text:
Amirbek AZAM uulu: Latyn aribine ötüü – zaryldyq.
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Latyn aribine qajra ötüü maselesin bizdin cetekçiler oroğo salyp, üstün bekem sementtep salğan kündö da, al asfalt coldu teşken daraqtaj ar qaj cerdi teşip çyğa beret. Qazaqstan 2025-cyly latyn aribine ötüüsü menen töbölsüz türk mamleketteri, Qyrğyzstandy qoşpoğondo, ortoq alfavitti pajdalanyp qalat. Egerde biz Mosqvanyn qyl cügönün kesip, otorçuluq cana totalitardyq doordun çyncyrynan birotolo boşonuunu qaalasaq, latyn aribine ötüü üçün çeçkindüü qadam şilteşibiz zaryl.
Avtor: oshakir
Latyn aribine ötüü Qyrğyzstandy alystatsa, calğyz Rossijadan alystatat. A bizdin cañy eski aripke ötüübüzdü, albette, Qreml qaalabajt. Sebebi, birinçiden, el aralyq sajasyj çöjrödö Rosijanyn sajasyj-ekonomikalyq taasiri coğolup baratqanynyn bir cyşaany qatary qabyl alynat. Ekinçiden, Qazaqstandyn latyn aribine ötüüsü ölkönün türk tildüü mamleketter menen caqyndaşuusuna öbölgö bolot (Prezident Nazarbaev özü latyn aribine ötüü zaryldyğyn qazaq alfavitinin tamyry türk ekenin cana bügün türk tili Evrazijanyn köp bölügündö uluttar aralyq qarym-qatnaştyn tili bolup qalğany menen tüşündürdü.) Bul baryp, çordonunda Rossija turğan Evrazija ekonomikalyq birimdigi (EvrAzES) cana Evrazija Bacy sojuzunun orduna türk mamleketter aralyq ekonomikalyqpy, sajasyjby ujumdardyn negizdelişine caqşy pajdubal bolbospu!
Türk tildüü respublikalardyn carandary Evropanyn Şengen zonasyna kirgen 26 ölkönün buqaralaryndaj öz ara erkin qattaşyp qalsa, andan qalajyq curtqa ğana pajda emespi.
Myndaj boluusun cana eks-sovettik Orto Azijany öz qojnunan çyğaruunu Rossija qaalabajt, qyzyqdar da emes. Any tüşünüü üçün Qazaqstan latyn aribine ötörün şardanalağandan kijin orus massmediasynda çyqqan materialdarğa bir serep saluu cetiştüü. Misaly, Rossijanyn Uluttuq strategija institutunun El aralyq proğrammalar bojunça direktoru Jurij Solozobov Qremldi tüz ele til imperializmi sajasatyn oluttuu cürgüzüügö ündödü.
Ajtmaqçy, Qazaq ökmötü aldyndağy Ilimij eksperttik keñeştin müçölörünün işeniminde, latyn alfavitine ötüü – dajra deñizge qoşulğan syñary 18 million qalqtuu respublikanyn düjnölük sivilizasijağa aralaşuusuna, oşondoj ele ölkö qalqynyn birimdigin bekemdöögö cana bir uñğuluu ce identtüülüktün qalyptanuusuna dañğyr coldoj qyzmat qylat. Aldyñqy köp mazmunduu süjlömdögü birimdikti bekemdöö cana identtüülüktü iştep çyğuu degen tüşünüktördün artynda ülkön sajasyj mazmun catat. Emnege? Qazaq tili cana cazmasy kirillisa ce orus alvafitine negizdelgendikten, orus tilinde bilim alğan, süjlögön, ojlonğon qazaqtar öz ene tilin caqşy bilişpejt. Alar qazaq tilindegi adabijatty oquj alyşpajt. Alardyn oj cügürtüüsü, mentaliteti orus tilindegi adabijat cana maalymat qaracattarynyn taasiri astynda qalyptanğandyqtan, düjnönü köbün ese orustardyn cana Rossijanyn közü menen qarajt (Sovet zamanynda köpçülügübüz düjnödögü oqujalardy Mosqvanyn közü menen qarap, Mosqvanyn öñütünön turup baalap qalbadyq bele).
Manqurttuq qajdan baştalat?
Anan da Qazaqstan menen Rossijanyn çegarasy 13 394,6 qm ekenin, bosoğoloş caşoo qazaq tiline orus tili taasir etçü oluttuu faqtor ekenin cadybyzdan çyğarbasaq. Calpy ajanty Qazaqstandan deerlik beş ese çoñ Qanada menen AQŞnyn ortoq çegarasy 8 891 qm ğana cana alardyn yrasmij tili oqşoş.
Orus tilinin maalymat mejkindigindegi da, taryhyj-geoğrafijalyq da üstömdügünün kesepetinen qazaq tilinin qoldonuu çöjrösü taryp, bügünkü orğuştağan ilimij-tehnikalyq proğress menen caryşa ösüp-önüüsünö kedergi tijüüdö. Bul “qyjamat” Qyrğyzstanğa da keptep qojğondoj münözdüü. Atügül abal Qazaqstandağydan da beter. Prezident ökmöttük cyjyndardyn birin qyrğyz tilinde ötkörüp catqanda, BŞQ törajymy orusça süjlögönü; Coğorqu Keñeştin deputattary aldynda orusça süjlögön ministrler; aqyrqy cyldary baldaryn orus mektepterge bergenderdin köböjgönü; Ömürbek Tekebaev cana başqa sajasatçylardyn sot carajandarynyn orus tilinde cürgüzülgönü; caştardyn ojun ene tilinde emes, orus tilinde oñoj-oltoñ tüşündürgönü cana başqa tolğon toqoj misaldar bizdegi cağdaj Qazaqstandan da osol ekenin bozdop ele ajtyp turbajby!
Türk elderin bölüü qandaj baştalğan?
Sovet ökmötü türk elderin arap cazmasynan latyn ğrafikasyna, andan soñ kirillisağa ötkörüü menen alardyn ortosundağy qarym-qatnaşty, XX asrdyn alğaçqy çejregine çejin öküm sürgön tildik bajlanyşty bölüp-caruunu közdögön. Oşoğo cañy alippege ötkörüü qyldat dajardalğanyn başqyr uluttuq-boştonduq qyjmylynyn başçysy, taryhçy, filosof Ahmet-Zaki Validinin (1890-1970) keçee kijin Öfödö (Ufada) çyqqan kitebi kübölöjt. Köpçülük oqurmandarğa tüşünüktüü bolsun üçün aldağy kitepten (Зakи Baлиди ToraH. BocпoMиHaHия: KHиra 2. — yфa: Бaшkиpckoe издaTeлbcTBo “KиTaп”, 1998) sözübüzgö tieşelüü cerin qystara ketejin:
“Men 1922-cyldyn 22-ijulunda cazğan qatymdy qajra bir cyldan kijin Paricde coluqqan uçurda Mustafa Çoqoevdin qolunan aldym. Al qatqa men oşol kezde Samarqandda bolup catqan oqujalarğa toqtolup, andan syrtqary Mosqvadan alynğan maalymattardy bajandağam. Egerde sovetter Polşa menen soğuşta utsa, anda musulmandarğa qarata madanijat tarmağynda cañy sajasat cürgüzö baştajt…
Mosqvada Çyğyş universiteti ujuşturulup, cetekçiligine Svanidze menen Brojdo qojuldu. Brojdo azyr Stalindin cardamçysy. Azyr sizderge bul adamdy özüñüzdün dosuñuz qatary 1917-cyldyn aprel-ijul ajlarynda Hivağa vali (cetekçi) qylyp cönötüp, qandaj çoñ qata ketirgendigiñiz tüşünüktüü bolot. Dal oşol Brojdo cana professor Polivanov orus tili bojuça caşy ulğajğan azerbejcandyq adis Şahtinskij cana türk Ahmed Şavad menen birge türk elderin biri-birinen bölüp saluu, oşondoj ele ar türdüü latyn cana kirillisa alfavitterin kirgizüü menen bizdi özübüzdün tüpkü tamyrybyzdan acyratuu sajasatyn cürgüzüp catyşat. Nazir Turaqulov cana anyn cubajy Hanifa egerde latyn alfaviti kirgizile turğan bolso, anda al bardyq türk elderi üçün birdej boluşu kerek dep sunuş qyldy. Biroq Brojdo menen Polivanov ar bir el üçün sözdörünün özgöçölügünö caraşa özünçö adabij til tüzülüşü kerek degen sajasat cürgüüzüüdö. Latyn alfavitine ötüü kirillisağa ötüünün tepkiçi ğana bolup qalary şeksiz. Dagestanda osetin cana çerkes tilderin kirillisağa ötkörüü baştaldy. Oşondoj ele altaj tatarlaryn, finderdi, jaquttardy latyn alfavitine ötkörüü cönündö söz cürüüdö. Bul plandyn baaryn Brojdo menen Polivanov tüzgön. “Qoblandy” cana başqa çyğarmalar azyrynça latyn tamğasynda basyluuda, anan, albette, kirillisağa ötöt. Azyr Çyğyş Universitetinde oqutuu üçün Hiva, Buhara, Aşhabad, Qoqon, Taşkentten caştardy çoğultup, Mosqvağa alyp kelişti. Sen Sovet bijliginin madanijat bağytyndağy myna uşul cañy sajasaty tuuraluu maqala cazyp, bul maselege düjnölük qoomçuluqtun köñülün bursañ caqşy bolmoq ele.” (Qarañyz: Petr Qoqajsl, Amirbek Usmanov. Qyrğyzstandyn taryhy kübölördün közü menen. – B.: 2014. 191-192 better)
Basa, 1929-cyly RSFSRdin El ağartuu qomissariaty orus alfavitinen baş tartyp, latyn aribine ötüü tuuraluu atajyn qomissija tüzüp, cañy cazmanyn üç varianty iştelip çyğat. Biroq bul ajağyna çyqqan işti Iosif Stalin 1930-cyly toqtotup qojot. A bügün kirillisany ce orus alfavitin slavjan tektüü 7 mamleket: Belarus, Bolğarija, Makedonija, Rossija özü, Serbija, Uqraina, Çernoğorija cana eks-sovettik Qazaqstan, Qyrğyzstan, oşondoj ele Monğolija qoldonot. Atalğan künqorsuz ölkölördön başqa da orus aribin Ğruzijanyn amirindegi Abhazija, Tbilisinin başqaruusun çanğan Tüştük Osetija cana Moldovanyn bijligin taanyğysy kelbegen Pridnestrovje qoldonot. Beregi üç region teñ Orusijağa açyqtan açyq yqtağanyn caşyrbajt.
Totalitarizmdin möörü
Orus ğrafikasynan ketüünün sajasyj cüjösünö bajlanyştuu bir neçe colu özümdün başymdan ötkön faqtyğa toqtolo ketejin. Coldo cürgöndö canyma taqaj kitep ala cüröm. Uçaqta, ce avtobusta, ce poezdde, ce metrodo baratqanda canaşa oturğan amerikalyqtar menen Batyş evropalyqtar menen baarlaşa qalğanda, qolumdağy kitepke qarap: “Siz orussuzbu?” ce “Siz Rossijadan bolosuzbu?” dep suraşqan uçurlar köp ele boldu. Al emi murdaqy “sosialisttik lagerge” kirgen Çyğyş Evropa carandarynyn “Murdaqy SSSR quramyndağy respublikalardyn birinensiz ğo?” deşet. Qyzyğy, anğlis tilindegi, tağyraaq ajtqanda, latyn aribindegi kitep myndaj suroonu caratpajt. Emnege debejsizbi?
Bügün sebebi düjnö cüzündö 2.6 milliard kişi (bul calpy 7.5 mlrd eldin 36%) latyn aribin qoldonot. Qytaj ieroğlifi, devanacari cazmasy (Indija) cana arap aribin qoldonğon eldin sany bolcolduu birdej ele: 1 milliardğa caqyn kişi (14%). Kirill aribin 300 million (4%) cana dravidian cazmasyn 250 million (3.5%) kişi pajdalanat. (http://www.worldstandards.eu/alphabets/)
Orus alfavitine ö, ñ, ü tamğalaryn qoşup, qyrğyz alfavitin tüzüüdö ketirilgen kemçilikter qyrğyz tilinin avazyna zyjan keltirgenden başqa da köptögön sözdördü tuura emes ajtqanğa, atügül ceerigenge col açqanyn bügün eç kim dele tanbastyr (1940-cyly Orus ğrafikasynyn negizinde tüzülgön qyrğyz alfaviti 1940-cyly qoldonuuğa kirgizilgenden beri keregeleş qazaq, özbek, ujğur tilderinen, andan aryraaqtağy türkmön, azerbajcan, tatar, başqyr cana başqa tilderden qançalyq alystatqany özünçö izildöönü talap qylat). Buğa ilimdin doqtoru Abdykerim Muratovdun “Ruheş” sajtynda caryjalanğan arğumenttüü maqalasy dalil. Köpçülük oqurmandar al maqalany oquğan bolso da, alfavittin tilge tijgizgen kesirine bajlanyştuu A.Muratovdun arğumentterine qajryluu artyq bolbojt dep ojlojm. Alar myna:
“5. 1928-1940-cyldarda çyqqan basma produqsijalaryn tüp nusqada oquj berüügö cetişebiz.
Azyrqy alfavit qamsyzdaj albaj catqan eki türdüü ajtylyştağy tybyştar "Kk – Kk" bolup, "Ққ – Qq" bolup, cazylyp, oqulup “kirpidegi” cumşaq tybyş menen “qarğadağy” qatqalañ tybyşty ajyrmalap qalabyz. Uşundaj ele bötönçölük Гr – Gg cana Ғғ – Ğğ menen da acyratylyp qalat.
"Э-э" tamğalaryn alyp qojsoq da bolo beret, anyn ordun E-e qamsyzdaj alat: Ene, elek, eşik dep caza berebiz, baldardyn başyn adaştyrbaj.
Abdan köp sözdördö kerektelüüçü "Aa" tybyşynan başqa "Ää" degen tamğa menen belgilenüüçü tybyş bar. Oşol tybyştyn tamğasy coq bolğonduqtan, misaly, Qoçqordon çyqqan Moldo Qylyçtyn yrlaryndağy zärde, ğäzäl, äväz, därä, mäzä, däcääl, pänä, şäkirt c.b. köptögön sözdördü tuura emes cazyp, tuura emes oqup kelebiz.”
Oqumuştuu-pedağoğdun beregi ilimij arğumentterine men bir-eki misal qoşo ketejin. Qadamcaj rajonunda Qan ajyly (sovet mezgilinde şaar tibindegi posjoloq) bar. Qan ajyldyn sovet doorunan berki yrasmij atalyşy. Bul çölkömdün eli Qandy içkilik dialektinde Qän dep ajtyşat. Qän degendi uqqan el “aa, bul cerde ken bar eken” dep bilet. Azyrqy atalyşy bojunça qyzyl cajan qandy eske salat. Ce “Manas” eposundağy badana (dene) sözün alaly. Manasçylar aldağy sözdü bädänä dep ajtyşqanynan men qypyndaj da kümön sanabajm. Any azyrqy cazylyşynda badana dep cazsaq ce oqusaq, eldin köbü tüşünbösü qaletsiz. Myndaj misaldar on ce cyjyrma emes, miñdep tabylat. Oşon üçün Ceenbaj Muqambaevdin fundamentalduu emgegi — “Qyrğyz tilinin dialektologijalyq sözdügünö” kirgen 32 miñdej sözdün köbü dialekt delip, daliste catpajby!
Oşon üçün qyrğyz tili özünün tabigyj formasynda önüügüsü cana caş muun ene tilinde tuura süjlöösü üçün biz da cañy alfavitke — latyn aribine ötüübüz cana kirillisadan mümkün boluşunça tez arylyşybyz şart. Sebebi, professor Syrtbaj Musaev ajtqandaj, bul eñ aldy linğvistikalyq zarylçylyq. “Biz qoldonup catqan alfavitte bizdin tilibizdin tabijatyna ylajyq kelbegen tamğalar köp… Ekinçiden, sajasyj masele, taqtap ajtqanda, mümkün boluşunça tegi cat tildin, özgöçö, orus tilinin taasirinen boşonuu” üçün latyn cazmasyna ötüü kerek dep tüşündüröt filoloğ-ilimpoz. (Qarañyz (şilteme orus tilinen qotoruldu): http://m.gezitter.org/culture/59382_s_musaev_dlya_perehoda_na_latinskiy_alfavit_trebuetsya_politicheskaya_volya_/)
Orus ğrafikasyndağy 17 tamğa latyn aribinde bar ekenin eske alğanda, uluu-kiçüülörgö cañy tamğany üjrönüü çoñ qyjynçylyqty caratpajt.
Albette, bizdin erktüü Qyrğyzstandyn oqumuştuulary 1930-cyldary ketirilgen kemçilikti oñdop, qyrğyz tilinin fonetikalyq özgöçölügünö toluq ündöş alfavitti iştep çyğary şeksiz. Anüçün tamğa köböjüp ketti degen arğument coltoo bolboş kerek. Antkeni, men 20 cyldan aşyq caşap catqan Çehijanyn alfaviti 42 tamğadan, çehterdin ağajini slovaqtardyn (Slovakija) alfaviti, diaqritikalyq simvoldordu (tamğalardyn üstündögü qoşumça belgilerdi) qoşo eseptegende 46 tamğadan turat. Bul Evropanyn toltosunda caşağan slovaqtar menen çehterge dialekti qojuñuz, ğovordun özgöçölügün saqtooğo mümkündük bergen. Anyn bir dalili. Bir meretebe Çehijanyn batyşyndağy Domaclise (çehçe — Domažlice) şaarynda Hodsqo muzejine baryp qaldym. Muzejdin Etnoğrafija bölümündögü eksponattardy qarap cürsöm, zaldağy qyzmatker zajyp: «Men sizge bir qyzyqtuu nerse qojup berejin. Tyñşap körüñüzçü”,- dedi. Emne boldu eken dep, dinamikte cañyrğan çeh tilindegi sözdördü 3-4 münöttöj tuncurap uqtum. Al toqtoğondo muzejdin orto caştağy qyzmatkeri: «Siz bizdin Domaclise ğovorundağy sözdördü bajqadyñyzby?” — dep surabaspy. Men ağa andaj deñgeelde çeh tilin bilbegenimdi ajtyp aqtandym. Domaclise ğovorunun saqtalyp qaluusu — XIV qylymda Jan Ğus tarabynan reformalanğan Çeh alfaviti calpy çeh tilinin fonetikalyq özgöçölügünö toluq coop bergenine bajlanyştuu ekeni kümönsüz. Qyrğyz tili da latyn aribine ötüü menen özünün ezelki qasietine qajra kelet dep işenem.
Prağa
Maqalanyn tüp nusqasy: AMиpбek AЗAM yyлy: ЛaTыH apибиHe өTүү – зapылдыk


