text:
Rusiye Köy hocalığı siyaseti nazirliginiñ yolbaşçısı Aleksandr Tkaçev işğal etilgen Qırımda sığırlarnıñ berimliligini arttırmaq kerekligini qayd etti. Bu aqta o, iyül 8-de Aqmescitte keçirilgen toplaşuvda bildirdi.
Nazirlik beyanatında bildirilgen malümatqa köre, Tkaçevniñ sözlerine binaen, bu sene Qırımda köy hocalığı istisalcıları keçken sene olğan süt istisalınıñ eksilüvini toqtatıp oldı, o vaqıt süt istisalı 15%-ğa 240 biñ tonna qadar eksildi.
Derc etilgen malümatqa binaen, 2016 senesi 1-ci üç ay devamında süt istisalı 6%-ğa arttı, sığırlarnıñ sayısı üçte birge arttı ve 6 biñ sığırnı teşkil etti. Müessisede bunı Qırımda yañı süt fermasınıñ işke tüşürilmesinen bağlaylar.
«Regionda sığırlarnıñ berimliligini arttırmaq kerek. Keçken sene neticelerine köre, 2015 senesi devamında 1 sığırdan sağılğan sütniñ miqdarı 10%-ğa eksildi, ve 3,7 biñ kilogrammnı teşkil etti. Bu raqamnı eñ azdan eki qat ziyadeleştirmek kerek ve süt sağmasını 6-7 biñ kilogrammğa qadar arttırmaq kerek», – dep qayd etti rusiyeli nazir.
Qırımda bulunıp, rusiyeli nazir bildirdi ki, Qırım agrosanayı kompleksine Rusiye Federal bücetinden ayırılğan devlet destegi miqdarı bu sene, 2015 senesine köre, beş qat ve, 2014 senesine köre, on qat arttı.
2015 senesi sentâbr ayında Qırımnıñ mahsulat qamaçavı boyunca aktsiyası başlağan soñ, yarımadağa resmiy olaraq ukrain mahsulatınıñ ketirilmesi toqtatıldı. Tükânlarda aşayt malları qıtlaştı, birazdan soñ «Krımmoloko» («Qırımsüt») işhanesi qapatıldı, o qomşu Herson vilayetinden ketirilgen maddelerinen çalışa edi. Adamlar Rusiyeden ketirilgen süt mahsulatınıñ keyfiyetine şikâyet etmege başladı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


c: text/html

text:
Ukraina şarqında qazağa oğrağan «Boing» yolcularınıñ şahsiy eşyaları ile uçaq Harkovdan Felemenkke yol aldı.
Bunı uçaq qazasını taqiq etken komissiyanıñ matbuat hızmeti bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Uçaqta vaqia yerinde tapılğan cesed parçaları ve DNK materialları da buluna. Eñ yaqın vaqıtta elâk olğanlarnıñ eşyaları ile daa bir qaç uçaq Felemenkke yollanılacaq.
Qıdıruv işlerinen oğraşqan halqara gruppanıñ yolbaşçısı bildirdi ki, soñki künler devamında politsiya hadimleri ve ekspertler tahminen altı kvadrat kilometrlik meydannı baqıp çıqtılar.
Hatırlatamız, iyülniñ 17-de Donetsk civarında Malayziya ava yollarınıñ «Boing 777» uçağı tüşürildi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Beyanatqa köre, o, Harkovda soñki vakıtları yüz bergen bu cinayetlerniñ teşkil etüvi ve keçirilmesinen oğraşa edi.
Harkov vilâyetiniñ içki işler nazirliginiñ şeer idaresi bergen malümatına köre, erkekni cumaertesi künü yaqalap, oña nisbeten qabaatını ilân ettiler.
«İnterfaks-Ukraina» agentligi qayd ete ki, keçken aynıñ soñunda Harkoda «PrivatBank»nıñ bir qaç bankomatnı yaqqan ediler.
Cumaertesi künü bu cinayette qabaatlap, Harkovda Rusiye tarafdarlarınıñ liderini Konstantin Dolgovnı yaqaladılar. O, bunıñnen beraber, aynıñ başında memuriy binalarnınnñ ve Harkov şeer şurasınıñ binasınıñ zaptında iştirak ete edi.


text:
Avropa Şurası Parlament Assambleyasında (PACE) Qırım aqşamı açıldı. Bunı iyünniñ 28-nde öz Twitter saifeside Ukrainanıñ Avropa Şurasındaki resmiy temsilcisi Dmıtro Kuleba yazdı.
«Musafirler arasında – PACE deputatları ve diplomatlar. Samimiy ve küçlü bir sanat leyhası Qırım – Ukraina olğanı daa bir kere köstere», – dep yazdı Kuleba.
Bundan evel PACE teşkilâtında Ukraina Yuqarı Radası daimiy eyyetiniñ yolbaşçı muavini Georgiy Logvinskiy, Avropa Şurası Parlament Assambleyası binasında «Qırım Künü» keçirilecegini beyan etken edi. Bu merasimde diplomatlar, elçiler ve Avropa İsnan aqları Mahkemesiniñ vekilleri iştirak ete bilecek. Logvinskiniñ sözlerine köre, ukrain eyyeti Ukrainanıñ ve istilâ etilgen Qırımnıñ meselesi PACE kün mevzuları sırasına olması içün er şey yapa.
2017 senesi aprel ayında çeşit memleketlerni ve siyasiy ittifaqlarnı temsil etken 45 PACE azası umumiy beyanname imzalap, Rusiyeden, BM Halqara mahkemesiniñ emirini yerine ketirip, Qırımtatar Milliy Meclisniñ faaliyetine izin bermege ve Qırımda ukrain tiliniñ taqip etilmesini toqtatmağa talap etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri fevralniñ 15-nde Qurman qasabasınıñ sakini Ayder İbraimov, oña teklif etilgen bir vesiqanı imzalağan olsa edi, 2017 senesi oktâbrniñ 14-nde keçken bir kişilik piketlerniñ teşkilâtçısı olğanı içün mesül sayılacaq edi. Qırım.Aqiqatqa bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faali Server Mustafayev ikâye etip berdi.
«Tünevin (fevralniñ 15-nde –QA) oña oktâbrniñ 14-nde onıñ piketler teşkilâtçısı olğanını qabul etecek bir vesiqa ketirgenler. Lâkin bugün, uquqiy oqumışlıq derecesi artıp bara. Onıñ içün o vesiqanı oquğan soñ, imzalamaqnı red etken», – dep ikâye ete Mustafayev.
Onıñ sözlerine köre, adı ve soyadı yazılacaq satır boş eken, onıñ içün «bu kâğıt imzalanğance, er keske alıp barılacaq».
Ayder İbraimov – 2017 senesi oktâbrniñ 14-nde yarımadada küç idaresi hadimleriniñ repressiyalarına narazılıq köstergen bir kişilik piketler iştiraklerinden biri ola. Fevralniñ 6-nda Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi oña piket içün kesilgen 10 biñ rublelik (4800 grivna) cöremege qarşı berilgen şikâyetini red etken edi.
Oktâbrniñ 14-nde yarımadada küç idaresi hadimleriniñ qırımtatarlar, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi. Daa soñra Rusiye mahkemeleri bu piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etti.
Piket iştirakçilerine qarşı, piket ötkerilmesiniñ tayin etilgen tertibini bozğanları içün (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, 20.2 maddesiniñ 5-nci qısmı) memuriy protokollar tizildi.
Daa soñra Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ şeerlerinde ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında mahkeme oturışuvları ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler umumiy maqsat, niyet ve teşkil etilüv ile birleştirilgen» şeklinde berilgen hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili oldı.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Qarasuvbazar rayonınıñ Bağça Eli (Bogatoye) köyünde aprelniñ 22-nde saba qırımtatarı Eldar Fetlâyevniñ evinde «tahqiqat tedbirleri» keçirildi.
Bu aqta «Qırım birdemligi» Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Faallerniñ malümatına köre, saba saat 8-de Fetlâyev advokat Edem Semedlâyevge telefon etip, Rusiyeniñ Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri evini tintkenini haber etip oldı. Er adam oña qarşı cinaiy dava olmağanını da bildirip yetiştirdi.
Semedlâyevniñ bildirgenine köre, qırımtatarına qarşı protokol tizile, onı haberi olmağan bir cinaiy dava boyunca şaat olaraq sorğuğa çekeler. Fetlâyev, vatandaşnıñ özüne ve yaqın soy-soplarına qarşı şaatlıq etmemege aqqını bergen Rusiye Anayasasınıñ 51-inci maddesine esaslanıp, şaatlıq etmekten vazgeçti.
Tintüv yarım saattan soñ bitti, kimse tutulmadı. Fetlâyevniñ evinde keçirilgen «tahqiqat tedbirleri» vaqtında tehnika (planşetler) ve CD-disk alındı, dep haber ete faaller.
«Bugün saat 6-larda evimi qaqılğanını eşittik. Davul çalalar kibi qaqqanlar! Başta yuqudan ne olğanını añlamadım. Soñra balalar da uyandım. Asiye (qızı) pencerege barıp, bu insanlarnı (quvetçilerni – QB) kördi. Yaramadı: «Tintüv keçirmege kelgenler!». Aqayım tez kiyinip başladı. Kirip qarar oquğanlar. Aqayıma bergenler, oqudı. Çoq oqudı. Oquğanda olar menim yanımda tintüv keçirecekler, dep aytqanlar», – dep tarif ete qırımtatarınıñ ömür arqadaşı Gülşen Fetlâyeva tintüv bitken soñ.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçilerinen beraber eki şaat bar edi.
«Men olarnı tanımayım. Olarnen beraber edim. Protokol tizilgen soñ advokatlarnı çağırmağa rica ettik», – dep qoştı qadın.
Advokat bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri Fetlâyevge «patlayıcı madde qıdırmağa» keldi.
«Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri aytqanına köre, olar gizli haber esasında keldi, gizli biri patlav azırlana, dep bildirgen eken. Ve olar bu gizli ariza esasında Eldar Fetlâyevge keldi, patlayıcı maddeleri barmı ve bu adiselerden haberdarmı dep soradılar. Er vaqıt kibi tek tehnika, eki planşet, cep telefonı ve malümat taşıyıcısını alıp ketkenler. Qırımtatarlarnıñ silâsı, patlayıcı cihazları tapılmay, çünki qırımtatarlarnıñ terrorizm ve patlavlarğa alâqası yoq», – dep qayd etti Semedlâyev.
FSB hadimleri salı künü, aprelniñ 20-nde, saat 14:00-da Qarasuvbazar rayonınıñ Qışlav (Kurskoye) köyünde qırımtatarı Seyran Taymazovnıñ evini tintmege keldi.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, Qırımda Rusiye quvetçileri üç ay içinde 126 qırımtatarını tuttı.
İnsan aqları Yuqarı komissarınıñ idaresi 2014 senesinden berli işğal etilgen Qırımda 43 insan, hususan dört qadın hırsızlanğanını qayd etti.
ABD Devlet departamenti martnıñ 30-nda 2020 senesiniñ insan aqları maruzasını derc etip, Rusiyeni Qırım yarımadasını işğal etkeni içün tenqit etti.
2020 senesiniñ insan aqları maruzasınıñ «Ukraina – Qırım» qısmında Rusiye işğal etken yarımadada «quvet qurulışlarınıñ suistimalları, insan hırsızlavları ve işkenceler» aqqında tarif etile.
Kreml, salı künü insan aqlarına riayet etüv aqqında maruzada derc etilgen ABD Devlet departamentiniñ Rusiyege qarşı hulâsalarınen razı olmağanını bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.


text:
Rusiye kontrolindeki Seyitler rayon mahkemesi aprelniñ 15-nde «çaqmama davası» boyunca qabaatlanğan vatandaş jurnalisti, «Qırım birdemliginiñ» strimeri Ayder Kadırovnıñ davası boyunca imayeniñ üç muracaatını red etti. Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi haber etti.
Qayd etilgenine köre, advokatlarnıñ ilk eki muracaatı qabaatlavnıñ delillerinen bağlı edi: tintüv protokolı ve dinşınaslıq ekspertizası qabul etilmemeli. İmayeniñ fikirince, olar yañlış tizilde ve başqa davalarnıñ delilleri ola. Berilgen malümatqa köre, mahkeme bu muracaatlarnı qanaatlendirmege razı olmadı.
Advokat Lilâ Gemeci Umicon Dadaconovnıñ tayin etilgen imayecisini davet etmege rica etti. Kadırov bu insannen yazışqanında qabaatlana. Mahkeme bu muracaatnı da qanaatlendirmedi.
«Qabaatlav tarafı ise qabaatını tanıp kelgenini delil olaraq kösterdi. Ayder Kadırov ise quvetçilerniñ basqısı altında qabaatını tanımağa mecbur edi, dep ayta. Lilâ Gemeci mahkemeniñ diqqatını müvekkili o vaqıt daa bilmegen cinaiy dava ve ceza kodeksiniñ maddesi qayd etilgenine celp etti», – dep aytıla haberde.
Ayder Kadırovnıñ bildirgenine köre, yazışuv bu madde Rusiye Ceza kodeksine 2016 senesi qoşulmazdan evel oldı.
Daa evel haber etilgenine köre, aprelniñ 5-nde Rusiye kontrolindeki Seyitler rayon mahkemesinde Ayder Kadırovnıñ davası boyunca advokat Aleksey Ladin şaat olaraq sorğuğa çekildi.
2021 senesi yanvarniñ 25-nde Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ Seyitler rayon mahkemesi vatandaş jurnalisti, «Qırım birdemliginiñ» strimeri Ayder Kadırovnıñ imayesi bergen cinaiy davanı qapatuv muracaatını red etti. Kadırov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.6 maddesine istinaden qabaatlana – «Cinayet aqqında haber etmeme».
2020 senesi avgustnıñ 31-nde peyda olğan malümatqa köre, Rusiye quvetçileri Sudaq, İçki ve Seyitler rayonlarında qırımtatarlarnıñ evlerini tinte. Faallerniñ malümatına köre, tintüvler Enver Topçi, Ayder Ablâkimov, Ridvan Umerov ve Ayder Kadırovnıñ evinde keçirildi. Onıñ ömür arqadaşı evlerinde tintüv olmadı, amma aqayınıñ Ukraina pasportı tutıp alındı, onı ise Aqmescitke sorğuğa alıp ketkenler, dep bildirdi.
Avgustnıñ 31-nde Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan dört qırımtatar faali ketmemek şartınen yiberildi.
Sentâbrniñ 3-nde Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, tahqiqatçı ondan ve müvekkili Kadırovdan ilk tahqiqat malümatını aydınlatmama vesiqasını tutıp almağa tırıştı, amma red cevabını aldı.
Ayder Kadırov sentâbrniñ 10-nda 2020 senesi avgustnıñ 31-nde Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından tutulğanını izaatladı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası ve politsiyası qırımtatar faalleriniñ evlerinde keçirilgen qanunsız tintüvlernen bağlı cinaiy tahqiqat başlattı. Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi qırımtatarlarnıñ evlerinde saba keçirilgen tintüvlerni takbih etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda keçirilgen yañı tintüv ve insan tutuvlarına qarşı narazılıq bildirdi ve Rusiyeden BM qararlarınıñ yerine ketirmesini ve tutulğan qırımtatarlarnı azat etecegini bekley, dep bildirdi.


