text:
Erkin ekonomikalıq zonalar
Erkin ekonomikalıq zonalar - XX-a'sirdin ekinshi yarımında erkin ekonomikalıq zonalar du'nya xojalıg'ında ayrıqsha ko'rinis boldı. 90-jıllardın' ortasına kelip du'nyada 4 mınnan aslam ha'r qıylı tu'rdegi erkin ekonomikalıq zonalar (bajıxana zonası, texnopark, erkin sawda zonası, offshorlıq zona) boldı. U'lken xalıq aralıq korporatsiyalar kop mug'darda payda alıw ushın o'zinin' o'ndirisin ekonomikalıq zonalarda a'melge asradı.
Erkin ekonomikalıq zonalardın' artıqmashlıg'ı-bul zonada eldin basqa territoriyalarına qarag'anda artıqmashlıqqa iye bolg'an ha'r qıylı ekonomikalıq jen'illik, stimul ha'm qolaylıqlar jaratılgan boladı ha'm erkin ekonomikalıq rawajlanıwg'a mu'mkinshilikler bar. Sonday-aq erkin ekonomikalıq zonalardı - ha'r qıylı qolaylıqlar jaratılgan geografiyalıq territoriya dep qarasaqta boladı. Bul zonalarda ma'mleketlik ekonomikalıq protsesslerge ta'sir etiw masshtabı qısqaradı. Ko'pshilik rawajlanıp atırgan ma'mleketlerde erkin ekonomikalıq zonalar arnawlı ekonomikalıq zona dep te ataladı.
Erkin ekonomikalıq zona du'ziwshileri ashıq ekonomika siyasatı printsiplerin a'melge asırıwdag'ı qolaylıqlar dep qaraydı. Sebebi, bul zonada sırtqı du'nya menen ashıq baylanıs, bajıxana, salıq ha'm investitsiyalıq rejim ishki ha'm sırtqı investitsiyalar ushın ju'da' qolaylı.
Erkin ekonomikalıq zonalarda tiykarg'ı 3 ma'seleni sheshiw na'zerde tutıladı:
- sanaat o'nimin eksport etiw arqalı valyuta tabıwdı stimullastırıw;
- jumıs orınların sho'lkemlestiriwdi o'siriw;
- xalıq xojalıg'ı o'simin ta'miyinlew ushın zonada en jan'a usıllardı qollanıwshı poligonga aylandırıw.
Erkin ekonomikalıq zona ashıwdın' en' a'hmiyetli sebebinin' biri bolıp, ayırım ellerdin' o'zinin' barlıq territoriyasında, ekonomikasında tolıg'ı menen sırt el kapitalı kirip, na'tiyjesine gu'manlang'an waqıtta ta'jiriybe esabında o'z territoriyasının' bir bo'leginde arnawlı erkin ekonomikalıq zonanı sho'lkemlestiriwi esaplanadı. Ja'ne de erkin ekonomikalıq zona du'ziwdin' ha'r qıylı maqsetleri bolıwı mu'mkin. Ma'selen, keyin qalg'an rayonlardı rawajlandırıwdı xoshametlew zonası, keyin qalg'an rayonlardı industrializatsiyalaw. Sonlıqtan ha'r bir eldegi erkin ekonomikalıq zonalardı sho'lkemlestiriw sebebi ha'm maqseti ha'r turli bolıp bir-birinen parıqlanadı. Ma'selen, sanaatı rawajlang'an AQSh, Ullıbritaniya usag'an ellerde erkin ekonomikalıq zonalar artta qalg'an rayonlardın' orta ha'm kishi biznesin rawajlandırıwg'a bagdarlang'an region siyasatın a'melge asırıw maqsetinde du'ziledi. Usı maqsetke kishi ha'm orta isbilermenlerge basqa rayonlarg'a qarag'anda kop erkinlik, finanslıq jen'illik ha'm basqa da qolaylıqlar tuwg'ızıladı. Bul zonanın rawajlanıwında sırt el kapitalın engiziw maqseti na'zerde tutılmaydı. Al, rawajlanıp atırg'an ellerde du'zilgen erkin ekonomikalıq zona sırt el kapitalın kirgiziw maqseti na'zerde tutıladı.
Erkin ekonomikalıq zonalardı ashıw 2 turli maqsette territoriyalıq ha'm funktsionallıq bolıp sho'lkemlestiriliwi mu'mkin.
Territoriyalıq jag'dayda sol territoriyadag'ı mekeme, ka'rxanalar o'zlerinin' ha'r qıylı funktsiya atqarıwına qaramastan jen'illiklerden paydalanadı.
Funktsionallıq usılda zona belgili bir funktsiya atqarıwshı ka'rxanalardı xoshametleydi.
Territoriyalıq sholkmlestirilgen erkin ekonomikalıq zonag'a Qıtaydın' erkin ekonomikalıq zonaları, Braziliyanın' "Manaus" zonası, al funktsionallıq sho'lkemlestirilgen erkin ekonomikalıq zonalarg'a ayırım ka'rxanalar, offshorlıq firmalar, "Duty free" du'ka'nları usag'an ka'rxanalar jaylasqan zonalar kiredi.
Erkin ekonomikalıq zonalardın' en' bir a'piwayı formasının' biri erkin poshlinasız bajıxana zonası. Bul zonalar erkin sawda zonalarına usap birinshi a'wlad zonalarına jatadı. Olar XVII-XVIII-a'sirlerden berli bar. Bul zonalarda tranzit yamasa konsignatsion saqlaw skladları bar. Onda eksport etiletug'ın tovarlar saqlanadı, yag'nıy tovarlardı eksport qılıw zonası desek te boladı. Bunday zonalardı jiyi bondolı sklad yamasa erkin bajıxana territoriyası dep te ataydı. Bul zonalar tovarlardı kirgiziw ha'm shıg'arıwda bajıxana salıg'ınan azat etiledi. Du'nyanın kop ma'mleketlerinde bunday zonalar bar.
Erkin ekonomikalıq zonanın ulıwma xarakterli belgisi - bul investitsiya ushın bajıxana, finans, salıq tolemlerinin' jen'illigi menen parıqlanıwı.
Jen'illikler tiykarınan 4 gruppag'a bo'linedi:
- sırt el sawda-satıq jen'illikleri;
- salıq jen'illikleri;
- finans jen'illikleri;
- adminstrativik jen'illikler.
Usı atı atalgan jen'illikler ha'r qıylı sharayatta, ha'r qıylı kombinatsiyada qollanıladı. Bul jen'illikler sol zonaga sırt el kapitalı kirip keliwdegi en' baslı stimulı ornın atqara almaydı. Sebebi, og'an siyasiy turaqlılıq, investitsiyalıq garantiya (isenim) infrastruktura sapası, isshi ku'shinin' mamanlıg'ı usag'an fakorlar kesent keltiredi.
Erkin ekonomikalıq zonalar du'ziwde jetiskenliklerge erisiw ushın bir qatarda sa'tsizlikler de ushırasadı. Usınday sa'tsizliklerge ushırap Shrilankadag'ı, Liberiyadag'ı, Gvatemaladag'ı, Senegaldag'ı erkin ekonomikalıq zonalar o'z islerin toqtattı. Onın' tiykarında siyasiy, ekonomikalıq ha'm sho'lkemlestiriw sebepleri turadı. Siyasiy sebepke-siyasiy turaqsızlıq, grajdanlıq qozg'alıs, al ekonomikalıq sebepke-investor ushın tu'siniksiz, quramalı nızamlıqlardın' qollanıwı kiredi.


c: text/html

text:
London School of Economics
London School of Economics, LSE (London iqtisad häm säyäsät beleme mäktäbe) – 1895. yılda barlıqqa kilgän maxsus yuğarı belem birü yortı. Ul London Universitetı kollejları sistemasına kerä häm üniversitet däräcäsendä belem birä (BA, MA/MS, PhD). Bu mäktäb üzen dönyanıñ cämğiäwi fännär ölkäsendä äydäp baruçı institut dip atıy.
"The Guardian" gäzite işäpläwençä, LSE Böyekbritaniädä Oxford'tan qala ikençe yuğarı uqu yortı sanala.
LSE'da uqıp çıqqan Tatarstanlılar: Oskar Prokopyev - Qazan şähäre xakimiate başlığı urınbasarı, şähär xakimiate finans idaräseneñ başlığı [1] [2].

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Veksel
Veksel bul ko'rsetilgen mu'ddet kelgennen keyin belgili aqsha mug'darın veksel iyesine (veksel saqlawshıg'a) to'lew haqqında veksel beriwshinin' minnetlemesin tastıyıqlaytug'ın bahalı qag'az.
Vekseller qaznalıq ha'm kommertsiyalıq, a'piwayı ha'm o'tkiziletug'ın bolıp bo'linedi.
A'piwayı veksel veksel saqlawshıg'a belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa onın' buyrıg'ı boyınsha belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' (qarızlanıwshının') a'piwayı ha'm hesh qanday sha'rtlesilmegen minnetlemesinen ibarat jazba hu'jjet bolıp esaplanadı.Usınday vekselde en' basınan baslap eki adam: veksel beriwshi (onın' o'zi o'zine berilgen veksel boyınsha tikkeley ha'm so'zsiz to'lewge minnetlenedi) ha'm birinshi satıp alıwshı, veksel saqlawshı (ol veksel boyınsha to'lem alıw huqıqına iye) qatnasadı. A'piwayı vekseldin' basqa aqsha qarız minnetlemelerinen parqı sonnan ibarat:
- veksel o'tkeriletug'ın jazıw boyınsha qoldan qolg'a beriletug'ın bolıwı mu'mkin;
- vekselge qatnasıwshı shaxslar ushın ol boyınsha juwapkershilik birdey ja'mlesken bolıp tabıladı, aylanıssız jazıw jazg'an shaxslardan basqası;
- imzag'a gu'walıq beriw ushın notarial mekemege keliw talap etilmeydi;
- vekseldi belgilengen mu'ddette to'lemegende notariallıq narazılıq jasaw za'ru'r;
- vekseldin' mazmunı o'tkiziletug'ın ha'm a'piwayı veksel haqqındag'ı Qarar menen anıq belgilengen, al basqa sha'rtler jazılmag'an bolıp esaplanadı;
- veksel abstrakt aqsha hu'jjet bolıp tabıladı ha'm usının' sebebinen tabanpul yamasa girew pul menen ta'miyinlenbeydi.
O'tkiziletug'ın veksel (trassant) – bul belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa alıwshının' buyrıg'ı boyınsha ogan belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' to'lewshige so'zsiz buyrıg'ınn ibarat jazba hu'jjet.
O'tkiziletug'ın veksel qarız alg'an haqqında tilxat bolg'an a'piwayı vekselden tiykarg'ı parqı sonnan ibarat, ol bir shaxstın' biyliginen ekinshi shaxstın' biyligine baylıqlardı jiberiw, o'tkeriw ushın arnalg'an.
O'tkiziletug'ın veksel beriw (trassirovkalaw) – ol boyınsha aktsept ha'm to'lem kepili minnetlemesin o'z moynın'a alıw degendi an'latadı.
Kommertsiyalıq veksel degende anıq sawda kelisimi tu'siniledi. Kommertsiyalıq veksel finans sitemasında tovarlardı ha'm xızmetlerdi tutınıwshıg'a (satıp alıwshıg'a) jetkerip beriwshi (satıwshı) ta'repinen beriletug'ın kreditti bir ma'rtelik ra'smiylestiriw quralı sıpatında ken' paydalanıladı. Ha'r qanday qarız instrumentinde sıyaqlı, bunda da zıyat ha'm kemis finans pozitsiyalarına iye subektler boladı.
Vekselde eki en' a'hmiyetli wazıypa – kredit xa'm esap – kitap wazıypaları birlestirilgen. Bir ta'repten, bul tovar kelisimi ta'replerinin' birinin' ekinshi ta'repke kredit beriw usılı, al ekinshi ta'repten, veksel aqsha surrogat bolıp tabıladı, ol almasıw sıpatına bola aqshanın' ornın basatug'ın to'lem quralı bolıp xızmet etedi. Bunnan tısqarı, Oraylıq bankte kommertsiyalıq banklerdin' ja'rdeminde vekseller esabı aqsha aylanısı kanallarına naq aqshanın' tu'siw usıllarının' biri bolıp tabıladı. Veksel – dawsız ha'm so'zsiz qarız minnetlemesi bolıp tabıladı. Bul sonı an'latadı, ta'repler to'lewdi bir waqıyanın' bolıwına baylanıslı etip qoya almaydı. Veksel boyınsha to'lem onı shıgarıp qoyıw sebeplerine qaramastan a'melge asırılıwı tiyis. Qararda qarızdar qarızdan bas tartqan jag'dayda onı tez ha'm jıldam o'ndiriwi ta'rtibin belgileydi. Vekseldin' dawsızlıg'ı to'lemnen bas tartıwg'a yamasa qarızdı prolongirovat etiwge bolmaytug'ınlıg'ında ko'rsetedi. Veksel – bul ıqtıyarlı to'lem minnetlemesi, yag'nıy ol boyınsha qarızdarlıq vekseldin' payda bolıw sebeplerine aynalg'an ayqın tovar jetkerip beriwlerden kelip shıqqan tikkeley qarız minnetlemelerinen tolıq payda boladı. Veksel o'z qarızın ekinshi shaxsqa to'lew esabına birinshi iyesi ta'repinen o'tkeriwden tovar kelisimi menen baylanıs tolıq jog'aladı. Veksel boyınsha qarızdar og'an huqıqtı jan'adan satıp alg'an basqa shaxsqa qarız summasın to'lewge minnetli, eger ha'tte ol birinshi baslang'ısh kelisimde bas tartqan bolsa da (tolıq jetkerip bermew, sapa normativlerine sa'ykesizlik, basqa sort ha'm t. b.). Al bul jag'dayda vekseldin' birinshi iyesine o'tew haqqında qayta talap etiw huqıqı qarızdarda qaladı. Tovar jetkerip beriwshilerdin' sha'rtliligi – vekseldin' a'hmiyetli sha'rti. Bir qatar ma'mleketlerde veksel boyınsha o'z minnetlemelerin qarızdarlardın' orınlanıwına baylanıslı payda bolg'an tartıslardı sheshiw ushın arnawlı veksel sudı bar. Veksel sudının' tiykarg'ı artıqmashlıgı sonnan ibarat, onda tek vekselge tiyisli ma'seleler g'ana qarap shıg'ıladı. Vekseldin' qatnasıwında tovar kelisiminin' shartlerin orınlamaw yamasa azı – kem orınlaw jag'dayları menen baylanıslı barlıq basqa ma'seleler bul jag'dayda puxaralıq nızamlar menen reglament etiledi.
Vekseldin' rekvizitleri veksel jag'dayı menen qatan' belgilengen, vekselde o'z imzasın qoyg'an barlıq shaxslar usı payıtqa o'z minnetlemelerine muwapıq juwap beredi. Keyinirek vekseldin' mazmunına kirigiziliwi mu'mkin bolgan o'zgerisler og'an o'z imzasın qoyg'an shaxslardın' minetlemelerinde hesh qanday sa'wlelenbeydi. Vekseldi shıgarıp qoyıw, aylanıs etiw ta'rtibi, ta'replerdin' huqıqları menen minnetleri arnawlı veksel rejesi menen ta'rtiplestiriledi. Xalıw aralıq sawda qatnasıqlarının' ha'm veksel aylanısının' ken'nen rawajlanıwına baylanıslı 1930-jılı 7-iyunde Jenevada vekseller haqqında Xalıq aralıq konventsiyag'a qol qoyıldı. Ol milliy veksel nızamların muwapıqlastırdı.
Veksel haqqında Xalıq aralıq Konventsiyag'a muwapıq formulyarda bekitilgen segiz minnetli rekvizit bar. Veksel usınday bolıp esaplanadı; eger:
1) "veksel belgi", yag'nıy "veksel" tek atamasında g'ana emes, al vekseldin' tekst mazmunında da da'slep veksel emes minnetlemeni usınday minnetlemege aylandırıwdı maqsetinde bolıwı tiyis;
2) to'lem summası (veksel valyutası) ko'rsetilgen.
Summa az degende eki ret: bir ret sanlar menen, ekinshi ret jazıw ha'm bas ha'rip penen ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda jazıw menen jazılg'an summa tuwrı bolıp esaplanadı. Eger jazıw menen jazılg'an summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda az summa tuwrı bolıp esaplanadı. Veksel valyutası sırt el valyutasında belgilengen bolıwı mu'mkin. To'lemnin' eki valyutasına da ruxsat etiledi, biraq olar arasında "ha'm" da'nekeri turıwı tiyis, biraq "yamasa" da'nekeri turmawı tiyis.
Veksel boyınsha protsent to'lep veksel valyutasına kiriwi mu'mkin, al ayırımları ko'rsetilgen bolıwı da mu'mkin. Son'g'ı jag'dayda bul jazıw tap veksel valyutası ra'smiylestiriletug'ın qag'ıydalar boyınsha ra'smiylestiriledi;
3) ol boyınsha to'lewshi haqqında mag'lıwmatlar boladı. Bul yuridikalıq shaxstın' rekvizitleri yamasa fizikalıq shaxstın' familiyası, sonday-aq onın' ma'nzili bolıwı mu'mkin;
4) bul qarız minnetlemesi paydasına to'lem islenetug'ın shaxs haqqında mag'lıwmatlardı o'zinde saqlaydı. Bul to'lem arnalg'an shaxs yamasa veksel shıg'arg'an shaxs bolıwı mu'mkin. Bul jag'dayda "menin' paydama (bizlerge) to'lensin" jazıwı bolıwı tiyis. Eger u'shinshi shaxs belgisiz bolsa, onda jazıw forması to'mendegishe boladı: "bizin' buyrıg'ımız boyınsha to'lensin";
5) to'lem ornı ko'rsetilgen boladı. Bul yuridikalıq shaxs turg'an orın, fizikalıq shaxs jasaytug'ın orın yamasa qa'legen basqa orın bolıwı mu'mkin. Eger vekselde to'lem ornı ko'rsetilmegen bolsa, onda onı du'zgen orın (a'piwayı veksel) yamasa ol boyınsha to'lewshinin' ataması menen bir qatarda belgilengen orın (jiberiletug'ın veksel) sonday orın bolıp esaplanadı. To'lem ornı menen to'lewshinin' turg'an ornı tuwrı kelmeytug'ın vekseller domitsilirlengen dep ataladı. Sonday-aq to'lewshiden tısqarı to'lep to'seytug'ın shaxs – domitsiliat bolıwı mu'mkin.
Bunnan tısqarı, vekselde to'lem a'melge asırılıwı tiyis bolg'an shaxstın' ataması (a'dette, bank) ko'rsetilgen bolıwı mu'mkin;
6) to'lem mu'ddeti: ku'ni, ayı, jılı (veksel mu'ddeti) boladı. Onı ko'rsetiwdin' ko'plegen usılları bar: belgili ku'nge, du'zilgennen sonshelli waqıtta, usınılg'annan sonshelli waqıtta. Ko'binese vekselde ayqın kalendarlı sa'ne ko'rsetiledi. "Maydın' basında", "iyunnin' ortasında", "oktyabrdin' aqırında" tu'rinde sa'neni belgilewge boladı, bul tiyislisinshe aydın' birinshi, on besinshi ha'm son'g'ı ku'nin an'latadı. Berilgen ku'nnen esaplang'an mu'ddetli veksel "bir aydan keyin", "altı aydan keyin" ha'm t.b. jazıw formasına iye. Bul vekseldi shıg'arg'an sa'nenin' baslang'ısh punkti bolıp xızmet etetug'ının an'latadı. To'lem mu'ddeti aydın' ko'rsetilgen ku'nnen keyingi ku'ni keledi. Eger sol ayda tiyisli ku'n bolmasa, to'lem mu'ddeti sol aydın' son'g'ı ku'ni keledi. Eger to'lem mu'ddeti dem alıs ku'nine tuwrı kelse, onda onnan keyingi jumıs ku'ni to'lem to'lenedi. Aydın' son'g'ı ku'ni basqasha boladı, bul jag'dayda ga'p bunnan aldın'g'ı jumıs ku'ni haqqında baradı. Eger veksel "talap etiw ku'ni" mu'ddeti menen du'zilgen bolsa ha'm hesh qanday basqa mu'ddet ko'rsetilmese, onda ol du'zilgen ku'nnen baslap jıl dawamında to'lewge talap etilgen bolıwı tiyis. Veksel iyeleri onı tapsırg'anda onı to'lew mu'ddetin qısqartıw ta'repine o'zgertiwi mu'mkin. Veksel shıg'arıwshı sonday – aq sonday ku'ndi ko'rsetiwi mu'mkin, onnan burın veksel to'lewge talap etiliwi mu'mkin emes;
7) qoyıw waqtına (sa'nesine) ha'm ornına iye. Bunda qarızlardın' jasaw ornı ha'm vekseldi qoyıw ornı ha'r qıylı bolıyı mu'mkin. Eger vekselde usınday mag'lıwmatlar joq bolsa, onda yuridikalıq shaxstın' jasaw ornı yamasa turgan ornı qoyıw ornı esaplanadı. Du'ziw ornı a'hmiyetli rol oynaydı, o'ytkeni ol anıq nızamlardı belgileydi, olar boyınsha ta'repler ortasındagı tartıslar sheshiledi. Al vekseldin' qoyıw waqtın ko'rsetiw anıq bolmasa veksel saqlawshının' miynetke uqıplı bolg'an – bolmag'anın anıqlaw mu'mkin emes.
8) vekseldi qoyg'an shaxstın' o'z imzası bolıwı sha'rt. Ol anıq tu'rde qol qoyg'an bolıwı tiyis. Faksimil imzalar qabıl etilmeydi. Usının' menen birge fizikalıq shaxstın' tolıq ismi yamasa vekseldi qoyg'an yuridikalıq shaxstın' ataması sha'rtli tu'rde ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger vekseldi yuridikalıq shaxs qoyg'an bolsa, onda firma ta'repinen berilgen isenimnamag'a muwapıq imza qoyıw huqıqına iye fizikalıq shaxs og'an imza qoyadı.


