text:
Aqmescit – Rusiyege qoltutqan «Qırım» ve «Qırım birligi» qırımtatar teşkilâtları Meclisniñ alternativası olmaq içün birleşmek niyetindeler. Böyle bir añlaşma Aqmescitte olıp keçken qırımtatar halqınıñ cemaat şurası konferentsiyasında tizildi. Közeticiler bu teşebbüske muqaytlıqnen baqalar, çünki keçenlerde mezkür teşkilâtlarnıñ liderleri arasında qavğa bar edi. Meclis akimiyetke qoltutqan areketlerniñ birleşmek planlarına pek inanmay.
Rusiyege qoltutqan eki qırımtatar teşkilâtınıñ birleşecegini jurnalistlerge «Qırım» teşkilâtını temsil etken Qırımnıñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri Devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov bildirdi.
Memurnıñ qayd etkenine köre, eskiden Qırımtatar Milliy Meclisi qırımtatarlar adına çıqışta bulunmaq aqqı yalıñız oña ait olğanını bildirgen edi. Faqat onıñ liderleri yarımadanıñ Rusiye ile «birleşmesine» qarşı çıqıp, Qırımnı terk etken soñ, olar, Smirnovnıñ fikirince, qırımtatarlarnıñ menfaatlarını temsil etmek aqqından marum qaldılar. Belli olğanı kibi, Rusiye akimiyeti qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ Qırımğa kirişini beş yılğa qadar yasaq ettiler.
«Bir buçuq yıl içinde qırımtatarlar akimiyet ile iş tutıp, «Qırım» ve «Qırım birligi» kibi cemaat teşkilâtlarını quraraq qanunğa uyğun qararlar alıp, bütün meselelerni özleri, Meclissiz al etmege ögrendiler. Qırımtatarlarnıñ kerçek menfaatlarını temsil etken bu eki teşkilât ğayretlerini birleştirip, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ siyasetine qoltutqanını bildireler», – dep ayttı Smirnov jurnalistlerge (RİA «Novosti» malümatına köre).
Onıñ aytqanına köre, birleşüv qararı noyabr 14-te Aqmescitte olıp keçken qırımtatar halqı cemaat şurasınıñ ekinci netice konferentsiyasında qabul etildi.
«Kim bile, belki de, ğayretler birleşse, bunıñ neticesi de yañı umumiy yekâne leyha ola bile», – dep qayd etti Smirnov.
Qayd etmeli ki, konferentsiyada qabul etilgen rezolütsiyada teşkilâtlarnıñ birleşecegi aytılmay. «Qırım birligi» malümatına binaen, vesiqada Rusiye Federatsiyasınıñ Rusiyede yasaq etilgen İGİL gruppirovkası sıfatında halqara terrorizm ile küreş boyunca ğayretlerine qoltutuv, Qırımnıñ aşayt, energetika ve diger qamaçavını takbih etüv aqqında aytıla. Bunıñnen beraber, rezolütsiyada cumhuriyetniñ iç siyasetinen bağlı teklifler qayd etile. Böylece, Rusiye prezidenti belgilegen maqsat ve vazifelerni añlamaq mevzusında Qırım cemaatınıñ birleşüvi, em de qırımtatar halqınıñ devlet esnaslarına faal sürette celp etilmesi ve Qırımda vatandaş cemiyetiniñ qurulması aqqında laf kete.
Şunı da qoşmaq kerek ki, toplaşuvda Rusiye prezidentiniñ Qırım federal bölgesinde vekâletli temsilcisiniñ muavini Vladimir Bobrovskiy ve Qırım baş naziriniñ muavini Ruslan Balbek de bar ediler. Balbek konferentsiyanı «tarihiy bir vaqia» dep adladı.
«Qırım» cemaat teşkilâtı 2014 senesi dekabr ayında qurulğan edi. Onıñ erkânına akimiyetniñ qırımtatar vekilleri, cemaat faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ veteranları ve digerleri kirdi. Teşkilât reisi Qırım devlet şurasınıñ spiker muavini Remzi İlyasov oldı.
Keçken sene iyün ayında Meclis ve cumhuriyet akimiyeti arasındaki munasebetler kerginleşken soñ yarımadada «Qırım birligi» qırımtatar cemaat teşkilâtı peyda oldı. Yañı teşkilâtnıñ reisi Geniçesk rayonı devlet memuriyetiniñ (Herson vilâyeti) sabıq yolbaşçısı Seytumer Nimetullayev oldı. Qıtaiy Ukrainada oña qarşı cinaiy iş açıldı. Onı köy hocalığı topraqlarınıñ qanunsız alda elde etmesinde şekleyler. Bundan ğayrı, keçken sene oktâbr ayında Nimetullayevni qıdırmağa başladılar. «Qırım birliginiñ» maqsadlarından biri – 2015 senesi oktâbr ayında Rusiye terkibinde Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ saylavlarını keçirmek edi.
Akimiyet ile zıddiyet
Bazı közeticiler mezkür teşkilâtlarnıñ birleşüvine muqaytlıqnen yanaştılar. Keçenlerde «Qırım» ve «Qırım birligi» reberlikleri arasında Meclisniñ yerini almaq aqqı sebebinden qavğa çıqqan edi. «Qırım birliginiñ» vekilleri Qırım akimiyetini açıq-aydın teşkilâtnıñ faaliyetine yol bermegeninde qabaatlağan ediler. Böylece, keçken sene noyabr ayında «Qırım birligi» qırımtatar halqı Cemaat şurasınıñ konferentsiyasını keçirip olamadı. Nimetullayevniñ bildirgenine köre, Qırım Nazirler şurası reisiniñ muavini Ruslan Balbek Aqmescitteki Rus drama teatri binasında konferentsiyasınıñ keçirilmesi manasız olğanını ayttı. Esas sebep olaraq elektrik ile bağlı bozuvlar oldı.
«Parasını berdik, aşlar sımarlandı. Cuma künü aqşam anda bir şey yapılmaycağını ayttılar. Elektrik ile bağlı problemler çıqqanını bildirdiler. Amma er şey yerinde olğanını añladıq, anda böyle bir şey olmağan edi», – dep ayttı cemaat faali («Krım Media» malümatına köre). Bu sebepten konferentsiya Kezlev yolundaki avtosalon binasında keçirildi.