text:
Aprelniñ 30-ında Aqmescitte tintüvden soñ tututlğan Ruslan Bekirovnı, narkotik analizini yapqan soñ, evine yiberdiler. Bu aqta Bekirovnıñ advokatı Emine Avamilevanıñ sözlerinden Facebookta qırımtatar faali Nariman Celâl bildirdi.
“Polis hadimleri, qaysı madde boyunca cinaiy dava açılğanını, polisniñ Ruslan Bekirovğa olğan iddialarını açıqlamaqnı, baqıluvnıñ protokollarınen tanış olmaqnı kesen-kes red etti. Advokat, Ruslan Bekirov, Rolan Osmanov ve Dilâver Bekirovnıñ evlerinde keçirilgen teşkerüvda qanun bozmaları bar edi, dep ayta”, - yazdı Celâl.
Onıñ aytqanına köre, rusiye quvetçileri, Ruslan Bekirovğa Aqmescitten kememek ve analiz azır olğance - mayısnıñ 5-inece bağda olmaqnı tevsiye etti.
Aqmescitte Rusiye quvetçileri aprelniñ 30-nda saba Aqmescit civarındaki Beki Eli (Jivopisnoye) köyünde evi teşkerilgen qırımtatar faali Dilâver Bekirovnıñ oğlu Ruslan Bekirovnıñ evini tintip, onı alıp ketti. Tuvğanları qayda alıp ketirilgenini bilmey edi. Evi teşkerilgen soñ oğlunıñ yanına ketken Dilâver Bekirovnıñ aytqanına köre, oğlu siyasiy ya da cemaat faaliyetinen oğraşmağan edi.
Aprelniñ 30-nda saba Aqmescit civarında Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ evlerini tintti.
Rusiye quvetçileri bunıñnen bağlı açıq izaatlar bermey.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qarnıñ yağması ve ava araretiniñ tüşmesi sebebinden raatlıq künleri Aqmescit yollarına 135 tonna tuznen qum sepildi.
Bunı Aqmescit memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Mında şunı da qayd ettiler ki, qaldırım ve cayav keçitlerine 12,8 tonna ketti.
«Şimdilik mahsus naqliyat azır, ava şaraitleri daa da beterleşse, işke devam etip olur», – denile beyanatta.
Müessisede şunı da bildireler ki, keçken raatlıq künleri Aqmescitte yol qazaları qayd etilmegen edi.
Bazarertesi künü, fevral 9-da, Qırımda fırtına havfı ilân etilgen. Tahminge köre, Qırımda buzlavuq, tuman, qarnıñ yağması beklenile, kündüz yel küçü 13-18 m/s yetecek. Yollarda buzlavuq saqlanılacaqtır.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetiniñ yasaq etilmesi boyunca toplaşuvı munaqaşadan başlandı. Qırım.Aqiqat elde etken malümatqa köre, birinci sözge ceryannıñ teşebbüsçisi olğan rusiyeli Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya çıqtı.
Çıqışta bulunıp, Poklonskaya «mahkeme onıñ muracaatını qanaatlendirmese, Meclis ekstremistik faaliyetini devam etecegini» bildirdi.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 25-te, bazarertesi künü, aqşam toplaşuvnı aprel 26, salı kününe keçirdi.
Aprel 25-te keçirilgen toplaşuvda mahkeme rusiyeli prokuror Natalya Poklonskayanıñ Meclis faaliyetiniñ toqtatılması boyunca qararını davağa qoştı. Poklonskaya toplaşuvda olmadı.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bu fikirni1994-1995 seneleri Qırım Cumhuriyetiniñ prezidenti olğan Yuriy Meşkov bildirdi .
Bunıñ aqqında Meşkov Rusiye ükümetiniñ reisine yollağan muracaatında yazdı, dep bildire «Navigator».
Meşkovnıñ fikirince, Bagrov Qırım içün menfiy bir sıma.
Yuriy Meşkovnıñ aytqanına köre, Nikolay Bagrov Qırımnı Ukraina tarafına çeke edi. Bundan ğayrı, Tavriya milliy universitetiniñ rektorı olıp, Ukrainanıñ Avropa integratsiyası yönelişinde areketlerine qol tuttı.
Meşkov 2005 senesi Ukraina prezidenti Viktor Yuşçenko TMU rektorı Nikolay Bagrovğa Ukraina Qaramanı unvan berilmesini qayd etti.
Bunıñnen beraber, Meşkov Bagrovnı «aliy oquv yurtında ilerilegen qabarcılıqta» qabaatladı.


text:
Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına bağışlanğan esas tedbirler Kiyevde mayıs 14-te başlanacaq. Bu kün Mustaqillik Meydanında Glavpoçtamt kirişinde qırımtatar halqına bağışlanğan mektüp pullarını taqdim etecekler. Tedbirni er kes ziyaret ete bile.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Tedbirler planına binaen, mayıs 15-te Lavrskaya, 19 adresi boyunca «Müzey İvana Gonçara» Ukrain halq medeniyeti merkezinde «Zıncır: hatıra alqaları. Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatırası ve qaar-qaseveti» sergisini açacaqlar.
«Müzeyniñ büyük zalında ziyaretçiler qırımtatar eviniñ odası (sürgünlikten evel olğan oda), milliy qıyafet, ev eşyaları ve resimler ile tanış ola bilecekler. Bunıñnen bağlı video levhaları kösterilecek», – dep aytıla Çubarovnıñ ilânında. Sergi saat 18:00 açılacaqtır.
Mayıs 17-de Vladimirskaya, 2 adresi boyunca Ukrainanıñ milliy tarih müzeyinde üyle vaqtında qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan «Hatıra albomı» sergisiniñ açılışı planlaştırıla. Haberde aytıla ki, sergide aile arhivleriniñ fotoresimleri numayış etilecek. Aynı bu kün saat 20-den saat 22-ge qadar Mustaqillik Meydanında «Yüreginde ateş aç» hatıra aktsiyasınıñ ötkerilmesi planlaştırıla.
«Çıraqlardan Qırım yarımadası ve 71 raqamı, «Tamğa» qırımtatar milliy timsali ve «No genocide» yazısı yapılacaq. Çıraqlar qoyulğanda 1944 senesi mayıs 18 adiseleri ve olarnıñ aqibetlerine bağışlanğan qırımtatar halq yırları icra etilecektir», – dep aytıla beyanatta.
Mayıs 18-de saat 16-da Ukrainanıñ milliy operasında «hatıra aqşamını» keçirmek niyetindeler. Tedbirde Ukraina devlet akimiyeti organlarınıñ reberleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, Ukraina halq deputatları, cemaat erbapları ve studentler iştirak etecektir.
Saat 19-da Mustaqillik Meydanında qırımtatar halqı genotsiditsiniñ qurbanları hatırasına bütünukrain matem mitingi ötkerilmeli. Tedbirde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberleri ve azaları, siyasiy firqalar ve cemaat teşkilâtlarınıñ vekilleri, Ukraina halq deputatları çıqışta bulunacaqtır.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyeti Qırımtatar Milliy Meclisine sürgünlik yıllığına bağışlanğan matem mitingini keçirmege resmiy şekilde yasaq etti.
Aynı vaqıtta Meclis işğalci akimiyet tarafından provokatsion mitinglerniñ ötkerilecegini red etmey.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.


text:
HTML
HTML (inglis Hypertext Markup Language) - gipertekstli hu'jjetler jaratıw ushın arnawlı til. Bul til teg (tag) dep atalıwshı arnawlı kodlardan ibarat. Bul kodlar web-bette ko'rinbeydi, biraq olardın' ja'rdeminde avtor brauzer aynasında web-bet qanday suwretleniwi kerekligin ta'ripleydi. Hu'jjettegi tekst parametrleri, grafikalıq obektlerdin' jaylasıwı, ren'ler, gipersiltemeler h.t.b. sol tegler ja'rdeminde beriledi. Demek, tegler – bul brauzer tu'sinetug'ın kodlar, xızmetshi so'zler.
HTML hu'jjeti
ha'm
tegleri arasındag'ı tekst bolıp tabıladı. Bul ashıwshı (
) ha'm jabıwshı (
) tegler ju'plıg'ı bolıp, bul hu'jjet HTML tilinde jazılg'anlıg'ın bildiredi. HTML hu'jjeti
... ,   …  ,  …   bo'limlerden ibarat boladı. Olardın' ishinde hu'jjettin' bası, atı ha'm denesi beriledi. Odan basqa shrift o'lshemin, bette jaylasıwın, ren'in, abzats, suwret parametrlerin belgilew, gipersiltemeler jaratıw, ha'r qıylı kesteler, formalar, freymler qoyıw ushın arnalg'an tegler ham bar.


text:
Ukrain askerleriniñ nezareti altında olğan Donetsk ava limanına bugün kene separatistler ücüm ettiler, dep haber ete Ukraina şarqındaki mahsus ameliyatnıñ matbuat hızmeti reberi Vladislav Seleznöv.
Aqşam ukrain arbiyleri ava limanğa etilgen bir qaç ücümni qaytardılar. Ukraina SNBO-da haber etilgenine köre, yedi separatist elâk oldı, ondan ziyadesi yaralandı. Arbiy hızmetçiler arasında zarar körgenler yoq. Ava limanınıñ eki terminalını da ukrain arbiyleri nezaret ete.
Tünevin Donetsk halq cumhuriyetiniñ öz başına tayin etilgen baş naziri Aleksandr Zaharçenko jurnalistlerne şunı bildirdi ki, aftanıñ soñuna qadar separatistler Donetsk ava limanını bütünley kendi nezareti altına alacaqtır eken.
Keçken kün devamında separatistler 30 kere Donbasstaki ukrain ordularnıñ bölüklerine ateş açqan edi, dep bildire UNİAN. Zarar körgen arbiy adamlar aqqında malümat yoq.


text:
«Elifbe» qırımtatar tilini ögrenüv leyhası tilini ögrenmek imkânını berip, medeniyet ceetinden de zenginleşmege yardım ete. Bugünki yayın sergige bağışlana.
Luğat: sanat – iskusstvo, şekil – forma, renk – tsvet, şahsiyet – individualnost.
Sanat – iskusstvo, şekil – forma, renk – tsvet, şahsiyet – individualnost.Luğat
Elifbe – arap sözüdir. Qırımtatar tiliniñ video dersleri –Qırım.Aqiqatnıñ daa bir leyhasıdır.
Metn müellifi ve alıp barıcı Halise Zinedin, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüser Emine Ceppar.
«Elifbe» ile ögren, idraq et ve qullan!


text:
Bu könne närsälär bulğan?
Tarixta bügen - 8.09.2020
1504nçe yılnıñ 8nçe sentyabrendä Florenśiyädä Mikelanjelonıñ Renessans çorınıñ şedevrlarınnan berse bulğan äsäre - 5 metr 17 santimetr biyeklegendäge “David” häykäle açıla.
1900nçe yılnıñ 8nçe sentyabrendä AQŞnıñ Texas ştatındağı Galveston şähärenä bärgän köçle dawılda 8 meñ keşe ülä.
1991nçe yılda bu könne Yuğoslaviyäneñ tarqaluınnan soñ Makedoniyä bäysezlegen iğ’lan itä. İlneñ iseme Greśiyä belän tözelgän kileşü näticäsendä 2019nçı yılda Tön’yaq Makedoniyä cömhüriyäte dip üzgärtelde.


