text:
Tatarstan xökümätendä uzğan yartı yılda küpme aqça kergän, küpme tuzğannı sanadılar
Mäğlüm ki, bezneñ yäşäw aqçağa bäyle. Cäyge çellägä qaramastan, Tatarstan xökümätendä pänceşämbedä cidti eş - uzğan yılda küpme aqça kergän küpme tuzğannı sanaw belän şöğellländelär. Baş xisapçı rolen bilgele inde premyer-ministr Röstäm Minnixanov başqardı. Älege kiñäşmädä yaña bilgelängän finans ministrı Radik Ğäyzatullin täwge çığışın yasadı.
Ber yäqtan qarağanda, yılnıñ berençe yartısında büdjet şaqtıy aqça tuplağan häm söykemle kürenä. Sannarda ul bolay: küzdä totılğan 23 milliard sum urınına - 25 milliard. Läkin tuplanğan keremneñ strukturasın, yäğni nidän ğibärät ikänen açıqlıy başlağaç, maqtanırğa irtäräk dip äytäse kilä. Çönki xökümät zur külämdä salım tüläwçelärgä äcätkä kergän ikän häm alarnı ikençe yartıyıllıqqa kire qaytarası bar.
Premyer-ministr bu xaqta häm iske çir - qazna aqçasın äräm-şäräm itüçe rayonnar turında qatı tänqit süzläre qullandı. Finans ministrlığınıñ maxsus idaräse uzdırğan tikşerülär kiläçäktä prokuratura oyışmalarına tapşırılaçaq, ğayeplelärgä ştraflar da bermä-ber artaçaq. Möña xätle dä tikşerülär bula ide, läkin yış qına qulınnan totılğan citäkçelär sudan qorı çığa ide. Qayberäwlär ber cılı urınnan ikençesenä küçerelep utırtıla ide. Küräseñ, kiläçäktä xällär beraz üzgärer. Büdjetnıñ Mäskäw faydasına eşli başlawın iskä töşersäk, elekkege kebek aqçada yözülär betmäsä dä azayır axrısı.


c: text/html

text:
Tatar jurfağında studentlıqqa bağışlaw ğädäte
Çärşämbe könne bulaçaq tatar jurnalistların töyägän elektriçka Kamenka urmanına yul tottı. Bulaçaq jurnalistlar belän tulğan közge urman keçkenä Sabantuyğa äwerelde. Tabiğät qoçağında östäl, säxnä, qızıqlı tatar cır-iyülläre mondıy çarada berençe tapqır qatnaşuçı barı tik berençe kurs studentları öçen genä beraz çiten toyılğandır. Ölkänräk kurslarnıñ çığışlarınnan çın talant, ut çäçräp tora ide. Ut çäçrätep biüçe, matur itep cırlawçı ölkän kurs studentları gäzit, televidenie, radio aşa tanış ta, baqsañ alar da student qına ikän äle!
Älege säyäxät berençe kurstağılarnı bik dulqınlandırdı. İnde öç atna buyı däreskä yöresälär dä, çınlıqta alar barı tik şuşı traditsiäne ütäwdän soñ ğına tatar jurnalistikası studentlarına äwerelälär. Traditsiäneñ töp öleşe berençelärgä bik üzençälekle su eçerüdän ğibärät. Student tormışı niqädär açı, tozlı häm tatlı buluın beraz añlatır öçen ölkän kurstağılar törle tämlätkeçlär quşıp bu sunı äzerli häm berençelärgä eçertä. Şuşı sunıñ tämen tatıp qarawçı berençe kurslar çın student buldı. Menä şulay itep bulaçaq tatar jurnalistları şürälelär, quyı ağaçlar arasında, tabiğät qoçağında studentlıqqa bağışlandı.
Al'bina Zäynulla, Qazan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Albaniädä parlament saylawlarınıñ räsmilär iğlan itkän berençel näticälärenä qarağanda oppozitsiä ciñep çığarğa oxşağan.
Üzäk Saylaw komissiäse äytüençä, Sali Berişa citäkçelegendäge oppozitsion Demokratik partiä 4 meñnän artıq tawış birü urınınınıñ sanalğan 5 protsent öleşendä alda bara.
Älegä Demokratik partiä 45 protsent çaması tawış cıyğan, premyer ministr Fatos Nanonıñ Sotsialist partiäse 30 protsentlap tawış cıyğan.
2,8 million saylawçısı bulğan Albaniädädä 140 urınlı parlamentqa saylawlar ütte.


text:
Tarix tiräsendäge suğışlar. Mäskäw Ukrainadağı açlıq dähşäten kire qağa
Şimbä könne Ukrainada Holodomor, yäğni 30-nçı yıllar başındağı açlıq dähşäteneñ 75 yıllığı bilgelänä. Bäysezlekkä ireşkännän soñ Ukrainada sovet çorındağı şuşı faciğäne "genotsit", añlı räweştä ütkärelgän yuq itü säyäsäte bularaq tanunı taläp itülär arttı. Ämma Sovetlar warisı bulıp qalğan Rusiä moña kisken qarşı çığa.
Anıñ açı xatiräläre, bäysezlekkä ireşkän Ukrainanıñ üz tarixın mömkin qädär döres itep, yalğannardan arındırıp yazu omtılışın çağıldıra. Bu atnada prezident Viktor Yuçenko Kievtä 30-nçı yıllar açlığına bağışlanğan kürgäzmä açıp, uzğan faciğälärneñ qorbannarın onıtqan millätneñ kiläçäkkä ömetläre yuq, dip belderde.
Sovet diktatorı Stalinneñ kümäkläşterü, kolxozlaştıru başlap cibärüe, awıl xucalığı tarmağınıñ bar il buylap qaqşawına, näticädä azıq-tölek qıtlığına kiterä. Ul yıllarda açlıq Tönyaq Kavkazda da, Qazaqstanda da bula. Ämma bigräk tä zur zian Ukrainağa, ukrain xalqına turı kilä. Şuña da xäzer tarix fänendä, kümäkläşterü ütkärü sovetlarnıñ añlı räweştä ukrain milläten yuq itü omtılışı bulıp tora, digän qaraş yäşi.
Holodomornıñ genotsit buluın Ukraina üze genä tügel, başqa berniçä däwlät dä tanıdı. Ämma ber il moña ayıruça qarşı çığa. Sovetlar ile qazanışların xuplap telgä alğan, ämma anıñ cinayätlären bik kürergä telämägän Rusiä öçen Holodomor mäs'äläse qabul itärlek tügel.
Bu atnada Mäskäw monı yänä qabatladı - prezidentnıñ matbuğat xezmäte wäkile Dmitri Peskov fikerençä, Kievneñ şuşı mäs'älädäge ücätlege, bolay da qatlawlı bulğan ikeyaqlı mönäsäbätlärne tağın da naçarayta ğına ala:
"Monı barı tik Ukrainada rusofobiäne arttıru, Rusiäne doşman itep kürsätü öçen tarixnı yañadan yazu tırışlığı dip kenä añlarğa mömkin. Holodomor başqa sovet respublikalarında da buldı, ul ayırım ber millätkä qarşı ğına yünälderelmägän ide", di Rusiä prezidentınıñ matbuğat wäkile Peskov.
Rusiä räsmiläre qarşılığın süzdä genä beldersä, andağı şovinistik oyışmalar inde ğämällärgä dä kereşte - yäşlärneñ Yewraziä berlege dip atalğan ber radikal törkem uzğan atnada Mäskäwdäge Ukraina mädäni üzägendä açılğan Holodomor kürgäzmäsen tar-mar itep çıqtı.
Ämma räsmi Kiev tä bireşergä cıyınmıy, häm tarix däreslären ukrain yağı tügel, ä Rusiä alırğa tieş, di:
"Holodomornı genotsit dip qabul itü Ukraina öçen inde xäl itelgän, bez monı şulay dip tanıdıq. Min Rusiädäge kolegalarıma duslarça kiñäş birer idem - alar tarix däresleklären uqıp çıqsa ide", di Ukraina tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Andriy Deşitsä.
Holodomornı genotsit dip bilgelägän maxsus qanunnı Ukrainanıñ Yuğarı radası ber yıl elek qabul itkän ide. Anda, şul dähşät öçen 30-nçı yıllardağı bolşevik xakimiätenä yöklänä, xäzerge Rusiä moña niçek tä bulsa bäyle, dip äytelmi.
Kärim Kamal


text:
Tömändä uzğan Tuqay bäyräme uquçılar arasında yaña talantlar açtı
“Tuğız awılına äbiem yanına qaytıp yäşämäsäm, Tuqay icatı turında bälki belmägän dä bulır idem”,- di İl'yana. İl'yananıñ änise Salexardta tora. Qızın ul sälämätlege nıq bulsın dip tuğan yağına Wağay rayonına cibärgän. Bez İl'yana belän ul Tuqay räseme yanında fotoğa töşep torğanda tanıştıq. Bu xaqta, möxtäräm tıñlawçılarıbız, aldaraq.
Tömän ölkäse mäğärifen üsterü institutında Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tuluğa bağışlanğan festival' ütüe turında söylägän idek. Şağir icatına bağışlanğan däres kürsätep berençe urın alğan Yana At'yal mäktäbe uqıtuçısı Zölfiä Kalgamanova belän dä tanıştıq. Bügen isä süzebez iñ osta şiğer söyläwçe, iñ osta räsem yasawçı, cır başqaruçı mäktäp uquçıları turında.
Guzäl Kasimova başqarğan cır belän Tuqay festivalendä ciñüçelärne büläkläw kiçäse açıldı. Güzäl Tömän şähäreneñ 52 mäktäbendä uqıy. Ul cır bäygesendä ciñüçelär arasında.
Bäygegä törle mäktäplärdän uquçılar barlığı 96 räsem cibärgän idelär. Tuqay icatı buyınça räsem yasawçı ölkän sıynıf uquçıları arasında Tömän rayonınıñ Yambay awılınnan Aydar Xucaxmätovqa tiñnär bulmadı. Ul festival'gä Tuqaynıñ “Par at” häm “Şüräle” äsärläre buyınça räsemnären cibärgän bulğan. Aydar bu bäyge turında “Yañarış” gazetasınnan uqıp beldem di. Räsem mäktäbenä dä yörmi ul öyendä yasıy. Qulına pumalanı keçkenä waqıtta uq alğan. Guaş belän yasarğa yarata. Bıyıl 11 nçe sıynıfnı beterä. Şulay buluğa qaramastan, mäktäpne tämamlağaç, älegä qaya barasımnı belmim di.
İnderäy mäktäbendä 7 sıynıfta uquçı İlsöyar Reçapova “Par at” şiğeren söyläp ciñüçe buldı. Bu anıñ törle bäygelärdä berençe genä uñışı tügel. Ul: “Par at” şiğeren yatlağaç, Qazannı bik küräsem kilä”,- di.
İlsöyärgä Qazannı kürergä nasıyp bulsın dip telik. “İ tuğan tel, i matur tel!” dip atalğan bu festival'dä Qazan yağı qunaqları da bar ide. “Par at” şiğeren söyläp uqıtuçılarnı da, uquçılarnı da, qunaqlarnı da “ah” ittergän uquçı belän tanıştıq. Ul- İlsaf Säübänov. Mondıy bäygelärdä berençe genä qatnaşuı tügel. “Par at” şiğeren söyläp Qazanda Gran-pri da alğan.
Leninogorskiy şähärendäge 11 gimnaziäneñ muzıka citäkçese Färidä Äxmätşina äytüençä, Tömän yağı uqıtuçıları [xezmäte- tırışlıq qına tügel, ä batırlıq. Säğätlär sanı bik az buluğa qaramastan balalar tuğan telne belsen dip bik tırışalar.
Änä Wağay rayonı mäktäplärennän uqıtuçılar bu festival'gä uquçılarnı üz aqçalarına alıp kilgännär. Cibärüçe dä, yul çığımnarın tüläwçe dä bulmağan. Şul isäptän tıñlawçılarıbızğa äytkän äbise belän toruçı İl'yana da. İl'yana bäyge tögällängäç Tuqay räseme yanında fotoğa töşte.
Tuqaynıñ tuuına 120 tuluğa bağışlanğan Tömändä uzğan bäyräm xatiräsen kemnärneñder töşkän fotoräseme, kemnärneñder küñele ozaq saqlar. Tömän ölkäse töbäge mäğärifen üsterü institutında ütkän “İ tuğan tel, i matur tel” dip atalğan bu festival'-bäygene ütkärüne başlap yörgän dotsent, filologiä fännäre kandidatı Saniä Nasibullina äytüençä cäygä xätle cıyıntıq ta basılıp çığaçaq.
Nail Alan, Tömän


text:
Qırımtatar yäşläre citäkçese Nuri Osmanov üterelgän
Nurik Şirin Aqmäçet dip atalğan qırımtatar qasabasında urnaşqan yortta yäşägän. Anıñ mäyeten äyeneñ garajında enese 20 Dikäber 14.00 säğättä tapqan. Yäş yeget muyınnan sıylğan, tänendä pıçaq yaraları tabılğan. 19 Dikäberdä Nurik Şirin eşennän öyenä qaytqan, anı garaj töbendä ber, yä berniçä keşe kötep torğan, dip faraz itelä. Garaj diwarında köräş ezläre bulu açıqlanğan. Prokuratura, militsiä tikşerü eşe başlağan.
22 yäşlek Nurik Şirin Qırımdağı Tavria milli universitetınıñ iqtisad bülegendä 2 kurs studentı bulğan, qırımtatar yäşläreneñ "Berlek" isemle ictimaği oyımasın citklägän. Bu yılnıñ awgustında "Yäşlär awazı" isemle gäzit çığara başlağan. Yäşlär öçen küp törle mädäni çaralar, diskätüklär oyıştırğan, qırımtatar yäşläre arasında yaxşı tanılğan yeget bulğan. Ber atna elek ul Kievtan qaytqan, Qırımda FM radio oyıştıru öçen dokumentlar alıp qaytqan, digän xäbärlär bar.
Bıyıl Ukrainada ütkän saylawlarda Nurik Şirin Aqmaçet rayon şurasına ber Ukrain firqäsennn namzät bularaq qatnaşqan, läkin deputat bulıp saylan almağan.
Anıñ ätise eşquar Rişat Osmanov Aqmäçettä çäçäk kibetläre tota, uzğan çaqırılışta Aqmäçetneñ şähär şurası deputatı ide.
Nurik Şirinnıñ çın iseme Nuri Osmanov ikäne mäğlüm, ämmä ni öçen başqa isem alğanı bilgesez. Şunı farazlap bula: Qırım tatarlaırnda Şirinskilar atlı morzalar bulğan.
Mäcles räise Mostafa Cämil oğlı Azatlıq radiosına, bu üterüneñ säbäpläre törle bula ala, läkin bu säyäsi üterü tügel, dip belderde.
Tikşerü barışı turında äle ber nindi dä mäğlümat yuq, barı tik Qırım milisiäse wäkile Oleksander Dombrovsky Norik Şirinnı çit keşelär üterä aluına şik belderde. "Ul qırımtatarları küpläp yäşägän qasabada torğan, anda çit maşina yäki çit keşelärneñ päydä buluı iğtibarsız qalmas ide" dide ul Azatlıq radiosına.
Diläwär Osman


