text:
Ukraina siyasetşınası Oleg Saakân, Rusiye ükümeti ilhaq etilgen Qırımda Rusiye bölgeleriniñ sakinlerini davet etüv yolunen planlı surette yerli ealiniñ deñiştirüvni ömürge keçire, dep saya. Bu fikirni o, martnıñ 2-sinde Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde emek migrantlarınıñ Yalta polis memurına ucümini izaat eterken bildirdi.
Siyasetşınas: «Ukraina devletinde çoq yıl yaşağan Qırım sakinleri içün emek migratsiyası ve milletlerara munasebetleri esasındaki çatışmalar belli derecede añlaşılmağan şeylerdir… Teessüf ki, Qırım Rusiyeniñ kontroli altında daa qalsa, olar daa da keskinleşecek. Moskva, yerli ealini işsizlik vastasınen yarımadadan ketmege mecbur etip ve yarımadağa Rusiye bölgeleriniñ sakinlerini çağırıp, planlı surette yerli ealiniñ deñiştirilmesini ömürge keçire. Neticede Qırım sakinleriniñ nisbiy sayısı kettikçe ep azlaşa», – dep qayd etti.
Daa evel Lipetskten kelgen emek migrantları Yaltadaki Federal migratsion hizmetiniñ başlığını kötekledi. Bunı, şeer polisindeki menbalarından naqil etip, «Primeçaniya» neşiri bildirdi. Ucüm etkenler yaqalandı. Şimdi tahqiqat işleri alıp barıla.
Bu, Qırımnıñ Cenübiy yalısında polis hadimlerine yapılğan birinci ucüm degil. Bundan evel Aluştada belli olmağan şahıslar Rusiye Tahqiqat komitetiniñ şeer idaresi başlığı Konstantin Girâkovnı köteklediler.


c: text/html

text:
Keçken asırnıñ 80-90 yıllarında qırımtatarlarnıñ yarımadağa avdetini vesiqalaştırmağa imkân oldımı? Ne içün ukrain ve çetel jurnalistleri avdet mevzusınen meraqlanıp başladı? Halq acısını fotosuret vastasınen ifade etmek qıyınmı?
Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ «Qırım aqşamı» efirinde «Ukraina sesi» («Golos Ukrainı») neşiriniñ közeticisi ve fotojurnalisti Oleksandr Klimenkonen subetleşemiz.
– İlk işleriñizni ne zaman yapqan ediñiz?
İnsanlar narazılıq köstere, qırımtatarlar içün musaviylik talap ete edilerOleksandr Klimenko
– Men bunı ilk defa 1987 senesi Qarasuvbazar yanındaki Zuya qasabasında körgen edim. Maşnada ketken arada bir lager kördim. Anda qırımtatarlar turıp narazılıq köstere, ellerinde Lenin ve Gorbaçovnıñ resimleri bar edi. İnsanlar narazılıq köstere, qırımtatarlar içün musaviylik istey ediler. Bu maña hucur olıp köründi, çünki 1987 senesi edi, perestroyka kete, amma daa iç bir kütleviy narazılıq yapılmağan edi. Men bunı çekip, bu bir tarih olğanını is ete edim.
– 80-nci yıllardan soñ qırımtatar mevzunı taqip etken ediñizmi?
– Ebet taqip ettim, çünki meraqlı edi. 1989 senesi men bir daa Qırımğa bardı, o zaman «Silski visiti» gazetasında çalışa edim. Bizim Nataşa Litvinenko degen jurnalistimiz bar edi. Biz yaqında avdet etken insanlarnı taptıq. Men Elzara Batalovanı rast ketirdim, o zaman o kiçkene bir qızçıq edi. Şimdi ise o Ukraina halq artisti. Enver Mecitovnı hatırlayım. O, maña 1918 senesi Qırım, Bağçasarayda doğğan dep yazılğan pasportını köstergen edi, lâkin milleti – «tatar» dep yazılğan, qırımtatar dep yazmaq yasaq edi. Qarasuvbazarda yaşağan qartbaba ve qartananen beraber, olarnıñ sürgünden evel Sudaq yanında yaşağan Ay-Serez qasabasına ketmege qarar berdik. Kelip çıqqan soñ, olar eski mezarlıq yerini kösterip, baştaşlarından yasalğan bir şeyni kösterdiler. Olar evel yaşağan evine de bardıq. Anda başqa insanlar yaşay edi, kelip olarnen selâmlaştıq. Olar masa dontaqan edi. Lâkin ne qadar qılaysız alda olğanımnı hatırlayım.
– Bundan soñ Qırımğa ne qadar sıq bara ediñiz?
– 1992 senesi mayısnıñ 18-nde qırımtatarlarnıñ sürgün hatırası kününe barğan edim. Anda Mustafa Cemilev, ağlağan qartbaba ve qartanalar bar edi. Ondan soñ da pek çoq barğan edim.
– 2014 senesi Qırımğa barğan ediñizmi?
– Meydanda biraz yaralanğanım içün Qırımğa barıp olamadım.
– Maqaleler, reportajlar ve malümat olğan olsa, ne içün 2014 senesi Ukrainanıñ qıta qısmında qırımtatarlar aqqında pek çoq şey bilmey ediler?
– Men ve Qırımğa raatlanmağa barğan insanlar çoq şey bile ediler. Lâkin umumen bu aqta çoq aytmaq ve subetleşmek kerek edi.
– Qırımda angi yerni daa ziyade sevesiñiz?
– Biz apayım ve oğlumnen Qırımda 10 yıl raatlandıq. Eñ sevgen yerlerim – Yalta ve Aqyar. Anda menim dostlarım qaldı. Pek acınıqlı şey. Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ ilhaqı devam etkence, men anda asla barmam.
(Metinni Anna Danilova azırladı)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Brüsselge yol aldı. Anda Avropa parlamentiniñ havfsızlıq ve mudafaa komitetiniñ azaları ile Qırım taqdiri baqılacaq.
Bunı o Facebookta yazdı.
«Bugün Brüsselge ketem, yarın Avropa parlamentiniñ havfsızlıq ve mudafaa komitetiniñ azaları ile körüşüv keçirilecek. Mevzusı, er daim olğanı kibi, deñişmey: Qırım ve onıñ kelecegi. Tabiiy ki, işğalcilersiz...», – dedi Çubarov.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurası mart 19-da Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım vaziyeti aqqında mahsus toplaşuv keçirildi. Litvaniya teşebbüsi ile keçirilgen «Arri» formatında körüşüv qapalı oldı. Ekspertler ve siyasetşınaslar davet etile.
Mart 19-da olıp keçken toplaşuvda qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev çıqışta bulunıp, BMT-ni «Qırımnı Rusiyeniñ özek bazasına çevirmek» imkânını bermemege çağırdı.
BMT yanında Rusiyeniñ daimiy temsilciligi bu tedbirni «provokatsiya» olaraq adlap, Rusiye diplomatları iştirak etmeyceklerini bildirdi.


text:
Aqmescitte Merkeziy çarşınıñ tamiri çarşı isarı altında faal ticaretni alıp barğan satıcılarnı quva.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, satıcılarnı çarşı kirişinde meyva ve sebzeler satılğan meydançıqtan tamir manaçığı ile quvıp yiberdiler. Kirişni isar ile qapattılar. Onıñ yanında «ticariy sıralar» peyda olmağa başladı.
Bazıları sebzelerni maşinalardan sata, politsiya kelse, tez malnı yüklep, ketmege çareleri olsun dep, digerleri Amet-han Sultan meydanına avuştı.
Satıcılarnıñ aytqanı kibi, çarşı içerisinde kira parası paalı olğanı ve bir sıra vesiqanıñ kerek olğanı sebebinden çalışıp olamaylar.
Aqmescitte Merkeziy çarşı etrafında demir isarı avgust 20 künü peyda oldı. Aqmescit memuriyetinde bildirilgeni kibi, onı qanunsız ticaretni toqtatmaq maqsadınen qoyğanlar.


text:
Advokatlar Emil Kurbedinov ve Edem Semedlâyev, noyabr 30 künü aqşam Qırımnıñ memuriy sıñırında rus sıñırcıları tarafından bir «operatsiya» keçirilgeni sebebinden tutılğanlarını bildirdiler. Bunı Kurbedinov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında haber etti.
«Bizni tahminen bir-buçuq saat tuttılar. Pasportlar teşkerilgen yerden bizni ayrı odağa alıp kettiler ve soñra meni ve menim şideşimi (Edem Semedlâyevni – QA) sorğudan keçirdiler. Olar dediler ki, olarda bir operatsiya ötkerile ve tertip deñişti. Bu sebepten olar yerinde degil de, ayrı odada sorğu keçireler», – dedi Kurbedinov.
Advokatnıñ sözlerine köre, Rusiye sıñırcıları olarnı memuriy sıñırdan yiberdiler ve şişeler Kyivke yol tutalar.
Bundan evel Qırımlı advokat Emil Kurbedinov, Rusiye sıñır hızmetiniñ hadimleri Qırımnıñ memuriy sıñırında onı eki kere tutqanını beyan etken edi. Onı sözlerine köre, ilk kere böyle bir şey 22 sentâbrde, qitaiy Ukrainağa çıqqanları vaqıtta olğan edi, o vaqıt advokatlarnı bir saatten ziyade tutqan ediler. Böyle adiselerniñ sebebini Emil Kurbedinov ve Edem Semedlâyev öz zenaatınen ve faaliyetinen bağlaylar.
Qırım2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukainanıñ qıtaiy qısımı ve yarımda arasında asılında memuriy, lâkiv fakt olaraq kerçek «sıñır» keçirildi. Memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Onıñ aytqanına köre, al-azırda Qırım, añlaşmanı imzalamaq ve suv borcunı, bu ise tahminen 1,5 mln grivna, ödemek yerinde, onı qanunsız sürette qullana.
«Şimdi ne ola. Suv birinci pompa stantsiyasına qadar bara, anda onı Qırım şimalinde olğan kanallar vastası ile hırsızlaylar. Bugünge endi million grivna miqdarında suvnı qullandılar, zararını ise «Ukrsuvhoc» köre», – dey Andriy Sençenko.
Onıñ aytqanına köre, suv teminlevi ile bağlı olğan meselelerniñ çezilmemesi ilk evelâ yarımadanıñ köy hocalğına zarar ketire bile.
«Maña şimdi Qırım şimalinden telefon açıp: «Bereketimiz yoq ola», – dep aytalar. Biz deymiz: sual yoq, amma biznen añlaşma tizmek içün Qırımdan kimse kelmey. Biz şimdi işğal meselesi aqqında aytmaymız. Qırım ükümeti bu añlaşmanı er yıl ukrain ükümeti ile imzalay edi. Çünki buña sebepler de bar, masraflar ve ilâhre. Kimse kelmey», – dep izaat bere Andriy Sençenko.