text:
Siyasiy mabuslarnıñ taqdirine lâqayt qalmaq – cemaat kelecek kütleviy basqılarğa izin bere demektir. Rusiyedeki siyasiy mabuslarnıñ sayısı toqtamayıp arta, faqat cemaat ve demokratik kütleviy haber vastaları kün-künden olarğa daa az diqqat ayıralar. Artıq siyasiy mabusnıñ ükmü seslendirilgende mahkemege yüz kişi kelse, bu büyük bir muvafaqiyet sayıla.
Yañı insanlarnı apiske aldırğan «Bolotnaya işi» daa bir qaç yıl sürecektir. Al-azırda sekiz kişi apiste yata. Mahkemeler muntazam sürette keçirile, ve yalıñız bir qaç insan qoltutmağa kele. İçtimaiy ağlarda bir şey paylaşqan insanlar sıq-sıq apiske alına. Bir kişilik narazılıq aktsiyası içün vatandaş faali İldar Dadin apiste yata. Ceza kodeksinde bir sıra yañı «cinayet» peyda oldı, artıq er bir insannı ve aman-aman er angi narazılıq faaliyeti içün apishanege atmaq mümkün.
Ebet, uquq qorçalayıcı teşkilâtlar bar, misal olaraq, «6 mayıs komiteti» ya da «Siyasiy mabuslar ile birdemlik birligi». «Bolotnaya işiniñ» sabıq mabusı Vladimir Akimenkov siyasiy mabuslarnı qorçalamaq içün para toplay. Amma para çoq kelmey, siyasiy mabuslarnıñ çoqusınıñ masrafları qarşılanmay, bazıları bu yardımnı iç körmeyler.
Putinniñ sisteması bir işaret köstere – razı olmağanlarnı urmaq mümkün, ceza yoq!
Akimiyet televizor teşviqatını qullanıp, tarafdarlarını razı olmağan, tenqit etken ve bunı açıq-aydın bildirgenlerden nefret etmege mecbur ete. Az qaldı, muhalifetni «Milliy qurtulış areketi» degil, Dmitriy Kiselevni ve Vladimir Solovyevni gece-kündüz seyir etken içkige toymağan erkekler kötekleycek. Olarğa bir şey olmaz, amma olardan zarar körgenler ceza ala bile. Men aman-aman aynı vaziyetke oğrağan edim, Severnoye Medvedkovo rayonında meni bir qaç adam kötekledi, amma olar degil, cinaiy mesüliyetke menim çekildim. Akimiyet bundan fayda köre, çünki men muhalifetten deputat namzetini köstergen edim ve şimdiki rejimniñ yapqanlarını añlatqan risaleler tarqatqan edim. Böylece, Putinniñ sisteması bir işaret köstere – razı olmağanlarnı urmaq mümkün, ceza yoq!
Qapularıñıznı qırıp, «Vkontakte» içtimaiy ağında qaldırğan tefsiriñiz içün tintüv keçirilmegen olsa, muhalifet saifesine abune olğanıñız içün soqaqta daa köteklenmegen olsañız, – areket etiñiz. Uquq qorçalayıcı teşkilâtta göñülli olmaq mümkün, olarğa para bermek mümkün. Jurnalistler – siyasiy mabuslar aqqında maqale yazsın, siyasetçiler – kün tertibinde bu mevzudan vazgeçmesin. İçtimaiy ağlarda siyasiy mabuslar aqqında malümatnı paylaşıñız, yarım yılda bir kere işten izin alıp, mahkemege keliñiz. Er angi şekilde iştirak ete bilesiñiz. Eñ esası – bu mevzunı körip köz yummamaq. Bugün yanımızda olmayıp, kirli ve dar apishanede yatqanlar içün mesüliyetli olmalımız.
Bunı borc sayıp yazam, amma kene de añlayım, bu metnge diqqat ayıracaq kişi çoq olmaz: boldurıp devam eterler. Bu mevzuda akimiyet qazandı – siyasiy işler cemaatnı meraqlandırmağan adiy şeylerge çevirildi.
Nikolay Kavkazskiy, Moskvadaki «Molodejnoye Yabloko» teşkilâtınıñ reisi, «Yabloko» firqasınıñ ve Sol sotsialist areketiniñ azası
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarınen aynı olmaması mümkün
Maqaleniñ özü – Radio Svoboda saytında


text:
Aqyar faali İnna Yegorovanıñ maşinasını Qırım yolunda Rusiye DPS hadimleri toqtattılar, onı bölükke alıp ketmege isteyler. Qadın ufaq balasınen beraber Kiyevge vaqtınca yerleşmek içün kete edi.
İnna Qırım.Aqiqat saytına bergen malümatqa köre, onı sanki yüksek surat içün toqtattılar. Şimdi o, 7 yaşında qız balası ile beraber Aqmescit-Harkov yolunıñ 110-uncı km qapalı maşinada buluna.
«Politsiya zabiti vesiqalarnı köstermege rica etti, men oña olarnı kösterdim. Men iş şeadetnamesi, Kiyevde maşina alğanda berilgen vaqtınca tehnikiy pasport ve aydavcı şeadetnamesini kösterdim. Er şey şaatlarnıñ yanında oldı. Meni patrul maşinasına kelmege rica ettiler, men razı olmadım. Bir saatten berli küneşte turamız. Maşinamda sıcaqtan pişken bala bar, qapu ve pencereler blok etildi», – dep ayttı qadın.
Onıñ aytqanına köre, zabitler bir de bir protokol tizmediler.
DPS hadimleri qadınnı bölükke alıp ketmege isteyler, çünki o, şahsiy vesiqalar ve bala vesiqalarını köstermedi, demek, «uquq qoruyıcı organlarına qarşılıq kösterdi».
«Bunıñ soñu ne olacaq belli degil. Bugün sıñırğa yetip olurım-yoqmı bilmeyim», – dep ayta qadın.
Onıñ fikirince, DPS hadimleriniñ bunıñ kibi areketleri onıñ cemaat faaliyetinen bağlıdır. Yegorova Aqyarda Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqqanlardan biridir.


text:
Oktâbrniñ 31-nde Ukraina, işğal altındaki Qırımda insan aqlarınen bağlı BMT (OON) Telükesizlik Şurası leyhasınıñ qararını taqdim etecek. Bu aqta oktâbrniñ 30-nda İspaniya tışqı işleri ve işbirligi naziri Alfonso Dastis ile keçirilgen körüşüv neticesinde yapılğan brifingte, Ukraina tışqı işler naziri Pavel Klimkin beyan etti.
«Yarın bizler işğal altında bulunğan Qırmdaki insan aqlarınıñ vaziyetinen bağlı yañartılğan pek küçlü ve sert leyha qararınen çıqış yapacaqmız.Qarar halqara ve insaniy yardım teşkilâtlarını işğal altındaki Qırımğa kirsetmegen Rusiye areketlerini mahküm etmek kerek», – dedi Klimkin.
Ukraina MİDiniñ yolbaşçısı, qarar Rusiyeni BMT (OON) Halqara mahkemesiniñ qararına uymasına çağıracağını qayd etti.
2017 senesi aprelniñ 19-nda BMT (OON) Halqara mahkemesi işğal altındaki Qırım sakinleriniñ aqlarını qorçalama maqsadınen, «Ukraina Rusiyege qarşı» davası boyunca muvaqqat qarar qabul etmege razı olğan edi. Mahkeme, ukrainalılarnıñ aqlarına tüzetmesi imkâsız olğan zarar berilgenine dair misaller olğanınen bağlı qarar qabul etken edi.
İşğal altındaki Qırımda BMT (OON) közeticileri insan aqları ve halqara insaniy aqlarnıñ bozulmasınen alâqalı keniş yelpaze misallerini qayd etmekteler. Söz yaşama, şahşiy toqunmamazlıq ve azatlıq, ayrıca ictimaiy-iqtisadiy aqlarınıñ bozulması aqqında yürsetilmekte.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, sentâbrniñ 20-nde New-Yorkta keçken BMT (OON) General Assambleyasınıñ umumiy muzakereleriniñ 72-nci toplaşuvında, İşğal alştındaki Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından başlatılğan repressiya siyaseti aqqında ikâye etip, halqara cemaatçılıqnı Kremlniñ bu areketlerine kelişken cevap bermesine çağırğan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Şefiqa Gasprinskaya, maarifçi İsmail bey Gasprinskiyniñ qızı, belli babasınıñ kölgesi olmadı. Aksine, onıñ cemaat faaliyeti halqnıñ tarihında körümli bir iz qaldırdı.
Qırımtatarlar ve olarnıñ devletçiligi, Şarqiy Avropanıñ eñ nufuzlı devletlerinden biri – Qırım hanlığı tarihınıñ acınıqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası – Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» adlı videoblogunda.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Nizami İbraimovnıñ kollektsiyası ve Ismailgaspirali saytından resimler ve meşur Qırım müellifleri ve icracılar Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında aydınlatılğan fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
İtimallıqlar teoriyası
İtimallıqlar teoriyası - tosınnanlı qubılıslardag'ı (ha'diyselerdegi) nızamlıqlardı izertlewshi matematikalıq ilim bolıp tabıladı.
Tosınnanlı ha'diyse (waqıya) degende ju'zege asıwı ha'm aspawı mu'mkin bolg'an ha'r qanday waqıyanı tu'sinemiz.
Ha'r qıylı fizikalıq ha'm texnikalıq ma'selelerdi ilimiy jaqtan izertlegende tosınnanlı qubılıslar dep atalıwshı ayrıqsha tu'rdegi qubılıslar menen ushırasıwg'a tuwra keledi.
Tosınnanlı qubılıs-bir sınawdı (ta'jiriybeni, eksperimentti) bir neshe ma'rte ta'kirarlag'anda ha'r ret ha'r qıylı o'tetug'ın qubılıs bolıp tabıladı. Mısallar:
- Bir deneni bir neshe ma'rte analitikalıq ta'rezide o'lshew.
- Samolettın' berilgen biyiklikte ushıwı ha'm t.b.
İtimallıqlar teoriyası basqa matematikalıq ilimler sıyaqlı praktikanın' talabınan kelip shıqqan ha'm rawajlanbaqta.
Massalıq tosınnanlı qubılıslarg'a baylanıslı ma'selelerdi sistemalı tu'rde izertlep baslaw ha'm sa'ykes matematikalıq apparattın' payda bolıwı XVII a'sirge tiyisli. Ataqlı fizik Galiley XVII a'sirdin' basında fizikalıq o'lshewlerdegi qa'teliklerdi tosınnanlı qubılıs dep qarap ha'm olardın' itimallıqların bahalap, onı ilimiy jaqtan izertlewge ha'reket etken.
İtimallıqlar teoriyasının' ha'zirgi so'z mag'anasında payda bolıwı XVII a'sirdin' ortalarına tiyisli bolıp, Paskal, Ferma ha'm Gyuygenslerdin' qumar oyınlar teoriyası tarawındag'ı izertlewlerge baylanıslı.
Son'g'ı jılları texnikalıq mashqalalardı sheshiwge baylanıslı itimallıqlar teoriyasının' taza tarawları pa'n sıpatında o'z aldına payda bolıp atır. Ma'selen "Massalıq xızmet ko'rsetiw teoriyası", "İnformatsiyalar teoriyası", "Tosınnanlı protsessler teoriyası" h.t.b.


text:
Qırımda bazar künü, aprel 19-da, küçlü sağanaq yağması, boranlı yağmur, saniyede 15-20 süratlı yel tahmin etile. Bazı yerlerde tuman olacaq, 50-500 metr körünecek, dep bildire Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ Qırım Cumhuriyetindeki baş idaresi. Ava vaziyetinden sebep yarımadada fevqulâde vaziyetler ola bile.
«Bölge boyunca yerli fevqulâde vaziyetler ola bile, naqliyat işi zorlaştırıla bile; qazaiy-tüzetüv işleri; bağ ve elektrik ağlarnıñ üzülmesi; reklama levhaları tüşe bile», – dep aytıla hızmetniñ saytında.
Qara deñizde dalğalarnıñ yüksekligi 1-2 metrni (4 ballnı) teşkil ete.
Aqyar sakinlerine ava bozulmasından sebep yaqın künleri qazalar ola bilecegini bildirgen ediler.


text:
Mayısnıñ 15-de Qırımda ava şartlarınızn bozulması beklene. Gidromettsentrniñ bildirgenine köre, yarımadada boranlı yağmur ve burçaq yağacaq. Yerine köre rüzgâr 17-22 m/s tezliginen esecek.
Bunıñ arfesinde Rusiye nezaretindeki Qırım MÇS işdaresi mayısnıñ 15 gece fırtına havfı aqqında ilân etken edi.
Muessise Qırım sakinleri pencerelerini qapalı tutıp, mümkün olğanı qadar tışarığa çıqmamaq kibi telükesizlik qaidelerine riayet etmege çağıra, aynı zamanda soqaqlarda elektrik ağlarından, büyük tereklerden uzaqça yürmege, maşnalarnı olardan avlaqça qaldırmaq kerekligi aqqında bildire.


text:
Advokat Safiye Şabanovanıñ bildirgenine köre, Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini Aqmescit SİZOsından Rostov izolâtorına avuştırmağa qarar berdi.
Bu aqta o, «Qırım birdemligine» haber etti.
Onıñ aytqanına köre, dekabrniñ 30-nda olğan oturışuvda Rusiye mahkemesi imayeniñ bütün muracaatlarını red etti, sıñırlav tedbiri ise daa 6 ayğa uzatıldı.
«Sıñırlav tedbiri 2021 senesi iyünniñ 16-na qadar altı ayğa uzatıldı, mahkeme mabüslerni Rostov-na-Donu №1 SİZOsına avuştırmağa qarar berdi», – dedi advokat.
Nevbetteki oturışuv yanvarniñ 12-ne belgilendi.
Advokatnıñ bundan evel bildirgenine köre, mezkür dava mabüsleri Eskender Suleymanov, Asan Yanikov, Akim Bekirov, Seitveli Seytabdiyev, Rustem Seythalilov, Tofik Abdulgaziyev, Vladlen Abulkadırov, İzzet Abdullayev, Mecit Abdurahmanov, Bilâl Adilov Aqmescit tahqiqat izolâtorınıñ tutuv şaraitlerini şikâyet ete.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Bunı Kiyevde brifing devamında Ukraina çetel işler nazirliginiñ matbuat siyasetiniñ müdiri Yevgen Perebiynis bildirdi, dep haber ete İnterfaks-Ukraina.
«Bundan da ğayrı, bu facialı vaqianıñ taqiqatını keçirmek içün dava RF çetel işler nazirligine de yollanıldı», – dedi Perebiynis.
O, «Rusiye tarafı Ukrainanıñ toprağı Qırımda arbiy işğali ve zaptı şaraitlerinde Ukraina antına sadıq qalğan ve Rusiye tarafını almağa istemegen ukrain arbiylerini cezalay bilecek» imkâniyetini de red etmey.
Onıñ aytqanına köre, rusiye uquq qorçalayıcı organları taqiqatnıñ birlikte keçirilmesi içün azırlıq köstermediler.
«Ukrain arbiy hızmetçilerniñ öldürüvi ve tutıp alınuvı RF Silâlı Quvetleriniñ Çeçnâ ve Şimaliy Kavkazda olğan kontrterroristik operatsiyası devamında qullanılğan «temizlev» ameliyatınıñ başlanuvı ola bile», – dedi o.
«Qırım militsiya»sında elâk olğan insan daa bir qaç şahıslarnen birlikte Novofödorovka arbiy qısımnıñ KPP ve aviabaza garnizonnıñ yataqhanesine ücüm etkenini aytalar. Yerli içki işler organlarınıñ vekilleri ise arbiy patruli ile «huliganlarnıñ ücümini qaytarmaq» mecbur ediler.
Yüz bergen adise netidejsinde «öldürüv» maddesi boyunca cinaiy iş açıldı. Azamiy sanktsiya – 15 yıllıq apis cezasıdır.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ tahminen 1,5 million sakini Rusiye pasportlarını elde etti, dep bildire Rusiye FMS matbuat hızmeti.
«Qırımnıñ 1,6 million sakininden Rusiye pasportınıñ resmiyleştirüvi içün vesiqalar alındı. Tahminen 1,56 million pasport azırlanıldı, olardan 1,45 million vatandaşlarğa berildi», – dedi FMS matbuat hızmetiniñ hadimi.
İyün soñunda FMS başı Konstantin Romodanovskiy Qırım ealisiniñ pasportlaşuvı boyunca esas iş yekünnlengeni aqqında bildire edi. Pasportlarnı plan boyunca bermege devam eteler.
Qırımnıñ ealisini al-azırda tahminen 2 million insan teşkil ete.


