text:
Rusiä xalıqara küzätüçelär belän talaşuın däwam itä
Rusiädäge prezident saylawı da bäysez küzätüçelärdän başqa ğına ütärgä tora: bu eşlärne başqaruda zur abruy qazanğan töp oyışma - Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyımasınıñ demokratik institutlar häm keşe xoquqları idaräse tawış birügä kilmäyäçägen belderde. Monı ul Rusiä xakimiäteneñ küzätü eşlärenä törle kirtälär qoruı belän añlattı. Näq şunı uq räsmi Mäskäw Duma saylawı aldınnan da eşlägän ide.
Mäskäw elegräk, bu oyışmanıñ küzätüçeläre Rusiägä 20-nçe fivraldän, ike atnadan da irtäräk kilä almıylar digän taläp quyğan ide. Ämma törle illärdäge tawış birüneñ ğadellegen küzätep baruda zur täcribä tuplağan älege oyışma, küzätü eşläre üz eçenä saylaw könen genä tügel, ä aña äzerlekne dä ala dip, wäkilläreneñ Rusiägä iñ soñı 15-endä kilüen teläde.
Soñğı täräqqiät, yäğni bu yulı da Rusiä saylawın küzätä almayaçaqları xaqında Demokratik institutlar häm keşe xoquqları idaräse başlığı Christian Strohal radiobızga:
"Min mondıy xällär kilep çığuğa ükenäm älbättä. Bez üz yağıbızdan, eşebezne yuğarı hönäri däräcädä başqaru kiräklegen añlatu öçen barın da eşlädek", dip belderde.
Şuşı oyışma belän Mäskäw Kremle arasında ızğış inde şaqtıydan bara. Mäskäw anıñ küzätüçelärenä kirtälär quyıp alarnı inde Duma saylawına uq kitermägän ide. Dikäberdäge tawış birü şulay itep, nigezdä Rusiä xakimiäte süzenä qarşı töşmägän quştan küzätüçelär belän genä uzdı.
Demokratik institutlar häm keşe xoquqları idaräse eşen isä Könbatış xökümätläre elek sover cirlärendäge saylawnıñ ğadellegen häm ireklegen bäyäli alırlıq xälitkeç ber faktor itep kürä. Mäskäw moña, Könbatış bu oyışmanı Rusiäne bitärläw öçen qullana dip belderä.
Atnakiç Mäskäwdä uzğan matbuğat oçraşuında Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov şul ğäyepläwgä işarä yasağan süzlären qabatladı:
"Bu oyışma qağidälärne üze uylap çığara. Töp problema biredä şunda ki, alar hiç añlarlıq tügel. Bez alarnıñ biregä üz wäkillären ni öçen ber ay qala cibärergä teläwen añlamıybız. Ğomumän, alar monda ni eşlärgä teli, hiç bilgele tügel", di Lavrov.
Strohal Rusiä yağınıñ bu ğäyepläwen kire qağa häm 4 yıl elek, 2004-täge prezident saylawına bernindi dä kirtälär quyılmawın iskä töşerä. Ul çaqta Rusiä belän xezmättäşlek bernindi problemalarsız bardı, ni öçen xäzer genä Mäskäw törle çikläwlär uylap çığara, dip baş watalar Demokratik institutlar häm keşe xoquqları idaräsendä.


c: text/html

text:
Bolğarğa säyäxät itüçe Başqortostan tatarları Qazanda buldı
7 iyül könne Qazanğa Başqortstannan ber törkem icat ähelläre kilä. Yıl sayın alar su yulı buylap "Yuri Gagarin" teploxodında İdel yarında urnaşqan böyek Bolğar şähärenä bara. Bıyılğı "Bolğarğa säyäxät" respublikara mädäni-ağartu programması inde 14-nçese.Ufa – Dürtöyle – Sergeevka – Çabaqsar – Bolğar – Qazan – Çallı – Ufa marşrutı buyınça uza älege çara
Aq teploxodqa töyälep, İdel buylap säyäxätkä çığunı “Ramazan” oyışması berençe tapqır ğına oyıştırmıy. Bu Bolğarğa säyäxät dip atala. Bıyıl, Yuri Gagarin dip atalğan teploxodta 150 keşe säfärgä çıqqan. Marat Şärapov, şuşı Ramazan mädäni –ağartu toyışmasınıñ citäkçese, bıyıl säyäxätkä Başqortstandağı çuaşlarnı da alğan. Ä ğädättä anda tatar zıyalıları, başqortlarnıñ qayber wäkilläre kilä ide. Säyäxätneñ yılda ber bizäge bula. Ul kürenekle keşelär. Yıl sayın anda tatar-başqort sanduğaçı Färidä Qudaşeva qatnaşa. Säfär yılda ber keşe xörmätenä oyıştırıla. Mäsälän, elegräk yıllarda Ämirxan Yeniki xörmätenä oyıştırılğanın äle dä iskä alıp söylilär. Tere klassik belän un könläp ber palubadan atlap yörü ni tora bit ul. Ä bıyılğısı Tufan Miñnullin xörmätenä oyıştırılğan ide. Comğada Bolğar, Çabaqsar işe İdel buyındağı şähärlärne gizep, säyäxätçelär Qazanğa kilep cittelär. İrtänge yaqta kiçke dürtlärgä qädär Qazan belän tanıştılar. Ä kiçke yaqta Qazandağı tatar zıyalıları belän oçraştılar. Yazuçılar Marsel Ğaliev, razil Wäliev, Gäräy Räxim, İlfaq İbrahimov, häm başqa kürenekle zıyalılar qatnaşı anda. Cıyılışnı säyäxätne oyıştıruçı Marat Şäripov açtı
Annan süzne Tufan Miñnullin aldı.
Räzil Wäliev ta, Marsel Ğaliev ta süz tottılar. Älege oçraşu mizgele cırlar, muzıka belän ürelep aldı. Tatar kongressı üzeneñ büläklären tarattı. Rinat Zakirov, kongress räise dä çığış yasadı.
Bu oçraşudan soñ, säyäxätçelär Ufağa qaytıp kittelär. 2 iyündä başlanğan säyäxät 10 sında tämamlanaçaq
Räfis Cämdixan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ötken aptanıñ senbisinde jerlesimiz yağnï Jarma awdanınıñ Qaraş awılınıñ twması, geologïya-mïneralogïya ğılımdarınıñ doktorı, xalıqaralıq ïnformatïka Akademïyasınıñ akademïgi Silämxan Japarxanov twğan eline kelip qay`ttı. Ol eñ aldımen Jarma awdanınıñ äkimi Nurlan Sıdıkovtıñ qabıldawında boldı. Onda awdan äkimi awdannıñ bügingi tınıs-tirşiligi twralı qısqaşa bayandap berse, akademïk ağamız özi jay`ında biraz äñgime şertip, soñında awdan äkimine öziniñ ömirbayanı twralı jazılğan “Dorogamï jïznï” attı kitabın tartw etti. Däl osı küni awdan ortalığı Qalbatawda “Ay`nalay`ın, Jarma” attı böbekjay`dıñ aşılw saltanatı bolmaq eken. 90-ğa kelip qalğan ataqtı ağamız osı böbekjay`dıñ aşılwına qatısıp, onıñ lentasın qıy`dı. Öz kezeginde awdan äkimi akademïktiñ ïığına şapan japtı.
Osı küni akademïk Silämxan Japarxanov Şar qalasındağı özi oqığan B.Tursınov atındağı mektepte bolıp, 9-10 sınıp oqwşılarımen äñgime düken qurdı. Onda ol jastarğa bolaşaq ömirlerine sabaq bolarlıqtay` talay` qızıqtı äñgimelerdi ay`ttı. Soñında mektep dïrektorı G.Büy`imbaeva S.Japarxanovqa elep-eskerip kelgendigi üşin zor raxmetin jetkizdi.
Silämxan Japarxanov ağamız Şardıñ ortalıq kitapxanasında da bolıp, munda key`ingi şıqqan ömirbayandıq kitabın tartw etti. Alañdağı Ulı Otan soğısına qatıswşılarğa arnalğan monwment pen Ulı Abay` eskertkişi aldında bas ïip, tağzım etti.
Öz tilşimiz.
Swretterde: 1. Jergilikti käsipker V.Ïsabaev 50 orındıq böbekjay`dıñ aşılwına 50 mïllïon qarjısın jumsaptı, sonıñ qwanışına böbekjay` aldında tömengi sınıp oqwşılarınıñ öner körsetw säti; 2. Awdan äkimi N.Sıdıkovtıñ akademïk ağamız S.Japarxanovtıñ ïığına şapan japqannan key`ingi eskertkişke swretke tüsken kezi.


text:
Elekke xorvat generalı Ante Gotovina Haagtağı BMO suğış cinayätläre mäxkamäsendä berençe märtäbä çığış yasap üzenä belderelüçe 7 ğäyepläwne kire qaqtı. Ul 1995-nçe yılda Xorvatiäneñ ber öleşen serb ğisyançılarınnan yawlap alunı citäklägändä keşeleklelekkä qarşı cinayätlär, häm suğış cinayätläre qıluda ğäyeplänä. Mäxkamä wäkile aña belderelüçe ğäyepläwne uqıp "Ğäyeplänüçe Ante Gotovina şäxsän üze yäki berläşkän cinayätçel törkem äğzaları belän bergä Krayina töbägeneñ könyaq öleşendä krayina serbların ezärlekläwne başqarırğa, äzerlärgä yäki planlaştıruğa qotırtqan, bu ğämällärne planlaştırğan, färman birgän, başqarğan, yardäm itkän" dide.
Gotovina 4 yıl qaçqın tormışınnan soñ uzğan atnada İspaniäneñ Kanar utrawlarında totıldı. Şimbä könne ul Haagağa kiterelde. Gotovina Bosniä serblarınıñ elekke säyäsi häm xärbi citäkçeläre, äle dä irektä bulğan Radovan Karadjiç belän Ratko Mladiçtan qala Mäxkamä tarafınnan iñ nıq ezlägän 3-nçe keşe ide. Küp kenä xorvatlar öçen ul suğış qaharmanı. Kiçä Split şähärendä anı yaqlap zur demonstratsiä ütkärelde.


text:
Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, Çiläbedäge tank mäktäbendä bulğan xärbine mısqıl itü xälennän soñ uçiliçe citäkçesen wazifasınnan buşattı. Xärbi äle dä yäşäw belän ülem arasında, anıñ xäle awır dip bäyälänä. Böten Rusiäneñ açuın çığarğan, tank mäktäbendäge xällär yuğarı xärbi citäkçelek däräcäsendä tikşerelä. İvanov, 7 keşe qulğa alındı, dip belderde:
"Tikşerü turında minem tulı mäğlümatem yuq, ämma 7 keşe qulğa alınğanın, alar arasında ofiserlar bulğanın beläm."
Saqlanu ministrlığı mäğlümatlärenä qarağanda uzğan yıl Rusiä xärbi köçlärendä üzara köç qullanuda 16 xärbi ülgän.


text:
Kiläse yazda Fransiädä ütäçäk prezident saylawlarında Sotsilistlar firqäse namzäte Segolene Royal bulaçaq.
Firqä räsmiläre äytüençä, kiçä partiäneñ ildäge barlıq äğzaları arasında ütkärelgän saylawda prezident saylawlarına namzät bulu öçen Royal ciñep çıqqan.
Elekke tabiği möcit ministrı Royal Fransiäneñ berençe xatın-qız prezidentı bulırğa teli.
Aprel häm May aylarında 2 turda ütär dip kötelgän prezident saylawlarında Royalnıñ köndäşlärennän berse uñçı eçke eşlär ministrı Nicolas Sarkozy bulırğa oxşıy.


text:
Can isäp alğanda millät mäsäläse möhimme?
Can isäp alğanda millät mäsäläse möhimme?
Bezneñ tıñlawçılarıbıznı, möğaen, tatarlarnıñ sanı, millät häm tuğan tel mäsäläläre qızıqsındıradır. Rusiä Fännär akademiäseneñ etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov küptän tügel Bötendönya tatar kongressın, Tatarstannı xurlap yazğan mäqäläsendä milli mäsälägä xalıqnıñ ise kitmi, problemalar isemlegendä millätara mönäsäbätlär 12. urında, dip yazğan ide. Şulay da, teläsä nindi sotsial' problema, fatir alu, institutqa kerü, eşkä urnaşu mäsäläse millätkä qarap xäl itelsä, 12. urındağı millät probleması iñ berençelärgä kilep çığarğa mömkin.
Şuña kürä, Mäskäwdäge utırışta çığış yasağan Lyudmila Zarubina can isäptä iñ möhime — millätne bilgeläw, dip äytkän. Anıñ äytüençä, qayber töbäklärdä millätkä qağılışlı 7. punktnı ruçka belän tügel, ä ğadi karandaş belän tutıru yäki bu grafanı tutırmıyça qaldıru faktları bar ikän. Qäläm belän tutıru da, bötenläy yazmıy qaldıru da xäzer zakonnı tupas räweştä bozu bulıp tora. Härkem üze telägänçä, bernindi pasportqa, yort knägäsenä, tarix kitaplarına, xättä niqaxlaşu tanıqlığına küz salmıyça cawap birergä tieş. Kemder üzen kiäwdä dip sanıy ikän, anıñ ire wazifasın ütäwçe buydaq yäki başqa xatınğa terkälgän ikän — nişliseñ, barıber şulay yazılırğa tieş. Elekke can isäplärdä şuña kürä irle xatınnarnıñ sanı öylängän irlär sanınnan yuğarıraq bulğan ikän.
Qazanda inde berençe isäpkä alınuçılar turında mäğlümätlär dä kürenä başladı. İntertat elektron gäcite, mäsälän, Tatarstan parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşin perepisnoy list sorawlarına cawap birde, dip xäbär itte. Ul üze häm tormış iptäşe turında mäğlümätlär birgän. Färit Möxämmätşin süzlärenä qarağanda, respublika spikerına monıñ öçen nibarı 11 genä minut sarıf itärgä turı kilgän. İntertat xäbärçesenä ul şulay uq, başqalar da minem kebek üzläreneñ bu burıçların ütäsennär ide, çönki kiläçäkne döres küzallaw öçen bezgä üzebezneñ cämğıät turında tögäl mäğlümätlärne belergä kiräk, dip äytkän.


text:
Sember gäzite “Ömet”neñ soñğı sanı tulayım dinebez İslamğa bağışlanğan
Döresräge - ölkä möselman yäşläreneñ alda torğan qorıltayına.
Berençe säxifä Ğosamn Sadäneñ “Ässälämeğaläyküm!” şiğere belän açıla. Yänäşädä – qorıltayda qatnaşaçaq yäşlärne sälamläw yazması. Anda cıyınğa çaqırılğan märtäbäle qunaqlar atala, 750 delegatnıñ nindi rayonnardan, şähärlärdän kiläçäge bäyän itelä.
“Ömet”neñ möxärrire İsxaq Xälimevneñ Tat'yana Sergeeva belän äñgämäse “Cannarığıznı märxämätle ğämällär belän bizägez!” iseme astında birelgän. Tat'yana xanım ölkä başlığınıñ dini häm milli mäs'älälär buyınça kiñäşçese wazifaların başqara. Äñgämädä süz alda torğan qorıltayda nindi ölgergän mäs'älälär kütäreläçäge, İslam cämäğätçelegeneñ uñay ğämälläre, xakimiätneñ milli häm dini oyışmalar belän xezmättäşlek ısulları turında bara.
İkençe säxifä – Qorıltaynıñ kön tärtibe häm tügäräk öställär belän tanıştıra. Biredä şulay uq Ölkä başlığı Sergey Morozovnıñ, Rusiä möftiläre Şurası räise Rawil xäzrät Ğaynetdinneñ, ölkädä eşläp kilüçe ike möftineñ Qorıltay delegatlarına yünältelgän sälam süzläre birelgän.
Öçençe säxifäneñ yartısın möfti Fatıyx xäzrät Aliullovnıñ tirän eçtälekle wäğäze bili. İslam dineneñ çın asılın, yäş buınnı kiñ taralğan bozıqlıqtan fäqät İslam dine nigezendä genä saqlap qalu mömkinlegen açıp sala bu wäğäz. Şuşı uq bittä Mäläkäs rayonı, Dimitrovgrad şähäre başlıqları, rayon üzägeneñ deputatları Şurası räise häm imam-möxtäsib Färit xäzrät Sämigullov qul quyğan Kileşü birelgän. Anıñ maqsatı - rayonda häm şähärdä ruxi mädäniätne torğızu, ruxi-äxlaqi häm patriotik tärbiäne qulğa-qul totınıp oyıştıru häm başqaru.
4-nçe säxifä tulayım yäşlärgä bağışlanğan. Anda Rafail Dävätäyevneñ “Tatar yäşläre kiñäşte” digän yazması, Pedagogiä universitetında eşläp kilüçe tatar bülekçäseneñ 1-kursına kergän talibälärgä student biletları tapşıru çarası turında Älfiä Xakimovanıñ mäqäläse ayıruça iğtibarnı cälep itälär. Säxifädä şulay uq bıltır İdelbuyı töbäklärennän cıyılğan törle millätlär yäşläreneñ Semberdä uzğan Assambleyase Ölkä xakimiätenä yullap qabul itkän möräcäğät tä urın alğan. Anıñ mäğnäse häm eçtälege – isemendä ük: “Bez törlelär, ämma bez bergä!” Säxifä şulay uq yäş qäläm tibrätüçelärneñ şiğri yulların da sıyındırğan.
Sember ölkäsendä tatardan başqa da möselmannar yäşi. Şunlıqtan “Ömet”neñ bu sanı äzeri, qazax, qırğız, üzbäk xalıqlarınıñ üzençälekläre belän dä tanıştıra. Bu yazmalarnıñ häm “Namaz närsä ul?”, “Möselman bäyrämnäre” digän mäğlümätlärneñ urısça birelüe dä urınlı kebek.
Gäzitneñ qalğan öleşe İslam däreslärenä birelgän.
“Ömet” gäziteneñ soñğı sanına küzätü belän Ayrat İbrahim, Sember


