text:
5 Şubat 2013 Salı
Çul tutmayacaq "qırımtatarca" tercimelerge qapılma!
Şubat 05, 2013 2013_1, Dil Bilimi, Edebiyat ve tenqit No comments
Bir yıl evvelsi "Qırımdevoquvpedneşir" neşriyatı sımarışı ile Cemil Kermençiklinin hayatı ve icadı ile bağlı rusça monografimni qırımtatarcağa tercime etmek içün ayrı hürmet sahibi olğan kişilerime müracaatta bulundım. Faqat birde bir sebeplerden dolayı kitabım başqa adamlarının eline tüşti. Böyle etip, bu yıl kitabın qırımtatarcağa tercime etildi ve hazır, diye yanıma Abdulganiyeva Mayre ve Tavriya Milliy Üniversitetinin Qırımtatar Tili bölüminin asistantı Useynova Seyare Muslimovna keldiler (tel. açtılar). Tercimelerini elime teslim etip maaşlarını soradılar (her bir sahife içün qarar ile 2-3 dolar). Çalışmanı başından sonuna qadar ögrenip çıqtığımdan sonra, mütercimlernin qırımtatarcasınen hiç bir alaqası olmağanından qanaat oldum. İşini qabul etmedim. Mezkür Mayre Lümanovalar da üstüme dayanılmayacaq qarğışlar yağdırıp metinlerini internette yükleyecegini bildirdi. Her halde haqqı bar dep tüşünem, amma bu tercimeler degil, sade satıraltı çevirmelerdir! Bunu her kes anlasın dep metinlerine siltem berem! http://www.stihi.ru/2013/01/20/5431
Perevodçiki: S. Üseynova, M. Abdulganiyeva.
Kirimov Tair Nuridinoviç
CEMİL KERMENÇİKLİNİÑ İCADI: MEVZUAT, SEMANTİKA,
LİNGVOUSLÜBİY HUSUSİYETLERİ.
Kiriş
Mezkür monografiya qırımtatar yazıcısı Cemil Kermençikliniñ XX asırnıñ üçünci çerigine ait icadiy asabalığınıñ ögrenilüvine bağışlana. Soñki vaqıt, zemaneviy edebiyatşınaslıqta pozitiv deñişmeler olıp keçkenine baqmadan, XX-XIX asırlarnıñ aralığı devirinden başlap bu künge qadar qırımtatar edebiyatınıñ inkişaf tarihı az ögrenilgen demek mümkündir. Evelki kibi, bir çoq sualler öyle de açıqlanmadı. Şu zaman Qırımnıñ medeniy vaziyetini tolusınen tasvir etmek içün, Cemil Kermençikliniñ lirik ve publitsistik eserlerinden ğayrı, onıñ türk ve slavân zamandaşlarınıñ işleri de talil etildi. Lâkin; şairniñ icadiy mirasını ertaraflı talil etmek içün, elbette, qırımtatar halq edebiyatı ve medeniyetiniñ tarihiy şekillenüviniñ esas devirlerini ögrenmek lâzimdir. Yerli ealiniñ sıqıştırıluvı; yüz yıl devamında Rusiye imperiyası tarafından tabiiy tsivilizatsion protsesslerniñ inkişafına keder etüv faktları; Qırımda qırımtatar milliy elitasınıñ oktâbr ve fevral inqilâpları zamanında; grajdan cenki devirindeki taqip etilüvi; deportatsiya, kommunist akimiyetiniñ adeptleri tarafından medeniy mirasnıñ mahsus yoq etilüvi qırımtatar halqınıñ taqdirinde büyük rol oynamaqta. Kommunistlerniñ qolundan qurtulğan asıl basma, cenkten evelki devriy neşir protografik kitaplarınıñ bir qısmı ya da arap urufatında yazılğan, ya da pek ipranğan alda bulunmaqtalar. Olar, eñ eyisi, qırımtatarlar içün yasaq olğan SBU arhivlerinde, şahsiy çetel kitaphane fondlarında ve başqa saqlı yerlerde bulunmaqtalar. C. Kermençikliniñ icadiy asabalığını tetqiq etkende, şu problemanı esas bir mesele olaraq qayd etmelidir. Şunıñ içün, qırımtatar klassik şairiniñ zengin icadiy mirasınıñ acayip nümüneleri bu küngece "qırımtatar edebiyatı" ayrı fen olaraq ögrenilgen mektep ve aliy yurtlarnıñ planlarına kirsetilmedi. Soñki onyıllıqlarnıñ devamında qırımtatar edebiyatınıñ şekillenüvi ve inkişaf devirleriniñ ögrenüvinen oğraşqan tetqiqatçılar (E. Şemi-zade, İ. Kerimov, R. Fazıl, S. Nagayev, H. Qırımlı, R. Hikmet Hanoğlu ve başqaları) şu meseleniñ müimligine keregi qadar qıymet kesmediler. Olarnıñ zemaneviy gazeta, jurnallarnıñ saifelerinde, entsiklopedik neşirlerde şairniñ faaliyetini doğrudan doğru ya da vastalı alda açıqlap basılğan qaydları, malümatnameleri, edebiy-tenqidiy maqaleleri ve diger malümatlar yañı añlav ve talilge muhtaclar. Cemil Kermençikliniñ şiiriy asabalığını devir-devir ögrenerek, eñ birinci adımda biz, şairniñ şiiriy asabalığı ve tercimeialınen oğraşqan seleflerniñ tarafından yapılğan qaba yañlışlarğa rastkeldik. Böyle etip, bir neşirden diger neşirge köçip yürgen bozma biobibliografik faktlar, tanılmaz alğa kelgence deñişken bediiy metinler oquyıcılarnı ayrette qaldırıp, C. Kermençikliniñ ustalıq seviyesi aqqında şübeler doğura edi.
Töpede qayd etilgeni kibi, bu küngece büyük, mahsus şu mevzuğa bağışlanğan, yani Kermençikliniñ fenomenal yaratıcılığını açıqlağan teren ilmiy tetqiqatlar belli degil. Yazıq ki, cenkten evel çıqqan arap urufatlı qırımtatar gazetalarnıñ saifelerinde müellifniñ zengin bediiy asabalığından tek bazı kiçkene fragmentler saqlanılıp qaldı. 1917-1920 seneleri çıqqan "Millet" gazetasında rastkelgen istoriografik qaydlar ve edebiy malümatlarğa köre, "Kuçuk dostlarıma" adlı büyük şiirler cıyıntığı olmalıdır. Neşirge azırlanğan şiiriy cıyıntıqlar "Kuçuk dostlarıma" adlı seriyasınıñ ve "Milliy hikâyeler" kitabınıñ taqdirleri aqqında bir şey belli degil. Lâkin işanamız ki, C. Kermençikliniñ icadına bağışlanğan ilerideki ilmiy tedqiqatlarınıñ pozitiv neticeleri olur.
Şu ilmiy tetqiqatnıñ ihtiyaclığı şunda ki, deportatsiyadan Vatanına qaytqan qırımtatar halqnıñ tarihiy ve medeniy zenginlikleri Ukraina cemiyeti tarafından ayırı meraq doğuralar. Bu, erkes biri birine patologik alda inanmağan bir vaziyette, öz menfaatlarına köre bir taraflı tendentsiyalı tarzda sebeplerni qıdırıp çıqarğanlar, şu şaraitnen faydalanıp, Qırımda milletlerara duşmanlıqnı doğurmaq maqsadqa çalışalar. Tamam bu al bizim kompleksli ilmiy işimizniñ başlanuvına sebep oldı. İşimizde qırımtatarlarınıñ medeniyeti, edebiyatı, olarnıñ çoq milletli demokratik inkişafqa müsbet munasebetleri baqıla.
Tetqiqatnıñ obyekti olaraq C. Kermençikliniñ ve onıñ zamandaşları B. Çoban-zade, A.Giraybay, A. Lâtif-zade, V. İpçi, A. Qadri-zade, İ. Franko, Lesâ Ukrainka, P. Tıçina, G. Rılskiy, V. Mayakovskiy, Z. Gippius, İ. Şınasi, N. Kemal, M. Yurdakulanıñ publitsistik, nesir ve lirik eserleri alındı.
Tetqiqatnıñ predmeti
Tetqiqatnıñ metodologik predmetini B.Çoban-zade, A.Giraybay, A. Lâtif-zade, İ. Kerimov, Ş. Yunusov, H. Kırımlı, R. Hikmet Hanoglu kibi qırımtatar ve turk edebiyatşınas ve tilşınaslarınıñ işleri teşkil etti. A. Potebnâ, A. Krımskiy, İ. Franko, D. Nalivayko, G. Gromâk kibi belli ukrain ve A. Veselovskiy, V. Jirmunskiy, V. Vinogradov, G. Pospelov kibi belli rus alimlerniñ komparativistik işleri qullanıldı.
Tetqiqatnıñ nazariy emiyeti C. Kermençikliniñ icadını çeşit vektorlı, ertaraflama talil etip, onıñ eserlerini poetika ceetten baqıp, olarnıñ mevzuatı, semantikası ve lingvouslübiy hususiyetlerini toluca añlamaq ve açıqlamaqtadır.
Tetqiqat neticeleriniñ ameliy qıymeti şunda ki, bu işni ilerideki, C. Kermençikliniñ icadiy asabalığına bağışlanğan araştırmalarda, ilmiy işlerde qullanmaq mümkündir. Dissertatsiya materialları ise qırımtatar edebiyatınıñ tarihı programmasına kirsetilip, olarnı mükemmelleştirmege imkân berir. Bundan ğayrı olar, lektsion kurslarda, mahsus kurslar ve seminarlarda, oquv qullanmalarınıñ yazıluvında işletilmesi mümkün.
1 Bölük. XX asırnıñ üçünci çeriginde yüz bergen tarihiy-edebiy protsessiniñ köntekstinde Cemil Kermençikliniñ icadı
• Şairniñ cenkten evelki icadı: menbalar temeli, tercimeialı, arhiv malümatları
Soñki vaqıt qırımtatar edebiyatı evriminiñ ögrenilüv meselesi edebiyatşınas ve tarihçılar dairesinde belli bir meraq doğurmaqta. Şu sebepten ayırı diqqat İ. Gasprinskiyniñ ilmiy ve medeniy faaliyeti devirine, qırımtatar medeniyetiniñ inqilâp ve inqilâptan soñki devirine ait medeniy-maarif ve siyasiy erbaplarınıñ (olarnıñ sırasında N. , C. Seydamet, B. Çoban-zade, A. Ayvazov, A. Giraybay, O. Aqçoqraqlı, A. Odabaş) faaliyetlerine ayırıla. Qırımtatar edebiyat ve medeniyet erbaplarınıñ şahsiy fondlarından alınğan cenkten evelki raritet neşirler, arhiv işleri, qıymetli elyazmalarnıñ esasında, bundan ğayrı zemaneviy ilmiy tetqiqatlarnıñ yardımı ile bibliografik köstergiçler, malümatnameler, luğat ve entsiklopediyalar tizilmekte. Qırımtatar edebiyatı ve medeniyeti saasında çalışıp, şu meselege ilmiy işler, malümatnameler, biobibliografik neşirlerni bastırğan alimlerniñ arasında İ. Kerimov, Ş. Yunusov, Yu. Kandım, D. Ursu, V. Gankeviç, T. Üseinov, N. Seitâğyayev, N. Abdulvaapov, Z. Kurtnezir, R. Fazıl, S. Nagayev, N. Yağyanı qayd etmek kerek. Çetel alimlerniñ arasında Ya. Apkınar, H. Kırımlı, K. Çapraz, U. Aktaş, O. Söylemez ve başqaları.
Biografik bibliografik malümatnamelerniñ tertip etilüvinde büyük tecribesi olğan İ. Kerimovnıñ bibliografik neşirleri cedveline XIX as. soñu ve XX as. başlarınıñ İ. Gasprinskiy, M. Nuzet, A. Kadri-zade, Ya. Şakir-Ali, M. Niyaziy, A. Aqçoqraqlı, A. Çergeyev, U. Tohtarğazı, A. Odabaş, N. Çelebicihan, A. İlmiy, A. Ayvazov ve şu sırada C. Kermençikli [271; 275] kibi qırımtatar edebiyatı klassikleriniñ tercimeialları kirsetildi. Bükletteki fotosüretleriniñ ters taraflarında medeniyet erbaplarınıñ rus ve qırımtatar tillerinde qısqa tercimeialları berile. Böyle etip, neşirniñ oquyıcılar dairesi keñleştirile. Biografik neşirlerniñ sırasına tahallüsler luğatını da kirsetmek mümkün [273]. O, eki bölükten, yani qırımtatar tilinde yazılğan bediiy eserlerde rastkelgen qıyın sözler luğatı ve cenkten evel ve cenkten sonki neşirdeki tahallüslerniñ köstergiçinden ibarettir. Luğatta tek kriptonimlernen belgilengen müelliflerniñ adları belli oldı. Tahallüsler cedvelinde tetqiqat etilgen müellifler aqqında qısqa bibliografik malümatlar da berile.
"Terciman" gazetasınıñ materialları yardımınen Seytğazı Gafarov tarafından tertip etilgen İ. Gasprinskiyniñ maqaleleri ve bediiy eserleriniñ bibliografik cedveli, oquyıcılar arasında büyük meraq doğurmaqta. İlk olaraq bu iş "Yıldız" jurnalında [266, 130-144 s.] basıldı ve 2001 senesi, bazı bir ilâveler ile, "İsmail Gasprinskiy – ulu maarifçi" ("İsmail Gasprinskiy – velikiy prosvetitel") kitabında ğayrıdan neşir olundı [35].
İ. Gasprinskiyniñ ayatı ve icadiy faaliyeti aqqındaki toluca malümatnı V. Gankeviç ve N. Yağya tizgen biobibliografik köstergiçte tapmaq mümkün [264]. XIX-XX as. devir Qırımnıñ medeniy ve içtimaiy ayatını tasvir etken köstergiçler cedvelini devam eterek, D. Ursunıñ muarrirliginde [267] çıqqan qırımtatar medeniyet erbapları boyunca biobibliografik luğatnı, Ş Kaybullayev ve D. Halilova [277] taraflarından tertip etilgen Qırım ve qırımtatarlar aqqındaki bibliografik luğatnı, Ukraina kitap palatası [288] tarafından neşir olunğan "Tatarı v Ukraine" ("Ukrainadaki tatarlar") adlı yardımcı ilmiy köstergiçni, Z. Kurtnezir, R. Fazıl, S. Nagayevniñ malümatnamelerini [280; 291] añmaq mümkün. Onıñnen beraber H.Qırımlı, U. Aktaşnıñ [297] "Qırım bibliografiyası. Türkiye cumhuriyeti deviri (1923-1986)", 1881-1990s. qırımtatar basımı aqqındaki retrospektiv neşir "Qırım Tatar türklerinde matbuat" ve başqa çetel turk neşirlerni de qayd etmek lâzimdir.
Töpede berilgen biobibliografik işlerniñ cedveli iç de tolu degil ve, qayd etmek kerek ki, olarnıñ arasında konkret tarihiy şahıslarğa bağışlanğan neşirler pek azdır.
Amelde bir icadiy şahıs aqqındaki bibliografik ve tercimeialnı tasvir etken materiallarnıñ bir tertipke ketirmesi boyunca bazı bir areketler yapılıp başlanğan edi. Şu sebepten Ablâkim İlmiy, Memet Nuzet, Osman Aqçoqraklı, Abibulla Odabaş, Cemil Kermençikli [197; 213; 188; 214; 206] kibi qırımtatar milliy edebiyatı faal sımalarnıñ eserlerinden toplanğan cıyıntıqlardaki bibliografik qısımlarını qayd etmek mümkün. Cemil Kermençiklige bağışlanğan biobibliografik materiallarnıñ meraqlı bir menbası olğan soñki kitapnı añmaq kerektir. Onıñ esas mündericesi – bu qırımtatar tilinde çıqqan cenkten evelki arap urufatlı gazeta, jurnallar ve kitaplar. Çeşit cemaat işlerinen, müellifniñ asılı ve içtimaiy statusınen bağlı malümatlar soy-aqrabalarınıñ hatırlavlarına, İçki işler halq komissariatınıñ (NKVD) makeme-tehqiqat işlerine esaslanalar.
Yazıcınıñ publitsistik, bediiy eserleriniñ asıl nushalarınıñ ilâvelerinde arap urufatlı original metinler, glossariyler, ilmiy tefsirler, qıyın sözler luğatı ve, nevbetteki bölüklerden ibaret olğan bibliografik cedvel teklif etile:
publitsistik eserler;
bediiy eserler;
Cemil Kermençikliniñ ayatı ve içtimaiy faaliyetinen bağlı diger materiallar.
Üçünci bölükke qırımtatar, ukrain, rus ve turk tillerindeki materiallar kirsetildi.
Şairniñ tercimeialı üstünde tafsilâtlıca toqtalayıq. Belli olğanı kibi, C. Kermençikli 1891 senesi Yalta uyezdindeki Kermençik köyünde, büyük bir bağçanıñ saibi olğan oca ve molla Abla (Seit-Abla) İbraimniñ ailesinde doğdı. Anası Ava (Ava-Şerfe) Kermençik köyünıñ zengin qorantasından çıqqan edi. Soy-soplarınıñ hatırlavlarına köre; qorantada on bala bar edi, lâkin dörti daa balalıqta keçindi. Cemil qorantada ekinci bala edi. Ondan büyügi Yaqub Kermençikli belli maarif erbabı, Bütünrusiye maarif hadimleri İttifağınıñ azası, milliy-azatlıq areketiniñ iştirakçisi, 1917 senesiniñ I Qırımtatar halqı Qurultayınıñ vekili edi. Yazuv ve oquvğa C. Kermençikli evde ögrendi. Eki yıl devamında Bağçasaraydaki Abdul-Alim mektebinde, soñ "Zıncırlı" medresede, 1908 senesinden ise Stambul medresesinde tasil aldı. 1913 senesi Qırımğa qaytıp, ocalıq yaptı.
1916-1917 seneleri "Terciman" gazetasında çalışa. Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ milliy mustaqilligi içün küreşinde faal iştirak ete. Çoqusı bibliografik malümatnamelerinde, şu sırada "Qırımtatar edebiyatınıñ erbapları" ("Deyateli krımskotatarsköy literaturı"), "Asırlar sıñırında: XIX-XX" ("Na stıke vekov: XIX-XX"), Cemil Kermençikli 1937 senesi iyülniñ 27 künü milletçilikte qabaatlanıp, qattı tertipli apske alındı ve Sibirge yiberildi [267, 118-119 s; 275; 280, 57-58 s.]. R. Fazıl ve S.Nagayevnıñ "Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı" malümatnamesinde şairniñ apsqa iyün ayında qapatılğanı belgilene [291, 245s.]. Buña baqmadan, körüne ki, töpede qayd etilgen allarda, NKVDniñ tahqiqat malümatlarından farqlı olğan hronologiyağa yol berile. Şu devir Kermençikliniñ Örenburgdan Qırımğa qaytuvı ve ondan soñki mecburen Sibirge sürgün etilüvinen bağlıdır. Böyle hatalarnı meydanğa çıqarmaq içün, arhiv materiallarnıñ menbalarına, hususan, 1937 senesi C. Kermençiklige qarşı açılğan, İçki İşler Halq Komissariatınıñ (NKVD) 010683 sanlı makeme-tehqiqat işine muracaat eteyik.
Sorğu yazılarından körüne ki, Kermençikli 8 yaştan başlap Bağçasaray mektebinde oquy, soñ ise, 1907 senesine qadar, "Zıncırlı" medresede tasil alğanı belli ola. 1908-1909 seneleri Stambul medresesinde oquy. Andan Örenburgğa yollana ve 1910 senesine qadar "Huseyniye" medresesinde buluna. 1910 senesi Kermençikli Qırımğa qaytıp, Yalta uyezdiniñ Mishor köyünde ocalıq yapa. Bu faktnı bizge 1917 s. "Millet" gazetasında basılğan ilân tasdiqlay. 1916-1919 senesine qadar Kezlevdeki qırımtatar mektebinde çalışa. "Ruhaniy idaresiniñ planları boyunca açılacaq orta ve nümüneviy başlanğıç mektepler ocalarınıñ diqqatına" serlevalı "Kezlev uyezdiniñ orta mektebine pekitilgen nümüneviy başlanğıç mektebiniñ ocaları" bölüginde başqalarnen bir sırada Cemil Kermençikli de añıla2 .
1919-1921 senesine qadar C. Kermençikli ocalıq faaliyetini öz tuvğan köyünde – Kermençikte, 1921-den 1929 senegece – Qırq Çolpan3 köyünde devam ete. 1929-1937 seneleri, yani apsqa qapatılmasına qadar, Saq rayonındaki Başmaq köyünde ocalıq yaptı.
Böylece, 1937 s. iyülniñ 27 künü Kermençikli apsqa qapala4 , 1938 s. avgustnıñ 14-ni ise onıñ işi SSSRniñ Yuqarı Makemesi Arbiy Köllegiyasınıñ Çıqış sessiyası tarafından baqıldı ve 58-10, 11 UK RSFSR maddesine binayen, Kermençiklini 8 yılğa tüzetüv-emek müstemlekege qapatalar. Onı, Arhangelsk ülkesinde yerleşken, Kuloylagqa yollaylar. İşindeki beyannamege köre, 1942 senesi yanvar aynıñ 24 –de Kermençikli vefat etti5. Bazı neşirlerde Kermençikliniñ vefat etken tarihı olaraq 1942 senesi yanvarniñ 22-si belgilene [267, 118; 291, 248 s.]. Er alda, mabüsniñ vefat etken künü kesen-kes belgilenmedi ve, şu sual tetqiqat içün açıq qalaraq, dissertatsiya işimizniñ nevbetteki bölüklerinde baqılacaqtır.
1959 s. fevralniñ 3-de Odessa arbiy nahiyeniñ Arbiy tribunalınıñ belgilegenine köre, İçki İşler Halq Komissariatınıñ (NKVD) yanındaki Mahsus muşavereniñ qararına köre, 1959 s. 14 avgustta C. Kermençiklige açılğan cinayet işiniñ terkibinde cinayeti olmağanından sebep, qapatılğan edi6.
Qayd etmek kerek ki, şairniñ oğlu – Ercivan Kermençikliniñ maqalesinde de, C. Kermençikliniñ cinayet işinde belgilengen vefat etken künü, yani 1942 s. yanvarniñ 24, kösterile [47, 51-53 s.]. Mındaki malümatlarda mabüsnen mektüpleşüvi aqqında ikâye etile ve Kermençikliniñ soñki vaqıt bulunğan yeriniñ adresi, yani Arhangelsk şeeri. Sol yalı. Talaga köyü dep, belgilene.
C. Kermençikliniñ icadiy yolunıñ müim devirleri "Terciman" ve "Millet" gazetalarında tasvir etile. Mında biz, Cemil Kermençikliniñ icadiy faaliyetini açıqlağan publitsistik ve bediiy eserlerni, çeşit qaydlarnı tapamız. Olarda şairniñ icadındaki mefküreviy, mevzu yönelişine tesir etken, tamam şu içtimaiy iklim seziledir. Şu sırada nevbetteki ilmiy-tenqidiy ve içtimaiy-siyasiy maqalelerni qayd etmek mümkün: "Bizde elifbe kitabı", "Cafer efendiniñ dokladı munasebetiyle", "Şeher Erzaq Komitetleri diqqatına", "Tütüncilerin diqqatına" ve publitsistik şiiriyet: "Esami cedveli yerine şiir", "Eski mektebler", "Öz dilimiz" ve başqaları.
Qırım inkişafınıñ içtimaiy-siyasiy, iqtisadiy, medeniy taraflarını tasvir etken publitsistik maqaleler, felyetonlar, taqriz, seslenmeleriniñ esas qısımı ve şu sırada şiiriy eserler cıyıntığında "Ma-bih-il-iftiharım – qırımlıqtır menim ğururım" [206] yerleştirildi. C. Kermençikliniñ ertece basılğan cenkten soñki eserleriniñ neşiri – "Saadet içün" [216] adlı cıyıntıq. Mında U. Tohtarğazınıñ, A.Çergeyevniñ, Ya. Şakir-Ali ve C. Kermençikliniñ şiirleri, poemaları ve pyesası kirdiler. Kitapta basılğan C. Kermençikliniñ "Cenk meydanı", "Sevin, ey, şanlı millet" şiirleri cenkten evelki neşirlerde de tapılğan edi7. Şundan sebep bizim, teñeştirüv usulı yardımınen, bazı hata ve yañlışlıqlarnı meydanğa çıqarıp köstermege imkânımız oldı. Asıl nushalar olmağanından sebep, C. Kermençikliniñ cıyıntıqtaki diger şiirlerini kerekli derecede ögrenmege çareler olmadı. Şu sırada "Ğaripniñ zarı", "Tañ aldı", "Dükâncılıq ömürinden", "İstimdat", "Düşünce", "Hakimniñ maslahatı", "Hatibe", "Tatama", "Mektep şarqısı", "Ekinci mektep şarqısı", "Üçünci mektep şarqısı", "İnandım", "Çalışmamaq ayıb", [216: 78 – 100 c.] kibi şiirler. C. Kermençikliniñ asıl nushalarnen teñeştirüvini ve yañıdan baqıluvını beklegen bu ve diger şiirlerini biz başqa zemaneviy neşirlerde de rastketiremiz [40; 199, 5659; 200, 124-125; 279, 258-272 s., 472-473 s.]
İhtimal, şiirlerniñ bazıları C. Kermençikliniñ 1917 s. basılğan "Küçük dostlarıma"8 adlı cıyıntığına kirsetilgendir. "Millet" gazetasındaki "Küçük dostlarıma" serlevalı ilânlarğa binayen, donya yüzüni körgen kitapnıñ kölemi 58 saifelik edi ve neşirge kitapnıñ ekinci ve üçünci qısımları azırlana. Kitapnıñ ilerideki taqdiri aqqında malümat pek azdır. Şimdi ise qolumızda tek onıñ elyazma variantı bar9. Elyazmalar şiir mündericeleriniñ tek umumiy bir çizgilerini qararlamağa imkân bereler, çünki, ihtimal, müellifniñ oğulları tarafından yapılğan transliteratsiya şiirlerniñ metinlerinde pek çoq hata ve yañlışlıqlarğa yol berdi.
Elyazmalı materiallarnıñ arasında belli qırımtatar yazıcısı, publitsist ve edebiyatşınas E. Şemi-zadeniñ10 elyazması ayırı meraqnı doğura. Şu tenqidiy maqale A.Altanlı, Ş.Alâdin, Yu.Bolat, A. Dermenci tarafından tertip etilgen ve töpede endi añılğan "Saadet içün" ("Saadet i;;n") şiiriy cıyıntıqqa bağışlanğan edi. Elyazmada, tertip eticiler, hususan, A. Dermenci tarafından, A.Çergeyev, U. Tohtarğazı, Ya. Şakir-Ali ve C. Kermençikli kibi qırımtatar klassiklerniñ bediiy eserlerini izinsiz, istegen kibi qullanmaqnıñ yasaq olğanını qayd ete. XIX as. soñu ve XX as. başı qırımtatar edebiyatınıñ özgün hususiyetlerini ve ceryanlarını belgilegende, E. Şemi-zade öz maqalesinde B. Çoban-zadeniñ "Qırımtatar edebiyatında qurultaylıq ve milletçilik" adlı öçerkke esaslana11. Lâkin özü de bazı hronologik yañlışlıqlarğa yol bere. Misal içün, B. Çoban-zadeniñ kitabı 1930 s . degil de, 1929 s. basılğanını belgiley.
C. Kermençikliniñ icadına has hususiyetlerini köstergen cenkten evelki menbalarnıñ cedvelini devam etkende, B.Çoban-zadeniñ "Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri"13 adlı tenqidiy etüdlarnı, Bütünukraina ilimler akademiyasınıñ "Studiï z Krimu" 1930 s., №89 [53] adlı tarihiy filologik cıyıntığında qırımtatarlarınıñ edebiyatına bağışlanıp yerleştirilgen akademik A. Krımskiyniñ işleri; "Millet"14 gazetasında basılğan A. Odabaşnıñ "Qırımnıñ kitab yazıcıları" adlı qısqa entsiklopedik maqaleler; "Azat Qırım"15 gazetasındaki qırımtatar tili ve edebiyatı aqqında umumiy malümat bergen maqaleler; yerli medeniy tedbirler aqqındaki reportajlar; B. Çoban-zadeniñ "Qırımtatar edebiyatında qurultaycılıq ve milletçilik" adlı maqalege seslenüv (mında müellif C. Kermençiklige çoq diqqat ayırğanı içün qabaatlana ). "Yaş" tahallüsi altında çalışqan maqale müellifiniñ fikirine köre, C. Kermençikli I Qırımtatar Qurultayınıñ vekili degil, onıñ şiirleri ise 1917 s.17 Fevral inqilâbınıñ ğayelerine uyğun kelmey. İşimizde biz bu ve diger tarihiy müim menbalarğa muracaat etecemiz.
Böylece, qayd etmek kerek ki, C. Kermençikli aqqındaki biobibliografik materiallarnı sistema şekiline ketirüv işi bizge onıñ ayatı ve icadınıñ ögrenilüv derecesini belgilemege imkân beredir. İstoriograf malümatlarnıñ cıyıluvı, onıñ tasnifine bağışlanğan işler yañı problemli suallerni kötermek, tetqiqat aspektlerni meydanğa çıqarmaqnı közde tuta, ayırı bir devirniñ edebiyatı ve medeniyeti ögrenilmesi zarur olğanını belgiley. Bizim işimizde bu, XX as. başında çalışqan qırımtatar edebiyatınıñ belli erbabı C. Kermençikliniñ icadiy mirasıdır.
Tetqiqatçılar içün basılmağan elyazma vesiqalar ve bastırılğan qırımtatar tilindeki arap urufatlı materiallar çoq emiyetlidir. Tamam böyle, az ögrenilgen qırımtatar milliy medeniyet fondlarınıñ yardımı ile, endi becerilgen işke yañı korrektivalar ve ilâvelerni kirsetmege imkân oldı.
Sistemli, toqtamay keñleşken, tekmilleşken biobibliografik personaliylerniñ katalogları ilmiy tetqiqatlarnıñ ketişatına tesir etmek mümkün, çünki em sistematizatsiya yapuv, em biobibliografik materiallarnıñ ögrenilüvi qırımtatar medeniyeti ve edebiyatı erbaplarınıñ, hususan, C. Kermençikliniñ icadiy mirasınıñ tarihçılıq talili usullarınıñ biridir. Şu sebepten onıñ icadını ögrenilüvinde ve medeniy Qırımnıñ ayatında şairniñ yerini belgilemek vazifelerinde birinci adımlar cenkten evel neşriyatnıñ vesiqalı malümatları esasında yapılacaqtır. Şu materiallarda çeşit türlü usullar ile qırımtatar edebiyatı inkişafınıñ şaraitleri ve spetsifikası tasvir etile. İlk-evelâ, o B. Çoban-zade, A. Samoyloviç, A Krımskiy, A. Odabaş, M. Nedim, A. Lâtif-zade, E.Lâtif, A. Giraybay, A.Altanlı. V. Tanabaylı, T. Boyaciyeva, Ş. Şevket, K. Cemaleddinova, N. Şeyh-zadeniñ ve türk ve slavân edebiyatlarınıñ diger fedakâr vekilleriniñ tarihçılıq, edebiy-tenqidiy ve biobibliografik tefsirleridir.
• XX as. 20-40 s. çıqqan neşirlerde C. Kermençikliniñ cenkten soñki devir icadınıñ retseptsiyası
Qırımtatar edebiyatınıñ çeşit devir tarihiy inkişafınıñ talili nezaketli tarzda alıp barılması içün esas faktorı olğan, cenkten evel çıqarılğan tarihiy-tasviriy özgün malümatları bu künde esas yerni ala.
Olar edebiyatşınaslıqnıñ konsultativ keyfiyetini belgileyler.
Tetqiqatçı, böyle tefsirlerge muracaat etip, başta özü içün şu munaqaşalı sual etrafında endi teşkil olunğan bir de bir fikirlerniñ tasdiqlanuvını ya da inkâr etilüvini qıdıra. Mevzu ise az ögrenilgen olsa, olar müim yerni alalar. Bizim "Cemil Kermençikliniñ icadiy mirası" adlı mevzumız da tamam öyledir. Şu sebepten ilmiy araştırmalarnen oğraşqanda, biz çeşit, 1917-1944 s. hronologik çerçivesindeki devriy neşirlernen faydalandıq. Arap urufatlı metinleriniñ latin urufatına keçirilüvi, olarnı qırımtatar tilinden rusçağa tercime etilüvi ve Qırımdaki cenkten evel basılğan neşirler tarirleriniñ tertip etilüvi boyunca işler alıp barıldı. Bu, bizim künlerimizge qadar saqlanılıp qalğan milliy gazetalarınıñ ayrı sanları:
Qırımtatar tilindeki arap, latin ve kirillitsa urufatlı "Millet", "Qırım ocağı", "Millet işi", "Qırım musulmanları", "Yeñi dünya", "Yaş quvvet", "Azat Qırım", "Qızıl Qırım", "Bolşevik yolu";
• rus tilinde: "Qırım", "Qırım sedası".
Umumiy cedvelge jurnallardan alınğan malümatlar da kirsetildi: "İleri", "Yeşil ada" "Oquv işleri" ve başqaları. Şimdiki vaqıtta şu asıl nushalar Qırım Muhtar cumhuriyetiniñ Devlet arhivinde ve Aqmescit şeerinde yerleşken İ. Gasprinskiy adındaki Qırımtatar milliy kitaphanesinde daimiy saqlanıp tutulmaqta.
Halq matbuatında basılğan çeşit külturologik, edebiyatşınas materiallardan ğayrı, mında B.Çoban-zade, A.Krımskiy, A.Samoyloviç, A. Giraybay, A. Lâtif-zade kibi belli alimlerniñ monografiyaları da bar. Olarnıñ eserlerinde de qırımtatar edebiyatınıñ evolütsiyası sualine alâqası olğanmeselelerkoterile.
XIX as. soñu XXas. başındaki qırımtatar edebiyatınıñ inkişafı ve şekillenüviniñ tarihiy şaraitleri boyunca yapılğan çeşit tefsirlerini kirsetken müim ilmiy işlerni seçip almaq ve Qırımda cenkten evelki matbuatınıñ tarih ceetten talili vastasınen C. Kermençikliniñ icadiy eksperimentleriniñ emiyetini belgilemekni maqsad qoyaraq, içtimaiy-siyasiy, ilmiy-teñqidiy ve informativ mündericeli bazı menbalarğa muracaat etmege qararğa keldik. Olar tetqiqat etilgen meseleniñ maiyetini tafsilâtlıca ögrenmek içün hızmet eter.
