text:
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev 6-aprel kúni Tashkent qalasında ámelge asırılıp atırǵan qurılıs hám abadanlastırıw jumısları menen tanısıw, xalıq penen pikirlesiw maqsetinde paytaxtımız rayonlarında boldı.
Mámleketimiz basshısı dáslep Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń akademik Sabır Yunusov atındaǵı Ósimlik ximiyalıq zatları institutına bardı. Instituttıń tiykarǵı baǵdarları, ilimiy hám óndirislik potencialı menen tanıstı.
Ózbekstan Ilimler akademiyası Ósimlik ximiyalıq zatları institutında tábiyǵıy birikpeler ximiyası, biologiyası hám texnologiyası tarawında úlken ilimiy mektep qáliplesken. Búgingi kúnde bul mákemede 159 ilimiy xızmetker tábiyǵıy birikpeler ximiyasın úyreniw, solar tiykarında medicina hám awıl xojalıǵı tarawları ushın dárilik qurallar hám ximiyalıq preparatlar jaratıw boyınsha fundamental hám ámeliy izertlewler alıp barmaqta.
Ǵárezsizlik jıllarında bul jerde 500 den aslam túrdegi ósimliktiń ximiyalıq quramı úyrenilip, olardan 1 mıń 200 den zıyat element ajıratıp alınǵan. 246 jańa alkaloid, 100 den artıq fenol birikpeleri, 50 den zıyat terpenoid birikpelerdiń ximiyalıq dúzilisi dálillengen. 5 mıńnan artıq geterociklik birikpe sintezlenip, olardıń belsendiligi úyrenilgen.
Institut janındaǵı tájiriybe-óndirislik kárxanasında 20 ǵa shamalas dárilik qural substanciyaları islep shıǵarılmaqta, jılına 100 tonna ósimlik shiyki zatı qayta islenbekte. 2017-jılı Rossiya Federaciyası, Franciya, AQSh sıyaqlı mámleketlerge 2,5 million dollardan aslam muǵdardaǵı biologiyalıq aktiv substanciyalar eksport etilgen. Sonday-aq, elimizdiń farmacevtika kárxanalarına substanciyalar jetkerip berilmekte.
Shavkat Mirziyoev bul mákeme óziniń ilimiy potencialı menen tek mámleketimizde ǵana emes, al, Oraylıq Aziyada jetekshi orınlarda turatuǵının, bul jerde jaratılıp atırǵan jańalıqlar farmacevtika sanaatın rawajlandırıwda áhmiyetli orın tutatuǵının atap ótti.
Mámleketimiz basshısınıń 2016-jıl 16-sentyabrdegi «2016-2020-jıllarda respublika farmacevtika sanaatın bunnan bılay da rawajlandırıw ilajları baǵdarlaması haqqında»ǵı qararında farmacevtika tarawın rawajlandırıw, sırt ellerden keltiriletuǵın dárilik qurallardı jergilikli shiyki zattan ajıratıp alıw texnologiyaların islep shıǵıw hám olardı tereń qayta islew tiykarında jańa dárilik qurallardı jaratıw boyınsha tiyisli wazıypalar belgilep berilgen edi. Usıǵan muwapıq, Ósimlik ximiyalıq zatları institutında xalıqaralıq talaplarǵa juwap beretuǵın GMP zavodı qurılmaqta.
Bunıń nátiyjesinde jılına 500 tonnadan aslam ósimlik shiyki zatın tereń qayta islew imkaniyatı jaratıladı. Bıyılǵı jıldan baslap 30 dan aslam tábiyǵıy taza, importtıń ornın basatuǵın hám eksportqa baǵdarlanǵan dárilik qurallardı islep shıǵarıw jolǵa qoyıladı.
Prezidentimiz bul kárxana menen tanıstı, ilimpazlar tárepinen tayarlanǵan biologiyalıq aktiv substanciyalardı kózden ótkerdi.
Dári substanciyaları farmacevtika sanaatınıń tiykarǵı faktorı. Bul ushın ósimliklerdi tereń qayta islew, jáhánniń ilimiy jetiskenliklerin úyrengen halda, búgingi kúnde talap joqarı bolǵan preparatlardı jaratıw, jergiliklestiriw dárejesin arttırıw zárúr, dedi Shavkat Mirziyoev.
Mámleketimiz basshısı instituttıń májilisler zalında ministrlikler hám vedomstvolar, joqarı bilimlendiriw mákemeleri hám ÓzRIA ilimiy-izertlew institutlarınıń basshıları, akademikler, ilimpazlar, jas izertlewshiler menen pikirlesti. Onda elimizde ilimpazlar, akademikler menen turaqlı ushırasıp turıw dástúrge aylanǵanı, Háreketler strategiyası tiykarında ilimdi rawajlandırıwǵa qaratılıp atırǵan úlken itibar bazar ekonomikası sharayatında básekige shıdamlı kadrlar tayarlaw hám tarawdı rawajlandırıwda áhmiyetli faktor bolıp atırǵanı atap ótildi.
Barlıq tarawdıń keleshegi sizlerge, ilimge baylanıslı. Bunnan keyin elimizge kelip atırǵan hár bir sırt el investiciyasınıń belgili bir procenti ilimdi rawajlandırıwǵa hám ilimiy kadrlar tayarlawǵa baǵdarlanadı. Ilim rawajlansa ǵana erteńgi kúnimizdi kóz aldımızǵa keltire alamız, dedi elimiz basshısı.
Ushırasıwda shıǵıp sóylegen ilimpazlar Prezidentimizdiń kúni keshe qabıl etilgen «Respublika joqarı bilimlendiriw hám ilimiy-izertlew mákemeleri xızmetkerleriniń miynetine haqı tólew sistemasın jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı qararı olarǵa úlken quwanısh, materiallıq hám ruwxıy xoshamet bergenin, bunnan bılay bar bilim, kúsh-ǵayrat hám jigerin ilimdi rawajlandırıwǵa qaratatuǵının ayrıqsha atap ótti.
Bunnan keyin Prezidentimiz Yashnabad rayonındaǵı zamanagóy áskeriy qalasha qurılısı menen tanıstı.
Elimizdiń qorǵanıw potencialın rawajlandırıw boyınsha ámelge asırılıp atırǵan keń kólemli reformalar procesinde áskeriy xızmetkerlerdi hár tárepleme qollap-quwatlawǵa, olar ushın múnásip turmıs sharayatın jaratıwǵa turaqlı itibar qaratılmaqta.
Paytaxtımızdıń Yashnabad rayonı «Almas» máhálle puqaralar jıyını aymaǵında qurılıp atırǵan kóp qabatlı jańa jaylar da onlaǵan áskeriy xızmetkerlerdiń shańaraǵına bir dúnya quwanısh alıp keletuǵınına gúman joq.
Prezidentimizdiń 2017-jıl 13-yanvardaǵı «2017-2020-jıllarda qalalarda arzan kóp kvartiralı jaylardı qurıw hám rekonstrukciyalaw baǵdarlamasın nátiyjeli ámelge asırıw boyınsha qosımsha ilajlar haqqında»ǵı qararına muwapıq bul jerde 48 bes qabatlı jay boy tiklemekte.
Joybarǵa bola, birinshi basqıshta 540 shańaraqqa mólsherlengen 5 qabatlı 18 jay qurılmaqta. Buyırtpashı «Qishloq qurilish invest» IK, joybarlaw jumısları bas joybarlawshı «Qishloq qurilish loyiha» institutı tárepinen islep shıǵılǵan. Qurılıs-montajlaw jumısları 12 jumıstı bólip alıp islewshi shólkem tárepinen tastıyıqlanǵan tarmaq kesteler tiykarında ámelge asırılmaqta.
Qurılıs jumıslarına 30 dan aslam texnika hám 2000 ǵa shamalas tájiriybeli injener hám jumısshı xızmetkerler tartılǵan. Búgingi kúnge shekem gerbish óriw jumısları tamamlanıp, santexnika, pardozlaw isleri orınlanbaqta.
Mámleketimiz basshısı aymaqta ámelge asırılǵan qurılıs jumısları, orınlarda jaratılıp atırǵan sharayatlar menen tanıstı.
Shegaralarımızdıń qol qatılmaslıǵın qorǵap atırǵan áskeriy xızmetkerlerimizdiń turmıs sharayatın jaqsılaw baǵdarındaǵı reformalar bunnan keyin de izbe-iz dawam ettiriledi, – dedi Prezidentimiz. Olardıń perzentleriniń tálim-tárbiyası hám sociallıq jaqtan qorǵalıwı turaqlı itibarımızda boladı.
Ekinshi basqısh sheńberindegi 900 shańaraqqa mólsherlengen 5 qabatlı 30 jaydıń qurılısı da qızǵın dawam etpekte. Buyırtpashı «Wzshahar qurilish invest» IK, bas joybarlawshı «Qishloq qurilish loyiha» institutı.
Barlıq sharayatqa iye zamanagóy áskeriy qalasha bolatuǵın bul jerde balalar baqshası, mektep, poliklinika hám basqa da sociallıq obektler qurıladı. Jaylar Watan qorǵawshılarına jeńillikli kredit tiykarında beriledi.
Shavkat Mirziyoev jaylardı óz waqtında hám sapalı etip juwmaqlaw boyınsha juwapker shaxslarǵa tiyisli kórsetpeler berdi. Usı jerde huqıq qorǵaw uyımlarınıń juwapker shaxsları menen pikirlesti.
Elimiz basshısı Yashnabad rayonındaǵı Muhammad al-Xorezmiy atındaǵı málimleme-kommunikaciya texnologiyaları baǵdarına tiyisli pánlerdi tereńlestirip oqıtıwǵa qánigelestirilgen mekteptiń qurılıs joybarı menen tanıstı. Mektep imaratı Prezidentimizdiń 2017-jıl 14-sentyabrdegi «Muhammad al-Xorezmiy atındaǵı málimleme-kommunikaciya texnologiyaları baǵdarına tiyisli pánlerdi tereńlestirip oqıtıwǵa qánigelestirilgen mektepti shólkemlestiriw haqqında»ǵı qararına muwapıq qurılmaqta.
Qurılıs-montajlaw jumısları «Yuksak parvoz qurilish» juwapkershiligi sheklengen jámiyeti qurılısshıları tárepinen ámelge asırılatuǵın mektep 1 mıń 470 oqıwshıǵa mólsherlengen. Bunnan tısqarı, wálayatlardan kelip oqıytuǵın oqıwshılar ushın 300 orınlıq jataqxana da qurıladı. Mektepte oqıwshılardıń puqta bilim alıwı ushın barlıq sharayat jaratıladı. Atap aytqanda, óz betinshe islewi, qábiletin rawajlandırıwı ushın arnawlı úskeneler menen támiyinlengen qosımsha bólmeler, auditoriyalar, tábiyǵıy pánler laboratoriyaları, informatika bólmeleri, robototexnika ustaxanaları, sport maydanshaları hám júziw basseyni qurıladı. Sonday-aq, hár biri 500 orınǵa mólsherlengen májilisler zalı, asxana hám 20 mıń kitap fondına iye kitapxana oqıwshılar ıqtiyarında boladı.
Bul qánigelestirilgen mekteptiń shólkemlestiriliwi elimizde málimleme-kommunikaciya texnologiyaları tarawında kadrlar tayarlaw, jaslardı ullı babalarımızǵa múnásip miyrasxorlar etip tárbiyalaw hám zaman talaplarına juwap beretuǵın qánigelerge bolǵan mútájlikti qanaatlandırıwǵa xızmet etedi.
Eń jaqsı qánigeler tayarlaytuǵın oray usı jerde boladı. Bul mektepke wálayattan talantlı balalardı tańlaw tiykarında qabıl etiw lazım. Bul jerde sonday ortalıq jaratıw kerek, olar bilimdi tiykarınan elektron qurallar arqalı alsın, dedi Prezidentimiz.
Shavkat Mirziyoev 2017-jıldıń 28-oktyabr kúni paytaxtımızdıń Yashnabad rayonında qurıp pitkerilgen «Ashxabad parki»n barıp kórgen, parktiń átirapı, oǵan tutas aymaqlardı jáne de abadanlastırıw boyınsha juwapker shaxslarǵa tapsırmalar bergen edi.
Mámleketimiz basshısınıń tapsırması tiykarında bul jerde zamanagóy mádeniyat hám dem alıs baǵı kompleksiniń ekinshi basqısh qurılıs jumısları baslap jiberildi. Ulıwma maydanı 12 gektarlıq park ishinde 26 attrakcion bolǵan bir ústi jabıq obekt, ashıq tiptegi 31 oyın attrakcionları, nuranıylar máskanı, sawǵalar dúkanı hám basqa da sawda shaqapshaları qurıldı.
Prezidentimiz «Ashxabad parki»nde alıp barılıp atırǵan jumıslar menen tanıstı.
Parkke kirer jerde túrkmen milletiniń mártlik hám qaharmanlıq tımsalı bolǵan axalteke atları sáwlelendirilgen bir pútin kompoziciya qurılǵan. Bul jerdegi úskeneler túrkmen milliy arxitektura dástúrlerin ózinde jámlegen bolıp, qaraǵay, qırım qaraǵayı, hind sireni, emen, kashtan, magnoliya, arizona kiparisi, salviya, kógis shırshalar egilgen. Keliwshilerdiń kewilli dem alıwı ushın orınlıqlar, velotrassalar, fontanlar ornatılǵan. Amfiteatr hám kafe dem alıwshılar xızmetinde.
Qurılıs jumıslarına 24 texnika hám 500 ge shamalas tájiriybeli jumısshı-injener tartılǵan.
«Ashxabad parki» zamanagóy mádeniyat hám dem alıs baǵı kompleksinde 180 jumıs ornı jaratılıwı názerde tutılǵan bolıp, baǵdıń jaqın kúnlerde paydalanıwǵa tapsırılıwı kútilmekte.
Mámleketimiz basshısı «Toshkent Sity» xalıqaralıq isbilermenlik orayı aymaǵında boy tiklep atırǵan zamanagóy obektlerdiń qurılısı menen tanıstı.
Dáwir tezlik penen ózgerip, zamanagóy texnologiyalar turmısımızǵa barǵan sayın tereń kirip kiyatırǵan házirgi kúnde qala qurılısında innovaciyalıq joybarlar, jańa qurılıs usılları hám kózqaraslar payda bolmaqta. Bunday kózqaraslar rawajlanǵan ellerde «Keleshek qalası» yamasa «Jańa qala» dep atalmaqta.
Paytaxtımızdıń Áliysher Nawayı, Almazar, Islam Kárimov hám Furqat kósheleri aralıǵındaǵı 80 gektar maydanda qurılıp atırǵan «Toshkent City» xalıqaralıq isbilermenlik orayı usınday zamanagóy oraylardan boladı. Joybarǵa muwapıq, bul jerde biznes-oraylar, sawda kompleksleri, miymanxanalar, ofisler, Kongress-xoll, kórgizbe zalları, kóp qabatlı zamanagóy jaylar, sociallıq hám basqa da obektler qurıladı.
Búgingi kúnde «Toshkent Sity» aymaǵında Kongress-xoll hám zamanagóy miymanxana qurılısı jedel pátlerde alıp barılmaqta. Kongress-xoll joqarı mártebeli miymanlardıń qatnasıwında xalıqaralıq ánjumanlardı ótkeriwge mólsherlengen bolıp, házirgi payıtta sırt elli qurılısshı-injenerler tárepinen «Jet grout» texnologiyası tiykarında qazıq qaǵıw hám tırnaǵın qalaw jumısları orınlanbaqta.
Jigirma qabattan ibarat bes juldızlı miymanxana eń zamanagóy qolaylılıqlardı ózinde jámleydi. Bul miymanxanada da abıraylı ánjumanlar ótkeriw ushın zallar, restoranlar, salonlar, basseynler qurıladı. Eki obektten bir-birine arnawlı kópir arqalı ótiw múmkin boladı.
Prezidentimiz joybarlar menen tanısıp, bul obektlerdi eń zamanagóy texnologiyalar hám arxitekturalıq ólshemler tiykarında qurıw zárúrligin atap ótti.
-«Toshkent Sity» qala ishindegi jańa qala bolıwı kerek, bul qalasha úlken pátler menen rawajlanıp atırǵan Ózbekstanımızdıń bar potencialın ózinde tolıq kórsetiwi zárúr, dedi Shavkat Mirziyoev.
Qurılıstı tezletiw, obektlerdi 2019-jıl avgust ayında paydalanıwǵa tapsırıw boyınsha tapsırmalar berildi.
Elimizde ámelge asırılıp atırǵan úlken qurılıs jumısları, júz berip atırǵan ózgerisler hám jańalanıwlar Watanımızdıń joqarı ekonomikalıq potencialın kórsetip, xalqımızdıń abadanlıǵın bunnan bılay da arttırıwǵa xızmet etedi.