Rusiye ile iş tutacağımıznı aytqan qırımtatarlar arasında birinci edik, bizler Qırımda Rusiye qanunları boyunca birinci olaraq qayd olğanlardan birimizSeytumer Nimetullayev
Nimetullayev qırımtatarlarnıñ areketleri raqiplik yapmamaq kerek, dep bildirgen edi, çünki olarnıñ aynı maqsadları bar – Qırımda barışıq ve tertip-nizam, em de er kes Rusiye prezidentiniñ siyasetine qoltuta. «Rusiye ile iş tutacağımıznı aytqan qırımtatarlar arasında birinci edik, bizler Qırımda Rusiye qanunları boyunca birinci olaraq qayd olğanlardan birimiz. Bundan soñ olar (Remzi İlyasov – QA) Qırımnıñ birinci şahısları ile cemaat teşkilâtını quralar. Bizge kelsinler, qoşulsınlar, çünki aynı işni yapamız», – dep qayd etti Nimetullayev.
Qırım.Aqiqat «Qırım Birliginiñ» reisini keçenlerde qavğa etken teşkilât reberligi ile ne sebepten birleşmek qararına kelgenini soradı. «Bizler tüşündik ve bir qaç körüşüv keçirip, qırımtatarlarnıñ meselelerini al etmek içün birleşmek kerekmiz, dep qarar aldıq», – dep cevap berdi Nimetullayev.
Smirnovnıñ jurnalistlerge bildirgeni kibi, eki teşkilât bir ola bilecekmi sualine Nimetullayev tam bir cevap berdi: «Er şey ola bile. Bunıñ üzerinde çalışamız».
«Qırım birligi» Qurultay saylavları keçirilmek kerek dey
Onıñ qayd etkenine köre, «Qırım» ve «Qırım birliginiñ» qırımtatar halqınıñ menfaatlarına hızmet etmek içün ğaye ve fikirleri aynı: topraq, til, toponimika meselesi.
Onıñ bildirgenine köre, «Qırım birligi» Qurultay saylavları keçirilmek kerek dey, lâkin olarnıñ ötkerilmesine devlet qoltutmaq kerek.
Celâl: Farqlı hamırdanmız
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ zanınca, akimiyetke qoltutqan eki teşkilâtnıñ «reberleri bir-birini sevmese de», bir kün birleşmek kerek ediler. «Olarnıñ istegi olğanını tüşünmeyim, yuqarıdan emir kelgendir – birleşmek kerek dep», – dep qayd etti Celâl Qırım.Aqiqatqa.
Meclis reisiniñ birinci muavini mezkür teşebbüsni berilgen vazifeniñ bir teşkilât tarafından becerilmegeninen bağladı. «Vazife şu ki, qırımtatarlarnıñ sevgisini Qırım akimiyetine celp etmektir», – dep ayta Celâl. Faqat, onıñ fikirince, birleşme bir şeyge yaramaz.
«Olarnı Meclisniñ alternativası olaraq tanımayım. Bizler farqlı hamırdanmız, bam-başqa işler yapamız. Ne qadar birleşseler de, Meclisniñ alternativası olamazlar», – Celâl.
Onıñ aytqanına köre, bunı «Qırım» teşkilâtı yahşı añlamaq kerek, çünki onıñ erkânına Meclisniñ sabıq azaları kirmekte. «Olar özleri de temsil organınıñ yerini iç bir cemaat teşkilâtı alamaz, dep qıçırğan ediler. Şunıñ içün, ne qadar çoq olsalar da, bunı (Meclis alternativası olmaq – QA) yapmaq imkânsız», – dep qayd etti Celâl.
Onıñ tahminlerine köre, eñ yaqın vaqıtta birleşken taqım Rusiye terkibinde yañı Qurultay şekillenmesi meselesini çıqaracaq.


c: text/html

text:
Avgust 25-te, cumaaqşamı künü Rusiyege bosyunğan Qırım Yuqarı mahkemesi «fevral 26 işi» çerçivesinde «Ahtem Çiygoznıñ işi» boyunca toplaşuvnı devam ete. Qırımtatar Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına binaen, zararlanğanlarnıñ sorğuğa çekilmesi devam ete.
«Şimdiki vaqıtta zararlanğanlar diñlenile. Üyle teneffüsinden soñ, er alda, devam etecektirler», – dedi Smedlâyev.
Çiygoznıñ özü mahkeme zalında yoq – o diñlenüvde SİZO-dan video konferentsiya vastasınen buluna. Bundan evel mahkeme onıñ toplaşuv zalına yiberilmesi aqqında muracaatnı red etti.
Avgust 23-te mahkemede üç zararlanğan kişini – sabıq ukrain militsionerlerni diñlediler.
Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radası binası yanında Ukraina topraq bütünligine destek olaraq keçirilgen mitingde iştirak etkeni içün 2015 senesi yanvar ayında yaqalandı.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bu könne närsälär bulğan?
Tarixta bügen - 01.06.2020
Bügen 2020 nçe yılnıñ 1 nçe iyüne. Bu kön tarixqa nindi waqıyğalar belän kerep qalğan soñ?
1967nçe yılnıñ 1nçe iyünendä barlıq zamannıň iñ yaxşı muzıkal’ al’bomı bulıp sanalğan “Beatles” törkemeneñ “Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band” isemle äsäre bazarğa täq’dir itelä.
1990 nçı yılnıň älege könendä AQŞ ilbaşı Djordj Buş häm Sovetlar Berlege liderı Mixail Gorbaçev ximik qoral citeşterüne tuqtatuçı kileşügä qul quya.
2008 nçe yılnıň 1 nçe iyünendä dönya modasınıň tanılğan şäxese franśuz dizaynerı İv Sent – Loran 72 yäşendä mäňgelekkä küzlären yoma.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/11-12
Sün Yat-sen (12.11.1866, 广东省 Guangdong provintsiäseneñ 中山市 Zhongshan şähäre, Çin imperiäse - 12.03.1925, Xanbalıq, Qıtay Cömhüriäte) — qıtay inqıylabçısı.
Gomindan firqäsenä nigez saluçı, 1912 yılda Qıtay Cömhüriäteneñ berençe (waqıtlı) prezidentı bularaq saylana.