text:
"Tatarstan" Bombardier oçqıçların saylıy
Tatarstan aviakompaniäse 1999 yılda ğına barlıqqa kilsä dä, anıñ tarixı inde şaqtıy bay. Çönki kompaniä 80 yılğa yaqın eşläp kilüçe Qazan aviaşirkäte nigezendä tözelde. Xäzer Tatarstan aviakompaniäse İdel buyı töbägendä iñ zur häm perspektivalı şirkätlärneñ berse bulıp tora, 6 yıllıq qına tarixıbızda bezneñ federal’ däräcädäge 3 bülägebez bar, 2005 yılda bez Rusiä qanatları bäygesendä berençe urınnı yawladıq, dilär üzläre turında aviakompaniädä. Bügenge köndä alar Rusiä häm çit illärneñ 30dan artıq şähärenä reyslar täqdim itä. Älege reyslarnı 20dän artıq oçqıç xezmätländerä. Alar arasında İL-86, TU-154, Yak, An seriäle oçqıçlar bar. Äytergä kiräk, älege köngä qädär Tatarstan aviakompaniäsendä çit ildä citeşterelgän hawa laynerları yuq ide. Läkin bu wazğiät yaqın kiläçäktä üzgärergä mömkin. Şirkätneñ citäkçelege kiläse 5 yılğa üseş planın tözede. Anıñ nigezendä aviakompaniäneñ oçqıçlar parkı yañartılaçaq häm alarnıñ sanı artaçaq.
Nindi oçqıçlar satıp alırğa telilär soñ monda? Bügenge köndä älege sorawğa tögäl cawap yuq dilär, citäkçelär törle citeşterüçelärneñ oçqıçların qarıy, üzlärenä yaraqlılar saylıy. Läkin, qayber mäğlümätlärgä qarağanda, Tatarstan aviakompaniäse Airbus konsernı citeştergän häm Kanadanıñ Bombardier kompaniäse yasıy torğan CRJ 900 laynerların satıp alırğa cıyına. Şunısın da äytergä kiräk, bäygedä aldan Airbus şirkätenä genä östenlek birelsä, xäzer inde alardan barı tik 4 kenä oçqıç satıp alıp, qalğan 6nı Bombardierdan alırğa qulayraq bulır, dip uylanıla ikän. Älege üzgäreş, Kanada kompaniäseneñ tatarstanlılar öçen äybäträk şartlar täqdim itüe belän bäyle. Bu xaqta aviaşirkäten general’ direktorı Möxämmät Zakarcaev belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, oçqıçlar lizingka, yäğni aqçanı tulayım tüläp betergänçe ük, oçqıçlarnı qullana başlaw mömkinlege belän tapşırılaçaq. Şunısın da äytergä kiräk, belgeçlär fikerençä, Bombardier oçqıçlarınıñ bäyäse, 25-30 million dollarnı täşkil itä. Bu san bik zur kürensä dä, bu bäyälär äle Airbus şirkäteneñ şundıy däräcädäge oçqıçları ike märtäbägä qıybatraq ikän. Ä CRJ-900 laynerınıñ üzenä kilsäk, älege maşina 85-90 keşegä isäplängän, 4 meñ km yıraqlıqqa oça, anıñ yağulıqnı totuı da bezneñ oçqıçlar belän çağıştırğanda küpkä kimräk ikän.
Älege variant respublika xökümäten dä qänäğätländerä kebek. Şuşı atnada Qazanğa Bombardier kompaniäseneñ citäkçese kiler, dip kötelä. Ul Tatarstannıñ premyer-minsitrı Röstäm Miñnexanov belän oçraşıp, üzlärendä citeşterelgän oçqıçlarnı satu, anıñ şartları xaqında söyläşäçäk. Alay ğına da tügel, bulaçaq satıp aluçını oçqıçnıñ mömkinlekläre belän tanıştıru öçen ber maşina inde Qazanğa da kiterelgän. Tatarstanlılar anıñ belän Samarğa oçıp barıp ta qaytqannar. Alarnıñ qänäğät qalğanmı, yuqmı ikänen Tatarstan aviakompaniäsenä nindi oçqıçlar aluınnan belerbez.
Şuşı könnärdä ük Tatarstan aviaşirkätenä bäyle tağı ber xäbär taraldı. Uzğan yäkşämbedä kompaniäneñ TU-154M oçqıçı Qazannan Misırğa yul totqanda, maşina tözeksezlänü näticäsendä Samar hawa alanına töşärgä mäcbür bulğan. Oçqıçnı qarağannan soñ, anıñ yulnı däwam itä almawı açıqlanğan. Xäzer ul tözekländerüdä, ä Xurgadağa baruçı turistlarğa aviakompaniä başqa oçqıç tabarğa mäcbür bulğan. Tatarstanlılarnıñ Rusiädä eşlänelgän oçqıçlar urınına yaña çit il laynerların alu teläge menä şuşındıy oçraqlar belän bäyle tügelme ikän, üzebezneñ aviasänäğätne üsterü turında süzlär quyıra barğanda Tatarstan aviaşirkäte nigä Kanada häm Evropada citeşterelgän oçqıçlarnı satıp alırğa teli – älegä bu sorawlarğa cawap birüçe yuq. Aviakompaniäneñ üzendä bezgä bu xaqta añlatmalarnı barı tik general’ direktor ğına birä ala, ä ul yuq, dip belderdelär.
Gölnaz İlgizär


text:
Mäğlüm ki, 1 üktäbr Rusiädä 1992 yıldan birle ölkännär köne bularaq bilgelänä. Ğädättä bu könne ölkännärgä ayıruça qäder-xörmät kürsätelä, alar öçen konsert-kiçälär, oçraşular, küp törle xäyriä çaraları oyıştırıla. Ğomümän, ölkännär iğtibar üzägendä bulalar.
Ölkännär könenä bağışlanğan çaralar Omskida küptän bara. Ölkäneñ sotsial üseş häm xezmät ministrlığı citäkçeläre şähär okruğlarında veterännar belän oçraşalar, mädäniät saraylarında, klublarda, açıq mäydançıqlarda tamaşalar, spektäkllär, konsertlar kürsätelä, sotsiäl yärdäm kürsätü üzäklärendä törle bäyräm çaraları oyıştırıla.
Bu çaralarda ictimaği häm milli oyışmalar da cälep itelä. Alar pansionatlarda, qartlar yortlarında konsert programmaları belän çığışlar yasıylar, üzläre dä törle oçraşular ütkärälär. Mondıy çaralarda tatar oyışmaları da qatnaşa. “Umırzaya” ansamble xäwäskärläre “Rodnik”, “Penatı”, “Solnışqo” pansionatlarında şuşı könnärdä ütkäreläçäk konsertlarda qatnaşırğa äzerlänälär.
Älbättä ölkännär bu çaralarnı bäyräm kebek qabul itälär. Şulay da alar öçen ayıruça qäderlese - ğäiläse, balaları, onıqları , tuğannarı belän bulu, yaqınnarınıñ iğtibarın toyu. Qartlıq könnärendä yalğız qalğannar da yuq tügel. Andıylar Omskida da bar. Mäsälän, yäşlekläre awır suğış yıllarına turı kilü säbäple, üz ğäilälären tözi almağan Fatanat apa häm Safuat apa Quçuqowalar, Xörriät apa Xafizowa, Mäxmüt abıy Maqsyutov häm başqa bügenge köndä yalğız qalğan millättäşlärebez.. Döres alar bötenläy ük yalğız tügellär, tuğannarı, dusları belän aralaşıp yäşilär. İctimağıy oyışmalar belän dä bäyläneştä toralar. Xökümät tarafınnan da onıtılmağannar.
Ölkännär köne uñayınnan tatar milli mädäni moxtäriäte wäkilläre yalğız yäşäwçe millättäşlärebezneñ bersendä - 93 yäşen tutırğan Mäxmüt abıy Maqsyutovnıñ öyendä bulıp, bäyräm belän täbrikläp qayttılar. Berüze genä yäşäsä dä, Mäxmut abıy üzen yalğız xis itmi. Ozın ğömer kiçergän Mäxmut abıy Maqsyutovnı il tarixınıñ tere şahite diärgä mömkin. Küpne kürgän Mäxmut abıy qızıqlı tormış yulı ütkän. Muzıkant ğailäsendä tuıp-üskän, tatar möxitendä tärbiälängän bala, näni çaqtan uq ätise belän bergä spektäklllärdä, konsertlarda qatnaşqan. Ätise bayançı bulsa da, Mäxmüt abıy keçkenädän skripkada uynarğa öyränergä xıyallanğan. Tatar mäktäbeneñ 7-nçe sıynıfın tämamlağannan soñ, belemen muzıyka mäktäbendä däwam itkän häm anda bu xıyalınıñ tormışqa aşuına ireşkän. Uquın tämamlağaç, Omski filarmoniäse qarşındağı simfonik orkestrda uynağan. Şul yıllarda törle kollektivlar belän awıl-rayonnarda konsertlar quyıp yörgän.
1950-nçe yıllarda Mäxmut abıy üze uqığan muzıyka mäktäbendä uqıtuçı bulıp eşli başlağan. Anıñ qayber uquçıları zur uñışlarğa ireşkän. Qızğanıç, yanında qoralı bulmaw säbäple, Mäxmüt abıynıñ skripkada uynawın işetep bulmadı. “Küptän tügel genä skripkamnı filarmoniä konsertmeystrı sorap alıp kitte. İnde üzem uynamağaç, qoral eşsez tormasqa tieş dip, birep cibärdem”, - di ul. Şunsı yaxşı, olpat yäşenä qaramastan, Mäxmüt abıy bügenge köndä dä ayıq aqılda, sälämätlegenä zarlanmıy, qalğannarnıñ da taza imin buluların teli. Mäxmüt abıy belän äñgämäne Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında tıñlağız.
Sania Mirxalieva, Omsk


text:
Aluşta
Aluşta (ukraince AлyшTa, rusça AлyшTa) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir şeerdir, belli kurort. Cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar. Qırımnıñ Aluşta regionı (Büyük Aluşta) — Aluşta şeer şurasına boysunğan yer, onıñ terkibinde Aluştadan ğayrı bir qaç köy ve qasaba bar.
Şeerniñ şimdiki adı — Aluşta — bu yunan asıl Ἄλouσtov (Aluston) adınıñ bozulğan şekli, tercimesi – “bet yuvmağan”.
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Aluston qalesi VI asırda imperator I Yustiniannıñ emrinen qurulğan edi. Orta asırlar boyu Aluston Qırımnıñ yalı boyuna saip olğan devletler içün (Bizans İmperiyası, Hazar Qağanlığı, Feodoro Prinsligi) müim tayama noqta edi. Cenevizliler üküm etken devirde şeer Gotiya Kapitanlığınıñ (tahminen Foridan (şimdiki Foros) Alustonğa qadar yerleşken cenevizliler Qırımdaki saip olğan yerleriniñ bir parçasınıñ adı) pekitilgen merkezleriniñ biri de cenevizlilernen Feodoro Prinsligi arasında daimiy cenk çarpışmalarınıñ sebebi edi. İtaliyalılar şeerge Lusta dey ediler. Bugüngece Orta asırlar qalesiniñ yalıñız bir qullesi saqlanıp qaldı.
Osmanlılar Qırımnıñ yalı boyunı fetih etkenden soñ Aluşta öz arbiy emiyetini coyıp kiçik balıqçı şeeri olıp qaldı. Osmanlılar üküm etken devirde o Sudaq qadılığı terkibinde edi.
Qırım Rusiye İmperiyasına kirsetilgen de Tavriya guberniyası meydanğa ketirilgen soñ Aluşta başta Aqmescit uyezdi, soñra ise Yalta uyezdi volostiniñ merkezi oldı. XIX asır soñunen XX asır başınıñ arasında Aluşta kurort olaraq rağbet qazanıp başladı da 1902 yılda şeer statusını qazandı.
Vatandaşlıq cenki vaqtında bir çoq barışıqlı Aluştanıñ sakini elâk olğan edi. 1930 yılda şeer Qırım MŞSCniñ Aluşta rayonınıñ merkezi oldı, o milliy qırımtatar rayonlarından birisi edi.
1941 senesi oktâbr 4-ünden başlap 1944 senesi aprel 15-ine qadar devam etken alman işğali şeerge büyük zarar ketirdi. İşğalciler 500-den ziyade Aluştanıñ sakinini yoq ettiler, 231 kişi zorbalıqnen Almaniyağa işlemege alındı. 1944 senesi mayıs 18-inde qırımtatarlar sürgün etilgenden soñ şeer daa da ziyade boş oldı.
Cenkten soñ Aluşta yalı boyu kurortı olaraq inkişaf olmaqta edi, bir çoq yañı pansionat ve raatlıq evi quruldı.
Halq sayısınıñ dinamikası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 1805 — 208 kişi (cümlesi qırımtatarlar)
- 1926 — 4 800 kişi (2 070 qırımtatar, 1 450 rus, 480 ukrain, 270 yeudi, 250 yunan, 30 alman, 20 ermeni, 10 bulğar)
- 1939 — 9 689 kişi
- 1989 — 36 413 kişi
- 2001 — 29 781 kişi
İklim[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Subtropik (Aq deñiz tipinde), quru, sıcaq, yımşaq qışlı iklimi bar. Dekabrniñ orta arareti — +2,8 °C, avgustnıñ — +23,8 °C. Yıllıq yağanaqlar — 430 mm, yıllıq küneşli saatlarnıñ miqdarı — 2320-ge yaqın, avanıñ eñ az nisbiy dımlılığı avgustta — 63-68 %. Yuvunuv mevsimi mayıs ortasından oktâbr ortasınace devam ete, balalar içün — iyün soñundan sentâbr soñunace (suv arareti tahminen 20 °C ve ondan da ziyade).
İqtisadiyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Aluştanıñ sanayısı — demirbeton konstruktsiya zavodı, süt ve ötmek kombinatları. Şeerde 20-den ziyade populâr şarap çeşitini işlep çıqarğan 4 zavod bardır. Eali ve yazda aqça işlep qazanmaq içün kelgen Ukraina grajdanlarınıñ esas derameti turistlerge bağlı. 2004 yıldan berli Aluştanıñ plâjları tölemeli olıp qaldı.
Devlet orman hocalığı (gosleshoz) ve devlet av hocalığı bar.
1959 yıldan berli Avropa ve MDİ (Mustaqil Devletler İttifağı) içün unikal vızlı şeerlerara Aqmescit—Aluşta trolleybus yolu amelde, 1961 yılda o Yaltağa qadar sozuldı.
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Şeer saytı (Rusça)
- Aluşta interaktiv haritası (Rusça)
- Aluşta panoraması (Rusça)
- Aluşta şeeriniñ 3, 5, 7 künge ava alını evelden bildirüv (Rusça)
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Xakimiättän kitüçe İran prezidentı Möxämmät Xatami ildä uzğan atnada ütkän prezident saylawlarında saylaw qanunın bozu oçraqları häm xärämläşülär turında dokumentlarnı cämäğätçelekkä açaçağın belderde.
İRNA räsmi xäbär agentlığı Xatami saylawlardağı ädäpsez ğämällär turında dokumentlarnı iğlan itäçäk dip belderde.
Çärşämbe kiçendä Xatami mäçetkä kilgäç tawış birü aldınnan häm tawış birü waqıtında saylaw qanunın bozular turında täfsille mäğlümätlär tuplağanlığın belderde.
Xatami xakimiätne saylawlarda ciñep çıqqan Mäxmüt Äxmädinicatqa avgust başında tapşıraçaq. Xatami üze tuplağan dokumentlarnı Äxmädinicatqa, İrannıñ ruxi yulbaşçısı Ayatulla Ali Xameneigä häm mäxkamä başlığına tapşıraçağın belderde.


text:
пәHҗeшәMбe, 19 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 18:00
3nçe sıntäberdä Tatarstan Däwlät Şurasınıñ közge 18nçe plenar sessiäse eşli başladı. Kön tärtibendäge töp mäs'älälär Tatarstan konstitutsiäseneñ parlament tözeleşenä qağılışlı 69, 70 häm 88nçe matdälärenä häm xalıq deputatları saylaw tärtibe turındağı qanunğa üzgäreşlär kertü. Cämäğätçelek öçen bu kötelmägän mäs'älälär tügel. Xakimiät vertikalen nığıta başlağannan birle federal' üzäk belän qanunnarnı täñgälläşterü protsessı bara. Bu protsessnıñ ber yaq mänfäğätlärendä genä baruı da inde kuptän añlaşıldı. Xalıq deputatların saylaw, parlament räweşläw turındağı qanunnarnı täñgälläşterü dä şulay federal' üzäkkä yaraqlaşuğa äylände. Yaña konstitutsiägä Däwlät Şurası 50 deputattan tora häm alar daimi räweştä eşli digän tözätmälär kertelde. Uzğan köz bu üzgäreşlär saylawlar turındağı qanun proyektına kertelep tikşerelä başlarğa tieş idelär. Läkin Mäskäw saylawlar turında federal' qanunnarnı üzgärtügä totındı. Firqä isemlekläre turında farazlar işetelä başladı. Ul arada cirle oppozitsionerlar Tatarstan parlamentınıñ legitimlığın bäxäsläwçe mäxkämä eşläre quzğatıp cibärdelär. Mondıy eşlär federal' üzäk yağınnan xuplandı älbättä. 11nçe yüldä Rusiä Yuğarı mäxkämäse Tatarstan Üzäk saylaw komissiäseseneñ xalıq deputatlarınıñ saylanuın raslawçı qararın yuqqa çığardı. Şulay itep Däwlät Şurası kiläçäktä federal' üzäk telägänçä räweşlänäçägenä şik yuq ide. Moña cämäğätçelekneñ mönäsäbäte dä törleçä buluı mäğlüm buldı. Şuña kürä sessiädä komissiä räise Midxät Kormanov Däwlät Şurasınıñ nigä 100 deputattan toraçağın, şularnıñ 50se daimi räweştä eşläyäçägen töple itep nigezläp birgäç, şunda uq bu üzgäreşlärgä bartörle qaraşlarnı da söyläp birüçelär äzer ide inde. Ğädättägeçä ğadi xalıq fikeren elekkege proletariy deputat Oskolok işetterde. Yäğni anıñ fikerençä bu üzgäreşlär Tatarstan salım tüläwçeläre östenä östämä çığımnar ğına. Ä federal' üzäkkä Tatarstan parlamentınıñ 100 keşedänme, yä elekkeçä 130 keşedänme toruı barıber. Deputat Ştanin tiränräk qazırğa tırıştı. Yäğni bu üzgäreşlär barı tik Rusiä Yuğarı mäxkämäseneñ 11nçe yül qararın tizräk ütäw öçen genä başqarıla. Anıñ fikerençä Tatarstan inde 90nçı yıllar başınnan birle yaltırawıqlı käğäzgä törelgän demokratik qanunnar qabul itü, annan soñ şıpırt qına alardan çigenü belän şöğellänä. Däwlät Şurası räise mondıy gäyepläwdän soñ çirattan tış süz aldı. Yäğni Färit Möxämmätşin fikerençä Tatarstan qanunnarına tözätmälär kertü Rusiädä barğan demokratik täräqqiät belän bäyle. Rusiädä wäkilçelek xakimiätkä saylanğan deputatlarnıñ yartısı firqälärdän bulırğa tieş digän qanun qabul itelgän ikän, bu Tatarstanda da şulay bulaçaq. Şulay itep Däwlät Şurasınıñ 18nçe plenar utırışında Tatarstan konstitutsiäsenä 1 uqılışta qabul itelgän tözätmälärgä añlatmadan ber özek. Qanun proyektında Tatarstan Respublikası Däwlät Şurası deputatlarınıñ sanın 50дäH 100gä qädär arttıru; deputat eşçänlegenä bäyle çikläwlär turındağı normanı yaña redaksiädä bäyän itü; Tatarstan Respublikası Däwlät Şurasınıñ wäqälätlären waqıtınnan alda tuqtatqanda Tatarstan Däwlät Şurasına saylawlarnı ütkärü 120 könnän dä soñğa qalmıyça bilgelänü küzdä totıla.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle.


