHя”, “CBaдbбa KpeчиHckoro” muzıkanı yaza.
1937-38 ss. tarihta “Büyük terror” adlandırılğan devirniñ içinde Stalin bütün SSCBde em Qırımda çoqtan çoq ziyalılarnıñ repressiyalarğa ograta ve, şay etip, coqusı qırımtatar ziyalılar da birden yoq etile. İlyas Bahşış sağ qala.
1940 s. İlyas Bahşış “Qırım MŞSCde nam qazanğan sanat erbabı” unvanınen taqdirlendi.
1940 s. mayısta İlyas Bahşış Qırımtatar devlet oyun ve yır ansambliniñ bediiy reberi olaraq tayinlendi ve bu işte 1940 s. oktâbr ayınace çalıştı. Amansız cenk ve sürgünlik bestekârğa icatneñ oğraşmaşa keder etti. 1943 s. İlyas Bahşış truppa erkânında Romaniyağa quvuldı. Çoq müşküllikler çekip 1944 s. noyabrde teatr truppası ğurbetlikten Sovetler Birligine qayta. Şundan soñ 1,5 ay devamında toplama lagerinde bulundılar. Soñra 1945 s. martta “spetskontingent” kibi adlandırılğan artistler gruppası Tacikistanğa sürüldi. İlyas Bahşış Qırğızistanğa Mayluu-suuğa yollana, anda bestekâr uran ocaqlarında çalışmağa mecbur ola. Dekabr soñunda İlyas Bahşışnı idareci Şedrin özüne çağıra ve Leninabadqa qaytması kerek olğanını ayta. Leninabadqa ise kelgen soñ o Taşkentke yollandı.
Vesiqalarını coyğan İlyas Bahşış tekrar Namangandaki muzıka oquv yurtuna oqumağa kirdi. 1946-1956 ss. Özbekistannıñ Ferğana şeerindeki özbek ve rus drama teatrleriniñ dirijorı ve muzıka qısmınıñ müdiri vazifelerinde çalışa. 1954-1957 ss. Moskvadaki Gnesinler adına muzıka konservatoriyasında belli bestekâr ve namlı ŞSCB artisti R. Glierniñ sınfında stajlandı. 1957 senesi İlyas Bahşış Qırımtatar oyun ve yır ansambliniñ meydanğa ketirmek qararına keldi. Bir qaç ay zarfında bestekâr ansamblge yırcı, oyuncı, çalğıcı kadrlarını qıdırıp tapma kereginen Özbekistannıñ çeşit şeerlerinde ve qışlaqlarında buluna.
İyünde 1957 senesi Taşkentte estrada teatri binasınıñ zalında qırımtatar ansambliniñ birinci kontserti büyük muvafaqiyetnen numayış etile. 1957 senesinden 1962 senesinece, soñra 1966-dan 1972 senesine qadar şu ansamblniñ yolbaşçısı vazifesinde çalıştı. 1967 s. İlyas Bahşışqa Özbekistanda nam qazanğan artist ve 1973 s. Özbekistanda nam qazanğan oca unvanları berildi. 1962-1989 ss. Taşkentteki muzıka mektebinde oca ve direktor vazifelerinde çalıştı. 1989 s. İlyas Bahşış Qırımğa qayta ve, bir gruppa teşebbüsçilernen beraber Qırımtatar teatriniñ öz Ana-Vatanda ğayrıdan doğması içün çalışıp, onıñ birinci bediiy reberi ola. Şay, 1990 senesi aprelniñ 15-inde 47 yıllıq susqunlıqtan soñ qırımtatar teatriniñ perdesini açmağa ve “Arzı qız” spektaklini premyerasınen yañıdan yaşap başlamasına bestekâr sebepçi oldı.
1993 s. Qırımtatar medeniyetiniñ ğayrıdan canlandırıluvı yolunda yapqan yararlıqları içün “Ukrainada nam qazanğan sanat erbabı” unvanı berildi. 1994 s. İlyas Bahşış qırımtatar halqnıñ deportatsiya oluvınıñ 50 yıllığı munasebetinen “Keder” ve “Bulutlar” yırlarını (sözl. Eşref Şemi-zade ve Bekir Çoban-zadeniñ), ve orkestr içün “Yanıq nağmesi” eserlerni yarata. 1994 s. Qırım cumhuriyetiniñ devlet mukâfatına taqdim olundı. 2000 s. iyün 25-de belli bestekâr vefat etti.
2013 senesi Qırım teatrinde İlyas Bahşışnıñ 100 yıllığına bağıslanğan kontsert olıp keçti. Kontsertte qırımtatar teatriniñ orkestrinen beraber İlyas Bahşış yazğan yırlarnı Rustem Memetov, Emine Cevdetova ve başqaları icra ettiler.
QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Germaniyada koronavirusqa qarsı engizilgen karantin 20 jeltoqsanğa deyin wzartılıp, elde jaña şekteuler engizildi.
Handelsblatt mälimetinşe, soñğı bir täulikte virustan 410 adam köz jwmğan. Auruhanalardağı intensivti terapiya böliminde nauqastar qarası köp. Ükimet basşısı azamattardan jeke kezdesulerden bas tartudı swrap, kompaniyalardı qaşıqtan jwmıs isteuge şaqırdı. Germaniya kancleri Angela Merkel': «Qazir elde virustı jwqtıru deregi biraz tömendep, densaulıq saqtau jüyesine auırtpalıq azaydı. Biraq bosañsuğa bolmaydı. Elde ölim-jitim körsetkişi joğarı», – deydi.
Ekonomika ministri Peter Al'tmayerdiñ boljamınşa, künine 20 mıñday adam virustı jwqtıruı mümkin. Austriyamen şekaralas Rottal In audanında barlıq mektepter men balabaqşalar jabıldı. Jergilikti twrğındarğa tek därigerge qaralıp, dükenge şığuğa rwqsat. Sonday-aq sportpen aynalısıp, üy januarların sırtqa şığara aladı.
Öñirde oyın-sauıq keşterin wyımdastıruğa tıyım salındı. Teatr, muzey, basseyn, sport zaldar men qoğamdıq tamaqtanu orındarı jabıq. Germaniyanıñ iri şaharlarında maska tağu rejimi engizildi. Ereje boyınşa bir jerde 10 adamnan artıq jinaluğa bolmaydı.
Qazir älemde 60,3 million derek tirkelip, 1,42 million adam ajal qwşqan. Germaniyada dertke şaldıqqandar sanı millionğa juıqtadı. Europada virustıñ örşuine baylanıstı birqatar memleketter jappay oqşaulau rejimine köşti.


text:
Atlantik okeanda ekipaj erkânında Ukraina vatandaşları olğan Bourbon Rhode gemisi ğayıp oldı, dep bildire Azatlıq Radiosı Ukraina Tış işler nazirliginiñ konsullıq hızmeti departamentiniñ müdir muavini Vasiliy Kiriliçniñ malümatına esaslanıp.
Onıñ aytqanına köre, gemi sentâbrniñ 26-nda Martiniquedan (Frenkistan departamenti) 1200 deñiz mil mesafesinde furtuna neticesinde ğayıp oldı.
Al-azırda Maritime Rescue and Coordination CENTR Fort De France (MRCC) Frenkistannıñ deñiz qurtaruv-koordinatsion merkezi keçirgen qıdıruv tedbirleri devam ete.
Frenkistannıñ Ukraina konsulı gemi saibi olğan şirketniñ ofisinen bağlandı. Kiriliç ğayıp olğan gemide qaç ukrainalı olğanını aydınlatmadı. Bazı kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, olarnıñ sayısı on insanğa yaqın.


text:
Qırımda, Aqmescit civarındaki Saraylı Qıyat köyü yanında belgisiz şahıslar cami qapılarını qırıp, içeri kirdiler. Bunı Qırım Musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, vaqia noyabr 4 künü yüz berdi. Kündüz signalizatsiya söndürilgen ve cami qaravulı yoq edi. Qaravul vaqia aqqında aynı şu künü aqşam bildi.
«Belgisiz şahıslar, camini abramaq maqsadı ile içeri kirdi, anda olğan şeylerni darma-dağın ettiler, amma signalizatsiya sisetmasından akkumulâtordan ğayrı bir şey alıp ketmediler. Kilitli iane qutusı yerinde qaldı, çünki boş edi», – dey imam yardımcısı Emil Kadırov.
«Nezaret kameralarımız yoq, amma signalizatsiya sisteması qurulğan, kündüz qaravul onı söndüre. Camide degerli şey yoq edi, signalizatsiya sistemasından akkumulâtordan ğayrı başqa bir şey ğayıp olmadı»«, – dep qoştı o.
Emil Kadırov şunı da hatırlattı ki, cami yerli sakinlerniñ esabına quruldı. 2010 senesi soñunda caminiñ daa qurulmağan binası belgisiz şahıslar tarafınlan ateşke berilgen edi. Sakinler öz başına camini ğayrıdan tiklediler, şimdi anda namazlar qılına.


text:
Rusiyede mahküm etilgen Qırım sakini, ukrain tarafdarı Oleg Prıhodkonıñ ailesi evel çıqarılğan üküm çerçivesinde mahkeme tarafından oña berilgen 200 biñ ruble cöremeni tam şekilde ödedi. Bunı Qarım.Aqiqatqa Prıhodkonıñ qızı Natalya bildirdi.
"Endi cöremeni ödedik, çünki 5 yıl apis cezasından ğayrı daa 200 biñ ruble para cezasına da mahküm etildi. Ve tüneviy soñkisini (cöremeni – QA) berdim", - dedi Natalya.
Onıñ sözlerine köre, o birisi kün Prıhodkonıñ apayına FSİN-den telefon etkenler.
"Rostov mahkemesinden mektüp kelgen. Cevap bermek kerekmiz, cöremeni ödedik ya da yoq. Ödemegen olsamız, ondan tutacaqlar. Amma o çalışmay, neden tutacaq olalar? Yani, biz yolğan paradan tutucaqlarmı? Ya da kvartira vaqtınca tutıp alınacaq. Kvartiramız üç kişiniñ, demek onıñ qısmı tutup alınacaq. Mına bular yazılğan edi. Anama da keldiler. Biz cöremeni endi ödedik. Pek çoq para masraf ettik", - dedi Prıhodkonıñ qızı.
Rostov-na-Donudaki Cenübiy arbiy bölgesiniñ mahkemesi Qırımdan ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkonı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatlı tanıdı ve 5 yıl sert apis cezasına mahküm etti.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Qırım sakini, ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkoğa çıqarılğan ükümni takbih etti.
Ukraina Tış işler nazirligi, Cenübiy arbiy bölgesiniñ mahkemesi Oleg Prıhodkonı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatlı tanıp, 5 yıl sert apis cezasına mahküm etkenine narazılıq bildirdi.
Qırımda Ukraina prezidentiniñ daimiy temsilcisi Anton Körineviç Rostov-na-Donudaki Cenübiy arbiy bölgesiniñ mahkemesi Qırımdan ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkoğa çıqarğan ükümni takbih etti.
Rostov-na-Donudaki mahkeme beş yıl apis cezasına mahküm etken ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkonıñ mudafaası ükümni temyiz etecek.
Bu dava boyunca munaqaşalar keçken afta yekünlendi. Prıhodko soñki sözne çıqışta bulunıp, qabaatını tanımağanını bildirdi.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi oturışuvında prokuror qırımlı Oleg Prıhodko içün 11 yıl sert rejimli koloniya cezası berilmesini istedi.
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Saq rayon mahkemesi iyünniñ 25-nde qırımlığan 2 biñ ruble para cezasını berdi. Mahkeme onı Rusiye memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesiniñ birinci qısmına istinaden qabaatlı dep tanıdı. Qırım.Aqiqatnıñ elinde olğan mahkeme qararına köre, faalniñ evinde tintüv vaqtında tutıp alınğan eşya ve vesiqalarnıñ «tedqiqatı» «Prıhodko üçünci şahıslarnıñ bu eşya ve vesiqalarğa irişmesi vastasınen natsist timsallerini propaganda etkenini ve köstergenini» işaretlemekteN
Faalniñ özü evindeki bütün timsaller «antika», dava malümatında olğan svastikalı kölmek ise «suvenir» ve 2010 berli onda olmağanını ayttı.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Oleg Prıhodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler.


text:
Suriye akimiyeti işğal etilgen Qırımnı Rusiyeniñ bir parçası olaraq tanıy. Bunı Suriye parlamentiniñ reisi Hadiya Abbas Sputnik Rusiye neşirine bergen intervyüsında bildirdi.
«Qırım halq referendumda istegini köstergen soñ tamırlarına qayttı. Qırım Rusiyeniñ ayırılmaz bir parçası olğanını tanıymız», – dep ayttı Hadiya Abbas.
Ukrainadaki Suriye Arap Cumhuriyetiniñ elçihanesi telefonda Hadiya Abbasnıñ beyanatını izaatlamay.
Qırım.Aqiqat bunıñnen bağlı informatsion muracaat azırlay.
Rusiye mudafaa naziri Sergey Şoygu bildirdi ki, Rusiye ve Suriye aviatsiyası isyancı ve barışıqsever sakinlerge şeerni terk etmege imkân berecek pauzadan eki kün ögüne Aleppoda ava darbeleriniñ endirilmesini toqtattı.
Suriyede 2011 senesinden berli cenk kete. Prezident Başar Asad memleketniñ bir qısmını kontrol ete, onıñ siyasetine razı olmağan isyancılar diger qısımnı nezaret ete. Daa bir qısmı «İslâm devleti» radikal gruppirovkasınıñ kontroli altında buluna.
Rusiye 2015 senesi küzde Suriyede Asad tarafında cenk kampaniyasına qoşuldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina Nazirler şurası nevbetten tış toplaşuvında Ukraina prezidentiniñ «2014 senesi içün Ukraina-NATO işbirligi Bir yıllıq milliy programmasınıñ tasdıqlanması aqqında» buyruğına qol tuttı. Bunı sentâbr 2-de Ukraina Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildirdi.
Bu vesiqalar Ukraina tışqı işler Nazirligi tarafından daa 2013 senesi azırlanğan edi, 2014 senesiniñ başında ise ükümet muşaveresinde tasdıqlanğan ve Ukraina prezidentine teslim etilgen edi.
Lâkin 2014 senesiniñ mart ayında vesiqa Ukraina tışqı işler nazirligine ğayrıdan azırlanması içün keri qaytarıldı, çünki Ukraina Nazirler şurasınıñ erkânı deñişti, em de Ukrainada içki ve tışqı siyasiy vaziyet bam-başqa oldı.
İşbu leyha Ukraina tışqı işler nazirligi tarafından Ukrainanıñ Şimaliy atlantik añlaşma Teşkilâtınıñ iştiragi ile ğayrıdan azırlandı. Mında Rusiye Federatsiyasınıñ bizim devletimizge qarşı istilâsı közde tutıldı.
NATO Ukraina ile işbirlik programmalarına kösterilgen maddiy yardım miqdarını arttırdı.
Sentâbr 4-5 künleri Büyük Britaniyada NATO Sammiti ötkerilecek, onıñ çerçivesinde Ukraina-NATO Komissiyasınıñ toplaşuvı devlet ve ükümet yolbaşçıları derecesinde keçirilecek, onıñ içün tasdıqlanğan prezident Buyruğınıñ leyhası şimdilik ğayet aktualdir. Ukraina 28+1 formatında yüksek derecede körüşüv ötkerilecek yekâne ortaq memleketi olması mümkün, – dep qayd ettiler Ukraina Nazirler şurasınıñ matbuat hızmetinde.