text:
Ma'mleketlik shegara
Ma'mleketlik shegaralardın' tiykarg'ı wazıypası ma'mleketlik aymaq ko'lemin belgilewden ibarat. Ma'mleketlik shegara belgili sızıq ha'm usı sızıq arqalı o'tken vertikal tegislik bolıp tabıladı.
Ma'mleket aymag'ı qurg'aqlıq, suw ha'm hawa shegaraları kibi tu'rlerden ibarat.
Qurg'aqlıqtag'ı shegaralar qon'sı ma'mleketler menen sha'rtnama tiykarında ornatıladı. A'dette usı shegaralardın' relefi (tawlar, da'ryalar ha'm basqa arnawlı belgilerdi) esapqa alg'an halda o'tkiziledi ha'm orfografiyalıq shegaralar dep ataladı. Ayrım shegaralar eki noqattı bir-birine baylanıstırıp, tuwrı sızıq arqalı (geometriyalıq shegaralar), sonday-aq, meredian yaki paralellar arqalı (astronomiyalıq shegaralar)da o'tkiziledi.
Suw shegaraları da'rya, ko'l, ten'iz ha'm basqa suw hawızları arqalı o'tetug'ın shegara tu'rlerine bo'linedi. Da'ryalarda shegaralar qurg'aqlıq boyı ma'mleketlerinin' o'z-ara kelisiwi tiykarında ornatıladı: keme qatnaytug'ın da'ryalarda talvega boylap (da'ryanın' en' teren' jeri arqalı) yaki bas farvater (keme jolı) ortasınan, keme qatnamaytug'ın da'ryalarda da'rya ortasınan, ko'llerde ha'm basqa suw hawızlarında ma'mleket shegarası arqalı bir-birine baylanıstırıw menen ornatıladı.
Ma'mlekettin' ten'iz shegaraları onın' aymaqlıq ten'izinin' sırtqı shegaraları yaki shegaralas yaki qarama-qarsı jaylasqan ma'mleketlerdin' aymaqlıq ten'izleri shegarasın belgilewshi sızıqlar esaplanadı. Aymaqlıq ten'izdin' sırtqı shegaraları qurg'aqlıq boyı ma'mleketinin' nızam hu'jjetleri menen xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma ta'n alıng'an printsip ha'm normalarına muwapıq ornatıladı. 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh Konventsiyasına ko're ha'r bir ma'mleket o'zinin' aymaqlıq ten'izi ken'isligin 12 ten'iz milyasınan aspag'an da'rejede belgilew huqıqına iye.
Ma'mleket hawa maydanının' ha'm biyiklik shegaraları ma'mleket aymag'ının' hawa shegaraları esaplanadı. Ma'mleketlik shegaralardın' qurg'aqlıq ha'm suw sızıqları boyınsha o'tetug'ın vertikal tegislik hawa maydanının' en shegaraların quraydı.
Ha'zirgi da'wirde ma'mlekettin' qurg'aqlıq ha'm ten'iz shegaraları qa'liplesken ta'jiriybege muwapıq shegaralas ma'mleketler arasında du'ziletug'ın sha'rtnamalar tiykarında ornatıladı.
Qurg'aqlıq shegaraları sızıqlarının' o'tkiziliwi xalıqaralıq sha'rtnamada izbe-iz ko'rsetiledi ha'm kartag'a tu'siriledi. Ma'mleketlik shegaralardı sha'rtnama tiykarında bunday anıqlaw protsessi delimitatsiya dep ataladı. Qurg'aqlıq shegaraları sızıqların anıqlaw ushın shegaralas ma'mleketler qospa komissiya du'zedi. Usı komissiya orınlarda shegara sızıqların arnawlı shegara belgilerin (demarkatsiya) ornatıw arqalı belgileydi.
Qon'sı ma'mleketler shegaralar qol qatılmaslıg'ın ta'miyinlew ushın sha'rtnama ta'rtibinde o'z-ara shegaralardın' ma'lim ta'rtibin belgileydi. Usı sha'rtnama ta'replerge shegara sızıqların lazım ta'rtipte saqlap turıw boyınsha huqıq ha'm minnetler ju'kleydi ha'm, sonday-aq, onı kesip o'tiwdin' tiyisli ta'rtibin belgileydi. Shegaralar ta'rtibin belgilew haqqındag'ı sha'rtnamalar, a'dette, orınlarda shegara sızıqlarının' kelip shıg'ıwı ha'm olardı belgilew, shegara belgilerin saqlap turıw, shegaralardı tekseriw boyınsha qosımsha komissiyalar haqqındag'ı, shegara suwlarınan, shegaralardı kesip o'tiwshi temir jol ha'm avtomobil jollarınan paydalanıw ta'rtibi, sonday-aq, aw, tog'ay ha'm awıl xojalıg'ı ja'ne ma'mleketlik shegaralarına jaqın jerlerde taw islerin iske asırıw haqqındag'ı qag'ıydalardı o'z ishine aladı. Ha'r qıylı shegara dawların o'z waqtında ta'repler kelisimi tiykarında sheshiw u'lken a'hmiyetke iye. Xalıqaralıq huqıqta qa'liplesken ta'jiriybege muwapıq, usı dawlardı ta'rtipke salıw maqsetinde shegara komissiyaları institutı du'zilgen.


text:
Atlantika okeanı
Atlantika okeanı
- batista Amerikalar ha'm Tınısh okeanı,
- shıg'ısta Evropa, Afrika, ha'm Hind okeanı,
- arqada Arktika okeanı, ha'mde
- qublada Qubla okeanı menen qorshalg'an suw ko'lemi esaplanadi.
İlimpazlardın' aytıwınsha millionlap jıllar aldında jerde tek g'ana bir okean bolg'an ha'm ol dun'yadag'ı ko'pshilik jerler ha'zirgi Atlantika okeanı ornında bir-biri menen tutas bolg'an. Olardın' oyınsha jerde vulkanlar ta'sirinen u'lken bo'liniwi payda bolg'an ha'm kontinentler a'ste aqırın bir-birinen uzaqlasıp ketken. Bo'lingen aralıq da'rya suwları menen tolıp, son'ında ten'iz arqa ha'm qubladan jarıp o'tken bolıwı mu'mkin. Bu'gingi ku'nde Amerikalardın' shıg'ıs jag'alıqları Afrikanın' batıs jag'alıqlarına uqsas formada, bıraq rasında ayırmashılıq bir ko'rgenge qarag'anda bir qansha u'lken, sonın' ushın olar anıq sa'ykes kelmeydi. Atlantika okeanı ha'zirde elege shekem u'lkeyip, al Tinish okeanı bolsa kishireyip barmaqta.


text:
Xalıqaralıq sha'rtnama
Xalıqaralıq sha'rtnamalar haqqında 1969-jılg'ı Vena Konventsiyası qag'ıydalarına muwapıq, xalıqaralıq sha'rtnama - ma'mleketler ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa subektleri arasında bir, eki yamasa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hu'jjetlerde iske asırılg'anına ja'ne onın' anıq atına qaramastan jazba tu'rde du'ziletug'ın xalıqaralıq huqıq penen retlestiriwshi pitim esaplanadı.
Xalıqaralıq sho'lkemnin' sha'rtnamalar du'ziw huqıqıy mu'mkinshiligi usı sho'lkem qag'ıydaları menen retlestiriledi. Eger ma'mleketlerdin' xalıqaralıq sha'rtnamalar du'ziwge bolg'an huqıq uqıbı sheklenbegen ha'm olar ha'r qanday ma'sele boyınsha sha'rtnamalar du'ziw huqıqına iye bolsa, xalıqaralıq sho'lkemlerdin' sha'rtnama du'ziw huqıqı uqıbı olardın' tiykarg'ı hu'jjetleri menen belgilenedi.
"Xalıqaralıq sha'rtnama" - ma'mleketler ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa subektleri ta'repinen bir, eki yama-sa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hu'jjetlerde sa'wlelengenine ja'ne onın' anıq atına qaramastan jazba tu'rde du'ziletug'ın xalıqaralıq huqıq penen retlestirletug'ın pitim esaplanadı.
Xalıqaralıq sha'rtnama - awızeki du'zilgen basqa pitimlerden, yag'nıy djentelmenlik pitimler (ma'lim teksten ibarat, biraq xalıqaralıq sha'rtnamanın' basqa atributların, atap aytqanda og'an yuridikalıq ku'sh beriwshi, ku'shke kiriw sharayatların ha'm ha'reket mu'ddetin belgilewshi qag'ıydalardı o'zinde sa'wlelengen awızeki pitim)den o'zgeshe bolg'an ma'mleketler arasında du'zilgen jazba pitimler.


text:
Çirmiş tili
Çirmiş (Mari) tili - Fin-Ugor tillerinden biri, Mariy El Cumhuriyetiniñ resmiy tilidir.
Demografiya[deñiştir]
Rusiye Federatsiyasında çirmişçe laf etkenlerniñ umumiy sayısı tahminen 487,86 biñ kişi, olardan 254,11 biñ kişi Mariy Elde, 95,5 biñge yaqın Başqırtistanda otura.
Şivesi[deñiştir]
Çirmiş tiliniñ eki edebiy norması bar: Uva Çirmiş tili (İdilniñ sol (alçaq) yalısında - 451 biñ kişi) ve Dağ Çirmiş tili (İdilniñ sağ (yüksek) yalısında - 36,8 biñ kişi). Olarnıñ terkibinde şiveleri de bar: şimâl-garbiy şive (Nijniy Novgorod, Kirov ve Kostroma vilâyetilerinde) ve uva-şarqiy şive (Tataristan, Başqırtistan, Ural).


