text:
Azärbaycan oppozitsiäse prezident saylawlarınıñ räsmi näticälären tanudan baş tarta
Atnakiç qanlı bäreleşlär kiçergän Baku uramnarı comğa könne, kiyerenkelek artır dip kötelsä dä, çağıştırmaça tınıç ide. Läkin politsiä köçläre anda haman da xäwef xälendä qala birä. Mäğlüm ki, Azärbaycandağı çualışlar, anda çärşämbedä uzğan prezident saylawlarınıñ berençel näticälären iğlan itü belän başlandı.
Audio, İsa Ğämbär
"Bez xalıqnıñ telägen häm tawışın saqlarğa wä yaqlarğa telibez häm bu eşebezne däwam itäçäkbez" di azärbaycan oppozitsiäse citäkçese İsa Ğämbär. Xäzerge xakimiatkä qarşı çıqqan başqa säyäsi oyışmalar da çärşämbe saylawlarınıñ räsmi näticäsen tanudan baş tarta. Azärbaycannıñ Milli bäysezlek partiäse citäkçese Etibar Mamedov, misal öçen, "tawış birü tulısınça xärämläşülär belän uzdı" dip belderde. Atnakiç bäyän itelgän urtaq belderüdä "Musavat", Milli bäysezlek partiäse, Azärbaycannıñ Demokratik partiäse häm Xalıq frontınıñ reformaçıl qanatı Alievlär ğailäsen ildäge xakimiatne üz qulına aluda ğäyepli. Şunda uq oppozitsiä Amerika Quşma Ştatların häm Yevropa Berlegen Azärbaycandağı säyäsi wäzğiatne döres itep, riasız bäyäläwgä öndi. Ämma qayber illärneñ citäkçeläre, ayırım alğanda Baku öçen möhim sanalğan Rusiä, Törkiä, Qazağstan häm Gruziä citäkçeläre İlham Alievne inde xälitkeç ciñü belän täbrikläp tä çıqtı. Yevropa Berlege älegä üz mönäsäbäten beldermäde. Quşma Ştatlardan isä azärbaycan saylawları uñayınnan qarşılıqlı xäbärlär kilä. Däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile urınbasarı Adam Ereli fikerençä, tawış birü bar xalıqara taläplärne qänäğätländermäsä dä nigezdä tärtiptä uzğan.
Audio, Adam Ereli
"Quşma Ştatlarnıñ küzätüçeläre saylawçılar isemlege belän bulğan, basım yasaw, başqa şundıy citeşsezleklär kebek problemalarğa yulıqqan. Bez şulay uq tawış birüdän soñ başlanğan köç qullanularğa da borcılu belderäbez häm oppozitsiädäge partiälärne tınıç häm qanuni qısalarda eş itärgä çaqırabız" di amerikan däwlät departamentı wäkile. Azärbaycan xakimiate atnakiç Bakuda bulğan cualışlar öçen cawaplılıqnı tulısınça oppozitsiägä, xätta şäxsän İsa Ğämbärgä yökli. Başta bäreleşlär 2 keşeneñ, şul isäptän ber balanıñ ülüwenä kiterde dip xäbär itelsä dä, politsiä soñraq 1 hälak buluçı xaqında ğına belderde. Keşe xoquqların saqlawçı törkemnär isä, Bakudağı cualışlar öçen xakimiat üze ğäyeple, çönki ul ildä oppozitsiä öçen urın qaldırmadı dip isäpli.
Kärim Kamal, Praga


c: text/html

text:
Ekrem Çelebi - Mavili Yazma
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Mavili Yazma
Etiketler : Ekrem Çelebi - Mavili Yazma türkü indir, Ekrem Çelebi - Mavili Yazma türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Mavili Yazma mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Mavili Yazma türküsü, Mavili Yazma sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Mavili Yazma bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Al Gonca Gül Deremedim
ekrem çelebi - dinek dağı yeni geldim gurbetten (kırşehir)
Ekrem Çelebi - Yaralandım Ey Can
Ekrem Çelebi - Oyun Havaları ve Halaylar
Ekrem Çelebi - Ezanlar Bizim İçin Okunuyor

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Suqırğa da latin kiräk!
Älbättä, ğomum xalıqnıñ bik küp bulmağan protsentın täşkil itkän suqırlarğa iğtibar ällä ni küp tügel kebek. Çınlıqta, suqırlarnıñ üz cämğiätläre dä, maxsus eş urınnarı da bar. Ul ğına da tügel, alar öçen maxsus kitapxanälär dä eşläp kilä. Tatarstandağı suqırlar öçen maxsus eşläwçe kitapxanä direktorı Nail Säfärğäliev belän xalıqara tuğan tel uñayınnan üze citäklägän kitapxanä xaqında äñgämä qordıq.
N.S. Bezneñ Tatarstanda suqırlar öçen maxsus kitapxanä 1935 yılda açıldı. Filiallarıbız bar Älmättä, Bögelmädä, Yar Çallıda, Çistayda häm Alabuğada. Biş şähärdä. Annan soñ, bezneñ rayon üzäklärendä, suqırlar cämğiätläre bulğan cirlärdä kitap birä torğan üzebezneñ keçkenä genä noqtalarıbız bar. Tağın äytergä kiräk, bez Rusiäneñ 22 töbägen tatar kitapları belän tä''min itäbez. Mäskäw, Sankt-Peterburgtan alıp, Ulyan, Samar häm Premoryaga xätle. Xäzer inde menä Vladivostok turında da uylıybız Şartnamä tözergä. Perm ölkälärendä, Tömän ölkälärendä, tatarlar tora torğan bik küp cirlärdä bezeneñ kitaplarnı alalar. Annan soñ bez, Üzbäkstannıñ suqırlar kitapxanäsenä dä tatar kitapların cibäräbez. Elek Ukraina häm Qazaqstan belän eşlider idek, alar belän xäzer niçekter elemtälär özelde. Bez ayırım suqırlarğa da cibäräbez. Awılda yäki şähärdä torğannarğa da, kem tatarça teli uqırğa. Häm oyışmalarğa. Rusiä buyınça 24 kitapxanägä cibäräbez, annan soñ suqırlar oyışmalarına da häm keşelärgä dä. Poçta belän cibäräbez, poçta anıñ öçen aqça almıy. Bezneñ uquçılardan da almıy häm bezdän dä almıy. Aqça tülärgä kiräkmi. 1961 yılnı bez tatarça kitaplar yaza başladıq. Ul bezneñ kitapxanä berençe häm ber genä, tatarlar öçen kitaplar yazuçı. Suqırlarça, "brailça" ul. Braille dip atala, tege noqtalı xärefle kitaplar. Häm kassetka yazılğan kitaplar. Bezneñ avtorlar Qamal teatrı artistları häm radio-TV diktorları ul kitaplarnı uqıy. Anı, äytergä kiräk, mäktäplärdä, gimnaziälärdä, tatar telen öyränä torğan cirlärdä tıñlıylar bu kitaplarnı. Üzläreneñ söyläwlären döresläter öçen dä. Menä şul kitaplarnı bez cibäräbez inde. “Qazan utları”, “İdel” jurnalların... Annan soñ bez, urıs telle mäktäp balalarına, tatar telen öyränü buyınça däresleklär yazabız "brailça". Anı böten respublikağa tä''min itäbez. Tatar telen öyränä torğan tatar balaları öçen dä. Alarnı da bez, bötenesen, üzebez basabız.
Xäzergä bezdä 266 meñ danä kitabıbız bar. Ul kitaplar kassetta, CDrom da. Alarnı kompiterda da tıñlarğa bula. Häm "brailça" da. Anısı inde kübräk fänni kitaplar, däresleklär, tarix, matematika buyınça, barmaq belän uqıy torğannar.
R.C. Ä menä bu 266 meñ kitapnıñ niçä protsentı tatarça anıñ?
N.S. Elek bezneñ un protsenttan da äzräk ide, xäzer bezneñ unbiş protsentqa citte. Äytergä kiräk, soñğı yıllarda, bez alarnı çığarunı 40 protsentqa kütärä aldıq. Şulay itep, äkrenläp, bezneñ fondlarda tatar kitaplarınıñ küläme kübäyep tora. Annan soñ, bez xäzer kampiterlar maxsus satıp aldıq. Alarda tizräk bula kitaplarnı cıyarğa, basarğa. Şul yaña texnologiälär belän tizlätterep eşlibez. Tatarça da kitaplar basarğa anda öyrändek. Ul tizlätä kitaplarnı basnı häm alarnıñ bäyäsen dä bik töşerä. Şuña kürä bez kübäyttek bu kitaplarnıñ külämen dä, sıfatında. Şuña kürä alar kübräk çığa başladı xäzer.R.C. Mäsälän, 2004 yılda nindi tatarça kitaplar yazıldı sezdä?N.S. Tatarça kitaplar anda bik küp yazıldı inde, isemnären xäzer äytä almıym. “qazan utları”nıñ, “İdel” jurnalınıñ böten sannarın yazdıq. Annan soñ, tatar tele öyränü buyınça däresleklär yazdıq 4, 7, 9, 10 sıynıflar öçen. Xäzerge yazuçılarnıñ äsärlären, mäsälän Mirxäydärovnıñ rus telennän küçerelgän kitabın yazdıq. Klassiklarnıñ bötenesen yazabız inde, alar bötenese bar digän şikelle. Yaña yazuçılarnıñ çığıp barğan kitapların, bötenesen yazabız. Tarix buyınça kitaplarnı yazabız. Fäxretdinovmı anda, bütän tarixçılarmı. Akademik Ğosmanovnıñ, Tahirovnıñ, Rafael Xäkimovnıñ kitapların, alarnıñ bötenesen bez yazıp barabız. R.C. Bu kitaplar ul "brailça", şul...N.S. "Brailça", kompakt kassetada, SDlarda. Anı kampiterlarda da tıñlarğa bula häm bezneñ kürmäwçelärdä xäzer kampiterlar barlıqqa kilä başladı. Bezneñ bit kampiterlar tawış belän söyli torğan, alarnıñ şundıy programmaları bar, tawış belän äytä ul tekstnı. Häm bar "brailça" displey. Yögerä torğan yul ul şundıy, barmaq astında ütep kitä xäreflär, "brailça" noqtalar, şunıñ belän uqıp bula. Matematikanıñ böten simvolların, fizikanı şulay qarap öyränergä bula. R.C. qullanuçılar küpme mondıy kitaplarnı? Mäsälän, sezneñ kitapxanägä küp kiläme zakazlar, bigräk tä tatarçası?N.S. Bezneñ kitapxanädä, respublika buyınça dürt meñ uqıy bezneñ. Äytergä kiräk, 22 regionnan sannarın tulayım belämibez. Şartnamälär tözibez bez Çernuşki şähärlärendäge suqırlar oyışması belän, anda bezneñ 100 läp uquçıbız bar. Barda rayonı, Perm ölkäse kitapxanäse belän eşlibez, alarnıñ 84 suqır uquçısı bar. Başqortstanda 1500. Tulayım xäzer äytä almıym min uquçılarnıñ. Çönki oyışmalarında qaysıları uqıydır, qaysıları uqımıydır. Läkin menä şundıy sannarğa alar bezgä zayavka birälär. R.C. Ä menä Rusiädä başqa keçkenä, azçılıq millätlärneñ şundıy kitapxanäläre barmı?N.S. Andıy kitapxanäläre bar. Läkin tatarça kitaplarnı bez berençe, 1961 yılda yaza başladıq. Xäzer Başqortstanda da yaza başladılar andıy kitaplarnı, başqort telendä. Çuaşstanda da yaza başladılar. Läkin andıy külämnäre yuq inde, bezneñ şikelle. Bezneñ annan soñ, kitaplar çığışı buyınça aldanraq barabız. Tege yılnı, Novosibirskiyda kürmäwçelär kitapları buyınça bäyge bulğan ide, böten tellärdä, Rusiä buyınça häm anda bezneñ kitapxanä berençe urınğa çıqtı. Küläme buyınça da, sanı buyınça da.R.C. Şundıy mäğlümat bar, menä bu "brailça" yazunı, tatar telendä, latinda yazu häm uqu ciñelräk digän...N.S. Anıñ tarixı da bar. Beläsezme, 1934 yılnı yañalif, latin belän kitaplar basa başlıylar suqırlar öçen, tatarlar öçen Qazanda berençe. Ul waqıtta suqırlar oyışması häm Tatarstan xökümäte cihaz satıp ala çit illärdän. Anda latinda yaza başlıylar kitaplarnı. Anıñ suqırlar öçen latin alfavitın uylap çığara tyurkolog Şäräf häm kürmäwçe yurist Aleksandr Birülev. Şundıy bula yurist, ul 19 ğasırnıñ azağında Qazan universitetın beterä, berençe kürmäwçe, häm revolyutsiädän soñ, monda mäğärif narkomatında eşläwçe bula ul. Menä alar 1934 yılğa alfavitnı eşlilär häm basa başlıylar.
Ul kitaplarnı basuı bik ciñel, annarı latinitsa grafika buyınça, kürmäwçelärgä kirillitsağa qarağanda ciñelräk uqırğa. Çönki "brailça" sisteması bit ul, äytergä kiräk... Fransuz latin grafikasın nigez itep ala, eşli inde şuşı alfavitnı. Şuña kürä ul ciñelräk bulıp çığa. Läkin 1939 yılnı qarar çığa, bezneñ Tatarstannıñ Yuğarı sovetınıñ, 2 dekaberdä, kirilitsanı kertälär inde, yañalifne beterälär. Yañalif kitapları şuña kürä bezdä alar saqlanmağan. Läkin bezneñ ölkän kürmäwçelär, xatlarnı iskeçä yazalar, latinitsada, "brailça". Ul uñaylı bik, uqırğa da tizräk, yazarğa da tizräk. Ä xäzerge menä kampiterlar zamanında inde, üzegez beläsez, anda bötenesen latin belergä kiräk, ul bik inde uñaylı.R.C. Ä menä xäzerge sezneñ tatar kitapları latindamı, kurildamı?N.S. Yuq, bez kirillitsa buyınça, qanunnar niçek bar, şulay eşlibez kirillitsa belän basabız. Şuña kürä anı awır uqığanda inde. Waqıt kübräk itä. Anı uqığanda başta qarap çığarğa kiräk, annan soñ inde äzräk, tege çit ilçä uqığanraq kebek bula. Tiz bulmıy. Latinitsada uqısañ inde, tizräk uqıla ul, kitapnı uqığanda, yä tekst belän faydalanğanda inde. Menä şundıy ayırması bar. Menä xäzer kitaplar buyınça... Tege yılnıñ oktäberendä rusiä xökümäteneñ qararı çıqtı. Ul qarar buyınça, menä xäzer magnitofonnarnı-nilärne kürmäwçelär arasında taratuı tıyıla. Äytergä kiräk, bezneñ bit äle küp kenä kürmäwçelär yä eşli almıy, yä bütän näticä belän inde matdi yaqtan bik äybät tormıylar, üzläre satıp alalmıylar. Tege yılğa qädär, bez, menä Tatarstanda da bar ide qarar, 1406 nçı, anıñ buyınça, bez magnitofonnarnı alıp, kürmäwçelär arasında buşqa tarata idek. Xäzer andıy mömkinlek bezneñ yuq. R.C. Anı kitapxanä tarata ideme?N.S. Äye, bez, kitapxanä taratadır ide. Xäzer sotsial'' yaqlaw oyışmalarına birdelär anı. Läkin menä xäzer anda äytälär ide, Däwlät Duması çığarğan qarar buyınça da, xökümät qararı buyınça da, ölkän, kürmäwçe keşelär, paбoчий bulıp eşläwçe keşelär, alarğa magnitofon buşqa birelmäskä tieş. Birelä yä balalarğa, yä intellektual eştä eşläwçelärgä.
Menä bu magnitofon kiräk ide bezdä 1400 keşegä. 1400 keşe magnitofonnar belän tä''min itelsä, bezneñ şul qädär uquçılarıbız artır ide, respublika buyınça ğına.İnde äñgämä axırında, ber belderü yasıyq. Telägän keşe Tatarstan suqırlar kitapxanäsenä möräcäğät itep, kürmäwçelär öçen tözelgän kitap, audio-sd yazmalarğa zakaz birä ala. Nail äfände äñgämä barışında äytep uzğança, bu äsbaplarnı buşqa cibärälär häm alarnı poçta xezmäte dä buşqa citkerä. Kitapxanäneñ adresı Qazan şähäre, Serova uramı, 3 yort. Şulay uq, sez elektron poçta aşa da alarğa möräcäğät itä alasız. Adresı rsbs@mi.ru
Räfis Cämdixan


text:
2001nçe yılnıñ 11 sintäbr höcümnären oyıştırırğa yardäm itüdä ğayeplänep qulğa alınğan Morokko keşese Munir El Motassadeq bügen Germaniä törmäsennän irekkä çığarıldı. 2003nçe yılda anı 15 yıl törmä cäzasına xökem itkännär ide. Ämma uzğan ayda Germaniäneñ yuğarı mäxkämäse – Mottasadeq'nıñ, kimendä 3 meñ keşeneñ ülemenä kitergän 11 sintäbr höcümnären oyıştırırğa Al Qaidanıñ Hamburgtağı çeltärennän yardäm itkän bulğanına töp şaxittän dälillär yuq, digän qarar qabul itte. Bügen mäxkämäneñ matbuğat wäkile Sabine Westphalen, Mottasadeq'tan ğayepläwlär töşerelmi, ämma anı törmädä totırğa ber säbäp tä yuq, dip belderde: "Mäxkämä Mottasadeq'nı irekkä çığarırğa qarar itte. Böten ğayepläwlärlär dä töşerelmi, ämma anıñ xökem qararın törmädä kötüeneñ mäğnäse yuq. Ul äle dä terror oyışmasınıñ äğzase buluda häm terror höcümnäre oyıştıruda ğayeplänä. Ämma anı törmädä totır öçen dälillär yuq" dide Germaniä mäxkämäseneñ matbuğat wäkile.
Töp şaxit isä – çığışı belän Yämännän bulğan Ramzi bin Aş-Şibh. Aş-Şibh üze xäzer amerikan törmäsendä.