text:
Çit illärgä barıp eşläw ciñelme? Omskidan Portugaliägä säyäxät
Tatar keşese ğömer baqi yaxşı, matur tormış qorırğa omtılğan. Yäşägän cirendä layıqlı tormış qorırday eş tapmasa, çitkä çığıp kitärgä dä küp uylap tormağan. Äle ölkännär xäterlilärder, uzğan ğasır urtalarında täwäkkäl ir-yegetlär Yıraq Könçığış, Ural, Kuzbass yäki Donbass yaqlarına eşkä kitälär ide. Andıylar turında “Çitkä kittelär” digän äytem dä yäşi ide xalıq telendä. İnde zamanalar da, ildä xakimlek tä üzgärde. Yäşägän cirdä dä eş tabarğa mömkin kebek. Ämma äle dä “çitkä kitü” däwam itä. Elek ğailä belän küçep kitkän bulsalar, xäzer irlär yalğızları vaxta ısulı belän eşläp qaytalar. Eleke yıllardan ayırma bularaq, xäzer çit illärgä dä barıp eşli başladılar. Rusiälelär çit illärgä niçek kitälär, anda niçek yäşilär, nindi eşlärdä eşlilär, tuğan yaqların sağınalarmı, h.b. h.b? Bu sorawlarnı min Omskidan yıraq Portugaliä ilenä eşkä barıp qaytqan ber millättäşebezgä -İl'dar Mamatovqa yulladım.
Başta İl'dar äfände belän tanışıp ütik. Çit illärgä çığıp kitkänçe ul ölkäneñ zur bulmağan ber tatar awılı mäktäbendä direktor bulıp eşli ide. Ğailäse, 3 ulı bar. Ber köye genä yäşäp torğanda, yazmış anı çit illärgä alıp çığıp kitkän. Eş wäğdä itüçe firma belän aldan kileşü bulsa da, Mäskäwdä dä, çit ildä dä İl'dar äfändene kötep tormağannar.
Çit ildä dä aqçanı köräp birmägännär kilüçelärgä. İl'dar äfändegä dä, aqça tuplaw öçen, bar tapqanın saqlap totarğa turı kilgän. Qunaqxanä öçen tülärlek aqçası bulmağanda, maşina kabinalarında yoqlarğa, uramda uçaq yağıp, aş peşerergä turı kilgän aña. Eşne dä saylap tormağan, qayda quşsalar - şunda eşlägän.
İl'dar äfändeneñ borçılğan, qarañğı könnäre az bulmağan. İñ qıyını – sağınu xise ide di ul.
Şul yıllarda İl'dar äfändegä kilgän qara qayğı turında da äytep ütärgä kiräk. Portugaliädä çaqta 75 yäşendä änise wafat bula. Änisen cirlärgä qayta almawın bik awır kiçerä ul. Berniqädär waqıttan soñ ätise awırıy başlağaç, ber nindi çığımnarğa qaramıyça, ilenä qaytıp kilä.
Äye, çit ildä yäşäw, balda-mayda yözü tuğel. Ämma awırlıqlar küp oçrasa da, şatlıqlı könnäre dä bulğan İl'dar äfändeneñ. “Portugaliädä duslar taptım, keşelär bik yaxşı anda”, - di ul. Eş birgän xuca keşegä dä räxmätle buluı turında äytä.
Menä şulay, söyeneçläre- köyeneçläre belän 3 yılğa yaqın waqıt ütep kitä. Şunsı yaxşı, şul waqıt eçendä İl'dar Mamatov ölkä üzägennän 300 çaqrım yıraqlıqtağı Tara şähärendä 3 bülmäle fatir alırlıq aqça eşli alğan.
Şuşı urında İl'dar äfändeneñ macaralarına noqta quyarğa da mömkin bulır ide. Ämma tormış däwam itä. Aña äle ulların uqıtırğa, keşe itärgä kiräk. Mäktäptä eşläsäñ, uqıtuçı xezmät xaqı – aşaw-eçügä dä citmi. Tağın eş ezlärgä kiräk” ,-di ul. Xäzerge köndä aqçalı eş tä tapqan, tözeleştä eşli. Ämma ul waqıtlı eş. Çit ildä awırlıqlar kürsä dä, kiräk bulğan oçraqta, ul tağın da çit ilgä eşkä kitärgä äzer
Saniä Mirxaleewa. Omski.


text:
Tatar kongressında çittän kilgän veteran-millättäşlärebez belän oçraştılar
Tatarstanda bu könnärdä Ciñä bäyrämenä äzerlänälär. 9 mayğa qädär äle ike kön bulsa da, şähärneñ üzäk mäydannarında inde säxnälär äzerlilär, uramnarnı bizilär. Veterannar belän dä oçraşular, konsert, qotlawlar däwam itä. Qazanda bu könnärdä BDB häm Baltıyq illärennän kilgän veteran millättäşlärebez qunaq bula. Alar monda Bötendönya tatar kongressı çaqıruı buyınça kilgännär. 6 mayda kongressta suğış veterannarı respublika xökümäte wäkilläre, kongress citäkçelege, jurnalistlar belän oçraştı. Anda veterannar üzläreneñ xatiräläre belän urtaqlaştı, ğözerlären citkerde, xislärgä birelep şiğerlär uqıdılar, Qazanda ozağraq bulırğa teläklären dä äyttelär. Tatarstanğa çaqırılğan qunaqlar arasında Latviädän millättäşebez Fatıx Timerbulatov ta bar ide. Ul üzeneñ elekkege häm xäzerge tormışı turında söyläde.
Min üzem Orenbur ölkäseneñ İmanğıl digän awılda üstem, Ämirxan awılında uqıdım. 9 klass betergäç, suğış başlandı, min suğışqa kittem. Xäzer Rigada yäşim. Anda min suğıştan soñ barıp çıqtım. Germaniädä gospital’dä yatqanda, kilep bezneñ dokumentlarnı, belem däräcälären qarap, qılğan batırlıqlarnı isäpkä alıp, saylıylar ide. Mine Rigada urnaşqan 30nçı xärbi armiägä alıp kittelär. Xäzer min inde xärbi pensioner. Bez, tatar-başqortlar anda bik dus, tatu yäşibez. Xälebezdä kilgänçe berläşergä tırışabız, kiläçäktä tağı da äybäträk yäşärbez, dip uylıym
Ä menä Taşkenttan kilgän millättäşebez Wazıyx Kabaevtan jurnalistlar kübräk anıñ üze tügel, ä onığı turında soraştılar. Tanılğan gimnastka Alinä Kabaevanıñ bala çağı turında anıñ däw ätise Wazıyx äfände bik teläp söyläde. Menä şundıy qızıqlı keşelär buldı bäyräm aldı könnärendä Qazanda.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiädä baylar belän fäqirlär arasında upqın tiränäyä bara, sotsial kierenkelek yaña protestlarğa säbäp bula alamı?
Rusiädä iğlan itelgän soñğı räsmi xisapqa qarağanda baylar belän xäyerçelär arasında upqın tiränäyä bara. Neft bäyäläre iñ yuğarı däräcä kütärelep, xezmät xaqları artuğa qaramastan, xalıqnıñ zur öleşe moxtaclıqta yäşi. Baylar millionnarın köräp alğan waqıtta, xäyerçelär, ildäge sotsial reforma näticäsendä, tağı da möşkelräk xäldä qaldı. Şuşı wazğiät ildä yaña qarşılıq çaralarına säbäp bula alamı?
Döres, urataça xezmät xaqı da soñğı 3 yılda 50 protsentqa arta barğan. Uzğan yıl ul ayına 6832 rubl, yağni $246 täşkil itkän.
Läkin Rusiäneñ Xalıq fikeren tikşerü üzäge belgeçe Natalia Sedova süzlärençä, bu xalıqnıñ mulraq yäşi başlawın añlatmıy. Rusiälelärneñ 40 protsentı tulısınça yä öleşçä ikençel çığanaqlarğa tayanıp yäşi.
Audio (Natalia Sedova)
"Bügen Rusiädä xezmät xaqı berdän-ber kerem çığanağı tügel. Küplär, bigräk tä xäyerçelär öçen, törle sotsial yärdämnär, töp häm qaywaqıt berdän-ber çığanaq bulıp tora. Monnan tış küplär tuğannarınnan yärdäm ala. Bu keremnär, xezmät xaqınnan ayırmalı bularaq, artmıy."
Ul arada yuğarı neft bäyäläre arqasında Rusiä millionerlar isemlegendä öskä kütärelde. Forbes jurnalı mäğlümätenä qarağanda uzğan yıl Rusiä millionerlar sanı belän Yaponiäne uzıp kitkän, häm Quşma Ştatlar belän Germaniädän genä qalışıp xäzer öçençe urında. Rusiäneñ başqalası isä dönya şähärläre arasında ğömümän berençe urınğa çıqqan. Bügen Mäskäwdä 33 millioner yäşi ikän, New Yorkta 31 genä.
90nçı yıllarda xosusıylaştıru çorında çerep bayığannarnıñ mölkäte arta barğanda, Rusiälelärneñ 25-30 protsentı xäyerçelektä ğömer kiçerä.
Ğinwar ayında taşlamalarnı aqçağa alıştıru ğämäle näticäsendä kübeseñ xäle tağı da naçarayğan. Belgeçlär fikerençä, alda kötelgän toraq reforması alarğa yaña awırlıqlar alıp kiläçäk. Çönki moñarçı däwlät tarafınnan qaplanğan xezmätlär öçen üz kesäñnän tülärägä turı kiläçäk.
Monetizatsiägä qarşılıq belderü yözennän bar il buylap meñlägän pensioner uramnarğa çığıp uram-yullarnı yabıp quyğan ide. Ber atna barğan qarşılıq çaralarınnan soñ xäkümät pensiälärne arttırıp, qayber taşlamalarnı qaytarırğa mäcbür buldı.
Natalia Sedova fikererençä, baylar belän xäyerçelär arasında arta barğan ayırma häm sotsial reformağa qarata tiskäre mönäsäbät säbäple ildä yaña protest çaraları qabınırğa mömkin:
Audio (Natalia Sedova)
"Sotsial reformalar arqasında xäyerçelär sanı, bigräk tä kiläse yılda, artaçaq, näticädä baylar belän xäyerçelär arasında upqın da tiränäyäçäk. Bu isä sotsial kierenkelek häm qarşılıq çaraları tudıra ala."
Dönya Säwdä oyışması belderüençä, baylar belän xäyerçelär arasındağı ayırma 14 tapqırdan artıp kitsä, bu illär sotsial totrıqsızlıq çigendä tora dip sanala. Bu yaqtan qarağanda Rusiä bu çikne inde ütkän.
Mäskäwdäge Panorama üzäge citäkçese Vladimir Pribılovski fikerençä, toraq refromasınıñ ğämälgä quyıluı ildäge näzbrek totrıqlılıqnı qurqınıç asıtına quyaçaq:
Audio (Vladimir Pribılovski)
"Bu toraq reforması tuqtatılmasa, millionlağan keşe toraqsız qalaçaq. Älbättä, bu totrıqlılıqqa qurqınıç tudıraçaq. Küp digändä berniçä yıldan, az diğändä, 2-3 yıldan bu totrıqlılıq yuqqa çığarğa mömkin."
Xalıq fikeren tikşerü üzäge tarafınnan soraştırılğan keşelärneñ kübese, kiläse reformalar alarnıñ yäşäw däräcäsenä täesir itsä, uramğa çığıp qarşılıq belderergä äzer buluların äytkän.
-Ali Gilmi


text:
Sälämätlek iñ źur baylıq ti lğotniktar
Respubliqala lğotağa xoquqlı watandaştarźı darıuźar menän tämin iteü mäsälähe haman könüźäk bulıp qala- darıuźarğa sirat kämemäy. Äle Başqortostanda lğotlı watandaştarźıñ 430 meñdän aşıuı öśtälmä darıuźar menän tämin iteü proğrammahına inderelgän. Bıyıl ularźı xeźmätländereü ösön federal qaźnanan tağı la 200 million hum aqsa bülenäsäk. Xeźmät häm xalıqtı sotsial yaqlau ministrı Fidus Yamaletdinov äyteüensä, ägär watandaştar sotsial paqetqa öśtönlök birmähä, bınday sirattar źa bulmaś ine. Bınan artaban 2008-se yılğa darıuźar qaytartıu buyınsa auqtsion yäki qonqurstar uźğarıu wäkälättäre il töbäktärenä tapşırıla. Proğrammanıñ ütäleşen küźäteü buyınsa Ministrlıqta maxsus ştab töźölä.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Ğiraqta çärşämbedä räsmi töstä saylawaldı kampaniäse başlandı
Çärşämbedä Ğiraqta räsmi töstä saylawaldı äzerlege başlandı. 30-nçı ğinwarğa bilgelängän şuşı ğomumi saylawlarda Ğiraqnıñ 275 keşelek yaña mäclese bilgele bulaçaq, ul inde ilneñ yaña xökümäten raslayaçaq häm Ğiraqnıñ yaña konstitusiäsen qabul itäçäk. Ul arada waqıtlı premyer-ministr İyad Ğälläwi, kiläse atnadan başlap elekke xakimiat wäkilläreneñ mäxkämäläre açılaçağın xäbär itte.
Audio, Yaxya Säyet
"Älegä qädär bäxäslär yä saylawlarnı kiçekterü, yä alarnı waqıtında ütkärü, sönnilärneñ anda qatnaşuı-qatnamawı turında ğına ide. Häm älegä qädär bez üzara yarışqan partiälärdän bernindi dä säyäsi programmalar işetmädek. Ä här saylawnıñ möhim yağı isä - törle nämzätlärneñ närsä täqdim itüen, närsä uylawın, misal öçen ildä çit il köçläre buluına niçek qarawın belü" di Yaxya Säyet. Ul, yaña mäcleskä saylanırğa telägän partiälärneñ Ğiraqta nindi iqtisadi çaralar kürergä cıyınuın, ilneñ federativ tözeleşkä küçü ixtimalına nindi qaraşta toruın belü bik ähämiatle dip isäpli. Yaña tormışqa küçüne Ğiraq citäkçelege iskese belän aralarnı tamırdan ezü aşa alıp barmaqçı - waqıtlı premyer-ministr İyad Ğälläwi sişämbedä, inde kiläse atnada uq Saddam xökümätendäge qayber türälärneñ eşen qarağan mäxkämälär açılaçaq dip belderde. Anıñ süzlärençä, elekke xakimiatneñ yöze bulıp torğan şul şäxeslärgä xökemnär ber-ber artlı çığarılaçaq. Saddam üze qayçan mäxkämä qarşına basaçaq, bu xaqta älegä mäğlümat yuq. İnde fikere yañğırağan Yaxya Säyet, Ğälläwineñ şuşı belderüe anıñ inde üz saylawaldı kampaniäsen başlawın kürsätä dip belderä.
Audio, Yaxya Säyet
"Mäxkämä kiläse atnada ğına başlanaçaq, anıñ tiz genä tämamlanuı şart tügel. Minemçä, Ğälläwineñ belderüe ul başlağan saylawaldı äzerlegeneñ ber öleşe bulıp tora, ul şuşı mäs''älädä täräqqiat buluın kürsätergä tırışa häm bu xalıqnı cälep itär dip ömetlänä, ämma mäxkämä minemçä, bik ozaq baraçaq". Bu Londondağı İqtisad mäktäbe xezmätkäre Yaxya Säyet fikere ide. Ul, Saddam xakimiateneñ qayber dähşätle wäkillären xökem itü Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte abruyın üsterä ala dip isäpli. Çärşämbedä saqlanu ministrı Xäzim äs-Saalan, berençe bulıp "ximik Ğäli" digän quşamatı belän tanılğan Ğäli Xäsän äl-Mäcit mäxkämäse açılaçaq dip belderde. Saddamnı yaqlawçı xoquqçılar törkeme xökümätneñ şulay aşığıp eş itüen tänqitli häm ul monı säyäsi maqsatlardan çığıp qına eşli dip isäpli. Şul xoquqçılarnıñ berse Möxämmäd äl-Raşdan radiobızğa bolay dip belderde:
Audio, Möxämmäd äl-Raşdan
"Alar saylawlar aldınnan närsä dä bulsa eşlärgä teli häm bu säyäsi maqsatlardan çığıp eşlänä. Alar elek tä şuşı mäxkämälärne saylawlar aldınnan başlayaçağın belderep torğan ide" di Saddamnı yaqlawçı advokatlarnıñ berse Möxämmäd äl-Raşdan, xökümät xäzer şul niäten ğämälgä quya digän fiker belän. Ul üzeneñ xäzerge Ğiraqta Saddam keşelärenä ğadel xökem çığarılır dip uylamawın da äytä.
Kärim Kamal


text:
Bügen 1964 yıldan 1984 yılğa qädär Sovetlar berlege kommunistlar firkäse Üzäk komitetınıñ general' sekretare bulğan Leonid Brejnevnıñ tuuına 100 yıl tuldı. Çordaşları ul waqıtlarğa ber törle genä bäyä birmi. Beräwlär Könbatış Seberne üzläşterü, BAM tözü, AQŞnıñ strategiäsen quıp citü Brejnev uñışı dip beldersä, ikençelär 1968 yılda Pragadağı baş kütärüne bastıru, Äfğanstanğa gäskär kertü, başqaça fiker yörtüçelärne ezärlekläwne iskä ala. Näq Brejnev waqıtında Aleksandr Soljenitsın ilenän quıldı, Andrey Saxarov sörgengä cibärelde.
“Xalıq fikere” fondı soraşuları kürsätüençä, 61 protsent keşe Brejnev idäräse waqıtın “il öçen uñışlı” çaq dip isäpli. Ämma 36 protsent qına brejnev çorına kire qaytır idem, dip belderä.