text:
Rusiye radio stantsiyaları Qırım şimaliniñ çoqusı köy-qasabasında ukrain FM-sıqlıqlıqlarını elge keçirdi. Bunı “Qırım uquq qoruyıcı gruppası” 2019 senesi mayısta keçirgen monitoring neticeleri köstere.
Böylece, yarımada şimalinde 8 qasabada bütün ukrain sıqlıqlarını Rusiye stantsiyaları zapt etti. Daa 11 qasabada qısmen ukrain yayınlavı bar, amma çoqusı sıqlıqlarda Rusiye stantsiyaları eşitile. Ukraina nezaretindeki “Çonğar” ve “Çaplınka” kiriş-çıqış noqtalarında eki Rusiye radio stantsiyasınıñ signalları eşitile, dep qayd ete uquq qoruyıcılar.
“Daima artıp turğan Qıımnıñ haber izolâtsiyası söz serbestligini bozğanından ğayrı, işğalci devletke yarımadada adam aq ve serbestligini ileride de bozmaq içün yol aça. Böyle areketler qısqa vaqıtta toqtatılmalı, ukrain mustaqil mediasınıñ yarımadada yayınlavı ise ğayrıdan tiklenmeli, ve ukrain radio sıqlıqlarını qanunsız elge keçirgenler cezalanmalı”, - denile beyanatta.
“Qırım uquq qoruyıcı gruppası”, 1947 senesi Halqara elektrik bağ şartnamesi ve 1950 senesi BMT Baş Assambleyası tarafından radio sıqlıqlarınıñ söndürilüvi takbih etildi, dep bildire.
Ukrainanıñ Milliy içtimaiy radio şirketi ile beraber de ilhaq etilgen Qırımda orta AM dalğalarındaki 549 kHz sıqlığında eşittirüvlerini yayınlağan Qırım.Aqiqat Radiosı, 2017 senesi sentâbrniñ 4-nden başlap, FM diapazonınıñ 105,9 MHz sıqlığında künde 24 saat içinde Qırım içün radioeşittirüvlerini translâtsiya etmege başladı. Ukrainanıñ Şarqındaki şeerlerde FM diapazonında çalışqan ve Ukrainanıñ Dünya radio hizmetiniñ orta dalğalarında (1431 kHz) radioeşittirüvlerini yayınlağan Donbass.Aqiqat Radiosı leyhası, 2016 senesi yanvarniñ 23-nden başlap, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ Ukrainanıñ kontroli altında olmağan rayonları içün yayınlarını translâtsiya ete.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/03-29
Röstäm Abäzov (29.03.1959, TASSRnıñ başqalası Qazan şähäre, RSFSR, / SSRB) — SSRB häm Rusiä Federatsiäse muzıkantı.
La Primavera däwlät kamera muzıkası orkestrı sänğät citäkçese, baş dirijör. Tuqay büläge iäse.
Skripka buyınça – Mäskäw, kompozitorlıq buyınça – Qazan däwlät konservatoriälären tämamlağan.
Elekke Tatar däwlät filarmoniäse solistı, muzıka mäktäbe direktorı.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
“Rusiye, Rusiye akimiyet organlarınıñ tarafından ruhset etilgen cinayetler, şu cümleden adam qaçırma ve öldürme içün cevap bermege mecbur olacaq”, – deyler tedbirniñ teşkilâtçıları.
Aktsiyanıñ iştirakçileri halqara toplulığını işğal etilgen Qırımdaki cinayetler içün sanktsiyalarnı ve diplomatik tazyıqnı devam emege çağıralar.
“Ervin qayda?” ilk aktsiyalar, Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimov hırsızlanğanından bir qaç ay keçken soñ başlandı.
Bağçasarayda 2016 senesi mayısnıñ 24-nde aqşam şeer şurasınıñ deputatı, Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimov hırsızlanğan edi. Onıñ maşinası yol ortasında tapıldı. Ğayıp olğan kişi mayısnıñ 25-nde Meclis azalarınen beraber Sudaqqa baracaq edi, anda qırımtatar faalleriniñ mahkemesi planlaştırılğan edi.
2021 senesi yanvarnıñ 14-nde İnsan aqları Avropa mahkemesi Qırım ile bağlı Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davası boyunca Büyük palatanıñ qararını ilân etti. Oña köre, mahkeme davanı “qısmen maqbul” tanıdı ve onıñ aslını baqıp başladı. İnsan aqları Avropa mahkemesisiniñ matbuat içün beyanatında, Ukrainanıñ Qırımdaki insan aqlarınıñ bozuluvı faktlarına dair “yeterli qadar delil olğanı” aqqında yazıla.
Rusiye Adliye nazirligi bildirdi ki, davanıñ asılı baqılğanda, olarnıñ uquqiy bmevamı “er vaqıt kibi halqara uquqqa, añlaşmalarğa ve halqara mahkemelerniñ ticribesine esaslanacaq”.


text:
Abe Şinzonıñ üleme küplärne tetränderde
Yaponiyäneñ êlekkege xökümät räiseneñ üterelüe dön'ya külämendä rizasızlıq tudırdı
AQŞ ilbaşı Djo Bayden Yaponiyäneñ êlekkege xökümät räise Abe Şinzonıñ üterelüenä tirän qayğısın belderde.
“Saylaw kampaniyäse waqıtında atıp üterelgän dustım Abenıñ wafatı mine tetränderde, açuımnı kiterde häm canımnı özgäläde. Bu yapon xalqı häm anı belüçe härkem öçen faciğa,”-dip yazdı ul.
Bayden üzeneñ Abe belän yaqınnan êşläw forsatı buluın citkerde. “Bügengä qadär iñ ozaq waqıt wazıyfa başqarğan Yaponiyä xökümäte räise bularaq anıñ açıq häm bäysez Hind okeanı maqsatları däwam itäçäk,”-di AQŞ ilbaşı.
Süz uñayınnan, BMOnıñ keşe xoquqları şurasında delegatlar ğomere özelgän Abe Şinzo öçen ber minut tın tordı.
İsegezgä töşeräbez, aña kiçä Yaponiyäneñ Nara şähärendä Liberal-demokrat partiyä kandidatınıñ saylaw kampaniyäsenä teläktäşlek yözennän açıq hawada uzuçı çarada çığış yasağanda attılar. Awır yaralı xäldä säyäsätçene xastaxanägä alıp kittelär, tik qorqarıp qala almadılar.
Bäyläneşle xäbärlär
İspaniyada poyızdlar bäreleşte
Ber ük yünäleştä xäräkät itüçe ike poyızd bäreleşü arqasında 155 keşe yaralana


text:
Elordada memlekettik hatşı Marat Täjinniñ törağalığımen Abay Qwnanbaywlınıñ 175 jıldıq mereytoyına dayındıq jäne onı ötkizu jönindegi memlekettik komi..
Halqına qaltqısız qızmet etudiñ ozıq ülgisin tanıtqan HH ğasırdağı Arıstarımız turalı ğibrattı fil'mder jarıqqa şıqtı. Qay zamanda da, qay halıqqa bo..
Bügin, 30 tamız Qazaqstan Respublikasınıñ prezidenti Qasım-Jomart Toqaev qazaqstandıqtardı Konstituciya künimen qwttıqtadı. Biıl QR Atazañınıñ qabılda..
1947 jılı tamızda KSRO Ministrler keñesiniñ şeşimimen şarttı türde «№2 oqu poligonı» dep atalğan Atom poligonın qwru turalı qaulı qabıldandı. Audanı ..
Keşe, tamızdıñ 26-sı QR prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ №133 jarlığı şığıp, külli türki jwrtınıñ maqtanışı, «mwğalim säni» (ekinşi wstaz) atanğan ğa..


text:
Emirni «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurası» olaraq adlanğan Qırımnıñ qanunsız parlamentiniñ matbuat hızmeti aydınlattı.
Qanunğa binaen, Qırım Cumhuriyeti ve Aqyarda yaşağan devlet hızmetçilerini içtimaiy kefillernen temin etmek maqsadınen bu sene aprelniñ 1-den başlap avgustnıñ 1-ne qadar aylıqlarnı ardı-sıra arttıracaqlar.
Aylıq miqdarı Rusiye Federatsiyasında olğan orta aylıq miqdarına qadar arttırılmaq kerek.
Putinniñ avalesinen Qırım Cumhuriyeti ve Aqyarnıñ devlet akimiyet organlarına bücetten maliye etilgen müessise hadimleri, devlet ve belediye organları hadimleriniñ aylıqlarını arttıruv aqqında qarar almağa tevsiye etile.
Rusiye Federatsiyasınıñ ükümetine ise mezkür emirni yerine ketirmek içün federal bücetinde buña lâzim olğan para ayırılmasını köz ögüne almağa avale etile.


