text:
"Ğasırlar awazı" jurnalınıñ 2004 yılğı 1 sanına küzätü
“Ğasırlar awazı” jurnalı ul Tatarstan respublikası Ministrlar kabinetı qarşındağı Baş Arxiv idäräsendä saqlanıp yatqan tarixi dokumentlarğa nigezlänep eş itä. Jurnal tışlığınıñ ikençe bite 2004 yılda Mäskäwdä Qazannıñ meñyıllığına bağışlap açılğan Federal' Arxiv idäräseneñ kürgäzmä zalında siräk oçrıy torğan basmalar arasında Alişer Nawoi poemasınıñ qulyazma cıyıntığı urnaştırılğan fotoräseme belän açılıp kitä.Yılğa ike genä tapqır çığa torğan “Ğasırlar awazı” jurnalı bik zur külämle fänni- dokumental' jurnal. Uquçılarnıñ iğtibarın jurnalnıñ bu sanında yaña kitaplar rubrikasında, Rawil Ämirxannıñ “Zolotaya Orda i yee praviteli” digän kitabı turındağı yazmağa yünältmäkçe bulam. Altın Urda tarixın çağıldırğan bu kitap turında “Däwlätçelegebez tarixınıñ möhim säxifäläre” digän isem astında filologiä fännäre doktorları Fatix Urmançı häm Xuci Mäxmütov üz yazmalarında kitap avtorı Rawil Ämirxannıñ kitabına bäyälämä birep, bolay dilär:“Rus telendä näşer itelüe xezmätneñ kiñ qullanışın dairäsen bermä-ber kiñäytä, törle millät balalarınıñ zihenen tarix däresleklärennän yış qına çittä qalıp kilgän citdi faktlar, yaña töşençälär belän bayıta.”. Älbättä, Altın Urda çorı küp kenä tarixçılar xezmätlärendä kiñ çağılış tapqan. Ämma qatği fänni teldä yazılğan xezmätlärne kiñ qatlaw uquçıları ciñel itep üzläşterä almıy.“ Ä Rawil Ämirxannıñ bu kitabı urta yäştäge mäktäp balaları häm kiñ qatlaw uquçılarına täğäyenlängän, uqırğa ciñel itep yazılğan, häm avtor Altın Urda tarixın töp üzençälekläre, qarşılıqları, belän sıyfatlawğa ireşkän”.... Kitaptağı mäğlümatlarnı nığıtuğa, tiränäytügä zur ostalıq häm zäwıq belän saylap alınğan dokumentlar, xatlar, qartalar, tösle räsemnär dä zur yärdäm itä. 150дәH artıq şundıy illyustratsiälär xezmätneñ ciñel añlayışlı, mawıqtırğıç tel belän yazılğan tekstın bermä-ber tulılandırıp cibärälär,- dip bäyälämä birälär alar.Ä menä El'mera Xannanova-Galimcanovanıñ “Tarix kürep , ezläp alır äle”,-dip isemlängän yazması XXйөз başında kiñ qolaçlı icat eşçänlege alıp barğan tatar mädäniäten üsterügä zur köç quyğan ädäbiätçe, folk'lorçı Fazıl Tuykinğa bağışlanğan. Xäzerge waqıtta törle kitapxanälärdä anıñ tuğız kitabı bar. “1925-30 yıllarda Tatarstan Mäğärif xalıq Komissariatı qarşındağı Ğilmi Üzäk tatar xalıq icatın barlaw, tuplaw eşen başlap cibärä. Ğilmi Üzäkneñ “Xalıq ädäbiäten eşläw” komissiäse Tatarstanda häm tatarlar yäşi torğan başqa respublika häm ölkälärdä tatar xalıq icatın cıyunı oyıştıra. Tatar mäktäplärendä tel-ädäbiät uqıtuçıları arqılı awıllarda fol'klor äsärlären barlaw häm tuplaw şaqtıy kiñ külämdä alıp barıla .Uqıtuçılardan, törle keşelärdän Ğilmi Üzäkkä äkiätlär, cırlar, tabışmaqlar terkälgän däftärlär, cıyentıqlar kilä başlıy. Fazıl Tuykin da bu eştä zur aktivlıq kürsätä. Anıñ Ğilmi Üzäkkä yazğan sigez xatı saqlanıp qalğan. Alar ädip häm ğalimneñ şul çornıñ qatlawlı säyäsi häm ädäbi köräş qazanında qaynawı, şul nigezdä küpme qıyınlıqlar kürüe, qayğı- sağışqa duçar buluı turında söyli.”,-dip yaza Xannanova-Galicanova. Bögelmädä yäşägän Fazıl Tuykin üzeneñ äzerlägän yazmaların, tözegän cıyentıqların bastırırğa dip Qazanğa cibärep tä , alarnı bastıra almıy. Häm anıñ tel ğalime pedagog Möxämmätxan Fazlullinğa, Mäğärif xalıq komissarı häm Ğilmi Üzäk räise Möxämmät Tahirovqa häm mäğärif eşleklese , tärcemäçe Nurğali Nadievqa yazğan xatları urın alğan. Bu xatlardan şul añlaşıla ki, di E.Xannanova-Galimcanova üz yazmasında :“ĞilmiüzÄkkä cibärelgän bu materiallar arasında Fazıl Tuykin cıyğan 1200 çaması mäkal', 300 yıllıq bäyetlär dä bula. “Xalıq ädäbiäten ädäbi, ğilmi yaqtan tikşerü”isemle xezmäte ayıruça iğtibarğa layıq”,- di ul. 1928 yılnıñ 25 avgustında yazğan xatında ul şul xezmäteneñ yazmışın qayğırtıp, anıñ säyäsi yağına iskärtä:“ Ul minem unbiş yıllıq täcribä cimeşem, anda xalıq yöräge , xalıq tarixı, xalıq şiğere saqlana. Ul Tatarstan öçen qimmätle ber äsär ide. Ğilmi ädäbi mäslixäten östemä alam, säyäsi yağın qaratırsız, minem dä başqa tay tipmägän, säyäsät dönyasına cinayät itärgä tügel, xezmät itärgä telim”,- dip yaza ul. Folk'lorçı ğalim-yazuçınıñ xatları belän tanışıp çıqqaç ta, sovet rejimı xökemdarlarınıñ anıñ ictimaği-säyäsi qaraşlarına da şaqtıy bäylängänlege sizelä. Qızğanıçqa qarşı, Fazıl Tuykinnıñ tormışı da faciğale özelä.1937 yılnıñ 1 ğinwar könne Ğabdraxman awılı mäktäbendä uqıtqanda “kontrrevolyutsioner, millätçe” dip ğayeplänep qulğa alına häm küp kenä xezmätläre konfiskatsiälänä. 1937 yılnıñ 28 uktäbrendä çığarılğan 144 nomerlı xökem qararı nigezendä ul 1938 yılnıñ 15 fevral' könne atıp üterelä. Ämma irtäme- soñmı Fazıl Tuykinnıñ arxiv kiştälärendä tuzan cıyıp yatqan xezmätläre tabılır, öyräneler häm ğalimneñ fidaqär'lege cämäğätçelek tarafınnan tieşençä bäyäläner dip ışanası kilä dip tämamlıy yazmasın avtor. Tatar morzaları Bogdanovlar ıruına 750 yıl tuluğa bağışlanğan yazma da igtibarnı cälep itä. Anı tuğan yaqnı öyränüçe- tarixçı Damir Ğarifullin äzerlägän. Anıñ äytüençä: “ Bogdanovlar ıruı inde 1298 yılda Altın Urdadan yasaq cıyarğa kilep Moqşa yılğası buyında (xäzerge Mordoviä) töplängän kenäz Säid-Äxmät, Bexan toqımına barıp totaşa”. Ä Bexan Dmitriy Donskoynıñ häm anıñ ulı Vasiliynıñ zamandaşı bulğan . Tatarlarnıñ kenäz, morza ıruları: Yenikeewlar, Teregulovlar, Tenişewlar, Quğuşewlar, Aqçurinnar Bexannan başlanıp kitkän”,- dip yaza Damir Ğarifullin. Häm ul 1987 yılda Ufadağı “Ğaliä” mädräsäse uqıtuçıları turında waqıtlı matbuğat bitlärendä mäqälä bastıruı turında äytep kitä.Anda urnaştırılğan fotodağı uqıtuçılar arasında Zakuan Bogdanovnıñ da fotosı bula. Şunnan soñ 15eл uzğaç, mäqälä avtorı Ufadağı bu “Ğäliä” mädräsäseneñ tağın ber uqıtuçısı Zakuan Bogdanov turında anıñ ulı Rewğat Bogdanovtan xat ala.Ul ätiseneñ tärcemäi xäle belän tanıştıra. Zakuan Bogdanov 1891eлHың oktäberendä Ufa guberniäseneñ Belebey öyäze İmay-Qaramalı awılında tuğan. Sovet zamanında Qazanda awıl xucalığı yuğarı uqu yortın, häm Qazan pedagogiä institutın tämamlağan. Soñğı könenä qädär Qazanda yäşäp xezmät itkän. Jurnalda anıñ küp kenä fänni xezmätläre turında yazılğan. 1935 yılda anıñ berençe häm berdänber yanalif alfavitında yuğarı mäktäp öçen geodeziä fäne däreslege yaza. Häm anda küp kenä geodeziägä (cirgä) , matematikağa qağılğan süzlärneñ tatarça terminnarın kertä. 1954 yılda ul Lenin ordenı belän büläklängän. 1956 yılda wafat bula häm Qazannıñ tatar zıyaratında cirlänä. Şulay uq jurnalda Dönya xalıqları kalendar'ları: Hicri (möselman erası) yılların xristian erası yılları belän täñgälläşterü tablitsası da birelgän.
Jurnalnıñ qaysı ğına yazmasın uqırğa niätläsäñ dä, babalarıbız tarixına, çınbarlıqqa qağılabız. Şunıñ öçen dä bu jurnal bik mawıqtırğıç häm jurnaldan bik küp mäğlümat alıp bula.
Şunıñ belän şimbä matbuğat küzätüen tämamlıybız.Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


c: text/html

text:
Dönyada yıl sayın 800 000 keşe qollıqqa töşä: XXI ğasırda keşe säwdäse turında amerikan diplomatı John Miller
Bu yazmada süz keşe belän säwdä itü, köçläp eşlätü, qısqası, XXI ğasırda da yäşäp qalğan qollıq ğälämätläre turında baraçaq. Atnakiç könne Azatlıqnıñ Pragadağı baş fatirında Quşma Ştatlar däwlät departamentı qarşındağı Keşe belän säwdä itügä qarşı köräş bülege citäkçese, däwlät sekretare Colin Powellnıñ bu mäsälädä kiñäşçese John Miller matbuğat oçraşuı ütkärde. Anıñ süzlärençä, dönyanıñ ber genä ile dä bu yünäleştä tieşle eşlämi, näticädä yıl sayın 800 meñläp keşe qollıqa töşä.
Audio (John Miller)
"Çex iqtisadı üskän sayın, mäsäläneñ asılı dä üzgärä. Keşe belän säwdä itü, qollıq mäsäläsendä Çexiä çığanaq ildän kilü ilenä äylände. Yevraziä, Könçığış Yevropa illärennän keşelär Çexiägä kiterelep törle räweştä qol itelä. Älbättä inde Çexiädä berençe urında censi qollıq."
Miller Çex citäkçelärennän üz illärendä nindi turizmnı üsterergä teläwlären sorarğa cıyına: sex turizımınmı, ällä ğädäti turizmnımı.
Keşe säwdäsenä qarşı programmağa Quşma Ştatlar 120 million dollar aqça bülep birde. Miller äfände xäzer ildän ilgä yörep, törle grantlar buldırırğa, kiñäşlär birergä, kiräk bulsa, basım yasarğa cıyına. Anıñ süzlärençä, bu eşçänlekneñ qayber näticäläre dä bar: Bosnia-Herzegovina, Gruziä, Gretsiä, Qazaqstan, Törkiä häm Üzbäkstan bu problemanı tanımağan illär isemlegennän, çaralar kürä başlağan illär isemlegenä küçerelgän. Rusiägä kilgändä, Miller süzlärençä, bu il tiskäre yünäleştä bara. Xäzer Rusiä keşe säwdäsenä qarşı bik az, yä berni eşlämäwçe illär isemlegenä küçerelgän, John Miller:
Audio (John Miller)
"Keşe belän säwdä itü Rusiädä bik citdi problema bulıp tora. Rusiä qabul itü ile genä tügel, çığanaq il häm berük waqıtta transit il bulıp tora. Bez andağı xällär belän qänäğät tügel. Rusiä qayber adımnar yasadı, yaña qanun qabul itte, qayber oyışmalar belän xezmättäşlek itä. Läkin bu tırışlıqlar bik zäğif, bez Rusiäne 2nçe törkemnän küzätü isemlegenä töşerdek."
John Miller süzlärençä, anıñ idaräse bar illärne keşe belän säwdä itü, urlaw, qollıqqa töşerülärgä qarşı qırıs qanunnar qabul itergä öndiäçäk. Berük waqıtta ul bu afätneñ qurqınıçın añlatu öçen ağartu programmaları başlarğa teli. Xökümätlär isä keşe säwdäse, qollıqqa töşerüneñ awır cinäyät ikänenä töşenergä tieş, di atnakiç könne radiobıznıñ baş fatirında bulıp kitkän amerikan diplomatı John Miller.
Ali Gilmi, Praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text: İranda çığuçı "Hamşahri" basmasınıñ üz bitlärendä ikençe dönya suğışı waqıtında yähüdlärgä qarşı bulğan Holokostnı sürätlägän räsemnärgä bäyge iğlan itergä çaqıruına Germaniä bügen borçılu belderde. Germaniäneñ "Berliner Zeitung" basması, tışqı eşlär ministrı urınbasarı Gernot Erler süzlären kiterep, İran, karrikaturlar cäncalına İzrailne dä tartıp kertmäkçe, dip yazıp çıqtı. Bügen AQŞ däwlät departamentı matbuğat wäkile Sean McCormack, Holokost karrikaturları bäygesen – näfrät tudıruçı dip atadı.


text:
Üzbäkstanda başlanıp kitkän çualışlarda qan qoyıldı
Comğağa qarşı töndä Andicanda qoral urlap, törmägä höcüm itkän ğıysyançılar ber törkem totqınnı irekländergän.Andican şährendä militsionerlarnı totıq itep alğan fetnäçelär comğa irtädän birle xakimiätlär belän barğan söyläşülärdä Äkramiä-islamçı törkemeneñ qulğa alınğan barlıq äğzaların irekkä çığarunı taläp itä. Xökümät belderüenä kürä tınıçsızlıqlarda 9keşe ülgän..Ämma comğada Andicanda Üzbäk iminlek xezmätkärläre cıyılğan meñnärçä keşegä ut açıp in kimendä ber keşene ütergän.
Şakirov(audio)
Bezneñ ber genä taläp bar.Alar yala yağılıp qulğa alınğannarnı şulsanda Äkrämiäne oyıştıruçı Äkräm Yuldaşevnı irekkä çığarırğa tieş.
Yuldaşev 4 yıldan birle törmädä utıra. Şakirov süzlärenä qarağanda söyläşülärne alıp barğan eçke eşlär ministrı Zakir Almatov fetnäçelärneñ taläplären kire qağa häm alarğa ildän çığıp kitü misal öçen Oşqa –Qırğızstanğa kitü mömkinlege birä. Almatov comğa irtän söyläşülär alıp bara başladı .Ul ğıysyançılar berniçä militsionerne totıq itep alğan di. Andicanda atna başınnan birle berniçä meñ keşe tınıç protest belderep kilde. Comğa irtänge qarşı ğıysyançılar xärbi baraklarğa höcüm itep qoral urlıy häm törmägä höcüm oyıştıra Şunan soñ alar administratsiä binasın elekterep alğan. Üzbäkstan däwlät TV bolay dip añlattı waqıyğälärne
(audio)
13nçe may tönge berençe yartı belän ber arasında ber törkem qorallı cinayätçelär Andicanda militsiä häm xärbi bülekkä höcüm itep qoral urlağan şunnan soñ banditlar xezmät belän tözätü lagerında ber törkem totqınnarnı irekkä çığarğan.
Administrativ binanı okupatsiäläwçelär üzlären törmädä totıluçılarnıñ yaqınnarı dip beldersä dä, moñı bäysez çığanaqlardan raslaw mömkin tügel.Comğa könne töştän soñ meñnnärçä keşe Andican mäydanına cıyılğan. Waqıyğä urınında bulğan Suğış wä Tınıçlıq turında Xäbär itüçe İnstitutnıñ Üzbäkstan Ofisı başlığı Ğalima Buxarbaeva bolay dip belderde
Buxarbaeva (audio)
Säğät altınçı yartı ide, xalıq BTRlarnıñ yaqınlaşuın kürep qıçqırıp yögerä başladı. Başta 2 yäki 3 BTR ide . Töğäl sannı äytä almim, çönki min dä xalıq belän yögerdem Ämma 5minut ütmi östämä BTRlar kilde häm bezneñ arttan ata başladılar , uqılar oça ide, qotoçqıç
Buxaraeva (arıq) kanalğa yäşrengän.Ul qanğa batqan 5-6 keşene alıp kittelär, ämma alar ülgänme yaralımı äytä almadı.
Xökümät uramnarğa östämä tärtip saqlaw köçläre çığarğan. İlneñ tışqı eşlär ministırlığı xakimiätlär Andicanda wazğiätne tulısınça kontrol itä dip äytte.Prezidentnıñ mätbuğat üzäge İldä ğädättän tış xäl kertü mäqsatı quyılmıy dide. Üzbäk xakimiätläre küptän tügel genä bulıp alğan şundıyraq waqıyğälärne islamçı törkem Hezb –ut Tahrirgä bağlağan ide . Törkem moñı kire qağa Şakirov ta comğa könne, (audio) üz aksiäläreneñ andıy törkemnär belän bäyleneşe yuq dip äytte Üzäk Azidäge illär Andicandağı tınıçsızlıqlarğa reaksiä kürsätte. Qırğızıstan , Qazaxstankebek illär yä çiklären yaptı yä dä çiklärendä iminlekne arttırdı. Russiä tışqı eşlär ministrı sergei Lavrov tınıçsızlıq Üzbäkstannıñ eçke eşe dip belderde.
Lavrov(audio)
Berençedän bu Üzbäkstannıñ eçke eşe. Bez annnan alğan mäğlümätne tikşerep barabız. Sonğı mäğlümätkä qarağanda xällär totrıqlana bara.
Xalıq sanı 200meñ bulğan Andican , keşelärneñ uqmaşıp yäşägän uñdırışlı Fergana üzänendä. Şähär küp yıllardan birle qarşılıq kürsätü üzäge bulıp tora. Andican häm kürşe şähärlär patşa armiäsenä häm soñraq bolşeviklarğa qarşı suğışqan xäräkätlärneñ başkavartirları bulıp tora. färidä xämit