text:
Qırım «akimiyeti» cuma künü, sentâbr 5-te, Ukrainada barışıq olması içün dua etmege qarar berdi.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Böyle bir qarar Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönovnıñ «Barışıq – Allahnıñ ediyesidir» Qırım Dinlerara Şurasınıñ azaları ile körüşüvinden soñ qabul etildi.
Böylece, Qırımnıñ er bir kilse ve camisinde dua etecekler.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, toplaşuv çerçivesinde Qırımnıñ Dinlerara Şurası Ukraina cenüp-şarqındaki vaziyet boyunca açıq muracaatnı imzalap, BMT Baş Assambleyası, Qızıl Haç Halqara Komiteti, PACE, OSCE ve diger halqara teşkilâtlar, elçihane, memleket liderleri, bütün dünya toplulığını «Ukraina şarqındaki qardaşlarara cenkni toqtatmağa ve zarar körgenlerge gumanitar yardım köstermege çağırdı».
Ukraina, Amerika Qomşa Ştatları ve Avropa Birligi bildirdiler ki, Rusiye Ukrainağa qarşı istilâsı ve Donbassta separatistlerge qol tutuvnen bağlı «yalan aytmamaq» kerek.
Birleşken Milletler Teşkilâtında Rusiye vekili Vitaliy Çurkin dedi ki, Ukrainada Rusiye ordusı yoq. Lâkin, Çurkinniñ aytqanına köre, Moskva Donbassta rusiyeliler cenkleşkenini red etmey.


text:
Türkiyede Qırımtatarlarnıñ medeniyet ve yardımlaşma derneginiñ yolbaşçılığı ve Gençlik komissiya azaları bazarertesi künü, dekabr 1-de, Rusiye Federatsiyası prezidenti Vladimir Putinniñ ziyaretine qarşı narazılıq aktsiyasını ötkerdiler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatına köre, Ankara şeeriniñ meydanında tahminen 300 insan toplanıldı.
Numayış iştirakçileri Rusiye prezidentinden qırımtatar halqına basımnı toqtatmağa talap etti.
Çoqusı ellerinde yarımadanıñ işğali vaqtında ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ fotosüretlerini tuta edi. Bunıñ ile toplanğanlar «Putin, Qırımdan yoq ol!» şiarını seslendire ediler.
Dekabr 1 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin Türkiye prezidenti Tayip Recep Erdoğan ile körüşmek içün Türkiyege keldi.
Aqmescitte akimiyet tarafını tutqan qırımtatar teşkilâtları bu körüşüvge qol tutuv mitingini keçirdiler.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, Putin ile körüşüvde Türkiye prezidenti Qırımnıñ tamır halqı vaziyetini ve yarımadağa qırımtatarlarnıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa kiriş yasağınıñ lâğu etilmesini muzakere etmek kerek edi.
Noyabr 25 künü Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov da Türkiye yolbaşçılığı ile bir sıra körüşüvlerni keçirdiler.


text:
Aqrusiyeniñ Grodno şeerinde noyabr 24-te Azatlıq Radiosınıñ mühbiri Mihail Karneviçni mahkeme etecekler.
Jurnalistni qanunsız kütleviy tedbirde iştirak etkeninde qabaatlaylar.
Oktâbr 26-da Mihail Karneviç Azatlıq Radiosınıñ mühbiri olaraq vazifesini eda etip, Svislaç şeerinde Kastus Kalinovskiyniñ isyancılar hatıra aktsiyasını aydınlatqan edi.
Noyabr 21-de onıñ evine militsiya hadimi kelip, mahkeme celpnamesini tuttırdı.
Bundan evel de Karneviçni kütleviy aktsiyalar aqqında qanun bozulmasında qabaatlağan ediler. 2011 senesi oña 100 dollarlıq ceza belgilendi, çünki o, Grodno şeerinde ükümetke qarşı keçirilgen aktsiyanı aydınlattı.


text:
Almaniya baş naziri Angela Merkel Rusiyege qoyulğan sanktsiyalarnıñ lâğu etüv meselesini Avropa Birligi şimdi baqmaq kerek olmağanını beyan etti.
Almaniyadaki RedaktionsNetzwerk Deutschland (RND) media gruppası tarafından avgust 19 cuma künü yerleştirilgen intervyusında Merkel qayd ete ki, Rusiye öz tarafından Ukrainadaki kerginlikni çezmek içün Minsk añlaşmalarını tolu şekilde eda etmey. Bunı «İnterfaks» yaza.
«Temel printsiplerniñ bozuluvına Avropa cevap bermek kerek... Sanktsiyalarnıñ devam ettirilmesi içün bu esas sebeptir», − dey Merkel.
Almaniya kantsleri qayd ete ki, o ve Frenkistan prezidenti François Hollande Ukraina ve Rusiyenen Minsk añlaşmaları, bütün olğan qıyınlıqlarğa baqmadan, tolusınen yerine ketirilmesi içün çalışalar.


text:
Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi, yüksek yanğın telükesi sebebinden noyabr 26-sında furtuna ihtarını ilân etti, o, yarımadada raatlıq künlerinece sürecek.
Bunı müessiseniñ saytında bildireler.
"Qırım gidrometeorologiya ve etraftaki müit monitoringi idaresi"niñ malümatına köre, noyabr 27-29-ında Qırımnıñ orta ve şarq rayonlarında yüksek yanğın telükesi rejimi qalacaq" - denile FVN-niñ beyanatında.
Bundan sebep, yanğın telükesi olğan vaqıtta ateş yaqmaq, manğal ve patlav aletleri qullanmaq, yanğan sernik taşlamaq ve terek tübündeki otlarnı yaqmaq yasaq. Bundan ğayrı, orman alanlarında ve dağda sigaret içmek, yanğan sernik ve sigaretlerni taşlamaq, küneşli yerde şişe, cam parçalarını ve başqa çöplükni qaldırmağa yasaqlana.
Bundan evel Qırım qurtarıcıları, yarımadada noyabrniñ 26-sınace yüksek yanğın telükesi olacağını bildirgen edi.


text:
Azatlıq Radiosınıñ malümatına köre, spiker Pia Ahrenkilde Hansen bugün Brüsselde bildirdi ki, «Avropa sadıq bir müşteri ola, ve bizler temin eticilerden añlaşma şartlarınıñ yerine ketirilmesini bekleymiz».
Moskva bildirgenine köre, Avropa liderleri Putinniñ Ukraina gaz borclarınen bağlı acele muzakereler keçirmek teklifine alâ daa cevap bermedi. Rusiye lideriniñ aytqanına köre, Avropa Ukrainağa 2 milliard dollar miqdarında borcnı ödemege yardım etmese, gaz berilmesinen bağlı qıyınlıqlar peyda olması mümkün.
Ukraina Moskvağa biñ kubometr içün 485 dollar tölemege imkân olmağanını bildirip, Avropadan qaytarılıp gaznen temin etilüvine ümüt besley.
Energetika ve kömür sanayı naziri Yuriy Prodan bildirdi ki, Ukraina Rusiyeniñ gaz fiyatını arttıruv qararına Stokgolm arbitraj mahkemesinde şikâyet etip, dava açtıracaq.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ vaziyeti milliy azlıqlar aqları saasında eñ kergin mesele olıp qalmaqta.
Bu aqta Ukraina 2015 senesi yanvar – iyün ayları devamında milliy azlıqlarnıñ aqarını nezareti boyunca teşkerüv gruppası tarafından azırlanılğan maruzada aytıla.
«Mustaqil milliy areketiniñ, qırımtatar matbuat vastalarınıñ ve diger institutlarınıñ yoq etilmesine yönelgen tedbirler, tınç toplaşuvlarnıñ keçirilmesine yasaqlar ve işğalci akimetniñ diger areketleri daimiy ola ve aselet yapılğan bir siyaset olaraq baqıla bile», – denile maruzada.
Vesiqada şunı qayd eteler ki, aynı zamanda, «fevral 26» işi ile bağlı olğan siyasiy taqipler maşinası işlenile. Böylece, Qırımtatar Milliy Meclisi tarafından işğalden evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası binasınıñ Rusiye küçleri tarafından zaptınıñ ögüni almaq maqsadınen keçirilgen mitingni Rusiye akimiyeti «kütleviy nizamsızlıq» olaraq tanıy.
«Bu iş qorquzuv ve miqyaslı ayırımlarğa sebep oldı. Yarımada boyunca tintüv ve yaqalanuvlar keçirile, qırımtatarlarnıñ ğayıp olması qayd etile, işğalci akimiyet bularnı taqiq etmey», – denile iyül 28 künü aşkâr etilgen maruzada.
Milliy azlıqlarnıñ aqlarını nezaret etken gruppa Ukraina milliy cemiyetler kongressiniñ teşebbüsi ile 2014 senesi aprelde teşkil etildi.


text:
«Böyle bir şey men olğanda olsa edi, men buña yol bermemege tırışır edim», dep ayttı Yanukoviç. Azatlıq Radiosınıñ malümatına köre, bugün onıñ APTN agentligine intervyüsini «Dojd» telekanalı kösterdi.
Yanukoviç Qırımdaki adise-vaqilarnı «bugün inanılmaz bir şey» olğan dert ve facia olaraq adladı.
«Büyük bir regionnıñ ealisi narazılıq keyfte olıp, Ukraina terkibinden çıqtı desek olacaq. Men özüm buña iç razı degilim», – dedi Yanukoviç.
Keçken sefer, martnıñ 11-de, Yanukoviç kütleviy haber vastaları ögünde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerinde çıqışta bulundı.


text:
İyül 14-te Kiyevde Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ sabıq deputatıı Vasiliy Ganışnıñ işi boyunca mahkeme toplaşuvına daa eki şaat çağırıldı, bu, Qırım parlamentiniñ sabıq deputatı Sergey Zayats ve ATR mühbiri Şevket Namatullayev. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Mahkeme sabıq deputat Sergey Zayatsnı daa keçken toplaşuvda çağırdı, amma belli olmağan sebeplerden o kelmedi. Qırım sabıq deputatı Ukrainanıñ qıtaiy qısmında bulunğanı aqqında belli ve evel onıñ devletke hiyanet etkeni aqqında şeklenüv ilân etilgen.
ATR mühbiri Namatullayev mahkemege prokuraturanıñ tevsiyesinen çağırıldı, çünki o, Ganış bulunğan rusiyeli Qırım parlamentiniñ toplaşuvından video süjetiniñ müellifi ola. Bu levha iyün 14-te mahkeme toplaşuvında taqdim etildi. Video süjet kösterilgen soñ, qabaatlanğan Vasiliy Ganış ve onıñ adliyecisi bu videonıñ doğru olğanından şübelengenlerini bildirdi.
Vasiliy Ganış işi boyunca nevbetteki toplaşuv Kiyevdeki Dnepr rayon mahkemesinde avgust 3-te keçirilecektir.
Vasiliy Ganış 2015 senesi aprel 28-de Ukraina havfsızlıq hızmeti ve Ukraina Devlet sıñır hızmeti tarafından Qırım çıqışında yaqalandı. Ganış apiske alındı, çünki onı qıdıra ediler. Baş prokuratura onı devlet hainliginde şeklendi.
Ukraina taqiqatçılarınıñ malümatına köre, Ganış Qırım statusı aqqında «referendum» keçirilmesine rey bergenlerden biri edi, ve böyle etip Ukraina topraq bütünligine zarar ketirmege tırıştı. Bunen beraber, siyasetçi 2014 senesi aprel 11-de rusiyeli Qırım parlamentiniñ toplaşuvında rusiyeli Qırım anayasası qabul etilmesine rey bergeninde qabaatlana.
Sabıq deputat ise bildire ki, o Qırım parlamentiniñ zalında «referendum» keçirilmesine qarşı rey bergen yekâne insan edi. Onıñ fikrince, devlet hainliginde qabaatlav delilsizdir.