text:
Qasıym xan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qasıym xan (?-1469), Qasıym xanlığınıñ berençe idaräçese (1450 yıllardan), Oluğ Möxämmäd xannıñ ulı. Biläw yanındağı suğış (1437) häm Suzdal' yanındağı suğışlarda (1445) qatnaşa. Suzdal yanı suğışınnan soñ tözelgän solıx kileşüe ütäleşenä küzätçelek itü öçen bertuğanı Yaqub belän Mäskäwgä Böyek Kenäz Vasiliy II sarayına cibärelä, şunda xezmättä qala. 1449 yılda Paxra yılğası yanında Böyek Mäskäw kenäzlegenä yaw belän barğan Olı Urda xanı Säyed Äxmäd ğäskären tar-mar itä. 1447-1453 yıllarda, kenäz Vasiliy II yağında torıp, Mäskäw täxete öçen köräşkän Dmitri Şemäkağa qarşı suğışa. 1452 yıl tiräsendä Vasiliy II aña näsel bilämäse sıyfatında Räzan kenäzlege belän çiktäş elekke Mişär yortı cirlären häm Gorodets Meşçorskiy qalasın birä. Şul cirlektä Qasıym xanlığı barlıqqa kilä. Qazan täxete öçen köräştä qatnaşa.


text:
Anna Axmatova
Anna Andrey qızı Axmatova, (pyc. AHHa AHдpeeBHa AxMaToBa; 1889-1966) - Urıs şiğriätneñ "Kömeş Ğasırı" şağiräse. Urıs lirik ğöref-ğädätlären däwam itterüçelärneñ berse. Lev Gumilöv anası.
Şağiräneñ yazmışı faciğäle bulğan, ul üze sörgenlektä bulmasa da, anıñ öç tuğanı: ire - böyek şağir N. Gumilev atıp üterelgän, soñğı watandaşlı ire - Punin törmädä öç tapqır utırğan, anda da ülgän, ulı - böyek tarixçı Lev Gumilöv 10 yıl artıq törmädä utırğan.
Tol xatınınıñ xäsräte Axmatovanıñ iñ mäşhür äsärendä - "Rekviem" poemasında taswirlanğan.
Axmatovanıñ änise - borınğı tatar - Äxmät xanı näselennän çıqqan. Ätise qızına üz familiä astında äsärläre imzalarğa tıyğan, şuña kürä yäş Anna söygän äbiseneñ - Axmatova familiäsen alğan häm soñraq danlağan.
Tormıştan faktlar[үзrәpTү]
- 17 yäşendä ata-babalarınıñ familiäsen alğan
- Böyek Watan suğışı waqıtında Çistay şähärendä yäşi
- Ğabdulla Tuqay, Musa Cälil äsärlären Urıs telenä tärcemä itä.


text:
Tınç okean
Tınç Okean - Amerika ve Asiya qıtaları arasında bulunğan dünyanıñ eñ büyük bir okeanıdır. Adını İspaniya Qırallığı adına dünyanı dolaşqan portugal deñizci Ferdinand Magellan bergendir. Magellan, künler sürgen zorlu ve fırtınalı şartlar altında adını bergeni Magellan boğazından keçip bu okeanğa açılğanında, fırtınalarnıñ tınuvından ve özüni tınç suvlarnıñ qarşılaması sebebinen okeanğa "Tınç" adını bergendir.
Meydanlığı 179,7 million km². Eñ teren yeri 11 034 m ile Mariana çuqurı olıp bu aynı zamanda dünyadaki eñ teren noqtadır.


text:
İli yılğası
İli yılğası (qazaqça Iлe, qıtayça 伊犁河) - Qazaqstannıñ Almatı ölkäsendä häm Qıtaynıñ Şeñcan-Uyğır moxtari töbägendä ağa toröan yılğa.
Almatı ölkäseneñ iñ zur yılğası.
Yälğa baüı Tän-Şändä (Qıtay) 3540 m bieklegendä urnaşa.
Yılğa ozınlığı - 1439 km, 815 km Qazaqstanda urnaşa (56,6).
Balxaş külenä quşa häm Balxaş suın töçe itep yasıy.
İli iñ biek üzäne Qıtayda 6345 m bieklegendä urnaşa (Agiäz tarlawığı).
İli yılğasında Qapçağay susaqlağıçı urnaşa.
Qoyar yılğalar[үзrәpTү]
İli iñ zur qoyar yılğaları: Qurtı, Qaskelen, Talğar, Türgen, Çiläk (qaz. Şelek), Şarın, Xorğos, Qaş, Künes h.b.
Toraq punktları[үзrәpTү]
İli yılğası buyında Qapçağay, Baqanas, Ğ olcah.b. toraq punktları urnaşa.
Tarix[үзrәpTү]
1729 yılda İli yılğasında qazaqlar häm conğarlar arasında zur bäreleş bulğan.
Riwäyät[үзrәpTү]
Borınğı riwäyät buyınça bay Balxaş-sixerçeneñ güzäl İli qızı bulğan. İligä öyläner öçen küp kiäwlär kilgännär: Qıtaydan, Mongoliädän, Boxaradan. Läkin İli yarlı Qaratal-kötüçegä ğaşıyq bulğan.
Qaratal bäygedä otqan, läkin yarsulı Balxaş anı quğan. Balxaş qızı İli şunı belep tuğan öydän qaçqan häm ike söyüçe ike yılğağa äylängän.
Ämma İli ätise Balxaş ğaşıyqlar quşılmas öçen alar arasında töşkän. Şulay itep Balxaş kübekle külenä äylänep ğaşıyq buluçı İli yılğasın häm Qaratal yığasın mäñgegä büleşkän.


text:
Neke
Neke du'nyanın' ko'pshilik bo'limlerinde er adam menen hayal adamnın' nızamlı tu'rde birlesiwi. Geybir ma'mleketlerde er adam nızamlı tu'rde to'rt hayal menen neke qurıwı mu'mkin. Keyingi bir neshe jıllıqta, bir neshe ma'mleketler eki er adamnın' yamasa eki hayaldın' turmıs qurıwına ruxsat etiw ushın nızamg'a o'zgeris kirgizgen, degen menen basqa ko'pshilik ma'mleketler bunı ta'n almaydı.
Hindistan ma'deniyatında neke a'wliye ha'm qudaylıq esaplanadı ha'm bul "Lakshmi" qudayı menen "Narayan" qudayının' birlesiwidir.


text:
Alfred Nobel
Alfred Nobel (isveççe Alfred Nobel; 1833 oktâbr 21 - 1896 dekabr 10 ) - isveç himiyacı, müendis, silâ istisalcısı ve dinamitniñ icatçısı. Alfred Nobel 355 çeşit türlü keşif yapqan. Bofors kompaniyasında reberlik etken.
Tercimeial[deñiştir]
Alfred Nobel 1833 senesi oktâbrniñ 21-nde İsveç paytahtı olğan Stokgolm şeerinde İmmanuel ve Andriette Nobelniñ qorantasında dünyağa keldi. O qorantada üçünci oğludır. Babası faneranıñ icatçısıdır. 1842 senesi Nobel qorantası o vaqıt Rusiye İmperiyasınıñ paytahtı olğan Sankt Peterburgğa keldi. Babası Sankt Peterburgda deñiz minasını işlemedi. Alfred professor Nikolay Zininden himiya derslerini aldı. Alfred, on sekiz yaşında olğanda Amerikağa kelgen soñ, dört sene içinde himiya ögrendi. 1867 senesi dinamitniñ keşfi Nobelni dünyaca meşur etti. Alfred Nobel 1895 senesi noyabrnıñ 27-nde Frenkistan paytahtı olğan Paris şeerinde vasiyetname imzalağan. Alfred Nobel 1896 senesi dekabrnıñ 10-unda İtaliyanıñ San Remo şeerinde stenokardiyadan vefat etti. Soñundaki Nobelniñ ükümüna köre halqara mukâfatnıñ fondu onıñ asabalıqıtan meydanğa ketirgen.


text:
Fyodor Dostoevskiy
Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy (orıssha: Фëдop MиxáйлoBич ДocToéBckий; 11 noyabr, 1821 – 9 fevral, 1881) ullı orıs jazıwshısı bolg'an. Onın' en' ataqlı romanları bular: Jınayat ha'm jaza, İdiot ha'm Ag'alı-inili Karamazovlar. Dostoyevskiy o'z shıg'armalarında 19-a'sirdegi Rossiya ja'miyetinde ushırag'an siyasiy, sotsial, ruwxıy mashqalalardı adam psixologiyası ta'repinen sa'wlelendirgen. Sonday-aq kritikler Dostoyevskiydi du'nya a'debiyatındag'ı en' ullı ha'm ko'rnekli psixologı dep ta'n alg'an.


text:
Daruğa
Daruğa yä daruxaçı yä daruxa - tatar häm başqa törki, mongol illärendä türä, tatar xanı xärbi bulmağan wäkile. Mongol süzennän daruğa - ıru başlığı kilep çıqqan.
Daruğa, Mongol İmperiäsendä, Cüçi Olısında häm Qazan, Seber xanlıqlarında bilgele ber yünäleş töbäge.
16 yöz axırlarında – 18 yöz başlarında Urıs däwlätendä Tatar, Başqort häm başqa Törkilär yäşägän töbäklärgä nisbätle räweştä dä qullanışta bula (Qazan, Zöyä, Ufa öyäzlärendä).
Xanlıq märkäzennän mäğlüm ber yünäleştä urnaşqan bistä häm awıllarnı berläştergän, daruğa başlığına buysınğan töbäk. Qazan Xanlığı 5 taraf-yünäleşkä: Alat, Arça, Gäreç, Cöri, Nuğay daruğalarına bülänä. Nuğay daruğası belän Manğıt bäge, başqaları belän olısbäklär (daruğa bäkläre) idarä itkän. 18. yöz azaqlarına qädär Orenburg gubernası cirläreneñ dä Qazan, Nuğay, Seber, Usa daruğaları bülenüe mäğlüm.
Tarix[үзrәpTү]
Altın Urda däwläteneñ säyäsi häm ictimaği tormışında basqaqlar belän daruxaçılar (daruxalar) zur urın totqannar. Basqaqlar xärbi xezmättä bulıp, xökümätneñ iminlegen saqlaw wazifasın ütägännär; daruxalarnıñ töp wazifaları isä yasaq cıyunıñ barışın küzätep toru bulğan.
Basqaqlar XIV yözneñ başında uq beterelsä, daruxaçılar äle darux-ölkälärneñ xäkimiät başlıqları sıyfatında Qazan xanlığında dä yäşäp häm eşläp kilgän. Yasaq cıyuda alarğa yärdämçeläre bulışqan; boların bitekçe dip yörtkännär. Xäyer, Cuçi Olısında bitekçe xäyran zur däräcäle keşe sanalğan. Bitekçe xan diwanında da bula, anısı baş bitekçe dip atalğan; annarı ulus sayın bitekçe bulıp, şaqtıy eşne änä şular başqarğan.
Ädäbiät[үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- ФëдopoB-ДaBыдoB Г. A. OбщecTBeHHый cTpoй ЗoлoToй Opды. — M.: ИздaTeлbcTBo MockoBckoro yHиBepcиTeTa, 1973. — C. 30—31.


text:
Hunnar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Hunnar (Ğunnar) Törki qäbuilälär berläşmäse. 2.-4. yözlärdä Könçığış Ural töbägendä Üzäk Asiädän çıqqan Hunnular belän cirle Sarmat häm Uğır qäbiläläre qatnaşında oyışa. 370. yıllarda Hunnarnıñ könbatışqa taba xäräkät itä başlawı Xalıqlarnıñ oluğ küçeneşenä etärgeç bula. Qarşılıq kürsätkän qäbilärne yawda ciñä-ciñä Könbatış Awrupağa barıp citälär, üz bilämälären İdeldän başlap Dunay yılğası buylarına qädär cäyelderälär. Ayıruça dan-şöhrät qazanu çorları Attila citäkçelege däwerenä turı kilä. Anıñ wafatınnan soñ (435.) Hunnar qäbiläläre berläşmäse berniçä öleşkä tarqala.


text:
Helsinki-Vantaa hawa alanı
Helsinki-Vantaa hawa alanı (finça Helsinki-Vantaan lentoasema, şvedça Helsingfors-Vanda flygplats) - Finländiä başqalası Helsinki şähäreneñ xalıqara hawa alanı.
Helsinki şähär bistäsendä - Vantaa, 19 km aralığında Helsinki üzägennän tönyaqta urnaşa.
Hawa alanında öç oçıp menü-töşü yulı bar, kübese hawa sudnoların qabul itä ala.
Helsinki-Vantaa hawa alanı aşa Finländiäneñ 90 % xalıqara oçışları bara.
2012 yılda passajir äyläneşe - 14,9 mln. keşe täşkil itte, şul isäptän 31 % tranzit yulawçıları.
Helsinki-Vantaa hawa limanı 30 hawa şirkäteneñ oçqıçların qabul itä, şul isäptän Rusiädän.
Finländiäneñ milli aviataşuçısınıñ Finnair şirkäteneñ habı bulıp sanala (baş hawa alanı).
Şulay uq hawa alanında Blu1, Air Finland, Finncomm Airlines şirkätläre urnaşa.
Hawa alanı yanında Aviapolis xalıqara biznes-parkı urnaşa.
2013 yılda Helsinki-Vantaa hawa limanı Tönyaq Awrupanıñ iñ yaxşı hawa alanı bulıp tanılğan.
Hawa alanı 1952 yılda Cäyge Olimpiä uyınnarına xezmät kürsätü maqsatında Vantaa çigendä tözelgän.
Terminallar[үзrәpTү]
Hawa alanında ike terminal urnaşa: xalıqara (T2) häm eçke (T1), alar arasında maxsus çığu yulı bar.
Helsinki-Vantaa hawa alanı hab itep tözelgän, şuña kürä transfer (kilü zonasınnan kitü zonasına yul) bik uñaylı yasalğan.
Transport[үзrәpTү]
Helsinki üzägennän (Timer yul vokzal) 615 nomerlı avtobus (35-60 minut) hawa alanına barıp citep bula, şulay uq 415, 451 nomerlı avtobus baralar.