text:
Advokat Lilâ Gemeciniñ bildirgenine köre, Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası” boyunca mahküm etilgen Riza Ömerovnıñ apayı Sevilâ Ömerovağa qarşı tizinlgen memuriy protokol onıñ haberi olmadan baqılğan. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesi bildirdi.
Haber etilgenine köre, mahkeme cinayet terkibiniñ olmaması sebebinden Sevilâ Ömerovağa qarşı davanı toqtatqan, amma Rusiye quvetçileri bu qararğa razı olmağan ve Rusiye nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinde onı temyiz etecek ola. İstinaf fevralnıñ 24-de saat 9:30 olacaq.
Qırımda Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Riza Ömerovnıñ ömür arqadaşı Sevilâ Ömerovağa politsiya hadimi kelip, bir kişilik narazılıq aktsiyası aqqında soraştırmağa tırıştı.
2020 senesi dekabrniñ 27-nde Sevilâ Ömerova Canköy rayonınıñ Qalay (Azovskoye) qasabasında bir kişilik narazılıq aktsiyasını ötkerdi. Qadınnıñ yazuvlı şiarında «Qırımtatarlar terrorist degil! Repressiyalarnı toqtatıñız! Aqayımnı azat etiñiz».
Yanvarnıñ 12-nde, salı künü, Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesi Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüslerine üküm çıqardı: Enver Ömerovğa 18 yıl Ayder Cepparovğa 17 yıl, Riza Ömerovğa 13 yıl.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, yanvarnıñ 12-nde Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesi Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüslerine çıqarğan ükümni takbih etti ve halqara toplulıqnı küç-quvetini birleştirmege davet etti.
Ukraina TİN Rusiyeden Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesiniñ Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası” boyunca qararınıñ lâğu etilmesini ve “mahküm etilgen Enver ve Riza Ömerovlar ve Ayder Cepparovnıñ ve diger ukrain siyasiy mabüsleriniñ deral azat etilmesini” talap ete.
Avropa elçileri Rusiyeniñ Rostov-na-Donu mahkemesiniñ Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri, qırımtatar musulmanları Enver Ömerov, Riza Ömerov ve Ayder Cepparovğa çıqarğan ükümini takbih etti. Olar qırımlılarnı azat etmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
«Veciye Kaşka işi» figurantları Tahqiqat izolâtorında eñ azından mayıs 15-ke qadar bulunacaqlar. Yaqalanğan faaliyetçiler yaş adamlar olmağanına ve izolâtorda sağlıqları pek fenalaşqanına baqmadan, olarnıñ tevqif muddeti uzatıldı. Bekir Degermencide astma ve yürek hastalıqları keskinleşti, Kâzim Ametovda közü zayıflay, 65 yaşlı Asan Çapuh ise mikroinsult keçirgenini iddia ete.
Qırımtatar faaliyetçileri keçken yılnıñ noyabrinde Aqmescitte yaqalandı. Bekir Degermenci ve Kâzim Ametovnı Kyiv rayonı mahkemesine yaqın olğan «Medoborı» kafesinde yaqaladılar. Buña yaqın bir yerde Asan Çapuh yaqalandı. Onıñnen beraber qırımtatar milliy areketiniñ veteranı, 83 yaşlı Veciye Kaşka buluna edi. Yaqalav esnasında o yaramadı. Qadın içün «acele yardım» çağırıldı, lâkin hastahanege ketkende o keçindi. Faaliyetçi Ruslan Trubaç başqa yerde yaqalandı – telükesizlik hadimleri onı, apayınen beraber ketken avtobusından tüşürdiler.
FSBniñ matbuat hizmeti, yaqalanğanlarğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 163-nci maddesiniñ 2-nci qısmı – bir gruppa şahıslar tarafından teşkil etilgen aqsız yerde para talap etüv boyunca cinaiy işniñ açılğanını bildirdi. Tahqiqatnıñ versiyasına köre, işniñ figurantları Türkiye vatandaşından aqsız yerde büyük miqdarda para talap ete ediler. Lâkin yaqalanğanlar, bu qabaatlavlarnıñ sahte olğanlarını ayta. Olarnıñ sözlerine köre, aqiqatta Türkiye vatandaşı Yusuf Aytan, aynecilik etip, Veciye Kaşkanıñ ailesinden7 biñ dollar aldı. Faaliyetçilerniñ aytqanına köre, olar türkni bu paranı qaytarmaq kerekliginde qandıracaq ediler. Yusuf Aytan şu paranı Veciye Kaşkanıñ qoluna berecek vaqtında «Medoborı»da yaqalav yapıldı.
Faaliyetçiler, tevqifleri siyasiy sebepten yapılğan ve cemiyetteki faaliyetleri ile bağlı, dep sayalar – olar dörtü de, Rusiyeniñ mahsus hizmetleri ve telükesizlik hadimleri tarafından taqip etilgen yurtdaşlarına faal surette yardım ete.
Yaqalav esnasında elâk etken Veciye Kaşka, qırımtatar milliy areketiniñ eñ belli iştrakçilerinden biri edi. O, 83 yaşında dünyanı terk etti. Öz halqınıñ aqları içün arekette o, 50-nci yıllarnıñ soñundan başlap iştirak etti.
Rusiye advokatı Nikolay Polozov efsaneviy qırımtatar qadınınıñ ölümi vaqiası boyunca cinaiy işniñ açılmasını talap ete. Onıñ malümatına köre, yaqalanuvı boyunca operatsiyağa Rusiye İçki işler nazirliginiñ Qırım idaresinde çalışqan Kaşpanov, Svetikov, Grekov, Şambazov ve Beloşov soyadlı hadimlerniñ alâqası bar. Polozov, vazife salâhiyetlerini yaman maqsatnen qullanmaları ile alâqalı olaraq bu şahıslarğa qarşı cinaiy işlerniñ açılmasına dair qoşumca ariza berdi. Fevralde Rusiyeniñ Tahqiqat komiteti arizasını red etti. Al-azırda adliyeci bu qararğa qarşı şikâyet berdi.
Aqsız yerde para talap etüv içün yaqalanğan faaliyetçiler endi yaş insanlar degil. Yaşları 50-ni keçti. Tevqiften soñ sağlıqlarınıñ vaziyeti bayağı fenalaştı. Lâkin buña baqmadan, mart 14-te olarnıñ tevqif muddetleri eki ayğa uzatıldı. Advokatlar olarnıñ iç olmadı ev apisine keçirilmesini talap ete ediler. Qırım.Aqiqat muhbiri, «Veciye Kaşka işi» figurantlarınıñ er birinde işleri nasıl olğanını tayin etti.
Bekir Degermenci: «O bir dünyadan qaytardılar»
Degermenciler qorantasında 57 yaşlı Bekir, eki yıl içinde endi ekinci mabüstir. Onıñ oğlu, Mustafa, «fevral 26 işi» figurantı. Al-azırda onı 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti binasınıñ yanındaki «kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etüv»de qabaatlav boyunca muhakeme eteler. 2015 senesiniñ mayısından başlap, 2016 senesiniñ apreline qadar Mustafa tahqiqat izolâtorında bulundı, şimdi ev apisinde buluna.
Onıñ babası Bekirde bronhial astma bar. İzolâtorda o keskinleşti. Dekabr 6-da azatlıqnı sıñırlav tedbiriniñ uzatılması boyunca mahkeme vaqtında oña «acele yardım»nı çağırmağa mecbur oldılar, ve mahkemeniñ büyük qısmını o, oksigen maskası ile keçirdi. Bundan soñ tahqiqat izolâtorında Degermenciniñ sağlığı kün-künden daa beter olıp başladı. Aqrabalarınıñ aytqanına köre o, ağrılar sebebinden yatıp olamağanı içün, amelde yuqlamaq imkânından marum qaldı.
Dekabr 14-te, advokat Edem Semedlâyevniñ uzun sürgen qandırmalarından soñ mabüsni 7-nci şeer hastahanesiniñ reanimatsiyasına keçirdiler. Anda o, bir ara essiz alda bulundı. Yanvar 2-de Bekir tahqiqat izolâtorına qayttı.
Sağlığım biraz elvermedi: 6 kün reanimatsiyada edim, olardan 3 kün – komadaBekir Degermenci
Degermenci özü, advokat vastasınen yollağan açıq mektübinde: «Sağlığım biraz elvermedi: 6 kün reanimatsiyada edim, olardan 3 kün – komada. Ekimler, «o bir dünyadan qaytardıq», dediler. Umumen hastahanede qararnen 20 kün edim», – dep yazdı.
Reanimatsiyadan soñ Bekirniñ alı eyileşti, lâkin sağlıq vaziyeti noramdan daa uzaq. Yanvar 17-de onı izolâtordan çıqarıp, tıbbiy teşkerüvge alıp bardılar. Degermenciniñ sözlerine köre, teşkerüvniñ özü 3 daqiqa sürdi. Mabüsniñ fikrince, alını tayin etmek içün bu, yeterli degil edi. Aynı zamanda vesiqalarda, Bekirniñ tahqiqat izolâtorında bulunması içün iç bir mania yoq, dep qayd etilgen.
Şimdi o, izolâtorınıñ tıbbiy qısmında buluna. Apayı Aliyeniñ sözlerine köre, soñki eki afta içinde ömür arqadaşınıñ sağlığı kene fenalaşıp başladı.
Soñki eki afta içinde aqayımnıñ alı fenalaştı. Üç kün ardı-sıra sıcağı tüşmediAliye Degermenci
Aliye Degermenci: «Soñki eki afta içinde aqayımnıñ alı fenalaştı. O, kene biraz hastalandı, çünki şimdi onda yanğı protsessi keçe. Onı ekim baqtı, ve oña saba ve aqşam antibiotik inyektsiyaları yapıp başladılar. Onıñ üç kün ardı-sıra sıcağı tüşmedi, lâkin mahkemede sıcağı 37 olsa da, körünişi bir qarar edi», – dedi.
Oturışuvda bergen mektüpte Bekir, özüni «tendürist» alda tutqanını yaza. Em de özüne ve diger figurantlarğa şaqa etip «aydamaq qartlar» dey.
Degermenci parmaqlıqlar artından: «Belki de bazılar meni safdil der, amma men, adaletniñ bir kün ille yeñecegine ve onlarca, belki de biñlerce vicdan mabüsi bulunğan apishanelerde divarlarnıñ yıqılacağına inanam», – dep yazdı.
Diagnoznı gizlev
«Aydamaq qartlar»nıñ eñ yaşlısı – 65 yaşlı Mishor sakini Asan Çapuh. Dekabr 6-da mahkemede o, izolâtorda tutuluv şaraitine şikâyet bildirdi ve açlıq ilân etti. Lâkin sağlığı birden yamanlaşqan içün o, qısqa vaqıt içinde ğıdalavğa qaytmaq mecbur oldı.
Advokat Ayder Azamatovnıñ aytqanına köre, yemekten vazgeçüv kününde Asan Çapuhta bedeniniñ sol tarafı – omuzdan ayaqqace – qıbırdamaz alğa keldi. Bu sebepten mabüs mustaqil surette yürmekten marum oldı.
Çapuh özü, mikroinsult keçirgenini tüşüne, lâkin tahqiqat terapevti oña «hipertonik kriz» diagnozını qoydı. İşniñ çataq olğanını körgen advokat Ayder Azamatov, tahqiqat izolâtorınıñ memuriyetinden, muşterisiniñ tıbbiy teşkerüvden keçirilmesini talap etip, ariza berdi.
«Olar uzun muddet vaqıt sozdı, bir şeyler uyğunlaştıra ediler. Ondan soñ, ne olsa da, onı alıp bardılar. Onı, qararnen, üç-dört kere alıp bardılar: baş miyiniñ ultradavuş tetqiqatını (UZİ), MRT, daa nasıldır areketler yaptılar. Er sefer alıp barılğan soñ onı tekrar tahqiqat izolâtorına qaytara ediler», – dedi advokat.
Onıñ iddiasına köre, izolâtornıñ memuriyeti, tıbbiy sırnı faş etüv yasağına sıltap, tetqiqatnıñ neticelerini gizley. Aynı zamanda, advokatnıñ sözüne köre, tahqiqat izolâtorınıñ memuriyetine Çapuhnıñ diagnozını bildirip, onıñ özüne bidirmediler.
Al-azırda o, izolâtornıñ tıbbiy qısmında buluna. Advokatnıñ aytqanına köre, Çapuh, ayağı ale daa qısmen uyuşqan adla olğanı içün, zorluqlar çeke.
Elbette, ayağı boyunca sualler daa bar, ve nutqu da eski alğa kelmediAyder Azamatov
Ayder Azamatov: «Soyları oña bazı ilâclarnı yolladı, ondan soñ alı eyileşti, ve o, tıbbiy sanitar qısmına keçmege razılıq berdi. Al-azırda o, tıpqı Bekir Degermenci kibi, anda buluna. Dekabrde olğanına köre, sağlıq vazyeti bayağı eyileşti. Lâkin, elbette, ayağı boyunca sualler daa bar, ve nutqu da eski alğa kelmedi», – dedi.
İşniñ daa bir figurantı – Suvuq Sala (Hruşevka) köyüniñ sakini Kâzim Ametov da sağlıq problemalarına şikâyet ete. O, tevqiften soñ közleri zayıfladı, dey.
Kâzim ağa, közleriniñ pek tez zayıflaşqanını, ve bunıñle alâqalı olaraq er vaqıt başı ağırğanını bildirdiEmil Kurbedinov
Advokat Emil Kurbedinov: «Kâzim ağa, közleriniñ pek tez zayıflaşqanını, ve bunıñle alâqalı olaraq er vaqıt başı ağırğanını bildirdi. O, tıbbiy teşkerüv ötkermeleri içün ariza yazğanını ayta. Umumen ne olğanını bilmek içün adiy közler teşkerüviniñ ötkerilmesini o, endi ekinci aftadan berli nafile talap ete», – dey.
İşniñ daa bir figurantı, Kefe sakini Ruslan Trubaç sağlığınıñ vaziyetine dair şikâyet etmedi.


text:
Cenk vaziyeti Rusiye istilâsı sebebinden ilân etile – Poroşenko
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ acele toplaşuvında Ukrainada cenk vaziyetini ilân etmek içün azırlıq körmege qarar alındı. «Cenk vaziyeti Rusiye tarafından artqan istilâ ve halqara uquqqa köre açıq tecavuz sebebinden Ukrainanıñ mudafaasını quvetleştirmek maqsadınen ilân etile», – dedi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında. Toplaşuv Keriç boğazında Ukraina gemilerine qarşı açılğan ateş ve gemilerniñ zapt etilmesi sebebinden noyabrniñ 26-na keçer gecesi keçirildi. Noyabrniñ 25-nde saba Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirdi ki, Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı. Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.


text:
İlon Mask berençe tapqır iñ bay keşe buldı
Êşmäkär Forbs isemlegendä bıyıl berençe
Texnologiyä şirkätläre Tesla häm SpaceXnıñ yuğarı idaräçese İlon Mask Forbsnıñ isemlegendä täwge tapqır berençe urınğa çıqtı. Jurnal 41nçe tapqır AQŞtağı iñ bay 400 êşmäkärneñ isemnären atadı.
İlon Mask mal-mölkäten uzğan yılğa qarağanda 60 milliard dollarğa arttırıp bıyıl isemlekneñ başında urın aldı. Moña qadär älege urın 4 yıl rättän Amazon şirkäteneñ êlekkege idaräçese Djeff Bezosnıqı ide. Xäzer Mask anı ikençe urınğa êtep töşerde.
AQŞnıñ iñ bay êşmäkäre bu uñışın Tesla akśiyälärendäge 11%lıq artudan kürä.
Öçençe urında programmaçı häm investor Bill Geyts tora.
“Facebook”ka nigez salğan Mark Śukerberg berençe unlıqqa kerä almadı. İsemlektä ul uzğan yıl 3nçe ide, bıyıl 11nçe. Śukerberg 2021nçe yılnıñ sentyabrennän birle baylığının yartısınnan artığın yuğalttı. Ul soñğı 1 yılda küp aqça yuğaltqan Forbs bayları arasında berençe.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyäneñ êksportı üseştä
İlneñ noyabr’dä çit illärgä satuı, uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda, 1,9%qa arttı häm 21 milliard 900 million dollarğa citte