text:
Tarihi-jağrafiya-filologiyalıq “Mwlhaqat as-surahtıñ” avtorı Jamal Qarşi 1230/31 jılı Jetisudıñ Almalığında düniege kelgen. Ol moñğoldar Otırar, Sığanaqtı jaulap, halıqtı qanğa boyağannan keyin, 10 jıldan soñ tuılğan. Onıñ asa qwndı, tarihi şığarması wzaq jıldarğa deyin belgisiz bolıp keldi. XIX ğasırda Orta Aziyanıñ Taşkent, Samarqand, Bwhara qalaların patşalıq Resey basıp alğan soñ atalmış şaharlardan imperiya astanası Sankt-Peterburge Bwharadan äketilgen sandağan qoljazbalar arasında Jamal babanıñ da “Mwlhaqatınıñ” bir böligi bolğan. Oğan Orta Aziyanıñ ataqtı zertteuşisi V.V. Bartol'd (1869-1930) köñil audarğan. Mwhammed Haydar Dulati, V.V.Bartol'd, V.Rozen, N.F. Petrovskiy, V.P.Nalivkinderden keyin Keñes Odağı kezinde qazaq ğalımdarınan Jamal baba turalı saliqalı oyların ortağa salğan akademik Älkey Marğwlan. Älkey ağamız onı “Jetisu topırağında tuıp-ösken ğalım, tarihşı, jazuşı… Äkesimen birge Qañlı taypasınıñ ortasında bolıp, olardıñ tarihi şejiresin, añızdarın köp tıñdağan… Ol moñğol däuirinde Orta Aziya men Jetisudan şıqqan jeke-dara jazuşı. Sol zamanda Orta Aziya men Jetisuda bolğan oqiğalardı jete bilip, onı birinşi ret tolıq jazğan ğwlama ğalım… Jamal Qarşidıñ bwl qasietin Jetisudıñ odan üş ğasır soñ jasağan tağı bir tuması Mwhammed Haydar Dulati erekşe bağalap, onı öziniñ wlı wstazdarınıñ biri sanağan” dey kelip, onıñ özi men şığarmaşılığına joğarı bağa bergen. Bwl rette özbek ğalımdarınıñ da eñbekterin atay ketken jön. 2005 jılı R.B. Süleymenov atındağı Şığıstanu institutı “Istorii Kazahstana v persidskih istoçnikah” attı seriyamen Jamal babanıñ “Mwlhaqatın” Namanğan qoljazbası boyınşa orıs tiline audarıp alğı söz, tüsindirmeler, mätin faksilimesimen şığardı. Tärjimalap zertteuin jüzege asırğandar Ş.H. Vohidova, B.B. Amanova, jauaptı redaktorı Äşirbek Momınov. Biz Jamal turalı maqalamızda osı tärjimağa da süyendik.
Jamal Qarşidıñ “As-Surah min as-Sihahınıñ” 700 bettik parsı tilindegi qoljazbasın men Kairdegi “Kitaptar üyiniñ” qoljazba qorınan 2000 jıldar basında taptım. Onı endi mwqiyat zertteu kerek.
Jamal Qarşidı söytip Jetisudıñ Almalığınıñ tuması dedik. Äkesin ol joğarıda aytılğanday Balasağwndıq hafizderdiñ biri edi dese, al şeşesi Marılıq şeyh Äbu Äli şahtıñ twqımdarınan-dı. Almalıq qazir Qıtay jerinde. Almatı oblısı Panfilov audanındağı Qazaqstan-Qıtay şekarasınan 13-15 şaqırım, İle özenine jaqın jatır. Şahar qirağan. Bolaşaq ğalımnıñ jastıq şağı mine osı Almalıqta ötken. Öytkeni ol wstazı Zahir ad-din Aşraf bin Nadjib äl-Kasaniden däris alıp jürgende 12 jasta eken. Bwl 1250-1251 jıldarı dünie salğan Bwzargwlı Swqnaq tekinniñ bilik kezi bolsa kerek.
Jamal memleket basındağılardan köp qamqorlıq körgen. Öytkeni ol Joşınıñ qızı Bilgen-bikeniñ perzenti Sığnaq (Swqnaq) tekinniñ wlı Il-Bwtardıñ tärbieşisi bolğan. “Men onı eñbek etuge, oğan özimniñ bilim, biligimdi ektim. Sebebi özim solay tärbielengen edim. Meniñ maqsatım – solardıñ [patşa] sarayı edi. Öytkeni onda payda keltirgim keldi. Sondıqtan da meni (olar) äl-Qarşi [saraylıq] dep atay bastadı. Hijranıñ 648/1250-1251 jılı Mañkuhan taqqa otırğanda Sığnaq tekin dünieden ötti. Balası Danışpan tekin äkesi Sığnaq tekinniñ mäyitin ol jaqtan Almalıqqa alıp keldi. Ol äke tağına ie boldı. Bağınbay jürgenderdi bas igizdi. Danışpan tekin ädepsiz, täuekelşil, jomarttığı ısırıpşılıqqa jaqın, epti jäne batır jasöspirim edi. Ol hijranıñ 655/1257 jılı Küz Balıqta (Balasağwn mañındağı kent) qaytıs boldı. Onıñ denesi Almalıqqa äkelinip qamaldağı äkesiniñ sağanasında jerlendi. Al Il Bwtar Hijranıñ 673/1274-1275 jılı Almalıqtı tastap Qaşğarğa bet alğanda tım jas kezinde dünieden ötti” dep eske aladı.
Jamal Qarşi Ismayıl äl-Jauharidiñ “Tadj äl-luğa ua sihah äl-arabiyasımen” Qaşğar qalasına barğan kezde, wstazı Burhan ad-dinniñ kitaphanasında tanısqan. Ol Otırar perzentiniñ eñbegi negizinde onı arab-parsı sözdigi etip qayta jasaumen qatar oğan “As-Surah min as-sihah” degen atau bermek boladı. Söytip ol maqsatın hijranıñ 681 jılı (1282 jıldıñ) safar ayında (27 mamırda) Qaşğarda orındağan. Jamal dünieleriniñ litografiyalıq nwsqaları Indiya men Irannan tabılğan. Soñıra Jamaldıñ sözdigine qosımşalar men tüsindirmeler qosılsa kerek.
Arada biraz uaqıt ötken soñ Jamaldıñ özi atalmış sözdigi “As-Surah min as-sihahqa” eskertuler (Mwlhaqat) jasamaq boladı. Ol oquşığa sözdiktiñ tiisti jerlerin tüsinuge kömektesedi dep niettengen. Dey twrğanmen onıñ ol düniesi ärtürli bolıp şıqqan. Birte-birte ol “Mwlhaqat bi-surah” dep atalıp, jeke eñbekke aynalğan. Tabılğan nwsqalarına qarağanda “Mwlhaqat bi-s-surah” jii köşirilip twrğandıqtan, jeke tomğa aynalıp keñirek taralğan.
Sonımen Jamal hijranıñ VII ğasırınıñ ekinşi jartısında birqatar jwrttarğa saparlar jasaydı. 1269-1270 jıldarı Ändijan men Talas öñirine, al 1272-1273 jılı Şaşta (Taşkentte), 672/1273 jılı Sırdariyanıñ tömengi ağısı boyındağı Barşınkent pen Jendte boladı. Däl sol jıldarı mäşhür şeyh Kamal ad-din äl-Horezmi as-Sığnaqi qaytıs bolğan-dı. Ol moñğoldardıñ qolınan 1221 jılı Hiua mañında qaza tapqan ataqtı sopı Nadjm ad-din Kubranıñ (1145-1221) şäkirti edi. Jamal onıñ ziratına barıp, qwlıptasına qazaname (epitafiya) jazğan.
Şaşqa ol bir emes, 1293-94 jıldarı ekinşi rette barsa kerek. Sonan soñ sonda twrıp jatqan wlınıñ jwmısına baylanıstı üşinşi ret te sapar şekken. Ol sonday-aq Sırdariyanıñ şığısındağı qazirgi Täjikstan jerindegi Hodjendte de bolğan. Onda ol jergilikti şeyhtarmen tanısadı. Ol turalı Jamal öz eñbeginde eskertip otırğan.
Sonımen “Mwlhaqat bi-s swrahtı” tarihi, dini, filologiya jäne jağrafiyalıq şığarma dedik. Onda grammatika, sonan soñ älemge belgili twlğalar, payğambarımız Mwhammedtiñ (s.ğ.s.) jwbayları men wrpaqtarı, anaları, esimderi, payğambarlardıñ, Adam atanıñ (ğ.s.) şejiresi, danagöyler men bilik basındağılardıñ jäne payğambarlardıñ ata-tek şejiresi söz boladı.
Oğan qosa Alla elşisiniñ (s.ğ.s.) babası Abd äl-Müttalibtiñ wrpaqtarı, şiialardıñ 12 imamı, ansarlar men muhadjiler izbasarlarınıñ atı-jöni, Banu Umaiya rularınan şıqqan bilik ieleriniñ nıspıları, abbastıq halifalar men olardıñ ömir sürgen jıldarı, qazası, grammatika men leksikografiya ğılımınıñ belgili ökilderi turalı estelik, qarilerdiñ, qasietti kitaptıñ täpsirşileriniñ atı-jöni, keyinirek ğwmır keşken qasietti Qwrannıñ täpsirşileri, köne däuirlik (djahiliya) arab aqındarı, olardıñ işindegi belgilileri äñgimelenedi.
Sonımen qatar ataqtı mwsılman bileuşileri men swltandar, Mauarannahrlik türki tekti belgili haqandar, Sam ruınan şıqqan ataqtı bileuşiler men swltandar, Seljwqtardan şıqqan ämirşiler men swltandar, keybir belgili bileuşiler men uäzirler, Horezm şahtıq swltandar, moñğol tekti haqandar men olardıñ tarihınıñ mazmwndaması, belgili ämirler men uäzirler şığarmağa arqau bolğan.
Eñbekte maşhür kisiler men ataqtılar jaylı täptiştey jazılğan sıpattama, belgili imamdar, sälde ieleri, sayydtar men şarifterdi eske alu, Almalıqta twrğan bilgir sadrlar men sayydtar, ataqtı imamdar, Qaşğar qalası men onıñ ataqtılarınıñ sipattaması, wlıq qasiet ieleri, belgili kisiler, Hotan şaharı men onıñ ataqtıları, Hodjent qalası, Ferğana eli, Şaş qalası, Barşınkent jwrtı, Jend şaharı jaylı mäseleler qamtılğan.
ALMALIQ
Jamal Qarşi “Almalıq şaharı – Alla onı öziniñ ülken jarılqauına bölesin. Men ädeyi Almalıqtan bastap otırmın. Ol zañdı da. Öytkeni ol meniñ tuğan jerim, belime kremennen ot şığarğan, belime qanjar baylanğan mekenim, otanım, dostıq baylanısım bolğan jer, ömirimniñ bir böligine aynalğan, dañqım bastalğan eldegi astana, din kindigi, bileuşiler men haqandardıñ twrğan jeri. Onıñ auası janğa jaylı, jeli jeñil, al suınıñ dämi tätti. Jel ol jerge janğa jaylı jılılıq pen ılğal, jeri hoş iis jağınan muskustan da asıp tüsedi. Baqtar güldep twr, al taldarınıñ bwtaqtarı jemis saladı, jaylauı şöpke bay, toğandarı – tola, tañerteñgi swhbat jelderi keşkimen qosılıp, ımırtta qoñırsalqın hoş iis äkeledi,”– dese al, Mwhammed Haydar Dulati “maşhür qalalardıñ biri – Almalıq. Bwl qazirgi kezde de belgili qala.
Toğılıq Temir hannıñ mazarı sol jerde, onda [bayırğı] qala tirşiliginiñ belgileri sayrap jatır. Han mazarınıñ kümbezi öte biik, äri jazularmen äşekeylengen. Toğlıq Temirdiñ (1329-1362) Moñğol handarı arasında birinşi bolıp islam dinin qabıldağandığın aytqan jön.
Almalıq qalası qazir joq. Biraq Toğlıq Temirdiñ kesenesi az-kem bwzılıp, öñi kete bastağanımen saqtalıp bizdiñ zamanımızğa jetti. Şıñjañdıqtar Almalıq mañında küni keşege deyin negizinen qazaqtar twrğan deydi.
BALASAĞWN
Qazaq Sovet enciklopediyasında: “Balasağwn – Qarahan memleketiniñ astanalarınıñ biri bolğan ortağasırlıq qala atauı. Jazba derekterden X-ğasırdan bastap belgili. Äl-Makdisidiñ mälimdeuinşe, ol “igilikke bay, ülken qala” bolğan. Al Mahmut Qaşqari Balasağwnnıñ Küz-Wlıs nemese Küz Orda degen basqa atauı bolğanın habarlaydı. Zertteuşilerdiñ pikirinşe:Balasağwn alğaşqıda (VIII ğ.) türikşe Beklik (Bekelik-bekinis), soğdışa Semekne dep atalğan. Balasağwn twrğındarı türki jäne soğdı tilinde söylegen. Qala 1210 j. Şıñğıs han äskerlerine qarsılıqsız berilip, Babalıq (“Jaqsı qala”) dep ataladı. Şığıstanuşılar: V.V. Bartol'd, A.A. Bernştam, M. Tınışbaevtar Balasağwnnıñ däl ornın anıqtauğa küş saldı. Balasağwnnıñ ornı turalı ğılımda birneşe pikir qalıptastı. 1974 jıldan QazMU arheologtarı (jetekşi U.H. Şalekenov) zerttep jatqan Şu öñirindegi Aqtöbe dep atalatın köne qala Balasağwnnıñ ornı degen de pikir qalıptastı. Onda wsınılıp otırğan osı qalalardıñ qaysısı da V-XIII ğasırlarda damığan örkeniet ortalığı bolğan”[i] dep jazılğan.
QAŞĞAR
Jamal Qarşi “Qaşğardıñ islam qwzırındağı tamaşa qala, wlılardıñ besigi, qasietti ämirlerdiñ otanı, wlı ğwlamalardıñ meken-jayı, şahar jeri jağınan qwnarlı da şwraylı, jüzimi mol, jemiske bay, kemşiliksiz, alqaptarınıñ suı mol, egistikteri jañbırğa mwqtaj emes, klimatı qwrğaq; köktem men jazda jañbırsız, al qıs pen küzde qar bola bermeydi; Qarlı qıs jazda jemis bere bermeydi, al köktemgi jañbır küzde mol önimge kenelte qoymaydı. Auası ılğaldı-zalaldı, al qwrğaqşılıq janğa jaylı. Qala halqı jer jırtuğa jaz kezinde ögiz ben siırdı paydalanbaydı, sol sebepti jerdi ketpen jäne kirkamen öñdeydi. Olardıñ ömirine qajetti astıq, jemis, üyge qajet kerek-jaraqtar, äşekey zattar, körpe-jastıq jäne t.b. bar”dep jazadı.
1994 jılı Mwhammed Haydar Dulatidiñ jerlengen jerin anıqtau maqsatımen Qaşğarğa barğanımda Jamal babanıñ osı jazğandarınıñ aqiqattığın körip, tañ qaldım.
ŞAŞ
Jamal Qarşi eñbeginde aytılatın, mıñ jıldan astam tarihı bar Batıs Türkistandağı ejelgi Şaş, qazirgi Taşkenttiñ de özindik tarihı bar.
“Şaş, Çaç – Sırdariya özeniniñ oñ jağı, Şırşıq özeniniñ alabındağı ertedegi tarihi oblıs. “Çaç” atauı Sasan äuletiniñ patşası Şanur I-niñ (b.z. 262 j.) jazbalarında, al “Şaş” atauı arabtardıñ Orta Aziyanı jaulap alğan kezindegi arab tilindegi jazbalarda kezdesedi. 712-713 j. Şaştı arabtar talqandadı. Saman äuleti memleketi qwrılğannan keyin Şaş onıñ negizgi oblıstarınıñ biri boldı. Tayau Şığıstan Qıtayğa baratın “Wlı Jibek jolı” Şaş arqılı ötti. Şaştıñ astanası Binkent (XI ğasırdan Taşkent) bir kezderi Şağatay wlısı handarına, ol qwlağan soñ Temir äuletine qaradı. Taşkent mañındağı feodaldıq ielikter “Şaş” dep ataldı”.
Iä, Şaş turalı da Jamal baba jaqsı pikir bildirgen. Ädettegidey ol onı “suınıñ dämdi, klimatınıñ janğa-jaylı, ösimdikteriniñ bay, jayıla ösken şahar bwrındarı islamnıñ ülken qalalarınıñ biri edi” dep jazadı.
Sonday-aq äri qaray: “bwrındarı dinsiz türki halıqtarınıñ biri şahardı tünde kelip qorşap, oğan topan suday qaptağan. Olar (türkiler) soğıs jağdayın barlau üşin tañerten kelip körgende, qamal işinen äldebir dauıstardı estidi de: “Bwl nendey dıbıstar” dep swraydı. Olarğa jwrt ol azanşılardıñ tañğı namazğa şaqırıp jatqan dauıstarı ğoy dep jauap beredi. Tündi jañğırtqan şafiğilar tañğı namazğa şaqıruların üzbey jalğastıra bergen edi. Şaşta tört mıñnan astam meşitter bar bolatın. Ärqaysısında 70 yaki 60 üyden jwrt twratın. Osı jayttı estigen olar (türkiler) mwnday jauaptan şoşıp ketedi. Sonda olar: tañerten wyqılarınan oyanğan olar, özderiniñ bizden köp ekenin körip, bizge quıp jetip tükirse, tükirigine batırıp jiberer deydi de qaşa jöneledi. Mwnıñ bäri olardıñ namazğa şaqırğan azandarınan bolğan jayt edi.
BARŞINKENT
Jamal Qarşi Sır boyındağı Barşınkentte de bolğan. Barşınkent Şıñğıs han şapqınşılığına deyin oğızdar men qıpşaqtar arasındağı şekaralıq aymaqtağı ülken mañızdı strategiyalıq bekinis jäne mädeni-sauda ortalığı bolğan. Horezm, Qıpşaq, Qimaq handıqtarı äskerlerine tabandı qarsılıq körsetken. Keyin wzaq uaqıt qalanı ala almağan. Joşı han äskerleri qamaldı qorşağan orğa özen suın bwrıp, qalanı suğa bastırıp, beriluge mäjbür etken. Şapqınşılıqtan qirağan qala köp wzamay qalpına keltirilip, Joşı wlısınıñ Sır boyındağı ortalığına da aynaldı. Barşınkentte teñge soğatın saray bolğanı da belgili. Osınıñ bäri onıñ Altın Orda twsında da iri sayasi, mädeni jäne bilim ordası bolğandığın körsetedi.
Barşınkent turalı mälimetter ortağasırlıq tarihşılar men elşilerdiñ qoljazbalarında köp kezdesedi. Solardıñ biri Plano Karpini: “Sır boyınıñ halqı mwsılman tilinde söyleydi, salt-dästürleri de mwsılmanşa. Osı mañda qirağan qamaldar men qalalardıñ orındarı öte köp. Jaqın jerden ötetin özenniñ boyında twrğanı – Jankent, Barşın jäne Aşanas. Olardan basqa da qalalar bar, biraq biz olardıñ attarın bile almadıq.. Qalanıñ atı XV ğasırdan bastap jazba derekterde kezdespeydi. Onıñ küyreuine ne sebep bolğanı äli zerttelmegen. Barşınkent jaylı köptegen ğalımdardıñ (D.Ossonnıñ, V.Bartol'dtıñ, Ä.Marğwlannıñ) eñbekterin oquğa boladı degen.”
Iya, söytip Jamal Qarşi Sır boyındağı qalalar men onda twratın halıqtardıñ tarihın hatqa tüsiru nietimen 1273-1274 jıldarı Sır eline arnayı kelgen. Bwl jıldarı Otırar men Sauran, Sığanaq pen Jent sekildi ruhani ortalıqtardıñ qiratılğanına elu jıldan asqan edi.
Mine osı Barşınkent tarih betinen joyılıp ketkey twrğan kezde mwnda joğarıda aytılğanday Jamal baba Qarşi kelip, qalanı onıñ mañın, halqı men onıñ wlı perzentterin közimen körip, bayqağandarın hatqa tüsirgen.
JEND
Jamal barğan tağı bir qala Jend. Ol turalı Qazaq Sovet enciklopediyası: “Jent, Jend, Djend – orta ğasırda Sırdariyanıñ tömengi ağısı boyında bolğan qala. Sol kezdegi avtorlardıñ aytuınşa, Jent özeniniñ sol jağasında “mwsılman düniesiniñ şekarasında” twrğan. X ğasırda türik-oğızdarğa qarağan. XI ğasırdan moñğol şapqınşılığına deyin Jent Sırdariya boyındağı bay qala boldı. Mwnda bedeldi mwsılman bileuşileri twrğan. “Jahanname” şığarmasına qarağanda XII ğasırda Aral teñizi Jent teñizi” dep atalğan. Bwl sol kezeñde Jent qalasınıñ mañızı bar bolğanın körsetedi… Moñğol şapqınşılığınan keyin bwrınğı güldengen, qwrılıs üyleri men meşitteri köp ülken qalanıñ ornınan şağın qıstaqtı körgen. V.V. Bartol'dtıñ pikirinşe, Jent Hiua men Buhara aralığınan ötetin eski keruen jolı boyındağı Twmarötkel sayına ornalasqan Qışqalanıñ qirağan ornı bolsa kerek”.
«Moñğol şapqınşılığına deyin Jent ülken qala bolatın. Qanşama zobalañğa wşırasa da, ol sauda-sattıqqa qolaylı bop qala bergen. Mwnda sauda-sattıq jasau üşin özgeler sekildi köpester de asığatın. Payda tauıp, isiniñ sätti boluı üşin olar bäsekege de tüsip jatadı. Qala bazarları köl-kösir» dep jazadı Jamal Qarşi. Bwl 1273-1274 jıldar bolatın.
Jentke kelgen soñ ol qalanıñ qirağan jerleri men aman-sau qalğan ülkendi-kişili köşelerin wzaq aralağan. Şahardı qorşağan alıp dual men kögildir kümbezdi ğimarattardıñ ornında tek kül qalğanı onı jabırqatpay qoymağan. Solay bola twrsa da, mwnda mädeni ömir birjola toqırauğa wşıramağanıñ körip, köñilin jwbatqanğa wqsaydı.
SIĞANAQ
Sığanaq jaylı alğaşqı derek X ğasırdağı parsı şığarması “Hudud äl-Älemde” kezdesedi. Moñğol şapqınşılığınan bwrın Sığanaq Horezmşah Tekeştiñ qol astında bolğan. 1219-1220 j. Sığanaqta Joşınıñ äskeri qorşap alğan. Qala twrğındarı moñğoldarğa berilmey, olardıñ elşilerin öltirip, küşti qarsılıq körsetken. Jeti kündik tolassız şabuıldan keyin jau qalanı basıp alıp, twrğındarın tügel qırıp tastağan.
XIII ğasırdıñ 2 jartısında qala qayta jandana bastadı. Joşı wrpaqtarı kezinde Sığanaq Aq Ordanıñ ortalığı bolıp, onda tiın soğılğan. XV ğasırdıñ 80 jıldarı qalanı qazaq hanı Mwrındıq ielengen. XV-XVIII ğasırlarda qala bwrınğısınşa sauda ortalığına aynalğan. Onı orıs saudagerlerimen elşileri jaqsı bilgen. Sığanaq XVIII ğasırğa deyin jetken.
Qalanıñ qazirgi ornı Sunaqata dep ataladı. Ol 10 ga jerdi alıp jatqan ülken bes bwrıştı töbe. Jan-jağında köptegen üyindiler, ertede su jürgizilgen qwrılıs izderi saqtalğan. Tabılğan zattar Sığanaqtıñ VI-XVIII ğasırlarğa jatatının däleldeydi”.
[i] Qazaqstan Wlttıq enciklopediyası. Almatı, 1999, 2-tom, 104-bet.
Äbsattar qajı Derbisäli,
R.B. Süleymenov atındağı Şığıstanu
institutınıñ direktorı, filologiya
ğılımdarınıñ doktorı, professor