text:
Başqortstan Rusiägä quşılu yubileyına äzerlänä
Başqortstanıñ Rusiägä quşıluınıñ 450 yıllığın bäyräm itügä äzerlek eşlärenä federal'' üzäktän häm Başqortstan yağınnan cämğısı 66 milliard sum aqça totışılaçaq, dip xäbär itelgän ide. Ämma bu san tağın da artaçaq, digän farazlar bar. Qısqası, Başqortstan citäkçeläre bu yubileynı bar ilne şaqqattırırlıq itep, bik kiñ qolaçlı bäyräm itmäkçe. Başqortstanda yubileyğa başlanğan äzerlek eşlärenä Mäskäw matbuğatı da iğtibar bülä başladı. Misal öçen, “Moskovskiy komsomoles” gäzite üzeneñ 12 ğinwar sanında şuşı temağa mäqälä bastırdı.
Älege bäyrämgä bülenüçe aqçalarğa Ufada bik küp tözeleş eşläre başqarılaçaq. Şuşı täñgäldä Başqortstan türäläre Qazan şähäreneñ üzeneñ 1000 yıllıq yubileyına niçek maturlanğanın iskä töşerep, “Ufa Qazannan da maturraq bulaçaq”, dip belderergä yarata başladı. Yäşägän cireñne maturlawda kürşeläreñ belän sälämät bäygegä çığu xäyerle eşter. İñ möhime – biredä yäşägän kiñ cämäğätçelek, ğadi xalıq öçen faydası bulsın.


text: İerusalim. Belgiäneñ suğış cinayätläre turındağı qarşılıqlı qanunın öleşçä ğämäldän çığaru niäten İzrail xökümäte xuplap çıqtı. Anıñ matbuğat wäkile Avi Pazner süzlärenä qarağanda, xökümät monı xuplamıy buldıra almıy, ämma berük waqıtta bu eş azağına citkänçe, yäğni qanun çınnan da ğämäldän çığarılğançı monı bäyäläwdä saq bulıp qalaçaq. Şuşı qanun nigezendä zamanında İzrailneñ xäzerge premyer-ministrı Ariel Şaronnı suğış cinayätläre qıluda ğäyepläp Belgiädä xökemgä tartu omtılışı yasalğan ide. Belgiä premyer-ministrı Guy Verhofstadt kiçä, üz xökümäteneñ, Şaron ğına tügel, başqa illärneñ citäkçelärenä dä qarşı cinayät eşe başlawğa yul açqan şuşı qanunnı ğämäldän çığarırğa teläwen belderde. 1993-nçe yılda qabul itelgän bu qanun Belgiä mäxkämälärenä, dönyanıñ teläsä qaysı poçmağında qılınğan suğış cinayätlären qaraw wäkaläten birgän ide. Xäzer isä anı, Belgiä watandaşları häm Belgiädä yäşäwçelär öçen genä ğämäldä qaldıru planlaştırıla. Parlament üzgäreşlärne aldağı atnalarda qarar dip kötelä.


text: İran çittän kilgän teläsä nindi yawğa qarşı torırğa sälätle dip belderde. Bu belderü bügen, urta radíustağı cir-hawa klasslı yaña raqetalar sınawınnan soñ, yañğıradı. Şuşı könnärdä genä İran radíusı 40 çaqırım bulğan yaña raqetalarnıñ sınawı uñışlı ütüe turında iğlan itte. Andıy raqetalar radarlarda kürenmi, iñ zur tizlektäge su astı bombalarına qarağanda da tizräk xäräkät itä. Monıñ belän bäyle räweştä irannıñ tışqı eşlär ministrı Manuşer Mottaqi bolay dip belderde: “İrannıñ xärbi uñışları yanaw tügel, barı tik töbäktä iminlek garantiäläreneñ berse bulıp tora,” dide Manuşer Mottaqi.


text:
Bäläbäydä qara tol qatın üd iren ültergän. Bıl unıñ 3-se qorbanı. Bığa tiklem bıl qatın tağı ber iren häm üd äxiräten ültergän bulğan. Tikşerewselär äytewensä, barıhında la könläşew säbäpse. Bäläbäy prokuraturahı yenäyät eşen mäxkämägä tapşırğan.
50 yäşlek qatın yataqxanala yäşänә elekke iren könläp bısaq menän taşlana häm ülterä. Bıl qatın bığa tiklem elekke iren häm äxiräten ültergän ösön törmälä ultırıp sıqqan. Täwgehendä xököm waqıtın betkänse ultırğan, ikensehendä şartlı räweştä aldanıraq qotolğan bulğan.


text: Moldova räsmiläre belderüençä, soñğı 5 köndä kimendä 13 keşe öşep ülgän, 30dan artığı xastaxanägä salınğan. Ğädättäntış xällär räsmie Mihai Josan, ülüçelärneñ küpçelege – isereklär häm suqbaylar ide, dip belderde. Xastaxanägä salınğan ike keşeneñ ayaqların öşüdän kisergä mäcbür bulğannar. Uzğan töndä Moldovada 30 däräcä salqın bulğan, mondıy suıqlarnıñ bu yaqlarda 1963nçe yıldan birle bulğanı yuq. Yevropa illäreneñ qayberlärendä uzğan töndä hawa –36ğa töşte. Ber täwlek eçendä Polşada 11, Romaniädä 10 keşe tuñıp ülde. Ukrainada bu san – 26 dip xäbär itelä. Su torbaları şartlaw, elektr çıbıqlarında qazalar, yul faciğäläre arttı. Mondıy hawa torışı Üzäk Yevropa illärendä kim digändä pänceşämbegä qädär däwam iter dip farazlana.


text:
Yaponiä premyer-ministrı Junichiro Koizumi Rusiägä 3 könlek säfären tämamladı
Yaponiä Tönyaq Koreanıñ kisken adımnarına borçıla. Tokio Pxenyannıñ atom töş qoral citeşterü programmaların qısqa waqıt eçendä yabuın taläp itä. Japoniä premyer-ministrı bügen Rusiägä säfären tämamlıy. 3 kön eçendä Koizumi Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraştı, ike il arasında xezmättäşlekne arttıru turında kileşü qabul itelde. Putin häm Koizumi, ikençe bötendönya suğışınnan soñ qalğan kierenkelekne formal töstä beterü turında kileşü qabul itüne dä tizlätergä kiräk, dide.


text:
Törek xärbilärneñ matbuğatqa qarata mönäsäbätläre
Tөrkiädä matbuğat ireklege barmı soñ digän sorawğa yuq dip äytep bulmıy. Rusiädäge kebek qayber tөbäklärdä radio, täläviziä yaki mätbuğatqa çikläwlär kiterü, alarnı awızlıqlaw Törkiädä kürenmi. Tabiği ägärdä ul matbuğat organnarı qanunnarnı bozmasalar. Tөrek kiñ küläm mäğlümat äsbapları digäç televiziälärneñ, alarnıñ sanı cirle kanallarnı da quşsaq 100-ne aşqandır, TRT-neñ biş kanalınnan tış hämmäse xosusi kanallar. Däwlät gazeta yäki jurnal çığarmıy. Barlıq gazeta jurnallar xosusi. Tabiği alar da tөrle ağımnarnı väkilçelek itälär, dөresräge alar üzlärenä nindi gruppadağı uquçını cälep itärgä tırışsalar şundıyraq ruxta xäbärlär basıp çığaralar häm kommentarilar birälär. Şul säbäple dä gazet, jurnal häm televiziä kanalların uñ, yäğni millätçe, sul yäğni sotsializm taraftarı, liberal yäğni urta yulda kapitalizmnı yaqlawçı, dinçe yäğni Tөrkiädä islamçı ber rejimnıñ urnaşuwın qia räweştä yaqlawçı kebek kategoriälärgä bülergä mөmkin.
Menä Tөrek Qorallı Kөçläreneñ nindi matbuğat organnarında TQK-en yaqlağan yäki aña qarşı bulğan niçä xäbär häm komentar çıqtı digän ber räsmi raportı NOKTA mäcmuğasınıñ jurnalistı Ahmät Şıknıñ qulına eläkkän. NOKTA jurnalınıñ bu atnadağı sanında isä şuşı xäbär bu raportqa yasalğan komentarlar belän basılıp çıqtı. Bu turıda Radikal, Milliyät häm ber niçä başqa gazeta şuşı mäqälä çıqmas borın berençe bitlärendä xäbär ittelär.
Menä TQK 1997-nçe yılnñ 28-nçe Fevralennän birle barlıq kiñ küläm mäğlümat äsbapların küzätep bara ikän. 28-nçe Fevraldä TQK-neñ basımı belän xөkümät almaşqan häm koalitsion xөkümätneñ citäkçese radikal islamçı dip bäyälängän Näcmeddin Erbakan premierlıq postın taşlarğa mäcbur bulğan ide. TQK-e rejimne almaştıru, yaki konstitutsiädäge laiszm, yäğni dinne däwlät eşlärennän ayıru prinsipınnan taypıluğa qarata här tөrle ağımğa qatı reaksiä kürsätä. Şul säbäple dä Tөrek cämağätçelege armiäneñ här tөrle reaksiäsenä zur iğtibar birä.
NOKTA jurnalındağı xäbärgä kürä, TQK Yeni Şafak, Vakit, Zaman, Evrensel Birgün, häm Өzgür Gündäm, bolarnıñ өçe dinçe, ikese kөrtçe gazetalar belän dinçe Kanal 7 televiziälärneneñ jurnalistlarına akredidatsiä birmi, yäğni alarğa ışanıç bulmaw säbäple cıylışlarına çaqırmıy. NOKTA-nıñ xäbärenä kürä akreditatsiä birelgän gazeta häm televizä kanallarınıñ 2006-nçı yılnıñ Ginvar belän Sintaber aylarında Tөrek armiäse belän bäyle xäbär yaki analizları tikşerlgändä Tөrkiädä tirajı iñ zur gazetası Postanıñ 65 xäbärenä uñay 22-senä tiskäre qaraş digän bäyä birelgän. Şulay uk ikençe zur gazeta Hürriyetneñ 195 xäbärenä uñay 46sına tiskäre qaraş digän bäyä birelgän. 19 gazeta eçendä Radikal gazetası Tөrek armiäse turında 66 uñay, ä 84 tiskäre qaraşlı xäbär yaki analiz basıp çığarğan. Şulay itep armiägä qarşı pozitsiä alğan gazetalar arasında berençe urının alğan.
İnde näticä bularaq Radikaldan 4, Haber Türk televiziäsenän ike başqalardan dürt, tulayım 10 jurnalistnıñ akreditatsiäsen kөçtän çığaru täqdime yasala. Dimäk alarnı TQK-neñŋ jurnalistlar çaqırılğan cıylışlarına kertmäskä bulalar. Bu inde üzenä kürä senzura dip tä bäyälänä ala. Qısqası NOKTA jurnalınıñŋ bu xäbäre Tөrek kiñŋ küläm mäğlümat äsbablarında tağı qızu debatlarnıñ çığuına säbäpçe bulaçaq.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Bügen Säddäm Xösäyen citäkçelegendäge Baath partiäseneñ xäkimiätkä kilüenä 35 yıl tulğan kön. Diktator rejimı töşerelgängä qädär bu kön ayırım ber tantana bularaq ütkärelä torğan bulğan. Koalitsiä citäkçelege Säddäm tarafdarları tağı aqtivlaşıp kitär dip, yaña höcümnär kötä. Ğiraqta Quşma Ştatlardan kilgän gäskärlär belän citäkçelek itüçe generäl Jhon Abuzaid kiçä Amerika ğäskärlärenä qarşı partizan suğışı baruın tanıdı. Anıñ süzlärenä qarağanda Ğiraqta Säddäm tarafdarları ğına tügel, başqa terorçıl törkemnär dä xäräkät itä.
Bügen "Äl Arabiä" telekompaniäse efirında Säddäm Xösäyenneke dip täqdim itelgän tağı ber yazma yañğıradı. Ğiraq xalqına möräcägät itkän Säddäm, tağı ber tapqır, basıp aluçılarnı ildän quarğa çaqıra. Küptän tügel genä tözelgän Ğiraqnıñ Yuğarı idarä şurasın "çit illär yalçısı" dip atıy.