text:
Mongol başqalasında ğädättän tış xäl
Parlament saylawınnan soñ başlanıp kitkän uram çualışları Ulanbatırda ğädättän tış xäl kertügä kiterde. Yarsığan xalıq anda xakimiättäge partiäneñ baş idaräsenä ut törtte, bäreleşlärdä 5 keşe hälak buldı.
Uzğan tönnän soñ inde bolay äytep bulmıy - ilneñ başqalası Ulanbatırda meñlägän keşe cıyılıp, tärtip saqlaw köçläre belän bäreleşlär oyıştırdı häm xakimiättäge xalıq-revolutsion partiäseneñ baş idaräsen yandırdı.
Şuşı çualışlarğa atna azağında uzğan parlament saylawı säbäp buldı. Aldan ütkärelgän fiker beleşülär demokratik partiäneñ häm elekke kommunistlar - xalıq-revolutsion partiäseneñ ciñü şansları bertigez buluın kürsätep kilde.
"Sez menä şuşı keşelärgä, şuşı xalıqqa ğına qarağız. Bezdä äle mondıy saylawnıñ bulğanı yuq ide, bıyılğısında xärämläşü çamadan tış buldı", di uram cıyınına quşılğan 40 yäşlek Purevdarj Batmunx.
Mongoliä xakimiäte yuğalıp qalmadı, şuşı cualışlarda qatnaşuçılarğa qarşı qırıs çaralar kürelde - 20-läp keşe qulğa alındı, ä ilneñ prezidentı Nambarın Enxbayar başqalada 4 könlek ğädättän tış xäl kertte.
Şul färman nigezendä xalıqqa cıyınnar ütkärü tıyıla, monı bozuçılarğa qarşı köç qullanu röxsät itelä, mäğlümät çaralarınıñ irekle eşläwe çiklänelä.
Sişämbe könne mongol räsmiläre soñğı çualışlarda kimendä 5 keşeneñ ülüe, 200-läp keşeneñ törle cärxätlär aluın xäbär itte. Başqala Ulanbatırda inde tınıçlıq xökem sörä, şähärne xärbilär kontrol itä dip belderä anda eşläwçe Könbatış wäkilläre.
Xakimiät oppozitsiäne üz tarafdarların tınıçlandıruğa, qanuni tärtipne bozmasqa öndi. Başqalada komendant säğäte ğämäldä qala.


text:
Christian Science Monitor: Yevropada mäçet manaraları qalqa: İslam üseştä
Amerikanıñ dañlıqlı matbuğat ürnäklärennäñ, Christistian Science Monitor (CSM), Yewropada salına torğan mäçetlär, bu qiytğada İslamnıñ canlanuınıñ ber işaräse dip añlatma kiterep, distä yıllar idän astınada häm baqçalarda ğiybädätlären ütägän möselmannar, Yewropa buylap xäzer mäçet tüzi, ictimğıy tormışqa quşıla dip yaza.
Mäçetlärneñ, möselmannar tarafınnañ cämğiyätçelekkä totaşunıñ simvolı bularaq kürelsädä, qaysı ber keşelär anı ‘paralel mädäniät’ bularaq yurıylar digän farazlarnı kiterä gazeta. Bu qaraşlardan berse, Giessen Üniversitetında Säyäsi belgeç bulıp eşlägän, Claus Leggewineke.
“Möselmannar xäzer kürene başladı. Alar zatlı mäçetlär tözep üzlären tiyeşleçä kürsätä ala. Germanianıñ simvolik küreneşendä urın alırğa teli häm “menä bez mondabız häm monda qalırbız da” dip äytergä telilär” di.
Frankfurtta eşçe bulıp yäşägän, Halif Kuzpınar, Gazetada telgä alınğan keşelärdäñ berse, ul, “33 yıl buyı idänastında ğiybadät qıldıq. Xäzer zamança mäçetlärebez, park urınnarıbız bar. Balalar da yöri ala, yäşlärgä barlıq mömkinçeleklär tudırılğan. Keşelär täqdirne yawlıy alırlıq eşlär eşlärgä tırışalar di ul.
Gazeta şul uq waqıtta, mäçet tözügä qarşı çıqqan qaysı ber almannarnıñ qaraşlarına da urın birä. Germaniä qanunnarına qarağanda, här ber dini törkemneñ üz ğiybadät urnına iä bulırğa röxsät itsä dä, mäçetlärneñ yaraq kiläçäkne küz aladına totğanda, problem tudıra alaçaq digän qaraşta torğannarın äytä gazeta.
Öyeneñ qarşısında, zur kibet östendä qalqqan mäçet-manaralarğa qarşı açu beldergän Wolfgang Kopp, bolardañ berse. Bu töştä market bulırğa tiyeş ide, ä mäçet tügel di Kopp, yaqın arada problem bulırlar äle alar digän qaraşın salıp. Klaus Endter isä, Hessen şähärendä, xristian ğalime. Ul, ‘Möselmannarnıñ mäçetläre bar, bu oçraqta alarnıñ işek allarında namaz uquları ni qadär döres bula ala? digän soraw birä. Endter, Almannar tağı qayçanğaça möxacirlär ile bulğannarı çıñ barlığına küz yomıp yäşi alırlar? Dip öste ul.
Almanyanıñ iqtisadi üseşenä zur öleş kertkän, Möselmannarnıñ inde monda urnaşuların iskärtän Christian Monitor gazetası, möselmannarnıñ arta barğan iqtisadı köçläre belän kübräk mäçetlär sala başlawın, ber distä yıl elek alar ber niçä bulğan bulsa, xäzer alarnıñ sanı 159, häm 184 ğiybädät urnı tözelä.
Jürgen Kinden, yañalarda ğına, manara häm gömbäzle mäçet salırğa röxsät itkän Acheen şähäre başlığı. Ul mäçetkä qarşı buluçılarnı yaqlamıy.
Möselmannar cämğiyätneñ ber öleşe bulğanınıñ ber işaräse dip añlata ul. Liden kebek uylamağannar da bar älbättä. Wiesenbaden şähärendä mäçetkä qarşı oyıştırılğan çaralarğa qatnaşqan, Regina Ebenich, Demokratik üzençäleklärebezne saqlarğa tiyeşbez. Cämğiyätne saqlarğa. Ni öçen möselman qızları yözü däreslärenä yäisä legerlarga yörme? Digän soraw birä. Ä, mäçetkä qarşı watandaşlar törkeme başlığıWilli Schwend isä, “Ber mäçet ber waqıttada barı tik ğiybadät qıla torğan urın bularaq qalmıyaçaq” digän qaraşta tora. Schwend uylarınça, Möselmannar açqan mäçetläre aşa Germaniägä şäriğatne kiteterergä teli. Gazeta, Schwend yasağan çığış, Berlinneñ kön yağında yaqlaw tabuın häm şähärneñ elekke komunist cirendä salırğa cıyınğan manaralı mäçetkä 6 meñ 500 alman qarşılıq beldergän.
Amerika gazetası, şul uq waqıtta mäçet tözeleşlärneñ şul uq waqıtta mädäniätlär qarşılığın tudıra digän faraz kiterä. Köln şähärendä salınaçaq, tüzüe betkän waqıtta isä 2 men keşe sıydırışlı, Almanyanıñ iñ zur mäçete bulaçaq yaña mäçet tözeleşenä, bik küp alman din ähele häm säyäsätçelär fatixaların birde dip yazgan gazeta, qıru waqıtın kiçerkän, almanyanıñ dañlıqlı yazuçısı Ralph Giordanonıñ fikerlärenä urın birelgän. Giorda fikerençä, Almanlarnıñ Radikal islam qurquı, möselmannarnıñ intigratsiäseñ qomaçawli dip belderä.
Gazeta, tikşerenüeb Klaus Endter süzläre belän yomğaqli. Sezlärne eşlär öçen çaqırabız, Räxem itegez, dip qarşı anğannañ soñ Läkin, idänastında, keşe kürmägän cirlärdä genä ğiybädät itä alırsız dip äytä almassız. Möselmannar cämğiyätçelekkä yaraqlaşırğa teli, inde külägä astında yäşärgä telämi.


text:
İspan xakimiäte kiçä yaqınça 200keşeneñ häläk buluına säbäp bulğan terror ğämäle öçen cawaplılıqnı bask terror oyışması ETAğa yökläsä dä tikşerüdä barlıq ixtimallär iqtibarğa alınaçaq dip belderde. Madrid bombalauınıñ artında kem tora digän sorawğa älegä turıdan turı cawap birep bulmıy.
İspanya premyer ministırı Jose maria Aznar, ispan xakimiätläre ber genä ixtimalne dä çitkä qaqmıy kiçäge bombalaunı oyıştıruçılarnı ezli dip äytte Aznar süzlärençä(audio)
Eçke eşlär ministırlığı häm eçke eşlär ministırı tikşerüdäge progres belän mine tanıştırıp bara. Tikşerüdä ber genä mömkinçelek tä iqtibarsız qaldırımayaçaq .
Premyer politsiäneñ eşçänlege tizdän näticälären biräçäk dide. İspanyanıñ tışqı eşlär ministırı Ana Palacio bügen , tabılğan barlıq dälillär şartlaw öçen cawaplılıqnı bask separatist oyışması ETAğa quya dip söyläsä dä, başqa törkemnär şulsanda islam radikalläreneñ dä höcümnärgä qatnaşqan buluı mömkin digän .Eçke eşlär ministırı Acebes, Madrid yaqınında urlanğan maşinada şartlatuçılar häm Qor''än süräläre yazılğan tasma tabılğannan soñ iminlek xezmätkärlärenä ETAdan başqa mömkinçeleklärne dä qararğa kürsätmä birgän. ETAnıñ politik qanatı tıyılğan Batusuna partiäse citäkçese Arnaldo Otegi (audio)
mäqsat ta operatsiäneñ metodı da Madriddatı insident öçen ETAnıñ cawaplı bulmawın raslap tora .Bez moñı açıqlarğa telibez häm ikençedän qorbannarnıñ yaqınnarı häm Madrid xalqına solidarlığıbıznı belderäbez dide.
Ul cawaplılıqnı İspanyanıñ Ğıraqtağı role säbäple ğäräb törkemnärenä quydı.
Terror belgeçläre belderüençä , Madriddä ber yk waqıtta 10 ayrım bombanıñ şartlawı bäysez Bask däwläte öçen 36yıldan birle köräş alıp barğan ETAnıñ ğämälenä oxşamıy. ETA bilgele urınnarda keçkenä bombalar şartlata häm bu turıda aldan politsiägä şaltıratıp kisätä yäki şartlawdan soñ şunduq cawaplılıqnı üz östenä ala ide.Ämma xakimiätlär, ETA metodların üzgärtä ala dip äytä.Ütkän ayda ispan politsiäse Madridqa yul totqan maşinada 500 kilogramma şartlağıç konfiskatsiälägän ide.Dikäberdä politsiä San Sebastiannnan Madridqa barğan poezda yäşerelgän bomba tapqan ide.Jane''s terrorism and İnsurgency Centre-neñ muharrire Richard Evans radiobızğa kiçäge bombalaw ETA operatsiäse bulsa çınlap ta kötelmägän eş dip äytep : (audio)
Sonğı yıllarda törkemneñ äğzaları qulğa alındı , qoral, şartlağıçları konfiskatsiälände, terror ğämälläre faş itelde , törkem çınlap ta zäğiflänä töşte . İspan häm fransuz xakimiätläre elek bulmağan xezmätäşlek urnaştırıp ETA yaqlawçıları häm alarnıñ Fransiädäge bazasın hädäf itep aldı..
ETA tönyaq İspanya häm Fransiäneñ könyaq Könbatışında bäysez Bask däwläte öçen 1968nçe yılda köräş başlatqannan birle 850 keşene üterde, ämma anıñ ber genä höcüme dä kiçäge Madrid insidentına oxşamağan ide. Anıñ in qanlı höcümendä 1987nçe 21 keşe häläk buldı. Häm ul Moñıñ öçen ğafu ütende. Üzen Abu Hafs al Masri brigadası dip atağan häm al Qaida belän bäyläneşe buluın däğwä itkän törkem kiçä Londondağı al Quds –al Arabi basmasına e-mael cibärep, Madrid höcüme öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı häm ispanyanı islamnıñ doşmanı dip atadı.Bilgele bulğança, İspanya AQŞnıñ Ğıraq suğışın yaqlıy. Ämma bu törkem ütkändä dä şundıy xatlar cibärgän ide. Terror expertları bu törkemneñ barlığına da şik belän qarıy,häm ul tik isemnän genä ğıybarät di. ''Al Qaidanıñ eçendä''isemle kitapnıñ aftorı awstralialı Rohan Gunaratna Madrid höcümenä bälkim dä möselman terrorçıları qatnaşqandır dip işarä itä, koordinatsiälängän ber yk waqıttağı şartlawlar, küpläp keşene üterü häm simvolik hädäflärgä höcüm ETAğa qarağanda kübräk al Qaidanı xäterlätä dip belderä. Ul ayruça İspanyada küp sanda möselman aktivistlarnıñ yäşäwenä häm 11nçe sintäber höcüme belän citäklägän Möxämmäd Attanıñ yışqına İspanyağa kilep kitkänen dä telgä aldı..
färidä xämit,praga


text:
İzrail-Fälestin: 40 yılğa tınıslıq
Räsäy mosolmandarı üźäk diniä nazaratı räyese Tälğät Tajetdin Fälestin häm İzraildıñ din äheldärenä möräjäğät itte. Tälğät Tajetdin Räsäyźeñ dini liderźarı ğarantiyahına ike arala 40 yılğa tınıslıq urınlaştırırğa saqıra. Möräjäğättä İerusalim häm İzge er beź ere saqta qarşı torou urını häm qiämät könö başı bulırğa teyeş tügel, ul Avram-İbrahimdıñ qıź häm uldarınıñ duślıq häm tatıulığıeıñ säskä atqan baqsahına äylänergä teyeş tielä. Tälğät Tajetdin Fälestin häm İzrail etäkselärenä, din äheldärenä Qorban bayramdan Raştıua bayramına tiklem xärbi xäräkättärźe tuqtatırğa häm 40 yılğa tınıslıq urınlaştırırğa täqdim itä. Tälğät Tajetdin hüźźärenä qarağanda, Räsäy mosolmandarı üźäk diniä nazaratı, Rus pravoslaw sirkäüe, räsäyźeñ yähüd oyoşmaları federatsiyahı, räsäyźeñ din–ara şurahı, buddistar oyoşmahı ğarantiyalağanda ğına ike arala tınıslıq urınlaştırırğa mömkin. Baş möftöy bıl täqdimgä Rim papahı, Yaponiya, Qıtay häm başqa ildärźeñ dinin liderźarın da quşılırğa saqırğan.
Bay Fatkullin ÖFÖ


text: Tähran -- İrannıñ oppozitsiädäge iñ ere partiäse – dönya cämäğätçelege belän qarşılıqnı kimetü öçen – çeterekle atom eşçänlegen tuqtatıp torırğa, Quşma Ştatlar belän söyläşülär başlarğa çaqırdı. "Qatnaşu Frontı" digän törkem wäkile Mäxämmät Riza Xattami süzlärençä, alar bu wazğiättä uran bayıtu eşlären tutqatıp torırğa çaqıra. Xäzerge waqıtta Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası İranğa qarşı çaralar mäsäläsen tikşerä. Quşma Ştatlar İrannı yäşeren räweştä atom qoralı yasaw niätendä ğäyepli. Tähran bu ğäyepläwlärne kire qağa.