c: text/html

text:
Kreml nezareti altındaki mahkemeci Viktor Mojelânskiy, «Veciye Kaşka işi»niñ figurantı Kazim Ametovnıñ tevqif müddetini uzatır eken, mahkeme qararında başqa bir şahısnıñ, yani daa evel Bağçasarayda tevqif etilgen Ernest Ametovnıñ adı, soyadı ve doğğan kününi yazğan. Bu aqta özüniñ Facebook saifesinde advokat Emil Kurbedinov haber etmekte.
Onıñ sözlerine köre, uquqqoruyıcı organ hadimleri «buña istenilmeden hata yapıldı degen».
«Men ve menim müşterim tevqif müddeti uzatılğanına dair mahkeme qararını temyiz etüv aqqından marum etildik. Mahkemeniñ ilk baştaki qararında Kazim Ametovnıñ adı yoq edi ve, aslında, temyiz etmege bir esas yoq edi. Men ya da Kâzim ağa mahkemeniñ ilk qararını temyiz eterek, aynı zamanda başqa kişi yerine Kâzim ağanıñ adı yazılsın, siz yañlış kişini apiste tutasıñız, meni apiske alıñız deycek rica etecek degil ya. Saçmalıq!» – dep yaza o.
Kreml nezareti altındaki Qırım Yuqarı mahkemesi fevralniñ 9-nda «Veciye Kaşka işi»nen alâqalı şikâyetni baqmaqnı red etti. Qabaatlanğan biri olğan Bekir Degermenciniñ qadını Aliye Degermenciniñ sözleine köre, taqiqatçı eksiklikler tapılıp, iş tekrar birinci basamaq mahkemesine yollanılğanı aqqında haber etken.
Yanvarniñ 12-nde, Kreml nezaretindeki Aqmescit Kiev rayon mahkemesi «Veciye Kaşka işi» figurantlarınıñ tevqif müddetini daa eki ayğa uzatqan edi.
Noyabrniñ 23-nde kündüz Aqmescitte küç idaresiniñ hadimleri bir gruppa qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı. Olar Türkiye vatandaşından para talap etüvde qabaatlana. Rusiye küç idaresiniñ hadimleri tarafından tutuluvlar esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramağan edi. Daa soñra qadın vefat etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko anayasa komissiyasını qırımtatar halqınıñ liderleriniñ laflarına emiyet berip, Anayasa deñişmelerinde Qırımnı Ukrainanıñ ayırılmaz parçası olaraq qırımtatarlarğa taqdirini belgilemek aqqını bergen milliy-territorial qurulış olaraq tasdıqlamağa çağırdı.
Bu aqqında Poroşenkonıñ resmiy Twitter saifesinde aytıla.
Anayasa komissiyasını qırımtatar halqınıñ liderlerini diñlemege ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini Ukrainanıñ ayırılmaz parçası olaraq qayd etip, qırımtatar halqına taqdirini belgilemek aqqını amelge keçirmege imkân berecek milliy-territorial qurulış olaraq belgilemege çağıramPetro Poroşenko
«Anayasa komissiyasını qırımtatar halqınıñ liderlerini diñlemege ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini Ukrainanıñ ayırılmaz parçası olaraq qayd etip, qırımtatar halqına taqdirini belgilemek aqqını amelge keçirmege imkân berecek milliy-territorial qurulış olaraq belgilemege çağıram», – dedi prezidenti.
İyül 16-da Ukraina prezidenti Yuqarı Radada detsentralizatsiya meselesinde Anayasa deñişmelerini taqdim etecek, deputatlar cumaaqşamı künü deñişmelerni baqacaqlar.
Deputatlar deñişmelerni Anayasa mahkemesine yollamaq kerekler.
Petro Porogenko Yuqarı Radağa bunıñnen bağlı qanun leyhasını kirsetken edi. Vesiqağa binaen, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ ayrı rayonlarında yerli idare hususiyetleri qanun tarafından belgilene. Bundan ğayrı, yerli akimiyet organlarınıñ vekâletlerini arttırğan deñişmeler kirsetile.
Refat Çubarov Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ qırımtatar halqına milliy-medeniy muhtariyet bermek teklifine qarşı çıqtı. Onıñ aytqanına köre, qırımtatarlarnıñ taqdirini belgilemek aqqı qayd etilmese, o, Anayasa deñişmelerine qoltutmaycaq. Refat Çubarov anayasa komissiyasınıñ azası ola.
2014 senesi baarden berli Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ işğali altında buluna.


text:
Aqmescitniñ Şmidta, 2 soqağındaki «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtınıñ Meclis yerleşken binasında qrımtatar tili derslerini teşkil etecek olalar. Bunı «Larişes» Qırım tarihiy müzey-qoruğınıñ tesisçisi Güliver Alti bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, ocalar ile körüşüv keçirildi.
«Belli adamlar, oquv merkezini meydanğa ketirdiler ve şahsiy ders berüv tecribeleri bar. Müzey-qoruq qırımtatarca derslerinde qırımtatarlarnıñ tarihı ve medeniyetine emiyet bermege teklif etti. Meraqlı bir leyha olacaq, bir binada müzey (qırımtatarlarnıñ tarihı, medeniyeti ve dini boyunca sergi) yerleşecek ve qırımtatarca dersler berilecek. Bir yerde bir çoq bilgi alacaqlar, dep aytmaq mümkün», – dep yazdı Güliver Altin Facebookta.
«Qırım» Fondunıñ» baş müdiri Riza Şevkiyev Qırım.Aqiqatqa bu malümatnı tasdıqlap, onıñ eski añlaşmaları amelge keçirilgenini ayttı.
«Keçken sene sentâbr ayında «Larişes» müzeyi ile bu binanı (Aqmescitniñ Şmidta, 2 adresi boyunca, – muar. ) kirağa bermege añlaştım. İşğalden sebep inkişaf etmek imkânımız yoq edi, çünki Mecliske çalışmağa bermey ediler, men de binanı müzeyge kirağa berdim», – dep ayttı Şevkiyev Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ qayd etkenine köre, mahkeme keçirilgende ve «Qırım» Fondunıñ» mal-mülki tevqif etilgende işbu añlaşma yerine ketirilmey edi.
«Şimdi kiracı mennen telefon vastasınen bağlandı, anda müzey ve qırımtatar tili derslerini açmağa añlaştıq. Er şey «Qırım» Fondunıñ» reberligi qurğan plan ve niyetlerge köre keçmekte», – dedi Şevkiyev.
Güliver Altin «Qırım» Fonduna» ait binada hanlar devriniñ «Kalga-sultan» tarih ve medeniyet müzeyi açılacağını bildirgen edi. Binada ilmiy merkez, kütüphane, arhiv ve fond anbarı yerleşecek.
2014 senesi sentâbr 16-da Şmidta, 2 adresi boyunca Aqmescitteki Qırımtatar Milliy Meclisiniñ binasında on eki saatlik tintüv keçirilgen edi. Neticede vesiqa, protokol, islâm edebiyatı ve bilgisayarlar alındı.
Sentâbr 17-de Meclis binasına mahkeme vekilleri kelip, bu bina ve «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtına ait daa altı binanıñ tevqifi aqqında tenbiyelediler. Sentâbr 19-da Meclis binası müürlengen edi.
Kiyev rayonı mahkemesi «Qırım» Fondu» HT müdiri Riza Şevkiyevni 350 biñ rublelik para cezası ile cezalandırmağa, fondnı ise 4,5 million rublelik para cezası ile cezalandırmağa qarar aldı.


text:
SİZOda tutulğan "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Akim Bekirovnıñ avgust 9-ında oğlu doğdı. Bunı "Qırım balalığı" teşebbüsiniñ Facebook saifesinde haber eteler.
"Siyasiy mabüs, ekinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Akim Bekirovnıñ oğlu doğdı! Bu, qorantada ekinci bala. Biz can-yürekten Akim ve Sabriyeni hayırlaymız. Akim ömür arqadaşı ve balası yanında degil. Onı eline alıp olamay. Amma biz inanamız ki, bu vaqtınca ayırılıq", - denile beyanatta.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 insan tutuldı.


text:
Aqyarnıñ eki şeer plajında Ekinci Cian cenkinden qalğan top (artilleriya) snarâdını taptılar, dep bildire Rosgvardiyanıñ Aqyar idaresi.
Beyanatqa köre, şeerniñ şimaliy tarafında, bir plâjda parknıñ rekonstruktsiaysınen bağlı qurulış işleri vaqtında, patlayıcı cenk nesnesine oşağan bir şey tapılğan edi. Keççe mütehassıslar, o - nemse gaubitsa silâsınıñ 105 mm kalibrlik snarâdı olğanını belgiledi.
Patlayıcı nesne areket alında edi ve "raatlanıyıcılar içün aqiqiy telüke edi".
Aynı vaqıtta Qamış körfezinde, yalıda bir metr mesafede, arbiy yedekke oşağan daa bir nesne tapıldı. Ekspertler, o - 1941 senesi yapılğan top snarâdı olğanını tesbit etti.
Rosgvardiya, tapılğan cenk silâları yoq etildi, dep bildire.
HakaHyHe Ha жeлeзHoдopoжHoM Bokзaлe B CиMфepoпoлe poccийckиe пpaBooxpaHиTeли oбHapyжили rpaHaTy Ф-1 BpeMeH BTopoй MиpoBoй BoйHы.
Qırım ve Aqyarda Ekinci Cian Cenkinden soñ topraqta qalğan mermiler ara-sıra tapıla. Yarımadada minasızlaştıruv taqımları çalışa.


text:
Bugün Çornobıl atom elektrik stantsiyasında yüz bergen qazanıñ 33 yılı qayd etle.
1986 senesi aprelniñ 26-nda Çornobıl atom elektrik stantsiyasınıñ dördünci energoblokunda küçlü himik patlav oldı. Neticede reaktor blokunıñ bir qısmı ve maşina odası yoq etildi.
Patlav neticesinde yanğın çıqtı, alev üçünci energoblokunıñ damına keçti. Aman-aman birden qaza yerine yanğıncılar keldi. Alevni saba saat 5-ke qadar söndüre ediler. Lâkin dördünci bloknıñ içinde onı ancaq mayısnıñ 10-nda söndürip oldılar, o vaqıt grafitniñ büyük qısmı endi yanğan edi.
Patlav ve yanğından soñ radioaktiv duman peyda oldı. O, tek zemaneviy Ukraina, Beyazrusiye ve Rusiye topraqlarını degil, bir çoq Avropa memleketi – İsveçiya, Avstriya, Norvegiya, Almaniya, Finlândiya, Yunanistan, Romaniya, Sloveniya, Litvaniya, Latviya topraqlarını qavrap aldı. Nükleer adiseleriniñ halqara şkalasına (INES) köre bu qaza yedinci derece telüke olaraq tasnif etildi.
Başta Moskva ve Ukraina Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ reberligi qaza ve ekologik felâket aqibetlerini gizlegen ediler. Aprelniñ 28-nde ise Sovetler Birliginde ilk resmiy haber aydınlatıldı.
Qazanıñ ilk künleri 10 kilometrlik alannıñ ealisi tahliye etildi. Daa soñra tahliye alanı 30 kilometrge qadar kenişletildi.
1986 senesiniñ soñunda radiatsiya tarqatılmasınıñ ögüni almaq içün yoq etilgen reaktornı mahsus «lâhitnen» örtkenler. Mütehassıslarnıñ fikirince, onıñ tübünde qaza vaqtında reaktorda olğan yaqıtnıñ 95%-ı ve viran olğan reaktornıñ parçalarından ibaret radioaktiv maddeler qaldı. 2000 senesi dekabrniñ 15-nde Çornobıl atom elektrik stantsiyasınıñ işi telükesizlik maqsadınen toqtatılğan edi. Aynı vaqıtta 1986 Senesi qurulğan «Ukrıtiye» obyekti yavaş-yavaş viran ola edi.
Ukraina «Ukrıtiye» obyektiniñ deñiştirilüvinen bağlı leyhalar yarışınıñ keçirilmesi içün halqapa toplulıqqa muracaat etti. 2004 senesi yañı «lâhit» qurucılığı ve azırlanuvınen bağlı tender keçirildi.
2016 senesi noyabr ayında Çornobıl atom elektrik stantsiyasında dördünci energobloknıñ «Ukrıtiye» obyektine yañı telükesiz lâhit kemeriniñ keçirilüvi yekünlendi. Bunıñ sayesinde inşalarnıñ parçalanuvı, yaqıt ve radioaktiv maddelerniñ yoq etilmesinen bağlı işke başlamağa imkân oldı.
Kemer qurucılığı 2012 senesi başlağan edi.