Milliy neşriyatnıñ tarihı boyunca bazı tefsirler:
• "Yeni kitab" "Millet" gazetası muarririyetiniñ ilânında U.Bolatukovnıñ üç perdeli "Ayşe hanım" 18pyesa - komediyasınıñ neşir etilgen devri [ 1917 s. 30 avg.] belgilene .
• "Yeni kitab" C. Kermençikliniñ "Küçük dostlarıma" adlı şiirler cıyıntığınıñ mündericesine bağışlanğan tefsirleri olğan ilân. Mında qoşumça olaraq, şu şiirler cıyıntığınıñ daa eki qısımı basılacağı aqqında malümat berile. Bundan da ğayrı, müellifniñ "Milliy hikâyeler"19 serlevalı nesir eserleri ayrı neşir etilecegi közde tutula, denile.
• "Novaya kniga" ("Yañı kitap") Rus tilindeki ilân A. Özenbaşlınıñ "Pod razvalinami" (?????????????) adlı kitabı dünya yüzüni körgeni aqqında bildire. Berilgen malümatqa binayen, şu, müellifniñ birinci edebiy tecribesi olğan, kitapta büyük ustalıqnen qırımtatarlarnıñ turmuşı tasvirlene ve musulman qadınınıñ quvançsız vaziyeti aqqında ikâye etile20.
• "Fatma-Şerfe" Şu ilânda gazetanıñ oquyıcılarına U. Bolatukovnıñ yañı "Fatma-Şerfe" draması yaqın vaqıtta dünya yüzüni körecegi aqqında haber etile21.
• "İlân". Mında A.Odabaşnıñ balalar içün "Ya tüşse?!" kitabınıñ neşir etilüvi tefsir etile22.
• Çatırtavlı. "Qırımnıñ kitab yazıcıları". Bu – "Millet" gazetasınıñ bir qaç sanında basılğan qısqa entsiklopedik malümatlar. Mında Çatırtavlı (A. Odabaş) İ. Gasprinskiy, O. Aqçoqraqlı, U. Tohtarğazı, babası ve oğlu Seyid-Abdulla ve Amet Özenbaşlılar, A. Ayvazov, U. Bolatukov, A. Şerefeddin Muratov, A. İlmiy, C. Seydamet, A. Çergeyev, Ş. Aliyev, C. Meyinov, U. Sami, U. Baliçiyev, Ya. Bayburtlı, ve C. Kermençikli kibi qırımtatar yazıcılarınıñ edebiy ve neşircilik faaliyetlerini tefsir etmekte23.
• Nedim M. "Qırımda neşriyat işi". Maqaleniñ müellifi neşriyat işiniñ ağır vaziyeti aqqında tenqidiy tefsirler bere ve Qırımda yaş nesilniñ oquv, tasilge, hususan, milliy edebiyatınıñ ögrenmesine meraq doğurğan oquv-metodik devriy neşirleri endi qalmağanına şikâyet ete24
• "Yañı saz". Bu ilânda kitap tükânlarında peyda olğan A.Lâtif-zadeniñ şiiriy eserler cıyıntığı aqqında umumiy malümat berile. Mında kitapnıñ kölemi, fiyatı ve darqatılğan yerleri bildirile25.
• "Hayvanlar ne ayta". A. Çergeyevniñ yañı şiirler cıyıntığı aqqında ilân etile. Gazetanıñ oquyıcılırına kitap balalar içün yazılğanı añlatıla, fiyatı belgilene26.
• Qırımtatar medeniyet ve edebiyat erbapları tercimeiallarınıñ tefsirleri:
1. "Hronika parlamentsköy jizni". Şu rus tilinde yazılğan maqalede 1918 s. mayısnıñ 23 künü olıp keçken Parlamentniñ aqşamki toplaşuvı tefsir etile. Mında 1917 s. rus bolşevik matroslarnıñ Qırımnıñ cenübiy yalısına tüşürilmesiniñ neticesinde ne qadar insan elâk olğanı, ne qadar maddiy zarar ketirilgeniniñ esabını bilmek içün, Parlament tehqiqat komissiyası saylana. Şu tehqiqat işini alıp baracaq Parlament azalarınıñ soy adları belgilene. Bu A. Özenbaşlı, Ya.Bayburtlı, ve Abduramanov27.
2. "45 yıllıq yubiley". 1923 s. "Yeni dünya" gazetasınıñ muarririyeti tarafından basılğan tercimeial maqalesi. Mında yubilâr – A.S.Ayvazovnıñ oquv, ocalıq ve matbuat faaliyeti tefsir etile.
3. Ezel Lâtif "A. Giraybaynıñ qısqa tercime-i alı". Şair Amdi Giraybaynıñ tercimeialı aqqında qısqa malümat. Mında medeniyet erbabınıñ ayatı, icadiy ve içtimaiy faaliyeti aks etile29.
4. "Mustafa efendi Qurtiyev". Yazıcı-terciman, milliy azatlıq areketiniñ azası, "Azat Qırım" gazetasınıñ baş muarriri M. Qurtiyevniñ neşriyat faaliyeti aqqında iza malümat30.
5. "Tilci: yazıcı ve oca Odabaş" Yazıcı publitsist Abibulla Odabaşnıñ edebiy, ilmiy, muallimlik faaliyeti aqqındaki iza malümat. Mında onıñ evel "Millet", "Yeşil ada", "Bilgi", "Oquv işleri" kibi gazeta ve jurnallarda basılğan eserleriniñ büyük edebiy qıymeti tefsir etile31.
• Qırımnıñ medeniy ve edebiy ayatı:
1. Odabaş A. "Qırımtatarlarında teatro hayatı". Maqaleniñ müellifi qırımtatar milliy teatrniñ ayatınen tanış ete. Maqalede teatr içün kadrlar azırlağan saadaki iş pek zayıf teşkil olunğanı aqqında tenqidiy qaydlar etile. Qırımtatar edebiyatında öfitsial şekilde "sana edebiyatı" adlı dramatik janrnı tasdiqlamaq kerek olğanı aytıla32.
2. Altanlı A. "Şamil Tohtarğazı ve Çergeyev". Müellif maqaleniñ serlevasında belgilengen inqilâptan evel devirde çalışqan qırımtatar yazıcılarnıñ bediy eserleriniñ hususiyetlerini tefsir ete. O, qırımtatar edebiyatınıñ tendentsioz pantürkizm ve tatarlıq ğayelerine esaslanğanına diqqat celp ete. Şu içtimaiy-siyasiy ve til itiqatları tarafdarlarınıñ Qırımdaki faaliyetiniñ hususiyetlerini köstere33.
3. Tanabaylı V. "Bizde bala edebiyatı". Maqaleniñ müellifi – Veis Tanabaylı qırımtatar edebiyatında bala edebiyatınıñ janrları pek zayıf işlenilgeni aqqında tenqidiy kommentariyler ketire. Mında yazıcılarğa balalar içün yazılğan bediy eserleriniñ şekili, tili ve üslübine nisbeten bazı tevsiyeler berile34.
4. Boyaciyev "Progressiv hareketiniñ ikinci devri". Bu Boyaciyev Tevfik yazğan qısqa öçerkniñ ayrı qısmıdır. Şu öçerk qırımtatar yaşlarınıñ arasında burjuaziya milletçiliginiñ peyda oluv menbaları, kommunist areketiniñ tarihına bağışlana. Mında 1917 s. burjua teşkilâtlarınıñ içtimaiy-siyasiy areketleri tefsir etile. Olarnıñ pantürkizm renklerine boyalğan eski panislamizmniñ yañı avantürası tenqitke oğratıla35.
5. Ziya efendi "Qırımtatar edebiyatı aqqında bir qaç söz". Maqaleniñ müellifi Qırım medeniyetiniñ ğayrıdan tiklenüvi devirinde qırımtatar edebiyatınıñ inkişaf şaraitlerini açıqlay. Mında tetqiqatçı Sovetler akimiyetiniñ şekillenüvi zamanında qırımtatar edebiyatınıñ ağır vaziyeti qayd etile. Ziya efendi böyle vaziyetni tercime etilgen rus klassiklerniñ eserleri keñ taqdim etilgeninen añlata36.
6. "Qırımtatar edebiyatınıñ soñki devri haqqında A.Lâtif-zade arqadaşnıñ maruzası" Şimdiki vaqıtta şu maruzanıñ tek birinci qısmı tapıldı. O, 1927 s. "Oquv işleri" jurnalında bastırıldı. Maruzacı qırımtatar edebiyatınıñ soñki deviririniñ tarihiy inkişaf basamaqlarına kommentariyler ketire. Şu devirler İ. Gasprinskiyniñ "Terciman" gazetasınıñ neşir etilüvi, inqilâp, Sovetlerniñ akimiyetke kelüvi ve XX asır edebiy Qırımnıñ ekinci on yıllığıdır37.
Añılğan maqalelerniñ cedveline böyle müelliflerniñ tefsirlerini qoşmaq mümkün: Ş. Şevket, K. Cemaleddinov, N. Şeyh-zade. Olarnıñ "Millet", "Azat Qırım" kibi gazetalarında neşir etilgen publitsistik eserleriniñ nevbetteki serlevaları tolusınen öz mündericesini açıqlay: "Şiir yazanları"38, "Tatar dili ve edebiyatı"39, "Tilimiz ve edebiyatımız aqqında bazı qaydlar"40. Şu sırada Abibulla Odabaşnıñ "Bütün yazıcılarımızğa: qaysı til?"41 adlı eseri de çoq müimdir. Mezkür maqalade A. Odabaş halqqa ve, hususan, yazğan ziyalılırğa muracaat eterek, "tatarlıq" ğayesiniñ manasına menlik ile baqmağa çağıra. O, milliy matbuatta öz eserlerini basqan yazıcılarnıñ mürekkep zimzotlı tillerini mahkum ete ve tilniñ yazma şekili köylüler içün sade, qolay olmaq lâzim dep qandırmağa tırışa. Ondan soñ A. Odabaş, İ. Gaspralınıñ "Tilde, işte, fikirde birlik" degen belli formulasını añıp, bütün türk dünyasınıñ til birleşmesi aqqında ayta.
Qırımdaki edebiy tilniñ fenomeni aqqındaki tefsirler Tevfik Boyaciyev42, Abdulla Altanlı43, Bekir Çoban-zade44, Amdi Giraybay, Aleksandr Samoyloviçniñ ve başqalarnıñ tenqidiy maqalelerinde de rastkele[3, 18-20 s.; 80 s.; 81 s.]. Olarnıñ eserlerinde pantürkizm ve tatarlıq mefküresiniñ başı ve tarqaluv tendentsiyaları talil etile. Cemil Kermençikli inkilâp ve inkilâptan soñki devirde pantürkizm mefküresi içün küreşken B. Çoban-zade, C. Seydamet, A. Ayvazovnen beraberlikte birinciler sırasında añıla edi. Keççe şu, töpede añılğan, mefkürecilerniñ areketlerini proletar-yazıcılar "sovet ükümetine qarşı meramları olğan burjua kontrrevolütsionerler" dep adlandırdılar45. Qayd etmeli ki, C.Kermençiklini onıñ zamandaşları da tolusınen añlamay ediler. Bunı Eski Qırımlı taqma adınen belgilengen "Kermençikliye nazire"46 sardonik şiiri tasdiqlay. Şu şiirniñ bazı fragmentleri işimizniñ nevbetteki bablarında ketirilecek.
Ayrı diqqatqa "Millet" gazetasındaki ilânlar lâyıqtır. Mında müellifniñ neşriyat faaliyeti tefsir etile. Misal olaraq, bibliografik cedvelde añılğan "Yeñi kitab" adlı ilân. Bu tarihiy vesiqanıñ mündericesi C. Kermençikliniñ şiir ciyıntığınıñ terkibini, hususan, kene şu "Kuçuk dostlarıma" adlı kitabınıñ neşirge azırlanğan üç qısımlarından birinci qısımınıñ bazı şiirleri aqqında haber bere. Bu "Soñ söz", "Rast kele bir körüşüv", "Hatibe", "Muqaddes emelimiz olurken", "Çelebicihana", "Bir fahişe ağızından", "Recu", "Cenk meydanı". Bundan ğayrı mında Cemil Kermençikliniñ "Milliy hikâyeler" eseri de kösterile. Şu sebepten yazıcınıñ nesir mirasınıñ ögrenüv saasını keñleştirmek lâzimdir.
Müellifniñ şiir cıyıntığına muracaat etsek, A. Odabaşnıñ "Qırımnıñ kitab yazıcıları" adlı bir sıra entsiklopedik malümatlarnı da añmaq kerektir. 1883 senesinden başlap 1919 senesine qadar faaliyet köstergen on yedi medeniyet erbaplarınıñ kitap neşircilik işleriniñ qısqa hasiyetnamelerinde C. Kermençikliniñ adı da añıla. Malümatnamedeki rus tiline tercime etilgen bazı tefsirlerni misal olaraq ketirmege ister edik:"Cemil efendiniñ "Küçük dostlarıma" adlı kitabı balalar içün yazılğan ve almaşınuv zamanında "Qırım ocağı" basmahanesinde basılğandır.Bu küçük şirlerden ibaretdir, tili açıq ve añlayışlıdır. Cemil efendiniñ bu basılğan eserinden başqa yazılğan daha pek çoq eserleri vardır. Lâkin onlar daha çıqmalıdır"48.
Şu tarihiy devirde C. Kermençikliniñ icadı aqqında keñce tefsirlerni professor B. Çoban-zadeniñ "Qırımtatar edebiyatında qurultaycılıq ve milletçilik" adlı ilmiy neşirinde tapamız. Mında alim Qurultay devirindeki edebiyat inkişafınıñ şaraitlerini talil ete. O, C. Kermençikliniñ edebiyat faaliyetini köylülerniñ inqilâbiy milliy-azatlıq areketine çağırmasında köre. Bekir Çoban-zade şairniñ bazı şiir qısımlarınıñ mündericesini tefsir eterek, olarnı şarqiy memleketleriniñ ideologik küreşinen bağlay. Tetqiqatçı qayd ete ki, çeşit zamanlarda Şarqnıñ çoqusı edebiyatları içün, halq menfaatlarını qorçalamağa tırışqan ziyalılarnı ideal olaraq köstermege has edi. C. Kermençikliniñ ilerideki icadiy taqdiri aqqında belli ukrain filolog-türkşınas Agatangel Yefimoviç Krımskiy qaarli fikirler bildire. Öz "Studiï v Krimu" adlı ukrain tilindeki monografik cıyıntığında alim, qırımtatar edebiyatınıñ tarihını altın ordu istilâsından başlap, Qırımda Sovet akimiyeti pekitilgen zamanına qadar ekskurs yapa. "Soñki on yıllığınıñ yazıcıları" adlı babında o böyle yaza: "…1910-ncı seneleri yaratqan yazıcılarnıñ arasından bazıları endi yoq. "Qırımnıñ iñildileri"50 eseri ile belli olğan istidatlı milletçi şair Tohtarğazı çoqtan keçindi. Şu sıradan diger istidatlı, ögünde büyük kelecegi olğan şair Çelebiyev 1918 s. elâk oldı. Bu pleyadanıñ üçüncı şairi – noğay murzak-narodnigi Çergiyev sustı. İnqilâpnıñ başında peyda olğan milletçi şair Cemil Kermençikli de başqa yazmay. Qalğan tatar yazıcıları toqtamay çalışalar. Olar sovet akimiyetini tınç ve simpatiya duyğusı ile menimsep, öz medeniy işbirliklerinen oña yardım eteler…" [53, 172 s.].
Halqçı şairlerniñ icadiy faaliyetleri toqtalmasınıñ sebepleri aqqındaki fikirlerinen 1943 s. "Azat Qırım" gazetasınıñ saifelerinde Şeyh-zade Noman paylaşa. Onıñ añlatqanına köre, Qırımnıñ evelki gür edebiy ayatınıñ toqtatılması qırımtatar işçi ziyalılarnıñ milliy matbuatqa boykot ilân etkenlerinen bağlana. Boykotnıñ sebebi – latin, soñ ise kirillitsa urufatına keçüvdir. N. Şeyh-zade qırımtatar edebiyatınıñ endi Sovet Qırımında tefsir ete: "Gasprinskiy, Çelebicihan, C. Seydamet, Ş. Bektore, Çoban-zade, Kermençikli, Giraybaynıñ ve diger, evel til ve edebiyat ocalarınıñ eserleri [mektep oquv programmasında] tercime etilgen rus klassiklerniñ eserlerine deñiştirildi. Şundan sebep, talebeler, böyle belli, töpede añılğan, şahıslar aqqında haberleri bile yoq edi"51
Elbette, birinciden, mında bizge sovet rejiminiñ mefküreviy basımını ve Vatan ve halqqa sadıq maarif hadimlerini, sanat erbaplarını, yani icadiy intellektual elitanıñ amansızca medeniy ayattan çetke çekip qoymaq maqsadını köremiz. Şu elitanıñ ziyadesi qurşunğa oğratıldı, apshane, lagerlerge, psihiatrik "şifahanelerine" qapatıldı. Bunı ölümge mahküm olğanlarnıñ büyükten büyük cedvelleri tasdiqlay. Bular İçki İşler Halq Komissariatınıñ (NKVD) organları tarafından milletçilikte qabaatlanıp, 1930 seneleri qurşunğa ögratılğan O. Aqçoqraqlı (1879 – 1938), C. Ğafar (1898 – 1938), A. Ayvazov (1878 – 1938), A. Lâtif-zadedir (1890 – 1938). A. Giraybay (1901 –1930) ise 1928 senesi milletçilikte qabaatlandı ve 1930s. Butırka apshanesinde vahşiyce öldürilgen edi. A. Odabaş (1881 – 1938) 1938 s. repressiyağa oğratıldı. U. İpçi (1897 – 1955) 1937 s. milletçilikte qabaatlandı. 12 yıl devamında apshanede oturıp çıqqanınen, bir kereden Tomsk şeerindeki psihiatrik "şifahanesine" qapatıldı. Mında o, 58 yaşına kelip, vefat etti [275]. C. Kermençikli de uydurılma milletçilikte qabaatlanılıp apshanege qapala. Sağ qalğanlar, endi, sovet rejimi tarafından halq matbuatına qoyulğan, qattı tsenzura altında öz icatlarını devam etmege mecbur oldılar.
Lâkin Ziya efendi öz "Qırımtatar edebiyatı aqqında bir qaç söz" adlı maqalesinde qayd etkeni kibi, bu "yañılanğan" edebiyat N. Çelebicihan, B. Çoban-zade, Ş. Bektore, Ş. Tohtarğazı, A. Çergeyev, C. Kermençikli, A. Giraybaynıñ ve başqa şairlerniñ faaliyetleri deviriniñ edebiyatından temelinden farqlana edi. Eger baştadan edebiyatnıñ milliy erbapları öz eserlerini, töpede añılğan, icadiy şahıslarnıñ bediiy eserleriniñ mefküreviy tesiri altında yazğan olsalar, şimdiki vaqıt öyle al aslı da yoq. Kerçek, şimdiki vaqıt, sankidir, şekili ve mündericesine köre, zengin halq ve tercime edebiyatı bar. Ziya efendi öz, qırımtatar halqınıñ Qırımdan deportatsiya olunmasından evel soñki on yıllıqlarına bağışlanğan tefsirlerinde, bu tercime etilgen edebiyatnı kelmeşek edebiyat, dep adlay. A. Krımskiyniñ interpretatsiyaları tetqiqatqa yañı tarihiy añlavını qoşalar. Alim qırımtatar edebiyatınıñ artta qaluvınıñ eñ esas sebebini tapa. Onıñ fikirine köre, sayısı çoq olmağan tatar ziyalılarınıñ er künü qarardan ziyade iş ile yüklenilgen, ve şundan sebep, büyük kölemli belletristik iş yazmaq içün vaqıtları qalmay. Añılğan janrnıñ zayıf inkişaf olunuvınıñ quvetlice argumentlerini belgilemek içün, A. Krımskiy Bekir Çoban-zadeniñ edebiy-tenqidiy eserlerine muracaat ete ve şu sualge ziyade qandırıcı cevap tapa. Qırımtatar alimniñ añlatqanına köre, yaş yazıcılarınıñ ayatiy tecribesi pek azdır [53, 178-181]. Qayd etmek kerek ki, şu milliy edebiyat inkişafınıñ cenkten evelki devirine bir çoq müsbet çizgiler hastır. Misal olaraq, A. Ayvazov, M. Nuzet, A. Lâtif-zade, U. İpçi, A. Qadri-zade, U. Kürkçi, Ya. Bayburtlı, M. Kürtiyev, A. Dermenci, Ş. Alâdin, C. Ğafar kibi qırımtatar yazıcılar ve şairleri ve başqa belli icadiy şahısları tarafından XX asırnıñ 20-ci senelerinden 40-ci senelerine qadar Qırımda qırımtatar tiline çoqtan-çoq dünya edebiyat klassiklerniñ nesir eserleri tercime etilgen edi. Bu eserlerniñ arasında biz böyle belli adlarnı rastketiremiz: E. Zolâ, V. Gügo, A. Küprin, İ. Turgenev, S. Mihalkov, V. Bianki, N. Gogol, A. Çehov, D. Furmanov, V. Garşin, A. Barto ve başqaları. Böyle etip, qırımtatar milliy nesiri yañı inkişaf yoluna turdı, demek mümkün. Bediiy ustalığınıñ nazariy ve ameliy seviyesi de köterildi.
Biz endi qayd etkenimiz kibi, bu tefsirler esasen sathiydir, lâkin buña baqmadan, olar C. Kermençikliniñ icadiy şahısı şekillengen içtimaiy-siyasiy şaraitlerinen bağlı bir sıra inceliklerni bilmege yardımcı oldılar. Onıñnen beraber biz tek belli bir tarihiy devirniñ ögrenilüvinen sıñırlanmayıq, çünki qırımtatar edebiyatınıñ devam etken evolütsiyasınıñ devirleri umumiy, biri birinen bağlı müim qısımlardan ibarettir. Çeşit argumentlerge muracaat etkende, biz tarihiy faktlarnı közde tutamız. Misal olaraq, XIX ve XX asırlar sıñırındaki bir sıra yazıcılarnıñ icadındaki lingvistik meraqları, hususan, olarnıñ pantürkizm ve tatarlıqqa nisbeten obyektiv olmağan munasebetleri aqqında laf yürsetkende, biz bu mefküreleriniñ eñ başına muracaat etip, olarnı Qırımda Gireyler deviriniñ saray epistolâr edebiyatınıñ ananelerinde, İ. Gasprinskiyniñ til islâhatlarında tapamız. Şu printsipke esaslanıp, edebiyat inkişafınıñ birinci sıralarındaki (podvijniki) erbaplarnıñ yazıcılıq kömpetentliginen da ilmiy tetqiqatlarnıñ sıñırlarını keñleştirmek mümkün. Lâkin o vaqıt biz milliy nesirniñ janrları arasında açıq-aydın bir sıñırı olmağanınen bağlı meseleni rastketirecemiz. Misal olaraq, İ Gasprinskiyniñ bediiy mirasına muracaat eteyik. O, "Terciman" gazetasında neşir etken "Kün doğdı" ikâyesini "Milliy roman"54 dep adlay. Halq nesirini "Millet" gazetasına binaen ögrengende, biz zemaneviy edebiyatşınaslıqqa deyerli belli olmağan "Ertege", "Tüzgün ertege", "Çibirtma" kibi ıstalalarnı rastketiremiz.
Bu edebiy janrlarnı medeniyleştirgen esas yazıcılar – B. Çoban-zade ve A. Odabaş ediler [276].
C. Kermençikliniñ ikâyeleri de öz itinalı ögrenilmesini bekleyler. Şu ikâyeler mevcut olğanı aqqında bizge kene de bu tefsirler haber bereler. Yañı faktlarğa binaen yazıcınıñ nesir eserlerni yaratmağa büyük avesligi bar edi ve şundan sebep, ilmiy araştırmalarnıñ, şu sırada saylanğan mevzu üzerinde protografik materiallar boyunca tetqiqatlarınıñ da, devam etilüvine perspektivalar açıla. Böyle etip, Kermençikliniñ nesiri meydanğa kelüv şaraitleri ve mevzu boyunca doğrultuvı aqta, bularnıñ şiiriy ve publitsistik eserlerinen bir kompleks olaraq ögrenilmesi kibi sualler peyda ola. Qayd etilgen meselelerniñ çezilmesi yazıcınıñ şahsiy üslübi, icadiy fikir yürsetüviniñ, öz seçmeleriniñ şekillenüv spetsifikasınıñ taliline tesir etmek mümkündir.
Diger taraftan, müellif yapqan izaatlarnıñ bibliografik qaynaqları Cemil Kermençikliniñ icadiy yolunıñ produktiv tetqiqatınıñ devamı içün bazı nişan noqtalarını belgiley. Misal olaraq, Abibulla Odabaş "Azat Qırım" gazetinde, M. Kürtiyev, A. Giraybanıñ tercimeialına yapılğan böyle izaatlarnı alayıq. Cemil Kermençikliniñ icadiy şahsına bu izaatlar dos-doğru munasebette olmağanına baqmadan, gazette devriy şekilde belli icadiy şahıslarnıñ biografiyalarına ait malümatlar bastırmaq ananesi özü bile müimdir. Cenkten evel çıqqan devriy neşirlerniñ yetişmegen nomerlerniñ ciddiy qıdıruvımız, şu sırada 1942 senesinden başlap 1944 senesine qadar çıqqan "Azat Qırım" gazetası da, Cemil Kermençikliniñ ayat yolunıñ doğru şaatları elinen yazılğan original interpretatsiyalarına rastketirdi.
II Bölük. C. Kermençikli yaratqan eserleriniñ mevzuları ve semantikası.
2.1. Ontologik ve antropologik mevzular.
Qırımdaki şübeli devirniñ alâmeti olğan durğunsız şaraitler Cemil Kermençikliniñ icadiy mefküriyetine büyük bir tesir ete. Ruhiy sarsıtmalar esasında peyda olğan tecribe: fevral inqilâbı ve vatandaş cenkiniñ qanlı neticeleri, milliy mustaqillikni kötergen, amma kerçekleştirmegen ğayeler şairni dünya qurulışınıñ asılı aqqında tüşündire. Özüniñ aqsızlığı, yerli ruhaniyler ve mırzalarnıñ alıp paranen yapqan ayın-oyunları ve, halq mülküni yavaş-yavaş çalğan, ve qırımtatar münevverlerini tamırınen yoq etken, ecnebiy küçlerniñ basıp turğanına nisbeten köylülerniñ pervasızlığı şairniñ sabırını tükendire. Taqdiriniñ ekiyüzligine qarşı turğan müteffikir kergin ömür ketişatından uydurma bir dünyağa dalıp qaçmağa areket ete. Misal içün, eskapizmniñ bazı terkip qısımlarını "Esame cedveli yerine şiir" degen eserde rastketirmek mümkün: "Babay kibi yükselsem bulutlara,/Yaqınlaşsam mavı, güzel köklere./Usandım bu şevqatsız insanlardan, Bir kere yoldaş olsam meleklere..." 55. Tamam şu yerde bizler Kermençikliniñ meditatsiyaları sürmesini halqnıñ keskin meseleleri aqta tüşünceler toqtatqanını, olarnıñ ketişatına qarışqanını köremiz: "...Uçsam, yükselsem ta arş-i alâyya/ Yaqınlaşsam Gasprinskiy babaya;/ Dertleşsem onıñ ile baştan-ayaq, /Alsam tatar tarihına bir sıyaq / "Biz tatarmıyız, türkmiyiz?" - bu aqta Cebrailden de alsam üç-beş sebaq..."56 . Halqnıñ yolbaşçısı İsmail Gasprinskiynen körüşmek avesligi, Cebrail ile qırımtatarlarnıñ millet olaraq meydanğa kelmesi aqqında subetleşmek istegi şairni vatandaşlarınıñ öz-özüni millet olaraq tanımaqnen bağlı aqiqiy meselege muracaat ettire. Böyle zamanlarda icatkâr, öz dinine baqmadan, ilâiy akimiyetini şübe altına ala. "Tatarım!" adlı şiirinde Kermençikli, öz milliy mensüpliginden coşqunlığını kösterip, faniy ve baqiy dünyalarnı mahsus çatıştıra. Qırımtatar adına has olmaq aqqı içün turıp, o, tabiatnıñ tertipsizliginiñ – seller, suv basmaqnıñ, furtuna ve zelzeleniñ, şahıslaştırılğan temsilleri olğan Cebrail, Mikail, Azrail ve İsrafil meleklerge qorqusız muracaat ete. Misal olaraq, nazm metiniñden bir parça ketireyik: "...Cebrail saña şahidlik iderse, /Mikail de qısmetimni keserse, /Azrailin elinde qılıç kelüb / İsrafil soñ surını üflerse / Haqqın huzurında biñ yıl yatarım /Red iderse, zorle derim: "Tatarım!". Daa meselâ, "...Lâtif baar ruzgârı küserse, /Dört taraftan accı yeller eserse,/ Yerler, kökler, dağlar, taşlar, deñizler /Yüz çevirip yollarımı keserse, /Yol aramam, ortalıqta yatarım, /Amma derim: "Tatar oğlı, tatarım!..."57. Böyle etip, şair barlıqnıñ maiyetine çeşit noqtalardan nazar taşlamağa areket ete. Öz devirinde, dinni ögrengen ruhaniy alimlerden biri P.A. Florenskiy araştırğanı kibi, şahsiyet, real barlıqta bulunmaqnen bir vaqıtta, parallel tarzda, dünyanıñ belli bir merkezine qadar ruhiy yolnı keçe eken. Böyle al şahsiyetke, dersiñ ki, o bir yaqqa keçip, barlıqnı andan közetmege imkân yarata [58,s.122].
İnsannıñ diniy is-duyğuları ile idare etüvni bizler B. Çoban-zadeniñ şiiriyetinde de rastketiremiz. "Tuvğan til" şiirinde, bizler böyle satırlar tapamız: "...Camige, mihrapqa, sarayğa kirseñ/ Deñizler, çöllerniñ çetine irseñ;/ Seniñmen duşmanğa yarlıqlar yazsam/ Qaruvlı sözümnen köñlüni qazsam;/ Qabrime melekler sorğu sorasa,/ Azrail tilimni biñ kere torasa;/ "Öz tuvğan tilimde ayt mağa!" dermen, /Oz tuvğan tilimde cırlap ölermen... " [226,s.56]. Motivine köre, kösterilgen şiir parçası C. Kermençikliniñ "Tatarım!" eserinden alınğan nazmiy parçasına beñzey. Eki şiir de milliy tiliniñ muqaddesliginiñ derecesini ve onıñ saipleriniñ qatiyligine qıymet qoyğan belgi olalar. Ediplerniñ icadında yüz bergen maddiylikniñ ve transtsendental ğayeleriniñ birdemligi içtimaiy manasına has ola. İdeolog sıfatını alğan insan ve antropomorfik çizgilerine ait aliy (ilâiy) küçler arasında peyda olğan tesaddufiy kerginlikler öz ilerivini nazmiy eserde tapa ve milliy özgünliginiñ gizli taraflarını aça. Ananeviyetke esaslanğan sotsiumnıñ aksiologik fikir yürsetüviniñ adekvatligi ayrıca qayd etile. Amma, bizler Ş.E. Yunusovnıñ bediy-meditativ usulı içtimaiy aqiqatınıñ aks ettirüvinde effektiv olması aqqındaki fikirinen razı degilmiz. B. Çoban-zadeniñ icadını misal etip, tetqiqatçı edipniñ büs-bütün hayalperestlik efemerligine berilgenini isbat ete. Şairniñ eserlerinde vatanperverlik mevzuları qoyulsa da, olar içtimaiy tüske ait degiller, çünki olar subyektiv isleriniñ tesirinde yazılğan edi, denile. [110,s.25] Aytılğan fikirge qarşı bir qoşma daa olaraq, qayd etmege ister edik ki, bediy metin bediy olmağan metinlerden farqı şunda ki, öz, barlıqnıñ ögrenilüvinde is-duyğu ve añlam birdemligine esaslanğan usulı üzerinde qurula [320] . Ş.E. Yunusov añğan, B. Çoban-zadeniñ "Bilmey??????", "Qart Dunay, qart Dunay", "Qaytarma"58 , "Eyi ölüm??????", "Bir saray quracaqman" şiirlerinde ebediy mevzuiyetke has doğuv ve ölüm, sevgi ve nefret ğayelerni tapmaq ümütinen araştırğanda, aksine qırımtatar qadınınıñ hor taqdiri, halqnıñ tabaqalarğa bölünüvi, tuvğan yurtunda qaramanca ölmek istegi, nostalgiya, duşman zulumından vatanını qorçalav fikirlerini rastketiremiz.
C. Kermençikliniñ ayat tasviri yazılarına qaytayıq ve olarnıñ umumiy aktualligini qayd eteyik. Sovet devirinden evelki qırımtatar edebiyatında tabiy tarzda inkişaf etken mevzular: maarif, feminizm, agrar-iqtisadiyet saalarda siyaset, qırımtatar etnosınıñ tarihiy hronikası, halq-şiveler boyunca umumtürkiy davalar kibileri, ustanıñ icadiy işhanesinde büyük bir meraq doğura ve bütün bularğa "Azatlıq" añlamı nisbeten qıymet kesile. Onto- ve antropologik universaliyalarnıñ tenqidiy talili vastasınen şair milliy turmuşınıñ eñ konservativ noqtada bulunğan individuumnıñ maneviy ceetten bozuluv fenomenini añlamaq içün çalışa, dogmatik sürette şartlı olğan fikir etüvinden ilerilegen cemiyetiniñ azat olunmaq yollarını belgiley. Misal içün, Kermençiklide ğayet çoq darqağan mevzulardan biri, qadınlarnıñ zulum astında qalğanını alayıq.