text:
İjaw şähäreneñ Timeryulçılar mädäniät yortında “Güzäl” tatar cır häm biyu ansamble oyışqaç ta, kollektivqa millättäşebez, cırlar avtorı Rubis ağa Zaripov kilä. Ul üze eçke eşlär ministrlığı sistemasında xezmät itä, ämmä tatar mädäniätenä mäxäbbättä eş könennän soñ anı ansambl'gä repetitsiälärgä kiterä. Kompozitorlar äsärlären genä başqarıp qalmıy ul, üze dä cırlar icat itä. Rubis Zaripovnıñ Gölşat Zäynaşewa suzlärenä yazılğan «Yäşlek dustıma» isemle cırı belän Udmurtiädä tanılğan cırçı, respublikanıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Zäkiä xanım İslamova Qazanda konkurslarda qatnaşıp, yaxşı bäya ala.
Yazmış Rubis ağanı qabat tuğan yağı — Tatarstanğa, Çallı şähärenä alıp qayta. Uz möxitendä üzeşçän kompozitornıñ icat belän şöğellänü öçen mömkinlege tağın da arta, anın cırların da Çallıda tanılğan cırçılar üz repertuarına ala. Bu yıllardağı icatı küpqırlı dip äytergä mömkin, çänki biş distädän artıq cırlar yaza, şul uq waqıtta cırları tuplanğan kitabı dönya kürä, audiokassetası da cır söyuçeläre arasında tarala.
Ağımdağı yılnıñ yaz aylarında Rubis Zaripov İjawğa, balalarına qunaqqa kilgäç, bezneñ redaksiädä dä bulıp kitkän ide. Ul oçraşuda min aña Udmurtiä cirendä yäşäp icat itkän şağir Dinar Abdullinıñ “İrtänge çıq tamçıları” isemle kitabın istelekkä tapşırğan idem. Bu kitaplarnı şağirneñ tormış iptäşe Saimä xanım, redaksiägä keşelär qup kilä, şiğerlär yaratuçılarğa birerseñ dip kitergän ide. Ul waqıtta Rubis ağa Zaripovqa: «Uqıp çığıp, bälki, berär şiğerenä köy dä yazarsız»,— dip östäp tä quyğan idem. Bezneñ oçraşudan soñ ozaq ta ütmäde, üzeşçän kompozitor Çallıdan şaltıratıp, Dinar Abdullinnıñ ber şiğırenä köy yazuın xäbär itte, xättä anı telefon aşa cırlap ta kürsätkän ide. Şuşı könnärdä Rubis ağa Zaripovnıñ İjawda eşe çığıp, forsattan faydalanıp, redaksiägä dä kerep çıqtı. Dinar Abdullin şiğerenä cırnıñ tuu tarixın da citkerde, yaña cırları belän tanıştırdı, berniçäsen küçtänäç itep qaldırdı.
Xamidä Ğayfullina, İjaw


text: Törkiägä yanğın sünderügä xärbilär häm boralaqlarnı qanunsız cibärgäne öçen ğayepläwlär sürätendä bügen Ukraina saqlanu ministrı Yevhen Marçuk wazifasınnan kitte. Prezident Leonid Kuçma Marçuknıñ urınınnan çigenüen rasladı. Häm Ukrain xäbär agentlıqlarına – Marçuknıñ eşe qanäğätlänerlek tügel ide, dip belderde. Marçuk uzğan cäydä Törkiädä çıqqan yanğınnarnı sünderügä qatnaşır öçen 25 xärbine häm 8 boralaqnı cibärü turında qarar itkän bulğan. Ay başında Tärkiäneñ Bodrum şähärendä 5 keşe utırğan ukrain boralağı cimerelep töşte, alar barısı da hälak buldı. Başta Marçuk üz ğayeben kire qaqtı, soñınnan berniçä säğat uzğan wazifasınnan kitüe turında belderde.


text:
Bush administratsiäse açı çınbarlıqnı iskä alıp tışqı säyäsätenä üzgäreşlär kertergä mäcbür
Ğiraq mäsäläsendä yärdäm sorap Berläşkän Millätlärgä möräcäğät itüwe häm dä Tönyaq Korea belän yomşağraq eş itä başlawı – Waşingtonnıñ tışqı säyäsätendä yaña, üzgäreş bilgeläre bulıp tora.. Quşma Ştatlar kebek qüätle däwlät tä, açı çınbarlıqnı iskä alıp xäräkät itergä mäcbür...
Ğiraqta küp ülemnärgä kitergän cäyge şartlawlardan soñ, Waşington Berläşkän Millätlärgä, başqa illärgä Ğiraqta kübräk wäkälät birü turında uylana başladı. Tönyaq Korea, atom programmasınnan baş tartmıy torıp, aña bernindi taşlamalar bulmayaçaq, dip qurqıtıp kilgän Waşington, xäzer Pxenyan belän yomşağraq säyläşä başladı.
Bolar fäqät evolutsion üzgäreşlär, dip añlatırğa tırışsalar da, amerikan räsmiläre, Ğiraqta bizmänneñ diplomatiägä taba awışuın tanırğa mäcbür.
Amerikan xärbiläre suğışnı ciñel genä ciñsälär dä, Ğiraqta älegäçä tınıçlıq urnaştıra almıy. Bu açı xaqiqät elegräk yasalğan farazlarnıñ astın öskä kiterde. Aq Yorta ğına tügel, Kongressta da. Şuşı atnada kongressmennar cäyge yaldan eşkä çığıp, Ğiratqa arta barğan qorbannarnı, çığımnarnı sanarğa kereşte.
Ul arada Buş administratsiäsendä "kügärçennär" häm "qarçığalar" dip atalğan köçlär xäzer urınnarı belän alışa. Salmağraq qaraşta torğan, Ğiraqqa başqa illärne cälep itü tarafdarı bulğan däwlät sekretare Colin Powell suğış waqıtında tınıbraq torğan ide. Xäzer anıñ yoğıntısı arta. Ä menä april-may aylarında Ğiraqnı uñışlı basıp alu çorında qaharman bulğan, "qatı qullı" saqalnu ministrı Donald Rumsfeld, ni öçen Quşma Ştatlar suğıştan soñğı çorğa äzer bulmağan, digän açı sorawlarğa cawap ezli.
Ğiraqqa xalıqara köçlär kertügä moñarçı şiklänep qarağan Pentagon räsmiläre, xäzer, qarşılıqnıñ kimemäwen kürgännän soñ, fikeren üzgärtergä mäcbür. Rumsfeld xättä, başqa illär belän ber östäl artında utıru telägen äytä başladı. Tik menä ul illär moña riza bulırmı? Ğiraq suğışına qarşı bulğan Fransiä, Germaniä, bu östäl artında qarap qına utırırğa cıyınmıy, ä kimendä xäl itkeç tawışqa ömet itä. Ğäskär cibärügä alar ğömümän qarşı. Xäzerge waqıtta Ğiraqta 140 meñ çaması amerikan xärbie bar. Tağın 21 meñe – çit ilneke, şunıñ yartısı – Britan xärbiläre. Amerikan xärbiläreneñ ber öleşen qaytaru öçen, almaşqa başqa il xärbilären kiterergä kiräk. Ämmä belgeçlär äytüençä, kiläse yılda kiläçäk xärbilär sanı 15 meñnän artmayaçaq. Törkiä, Hindstan häm Paqstan ğäskär cibärer aldınnan, Berläşkän Millätlärneñ fatixasın taläp itä.
Ğiraqtağı çığımnarnı qaplaw – tağın ber awır mäsälä. Amerikanıñ kiläse yılğa büdjet difitsitı 500 milliard dollar täşkil itä. Bu äle Ğiraq çığımnarın sanamağanda. Bu tarfta da Waşington başqa illärneñ yärdämenä ömetlänä. Buş administratsiäse wäkile äyütençä, süz milliardlağan dollar turında bara.
Kiläse yıl Amerikada saylawlar yılı. Äytergä kiräk, Buşnı ilneñ üzendä genä tügel, ä tışqı säyäsättä dä citdi sınawlar kötä. Yul urtasında säyäsät üzgärtülär yuqtan tügel.
Ali Gilmi, Praga


text: “Weremeyenqo Başqortstannı yawlıy”. Şulay dip internetnıñ “Başnyus” säxifäse ireşterde. Eş şunda, Ufada “Rossiysqaya partiä cizni” firqäseneñ konferensiäse bulıp ütkän ide. Anda firqa bülekçäsenä yaña baş saylandı. Ul Sergey Doyniqov. Doyniqov 2003nçe yılda uzğan Başqortstan Prezidentı saylawlarında başqalanıñ Oqtyäbr rayonı buyınça Weremeyenqonıñ ştab başlığı bulğan ide. Farazlarğa qarağanda, “Rossiysqaya partiä jizni” ildäge iñ abruylı firqäğä äylänüe mömkin. “Başnyus” Weremeyenqo üz keşeläre aşa respublikğa täesir itü köçen arttıra dip xäbär itä.


text:
Quşma Ştatlarnıñ ike yuğarı citäkçese Yaqın Könçığışqa möhim säfär belän çığıp kitte
Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare häm saqlanu ministrı möhim säfär belän Yaqın Könçığışqa çığıp kitte. Condoleezza Rice häm Robert Gates anda töbäktäge ğäräp illäreneñ Ğiraq xökümäten nığraq yaqlawına ireşüne maqsat itep quya. Moñardan tış amerikan räsmiläre andağı berektäş ğäräp illärenä qoral satu mömkinleklären dä tikşeräçäk.
Yülneñ 31-endä Condoleezza Rice häm Robert Gates Mısırdağı Şarm-äş-Şäyex şähärendä Farsı qultığı illäreneñ xezmättäşlek şurası ministrları belän oçraşa, şuşı törkemgä Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre, Küwäyt, Qatar, Bahräyn, Oman häm Söğüd Ğäräbstanı kerä. Şunnan soñ amerikan räsmiläre kürşedäge söğüdi patşalığına barıp anda berençe çiratta Ğiraq tiräsendäge wäzğiätne häm töbäktä İrannıñ arta barğan yoğıntısın tikşeräçäk.
Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı wäkile Sean McCormack äle uzğan atna azağında uq bu säfärneñ maqsatları turında bolay digän ide:
"Rice häm Gates şul säfär barışında söğüdilär häm başqalar belän Ğiraq xökümäten niçek yaqlıy alu mömkinlekläre turında söyläşäçäk. Alar şulay uq törle eş törkemnären canlandıru, kürşe illärneñ bergäläşep niçek itep ğiraqlılarğa yardäm itä alunı tikşeräçäk", dip añlata amerikan ministrlarınıñ Yaqın Könçığış säfäre maqsatların McCormack.
Quşma Ştatlar räsmiläre şulay uq Washingtonnıñ töbäktäge berektäşlärenä qoral satu ixtimalın da qarayaçaq. Aq yort xäzer Söğüd Ğäräbstanı häm Qultıq illäre belän alarğa aldağı 10 yıl eçendä 20 milliard dollarlıq suğış kiräk-yaraqları satu turında söyläşülär alıp bara, digän xäbärlär yöri. Şul qoral arasında şaqtıy zamançaları da bar, misal öçen, süz üze töbälä torğan raketalar, zamançalaştırılğan höcüm oçqıçları, diñgez korabları turında bara, dip äytelä.
Washington şulay itep töbäktäge urtaçıl ğäräp illären İrannıñ arta barğan xärbi qüwätenä qarşı torırlıq itärgä, alarnı xärbi yaqtan nığıtırğa tırışa. Bu töbäktä amerikannarnıñ iñ zur teräge bulıp Söğüd patşalığı tora häm Washingtonnan kiläçäk yardämneñ dä zur öleşen näq menä ul alır dip kötelä.
Ämma Quşma Ştatlarda, söğüdilär terrorğa qarşı köräştä, Ğiraqtağı wäzğiätne caylaw eşendä tieşle däräcädä qatnaşmıy, digän fiker dä kiñ cäyelgän. Misal öçen, Kongresstağı qayber demokratlar Söğüd Ğäräbstanına xärbi yardäm kürsätüne kirtälärgä cıyına. Şunıñ aşa alar söğüdilärgä, terrorçılarnı yaqlaw cäzalandırılaçaq digän işaräne açıqtan-açıq kürsätergä teli. Amerikan matbuğatında, Ğiraqtağı sönni ğisyançılar näq menä söğüdilär yağınnan yaqlaw qazana, digän yazmalar kürengäli. Yäkşämbe könne CNN kanalında häm uzğan atnada New York Times basmasındağı mäqäläsendä Quşma Ştatlarnıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Zalmay Xälilzad ta, "Amerikanıñ qayber dusları Ğiraqta tınıçlıq wä totrıqlılıq urnaştıru tırışlıqlarına ayaq çala" dip beldergän ide.
Kärim Kamal


text:
Varşavada Nazi okupatsiäsenä qarşı Varşava kütäreleşeneñ 60 yıllığın iskä alu çaralarında qatnaşu öçen Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder kilde.
Pol'şa premyer-ministrı Marek Belka Germaniä kanslerınıñ kilüe soñğı distä yıllarda Germaniä häm Pol'şanıñ tatulaşuğa taba uñay adımnarın kürsätä dide.
Schreoder Varşava kütäreleşendä hälak bulğannar häykälenä çäçäk saluda qatnaşa. Warşava kütäreleşe 1944-nçe yılnıñ 1-nçe avgustında başlanıp 63 könnän soñ bastırıldı. 200 meñläp polyak üterelde. Varşavanıñ tarixi öleşläre cimerelde. Sovet ğäskärläre Varşava kütäreleşenä yardämgä kilä almadı.
Varşava kütäreleşen iskä aluda AQŞ däwlät sekretare Colin Powell da qatnaşır dip kötelä.


text: Qıtaynıñ Hawa Torışın Küzätüçe oyışma başlığı Qin Dahe, Qıtay dönya klimatınıñ cılınuına täsir itkän qazılma yağulıqtan baş tartırğa cıyına, dip belderde. Ämma Qıtaynıñ çistaraq yağulıqqa küçüenä äle waqıt kiräk, dide ul: "Qayber başqa illär kebek, Qıtay neftkä bay tügel. Bezneñ yağulıqnıñ töp çığanağı – kümer, 69%nı täşkil itä. Kümer çista tügel. Qıtayda iqtisadı häm xalıq sanı tiz üskän ber il, şuña kürä aña energiä tözeleşen üzgärter öçen ozın yulnı ütäse bar." Qıtay dönyada yağulıq öçen iñ küp kümer qullanuçı il häm kiläse 10 yılda, yapma täsire birüçe gazlar mäsäläsendä AQŞnı da ütep kitep berençe urınğa çığaçaq dip farazlana.


text:
Ğiraq belän Süriä çigendä qatı bäreleşlär bara
Fallucada – amerikan ğaskärläre belän şähärdäge Ğiraq suğışçıları arasında başlanğan söyläşülärneñ bilgelängän waqıtı bügen tämamlana.
Ul arada Ğiraqnıñ Süriä belän çiktäş töbägendä Quşma Ştatlarnıñ maxsus köçläre – marinnar häm Ğiraq ğısyançıları arasında bäreleşlär bara. Amerikannar belän bergä yörgän ber jurnalist kiçä Husaybah şähäre yanında 5 amerikan xärbie häm küp sanlı ğıraq suğışçıları hälak buldı, dip xäbär itte.
Kiçä Tähran delegatsiäseneñ Ğiraqtağı kierenkelekne çişü tırışlıqlarınıñ uñışlı bulmawında İran bügen Amerika Quşma Ştatların ğayepläde. İran kiçä Moqtada As-Sadr häm Amerikan wäkilläre belän oçraşıp söyläşülär uzdırır öçen üz diplomatların cibärgän ide. İrannıñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Hamid Reza Asefi, Waşingtonnıñ "qatı qul" säyäsäte wazğiätne qatlawlandıra, dip belderde. İminlek tieşle däräcädä tä'min itelmägäne säbäple İran diplomatları As-Sadr häm ayatolla Ali As-Sistani belän dä oçraşa almağan.
Asefi belderüendä – Waşington Ğiraqtağı xakimiätne ğiraqlılarnıñ üzlärenä yäise Berläşkän Millätlär Oyışmasına tapşırğan waqıtqa qadär İran Amerika Quşma Ştatları belän Ğiraq mäs'äläsendä xezmättäşlek itmiäçäk, dielä.
İrandağı başqa xäbärlärgä kilgändä bügen parlament başlığı urınbasarı reformaçıl köçlär wäkile Behzad Nabazi wazifasınnan kitkän. Üz çığışında Nabazi İranda reformalarğa kirtä salğan konservativ sistemağa täñqit belderde.