ÓzA.
11.04.2018, 16:05 | 155 ma'rte ko'rildi


c: text/html

text:
Sovet Qıtaydı qalay köterdi?
Erzat Käribay
1917jılı Reseyde revolyuciya bolıp jappay kommunistik jüye ornay bastadı, 1919 jılı 3 ayda Kommunistik Internacional Maskeude qwrıldı. Olar kommunizimdi bükil düniege taratudı közdep är elge jansızdarın jibere bastadı. Reseyde, Franciyada jäne Japoniyada oqıp jatqan Qıtaylıq oquşılar kommunizmdi qabılday bastadı. Olar şetelderde jäne Qıtaydıñ jer-jerinde kommunizmdi ügittep şağın gruppalar qwra bastadı.
Surette sol jaqtağı adam : Grigoriy Naumoviç Voytinskiy Reseylik Evrey, Kommunistik Internacionaldıñ Qıtayda twratın okili, ol Qıtay tanumen aynalısıp, 1920 jılı Qıtayğa Qıtay kompartiyasın qwru tapsırmasımen arnayı barğan. 1920jılı ol Li Dajaomen kezigude.
Qıtay kompartiyasınıñ twñğış qwrıltayı aşılğan orın.
1921 jılı 7 aydıñ 23 küni Qıtaydıñ jer-jerinen kelgen delegeciyalar «Qıtay kompartiyası» nıñ qwrılğandığın jariyaladı. Olar Qıtaydıñ är qalasında jasırın qimıldarmen şwğıldanıp jwmıskerlerdi jwmıs tastauğa, ükmetke qarsı şığuğa jeliktirip türli bülikterdmen şerulerdi wyımdastırdı. Sol kezde Qıtayda ortaq ükimet bolmadı, «bir twtas Qıtay wltı» idiologiyasınıñ avtorı Sun' YAtsen 1924 partiyasın qaytadan qwrıp onı «Gomin'dan» ğa özgertti. Ol Sovet odağınıñ kömegine süyene otırıp Qıtaydı birlikke keltirmekşi bolıp arnayı Leninge hat jazıp kömek swradı. Le nin onıñ talabın jerde qaltırmadı, oğın milliondağan dollarğa tatitın altın( bwl altın äsili Aq patşanıñ qazınasının Harbin' bankesinde saqtalğanı bolatın) jäne 25000 adamnıñ qaruın berdi, tağı Guançjou da «huañ pu äskeri mektebi» qwrıp berdi. Çan Kayşi (sünniñ ortanşı küyeu balası, 1927-1949 jıldardağa Qıtay prezideniti) osı mekteptiñ direktorı ; Kommunis Çjou En'lay sayasi jetekşisi boldı. Gomindan qwramına kommunister köptep kire bastadı. Äsili bwl Lenin men Stalinniñ Qıtaydı qızıldandıru üşin istegen qitwrqılığı edı ! Osılayşa birneşe jılda osı mektepten 100 mıñday adam oqıp arnayı äskerge aynaldıda bükil Guandün proviciyasın basıp aldı. 1927 jıldıñ basınan bastap osı 100 mıñ adamdıq qosın Qıtaydı birlikke keltiru soğısına attandı, olar Guañdwnnan şığıp Fuczyan', Hunan', Hubey , Çjeczyan, Czyansi provinciyaların basıp aldı. Qıtaydıñ birlikke kelui men oğan qosa qızıldanuın qalamaytın batıs elderi bwğan äşkere kiligip Çan Kayşidi aqşamen azğırdı, Amerika men Angliya onı qarjılay qoldadı, Qıtaydıñ bir top burjuaziyasıda onı qoldadı, sonan ol kilt özgerip kommunisterdi jappay twtqındap qırğındıdı, 15000 nan asa kommunis oğan qosa solarğa ergen bwqaranı qosıp 1931 jılğa deyin millionğa tarta adamdı qırğındadı. Sonan özi Nankinde öz aldına ükimet qwrdı, al Gomindannıñ tağı bir basşısı Van Czinvey Uhan' da ükimet qwrdı, biraq ol älide bolsa sovettiñ qoldauına ie bolıp Çan Kayşimen qatınası şielenise tüsti, Stalin oğan: «Bir jolata kompartiyağa kirseñ ğana seni bar küşimmen qoldap Qıtaydı basqaruıña kömektesem!» dep aşıq ayttı, biraq onımen Amerika, Angliya, Japoniyanıñda til-közderi kelip-ketip azğıra berdi, soñında qarjılıq müdde jağınan Amerika-Angliyanıñ tarazısı auır tartqan soñ ol da kommunisterdi qırğındauğa köşti. Osılayşa oñtüstik Qıtay Amerika-Angliyaniñ ıqpal kölemine kirdi. Al Mänjuriya Japonnıñ ıqpalında qala berdi.
Kommunisterdi jappay qırğınğa wşıratuına qarata Sovet odağı 1927 jılı 8 ayda Qıtay kommunisterine qaru berudi qwrıltayda bekitti, astırtın tasılğan qarular arqılı kommunister Qıtaydıñ jer-jerinde bülik tudırıp şağın bazalar qwra bastadı. 1931 jılğa deyin Çan Kayşi basqa provinciyalardıñ äskeri şonjarlarımen soğıstı, Japoniyanıñ qoldauına ie bolıp 500 million dollar qarız alıp oğan 800 mıñ adamdıq twraqtı ärmiyasın qwrdı da basqalardıñ bärin jeñip şıqtı. Osı orayda kommunister 7-8 provinciyada bazaların qwrıp ülgerdi, tek Czyansi- Fuczyan' arasında neşe million adamı bar rayonğa ie boldı. Çan Kayşi 500 mıñ äsker toptap osı bazağa şabuıldasada ala almadı, osı jeñisten keyin Qıtay kommunisteri sovettik ükimet qwrdı, ol «Jwñ hua sovettik ükimeti» dep ataldı, tuı Sovet odağınıñ tuı, aqşasındada Leninniñ bas sureti boldı, Marks, Engels, Lenin, Stalinniñ sureti barlıq jerde japsırılıp twratın boldı.
Jwñ hua sovettik ükimetiniñ aqşası. Bwdan ol ükimettiñ täuelsiz ükimet emes qayta sovet odağına bağınatın ükimet ekendigin köruge boladı.
Jwñ hua sovettik respublikasınıñ birinşi qwrıltay
Jwñ hua sovettik respublikası formalıq jaqtan Sovet odağına bağınıp birinşi basşısı Uañ min Maskeude twrdı, ol Qıtaydağı barlıq is-äreketterine nwsqau berip twrdı. Al Mau osı ükimettiñ quırşaq prezideniti bolıp saylandı. 1932 jılı 4 aydıñ 15 küni osı ükimet Japoniyağa soğıs järiyaladı.
1934 jılı Gomindañ ükimeti qızıl bazalarğa qarata baqılaudı küşeyitkendikten Sovetpen bolğan baylanıs üzilip qaldı. 1935 jılı qaraşada Stalin: « Egerde Qıtay qızıl äskeri Sin'czyan men Gansu basqaruına ala alsa kerekti kezde Keñes Odağı qajetti qaru-jaraqpen qamtamasız etedi» ( Jañ go tau «estelikterim» ) dep mälimdedi . Soñı Qıtay qızıl äskeriniñ strategiyalıq orın auıstıru maqsatındağı wzaq jorığına alıp keldi, ondağı maqsat : Qıtaydıñ oñtüstik provinciyalarınan jötkelip Sovet odağımen irgeles Şıñjañ, Gan'su, Ninsya jötkelui kerek, Sonda ğana Mwñğwliya men Sovetpen töte şegeralasadı da Sovettiñ kömegine tikeley ie boladı, Gomin ükimetinin keletin qauip azayadı- osılay bolatın. Üytkeni qızıl rayondardıñ köbi Çan Kayşidiñ tike basqaruındağı jerlerge ornalasqan edi. Bwl jorıqta 300 mıñ qızıl äskerden soñında 70-80 mıñ adam ğana qaldı. Gan'su, Ninsya, Şansige jetti, Mwñğwliyamen şektes qauıpsız rayonğa keldi. 1936 jılı 6 ayda Sovetpen baylanıs qayta jandandı, Sovet jaq Ninsya arqılı qaru jetkizuge maqwl boldı. 1933 dılı Şıñjañda äskeri özgeris tuılıp Sovetşil Şen Şikay bilikke keldi, ol Sovet kompartiyasına kirdi, Şıñjañda jappay Qazaqstanda bolğan kommunistik sayasat jürilip Qazaqtarğa qarata qatañ jäniştau men qırğınşılıq jwrgizildi, sonıñ kesirinen Altay, Boğda, Barkölden 25 mıñday Qazaq Dwñğan millitarist Ma bu fanğa barıp onan tipti zor qırğın körip 5-6 mıñ qazaq tibet asuğa mäjbür boldı. 1940 jılı Ör Altayda wlt-azattıq köterilis payda boldı.
Qızıl rayondar jäne qıtay qızıl armiyasınıñ strategiyalıq jötkelui
Qıtay qızıl armiyasınıñ 22 mıñ adamdıq 4 bağıtı Şıñjañğa kirmek boldı, biraq olar ma bu fan jasaqtarınan jeñilip 400 den asa adamı ğana Şıñjañğa jetti.
1937jılı Japoniyağa qarsı soğıs bastalğannan keyin kommunister qaytadan Gomin ükimetimen birigip ketti, qızıl armianiñ köbi Gominge bağınatın 18 qwrama Armiya ğa özgertildi. Endigi jerde olar qızıl tu, qızıl pagonmen emes qayta Gomin ükmetiniñ tuın jäne pagonın qoldanatın boldı.
Maudıñ qızıl armiyanı gominge bağınatın 18 qwrama armiyağa özgertu bwyrığı.
Gomin ükmetiniñ tuın kötergen qıtay qızıl äskerleri.
1937 jılı 10 aydıñ 23 küni Qıtay kompartiyası Jou şiau pändi Şıñjañğa Şen Şikayğa jiberdi, Sovet jaq olarğa: «Türli qarulı jäne tehnikalıq kadrlarmen, aqşamen jäne kiimmen, internacional senderdi qamdaydı» dedi. (Jou şiau pänniñ Şıñ jañdağı mindeti) 1938 jılı 2 aqpanda Kañ şıñ Sovettiñ yan andağı okili Andreyevpen kezikken kezde: « özimiz qorğanıs industryasın qwruımız kerek, bwğan Sovet qarjılıq kömek berse eken!» degen tilegin ayttı. 1938 jılı 8 aydıñ 17 küni Rin bi şi öziniñ Kommunistik Internacionaldağı dokladında: «1. Qızıl äskerlerde äli de qaru kemşil. 2.Bar qarudıñ sapası tömen, artilleriya, tankiler men wşaqtar şwğıl qajet…» dep mälimet bergen. Alayda sol kezdegi halqaralıq jağdaylarğa baylanıstı Sovet Kommunis qıtaylarğa aşıqtan aşıq qaru bere almadı, Japoniyanıñ Aziyağa bağıttalğan keñ kolemdi soğısınıñ äserinen Sovet ükimeti Gomin ükimetimen uaqıtşada bolsa sanasuğa tura keldi, Gomin ükimetine qaru berdi, onısı Japonnan birge saqtanudıñ şarası bolatın, desede osı qarudıñ 20-25% in tağıda kommunisterge berip otırğan. 1938 jılı 16 avtomobilge qaru tiep yaan ange äkelgen. 1938 jılı 5-6 ayllarda üş rette 51 jük avtomobilimen türli qarular äkelgen. 1940 jıldardan bastap qaru azaya bergen, osı uaqıttarda Mau Japonmen qwpiya kelisimder jasap tek şağın partizandıq ärekettermen ğana şektelgen, kerisinşe Gominğa kirgizgen jansızdarı arqılı kop aqbardı Japondarğa berip Gomin ükimetiniñ aurı ziyanğa wşırauına sebepşi bolğan. Osı twsta Mau Sovetke qazırşe kop qaru kerek emes dep aşıq aytqan. Alayda qaru tasımalı negizinen Mwñğwliya arqılı azda bolsa tolassız kelip twrğan.
1941jılı 6 aydıñ 22 küni Sovet-German soğısı bastaldı, Sovet odağı Japoniyanıñ Siberiyağa soğıs aşuınan saqtanu üşin Kommunis Qıtaylarmen Gomin ükimetine qaru beruge müddeli boldı, desede jıl soñına qaray Japoniyanıñ Amerikamen soğısqa bar küşin salğanın bayqap ol jospardı uaqıtşa doğara twrdı, osı kezde Qıtay kommunisteriniñ twrğan rayondarında auır ekonomikalıq qiınşılıq bastalıp ketti, bwğan Sovet kömeginiñ azayuı janamalay sebepşi boldı. Qağaz, astıq, däri öte tapşı boldı, Japondardıñ tonauımen Gomin ükimetiniñ sankciyası bastı sebep edi. 1942 jılı 7 ayda ataqtı Stalingrad şayqası bastaldı, osı kezde Stalin « Japondard Germanmen til biriktirip şığıstan şabuıl jasamaq eken» degen aqbarğa ie bolıp qaytadan Qıtaylarğa qaru bermekşi boldı, ol: «Qıtay qızıl äskerinen eki dvizyani mwñğwliyağa jiberip qarudı tapsırıp alu kerek» dedi, biraq Mau: « Onı Japondar bayqasa bizdiñ äskerlerdi wşaqpen bombalap joq qılıdı!» dep bas tarttı.
1945 jılı jazda Sovet odağınıñ milliondağan äskeri üş bağıtta şığıs soltüstik Qıtay (Mänjuriya) basıp kirip Kanton armiyasın talqandadı, birneşe jıldan beri osı aumaqta partizandıq soğıs jürgizip kelgen 30 mıñday qızıl Qıtay äskeri olarğa qosıldı, Japondar tize bükkennen keyin arası bir jılğa deyin Sovettikter Soltüstik Qıtayda kommunisterdi tiginen tik twrğızdı. Olarğa Keñes Odağı keminde 1 million jauıngerdi qwrtuğa qabiletti Japondıq Kvantun Armiyasınıñ qaru-jarağı men jabdıqtarın wsındı: 700 000 mıltıq, 14 mıñ pulemet, 4000 qaru, 600 tank, 860 wşaq, 2500 vagon jäne 679 oq-däriler qoyması; Osı qarular arqılı bir jıl işinde kommunistik Qıtay qosını 400 mıñ adamnan 1 million 300 mıñğa köbeydi. 100 million adamı bar rayondı basqardı, al Sovettikter Japondardıñ baylıqtarın bwlap aldıda şeginip şıqtı. Biraq olar tegin ketken joq , Gomindi audaratın kommunisterdi tiktep ketti. YAlta konferenciyası boyınşa Sovet odağı Japonğa qarsı soğısqa qatınasu üşin şart qoyğan edi, ol şartta: Manjuriyanı Japonnan alğannan keyin bir jıl ielenip twru, Mwñğwliyanıñ tauelsizdigin moyındau bolatın.
1940 jılı Altayda bastalğan Qazaqtardıñ wlt-azattıq soğısı 1944 jıldıñ basında Mwñğwliya basşısı Altay qazaqtarına qaru berdi, jıl soñında ülken jetistikterge jetip Altay aymağınıñ Jartısına juığın meñgerdi sonday-aq 10 aydıñ 24 küni «Altay qazaqtarınıñ töñkeristik uaqıtşa ükimeti» in qwrdi, Ospan batır basşı boldı.
Ospan batır men şoybalsan
1945 jılğı Sovet pen Gomin ükimetiniñ şartı boyınşa Gomin ükimeti Mwñğwliyanıñ täuelsizdigin moyındauğa maqwl boldı, biraq sovet ükimetinen : «Sovet odağı Qıtaydağı az wlıttardıñ köterilisin qoldamauı, Manjuriyadan şeginip şığuı, tek Gomin ükimetin ğana zañdı ükimet dep tanu» sındı şarttardı ortağa qoydı. Sovet odağı bwl şarttarğa negizinen maqwl boldı. Olar üşin 16 odaqtas respublika Mwñğwliyanıñ mañızı zor edi, alda-jalda Qıtaymen qaqtığıs bola qalsa Mwñğwliyanı alıp Sovet şegarasına kelgenşe Sovettikterde sol arağa ülgerip keletin edi.