Şairniñ icat etken devirinen bir kelgen, medeniyet, maarif boyunca içtimaiy institutlarınıñ ğayrıdan tiklenüv ve pekitilüv ceetten keñiş kampaniyası daa kemalatlı derecege barıp yetmegen kibi körüngen edi, çünki alâ daa öyle meseleler çezilüvinde qadınlar iştirak etmey ediler. Mütefikkir oquv yurtlarınıñ iş neticelerini ögrenip, böyle bir fikirge kele ki, talebe ilim-fenge ilki adımlarnı mektepke barmazdan evel atmaq kerektir. Balanıñ mektepten evelki devirde analar ögretmek mümkün, amma böyle ögretüv kerçek olmasına analarnıñ cailligi keder etmekte. Diger taraftan, tasili olğan, zengin qorantadan bir de bir qız, batıl itiqatlarnıñ esiri olaraq, daa çoq zaman medeniy ayatqa nisbeten pervasız qala. Böyle etip, adiy köylüniñ rus zapt eticinen "işbirligi" yüz bere, Qırımdaki musulman cemiyetiniñ medeniyet ceetten ğayrıdan canlanuvı suniy tarzda çanalatıla. Tam ile böyle içtimaiy antinomiya C. Kermençikliniñ nazmiyetinde maneviylikke köre eskirgen adetlerniñ yükü altında qalğan insannıñ sımasınıñ qıyıştırılması ve aqiqiy din aqqındaki yañlış fikiri şekilini ala. Añlaşıla ki, individ şahsiyet boyunca legitimlendirilgen qanunsızlıqnıñ esirligine tüşe.
C. Kermençikli, "Terciman" ve "Millet" gazetleri kibi tesirli milliy neşirlerniñ minberinden halq aq-uquqlarını qorçalav areketine qoltutıp, totalitarizm şaraitinde bulunğan yarımadanıñ musulman sakinleriniñ içtimaiy ceetten mudafaasız olğanına diqqat ayıra. Azatlıq ve zulumiyet motivleri Kermençikliniñ eserlerinde birinci yerlerge çıqıp başlay. "Vatan hainlerine qarğışlarım!", "Sevin, ey, şanlı millet!", "Soñ sözüm", "Büyük yanğın", "Bizim bağça" şiirleri tamam bu sıradadır. Bu eserlerde Qırım anneksiyasınıñ belli tarihiy adiseleri belgilene, neticesi olaraq, agrar ve iqtisadiy saalarda yapılğan bozğunlıqlar da şu sırada yüz bere. Köylülerniñ mülkine has topraqlarnıñ qanunğa qarşı zapt etilüvi ve köy mahsullarınıñ yerli satın-aluv ketşatından çetleştirüvi, ve aqibette, yüzümcilik, bağçevanlıq ve tütüncilik kibi emiyetli saalarını yavaş-yavaş tüşkünlikke ketire. Buña baqmadan, şair toqtamay basıp turğan eziyetlerinden areketsiz qalğan halqnı ruhtan tüşmemek ve küreşini devam ettirmege çağıra. Buña delil olaraq "Soñ sözüm" şiirinden parça ola: "...Tatar neçün baş üstünde dalğalanmay kök sancaq,/ Neçün üç-beş haine oluyursın oyuncaq?/ Yoqsa hale kerametmi bekliyursıñ onlardan?/ Yoqsa hale kemigiñe dayanmadımı pıçaq?"; Tatar! Ur, yıq, urul, yıqıl, devir, devril yine qalq/ Yaşa, yaşat, öl, öldir ne ister, söylesün halq./ Yükselmek degilmi arzuñ? Ya neçün yükelmiyursun?/ Eger yükselmek isterseñ, yere degil, kökke baq! 64. Kermençikli emek, tasil ve, soñ-soñuna, mustaqillik içün azatlıqnı küreşip qazanmaqnı halq içinde propaganda yapa. Bediy materiyanıñ soñki derece patetikasına baqmadan, müellif Alladan insanğa berilgen ayatınıñ büyük qıymeti aqqında ürmet ile ayta. Vatanperver qanlı qılıç yerine qalemnen kâğıtqa ziyade emiyet bergen ecdatlarınıñ tarihine biraz tendentsiyalı muracaat ete. İcatkâr içün ömür ve ölüm tabiatnıñ daimiy sürette bir şekilden digerine almaşuvınıñ determinantı olalar. Amma tamam bir asırlıq medeniy durğunlıq devirinde yüz bergen bir nesil yerine digeri kelmesiniñ iç bir mündericege has olmayuvı halq zeininde qalmaq içün emiyeti yoq.
Müellif auditoriyasına turmuşnıñ tarihiy qurulışı boyunca yol tutmaqnıñ effektiv olğanını añlatmaq içün çoq küç sarf ete. Onıñ fikirine binaen, tabiy, ontologik azatlıqnıñ manasına tek ananeviy qaynaqlarğa añlı sürette qaytuvınen yetmek mümkün. C. Kermençikli közde tutqan azatlıq fenomeni A.Anisinniñ felsefiy tayinine yaqın. Onıñ, insanğa has konservatizm, anane ve ontologik azatlıq ğayeleriniñ araştıruvlarında eñ evelâ genetik kodını saqlamasınen şartlı ve progressniñ qanunlarına boysunğan konservatizmniñ yañı bir tarafına ayrıca emiyet berile [301]. Böyle etip, C. Kermençiklini tarihni büs-bütün unutmaq tendentsiyasına etik ceetten qarşılıq kösterme küçü areket ettire. Bu ğayrette şairge has liberal azatlıq ve vatanperver milliyliginiñ aqiqiy manası özüni tapa. Amma milliy mülkiyetke öz aqqını tiklemek içün küreş alıp barğan, mustaqillikke has olmağan, etnik massalar nisbeten diktator siyaseti keçirgen keskin zulum nümünelerini dünyeviy tecribe numayış ete. Tarihiy adiselerniñ umumiy ölçesine köre, bugünki Çeçenistan ve Gürcistanda, İraq ve başqa "qızğın noqtalar" "barışıqlıq" da Rusiye ve Amerika arbiyler missiyasınıñ manasını añlamaq küçtir. Nasıl olsa da, devlet taraftan yüz bergen genotsid Kermençikliniñ facialı ölümine doğrudan doğru bağda buluna. Böyle etip, C. Kermençikliniñ eserlerinde rastkelgen ontologik ve antropologik mevzularğa köz taşlap, böyle neticeler çıqaramız ki, şair ananeviy cemiyetni üstün köre. Subyektiv şahsiyetiniñ maiyetini ve şahsınıñ etnik sotsium içinde öz yerini pekitkenini çeşit noqtai-nazar ile ögrenip, müellif insanlarnıñ özara, mecalsız-konservativ mentalitet ile şart qoyulğan, munasebetlerniñ eki tarafını köre. Qırımğa yañı bir, evlenüv ve aile, tasil ve medeniyet milliy institutlarnıñ uyğun ketişatını marginal medeniyetlerniñ kirsetilüvi neticesinde içtimaiy bağlarnıñ emiyeti arta. Qırımtatarına nisbeten çetten ve içten yapılğan pressing şairni halqnıñ kelecegi aqqında tüşündire. Serbestlikni añlamaq yollarnıñ devamlı qıdıruvı mütefikirni artqa – ecdatlarnıñ tarihıne çevire. Mından o liberal ükümetiniñ quruluv boyunca özgün ğaye ve usullarnı ala. Milliy medeniyetini devam ettirmek ve saqlamaq içün esas bergen, konservatizmniñ ekinci tarafını açıqlay.
Qayd etilgen mevzularnı tafsilâtlıca közden keçirmek içün, olarğa nisbiy bölükniñ nevbetteki bablarına muracaat eteyik.
2.2. Qırımtatar medeniy-edebiy fikiriniñ ananesi: C. Kermençikliniñ icadında aksiologik aspektler.
1905, 1907 seneler devamında yüz bergen burjuaziya-demokratik inqilâplarnıñ adiseleri sade insanlarnıñ milliy ananeler ve klerikalizm boyunca maneviyce eskirgen, konservativ ğayelerge noqtai-nazarını bütünley deñiştirdi. Fevral isyanından bayağı evel peyda olğan qırımtatar milliy-demokratik areketiniñ iştirakçileri añladı ki, keçmişniñ qalımtıları ve içtimaiy-iqtisadiy tabilik yükni tek inqilâp yardımınen özünden taşlamağa mümkündir [19. s. 385]. Qırımda dünyeviy tasilge, medeniyetke çoqça diqqat ayırılıp başlandı. Yaş qırımtatarlar degerli tasil almaq içün, umumtasil ve aliy oquv yurtlarınıñ sayısı arttı. Qırımtatar münevverleri medeniyet ve maarif tedbirlerge büyük meraq kösterip başladı. Edebiy klublar ve başqa icadiy birleşmeler alelhusus populârlıqqa has oldı. Şu devirde Musulman İcra komitet yanında eki mustaqil neşriy organ peyda oldı: "Qırım sedası" ile "Millet" 65. "Terciman" gazetasından farq olaraq, olar halqnıñ medeniy ve milliy tiklenmesine çalışmaqtan ğayrı, halqnıñ siyasiy konsolidatsiyası içün areket yapqan edi. İnqilâbiy akimiyetke qoltutıp, gazetlerniñ ekisi de qırımtatarlarğa lâqaytlıqnen baqqan Sovetlerniñ tenqit etüvinden de saqınmay ediler [19. s. 389].
Safdaşlarınen beraber Cemil Kermençikli milliy azatlıq areketinde iştirak etken edi. Onıñ publitsistik maqaleleri ve şiirleri vatanperver propagandalı ve felsefiy-didaktik yönelişte yazılğan ediler. Olarda Qırımda olğan klerikal-patriarhal akimiyet keskin tenqitke oğratıla. Qırımtatar qadınlarnıñ içtimaiy vaziyeti meselesine; topraqnen bağlı ajiotajnen bağlı olğan tabaqalar arasındaki farqqa; milliy oquv yurtlarında olğan oquv-terbiyeviy protsessiniñ al-tarzına; milliy tilniñ emiyetine büyük diqqat ayırıla.
Bu eñ emiyetli faktorlar, C. Kermençikliniñ fikiri boyunca, qırımtatar halqına akimiyetniñ demokratizatsiyası meselesini çezmege yardım etmek mümkündir. Şusı da qayd etmeli ki, dünyeviy mekteplerniñ tasil meseleleri, maarif ve medeniyetniñ keñ darqaluvınıñ faydasına çalışqan ocalar ve mütehassıslarnıñ azırlavı ve sayısınıñ artuvı, içtimaiy ve medeniy ayatqa musulman qadınlarnıñ qoşuluvı, fanatik ruhaniy cemiyetler C. Kermençiklige qarşı küreşleri ve, bularnen birde, işçi ve köylülerniñ arasında vaquf topraqlarnıñ darqatmasında adaletlik ğayesi Bağçasarayda 1917 senesinde ötkerilgen qırımtatar halqı Birinci Milliy Qurultaynıñ 66 vazifelerinen uyğun kele edi.
C. Kermençikli Qurultayda iştirak etmegenine baqmadan, "Millet" gazetası vastasınen, o, "Qurultaynıñ delâlı" ola.
1929 senesi Bakuda çıqqan "Qırımtatar edebiyatında qurultaycılıq ve milletçilik" kitabında Bekir Çoban-zade Qurultay devirinde eñ müim şair Cemil Kermençikli olğanını qayd ete. Bundan da ğayrı, alim bildire ki, "milletçi şairler" öz şiirlerinde halq turmuşını keregi kibi realistik köstermeyler. C. Kermençikliniñ şiirleri qayd etilse, olar qaramaniy çizgilerge has, ecdatlarımıznıñ cesürligini hatırlata ve Vatan mustaqilligi içün küreşke qırımtatarlarnı ilhamlandıra 67.
Bunıñnen beraber, Çoban-zade umumtürkiy ve temiz tatar şiveler ğayeleriniñ tesirine ayrıca diqqat ete 68. O, "Millet" gazetasında bastırılğan bediy eserlerniñ til ceetten saçma olğanını qayd ete, ve yaşlarnıñ pantürkizm ve pantatarizm ğayeleriniñ darqatılmasına köre bölünmesini tenqid ete. Eñ aydın misal, alimniñ fikirine köre, Abibulla Odabaş ve Cemil Kermençiklidir. Bu meselenen bağlı Qırımdaki til boyunca belgisizlik de közge alınmalı.
Qayd etmek kerektir ki, bu mesele A. Çergeyev ve U.Tohtarğazı zamanlarında da aktual olğandır. Bediy eserlerniñ vastasınen olar neşirde qırımtatar şimaliy ve cenübiy şivelerni pekitmege areket ete ediler. B. Çoban-zadeniñ fikirine köre: "Bu Türkiyeden Qırımğa keçip kelgen, o devirge has, müim vazifelerden biridir" 69. Böyle aytqanda, Bekir Çoban-zade Türkiyeden aliy tasil alğan ileri qırımtatar yaşlarnı közde tuda edi. N. Çelebicihan, C. Seydamet, A. Odabaş, A. İlmiy, C. Kermençikli ve başqa sımalar bu sırada ediler. Çetelde olıp, olar gruppa, teşkilât, birlikler qurıp, öz halqınıñ global meselelerini çezmege areket ete ediler. Bu meselelerden biri milliy neşirlerde resmiy qırımtatar edebiy tilniñ belgilenmesi olğandır. Yaşlar beraberliklerniñ adları bile, azalarınıñ vatanperver ruhunı aks ettire edi – "Vatan", "Qırım talebe cemiyeti", "İslâm talebe cemiyeti". Soñki birlik N. Çelebicihan tarafından ta 1910 s. meydanğa ketirilgen edi. Bu teşkilât yanında edebiyat broşüralar seriyasınıñ neşiri çalıştı, A. Odabaşnıñ "Altın yarıq" şiiriy cıyıntığı çıqtı. Qayd etilgen neşirlerde bediy eserlerniñ tili N. Çelebicihannıñ: "Halqnen özü laqırdı etken tilde muracaat etilmeli!", degen printsipine uyğun kele edi. [117, s. 196 -197].
Til belgisizliginiñ zemininde qarşı noqtai-nazarğa has taraflar arasında qızğın davalar peyda ola edi. 1912 senesiniñ yanvar 22-nde "İslâm talebeleri" ve "Qırım talebeleri" kibi oppozitsion gruppalarnıñ toplaşuvında tatar şivesi umumtürkiy şivesinden üstünligi mevzusı baqılğan edi. Stambulda şu arada bulunğan İ. Gasprinskiy de bu tedbirde olğan edi. O, umumtürkiy şivesine ziyade meil bergen akim olaraq özüni alıp barmağa mecbur edi. Amma, buña baqmadan, tatar şivesiniñ tarafdarları, başlığı N. Çelebicihan olğan "Qırım talebeleri" teşkilâtı, umumtürkiy şivesine qarşı çıqmasa da, öz sözünden qaytmadı. [59, s. 112]
Buña oşağan davalar XIX asırda Rusiyede de yüz bergen edi. Misal içün, klassitsizmge qarşı çıqqan, rus edebiy tilniñ reformatorı N. M. Karamzin ve A. S. Şişkov arasında kergin küreş keçirilgen edi. A.S. Şişkov klassitsizmniñ mudafacıları gruppasınıñ başında turıp, eski kilsece slavân tiliniñ ükümliginde esas qurğan tilge meil berip, onı saqlamağa areket etken ediler. N. M. Karamzinniñ tarafdarları o çıqarğan: "Aytılğan kibi yazmağa, ve yazılğan kibi, aytmağa", - degen printsipine köre iş tuta ediler. Karamzinniñ reforması rus edebiy tilni kilse-slavânizm ve kantselârizmlerniñ yükünden boşata edi, söz yaratıcılığı müsbet nümüneler kirsete edi ve oquyıcılarnıñ keniş dairesine añlayışlı til yarata edi 70.
Karamzinniñ til printsipi, öz şekili boyunca, N. Çelebicihannıñ printsipine yaqındır. Amma manasına köre, bu eki reformatornıñ ğayeleri tamam ile bam-başqa. Birincisi dvorân salonlarnıñ til praktikasınen ananelerine ziyade meil bere. N. Çelebicihan ise avam halq tiline çoqça emiyet bere edi.
B. Çoban-zade, A. Odabaş ve C. Kermençikli qırımtatar ve türk tilleriniñ sıcaq tarafdarları olğanı aqqında fikirini devam ettirerek, ekincisiniñ baqışlarınıñ ilerilemesine diqqat etmek kerektir. A. Odabaş qırımtatar edebiyatında türk tiline iç de yeri tapılmaycağı aqqında fikirini qatiyen qorçlağan devirde [206, s. 12 -13] , C. Kermençikli, türkiye şivesiniñ sıcaq tarafdarı tesaddufen evelki ğayelerini red ete ve "Ben tatar oğlıyım", "Ey, tatarı seven, acıyan vicdanlar qorqmayın!", "Sen ne dirseñ – tatar oğlı tatarım!", "Tatarlıqdır ma-bih-il iftiha-rım!" degen şiarlarnen nazm eserlerine de onı qırımtatar mirasınen bağlağan bütün şeyge öz sadaqatını ve yaqınlığını ifade ete.
Qırımtatar halq tiliniñ ğayesi özüniñ emotsional-manaca ziyade küçlü aenkligini C. Kermençikliniñ "Tatarım!" şiirinde tapa. Şekil ve ritmik-intonatsion üslübine köre, şiir reçitativge beñzey, yani belli bir auditoriya ögünde sesnen oqulmaq içün yaratılğan. Misal olaraq, böyle parçanı alayıq:
"Baş üstümde dolaşıyur bir bulut,
Bana diyur "tatarlığı sen unut!"
Hayır dostum, sen bu dertden farıq ol
Şu sözler hatırında eyi tut:
"Sen ne dirseñ – tatar oğlı tatarım
Tatarlıqdır ma-bih-il iftiha-rım!"
"...Lâtif baar ruzgârı küserse,
Dört taraftan accı yeller eserse,
Yerler, kökler, dağlar, taşlar, deñizler
Yüz çevirip yollarımı keserse,
Yol aramam, ortalıqta yatarım,
Amma derim: "Tatar oğlı, tatarım!".
Qorqunç şemşek hiç durmayıb çaqarsa,
Her tarafı yıldırımlar yaqarsa,
Biñ yıl yağmur, burçaq, qar, buzlar yaqub,
Düşen seller ortalığı yıqarsa,
Yükselirim, alçalırım, batarım,
Yer altına kirsem, yine Tatarım…" 71.
Birazdan "Millet" gazetasında, Kermençikliniñ şiiri numayış etilgeniniñ peşinden, "Kermençikliye nazire" adlı şiir peyda ola. Bu nazm eseriniñ müellifi Eski Qırımlı tahallüsınen meydanğa çıqa. Onıñ şiiri Kermençikliniñ "Tatarım" şiirini taqlit ete. Öz mündericesine köre, şiir kinayeli, vulgarizmler üstün qoyulmasına malik ve aşşalav çizgilerni taşıy.
Bu tahallüsnıñ altında saqlanğan insannıñ şahsiyetini beyan etmege imkân tapıldı. Bu - XIX asırnıñ soñu HH asırnıñ başında belli şair ve terciman Abduraman Qadri-zade (1876 - 1938) eken. Şairniñ şahsiy yazılarını ögrenir ekenmiz 72 , bizler "Millet"te basılğan şiirniñ bir kelgen metinni rastketirgen edik. Bir şey farqlı – bu serlevadır. "Millet" gazetasında – "Kermençiklige nazire", protografta "Tatarım". Mına bu şiirden bir fragment:
"… Cümle elim kelüb beni dögseler,
Dişlerimi birer-birer sökseler,
Közlerime qara büber ekseler,
Er yanımı bir tarafa çekseler,
Yayğara ile er tarafı tutarım,
Tepinerek bağırırım: "Tatarım!.."
İlm ve fenni iki kapige almam,
İnad idub ne söyleseler qanmam.
Tatarlığa sarılırım dört elle,
İnatlıqda kimseden keri qalmam.
Qayalar kibi and iderim tutarım,
Tatarım ben, tatarım ben, tatarım.
Anam, babam, cümle benden küsseler,
Sopalarla vucudımı ezseler,
Yine dönmedigim körüb sözümden,
Çeküb dilimi bir qarış kesseler,
Biñ bir türlü işaretler yaparım,
Añlatırım işaretle: "tatarım!.." 73.
A. Qadri-zade "Tatarım" şiirine yazılğan parodiyasınen C. Kermençikliniñ maneviy degerlerini qabarttırıp, tamam ile şairniñ ziyade "milletçiligi"ni külküge çıqara.
Qırımtatar tenqitçisi, edebiyatşınası Eşref Şemi-zade (1908 - 1078) özüniñ Cemil Kermençiklinen Aqmescitte, ocalarnıñ yazlıq kurslarında, olıp keçken körüşüv ve subetlerini hatırlağanda, şair özü de Fevral ve Oktâbr inqilâplarnıñ devirinde keçirgen, özüniñ içtimaiy areketlerniñ artqaç faalligi içün yazıqlanğanını bildirgen eken, dey. O, dersiñ ki, özüniñ, "Millet"te – Parlamentniñ neşriy organında bastırğan, isyancı şiirleri içün utana edi74.
İdeologik durğunsızlıq tek til ceetten degil de, içtimaiy-iqtisadiy, siyasiy, medeniy ceetten de özüni keşf ete edi. Medeniyet ve edebiyat erbapları kibi, Qızıl imperiyanıñ ideologik tesirinde qalğan avam halq da, bu Qırım toprağına da köçip kelgen inqilâbiy ğayelerniñ ayatta zayıf olğanını körip, ruhtan tüşken ediler. Halq inqilâbiy ğayelerniñ ayatqa zorluq şekilinde kirsetilmesinen razı degil edi. Qırımda qanlı isyanğa çağıruv ve qozğaluvnıñ aydın misali olaraq, Ya.M. Sverdlovnıñ bu yerde ekinci Kronştadnıñ tekrarlanması aqqında sözleridir. Onıñ añında Qırım bu bütün inqilâbiy deñişmelerniñ cenksiz alıp barılması tarafdarları olğan evolütsionistlerniñ yuvası, dep körüne edi. Sverdlov, sotsial-demokratik inqilâpnıñ yolunda çıqqan bütün meselelerniñ kompromiss ile çezilmesine açıqtan-açıq agressiyasını ifade ete. Böyle etip, Sverdlov "sotsial-soglaşatel"ler, yani qırımtatar siyasetçi ziyalılarğa qarşı kütleviy sürette qanlı repressiyalar keçirmekni qozğalay.
Tamam ile şu duşmancasına yanaşuv Rusiyenen Qırımdaki demokratik areketiniñ darqalmasına yol berdi. Qırım sakinleri böyle inqilâpnı, onıñ qanlı neticelerinden qaçıp olamaycağı sebebinden, qabul etip olamay ediler. [19, s.389] İnqilâbiy vaqialarnıñ tarihı köstergeni kibi, Rusiyede yüz bergen kütleviy terror Qırımnı da çetten keçip olamadı.
Yarımadada burjuaziya taraftan ep ötkerilgen keskin içtimaiy-siyasiy ücümler meselesini acele tarzda çezmeknen qasevetlengen Halq Ükümeti, Qırımnıñ medeniyetiniñ ğayrıdan tiklenmesi ve tilnen bağlı suallerge tolu şekilde qıymet kesip olamay edi 75.
Yuqarıda aytılğan şeylerni umumen alğanda, ideologik durğunsızlıqqa ve anarhiyağa baqmadan, Fevral isyanı kene de qırımtatar medeniyetiniñ inkişafına qarar kesici ve uyandırıcı bir tesirini bildirdi, degen netice çıqarmaq mümkün. O, milliy edebiyatta yañı tereqqiyatlarnıñ doğmasına esaslar yarattı. Qırımtatar milliy parlamenti - I Milliy Qurultaynıñ ğayeleri özüni şu devirniñ yazıcıları yaratqan publitsistikada em de bediy icatta beyan etip başladılar. Böyle etip, bu ediplerni milliy azatlıq ve demokratiyanıñ propagandasını yapqan yazıcılar dep, tarihte pekittirdi. Şu sırada N. Çelebicihan, A. Ayvazov, M. Refatov, M. Nuzet, M. Qurtiyev, Ya. Bayburtlı, A. Odabaş, C. Seydamet, O. Aqçoqraqlı, Ş. Bektore, B. Çoban-zade, U. Bolatuqov, M. Niyaziy, A. Giraybay ve başqaları.
Cemil Kermençikliniñ icadiy ve cemiy faaliyeti qırımtatar halqınıñ azatlıq areketinde birinci sıralarda emiyetli bir yerde turmaqtadır. Onıñ bediy ve publitsistik eserleriniñ köntseptsiyasında inqilâbiy müitte bulunğan milletiniñ medeniy canlanuvı ve tiklenmesi belgilenmekte. Amma, C. Kermençikliniñ janr ve mevzuiyet boyunca çeşitliginde de, özüni grajdanlıq ve vatanperverlik pafosında ifade ettirgen halqnıñ qaramaniy keçmişini tendentsiyalı tarzda hatırlatmasına da meil berile.
Qırımtatar milletiniñ qaramaniy keçmişini hatırlatqanda, şair meşçan tabaqasına, tolu şekilde yaşamaq içün aqqılar qorçalamaqnı, umumiy tarzda maarifke ıntıluvını uyantmağa areket ete.
2.3. Mevzuatnıñ medeniy-tarihiy aspekti: halq maarifiniñ ğayeleri ve müellifniñ icadında olarnıñ ifadelenüvi
Cemil Kermençikli maarif ğayelerini cayratıp, oquv protsessini ve milliy mektepleriniñ alını çoq yahşı bile edi. 20 yıldan ziyade, yani 1916 s. başlap ve 1937 s. İçki işler halq komissariatı (NKVD) hadimleri tarafından apske qapanuvğa qadar, o, Qırımnıñ çeşit qırımtatar mekteplerinde – Yalta uyezdiniñ Mishor, Kermençik köylerinde, Saq uyezdiniñ Qırq-Çolpan, Başmaq köylerinde ve Kezlev şeerinde ocalıq yapqan edi [49, 183-184 s.]. Kermençikli gazeta, jurnallardaki çıqışlarında ve şahsiy şiir cıyıntıqlarında tasilniñ müim aspektlerini açıqlay, mektepte qullanılğan usullarınıñ rentabelligini talil ete. Qırımdaki pedagogik faaliyetniñ eñ müim vazifelerni o, mecburiy alda qırımtatar tilini ögretüvinde, ana tilinde derslikler ve kitaplarnıñ neşir etilüvinde, eski usul mekteplerniñ islâhatlarında, mekteplerniñ oquv terbiyelev protsesslerine dünyeviy fenlerniñ kirsetilüvinde, yañı pedagogik kadrlarnıñ azırlanuvında köre.
Qayd etmek kerek ki, şu belgilengen milliy maarifniñ vazifeleri bu künge qadar çezilmedi.
C. Kermençikli İ. Gasprinskiyniñ tarafdarı ve izdeşi olaraq, eski üslüpli mektepniñ islâhatına diqqat-itibar ile baqa edi. Onıñ fikiri boyunca, böyle oquv yurtlarnıñ faaliyeti qırımtatar halqına çoq zarar ketireler. Mında berilgen tasil – bu horluqlar ve vaqıt sarf etilüvi. Derslerni alıp barğan mollalarnıñ iç bir mahsus pedagogik azırlıqları yoq edi. Çoqusı allarda böyle mekteplerdeki oqutuvı absurd derecesine alıp barıla edi. Misal olaraq, arap sesleriniñ orfoepiyası ögrenilgende, ameliy dersler yerine aftalarnen iç bir añlamsız dualarnı ezberley ediler. Ekinci etap Quran ve onıñ ilâveleriniñ oquluvı. Adeti üzre, bu protsess 4-5 yılğa qadar sozula edi. C. Kermençikli ameliyatnıñ kerek olğanını bilse de, lâkin böyle usullarnıñ qullanuvınen iç de razı degil edi. O, 15 mart 1916 senesi76 çıqqan "Terciman" gazetasında basılğan "Zaman nedir?" maqalesinde böyle mekteplerde ihtimal, aslı da iç bir oqutuv metodikası qullanılmaydır dep, qayd ete.
"Terciman" gazetası, türkiy halqlar arasında maarif ğayelerini darqatuvınıñ esas bir menbası olaraq, birinciler sırasında "Usul-i qadim" ("Usul-i qadim"), "Usul-i cedid" ("Usul-i cedid"), "Usul-i savti" ("Usul-i savti") kibi ıstılalarnıñ manalarını tarif etti. İsmail Gasprinskiy teklif etken usullarınıñ çoqusı musulman devletleriniñ maarif sistemasında al etici rolüni oynadı. Oquv protsessine yañı usullarınıñ kirsetilüvi qırımtatar mektepleriniñ eskirgen maarif sistemasınıñ müim rekonstruktsiya ve modernizatsiyasına büyük tesir etti. Gasprinskiyniñ böyle yañı yanaşuvı potok kursınıñ uzunlığı ve sınıftaki balalarınıñ miqdarı arasındaki sıñırlarını qatiyen belgiley. Qayd etilgenine köre, mektepteki oquv deviriniñ devamı 2 yıldan ziyade olmamaq kerek. Bir ocanıñ reberliginde 30-40 talebeden çoq olmamaq lâzim. Oqutuv şekilleri de bir de bir tarzğa ketirilgen, yani talebelerge ocalar tarafından qullanğan cezalar yasaq etilgen edi. Manasız ezberlemeniñ77 yerine savtiy printsipke esaslanğan oqutuv usulı qullanılıp başladı. İlâhiyet fenlerge evel musulman mektepleriniñ programmalarından çıqarılğan dünyaviy ilimleri qoşuldı [13, 86-87 s.]. Neticede, mekteplerde kirsetilgen yañılıqlarnıñ muvafaqiyetleri sezilmege başladı. Talebelerniñ ilerimesi bayağı yükseldi. Bağçasarayda, "Terciman" gazetası basmahanesiniñ esasında, Gasprinskiy, yañı usul mektepleriniñ oca ve talebeleri içün universal oquv qullanmalarını neşir etip başlay. İlki eksperimental neşirleriniñ biri – bu umumiy "Hovaca-i s;byan" ("Hovaca-i subyan") [267, 26 c.], yani "Balalar ocası" adlı derslikler seriyası edi. Bunnıñnen birge, çoq yıllar devamında basmahane tarafından başqa maarif neşirleri basıldı. Olarnıñ müellifleri İ. Gasprinskiy ve yerli mektep ocaları edi.
Bağçasarayda İ. Gasprinskiy adına ev-müzeyniñ saqlav fondlarını tarir etkende, bizim diqqatımıznı bir sıra derslikler celp etti. Olarnıñ arasında: "Usul-i Coğrafiya", "Sarf-i türkiy", "Qayvaid-i lisan-i türkiy" ("Türkiy tiliniñ qaideleri" ), "Hesap. Muhtasar amel hamse ve mesail hesabiyle" ("Riyaziyat iliminden qısqa kurs ve esap meşğuliyetleri"), "Tarih-i islâm" ("İslamnıñ tarihı"), "Yunan hükematası" ("Yunan ükümranları"), "Qalem kesmek ve tutmaq usul;" "Qalem kesmek ve tutmaq usulı"78. Şu qayd etilgen derslikler, hususan, "Hovaca-i subyan" daa bir qaç kere ğayrıdan işlengen ve neşir etilgen edi.
Çoqusı allarda qırımtatar tilindeki derslikler, oquv materiallarınıñ olmağanı içün, köy mektepleriniñ ocaları çoq yıllıq ocalıq tecribelerine esaslanıp, dersliklerni özleri tertip ete, imkânları olğanları ise olarnı neşir etmege de tırışa ediler. Böyle etip, olar öz sınıflarını sarf, riyaziyat, cografiya, tabiatşınaslıqtan ve il. universal oquv qullanmalarınen temin ete ediler. Böyle usulcı ocalarnıñ biri öz ocalıq, kitap neşir etici ve Qırımda tercimeci faaliyetinen belli Yahya Naci Bayburtlıdır79. 1913, 1916, 1917,1926 ve 1927 seneleri devamında o, birinci basamaq qırımtatar mektepleri içün azırlanğan "Elifbe"ni [206, 22-27 s.] ğayrıdan neşir etken edi.
Şimdiki vaqıtta qolumızğa 1926 ve 1927 seneleri dünya yüzüni körgen, Ya. N. Bayburtlınıñ tek eki kitabı tüşti. Bu neşirler aqqında prof. İ. A. Kerimov ve prof. D.P.Ursunıñ ilmiy işlerinde añıla [272,142 s.; 267, 45 s.]. Cenkten evelki menbaalarda ise, biz 1917 s.80 çıqqan "Millet" gazetasındaki ilânnı ve "Terciman" gazetasında basılğan "Bizde elifbe kitabı" ("Bizde elifbe kitab;") taqriz maqalesini tapamız. Bu soñkisi 1916 senesi ğayrıdan basılğan Ya. N. Bayburtlınıñ "Elifbe" kitabına bağışlanğan edi. Taqrizniñ müellifi – C. Kermençikli.