text:
Şıñjañdağı tuıs-bauır, perzentin izdegenderdiñ Almatı qalasındağı tanımal koncert üyiniñ artında ornalasqan Qıtay konsuldığı aldında narazılıq akciyasın ötkizip jürgenine jartı jıldan astı. 221 künge sozılğan qazaqstandıqtardıñ talabına Qıtay biligi jauap berer emes, Qazaqstan Ükimeti de şarasızdıq tanıtıp otır.
Keyingi üş aptadan asa uaqıt azamattar konsuldıq ğimaratınıñ mañayında, Bahadürbek Baytasov köşesiniñ boyında tünep jür. Seysenbi küni policiya «körşilerdiñ şağımın» alğa tartıp jel-jauın, suıqtan ıqtasın bolğan kürke-şatırdı aldırıp tastağan. Dese de jaqınınan habar kütkender ağaş taqtaydıñ üstine alaşa-kilem tösep, narazılıq akciyasın jalğastırıp keledi.
16 tamızda redakciya tilşisi oqiğa ornına barıp, taraptarmen tildesuge tırıstı. Qıtay konsuldığı qabıldau bölimi jabıq twrdı. Elşiliktiñ qauipsizdigin küzetetin «Globus» JŞS qızmetkerleri «bügin jwmıs küni ekenin, biraq karantin rejimine baylanıstı işten eşkim şıqpaytının» aytadı. Konsuldıq ökilinen jeti aydan bergi narazılıq akciyası jöninde pikir alu nietimiz iske aspadı. Küzetşiler eşkimmen baylanıstıra almaytının aytıp, beyne-foto taspalauğa tıyım salınğanın eskertti.
Tilşi köşe boyı qoğamdıq orın bolğandıqtan aqparat qwralına mwnday şekteu jasauğa bolmaytının eskertken soñ küzetşi düñgerşegine kirip ketti. Konsuldıq ğimaratınıñ şetki tükpir jağında Medeu audandıq policiya qızmetkerleri otıratın tar punkt bar. Sonda jürgen birneşe policey de qanday da bir aqparat beruden bas tarttı. Policiyada basşılıq lauazımında qızmet etetin, azamattıq kiimde jürgen Bauırjan esimdi adam tilşiden jeke deregin swratpaqtap, mañaydı toruıldap jürdi.
Jalañ ağaştı tapal tapşanşanıñ üstine jayğasqan narazılar kün rayı aynığan soñ taraptastarınıñ keybiri juınıp-şayınuğa, bala-şağasınan habar aluğa üyine ketkenin ayttı.
«Bizge janaşır azamattar astımızğa ağaş taqtay, şatır äkep berip edi. Jauın jauğanda kömektesip edi. Bwl jaqsılığımızdıñ şarapatın köp körgenimiz joq. Şatırdı körşilerdiñ şağımı dep policiya aldırıp tastadı» deydi narazılardıñ biri Halida äjey.
Üş wlınan «tiridey ayırılğan» küresker keyuana köşede tünep jür
Qazaqstanğa 15 jıl bwrın köşip kelgen 65 jastağı Halida Aqıthan üş wlınıñ bosatıluın talap etip jürgenine tört jılğa juıqtağan. Onıñ aytuınşa, ağayındı Satıbaldı, Orazjan jäne Ahmetjan Rahımbergenderdi «aldap qamağan, artınşa zañsız sottağan».
«Üşeuin de 2017 jılı tört aylıq oqudan ötip, üy-jwmısıña oralasıñ dep aldap şaqırtıp alıp twtqındağan. Abaqtıda wrıp-soğıp, belgisiz däri salıp, ayaq-qolın baylap azaptağan. Twñğışım Satıbaldı men ortanşım Orazjandı jwmağa bardı, namazğa jığıldı degen ayıppen terrorist esebinde 22 jılğa sottadı. Orınsız jala jauıp, naqaq küyeledi. Keyingi wlım Ahmetjandı 10 jılğa qamadı. Balalarım bwrınğıday emes, qu süyegi qalğan, densaulığı äbden qwrığan», – deydi közine jas alğan keyuana.
Onıñ aytuınşa, Şıñjañda qalğan üş wlınıñ jwbayları – üş kelini sayasi lager'ge qamalıp, keyinnen küresip jürip üy qamaqqa auıstırılğan. Ata-anasınsız jäuteñdegen 14 nemeresi qarausız qalğan. «Aldı 18 jasqa keldi. Olardıñ dauısın 2017 jıldan beri estimedim» degen keyuananıñ joldası Raqımbergen balalarınıñ qayğısına şıdamay, üş jıl bwrın jürek talması wstap köz jwmğan.
«Qıtay, lager'lerdi jap, jazıqsızdardı bosat, qazaqtardı qamama! Perzentterim men kelinderimdi, nemerelerimdi Qazaqstanğa jibersin! Qıtaydan qanın, baylığın, qwnın swrağanım joq, balalarımdı bosatsa, mına konsuldıqtıñ aldında bir sätke de twrmas edim! Qaytsem de balalarımdı Qıtaydıñ qolınan qwtqaramın!»
Qazaqstannıñ prezidentteri Nazarbaev pen Toqaev, Nwr Otan partiyası, Ükimet basşısı, ministrlerden altı jıldan beri köz jazıp qalğan jaqındarına araşa bolıp, bosatıluına atsalısuın swraydı. Tört jıldan beri attamağan tabaldırığı qalmadı degen Halida äjey biıl Qazaqstan biligi men London tribunalına (Wlıbritaniyada ötip jatqan Qıtay genocidi turalı qoğamdıq-sot tıñdauı – QT) ümit artıp otır.
Bauırın izdegen Nwrzattıñ ükilegen ümiti
Nwrzat Ermekbayqızı öziniñ 50 jastağı ağası Birlesbek Ermekbaywlın izdeydi. İle oblısı Qorğas audanında twratın bauırı «zañdı imam bola twra jazıqsız 12 jılğa sottağanın» aytadı. Onı da alğaşında 2018 jılğı qazan ayında tört ay oqu lagerine dep alıp ketti deydi.
«Qıtay özi aşqan zañdı din oquında bilim alğanı üşin ağamdı dini senimine bola 2019 jılı şildede 12 jılğa zañsız sottap jibergen. Qıtay tuıstıq baylanısımızdı üzip otır. Mına surettegilerdiñ bäri jazıqsız qamalğandar. 221 künde aldımızğa eşkim şıqpadı», – dedi.
Onıñ sözinşe, imamdıq qızmette bolğandardıñ aldı 30, kemi 10 jılğa sottalğan. Nwrzat Qıtayğa barğan soñğı saparında biliktiñ tuğan-tuısı, ata-anasımen keziktirmegenine qapalı. Ol osı künge deyin bauırınan habar-oşarsız otır. Nwrzat 7 aydan asqan narazılıq şarasına eki balasın üyine tastap kelip-qatısuğa mäjbür ekenin janarı bwldıray qınjıla jetkizdi.
«Şıñjañdağı genocid» Qazaqstan konteksinde
Bwğan deyin, 2018 jıldan beri halıqaralıq qauımdastıqta Qıtay biliginiñ türkitildes mwsılman wlttardıñ azamattarın qudalap, qısım körestip jatqanı jaylı dau tuıp, Beyjiñ sınğa ilikken. Tuıs-jaqını Qıtayda qalğan qazaqstandıqtar sol kezdegi Qazaqstan prezidenti Nazarbaevtan araşa boluğa kömek te swrağan. BWW Adam qwqığı komiteti sol jılı tamızda Qıtay biliginiñ wyğır, qazaq siyaqtı bayırğı wlttar arasında bir million adamdı «sayasi üyrenu» lagerine jibergenin mälimdedi. Resmi Beyjiñ bwl ayıptardı moyındamay, ol lager'lerdi «ekstremizmmen küres ayasında qwrılğan käsip üyrenu ortalıqtarı» dep atağan.
Mwsılman halıqtardı dini men wltına bola diskriminaciyalaudı sınağan elder qatarı köbeyip, AQŞ-Euroodaq sankciya tetigin qolğa alıp, Kanada, Wlıbritaniya ükimetterimen birge Şıñjañdağı qısımdı «genocid» dep tanıdı. Degenmen osınşalıq halıqaralıq qısımğa qaramay Qıtay qudalaudı toqtatpağan.
Bıltır küzde Avstraliya strategiyalıq sayasat institutı (ASPI) Qıtayda mwsılmandardı wstaytın lager'lerdiñ 40%-ğa artıp, 380-ge jetkenin mälimdegen. Qıtay aqtau äreketinde bes jılda (2014-2019 j.j.) oqu lager'lerinde 7,7 mln şıñjañdıq bilim alğanın habarlağan.
Qazaqstan biligi qısım-qudalauğa tüsken qandastardıñ jağdayı turalı tuıstarınıñ (Qazaqstan azamatı sanalatın – QT) jüzdegen arızına qaramastan mwnı «Qıtaydıñ işki şaruası» dep sanaydı. Täuelsiz sarapşılar mwnı «Estitin Ükimettiñ» (Qazaqstannıñ – QT) ekonomikalıq-investiciyalıq müddeni qandastar ömir-qwqığınan joğarı qoyğanın añğartadı dep topşılaydı.


text:
Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı artmağa devam ete. Oktâbrniñ 8-nde 140 hasta qayd etildi – bu daa bir rekord. Umumiy hasta sayısı 5,5 biñden çoq oldı. Rospotrebnadzor malümatına köre, sentâbr ayında yarımadada bütün müddet devamında hastalarnıñ 40%-ı qayd etildi.
Bu vaziyette Rusiye akimiyeti iyül ayında kurort mevsimi başlağanda lâğu etilgen sıñırlavlarnı qaytara. Naqliyatta ve tükânlarda maska taqıluvı mecburiy oldı, Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov qırımlılarnı aqıllarını başlarına toplamalarına çağırdı. Rusiye akimiyetiniñ koronavirusnen bağlı malümatı halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tarafından tasdıqlanmay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ COVID-19 statistikası eksiltilip kösterile, dep tüşüne. Yarımadada qırğınlıqnıñ ekinci dalğası nasıl keçe, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında laf etildi.
Qırımlı tibbiyet hadimi Anna telükesizlik maqsadınen tolu adını aytmayıp, Qırım.Aqiqatqa izaat bermege razı oldı. Onıñ fikirince, koronavirus hastalığınen bağlı vaziyet memurlarnıñ esabatlarından qat-qat ciddiydir.
Hastalarğa tek belli alâmetleri olsa, test yapalar. Yani şimdiki kerçek hasta sayısını aytıp olamaymızQırımlı tıbbiye hadimi Anna
– Yañı dalğa sentâbrde başladı, bu, kerçekten, is etile. Yazda hastalar az edi dep aytıp olamayım, çünki hastahanelerde kimsege test yapılmağan edi. Bizim hastahanemiz alâ daa böyle. Meni tibbiyet hadimi olaraq eki kere teşkergenler, yazda. Hastalarğa tek belli alâmetleri olsa, test yapalar. Yani şimdiki kerçek hasta sayısını aytıp olamaymız. Küzde bir çoq işdeşim hastalandı, ve virus daa telükeli oldı kibi kele. Bizim hastahanemiz ise kovid hastahanesi olmağan soñ bir insanğa künde eki maska ala! 12 maska olmaq kerek, çünki olarnı eki saatta bir deñiştirmek kerek. Baş ekim Aksenovğa er şey bar, dep esabat bere. Bu maskalar bir şeyden qorumay, amma tek bir qaç mahsus qıyafetimiz bar.
Bundan ğayrı, Annanıñ aytqanına köre, Qırımdaki tibbiyet hadimleri ükümetniñ epidemiya vaqtına belgilegen qoşma para almay. Qırımnıñ Rusiye Sağlıq naziri İgor Çemodanov, Qırımnıñ tibbiyet hadimlerine koronavirus hastaları ile çalışqanları içün 59 million ruble tölendi, dep bildirgen edi. Oktâbrniñ başında memur vazifesinden ayırıldı, ödev meselesini ise Tahqiqat komiteti teşkerip başladı.
Ukraina aq qorçalayıcıları epidemiya başlağanından berli Qırımda COVID-19 hastalarınıñ seviyesinen bağlı öz monitoringini keçire. Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ yolbaşçısı Olga Skripnik qırımlı ekimlerniñ aytqanlarına esaslanıp, Rusiye akimiyeti koronavirus yuqunçından vefat etkenlerniñ sayısını gizlemege tırışa, dep bildire.
– Tibbiyet hadimleri arasında menbalarımız bar – «acele yardım», farqlı şeerlerniñ hastahane ekimleri ve atta morg hadimleri. Adlarını aytıp olamaylar, çünki işte basqı yapılacaq ve cinaiy taqip olacaq, dep qorqa. Yaqında bir-birinden ayrı yuqarıdan kelgen emir aqqında bildirdi, kerçek ölüm sayısını gizlemege, yani ölüm sebebi olaraq COVID-19-nı degil, hastanıñ diger hastalığını aytmağa vazife berildi. Morg hadimlerinden biri aytqanına köre, bu malümat gizlense de, koronavirus yuqunçından vefat etkenler ket-kete daa çoq ola. Onıñ malümatına köre, bu şeerde er kün bir ya da eki kişi morgğa ketirile. Bu malümat olmağanını añlamaq içün Qırımnıñ resmiy statistikasına bir kere baqmağa yeterlidir – ölüm sebebi olaraq başqa bir şey qayd etilgeni içündir.
Olga Skripnikniñ fikirince, Rusiye akimiyeti qırımlılarnıñ ayatlarını telükege oğrata.
– Bir manası olmağan kütleviy tedbirler keçirile – arbiy parad ve ilâhre. Rusiye insanlarnıñ ayatlarını bile-bile telükege oğrata. Bunı tek Ukraina degil, bütün halqara toplulıq aytmalı, dep tüşünemiz. Tış işler nazirligimizge muracaat ettik ve farqlı memleketlerniñ missiyalarınen mesleatlar keçiremiz, Qırımda COVID-19 meselesini ve Rusiyeniñ yerli sakinlerni pandemiyadan qorumağanını BM Baş Assambleyası muzakere etip qarar almalı. Menimce, işğalci devlet olaraq Qırımnıñ vatandaş ealisini qorumağa mecbur olğan Rusiyeniñ yapqanları yañı sanktsiyalar paketiniñ sebebi olmalı.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov koronavirus ile küreş toplaşuvında qırımlılarnı toy, cenaze, doğğan kün ve başqa tedbirlerni keçirgenleri içün tenqit etti:
«Soñki vaqıtları aman-aman bütün hastalar kütleviy tedbirlerden soñ qayd etile! Ürmetli qırımlılar, lütfen, yapmañız! Qırımda er bir halqnıñ öz ananeleri bar, em tantanalı, em kederli tedbirler, bu añlaşıla – amma yaqınlarnıñ sağlığını unutmamaq kerek. Bir sıra rayonda toy ya da cenazeler oldı – ve birden çoq insan hastalandı. Tedbirlerniñ büyük qısmı bizge bağlı, akimiyet organları ve para cezalarınıñ alâqası yoq. Koronavirus bar, ve ekinci, üçünci dalğa olacaq, bunı qabul etmelimiz. Ondan qorunmaqnıñ esas yolu – sotsial mesafeni qorumaq, cemaat yerlerinde maska taqmaq talabınıñ lafı da olmaz».
Ancaq, bu toplaşuvdan soñ Sergey Aksenov «Artekteki» «Yañı bala dalğası» festivaline yol aldı, anda maska taqmadı, el berip selâmlaştı ve artistlernen quçaqlaştı.
Canlı Radio qurucısı Naciye Femi, qırımlılar memurlarğa baqıp, ihtiyat tedbirlerine riayet etmeycektir, dep tüşüne.
Qırımlılar esas profilaktika tedbirleriniñ talaplarına alâ daa mesüliyetsiz yanaşaNaciye Femi
– Er kün koronavirus hastalarınıñ sayısında ve vefat sayısında antirekord köremiz, amma bu pultqa basıp deñiştirelecek yaramay haberler kibi qabul etile. Qırımlılar esas profilaktika tedbirleriniñ talaplarına alâ daa mesüliyetsiz yanaşa – maska taqmay, sotsial mesafeni qorumay, ellerni dezinfektornen sürtmey, insanlar toplaşqan yerlerge baralar. Qırımtatarlar er kün toy yapa, ve adet üzre musafirler çoq ola – 200-300 kişi. Neticede qırımtatarlar arasında COVID-19 hastalarında eñ büyük raqamlar oldı. Amma Qırım memurlarınıñ yapqanları da işanç bermey, ve insanlar bunı tekrarlamağa tırışadır: maskalarnı saqal tübüne endirip yüre ve ilâhre.
Naciye Feminiñ aytqanına köre, tükânlarda tek qaravul, satıcı ve tek bazı alıcılar maska taqa.
– İnsanlar sistemanı ve bu talaplarnı ne içündir aldatmağa tırışa, karantin tedbirlerine işanmay. Amma COVID-19 vaziyeti artıq pek telükeli oldı. Biz radioda bunı insanlarğa añlatmaq içün bar küçümizni qullanamız. Kiçik animatsion levhalarnı yapıp başladıq, qaramanları – tevsiyelerini aytqan çeşit yaşlarda qırımtatarlar. Meselâ, qartana eski adetlerge köre elini almamağa rica ete – zararı olmaz, bekler dep. Şimdi alışqanlıqlarımıznı deñiştirecek vaqıt.
Ukraina Milliy pedagogika ilimleri akademiyasınıñ İçtimaiy ve siyasiy psihologiya institutı Kütle ve cemiyet psihologiyasınıñ laboratoriya müdiri Vadim Vasütinskiy insanlar kerçek telüke olğanda ne içün irratsional yanaşa bilgenini añlata.
Bir şeyden ne qadar çoq qorqsaq, onı maneviy seviyede o qadar çoq körmemezlikke uramızVadim Vasütinskiy
– Birisi qaidelerge riayet etmege alışqan olsa, başqalardan da bunı talap ete, başqası ise alışmadı. Akimiyet vekilleriniñ yapqanlarına qıymet kesilgenini aytsaq, er şey insannıñ oña nasıl baqqanına bağlı. Saylağan ve sevgen akimiyeti olsa, yañlışlarını körmemege azır. Nefret etken bir akimiyet olsa, er bir yañlışını körip aytacaq. Koronavirus vaziyetinde biraz saçma şey köremiz: hasta az olğan ilk aylarda qorqu ve qasevet çoq edi, insanlar diqqatlı edi. Vaziyet ciddiy seviyede kerginleşken soñ ise, aksine, er kes tüşüncesiz yanaşa. Böyle bir şey bar: bir şeyden ne qadar çoq qorqsaq, onı maneviy seviyede o qadar çoq körmemezlikke uramız. Neticede irratsional yanaşuv ola. Yaqın insanlar koronavirus yuqunçına inanmasa, Vadim Vasütinskiy olarnı zorlap işandırmağa tevsiye etmey, belli bir müddet devamında olarnıñ areketlerini yımşaq ve israrlı bir şekilde tüzetmege tırışmağa tevsiye ete.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Salı künü Moskvada faaller gruppası ve Radio Svoboda muhbiri İvan Voronin yaqalandılar.
«OVD-İnfo», faallerge atıf etip, bildire ki, bu adise Lubânskaya meydanında FSB binası yanında yüz berdi. Faaller soqaqtan kete ediler. Episi olıp, 8 adam yaqalandı, olarnıñ arasında bizim muhbirimiz de bar.
Faallerden biri «Facebookta» yazğanına köre, yaqalanuvdan ögüne faallege «aidy urbağa» kiyingen bir zümrü insan ücüm etti, bundan soñ politsiya maşnası keldi ve yaqalanğanlarnı «Kitay-gorod» İçki işler nazirliginiñ bölügine alıp ketti.
Dekabr 20, salı künü Moskvada faaliyetçi Vasiliy Nedopökin yaqalanğan edi.
Bügün Rusiyede Telükesizlik organları hadiminiñ Künü – «çekist Künü» qayd etile.