1944 jılı 8 ayda İle aymağınıñ Nılqı audanında qazaqtar köteriliske şıqtı, osı jıldıñ soñında Sovet äskerlerimen İledegi Qazaqtardan qwralğan partizandar Qwlja qalasın aldı, qwljada «Şığıs türkistan uaqıttıq ükimeti» (ŞTR ) qwrıldı. Biraq ükimet basına Qazaqtardı şığarmadı, negizi wyğwrlar basşı boldı, ükimet tili wyğwr tili boldı. 1945 jılı Tarbağataydıñ Maylı-jäyir tauı men Erenqabırğadada partizandar payda boldı, 1945 jıldıñ soñında Altay, Tarbağatay, İle üş aymaq ŞTR ğa birikti. 1946 jılğı kelisim arqılı ŞTR küşinen qaldırıldı.
1946 jılı Amerika Gomi ükimetin Sovet odağı Kompartiyanı qoldap Qıtayda azamattıq soğıs bastaldı. Är qadamın ekonomikalıq müdde twrğısınan ğana şeşetin, adam şığını men zattıq şığınnan qaşatın Amerika bir jıldan soñ Gomin ükimetin qoldauın toqtattı. Al Sovet bar küşpen kommunisterdi qoldap olardıñ bükil Qıtaydı aluına müddeli boldı. Tek 1947 jılı deyin 300 000 mıltıq kömekke berildi, 13 milliard dollarğa barabar qarular men 4 milliard dollarğa barabar auır qarulardı berdi. 37 mıñnan astam artilleriya, minomet jäne zımırandar, 600 tankter, 861 wşaq, 12 mıñ pulemet, 2000-nan astam avtokölik berildi. Osınıñ arqasında kommunister jeñdi, Sovettiñ bwyrığımen ŞTR dıñ üş aymağı men 15 mıñ äskeride bir tal oq atpay qızıl Qıtayğa berildi.
1949 jılı 10 aydıñ 1 küni Qıtay halıq respublikası qwrıldı. Kelesi küni Sovet birinşi bolıp moyındadı, Mau Sovetke barıp kelisimder jasadı, sol jıldarda 24 milliard dollarlıq kömek berilip 10 mıñnan asa mamandar Qıtayğa jiberilip 1000 nan asa qwrılıs nsandarı men mwnay-kenderdi aşuğa kömektesti. Hruşev şıqqan soñ barıp eki el qatınası uşıqtı, Sovet mamandarı tügel qaytıp ketip köptegen qwrılıstar ayaqsız qaldı, Sovet qarızın astıqpen qaytaruğa tura kelıp 1959-1961 jıldarı 43 million adam aşarşılıqtan qırıldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kreml kontrol etken Qırımnıñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca komiteti bildirdi ki, aqımdaki seneniñ soñuna qadar qırımlılarğa şahsiy qurucılıq içün 3390 topraq damartısı berilecek. Bunı komitetniñ matbuat hızmeti oktâbr 28-de bildire.
Bugünki künde eki biñ insan Aqmescit rayonınıñ Saraylı Qıyat (Mirnoye) köyünde şahsiy qurucılıq içün topraq aldı, dep bildire memurlar.
«Bugunde-bugün Milletlerara munasebetler komiteti Saraylı Qıyat köyündeki 900 topraq damartısınıñ birinci vesiqalarını bermege azır», – dep qayd etti Kreml kontrol etken komitet yolbaşçısı Zaur Smirnov.
Oktâbr ayında Kreml kontrol etken Qırım ükümetiniñ reisi Sergey Aksenov mesken fondnıñ şahsiyleştirilmesi içün mehanizmni «qısqa müddet içinde» azırlamağa avale etti. Berilgen malümatqa köre, Qırımda mesken inşaatlarnıñ vatandaşlarğa berüv yolları alâ daa belgilenmedi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
2014 yılnıñ 12 noyabrendä Kazannıñ Gabdulla Tukay ädäbi muzeenda kürenekle tatar şağireneñ “İsemdä qalğannar” avtobiografik poveste yazıluına 105 yıl tuluğa bağışlanğan ädäbi aylıq tämamlandı. 12 noyabr’ – bu povest’ monnan 105 yıl elek ayırım kitap bulıp basılıp çıqqan kön. Şulay uq bu könne muzeyda ädäbi aylıqqa yomğaq yasaldı häm mäktäptä Tukay icatın uqıtqanda muzey mömkinleklären faydalanu temasına bağışlanğan “tügäräk östäl” uzdı.
“Tügäräk östäl” artında söyläşügä Qazan mäktäpläre uqıtuçıları, Tukay icatın fänni yaqtan öyrängän ğalimnär çaqırılğan ide.
Tukay muzee direktorı, filologiä fännäre kandidatı Güzäl Töxfätova süzlärençä, Tukaynıñ balaçağın küzallarğa yärdäm itkän “İsemdä qalğannar” poveste “yubilee” uñayınnan oktyabr’-noyabr’ aylarında muzeyda mäktäp uqıtuçıları häm uquçıları qatnaşında küp törle ädäbi çaralar oyıştırılğan. Alar muzey tormışın bayıtunı ğına tügel, ä bälki, berençe çiratta, mäktäp däreslären canlandıru maqsatın tota. “İsemdä qalğannar” povesten tatarçadan tış, rus, ingliz häm törek tellärenä tärcemädä dä uqığannar.
Qazannıñ 39Hчы urta mäktäbendä rus balalarına tatar telen uqıtuçı Färidä Hadiewa söylägänçä, “İsemdä qalğannar” poveste belän muzeyğa kilep, qızıqlı eksponatlar yanında tanışu uquçılarğa Tuqaynıñ şäxesen añlarğa, icatına qızıqsınu arttırırğa yärdäm itkän. Qazannıñ 175Hчe mäktäbendä ingliz tele uqıtuçı Dinä Räxmätullina da “İsemdä qalğannar”nı ingliz tele däreslärendä öyrängändä balalarnı şağirneñ muzeena alıp baru ädäbiät häm telne üzläşterüdä näticä birüen äytä.
Muzeynıñ ölkän fänni xezmätkäre Lena Tyäbina uqıtuçılarnı muzey belän xezmättäşlekkä öndäp, ğomumi ekskursiälärgä genä tügel, ä muzeyda daimi ütkärelep toruçı tematik çaralarda da aktiv qatnaşırğa çaqıra.
– Küptän tügel bez rus telendä 18 törle tematik kiçäne qolaçlağan muzey däresläre programmasın äzerlädek. 1 sentyabr’ – Belem könennän başlap, Xalıqara balalarnı yaqlaw köne – 1 iyun’gä qadär mäktäp uquçıları öçen Tukay häm anıñ zamandaşları icatı belän bäyläp, küñelle muzey däresläre täqdim itäbez. Kiläçäktä balalarnıñ tuğan könnären dä muzeyda uzdıru belän bäyle ideyälärebez bar, – dip xäbär itä Lena Tyäbina.
“Tügäräk östäl”dä fikerläre belän urtaqlaşqan Respubliqa traditsion mädäniätne üsterü üzäge direktorı, filologiä fännäre kandidatı Fänzilä Cäühärova muzey üze dä mäktäplärgä qunaqqa yörsä yaxşı bulır, dip kiñäş itä.
– Muzeydağı qayber eksponatlarnı mäktäplärgä kütärep barıp, balalar öçen qızıqlı häm mäğlümatlı däreslär uzdırsañ yarıy. Bez Tukay muzeenıñ bügenge matdi torışı belän qanäğät bulmıyça, tatar şağireneñ icatı häm şäxese zurraq iğtibarğa häm xörmätkä layık dip, däwlät däräcäsendä küp söylibez. Ämma şul uq waqıtta bulğan mömkinleklärdän dä faydalana belergä kiräk. Bu muzeydağı tatar tarixı häm mädäniätenä qağılışlı här eksponat turında säğätlär buyına söylärgä bula. Tukay icatın tanıtuda muzeylarnıñ da, mäktäp uqıtuçılarınıñ da role zur. Uqıtuçı şağirneñ icatın üz yöräge aşa ütkärgändä genä Tukayğa mäxäbbätne sabıylar küñelenä salırğa sälätle, – dip añlata Fänzilä Cäühärova.
Filologiä fännäre kandidatı Ramil Xannanov assızıqlağança, muzeylarda tuplanğan mäğlümat häm eksponatlardan faydalana belü yaqın kiläçäktä tatar yazuçılarınıñ icatın öyrängändä möhim rol’ uynayaçaq. Xäzerge waqıtta yaña tatar ädäbiätı däreslekläre muzey mömkinleklären isäpkä alıp tözelä.
– Mäğlüm bulğança, Tatarstan Mäğärif häm fän ministrlığı qararı belän federal’ däwlät standartlarına nigezlänep, rus telle mäktäplär öçen yaña tatar ädäbiätı däreslekläre äzerlänä başladı. Bıyıl inde 5-7 sıynıflar öçen yaña uqu-uqıtu basmaları dönya kürde. Alar däreslek, uqıtuçı öçen metodik äsbap häm uquçı öçen eş däftärennän ğibarät. Tizdän 8-9 sıynıflar öçen dä şundıy uq kitaplar çığaçaq. Annan soñ başlanğıç sıynıflar häm 10-11 sıynıflar öçen dä bastıru küzdä totıla, – di Ramil Xannanov. – Bügenge köndä mäktäplärdä tatar ädäbiätı fäne – ul ğadäti däres kenä tügel. Anıñ aldında – tatar mädäniäten tanıtu burıçı quyıla. Kiläçäktä älege yaña kitaplar mäktäplärdä uqıtıluçı töp däresleklär bularaq federal’ isemlekkä kerteler dip niätlänelä.
Ramil Xannanov söylägänçä, yaña ädäbiät däresleklärendä tatar yazuçılarınıñ tuğan töbäge, yäşägän häm icat itkän moxite – barısı turında da tulı mäğlümat birelä. Tukay icatı, älbättä, här sıynıfta öyränelä. Mäsälän, 5 sıynıfta anıñ “İsemdä qalğannar”ın uqığanda, uquçını Kazan artındağı Arça töbägendä urnaşqan keçkenä Apuşnıñ tuğan yağı – Kırlay awılı häm şul awıldağı şağirneñ memorial’ muzee belän tanışu kötä. Ä inde 9 sıynıfta şäxes bulıp formalaşqan Tuqaynıñ “Tatar qızlarına” şiğıren öyrängändä Qazandağı Ädäbi muzeena säyäxät qılırğa täqdim itelä. Kiläçäktä bu däresleklärgä östäp, maxsus DVD-disklar da çığarılaçaq. Şul xaqta “Tatarmul’tfil’m” şirkate belän kileşü bar. Näticädä, tatar yazuçılarınıñ muzeylarına virtual’ ekskursiälär yasap bulaçaq. Çönki böten mäktäplärneñ dä Gabdulla Tukay, Xäsän Tufan, Sibgat Xäkim, Möxämmäauml;t Mähdiev häm başqa ädiplärneñ muzeylarına säyäxät oyıştırırğa xälennän kilmäwen uqıtuçılar da raslıy.


text:
Qıdıräli Orazwlı: "Qıtaydı zertteu institutın qwrıp jatırmız"
2018 jıl qızığı men şıjığı mol tartıstı häm tabıstı jıl boldı. Ötken jılda biz "öyttik, büyttik" dep şirenbesek te, qazaq qoğamında eñ bir qızu talqı bolğan mäseleni tüyindey ketkendi jön dep taptıq. Bıltır qazaq aqparat keñistiginde eñ jii köterilgen mäsele – Qıtaydağı qazaqtardıñ sayasi qudalauğa tüsip, tötennen teperiş körgeni boldı. Bwl mäseleni mwndağı «Atajwrt», «Jebeu», «Adırna», «El amanatı» qatarlı birneşe qoğamdıq wyım jarğaq qwlağı jastıq körmey aytıp jattı. Şettegi qazaq mäselesi, onıñ işinde Qıtaydağı sayasi lagerlerge toğıtılğan tuısqandardıñ jağdayı jaylı «Abai.kz» aqparattıq portalı üzdiksiz jazıp otırdı. «Abai.kz» aqparattıq portalı qwrılğan 10 jıldıñ işinde üzdiksiz köterip kele jatqan eki mäsele bolsa, sonıñ biri osı qazaq köşi edi.
Al, ötkende redakciyamızğa «Atajwrt» eriktiler birlestiginiñ jetekşisi, qoğam belsendisi Qıdıräli Orazwlı arnayı kelip, swhbat berdi.
Jalpı «Atajwrt» birlestigi qaşan jäne ne maqsatpen qwrılğan? «Atajwrttı» kim qwrdı? Serikjan Biläşwlı «Atajwrtqa» qalay jäne qaşan keldi? «Atajwrt» qaydan qarjılandırıladı? Olar osı uaqıtqa deyin qanday şarualar atqardı? Keler jılğa qanday josparları bar? Osı auandağı oqırman oyındağı biraz saualğa egjey-tegjeyli jauap aldıq. Oqıp köriñiz...
2020 jıldan keyin Qıtaydağı az wlttardıñ wltı kuälikte jazılmaydı
2016 jılı tamız ayında Qıtaydıñ Şıñjañ aymağına bwrın Tibetti basqarğan Şıñ Şuañ Go degen adam keldi. Ol Tibetti 5 jıl basqarğan, qatıgez basşı. Ol basqaruğa kelgennen bastap, Şıñjañda jağday özgere bastadı. Ol kele salısımen jer-jerdegi, audan-audandağı, qala-qaladağı oqu bitirip kelip, jwmıs tappay jürgen jas azamattardı 5 jıldıq kelisimşartpen policiyağa qızmetke aldı. Audandarda sayasi üyrenu ortalıqtarın sala bastadı. Ol kezde onıñ qazirgidey lager'ge aynalatının eşkim bilgen joq. Keyin Qıtay qwpiya qwjat äzirlengen. Ol qwjat boyınşa 2020 jıldan bastap Şıñjañdağı az wlttardıñ wltı jeke kuäliginde jazılmaydı dep körsetilgen. Qwjatta tek «qıtaylıq» dep jazıla bastaydı.
Biz bwl qwjattı körgen soñ, 2020 jıldan keyin qazaqtar Qazaqstanğa kelse, ol öziniñ wltınıñ qazaq ekenin däleldey almay, bizdiñ Qazaqstan azamattığın ala almaytının tüsindik. Bir sözben aytqanda, bwl qwjat ondağı jwrttı jappay qıtaylandıru üşin kerek eken. Sonıñ alğaşqı qadamı bastalar sät jaqındap keledi.
«Atajwrt» äuelde «Köş» bolıp qwrılğan
Sodan "ondağı qazaqtı 2020 jıldan bwrın mümkindiginşe Qazaqstanğa köşirip alayıq" degen maqsatpen biraz wltşıl azamattar birigip, «Köş» degen toptardı qwrdıq. Bwl 2016 jıldıñ qarküyek ayı edi.
Ol kezde qıtaydıñ «viçat» degen jelisi boldı. Ol twsta arğı bettegi qazaqtarmen emin-erkin söylesip, hat-habar almasıp twratınbız. Sol «viçatta» Qıtaydağı 48 audan, 5 qala boyınşa «Narınqol köşi», «Taraz köşi» degen siyaqtı ol jaqtağı jer ataularına qatıstı «Altay köşi», «İle köşi», «Tarbağatay köşi» degen toptardı qwrdıq.
Ondağı maqsatımız da ayqın. Däl sol kezde Elbasımızdıñ oñtüstikten soltüstikke qonıstandırudıñ 2016-2020 jıldarğa arnalğan bağdarlaması şıqqan edi. Onda oñtüstiktiñ jwmıs küşin soltüstikke tartu jäne şetten kelgen qandastardı soltüstiktiñ 7 öñirine qonıstandıru mäselesi qarastırılğan edi.
Biz osı bağdarlamanı betke ala otırıp, Qıtaydağı qazaqtarğa Elbasınıñ bağdarlamasın nasihattadıq. «Eger Qazaqstanğa köşip keler bolsañ, sağan Ükimet soltüstiktegi 7 oblıstan egin nemese mal şaruaşılığımen aynalısu üşin jer beredi. Köşip kelu, üy alu, käsip bastau üşin qarajat beredi» dep täptiştep tüsindirdik.
Osı maqsatta, biz äueli birneşe jigit birigip, soltüstik oblıstardı araladıq. Atap aytsaq, Şığıs Qazaqstan, Pavlodar, Petropavl jäne Aqmola oblıstarına barıp, jergilikti basşılarğa sol jaqtağı şetten kelip, nätijeli jwmıs jasap jatqan azamattardı körsettik. Odan soltüstiktiñ twmsa tabiğatın, eş suarmasız-aq, jayqalıp jatqan egindi, topıraqtıñ qwnarlılığın arğı jaqtağı qazaqtarğa aytıp tüsindirdik. Köşke ügittedik. Bwl 2016 jıl edi.