Bu taqriz maqalesi Ya. N. Bayburtlınıñ icadiy faaliyetini ögrengen em zemaneviy tilşınaslar, em de edebiyatşınaslar içün çoq emiyetlidir. Mında kitapnıñ mündericesi ve terkibi tasvir etilmesinden ğayrı, yıllıq oquv planınıñ tasdiqlanuvı aqqında metodik qaydlar berile. Belgilengen maqaleniñ bazı bir faktlarına muracaat eteyik: "…Bu elifbe, yazısınıñ güzelligi ve imlâ cehetinden birinci olduğı kibi, kâğıtnıñ nefisligi de onıñ qıymetini bir qat daha artdırıyur. Bundan da başqa kitabda güzel de bir tertib var. Meselâ, kitab eki qısıma ayırılmış, birinci qısımını teşkil eden ve kitabin yarısı demek olan 29 ders tamamile yeñi imlâ ile yaılmış. İkinci qısmı olan diger yarısı da hem qirayet-i yazabilmeye hazirlamaq içün, evelce harekeler kösterilmiş, soñra arabiy, türkiy sözlerle qarışıq bazısı harekeleri, bazısı harekesiz dersler…Daha soñra biri arabiy, digeri halis türkçe olmaq üzere tertibidilen derslerle ve bir qısmı hikâyelerle kitab nihayet bülmiş… Bu itibariyle kitabın birinci qısımını oquyan çocuq, yeñi imlâ ile yazılmış türkçe sözleri oquya bildigi kibi, ikinci qısmınıda oqursa, hem arabiya sözleri, hem eski imlâ ile yazılmış türkçe kitabları oquya bilir…"82. Maqaleniñ devamında C. Kermençikli "Elifbe"ni ögrengen vaqıt, ameliyatta nasıl qıyınlıqlarnı rastketirmek mümkün olğanını qayd ete. O, sozuq ve tutuq seslerniñ uyğun kelmesine, türkiy tilge uydurılğan yañı, daa tolusınen işlenilmegen, arap urufatınıñ qullanılmasına ayrı diqqat ete. Müelifniñ fikirine köre, planlaştırılğan oquv materialnı taqsim etkende, şu materiallar, öyle de bir çoq milliy ve diniy bayramlarnıñ sebebinden doquz ay yerine sekiz ayğa qadar qısqartılğan oquv yılı devamında oqulmaq kerek olğanını közde tutmaq lâzimdir. C. Kermençikli oquv protsessine savtiy usulınıñ kirsetilmesine ayrı diqqat ayıra. Öz "Zaman nedir?" maqalesinde o, sholastik mizaclı cemiyet qatlamları mekteplerde çeşit yañı usullarnıñ kirsetilmesine qatiyen itiraz etken vaqıtları aqqında ikâye ete. Böyle yañılıqçılıq diniy vekilleri tarafından dinden qaytuv, avam halqqa yañlış fikirlerni aşlamaq kibi sayıla edi. Müellif halqnıñ turmuşında olıp keçken bu keçici devirni böyle köre: "… Evet, bu eski usulın çürük temeline birinci darbeyi endirib yerine qıyamete qadar sarsılmaz, qaviy ve sağlam usul-i savtiyi vaz eden qahraman babamız, merhum İsmail-bek Gasprinskiy hazretleriniñ ilk-davetleri nasıl qarşılandığı daha unudulmadı. Ağızınıñ didigini, qulağı işitmeyen "rabb-i eser"ciler: "elif", "be", "te" diye oqutmaq müslimance degildir, rusçadır, bir biz müslimance oqutuyuruz", didiler. Daha soñra öyle oqumaqle ögrenilen Quran ile namaz caiz olmaz kibi iftiralara baqub yaptılar. Faqat bu qanun tabiatın bir şeyin başlanğıçda cari olakelen bir hükmi idi"
Bunlar keçti. Müslimanların bügünki duyğularını yuqlamadı. Dün 4-5 senede kendisi de Quran, Tecvid, yazı, hesab, sarf, ahlâh ilâ ahiri oqunan mekteblerini az körüyürlar. Bunların islâhi carelerini düşüniyurlar…
Dün tatarların taassib-cahiliyelerni qozğayan "mektebler-i islâh" sözü, bügün hassasiyet sayelerini qozğıyur..."83.
D;n tatarlar;n taassib-cahiliyelerni qoz;ayan "mektebler-i isl;h" s;z;, bug;n hassasiyet sayelerini qoz;;yur..."83. Cemil Kermençikli eski usul mektepleri daa tolusınen yoq olmağanlarını qayd ete. O, bazı ocalar bu küngece pedagogik terbiyelev aqqında iç bir şey bilmegenlerini añlay. Balalarnen elifbeni ögrengende olar " "a" sozuq sesi töpege sozula (çeke), "i" aşağı çeke, "u" sesi de aşağı çekip damma yardımınen telâffüz etile", dep añlatalar. C. Kermençikli öz fikirini devam eterek "Bizim elifbemiz ise ayrı seslerni davuşnen telâffüz etkende yahşıca menimsele" dey85.
Yerli fanatik mollalarnıñ tarafından şefqatsız quvğınlıqlarğa oğrağan dinge lâyıq olmağan tasilni alğan yaş ocalar nesili halqnıñ medeniy inkişafında fenomenal bir adisedir. Pomeşçik, mırza ve mollalar, yani sermiya ve vaquf topraqlarınıñ saipleriniñ maarif ğayeleri missionerlerine nisbeten zıtlaşuvınıñ maqsadı – köylüler üzerindeki akimiyetlerini mecburiy alda qoldan qaçırmamaq edi . Serbest fikir etken erbaplar tarafından mekteplerniñ islâhatını etmek ıntıluvları ükümdarlarnıñ tarafından halq añına idare etüv baş organına qast etmek sayıla edi. Bazı vaqıtlarda ocalarnı vahşiyce öldüre ediler. Böyle misallerniñ sırasında XIX as. soñu ve XX as. başında icat etken belli yañı ğayelerge qol tutqan ocalarnıñ biri U .Ş. Tohtarğazınıñ facialı ölümini añmaq lâzimdir [43, 2 – 8 s.; 272, 249250 s.].
Cedit usul tasili oquv yurtlarnıñ işine ve pedagogik kadrlarnıñ milliy mekteplerde işlemek içün azırlanuvına stimul berip tesir etti, şu devir qırımtatarlarınıñ medeniy ayatlarında müim rol oynay edi. İlk-evelâ, bu XIX as. soñu ve XX as. başında yañı grajdan ve arbiy saalarını menimsev ihtiyaclarınıñ artqanınen bağlıdır. Şu maarif halq areketinen belli tarihiy devirde büyük populârlikke mahsuslaştırılğan oquv kursları, gimnaziyalar, tehnikum, institutlar malik oldılar. Misal içün, "Millet" gazetasında belgilengenine köre 1918 s. Mihaylovskaya gimnaziyasınıñ temelinde şahsiy yuridik institutınıñ, 1917 senesi sınavcı- aviatorlarnı azırlağan arbiy mektepniñ açılması planlaştırıla edi86.
Qırımda gimnaziya ve universitetlerge kirmege istegenler içün mahsus azırlav mektepleri keñ darqalıp başlay. Çeşit esnaflarğa oqutuv kursları, siyasiy savatnıñ oquv kursları açılalar87. 19201930 seneleri köy hocalığı işçileri içün, yardımcı olaraq, usuliy qullanmalar neşir etile. Rusçadan qırımtatar tiline Qırımda inkişaf etken köy hocalığınıñ saaları ve sanayı suallerini açıqlağan çeşit türlü edebiyat basıla. Umumen bu edebiyatnı tasavur etmek içün bazı kitaplarnıñ serlevalarını köstereyik: "Hayvan hastalıqları", "Qırımda tütün asrav usulları", "Qırımda topraqnı saçuvğa nasıl hazırlamalı?", "Ekin devirleri ve cem ösümlikleri"88.
Cemil Kermençikli köylüler arasındaki caillikniñ yoq etüvine, köy hocalığınıñ keyfiyeti ve istisal semerililiginiñ problemalarınen meraqlana. O, 1917 senesiniñ "Millet" gazetasında "Tütüncilerin diqqatına" adlı maqalede böyle yaza: "…bizde ne sanat mektebi kören bir sanatkâr, ne ticaret ikmal iden bir tuccar, ne de azaciq fenniy bilgisi olan bir bağçı-bağçacı, tütünci, ekkinci yoqtır. Sanatkârlarımız kendiliginden irişme bir sanatkâr. Tuccarlarımız Huda-i nabit birer tuccar. Hatta diyebilirim ki, bir qısımı da kendi fayda ve zararını bile farq idemeyen safderunlardır"89. Cemil Kermençikli Qırımdaki köy hocalığınıñ bağcılıq, bağçacılıq ve tütüncilik kibi müim saalarınıñ buhran alınıñ meselesini kötere. Onıñ fikirine köre, keyfiyeti ğarbiy istisalcılarnıñ mahsulatlarından iç de qalışmağan yerli mahsulatlarğa bazirgânlar tarafından bazarda eñ ucuz fiyat kesile edi90. İqtisadiy qanunlardan haberleri olmağan köylüler, bir çoq borcları olğanından sebep, topraqlarnı satmaq, olğan mal-mülklerni reinge bermek mecbur oldılar. İçtimaiy-iqtisadiy ve siyasiy şaraitlerden ğayrı, böyle alnıñ sebebi – avam halqnıñ iş yürüticiliknen zayıf tanış oluvında. Köylülerniñ bu cailligini şair "Bizim bağça" şiirinde istiza ile köstere. Adiy köylü öz cailliginden köy ayatınıñ eñ büyük meşaqatlarına dayana. Avağa qulaq asmay, gece-kündüz, bazıda öz, çoqusı allarda ise zengin pomeşçikniñ toprağında baş kötermey çalışa. Qorantasını keçindirmek içün, köylü, sağlığını, quvetini iç acımayıp, çalışa. Bay ve bazirgânlar kibi kreditorlar ise şu vaqıt zevq-sefa sürip yaşay ve saf yürekli, añqav köylüni aldatmaq içün fırsatnı qaçırmaylar. Elbet, köylü bütün meşaqqatlarnı caillikten çekkenini duya, lâkin balalar mektepke barmaq kerek olğanına ep bir diqqat etmey. Qırımtatarnıñ ayatındaki bu zıddiyetini Cemil Kermençikli böyle tasvir ete:
"...Has bağçacı bağçasını çoqdan satqan, savurğan
Bu yetmegen, dağın taşır, evin ortağa urğan.
Beş-on yıldır kira verüb, evde tura zavallı,
Malı-mülkü sekiz bala, iki yataq, bir yorğan.
Bu halı kör de, ağlama, közyaşını aqıtma,
Öksüz kibi boyun büküb, başını yan sarqıtma,
İki cihanda kör kibi, ömür keçir horlan da,
İnadlıq it, özüñ kibi, balañı da oqutma!.."91
("Bizim bağça", 1920).
Büyüklerniñ bala oqutuvına böyle munasebeti, belki de, mektepke işanç olmağanından degil de, maddiy alları ağır olmasındadır. Şu zaman, balanı bir de bir oquv yurtuna bermek, ya da zenaatqa ögretmek içün er bir köylüniñ çaresi yoq edi. Bunen birge, kene de til meselesini hatırlamaq kerektir. Yaş nesilniñ ruslaşqanından qorqqan qırımtatarı balasını rus-tatar oquv yurtuna degil de, eski mektepke yollay. Şu fanatik-diniy, sholastik mektepleriniñ "faydası" aqqında ise endi aytılğan edi.
İmperiyanıñ Qırımdaki ruslaştıruv siyaseti kompromissiz, diktatorlıq tabiatını taşıy edi. Rus tilini ögretken tatar mekteplerniñ bile saipleri qırımtatar degil edi. Mında da rus ocaları çalışa edi. Qırımtatar tilini tanımağan ve bilmege istemegen ocanıñ ve rus tilini añlamağan qırımtatar talebesiniñ arasında nasıl munasebetler olğanını farqına barmaq ağır degildir. Qırımtatarları şu taraftan özlerini tolerant ve demokratik kösterdiler. Ruslaştırılğan mektepler qırımtatarlarnıñ qollarına keçirilgen soñ, mındaki şovinistik müit bayağı yımşadı. Elbet, şovinizm temelinden yoq etilmedi, çünki mekteplerde rus ocaları azlaşsa bile, olar baş vazifelerde çalışa ediler.
Oquv yurtlarında rus tili ve edebiyatınen beraberlikte qırımtatar tili ve edebiyatı dersleri de berile edi. Başqa millet balaları içün ana tilini ögretüv programmalar azırlanğan edi. Rus-tatar mektebine büyük tesiri olğan qırımtatar maarif areketiniñ ögünde rus medeniyetinden ayırılmaq maqsadı yoq edi. Aksine, 1917 senesi Musulman icra komitetiniñ esabına qırımtatar ocaları Moskvağa ihtisasnı arttıruv kurslarına yollanılğan edi [19, 387-388 s.].
Rus tilinde Musulman icra komitetiniñ neşir organı olğan "Tatar sedası" adlı qırımtatar milliy gazetası basıla edi 92. Böyle etip, qırımtatar halqı öz iqilâbiy ğayeleriniñ arqadaşı – rus halqına hayırhaqlıq köstermege tırışa edi. Qırımtatar halq idaresi devlet apparatınıñ milliyleştirüv ve mustaqilliginiñ yollarını qıdıra, lâkin özüni rus medeniyetinden ayırmağa iç de tırışmadı. Yabancı medeniyetiniñ zıqına qadar zararlı olğanını añlağan ziyalılar rus ve qırımtatarlarnıñ arasındaki til sıñırlarını pekitmek kerekligini köre ediler. Onıñ içün Qırımnıñ episi siyasiy ve içtimaiy qırımtatar teşkilâtlarınıñ nizamnamelerinde mecburiy ana tiliniñ ögrenilüvi ve umumhalq maarifi esas punktlar olaraq belgilene edi. Umumiy maarif köntseptsiyası kerekli derecede işlenilmegeni içün, bazı hatalarğa yol berilgen edi ve olar da rusifikatsiya siyasetine imkân yarattılar. Misal olaraq, Cemil Kermençikliniñ fikirine köre, bu hatalardan biri – başlanğıç, orta ve yuqarı mekteplerdeki qırımtatar tili ve edebiyatınıñ oquv saatlarını muntazamsız tarzda taqsim etilüvi.
Kermençikli "Cafer efendiniñ doqladı munasebetile" adlı publitsistik maqalesinde 1917 senesiniñ 17 mart künü Cafer Seydametniñ Ruhaniy idare komissiyanıñ ögündeki çıqışı sebebinden ğadap bildirdi. Mında müellif yaş qırımtatar ocaları içün tizilgen oquv-terbiyelev kursında Cafer Seydametniñ tarafından yol berilgen bazı yañlışlıqlarnı qayd ete. Onıñ fikirine köre, balalarnıñ maşinal sürette başlanğıç mektepten gimnaziyağa, gimnaziyadan ise yazlıq oca kurslarına keçirilüvi milliy mekteplerni qırımtatar tili mütehassıslarınen temin etmege yardım etmez. Gimnaziyanıñ cedvelindeki diniy ve içtimaiy fenler talebeler tarafından büyük ğayret ve diqqatnı talap ete ve, şundan sebep, maqaleniñ müellifi qırımtatar tili ve edebiyatını tafsilâtlı ögrenmege imkân olmağana delil ketire. Studentler başqa fenelerge azırlanuvdan soñ boş vaqıt qalsa tek o zaman qırımtatar tili ve edebiyatını ögreneler. Böyle alda qırımtatar mekteplerniñ ocaları ana tili grammatikasını kerekli derecede bileceklerine kefil olmaq mümkün degil. Şu meseleni çezmek içün gimnaziyadaki oquvını daa eki yılğa devam etmek lâzimdir. "Tek o vaqıt biz halqnı qırımtatar tili ve edebiyatından aqiqiy mütehassıslarnen teminlep olurmız", - degen fikirini beyan ete Cemil Kermençikli93. Şu meseleni çezmege Qırım musulman komiteti tırışa ve, şu sebepten, 1917 senesi oktâbr 1 künü Qırımtatar ealisi içün başlanğıç ve aliy yurtlarnıñ açıluvı aqqında qararnı qabul etile94.
Bu vesiqağa binaen, beş uyezdniñ birinde birer "Ruşdiye", nümüneviy aşağı derece mektep ve er bir volostte birer aşağı derece mektepler açılmalıdır. Böyle mekteplerniñ taminatı ve maddiy meselelerini vaquf sermiyaları em de yerli ve şeer hayriye cemiyetlerniñ yardımınen çezmege közde tutula edi.
Böylece, XX as. soñu ve XIX as. başındaki Kırımnıñ medeniy tiklenüvi protsessiniñ temelini qırımtatar halq-maarif areketi qoydı, demege esas bar. Qırımlınıñ milliy mentaliteti ve turmuşınıñ şekillenüvinde tasilniñ büyükten-büyük emiyeti bar edi.
Tasilniñ vazifeleri Cemil Kermençikliniñ icadında da kerekli seviyede tasvir etile. Onıñ edebiy ve publitsistik eserlerinde "maarif" ıstılasınıñ manası keñleşe ve qırımtatar halqı ayatınıñ çeşit taraflarınen nisbetleşe. Bu sırada köy emekçisiniñ turmuşı, ruhaniyleriniñ tesiri, qadınnıñ içtimaiy alı, eski üslüp mekteplerindeki islâatlarınıñ emiyeti, pedagogik kadrlarnıñ azırlanuvında aliy yurtlarnıñ mesülietligi ve il. Cemil Kermençikliniñ canlı sözü maarif ğayelerinen seslenip, halq içün informativ manadan ğayrı, teşebbüs uyatuv vazifesini de becerdi. Hususan, qırımtatar milletiniñ medeniy ösüvindeki bediiy ve publitsistik sözüniñ emiyeti Qırım ealisiniñ er qısımı tarafından musulman qadınınıñ aq-uquğını tanımasında; qırımtatar qadınnıñ medeniy emansipatsiya ğayeleri içün küreşniñ kerekligine qandıruvında belgilene.
2.4. Qadın emansipatsiyası meselesi daimiy bir mevzu olaraq
Devamlı vaqıt içinde batıl itiqatları, diniy taasup, pütperest ananeleri basımı altında olğan musulman aleminiñ qadını er bir insanğa lâyıq bahıt ve sevgi aqqındaki arzularnı yerine ketirmege, öz ayatiy ve icadiy potentsiallarnı tolusınen ömürge keçirmege çareleri yoq edi. Şeriat ve islâm dininiñ qanunları ile faydalanğan erkeklerge nisbeten, musulman qadını bir sıra aq-uquqlardan marum edi.
Qırımtatar qadınnıñ alı başqa musulman qadınnıñ alından çoq farqlı degil edi. Cenkten evel devir Qırımnıñ içtimaiy alını talil etken zemaneviy qırımtatar şair ve publitsisti Yu. U. Kandımov öz işlerinde belgilegenine köre, qırımtatar qadını 1917 senege qadar başını örtmeyip soqaqqa çıqmağa aqqı yoq edi ve erkeklernen musaviy aq-uquqlarnen faydalanmağa olmaz ediler. Onıñ baba, ağa-qardaşlarnen munasebetleri turmuşnıñ, diniy ananelerinen belgilene edi. Bunen birge, Kandımov qadınlarnıñ devlet işleri meseleleriniñ çezilmesinde iştirak etken adiselerge diqqat ete. Misal olaraq, o, Devlet Gireyniñ qadını ve Sultan Mehmedniñ anası – Ayşe Sultan Biyim, İnayet Gireyniñ qızı – Ayşe Sultan Haniy kibi belli şahıslarnıñ adlarını ketire [60, 5-7 s.].
Bazı musulman devletlerinde musulman qadınnıñ emansipatsiya meselesi bu küngece açıq tura.
Musulman aleminiñ qadınlar yarısınıñ diskriminatsiyası, kimer malümatlarğa köre; bir de bir memleketlerdeki qadınlarnı tamırdan yoq etmesine imkân yarata. Böylece, 2005 senesi Marokko paytahtı Rabat şeerinde olıp keçken, musulman aleminde balalar problemalarına bağışlanğan, I İslâm konferentsiyasınıñ iştirakçıları, qızçıqlarnı pek erte evlenüvinen bağlı ve başqa çeşit zarar ketirgen qadimiy pütperest ananelerniñ yasaq etüvi sebebinden bütün musulman memleketlerniñ akimiyetlerine muracaat etmege mecbur oldılar. Olarnıñ qayd etkenlerine köre, böyle ananelerniñ İslâmnıñ qanunlarına iç bir alâqası yoq95. Musulman qadınnıñ diskriminatsiyası global bir mıqyasqa keldi. İslâm dinini temsil etken qadınlar em Şarqta, em de Avropada ep sıqça akimiyet tarafından yapılğan aqsızlıqlarınen rastkelişeler. Dinge ait olmağan yerlerde hicab kiygen qadınlarğa nisbeten insan ahlâqiy kodeksiniñ bozuluvı, hususan, bunen bağlıdır96.
Qırımda qadın-qızlarnıñ vaziyeti 1917 senesinden başlap stabillengen edi, degen iddia yañlış olğanını qayd etmek kerektir. Bu sovet rejiminiñ reytingini kötermek içün, aselet yapılğan falsifikatsiyadır. Şu sebepten, öz maarif faaliyetinen belli olğan ulu müteffikir İsmail Gasprinskiyni añmaq kerektir. Onıñ, "Terciman" gazetasınıñ saifelerindeki çar töreleri ve memurlarnıñ imayesinde olğan psevdoruhaniylerge qarşı devamlı ve muntazam küreşi musulman qadınları içün çoq emiyetli edi. Bizim içün qırımtatar cemaat erbapları arasında İ. Gasprinskiy birincilerden olıp, insaniyetniñ acayıp, lâkin aşalanğan qısımını areketke ketirmege oldu ve qadın-qızlarnıñ elementar uquqlarını cemiyetniñ bütün saalarında tanıttı [35, 145 s.].
Gasprinskiyniñ qızı – Şefika Gasprinskaya baş muarrirliginde çıqqan "Alem-i nisvan" jurnalı türkiy musulman dünyasında mahsus qadınlar içün ilk neşiri edi. Mında, qadınlar içün umum olğan, qadınlar ve erkekler arasındaki teñ aq-uqquqları, ilim ve terbiye, nikâh ve qoranta institutınıñ islâhatı kibi meseleler baqıla edi. Bundan ğayrı, jurnal oquyıcılarnı başqa memleketlerde yaşağan qadınlarnıñ ayatı ve turmuşınen tanış ete edi. Misal içün, "Kafkasiyada müslime hanımlar" adlı maqaleniñ bir parçasını oquğanda, biz Kavkaz qadınlarnıñ ayatınen tanış olamız ve şunıñ esasında, şu devir Qırım qadınlarınıñ içtimaiy alını tasavur etmege imkân berile: "Qafkasiya müslimeleri de Cehalet deñizinde boğulmaqtadırlar. Umumiyet üzere ilim yoq, millete hıdmet hiç yoq. İşleri-halı – toqumaq, çorap örmek, örme-dikme işleri, paltar (elbise) dikmek. Aşçı-qulluqçı vazifelerini körmek, yahud işsiz-küçsiz alet-i muattala kibi yaşamaqdır. Evlâdlarını terbiye idemezler, erleri ile medara bilmezler /iş bilmezler/97, qomşular ile hoş muamele idemezler. İşleri hep çağırmaq, bağırmaq, qarğış, sögüşdir. Nizam ve intizam nedir bilmezler. Nezaket nedir bilmezler. Letafet nedir hiç bilmezler. Qafkasiya müslimeleriniñ bildikleri altun (qızıl) ziynetler, qumaş paltarlara, saçlara, ellere hına, qaşlara rasıqdar (qaş) hıfz-ız sıhhanıñ vucudından (beden sağlığından) haberleri yoq. Ayaq yalın kezerler, rutubet /dımlıq/, qaranlıq yerlerde oturarlar. Bunıñ içün de daima hasta olurlar: bir çoqları para baş ağırısına, bazıları bel hastalığına (revmatizmge) duçar olurlar. Acayıb-qarayıb /hucur/ belâlara rast kelürlar, qorqunç yaralar çıqarırlar, genç iken hayatları bade kider /boten keçer/…"98
Qadınlar emansipatsiyasınıñ meselesi qırımtatar yazıcılarını da çette qaldırmadı. İ.Gasprinskiyniñ icadiy faaliyetini ve nevbetteki tarihiy devirleri Qırımda yaratılğan B.Çoban-zade, A.Giraybay, N.Çelebicihan, M.Nuzet, U.İpçi, A.Odabaş, Z.Cavtobeli ve diger yazıcılarnıñ bediiy eserlerini talil etkende, mındaki qırımtatar qadınnıñ cemiyetteki yerini tanığan umumiy bir ğayeni tapamız.
Añılğan şahıslarnıñ arasında belli edebiyat erbabı Cemil Kermençiklini rastketiremiz.
Qadın-qızlarnıñ taqdiri şairniñ icadında müim yerni ala edi. Öz şiir ve maqalelerinde o, büyük qasevet ile, oquyıcılarğa musulman qadınnıñ ayatında olğan irratsional vaziyetlerniñ peyda oluvını köstermege tırışa ve onı cail, eminsiz ve uquqsız bir mahlüqnen teñeştire. Cemil Kermençikliniñ fikirine köre, qadınlarnıñ medeniy şekillenüvi protsessiniñ tezleştirüvi, olarnıñ devlet içtimaiy ayatına qoşulması tek demokratik ğayeleri yolu ve fevral inqilâbınıñ usullarnıñ qalanuvı ile mümkündir.
C.Kermençikli öz halqınıñ qaramane keçmişine muracaat eterek, qorqu bilmez analarnıñ cesür areketlerini hatırlap, olarnıñ mecalsız qızlarınıñ acınıqlı, hor allarını körip, çetin ümütsizlikke tüşe. Maqaleleriniñ birinde o, böyle yaza: "Muharebe meydanlarına qadar, erkegiyle birlikde giden arslan yürekli, tatar qadınınıñ bugünki miskin qızları, niçün küneşin ziyasından ürkecek qadar utancaq, saf hava yutmaq haqqından mahrum idildigi zaman, sesini çıqarmayacaq qadar qırıq, ayağına zıncırlar, buğavlar urulırken, ayağını tepretemeyecek qadar quvetsiz, çaresiz oldı…"99.
C. Kermençikliniñ tasavurındaki qorqu bilmez qadın İ. Gasprinskiyniñ "Arslan qız" [191, 5-32 s.] ikâyesiniñ baş qaramanı, Uçturfandaki İzzet-ağanıñ qızı – Gülcemal kibi olmaq lâzimdir.
Gülcemal Uçturfan şeerinniñ sakinlerini zapt etilüv, esirlik ile qorqutqan qıtay tirelmesine bir özü qarşı çıqqan qızdır. Yaş, ambitsiyalı, şeer törelerniñ taqatsızlıqlarından ümütini coyğan, qız gizli silâ ve zırqlı taqımını kiyip, atlı erniñ körünişinde duşmanlarnıñ bütün ordusını artından ücümge alıp bardı.
Böylece, İ.Gasprinskiy fransız milliy qaramanı Janna d’Arknıñ musulman analogiyasını yarattı.
Meraqlısı şu ki, İ.Gasprinskiy yaratqan ikâyesiniñ qaramanı, qadın cesürliginiñ timsali olaraq, öz maqsadına tek erkek urbasını kiygen soñ irişe. Aksine olaraq, eserniñ süjeti Gülcemalnıñ öz şahsiyetinden marum etilgeni aqqında fikir yürsetmege imkân bermey. O, tasil alğan, avlanmadan, at minip yürmeden haberi olğan, ev işleriniñ alıp baruvı qaidelerini bilgen qız edi.
"Terciman", "Vetan hadimi" ve "Alem-i nisvan" jurnalınıñ tesiri altında inkişaf etken qadınlarnıñ azatlıq areketi medeniy emansipatsiyası yolunda büyük muvafaqiyetler qazandı. Buña baqmadan, Qırım qadın ailesiniñ çoqusı durğun ananeler ve şahsiy batıl itiqatlardan tış çıqmağa daa baznaları batmay.
Şu zamanları belli rejissör Celâl Meinov qırımtatar teatronıñ ayatınen bağlı meraqlı malümatlarnı hatırlay. 1914 senege qadar bütün qadın rollerni sanada aqaylar oynamağa mecbur ediler. Qayd etmeli ki, bazı aqşamlarnıñ teşkilâtçıları spektaklde iştirak etmek teklifinen, çoqusı asılzadelerge ait tasilini alğan, mırzalarnıñ qızlarına muracaat ete ediler. Lâkin, ananeviy terbiyeden sebep ve cemaatnıñ mahkum etüvinden qorqqan qızlar böyle meraqlı teklifni red ete ediler [46, 56-57 s.]. Qayd etmek kerek ki, patriarhat fenomeni musulman cemiyetinden ğayrı, başqalarına da has edi. Qadın obrazınıñ Roma teatri tarafından sanalaştırıluvını nemse felsefecisi İ.A.Göte tafsilâtlı tasvirley. O, "Roma teatrinde aqaylar oynağan qadın rolleri" adlı felsefiy qaydlarında böyle yaza: "evelde, er alda, sanat ve ahlâqnıñ eñ yahşı zamanlarında, qadınlarğa sanağa çıqmaq yasaq edi. Şu devirdeki pyesalar, yahşı-yaman, lâkin qadınsız oynamaq mümkün olsın, ya da qadın rolleri şu işke kerekli alışqanlıqları ve meareti olğan aktörlar tarafından oynalsın dep, tizile edi. Böyle adet yañı Rimde ve qalğan bütün kilse vilâyetinde saqlanıp qaldı. Tek, Bolonyada, çeşit imtiyazlardan ğayrı, teatrlerniñ sanalarında qadınlarnı körip ayrette qalmaq serbestliginen faydalana ediler… Qadın rollerini oynağan yigitler, bar küçlerinen şu sanatta özlerini köstermege tırışalar. Olar qadınlarnıñ beden areketlerini, oturuş-turuşlarını tafsilâtlı ögreneler, lâkin olarğa taqlit eterek, öz qalın seslerini deñiştirmege olmaylar, şundan sebep, seslerini tatlı, yımşaq yapmağa tırışıp, öz cınısından çetleşmege olğan küç-quvetlerini qoyalar. Olar, qadınlar kibi, mot haberlerine tüşkün; eñ usta tikiciler tikken urbalarnı kiyye; ve teatrniñ böyle "primadonnaları" çoqusı allarda öz maqsatlarına irişe" [192, 265-266 s.].
İ. V. Göteniñ maqalesi böyle acayip fenomenni açıqlay: qırımtatar teatrinden farqlı olaraq, roma teatrinde cemiyetniñ içtimaiy ananeleriniñ diger añlamını köstere. Mında pyesalarnıñ sanalaştıruvında qadınlar iştiragınıñ ihtiyacı yoqtır. Bunen birge seyirciler böyle ekzotik sanat çeşitine büyük meraq kösterip başlaylar. Neticede roma teatri sana sanatınıñ mahsus erler teatri kibi özgün yönelişini elde ete.
Cemil Kermençikli klerikallarnıñ qadınlarğa olğan böyle despotik munasebetlerine dayanıp olamay ve böyle sualler qoya: "Niçün böyle örtülü olmadığı zaman, namusından emin olmıyor, yaki namussız adını alıyor. Aceba, tatar qızınıñ başı üzerine asırlardan beri taş, qaya kesilmiş mazlum bulutları iritebilecek qadar quvetli bir haqiqat doğmayacaqmı? Aceb, bu qara bulutların qaranlıq kölgesinde asırlarca küneşin yaldızlı ziyasını, can virici sıcağını hiz idemeden döktirilmiş, duyğusı öldirilmiş, duyğusı öldirilmiş o, masüm canlı cenazeleri daldığı ebediy uyqusından uyandıracaq qatlı bir feryad, acci bir sayha qopmayacaqmı?"100 Özü içün lâyıq olğan cevaplarnı tapmağan şair, tüşünmek içün, oquyıcılarğa suallerni teklif ete. "Rast kele bir körüşüv" adlı şiiriniñ satırları ile şair qısmeti kesilgen qırımtatar qızına muracaat eterek böyle devam ete:
"At başından bu qorqunç kefinni,
Yetişir bu sürdügiñ körmeden.
Oldukten soñ kefin kiyip toyarsiñ,
Artıq kiyme bu kefinni ölmezden!
Qum aşayan ördek kibi yüresiñ,
Ayaqlarıñ qıyışmış sürünmeden.
Yüzümde qan, içinde can qalmamış,
Yetişir! Çıq! Bu qaranlıq bölmeden!.."101.
Çadranı kefin ile teñeştirgen şair qadın özüniñ saylav aqqı olğanını añlasın dep istey. O, qadın-qızlar öz şimdiki alını ratsional alda añlağanlarını ve yaşayışnıñ yañı manasını tapmağa talap ete. C.Kermençikli qarardan ziyade utançaqlıqtan, yañlış hurafatlardan, çadradan vazgeçerek, asla da qadınnıñ tolusınen öz dininden red etmesini istemey. Şair içün aqiqiy iman ratsionallik ve Kelâmullağa esaslana. Onıñ fikirine köre, medeniyetli, temerdün musulman qadınnıñ Vatanına tiyecek faydası, onıñ medeniy ceetten artta qalğan milletdeşine nisbeten bayağı çoqçadır. İ. Gasprinskiyniñ qayd etkeni kibi, qadınlarnıñ mazlum alı, onıñ cailligi milletniñ inkişafına büyük keder etmekte. Dinniñ qanunlarını ve umumiy nizamlarını yañlış añlatqan ruhaniyler böyle alnıñ saqlanmasına er taraflama qol tuta ediler [35, 145 s.]. Milletniñ yarısını qadınlar teşkil etkenlerinden sebep, olarnıñ açılmaları, medeniyet seviyeleriniñ köterilüvi serbest fikir etken insanlarnıñ sayılarını arttıracaq edi. Böyle al tek ruhaniylerge qarşı degil de, rusiye imperiyasına qarşı taba halq isyanlarına ketirmek mümkün edi. Olar içün ise, oqumış, öz aq-uquqlarını bilgen küçlü milletniñ yerine faqır, hasta, cail adam sürüsini idare etmek bayağı qolayca edi.
Cian cenkiniñ başlanuvı, dünyadan behaber, iç bir şeyge qoşulmağan, eziyetlengen, hususan, cenkleşken taraflarınıñ qadınları, öz tar alemlerinden çıqıp, cenkke ketken baba, aqayları, oğullarınıñ bütün ğam-qasevet, meşaqatlarını öz boyunlarına alıp, sağ qalmaqnıñ yollarını qıdırdılar102.
1914 sene Qırımda qırımtatarlarğa qarşı repressiyalar ile belgilendi [19, 382 s.]. Buña baqmadan, iç bir manialarğa baqmay, ayaqqa turğan halq, olğan küç-quveti ile aydın kelecegine alıp ketken yolunı devam ete. Teşebbüsni üstüne alğan progressiv yaşlar, qadınnıñ emansipatsiyası em halqnıñ da esas vazifesi olğanını añlap başlaylar. Qadınlar azatlıq areketi tertipsiz aldan vazgeçip, nizamlı bir şekilge kelip başladı. Yañı yaş, ğayretli, dünyaviy tasil alıp, hurafatlardan tış olğan Noman Çelebicihan 1917 senesi müftiy vazifesine tayin etilgeninden soñ, Qırım musulman qadınları, qısqa devirniñ içinde, bir sıra qadın komitetlerini teşkil etip oldılar103.
Qırımnıñ deyerli episi uyezdleri volostları, şeerlerinde olğan bu komitetlerniñ çerçivesinde ket-kete çeşit icadiy tögerekler, savatsızlıqnı yoq etken kurslar, oquv haneleri, el işleri ve tiküv kursları meydanğa keleler104. Elbette, keñleşe turğan qadın teşkilâtları umumiy bir koordinatsion merkezge muhtac edi. Şundan sebep, 1917 senesiniñ "Tatar sedası" gazetasınıñ malümatlarına köre, avgustnıñ 17 künü Aqmescit şeerinde bütün musulman qadınları komitetleri vekilleriniñ qurultayı ötkerildi. Mında 50 ziyade adam toplanılıp, oblastlı qadın komiteti saylandı. Bundan biraz evel Rusiye musulman qadınları Muvaqqat Merkeziy teşkiliy bürosı tarafından mahsus musulman qadın komitetleri içün umumiy teşkiliy nizamname işlenilgen ve ayrı neşir olaraq basılğan edi [120, 498 – 506 s.].