text:
Yıllıq küzätü: Ukraina häm Belarus
Xäzerge yıllıq küzätü Rusiäneñ iñ yaqın ike berektäşe, elekke sovet respublikaları Ukraina häm Belarus turında. Belarus yılnı, başlağanğa qarağanda da yamanraq tämamlıy, anıñ iñ yuğarı citäkçeläre xäzer Quşma Ştatlarğa da, Yewropa Berlegeneñ qayber illärenä dä bara almıy, alarğa anda kerü tıyıldı. Minskine ber genä närsä tınıçlandıra ala – Könbatıştan çitläşüdä aña xäzer kürşe Ukraina prezidentı Kuçma da yaqınlaşa.
Yewropada häm Ukrainadağı säyäsätçelärneñ küpçelege Yewropanıñ Ukrainağa kiräklegen añlıy, läkin küpçelek şulay uq, Ukrainanıñ da Yewropağa kiräk buluwın bik yaxşı belä, çönki ğomumYewropa yortın imin itep, Ukrainadan başqa tözep bulmıy dip belderde, NATOnıñ Pragada uzğan yuğarı däräcäle oçraşuwınnan qaytqaç Ukraina prezidentı Leonid Kuçma. Anıñ süzlärençä, anda räsmi Kievneñ Yewropağa qarağan, yewro-atlantik omtılışları Könbatış citäkçeläre tarafınnan xuplanğan, häm Ukraina üz maqsatlarına ireşkän. Läkin Pragada Kuçma asılda, Könbatışnıñ bik tä salqın möğämäläsenä duçar buldı, döresen genä äytkändä ul NATO cıyınına bötenläy çaqırılmağan da ide. Bolar barısı da, Kievne, Berläşkän Millätlär Oyışması çikläwlären bozıp Ğiraqqa zamança radar satuda ğäyepläwlär arqasında kilep çıqtı. Kuçma üze monı älbättä, kire qağa, läkin Quşma Ştatlar fikerençä, radarlar Bagdadqa çınnan da Ukraina prezidentı fatixası belän satılğan. Amerikan däwlät sekretareneñ yardämçese Steven Pifer uzğan ayda, radar tiräsendäge şuşı cäncal arqasında ike il arasındağı mönäsäbätlär iñ tübän noqtasına töşte häm xäzer ber-berenä ışanu krizisın kiçerä dip belderde. Moñardan tış Kievneñ Yewropa Berlege belän dä problemaları bar, annan, Ukrainadağı matbuğat ireklege xäle torğan sayın nığraq tänqitlänä. Moña xäzer Washington da quşıldı, uzğan atnada Kievtäge amerikan ilçese Carlos Pascual, irekle matbuğatsız Ukrainanıñ yewro-atlantik integratsiägä öndäwläre buş yañğırayaçaq dip belderde. Häm bu ölkädä Kuçma xakimiate, üzeneñ tönyaq kürşese Belaruskä yaqınlaşa. Şvetsiäneñ Xalıqara mönäsäbätlär institutı xezmätkäre Jakub Swiecicki süzlärenä qarağanda, Könbatışnıñ Ukraina häm Belaruskä qarata möğämäläsendä oxşaşlıqlar torğan sayın kübräk kürenä bara.
Audio, Jakub Swiecicki
Bu illärdäge täräqqiatneñ könnän-kön naçarayuwı säbäple alarğa mönäsäbät tä şundıy, yarıy, dimäk alarnı çitläşterü kiräk digän di Jakub Swiecicki. Belaruskä kilgändä, Könbatışnıñ anıñ belän mönäsäbätläre inde tağın da naçarraq bula almas kebek. Şuşı yılda Minski, Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ üzendäge bar wäkillären ildän quwıp çığardı. Noyäbr ayında Çexiä, prezident Lukaşenkağa Pragağa kilü öçen viza birmäskä buldı, şunnan soñ Yewropa Berlegendäge, Portugaliädän qala bar illär dä, üzlärenä Belarus yuğarı citäkçelären kilüne tıydı, moña Quşma Ştatlar häm Norvegiä dä quşıldı. Alexander Lukaşenka monı, salqın suğış çorına qaytaruçı yämsez häm qızğanıç ber xata dip atadı. Könbatışnıñ şuşı ğämälläre ike ilne dä, Belarus häm Ukrainanı, könçığıştağı olı kürşese Rusiägä tağın da yaqınayta ala, citmäsä Mäskäwdä, şuşı öç slavän däwläte arasındağı bäyläneşlärne nığıtu teläge köçle. Belarus belän urtaq däwlät tözü eşe inde ğämälgä dä quyılğan ide, läkin elek Rusiä-Belarus berlegenä uñay qarağan prezident Putin, bıyıl monı şaqtıy qatği şartlar nigezendä, asılda Belarusneñ Rusiägä quşılu prinsibında alıp baraçağın xäbär itte, bu isä konfederatsiä telägän Minskidä zur qänäğätsezlek uyattı. Prezident Lukaşenka bu uñaydan, belarus xalqı monıñ belän kileşmäyäçäk dip belderde.
Audio, Alexander Lukaşenka
Läkin Lukaşenkanıñ Rusiägä açuwı ozaqqa suzılmadı, Könbatış aña qarşı yaña çikläwlär kertkännän soñ ul yañadan Mäskäwgä sıyınu yulların ezli başladı. Noyäbrdä ul yänä Rusiä başqalasında bulıp kitte häm ike il arasında soñğı qarşılıqlarnı çığaru ğäyeben mäğlümat çaralarına taqtı.
Kärim Kamal, Praga


text:
Rusiädä keşe xoquqları bozıluğa iğtibar cälep itü öçen "Amnesty Interantional" avtobusı Mäskäwgä säfär çıqtı
Xalıqara xoquq yaqlawçı Amnesty International oyışması, ğädättä, dönyanıñ törle urınnarında keşe xoquqları bozılu turında räsmi xatlar, möräcägätlär yazu belän mäşgül. Bu cäydä oyışmanıñ Şveitsariädäge xezmätkärläre, Rusiädä keşe xoquqları bozıluğa iğtibar cälep itü maqsatı belän, yaña çara ütkärergä buldı. Maxsus äzerlängän avtobus belän alar bar Yevropa aşa ütep, Mäskäwgä barıp citmäkçelär. Şuşı könnärdä " Amnesty İnternational" digän süzlär yazılğan zäñgär avtobus Praga uramnarında kürende...
Audio: "Töp mäsälälärneñ berse, älbättä, Çeçnyadağı xällär. Anda kön sayın keşelär yuğala. Rusiä xakimiätläre alarnı uramda qulğa alıp kitä, yaqınnarı bu turıda belmi dä qala. Berniçä aydan, alar üle kileş tabıla. Ğailäläre yış qına närsä bulğanın belmi dä qala."
"Amnesty İnternational"nıñ tağın ber yünäleşe – törmälärdä cazalawlar mäsäläse. Rusiä moña qarşı BMO konvensiäsen imzalağan buluğa qaramastan, oyışma belderüençä, totqınnarnı qıynaw, elektr toğı belän cazalaw, gaz maskası belän buılu xälenä kiterülär Rusiä törmälärendä ğädäti küreneş. Tağın ber yünäleş – milli azçılıqlar mäsäläse. Alarnıñ xoquqları Rusiädä daimi bozıla, di Christa xanım. Bu yulı alar, şundıy ber qorban-millätneñ yazmışına iğtibar cälep itmäkçelär, ul da bulsa, mäsxät törekläre. Şuşı törle tarafta xoquq bozularnı tuqtatırğa taläp itep, Amnesty İnternational Rusiä prezidentı Vladimir Putin isemenä möräcägät äzerlägän, häm säfär barışında aña imzalar cıya. Avtobusnı yörtüçe Gerhard Wyser-Thut, säfärneñ awır öleşe äle alda, di: Ukraina, Moldova, Belarus, Rusiäne ütäse bar. Alay da, bar vizalar tärtiptä, räsmilär bezne ütkärer, dip ömetlänä ul:
Audio: "Bez bar kiräkle vizalarnı cıydıq, häm dä belüemçä, räsmilär bezneñ ğadi turist tügel ikänebezne belä. Tik viza ğına äle garantiä tügel, teläsälär, alar bezne kire qağa ala. Xärxäldä bez ömetlänäbez, niçek bulasız berkem belmi."
Älegä qädär barlığı 2 meñläp imza tuplanğan. Christa xanım süzlärençä, ildän ilgä küçkändä xalıqnıñ qaraşı da beraz üzgärä. Rusiägä yaqınlaşqan sayın, keşelärdä xislär arta. Kemder bezne xuplıy, kemder kiresençä, riza tügel, bigräk tä, milli azçılıq, Çeçnya mäsäläsendä. Praga uramında torğan zäñgär avtobus yanınnan ütep baruçı urta yäştäge ber xanım, Vladislava Voraçkova. Minem yäştäşlär, Sovet okupatsiäsen belgän buın, Rusiägä qarata qatnaş xislär kiçerä, di ul. (Äytkändäy, ul okupatsiägä bügen 35 yıl tuldı.) Läkin, keşe xoquqları, bernindi säyäsätkä qaramıy ütälergä tieş, di Vladilava xanım, häm Amnesty İnternational möräcägätenä imzasın quydı:
Audio: "Minem buın mäktäptä urıs telen uqıdı, bez imtixan birdek, ul minem başta. Uqıtuçıbız yaxşı ide, tel bularaq, min urıs telen yaratam. Rusiädä ber tapqır da bulğanım yuq. Läkin minemçä, ğadi keşelär bar cirdä ber törle. Kem buluına qaramastan, çexmı ul, urısmı, afrikanmı.. "
Şulay itep, Amnesty İnternational avtobusı säfären däwam itä. Anda baruçılar, bezneñ möräcägätne Mäskäw Kremlendä yöräqqä yaqın qabul iterlär, dip ömetlänä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Räsmi mäğlümat çaraları da yañaça yäşärgä tieş
Bu yılda şähär, rayon xakimiätlärenä buysına torğan mäglümat çaralarınıñ byudjetları kiselde. Qayseber redaksiälär yartı million sumğa qädär kimräk dotasiä aldı. Bu xaqta cielışta «Tatmedia» agentlığınıñ citäkçese Marat Moratov söyläde. Yaña tözelgän bu oyışma mäglümat çaralarına dotasiä birüne yañaça oyıştırığa teli. Monda räsmi mäglümat çaraları däwlättän zakaz alıp, anıñ ütäw öçen üzara yarışırğa tieş bula. Matbuğat häm däwlättän aqça alıp torğan başqa tör mäglümat çaraları üzläre açqa eşlärgä äyränergä tieş, digän qaraşta tora «Tatmedia» ağentlığı.Gäzit, jurnal redaksiäläre, bigräk tä tatar matbuğatı taratu, bastıru problemaları, yazılu kampaniäse qıyınlıqları belän köräşergä mäcbür. Elekke mäğlümat çaraları ministrlığı urınında oyıştırılğan şuşı «Tatmedia» agentlığı – däwlät mäğlümat çaralarına şuşı mäsällärne xäl itärgä yärdäm itärgä tieş. Älegä näticälär bik kürenmi.
Bikä Timerova.


text:
Doku Umarov: "Çeçen qarşılığınıñ Mäskäwgä qarşı qorallı köräşen tuqtatmayaçaq"
Çeçen suğışçılarınıñ yuğarı citäkçelärennän berse Doku Umarov, Mäskäwgä qarşı qorallı köräş däwam itäçäk dip belderä. Qarşılıq xäräkäte citäkçeseneñ urınbasarı sanalğan Umarov bu xaqta radiobız xäbärçese Andrey Babitskigä belderde. Şul söyläşü barışında ul şulay uq, çeçen citäkçelege soñğı aralarda yuğaltular kiçersä dä, yaña buın suğışçılar arasında alar urının alırlıq yäşlär citärlek dip äytkän.
Audio, Doku Umarov
"Rusiä izüennän, anıñ ğäskäri itegennän tulısınça arınmıy torıp, min başqa mömkinlek kürmim, çönki başqaları inde qalmadı. Bigräk tä Rusiä häm anıñ ğäskäre digän närsä monda soñğı 6 yılda şundıy ğämällär qılğannan soñ, ber genä namuslı keşe dä başqa yulnı kürä almıy" di çeçen suğışçıları citäkçeläreneñ berse Doku Umarov. Çeçen qarşılığınıñ başqa wäkilläre kebek ük Umarov Rusiäneñ xäzerge prezidentı Vladimir Putin belän söyläşülär bula almıy dip isäpli. Ämma ul, çeçennärneñ qorallı köräşe Rusiä citäkçelege almaşqançı, anıñ urınına yaña buın kilgänçe barır dip ömetlänä:
Audio, Doku Umarov
"Rusiä xakimiatenä aqıllı keşelär kilmi torıp, suğışnıñ tämamlanaçağına ömetlänep bulmıy. Läkin wäzğiat alay uq ömetsez tügel, eşlär bezneñ öçen naçar barmıy. Bügen 2000-nçe yıl, Putin xakimiateneñ başı bulsa, äye, naçar bulır ide, ämma minemçä bu çor inde üzgärä, anıñ waqıtı azağına yaqınlaşıp kilä häm xakimiatkä aqıllıraq keşelär kilä ala" di Doku Umarov. Ä xäzerge xakimiat Çeçnädä xalıqnıñ ruxın sındıru eşen genä alıp bara dip däwam itä çeçen qarşılığı citäkçeläreneñ berse:
Audio, Doku Umarov
"Bügenge köndä Çeçnädäge xalıq niçekter sındırıla, FSB häm bälkem dä prezident idaräsendä äzerlängän plannar qurqu tudıra. Alar Çeçnädä keşelärneñ ruxın sındıru, keşeleklegen cuydıru öçen barın da eşli. Häm alar bu ölkädä zur uñışqa ireşte diärgä bula, çönki alar qotoçqıç eşlär eşli" dip ğäyepli federal'' üzäkne Doku Umarov. Anıñ süzlärençä, däwlät propagandası berük waqıtta çeçen qarşılığın radikal'' islamçılarğa bäyläw tırışlıqların tuqtatmıy. Andıylar qarşılıq xäräkätendä, älbättä bar, di ul, läkin alar xäzer köräşne ğädäti çäçän möselmannarı häm dingä birelmägän watandarlar belän bergä alıp bara, dip açıqlap kitä Doku Umarov. Üzen isä ul wahhabi sanamıy, "köräşne min çeçen watandarı bularaq başladım häm başta xätta namaz da uqıy belmi idem" dip belderä:
Audio, Doku Umarov
Doku Umarovnıñ radiobız xäbärçese Andrey Babitski belän äñgämäse inde qarañğı töşä başlağaç tämamlana, bu waqıtqa anıñ yäşeren cäyläwe dä yäşi başlıy - Umarov süzlärenä qarağanda, alarğa köndez xäräkät itü şaqtıy qurqınıç, ä menä kiçen, qarañğı töşügä federallar häm alar yağındağı çeçen köçläre qarşılıq suğışçıların üzlären genä qaldıra.
Kärim Kamal


text:
Tatarstanda araqı betmäsme?
Rusiädä keşe ışanmaslıq xäl – yaña yıldan başlap ildä araqı citeşterü tuqtatıldı. İldäge araqı häm şärab eşläp çığaruçı zavodlar eşlämi. Tatarstanda da alkogol’le eçemleklärne yasaw tuqtatıldı. Respublikada älege produktsiäne citeşterüçe Tatspirtprom berläşmäsenä kergän 14 şirkät älegä eşçänlegen tuqtattı. Bu xälneñ säbäpçese bulıp Rusiä parlamentı qabul itkän ber qanun tora. Alkogol’le häm spirtlı produktsiäne citeşterüneñ häm anıñ äyläneşen däwlät köyläwe turındağı qanun 2005 yılnıñ 23 dekaberendä qabul itelde. Anı Däwlät Dumasınıñ 387 deputatı yaqlap çıqtı. Ä 5 ğinwarda anı Rusiä prezidentı Vladimir Putin imzaladı.
Qanun küptän tügel genä qabul itelü säbäple, zakonda qaralğan yaña aksiz markaları äle basılıp ölgermägän. Bu markalarnı salım inspeksiäse bastırıp, araqı häm spirt citeşterüçelärgä taratırğa tieş. Alarnı alır öçen kiräkle qäğäzlärneñ sanı da üzgärgän. Yaña qanun nigezendä Salım inspeksiäsenä tağı da kübräk dokumentlar tapşırırğa kiräk. Citmäsä, äle qanunnıñ niçek eşläyäçäge dä bilgelänep betmägän ikän. Dimäk, alkogol’le eçemleklärne citeşterü älegä qanunsız bulıp çığa. Şuşındıy wazğiät kilep tuaçağın aldan sizgän araqı citeşterüçelär, qanunnıñ ğämälgä kertelüen kiçekterüne sorap, federal’ xökümätkä möräcäğät itep tä qaradılar. Läkin alarnıñ moñ-zarları işetelmäde. Şuña da, alar xäzer eşsez utırırğa mäcbür.
Xäyer, qanun alkogol’ produktsiäsen citeşterüçelärneñ tormışın qıyınlatu öçen qabul itelmägän ide anısı. Qanunnı qabul itärgä täqdim itüçelär, anı başqa maqsatlarda yazğan. Alar fikerençä, yaña zakon legal’ bulmağan, sıyfatsız, xätta yış qına keşe sälämätlegenä zıyan kiterä, keşeneñ ülemenä kiterä torğan alkogol’le eçemleklärne satuğa çığarmas öçen eşlänelgän. Statistik mäğlümätlärgä qarağanda, Rusiädä palenıy, yalğan araqıdan yıl sayın meñnärçä keşe ülä. Qanun şuşı izge maqsatqa ireşergä mömkinçelek birerme, yuqmı – älegä bilgesez.
Şulay itep, respublikada inde menä yartı ay diärlek araqı çığarılmasa da, kibettä anıñ qotlığı sizelmi. Bar telägän keşe törle däräcädäge alkogol’ eçemlegen satıp ala ala.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen Kremldä çit il diplomatların qabul itte. Anda barlığı 200 keşe çaqırılğan ide. Alar arasında Mäskäwdä terkälgän diplomatlar hem berniçä xalıqara oyışma wäkellegennäñ başlıqlar da bar ide. Älege çarada Putin, Rusiä üzeneñ eçke säyäsätenä çittän üzgärtülär kertügä yul birmiyäçäk, dip äytte.
Putin şul uq atna axırında bulaçaq saylawlarnıñ irekle häm ğadel bulaçağına ışandırdı. Yäkşämbe könne uzaçaq parlament saylawlarına çittäge häm il eçendäge opozisiä tarafınnañ tänqit belderelä.