text:
Qırım akimiyeti Rusiye ükümetinden qırımtatarlarnıñ reabilitatsiyası aqqında vesiqalarnı aluv meseleleri boyunca işçi gruppasını meydanğa ketirmege rica ete. Qırım ükümetiniñ «ruporı» olğan Krıminform saytınıñ malümatına köre, Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov Rusiye ükümetiniñ baş nazir muavini Dmitriy Kozak ve Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov adına bunıñnen bağlı mektüplerni azırlamağa avale etti.
«Böyle bir qararnı cumhuriyet yolbaşçısı «Namus» qırımtatar halqınıñ aqsaqallar şurasınıñ vekilleri ile körüşüvinden soñ qabul etti», – aytıla beyanatta.
Matbuat hızmeti qayd ete ki, körüşüvde reabilitatsiya aqqında vesiqalarnı aluv problemleri baqıldı. Böylece, Özbekistan Cumhuriyetinden berilgen vesiqalarnıñ berilmesi sozula.
«Qırımdan Özbekistanğa qırımtatar halqınıñ temsilcilerimiznen ve memurlarnen gruppanı yollamaq kerek», – dedi Aksönov.
Berilgen malümatqa köre, körüşüvde Qırım nazirler şurasınıñ reis muavini Ruslan Balbek, Qırım Devlet şurasınıñ reis muavini Remzi İlyasov, «Namus» qırımtatar halqınıñ aqsaqallar şurasınıñ reisi Dilşod İlyasov, «Namus» qırımtatar halqınıñ aqsaqallar şurasınıñ idare reisi Temur Çelebiyev, em de qırımlı Refat Göcenov ve Ruslan Eminov iştirak ettiler.


text:
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresinde elâllıq qaideleri boyunca işini devam etken iş adamlarına elâllıq sertifikatları berildi. İşbu sertifikatlarnı Qırım Müftisiniñ muavini Ayder İsmailov taqdim etti.
Böylece, ufaq ve büyük baş ayvanlarnıñ soyumınen meşğul Arsen Ümerovnıñ şirketi (Bağçasaray), iş ceryanı ve yeri Qırım MDİ “elâl” sertifikatsiyası merkezi tarafından teşkerilip, elâllıq sertifikatını elde etti.
Bundan da ğayrı, Ruslan Muhamecanovğa ait çeşit hamur aşlarını ve et mahsulatlarını azırlap satqan “Bağçasaray mahsulatı” ticariy markası elâllıq sertifikatını devam ettirdi. Şirket ufaq aş, qatmerli hamur mahsulatları, çeşit küfteler, tuvar, qoy, tavuq ve köküş etlerini sata.
Qırım Müftisiniñ muavini Ayder İsmailov elâllıq qaideleri boyunca çalışmağa istegen şirketlerniñ sayısı artqanını qayd etti.
“Qırımda elâl sanayısınıñ inkişafı içün bütün kerekli şarait bar. Qırım ealisiniñ aman-aman 15 % musulmanlardır. Qırım – turistik bölge, bu da elâl turizmniñ tez inkişafı içün bir siltem ola bilir. Ve, müim bir husus ki, insanlar, kettikçe, temiz, sağlıqlı ve faydalı aşaytlarnı saylaylar”, – dedi Ayder İsmailov.
Al-ı azırda Qırımda 46 şirket elâllıq standartları boyunca çalışa.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Rusiye FSBsi hadimleri Eski Qırım sakini, qırımtatar faali İsmet Memetovnıñ evinde tintüv keçirmege devam ete. Onı «Meclis faaliyetinen alâqaları bar olğanında» şekleyler. Evde ömür arqadaşı ve 2-5 yaşlarında balalar buluna. İsmet Memetovnıñ altı balası bar, dep bildire «Qırım birdemligi».
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi, tahqiqat tedbirleri keçirilgen Memetovnıñ evi yanında yayın yapa.
Haber etile ki, qırımtatar faaline qoltutmaq içün bir çoq insan keldi. İsmet Memetovnıñ imayesine advokat Emil Kürbedinov ve uquqçı-aq qorçalayıcı Rustem Kâmilev keldiler.
«FSB hadimleri tahqiqat tedbirlerine başlamağa istey, protokol tizeler. Faqat advokat qarşı çıqıp, böyle tedbirlerniñ keçirilmesine dair mahkeme qararını soray», – dep bildire şaatlar.
Berilgen malümatqa köre, operativ-qıdıruv tedbirlerini Rusiye FSBsiniñ eki hadimi keçire, olar şaatlarnen beraber keldi.
FSB hadimleri Memetovnıñ Eski Qırımdaki müessisesini de tinte.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa izaat berip, İsmet Memetov ürmet qazanğan bir insan olğanını ayttı. Çubarov, «Meclis faaliyetinen alâqaları bar» kibi şübeler «tintüv keçirmek içün manaçıq» olğanını tüşüne.
Noyabrniñ 21-nde Rusiye FSBsi hadimleri Eski Qırım sakini, qırımtatar faali İsmet Memetovnıñ evinde tintüv keçire, dep bildire «Qırım birdemligi».
Memetov Rusiyede ve onıñ işğali altındaki Qırımda yasaqlanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetinen alâqaları bar olğanında şeklene. FSB malümatına köre, Memetov Meclisni maliye ete ve «ekstremist edebiyatnı saqlay».
İsmet Memetov oña aydınlatılğan qabaatlarnen razı degil ve yapılğan basqınıñ siyasiy mabüslerniñ mahkemelerine faal qatnağanınen bağlı olğanını tüşüne.
Rusiye uquq qoruyıcıları Eski Qırımdaki tintüvlerni izaatlamay.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
150-200 insannı toplağan tedbirniñ teşebbüsçisi «25 fevralâ» cemaat-siyasiy areketi, «Tavriçeskiy soyuz» cemaat teşkilâtı oldı.
Numayış iştirakçileri qollarında Rusiye, Kommunistik firqasınıñ, Rusiye İşçi firqasınıñ bayraqlarını ve: «Halq cumhuriyetlerine – halq referendumı», «Cenüp-Şarq, Qırım sennen beraber!», «Slavânlar, faşizmge qarşılıq köstereyik!», «Rusiye yaratıluvı – dünya qurtaruvdır!» degen plakatlarnı tuta edi.
Miting devamında iştirakçiler bugün Donbassta keçirilgen «referendum»larğa qol tutqanınen beraber resmiy Kiyevniñ Antiterroristik ameliyatını da muzakere etti.
Bundan da ğayrı, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ sakinlerine gumanitar yardımnı toplamağa teklif bar edi, iştirakçiler buña qol tuttı.
Toplanğanlar Rusiye prezidenti Vladimir Putinni «Rusiye medeniy merağını qattı ve daimiy sürette qorçalamaq, Donbass halqına yardım etmege» çağırdılar. Bunıñnen beraber insanlar Çin, Venesuela, Kuba, Argentina, İndistan ve Brazilge «öz toprağında serbestlik ve mustaqillik içün küreşken Donbass halqına destekni köstermege» teklif ile buyurdılar.
Miting problemsiz keçti. Nizamnı uquq qoruyıcı organlarnıñ ve «Qırım halq imayesi»niñ vekilleri nezaret ete edi.
Mayıs 11 künü Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde «referendumlar» keçe. AQŞ departamenti bu qanunsız «referendumnıñ» neticelerini tanımaycağını bildirdi.


text:
Federal migratsion hızmetiniñ Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ Qırımda yaşağan tuvğanlarınıñ vesiqalarınıñ teşkerüvini qırımtatarlarğa etilgen nevbetteki basqı olaraq adlaylar.
Böyleliknen vekâletliniñ matbuat hızmetinde fevral 2 künü Kefede Otuz qasabasında yaşağan qızına Rusiye mahsus hızmetleriniñ «ziyareti»ni izaatladılar.
Beyanatta bildirilgeni kibi, vesiqalarnıñ teşkerüvi esasında, şu cümleden, Cemilevniñ torunında, mahsus hızmetler «onı çıqarıp, ğaliba, FSBge alıp ketecek ediler».
«Vaqia yerine yerli faaller kelgeninden ve er şeyni videoğa çıqarıp başlağanından soñ, işğalci strukturalarnıñ temsilcileri evni terk etti», – haber ete Cemilevniñ matbuat hızmeti.
«Qırımtatarlarğa işğalci akimiyetniñ mahsus strukturalarınıñ tarafından bu kibi basqı ıntıluvı işğalci Qırımda adetiy bir ameldir. İşğal şaraitlerinde yarımadanıñ köy ve şeerlerinde er kün tintüv, sorğu, mahkeme toplaşuvları, basqı, insan aqlarınıñ bozuluvı yüz bere», – denile beyanatta.
Bildirilgeni kibi, yigirmi yaşında Erol Abuljelilov şimdi Qıbristan Yaqın şarqiy universitetinde oquy ve tatillerge evine qayttı.
FMS Cemilevniñ ailesine etken ziyaretini izaatlamay.
2014 senesi başında Qırım işğaliden soñ Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa yarımada kirişi beş yılğa yasaqlandı.


text:
Aqyarda martnıñ 9-nda Oktâbr inqilâbı caddesinde bulunğan ukrain şairi, yazıcısı ve ressamı Taras Şevçenkonıñ abidesine yerli sakinler çeçekler qoydı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Aqyarnıñ Ukrain milliy-medeniy cemiyetiniñ azaları Margarita Litvinenko, Oleg Leus ve Mihail Galunka birinciler sırasında çeçek qoyıp, şairniñ şiirlerini oqudı ve onıñ ayat yolu aqqında ayttılar.
Faaller şairniñ abidesinde bir qaç granit taşı qırılğanını qayd etti.
Lâkin kommunal hızmetler Tamir işlerine daa başlamadı.
Bir saat içinde bir qaç on yerli sakin daa çeçek ketirdi, bazıları şiir oqudı ve dua etti.
Ukrainada martnıñ 9-nda ukrain şairi ve ressamı Taras Şevçenko doğğanınıñ 205 yılı qayd etile.
Yalta sakinleri Şevçenkonıñ abidesine çeçek qoydı. Aqmescitte Rusiye tarafdarları da çeçek qoydı.
Taras Şevçenko 1814 senesi martnıñ 9-nda dünyağa kelip, edebiyat ve ressamlıq icadı sayesinde meşur oldı. O, ukrain medeniyetiniñ eñ büyük timsallerinden biri ola.


text:
Aqyarnıñ 13 oquv yurtunda terrorizmge qarşı qoruvnı arttıracaqlar. Bunı çarşenbe künü, iyül 1-de, Aqyarnıñ rusiyeli prokuraturası bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, prokuratura tasil ve terrorizmge qarşılıq aqqında Rusiye qanuniyetiniñ eda etilmesini teşkerip, bozuluvlarnı qayd etti.
«Şeerniñ bir sıra oquv yurtunda isar, politsiya hadimlerini çağıruv dogmesi, videonezaret sistemasınıñ yoq olğanı belgilendi», – denile beyanatta.
Gagarinskiy ve Leninskiy rayonlarınıñ prokurorları mahkemelerge oquv yurtlarına ve Aqyar tasil departamentine qarşı 13 davanı taqdim etti.
Bildirilgeni kibi, prokurorlarnıñ 13 arizası da qabul etildi ve apellâtsion mahkemede baqıluvından soñ deñişüvlersiz qaldırıldı.


text:
Zaman olaraq 2014 senesi baarindeki vaqialardan uzaqlaşqan sayın, «referendumden» evelki ayatnı sağınğan Qırım sakinleriniñ sayısı ep artıp barğanını körip başladım.
Eger daa evel alem-aşkâre açıq olaraq o devirldeki yahşı künlerni tek aqaretlev manasında eslengen ise, al-azırda bir çoq insanlar o zamanlarda (Rusiye Qırımnı ilhaq etkenine qadar – QA) daa da yahşı, raat, şeñ ve bahtiyar olıp yaşağanları aqqında açıq-açıq aytmağa başlaylâr.
Men bügüv TVde körgen Qırımğa nasıl etip barmaq mumkün?Aleksandr Yuryev
«Referendum» zamanında kerçekten de Qırım sakinleriniñ bir qısmı Kremlniñ Kyivdeki «yavuz benderalar» aqqındaki propagandasınıñ tesiri altına tüşken ediler, lâkin vaqıt keçken soñ, insanlar aldatılıp qullanılğanlarınıñ farqına bardılar.
Artıq atta bir Rusiye tarafdarı olğan bir çoq faal ve cemiyetçilerniñ, Qırımnıñ yañı kerçeklerinden közü qaytıp başlay.
Qırımlı bloger Aleksandr Yuryevniñ bu hususnen bağlı fikri pek meraqlı.
«Men bügün «Krım 24» TV kanalında körgen Qırımğa nasıl etip barmaq mumkündir, acep. Anda er kes nazir aylığı ve pensiyası ala, yolları yahşı, Aqmesciti temiz, parklar içinde binalar qurulmay ve memurları da namuslı ve küleryüzli... Biletni ne yerden satın almalı?», – dep yaza o ictimaiy ağlardaa.
Rusiye akimiyeniñ kreslolarında yahşı etip yerleşip alğan Qırım sakinleri de bar. İşte bu soylârı er şeyni pembe gözlük arasından körip, «Rusiyege bağlı Qırımnı» maqtamağa devam eteler.
Qurumnıñ rusiyeli parlamentinde komfortnen yerleşip alğan eski rusofillerden biri olğan Sergey Şuvaynikov, ukrain siyasetçileri Qırım sakinleriniñ Ukrainadan bütünley vazgeçkenlerini añlap olamaylar dep ayta.
«…Ürmetke lâyıq olmağan siyasetçi-efendiler ve cemaat erbapları, esasını bir milliondan ziyade rus insanı teşkil etken Qırımnıñ çoqmilletli halqı, ilhaq maqsadınen bulunğan mustaqil okrainanıñ (devletniñ kenarı amnasında) terkibinde vasiylikten, vatandaşlıqtan vazgeçkenlerini añlamağa istemeyler. Bendera okrainasında qul ve ekinci derece vatandaş olaraq qalmaq istemediler...», – dep ayta deputat.
Qırım sakinleri Ukraina vatandaşlığından vazgeçken olsa, Ukrainanıñ qıta qısmına biometrik pasport almaq içün kelgen o yüz biñlerce insan kimdir, aceba?
Hucur şey, Şuvaynikov efendi aytqanına köre, eger Qırım sakinleri Ukraina vatandaşlığından vazgeçken olsa, Ukrainanıñ qıta qısmına biometrik pasport almaq içün kelgen ve qürültili aqımnen kelmege devam etken o yüz biñlerce insan kimdir, aceba? Em de Qırım sakinleri Ukrainanıñ iç pasportını muqayıtlıqnen ne içün sağlamağa devam etedir?
Ne içündir rusiyeli deputatnıñ sözleri kerçek manzaranen uyuşmay. Zaten, «Krım 24» kanalındaki kösterilgen manzara yañı Qırım kerçeklerinen uyuşmağa kibi, işte.
Yaqında arslanlar parkı olğan «Taygan»da çalışqan bir tanışımdan eşitkenime köre, park saibi Oleg Zubkov keçken afta biometrik pasport sımarlamağa ketken, lâkin ruisyeli sıñırcılar onı memuriy sıñırdan keçirmegenler, çünki onıñ boynunda rusiyeli prokuratura tarafından uydurılğan nevbetteki «iş» bar eken. Tanışımdan, o Ukrainanıñ qıta qısmına da barmağa qorqmaymı, onı işbirlikte qabaatlay bililer de dep sorağanımda, o tanışım, bu adam «tuvğan limanına qaytqanınen» bağlı bala quvançından çoqtan berli peşman olğanını ayttı.
Men bellesem, Qırımda bu şekilde peşman olğanlarnıñ ve istenilgen ukrain biometrik pasportını alğanlarnñ sayısı kün sayın ep artıp barmaqta.
Zarema Seitablayeva, Qırım sakini, bloger (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz noqtai-nazarlarını aks etip, muarririyetniñ noqtai-nazarını aks etmeleri şart degil