text:
Ändican xällären bäysez tikşerü öçen xalıqara basım arta bara
Berläşkän Millätlär Oyışması belän Britaniä tışqı eşlär minsitrı Jack Straw da bäysez tikşerü ütkärergä çaqırdı. Bügen Üzbäk xökümäte uzğan comğa waqıyğalarınnan soñ berençe märtäbä çit il diplomatlarına häm jurnalistlarına Ändicanğa kilüne röxsät itte. Anda bulğannan soñ Britaniä ilçese David Moran Ändicanğa kilgän törkemgä şähär xalqı belän oçraşu mömkinlege birelmäde häm şähärne qaraw öçen wäğdä itelgän 3 säğätneñ yartısı ğına birelde dide. Üzbäkstannıñ çik buyındağı Karasu şähärendä bügen ber meñläp keşe demonstratsiägä cıyıldı. Alar üzlärenä Qırğızstanğa kerü mömkinlege birüne taläp itte. Üzbäk eçke eşlär ministrı Zakir Almatov uzğan comğada Ändicanda 108 sivil häm 32 xoquq saqlaw xezmätkäre üterelde dide. Kiçä baş prokuror Räşit Qadirov 169 keşe ülde digän ide. Oppozitsiä 500-dän artıq keşe ülde dip täqrarlıy.


text: Ğiraq premyer-ministrı Nuri Äl-Mälikineñ Tähranğa 11 sintäbergä bilgelängän säfäre kiçekterelergä mömkin. İran tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Hamid Reza Asefi, Äl-Mälikineñ säfäre waqıtı tögälleräk itep xäbär iteläçäk, dip belderde. İran prezidentı Mäxmüd Äxmädinecad, pänceşämbe könne Kubada "Berläşmägän Xäräkät citäkçeläreneñ " ike könlek sammitında qatnaşqannan soñ Venesuelağa baraçaq. İrannıñ İRNA mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, İran belän Venesuela arasında "xezmättäşek turında bik küp kileşülärgä qul quyu qaralğan."


text:
Yukos belän Sibnef'' quşılğan oçraqta Dönyada zurlığı yağınnan 4-nçe urında torğan neft şirkäte barlıqqa kiler häm ul Russiädä sur ekonomik qına tügel säyäsi köçkä dä äwerelp xökümät eşlärenä nıq tä''sir itä alır ide. Mäğlüm bulğançaq Yukosnıñ elekke citäkçese Mixail Xodorkovskiy salımnardan qaçudı häm xärämläşüdä ğäyeplänep izolyatorğa yabıldı. Mäxkamädä ğäyeple tabılğan oçraqta aña 10 yıllıq törmä cäzası yanıy. Ämma Yukostağı bu qıyınlıqlarğa qaramastan ike şirkät comğa könne quşılırğa tieş ide. Tik bu eş barıp çıqmadı. Ber ber artlı kilgän säyer xällär quşıluğa qomaçawladı. Comğa könne qarar qabul itüçe şura utırışı başlanırğa berniçä minut qına qala Sibneft matbuğat öçen ike şirkät isemennän dä quşılu kiçekterelä digän belderü yasadı. Qayberäwlär moña añlatma birep, Sibneft xäzerge waqıtta kreml''neñ hädäfe bulğan Yukos belän quşıludan qurqa digän farazlar belderde. Alar fikerençä, Sibneft'' quşılu eşe inde tämamlanuğa yaqınlaşqan Yukos-Sibneft'' quşılmasınnan üz aksiälären alıp ExxonMobil kebek berär ışanıçlıraq könbatış şirkätenä satarğa teli. Baştaraq açıqtan açıq bu eşkä Kreml''neñ tä''sire turında äytüçelär bik bulmasa da, Şimbä könne Kommersant gazetı Yukos aksionerı Leonid Nevzlin belän şul turıda interview bastırıp çığardı. Nevzlin anda Comğa könne Sibneft belän quşılu eşe barıp çıqmağannan soñ Sibenft prezidentı Yevgeniy Şvidler belän bulğan söyläşüe turında söyli. Nevzlin ni öçen Sibneftneñ quşılırğa telämäwe tutında qızıqsınğan. Nevzlin äytüençä Şvidler aña açıq qına cawap birmägän häm prezident administratsiäsenä, alar quşqannarğa işarä yasağan. Nevzlin ni öçen Sibenft belderüe ike şirkät isemennän dä yasaslı dip sorağaç, Şvilder aña bezgä prezident administratsiäse şulay quştı dip cawap birgän. Kreml'' älegän belderü yasamasa da, şimbä könne permyer-ministr Mixail Kasyanov Monday kreml'' qatnaşqan dip uylamawı turında belderde. Kasyanov İnterfax agentlığına ägär Kreml'' basım yasasa aksionerlar hiçşiksez zarlanır ide, ämma älegä miña beräw dä andıy zarlanu belän kilmäde digän. Bügen Rusiäneñ küpçelek basmaları çıqmasa da, İzvestiä gazetı şimbä sanınıñ berençe bitendä Chelsea Yukostan yaxşıraq digän mäqälä bastırıp çığardı. Anda Sibenftne oyıştırğan Roman Abramoviçnıñ küpçelek kapitalnı Rusiädän çitkä küçerergä teläwe turında yazıla. Abramoviçnıñ prokuratura ere eşmäkärlärne ezärleklägän Russiädän aqçalarnı Birtaniäneñ Chelsea futbol komandası kebek ışanıçlıraq eşlärgä investitsiälärgä teläwe moñarçı da mäğlüm ide.
Älegä Yukos belän Sibneftneñ quşıluı hawada elenep qala birä. Nevzlin quşılunıñ qayçan tämamlanaçağın äytä almıym, anı tämamlaw köne tögäl bilgeläp quyılmağan di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Freedom House xisabı: Rusiädä demokratiä ölkäsendä artqa tägäräw bara
Keşe xoquqları häm säyäsi irekleklär belän xällär Rusiädä uzğan yılda kisken möşkellängän. Washingtonda urnaşqan Freedom House oyışmasınıñ yaña xisabı menä şundıy näticägä kilä. Törle xoquq yaqlaw oyışmalarınıñ mondıy xisaplar çığaruı, häm anda Rusiäneñ tänqitlänüe yaña närsä tügel. Tik menä Rusiä genä soñğı aralarda üzen tänqitläwne bik awır kiçerä başladı.
Oyışmanıñ wäkile Robert Herman söyli:
"Demokratik institutlar häm demokratik protseslarğa höcüm çınnan da kiñqırlı. Ul üz eçenä bez demokratiä turında söylägändä küz aldında totqan bar möhim ölkälärne - bäysez media, sivil cämğiät, mäxkämälärne ala. Demokratik bulmağan cämğiätlärgä xas närsälärneñ berse - ul bäysez mäxkämälär bulmawı. Monıñ dälillären bez xäzer bügenge Rusiädä dä küräbez", di "Freedom House" wäkile Robert Herman.
Bıyıl ğinwarda şuşı oyışma başqa ber xisap iğlan itkän ide, anısında ireklek bar dönya buylap tikşerelde. Ul çaqta da Rusiä keşe xoquqları häm säyäsi irekleklär ölkäsendä, başqa illär sürätendä naçar bilgelär aldı. İlneñ Kuba, Libiä häm Tönyaq Koreä kebek däwlätlär belän ber rättä buluın Rusiäneñ mäğlümät çaraları bik usal qabul itte. Mäskäwdäge tışqı eşlär ministrı Freedom House xisabın "safsata" dip atadı.
Şuşı tänqitkä cawap yözennän oyışma Rusiädäge xällärne ayırım häm yaqınnan tikşerergä buldı, şul maqsatta xätta üzeneñ tikşerü alımnarın üzgärtte, çönki räsmi Mäskäw "Freedom House"nı şikle metodologiä qullanuda ğäyeplägän ide.
Rusiägä bağışlap maxsus xisap eşläw elekke dälillärne tağın da raslap, Rusiädä irekleklärneñ kimüe sistemağa salınğan ber säyäsät buluın kürsätte, di Robert Herman, "Freedom House" wäkile:
"Bez telägän närsä şul ide - sivil irekleklär häm säyäsi xoquqlar ölkäsendä Rusiädä demokratiä däräcäseneñ şaqtıy özlekle häm törle ölkälärdä töşä baruın kürsätkän zurraq kontekst birü", di Herman.
Yaña xisap asılda, anda kütärelgän mäs''älälär xaqında mädäniätle fiker alışu başlap cibärü maqsatın quyğan ide, dip däwam itä Robert Herman, ämma Rusiä xakimiätläre andıy aralaşuğa barmıy, Rusiäneñ üzendä dä bu xaqta bik süz quyırtırğa telämilär.
Xisap şulay uq Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlegeneñ Rusiädäge çigeneşlärgä tieşle iğtibar birmäwen dä kisken tänqitli.
Kärim Kamal


text:
Mäcit Ğafuri teatrında – premyeralar
Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrı kollektivı bıl ijat mizgelendä lä tamaşasılarzı yañı premyeraları menän şatlandırıp tora. Danlıqlı teatr spektakl'där menän berrättän törlö konserttar, teatrlaştırılgan tamaşalar da säxnäläşterä. Bına 24 mart köndö lä teatr säxnähendä yañı premyera. Bında Ural Galievtıñ poveste nigezendä säxnägä quyılğan “Ğumer alda äle” tip atalğan yañı tamaşanı 24 se häm 25 mart köndärendä, yäğni ike kön rättän kürep bulasaq. Bığa tiklem bulğan premyera xaqında la, äle bulasağı turahında da tulıraq mäğlümat alıu ösön, bez teatrzıñ direktorı Räis İsmägıylevqa möräjägat' ittek. Räis äfände şulay uq alda torousı gastrol'där turahında la höyläne.
“Bez üz tamaşasılarıbızzı yañı premyeralar menän gel quandırıp torabız. Äle küptän tügel genä Prosper Merimenıñ “Ant it, Qarmen” spektaklen quyğan inek. Ul yäştärgä täğäyenlängän.
Xäzer bına 24 mart köndö Ural Galievtıñ “Ğumer bar äle” poveste buyınsa säxnäläşterelgän tamaşa bula. Ul inde kübräk ölkändär ösön. Şunan äle bezzeñ baş rejisser yañı komediälar da säxnäläşterä. Uların da yaz köndärendä tamaşasılarğa täqdim itäsäkbez.
Mäjit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrı sänğät'kärzäre üz qazanında ğına qaynap qalmay. Törlö töbäktärgä ijat säfärzäre lä oyoştorop tora ular. “Bıl sezonda la gastrol'där küp bulmaqsı, - ti teatrzıñ direktorı Räis İsmägıylev. – Äle mart azağında Stärletamak däwlät drama teatrı menän almaş gastrol'där bula. Şunan Qazanğa barıu, Törkiägä, Mısırğa säfärzär kötölä.
Şulay itep danlıqlı teatrzıñ icadi köstäre bıyılğı mizgeldä lä bik yemeşle eşläy. Aldağı köngä lä küp plandar korop icad itä ular.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
7 Dikäber Rusiäneñ Däwlät Dumasına saylawlar ütte -- 5% kirtäne qaysı partiälär "sikerep" çığa alır?
Şulay itep bügen Rusiä xalqı Duma, yağni Parlamentnıñ tübän palatasın sayladı. Küp kenä töbäklärdä, şul sanda Başqortostanda, prezident yä gubernator saylawları uzdı...
Dumada 450 deputatnıñ yartısı ber mandatlı okruklardan, ikençe yartısı -- partiälärdän saylana. Dumağa ütü öçen partiägä kimendä 5% tawış cıyarğa kiräk. Bu kirtäne saylawda qatnaşqan 23 partiäneñ küp digändä 5-6sı üter dip kötelä. Qayber farazlarğa qarağanda Dumadağı urınnarnıñ 2/3sen xakimiät taraflı köçlär alırğa mömkin. Bu san Konstitutsiägä üzgäreşlär kertergä mömkinlek biräçäk. Kreml taraflı Berdäm Rusiä üzeneñ saylaw aldı kompaniäsen "Prezident belän bergä" digän şiğär belän alıp bardı. Prezident Vladimir Putin xatını Ludmila belän tawışın irtä belän Mäskäwneñ könyağında, Ximiä Fizikası İnstitutında urnaşqan saylaw urınında birde. Ber jurnalistnıñ, sez kem öçen tawış birdegez, digän sorawına Putin bolay cawap birde:
Audio (Vladimir Putin)
"Minem cawap östämä agitatsiä dip qabul itelergä mömkin, şuña kürä totılıp qalam, läkin minem qaraş mäglüm dip uylıym..."
Tawış birüne meñnän artıq küzätçe qarap bara. Küzätü Şurasına törle tärtip bozular turında inde 300läp xäbär kilgän. Berdäm Rusiädän soñ ikençe urın alaçaq dip kötelgän Komunistlar partiäse citäkçese Gennadi Zuganov, Azatlıqqa birgän äñgämäsendä "tawışlarnıñ urlanuwına" zarlandı:
Audio (Gennadi Zuganov)
"Bu wazğiättä min Putinnıñ berdän-ber köçle köndäşe, bezneñ tawışlarnı urlap Dumağa Berdäm Rusiäne ütkärü tırışlıqları kürelä."
Uñ Köçlär Berlege citäkçeläreneñ berse İrina Xakamada SPS häm Yablokonıñ 5% kirtäne ütä aluwına şik belderde:
Audio (İrina Xakamada)
"Wazğiät bik qurqınıç, SPS 5 % kirtä aldında tora, Yablokonıñ xälläre tağı da möşkelräk. Näticädä yaña Dumanıñ 2/3sen xakimiät partiäse alırğa mömkin."
Comğa könne Rusiäneñ könyağında bulğan intihar xöcüm näticäsendä 40-tan artıq keşe xäläk bulğannan soñ, saylaw könendä bar Rusiä buylap köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Älegä nindi dä bulsa qazalar turında xäbär itelmi. Mäglümät çaralarında taralğan berdän-ber waqiğa – premier-ministr Mixail Kasyanov tawış birergä kilgäç, ber millätçe partiä wäkile aña yomırqa atqan. Kasyanov "xäyer, bu da demokratiä" digän cawap qaytarğan. Saylawnıñ berençe näticäläre tağın berniçä sägättän kötelä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Äfganstanda film industriäse yuq diärlek.
Älegä xätle 40näfis film genä töşerelgän anda. Ämma äfgan rejissöre Siddıq Barmaq bu xälne üzgärtü niätendä . Taliban rejimı cimerelgännän soñ ul töşergän Osama isemle film törle illärdäge festivallärdä büläklände inde . Oskarga kürsätkeç bulıp torğan Altın Globus büläge öçen bilgelängän filmnardan berse Osama.
Äfgan rejissärı Siddiq Barmaqnıñ Monteral, London, Cannes film festivallärendä kürsätelgän Osama filmı turında, könbatış televidiniärendä dä ütkän yılda şaqtıy ğına söylände.Osama filmde süz taliban däwrendä ğailädä ata, abzı ülgeç üz başlarına ğına qalğan xatın qızlar turında bara.Taliban waqıtında eşläw, tügel xätta uramğa çığu da tıyılğan ide. Filmdä 12 yäşlek qız bala aqça qazanu, ğailägä qarau öçen malay qıyäfätenä kerä Osama iseme belän yöri. Osama filmde isem belän endäşelgän berdänber şäxes. Barmaq represiv rejim waqıtnda äfgannar kemlek ,mädäniät ilne yuğalttılar di Rejisär Siddiq Barmaq radiobız xäbärçesenä (audio) film horror turında . Filmneñ barlıq atmosferası qurqu eçendä, anıñ artında kem tora ? böten yuğaltularnıñ artında kem tora?Osama
Osamağa qädär qısqa metraj filmnär genä töşergän 1992belän 96yıllar arasında xökümätneñ kinomatografiä agentlığı belän citäklägän Barmaq taliban kilüe belän eşen yuğalta häm 1998nçe yılda Pakstanğa qaça.2002nçe yılda ul Äfganstanğa qaytıp iske eşenä kereşä häm Osama filmen töşerä başlıy. Bu filmdä uynawçılar professionellär tügel , ä yätimxanä, moxacirlar lagerı keşeläre. Barmaq fikrençä bu keşelär ğadi äfganlınıñ kiçereş, xislären yaxşıraq añlata ala. Resisär süzlärençä(audio) alar bik tabiğıy ide töşerü waqıtında miña bik nıq täsir ittelär, bik küp improvizatsiälär eşlädelär, çönki alar bu keşelärne bu wazğiätne çınlap ta xis itä aldılar. Bigräk tä başrolne uynağan keçkenä qız, cafa çikkän , bik küp tragediälärgä şaxit bulğan..
Barmaq keçkenä qıznı Marina Golbaharinı Qabul uramnarında telängän,xäyestägän çaqta tapqan.Taliban, Golbaharinıñ atasın ällä niçä märtäbä törmägä yapqan, anıñ señelese raketa höcümendä üterelä. Gölbahari 11 tuğanı belän qala. Ul Osama filmen töşerä başlağanda ğämerendä kinoğa barmağan, hiç ber film kürmäägn bula. Barmaq, Gölbahari Osama rolen zur ostalıq belän başqardı, çönki film xiqäyäse anıñ üz başınnan ütkän eşlärgä bik yaqın ide di Gölbahari bügenge köndä mäktäptä uqıy. Film töşerelgändä küp kenä äfganlılar rejissärgä xiqäyä bezneñ üz baştan ütkännärgä bik oşıy dip äytkän.(audio)
alar miña bik küp söyläde... üz bitlären, üz yazmışların kürgän kebek buldı. awırtunı alar xäzer tiränräk sizä başladı, çönki bu turıda alar elek uylamağan ide dip söyli rejiser.
Film ''happy end'' belän tämamlanırğa tieş ide. Taliban Osamanıñ ir at tügel ä yöş qız buluın faş itkäç , taşlanıp üterelüdän qotılunıñ berdänber yulı qart mullann 4nçe xatını bulu ide. Barmaq qıznı qaçıp qotıla dip kürsätergä teläde.Ämma filmne böten qıyınlıq, cafalanulardan soñ, bäxätle , yaxşı näticä belän tämamlau ,bik naiv bulır ide, cämäğätçelekne küzdä totıp film şaqıtıy qaranğı tämamlana. Bollywood- yäğni hindlarnıñ muzikal komediälären yaratıp qarağan äfgan tamaşaçılarınıñ bu filmne bik cılı qabul itüe rejissärne aptaşta qaldırğan.Ul moñı äfgannar bälkim dä kiläçäkkä optimizm belän qarıy başladı dip añlata. Başta äytkänem kebek könbatışta film kürsätelgän här festivaldä büläklände. Filmneñ kündermäse universal .ul äfgannarğa ğına qaramıy. Ekstremizm, fundamentalizm här cirdä bula ala. Yäkşämbedä LA tä Altın Globus büläge birelä.Çit teldäge in yaxşı film namzätläre arasında Osama da bar. Şunısın da äytim almannar da '' sau bul Lenin'' isemle komediäläre öçen şulayuq büläk kötä.
färidä xämit,praga