Eçke säyäsi köräş arqasında, 1913-1917 yıllarda / Yapunstan imperiäsendä möxäcirlektä yäşap ala. 1940 yılda (ülgäç) "millät atası" atamasına layıq bula.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Tatmedia
Tatarstan Respublikası massaküläm kommunikasialär "Tatmedia" agentlığı - Tatarstan Respublikasında däwlät xakimiate organnarı häm cämğıyät arasında üzara näticäle xezmättäşlek urnaştıru, mäğlümätneñ grajdannar öçen açıq bulu prinsıbın ğämälgä aşıru, alarnıñ mäğlümätqä xoquqların yaqlaw, barlıq milek törenä bäysez räweştä massaküläm mäğlümat çaraların, näşriät häm poligrafia eşçänleğen tağın da üsterü, şulay uq massaküläm mäğlümät çaraların üsterü öleşendä mäğlümätläşterü häm elemtä ölkäsendä 2003-2007 yıllarğa Tatarstan Respublikasınıñ däwlät säyäsäte nigezlären ğämälgä aşıru maqsatınnan oyıştırıldı. Agentlıq — däwlät oyışması, anıñ qaramağında 100 dän artıq poligrafia şirkäte häm massaküläm mäğlümät çaraları. Agentlıq strukturası nigezen tübändäge yünäleşlär täşkil itä:
- Massaqüläm mäğlümat çaraları häm näşriät eşçänlege bülege;
- Matbuğat xezmätläre belän eşläw häm cämäğätçelek belän elemtälär bülege;
- İqtisadi analiz häm däwlät zaqazı bülege;
- Analitika bülege;
- Ğömümi bülek;
- Qadrlar säyäsäte bülege;
- Xoquq büleğe;
"Tatmedia" agentlığı Tatarstan Respublikası Prezidıntınıñ 2003 yılnıñ 30 aprelennän 303. nomerlı boyırığı "Massaküläm kommunikasialär buyınça Tatarstan Respublikasınıñ "Tatmedia" agentlığın tözü turında" häm Tatarstan Respublikası Ministrlar Käbinetınıñ 2003 yılnıñ 4 avgustınnan 410. nomerlı qararı nigezendä tözelde.
TR Prezidentınıñ 2003 yılnıñ 12 mayınnan 324. nomerlı qararı nigezendä Marat Yäşär ulı Moratov Massaqüläm kommunikasialär buyınça Tatarstan Respublikasınıñ "Tatmedia" agentlığı general mödire itep bilgelände.
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Tatarstan massaküläm kommunikasialär agentlığı -"Tatmedia" räsmi säxifäse. 2016 eлHың 14 MapT kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
Rospotrebnadzornıñ Qırım idaresi, deñiz suvunıñ laboratoriya analizini yapqan soñ, vaqtınca Bağçasaray rayonında Acı Bolat (Uglovoye) köyündeki plâjda, Aqyarda "Mramornı" ve "Gorodskoy" plâjlarında ve Aluştanıñ 7 plâjında vaqtınca yuvunmaqnı yasaq etti.
Bu aqta müessiseniñ saytında haber etile.
"İyülniñ 12-ne qadar, 3428 deñiz suvu nümünesi (3288 - Qırımda, 140 - Aqyarda) mikrobiologiya köstergiçleri içün tetqiq etildi, olardan 59 nümüne, yani 1,7% mikrobiologiya köstergiçleriniñ telükesiz seviyesini aşqan edi", - denile beyanatta.
Müessisede, deñiz suvunı ğayrıdan teşkerecekler, dep bildirdiler.
Daa evel, Aqyar (Sevastopol) merkezinde olğan "Hrustalnıy" plâjını qapattılar, dep bildirile edi. Suvda enterokokki bakteriyası tapılğan edi.


text:
Qırımda Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında rusiye akimiyeti razılığınen qırımtatar halqınıñ 75 yıllığına bağışlanğan matem tedbirler keçirile. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Mayıs 18-inde sovet qurumı qırımtatarlarnı tuvğan toprağından - Qırımdan - sürgün etip başlağanından 75 yıl keçti. Ukrainada ve bütün dünyada Qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını añma Künü qayd etile.
Cumaertesi künü Kyivde ve Ukrainanıñ başqa şeerlerinde bu künge bağışlanğan tedbirler ötkerilecek. Matem merasimleri dünyanıñ bir çoq şeerinde de keçirilecek.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Volodımır Baluhqa qarşı yañı ükümni, Rusiye ükümetiniñ ukrain faaliyetçisinden, noqtai-nazarını açıqtan ifadelegeni içün öç almasıdır, dep saya. Bunı Çiygoz iyül 5-te Qırım.Aqiqat içün bergen izaatlarda bildirdi.
Çiygoz: «Volodımır bunıñ (Ukrainağa qol tutqan noqtai-nazarınıñ – QA) koloniya ile bitecegini evelden, tecribeden bilse de, küreşini toqtatmadı. O, bir çoq adamlar kibi «sağğa-solğa atılmağa» başlamadı. O, Vatanına, devletine, milletine sadaqatını açıqtan, aşkâr şekilde ifade ete edi. Bu ise Qırımdaki işğalci ükümetniñ saruvını küydire, nefretini doğura. Qırımda kütlelerge, insanlarnıñ şuurına tesir etken böyle bir qarşılıq kösterüv şekliniñ bastırılmasına bütün quvetini doğrultqan da tamam FSBdir», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye ükümeti içün koloniya-qasaba şeklindeki birnici üküm «azlıq etti».
«Birinci davanıñ azlıq etkeni añlaşıla edi. Oña yalıñız koloniya-qasaba berildi. İşke FSB qarıştı. Onı, açıqtan ifadelegen noqtai-nazarı ve endi apishanede bulunğan vaqıtta faal aşkârlığı içün bu yañı qabaatlav ile kerçek bir apis etilmesine ketirecekleri belli oldı», – dep ilâve etti o.
İyül 5-te Kremlniñ kontroli altında olğan Aqşeyh (Razdolnoye) rayon mahkemesi ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluhnı eki cinaiy işniñ birleştirilmesi boyunca 5 yılğa umumiy rejimli koloniyağa ve 10 biñ ruble (qararnen 4 biñ hrivna) cöremege mahküm etti.