text:
Merkeziy Afrika Cumhuriyetinde (MAC) rusiye jurnalistlerniñ öldürilmesi aqqında yañı tafsilât peyda ola. Jurnalist Orhan Cemal, resissör Aleksandr Rastorguyev ve operator Kirill Radçenko “Vagner şahsiy arbiy şirketi” (“Vagner ŞAŞ”) («ЧBK BarHepa») ile bağlı vesiqalı film üzerinde çalıştı.
Üç Rusiye vatandaşı Sibü şeerinden 23 kilometr uzaqlığında şossede öldürilgen tapılğan dep haber etti AFT agentligi. Yanlarında jurnalistlik vesiqaları bar edi. Cesetler BMT (Birleşken Milletler Teşkilâtı) barıştırıcılarınıñ bazasına ketirildi. Olar yürgen maşnanıñ aydayıcısı ğayıp oldı.
Jurnalistler sanki ülkeniñ şimalindeki Kaga-Bandoro şeerinden qayta ekenler. MAC-niñ paytahtı – Bangi şeerinde bulunğan Rusiye askerlerinden birisi, MAC-ndeki Rusiye vekilligi ülkede Rusiye jurnalistlerniñ bulunması içün bilmegenini, AFP agentligine haber etti.
“Taqiqatlar idaresi Merkezi”niñ reberi Andrey Konâhin, “MБX Meдиa”-ğa bergen malümatqa köre, “Orhan Cemal ve Aleksandr Rastorguyevnen beraberlikte leyha azırlanıla edi. O Merkeziy Afrika meselesine bağışlanğan. Bu leyha boyunca yaznıñ başından iş yürsetilmekte edi.”
Konâhin, evel haber etilgeni kibi, ölülerniñ yanında “İzvestiya”nıñ press-kartaları olğanı aqqında iç bir şey bilmegenini qoştı. “Belki de, Orhannıñki bar edi, o bir vaqıtları anda çalıştı”, - dedi Andrey Konâhin ve yarın, avgustnıñ 1-inde, olıp keçken vaqia aqqında resmiy malümat almaq içün Moskovadaki MAC-niñ elçiligine baracağını haber etti.


text:
Xosep Guardiola
Xosep Guardiola yäki Jozep (Pep) Mariä Guardiola-i-Sala (katalonça Josep Guardiola i Sala; 1971, Barselona, İspaniä) - İspaniä futbolçısı häm futbol trenerı. Xäzerge waqıtta "Mançester Siti" ingliz futbol taqımı trenerı. Barselona futbol taqımınıñ iñ mäşhür trenerı, tarixında iñ küp titul alğan.
Yarım saqçı pozitsiäsendä uynağan. "Barselona", Breşiä, Roma, Äl-Axli, Dorados de Sinaloa häm İspaniä cıyılma taqımında uynağan.
Uyınçı bularaq İspaniä altı tapqır çempionı, İspaniä kuboğı ike tapqır iäse, İspaniä Superkuboğı 4 tapqır iäse, Awrupa çempionnar kuboğı, Kuboklar kuboğı, UEFA Superkuboğı iäse.
2007 yıldan trener bulıp eşli. Xosep citäkçelegendä Barselona dönyada bar klub titulların yawlağan.
2009 häm 2011 yıllarda Guardiola dönyanıñ iñ yaxşı trenerı bulıp tanılğan.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ИcTиHHaя пpичиHa ycпexa : http://www.youtube.com/watch?v=1mJbC02BtFg
- Xoceп ГBapдиoлa. «B pиTMe CapдaHы» 2015 eлHың 21 aпpeлb kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov «Nazirler Şurasında» olıp keçken toplaşuv devamında Qırımnıñ Federal migratsion hızmetine pasportlarnıñ berüvini saylavlarğace bitirmege avale etti.
Bunı Qırım «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildire.
«Bizde saylav kampaniyası ve sentâbr 14 künü – saylavlar, şunıñ içün pasportlarnıñ berüvini bitirmege kerek», – dedi Aksönov.
Onıñ sözlerine köre, saylavlarğa qadar pasportlarda olğan bütün hatalarnı tüzetmek kerek.
Qırımnıñ Federal migratsion hızmetiniñ idaresi yolbaşçısınıñ vazifelerini eda etken Pötr Yaroş bildirdi ki, Qırımda endi 1,384 mln Rusiye pasportı berildi, zaruriy miqdardan 93%.
Yaroşnnı sözlerine köre, künde Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ 4 biñden 6 biñge qadar pasportı berile.


text:
Teşkilâtçılarnıñ aytqanı kibi, Aqyarlılarğa ve şeer musafirleriniñ diqqatına Aqyar mudaafası vaqtında çekilgen fotoresimler taqdim etilecek.
Sergide Ulu Vatan cenkiniñ qaramanlarına bağışlanğan fotomalümatlar da kösterilecek.
Areket iştirakçileri Qızıl Ordunıñ komandanı ve askerleriniñ öz tuvğanlarına yollağan mektüpleriniñ kopiyalarnı azırlap, tarqatacaq olalar.
Bu mektüpler «Ğalebe Memorialı» müzeyi tarafından taqdim etile. Evelleri olar «1941-1945. Elâk olğan qaramanlar soyleşe» serlevalı kitapta basılğan edi.
«Cebe mektüpleri» leyhasınıñ maqsadı – insanlarnı Qızıl Ordunıñ komandanı ve askerleriniñ öz tuvğanlarına yollağan mektüpleri ile tanış etmektir. Biz tüşünemiz ki, 21-nci asırda yaşağan insanğa kerçek tarihiy vesiqanıñ oqulması Ulu Vatan cenki aqqında, resmiy sözlerge köre, daa da çoq malümat berir. Biz de Vatanımıznıñ, halqımıznıñ tarihını bilip, ecdatlarımızğı lâyıq olğan insanlar olamız», – denile beyanatta.


text:
Qırımda Anğara köyünde coyulğan eki balanen qadınğa yardım ettiler, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Beyanatqa köre, iyül 11-inde saat 19:00 qadın ve eki bala, Anğara köyünde kezingende, platoğa çıqıp, coyuldılar.
"Qadın ve 7 ve 11 yaşındaki eki bala Çalbaş dağınıñ yanında tapıldı. Turistlerni, maşnaları qalğan Anğara köyüne ketirdiler. Kimseniñ tibbiy yarımğa ihtiyacı yoq edi", - denile beyanatta.
Qurtarıcılarğa köre, yılnıñ başından berli Qırım yarımadanıñ dağ-ormanında umumen 65 qıdıruv ve qurtaruv operatsiyası keçirildi, olarda 108 adamğa yardım etildi, olardan 10-u - balalar.
Bundan evel Melas qasabasında (büyük Yalta) bir aqay qızınen beraber qayağa köterildi, amma andan özleri tüşip olamadı, FVN hadimleri olarnı qurtardı.
İyül 9-ında eki turist Ay Petri dağında Taraqtaş soqağınen kezingende, qaranlıq tüşkeninen yolnı coydılar.
FVN, dağ-ormanlıqqa ketecek turistlerge telükesizlik qaidelerini hatırlata: birinciden, urba ve ayaqqap qolay olmalı, havfsız marşrutlarnı saylamalı, tuman ve qaranlıq vaqtında kezinmemeli, cap ve ayrı turğan taşlardan yürmemeli.


text:
Türkiyedeki Ankara ve İstanbulda, munasip şekilde mayısnıñ 13 ve 20 künlerinde qırımtatar halqına qarşı yapılğan genotsid neticesinde qurban ketkenlerniñ hatırasına mitingler keçecek. Bunı mayıs 7-de özüniñ Facebookında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov bildirdi.
Çubarov: «Obyektiv şartlardan dolayı matem mitingleri ya mayıs 18-niñ arfesinde, ya da bu künden az soñra keçecekler. Türkiyede eki büyük mıqyaslı tedbirniñ keçirilmesi planlaştırıla. Ankarada mayıs 13-te meydanlardan birinde matem mitingi ötkerilecek. 5-6 biñ kişiniñ toplanması planlaştırıla. Mayıs 20-de İstanbulda miting Rusiye baş konsullığı qarşısında yapılacaq», – dep qayd etti.
Onıñ bildirgenine köre, ondan ğayrı Kanada ve AQŞta tedbirler planlaştırıldı, lâkin anda olar bu ülkelerniñ devlet erbaplarınen körüşüvler şeklinde keçecekler.
Tedbirler aqqında daa tafsilâtlı malümat olarnıñ keçirilmesi kününe daa yaqın olğanda berilecek, dep qayd etti siyasetçi.
Daa evel Çubarov, qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda mayıs 18-de, Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarını hatırlama kününde umum Ukraina sükünet daqqasına qoşulmağa davet etti.
O, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri Herson vilâyeti, Geniçesk rayonı, Novoalekseyevka, Odesa, Lviv ve tedbirler ukrain ve yeudi cemaatlarınıñ iştiraki ile Holokost muzeyinde yapılacaq Dneprde keçecekler, dep qayd etti.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
Koordinatsion merkezge em fizikiy, em yuridik şahıslar kire bilecek. Şikâyetniñ azırlavına davağa ait malümatlarınıñ toplanuvı kire. Em de qırımtatarlar ile bağlı olmağan sualler de baqılacaqtır. Bunıñnen beraber, halqara teşkilâtlarğa şikâyetlerniñ berüvinde işbu koordinatsion merkezine maliyeviy yardım lâzimdir.
Koordinatsion merkezine kirmek içün arizalarnıñ berüvinden soñ, qırımtatarlarnıñ matem mitingleriniñ rezolütsiyalarını azırlağan iş gruppası tesis toplaşuvnı keçirecek. Mında teşkil olunğan koordinatsion merkeziniñ maqsadı ile bağlı qararlar baqılacaq, dep bildirdi Nedim Halilov.