text:
İzrail' armiäse Gaza Sızığınnan İzrail'gä raketa oçırularnı tuqtatu öçen anda yaña iminlek zonasın iğlan itte.
Armiä bu zonağa kergän härkemneñ tormışına qurqınıç yanıy di.
Fälestinneñ xakimiättäge Fatah xäräkäte kiläse ayda ütäçäk Fälestin parlamentı saylawlarına namzätlärneñ qatnaş isemlegen buldırdı. Fatah elegräk köndäş nazmätlärneñ ike isemlegen äzerlägän ide.
Gaza sızığında qorallı fälestinlelär saylaw komissiäläre binalarına bärep kerde. Atışular turında äytelsä dä, yaralanuçılar turında xäbär bulmadı.
Fatahnıñ qorallı qanatı bulğa äl-Aqsa suğışçan törkeme Fatah isemlegendä citärlek wäkillek itelmäwenä rizasızlıq belderde.
Bügen Mısırdan Gaza Sızığına kergän 3 britan watandaşın qorallı keşelär totıq itep alğan dielä.


text:
İnşa yulları qatlawlı…
Uzğan düşämbedä Tatarstan mäktäplärendä tatar tele häm ädäbiätı buyınça çığarılış imtixannarı buldı. Bu könneñ irtäsendä inşa temalarınıñ nindi bulaçağı Yaña ğasır televidenieseneñ turıdan- turı efirında lototron yärdämendä saylap alındı. Täqdim itelgän temalarğa inşa yazu qıyın bulmadımı ikän , tarix häm millät mä’sälälären xäzerge uquçılar niçegräk añlağannar digän sorawlarnı Azatlıq radiosı Qazan mäktäplärenä häm mäğärif oyışmalarına birde. Ğadi genä imtixan birü ğädättägedän bik küpkä qatlawlı bulıp çıqtı. Bu xällär kötelmägän dä häm ğäcäpländererlek tä.
Berençedän, 11 iyün tatar telennän häm ädäbiätınnan imtixan köne,
Tatarstandağı küp kenä awıllarda ütüçe Sabantuylarğa turı kilde. Häm Rusiä köne bäyrämenä täğäyenlängän yal könnäreneñ berse ide.
Mäğärif ministrlığınıñ ”Mäğärif” jurnalında tatar tele häm ädäbiätı buyınça imtixannar 13 iyündä ütkärelä dip aldan iğlan itelgän ide. Tatarstanlılar. imtixannıñ 11 iyündä ütkärelüen Yaña ğasır tele kanalınıñ irtänge tapşıruınnan beldelär.
Yarıy andıy xällär dä bulğalıy. Tormış üze üzgäreşlär kertä. Şulay da qayber mäğrifätçelär moña şatlanmadı.
Mäsälän, Vaxitov rayonınıñ 12 sanlı tatar telen tiränten öyränü buyınça qızlar gimnaziäse direktorı İlhamiä Timerkayıva bolay dide:
“ Menä bügen böten Tatarstanda Saban tuylar ütkärälär. Ä bezneñ tatar balaları şuşı Sabantuy waqıtında imtixan birälär. Bu minemçä, bik äybät äyber tügel. Ul tağın şul uq tatar balalarına kimsetü, dip sanıym, min”.İkençedän :Aldan iğlan itelgän häm jurnalda basılğan Xİ sıynıfnıñ çığarılış inşa temaları tatar mäktäpläre öçen 20 komplektta 7 şär temada täqdim itelgän.Televizor qarawçılar aldında saylap alınğan şarda 4-nçe komplekt yazılğan ide. Menä ul temalar.
1. Ğ.İbrahimov icatı buyınça inşa. (Temanı uquçı üze saylıy.)
2. Qor’än häm tatar ädäbiätı.
3. Tatar ädäbiätında bäxet teması.
4. Ükenmim: bar utım, bar köçem - hämmäse xalıqqa birelde. (F. Yarullin)
5. Tatar ädäbiätında häm sänğätendä Tuqay obrazı.
6. Ğ. İsxaqi dramalarında milli geroylar.
7. İ. Yuzeev icatında yaz, yäşlek, mäxäbbät teması.
Menä şuşı temalarğa inşa yazğan uquçılarnı bez ike kön ezlägännän soñ Yaña Savin rayonınıñ 71, 85, 46 sanlı mäktäplärendä genä taba aldıq. Çönki, küpçelek mäktäplärdä uquçılar häm uqıtuçılar inşa soçinenie tügel, ä şul uq süzne izlojenie diep tärcemä itep, bilgele ber tekstnıñ eçtälegen istä qaldırıp yazğannnar. Bu tekstlarnı mäğärif ministrlığı konvertlarda mäktäplärgä taratqan . Häm bu konvertlar şul uq 11июHb könendä açılğan. Soçinenie inşanı tatar tele yaxşı belüçelär yazsa, izlojenie inşanı saylawçılar ğadiräk eşne yuğarıraq bilgegä başqaru öçen saylağannar. Kürsätmä buyınça bu röxsät itelä , ämma tatar telen öyränü häm belü däräcäse törleçä bulıp çıqtı. Mäsälän, rus telle balalar, yäki tatarçanı naçar belüçelär, diktant yazğannar. Qayberäwlär imtixannı teldän dä birgännär.
Bernärsä dä belmim . Diktant yazuı awır bulmadı. Bez diktant yazdıq. Lev Gumilev turında, Nikolay Gumilev turında buldı. Bu esse ide . Berdänber tanış süz, Gumilev süze ide. Min tatarça belmim, min tatarça söylämim. Rus törkemendä idem min. Teldän birdem. “Qazannıñ tarixi urınnarı” turında tekstnı tärcemä itärgä häm Qazandağı Finlyandiä cämğıäte turında söylärgä kiräk ide. Bu yazmalarnı min Qazan şähäreneñ qayber mäktäplärennän aldım.
Şulay itep rusça äytkändä , “Gladko bılo na bumağe , no zabıli pro ovragi” . Çınnan da, tatar telen öyrätü häm aña öyränü ciñel tügel.
Bu waqiğanıñ añlaşılıp betmi torğan şundıy yağı da bar, medal'gä däğwa itüçelär arasında soçinenie yazğan uquçılar yuq.
Tağın ber mäğlümat, mäsälän, bıyıl, Qazan şähäreneñ 155 nçe tatar gimnaziäsendä Berdäm Respublika imtixanın tatar tele häm ädäbiäte buyınça saylağan uquçı yuq.
Ata-analar, kiñ cämäğätçelek bu qatlawlı , häm bik küp basqıçlı tatar telen öyränü häm imtixan birü tärtiplären tulısınça, belmi dä añlamıy da.
Mälikä Basıyr


text: Saylawlar ütte dip sanalsın öçen saylawçılarnıñ kimendä 25 protsentı qatnaşuwı kiräk. Qazan waqıtı belän 14.00 ssäğättä Üzäk saylaw komissiä räise Aleksandr Veşnyakov tawış birgännärneñ sanı 33 protsentqa citte dip belderde. Yağni, ütte sanala. Dumada 450 deputatnıñ yartısı ber mandatlı okruklardan, ikençe yartısı -- partiälärdän saylana. Dumağa ütü öçen partiägä kimendä 5% tawış cıyarğa kiräk. Bu kirtäne saylawda qatnaşqan 23 partiäneñ küp digändä 5-6sı üter dip kötelä. Qayber farazlarğa qarağanda Dumadağı urınnarnıñ 2/3-sen xakimiät taraflı partiälär alırğa mömkin. Saylawnıñ berençe näticäläre yaqın arada kötelä.


text:
Keşe, 15:49
Astana procesi: Sïrïyadağı jağday`dı bey`bit jolmen rettewge jasalğan qadam
Kelesi aptada Astanada älemdik deñgey`degi mañızdı oqïğa – Sïrïyağa qatıstı kelissözder ötedi. Qazaqstannıñ sırtqı ister mïnïstrligi Astana procesine alañ beriletinin resmï türde rastağan bolatın. Ankara atalğan konswlʹtacïyanı egjey`-tegjey`li talqılaw üşin aldın ala basqa kezdesw ötkiziletin xabarladı. Sarapşılar Astanadağı kelissözderden Sïrïyadağı jağday`dı rettewge qatıstı ay`tarlıqtay` nätïje kütpey`di, degenmen qazirgi şïelenis deñgey`in tömendetwge kömektese alatın kez kelgen qadam mañızdı dep eseptey`di.
Saraptamalıq şolw 118 Astana
04 qañtar, 11:06
11 jeltoqsan, 14:10
Belesebet mingen bïlik nemese qazaqstandıqtardı belesebetke otırğızwdıñ bes sebebi
Örkenïetti elderdiñ ürdisine ilesken Qazaqstanda velomanïya qarqın alatınğa uqsay`dı. Astana, Almatı, Şımkent qalalarında veloturaqtar men arnay`ı joldar pay`da boldı. Jwırda Almatıda qala basşısı Bawırjan Bay`bek Almaty bike jobası ayasında velostansalardı iske qosw saltanatı ötti. Osılay`şa Astana men Şımkent qalalarında sätimen jüzege asıp jatqan belesebetter jelisi endi Almatıda da bolatın boldı. Xalıqtı velosïpedke köbirek otırğızw twralı oy`dı munıñ aldında memleket basşısı da birneşe märte qwattağan bolatın
Saraptama 841 Astana
10:05
GMO-önimder azıq-tülik qawipsizdigin qamtamasız ete aladı ma?
Jahandıq azıq-tülik qawipsizdigine töngen qater «Qazaqstan-2050» Strategïyasındağı «XXI ğasırdıñ jahandıq on sın-qaterdiñ» üşinşisi retinde ay`şıqtalğanı belgili. Strategïyalıq qujatta Elbası älemdik xalıq sanı öswiniñ joğarı qarqını azıq-tülik mäselesin şïelenistiretinin basa ay`ttı. Tamaq önimderin öndirwde revolyucïyalıq özgerister jasamasa, talğajaw eter tamaqqa jarımağan elderdegi xalıq sanı öse bermek.
Saraptama 824
10 jeltoqsan, 18:23
Memleketke jeke menşik käsipti qoldaw ne üşin qajet?
Ükimettiñ kezekti otırısında QR Ulttıq ékonomïka mïnïstri Q. Bïşimbaev bïıl şağın jäne orta bïznestiñ el ékonomïkasınıñ işki jalpı önimine ülesi kemigenin mälim etti. Kez-kelgen el ékonomïkasınıñ küretamırı käsipkerlik ekenin qaperde ustasaq, ükimet müşesiniñ awzınan şıqqan jañalıqtıñ qay` turğıdan alsaq ta köñil könşitpesi anıq. Atap ay`tqanda, işki jalpı önimge bïznestiñ qosqan ülesi bıltır 26,2% bolsa, bïıl ol 25,6% körsetip otır. Yakï, bir pay`ızğa kemip otır. Bastı sebep älbette ğalamdıq ékonomïkadağı faktorlardıñ wşığwı men ekinşi deñgey`li bankter tarapınan salanı nesïelendirwdi qısqartwı ataladı.
Saraptama 753
12:27
Älewmettik jelide pikir twğızwşılar nemese kimniñ sözi ötimdi?
Osıdan 100 jıl burın jer betinde 1 mlrd 700 mïllïonnan asa adam bolğan eken. Qazirde féy`sbwk pay`dalanwşılar sanı da däl osınşağa jetti, - dep jazdı bügin öz paraqşasında Mark Cwkerberg. Bile bilgenge bul sumdıq sanay`ğaq. Qazirde jahanda 7 mlrd. 300 adamğa jetkenin qaperge alsaq, jumır bastı pendeniñ sanı bir ğasırda 4 jarım ese köbey`genin añday`mız. Demek, orta eseppen alğanda ğalamımızdıñ ärbir törtinşi ğazïz janı féy`sbwktı pay`dalanadı dep pay`ımdawğa negiz bar.
Saraptama 771


text:
Portugaliädä Rusiä-Yewropa Berlege sammitı - ike yaq ta oçraşuğa ällä ni ömet bağlamıy
Comğa könne xäzerge waqıtta Yewropa Berlegendä räis bulıp torğan Portugaliädä, şuşı Berlek belän Rusiä citäkçeläre arasında çirattağı oçraşu uza. Andıy däräcädäge söyläşülär ğädättä şaqtıy ähämiätle waqiğä sanalsa da, bu yulı här ike taraf ta oçraşunıñ ikeyaqlı mönäsäbätlärgä uñay yoğıntısı ällä ni bulmas digän fikerdä. Yewropa Berlegendä ğomumän, bu wäzğiät Putin xakimiätne warisına tapşırğançı üzgärmäs, dip uylıylar.
"Comğa kön bulaçaq sammit ul mönäsäbätlärebezneñ nindi xäldä buluın añlaw öçen çirattağı ber mömkinlek. Berlektäge xäzerge räisebez, Portugaliä premyer-ministrı Jose Socrates äytüençä, çınnan da qayber möhim mäs''älälär çişelä almasa da, bez başqalarında alğa kitep, Rusiädäge küçeş çorınnan soñ kiläçäk eş öçen nigez buldıra alaçaqbız", di Ferrero-Waldner.
Yewropanıñ xäzer çınlap torıp, Rusiä belän mönäsäbätlären canlandıru tırışlıqların Putinnän soñğı çorğa planlaştıruı Benita Ferrero-Waldnernıñ atnakiç äytkän süzlärendä dä çağıldı. Ul, dikäbrdä uzaçaq Duma häm martqa bilgelängän prezident saylawları Rusiä öçen citdi ber sınaw bulaçaq, dide.
Portugaliäneñ Mafra şähärendä, kolonial çor sarayında ütäçäk älege oçraşu ike kisäktän toraçaq dip farazlana. Anıñ berençesendä Yewropa öçen ifrat ta ähämiätle ölkälärdä Rusiäneñ xezmättäşlegenä ireşü mäs''äläse toraçaq. Misal öçen, energiä wä yağulıq tä''minatı, Kosovo häm İran kebek qaynar problemalar. Söyläşülärneñ ikençe öleşendä isä kön tärtibendä demokratiä torışı, keşe xoquqları, Mäskäwneñ bäysez mäğlümät çaraların, oppozitsiä wäkillären, xökümättän bäysez oyışmalarnı ezärlekläwe tora.
Ämma küzätüçelär, kön tärtibendä Rusiä öçen şundıy caysız mäs''älälär torsa da, töp iğtibar barıber Yewropa Berlegeneñ Mäskäw belän tığızraq eş itüenä bireler, dip uylıy. Yün ayında Portugaliä Berlektä räislek eşenä kereşkändä, anıñ premyer-ministrı Jose Socrates Putingä, Yewropa Berlege Rusiägä demokratiä häm keşe xoquqları xaqında leksiälär uqımayaçaq, dip wäğdä itkän ide.
Mafra oçraşuında da töp xuça näq menä Socrates bulaçaq. Vladimir Putin bu yulı ğomumän İberiä yarımutrawınnan çıqqan ähellär belän genä oçraşa. Socratestan tış anda şulay uq portugal, Yewrokomissiä räise Jose Manuel Barroso häm Berlekneñ tışqı säyäsät wä iminlek öçen yuğarı wäkile ispan Javier Solana ğına bulaçaq. Rusiädän yıraq yatuı häm tarixta Mäskäw belän ällä ni zur problemaları bulmaw säbäple Portugaliä dä, İspaniä dä ğädättä Rusiägä, andağı wäzğiätkä qarata zur tüzemlek kürsätä.
Kärim Kamal