text:
Tömän ölkäseneñ Tarman mäktäbendä mäğärif xälenä bağışlanğan cıyılış ütte
Soñğı ber yıl eçendä qulaylaştıru säyäsäte näticäsendä Tömän ölkäseneñ könyağındağı uquçıları az bulğan mäktäplärneñ yabıluı, tatar tele säğätläreneñ kimüe turında küp söylände. Milli-mädäni möxtäriät ölkäneñ mäğärif departamentı belän berlektä tatar mäktäbe xälenä bağışlanğan cıyılış ütkärde. Monıñ öçen iñ tözek, iñ yaxşı cihazlanğan, iñ aldınğı Tarman mäktäbe saylap alındı. Kilgän qunaqlarnı: rayonnardağı mäğärif idäräläre wäkillären, törle mäktäplärneñ tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçıların mäktäp forması cälep itte. Qızlar barsı da qara pidjak, qara yubka, ap-aq kofta, yegetlär barsı da kostyumnan häm ap-aq külmäktän ide.
7 nçe sıynıfta uquçı qızlar minem bik ük itäğätle bulmağan sorawğa da ber dä aptıramıyça cawap birdelär. Bädräflärendäge käğäzlär dä yäşel kafel'' tösendä ide. Gel şundıylarnı elüne äyttelär. Berençe qatta da, ikençe qatta da fontannar su atıp utıra, mäktäp göl-çäçäkkä çumğan. Min sigezençe sıynıf uquçısı İlşat Mäcitov belän uquçılar arasındağı moda turında gäp qoram.
-Sezneñ mäktäptä nindi moda? -Bezdä telefonnar, sotovıylar. Härkem alırğa tırışa. Bötenesendä bar. -Sindä barmı soñ? -Motorolla V-220. -Awıl keşesenä närsägä ul sotovıy telefon? -Gäpläşergä duslarım belän. -Nindi aqçağa alasız? -Äti-änilär dä birä. Üzebez dä eşlibez. -Qaylarda eşlisez? -Balıq totabız. Särtäk utızatılar. Alarnı utasañ aqça biräselär. -Balıq totıp satasızmı? -Satabız. Torağa alıp barabız. Sin üzeñ totasıñmı? -Totam. Setlär belän alıp töşep salasıñ. İrtän töşep qaraysıñ. -Ber kergändä küp keräme? -İñ käme ber vanna kerä. -Ä iñ äze? -Ber-ike çiläk. -Bu sotovıy telefonnar keçkenälärdä dä barmı? -bar. Menä minem bratta bar. Çairov Dinar. Ul aqçanı küp beterä. -Aqça salu öçen torağa barasızmı? - Yuq. Monda menä 50 täñkälek STKlarnı magazinnarda 60 tan birälär.
-Bezdä telefonnar, sotovıylar. Härkem alırğa tırışa. Bötenesendä bar.
-Sindä barmı soñ?
-Motorolla V-220.
-Awıl keşesenä närsägä ul sotovıy telefon?
-Gäpläşergä duslarım belän.
-Nindi aqçağa alasız?
-Äti-änilär dä birä. Üzebez dä eşlibez.
-Qaylarda eşlisez?
-Balıq totabız. Särtäk utızatılar. Alarnı utasañ aqça biräselär.
-Balıq totıp satasızmı?
-Satabız. Torağa alıp barabız.
Sin üzeñ totasıñmı?
-Totam. Setlär belän alıp töşep salasıñ. İrtän töşep qaraysıñ.
-Ber kergändä küp keräme?
-İñ käme ber vanna kerä.
-Ä iñ äze?
-Ber-ike çiläk.
-Bu sotovıy telefonnar keçkenälärdä dä barmı?
-bar. Menä minem bratta bar. Çairov Dinar. Ul aqçanı küp beterä.
-Aqça salu öçen torağa barasızmı?
- Yuq. Monda menä 50 täñkälek STKlarnı magazinnarda 60 tan birälär.
Tömännän 40 çaqırım yıraqlıqtağı Tarman awılında härkem dip äyterlek “bulsın dip” kön kürä. Qızıl kirpeçtän salınğan ike qatlı yortlar uquçılarnıñ äti-äniläre arasında modağa kerep bara. Kafiä Baldaşovanı tıñlıq äle.
- Gektarlap bäräñge utırtalar. Yomarlanıp yöribez cäy köne şunda. Qoñğızlar çüpläp, çüplär utap. Annarı bäräñgene sdavat'' itäbez. Härqaysıbız tırışa inde. Waq malaylardan olılarğa qadärle. -Tormış alıp barırğa yärdäm itkän bäräñge genäme? -Yuq inde bez xäyvannar saqlıybız küp itep. Tawıqlar, çebeşlär, qazlar, ürdäklär digän kebek. Härkemdä ikeşär-öçär sıyır. Ul sıyırlarnı üzegez beläsez, tvaroglar, qaymaqlar yasıybız da çığıp kitäbez Tömängä. Satıp qaytabız da üzebez telägänne alıp qaytabız. -Ber barğanda niçä sumlıq satasız? - Ber atnağa 800 läp çığa.
-Tormış alıp barırğa yärdäm itkän bäräñge genäme?
-Yuq inde bez xäyvannar saqlıybız küp itep. Tawıqlar, çebeşlär, qazlar, ürdäklär digän kebek. Härkemdä ikeşär-öçär sıyır. Ul sıyırlarnı üzegez beläsez, tvaroglar, qaymaqlar yasıybız da çığıp kitäbez Tömängä.
Satıp qaytabız da üzebez telägänne alıp qaytabız.
-Ber barğanda niçä sumlıq satasız?
- Ber atnağa 800 läp çığa.
Tarman mäktäbe uquçıları 2005 nçe yılnıñ noyäberenä qädär aşxanädä aqça tülämiçä tuqlanğannar. Xäzer tülilär. Menyudağı bäyälärgä nıq ğäcäplänep peşerüçe Asiä Ayzatullina yanına atladım.
-Pılaw aşıylar. Qulınaştan aş peşeräbez. Qabartmalar peşeräbez. Üzläre trud däreslärendä onaş kisälär. Tatar aşlarnı üzläre peşerälär. -Alar tüläp aşıylarmı? -8 sum. İtle rizıq bulsa 8 sum. Ä kaşa-maşa, botqalar bulsa 5 är sum bula. -8 sumğa pılaw aşap qara äle sin. -35 sum tüläp qaytabız äle buloçka belän çäygä. -8 sum dip äytäsez. Bu zur aqçamı? -Yuq qibatsınmıylar. Birälär änilär.
-Alar tüläp aşıylarmı?
-8 sum. İtle rizıq bulsa 8 sum. Ä kaşa-maşa, botqalar bulsa 5 är sum bula.
-8 sumğa pılaw aşap qara äle sin.
-35 sum tüläp qaytabız äle buloçka belän çäygä.
-8 sum dip äytäsez. Bu zur aqçamı?
-Yuq qibatsınmıylar. Birälär änilär.Tatar mäğärife torışına bağışlanğan cıyılışqa Tübäntäwde rayonı xakimiäte başlığı Zöfär Äxtäriev ta kilgän ide. Ul üz ğailäse misalında: “Ğasırlar buyına ata-babalarıbız tamırlarınnan kilä torğan milli ğöref-ğadätlärne saqlaw könnän-kön awırlaşa bara. Anıñ kiläçäge turında söyläşkändä bik saq bulırğa kiräk”,- dide.
-Trudno i neodnoznaçno soxranit'' te traditsii v semyäx moix detey, dal''şe vnukov çto bılo najito wekami qorni moix roditeley. Po etomu to çto mı segodnya obsujdaem ona ne odnoznaçna. Osobenno yä poymal sebya na mısli, kogda je mı govorim lyudi te vot etoy problemoy zanimayutsya poroy i sami yeşçe ne xoroşo ne znayut yazıka, kul''turı, ne govorya uje qaq mı propagandiruem, i kak mı nesem eto dal''şe. U nas prodoljaetsya jizn'', deti jenyatsya na drugix natsii… Kul''tura uje drugaya… Proisxodit eti veşçi. Vot kak v etoy obstanovke segodnya soxranit'' to çto idet s glubinı vekov.Tömän ölkäseneñ milli eşlär komitetı başlığı urınbasarı Xomenko süzlärenä qolaq salsaq, tatar mäğärifeneñ torışı al da, göl. Xätta tatar telen öyränüçe uquçılar sanı da kimemägän ikän.
-Pri snijenii za posledniy ğod obşçego koliçestva uçaşçixsya v obrazovatel''nıyx uçrejdeniäx oblasti bolee çem na 9 tıs. Koliçestvo uçaşçixsya russkoy natsional''nosti na 1,9 tıs. Koliçestvo uçaşçixsya tatarskoy natsional''nosti poçti na 1,2 tıs. Koliçestvo detey tatar izuçayuşçix rodnoy yazıq ne umenşalos na 1 oyı sentäberya 2005 ğoda v raznıx formax izuçayut tatarski yazıq na baze obrazovatel''nıyx uçrejdeniy 7.904 rebenka, a v proşlom ğodu 1 sentäberya 2004 ğoda bılo primerno stol''ko je 7.902. A vot protsent izuçayuşçix tatarski yazıq obşçego çisla tatarsqoy natsional''nosti daje povıysilsya. Do 50 protsentov. V proşlom ğodu etot uroven'' bıl v predelax 45 protsentov ot obşçego çisla obuçayuşçix ot obşçego çisla tatarsqoy natsional''nosti. Dlya sravneniä yä wam xoçu skazat'' v Orenburgskoy oblasti gde çislennost'' tatarsqoğo naseleniä na 60 tısyaç bol''şe, çem v Tyumensqoy oblasti v obrazovatel''nıyx uçrejdeniäx tatarski yazıq izuçayut na 1.000 detey menşe çem u nas. İşetkänegezçä, mäktäptäge säğätlär sanı turında läm-mim. Annan da qala Tömän ölkäseneñ könyağın ällä qaydağı Irınbur belän çağıştıru bu oçraqta urınlı mikän?
Mäğärif departamentı başlığı urınbasarı Amaliä Ryäkşina üzeneñ çığışı waqıtında: “Bez berençe çiratta däwlät standartın ütärgä tieşbez. Qalğanı äti-änilär qaramağına qala”,- dide. Tatar tele däwlät standartına kermägän. Tuğan telne östäp cibäräseñ kilsä, aqça tülä bulıp çığa. Balaları ber säğät kenä tatar telen öyränüçe tarmanlılar ul-qızları fizik yaqtan nıq bulsınnar häm imtixan biräse fännärne nığraq belsennär öçen aqçaların qızğanmıylar. Fizkul''turadan bulğan açıq därestän soñ bez 9 nçılar Denis, Marat, Renal'', Ramil belän söyläştek.
-Atnağa niçä märtäbä fizkul''tura kerä? -3 -Närsägä öyrätälär? -Köräşkäle. -Lyubimıy däres dip çitat'' itäbez. -Sezneñ krujoklar barmı fizkul''turadan? -Äye. Kiçkesen seksiälärgä yöribez. Sportivnıy. Futbol uynıybız, basketobl, voleybol, nastol''nıy tennis. -Qaysıları tüläwsez? -Platnıye da bar po subbotam. İnformatikadan da bar krujoklar. -Platnıylar qibatmı? -100 sum ayğa. -Qibat tügelme soñ bu ayğa 100 sum? -Yuq. -Äniläregez teläp biräme ul aqçanı? -Äye.
-3
-Närsägä öyrätälär?
-Köräşkäle.
-Lyubimıy däres dip çitat'' itäbez.
-Sezneñ krujoklar barmı fizkul''turadan?
-Äye. Kiçkesen seksiälärgä yöribez. Sportivnıy. Futbol uynıybız, basketobl, voleybol, nastol''nıy tennis.
-Qaysıları tüläwsez?
-Platnıye da bar po subbotam. İnformatikadan da bar krujoklar.
-Platnıylar qibatmı?
-100 sum ayğa.
-Qibat tügelme soñ bu ayğa 100 sum?
-Yuq.
-Äniläregez teläp biräme ul aqçanı?
-Äye.Cıyılışta qatnaşqannar mäktäp belän dä tanışıp, açıq däreslär qarağaç, mäğärif tormışı turında söyläşkäç, Tömän ölkäseneñ fän häm mäğärif departamentına tapşırılaçaq täqdimnär ölgesen qabul ittelär. Anıñ belän bu çaranı oyıştırunı başlap yörgän Tömän ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiäse räise Rişat Ziğanşin tanıştırdı.
Täqdimnärdä milli mädäniätne saqlaw öçen uqıtqanda tärbiäne köçäytergä, milli mäktäplärdä rus telen, ädäbiäten häm şulay uq tatar telen uqıtunıñ sıyfatın yaxşırtırğa, milli mäktäplär öçen tatar tele, çit tel, rus tele belgeçlegenä iä bulğan uqıtuçılar äzerli başlarğa dip yazılğan. Progressiv uqıtuçılar häm cämäğät eşlekleläre bu çaranı avtonomiä citäkçelege xakimiät alğan yünäleşkä qarşı kilergä telämi dip qabul itte.
Nail Alan, Tömän


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (12 fevral, 1809 - 19 aprel, 1882) inglis naturalisti (ta'biyat izertlewshisi) bolg'an. Ol evolyutsiya teoriyasın usınıwı menen belgili. Bul teoriya boyınsha barlıq tiri organizmler ulıwma bir tu'birden kelip shıqqan. Onın' aytıwı boyınsha, organizmler toparı en' jaqsı iykemlesken yamasa en' a'wmetli organizmlerdin' kemirek u'yrenisken organizmlerden ta'biyiy tu'rde saylanıp alınıw usılı menen o'zgergen. Ol ja'ne, geybir organizmlerdin' jaqsı iykemlesiwi mutatsiya (genler o'zgerisi) arqalı payda bolg'an normal o'zgerislerdin' sebebi ekenligin aytıp o'tken. Geybir o'zgerisler organizmlerdi a'wmetlirek qılıwı na'tiyjesinde, organizmnin' tiri qalıwı ushın ko'birek mu'mkinshilik jaratılıwı ha'm keyingi na'silge beriliwi mu'mkin. Organizmnin' jasaw da'rejesinin' to'menlewine sebepshi bolg'an o'zgerislerdin' keyingi na'silge beriliw mu'mkinshiligi to'men ha'm ol tez arada o'lip ketiwi ku'tiledi.
Ol bul teoriya haqqında birinshi ret 1838-jılı oylanadı. Tariyxshılardın' shamalawı boyınsha, onın' teoriyanı alg'a su'rmegenliginin' sebebi ol din haqqında sorawlardı tuwdınan ha'm adamlar bul teoriyanı unatpawınan qorqtı. Solay etip ol 1859-jılg'a shekem, basqa ilimpaz Alfred Wallas usınday pikirge iye ekenin esitpegenge shekem, baspadan shıg'armaydı. Wallas o'z pikirlerin baspadan shıg'arıwg'a jaqın edi, solay etip Darvin ol menen birge lektsiya beredi, keyin kitabın baspadan shıg'aradı. Kitaptın atı Tabiyiy tan'law usılı arqalı tu'rlerdin' kelip shıgıwı yamasa Jaqsı tu'rlerdin' jasaw ushın gu'reste saqlap qalınıwı edi. Bul kitap qısqasha Tu'rlerdin' kelip shıg'ıwı dep te ataladı.


text:
Dmitriy Mendeleyev
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mendeleyev Dmitri İvanoviç (Urısça: MeHдeлeeB ДMиTpий ИBaHoBич) (1834-1907), ximik, ensiklopädist-ğälim, cämäğät eşleklese, Peterburg Fanıñ möxbir äğzası (1876.).
Ximik elementläreneñ anıñ iseme belän atalğan periodik qanunın aça (1869.) Ülçäw berämlege häm ülçäw buyınça Baş Pulatnı oyıştıruçı (1893.) häm anıñ berençe direktorı (xäzer Mendeleyev isemendäge metrologiä fänni-tikşerenü institutı). 1857-1890. yıllarda Peterburg Universitätendä, professor (1865.). Ber ük waqıtta 1864-1872. Yıllarda Peterburg Texnologiä İnstitutında professor.
Fundamental xezmätläre ğomumi ximiä, ximik texnologiä, fizika, metrologiä, hawada oçu, meteorologiä, awıl xucalığı, iqtisad, xalıq mäğärife h.b. ölkälärgä qarıy. Räsäydä organik ximiädän berençe däreslek (1861.), "Ximiä nigezläre" digän klassik xezmät (1868-1871. yıllarda 1. basma) autorı.
Tötensez darı tören uylap taba, berençe partiyası Bondúg awılındağı ximiä zavodında eşlänä, şunda ximik texnologiä buyınça konsultant bula.
Berençe Urıs ximiä cämğiäten oyıştıruçılarnıñ berse (1868., xäzer Mendeleyev isemendäge Räsäy ximiä cämğiäte). Dönyanıñ törle illärendäge 90nan artıq fännär akademise, fänni cämğiätlär, universitätlär, institutlar äğzası häm şäräfle äğzası.
101. ximik element, Aydağı krater, Kuril utrawlarındağı vulkan, su astı qíası anıñ iseme belän atala. Sovet berlege FA 1962. Yılda ximiä häm ximiä texnologísı ölkäsendä iñ yaxşı xezmätlärgä Mendeleyev isemendäge büläk häm altın medal buldıra.