Faaliyetçige qarşı ekinci cinaiy iş, Aqşeyh (Razdolnoye) qasabasındaki muvaqqat tutuluv izolâtorınıñ rehberi Valeriy Tkaçenkonıñ arizası esasında açıldı. O, Baluh onı kötekledi, dep iddia ete. Aynı zamanda faaliyetçi ve onıñ imayesi, Tkaçenko özü oña ucüm etti, dep bildireler.
Daa evel mahkeme ukrain faaliyetçisine tevqif etilüv şeklinde sıñırlav tedbirini ağustos 14-ke qadar uzattı.
Baluh, mart 19-da ilân etken muddetsiz açlıqnı tutmağa devam ete.
Rusiye FSBsi Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabr 8-de yaqaladı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ tavanında 90 patron ile bir qaç trotil şaşkasını taptılar, dep iddia ete ediler. Qırımda mahkeme Baluhnı, arbiy yedekler saqlağanında qabaatlı tanıp, 3 yıl ve 5 ayğa koloniya-qasabada azatlıqtan marum etilmesi ve, ondan ğayrı, 10 000 ruble (qararnen 4600 hrivna) miqdarında cöreme tölemesine dair üküm çıqardı.
Mevzuğa dair: Volodımır Baluh: «vatanğa sevgi içün er angi fiyatnı tölemege azırım»
Baluhnıñ imayesi ve aq-uquq qorçalayıcıları, onıñ Ukraina vatanperveri olğanı sebebinden – eviniñ azbarında Ukraina bayrağı olğanı içün repressiyalar qurbanı olğanını iddia eteler.
Ukraina TİNi ve AQŞ ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluhnıñ Rusiye ükümeti tarafından azat etilmesinde israr eteler.


text:
Keriç parom keçiti üç künden soñ çalışmağa başladı. «Yekâne naqliyat müdirligi» bildirgeni kibi, mart 17 künü yel küçü 15-17 m/s eksildi. Keriç keçitinden büyük paromlar yüre.
«Kavkaz» limanında al-azırda nevbette 400 yengil ve «Qırım» limanında 50 yengil maşina tura.
Malüm olğanı kibi, üç kün içerisinde bir üç biñ maşina nevbetke tizildi.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, ruzgâr ve yağanaqlar neticesinde paytahtnıñ soqaqlarında tam bir furtuna qoptı. Yollar ve qalımtılarnı qar örtti, lâkin o da tez irey.
Yollarda areket daa yavaş, em maşina, em de adamlar eksildi. Qırımda mart 17-de furtuna havfı qalmaqta. Yarımadada ava bozulacağını tahmin eteler.


text:
Rusiyeniñ nezaret astında bulunğan Qırımdaki fevqulade vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Keriçniñ paromlı keçiti öz işini yañıdan başladı, o ise küçlü tuman sebebinden fevral 29 künü çalışmadı.
Umumen alğanda, ava vaziyetinden paromlar tahminen üç saat qatnamadı. Keçenlerde de Keriç paromlı keçit işniñ bölünüvinen çalıştı.
Keriç boğazındaki paromlı keçit 2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı Krasnodar bölgesinen bağlağan esas naqliyat damarı olmaqta.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırımtatar yemekleri
Qırımtatar yemekleri — qırımtatarlarnıñ milliy aşlarıdır.
Qırım yarımadası ösümlikler, et, sebze ve meyvalar ile zengindir. Qırımtatar yemekleri çöl ve Aq deñiz medeniyetleri tesirinde şekillendi. Onıñ içün noğay ve yalı boyu aşları pek farqlana. Yalıboylularnıñ sofralarında sıq-sıq sebze, meyva ve balıq ola, çöllüler ise et ve süt mahsulatını aşamağa daa çoq seve. Buña baqmadan, er sofrada umumhalq yemeklerini körmek mümkün.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Evel-ezelden qırımtatarlar çöl, dağlar ve Qara deñiz yalısında yaşay edi. Yemekleriniñ temelinde at, qoy, tuvar eti bar edi, amma domuz eti degil. Domuz musulmanlar içün yasaqtır.
Esas yemekler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şiş kebap — qoy, at ya da müsür etinden kebap.
İmam bayıldı — qarıştırılğan biber, domates, soğan, sarımsaq, mağdanoz ile toldurılğan patılcan.
Dolma (tolma) — qıymanen toldurılğan biber.
Sarma — yaş yüzum yapraqlarına sarılğan qıyma.
Köbete — içine qoy eti, qartop ve soğan qoyulğan hamır aş.
Çiberek — yarımay şeklinde qaynağan yağda qavurılğan hamır aş, içinde qıyma bar.
Pilâv — ananeviy Qırım pilâvına quru yüzüm qoyula.
Baqla şorbası — baqladan pişirilgen et şorbası.
Sarburma — ince cayımğa sarılğan et qıyması. Fırında ya da mantı qazanında pişirile. Yalıboylular, qıyma yerine qabaq ve ceviz qoyıp onıñ tatlı soyunı da yapa.
Yantıq (çöl tarafında: cantıq, yalı boyunda: fırın yantıq) — fırında pişirilgen qayıq şeklinde yapılğan hamır aş, ortasına et qıyması ya da penir qoyula.
Qaşıq aş (qaşıq şorba) , yalı boyunda ufaq aş denile. Aqiqiy aşçınıñ bir qaşıqqa 9 aşı sığmalı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko cumaaqşamı künü yañı saylanğan prezident Recep Tayyip Erdoğannıñ inauguratsiyası olacaq Türkiyege ziyaretini lâğu etti ve Milliy havfsızlıq ve mudafaa Şurasınıñ toplaşuvını çağırı. Buña sebep Donetsk vilâyetindeki vaziyetniñ deral kerginleşüvi oldı, dep haber etti cumaaqşamı künü Ukraina devleti başınıñ matbuat hızmeti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Poroşenkonıñ sözlerine köre, böyle qarar «Rusiye ordularınıñ Ukrainağa kirsetilgeni» sebepten alındı. Kiyev BMT Havfsızlıq Şurası ve Avropa birligi Şurasınıñ acele toplaşuvını çağıra, dep haber etti ukrain prezidenti.