text:
Rusiyede soñki künde 4774 koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta yuqunç ile küreş operativ ştabı haber ete. Resmiy malümatqa köre, hastalarnıñ artışı eki künden berli yavaşlamaqta. Bir kün evelsi operativ ştab 5236 yañı hasta aqqında bildirgen edi, daa bir kün evelsi ise 5642 hasta qayd etilgen edi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Bir künde 42 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen qırğınlıq başlağanından berli Rusiyede 555 insan hastalıqtan vefat etti.
Dünyada hastalarnıñ sayısı eki buçuq millionnı aştı. 184 biñden çoq hasta vefat etti.
COVID-19 hastalarınıñ sayısına köre ABD lider ola. Anda aman-aman 850 biñ hasta qayd etildi. Pandemiya başlağanından berli 47 biñden çoq kişi vefat etti.
Bir qaç memlekette COVID-19 aqqında malümatnıñ derc etilüvi sıñırlandı ya da bütün malümatnı aydınlatmağa bermegen diger sebepler bar.
Farqlı memleketlerde usulşınaslıq, aktuallik, şeffaflıq ve malümat keyfiyeti pek farqlı olması mümkün.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Meşür Özbek han camisinden eki yüz metrden az olğan uzaqlıqta qadimiy binanıñ izleri bar. İnşaattan pek çoq şey saqlanılmadı: tek temel ve yarı yıqılğan divarlarnıñ aşağı qısmı. Yıqıntılarnıñ yaramay saqlanğanına baqmadan, olar Eski Qırımnıñ belli yerlerinden biridir. Bu yıqıq bina çoq allarda ‘Beybars camisi’ adınen dergi maqalelerinde ve turistik qılavuzlarında añıla. Cami aqqında bütün ikâyelerde Mısırnıñ hükümdarı, sultan Beybars aqqında ikâye esas yerni ala. İkâyege köre, Beybars sade bir insan olaraq Qırımda doğuldı, esirlikke satıldı, soñra ise ğurbetlikte iqtidar saibi olıp, şan-şüret qazanıp, özü aqqında bir hatıra olaraq tuvğan şeerinde mühteşem cami qurdırdı. Qılavuzlarnıñ aytqanına köre, tamam o caminiñ yıqıntılarını biz bugün Eski Qırımda köremiz.
Bu süjet facialı ve renklidir ve pek meraqlı romannıñ temeli ola bilir. Amma, er bir tarihiy ikâye kibi, bu ikâyeni de diqqatnen talil etmege kerek, yani aqiqatnı ve bediy uydırmanı ayırmağa lâzım. Böyle bir tetqiqatqa men bugünki yazımnı bağışlamağa isteyim.
Sultan el-Melik ez-Zehir Rukn-ed-Din Beybars 1260 senesinden 1277 senesine qadar Mısırnı yönete edi – bu kerçek tarihiy şahıstır. Onıñ acayip karyerasınıñ başı efsane olğanı kibi. O kerçekten de, Mısırğa esir olaraq tüşti, serdar unvanına qadar hızmet etti, saray devrimini yapıp, ükümdar yerini aldı. Beybarsnıñ tamırlarına kelgende, o Qıpçaq Çölüniñ (Deşt-i Qıpçaq) – İrtıştan Tunağa qadar yerlerni qaplap alğan büyük topraqlarnıñ türkü olğanı bellidir. Amma bu tegizliklerniñ angi qısmında o doğulğanı aqqında bilgiler yoq.
Onıñ vatanı em de Qırım, em de Edil boyu, em de qazaq çölleri de ola bileler (söz sırası, zemaneviy Qazaqstan resmiy şekilde özüni sultannıñ vatanı olaraq saya, oña devlet seviyesinde sayğı köstere: anda Beybarsqa abideler qoyallar, filmler çıqaralar, onıñ adınen soqaqlarnı adlandıralar ve ilh.).
Beybars mongol istilâsınen zapt etilgen çoqusı öz türk-ağalarınıñ taqdirini tekrarladı. Ğarpqa ilerilep, qıpçaqlarnı zapt etip, mongollar sert şekilde olarnı tabi ete ediler: Çingiz hannıñ iqtidarına tabi olğan qıpçaqlarnı mongol kumandanları yañı topraqlarnı zapt etmek içün alıp kete ediler, hanğa tabi olmağanlar ise hayatlarını coya ya da qullıqqa satıla edi. Esir qıpçaqlar, ayrıca küçlü yaşlar, qullar bazarlarında pek qıymetli edi, araplar olarnı pek yahşı ala ediler. Meselâ, Mısır hükümdarları biñlernen böyle ‘canlı malnı’ alıp, olardan mamlük elit gvardiyalarını tertip ete ediler. Neticede, mamlüklar isyan ettiler, arap sultanlarnıñ hükümetini devirdiler ve Mısırnı özleri yönetmege başladılar. Qullar bazarlarından yaş vatandaşlarını satın almaqnen olar öz sıralarını ve ordularını çoqlaştıra ediler.
Qorqunçlı Mongol padişalığınıñ birligi çoqqa sürmedi. Onıñ temel qoyucısı – Çingi hannıñ ölüminden soñra padişalıq parçalandı. Onıñ ğarp qısmı Qırım, Qıpçaq Çölünen, Edil boyu ve şarqıy Avropa mal-mülkünen Altın Ordu olaraq adlandırılmağa başladı. Mongollar zapt etken İran, İraq, Kavkaz cenüp qısımları ise – İlhanat – ayrı bir devlet oldı. Onıñ yöneticileri, ilhanlar, topraq içün em Altın Ordu, em de Mısırnen davalaşa edi ve yaqın zamanda bu eki devlet İlhanğa qarşı sıq bağda oldılar.
Mamlük sultanları ordu hanlarına elçilernen zengin ediyeler yollap, putperest-ilhanlarğa qarşı birlikte küreşmege çağıra ediler. O zamanlarda Ordu hükümdarları arasında islâm darqalmağa başlağan edi. O daa devlet dini olmasa bile (bu tek Özbek han zamanında olacaq) ordu tahtında artıq birinci müsülman – Berke han – otura edi. Beybars onı İlhanatqa darbe endirmek qandıra edi. Beybars ilhanlar Mısırğa ücüm eterler dep qorqa edi, amma Berkenen ittifaq onı bu telükeden qurtardı.
Ordu ve Mısırnıñ ittifaqı inceliklernen menbalarda tasvir etilgen. Amma Beybars bir zamanları Qırımda cami qurğanı iç bir yılnamede yoq. Beybars Ordu hükümdarına yollağan ediyelerniñ tafsilâtlı cedveli belli. Olarnıñ arasında halif Osman elinen yazılğan Quran, renkli yastıqlar ve namazlıqlar, teriden çadırlar, Avropa zırhları, yaldızlı şemmalar, fenerler, mum mesnetleri, at eşyaları, qılıçlar, çoqmarlar, yay, mızraqlar, oqlar, taştan tepisler, yaldızlı qandiller, qara tenli hızmetçiler, mearetli aşçılar, arap atları, nubiya develeri ve ta papağan, şamek ve zurafelerge qadar daa çoq şeyler bar edi. Amma Beybarsnıñ Qırımda cami qurması aqqında arap yılnamelerni yazğan adamlar iç bir şey aytmaylar.
Mısır hükümdarları Qırımnıñ ordu paytahtınıñ güzelleştirmesinde iştiraq etkenleri aqqında Beybarsnıñ ölüminden 10 yıl soñ peyda ola. Mısırnıñ nevbetteki mamlük sultanınıñ el-Melik el-Mansur Sayf-ud-Din Kalaunnıñ saray hronikasında 1287 senesiniñ 21 noyabr kününen alâqalı böyle yazı keçe: ‘Qırımda qurulğan, 2000 dinar fiyatında olğan cami içün çoq farqlı ihtiyatlar yollanıldı. Bu camide sultan el-Melik el-Mansurnıñ adları yazılğan. Añılğan camide sultan unvanlarını yazmaq içün taş kesken taşçı da yollanıldı’.
Böyleliknen, ordu Qırımınıñ paytahtına Mısır tarafından ediye etilgen camini ‘Beybars camisi’ degil de, ‘Kalaun camisi’ olaraq adlandırmaq kerek edi.
Caminiñ yıqıntıları (1905 s. fotosı)
Amma o zaman ne içün bu inşaatnen daima Beybars adı añıla? Eski Qırımda evel zamanlardan berli yerli abidelernen bağlı çoq efsaneler bar edi: Kemal-Ata azizi aqqında, Müsk Camisiniñ qurulışı aqqında. Amma Beybarsnıñ ediyesi aqqında iç bir qadimiy qırımtatar efsanesi yoq. Onıñ adi Eski Qırımnen bağlı olıp birinci kere tek 19 asırnıñ başında Jozef de Ginya işinden bilgiler alğan rus tetqıqatçılarınıñ metinlerinde yañğıradı. Bu 18 asırnıñ belli fransız şarqşınasıdır. O, men yuqarıda ketirgen mısır yazını avropalılardan birinci olaraq oquğan edi. Amma oqulğan yazınıñ añlatuvında ne içündir sultanlarnıñ adlarını qarıştırdı (belkim, ekisi de ‘el-Melik’ sözünden başlanğanından sebep, amma ‘melik’ – bu ad degildir, bu ‘qıral’ manasına kelgen unvandır). Fransız tilindeki ikâyeni arap tilindeki asıl nushanen qarşılaştırmağa imkânları olmağan rus müellifleri de Ginyanıñ bilgilerini aldılar. Olardan soñ Beybars aqqında ikâye keniş sürette qılavuzlarda qullanmağa başlandı.
Demek ki, bizge tanış olğan Eski Qırımnıñ qalımtılarını ‘Kalaun camisi’ olaraq adlandırmağa daa da doğru olur? Yazıq ki, yoq. 1980 senelerinde Özbek han camisiniñ yañıdan tamirlevi azırlanğanda, qalımtılarda arheologik tetqıqatlar keçirilgen edi. Arheologlar arap yazısınıñ malümatlarını bir de bir şaşırtıcı tapılmalarnen isbatlamağa ümüt ete ediler. Amma er şey daa da sade olıp çıqtı. Araştırmalar caminiñ temeli ordu zamanında bozulğan evleriniñ temelinde qurulğanını kösterdi. ‘Beybars camisi’niñ divarları astında cami qurulmağa başlağanında çoqtan ihmal etilgen adamlar yaşağan evler ve ev çuqurlarınıñ izleri tapıldı. Bozulğan inşaatlarnıñ yaşını viraneler içinde tapılğan ordu aqçaları tayin etmege yardım etti: olar episi 14 asırğa aitler. Eger cami 13 asırda qurulsa edi, o qadar keç vaqıtta çıqqan aqçalar onıñ temelinde tapılmaz edi. Bu ve başqa bir sıra arheologik isbatlar biz şimdi körgen caminiñ qalımtıları 14 asırnıñ soñunda – Tohtamış han zamanında – qurulğan camige ait olğanını köstereler. Cami qurulğan yerde olğan baqımsız yaşalğan evler ise, ordu zamanında çoq olğan añlaşılmamazlıqlardan soñ bir de bir cenk zamanında yoq etilgen yerlerdir. Böyle cenkler 14 asırda çoq kereler şeerni virane alğa ketirgen edi. Cami qurulmazdan evel yıqılğan binalarnıñ qalımtılarını bozıp, o yerlerni yahşı etip tegizlegenleri körüne.
Bütün olaraq cami çoq turmadı. Tohtamış zamanında şeer kene de bozulğan edi: Qırımğa Tamerlan orduları ücüm etken ediler. Tahmin ete bilemiz ki, bu ücüm ateşinde yañı qurulğan cami de yanğan edi. Böyle tahminlerge şöyle incelik temel oldı: viraneler arasında saqlanğan sütün temelleri ölçü tarafından Özbek han camisiniñ iç sütünlerinen aynıdır. Bu kelişüvni böyle isbat etmege mümkün: Meñgli Geray tarafından Özbek han camisiniñ ğayrıdan tiklenüvinde (bunı men tafsilâtlı şekilde evelki yazımda yazğan edim) uzaqta viranelerde yatqan ‘Beybars camisi’niñ sütünları qullanılğan.
Qılavuzlarda Beybarsqa ait olğanını kösterilgen camisiniñ qalımtıları (1920-x ss. fotosureti.)
Bütün bu mimariy-arheologik tetqiqatlarnıñ quru malümatları Eski Qırımnı onıñ dülber efsanesinden mahrum etemi? Yoq, öyle degil. Çünki ordu topraqlarından çıqqan ve uzaq Mısırda iqtidarnıñ yükseklerine irişken yaşlar, kerçekten de, uzaq vatanlarınen bağ tuta ediler. Olardan birisi – Kalaun – Qırımda cami qurdırdı. 1280-cı senelerinde Kalaun zamanında Mısır paytahtı – Kairde qurulğan mühteşem binalarğa baqqanda (olardan bu künge qadar saqlanğanları da bar) Qırımda Kair ustalarınen qurulğan inşaat nasıl mimariy şah eseri olğanını tek tahmin etmege mümkün. ‘Beybars camisi’ olaraq adlandırılğan viraneler Mısırğa iç te bağlı degiller. Eski Qırımdaki kerçek Kalaun camisiniñ izleri, yazıq ki, belli degil. Şübesiz ki, Eski Qırımnıñ soqaq, bostan, yaşağan evleriniñ astında, topraqta Mısır taş kesken insanınen mamlük sultanınıñ mühteşem unvanları yazılğan viraneleri gizlidir. Amma bu vaqıtqa qadar olar tapılmadı.
Bir söznen aytqanda Eski Qırımdaki Mısır camisi aqqında efsane tam aqiqat olmasa da, aqiqat çizgilerini taşıy. Körüngeni kibi, kerçek hayat qılavuzlardan daa da çoq tapmaca ve sırlarnen toludır. Eski Qırımnıñ merkezinde eski caminiñ viraneleri – bu Ordu-Mısır ittifaqnıñ degil de, daa da çoq ateşinde Qırım Hanlığı peyda olğan ulu ordu qarışıqnıñ abidesidir. Bu fakt saqlanuvğa ihtiyacı olğan abideniñ tarihiy müimligini eksiltmey. Mısır camisine kelgende ise, elbette, Eski Qırımda onıñ izleri bar. Amma bu vaqıtqa qadar olarnı kimse tapıp olamadı: qadimiy şeer öz sırlarını yahşı saqlay.
Kairdeki (Mısır) Kalaun sultanınıñ inşaatlar kompleksi
Oleksa Gayvoronskiy


text:
Rusiyede keçken geceni aks etken fotoresimlerni baqıp çıqtım. Qomşu memleketniñ vatandaşları onı nevbetlerde keçirdiler: eski fiyatlar boyunca neni almağa mümkün olsa, bir şeyni qaldırmaylar: tehnika, gacetler, urba, mahsulat. Tünevin Rusiyede Qara Cumaaqşamı fonunda Büyük Alış-veriş gecesi keçti.
Nevbetlerniñ ucu-bucağı yoq. İnsanlarnıñ yüzleri sıtıq, tüşüncelerge dalğanlar. Tükânlarda bazı beştahtalar boş.
Mında aqiqiy bir «dejavü» duyğusını is ettim: bunı biz endi körgen edik. Yoq, 90-ncı seneleri degil. Qırımda, 2014 senesi baar ayında.
Anda da müthiş nevbetler bar edi. Anda da boş raflar bar edi. Anda da insanlar bir kün alıp, aqçasız qaldılar. Bazıları evlerinden bile marum qaldı. Rusiye özüne Qırımnı qoşmağa istegen edi. Yapıp oldı: Qırım tez-tez Moskva ve Sankt-Peterburgğa barıp çıqtı. Qırım olarğa bütün öz nevbetleri, boş rafları ve sıtıq çırayları ile birlikte kirdi.
Endi ileride ne olacağını bilem.
Moskva soqaqlarında «halq imayesi»ni bekleñiz. Neva yalısında kazaklarnı bekleñiz. Qalabalıqta yürgen ve közlerine ilişken er şeyge atılğan qartlarnı bekleñiz.
Bekle ve dua etiñiz. Çünki nevbette – blokpostları, alan komandanları ve qıynav mağazları ile «DHC».
Eiyisi, qaçıp ketiñiz.
Lesâ Primorskaya, qırımlı
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Saq rayonınıñ Bağayli (Frunze) köyünde Udmurtiya sakini battı, onıñ cesedini avgust 27-sinde taptılar. Rusiye FVN-niñ Qırım idaresinde haber etkenleri kibi, adise aqqında tünevin aqşam belli oldı.
Anda olğan adamlarnın aytqanına köre, "esli adam, 200-300 metr uzaqlıqta deñizge dalmağa ketti, onıñ gidro kiyiminde edi, amma ava ballonları yoq edi, bir saat içinde o qaytmadı".
Bazarertesi künü aqşam adamnı qıdırıp başladılar, amma qaranlıq tüşkeninen qıdıruvnı toqtattılar.
"Bugün saat 09:17, Kezlev "Krım-spas" taqımı ğayıp olğan turistni ölü tapqanları belli oldı, vaqia tahqiq etile", - dedi idare başı Sergey Şahov.
Onıñ aytqanına köre, daa on suv qazası oldı, olarda 11 adamnı qurtardılar, üçü – elâk oldı.
Avgust 22-sinde Qırımda, Kapsel körfezi yanında, cumaaqşamı künü küçlü yel, qayıqlarda yaldağan eki aqaynı deñizge alıp ketti.