text:
...ämmä Lenin bezneñ mayağıbız tügel inde
Ğädättägeçä aprel' azağı yaqınlaşqanda may ayı başındağı bäyräm häm yal könnäre tärtibe iğlan itelde. 1 may häm ciñü bäyrämnäre yal könnärenä turı kilü säbäple qanun buyınça yal könnäre eş könnärenä küçerelä. Şuña kürä Tatarstan xalqı bıyıl may başında 7 kön- 1,2,3,4 häm 8,9,10 könnärne yal itäçäk. May bäyrämnäre ütkärü öçen cawaplı qayber oyışmalar inde niätlären dä belderdelär. Tatarstannıñ Xönärilär berlege 1Maй- Yaz häm xezmät bäyräme könne-“2004 yılda xezmät xaqı burıçların beterergä” digän şiğar astında miting ütkärergä cıyınalar. Kommunistlar äle niätlären beldermädelär. Alar äle Ul'yanov- Lenin tuğan könen bilgeläp ütü çaraları belän mäşgul'. Mäğlüm ki Qazan- Leninnıñ revolyutsion yäşlege şähäre dip yörtelä ide. Tatarstanda Lenin muzeyları häm häykälläre işle. Pänceşämbe könne şundıy cirlärgä çäçäklär kiterü mitinglar ütkärü kebek çaralar ütkärelde. Mondıy çaralar kemgä kiräktä, alarğa kemnär yöri soñ? Moña saylawlar konkret cawap birä birüen. Şulayda 22 aprel' könne Rusiä mäğlümat çaraları cämäğätçelek fikeren soraşu näticäläre äle xalıqnıñ öçtän ike öleşe Leninnı häm anıñ xezmätlären tanıy häm uñay bäyäli dip belderdelär. Qazanda da isäp-xisap alıp baruçılar häm soraşuçılar bar. Lenin sörgenlektä bulğan Lenino-Kokuşkino muzeena xäzer yılğa 5 meñ çaması keşe kilä ikän. Elek sovet çorında biregä turist avtobusları kön sayın qır qazları kebek tezeleşep yöri ide. Ayına çama belän distä meñ çaması keşe kilä torğan bulğan. Qazanda 7-11 yäşlek mäktäp balaları arasında tanılğan psixolog Ramil' Ğarifullin ütkärgän soraşular alarnıñ biştän bere genä Leninnı yarlılarğa baylıq öläşüçe keşe dip belgännären kürsätte. Ber tıçqan äytkän di-“Üzemne yaratmasalar da tizägemne aşıylar äle” dip. Şulay xäzerge zaman balalarına Lenin kiräkmäsä dä annan miras bulıp qalğan şähär çistartu ömälärenä berençelärdän bulıp mäktäp balaların çığardılar. Monnan ber atna çaması elek Qazanda mäktäp balalarına yul qırıylarındağı qar astınnan çıqqan çüp- çarnı, törle xäşärätlärne cıydırta başladılar inde. Şähärdä 2 aylıq çüp cıyu ömäse iğlan itelde.
Şähär Şurası yullarnı häm transportnı yaxşırtu çaraları kürä.
Räsmi çaralarğa küzätüne däwam itäbez xörmätle tıñlawçılar. 22 könne Qazan milli mädäni üzägendä Xalıq deputatlarınıñ Qazan Şurasınıñ 19 sessiäseneñ öçençe utırışı uzdı. Utırış eşlekle şartlarda bardı. İñ berençe deputatlar transport belän tä'min itü mäs’äläse qaraldı, 4 yıllıq programma qabul itelde. İñ berençe urınğa yullarnı tözätü, asfal't cäye probleması quyıla. Metro tözüne tizlätü qaralğan. Utırış barğan könne Qazan metrosınıñ Ämi tawına taba 4 liniäsen qazıy başladılar. Utırışta “Qazannıñ 2015 yılğa xätle strategik üseşe turındağı” qararı ütäleşe ber tawıştan raslandı. Şunısı qızıq şähär başlığı Kamil' İsxaqov strategik üseş programmasın “bik qimmätle bala” dip atadı häm deputatlarğa aña saq belän möğämälädä bulırğa çaqırdı.Yunıs Ätnäle.


text:
Salauat Yulaev xaqında yañı film Török Gambitınan käm bulmayasaq
Rejisser Bulat Yosopov Salauat Yulaev turahında yañı kino töşörörgä yıyına. 450 yıllıq yubiley uñayınan ul oşo köndärźä Ğetnäse tip atalğan film öśtöndä eş başlayasaq.
Kino öśtönän eş aldağı yäy başlanırğa teyeş. Ul ber yılda äźer bulıp, 2009-sı yıldıñ köźöndä Räsäy häm Evropa proqatına sığasaq.
Ğilm Başqortostanda töşöröläsäk, uğa Mäskäü häm Öfö artistarı yälep itelä. Töp roldärźeñ berehen Ğedor Bondarçuq uynayasaq. Salauat rolen kem başqarasağı älegä xäbär itelmäy. Ğetnäse filmınıñ qaźnahı 20 million dollar tip bahalana.
Bulat Yosopov Bıyala yulsı, Sömböldöñ etense yäye, Oźon-oźaq bala saq, Ayıu, Arqayımdıñ sere tip atalğan kinolar töşörgäyne. Ğetnäse filmı ularźan ber başqa öśtön bulırğa teyeş.
B.Ğatqullin, Öfö


text:
Rumsfeld Qıtayğa säfären tämamaladı, anda şunduq İgor İvanov kilde
AQŞ Saqlanu ministere Rumsfeld Qıtayğa yasağan öç könnek vizitın tämamladı, Beyjingneñ xärbi quäten üsterüenä borçıluın belderde. Ul kitär aldınnan yasağan çığışınd,a Qıtay atom quäten üsterä häm bu anıñ regiondağı niätenä şik tudıra. Rumsfeld kitärgä dä ölgermäde, başqa ber qunaq, Rusiäneñ Milli İminlek Şurası sekretarı İgor İvanov Beyjinggä kilde. Köntärtibendä ike il arasında strategik iminlek ölkäsendä xezmättäşlek mäsäläse tora.
"İke yaq ta bu vizit vaqıtında Qıtay-AQŞ mönäsäbätläre, xärbi mönäsäbätlär turında fiker alıştı. Uñışlı vizit buldı. Bu üzara elemtälärne kiñäytügä, mäğarif, dingezçelek häm başqa ülkälärdä elemtälärne häm xezmättäşlekne kiñäytügä alıp baraçaq."
AQŞ saqlanu ministere isä saqlılıraq tonda söyläde. Ul Xärbi Fännär buyınça Qıtay Akademiäsendä yasağan çığışında, Qıtaynıñ saqlanu budjetın üsterüe Beyjingneñ niätläre turında xalıqara säxnädä şik tudıra dip äytte.
"Qıtaynıñ saqlanu çığımnarı iğlan itelgängä qarağanda küpke küberäk dip xisaplana. Anıñ kürşeläre çınbarlıq belän iğlan itelgän sannar arasındağı zur ayırmanıñ säbäben belü belän qızqsınalar."
Rumsfeld Çärşämbedä Qıtaynı küberäk açıqlıqqa ügetläde . Pentagon mäğlümätlärenä kürä, Qıtay xärbi çığımnarğa budjetta kürsätelgänennän öç märtäbägä küberäk aqça sarıf itä. Rumsfeldneñ belderüläre AQŞnıñ üzeneñ global mänfäğätlärenä Qıtaydan kilüe mömkin bulğan potansial qurqınçqa qarata borçıluın çağıldıra. Qıtay Washingtonnıñ şiklänüen beterergä tırışıp, ike aradağı ayırma çığımnarnı xisaplau praktikası arasındağı ayırmadan kilä dip belderde. Läkin, Washingtonnı Beyjingnıñ saqlanu budjetın yäşeren räveştä üsterü ixtimallığı ğına borçımıy. Qıtay häm Rusiäneñ Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasınıñ iyül ayında bulğan summitında AQŞtan Üzäk Aziädän xärbilären çığarunıñ möddäten bilgelävne taläp itkän rezolutsiäneñ qabul itelüendä töp rol uynauı da borçıy. Washingtonnıñ AQŞnı bu regionnan kitärgä etärüne küz aldında totqan Qıtay-Rusiä berektäşlege oyışa digän borçıluın Rumsfeld kitkäç ük , anda Rusiäneñ Milli İminlek Şurası sekretarı İgor İvanovnıñ kilüe ber dä kimetmi. Qıtay da, Rusiä dä bu regionnı üzläreneñ täsir zonası dip xisaplıylar häm AQŞnıñ anda kerüen telämilär. Qıtay, Üzäk häm Tönyaq Aziä İminlege buyınça Mäskäv Üzägennän Vasili Mukeev, Rusiä, Qıtay, AQŞ öçle mönäsäbätläre konfrontatsiägä genä alıp baraçaq digän fiker belän kileşmi.
"Şuşı ike vizitqa qarasaq şundıy näticägä kiläbez. Qıtay ekonomik uñışlığı nigezendä global politik quät bulırğa teli. Moña politik, iminlek häm xärbi mönäsäbätlär dä kerä, bigeröktä AQŞ belän. İkençe yaqtan Qıtay Rusiä belän dä iminlek mäsäläsendä yaxşı xezmättäşlekneñ buluın teli. Rusiä Milli İminlek Şurası sekretarı Qıtaynıñ global politik super dävlät xälenä kilü planın tikşerü öçen Beyjingqa kilde."
Anıñ fikerençä, töp mäsälä ekonomik üseş häm globallaşu. Qıtay häm Rusiä bazarları üskän sayın, alarnıñ iqtisadları häm milli mänfäğätläre AQŞnıqı belän butalaçaq, urtaq bulaçaq. Bu teoriä belän riza buluçılar bardır. Läkin , Mäskäv, Beyjing häm Washingtondağı köndäş xärbi dairälärneñ monı qabul itüläre ikele.
Färit İdelle. Praga.


text:
İlgä Fatix Kärim kiräkme?
Böyek watan suğışınıñ 60 yıllığı yaqınlaşqanda Qazanda tatar şağire Fatix Kärimne iskä aldılar. Şağirneñ häläk buluına da bıyıl näq 60 bit. Gor'kiy muzeyında ütkän oçraşuda F.Kärimneñ tuğannarı, zamandaşları, şağirlär, cırçılar, uquçılar häm sänğät söyüçelär dä ber östäl yanına cıyıldı. Ä iñ möhime alar arasında F.Kärimneñ töpçek qızı Läylä xanım Kärimova dä bar ide. Läylä xanımnıñ zamandaşları, elekke kürşeläre arasında kübräk ruslar bulğanğa kürä, oçraşunı rus telendä alıp bardılar. Şulay da Yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin, anıñ urınbasarı Şahinur Mostafin, cırçı Mingol Ğaliev şağirne tatarça söyläp iskä aldı. F.Kärimgä bağışlap bu mäclestä bik küp cılı süzlär, şağirne kükkä çöyep maqtaw, böyek itü awazları küp yañğıradı. Läkin Läylä xanım öçen, ğomumän xalqıbız öçen F.Kärim ul açıq yara. Bu faciğäle yazmış äle haman da açılıp betä almıy, xalıq añına tieşleçä barıp citmi. Äye, ul çınlap ta böyek. Tik suğışqa barıp, anda ülep qaluı belän genä tügel. Faciğä belän suğarılğan F.Kärimneñ böten tormışı anı çın böyeklekkä iltä.
Başqortstannıñ Bişbüläk rayonı Ayıt awılınnan Qazanğa qädär barıp citkän, şuşındıy qısqa ğına ğömere eçendä dä nindi tanıluğa ireşkän bit ul! Bala-çaqtan uq mulla balası yarlığı tağılıp, annarı törmälär-ülem barjasın kiçkän, suğış utınnan böyek şağir bulıp çıqqan F.Kärim ul. 1938yılda icatında imeş “kulak ideologiäse”, sovetqa, revolyutsiägä qarşı qotqı taratu tabılıp ul un yılğa törmägä yabıla. Älege ekspertizağa ataqlı sovet yazuçıları Nur Bäyän, Ğarif Ğobäy, Raxman İl'yasi qul quyğan. Sudta F.Kärimne yaqlap çıqqan berdän ber X.Tufannı annarı üzen dä timer boğawlar kötä. 1941 yılda F. Kärimneñ icatı yañadan tikşerelgäç, biredä bernindi “ideologik diversiä” yuq digän näticä çığarıp şağirne tulısınça aqlıylar, dürt yıldan törmädän azat itälär. Läkin ber şart belän. Ul üz teläge belän suğışqa kitärgä tieş. F.Kärim suğışta dürt yıl qatnaşıp, şunıñ öç yılın peredovoyda ütkärä, saper bula. Suğış waqıtında xärbi injenerlıq uçilişçesın tämamlap, ryadovoydan vzvod komandirı däräcäsenä kütärelä. Suğış tämamlanırğa ike genä ay qalıp barğanda Könçığış Prussiädä höcüm waqıtında häläk bula.
Lirik şağir bularaq böten canı belän F.Kärim näq suğışta açıla. Yanğın, atışlar astında da, ä kübesençä tönge okoplarda icat itkän ul. 9 poema, 2 povest', ber drama, yözlägän şiğerläre dä şunda tuğan anıñ. Şuña östäp söyekle xatını Qädriägä, qızları Ada häm Läylägä, duslarına, icattaşlarına bik küp xatlar cibärgän ul. Xatlar aşa şağir icadi tormışta barğan waqiğalar, üz icatına xalıq häm icattaşları birgän bäyä belän dä daimi qızıqsınıp torğan.
Tatar şağire İdeldän yıraqta häläk bula. Ber uylasañ anı millionnar arasınnan tabıp alu mömkin bulmağan xäl. Çönki qäbere anıñ 12yıl buyı bilgesez bulğan. Soldatlar qaldırğan qalay kisägendäge yazu buyınça ğına anı oçraqlı räweştä tabalar, nemes cirennän Kaliningrad ölkäseneñ Bagrationovsk şähärenä küçerälär. Bagrationovskida F.Kärimne bügen dä zur ixtiram belän iskä alalar, şähärdä küptän tügel açılğan memorial taqta, F.Kärim isemen yörtkän uram da şağirne xäterlätä. Läylä xanım Kärimova yıl sayın may bäyrämnäre citkändä ätiseneñ qäbere yanına Bagrationovskiğa aşqına. Üskändä yänäşädä ätise bulmasa da, Läylä xanım anı ruxi toyıp yäşägän. “Şuşı balam öçen, näselem öçen, tuğan il öçen” dip soñğı qan tamçısın birgän şağir-patriot anıñ ätise.
“Üzeñ turında uylama, ileñ turında uyla” - menä şuşı süzlär F.Kärimneñ tormış qağidäse bulğan. Ämma näq şuşı il xakimiäte tarafınnan F.Kärim ber ğäyepsezgä törmägä utırtılğan häm suğış betärgä ike ay qalğanda häläk bulğan. Beräwlär ilneñ malın aşap yäşi, F.Kärim kebeklär isä şuşı il öçen cannarın da, tännären dä qorban itkän. Ä bu il F.Kärimne xäterlime soñ? Şağirneñ tuğan yağı Bişbüläk rayonında F.Kärimne çınlap ta onıtmıylar. İcatta iñ yuğarı näticälärgä ireşkän şağirlärgä rayon tarafınnan yıl sayın F.Kärim isemendäge büläk tapşırıla. Läkin Fatix Kärimneñ ideyäläre yuğarıraq ide, ul il öçen yäşäde häm ülde.Al'bina Zäynulla, Qazan.


text: Taşkentnıñ xalıqara cämäğätçelekkä may ayındağı Ändican waqiğälären tikşerügä qatnaşırğa irek birmäwe arqasında Üzbäkstanğa xalıqara basım arta. Düşämbe könne Yevropa Berlege diplomatları cıyılıp Üzbäkstanğa çikläwlär iğlan itäçäk, dip kötelä. Üzbäkstan tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile İlham Zakirov, Taşkentnıñ bu xäbärlärgä räsmi reaksiäse yuq, dip belderde. BMO keşe xoquqları räsmie Louise Arbour, Ändican waqiğälären oyıştıruda ğäyeplängännär östennän barğan mäxkämä eşenä üz küzätüçelären cibärü teläge turında belderde. Amerika Quşma Ştatlarında şulay uq prezident Bush administrasiäsenä Üzbäkstannıñ saqlanu sänäğätenä yärdämne tuqtatu turındağı rezolüziä äzerlände.