Böyle cemaat tedbirlerinde qadınlarnıñ iştirak etüvi yekâne bir al degil edi. Qadın komitetleriniñ vekilleri Qırımda ve ondan tış yerlerde keçken medeniyet, din, içtimaiy-siyasiy ve iqtisadiy suallerge bağışlanğan çeşit tedbirler, kongress ve qurultaylarda iştirak ete ediler. Qolumızdaki malümatlarğa köre, I Milliy Qırımtatar Parlamentiniñ toplaşuvlarında dört musulman qadını Anife Bodaninskaya, Hatice Avcı, Şefika Gasprinskaya ve İlhamiye Toktarova iştirak ete edi106. Parlamentniñ iştirakçileri namzetleriniñ cedvelinde de qadınlar bar edi. Bu sırada Qırımda öz teşkiliy-maarifperverlik faaliyeti ile belli olğan Ayşe İshakova, Anife Kürtiyeva ve başqaları añıldı107.
Musulman qadını halq iş yürütüvi, ilim, maarif, medeniyet saalarında öz kömpetentligini ve emiyetini is etip başlay. O, öz menligini añlay ve yüreginde aq-uquqlarına irmege kerekliginiñ eminligi doğa. Bunı 1917 aprel ayı Qazanda ötkerilgen Umumrusiye musulman qadınları kongressi qabul etken rezolütsiyası tasdiqlay. Mında qadınlar tarafından yapılğan müsbit bildirüvler kirsetildi. Olarnıñ bazılarnı misal olaraq ketiremiz:
Qızlar orta ve aliy mekteplerde oqutılsın;
Yaşı keçken qadınları içün kurslar açılsın;
Qadın siyasiy ve içtimaiy işlerine qoşulması şeriat baqımından mümkün olıp, qadınlarnıñ saylavlar işlerinde iştirak etmeleri de yasaq degil;
Qadınlar içün hicap; yani yüzlerini qapatıp yürmege şeriatta yoqtır;
Erkek ve qız balaları içün 8 (sekiz) yaşından itibaren ana tilinde tahsil mecburiy olsun;
Ailede erkek ve qadın aynı bir haqlardan faydalansın [120, 466-467 s.]
Ananeviy qırımtatar qorantasınıñ mevzusını kötergen Cemil Kermençikli qırımtatar yaşlarını qarışıq qorantalarnıñ tendentsiyası tesirine oğramamağa çağıra, çünki olar qırımtatar halqınıñ assimilâtsiya ve yoq olmasına ketire. Şair qırımtatar qızınen qoranta qurmağa istemegenlerge qarşı çıqaraq, yaş yigitlerni qırımtatar qızı ğayet terbiyeli ve sadıq olğanını añlatmağa tırışa. Şu sebepten öz "Yeñi bir moda" adlı maqalesinde Cemil Kermençikli böyle yaza: "…Nasıl olıyor da böyle saf, muhabbet sahibesinden biri muhabbet aşqına kendi dininden çıqub degil, kendi dinine qalmaq şartile bile olsa, bir hristiana varmiyor. Eger gençlerimiz diger bir cihetden kendilerine arqadaş bulamıyorlar denilerse, zan idersem, bizde öyle hayatın felsefesine pek derin naqiz iden mütekkirler sekiz abide, sekiz dane yetişmemişdir…"108 O, yaş yigit ve qızlarğa sıqça milliy medeniy merkezlerge qatnap, umumiy avesliklerini, meraqlarnı tapmağa teklif ete. Öz dünyabaqışına binaen, bu asıl olğan vaziyetni, şair böyle köre.
Qırımtatar yigitleri ve qızları arasındaki munasebetlerini terence añlamaq içün, "Millet" gazetasında basılğan, eskadron askeri Seydametovnıñ maqalesine muracaat eteyik. Bu maqale, aqaylarnıñ başqa dinge ait qadınlarğa evlenüvleriniñ sıqlaşqanı sebebinden, Bağçasaray qadınlarınıñ narazılıq aktsiyasına seslenüv oldı: "Qaç yıllardan beri askerlikle oğraşan bir çoq qardaşlarımız evlenmek de bilmem, ne qadar parane qadar ağırlıq istediklerinden o qardaşlarımızın bu qadar parayı tedarik içün çoq seneler alın-terini dökerek çalışması kerek olıyor. Halbu ise, onlar muharebeniñ qanlı, suvuq hendeklerinde yalıñız canlarını qurtara bildiklerinden parayı nereden alacaqlar? Bunlar yarmalıqdan para qazanub kelmiyorlarmı?
Anne-babaları "qızımızı çir-çıplaq qocaya verimeyiz, bu qadar ağırlıq isteriz", - diyerek kerek deliqanlınıñ ve kerek qıznıñ ayrı yaşamalarına ve evlenüb qalmalarına sebep olıyorlar.
Evlenmek içün hail olan bunıñ çirkin adetler ortalıqdan qalmadıqça, biz gençlerin tatar qızlarını ala bilmeleri mümkün ölmiyor. Bunıñ içün kerek şeriatın ve kerek adetin müsaadesine köre hiç bir masrafa muhtac olmadan ecnebiy qızlarıle vaqıt keçirmege ve evlenmeye yol açılmış bulunıyor..."109. Bunı Cemil Kermençikli de, elbette, añlay edi. Şair, konfessiyalarara evlenüvler siyasiy mananı taşığanını añlay, onıñ içün aktsentni cemiyetniñ yañı medeniy ve konservativ yaşayış tarzlarına esaslanğan sınıflar bölünüvine qoya. Bir taraftan, qırımtatar yaşlarını bazı bir derecede vulgar emansipatsiyanı temsil etken qadınlarnıñ tesirinden tenbilemege istep, ekinci taraftan milliy konservativ adetleriniñ esiri olıp qala. "Bir fahişe ağızından" serlevalı şiirinde vulgar emansipatsiyanıñ alâmetlerini böyle köstere:
"Çekinmez bunlar umumiy etraftan
Kelse yerine menfur meramları
Bu dinleriñ canına rahat verir
Mahsum millet anasınıñ qanları…"110.
Ya da:
"Bizce sevmek ahmaqlıqtan sayılır
Yahşılıq itmek kendine bir horluq.
Bize beş sebepçi olan yerlerden –
İntiqam almaq birinci doğrulıq.
Sizce qanun vaaz itmekten de muqaddes –
Yolundan adaşanı qurtarmaqtır.
Bizim qanunımız ise duşmandan,
İntiqam almaq içün bir qarmaqtır…"111.
Cemil Kermençikliniñ bediiy icadında eki, qarama qarşı qadın tipleri ayırıla. Birincisi – aqay taraftan tanılğanını istegen qırımtatar qadını; ekincisi – öz areket tarzınen erlerniñ açuvına tiygen ve ğarez bildirgen intiqamcı qadın. Qırımtatar qadını azatlıq areketiniñ saflarında olaraq, özlerini tanıtmaqtan ğayrı, umumhalq küçü ile memleketniñ demokratik azatlığını yañıdan tiklemege tırışalar. Bu yerde oña ecnebiy, degradatsiyanı keçirgen cemiyetniñ temsilcisi qarşı turıp, yengilliknen musulmanlarnen yaqın munasebetlerni qura. Böyle etip, qırımtatar ahlâqı tamırından ğayıp etile.
Böylece, Cemil Kermençikli qadın emansipatsiyasını devlet emiyetligi seviyesine qadar kötere. O, em halqqa, em de memurlarğa muracaat etip, maarif işlerine, medeniyetke çoqça diqqat ayırmağa çığırıp, halq ögünde, qırımtatarlar milletiniñ fatal aqibetini köstermek maqsadınen, çıqışlarda buluna: " bügünki ahval qarşısında Qırımda qırımtatar bir çoq asırlar daha yaşar, lâkin "qırımtatar sözü, eki asır soñra tamamile unudılır", sözüni hatırlarıñızda tutuñız ve qapıñıza kelenlerden evlâd kerek altmış senelik keregiñizi istemeyiñiz, yoqsa bir arqadaşın tabirince az zamanda qırımtatarlarında da qaraimlerde oldığı kibi, yüzlerle altmış yaşlıq qızlar olur ve siyaseti de biraz ehline terk idub evlâdlarıñızın milliy duyğularını yükseltecek milliy mekteblere de qulaq viriñiz, yoqsa yarınki qudañızın lisanını añlamazsıñız!.. Yaki mezkür "müsteşriğa" / "şarqşınasqa" maşallah harife-i mutaliqan keramet sahibi / güzel laqırdınıñ sahibi / imiş, dimeye mecbur olursuñız…"112
Neticede, qayd etmek kerek ki, devamlı bir zaman içinde sert ve adaletsiz klerikal adetlerniñ astında bulunğan qırımtatar qadını, öz azatlıq yolunda bir çoq manialarğa oğradı. Esas yardımnı qadınlar, halq idaresinen bağlı demokratik ğayelerniñ keñ propagandasını keçirgen, milliy matbuatnıñ tarafından kördiler. Matbuatta er bir insannıñ – em köylüniñ, em de ziyalınıñ, keskin mesele ve suallerni muzakere etmege aqqı bar edi.
Qırımtatar qadınnıñ dünyabaqışınıñ şekillenüv ve inkişaf etüv tendentsiyalarnı közeterek, qadınlar azatlıq areketine Cemil Kermençikliniñ icadiy ve içtimaiy faaliyeti büyük tesir etti. Onıñ fikirine köre, qadın emansipatsiyası siyaseti bütün qırımtatar milleti dünyabaqışınıñ tolu restrukturizatsiyasını közde tutmaq kerektir. Böylece, Cemil Kermençikli oqumış, medeniyetli, azat ve demokratik qırımtatar qadınnıñ obrazında qırımtatar halq devletiniñ ideal modelini teklif ete.
III.Bölük. Cemil Kermençikliniñ bediiy eserleriniñ lingvouslübiy hususiyetleri.
• . Şairniñ şiirleriniñ arap urufatından kirillitsağa transliteratsiyası.
Cenkten evel ve cenkten soñ neşir etilgen Cemil Kermençikliniñ bediy eserlerine teñeştirüv üslübini qullanğanda, biz bir sıra uyğunsızlıqlarını rastketirdik. Şu hatalarğa metinlerni arab urufatından transliteratsiya yapqan tedqiqatçılar yol berdi. Olarnı közge alıp, böyle blok-shemanı tizmek mümkün:
• Arab urufatlı şiiriy metinleriniñ qırımtatar tiline transliteratsiya ve muarrirlik yapqanda peyda olğan hatalar:
• sözlerde arifler tüşürile ya da qoşula;
• manalarnıñ transformatsiyası; böyle alda şiirniñ mantıqiy tizilüvi de deñişe;
• Köntekstte bazı sözler peyda ola ya da coyula
• Mevzunıñ zayıf ögrenilmesinden sebep, bir müellifniñ eserleri başqa müellifniñ eserleri olaraq zan etilmesi.
• Şiirlerniñ adları deñiştirile, metinleri ise başqa müellifleriniñ icadı olaraq sayıla.
• Oquyıcınıñ diqqatına bozulğan şiiriy metinler teklif etile, yani mında yetmegen satırlar ya da dörtlükler qayd etile.
Böylece, em Cemil Kermençikliniñ, em de başqa müelliflerniñ eserleri bir çoq deñişmelerge oğratıla ve başqa bir müellifniñ qalemi tübünden çıqqan kibi sayıladır.
Cenkten soñki devirde Cemil Kermençikliniñ edebiy mirasına ciddiy bir diqqat ayırılmadı desek – yañılmamız. Lâkin qayd etmeli ki, nasıl olsa da, bazı bir işler alıp barıldı.
Cemil Kermençikliniñ edebiy asabalığı aqqında E. Şemi-zade, A. Dermenci R. Fazıl, İ. Kerimov ve başqa edebiyatşınaslarımız fikir yürsettiler. Lâkin transliteratsiyanıñ zayıflığı ve muarrirlik yapqanda peyda olğan hatalar sebebinden, original metinler neşir olunğanda, töpede belgilengen tekstologik yañlışlarğa yol açıla.
C. Kermençikliniñ "Soñ söz", "Tatarım", "Cenk meydanı", "Eski mektepler" kibi bazı bir şiirlerine diqqat eteyik. Evel, 1918 senesi "Millet" gazetasında basılğan, "Soñ söz" şiiri, bizim zamanımızda da bir qaç sefer: 1996 s. – "Yıldız" jurnalında, 2002 s – "Yañı dünya" gazetasında ve 2003 s. "Küneşten bir parça" adlı qırımtatar şiiriyetiniñ antologiyasında neşir olundı.
Şiiriniñ asıl nushasını şu, töpede añılğan, üç menbadaki variantlarınen teñeştirsek – köremiz:
"Ey tatarı seven, acıyan vicdanlar qorqmayın!
Haber, zerblere baqıp çalışmaqtan bıqmayın! [201; 202, s.56; 279, s.268].
Şu parçanı original metinnen teñeştireyik:
"Ey tatarı seven, acıyan vicdanlar qorqmayıñ!
Qıra zibirlara baqub çalışmaqdan bıqmayıñ"113ikkkbirlara baqub ;al;;maqtan 13Qıra KKb;kkKkkkkkiiqKmay;;" 1kk3
Körüne ki, asıl metinniñ manası bütünley başqa, yani o "haberler" ve "emiş-demişler" degil de, "ağır meşaqqatlar"dır. Böylece, asıl nushadaki hatalar onıñ arap urufatından oquluvı vaqıtında yapılğan yañlışlıqlarnen bağlı.
"Qıra zibirlara" birikmesi böyler ariflerden ibarettir: "qaf- yye- ra-elif zel-yye-be-yye-ra-lâm-elif-ra-he", "haber, zebrlere" ise "ha-ber-ra, zel-be-ra-lâm-he-ra-he".
Şiirniñ nevbetteki satırlarına diqqat eteyik:
"Böyle iftira, bötenler degil yalıñız size,
Size, bize, dinimize em de milletimize.
Böyle emiş-demişçilere qara yüzliler derler,
Söyleyecek çıqsın meydane, söylesin köz-köze"[201; 279, s.270].
Asıl nushasında ise:
"Böyle iftira-bühtanlar yalıñız degilsiz,
Size, bize dinimize hem milletimize
Böyle imiş-dimişçilere qara yüzlü dirler,
Söyleyecek çıqsun meydana, söylesün köz-köze!"114.
Ketirilgen misallerden körüne ki, "bötenler" ve "bühtanlar" sözleri ne öz yazıluvınen, ne de mantıqiy manalarınen biri birinen iç de uyğunlaşmay. "Bühtanlar" sözü böyle ariflerden ibaret: "be-he-te-elif-nun-lâm-elif-ra"; "bötenler" sözü ise: "be-vav-te-he-nun-lâm-he-ra"
Zemaneviy neşriyatta Cemil Kermençikliniñ "Tatarım" şiirine ayırılğan diqqat az degildir. Şiir "Lenin bayrağı" [204], "Yañı dünya" [205] gazetalarında, "Yıldız" [202, 54 s.] jurnalında; azerbaycan tilindeki qırımtatar şiiriyeti ve publitsistikasınıñ cıyıntığında [228, 46-47 s.] ve R. Fazıl, S. Nagayevniñ "Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı" [291, 244-245 s.] adlı kitabında basıldı. Bundan ğıyrı şiir 1918 s.115 eki kere "Millet" gazetasında neşir olundı.
Töpede qayd olunğan şiiriy eserlerde arap, farsi sözleri sıq sürette rastkele. Bazı vaqıtlarda olar arap urufatlı metinleriniñ transliteratsiya protsessini mürekkepleştireler.Misal olaraq, "Tatarım" şiiri Ulu Vatan cenkinden soñ ilk olaraq neşriyatta 1990 s. "Lenin bayrağı" gazetasınıñ saifelerinde peyda oldı. O zaman transliteratsiya yapılğanda yol berilgen yañlışlıqlar neşirden neşirge iç bir deñişmesiz köçürildi. Şu fikirni tasdiqlamaq içün, misal olaraq, asıl metinniñ bir parçasını alayıq:
"Baş üstünde dolaşıyur bir bulut,
Bana diyur: "Tatarlığı sen unut!"
Hayır dostum sen bu dertden fariğ ol
Şu sözleri hatırıñda eyi tut:
"Sen ne dirseñ – tatar oğlu tatarım,
Tatarlıqdır ma-bih-il iftiharım!.."116
Biz belgilegen "Tatarlıqdır ma-bih-il iftiharım" satırnı arapçadan tercime etecek olsaq: "bir de bir şey içün ğururlanmaq; öz özüñni maqtamaq" olıp çıqa. Cenkten soñki neşirlerde asıl "ma-bih-il" sözüniñ yerine türkiy"benim" qullanıldı. Buña baqmadan, eki variantnıñ da manası birdir. Ecalarnıñ sayısı ise farqlana. "ma-bih-il iftiharım" ve "Benim iftiharım" sözleriniñ yazılışı da bam-başqa: "mim-elif be-he elif-lâm-elif-fe-te-ha-elif-ra mim" ve "be-he-nun-yye-mim elif-fe-te-ha-ra-mim".
Prof. İ.A. Kerimovnıñ sözlerine köre, şu añılğan şiir C. Kermençikli sağ ekende de bir qaç kere basılğan edi. Nushalarnıñ birinde böyle satır bar edi: "…Tatarlıqdır benim iftiharım!". Onıñ içün şiirniñ sözleri müellifniñ qolunen deñiştirildi degen fikirni de közde tutmaq lâzimdir.
Şiirniñ 34 satırındaki "avaz keser" söz birikmesini biz manasız ve yañlış sayamız.
Arş-ı alâ ahirete enerse,
Levh-i mahfuz köz ögüme kelirse,
Yedi ceennem. Sekiz cennet, bir sırat
Avaz keser, tatar degilsiñ derse –
Cümlesini bir tarafa atarım!
Ceenneme ketsem, yine tatarım!" [202 s.54].
Aqiqaten, "havz-i kevser" (ha-vav-dad (zad) kâf-vav-se-ra) izafeti arapçadan "cennet çoqrağı" dep tercime etile [299 s.345, 513].
Şübesiz, SSSR (Sovet Sotsialistik cumhuriyetleriniñ birligi) dağılmazdan ögüne, qırımtatar mevzuatınen bağlı arhiv fondları açılmazdan evel, şu eserni tapıp, leksikografik menbaları yardımınen onı transliteratsiya yapqan, üstünde işlegen ve "Lenin bayrağı" gazetasında bastırğan alim büyük itibarğa lâyıqtır. Bundan soñ, "Tatarım" şiiri başqa müelliflerniñ tarafından menbasını belgilemey, tsitata olaraq ketirilmege başlandı.
Cemil Kermençikli öz şiiriyetinde sıq-sıq Quran-i Kerimniñ temsillerini işlettire ve bunıñnen, sanki eki dünyanı – tiriler alemini ve ahretni birleştirmege tırışa. "Tatarım" şiirindeki vatanperverlik mevzusını inkişaf eterek, müellif "tatarlıq"nıñ yani qırımtatar halqınıñ birligi ve azatlığı timsalleri ve o bir dünyanıñ ayat timsalleri – "cennet çoqrağı", "empireyler", "cennet" ve "ceennem" arasında parallel keçire.
Şiirlerniñ ceenkten soñ neşir etilgen variantına diqqat etsek, mındaki "almanlar" sözüne rastkelemiz:
"Almanlar da senden taraf olurse,
Cennet ğurilerinden soralırse,
Er millete cennetten yer verilirse
Tatar olan, cennetten quvulırse,
Ebediya – cihande yanarım
Lâkin yine tatar, tatar, tatarım!.."[202, 54-55s.]
Zanımızca, şiirniñ yazıluvı Qırımnı nemseler tarafından zapt olunuvınen bir olsa da (1918 s.), şu eki vaqianıñ arasında parallel keçirmege lâzim degildir. O vaqıt nemselerni yağmacılıq ve Qırımnıñ maddiy zenginliklerniñ Almanyağa alıp çıquvdan ğayrı, iç bir şey meraqlandırmaz edi [19, 408 s.].
Mında ise "almanlar" sözü yerine "ğılmanlar" oqumaq kerek. Arapçadan "ğılmanlar" sözü cennet yaşları kibi tercime etile. Arap tilinde şu söz böyle ariflerden ibaret: "ğayn, lâm, mim, elif, nun". [???] ğayn ve [‘] ayn seslerini belgilegende arifniñ töpesinde qoyulğan noqta şekilli diakritik işaretke esas emiyet berile. Arap-rus luğatına muracaat etkende, şu söz doğru yazılğanı, yani "elif-lâm-mim-elif-nun" ariflerinden ibaret olğanınıñ tasdiğını köremiz.
Tolusınen emin olmaq içün, şu "ğılmanlar" sözü qullanılğan, Cemil Kermençikliniñ "Esami cedveli yerine şiir" eserini misal olaraq ketireyik. Böyle parçağa muracaat eteyik:
"…Birlikde cenneti bir baş dolaşsam,
Huriler ğılmanlar ile tanışsam..."118.
"Tatarım" şiiriniñ parçasına qaytayıq. Mında bizim diqqatımıznı beşinci satırnıñ sözleri celp etken edi.
"Ebediya cihande yanarım"119
Asıl nushada "cihande" (dünya, alem) sözü işletile, lâkin, bizim fikirimizce, bu yerde hatağa yol berildi. Zanımızca, mında mana boyunca episinden kelişikli "cehennemde" sözü:
"Ebediyen cehennemde yanarım"
Cenk meydanı şiirinde rastkelgen hatalarnı biz sistematik yañlışlıqlar blok-shemasınıñ üçünci punktına lâyıq kördik. Metinde artqaç sözler işletile ve asıl nushadaki elementler coyula. Sözlerniñ bazı arifleri tüşürile ve başqalarınen deñiştirileler. Böyle etip şiirniñ vezini bozula ve manası deñiştirile:
Mında "ses" sözüniñ yerinde "sis"120 olmaq kerek edi. Sis – türk. "tuman". Bazı neşirlerde sis – arbiy-terminologik manada pus kibi qullanıla. O, sis zeerli gaznıñ bir çeşiti olaraq, duşmannıñ arqasını zayıflaştırmaq, küçten mamur etmek içün qullanıla. Şundan sebep, biz pus (tuman) manasını üstün köremiz. Böylece sözdeki tek bir arifniñ deñişmesi şefaq manzarasınıñ tasvir etilmesinde esas rolüni oynadı.
"Qaranlıq eksilip başlay, tañ yeri ağarıyur.
Daa küneş doğmadan er tarafı ses sarıyur" [200, 122 s.]
Ya da:
"Tatarım" şiirindeki "almanlar" ve "ğılmanlar" sözleri kibi, mında "velüle" sözü oquyıcılar içün çoq añlayışlı degildir. "Velüle" sözüni arap yazılarınen oqusaq "velvele" (vav-lâm-vav-lâm-ha (e, ye)) kibi oqula. Arapçadan o şamata, gürülti, qıçıruv kibi tercime etile.
"Qorqunç "Ur-ra!" sedası ta köklerge yüksele,
Bu yetişmey, arqadan qopa büyük bir velüle" [200, 123 s.].
Cenkten evel neşir olunğan arap urufatlı gazet ve jurnallarnı ögrengende biz bir sıra arap ve fars tillerinden kelip çıqqan sözlerni rastketirdik. Bazısözlerniñ doğru oqulmasını mahsus akademik luğatlarnıñ yardımınen, kimerde ise tek öz sezgilerimizge esaslanıp, taptıq. Bazı vaqıtlarda arap urufatınen yazılğan rus sözü bile bir kereden qolaylıqnen oqulmay. "Velvele" isimi de tamam böyle ağır oqulğan sözlerniñ sırasına kire. "Soñ söz", "Tatarım", "Cenk meydanı", "Eski mektepler" kibi şiirlerniñ asıl nushalarını ğayrıdan tiklemek işini devam eterek, biz ayırı diqqatnı "Eski mektepler" eserine celp etmege ister edik. Şu şiir 1923 senesi neşir etilgen A. Odabaş ve U. Acı-Asannıñ "Türk-tatar tili" dersliginde tapıldı121. Meraqlı ki, 2003 s. basılğan "Tatarlığım" serlevalı şiiriy cıyıntığınıñ tertip eticileri şu şiirni (bayağı bozulğan alda) Şevqiy Bektoreniñ icadına kirsettiler. Şiirniñ ekinci serlevası – "Çoq zamanlar yer yüzünde yaşadıq":
"Nerede qaldı o nizamsız mektepler?
Nerede qaldı o vicdansız kötekler?
Nerede qaldı o muallim efendi –
Baş ucunda, elde tayağı bekler...
Mektepke çoq varır iseñ, fitneci,
Elle yazı yazar iseñ etneci,
Çoq zamanlar ne oqudıq, ne yazdıq
Şimdi baqayıq, biz ne oldıq, neci?
İşitirdik aq saqallı qartlardan:
"Oquv nedir, yazuv nedir bilmedik
Çoq zamanlar yer yüzünde yaşadıq
Yene yahşı, biz açlıqtan ölmedik
Yene yahşı, biz açlıqtan ölmedik
Lâkin ne horluqlar qaldı, körmedik?!"
Bu yerde "Eski mektepler" şiirniñ müellifliginiñ yañlış belgilenüvi bizge şairniñ bediy üslübi, tili çoq zayıf ögrenilgenini köstere. Töpede aytılğan Ş. Bektoreniñ şiir cıyıntığındaki bazı bediy metinler dubia (bir de bir müellifniñ qalemi tübünden çıquvı şübeli olğan bediy metinler) sırasına kirsetilgen. Kompozitsion-üslübiy malümatlarğa köre, olarnıñ kimerleri Cemil Kermençikliniñ eserlerine çoq beñzeydir.
Qayd etmek kerek ki, qırımtatar edebiyatında klassiklerniñ şiiriy eserlerniñ müellifligi şübeli olğanı iç yekâne degildir. Şu sebepten A. Dermenci "Maarifçi ve demokrat edip" dep adlandırılğan maqalesinde "Men faqırım" adlı şiirni 1913 s. Qırğızstanda [25, s.120] C. Kermençikliniñ tarafından yazılğan şiirlerinden biri olaraq oquyıcılarğa teklif ete ve bu şiirniñ bir parçasını misal olaraq ketireyik:
"Men faqırım, işim qaldı baltaya,
Odun keser, kötüririm Yaltaya.
Qarlı suvuq yaylalarnı aşardım,
Aqşam olsa, yorğunlıqtan şaşardım…"
Aqiqaten, şu şiirniñ müellifi C. Kermençikli degil de, bütün Qırımğa belli qırımtatar pedagogı, münever Ümer Sami Albatlıdır ve eser "Köylü Veli-qart" dep adlanğan edi. Evel o, 1910 s. U.S. Albatlınıñ "Çocuqlara arqadaş" şiiriy eserler cıyıntığında [41, 113-114 s.] basılğan edi. Ondan bir parça ketireyik:
"Bir faqırım, qaldı işim baltaya,
Odun keser, kötüririm Yaltaya.
Qarlı suvuq yaylaları aşarım,
Aqşam olsa, yorğunlıqtan şaşarım.
Körüyürım, oquyanlar ne rahat,
Ben cahilim, kimsede yoq qabahat.
Babam beni oqutsaydı küçükten,
Bu hallara qalmaz edim kerçekten..." [41, 113 s.]
Qayd etmeli ki, sürgünlik faciası, edebiy-bediy protsesslerniñ zayıflığı sebebinden, soñ devir qırımtatar edebiyatında başqalarnıñ bediy eserlerini özüniñki dep çıqarmaq adisesine yol berildi. Misal olaraq 1995 s. "Yıldız" jurnalılıñ saifelerinde Ümer Seydametovnıñ "Ana sevgisi" [217, 89 s.] ikâyesi neşir etilgen edi. Meraqlı ki, oquğanda o – Ümer İpçiniñ "Zeynep tiyze" ikâyesiniñ süjeti olğanı aydın tanıla: ikâye 1914-1918 seneleri imperialistik cenkiniñ vaqialarına bağışlana. Qartlıqta yalıñız qalğan qadın – Ziynep tize, cenkke ketken oğlu – Ümerniñ dertini çekmekte. Süjet boyunca, ana ve oğlunıñ ömürleri facialı bite [42, 215-216s.]
Eserniñ çeziminde ana oğlunen körüşe. Lâkin cenkten elsiz kelgen Ümer ağır hasta. Onı baqqan ekim Ümerniñ tif ile hasta olğanı aqqında hulâsa çıqara. Oğlundan ayırılğan, asretlikten bitkinlik alına kelgen Ziynep tiyze yuqlap qala. Biraz vaqıttan soñ, uyanıp, o, Ümer oğlunıñ balalıq çağı dostu Ayşeden oğlu ölgeni aqqında haber ala. Ziynep tiyze yanıqtan keçine. Onı oğlunıñ qabiri yanında kömeler [198, 52-56 s.].
Ümer Seydametniñ ikâyesiniñ süjeti biraz deñiştirilgen. Qaramanlarnıñ adları da başqa: Ziynep tiyzeniñ yerine – Gülsum, Ayşeniñ yerine – Avaşerfe. Neticede, mündericesi qısqartılğan, lakonik degil, çezimi ise aslı da yoq. Böyle etip, qırımtatar edebiyatınıñ klassik eseri amatornıñ qoluna tüşip, edebiy qıymetini ve bunınen birge oquyıcılarnıñ diqqat ve merağını büs-bütün coydı. Yazıq ki, böyle plagiat adiseleri yekâne degil. Misal olaraq, bizim diqqatımıznı celp etken eserniñ serlevası – "Ayşeçik" [218, 132-135 s.]. O, 1920 s. Qırımda öksüz qalğan Ayşe qızçıqnıñ ağır taqdirini tasvir etken qısqa bir ikâyedir. Qızçıq yetimhanege tüşe ve ikâyeniñ süjeti tamam mında inkişaf etip başlay. Yetimhane apansızdan qapalğanı içün, müdire balanı mındaki çamaşırcı qadınğa - Mardarinağa qaldıra. Mardarina birinci künden başlap kiçkene, nazik qızçıqqa ağır işler buyura. Böyle yaşayışqa dayanmağan bala tuvğan köyüne qaçıp, anasını tapmağa niyetlene.
"…Çocuq ocağındaki balalardan bazılarınıñ anası, bazılarınıñ babası yahut qardaşı ve emşiresi, bazısınıñ da aqrabası kelerek, onları birer-ekişer alıp kötüriyurlardı. Bu sürette bir-eki ay içinde çocuqların episi dağılmış, bunların yerine diger faqır çocuqları yerleştirilmişdi. Feqat güzel Şadiyecigi ise sorayan, arayan olmamışdı.
Çocuq ocağı müdiresi Şadiyecigin nereli ve kimlerin qızı olduğını sordu. Lâkin Şadiyecigin gül göncesini añdırğan küçük ağızı kilitli emiş kibi, açılmayurdı. Müdireniñ sualine iri mavı ve cazibeli közlerinden aqıttığı köz yaşlarıle cevab vermişdi…" [42, 115 s.]. Endi töpedeki qısımnı "Yıldız" jurnalında bastırılğan nushanen teñeştireyik: "…bazılarnıñ anası, yahut qardaşları ve aqrabaları, yahut ta köydeşleri balalar yurtına kelip olarnı birer-ekişer alıp kete başladılar. Az vaqıt içinde balalarnıñ çoqusı darqadı ve olarnıñ yerine başqa balalar kelip yerleştiler.Lâkin Ayşeçikni sorağan ve qıdırğan kimse olmadı. Balalar yurtınıñ müdiri Ayşeçikten, qaydan kelgeni ve kimniñ qızı ekenini qaç kereler soradı, lâkin onıñ, gül göncesini añdırğan küçük ağızı kilit kibi, iç te açılmadı. O, müdireniñ suallerine tek sırlı, iri ve çekinçek közlerinden aqıtqan yaşlarınen cevap bere edi…" [218, 132 s.].
Körgenimiz kibi, ikâyelerden alınğan parçalar, baş qaramannıñ adından ğayrı: Şadiye-Ayşe, biri birine teñ keleler. Qayd etmeli ki, Tevfikov Gani ikâyeniniñ diger qaramanlarına da başqa adlar berdi. Eserniñ bu deñişken variantında milliy kolorit, qırımtatar halqınıñ mentaliteti yoq oldı, qırım peyzajınıñ umumiy manzarası silindi, A.Ayvazovnıñ ikâyesinde añılğan dağlarnıñ, köylerniñ, çeşit cemiyetleriniñ asıl adları alıp çıqarıldı. Olarnıñ içinde dağ ve qayalarnıñ adları: Qaya-Baş, Çatır-ağ; şeer ve köylerniñ, keçit ve aralıqlarnıñ adları: Aluşta, Yalta, Sırlı-Köpür maalesi, Büyük-Lambat, Degirmenköy, Dar-Boğaz, Ağız-Qır kesidi; cenkten evelki Qırımda çalışqan devlet müessiselerniñ adları: Ebe anaylar mektebi, Kablukov hasthanesi. Lâkin nezaret organı "Üzlit" 1980 s. neşirge tek "Qırım" sözü añılğan malümatlarnı bastırmağa kesen-kes yasaq etkenini de itibarğa almaq kerektir. Bundan da ğayrı, 1945 s. başlap Qırım haritasındaki meskün yerleriniñ qırımtatar adlarını aselet "Lohovka", "Privetnoye", "Karpovka" kibi adlarğa deñiştirmege başladılar.
A.Ayvazovnıñ "Annecigim, nerdesiñ?! Kel!" ikâyesiniñ bazı epizodlarında milliy qavehaneleriniñ ananeleri aydın körülmekte: çay içilmesi zamanında, mıtlaq, taze jurnal ve gazetalar oqula edi. Misal olaraq, Aluştağa yollanğan Kaytaz-ağa, biraz qapınmaq ve adetiy bir filcan qave içmek niyetinen öz arabasını qavehaneniñ qarşısında toqtata. Masa üzerindeki "Yeñi dünya" gazetasını körgen Şadiye, qavehanede toplanğan halqnı ayrette qaldırıp, onı oqumağa başlay. Keççe qızçıq soñki aylarını balalar yurtunda keçirip, anda oqumağa ve yazmağa ögrengenini añlata. Bu qavehanedeki epizodnıñ yardımınen müellif, halqnıñ açlıq ve meşaqatlarğa qalğanına baqmadan, tasil, bilgige ıntılğanını köstere. G.Tevfikovnıñ tarafından deñiştirmelerge oğrağan A.Ayvazovnıñ ikâyesi, cansız, öz esas ğayesini coyğan bir eserge çevirile. Belki de Gani Tefikov öz faydasını tüşünmey, "Yıldız" jurnalınıñ muarririyet şurasınıñ qırımtatar edebiyatınıñ tarihınen bağlı suallerdeki kömpetentligini teşkermek maqsadını közde tutqandır.