text:
Laspi kurort qasabası üstündeki qayalar arasında «Küneş ibadethanesi» adı pekinip qalğan acayip bir yer bar. Oña doğru Qırım turistleri arasında polulâr olğan cayav marşrut açıldı. Yeşil yılğa ile sarılıp alınğan yerge daa Qırım Stounhenci, Taş çiçek, Ajderha tişleri, Papadiye, Kebenqaya (bu qırımtatar adıdır) ve Küç çiçegi deyler. Ortadaki büyük taş etrafındaki beyaz kireçtaş qayaları – onıñ yedi tac yaprağıdır.
Bu yerde yaşağanlar «Küneş ibadethanesi»ni küç merkezi, dep sayalar. Bir efsane ise «Küneş ibadethanesi» özüne yalıñız temiz niyetli kişilerni yibergenini ayta.
Dağ yolunen Qırımnıñ «Küneş ibadethanesi»ne doğru (fotogalereya)
Laspi kurort qasabası üstündeki qayalar arasında «Küneş ibadethanesi» adı pekinip qalğan acayip bir yer bar. Oña doğru Qırım turistleri arasında polulâr olğan cayav marşrut açıldı. Yeşil yılğa ile sarılıp alınğan yerge daa Qırım Stounhenci, Taş çiçek, Ajderha tişleri, Papadiye, Kebenqaya (bu qırımtatar adıdır) ve Küç çiçegi deyler. Ortadaki büyük taş etrafındaki beyaz kireçtaş qayaları – onıñ yedi tac yaprağıdır.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye Silâlı quvetlerine «Qırım adiseleri vaqtında zenaat utsalığını köstergeni» içün minnetdarlığını bildirdi. Bu aqta o, cuma künü, dekabr 19-da, Rusiye mudafaa nazirliginiñ toplaşuvında ayttı.
«Qırım adiseleri vaqtında cesürlik ve zenaat ustalığını köstergen Silâlı quvetleriniñ yolbaşçılığına, şahsiy erkânğa ve bölüklerge minnetdarlığımnı bildirmege isteyim», – dedi Putin.
O şunı da qayd etti ki, Rusiye arbiy hızmetçileri «yarımadanıñ sakinlerini büyük qazadan – qan töküvden ve gumanitar felâketten qorçaladı, referendum vaqtında vatandaşlarğa iradelerini serbest şekilde bildirmege imkân berdiler».
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiyägä ayaq kiyeme êksportı arttı
Êksport 188%ka artıp, 53 million dollarğa citte
Rusiyägä ayaq kiyeme êksportı 188%ka arttı.
Törkiyä 2018 yılnıñ berençe 3 ayında Rusiyägä başqarğan ayaq kiyeme êksportı 2017 yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda 188%ka artıp, 53 million dollarğa citte.
Ägäy êksportçılar berlegennän yasalğan açıqlawğa kürä ayaq kiyeme citeşterüdä möhim urın alıp toruçı Törkiyäneñ bu tarmaqtağı êksportın arttıra.
Bu çorda Rusiyägä çınğa aşırılğan ayaq kiyeme êksportı iğtibarnı cälep itte.


text:
Bunı Qırım «baş naziriniñ birinci muavini» Rustam Temirgaliyev Facebook saifesinde bildirdi.
«İlk QIRIM suvı Kefe ve Sudaqqa yetip keldi! Yarımada şarqına dağ etegindeki suv anbarlarından Salğır ve Büyük-Qarasuv özenlerinden Şimaliy-Qırım kanalında suv berüv leyhası ömürge keçirildi. Qırımlılar içilgen suvnen temin etildi», – dep yaza Temirgaliyev.
Şimaliy-Qırım kanalını yerli özenlerden suvnen toldurmaq niyetini Qırım «akimiyeti» mayıs başında bildirgen edi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada ayrı şeerlerde suv temini, suvaruv ve köy hocalıq topraqlarını suvaruvınen bağlı problemler peyda oldı.
Suv resursları devlet agentligi resmiy şekilde bildirdi ki, yerli «akimiyetnen» añlaşma olmağanından sebep, Şimaliy-Qırım kanalından suv berilmesi toqtatıldı. 1,7 mln. grn. miqdarında borclar ödenilse ve Qırım suv temininde qullanılğan tehnika qaytarılsa, suv yañıdan berilmesi mümkün.
Mayıs 14-de Rusiye mudafaa Nazirligi Eski Qırım sakinlerine artezian araçığından suv berilmesini ilân etti.


text:
Birleşken milletler teşkilâtı (BMT) Ukraina şarqında üküm sürgen zıddiyetniñ qurbanlar sayısı 5358 insanğa qadar artqanını bildirip, taraflarnı vaziyet kerginleşmesini toqtatmağa çağıra.
Teşkilâtnıñ malümatına köre, 12 000 insan yaralandı.
BMT bildire ki, raqamlar «daa yüksek» ola bile.
BMT insan aqları yuqarı komissarı Zeyd Raad al-Huseyn bildirdi ki, eñ azından 224 adiy insan elâk oldı, 545 kişi uruşlar neticesinde yaralandı.
Keçken sene aprel ayından berli Donbassnıñ bir qısmında Rusiyege qoltutqan silâlı separatistler ve olarğa qoltutqan Rusiye ordularına qarşı terrorizm ile küreş tedbirleri devam etmekte. Resmiy olmağan şekilde Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı cenki aqqında aytalar. Soñki aftalar devamında, boyevkilerniñ ukrain askerlerine kütleviy ücüm yapmağa başlağan soñ, Ukraina şarqındaki cebede vaziyet ğayet kergin oldı.


text:
Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildire ki, iyün 4-te Aqmescit civarında belgisiz şahıslar tarafından yaqalanğan Riza İzetovnı azat ettiler, oña qoltutmaq içün FSB binasına kelgenlerni ise memuriy protokollar bekley.
«FSB-de bazı tedbirlerden soñ Riza İzetovnı evge yiberdiler, lâkin belgisiz şahıslarnıñ kim olğanını ve ne sebepten yaqalağanlarını ögrenmege tırışqan insanlarğa Kiyev rayon bölüginde şahsiyetlerini belgilep, memuriy protokollar tizecekler, olarnıñ yanında adliyeci Emil Kurtbedinov buluna», – dep yazdı o Facebookta.
İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, politsiya hadimleri adamlarnı şahsiyetlerini belgilemek içün yaqaladılar ve Qırım İçki işler nazirliginiñ Kiyev rayon bölügine ozğardılar.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev iyün 4-te Aqmescit civarında daa bir qırımtatarı Riza İzetov yaqalanğanını bildirgen edi.


text:
Rusiyede maküm etilgen Hayser Cemilevniñ adliyecisi Nikolay Polozov imayesi altında olğannıñ müddetten evel şartlı azat etüvi aqqında şefaatını azırladı.
«Astrahanniñ Sovet rayon mahkemesine Hayser Cemilevniñ müddetten evel şartlı azat etüvi aqqında şefaatımnı berdim», – yazdı o twitterde.
Advokat şuña diqqat etti ki, Hayser yalıñız silâ ve qurşunlarnıñ saqlanuvı ve hırsızlavı sebebinden apiste yata.
Rusiye Federatsiyasında maküm etilgen Hayser Cemilev – qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ oğlu – Astrahan şeeriniñ №10 koloniyasında buluna.
Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesi Hayser Cemilev içün Krasnodar diyarı mahkemesi tarafından berilgen beş yıllıq apis müddetini bir buçuq yılğa qısqarttı. Rusiye ükmü ve 2015 senesi aprel ayında Kiyevniñ Dnepr mahkemesi tarafından belgilengen müddet arasında üç aylıq farq bar – 3 yıl 8 ay.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı.
Bıltır iyül 10 künü İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Hayser Cemilevni SİZOdan azat etmek qararını çıqardı. Rusiye bunı yerine ketirmedi.


text:
2 Haziran 2015 Salı
ÇAP, AĞ LAV, ÇAP!.. (II)
Haziran 02, 2015 Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus No comments
Yusuf yarı gece maalinde töşegine nasıl barıp, yıqılğanını hatırlaycaq oldı. Közlerini pencerege tikip, hayli vaqıtqace qarışıq tüşünceler sarımında yattı. Safiye de üstüne küneş qondurmağan qodasını bugün çoq raatsızlap oturmadı. Yalıñız raatlıq künü olğanı içün degil. Özbekistanda yaşığanlarında da tıpqı şay edi. Yusufnen ta nişanlı yürgen vaqıtlarında anasınıñ oña: "Qızım, aqılıñda tut, qocan öz tüşüncelerinen meşğul olğanda, onı iç bir vaqıt raatsızlama. Kerek, dep tanısa,aytacağını özü aytır. Amma aksine yapsañ, onı yerli-yersiz suallernen türtküçlep tursañ, öz yolunen dos-doğru ketken adamnıñ ögünden apansızdan keçken qara mışıqday onı abdırata berseñ, gölüñde suvuñ iç bir vaqıt sakin-mulâyim turmaz", degen sözlerini qulaqlarına sırğı etip taqqan Safiye özüni "qara mışıqqa" oşatqanınamı, kim bilsin nege, külümsirep yataq odasınıñ qapısını yavaşçıqtan qapatıp, qızınıñ odasına kirip ketti. Kökten engen melekday, şırın-tatlı yuqlağan qızına köz taşladı. "O da yetişeyatır…", dep köküs tarttı. Yoq, yoq, onıñ köküs tartması qasevetten degil de, ziyadesinen quvançtan edi. "Barem, çastına babası kibi bir insaflığa tüşseydi, sabiyçigim…", dep qızınıñ yorğanını tüzetti.
- Safiye, qaydasıñ şu, Safiye?
- Turdıñmı, aqayçığım? Dün aqşam pek tüşünceli ediñ. Hayır ola, kene şu esabat meselesimi?
- Er şey yahşı… er şey güzel ama… Cengemniñ cartı cayuvı kibi cayılıp cata bergenim… Saat qaç oldı?
- Bugün raatlıq künü, saatler de raatlanalar, - qocasınıñ şaqasına şaqanen cevap berdi Safiye.
Safiye aqayınıñ sabaleyin aytqan şaqalarına vallayı, bala kibi quvana: demek, er şey hayırlısınen, demek yañı kün yañı, taze keyflernen devam etecek.
Yunus Qandım