text:
15-nçe Ğinvarda Mäskäv şähär mäxkämäse Mixail Xodorkovskiynıñ üzen öy sağı astında totu turındağı möräcäğäten kire qaqtı häm ul 25-nçe Martqa qädäre törmädä qalırğa tieş digän qarar çığardı. Xakim bu qararın , anıñ çit ilgä qaçu ixtimallığınıñ buluı belän añlattı.
Baş prokuraturanıñ xezmätkäre Valeriy Laxtin Yukosnıñ elekke başlığı qaça ala. Monı anıñ qayber elekke xezmätkärläre eşläde digän argument alğa sörde. Anıñ advokatları isä, Xodorkovskiynıñ MENATEP aksiäläre häm anıñ MENATEP yaki YUKOSta nindi dä bulsa vazıyfaları da yuq. Şulay uq YUKOSnıñ xäzer oçqıçı da , boralağı da yuq , çit il pasportı da tartıp alındı , şul säbäple qaça almıy digän argument belän törmäne , öy sağı belän almaştırunı täqdim ittelär. Ämma, läkin, xakim prokurornı xaqlı taptı. Xodorkovskiy advokatları şähär mäxkämäseneñ bu qararın Yuğarı Mäxkämägä şikayät itärlärme-yuqmı, anısı älegä bilgesez. Advokatlarnıñ berse Karina Moskalenko bügenge qarardan soñ, xätta Keşe xoquqları buyınça Strasburgtağı Yevropa Mäxkämäsenä dä möräcäğät itep bula dip belderde. Älege qararğa esasän, Xodokorskiy Russiädä prezident saylauları ütkännän soñ ğına irekkä çığarıla ala. Şuşı tıñlaularda Xodorkovskiy üze turıdan-turı qatnaşmadı . Tik video elemtäse aşa ğına üz fikerlären belderä aldı. Ul qulğa alınudan elek ük qaçarğa ciınmauın, törmädän çığarılğan xäldä dä, xökem protsesına qatnaşaçağına finans garantiä birergä äzer toruın, barlıq postlarınnan çigengän buluı säbäple, ekonomik cinayät tä eşli almayaçağın belderde. Ul şulay prokuraturanıñ tanıqlarğa täsir itärgä tırışqan buluı turındağı ğäeplävlärne dä kire qaqtı. Qayber xäbärlärgä qarağanda Russiä xakimitläre xäzerge vaqıtta çit illärdä yäşävçe YUKOSnıñ tağı da ike töp xucası Leonid Nevzlin belän Vladimer Dubovnıñ qulğa alınuı öçen kürsätmä birgän. İnterfaxnıñ xäbärençä, Nevzlin salım tülämävdä, Dubov falsifikatsiädä ğäyeplänä ikän. Xodorkovskiynıñ irekkä çığarlmauı, başqa qayber xucalarnı da qulğa alırğa tırışu YUKOSqa qarşı kampaniäneñ häm qatı-qul politikasınıñ dävam itüen kürsätä. Monda YUKOS, prezidentlıqqa kandidatlarda İrina Xakamadanı finans yaqtan yaqlıy digän xäbärlär rol uynıymı digän sorauğa cavap birüe qıyın. Läkin, Xodorkovskiy qulğa alınğaç, monda 90-nçe yıllardağı xosusiläşterü politikası ramnarında bayu tügel, ä anıñ oppozitsion partiälärne yaqlauı säbäp buldı digän fiker belderelgän ide. Küräseñ, Putin hem aninñ silovikları mondıy xatalarnı ğafu itmilär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Bügen xalıqara xatın-qızlar köne uñayınnan Amnesty İnternational isemle xalıqara xoquq oyışması xatın-qızlarğa qarşı köç qullanunı beterü kampaniäsen başlap cibärüe turında iğlan itte. Amnesty'nıñ general sekretare İrene Khan mondıy kampaniä başlatunı – köç qullanunıñ kiñ cäyelgän buluı belän añlattı: "İñ qurqınıç närsä şul ki – xatın-qızlarğa qarşı köç qullanu böten cirdä bar, bu küreneş sıynıf yä mädäniät, din yä belemgä bäyle tügel", dide Amnesty İnternational oyışmasınıñ general sekretare İrene Khan.
Nobel tınıçlıq büläge iäse, çığışı belän İrannan bulğan Şirin Ebadi, İslam xökümätläre xatın-qızlar xoquqların xörmät itmi, şunnan çığıp demokratik qimmätlärdän dä yıraq tora, dip belderde. Keşe xoquqları aktivistı Şirin xanım bügen Genavada xalıqara xatın-qızlar köne uñayınnan uzğan çaralarda qatnaştı.
Anıñ süzlärençä, xatın-qızlar xoquqları häm demokratiä – ber äyber, xatın-qızlar xoquqlarınıñ yaqlanuı ildäge ğömüm keşe xoquqları torışın kürsätä.
Ğiraqta Bağdad şähärendä bügen berençe xatın-qızlar üzäge açıldı. Anda Ğiraq xatın-qızları östämä belem alaçaq, xoquq, medetsina häm finans yardäm sorap möräcäğät itä alaçaq.
Fillipinnıñ xatın-qız prezidentı Gloria Arroyo, ir keşelärneñ xatınnarı häm balalarına qarşı köç qullanuı öçen qatıraq cäza bireläçäge turında färmanğa qul quydı.
Tönyaq Korea xatın-qızlarnı kübräk bala tudırırğa häm ilneñ iqtisadın üsterü eşendä äwzem qatnaşırğa çaqırdı.


text:
28-qaraşa küni Atıraw oblısı Ş. Sarïev atındağı körkemswret jäne qoldanbalı-sändik öner mwzey`iniñ uy`ımdastırwımen Tuñğış Prezïdent künine arnalğan «Täwelsizdik. Qazaqstan. Elbası» attı aqparattıq sağat negizinde fotokörme ötkizildi.
Fotokörme mınaday` taqırıptardı qamtıdı.
1. Elin süy`gen Elbası.
2. Jañarğan, jañğırğan Qazaqstan.
3. Qazaqstannıñ tañğajay`ıp tabïğatı.
Fotokörmeniñ maqsatı – Elbasınıñ är elge sapar barısında tüsken fotoswretterin, Qazaqstannıñ ğajay`ıp tabïğatın, sport, kenşiler eñbegin, bilim, medïcïna salasınıñ zamanawï ülgide qarqındı damıp kele jatqan sala mamandarınıñ eñbekterin körermenderge tanıstırw.
Fotokörmeni Atıraw oblıstıq tötenşe jağday`lar departamenti qızmetkerleri tamaşaladı.


text:
Başqortstan xaciları qaytıp bette
Uzğan programmabızda Başqortstannan Xacğa kitkän 340 keşelek ber törkemneñ çärşämbe kiçendä Ufağa isän-saw äylänep qaytuı xaqında xäbär itkän idek inde. Atnakiçtän comğağa qarşı töndä 40 keşelek tağın ber xacilar törkeme Ufağa qaytıp citte häm şulay itep barlıq xacilarnıñ da tuğan yaqlarğa isän-imin qaytuları xaqında belderelde. Soñğı törkem xacilar İzge säfärgä Ufadağı “İxlas” mäçete häm “İdel-Xac” şirkäte oyıştıruı buyınça barğan ide. Xacilar bäla-qaza kürmägän, barı tik qayberläre ozaq yulda talçıqqan häm salqın ğına tidergän.
Fänis Fätxi, Ufa.


text: Änkara. Amerika Quşma Ştatlarınıñ qazna sekretare urınbasarı John Taylor, kürşe Ğiraqta suğış çığa qalğan oçraqta Törkiäneñ yuğaltuların qaplaw öçen, Washingtonnıñ Änkarağa östämä finans yardäm birergä äzer buluwın äytte. Ul biregä ike könlek säfär belän kilgän ide, anıñ süzlärençä, törek räsmiläre belän uzğan söyläşülärdä yaqlar yardämneñ nindi buluwı xaqında kileşkän. Taylor üze tögäl san kitermäde, törek basmaları isä Änkara 28 milliard dollar turında süz alıp bara dip yaza. Törkiä fikerençä, Ğiraqqa qarşı kertelgän çikläwlär arqasında ul soñğı 10 yılda 40 milliard dollar çaması zian kürgän.


text:
Rinat Zakirov: “Böten dönya tatarların berläşterergä kiräk”
11nçe fevral'dä Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ xalıqara mönäsäbätläre häm keşe xoquqları buyınça komissiä utırışı bulıp ütte. Utırışnı älege komissiäneñ räise, Tatarstan prezidentınıñ kiñäşçese Rafael' Xakimov alıp bardı. Berençe çığışnı Tatar kongressınıñ citäkçese Rinat Zakirov yasadı. Ul böten dönya tatarların berläşterü kiräklege turında söyläde.
Annan soñ süzne Yaqın häm çit illär belän eşläwçe bülek mödire Damir Ğismetdinov aldı. Üzeneñ çığışında ul Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ yaqın häm yıraq çit illärdä urnaşqan tatar oyışmaları belän 2004nçe yılğa eş planı belän tanıştırdı, BDB häm Baltiä illärendä yäşäwçe millättäşlärebezgä yärdäm itü buyınça Respublika programmasına täqdimnär äzerläw turında äytte.
Möhacirlär belän eşläw täcribäse häm xäl iteläse problemalar turında elekke yıllarda Watan cämğiätendä häm möstäqil räweştä dä çit il tatarları belän xezmättäşlek itüçe zıyalılar qatnaştı. Çığış yasawçılar arasında İlbaris Nadirov, İskändär Ğiläcev, Al'bert Borhanov, Räbit Batulla, Rimzil Väliev çığış yasadılar. Çit il tatarları belän daimi elemtädä toruçı İldus Sadıyqov üzeneñ Törkiägä barıp, millättäşlärebez belän oçraşu turında söyläde.
Älbättä, çit ildäge tatarlar belän elemtälärne eşlekle räweştä alıp baru bügen genä başlanmadı. Utırışta qatnaşuçılar xäzer Tatar kongressı Başqarma komitetı qanatı astında möhacirlek problemaların yañaça häm professional' däräcädä alıp baru mömkinlegen äyttelär. Törle illärdä eşlägän cämğiätlärne barlaw, alarnıñ tarixı, Tatarstan belän elemtäläre, ataqlı keşeläre turında beleşmä buldıru kiräklege turında äytelde. Şuşı nisbättän, kongress wäkilläre arasında yaqın häm yıraq çit illär buyınça cawaplı keşelär bilgelände. Bu isemlek belän çit il tatarları belän eşläw bülege xezmätkäre Röstäm Ğäynetdinov tanıştırdı.
Al'bina Zäynulla, Qazan


text:
Ural Räximov “Forbes” isemlegendä
Bu könnärdä törle illärdäge kiñ cämäğätçelek “Forbes” jurnalı bäyän itkän iñ soñğı mäğlümatlarnı qızıqsınıp öyränä. Anda tanılğan matbuğat basması dönyadağı iñ bay eşquarlarnıñ mölkäte küläme xaqında yaña sannar kiterä. Älege isemlektän kürenüençä, soñğı ber yıl eçendä Rusiädä dollar milliarderları sanı beryulı 19 ğa artqan häm cämğısı 53 kä citkän. Xäzer Rusiä bayları Amerika Quşma Ştatları belän Albaniädän soñ, isemlektä öçençe basqıçnı bili.
Başqortstan bayları da töşep qalğannardan tügel. “Forbes” jurnalı isemlegenä respublika Prezidentınıñ berdänber ulı Ural Räximov ta kergän. Ul 2 milliard dollar baylığı belän bar dönya milliarderları isemlegendä 488 nçe basqıçta. Küptän tügel Ural Räximovnıñ Rusiä bayları isemlegendä 89 milliard sum aqçası belän 30 nçı urında kilüe xaqında da äytelgän ide.
“Forbes” isemlegendä Başqortstan iqtisatı belän bäyläneşe bulğan başqa milliarderlarnıñ da isem-şärifäläre atalğan. Alar tumışları belän Başqortstannan tügel, ämma soñğı yıllarda respublikadağı iñ tabışlı şirkätlärne satıp alıp, baylıqların tağın da işäytkän zatlar.


text:
G.Bush törmädäge ezärlekläwgä nıq xafalana. Analitik: yuğarıdan bilgelängän säyäsät näticäse
New York Times gazetası Äfganstanda Bagram törmäsendä ike äfgannıñ üleme turındağı yäşren armiä qatırğısınıñ üz qulına elägüe turında yaza. AQŞ räsmiläre andıy insidentlar siräk ayrım xällär häm cawaplılar xökemgä tartılaçaq dip belderde. Ämma AQŞ armiäseneñ eleke küzläw ofitserı bu tör insidentlarnıñ qabatlanuı yuğarı däräcädä bilgelängän säyäsät näticäse dip äytä.
Trent Duffy(audio)
Prezident, administratsiä häm xärbilär qayda ğına bulmasın Abu Ghraib yäki Bagramdamı totqınnarnıñ ezärleklänüe turındağı xäbärlärgä nıq borçıldı.
Bu xabär yaxşı niät kürsätü mäqsatında yaqın könçığışta yöregän prezidenetnıñ xäläl cifäte Lauranıñ säfärenä täsir itärme digän sorauğa Duffy mondıy insidentlar bulğalıy, bez yañadan qabatlanmawı öçen çaralar küräbez, cawaplılarnı xökemgä tartabız digän cäwap birde. Comğa könne Äfganstanda AQŞ xärbi süzçese,Washingonda däwlät departamentı süzçese Boucher näk şundıy belderülär yasadı.Prezident Bush, saqlanu ministrı Rumsfeld ütkändä demokratik il öçen köräşkän xärbilär dä suğışta yämsez qılana ala, ämma demokratik ildä xökem protsesı ütkärelä dip söylägän ide.Küptän tügel genä alar Abu Ghraibtağı ezärlekläwlär belän bäyle 3 tübän däräcädäge xärbi östennän ütkärelgän protsessqa işarä itte.Skandalğa qatnaşı bulğan ikese xökem itelde, öçençese üzeneñ ğäyeple buluın tanıdı. Bagram waqıyğäsendä mäxkämä protsesı bulmadı.İke yıl yarımda 7keşe ğäyeplände häm sorau aluçı şeltälände.Bush administratsiäse cäberläwlär AQŞ räsmi säyäsäte tügel ä ayrım şäxeslärneñ ğämälläre dip äytä.Ämma xärbi soraw alu texnikası buyınça ber amerikan belgeçe bu qaraşqa qarşı çığa.Küzläw ofitserı bulıp eşlägän pensiädäge polkovnik Kenneth Allard här 3 törmädäge ezärleklekläwlär soraw aluçılarnıñ räsmi politikağa kileşle xäräkät itüen kürsätä di.Allard(audio)Nindi säyäsät, anı kem raslağan dip sorıy bu eşne alıp baruçılar keşe xoquqları ,kileşülärgä kileşle eşlärgä, şulayuq sorau aluçılar bu eşne añlarğa tieş dip söyli. Armiädä sorau alu texnikasın öyrätkän Allard süzlärençä, totqınnarnıñ xezmätteşlek itüe öçen alarğa törmädä yaxşı möğämälä kürsätü kiräk, ezärlekläw tiskäre näticä genä birmi ä ul suğış cinayäte.Allard amerikan säyäsäte bügen terrorğa qarşı suğışta doşmannıñ bäğersezlegen qabatlıy dip borçıla. Ul bu tör suğışta in möhim närsä doşmanğa oşamau äçen tırışu, yuq isä sin anda bulu säbäben tämam onıtaçaqsın dip söyli färidä xämit


text:
Xalıqara Energiä İdaräse AQŞnıñ Meksika qultığında neft çığaru urınnarına Katrina ğarasatınnan zıyan kilü säbäple bıyıl neft çığaru 55 million miçkägä kimer dip isäpli.
Şulay da Parijda urnaşqan älege däwlätara energiä säyäsäte oyışması yuğaltılğan citeşterü külämeneñ 90 protsentı 6 ay eçendä qaytarılır dip isäpläwen dä belderde. Ul ixtıyacnı tä'min itü öçen bazar tiz cawap birä di.
Katrina ğarasatınnan zur zıyan kürgän New Orleans şähärendä kitä almawçılarnı yäki mäcbüri evakuatsiä färmanına qaramastan kitärgä telämäwçelärne ezläw eşe däwam itä. Xakimiätlär kitärgä telämäwçelärne köç belän evakuatsiäläw turında belderä. Älegä şähärdä 300-dän artıq mäyet tabılğan. Şul uq waqıtta räsmilär mäyetlär öçen 25 meñnän artıq qapçıq äzerläwläre turında belderä.