text:
Saba Aqmescitte ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ eykeli yanında video çıqarğan «İnter» ukrain telekanalınıñ hadimlerini rayon bölügine alıp kettiler.
Bunı telekanal mühbiri Yuliya Krüçkova Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bizler Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen Aqmescitte Şevçenko eykelini videoğa çıqardıq. Maşinağa qaytqanda bizni patrul hızmetiniñ hadimi toqtattı. O, video çıqarmağa izin bergen vesiqalarnı köstermege rica etti», – dep ayttı mühbir.
Onıñ bildirgenine köre, politsiya hadimi olar «İnter» telekanalınıñ hadimleri olğanını añlap, birisine telefon etti ve jurnalistlerniñ şahsiyetlerini belgilemek içün Aqmescit politsiyasınıñ Merkeziy rayon bölügine keçmege rica etti.
«Rayon bölüginde vesiqalarımıznı baqtılar, Rusiye Tış işler nazirliginde qayd olğanımıznı ve qanunğa köre çalışqanımıznı añlap, bizni azat ettiler. Bundan ğayrı, bizden afu sorap, bir daa böyle bir şey olmaycağını vade ettiler», – dep ayttı Krüçkova.
Onıñ aytqanına köre, rayon bölüginde hadimlernen laf eteceklerini, em de Qırımda kütleviy haber vastalarınıñ temsilcileri ile iş içün mahsus derslikler azırlaycağını bildirdiler. «İnter» telekanalınıñ jurnalistleri rayon bölügini terk ettiler.
Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ bunıñnen bağlı izaatları olmadı.
Bazarertesi künü, avgust 24-te, Ukrainada Mustaqillik künü qayd etile. 24-ünci doğğan künü munasebetinen memlekette tantanalı tedbirler keçirilecek. Eki yıldan berli bu bayram Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qayd etilmey. Aqmescitteki cemaat faalleri Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen aktsiyanı keçirecek ediler, lâkin Aqmescitniñ şeer memuriyeti buña izin bermedi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım ve Donbasta Rusiyeniñ arbiy istilâsı ve insan aqları bozuvları aqqında daa bir kere hatırlattı. O, Ukraina vatandaşlarına qarşı qanunsız areketlerde qabaatlı olğan er kesni cezalandırmağa çağırdı. Bu aqta Çubarov İnsan aqları kününde ayttı.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye yapqan areketlerinen dünya global telükesizlik sistemasınıñ esaslarını boza, Qırımda ise insan aqları ve serbestliginiñ ciddiy bozuvları qayd etile.
«Vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde farqlı fikirlerni ve işğalge qarşı tirenüvni bastırmaq içün yapılğan qanunsız ve cinaiy areketler, hususan Qırımtatar Milliy Meclisi ve yerli qırımtatar temsiliy organlarınıñ azaları, cemaat faalleri, aq qorçalayıcılar, jurnalist, advokatlarnı taqip etüv, BM, OSCE, Arvopa Şurası kibi halqara teşkilâtlar tarafından toqtatılmalı», – dep yazdı Çubarov.
Meclis reisi Rusiye reberleriniñ gumanitar uquq bozulğanı içün cinaiy mesüliyetke çekilmesini talap ete.
İnsan aqları künü 1950 senesinden berli BM Baş Assambleyasınıñ teklifinen er yıl dekabrniñ 10-nda qayd etile. 1948 senesi bu künü BM Baş Assambleyası Umumiy insan aqları beyannamesini qabul etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İlhaq etilgen Qırımda sentâbr 17-20 yüksek yanğın telükesini ilân etildi
Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım akimiyetiniñ FVN-niñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Müessise, Qırım gidrometeomerkeziniñ malümatına esaslana. Bundan sebep, Qırım FVN, havfsızlıq qaidelerine uymaq kerekligini yarımada sakin ve musafirlerine hatırlta.
Yüksek yanğın telükesi sebebinden yanğınğa oğraması mümkün olğan yerler yanında ateş yaqmağa, mangal qullanmağa, tütün içmege, yanğan sernik taşlamağa, pirotehnik mahsullarnı qullanmağa, benzin, kerosin ya da diger yanğan madde ile yağlanğan şeylerni qaldırmağa, küneş tüşken orman alanlarında şişe, diger çöplükni qaldırmağa, terek tübünde, alanlarda ot yaqmağa yasaq etile.


text:
Ukraina Nazirler şurası Yañı yıl bayramı künleri iş künleriniñ keçirilmesi aqqında qararnı azırladı. Bu aqqında ükümetniñ «2015 senesi iş künleriniñ keçirilmesi aqqında» qarar leyhasında aytıla, – dep haber ete UNİAN.
Böylece, Nazirler şurası müessise ve teşkilâtlarnıñ reberlerine 2015 senesi iş künlerini cuma künü yanvar 2-den – cumaertesi künü yanvar 17-ne, cumaaqşamı künü yanvar 8-den – cumaertesi künü yanvar 31-ne, cuma künü yanvar 9-dan – cumaertesi künü fevral 14-ne keçirmege tevsiye ete.
Vesiqağa binaen, banklarnıñ mahsus iş planını Milliy bank belgiley.
Böyle etip, ukrainliler Yañı yıl bayramları 9 kün raatlanacaqlar.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda Yañı yıl tatili on bir kün sürecek – yanvar 1-den itibaren 11-ne qadar.


text:
"The Wall Street Journal"-dıñ habarlauınşa,Volkswagen avtokölik öndiruşi kompaniyasına qarastı säuletti avtokölikter öndiruşi Audi kompaniyası NVIDIA-..
Qıtaydıñ Qwlja audanında twratın qandasımız Roza Baymwratqızı käsipkerlikpen 2009 jıldan beri aynalısa bastağan. Negizgi oqığanı medicina mamandığı ek..
Germaniyadağı Commerzbank-tıñ zertteu gruppası 28 jeltoqsanda zertteu nätijesin jariyalap, Tramp sayasatınıñ AQŞ ekonomikasın damıtuı ekitalay, oğan q..
Düysenbi küni korey avtokölik öndiruşi käsipornı Hyundai Motor baspasöz mäsilihatında habarlauınşa, käsiporınnıñ jıldıq kirisi tört jıl qatarınan töme..
Twitter kompaniyasındağı joğarı basşılarınıñ qızmetten ketuine baylanıstı, kompaniyanıñ jarna akciyası qwldıradı. Ötken aptada Twitter-diñ bas atqaruş..


text:
Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından «subet» içün tutulğan Lemmar Yunusov, Mustafa Asaba ve Nariman Celâl çıqarılıp yiberildi. Bu aqta Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Er kesni çıqarıp yiberdiler. Olarğa standart sualler berildi: Kim? Qayda? Ne içün?. Kene ananeviy qorquzuv aktsiyası», – dedi Smedlâyev.
Bundan evel noyabrniñ 15-nde Smedlâyev Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatar faalleri Lenora Dülber ve Nariman Celâlnı, Qurultay delegatı Lemmar Yunusovnı ve sabıq Qurultay delegatı Mustafa Asabanı tuttı, dep bildirgen edi. Daa soñra Lenora Dülber yiberilgen edi.
Rusiye küç hızmetleri bunı izaatlamay.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Rusiye akimiyeti teşkil etken acılıqnıñ Qırım içün ayırılğan kvotası 50%-ğa toldurıldı, 300 insan oldı. Bu aqta «AVN-Tur» Qırım acılıq operatorınıñ reberi Artur Reşitov Moskvadaki Rusiye Acılıq missiyasınıñ toplaşuvında bildirdi, dep haber ete Kreml kontrolindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
«Bugünki künde Qırım içün kvota (600 yer) 50%-ğa toldurıldı, Mekke ve Medinege acılıq yapacaqlarnıñ vesiqaları daa qabul etile. Biletlerniñ 80%-ı satın alındı, bundan ğayrı, musafirhanelerde yerler ayırtıldı. Al-azırda Rusiye Federatsiyasınıñ Tış işler nazirligi ile acılarnıñ pasportlaştıruvı muzakere etile, biometrik pasportlarnı tez vaqıtta aluv içün «yeşil ayatnıñ» teşkil etilmesi baqıla», – dep aytıla haberde.
Bundan ğayrı, Kreml kontrolindeki Qırım sağlıq nazirligi ile acılarnıñ aşılanması aqqında añlaşma tizildi. O, Ramazan ayından soñ başlanacaq, dep bildirdi QAMDİ matbuat hızmeti.
Acılıqqa iyülniñ 23-nde baracaqlar, avgustnıñ ekinci yarısında ise keri qaytacaqlar.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Qırım musulmanları diniy idaresi yapqan areketlerini Qırımtatar Milliy Meclisi ile muzakere etmeyip, Rusiye qanunlarına köre Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi olaraq yañıdan qayd etilgen edi.
2016 senesi noyabr ayında Qırımdan köçip kelgen musulman cemiyetleri toplaşıp, esas Ukrainada Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qurmağa qarar aldı. Müfti olaraq Ayder Rustemov saylandı.
2017 senesi oktâbr ayında Ukraina medeniyet nazirliginiñ millet ve din departamenti Rustemov yolbaşçılığında Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qayd etti.


text:
Bunı Devlet dumasınıñ cemaat ile alâqa boyunca idaresi bildire.
Ziyaret vaqtında Mirnoye köyünde kapsulanıñ qoyülüvında iştirak etecek. Mında Ulu Vatan cenki zamanında «Krasnıy» sovhozında yerleşken faşist lageriniñ qurbanlarına bağışlanğan kompleksniñ qurulışı planlaştırıla. Bundan da ğayrı, «Sergey Radonejskiy – rus toprağınıñ toplayıcısı» eykeliniñ açılmasında iştirak etecektir.
İdareniñ malümatına köre, Han sarayınıñ ziyareti, Qırımda Livadiya sarayında Rusiye tarihiy toplulığı bölüliginiñ açılması, Birinci cian cenkiniñ başlanmasınıñ 100 yıllığı ile bağlı olğan tedbirlerniñ azırlanuvı boyunca komitetiniñ toplaşuvında iştiragi planlaştırıla.


text:
Rusiä milliätçeläre isä Uram cıyını uzdırdı
Xalıq Bärdämlege räsmi bäyräme belgelängän Rusiädä, Mäskäw uramnarında bügen ütä uñçı 2 meñlägän keşe uram cıyını uzdırdı. Zur qalabalıq milliätçe şiğärlär cırlladı. Qaysı beräwlär isä Nazi säläme sälämläde, ä ber törkem isä Ğäskäri kiäfättä bando uynap yörde. Cıyın, Ütä milliätçelär häm Provaslav Xristian törkeme tarafınnañ oyıştırıldı. Bu çara xalıq berdämlege köne uñayınnañ uzğan çaralarnıñ berse ide. Mäskäwneñ 1612nçe yılda Polyakl ğaskärlärennäñ azat itelüe räsmi bularaq iskä alınğan köndä, Rusiä prezidentı Vladimir Putin, suğışta ülgän ğaskärlär xäteräsenä çäçäk bäyläme saldı.


text:
İşğal etilgen Qırımda ötmek fiyatı şirketlerniñ elektriya energiyasına olğan masrafı ile bağlı, dep bildirdi Qırım agrar siyaseti ve aşayt naziri Nikolay Polüşkin.
«Un ve ötmek fiyatlarınıñ paalılaşuvı malzemege degil de, elektrik energiyasına olğan masraflarğa bağlı. Bilesiñiz, Qırım elektrik energiyasını Ukrainadan ala. Şimdi onıñ fiyatı paalılaşa», – dep bildire nazirniñ sözlerini ye-Krım.
Onıñ sözlerine köre,Qırım bücetinden ötmek pişirüv şirketleriniñ maliye destegine 4 mln ruble ayıracaq olalar.
Rusiye Federal antimonopol hızmetiniñ malümatına köre, mayıs ayında Qırımda ötmekniñ içtimaiy çeşitlerine fiyatlar 10% paalılaştı.


text:
Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayserniñ mahkemesini adliyeci hasta olğanından sebep başqa künge qaldırdı.
Bunı Hayser Cemilevniñ adliyecisi Nikolay Polozov özü Twitterde bildirdi.
Onıñ malümatına köre, mahkeme mayıs 19-da ötkerilecek.
«Hastalığımdan sebep Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkeme 19.05 kününe qaldırıldı. Amma bugün kelmege ep bir mecbur oldım», – dep yazdı o.
TASS Rusiye agentligi bildire ki, Hayser Cemilevniñ imayesi mahkemege eñ azından daa üç şaatnı çağıracaq.
«İşte qabaat tarafınıñ 20 şaatı bar ve imayeniñ yalıñız bir şaatı bar, bunıñ içün ateş açılğan vaqıtta yanında olğan bir qaç adamnı çağırmaq kerek: qomşular, em de mahküm etilgenniñ dostu», – dep ayttı agentlikke adliyeci.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi.
Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.


text:
Ğayıp olğan üç balıqçınıñ cesetleri Yedi Quyu rayonında Mama (Kurortnoye) köyü yanında deñiz sailinde tapıldı. Bunı dekabr 23 künü Qırımda Rusiyeniñ taqiqat komimet idaresiniñ yolbaşçı yardımcısı Yevgeniya Belikova haber etti, dep bildire Krıminform.
«Bu üç balıqçı ğayıp olğan soñ, Taqiqat komiteti tarafından taqiqat işleri alıp barıla edi. Bügün cesetler tapıldı ve, ilk malümatqa köre, bu – ğayıp olğan balıqçılar», – dedi Belikova.
Mama köyü civarında «Çoqraq» istaraat bazasına yaqın yerde üç balıqçı ğayıp olğanı aqqında bildirüv – Qırımnıñ acele hızmetlerine 29 noyabrde aqşam kelgen edi. Sail çizgisi baqılğanda, balıqçılarnıñ deñizge çıqqanları yerlerinden qararnen 500 metr uzaqlıqta, avdarılğan şekilde yalığa urulğan qayıq tapılğan edi. Qurtarıcılarnıñ sözlerine köre, eki kişi Yedi Quyu ve Saq rayonından ğayıp oldı.
Dekabr 9 kününden soñ, ğayıp olğan üç kişiniñ Azaq deñizinde qıdırıluvı passiv olaraq devam etildi.


text:
Avgustnıñ 27-sinde Qırımda faal Edem Bekirovnı hastahanege qoyacaq olalar. Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova Facebookta yazğanı kibi, Bekirovnı Cumhuriyet Nevrologuya hastahanesine qoyacaqlar ve 7-8 kün devamında baqacaqlar.
"Baqıluvnıñ neticesine köre, ekimler komissiyası çağırılacaq, o, Bekirovnı SİZOda tutmaq mümkünmi, yoqmı, dep belgilecek", - denile beyanatta.
Ukraina ombudsmeni, baqıluvda soñ Edem Bekirovğa kerekli tibbiy yyardım yapılır ve apiste tutulmasını ev tevqifine deñiştirirler, dep ümüt etkenini bildirdi.
Denisova, halqara topluluq "Bekirov efendiniñ davasını köz etsin ve onıñ aq ve azatlıqları bozulmasına razı olmasın", dep muracaat etti.
Tünevin Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, Bekirovnıñ Yañı Qapığa (Krasnoperekopsk) etapını lâğu etti.


text:
Sergey Aksönov Bağçasaray rayonına kelip ketken soñ, rayon memüriyet başı Vladimir Udahinnı işinen memnün qalmadı ve aktiv şekilde çalışılmağanı sebebinden, rayonda bir çoq problemelar çıqqanı içün «tenbiyeledi».
Bu aqta 11 oktâbr künü, o öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Bir çoq problemalar olğanını kördik, olarnı balaban para masraf etmeden çezmege mümkün edi. Birinci keresine añlatma subetinen sıñırlendik, amma memüriyet başlarını tenbiyeleyim: insanlar nasıl yaşağanlarını ve olarnıñ problemelarını ğayet tez çeze bilmek kerek», – dep yazdı Aksönov.
Egerde, «belli bir problemanı çezamasa, demek rayon, ya da cumhuriyet seviyesine köterilmek kerek», – dep qayd etti.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Mayısnıñ 11-nde bir sıra Ukraina aliy oquv yurtunda ilhaq etilgen Qırım ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen qısımlarında yaşağan abituriyentler içün Açıq qapular künü keçirilecek. Bu aqta Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqları ve memleket içinde köçken şahıslar meseleleri nazirliginiñ Facebook saifesinde haber etile.
Açıq qapular künü aşağıdaki aliy oquv yurtlarında keçirilecek: Donbas devlet maşina qurucılıq akademiyası (Kramatorsk ş.), Vladimir Dal Şarqiy ukrain milliy universiteti (Severodonetsk ş.), Herson devlet deñiz akademiyası (Herson ş.).
Abituriyentlerge ve olarnen beraber kelecek insanlarğa mayısnıñ 10-ndan 12-ne qadar yataqhanede yer berilecek.
2019 senesi qırımlılarğa esas Ukrainadaki aliy oquv yurtlarına oqumağa kirmege imkân berecek «Qırım – Ukrainadır» 35 tasil merkezi çalışacaq.
Ukraina tasil ve ilim nazirligi Qırım ve Donbas abituriyentleri içün adım-adım talimatnı derc etti.