text:
Qırım
Qırım (ukraince KpиM, rusça KpыM) - Qara deñizniñ şimaliy tarafında bir adlı yarımadada bulunğan bir ülke, qırımtatar halqınıñ vatanı. Meydanlığı 26,2 biñ km². Ealisiniñ sayısı 1.994 300.kişi (2005 s. malümat). Memuriy ceetten Qırım (Aqyar şeerinden ğayrı) 1991 senesinden berli Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyetidir.
Münderice
Tarih[deñiştir]
- Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar.
- M.E. (milâttan evel) XII asır — Qırım çöllerinde kimmerler yaşap keldiler.
- M.E. VII asırnıñ ortası — Kimmerler Qırımdan skitler tarafından quvuldılar.
- M.E. VII—VIII asırlar — Yunanlar Qırımğa kelip öz şeerlerini qurıp başladılar.
- M.E. V asır — Şarqiy Qırımdaki yunan şeerleri Bosporos Devletine birleştiler.
- M.E. 422 senesi — Yunanlar Hersonesos şeeriniñ temelini qoydılar.
- M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı.
- M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos Devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Evpator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
- M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezaret altına keçeler.
- M.S. (milâttan soñ) I asır — Sarmatlar Qırımnıñ çölüne kirdiler.
- M.S. II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
- III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos Devletini öz nezaret altına qoyalar.
- 269—270 seneleri — Roma orduları varvarlarnı Tuna özeniniñ o bir tarafına çekiltti. Pirat flotu Yunanistan yalısınıñ yanında mahv oldı.
- 375 senesi — Hunnular istilâsı. Hunnular Bosporos devletini tar-mar ettiler.
- IV—V asırlar — Rum (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
- VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
- VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
- X asır - Hazar Qağanatı ruslar tarafından tar-mar etilgeninen Qırımnıñ çölü beçeneklerge keçti.
- XI asır - Qırımnıñ çölüni qıpçaqlar feth ettiler.
- XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
- 1239 senesi - Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
- XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
- 1441 senesi — Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
- 1475 senesi — Osmanlı ordusı Gedik Ahmet paşa yolbaşçılığı altında ceneviz müstemlekelerini ve Teodoro prinsligini feth etti. Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı olıp qaldı.
- 1783 — Qırım feth etilip Rusiye İmperiyasınıñ terkibine kirsetildi.
- 1780-90 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Dobrucanen Anadoluğa birinci kütleviy icreti.
- 1853—1856 — Qırım cenki.
- 1860 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Osmanlı Devletine ekinci kütleviy icreti.
- 1917—1920 — Rusiye Vatandaş cenki. Qırımda "beyazlar" ve "qızıllar" ükümetleri biri-birlerini bir qaç kere almaştıralar.
- 1921 oktâbr 18 — Sovet Rusiye terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi.
- 1941 avgust — Qırım almanları sürgün etildiler.
- 1941—1944 — Natsist alman ordusı Qırımnı işğal ettiler.
- 1944 mayıs 18 — Qırımtatarlar sürgün etildiler.
- 1944 iyün 26 — Yunanlar, ermeniler ve bulğarlar Qırımdan sürgün etildiler.
- 1945 iyün 30 — Cumhuriyetniñ yoq etilüvi: Qırım MSŞC Qırım vilâyetine çevirildi.
- 1954 fevral 19 — Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirsetildi.
- 1989 — Qırımtatarlar kütleviy tarzda Qırımğa qaytıp başladılar.
- 1991 fevral 12 — Qırım vilâyeti USŞC terkibinde Qırım MSŞCne çevirildi, Aqyar şeeri ise USŞC terkibinde cumhuriyet riayetindeki bir şeer olıp qaldı.
- 1992 fevral 26 — Yuqarı Şuranıñ qararı ile Qırım MSŞC adı Qırım Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
- 1992 mayıs 6 — Qırım cumhuriyetiniñ ilk esas qanunı qabul olundı.
- 1998 dekabr 23 — Qırımnıñ şimdiki esas qanunı qabul olundı. Qırımnıñ resmiy adı Qırım Muhtar Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
Memuriy-territorial bölünüv[deñiştir]
Memuriy ceetinden cumhuriyet 25 regiondan ibaret, olardan 14 rayon (ealiniñ çoqusı köylü) ve cumhuriyet riayetinde bulunğan şeerlerniñ şuralarına boysunğan 11 territoriya (ealiniñ çoqusı şeerli). Kösterilgen haritada körüne ki, işbu 11 territoriyadan bazıları büyük meydanlıqta yerleşip merkezden ğayrı bir çoq meskün yerden ibaret.
Rayonlarnıñ başları Qırımnıñ baş naziriniñ teklifinen Ukraina prezidenti tarafından tayin etileler, şeerlerniñ başları ise umumiy saylavda saylanalar.
Regionlar ise şeer, qasaba ve köy cemiyetlerinden ibaret.
Coğrafiya[deñiştir]
Qırım yarımadası Ukrainanıñ cenübinde buluna. Yarımada üzeriniñ meydanlığı 27 biñ km². Ğarp ve cenüp tarafında Qırım Qara deñiznen, şarq tarafında ise Azaq deñizinen sıñırlana. Şimal tarafında Qırım tar (8 km qadar) Or boynunen qıtağa qavuşa. Qırımnıñ şarqında Qara ile Azaq deñizleri arasında Keriç yarımadası, Qırımnıñ ğarbında ise Tarhan Qut yarımadası buluna. Qırımnıñ şimaliy kenar noqtası Or boynunda buluna, cenübiy kenar noqtası — Sarıç burnu, ğarbiy kenar noqtası — Tarhan Quttaki Qara burun, şarqiy kenar noqtası — Keriç yarımadasındaki Fener burnudır. Şimaliy kenar noqtasınen cenübiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 200 km, ğarbiy kenar noqtasınen şarqiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 325 km. Qaranen deñiz sıñırlarınıñ umumiy uzunlığı 2500-den ziyade km.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Aqyar şeeri ve Arabat beliniñ şimaliy ucundan ğayrı yarımadanıñ bütün yerini ala.
Qarada keçken Qırımnen Ukrainanıñ Herson vilâyetiniñ kiçik sıñırı Or boynundan keçe. Bundan da ğayrı deñizde Qırım Rusiye (Krasnodar ülkesi), Romaniya, Bulğaristan, Türkiye ve Gürcistannen sıñırdaş ola.
Coğrafik ceetten Qırım eki teñ olmağan qısımğa bölüne: onıñ şimali çöl (bütün yarımadanıñ 4/5 qısmı), cenübi ise ormanlı Qırım dağlarıdır (meydanlıqnıñ 1/5 qısmı). Aqyardan Kefege qadar üç dağ sırası uzana. Eñ yüksek soyu yalı boyunda uzanğan Baş ya da Cenübiy dağ sırasıdır, onda Qırımnıñ eñ yüksek noqtası Roman Qoş degen dağ (1545 m) buluna.
Qırımnıñ özenleri az suvludır. Salğır, Alma, Belbek, Qaçı eñ esas özenlerdir. Dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar. Şimaliy Qırım boyunda Şimal Qırım kanalı uzana, oña suv Özüden kele. Qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar: Doñuzlav, Sasıq, Saq, Aqtaş, Töbeçik, Çoqraq gölleri ve digerler.
Meşur kurort regionları:
- Cenübiy yalı boyu — Yalta ve Aluşta regionları
- Ğarbiy yalı — Kezlev ile Saq regionı
- Cenüp-Şarqiy yalı — Kefe ile Sudaq regionı
Müim şeer ve qasabalar[deñiştir]
İqtisadiyat[deñiştir]
Esas pıtaqlar — turizm, sağlıq saqlav, köy hocalığı.
İqtisadiy köstermeler[deñiştir]
Ukrainanıñ statistika komitetiniñ malümatına binaen
Naqliyat[deñiştir]
Qırımdaki er bir şeer diger meskün yerlernen avtobus marşrutlarınen bağlı. Şeerlerara trolleybus marşrutları da bar (Aqmescit ava limanı — Aqmescit — Aluşta — Yalta yolunda). Yalta, Kefe, Keriç, Aqyar, Aqmeçit ve Kezlev deñiz marşrutlarınen bağlı. Kezlevde tramvay mevcut. Ermeni Bazar — Keriç (Kefege çatal ile) ve Melitopol — Aqyar (Kezlevge çatal ile) demiryolları Qırımnı qıtanen bağlaylar.
Turizm ve raatlıq[deñiştir]
Qırımda çoq istiraat evi, lager (meselâ, Artek), çeşit musafirhane bar. Eñ populâr raatlıq yerleri — Yaltanen Aluşta ile beraber bütün Qırımnıñ yalı boyu, Sudaq, Kezlev. 2007 senesi yanvar ayından dekabrgece Qırımda 5718 biñ kişi raatlandı.
Qırımnıñ mahsus itibarğa lâyıq yerleri:
- Qırımnıñ qobaları (Mermer Qobası, Qızıl Qoba)
- Dağlar (Ay Petrinen yip yolu, Qırımnıñ Büyük kanyonı, Çatır Dağ)
Eali[deñiştir]
2001 senesi toplanğan malümatqa köre — 2 024 056 kişi (58,3 % ruslar, 24,3 % ukrainler, 12,1 % qırımtatarlar, 1,4 % belaruslar, 0,5 % tatarlar, 0,4 % ermeniler, 0,2 % yeudiler, 0,2 % lehler, 0,2 % moldovanlar, 0,2 % azerbaycanlılar, 0,1 % özbekler, 0,1 % koreyalılar, 0,1 % yunanlar, 0,1 % almanlar, 0,1 % mordvalar, 0,1 % çuvaşlar, 0,1 % çingeneler, 0,1 % bulğarlar, 0,1 % gürciler ve çirmişler (mariyler), bundan ğayrı qaraylar, qırımçaqlar ve digerler)
Ruslar, ukrainler, yunanlar ve bulğarlarnıñ çoqusı ortodoks hristianlardır, qırımtatarlar ise musulmanlar (sunniler), bundan da ğayrı yeudiler, protestantlar ve katolikler bardır.


text:
Tabiği gaz
Tabiği gaz - törle organik gazlar qatnaşması. Metan bu gazlarnıñ töp sostav öleşlärennän sanala. Tabiği gazda, metannan tış, anıñ iñ yaqın ğomoloğlarınnan — etan, propan, butan bar.
Uglevodorodnıñ molekulyar massası niqädär zur bulsa, tabiği gazda anıñ miqdarı şulqädär azraq bula. Tabiği gaznıñ törle yatmaları sostavı buyınça törleçä.Yağulıq bularaq, tabiği gaznıñ sıyıq häm qatı yağulıqlarğa qarağanda zur östenlekläre bar. Anıñ yanu cılılığı şaqtıy zur, yanğanda köle qalmıy, yanu produktları ekologik yaqtan küpkä çistaraq.
Tabiği gaz cılılıq elektrostantsiälärendä, zavodnıñ qazan ustanovkalarında, promışlennost' miçlärendä: domna, marten, pıyala eretü h. b. miçlärdä qullanıla. Domna miçlärendä tabiği gaz yandıru koksnı azraq sarıf itärgä, çuyındağı kükert miqdarın kimetergä häm miçneñ citeşterüçänlegen şaqtıy arttırırğa mömkinlek birä. Könküreştä tabiği gaz faydalanunıñ ğäyät zur ähämiäte härqaysı-bızğa bilgele.
Xäzerge waqıtta gaz (yuğarı basım astında ballonnarğa tutırıp) avtotransportta qullanıla başladı. Ul benzinnı ekonomiälärgä, dvigatelneñ tuzuın kimetergä häm yağulıqnıñ tulısınça yanıp betüe arqasında hawa basseynınıñ çistalığın saqlarğa mömkinlek birä.
Tabiği gaz — ximiä promışlennoste öçen ähämiätle çimal, bu mäs'älädä anıñ role haman artaçaq. Metannan vodorod, atsetilen, qorım tabalar. Etannı degidrirlap etilen tabalar, ä anıñ nigezendä küp törle sintezlar başqarıla. Tabiği gazdağı başqa uglevodorodlar da faydalanıla.


text:
Şäriğät
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Şäriğät (Ğäräpçä: شريعة ) Íslam qanunnarınıñ tuplanması bula. Töp mäğnädä bu süz "turı yul" yäki "(çişmägä alıp barğan) döres yul"nı añlata ul. Tulayım alğanda, şäriğät Allah Täğälädän bulğan cämäğät qanunlığı ul. Elek yähüdi şäriğät bulğan ide, soñraq nasara (xiristiän) şäriğäte üz köçenä kergän ide. Läkin Allah Täğälä Íslam şäriğäten (İñ soñğı şäriğätne) barlıqqa kitergäçtän, elekke şäriğätlärneñ köçe betkän. Şäriğät törle keşe eşlärenä iğtibarlı: säyäsät, eşmäkärlek, kileşülär tözü, ğailä, censi mönäsäbät, tazalıq wä ictimağıy mäsälälärgä qädär. Şäriğät qanunnarı däwlätneke yä keşeneke genä bula almıy. Çönki şäriğät däwlätkä dä, ayırım keşegä dä bäyle. Şäriğät:
- Qor'än,
- xädislär (päyğämbärebez Möxämmät (s.g.v.) häm anıñ säxäbäläreneñ süz dä eşläre),
- İcma (berdäm fikerdä bulu, qonsensus),
- Qıyas (oxşaşlıq buyınça fiker yörtü, analogia)
- Ğädät häm meñellıq täcribäsenä (Mäzxäb, Bidağät, Täklid, İctihad) nigezlänä.
Íslam şäriğäte bügenge köndä donyada kiñ taralğan xoquq sistemnarınnan berse. Möselman qanun beleme fikeh dip atala da 2 bülektän tora:
- Fikeh ısulı (Usul al-fiqh, أصول الفقه) — xoquq tamırları: çığanaqlar belän ısullarnı öyränü
- Fikeh forığı (Furu' al-fiqh, فروع الفقه) — xoquq tarmaqları: ğämäli (praqtik) qağıydälär
Şäriğät buyınça möselman keşeneñ barlıq eş - ğämälläre şuşı 5 törgä bülenä:
- farız (mäcbüri);
- wöceb (yarağan);
- xäläl (röxsät itelgän);
- xäräm (tıyılğan);
Şäriğät tärtibe şulardan tora:
- İqtisad.
1. Bank häm iminiät eşe (Riba, Möräbäh, Täkkäfül, Soquq) 2. Miras
- Säyäsät.
1. Säyäsi eş 2. Başçılıq (Xakimiat, Xökümät, Ämirlek)
- Ğailä
1. Öyläneşü 2. Mähär (Birnä, Qalım) 3. Nikax 4. Nikax mötgäh 5. Censi mönäsäbät (Isullar) 6. Talaq
- Cinayät eşe
1. Zina 2. Cäza 3. Otış uyınnarı
- Näzaqät/Etiket
1. Censi büleneş 2. Mäxräm (Xärämlek) 3. Xörmät kürsätü
- Ğıybadät
1. Baliğ bulu 2. Täwxid 3. Namaz 4. Uraza 5. Zäkät 6. Xac
- Tazalıq
1. Päqlänü (Tähärät, Ğösel, Täyämmüm, Miswäk) 2. Aşaw (Çalu, İsertkeç, Duñğız ite) 3. Bädräf tärtibe 4. Näces
- Xärbi eş
1. Mämläkät 2. Suğış qolları.
Şäriğät ğasqäre, Motawa (ğäräpçä مطوعين — motawwağin) şäriğät qanunnarın ütäleşen küzätüçe xärbi törkem. Íslam illärendä alar polisnıñ bülekläre itep sanala (mäsälän, Soğud Ğäräpstanda Şäriğät ğaskäre Yaxşılıqqa öndäw komitetı qaramağında eşli). Motawanıñ töp burıçları şulardan tora: uramnar belän cämäğäti urınnarın küzätep eçkeçelek, xämer (narqutik) satu, zina qılu, tärtip bozu, urlaw oçraqların buldırmawı. Şulay uq alar şikayät ğärizaların cıyıp tikşerenü eşlären alıp baralar. Östäwenä, qanunnarnı bozuçılarğa (qazıy qararı buyınça) cäza birelüe dä wazífası şul ğaskärgä yöklängän. Şäriğät cäzaları bik tä tärtiplätüçän:
- zina qılır öçen 100 suğuğa qädär (Qor'än 24:2)
- yalğan şahitlek birer öçen 80 suğuğa qädär (Qor'än 24:4)
- urlar öçen qul kisügä qädär (Qor'än 5:38)
- telämiçä üterer öçen maxsus ıştraf(ğäräpçä ديت ) (Qor'än 4:92) h. b.


text:
Mäxmüd xan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mäxmüd xan (Urıs yılyazmalarında MaxMyTek (Maxmutek)) (?-1467), Qazan xanı (1445-1465), Oluğ Möxämmäd xannıñ ölkän ulı. Qazan Xanlığına nigez saluçılarnıñ berse. Atası belän bergä Böyek Mäskäw kenäzlegenä qarşı yaw-höcümnärdä qatnaşa. 1445 yılda Suzdal' yanındağı suğışta Böyek Kenäz Vasiliy II ğäskären tar-mar itä häm Vasili II-ne äsirlekkä ala. Urıs däwlätenä yasaq salına. Atası wafatınnan soñ Qazan täxetenä utıra. 1446 yılnıñ dekäberendä Vasili II-neñ Mäskäw töxetennän kenäz Dmitri Şemäkanı töşerü suğışında qatnaşa. Suzdal yanındağı suğıştan soñ tözelgän kileşüneñ ütälüen tä'min itär öçen 1448 Mäskäw kenäzlegenä yaw belän bara, şunıñ ber näticäse bularaq Mäxmüd xan waqıtında Qasıym xanlığı bula.