text:
Ukrainada prezident saylawları häm Könçığış regionnarınıñ ayırılıp çığu mäs''äläse
Xalıqnıñ zur küpçelegen rus tellelär täşkil itkän Könçığış Ukrainada gubernatorlar häm cirle parlamentlar, Yuşenko prezident bulğan xäldä üzäk belän mönäsöbötörne yañaça tözü belän kisätälär. Xakimiättäge prezident Kuçmanıñ köndäşläre monı Ukrainanıñ territorial bötenlegenä qurqınıç tudırğan xökümät sponsorlağan politik manever dip bäyälilär.
Audio
"Cirle parlament 2005-nçe yılnıñ 9-nçe ğinvarında regional kiñäş referendumı ütkärergä buldı Bu referendum Donetsk regionına Ukrainanıñ territorial bötenlegen xörmät itkän üzidarägä iä berämlek statusın birügä qarıy."
Kolesnikov süzlärençä, detalläre äle tikşerelergä tieşle bu referendum ayırılıp çığuğa qaramıy. Ä monna öç kön elegeräk, regionnıñ citäkçeläre Donetsknñ aftonomiäsen iğlan itüne , xätta ayırılıp çığunı yaqlarğa çaqırdılar. Donetsk Ukrainanıñ töp industri üzäge häm premier minister Yanukeviçnıñ tuğan cire. Üzäk Saylau Komissiäse iğlan itkän sannar, anda Yanukeviçnıñ küpçelek tauış alğanın kürsätä. Anıñ köndäşe Yuşenko isä ilneñ Könbatış öleşendä küberäk tauış alğan. Uzğan Yäkşämbedä Ukrainanıñ Könçığış häm Könyağındağı 15 regionnıñ väkilläre Severedontsk şähärendä ciılıp säyäsi xälne tikşerdelär. Alar oppozitsiäne anti-konstitutsion çaralar belän xakimiätne üz qulına eläkterergä tırışuda ğäyepläp, üz-üzlären saqlau öçen tieşle çaralar kürü belän kisättelär. Qayber küzätüçelär Ukrainanıñ bülgälänüe xaqındağı spekulatsiä postınnan kitärgä tieşle prezident Kuçmanıñ mänfäğätlärenä xezmät itä digän fikerdälär. Yuğarı Mäxkämä yaña saylaular ütkärergä digän qarar qabul itkän xäldä, Kuçma üzen aradaşçı dip täqdim itep tağı da berniçä ay xakimiätät qala alaçaq. Küevtäge Bäysez Politik Tikşerenülär buyınça Ukrain Üzäge xezmätkäre Yulia Tişenko, radiobız xäbärçesenä Kuçma seperatizmnı yaqlağan cirle gubernatorlarnı tänqitläsä dä, anıñ monda barmağı bula ala digän fikerdä.
Audio
"Bu prezident administratsiäseneñ häm berençe oçraqta pezidentnıñ raslauınan tış bula almıy. Ni öçen? Çönki region başlıqları turıdan-turı prezidentqa buysınğannar. Prezident vazğiätne üzgärtü öçen ber närsä dä eşlämäde. Dimäk ul vazğiätne kontrol itmi yaki bolar anıñ rizalığı belän eşlänä digän näticä yasarğa bula."
Sevedonsktağı oçraşuda Mäskäv märe Lujkovnıñ da qatnaşuı, Yanukeviçnı yaqlağan Russiä, oppozitsiä xakimiätkä kilgän xäldä, könçığış regionnarnı üzäk xökümätkä qarşı başkütärergä ügetli digän spekulativ xäbärneñ taraluına kiterde. Qayber kütäztüçelär monda regional faktornıñ ähämiäten dä onıtmasqa kiräk digän fikerdälär. Donetsktağı xökümättän bäysez Donbas Regionı sotsial kiläcäkne öyränü üzägeneñ idaräçese Serhiy Harmaş radiobız xäbärçesenä, ayırılıp çığu belän yanaular häm aftonomiägä çaqırular Yuşenkonıñ prezident bulu ixtimallığı säbäple cirle elitada tuğan borçılunı çağıldıra dip belderde.
Audio
"Regionnar kiläse prezident üz keşese bulmağan xäldä üz mänfäğätlären aldan uq yaqlarğa tırışalar. Bu şulay bulsa, alar federalizatsiä ideası artında yäşerenä alaçaqlar."
Harmaşnıñ fikerençä, yaña saylaular ütkärelgän xäldä, Ukrainanıñ könçığış regionarınıñ role artaçaq. Yanukoviçqa da, Yuşenkoğa da, üzlären ilneñ könçığışı belän könbatışın tatulaştırğan berdäm Ukrainanıñ kandidatı itep qabul itterü qıyın bulaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Belarus çigenä yaqın Latviädä 3 könlek rok festivale bara
Bügen, Litvada, Belarus çigenä ber niçä metr yıraqlıqta, “Muzik Çiklärne aça” digän şiğar astında Rok Festivalı başlana. Be2gether (Bergä Buliq) festivalın oyıştıruçılar, bu festivalneñ maqsatın, Belarusnı Litva häm Yewropa Berlegenä yaqınaytu dip añlata. 30 meñläp keşe qatnaşır dip kötelgän çarada törle illärdäñ 30lap törkem çığış yasayaçaq.
Çaranıñ Belarus çegenä yaqın buluında säyäsi ber mäğnä buluın işaräle. Läkin oyıştıruçı Dariuş Ivanauskas andıy maqsatta bulmawıñ söyle,
"Yuq, ber dä alay tügel. Berneñ şiğarıbız, “Muzika çiklärne aça”. Ul kiñ mäğnäle, keşelek dönyası arasındağı çiklärne aça, aña kübräk mäğnä östäp bula. Keşelär ruxında bulğan çiklärne tarmar itü, aqıllarnı açu."
Ni qadär Säyäsi maqsatlı tügel dip äytelsä dä, çarağa qarşı Minskidä protest oyıştırıldı. Belarus räsmiläre, Litvanı – Belarusğa qarşı doşlıq xisläre tudırğan şuşı çaranı ütkärergä yul quymasqa çaqırğan ide.
İvanauskas, qarşılıqnıñ säbäbenineñ närsä dä ikäneñ añlamawların belderä,
"Min alarnıñ nigä rizasızlıq belderüen añlamim. Bälki alar keşelärgä naçarlıq qılmasqa öndider, çikne tanırğa. Yäisä bu çaranıñ Belarusdağı rejimgä qarşı ber minbär buluınnañ qurqalardır. Minemçä Belarusnıñ belderüe bu maqsatta ğınadır."
Belarus belän bergä Germania, Russia, İslandia häm Litvadañ kilgän Rok törkemnäre 3 könlek çarada çığış yasayaçaq. Çara, Litvan Mädäniät Ministrlığı häm Tışqı Eşlär ministrlığı qaramağında oyıştırılğan. İğanäçeläre arasında Yewropa Berlege dä bar.
Konsert başlar aldınnañ, İvanauskas, säxnäne bolay taswirliy,
"Min äle genä säxnägäkildem, çaranı urnında kürü bik qızıq toyıldı. Minem monda ber tapqır bulğanım bar ide. Ä ul waqıtta bu töş buş basu ğına tügel. Bügen monda kilep bu cirne kürü çınnañ da mine bik dulqınlandırdı. Çınnañ da bik matur tora, xalıq äkerenläp cıyıla başliy, urınnarına urnaşa. Säxnä ike kön elek yasaldı. Törkemnär uyın qoralların köyli, sınap çığa. "


text: Bügen dönya illäre citäkçeläre Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ yıllıq utırışına cıyıldı. General Assambleyanıñ 59nçı sessiäse köntärtibendä berençe çiratta Ğiraq mäs'äläse tora. Monnan tış Sudannıñ könbatışındağı Darfur – andağı wazğiät häm ğömüm dönyadağı şartlar turında da süz baraçaq. Berläşkän Millätlär Oyışması General' sekretare Kofi Annan, cıyınnı açqanda dönya citäkçelärenä möräcäğät itep, "qanunnarnı oyatsız räweştä sanğa suqmawnı" tuqtatırğa çaqırdı. "Qanun xakimiäten urnaştırırğa teläwçelär, başta üz illärendä qanunnarnı ütärgä tieş", dip Annan Beslandağı qan qoyunı, Ğiraqtağı soñğı totıq alularnı, iskä aldı. (audio) "Ğiraqta tınıç xalıqnı yuq itü däwam itä. Humanitar oyışmalar wäkilläre, jurnalistlar häm suğışta qatnaşmağan başqalarnı totıq itep alalar häm waxşilärçä üterälär. Şul uq waqıtta Ğiraq totqınnarı ezärleklänä," dide Kofi Annan. Ämma terrorğa qarşı köräş irekleklärne çiklärgä tieş tügel, dip däwam itte BMO general sekretare. Uzğan atnada Kofi Annan Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta alıp barğan suğışın qanunsız dip atağan ide. BMO İminlek Şurası ozaqqa suzılğan nizaqlarnı, bigärk tä Yaqın Könçığış häm Ğiraqtağı xälne çişü yulın täqdim itä, dide Annan. BMO General' sekretare dönya illäre citäkçelären tınıç xalıqnı saqlaw häm qoralsızlanu turında kileşügä qul quyarğa çaqırdı. Utırışta şulay uq AQŞ prezidentı George Bush çığış yasadı.


text:
Ural cirendä qatı salqınnar däwam itä
Ural cirendä inde atnağa yaqın köçle salqınnar xökem sörä. Sverdlovski ölkäseneñ qayber rayonnarında hawa temperaturası kürsätkeçe 40 gradustan da tübänräk töşep kitä. Bu xäl toraq-kommunal' xucalıqları, energetiklar, transportçılar öçen citdi sınaw bulıp tora.
Qışqılıqqa äybät itep äzerlänä almağan qayber şähärlärdä äledän-äle ğädättän tış xällär kilep çığa. Ölkäneñ iñ yıraq tön'yaq noqtası bulıp sanalğan İvdel' şähärendä, salqınnar arqasında par qazannarı saftan çığu säbäple, inde berniçä kön toraq yortlar cılıtılmıy. Yortlarda cılılıq 1 gradus çaması. Kamenski-Ural'skida elektr energiäse çığanaqlarına köç kilgänlektän, zur avariä bulıp, 7000 keşe yäşägän mikrorayon utsız, susız, cılısız qaldı. Ölkä xökümäte tarafınnan tiz arada salqınnar arqasında kilep çıqqan ğädättän tış xällärne beterü öçen operativ ştab tözelde.
Ural başqalası bulıp sanalğan Yekaterinburg şähärendä dä bu könnärdä äledän-äle törle xällär bulıp tora. Qatı salqınnar xalıqnı öylärenä quıp kertte, şähär uramnarında xalıq ta, transport ta bermä-ber kimede. Mäktäplärdä çirattan tış kanikullar barlıqqa kilde. Uramda barası cirenä berniçek tä barmıy qalırğa yaramıy torğannar ğına oçrıy.
Şähär elektr transportı idäräse tramvay-trolleybuslarnıñ eşen tuqtawsız tä'min itärgä tırışsa da, salqınnar arqasında törle xällär bulıp tora. Berniçä kön elek ber tramvay rel'stan töşep kitkän ide. Bäxetkä qarşı, häläkät kürüçelär bulmadı. Şulay uq trolleybus liniäläreneñ dä bik çıdam bulmağan oçraqları bar. Ber passajir bezgä salqınnan liniä bozılu säbäple, trolleybus toksız qalğanlıqtan, eşkä cäyäw yögerergä turı kilgänlege turında söyläde:
Cılı garajlı taksi idäräse citäkçeläre söyläwençä, bu könnärdä taksiğa zakazlar sanı küp tapqırğa artqan. Maşinalar sanı citeşmi, şuña kürä bar xalıqnıñ ixtıäcın qänäğätländerä almıybız, dilär alar. Şähärneñ iñ ere marşrut avtobusları predpriätiese citäkçese Rinat Sadriev bu könnärdä liniäğä; avtobuslarnıñ 60 protsentı ğına çığa, dip belderde.
Energetiklar xäbär itüençä, Yekaterinburg şähärendä häm Sverdlovski ölkäsendä salqınnar başlanğaç elektr energiäsen qullanu un protsentqa artqan. Elektr cılıtu priborları qullanu arqasında qayber iskeräk küp qatlı yortlarda, elektr çıbıqları tüzmiçä, yanğın çığu oçraqları da buldı. Şuña kürä maxsus tözelgän operativ ştab elektr energiäsen küp qullanuçı yortlarnı uttan özärgä digän qarar çığardı. Üzegez saylağız, yänäse, yä cılıda, yä utsız utırasız.
Qayber mäğlümat çaraları xäbär itüençä, Ural salqınnarı biredä xezmät itüçe yäş soldatlarnıñ sälämätlegenä citdi zıyan kitergän. Yuqa ayaq çolğawı qatı salqınnardan saqlıy almıy. Küp kenä yäş soldatlar, üpkä yalqınsınuı awıruı belän xastaxanägä ozatılğan.
Şähär xastaxanälärenä bu könnärdä salqınnan zıyan kürep öşüçelär genä tügel, suqbaylar, bomjlar da möräcäğät itä ikän. Xoquq saqlaw orğannarı uramda oçrağan bu biçaralarnı maxsus cılıtılğan furgon belän cıyıp yörep, şähärdäge berdänber yortsızlar öçen äzerlängän binağa kiterä. Ämma biredäge cılı urın öçen az ğına bulsa da tüläw kiräk bulğanlıqtan, suqbaylar buşlay xastaxanägä elägüne qulayraq kürälär.
Şulay itep, ozaqqa suzılğan qatı salqınnar Ural başqalasınıñ ğädättäge şawlı tormışın tuqtatıp torğan kebek buldı. Fitnes-zallar, klublar, restorannar, zur-zur säwdä yortları buşap, tınıp qaldı.
Ural cirendä 35-40 graduslı salqınnar qış sayın ber-ike kön bulıp ala inde ul. Ä menä mondıy ozaqqa suzılğan salqınnarnı xätergä töşerüçe tabılmadı. Sinoptiklar fikerençä, yaqın aralarda hawa torışında üzgäreşlär kötelmi.
Fäwiä Safiullina
Yekaterinburg.


text:
Küwäyttä säyäsi xoquqlar öçen 40 yıl barğan köräştän soñ berniçä atna elek kenä xatın qızlarğa tawış birü röxsät itelgän ide.
äl-Möbäräkneñ parlament äğzası bularaq ant birüenä häm tigez xoquqlarğa riza bulmağan parlament äğzaları protest belderep östäl qaqtı.
Quşma Ştatlarda belem alğan säyäsi fännär uqıtuçısı äl-Möbäräk 12-nçe iyündä planlaştıru häm administrativ tärräqiät ministrı itep bilgelände. Küwäyttäge qanun nigezendä ministrlar küp kenä mäs'älälärdä tawış birä alu xoquqı belän parlamentqa da kerä.
Äl-Möbäräk bu kön Küwäyt xatın qızları öçen bik tä danlıqlıq kön dide.
Küwäyt xatın qızları kiläse yılda ütäçäk parlament saylawlarında berençe märtäbä tawış birü xoquqınnan faydalana alaçaq.


text:
wap.SEVGILIMSEN.biz - Çatin Qaydalari
----
1.Çatda soyus söymek ve çatin bütün istifadeçilerini tehqir etmek qadağandir. Xais olunur seviyyeli nikle qeydiyyatdan kecesizniz.
2.Şexsi melumatlarda qeyri-normativ sözler, diger istifadeçiler haqqinda tehqiramiz sözler yazmaq qeti qadağandir.
3.İstifadeçiler, Adminlerden status isteye bilmez.
4.Otaqlarda Flood (tekrarlanan sozler ve ya eyni mezmunlu sözler yazmaq), Fleym (tehqir etmek, qisa mezmunlu sözler yazmaq, uzun menasiz mübahiseler etmek) ve Spam (reklam xarakterli mesajlar yazmaq) etmek qadağandir.
5.Oxşar istifadeçi adlarindan istifade etmek olmaz. Ilk qeydiyyatdan keçen istifadeçi adi istisna olmaqla diger oxşar adlar silinecek.
6.Çatda icazesiz internet resurslarinin reklam edilmesi qeti yol verilmezdir.
7.Yerlibazliq etmek, Dövlet eleyhine fikirler yazmaq qadağandir.
8.BÖYÜK herflerle yazmaq qadağandir.
9.Qaydalari pozanlar, Rehberlik terefinden cezalandirilacaq.
----
Beli Raziyam
Xeyr Imtina edirem----
Ana Sehife
Her kes aktiv olun bal qazanin
Style: WML


text:
BMOnıñ Xalıqara Atom Energiäse İdaräse Şurası İrannı 18 yıl buyı yäşeren atom-töş eşçänlege belän şöğellänüdä ğäyeplägän rezolütsiä qabul itte
AUDİO: Min bügenge rezolütsiägä bik qänäğät. Ul hiçşiksez İran atom programmasınıñ barı tik tınıç maqsatlarğa xezmät itüenä ireşü burıçıbıznı ütäwdä minem mömkinlekläremne arttıraçaq. Häm tağın, äytkänemçä, kiläçäktä närsä eşläw kiräklegen bilgeläw belän atom qoralların taratmaw mäs'äläse dä köçäyä.
35 äğza ildän torğan İdarä Şurası qabul itkän rezolütsiädä İrannıñ xalıqara atom tikşerüçeläre belän xezmättäşlek itü täqdime xuplana. Anda şulay uq ägär dä kiläçäktä İran xezmättäşlek itmägän, yäki atom qoralı yasaw omtılışın raslawçı yaña dälillär tabılğan oçraqta İranğa qarata nindi çaralar kürelü mömkinlege turında da kisätä. İran tışqı eşlär ministrlığı bu rezolütsiä İrandağı tınıç atom eşçänlegeneñ namuslı häm açıq räweştä alıp barılğanlığı raslıy dide.