text:
Duma saylawları Rusiädä "idarä itärlek demokartiä"gä taba yasalğan zur ber adım bulıp tora
Şuşı yäkşämbedä uzaçaq Duma saylawları çınnan da kötelmägän xällärgä bik bay bulmas kebek. Rusiädä, saylawlarnıñ näticäse inde bilgelängän, anda qatnaşu üze inde ällä ni möhim tügel digän qaraş cäyelgän. Kreml'' yaña Dumada üz yoğıntısında bulğan küpçelekne saqlap qalır, xätta nığıtır dip farazlana. Läkin Duma öçen tawış birüneñ alay da ber ähämiatle yağı bar - ul Kreml''neñ üz xakimiaten nığıtu maqsatında ni däräcädä yıraq barırğa äzer toruwın kürsätäçäk.
Audio, Andrey Zaxarov
"Bu saylawlarnıñ üzençälege şunda ki, alar asılda berni dä xäl itmiäçäk. Sovetlardan soñğı tarixta berençe märtäbä Duma saylawları alda torğan prezident saylawları öçen, elekke yıllardağı tösle üzenä kürä primerise, yäğni köçlärne aldan sınap qaraw kebek närsä bulmayaçaq. Çirattağı prezidentnıñ kem bulasın inde härkem belä. Ä bu Duma saylawlarında qatnaşunıñ bik tübän buluwına, häm ikençedän, elekke Dumadağı wäzğiatne saqlap qalu tırışlıqlarına kiteräçäk" dip isäpli Zaxarov, Parlamentarizmnı üsterü üzäge citäkçese. Rusiäneñ Däwlät Dumasında ğadi küpçelek öçen barlığı 226 tawış kiräk. İnde üz eşen tögällägän Dumada, xakimiat partiäse sanalğan "Yedinaya Rossiä"neñ 145 deputatı bar ide, şuña kürä aña Kreml''neñ möhim qararların ütkärü öçen yış qına başqa urtalıq partiäläre, häm xätta Jirinovskineñ liberal-demokratları belän dä waqıtlı berläşülärgä barırğa turı kilde. Yäkşämbe saylawlarında isä "Yedinaya Rossiä" üzennän saylanğan deputatlar sanın bermä-ber arttırırğa häm kiläçäktä Duma eşendä wağraq partiälärgä azraq bäyle bulırğa teli. Ul bigräk tä bermandatlı okruglarda uñığqa ireşer dip farazlana. Elegräk anda kommunistlar ciñä ide, xäzer isä Kreml'' sulçılarğa qarşı köçle propaganda alıp barıp, alarnıñ saylawçılar arasındağı yaqlawın kimetä aldı. Bar il buylap şundıy 225 urınnıñ 100-e xäzer "Yedinaya Rossiä"gä kitä ala digän farazlar bar. Mäskäwdäge Carnegie Üzägendä eşläwçe Nikolay Petrov, ägär dä "Yedinaya Rossiä" üzeneñ şuşı maqsatlarına ireşsä, Kreml'' ildäge bar däwläti kontrol''ne üz qulına aluğa tağın da yaqınayaçaq di.
Audio, Nikolay Petrov
"Kiläçäk Duma Kreml'' öçen xäzergesenä qarağanda da idarä itü öçen caylıraq bulaçaq, bu yaqtan qarağanda berni dä üzgärmäyäçäk" di Nikolay Petrov. Anıñ fikerençä, saylawlarnıñ möhim yağı şunda ki, anda idarä itelä torğan demokratiäneñ modele sınalaçaq. Küp närsä Duma saylawlarında uñ oppozitsiäneñ uñışına bäyle bulaçaq. Läkin soñğı fiker beleşü näticäläre şunı kürsätä ki, uñ partiälärne bar il buylap yaqlaw şaqtıy tübän qala, alar xätta 5%-lıq kirtäne dä ütmäskä mömkin. Bäysez deputat Vladimir Rıjkov uylawınça, demokratik oppozitsiäneñ uñışsızlığı Dumanı köçsezländerep, anı tağın da nığraq prezident tä''sirenä buysındıraçaq.
Audio, Vladimir Rıjkov
"Parlamentnıñ üz qaraşı buluğa xoquqı bar, parlament anı ara-tirä däwlät başlığı qarşılığına qaramastan yaqlarğa tieş, çönki däwlät başlığı da yış qına yalğışa ala. Läkin Duma bügen bik zäğif" di bäysez deputat Rıjkov. Şuşı borçulı fikerlär sürätendä Kreml''gä häm ayırım alğanda Putingä, telägän oçraqta ilneñ Konstitutsiäsen dä üzgärtä alırlıq küpçelek Dumada ni öçen kiräk digän soraw tua. Älegä qädär prezident 1993-nçe yılğı referendumda qabul itelgän Konstitutsiäne üzgärtergä telämäwen belderep kilgän ide. Ämma soñraq anıñ şuşı qaraşı üzgärä dä ala, häm Putinneñ Dumadağı küpçelekne, üz xakimiaten nığıtu, federalizmnı tämam beterü, xätta üzen öçençe märtäbä dä saylatuğa yul açu öçen qullanuwı bik mömkin.
Kärim Kamal, Praga


text:
Keçkenä rässamnar kürgäzmäse
Mäskäw mädäni üzägendä räsem studiäsenä yörgän balalarnıñ kürgäzmäse açıldı. Uzğan uqu yılı başınnan biregä 4 yäştän alıp 10 yäşkä qädär balalar räsem sänğätenä uqırğa yörgän ide. Alarnı yıl äylänäsendä yuğarı sänğät uqu yortı uqıtuçısı, rässam Çulpan Sattarova uqıttı. Bu kürgäzmä açılışında Mädäni üzäk mödire Änwär Xösäenov, milli üzäktä 7 kürgäzmä eşläp aldı,, monısı sigezençese häm iñ samimi iñ maturı balalar kürgäzmäse buldı dip, kürgäzmägä eşlären quyğan balalarnıñ da äti-änilärneñ dä küñelen kütärde. Kürgäzmä açılışında çığış yasağan İzostudiä citäkçese, balalarnı berençe märtäbä tösle buyaular belän yazarğa öyrätkän, Çulpan Sattarova, iñ yaqtı iñ zur bülmäne izostudiägä birgännäre öçen mädäni üzäkneñ citäkçelegenä räxmätlären belderde. Şulay uq bu studiäde oyıştıruda matdi yärdäm kürsätkän , mol'bertlar, buyaular alıp birgän “Rässam” icat berlegenä dä zur räxmätlär äytte. Kürgäzmägä “Räysäm” berlege dä bitaraf qalmağan. Anıñ citäkçese tanılğan rässam Eduard Şageev, bez äle üz icadi berlegebezne oyıştırğan waqıtta uq berençe çiratta balalar studiäsen oyıştırunı maqsat itep quyğan idek, dide. Anıñ fikerlären ikençe ber rässam, şuşı könnärdä genä Tatarstanda kürgäzmäse uzğan Mansur Sattarov däwam itep, bu kürgäzmäne iñ dulqınlandırğıç häm iñ näfis kürgäzmä dip atadı. Ä inde yıl buyı ike balasın da şuşı studiägä yörtkän, Rusiäneñ Yevropa öleşe dini idäräsendä fän buyınça kiñäşçe bulıp eşlägän Färit Asadullin: “Bez bik şat. Nixayät mädäni üzäkkä milli tös, dini rux kerä başladı.Bez dä alarnı yärdämebezdän taşlamasqa tırışabız”- dide.
Mädäni üzäktä balalarğa iğtibar zur. Biredä tuğan tel, xalıq cırları. Biyu tügäräkläre dä eşläp kilä. Mädäni üzäkneñ “Şatlıq” fol'klor törkeme kürgäzmägä kilüçelärgä keçkenä konsert ta kürsätte. Şatlıq törkeme Äpipäne cırlıy. Kürgäzmä açılışı bar qanunnarğa kiterep eşlängän ide. Qotlawlar, cılı süzlär tıñlap, konsert qarağannan soñ äti änilär, yaş rässamnar häm tamaşanı qararğa kilüçelär barısı da bergä bäyrämne tämle rizıqlı çäy östäle artında däwam itte.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
BMO qoral tikşerüçeläreneñ citäkçese Hans Blix 27-nçe ğıynuarda dönya oyışmasına üz xisabın tapşırğançı Ğıyraqqa baraçaq.AQŞları Farsı Qultığına küpläp ğäskär häm qoral kiterä.. Prezident G.Bush Saddam Xösäin suğış yäki solıx açqıçların qulında tota dip belderde.
BMO qoral tikşerüçeläre häm Xalıqara Atom Agentlığınıñ belgeçläre Ğıyraqta eşlärenä dävam itä häm älegäçä Bagdadnıñ xezmättäşlege belän qänäğät kürenälär. Xabärlärgä qarağanda Hans Blix Ğıynuarnıñ 3nçe atnasında BMOnıñ qoralsızlanu turındağı 1441nomerlı rezolutsiesen in yaxşı räweştä ğämälgä quyu şulayuq Ğıyraqnıñ eleke qoral programmalarındağı qayber mäsälälär turında fiker alışu öçen Bagdadqa çaqırılğan. Bilgele bulğança Blix 27-nçe ğıynuarda İminlek Şurasına , noyäber azaqlarında başlanğan inspeksielärneñ näticäse turında mäğlümät biräçäk . Şunnan soñ dönya citäkçeläre Saddam qoralsızlanğanmı yuqmı digän mäsälädä qarar çığaraçaq. Ğıyraqta xalıqara qoral tikşerüçeläre belän elemtädä torğan genarl Xossam Möxämmäd Amin süzlärençä : inspektorlarnıñ sanı könnän kön arta .. barlıq bu aktivlıqlar Ğıyraqınıñ qorallar turındağı deklaratsieseneñ ışanıçlı bulun kürsätä. Amerikannarnıñ ğäyepläüläre nigezsez, alar politik säbäplärdän yalğan söyli.
Bagdad küpläp üterü qorallarına iä bulmawın belderep kilsä dä, AQŞları belän Britanie monıñ näk kiresen däğwä itä. Yaña yıl yalın Texastağı utarında ütkärgän prezident G.Bush pändeşämbedä Saddamnı suğış yäki solıx açqıçları sineñ qulda dip yañadı. Bush süzlärençä: Dönya Saddam belän 11ozın yıl satulaşıp kilä.. Ul xäzer xisap birü köneneñ kilep citkäneñ añlap ixtiari räweştä qoralsızlanırğa tieş . Ul şulay eşlär dip ömed itäm.
Prezident bezgä suğışırğa turı kilmäsen ide dip telim dide. Däwlät departamentı da näk şuluq kündermäne cibärä. Süzçe Boucher Saddam yä yulın yä dä urının üzgärtergä tieş disä dä ,Ul Ğıyraq citäkçesen exilgä cibärü turındağı söyläşülärdän bixabär buluın beldergän. Mätbuğatta Saddam Xösäinne qaya da bulsa çit ilgä cibärü turında xabärlär yuq tügel . Bigräk tä Farsı Qultığında yaña faciğäne tuqtatırğa tırışqan Ğäräb xökümätläre suğışnıñ qotılğısız buluın añlağan mizgeldä Saddamnı urınınnan kitüe öçen künderergä tırışaçaqlar . Suğut Ğäräbstäne ğıynuarnıñ 27dä iminlek şurasına bireläçäk xisaptan soñ suğışqa qarar birelsä, bezgä sonğı diplomatik tırışlıq kürsätü mömkinlegen biregez dip Waşingtonğa basım yasıy ikän. Tışqı eşlär ministırı şäxzadä Saud al Faisal ğäräb illärenä inisiativa kürsätü öçen sonğı şans bireler digän ömed belderde ütkän atnada . Ğäräb räsmiläre Saddam Xösäin äle çigenü turında uylamıy , ämma amerikannar çınlap ta suğıştan başqa alternativa yuq disälär, ul çaqta vazğiät üzgärä ala dip söyli. Älegä inspeksilär şoma ğına bara häm Ğıyraq citäkçese waqıt ota, rejimnı saqlap qala alam dip uylıy.Regiondağı citäkçelär Saddam Xösäinneñ amerikannarğa qarşı ömedsez suğışqa kereşü häm eger dä çınlap ta iä bulsa ximik ve biologik qorallarnı qullanuınnan qurqalar.
Şul arada Quşma Ştatları Farsı Qultığana ğäskär häm qoral kiterergä dävam itä. Älegä waqıtta töbäktä torğan 64meñ xärbigä kiläse berniçä atna eçendä 25meñ ğäskärineñ östäläçäge belderelä. AQŞnıñ könçığış Portındağı koraplarğa bombalardan alıp, coca-cola , tämäke häm här törle kiräk yaraq yöklänä dip belderelä. Reservadagı ğäskärilär sälämätleklären tikşertä başlağan, süzneñ qısqası AQŞta mobilizatsie, suğışqa äzerlek bara. AQŞ armieseneñ 23nçe ğıynuarda Germaniedä töp suğış divizieläre komandirları qatnaşqan ‘ ciñü höcüme’ isemle zur xärbi künegü ütkäräçäge bilgele buldı. Germaniedağı AQŞ armiese Farsı Qultığına 800 tözü häm küzläü belgeçe künderäçägen belderde.
Farsı Qultığında yaña suğış bula qalsa, ul 1991dän bötenläy başqa bulaçaq. Ul çaqta Kuwaitnı irekländerü öçen çın koalitsie buldırılğan ide. Küp kenä ğäräb illäre dä aña qatnaşqan ide. Ämma xäzer başlıça anglo-amerikan armieneñ Ğıyraq citäkçesen –möselman ğäräbne -xakimiättän töşerüe, ilne okupatsieläwe regiondagı illärgä nindi täsir yasar mikän? Bu bit Kuwaitnı irekländerü bulmayaçaq.
Optimistik küzlektän qarap , ğäräblär demokratik bulmağan rejimnarnı almaştırıp, könbatış stilındağı demokratiägä omtılaçaqlar dip tä äytep bula. Älbättä bu ciñel eş tügel , yaqın könçığış bugengesennän dä qurqınıçlıraq xälgä kiläçäk.
Färidä Xämit, Praga


text: Sigez köngä suzılğan qatı suğışlardan soñ Ğíraqnıñ Än Näcäf şähärendä tınlıq urnaştı. Şigilär başlığı Moqtada Äs Sadr yaqlı qorallılar belän Ğíraq xökemäte wäkilläreneñ söyläşüe uñışsız tögällände. Şähärgä Äs Sadrğa teläktäşlek belderü öçen 10 meñläp ğíraqlı kilde. Aldan şigilär başlığı Moqtada Äs Sadr anıñ suğışçıları kolísí köçläre belän bergä genä şähärdän kitäçäk digän şart quyğan ide. Äs Sadr qulğa alınğan baş kütärüçelärne azat itü, anıñ yaqlılarğa qoral yörtergä röxsät itü häm säyäsättä qatnaşu mömkinlege birüne taläp itte. Quşma Ştatlar däwlät sekretare Qölin Pawäl Än Näcäftäğı koalísí köçläre xäräkätenä tübändägeçä bäyä birde: “Än Näcäftäge bezneñ köçlär xälne ber ber artlı cayğa salu öçen şähär tiräli bocranı qısa. Bez çara tiz arada tabılır dip ışanabız. Bu “Mähdi armísı”neñ häm anıñ şikelle başqa oyışmalarnıñ qanuní bulmağan äşçänlegen tuqtatırğa mömkinlek birä torğan çara bulırğa tieş”. dide Quşma Ştatlar däwlät sekretare. Ğíraqnıñ başqa şähärlärendä koalísí köçläre belän baş kütärüçelär arasında bäreleşlär tuqtamí. Amerikan xärbi idaräse xäbärlärençä, Samarra şähärendäge bäreleştä 50 läp baş kütärüçe hälaq bulğan. Bağdattan könyakqa taba Xilla şähärendäge atışlarda 40 qorallı şigi häm ğíraq polísísınıñ 3 xezmätkäre üterelgän.