Ukraina Rusiyeni memleketke arbiy istilâ ile kelgeninde Donetsk vilâyetiniñ Novoazovsk şeeri separatistler tarafından zapt etilgeninden soñ qabaatladı. Ukraina içki işler nazirliginiñ keñeşçisi Zorân Şkirâk aytqanı kibi, ordularnı bir qaç yönelişten kirgizeler.Ve böyle areketler ile Rusiye Baş ştabı ükümet küçlerni tarqatmaq ve neticede Donbass mesken yerlerini nezaret altına almağa istey.
Evel Ukraina prezidenti Memuriyetiniñ başı Valeriy Çalıy Ukraina prezidenti Petro Poroşenko qırımtatarlarnıñ meseleleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilev ile Türkiyeniñ yañı saylanğan prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ inauguratsiyası tedbirine davet olunğanı aqqında bildirdi.


text:
Aqmescit – Qırımtatarlar sürgün etilgende, Aqmescit rayonı Sarabuz qasabasınıñ 74 yaşındaki sakini Zumriye Muhtarova 4 yaşında edi. Onıñ taqdirine çoq sınav rastkeldi: açlıq, aşalav ve yaqınlarnıñ ğayıp etilüvi.
Bağçasaray rayonı Gölümbey köyünde yaşağan Zumriye Muhtarovanıñ ailesinde 7 bala bar edi. Ana-babası yolğa neni almağa yetiştirgenleri aqqında şimdi endi aytıp olamay. Añında yalıñız onıñ özü ve diger balaçıqlar yolda duyğan açlıq hatırası qaldı.
«Aqlımda ağlağanımız ve daima aşamağa istegenimiz qaldı»,– dep tarif ete qaldı.
18 kün devam etken ağır yolğa er kes dayanıp olamadı. «Pek çoq adam elâk oldı, olarnı yolda taşlay edik, kömmege bile izin bermey ediler»,– dey Zumriye hanım. Onıñ sözlerine köre, o vaqıt bir qız vagon içinde balanı tapqan edi.
Gölümbeyde yaşağan diger qırımtatarlar ile Zumriye hanımnıñ ailesi de Özbekistannıñ Ferğana vilâyeti Margilan şeerine tüşti. Ğurbette qırımtatarlarnı senekler ile qarşılay ediler. «Olarğa şu yerlerge Vatanını satqan fena insanlar kele, dep aytqanlar», – devam ete Zumriye hanım.
«Çoq adam edik, içinde 100 insan olğan bir aranğa bizni yerleştirdiler. Soñra bizni baraklarğa böldiler, er bir odada 6-7 aile yaşay edi. İşte, mında 1950 senesine kadar yaşadıq», – dep tarif ete qadın.
Sıtma ve tif hastalıqlarınan Zumriye Muhtarovanıñ eki qardaşı elâk oldı.
«Anda oqumağa, çalışmağa başlağanda, bizge hain dep ayta ediler. Amma biz o zaman bala olıp, añlamay edik, birazdan ise, elbette, bu ne olğanını añladıq ve alâ daa boynumızda bir yük olaraq taşıymız»,– dey subetdeşimiz.
1964 senesi Zumriye Muhtarova aqayğa çıqtı. Vatanında yaşayışı daa güzel olacağına ümüt beslep, Qırımğa 1995 senesi ömür arqadaşı ile qaytıp keldi.


text:
Sentâbr 12-de Sudaqnıñ merkez sailinde VIII-ci er sene keçirilgen bütün Qırım küreş yarışı keçirilecek.
Qırım ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, yarış musulman Qurban bayramına bağışlanğan.
Turnirde Qırımnıñ eñ küçlü küreşçileri iştirak etecek, dep bildirdiler müftiyatta.
Qırım camilerinde sentâbr 12-de bayram hutbeleri keçirildi ve bayram namazı qılındı.
Qurban bayramı, musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri ola, bu künlerni Mekkege acılıqnen bağlaylar. Qurban Oraza bayramından 70 kün keçken soñ, Zul-Hicca ayınıñ 10-cı künü İbrahim (a.s.) qurbanı hatırasına bağışlanıp qayd etile.


text:
Ukraina halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Qırımnıñ azat etilmesi içün halqara sanktsiyalar yetersiz dep saya. Bu aqta Çubarov «Zapt etilgen yarımada: 4 yıllıq tirenüv» adlı halqara forum çerçivesinde söz yürsetti, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
«Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan tecavuzını toqtatmaq içün, oña qarşı kirsetilgen sanktsiyalar yetersiz. Onıñ içün biz dünya ükümetleriniñ esas bir vazifesi, daa doğrusı olardan rica etilecek bir şey olaraq – Rusiyege qarşı sistematik basqı yapğanlarıdır, dep köremiz», – dedi Çubarov.
Fevralniñ 26-nda Kyivde «Zapt etilgen yarımada: dört yıllıq tirenüv» adlı dördünci halqara forum ötkerile.
Ukrainada fevralniñ 26-sı kününi «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» olaraq qayd etilmesi teklif etile. 2014 senesi bu künü Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina torpaq bütünligine bağışlanğan miting ötkerilgen edi. O zaman miting iştirakçilerine Rusiye tarafdarı olğan faaller, şu cümleden «Rus birligi» firqasınıñ vekilleri qarşı çıqqan edi.
Fevralniñ 26-nda Ukraina ile bütün dünyada qırımlılarğa qol tutmaq maqsadınen devletniñ topraq bütünliginen bağlı aktsiya, muzakere, forum, miring ve yürüşler keçirile.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
İyül 27-sinde Aqmescit rayonınıñ Vasiyet (Stroganovka) köyünde, iyül 26-sında bir qaç künlük qıdıruvlardan soñ tapılğan üç yaşındaki Musa Süleymanovnen vedalaştılar.
Balanı o yaşağan Vasiyet qasabasında defin ettiler.
Bildirilgenine köre, balanıñ cesedini bazarertesi künü saba Süleymanovlar qorantasınıñ evine ketirdiler. Şimdi anda tuvğanlarına taziye bildirmek ve Musa Süleymanovnen vedalaşmaq içün adamlar toplana.
Kyivde de Qırımda elâk olğan Musa Süleymanovğa dua adaycaq olalar.
Aqmescit civarındaki Mamaq (Stroganovka) köyünde iyülniñ 26-nda üç yaşında Musa Suleymanovnıñ cesedi tapıldı.