text:
Putin Chirac häm Merkel belän oçraşa
Comğa kiçendä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Parijda Frasniä prezidentı Jacques Chirac belän oçraşa. Putinnıñ Yewropa säfäre şimbä könne Fransiä citäkçeläre häm Germaniä kanslerı Angela Merkel qatnaşlığında öçyaqlı sammit belän däwam itäçäk. Andağı söyläşülärdä töp iğtibar İrannıñ atom programması mäs''äläsenä, Yaqın Könçığışqa, Rusiäneñ Yewropadağı energiä häm oçqıçlar yasaw tarmağında qatnaşu niätlärenä bireler dip kötelä.
Söyläşülärdä iqtisadıy mäsälälärgä dä zur iğtibar bireler dip kötelä. Mäskäw üzeneñ neft häm gaz satudan kilgän arta baruçı aqçaları belän Yewropanıñ qayber strategik sänäğät tarmaqlarında qatnaşırğa tırışa.
Mäskäwdäge Heritage Foundation analitik üzäge mödire Yewgeniy Volk "Rusiäneñ bik zur resursları bar. Häm Könbatış, Könçığış Yewropanıñ Rusiädäge resurslarğa bäylelegen istä totıp, ul alarnı üz kürşelärenä säyäsi häm itqisadıy täesir yasaw öçen faydalanırğa tırışa. Minemçä oçraşuda bu mäsälälär iğtibar üzägendä bulaçaq" di.
Rusiäneñ Gazprom monopoliäse inde küptännän üz eşçänlegen, Yewropa, Aziä illärenä, Quşta Ştatlarğa cäyelderergä teläwen belderep kilä.
Şimbä könne Putin belän Merkel 1200 çaqrım ozınlıqtağı gazütkärgeç tözü plannarı turında söyläşäçäk. Baltıyq diñgeze töbenä salınaçaq ul ütkärgeç Rusiä tabiği gazın Germaniägä qudırırğa tieş.
Bu plan Polşa häm Baltıyq däwlätläre tarafınnan qatı tänqitlänep kilä. Berençedän alarğa tranzit tüläwläre tülänmiäçäk. İkençedän alar ütkärgeç tabiği möcitkä häm iminlekkä qurqınıç tudıraçaq dilär.
Ämma xäzer Rusiäneñ iqtisadıy mänfäğätläre inde möhin sänäğät tarmaqlarına da ütep kerä başladı. Häm bu çittä qayber borçılularğa säbäp bula.
Bıyıl Rusiäneñ Severstal metal citeşterü şirkäte Yewropanıñ Arcelor metal citeşterü şirkäten satıp alarğa mataştı. Ämma bäygene Hidstannıñ Mittal Steel şirkätenä ottırdı.
Bu ayda isä däwlät qaramağındağı Vneştorgbank Yewropa Aeronavtika häm Ğäläm Şirkäteneñ 5 protsent xissälären, aksiälären satıp aldı. Vneştorgbank xissälärneñ 25 protsentın alırğa teläsä dä şirkät moña riza bulmadı. 25 protsent Yewropa Aeronavtika häm Ğäläm Şirkätendä Rusiägä qararlarğa kirtä quyarlıq köç birer ide.
Küzätüçelär fikerençä, şimbä oçraşuında Putin Yewropa Aeronavtika häm Ğäläm Şirkäte şurasında Rusiägä ber urın birüne sorarğa mömkin.
Ämma oçqıçlar yasaw sänäğäte belgeçe, Vzlet jurnalı küzätüçese Aleksandr Velociç Rusiäneñ ometlärne aqlanmas dip isäpli.
"Minemçä Rusiä türäläre üzläre telägänne çınbarlıq itep kürsätergä mataşa. Minemçä Rusiäneñ anda xissälärneñ kontrol paketına iä bulu omtılışı Rusiä bazarınıñ mömkinlekläre häm Rusiäneñ xäzerge oçqıçlar yasaw sänäğäteneñ mömkinlekläre belän nığıtılmağan. Yewropa Rusiäneñ hawa sänäğäte belän xezmättäşlek itärgä teläsdä dä, Rusiä mondıy xezmättäşlek öçen artıq zur bäyä sorıy" di Veloviç.
Küptän tügel genä Yewropa Aeronavtika häm Ğäläm Şirkätenä üzeneñ İrkut hawa-ğäläm şirkäteneñ 10 protsent xissälären satqan Rusiä öçen Yewropanıñ kire qağuı açunı çığara torğan ğämäl bula ala.
Äle genä Rusiä şulay uq Airbustan 22, anıñ köndäşe AQŞnıñ Boeing şirkätennän dä 22 oçqıç satıp alaçağın belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text: Qıtay prezidentı Hi Jintao bügen Rusiägä üzeneñ 6 könlek säfären başladı. Hu Rusiä prezidentı Vladimir Putin, premyer-ministr Mixail Kasyanov belän oçraşıp ike yaqlı xezmättäşlek turında söyläşülär alıp baraçaq, şulay uq Qıtay prezidentı Rusiäneñ Däwlät Duması qarşında çığış yasarğa çaqırılğan. Hu şulay uq pänceşämbe könne Mäskäwdä açılaçaq Şanxay Xezmättäşlek Oyışması cıyınında da qatnaşa. Peterburnıñ 300 yıllığına bağışlanğan tantanalarda qatnaşqannan soñ Hu Jintao säfären Fransiä, Qazaxstan häm Mongoliägä däwam itäçäk.


text:
Barış rayonı Zöyabaş awılına qunaqqa barğan Sember qalasınıñ Wırıpay bistäse mäxälläse yäşläre cirle militsiä tarafınnan ezärlekläwgä duçar bulğannar. Wırıpay mäxälläse yäşläre bıltır da yämle cäy könnärendä anda yalğa barğannar ide. Futbol buyınça bäyge dä andağı yäşlär belän elemtälärne nığıtqan. Ämma bıyıl mondıy aralaşular kemgäder oşamağan, küräseñ. Futbol buyınça ölkä üzäge yäşläre 3 kä 2 belän ciñgännär, läkin qunaqqa barğan Yuri Mar''yev äytüençä, alarnıñ üzlären “militsiä ciñgän”. Yarıştan soñ Zöya yılğası buyında pılaw aşap utırğan qunaqlarnıñ dokumentların tikşerä başlağannar. Döres, alarğa aşawların tämamlarğa häm namaz uqırğa mömkinlek birelgän. Läkin soñnan pasportları üzläre belän bulmağan yegetlärne militsiä uçastogına alıp kitkännär. Ä qalğannarınıñ pasportların. Kemneñ kem ikänen tikşerü tönge 12 säğätkä qädär suzılğan.
Anda qatnaşqan İldar Äxmätev äytüençä, mondıy ğämäl -– cirle militsiäneñ terrorçılıqqa qarşı köräştä artıq uyaulığı ğälämäte. Futbol uyını, pılaw aşaw, duslarça äñgämälär dä terrorçılıqta şik uyata ikän - xällär xarap bulıp çığa. Ällä inde mondıy ğämällärneñ maqsatı - İslam dinenä qarata tiskäre mönäsäbät tudıru, yäşlärne dinnän bizderüme, digän farazlarğa da nigez bar. Läkin, İldar alay uylamıy. Kiresençä, mondıy qılanışlar bezne ışandırdı: ägär bezneñ Xaq Täğälägä yaqınayırğa omtılışıbız kemneder qurqıta ikän, dimäk din doşmannarı bezneñ dinebezdän qurqalar, dimäk, bez döres yulda.
Ayrat İbrahim, Sember


text: İndoneziä saqlanu ministrı Matori Abdul Cälil süzlärençä, Jakartanıñ Marriot hotelenda bulğan terror ğämälen, Äl Qaidäneñ Äfğanstan häm Paqstandağı nığıtmasında äzerlek ütkän, Cemaa İslamiä törkeme keşeläre başqarğan. Şartlaw näticäsendä 10 keşe xäläk buldı, 150-se yaralandı. Şul uq törkem uzğan yıl Bali utrawında şartlaw oyıştıruda ğäyeplänä. Anda 200-dän artıq keşe ülgän ide. Quşma Ştatlar İndoneziädä çit il obyektlarına yaña xöcümnär ixtimal dip, üz watandaşların anda barudan totılıp qalırğa çaqırdı.


text:
Yevropa berlegeneñ yaña 10 äğzası quşılu waqiğäsen tantanalı bilgeläde
Bügennän başlap Yevropa Berlegenä 25 däwlät kerä. Yaña äğzalar arasında Çexiä, Macarstan, Slovakiä, Sloveniä, Pol''şa, Litwa, Latviä, Kipr häm Mal''ta belän Estoniä dä bar.
Audio, Tallinn
Çex başqalası Pragada ilneñ Yevropa Berlegenä quşılu mizgelen zur feyerverk belän bilgelädelär...
Audio, Praga
Ä Macarstan başqalası Budapestta, ilneñ premyer-ministrı Peter Medgyessy Yevropağa qaytunı cañ suğıp qarşıladı.
Audio, Budapest
Yevropa Berlegeneñ üz tarixındağı şuşı iñ zur kiñäyüe Berlektä yäşäwçe xalıq sanın tağın 75 millionğa arttırıp anı xäzer 450 millionğa citkerä. Häm yaña Yevropa üz işeklären kiläçäktä dä açıq qaldırırğa teli. Tantanalar uñayınnan Pol''şa prezidentı Aleksandr Kwasniewski bolay dide:
Audio, Aleksandr Kwasniewski
"Bügen Pol''şa Yevropa ğailäsenä qayta, läkin Yevropa Berlegeneñ işekläre kiläçäktä dä açıq qalırğa tieş" di äle genä Berlekkä quşılğan Pol''şanıñ prezidentı Kwasniewski. Qotlaw süzläre belän Berlektä xäzerge waqıtta räislek itkän İrlandiäneñ premyer-ministrı Bertie Ahern da çıqtı.
Audio, Bertie Ahern
"Bügen Yevropa Berlegenä quşılğan Yevropa xalqına min üzemneñ duslıq xisläremne yullıym. Sez üzegez saylağan demokratik yul häm sezneñ üz tırışlıqlarığız bu kiterügä yardäm itte" di İrlandiä premyer-ministrı Ahern. Anıñ süzlärençä, bügen Yevropanıñ "salqın suğış" häm bülenü belän bäylängän, ozaqqa suzılğan böten ber säxifäse yabıla. İnde xäbär itelgänçä, İrlandiä başqalasında Yevropa Berlege illäreneñ yuğarı citäkçeläre bügen şuşı waqiğä uñayınnan tantanalı oçraşu ütkärä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Saxalin tatarları yañalıqları
Qazanda uzğan tatar tele uqıtuçılarınıñ Bötenräsäy qorıltayında Saxalinda yäşäwçe Zäkiä xanım Valitova da qatnaşqan. Ul tumışı belän Çüpräle rayonı Qaraqitä awılınnan. Çüpräle xalqınıñ kübese Sembergä ağılğanğa, anıñ tuğannarı da ciñelleklär ezläp birergä kilep urnaşqannar. Şunlıqtan Zäkiä xanım Semberdä dä qunaqta bulıp kitte. Şul arada anıñ belän Saxalinda yäşäwçe millättäşlärebezneñ xäl-äxvälläre turında äñgämä qoru forsatı da tabıldı. Nindi cillär tatarnı Saxalinnarğa qädär sipkän soñ? – digän sorawğa ul menä nindi cawap birde:
“Bez yäş çaqta Komsomol putevkaları buyınça yäşlärne taratu kiñ cäyelgän ide. Ä anda yäşäwçe tatarlar, nigezdä, suğıştan soñğı yıllarda şaxtalarğa ağılğan. Tatarstannıñ barlıq rayonnarınnan da küpläp kilgännär. Bigräk tä arçalılar küp. Utrawnıñ tönyağında neft' häm qaz tabıla. Aları da küp tatarnı suırıp alğan. Zäkiä xanım yäşägän Şaxterski şähäre tiräsendä saf tatar awılları da bulğan. Märxümnärne üz ziratlarına kümgännär. Läkin, qartlar kitä tora – ä alar urınına ana telennän mäxrüm yäş buın üsä. Döres, Qorban, Uraza bäyrämnäre onıtılmıy, tatar cırlarınnan da bötenläy bizmägännär äle”.
2005-yılnıñ cäyendä Zäkiä Valitova utrawnıñ başqalası Yujno-Saxalinskiğa küçep kilä. Monda ber tatar çırayı kürügä zar bulğanlıqtan, ul dekaber ayında cirle televideniedä millättäşlärebezne tanışırğa, berläşergä öndäp çığış yasıy. Şul uq könne telefon aşa çıltıratuçılar bula. Ä ğinwar ayında 100 çaması tatar keşese üzara tanışalar. Ä xäzer “Tuğan tel” mädäni ağartu üzäge” 260 keşene berläşterä.
Uqıtuçı bulmasa da, Zäkiä Valitovanıñ Uqıtuçılar qorıltayında qatnaşuı Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievkä yärdäm-kiñäş sorap xat yazuı arqasında bulğan. Prezident isemennän häm BTK räise Rinat Zakirovtan xatlar kilüe arqasında “başım kükkä tigändäy buldı”, di Zäkiä xanım. Ä inde BTK räiseneñ Ferdinand Salaxovnı Saxalinğa yullawı anda yäşäwçe barlıq tatarlarnı da yoqıdan uyatqanday bulğan. İke genä misal. Ferdinand: “Alıp kilgän 1500 cırlı karaoke ((Qara – uqı?) diskınnan, içmasa, 10ap ğına bulsa da cır öyränegez, cäyen tağın kiläçäkmen, bergäläp cırlarbız”,- digän. Xäzer küplär, bu cırlarnı küçerep alıp, maşinalarında uynatıp yörilär, beryulı öyränälär dä. Maşa, Zoya, Nataşalar urınına xatın-qızlar üz isemnären qullanuğa qaytqannar. Baqsañ, Älfiä, Zölfiä, Mönirälär yağımlıraq ta yañğırıy äle.
Ana telen uqıtu buyınça da ömetlär uyana. Utrawnıñ tönyağında yäşäwçe 66 yäşlek xanım Yujno-Saxalinskiğa kilep bu eşkä alınırğa äzerlegen beldergän. Moña Qazanda büläk itkän uqu äsbapları da yärdäm itäçäk.
Qısqası, Zäkiä Valitova Qazanda buluına ifrat ta qänäğät. Semberdä dä sabaq aldım, di. Bigräk tä “Tuğan tel” oyışmasınıñ 15-yençe qorıltayı aña zur tä'sir yasağan.
Ä Saxalinda ul başqarğan eşlärneñ tağın berse iğtibarğa layıktır: armiädä xezmät iüçe tatar soldatları belän elemtä urnaştırğannar ikän anıñ fikerdäşläre. 10 meñ çaqrım yıraqlıqta, tuğan cirlärennän ayırılıp yäşägän tatar balasına bu bigräk tä zaruri. Bu cähättän, Saxalinda üterelgän yäş soldat Marat Dinullov turında da süz çıqtı. Saxalin gäzitläre dä bu faciğağa iğtibar itkännär ikän. Zäkiä xanım anıñ awılda yäşäwçe äti-äniläre belän oçraşıp, üterüçelärne cawapqa tartu turındağı ğarizanı qänäğätländerü çaraların kürergä tırışaçağın belderde. Härxäldä, märxümneñ äti-änise İrşat häm Räysä belän üzara bağlanışta torırğa süz quyıştılar.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Könyaq Äfğanstanda Taliban yulbaşçılarınıñ berse mulla Axtar Möhammäd Osmani üterelgän. Koalisiä köçläreneñ matbuğat wäkile Thomas Collins, bu xaqta menä närsälär belderde:
"Bu – Taliban öçen zur yuğaltu, anıñ üleme Taliban eşçänlegenä yoğıntı yasayaçağına şik yuq, ämma Taliban bik tiz yaraqlaşa belä, häm anıñ urınına yaña keşe bilgelänergä mömkin, bez anı da tabaçaqbız."
Amerikan ğaskärläre bu üterüne - ciñü dip atadı. Osmani Helmand häm Qandahar vilayätlärendä Talibannı citäkli ide. Osmani häm anıñ ike yardämçese Paqstan çige buyında xärbi hawa höcümendä üterelgän.


text:
Bolton: AQŞ-Rusiä mönäsäbätläre şäptän tügel
Buş administratsiäse, AQŞ belän Rusiä arasında yaña strategik xezmättäşlek urnaştıruğa ireşä almadı. Şuşı belderüne Quşma Ştatlarnıñ Berläşkän Millätlärdäge elekke ilçese John Bolton, sişämbedä Waşingtonda Rusiägä bağışlanğan ber konferensiädä yasadı.
"Soñğı 3 yıl buyı küzätelgän bu taypılışnı inde tözätep bulmıy diärlek, monıñ öçen tağı da ozağraq waqıt häm dä Rusiäneñ üzendä qayber üzgäreşlär kiräk bulaçaq. Älbättä bu Amerika qulında tügel, läkin şaqtıy ähämiätle waqıt" dide John Bolton.
2001 yıl 11 sintäber höcümnärennän soñ Rusiädä Quşma Ştatlarğa qarata "iskitkeç teläktäşlek" xisläre barlıqqa kilde, dip iskä ala ul çaqta däwlät sekretareneñ qoral çikläw mäsäläsendä urınbasarı John Bolton. İke ildä dä, yaña yanawlarğa qarşı toru öçen, salqın suğış qalıplarınnan arınıp, yañaça fiker yörtü kiräklegen añlaw küzätelde. Ämmä, 2003-2004 yıllarda şuşı añlaşu nindider säbäplärdän yuqqa çıqtı, Rusiä berniçä strategik mäsälädä Quşma Ştatlar belän xezmättäşlek itmäw yulına bastı, di Bolton.
Misal itep ul Tönyaq Korea häm dä İrannı kiterde. Baştaraq Mäskäwdä, İran atom qoralına iä bulsa, monıñ näticäläre ayanıç bulaçaq, digän añlaw bar ide kebek, xäzer wazğiät üzgärde di ul:
"İran turında xalıqara söyläşülärdä bulsın, İminlek Şurasında 5 daimi äğza arasında bigräk tä, Rusiä İrannıñ töp yaqlawçısı häm saqlawçısı bulıp kürenä" di John Bolton.
Älbättä, monı Rusiäneñ iqtisadi mänfäğätläre belän añlatıp bula, di Bolton, läkin anıñ fikerençä, bu Rusiäneñ Yaqın könçığıştağı strategik mänfäğätlärenä turı kilmi. Ğadi itep äytkändä, Rusiägä Tönyaq Korea, İran häm Süriädän başqa "yuğarıraq sıynıf" duslar kiräk, dip östäde ul.
Alay da, qorı tänqit kenä tügel, Rusiäneñ ber mäsälädä qaraşına Bolton, kiresençä, ixtiram belderde. Ul da bulsa, Kosovo yazmışın Berläşkän Mİllätlär xäl itergä tieş tügel, digän qaraşına.
Rusiä-Quşma Ştatlar mönäsäbätläre soñğı 6-7 yılda al-da-göl bulmasa da, Bolton fikerençä, bu ike il öçen urtaq bulğan fundametal äyberlär bar.
Quşma Ştatlar Rusiä belän mönäsäbätlären yaxışrtu forsatın ıçqındırsa da, andıy mömkinlek äle dä saqlana häm ul mönäsäbätlärneñ kiläçäge Rusiä xökümäteneñ nindi yuldan kitäçägenä nıq bäyle di, John Bolton:
"Ägär Rusiä avtoritar, kommunistik, patşa dip äytimme, säyäsi sistemına äylänep qaytsa, bu sistem demokratik üzgäreşlär, matbuğat häm şäxes ireklegenä açıq tügel, bezgä urtaq raketa qalqanı, yä terrorğa qarşı köräş kebek ölkälärdä xezmättäşlek itkändä, Rusiäneñ şuşı eçke säyäsi üzençälegen ciñü bik awır bulaçaq" dide John Bolton.
ali ğilmi


text: Bu 9nçı august uzğan TİÜneñ kiñäytelgän idärä utırışında qaraldı. Eş şunda, respublika parlamentı mäğärif turında qanunğa üzgäreşlär kertü mäsäläsen qarıy başlağan ide. Andağı 29nçı mäddä başqort telen barlıq mäktäplärdä dä mäcbüri kertüne qanunlaştıra. TİÜ tatar mäğärife problemnarı çişelmäs elgäre balarğa köçläp başqortça uqıtu döres tügel dip isäpli. Häm zamanında mäğärif ministrı bulıp eşlägän Gardanovnıñ tatarlarğa başqortça, başqortlarğa tatarça uqıtunıñ moxtaclıq bulmaw turında qararın iskä töşerä häm anı bügen dä tormışçan dip isäpli.