text:
Kürenekle fälsäfä fännäre doktorı Yaxya Abdullin wafat buldı
Yaña yıldan soñ tatar xalqı, ğomumän fänni cämäğätçelek zur yuğaltu kiçerde. Fälsäfä fännäre doktorı , professor, Rusiäneñ häm Tatarstannıñ atqazanğan fännär eşleklese, Tatarstan fännär akademiäneñ şäräfle äğzası Yaxya Abdullin wafat buldı. 9 ğinwar könne genä Yaxya Abdullinğa 86 yäş tulğan ide.
Yaxya Abdullin Saba rayonınıñ Kibäçe awılında tuıp, üzeneñ eşçänlegen 16 yäşendä Teläçe rayon gäzitendä başlıy. Annarı inde Böyek Watan suğışı başlanğaç, üz teläge belän suğışqa kitä. Suğış tämamlanğaç, uquı belän berrättän partiä eşlärendä, 59 yıldan fänni – pedagogik xezmättä qatnaşa. Läkin şuña qaramastan ul böten canı, täne belän tatar millätenä birelgän keşe. Soñğı yıllarda Yaxya Abdullin millät yazmışı, anıñ awır ütkäne häm kiläçäge turında borçılıp yazğan kitapları kiñ cämäğätçelek tarafınnan zur iğtibar häm xörmät belän qarşı alındı.
Yaxya ağanıñ eşçänlege turında bezgä anıñ berençe şäkerte fälsäfä fännäre doktorı Färit Soltanov söyläde.
“Ul bezneñ tatar fänenä Sovet zamanında tıyılıp kilgän cäditçelek xäräkäte turındağı mäqäläläre belän kerep qaldı. Şulay uq ul bezneñ tatarğa tıyılıp kilgän, bilgele bulmağan şäxeslärneñ mirasın qaytarıp birüdä zur eş başqarğan keşe. Ul tel häm ädäbiät institutında eşlägändä ictimaği fiker häm islamiät bülegen oyıştırğan keşe. Ul üzeneñ şäkertlären närsä genä buluğa qaramastan, böten närsägä tatar milläte küzlegennän çığıp qararğa öyrätte. Ğomumän ul bik zıyalı, ğadi keşe ide. Ul härwaqıt millät belän bergä atladı ”.
Yaxya Abdullinnıñ töp xezmätläre tatarlarda ictimaği- fälsäfi fiker üseşe tarixına qarıy. Alarda tatarlarnıñ mäğärif ölkäsendäge problemaları, cäditçelek, şulay uq bilgele tatar mädäniät eşlekleläreneñ dönyağa qaraşları çağıla. Yaxya Abdullinnı Tatarstanda ğına tügel çit illärdä yäşäwçe millättäşlärebez dä yaxşı belä, häm çın küñeldän ixtiram itä ide. Menä şuşı “ide” süze, millättäşlärebezneñ tormışına ütkän zaman tösmere östi, härwaqıt küñellärendä moñsu xislär tudıra.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Başqortstanda Tönyäk Osetiädäge terror ğämälen xökem itü, hälaq buluçılar ğäilälärenä häm qaza kürüçelärneñ qayğıların urtaqlaşu, Beslanğa cibärü öçen aqça cıyu eşläre däwam itä.
Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege wäkilläre dä üzläreneñ atnaqiç bulğan çirattağı utırışında Beslandağı qanlı waqıyğalarğa üz mönäsäbäten belderde. Hälaq buluçılarnıñ tuğannarınıñ qaynısın urtaqlaşu belän bergä, tatar milli xäräkäte wäkilläre Rusiäneñ qayber kiñ mäğlümat çaralarınıñ äxlaqsızlığına rizasızlıq belderde. Mäğlüm ki, berniçek tä isbat itelmästän ük, üzäk matbuğat jurnalistları Beslan mäktäbendä totıqlar aluçılar arasında ğäräplär, çäçännär, inğuşlar, şulay uq qazax häm tatar milläte wäkilläre dä bar dip belderergä aşıqtı. Läkin ni öçender tatar millätennän bulğan keşeneñ isemen haman da äytmilär. Şuña kürä bu xäbärne Başqortstan tatar milli xäräkäte wäkilläre uydırma, yalğan dip bäyäli. Utırışta Başqortstannıñ 18 tatar ictimağıy oyışması kergän Tatar milli oyışmaları berlege prezidiumı Beslandağı xäsrätle waqıyğalarğa qağılışlı maxsus Möräcägät qabul itte. Anda qayğı urtaqlaşular belän bergä, Rusiädä millätlär arasında kiläçäktä tatulıq bulsın öçen qayber täqdimnär bar. Tatar milli xäräkäte wäkilläre şuşı uñaydan Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnıñ milli – mädäni mänfägätlärenä iğtibarnı arttıru kiräklegen assızıqlıy. Respublikta tatar xalqı xoquqlarınıñ qısıluı millätara tatulıqqa zur zıyan kiterergä mömkin dip äytelä bu möräcägättä. Keşene millätenä qarap ayıru, kemgäder östenleklär birü, ä kemneder kimsetü millätara ğawğalarğa kiterä ala. Andıy şartlarda quät oyışmaların köçäytep kenä xälne tözätep bulır mikän.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Uyın biznesı mäs’äläse xäl itelde
Zamanında çit illärdäge uyın avtomatların ber qullı bandit dip atıylar ide. Bügen inde bezneñ ildä dä bu küreneş ayıruça üseş aldı häm ğädättän tış xälgä äylände.
Uyın biznesınıñ yazmasın däwlät şurası azmışın däwlät şurası deputatları, äle 2006 yılnıñ fevralendä xäl itärgä planlaştırılğan ide. Rusiädä dä bu mäs’äläne Duma qararğa alındı. Läkin ul waqıtta bu mäs’älägä prezident administratsiäse quşıldı. Rusiä prezidentnıñ xoquq belän idärä itü başlığı Larisa Briçeva, parlamentqa deputatlarnı uyın biznesın yaqlawda ğayıpläp xat yaza. Şulay itep, älege mä’sälägä qağılışlı soñğı qanun proyektı prezident administratsiäse tarafınnan tözelergä tieş bula. Tözelä dä. Tik şunı äytergä kiräk, ul uyın biznesı mänfagat'lären ber dä qänäğätländermi bulsa kiräk.
Tatarstanda uyın avtomatlarınıñ yazmışı bolayraq xäl itelde. Deputatlar qararı buyınça respublikada uyın klubları ni barı ike cirdä genä bulırğa tieş. Anıñ berse Qama Alanı bistäsendä, ikençese yaña Qazan ippodromında urnaşaçaq. Tatarstan prezidentı pänceşämbedä älege qanunnı imzaladı. Başqaladağı uyın avtomatlarınıñ yıllıq tabışı berniçä milliard sum dip isäplänä. Yaña zakon qabul itelgännän soñ bu zakon 5 tapqır kimiäçäk.
Bügen Qazanda 60 meñgä yaqın uyın avtomatları bar. Ber kön eçendä alarnı yabıp beterü mömkin tügel, şuña kürä älege eşlär kiläse yıl başına qädär däwam iteler dip kötelä. Tatarstannıñ säwdä-sänäğät palatası citäkçese Şamil Ageev älege mäs’älägä qarata üz fikeren belderde.
“Kem şuşı biznes belän aqça eşli, ul uylarğa tieş nindi bu aqçalar. Yäşlär, qart keşelär kiterälär üzläreneñ aqçaların, ul älege aqça belän aşarğa barmıy, ä uynarğa bara. Biznesmennar uylamıy, içmasam xökemlät uylarğa tieş üz keşeläre turında. Monda äybät kenä balans kiräk. İñ möhime keşeneñ isänlege, sotsial' kul'tura häm yäşlär turında uylarğa, çönki alarğa qarap, bezneñ il alğa bara. Monda aqça qanda şikelle bulu, bu aqça yılağan aqça. Uyın avtomatları biznesı böten dönyağa taralğan. Bez äytmibez, raz ul bar ikän, bez äytmibez ul tieş bulmasqa. Çitkäräk kiräk. Anda biznes ikençe yaqlarnı tabarğa tieş. Alarnı bit bötenläy yapmıylar, anda äybät kenä aqça eşlärgä bula. Kem uynarğa teli ul qaya ğına barmıy. Aqçası bulsa ul anda kiterä, uynıy”.
Uyın avtomatları biznesı böten dönyağa taralğan. Bez äytmibez, raz ul bar ikän, bez äytmibez ul tieş bulmasqa. Çitkäräk kiräk. Anda biznes ikençe yaqlarnı tabarğa tieş. Alarnı bit bötenläy yapmıylar, anda äybät kenä aqça eşlärgä bula. Kem uynarğa teli ul qaya ğına barmıy. Aqçası bulsa ul anda kiterä, uynıy”.Däwlät şurası deputatları, ozaq qına mataşıp bulsa da, uyın biznesına qarata xökem çığardı. Ämma bu äle mäs'älä axırğaça xäl itelde digän süz tügel. Çönki, Tatarstan qanunı buyınça, böten uyın avtomatları Qama Alanına häm Qazandağı yaña ippodromğa tuplanırğa tieş bulsa da, bu bit ber-ike kön eçendä genä bula torğan eş tügel. Waqıt şaqtıy küp ütäçäk äle. Ä ber qullı banditlar uramda tora ikän, dimäk şäxsi faciğälär äle däwam itäçäk. Äle haman da küplär, baylıq otabız dip yış qına üzläreneñ bar bulğanınnan qolaq qağa. Qazan şähäreneñ ber mäktäbendä 11 sıynıfta belem aluçı Röstäm, üze dä sizmiçä, uyın çire qolına äylänä. Yeget azart uyınnarğa birelep, 300 meñ äcätkä kergän. Monıñ säbäben yegetneñ üzennän belerbez digän idek, tik ul xäzer şähärdän yıraqta, awılda ikän. Äti-änise, yeget öçen şulay yaxşıraq bulır dip uylağan. Şuña kürä bez barı tik Röstämneñ sıynıf citäkçese belän genä söyläşä aldıq.
«Bu berençe çirattan kontrol' citmägänlektän, ğailädän tora. Anıñ äbise awırıp kitte dä äniläre ikeşär-öçär atnağa qaldırıp kitälär ide änilären qararğa, awılğa. Aña aqça qaldırıp kitkännär küräseñ, ul malay şunnan faydalanıp, avtomatlarğa iäläşep kitkän. Ä inde iäläşep kitkäç qotqaru bik awır ikän. Uqıtuçılar da köräşep qaradıq inde, ügetläwlär, psixolog yärdäm itep qaradı, läkin ul yärdäm itmäde. Ul sıynıftağı balalarnıñ käräzle telefonnarın alıp, lombardqa tapşıra. Menä ber genä minut söyläşäm, xäzer biräm, änigä genä şaltıratası bar dip ala da, ber sekund eçendä yuqqa çığa häm lombardqa iltä. Anda käräzle telefonnarğa meñ sum aqça birälär ikän, şunı ala da tağın avtomatlar yanına çaba. Anda ul anı uylıy otarmın da başqalarğa tülärmen dip ışana, läkin otılıp qala da ikençe balağa da äcätle bulıp qala. Yegetneñ äti-änise turıdan-turı äcät tülärgä aqçaları yuq, küp kenä summalar tülägännär bit inde, şuña kürä başqa sıynıftaşlarına kreditqa käräzle telefon oformlyat' itep, dürt-biş telefonğa aqça tüli».
Ul sıynıftağı balalarnıñ käräzle telefonnarın alıp, lombardqa tapşıra. Menä ber genä minut söyläşäm, xäzer biräm, änigä genä şaltıratası bar dip ala da, ber sekund eçendä yuqqa çığa häm lombardqa iltä. Anda käräzle telefonnarğa meñ sum aqça birälär ikän, şunı ala da tağın avtomatlar yanına çaba. Anda ul anı uylıy otarmın da başqalarğa tülärmen dip ışana, läkin otılıp qala da ikençe balağa da äcätle bulıp qala. Yegetneñ äti-änise turıdan-turı äcät tülärgä aqçaları yuq, küp kenä summalar tülägännär bit inde, şuña kürä başqa sıynıftaşlarına kreditqa käräzle telefon oformlyat' itep, dürt-biş telefonğa aqça tüli».Tatarstan parlamentariyları mondıy faciğälärne buldırmas öçen, qanunnı qabul ittelär. Ä bit baştaraq Tatarstan deputatları Rusiäneñ qanun qabul itkänen köttelär. Ä Rusiä Däwlät Dumasında uyın biznesına qarata federal' zakon barı tik 2012 yılda qabul iteläçäk. Bolay da ozaqqa suzılğan uyın ığı-zığısın, tizräk beterü teläge belän, Tatarstan deputatları bu mäs’äläne çişärgä üzläre alındı.
Uramdağı avtomatlar ğına tügel, xätta televidenielärdä bara torğan törle “Sport Loto” kebek uyınnar da keşene aldaw maqsatınnan eşlänä bulsa kiräk. Räsmi mäğlümatlarğa qarağanda bilet satudan kilgän aqçalarnıñ 40%tı ğına keşelärgä äylänep qayta, qalğan 60ы uyınnı oyıştıruçılar faydasına eşli.
Televizor ekrannarı aşa millionnar otabız dip keşelär çıqqan ber sannı sabıy bala kebek sızıp utıra. Läkin şul waqıtta üzläreneñ otu şansların küpme ikänen belmilär. Ägär dä 49 sanınnan 6 sın cıyırğa kiräk ikän, ul çaqta ciñügä ireşü şansı 14 millionğa ber, 5 san açırğa kiräk bulğanda, 3 millionğa 1. Şulay bulğaç 14 million keşe arasınnan sezgä genä uñış yılmayuı şikländerä.
Sotsiologlar äytüençä, cämğiätneñ xäle awırayğan sayın, xalıq älege uyınnarğa kübräk tartıla. Xäyerçene aqça otıp bayıp bulmasmı ikän digän xıyal, ä bayları küñel açu teläge ımsındıra.
Ğädel Galämetdinov


text: Ütkän tönda, dönya buylap Yaña yıl kilü uñayınnan bäyräm tamaşaları ütte. Romaniä häm Bolğarstan öçen ikelätä bäyräm buldı. Yaña yıldan bu ike il Yevropa Berlegenä qabul itelde. Romaniä Prezidentı Traian Basescu Buharesta ciyılğan xalıq aldında ilneñ Yevropa Berlgenä kerüen iglan itte. Bolğarstanda, cirle xalıq Sofiäneñ töp maydana ciyıldı. Andağı xalıq yaña yılnı qarşı aldı häm Yevropa Berlege gimın cırladı. Prezident Georgi Purvanov bu il tarixında iñ zur waqiğa dide. Şulay uq, Sidney, Berlin häm New Yortka da 1 millionap keşe qatnaşlığında Yaña yıl uñayınnan bäyärm sälutı buldı. Mäskäwdä bäyärm çaraları Qızıl maydanında buldı. Qazan häm Ufada da bäyärm tamaşaları ütte. Tai ilendä Yaña yıl salutı bulmadı. Bankogta bulğan 8 bomba şartlawdan soñ, küñel açu çaraları ütkärelmäde.


text:
Nizağ komissiäse wäkilläre dä Berdäm däwlät imtixanına äzerlänä
Tizdän uquçılarınıñ urtaq öste citä - imtixannar. Mäktäp tämamlawçılar moña ayıruça äzerlänä, çönki soñğı yıllarda Berdäm däwlät yäki Berdäm respublika imtixanın yuğarı ballarğa tapşırıp şoma ğına yuğarı uqu yortına kerep kitärgä mömkinlek tudı. Şul uq waqıtta imtixanda cıya almağan ber genä ball da uquçınıñ böten yazmışın tar-mar kiterergä mömkin. Şunı istä totıp, yäğni döreslekne bäyän itü öçen Berdäm däwlät imtixanı häm Berdäm respublika imtixanınıñ Nizağ komissiäse eşläp kilä – inde 2 yıl.
Sişämbe könne, bıyılğı imtixannarğa äzerlek uñayınnan, komissiä wäkilläre fiker alışırğa cıyıldı.
Berdäm däwlät yäki Berdäm respublika imtixannarın tapşırıp, näticäläre belän qänäğät bulmawçı uquçılar sanı uzğan yıl 800дәH artıq bulğan. Alarnıñ härqaysı Nizağ komissiäsenä möräcäğät itep, döreslekne açıqlawnı sorağan. 30 protsent möräcäğät itüçe uquçılarnıñ eşläre uñay xäl itelgän. Xätta Nizağ komissiäse tarafınnan tikşerelep, bilgene – yäğni ballarnı 6 tapqırğa kütärü oçrağı da bulğan. Bu inde şaqtıy zur san. Häm uquçınıñ kiläçägenä basım yasamıy qalmıy. Utırışta, törle keçkenä genä tögälsezlektän dä şundıy xäl kilep çığarğa mömkin dielde. Uquçılarnıñ yazuları añlaşılmaw säbäple arqasında da, tögälsezleklär oçrıy ikän. Bilgele ki, mondıy oçraqlar siräk bula dielde.
Utırışta Mäğärif häm fän ministrlığı wäkilläre komissiäneñ töp burıçı – obyektiv häm bäysez bäya çığaru dide. Şuña Nizağ komissiäse wäkilläreneñ isemnären äytü da tıyıla ikän. Alarnıñ küpçelege yuğarı uqu yortları möğallimnäre häm bu komissiägä 20 dän artıq keşe kerä. Älege komissiäneñ maqsatı turında Tatarstan mäğärif häm fän ministrlığınıñ Berdäm däwlät imtixanı bülege xezmätkäre Çulpan Afanas'yeva
Berençe çiratta maqsat Berdäm däwlät häm respublika imtixanında qatnaşuçılarnıñ xoquqların yaqlaw. Apellyatsiä, yäğni qänäğätsezlek belderep ğariza birüçelär ike törle bula ala. Berençese imtixan barışı belän qänäğät bulmıyça, ikençese imtixan balları näticäsenä däğwä belderep. Komissiäneñ 2 yıl eşläwe däwerendä imtixan barışı belän qänäğätsezlek belderep ğariza birüçelär bulmadı. Ä näticälärgä kilgändä, uquçı isä ballar bilgele bulğaç ta, apellyatsiäne 3 kön eçendä mäktäp citäkçesenä birergä tieş
Çulpan Afanas'yewa äytüençä, iñ küp qänäğätsezlek imtixannarnıñ berençe dulqınınnan soñ bula ikän. Bilgele bulğança, Berdäm däwlät imtixanı ike dulqında uza. Berençese mäktäp tämamlağan waqıtta, ikençese yuğarı uqu yortına kergändä. Här uquçı imtixannıñ qayçan biräçägen üze saylıy.
Nizağ komissiäse qänäğätsezlek belderelgän eşne tikşergändä anda uquçıdan tış, anda ata-analarnıñ da qatnaşuı mömkin.
İnde aldan bilgeläp uzğanımça, komissiä räiseneñ isemen äytü tıyıla dielde cıyılışta. Anıñ süzlärenä qarağanda, däğwä belderelgännän soñ, anıñ uñay yäki kire xäl itelüe 1 atna däwamında bilgele bulırğa tieş. Çönki Nizağ komissiäse tikşergännän soñ ul eş äle Mäskäwgä cibärelä ikän. Ğomumän, bıyıl Mäskäw tarafınnan qayber taläplär qatğılanğan. Mäsälän, Rusiä töbäklärendäge tikşerüçelärneñ kilüe kötelä.
Şulay uq bıyılğı imtixannarda ictimaği küzätüçelärneñ dä şaqtıy küp bulaçağı bäyän itelde.
Nizağ komissiäseneñ utırışında qänäğätsezlek belderüçelär ballarnıñ tübän buluınnan tış, ä yuğarı ballarnı tağın da yuğarıraq itü öçen dä möräcäğät itülären äyttelär. Ayıruça Qazan finans-iqtisad institutına kerüçelär şulay itä ikän. Şul säbäple, uzğan yılnı qänäğätsezlek belderüçelärneñ küpçelege matematika fäne buyınça buldı dielde Nizağ komissiäse utırışında.
Landış Xarrasova