text:
Tatar ensiklopediäseneñ berençe tomı yaña yıl başında dönya küräçäk
Şunısın da äytergä kiräk, şulay uq Ensiklopediäneñ ber tomlıq tatarça süzlege dä basuğa birelä. Rusça ber tomlıqqa qarağanda, ul meñ süzgä arttırılğan. Nasıyp bulsa, bälki, şuşı tatar ensiklopediä süzlegeneñ latinça variantın internet aşa da kürerbez. Härxäldä, “Azatlıq” radiosı bu eş başqarılğanda, çit illärdä yäşäwçe tatarlarğa bik faydalı häm qızıqlı ğämäl bulır digän täqdimne älege institutqa iñ berençelärdän bulıp kertte. Akademiä xezmätkärläre dä bu turıda uylıy ikän. Alla birsä, yaz könnärendä şulay itep tatarça häm rusça qalın kitaplar, Tatar ensiklopediä tomnarı qulğa kerer.
Ä xäzergä Qazanda zämhärir salqın, Yaña yıl citä, 31 kiç tatarça iärçenle televidenie “Yaña ğasır” aşa Berençe teatr spektaklen qararğa mömkin bulaçaq. Bu klassik pyessanı cırçı Salawat, Xäniä Färxi, Alsu Xisamieva, Gölnara Timercanova häm başqalar uynıylar.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Seks qollıq "bäxetle" bula alamı?
Ozaq yıllar seks qollıqqa mäcbür itüneñ ısulları bulıp xatın qızlarğa basım yasaw, alarnı qurqıtu häm qıynap toru buldı. Bu tör cinäyätçelekkä qarşı köräş näticäleräk bulğan sayın, seks sänäğätendä eşläwçelärneñ ısulları da "kamilläşä" bara.
Soñğı yıllarda "bäxetle qollıq" digän töşençä barlıqqa kilde. Bu tör eşçänlek isä çınbarlıqta ber tamçı da bäxet häm şatlıq kitermi...
Küpmeder waqıt faxişälektä eşlätkännän soñ "xucalar" qızlarnı irekkä cibärergä, öylärenä qaytarırğa süz birä, ämma ber şart belän. Ul şart isä – üz yaqlarına qaytıp faxişälekkä yaña qızlar yallaw, seks qolıqqa yaña köç kiterü. "Bäxetle qollıq" süze isä – alarnıñ faxişä bulıp eşläwen tıyuınnan kilä. Monı da alarğa "xucaları" quşqan. Könbatıştan qaytıp xatın-qız üzeneñ uñışlı eşläwen, bäxetle buluların, aqça alıp qaytuın söyli häm başqalarnı da şunda barırğa ügetli. Riza buluçılar yañadan şul ber çığa almaslıq bocrağa kilep elägä. Berençe qaraşqa bik ğadi toyılğan bu sistema Balkanda häm İtaliädä inde bik yaxşı eşli, häm belgeçlär äytüençä zur tizlek belän dönyanıñ başqa illärenä dä cäyelä. Bu xaqta uzğan atnada Venada cıyılğan BMOnıñ keşe säwdäsenä qarşı köräş forumında äytelde.
Xatın-qızlarnı qol itep totuçılarnıñ bu adımı küplärneñ küñelenä xuş kilä, di belgeçlär. Qızlar seks qollıqtan, mäcbüri faxişälektän qotılırğa tırışunıñ näticäse bik qırıs bulırğa mömkin ikänen belä. Şuña kürä alar küpmeder tüzärgä, başqalarnı şul qurqınıç yulğa etärü aşa bulsa da, öylärenä isän saw qaytunı xup kürä.
Gresiä häm İtaliägä kübräk Rusiä, Ukraina, Moldova, Bolğarstan häm Romaniädän xatın-qızlar kiterelä. Tailandta isä faxişälektä Üzäk Aziä xatın-qızları eşli. Anda elek üzläre dä faxişälektä eşlägän, xäzer "mama-san" dip yörtelgän xatın-qızlar Üzbäkstannan qızlarnı yallıy.
60lap ildä eşlägän, 700läp oyışmanı berläştergän keşe säwdäsenä qarşı global koalisiä başlığı Steve Chalke, basım yasaw häm yanawlarğa qarağanda, ruxın sındıru xatın-qızlarğa kübräk täsir itä, di:
"Bäxetle qollıq" dip bu küreneşne äle genä atadılar. Çınlıqta isä bu inde küptännän birle däwam itä. Qız bala şähärgä kiterelä häm faxişälekkä satıla ikän, nigä ul annan qaçmıy? Ni öçen ul uramğa çığıp oçrağan berençe polisiägä barmıy? Anı tuqtatqan berdän ber äyber – anıñ başındağı uylar, ruxi xäläte."
Yazmışqa buysınu – qayber cämğiätlärdä xatın-qızlarda iñ kiräkle bulğan sıyfat itep tärbiälänä, di belgeçlär. Qızlar yäştän ük irlärneñ xuca, üzläreneñ qol bulularına öyränep üsä.


text:
Taliban suğışçıları 9-nçı üktäbergä bilgelängän prezident saylawların özäçäklären beldergän ide.
Qarzay bügenge belderüen Äfğän räsmiläre Qabulda ilneñ Britaniädän bäysezlek aluına 85 yıl tulunı bäyräm itü öçen cıyılğaç yasadı.
Qarzay ilneñ kürşelären Äfğänstanğa suğışçılar ütep kerügä kirtä quyuda yardäm itärgä çaqırdı.
Herat wilayäte başlığına tuğrılıqlı köçlär belän andağı suğışçan törkem uzara atışlarnı tuqtatu turında sişämbe könne ğämälgä kergän kileşüne saqlawların belderä.
AQŞ aradaşlığındağı bu kileşügä berniçä kön barğan qatı atışlardan soñ ireşelde.


text:
Törkiädä däwalanıp yatqan Äzerbaycan prezidentı Xäydär Aliev bügen, Rusiäneñ maxsus oçqıçı belän Quşma Ştatlarnıñ Cleveland şähärenä oçtı. Prezident administratsäse wäkile Ali Ğasanov "Alievnıñ xäle yaxşı, aña barı tik östämä tikşerenü ütergä" kiräk dip belderde. Ämmä Törkiäneñ mäglümät çaraları, 80 yäşlek Aliev yasalma sulış aparatına totaştırılğan, dip xäbär itä. Yöräk awıruı kiçergän Aliev, uzğan ayda Ankaranıñ xärbi xästäxanäsenä kieterlgän ide. Bügen xakimiätäge "Yeni Äzerbaycan" partiäse partiäse räsmie Ali Axmedov, Xäydär Aliev yaqın arada Baqığa qaytıp, üzeneñ saylaw aldı kompaniäsen başlıyaçaq dip belderde:
Audio
Ul arada bügen, Alievnıñ ulı İlham Aliev, 15 üktäberdä ütäçäk prezident saylawlarında qatnaşu öçen, premier-ministr wazifasınnan waqıtlıça kitep toruwın belderde. Bu wazifağa ul düşämbe könne genä bilgelängän ide. Äzerbaycan qanunarı nigezendä, xökümät citäkçese prezident urınına däğwa itä almıy. Baqıdan kilgän xäbärlärgä qarağanda, İlham Aliev, premier-ministr wazifasın üzeneñ urınbasatrı Artur Rasizade'ğa qaldırıp kitkän.


text:
Äfganstandağı AQŞ köçläre taliban äzğaları häm ğıysyançılarğa qarşı zur cir öste höcüme başlatıp cibärüläre turında xabär itte. Bu belderü şimbä bombalawında taliban äğzası urınına yalğışlıq belän 9 bala häm ber ölkän üterelgännän soñ yasaldı, yaña xabärlärgä qarağanda comğada da hava höcümendä 6 bala häläk bulğan. Xärbi analitiklar fikrençä,cir öste operatsiäläre ,hava höcümnärenä qarağanda küpkä aqırınraq strategie bulsa da, atna azağındağı kebek qorbannarğa azıraq säbäp bula
Şimbä häm comğada könyaq könçığış Äfganstanda yasalğan hava höcümnärendä 15läp bala häläk buldı. AQŞ xärbi komandalığı insident öçen ğafu ütensä dä cirle äfgannar arasında qayğı, açu kimemäde , moñı añlap bula älbättä. Äfgan eçke eşlär ministırı Jalali yäkşämbedä (audio)
Xökümät bu turıda açıqlaw soradı häm insidentnı tikşerä başladı dip äytte.
Äfganstandağı AQŞ xärbiläre andıy yalğışlaqlarnı yış yasamıy, ämma bula qalsa, häm ber sivil keşe genä ülsä dä hava köçenä tayanuı häm ezlägän keşelärne tabu öçen qullanğan küzläw operatsiäseneñ sıyfatı turında bik qatı sorawlar aldında qala.Çınbarlıqta sonğı distä yılda AQŞ sivil häm xärbi citäkçelege, üz yuğaltuların kimetü amerikan cemağatçelegeneñ açuın çığarmas öçen artığı belän hava köçenä tayanuda ğäyeplänä. WAşingtonda urnaşqan xosusi tikşerenü üzäge Heritage Foundationda eşläwçe analitik Jack Spencer 90-nçe yıllarda başlıça Somalia häm balkanda AQŞ soldatlarınıñ häläk buluına amerika cämäğätçelegeneñ açuı çıqtı, çönki bu operatsiälär AQŞ mänfäğätenä xezmät itmägän kebek anıñ iminlegen dä artırmadı. Spencer süzlärençä(audio) Bu tip yuğaltularğa AQŞnıñ çıdamlığı bik az.Ämma Äfganstan , Ğıraq kebek urınnarda süzneñ milli iminlek turında baruın cämäğätçelek añlıy häm yuğaltularğa çıdamlıq kürsätä. .Çınbarlıqta amerikan cämäğötçelege, amerika mänfäğätlären genä tügel ä amerikan ideallären dä taratu öçen bezneñ dönyada eşlärgä tieşle eşlärne bik yaqlıy.
Spencer ayruça modern konfliktlarda kiñ räweştä qullanılğan hava köçeneñ qıymäten kire qağu xata , cir öste köçläreneñ ğıysyançılarnı quup baruı aqrın häm bik tawışlı eş, hava köçläre keçkenä törkem soldatlarğa qarağanda köçle qorallar qullana ala dip söyli. Ul töğällek turında isä , xärbi oçqıçlar ber ike yıl ävälenä qarağanda töğelläräk häm alar yıldan yıl yaxşılana bara di. Spencer küzläw mäğlümäteneñ yalğış buluı atna azağındağı kebek qorbannarğa säbäp bula , pilotlar üzlärenä birelgän hädäfneñ yalğış hädäf ikäneñ belmi bik döres höcüm oyıştırğandır di .Spencer suğış waqıtında küzläw möğlümäte bik tiz üzgärep tora atna azağındağı kebek insidentlarğa bik iqtibar itmäskä kiräk , suğışta yalğışlıqlar yasala legitim sivil yuğaltularnıñ qotılğısızlığın xalıqara qanun häm başqa konvensiälär dä qabul itä dip belderde. Spencer (audio) bu tör närsälärneñ modern añlatmasında sivil yuğaltular bulaçağı qabul itelä häm moñı kimetü öçen quldan kilgänne eşlisen. Ämma Dönyada AQŞtan başqa ber genä il dä sivil yuğaltular buldırmas öçen şundıy küp energie, şundıy küp resurs häm qayçaq ta üz xärbilären qurqınıç astında qaldırmıy.
Läkin pensiädäge polkovnik, yevropada küzläw ofitserı bulıp xezmät itkän Kenneth Allard hava höcüme häm küzläw mäsäläsenä bötenläy başqa qaraşta.Allardfikrençäamerikannnar ğädel bulsa da, kileşsez räweştä alıp barılğan suğışta yuğaltularnı ber qayçan da qabul itmäs ,yäğni cir öste köçläreneñ yaxşıraq ütiäçäk missiädä hava köçläre qullanılsa ... Kenneth Allard(audio)
cirdä yaxşıraq eşliäçäk eşlärne havadan eşlärgä tırışu sälämät aqıl häm yaxşı suğış taktikasın bozu bulıp tora. Kosovoda kürgänebezçä kiräkmägängä sivillärne qurqınıç asıtnda qaldırmısqa .
Allard ayruça administratsiä hava köçläre, texnologiäsenä tayana , ul bik täsirle älbättä , ämma suğışta ciñü öçen citärlek tügel di. Allard ayruça administratsiä küzläw mäğlümäte tuplawda da artığı belän texnologiä täsirendä , AQŞ xärbiläre ekipajsız oçqıçlar, başqa elektronik cihazlar öçen küp aqça häm energiä quya ä iske fasonda doşman arasına qatnaşaçaq şpionnarnı öyrätü öçen waqıt ta aqça da ayırmıy dip söyli.Äfganstanda başlatılğan cir öste operatsiäse bälkim dä kiräkmägän sivil yuğaltularını kimeter,ämma yuqqa ğına häläk bulğan balalar öçen äfgannnarnıñ amerikannarnı ğafu itülärenä ozaq waqıt kiräk bulaçaq.
färidä xämit,praga