Oğlançıq iyülniñ 24-nde ğayıp oldı. Balanı Rusiye politsiyasınıñ hadimleri, kinologlar, Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idare vekilleri ve «Liza Alert» teşkilâtınıñ göñüllileri qıdırdı.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi üç yaşında Musa Suleymanovnıñ iyülniñ 24-nde Aqmescit civarında Mamaq köyünde ğayıp oluvınen bağlı cinaiy dava açtı. Qırımnıñ Rusiye prokuraturası Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 2-nci qısmınıñ «v» noqtasına istinaden – küçük bala öldürilüvi – cinaiy dava açtı.


text:
Yanvar 15-inde Moskovanıñ Lefortovo rayon mahkemesi, Qırım yalısı yanında zapt etilgen daa dört ukrain arbiyiniñ tevfiq müddetini uzattı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
"Yañı Qapu"nıñ üyken matrosı Mihail Vlasük, "Berdânsk"niñ ekinci rang kapitanı Denis Gritsenko, "Nikopol"niñ üyken matrosı Vâçeslav Zinçenko ve Ukraina Havfsızlıq Hızmetiniñ qarşı istihbarat zabiti Andrey Draç aprel 24-üne qadar SİZOda bulunacaq.
Daa evel bildirile edi ki, Moskovanıñ Lefortovo rayon mahkemesi, Qırım yalısı yanında zapt etilgen sekiz ukrain arbiyiniñ tevfiq müddetini uzattı.
Evel bildirilgeni kibi, Moskovanıñ Lefortovo rayon mahkemesiniñ mahkemecileri Albina Galimova ve Sergey Râbtsev, zapt etilgen deñizcilerniñ sekiziniñ dava mahkemesini deñiştirmek imayeniñ muracaatını red etti. İmaye, Jeneva şartnamesine esaslanıp, deñizcilerniñ tevfiq müddeti uzatılmasınıñ baqıluvını arbiy mahkemede keçirmek muracaat ete edi.
Daa evel Qırım yalısı yanında FSB zapt etken 24 ukrain arbiyi, cenk esirleri olğanını tahqiqatqa beyan etti.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Özüni yahşı etip tanımaq içün başqasınıñ fikrini ögrenmek kerek. Keçken bir qaç kün dünya matbuat vastalarında nasıl aydınlandı, ne kibi serlevalar oldı, angi haberlerge ise diqqat etilmedi – Qırım.Aqiqatnıñ ananeviy qaydları.
«Ukraina bütün topraqlarını, şu cümleden Qırımnı keri alğanına qadar Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Rusiyege qarşı cezaları devam etecek», – dep tekrarlay iyün 29-da prezident Barack Obamanıñ Rusiye ve Merkeziy Asiya yardımcısı Celeste Wallanderniñ aytqanlarını Bursada Bugün türk portalı.
«Rusiye: Qırım ve ordu parası yoq» – Poloniyanıñ Rzeczpospolita gazetasında bunıñ kibi bir serleva altında maqale çıqtı. Neşir Rusiye Federatsiyası maliye nazirliginiñ mudafaa parasını 15%-ğa, Qırım masraflarını ise eki qat kesmege teklifi ile maruzasını qayd ete. Gazetanıñ bildirgenine köre, Qırım devlet memurlarınıñ aylıqları 10%-ğa eksilecek. Sebep olaraq cermay fiyatınıñ tüşmesi ve «Rusiye iç buhranı» qayd etile.
Poloniyanıñ Gazeta Wyborcza gazetası iyün 30-da öz mühbiriniñ işğal etilgen Qırım maqalesini derc etti. Maqalede 2014 senesinden berli ğayıp olğan ve qaçırılğan 20 qırımtatarı, em de 18 siyasiy mabus aqqında aytıla. Tintüv, qorquzuv, FSBniñ mektep talebeleri ile keçirgen «subetleri» – işğal etilgen Qırımnıñ bugünki alı. «Ana-vatanımızda yaşap, özümizni serbest is etmek istegenimiz içün qabaatlı oldıq. Avropa Qırımda olğanlarğa lâqayt qalmamalı», – dep qayd ete neşir bir yıldan ziyade apiske alınğan Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ ömür arqadaşı Elmira Ablâlimovanıñ aytqanlarını.
Yeni Haber türk portalı Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ Bulğaristan ziyareti aqqında yaza. Bu memleketniñ prezidenti Rosen Plevneliyev şöyle dedi: «Qırım bizim içün – Ukrainadır, Ukraina ise – Avropadır. Bulğaristan Rusiyeniñ Qırım işğalini iç bir vaqıt tanımaz».
«Erdoğan ve Putin öpüşip süsleneler», – International Business Times itibarlı bir iş portalı bu serleva altında «Rusiye-Türkiye munasebetleriniñ eyilişmesi Qırımnıñ turistik saasını yoq ete bile» maqalesini derc ete. İç turizm Moskva ve Ankara munasebetleri bozulğanında fayda körgen edi. Şimdi ise Rusiyeniñ cenüp musafirhaneleri, şu cümleden işğal etilgen Qırım qorqalar. Bodrumdaki dört yıldızlı musafirhaneler Yaltadaki üç yıldızlı ötellerden ucuz olacaq. Turistlerniñ 10-15% Türkiyeni saylap keter. Turistik operatorlar tatilini Aq deñizde keçirecek olğan insanlardan bir sıra haber ala. Olarğa keder ete bilecek tek bir şey bar – terroristik telükeniñ yüksek derecede olması.
«İsrail qorantası Qırımda ğayıp oldı» – dep haber ete iyül 2-de The Times of Israel gazetası. «Qartana, qartbaba ve 6-10 yaşları arasında üç torunı cuma künü saba Qırımda enip, şimdige qadar qoranta azalarınen bağlanmadılar». Aile Moskvadan Aqmescitke keldi, amma ukrain şirketinde sigorta alğan edi.
Rzeczpospolita gazetası iyün başında Aluştada Rusiye politsiyası tarafından narazılıq mitinginiñ dağıtılması ve mayıs soñunda Aqmescitte «kazaklarnıñ» quvulmasını bildire. Neşirniñ qayd etkenine köre, 2014 senesi Rusiyege yarımadanı işğal etmege yardım etkenler bile yaqalana.