text:
Tatarstanlılar Abxaziädä yal itärme?
Respublikada soñğı arada torğan qorı, esse könnär çärşämbe könne yañğırlı, salqın hawa torışı belän alışındı. Qızudan integüçe şähär xalqı älege üzgäreşkä ällä ni aptıramasa da, awıl xucalığı xezmätkärläre moña ber dä söyenmäde. Nik disäñ, respublika qırlarındağı bıyılğı uñışnıñ äle nibarı öçtän ber öleşe genä cıyıp alınğan. Bu xaqta awıl xucalığı ministrı urınbasarı Minsäğir Nuretdinov xäbär itte. Ul şulay uq ikmäkneñ bıyılğı bäyäläre xaqında da äytte. Ministrlıq sanawları buyınça bıyıl 3 klasslı boday yaqınça 4200 sum toraçaq. Bıltır anıñ bäyäse 3500 sumnı täşkil itkän.
Respublikada inde qışqa äzerlek tä başlanıp kitte. Tatenergo berläşmäse Ğädättäntış xällär ministrlığı belgeçläre belän bergälektä üzläreneñ oyışmaları häm anıñ filiallarınıñ qışqı şartlarda özleksez eşläwgä äzerlegen tikşerep, bulğan citeşsezleklärne beterü yulların qarayaçaq.
Xäbär itüebezçä, Qazanda II xalıqara avia häm kosmos texnologiäläre kürgäzmäse däwam itä. Älege kürgäzmäneñ inde berençe näticäläre dä kürenä başladı. Qazannıñ oçqıçlar yasawçı aviatsiä berläşmäse belän Slovak Airlines aviakompaniäse arasında kileşü tözü niäte xaqında belderelde. Slovak Airlines Gorbunov isemendäge aviatsiä berläşmäsennän ike TU-214 oçqıçın alırğa teli ikän. Yaña oçqıçlar aviakompaniädä qullanışta bulğan iske Boinglarnı almaştıraçaq, dip xäbär itte Slovak Airlinesnıñ general’ direktor urınbasarı Robert Domcek. Şulay uq alar äle citeşterelä dä başlamağan yaña TU-334 oçqıçı belän dä qızıqsınuların beldergännär.
Slovak aviakompaniäse belän xezmättäşlek äle planda ğına bulsa, respublikanıñ Könyaq Koreyanıñ LG şirkäte belän xezmättäşlege inde başlanıp ta kitte. 2004 yılnıñ noyäberendä Tübän Kamada älege firma neft’ eşkärtü kompleksın tözügä kereşäçäk. Bu xaqta Mintimer Şäymievnıñ LG firması citäkçese belän oçraşuınnan soñ xäbär itelde.
Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge respublika delegatsiäse sişämbe könne Abxaziä respublikasında bulıp qayttı. Alar anda xakimiät wäkilläre belän oçraştı, ike respublika arasında xezmättäşlekne arttıru xaqında söyläşte. Tatarstan qunaqları Abxaziädä yal itü mömkinleklärenä ayıruça zur qızıqsınu belderdelär. Şulay itep, tatarstanlılar da qayber Rusiä säyäsätçeläre kebek ük Gruziädän qurıqmıyça Abxaziä kurortlarında yal itärgä riza kürenä.
Gölnaz İlgizär


text:
Bu xalıqara kileşüdä süz Cir şarınıñ cılınuına kiterüçe dip sanalğan yapma tä'sire birüçe gazlar çığarunı kimetü turında bara.
Xökümät xäzer bu kileşüneñ ratifikatsiäläw öçen parlamentqa yullanuın iğlan itte.
Kyoto protokolı 1997-nçe yılda küp illär tarafınnan Yaponiäneñ Kyoto şähärendä imzalandı. Rusiä ratifikatsiälägännän soñ ul ğämälgä keräçäk. Rusiä kileşüneñ iqtisadqa niçek tä'sir itäçägen isäpläp, anı xuplaw-xuplamaw turında qarşılıqlı işarälär birep kilde.
Rusiäneñ tabiği möxitne küzätü federal' xezmäte başlığı Aleksandr Berditski döres qullansaq bu kileşü Rusiägä faydalı bulaçaq dide 3053
2001-nçe yılda AQŞ kileşüne raslamıyaçağın iğlan itte.
Bügen Yewropa Komissiäse Rusiä xökümäteneñ kileşüne xuplawın klimat üzgärüenä qarşı köräştä zur uñış dip bäyäläde.


text:
Rusiä häm Tatarstannıñ yuğarı däräcäle citäkçeläre qayda uqığan?
Rusiä belän nindi citäkçelär idärä itä, Yuğarı säyäsi dairälärgä kerüçe keşelär qaysı yuğarı uqu yortın tämamlağan. Bu xaqtağı tikşerüne “Rusiäneñ belem resursları reytingı” digän bäysez ağentlığı yasağan bulğan. Şuşı tikşerüneñ qısçaça näticäläre belän häm Tatarstan citäkçeläreneñ belem däräcäse turında bezneñ küzätübez belän dä tanışıyıq.
Prezident törkemenä, prezident, idärä başlığı, anıñ urınbasarları, yärdämçelär, kiñäş birüçeläre, federal okruğtağı wäkillärneñ, prezident eşläre idäräse, Prezidentqa yaqın başqa yuğarı däräcäle citäkçelärneñ yuğarı beleme turında mäğlümat kiterelgän. Bu ölkädä eşläwçe yuğarı däräcäle citäkçelärneñ sanı 50, urtaça yäşe 51-52 yäş. Rusiädä iñ qart citäkçelär – mäxkämä tarmağında ikän, anda eşläwçe türälär urtaça sanağanda 48nçe yılda tuğan. Tikşerüçelär şulay uq, xökümät citäkçese, urınbasarlarınıñ, ministrlarınıñ, xökümät apparratı citäkçegeneñ belemnäre turında mäğlümat tuplağan. Tikşerü şunı açıqlağan :
Rusiädä yuğarı däräcägä ireşkän keşelärneñ küpçelege - – Mäskäw Däwlät univertistında belem alğan. Piterbur däwlät universitetınnan häm Mäskäw xalıqara mönäsäbätlär insitutınnan da şaqtıy citäkçe çıqqan. İñ populär yuğarı uqu yortları arasında Ural xoquq akademiäse, Mäskäw xoquq däwlät akademiäse, Saqlanu ministrlığınıñ xärbi universitetı da telgä alına.
Rusiä töbäkläre citäkçeläre, kübesençä üz töbäklärendä belem alğan, gubernator häm prezidentlarnıñ diplomnarın tikşergäç, töbäk citäkçelärneñ kübese Mäskäw häm Piterburdan tış, İdel buı häm Ural federal okruglarındağı uqu yortlarında belem aluı açıqlana.
Belğeçlär ikençe yuğarı belem alu turında da mäğlümat tuplağan. Rusiä çinovniklarnıñ kübese ikençe diplomnı Rusiä Prezidentı qarşındağı Rusiä däwlät xezmäte akademiäsendä alğan ikän. Şulay uq xalıq xusalıq häm Xärbi köçlär Baş ştabınıñ xärbi akademiäsendä yaña belgeçlek üzläterüçelär şaqtyı.
Yuğarı belem turında 5 diplomğa, Rusiäñ yuğarı däräcäle citäkçelärennän, barı Rusiä Federtasiä Şurası başlığı Sergey Mirovonov qına iä.
Şuña oxşagan küzätüne Tatasrtan misalında da ütkärep bula. Tatarstan Prezidentı, anıñ apparatı , kiñäşçelär, xökümät äzgäläre häm parlament citäkçelege, Qazan şähär başlığı beleme turında mäğlümatnı tuplap, küzätü yasasaq, şunı küräbez. Tatarstandağı yuğarı däräcäle citäkçelärneñ kübese Kazan däwlät universitetında häm ul waqıttağı KAİ Kazan Avitasiä İnsitutında uqığan. Zamanında meditsina institutında, Qazan finans institutı dip atalğan uqu yortlarınnan da da şaqtıy citäkçe çıqqan. Awıl xucalığı institutında, yuğarı däräcäle citäçelärdän, Prezident Mintimer Şäymiev, Premyer ministr Röstäm Minnexanov, Xezmät häm mäşgüllek ministrı Boris Zaxarov, finanslar ministrı Radik Ğizatullin häm cir resurları ministrı Valeriy Vasilyev uqığan. Ministrlardan, ber keşe Veterinar meditisina institutın tämamlağan. Ul - awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov. Soñınnan ul Saratovtağı partiä yuğarı mäktäbendä dä belem alğan. Yuğarı däräcäle Tatarstan citäkçeläre arasında 2 häm 3 diplomğa iä bulğan keşelär dä bar. Mäsälän, xökümät räise Röstäm Miñnexanov, parlament başlığı Färit Möxämmätşin, awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov, yäşlär eşlär ministrı Marat Bariev häm başqalar. Sotsial täeminat ministrı Klavdiä Novikova isä 3 diplomğa iä. Tatarstannıñ yuğarı däräcäle citäkçelärdän, ike keşe, Federal İminilek xezmäteneñ yuğarı mätkäbendä uqığan. Alarnıñ berse Parlament räise urınbassarı häm Federal imenlek xezmäteneñ Tatarstan idäreseneñ elekke başlığı Aleksandr Gusev, häm Tatarstannıñ Eçkä eşlär ministrı Äxgät Säfärov.
Rusiä yuğarı citäkelgeneñ kübese Mäskäw Däwlät universitında häm Piterbur däwlät inversitetında uğığan dip söylädek. Tatarstandağı zur citäkelärdän, Mäskäw universitetı diplomına vitse-premer Zilä Wälieva ğına iä. Şulay uq, Piterbur, ul waqıttağı Leningrad, däwlät universitetında Prezident idäräseneñ tışqı elemtälär departamentı başlığı Timur Akulov belem alğan.
Tatarstan citäkçeläre arasında ber uk waqıtta fännär doktorları, häm fännär kandidatları bulğan şäxeslär dä bar. Mäsälän parlament räise Färit Möxämmätşin sotsiologiä fännenän kandidat, säyäsät fännän doktor däräcäsenä iä. Şulay uq, Mägärif ministrı da ike törle tarmaqta doktor häm kandiat däräsäsen alğan. Gomum alğanda Tatarstadağı yuğarı citäkçeläreñ kübese berençe yuğarı belemne äle Sovet zamanında alğan bulğan, qayber çinovniklar, soñınnan, belemnärne yañartıp, ikençe häm öçen diplomnı alğan.
Soñğı yıllarda, citäkçekkä çit ildä uqığan yäş keşelärne dä cälep itü küreneşläre bar. Mäsälän Qazan şähär idäräsendä andıy citäkçelär bar. Bezneñ keçkenä genä tikşerenüdä faydalınğan mäğlümatlar Tatartastannıñ räsmi internet säxifäsennän, tatar.ru saytınnan alındı. Fiker belderergä teläsegez, bezgä xatlar yazıgız. azatlıq@azatliq.ru
Bikä Timerova.


text:
İzraelneñ yäşren totqan atom programmasın Britan mätbuğatına faş itkän öçen 18yıl törmä cazasına xökem itelgän Mordexai Vanunu bügen irekkä çığarıldı.Eşlägän ğämäle belän ğorurlanuın beldergän eleke atom texnigınıñ çit illärdäge bik küp yaqlauçısı anı Nobel tınıçlıq bülägenä kandidat itep kürsätergä tırıştı
Negev çülendäge yäşren Dimona reaktorında eşlägän Mordaxai Vanunu 1986-nçe yılda reaktornıñ räsem häm detalläre turındağı mäğlümätne Britaniäneñ Sunday Times gazetasına faş itä.Bu älbättä üzeneñ atom programmasın raslamağan yäki kire dä qaqmağan İzraelneñ räsmi säyäsätenä orım yasadı. Nıq açuı çıqqan İzrael xatın qız agent qullanıp Vanunu Londonnan Rimgä cälep itä. Anda İzrael agentları anı urlap ilgä kiterä häm yäşren mäxkämä protsesında ilgä xıyanät ğäyebe belän 18yıl törmä cazasına xökem itelä.18yılnıñ 12sen ul yalgız kamerada ütkärä. Bügen Vanunu Aşkelon şährendäge Şikma törmäse qapqasınnan ciñü işaräläre belän çığıp, cıyılğan jurnalistlarğa (audio) mine xain dip atawçılarğa , şulay eşlägän öçen ğorurlanam min bäxätle dip äytte.
Törmä yanında 49yäşlek eleke atom texnigeneñ häm yaqlwçıları häm dä oponentları cıyılğan ide. Ul törmädä iminlek agentlarınıñ bäğersez mäğämälä kürsätüen äytep (audio) Min izrael agentlarına mine sındıra almadığız, mine tilertä almadığız . 18yıl izolatsiädä totunıñ mäqsatı mine tilertü ide dip belderde .
Vanunu äle dä İzrael Dimona reaktorın BMo inspeksiälärenä açarğa tieş digän fikerdä. İzrael 70-nçe yılğı BMOnıñ atom qoralların cäyeldermäw kileşüenä imza quymağan. Vanunu(audio) Minem dönyağa kürdermäm: Dimona reaktorın inspeksiälärgä açığız, Xalıqara Atom Agentlığınıñ citäkçese El Baradeine Dimona reaktorın tikşerergä çaqırığız.
1986nçe yılda vanunu faş itkän mäğlümätkä nigezläp analitiklar İzrael 100dän artıq atom qoralı eşläp çığardı dip farazlıy. AQŞ küzläw idaräse täxminnärenä qarağanda anıñ 80 tiräsendä qoralı bar. Vanunu bügen (audio)
İzraelgä atom qoralları kiräkmi, bigräk tä xäzer yaqın könçığış atom qorallarınnan irekle , Ğıraq, Livya,İran , Misırnıñ atom qoralları yuq.böten yaqın könçığış atom qorallarınnan irekle , İzraelneñ genä serläre bar, dip belderde.
Ortodoks yähüd bulıp üskän M.Vanunu 80-nçe yıllar urtasında xristian dinenä küçä. Ul törmädä xritianlıqnı qabul itkän öçen nıq ezärleklänüen, häm İzraeldän kitergä teläwen belderde .Äytergä kiräk çit illärdä anı yaqlawçılar, dusları küp, ämma üz ilendä küplär aña xain, satlıq can dip qarıy . 97yılda ber amerikan ğailäse anı räsmi räweştä asrawğa aldı. Yaqlawçıları ul nobel tınıçlıq bülägenä layıq keşe dip yıllarça tırışlıq alıp bara. Törmädän çıqqannan soñ ul tupturı Yerusalemgä İzge Georg anglikan çirkäwenä ğıybadätkä kitte.Anıñ tirä yağındağı ruxani, jurnalitslar arasında anıñ törmägä kerüenä säbäp bulğan mäqaläne yazuçı Sunday Times jurnalistı Peter Hounam da bar ide. İzrael xökümäte Vanunuğa ber yıl çit ilgä çığunı, 6 ay çit il keşeläre belän söyläşüne tıya. İzrael eçendä qaysı urınnarğa bara ala ,xaritada kürsätelgän.İzrael yustitsiä ministırı Vanunu ilgä zarar zian kiterergä qarar birgän keşe , çikläwlär zarur disä , ul üze mindä bernindi serlär yuq , min üz tormışımnı yäşergä Amerikağa kitergä , tarix uqırğa telim dip söylägän
färidä xämit,praga


text:
Öfölä ärmän mäźäniäte köndäre ütte
Yöźźän aşıu millät wäkile yäşägän Başqortostan ösön bınday saralar ğäźäti küreneşkä äylände, ti oyoştorousılar. Osraşıu respublika milli muzeyında ärmän mäźäniäte kürgäźmähe menän asıldı. Bındağı eksponattarźıñ kübehe Erevandan kilterelgäyne. Küp eştärźä başqort biźäktäre, respublika simvoldarı, arxitektura korolmaları sağılış tapqan. Kürgäźmägä äźerlängändä täü siratta respublika xalqınıñ mäźäniäten, tarixın, ğöröf-ğäźättären öyrändek, ti kartinalar avtorı Geworg Mşetsi. Öfölä äle 10 meñdän aşıu ärmän yäşäy. Ularźıñ balaları tuğan telen öyränä, xalıq moñdarın, beyeüźären yaratıp başqara. Bınday mömkinlektär xäźer maxsus kileşeü menän qağıźźa la raślandı. Öfönöñ Lenin rayonı xakimiäte häm Erevan qalahınıñ Nor-Nork rayonı xakimiäte arahındağı kileşeüźä mäźäni genä tuğel, eşlekle xeźmättäşlek turahında la punkttar bar ti, Öfö qalahınıñ Lenin rayonı xakimiäte başlığı Nikolay Solodovnikov.