Biz ügittegende de, «Qıtay qwrısın, Qıtaydan qaşıñdar» dep emes, Qazaqstan Ükimetiniñ däl sol kezdegi sayasi bağdarlamasınıñ tiimdiligin tüsindirip, mümkindikti paydalanıp qaluğa şaqırdıq.
Sonıñ nätijesinde, 2016 jıldıñ qaraşa-jeltoqsan aylarında 1500 otabası köşip keluge dayın boldı. Bwl 1500 otbası teñin buıp-tüyip, köşke dayın otırğan. Sodan biz naqtı köşetinderdiñ tobın qwrdıq. Endi jalğız ğana mäsele qaldı. Jañağı köşetin jwrttıñ balaları sabaqta edi. Olar qıstıq nemese jazdıq demalıs kezinde köşetin boldı. Qısqı demalıs qañtardıñ işinde bastaladı. Olardıñ keybirinde şetelge şığatın qwjattarı joq. Qıtayda şetelge şığatın qwjattı bizdegidey «CONnan» ala salmaydı, mindetti türde şetelden şaqırtu kerek. Biz sol şaqırtulardı wyımdastırıp berip otırdıq.
Şıñ Şuañ Go bwyrığımen qwjat tärkileu bastaldı
Sodan ondağı jwrt qañtardı kütetin boldı. Al 2017 jıldıñ qañtar ayında Şıñ Şuañ Go bwyrığımen, «barmaq bederi arqılı qayta tirkeu» degen jeleumen, tölqwjattardı jinau bastaldı. Sonda jañağı köşetin kisiler, alğaş bolıp qwjat tapsırğan eken.
Bastapqıda qwjattardı bir aptada nemese on künde qaytarıp beremiz dep jinağanımen, olay bolmadı. 10 kün, 20 kün tipti 1 ay kütti. Qwjattar qaytarılmadı. Tipti, aqpan ayında Qazaqstanğa jañadan kelip, azamattıq alıp ülgermegen, pensiya alıp ülgermegen kisilerdi, Qazaqstanda oqıp jatqan studenterdi, Qazaqstannıñ ıqtiyarhatın alğan adamdardı da qwjattı qayta tirkemese, küşin joyatının aytıp Qıtayğa şaqırtıp aldı. Mwndağı jwrt bala-şağaların körşi-qolañ, tuğan-tuıstarına qaldırıp, bardı. Sol barğandar bastapqıda aylap qonaq üy jaldap twrdı. Al mına jaqta bala-şalaları qarausız qalğan edi.
2017 jıldıñ naurızınan bastap halıqtı lager'ge qamau bastaldı
Al 2017 jıldıñ naurız ayınan bastap, jañağı özderi salğan lager'lerge özderi tağayındağan policeyler arqılı adamdardı kirgize bastadı. Lager'lerge kimder kirgizildi, kim Qazaqstanğa bardı, kim Qazaqstandağı tuıstarımen telefon arqılı, «vatsap» jelisi arqılı söylisti, kim telefonına «vatsap» ornattı, kim Qazaqstanda oqıp jatır, mine sol azamattar alğaşqı sanatta lager'lerge qamaldı.
Osı öziñiz jaqsı biletin Ömirbek Begalı degen azamat 7-naurız küni alğaşqılardıñ qatarında lager'ge qamalğan. Osıdan keyin, biz sol jaqtağı bedeldi azamattar arqılı Şıñjañdağı mäseleni Beyjiñge jetkizuge äreket ettik. Biraq, ol kisilerdiñ özi qorıqtı.
Al 2017 jıldıñ säuir ayında osı jaqtağı biraz azamat jinalıp, Şıñjañdağı mäselelerdi täptiştep hatqa jazıp, mwndağı jwrttıñ qolın qoydırıp, Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministrligine jetkizudi oyladıq.
Men özim, medicina salasınıñ mamanı bolğandıqtan, öz oy-pikirin qoğamğa aytıp, aqılşı bolıp jürgen ağamız, ğılım doktorı Sovethan Ğabbasov ağağa bardım. Ol kisige barlıq jağdaydı aytıp tüsindirdim. Bizdiñ hatımızdı ministrlikke jetkizuge kömektesuin swradım. Alğaşqıda, Sovethan ağa meniñ sözime sene qoyğan joq.
Sodan bir küni ülken jinalıs wyımdastırıp, biraz azamattardı şaqırdım. Ol jiınğa tuıstarı Qıtay lager'ine qamalğan adamdardı da şaqırğan edim. Barlığın tıñdap, közi jetken soñ Sovethan ağa bizge kömektesetinin ayttı.
2017 jıldıñ 10-mamır küni Sovethan ağa ekeuimiz ministrlikke, Astanağa bardıq. Onda QR SİM qızmettik keñsesiniñ basşısı Baqıtjan Sariev degen kisimen jolığıp, qwjattarımızdı berdik.
Qıtaydağı jağdaydı, ondağı qazaqtardıñ qwjatsız qalğanın, mına jaqta bala-şağalarınıñ qarausız ekenin, tipti, ol jerde Qazaqstannıñ qwjatı sanalatın Iqtyairhattı alğan adamdardıñ da qamauda ekenin ayttıq. Şıñ Şuañ Go Qazaqstan azamattarın da qamağan edi. Sonıñ biri jañağı Ömirbek Begalı bolatın.
Sözimizdi tıñdap bolğan ministrlik ökili jağdaydıñ qiın ekenin, bwl mäseleni Qıtay konsuldığımen kezdesip, anıqtaytının jetkizdi. Sol kezdesuden bir aptadan soñ, Qıtaydan delegaciya şaqırtılatının ayttı. Delegaciyanı Qıtay konsuldığı şaqırtatın edi. Bwl kezdesuge biz de qatısatın boldıq.
Qıtay delegattarı artqı esikpen şığıp ketken...
Keyin mamır ayınıñ soñında Astanağa Qıtaydan delegaciya kelip, oralmandarmen kezdesip jatır eken degen aqpar şıqtı. Onı biz estigen joqpız. Mağan eşkim habarlasqan joq. Olardıñ oyı – özderin tıñdaytın sanaulı adamdardı kirgizip, aldın ala dayındalğan swraqtarğa jauap berip ketu bolsa kerek.
Sodan men ol jaqqa adam jiberdim. Olardıñ Almatığa keletin-kelmeytinin bildim. Eki künnen soñ Almatığa keledi eken. Jiın tüski sağat 14:30-ğa belgilengen eken. Almatıdağı kezdesuge kimderdiñ qatısatının belgili bir wyım tizimdep jatır eken. Biz barıp, öz oyımızdı ayttıq. Biraq bizdi tizimge qosqan joq. Olar aldın ala segiz adamdı dayındap qoyğan eken.
Bireui – pensiyanı toqtatpau turalı, endi bireui – ıqtiyarhattı jinamau, turalı aytadı eken. Jalpı sol kezde Oraza uağı edi. Jiın bolatın küni sol jerge jwrttı jinadıq. Halıq delegattarmen kezdessin dedik. Sol üşin de: «Erteñ sağat 12-de Qıtay konsulınıñ aldında Qıtay delegaciyası halıqpen kezdesedi eken. Qıtayda wstalğan, qamalğan, pasporttarınan ayrılğan azamattardıñ tuıstarımen kezdesedi eken» degen habarlama tarattıq.
Sol küni şamamen 150-den asa adam jiıldı. Barlığınıñ sözin estip, qağazğa tüsirip, qol qoydırıp, hat dayındadıq. «31 arnası», «KTK arnası», «Azattıq» kelip tüsirdi. Habar tarattı. Älgi delegaciya sağat 15:30-da keldi. Bizdi kirgizgen joq.
Bizdiñ talap hatımızdı aldı. «Jauap beremiz» dedi. Biz jauabın kütip soñına deyin twrdıq. Biz aldıñğı esikte kütip twrğanda, olar artqı esikpen ketip qaptı.
«Atajwrt» nege eş jerde tirkelmegen?
Osı uaqıtqa deyin erikti türde jwmıs jasap kele jatqan biz, sol künnen bastap «Atajwrttı» resmi tirketeyik dep şeştik. Öytkeni, zañdı qoğamdıq wyım bolmasañ, jañağıday kezdesulerge qatısa almaydı ekensiñ... Qwjattarımızdı jinap, tirkeuge berdik. Bwl 2017 jıldıñ mamırı ayaqtalar kez edi.
Biraq, bizdiñ aramızda äli azamattıq almağan kisiler boldı da, bizdi tirkegen joq. Keyin, äne-mine dep jürip uaqıt ta bolmay ketti.
«Atajwrt» aqşanı qaydan aldı?
Biz eñ bastapqıda özara sertteskenbiz. «Atajwrttağı» jwmısımız üşin eşkimnen aqşa swramaymız dep. Eşbir jwmısımızdı mindetsinbeymiz dedik. Bizde «Atajwrtta» 70-tey jigit boldı. Ärqaysımız 10 mıñ teñgeden şığarğanda, 700 mıñ teñge oñay jinalatın. Ärqaysımızdıñ öz käsibimiz bar. Osı uaqıtqa deyin solay keldik.
Düniejüzi qazaqtarınıñ 5-qwrıltayı
Sodan keyin Astanada Düniejüzi qazaqtarınıñ 5-qwrıltayı ötetin boldı. Biz sol qwrıltayğa qatısu üşin qauımdastıqqa hat jazdıq. Olar, bwl mäseleni kirgize almaytının aytıp, jauap berdi. Öytkeni, bwl erte josparlanğan mäsele eken. Endi ne isteymiz?
Endeşe konferenciya ötkizip, ündeu jasayıq dep şeştik. Eñ birinşi ret 2017 jılı 20-mausımda Almatıda baspasöz konferenciyasın ötkizdik. Oğan elge atı belgili ağalarımız Dulat Isabekov, Qabdeş Jwmadälov, Sovethan Ğabbasovtar bas bolıp qatıstı. Osı baspasöz konferenciyasın ötkizgen küni aqparattı Tayvannıñ telearnası, Türkiya men AQŞ-tıñ birneşe aqparat qwraldarı tarattı.
Qıtaydan kelegen qalamgerler ündemey qalğanda, Ömirhan Altın ağa ayttı
Düniejüzi qazaqtarınıñ qwrıltayında Qıtaydağı jağdaydı eñ qwrığanda bir adam Elbasına aytar dedik. Sebebi, Qıtaydan kelgen delegattardıñ işinde nebir aqın-jazuşılar boldı. Biraq, kütpegen jerden Germaniyadan kelgen qandas ağamız Ömirhan Altın ayttı. Biz bwğan şeksiz quandıq. Sol üşin de ol kisige şeksiz alğısımızdı aytamız...
Düniejüzi qazaqtarınıñ qwrıltayı ötken küni Qıtayda pasporttardı qaytara bastadı
Sol küni Qıtayda tünimen pasporttardı qaytarıp bere bastadı. Öytkeni, Qazaqstanda Düniejüzi qazaqtarınıñ qwrıltayı ötip jatır. Oğan Prezizent qatısuda. Mäseleni uşıqtırmayıq degen oyları bolğan şığar. Jañağı köşetin kisiler pasporttarın ala salıp, vizanıñ kezegine twrdı. Al vizanıñ kezegi qaraşa ayına deyin sozılıp jatır eken. Ol kezde mausım-şilde ayı edi ğoy. Viza kezegine äli 4 ay bar. Qaraşada viza berilse, balaları tağı sabaqqa kirip ketedi. Bizge osı jağınan kömektesiñizder dep habarlastı. Sol kezde biz Qıtaydağı köşetin toptardıñ işinen belsendi azamattardı jauaptı etip qoyğanbız. Sonıñ işinde Säuletbay degen belsendi azamat boldı.
Säuletbayğa: "köşuge dayın azamattardıñ pasporttarın jina da, Ürimjidegi konsuldıqqa bar. Bar da, bwl azamattardıñ Memlekettik bağdarlama boyınşa soltüstik oblıstarğa köşip baratın, olar erterek köşip baruı kerektigin, eger balaları qaraşağa qalsa, bwlar köşe almaytının ayt" dep tapsırma berdim.
Säuletbay Ürimjidegi konsuldıqqa 60 otbasınıñ pasportın alıp bardı. Wzın-ırğası 200-den asa adam. Söytkende konsuldıqtağılar QR SİM-nen "viza aş" degen bir japıraq qağaz alıp keluin swraptı. Sodan mına jaqta men tağı Astanağa barıp, ministrlikke jolıqtım. Olar oralmandardı qabıldaytın oblıstardan şınımen qabıldaytını turalı qağaz swrattı. Aqırı biz oblıstardan qağaz alıp, SİM arqılı jiberdik.
Pavlodar oblısınıñ Uspen' degen audanında äkim orıs jigit eken. Jalpı Pavlodar oblısına 50 kvota berilgen eken. Sonı audandarğa bölip tastaydı.
67 otbasın köşirip äkeldik
Söytip, aynalası bir aptada olarğa viza aşıp berdi. Olar 5-6 otbasınan birigip kele bastadı. Alğaş kelgen 5 otbasın, biri Mayqapşağaydan, biri Baqtıdan ötip kelgenderdi jinap, Pavlodarğa apardıq. Pavlodardıñ Ol'gina degen jerine bardıq. Sosın, ekinşi legpen keletin 6 otbasın bir uaqıtta jinadıq. Bärine Qorğaspen keliñder dedik. Olar: «bizdi kim kütip aladı, bizdi qayda aparadı, kim aparadı» degen swraqtar qoydı. Biz: «iä, Ükimet sizderdi kütip aladı» dedik te, biz özimiz kütip alıp, özimiz apardıq. Biz osılay bir körsetsek, arğı jaqtağı jwrt oyanadı dep oyladıq.
Sodan, «Qazaqstan» arnasına habarlastım. Ädette, «KTK», «31» arnaları keletin de, olar kelmeytin. Olarğa osınday memlekettik bağdarlamamen kele jatqanın, kütip alıp, soltüstikke aparatınımızdı, ol jaqta äkimder de kütip otırğanın aytıp edik, olar bizben jolğa şıqtı. Sol jolı Japoniyanıñ «NHK» degen telearnası kelgen. Olar habarlasıp, osı köşti tüsirdi. Söytip, eñ alğaş Jarkentte aldılarınan şaşu şaşıp, qara joğa biletip, kütip alğan edik. Jalpı 20 adam keldi. Barlığı közderine jas alıp, quanıştarında şek bolmadı.
Söytip, olardı Almatığa äkelip, bir kün qonaq üyde jatqızıp, ertesi özderin poyızben, jükterin kamazğa artıp, Pavlodarğa apardıq. Pavlodardıñ jwmıspen qamtu basşısına aytqan edik, ol kisiler 3 gazel'men kütip aldı. bireuine jük artıp, ekeuine kisilerdi otırğızıp, auılğa bardıq. Olar kiiz üy tigip, qoy soyıp, şaşu şaşıp kütip otır eken. Ol jerde keremet toy boldı. Äkim sol jerdegi üylerdi, jerlerdi körsetti. Sodan keyin-aq, artınan adamdar kele bastadı.
Biz tamızdıñ ortasına deyin barlığı 67 otbasın aparıp ornalastırdıq. Olardıñ köbi, Pavlodarğa, sosın Petropavlğa, Aqmolağa, Şığıs Qazaqstanğa bardı.
Qıtayda jağday qayta uşıqtı
Osıdan keyin Qıtaydağı jağday uşığa bastadı. Tamızdıñ soñı, qırküyektiñ basına qaray pasporttardı qayta jinadı. Osıdan bastap, sayasi üyrenu lager'ine kirgizu küşeydi.
2017 jıldıñ qazan aylalarında biz baspasöz konferenciyasın ötkizdik. Oğan Dulat Isabekov, Rasul Jwmalı ağalar bastağan ziyalı qauım qatıstı. Onıñ barlığı aqparat qwraldarında taradı.
Sol kezde SİM «şettegi azamattardı qorğauğa bar küşimizdi salamız» degen edi. Sodan biz el-eldi, jer-jerdi aralay bastadıq. Kim, qaşan wstaldı degen mälemtterdi jinadıq. Jalpı arız jaz degenen oralmandar qorqadı. Qorquınıñ jalğız sebebi – Qıtaydağı tuıstarına kesiri tiip kete degen qauip qana.
Arız jinaydı bastadıq
Alğaşında biz auıl auıldardı araladıq. Keyin, Taldıqorğan, Semey, Öskemen, Ürjar, Maqanşı, Zaysan degen jerlerdi aralap arız jinadıq. Olarğa adam qwqığı boyınşa kömek körsetiletinin, ol arızdar Sırtı ister ministrligine de kerek ekenin aytıp tüsindirdik. Qanşa adam wstalğanın olar da bilui kerek edi. Ärbir arızdı ministrlikke özderi ötkizip otırdı. Öytkeni, olardıñ atınan biz jaza almaytın edik. Sondıqtan ,SİM-niñ adresin, elektrondı, poştalıq adresin berdik.