text:
Tbilisi
Tbilisi (görci telendä: თბილისი, [Ҭbilisi], tärcemäse - cılı çığanaq) - Görcistannıñ başqalası häm iñ zur şähäre.
Kürä (Mtkvari) yılğası yarında urnaşqan.
Tbilisi iseme IV ğasırda telgä alına, anıñ kilep çığuı şähärneñ cılı kükert çığanaqları buluı belän bäyle (görci telendä ტფილისი - Tbilisi, tbili - "cılı").
Tatar häm rus tellärendä 1936 yılğa qädär räsmi räweştä Tiflis (yunan ädäbiatınnan kilgän süz) iseme qullanılğan.
Xalıq sanı - 1 473 551 keşe, şähär mäydanı - 350 km².
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
V ğasırda İberiä patşası Waxtang Gorskali şähärgä nigezlägän.
VI ğasırdan İberiä başqalası bulğan.
Riwäyät buyınça Waxtang Gorskala sunar waqıtında atqan fazan esse çığanaqta peşkän. Patşa şuşı urında şahärgä salğan.
1236 yılda tatar-mongol ğäskärläre şähärne basıp ala.
1320 yılda şähärdä görci idäräse kire qaytarıla
1385-1395 yılda tatar Tuqtamış xanı görci patşası belän bergälekne tözegän. Tatar ğäskärläre Darial tarlawığına kerälär.
1386 yılda Aqsaq Timer Altın Urdağa qarşı höcüm itkändä Tbilisi şähären yandıra.
Şähär klimatı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Milli tärkip[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tanılğan şäxeslär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Artöm Aydinov
- Mamuqa Baxtadze (1982), Görcistan premyer-ministrı (2018).
- Aykanus Danielyan
- Sofiko Ciaureli
- Polien Yakovlev
- Zurab Tsereteli


text:
Tış işler naziriniñ muavini Serğiy Kıslıtsâ Rusiyeniñ Qırımdaki areketleri Hersones ve Bağçasaraydaki Hanlar sarayı içün «ciddiy telüke ola», dep ayttı. Bu aqta o, Parijde UNESCO Baş konferentsiyasınıñ 40-ıncı sessiyasında çıqışta bulunıp bildirdi.
«İşğalci akimiyetniñ viran etici areketleri tarihiy ve medeniy degerliklerni, Ukraina medeniy qazançlarınıñ aslını, hususan Tavrik Hersones qadimiy şeeri ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda Bağçasaraynıñ Han sarayını saqlap qaluv içün ciddiy telüke ola», – dep bildire Kıslıtsânıñ aytqanlarını «Ukrinform».
Ukraina vekili, «Qırım ilhaqı neticesinde yarımadada insan aqları ve esas serbestlikleri kütleviy ve sistematik sürette bozulmağa devam ete», dep hatırlattı.
Onıñ aytqanına köre, Qırımdaki dünya medeniy mirasını saqlamaq içün UNESCO imayesi altında yapılğan areketler halqara monitoring mehanizmleriniñ kirişine izin berilmegeninen blok etile. Bu ise «işğalci akimiyet tarafından halqara uquq ve BM Baş Assambleyasınıñ bunıñnen bağlı qararlarınıñ sert bozuluvı ola».
Daa evel UNESCO, teşkilâtnıñ baş müdiriniñ Rusiye işğal etken Qırımda tasil, ilim, medeniyet, malümatnı tarqatuv ve kütleviy haber vastalarınıñ iş vaziyetine dair yañı maruzasını aydınlattı.
Qırım işğalinden soñ Rusiye Qırımdaki medeniy ve tarihiy emiyeti olğan bütün obyektlerni öz yurisdiktsiyası altına aldı. Kyiv, olar Ukraina halqına ait olğanını israr etip, mezkür obyektlerni UNESCO imayesi altına almağa rica ete.
UNESCO Dünya mirası cedveline işğal altındaki Qırımnıñ «Tavrik Hersones» qoruğı kirmekte. Cedvelge kirsetilecek namzetler arasında Bağçasaraydaki Hanlar sarayı, Sudaqtaki Ceneviz qalesi, Qırım astrofizik observatoriyası, Manğup Qale, Eski Kermen ve Çufut Qale barlar.


text:
Dünyada COVID-19 adiseleriniñ rekord kün sayısını qayd ettiler. Bunı Dünya sağlıq teşkilâtınıñ (DST) saytındaki malümat köstere, bildire Azatlıq.Radiosı.
Bir künde dünyada 307930 yañı hastalıq adisesi qayd etildi.
DST-nıñ malümatına köre, dünyada pandemiya vaqtında umumen 28637952 adam hastalandı. 917 417 adam vefat etti.
COVID-19-nıñ bir milliondan çoq adisesi AQŞ-nda (qararnen 6,4 million kişi), İndistanda (tahminen 4,8 million kişi) ve Braziliyada (tahminen 4,3 million kişi) qayd etildi.
Bildirilgeni kibi, İsrail sentâbr 18-inde koronavirus adiseleriniñ artmaşından sebep kene şiddetli karantin tedbirlerini kirsetecek.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı iqtisadiyat inkişafı Nazirliginiñ yolbaşçısı Aleksey Ulükayev salı künü Kaliningradda jurnalistlerge bildirdi, dep yaza «İnterfaks».
«Bizim tahminlerimizge köre, 2014 senesi 130 mlrd rubleden başlap, 200 mlrd rublege qadar 2016 senesi ve ileride – er yıllıq masrafları. Lâkin bu qaba bir tahminler, FTSP ve digerleri esapqa alındı», – dep ayttı o.
Qırım işleri naziri Oleg Savelyev bildirdi ki, 2020 senesine qadar Qırım inkişafı boyunca FTSP fiyatı 500 mlrd rubleden başlap 900 mlrd rublege qadar teşkil etmesi Keriç boğazınıñ köpüri ya da diger infrastruktura leyhalarına bağlı.


text:
Ukraina çetel işler naziri Pavlo Klimkin milliy azlıqlarnıñ işleri boyunca OBSE yuqarı komissarı Astrid Tors ile sentâbr 16 künü keçirilgen körüşüvde Rusiye Federatsiyası tarafından Ukrainağa nisbeten olğan istilâ ve Qırım yarımadasınıñ işğali neticesinde milliy azlıqlarnıñ aqlarınıñ teminlevini muzakere etti.
Bu aqta Ukraina çetel işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım Muhtar Cumhuriyetinde milliy azlıqlarnıñ aqları ve azatlığınıñ teminlevi saasında vaziyetniñ kerginleşmesi pek ciddiy bir meseledir. Yarımadada yaşağan qavmiy ukrain ve qırımtatarlarnıñ aqları bozula. Ukraina qanunları ve Anayasasında belgilengen vaqtınca işğal etilgen territoriyada yaşağan vatandaşlarnıñ aqlarınıñ bozuluvı boyunca mesüliet Rusiye Federatsiyasına aittir», – dedi Pavlo Klimkin.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda şimdi tintüvler keçirile.


text:
Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Teymur Abdullayevni ceza izolâtorında daa 15 künge qaldırğanlar. Bunı Abdullayevniñ anası Dilâra Facebook saifesinde haber etti.
«Telefondan, oğlum daa 15 kün ceza izolâtorında tutulacağını bildim, deyler ki, sanki o iç nizamını bozğan», – dep yazdı Dilâra.
Martnıñ 4-nde Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Teymur Abdullayevni ceza izolâtorında daa 15 künge qaldırğan ediler.
Evel, advokat Siyar Paniç, müşterisi, Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüsi Teymur Abdullayev aqqıda kerekli malümatnı bermekten red etkeni içün Salavattaki (Rusiye) GUFSİN №2 Tüzetüv Cezahanesine qarşı memuriy dava açacaq ola, dep haber etilgen edi.
Rusiye koloniyasında tutulğan ve anda koronavirusqa oğrağan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ ceza izolâtorında qaluv müddeti yanvarniñ 22-ne qadar uzatıldı, dep bildirdi apiske alınğan qırımlınıñ anası Dilâra Abdullayeva «Ukrinform» agentligine.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti. Bu künleri onı yüksek sıcağınen ceza izolâtorına qapatqanlar, dep haber etildi.
Başkortostan Cezalarnı Yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi qırımlınıñ ceza izolâtorına avuştırıluvını açıq sürette izaatlamadı. Qırım.Aqiqat, malümat almaq içün müessisege muracaat etecek.
Daa evel Teymur Abdullayev tahminen beş ay ceza izolâtorında qaldı, bundan soñ onı sert tutuv şaraitli kamerağa qapatqanlar.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ yaqalanması, em de onıñ evinde keçirilgen tintüv «Meclis ve qırımtatar areketine basqı yapmaq, onı boysundırmaq ıntıluvı» ola.
Böyle bir fikirni Qırım siyasetşınası Dmitriy Omelçuk Qırım.Aqiqatqa seslendirdi.
«Qırımtatarlar arasında iş tutacaq diger insanlar bar, ve bular endi kerekmegenini kösterecek olalardır. Olar teslim olmaylar, şu sebepten olarğa nisbeten diger usullar qullanılacaq», – dep ayttı ekspert.
Omelçuknıñ fikirince, uquq qoruyıcı organlarnıñ bunıñ kibi areketleri devam ete bile.
«Akimiyetniñ tüşüncelerine bağlı: Meclisniñ telükesi barmı, onıñ qırımtatarlarnıñ ekseriyetine tesiri barmı ya da yoq?», – dedi Omelçuk.
Onıñ zanınca, «artıq tesiri olmağanını, telükesiz olğanını tüşünip başlağan soñ, bunıñ kibi areketler olmaycaq».
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Yanvar 30-da Çiygoznıñ evinde 10 saat devamında tintüv keçirildi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiyede ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda qanunsız tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ qorantalarınen şahsen ve online körüşti, dep bildirdi. O, Rusiye ve Ukraina arasında tutulğan şahıslarnı deñişim muzakereleriniñ hususiyetleri aqqında tarif etti.
«Şübhesiz, tuvğanları ne vaqıt evde olacağını eñ çoq soradılar. Vatandaşlarımıznıñ azat etilüvinen bağlı muzakereler devam ete, dep bildirdim. Bu esnasnıñ hususiyetleri aqqında malümat berdim. Aynı vaqıtta al-azırda Kreml esirleriniñ tuvğanları ve muzakereler esnasına celp etilgen resmiy Ukraina tarafınıñ vekilleri arasında bağ qurulmalı, dep qayd ettim», – dep yazdı Denisova Facebookta.
Ombudsmenniñ aytqanına köre, o, qorantalarnen Rusiye qanunsız tutqan bütün vatandaşlar içün devlet uqukiy yardım meselesini muzakere etti.
«Al-azırda esirlikte olğan er bir ukrainalı böyle yardımnen temin etilsin dep, elimden kelgenini yapacam, dep işandırdım», – dep bildirdi ombudsmen.
Denisovanıñ qayd etkenine köre, Ukraina prezidenti ofisiniñ işçi gruppasına ukrainalı siyasiy mabüslerniñ qoranta azaları kirsetilsin, dep añlaştılar.
Kremlniñ işğal etilgen Qırımda ve Rusiyede tutqan ukrainalılarnıñ azat etilüvinen bağlı muzakereler toqtamayıp keçirile, dep bildirdi aprelniñ 30-nda Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ matbuat kâtibi Yuliya Mendel Qırım.Aqiqatqa.
Aprelniñ 16-nda Donbasta daa bir deñişim kerçekleştirildi. Berilgen malümatqa köre, deñişim Ğorlivka civarındaki «Mayorsk» keçiş noqtası rayonında oldı, 19 Ukraina vatandaşı qaytarıldı. Prezident ofisiniñ qayd etkenine köre, Qırımda ve Rusiyede tutulğan ukrainalılarnıñ azat etilüvinen bağlı muzakereler devam ete.
Volodımır Zelenskıynıñ aprelniñ 17-nde bildirgenine köre, Rusiye ile deñişimni koronavirus sebebinden «buzlatmağa» teklif etilgen edi. Prezidentniñ aytqanına köre, «teşkerüvden» soñ bir deñişimde yigirmi insannı da, atta «bir insan yerine birini» deñiştirmege azır.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısını aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ idarecisi Lenur İslâmov aktsiya iştirakçileriniñ Qırım ile memuriy sıñırda Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ temsilcileri ile umumiy hızmetke azır olğanını bildirdi.
«Talimat keçirile, yerlerniñ donatuvı, 15-den anda bizim faallerimiz turacaq. Biznen eñ başından turğanlar ileride de Qırım ile memuriy sıñırda nezaret kiriş noqtalarında turacaq. Kelecekte kiriş noqtasında vatandaşılq nezareti olacaq. Qaparcılıqqa, elastığa yol bermemek içün , ve, asılında, Ukraina qanuniyetini yerine ketirmek içün», – dey İslâmov Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda «Asker» cemaat birliginde qayd etilgen bir elli faali ögretile.
Devlet sıñır hızmetinde deyler ki, oqutuvnıñ soñunda faaller imtianlarnı berecek ve «er bir faalige köre ayrı qarar alınacaq».
Mında şunı da qayd ettiler ki, faaller nezaret hızmetleriniñ işine kirişmeycek, esas vazifeleri – mütenasip hızmetlerniñ areketleriniñ cemaat nezaretini keçirmek.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberligi Qırım regionlarını ziyaret etip, yerli faallernen körüşecek ve bugünki vaziyetni muzakere etecek ola. Böyle bir qarar oktâbr 22-de regional meclis reisleriniñ toplaşuvında qabul etildi, dep bildire QHA agentligi.
«Bizler çoqtan toplaşmadıq, faaliyetimiz belli bir müddette körünmesin dedik, çükni Meclis qapatılmasınıñ telükesi bar edi», – dep ayttı Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl.
«Yaqın zamanda Meclis reberligi, onıñ vekilleri ya da Meclis idare reberleri regionlarnı ziyaret etip, yerli faaller – regional Meclis, din cemiyetleriniñ azaları, faaller, yani rayonnıñ faal qısmı ile körüşecekler», – dedi Celâl.
Onıñ aytqanına köre, işbu toplaşuvlarnıñ maqsadı – olıp keçken adise-vaqialar aqqında tarif etmek, yerli ealiniñ problemlerini ögrenmektir.
Uquq qorçalayıcı teşkilâtlar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa qarşı basqı quvetleşkenini bildireler.
Qırım alan missiyası sentâbr ayında aydınlatqan nezaret neticelerine köre, Qırımnıñ yerli akimiyeti Meclisni onıñ binasından çıqarıp, qırımtatar halqınıñ temsil organını yoq etmege tırışa.