«Rusiye Qırımda nükleer silânı yerleştire bile», – dep tekrarlay Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ aytqanlarını Zamanında haber türk haber toplayıcısı. O, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı alıp barğan gibrid cenkinde qullanğan on biñlernen asker ve yüzlernen tanknı hatırlata.


text:
Ukrainada yanvar 17 künü Nazirler kabinetiniñ Qırım ile memuriy sıñırdan mal ve hızmetlerniñ keçirilmesi aqqında № 1035 qararı amelge keçti.
Qararda qayd etilgeni kibi, Qırım ile memuriy sıñırdan tek şahsiy şeylerni keçirmege mümkün olur. Vesiqada er şey tafsilâtlı şekilde añlatılğan.
Aşayt mallarından ukrain gümrükçileriniñ blok-postlarından tek «içtimaiy emiyeti olğan» erzaqnı keçirmege mümkün. Cedvelge 21 serleva kire: un, ötmekniñ üç çeşiti, etniñ üç çeşiti, makaron, qara boğday, pirniç ve ilâhre. Bu cedvelde olğan malnıñ yükü bir insanğa 50 kg ziyade olmamalı, fiyatı ise – 10 biñ grivnadan ziyade olmamaq kerek.
Qararda tek aşayt mallarına degil de, şahsiy şeylerge de sıñırlav kirsetile. Vesiqağa köre, Ukraina Gümrük qanunnamesiniñ 370-nci maddesinde qayd etilgen şeylerni keçirmek mümkün (urba, tehnika ve ilâhre).
Qırımğa mal ketirilmesiniñ yasağı aqqında qararnı sentâbr 20 künü başlanğan «Qırım vatandaşlıq qamaçavı» aktsiyasınıñ iştirakçileri qabul etmege talap etti.


text:
Aqmescitte ücüz şey tükânı peyda oldı, onıñ vitrinası trikolor tüsleri ve «Harkov bizimdir» yazısı ile yaraştırılğan.
Bunı QMC uquq qorçalayıcılarınıñ taqımı bildire.
İsbaat olaraq, taqım iştirakçileri öz Facebook saifesinde tükânnıñ fotosını aşkâr ettiler.
«Kuybışev çarşısında, eski kitap tükânı yerinde «Harkov» tükânı peyda oldı. Bu tükânlarda daima ücüz şey ve ayaqap satıla edi. Amma şimdi tış körünüşi deñişti. Trikolor ve «Harkov bizimdir». Qırımlılarnı nege qandırmağa ve harkovlılarnı nege azırlamaq isteyler?», – qayd eteler teşkilâtta.
«Qırım bizimdir» degen şiar Rusiye tarafından Qırım işğal etilgen vaqıtta peyda oldı. Şimdi onı Rusiye mahsulatınıñ reklamında ve diger maqsatlar ile qullanalar. Misal içün, Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev «Maşuk-2014» Şimaliy-Kavkaz gençler forumına Qırım haritasında «Qırım bizimdir» dep yazğan edi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiyeli mahkeme Hayser Cemilevge – qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ oğluna – üç yıllıq memuriy nezaret astında bulunmasını belgiledi.
Sentâbr 15-te qabul etilgen qarar aqqında Nikolay Polozov onıñ tarafından imaye etilgen kişini Astrahanda ziyaret etken vaqtında bildi.
«Sentâbr ortasında Hayser Cemilev boyunca nasıl «sırlı mahkeme» keçkeni belli oldı. Oña üç yıllıq memuriy nezaret astında bulunması belgilendi», – dep bildirdi Polozov Facebook saifesinde.
Çıqarılğan qararğa binaen, Hayser Cemilevge Qırımdan tış çıqmaq, işnen bağlı olğan vaziyetten ğayrı, saat 22.00-den saba saat 6.00-ğa qadar Bağçasarayda yaşağan yerinden tış bulunmaq, meyhane, qavehane, restoran ya da içkicilik yerlerinde bulunmaq yasaqtır. Cemilevniñ oğlu ayda eki kere «yaşağan yeri ya da qayd etilgen yeri boyunca içki işler organına» kelmek kerek.
Polozov Facebook saifesinde qayd etken mahkemeciniñ hatası aqqında aytsaq, qararnıñ birinci şeklinde hatalı yazıldı ki, Hayser Cemilevniñ Astrahan vilâyetinden tış çıqması yasaqtır.
Sentâbr 30-da, cuma künü Astrahanda mahkeme Hayser Cemilevniñ şartlı müddetten evel azat etilmesi boyunca şefaat arizasını red etti.
Polozov mahkeme qararına şikâyet etmege niyetlengeni aqqında bildirdi.
Sentâbr 29-da, mahkeme toplaşuvından evel, Polozov haber etti ki, onıñ tarafından imaye etilgen kişi sanki «kün tertibini bozğanı içün» ceza izolâtorına keçirildi.
Aprel 28-de Astrahan vilâyet mahkemesi Cemilevni şartlı müddetten tış azat etmekni red etti.
İyün 23-te Ukraina Adliye nazirliginde bildirdiler ki, müessise İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde Hayser Cemilevniñ adliyecileri bergen davağa qoşuldı. 2015 senesi iyül 10-da İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Hayser Cemilevniñ işi boyunca qarar çıqarıp, onı SİZO-dan azat etmege talap etti, bunen beraber, Rusiye Federatsiyasını ukrain kişiniñ sağlığına zarar ketire bilecek areketlerni yapmamağa mecbur etti.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqalap, o yerde 44 yaşındaki Fevzi Edemovnı babasınıñ tüfeginden öldürgeninde qabaatladılar. Qırım işğal etilgen soñ rusiyeli taqiqat organları onıñ işini yañıdan baqmağa qarar aldı. Hayserni Aqmescit apishanesinden çıqarıp, Krasnodar vilâyetine alıp kettiler.
Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesi Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Hayser Cemilevge bergen 5 yıllıq apis cezasını bir buçuq yılğa qısqarttı. Kiyevniñ Dnepr mahkemesi 2015 senesi aprel ayında onı 3 yıl ve 8 ayğa qadar apiske almağa qarar aldı.
Hayser Cemilev 10 sanlı Astrahan apishanesinde buluna.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Almaniya akimiyetiniñ Rusiye, Orta Asiya ve «Şarqiy işbirlik» devletleri boyunca vekili olğan Gernot Erler, Donbasstaki davanıñ al etilmesine qadar Qırım meselesiniñ muzakere etilmesine qarşı çıqqan. Bunı avgustnıñ 6-nda Deutsche Welle neşiri haber ete.