text:
Tünevin dünyada COVID-19 adiseleriniñ künlük rekord sayısı qayd etildi, bunı Dünya Sağlıq Teşkilâtınıñ saytında yerleştirilgen malümat köstere, yaza Azatlıq.Radiosı.
Qayd etilgeni kibi, sentâbr 18-inde 315 919 yañı hasta qayd etildi.
COVID-19 adiseleriniñ ekseriyeti AQŞ-nda (6571119), İndistanda (5214677) ve Braziliyada (4419083) belli oldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Türkiye reberiyeti Qırımnı Rusiye toprağı olaraq tanımaycağını daa bir kere bildirdi. «Qırımbizimnen» bağlı sert tenqit Suriyedeki Rusiye-Türkiye kerginleşmesi ile aynı vaqıtqa rastkeldi. Ankara Moskvağa diplomatik basqı yapmaq içün «Qırım meselesini» qullana. Neticede, yarımadadaki Kreml hızmetçileri siyasiy añlaşma temeli ola bilecek Türkiye biznesi ile devamlı iqtisadiy bağlarğa ümüt beslememelidir.
Türkiye tışqı işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu Kyivdeki matbuat konferentsiyasında çıqışta bulunıp, memleketi Rusiyeniñ ukrain yarımadası işğalini tanımaycağını bildirdi. «Türkiye Ukrainanıñ topraq bütünligi, mustaqilligi, devlet sıñırları ve siyasiy birligine bütünley qoltutmaqta. Bunı halqara seviyede de, eki taraflı körüşüvlerde de qayd etemiz. Daa bir kere qayd etmek ister edim: Qırımnıñ qanunsız alda qoşulmasını iç bir vaqıt tanımamız», – dep ayttı nazir. Mevlüt Çavuşoğlu esas meselelerden biri olaraq qırımtatar kimliginiñ istilâdan qorçalanmasını ayttı. Aytqanlarına esaslansaq, Rusiye tarafından yapılğan istilâ aqqında söz yürsetildi.
Türkiye naziriniñ lafları Qırımnıñ «nazirler şurasında» açuv çıqardı. Milletlerara munasebetler «devlet komitetiniñ» yolbaşçısı Zaur Smirnov Qırım Ankara ile munasebetlerinde «Kyivniñ ortaqlığına» muhtac degil, dep ayttı. Memur tamır halq Rusiye toplulığına» qoşuldı, onıñ abadanlaştıruvı ve milliy medeniyetiniñ inkişafı içün «bütün şaraitler» yaratıldı, dep işandırdı. Uydurılğan cinaiy işler, musulmanlar ve siyasiy faallerge qarşı repressiyalar aqqında Smirnov bir söz bile aytmadı.
Rusiye teşviqatçıları «Türkiyedeki qırımtatar dernekleriniñ federatsiya» yolbaşçısı Ünver Selniñ izaatlarını derc etti, onıñ Rusiyege qoltutqanı bellidir. O, Çavuşoğlunıñ Ukraina akimiyeti ile muzakereleri «kelişmegen» ve Rusiye-Türkiye munasebetleri içün zararlı olğanını ayttı. Türkiye memurları qırımtatarlarnıñ işlerini ancaq Rusiye vekilleri ile muzakere ete bile, dep tüşüne Sel. Yayğara Rusiye devlet kütleviy haber vastaları tarafından ardı-sıra qoparılğanı köz ögüne alınsa, buña Qırımnıñ Rusiye «nazirler şurası» issesini qoştı, dep tahmin etmek mümkün.
İşğal altındaki yarımada Rusiye duşmanları ilk fursatta basmağa azır olğan noqtağa çevirildi
Qırım meselesi Türkiye akimiyeti içün boş yerde aktual olmadı. Çavuşoğlunıñ Kyiv ziyaretinden bir qaç kün ögüne Rusiye aviatsiyası Suriyedeki El-Bab civarında türk askerlerine darbe endirdi. Neticede bir qaç arbiy elâk oldı. Kreml «hata» olğanını aytıp afu soradı. Ankara Moskvanı yalan aytqanı ile qabaatladı, çünki Rusiye komandanlığı bu yerde askerler bulunğanını evelden bile edi. Vaziyetniñ mısqılı şu ki, Moskva Qırım ve Donbass meselesinde bazarlıq yapmaq içün Suriye macerası qararına keldi. Rusiyelilerniñ «aynecilik planı» regiondaki diger oyuncılarnıñ menfaatlarını köz ögüne almadı. Eñ evelâ, Türkiye ve İran. İşğal altındaki yarımada Rusiye duşmanları ilk fursatta basmağa azır olğan noqtağa çevirildi. Rusiye memurları ve Moskva ortaqlarınıñ açuvına baqılsa, Türkiye akimiyeti Moskvağa onıñ esas problemi – zapt etilgen Qırım – aqqında tam vaqtında hatırlatqanı añlaşıla.
Rusiye ve Türkiye Qırım mevzusında gizli añlaşıp olamaz kibi fikirler daa bir kere tasdıqlandı. Ankara «Suriye meselesinde» Moskvağa diplomatik basqı yapmaq içün Qırım işğali meselesini qullana. Bes-belli, taraflar vatandaşlarara cenkten parçalanğan arap cumhuriyetinde bam-başqa maqsadlar qoya. Er ay zıddiyetleri kerginleşe. Daa üç yıl evelsi Moskva Ankaranı öz tarafına çeke bilir ya da, eñ azından, bitaraf qalmasını qazanıp olur edi.
Rusiye akimiyeti ve işbirlikçiler Türkiyeni ortaq olaraq köre ediler. İşğalniñ birinci yılı soñunda Rusiye-Türkiye yaqınlaşma imkânlarnıñ alâmetleri peyda olğan edi. 2014 senesi dekabr ayında prezident Vladimir Putin Ankaranı ziyaret ett. İşbirlikçiler Aqmescit merkezinde devlet ziyaretine qoltutuv mitingini ötkergen edi. «Spiker muavini» Remzi İlyasov ve o vaqıt «baş nazir muavini» olğan Ruslan Balbek semetdeşlerini Türkiye akimiyeti «referendum» neticelerini tanır, dep işandırğan ediler. Prezident Recep Tayyip Erdoğan Kreml tamır halqnıñ aq-uquqlarını qorçalamağa istey dep, olarğa ümüt bergen edi.
«Qırımtatarlar eskiden olmağan aqlarğa saipler. Qırımtatarca devlet tili oldı. Muzakereler vaqtında Rusiye halqnıñ menfaatlarını ve amanlığını tüşüne, dep aytıldı. Bir de bir mesele çıqsa, o, (Rusiye akimiyeti – müel.) dialog qurmağa azırdır. Olarğa minnetdarmız», – dep aytqan edi o vaqıt Türkiye prezidenti.
O vaqıt Ankara Rusiye işğalini resmiy şekilde tanımasa da, zapt etilgen topraqlar ile iş bağlarını bozmadı. Yarımadağa türk malı ve urba kele edi, «nazirler şurasınıñ» belli bir ümüti qalğan edi. Qırım «akimiyeti» ve onıñ Moskvadaki reberleri iş bağlarını ilerideki siyasiy añlaşmanıñ ilk basamağı olaraq köre ediler.
Putinniñ oña Qırımnı zapt etmege keder etilse edi, nükleer silânı qullanmağa azır olğanı aqqında lafları boş sayıla
Su-24 Rusiye cenk uçağı tüşürilgen soñ Kreml (esasen lafta) sert bir şekilde Türkiyege qarşı çıqqan edi. Cumhuriyet «akimiyeti» merkezniñ emirlerini alıp, Ankaranı aqaretlemege başladı. Qırım paytahtınıñ merkezinde prezident Erdoğannıñ qoqlası yaqıldı. Moskva ve hızmetçileriniñ yayğarası mantıq ceetinden añlaşıla edi. Türkler rus uçağını tüşürip, «Qırımbizimniñ» esas efsanelerinden birini yoq etti. Kreml teşviqatı ealini yarımada NATOğa qarşı çıqmaq içün kerek olğanında işandırğan edi. Alyansnıñ memleket-azası rus uçağını yoq etti, Moskva ise arbiy bir cevap berip olamadı. Bes-belli oldı ki, Putinniñ oña Qırımnı zapt etmege keder etilse edi, nükleer silânı qullanmağa azır olğanı aqqında lafları boş sayıla.
Mevlüt Çavuşoğlunıñ Ukraina topraq bütünligine qoltutqan sözleri cumhuriyet «akimiyetinde» mesülietli vazifelerde bulunğan «tecribeli qırımtatarlarnıñ» muvafaqiyetsizligini ifadelemekte. 2014 senesinden berli olarğa Türkiyedeki semetdeşlerinen bağ qurıp, cemaat fikirlerine tesir etmege ve resmiy şahıslarnı öz tarafına çekmege avale etilgen edi. Bunıñ neticesi Türkiye nazirleriniñ İlyasov, Smirnov ya da Balbeknen bağ tutması olacaq edi. Faqat Türkiye Tışqı işler naziri qırımtatarlarnıñ meselelerini Kyivde halq deputatları Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ iştiraki ile muzakere ete. Kreml «Qırım meselesiniñ» al etilmesinde ortaq körgen Türkiyeni coydı. Eñ azından, Recep Erdoğannıñ şimdiki taqımı vaqtında.
Sergey Stelmah, Qırımnıñ siyasiy közeticisi (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadı ile deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Yaqında Moskvada ve Rusiyeniñ diger şeerlerinde keçken kütleviy narazılıqlar qomşu devletteki muhalefet çıqışlarınıñ aktualligini ortağa çıqardı. Rusiyelilerniñ ekseriyeti bütün samimiyetinen, ukrainler Maydanda turğanlarında qomşu devletniñ liberal cemaatçılığı olarnı acıy edi, amma rusiyeliler öz soqaqlarına tökülgende – iç bir şekilde meraq ve añlayış köstergenlerine oşamay.
Bunu añlamaq qolay. Rusiyedeki narazılıqlarnıñ esas şiarı – devletniñ akimiyetini deñiştirüv, «Putin - hırsız». «Qırım– Ukraina toprağı» ya da «Putin – Donbasstan coyul» degen şiarlarnen çıqqan biñlernen insan iştirak etken numayışnı tasavur etmek qıyın. Albuki, Rusiye devletçiliginiñ esas meselesi – hususan qomşu devlet topraqlarını işğal etip almasıdır. Aslında, ister Ukraina, ister Gürcistanğa tecavuz etmesinden evel Putin rejiminiñ demokratiyanen alıp berecegi yoq edi. Lâkin Yaltadan soñ, halqara aq-uquqınen dünya tertibiniñ kösterişli tarzda bozulması, gibrid cenkniñ Rusiye siyasetiniñ esas manasına çevirilmesinden soñ, Rusiye devletiniñ inkişaf etmesi içün iç bir türlü rezervi qalmadı. Kerçek, Putin özü de bunı pek yahşı añlay. O, «özüniñ» prezident saylâvını Qırımnıñ istilâsı yapılğan künge keçirmesi de boşuna yapılamamaqtadır. Çünkü onıñ içün bu- o, çoqtan berli kesip keçken «qırmızı sızıqtır». Keri qaytmaq ise imkânsız.
Başqa halqlarğa zulum yapqan halqnıñ özü serbest olması mumkünmi?
Rusiye devleti demokratik devlet olması mumkünmi? O qaparcılıqnı yeñmesi mumkünmi? Öz vatandaşlarına serbestlik temin etebilemi? Qoyulğpan suallerniñ epsine ancaq, daa yaqın vaqıtlarğace Rusiyede büyük sayğınen añılğan Karl Marksnıñ şekillendirgen eñ esas, yani – başqa halqlarğa zulum yapqan halqnıñ özü ür olması mumkünmi - degen sualine cevap berilgen soñ, cevap tapmaq mumkün olur. Cenk, istilâ, öldürüvler ve nefret propagandası sayesinde inkişaf etken halq serbest olması mumkünmi?
Er angi bir rusiyeli bunıñ cevabını bilmeli: yoq, olması mumkün degil. Eger Rusiye sakinleri kerçek manada deñişmeler olğanını istese,olar zapt etken topraqlarnı azat etmekten başlamaq kerekler. Olar Abhaziyanı terk etmeli. Olar Cenübiy Osetiyanı terk etmeli. Olar Pridnestrovyeni terk etmeli. Olar Donbassnı terk etmeli. Olar Qırımnı terk etmeli. Çünki bu topraqlardan laf sözsüz vazgeçmegence, Rusiye iç bir zaman – tekrtarlayım, iç bir zaman – medeniyetli halqlar ailesine qaytıp olamaz. Em Putin, em de Navalnıy devrinde onı quvulğanlar taqdiri bekley.
Eger Rusiye sakinleri kerçek manada deñişmeler olğanını istese, olar zapt etken topraqlarını azat etmekten başlamalılar
Ukrainanıñ menfaatı pek sade. Rusiyedeki demokratiya, qaparcılıqqa qarşı küreş, pressanıñ serbetligi – elbette pek muim. Lâkin bu – rusiyelilerniñ içki meselesi. Ukraina içün onıñ territorial bütünlügi tiklenmesi muim. Cenkniñ bitmesi. Ukrainalılar ancaq, Rusiyeniñ tecvuzlıq hastalığı tedavi olmadan yahşı tarafqa deñişmeycegini añlaycaq rusiyeli siyasetçi ve cemaat erbaplarına qol tutmalı.
Kerçek, aynı zamanda, Ukrainanı acığan rusiyeliler içün de bu eñ muim ve esas mesele olmalı. Ukrainadaki islâat, qaparcılıqqa qariı küreş, «vizasız kiriş» ya da ukrain şeerlerindeki soqaq adları – ukrainlerniñ içki işi olmalı. Ukrain demokratiyası bile – ukrainlerniñ içki işidir. Rusiyeli içün ise eñ muimi – onıñ devleti qomşu devletniñ topraqlarını işğal etip almasıdır. Ve bu arada – demokratik ya da avtoritar, az ya da pek muvafaqiyetli olması asla muim degil. Başqalarnıñ toprağını işğal etmek yasaq. Biz añlaşmaq kerek olğan esas mesele, işte, budır. Meraqlanacaq esas mesele de budır.
Amma Rusiye ve Ukraina içindeki demokratiyanıñ muvafaqiyeti ve nasipsizlikleri aqqında ise, cenkten soñ laf etermiz.
Vitaliy Portnikov, jurnalist ve siyasiy izaatçı, Radio Svoboda közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Qırımda fevral 11 künü yaqalanğan dört qırımtatar adamına qarşı ceza qararını aldı – tevqif. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Bugün, 2016 senesi fevral 12 künü, Aqmescit şeeri Kiyev rayon mahkemesinde fevral 11 künü yaqalanğan qırımlılarnıñ – Emir Üsein Kuku, Enver Bekirov, Müslim Aliyev ve Vadim Siruk – işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçti. Olarnı Rusiye Federatsiyasınıñ CK 250 maddesi 2 qısmı boyunca qabaatlaylar («Terroristik teşkilâtnıñ teşkil etilmesi ve bu kibi teşkilâtta iştirak»). Mahkeme 2016 senesi aprel 8-ne qadar apis cezasını belgiledi», – denile beyanatta.
Ukraina tış işler nazirligi fevral 12 künü Qırımda qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge öz qarşılığını bildirgen.
Fevral 11 künü sabasından Qırımda qırımtatar faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirildi. Uquq qoruyıcınıñ yaqalanuvı aqqında haber etken ediler. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı prokuraturağa çağırdılar. Uquq qoruyıcılar işbu vaqialarnı izaatlamay.
Qırımnıñ Rusiye FSB idaresi tarafından «Hizb ut-Tahrir» terroristik teşkilâtında faaliyet» cinaiy işiniñ çerçivesinde dört insan yaqalanğan. Bunı akimiyet tarafdarı olğan «Krıminform» haber agentligine Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi.
Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ reisi Said İsmagilov dey ki, fevral 11 künü qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler Qırım musulmanlarını «terrorist» olaraq köstermek içün yapılğan. Bunı o, tintüvlerge oğrağan 12 insannıñ adını berip, Facebookta yazdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
«Sabıq SSSR totalitar rejmi neticesinde etilgen sürgünlikten 70 yıl keçkeninen qırımtatar halqı öz tuvğan toprağında kene de ayırım ile rastkelgeni içün, Ukraina vatandaşları – qırımtatarlarnıñ halq tamır temsilcileri olaraq öz aqları oğrunda kürişine qol tutmaq içün, Ukrana Qanunıñ 112 maddesine köre, Ukrainada er yıl mayıs 18-de Ukrainada Qırımtatar halqınıñ aqqı oğrunda küreş kününi ilân etmege avale etem», – denile qararda.
Qırımda mayıs 16-dan başlap qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan matem tedbirler keçirilecektir.
Mecliste qayd etkenleri kibi, bu sene tariklerniñ ögüni almaq içün, Aqmescitniñ merkeziy meydanında mayıs 18 künü matem mitingde yalıñız qırımtatar milliy bayraqları köterilecektir, Ukraina ve Rusiye timsalleri olmaycaq.
Mayıs 16 künü öz başına tayin etilgen Qırım baş naziriniñ yarımadada iyün 6 qadar kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesini yasaq etken «qararı» peyda oldı. Ekspertlerniñ fikrine köre, böyleliknen Qırım «akimiyeti» Qırımda Sürgünlik kününe bağışlanğan tebdirlerni bütünley öz nezareti altına almaq ve matem tedbirlerni Aqmescitniñ merkeziy meydanında OMON kontroli ile keçirilecek miting ile sıñırlamaq istey.
Qırım «içki işler nazirliginde» matem tedbiriniñ iştirakçilerine metallodetektorlardan keçmege kerek olğanını qayd eteler.
Mayıs 15 künü Aqmescit merkezine polis ve arbiy tehnikanı ketirdiler.