text:
Ukraina TİN dünya toplulığını mayısnıñ 21-nde işğal etilgen Qırımda İvan Yatskinge çıqarılğan ükümge cevap bermesine çağırdılar.
«2019 senesi Qırımda uydurılğan qabaatlardan tutulğan ağır hasta ukrain İvan Yatskinni rus işğalciler 11 yıl sert apis cezasına maküm etti. Rusiye quvetçileri oña qılındı, sağlığını ğayıp etmesiniñ sebepçisi oldı ve ukrain konsulı, mustaqil advokatlar ile onı körüştirmemek içüñ daima sebepler qıdırdı», – dep yazdı Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar.
Ceppar bu qanunsız ükümni takbih etti ve halqara toplulıqnı işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozulmasına cevap bermesine çağırdı.
«Rusiye Yatskin ve qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarını deral azat etmek kerek», – qayd etti o.
Mayısnıñ 21-nde Rusiye nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi «devlet hainliginen» qabaatlanğan Qırım sakini İvan Yatskinge üküm çıqardı. Alla Hineviçniñ reisliginde qadılar kollegiyası İvan Yatskinni bir yıl sıñırlav ile 11 yıl sert apis cezasına mahküm etti. Advokat ükümni temyiz etecek.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova İvan Yatskinniñ ukmüni takbih etti.
Yatskin «devlet hainliginen» qabaatlandı (Rusiye ceza qanunnamesiniñ 275 maddesi – QA). Bu dava boyunca bütün mahkeme oturışları qapalı keçirildi, mahkeme, dava materiallarında devlet sırı olğanına atfı ete edi.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu dekabr ayında belli oldı.
Rusiye tahqiqatı, Yatskin Qırımda olıp, UMT ile işbirlik yaptı ve «Rusiyeniñ devlet sırı» olğan malümatnı olarğa bildirdi, dep ayta.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi İvan Yatskinni siyasiy mabüs dep tanıdı.


text:
«Cenk… O, nasıl bir şey? Bu sualge cevap bermek pek ağır, belki de mümkün degildir. Er kes içün o, özüne has, hususiy edi… Cenk vaqtında er kes asker edi, er kes işçi edi, çünki cenk iştir… Ağır, insannı taqatsız qaldırğan iştir». Bu, as uçucı Emir-Useyin Çalbaşnıñ sözleri. Onıñ 100 yıllıq yübileyi bu künlerde qayd etile.
O, Qırımda 1918 senesi yanvarniñ 5-nde (diger malümatqa köre, 6-sında) Aluşta rayonınıñ Şuma köyünde zengin olmağan çoq balalı qorantada doğdı. Emir-Useyinniñ babasında tütün tarlası, bağ ve bağça bar edi. Oğlan, qorantasına yardım etmek içün olarda balalıqtan başlap çalıştı. Ondan ğayrı, olarda sığır bar edi. Ve oğlan, yedi yaşından başlap, tuvğan köyünden Aluştağa altı kilometr uzaqlıqqa cayav qatnap, satmaq içün bidonnen süt taşıy edi.
Oğlan başlanğıç mektepte yahşı oqudı. Eki yıllıq programnı bir yılda keçti. 1931 senesinde köy mektebiniñ dört sınıfını bitirip, Aluştanıñ yedi yıllıq mektebine oqumağa kirdi. İnternatta yaşadı. Asılında bu, onıñ öz başına yaşavınıñ başlanğıçı edi. Oquv oña qolay kele edi. Emir-Useyin hususan matematika, fizika, himiya ve coğrafiya kibi daqiq fenlerni seve edi.
Çalbaş «Uruş ile buğavlamaq» adlı hatırlavlar kitabında, ömürinde ilk sınavlardan keçkeni aqqında böyle ikâye ete edi: «Em yaşamaq, em oqumaq qolay degil edi. Lâkin tezden daa ağır oldı. 1933 senesi pek ağır yıl edi. Ülkede kene açlıq başlandı. Bizler, mekteplilerge internatta künde yüz gram ötmek ve üylelik şingen bir şorba bere ediler… Artıq pek çoq arqadaşlarım, mektepni taşlap, sanatoriylerge aşçı yardımcısı olıp işke kirdi ve böylelikle ğıdalanuv meselelerini çezgen ediler. Men çoq dayandım, arqadaşlarımnıñ, olar kibi yapmaq davetlerini red ettim, lâkin eñ soñu sabırım yetmedi. Mektepni taşlap, «Metallist» sanatoriyine aşçı yardımcısı olıp işke kirdim. Üç-dört kün keçken soñ çalışqan yerime oquv işleri mudiri kire (men oturıp, qartop artlay edim) ve yanıma kelip, soray:
– Sen mında ne yapasıñ?
– İşte qartop artlayım, – deyim oña.
– Ya seniñ yerinde mektepte kim oquycaq?
Men başımnı aşağı aldım ve indemeyim. O, turdı, turdi, soñ üstüme cekirip başladı:
– Def ol mından, bu yerde qoquñ bile qalmasın, deral mektepke qayt! –dep, yaqamdan tutıp, boynuma bir şamar yandırdı ve soqaqqa itep çıqardı. Men ne söz qaytardım, ne qarşılıq kösterdim, atta çalışqan yerimde esap-kitap yapmayıp, mektepke qayttım. Bunı hatırlar ekenim, meni mektepke qaytmağa, yani doğru yolnı seçmege mecbur etkeni içün bizim oquv işleri mudirimizge ale bugün minnetdarım».
Meni mektepke qaytmağa, yani doğru yolnı seçmege mecbur etkeni içün bizim oquv işleri mudirimizge ale bugün minnetdarım
Emir-Useyin mektepni bitirgen soñ Aqmescitteki avtomobil yolları tehnikumına kirdi. Lâkin anda yalıñız eki ay oqup, demiryol oquv yurtuna oqumağa kirdi. Oquv yurtunı bitirgen soñ arbiy gemilerde elektrik olaraq çalışıp başladı. İş romantik edi. O, Aqyar deñiz zavodınıñ işçileri brigadasınen beraber sıq-sıq arbiy gemilerge bara edi. Yaqın yerde Qaçı uçucılar mektebi olğanı içün yigit sıq-sıq arbiy uçaqlarnıñ uçuşlarını seyir ete edi.
Yigit aman-aman er kün uçaqlarnıñ uçuşlarını seyir ete, şeerniñ soqaqlarında sıq-sıq uçucı formasında adamlarnı rastketire edi. Emir-Useyin, şoför zenaatına saip olıp, resmiy şekilde teşkil etilgen işke alınuv boyunca Keriçke bardı ve anda qurulayatqan «Azovvodstroy» deñiz zavodında yük maşinasında çalışıp başladı.
Bir kün zavodğa meşhur arbiy deñeyici uçucı Vladimir Kokkinaki keldi. Emir-Useyin onı öz maşinasınen kezdirdi. Yigit oña uçucı olmaq arzusı aqqında ayttı. Kokkinaki oña komsomol komitetinden Keriç aeroklubına yollanma almasını tevsiye etti. Böylelikle, 1938 senesinde o, komsomol komitetiniñ yollanması ile Keriç aeroklubınıñ kursantı oldı. Ve tezden meşhur Qaçı uçucılar mektebine oqumağa kirdi.
Daa soñra Çalbaş özüniñ ilk mustaqil uçuşını böyle hatırlay edi: «İnsan birinci kere uçaqnen uçqanda, birinci kere mustaqil uçuş yapqanda neler is etkenini tasvir etmek ve aytıp bermek pek, amma pek qıyın. Er bir uçucı birinci uçuşınıñ bahtını yaşadı. Ve birinci kere özü avalanıp, özü qonğanı er birimizniñ aqlında ömürlik qaldı. Bu an er bir uçucınıñ aqlında silinmeyip qalacaq… Ömüriñde birinci mustaqil uçuşıñ yapıldı. Demek, uça bilesiñ ve uçacaqsıñ, sen yer yüzünde eñ bahtlı adamsıñ!».
Qaçı mektebinde Çalbaş Stalinniñ oğlu Vasiliy ve Vatandaş cenkiniñ qaramanı Mihail Frunzeniñ oğlu Timurnen beraber oqudı. Oquv başlağanından eki-üç kün keçken soñ o, alçaq boylu bir kursant, qara saçlı, kesmentik yigitke diqqat etip, onıñ qırımtatar olğanını tahmin etti. Ve aqlı olıp çıqtı – alupkalı olğan bu yigitniñ adı Amethan Sultan edi.
Çalbaş özü bunı böyle hatırlay: «Biz onen birinci künden başlap qaviy ve uzun muddetke dost oldıq. Beraber birinci otrâdğa tüştik. Bahtımızğa bir uçuş grubunda bulunıp, ekimiz de uçmaqnı İ-16 uçaqlarında bir instruktordan ögrendik. Grubumız 17 kişiden ibaret edi. Meni grupnıñ büyügi tayin ettiler. Bizge oquv qolay kele edi. Doğrusı, Amethan nazariy talimni pek sevmey edi. Lâkin uçuş taliminde birinciler sırasında edi. Ve atta arbiy uçaqlarda mustaqil surette biz birinciler sırasında uçuş yaptıp, oquvnıñ soñuna qadar iç bir zorluq çekmedik ve uçuş işinde iç bir mesele ile qarşılaşmadıq». Kelecekte Sovet Birliginiñ eki defa Qaramanı olacaq Amethan Sultannen dostluğı bütün ömür boyu devam etti…
Cenk başlağan soñ Qaçı uçucılar mektebi Saratov vilâyeti Volın rayonındaki Krasnıy Kut şeerine keçirildi. Çalbaşnı cebhege yolladılar. Anda o, İ-16 ve La-5 qırıcı uçaqlarda uçtı. Merkeziy cebhe erkânında bulunıp, Moskva üstündeki avanı qorçaladı, «Oröl-Kursk» operatsiyası ve Smolensk oğrundaki uruşlarda iştirak etti. 1943 senesinde Moskvada arbiy uçucılarnı azırlamaq içün mahsus mektep açıldı. Komandanlıqnıñ emirinen Emir-Useyin Çalbaşnı paytahtqa yolladılar.
Onıñ arbiy hasiyetnamesi eksiksizdir. Mukâfatlav veraqalarından birinde böyle oquymız: «Çalbaş arqadaş içün maqsatqa irişmek içün avada bir mania yoqtır. Eñ murekkep allarda Çalbaş arqadaş iç bir vaqıt öz üstündeki kontrolini coymay. Er vaqıt ğalip olıp çıqa ve ondan ğayrı arqadaşlarına yardım ete. Soñki ay içinde YAK-1 uçağını eñ mukemmel şekilde menimsedi ve şimdi arbiy vazifelerge onda uça. Aynı bunıñ kibi, İ-16 uçağında gece uçuşlarını yahşı etip menimsedi. Cebhede bulunğan muddet zarfında onda iç bir uçaq bozuluvı ve bunıñ kibi de iç bir uçuş qaideleriniñ bozuluvı olmadı. Uçaqnı idare etüv tehnikası alâ derecede. Şahsen 1 ve grupta 3 duşman uçağını urıp yıqtı… Siyasiy ceetten bilgili, intizamlı, Büyük Vatan cenkiniñ ketişatını közete, turmuşta alçaqgöñülli»…
Cenk yıllarında o, 360 arbiy uçuş yaptı. Avadaki uruşlarda şahsen 11 ve gruplarda yapılğan ava uruşlarında 6 duşman uçağını yıqtı. Eki kere yaralandı. Cenk meydanlarında köstergen cesaret içün Çalbaş eki Qızıl Yıldız ve Qızıl Bayraq nişanı, Aleksandr Nevskiy ve II-nci derece Vatan cenki nişanları ile bir qaç medalnen mukâfatlandı.
O, Moskva üstündeki avada yapılğan 1944 ve 1945 paradlarınıñ iştirakçisidir. Cenkten soñ o, zemaneviy, sesten süratlı uçaqlarnı idare etti. 10 yıl reaktiv qırıcı-toqtatıcılarda uçtı. Uçaqta cemi olaraq 3000 saat ava uçuşı yaptı.
Emir-Useyin Çalbaş pensiyağa çıqqan soñ 10 yıldan ziyade Kyivdeki Aliy arbiy avacılıq-muendislik oquv yurtunda çalıştı.
Cenkleşmege, vatannı qorçalamağa, qırıcı uçucılarnı ögretmege aqqım bar edi, lâkin öz vatanıma qaytıp olamay edim
Ordudan istifa etken soñ polkovnik, birinci sınıf uçucı Emir-Useyin Çalbaş yıllar devamında Kyivde yaşadı. Bugün buña inanmaq qıyın, amma cenk qaramanınıñ 1970-1980-nci yıllardaki vatanğa qaytmaq teşebbüsleri ep muvafaqiyetsiz edi. O, maña keder ile böyle bir adiseni aytıp berdi: «İstifa etip rezervge keçirilgenimden evel vatanıma qaytmağa izin berilmesini rica etip dört kere muracaat ettim ve er defasında aynı cevap aldım: «Elbette, siz cenkleştiñiz, aq qazandıñız, amma biz sizni Qırımda resmen qayd etip olamaymız». İstifadan soñ orduğa çağırılğan yerge qaytuv aqqında qanun (men orduğa Keriçten çağırıldım) menim içün keçerli degil edi. Cenkleşmege, vatannı qorçalamağa, qırıcı uçucılarnı ögretmege aqqım bar edi, lâkin öz vatanıma qaytıp ve ömürimniñ qalğan qısmını doğğan ve ösken toprağımda keçirip olamay edim».
Yalıñız 2003 senesinde 85 yaşında Emir-Useyin Çalbaş niayet tuvğan Aluştasına qayttı. Lâkin vatanında pek az yaşadı.
Meşhur uçucı Emir-Useyin Çalbaş 2005 senesi ağustosnıñ 6-sında tuvğan Qırımda vefat etti. O, Aluştada Qaramanlar Alleyasında defin etildi.