text:
Roza Älqoja bul twralı öziniñ instagram-dağı paraqşasında bılay dep jazadı: «Men sıyğa tartqan oramal» dükenin aşwdı bastağanda kəsipker emespin dep tartışaqtap em. Biraq, burınnan fwtbolka kïsek te qazaqşa örnegi bop tursa dep armandaytınmın. Ortaşa bağada, qımbat bolmasın degen tilek boldı. Söytsem,bizde mata öte qımbat eken. Boyaw bar, tigwi bar... Dïzaynerler jasağan eksklyuzïvti dünïelerdi arzan qoya almaysıñ. Öytkeni şığındı aqtamaydı. Olar da sənin keltirip turar dedik»,- dedi.
Änşiniñ sözine qarağanda, bul oramaldar qattı qımbat emes, eñ bastısı ol qarapım xalıq üşin qol jetimdi bağada.
Ayta keteyik, Roza Älqoja köpşilikke «Men sıyğa tartqan oramal» änimen tanılğan. Änşiniñ bağın aşqan da osı şığarma. Änniñ sözin qazaqtıñ belgili aqın qızı Gülnär Salıqbaeva jazğan.
Derekközi: reactor.inform.kz
Avtorı: Abay Aysara
Kommentarïï


text:
Qırımda saba noyabr 30 künü regional Meclislerniñ yolbaşçılarında tintüv keçirile, bu aqta Facebookta Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev bildirdi.
«Al-azırda FSB İçki rayonı regional Meclisiniñ reisi Rustem Mennanov, İslâm-Terek rayonı regional Meclisiniñ reisi Ekrem Abdulvatovnıñ evlerinde tintüv keçire», – yaza Bariyev.
Malümatnı Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl da tasdiqladı ve Ekrem Abdulvatovnıñ evinde tintüv Herson vilâyetinden elektrik tiremeleriniñ patlavı ile bağlı olğanını qayd etti.
«Tintüv Herson vilâyetinde elektrik tiremeleriniñ patlavı boyunca açılğan cinaiy işke bağlı olğanını bildirdiler. Eki saatlik tintüv neticesinde bir şey tapılmadı. Ekrem ağa bu tesadüfiy ziyaretten 90 yaşında babası özüni yaramay duyacağından qasevet çeke», – qayd etti Facebookta Celâl.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarından bu aqta resmiy beyanat yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«İnterfaks» haber etkeni kibi, bunı, Rusiye Federatsiyasınıñ teşkilât yanında daimiy reisi Andrey Kelin bildirdi.
Diplomat telefon vastasınen agentlikke öz fikirini bildirdi: «Kiyev Qırımğa suv bemegeni, - bu insan aqlarınıñ bozuvıdır, anda östürilgen bereket yoq ola bile. Umumen, çirkin bir areket».
Aytqanına köre, bu kibi sıñırlav OSCE-niñ suv ve yemeknen teminlev maddesini boza. Bu sebepten, Rusiye, OSCE-niñ iqtisadiy koordintorını mezkür problemanı ögrenmege rica etti.
Bundan evel, tanılmağan Qırımnıñ baş-naziri Sergey Aksönov, ayırı şeerlerde suv meselesi kerginleşkenini ve tarlalar qurıp qalacağını bildirgen edi. Bunda, Kiyev qabatlı olğanını qayd etti. Kiyevde ise, bunı red ettiler. Ve atta, qırım territoriyasında Şimaliy-Qırım kanalından saniyede 13,8 kubometr miqdarında suv qırslanğanını haber eteler.


text:
Rusiye qurmağa istegen Keriç keçiti köprü soñra Ukrainağa kerek olur, dedi Ukraina Milliy Havfsızlıq ve mudafaa hızmetiniñ kâtibi Oleksandr Turçinov havfszlıq boyunca sekizinci Kiyev forumında.
«Olar Tuzla zaptını planlaştırğanda, bu qurucılıq ile qorquzmağa tırışqan ediler. Rusiye istilâsı nice faktorlarda körüne, şu cümleden Ukraina musaadesi olmadan, köpürni qurmaq. Olar ukrain Qırımımızğa köpürni quracaqlar. Soñra bizge de kerek olur», – dedi Turçinov.
Keriç boğazından köpürniñ olmaq kerekligi aqta Rusiye prezidenti Vladimir Putin 2014 senesi mart 19-da aytqan edi. Leyhanıñ tahminiy masrafı – 228,3 mlrd. rub.


text:
Ğarbiy memleketler Rusiye bugün diqqattan ayırmağa istegen meseleni, yani işğal etilgen Qırım aqqında unutmamalı, dep tüşüne Poloniya çetel işler naziri Gjegoj Shetına.
Bunı o Gazeta Wyborcza neşirine bergen intervyüsinde bildirdi.
«Moskva muzakereler çerçivesinden Qırım meselesini çıqarmağa istey. Bugün içtimaiy fikirler Donbassqa bağlı, Qırım ise çettedir, bunıñ ile razı olmağa mümkün degil. AQŞ prezidenti Barak Obama sentâbr ayında BMT çıqışında yarımada aqqında bir şey aytmağanı da timsaliy bir şeydir», – dey Shetına.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq tanıylar.


text:
Memorgandardıñ fwncïyaların bäsekeles ortağa berwdiñ qağïdattarı ayqındaldı ASTANA. QazAqparat - Parlament Mäjilisiniñ jalpı otırısında «Qazaqstan Respwblïkasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine memlekettik fwnkcïyalardı bäsekeles ortağa berw mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırwlar engizw twralı» zañ jobası birinşi oqılımda maquldandı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Elbasına Memlekettik qızmettiñ jağdayı twralı ulttıq bayandama tanıstırıldı ASTANA. QazAqparat - Memlekettik qızmet isteri jäne sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttigi alğaş ret Memlekettik qızmettiñ jağdayı twralı ulttıq bayandamanı dayındap, onı Memleket basşısınıñ nazarına usındı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Qazaqstanda memlekettik qızmetkerlerdiñ jalaqısı men sıyaqısı qalay özgeredi ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda 4 memlekettik organda eñbek aqı tölewdiñ jaña jüyesi sınamadan ötkiziledi, dep xabarlaydı QazAqparat QR Memlekettik qızmet isteri jäne sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl agenttiginiñ resmï ökili Nurlan Jaxïnge silteme jasap.
Oñtüstiktegi 8 eskertkiş - «Ulı Jibek jolı eskertkişteri» ŞIMKENT. QazAqparat - «Ulı Jibek jolı eskertkişteri» atalımı boyınşa 8 eskertkiş Oñtüstik Qazaqstan oblısında ornalasqan. Olar - Sawran, Türkistan, Sïdaq, Qaraspan, Jwantöbe, Kültöbe, Otırar, Börjar eskertkişteri. Bul twralı bügin oblıs äkimi J.Tüymebaev «Qazaqstannıñ Ulı Jibek jolına sayaxat» xalıqaralıq festïvali ayasında ötip jatqan «Ontustik Tourism. Invest 2017» twrïstik, ïnvestïcïyalıq forwmında ayttı.
Memleket basşısınıñ üş tapsırması da merziminen burın orındaldı - Rwslan Rüstemov QIZILORDA. QazAqparat-Memleket basşısınıñ urpaq bolaşağı üşin bilim salasınıñ aldına qoyğan 3-6 jas aralığındağı balalardı mektepke deyingi bilimmen 100 payız qamtw, üş awısımdıq bilim berwdi boldırmaw, apattı mektepter ornına jaña mektepter qurılısın salw jönindegi negizgi üş tapsırması Qızılorda oblısında merziminen burın tolıqtay orındaldı. Bul twralı bügin oblıs äkiminiñ orınbasarı Rwslan Rüstemov jwrnalïstermen kezdesw barısında ayttı, dep xabarladı QazAqparat tilşisi.
Ult josparında közdelgen sot jüyesine qatıstı barlıq jañalıqtar iske qosıldı - Jüsipbekova QIZILORDA. QazAqparat - Memleket basşısı öziniñ «100 naqtı qadam»: Ult josparında täwelsiz memleketimizdiñ är salasında jürgiziletin mañızdı reformalar twralı ayqındadı. Sonıñ biri sot salasına qatıstı. Büginde Ult josparınıñ «Zañnıñ üstemdigin qamtamasız etw» tarmağında körsetilgen mindetterge qatıstı orındalıp, zañdıq qujattar qabıldanıp, birqatar jumıstar atqarıldı». Elbasınıñ Ult josparı - bes ïnstïtwcïonaldıq reformanı jüzege asırw jönindegi 100 naqtı qadamı jaylı Qızılorda qalası №2 keñse meñgerwşisi M Jüsipbekova öz oyın osılay ayttı, dep xabarladı QazAqparat tilşisi.
OQO-da önerkäsip käsiporındarı 510 mlrd teñgeniñ önimin öndirdi ŞIMKENT. QazAqparat - Bügin OQO Öñirlik kommwnïkacïyalar qızmetinde oblıstıq käsipkerlik, ïndwstrïaldı-ïnnovacïyalıq damw jäne twrïzm basqarmasınıñ basşısı Batırxan Qurmanseyit jıl basınan beri atqarılğan jumıstar twralı baspasöz mäslïxatın ötkizdi, dep xabarlaydı QazAqparat.
Qızılorda oblıstıq prokwratwrası Ult josparın qarqındı jüzege asırwda QIZILORDA. QazAqparat - Qazaqstan Respwblïkasınıñ Bas prokwratwrası «100 naqtı qadam» Ult josparı ayasında «Prokwratwra Qazaqstan xalqı üşin» attı özgerister bağdarlamasın jüzege asırw bağıtında Qızılorda oblıstıq prokwratwrasımen birqatar qarqındı jumıstar jüzege asırwda, dep mälimdedi oblıs prokwrorı Xalïdwlla Däweşov. Bul twralı QazAqparat tilşisi xabarlaydı.
Qızılordada «Jastar-bolaşaq energïyası!» attı oblıstıq eriktiler sleti ötti QIZILORDA. QazAqparat - Qızılorda oblısınıñ jastar sayasatı mäseleleri basqarmasınıñ qoldawımen oblıstıq «Jas Otan» jastar qanatınıñ uyımdastırğan «Jastar-bolaşaq energïyası» attı oblıstıq eriktiler sleti ötkizildi, dep xabarladı QazAqparat tilşisi.
Sır boyı xalqı ïndwstrïyalandırwdıñ ïgiligin körip jatır QIZILORDA. QazAqparat - Elbasınıñ bïılğı jıl basında xalıqqa jarïyalağan «Qazaqstannıñ üşinşi jañğırwı: jahandıq bäsekege qabilettilik» attı Joldawınan twındaytın mindetterdiñ biri - «Basım salalarda bäsekege qabiletti eksporttıq öndiristi damıtw üşin ïndwstrïyalandırwdı jalğastırw» bolıp tabıladı.
Qızılordalıq jetkinşekterge «Ölketanw» kwrsı oqıtıladı QIZILORDA. QazAqparat - Qızılorda oblısında mektep-lïcey, mektep-lïcey-ïnternat, mamandandırılğın mektepter men bilimgerler akademïyasın qurw arqılı bilimniñ sapasın basqarw jüyesi qalıptastırılwda, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi oblıstıq bilim basqarmasına silteme jasay otırıp.
Käsipkerler palatasınıñ kömegimen 440,3 mln teñge mölşerindegi 134 joba qarjılandırıldı - Qızılorda QIZILORDA. QazAqparat - Bul twralı Käsipkerler palatasınıñ Jañaqorğan awdandıq fïlïalınıñ dïrektorı Marlen Nurtazaev käsipkerler aldındağı esepti kezdeswde ayttı, dep xabarladı QazAqparat tilşisi oblıstıq käsipkerler palatasına silteme jasap.
Şïeli awdanında 184 joba qarjılandırıldı - Qızılorda oblısı QIZILORDA. QazAqparat - Şïeli awdanında 184 joba qarjılandırıldı. Bul twralı Ulttıq käsipkerler palatası Şïeli awdandıq fïlïalınıñ dïrektorı Rısbay Nısanxanov bïznes ökilderi aldındağı esepti kezdeswde ayttı, - dep xabarladı QazAqparat tilşisi.
Qazaqstandıq polïceylerdiñ 30 mıñ qoğamdıq kömekşisi bar ASTANA. QazAqparat - Qazaqstandıq polïceylerdiñ 30 mıñ qoğamdıq kömekşisi bar. Bul twralı bügin Ükimet üyinde «100 naqtı qadam» Ult josparınıñ iske asırılw barısına arnalğan baspasöz mäslïxatında QR Işki ister vïce-mïnïstri Erlan Turğımbaev mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
«Bugün qırımtatarlar arasında üküm sürgen qıyın ceryanğa diqqat ile yanaşmağa rica etem. Bugün Qurultaynıñ esas qararı – Mecliske Qırım akimiyetine namzetlerini köstermek içün vekâlet berüvinden ibaret edi. Yarın Meclis toplaşuvında Qırım Cumhuriyetiniñ nazirler Şurası vazifelerine namzetler baqılıcaq. Demek, aqil –idraq yeñer! Çoqmilletli Cumhuriyetniñ tuğrasında «Abadanlıq birliktedir!» degen şiar nafile yazılmağandır!», – dep, qayd etti Facebook saifesinde Rustam Temirgaliyev.
Temirgaliyev: Qurultay Mecliske Qırım akimiyetine namzetlerini köstermek içün vekâlet berdi
«Bugün qırımtatarlar arasında üküm sürgen qıyın ceryanğa diqqat ile yanaşmağa rica etem. Bugün Qurultaynıñ esas qararı – Mecliske Qırım akimiyetine namzetlerini köstermek içün vekâlet berüvinden ibaret edi. Yarın Meclis toplaşuvında Qırım Cumhuriyetiniñ nazirler Şurası vazifelerine namzetler baqılıcaq. Demek, aqil –idraq yeñer! Çoqmilletli Cumhuriyetniñ tuğrasında «Abadanlıq birliktedir!» degen şiar nafile yazılmağandır!», – dep, qayd etti Facebook saifesinde Rustam Temirgaliyev.


text:
Yämändäge waqıyğalar
Kemlege bilgesez qorallı törkemnär ilneñ törle poçmaqlarında ut aça
Yämändä Berläşkän Ğaräp Ämirlekläre tarafınnan öyrätelüçe Şäbvaniyä êlita köçlärennän 2 xärbi qorallı keşelär açqan utta ülde.
İminiyät çığanaqlarınnan alınğan mäğ’lümatlarğa qarağanda, bilgesez keşelär töbäkkä kerü yulındağı kontrol noqtasında “tuqta” boyırığıba buysınmağan. Şäbvaniyä köçläre qorallı törkemgä ut aça. Qarşı yaq ta şulay uq cawap birä häm ike arada bäreleş bula. Näticädä gaskärdän 2 xärbineñ ğomere özelä, berse yaralana.
Şul uq waqıtta ilneñ kön’yağındağı Äbyän belän Lävdär rayonında kemlege bilgesez qorallı keşelär ber kafeda utıruçılarğa ut aça. Waqıyğanı kürüçelär äytüençä, näticädä 2 keşe ülgän, 8e yaralanğan. Tınıç xalıqqa ni öçen ut açuları bilgele tügel.