text:
Tarixnı färman belän tözätälär
İşetkänsezder, 14 aprel'dä, comğa könne Rusiäneñ ictimaği palatasında ksenofobiä, ekstremizm mäs’älälären tikşerälär. Şuşı palatanıñ komissiäläre Rusiäneñ milli säyäsät qanun proyektın da täfsilläp öyränä. Waleri Tişkov citäkçegendäge tolerantlıq komissiäse bu qanunnı tänqitli. Şul uq waqıtta mädäni häm ruxi mirasnı saqlaw komissiäse Rusiä milli säyäsäteneñ yaña konsepsiäsen qarap, şuşı konsepsiäne Rusiäneñ töbäklär üsterü ministrlığı äzerli torğan qanun proyektına kertergä kiñäş birä. Milli ekstremizmğa qatı qullar belän tuqtatırğa kiräk dip, Duma räise urınbasarı Oleg Morozov ta belderde. Ul bolay di: Keşeneñ tösenä qarap “Rusiä ruslar öçen” digän şiğar astında üterü xuliganlıq tügel, ä ğadi faşizm.
İctimaği palata da, Morozov ta xaqiqät'neñ näq urtasına basıp söylilär. Ämma süzlär döres bulsa da, nindider qapma-qarşı yunäleştäge fiker küktän qara nurlar sibüçe, qara qoyaş kebek şul uq ksenofobiäne därtländerä. Äytik, Ästerxanda şähär qapqasın yämsezlänmäs öçen hawa mäydanı yulındağı mäçetne sütü. Monı bit xuligannar, skinxetlar yasamıy, ä däräcäle xakimiät wäkilläre eşli. İñ östäge başlıqlarnıñ kürsätmäsenä tayanıp. Şulay bulğaç, mäçetlärgä, başqa dinnärgä mönäsäbät tiskäre bulsın öçen ürnäk kürsätelä.
Şul Ästerxan bigräk tä xikmätle urın bulıp çıqtı. Xäzer anda zur bäyrämgä äzerlänälär. Ästerxanğa 450 yıl tuluğa äzerlek turında Rusiä Prezidentınıñ ukazı çıqqan, zur aqçalar bülengän. Bu turıda “Azatlıq” radiosı söylägän ide inde. Ä xäzer “Kommersant vlast'” jurnalınıñ 10 aprel' sanında şul turıda Şamil' İdiätullinnıñ mäqäläse basılğan. Xäzer inde tatar jurnalistları ğına tügel, şuşı jurnal aptırawınnan nişlärgä belmi. Qazannı, annan soñ Ästerxannı, Seberne alğaç, Yawız İwan quşamatlı patşa üzen sar' moskovskiy, qazanski, astraxanskiy, annarı sibirskiy dip iğlan itä. Ul Ästerxannı 1556 yılda yaulağan. Prezident ukazına qarasañ, 1558 yılda yaulanğannan soñ 2 yıl ütkäç, Ästerxan tözelä başlıy. “Kommersant” xäbärçese, zur sovet ensiklopediäsen aça. Anda Ästerxannıñ 15 ğasırda Ästerxan xanlığınıñ baş şähäre bulğanlığı turında yazılğan. Ataqlı Brok Ğaws ensiklopediäsendä Ästerxan 3 ğasırda uq bulğan, 15 ğasırda Ästerxan patşalığınıñ märkäzenä äylängän, Yevropanıñ eçke, Aziäneñ säwdä itüendä ähämiätle bulğan. Venetsiädän tovarlarnı mondağı yärminkägä alıp kilgännär, dip yaza borınğı ensiklopediä. Şulay itep, Ästerxannıñ tarixı qısqartılğan. Anıñ 550 yıllığın da ütkärep bulğan bulır ide. Ä bit telägändä 1800 yıllığın ütkärü dä zıyan itmäs, çönki borınğı ensiklopediä moña nigez birä. Döres, Ästerxannı elek Xaci Tarxan, Aş Tarxan, Sitra Xan, Zıtraxan dip tä atağannar. Şähär 12 çaqrımğa küçerep tä salınğan. Andıy küçenülär Qazan tarixında da, Mäskäwnekendä dä bulıp torğan. Barıber Mäskäw Mäskäw, Qazan Qazan bulıp qalğan.
Dimäk, Ästerxannıñ tarixı anda patşalıqnıñ alışuına qarap üzgärtelgän. İl häm şähär yaulanğan sayın tuğan köne üzgärsä, bötenläy başqa sıymas xäl kilep çığa. Rusiä xakimiäte monı ber arşın belän genä ülçämi. Äytik, Kaliningrad iseme elekke Prusiäneñ Kenigsberg qalasına birelüenä 60 yıl tula. Ämma Rusiäneñ şuşı borınğı qalasında yäşägän ataqlı nemes filosofı İmanuil Qant xörmätenä küräseñ Kaliningradnıñ 750 yıllıq yubiley ütkärelä. Ä Ästerxan artında Germaniä kebek zur il yuq. Anıñ xanlığı ällä qayçan yaulanğan. Ä Altın Urda isemle zur däwlätneñ başqalası da şul tirädä bulğan ikän, bu inde ütkän dä betkän. Närsä baş qatırırğa. Borınğı taşlarğa, yortlarğa 700-800, xätta 1000 yıl. Ä normal'nıy rus şähärenä bulıp kitüenä 450 yıl. Tarix yaratuçı, xaqiqät'ne söyuçelär närsä añlıy alar zur säyäsättä. Ber närsä añlamıy. Ä gubernator Aleksandr Jilkin 450 yıllıq xörmätenä Mäskäwdän aqça alırğa ömetlänä. Tarixçılar isä monı xiç añlamıy. Ägär dä 850 yäki 1000 yıl dip ütkärsä, aqçanı kübräk tä alıp bulır ide. Ul waqıtta döres bulmağan patşalar, xannar tarixı kilep çığıp, anı tanırğa turı kiler ide. Şuña kürä Ästerxan üzeneñ metrikasın yañartıp, dürt yarım ğasırlıq bäyräm ütkärä. Ber axmaq fännär kandidatınıñ mäqäläsenä ışanasıñmı, Prezident ukazına ışanasıñ dip sorasalar. Cawap bilgele. Älbättä, Ukaz köçleräk. Hiç baş citmi monı añlarğa, uylıy başlasañ, zihen imgänä. Äytälär bit äle, fälän cire qıçıtqan, Ästerxanğa barğan dip. Şulaydır şul, qıçıtmasa şundıy xikmätle yubiley ütkärmäslär ide.
Rimzil Wäli


text:
Rudol''f Nuriev häm Färit Yärullin
Alar ikese dä sänğät keşeläre, ikese dä bügenge köndä märxümnär.Ämma bu şäxeslärneñ ikesen dä xalıq onıtmıy. Rudol'f Nuriev balet artistı, baletmeyster.1938nçe yılda tua, häm 1993nçe yılda wafat bula. 1961nçe yılda Mäskäwdän Fransiägä gastrol'gä kitep, Parijda , Monte- Qarlo säxnälärendä biegännän soñ, dönyaküläm balet artistı bularaq şöhrät aldı.Ul Sovet rejimı belän urtaq tel tabarğa omtılmadı.“İz SSSR Nuriev daje ne emigriroval - sbejal”,-digän süzlär arqasında, Rudol'f Nuriev ilgä qaytalmıy. Çönki ul waqıtta ul qaytqan bulsa, anı törmägä genä yabıp quyarlar ide. Zamanalar şundıy ide. 1970-83nçe yıllarda törle illär truppalarında solist häm Parij operasında balet truppasınıñ sänğät direktorı bulıp eşli. 120 balet partiäse başqara, 29 fil'mda uynıy.
15nçe oktäber könne Rudol'f Nurievnıñ wafat buluına 10 yıl tuluğa anı Mäskäw şähärendä iskä aldılar.Monıñ turında TVdän dä, radiodan da küp kenä söylädelär.. Şulay uq bu könnärdä wafat bulğannar arasında Färit Yärullinnıñ wafat buluına da näq menä 17nçe oktäber könne 60 yıl tuldı. Tatar matbuğatında anıñ turında xäbärlär kürenmi.F. Yärullin 30 yäşendä tulmağan kileş , Böyek Watan suğışına kitep, häläk bula. Kompozitor, berençe tatar milli baletı “Şüräle”ne icat itüçe, kamera instrumental'- äsärlär, romanslar, cırlar, xalıq cırların eşkärtülär avtorı- Färit Yarullinğa TASSRnıñ G.Tuqay bülägen 1958nçe yılda , wafatınnan soñ ğına, tapşıralar. Ämma şuşındıy milli canlı şäxeslärne , üzläre isän çaqta qäderläre bulmasa da, ğadi xalıq alarnı onıtmıy.
“Keşe kitä- cırı qala” digän äytem küñelgä kilä.Qazanda Tatar opera häm balet teatrı tarafınnan 1987nçe yılda Nuriev .R isemendäge klassik balet festivale oyıştırıla. 1993nçe yıldan Rudol'f Nuriev isemendä. Yıl sayın Qazanda ütkärelä.
Ä “Şüräle” spektakle Mäskäw Qazan Prağa balet säxnälärendä quyıldı. Yazuçı Raşat Nizaminıñ anıñ turında poveste dönya kürde. Färit Yärullinnıñ tuğan yağında muzey açıldı. Ul xalqıbıznıñ klassik kompozitorı. Anıñ muzıkası yäşi, dimäk- F.Yärullin da bezneñ arada.Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


text:
İran üzeneñ atom programması turındağı bäxäslär BMOnıñ Xalıqara Atom Energiäse İdaräsenä kiçä tapşırılğan xisaptan soñ tuqtalır dip ömetlänüen belderde.
İran räsmiläre kiçä tapşırılğan dokumentlar çentekleräk tikşerülär turındağı protokol nigezendä äzerlängän täğäyenle xisap buldı dide.
İran tışqı eşlär ministrlığı wäkile Xämit Riza Azefi bügen matbuğat oçraşuında BMO xäzer Atom Energiäse İdaräseneñ kiläse ayda ütäçäk oçraşuında İrannıñ atom programması mäs'äläsen yabu öçen zarur bulğan barlıq dokumentlarğa da iä dide.
Uzğan üktäber ayında Atom Energiäse İdaräse İran üzeneñ atom ölkäsendäge eşçänlegen tulısınça açmadı dip beldergän ide.


text:
Soñğı aylarda Sverdlov ölkäse qızu säyäsi waqiğalar tä'sirendä yäşi: ölkädä gubernator saylawlarınıñ ikençe turı kampaniäse bara. Rusiä säyäsi dairäläre arasında zur xörmätkä iä bulğan Eduard Rossel'neñ berençe turda uq ciñü yaulap ala almağanın, ber yaqtan qoyaşlı sentäber könnärendä xalıqnıñ közge baqça eşläre häm bäräñge alu belän şöğellängänennän kürsälär, ikençe yaqtan Sverdlov ölkäse xalqınıñ artıq säyäsiläşterelgänlege, biredäge kiñ demokratiä belän añlatalar. Şulay da, Rossel'gä qarşı torırlıq real' opponent bulmawğa qaramastan, saylawlarnıñ ikençe tur etabına küçüe bik ğäcäp.
Bu kampaniäneñ tağın ber üzençälege bar: saylaw aldı köräşe ğädättägedän tınıçraq, artıq çüp-çarsız, xalıqnıñ milli häm dini xislärendä uynamıyça ğına bara. 21Hчe sentäberdä Sverdlov ölkäse xalqı gubernator saylawlarında ikençe tapqır tawışların birergä baraçaq. Sverdlov ölkäseneñ äydäwçe säyäsi küzätüçeläre fikerençä, bu yulı Eduard Rossel'neñ ciñep çığuı bäxässez.
Tatar tapşıruları nik yuğala?
Gubernator saylawları ütep kitü belän, ölkäneñ säyäsi köçläre Rusiäneñ däwlät Dumasına deputatlar häm Yekaterinburg şähär xakimiäte başlığın saylaw kampaniäsen başlap cibärerlär dip kötelä. Çağıştırmaça tınıç ütkän gubernator saylawlarına qarağanda, aldağı saylawlar bik küpqırlı häm qızıqlı bulır dip uylarğa nigez bar. Saylaw aldı köräşenä mömkin bulğan barlıq çaralar da qullanılır axrısı. Şul isäptän, milli häm dini xislär dä çittä qalmas.
Sverdlov ölkäseneñ Konbatıyş saylaw okrugında, mäsälän, tatar häm başqort xalqı bik küp yäşi. Pervoural'sk, Rewda, Krasnoufim şähärlärendä distälägän meñläp tatar häm başqort xalqı isäplänä. Tübän Sirgä, Äçit, Ärtä, Krasnoufim rayonnarında barısı utızlap tatar awılları bar. Şunı isäpkä alıptır inde, bu okrugtan saylanğan däwlät duması deputatlarınıñ berse tarafınnan çığarıla torğan “Provinsial' xronika” gazetasına quşımta itep, “Tuğan ilem” dip atalğan tatar telendä yaña gazeta çığara başlarğa uylıylar. Gazetanıñ berençe sanı bu atnada dönya küräçäk.
Ölkädäge yaña milli gazetalar temasına tağın ber yañalıq – bu könnärdä qayber säyäsi köçlär yärdäme belän “Rusiä – Qıtay” dip atalğan rus häm qıtay tellärendä yaña gazetanıñ berençe sanı bastırılırğa äzerlänä. Räsmi mäğlumatlarğa qarağanda, Sverdlov ölkäsendä utız meñnän artıq qıtay xalqı yäşi ikän. Alar başlıça bazarlarda satu itep kön kürälär. Qıtaylarnıñ kübese rus telendä uqı-yaza ğına tügel, söyläşä dä belmilär. Yaña gazeta ölkädä yäşäwçe qıtay xalqın säyäsi häm iqtisadi yañalıqlar belän üz waqıtında tanıştırıp barunı üzenä maqsat itep quya.
Qızğanıç ki, milli massaküläm mäğlumat çaraları küp oçraqta waqıtlıça, nindider säyäsi köçlär ixtıärı belän çığarıla. Andıy waqıtta alarnıñ qısqa ğömerle bulu ixtimalı zur. 90 nçı yıllarnıñ törle däwerlärendä çığarıla başlağan “Uralmaw”, “Tuğan lak” kebek gazetalarnıñ ğömerläre, mäsälän, daimi finans çığanağı bulmağanlıqtan, bik ozın bulmadı.
Ğomumän, xalıqnıñ ayırım ber törkeme öçen genä çığarıla torğan massaküläm mäğlumat çaraları däwlät yärdämennän başqa bik siräk oçraqta ğına daimi bula ala torğandır. Sverdlov ölkäsendä tatar telendäge şundıy gazetalarnıñ berse - “Milli media-xolding” citäkçeläre xisabına bastırıla torğan “Saf çişmä”. Ul inde ike yıldan artıq ay sayın, daimi räweştä däwlät yärdämennän başqa çığarılıp barıla.
Şul isäptän ölkädäge başqa milli massaküläm mäğlumat çaralarınıñ yazmışına küzätü yasap ütäse kilä. Tatar telendäge “Miras” radiotapşıruı 90Hчы yıllar başında atnasına 20 minut külämdä çığarıla ide. Annan soñ anı atnağa 10 minut itep qısqarttılar. Soñğı yartı yıl eçendä “Miras” ayına ber tapqır şul uq un minut külämendä çığarıla başlap, xalıq öçen daimilegen yuğalttı.
Ä inde xalıq künegep ölgergän, atna sayın kötep alğan “Minem ilem” televizion tapşıruı xezmätkärläre avgustnıñ öçençe dekadasınnan başlap buşlay yalğa cibärelde. Dekaber ayına qädär efirda qabatlawlar ğına bula dip iğlan itelde. Tatar telendäge televizion tapşırularnıñ tuqtaluın Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni moxtäriäte citäkçese Mars Şarafulin daimi finans çığanağı bulmaw belän añlata.
“Bezneñ dairä” dip atalğan başqort tapşıruı da iyül aylarınnan başlap efirdan yuğalıp tora. Qayber mäğlumatlarğa qarağanda, ölkä televideniese başqort oyışmalarınnan efir öçen bik zur külämdä aqça sorıy başlağan. İkençe yaqtan, Başqortstannan birle kilep eşläp yörgän jurnalistlar, şäxsi tormış problemaları arqasında, Sverdlov ölkäsennän kire Başqortstanğa qaytıp kitärgä mäcbür bulğannar. Başqortstannıñ Sverdlov ölkäsendäge daimi wäkile Näfisä Tyumenseva äytüençä, başqort telendäge tapşırular ozaqlamıy yañadan çığarıla başlayaçaq.
Tatar häm başqort tellärendäge milli massaküläm mäğlumat çaralarınıñ yazmışı bügen änä şundıy. Saylawlar yoğıntısı belän waqıtlı gazetalar häm tele-radiotapşırular çığa başlaw mömkinçelege bar-barın. Ämma alar xalıqnıñ ixtıäcların qänäğätländerä alırmı?
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Xevsureti
Xevsureti (Görceçä: ხევსურეთი) ul Könçığış Görcestanda (Gruziädä) tarixi ölkä, Olı Qawqaz sırtınıñ ike bitläwendä urnaşqan. Xevsureti ul Görceçä üzännär ile digän süz häm berençe tapqır 15. yözdä oçrí.
ЭчTәлek
Geografiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xevsureti Ardoti, Şatili, Arxoti häm Aragvi yılğaları üzännärendä, Mtsxeta-Mtianeti ölkäseneñ Duşeti rayonına kerä, Çeçniä belän çikläşä. Xevsureti mäydanı 1050 km², qışqı xalıq sanı 3200 keşe. İñ zur awılar Barisaxo häm Şatili.
Etnografiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başta Xevsureti, kürşendäge Pşavi belän, Pxovi iseme aldında yöri. Urta Ğasırlarda monda Görce patşalarğa qarşı Pxovi fetnäläre urın ala, läkin Pxovlar ciñelä. Şundí fetnälär näticäsendä Pxovida feodal sisteması urnaşılmí häm tawlılar tik ğädät buyınça yäşilär. Berniçä yıldan soñ tawlılar Xristianlıqnı qabul itälär. Patşağa ğına buysınıp, alar çiklärne saqlílar häm üzidärä itälär.
20. yözdä dä Xevsurlar köbä kiep yörilär, kiemne tärelär belän bizälälär. Xevsurlarnıñ suğışçanlığı Xevsuruli ğäskär biüendä urın alğan.
Xevsurlar dinendä Görce Ortodoks Xristianlığı belän mäcüsilek quşılması sizelä. İzge urınnar jvari ("tärä"), xati (“ikona”) yä salotsavi-gä (“ğibädätxanä”) bülänälär. Din yolaları Sovet çorında da üzgärmilär. Läkin 1950. yıllarda Xevsurlarnı tawlardan küçerälär, küp awıllar buş qala. Soñğı yegerme yıl däwamında Xevsureti xalıq sanı kimi.
Yolalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başqa taw ölkälärendä kebek, Xevsureti dä küp yolalar saqlana. Görce tele dä Urta Ğasırlar çorındağı Görceçägä oxşaş. Qan üçe 20. ğasırğa qädär saqlanğan. Muzıka da Urta Ğsırlar muzıkasına oxşaş.
Xevsuretidä küp qälğä tözelgän, çönki borınğıdan alar Çeçen häm Kist tawlılarğa qarşı suğışalar. Şundí bäreleşlär Görce şağire Vaja-Pşavelanıñ Aluda Ketelauri poemasında yazıp alğan. İñ tanılğan Xaxmati, Axieli, Lebaiskari, Mutso, Şatili qälğäläre häm Gudani häm Anatori täreläre.
Encyclopædia Britannica 1911. yılda yazğança, Xevsurlar arasında küp qızıq yola tapqan. Balanı tuu waqıtında xatın ayırım alaçıqta bula, ä ire yanında mıltıqtan ata. Tuudan soñ bala tabuçı ber ay alaçıqta yäşi, şunnan soñ bu alaçıqnı yanıp beterälär. Sc’orproba - tağın ber qızıqlı yola. Tuyğa qädär yäş par tön buyı bergä yatap alar, üz arasında qılıçnı urnaştırıp. Censi mönäsäbätlär kilep çıqsa, yegetne çäzalap üterälär.