text:
Advokat Siyar Paniçniñ bildirgenine köre, müvekkili, Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Mesutovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı, Rusiye tahqiqat izolâtorında oña tibbiy yardım kösterilmey. İmayeci, Rostov vilâyetindeki Rusiye Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresine şikâyet berdi, dep qayd etti, dep haber ete «Qırım birdemligi».
«2020 senesi sentâbrniñ 28-nde diger müvekkilerimden alğan malümatqa köre, Mesutov Ruslan Ametoviçniñ sağlıq vaziyeti ayaq pertigi sebebinden fenalaştı. Bugünki künde Rostov-na-Dogu şeeriniñ №1 SİZOsında tutula. Bunıñnen bağlı şikâyet yolladım, hronik sırt hastalıqları bar, areket etip olamay, er kün kezmege çıqıp olamay. Onıñ tibbiy yardım köstermek talaplarına SİZO memuriyeti cevap bermedi. Şimdilik şikâyetime cevap berilmedi», – dep izaatlay advokat.
Rostov vilâyetindeki Rusiye Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ idare saytında bu malümat yoq.
Rusiye quvetçileri qırımlılarnı 2019 senesi iyünniñ 10-nda keçirgen tintüvlerden soñ tuttı. Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da iştirak etüv) çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı. «Qırım birdemligi» birleşmesi bildirgenine köre, Ruslan Nagayev ve Eldar Kantimirov Aluştada, Ruslan Mesutov Büyük Lambatta (Malıy Mayak), «Aluşta» yerli din cemiyetiniñ yolbaşçısı Lenur Halilov Körbek (İzobilnoye) köyünde tutuldı.
Dava mabüsleri al-azırda Rostov-na-Donu şeeriniñ №1 tahqiqat izolâtorında buluna, cinaiy dava ise mahkeme tahqiqatında qala.
«Memorial» Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» dört mabüsini siyasiy mabüs dep tanıdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Advokat Aleksey Ladin Kremlniñ kontroli altında bulunğan Aqmescit rayon mahkemesiniñ yanvar 23-te Aqmescit rayonınıñ Novıy Mir köyünde yapılğan tintüvden soñ yaqalanğan qırımtatar İsmail Ramazanovnıñ 30 künge apis etilmesine dair qararına resmen şikâyet etti.
Azatlıq Radiosı yanındaki rus hizmetiniñ muhbiri Anton Naumlükniñ Facebookta bildirgenine köre, Ladin ondan ğayrı «İsmailovnı tintüv ve yaqalanuv esnasında kötek etkenleri boyunca prokuraturağa ariza yolladı».
Naumlük: «İmayem altında bulunğan şahıs maña, FSB hadimleri, özüne qarşı ifadeler bermege mecbur etmek maqsadınen oña qarşı eziyetlev ve psihologik zorbalıq qullanğanlarını bildirdi… 2018 senesi yanvarniñ 23-nde saba saat 4-ke yaqın vaqıtta FSB hadimleri Ramazanov yaşağan yerge kirdi ve tintüv yapmazdan evel imaym altında bulunğan şahısnıñ üstüne kurtkanı atıp, bir çoq darbe endirdiler… Tintüv bitken soñ FSB hadimleri «Gazel» avtomobilinde Ramazanovnı uzun vaqıt devamında köteklediler. Onıñ aytqanına köre, arqasına, büyrekleri bulunğan yerge, başına, eñsesine doğru, qollar ve ayaqlarına bir çoq darbe endirdi, parmaqlarını perttiler», – dep, advokatnıñ sözlerini naqil ete.
Onıñ malümatına köre, Ramazanov tıbbiy baqunması içün Aqmescit hastahanesine alıp barıldı, anda «darbelerniñ izleri qayd etildi, lâkin bundan soñ da onı maşinada köteklediler».
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından bu hususta açıq menbalarda izaat berilmedi.
Yanvarniñ 23-nde ilhaq etilgen Qırımnıñ Aqmescit ve Kirov rayonlarında Rusiye telükesizlik hadimleri tintüvler ötkerdi. O künü Novıy Mirde ekstremizniñ propagandasında qabaatlanğan qırımtatar İsmail Ramazanovnıñ evi tintüv yapıldı.
Daa soñra Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komitetinde, tergevciler internet-radio vastasınen ekstremistik materiallarnıñ darqatılmasında qabaatlanğan Aqmescit rayonı sakinine qarşı cinaiy iş açılğanı aqqında bildirdiler.
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Aqmescit rayon mahkemesiniñ akemi İrina Kirillova Ramazanovnı fevralniñ 23-ne qadar 30 künge apiske yolladı.
İlhaqtan soñ Qırımda Rusiyeniñ amelde akimiyeti mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yapa.


text:
Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçak saylavdan evel Qırımğa barmaqnı planlaştıra, lâkin ziyaret vaqtında teşviqat etmekni planlaştırmay. Bunı martnıñ 7-sinde Sobçaknıñ matbuat kâtibi Kseniya Çudinova bildirdi.
Rusiyeniñ «İnterfaks» neşiri: «Qırımtatarlar ve Qırım sakinlerinen körüşip, olarnıñ problemalarını añlamaq, olarnı eşitmek istedik», – dep, matbuat kâtibiniñ sözlerini naqil ete.
Onıñ aytqanına köre, yarımadanı ziyaretke izin almaq içün ariza Ukraina elçiligine fevralniñ 28-nde yollanğan edi.
Martnıñ 6-sında «Vatandaşlar teşebbüsi» fırqasından Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçak Rusiyede Ukrainanıñ elçiligine, Qırımğa Ukraina territoriyasından kirmege izin sorap, mektüp yollağanını bildirdi.
Ukraina İnformatsion siyaset nazirliginde, Sobçak ilhaq etilgen Qırımğa Ukrainanıñ qıtadaki territoriyası tarafından munasip teşkerüvlerden soñ bara bilecegini bildirdiler.
2017 senesi oktâbrniñ 18-nde Kseniya Sobçak qomşu Rusiyedeki prezidenti saylavında iştirak etmek istegenini resmen bildirdi. O, özüne «er keske qarşı» namzet, dey. Sobçak, ilhaq etilgen Qırımda saylav aldı teşviqat kampaniyasını yapmaycağını iddia ete edi. O, Rusiye Qırımnı ilhaq etip halqara mecburiyetlerini bozdı, dep bildire edi.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Fevralniñ 20-nde Rostov-na-Donu şeerinde keçken Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi oturışuvında Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca, daa evel SBU hadimi olğan FSB hadimi Aleksandr Kompaniytsevniñ sorğulanuvı devam etti. Qırım.Aqiqatqa Azatlıq Radiosınıñ muhbiri haber etkenine köre, imayeci tarafnıñ bazı advokatları oturışuvda Qırım Garnizon mahkemesindeki videobağ vastasınen iştirak etken.
Bu arada, mahkeme açıq şekilde keçkenine baqmadan, soy-sop ve aqrabalar mahkeme zalına kirsetilmegen.
«Bizler SBUnıñ sabıq hadimi olğan, FSB taqiqatçısı Aleksandr Kompaniytsevni sorğulamağa devam ettik. O, qabaatlavnen alâqalı muayyen bir şey aytamadı, yalıñız Hizb ut-Tahir teşkilâtı ve celp etüv usulları aqqında uzun fikir yürsetti. Ancaq oña muayyen sualler berilgeninen, o mesele devlet sırı olğanını aytıp, cevap bermege red ete edi», – dep ikâye etti advokat Aleksey Ladin.
Nevbetteki oturışuv fevralniñ 20-nde ötkerilmesi planlaştırıla.
2016 senesi fevral-mart ayları arasında Yaltada Arsen Cepparov ve Refat Alimov, Emir-Üsein Kuku, Muslim Aliyev, Enver Bekirov ve Vadim Sirük tutulıp alınğan edi. Olar Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqası olğanındsa qabaatlana.
Daa evel Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» mahkemelerini Aqmescitte köçme oturışuvda keçire edi. Ondan soñ tevqif etilgen qırımlılar Rostov-na-Donu şeerine yollanıldı.
Yanvarniñ 24-nde Ukraina tış işleri Nazirligi RusiyedenYaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ altı figurantını azat etmesini talap etken edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Sentâbr 15 kününe «Ukraina ordusına qol tut» numayışı çerçivesinde Ukraina mudafaa nazirliginiñ esabına 148,3 mln grivna yolanıldı.
Bunı Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Bu paradan 137,3 million grivna – maddiy-tehnikiy masraflarğa, qalğan para ise – Ukraina silâlı quvetlerniñ tibbiy teminlevine ayırıldı».
Yekâne 565 nomerge telefon etilgeninden 35,5 million grivna toplanıldı. Bundan da ğayrı, Mudafaa nazirlikniñ esabına 154,1 biñ dollar, 76,8 biñ avro, 5 biñ çeh kronı, 450 kanada dolları, 500 poloniya aqçası yollanıldı.


text:
İlhaq etilgen Qırımda «qırımtatar göñüllüler batalyonı»nda iştirak etekeninde qabaatlanğan 24 yaşlı erkek tevqif etildi. Bunı mart 20-de, uquqqoruyıcı organlardaki menbağa atıf etip, Rusiye ukümetine yaqın olğan «Krıminform» neşiri bildire.
KHV: «Şübheli tevqif etildi. Al-azırda o Qırımda apiste buluna», – dep, adını bildirmegen menbasınıñ sözlerini naqil ete.
Daa evel Qırım KHVleri, Qırımda 24 yaşlı erkekniñ «qırımtatar göñüllüler batalyonı»nda iştirak etekeninde qabaatlanğanını bildirdiler.
Rusiye telükesizlik muessesinde qabaatlanğannıñ adını bildirmeyler. Qırım.Aqiqat adiseniñ tafsilâtlarını ögrene.
Ukraina uquqqoruyıcı organlar strukturasında qırımtatar batalyonınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında munaqaşa 2016 senesinden berli devam ete. Qırımtatar Milliy Meclisinde, bu mesele boyunca bütün materiallar Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve İİN başlığı Arsen Avakovğa berildi, dep qayd etken ediler.
Ukraina İçki işler nazirliginiñ (İİN) sistemasına kirgen Ukraina Milliy gvardiyasında, onıñ bir qısmı olaraq «qırımtatar batalyonı»nıñ meydanğa ketirilmesi aqqında sözler şimdilik qanun ile pekitilmeyip, beyanatlar seviyesinde qalmaqtalar, dep qayd ettiler.
«Asker» cemiyet teşkilâtınıñ başlığı Lenur İslâmov meydanğa ketirilecek olğan «qırımtatar batalyonı»na Noman Çelebicihannıñ adı ile arbiy qısım nomerasınıñ berilmesini talap ete edi.


text:
Salı künü, mayısnıñ 30-nda, Aqmescit seferili uçaq Rusiyeniñ Samara şeerinde acele qondı. Bunı Kuybışev naqliyat prokurorınıñ yardımcısı Maksim Voroşilov tarif etti, dep bildire «RİA Krım».
«Yekaterinburg – Aqmescit seferini kerçekleştirgen uçaq Moskva vaqtına köre saat 06.45-te acele qondı. Uçaqta 10 yaşında bala yaramadı. Oğlannı Seredavin hastahanesine alıp kettiler», – dedi Voroşilov.
Onıñ aytqanına köre, uçaq Moskva vaqtına köre saat 8.10-da uçuşına devam etti.
Ukraina Qırım üzerindeki ava boşluğından mesülietli olğan devlet olaraq Qırım ava limanlarını ve ava areketleri içün boşluqnı qapattı. Rusiye ava şirketleri yasaq olğanına baqmadan, işğal etilgen Qırım uçuşlarını kerçekleştirmege devam ete.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ Telegram kanalında yazğanına köre, Rusiye akimiyetiniñ qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni «Rusiye devlet sıñırını qanunsız keçkeninde» ve «silânı qanunsız qullanğanında» qabaatlağanı «absurd» ola.
Ukraina ombudsmeni, halqara toplulıqnı «insan aqları ve esas serbestligini qoruv şartnamesiniñ normalarınıñ bozuluvını, Ukraina vatandaşlarınıñ qanunsız taqip etilüvini toqtatmaq ve cinayetleri içün mesüliyetke çekmek içün» Rusiyege tesir aletlerini qullanmasına çağırdı.
«Qabaatlavlar saçma, uquqiy küçleri yoq ve İnsan aqları ve esas serbestligini qoruv şartnamesinen kefil etilgen aqlarnı boza, çünki «Qırım Cumhuriyeti ve Aqyardaki Baş tahqiqat idaresi», yani resmiy şekilde olmağan bir «organ» tarafından azırlandı. Rusiye, qorquzuv siyasetini devam ettire, çünki bunı Qırım sakinleriniñ işğalci akimiyetke qarşı köstergen küçlü tirenüvini ve ruhını yoq etecek faydalı bir usul dep saya», – dep qayd etti Denisova.
Mustafa Cemilevniñ Qırım.Aqiqatqa tasdıqlağanına köre, Qırımda Rusiye Tahqiqat komitetiniñ hadimleri aprelniñ 10-nda qabaatını bildirmege niyetlene.
«Ömür arqadaşım telefon etip, FSB hadimleri keldi ve bir celpname ketirdi, onı imzalamasını isteyler, dep ayttı. Bir şey imzalamasın, dep ayttım. İsteseler, öyle bersinler. Çoqtan açqan ediler bunı. Olacaq yürüş (Qırım yürüşi – QA) sebebinden qorquzmağa isteyler», – dep ayttı Cemilev.
«Ukrayınska pravda» neşiri Qırımda Cemilevniñ tuvğanlarına ketirilgen celpname fotoresimini derc etti.
Anda qayd etilgenine köre, qırımtatar halqınıñ lideri Rusiye Ceza kodeksiniñ 322 maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçüv», 222 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden «Silâ, onıñ parçalarını qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ya da taşuv» ve 224 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden «İnsan ölümine ya da diger ağır aqibetlerge ketirgen başqa birisi tarafından qullanılğan silânı diqqatsız saqlavda» qabaatlana.
Cemilevge Aqmescitteki Tahqiqat komitetiniñ idaresine advokatnı yollaması teklif etildi.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnıñ liderleri Refat Çubarov, Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kirişini beş yılğa yasaqladı.
2016 senesi yanvarniñ 20-nde qırımlı advokat Cemil Temişev Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ qararı esasında Mustafa Cemilevniñ ğıyabiy apiske alınması aqqında bildirdi. Bu malümatnı daa soñra Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya da tasdıqladı.
Temişevniñ malümatına köre, Rusiye organları Cemilevni 2014 senesi mayısnıñ 3-nde Ermeni Bazarda Qırımnıñ memuriy sıñırından qanunsız keçkeninde qabaatlay.
Rusiye tahqiqatı, Rusiye Cemilevniñ yarımadağa kirişini endi yasaqlağan edi, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Mustafa Cemilevniñ Rusiye mahkemesi tarafından ğıyabiy apiske alınmasını takbih etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Bundan evel Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiyeniñ Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını «siyasiy taqip» dep adlandırdı.


text:
Muhammed Geraynıñ oğlu şahzade İslâm Geray yıllardır emcesi, Qırım hanı Seadet Geray ile akimiyet içün küreşti. Faqat ğalip çıqıp, yalıñız beş ay devamında üküm etti.
Videobloglarınıñ yañı bölügi Qırım hanlarınıñ Geraylar sülâlesi aqqında tarif ete. Bu adamlar kim edi, nasıl etip akimiyetke keldi ve nasıl bir iz qaldırdılar. Er bir bölükniñ merkezinde – qaramanlardan biriniñ taqdiri.
Qırım hanlığı ve Qırım tarihınıñ eñ meraqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañartılğan leyhasında, Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» videobloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki meselelerini añlamaq içün bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki meselelerini añlamaq içün bir anahtardır.
Metn müellifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejisser Fatima Osmanova, operator ve montaj rejisseri Eldar Halilov, ğaye müellifi Emine Ceppar.
Videoda aşağıdaki levhalar qullanıldı: Hürrem Sultan bediiy filmi (rejisser Fatih Aksoy, 2003 senesi), Bir Zamanlar Osmanlı (Kıyam) (rejisser Altan Dönmez, 2012 senesi), em de Matti Paalanen – Drama, Plastic3 – Epic dramatic film music muzıkası.