text:
Sverdlovski ölkäsendä etnik problemnarğa bağışlanğan yaña säxifä açıldı
Sverdlovski ölkäse millätara kitapxanäse binasında Millätara mäğlümat üzäge başlanğıçı belän “Töbäklärdäge internet mäğlümat çaralarında milli tematika” dip atalğan tügäräk östäl oyıştırıldı. Biredä törle milli oyışmalar wäkilläre, ğämmäwi mäğlümat çaraları citäkçeläre, jurnalistlar, Sverdlovski ölkäse gubernatorı häm Yekaterinburg şähär xakimiäte wäkilläre, ölkä xökümäteneñ keşe xoquqların yaqlaw apparatı xezmätkärläre, Amerika häm Velikobritaniä illäreneñ Uraldağı ilçelekläre wäkilläre qatnaştı.
Tügäräk östäl yanına cıyıluçılar Millätara mäğlümat üzäge tarafınnan internet mäğlumat agentlıqlarında milli problemalarnı yaqtırtu buyınça uzğan yılnıñ közendä uzdırılğan monitoring näticäläre belän tanıştılar. Şunısı ayanıç, monitoring uzdırılğan biş ay waqıt eçendä etnik temalarğa yaqtırtılğan 225 xäbärneñ 52 protsentı negativ, yäğni tiskäre mäğlümatnı täşkil itä. Uñay yaqlar yaqtırtılğan xäbärlär nibarı 27 protsent, bitarafraq materiallar 21 protsent.
Sverdlovski ölkäse keşe xoquqların yaqlaw apparatı citäkçese Tat'yana Merzlyakova bu xälne jurnalistlarnıñ professional ostalıqları citmäwdän kilä dip belderde.
“Qızdırğan” faktlar artınnan quuçı jurnalistlar etnik temalarnı tiränten öyränmilär, küp kenä närsälärdän xäbärdar tügellär, materialnı aşığıp, östän genä yaqtırtalar, dide Tat'yana xanım.
Ul Daniä matbuğatında bastırılğan karikatura misalında, “süz irege” digän närsä hiçniçek tä ber xalıqnı da ränceterlek bulırğa tieş tügel dip, milli tema kebek neçkä, saq mönäsäbät taläp itä torğan temanıñ bügenge köndä säyäsi totrıqlılıqta bik zur ähämiätle rol' uynawın assızıqladı.
Tügäräk östäl yanına cıyıluçılar aldında, Millätara mäğlümat üzäge tarafınnan küpmillätle Ural xalıqlarınıñ milli tormışın, etnik problemalarnı, migratsiä mä’sälälären, keşe xoquqların yaqtırta torğan yaña säxifä açılu uñayı belän, älege säxifäne täqdir itü bulıp uzdı. Här milli oyışmanıñ bu säxifägä mäğlümat birä aluı, borçığan mä’sälälärne kiñ cämäğätçelekkä çığara alu mömkinlege añlatıldı.
Fäwiä Safiullina
Yekaterinburg


text: Rusiä şirkäte “Transneft”neñ Europağa nefte satunı çikläw turındağı niätläre belän bäyle räweştä, Europa berlege qatı borçılu beldermäde.“Transneft” başlığı Semen Waynştoq, Rusiäneñ Europa qullanuçılarına kirägennän artıq nefte ozatu, anıñ bäyäsen töşerügä kiterä dip belderde. Waynştoq, Qıtayğa torba ütkärgeçen tözü niätlärenän soñ, “Transneft» üzeneñ ber öleş neftesen bu ilgä sata ala dip, bilgeläde. Uzğan atnda şundıy uq belderüne ikençe ber Rusiä şirkäte, “Ğazprom” da beldergän ide. Bu belderülärgä cawap itep, Europa komissiase wäkile Ferran Espuni bolay dide: “Bazar mönäsäbätlärendä satuçı da , aluçı da üz ğämällärendä irekle. Ägär alar şulay telilär ikän, ul alarnıñ eşe” dide Ferran Espuni. Şul uq waqıtta ul, rusiä şirkätläre üz östenä alğan burıçların ütär digän ışanıçın da belderde.


text:
Çallı möslimäläre berläşä
Çallıdağı möselman xatın - qızların berläşterü maqsatınnan berençe cıyın monnan 2 ay elek ütkärelgän ide.Şuşı cämğiät xäzer Çallı möxtäsibäte qarşında " Möslimälär Şurası" bulıp terkälü uzdı häm eşçänleklären canlandıru maqsatınnan yäkşämbe könne ikençe cıyılışların uzdırdılar.Biredä törle yünäleştä eşläyäçäk komitetlar buldırıldı häm alarnıñ cawaplı keşeläre dä bilgelände.Çallıda turıdan turı üzläre zıyan kürgän, mısqıllawğa duçar bulğan möselman xatın-qızları yäki törle oyışmalarda qatnaşuda ğayıplänep qulğa alınğan möselman ir-yegetläreneñ äniläre, apa-señelläre dä yäşi.Zakonsıyz qulğa alınğannar dip sanaluçılar belän eşläw buyınça da, yäğni andıylarnıñ xoquqların yaqlaw yünäleşendä dä xäräkät itü bulaçaq.Mondıy komitet äle oyıştı ğına häm başqarası eşläre farazlanıp qına kilä."Möslimälär Şurası"nıñ bügenge mäşäqätlärenä tuqtalıyq.Tatar xatın qızları şura eşendä aktivlıq kürsätäme, möselman xatın-qızların nindi mäs'älälär borçıy?Şuşılar xaqında "Möslimälär Şurası" räise Rimma Nuriäxmätova häm älege oyışmanıñ psixoloğı Ğaliä Kaşapova "Azatlıq"qa bolay didelär:
-Bu arada bez Şuranıñ cawaplı keşelären bilgeläw belän mäşgül'bez.Bik küp xatın qızlar belän oçraşaçaqbız.Şunı beldem, Çallı xatın-qızları bik aktiv ikän.Alar belän aldıbızğa plan quydıq, şunı ütäw öçen cıyılıp söyläşäbez.Sorawlar bik küp ikän.Xatın-qızlarıbız yärdäm sorıy.Şunı isäpkä alıp, psixolog Ğaliä xanımnı üz eşebezgä cälep ittek.
-Xäzerge zamanda xatın-qız haman da üzeneñ problemaların çişä almawçı, matdi baylıqqa iä bula almawçı, yuğarı urınnarda eşli almawçı keşe bulıp qala.Çönki bezdä il belän idärä itüçelär, däräcäle känäfilärdä utıruçılar irlär.Bez yärdämgä bik tä moxtac, şul isäptän psixologik yärdämgä dä.Psixolog bularaq alarğa belemle, qorıç ixtiarlı bulırğa, balaların saf möselman itep tärbiäläw yulında yärdäm kürsätäsem kilä.Ğaylä probleması şähärdä bik zur, bigräk tä yäşlär arasında.Bez irlärebez belän yäşärgä öyrätelmägän buın üsterep kiläbez.Ğomumän bez ğailädä yäşi belmibez.İrlärebezne qäderlämibez, xatın-qız bularaq üzebezne tota belmibez, tieşle tärbiä almağanbız, şuña kürä minem maqsatım xatın-qızğa ürnäk keşe, ürnäk ana buluda yärdäm kürsätü.
Çallı möxtäsibäte qarşında oyışqan "Möslimälär Şurası" cıyılışında möselman qızların häm yegetlären qawıştıru xezmäten buldıru turında da qarar qabul itelde.Moña ixtiac bar.Çönki möselman ğailäse qorırğa teläüçe yäşlär şundıy üteneç belän şähär mäçetlärenä kilälär ikän.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Samaralı İlgiz Kälüç orden aldı
Samar tatar cämäğätçelege şuşı könnärdä quanıçlı mizgellär uzdıra. İstä qalırlıq könnär. Maynıñ 22- dä Samara ölkä administratsiäse binasında illegä yaqın keşegä däwlät büläkläre tapşırıldı. Şular arasında millättäşebez İsmägıyl' uğlı İlgiz Kälüç tä bar ide. İlgiz Kälüç- Samar töbägeneñ 1-nçe mäşhür tatarı, texnik fännär kandidatı, Rossiä Federatsiäseneñ häm Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre, 36 yıl buyına “Yalqınlı yäşlek” cır, biü, şiğriät ansamblen citäkli häm menä İlgiz Kälüçkä gubernator Konstantin Titov Duslıq ordenın tapşırdı.
İlgiz äfände, ğömeregezdä berençe märtäbä orden taqtığız. Nindi toyğılar bili küñelegezne?
Aq yortta gubernator Titov küp kenä keşelärgä büläklär tapşırdı. Monda zavod- fabrikada eşläwçelär, intelligensiä wäkilläre küp ide, kürenekle belgeçlär. Maqtaw käğäzläre, medal'lär tapşırıldı. Ämma läkin orden beräw genä ide, ul miña ğına birelde. Min gubernatorğa:”Konstantin Alekseeviç, kiläçäktä dä Samar tatarlarına xezmät itärmen. Yözegezgä qızıllıq kitermäbez. Üzegez dä bez- tatarlarğa yärdäm itep yäşisez. Räxmät,”- didem. “Kiläçäktä dä tatar xalqına yärdäm itäçäkbez”-, dide gubernator.
Orden alır aldınnan kübräk dulqınlandığızmı, ällä orden alıp qaytqaçmı?
Älbättä alır aldınnan. Mine ordennıñ bizäleşe tetränderde. Yäşel töslär bik tä inde islam ruxın tudıra. "Duslıq" ordenı täresez buluı belän dä canğa yaqın. Küñelgä yatırlıq, möselman qiäfätle närsä.
Qayber bändälär, kükräge tulı ordennarı bulğan keşelärgä dä, bitaraflıq kürsätälär. Orden alu ciñel tügelder.
Ciñel tügel. Miña birgän “Duslıq” ordenı ul Samar tatarlarına da birelgän büläk dip sanıym. Xalıqnıñ quyğan xezmätenä näticä.
Aq yort tarafınnan şäxesne zurlaw- millätne olılaw dip tä qabul itelä bit äle. Sezneñ turında yazalar, Sezne kürsätälär, şunıñ belän tatar milläten propagandalıylar, millätne zurlıylar.
36 yıl buyına töp xezmättän soñ eşlägän eşemne, milli xäräkättä quyğan xezmätemne kürü dip qabul ittem.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Paqstannı tözekländerügä milliardlağan dollar kiräk
"Keşelärne qotqaru häm alarğa ülmäskä yärdäm itü – berniçä yöz million dollarğa töşäçäk. Häm tözekländerü eşläreneñ bäyäse – milliardlağan dollar. Xäzerge waqıtta monı açıqlıylar," dide Egeland.
Egeland xalıqara cämäğätçelekkä yärdäm sorap möräcäğät itte. Berläşkän Millätlär Oyışması sorağan 272 million dollardan barı tik 50 million birelgän, dide ul.
Ziyan kürgän töbäktä isän qaluçılarnı ezläw tämamlandı, xäzer töp iğtibar – andağı xalıqqa yärdäm itü.
Yevropa Berlege bügen Paqstanğa 12 million dollar cibärüe turında xäbär itte.


text:
Prezident Saakaşvili ğinwar saylawlarına çığa alırlıq ixtimal köndäşlärennän arına
Gruziädäge qarşılıqlarnı kimetü maqsatında prezident Mixail Saakaşvili ğinwarda waqıtınnan alda prezident saylawları ütkärü turında färman çığarğan ide. Aña äzerlek inde şunda uq başlandı diärgä bula.
İldäge qarşılıqlarnı kimetügä prezident Saakaşvilineñ kötmägändä, prezident saylawların waqıtınnan alda, ğinwar başlarında uq ütkärergä buluı da öleş kertte kebek. Monı ike kön elek kenä Tiflis uramnarına çıqqan oppozitsiäneñ dä zur öleşe xupladı. Ämma Saakaşvili belderüennän añlaşılğança, ul kiläse saylawlarda da ciñärgä ömetlänä, yäğni tawış birüne üz mandatın nığıtu öçen iğlan itä:
Mixail Saakaşvili süzlärenä qarağanda, başqa illär belän mönäsäbätlärdä tuğan problemalarnı xäl itü, Gruziägä yasalğan basımğa çıdaw, gruzin cirlären yolqıp alu tırışlıqlarına qarşı toru öçen aña bernindi dä şik uyatmaslıq yaqlaw kiräk.
Tawış birügä, ä ul ğinwarnıñ 5-enä bilgelängän, 45 kön qala Saakaşvili prezident urınınnan kitep, däwlät başlığı wazifaların parlament citäkçese Nino Burjanadzegä tapşırırğa tieş. Bu noyäbrneñ 22-endä bulaçaq. Burjanadze Saakaşvilineñ yaqın berektäşe sanala, şuña da saylawlarğa äzerlek çorında xakimiät yat qullarğa birelmi.
Ä inde Saakaşvilineñ prezident urını öçen kem belän yarışa alu mömkinleklärenä kilgändä, alar ällä ni zur tügel - oppozitsiäneñ berdäm nämzäte älegä yuq, bula alırlıqların da Saakaşvili tirälege uyınnan çığara bara.
Comğa könne Tiflistäge prokuratura şularnıñ bersen, kürenekle eşmäkär Badri Patarkatsişviline däwlät xakimiätenä qarşı fetnä oyıştıruda ğäyepläp çıqtı. Aña qädär oppozitsiäneñ tağın ike kürenekle wäkile - Şalva Natenaşvili häm Sötnä Gamsaxurdiä dä Rusiä faydasına küzläw alıp baruda, häm şulay uq xakimiätkä qarşı fetnä oyıştıruda ğäyeplängän ide.
Şulay itep, oppozitsiäneñ ömetle nämzäte älegä kürenmi. Ğomumän gruzin oppozitsiäseneñ alda torğan prezident saylawlarında berdäm nämzät tiräsendä tuplana aluı älegä bilgele tügel.
Kärim Kamal


text:
“Tormış” firqäse yullarnı tözekländerüne taläp itä
Tatarstan prezidentı yalda, xökümät äğzäläre respublikanıñ 5 yıllıq üseşe programmasın äzerli häm üzläreneñ yazmışı xäl itelüen kötä. Ä säyäsi firqälär härqaysı üz qiblasın ezli. Abruyı nul'gä qädär töşkän Tormış firqäse aktivistları şimbä könne üzençälekle çara ütkärde. Alar Krılya Sovetov parkı yanında piketqa çığıp, Qazandağı yullarnı tözekländerüne taläp ittelär. Piketçılarğa teläktäşlek beldergän maşina yörtüçelär şul urınnan ütkändä, maşinalarında qıçqırtıp üttelär. Bigräk tä älege yaz könnärendä Qazandağı yullarnıñ cimereklelege teläsä nindi maşina yörtüçeneñ yörägenä ütkän. Şuña kürä, säyäsi firqä bularaq tanılırğa teläwçelär, awırtqan cirlärgä plakatlar belän törtep siskänderep cibärälär.