text:
Qırımda koronavirus yuqunçı sebebinden 2974 insan tibbiy közetüv altında qala.
Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri İgor Çemodanov aprelniñ 5-nde Qırımda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı tedbirler meseleleri operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Umumen 2974 insan tibbiy közetüv altında qala. 64 insan közetüvge alındı, 129 kişi çıqarıldı. 2886 insan dinamik közetüvde (52 kişi alındı, 123-ü çıqarıldı), 66 insan hastahanede (üç kişi ketirildi, dört kişi çıqarıldı), 22 insan observatorda buluna. Ağır hastalar yoq. Er şey tedaviylev protokolına köre kete», – dep qayd etti Çemodanov.
Qırımda aprelniñ 5-i sabasına qadar eki yañı COVID-19 koronavirus hastası qayd etildi. Al-azırda Qırımda 20 koronavirus yuqunçı hastası qayd etildi, 16-sı ketirildi, dördü yerli ola – eki qorantadan.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda koronavirusnen hastalanğan ve özüni tecrit etüv rejimini bozğan yerli sakinge qarşı ilk cinaiy dava açıldı. Qırımlınıñ advokatı qabaatını inkâr ete ve mahkemege muracaat etmege niyetlene.
Rusiye politsiya hadimleri, özüni tecrit etüv rejimini bozıp, öz maşinasınen plâjğa barğan 37 yaşında Kefe sakinini de observatorğa yolladı.
Aprelniñ 4-nde saba işğal etilgen Qırımda çetel memleketlerinden kelgen 3039 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2957-si evde dinamik közetüvde, 67 insan hastahanede qala, 15 insan observatorlarğa tecrit etildi. Rospotrebnadzor malümatına köre, cuma kününe qadar 18 COVID-19 hastası qayd etildi. Aqyarda 5 koronavirus hastası bar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Keriç parom keçitinde, yolcularnıñ sayısı çoq olğanı sebebinden, yaqın künlerde elektron bileti olmadan bu yerde keçmege tevsiye etmeyler. Bu aqta malümat parom keçitiniñ resmiy taşıcısı olğan «Deñiz müdirligi» resmiy saytında bildirile.
«Seçkeniñiz tarihqa elektron biletler olmasa, ziyaretiñizni diger künge keçirmege tevsiye etemiz. Keçitke elektron bileti olmadan kelgende paromğa minme çoq vaqıt alacaq», – dep aytıla beyanatta.
Bildirilgen malümatqa binaen, keçken afta soñu Keriç parom keçitinden 71 biñden ziyade insan ve tahminen 18 biñ avtomobil keçti.
Keriç boğazında parom keçiti Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar ülkesinen bağlağan esas naqliye yolu ola.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescit – Eñ yaqın vaqıtta Qırımnı MTS ve Kiyevstar kibi büyük ukrain mobil operatorları terk etecekler. Şirketler daimiy sürette qıyınlıqlarnen rast keleler ve qırımlılarnı bağ-alâqa ile kerekli seviyede temin etip olamaylar. Qullanıcılar da, grivna yoq etilgen soñ, telefon ve İnternet esaplarını nasıl etip ödecegini tüşüneler.
Qırım işğal etilgen soñ, ukrain mobil operatorları çeşit meselelerge oğratscağı birden belli oldı. Aprel ayında yerli «akimiyet» vekilleri yarımadada kendi «Krımsvâz» bağınıñ teşkil etilmesiniñ zaruriyeti aqqında aytqan ediler, soñra, yarımadağa Rusiye mobil operatorlarnıñ kelüvini bildirgen ediler.
Memurlar qayd etkenleri kibi, bu qıyınlıqlar Qırımnıñ statusı ve sakinlerniñ menfaatlarınen bağlı. Amma, sim-kartlarnı kendi esabına deniştirmege azırlarmı ya yoq, bunı bir kimse soramadı. Faqat, bütün deñişmelerni ilk-evelâ sakinler is ettiler.
Operatorlarnı dalğasız qaldıralar
PEOPLEnet şirketi birinci olıp yarımadada faaliyetini toqtattı. Şirket müdiri Mihail Paykinniñ bildirgenine köre, 100 biñ sim-karta ile sağlıqlaşmağa mecbur oldılar.
Mobil operatorları ve İnternet provayderlerniñ yarımadanı terk etmelerniñ birinci sebebi dalğalar ile bağlı, olarnı rusiyeli arbiyler kendi maqsadlarında işleteler.
Rusiye alâqa ve kommunikatsiya boyunca naziri Nikolay Nikiforov bildirgeni kibi, Rusiye qanunları boyunca çalışmağan bütün ukrain operatorları dalğalarnı boşatmaq kerek olacaqlar. Ondan soñra, bu dalğalarnı satılışqa ya da mezatqa çıqaracaqlar.
Aynı zamanda, belli ve büyük operatorlar şimdilik faaliyetlerini devam eteler. Amma, kün-künden daa qıyın ola. Qırım müşterileri de çeşit meselelernen rast keleler.
Qullanılğan hızmetler içün nasıl para ödemeli?
Birinciden, meseleler ukrain grivnasınen bağlı. Endi bir aydan ziyade mında çetel para birlemi olraq sayıla. Qırımda çalışqan mobil operatorları özüniñ nevbetinde rusiyeli rublelerni qabul etip olamaylar, çünki olar içün de bu çetel para birlemi.
Ukrain grivnasını qabul etken terminallar da qalmadı, desek yañlış olmaz. Em de, qırımlılarnıñ özünde grivna qalmadı, çünki olar aylıqlarnı rublede alalar. Onıñ içün, qullanıcılar tış dünya ile bağda olmaq içün tölevlerni nasıl yapmaqnı tüşüneler.
Aqmescit sakini Mariya şikâyet ete «Men Aqmescitte grivnanı qabul etken bir qaç merkezni taptım. Onıñ içün mobil telefonı ve İnternet içün anda para töleyim. İleride ne olacağını bir kimse bilmey, amma belgisizlik bezdirdi: ya rusiyeli operatorlarnı qoşsunlar ya da ukrain operatorlarnen ne yapmaqnı añlatsınlar».
Bazı qırımlılar soyları ya da tanışlarını qıtada esaplarnı qapatmağa rica eteler. Ya özleri barıp, töleyler. Amma, mobil operatorları ve provayderler Qırımnı terk etseler, esaplarında qalğan para yoq olacaq.
Operatorlar susıp oturalar
Aynı zamanda, operatorlar qırımlılarğa özleri iç bir şey añlatmaylar.
«Kiyevstar»nıñ saytında iç bir şey añlatılmay. Qırımlılar bu telefon bağını çoq qullanmasalar da, İnternet provayderi keñiş işletile.
Qırım.Aqiqatqa şirkette yüz bergen meselelerniñ çezüv yollarını bildirmediler. Amma, çareleri olğanı qadar çalışacaqlarını dediler. Müşterilerge hızmet etüv noqtaları ve esaplarnı toldurmaq yerleri daa çalışa.
ÇAO «MTS Ukraina» ileride nasıl çalışacağı da belli degil. Amma, mında da faaliyetlerini devam ettireceklerini qayd eteler. Şirket yalıñız tölevler meselesinen degil de, telekommunikatsion ağlarınıñ qullanuvı problemlerinen rast kele. Bu sebepten, müşteriler arasında bağ yaramay olması mümkün.
Keçenlerde MTS şirketi qullanıcılarğa bağnen bağlı meseleler çıqması mümkünligi aqqında bildirgen sms yolladı.
Rusiyeli operatorlarnı ukrainlilerniñ sayesinde teşviq etelermi?
Aynı zamanda, şirketlerde eminler, «MTS-Rossiya» operatornıñ sim-kartlarnı daa çoq satmaq içün ukrain operatorlarnıñ yarımadanı terk etkenleri aqqında öşeklerni tarqatalar.
Bu kibi «cenkniñ» misali olaraq bazar ertesi künü, iyunniñ 30-nda matbuat vastalarında Aqyarda «MTS Ukraina» bölüklerni qapatqanı aqında malümat çıqtı. Ertesi künü şirket bunı red etti. Amma, yerli sakinler endi Rusiye sim-kartlarnı almaq içün nevbetlerge tizildi.
Amma, şunı qayd etmeli ki, qırımlılarnıñ episi yañı sim-kartlarnı almağa aşıqmay. Birinciden, paranı masraf etmege istemeyler. Ekinciden, Ukraina ile bağlanıp olamaycaqlarından saqınalar.


text:
Herson vilâyetinde Qırımtatar Milliy Meclisinde yüz bergen patlavnı terakt olaraq tanıylar. Bunı Milliy politsiya vilâyet idaresinde bildireler.
Vaqia yeriniñ teşkerüvi vaqtında mütehassıslar granata parçası, alqasını tapqanlar. Tapılğan şeylerni Herson vilâyetinde SBU idaresine yolladılar, dep bildire politsiya. Taqiqat devam ete.
Hersonda fevral 6-dan 7-ne keçer gecesi Herson vilâyeti Qırımtatar Milliy Meclisi temsilciligi binasına patlav aleti, granata attılar. Bunı Meclis reisi Refat Çubarov bildirdi.
«Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yolbaşçılığı bu vaqianı Ukraina cenübinde, şu cümleden Herson vilâyetinde vaziyetniñ kerginleşmesi maqsadı ile yapılğan Rusiye tarafdarlarınıñ provokatsiyası olaraq tanıy ve Ukraina uquq qoruyıcı organlarından adiseniñ ögrenilmesini bekley», – yazdı Çubarov Facebookta.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ Hersonda QMC Ukraina prezidentiniñ temsilciligi de buluna. Bıltır sentâbr ayında belgisiz şahıslar temsilcilikniñ qapısı altına patlav aletini qoyğan edi, patlav yüz berdi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescit akimiyeti, toplu surette yaşama yerlerinde «aqlanğan vatandaşlarğa devlet tarafından qol tutuv ve ekstremizm ideologiyasına qarşılıq kösterüv»ge dair añlatma işini alıp barğan iş grubunı meydanğa ketirdi.
Şeer memuriyeti yanındaki matbuat hizmetiniñ bildirgenine köre, mahsus iş grubunıñ birinci körüşüvi şeerniñ qırımtatarlar toplu surette yaşağan Aq-Meçet mikrorayonında keçti.
Körüşüv şeer memuriyetiniñ milletlerara munasebetler boyunca bölüginiñ rehberi Emil Mamediyev, memuriyetteki munasip bölükleriniñ hadimleri ve cemiyet vekillerinin iştiraki ile muessiseniñ yolbaşçısı İsmet Ablayevnıñ rehberligi altında keçti.
Bildirüvde: «Rusiyeniñ 2025 yılına qadar muddetke milletlerge dair devlet siyaseti, aqlanğan vatandaşlarğa içtimaiy qol tutuv ve ekstremizm ideologiyasına qarşılıq kösterüv strategiyası»nıñ ömürge keçirilüvi, müzakerelerniñ mevzusı oldı», – denile.
Aynı zamanda mikrorayon sakinleri yol qaplamasınıñ qanaatlendirmegen vaziyette olğanına, kanalizatsiya ve yarıqlandıruvnıñ olmağanına şikâyet ettiler.
Öz nevbette İsmet Ablayev, yaqın vaqıtta mikrorayonnıñ abadanlaştırılacağını vade etip, bu işniñ endi başlağanını söyledi.
Matbuat hizmetiniñ bildirgenine köre, «Rusiyeniñ milletlerge dair devlet siyaseti, aqlanğan vatandaşlarğa içtimaiy qol tutuv ve ekstremizm ideologiyasına qarşılıq kösterüv strategiyası»nıñ ömürge keçirilmesi ile alâqalı meseleler aqqında haberdar etüv ve olarnı añlatuv boyunca» iş grubu, şeerde problemli meselelerni qıdırıp tapmaq ve çezmek içün meydanğa ketirildi.


text:
Ukraina häm Rusiyä aşlamasın - xalıqara bazarğa
Törkiyä xäzer älege ike ildän aşlama çığaru öçen tırışa
Türkiyä tışqı êşlär ministrı Mäwlet Çavuşoğlu Ukraina häm Rusiyä aşlamasın barlıq ixtiyacı bulğan däwlätlärgä cibärü öçen tırışuların belderde. Ul ilneñ ictimağıy oyışmaları oçraşuında çığış yasap, Türkiyäneñ azıq-tölek krizisın çişüdäge roleneñ niqadär ähämiyätle buluına basım yasadı.
“Bigräk tä, aşlıq kileşüe, bezneñ ike yaq belän bulğan balanslı mönäsäbätlärebez, yaxşı êlemtälärebezneñ näticäse. BMO häm başqa xalıqara oyışmalar bolarnı üzläre genä başqarıp çığa alırlıq köçkä iyä tügel, qızğanıçqa,”-dide Çavuşoğlu.
Ul iñ soñğı êşçänlekneñ Ukraina belän Rusiyä arasında äsir almaşunı täêmin itü buluın äytte.
“Xäzer böten dön’yağa kiräkle aşlamanıñ - Ukraina häm Rusiyä aşlamasınıñ - xalıqara bazarğa, barlıq ixtiyacı bulğan illärgä kitüe öçen tırışabız,”-dip söyläde ministr.
Bäyläneşle xäbärlär
Ber ğaskäri şähit buldı
Ğıyraqnıñ tön’yağında “Pänçä-Kilit” operaśiyase töbägendä separatist terror oyışması äğ’zaläre açqan êzärlekläw utı näticäsendä yaralanıp xastaxanägä salınğan ber ğaskäri şähit buldı


text:
Bu bazar künü, oktâbrniñ 28-ne, keçer gecesi Ukraina «qış vaqtına» keçecek. Saat aqrepleri bir saat keri alınacaq. Keçiş Kyiv vaqtına köre saba saat dörtte olmalı.
Vaqıt deñiştirilmesi 1996 senesi Nazirler Şurası qabul etken Ukrainada vaqıt esaplama tertibine dair nizamnamede belgilengen.
Er yıl yaz ve qış vaqtına keçüv al-azırda aman-aman 75 memlekette qullanıla. Tahminen 180 memleket saat aqreplerini deñiştirmey.
Yaz vaqtına qoltutqanlar dey ki, kün ışığınıñ saatları yazda energiyanı iqtisat etmege ve semerelilikni arttırmağa yardım ete. Qarşı çıqqanlar ise insanlarnıñ sağlığına menfiy tesir olğanını ayta.
Sentâbrniñ 12-nde Avropa komissiyası Avropa Birligi memleketlerine 2019 senesinden başlap yaz ve qış vaqtına mevsim keçişini lâğu etmege teklif etti.
Tekliflerge köre, Avropa Birliginde saatlar deñiştirilmeycek. Amma aza memleketlerine qış ya da yaz vaqtına köre yaşaycaqlarını qarar almağa imkân berile.
Ukrainada Avropa Birligi ve Avropa memleketleriniñ çoqusında olğanı kibi vaqıt yılda eki kere deñiştirile: martnıñ soñki bazar künü memleket yaz vaqtına keçe, oktâbrniñ soñki bazar künü ise qış vaqtına qayta.
Oktâbr-mart ayları arasında işğal etilgen Qırım ve esas Ukraina arasında bir saat farq bar, çünki qomşu Rusiye yaz ve qış vaqtına keçmekten vazgeçti.