text:
Avgustnıñ 19-nda saba Aqyarda eki yañı COVID-19 hastası qayd etildi, bir kişi vefat etti, dep bildire şeerniñ Rusiye ükümeti.
«Eki hasta da para qazanmağa kelgen. Diagnozı tasdıqlanğan daa bir insan vefat etti. Bu adam 71 yaşında edi. Hastalıqtan ğayrı hronik hastalığı bar edi, ağır virus pnevmoniyası oldı», – dep aytıla haberde.
Yerli akimiyetniñ malümatına köre, al-azırda 65 insan hastahanede buluna. 175 kişi yuqunç hastahanesinde közetile, 151 insan №9 şeer hastahanesinde qala. 281 insan yaşağan yerde közetile.
Yılnıñ başından Aqyarda 435 insan koronavirus yuqunçına oğradı, 342 kişi yahşı oldı, 14 kişi vefat etti.
Keçken künü Qırımda 13 koronavirus hastası qayd etildi. Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 1833 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 83-ü çetelden keldi, 115-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar, 1275 insan tüzeldi, 23 kişi koronavirustan vefat etti. Aqyarda 433 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 341 insan yahşı oldı, 13 kişi vefat etti.
Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresiniñ reberi Natalya Penkovskayanıñ malümatına köre, Qırımda artqan koronavirus hastalarınıñ sayısı çoq degil.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Birleşken Mİlletler Teşkilâtı tamır halqları tilleriniñ inkişafına destekni arttıra. Evel BMT, Halqara tamır halqlarınıñ yılını (1993) ve Halqara tiller kününi (2008) ilân etken edi. Şimdi teşkilât 2022 seneden 2032 senege qadar Halqara tamır halqalar tilleriniñ onyıllığını ilân etti. Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi qırımtatar tiliniñ 2032 senesine qadar inkişaf kontseptsiyasını azırladı. Bu aqta müessise yolbaşçısı Oleksiy Reznikov bildirdi.
«Bu tek tamır halq içün degil, bütün ukrain milleti içün strategik mesele ola. «Ukrain türk tilini» bilgen kişi 170 mln insanlıq türk dünyasını açar. Bu ortaqlarımız olğan Türiye, Azerbaycan, Orta Asiya memleketlerinen yañı munasebet keyfiyeti olacaq», – dep qayd etti o.
Kontseptsiyanıñ yerine ketirilüvi endi başlandı. Ukraina reintegratsiya nazirligi Google LLC korporatsiyasına muracaat etip, qırımtatar tilini Google Translate servisine kirsetmege rica etti. Nazirlik Duolingoşirketine – çetel tillerini ögrenüv platformasına muracaat etip, olarnıñ servisi esasında qırımtatar tili kursını başlatmağa teklif etti. Kontseptsiyanıñ esasında tilniñ inkişaf strategiyası ve 2021 senesi içün tedbirler planı azırlanacaq.
«Qırımtatar tiline tek unikal mirasnı saqlav kerekligi ceetinden legil, nesil-nesilden keçecek ve zemaneviy dünyada bildirme vazifelerini al etecek canlı tilge olaraq yanaşmağa tırıştıq», – dep bildire Reznikovnıñ aytqanlarını nazirlikniñ matbuat hızmeti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Ukraina reintegratsiya nazirliginiñ qırımtatar tilini inkişaf kontseptsiyasını azırlağanını alğışlay.
«Ukraina ükümetiniñ Ukrainanıñ tamır halqlarından biriniñ tili olaraq qırımtatar tiliniñ inkişafına yönelgen devlet tedbirlerini evelden azırlamağa başlağanını alğışlayım», – dep yazdı Çubarov.
Onıñ qayd etkenine köre, UNESCO tasnifine köre, qırımtatar tili «ciddiy telüke» altında buluna. A.Y.Krımskiy Ukraina Milliy ilimler akademiyasınıñ şarqşınaslıq institutı mütehassıslarınıñ fikirince, qırımtatar tili yoq oluv telükesi altında buluna.
«Rusiye Federatsiyası tarafından qırımtatar tilini bilgen insanlarnıñ ekseriyeti yaşağan Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ vaqtınca işğali neticesinde qırımtatar tilini saqlav ve inkişaf ceetinden daa bir telüke peyda oldı», – dep tüşüne Meclis reisi.
Ukrainanıñ teşebbüsini Avropa Parlamenti de destekledi. Ukraina ve Avropa Birligi arasındaki Birleşme aqqında Añlaşmanıñ ömürge keçirilmesiniñ vaziyetine dair bir qarar qabul etilgende, Avropa Parlamentiniñ deputatları Ukrainanıñ qırımtatar tiliniñ inkişaf ettirmek ive populârlaştırmaq niyetini alğışladılar. Al-azırda kontseptsiyanıñ leyhası cemaatçılıq ile mesleatlaşmalar keçirmek maqsadınen yayınlanğan. Reintegratsiya naziriniñ muavini İgor Yaremenko, 2020 senesi fevral ayında ATR telekanalı Avropa Parlamenti ve Avropa Komissiyasına maliyeviy yardım istep muracaat etkenini ve nazirlik taarfından vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa yayınlama içün para berüv mehanizmini tetbiq etkenini haber etti.
Refat Çubarovnıñ fikrince, kelecek Tamır halqaları onyıllığı özü tamır halqlarınıñ bu tilniñ taşıyıcısı kibi aqlarına diqqat etilecek. Qırımtatar Milliy Meclisi strategiyanıñ azırlavı boyunca iş gruppasını teşkil etti. Aynı zamanda, qırımtatar tiliniñ inkişafı ile bağlı er angi müim bir detal qaçırmamaqnıñ pek müim olğanını ayttı.
Ukrainada qırımtatarlarnıñ memleketniñ tamır halqı kibi tiliniñ desteklemek ve inkişaf ettilmek içün artıq uquqiy bazı azırlanğan. Böylece, Ukraina Anayasasınıñ 11-nca maddesine köre, “devlet… Ukrainanıñ bütün tamır halqalarınıñ ve milliy azlıqlarınıñ etnik, medeniy, til ve diniy kimliginiñ inkişafına yardım ete”. Qırımtatar tili, Ukrainanıñ tamır halqlarından biri olaraq, ukrain siyasiy milletiniñ kimliginiñ ve etnomedeniy bütünliginiñ ayırılmaz bir elementidir. Amma o ciddiy telüke altındadır. A. Krımskiy adına Ukraina Milily ilimler akademiyasınıñ şarqşınaslıq institutınıñ mütehassıslarınıñ qıymetlendirmesine köre, til içün tehditlerniñ kerçek derecesi fenadır.
Bu sebepten, kontseptsiyanıñ özün mükemmel olacağını tüşünsek bile, bir sual ortağa çıqa: tamır halqı aqlarınıñ diger aspektleri ile bağlı olmasa semereli şekilde ömürge keçirile bilermi? Elbette bu tilniñ inkişafına da mania olacaq. Misal olaraq, Avropa Parlamentiniñ yuqarıda añılğan qararında Ukraina Yuqarı Radası tarafından “Qırımtatar halqınıñ statusı aqqında”, “Ukrainada tamır halqları aqqında” qanunlarnıñ qabul etilmesi ve Ukraina Anayasasına tamır qırımtatar halqınıñ öz muqadderatını tayin etme forması kibi milliy-territorial muhtariyet aqqında deñişmeler kirsetilüviniñ kerekligi aqqında yazıla.
Til kontseptsiyasınıñ diger vesiqalarnen alâqasına kelgende, Refat Çubarovnıñ qayd etkeni kibi, akimiyet organları siyasiy ceetten qırımtatarlar da ukrain olğanını unutmamalılar. Misal olaraq, Ukraina TİN 2023 yılğa qadar çeteldeki ukrainler ile işbirlik devlet programması kontseptsiyasınıñ leyhasını azırladı. Meclis azalarında bir qaç teklif peyda oldı. Misal olaraq, “çetel ukrainlerniñ terkip parçasınıñ em etnik ukrainler, em de ukrain asıllı printsipi qullanğan şahıslar, hususan qırımtatarlarnı açıq şekilde köstermek yahşı olur edi”.
Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ ocası, Şevçenko adına Kyiv milily universitetiniñ Jurnalistika institutınıñ doktorantv Gayana Yüksel ise bu til kontseptsiyasını pey müim saya. Mecliste kontseptsiyanı muzakere etmek içün iş gruppası toplanğanda, o, qırımtatar tilini bilmegen ukrain müellifleriniñ bilmegenlerine, yani “ukraina türkçesi” ibaresine diqqat çekti. O, “âramay olmağan bir fikir ve qırımtatar tili mında Ukraina ve türkiy dünya arasında bir “kopür” kibi kösterilgen, amma bu ibareniñ qırımtatar ve türk tiline tercimesi zaman añlaşılmamazlıq peyda ola. Çünki qırımtatar tili “Ukraina türkçesi”ne ya da "Ukrayna Türk Tili"ne çevirile ve bu doğru degil. Mesele şunda ki, türkiy dünyada qırımtatar tiline "Kırım Tatarca Tili" ili "Qırım Türkçesi" deyler, şunıñ onı “ukrain türkçesi” kibi aynılamaq kerek degil. Amma bu madde ukrainler içün kerek olsa, onı böyle iza etmek mümkün: “Qırımtatar tiliniñ tamır halqınıñ tili olğan ve Ukrainada qullanğan türkiy tiller arasında esas til olaraq yer alması medeniy zenginliklerge ve bütün türkiy spektri ile işbirlik içün ameliy imkânlarğa yol açqan til kibi yerleşmesi ümüt berici körüne”.
“İşğal akimiyeti qırımtatar tilini "resmiy" şekilde devlet tili olaraq tanısa bile, onıñ qullanıluv dairesi tarlaşqan, işğal organlarınıñ resmiy saytlarında qırımtatar versiyaları yoq, yani olar tek rus tilinde taqdim etilgen, iş yürütivi de tek rus tilinde alıp barıla, insanlar ana tilini "mahkeme"lerde işletmek aqqından marum olunalar, bundan da ğayrı özara qarımtatar tilinde laf etkenleri içün insanlarnı işten quvmaq telükesiniñ adeseleri qayd etile, böyle al BMT Deklaratsiyasınıñ tamır halqlar aqlarınıñ 2,8, 15 ve 17 maddeleriniñ bozuluvı olaraq sayıla”, – dedi Qırımtatar resusr merkeziniñ başı Eskender Bariyev.
Ekspertniñ bergen malümatlarına köre, işğlden evel Qırımda qırımtatar tilinde oqutqan 15 mektep ve 384 sınıf çalışa edi. İşğal akimiyetniñ malümatlarına köre, şimdi 7 mektepte tek qırımtatar tilinde oqutıla, 3-de em rus em qırımtatar tilinde, 6 mektep ise "umumtasil" mekteplerniñ statusını aldılar.Ana tilinde oqutulıv tek 9-cı sınıfqace musaade etile, o da ana-babalarnıñ arizaları olsa. Oquv yurtlarınıñ memuriyetleri çeşit sebeplerden böyle arizalarnıñ yazuvına maniyalar doğuralar: "Qırımda bir tuvğan til - rus tilidir", "auditoriyalar yetmey", "oca yoq", "derslikler yetmey", bundan ğayrı qaba şekilde inkâr etüvler de qayd etildi: ana-babalarnı ana tiliniñ ögrenüvinden inkâr etmege mecbur eteler ya da qırımtatar tili ve edebiyatınıñ saatlarını qısqartalar. Mekteplerge FSB hadimleri kelip qırımtatar balalarınen profilaktik subeter keçireler. Mekteplerde talebelerge anketalar darqatıla. Olarnıñ yardımınen qorantalarnıñ ruh alını ve olarnıñ çaqıcılıqqa mailiyetlerini bilmege tırışalar. Bundan da ğayrı işğal akimiyeti Qırım ve qırımtatar halqı tarihçılığınıñ ğayrıdan yazıluvı ve sahteciliginen faal alda oğraşa ve bu areketler mektepteki tarih dersliklerinde aks oluna. Qırımtatar tiliniñ saqlanuvı ve qoruvı içün Bariyev böyle tevsiyelerni seslendirdi: qırımtatar tiliniñ saqlanuvı ve qoruvı strategisını işlep çıqarmaq ve qabul etmek, qırımtatar tili ilmiy-tetqiqat institutınıñ teşkil etüvine qol tutmaq, Qırımda bazar künü mekteplerniñ distantsion teşkil etüvine qoltutmaq,"tamır halqları aqqında" qanunını qabul etmek.
Mıkola Semena, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Roma papası Frantsisk Milât bayramında aytqan nutqunda Ukrainanı añdı, haber ete Radio Svoboda.
O Vatikanda Muqaddes Pötr meydanında ananeviy "Urbi et Orbi" nutqunen çıqışta bulundı.
"Dünyanıñ Qurtarıcısı, devamlı barışıq içün konkret areketlerge ıntılğan qıymetli Ukrainağa ışıq olsun", - bildirdi Muqaddes tahtnıñ matbuat hızmeti.
Roma katolik kilsesi ve protestant kilseleriniñ çoqusı, bundan ğayrı dünyanıñ pravoslav kilseleriniñ çoqusı Milât bayramını zemaneviy grigorian taqvimine köre dekabr 25-inde qutlay.
Yuqarı Radanıñ qararına köre, Ukrainada dekabrniñ 25-i raatlıq kün olaraq ilân etildi.