text:
Aqça eşliseñ kilsä, at çabışın qara
Eş şunda ki, monıñ işe sport kompleksı Rusiädä yuq. Şundıy däräcädägelärne Ğäräp Ämirleklärendä, Angliä, Honkong häm Fransiädä genä kürep bula. Närsädä şul qädär iskitärlek soñ bu at kompleksında. Küz aldına kiterik, mäydanı 90 hektar. Yäğni üze ber keçkenä genä şähärçek bu. Ul, ippodrom ğına tügel. Bu kompleksta törle däräcädäge restorannar, kafelar, diskätük urınnarı, at mäktäbe, xätta balalar baqçası da bar. Ä inde, at çabışın küzätep kenä utırırğa riza bulmıyça, aqça eşlärgä teläwçelär öçen bötenläy qızıqlı yañalıq bar. Totalizator dip atalğan bu nämärsä, ğömer baqıy at yaratqan tatarlar öçen yañalıq. At çabışı başlangançı , berär at isemenä, menä bu at ciñä dip aqça quyu häm ciñnän oçraqta aqçasın alu ul. Älbättä kübräk itep. Bu kompyuterlaştırılğan mexanizm. Qazandağı at sportı kompleksı da şuşındıy totalizator yärdämendä eşläyäçäk. Monıñ öçen şuşı stadionda bulu kiräk tügel. Mäsälän Amerikada yäşäp tä, totalizator yärdämendä at çabışı barışın qarap bula. İnde, tege yäki bu at öçen aqça quyu turında süz dä barmıy. Çönki, bu ğädäti eş sanalaçaq. Qazan at sportı kompleksındağı TATTO dip atalğan totalizator fransuzlarnıñ totalizatorlar sistemasına köylängän. Şuşı fransuzlar köylägän sistema arqılı, TATTO totalizatorı aşa Qazandağı at çabışların 260 fransuz ippodromında häm başqa dönya poçmaqlarında qarap bulaçaq. Dimäk, at çabışı yarışında aqçanı da dönyanıñ ällä küpme poçmağında salıp bula. Otıp ta bula. Döres salsañ älbättä. Yäğni, Qazan ippodromındağı berär yaratqan atığız öçen, sez, mäsälän, Amerikada berär Sem abzıy belän bergä qarap, yanıp-köep utıra alasız. Monnan tış, Qazanda da berniçä kafe, restoranda , ekrannar aşa, turı efirda küzätep baru, aqça salu, otu mömkinlege qaralğan. Şuşı TATTO totalizatorına 1200 keşe xezmät kürsätäçäk. Monnan tış, sistemanı tulı quwätenä eşlätkän oçraqta, 6500 keşe xezmät kürsätüe dä ixtimal.
Fransiädä şuşındıy totalizatorlar 8500 cirdä urnaşkan. 2004 yılda şular arqılı 8 milliard dollar aqça uzğan. Yäğni şul summada at çabışın yaratqan keşelär aqça salğannar. Otuçılar da küp. Mäsälän, bıyılnıñ mart ayında, Parijda, beräw, yaratqan atına 2.5 yevro aqça quyıp, bezneñçä 90 sumnar tiräse bula bu, 3 million, 414 meñ yevro aqça otqan.
Qazanda at çabışları här könne köndezge öçtän alıp, kiçke tuğızğa qädär totalizatorlar aşa kürsäteläçäk.
Şulay itep, at çabışı ğädäti waqıt uzdırudan tış, aqça eşläwgä dä äylänep bara. Här telägän keşe monı buldıra ala. Dönyada bu küptän şulay. İnde menä, Rusiädä dä berençe bulıp, Qazandağı at çabışı kompleksı şundıy mömkinlek tudırırğa äzerlänä.
Räfis Cämdixan.


text:
Munitsipal berämlekläreneñ berençe qorıltayı
Çärşämbe könne Qazannıñ “Piramida” mädäni-küñel açu kompleksında Tatarstan Respublikası Prezidentı Mintimer Şäymiev qatnaşında Tatarstan munitsipal' berämlekläreneñ berençe qorıltayı uzdı.
Bilgele bulğança, ağımdağı yılnıñ 17 fevralendä başqalada "Tatarstan Respublikası munitsipal' berämlekläre sovetı" assotsiatsiäsen oyıştıru turındağı kileşügä qul quyılğan ide.
“İntertat” mäğlumatlarına qarağanda, cirle üzidarä orğannarınıñ iqtisadi, xokuki, territorial' nigezlären nığıtu, alarğa metodik yärdäm kürsätü, täcribä urtaqlaşu maqsatı belän buldırılğan Şura üzeneñ berençe qorıltayında ustav qabul itü häm oyışmanıñ räisen saylaw kebek mäs’älälärne kön tärtibenä quydı.
Üzeneñ säğät yarımlıq çığışında Tatarstan prezidentı respublikada xalıqnıñ yäşäw däräcäsen kütärü - alda torğan töp maqsat, dip atadı.
Bu uñaydan M.Şäymiev, buş häm ğomumi süz söyläwdän tuqtarğa quşıp, üze dä konkret mäs’älälärne kütärde. Alar - cirle üzidarälärneñ salım bazasın nığıtu, awıl xucalığına investorlar cälep itü, toraq tözeleşe häm toraq-kommunal' xucalıq, mäğärif, sälämätlek häm qurqınıçsızlıq mäs’äläläre.
Qorıltayda Tatarstan Munitsipal' berämleklär şurasınıñ berençe räise itep Çirmeşän xakimiäte başlığı Minsäğit Şakirov saylandı.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Bakalavr häm magistrźar nimähe menän ayırıla?
Räsäy prezidentı ildä yuğarı belem bireüźe ike kimällegä küsereü turahındağı uqazdı imzalauı törlö qaraştar uyata. Sönki bıl doqument barlıq uqıu yorttarı ösön dä motlaq häm Baqalawrźar dürt yıl uqıyasaq, mağistraturala ihä baqalawriat nigeźendä yänä ike yıl uqırğa tura kiläsäk. Yuğarı uqıu yorttarı bıl ğäźel tügel, studenttarźı añlı häm añrağa büleü, ularźı ikegä ayırıu tip bahalay. Respubliqala bıl täjribä yaylap inderelhä lä yañı uqazğa qıuanıusılar küp bulğanğa oqşamay.
B Fatqullin Öfö


text:
İdel-Ural ictimağıy-säyäsi xäräkäte: «Kürşe mari xalqına zur bälä kilde!»
İdel-Ural ictimağıy-säyäsi xäräkäte: «Kürşe mari xalqına zur bälä kilde!»
Mari Elda barğan bu protsesslar Rusiädä alıp barılğan şovinistik säyäsätneñ açıq çağılışı. Çınlıqta bu Rusiädä milli respublikalarnı yuq itü, rus bulmağan millätlärne köçläp assimilätsiäläwneñ yaña etapnıñ başlanuın belderä. BTİÜ Mari El Respublikasında barğan bu şovinistik başbaştaqlıqlarnı Rusiädä azsanlı xalıqlarğa qarata ruxi genotsid dip qabul itä häm Mari Respublikanıñ citäkçelegenä üzeneñ protestın belderä.
İdel-Ural ictimağıy-säyäsi xäräkäte dä Rusiädä milli respublikalarğa qarata alıp barılğan säyäsätne kisken ğäyepli. 18 fevral'dä İdel-Ural xäräkäte prezidiumı milli respublikanıñ suveren xoquqların beterüneñ ğäyre tabiğıylığı turında häm azsanlı xalıqlarğa qarata milli diskriminatsiä, ksenofobiä häm genotsidqa qarşı eşçänlek oyıştıru turında möräcäğätlär qabul itkän. Anıñ soñğısında İdel-Ural ictimağıy-säyäsi xäräkäte Mari Respublikasın häm mari xalqınıñ mänfäğätlären yaqlawnı oyıştırğan Bötenmari Şurası häm başqa ictimağıy oyışmalarnı xuplıy, bez şulay uq üz gazetalarında tuğandaş xalqın yaqlap çıqqan Finlandia grajdannarın häm ictimağıy oyışmaların xuplıybız. Bez Tatarstan Prezidentına häm xökümätenä mari xalqı kongressı saylağan Bötenmari Şurasın yaqlarğa çaqırabız. Kürşelär bälä kilgändä sınala. Kürşe respubliqa zur bälä kilde. Şundıy uq yazmış Tatarstanğa da äzerlänä. Scenariy berük. Bu zakon çığaru yulı belän prezidentlıqqa kandidatlar öçen ike däwlät telen dä belü taläben yuqqa çığaru mäxkämä tärtibe belän mäktäplärdä tatar telendä uqıtu mäcbürilegen yuqqa çığaru, tatar milläten bülgäläwgä mataşu häm iñ möhime, Tatarstannıñ häm başqa milli respublikalarnıñ däwlätçelegen yuqqa çığaru protsessın, alarnıñ Konstitutsiälären häm başqa qanunnarın federal' qanunnar belän täñgälläşterü yulı belän däwam itü, diyelä. Häm şulay uq federal' üzäkneñ unitar däwlät tözügä yünäleş aluı täqrarlana.


text:
Xizbullah İranda Ğiraqlı suğışçılarğa künegü uzdıra ikän
Waşiñton - AQŞnıñ The New York Times gazetası xäbär itüençä, İran yaqlawındağı Liban suğışçı törkeme, Ğiraqlı suğışçılarğa İranda künegülär yasıy ikän. New York Timesta bügen dönya kürgän xäbär AQŞ räsmiläre tikşerenüläre xisabınnan alınğan.
Gazeta belderüençä älege xisap, 2007 yılda qulğa alınğan 4 şiğiy suğışçığa ayrım uzdırılğan soraştırular waqıtında alınğan mäğlümätlarğa tayana. Amerika İrannı Ğiraqta totrıqlıqnı torğızuğa yärdämitü urnına Ğiraqtağı şiğıy suğışçıların qotırtıp, alarnı AQŞ xärbilärenä qarşı höcümnär oyıştıru öçen qorallar belän tämin itüdä ğayepläp kilä ide.


text:
Amerika Quşma Ştatları xärbi köçläreneñ Qatardağı üzäk idaräse Amerikan ğaskärlärenä Ğiraqnıñ elekke premyer-ministrı urınbasarı Tareq Aziz birelde, dip belderde. Quşma Ştatları iğlan itkän isemlektäge 55 keşeneñ 43e-qulğa alınğan ide. Tareq Azizdan bügen elekke prezident Säddäm Hösiänneñ qayda bulğanı turında soraw da alınğan. Londonda Britaniä Tışqı Eşlär Ministrı Jack Straw Aziznıñ üz teläge belän ğaskärlärgä birelüen xupladı. Aziz häm başqa Ğiraq räsmiläreneñ Säddäm rejimı turında möhim mäğlümat biräçägenä ışanuın äytte Jack Straw. Britaniä ministrı süzlärenä qarağanda Ğiraqta älegä qadär küpläp üterü qorallarınıñ tabılmawı-Quşma Ştatları citäkçelegendäge koalitsiäneñ Säddäm rejimı qurqınıçın arttırıp kürsätergä teläwen añlatmıy. Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush kiçä yasağan çığışında, Ğiraqta küpläp üterü qoralınıñ tabılaçağına ışanuın belderde, läkin alarnı Säddäm rejimı keşeläreneñ yuq itüe ixtimal, dide Bush.
Bügen şulay uq könbatış mäğlümat agentlıqları, Ğiraqnıñ Tunistağı elekke ilçese Faroud Hicazi Süriä çige buyında qulğa alınğan, dip xäbär itte. Hicazi 90nçı yıllar urtasında Ğiraq küzläw xezmäteneñ tışqı eşlär bülegen citäkçlägän. Amerika Quşma Ştatları tarafınnan ezlängän 55 Ğiraq räsmie isemlegendä Hicazi yuq, qayber amerikan räsmiläre anıñ 5 yıl elek Kandaharda Osama bin Laden belän oçraşqan buluın farazlıy.
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qaçaqlar agentlığı Ğiraq qaçaqlarınıñ kire öylärenä qaytuların oyıştırırğa cıyına. Distälärçä yıl çittä yäşägän yartı million Ğiraqlığa oyışma kire qaytırğa yardäm itä alaçaq. Bu xaqta komitetnıñ matbuğat wäkile Ron Redmond belderde. Möhacirlärneñ qaytuı-ildä fizik häm qanuni iminlek buldırılğaç mämkin bulaçaq.İranda häm başqa kürşe däwlätlärdä 165 meñgä yaqın Ğiraq keşese yäşi dip isäplänä. 240 meñ-Jordaniädä häm Süriädä. Oyışma xezmätkärläre şulay uq-başqa illärdän 60 meñ tiräse häm könbatıştan 35 meñgä yaqın keşe qaytır dip farazlıy.


text: Rusiä räsmiläre qazağa oçrağan ikençe oçqıç qaldığında da şartlağıç maddä tabıluı turında belderde. Federal İminlek Xezmätlärennän Sergei İgnatçenko süzlärençä Mäskäüneñ könyağında Tula töbägenä töşkän TU-134 oçqıçı qaldıqları arasında geksoken tabılğan. Seber hava yullarınıñ TU-154 qaldıqlarında da geksogen tabılğan ide. İke qazada 89keşe häläk buldı.İslamçılar internet säxifäsendä Russiäneñ çeçnä suğışına üç alu öçen oçqıçlar şartlatıldı dip däğwä itsälär dä , moñı bäysez çığanaqlardan raslau mömkinçelege yuq.