text:
Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya işke başlağanından berli taqiqat organlarına ekstremizm sebebinden cinaiy işlerniñ açılması içün 6 malümatnı teslim etti. Bunı o, Qırımda ekstremizm ile küreş meseleleri boyunca iş taqımınıñ toplaşuvında bildirdi, haber ete Krıminform.
Poklonskaya bildirdi ki, işbu malümatlar arasında RF CK 280 madde, 2-nci qısmı (Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünlginiñ bozuluvına çağıruv), 239 madde 2-nci qısmı (vatandaşlarnıñ şahıs ve aqlarına iddia etken teşkilâtlarnıñ teşkil etilmesi), 282 madde, 2-nci qısmı (nefret ya da duşmanlıqnıñ doğuruvı), 282 madde, 3-nci qısmı (ekstremist faaliyetiniñ maliyeviy destegi) ve 212 madde, 1-nci qısmında (kütleviy nizamsızlıqnıñ teşkil etilmesi) qayd etilgen cinayetler aqqında malümat bardır.
«İşbu malümatlar arasında – qayd etilmegen teşkilâtnıñ üç koordinatorı tarafından qanunsız areketlerniñ etilmesi boyunca malümat, ve bıltır Qırımda eki insannıñ ölümine ve altı vatandaşnıñ yaralanuvına sebep olğan kütleviy nizamsızlıqta iştirak etken şahıslarğa nisbeten malümat bar», – dedi Poklonskaya.
Söz 2014 senesi fevral 26 künü Qırım Yuqarı Şurası ögünde qırımtatarlarnıñ ve diger faalleriniñ iştiragi ile keçirilgen miting aqqında kete.
Prokuraturanıñ malümatına köre, 2014 senesi prokuror teşkerüvlerniñ malümatına binayen, 4 cinaiy iş açılğan edi.


text:
«Qırımtatarlarnıñ qarşılıq areketi»nde qırımtatar halqınıñ tarihiy hatırası Rusiye prezidenti Vladimir Putin içün ediye olaraq qullanılğanından çorlanalar. Avgust 17 künü Putinniñ Yaltada milliy birliklerniñ temsilcileri ile körüşüvinde bagışlanılğan «altın beşik» aqqında söz kete.
Bu sebepten «Qırımtatarlarnıñ qarşılıq areketi» «ediye etilgen timsalni lâğu etmek», bunı yapqanlarnı ise – Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ spiker muavini Remzi İlyasovnı ve deputat Yuriy Gempelni mandatsız qaldırmağa talap ete.
Bu aqta teşkilâtnıñ Qırım.Aqiqatnıñ elinde olğan narazılıq beyanatında aytıla.
«Qırım yarımadasında öz başına tayinlengen akimiyet ile işbirlikte bulunğan iç bir şahıs, iç bir akimiyet 1783 senesinden genotsidni yaşağan qırımtatar halqınıñ şeyleri, timsalleri, tarihiy hafızasını qullanamaz», – denile narazılıqta.
Mında şunı da qayd eteler ki, iç bir kimseniñ bu kibi timsallerni «milleti qırımtatar olmağan yat bir şahısqa, qırımtatar halqınıñ razılığı olmadan» bağışlamağa aqqı yoq, çünki bu «qırımtatar halqınıñ müelliflik aqlarınıñ bozuluvıdır», deyler teşkilâtta.
«Buña köre, «Qırımtatarlarnıñ qarşılıq areketi»niñ azaları yuqarıda añılğan deputatlarnıñ areketlerini ahlâqsız ve deputat unvanına lâyıq olmağan kibi tanıylar», – denile mektüpte.
Teşkilât Yuriy Gempel ve Remzi İlyasovdan Rusiye Federatsiyası prezidentine bağışlanğan ediyeni lâğu etmek ve onı qırımtatar müzeyine teslim etmege talap ete.
«Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ reisine İlyasov Remzi ve Gempel Yuriyni, qırımtatar milletiniñ degerligini şahsiy maqsatlarında qullanğanları sebebinden, mandatsız qaldırmağa», – denile Areketniñ talabında.
İlyasov ve Gempel, em de Qırım Devlet şurasından buña izaat da kelmedi.
Yaltada Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımnıñ milliy cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ile körüşüvde timsaliy Altın beşikni bağışladılar.
Qırımnıñ regional alman milliy-medeniy muhtariyetiniñ reisi Yuriy Gempel degeni kibi, bu aqta «qadimiy efsaneler» bar eken.
«Qırımda qadimiy, ğayet qadimiy bir efsane bar. Bu efsanede Qırımda saqlanılğan Altın beşik aqta söz kete, bu beşikniñ saibi – Qırım, sulh ve fikirdeşlik saibi olacaq», – dey Gempel.
Bazarertesi künü, avgust 17-de, Yaltada Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye Devlet şurası prezidiumınıñ turizm inkişafı boyunca toplaşuvını keçirdi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye prezidenti Vladimir Putinninniñ Ukraina tarafı ile uyğunlaştırılmağan Qırım ziyaretini – medeniy dünyağa qarşı areket olaraq adladı. Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve baş naziri Dmitriy Medvedevniñ işğal etilgen Qırım ziyaretine narazılığını bildirdi.


text:
Qırımda insan aqlarınıñ ve hususan, qırımtatar aq-uquqlarınıñ sıñırlanuvı Ukrain akimiyetiniñ diqqatını celp ete.
Bunı Ukraina tış işler naziriniñ muavini Daniil Lubkivskiy bildirdi.
«Rusiye numayışları serbest keçirilgen zaman, Matem künü ve qırımtatar Bayraq künü yasaq etilgen edi. Bu ksenofobiya ve şovinizmdir. Bütün dünya rus devlet imperializmniñ havflı olğanını añlamaq kerek», - dedi o.
Bunen beraber, Lubkivskiy FHH (FSB) tarafından yaqalanğan Oleg Sentsov, Aleksey Çerniy, Gennadiy Afanasyev, Aleksandr Kolçenko ve diger siyasiy mabüslerni añdı.
«Rusiye akimiyetiniñ ukrain vatandaşlarını taqip etüvi pek raatsızlay. Onlarnen adamlar Kremlniñ mabüslerine çevirildiler. Ukraina Rusiyeden vatandaşlarını azat etmege talap ete», - dep qayd etti nazir muavini.
Onıñ malümatına köre, Ukrainanıñ bir sıra resmiy muracaatları öyle de cevapsız qaldı.
«Bizim vatandaşlarımıznıñ qorçalav meselesinde, rusiyeli tarafnıñ qaba nutuqları bütün dünya cemaatçılıq içün bir işarettir, - dedi Lubkovskiy. – Bütün dünya cemaatçılığını qabaatsız ukrainlilerniñ azat etmek talaplarını devam ettirmege çağıramız».
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, qırımtatarlarğa milliy tedbirlerni keçirmege yasaq eteler. Sürgünlikniñ 70 yıllığı arfesinde Qırım baş –naziri Sergey Aksönov kütleviy tedbirlerni keçirmege yasaq etken fermannı imzaladı. Böyleliknen, qırımtatarlar, Ukrainanıñ tarihında birinci kere, matem kününi Aqmescitniñ merkezinde degil de, onıñ çetinde keçirdiler. Tamam bu kibi vaziyet Bayraq künü de yüz berdi.
Mayıs 30 künü Rusiye Federal Havfsızlıq Huzmeti Qırımda «Pravıy sektor» diversion-terroristik teşkilâtınıñ azalarını yaqalağanını bildirdi. Olarnıñ arasında ukrain rejissörı Oleg Sentsov, ve diger teşebbüsçiler Gennadiy Afanasyev, Aleksey Çirniy, Aleksandr Kolçenko apiste bulunmaqtalar, tezden olarnıñ qabaatları da belli olacaq.
FHH bildirgeni kibi, «şeklengenler Qırımda «Pravıy sektor» vekilleri terroristik tedbirlerni azırğanlarını tasdiqlap başladılar».
Ukraina Tış İşler Nazirligi iyün 3 künü Kiyevdeki Rusiye elçihanesine nota yollap, Sentsov ile körüşüvni talap etti.


text:
Qazaqstan Respwblïkasınıñ tuñğış prezïdenti memlekettik meyramına oray, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq banki 2015 jılğı 1 jeltoqsannan bastap nomïnaldıq qunı 20 000 teñgelik banknottı aynalısqa şığaradı. Bul twralı bügin Ulttıq bankiniñ baspasöz qızmeti xabarladı.
«Bul banknot 2013 jılı dayındalğan. Basqa aqşa belgilerimen qatar, aynalısqa şıqqan kezeñnen bastap ol zañdı tölem quralı bolıp tabıladı jäne tölemder men aqşa awdarımdarınıñ barlıq türlerinde qabıldanwğa mindetti», – delingen xabarlamada.
Banknottardıñ dïzaynı aynalıstağı aqşa belgilerimen birıñğay stïlde orındalğan: bet jağınıñ basım beyneleri tiginen, al sırt jağında köldeneñ ornalasqan.
Banknottıñ basım tüsi kök-sur. Bet jağında negizgi beyneler «Qazaq Eli» monwmenti, pıraq jäne «Mäñgilik el» saltanattı arkası beynelengen.
Banknottıñ joğarğı sol jağında pıraq beynelengen, ol türkitildes jäne köşpendi xalıqtardı qosa alğanda, köptegen mädenïette taza nur men ömirdiñ, şabıt pen jemisti eñbektiñ, maqsatqa umtılwşılıq pen bïliktiñ nışanı retinde qabıldanadı.
Banknottıñ tömengi jağında ortada «Mäñgilik el» saltanattı arkası erkin eldiñ mäñgilik ïdeyası, jalpığa ortaq Qazaqstan üyiniñ ulttıq ïdeyası säwlet qurılısı turğısınan beynelengen.
Sırt jağında banknottıñ ortasındağı negizgi beyne Qazaqstan kartasınıñ pişini jäne astanamız Astana qalasınıñ Qazaqstan Respwblïkasınıñ Konstïtwcïyasında negizi qalanğan bïlik tarmaqtarın bölw qağïdatın körsetetin tärtippen ornalasqan Aqorda, parlament jäne ükimet ğïmarattarı bar körinisi beynelengen.
Jaña banknot Qazaqstan teñgesiniñ eñ qorğalğan aqşa belgisi, sonday-aq älemdegi eñ qorğalğan banknottardıñ biri bolıp tabıladı. Qorğaw üşin qoldan jasawdan qorğaw ïndwstrïyasındağı soñğı ïnnovacïyalar, jalğan aqşa jasawşılarğa qarsı is-qïmıldıñ jañartılğan äri küşeytilgen klassïkalıq täsilderi paydalanıldı. Bet jağındağı negizgi qorğanış elementteri: banknottıñ eki jağınan jarıqqa tosıp qarağanda körinetin samurıq mïftik qusı türindegi kompozïttik jetildirilgen swtamğı belgisi jäne möldir orın türindegi qus pişini. Dïzaynınıñ tüpnusqalılığın tekserwdi jeñildetetin tüs awıstırw elementteri pıraq, möldir orında körinetin qazaqtıñ oyu-örnegi jäne tüs awıstıratın qorğanış üzik-üzik jip türinde ornalasqan.
Közi naşar köretin adamdar üşin banknottıñ oñ jağında şetinde sawsaqpen ajıratwğa bolatın jeti joğarı bederli üşburış basılğan. Banknottıñ sırt jağında birqatar qorğanış elementi bar: swtamğı belgisi, tüs awıstırw boyawmen basılğan oyu-örnek elementi bar möldir orın, jarıqqa tosıp qarağan kezde bet jağındağı böliktermen birtutas swretti quraytın qosarlanğan beyneniñ bölikteri. Banknottıñ tömengi sol jaq burışındağı nomïnalı da kölbew burışın özgertken kezde tüsin awıstıradı.
Ayta ketelik, 2006 jılğı ülgidegi nomïnalı 2000, 5000, 10000 teñge banknottardıñ birtindep aynalıstan şığarw merzimderi uzartıldı. Körsetilgen merzimge deyin bul banknottar zañdı tölem quralı bolıp tabıladı jäne tölemder men banktik operacïyalar üşin Qazaqstan Respwblïkasınıñ barlıq awmaqtarında qanday da bir şektewsiz qoldanıladı.
Sodan soñ 12 ay işinde – 2016 jılğı 4 qazannan 2017 jılğı 3 qazanğa (qosa alğanda) deyin – körsetilgen aqşa belgileri kez kelgen ekinşi deñgeydegi bankte ayırbastalwğa tïis.
Bul merzimnen keyin barlıq qalğan 2006 jılğı ülgidegi nomïnalı 2000, 5000 jäne 10000 teñge banknottar 2020 jılğı 3 qazanğa deyin barlıq Ulttıq bank fïlïaldarında ayırbastalwğa qabıldanatın boladı. 2020 jılğı 4 qazannan bastap banknottar zañdı emes bolıp tabıladı.
Joğarıda körsetilgen banknottardıñ ayırbastalwı tegin, komïssïya alwsız ne ayırbastaw üşin aqısız jüzege asırılatın boladı.
Kommentarïï
-
alï2015-12-01 13:36:43Marçenkonın kolı kaydan jwr