Yazıq ki, cenkten evel icat etken bir çoq qırımtatar erbaplarınıñ qalemleri tübünden çıqqan bediy eserleri bu küngece pek zayıf ögrenilgen ve mında arap urufatından kirillitsağa transliteratsiya yapılğanda bir sıra tipik orfografik ve üslübiy hatalar ve yañlışlıqlarğa yol berildi. Tercime etilgen qırımtatar dersliklerinde, entsiklopedik, ilmiy-populâr edebiyatında basılğan Cemil Kermençikliniñ şiirleriniñ çoqusı böyle alğa ögrağanlar. Klassik qırımtatar edebiyatınıñ eserleri talebeler, orta ve yuqarı oquv yurtlarınıñ studentleri tarafından ögrenilgeni içün, zanımızca, bu hatalarnı doğurtmaq nevbetteki tetqiqatçılarnıñ boyun-borclarıdır. Eñ esası – arap urufatlı asıl menbalarnı yañıdan baqıp çıqmaq. Bu sırağa Cemil Kermençikliniñ neşir olunğan ve elyazma bediy eserlerinden ğayrı, cenkten evel Qırımda icat etken başqa edebiyat erbaplarınıñ eserlerine de diqqat ayırmaq lâzimdir. Eserlerniñ içinden bus-bütüp keçken talili usulınen müelliflerniñ icadiy şahsiyetliginiñ çizgilerini meydanğa çıqarmaq mümkün. Ondan ğayrı mında eserlerniñ bediy üslübiniñ talilini qullanmaq, hususan, Kermençikliniñ leksik ve lingvouslübiy meraqlarını izar etmek mümkün.
3.2. Cemil Kermençikli şiiriyetiniñ predmetli-tasviriy ve lingvo-üslübiy özgünligi
Cemil Kermençikliniñ tarihiy aqiqatnı tasvir etken şiirleri çoq özgündir. Onıñ şiirlerinde açıqlanğan mevzular qırımtatar halqınıñ ayatındaki çeşit içtimaiy adiselerini qaplap ala; oquyıcını bediy resmiyleştirüvinen, insan turmuşınıñ felsefiyce añlamınen, quvetli ğayret ile meraqlandıra.
Şairniñ bediiy tilini ögrenerek, biz, birinci olaraq, til kontrastlarına diqqat ayıramız, çünki olar Cemil Kermençikliniñ Qırımda icat etken deviriniñ içtimaiy-ideologik mevamlarını aks eteler.
II bölüginiñ birinci babında qayd etkenimiz kibi, Cemil Kermençikli pantürkistler ve protatar ideologik ceryanlarnıñ arasında qalğan qırımtatar halqı ziyalılarnıñ til idealını belgilegen stabil bir şekil qıdıra edi. Qırımtatar bediiy eserleriniñ tili ğarbiy-türk ve şimal-türk tar şiveleri arasındaki daimiy deñişmelerine oğray. Lâkin publitsistikağa köre, bu al milliy matbuatta çoqça şiiriyet ve nesirde rastkelmekte. Qayd etmeli ki, milliy matbuatta, hususan, "Terciman" (1883-1918 s.), "Millet" (1917-1920 s.), "Qırım ocağı" (1917) gazetalarında basılğan informatsion-publitsistik malümatlarınıñ tili ğarbiy-türk, yani İstanbul til normasınen belgilengen kanonik hasiyetlerini taşıy.
Misal olaraq, XX as. başı belli qırımtatar şairi, alimi, ilmiy erbabı Amdi Giraybay "Qırım tarihı"[3, 18 20 s.] adlı ilmiy işiniñ ilâvesinde 1905 seneden 1917 senegece devirinde yañı qırımtatar edebiyatınıñ meydanğa kelüvi aqqında ayta ve şu yılları şekillengen, üç esas edebiy ceryannı tasvir ete.
A. Giraybaynıñ qayd etkenine köre, birinci mektep şair Üsein Şamil Tohtarğazınıñ yolbaşçılığında teşkil olundı. Şu zaman onıñ esas izdeşleri Asan Çergeyev ve Gafar Şerefeddin oldılar. Olar da, ğayeviy reberleri kibi, rus klassik edebiyatınıñ şekillerini ögrenip, öz yerli lehçelerini medeniyleştire ediler.
Ekinci mektepniñ temsilcileri Turkiyeniñ İbraim Şinasi ve Namık Kemal kibi belli edebiy erbapları ve medeniy-maarif mefkürecileriniñ tesiri ile şekillendiler. Olarnıñ arasında çoqusı Turkiyede tasil alğan yaş yazıcı-ocalardır. A. Giraybay, olarnıñ arasına Cafer Seydamet, Asan Sabri Ayvazov ve Cemil Kermençikli kirgenini bildire. Olar, Şinasi ve Kemalge taqlit etip, öz eserlerni ğarbiy-türk, yani İstanbul tar şivesinde yaza ediler [3, 19 s.]. Şunı qayd etmek kerek ki, "Tanzimat" adlı yañı reformist ceryanını ilân etken turk medeniyetiniñ şu safdaşları, modernist avropalaşqan turk edebiyatınıñ şekillenüvinde büyük rol oynadılar. Turkiyeniñ tarihında bu tanzimat deviri iqtisadiy, siyasiy, memuriy deñişmeler ve islâatlarnen belli olıp qaldı. Turk edebiyatı içün ise tanzimat deviri mefküreviy eskirgen klassik edebiyatınıñ tenqidiy yañıdan añlamınen ve, islâatçılarnıñ fikirlerine köre, turk edebiyatını halqqa yaqınlaştırmaq içün hızmet etken, til islâatınen belgilendi [62, 8– 15; 20, 23 – 35 s.; 121, 250 s.].
Noman Çelebicihannıñ yolbaşçılığında teşkil etilgen mektepniñ mavamları til saylavına neytral ediler. Mektep azaları em ğarbiy-türk, em de yerli (çoqusı şimal) tar şivelerine iltifatlı baqa ediler. Evel qayd etilgenine köre, mektepniñ añlamında ğarbiy-türk tar şivesi gazeta, kantselâriyanıñ , yerli til ise – bediiy eserleriniñ tili edi. Böyle til differentsiyası 1915 senege qadar, yani Qırım ve Turkiye arasındaki mefkuriy empatiya taqatsızlanıp ve Qazannıñ tesiri ğayrıdan tazelenmege başlanğan vaqıtqace saqlanıp qalğan edi. Abdulla Tukaynıñ ziyade köterilgen itibarı (onen beraberlikten onıñ halq şimal-türkiy tar şivesiniñ de) yerli, yani qırımlı, şimaliy tar şivesini Qırımdaki başqa til tesirlerine köre üstün qoydı [112, 20-21 s.].
Böylece, Cemil Kermençikliniñ şiiriy til fenomeni bizge Qırımdaki edebiy tilniñ tarihiy şekillenüviniñ faktorları kibi tasavur etile.
Bediiy obrazlarnıñ umumiy bir manzarasını (körünişini) yaratqanda edebiy troplar ve şiiriy figuralar (mecazlar), elbet, çoq emiyetlidir, lâkin olarnen beraberlikte, retseptor vazifesini becerip, eserni oquğanda retsipiyentke acayip bir zevq-sefa bergen, parlaq, teren duyğularnı sezdirgen til ve leksikanı añmaq lâzimdir. Şair ve oquyıcınıñ arasında sanki bir gizli dialog keçirile. Şu protsesste eki tarafnıñ da qarışılıqlı emotsional ve estetik zenginleştirilmesi olıp keçe.Böyle etip biz N.Çelebicihan, B. Çoban-zade, A. Giraybay, A.Çergeyev, M.Nuzet, A.Kadri-zade, A.Odabaş kibi qırımtatar edebiyatınıñ belli klassikleri ve cenkten evelki Qırımnıñ ziyalıları tarafından bizge qıymetli miras olaraq qaldırılğan edebiy abidelerniñ bediiy, ondan da evel milliy tiliniñ obrazlığından, milliy koloritinden, lingvistik zevqından memnün olamız. Kulakovnıñ qayd etkeni kibi, şiiriyet – bu til faktı, onıñ estetik ölçüsidir [57, 92s.].
Tedqiqatçı bu meselege ilmiy noqtaiy nazarğa esaslanıp yanaşa: saylanğan müellifniñ eserlerini em birer-birer, em de toplu olaraq analiz ve sintez yapa. Tedqiq etilgen materiallarnıñ adiy közge körünmegen terkibiy qısımlarını meydanğa çıqarmaq maqsadı ile bediiy metinniñ maiyetine dala. Tekstologik analiz yapqanda, biz eserniñ metinindeki til ve leksik adiselerine, yani tedqiq olunğan müellifniñ edebiy icadına büyük tesir etken, olarnıñ tarihiy, iqtisadiy ve şahsiy faktorlarnıñ sistemasında olıp keçken evolütsiyağa diqqat ayıramız. Müellifniñ ayatqa, aqiqatqa olğan munasebetini açıqlağan, manaviy aktsentlerni tapamız.
Edebiy eserlerniñ tedqiqatı meselesinde V.M.Jirmunskiy, A.A.Potebnâ, V.V.Vinogradovnıñ, T.G.Vinokurnıñ ve diger filolog-alimlerniñ [30; 31; 75; 18; 72; 91] tecribelerine esaslansaq, köremiz ki, bediiy metinniñ ögrenilüvi tek eserniñ formal tilinde kontsentratsiya olmamaq kerek. Çünki söz ustasınıñ şahsiyetligi tek er taraflama, yani kompleksli talilniñ neticesinde belgilene. Böyle alda til ve üslüp biri birinden ayırılmağan bir añlamlar olğanı aqqında sual peyda ola. Üslüp (stil - q.yunan) terminniñ etimologik manası – "balavuzlı tahtaçıqlarda yazmaq içün tayaçıqtır". Antik ritorika boyunca qadimiy yunan metinlerniñ tercimelerinde üslüp sözniñ manası tabiat – character (Dionisiyge köre)[96, 10 s.]. Üslüpniñ tabiat, keyfiyet, hususiyet kibi iza etilmesi şu terminniñ añlamasına yaqınca kele ve meseleniñ maiyetini terence açıqlay. Çünki insan bir de bir şahısnen yaqınca tanış olıp, onıñ içki dünyasınıñ inceliklerini, onıñ tabiatınıñ ayırı hasiyetlerini, çizgilerini sezip başlağanı kibi, bediiy eserniñ de terence ögrenüvinde biz individual, tek bu müellifke, bu eserge has olğan til çizgilerni körip başlayıq. Neticede müellifniñ fikir yürsetüv usulunı, onıñ ruhiyatını tayin etemiz. Bu episi saylama eserlerniñ dubia alından çıqarıluvında, şairniñ ruhiyatını, hususan, Cemil Kermençikliniñ qırımtatar edebiyatınıñ klassigi olaraq tayinlegen tarzda.
Cemil Kermençikliniñ leksik fondu arap ve fars sözlerniñ sıq işletilüvinen, musulman dinine has terminologik elementlerinen ayırıla. Biz olarnı böyle gruppalarğa böldik:
- semaviy iyerarhiyanı bildirgen sözler Cebrail, Mikail, Azrail, İsrafil;
- ilâhiyet tasiniliniñ atributları: Qur’;n, Heft-i yek – Quran surelerini ögrenmek içün derslik, ;lm-i h;l er bir musulmanğa mecburiy olğan diniy-ayatiy qaidelerniñ cıyıntığı;
- Ahret dünyanıñ Quraniy obrazlar: cennet-i me’va – cennet, cennet bağçası, cehennem – ceennem, havz-i kevser – cennet çoqrağı, ar;-; a’la –empireyler;
- ibadet elementleri: du; – dua;
- muqaddes musulman kitaplardan alınğan tsitatalar. Olar şairniñ o zaman belli diniy yurtlarınıñ mezunı olaraq, İslâmnıñ nazariy ve ameliy bilgileriniñ saibi olğanını köstereler.
Onıñ konstekstinde musulman eshatologiyasınıñ qaydelerini aks etken sıq-sıq işletken söz-obrazları çoqusı allarda siyasiy milliy vaziyetke (okraşivayutsâ v …fon) bağlanıla:
"…Cebrail saña şahidlik iderse,
Mikail de qısmetimi keserse,
Azrailin elinde qılınç kelüb
İsrafil de soñ surını yüflerse,
Haqqiñ huzurında biñ yıl yatarım
Red iderse, zorle derim: "Tatarım!"
Arş-i a’lâ ahirete inerse,
Lev-i mahfuz közogüme kelirse,
Yedi cehennem, sekiz cennet bir sırat
Havz-ı kevser "Tatar degilsiñ" dirse,
Cümlesini bir tarafa atarım!
Cehenneme kitsem, yine tatarım!"123
("Tatarım", 1918).
Bir sıra Quran obrazları işletilgen bu fragmentte şiirniñ er bir satırında duyulğan devamlı ekspansiv ğayret sezilmektedir. Er bir strofanıñ soñundaki "tatarım" refreni şiirniñ esas ğayesini daa pek quvetlendire. Bu turğun paradigmanıñ yardımı ile şiirniñ er bir epizodı oquyıcınıñ añastısına büyük ideologik tesir qaldıra.
Cemil Kermençikliniñ eserlerindeki "Tatar" sözüniñ leksik manası halqçanlıqnıñ timsali – Milletke ve qırımtatar halqınıñ milliy añına tesir etken quvetli bir vastağa çevirile. Şiirniñ özü ise bütünley mücessemlev misallerinden ibaret. Misal olaraq, şair keskin munaqaşalar etken çeşit tabiat adiseleriniñ personifikatsiyasıdır:
"Baş üstümde dolaşıyur bir bulut,
Bana diyur: "Tatarlığı sen unut!"
Hayır, dostum, sen bu dertden fariğ ol!
Şu sözleri hatırıñda eyi tut:
"Sen ne dirseñ – tatar oğlu tatarım,
Tatarlıqdır – ma-bih-il-iftiharım!"
Lâtif bahar ruzgârı küserse,
Dört tarafdan accı yeller eserse,
Yerler, kökler, dağlar, taşlar, deñizler,
Yüz çevirip yollarımı keserse,
Yol aramam, ortalıqda yatarım,
Amma derim: "Tatar oğlu tatarım!.."124.
("Tatarım", 1918).
Cemil Kermençikliniñ eserleriniñ tili ve üslübini ögrenmek içün qullanılacaq fragmentlerniñ malümatlardan, diger şiirlerden alınğan parçalardan körüne ki, şairniñ yazuv usulı, şu ögrenilgen devirniñ başqa yazıcılarınen bir sırada, kitabiy, resmiy usulğa hasıtır. Körüne ki, Kermençikliniñ publitsistik ve bediiy eserleriniñ tili çoqusı allarda bir türlü, yani şair ğarbiy türk – İstanbul tar şivesinde yazdı. O yıllarınıñ asıl siyaseti qırım halqınıñ tatar ya da türkiy tiller gruppalarına kirsetilüvi aqqındaki fikirlerge bağlanıla edi. Misal olaraq, pantürkizmniñ tarafdarları tarafından "T;rk ocaqlar;" türkizm merkezleri teşkil olundı.Olar şiddet ile qırımtatarlarınıñ asılı mongollardan degil de, oğuzlardan degen fikirini qorçalay ediler. Bir taraftan, muhallif taraflar arasındaki duşmanlıq, etnik müitini çoq hassas yapa edi. Bazıda ise ocaqlarda şimal-türkiy tar şivelerinde laf etmek qatiyen yasaq etile edi. İstanbuldaki pantürkizmniñ tarafdarlarınıñ biri – Ziya Gök-Alp şu aqta böyle formulanı tizdi:
"G"li sözler emmeyiz,
Çocuq degil, memeyiz"125.
Tatarlıqnıñ (protatarstvo) tarafdarları, öz yaqtan, halqnı kene de Türkiyeniñ tazyığına oğramasından qurtarmağa tırışa ediler. Olarnıñ meramlarında qazah, qırğız, İtil boyu ve şimal til gruppasını diger türkiy halqlarınıñ tar şivelerinen sintez yapmaq edi. Lâkin, fonetik ve leksik ceetten biri birine az kelişikli olğan tar birleştirilüvine qadar ağır olacağı olarnıñ aqıllarına bile kelmez edi. Şu maqsadnıñ irişilmeycegi evelden belli edi. Lâkin nasıl olsa da, bu eki tarafnıñ maqsadı bir –bu türkiy musulman aleminiñ birleşmesi edi. Cemil Kermençikli de türkiy halqlarnı birleştirmege tırışa edi, lâkin onıñ saylağan yolu hanlıq deviri ile teşkerilgen ve bütün musulman dünyasında endi tanılğan "Terciman" gazetası ve onıñ muarriri İ. Gasprinskiyniñ yolu edi.
Böylece, til vaziyetine muracaat eterek ve A.Giraybaynıñ Qırımdaki edebiy tilniñ tarihiy şekillenüviniñ inkişafın abağışlanğan sınavlarını közde tutsaq, zanımızca A.N. Samoyloviçniñ noqtaiy-nazarını ketirmek lâzimdir. 1916 senesiniñ Qırımdaki etnografik ekspeditsiyasınıñ neticeleri aqqındaki esabatta türkolog-alim edebiy tilniñ şekillenüv hususiyetlerini tafsilâtlı tasvirley ve qayd ete: "…Qadimiy qırımtatar yazma abidelerniñ malümatlarına köre, evel qırımtatar yazma tili de ğarbiy-turk gruppasına kire edi126 . Keççe, Qırım hanlığı ve qomşu Osman devleti arasındaki yaqın siyasiy ve medeniy alâqaları neticesinde qırımtatar tili grammatik ve luğat ceetinden cenübiy-turk hususiyetlerine menimsedi ve şimdiki vaqıt osmanlı turk tilinden çoq farq etmey. Zemaneviy yazma qırımtatar tilini osmanlı turk tilinden, esasen, üslübiniñ sadeligi farqlay: oña mürekkep osmanlı-turk periodları, başqa tillerden alınğan, arap-fars tillerniñ luğat materiallarınıñ sıq ve ziyadece qullanıluvı yat keledir..." [80, s.101]. Buña baqmadan, alim, qırımtatar tiliniñ yazma şekilini umumiy qullanılğan til kibi belgilegende, qayd ete: "…lâkin, qırımtatar edebiy tili de qırımtatar halqınıñ eki gruppasınıñ ana tilinen bir degildir127, ve şahsiy sınavlarğa köre qayd etmeli ki, qırım tatarlar içün şu til tek mahsus ögrenüvden soñ tolusınen añlayışlı ola. Menim diñleyicilerimniñ arasından musulman mektebini bitirmegenleri anatilindeki edebiy metinleriniñ sade soylarını bile oquğand aqıyınlıqlar köreler, çünkimında, laqırdıtilinekirmegenarapvefarssözlerirastkelmekte…" [80, s.101 102] .
Qayd etmeli ki, Cemil Kermençikli de öz icadında, bazı vaqıtları retsepiyentni şiiriy luğatınıñ biraz mürekkepliginen qıyın alğa qaldıra. Şiirleriniñ er bir satırın da halqçanlıq, avam halqqa sadıqlığı körünip tursa da, cemaatnıñ oquv-yazuvnı bilmegen qısımı içün, onıñ tili añlayışsız, meraqlı degildir. Şairniñ leksikonında adiy, laqırdı tilinde pek az qullanılğan sözler rastketirile: merhem (arap.) "melyem, maz"; fas;q, fas;r (arap.) "günâhkâr, bozuq". Arap ve fars tillerinden kelip çıqqan izafet birikmeleri: "cennet-i me’va" –cennet (arap.din.) "cennet"; me’va –(arap.) "sığınaq". Cennet-i a’l; – a’l; (arap.) "yüksekçe, eñüqarı".
Misal:
"…Ensem oradan cennet-i me’vayya,
Begenmesem, çıqsam cennet-i a’lâya…"128
("Esami cedveli yerine şiir", 1917).
Mürekkep arap söz birikmesiniñ nümünesini biz "Tatarım" şiirinde rastketiremiz: "ma-bih-il-iftihar" - "ğururlanmaq" manasında. Endi qayd etilgeni kibi, keççe, Cemil kermençikli şu söz birikmesini sadece – "Benim iftiharım" birikmesine deñiştire:
"Sen ne dirseñ – tatar oğlu tatarım,
Tatatrlığım ma-bih-il-iftiharım..."129.
Çeşit akimiyetlerniñ biri-birini ardı-sıra deñiştirmesi, klerikal-konservativ ve yañı, ileri, ğayeler sıñırında cemiyetniñ bulunuvı aqibetnide Qırımda yüz bergen içtimaiy-siyasiy kerginlik, şairniñ eserlerinde faydalanğan til boyunca fikirine tesir qaldıra. Onıñ tilinde büyük tezatlıqnı (kontrastlıq) qayd etmek mümkün. Bazıları o, yüksek epitetler – tatlı sedasıle, günâhsız melekler, güzel bir sabah, seyir-gâh; metaforalar –secde-gâh ve il. işlete, bazıları ise zeerli giperbolalarnı qullana.
Cemil Kermençikliniñ lingvistik üslübi aqqındaki fikirlerimizni tasdiqlamaq içün şair tiliniñ konkret faktlarını misal olaraq ketireyik:
"Bu ne güzel bir sabah!
Asırlarle esaretde mahbus qalan bülbüller,
Göñüllere intibah
Veren tatlı sedasıle durmayub otuyurlar.
Bu negüzel seyir-gâh!
Etrafında dolaşıyur hep günâhsız melekler,
Göñüllere secde-gâh
Bu yer olsun! Bu bağçada istenilsün dilekler…"130
("Vatanımdan çıq", 1918).
Amma, kene şu yerde, qaba ayıruvğa, qabartuvğa keçe:
"Baq şu harabelere!
Oğursız ayağıñ bastığı yerlerde ot bitmez
Sozul viranelere!
Gül dalında seni köre turub da bülbül ötmez.
Ey, zeherli mikroblar!
Qalbiñizde yılan yatar, melek kibi durursız.
Güllerimizi qoqlar,
Sizden soñra qoqlayanı zeherler, …"131
"Vatanımdan çıq" şiirinden alınğan epizodlarda biz köremiz ki, şair eki qutup köntekstli semantik maddeleriniñ toquşması usulı ile süjetniñ parlaq kontrastlığını köstere.
Şair estetik ceetten aslı da biri birine kelişmegen obrazlarnı qullanıp (esirlikke alınğan bülbuller öz çivildesinen yüreklerni (göñüllerni) uyata, emen (meşe) tereginden gülniñ çalılarına keçken ağır quzğun günâhsız temiz yüreklerni öz mevcudiyetinen usandıra ve bütün etrafnı viranege çevire), Qırımda 1918 seneleri olıp keçken tarihiy vaqialarnıñ umumiy bir manzarasını tasvirley.Kinaye tili yardımınen, retsepiyentni, bütün halqnıñ umumiy bir yeñişi olğan bizge körüngen qırımtatar qadınlarnıñ medeniy emansipatsiyasınıñ müsbet neticelernen ögüni ala, ve bunen birge, Qırımda alman okkupantları tarafından yapılğan vandallıq aktlarnı tenqit ete ve, şu sebepten, narazılıq bildire. Böylece, şair "qartal" ve "meşe dalı" sözleri ile geraldikağa muracaat eterek, almanlar akimiyeti aleminiñ elementlerini tasvirley.
Biz misal olaraq ketirgen şairniñ duşmanğa qarşı işletken fillipik, yani aytqan açuvlı fikirleri pek şiddetli emotsional tarzda ifade etilgeni tilniñ estetik tarafına büyük menfiy tesiri oldı. Eserlerniñ til farqlarını "Vatan hainlerine qarğışlarım" ve "Sevin, ey, şanlı millet" adlı şiirlerinde açıq-aydın köremiz:
"Lânet size ey, zeherli yılanlar,
Yüregiñizi biylesin çayanlar.
Tamırıñıza kürküt soyu yürüsün,
Ağızıñızdan taşsun qara qanlar.
Yer yüzünden silsün sizi tufanlar,
Közüñizi tutsun temiz vicdanlar.
Bilmem, daha ne istersiz milletden
Yetişmedimi virdigi qurbanlar?
Yetişir bu milletin sayesinde
Taqındığıñız çeşid-çeşid unvanlar.
Dof ol gidiñ bu middetin başından,
Yeriñiz olsun qaranlıq zindanlar.
Nedir bu zavallı milletin suçu?
Size yetişmezmi belleysiz küçü?
Tutsa eger yaqañızdan, bir yere
Qıyamete qadar kelmez iki ucu.
("Vatan hainlerine qarğışlarım", 1917).
Adet üzre manası şereflemenen teñ kelgen panegirikağa akis olğan ve açuvlı til kibi belgilengen filippika Cemil Kermençikliniñ icadında ayrı yerni tuta. Hronologik çerçiveni şairniñ icadiy faaliyetiniñ eñ yuqarı noqtasına qadar (1917-1920 seneleri) tarlaştırıp, köremiz ki, Qırım içün çoq intensiv inqilâbiy ve inqilâptan soñ devirde müellif zengin ekspressiv, mana ceetinden filippik, til şekilleriniñ yaratılması boyunca çoq işledi. Şiiriy eserniñ emotiv saasını aqiqiy yapmaq, ifade küçüni arttırmağa istegen şair, metinde emotsional-ritorik toqtaluvlarnı ve ritorik şekillerni sıq qullana, şiirniñ leksik tizimini obrazlı ses sistemasına boysundıra. Misal olaraq, Fevral inqilâbına bağışlanıp yazılğan "Sevin, ey, şanlı millet!" adlı şiiriniñ tili anti-ödik janrı üslübine yaqınlaşqan. A. Giraybaynıñ belgilegenine köre, şiirge tanzimani edebiy deviriniñ bazı tesiri olğandır. Mında İ.Şinasi ve N.Kemalnıñ icadındaki anti tiranik ve vatandaşlıq pafosnıñ elementleri mevcut. Qayd etmek kerek ki, N. Kemal turk şiiriyetiniñ birincileri sırasında çoq asırlar devamında qullanılğan ananelerini bozıp, şiirlerine siyasiy elementlerini kirsetti, lâkin C.Kermençikliden farqlı olaraq, öz şiirlerniñ ananeviy orta asırlar şekilini ve tilini deñiştirmege daa azır degil edi [20, 35 s.]. Misal olaraq, onıñ şiirleri arasında qasideler (odalar) bar edi. Mında panegirik üslübi yerine ükümdarlarğa qarşı açuvlı söz qamılavı işletilse de, tili eski osman şiiriyetiniñ elementlerini saqlap kele [20, 36 s; 62, 8 s. ].
Misal olaraq, qasideniñ bir qısqa epizodını alayıq:
"…Biz ol nesl-i kerim-i düde-i Osmaniyamiz kim"
Kermençikliniñ qaside tilinde de zeerli, bazıları bile, vulgar çizgileri peyda oldı, lâkin mında endi arap ve fars izafetleri ile mürekkepleşken orta asırlar saray edebiyatınıñ osmanlı tili yoq oldı.
"…Sevin, ey, şanlı millet! Qırdıñ esaret zıncırını,
Sapla! Hainlerin yüregine kendi hanceriñi.
Onıñ demir pancasında çoq çekiştiñ, iñlediñ,
Şimdi o da hazırlasun kendi yatacaq yerini.
Vir! Mikroblara, yesünler cigerini, yüregini
Bıraq! Köpeklere, kemirsünler sasıq süyegini.
Onıñ qanlı tırnaqları arasında çoq sezildiñ.
Zamandır, bıraq! Cellâd virsün onlara keregini.
Bıraq! Biraz damarında dolaşan qan qurusun.
Bıraq! Biraz zindanlarda kemikleri çürüsün.
Bıraq! Biraz sürgünlerde bizim kibi yürüsün.
Bıraq! Biraz közlerinde hasret qanı bürüsün"134.
("Sevin, ey, şanlı Millet!", 1917)
Şair, sankidir öz areketleri üstünde kontrolnı coyğan revolütsioner, halqnı yeñilgen zalımlarnı canavarca öldürmege teşviq ete, aqaretlengen, soñsuz mazlumiyetlerden, sürgünliklerden, apslerden alsızlanğan halqnı bir zamanları büyük qudretli çar Rusiyeniñ akimiyetine hızmet etken ve soñ cezasız qalğan memur, pomeşçiklerni cezalamağa çağıra. Şunıñ içün o, satırlarnıñ başındaki sözler tekrarlanuvları – anaforik söz birikmeleri kibi sintaktik usulını qullana: Bıraq! Biraz… Olar şiirge ayrı bediiy ifadelikni qoşa. Şair anaforik strofanı sesler tekrarlanuvı ile – alliteratsiya ve assonanslarnen, beraberlikte işletile. Şair duşmanğa olğan adavetini teşkilâtlı alda satırnıñ başında sanki tutaşıp peyda olğan ve satırnıñ soñunda sönip ğayıp olğan sozuq [a], [ı], [i], [u], [u] sesler ve tutuq [b], [r], [q], [z], [d], [n] seslerniñ yardımınen duyğulı zır-zırlıq obrazını yarata. Müellif, dörtlükniñ telâffuzı ile yaratqan qızğın şarait, deşetli manzaranı "seslendire": avuldap ökürgen köpek sürüsi bitkin alında bulunğan qurbannı sarıp aldı ve parçalamağa azır tura.
Tekrarlanuvlar Cemil Kermençikliniñ tek filippik tilinen yazılğan eserlerinde degil de, asıl da şiiriy eserlerinde sıq işletile. Bu, endi añılğan, refren ve anafora, taftologiya ve parallelizmler, bir satır ya da dörtlükniñ içinde qullanılğan leksik tekrarlanmalar, ayrı şiirniñ ya da bütünley edebiy tsiklniñ devamında qullanılğan leksik tekrarlanmalardır.
Olarnıñ mana ve vaziyet alâmetlerine esaslanıp tasnifını yapmağa tırışayıq:
Anafora böyle bölüne:
• etnik sotsiumnıñ tarihiy keçmişiniñ hususiyetlerini belgilegen tarzı:
"…O ecdad ki, ata binse, dağ-taş dimez aşardı; O ecdad ki, sevdigi
şey – temiz yürek, doğrı söz; O ecdad ki, cavurı keñ, boynı qısa ve qalın, / Yaltıravuq közlerinden saçılır ateş, yalın…"135;
• deral areketke çağırğan:
"…Tatar, neçün baş üstünde dalğalanmay kök sancaq; Tatar! Ur, yıq, urul, yıqıl, devir, devril, yine qalq…"136
• o devir milliy oquv yurtlarındaki sholastik mizaclarını faş etken:
"… Nerde qaldı o nizamsız mektebler, / Nerde qaldı o vicdansız kötekler , / Nerde qaldı o muallim efendi, / Baş ucunda tayağı bekler…"137
4) cemiyetteki fevqulade vaziyetni köstergen, saqıncırıcı:
"Tatar, oğlı! Baq şu harab mezarlığa bir düşün! Tatar oğlı! Sende ise ne qılıç var, ne qalem! Tatar oğlı büyüklerden saqın imdad bekleme…"138
Şairniñ şiirlerinde belgilengen bu bir türlü başlanmalar ruhiy mürşidniñ yüksek üslübini ifadeley ve retsipiyentni özüniñ kelecegi aqqında tüşünerek, doğru qararğa kelip, Vatanınıñ nurlu istiqbaline qol tutmağa mecbur eteler.
Tamam öyle vasta ile, Cemil Kermençikliniñ şiiriy köntekstinde hususiy bir rol oynağan, leksik tekrarlanmalarnı da tasnif etmek mümkündir. Bu, onıñ şiirlerinde eñ sıq rastkelingen, tamır söz ve söz birikmeleriniñ variatsiyaları:
1) qılınç, hükm, qalem:
"… O zan itdi (ecdat – T.K.) qıyamete qadar qılınç hükm ider, / Hiç dimeden qalem kelir, qılınçın hükmü biter; Tatar oğlı! Sende ise ne qılınç var, ne qalem; Elimdeki qırıq qalem ile ben gidiyurum…"139; "Üç-beş yıldan beri mende, / Qırıq qalemçigim elde…"140
2) millet, tatar:
"…Bilmem daha ne istersiz milletden; Yetişir bu milletin sayesinde, / Taqındığıñız çeşid-çeşid unvanlar. / Def ol gidiñbu milletin başından; Nedir bu zavallı milletin suçı…"141; "Mazlum millet, qorqu ile sayıqlarken bunları, / qahramanlar aldı meydan, devirdi zalımları…"142;
"Yazmaq içün başta bize / Kerek temelli qaideler, / Bundan soñ tatar sarfları…"143; "Ben tatarım, eñ küçük bir şeyye ben köz yummam; Ben o tatarın oğluyım, keri almazdı sözüni; Ey tatarı seven, acıyan vicdanlar qorqmayın; Büyük tatarlığa virdigiñiz büyük andları, / Namusıñız yüzere virdigiñizi unutmayıñ; Qanı bozuq, qalbi çürük, yüzü qara babam olsa,/ Çıqsun tatar dünyasından, cehenneme yıqılsun"144.