text:
Rusiä AQŞ Däwlät Departamentı xisabına açulı reaksiä belderä
Rusiä parlamentı wäkilläre bügen AQŞ däwät departamentınıñ Rusiädäge keşe xoquqların torışın tänkitlägän häm Quşma Ştatlarnıñ 2006 yılda kürsätkän yärdäme tirında söylägän xisapnı, qabul itelmäslek, dip atadı. Federatsiä Şurası wäkilläre bügen bu xaqta fiker alıştı. Parlament wäkilläre, Quşma Ştatlarnı, yaqınlaşıp kilüçe parlament häm prezident saylawları çorında Rusiägä basım yasarğa tırışuda ğäyepläde. Federatiä Şurası wäkilläre tışqı eşlär ministrlığın, Rusiä bäysezlegen yaqlaw öçen, ğädättän tış çaralar kürergä çaqırdı.
Bezneñ belderü ul amerikan yağın xäzerge Rusiäsädege säyäsi tormşınıñ üseşenä niçek bar şulay bäyä birergä çaqırubız. Alarğa üzlärenä, Quşma Ştatlarnıñ ni däräcädä keşe xoquqların häm demoktatiä printsipların saqlawın analizlaw qomaçaw itmäs ide.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Aleksandr Yakovenko bolay belderde.
Däwlät departamentı xisabı säyäsiläşterlegän. Ul çınbarlıqnı bik az çağıldıra. Qızğanıça, Quşma Ştatlarnıñ tışqı säyäsätenä turı kilgän illärdä keşe xoquqları torışı uñay dip sürätlängän, ä AQŞ belän ber yunäleştä xäräkät itmägän illärdä, xällär tänqitlänä
Däwlät departamentı xisabında Rusiä demokratik il dip atalmıy. Anıñ qarawı, ilneñ köçle prezident xakimiäte häm köçsez säyäsi sistemı bar, dip äytelä. Anda däwlättän bäysez oyımalarnı, NGO-nı terkäw eşe tänqitlänä häm watandaşlar cämğitendä xäl tağı da naçarlandı, dip äytelä. Älege xisapta Quşma Ştatlarnıñ keşe xoquqları häm demokratiä ölkäsendäge säyäsäte dä bilgelänä. Quşma Ştalar irekle häm ğadel saylawlarğa, saylawlardä kontrol texnologiälär belän täemin itü, säyäsi firqälärne oyrätü kebek yärdäm küz aldında totıla. Dumanıñ ictimaği häm dini oyışmalar komitetı başlığı Sergey Popov, Quşma Ştatlarnıñ xisabın basım yasaw dip atadı.
Bez, bu keşe xoquqlarınıñ yuğarı standartların kertü ideyası digän sıltaw astında Quşma Ştatlarnıñ, saylawlar waqıtında Rusiägä qüätle itep basım yasarğa tırışuı, dip uylııbız
Quşma Ştatlarnıñ mart yında çıqan xisabında da, Rusiädäge keşe xoquqları torışı tänkidi töstä sürätlänä. Anda Çeçnä häm gomum Tönyaq Kavkazda keşe xoquqları bozıluı turında bäyän itelä, anda şulay uq korrupsiä, mäxkämägä bulğan säyäsi basım, häm däwlättän bäysez oyışmalarnıñ häm mäğlümat çaralarınıñ eşçänlege qısrıqlanuı turında süz bara. Rusiädä keşe xoquqların torışın häm irekleklärneñ bik az buluın kürstkän Freedom House oyışması xisabı da Rusiä mäğlümat çaralarında tänqitle reaksiä kiterep çığarğan ide.


text:
Qazax räsmiläre AQŞ mäxkämäsendä tikşerelgän "Qazaxgate" eşenä tıqşınmayaçağın belderä
Amerikan mäxkämäsendä "Qazaxgate" dip atalğan eş qısasında açılğan tıñlawlar turında xäbär itkän idek, xörmätle tıñlawçılar. Qazaxstan xökümäteneñ elekke kiñäşçese amerikan eşquarı James Giffen otışlı neft kileşüläre öçen Qazax räsmilärenä, şul isäptän, prezident Nazarvabevqa rişwät birüdä ğäyeplänä. Bu eş Quşma Ştatlar-Qazaxstan mönäsäbätlärenä, Nazarbaevnıñ abruyına zıyan kiterä ala. Qazaxstan tışqı eşlär ministrı Qasımcomart Tokaev, räsmi Astanä bu eşne Amerikanıñ eçke eşe dip sanıy häm aña tıqşınmayaçaq, dip belderde.
Audio (Qasımcomart Tokaev)
"Süz amerikan watandaşı östennän mäxkämä turında bara, bezneñ moña tıqşınu xoquqıbız yuq, bu Quşma Ştatlar eşe. Qazaxstan wäkilläreneñ bu eşkä qatnaşı barmı-yuqmı, monısı başqa mäsälä. Härxäldä prezident moña qatışı bulmawın belderde. Şuña kürä New Yorkta barğan mäxkämägä añlatma birü öçen bezneñ ber nigez dä yuq."
Qazaxstan xökümäteneñ elekke kiñäşçese amerikan eşquarı James Giffen otışlı neft kileşüläre xaqına Qazax räsmilärenä, şul isäptän, prezident Nazarbaevqa rişwät birüdä, alarnıñ Şveitsariädäge yäşeren xisaplarına 78 million dollar aqça küçerüdä ğäyeplänä. Nazarbaev üze nindi dä bulsa şäxsi fayda kürüen kire qağa. Niçek kenä bulmasın, "Qazaxgate" digän isem alğan bu eş Nazarbaevnıñ abruyına da, Quşma Ştatlar-Qazaxstan mönäsäbätlärenä dä külägä töşerä. Ğärçä, Tışqı eşlär ministrı Qasımcomart Tokaev andıy tiskäre yoğıntını buluın kire qağa:
Audio (Qasımcomart Tokaev)
"Andıy borçular yuq, äle genä Washingtonda däwlät sekretare Colin Powell belän oçraştım, ul Amerika-Qazaxstan mönäsäbätlärendä täräqqiät buluın, Qazaxstanda demokratiä üsüwen bilgeläde."
Berük waqıtta ul Qazaxstanda korrupsiäneñ buluın, xökümütneñ moña qarşı köräşüen äytte:
Audio (Qasımcomart Tokaev)
"Qazaxstanda korrupsiä buluın bez kire qaqmıybız. Ul küp illärdä bar, şul isäptän alğa kitkän batış illärdä dä. Qaydadır ul açıq, qaydadır – yäşeren räweştä. Bu ğömüm küreneşkä qarşı bergäläp köräşü kiräk. Qazaxstanğa kilgändä, bezdä korrupsiägä qarşı komissiä, korrupsiägä qarşı maxsus qanun bar."
Tokaevnıñ, bez mäxkämä eşenä qatışmayaçaqbız, digän süzläre, Qazax xökümäteneñ elekke ğämällärenä qarşı kilä. 2000-2003 yıllarda Qazax xökümäte tikşerüne buldırmas öçen zur tırışlıqlar kürde. Amerikan senatı Qazax xökümäten Quşma Ştatlar Yustitsiä ministrlığı belän xezmättäşlek itergä çaqırıp 2003neñ mayında xättä maxsus qarar qabul itte. Washingtonda iqtisadi häm säyäsi tikşerenülär alıp baruşı xalıqara Eurasia institutı citäkçese Rinat Äxmätşin süzlärençä, Qazaxstan xökümäte bu tikşerüne tomalaw öçen qulınnan kilgänen eşläde:
Audio (Rinat Äxmätşin)
"Nazarbaevnıñ döres adım yasap bu eştän çitläşü mömkinlege bar. Ul amerikan tikşerüçeläre belän xezmättäşlek itä başlarğa tieş. Älegä qädär Qazax räsmiläre tikşerüne tomalaw öçen qulınnan kilgänen eşläde, anıñ yulında kirtälär quyıp kilde. Misal öçen Şwissariä xökümäte amerikan räsmilärenä bank dokumentların birmäsen öçen alar Şwissar mäxkämäsenä küp sanlı möräcägätlär yasadı."
James Giffen eşe - Quşma Ştatlar Yustitsiä ministrlığı Qazaxstanda eşlägän amerikan kompaniäläre östennän başlağan kiñ tikşerüneñ ber öleşe bulıp tora. Uzğan atna ütkän tıñlawlarda Griffennıñ advokatları bu xällär Quşma Ştatlarda tügel, Qazaxstanda bulğan dip, eşne yabarğa çaqırdı. Xäkim berniçä atna eçendä qarar çığarırğa tieş. Ägär ul advokatlarnıñ taläben kire qağıp, tikşerüne başlarğa dip qarar itsä, mäxkämä Üktäber ayında başlanırğa mömkin.
Ali Gilmi, Praga


text:
Osman Öztunç - Ölüm Şarkısı
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Ölüm Şarkısı
Etiketler : Osman Öztunç - Ölüm Şarkısı türkü indir, Osman Öztunç - Ölüm Şarkısı türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Ölüm Şarkısı mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Ölüm Şarkısı türküsü, Ölüm Şarkısı sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Ölüm Şarkısı bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Yılgınlığına İnat
Osman Öztunç - Dağlara Komşu Oldum
Osman Öztunç - Üç Ayak Bir Şafak
Osman Öztunç - Çakırcalı Mehmet


text:
Washingtonda distälägän meñ keşe Ğiraqtan ğäskär cıçağırğa taläp itte
Şimbä kön AQŞ başqalasında amerikan ğäskärlären Ğiraqtan çığarırğa taläp itkän demonstratsiädä distälägän meñ keşe qatnaştı. Washington uramnarına John Lennonnıñ "Tınıçlıqqa forsat bir" digän cırı 4 distä yıldan soñ kire qayttı. 1960nçı yıllarda bu cır Vietnam suğışına qarşı çaralarda başqarıla ide.
"Anda käyeflär üzgärä. Häm bu Kongressmennar ber kön uyanıp Ğiraqta xälneñ naçar ikänen üzläre añlağanğa tügel, monı alarğa sez citkeräsez. Ägär sez mine wäkillek itäsez ikän, monı tuqtatırğa waqıt, çönki bu eşlämi, bez ciñeldek, xärbilärne qaytarırğa waqıt, yuq isä bu mäğnäsez qan qoyuda alar tağı da kübräk üläçäk" di suğış verteranı.
Suğışqa qarşı protest çarasında küp kenä tanılğan keşelär qatnaştı. Aktrisa Jane Fondanıñ mondıy çaralarğa Vietnam suığışınnan bilre çıqqanı yuq ide. Bush xökümäten ul, üç aluçan, tübänçel administratsiä dip atadı. Qarşılıq çarasında Hollywood yoldızı Sean Penn da çığış yasadı:
"Bezneñ qayberlärebez qurqunıñ üzennän başqa bernidän dä qurıqmağan çaqlarnı xäterli. Xäzer bezneñ prezident ''saq bulığız, bu qurqınıç'' dip kisätä. Läkin bez qurıqmıybız. Häm bez aña añlataçaqbız, demokratiä şartlarında qarar qıluçı, ul - bez" di akter Sean Penn.
Ämmä amerikan prezidentı George Bush Ğiraqtan ğäskär çığarırğa äle irtä dip sanıy. Ğiraqqa östämä 20 meñnän artıq xärbi cibärü qararı turında comğa kön Aq Yortta ul boay dide:
"Kongressta min şunı añladım: anda küplär Ğiraqta ciñelü Quşma Ştatlar öçen qaza bulaçağın añlıy. Qarar qıluçı bularaq, min şuşı qazanı kisätergä tieş" dide amerikan prezidentı.
Kongress, suğışqa qarata tänqitçän qaraşta torsa da, älegä moña aqça birüne tuqtatırğa cörät itmi. Bügenge qarşılıq çarasında da berniçä genä kongressmen qatnaştı.
Ul arada Ğiraqta atnakiçtän birle tağın 7 amerikan xärbie häläk bulğan dip xäbär itelde. Şulay itep, 2003 yılnıñ martında Ğiraqqa basıp kergännän birle anda häläk bulğan amerikan xärbiläre sanı 3068-gä citte.
Ali Ğilmi


text:
Ğiraqtağı Könbatış köçlärenä höcümnär oyışqan qarşılıqmı, Waşingtonnı şul borçıy
Ğiraqtağı amerikan häm britan ğäskärläreneñ kön sayın diärlek hälak buluwı däwam itä. Andağı suğışnıñ tögällänüwen äle 9 atna elek ük iğlan itkän amerikan citäkçelege xäzer, köndälek höcümnär artında Saddam tarafdarlarınıñ oyışqan qarşılığı tormıymı digän sorawğa cawap ezli.
Audio, Donald Rumsfeld
"Baath partiäse rejimı häm ülem eskadronnarı qaldıqları xalıq arasına taralıp, xäzer ber terror çeltäre qordı, bez şul qaldıqlar belän, äl-Qai''dä häm Äfğanstandağı "Taliban" tösle, qırıs eş itäbez" di Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Rumsfeld. Ul şulay uq, amerikannarğa yasalğan qayber höcümnär artında Ğiraqnıñ kürşe İran yaqlağan şığıy dairäläre dä tora ala dip isäpli. Läkin Waşingtonda torğan sayın köçleräk, qarşılıq kürsätü oyıştırılğan bula ala digän xis arta bara, häm bu uñaydan Kongresstağı qayber wäkillär xökümätne Ğiraqta qırısraq çaralar kürügä öndi häm saqlanu ministrlığı andağı xärbilär sanın arttırırğa tieş dip belderä. Räsmi Waşington aldağı yartı yıl eçendä, üz berektäşlärennän barlığı 30 meñläp östämä ğäskär tuplarğa cıyına, läkin anda höcümnär bügenge tösle däwam itep ülüçelär sanı kön sayın arta barsa, bu sanğa ireşü bik awır bulaçaq. Ämma qayber belgeçlär fikerençä, amerikan häm britan ğäskärläreneñ bügen Ğiraqta kiçergäne ul xäzerge zaman suğışlarına xas närsä, zur ber ğäskärgä qarşı, ikençe yaq küpkä köçsezräk bulğanda, näq menä Ğiraqtağı tösle höcümnär yasala. Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrlığı häm däwlät departamentında qayçandır küzläw eşlären tikşerü belän şöğellängän Anthony Cordesman, "bu bez 21-nçe ğasırda nigezdä eş itärgä turı kiläçäk çınbarlıq" dip belderä.
Audio, Anthony Cordesman
Cordesman fikerenä qarağanda, suğışta ciñelgän ilneñ ğädättägeçä ikençesenä birelüwe inde ütkän zamannarda qaldı, xäzer ottırğan yaq ğäskäriläre xärbi kiemen sala da, ğadi xalıq wäkilläre belän suğışın däwam itä. Şuña kürä dä amerikannar öçen xäzer iñ möhime, qayda buluwı hiç belenmägän Saddamnı yä yuq itü, yä anı qulğa alu, yä ülemen raslağan dälillär tabu. Ansız Ğiraqtağı "şıpırt" suğışnı tuqtatası bik awır bulaçaq di Anthony Cordesman. Saddam tarafdarları aña ömetlänep üz köräşen däwam itäçäk, ğadi xalıq isä elekke diktatornıñ qaytuwınnan qurqıp ildä yaña tormış qoruğa bik quşılmayaçaq. Waşingtonnıñ şuşı qurquları bu könnärdä tağın da arta töşte - mäğlüm äl-Cäziyrä telekanalı Saddam Xösäen dip farazlanğan keşeneñ tasmağa yazılğan möräcäğäten tapşırdı. Quşma Ştatlarnıñ Üzäk küzläw idaräse, tawış Saddamnıqı bula ala, läkin monı tulı ışanıç belän äytep bulmıy dip belderä. Şul çığışında ul Ğiraqtağı amerikan wä britan ğäskärlärenä yasalğan höcümnärne maqtap telgä ala. Şuña kürä dä Waşington belän Londonğa Saddamnan mömkin qädär tizräk arınu kiräk.
Kärim Kamal, Praga.