text:
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń 5-apreldegi «Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń jumısın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı qararı qabıl etiliwi múnásibeti menen Ózbekstan Jazıwshılar awqamında ilaj bolıp ótti.
Oǵan mámleketlik hám jámiyetlik shólkemlerdiń wákilleri, shayır hám jazıwshılar, ádebiyattanıwshı ilimpazlar, jas dóretiwshiler, ǵalaba xabar qurallarınıń xızmetkerleri qatnastı.
Prezidentimizdiń «Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń jumısın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı qararın Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń Mámleketlik keńesgóyi X.Sultanov oqıp esittirdi hám onda belgilengen wazıypalar boyınsha tolıq túsinik berdi.
Mámleketimiz basshısı tárepinen barlıq tarawlardıń qatarında ádebiyat, kórkem óner hám mádeniyattıń rawajlanıwına ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Ózbekstan Respublikasın 2017-2021-jıllarda rawajlandırıw boyınsha Háreketler strategiyasında belgilep berilgen tiykarǵı wazıypalardı, sonıń ishinde, «Mámleket – ruwxıylıqtıń bas qáwenderi», degen tiykarǵı princip turmısqa izbe-iz engizilmekte. Prezidentimizdiń 2017-jıl 3-avgusttaǵı Ózbekstan dóretiwshi zıyalıları wákilleri menen ushırasıwında alǵa qoyılǵan wazıypalardıń orınlanıwı boyınsha áhmiyetli hújjetler qabıl etilip, úlken jumıslar ámelge asırılmaqta. Ásirese, Prezidentimizdiń elimizdegi jetekshi dóretiwshilik shólkemlerdiń «Doslar klubları»n shólkemlestiriw, olarǵa iri kárxana, bank hám kompaniyalardı qáwender sıpatında biriktiriw, shártnama tiykarında olardıń turaqlı birge islesiwin jolǵa qoyıw baslaması búgin óz nátiyjesin bermekte.
Milliy ádebiyatımızdıń rawajlanıwın jańa basqıshqa kóteriw boyınsha da keń kólemli jumıslar alıp barılmaqta. Sonıń ishinde, Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń «Dúrmen» dóretiwshilik úyi hám poliklinikası túp-tiykarınan rekonstrukciyalandı. Awqam janınan «Ijod» jámiyetlik qorı dúzildi. Paytaxtımızda Jazıwshılar qıyabanı qurıldı, Jazıwshılar awqamı ushın jańa imarat qurılıp, aymaqlarda ullı jazıwshılarımızdıń ismi menen atalǵan dóretiwshilik mektepleri, mádeniyat hám dem alıw baǵları jaratılmaqta. Belgili jazıwshılardıń yubiley sáneleri keńnen belgilenbekte, talantlı jaslardı tárbiyalaw, olardı qollap-quwatlaw maqsetinde túrli dóretiwshilik ánjumanlar ótkerilmekte. Jas shayır hám jazıwshılardıń birinshi kitapları mámleket esabınan kóp mıń tirajlarda basıp shıǵarılıp, bilimlendiriw mákemelerine hám kitapxanalarǵa jetkerip berilmekte. Kitap ónimlerin basıp shıǵarıw hám tarqatıw sistemasın rawajlandırıw, kitap oqıwdı hám kitapqumarlıq mádeniyatın arttırıw jáne úgit-násiyatlaw baǵdarında izbe-iz jumıslar ámelge asırılmaqta. Tuwısqan xalıqlardıń ullı jazıwshılarınıń dóretiwshilik miyrasın keńnen úyreniw hám úgit-násiyatlaw, tuwılǵan kúnlerin belgilew boyınsha áhmiyetli hújjetlerdiń qabıl etiliwi xalıqlarımız arasındaǵı mádeniy-ádebiy baylanıslardı bunnan bılay da rawajlandırıwǵa xızmet etedi.
Prezidentimizdiń «Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń jumısın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı qararı bul baǵdardaǵı jumıslardıń logikalıq dawamı bolıp tabıladı.
Ilajda Jazıwshılar awqamı baslıǵı M.Ahmedov, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı baslıǵı K.Karimov, Ózbekstan xalıq shayırı M.Toir, jas dóretiwshi N.Jwraev, M.Abbosova hám basqalar ruwxıylıǵımızǵa joqarı itibardıń ayqın kórinisi bolǵan bul tariyxıy qarar ádebiyatımızdıń rawajlanıwı jolında jańa basqıshtı baslap beretuǵının ayrıqsha atap ótti.
Qararda atap ótilgenindey, ózbek ádebiyatınıń búgingi rawajlanıwında 80 jıldan aslam tariyxqa iye, elimizdegi abıroylı dóretiwshilik shólkemlerden biri esaplanatuǵın Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń múnásip ornı bar. Házirgi waqıtta Jazıwshılar awqamınıń tiykarǵı jumıs baǵdarları, onıń Rejesi hám strukturalıq dúzilisi búgingi dáwir talaplarına tolıq juwap bermey atır. Bazar ekonomikası hám globallasıw processlerine baylanıslı házirgi qıyın sharayatta Ózbekstan Jazıwshılar awqamı aǵzalarınıń turmıslıq máplerin támiyinlew, olardıń jámiyetti rawajlandırıw ushın sheksiz áhmiyetke iye bolǵan mashaqatlı dóretiwshilik miynetin múnásip qádirlew, ádebiyat hám kórkem óner tarawın hár tárepleme rawajlandırıw, kórkem dóretiwshilerdiń jámiyetimiz turmısındaǵı ornın hám tásirin kúsheytiw, talantlı jas dóretiwshilerdi sistemalı tiykarda tárbiyalaw hám basqa da oǵada áhmiyetli baǵdarlarda qalaqlıqqa jol qoyılmaqta.
Jigirma tórt bántten ibarat bul tariyxıy hújjette Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń jumısın jetilistiriw hám onıń jumıs nátiyjeliligin bunnan bılay da arttırıw, awqam aǵzalarınıń jámiyetlik-ruwxıy belsendiligin hám juwapkershiligin arttırıw, olardı joqarı dárejedegi kórkem shıǵarmalar dóretiwge xoshametlew, olardıń materiallıq hám ruwxıy máplerin, avtorlıq huqıqların qorǵaw, awqamnıń abıroyın hám joqarı statusın múnásip saqlaw, onıń quramınıń sapasın jaqsılaw maqsetinde shólkemge aǵzalıqqa qabıl etiw boyınsha zamanagóy hám tásirsheń ólshemlerdi belgilew, jas talant iyelerin izlep tabıw, olardıń talantın júzege shıǵarıw, dúnya ádebiyatınıń eń jaqsı úlgilerin ózbek tiline awdarıw hám basıp shıǵarıw, klassikalıq hám zamanagóy ádebiyatımızdıń eń tańlamalı úlgilerin shet tillerge awdarıw hám shet tillerde úgit-násiyatlaw sistemasın jaratıw, ózbek tilindegi Internet ádebiyatın qáliplestiriw sıyaqlı oǵada áhmiyetli hám baslı wazıypalar belgilengen.
– Elimizde sońǵı jıllarda júz berip atırǵan úlken ózgerisler biz, dóretiwshilerdi tolqınlandırıp jibermekte. Prezidentimizdiń jumısında xalıqtıń kewline jol tabıw, adamlardıń dártin tıńlaw, mashqalalardı sheshiw menen birge, ruwxıylıǵımızǵa, ádebiyatqa, kórkem ónerge úlken itibar ayqın kózge taslanıp atırǵanınıń gúwası bolmaqtamız, – deydi «Yoshlik» jurnalınıń bas redaktorı, shayır, Nodir Jonuzoq. – Bular bir-birine óz-ara baylanıslı ekenin atap ótiwdi qáler edim. Sebebi ádebiyat xalıqtıń kewlin úyrenedi, adamlardıń qálbin jarqın boyawlarda jetkeriwge xızmet etedi. Mámleketimiz basshısınıń «Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń jumısın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı qararı ádebiyatqa itibardıń eń joqarı úlgisi boldı. Qarardıń hár bir bántinde ádebiyat álemin hár bir tárepine tereń kirip barılǵan. Ásirese, ádebiy basılımlar redakciyalarınıń materiallıq-texnikalıq bazasın bekkemlew, olar menen jetekshi kárxanalar arasında «Doslar klubları»n dúziw wazıypaları belgilep qoyılǵanı ádebiyat basılımları xızmetkerlerin oǵada quwanıshqa bólep jiberdi. Búgin kewlimiz quwanıshqa, minnetdarshılıqqa tolǵan kún. Bul bizge úlken yosh deregi bolıp xızmet etpekte.
– Búgin dóretiwshilerdiń júreginde maqtanısh, quwanısh sezimleri atlıǵıp tur, – deydi Ózbekstan Jazıwshılar awqamı Sırdárya wálayatı bóliminiń basshısı, Ózbekstanda xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri Hayotxon Ortiqboeva. – Prezidentimizdiń ádebiyatımızdıń rawajlanıwın jolındaǵı áhmiyetli qararı Ózbekstan Jazıwshılar awqamına jańa ruwx, jańa ómir baǵıshladı. Hújjettiń mazmunına tereń názer salatuǵın bolsaq, onıń tiykarında dóretiwshilerge joqarı itibar hám húrmet, xalıqtıń mádeniyatın bunnan bılay da arttırıw maqseti jámlengenin kóriw múmkin. Bul qarar bizdi bunnan bılay da kóbirek dóretiwshilikke shaqırıw menen birge, jas talant iyelerin, ádebiyatımızdıń jańa áwladın tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye.
– Bul tariyxıy hújjet hár bir dóretiwshini óz jumısına ele de juwapkershilik penen qarawǵa shaqıradı, – deydi Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası, shayır Faxriddin Hayit. – Prezidentimiz biz, dóretiwshilerge usınday itibar hám ǵamqorlıq kórsetip atırǵan eken, bul itibarǵa óz shıǵarmalarımız benen múnásip juwap beriwdi parızımız dep bilemiz.
Usı kúni «Dúrmen» dóretiwshilik úyinde dóretiwshiler ushın bayram ilajı shólkemlestirildi. Onda Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń jańa aǵzalarına aǵzalıq gúwalıqları tapsırıldı.
– Búgin ádebiyat xalqı ushın úlken bayram. Kúni Keshe mámleketimiz basshısı tárepinen ádebiyatımızdı, mádeniyatımızdı jetilistiriw jolındaǵı áhmiyetli hújjetke qol qoyılǵanı bárshemizdi quwandırıp jiberdi, – deydi awqam aǵzası, jazıwshı Nurilla Chori. – ásirese, men ushın búgin eki ese quwanısh. Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń jańa tuwılǵan kúni, dep tán alınıp atırǵan sánede awqam aǵzalıǵına qabıl etilgenin, ustazlarım meni ózleriniń qatarına múnásip kórgeninen quwanıshlıman. Bul ele de tınbay izleniwge, ádebiyatımızǵa múnásip úles qosıw juwapkershiligi menen jasawǵa shaqıradı.
Ilajda kórkem óner xızmetkerleriniń qatnasıwında koncert baǵdarlaması qoyıldı, dóretiwshiler ushın bayram dástúrxanı jayıldı.
Bayram AYTMURATOV,
ÓzAnıń xabarshısı
30.04.2018, 11:01 | 67 ma'rte ko'rildi


text:
Qırım ve Aqyarda köçmesizlikni (nedvijimost) satın aluv ve kiralama talabı eksilmedi, dep ayta “Aqyar köçmesizligi” adlı riyeltor Birleşmesiniñ prezidenti Grigoriy Apresov, “Avito” Rusiye analitik şirketiniñ malümatını tefsir eterek.
“Olar (“Avito Köçmesizlik” – Q.A.), ilânlarda berilgenine esaslanıp, talil ete. Amma ilânlarda bazarlıq adisesi esapqa alına. Onıñ içün fiyatlar başından pek yüksek. Amma köremiz ki, tek kerçek fiyatları berilgen obyektler satıla. Yani, biz teklif fiyatını degil, satuv fiyatını bilemiz. Köçmesizlikke kelgende, fiyatlar, ilândakine köre, tahminen 10%-ğa tüşe, topraq ise daa çoq ucuzlana”, - dep saya ekspert.
Daa evel RBK (PБK) Rusiye haber agentligi “Avito Köçmesizlik” rusiyeli internet portalınıñ bergen malümatına esaslanaraq, 2018-inci yılınıñ ilk yarısında kvartira satılması, 2017-nci yılnıñ ilk yarısına köre, 27%-ğa eksilgenini haber etti.


text:
Ukraina Nazirler kabineti Ukraina ükümetiniñ toplaşuvında dekabr 16 künü qabul etilgen Qırım ile ticaretniñ sıñırlavı aqqında qararnı resmiy şekilde aşkâr etti.
«Ukraina ükümetiniñ qarırna binayen bütün gümrük rejimleri boyunca vaqtınca işğal etilgen territoriyadan Ukrainanıñ diger territoriyasına ve/ya da Ukrainanıñ diger territoriyasından Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasına iş, mal ve hızmetlerniñ berilmesi yasaq etile. İstisnalar cedveline vatandaşlarnıñ şahsiy şeyleri, içtimaiy emiyeti olğan aşayt malları ve gumanitar yardım kire, umumiy fiyatı 10000 grivnadan, yükü – 50 kg ziyade olmamalı», – denile qararda.
Ukraina Nazirler Kabinetiniñ mütenasip qararı, Qırımnıñ iqtisadiy zonası aqqında qanunına köre, qabul etilgeninden soñ 30 kün devamında işlep başlar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi «Jeneva plüs» formatı çerçivesinde Qırımnıñ işğalden azat etilmesi boyunca halqara muzakerelerniñ teşkil etilmesi ile bağlı vazifelerni amelge keçirmege başladılar. Bunı Qırım.Aqiqatqa MİD departamentiniñ müdiri Aleksey Makeyev bildirdi.
«Halqara muzakere ketişatınıñ teşkil etilmesi boyunca vazifeler bar ve biz olarnı amelge keçirmege başladıq», – dedi o.
Makeyev bu vazifeler nege bağlı olğanını bildirmedi. «Şimdi tafsilâtlıca aytmağa istemez edim. Bu iş başlandı. Bu muzakerelerniñ meydançığı semereli olsun dep, neler etmege kerek olğanını añlamaq kerek. Rusiye Federatsiyasınıñ temsilcileri Rusiye içün Qırım meselesi artıq yoq olğanını kösterece ola. Qırım meselesi bütün dünya içün açıq. Rusiye Federatsiyası da, niayet, bunı añlamalı», – dep ayta o.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İyülniñ 23-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeeri Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlağan tarafnıñ şaatı sorğulandı ve dava materiallarınıñ bir qısmı oquldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbirine davanıñ iştirakçisi Remzi Memetovnıñ oğlu Dilâver Memetov ikâye etip berdi.
«Bağçasaray sakini ve dava iştirakçilerini tanığan qabaatlayıcı tarafnıñ şaatı sorğulandı. Sorğulav ne içündir 2013 senesiniñ vaqialarınen yani iştirakçiler tarafından şeerde ötkerilgen bala bayramınen bağlı edi. İmayecilerniñ -yarımada başqa devlet ihtyarında bulunğan devirdeki vaqialarnıñ bu cinaiy işke ne alâqası bar degen mantıqlı bir suali doğa. Sorğulavdan soñ prokuror, FSB eki yıllıq tahqiqat devamında toplağan dava materiallarınıñ bir qısmını oqudı», – dep ayttı Memetov.
Buña baqmadan, onıñ sözlerine köre, qabaatlanğanlar aqqında şaat musbet sözler aytqan.
«Bu insan mahkemekengenler aqqında terbiyeli, Allah qorqusı olğan ve camini devamlı ziyaret etken kişiler olğanlarını ayttı. Prokurornıñ, şaat olarnıñ ükümetni elge keçirüv teşebbüslerinden haberi barmı degen sualine, o menfiy cevap berdi», – dep qayd etti Memetov.
Ayrıca o iyülniñ 24-nde mahkemede qabaatlağan tarafnıñ gizli şaatı sorğulanacağı aqqında haber etti.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulııp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Adliyeci Aleksandr Popkovnıñ bildirgenine köre, yarımadada «Hizb ut-Tahrir» işi boyunca yaqalanğan Qırım musulmanlarını Aqmescit SİZO-sında azaplarğa oğratmaylar ve köteklemeyler, amma olarğa qarşı diger tedbirlerni alıp baralar. Meselâ, islâmda yasaq etilgen domuzlı aşlarnı aşatalar.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında bildirdi.
«SİZO-da dayanılmaz şarait. Ve qoqram ki, musulmanğa domuz etinen pişirilgen aş künde üç kere berilse, böyleliknen qoşma basqın yapıla. Olarnıñ kameraları adamlarğa tolu, olar nevbetnen yuqlay, olarnı tahta bitleri, böcekler, qan içkenler aşay», – dep ayttı adliyeci, SİZO-da bulunğan onıñ imaye etken Emir-Usein Kukunıñ kündelik ayatını añlatıp.
Adliyeciniñ sözlerine köre, SİZO hadimleri apiste bulunğanlarnıñ ricalarını körmemezlikke ura, em de olarnıñ ayatını daa ağırlaştıra.
«O (Emir-Usein Kuku), tahta bitleri bar, olar tişley, dep ariza yazsa, oña yañı çarşaf berile. O, maña normal bir aş beriñiz, men domuzdan aşnı aşap olamayım, dep yazsa, oña künde bir kere degil de, üç kere bu aşnı bereler. Bu, elbet, qoşma basqındır», – dedi Popkov.
Aqmescit SİZO yolbaşçılığınıñ bu aqta izaatları yoq.
Qırım SİZO-sında dayanılmaz şarait aqqında uquq qoruyıcılar çoq aytqan edi. Aqmescit SİZO-sında qaidelerge uymağan şarait olğanını rusiyeli ombudsmen Tatyana Moskalkova da bildire edi, o bu sene mayıs ayında Qırımnı ziyaret etti.
Fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâm dinini kütkenlerniñ evlerinde bir sıra tintüv keçirip, insanlarnı yaqaladılar. Umumen 14 insan yaqalandı, olardan dörtü apiske alındı: Yaltada İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku, Yalta rayonınıñ sakini Enver Bekirov, Aluşta rayonınıñ sakini Müslim Aliyev ve Yaltalı Vadim Siruk. FSB taqiqatçıları olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmeleri ile qabaatladılar. Episi dört kişi şimdiki vaqıtta Aqmescit apishanesinde buluna.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukrainanıñ üç vilâyetinde – Kiyev, Odessa ve Dnepropetrovskta vatandaş alı senetleriniñ resmiyleştirilmesi boyunca arizalarnı internet vastasınen berüv leyhası başladı. Ukrain ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire ki, endiden soñ ZAGS arizasını kâğıtta, em de evden çıqmayıp, online şekilde bermek mümkün.
«Vatandaş alı senetleriniñ devlet qaydı saasında muracaat» portalında qayd etilgen soñ vatandaşlar bala boğuvı ya da evlenmek niyeti aqqında ariza bere bileler.
«Vesiqalarnı elektron imza ile tasdıqlamaq mümkün, ya da kâğıtlarnı imzalamaq içün uyğun bir vaqıt belgilemege imkân bar. Portalda evlenmek içün saat ve yerni saylamağa ya da mütehassıs ile körüşüvni belgilemege imkân bar», – dep aytıla haberde.
Leyha iyül 20-de başladı. Online arizanı bergen ilk çiftni Dnepropetrovskta baş nazir Arseniy Yatsenük tebrikledi. Berilgen malümatqa köre, Kramatorsktan Pavel ve Mariupolden İnna Lvivde tanış oldılar.
Ukraina qayd vesiqalarını almağa istegen Qırım sakinleri yañı hızmetten faydalana bileceklermi-yoqmı Adalet nazirliginde şimdilik aytmaylar.