text:
Tatar yazuçıları qorıltayların ütkärde
18 yün uzğan ul çaranıñ kön tärtibenä biş mäsälä quyıldı. Berençe kön tärtibe – uzğan eşkä xisap çığışın berlekneñ räise Räif Ämirov yasadı. Ul üzgärtep-qoru cilläre isü belän mädäniät häm mäğrifätne üsterü mömkinçelekläre artuın söyläde, tatar xalqı mänfäğäte öçen başqarılğan qayber eşlärne atadı. Berlek eşçänlegenä qağılışlı iñ töp mäsälälär – küpme äğza buluı, ike qorıltay arasında berlekkä niçä keşe qabul itelüe, küpme kitap çığarıluı, nindi çaralar ütkärelüe kebek mäsälälär yaqtırtılmadı.
Başqort däwlät pedagogiä universitetınıñ tatar kafedrası mödire filoloğiä fännäre kandidatı Säğidulla Xafizov bügenge şiğriät, şul uq kafedra professorı Sufiän Safuanov proza torışı xaqında söyläde. Balalar ädäbiätı, tänqit kebek janrlar turında qorıltayda bötenläy süz bulmadı.
Qorıltaynıñ strukturası turında kön tärtibe buyınça Räif Ämiov süz alıp, berlekne Başqortstan Yazuçılar berlegenä assosiatsiä itep kertü täqdimen belderde. Şulay uq berlekne möstäqil kileş qaldıru häm Tatarstan Yazuçılar berlege bülekçäse itü kebek täqdimnär dä buldı. Älege mäsälä buyınça fiker alışuda berniçä keşe qatnaştı. Läkin bu kön tärtibe buyınça urtaq fikergä kilenmäde. Qorıltayda Qazannıñ meñellığın bäyräm itügä baru öçen yazuçılar saylandı. Ul isemlekkä barlığı 12 keşe kerde. Çarada Başqortstan tatarlar cämägätçelek oyışmaları berlege räise Ramil Bignov ta qatnaştı häm çığış yasadı. Ul berlekneñ cawaplı särkätibe wazıyfasın alıp baruçığa xezmät xaqı tülärgä äzer buluın belderde. Qorıltayda Başqortstan Yazuçılar berlegeneñ tatar berläşmäse räise Räşit Sabitov ta qatnaştı häm ul da çığış yasadı. Sabitov Tatar berlegen oppozitsiä dip atadı, anıñ awır xäldä buluın bäyäläp, berläşergä çaqırdı. Bu täqdim xuplaw tapmadı. Qorıltay niçek säyer başlansa, şulay uq tämamlandı da. Ul başlanğanda mandat, isäp-xisap komissiälär çığışları bulmadı. Berlekneñ küpme äğzası buluı, alarnıñ küpmeseneñ qatnaşuı – kvorum bulu-bulmaw bäyän itelmäde. Çarada qatnaşuçılarda bu kvorum bulmaw säbäple yäşerelmäde mikän digän soraw uyattı. Mondıy qorıltaylar qararlar, rezolyutsiä qabul itü, idarä, räis, cawaplı särkätib saylaw belän tämamlanırna tieş bulsa da, bu çarada bolarnıñ berse dä eşlänmäde.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Tabul sabantuyı
12 nçe iyün- Rusiä bäysezlege könne yıl da Tabul şähärendä Sabantuy bäyräme ütä. Bıyılğısı ütkännärennän ayırılıp tordı. Elekke yıllarda Sabantuynı kreml'gä terälep torğan stadionda çirkäw gömbäzläreneñ külägäse astında, Rusiä flagın kütärep, Rusiä gimnı belän başlıy idelär. “Şähärdäge ike stadionnı da tözekländerü öçen yabu, qulay buldı, nihayät bez tabiğat qoçağına çığa aldıq”,- di Sabantuynı ütkärüçe Seber tatar mädäniät üzäge räise Säfiulla İl'sov.
-Döresen äytkändä Tabul şähärendä genä Rusiä külämendä Sabantuynı ütkärä idek stadionda. Bez genä artta qala idek. Tatarstanda, Başqortstanda, başqa şähärlärgä qarasaq, böten cirdä dä prirodada ütkärälär bit. Traditsiäne bozmasqa dip monda çıqtıq.
-Bu niçänçe Sabantuy inde?
-Min üzem 14 nçe Sabantuy ütkäräm. Miña qädär Änäs abıy ber yıl ütkärgän, i Naçiä apa ütkärgän. 16 nçı Sabantuy.
Şulay itep 16 nçı Sabantuy tabullırnı da, qunaqlarnı da şähär yanındağı bik matur bolınlıqqa cıydı häm
-Böten eşne Allanıñ iseme belän, Qor'än kärim belän başlıybız.
Tabul şähäre mäçeteneñ imamı İbrahim xäzrätneñ Sabantuynı başlap cibärüen xakimiät türäläre dä, milli xäräkät wäkilläre dä, Qazan, Tömän qunaqları da säxnägä menmiçä xalıq arasında iğtibar belän tıñlap tordı. Annan soñ ğına alar säxnägä kütärelde. Sabantuyğa kilgän distä meñgä yaqın xalıqqa Tatarstannan kilgän törkem başlığı, respublikanıñ fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxelislamov prezident Şäymievnıñ täbrikläw süzlären citkerde.
-Oçına çikkän sölge elengän ağaç qolğa böten tatar dönyasın berläşterüçe simvolğa äwerelde. Bıyılğı Sabantuy sezneñ darığızğa da, şul töbäklärdä yäşäwçe küpmelägän watandaşlarıbızğa da tatar xalqınıñ iñ kürkäm traditsiäläre häm äxlaq xäzinäläre belän yaqınnan tanışu, sezgä tarixi watanıbız belän ruxı elemtäne toyu mömkinlegen birer dip ışanam.
Küñel körlege, där-därman häm ömet östi torğan mäñge yäş häm mäñge köläç bu milli bäyräm sezgä izge eş ğämälläregezdä yaña köç, quät häm ışanıç birsen. Sezgä häm yaqınnarığızğa çın küñeldän isänlek-sawlıq, mullıq, bäräkät häm iminlek telim. Mintimer Şäripoviç Şäymiev.
Tatarstannıñ fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxelislamov xakimiät wäkillärenä, tatar xäräkäte başlıqlarına istälekle büläklär tapşırdı. Ä şähär başlığı Yevgeniy Vorob'yev säxnädän büläk- çigüle tübätäy kiep töşte.
-Yevgeniy Mixayloviç! Sudya po prazdnikam Sabantuy, kajetsya, çto wı kolleksioniruete tyubeteyki.
-Eto toçno. Nedawno podoşel k tomu, çto ix nado uje darit' uvajaemıym lyudyam. Mne toje xotelos' çtobı taqie krasivıye tyubeteyki bıli i u moix druzey.
-Eto uje po sçetu qaqaya tyubeteyqa?
-Ya uje uçastvuyu v 10 Sabantuyı. İ ğoda dva nazad skazali, çto u was uje mnogo tyubeteek, i poetomu mı wam reşili drugoe podarit'. Praktiçeski 9 tyubeteek.
-İ wı glavoy goroda rabotayıte…
-9 let.
-Yesli nazovu prazdnik Sabantuy statusom gorodskogo prazdniqa, na urovne drugimi yä ved' ne oşibayus?
-Absolyutno wı pravil'no govorite. Eto prazdnik qotorıy administratsiä goroda çitayıt gorodskim, bol'şim prazdnikom. Ona neset opredelennıy otvetstvennost', qotorıy prazdnik sozdal nastroenie naşim tobolyakam.
-Qaq nastroenie po sravneniyu s temi ğodami. Mı je gulyali na stadione.
-Zdes' sebya çuvstvueş' neskol'ko svobodnıym.
Sabantuynı tabiğät qoçağında ütkärü şähär başlığına da oşağan ikän. “Üzeñne monda irkenräk xis itäseñ”,- di. Ä irkenlekne bigräk tä çabış atları toydı. Berençe urınnı alğan Ruslan Abdullin süzlärençä, uzğan yıl stadionda bulğanğa, çabışnı çirämne boza dip, stadion xezmätkärläre bötenläy ütkärttermägän.
-V proşlom godu ne bılo. A taq kajdıy ğod.
-A çto sluçilos'?
-Meropriätie bılo na stadione «Nefteximik»ye ne pustili nas.
-Eto tvoe sobstvennoe bogatstvo?
-Net. Eto otsa.
-İl'dus abıy! Sezneñ atlar küpme öydä?
-İkäw.
-Atlarnı gomer buyı totasızmı?
-25 yıl oçlayım. Ätiemnär oşlağan keçkenä çağımnan at belän. Üzem şofer. Maşinada eşlägän postoyanno.
-Ulığız berençe urınnı alğan, sez ikençe urınnı alğan. ä monsı kem bula, at östendä utıra?
-Onığım. Röstäm isemle ruslannıñ balası.
-Tabulda sezneñ şikelle at totuçlar küpme?
-Totabız küp. Ä az çabalar. Atlar inde betep kilä.
-Nindi poroda dip äytik moñarğa?
-Bu mestnıy atlar. “Sibirski”.
Abdullin Ruslan “Miraj” quşamatlı atı belän berençe kilde. Ätise İl'dus “Lastoçqa”. Moratov Täbris “Verba” atı belän. Ruslan: “Sabantuylarda gel qatnaşam. Uzğan yıl Sabantuy “Nefteximik” stadionında ütkängä çabıştırmadılar”,- di.
-V proşlom godu ne bılo. A taq kajdıy ğod.
-A çto sluçilos'?
-Meropriätie bılo na stadione «Nefteximik»ye ne pustili nas.
-Eto tvoe sobstvennoe bogatstvo?
-Net. Eto otsa.
-İl'dus abıy! Sezneñ atlar küpme öydä?
-İkäw.
-Atlarnı ğomer buyı totasızmı?
-25 yıl oçlayım. Ätiemnär oşlağan keçkenä çağımnan at belän. Üzem şofer. Maşinada eşlägän postoyanno.
-Ulığız berençe urınnı alğan, sez ikençe urınnı alğan. ä monsı kem bula, at östendä utıra?
-Onığım. Röstäm isemle ruslannıñ balası.
-Tabulda sezneñ şikelle at totuçılar küpme?
-Totabız küp. Ä az çabalar. Atlar inde betep kilä.
-Nindi pordoa dip äytik moñarğa?
-Bu mestnıy atlar. “Sibirski”.
Sabantuy bäyrämenä çabışqı atlar ğına tügel, ä trantaslıları da bar ide.
-Sezneñ atığızmı bu?
-Bezneke.
-Bik matur itep qolğalar da bäyläp quyğansız ikän. Qolğalarğa sölgelär.
-İrem qılatı.
-Atlar küp totasızmı?
-Öçäw.
-Ul atlarnı Sabantuyğa alıp çığıp çabıştırasız ğınamı?
-Eşlilär öydä. Cäyen peçän çabalar, utın söyrilär. Bäyrämnärgä alıp çığalar.
-Atnıñ duğasın bik matur itep tatar ornamentları belän yasağansız ikän. Kem buyadı anı?
-İrem Mannur. Qulı osta.
-Ä trantasnı kem yasadı? Maşina tägärmäçläre belän...
-Üze yasağan anıñ qulınnan böten nimä kilä.
Mäydanda köräş bardı, törle uyınnar, yarışlar gör kilde. Säxnädä şähär artistları, Qazan qunaqları çığış yasadı. Tatarstannıñ Xalıq artistı Miñğol Ğaliewnıñ här cırın da köçle alqışlarğa kümdelär.
-Ğomeremdä berençe tapqır şuşı Tabolğa ayaq bastım. Şuşınıñ öçen 60 tan artıq yıl kiräk bulğan sezneñ belän oçraşırğa. Min bik şatmın sezneñ belän oçraşuıma. Cırlar, moñnar alar bezneñ telebezne dä, dinebezne dä saqlap qalğan. Häm dönya xalqı qarşında yözebezne saqlap qalğan. Bez alardan ayırıla almıybız.
24 yäşlek Aleksey Koçetov Tabul batırı buldı. Bu anıñ berençe ciñüe. Ul pedagogiä institutın beterep “Lider” sport sarayında yäşüsmerlärne milli köräş, sambo, dzyudo serlärenä öyrätä. Milli köräş alımnarın 40 lap bala üzläşterä. “Alarnıñ yartısı tatar yegetläre, yartısı başqa millättän”,- di Aleksey. Mondıy törkem Tömän ölkäseneñ başqa qalalarında yuq.
Nail Alan. Tömän.


text:
Änilärgä iğtibar citäme?
Uzğan yäkşämbedä böten il Analar könen bäyräm itte. Analarğa bağışlap Tatarstannıñ da här şähär-rayonında räsmi çaralar ütkärelde. Rusiädä Analar köne berençe tapqır monnan sigez yıl elek bilgeläp ütelde. Yılnıñ här köne nindider hönärgä, isem, cisemgä bäyläp bilgeläp ütelgän waqıtta, nihayät, maxsus Analar köne barlıqqa kilü zur ömetlär dä tudırğan ide.
Analar köne barlıqqa kilüdän xalıq ällä nilär ömet itte. Yänäse, analar turında çın qayğırtu başlanır, alarğa matdi ciñellek tä kiler. Ömet beraz ğına aqlanğandır da bälki. Berniçä yıl balalarğa tülänä torğan posobielär 500-600 sum bulıp aldı. Ämma bügen analar 70 sumğa bala üsterergä mäcbür. Taşlamalarnı aqçağa alıştıru turındağı zakon iñ awır yıllarda 3-10ap bala tärbiäläp üstergän millionlağan ananı xätta transportta buşlay yörü bäxetennän dä mäxrüm itte. Statistlar bügen 2015 yılda ber eşläwçegä ber pensioner turı kiläçäk dip farazlıy.
Tatarstanda küp balalı analar turında az bulsa da qayğırtu bar. Biş häm annan da kübräk bala üsterüçe analarğa “Ana danı” medale birelä. Şunıñ östenä här bala öçen 1000 sum aqça da. Respublika xalqın adreslı sotsial' yaqlaw zakonı nigezendä keremnäre az bulğan häm küp balalı ğailälärgä yärdäm kürsätelä. Mäsälän, 2 yäşkä qädärge balalarğa söt aşamlıqları, 3 yäşkä qädärgelär darular belän tä'min itelä, aylıq keremnäre yäşäw minimumınnan da kimräk bulğan ğailälärneñ balaları şähär yanı sälämätländerü lager'larında, şifaxanä-profilaktoriylarda buşlay yal itä, transportta yörü öçen aqça ala. Elekke yıllarda küp balalı ğailälärneñ toraq şartların yaxşırtu öçen respublika byudjetında yıl sayın maxsus aqça buldırıla häm kemnärder fatirlı da bula ide. Bıyıl 1nçe marttan yaña Toraq kodeksı ğämälgä kerü säbäple, andıy igelekle eş eşlänerme, anısı älegä bilgesez.
Ber balanı üsterü dä mäşäqätle, çığımlı bulğan bügenge zamanda öç, dürt, un bala üsterüçe ğailälär dä bar. Respublikada alar 31 meñ. Häm alarnıñ sanı yıldan yıl kimi bara. Düşämbe könne Tinçurin teatrında analar könenä bağışlanğan maxsus konferensiä uzdı. Anı Qazannıñ mäğärif idäräse, “Äniem-Mama” fondı häm “Bolğar” milli xäyriä üzäge oyıştırdı. Konferensiägä böten respublikadan küp balalı analar, mäğärif oyışmaları citäkçeläre, uqıtuçılar cıyıldı.
Änilär köne uzdı. Änilärgä bağışlap matur-matur süzlär äytelde. Bigräk tä küp balalı analar iskä alındı. Ämma çinovniklar da, ir-atlar da istän çığarmasqa tieş - bezneñ zamanda ber bala anası bulu da qaharmanlıq.
Al'bina Zäynulla


text:
Baytaq qına Törek gazetasında Däwlät Ministere Kürşad Tüzmenneñ Ufada sıra zavodınıñ eşläp çığaru miqdarın ike märtäbägä üsterü häm Törek şeşä-pıyala şirkäteneñ Ruscam isemle pıyala zavodınıñ açılu uñayı belän Ufağa yasağan wizitına ähämmiät birde. Ruscam Ufa pıyala zavodı 78 million dollarğa 14 ayda tözelgän. Açılış yolasına Prezident Räximov, Premier Baydäwlätov qatnaştılar. Kürşat Tüzmänneñ süzlärençä Törek eşquarlarınıñ Başqortstanğa investitsiäläre 1 milliard dollarğa ireşkän. Ğomumän RF belän säwdäneñ küläme 18 million, Törek eşquarları alğan proyektlar isä 20 million dollarğa citkän. Murtaza Räximov ta Başqortstanda 60 Törek şirkäte bar dip beldergän.
Cumhuriyet gazetasınıñ 14 sintäber sanında isä Ankara Däwlät teatrınıñ Ufadağı Törki xalıqlarnıñ IV Xalıqara Tuğanlıq festivalına qatnaşıp, 17-sendä ataqlı dramaturg Haldun Tanerneñ ber äsären säxnägä quyaçağın belderä. Qısqası, Ufa häm Başqorstan bu atnada Törkiäneñ köntärtibendä ide.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Rumıniä xökümäte häm Yevropa Komissiäse 200gä yaqın Rumın şähäreneñ infrastruktirasın zamançalaştıru öçen 380 million yevrolıq urtaq proekt iğlan itüläre turında belderde.
Yevropanıñ Üseş häm Tärräqiät Bankı häm Yevropanıñ İnvstitsiäläre Bankı yaqınça 6 million xalıq yäşägän bu şähärlärdä su häm çistartu sistemaların rätkä kiterü öçen aqçanıñ yartısın biräçäk. Rumıniä kiläse yılda Yevropa Berlegenä äle kermiäçäk, xäzergä äğza bulır öçen 2007nçe yıl bilgelände. İqtsadı zäğif Rumıniädä cämäğätçelek xezmätläre iñ naçar xäldä. Su häm çistartu, şulay uq cılıtu sistemaları distä yıllarça qaralmağan.


text:
30nçı nöyäber Ufada fänni-ğämäli konferensí bulıp ütte.“Başqortstan häm Tatarstan xalıqları arasında duslıq häm xezmättäşlek :t aríxı , bügengese häm perspektiwaları“ isemle ul konferensí töbäqärä bulaçaq dip iğlan itelgän ide.Läkin aña Tatarstannan ber genä ğälim dä kilmäde.Çara programına kergän Başqortstanda yäşäwçe tatar ğälimnäreneñ yartısı ğına kilde , läkin aları da tänäfes waqıtında yuqqa çıqtı.Konferensída küpçelek çığışlar başqort ğälimnäre tarafınnan yasaldı , tatarlardan nibarı ike genä çığış tıñlandı.Alarnıñ bersen sosíologí fännäre doktorı , professor Cäwdät Ğiläcetdinov yasadı.Ul Rusiä subyıktlarında öç häm annan da kübräk tellärgä däwlät tele statusı birü täcribäse turında söyläde , Başqortstanda tatar tele statusın xäl itü zarurlığın kütärde.Başqortstan taríxı kitaplarına tuqtalıp , alarnıñ başlıça republíkğa isem birgän xalıqnıñ taríxı ğına buluın bilgeläde.Tatarstanda Başqortstannıñ yuğarı uqu yortlarınıñ distädän artıq bülekçäse buluın da äytep , Başqortstanda Tatarstan uqu yortlarınıñ ber genä bülekçäse dä bulmawğa ğäcäplänü belderde.Ğiläcetdinov milli-mädäni möxtäriätlär mäsäläsenä dä tuqtalıp, anıñ Başqortstanda oyıştıru zarurlığı bulmawın äytte.Ğälim uyınça, möxtäriätlär waq etnik törkem bulıp yäşäwçe xalıqlar öçen genä yaraşlı.Başqortstan tatarları problemnarı möxtäriätlärsez genä däwläti külämdä xäl itelergä tieş.
Konferensída çığış yasawçı ikeçe tatar ğälime — Başqortstan tatarları kongressı başqarma qömitetı räise , pedagogík fännäre doktorı , professor Eduard Xämitov çığışınıñ şaqtí öleşe Mäskäwdä uzğan Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäten tözüne utqa totudan ğíbarät buldı.Professor çarada qatnaşuçılarnı mörtätälär dip atap , monı xalıqlar arasında duslıqnı bozuğa kiterä dip bilgeläde.
Çarada qatnaşqan Başqorstan xalıqları assambleyäsı räise akademík Niäz Mäcitov çığışında uzğan canisäp näticälärenä tuqtaldı.Başqortlarnıñ artuın , tatarlarnıñ , kiresençä kimüen ul ğädellek kirü qaytu dip saní.Anıñ uyınça , 1989nçı yılğı canisäp waqıtında başqortlar republík citäkçeläre ütkärgän yalğış säyäsät arqasında tatar bulıp yazılırğa mäcbür bulğannar.Xäzer şular üz asıllarına qayta.
Konferensí öç seksíğa bülenep eşlärgä , ike kön däwam itärgä tieş bulsa da , anda qatnaşuçılarnıñ az buluı säbäple ul waqıtınnan alda tämamlandı. Çara axırında rezolúsí qabul itelde.