text:
"Ğiraq suğışı tämamlandı" dip iğlan itelügä ber yıl ütsä dä anda wäzğiat qatlawlı bulıp qala
Bügenge wäzğiattän ayırmalı bularaq näq ber yıl elek Washingtonda bötenläy başqa, bäyräm käyefläre taralğan ide. Bıltır maynıñ 1-endä prezident George Bush Ğiraqta suğışnıñ tämamlanuı, ilneñ totrıqlandıru çorına kerüe xaqında belderde. Läkin bügen Ğiraqta berniçä urında barğan çualışlar Quşma Ştatlarnıñ ildä demokratik cämğiat qoru eşendä qatlawlı problemalarğa tap buluın kürsätä.
Audio, George Bush
"Ğiraqtağı möhim ğäskäri operatsiälär tögällände, anda Quşma Ştatlar häm bezneñ berektäşlärebez ciñep çıqtı" digän ide näq ber yıl elek amerikan prezidentı. Küp kenä amerikannar öçen bu bar Ğiraq suğışınıñ azağın añlattı, çönki alar iñ qan qoyğıç bäreleşlär näq menä Saddamnıñ ğäskäre belän bulaçaq dip kötkän ide. Bush belderüenä qädär amerikan xärbiläre Ğiraqtağı bäreleşlärdä 109, ä törle qazalarda 29, barlığı 138 keşesen yuğalttı. Ä xäzer inde ikençe san - 126. Näq menä şul xätle amerikan ğäskärie şuşı ayda ğına, ber aprildä hälak buldı. Şunıñ häm Ğiraqnıñ törle poçmaqlarında barğan çualışlar sürätendä prezident Bushnıñ äle bıltır uq, "möhim suğışlar inde tämamlandı" dip iğlan itüe torğan kübräk sorawlar uyata. Anıñ şuşı belderüennän soñ Ğiraqta 415, yäğni suğışta hälak bulğanğa qarağanda dürt märtäbä diärlek kübräk amerikan xärbie üterelde. Soñğı könnärdä iñ qatı bäreleşlär Ğiraqnıñ üzägendä, sönni ğäräplär yäşägän Fälüca şähäre tirälärendä bardı. Comğa könne, amerikannar annan üz ğäskärlären çığara başladı digän xäbärlär kilde, alar urının xäzer Ğiraqnıñ oyışıp kilgän üz qorallı köçläre alaçaq. Amerikannar ilneñ şığıylar yäşägän öleşendä, Näcäf şähäre tirälärendä dä bäreleşlär alıp bardı. Washington, soñğı çualışlarnı oyıştıru artında çit ildän kilgän terrorçılar, Saddamğa tuğrılıqlı elekke xakimiat wäkilläre tora dip isäpli, bu xaqta prezident Bush üze belderde. Anıñ fikerençä, Ğiraqtağı xakimiatne cirle idarägä küçerü waqıtı yaqınlaşqan sayın köç qullanu tağın da arta ğına ala.
Audio, George Bush
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush. Amerikannar arasında yuğaltular arta barğan sayın Amerikanıñ üzendä şaqtıy bu çetrekle mäs''älägä äylänep kilä. İldä noyäbr ayında yaña prezident saylanaçaq häm Ğiraqtağı xällär nämzätlärneñ yarışında iñ üzäk problemalarnıñ berse bulıp tora. Bushnıñ köndäşe demokrat John Kerry inde elegräk tä xäzerge prezidentnı, Ğiraq suğışın tieşle itep äzerlämi häm xalıqara yaqlaw qazanmıy ğına başlawda ğäyeplägän ide. Xäzer inde tänqit, respublikan prezidentınıñ Ğiraqta tiz genä totrıqlı cämğiat urnaştıra almawına yünälderelä. Şuşı täräqqiat sürätendä Aq yort Ğiraq eşlärenä Berläşkän Millätlär Oyışmasın kiñräk cälep itü tırışlıqların kürä häm şunıñ yardämendä ildä yaña xakimiat urnaştıru eşlären caylıraq itep alıp barırğa ömetlänä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tacetdin yoğıntısın arttırırğa niätlänä
Bügen Rusiäneñ qayber gazetalarında häm elektron mäğlümat çaralarında Başqortstandağı Üzäk diniä näzaratı räise, möfti Tälğät Tacetdin belän äñgämälär dönya kürde. Mäğlüm buluınça, Tälğat xäzrät şuşı könnärdä genä berniçä töbäkneñ möselman dini citäkçeläre oçraşuında qatnaşıp qayttı. Şul oçraşuda, Tälğät Tacetdin äytüençä, Rusiä möselmannarnıñ Ufadağı Üzäk Diniä näzaratı, Rusiäneñ Möftilär şurası häm Tön'yak Kavkaz möftiäte citäkçeläre berläşü turında kileşkän. Xäzer inde bu eşne täğäyenläşterü buyınça tağın da söyläşülär kötelä ikän.
“Älege öç möselman oyışması citäkçeläre bu ğämäl xaqında elektän dä uylana ide, - di Tälğät xäzrät. – Çönki elektän berdäm eşlägän dini oyışmalarnıñ bülgälänüe faydağa bulmadı. Xäzer inde bez monı añlawğa kilep cittek. Rusiädäge ğädäti islam ğasırlar buyına tatulıqqa häm berdämlekkä öndägän. Ä soñğı yıllarda, şaytan qotırtuı belän, Rusiä töbäklärenä çit taraflardan bezgä yat bulğan dini ağımnarnı, dini täğlimätlarnı kertergä tırışuçılar tabıldı. Mondıy xäl, älbättä inde, ğadi din totuçılarıbız arasında da uñğa-sulğa awışuçılarnı arttıra ala ide. Ämma bezdä wahhabçılıq ta, başqa tiskäre yünäleşlär dä tamır cäya almadı”.
Tälğat xäzrät ildäge möselman oyışmaların berläşterü ideyäseneñ din ähelläre arasında ğına yaralmawın, ä Mäskäw Kremle taraflarınnan çıqqanlığına da işarä yasadı.
-Bezne – Rusiäneñ möselman oyışmaları citäkçelären Mäsäküdä küptän tügel ilebez Prezidentı Putinnıñ idäräse başlığı Sobyänin cıyıp aldı kiñäşmägä. Menä şunda Tön'yak Kavkaz möftiäte citäkçeläre dä kilgän ide. Ul oçraşuda bez berläşergä kiräk, digän urtaq fikergä kildek, - di T. Tacetdin.
Tälğät Tacetdin äytüençä, Tön'yak Kavkaz möselmannarı Kileşterü şurası da, Rusiä Möftilär Şurası da Ufadağı Üzäk diniä näzaratı belän urtaq eşläsä, bik döres bulaçaq. Möfti xäzrät äytüençä, bu berläşü xaqındağı aldağı söyläşü ğinwar azaqlarında uq Qazanda ütärgä mömkin.
Şul uq waqıtta Başqortstandağı din ähelläre dairäsendä Tälğät Tacetdin Ufadağı Üzäk diniä näzaratın Qazanğa küçerergä cıyına ikän, digän imeş-mimeşlär dä taralıp ölgerde. Ämma şuşı xaqta jurnalistlarnıñ sorawlarına Tälğät xäzrät tiskäre cawap birde. “Bez Qazanğa küçmibez, ä barı tik minem Qazanda da eş urınım ğına bulaçaq”, - dide ul. Şulay uq Mäskäwdä dä, Maxaçqala da üzeneñ xezmät urınnarı bulaçağın iskärtte Tälğät Tacetdin.


text: Ber yıl elek Paqstanda bulğan köçle cir teträwdä ziyan kürgän yözlägän keşe bügen İslamabadta uram cıyını uzdırdı. Alar räsmilärne tözeleş eşlärendäge rişwätçelektä ğäyepli. Uzğan yıl cir teträwdä 73 meñnän artıq keşe häläk bulğan ide. 3 yarım million keşe yortsız qaldı. İñ zur ziyan Paqstannıñ Kaşmir töbägenä kilde. Oxfam isemle xalıqara yardäm idaräse mäğlümatlärenä qarağanda, 2 millionğa yaqın keşe äle dä waqıtlıça çatırlarda yäşi. Ämma comğa könne bu uñaydan bulğan matbuğat oçraşuında, räsmilär – çatırlarda 35 kenä meñ keşe qaldı, alarnı da yortlarğa küçerü eşe däwam itä, dip äytelde. Räsmilär rişwätçelektä ğäyepläwlärne kire qaqtı, Paqstan prezidentı Pärwaz Möşärräf, bu atnada, xalıqara cämäğätçelekkä, aqçalata yardäm sorap möräcäğät itte.


text:
30 Yün yaqınlaşqan sayın Ğiraqta räsmilärgä qarşı xäcümnär arta
Audio (Hädäd)
"Ul irtänge 7:35tä bik awır xäldä kiterelde. Aşığıç yärdäm bülmäsenä saldıq, läkin berençe yärdäm kürsätep ölgermädek, ber minuttan ülde. Xäle bik awır ide: kükräk, eç, ayaq, qullar – barısı da yaralanğan."
Berniçä sägättän, Bagdadta Amerikan xärbiläreneñ xärbi nığıtması yanında maşinağa quyılğan bomba şartladı. Näticädä kimendä 7 keşe xäläk bulğan. Şul sanda, bu maşinanı tuqtatırğa tırışqan Ğiraqnıñ politsiä xezmätkärläre. Şulay uq bügen, Bagdadnıñ "Yäşel zona" dip atalğan bistäsenä raketa xöcüme yasalğan. Yaxşı saqlanğan bu bistädä amerikan idaräse urnaşqan. Sadamnıñ elekke sarayında, idarä başlığı Paul Bremer ofisları. Qorbannar yuq, ämmä ğisyançılarnıñ raketa qullanuwı üzgäreş, dielä. Moñarçı alar "Yäşel zonağa" bombalı maşina, yä granatometlar belän xöcüm itä ide.
Ali Gilmi, Praga


text:
Ğıraqta radikal törkem tarafınnan ike fransuz jurnalistınıñ totıq itep alınuınnan soñ,Fransiäneñ däwlät mäktäplärendä möselmança yaulıqnı tıyğan bäxäsle qanun yañadan iqtibar üzägenä kütärelde. Jurnalistlar videotasmada qanun sişämbe kiçkä qädär köçtän çığarılmasa, ütereläçäklären belderä. Totıq alu Fransiä şulsanda anda yäşäwçe möselmannar tarafınnan xökem itelde. Fransiä, diplomatların töbäkkä cibärep jurnalistlarnı irekkä çığaru öçen tırışlıq alıp barsa da , qanunnın üzgärtelüe turında süz dä bula almıy dip äytä.
Fransiäneñ Marsey şährendä Saint-Exupery mäktäbendäge 1600 şäkertneñ zur öleşe möselman.Mäktäp mödire Georges Turrin radiobız xabärçesenä mäktäplärdä dini belgelärne tıyğan qanun mäktäplärdä sekularizmnı niçek ğämälgä quyarğa digän fundamental sorauğa cawap birmi dip äytte.Fransiädä mart ayında qabul itelgän qanun däwlät mäktäplärendä barlıq dini bilgelärne tıya. Bu inde möselmança yaulıq bäyläü, yähüdlärneñ başqa kigän käpäç xristiannarnıñ zur täre elüe mäktäplärdä qabul itelmi torğan dini bilge bula
Küp kenä fransuzlar ildä başyaulığı turında barğan bäxäskä radikal islamçı törkemnärneñ nığıraq urın alu omtılışı dip qarıy.Turrin yaña qanun dini maxallälärdä bülenülärgä säbäp bulaçaq dip qurqa, Ul sekularizmnıñ prinsıpları tıyu belän tügel ä uñay räweştä açıqlanırğa tieş di Turrin(audio)
Sekularizm dinne tıyu yäki ruxi, vicdani mäcbürlaular tügel. Kiresençä sekularizm din ber keşeneñ xosusi sferasına kerä häm üzçiratında bik törle xosusi tormışları bulğan keşelärgä bergä yäşäw küpkulturalı häm küp dinle cämğiät buldıru mömkinlegen birä dip belderde.
Le havre şährendä Claude-Monet mäktäbe mödire Jean-Pierre Kleindienst 1700 şäkärteneñ 20%n möselmannar täşkil itüen küzdä totıp yaña qanun möselman maxalläsen taplandıraçaq häm bälkim dä däwalau çirdän dä yamanraq bulaçaq dip qurqa Kleindienst süzlärençä(audio)
Bez kiläçäk yıllarda anıñ uñay täsirläre barmı küräçäkbez .Möselman maxälläsendä azmı küpme radikal pozitsiälär bar häm alarnıñ qayberläre provakativ.Minemçä qurqınıçlar bar häm min elek bulmağan problemalar aldında qalaçaqmım dip kötäm dide
Yevropada in küp möselmannar Fransiädä yäşi 5million.Fransiä möselman oyışmalarınıñ zur öleşe başyaulığın tıyğan qanunnı yaqlap çıqtı häm Ğraqta jurnalistlarnıñ urlanuın xökem itte. Düşämbedä meñnärçä keşe şulsanda bik küp möselmannar ike jurnalistnıñ irekkä çığarıluın taläp itep demonstratsiä ütkärde. Demonstrantlar arasında yaulıqlı xatın qız da kürende. Fransiä Ğıraq suğışına qarşılıq kürsätkän illärdän berse. Fransiä Möselmannar Şurası citäkçese Dalil Boubakeur düşämbedä totıqlarnıñ irekkä çığarıluı öçen möräcäğät itte. (audio)
Ğıraqtağı tuğannarıbız bezneñ bik qıyın xäldä buluıbıznı añlarğa tieş.Bezneñ möräcäğätne qabul itegez häm 2 fransuz jurnalistın şunduq irekkä çığarıp ğailälärenä tapşırığız.
Boubakeur qayber möselman xatın qızınıñ ägär dä yaulıq qorbannarnıñ qanı belän pıçranğan ikän bezgä ul kiräkmi dip äytülären işettem digän. Ğıraqta jurnalistlarnı urlauçılar Parijğa qanunnı köçtän çığaru öçen waqıtnı sişämbe kiçkä qädär ozayttı. Tışqı eşlär ministırı Michel Barnier sişämbedä Yordaniädä kollegası Marwan Muaşer belän totıqlarnı irekkä çığaru yulları turında mäslixätläşte.Barnier düşämbedä Fransiä qanunnarın yaqlap bolay dide(audio)
Bezneñ konstitutsiä häm qanunnarıbız ildä yäşägän här kemne saqlaunı garantiäli här kemgä ber yk däräcädä vöcdan häm din irege birä. Fransiädä yäşäwçe 5million möselmannıñ irege alarnıñ iminlegen Fransiä cömxäriäte garantiäli.
Düşämbedä Le Figaro gazetasında Fransiä Möselman Oyışmalarınıñ Fundamentalist Berlege başlığı Lhaj Tahami Breze belän ängämä basılıp çıqtı Breze bez qanunnı häm mäktäplärdä dini kiyemneñ tıyıluın qabul itäbez dip beldergän . Ul Ğıraqta keşe urlauçılarnı İslamnıñ doşmannarı dip atap alar Fransiäneñ barlıq möselmannarın totıq itep aldı digän . Elek yaulıqnıñ tıyıluına qarşı çıqqan Breze xäzer fikren üzgärtkän häm oyışmanıñ mäktäp qızlarına yardämen täqdim itä. Ul bolay dide(audio)
Qanun kürengän tügel ä küzgä bärep toruçı bilgelärne tıya. Mäktäp isä barlıq kürengän bilgelärne tıyarğa teli. Bez zur möselmança yaulıq bäylegän qızlarnı yaqlamıyaçaqbız. ämma bez diqqät cälep itmägän , çäçne genä qaplağan muyınnı qaplamağan yaulıqlı qızlarnı yaqlayaçaqbız ämma alar modern zamança kiyemdä bulırğa tieş
Zakon atnakiçtä köçkä kerä. Mäktäplärdä qanunnı bozuçılarğa nindi möğämälä kürsätelärgä tieşlege turında kürsätmälär birelde. Şäkert mäktäptän quulğançı, anıñ belän sekuralizm turında dialog urnaştırılırğa tieş. Ämma bu ozaqqa suzılğan söyläşü tügel
färidä xämit,praga


text:
Tatarstanda uyın käsebenä urın yuq
Tatarstanda uyın tarmağı eşçänlegen tärtipkä saluçı qanunnı respublika parlamentı 2006 yılnıñ 16 aprelendä qabul itte. Anıñ nigezendä Tatarstanda bar uyın biznesı belän şöğellänüçelär respublikanıñ ike urınında ğına – Qazandağı at sportı kompleksında häm Kama alanı bistäsendä tuplanırğa tieş. Läkin qanunda qaralğan urınnarğa kazinolar barı tik 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan genä küçärgä tieş. Ä menä uyın avtomatları zallarınıñ inde 18 oktäberdän başlap şuşı ike urınnan başqa cirdä eşlärgä xoquqları yuq. Başqa cirdä urnaşqan uyın avtomatları 18 oktäberdän başlap yabıldı. Xäyer, işeklärenä yabıq dip yazıp quyıp, şıpırt qına uyın avtomatlarında uynaw mömkinlege birgän eşmäkärlär dä bulğaladı. Läkin älege oçraqta qanun bozuçılarğa xoquq saqlawçılar belän eş itärgä turı kilde. Eçke eşlär ministrlığında xätta şuşındıy şıpırt qına eşläp yatuçı uyın avtomatları salonnarı xaqında xoquq saqlawçılarğa citkerer öçen qaynar telefon liniäläre dä eşläde.
Uyın biznesı şaqtıy kerem kiterä torğan tarmaq. Bigräk tä uyın avtomatları zalları. Ber binağa berniçä avtomat quyasıñ da, tik eşläp yatasıñ. Şuña da tatarstanda da andıy zallar az tügel ide. Räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, respublikada 650 uyın şirkäte terkälgän, qazanda ğına da 5 meñnän artıq uyın avtomatı urnaştırılğan ide. Läkin çınlıqta alarnıñ sanı tağı da kübräk, dip sanala. Älbättä inde, anıñ xucaları, anda eşläwçelär älege qararğa buysınırğa telämi. Tatarstanda uyın biznesı wäkilläreneñ respublika xökümäte belän qarşılığı bik qatı bardı. Soñğı eş köne, 17 oktäber yaqınlaşqan sayın, älege tarmaqta eşläwçe eşquarlarlar şaqtıy aqça kiterä torğan üzläreneñ urınnarı öçen köräşne arttıra ğına bardı. Qararnı ütämäs öçen köräştä bar ısullarnı da qullanırğa tırıştılar eşmäkärlär. Xätta şähär üzägendä piketlar da oyıştırıldı. Şulay uq, uyın biznesı wäkilläre tatarstan qanunın Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäsendä dä däğwälap qaradı.
Şulay itep, tatarstannıñ uyın biznesında eşläwçelär federal’ qanunğa üzläreneñ ömetlären bağlıy. Älege qanun inde qabul dä itelde, ul 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan eşli başlayaçaq. Bu dokument Kazanskie vedomosti gäciteneñ maxsus sanında dönya kürde şuşı könnärdä. Alda äytelgän qanunda Rusiädä dä uyın şirkätlären ayırım cirlärdä genä tuplaw qaralğan. Däwlät Duması alarnı 4 urında – Kaliningrad ölkäse, Altay respublikası, Primor’ye krayı häm Rostov belän Krasnodar ölkäse çigendä tuplarğa teli. Älege urınnarğa küçenep betü öçen 2009 yılnıñ 1 iyülenä qädär waqıt birelä. Şuña da, federal’ qanunğa nigezlänep respublikanıñ uyın biznesı wäkilläre yañadan üzläreneñ eşçänlegen yañartıp cibärmäkçe. Xäyer, respublika xökümätläre älege xäl belän rizalaşırğa telämäs kebek.
Bilgele bulğança, Tatarstannıñ xakimiätläre dä respublikanıñ kama Alanı bistäsen dä şundıy ber maxsus uyın töbäge itärgä teläklären beldergännär ide. Bu teläk tatarstan qanunı mäs’äläsendä qarşılıqta torğan citäkçelärne dä, uyınçılar da berläşterä ide. Läkin ömetlär aqlanmadı. 4 maxsus uyın zonasında respublika yuq. Xäyer, moña şatlanuçılar da az tügel. respublika xalqı, milli oyışmalar wäkillären älege xäbär şatlandırdı ğına. Üzlärendä uyın käsebe zonasın buldırırğa xoquq alğan Altay respublikası isä borçuğa sabışqan. Monda qayberäwlär bik telägän bäxettän niçek qotılırğa ikänen belmilär.
Gölnaz İlgizär