text:
Tohri tili yeziğidiki väsiqilärdiki tohri tili — hind-evropa tilliri sistemisiğa mänsüp. Bu väsiqilärniŋ HH äsirniŋ başlirida Şinҗaŋdin tepilğanliği häqqidä hatirilär bar. Ularniŋ bügüngiçä saqlinip qalğan ayrim qalduqliri V — Vİİİ äsirlärgä täälluq bolup, hazir ayrim-ayrim halda Berlin, London, Sankt-Peterburg, Tokio, Beҗin, Ürümçi şähärliridiki arhivlarda saqlanmaqta. Germaniyalik mutähässislär qedimiy uyğur yeziğiğa asasän uni «tohri tili» däp atiğan. Bu til qedimiy Kingit, Küsän qatarliq җaylarda qollinilğan häm kingit-idiqut tili «A hilliq yärlik şevä», küsän tili «V hilliq yärlik şevä» degän namlarni alğan. A hildiki tohri tilliq väsiqilär 520 bät (parçä-puratlarni šz içigä alidu) bolup, ularniŋ hämmisi degidäk rahibilarniŋ budda äsärliridin ibarät. Qäğäzgä, yağaçqa yezilğan tam räsimliridiki A hildiki tohri yeziğidiki buyumlar 3100 parçidin artuqtur. Ularniŋ kšp qismini budda tomliri, karvanlarniŋ yol heti, buthanilarniŋ hesaviti, şeir-näzim qatarliqlar egiläydu.
Ottura Aziya qollinilidiğan brahma yeziğiniŋ qiypaş yezilidiğan häripliri tohri tilidimu bayqilidu. Umumän, tohri tilidiki materiallarda Şinҗaŋdiki qedimiy millätlärniŋ tarihiğa vä älnäğmä štmüşigä, budda dininiŋ Aziyagä tarqilişiğa, hind-evropa til sistemisidikilärniŋ ana juti vä kšçüş säväplirigä ait mäsililär šz äksini tapqan.
«Täŋritağ tori» uyğurçä tori.
Tohri tili yeziğidiki väsiqilär
Tohri tili yeziğidiki väsiqilärdiki tohri tili — hind-evropa tilliri sistemisiğa mänsüp. Bu väsiqilärniŋ HH äsirniŋ başlirida Şinҗaŋdin tepilğanliği häqqidä hatirilär bar. Ularniŋ bügüngiçä saqlinip qalğan ayrim qalduqliri V — Vİİİ äsirlärgä täälluq bolup, hazir ayrim-ayrim halda Berlin, London, Sankt-Peterburg, Tokio, Beҗin, Ürümçi şähärliridiki arhivlarda saqlanmaqta. Germaniyalik mutähässislär qedimiy uyğur yeziğiğa asasän uni «tohri tili» däp atiğan. Bu til qedimiy Kingit, Küsän qatarliq җaylarda qollinilğan häm kingit-idiqut tili «A hilliq yärlik şevä», küsän tili «V hilliq yärlik şevä» degän namlarni alğan. A hildiki tohri tilliq väsiqilär 520 bät (parçä-puratlarni šz içigä alidu) bolup, ularniŋ hämmisi degidäk rahibilarniŋ budda äsärliridin ibarät. Qäğäzgä, yağaçqa yezilğan tam räsimliridiki A hildiki tohri yeziğidiki buyumlar 3100 parçidin artuqtur. Ularniŋ kšp qismini budda tomliri, karvanlarniŋ yol heti, buthanilarniŋ hesaviti, şeir-näzim qatarliqlar egiläydu.


text:
Bolaq
Bolaq, elek Qaban külennän ağıp çıqqan häm Qazansuğä qoyğan ineş, xäzerge köndä Qazan üzägendä kanal.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ozınlığı 1550 m, kiñlege 24 m. Yırımnıñ yarların tözekländerü Qazan Xanlığı waqıtında başlana.
Taşayaq yärminkäse yanında köymälär öçen tuqtalışlar qorıla. 19. yözdä yırım turaytıla häm çistartıla, yarlarına öylär häm kelätlär tözelä, ağaç küperlär salına.
1907. yılda Lev Kazimiroviç Xrşçonoviç proyektı belän arklı taş küper tözelä. 1940-1950. yıllarda Ü.G. Alparov häm Y.Y. Brudniy proyektı belän Bolaq arqılı 5 timer-beton küper salına, timer räşätkälär quyıla, yarlarına çiräm tüşälä.
Kuybışev susaqlağıçı tözelü häm şähärneñ tübän öleşneñ su basu qurqınıçı tuu säbäple, 1955-1956 yıllarda Bolaqnıñ tübän öleşe kümelä häm Qazansu yılğasınnan saqlağıç damba belän ayırıla; Bolaqnı belän totaştıruçı 546 m ozınlıqtağı cir astı suütkärgeçe (İdel-Bolaq kanalı) tözelä.
Birge Qaban külennän Bolaqqa häm Bolaqtan Qazansu yılğasına sunı nasos stansiäläre suıtıp, Bolaqta su bieklegen tigezläp tora. Y.V. Grebnov proyektı belän 1986-1993. yıllarda Bolaq yarlarına beton salına.
Küperlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Jarkov (saqlanılmağan)
- Lojkin
- Lebedev
- Romanov
- Degtäröv
- Baturin
- Bolaq


text:
Bügin - xalıqaralıq erler küni. Sananı turmıs bïlep, sapırılısqan zaman kimniñ de bolsın bağasın tüsirip jiberdi. Äsirese, er-azamattardıñ qadir-qasïeti tömendep ketti. «Altın bastı äyelden, baqır bastı erkek artıq», «Er moynında qıl arqan şirimeydi» dep erdi birinşi orınğa qoyatın ulttıq salt-sana men tärbïelik mäni bar ğurıptardıñ dästür sabaqtastığı üzilip qaldı. Onıñ sebebi köp...
Men kişkentay kezde anamız äkemiz jumıstan kelmeyinşe bizdi üstelge otırğızbaytın. «Äkeñ kelsin», «Äkeñ kelgennen keyin ğana tamaq işemiz», -deytin. Sosın bir jaqqa barwğa suransañ «Birinşi äkeñnen suran, ol jiberse bar...» deytin. Şın mäninde, seniñ suranğan jaqqa barw, barmawıñdı anañ şeşedi. Bul jerdegi ananıñ maqsatı äkesin sıylasın, äkesin qurmettesin degeni. Burıñğı analarımız qazirge deyin er adamdı jası ülken-kişisine qaramay bosağada otırğızbaydı. Azamattıñ şoqtığı bïik dep esepteydi. Mine, qazaq xalqınıñ er-azamattı sıylawınıñ qarapayım körinisi osı. Osı tağılımdı ömir ğurpı arxaïzmge aynaldı.
Qazirgi jağday mülde bölek... Mümkin bizge er adamnıñ qadir-qasïetin köteretin jaña texnologïyalıq ädisterin tabw kerek şığar?
Mäselen, bügin xalıqaralıq erlerdiñ beyresmï merekesi. Bul atawlı mereke 1960 jılı köterilip köpşilik tarabınan qoldaw tappay qalğan. 40 jıldan keyin bul bastamanı YuNESKO qoldağan. Sodan beri erler küni resmï türde bolmasa da, älem elderinde işinara toylanıp keledi. Mümkin bul mereke er-azamattardı kündelikti ömirde bağalawğa, qurmettewge öziniñ oñ äserin tïgizer...
Avtorı: Abay Aysara
Kommentarïï


text:
İbrahim Qalın açıqlaw yasadı
Ul yuğalğan jurnalist mäs'äläsendä urtaq êşçänlek törkemeneñ qorılaçağın äytte
İlbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalın 2 üktäbr’ könne Soğud ğaräbstanınıň İstanbuldağı konsullığına kergännän soň yuğalğan Amerikan “Vaşington Post” xäbärçese Cämal Kaşıkçı belän bäyle açıqlaw yasadı.
Qalın Soğud Ğaräbstanı täqdime belän jurnalist Cämal Kaşıkçı waqiğasınıň yaqtırtıluı öçen urtaq êşçänlek törkemen qorırğa qarar birülären äytte.
Soğud Ğaräbstanı citäkçelege monnan alda da İstanbuldağı konsullığında êzläw öçen röxsät birgän ide.
İstanbuldağı Cömhüriyät Başprokuraturası jurnalistnıň wazğiyäte belän bäyle tikşerü başlatqan ide.


text:
JANA KİTAP: TÜRKİYA QAZAQTARI
Ötken jılı B.K. Qalşabayeva men A.Q. Beysegulova Istambulda Türkiya qazaqtarının tariyqı men mädeniyeti tuvralı zerttev jürgizgen edi. Mine bul zerttevler jaqında Almatıda El-Farabi Ulttıq Universitetinde kitap bolıp şıqtı. Kitap jalpı tört bölimnen turadı:
1. Türkiya qazaqtarınıñ etniykalıq tariyqı
2. Türkiya qazaqtarınıñ qonıstanuv tariyqı
3. Türkiyadağı qazaq diyasporasınıñ etnomädeniy muraları
4. Türkiyadağı qazaq diyasporasınıñ ädet-gurıp, salt-dästürindegi erekşelikter
Kitapta sonımen Türkiya qazaqtarının toyları men qol önerlerine qatıstı türli tüsti fotolar da berilgen. Etnomadeniyet zerttevşi qazaq ğalımdarınıñ Türkiya qazaqtarı tuvralı alğaşqı zerttev kitabı retinde tariyqqa ötken osı kitaptıñ avtorları B.K. Qalşabayeva men A.Q. Beysegulovağa osınday eñbekti jarıqqa şığarğandarı üşin alğısımdı aytamın sonday-aq tabıstı zerttevleriniñ jalğasa berüvine tilektespin.
Abdulvahap Kara


text:
Mayıs 27-de Moskvada polis, Rusiye koloniyasında açlıq tutqan Ukraina rejissörı Oleg Sentsovğa qol tutmaq maqsadınen keçirilgen bir kişilik piketniñ iştirakçisini yaqaladı.
Bunı «OVD-İnfo», adı bildirilmegen yaqalanğan hanımğa atıfta bulunıp, bildire.
Onıñ aytqanına köre, o, plakat ile tura edi. Plakatta «Oleg Sentsov. Açlıq tutqanınıñ 14-nci künü» yazılğan edi. Onı polis bölügine alıp ketti ve resmen bildirmeyip tedbir keçirgeni içün protokol tizdiler.
Rusiyeniñ qanunlarına köre, bir kişilik piketniñ ötkerilmesi içün resmiy bildirüvni bermek kerekmey. Prezidentniñ emirine binaen, 2018 senesiniñ mayıs 25-ten iyül 28-ge qadar Futbol buyunca Dünya çempionatınıñ keçirilmesi munasebeti ile kütleviy tedbirlerniñ ötkerilmesi içün mahsus tertip işletile. Lâkin bu emirde bir kişilik piketler qayd etilmedi.
Sentsov ve Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesiniñ mayısında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp, yaqalandılar. 2015 senesiniñ ağustosında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, sert rejimli koloniyada 20 yılğa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımadı.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.
Ukraina rejissörı, Qırım sakini Oleg Sentsov Yamalo-Nenetsk muhtar okrugınıñ Labıtnangi şeerindeki 8 nomeralı («Beyaz ayuv» adlı) koloniyada buluna. Mayıs 16-da o, Rusiye ve Qırım apishanelerinde bulunğan bütün Ukraina siyasiy mabüslerni azat etmek talabınen açlıq ilân etti.