text:
Mingrellär
Mingrellär, yä Megrellar (üzataması Margali) – Görcestanda (Gruziädä) xalıq, ilneñ könbatış rayonnarında yäşilär. Görcelärneñ ber subetnik törkeme sanlalar. Öydä Megrel telendä söyläşälär. Bu tel qayber oçraqlarda Görce telenä dip qarílar, läkin başqa Görce söylämnärennän ul bik nıq ayırıla (Görcedäge 7 kileş urınına 9 kileş). Bu tel räsmi bulmağan räweştä Görce älifbası qullana. Xäzerge Mingrellar Görceçä dä, Urısça da belälär, Abxazíadä yäşägännär Abxazça da söyläşä alalar. Típik Mingrel familiälär -ia (-iä), -aya, -ava, ua quşamçılarına betä (Jvania, Şengelaya, Eliava, Çkadua). Mingrel familiäläre Abxazlarda oçrílar.
Soñğı Urta Ğasırlarda Mingrellär Görce patşalarınnan autonomiä itep yäşägännär, üze Samegrelo kenäzlegen nigezlänep.Kenäzlegendä Dadiani näsele idarä itkän. 1803. yılda Samegrelo Räsäy İmperiäsenä (Kutaisi gubernasına) kerä, Mingrellär Aleksander I patşağa ant itälär. Dadianilarnı Räsäy aqsöyäklekkä quşalar (1857). 1918. yılda Mingrellar Görcestan Demokratik Cömhüriätenä kerä.
1920. yıllarda Sovetlar Berlegendä Mingrellar mädäni autonomiäne üsterälär (säyäsi autonomiä bulmağanda), Mingrel telendä gäzetlär bastırıp çığalar. Belem aluda häm ädäbiättä Görce teleneñ qullanışı däwam itä. 1950. yıllarda Mingrel Lavrenti Berianıñ säyäsi doşmannarı Mingrel Partiä eşlekleselärgä qarşı Mingrellär ğämäle çığaralar, ğämäl näticäsendä Mingrellär ayırım xalıq sanamílar, Mingrel telendä näşer itü tíıla. Stalin ülemennän soñ uzğan reabilitasiägä qaramastan Mingrel tele küxnä tele bulıp qala.
Görcestannıñ berençe präzidente Zviad Gamsaxurdia Mingrel buluı säbäple, bärep töşerelüdän soñ Mingrel başqalsına Zugdidigä qaça. Läkin Zviadistlar ciñelälär, şundí suğış Samergeloğa zían kiterä.
1990. yıllardağı Abxazíada bulğan etnosara konfliktlar näticäsendä Mingrelärneñ ber öleş häläk bula, köpçelege Abxazíadan Räsäygä häm Görcestanğa qaçalar.
Mingrellär sanı 200 000 dän 700 000 gä törlelänä, çönki küp Mingrel üzen Görce bulıp belderälär. Räsäydä Mingrel millätennän100 keşe isäplänä.


text:
Fici
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Fici (Fici Utrawları Cömhüriäte) (İngliz: Republic of the Fiji Islands, Fici: Matanit ko Viti) Tın okeanında, Fici arxipelagında urnaşqan. Kürşeläre: tönyaqta Tuvalu, könçığışta Tonga, könbatışta Vanuatu.
ЭчTәлek
Tarixı[үзrәpTү]
Ficiğa berençe keşelär borınğı ğasırlarda Könyaq-Könçığış Aziädän kilgän. Alar xäzerge Ficilelären babaları.
17. yözdä Ficine Awrupalılar açılalar. 19. yözdän Ficidä Awrupalılar häm Hindlär yäşäp toralar. 1874 yılda Ficine Britannar üz kontrolenä alalar. 1970 yıldan, dekolonizatsiä prosessı buyınça, Ficigä bäysezlegen büläk itälär (10 Öktäber).
1987 yılda ğäskäri putçistlar xäkimiätne üz qullarına alalar. Şul çaqtan xäkimiättä Hindlılar küpçelek itä.
1990 yıldan Konstitutsiä buyınça xäkimiät Fici millätlelär qullarında.
1999 yılda xäkimiät saylawında Hind-Ficile ciñä. Annan soñ Fici millätçe George Speyt putç belän xäkimiätne üz qulına ala. 2000 yılda ilgä demokratiä qayta häm şul çaqtan Laisenia Qarase premyer-ministr bulıp eşli.
Fici Berleşkän Millätlär oyışmasınıñ tınıçlıq saqlaw xärbi missiälärendä kiñ qatnaşa.
Geografiäse[үзrәpTү]
Ficidä 322 utıraw, alarnıñ 1/3 keşelär yäşämilär. 2 iñ zur utraw: Viti Levu utrawı häm Vanua Levu utırawı. Viti Levu'da däwlätneñ başqalası - Suva) şähäre urnaşqan. Utrawlarınıñ iñ biek noqta - 1200 m taw. Uırawlarda tropik urmannarı üsälär.
Möhim şähärläre: Nadi, Savusavu, Lautoka.
Demografiäse[үзrәpTү]
Millätläre[үзrәpTү]
Ficilelär (51%) (Melaneziä xalqı), Hind-Ficilelär (43.7%) (19 ğasırda Hindstannan kilgän eşçelär), Rotumannar (1.2%) (Políneziä xalqı), Awrupalılar, Qıtaylılar h.b.
Tellär[үзrәpTү]
Räsmi tellär[үзrәpTү]
Ficidä 3 räsmi tele: İngliz (English), Bau Fici (Bau Fician), Hindustani. Här Ficiledä xäkimiät belän üz telendä aralaşırğa xoquq bar.
Ficiidä İngliz tele kolonial zamannardan kiñ taralğan. Bu tel - xalıqara aralaşu, biznes, mäğrifät tele.
Fici tele (Austroneziä tel ğäiläse, Fici telenä Polineziä telläre tä'sir itkän) tabiği Ficilelärdä taralğan. Bau dialektı, patşa ğäiläseneñ tele bulğaç, räsmi häm ädäbi sanıla.
Hindustani tele, Hindi häm Urdu telläre öçen ğomumi isem. Hind-Ficilelärdä taralğan. Hindi telendä Hindular, ä Urdu telendä Möselmännär söyläşälär. Xäzerge Hindstan tellärennän ayırma bar.
Başqa tellär[үзrәpTү]
Ficilelärdä ädäbisez (Bau tügel) söyläşülär kiñ taralğan.
Hind-Ficilelärneñ keçe öleşe Tamil, Bihari, Bengali h.b. tellärdä söyläşälär.
Rotuma utrawında Rotuman tele (Polineziä tele) qullanıla.
Din[үзrәpTү]
Räsmi dine yuq.
Ficilelär: Metodist (48%), Katolik (19%), Assemblies of God (11%) häm 7. kön Adventistları (6%) Xristianlığı
Hind-Ficilelär: Hinduizm (75%), İslam (16%), Xristianlıq (6%), Sikh (1%).
Başqalar: Katolik Xristianlığı, İslam, Yähüd dine
Säyäsät[үзrәpTү]
Prezident[үзrәpTү]
Ficida prezidentnı 5 yılğa Fici Başlar Şurası (Great Council of Chiefs) saylıy. Ämma prezident xäkimiät başlığı tügel - ul Fici qorallı köçläreneñ generalissimusı ğına, ilneñ başı - premyer-ministr dip sanala.
Parlament[үзrәpTү]
Fici Parlamentı ike pulatlı. Wäkillär yortında (House of Representatives, tübän pulatı) 71 urın:
- 25tä härkem eşlärgä bula.
- 23 Ficilelärgä genä,
- 19 Hind-Ficilelärgä,
- 1 Rotumanğa,
- 3 Awrupalı häm Qıtaylarğa ("General electors").
Senatta (Senate, yuğarı pulatı) - 32 urın.
Administrativ büleneşe[үзrәpTү]
Ficigä 4 öleş (division) kerä.
- Rotuma utrawı bäyle il statusına iä.
İqtisadı[үзrәpTү]
Ficidä minerallar, ağaç häm balıq küp. Ämma iñ möhim milli kerem çığanağı - şikär eksportı häm turizm (här yıl 300,000-400,000 turist kilä).
Mädäniäte[үзrәpTү]
Fici mädäniäte, başqa Tın okeandağı mädäniätläre kebek, bik qızıqlı.


text:
Qaraylar
Qaraylar ya da qaraimler (qarayca Qırım şivesi - kъapaйлap, Litvaniya şivesi - karajlar) - Qırım, Litvaniya ve ğarbiy Ukrainada yaşağan kiçik bir halqtır.
Qaraylar - hunn ve hazar qabileler birleşmesine kirgen qaraylarnıñ nesli sayıla. XI asırda Qırımda hazarlarnıñ akimiyeti bitken soñ, qaraylar Qırq Yerde muhtar şekilde yaşamağa devam etken ediler. Başta bu kiçik devletini halq tarafından saylanğan akimler idare etseler de, ileride olarnıñ soyundan kelgenler idareni devam ettiler. İlk idare etken sülâle - Uzun lağabı ile belli olğan Hacı Musanıñ sülâlesidir. Şunı qayd etmek kerek ki, halqnıñ maneviy ayatına ve makeme işlerine baqqan gahanlar, Sar, Biy ve Çelebilerniñ (unvanlar) elinde olğan arbiy işlerge qarışmay ediler. Duşmanlarnıñ ücümi ile arbiy işlerini idare yetkenler aynı zamanda serdar vazifesinde de buluna ediler.
Qırım Hanlığı zamanında qaray yolbaşçıları, Qırım hanlarına tabi olıp, öz unvanlarına ve Çufut Qaleni idare etme aqqında saip ediler. Qırım hanları olarnıñ idaresine qarışmay ediler. Qaray knâzları, Qırım hanlarınıñ hızmetinde bulunsa bile, qalede idare etmege devam eteler. Qırım hanları tarafından qaray knâzlarına bergen yarlıqlarda arbiy hızmetleri içün olarğa tarhan unvanı berilgeni qayd etile. XV asırnıñ soñunda idare Sinani bey Hocanıñ eline kece. 50 yıllıq idaresinden soñ akimiyet onıñ sülâlesinden Çelebi Sinanige, soñ onıñ oğlu Yosifke keçe. Bütün idareciler Qırım hanlarnıñ hızmetinde bulunıp, Bey, Çelebi ve Ağa unvanlarını qazanıp ve hanlar ögünde qaray halqnıñ vekili olıp, bazıları aynı zamanda diniy maqamı Gahan vazifesinde buluna ediler.
XVIII asırnıñ soñunda qaraylar, Qırımnıñ bütün ealisi kibi Rusiyege qoşulğan edi. XIX asırda idare merkezi Çufut Qaleden Kezlev şeerine keçti. Mında Diniy İdare, ibadethane (kenassa), "Qaray Bitikligi" adlı milliy kitaphanesi, Aleksandr adına qaray diniy oquv yurtu, eñ büyük qaray cemaatı buluna edi. O vaqıtta "Karaimskaya jızn" ("Qaray ayatı") ve "Karaimskoye slovo" ("Qaray sözü") mecmuaları neşir oluna, milliy ve diniy kongressler keçirile edi. 1918 senesi, Qırımda 9 qaray cemiyeti, 11 ibadethane ve 13 oquv yurtu qayd etilgen edi. Sovet devriniñ ilk yıllarında qaray klubları, ve mektepleri çalışa, cemiyetler öz faaliyetini köstere ediler. Lâkin soñra (1940-si seneleri) milliy teşkilâtlar yoq etildi, mektepler ve ibadethaneler qapatıldı. II Cian cenki zamanında qaraylar arbiy işlerinde iştirak ete ediler, çoqusı elâk olğanlar. 1944 s. qaraylarnıñ bir qısmı Qırımdan sürgün etildi.
Qaray halqnıñ sayısı ep azalmaqta. Şimdiki zamanda Mustaqil Devletler İttifaqında, Baltik devletlerinde ve Lehistanda 2 biñge yaqın qaray yaşay. Olarnıñ eñ büyük qısmı Ukrainada (1100 kişi), şu cümleden Qırımda (820 kişi) yaşay.
1990-ıncı senelerniñ başında Qırımda qaray milliy teşkilâtlar yañıdan tiklene. Aqmescit, Kefe, Kezlev, Bağçasaray ve Yalta şeerlerinde medeniy ve diniy cemiyetler öz faaliyetini köstere. "Qırım Qaraylar" cemiyeti şimdi 9 yerli ve Melitopol, Harkiv ve Adesteki (Odessa) qaray cemiyetlerni birleştire. Litvaniya, Lehistan, Moskva ve Sankt Peterburgda da qaraylarnıñ cemiyetleri bardır.


text:
Abhaziya
Abhaziya, resmiy adı Abhaziya Cumhuriyeti (abhazca AҧcHы, AҧcHы AҳәыHҭқappa - Apsnı Ahuıntkarra, rusça Aбxaзия, Pecпyблиka Aбxaзия) - ğarbiy Asiyanıñ Kavkaz regionında bir devlet. Mustaqilligi tek Rusiye, Nikaragua, Venesuela, Nauru ve Vanuatu tarafından tanılğan. Dünyanıñ başqa devletleriniñ noqta-i nazarı şu ki, Abhaziya Gürcistannıñ bir parçasıdır. Gürcistan esas qanunına binaen regionnıñ statusı - Abhaziya Muhtar Cumhuriyeti (gürcice აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა).
- ↑ «Aбxaзия пoлyчилa poccийckиe TeлeфoHHыe koды» — Lenta.Ru (28.09.2009)


text:
8.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 89’un Cevaplari Enderun Yayınları
Yazan: kinafulu Ekim 16, 2012 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 8. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevapları, 8 sınıf Türkçe çalışma kitabı cevapları, 8.sınıf türkçe enderun yayınları 2012-2013 yılı cevapları, 8.sınıf türkçe enderun yayınları çalışma kitabı cevapları, 8.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 89'un Cevaplari Enderun Yayınları, enderun yayınları cevapları, Enderun Yayınları Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, Türkçe Enderun yayınları çalışma kitabı cevapları, yeni eğitim öğretim yılı Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları


text:
Migel Servantes
Migel de Servantes Saavedra (ispanca Miguel de Cervantes Saavedra) - dünyaca meşur ispan yazıcısı.
Migel de Servantes 1547 senesi Madridden pek uzaq olmağan, Alkala de Enares adlı şeerçikte doğdı. Servantes soyadı İspaniyanıñ bütün köşelerine cayrağan ve beş asırlıq rıtsarlıq devrine malik olğan bir soyadı edi. Tarih alimi Bu qoranta 500 yıllıq bir devir içinde İspaniya tarihınıñ saifelerinde o qadar şan şüret ile sarılı edi ki, Avropanıñ eñ belli soyadlarına bile Servantesniñ neslini künlemege esas yoq edi - dey.
Buña baqmadan XVI asırda, onıñ parlaq devri keçken, yazıcınıñ babası, sumelegen ispan zadekânlarğa mensüp olğan edi. Yazıcınıñ qartbabası advokat, babası ise qorantasını zar-zornen keçindirgen az melekeli ekim edi. Şay olsa da Servantesniñ, qorantasında eski rıtsar ananeleri ölmegen edi. Bundan sebep Don Kihot yaratıcısınıñ sabiylik ve gençlik seneleri, bir taraftan qorantanıñ maddiy sıqıluvından doğğan aqiqiy iz, diger taraftan qartbabalarınıñ nesil ğururlığı duyğuları doğurğan şanı, şüreti, cenkâverlikleri aqqındaki hatıraları ile eki yaqlı tesir altında aqmaqta edi.
Servantesniñ balalıq ve gençlik devri aqqında pek az malümat bar. Lâkin onıñ bu devrini harakterize etmek içün pek kiçik yaşlarında onıñ şiir sevgeni, ve özü aytqanı kibi, oqumaq içün soqaqtan yırtıq kâğıt parçaları toplağanını qayd etip olamız. Servantesniñ, bilgisi aqqında da doğru malümat yoq. Alkalada olğan universitetniñ qapıları onıñ içün qapalı edi. Zenginleşken tuccarlar öz balalarını mekteplerge yollağanda, Saavedra qorantasınıñ oğlu bu seadetten de marum edi. Bazı bir delillerge köre, üküm etkende, Servantes başta Madridniñ orta derece mektebinde oquğan (olar 1565 yahut 1566 senesi Alkaladan Madridge köçip kelgenler) soñra eki senesini uquq fenlerinen oğraşıp Salamanka universitetinde keçirgen. Lâkin o, orta derece mektepni ve universitetni tedriciy sürette keçmese de, eserlerinden de belli olğanı kibi keniş bilgige saip edi.
1568 senesiniñ başında biz Servantesni Romada Akvaviva adlı bir kardinalnıñ sarayında hızmetçi rolünde köremiz. Onıñ birinci baqışta acayip körüngen bu vaziyeti iç de şaşılacaq kibi degildir. Çünki pek zengin olmağan asılzadelerniñ balaları, cemiyette özleriniñ itibarını yükseltmege imkân qıdırıp, ekseriy qıral, zengin zadekânlar, yahut yüksek rutbeli ruhaniylerniñ saraylarına hızmetçilikke kirerlerdi. Lâkin Servantes az bir müddet çalışqan soñ, qardinalnıñ sarayındaki işini taşlap ağasınıñ çalışqan polkuna, askerlikke kire. Arbiy iş de, edebiyat kibi, Servantesniñ sevgen işi edi. Servantes özüniñ türlü vaqialarnen tolu olğan serseriy yaşav müddetinde körgen ve eşitkenlerini - edebiy eserlerinde bütün açıqlığı ile akis ettirdi.
Bu yerde şunı da qayd etmek kerek ki, onıñ ögünde açılğan bu arbiy memuriyet rıtsar İspaniyasınıñ ve alelhusus Servantes soyadınıñ arbiy ananelerine muvafıq edi. Bu ananeler İspaniya ile Andalus arapları arasında devam etken uzun cenkler ile bağlı edi. O vaqıt musulman dünyasınıñ yüregi olğan Osmanlı Devletiniñ ükümeti Avropa ve Afrikanıñ Aq deñiz yalılarını, Aq deñiz gemi yollarını eline keçirip, Avropanıñ bütün cenüp devletlerini tehdit etmekte edi. İtaliya bütün bu küreşlerniñ merkezi edi. Türklerge qarşı, İspaniya, Venedik ve Roma Papası kirmek şartı ile, üç devletten ibaret "Muqaddes Liga" teşkil oluna. 1571 senesi Lepanto yanında türk flotunıñ yeñilüvinen neticelengen meşur deñiz uruşı ola. Bu uruşta büyük batırlıq ve yigitlik kösterip Servantes de iştirak ete. O eki kere köksünden yaralana, bir qurşun da işke yaraymaycaq derecede sol qolunıñ kemiklerini qıra. Soñunda yazğan eserlerinde o, sol qolunı, sağ qolunıñ artqaç şüreti içün gayıp ettigini yaza edi. Servantes türklerge qarşı olğan bir qaç uruşlarda (Korfu, Navarin ve Tunis yanlarında) da bulundı. Niayet, 1575 senesiniñ sentâbr ayında İspaniyağa qaytmaq içün musaade alıp, yanında İspaniya qıralında İtalyanıñ ileri kelgen adamlarından tevsiye mektüpleri olğanı alda, ağasınen birlikte yolğa çıqtı.
Lâkin Servantes bulunğan "Küneş" adlı ipsna arbiy gemisi, deñiz ortasında Cezair piratlarınıñ gemileri ile sarıldı ve ğayretli qarşılaşuvlarnıñ niayetinde olarğa esir tüşti. Böylelikle vatanındaki şanlı iş meydanı yerine Servantesni beş yıllıq esirlik qapladı. Onıñ yanında bulunğan tevsiye mektüplerine binaen büyük rutbeli esir sayğan piratlar, onıñ içün büyük miqdarda rein almaqnı tüşüne ediler. Bei yıllıq qulluq onıñ ömründe eñ acınıqlı bir devir olsa da, bunıñnen beraber bir taraftan eñ parlaq devir edi.
Cenk ve uruşlar Servantesniñ şahsiy batırlığını tasdıq etken olsa, esirlik ve qulluq da, başına tüşken bahtsızlıqnen küreşte onıñ ruhunıñ dayanıqlığını, yüreginiñ saflığını açıp kösterdi. Esir Servantesniñ bütün tarihı meraqlı bir roman kibi oqula.
Servantes özüniñ güzel tabiatınen, yigitliginen, qaçmaq içün plan azırlağanda köstergen ziyrekliginen arqadaşlarınıñ yüreklerindeki qurtulış ümütlerini söndürmemege muvafaq ola. Oña özüne qaçmaq içün eline çoq fırsat tüşse de o, arqadaşlarını taşlap qaçmaq istemey. Dört sefer qaçmaq teşebbüsinde bulunğan esirler iç birisinde muvafaq olamadılar. Tutulğanları vaqıt, başına çoq belâlar kelse de Servantes bütün qabaatnı özüniñ üstüne ala edi.
Babası, anası ve qız qardaşları büyük fedakârlıqlarnen olsa da 300 altın para toplap, Servantesni satın almaq istegenleri vaqıt o özüniñ yerine ağasını qurtarıp 3 sene daa esirlikte qaldı. Niayet, arqadaşlarınıñ tırışuvınen, diniy cemiyetlerniñ yardımınen yañı bir meblâğ daa toplanıp Servantes de azat etildi.
Esirlik ömrü, Servanteske Afrika yalılarında olğan hristian esirleriniñ vaziyetlerini tafsilâtlı sürette bilmege imkân bergeni kibi, sonuñdan edebiy eserleriniñ büyük bir qısmına da material oldı.
1580 senesi dekabr ayında Servantes Madridge kele. O, qolu, maddiy ceetini temin etmek içün keliri, çalışmaq içün belli bir yeri olmağanı alda öz Vatanında yaşamağa başlay. Keçikmey o, o vaqıtnıñ edebiyatına kire. Yazıcılarnen sıqı sürette bağ tutıp romancı ve alelhusus dramaturg olaraq nam qazana. Onıñ dramaturglıq faaliyeti 80-nci senelerniñ ortasına tüşe, 1584 senesiniñ dekabr ayında evlene. Onıñ maddiy vaziyetini evlenüv de tüzetmegeninden özü aytqanı kibi "qalem ve komediyasını taşlap" başqa işlerge tutuna. 1588 senesiniñ soñundan başlap, bir qaç senege qadar, yeñilüv bilmegen Armadağı aşayt taşımaq içün qıral komissarlığınıñ agenti olaraq çalışa. Bu vaqıtta Servantesniñ yaşavı onıñ şanlı devrinden soñra - er bir faqır adamnıñ yaşavı kibi bir tilim ötmek içün küreşten ibaret edi. Bu onıñ içün pek ağır bir tecribe edi. Bu sebepten o, bütün edebiyat işlerini taşlamağa mecbur oldı. Qorantasını da pek siyrek köre başladı. O pek çoq vaqtını, türlü şeerler, köyler arasında ya bergi toplav, ya da askerlerge aşayt cıyıp keçirdi. Kerçek bu işler onıñ bütün ömrü boyu yapqan işleriniñ episinden ağır olsa da, olar Servanteske İspaniyanıñ köylü ve başqa aşağı sınıflarınıñ kündelik yaşavına daa yaqından baqmağa fırsat berdi. 20 sene qadar vaqtını yollarda, türlü şeer, köylerde keçirip, o, Vatanınıñ içtimaiy qurulışı ve ispan halqınıñ adetleri aqqında pek çoq material topladı, İhtimal Servantes böyle serseriy ömür keçirmegen olsa, biz de "Don-Kihot"qa saip olamaz edik.
Memuriyet işleri Servantesniñ başına başqa yollarnen de pek çoq oñaytsızlıqlar ketirdi. Olar qanun mücibi areket ve büyük diqqat istegenleri alda, Servantesniñ tabiatı ise aksine edi. Meselâ: 1595 senesi, Servantes yanındaki bergi paralarından 7400 realnı Madrid hazinesine teslim etilmesi içün, bir Seviya tuccarına işana. Lâkin tuccar bankrot çıqıp gizlene. Bundan sebep Servantes bütün paralarnı ödep olamağanından başqa 1597 senesi, soñra 1602 senesi olmaq üzre eki kere apishanege tüşe.
"Don Kihot"nıñ birinci qısmı da bu soñki senede yaratılıp başlay. Atta romannı, Servantes apishanede yatqanda yazıp başlağandır degenler de bar. Lakin "aynı vaqıtta em eñ külünçli, em de eñ acınıqlı kitap" olğan - "Don Kihot"nıñ birinci qısmı yalıñız 1605 senesiniñ yanvarından başlap çıqa. Romannıñ muvafaqiyeti iç körülmegen derecede edi. (1605 senesi beş kere basılıp çıqa) Servantesniñ 20 yıllıq serseriy yaşavı boşqa ketmedi. Niayet, Servanteske de quvançlı künler doğdı. Onıñ başı üzerinde de şüret ziyaları parıldadı. Lâkin onıñnen beraber romannıñ muvafaqiyeti Servantesni faqırlıq kelpedeninden kene de qurtarmadı. "Don Kihot"nıñ ekinci qısmı 1616 senesinden başlap çıqtı, o da birinci qısmı qadar muvafaqayet qazandı. Romannıñ ekinci qısmınıñ muvafaqiyeti Servantesniñ soñ künlerini aydınlattı. O, artıq faqırlıq, yoqsullıq ve hastalıqlardan yorulğan 69 yaşındaki bir qart edi. Artıq onıñ künleri sayılı olıp, şu 1616 senesiniñ 19 aprelinde dünyadan keçti.
Menbalar[deñiştir]
Eşref Şemi-zadeniñ yazğan Servantesniñ qısqa tercimeialı


text:
Dede Qorqud Kitabi - Dede Qorqud qimdir
Kitabi - Dede Qorqud
Kitabi-Dede Qorqud Azerbaycan xalq edebiyyatının en qedim yazılı ebidesidir (11-12-ci esrler). Elm alemine 19-cu esrden melum olan "Kitabi-Dede Qorqud"un helelik iki elyazma nüsxesi (Drezden ve Vaikan) tapılmışdır. Drezden nüsxesi üzerinde sonradan "Kitabi-Dede Qorqud ela lisani taifeyi-oğuzan" ("Oğuz tayfaları dilinde Dedem Qorqud kitabı") yazılmışdır. Bu nüsxe bir müqeddime, 12 boydan, Vatikan nüsxesi ise eyni müqeddime ve 6 boydan ibaretdir. Görünür ki, her 2 nüsxe daha qedim namelum bir nüsxeden köçürülmüşdür. Azerbaycan EA Elyazmalar İnstitutunda "Dede Qorqud"un dünyada üçüncü elyazma nüsxesi hazırlanmışdır.
Abide haqqında ilk defe alman alimi F.Dits melumat vermiş ve "Tepegöz" boyunu alman diline tercümesi ile derc etdirmişdir (1815). T.Nöldeke eseri Drezden nüsxesi esasında çapa hazırlamaq istemişdir. V.V.Bartold 1894-1904-cü illerde eserin 4 boyunu rus diline çevirerek çap etdirmişdir. O, 1922-ci ilde dastanın tam tercümesini başa çatdırmışdır; hemin tercüme 1950-ci ilde Bakıda (H.Araslı ve M.Tehmasibin redaktesi ile), 1962-ci ilde ise Moskvada neşr olunmuşdur.
1952-ci ilde E.Rossi Vatikan kitabxanasında eserin yeni bir nüsxesini tapıb italyanca tercümesi ile birlikde neşr etdirmişdir.
"Kitabi-Dede Qorqud" Türkiyede ilk defe 1916-cı ilde Kilisli Müellim Rifet, Azerbaycanda ise 1939-cu ilde akademik H.Araslı terefinden neşr olunmuşdur. Sonralar eser ingilis, alman ve fars dillerine tercüme edilmiş, İngilterede, İsveçrede, ABŞ-da ve İranda çapdan çıxmışdır. 1951-ci ilde "Kitabi-Dede Qorqud" Azerbaycanda ve Türkmenistanda "xalq düşmeni" elan edilerek oxunması yasaqlanmış, Azerbaycanda 1957-ci, Türkmenistanda 1980-ci ilde beraet qazanmışdır.
"Kitabi-Dede Qorqud" dastanları 11-12-ci esrlerde ve daha evveller (islamın yayılmasından qabaq) Azerbaycanda baş vermiş hadiselerle sesleşir. Dastandakı hadiselerin ekseriyyeti Demirqapı Derbend, Berde, Gence, Dereşam, Elince, Qaradağ, Göyçe gölü, Qaraçuq dağı ve s. yerlerde cereyan edir.
"Kitabi-Dede Qorqud"u yazıya köçüren şexs Dede Qorqudu bu dastanların yaradıcısı, hem de iştirakçısı kimi teqdim edir. Bayat elinden çıxmış bu bilicini oğuzun müşkül meselelerini hell ederek gelecekden bele xeber verdiyini gösterir.
"Kitabi-Dede Qorqud" boylarında Dede Qorqud şücaet gösteren igidlere ad qoyur, çetin zamanlarda xalqın kömeyine gelir, müdrik meslehetleri ile onlara yol gösterir. Dede Qorqud adı, eyni zamanda, qopuzla elaqedardır.
Dastanlarda oğuzun yaşlı (Qazan xan, Dirse xan, Qazılıq Qoca, Bekil, Baybecan, Aruz, Qaragüne) ve genc (Beyrek, Uruz, Basat, Yeynek, Segrek, Qarabudaq, Emran) nesle mensub qehremanlarından söhbet açılır. Qehremanlıq ruhu abidenin esas qayesini teşkil edir.
"Kitabi-Dede Qorqud" yarandığı dövrün adet-eneneleri, köçeri heyat terzi ve s. haqqında tarixi-etnoqrofik melumatla zengindir.
"Kitabi-Dede Qorqud" qadına yüksek münasibeti ile seçilir. Eposun qehremanlıq ruhu qadın obrazlarının davranışlarında da aydın görünür.
Dastanda ana obrazı xüsusile diqqeti celb edir. O, veten remzi kimi ümumileşdirilir, ana haqqı Tanrı haqqı kimi qiymetlendirilir.
Azerbaycan xalq bedii tefekkürünün abidesi olan "Kitabi-Dede Qorqud" dastanlarının poetik dili bedii tesvir vasiteleri ile zengindir. Onlarda xalq dilinin inceliklerinden, atalar sözü, mesel ve idiomatik ifadelerinden bol-bol, meharetle istifade olunmuşdur. "Kitabi-Dede Qorqud" Azerbaycan türkcesinin tarixini öyrenmek baxımından zengin menbedir.
Nehir - 26.06.2009 - 11:05


text:
Zöläyxa (film)
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Zöläyxa - tarixi film, Tatar ädäbiäte klassigı Ğayaz İsxaqínıñ "Zöläyxa" piesası buyınça quyıldı. Filmdağı waqıyğalar 19. yöz axırında bara. Süjetnıñ üzägendä ğädi ber tatar xatınınıñ faciğäle yazmış sürätlänä. Yaratqan irennän, balalarınnan ayırıp alıp, köçläp çit dindäge keşegä kiäwğä birelgäç, Zöläyxa yäşäwneñ mäğnäsen yuğaltıp, aqıldan şaşu däräcäsenä citä. Şuña qaramastan, yazmış bersennän berse qatlawlıraq sınawlar quya häm tarix tägärmäçe Zöläyxa kebek bik küplärne faciğäle çorlarğa alıp kerep kitä[1] [2]. Eçtälek buyınça kiñäşçelär: Räsäy möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdin, Razil Wäliev häm Tufan Miñnullin[3]. Piträç, Töläçe, Aqsubay, Çistay, Qazan häm Çuaşstanda kebek törle töbäklärdä töşerelgän bu filmda barlığı 150-dän artıq uyınçı qatnaştı. Kibetlärdä dä satılğan räsmi DVDlarnı Urısça häm İnglizçä subtitraları belän qaraw mömkinçelege dä bar.
25 sentäbr 2003 yılında töşerelä başlagan film ber yıl eçendä tämamlandı häm 27. dekabr 2004 könne premyerası yasaldı[4]. Büdjetı 6 milyon sumnan artıq bulğan Zöläyxa filmının räsmi täqdime 2 Mart 2006. yıl könne Tatarstan Respublikası massaküläm kommunikasialär "Tatmedia" agentlığında yasaldı[5].
Çığanaqlar[үзrәpTү]
- ↑ Bars-Media
- ↑ Tatshop.Ru
- ↑ "BeчepHяя KaзaHb": Гepoи Tpareдии пbюT цeMeHT пo-HacToящeMy
- ↑ Tatarica: PaMиc HaзMиeB : Haшe kиHo - эTo MлaдeHeц, Google cash as retrieved on 11 Oct 2007 08:41:16 GMT
- ↑ Tatar.Ru: БюджeT TaTapckoro kиHoфилbMa «Зyлeйxa» cocTaBил бoлee 6 MлH. pyблeй.