text:
İşğal altındaki Qırımda Aqmescitni suvnen temin etmek içün iyünniñ 29-nda İvanovskoye suv inşaatından suv alıp başladılar. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov canlı yayında bildirdi.
«Aqmescitni tatlı suvnen temin etmek içün İvanovskoye suv inşaatından daa bir qolnı açamız. Aqmescit qoşma olaraq daa 25 biñ kub suv alacaq. Suv Partizanskoye suv anbarında toplanacaq ve vaziyet eyileşecek», – dedi Aksenov.
«Voda Krıma» müessisesiniñ reberi Vladimir Bajenovnıñ bildirgenine köre, artezian suvları alına. Aksenov, «bunıñ iç bir ekologik telükesi yoq», dep işandırdı.
Qırımnıñ Rusiye mesken kommunal hocalığı naziri Dmitriy Çernâyevniñ bildirgenine köre, Aqmescitke daa bir suv borusı qoyula.
Bundan evel Aqmescit sakinlerini temin etken suv borusına artezian quyularından suv alıp başladılar. Yerli akimiyetniñ malümatına köre, bu «Partizan suv anbarından suv aluvını eksiltmege» yardım ete.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ reisi Yuriy Gotsanük bildirgenine köre, yarımada esas Ukrainadan Şimaliy-Qırım kanalı üzerinden Dnipro suvınıñ berilüvine muhtac degil.
İyünniñ 11-nde Kiyvdeki matbuat konferentsiyasında Ukraina baş naziri Denıs Şmığal, Qırımğa Dnipro suvınıñ berilüvi Ukraina kün tertibinde yoq, dep bildirdi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Udmurtiäneñ Votkinsk şähärendä yäşäp icat itüçe tatar şağire Riza Şäfineñ şuşı könnärdä yaña şiğerlär kitabı dönya kürde. Avtor anı «Tawlarım iñendä tawlar» dip atağan.
Riza ağa üz ğömerendä küpne kürgän, küpne kiçergän. Ğorur—mäğrur Ural tawları qoçağına sıyınıp utırğan iskitkeç şiğri täbiğat'le Başqortstannıñ Ürge Qiğı awılında tuıp üskän. Uqıtuçı häm şağir bulu teläge anı Qazan däwlät pedagogiä institutınıñ tatar tele häm ädäbiät bülegenä kiterä. Tik bu xıyalın tormışqa aşırır öçen küp yıllar ütärgä turı kilä. Yazmış anı başqa yuldan kitärgä mäcbür itä: cyrыш, annan soñ xärbi akademiä. Riza Zakir ulı Rossiäneñ törle töbäklärendäge zavodlarda xezmät itä, xärbi qoral buldıru eşenä başı belän çuma. Riza ağanıñ 30 yıl ğömere Udmurtiäneñ Votkinsk şähärendä urnaşqan maşina tözü zavodında raketalarnıñ quätle törlären buldıruğa bağışlana. Bu yıllarda Riza ağağa şiğerlär yazu öçen waqıt qalmıy, bik siräk kenä şiğerlär tua. Çın—çınlap Riza Şäfi şiğriätkä otstavkağa çıqqaç qına birelä. Riza ağağa inde siksännän artıq. Soñğı yıllarda avtor distägä yaqın kitap bastırıp çığardı, soñğı yıllarda ğına ul Tatarstan Yazuçılar berlege äğzası itep qabul itelde. Riza Şäfi
«…Kötä beläm min üz öleşem, çiratımnı,
Başqalar xaqına kermim ärsezlänep…» digän yullarnı bälki näq şunı isendä totıp yazğandır. «Tawlarım iñendä tawlar» isemle kitabın xalıqqa täqdim itü kiçäsendä dä bolarnıñ barısın da isäpkä alıp, Çallı şähär yazuçılar berlege räise Waxit İmamov bolay dide.
—audio—
İjaw şähäreneñ timeryulçılar mädäniät yortında oyıştırılğan kiçägä avtor sälämätlege bulmaw säbäple, kilä almadı. Ämmä säxnädän çığış yasawçılar da, alar Tatarstan Yazuçılar berlege räiseneñ icat eşläre buyınça urınbasarı Şähinur Mostafin, alda äytep uzğan Waxit İmamov, Tatarstannıñ Ägerce töbägennän qälämdäşläre, Votkinsk häm İjawdan millättäşläre belderüençä, bu alay uq sizelmäsä dä, Riza ağanıñ salmaq qına tawışın işetüe kiçäneñ yämen artırır, küñellärdä cılıtır ide dip assızıqladılar. Riza ağağa iärep, aña bağışlap yazılğan şiğerlär dä, küp yañğıradı säxnädän. Alarnıñ berse — İbrahim Biektawlı, ikençese yäş millättäşebez El'mira Niğmätcan yazğan
—audio—
Ä qup kenä şiğerlär avtorı Ğimran Safin Riza Şäfi turında mondıy fikerlären belderde.
—audio—
Äye, auditoriälärgä cıyıp, leksiälär uqımağan, ämmä Riza ağanıñ icatı alarnıñ härberse öçen ürnäk. Uz xalqıña xezmät itü, teleñne yaratu, milläteñ belän ğorurlanu, tuğan cireñä dan cırlaw, täbiğateñ belän xozurlanu, izgelıq qılu — yaña cıyentıykqa kergän här biş bülegendä dä äytep ütkän temalarğa küñeldä uyılıp qalırlıq yullar bar.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, İjaw.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/08-26
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Teresa Ana (26.08.1910, Kosovo vilayäteneñ (en) Üsküp qalası (en), / Ğosmanlı imperiäse - 05.09.1997, Kalkutta, Hindstan) — katolik monaxinä.
Yarlılarğa häm awırularğa yärdäm belän şöğellänüçe «Xäyriäçelek missionerları» (en) isemle xatın-qız monaxlar qonğreğätsiäsenä nigez saluçısı.
Tınıçlıq öçen Nobel premiäse laureatı. Katolik Çirkäw (en) tarafınnan beatifikläşterelgän.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Oktâbr 21-ne qadar Qırım, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden köçip kelgen insanlarnıñ sayısı 423,4 biñ insanğa qadar arttı, dep bildire Ukraina Devlet fevqulâde vaziyetler yanındaki hızmetlerara koordinatsion ştabı.
Böylece, Qırım ve Aqyardan köçip kelgen insanlarnıñ sayısı 18 biñ 891 insannı, şu cümleden 5 biñ 298 bala, 1 biñ 352 saqat ve yaşlı adamlarnı teşkil ete.
Arbiy areketler keçirilgen Donbass ve Ukrainanıñ diger regionlarından 375 biñ 764 kişi, şu cümleden 115 biñ 337 bala, 76 biñ 178 saqat ve yaşlı adam (şu cümleden Donetsk vilâyetiniñ sıñırlarından tış köçmegenler – 60 biñ 231 kişi) köçip keldi.
Oktâbr 20-de Ukraina Yuqarı Radası «Memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ serbestligi ve aqqlarını temin etüv aqqında» Qanunnı qabul etti. Vesiqa insan aqqları, serbestlik ve memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ qanuniy menfaatlarına riayet etüvni belgiley.
Qanun maqsadı – memleket içinde köçip kelgen Ukraina vatandaşlarınıñ Ukraina Anayasası kefil etken aq-uquqları ve serbestligini temin etmektir.
Vesiqağa binaen, memleket içinde köçip kelgen insanlarğa vaqtınca mesken, emek yardımı, tasilni devam etmek imkânları, gumanitar, hayriye yardım sermiyasını celp etüv, şu cümleden halqara teşkilâtlar ve çetel memleketler tarafından yardım almaqta qol tutacaqlar.
Qanun İnsan aqqları, milliy azlıq ve milletlerara munasebetler meseleleri boyunca parlament Komiteti tüzetüvlerinen qabul etildi.
Halqara teşkilâtlar Ukraina parlamentiniñ mezkür qararına qol tuttı.