3) Mikrob, qan, doğmaq, yaşamaq, ölmek:
"…Ey, zeherli mikroblar!.."145; "Ne çare ki, kündoğuşdan kelgen sarı mikroblar, / Bu yemişler pişer-pişmez arasına soqulır; Küz kelgende yemişçiniñ beñzi-beti sap-sarı, / Uzun, ince, sarı mikrob sağlamlaşır, semirir…"146; "Vir! Mikroblara, yesünler cigerini, yüregini…"147;
"…Şanlı mazı, qanlı tarih hepsi buña şahiddir, / Baqıñız, bu harabeler hep o devre aiddir; Bu mezarlıq, bu harabe, bu tatarlıq, bu Qırım,/ Artıq senden bekleyür kendi içün qan, can, ölüm…"148; "Közüne qan düşen, asker, süngü-süngüye kele; "Havada qan, deryada qan, qarada qan, hep qan"149;
"Nerde büyük, ulu, ölmez namlı, şanlı o hanlar?"150; "Yaşav mümkün iken, ölmek de ne var?!. / Doğmaq, ölmek / Yine doğmaq, yine ölmek bittekrar"155; "Yaşa, yaşat, öl, öldir ne ister, söylesün, halq…"152; "Söyle qardaş! Ne qazandıñ öldirmekden bir insan; Ne içün öldüriyusıñ, kim içün öliyursıñ?"153; "Biz oquvsız yine açdan ölmedik; Bu söz doğrı, biz açlıqdan ölmedik; Tek ölmedik, tek ölmedik, ölmedik…"154
Bu, Cemil Kermençikliniñ şiirlerinde çeşit allarda qullanılğan, anafora ve tekrarlanuvlarnıñ misalleri müellifniñ fikir yürsetüvini köstere. Zanımızca, anafora ve ayrı leksik tekrarlanuvlarnıñ yardımınen şair oquyıcı ile intonatsion dialognı tize ve halqnen umumiy til tapmağa tırışa. Ustanıñ icadiy fikirleri meditativ bir tabiatqa çevirile. Onıñ kelecek künler aqqındaki teren tüşünceleri tabiat qanunlarınıñ stihiyasına qoşula. Umumiy bir paradigmanı tertip etken Ölmek, doğmaq, yaşamaq sözleri ustanıñ luğatında ayat çarhınıñ obrazınen bağlanıla. Şairniñ añlamında ölüm bu ayatnıñ soñu degil, aksine ölüm bu yañı başlanuvdır. Ölmek – demek, ayatnı yañıdan başlamaq. Ecdatlarnıñ keçmişi şairniñ icadında müim bir yerini tutqanına baqmadan, C. Kermençikliniñ felsefesine binaen, keçmiş bu viran olğan, boşağan yani harap olğan mezarlıq ve qara, qanlı,telükeli zaman, yani qanlı tarihtır.
Böylece, Cemil Kermençikliniñ fikirine köre, halqnıñ yañıdan doğuvı inqilâp ğayelerinden başlanıla. Ve olar içün şair ölüp, ğayrıdan doğmağa azırdır. Şair keçmiş ayatqa ve cail qara künlerge qaytmağa istegenlerge nefret ile baqa. Şunıñ içün eserlerde sıq qullanğan qılınç hükm ider ve nerde qaldı söz birikmelerinde qaar-qasevet ve icviyeviy istiza duyula. Müellif qırıq qalem ile ben gidiyurum ya da qırıq qalemçigim elde kibi çetin ümütsizlikni tasvir etken sözlerni muntazam tarzda işleterek, öz ağır ruhiy alını ifade ete. Şairniñ inqilâpnen bağlı eñ samimiy ümütleriadiy bir illüziyağa çevirilgen soñ, Qırımda, revolütsiyadan soñ kelgen devirde qırıq qalemniñ obrazı peyda ola. Halqnıñ bahıtlı kelecegine yol açqan esas vasta – qalem, ustanıñ qolunda ziyade ağır yük kibi oldı. Tarihnıñ qatlamlarından şu, bir zamanları quveti sıñırsız olğan, aletni keçirip ketirgen şair öz halqına – miletke, tatarlıqqa öz metinli sadıqlığını köstere. O halqnı daa zeerli, zararlı, onıñ ananelerine, yaşayışına suiqast etken mikroblardan zeherli mikroblar, qurtarmağa daa tırışa.
Belgilegen paradigmalar bir şiiriy eserden digerine köçerek, şairniñ lingvouslübiy mailiyetlerini pekite ve onıñ añındaki milliy medeniy zenginliklerniñ qaviyligini köstere. Qayd etmek kerek ki, şu söz obrazları bütün icadiy faaliyetiniñ devamında Cemil Kermençikli yaratqan eserlerini terkip etüvi ve birleştirici funktsiyasını becere.
Leksik tekrarlarınen beraberlikte, şair başqa üslübiy şekillerni, misal olaraq gradatsiyanı, qullana. Böylece, o, qırımtatarnıñ ayatındaki adiselerniñ quvetli emotsional tasviri olğan emotiv zeminni yarata. Misal olaraq, "Soñ söz" şiirinde imperativ şekilniñ quvetlenüvni köstergen fiillerniñ paradigmatik sırasını ayırmaq mümkün. Onıñ umumiy manası – yapılğan areketlerniñ kerekliginde emin olmaqnı köstermektir:
"…Tatar! Ur, yıq, urul, yıqıl, devril, yine qalq
Yaşa, yaşat, öl, öldir ne ister, söylesün halq.
Yükselmek degilmi arzuñ? Ya neçün yükselmiyursuñ?
Eger yükselmek isterseñ, yere degil, kökke baq!"155.
("Soñ söz, 1917").
Dinamik tarzda ösken manaca çoq keskin sözlerniñ mahsus saylamınıñ usulı yardımı ile usta süjet ekspressivliginiñ yüksek derecesine irişe. Bazı vaqıtlarda apokalips tertipsizlikke (haos) olğan duşmanlıq (bu duyğu şairni bütün icadı devamında refaqat etti) soñ derecege çıqa. O, gradatsiya elementlerini işletip, belgilengen maqsadına irişmek içün, azimkâr areketlerge azır.
"…Qorqunç şemşek hiç durmayub çaqarsa,
Her tarafı yıldırımlar yaqarsa,
Biñ yıl yağmur, burçaq, qar, buzlar yağub
Düşen seller ortalığı yaqarsa,
Yükselirim, alçalırım, batarım,
Yer altına kirsem, yine tatarım!"156
("Tatarım", 1918).
Cemil Kermençikliniñ şiiriy tiline has hususiyeti bu ekspressivliktir. Şair öz vatanperverlik manasına bir kelgen milletçilik çizgisi aydın, ifade olunğan inqilâbiy ahlâqqa büs-bütün uyğan etik kodeksi boyunca areket ete.
Şairniñ tilini ögrenerek, biz onıñ içün prioritetli neytral ve zeerli filippik tiline müteşem muamelerinen yüksek ödik üslüplerine qoşulğan üslüplerni belgiledik. Cemil Kermençikliniñ icadiy köntekstinde avam halqnıñ nutuğına has til elementleri de rastkele. Bunı, qırımtatar halq ağız yaratıcılığınıñ özgün janrı olğan, qarğış sözü ve ibareleri tasdiqlay. Bazı qarğışlarnı, ertece ketirilgen filippik nutuqnıñ misallerinde de köremiz. Ustanıñ şiirlerinde qırımtatar bala sayımlarından alınğan ayrı süjetler de rastkele:
"…Seni "cahil" diye mısqıl ideniñ
Bildigi baq nedir, Ğarplıya köre:
"Çatra-potra, babam tavşan ketire,
Bize qalmay, anam aşay bitire…"157
("Uçurımın başındayız", 1918).
Bazı vaqıtlarda Cemil Kermençikliniñ şiiriy köntekstinde Qırım şimal tar şivesine has ayrı sözleri rastkele. Misal içün, celke (cenüp şivesinde yelke) – boyunnıñ eñseden aşağıdaki qısımı. Ya da cavur sözü – yavur, kâfir (cenüp şivesinde yavur, gâvur). Şiirniñ köntekstinde "cavur" sözü ekinci – "omuzlar" manasını taşıy.
"…Zavallılar celkesine qurulan,
Üç yüz yıllıq hakimiyet yanıyor…"158.
("Büyük yanğın", 1918).
"O ecdad, ki cavurı keñ, boynı qısa ve qalın,
Yaltıravuq közlerinden saçılır ateş, yalın…"159.
("Büyük bayram şerefine", 1917).
Cemil Kermençikliniñ şahsiy üslübiniñ bu ve başqa misalleri böyle hulâsa çıqarmağa imkân bereler:
1) şair yüksek üslüp ve avam halq tilinden ziyade neytral kitabiy üslübini afzal köre. Qullanılacaq tilini saylağanda, Cemil Kermençikli belli türk musulman etnosı yerleşken ayrı bir coğrafik eñlikke degil de, bütünley türk dünyasına esaslana. Til problemaları, diger meseleler kibi, türkiy musulmanlarnıñ cemiyetindeki siyasiy ve içtimaiy-iqtisadiy ittifaqsızlıqlarnıñ neticesinde peyda ola ve global fikir etken şair bunı añlap, bütün türkiy dünyası içün til bir olmaq kerektir dep saya. Şair, onıñ safdaşları kibi, yañı tilni uydurmağa tırışmay ve öz ruhiy mürşidi İ.Gasprinskiyniñ nasiatlarına riayet ete.
2) Cemil Kermençikliniñ icadı, Türkiye medeniy islâhatlarınıñ izdeşleri İbarim Şinasi, Namık Kamal ve digerleri kibi yañı türk edebiyatınıñ yetekçiliriniñ ğelerine esaslana. Lâkin, öz milletdeşlerinden farqlı olaraq, o, fanatik tarzda bir de bir til ideologiyasına qol tutmayıp, aksine, Stambul tar şivesiniñ yardımı ile öz milliy ğururı "Tatarlıq Millet" aqqında bütün dünyağa ikâye etmege tırışa. Tamam buña şair bütün icadiy faaliyeti devamında ıntıla edi. Bunı, şair öz icadında işletken, leksik vastalarınıñ arsenalı tasdiqlay. Bu sırada köçüci, yani bir eserden digerine avuşqan leksik tekrarlar. Olar bizge Cemil Kermençikliniñ eserlerine has leksik fondunı izar etmege yardım ete.
3) Şair tarafından keñ qullanılğan ekspressiv leksik vastaları, toyğun giperbolizatsiya, keskin filippik nutuq bular episi müellifniñ şiiriy maddesinde ahlâqsızlıq ve ideal estetik kategoriyalarnıñ retseptorlarnıñ vazifesini becereler.
4) Cemil Kermençikliniñ şiirleri, tarihiy habercisi kibi, öz halqınıñ em keçmişi, em şimdiki künleri aqqında ikâye eteler. Misal olaraq, imper Rusiyeniñ anarhik alınınıñ umumiy manzarasını köstergen, onıñ ecnebiy yerlerini zapt etmege ıntıluvları ve soñundan şu zapt olunğan halqlarnıñ tarihını deñiştirip, çoqusı allarda, yerli tamır sakinlerine tazıyıq köstermesi ve atta quvmasını "Büyük yanğın", "Büyük bayram şerefine" kibi şiirlerde söz ustası Rusiye, İran, Astrhan, Qazan, Qırım ya da Qavqaz, Tuna, İstanbul, Yapon ve başqa coğrafik adlarnı qullana. Öz yılnamelerinde olarnıñ yardımı ile şair keçken devirlerde olıp keçken çeşit tarihiy vaqialarnı belgiley. Misal içün: "…Uç yüz yıllıq hakimiyet yanıyur; / Ğururından arslan kibi hırlayan, / Közlerita İstanbula fırlayan, / Aya-Sofiya camini horlayan, / Merhametsizler tutaştı, yanıyur; / Buhara-i Şerif, İran, Astr-han, / Qazan, Qırım, Qasım, Qavqaz, Noğay-han / Bu yüzden olmuştı yer ile yoksan…"160.
Realiya sözleriniñ sırasına İslâm dinine has ıstılalarını da kirsetmek mümkün. Talil devamında biz olarnı qaç kere añğan edik. Bundan ğayrı şair arbiy leksikasını da işlete. Bu sırada arbiy arsenalnıñ adları: top, tüfenk, bomba, şrapnel, karteç, qurşun, pülemöt. Bu sözlerniñ köntekstteki misallerini baqayıq: "…Asker qatdı uyquda iken, qopıyor qıyamet, / Top, tüfenk, bomba, şrapnel, karteç, qurşun, pülemöt. / Bir tarafdan atlı asker, bir tarafdan piyade. / Hücumin şiddeti artıyor ketdikçe ziyade…"161Arbiy ıstılalarnıñ zengin leksik arsenalı şiiriy metinde aqiqiy arbiy areketleriniñ spetsifikasını açıqlay.
Biz qayd etken sıq işletilgen realiya sözlerniñ misallerni de ustanıñ icadiy şahsiyetligini açıqlağan hususiyetleri kibi belgilemek mümkün, çünki olar tarihiy hronikanı bildirgen usullarnıñ bir qısmıdır. Cemil Kermençikliniñ şiiriy üslübine has hususiyetleri sırasında bağlayıcısız cümlelerniñ qullanuvını da añmaq kerektir. Böyle cümlelerde şair töpede, misal olaraq ketirilgen, tarihiyliklerni ve arbiy aksessuarlarnı toqtav işaretleriniñ yardımınen ardı-sıra ketirileler.
C.Kermençikliniñ eserleriniñ makro ve mikropoetika sualleriniñ ilmiy ceetten baqılması öz devamını şiiriy serlevalarda tapa. Qırımtatar iliminde şu titlologiya aspektine alimler tarafından kerekli diqqat iç ayırılmay edi. Mevzunıñ nazariy temelininiñ ögrenilüvi ceetinden slavân tetqiqatçılarnıñ tecribesine esaslansaq, ögümizde yañı potentsiallar açıla. Yani şairniñ icadiy laboratoriyasınıñ janr, üslübiy, kompozitsion, obrazlı sistemli özgünliginiñ, añanelerden çet, ögrenilmesi içün şaraitler peyda ola. Çeşit eksperimental, oquyıcığa tesir etüv üslüpleriniñ öz ara garmonik qavuşması müellifniñ icadiy fikir yürsetüviniñ fenomenalligini köstere.
3.3. Serlevanıñ simvolika ve semantikası
Müellif ögünde turğan ağır vazifelerden biri – bu eserniñ adlandırıluvıdır. Çünki kitapnıñ, cıyıntıqnıñ ya da ayrı eserniñ oquvında retsipiyent öz diqqatını ilk-evelâ serlevağa celp ete. Onı, umumen ve ayırıca, acayip, original serlevalar ve ekinci derece serleva, itaf, epigraf, müellifniñ adı ve tahallüsınen birlikte meraqlandıralar[16, 94 s.]. Böylece müellif öz icadı aveskârlarınıñ mailiyetini qazanmaq içün, oquyıcı auditoriyasınıñ ruhiyatına muracaat ete. Şunıñ içün o serlevanıñ sade, lâkin, bunen birge, olduqça mükemmel konstruktsiyasını tizmege tırışa. Bazıları kerekli neticege irişip olamay. Kimerde ise bediiy eserniñ adına kerekli korrektivlerni kirsetmege kerek ola.
Uzun ve mürekkep ibareler qısqa ve sade ibarelerge köre insannıñ hatırasında yahşı pekitilmey [311]. Bu qanuniyetni böyle misallerden körmek mümkün: "Qalay etip sırımnı sağa açayım?", "Gençlikniñ bir daqiqalıq zevqı"[195, 33, 60 s.], "Qaydan çıqqan şu aslı?"[213, 67 s.], "Köy hozâystvosı aletleri şay ayta"162 ya da "Ant etkenmen"[59, 166 s.], "Tatarım!"163 , "Taqdirge"[226, 39 s.], "Nale-i Qırım" 164, "Yañı saz"165, "Hicret" [194, 23 s.], "Türküli namaz" [213, 127 s.]. Soñki eserler N.Çelebicihan, C.Kermençikli, B.Çoban-zade, U.Tohtarğazı, A.Lâtif-zade, A.Giraybay, M.Nuzet kibi qırımtatar edebiyat klassikleriniñ qalemi tübünden çıqqanı içün, halqqa yahşı bellidir. Böyle serlevalar icadiy şahısnıñ ziyaret varaqası vazifesini becere demek mümkün. Lâkin, şunı qayd etmek kerek ki, uzun, üç-dört sözden çoq ibaret olğan serlevalar mürekkep olsalar da, kimer vaqıtlarda qısqa, minimal mündericeli sözlerden qalışmay. Çünki oquyıcılar olarnıñ közge çarpqan, aksiomatik mündericeli, ananeden çet üslübiy renkli ve bazıda provokatsion olğanına baqıp aldanalar. Edebiyatşınaslıqta böyle adiseni ingliz ıstılası kicker dep adlandırıldı [293, 182 s.]. Misal olaraq "Eşit, mevta ne söyleyür!" serlevanı alayıq. 1905 s. yazılğan ve 1909 s. ayrı kitap olaraq basılğan A. Çergeyevniñ poemasınıñ böyle tasavvuf serlevası, elbette, şu zamannıñ köylüleri içün çoq effektli, tesirli edi[45, 158-167 s.].
Tirilgen mevtanıñ obrazında oquyıcı Qırımda çar akimiyeti devirinde fevqulade vaziyetini başından keçirgen qırımtatarını köre. O, qırımtatar cemiyetinde yabancılarnıñ tesiri altında olıp keçken ahlâq-etik ananelerniñ transformatsiyası, bozuluvı aqqında ikâye etti. Çar tsenzurası tarafından tanılmağa istemegen müellif, aselet uydurılğan "İndemez" adını belgiley, ve bunen eserge ziyade gizlilikni qoşa.
Kikkerge qısqa serlevalarnı da kirsetmek mümkün. Misal içün, töpede endi añılğan, M.Nuzzetniñ "Türküli namaz" şiirini alayıq. Bu şiirniñ serlevasında ustanıñ musulman ibadetinden çet şekilde yapılğan diniy merasimine istizalı munasebeti kösterile. Dindar insanlarnıñ ayatından alınğan böyle irreal levha oquyıcıda meraq uyandıra ve olar büyük avesliknen şiirni oqumağa başlaylar. Böyle serleva eser motiviniñ ögüni alıp, molla ve dindarlar tarafından İslâmnıñ qanunlarına nisbeten kösterilgen itinasız munasebetlerini faş ete. Şair şiiriy serlevanıñ özgünliginen musulmanlarnıñ aqiqiy dinden çetleşkenine retsipiyentniñ diqqatını celp etmege tırışa.
Serleva poetikasınıñ ögrenilüv meseleleri soñki vaqıtta çoqusınıñ diqqatını celp ete (N.A Veselova, V.P. Grigoryev, S.V.İvanova, V.A. Lamzina, YE.A.Solovyova, Yu.Yu.Danilova). Alimler tarafından belgilengen mevzunıñ perspektivligi ve ögrenüv usullarnıñ işlenüvi problemaları baqıla. Edebiy, lingvistik ve psiholingvistik talillerniñ vastası ile müellif serlevalarınıñ estetik, funktsional ve qurulış hususiyetleri tasvir etile. Bunen birge ögrenilgen material vazifesini em slavân, em ingliz tilindeki çeşit janrlı eserlerniñ metinleri becere [16; 22; 34; 85; 304; 305].
Serleva poetikasınıñ ögrenüvi, yazıcı ve edebiyatşınas faaliyetinen belli, Sigizmund Dominikoviç Krjijanovskiyniñ eserlerinden başlana. Onıñ, 1931 s. neşir olunğan "Poetika zaglaviya" adlı işi bu künge qadar tetqiqatçılarnıñ diqqatını celp ete. Eserniñ esas materialı – nesir. Alimniñ icadiy mirasını ögrengen A.A.Kolganovanıñ qayd etkenine köre, Krjijanovskiyniñ nazariyesi onıñ işinden taqdim etilgen köntekstinden bayağı keñcedir. Bunı, çoq yıllar devamında kitap, hususan dramaturgik eserlerniñ, serlevası üstünde yapılğan nezaretlerini tesbit etken arhiv vesiqaları tasdiqlay [311].
Serleva poetikasınıñ meselesi bu küngece qırımtatar tetqiqatçıları tarafından pek az ögrenilgendir. Bugün-de-bugün öz işlerinde titlologiyanıñ bazı aspektlerini açıqlamağa tırışqan tek eki alimni: İ.A.Kerimovnı ve Ş.E.Yunusovnı qayd etmek mümkün. Böylece, qırımtatar matbuatnıñ cenk ve cenkten soñki vaziyeti aqqındaki "Opıt slovarâ psevdonimov krımskotatarskih pisateley i jurnalistov" [273] luğatı professor İ.A.Kerimovnıñ çoq yıllar devamında yapılğan araştırmalarnı tasvirley. Bir de bir eser müellifiniñ identifikatsiyası devamında, serleva kompleksi ögrenilmesiniñ ilk basamağında, şu luğat qıymetli bir menba kibi işletilmek mümkün. Luğatta taqdim etilgen psevdonim ve kriptonimlerniñ vastası ile bir de bir erbapnıñ fikir yürsetüvi spetsifikasınıñ evrimini sınap baqmaq mümkün.
Ş.E.Yunusovnıñ "Krımskotatarskaya poeziya 1920-h godov" ("1920-ci senelerniñ qırımtatar şiiriyeti") adlı dissertatsion işinde, XX as.başlarında yaratqan qırımtatar şairi – Ş.Bektoreniñ icadiy mirasına muracaat eterek, şiirniñ serlevası ve şiirniñ esas metininiñ eki taraflama boysunuvı qayd etile. Alimniñ belgilegenine köre, şiirlerniñ ğayeviy-bediiy fikirlerini açmaq ve müellif aqqında bazı biografik malümatlarnı tapmaq içün serlevanıñ büyük emiyeti bardır. [110, 39-40 s.]
Qırımtatar edebiyatında serleva qoyulmasınıñ ananelerini belgilemek maqsadı ile, biz, C. Kermençikliniñ şiiriy eserlerinden ğayrı, onıñ safdaşları M. Nuzet, A.Kadri-zade, M.Niyaziy, N. Çelebicihan, B. Çoban-zade, A.Giraybay ve ilâhrileri kibi, XX-XIX asırlar Qırımnıñ belli medeniy ziyalılarnıñ eserlerinen de faydalandıq. Böylece, Kermençikliniñ icadını ögrenerek,qurulışı ve funktsional vazifesine köre çeşit olğan şiiriy metinler serlevalarını tapamız. Misal içün, şiar serlevalar. Qayd etmek kerek ki, matbuat işleriniñ inkişafı devamında, evelleri transporant, bayraqlar, plakatlar üstünde yerleştirilgen teşviqiy metinler, cemiyetniñ añına ziyade tesir etip başlay. Çoq tirajlı gazeta, jurnallarnıñ saifelerinde pekingen şiarlar büyük deñişmelerge oğraylar. Mında biz, temiz siyasiy şiarlarnıñ istisal, maişiy, reklama ve doğrudan-doğru edebiy şiarğa çevirilgenlerini köremiz. Bediiy, ve, hususan, şiiriy metinlerde şiar reministsentsiya, ayrı sotsial saalarda tarqalğan mefküreviy muracaatnamelerge allüziyalar ile izar etile. Mında ellipsisler de, yani ibare, cümleniñ ayrı qısımlarınıñ tüşürilüvi de olmaq mümkün. Lâkin, buña baqmadan, evrim devamında şiar öz, talap etmek, tasdiqlamaq, davet etmek kibi öz esas vazifelerini coymadı, demek mümkün.
C. Kermençikliniñ şiirlerine qaytıp, olarnıñ "Sen ölme, doğ!", "Vatanımdan çıq", "Çalışmamaq ayıp", "Sevin, ey, şanlı millet", "Vatan hainlerine qarğışlarım!" kibi bazı serlevalarını talil eteyik. Bu serlevalarda müellif ultimativ şekilde duşmannı Qırımdan çıqmağa talap ete, Vatan hainlerine nisbeten subyektiv ikrahnı bildire, halqnıñ ğayrıdan tiklenmesini istey, köylü ve işçiler arasındaki yer alğan ahlâq-etik zenginliklerniñ bozuluvı kibi negativ adiseni köstere. Serleva metinniñ çerçivesine kirgen yüksek kontsentratsiyalı patetikanıñ vastası ile şairniñ oquyıcılar auditoriyasına psihologik maqsatnıñ qoyuluvı eserniñ ğayeviy fikirini teren menimselmesinde yardımcı ola. Şu sebepten öyle şiar serlevalarına diqqat eteyik Bekir Çoban-zadeniñ: "Bir izin beriñiz!.." [226, 76 s.], "Tañğa doğrı!..", "Keleler!.."166, Abdulla Lâtif-zadeniñ – "Qurtarıñız aç ölümden!"167, Amdi Giraybaynıñ – "Hoş keldiñiz", "Uyanıñız, tatarlar!" [195;66, 130 s.], Üsein Tohtarğazınıñ – "Bize para kerek!"168, Reşid Muratnıñ – "Başıñıznen cevab berirsiz!"169 Yazıcılar, cemiyet añına muracaat eterek, medeniy uyanuv, siyasiy oppozitsionerler taqdirleriniñ tayinlenüvi ve identifikatsiyasınen bağlı aktual suallerni kötereler, Qırımda olıp keçken açlıqnıñ aqibetinen bağlı meselelerni çezeler. Yazıcılarnıñ içtimaiy-siyasiy dünyabaqışları umumiy olğanlarına baqmadan, olar bam-başqa tarzda muracaat eteler. Hususan, Cemil Kermençikli, öz meslekdeşlerinden farqlı olaraq, adresatnı açıq-aydın belgiley ve, çoqusı allarda, şahsen oña muracaat ete, em de artqaç familyarlıqnı maqbul dep, saymay. Şairniñ şiarında vatanperver qaramanlıq sezile.
Şiiriy şiarları olğan serlevalarnı biz inqilâp ve inqilâptan soñ devirniñ ukrain ve rus edebiyat vekilleriniñ icatlarında rastketiremiz. Misal olarq, Pavlo Tıçinanıñ "Stara Ukraïna zminitis müsit" ("Eski Ukraina deñişmek kerek"), "Slavsâ!" ("Şan-şüretli ol"), "Büd zdorova, Zakarpatska Ukraïna! ("Sağ-selâmet ol, Zakarpatlı Ukraina")[219, 118 s., 378 s., 220, 89 s.]; İvan Frankonıñ "Do şturmu" ("Ucumğa!"), "Galiçino, dumay o sobi sama!" ("Özüñni tütün, Galiççina!")[222, 356, 382 s.], Lesâ Ukrainkanıñ "Narod prorokovi"(Halq peyğamberge (azretke))[221, 35 s.]; Vladimir Mayakovskiyniñ"Kommunarı, vse ruki tânutsâ k vam" (Episi qollar size uzana, kommunarlar) "Burjuy, proşçaysâ s priyatnımi denkami – dobyom okonçatelno dengami" "Burjuy, sevinçli künleriñ bitti – aqçanen darma-dağın eteyik seni", "Tverdıye dengi tverdaya poçva dlâ smiçki krestyanina i raboçego" "Qaviy para – köylü ve işçini bağlamaq içün qaviy sebep", "Proletariy, v zarodışe zaduşi voynu!", "Vıvolakivayte buduşçeye" (Kelecekni süyreklep çıqarıñız), "Dayeş motor!"[209, s.170; 210, s. 26, 29, 54, 211, 215] eserlerinde. C. Kermençikli köylüni içtimaiy-siyasiy, iqtisadiy, fanatik-kült boysunuvından azat etüvi yolunda öz tabiy maqsatkârlığı ile biraz V. Mayakovskiyni añdıra edi. Sanplakatlar ve mesken-kommunal, istisal hocalığı saasında agitatsion şiarlarnıñ mair resimleme tecribesi olğan rus inqilâpçı şairi, natıq sanatına ögretken ustaznıñ rolüne iddia etmege lâyıqtır. Lâkin Sovet akimiyeti ğayeleri izdeşiniñ icadanda yersiz tenqitke kapitalistik, zengin cemiyetiniñ barlıqlı qatlamları oğratıla edi. Belli olğanı kibi, kommunizm tarafdarlarnıñ kapitalistlerge nisbeten böyle sınfiy nefret biraz vaqıttan maaliy seviyege keçirildi. O zaman, "Vsâ vlast Sovetam!" (Bütün akimiyet Sovetlerge!) çağıruvı ile, bolşevikler yerli mülkiyetçilerni ve evel opozitsion akimiyetiniñ itibarlı memurlarını samosud Linç makemesine oğrattılar. Biraz vaqıttan soñ, akimiyetniñ memleketke kelişiksiz elitar sınfiy azlıqlarnıñ yoq etüvinde qabiliyetsizligini köstergen akimiyetke nisbeten işançnı coyğan bolşevikler evel şiarnı yañı, daa ziyade effektiv "Vsâ vlast çrezvıçaykam!" şiarğa deñiştirdiler.
Qırımdaki sınfiy küreşniñ ise öz spetsifik hususiyetleri bar edi. Mındaki bolşevikler, endi belli maqsatlarğa irişmek içün, "Nam grozit voyennaya diktatura tatar" şiarı altında çıqıp, qırımlılarğa qarşı olğan arbiy-oppozitsion, milliy-şovinistik ıntıluvlarınen faydalandılar. Bolşevikler partiyasınıñ Merkeziy komiteti tarafından teşkil olunğan Qırım kompaniyası 1918 senesi bir sıra qanlı terbiyesizlikler, kütleviy apsqa aluv, repressiyalar, tınç ealiniñ ve qırımtatar halqı ükümet apparatı temsilcileriniñ qurşunğa oğratıluvınıñ başı oldı [19, 397-402 s.]. Böylece, köremiz ki, müellifniñ nufuzlığına bağmadan, bu serleva şiarınıñ mündericesinde aldından malüm yalan malümat olmaq mümkün. Şu yerde, bazı yazıcılarnıñ icadında, öz halqı Sovetler akimiyetniñ tarafından genotsitke oğratılğanına baqmadan, aynı şu Sovet ideologiyasını maqtamaq fenomenal bir fakttır. Misal olaraq böyle levhalarnı biz C.Ğafar, A. Şeyh-zade, I.Qadır, K.Camanaqlı, A.Altanlı, Z.Cavtobeli, A. Alim, O. Amit, F.Akim, M.Suleyman, R.Murad kibi, cenkten evel ve cenkten soñ sovet edebiyatnıñ yaratılmasında iştirak etken, "qızıl" qırımtatar yazıcılarnıñ icadında rastketiremiz.
Serlevalarnıñ estetik ve quruluş hususiyetleriniñ talili bizge müellifniñ intentsiyalarınıñ ifade etüvinde olarnıñ umumiy kommunikativ emiyetini körmege imkân bere. Şu sebepten, dialog, monolog, bazı vaqıtlarda oquycılarnen fikirdeş arasında subet şekillerindeki metin içindeki şiiriy munasebetiniñ çeşit türlü vastalarını ayırmaq mümkün. Müellifniñ hitabı em canlı, em de cansız obyektlerge taba yönelmek mümkün [85]. Misal olaraq, S. Yeseninniñ "K pokoyniku" ("Meftağa") [196, 152 s.] ya da Giraybaynıñ "Ölüge" [195, 68 s.]. C.Kermençikliniñ icadında "Sen ölme, doğ!", "Sevin, ey, şanlı millet!", "Çalışmamaq ayıp", "Vatanımdan çıq!" kibi dialogik ve "Tatarım!"170, "Ben bir türkim" 171, "Soñ sözüm"172 kibi monologik munasebet şekillerini belgilegen serlevalar, "Bizim bağça"173, "Öz tilimiz"174, "Uçurımın başındayız"175 kibi retsepiyentni subetdeşler sırasına kirsetken serlevalar; "Akimiñ maslahatı" [216, 85 s.], "Bir fahişeniñ ağızından"176 kibi şiiriy eserde personajlarnıñ tenbilev dialogı (monologı) olacağı aqqında haber bergen serlevalar rastkeleler.
Töpede qayd etilgen şair ve oquyıcı arasındaki verbal kontaktnıñ şekilleri ustanıñ icadiy fikir yürsetmeniñ maiyetini köstere. İntonatsion universaliylerniñ sual, nida, ikâye elementleri, T. Radionovanıñ nazariyesine köre, müellifniñ fundamental fikir areketleri operatsiyalarınıñ manasına ve emiyetini belgileyler [293, 166 – 169 s.]. Materiallarğa binaen, C. Kermençikliniñ eser serlevalarındaki metin qurulışınıñ intonatsion teşkilleri nida cümlesi ile ifade etile. Mana aktsentleri yardımınen müellif şiir serlevalarında emotsional toyğunlıqqa irişe.
Şunı qayd etmek kerek ki, Kermençikliniñ eserlerindeki bazı dialogik ve monologik şekilli serlevalarnıñ manaları retsepiyentniñ tarafından öz aqiqiy interpretatsiyasını tapmaylar, çünki intonatsiya bir de bir ibareniñ konkret manasını, onıñ maqsadını ve emotsional renkini ifadelemek içün hızmet ete. Misal olaraq "Soñ söz" serlevanı ya da turk müellifi Mehmed Emin Yurdakulnıñ "Cenge giderken" şiirniñ [327] "Ben bir türkim" reministsentsiya serlevasınıñ ilkingi oquvında, oquyıcı mananıñ estetik qıymetligini añlamasında belli bir qıyınlıqlarnı kördiler. Nida işareti olğan "Sen ölme, doğ!", "Sevin, ey, şanlı millet!", "Vatanımdan çıq!" kibi ibarelerniñ manasındaki itirazsızlıqtan farqlı olğan "Soñ söz" ve "Ben bir türkim" serlevalar, oquyıcılar tarafından çeşit türlü, yani müsbet, menfiy, yanıqlı, sevinçli ya da neytral emotsiyalar ile menimselmek mümkün. Şu ibareler, sankidir şu zamannıñ siyasiy intrigalarnıñ altında qalğan mütefikkirniñ tarafından ilerideki tüşünmesini bekley. Belli olğan kibi,bazı bir bocalanuvlardan soñ, C. Kermençikli pantürkistik meslegini protatarstvo fikirlerine deñiştire. Bu faktnı "Tatarım"[51, 39-50 s] şiiri tasdiqlay. Mında müellifniñ öz şahsiy milliy mensüpligi ile ayrette qalğanı ifade etile. Şiirni ifadeli oquğanda informativ tesiriniñ protsessine mana ifadeleviniñ tış tarafı da qoşula. Serleva konstruktsiyasına kirsetilgen toqtav işaretleri intonatsion mücessemlikniñ zemini ola. Şu sırağa deklamatornıñ tonalnosti, ima-işaretleri, mimikası kire [293, 167 s.].
"Soñ söz" 177 şiirniñ serlevasına kelgende, bu eser, "Millet"te numayış etilmekten soñ, tez vaqıtta "Qırım" mecmuasınıñ saifederinde peyda olıp, anda diger emotsional añlamına has ola. Mında C. Kermençikliniñ serlevası, "Soñ sözüm", degen, konkretleşken şekilde berile. Böyle etip, şair serlevada endi özüniñ, kesen-kes qararını tamam ile bildir. Mündericeden ise Qırımda protatar ideologik ceryanınıñ tarafdarlarına qoltutaraq, pantürkizm ğayelerini red etüvi körüne. 178
Zanımızca C. Kermençikliniñ poetikasında büyük meraqnı serleva adresatları doğura[85]. Olarnıñ bazılarına muracaat eteyik: "Çelebicihana" [199, 58 s.], "Hatibe", "Tatama" [216, 86, 87 s.]. Mındaki serlevalarda belli şahıslarnıñ adları: Çelebicihan Noman – müftiy, 1917 sene Qırım icra komitetiniñ reisi, ruhaniylerniñ diniy mertebeleri – cami hatibi, soyluqnı bildirgen sözler: tata179.