text:
Wikimedia
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wikimedia Foundation Inc. ul Wikipedia, Wikisüzlek, Wikiözek, Wikikitap, Wikixanä, In Memoriam 9/11 häm Nupedia säxifälärne tudırğan oyışma. Ul AQŞnıñ Florida ştatı qanunnarı buyınça tabışsız oyışma bularaq törkälğän. Anıñ barlıqqa kilüe 2003 yılnıñ 20 iyülendä iğlan itelgän.
Bu oyışmanıñ maqsatı bularaq, Wiki nigezendä açıq eçtälekle säxifälärne yasaw wä eşlätterü ide. Wikipedia atlı küptelle entsiklopediä yasalğaç, anıñ yanına şulay uq açıq, irekle, küptelle Wikisüzlek atlı süzlek, Wikiözek atlı özeklär tuplaması, Wikikitap atlı e-kitap tuplaması häm tağın berniçä säxifä açıldı. Yaña säxifälärne açu Wikimedia Foundation'nıñ ximäyälärne cíuğa bäyle. Wikimedia Foundation monnan tış grandlar sıman başqa aqça tabu yullarnı da ezläp tora.
«Wikimedia» isememen 2003 yılnıñ mart ayında Sheldon Rampton İnglizça Wikipedia'nıñ xat kündermäsendä täqdim itte. Bi isem Wikipedia isemenä yaqın bulğaç, anıñ beläm tuqtaldıq ta.


text:
Äxmätzäki Wälidi
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wälidi Äxmätzäki Äxmätşa ulı (Başqortça: Bәлиди(eB) ӘxMәTзәkи ӘxMәTшa yлы), emigrasída Zeki Validi Toğan, (1890-1970), Başqort xalqınıñ milli azatlıq xäräkäte citäkçese, taríxçı, türkolog, fälsäfä doktorı (1935), Manchester üniversitäteneñ şäräfle doktorı (1967).
1912-1915. yıllarda Qazanda "Qasímiä" mädräsäse möğällime. 1915-1917.dä 4. Däwlät Dumasınıñ Möselman deputatlarına bulışlıq itü bürosı äğzası. 1917.dä Millät Mäclesenä saylana, Ş. Manatov belän berlektä Başqortlar Şurasın oyıştıra, Nöyäber-Dekäber Orenburgta uzğan Bötenbaşqort Qorıltayı räise (anda Möstäqil Başqort moxtaríatı íğlan itelä).
1918-1919 yıllarda Başqort tömännäre Wälidi citäkçelegendä ataman A. İ. Dutovhäm admiral A. V. Kolçak armíları eçendä Bolşeviklar qarşı köräşä. RSFSR xakimiäte Sovet Başqort autonomísın tözü şartına kileşkäç, tarafdaları belän Bolşeviklar yağına çığa.
1919. yılnıñ Febrälennän 1920 yılnıñ Yün urtalarına qädär (bülenep) Başrevkom räise. Üzäk xakimiätneñ elekke moxtaríat wäqälätlären çikläwennän kilep tuğan qarşılıqlar arqasında Äxmätzäki Wälidi Sovetlar xakimiäte belän aranı özä, Urta Asíağa kitä.
Törkestanda Sovet xakimiätenä qarşı milli xäräkät citäkçelärennän berse, "Törkestanlılar Milli Berlege" räise (1920-1923.). 1923. yıldan emigrasída. Şul uq yılda ul İrandağı Mäşhäd şähäreneñ kitapxanäsendä İbne Fazlannıñ original qulyazmanı taba.
1925.tän Törkiädä, İstanbul üniversitätendä uqıtuçısı häm professorı. Soñraq Almaníanıñ Bonn (1935-1937) häm Göttingen (1938-1939.) üniversitätläre professorı. 1953.tän İstanbul üniversitäte qarşındağı Íslam Dönyasın Öyränü häm Tikşerenü İnstitutı citäkçese.
Şul uq yıllarda UNESCO qaramağında Törki xalıqlarnıñ küptomlı fundamental ensíklopädiäsen tözüe oyıştıru eşendä yaqınnan qatnaşa. Törki xalıqlarnıñ tormış-könküreşenä, mädäniätenä, telenä häm taríxına bağışlanğan küpsanlı xezmätläre 1909-1970. yıllarda törle tellärdä basıla.


text:
Qamış qaval
Qamış qaval - ince qamıştan yapılğan alettir. Onıñ yuqarı tarafı qapalı, aşağı tarafı ise açıq ola. Yuqarı tarafında mahsus ara açıp oña til qoyalar. Qavalnıñ üst tarafında yedi dane teşik ola, olarnıñ üçüni sol eliñniñ üç parmağınen qapatasıñ, dörtüni ise sağ eliñniñ parmaqlarınen qapatasıñ. Aletniñ diapazonı - bir oktava. Lâkin icracılar dudağınen tilni qısqartıp onıñ diapazonını bir buçuq ve atta eki oktavağa yetkizip, hromatik davuş çıqara bileler. Qamış qavalnıñ davuşı keskin lâkin yımşaq ola. Onıñ sesler sırası çeşit, lâkin daima diatoniktir. Esasen çobanlarda qullanılğan bu alet şimdi bütünley ğayıp oldı demek mümkün.


text:
Älifba
Älifba här telneñ awazlarına turı kilgän häreflär tezemeder. "Älifba" süze ğäräp teleneñ berençe ike härefe isemennän oyışqan.
Tatar teleneñ häzerge waqıtta bernäçä älifbası bar: 1. Räsmi bularaq qullanışta bulğanı - Kiril älifbası. 2. 2000. yıllar başında kertelä başlanğan, läkin soñraq Räsäy xökümäte tarafınnan tıyılğan Yañalif.
Yazulı belgelär taşığan añlam buyınça tellär ike törgä bülenä: tawışçıl tellär (fonetik tellär) häm ideogramlı tellär. Tawışçıl tellärdä här ayırım belgeneñ añlamı bulmıy, ul berär awaznı ğına belderä häm añlamnı başqa häreflär belän bergä kilgändä genä qazana. İdeogramlı tellärdä ğädättä här belge berär äyberne añlata, qayber äyberlär ike yä kübräk belge belän belderelä (ürnäge: Yapon tele).
Ölkälärdä qullanıla torğan älifbalar[үзrәpTү]
Alfabeler: Latin elifbası , Kiril elifbası , Latin da Kiril elifbaları , Yunan alfabesi , Gruzin da Ermen elifbaları
Abyatlar: Arep elifbası , Arep te Latin elifbaları , Yehud te Arep elifbaları
Abugidalar: Tunyak Indik , Kunyak Indik , Thaana , Efiopik , Efiopik hem Arep
Logografik+eyikli: Saf logografik , Bootalgan logografik hem eyikli , Elifba-beyli eyikli de ciklengen dereyede logografik Elifba-beyli eyikli


text:
Timişoara
Timişoara (Romança: Timişoara, Almança: Temeswar/Temeschwar/Temeschburg, Macarça: Temesvár, Serbçä: Temišvar, Törekçä: Tamışvar-Temeşvar) ul Batış Romaniada Banat töbägendä Timiş cirlegeneñ ber şähäre.
Şähär iseme Timişel yılğa isemennän çıqtı, wä bügen bu yılğa Bega isemen yörtä.
ЭчTәлek
Taríx[үзrәpTү]
- 1019 – Bízantí imperatorı Basil II Timisoara qalasın sala, ul şähär Dibiscos/Bisiskos/Tibiskos/Tibiskon/Timbisko/w.b. isemnär belän istälängän. Qayber taríxí istäleklär bu yıl belän kileşmilär.
- 1154 – Şähärgä Karlowitz şähärennän âl-İdrisi atlı Ğäräp cäğräfiäçe kilä, wä şähärne «baylıq birüçe... şatlıq şähäre» dip atí.
- 1241 – Qalanı Tatarlar cimerälär dilär, monda Moğol ğäskärlären añlarğa kiräk inde.
- 1307 – Macarstannıñ Charles I taştan yaña qala sala wä üz xanlığınıñ başqalası itep quya.
Xalıq[үзrәpTү]
2000. yılda uzğan canisäp buyınça şähärdä 329,554 keşe yäşi. Şähär xalqı küpmillätle, anda Alman, Macar, Serb, İtalian, Fälistin wä Yunan millätlärennän keşelär yäşi.
Mädäniät[үзrәpTү]
Şähär küpmillätle buluına säbäple, ul küpmädäniätle dä.
Şähärgä Parisdan Eifel kilep Bega arqılı küper salğan ide.
Päräwezdä[үзrәpTү]


text:
Aşıq oyunı
Aşıq oyunı - qoynıñ , eçkiniñ aşıq kemiginen oynalğan bir bala oyunıdır. Aşıq kemigi yerge tüşken yağına köre derecelenir. "Talşı" aşıq kemiginiñ qırıntılı olğan yan betidir. Eñ yüksek derece ondadır. "Talşı"nıñ qarşısı "Tav"dır. Ekinci yüksek derece ondadır.
Aşıq kemigi bet üstü turğanda "Bük" olur, sırt üstü turğanda "Şıq" olur. Eñ tüşük derece "şıq"tır. Aşıq kemigi yerge bızıq tüşerse "Dişir" olur, oyun bızılır. Oyunğa qatılğanlar başlatacaq balağa birer aşıq berirler. Aşıqlar yerge atılıp şaşılır. Eñ yüksek dereceli kelgen aşıq birinci çertme aqqına saiptir. Aşıq saibi bala aşığını çertkende urğan aşıqnı alır. Uramasa sıra soñraki derecedeki aşıqnıñ saibi balağa keçer. Yerdeki aşıqlar bitken soñra, yañı oyun başlar.


text:
Fódor Tútçev
Tútçev, Fódor İvanoviç (Urısça: TюTчeB Фëдop ИBaHoBич), ardaqlı Urıs yazuçısı, şağir, diplomat. Sankt-Peterburg fännär akademiä äğzası. 1803 yılnıñ 5. Dekäberendä Oról gubernası, Bránsk öyäze, Ovstug bilämäsendä tuğan. 1873 yılnıñ 27. Yülendä Tsarskoye Seloda (Patşa Awılında) ülgän. Sankt-Petrburgtağı Novodeviçi monastıre qäberlegendä cirlängän.
München, Torino qalalarında yäşägän, Heinrich Heine, Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling belän tanış bulğan. Räsäyneñ ädäbiat tormışında qatnaşmağan, üzeñne ädip dip atamağan. Şuña qaramastan, Tútçevnıñ 400gä yaqın şiğerläre saqlanğan, alarnıñ yulları Räsäydä yış qına telgä alınalar. Anıñ täwge şiğerläre 18. yözdäge şiğri ğöref-ğädätlär tä'sirendä yazılğan. 1830. yıllarda yazılğan şiğerlärendä Awrupa (bigräk tä Alman) romantizmı yünäleşe köçle. Anıñ fälsäfäwi (meditativ) lirikasında töp temalar bulıp il, keşe ğömere, tabiğät turında uylanular tora. 1840. yıllarda Räsäy häm könbatış sivilizasiäläre arasında bulğan mönäsäbätlärgä bağışlanğan säyäsi mäqälälär yaza.
1850. yıllarda Tútçev mäxäbbätkä bağışlanğan häm yöräkkä ütep kererlek şiğerlär icat itä, anda mäxäbbät bäxetsezlek, qayğı mäğnäsendä añlatıla. Soñraq bu şiğerlär Denisyeva síklına, yäğni Ye. A. Denisyeva isemle söyärkäsenä bağışlanğan şiğerlär şälkemenä, kerä. 1860-1870. yıllarda Tútçev icadına bigräk tä säyäsi şiğerlär östenlek itä.
İñ tanılğan şiğere Silentium! - äçenü belän öndäşmäskä çaqıra, çönki ber keşeneñ äytkänen ikençe ber waqıtta da soñınaça añlap betmi.
Aforizmnarı
Tübändäğe şiğri yullar - Tútçevnıñ iñ qabatlanğan aforizmnarı:
- Aqıl belän Räsäyne añlap bulmí
- Äytelgän süzneñ nindi mäğnädä kire äylänep qaytaçağın aldan farazlap bulmí
- Äytelgän uy aldaw ul


text:
AQŞ Senatı
AQŞ Senatı (иHr. the United States Senate) - AQŞ Kongressı yuğarı pulatı.
Senat 100 äğzadan tora, ber ştattan ike äğza 6 yıl däwamına saylana.
Başta senat äğzaları ştatlar qanun çığaru cıyılışı tarafınnan saylanğan bulğan, läkin 1913 yıldan saylawlar turı bulğan.
Saylawlar tärtibe[үзrәpTү]
AQŞ wäkillär pulatına bergä saylawlar ütkärelä, här ike yılda senat öçtän bere yañadan saylana.
Härber 30 yäştän olıraq AQŞ watandaşı, 9 yıl däwamında ber ştatta yäşägännän soñ şuşı ştattan Senatka saylanıp bula.
Wazifalar[үзrәpTү]
Qarar senat küpçelege tarafınnan qabul itelä. Senat ğına impiçment tärtibendä qanunnarnı tikşerä ala.
Senat Waşington Kapitoliye binasında utıra.
Tarix[үзrәpTү]
Senat berençe tapqır 1789 yılda saylanğan, 1794 yılda - Senatnıñ berençe açıq cıyılışı bulğan.