text:
Tanılğan din ähele İdris xäzrät Galävetdin Sembergä kilde
Qızğanıç ki, barça imamnarıbız da tirän eçtälekle wäğäzlärgä sälätle, dip bulmıy. Küp mäxällälär imamnarı mäçetlärdä namaz uqu häm Xaq Täğälädän “tege” dönyada şäfqät yalwaru belän çiklänälär. Döres, wäğäz ostalığı belän tanılğan imamnarıbız da bar, tik bik az alar. Başqa imamnarıbıznıñ da hönäri ostalığın kamilläşterü maqsatınnan, Sember ölkäseneñ Üzäk Diniä nazäräte möftie Fatıyx xäzrät Aliullov Çallıdan kürenekle wäğäz ostası, tirän belemle din ähele İdris Galävetdinnı ber atnağa qunaqqa çaqırğan. Ul imamnar öçen 5 könlek seminar-kiñäşmä uzdırdı. Anda menä nindi temalar iğtibar üzägendä buldı. “Yäş buınnı tärbiäläwdä häm tormışqa äzerläwdä imamnar role (eşçänlege)”, “Qor'än häm Sönnät buyınça aqıl üseşen tärbiäläw”, “Qor'än häm Sönnättä äxlaqi sistema nigezläre”.
Seminarda eçkersez fiker alışular buldı, imamnar küp sorawlarğa cawaplar taptılar. Bu çaradan tış İdris xäzrät ölkä üzägeneñ 5 mäçetendä öylä namazları aldınnan wäğäz tottı. Aldan birelgän iğlannar bik küp keşene cälep itte. Şul isäptän xatın-qızlarnı da.
Ölkä üzägeneñ Timeryul rayonındağı “Äl-İslam” mäçetenä comğa namazına kilgän İdris xäzrätne, ğädättägeçä, ber törkem xäyer sorawçılar qarşıladı. Qunaq barısına da aqça öläşte. Ğorur tatar xalqınıñ ber waqıtta da xäyer soramağanına basım yasap, İdris xäzrättän sadaqa öläşüeneñ mäğnäsen häm maqsatın sorarğa turı kilde. Ul üz ğämälen Qor'än-Kärim taläbe belän nigezläde.
“Läkin sadaqa sorawçılarnıñ moxtaclığı şik uyata, çönki Tacikstannan, Üzbäkstannan kilep urnaşqan “lälü”lärneñ yäşäw räweşe şul bit. Annan soñ, moxtac keşe sadaqanı da bik uñaysızlanıp qına sorıy, ä bolar küzeñä kerep, qulıñnan tartıp alırday soranalar. Mondıy yumartlıq alarnıñ şundıy yäşäw räweşen xuplaw bulıp çıqmıymı soñ?” – digän sorawğa İdris xäzrät “Gönahı üzlärenä bulır, ä min alarnıñ moxtacmı-tügelme ikänen belmim, şunlıqtan az ğına öläşep bulsa da, Xaq Täğälä taläben ütädem, dip sanıym. Ä moxtac bulmağannarğa da sadaqa birüneñ gönahı yuq”, - dide.
İdris xäzrätkä birelgän ikençe soraw citdiräk ide. Maxsus xezmätlärneñ Rusiäküläm cıyını urını itep näq Tatarstannıñ başqalası Qazannı saylaw säbäpläre turında. Ällä inde Tatarstannıñ ekstremistlarnı küpläp totu täcribäse başqalar öçen dä ürnäk sanalamı? Läkin äñgämädäş bu sorawğa cawap birä almawın belderde. Farazlar ğına qorırğa mömkin, dide. Ul şulay uq Tatarstanda ekstremizm-terrorizmda gäeplängän yegetlärneñ cinayät qılu-qılmawları turında da fiker yörtü qıyınlığın äytte, çönki anıq fikergä kiler öçen, ike yaqnı da tıñlap qararğa kiräk. Ä bezdä andıy mömkinleklär yuq, dide.
Ä menä İslam dinen törle mäğlümlät çaralarında pıçratunıñ säbäplären qunaq berqädär çamalıy ikän. Çönki bügenge zamanada İslam dine arta, köçäya bara. Parijnıñ üzendä genä 700 mäçet. Fratsiädä 4000 mäçet. AQŞta 6 million möselman. Mäskäwdä ber yıl eçendä 5000 keşe, urıslar, İslam dinen qabul itkännär. Dimäk, mondıy wäzğıätne qabul itä almawçılar İslam dinen pıçratıp, wäzğıätne ikençe yaqqaraq borırğa tırışalar. Ä “terrorizm töşençäsenä kilsäk, anıñ başqa misalları belän dönya tulğan.
İdris xäzrätneñ Comğa namazı da İslam quşqança yäşäw räweşe turında buldı.
Dinebezgä qağılışlı tağın berniçä süz. Rusiäneñ Möftilär şurası räise Rawil xäzrät häm Tatarstan möftie Ğosman xäzrätneñ Sember Sabantuyında qatnaşuları turında xäbär itkän idek inde. Cirle citäkçelek belän äñgämädä alar ölkädä ber genä möfti bulırğa tieşlege turında urtaq fikergä kilgännär.
İke möftineñ berse Fatıyx xäzrät äytüençä, ul da, Säwbän xäzrät tä bu wazifadan kitärgä tieş, başqa keşe tabarğa qarar qılğannar. Fatıyx xäzrät üze isä “Möfti wazifasına yabışıp yatmıym, dinebezne torğızu yağınnan başqa eşlär dä muyınnan”, - di. Läkin şart ta quya: yaña möfti Rawil Gaynetdin tarafdarı bulırğa tieş. Säwbän xäzrät Söläymanovnıñ isä niätläre älegä bilgesez.
Ayrat İbrahim, Sember.


text: Fransiä xäkimiätläre, eşkä urnaşu sistemındağı reformalarğa qarata qarşılıqnıñ yaña dulqınına äzerlänä. Şimbä könne hönäri berleklär, studentlar belän bergäläp yaña, külämle uram cıyınnarın planlaştıra. Pänceşämbedä Fransiäneñ törle şähärlärendä çirek millionğa yaqın keşe uramğa çıqtı. Paricda politsiä belän bäreleşlär buldı. Alar Sorbonna studentların quıp taratır öçen su attırğıçlar häm küz yäşe çığara torğan ğaz qullanırğa mäcbür buldılar. Xäkimiät tarafınnan planlaştırılğan eş turındağı qanunğa kerteläçäk üzgäreşlär eşkä alunı ğına ciñeläytep qalmıy, eştän çığarunı da ğädiläşterä.


text:
Alupka
Alupka (ukraince Aлyпka, rusça Aлyпka) — Qırım dağlarınıñ cenübiy capında, Ay Petriniñ eteginde bulunğan bir şeerdir, belli kurort.
Münderice
Coğrafiya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İklim[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Yanvarnen fevral aylarınıñ orta arareti +3.. +4°C, avgustnıñki +24,6°C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi — 400 mm, yıllıq küneşli saatlarnıñ orta miqdarı — 2150, avanıñ nisbiy dımlılığı — 69 %. Yuvunuv mevsimi marttan oktâbrgece devam ete (suv arareti tahminen +22.. +28°C).
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Zemaneviy Alupka topraqlarında insannıñ yerleşmeleri milâttan evel VIII biñyıllıqta peyda oldı. Şeer Alubika adınen birinci kere 960 senesi añıldı. XIV-XV asırlarda bu yerde cenevizlerniñ Lupika adlı qaleçik buluna edi. 1475-1774 seneleri Alupka osmanlılarnıñ akimligi altında edi. Qırım Rusiye eline keçkenden soñ (1783), Alupka R. Potömkinniñ mülkü edi. 1823 senesi ise, mında saray qurdurğan Mihail Vorontsovnıñ saipligine keçti. XX asırnıñ başından Alupka belli kurort oldı. Bu yerge devalanmağa, raatlanmağa Födor Şalâpin, Maksim Gorkiy, Valeriy Brüsov, İvan Bunin, Lesâ Ukrainka ve başqaları kelgen ediler.
1938 senesi Alupkağa şeer statusı berildi.
Naqliye[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeer Yaltadan 17 km uzaqlıqta buluna. Qırımnıñ merkezi ve diger meskün yerlerine Alupka Aqyar-Yalta-Aqmescit-Kefe avtotrassası vastasınen qavuşa.
İçtimaiy saa[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerde eki umumtasil ve bir dane muzıka mektepleri, hastahane, eki kitaphane, eki musafirhane, medeniyet merkezi bar.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerniñ meşur yerlerinden Vorontsov sarayını ve onıñ etrafındaki parknı añmaq lâzim.
Alupkada doğğan II Cian cenkiniñ iştirakçisi, uçucı Amet-han Sultannıñ müzeyi bar.
1972 senesi şeerde terek ve çalılarnıñ eki yüzden ziyade çeşitten ibaret olğan park açıldı.
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Alupka malümat portalı
- "Bütün Qırım avuç üstünde" saytı Alupkada raatlanuv aqta er angi malümat
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Mäskäwdä xoquq saqlaw oyışmaları 7 avgustqa qädär köçäytelgän rejimda eşliäçäk
Bügen Mäskäwdä Hawa desantı gäskärläre üzläreneñ bäyrämen ütkärü säbäple bazarlar eşlämi. Uzğan yıllarda VDV saflarında xezmät itep qaytqannar bu könne massaküläm tärtipsezleklär häm uramda suğışular oyıştıra ide. Bıyıl da iserek xäldäge elekke desantçılar, çığışları belän Kavkazdan bulğan dürt keşe utırğan maşinağa höcüm yasağan. Zıyan kürüçelär yuq. Mäskäwneñ Gorki isemenäde parqına yul totqan yözlägän desantçı, keşelär utırğan ber maşinanı öç tapqır äyländerep atqan. Mäskäw üzägenä militsiäneñ östämä köçläre tartıla. Desantçılarnıñ kübese iserek xäldä, üzlären bik dorfa tota.


text:
Malaysia, Ğiraqta Amerika Quşma Ştatları tarafınnan saylap quyılğan xakimiätne tanırğa äzer bulmawın belderde. Tışqı eşlär ministrı Syed Hamid Albar, Amerikan xärbiläreneñ Ğiraqnı okupatsiäläwe tämamlanğançı, xakimiätne Ğiraq keşeläre täşkil itsä dä, alar barıber Ğiraq xalqı wäkilläre tügel, dide. Jurnalistlar aldında çığış yasap, Syed Hamid-Malaysiä älegä Ğiraqnıñ waqıtlı xakimiäten räsmi tanımıy häm Bağdadta üz ilçelegen yañadan açırğa cıyınmıy, dip belderde.
Kiçä Mosulda waqıtlı şähär şurasınıñ saylanuı –böten il öçen yaxşı misal. Kördistan Demokratik Partiäse wäkile Fadhil Mirani süzlärenä qarağanda, şähär başlığı itep elekkege general milläte belän ğaräp Ğanim al-Boso saylanğan, anıñ urınbasarı –körd Xasro Goran, ber süriäle häm ber etnik törek keşese mer yardämçeläre itep bilgelängän.


text:
Tatar-törek litseilarında sälätle balalar ğına uqı...
Törek litseylarına kerü konkursı zur. İr-yegetlärnekenä ber urınğa 10, qızlarnıqında 20 keşe. Bu uñay tügel. Ämma konkurs kiläçäktä dä şulay qalaçaq, çönki tatar-törek litseyın açu öçen aqça häm kadrlar kiräk. Ä alar yuq.Küptän tügel Rossiä Mäğärif ministrlığı komissiäse kilep tatar-törek litseyların tikşerep kitkän bulğan. Häm älege litseylarda din uqıtu köçle dip dokument cibärgännär. Bu xaqta Marat Lotfullin menä närsä dide:
Bu asotsial' dokument. Bu litseylarda din dä, din tarixı däresläre dä uqıtılmıy. Ä alarnıñ dokumentınnan islam dine uqıtıla digän fiker qala.Sez Qazan mäğärif idäräse başlığı urınbasarı Marat Lotfullinnıñ komissiä utırışında yasağan çığıştan özeklär işettegez.
Şulay uq komissiä utırışında mäktäplärdä tatar tele uqıtu mä’säläsenä dä zur iğtibar birelde. Çönki kölliätlär, litseylar açıla tora. Ämma tatar tele uqıtu yaxşırmıy. Tatar-törek litseyınnda da tatar tele uqıtu älläni yuğarı däräcädä tügel ikän. Bu xaqta Däwlät Sovetı deputatı Tufan Miñnullin bilgeläp uzdı:Min mäktäplärdä küp bulam. Alarda tatar tele uqıtılışı äybät dip äytmäs idem. Ber-ike balanı kürsätkeç öçen öyrätep quyalar ğına. Tatar tele barı rayonnarda häm awıllarda ğına yaxşı uqıtıla. Qazanda bu haman aqsıy. Tatar-törek litseylarında da tuğan telne belgän balalar kilmi.
Sez Däwlät Sovetı deputatı Tufan Miñnullin fikerlären işettegez. Ul tatar törek litseylarında tatar telen uqıtu turında söyläde.Şulay uq utırışta Törkiädän kilgän uqıtuçılarnıñ viza alu mä’säläse, litsey citäkçese itep törekne quyarğamı ällä üzebezneñ Respublika keşesenme digän mäs'älälär qaraldı.
Landış Xarrasova, Qazan


text:
Putinnıñ turı elemtäse çirattağı par çığarumı?
Rusiä prezidentı Vladimir Putin berençe märtäbä turı efir aşa xalıq belän 2001 yılnıñ 24 dekaberendä aralaştı. Putinnıñ Yelsinnan soñ xakimiätkä kilgän çorı. İldä başbaştaqlıq. Häm näq urıs añı kötkänçä, qotqaruçı bulıp täxetkä Putin menep kilä. Kinät kenä säyäsät ofıqlarında barlıqqa kilgän Putin ğälicanäplären xalıq belän küzgä –küz oçraştırırğa bula anıñ administratsiäse. Bu çara TV, radio aşa, turı efirda, ike säğät däwamında buldı. Saylap alınğan qala wä qayber salalarda, militsiä çornap alğan TV kameraları qarşında, qullarına talon kebek käğäz kisäge totqan, şulay uq saylap alınğan keşelär sorawlar birdelär. Talonnarı isä militsiä kardonın ütär öçen röxsät kenä bulmıyça, ä äzer soraw ikänen çamalap buladır. Putinnıñ berençe märtäbä xalıq belän oçraşuı menä şulay uzdı. Oşap kitte küräseñ, 2001, 2002, 2003, 2005 nçe yıllarda da uzdı. 2004 nçe yılda şundıy xalıq belän aralaşu bulmawnı , ul yılda prezident saylawları uzuı, köndäşläre isä, prezidentnı saylaw aldınnan xezmät wazifalarınnan qullanu belän ğäyeplärläwläre ixtimal dip añlattılar. Bıyıl isä, Putin cäyen ber xalıq belän söyläşep aldı inde. Xäzer menä tağın 25 üktäberdä Rusiä watandaşları sorawlarına cawap biräçäk. Cämäğät, soraw birdeñ dä, cawabın aldıñ tiz genä dip ışanırğa kiräkmi. Bu sezgä baqça başığızdağı kürşegez tügel. İnde bügenge bügenge köngä Rusiä ilbaşına atap 600 meñ soraw tuplanğan. İnternet aşa, telefon aşa. Maxsus keşelär Prezidentqa bu sorawlarnı saylap alıp qına citkerep toraçaqlar. Şularğa ğına Putin Vladimir cawap biräçäk. Qalğannarı qala. Döres, türälär, bu sorawlarğa şulay uq yazma räweştä cawap cibäreler dilär. Işanabız. Sorawlar digännän. Älbättä xalıqnı ilküläm proyektlar, toraq-komunal' kompleksı häm şunıñ işe sotsial' problemalar borçıy. Läkin, küzätüçelär, 25 üktäberdä bulaçaq turı elemtädä milli mä’sälälär xaqında da sorawlar bulmıy qalmas dilär. Ni öçen digändä, il buylap gruzinnarnı illärenä sörü, Kandopoga şähärendäge kebek distälägän suğış oçraqları der selketä. Menä bu sorawlarğa Putin cawap birerme, anısın kürerbez. Bu bit, Rusiä xakimiäte bik ük önäp betermägän milli mäs'älälär. Menä, bıyıl cäyen uzğan turı elemtä waqıtında da, Qazannan 27 yäşlek Röstäm isemle beräw, putinğa internet aşa, Äytegez äle, urıs bulmağan xalıqlarnı assimilyatsiäläw- ul sezneñ säyäsätneñ ber maqsatımı digän soraw yullağan ide. İnternetta cawabı kürenmäde. Ä inde TV, radioda, yäğni turı elemtä waqıtında cawap bulmawı berkemne dä aptıratmadı.
Turı elemtä – şäp äyber ul. Säyäsätçeneñ reytingı öçen, xalıqnıñ parın çığarır öçen, monnan tış, il xalqın ni borçığanın da bit, şuşı yöz meñlägän sorawlardan analizlap bula.
Räfis Cämdixan


text: Üzbäkstan başqalasındağı İzrael ilçelege yanında iminlek xezmäte tarafınnan atıp üterelgän keşe – intixarçı bulmağan, dip xäbär itelä. Anda şartlatqıçlar bulmağan. Rusiäneñ Ria-Novosti mäğlümat agentlığı Üzbäkstan Eçke Eşlär ministrlığı wäkileneñ süzlärenä nigezlänep, İzrael ilçelege saqçıları binağa yaqın kilgän bilgesez ber keşene intixar höcümennän qurqıp atıp ütergän, dip belderde. İlçelek räsmiläre süzlärenä qarağanda, älege keşe xärbi kiemdä , qulına dinamitqa oşağan şikle äyber totqan bulğan. General prokuraturanıñ matbuğat wäkile Svetlana Artikova, Azatlıq radiosına, üterelgän keşedä şartlatqıç bulmağan, dip söyläp birde. Üterelgän keşeneñ iseme Georgi Aleksandrov, 1952nçe yılda tuğan Üzbäkstan watandaşı.