text:
Vladimir Putin, Rusiye ordusınıñ komandanlığınıñ yedekte olğan askerlerni ve askerlikke celp etilgenlerni, Rusiye prezidenti degeni kibi, Ukraina topraqlarında "mahsus arbiy operatsiyanıñ" keçirilmesinde qullanmamağa söz berdi
Putin, martnıñ 8-nde qadınlarnı bayram ile hayırlap, onıñ fikrince "şimdi uruşlarda Rusiyeni imaye etken" askerlerniñ analarına, apaylarına, tatalarına, kelinlerine ve dostlarına muracaat etti. Putin "qoyulğan vazifelerni tek ihtisasiy arbiyler eda etkenini" qayd etti ve olarnıñ "Rusiye halqı içün telükesizlikni ve sulhnı kerek şekildi temin eteceklerine" emin olğanını bildirdi.
Aynı zamanda, soñ künler bir sıra arbiy eksepert, Rusiye ordusınıqoşma seferberlik olmadan Ukrainada ögüne qoyulğan vazifelerine nail ola bilemecegi aqqında fikir bildirdiler.
Ukrainağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete. Mesken rayonlarğa top, çoqlu ateş sistemaları ve ballistik raketalar vastasınen ateş açıla. Rusiye ordusınıñ zırhlı tehnikası Kyiv ve Rusiye sıñırına yaqın bir qaç vilâyet merkezini sarıp almağa tırışa.
Rusiye Ukrainağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırım karantinge kete, Rusiye kontrolindeki akimiyetniñ emrinen martnıñ 28-nden itibaren maşina yuvucı, qave ve restoran, bir sıra tükân, lombard, kinoteatr, sport salonı, berberhane ve diger müessiseler qapatılacaq. Qırım musafirhaneleri raatlanğanlarnı iyünniñ 1-ne qadar qabul etmeycek, tek hızmet yolculığında olğanlar oda ayırta bile. Yarımadada olğanlarnı Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde oquñız.
Qırımlılarnı evde qalıp, soqaqqa sebepsiz çıqmamağa çağıralar. Aqyarda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, yarımadanıñ diger regionlarınen avtobus yolcu alâqaları toqtatıldı. Bundan ğayrı, Rusiye sıñırcıları qırımlılarnı Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırından esas Ukrainağa kirsetmey. Yarımadada koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı sebebinden yarımadada ve onıñ tışında Keriç köprüni qapatmaq çağıruvları seslendirildi.
Martnıñ 30-ı sabasına qadar Qırımda 15 koronavirus hastası qayd etildi. Daa beş hasta Aqyarda qayd etildi. Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziriniñ muavini Anton Lâskovskiyniñ bildirgenine köre, soñki malümatqa köre, Qırımda 2873 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2801 insan – evde, 62 – hastahanede ve on – observatorlarda.
Qırımdaki Rusiye quvetçileriniñ bildirgenine köre, soñki künde soqaqta körüngen esli-başlı insanğa ev rejimine riayet etmek kerekligine dair 1630 qarar berildi. Martnıñ 29-nda Rusiye Memuriy cinayet kodeksiniñ ana-babalar tarafından balalarğa terbiye berüv qısmında sekiz bozuv olğanını qayd etti.
Yarmalıqlar ve özüni tecrit etüv
Rusiye kontrolindeki Qırım baş naziri Yuriy Gotsanük martnıñ 30-nda operativ ştab toplaşuvında qırımlılarnı «intizam kösterip, ihtiyac olmasa, er angi areket toqtatmasına» çağırdı.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, qırımlılarnı evde qalmalarına çağırmaq içün Qırım şeerlerinde ealini bildirüv sistemalarını qullanmağa teklif etti ve bunı yarımadanıñ şeer memuriyetiniñ yolbaşçılarına buyurdı.
Qırımdaki Rusiye İç işler naziriniñ muavini Aleksandr Smaglin, yarımadada özüni tecrit etüv rejimi bozulğanı içün açılğan ilk cinaiy dava aqqında bildirdi. Politsiyanıñ malümatı Rospotrebnadzordan berildi. Rusiye quvetçileriniñ malümatına köre, Qırımda doquz kişi özüni tecrit etüv rejimini bozdı, dördü memuriy mesüliyetke çekildi.
Özüni tecrit etüv çağıruvlarına baqmadan, memurlar azıq yarmalıqlarını lâğu etmedi. Qırım akimiyeti bu şekilde mal fiyatlarını tüşürmege ümüt ete. Qırımnıñ Rusiye köy hocalığı nazirligi yerli çiftçilerni qomşu Rusiyege mal çıqarılmasını sıñırlamasına çağırdı. Nazir Andrey Rümşin mallar Qırımdan Krasnodar, Rostov ve Stavropolyege kete, dep bildirdi.
Qırımnıñ vatandaşlarnıñ vaziyetini qayd etüv salonları ise bazarertesinden başlap evlilik ya da onı bozuv elektron arizalarını qabul etip başlay. Bu aqta «Kerç FM» Qırım adliye naziriniñ muavini Natalya Peloğa esaslanıp bildire. Qırımlılarğa yerli Pensiya fonduna da uzaqtan muracaat etmege teklif etile.
«Maska, qolçaq, paratsetamol yoq»
Qırımtatar faali Zair Smedlânıñ Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, akimiyet qırımlılarnı mümkün olğanı qadar çoq evde qalmağa ve çoq areket etmemege çağıra, amma bütün kütleviy tedbirler lâğu etilmedi, aphaneler ise belli ilâclarğa artqan talapnı al etip olamay.
Aphanelerde qoruv vastalarını almağa çare yoqZair Smedlâ
«Kütleviy tedbirler keçirilgen yerler qapatıldı, amma, diger taraftan, birine çalışmağa yasaq eteler, diger taraftan – Aqmescitte yarmalıqlar keçirile. İnsanlar problemge ciddiy yanaşıp başladı, amma aphanelerde qoruv vastalarını almağa çare yoq. Fiyatlar arttı, em de aphanege kelseñ, ilân asılğan: «Maska, qolçaq, paratsetamol yoq». Bir çoq aphane aynı suallerge cevap bermemek içün böyle ilânlar azırladı», – dep tarif etti o.
Zair Smedlânıñ qayd etkenine köre, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti qomşu Rusiyede tasdıqlanğan ilk ihtiyac cedvelinden bayağı farqlı olğan cedvelni tasdıqladı.
Yerli «tac taşıyıcıları» insanlarğa başqa bir şey kerekmey, dep qarar aldıZair Smedlâ
«Anda ilk ihtiyac malları (sıñırlav tedbirleri vaqtında satılmasına izin berilgen – QA), hususan bala malları, sanitar-gigiyenik, yanıcı-yağlayıcı, qurucılıq malzemeleri ve bağça aletleri olsa, Qırımda tek bir qaç mal, bala balları, sanitar-gigiyenik oldı ve benzin ve solâra satışına ruhset berildi. Yerli «tac taşıyıcıları» insanlarğa başqa bir şey kerekmey, dep qarar aldı», – dedi Smedlâ.
Kerçekten de, Kremlde ve Qırımnıñ Rusiye ükümeti tarafından tasdıqlanğan cedveller başta farqlı edi. Rusiye ükümetiniñ martnıñ 27-nde alğan №762 qararı 23 maddeden ibare, amma işğal etilgen Qırımda tasdıqlanğan vesiqanıñ birinci versiyasında 21 madde bar. Daa soñra cedvel uzatıldı: anda maşina parçaları, cenaze aletleri, közlük, tütün malları peyda oldı.
Zair Smedlânıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, tükânlarda kerek olğan mallar bar, amma bazı mallarnıñ fiyatları bayağı arttı. Hususan – limon, zencefil ve bal: meselâ, Aqmescit bazarında martnıñ 30-nda zencefil fiyatı 3800-den başlap 5000 rublege qadar bar edi.
«Qarabuğday kibi, er kes onı almağa çaptı, soñra – kenef kâğıtı. Tükânlarda çoqusı mallar bar. Bugün zencefilni körmedim», – dedi o.
Zair Smedlânıñ qayd etkenine köre, Rusiye telekanallarında esas mevzulardan biri Rusiyeniñ İtaliyağa koronavirusnen küreşmesi içün köstergen yardımı oldı.
Faqat, onıñ aytqanına köre, seyircilerniñ bir qısmı böyle haberlerge menfiy baqa.
Akimiyet dünya cemaatçılığından baa alacaq ola, amma aslında mında tek menfiy qıymet alaZair Smedlâ
«İnsanlar ayta: «Ne kerek başqalarını qurtarmağa? Endi bizni qurtarmaq kerek». Akimiyet dünya cemaatçılığından baa alacaq ola, amma aslında mında tek menfiy qıymet ala. Yahşı bir tibbiy teminlev olmağanda, imaye vastaları olmağanda, başqasına yardım etmek – cemiyetni tek açuvlandıra», – dep qayd etti Zair Smedlâ.
Onıñ bildirgenine köre, bazı qırımlılarnı azıq mallarınıñ yarımadadan çıqarıluvı açuvlandıra.
«Lâqaytlıq devri bitti»
Keriç köprüniñ qapatıluvına çağırğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa izaat berip, «Qırımnıñ Rusiye işğalci akimiyetiniñ areketleri zıt ola», dep qayd etti. Onıñ aytqanına köre, bir taraftan Rusiye ükümeti iyünniñ 1-ne qadar musafirhanede yer ayırıluvını, bir çoq regionda, hususan işğal etilgen Qırımda vatandaşlarnıñ musafirhane, pansionat ve yaz bala lagerlerinde yerleştirilüvini toqtattı. Çubarovnıñ fikirince, «raatlıq yeri olğan müessiselerge büyük zarar ketirilecek».
İşğalci memleketniñ ükümeti rusiyelilerniñ Qırım ziyaretlerini ekstiltmek içün bir şey yapmayRefat Çubarov
Diger taraftan, Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, Rusiyede çetelge çıqış sıñırları qapatıldı, amma vatandaşlarnıñ memleket içinde, hususan işğal etilgen Qırımğa areketi sıñırlanmadı, tek Moskvada belli sıñırlar bar.
«İşğalci memleketniñ ükümeti çetelge barğan ve hasta ola bilgen insanlarnıñ bağlarnı sıñırlamağa tırışa, amma rusiyelilerniñ Qırım ziyaretlerini ekstiltmek içün bir şey yapmay», – dep qayd etti o.
Refat Çubarovnıñ Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, Qırımtatar Millliy Meclisi semetdeşlerini pandemiya vaqtında bağlarnı sıñırlamaq kerekligi aqqında haberdar etmek içün mahsus tedbir aldı, çünki, onıñ aytqanına köre, Qırım cemiyetiniñ bir qısmı Rusiyeniñ koronavirus propagandasınıñ tesiri altında qaldı ve olıp keçkenlerniñ büyükligini añlamağan edi.
İnsanlar Qırım bu belâ tışında qalmaycağını añlap başladılarRefat Çubarov
«Daa yaqında vaqtınca işğal etilgen Qırım sakinleri, mından körgenimiz kibi, lâqayt edi, pek qasevetlendik. Muqayt olmaq tevsiyeleri pek semereli olmağanını kördik. Bunıñ sebebi işğalci akimiyetniñ lâqaytlığı da oldı. Şunıñ içün koronavirus daa evel kelgen memleketlerde yaşağan qırımtatarlarğa muracaat ettik, olardan anda ne olğanını añlatmalarını rica ettik. New York, Canada, İtaliyada yaşağan semetdeşlerimiz seslendi. Bundan ğayrı, içtimaiy ağlarda Qırımtatar Milliy Meclisi azalarınıñ video muracaatları tarqatıldı. İnsanlar vaziyetniñ ne qadar ciddiy olğanını añlağanını kördik, olar Qırım bu belâ tışında qalmaycağını añlap başladılar. Qırımnıñ işğalci akimiyet mülkini aytsaq, onıñ lâqaytlıq devri Moskva keleyatqan belâ büyükligini aydınlatmağa başlağan soñ bitti», – dep ayttı Refat Çubarov.
«Qırım aq qorçalayıcı gruppası» martnıñ 30-nda Qırımda COVID-19 pandemiyasınen bağlı vaziyet monitoringi neticelerini aydınlattı. Aq qorçalayıcılar Ukraina ükümetini «tahmin etilmeycek allar içün Qırım ile Ukraina keçiş noqtalarını keçmek içün gumanitar sebepler cedvelini» kirsetmemesine ve işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerini koronavirus şübhesi olsa yapacaqlarını añlatmalarına çağırdı.
«Qırım aq qorçalayıcı gruppası» halqara teşkilâtlarnı Qırımda koronavirus tarqaluvınıñ vaziyetini mümkün olğanı qadar çoq közetmege ve «Qırım işğali, insan aqları ve halqara gumanitar uquq normalarınıñ bozuluvı sebebinden kirsetilgen sanktsiyalarnı lâğu ettirmek içün Rusiyege COVID-19 vaziyetini qullanmasına izin bermemege» çağırdı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ bildirgenine köre, Rusiyege boysunğan Aqmescitteki mahkeme toplaşuvınıñ neticelerine binaen, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ «fevral 26 işi» boyunca apiste bulunma müddetiniñ uzattırılmasını lâğu etmek imayeniñ muracaatı qanaatlendirilmeyip qaldı.
Smedlâyevniñ malümatına binaen, bu davanıñ diger qabaatlanğan adamı – Mustafa Degirmenci rusiyeli mahkemeden aynı red etüvni aldı.
«Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi tarafından aprel 21-de qabul etilgen Mustafa Degirmenci, Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunma müddetlerini uzattırmaq qararını lâğu etmek imayeniñ muracaatları qanaatlendirilmeyip qaldırıldı. Ali Asanovnıñ (bu iş boyunca qabaatlanğan daa bir kişi – QA) işi boyunca aynı qarar alınacaqtır», – bildirdi Smedlâyev.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda aprel 29-da Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunma müddetini mayıs 22-ge qadar uzattırdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. 2016 senesi fevral ayında rusiyeli Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Sıñır bekçileri ve Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri Mariupolde arbiy qısımğa ücüm etken ve Qırımğa qaçacaq olğan eki Ukraina vatandaşını yaqaladı.
Bunı Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Yakalanğanlar qıtaiy Ukrainadan Qırımğa «Çonğar» nezaret noqtasından «Donetsk-Yalta» sefer avtobusı ile kirecek oldı.
Vesiqalarnıñ teşkerüvi vaqtında sıñır bölügi Ukrainadan tariklerge alâqası olğan insanlarnıñ çıqacağını nazarda tutıp, olarnı qoşma teşkerüv içün yaqaladı.
Ukraina havfsızlıq hımzetiniñ hadimleri ile birlikte erkekler Mariupolde arbiy qısımınıñ ücüminde iştirak etkenlerini belgilediler. Olarğa nisbeten cinaiy taqiqat açılğan edi.
Yaqalanğanlarnı militsiya hadimlerine teslim ettiler.


text:
İsmail Gasprinskiy adına «Qırım Studiyaları» İlmiy merkezi işini çetel ekspertlerniñ işğal etilgen Qırım ve onıñ tamır halqını qorçalav aqqında lektsiyaları ile başlay. Tedbir salı künü, mart 31-de, Kiyevde ötkerilecektir.
Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ matbuat hızmeti bildire.
Böylece, «İnsan aqları Avropa mahkemesinde işğal etilgen Qırım ve onıñ tamır halqlarınıñ aq-uquqlarını qorçalav mehanizmleri» mevzusında lektsiyanı Londra universitetiniñ Birkbeck College uquq professorı Bowring Bill ve Cambridge universitetiniñ tedqiqçisi Vsevolod Samohvalov oquycaqlar.
Tedbirde Pılıp Orlık adına Demokratiya institutınıñ eksperti Natalya Belitser de çıqışta bulunacaq.
Lektsiya saat 08:30 «Kıyevo-Mogılânska akademiya» milliy universitetinde başlanacaq ve inglizce keçirilecektir.
2015 senesi mart 26-da Kıyevo-Mogılânska akademiya Qırım studiyalarını meydanğa ketirmege qarar alıp, Qırım yarımadasınıñ tarihı, medeniyeti ve tabiatınıñ fenlerara tedqiqini maqsat olaraq belgiledi. Qırımnıñ qanunsız işğali ve yarımadanıñ cenk işğali şaraitlerinde yaşayışına büyük diqqat ayırıla.


text:
Türkiye milli saqlanu ministrlığınnan Paqıstanğa yärdäm
Ministrlıq Paqıstanğa mediśina materialları cibärde
Türkiye milli saqlanu ministrlığı Paqıstanda iyün’ ayınnan birle däwam itkän musson yañğırları arqasında kilep çıqqan afätlärdä zıyan kürüçelärgä yärdäm cibärde.
”Su basudan zıyan kürgän dus häm tuğandaş il Paqıstanğa yärdäm kürsätüne däwam itäbez. Mediśina kiräk-yaraqları alıp barğan oçqıçıbız Änkaradağı Êtimäsgut aêroportınnan kitte” diyelä ministrlıq belderüendä.
Bäyläneşle xäbärlär
Serbiya İlbaşı: “Türkiyä - Könbatış Balkandağı tınıçlıqnı häm totrıqlılıqnı saqlawçı urtağıbız”
Serbiya İlbaşı Aleksandr Vuçiç Türkiyäne Könbatış Balkandağı tınıçlıqnı häm totrıqlılıqnı saqlawçı urtaq bularaq kürülären äytte


text:
Kiyevde «Ukrainada XX – XXI asırlar başında teşviqat ve kütleviy öldürüvler» açıq halqara seminarı keçe. «Istoriçna pravda» bildirgeni kibi, seminarnıñ dörtünci sessiyasınıñ mevzusı – «Qırımtatar medeniyetiniñ yoq etüvi meselesinde halqqa «satqın» lağabınıñ taqılması».
Maruzacılar arasında: Gülnara Bekirova (qırımtatarlar halqınıñ genotsidini ögrengen Qurultaynıñ mahsus komissiyası, Ukraina) ve Qırımtatar Milliy Meclis reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Refat Çubarov.
Seminarda muzakere etilecek mevzular: «Rafail Lemkin – «genotsid» ıstılasınıñ ve dünya tarihında ilk milliy nefretni meydanğa ketirüvine qarşı qanunnıñ müellifi»; «Golodomor arfesinde «kulak» ve «petlürovets» obrazlarınıñ peyda olması» ve «Holokost aleti olaraq «yeudi obrazınıñ» demonizatsiya ve degumanizatsiyası».
Teşkilâtçılarnıñ aytqanı kibi, tedbir «Totalitar keçmişni añlap – demokratik kelecekni qoruymız» şiarı altında keçe. Seminarnı «Ukrain-yeudi körüşüvi» keçire. Seminar Kiyev ve Lvivde iyün 2 ve 3 künleri keçe.


text:
2021 senesi Qırım camilerinde Orazabayram namazı mayıs 13 künü saat 06:00 qılınacaq
Qırım camilerinde Oraza bayramı namazı bayramnıñ birinci künü – mayıs 13-te, saat 06:00 qılınacaq.
Aqmescitte bayram namazı Medeniyet ve zenaat birligi sarayında olıp keçecek (Kiyevskaya soq., 115).
Saat 06.00 Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev adet üzre hutbe oqup, cemaat namazını keçirecek.
Qırım Cumhuriyetiniñ Başlığı Sergey Aksönovnıñ fermanı ile Oraza bayramınıñ qayd etilüvi munasebetinen mayıs 14 künü (Oraza bayramınıñ ekinci künü) raatlıq künü olaraq ilân etildi.
Oraza bayramı – Ramazan orazası yekünlengenden soñ qayd etilgen bayramdır. O, şevval ayınıñ ilk üç kününde qayd etile. Bayram namazından evel musulmanlar fuqarelerge, hastalarğa, yolcularğa ve diger muhtaclarğa fitir sadaqalarını bereler. Bayram namazından soñ ise, bayram sofraları donatıla. Musulmanlar bir-birine ikram eteler, ana-babanı, soy-sopnı, hastalarnı ziyaret etip, bahşışlar ediye eteler. Bu vaqıtta keçmişlerniñ mezarları ziyaret etile, Quran oqula ve ruhlarına dua etile.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy mahkemesinde mayısnıñ 11-nde Qırımdaki naqliyat yerlerine mayın qoyulğanına dair yañlış malümat bermesinde qabaatlanğan Redvan Suleymanovnıñ cinaiy işi boyunca daa bir oturış olıp keçti. Qadı Mihaylov imaye tarafınıñ itirazlarına baqmadan, Suleymanovnıñ apiste yatma müddetini avgustnıñ 9-na qadar uzattı. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
«Ne taqiqat, ne qabaat tarafı Suleymanov saqlana, delillerni yoq ete ve mahkeme keçirilmesine keder ete bilecegini bir kere bile isbatlap olamadılar. Kiyev rayonı mahkemesiniñ biri-birine zıt kelgen eki qararı bar. Meni on künge apiske alğanda ertesi künü qadı daa bir qarar çıqardı, eski qarar işke tüşürilgenine baqmadan, Suleymanovnı apiste qaldırmaq muracaatını qanaatlendirmege qarar alındı», – dep izaatladı bugünki mahkeme qararını advokat Emil Kürbedinov.
Haber etilgeni kibi, «Qırım diversantları davasınıñ» mabüsi Redvan Suleymanov mahkemede qabaatını tanıdı, amma büyük zarar ketirgeninen bağlı qabaatına razı olmadı.
«Ukrain diversion gruppasında» iştirak etmesi ile qabaatlanğan Redvan Suleymanov Aqmescitteki Taqiqat izolâtorında yata, onıñ davasında taqiqat devam etmekte.
Rusiye kütleviy haber vastaları FSB malümatına esaslanıp, Redvan Suleymanov iyül 30-da Aqmescit ava limanında yaqalanğanını bildirgen edi. Avgust 12-de Federal havfsızlıq hızmeti Suleymanov sorğuğa çekilgen videonı Rusiye matbuat vastalarına yolladı. Yaqalanğan dey ki, 2015 senesi oktâbr ayında Zaporojye şeerinde ukrain istihbaratı oña iş teklif etti. Suleymanovnıñ aytqanına köre, oña arbiy tehnikasınıñ areketleri aqqında malümat toplamağa emir etildi, soñra ise patlav maddeleri qoyulacaq yerlerni Aqmescit vokzalında ve ava limanında tapmağa avale etildi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.