text:
Wşı-qiırı joq mañ dalamızdıñ qay aymağına sapar şekseñiz de jol jieginen köne zamandardan sır şertetin kesenelerdi köreriñiz haq. Bilmegendi bilmekke wmtılıp, sol mañaydağı el işine barıp, aqsaqaldarınan jay swrasañ köp düniege qanığasıñ. Büginde «Sakraldı Qazaqstan» bağdarlaması ayasında bilmeytinimizdi bilip, tanımımızdı keñeytip jatırmız. Ärine, aldağı uaqıtta bwl tizimge qazaq dalasındağı talay kieli …Tolığıraq oqu »
Aqmwhammed işan
Sayın dala tösinde esken jelşe erkin ömir sürgen halqımız äulie-ämbielerge kende bolmağan. Tabiğatpen tikeley sırlasqan, sezimi tereñ, qiyalı jüyrik eldiñ kim köringendi pir twtpası anıq. Pir twtu – pendege tabınu emes, kerisinşe, nağız adamdı wlıqtau bolıp eseptelgen. Allanıñ aq jolınan taymağan, qwran ilimine jetik aqiqatşıl adamdı halıq özine wstaz twtıp, …Tolığıraq oqu »
Burahan qoja
Maqtum Ağzamnıñ twñğış wlı Mwhammad Aminniñ wrpağınan – Mwhammad YUsuf – Appaq qoja – Aminqoja – Qoja Jahan jäne Qılış Bwrhaniddin qojalar Qaşqardağı ökimet basına kelgen bolsa, Appaq qojanıñ atağı islam ilimin taratu men ğılımi islam Tasavvufte dürildep şıqtı. 17-şi ğasırdıñ ekinşi jartısında Jarkent tağında otırğan Şığatay äuletinen Ismaiıl han …Tolığıraq oqu »
Qwttıqojawlı Äbsattar
Bäymenqoja wrpağı Qwttıqojawlı Äbsattardıñ öziniñ basınan ötkenderin bılayşa eske aladı: «Bir küni işkilikke salınğan Seysen degen jigitti anası aldıma kelip qaldı. Sodan üş kün, dem saldım, arağın qoyatın boldı da, uäde berip üyine ketti. Sodan üyine barğasın , üş kün boyı dem salğan meni sınap köreyin, äruağı bolmaq tügili zor …Tolığıraq oqu »
Şalap qoja (Batırqoja) äulie
Bäymenqojanıñ äulieniñ kenje balası Batırqoja (1870-1945) jas küninde şala tuılğan, jeñgeleri atın atamay «şalapjan» dep Şalapqoja atanıp ketken. Şalap jasınan äkesinen ilim üyrenip, äkesiniñ äuleiligi boyına darıp, auızı dualı bolğan adam. Perzent körmegender arnayı ıqılas etip aldına kelip batasın alıp, wlı joq wl körgen, qızı joq qız körgen deydi, köne …Tolığıraq oqu »
Bäymenqoja (Baymwhammed)
Bäymenqoja – 1850 jılı Jañaqorğan audanına qarastı Aqqorğan eldi mekeninde düniege kelgen. (qazirgi Tügisken keñşarı). Jasınan äke ösietin tıñdap ösken zerek äri äkeden arabşa sauat alıp bilimin keñeytedi, äkesi Nwrman da bilimdi kisi edi. Birde Bäymen üyden şığıp, qarañğı bolsa da dariya basına keledi. Kelse qayıqşı ketip qalğan eken. Biraz …Tolığıraq oqu »
Şın atı wmıt bolğan äulie
Et jemes eşan atanıñ tuılğanına 185 jıl toldı Azan aytıp qoyğan esimi wmıt bolğan Et jemes eşan ata, bir zamandarda wlı jüz qazaqtarınıñ astanası bolğan Taşkent qalası mañındağı, qazaqtar köp twratın «Kökşe» eldi mekeninde, sondağı meşit imamınıñ janwyasında 1833-jılı düniege kelgen. Jastayınan meşitke barıp namazğa qatısıp jürip, dini sauatın aşqan. …Tolığıraq oqu »
Et jemes eşan atanıñ Taşkent mañınan Keles dalasına qonıs audaruı
Onıñ eki sebebi bolğan siyaqtı. Birinşisi dep, basqınşı orıs sayasatın aytuğa boladı. Orıs şendileri sopılıq joldı wstanğandardan, äsirese eşandardan ayağın tarttı. Qorıqtı dese de boladı.Sol zamanda qazirgi Özbekstan men Oñtüstik Qazaqstanda basqınşılarğa qarsı eşandar wyımdastırğan ülken köterilister bolğan. Soğan baylanıstı eşandarğa senimsizdik tuındap, qısımdar örşi tüsken. Sol kezde bolsa kerek, …Tolığıraq oqu »
Etjemes işan derekteri
Baladan balağa jetken äñgimelerdiñ talayın biz de estidik. Etjemes işan ata turalı sol zamanda jazba derek qaldırğan eki-aq adam. Basqa da bolğan boluı mümkin, biraq onıñ bärin jazalauşı qwrılımdardıñ adamdarı joyıp jibergen. Birinşisi äulieniñ zamandası, sırlası Maylıqojanıñ (1835-1898) wlı Jolbarıs aqınnıñ Etjemes işanğa öleñmen jazğan hatı. Ondağı mına joldardı oqısaq …Tolığıraq oqu »
Et jemes eşan atanıñ wrpaqtarı
Osınday sayasattıñ kezinde Et jemes eşan atanıñ wrpaqtarı da quğınğa wşıradı. Eşan,moldalardı da baylarmen birge jazıqsız jazaladı.Eşan atanıñ wlı Törejandı miliciya bastığı Jwman degen 1929-jılı twtqındap,ülken isti tındırğan bolıp,öziniñ mıqtılığın türnikke asılıp, är türli jattığular körsetip jatqanında qwlap, eki ayağı birdey sınıp, oybaylaydı da qaladı. Künde oynap jürgen türnikten nege …Tolığıraq oqu »


text:
2014 senesi fevral-mart aylarında mahsus ameliyat çerçivesinde Qırım yarımadasını işğal etken, belgileme işaretleri olmağan rusiyeli askerlerge bağışlanğan «Nezaketli insanlar» abidesi iyün 11-de Qırım parlamenti yanında yerleşken Aqmescitteki Cumhuriyet şeer bağçasında açıldı.
Omuzında avtomat olğan eki metrlik silâlı asker, oña çiçek bağışlağan qız ve mışıq – böyledir tunçtan yapılğan abide.
2014 senesi fevral-mart aylarında Qırım sakinleriniñ rusiye askerleri ile fotoresimler rusiyeli kütleviy haber vastalarında paylaşılğan edi, işte olar müellif, Sovet Birliginiñ ressamlar Birliginiñ azası Salavat Şerbakov yapqan eykeliniñ temeli oldı.
Abideniñ açılışı iyün 12-de qayd etilgen Rusiye kününe bağışlanğan. Bu, Qırımda rusiyeli askerlerge bağışlanğan ekinci abidedir. Birinci eykel Bağçasaray miniatüra bağçasında peyda oldı.
Aqmescitteki abide içün bağış parası bir qaç ay devamında toplana edi, neticede beş million ruble oldı.
Abideniñ açılışına Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov keldi, o, Facebook saifesinde eykelniñ tantanalı açılış merasiminde yapılğan fotoresimlerni paylaştı.
Bundan da ğayrı, açılış merasiminde Rusiye prezidentiniñ vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsev, deputatlar, Qara deñiz flotunıñ deñizcileri, kazaklar ve bir qaç yüz Aqmescit sakini bulundı. Abide qoyulmasınıñ teşebbüsçilerine Rusiye Devlet Dumasınıñ yolbaşçısı Sergey Narışkin selâmlav yolladı.
Askerler, «samooborona» temsilcileri ve kazaklar yürüş yaptı.
2014 senesi Qırım işğal etilgen vaqıtta yarımadada tanıtma işaretleri olmağan silâlı insanlar peyda oldı, olar ukrain ordusınıñ areketlerini blok ete ediler. Rusiye kütleviy haber vastalarında olarnı «nezaketli insanlar» dep adlandırdılar.
Bundan soñ, Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Nezaketli insanlar» Rusiye Silâlı quvetleriniñ hadimleri olğanını tanıdı.
«Nezaketli insanlarğa» bağışlanğan çoyun abidesi 2015 senesi Amur vilâyetinde peyda oldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mawsım 13, 2017 | avtor shalqar
2017 jıldıñ 22–25 mawsımı künderi Astana qalasında xalıqaralıq ÉKSPO-2017 körmesi ayasında Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti N.Ä.Nazarbaevtıñ qatıswımen Dünïejüzi qazaqtarınıñ V
Qaraşa 18, 2016 | avtor shalqar
Ïslam Jemeneý, F.ğ.d. Süleýmen Demïrel atındağı qazaq-türik wnïversïtetiniñ professorı: Awğanstan 650000 şarşı şaqırım jer kölemimen Azïya qurlığınıñ alasapıran tağdırın bastan
Qaraşa 15, 2016 | avtor shalqar
Marat Arınov, Taşkent qalası, Özbekstan Respwblïkası. Qazaqstan täwelsizdigin alğan künin jarïyalağanda, Özbekstanda turatın bawırlar bir-birinen süýinşi surap, qwanıştan bas kïimderin
Qaraşa 10, 2016 | avtor shalqar
Waqap Qıdırxanov, jazwşı 1991 jıl. Täwelsizdik tañı endi atqan şaq. Almatıdan töte uşqan “TW-116” Ankarağa eñkeýgende jergilikti waqıt tüski sağat
Mamır 14, 2013 | avtor shalqar
«Öner – twada qanmen, ana sütimen keledi» degenge öz basım senemin. Şındığına kelsek, Allanıñ tağdırğa


text:
Şolom Aleyxem
Şolom (Şolem) Aleyxem (2 mart, 1859 - 13 may, 1916) - İdiş ädäbiäte yazuçısı häm populár yumorist, anıñ ícatta novellar, pieslär, mäzäklär. İdiş yazuçılarnı alğa cibärü öçen bik küp eş eşli, balalarğa İdiş telendä yuzçılardan iñ berençese.
Şolem Yakov Rabinoviç isemle (Urısça: PaбиHóBич) xäzerge Ukrainadağı Pereyaslav şähärendä tua. Şolom Aleyxem icadi isemen ala. Kitaplarğa räsemnär yasí, uqıtuçı häm ravvin bulıp eşli. Başta Urısça häm İvritçä yaza, läkin 1883.tän İdiş telendä qırıqlap tom bastırıla. Şul waqıtta Räsäy yähüdläre arasında yazu häm icadi tele İvrit tele bula, bu telne uqımışlı Yähülär genä belälär. Şolem Aleyxem Räsäyneñ öç million nadan İdiş telendä genä söyläşäwçe Yähülär öçen yaza.
Citeşterüçänlege bik zur bula, monnan tış, ul başqa İdiş yazuçılarnı danın tarata. Die Yiddishe Folksbibliotek yıllıq basmasın möxärrirlek qıla. Awrupada häm Quşma Ştatlarda leksilär uqıy. Anıñ äsärlär törle tellergä tärcemä itelgän. Alarnıñ iñ populár: "Söt sawıtı Tevye" äsäre. Äsärendä yähüdlär-urıslarğa mönäsäbätlär, Qaragruhçılar pogromnarı (cäberläre) yazıp birgän.
Zolımnı sizep Şolom Aleyxem 1905. yılda Şveytsariägä küçä, soñraq, 1914.tä, Quşma Ştatlarğa küçep, Nyu York şähärendä urnaşa. Bu urında ul 57 yäştä ülä.
Läñkerlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Şälom Aleyxem Päräwäzdä
- The Bloody Hoax (a book review)


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ Diniy idaresi, «Elâl» sertifikatsiya ve standartizatsiyası boyunca komissiyası, çalıq baquvdan soñ, Aqmescitteki «Bravo - Çempion» adlı şekerleme fabrikasına «elâl» keifiyet sertifikatınıñ bermesi boyunca qarar aldı.
Bu aqta Qırım Müftüliginiñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«Şekerleme fabrikasınıñ odaları ve donatmaları Şeriat qaidelerine uyğundır. İstisalcılar, tatlı aşlarınıñ pişirmesinde Şeriatnıñ kerekli qaidelerini bileler. Qullanılğan aşayt qoşmaları ve maddeleri islâm dininiñ qaidelerine uymaqta. Müslümanlar istisal etilgen mahsulatnı qullana bileler», - dep aytıla mesacda.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
2018 senesinden başlap Aqyarda Rusiyege bağlı şeer mahkemesi yanında yemin mahkemesi işini başlamaq kerek. Müessiseniñ matbuat hızmeti tarafından bildirilgen haberge köre, bunı Aqyar şeer mahkemesiniñ başı Vladimir Zolotıh bildirdi.
«2018 senesi yanvar 1 kününden başlap Aqyarda şeer mahkemesi yanında yemin mahkemesi işini başlamaq kerek, 2018 senesi iyün 1 kününden ise – Aqyarnıñ rayon mahkemelerinde. Belgilegen plañımızğa köre, bizler yemin mahkemesi çün şura salonlarıñı azırlamaq kerekmiz – buna paramız yeterli, ondan da ğayrı bizler yemin eteceklerniñ iştiraginen cinaiy işlerniñ baqılmasına mahkemecilerini azırlacamız», – dedi Vladimir Zolotıh.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar.
Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
«İşğal altındaki Qırımda olıp keçken yatırım keñeşinde «Krımskiy privoz» bazarı etrafındaki yerni park noqtaları ile abadanlaştıruv» leyhası tasdıqlandı, dep haber ete «Krıminform».
«Yatırım añlaşmasınıñ leyhasında qayd etile ki, yatırımcı yerli memuriyetni 2,5 mln ruble miqdarında içtimaiy maddiy yardım ile teminleycektir», – dep ayttı OOO «Krımskiy privoz» vekili Denis Markov.
Onıñ qayd etkenine köre, bu para azbar içindeki kirişlerde asfalt töşelmesi, bala ve sport meydançıqlarınıñ abadanlaştırmasına berilecektir.
Avgust ayında Kreml kontrol etken şeer ükümeti ve qurğan idare şirketi Aqyarnıñ Merkeziy bazarındaki ticaret noqtaları ve pavilyonları aqqını tasdıqlaycaq ediler, iş adamları ise mal-mülkleri içün mahkemede dava açtıracaq olalar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
D.Zolotuhin “Resilience League Summer School” halqara yaz mektebi diñleyicilerine lektsiya oqup berdi
2018 senesi avgustnıñ 29-da Ukraina haber siyaseti Naziriniñ muavini Dmıtro Zolotuhin informatsion telükesizlik ve milliy-patriotik terbiyelevden “Resilience League Summer School” halqara yaz mektebiniñ diñleyicileri içün lektsiya oqudı.
Çıqış duşman dezinformatsiyası şirketlerinde telükeli global trendler mevzusında oldı. “Eñ esası - bu sadece mudafaa pozitsiyasını saqlap, dezinformatsion ucumlerge cevap bermek ve ateşlerni söndürmek degil. Şimdi areket etip, kommunikatsiya tutmaq kerek, öz narativiñni ileriletmek ve telükelerge qarşılıq köstermek kerek, bu pek müimdir”, - dep, qayd etti D.Zolotuhin.
Rusiye propagandasınıñ effektivligi boyunca Naziri muavini qayd etti: “Haber siyaseti Nazirligi al-azırda Rusiyenen Ukraina aqqında soñki beş yılda tarqalğan episi feykler ve miflerni bozacaq leyhanı taqdim etmege azırlana. Bu, kelecekte rusiye informatsion telükesine daa çoq qarşılıq köstermege yardım etecek”.
Resilience League Summer School – bu, informatsion ve kommunikatsion telükesizlik meselelerinen meraqlanğan yaş mütehassıslar içün halqara forum. Ukraina ve Baltiya memleketleriniñ alıp barıcı mütehassısları ve belli olğan ekspertler olğan informatsion telükelerniñ esas tendentsiyalarını ögrenip, tecribesinen paylaşalar.
Cedvel