text:
Törkiyäneñ Urta Aziyada däwlät diplomatiyäse
Törkiyä häm Awraziya 01
Däwlät diplomatiyäse ayıruça ike meñle yıllar beläñ bergä xalıqara mönäsäbätlärneñ mohim añlar arasına kerde häm ähämiyätle tışqı säyäsät qoralı buldı.
Bu yazmada Törkiyäneñ Törkistanğa-Urta Aziyağa köylängän däwlät diplomatiyäseneñ êşçänleklären analiz itäçäkbez.
Atatörek Universitetı xalıqara mönäsäbätlär fakul’tetı fänni xezmätkäre Cämil Doğaç İpäkneñ mäsälä belän bäyle bäyäläwen täqdim itäbez.
Urta Aziya Törki cömhüriyätläreneñ bäysezleklärne qazanuları şiksez Törek Tışqı säyäsätenä dä yaña ber ülçäm östäde.Törkiyäneñ urtaq tel, tarix häm mädäni êlemtälärneñ bulğan bu illär belän mönäsäbätläre häm xezmättäşlege bik küp ölkädä bik tiz üsep kitte.
Törkiyäneñ töbäkkä köylängän ğomum säyäsäten- Urta Aziya illäreneñ bäysez, säyäsi häm ekonomik totqrıqlığı bulğan, üz aralarında häm kürşeläre belän xezmättäşlek êçendä, xalıqara cämäğät belän ber böten bulğan häm demokratik qımmätlärne qabul itkän däwlätlär bularaq bar buluınıñ däwam itterüen xuplağan şäkildä qısqaça yomğaq yasıy alabız.
Törkiyä bu säyäsäte belän töbäk illäreneñ möhim ber urtaq wazğiyätenä kilgän.
Törekçä söyläşkän illär arasında xezmättäşlekneñ artırılu maqsatı belän 1992nçı yıldan birle bu waqıtqa qadär Törkiyäneñ citäkçelegendä alıp barılğan “Törek telendä söyläşkän illärneñ däwlät başlıqları yuğarı däräcäle oçraşuı”nıñ iñ ähämiyätle näticälärennän berse, Törkiyä, Azärbaycan, Qazaqstan häm Qırğızstannıñ qatnaşuı belän 2009nçı yılda qorılğan Törki kiñäşmä şurası (törki telendä söyläşkän illärneñ xezmättäşlege şurası) buldı.
Törki dönyasında xezmättäşlekneñ instituśionalizaśiyada mohim ber rol başqarğan häm üzäge İstanbulda bulğan bu Şurağa Törekmänstan daimi tarafsız däwlät statusı säbäbe belän Üzbäkstan isä säyäsi säbäpläre belän äğza bularaq qatnaşmadı.
Törkiyäneñ töbäkkä köylängän däwlät diplomatiyäse êşçänlekläre mädäniyät, mäğarif, media häm qalqınu yärdämnäre östendä iğtibarnı tuplıy. Bu bağlanışta yasalğan berençe adımnardan berse Törek mädäniyät häm säñğätneñ, telneñ, tarixı mirasnıñ saqlanıp qaluwı, bu qımmätlärneñ dönyağa tanıtıluı häm yäş buınnarğa tapşıru mäqsatı buyınça 1993nçe yılda xalıqara törek mädäniyät oyışmasınıñ (TÜRKSOY) qorıluı buldı.
Törkiyä, Azärbaycan, Qazaqstan, Qırğızstan, Üzbäkstan häm Törekmänstan belän bergä Tönyaq Kipr Törek Cömhüriyäte, Rusiyä Federaśiyäsenä bäyle Gagauz üzidaräle cömhüriyäte dä küzätep baruçı il sıfatı belän TÜRKSOYğa äğza buldı.
Bu wazğiyät TÜRKSOYnı Törki telendä söyläşkän il häm cämäğätlär belän bäyle iñ sıydırışlı oyışma wazğiyätenä kiterä.
Ağza häm küzätep baruçı äğza illäreneñ Mädäniyät-Turizm ministrlıqlarınıñ öleş kertüläre belän êşçänleklärne alıp barğan TÜRKSOY küp taraflı xezmättäşlek häm ike yaqlı däwlät diplomatiya bağlanışında ürnäk ber oyışma bulıp tora.
Töbäk belän bayle êlemtälärendä belem birü êşçänleklärendä maxsus ähämiyät birgän Törkiyä 1992nçe yılda başlatılğan “Böyek uquçı proyektı” belän Törki cömhüriyätlärennän yözlärçä uquçını qunaq bularaq qabul itte. Xäzerge köndä “Törkiyä stipendiyäläre” iseme astında tağın da kiñ ber stipendiya programması Çit ildäge töreklär häm Tuğandaş cämğiyätläre räislege tarafınnan alıp barıla.
Bu programma êçendä urın alğan “Törki teldä söyläşkän illärneñ stipendiya programması” qısasında här yıl unnarça yaña uquçı Törkiyädäge universitetlarğa qabul itelä. Ayıruça, Törekçäneñ taratu yünäleşendä alıp barılğan êşçänleklär belän Törkiyäneñ mohim däwlät diplomatiyäse aradaşçılarınnan berse wazğiyätenä kilgän Yunus Ämrä institunıñ Urta Aziyadağı barı tik ber üzäge Astanada êşçänlek alıp bara. Törkiyä Milli Mäğarif ministrlığına bäyle bularaq, Qırğızstan häm Törekmänstanda dürtär, Qazaqstan häm Üzbäkstanda isä berär belem birü oyışması bar.
Qırğızstan-Törkiyä Manas universitetı 1997-1998 nçe uqu-öyrätü yıllarınnan bu waqıtqa qadär Bişkäktä êşçänlek alıp bara.Universitetqa öç töp çığanaqtan uquçı qabul itelä.
Bu çığanaqlar- Qırğızstan, Törkiyä, Törki cömhüriyätläre belän Tuğandaş cämäğätläre belän bergä başqa illär dä bar.
Bu universitet êçendä 400 ga yaqın törek uçuçısı bar. Qırğızstan isä tuplam bu uquçılar êçendä 84% öleşen täşkil itä.
2014-2015 nçe yıllarnıñ mäğlümatlarına kürä, Közge semestrdan başlap 9 fakul’tet,4 yuğarı uqu yortı, 1 belgeçlek yuğarı uqu yortında 4 891 universitet häm tämamlanmağan yuğarı belem programması, 2 institutta isä 243 aspirantura häm doktorantura programmasında uquın däwam itkän uquçılar bar.
Universitet -Törkiyä häm Qırğızstandağı däwlät universitetları belän ber uq statusta torğan üzidaräle universitet bulıp tora .
Universitetta uqu-öyratu programması tüläwsez bulıp uquçılarğa “Kerü kvotası stipendiyäse”, “Akademik uñışı stipendiyäse”, “Yärdäm stipendiyäse” häm “Milli sportçı stipendiyäse” birelä.
Uqu-öyrätu programmasında Törek häm Qırğızça tele qullanıla.
Törki dönyasınıñ berençe urtaq däwlät universitetı bulğan Ahmät Yäsäwi universitetı- uqu-öyrätü häm tikşerenü êşçänlekläre programmaları Qazaqstanda urnaşu cirendä alıp barıla.
Universitetnıñ Törkistan Yıraqtan belem birü fakul’tetı “Törek telendä belem birü programmaları” (TÜRTEP), “Qazaq telendä belem birü programmaları” (KAZTEP) häm “Rus telendä belem birü programmaları” (RUSDEP) monıñ belän bäyle fakultetlarnıñ programmaları belän Êzlekle bularaq häm dekanatlar belän xezmättäşlek êçendä alıp barıla. “İnternet aşa belem birü” programmaları, 2002nçe yıldan başlap bu waqıtqa qadär universitetnıñ êçke tözeleşendä uñışlı köylänä.
Universitetnıñ öyrätü tele törekçä häm qazaqça. Bu tellär belän ber rättän inglizçä häm rusça telläre dä öyrätelä.
880 akademik personalı bulğan universitetta Ekonomiya, Tarix häm Belem Birü, Tyurkologiya häm çit tellär filologiyäse, Xoquq, mediśina, Fän, sport häm sänğät, informatika häm injenerlıq fakultetları bar.
Törkiyäneñ Törkistanğa- Urta Aziyağa köylängän däwlät diplomatiyäse êşçänlekläre barı tik bu başçaları belän çikle tügel.
TRTnıñ, TİKAnıñ, Massa küläm mäğlümat çaraları ğomum mödirlegeneñ bik ciddi êşçänlekläre bar. Bu êşçänleklärne dä kiläse tapşırularda analiz itäçäkbez.


text:
İndus Tahirov: "Latinnan baş tartmayaçaqbız"
Soñğı aralarda Rusiä matbuğat çaralarında tatar telen latinğa qaytaru mäsäläse yañadan iğtibar üzägenä mende. Mäskäwdä näşer itelä torğan gäcit-jurnallarda tağın Tatarstanda kirilda yazarğa telämilär, tatarlarğa latin xärefläre närsägä kiräk, nik alar bar Rusiä xalqı kebek kiril xärefläre belän yazarğa telämi häm başqa şundıyraq mäğnädäge yazmalar, xatlar dönya kürä başladı. Menä Qazan jurnalistı Vera Postnova da qalışmasqa bulğan. Nezavisimaya gazetanıñ 274 sanında ul İz Tatarstana vıjivayut kirillitsu, yäğni, Tatarstannan kiril xäreflären qısrıqlap çığaralar digän mäqälä urnaştırğan. Xäyer, yazmada respublikada kiril xärefläre niçek itep qısrıqlanuı xaqında yazılmağan anısı. Jurnalist anda uquçılarnı Tatarstan Rusiä Konstitutsion mäxkämäseneñ mäğlüm qararına qarşı kilä, dip ışandırırğa tırışa. Monı isbatlaw öçen Mintimer Şäymievnıñ dä, bez latinğa qaytu buyınça eksperimentnı däwam itep, kiräkle mäğlümätne tuplap, ber 5 yıldan soñ yañadan bu sorawğa qaytırbız, digän süzlären dä kiterä. Vera Postnova üzeneñ mäqäläsendä şulay uq küptän tügel genä oyışqan, barısı 63 oyışmanı berläştergän Latin frontı turında da yaza, anıñ möräcäğäte belän tanıştıra. Anda, latinğa qaytunı tıyudan soñ ikençe adım bulıp respublikalarnıñ milli däwlät tellären beterü bulaçaq, bu oçraqta tatar tele bötenläy qanunsız bulıp qalaçaq, digän fiker bar, dip yaza Postnova Nezavisimaya gazetada.
Soñğı aralarda latinğa höcüm nindi säbäptän yañadan aktivlaştı soñ digän soraw belän bez ğalim İndus Tahirovqa möräcäğät ittek. Ul bu xaqta menä nindi fikerdä tora.
Berençedän, bu latinğa küçüne tamırdan yuqqa çığaru öçen. İkençedän, citäkçelärebez dä, bez üzebez dä latinnan baş tartmıybız, eksperimentlar däwam itä, waqıtı citkäç bötenläy dä küçärbez, bälki Rusiä üze dä şuşı latin imlasına küçep qalır, diep äytep kiläbez. Alar monı işetep toralar. Şuña kürä inde, kiläçäktä latinğa küçü mömkinlegen bötenläy beterü maqsatı belän şuşı höcümnär däwam itä. Läkin bez aña qarap, eşne tuqtatmayaçaqbızİndus Tahirov latinnı yaqlaw eşendä bar keşegä dä berdäm räweştä eş alıp barırğa kiräk, dip sanıy. Şuña kürä, Latin frontınıñ eşen dä ul uñay bäyäli. Bu bezneñ maqsatnıñ urtaqlığın kürsätep toraçaq, di ğalim. Läkin latinnı saqlap qaluda iñ möhim ğämäl bulıp xalıqara mäxkämälärğä möräcäğät itü tora, dip sanıy ul.
Gölnaz İlgizär


text:
Katovitse
Katovitse ([,katɔ'vʲitsɛ]; ka-TO-vi-tse; poläkçä Katowice, çexçä: Katovice, almança: Kattowitz) ul Polşanıñ Yuğarı Sileziä töbägendä şähär. Şähär Klodnitsa belän Rava yılğalarında tora.
Katovitse 1999 yıldan Sileziä Voyevodalığınıñ başqalası, elegräk ul Katovitse Voyevodlığınıñ üzäge buldı. Katovitse Yuğarı Sileziä İndustrial Rayonınıñ töp şähäre. Xalıq sanı 321,163, ä aglomerasiädä 3487000 (2004).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Katovitse töbäge elektän Silezlär yäşilär. Berençe monarxiä Läx Piast näsele nigezli, soñraq Habsburg näselenä küçä. Şähär XIX yözdä nigez salına, şundıy waqıtta bu cir Prussiä Patşalığı astında bula. Katovitse şähär xoquqı 1865 yılda ala. Almannar, silezlär, läxlär häm yähüdlär yäşägän şähär Sileziä Fetnäläre (1918-1921) näticäsendä İkençe Läx Cömhüriätenä kerä. Berençe Bötendönya Suğışınnan soñ Alman şähäre Kattowitz autonomiä saqlanıp Polşağa birelä.
Kürşe tawlarda taşkümer yatmaları çığaru arqasında şähär çäçäk itä. İndustrial Revolyutsiä waqıtında şähärdä şaxtalar häm qorıç sänäğäte alğa kitä, şähär üsä.
1953-1956 yıllarda Polşa kommunistları şähär isemen İosif Stalin xörmätenä Stalinogrud'qa almaştıra. İkençe Bötendönya Suğışınnan soñ industrial üseş ekologiägä zur zıyan kiterä, läkin post-kommunist xäkimiät säyäsäte näticäsendä ekologiä elekkä xälenä qayta.
Rayonnar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Katovitsedan kürenekle şäxeslär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Hans Bellmer, surrealist fotograf
- Henrık Broder, jurnalist
- Mariä Göppert-Mayer
- Kurt Goldşteyn, neurolog
- Henrık Guretski klassik muzıkası kompozitorı
- Voytsex Kilar klassik häm film muzıkası kompozitorı
- Yejı Kukuçka
- Kazimir Kuts
- Frants Leopold Noymann
- Hans Saxs


text:
Açıq mikrofon: Salix Säydäş kem ul? Anıñ nindi äsärlären beläsez?
Salix Säydäşev – böyek kompozitor. Äsärlärennän – armiädän qaytqanda, “Slavyanka” cırı köyen uynıylar, anı Säydäş yazğan. Suğış waqıtında anıñ gimnnarı häm muzıkası yañğırağanda, nemetslar küpläp snaryad atqannar, açuları çığıp şul köylärgä.
Beläm, yazuçı ul. Äsärlären qayan belim inde, uqıp çıqqanğa küptän bit inde.
Salix Säydäş – yazuçı ul.
Säydäşev – Tatarstannıñ tanılğan kompozitorı, Tinçurin häm Qamal isemendäge tatar teatrları spektakl'lärenä köy yazğan mäşhür kompozitor. Ayırım äsärlärenä kilgändä, “Tuğan awılım”-Xäydär Bigiçev cırlıy, “Zäñgär şäl”dän bik küp äsärläre bar, alarnı küp kenä cırçılar başqara.
Yazuçı buğay ul, äsärlären belmim.
Kompozitor ul, äsärlären xäterlämim.
Kompozitor. Säydäşneñ kem ikänen belmäskä inde!
Säydäşewnıñ kem ikänen min bik yaxşı beläm. Anı belmägän keşe üzen tatar millätennän dip sanarğa tieş tügel dip sanıym.
Niçek inde belmäskä! Anıñ marşın bik yaxşı beläm.
Äye, ul şağir.
Az ğına beläm. Ul yazuçı.
Kompozitor ul. Anıñ äsärläre – “Zäñgär şäl” buğay häm “Sovet Armiäse gimnı”.
Tatarnıñ yözek qaşı ul Salix Säydäş. Üzäklärgä ütep yılata torğan kompozitor ul Säydäş.
Güzäl Zıyätdinova.