text:
Aqmescit – Ukraina qanun çıqarıcı organına olıp keçken saylavlar ile qırımtatar siyasiy erbapları, Yüqarı Radanıñ terkibinde qırımtatarlarnıñ sayısı artar, dep ümüt ete ediler. Ümütler kerçekleşmegen olsa da, qırımtatarlar kene de resmiy Kiyev olarnı qorçalar ve kendi uquqiy saasında belli bir yer ayıracağına işanalar. Qırım.Aqiqat Meclis azaları ve siyasetşınaslarnen subetleşip, qırımtatar meselelerini çezmek içün ukrain devleti ne yapmalı kibi sual berdi.
Meclisniñ tış alâqalar bölügi reberi Ali Hamzin, qırımtatarlar yañı saylanğan Yuqarı Radada temsil etilmeleri içün kerekli şaraitler yaratmadı, kibi fikirni bildirdi.
«Qırımtatarlar közge alınmadılar.Tek bizim eñ nufuzlı liderimiz, ürmetli uquq qorçalayıcımız Mustafa Cemilev vekil oldı…», – dep ayttı Hamzin Qırım.Aqiqatqa.
Qayd etkeni kibi, yañı ukrain akimiyetniñ sözleri yapqan areketlerinen teñ kelmedi.
«Lutsenko, Poroşenko blokunıñ reberi olıp ta, Yuqarı Radada qırımtatarlar temsil etilmesi içün, maydannıñ er firqası kendi cedveline birer qırımtatarnı kirsetecek degen edi…Refat Çubarovnıñ keçmesini istegen olsa ediler, onı birince beş namzet sırasına qoyar ediler. O mutlaqa keçer edi», – dedi Hamzin.
Vaqialarnıñ tahmin etilüvi boyunca Agentlikniñ müdiri Vitaliy Balanıñ fikirince, yañı parlamentniñ saylanuvı ile qırımtatar meselesi daa faal çezilecegine ümüt etmek mümkün.
«Eñ esası, Qırımnıñ qaytaruv meselisidir, bu meseleni er halqara körüşüvde, muzakerelerde kötermek kerek. Qırımda ukrain grajdanlarnıñ ve köçip kelgenlerniñ problemlerinen oğraşacaq mahsus organnı teşkil etmek kerek. Tedbirler programmasını işlep çıqarmalı. Bu meselelerni yañı Yuqarı Rada ve ükümet çezecegine işanam», – dedi siyasetşınas Qırım.Aqiqatqa.
«Men Qırımdan vekiller meselesinde toqtalmaz edim, bu müim bir şey amma, ukrain akimiyetini teşviq etecek esas şey degil. Çünki, olarnı ükümetke de almaq mümkün», – dep ayttı Bala.
«Qırımtatarlarnıñ ukrain uquqiy saasında yeri ve rolü pekitilmeli»
Meclis azası Eskender Bariyev de, Ukraina qanun çıqarıcı organında qırımtatarlarnıñ sayısı müim degil, dey.
«Lutsenko, maydannıñ firqaları cedvelleriniñ birinci yerlerine qırımtatarlarnı alacaqlar degenini eşitken edim. Amma, ög sıralarğa esasen adamlarnı celp etecek şahıslarnı qoyalar. Onıñ içün, aytqanları kerçek olğanına işanmay edim, ayat ta bunı kösterdi», – dedi o.
«Ukraina tamır halqınıñ aq-uquqları qorçalanılacaq kibi olsa, parlament strukturalarında qırımtatarlarnıñ temsil etilüvini qanun boyunca belgilemeli. 2-5 adam içün kvota olmalı. Ne qadar adam olacağı müim degil, ekimi, beşmi, çünki olar ep bir ükümetniñ tertip etilüvine tesir etip olamazlar. Amma, qırımtatrlarnıñ temsiliy organı Ukraina uquqiy saasında nasıl yer alacağı, ve Yuqarı Radada qırımtatar vekillerine berilmesi mümkün aq, belki de veto aqqı müim», – dep qayd etti Bariyev.
«Ukraina parlamentiniñ qırımtatarlarnıñ fikirini közge almaq ve birlikte çalışmaq istegi olsa, tek siyasiy añlaşmalar degil de, uquqiy ve qanuniy tedbirlerni tüşünmeliler. Bu keleceknen bağlı sualler ve Ukraina Prezidenti yanında qırımtatarlarnıñ meseleleri boyunca vekilniñ işidir, em deputatlarnıñ, em kelecek parlamentniñ meselesidir, olar qırımtatarlarnıñ ukrain uquqiy saasında yeri ve rolüni belgilemek kerekler», – dey Meclis azası.
Oktâbrniñ 26-nda Ukrainada müddetten evel parlment saylavları ötkerildi. Reylerninh 95% işlengen soñ, bütün devlet çoq mandatlı saylav bölüginde birinci yerde «Narodnıy Front» – 22,22%, soñra «Pötr Poroşenkonıñ Bloku» – 21,82% kete.
Beş fayızlıq manianı «Samopomiç», «Oppozitsionnıy blok», Oleg Lâşkonıñ Radikal firqası ve «Batkivşçina» keçti.
Qırımtatarlar lideri Mustafa Cemilev «Pötr Poroşenko Bloku»nıñ birinci beş namzeti arasında, Meclis reisi Refat Çubarov prezidentlik blokunda 71-nci yerde edi.
Bunen beraber, «Narodnıy Front» firqasınıñ saylav cedveline aqmescitli Ernest Suleymanov 87-nci nomer altında kirsetildi.


text:
Bazar ertesi, iyün 2 künü Aqmescitte «imaye» vekilleri «Mühbirler taqiqatı Merkeziniñ» eki hadimi Sergey Mokruşin ve Vladlen Melnikovnı yaqaladılar. Yaqalanğanlarnı «imaye» ştabına ketirip, köteklediler. Mühbirler bir qaç saat devamında politsiyanı çağırtmağa talap ettiler.
«Politsiya bizim areketlerimizde cinayetlik çizgilerni qayd etmeyip, memuriy protokolnı tizmedi. Aynı zamanda men, qırımlı «imaye» tarafından qanunsız areketleri boyunca ariza yazdım. Ümüt etem ki, qırımlılar, bu insanlar kim olğanı, nege esaslanıp faaliyet etkenleri sualine cevap alırlar. Bu qanunsızlıqtır», – dep qayd etti zararlanğan mühbir.
Ekimler mühbirlerniñ bedenlerinde kelepçe ve köteklenüv izlerini qayd ettiler. «Qırım Cumhuriyeti boyunca içki işler nazirligi» matbuat hızmetiniñ vekili Olga Bogoslovskaya bildirgeni kibi, bu adise boyunca teşkerüvler ötkerile.
«Aqmescitniñ politsiyasına qırımlı «imaye» vekilleriniñ qanunsız areketleri aqqında ariza berildi. Şimdiki vaqıtta teşkerüvler ötkerile, neticede, üküm etken qanunlar esasında qarar çıqarılacaq. Er tarafnıñ areketlerine qıymet kesilecek», - dep qayd etti «Qırım politsiyasınıñ» vekili.
Qırımnıñ işğalinen razı olmağanlar ekstremistler kibi sayıla bileler
Aynı zamanda «Avdet» qırımtatar gazetasını ekstremizmde şekleyler. Neşirniñ baş muarriri Şevket Kaybullayevni prokuraturağa soravğa çağırttılar. Celpnameniñ metininde, Aqmescitniñ «prokuraturası», gazeta yolbaşçıları, Rusiye Federatsiyasınıñ «Ekstremist faaliyetine qarşı» qanunnıñ bozuvı boyunca teşkerüvler keçire.
«Olar endi evelden bizim faaliyetimizni ekstremist olaraq belgilediler. Olarnıñ fikirince, bu qabaatlavlar maqalelerimizde qullanılğan «vaqtınca işğal etilgen topraq», «Qırım işğali» kibi cümlelernen bağlı», - añlattı Şevket Kaybullayev.
«Avdet» gazetası qırımtatar halqı Meclisiniñ matbaa organı olaraq 1990 senesi, iyül 15 kününden başlap derc etile.
Qırımlı mühbirlerni mahsus missiya qoruycaq
Qırımda Ukraina mühbirleri Milliy birligi artıq çalışmay. Mayıs 31 künü bu teşkilât öz faaliyetini toqtattı, onıñ yerine resmiy olaraq Rusiye mühbirleri birligini teşkil ettiler. Bunı akimitke baqqan «Krıminform» informatsion qaynağı bildirdi.
Qırımdaki vaziyetke ukrain uquq qorçalayıcılarnıñ da tesir etmge çareleri yoq, çünki öz başına ilân etilgen Qırım «akimiyeti» ve «imaye» ile qanun boyunca bağlanıp olamaylar.
Keçenlerde Qırımda insan aqları boyunca mahsus missiya teşkil etildi. Teşkilâtnıñ esas maqsadı, işğal etilgen yarımadada sakinlerniñ aq ve uquqlarnı qorçalamaqtır. Missiya terkibine Birleşken Mustaqil Devletlerniñ uquq-qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ vekilleri kirdi. Teşkilâtnıñ işini, Rusiye prezidenti yanında insan aqları ve grajdan cemiyetiniñ inkişafı boyunca Şurasınıñ azası Andrey Yurov idare ete.
Teşkilâtnıñ Qırımdaki koordinatorı Andrey Krısko Radio Svoboda-ğa bildirgeni kibi, mühbirlerge yapılğan soñki basqı adiseleri endi teşkilâtnıñ nezareti altında bulunlar. Şimdiki vaqıtta, Birleşken Mustaqil Devletlerniñ uquq qorçalayıcılarına muracaat azırlana. Onda, mevcut olğan qanunlar esasında soñki vaqialarğa qıymet kesmege rica etile. Krısko bildirgenine köre, bu vaqialar aqqında ombudsmen Ella Pamfilova da haberdar etildi.
Radio Svoboda


text:
Bunı «MANünâ» bala media-studiyasınıñ reberi Zarema Hayredinova bildirdi.
«Tedqiqatçı» Küçük ilimler akademiyasınıñ «MANünâ» bala media-studiyası festivalge 6 işni taqdim etti:
- İbraim Abduramanovnıñ (10 yaşında) «Bayraq» adlı plastilin filmi;
- Velide Mamutovanıñ (15 yaşında) «Balalar yaşasın» adlı qum videoklipi;
- Maksim Kazantsevniñ (7 yaşında) «Qarğa» fleş animatsiyası;
- Daniil Çeskiyniñ (11 yaşında) «Santıraç masalı» qoqla filmi;
- Nayle Bekirovanıñ (15 yaşında) «Ümüt ile» serlevalı oqutuv filmi;
- Velide Mamutovanıñ «Arzu» fleş animatsiyası.
Animatsion film namzetliginde İbraim Abduramanov, Cemil Ablayev 1-nci derece diplomı ile, oqutuv film namzetliginde Nayle Bekirova 1-nci derece diplomı ile, animatsion film – 3-nci derece diplomı ile Velide Mamutova, Daniil Çeskiy animatsion film namzetliginde 2-nci derece diplomı ile ğalip çıqtılar.
Qırım talebeleriniñ «Tedqiqatçı» Küçük ilimler akademiyası tarafından teşkil etildi. «Tılsımlı ekran» bala kinofestivali Qırımda 30 yıldan ziyade keçirile.Evelden onda Ukraina şeerlerinden kelgen balalar iştirak ete edi. Bu sene tek Qırım balaları qatnaştı.
«Festivalniñ maqsadı – bala, yaşlar kino-, foto- ve video icadınıñ inkişafı, istidatlı yaşlarnıñ destegi, media savatınıñ şekillendirüvine yol berilmesi ve ilâhre», – dedi O.Volodçenko.