Meniñ ofisimde biz 2 jıl boyı osı jwmıstardı jasadıq. Osılayşa, biz 2017 jılğa qoyğan maqsattı orındadıq.
2018 jılğa kelsek, endi osı Qıtaydağı zwlımdıqtı BWW-ğa jetkizudi maqsat etip qoydıq. Sodan bastap arızdardıñ sanın kemi 10 mıñğa jetkizu üşin jwmıs jasadıq. Tağı da el araladıq. Biraq, arızımızdıñ sanı bir mıñğa äzer toldı. Osınıñ özin jinau qiın şarua eken. Jwrt Qıtaydağı tuıstarına kesiri tiip ketedi dep, arız jazbaydı.
Ne kerek, endi osı jinağan 1000 arızdı BWW-ğa jetkizu kerek boldı. Öytkeni, bwrınıraqta arız bergen adamdardıñ swrağı köbeydi. Uaqıt ta ötip baradı.
Osı jerde ayta keteyik, 2018 jıldıñ qazan ayına deyin, öziñiz alğaş bolıp kötergen Sayragül Sauıtbay mäselesi bar ğoy... Sayragül Sauıtbaydıñ mäselesin, twñğış ret osı «Abai.kz» portalında öziñiz jazdıñız. Osınıñ arqasında el bop, jwrt bop sotta jeñdi. Sol kezde halıqaralıq wyımdar aralastı. Sonıñ işinde eñ köp aralasqan Germaniya edi. Germaniya elşiligi Sayragüldiñ sotına kelip qatıstı. Germaniya elşiligimen sol kezde jaqın tanısqanbız.
2018 jılı qazan ayında Germaniyadan Europağa baratın viza swradıq. Olar bizdiñ turistik vizamen bara almaytınımızdı, tek diplomatiyalıq kelisim jolımen bara alatınımızdı ayttı. Ol üşin sol jaqtağı azamat, Germaniya ükimetine barıp, «Osı azamattar keledi. Men ol azamattardıñ qarajatına, jatın ornına jäne qauipsizdigine jauaptı bolamın» degen qolhat berui kerek eken.
Endi ol jaqta Ömirhan Altın ağadan basqa eşkimdi tanımaymız. Ol kisimen tuısqan bolsamaq ta, wlttıñ müddesi jolında sonday bir jaqın adamdar bolıp kettik emes pe?.
Jañağı arızdardı alıp baru üşin mına jaqtan üş adam, men, Serikjan Bilaşwlı degen ağamız jäne Qıtayda lager'de otırıp kelgen Amanjan degen bauırımız baratın bolıp kelistik.
Ol kisi biznesmen emes, qarapayım qızmetker ğoy. Sondıqtan, üş adamdı kütip aluğa ol kisiniñ mümkindigi jetpeytini tüsinikti. Biz öz qarajatımızben baramız dedik. Ol üşin endi Ömirhan ağa osı jaqqa kelip, «men kepil bolamın» degen anketa toltıruı kerek eken.
Söytip jürgende, bir küni Ömirhan ağa öz jwmıstarımen Almatığa kele qaldı. Biz dereu elşilikke bardıq. Anketasın toltırdıq. Bwl 19-qazan edi.
Serikjan Bilaşwlı nege Europağa barmadı?
Är adam jeke qwjattar jinaydı eken. Jeke kuäligin, bala-şağasınıñ kuälikterin, qızmet ornınan jalaqısı turalı anıqtama, şotındağı qarjısı turalı jäne basında üyi bar degen anıqtamalar jinauımızdı tapsırdı. Sonda ğana bizge qaraşa ayınıñ 1-15 aralığına viza jazıp beretin boldı. Ol üşin qazan ayınıñ 23-24 künderi biz qwjattardı tapsırıp beruimiz kerek edi. Amanjan ekeuimiz bir-eki künde qwjattarımızdı jinadıq. Biraq, Serikjan ağamız qwjattarın jinay almadı. Äueli, 3-4 kün ötti. Keyin Serikjan ağa öziniñ jağdaylarına baylanıstı bir aptada qwjattarın jinay almadı. Biz arı küttik, beri küttik. Soñında, Serikjan ağanı 10 kündey küttik. Qazannıñ 31-küni soñğı kün edi. Serikjan ağanıñ arı qaray kütu mümkin emes boldı.
Ol kisi qwjattarın jinay almağan soñ, biz Amanjan ekeuimiz, 31-qazan küni vizağa ötiniş berdik. Bizdiñ vizamız qaraşanıñ 6-küni şığatın edi.
31-qazan tünde Ömirhan ağa Germaniyadan telefon soqtı. Vizalarımızdı swradı. Biz qwjattardı keşigip tapsırğanımızdı ayttıq. Ol kisi: «Mağan qazir Germaniyanıñ adam qwqığın qorğau wyımı habarlastı. 5-qaradaşa BWW 31-sessiyası aşıladı. Sonıñ birinşi künin Şıñjañdağı adam qwqıqtarı mäselesi boyınşa jinalısqa arnaydı eken. Soğan senderdi şaqırıp jatır» dedi. Men bizdiñ vizamızdıñ 6-qaraşada şığatının aytıp edim, «Onda sen erteñ Germaniya elşiligine barıp, osı jağdaydı ayt jäne mağan pasporttarıñdı fotoğa tüsirip jiber» dedi. Ertesi men tañmen elşilikke barıp edim, olar kömektesetin boldı. Bizge vizanı 2-qaraşağa şığarıp berdi.
Almatı-Istambwl, Istambwl-Moldova, Moldova-Jeneva saparı turalı...
Biz 3-qaraşa küni Almatı-Istambwl, Istambwl-Moldova, Moldova-Jeneva bağıtı boyınşa wşuımız kerek eken. 5-qaraşa tañda Jenevada bolatın jalğız wşaq sol.
Endi osı jerde ayta ketetini, bizde BWW-ğa jazılğan 1000 arız bar edi. Är arızıñ artında qosımşa qağazdarı bar, barlığı 3000 paraq.
Sodan men Ömirhan ağamen söylesip, aqırı barğan soñ, Europarlamentke de osı arızdardı tapsırıp ketu turalı aytıp em, ol kisi qoldadı. Ol jerge osığan deyin Ömirhan Altın ağa barğan.
Odan bölek, Franciyanıñ Strasburg qalasında Halıqaralıq sot bar eken. Ol jerde jeke adamdar memleketti sotqa bere aladı. Köp adam Gaaga sotımen şatastıradı. Gaaga sotında memleketter memleketterdi ğana bere aladı. Jekelegen adam arız bere almaydı. Soğan da arızdıñ bir nwsqasın beretin boldıq. Biz arızdardıñ şapkasın auıstırıp, köşirme jasadıq. Bizdiñ jigitter tañğı 5-ke deyin köşirme jasadı. Wzın ırğası 9 mıñday bet boldı.
Istambwlda Amanjandı policiya wstadı
3-qaraşa küni Almatıdan Istambwlğa wştıq. Istambwldıñ äuejayında kedendik baqılaudan men ötip kettim de, artımda twrğan Amanjandı policiya wstap qaldı. Nege wstağanın swrap ek, eş sebebin aytpadı. Birazdan soñ, meni de şığaramız dedi. Men arızdardı çemodanğa salğam, ol bagajda edi. Sonı wstap qalmasın dep, dereu bagajdan çemodandı alıp, sırtqa şığardım da qaytıp kireyin desem kirgizbeydi. Istambwldağı ağalarımız bar, tañğı beske deyin Istambwldıñ äuejayında, policiya men prokuraturada jürdik. Sebebin aytpaydı.
Wşaq tañğı sağat 8-de, Maldovağa wşuımız kerek. Men Amanjandı wstağan jerge barıp swrap edim, «Amanjandı Qazaqstanğa qaytardıq» dedi. Türkiyadağı tanıs kisilerge habarlastım. Olar anıqtasa, Amanjandı äli qaytarmaptı. Meniñ wşağımnıñ uaqıtı kelip qaldı. Qarasam, bizdiñ wşaq 1 sağat 40 minut keşigip jatır eken. Qaytıp kep sol jerde şu şığardım. «Mına kisi BWW-da söz söyleytin kisi, eger bosatpasañdar mwnı älemdik BAQ-ta jariyalaymın», dedim. Şekaraşı basşısın şaqırdı. Birazdan soñ, Amanjan şığıp meniñ zattarımdı berdi. Olar: «Biz jibere almaymız» dedi.
Amalsız Maldova arqılı Jenevağa bardım. Tañğı segizde Ömirhan ağa Germaniyadan kelip kütip twrğan eken. Dereu bir qonaq üyge ornalasıp, sağat 11-de bolatın jiınğa 10-da bardıq. Jol jönekey, söyleytin sözderimdi jazıp alğam.
Söytip, BWW adam qwqıqtarın qorğau jönindegi wyım basşılarına özimizdiñ arızdardı körsettik. Onda kim, qayda tuğan, pasport nömeri qanday, atı-jöni, qaşan wstaldı, ne sebeppen wstaldı, onıñ otbası jağdayı qanday, aqparattı kim berdi, onıñ telefondarı t.b. tolıq jazılğan edi. Osınıñ barlığın 1 mıñ arızdı jäne video arızdardı tügel körsettik.
Bizge däl osınday faktilermen kelgen eşkim bolmağın ayttı. Olar qazaqtar tek Qazaqstanda twradı, wyğırlar Şıñjañda twradı. Şıñjañdağı problema tek wyğırlarğa qatıstı dep oylaydı eken.
Biz Şıñjañnıñ İle, Altay, Tarbağatay degen üş oblısı barın, ol jerde 3 million qazaq twratının, bwl Şıñjañnıñ 60 payız halqın qwraytının, onda 100 mıñdağan adamnıñ qamalğanın ayttıq.
BWW-da Şıñjañdağı qazaqtar jağdayın turalı söyledik
Birazdan soñ, jinalıs bastaldı. Moderator: «öte mañızdı qonağımız bar» dep, alğaşqı sözdi bizge, Ömirhan ağa ekeuimizge berdi. Ömirhan ağa 5 minut, men 8 minut söyledik. Şıñjañdağı qazaqtardıñ jağdayın tolıq ayttıq. Sol jerde Qıtaydıñ 14 ökili otırdı. Bizden keyin tayvan, tibet, moñğol, wyğır, v'etnam t.b. kezek-kezegimen söyledi. Olardıñ barlığınıñ sözin bölip, dälel swrap otırğan qıtaylar bizge qarsı bir auız söz ayta alğan joq.
Jenevadağı miting. Franciya sotı. Europarlament
Ertesi BWW-da Qıtay adam qwqıqtarı turalı söyleytin boldı. Jeneva administraciyası BWW aldındağı alañdı beripti. Sol jerde Qıtaydan qısım körip otırğan basqa wlttar miting ötkizbek eken.
Ol jerde, industar, tibetter, wyğırlar, v'etnamdar, tayvandar, moñğoldar bar. Biz de barayıq dep şeştik. Bardıq. Sol jerde Amanjan men Ömirhan ağa söyledi. Amanjan sodan bir kün bwrın, keşigip kelgen. Sol alañda 5 mıñday adam bolsa, sonıñ işinde lager'de otırıp şıqqan, lager'di işinen körgen jalğız adam – Amanjan edi. Öte keremet boldı. Barlıq aqparat qwraldarı Amanjannan swhbat aldı. Sol jerde qazaqtardıñ da wstalıp jatqanın bükil älem bildi.
Bizdiñ BWW jiınına qatısuımızğa, Jenevada, Parijde ötken jiındarğa qatısuımızğa Ömirhan Altın ağamız köp jügirdi.
Tüsten keyin BWW-ğa kirdik. Qıtay «Jaña eradağı adam qwqığınıñ damuı» degen taqırıpta ülken körme jasaptı. Ol jerde Qıtaydağı bükil wlttardıñ keremet ömir sürip jatqanın, wyğırdardıñ alma-jüzim egip mäz bolıp jürgenin, qazaqtardıñ bi bilep jürgenin tüsirip, körme qoyğan eken.
Onı körgen biz, «mınau qıtaylar BWW-nı aldauğa köşti» dep, feysbukte tikeley efir jasadıq. Körme basşılarına barıp, «mınanı jaqsı jasapsıñdar, biraq, bir närseni wmıtıpsıñdar» dedik. Söytip twrğanda, bizdi policiya wstadı. Nege desek, «mınalar tüsirdi» dep şağım jasaptı.
Endi ol körme ğoy. Onda tüsiruge bolmaydı degen eş belgi joq. El sekildi biz de körip, tüsirip jürgenimizdi ayttıq. Bizdiñ qwjattarımızdı alıp ketken, birazdan soñ, qaytarıp berdi.
Arı qaray, Franciyağa bardıq. Älgi Halıqaralıq sotqa Qıtay kirmegen, qol qoymağan eken.
Aytpaqşı, Parijde Düniejüzilik soğıstıñ 100 jıldığına birneşe memlekettiñ basşıları jinalıp jatqan. Sonıñ işinde Donald Tramp ta bar edi. Bizdiñ maqsat eger mümkin bolsa, sol Donald Trampqa jolığıp qalu bolatın. Ol turalı feysbukte de jazdıq.
Sol küni Qazaqstandağı Qıtaydıñ jaña saylanğan elşisi bizdiñ SİM-ge bardı. Şıñjañdağı qazaqtar mäselesin eki el birlesip şeşu turalı söylesken. Eki künnen keyin, bizdiñ Prem'er-ministrdi Qıtayğa şaqırttı. Biz Bryusselde, Europarlamentke qwjattardı tapsırıp jatqan sätte, meniñ telefonıma süyinşilegen habarlar kele bastadı. Bireudiñ ağası, bireudiñ balası jañağı sayasi üyrenu lager'inen bosay bastaptı. Sonıñ biri, öziñiz jaqsı biletin Şınar degen qarındasımızdan keldi. Şınar kişkene balasımen qalğan. Sol Şınardıñ küyeuin de jiberipti. Ol Qazaqstan elşiliginde viza ala almay twr eken. Ömirhan ağa Sırtqı ister ministrligine aytıp, vizasın aldı. Şınardıñ küyeui qazir Qazaqstanğa keldi.
Öziñiz jazğan Aqşide twratın apanıñ 13 jasar qız da keldi. Osınday aqparlar köp boldı. Biraq biz onıñ barlığın jariyalağamız kelmedi. Öytkeni «Qıtay ökimetin biz jeñdik» dep dabıra qılsaq, olar da keri birdeñe isteydi. Sondıqtan, biz artın küteyik dep qazirge deyin ündemey kelgenbiz. Endi atın aytpasam da bilip, otırsızdar ğoy, bir kisiler süyinşilep jatır.
Osı jerde ayta ketetin jayt, bwnıñ barlığı halıqtıñ arqasında bolğan şarua. Barlığı halıqtıñ tileui ğoy. Bardıq. Ayttıq.
Osılay barıp kelgenimizdi feysbukte özimiz ğana jazdıq. Tipti, kişkene bir dünieni äleumettik jelide ayğaylap, lekciyalap aytıp jürgen bir kisiler de ünsiz qaldı.
BWW-da qazaqtar mäselesin köteru Qıtayğa ülken soqqı boldı. Küni büginge deyin adamdar köşip kelip jatır. Endi olardıñ ärqaysısın aqparatqa şığarıp, şulatsaq, Qıtay tağı qırsığıp, kesirimiz qalğandarına tiyui mümkin dep, ündemedik. Qazir, Allağa şükir jaqsı jağına kele jatırmız. Solay bola berse eken deymiz.
Qıdıräli «Atajwrttan» nege ketti? «Atajwrt» bölindi me?
Jalpı nege biz ayaq-astınan osınday jağdayğa tüstik dep oylaymın... Nege aldın ala bilmedik? Qıtaydı zerttep, olardıñ josparların aldın ala bilgen bolsaq, Qıtaydağı qazaqtı köşiru mäselesin basqa jolmen şeşer me edik?! Bälkim, erterek köşirip alar ek. Kezinde Atajwrttı qwrğanda, bir tarmağımız Qıtaydı zertteu bolatın. Jarğıda solay jazılğan edi.
Qazir qarap otırsañız, Qazaqstanda Qıtay sayasatın zerttep jatqan eşbir wyım joq eken. Mısal üşin aytayın,bir ğana Şıñjañda Qazaqstandı zertteytin 14 institut bar. Olar kündelikti ashanağa qanşa adam kirip, qanşa adam şığatınına deyin esepteydi eken. Kündelikti aqparatta kim ne jazğanın, anau bir tükpirdegi auıldıñ äkimi qanday jwmıs jasap jatqanına deyin bilip otır. Qazaqstannıñ bükil işki-sırtqı sayasatın zerttep jatır. Al bizde Qıtaydı zerttep jatqan birde-bir institut joq.