text:
Navrez
Navrez – şarq halqlarında Yañı yıl bayramı. Navrez sözü eki farsiy sözden ibaret: nav (نو - now) – yañı, rez (روز - ruz) – kün. Navrez bayramı kün ve gece teñ oğlan mart ayınıñ 21-inci kününe kele. Navrezde yañı yıl başlay ve baar kele. Köylerde topraq işleri başlay. Qırımtatarlarda Navrez bayramını qadimiy devirlerde şereflep başlağanlar.
Bayram arfesinde qadınlar evlerini, azbarlarını cıyıştıra, yaraştıralar, çeşit qavaltılar, köbete, burmalar pişireler.
Bayram künü qartlar ve esli-başlı adamlar sabadan namazğa baralar, yañı yıl hayırlı ve bereketli olsun dep dualar oquylar. Soñra evlerde bayram sofraları donatıla.
Balalar toplaşıp ev evden yüreler, Navrez yırını yırlap, ev saiplerini hayırlaylar. Olar balalarnı tatlı yemeklernen sıylaylar.
[deñiştir]
-
-
- NAVREZ
-
- Keldi baar nur saçıp,
- Navrez qoquy mor açıp,
- Yeşerdi çöller, dağlar,
- Ezan navrezim mubarek.
- Navrez keldi körüñiz,
- Navrez aqqın beriñiz,
- Cennet olsun yeriñiz,
- Ezan navrezim mubarek.
- Keldi baar turuñız,
- Bu navrezge baqıñız,
- Köterilsin başıñız,
- Ezan navrezim mubarek.
- Evniñ artı bağça,
- Aqtar-tontar boğça,
- Balalarğa beş (yımırta) aqça,
- Ezan navrezim mubarek.
- Çıqtı çölge batır Alim,
- Zilfi qara düldüli,
- Ol Tañrınıñ arslanı,
- Ezan navrezim mubarek.
Menbalar[deñiştir]


text:
5. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevapları
Diğer Makaleler...
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:179 Cevapları
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:178
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:177 Cevapları
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:176
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:174
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:162 Cevapları
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:161 Cevapları
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:16 Cevapları
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:159
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:154
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:153
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:144
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:141
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:140
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:14 Cevapları
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:14
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:132
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:131
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:13 Cevapları
- 5.Sınıf Ada Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:13


text:
Saraydaki Mücevher 36.Bölüm izle
Dizinin Tüm Bölümleri: Saraydaki Mücevher
“Saraydaki Mücevher 36.Bölüm izle” için 1 Yorum
-
emre dediki : Cevapla
Cangema’nın teşhisi doğruydu , kesinlikle. Majesteleri Kraliçe şifa buldu bu sayede, muhteşem oldu :))VA:F [1.9.22_1171]
Bir Cevap Yazın
Diğer Bölümler
- Saraydaki Mücevher 54.Bölüm Final izle
- Saraydaki Mücevher 53.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 52.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 51.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 50.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 49.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 48.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 47.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 46.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 45.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 44.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 43.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 42.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 41.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 40.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 39.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 38.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 37.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 36.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 35.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 34.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 33.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 32.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 31.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 30.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 29.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 28.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 27.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 26.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 25.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 24.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 23.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 22.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 21.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 20.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 19.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 18.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 17.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 16.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 15.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 14.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 13.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 12.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 11.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 10.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 9.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 8.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 7.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 6.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 5.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 4.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 3.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 2.Bölüm izle
- Saraydaki Mücevher 1.Bölüm izle


text:
Harvard universitetı
Harvard universitetı - AQŞnıñ Kembric şähärendä (Massaçusetts ştatı) urnaşqan xosusıy universitet, Ürmäle göl ligası äğzası. 1636 yılda eşen başlap cibärgän, häm AQŞnıñ iñ qart universitetı bularaq sanala. Yäş din ähele Harvard iseme universitetqa 1639 yılnıñ 13 martında birelä.
Harvard kitapxanäsendä 15 millionnan artıq kitap saqlana. Zurlığı buyınça ul dönyanıñ Böyekbritaniä (British Library), Kongress (Library of Congress) häm Fransiä Milli kitapxanälärennän (Bibliothèque Nationale) genä qalışa.
Harvard kitapxanäsendä tatar telendä yazılğan kitaplar da şaqtıy zur urın alıp tora. Monıñ belän berrättän tatar xalqınıñ tarixına bağışlanğan kitaplar da bar.
Harvard dönya universitetları arasında iñ zur "endowment" waqfına (fondına) iä. 2006 yılda anıñ küläme 29.2 milliard dollar täşkil itte.
Harvardta 2400 yaqın professor-uqıtuçı xezmät quya, 6,700 bakalavr häm 12,400 magistr belem ala. Universitetnıñ räsmi töse – qızğılt şämäxä.


text:
I Meñli Geray
I Meñli Geray (arap urufatında: ۱منكلى كراى; 1445 — 1515 aprel 17) - üçünci Qırım hanıdır.
I Meñli Geray, mustaqil Qırım hanlığına temel qoyğan I Hacı Geraynıñ sekiz balasından altıncısı edi. I Hacı Geray han 1466 senesinde ölgen soñ, 12 yıl fetret devri denilgen onıñ balaları arasında devam etken taht qavğaları oldı. Bularnıñ çoqusı Nur Devletnen I Meñli Geray arasında edi. Fetret vaqtında Nur Devlet dört kere, Meñli Geray ise üç kere han oldı. Meñli Geraynıñ üç kerede tekmil saltanatı 44 yıl yekün tuta.
I Hacı Geray handan soñ ekinci oğlu Nur Devlet han oldı. Qırımda akimiyet içün onıñ qardaşı Meñli Geray küreşmege başladı, 1467 senesinde üç ay hanlıq Meñli Gerayğa keçti. Amma ğalebe birden qazanıp olamadı, ve Kefege qaçtı. Anda Cenevizler oña yardım ettiler, oñdan da ğayrı, eñ müim olğanı, o Qırımdaki mırzalarnen kelişti, Qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı.
Altın Ordu kibi Qırım hanlığınıñ da eñ büyük meselesi mırzalarnıñ (yani asılzade sülâle reisleri) devletniñ aqiqiy saibi olğanlarından doğa edi. Mırzalar arasındaki küreşler, bu sülâlelerniñ bir-birlerine qarşı toplaşıp, ya da qomşu memleketlernen añlaşıp hanlıqta qolaylıqnen bir iç cenkke sebep ola edi. I Meñli Geray Şirin sülâlesi reisi Eminek mırza ve Cenevizlerniñ yardımınen 1468-de ekinci kere han oldı. Nur Devlet Şimaliy Kavkazğa qaçtı. Anda o Osmanlılarnen bağ tutıp, olarnıñ yardımınen tahtnı qaytaracaq oldı. Amma neticede o Cenevizlerniñ esiri oldı.
1475-de Eminek mırza, Cenevizlerinde fitnelemesi neticesine Osmanlılarnen añlaşqanı sebebinden mevzisinden uzaqlaştırılğan vaqıtta mırzalarnı ve sülâlelerni etrafında toplap, isyan etti. Meñli Geraynı qaçmağa mecbur etti, onıñ yerine evelâ qardaşı Ayder, bir qaç ay soñra da kene Nur Devlet han oldı. Meñli Giray Cenevizlerge sığındı, olar Nur Devletnen añlaşıp, onı apis tuttılar. Bir vaqıt soñra Nur Devletnen araları bozulğan Eminek mırza, Cenevizlerge qarşı Osmanlı padişasına muracaat etti. Fatih Sultan Mehmed, bunı fırsat sayıp, Gedik Ahmed paşanı quvetli bir flotnen acele Qırımğa yiberdi. Kefenen Qırım yalılarında Cenevizlerniñ tastamam limanlarını zapt ettirdi. Gedik Ahmed Paşa tarafından apisten çıqarılğan Meñli Geray bir añlaşma yasadı ve Osmanlılarnıñ tabiligini qabul etti.
1476-da Altın Ordu hanı Seyyid Ahmed Qırımnı istilâ etti. Meñli Geray Qırq Yerge (şimdiki Çufut Qale) sığındı. Altın Ordu hanı, Canibek adında bir valisini taşlap, memleketine qaytqan olsa da, bu sefer Nur Devlet Osmanlı imayesinde Qırım hanlığını elge keçirdi. Meñli Geray İstanbulğa ketirilip, apis tutuldı. Bir vaqıt soñra Qırım sülâlelerniñ başı Eminek mırza, Nur Devlet hanğa qarşı qarğaşalıqlar çıqarıp, padişadan Meñli Geraynıñ yiberilmesini istedi. 1478-de Meñli Geray İstanbuldan yiberilgen ilk han sıfatınen Qırım tahtına kene keldi. Meñli Geraynıñ bu üçünci saltanatı (1478-1514) sırasında Qırım hanlığı sağlam bir şekilde qurdı.
Meñli Geray hanlıqta evelâ nizamnı ğayrıdan tiklegen soñ, 1484-de Osmanlı padişası II Beyazıdnıñ Aqkerman seferine 50 000 Qırım atlısınen qoşulıp Qırım Hanlığını ilk kere Osmanlılarnıñ fetih areketine qattı. Aqkerman seferi neticesinde Tuna özeni boyunda zapt etkenleri Balta, Tombasar, Qavşan qasabalarınen etrafı Qırım Hanlığına berildi.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı İbraimniñ tul apayı Nur Sultannen evlene. Bu evlenmeden em Qırım, em de Qazan veliahdı Sahib Geray (1501-1551) doğdı. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz künbatı taraftaki topraqlarğa yerleştiler.
1474 senesinde Moskva knâzı III İvan ile Qırım hanı Meñli Geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı. Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeri areketleri neticesinde Rus knâzlığı Altın Ordunıñ vasallığından qurtuldı. 1491 senesi Meñli Geray Altın Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen qalesini qurdurdı. 1502 senesi, iyün 28-de I Meñli Geray Altın Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Bu ğalebeler sayesinde Qırım Hanlığı Özü ile Edil özenleri arasında topraqlarnı öz kontroli altına aldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlendi. Ortaq duşmanları (Altın Ordu) bozğunğa oğratılgandan soñ müteffik olğan Qırım ve Moskva arasındaki munasebetler yavaş-yavaş kerginleşmege başladı. Rusiye mınavı Hanlıqlar üstündeki tazıyıqnı bundan soñ, daa çoq arttırdı. Meñli Geray han, ögey oğlu Abdüllâtifni Qazan hanı tayinledi. Bir vaqıt soñra Qazan halqı Rus knâzı III İvanğa muracaat etti. Abdüllâtif hannıñ yaramay idaresinden şikâyet etip tahttan qaytarılmasını istedi. Abdüllâtif han vazifesinden alınıp yerine qardaşı Muhammed Emin ketirildi. Meñli Geray han, knâz III İvanğa sert bir mektüp yazdı. Qırım Hanlığınen Rusiyeniñ arası açıldı. Mınavı kerginlik, III İvannıñ ölüminden soñ yerine keçken İV Vasiliy vaqtında yoq oldı, dostluq munasebeti yañıdan quruldı. Meñli Geray hannıñ apayı Nur Sultan bike, oğlu Abdüllâtifni körmek içün, Meñli Geray handan olğan oğlu Sahib Giray ve üç elçinen beraber, 1508 senesinde Moskvağa ketti. Anda bir ay qaldı. Qazanğa han tayinlengen diger oğlu Muhammed Emin hannı Qazanda ziyaret etti. Qayta ekende, Rus çarınıñ sarayında altı ay musafir qaldı.
Meñli Geray han 1511-de Lehistan qıralınen ittifaq añlaşması yasadı. Belarus ve Ukraina üstündeki akimiyet iddasından, Lehistan lehine vazgeçti. Lehistan, Qırım Hanlığına senede 15 000 altın bergi berüvni qabul etti. Bu vaqıtta Osmanlı Devletinde Sultan II Beyazıdnıñ oğlu şehzade Selim (Yavuz Sultan Selim), ağası şehzade Ahmednen veliahtlıq sebebinen cenkke tutuşqan edi. Sultan, balaban oğlunıñ tarafını tutqanı içün, şehzade Selim yeñildi. Qırımğa qaçıp qaynatası Meñli Geray hanğa sığındı. (Eñ yayılğan rivayetke köre Yavuz Sultan Selim hannıñ apayı Ayşe Havsa sultan Meñli Geray hannıñ qızı ola. Ondan olğan oğlu Qanuniy Sultan Suleyman handa uzun zaman Kefe sancağında qaldı.) Vaziyetten haberi olğan şehzade Ahmed, Meñli Geray hanğa bir mektüp yiberip, özüne sığınğan qardaşı şehzade Selimni apis eterse, Kefeni ve Qırımnıñ yaqınlarındaki müim bazı qalelerni Qırım Hanlığına taşlaycağını bildirdi. Meñli Geray han, mektüpni ketirgen elçige şu cevapnı berdi “Memleketimizge, şerefli bir zadekânnıñ oğlu keldi. Sebep ve maqsadıñıznı añlap olamadım. Rumelige ketmege istese, biz buña niçün ve nasıl mani ola bilemiz? Apis istemek de qardaşlıqqa sığmaz.” Şehzade Selim daa soñra Meñli Geray hannıñ oğlu Saadet Geraynıñ refaqatinde ve qorumasında Rumelige keçirildi.
Meñli Geray Han; aqıllı, siyasiy körüşleri isabetli bir han edi. Aynı zamanda şair edi. Qıpçaq şivesinde yazğan şiirleri bar edi. Bağçasaraydaki Hansaraynı yasatmadan evel Zıncırlı Medreseni yasattı. Bu onıñ ilimge ve medeniyetke olğan sayğısını kösterdi. Bu medresede ders berecek müderrislerniñ ve oquycaq talebelerniñ keçimlerini qarşılamaq içün keliri yüksek topraq vaqıf etti. Olacaq medreseniñ temelini qoyğanda, han, yerni qaza edi, er kesnen beraber taş taşıy edi, bina azır olğanda ise o, medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti. Medreseniñ tantanalı açıluvında han ayttı: “Aqıl adamnı alicenap ete, aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı… ilimni ürmet etmegen, han olsun ya da padişa, o bir şey temelli etip olamaz, erte ya da keç onı namussızlıq yeter. Men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim, bu qapıdan kirgen er insan, kim de olsa, bu ilim mabedine kirip öz başını ilim ögünde egsin”. Ve han başını egip, birinci medresege kirdi. Qapı üstünde ise şimdi de, arap tilinde yazı saqlandı: “Bu oquv yurtu Allah yardımı ile Meñli Geray han, Hacı Geray hannıñ oğlu, qurmağa emir etti. Allah onıñ hanlığını asır soñunace devam etsin, icriy 906 s.” Meñli Geray han, 1515 senesinde vefat etti. Yasatqan Zıncırlı Medrese qatındaki dürbesinde topraqqa berildi.
Menbalar[deñiştir]
- Emel Mecmuası sañ 36 , Eylül - Ekim 1966
- Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi 1954
- Kırım Türk - Tatarları (Dünü - Bugünü - Yarını), Müstecip Ülküsal
- Oğuz Çetinoğlu Bahçesaray Mecmuası
- Halil İnalcık Emelimiz Kırım Mecmuası sañ 46 2004 ISSN 1301-0328


text:
Mongol tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mongol tele. Bu termin Mongolíanıñ Mongolları tele wä barça Mongol törkeme telläre añlata. Monnan tış "Mongol tele" terminı belän şulay uq borınğı ğomumi Mongol tele häm iske yazu Mongol tele añlana.
Mongol tele tar mäğnädä[үзrәpTү]
Mongollarnıñ, töp MR xalqınıñ wä Eçke Mongolíanıñ wä törle Qıtay regionlarında yäşi torğan ayırım törkemnärneñ tele. Töp dialekt buyınça yış xalxa*mongol yä ğadi xalxa atala. Xalxa teleneñ ädäbiät normı häm MNR däwlät tele xälät bar. Anda söyläşüçelär sanı 2.3 mill. keş. çaması(1995). Xalxa dialektı mongol tele dialektlar üzäk törkemenä kerä. Anıñ beländer berättän könçığış da könbatış gruppları şulay uq ayırılalar. Dialektlar arasındağı ayırımlıklarnıñ nigezdä fonetik täbiğäte bar.
Mongolía milli tele bularak ul Mongol xalıq révolütsiyäsennän (1921) soñ xalxa dialektı buyınça tözelä başladı. 1943nçe yıldan birle anıñ kirillik älifba buyınçağı yazuwı bar.
Mongol telläre törkeme[үзrәpTү]
Xalxa-mongol belän mongol yazuwı tele mongol telläre törkemenä kerälär. Bu törkem kiläçäk törkemnärgä bülenä: Tönyaq-Mongol telläre: burât, qalmıq, ordos, xamnígan, oyrat; Könyaq-Mongol telläre: dagur, şira-yugur, dongxiang, baoan, tu; mogol tele Äfgänstanda ayırımça bula. Bu tellär ber-bersenä bik yaqın.
Üz tözüwe buyınça, bolar agglütinativ tellär flektivlek elementläre belän bula. Küpçelek tellärdä (qalmıqtan häm burâttan başqa) şäxessez fiğil törlänüe sífatlı. Monnan tış morfologiä sferasında alarda süz alıştıruı häm süz eşäwe arasındağı ayırma yuq. Mäsälän, kileş formaları ber süzneke yaña süzlär kebek bula häm tağın ber tapqır kileş buyınça törlänä alalar. İälek almaşlıqları urınında ayırım affíkslar bar: şäxesle dä şäxessez. Predikativ affíkslar buluı, isemlär fiğil kebek törlänä alalar, dip täesir qaldıra. Süz törläre yomşaq ayırıla. Bolar: isem, fiğil dä üzgärmäüçe kicäkçälär. İsem dä sífat küpçelek tere tellärdä häm yazu tellärendä morfologikça tügel ä sintaksís funktsiäse belän genä ayırılalar.
Sintaksísta spetsial bilgelänüçe aldında bilgeläwçe urını, cömlä axırında fiğil urını da bilgelänüçe wä bilgeläwçe kileş yä san buyınça kileşterü yuqlığı bula.