Böyle şiir serlevaları C. Kermençikliniñ vatandaşlarında rastkele edi. B. Çoban-zadeniñ icadında öz-özüne bağışlanğan – "Öz özüme" adlı özgün şiirleri bar. Serlevanıñ muracaatları abstrakt isimlerniñ yardımınen ifadelenmek de mümkün: "Taqdirge". Böyle misaller M. Nuzetniñ – "Qırımğa", M.Niyaziyniñ – Yeşil Curtqa [211, 14 s.] şiiriyetinde rastkele. Mında adresat serleva doğrudan-doğru cografik obyekt (Qırım) ya da perifraza (Yeşil yurt) kösterişinen nisbetleşe. Bazı vaqıtlarda şiirlerniñ adlarında adresatnıñ adından ğayrı, onıñ fiziologik, maneviy degerlikleri (nuqsanlıqları) ya da kriptonim, ya da adlarnıñ soñları kösterile. Misal olaraq, Bekir Çoban-zade serlevada adresatnıñ yaşı, statusı, qıyafetini, ekinci derece serlevada – adresatnıñ initsialları ve oña olğan şahsiy munasebetni bildire: "Yaş bala, tülber bala!" + "Sevgili küçük dostum Lâmi Bekir-zadeye" [226, 83 s.].
Böyle adresini biz Amdi Giraybaynıñ şiiriy serlevalarında rastketiremiz. Şairniy icadiy potentsialını ögrenerek, adresatlarnıñ zengin çeşitligini tapamız. Olar personajnıñ adı ya da soyadını: "Leylâğa", "Toqayğa" [195, s. 49, 121]; em adını, em de soyadını beraberlikte: "Zeliha totay Çoban-zadeniñ albomına", "Seydahmed tatarnıñ qızı Ayşe totayğa" [195, s. 85,86]; saqlı adnı: "… … … ğa" ("K … … …") [195, s. 12]; adresatnıñ adı ve yaşağan yerini: "Qızıltaşlı Hatice totayğa", "Ulu Özenli Asiye totayğa" [195, s. 100, 103]; adresatnıñ bir de bir cografik eñlikke mensüpligini: "Altaylığa", "Şarqlılarğa" [195, s.7, 109]; faaliyetniñ bir soyunı: "Oquğan qızğa", "Kitapçı babağa", "Tatar ocasına", "Tatar şairlerine" [195, s. 21, 29, 32, 88]; yaşnı ve cınısnı: a) yaşnı belgilegen serlevalar "Yaş tatarğa", "Yaş tatarlarğa!" [195, s. 65, 76], b) Cınıs, tabiatnıñ hususiyetlerini, statusnı belgilegen serlevalar – "Namuslı qızğa", "Cigitke", "Darulmalümatnı bitirgen qızlarımızğa" [195, s. 79, 52, 107]; soyluq munasebetlerini – "Anama" [195, s. 57] köstereler. Töpede ketirilgen illüstratsiyalar şairniñ verbal munasebetleriniñ keñligini tasdiqlay. Giraybaynıñ serlevalar tsiklindeki dünyanı eydetik is etilmesi oquyıcını ğayrıdan ustanıñ duyğularını sezmege mecbur ete. Köz ögünden XIX as. tatar mefkürecisi, medeniy islâatçısı, maarifperver Abdulla Tukaynıñ, tasilge ıntılğan yaşlarnıñ, şairniñ anasınıñ ve şairniñ yüregine yaqın olğan bazı qızlarnıñ obrazları keçmekte. Lirik şair bazı adlarnı mahsus çoq noqtalarnıñ astında saqlay. Qayd etmek kerek ki, ukrain ve rus şiiriyetine baqqanda, qırımtatar cenkten evel edebiyatında böyle serleva qoyuluv usulı pek siyrek işletile.
Adresatlav meselesine büyük mesüliet ile İ.Franko yanaşa. Umumiy "Znayomim i neznayomim" ("Tanış ve tanış olmağanlarğa") serlevası altında bir sıra şiiriy adresatlavlar yerleştirildi: "Körjenkovi", "Danilovi malitsi", "Molodomu drugovi", "N.N", "Mahalini R.", "Anni P.", "N.N", "K.P.", "Oli", "O.O."[222, s.89 97]. Bazıları, ilâvelerde, şair, serlevada añılğan edebiy personaj aqqında ikâye ete. Misal olaraq "Tetâna Rebenşçukova" adresatınıñ peyda oluvını o böyle añlata: M.Pavlikniñ belli ikâyesiniñ qaramanı [222, s. 97], "Grits Turçin" ise köylü Roman Gudzman rekrutlarnıñ yaşayışı aqqında yazğan şiirniñ qaramanı [222, s.98].
Böyle kritptonim serlevanıñ mündericesini tek şiir oqup çıqqan oquyıcı añlay. Şair ögünde tamam böyle maqsadnı da qoya. Müellif personajnıñ adını tolusınen bildirmege istemegeni, ihtimal, şairniñ emotsional tarzınen, onıñ ayırı bir, ya da bir qaç şahısqa olğan müsbet ya da menfiy munasebetinen bağlıdır.
Evel añılğanı kibi, müellifligini belgilegen yazıcı psevdonimnen bir sırada kriptonimni, siyrekçe astronimni qullanmaq mümkün. Saqlanıp qalğan cenkten evel qırımtatar edebiyatınıñ fondlarında biz belli kriptonimlerni rastketiremiz: H.S. (H.S.), H.S.A. (H.S.A.) (Hasan Sabri Ayvazov (Hasan Sabri Ayvazov)); M.Q. (M.Q.), Mıq (M;q) Mustafa Qurti (Mustafa Qurti); Ümbi (Umbi) (Ümer Bekir İpçi(Umer Bekir ;p;i); U.S. (U.S.) Ümer Sami Arbatlı (Umer Sami Arbatl;); İ.V. (;.V.); T.İ.(T.;.) Bazı kriptonimler oquvda başqa türlü añlanılıp başlay, misal içün: M.Q. M;q rus tiline "mıq" ("gvozd") kibi tercime etile. Bundan ğayrı, şu añılğan devirde qırımtatar yazıcılarnıñ bazı psevdonimlerini ve keñişletilgen initsiallar konstruktsiyalarını köstermek mümkün: Müfti Çelebicihan = Çelebicihan = N. Çelebicihan, Soldat = Osman Nuri Aqçoqraqlı = O. Aqçoqraqlı, Çatırtavlı = Temurcan = Temurcant Odabaş = N.Odabaş, Kerçli M.= Kerçli Mebsüse = Mahmut Nedim, Türeviç = Çelebi-zade Mehmet Nuzhet = Mehmet Nuzhet = M.Nuzhet, Berke = Mustafa Qurti = Mustafa Qurtiyev, Eski Qırımlı = A.R. Qadri-zade = A. Rehmi Qadri-zade = A. Qadri-zade. Diger psevdonimlerniñ arasında Çenzmen, Şişman, Haberci, Çürti, Romaniyalı Bayborü kibi soylarını da rastketirmek mümkün. Böyle psevdonimler öz saipleri aqqında malümat bereler. Töpedeki misallerden müellifniñ öz şahsiy psevdonimi üstünde çalışqanı, ğayrıdan tüşüngeni körüne. Bu areketler müellifniñ özüne qıymet keskeninen, eserniñ mündericesinen bağlıdır. Şairniñ edebiy adı, onıñ vatanperverlik duyğularını tasvirley. Misal olaraq Cemil Kermençikliniñ Qırımlı psevdonimini alıp, onıñ serlevanen ve şiir metininen olğan bağlarını talil eteyik:
"Ben bir türkim
Ekseriyet türklige atar can,
Qardaşlılar tatar ve türk birdir qan.
Bügün anıñ ayağında yoq arqan.
Ben bir türkim, türklige qurbanım,
Meslegimden vazgeçersem uryanım
Ben bir türkim, añlaşılır sözimden,
Türkligim qanı fırlar yuzimden,
Nasret yaşı aqıp turar közimden,
Ben bir türkim, ğayıb itmem lisanı,
Çatırtavlı, sıqma böyle insanı.
Kerek degil dilimizi bölmeye,
"Türk", diyerek halqımızı kesmeye.
O, hazırdır bu maqsadda ölmeye,
Ben bir türkim, pek severim bu dili,
Añlar bunı Qırım, Qafqaz, Rum ili.
Qırımlı"180.
Sıq tekrarlanğan "Ben bir türkim", "türk", "türklik" sözler Turkiyedeki türkizm tarafdarlarınıñ mefkürelerinde esas olaraq sayıla edi. Acayip türkiy tili ile ilhamlanğan şair, taftologiya yardımınen az malümatlı serlevanıñ tesirligini, effektivligini arttıra. Şiirniñ devamında müellif türk dünyasında til birligini cayratmaq maqsadını çeşit emotiv usulları ile interpretatsiya yapmağa tırışa [51, s.136]. Şu sebepten qırımtatarlar eki, turk ve tatar milletlerine bölünip baqılmasınlar dep, o, öz mefküreviy opponenti Çatırtavlığa muracaat ete. Töpede qayd etilgeni kibi, bu psevdonim Cemil Kermençikliniñ zamandaşı, tatar, yani Qırım şimal şivesi içün küreşken Abibulla Odabaşqa mensüptir.
Eserni añlamağa müellifniñ mahsus saylağan psevdo adı Qırımlı da yardım ete. Bu psevdonim şairniñ Qırımlılarğa nisbeten vatanperverlik duyğularını tolusınen tasdiqlay181. Kermençikli icadiy yolunıñ ilk adımlarından başlap, umumtürkiy yaqınlaşuvınıñ ve, ondan da ziyade, qırımtatar halqı birdemliginiñ tarafdarı edi. Esas mesele halq adınıñ terminologik belgilenüvinde edi. Şu sual bu küngece açıqtır. O zaman ise bu problemanen em milliy matbuat, em de edebiyat toquştılar. Ziyalılar ise Tatar, Türk, Türk-tatar, Qırımtatar ve Qırımlı terminleri arasından birini saylap almaq mecbur ediler. Böyle halq adlarınıñ çeşitleri C.Kermençikliniñ icadiy köntekstinde de sıq rastkeline. Lâkin, mefküreviy mevamlarnıñ şaltaqlığına baqmadan, şairniñ leksikası bir soy, yani Stambul tar şivesine yaqın qala.
Dünya edebiyatına serlevasız olğan bir sıra şiirler bellidir. Adet üzre, olarnıñ adları şiirniñ birinci satırına baqıp qoyula. Adsız eserlerniñ aksi – bu serlevasız mevcut olamaycaq eserler. Serlevasız böyle eserlerniñ metinleri tapmacanı añdırıp, öz manalarını coya ve tam olaraq duyulmay [305]. Misal içün XIX as. soñu XX as. başları simvolizmniñ mefkürecisi, rus yazıcısı, şaire Z.N. Gippiusnıñ şiirine muracaat eteyik:
"Vsö krugom
Straşnoye, gruboye, lipkoye, grâznoye,
Jöstko-tupoye, vsegda bezobraznoye,
Medlenno rvuşçeye, melko-neçestnoye,
Skolzkoye, stıdnoye, nizkoye, tesnoye,
Yavno dovolnoye, tayno bludlivoye,
Plosko-smeşnoye i toşno-truslivoye…" [193, s.122].
"Etraftaki er bir şey
Qorqunçlı, qaba, yapışaq, kirli,
Sert-toqal, er daim çirkin,
Aqırın yırtqan, ufaq-tüfek namussız,
Tayğaq, ayıp, alçaq, sıq,
Açıq hoşnut, gizli bozuq,
Damsız külkünçlile olmaycaq qorqaq…" [193, s.122].
Bu şiirni serlevasız tasavur etecek olsaq, añlaşılması küç olğan sözler nevbetleşmesini, rebusnı añdıracaq.
Böyle alnı biz P.Tıçinanıñ "Tuman" şiirinde köremiz:
"Nad bolotom prâde molokom
Çorniy voron zamislivs.
Siziy voron zamislivs.
Oçi viklüvav. Bog zna komu.
A vid shodu meçami yde gniv!..
Çorniy voron vraz kinuvs.
Siziy voron shopivsâ.
Oçi viklüvav. Bog zna komu" [219, s.24].
Bataqnıñ üstüne töşeldi duman
Qara quzğun oyğa dalğan
Qır mavı quzğun da oylarğa dalğan
Kimseniñdir közlerini çoqup çıqarğan
Şarqtan ise qılıçlarle ğazap kele!..
Qara quzğun apansızdan atılğan.
Qır mavı quzğun da ayaqqa turğan
Kimseniñdir közlerini çoqup çıqarğan [219, s.24].
Cenkten evel deviri qırımtatar edebiyatınıñ zayıf ögrenilgeninden sebep, C. Kermençikliniñ şiirleri de böyle tarzda baqılmaq mümkündir. Qayd etmeli ki, türk belletristik antologiyasınıñ zemaneviy turk neşirinde oquyıcılarğa ";lim" serlevalı eserniñ tek bir qısqa parçası teklif etile:
"Sen balalarıñnı neçün
Episini bir körmeysiñ?
Neçün sıcaq quçağıñdan
Episine yer vermeysiñ?
Birini basıp bağrıña
Birini yat köresiñ?.." [295, 472 s.]
Serlevasız, bu eserniñ manasını añalamağa pek küç olacaq edi. Lâkin 1992 senesi "Yıldız" jurnalında şiirniñ tolu versiyası neşir etildi. Onıñ yardımı ile Cemil Kermençikliniñ eser serlevası ve şiir metininiñ arasında olğan sıq bağlar aqqında tetqikatçılarınıñ yañlış fikirleriniñ aldını almaq mümkün oldı. Jurnalda berilgen qoşma dörtlüklerge muracaat eteyik:
"Ey, benim sevgili ilim,
Sende qaldı gönülim.
Baña senden qadirli yoq,
Tasvirden aciz dilim.
Sen, şevqatlı anamnıñ iç
Quçağıñda yatmadım.
Yedi iqlimi dolaştım,
Senday rahim tapmadım…" [200, 124 S.]
Serleva ve metin arasında olğan bağlarnı eserniñ başındaki ilim ya da şiirniñ devamındaki: tatar, tatarım ("Tatarım!"); türk, türklik, ben bir türkim ("Ben bir türkim"), esas sözler. Esas metinniñ içinde işletilgen nominativ terminler belli bir derecede qoyulacaq serlevağa tesir etmek mümkündir. Lâkin, olar serlevanıñ esas funktsiyasını, yani süjetniñ prognozını bermek, oquyıcınıñ diqqatını celp etüv vazifesini degil de, esasen, mana yapuv, eserniñ ğaye-patetik mündericesini quvetlendirüv vazifesini becereler[319].
C.kermençikliniñ diger serlevaları em janr teşkil etken, em de tsikl teşkil etken funktsiyalarını becereler. Misal olaraq, "Mekteb şarqısı", "Ekinci mekteb şarqısı", "Üçünci mekteb şarqısı" kibi serlevalarnı alayıq [216, s. 94 97]. Şu qayd etilgen şiirlerni biz "Cemil Kermençikliniñ icadiy asabalığı" adlı monografiyada endi baqqan edik. "K voprosu o transliteratsii stihotvoreniy poeta s arabsköy grafiki na kirillitsu" (Şairniñ eserlerini arap urufatından kirillitsağa transliteratsiya yapuv meselesi" aqqındaki babında Kermençikliniñ "Eski mektebler" şiiriniñ Şevqiy Bektoreniñ icadına kirsetilmesi yañlış olğanı aqqında laf yürsetile edi [51, s. 94 – 96].
"Eski mektebler" ve "Ekinci mekteb şarqısı" şiirlerini teñeştirgende, olarnıñ yaqınlığını açıq-aydın köremiz. Lâkin olarnıñ funktsional vazifelerine köre farq etken serlevaları aqqında öyle aytmaq mümkün degildir. Cenkten soñki "Saadet içün" neşir ve C.Kermençikliniñ "Kuçuk dostlarıma" adlı kitabınıñ elyazma transliteratsiyasına binaen, "Ekinci mekteb şarqısı" janr teşkil etken serleva kompleksine tarafından yırnı "Ben bir türkim" maqamı ile icra etmek lâzimdir dep añlatqan müellifniñ tezkeresi kirsetilgen edi ("Bu ilâhiyi "Ben bir türkim" maqamıle söylemek")183.
Şu yerde, yır 1917 senede yazılğanı çoq müim olğanını qayd etmek kerektir. 1923 senesi A.Odabaş ve U.Acı-Asannıñ "Türk-tatar tili" dersliginde "Eski mektebler" serlevası peyda ola184. Şu zaman şair kene öz şahsiy icadını ğayrıdan añlamağa, talil etmege tırışa. Serlevanıñ yardımı ile Cemil Kermençikli eski mektepler suali bugünki künge qadar müim qalğanını ve onıñ çezilüvi içün küç-quvet kerek olacağını bildire.
Kermençikliniñ muzıkalı-edebiy tsikli öz devamını "Üçünci mektep yırı"nda tapa ve o da, ekincisi kibi añlatmalarnen pekitile: "Bu ilâhiyi "Türk sancaq marşı" maqam ilesöylemek mümkündir. Qırım atlı polkına köndirilecek bayraq üzerine işlemek içün yazılmışdır"185. Yır metini ve atlı polkınıñ bayrağı arasındaki bağ tesaddüfiy degildir. Şair, çoq yıllar devamında Rusiye akimiyetiniñ tarafında hızmet etken Qırım atlı polkınıñ ihtiyat parçaları Qırımğa keçirilgen zamanda olup keçken vaqialarnı tasvir ete [50, s. 6 – 7]. Eser yazılğan vaqıt da 1917 senesi [216, s. 97] tarihiy faktlarnı belgiley. Añlaşılğanına köre, mektep marşınıñ Qırım musulman polqınen olğan assotsiatsiyaları milliy mekteplerniñ ğayrıdan tiklenmesi maqsadına hızmet ete.
Serlevalarda janrlarnıñ adlarını biz bir sıra yazıcılarnıñ icatlarında rastketiremiz, misal içün, L.Ukrainkanıñ – "Sonet", "Romans", "Şikâyetli marş" [221, s. 79, 155, 221]; P.Tıçinanıñ "Yañğıra, bizim devir" (Fuga) ("Şümi, yepoha naşa), "Düdükçi" (Masal) [219, s. 100, 104]; M.Rılskiyniñ "Küz yırları", "Milât soneti" [215, s.73, 142]; İ.Frankonıñ "Yalçı" (Halq ağız yaratıcılığınıñ esasındaki poema), "Bir çimlem tuznıñ tarihı" (İstoriya tovpki soli) (Poema) [224. s.387, 396]. Slavân edebiyatınıñ şiiriy serlevalarında marş, romans, yır, sonet, fuga, poema, masal kibi edebiy-muzıkalı janrlar rastkele. Şiiriy serlevalar janrnı assotsiativ alâmetine köre añdırmaq mümkün, misal içün L.Ukrainkanıñ "Yedi tel". Şu tsiklde muzıkalı janrlarnı köstergen serleva ve kiçkene serlevaları işletile: "Do" (Gimn. Crave), "Re" (Yır. Briozo), "Mi" (Ayneni Arpeggio) ve il. [221, s. 45 – 49].
Şiir serlevalarnıñ böyle çeşitleri XIX as. soñu ve XX as. başınıñ qırımtatar edebiyatına da has edi. Teñeştireyik: "Qışta neler añılır?" [Çıbırtma], "Hıdırlez türküsi", "Köçenlerniñ dürküsi", "Marş", "Mengli Giray medresesine marş" [213,s. 40, 77, 92; 195, s. 74, 75]. Qayd etmeli ki, orta asır edebiyatnıñ janr ananelerini aks etken serlevalar da siyrek degil: "Riza Tevfiq Bekiñ divanı"186, "Manzume-i hümayün"187, "Fi-medh-i Qırım"188.
Kermençikliniñ icadında serlevanıñ metinine eser çeşitini tariflegen özgün levhalar da rastkele: "Esami cedveli yerine şiir". Şiir 1917 seneniñ 11 sentâbr künü "Millet" gezetasında basılğandır. Şu devir – birinci qırımtatar Parlamentine saylavlar aldı teşviqatlarınıñ vaqıtı edi. Böyle etip, şair saylav aldı kampaniyasınıñ bürokratizmine şahsiy munasebetini bildire. O, gazeta saifelerindeki Qurultay namzetleriniñ uzundan-uzun cedvelleriniñ diger tarafına baqmağa teklif ete. Adlarnıñ cedvelini şiir satırlarına çevirgen müellif, qırımtatar halqınıñ vatanperverlik ve milliylik duyğularını coyğanı aqqında teren tüşüncelerge dala. İhtimal, şu şiir de "Yeñi kitab" ilânında bildirilgen üç şiiriy cıyıntaqnıñ birine kirsetilgen edi. Meraqlı ki, Cemil Kermençikliniñ birinci "Kuçuk dostlarıma" adlı kitabına kirgen şiirleriniñ serlevaları balalar içün iç de lâyıq degiller: "Soñ söz", "Rast kele bir körüşüv", "Hatibe", "Muqaddes emelimiz olurken", "Çelebicihana", "Bir fahişe ağızından", "Recu", "Cenk meydanı"190. Belki de, böyle etip, şair özüni ilerideki tsenzura taqip etüviniñ aldını almağa tırışa. Şundan sebep o, cıyıntıqnıñ serlevasına iç de kelişmegen eserlerni kirsete. C. Kermençikliniñ öglunıñ hatırlavlarından belli olğanına köre, 1937 senesi bu neşir ÖGPU hadimlerini pek meraqlandıra edi. O vaqıt kitapnıñ qırımtatar tilinden rusçağa tercimesini etmege edebiyatşınas alim A.Fetislâmovğa avale etilgen edi190
Neticede, şairniñ eser serlevalarnıñ qıdırmasına añlı yanaşqanını qayd etmege ister edik. Bazıları C. Kermençikli serlevalarğa qoşma tüzetmelerini kirsetti, çünki kimer serlevalardaki intonatsion-ekspressiv tonları quvetsiz olğanından sebep, olarnıñ manaları oquyıcılarnıñ tarafından yañlış interpretatsiya oluna edi. Misal içün, "Tatarım!", "Sen ölme, doğ!", "Sevin, ey, şanlı millet!", "Vatanımdan çoq!" ve olarnen beraberlikte "Ben bir türkim" eserlerinde toqtav işaretlerniñ işletilmegeninden sebep, olar oquyıcınıñ duyğularına zayıf tesir ete ve eserniñ estetik emiyetine kerekli derecede qıymet kesmege keder ete. "Soñ söz" serlevası da tamam böyle vaziyette olıp çıqa, çünki müellif onı diger, intonatsion taraftan ziyade şekillengen "Soñ sözüm" çeşitine deñiştire. Adet üzre, Cemil Kermençikliniñ icadında böyle serlevalarnıñ ğayeligi şiirniñ mündericesindeki esas sözlerniñ tekrarlanmasınen quvetlendirile. Lâkin süjette rastketirilgen tavtologiya şiirdeki serlevanıñ rolüni becerip olacaq dep olamaq. Böyle tekrarlavlar, serlevalarnıñ esas funktsiyaları olaraq sayılğan, süjetniñ prognozını bermek, oquyıcınıñ diqqatını celp etmek içün degil de, mana yapuv, eser manasınıñ ğayeviy-patetik mündericesini quvetlendirüv vazifesini becereler.
Bizge belli olğanına köre, Kermençikli, öz safdaş ve dindaşlarınen beraberlikte adresatnı açıq-aydın belgilemege tırışa ve hitapta artqaç familyarlıqqa yol bermeyler. Şairniñ vatanperver obrazı ziyadece şiar serlevalarında açıla. B.Çoban-zade, A.Lâtif-zade, A. Giraybay, U. Tohtarğazı, R.Murad, P.Tıçina, İ.Franko, L. Ukrainka, V.Mayakovskiy kibi XIX as. soñu XX as. başınıñ belli halq yazıcıları da şiirlerniñ adlarında şiarlarnı işlete ediler. V.Mayakovskiyniñ şiarları, C. Kermençiklinen beraber, aslına uyğunluğı ceetinden iç tenqitke kelmey ve, müellifniñ nufuzına baqmadan, daima aqiqiy olmay. Qırımtatar şairiniñ yüregi ise aksine, halqqa nisbeten daima açıqtır. Onıñ serlevalarında, oquv protsessiniñ islâatlarında aks olunğan, halqnıñ medeniy şekillenüvi, Qırımnıñ içtimaiy-siyasiy ve iktisadiy vaziyetiniñ reorganizatsiyası usulları açıq-aydın körüneler. Şairniñ icadiy könteksti bazı derecede avtobiografik hususiyetlerini taşıy. Adet üzre, A.Giraybaynıñ ya da, misal olaraq, İ Frankonıñ biografik tsiklnı teşkil etken şiiriy adresat-serlevalarından farqlı olaraq, Cemil Kermençikliniñ şiiriy serlevaları, onıñ tsiklnı teşkil etken "Mektep şarqısı", "Ekinci mektep şarqısı", "Üçünci mektep şarqısı" eserlerinden ğayrı, lakonik, bazıda, qoşma tefsirsiz ola. C. Kermençikliniñ şiirlerini baqaraq, yazıcınıñ oquyıcığa olğan nominativ-kommunikativ tesirini, serlevada dialogik ve monologik verbal şekillerinden teşkil olunğan, retsipiyentni subetdeşler sırasına kirsetken ve şiiriy eser personajlarınıñ monolog ya da dialogına işaret etken, yekâne dört haneli konstruktsiya teşkil ete. Bu sırada "Sen ölme, doğ!", "Sevin, ey, şanlı millet!", "Çalışmamaq ayıp", "Vatanımdan çıq!", "Tatarım!", "Ben bir türkim", "Soñ sözüm", "Bizim bağça", "Öz tilimiz", "Uçurımın başındayız"; "Akimin maslahatı", "Bir fahişeniñ ağzından" ve il. qayd etmek kerek. Olarnıñ yardımı ile şair oquycılarğa ahlâqiy şartlanğan dünya sezimini aça. Kelişik özgün serlevalar patetik kerginlik ile müellifniñ ruhiy alını ve icatkâr fikir yürsetüviniñ maiyetini aks eteler. Bunıñ misali olaraq "Ben bir türkim" şiirini qayd etmek mümkündir. Berilgen şiiriy serlevanı umumiy süjet, üslüp şiiriniñ tarihı ve C.Kermençikliniñ "Qırımlı" kibi imzalanğanınen bir komplekste baqsaq, bir baqışta, şiirniñ pantürkizm aqıntısına olğan fanatik evelden kerginligi altında, halqqa nisbeten aqiqiy, vatanperver sevgisi körünmekte.
C.Kermençikliniñ serlevaları şairniñ ğayeviy fikir yürsetüviniñ esas dominantaları olmaqta. O başta da umumtürkiy yaqınlaşuvnıñ, ve eñ evelâ, qırımtatar birleşüviniñ tarafdarı edi. Buña baqmadan, tetqiqatçınıñ ögünde müellifniñ nesir ve publitsistik eserlerniñ serlevalarını ertaraflama ögrenilüvi, inkişaf tarihınıñ talilini yapmaq içün mahsus usuliyetniñ işlenilüvi, qırımtatar edebiyatında müelifniñ eser adlandırıluvı ananeleriniñ şekillenüvi, olarnıñ meydanğa kelüvi ya da ğayıp oluvı aqqında sualler peyda olalar. Cemil Kermençikliniñ icadını ögrengende, elde etilgen tecribeden körüne ki, serleva poetikasınıñ tetqiqiy semereligi çeşit, yani komparativ, tarihiy, tekstologik usullarınıñ kompleksli qullanuvınen bağlıdır. Talilniñ doğruluğı makro ve mikropoetikanıñ meseleleriniñ açıqlanuvından kelip çıqa. Böylece, işimizde biz Cemil Kermençikliniñ icadiy asabalığınıñ janr, üslübiy ve kompozitsion hususiyetleriniñ tenqidiy (baqıluvınıñ) talilniñ usullarından birini belgiledik.
Neticeler
XIX XX asırlar sıñırında qırımtatar edebiyatı ve medeniyetiniñ tarihiy inkişafı deviri Qırımda ve ondan tış yerlerde maarif, içtimaiy-siyasiy ve bediiy milliy neşirlerniñ çoq tirajlı çıquvı qayd etile. Bundan ğayrı, durğunlıq devrinden soñ olıp keçken içtimaiy medeniyet ve tasil institutlarnıñ yañıdan yaratılması ve qaviyleşmesi boyunca masştablı kampaniya da ayrette qaldıra. Halq birliginiñ ve suverinitetiniñ maiyetini añlamaq, halqnı fuqarelik ve caillikten qurtarmaq istegi o devirniñ er bir qırımlığa has edi. Qayd etmek kerek ki, qırımtatar halqınıñ eskirgen klerikal-fanatik turmuş-adetlerinden vazgeçip, yañı demokratik yollarını qıdırması ve, oña köre, içtimaiy modelniñ modernizatsiyasını keçirmesi, elbette, halq qaramanlığınıñ nümünesidir.
Mezkür ilmiy-teñkidiy tetqiqatnıñ faktlarına köre, Cemil Kermençikliniñ içtimaiy ve icadiy faaliyetinen bağlı aşağıdaki hulâsalarnı çıqarmaq mümkün. Medeniyet erbabı icadiy ilhamını ekseriyette avam halq ve onıñ tarihiy keçmişinden ala. Bunı şairniñ etnomedeniy sotsium, demokratiklik, devletlikke nisbeten grajdan mevamı tasdiqlay. İşçiler sınıfınıñ vazifeleri açıqlağan usta, çeşit üslübiy usullarını qullana. O, vatanperverlik manasındaki milletçilikniñ inqilâbiy ahlâq esasında qurulğan Öz etik kodeksine köre iş köre. Onıñ böyle prioritetli üslüpleri belgilene: neytral ve zeerli fillipik tiliniñ qoyu tonları ile farqlanğan yüksek ödik üslüptir. Biz belgilegen ekspressiv leksik vastalar, qoyu giperbolizatsiya, filippik tili şairniñ nazmiy maddesinde ahlâqsızlıq ve ideallıqnıñ kategoriyalarnıñ estetik retseptorlarnıñ vazifesini becereler. Misal içün, şairniñ vatanperver obrazı daa aydın şiar serlevalarında açıqlana. Olarda oquv protsessiniñ islâatlarında aks olunğan, halqnıñ medeniy şekillenüvi, Qırımnıñ içtimaiy-siyasiy ve iktisadiy vaziyetiniñ reorganizatsiyası açıq-aydın kösterile. Şairniñ icadiy könteksti, bazı derecede, avtobiografik hususiyetlerini taşıy. Böylece, yazıcınıñ oquyıcığa olğan nominativ-kommunikativ tesiri, serlevada dialogik ve monologik verbal şekillerinden teşkil olunğan, retsipiyentni subetdeşler sırasına kirsetken mürekkep konstruktsiya ile taqdim etile. Özgün serlevalar patetik kerginlik ile müellifniñ ruhiy alını ve icatkâr fikir yürsetüviniñ maiyetini aks eteler.
Şairniñ icadında İ. Şinası, N. Kemal, M. Yurdakula kibi medeniy islâatı içün küreşken turk tanzimatı ve onıñ tarafdarlarınıñ içtimaiy-siyasiy ğayeleri bazı bir tesirini qaldırğan edi. Qayd etmek kerek ki, şairniñ meslekdeşleri, qalem arqadaşları onı pek büyük milletçi dep saya ediler. Şu sebepten musulman cemiyetiniñ azatlığı ve demokratizatsiyasınıñ aqiqiy küreşçisi daima ücümler ve quvğınlıqlarğa oğratıla. Vatanında şairniñ pantürkistik formatsiyası lingvistik meslekleriniñ tarafdarlığı teñqitke oğratıla. Qayd etmeli ki, Cemil Kermençikliniñ edebiy tsikline yañıdan baqıp, onıñ ideologik tendentsiyalığına qıymet kessek, şairniñ öz eserleri içün saylağan til bütün türkiy halqı birleştirüviniñ ve olarnıñ özara medeniy zengilleştirilüviniñ anahtarıdır. Siyasiy ambitsiya ve munaqaşalarnıñ ortasındaki "Millet" gazetasınıñ saifelerinde peyda olğan şair, öz isyancı teşviqiy-publitsistik eserleri vastası ile milliy devletçiligini yañıdan yaratılması içün, halqta olğan küçlü stimullarını meydanğa çıqara. "Tatarım!" şiiriniñ "ma-bih-il iftiharım" "tatarlıqtır – bu menim iftiharım" formulasındaki aks olunğan entuziazm ve vatanperverlik ruhu bugünki küngece er bir qırımtatarnıñ qalbinde öz halqınıñ çoqtan-çoq asırlar devamında şekillenip kelgen zengin medeniyeti ve ananeleri içün ğurur yarata.
İlmiy tetqiqatlarnıñ belli bir basamağında meydanğa çıqarılğan özgün bibliografik menbalar – bu Cemil Kermençikliniñ büyükten büyük edebiy asabalığından qalğan bir qısmıdır. Bunı biz şairniñ icadiy mirasınıñ tenqidiy talilini yapqanda açıq köremiz. Şair zamandaşlarınıñ qalemi tübünden çıqqan iqtisadiy-siyasiy ve edebiy-teñqidiy işleri ile faydalanıp, biz, XX asır başınıñ icadiy ziyalıları arasındaki medeniy munasebetlerininiñ umumiy manzarasını köz ögüne ketirmege oldıq. Bu bizge Cemil Kermençikliniñ ayatiy dünyabaqışınıñ mürekkep şekillenüv protsessiniñ inceliklerini añlamağa yardımcı oldı.
Tetqiqatımızda şairniñ soñki on yıllıqlarda milliy matbuatta neşir olunğan şiiriy metinleriniñ ratsional korrektsiyasını yapmağa tırıştıq. Bu iş, edebiyatşınas alimleri tarafından daa kerekli derecede talil etilmegen Cemil Kermençikli ve diger belli qırımtatar mütefikkirlerniñ bediy eserlerini tekstologik ceetten ögrenilüvine belli bir isse qoştı. İleride yazıcınıñ icadiy faaliyetini açıqlağan qoşma materiallarnı tapıp, olarnı bir de bir tertipke ketirilüvinen bağlı işler körülecektir. Bu sırağa şahsiy kollektsiyalarda saqlanıp qalğan el yazmalar da kirsetilecek.