Qazir «Atajwrttıñ» bir missiyası ayaqtaldı. 2017 jılı biz Qıtay mäselesin Ükimetke jetkizsek, 2018 jılı BWW-ğa jetkizdik. Endi bwl mäsele oñ şeşilip kele jatır.
Serikjan Biläşwlı «Atajwrtqa» keyin qosıldı
Jalpı «Atajwrt» eñ alğaş 15 adammen qwrılğan. Biz wltjandı azamattardı jinadıq. Äleumettik jelide öz oyların batıl jetkizip jürgen azamattardı şaqırdıq. Sol kezde Serikjan Bilaşwlı ağamızdı da osı jwmısqa tarttıq.
«Atajwrt» Sekeñnen bwrın qwrılğan. Sekeñ 2017 jıldıñ şilde ayınıñ soñına taman qosılğan. ŞQO da, Pavlodar, Aqmola t.b. barlıq jerde jauaptı adamdar bodı. Osı azamattar jer-jerden arızdar jinadı. Qanşama baspasöz mäslihattarın ötkizdik. 100-ge tayau konferenciya ötkizgen şığarmız. Sebebi, bir aptada 3 retten ötkizgen kezder de bolğan.
Osı jerde ayta keteyik, Qıtaydan kelip Qazaqstannıñ türli universitetterinde oqıp jatqan studentterdiñ de mäselesin köterdik. 2018 jılğa qarağan qıstıq kanikulda 89 student Qıtayğa barıp, wstalıp qaldı.
«Abai.kz» portalı bwl mäsele boyınşa üzbey habar taratıp otırdı. Endi, osı 2018 jılı studentterdi jazdıq kanikulda Qıtayğa barmauğa şaqırdıq. Olardı jataqhanalardan şığarıp tastaydı. Olardıñ jatatın jerleri joq. Qayda baradı? Biz jigitterdi wyımdastırıp, osı balalarğa kömek eteyik dedik. Olarğa twratın orın tauıp bereyik dep, Almatıdan bir qonaq üydi jalğa alıp, 100 studentti jazdıq kanikulda 3 ay tegin twrğızdıq. Ol jerde, tegin ağılşın tili kurstarın oqıtu, dayındıq kurstarın wyımdastıru degen sekildi birqatar şarualar atqarıldı.
Qıtaydı zertteu institutın qwrıp jatırmız
Endigi 2019 jılğı ülken jospar, Qıtay zertteu institutın qwru. Mende qazir osı jolda jürmin. Qwjattarın zañdı tirketu üşin Astanağa barıp qwzırlı organdarmen söylestik. Olar da qwlıqtı bolıp otır. Qwjattarı da dayın bop qaldı.
Endigi eñ negizgi mäsele mamandardı tartu. Qıtaydan qazir 300 mıñğa juıq adam köşip kelgen. Osı azamattardıñ barlığı Qıtayda türli salada eñbek etken. Tipti, ol jäy eginşi bolsın... Türli saladağı Qıtay sayasatın biledi. Osı 300 mıñnıñ işinen biz 100 adamdı tañdap alsaq deymiz.
Qoyılatın eki talap bar. Birinşisi – qazaqşıldığı, wltşıldığı bolsa, ekinşisi – til bilui, bilimi. Bwl Qazaqstannıñ müddesine, Qazaqstannıñ bolaşağı jolında eñbek etuge ülken qadam bolar edi.
Jaqında AQŞ-qa Qıtaydan qaşıp barğan, Qıtayda WQQ-da qızmet etken, qazir Qıtaydıñ birden-bir jauı bolıp otırğan Go Un Gi degen zertteuşi bar. Sol ötkende «Qıtay men AQŞ-tıñ sauda soğısında Qıtaydıñ qulığın Amerika halqı ömir boyı tüsine almaydı. Sebebi olar Qıtayda tuıp ösken joq» dedi. Tura sol siyaqtı, jergilikti halıqqa qarağanda Qıtaydan köşip kelgender Qıtaydıñ sayasatın jaqsıraq biledi. Sonday adamdardı paydalanıp, qıtaydıñ işki-sırtqı sayasatı, ekport-import sayasatı, jalpı şekaralıq aymaqtarda adamdardı qalay paydalanuda, bizdiñ taransşekaralıq suldarımızdı qalay paydalanıp jatır degen taqırıptardı zertteuimiz kerek.
Mısalı, bizdiñ transşekaralıq sular turalı kelisimge Qıtay qol qoymağan. Nege? Qıtay öz işinde ülken jobalardı salıp jatır. Sol sulardı, İleni, Ertisti Qıtaydıñ işki jobalarına paydalanbaq. Su arnasın sol üşin bwrıp otır. Olar tek jobalardı salıp bitirgen soñ ğana qol qoyuı mümkin. Odan bwrın qoysa, onda rwqsat aluı kerek boladı. Osı sekildi birşama mäseleler bar. İşpek-jemekter de, bizge kelip jatqan tauarlar da, sol sanatqa jatadı.
Oqu-ağartu mäsele bar. Qazir Qıtayda 15 mıñnan astam qazaqstandıq student bilim alıp jatır eken. Jäne olardıñ deni tegin oqidı. Internette «WBT-sız grantqa oqidı» degen sıñaylı jarnamalar qaptap jür. Osımen aynalasıp otırğan jiırma neşe kompaniya bar. Olarğa Qıtay naqtı bilim emes, ideologiyalıq bilim beredi.
Mınanı qarañız, Qıtay öziniñ milliondağan studentin tegin oqıtpaydı. Qıtayda bılay, emtihan tapsırasıñ. Ötseñ, aqılı oqisıñ. Emtihannan ötpeseñ, aqılı da oqi almaysıñ. Grant degen özderiniñ studentterine joq. Al Qazaqstannıñ, OA elderi studentterin grantqa oqıtadı... Erteñ osı 15 mıñ student kim bolıp keledi bizge?
Mine, osı sekildi türli mäselelerdi aldın ala zerttep otıratın institut qajet boldı. Qıtaydıñ ekonomikalıq jäne basqa da sayasatın zertteu maqsatında qazir Qıtay zertteu institutın qwrıp jatırmız.
«Atajwrttı» Serikjan Biläşwlı jürgizedi
«Atajwrttıñ» bir maqsatı orındaldı. Endi qalğanın Sekrikjan Bilaşwlı jürgizedi. Al men zertteumen aynalıspaqpın.
Biz aldında Ükimetke wsınıs bergenbiz. Olar da qoldadı. Tirkeu mäselesi ayaqtalıp qaldı. Zañdı türde jwmıs jasaymız. Instituttıñ jwmısına kelsek, zañdı wyım bolğan soñ memleketpen birlesip jwmıs jasaymız dep oylaymın.
Bizden kömek kerek bolsa, ärdayım dayınbız
Endi men «Atajwrttıñ» basınan bastap qwrğannan keyin, qazir onıñ bolaşağın, bağıt-bağdarın baqılap otıramın. Eger bizden kömek kerek bolsa, ärine kömektesemiz. Ol jerde köptegen azamattar bar. Onıñ barlığın men wyımdastırıp alıp kelgem. Äri qaray, qanday da bir qiınşılıqtar bolıp jatsa, biz bağıt beruge dayınbız.
Swhbattasqan Nwrgeldi Äbdiğaniwlı
Abai.kz


text:
Ukraina Nazirler kabineti Adliye Nazirliginiñ evlenüvni bir kün içinde qayd etmek mümkün olğan bir qaç şeerde deñeme leyhanı ömürge keçirmek teklifine qol tuttı. Böyle qarar ükümet toplaşuvında qabul etildi.
Adliye naziri Pavel Petrenkonıñ bildirgenine köre, bu kibi deñeme leyha Kiyev, Odessa ve Lvovda teşkil etilecek. Böyle hızmetni Hersonda da peyda etmege teklif eteler, o yerde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ sakinleri bunı qullanıp olur.
Bundan da ğayrı, Ukraina şarqında dava zonasında da leyhanıñ ömürge keçirilmesi planlaştırıla: Mariupol ve Severodonetskte. Donbass şeerlerinde leyhanıñ teşkil etilmesi teşebbüsine izaat berip, Petrenko böyle hızmetni Ukraina Silâlı quvetler askerleri qullanıp olacağını qayd etti.
Nazirniñ sözlerine binaen, deñeme leyha çerçivesinde ariza berilgen soñ evlenüvniñ qayd etilmesiniñ minimal müddeti 30 künden (şimdiki vaqıtta olğanı kibi) bir künge qadar qısqartılacaq.
2017 senesinden başlap Adliye nazirligi bu hızmetniñ bütün regionlarda çalışacağını planlaştıra.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Martnıñ 5-nde Kremlniñ kontroli altında olğan Bağçasaray mahkemesinde polis hadimine aqaret etkeninde qabaatlanğan Şevket Razzakovnıñ işi boyunca oturışuvnı başqa künge avuştırdılar. Bu hususta Qırım.Aqiqat içün beren izaatta Razzakovnıñ advokatı Mammet Mambetov bildirdi.
Advokat, mahkemege «kene şaatlar kelmedi», dep iddia ete. O, oturışuvnıñ mart 15 künü saat 14.00-ke avuştırılğanını bildirdi.
Bu yılnıñ fevralinde Bağçasaray mahkemesi aynı bunıñ kibi, şaatlar kelmegenler içün, Şevket Razzakovnıñ işi boyunca oturışuvnı başqa künge avuştırdı.
12017 senesi aprelniñ 13-nde Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasarayda Seydamet Mustafayevniñ evini tinttiler. Qırımtatar faaliyetçileri ve olarnıñ arasında Razzakov polisniñ areketlerini közetmek içün toplaştılar. Polisler ve OMON hadimleri, küç qullanıp, toplaşqanlarnı dağıtacaq oldılar. Neticede yedi kişi yaqalandı. Razzakov ise polis hadimine «tükürüv şeklinde yapılğan» aqaret etkeninde qabaatlandı.
Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqından soñ mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq kütleviy surette tintile.


text:
- Divan Edebiyatı (4)
Divan Edebiyatı,Mecaz, Mecaz-ı mürsel, Teşbih, Telmih, Tecahül-i arif, İstiare (edebiyat), Tevriye, Hüsn-i talil, Leff ü neşr, Kinaye, Teşhis ve intak, Tekrir, Tenasüp, Tezkire, Tarih, Sefaretname, Seyahatname, Siyasetname, Münazara, Münşeat, Evliya tezkiresi, Kısas-ı enbiya, Siyer, Maktel-i Hüseyin, Miraciye, Hilye, Mevlid, Kırk hadis, Menkıbname, Kıyafetname, Sürname, Hamamname, Şehrengiz, Hicviye, Hezliyat, Tarih düşürme, Muamma, Lugaz, Dariye, Rahşiye, Gazel, Kaside, Mesnevi, Müstezat, Rubai, Kıta,Tuyuğ, Terkibi Bent, Terci Bent, Tevhit Münacat, Naat, Methiye, Mersiye, Hicviye, Fahriye,
- Anonim Türk Halk Edebiyatı (1)
Anonim, Türk, Halk, Edebiyatı, Mani, Türkü, Koşma, Destan, Semai, Varsağı, Bağlama
- Dini - Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı (1)
Dini - Tasavvufi, Türk Halk Edebiyatı,İlahi, nefes, nutuk, devriye, şathiye, deme, Aşık, maşuk, şarap, saki, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli Kaygusuz Abdal, Hacı Bayram-ı Veli, Eşrefoğlu Rumi, Pir Sultan Abdal, Niyaz-ı Mısrî, Sinân-ı Ümmî, Hüdâi, Sezai, Kuddusi, Turabi,
- Aşık Tarzı Türk Halk Edebiyatı (1)
Aşık, Tarzı ,Türk, Halk Edebiyatı,Güzelleme, Taşlama, Koçaklama, Ağıt, Muamma, Nasihat,Destan, ilahi, nefes ve deme
Türklerin, İslamiyeti, kabulu Farsça,Arapça,Osmanlıca eserler,Divan Edebiyatı, Halk Edebiyatı, Anonim Türk Halk Edebiyatı, Dini-Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı, Aşık Tarzı Türk Halk Edebiyatı,i türler, Kutadgu Bilig, Divanü Lûgati't-türk,Atabetü'l-hakayık,Divan-ı Hikmet, Kitab-ı Dede Korkut,Türk Halk Edebiyatı,Âşık Tarzı Türk Edebiyatı,Anonim Halk Edebiyatı, Yunus Emre Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Köroğlu, Âşık Ömer, Gevherî, Kayıkçı Kul Mustafa, Ercişli Emrah, Dadaloğlu, Dertli, Erzurumlu Emrah, Batburtlu Zihni, Seyrani, Ruhsati, Aşık Veysel, Murat Çobanoğlu, Şeref Taşlıova, Sefil Selimi,


text:
Ahmet Ahay bir qoyun satın ala
Kurban bayramı arfesinde qurbanlıq çalmaq içün Ahmet Ahay bir qoyun satın ala ve aranğa qapay. Çayırda oynaqlap yürmege alışqan bu qoyun bütün gece qıçırıp Ahmet Ahaynı yuqlatmay.
Ahmet Ahay açuvlanıp, aranğa kire de, dey:
– Ne içün bağırıp ortalıhnı yıhaysıñ, domuz!
– Ev, müsülman, sen ne degeniñden haberiñ barmı?! Hoyunğa domuz dediñ, endi o hurbanlıhha keçmez! Bunı Peyğamberimiz yasah etken!..
Ahmet Ahay qadınınıñ sözlerinden soñ qoyunnı acele sata ve onıñ yerine başqasını ala ve aranğa ketirip qapay. Özü ise, raatlanmağa evge kire. Velâkin bu qoyun da özüniñ qurban çalınacağını duyğan kibi, qıçırmağa başlay. Ahmet Ahayğa raatlıq bermey.
Ahmet Ahay pek açuvlana, o evden çapıp çıqa da, arannıñ qapusından baqıp, yavaştan dey:
– Ah, seni de anavığa oşatam, amma adını aytmam!


text:
Cemil Koçgün - Ne Keremdir
Sanatçı : Cemil Koçgün
Türkü : Ne Keremdir
Etiketler : Cemil Koçgün, Ne Keremdir, Cemil, Koçgün, Keremdir,
Açıklama : Cemil Koçgün - Ne Keremdir türkü indir, Cemil Koçgün - Ne Keremdir türkü dinle, Cemil Koçgün türküleri, Ne Keremdir mp3 indir, Cemil Koçgün türküleri Ne Keremdir türküsü, Ne Keremdir sözleri, Cemil Koçgün mp3 dinle, Cemil Koçgün download, Ne Keremdir bedava mp3, Cemil Koçgün türkü sözleri, Cemil Koçgün türkü dinle, Cemil Koçgün son albüm indir
Cemil Koçgün Türküleri
Cemil Koçgün - Aşk Harmanı
Cemil Koçgün - Ne Keremdir
Cemil Koçgün - Çekilmez İmiş
Cemil Koçgün - Nur Deryası
Cemil Koçgün - Xan Eyledik
Cemil Koçgün - Şems
Cemil Koçgün - Meyman
Cemil Koçgün - Owa Munzuri
Cemil Koçgün - Seyde Min
Cemil Koçgün - Sürgün Zamanı
Cemil Koçgün - Cananı Gördüm
Cemil Koçgün - Tembur (Heyder)


text:
Satış / Həyət evi/Bağ evi, Baki, Hövsan, 62 000 ₼
Məlumat
Elanın vaxtı bitmişdir
Bakida ucuz kiraye evler Bakida kiraye evler Telebeler ucun kiraye evler Qizlar ucun kiraye evler qaxda kiraye evler Ismayillida kiraye evler Hovsanda evler Zabratda satilan evler Bakida kiraye evler Yasamalda 1 ve 2 otaqli menziller Merdekanda satilan evler Xirdalanda menzillerin satisi Xirdalanda satilan evler Buzovnada satilan evler Gencede satilan evler Yeni tikili evlerde menziller Ehmedlide ev alqi satqisi Masazirda satilan evler 9 cu mikrorayonda satilan evler Kurdexanida satilan evler Mastagada kiraye evler Mastagada satilan evler Binə qəsəbəsində satılan evlər Bakıxanovda satılan evlər Bayilda satilan heyet evler Bileceride kiraye evler 9cu mikrorayonda kiraye evler Gunluk kiraye evler 8ci kilometrde satilan evler Montinde satilan evler Kreditle satilan evler Ramanada satilan evler Bakixanovda kiraye evler Sulutepede satilan evler Bakida ev almaq Evlerin qiymeti


text:
Martnıñ 8-nde OSCE Daimiy Keñişinde Avropa telükesizlik ve işbirligi Teşkilâtında ABD işleri boyunca muvaqqat vekili Harry Camian, ilhaq etilgen Qırımda insan aqları qaba şekilde bozulğanı, şu cümleden qırımtatar faali Suleyman Kadırovqa nisbeten çıqarılğan qarar içün yazıqsınğanını bildirdi.