text:
Xäydär Säyetbattal 100 tatarnı yasıy
Xäydär Säyetbattalov suğışta Leningradnı qamalıştan arındıruda qatnaşqan keşe. Qaytqaç ul suğışta bulğan keşelärneñ räsemnären yasıy başlıy. Şunı äytergä kiräk, Xäydär äfände Mäskäw poligrafiä institutın tämamlağan. Anıñ räsemnäre Leningrad muzeylarında kürgäzmädä qatnaşa. Alar arasında Smolenskiy ölkäsendä yäşägän Yuri Gagarin äniseneñ Anna xanımnıñ, Mönirä Bulatova portretları bar.
Taşkentta tuıp üsep, Ufada belem alğan İlfira xanım belän Xäydär Säyetbattalov Leningrad şähärendä oçraşqannar. Ğailä qorıp, berniçä yıllar uzğannan soñ Xäydär äfändene Finlyändiädäge ataqlı keşeläreneñ räsemnären yasaw öçen Finlandiägä çaqıralar. Xäydär Säyetbattalov Finländiädäge ataqlı keşeläreneñ räsem galereyasen buldıra. Finländiädäge eşläre xaqında Xäydär abıy üze söyli:
“Finländiädä danlıqlı keşeläreneñ portretları bulğan galereyäläre bar. Ul portretlar arasında min yasağan portretlar da bar. 9 könlek baladan alıp, 103 yäşkä qädär bulğan äbineñ portretı, barısı 2000 portret yasadıq. Alarnı quyarğa muzey açtıq .Ul galereyäneñ ozınlığı 200 metr. Anda 200 portret quyılğan ide.”
Häm Xäydär abıy bu eşläre öçen Finländiäneñ Altınlı Maqtaw bilgese belän büläklänälär. Finnär alarğa xörmät yözennän 6 bülmäle fatir da birälär.
Ä Tatarstanğa, Qazanğa säfärläre xaqında Xäydär belän İlfira Säetbattalovlar menä närsä söyläde:
“Bezneñ üzebezneñ babalarıbıznıñ tamırları monda. Bez monda bik tä qäderle tatarlarnıñ portretların yasarğa kildek. Bıyıl “Sankt- Peterburgta 100 tatar” digän isem astında albom çığarırğa äzerlänä. Qazan belän S.-Peterburg şähärläre mädäni yaqlap bik tığız bäyläneştä xezmättäşlek itä. Şul albomğa 100 tatarnıñ portretı kerergä tieş. Alar arasında bezneñ citäkçelärebez dä kerergä tieş. Menä inde 70 portret yasadıq. Äle 30 portret yasası qaldı. Annan soñ bıyıl, oktäber ayında TDGPU 130 yıllığı uzaçaq. Älege köndä bez universitetta küp yıllar buyı xezmät quyğan uqıtuçılarınıñ, möğällimnäreneñ portretların yasıybız."
Xäydär abıy belän İlfira apa üzläreneñ sere belän dä urtaqlaştı. Alar bik ozaq yıllar buyı saqlana torğan qälämnärne Germaniädän qaytara ikän, ä käğäzne İtaliädän. Bu käğäzneñ çüpräk häm mamıqtan yasalıp, bik ozaq yıllar däwamında saqlanuı häm ap-aq qaluı turında äytte Xäydär abıy. Bügen inde olı yäştä bulğan Xäydär abıy qaydan köç häm qüät ala ikän soñ? Bu xaqta ul bolay dide:
“Kön sayın yögeräm, ger kütäräm, häm qullar dereldämäsen öçen , qulda 200 märtäbä espandernı qısıp alam, annan soñ eşkä totınam.”
Bügen Xäydär abıy belän İlfira apa TDGPU kunakxanäseneñ ike bülmäsen arendağa alıp eşli.
Mälikä Basıyr


text:
Mineral
Mineral (Fransuzsha: minéral, latınshada minera — ruda) — belgili ximiyalıq quramg'a ha'm kristallıq du'ziliske iye bolg'an ta'biiy dene. Mineral tabiiy fizikalıq-ximiyalıq ja'rayanlar na'tiyjesinde payda boladı ha'm jer qabıg'ında, taw jınıslarında, rudalarda ha'm meteoritlerde boladı. Minerallardı mineralogiya pa'ni u'yrenedi. Keyingi waqıtlarda reklama beriwshilerdin' ta'siri menen mineral dep, biologik aktiv qosımshalardın' quramına kiretug'ın biologik kerekli elementlerdi (mikro- ha'm makroelementler) qa'te ataw baqlanbaqta. Bul o'z na'wbetinde terminologiyag'a ha'm qarıydarg'a tu'sinbewshilik alıp keledi.


text:
Foto: EpжaH Жayбaй
«Aq jol» partïyasınıñ ortalıq keñesinde Ulttıq banktiñ Älïxan Bökey`xannıñ 150 jıldığına şığarğan merey`toy`lıq monetasınıñ tanıstırılımı ötti. Oğan Alaştanwşılar, qoğam belsendileri men bank ökilderi jäne «Aq jol» partïyasınıñ törağası Azat Perwaşep pen partïya müşeleri qatıstı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Bïıl «Alaş» qozğalısınıñ köşbasşısı, qazaqtıñ körnekti memlekettik qay`ratkeri, "Alaş-Orda" qazaq ulttıq avtonomïyalıq ükimetiniñ törağası - Älïxan Bokey`xannıñ dünïege kelgenine 150 jıl toldı.
«Älïxan Bokey`xan XX ğasırdıñ basında qazaq xalqınıñ memlekettilik belgilerin ğana emes, sonday`-aq KSRO quramındağı Qazaq avtonomïyalıq respwblïkasınıñ (key`innen QazSSR) awmaqtıq şekaralarınıñ quqıqtıq bekitilwinde ay`rıqşa tarïxï röl atqarıldı. Söy`tip, Ä. Bökey`xan 2016 jılı 25 jıldığı atalıp ötetin ulttıq Täwelsiz Qazaqstannıñ jäne qazirgi zamanawï Qazaqstan Respwblïkasınıñ qurılwınıñ jarşısı boldı» - dey`di partïya törağası Azat Perwaşev.
Osığan oray`, «Aq jol» demokratïyalıq partïyası «Qazaqstan Respwblïkası Ulttıq Bankiniñ» basşılığına Älïxan Bökey`xannıñ 150 jıldığı qurmetine bağalı metaldardan kollekcïyalıq merey`toy`lıq moneta jasaw twralı usınıs jasağan.
Bank tarapınan bul usınıs qoldaw tawıp, bügin sonıñ nätïjesinde jasalğan moneta köpşilikke tanıstırıldı.
Monetanıñ quramı twralı tanıstırğan Ulttıq bank ökiliniñ ay`twına qarağanda moneta metaldan jasalğan. Onıñ quramında 11,17 gramm ney`zïlʹber bar. Sonımen qatar 100 teñgelik nomïnaldıñ dïametri 31 mm. 100 mıñ dana taralımmen jasalğan monetanı «Aqjol partïyasınıñ tapsırısımen Ulttıq bank jasap şığarğan.


text:
Baqı-Tiflis-Ceyhan ütkärgeçe açıldı
BTC ütkärgeçe turında sөyläşülärneñ başlanuwı belän ğämälgä aşırıluwı arasında uzğan ozaq mөddät bu nefte ütkärgeç ğämälgä aşalmas digän farazlarnı da tudırğan ide. Bu turıda sөyläşülär 1992neñ azaqlarında başlandı. Tөzelä başlawı isä tik 2002 yılda ğına mөmkin buldı. Baqıdan 2005neñ mayında ütkärgeçkä cibärelgän nefte ber yıldan soñ Ceyhan portına ireşte. Sөyläşülärneñ, bäxesläşülärneñ bu xätle ozaqqa suzıluwında tөrle säyäsi säbäplär bar. Berençedän, Rusiä Federatsiäse bu proyetnıñ ğämälgä aşuwına kirtä salırğa tırıştı. Şul säbäple dä ul proyektqa qatnaşqan urtaqlardan bere tügel. Ärmännärneñ Azärbaycan cirendäge Tawlıq Qarabax Aftonom Rayonında tärtipsezleklär çığaruwı arqılı Azärbaycan belän Ärmänstan arasında suğış çığıp, Ärmännärneñ Azärebaycannıñ 20 % territoriäsen basıp aluları, Gөrcestanda Abhaziä belän Kөnyaq Ossetianıñ üzäktän qubuları şuşı nefte ütkärgeçe proyektın kicektergän säbäplär arasında buldı. Bu konfliktlarnıñ çığuwında Mäskäwneñ ni xätle role buluwı älegä tөgäl bilgele bulmasa da, bu proyektnın ğämälgä aşmawın telägän taraf bularaq şik-şөbhälär añarğa yünälä. Yarar AQŞ belän Britaniäneñ bu proyektnı tulısınça yaqlawları arqılı inde 13-ndä räsmi açılış yasala aldı. Qazaqstannıñ Aqtaw rayonındağı nefeste dä kiläse yıllarda başta Kaspi diñgezendän tankerlar, soñğaraq Kaspi diñgeze astında salınaçaq ütkärgeç aşa BTC ütkärgeçenä totaşaçaq. Şulay itep Astana da nefteseneñ ber өleşen turıdan-turı Avropa pazarlarına sata alaçaq. Lord John Browne süzärençä ozaqlamıy Azärbaycannan kiläçäk tabigi gaz ütkärgeçe dä Ceyhanga totaşaçaq.
BTC nefte ütkärgeçennän yılına 375 million miçkä, yäğni 50 million tonna nefte uzaçaq. Ütkärgeç 2 meñ 800 meter beyeklektäge tawlarnı aşıp Ceyhan portına totaşa. Şuşı ütkärgeç 4 milliard dollarğa salındı. Tөrkiä transport bäyäse bularaq yılına 250-300 million dolar qazanaçaq. Bu aqçadan da mөhimräge Tөrkiäneñ Avropağa energiä küperenä äwrelüwe bulaçaq. Dөres Ğıyraq näftesen kөnbatışqa iltkän Yumurtalık-Ceyhan ütkärgeçe dä Tөrkiä aşa uza häm ul 1977-nçe yılda tөzelgän ide. Ämma BMOnıñ Saddam rejimı çorında embargo saluwı arqılı bu ütkäregeçneñ ähämiäte bik kimegän ide. Şulay da xäzer yañadan ähämiäte arta başladı.
Monnan tış Azärbaycan häm İran tabiği gazın Avropağa totaştıraçaq Nabucco proyektı dip atalğan tabiği gaz ütkärgeçe dä Tөrkiäneñ energiä küpere өlkäsendäge rolen üsteräçäk. Rusiä künderelä alsa Rus neftese dä Qaradiñgezneñ Samsun portınnan Ceyhan portına salınaçaq ütkärgeç aşa dөnya bazarlarına satıla alaçaq. Başqa süzlär belän äytkändä Ceyhan nefte portı Avropanıñ iñ zur nefte portı Hollandiädäge Rotterdamnı kapasitet yağınnan uzaçaq. Menä Tөreklär şunıñ өçen, yäğni kiläçäkläre өçen şatlanalar.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
İzrail rezolutsiäne xupladı
Rezolutsiäne yaqlap 24 ministr tawış birgän, beräw totqarlanğan. Şimbä kön Liban xökümäte dä bu doqumentnı xupladı. Liban xökümätendä Xizbulla wäkilläre dä bar.
Üzara utnı tuqtatu düşämbe irtän köçkä kerergä tieş. Annan soñ Libannıñ könyağına 15 meñlek xalıqara tınıçlıq köçläre häm Libannıñ xökümät ğaskärläre urnaşaçaq. Xizbulla suğışçıları isä, yäkşämbe könne tağın İzrailneñ tönyaq öleşenä raketalar atqan. Kim digändä ber keşe ülgän. Berniçä keşe yaralanğan. İzrail xakimiatläre belderüençä, ber raketa Tsaft şähärendäge toraq yortqa tigän.
İzrailneñ härbi oçqıçları Libannıñ könyağındağı Xizbulla noqtaların bombaladı.


text:
Ğädättä tatar ictimaği üzäge ağayları piketlar ütkärer öçen başqalanıñ İrek mäydanın saylıylar ide. Bu yulı Marat Mölükov isemendäge tatar ictimaği üzäge Qazannıñ bocrasında, Lev Gumelev häykäle qarşına basıp tatar xalqın “Azatlıq” öçen köräşergä çaqırdılar. Qayberäwlär alarnı Xäter könendäge kebek: “Bäysezlek, azatlıq!” - dip qıçqırırlar inde tağın dip uyladılar. Yuq, alay bulmadı, Süz milli canlı “Azatlıq” radiosı turında bara ide. Aq qara belän: “Mäskäw, tatar telle radio-televideniälärne yuqqa çığarudan tuqta!”- dip yazılğan käğäz kisäge totqan Yunıs Kamaletdinov söyli:
- Uzğan atnada bezneñ tatar ictimaği üzägenä Tatarstannıñ törle rayonnarınnan “Azatlıq” radiosı öçen borçılıp xatlar kilde. Şuña bez xalıq täqdimnären iskä alıp piket uzdırırğa buldıq. Çönki tatar telle radio-televideniälärne qısqartu bara.
Tatar ictimaği üzäkläre bu piket belän genä tınıçlanmıylar ikän äle, Yunıs Kamaletdinov söyläwen däwam itä:
- Bu ele bezneñ eşneñ başı ğına!
Anıñ yänäşäsendäge abzıylar da süzgä quşıldılar:
- “Azatlıq”nı kire qaytarırğa, monı böten Tatarstan telärgä tieş.
Alar kütärgän mäs'älälär ul äle “Azatlıq” radiosınıñ efir waqıtı qısqaruğa borçılu ğına tügel ide. Mäskäw belän Tatarstan arasındağı şartnamä yazmışı respubliqa faydasına xäl itelsen, islam dinendägelärne ezärlekläwne tuqtatırğa digän şiğarälär dä kürende.
Qazan üzägendä qarşılıq çarasında qatnaşuçılar küp tügel ide. Alar yanına jurnalistlar da az kilde, interv'yu aldı. Ul arada xoquq saqçıları piketçılarnıñ aq qara belän yazılğan şigärälären bloknotlarına küçerä bardılar. Başqala üzägendä törle yaqtan yazılğan xalıq alarğa iğtibar itte, läkin artıq ähämiät birmäde kebek.
Şiğarälär totqan abzıy-apalarnı çittän piketçılarğa quşılırğa ikelängän, kiläçäktä üzläre dä uramğa çığıp qarşılıq kürsätergä teläwçelär kürende.
Tatar ictimaği üzäge oyıştırğan bu çaranı şikelle başqa mäs'älär buyınça da xalıqnı mäydanğa çaqıruçılar bulaçaq di alar. Läkin älegä üzläreneñ kem ikännären äytmädelär.
Röstäm İsxaqi


text:
Bügen tatar dönyası säxifäsendä milli mäktäp, balalarnı ana telenä uqıtu turında söyläşep alırbız, xörmätle tıñlawçılar....Belüebezçä, Udmurtiä tatarları üzläreneñ iñ berençe eşe itep – tatar mäktäbe häm sıynıfların buldırdı, alarda eşlärlek uqıtuçılar bulsın öçen İjawdağı pedagogiä kölliätendä maxsus bülek açtı. Bu ölkädä küp töbäklär alardan sabaq alır ide. Bu xaqta Azatlıq dulqınnarında äle söylärbez.
Tatarstannan çittä bulğan tatar sıynıflarında belem aluçı balalar öçen – Qazandağı bäygelärdä, törle programmalarda qatnaşa alu mömkinlege zur etärgeç bulıp tora. Tatarstanda menä şundıy çaralarnı oyıştıruçılarnıñ berse – Qazannıñ tanılğan 2nçe gimnaziäse. Uzğan atnada mäktäpneñ yäş uqıtuçıları Mäskäwdä bulıp andağı tatar balaları da uqıy torğan etnik yünäleştäge mäktäp belän tanıştılar. Bu säfärne – 2nçe gimnaziä citäkçelege yäş möğalimnärgä büläk itkän..
Näzifä Kärimova, Mäskäw