text:
Tony Blair xatını Rusiädäge xökümättän tış oyışmalarğa üz yardämen täqdim itä
Könbatışnıñ Rusiädäge xökümättän tış oyışmalar eşçänlege belän qızıqsınuına räsmi Mäskäw soñğı aralarda zur şik belän qarıy, bu inde ser tügel. Şuşı mäs''älä iñ yuğarı citäkçelär däräcäsendä qarala - "sigezlek" oçraşuına kilgän prezident Bush ta, misal öçen, Piterburda şundıy oyışmalarnıñ wäkilläre belän oçraştı. Xäzer inde moña üz öleşen britan premyırınıñ cämäğäte Cherie Blair da öleşen kertmäkçe. Ul Rusiäneñ xökümättän tış oyışmalarına, alar eşen çiklägän yaña qanunnıñ döreslegen Yewropanıñ Keşe xoquqları mäxkämsendä tikşertergä bulışunı wäğdä itte.
"Älege oçraşu bezneñ teläk belän oyıştırıldı, bu xaqta söyläşülär Washington häm Londondağı wäkillärebez aşa ay yarım-ike ay elek başlanğan ide. Blair xanım Piterburdağı sammitqa kilgäç, Rusiäneñ xökümättän tış oyışmaları wäkilläre belän şäxsi oçraşu telägen belderde", di Aleksandr Petrov.
Cherie Blairnıñ bu oçraşuı, anda barğan söyläşü xaqında räsmi London bernindi dä belderü yasamadı, ämma premyer-ministr idaräse düşämbe könne, bu eşneñ räsmi fatixa belän başqarıluın äytte. Britaniä şulay itep, Rusiä citäkçeläre açuın inde ikençe märtäbä qabarta - uzğan atnada ilneñ Mäskäwdäge ilçese Anthony Brenton Rusiä oppozitsiäseneñ "Drugaya Rossiä"-"Başqa Rusiä" digän cıyınında qatnaşqan häm çığış ta yasağan ide.
Könbatışta çınnan da Rusiädä demokratiädän çigenü bara digän borçular arta. İnde äytelgänçä, "Sigezlek" oçraşuı aldınnan ğına amerikan prezidentı George Bush ta AQŞnıñ Piterburdağı konsullığında Rusiäneñ xökümättän tış oyışmaları wäkillären kürep söyläşkän ide.
Aleksandr Petrov süzlärenä qarağanda, Cherie Blair barlığı 12 oyışma wäkile belän oçraşqan. Anda ul üzeneñ şuşı oçraşuğa alar eşe belän yaqınnan tanışırğa teläp kilüe turında äytkän.
"Üzeneñ kereş süzendä Blair xanım Rusiädä sivil cämğiat qorunı yaqlawın belderde häm yaña qanunnı ğämälgä kertü tiräsendäge wäzğiatne telgä aldı. Ul anıñ tulı tekstı belän tanış bulmawın äytsä dä, qanunnıñ niçek ğämälgä quyılaçağı, anıñ nindi problemalar tudıraçağı turındağı borçularnı belüen citkerde", di Piterburda Cherie Blair belän oçraşunı oyıştıruçılarnıñ berse Aleksandr Petrov.
Söyläşü waqıtında britan premyerınıñ cämäğäte Rusiädä xökümättän tış oyışmalar eşe turında qabul itelgän yaña qanunnı yaqınnan öyränep, üzeneñ kiräk bula qalsa keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalarğa alarnı Yewropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsendä yaqlarğa äzer toruın äytkän.
Cämäğät eşe belän şöğellängän küp kenä oyışmalar, yaña qanun yardämendä Rusiä xakimiate alar eşçänlegen, bürokratik kirtälär qorıp üz qaramağı astına alırğa tırışa, dip zarlana.
Kärim Kamal


text: Rusiäneñ baş prokuror urınbasarı Nikolay Şepel süzlärençä, 4 ay elek Beslan mäktäben basıp alğan 31 höcümçeneñ 17seneñ kem ikäne açıqlanğan. Yaqın könçığıştan dip sanalğan ikesen açıqlawda yärdäm sorap İnterpolğa möräcäğät cibärelgän. Bu höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan Şamil Basaev, suğışçılarnıñ ikese ğäräp digän ide. Sintäber başında 3 kön däwam itkän Beslan faciğäse qan qoyu belän tämamlandı. Näticädä 330dan artıq keşe häläk buldı, yartısı – balalar. Şepel süzlärençä, qorbannarnıñ barısınıñ da kem ikäne açıqlanğan. Rusiä räsmiläre Beslan mäktäbenä 32 bandit häcüm itkän dip belderä, şulatnıñ 31-e üterelgän, berse qulğa alınğan.


text:
Tömän muzeenda tatarlarğa bağışlanğan kürgäzmäne meñ yarım keşe qaradı
Ölkäneñ kraynı öyränü muzee mödire Daniä İslamova äytüençä, seberdä yäşäwçe tatarlarnıñ tarixı, ütkäne, bügengese başqa millät keşelärendä dä zur qızıqsınu uyatqan. Häm başqa kürgäzmälär belän çağıştırğanda kübräk keşe qarağan.
“Buınnarnıñ çuar çeltäre aşa” dip atalğan kürgäzmä iyül urtasınnan birle eşläde. Tatarstan başqalasınıñ 1000 yıllıq bäyräme uñayınnan açılğan ide ul. 16 nçı oktäber könne bulğan tantanalı yabu çarasında tatar cämäğätçelege, kürgäzmä geroyları qatnaştı. Radiosport buyınça Dönya çempionı Ziätdin Nizamov häm yäşlegen Tömän ölkäse neften çığaruğa bağışlağan Rusiäneñ atqazanğan geologı Qadim Xanovnıñ tuğan-tumaçaları alarnı zur şäxes bularaq üzläre öçen tağın ber märtäbä açqannar. “Uramda bala-çağağa qädär bez sezne muzeyda kürdek”,- dip äytälär ikän.
Kürgäzmäne qarawçılar eksponatlar arasında ğasırlıq qına tügel, ä meñ yıllıq ğömer kiçkännäre belän dä tanıştılar. Möxämmäd päyğämbärneñ çäç börtege änä şundıylarnıñ berse. Ä tatar öyendäge qayber äyberlär kiçäge kön.
“Bu bişek bezdä dä bar ide. Babay anıñ prujinasın tözätte. 7 yıl elek wafat bulğan äbiemneñ palas tuqıp utırğanın xäzer dä xäterlim. Ä menä mondıy samawırnı bez ırğıtmadıq. Böten tuğan-tumaça cıyılğanda çäy eçäbez. Anıñ ise! Anıñ çäye bigräk tä tämle”,-dip söyli muzeynı qararğa kilgän 20 yäşlek Yılena Potapova üzeneñ dus yegetenä. Kürgäzmäne yabu çarasına, muzey belän tanışıp yörgändä, oçraqlı räweştä kilep kerdelär alar. Ä menä veteran uqıtuçı Xälimä apa Urazova bu çarağa qunaq bularaq çaqırılğan ide.
-Bu dini kitap. İyün ayında çıqqanına 100 yıl buldı . Bu kitapnı qaldırğan äbiem. Aña kem qaldırğan bulır belmim. Äbiem birgän inde minem äti-äniemä. Ul abıyımda ide. Min anı aldım. Uqırğa miña birde. Xäzer inde tapşırdım anı muzeyğa.
“Buınnarnıñ çuar bäyläme aşa” dip atalğan kürgäzmäne yabu waqıtında fol'klorçı Älminur Patrşina “Zölxäbirä bäyeten” cırlap kürsätte. Kürgäzmäne oyıştıruda yärdäm itkännärgä räxmät xatları tapşırdılar. Uraza totmawçılar milli rizıqlar belän çäy eçte, ä totuçılarğa öçpoçmaq, balıq bäleşe, bawırsaq, qoş tellären törep birdelär. Muzey mödire Daniä İslamova:” Alla birsä, tağın ber yıldan soñ oçraşırbız äle”,- dip äytte.
Yesli govorit' ob etoy etnografiçeskoy sibirsqoy derewni, to mı reşili naçat' s tyurkskix narodov. Mı naibolee podgotovlenı k etomu. Yest' aktivnost' so storonı sotrudnikov naşeğo muzeya. Rişat Raximov oçen' bol'şoy aktivnost' proyavlyaet. Eto toje dan' i uvajenie qorennomu narodu- sibirskim tataram, projivayuşçix v etom krae.Tömän ölkäse xökemäte turizmnı kiñäytü öçen maxsus programma qabul itte. Anıñ eçendä seber awılı tözü dä qaralğan. Bu awıl İnderäy küle buyına urnaşaçaq. Awılda könçığış slavyan, tön'yak häm törki xalıqlarnıñ öyläre qorılaçaq. İñ başta cirle xalıq bularaq tatar yortı salınaçaq.Nail Alan. Tömän.


text: Germaniä kanslerı Angela Merkel bügen AQŞ başqalasında säfärdä. Aq Yortta Merkel AQŞ prezidentı George Bush belän oçraştı. Köntärtibendä küp yaqlı mäsälälär, şul sanda İran häm Ğiraqqa qarata säyäsät turında söyläşü bulırğa tieş ide, dip xäbär itelä. Merkel aldan uq, söyläşülärdä AQŞnıñ Kubadağı Guantanamo bazası mäsäläsen, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtaqnı ayaqqa bastırırğa Germaniäneñ xärbi bulmağan yärdämen täqdim itü mäsäläsen kütäräsen äytkän ide. Bügen şulay uq prezident Bush häm kansler Merkelnıñ berlektä jurnalistlar aldına çığuı qaralğan.


text:
Rusiäneñ Süriä belän xärbi xezmättäşlege İzrail wä Quşma Ştatlarnı poşmanğa sala
İzrail häm Rusiädäge qayber mäğlümat çaralarınıñ Mäskäw Süriägä zenit raketaları satu turında söyläşülär alıp bara dip xäbär itüe, İzraildä dä, anıñ yaqın berektäşe Quşma Ştatlarda da zur borçıluğa säbäp buldı. Läkin räsmi säfär belän Washingtonda yörgän Sergey İvanov, Rusiäneñ saqlanu ministrı, andıy söyläşülär baruın bötenläy kire qaqtı.
Audio, Sergey İvanov
Rusiä saqlanu ministrı şulay uq, şuşı mäs''älä anıñ prezident George Bush häm başqa amerikan citäkçeläre belän söyläşülärendä kütärelmäde dip belderde. Ul şulay uq, andıy kileşügä ireşelgän oçraqta da, Mäskäw bernindi xalıqara kileşüne dä bozmas ide dip östäde.
Audio, Sergey İvanov
"Rusiä tarafınnan üz östenä alğan xalıqara yöklämälär yäisä çikläwlär bu raketalarğa qaramıy, alarnı çit illärgä satu öçen bernindi dä çikläwlär yuq" di Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov. Şuña da qaramastan, Quşma Ştatlar üzeneñ Mäskäw belän Dimäşq arasında andıy kileşügä ireşüne bik telämäwen äytä. Däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile Richard Boucher:
Audio, Richard Boucher
"Bez şul satu turındağı xäbärlärne kürdek. Quşma Ştatlarnıñ bu ölkädäge säyäsäte açıq - bez Süriägä qoral satuğa qarşı, çönki ul il terrornı yaqlawçı däwlät bulıp tora. Şuña kürä dä bez andıy qorallarnı satu urınlı tügel dip isäplibez. Rusiä bezneñ şuşı säyäsätne, bezneñ bu ölkädäge qaraşlarnı belä" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı wäkile. Londondağı "Jane''s defense Weekly" basması öçen eşlägän Robin Hughes, üzeneñ Rusiä Süriägä zamança qoral sata digän xäbärne älegä raslıy almawın äytä:
Audio, Robin Hughes
"Bu xaqta süz Rusiä mäğlümat çaralarında dönya kürde häm ul älegä raslanmağan. Süriä prezidentı Bäşär äl-Asäd kiläse atnalarda Rusiägä barırğa tieş häm anda ul şul raketelarnı alu turındağı kileşüne imzalarğa tieş imeş. Ämma älegä bez monı raslıy almıybız" di Londondağı Yaqın Könçığış belgeçe Robin Hughes. Ul şulay şäxsän üzeneñ, Süriägä taktik raketa sanalğan "İskändär"ne alu bik kiräk tügel, ä menä küçermäle zenit raketalarına iä bulu Dimäşq öçen küpkä qızıqlıraq mömkinlek bulıp tora dip uylawın äytä. Süriäneñ hawadan saqlanu sisteması bügen bik ayanıç xäldä, häm aña İzrailneñ ixtimal hawa höcümnärennän saqlanu öçen andıy zenit qoralı bik urınlı bulır ide digän faraz belderä Hughes. İzrail isä üz yağınnan, ägär dä Süriägä andıy qoral satılsa, anıñ tiz arada könyaq Livandağı "Xezbollah" suğışçıları, xätta Könbatış yardağı fälästin radikalları qulına elägüe bik mömkin dip kisätä.
Kärim Kamal


text:
Mäskäw Qazanğa aqça birerme?
21 oktäber könne respublika Däwlät Şurasınıñ Prezidium utırışı uzdı. Anıñ qararı nigezendä deputatlar üzläreneñ çirattağı sessiälärenä 25 oktäber könne cıyılaçaq. Ul arada deputatlar älege utırışqa inde äzerlänä dä başladı. Mäsälän, Däwlät Şurasınıñ Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komissiäsenä kerüçelär kiläse yıl byudjetın tikşergännär. Xäyer, bu xaqta sez bezneñ programmada tulıraq xäbär işetersez äle. Prezidium utırışında şulay uq kiläçäktä deputatlar öçen yaña utırışlar zalı tözeläçäge turında da äytelde. Mintimer Şäymiev isä pänceşämbe könne respublikanıñ Çirmeşän rayonına bulıp qayttı. Anda ul häm xökümät wäkilläre yaña binalar açuda qatnaştı, rayonnıñ iqtisadi häm sotsial’ torışı belän tanıştı.
Tatarstannıñ häm Rusiäneñ Xisap palataları üzara xezmättäşlek turında kileşü imzalarğa cıyına. Monıñ öçen respublikanıñ Xisaplaw palatası wäkilläre, Däwlät Şurası räise 22 oktäberdä Mäskäwdä bulaçaq. Kileşüne imzalawda Sergey Stepaşin da qatnaşır, dip kötelä. Xäyer, älege kileşü bulmağanda da, Rusiäneñ Xisaplaw palatası Tatarstannıñ berniçä rayonında häm oyışmasında finans eşlären alıp baruda bozular inde tapqan ide. Xäzer kontrol’ tağı da köçäytelergä mömkin. Läkin respublikada tärtip bozu oçraqların cirle kontrol’ itü oyışmaları da tikşerep tora. Şuşı könnärdä genä Tatarstan prokurorı Kafil Ämirov Arça rayonı xakimiäte başlığı Almas Nazırov östennän cinayät eşe quzğatu turında qarar qabul itte. Arça rayonı başlığı xezmät wazifaların şäxsi mänfäğätlärdä qullanuda ğäyeplänä. Älege qarar rayon xalqınıñ respublika häm Rusiä prokuraturalarına küpsanlı möräcäğätlärennän soñ qabul itelgän.
Bu könnärdä Qazanda Rusiäneñ Transport tarmağındağı federal’ xezmäteneñ citäkçese Aleksandr Nerad’ko bulıp kitte. Ul respublikada Qazannıñ meñyıllığına tözelep häm tözekländerep beterelergä tieş transport tarmağındağı obyektlar belän tanıştı. Bäyrämgä äzerlek planına 3 öre obyekt – Qazan aeroportı, şähäryanı vokzalı häm başqalanıñ yılğa portı kertelgän. Alar barısı da däwlät qulında bulu säbäple, tözekländerü eşlären finanslawda xosusıy investorlar tabu qıyın. Şuña da, remont eşlären byudjet aqçalarına başqarırğa turı kilä. Tözekländerü öleşçä inde başlandı da. Läkin alarğa Tatarstannıñ ğına aqçası citmi, ä federal’ üzäktän finanslarnı älegä birmilär. Xäyer, Aleksandr Nerad’ko tatarstanlılarnıñ bar täqdim, teläklären dä tıñlap, xuplap kitte. Xäzer bar ömet atna axırında Aleksey Kudrin citäkçelegendä uzaçaq Qazannıñ meñyıllığına äzerlek komissiäse utırışına.
21 oktäber könne Tatarstanda näşer itelä torğan Qazan jurnalı üzeneñ 10 yıllıq yubileyın bäyräm itte. Älege uñaydan tantana Salix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında uzdı. Ğomumän, bu könnärdä respublikanıñ berniçä matbağası üzeneñ tuğan könen bilgeläp ütä. Çärşämbedä 85 yäşlegen balalar öçen basıla torğan Sabantuy gäcite bäyräm itsä, 25 oktäberdä tuğan könen Molodej’ Tatarstana bilgeläp ütäçäk. Älege gäcit basıla başlağanğa da 85 yıl tula.
Gölnaz İlgizär