O, Rusiyeden Qırımda faqrqlı tüşüngenlerni bastırmaqnı toqtatmağa ve halqara insan aqları közeticileriniñ Qırımğa kirmesini ruhset berüvi boyunca ABD öz çağıruvlarını tekrarlağanını qayd etti.
«Bizler martnıñ 1-nde, ictimaiy ağlarda Qırım – Ukraina toprağı dep yazğan haberi içün Suleyman Kadırovqa nisbeten cemiyet içünde faaliyet köstermekni yasaqlağan eki yıllıq şartlı ceza berilgeninden raatsız oldıq. Bizler ayrıca, işğalci akimiyet bu aynıñ soñunda keçirilmege niyetlengen qanunsız saylâvlarda iştirak etmesi içün ealige basqı yapqanından da raatsızmız», – dep ayttı Camian.
Camian yapqan çıqışınıñ tolu metini ABD OSCEdeki missiyasınıñ saytında derc etilgendir.
Fevralniñ 28-nde Rusiye prokurorı Suleyman Kadırov içün şartlı olaraq üç yılğa azatlıqtan marum etüv ve cemiyet içünde faaliyet köstermekni yasaq etüv cezası istegenn edi. Kadırov özü cinaiy işni – onıñ cemaat faali sıfatındaki noqta-i nazarı ve uquq imayecisi faaliyetine qarşı mahsus hızmetler tarafından berilgen provokatsion cevap olğanını iddia ete.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Qosqan waqıtı Jeltoqsan 5, 2014 | 972 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı küres barşamızğa ortaq is
Adamzatqa erteden tanıs sıbaýlas jemqorlıq – zamanmen birge ösip-örkendep, nebir tegewrindi qarsılıqtarğa tötep berip, qaýda mol qarajat, paýda bolsa, sol jerge tamır jaýıp, büginge deýin joýılmaý otırğan qawipti keseldiñ biri. Basqa damwşı elder sïyaqtı, bizdiñ jas memleketimizdi de jegi qurttaý bul kesel aýnalıp ötken joq. Respwblïka Prezïdenti N.Ä.Nazarbaev öziniñ «Qazaqstannıñ älemdegi bäsekege barınşa qabiletti 50 eldiñ qatarına qosılw strategïyası, Qazaqstan öz damwındağı jaña serpilis jasaw qarsañında» attı xalıqqa joldawında ulttıq qawipsizdik pen qoğamdıq turaqtılıqqa töngen qater retinde sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı küres jönindegi jalpıulttıq keşendi bağdarlamanı däýekti türde jüzege asırwdıñ qajettigin aýtıp, sıbaýlas jemqorlıq qoğamnıñ barlıq müşelerine, sondıqtan jemqorlıqpen küres jalpı barşa xalıqtıñ borışı ekenin atap körsetti. «Sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı küres twralı» Zañ qabıldanğannan beri on jıldıñ işinde, sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı is-äreketter däýektilikpen jüzege asırılwda. Osı bağıttağı şaralar men kökeýtesti mäselelerdi şeşwde zañdılıqtı jetildirw jumıstarı turaqtı türde jürgizilip keledi. Jalpı alğanda, qabıldanğan keşendi şaralar nätïjesinde sıbaýlas jemqorlıq körnisteriniñ azayuı baýqaladı. Sıbaýlas jemqorlıqtıñ jïi boý körsetetin, eñ qawipti türi-paraqorlıq. Birinşi kezekte para berwdiñ sebepterin, para alwdıñ jağdaýların tüp-tamırın joyu üşin qoğam bolıp belsendilik tanıtwımız qajet. YAğnï para berw de, para alw da paýdalı bolmaýtındaý, ülken qılmıs retinde sanalatındaý jağdaý, qoğamdıq sana qalıptaswı qajet. Paraqorlıq memlekettik apparattıñ qalıptı qızmet etwine böget bolıp, bïlik jäne basqarw organdarınıñ bedeline nuqsan keltiredi, zañdılıq qağïdaların joqqa şığarıp, azamattardıñ konstïtwcïyalıq quqıqtarı men zañdı müddelerine qısımşılıq jasaýdı. Paraqorlıqtıñ aldın alw, jolın kesw, aşw jäne tergew jumıstarı josparlı türde jüzege asırılıp keledi. Bügingi tañda älewmettik awrwdıñ aldın alw jäne äşkerelew ürdisi jıldan jılğa öse tüswde. Paraqorlıqpen elimizde köbine-köp qolında bïligi bar, şeşim şığarwğa, bölip bergizwge ökileti jetetin qızmetkerleriniñ aýnalısıp otırğanın köresetip berdi. Qazaqstan Respwblïkasınıñ «Sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı küres twralı» Zañın säýkes sıbaýlas jemqorlıqpen küresti barlıq memlekettik organdar men lawazımdı tulğalar jürgizwi tïis. Memlekettik organdardıñ, ujımdardıñ, jergilikti özin-özi basqarw organdarınıñ basşıları öz ökilettiginiñ şeginde özderiniñ kadr, baqılaw, zañgerlik jäne özge de qızmetterin tarta otırıp, zañ talaptarınıñ orındalwın qamtamasız etwge mindetti dep körestilgen. Memlekettik qızmetşilerdiñ sıbaýlas jemqorlıq qılmıstar jäne osı turğıdağı quqıq buzwşılıqtarmen aýnalıswınıñ negizgi sebepteri mınalar bolıp tabıladı: -memlekettik qızmetşilerdiñ quqıqtıq bilim därejesiniñ tömen bolwı; -quqıq buzwşılıqqa nemquraýdı qaraýtın, qızmettik tärtibi tömen keýbir memlekettik organdar; -keýbir memlekettik qızmetşilerdiñ memleket müddesin emes, öziniñ jeke basınıñ jaýın küýttewi; -keýbir memlekettik organ basşılarınıñ sıbaýlas jemqorlıq qılmısqa qarsı zañ talaptarın orındaw jönindegi jumısınıñ mardımsızdığı; Ärïne, sıbaýlas jemqorlıq sılıp tastaýtın sırtqı jara emes, bul tamırın tereñge jaýğan, özge saw organdarın şırmap, tınıs-tirşiligin tarıltatın, söýtip olardıñ tolıqqandı qızmet etwine qater töndiretin qawipti kesel. Onı emdemes burın awrwdıñ paýda bolw, damw, taralw joldarın bilip, derttiñ qozwına qolaýlı jağdaý twwına jol bermew kerek. Ol üşin bul awrwğa qoğam bolıp qarsı turwımız qajet. YAğnï buqara köpşilik tarapınan sıbaýlas jemqorlıq körnisterine qoldan kelgenşe tosqawıl qoýılıp, qolında bïligi bar azamattar osı jolda özgelerge ülgi bolwı tïis. Sonda ğana xalıq seniminiñ üddesinen şığatınımız sözsiz. Sıbaýlas jemqorlıq qılmıstardıñ belgisimen is qozğawdıñ bir negizi-azamattardıñ arızı. Ärbir azamat öziniñ konstïtwcïyalıq quqığın qorğawğa mindetti, Qandaý da bolmasın «qolı da, jolı da uzın» adamdar azamattardıñ quqığın taptap, zañsız äreketterge baratın bolsa, ädildikti ornatwşı quqıq qorğaw organdarı. «Twra bïde twğan joq, twğandı bïde ïman joq» dep qara qıldı qaq jarıp, twrasın aýtıp, ädildikke jügingen qaýmana xalıqtıñ urpağı bügingideý öz aldına el bolıp, eñsesi bïik 50 memelekettiñ qatarına jetwdi közdep otırğan şaqta sol adamï qalıp-parasat bïiginen körinwge tïispiz. Osı turğıda Xalıqqı qızmet körsetw ortalıqtarında jemqorlıqqa qarsı şaralar uýımdastırılıp, mekemede beýne baqılawlar tolıqtaý jumıs istewde. Azamattardıñ ökilettik organdarmen tikeleý qarım- qatınası bolmawınan jemqorlıq sanı qısqarıp, jumıs sapası joğarlağanın baýqawğa boladı. Är azamat oz quqığın jettikteý bilse jemqorlıqqa jol bolmaýdı.
XQKO Almalı awdanı ujımı sıbaýlas jemqorlıqqa qarsı küreste belsene at salıswda
Asılbekova Rawşan,
Almatı qalası Almalı awdandıq XQKO ïnspektorı


text:
«Qara deñiz olmasa, Qırım olmasa, Ay-Petri olmasa, yaşamağa ne acet?», – 1971 senesi fevral 1-de bu faniy dünyanı terk etken insannıñ sözleri, özü ise daima aqıllarımızdadır…
Vatanında onıñ şanına abide qoyuldı, coşqun maqale ve kitaplar yazıldı, Vatanınıñ eñ yüksek mukâfatlarına nail oldı. Amet Han Sultan – arbiy uçucı, gvardiya mayorı. Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ nam qazanğan sınavcı-uçucısıdır. Sovet Birliginiñ eki defa qaramanı. Üç Lenin Nişanı, 4 – Qızıl Bayraq Nişanı, Aleksandr Nevskiy nişanı, Vatan cenki nişanı, «İtibar belgisi» nişanı ve altı medal ile rağbetlendirildi. Devlet ve Stalin mukâfatınıñ namzeti oldı.
Amet han Sultan Qırımnıñ acayip köşeçigi – Alupkada – 1920 senesi oktâbr ayında dünyağa keldi. Babası – Dagestanda Tsovkr avulında doğıp, Qırımda yaşay ve mında qırımtatarı Nasibege evlene. Yedi sınıfnı bitirip, Sultan Aqmescitteki demir yol oquv yurtuna kire. Soñra demir yol müessisesinde çilengir olıp çalışa ve aynı zamanda aeroklubda oquy, soñkisini 1938 senesi bitire.
Birinci Kaçinsk arbiy aviatsion mektebini bitirip, küçük leytenant unvanında Kişinöv civarındaki Odessa arbiy okrugınıñ 4-nci qırıcı aviatsion polkuna yollanıla. Mında 1941 senesi iyün 22 künü 4-nci qırıcı ava polkunıñ küçük leytenantı Amet Han Sultan İ-153 qırıcı uçağında bir qaç arbiy uçuşnı etip, cenkni qarşılay. Soñra – Rostov-na-Donu seması,1942 senesi mart ayından 4-nci qırıcı aviatsion polku Yaroslavlde yerleşe. Yaroslavl semasında öz birinci ava ğalebesine irişe.
1942 senesi mayıs 31 künü, ücümler neticesinde ihtiyatsız qalıp, Amet Han «Yünkers-88» duşman uçağını ura. Şu vaqıtta onıñ «Harrikeyn»i yanıp tutaşqan «Yünkers»te qala, amma zembil yardımı ile uçağınıñ kabinasından qurutarıla. İşbu qaramanlığı içün Sultan degerli qol saatı ile rağbetlene.
1942 senesi yaz mevsimi… Cenkte Sovet ordusınıñ qalip çıqacağı beklenile. Eñ eyi uçucılarnı birleştirgen 9-ncı qırıcı aviatsion polku terkibinde Yak-7B uçağında Sultan Stalingrad uruşında iştirak ete. Mında onı kene uralar ve… o kene de zembil yardımı ile qurtarıla. 1942 senesi oktâbr ayında Amet Han 9-ncı seymen qırıcı aviatsion polkunıñ 3-nci ava eskadrilyasınıñ komandanı ola. Cenkniñ soñuna qadar işbu polknıñ terkibinden çıqmay.
Cenk devam ete – Sultannıñ itibarı ise ep artmaqta. Cebede onıñ aqqında coşqun maqalelerni yazalar, cenkniñ tam ortasında o – efsaneviy uçucı, tanılğan mütehassıs.
1943 senesi avgust 24-de 9-ncı Odessa semyan qırıcı aviatsion polkunıñ eskadrilya komandanı, kapitan Amet Han Sultanğa Sovet Birliginiñ Qaramanı unvanı, Lenin nişanı ve «Altın Yıldız» medali berile.
Cenk vaqtında o, 603 arbiy uçuşnı ete, 150 ava uruşını keçire. Resmiy malümatqa köre, cenk devrinde Amet Han Sultan ellige yaqın faşist uçağını urıp tüşüre. Aqiqaten ise işbu sayı daa da büyük edi. O, olarnı… dostlarına ediye ete edi, yani, menim «yıldızım» endi bar, digerlerde ise yoqtır.
Ekinci Sovet Birligi Qaramanınıñ Altın Yıldızı ile gvardiya mayorı Amet Han Sultan 1945 senesi iyül 26-da taqdirlendi.
Cenkniñ soñuna yetkeninden soñ mütehassıs uçucılarnı Yuqarı Baş komandanınıñ avalesi ile akademiyalarğa yollaylar. 1945 senesi avgust ayından Amet Han Sultan Monino Arbiy-ava akademiyasınıñ diñleyicisi ola, faqat oquv oña zor kele edi – tasil eksikligi sebebinden, ve 1946 senesi uçucı ariza yazıp, onı akademiyadan boşatmağa rica ete. Arizasını qabul eteler ve aprel ayında podpolkovnik Amet Han Sultan işten boşatıla. Amma semasız yaşap olamay…
Uçucı zenaatına qaytmağa qolay bir mesele degil edi. Buña sebep – qırımtatar milletidir. Arbiy dostlarınıñ faal yardımı sayesinde 1947 senesi Amet Han Sultan Uçucı-taqiqat institutınıñ sınavcı uçucısı ola.
Allahtan bir uçucı, qısqa müddet içersinde o, ğayet zor sınavlarnı keçirip, eñ eyi sovet sınavcılarınıñ sırasına kire.
1951-1953 seneleri Sultan Sergey Anohin, Födor Burtsev ve Vasiliy Pavlov ile KS uçağınıñ analogını sınaylar. Serbest tüşüvi vaqtında köçürici işletile ve uçaq maqsatqa taba yönele edi. Sınav vaqıtlarında Amet Han Sultan tarafından bir sıra havflı areket yapılğan edi. Bir kere uçaqnıñ köçüricisi birden işlemedi, ve, maşinanı taşlamağan ve ep motornı işletmege çalışqan (o ise endi yerge tüşeyatqan vaqtında işledi) Amet Han Sultannıñ sayesinde mezkür maşina qurtarılğan edi.
İşbu sınavlar içün Amet Han Sultan üçünci kere Sovet Birliginiñ Qaraman Yıldızına namzet olaraq kösterildi.
Generalissimus mukâfat namzetleriniñ cedvelini baqqanda, Lavrentiy Beriya Stalinniñ iş odasında edi. Amet Han Sultan Sovet Birliginiñ Qaramanı yıldızına üçünci kere namzet olaraq kösterilgenini körgen Stalin açuvlanıp: «Tatarnı böyle gizli sınavlarğa kim yolladı?» dep fışıldadı. Beriya, uçucı, ayatına telüke olğanına baqmadan, raketanı qorçalağanını añlattı. Üçünci kere Qaraman Yıldızını Amet Hanğa, tabiiy ki, bermediler – bu endi qarardan ziyade edi. Aks alda Vatan hainliginde qabaatlanğan qırımtatarlarnıñ sürgünligi onıñ, Stalinniñ, şahsiy hatası olğanı belli olur edi. Daiy ise günâhsızdır ve yañılıp olamay edi. Amet Hanğa Stalin mukâfatı ve nişan berildi.
Kâinat programması işlep çıqarılğanda, kosmonavtlarnıñ keri qaytuvı içün hızmet etecek donatuvnı sınamaq vazifesi Amet Han Sultanğa tüşti. 1958-1960 seneleri Sultannıñ reberligi altında kosmonavtlarnıñ birinci taqımı çekisizlikni sezdiler. Kosmonavtlar, şu cümleden Yuriy Gagarin de, Amet Han Sultannı ürmet etip, şaqa tarzında oña «Baba» dey ediler.
1961 senesi sentâbr 23 künü Amet Han Sultanğa «SSCB nam qazanğan sınavcı-uçucısı» unvanı berildi. Ömür devamında o, yüzge yaqın uçaqnı sınap baqtı, semada 4237 saat keçirdi.