text:
Çarşenbe künü, aprel 22-de, Aqmescitte «Georgiy şeriti» bütünrusiye aktsiyası başladı.
Aqmescit memuriyetiniñ binası yanında büyük Georgiy şeritini açmaq içün tahminen 60 insan toplaştı. Tedbirde kontsert de keçirildi. Aktsiya vaqtında qar ve yağmur yağğanı içün genç oyuncılar sılaq asfaltta oynamağa mecbur oldılar, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Moskva-Aqmescit telekoprüsi vaqtında Ulu Ğalebeniñ 70 yıllığı bütünrusiye göñülliler korpusınıñ regional koordinatorı Maksim Zarâ bu sene Qırım içün 30 biñ Georgiy şeriti yollanğanını bildirdi. Olarnı 1400 göñülli tarqatacaq.
Ğalebe yıllığına bağışlanğan Rusiyeniñ «Georgiy şeriti» aktsiyası Rusiyeniñ 85 regionında ve dünyanıñ 70 memleketinde başladı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Qırım «baş naziri» Rusiye musulmanları diniy idaresiniñ yolbaşçısı Ravil Gaynutdinge «Borcuna sadıq olğanı içün» zırh berdi. Resmiy malümatqa köre, onı «memlekette yaşağan farqlı dinlerni kütken insanlar arasında barışıq pekitilmesine hızmet etkeni içün» mukâfat ile taqdirlediler. Asılında ise, Gaynutdin Qırım müftiyatını Rusiye siyasiy sistemasına celp etkeni içün zırh aldı.
Ukrainanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyetinde «Borc sadıqlığı» zırhı bar edi. Keçken sene yazda Qırımnıñ Rusiye «parlamenti» aynı adı olğan zırhnı tesis etken edi. Onı işğalniñ eñ faal iştirakçileri ve satqınlarğa bereler. «Rusiye Qırımında» «Borc sadıqlığı» zırhınıñ saibi prezidentniñ vekili Oleg Belaventsev, Tataristan prezidenti Rustam Minnihanov, Ukrainanı körecek közü olmağan adam ve soñ derece nahoş siyasetçi Konstantin Zatulin, «DNR» qurulmasına alâqası olğan «ortodoks bayı» Konstantin Malofeyev, «prokuror» Natalya Poklonskaya ve «Qırım baariniñ» diger faal sımaları oldılar.
Qırım «qanunına» binaen, böyle bir mukâfat «vazife ve vatandaş borcunı yerine ketirgende ayrı ğalebeler qazanğanlarğa» berile
Qırım «qanunına» binaen, böyle bir mukâfat «vazife ve vatandaş borcunı yerine ketirgende ayrı ğalebeler qazanğanlarğa» berile. Anda dinlerara dialog ya da tolerantlıq pekitilmesi aqqında aytılmay. Faqat «Borc sadıqlığı» zırhını iş vazifeleri ve ayrı vazifelerniñ eda etilmesi içün almaq mümkün olğanını doğrudan-doğru qayd eteler.
Buña esaslansaq, Ravil Gaynutdinniñ mukâfatlandırılması mantıqlı körüne. O, keçken sene baarinden itibaren Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ oña boysunğan teşkilâtqa «integratsiya olması» meselesinen şahsen oğraşqan edi. Bunı ses-şamatasız yaptılar. QMDİ yolbaşçısı Emirali Ablayevni tez-tez «alğanlar». 2014 senesi aprel ayında onıñ adı Rusiye Federatsiyası musulmanları Diniy idaresiniñ resmiy saytında regional müftiler arasında bar edi.
Qırım müftisini qorquzğanlarmı belli degil. Böyle bir malümat Qırımda öşek seviyesinde bile yoq edi. Ablayevge yaqın olğan insanlarnıñ aytqanına köre, o, «referendumdan» soñ qırımtatarlarnıñ narazılıq aktsiyalarına qarşı çıqıp, olarnı kereksiz ve telükeli dep saya edi. O, «Rusiye ordusı Qırımda er vaqıt bar edi» dep, işğalni açıq sürette bir kere bile takbih etmedi.
Ablayev bazı vaqıtları özü teşebbüs köstergen edi. Onıñ şahsiy daveti ile Gaynutdin Qurultayğa qoşulmaq içün 2014 senesi mart 27-de Qırımğa keldi. QMDİ-niñ Rusiye müftiyatı erkânına qoşulmasını qırımtatar cemaatı körmedi. Birinciden, Emirali Ablayev semetdeşleriniñ cevabını bilip, esnasnı aydınlatmamağa tırıştı. Ekinciden, Qırım «akimiyeti» soñuna qadar «spiker muavini» Remzi İlyasovğa ümüt etken edi. Ondan «milliy liderni» yapacaq ediler, yerli televideniye hadimlerine ise haberlerde onı aynı bu şekilde tanıtmağa avale etilgen edi. Rusiye siyasiy tehnologları Qurultay-Meclis sisteması yerine İlyasovnıñ yolbaşçılığında «Qırım» cemaat areketini qurdılar.
Ablayev ekinci planda edi, lâkin kün-künden birden eki skemlede oturıp, yüzüni saqlamaq daa qıyın edi. Onıñ «iş vazifeleri» arasında resmiy tedbirlerniñ ziyareti bar. Misal olaraq, o, «Qırım» areketiniñ qurulmasına qoltutıp, Qurultay delegatlarını «halq içün» çalışmağa çağırdı. Aqımdaki seneniñ mart ayında Qırım «yolbaşçısı» ile körüşti. «Nazirler şurasınıñ» matbuat hızmeti Ablayevniñ Rusiye siyaseti ile razı olğanını ve qoltutqanını ifadelegen beyanatını tarqattı. Semetdeşlerniñ cevabı menfiy oldı. Müftiniñ işdeşleri içtimaiy ağlarda jurnalistler Ablayevniñ sözlerini deñiştirdiler, dep bildirmege başladılar. İnsanlar pek inanmadılar, çünki QMDİ tarafından resmiy reddiye olmadı.
Türkiyede olıp keçken Dünya qırımtatar kongressinden soñ añlaşıldı ki, İlyasovğa olğan işanç neticesiz oldı
Türkiyede olıp keçken Dünya qırımtatar kongressinden soñ añlaşıldı ki, İlyasovğa olğan işanç neticesiz oldı. «Qırım» areketi iç bir şeyge yaramağanını isbatladı. Kongressten bir qaç kün ögüne olar toplaşuv keçirip, Türkiye akimiyetini tedbirge qoşulmamağa çağırdılar, lâkin Ankarada olarnıñ laflarına qulaq asmadılar.
Al-azırda Emirali Ablayevni «diniy lider» olaraq birinci planğa çıqaralar. Aqmescitteki Cuma cami qurucılığı etrafında olğan haberler bunıñnen bağlıdır. Ravil Gaynutdin bu qurucılıqqa maddiy yardım kösterdi. Müftige inanmaq tehnologik baqıştan bile daa muvafaqiyetli kibi kele. Remzi İlyasov «spiker muavini» olğan soñ qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerge çıqmadı, çünki adamlar açuvlanır ve betine pomidor atarlar, dep qorqa. Müftini aqaretlemeycekler. İstemeseler de, diñleycekler.
Rusiye akimiyeti tamır halqını körmemezlikke uramaz. O, qırımtatarlarğa nezaket ile yanaşmalı. Çünki yarımadada kelecegini belgilemek aqqı uydurılğan «Qırım halqına» degil, olarğa ait. Tamır halqı qoltutmasa, yarımadanı qanunlaştırmaq ıntıluvları boşuna ketecek.
Diplomat ve teşviqatçılar «diniy lider» Vladimir Putinni halqqa ayırğan diqqat içün teşekkürlerini bildirecek ve işğalge qoltutacaq bir levhağa muhtaclar. Ravil Gaynutdinniñ sayesinde böyle bir levha mıtlaqa olacaq, amma kerçek bam-başqadır. Müftilerge bir sıra zırh bermek mümkün, onlarnen cami qurmaq mümkün, «Rusiyede islâm aman-aman devlet dini olğanını» toqtamayıp aytmaq mümkün, amma qırımtatarlarnıñ Kremlge munasebeti deñişmez. O, menfiydir. Qırımtatarlar içün şimdiki Rusiye 2-nci SSCB kibi körüne. Bunı deñiştirmek içün Emirali Ablayevniñ vaazları yeterli degildir.
Andrey Zaremba, Qırımnıñ siyasiy közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarını ifadelemey


text:
Ukraina halq deputatı İrına Ğeraşçenko sentâbrniñ başında Kyivde köteklengen Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluhnıñ alı aqqında tarif etti. Ekimleriniñ aytqanına köre, Baluhnıñ alı stabil qala.
«V.Baluhnıñ ekimlerinden yahşı haberler: «Hasta stabil, közlerini aça, qol ve ayaqlarnı qıbırdata! Müsbet dinamik! Vaqıt kerek! Oğraşamız», – dep yazdı İrına Ğeraşçenko Facebookta.
Baluhnıñ köteklengeni sentâbrniñ 8-nde belli oldı. Ağır alda hastahanege alındı – qolu ve köpürçik kemigi sındırıldı. Uquq qoruyıcılar Ukraina Ceza kodeksiniñ 187-inci maddesiniñ 4-ünci qısmına istinaden (aydutlıq) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina prezidentiniñ ofisi qırımlığa yapılğan ücüm sebebinden qasevetlengenini bildirdi.
Cumaertesi künü, sentâbrniñ 19-nda, N4 Kyiv prokuraturasınıñ prokurorınıñ muracaatı esasında paytahtnıñ Dnepr rayon mahkemesi Baluhqa ağır yara ketirgeninden şübheli sayılğan kişini eki ayğa apiske aldı.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Men 2015 senesi küzde, endi Qırımdan tış olğanda, bundan biraz vaqıt evel vefat etken İ.Gasprinskiy adına muzeyniñ mudiri aqqında yayın azırlağanda, İlmi Umerovğa yardım içün muracaat etken edim. O meni Ervin İbragimovnen bağladı ve o maña mıtlaq yardım etecegini ayttı. Men biraz taaciplensem de (hayat meni vadelerge muqaytlıqnen davranmağa ve adamlardan çoq yardım beklememege ögretti) Ervin mennen tez vaqıtta bağlandı. Öyle de tanış oldıq.
Ervin kerekli malümatlarnı, adamlarnı pek tez taptı – yani, er şeyni vaqıtında ve yahşı yaptı. Qısqa sürgen iş boyunca yazışqanımıznı oquyım da, yüregim sancıy...
2016 senesi aprelniñ 14-nde biz, Vilnüste ötkerilgen Dünya qırımtatar kongresiniñ toplaşuv iştirakçilerinden ibaret bir eyyet ile Borispol avalimanında qondıq. Ervinni qarşılap alğan maşnada başta menim içün de yer tapılğan edi. Lâkin, maşna kelgen soñ, yer yetişmegeni belli oldı. Men ende avtobusqa barmağa azırlandım, amma Ervin bunı qatiyen red etti, yerini maña berdi, özü ise avtobusqa ketti.
Bu kiçkene adisede – bütün Ervinni körmege mümkün – alçaq göñülli, nezaketli, yımşaq – vicdanğa köre alicenap davranışı özüne has olğan kerçek er kişi – sadece, çünki o böyle terbiyelengen edi.
O menim aqılımda böyle qaldı, uzaqqa kete yatqan soñki körüşüvimizde körgenim kibi. Lakin, yoq, ebediylikke ketkenine inanmağa istemeym...
Bizler ep seni bekleymiz, Ervin...
Bir yıl evelsi – mayısnıñ 24-nde – Bağçasarayda Dünya qırımtatar kongressi İcra şurasınıñ azası Ervin İbragimov qaçırılğan edi.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün.


text:
The Wall Street Journal
The Wall Street Journal Dow Jones & Company tarafınnan New York şähärendä näşer itelä torğan häm AQŞ tormışında ähämiätle urın totqan köndälek basma. Aziä häm Awropa bülekçäläre belän bergä 2 million nösxä bulıp çığa, 931,000 keşe gäcitne online yazdırıp uqıy.
Journal kübesençä iğtibarın AQŞ häm xalıqara biznes häm finans yañalıqları häm mäsäläre buyınça yaza. Gäcitneñ iseme New Yorknıñ töp finans üzäge – Wall Street uramı arqasında birelgän. Gäzit 33 Pulitzer bülägenä iä.
2007 yılnıñ 31 yüldä, ozaqqa suzılğan awır söyläşülärdän soñ, dönyanıñ iñ bay media-mağnatlarınıñ berse, Rupert Murdoch, The Wall Street Journal gäziten $5 milliardqa satıp alu turında Bancroft ğäiläse belän kileşügä ireşte.
Sıltama[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
The Wall Street Journal basması


text:
Qıtay arnayı qızmeti el halqın dron arqılı baqılauda wstamaq – dep habarlaydı «South China Morning» aqparat közi.
Basılım mälimetinşe, Qıtay arnayı qızmet ökilderi sputnik arqılı basqarılatın drondardı Qazaqstan, Moñğoliya jäne Reseymen şektesetin audandarda arnayı sınaqtan ötkizgen. Sınaq barısında drondardıñ wşu biiktigi, jıldamdığı, basqaru tetikteriniñ qızmeti pısıqtalğan. «Kögerşin» degen atqa ie dron joğarı sapadağı kameramen, sputniktik basqaru jüyesimen jäne jürgen aymağın ayqındaytın arnayı sensormen jabdıqtalğan.