text:
Başqortstan oppozitsiäse 1 mayda tınıç miting ütkärä
Ramil Bignov äytüençä, Başqortstan oppozitsiäse tarafdarları 1 mayda Ufanıñ Lenin isemendäge mäydanında mitingqa çığaçaq. Ämma anda xaqimiätlärgä qarata säyäsi taläplär dä, qatğıy belderülär dä yañğıramayaçaq. «9 mayda da, weterännarğa xörmät yözennän, säyäsi taläplärdän tıyılıp toraçaqbız, – di Ramil Bignov. – Läkin bu oppozitsiäneñ waqıtlıça ğına çigenep toruı. Bez üzebezneñ moñarçı kütärgän töp taläplärebezdän baş tartmıybız».
Utırışta başqa çığış yasawçılar da bäyrämnär çorında oppozitsiä tarafdarlarınıñ berdäm bulırğa tieşlegen, barı tik tatulıqqa, añlaşıp yäşäwgä çaqırğan şigärlär genä yañğıratırğa tieşlegen assızıqladı. Söyläşü azağında oppozitsiä wäkilläre, üzläreneñ säyäsi taläplär belän yañadan çığış yasıy başlaw waqıtı turında kileşü öçen, bäyrämnärdän soñ, may urtalarında kiñäytelgän utırışqa cıyılıp fiker alışırğa buldılar.
Berläşkän oppozitsiägä kerüçe oyışmalar älegä xaqimiätlär belän qapma-qarşılıqtan tıyılıp torsa da, respublik citäkçelege qulındağı räsmi matbuğat basmaları äle haman da oppozitsiägä höcümne tuqtatmıy. Misal öçen, başqort telendä çığuçı «Başqortstan» gäzite üzeneñ bügenge sanındağı ike bitne tulısınça tağın oppozitsiägä pıçraq atuğa bağışlağan. Törle oyışmalar häm ayırım keşelär isemennän kilgän möräcägätlärdä oppozitsiä citäkçeläre qatı tänqit utına totıla. Bu eştä ayıruça milläte buyınça keräşen tatarı bulğan ölkän yäştäge yazuçı Näcip Asanbayıv zur tırışlıq kürsätä. Elekke könnärdä respubliktağı başqa räsmi gäzitlärdä dä anıñ oppozitsiä citäkçelärenä häm tatar milli oyışmalarına ğäip taşlağan yazmaları dönya kürgän ide.
Ğomumän, respublikta säyäsi-ictimağıy xällärneñ kierenke buluına yañadan-yaña faqtlar östälä. Atnaqiç könne Ufa şähäre merı Pawel Qaçqayıv ta şuşı wazıyfalarnı üti başlağannan birle üzeneñ iñ borçulı könen ütkärgänder, möğayın. Biredä kiçä Ufa şähäre Sowetınıñ çirattan tış sessiäse bulıp ütte. Anda deputatlarnıñ ber öleşe üz çığışlarında başqala merı Pawel Qaçqayıvqa küp ğäiplär attı häm anıñ eşen qänägätlänerlek tügel, dip bäyäläde. Şul uq waqıtta ul deputatlar şähär saylaw qomissiäse eşenä dä tiskäre bäyä birde. Pawel Qaçqayıv isä barlıq ğäipläwlärne kire qağarğa tırıştı. Mäğlüm buluınça, 26 iyündä respublikta urınnardağı üzidärä orğannarına, şul isäptän Ufa şähäre Sowetına da saylawlar ütäçäk. Säyäsi belgeçlär respublik başqalası merı belän şähär sowetı deputatları arasındağı tartqalaşnı şul saylawlar aldınnan bulğan mönäsäbätlär açıqlaw dip bäyäli. Comğa könne Ufa şähäre saylaw qomissiäse citäkçelege, deputatlarnıñ däğwalarına bäyä birüne sorap, respublik proqurorına möräcägät itte. Şulay itep räsmi xaqimiätlär respubliknıñ yaña proqurorın cayı çıqqan sayın üzen yaqlawda küsäk itep faydalanırğa omtıla.


text: Öfö pribordar eşläü berekmähe bıl bayramdı kümäk xalıq qatnaşlığındağı mädäni-sport saraları menän qarşı aldı. Şirqätteñ Salawat Yulaev isemendäge sport –hawıqtırıu kompleksında paraşyuttar marşı ütte. Räsäy Hawa flotı könö aldınan Başqortostan awíatordarı jurnalistar menän osraştı. Matbuğat konferensiahında qatnaşıusılar bildäläwensä, Respublikanıœ aviasia xedmätkärdäre bıelğı hönäri bayramdarın dur uñıştar menän qarşı ala. Ular ,,Öfö,, xalıq-ara aeroportınıœ eske taşıudar terminalı asılıuźı hoqlanğıs waqiğä tip bahalay. Başqortostan aviasiahı taríxı 1933 eldan başlana. Qasandır ber-nisä samolet menän xalıqtı xeźmätländergän aerodrom qalanıœ könyäq autowoqzalı urınında urınlaşqan bulğan. Yäœı aeroport 1962 elda safqa ingän häm xädyerge inde ul xalıq ara statusına eyä. Öfö aeroportı respublika häm başqala ösön möhim, tap oşonan Başqortostanğa osop kilgän qunaqtar respublika menän tanışa başlay. Aeroportta eske awíataşıudar terminalı safqa ingäs xeźmätländerew kimäle häm sifatı la yaqşırźı, ti ,,Öfö,, xalıq-ara aeroportı direktorı urınba¾arı Tahit Möxämätşin. Ul zaman talaptarına yawap birä, şulay uq bında passajirdar, unda eşläüselär ösön uœaylı şarttar tıudırılğan. Xäder Başqortostandıœ hawa qapqaları säğätenä 600 passajirdı qabul itergä häm sifatlı xedmätländerergä hälätle. Öfö aeroportı iqtisadi häm başqa kürhätkestäre menän ildä iœ yäqşı 10 aeroport isemlegendä. Respublika aeroporttı rekonstruksialawğa 800 million hum aqs totonğan. Şuğa qaramaźtan, ul federal' milekkä qaray. Räsäy transport ministrı İğör Lewitin häm federasia şurahı räyese Sergey Mironov bıl mäsälälä respublikağa yarźam itergä vğäźä birźe. 11-se öktäber Däwlät şurahı ultırışına kilewselär iñ iäwźä Öfö aeroportı menän tanışasaq. Respublika prezidentı şura ultırışın uñışlı itep ütkärew maqsatında maxsus törköm oyoştorźo. Unda xäbär itelewensä, migrasia mäsläläre qaralasaq. Bıl mäsälä Başqortostan ösön dä şaqtay źur problemağa äylängän. Şura ultırış aldınan mömkinlektärźe barlaw maqsatında Öfölä xädyerge migrasia üdensälektäre häm sit ildärdä yäşäüse watandaştarıbıdğa Räsäygä küsep qaytırğa yarźam iteü yuldarı qaraldı. Räsmi mäğlümättärgä yaraşlı, 80-se el adağınan 1996-sı elğa tiklem Başqortostanda ğına 150 meœdän aşıu keşe töplänä. Ul eldarźa Räsäy xalqı migranttardı elı qabul ithä, xäder inde tüœäräk ö¾täl ultırışında qatnaşıusılar fekerensä, qaraş hıuına bara. Bıl täü siratta migrasia sostawınıœ üdgäreüe menän aœlatıla. 80-se-90-sı eldarda Räsäygä, başlısa, oşonda tıuıp ü¾kän xalıq qaytha, xäder inde migrasia üźgärä-eş edläp kileüselär,nigeźźä, sit il grajdandarı. Şuğa la urındağı xalıq ularda qonqurent kürä. Ğastarbayterdar da üddären tik yäqşı yäqtan ğına kürhätep barmay. Tüœäräk ö¾täldä Räsäy Prezidentınıœ ,,sit ildärdä yäşäüse watandaştarıbıdğa üd irke menän tarixi tıuğan ilenä küsep qaytıuına yardam iteü turahındağı,, Uqazın boyomğa aşırıu mäs'älähe lä tikşerelde. Sığış yähawsılar äyteüensä, töp qıenlıq küsep qaytırğa telägän xalıqtıœ teyeşle mäğlümätkä eyä bulmawı menän bäyle. Oşo säbäple federal' häm urındağı başqarma vläst orğandarına, törlö millät väkildäreneœ Milli-mädäni üdäktärenä berlektä tığıdıraq eşläü käräklege lä bildälände.


text:
AQŞ prezidentı George Bush Säddäm Xösäyen ullarınıñ ülemen Ğiraqtağı rejim alışınunıñ elekke xälenä qaymayaçağına ber dälil dip bäyäläwen, Aq Yort wäkile Scott McClellan belderde.
Maxsus belderüdä Säddäm Xösäyenneñ ulları Uday belän Qusay Ğiraq xalqına qarşı küp törle cinayätlärdä ğäyeple dielgän.
Amerikan-Britan koalitsiäseneñ Ğiraqtağı waqıtlı administratsiä başlığı Paul Bremer bärep töşerelgän diktatornıñ ulların ütergän AQŞ ğäskärläre opersiäsen yuğarı bäyäläde. Şul uq waqıtta ul Amerika xärbilärenä höcümnär tağın da yışayırğa mömkin dip tä kisätte. Uday häm Qusay, alar belän bergä bulğan tağın ike keşe, birelergä telämägännän soñ, üterelgän. Alar yäşerengän urınnı cirle ber keşe kürsätkän.
Bügen Ğiraqta höcümnär näticäsendä ike amerikan soldatı hälak bulğan, sigeze yaralanğan.
Bügen ğäräplärneñ ber radiostansiäse 20 iyüldä yazılğan, Säddäm Xösäyen möräcäğäte dip farazlanğan, ber yazma tapşırdı. Tasmadağı tawış Ğiraqta suğış äle betmägän dip raslıy häm koalitsiä ğäskärläre ciñeläçäk dip belderä.


text:
Tatenergo berläşmäse yaña binağa küçte
Yañadan salqın könnär qaytqaç, cılılıqnıñ qädere arttı. Şimbä könne ütkän ğadi genä ber çara zur waqiğa cämäğätçelek tarafınnan zur waqiğa bularaq qabul itelde. Tatenergo oyışması yaña binağa küçte. Kamal teatrı qarşındağı Qaban küle yanında zamança, matur bina xäzer Tatarstan başqalasın bizäp tora. Bu binada xisaplaw üzäge, idärä texnologiäse cihazları da urnaşqan. Bu çarada Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä qatnaştı. Ul Tatenergo berläşmäseneñ toraq reformasında nindi ähämiätle buluın äytte. Şuşı kompaniädä citeşterelgän cılılıq energiäseneñ üzqimmäte ike tapqır oçsızraq ikän. Dimäk, toraqlarnı asraw bäyäläre bik qimmät bulmasın öçen, energetiklar zamança eşlärgä tieş. 17 meñ keşe eşlägän 9 cılılıq elektrostansiäse, Kama gidroelektrostansiäse, Energosbıt oyışması häm cılılıq çeltäre kergän Tatenergo xäzer Rusiädä iñ aldınğı şirkätlärneñ berse. Anı citäkçese - İlşat Färdiev ildäge iñ uñışlı citäkçelär ala torğan yıl direktorı isemenä layıq bulğan. Soñğı waqıtta Tatenergo, İlşat Färdiev digän süzlär respublikanıñ vizit kartoçkasına äwerelä başladı. Aqtanış rayonınıñ Änäk awılında tuıp üskän bu citäkçe üze xalıq aldında çığışlar yasap, mäğlümat taratıp yörmäsä dä, aña iğtibar bik zur. Küptän tügel İlşat Färdiev Kamal teatrınıñ İñ yaxşı tatar p'yesası yarışına matdi yärdäm itep, üzeneñ milli mädäniätkä iğtibarlı buluın kürsätte. Tatenergonıñ elekke zur binası tözelep yatuçı milli universitetnıñ ikençe binası bulaçaq, dimäk energetiklar bu eşkä dä üz öleşlären kertä.
Şunısın da äytergä kiräk, şuşı könnärdä Tatenergo şirkäte general' direktorınıñ finans mäs’äläläre buyınça urınbasarı Gölsinä Miñnexanova Rusiäneñ iñ yaxşı menedjerı digän isem häm 6 kilogramm awırlıqta bronza sın- statuetka alıp qayttı. Oyışmanıñ finans häm iqtisat ölkäsendäge kürsätkeçläre başqalardan ayırılıp tora ikän. Gölsinä Miñnexanova Qırğızstanda tuıp üsep, Qazanda uqığan. Soñğı yıllarda ul Älmät şähär xakimiätendä, annarı Tatenergoda İlşat Färdievneñ ışanıçlı urınbasarı bulıp eşli. Xatın-qızğa mondıy awır eşlär tapşıru ğäcäpländerä, çönki respublikanıñ iñ möhim tarmağınıñ finans eşlären alıp baru bahadir köçen taläp itä. Şunısı qızıq, soñğı ike yılda Gölsinä Miñnexanova östenä tağın ike urınbasar yögen - iqtisat buyınça häm energosbıt, kontrol' häm reviziä yünäleşlären dä birgännär. Färdievneñ öç ir urınbasarı urında xäzer ber xatın eşli.
Rimzil Wäli


text:
Qatnaş nikaxqa ike qaraş
Qatnaş nikaxlar berkemne dä bitaraf qaldırmıy. İl başlıqlarınnan başlap ğadi xalıq ta, yäşlär, studentlar bu turıda uylana borçıla.Küptän tügel “Эxo MockBы” radiosı äñgämäsendä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiyevkä qatnaş nikax turında soraw birelde. Gölnara isemle tatar qızı rus yegetenä kiäwgä çığarğa teli, läkin äti – äniläre röxsät itmilär. Bu sorawğa Mintimer Şäymiev berençe çiratta yaratu häm mäxäbbätkä tayanırğa kiräk dip cawap birde. Küp millätle respublikanıñ citäkçese Böten Rusiä kanalı aşa başqaça cawap birä almıy. Prezidentnıñ bu süzennän soñ tatar yäşläre üz milläteñnän bigräk başqa millättän kiäw, käläş ezli başlamasmı. Ägär inde ğailädä millätkä, dingä sıltaw itep nizağlar çığa ikän, monda berniçek tä prezidentnı ğäyeplärgä kiräkmi. Ansı yäşlärneñ üzlärennän tora. İñ möhime ike millät wäkileneñ dä ber-bersen xörmät itüe häm ğailädä milli tigezlek saqlaw. Älbättä här keşeneñ üz fikere, üz qaraşı bulırğa tieş. Ayıruça student çorında. Bu çorda uylar fikerlär qaynağan waqıt. Şuña da yegetlär-qızlardan qızıqlı qaraşlar çağıla. KDUnıñ tatar jurnalistikası bülege talibäse Güzäl Ziatdinovanıñ qatnaş nikaxqa qağılışlı yazmasın tıñlarğa täqdim itäm.
Qazan studentları menä şulay uylıy. Çınnan da, ägär min tatar awılında üskän awıl yegete şähärgä kilep rus qızına ğaşıyk bulsam , öyläner idemme? Ägär dä ğailädä milli, tel tigezlege bulsa, min qarşı tügel. Ämma qatnaş ğailädä ike telneñ tigez yäşäwe bik siräk oçrıy. Min ike milli tamırnı, ike mädäniätne, ike telne— yaxşı belgän qatnaş ğailä balaların üz küzlärem belän xäzergä kürgänem yuq!
Röstäm İsxakov,Qazan.


text: Aqça yuuda ğäyeplänep San Francisco törmäsendä utırğan, Ukrainanıñ elekke premier-ministrı Pavlo Lazarenko bügen irekkä çığarıldı. Mäxkämäneñ kiläse utırışı avgust urtasına bilgelängän. Lazarenkonıñ advokatı Mariana Dolhopola äytüençä, xäkim Lazarenkonıñ irekkä çığaru turında üteneçen qänäğätländerergä bulğan. 1996-97 yıllarda premier-ministr bulıp eşlägän Lazarenko 1999-nıñ fivralendä Quşma Ştatlarğa kitkän ide. Premier bulıp torğanda 114 million dollar aqça yuuda ğäyeplänep ul şunda qulğa alındı. Lazarenko üzenä belderelgän ğäyepläwlärne kire qağa.