Babası lak milletinden, anası ise qırımtatarı olğanda, Amet Han Sultan er yerde qırımtatar olğanını yaza edi. Ayatında «Milletinden vazgeç ve…» – soñra ise nice nimetlerniñ olacağı aqqında laflarnı defalarca eşitken edi. Aynı şu laflar olğan kabinetlerde onıñ – qırımtatarlarnı vatanğa qaytarmaq ricasına: «Sus, seniñ işiñ degil» degen cevapnı ala edi.
«Olarnen subet etkenden Ayğa barıp kelmege daa da qolay» – dey edi Sultan.
Mektep çağında küçük Amet Han: «Vatanımnı ne içün sevem» mevzusında inşa yazmaq kerek edi. Tüşüncelerini gizlemeyip: «Qara deniz, Ay-Petri içün» den yazğan. O vaqıt başqa bir şey yazamaz edi. Eki aldı. Sebebini öyle de añlap olamadı
Nam qazanğan sınavcı-uçucı Aleksandr Şçerbakovnıñ aytqanına köre, Amet Hanğa Frenkistanğa «Normandiya-Neman» polkunıñ yıllığına barmağa musaade etmediler. Bunı Su-9 gizli qırıcınıñ sınavı ile añlattılar. Amma bunıñ aqiqiy sebebeini er kes añlay edi: dagestanlı olsa, bütün meseleleri yoq olur edi. Faqat Sultan iç bir vaqıt halqını satmadı, akimiyetke olğan birinci muracaatlarda onıñ imzaları da bar, semetdeşleri ise – qırımtatarları – Jukovskiydeki evinde er vaqıt qıymetli musafir edi.
«Yol beriñiz» vesiqalı kitapta Amet Han Sultan aqqında öçerk bar. Balalığından bir adise: «Mektep çağında küçük Amet Han: «Vatanımnı ne içün sevem» mevzusında inşa yazmaq kerek edi. Tüşüncelerini gizlemeyip: «Qara deniz, Ay-Petri içün» den yazğan. O vaqıt başqa bir şey yazamaz edi. Eki aldı. Sebebini öyle de añlap olamadı. İnsan aqiqatnı yazdı, aqiqattır. Endi büyük olğan Amet Han Sultan, memleketniñ eki defa Qaramanı, laureat, nam qazanğan sınavcı-uçucı, Vatannıñ yüksek nişanlarınıñ qaç defa kavaleri, bu adiseni izaatlap, böyle dey: – Ne oldı, añlaysıñmı: men o vaqıt umumiy sözlerni bilmey edim. – Şimdi? – Şimdi, ebet, bilem, amma episi bir sevmeyim. Qara deñiz – vatanım. Qırım da – vatanım. Ay-Petri – vatanım. Qara deñiz olmasa, Qırım olmasa, Ay-Petri olmasa, yaşamağa ne acet?».
1971 senesi fevral 1-de Amet Han Sultan salon içine sığğan ve mahsus alet yardımı ile içeri çıqarılğan yañı aviatsion köçüricini sınamaq içün «uçqan ameliyathane»de semağa köterildi. Uçaq sınav zonasına çıqqanda ve uçaq müendisi köçürcini yollamağa başlağanda, radist vazifeniñ başlanuvı aqqında haber berdi. Ameliyathaneden yerge kelip yetken soñki haber edi. Uçaq sazlıqqa tüşti. Erkân maşinanı qurtarmağa çalışa edi – amma neticesiz. O facialı künde olıp keçken vaqia alâ daa açıq-aydın degildir. Çoqusı, şu cümleden mütehassıslar da, Amet Han Sultannıñ tesadüfen ölgenine inanmaylar…
Meşur uçucı Amet Han Sultan Moskvada Novodeviç mezarlığında defn etildi… Moskvadaki mezarı – qırımtatarlarnıñ ep ziyaret etken yeridir. Onıñ adı Alupka, Volgograd, Jukovsk şeer soqaqlarına, Mahaçkala caddesine, Aqmescitte meydan ve aeroklub, Dagestan Cumhuriyeti Kaspiysk şeeriniñ №8 litsey-mektebine berildi.
Babasınıñ Vatanı – Dagestanda – Amet Han Sultan adına ava liman bar. Qırımtatar toplulığınıñ arektelerine baqmadan, onıñ sevimli Vatanı – Qırımda – ava limanına qaramannıñ adını berip olamadılar… Amma, elbette ki, qırımtatar halqınıñ şanlı oğlunıñ tarihı «Haytarma» qırımtatar milliy bediiy filminiñ negizi olğanı tesadüfiy al degildir.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
(Devam, bundan evelki qısmını bu yerde oquñız)
Lenur İslâmovğa eki pasport nege kerek? Moskvadaki 15 yıllıq yaşayışından soñ onı Rusiye ile ne birleştire? O, qaysı printsiplerge riayet ete? Bu hususta Dünya Qırımtatar Kongressi prezidentiniñ muavini, ATRniñ baş mudiri ve iş adamı Qırım.Aqiqat içün bergen intervyüniñ ekinci qısmında ikâye ete.
Şimdi Qırımnı endi qaytarıp olamazsız, deseñiz, yaşamağa acet qalmaz
– Nesiz ya da kimsiz yaşap olamaysız?
– Qırımsız, qorantasız. Qaytacağımızğa dair umütsiz, işançsız. Şimdi Qırımnı endi qaytarıp olamazsız, deseñiz, yaşamağa acet qalmaz.
– Lenur İslâmovnı kim qorqmaq kerek?
– Qırımda olğan ruslar. Qırımtatar milliy areketini, Mustafa Cemilevni – bugünki qırımtatar muitini yaratqan insannı satqanlarnıñ episi. Hain ve kollaborant olğan bütün insanlar. Mustafa Cemilev aytqan kibi, bu insanlar Qırımdan bütünley def olmaq, qayda olsa-olsun, közge ilişmemek içün ketmek kerekler.
– Aksi alda ne?
– Aksi alda ayrıca mesuliyetke çekilecekler. Olarnıñ yapqan işi – sadece hainlik degil. Bu, nesil hainligidir, biz bunı yüz yıllarca unutmamız. Bu sebepten meni degil de, bizni qorqmaq kerekler.
– Siz qaysı bir devletniñ vatanseveri olasız?
Men öz halqımnı sevem, ve menim halqım Ukrainanıñ uquqiy saasında munasip şekilde taqdim etilmek kerek
– Men qırımtatar halqınıñ ve bütün azat insanlarnıñ severi olam. Men köksüme urıp, Ukrainanıñ, ya da Amerika Qoşma Ştatlarınıñ vatanseveri olam dep, qıçırıp oturmam… Yoq. Men öz halqımnı sevem, ve menim halqım Ukrainanıñ uquqiy saasında munasip şekilde taqdim etilmek, statusımız qayd etilmek kerek.
– Sizde Ukrainanıñ ve Rusiyeniñ – eki pasportıñız bar. Siz eki vesiqa boyunca yaşaysız, işiñizni qurdıñız. Rusiye vatandaşlığından vazgeçmege tüşünesizmi?
– Nasıldır pasportlarnı yaqmaq kibi teatr içün lâyıq olğan areketler – maña lâyıq degil. Ne içün böyle bir adım bar – Lenur? Bu, «Lenin uçredil revolütsiyu» («Lenin inqilâpnı tesis etti»), demektir. Ne içün qırımtatarlarğa böyle adlar qoya ediler? Sovetler vaqtında, şu genotsid vaziyetinde balalarnı qurtarmaq içün. Sovet rejimi vaqtında Lenin adını taşığan balanı öldürmek olmay edi.
– Öyle olsa sizge Rusiye pasportı nege kerek?
– Anamnen babam (yarımadadan sürgün etilgen soñ yaşağan yerleri olğan Özbekistandan – QA) Qırımğa kettiler, men ise Moskvağa kettim, çünki işni anda yapmaq daa qolay edi. Pasportnı Özbekistandaki Rusiye konsullığında alğan edim. Men asılında Rusiye pasportınen yaşamağa devam eter edim… Çünki Rusiye ile Ukrainanıñ tarihları bir edi, bunıñ ile iç bir zorluq yoq edi.
Qırımda Ukraina yoq edi. Qırımda Ukraina yalıñız 2014 senesinden başlap peyda olmaq kerek edi… Bu soñ derecede şovinistik bir tarih edi
Anam meni, Qırımda epsi (soylarımız – QA) yazılğan evde yazdırdı. Daa yahşı añlaya bilmeñiz içün, Qırımda Ukraina yoq edi. Qırımda Ukraina yalıñız 2014 senesinden başlap peyda olmaq kerek edi… Qırımtatarlar balalarını eñ sade balalar bağçasına yerleştirmek içün barıp añlaşmaq, aşalanmaq kerek ediler… Bu soñ derecede şovinistik bir tarih edi. Bu sebepten anamnen babam o muitte sağ qalmağa tırışa ediler… Olar özler balaları içün eñ doğrusını ne tüşünse, onı yapa ediler.
– Ukrain tili ile ne? Onı ögernmek niyetiñiz barmı?
– Men ukrain tilini ögrenem. Evelden maña suhbetdeşimniñ tek rusça laf etkeni kerek olsa, şimdi endi avtomatik şekilde bir tilden digerine avuşıp olam.
– Ukrain tilinde laf etesizmi?
– Daa yoq, amma laf etecem.
– Sizni bugün Rusiye ile ne birleştire?
Evelden bilgen ve sevgen Rusiyem menim içün endi yoq. Çünki menim noqtai-nazarım içün pek çoq kişi menden yüz çevirdi. Biz şimdi pek çoq kişi içün toksik oldıq
– Evelden bilgen ve sevgen, içinde 15 yıldan ziyade yaşağan Rusiyem menim içün endi yoq. Çünki menim noqtai-nazarım içün pek çoq kişi menden yüz çevirdi. Biz şimdi pek çoq kişi içün toksik oldıq, çünki biz şimdi cuzamlı kibimiz… Olar içün biznen munasebetler, işleriniñ ğayıp etilmesine ketirmek mumkün.
Asılında insan 50 yaşında endi yaşamaq ve nasıldır bereket toplamaq içün azırlanmağa başlamaq kerek. Men Gurzufta bir ev qurdım, Moskvada Rusblövkada bir ev… Siz endi, qartlığıñız içün er şeyniñ yetecegini añlaysız. Ve bütün bularnı, şimdi bu yerde çapqalamaq, nasıldır azatlıq ve başqa şeyler talap etmek içün deñiştirmek – bu tarih 50 yaşlı insanlar içün degil, bunı aslında yaşlar yapmaq kerekler.
– Öz aile tarihıñıznıñ muvafaqiyetini nasıl tayin ete bilesiñiz?
– Apayım, büyük bir çastımdır. O, şimdi içinde yaşağan bütün zorluqlarımıznı mennen keçti. O, ne içün böyle olğanını añlay. Men bazı dostlarımnı bilem, olarnıñ apayları, – bunı gizlemege şey yoq – radikal olmaq kerekmey, Qırımda qalıp, bunıñ bitkenini beklemek kerek, deyler. Yani, ziyalılar… Yanağıñ artıñda karamelka bar, ondan soñ ise – ya şah, ya da padişah, bir de birine yantayıp turarmız. Lâkin bizim vaziyetimizde format başqa edi.
– Ömür arqadaşınıñ sizge qol tuttımı?
– Tolusınen. Ale daa onen belli bir psihologik işler yapmaq mecbur olğanıma baqmadan. Çünki qadın er vaqıt qadındır. Şeylerimizni alıp, bir de bir başqa şeerge ketmek bizge qolay. Qadın ise eşyalarını yavaşçıqtan toplay… O, turmuş eşyaları ile yaşay. Men, qadınnıñ daa ziyade realist olğanını, der edim.
– O, şimdi siznen Kyivdemi?
– Elbet. Balalarım da mında. Büyük oğlumıznen problemalar çıqqan olsa da. Çünki o, endi Moskvada oquy edi. Biz onı 2015 senesinde bu yerge aldıq. Em de büyük qıyınlıqlar ile… Onı anda atta sorğuladılar. O, belli vaqıtqa qadar menim noqtai-nazarımnı añlamay edi, onıñ fikirleri başqa edi. Lâkin añladı, ve yapqanımıznıñ doğru olğanına razı oldı.
– Lenur İslâmov seksistmi?
– Yoq, men seksist degilim. Bu, siz özüñiz içün tasavur etkeniñiz qadar tar degil. İlâhiyet ceetinden qadın erkekten daa kâmil mahlüqtır. Tek siz soynı devam ettire bilesiñiz. Sizge bu berildi – insannı meydanğa ketirmek. Men, yahşı-yaman, birinci tasilim boyunca ekimim ve doğurmanıñ ne olğanını bilem. Öz balalarımnı men doğru analarınıñ qarnından ala edim, özüm qoluma ala ve adlarını qoya edim… Ve siziñ bizim epimizden eñ yahşı olğanıñıznı, qadınlarnıñ eñ yahşı olğanlarını aytmaq isteyim.
Biz çoq şeylerde ayatnı murekkepleştiremiz, ve turmuşsız yaşay bilecegimizni, asker olmaq keregimizni tüşünemiz… Şimdiki vaziyette erkekler, tamam qadınlarnı qorçalap, ölmege mecbur olacaqlarına azırlanmaq kerekler. Tamam qadınlar sayesinde biz özümizni erkek olaraq is etemiz.
– Bir intervyüñizde siz Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Cepparğa «dülber eçki» dediñiz.
İnformatsion siyaset nazirligi Kyivde «Qırım – Ukrainadır» bilbordlarını asqanda – bu, ne? Yoqsa biz onıñ Ukraina olğanını bilmeymizmi? İnsanlarğa kerçek areketler kerek
– Qırımtatar tilinde bir atalar sözü bar: eçki – güzellik içün degil, süt bermek içündir. İnformatsion siyaset nazirligi Kyivde «Qırım – Ukrainadır» bilbordlarını asqanda – bu, ne? Yoqsa biz onıñ Ukraina olğanını bilmeymizmi? Qırım zapt etildi ve bu sebepten Kyivde bilbordlar asmağa şey yoq. İnsanlar, olarnı er kün tüşüngenlerini, qayğırğanlarını bilmeleri, is etmeleri içün kerçek areketler yapılmaq kerek.
– Siz bunıñ Eminege qarşı nasıl yañğırağanını añlaydırsız…
– Yoq. Bu yerde er şey añlaşılmaq kerek edi. Biz sütni körmeymiz. İç bir seksizm yoq.
– Afu isteyceksizmi?
– Qadından afu istemek bir vaqıt yüz qarartmaz. Men bütün qadınlardan afu istemek mumkünim, Emine Ceppardan ise, oña toqunğan olsam, – asıl da on kere afu isterim.
– Siz siyasiy ceetten nezaket kütken insansızmı? LGBTge nasıl munasebetiñiz bar?
– Yaramay munasebetim bar.
– Yani Musaviylik marşına siz çıqmaz ediñiz. Amma onı yasaq eter ediñizmi?
– Bilesizmi, men bu meselede daa ziyade radikalım. Men añlayım ki, insanlarda, şu cümleden seksual ceetten, belli bir fikirlerini ifadelemek içün imkânlar bar. Men belli bir şeylerni sıñırlar edim, lâkin bu, menim şahsiy fikrim. Deyelim ki, men bu meselelerde tam manada siyasiy ceetten nezaket kütken insan degilim.
– İşğal alıp taşlanğan soñ Qırımda Musaviylik marşına ruhset berir ediñizmi?
– Doğrusını aytsam, yoq. Ruhset bermez edim.
(Metin üstünde Katerina Kovalenko çalıştı)


text:
Kommunikatsiya
Kommunikatsiya bul pikir ha'm mag'lıwmattı jetkerip beriw ha'reketi. Kommunikatsiyanın' ulıwma tu'rleri to'menegishe:
Doslar menen so'ylesiw, kitap oqıw yamasa unatqan adamın'dı qushaqlawlar baylanıstın' a'piwayı tu'rleri bolıp esaplanadı.
Telefonlar (qon'ıraw etiw), kompyuterler (internet ha'm elektron xat), radio ha'm televidenieler texnologiyadan ja'rdeminde baylanıs jasawg'a mısal bola aladı.
Ta'biyiy baylanıs degende haywanlardın' bir-biri menen baylanıs jasawı tu'siniledi. Olar bir-birine o'zlerinin' qay jerde ekenligin (eger joytılıp qalg'an bolsa), jıllı jerlerge ko'shiw waqtı bolg'anlıg'ın, qa'wipli jag'daylardın' jaqınlıg'ın yamasa ananin' balasın shaqırıwın aytıwı mu'mkin. Haywanlar bir-birine tek g'ana belgi bermesten, olar o'zlerinin' territoriyasında bul jerler olarg'a tiyisli ekenligin basqa haywanlarg'a bildiriw ushın belgiler qaldıradı. A'dette topar basshısı basshı ekenin bildiriw ushın belgi qaldıradı.