Neşirde yazıla ki, Erlerniñ sözlerine köre, Avropada kelişüv bar eken – «başta Ukrainanıñ ğarbiy qısımında davanı siyasiy ceetten al etmek içün toplanmaq kerek», soñ ise, bu «siyasiy ceryannıñ» soñundaki basamaqlarında istilâ astındaki yarımadanıñ meselesine keçmege kerek.
Erlerniñ bu sözleri Serbest demokratik fırqanıñ yolbaşçısı Christian Lindnerge ğıyaben berilgen cevap oldı, keçende o Berlin tarafından Rusiyege nisbeten alınğan yöneliş tüzetilmek kerek olğanını aytqan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
"Bu döres yulda ber adım. Läkin, tormışqa aşmağan waqıtta ul, küpertelgän süz bulıpqına qalaçaq.
BMOda Kilimet üzgäreşläre mäsäläsendäkiläçäktä nindi adım yasalaçaq?
"Dikäbrda tağın ber cıyılış bulaçaq. Bu törkemneñ ikençe cıyılışı bulaçaq. Monda Kyoto kileşüenneñ däwamın başlatırğa cıyınabız. Amerika belän Qıtaynın qatnaşlığında çınnañ da köçle maqsatlar bilgeläw waqıtı bula."
Prezident Bush zur sigezlektä, kümer gazıñ kimetü tırışlıqları, Qıtaynı qatnaştırmıyçä täsere äz bulaçağın beldergän ide. Qıtay Kyoto Protokolına kermägän, läkin dönyanıñ iñ küp kümer gazı çığaruçı ikençe ile. Kiläçäktä Qıtaynın da kümer gazın kimitüdä köçle qararlar qabül itü mömkençelege barmı?
"Qıtaynın iqtisadı bik tiz üsä bu zur mäsälälärdän berse. Könbatış illärendä, arzan buluı häm başqa iqtisadı säbäblär arqasında küp Qıtayda yasalğan tawarlar qullanıla. Ägär dä älege tawarlarnı citeştergändä kümer gazları cäyelä ikän, çınnañ da moña Könbatış illäre cawaplı, çönki malnı taläp itüçelär - alar. Çikläwlärne tawarnı citeşterüçegäme me yäisä anı qullanuçığa kertergäme? Qarar qabul itkändä iñ awırı - närsägä nigezlänü mäsäläse."
Germaniä häm Yewropa Berlege, 2050nçe yılğa qadär 50 protsent kümer gazı kimetüne alğa sörä. Bu bik dramatik. Läkin xisaplar, yewropa illäreneñ küp öleşeneñ äle Kyoto Protokolında kileşengän 2010nçı yılğa qadär, kümer gazın 5 protsentkä kimitü qararında ütälmäwen kürsätä. Bu döresme?
"Yewropa däwlätläreneñ bik azı ğına Kyoto kileşüen ütärgä maqsat quyğan. Qaysı beräwlär inde kiläse 2-3 yılda alınaçaq citdi qararlarğa da bitaraf qalaçaq. Ä Protokolnı ütäwçe, Angliä kebek illär barı tik alternativ säbäblär öçen üti. Min äyter idem, klimat üzgäreşe mäsäläsendä citdi adımnar bulsa ide. Britanya monı üti ala, çönki songı ike distä yıl eçendä kümer sänäğätlären yaptı. Xäzer anıñ urnına gaz qullana. anıñ kümer gazı cäyelderüdä täsere äzräk."


text:
İlhaq etilgen Qırımda martnıñ 17-sinden başlap sport, eglence ve başqa kütleviy tedbirlerni yasaqladılar. Bunı Facebookta Rusiye nezaretindeki Qırım baş naziri Yuriy Gotsanük.
Amma mektepler ve bala bağçaları işini devam etecek.
"Mektepler, bala bağçaları, tükânlar evelki kibi çalışacaq, amma, elbette ki, gigiyena ve sanitariyağa daa çoq diqqat etmek kerek", - yazdı Gotsanük.
Aynı vaqıtta Aqyarda koronavirus sebebinden martnıñ 19-ından başlap bütün mektepler qapala.
Martnıñ 16-sından başlap Aqmescitte Vernadskiy adına Qırım Federal Universitetinde COVID-19 koronavirusınıñ yayılması sebebinden distantsion oquş rejimi kirsetile.
Martnıñ 12-sinde Dünya sağlıq teşkilâtı koronavirus pandemiyasını ilân etti.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Ukrainalı fizik, siyasetçi ve cemaat erbabı İvan Vakarçuk 73 yaşında vefat etti, dep bildirdi halq deputatı ve Ukraina milliy hatıra institutınıñ sabıq yolbaşçııs Volodımır Vâtrovıç Facebookta. Bu malümatnı içtimaiy ağlarda İvan Vakarçuknıñ oğlu, ukrainalı rok-icracısı ve siyasetçi Svâtoslav Vakarçuk da tasdıqladı.
«Büyük ğayıp. İvan Vakarçuk aramızdan ayırıldı. Ulu insan, yaşayışnı eyiliştirmege bilgen bir insan. Menim içün sevimli alma mater rektorı, işbirligi yapqan ve bu saanı deñiştirgen tasil naziri. Ebediy hatıramızda», – dep yazdı Vâtrovıç.
Ölüm sebepleri aydınlatılmay.
«Bugün eñ yahşı dostum vefat etti… Meni bu dünyada er kesten yahşı is etken, añlağan ve bilgen insan…», – dep yazdı Svâtoslav Vakarçuk.
İvan Vakarçuk – fizik-matematik ilimleri doktorı, Ukrainada nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 2007-2010 seneleri Ukraina Tasil ve ilim naziri, yıllar devamında İvan Franko Lviv milliy universitetiniñ rektorı edi. 2007 senesi Ukraina Qaramanı unvanını qazandı. İvan Vakarçuk – halq deputatı, «Ses» firqasınıñ lideri, «Okean Elzı» rok-gruppasınıñ solisti Svâtoslav Vakarçuknıñ babasıdır.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda «fevral 26 işi» boyunca mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz kene de mahkeme işi sımarlanğan olğanını qayd etti.
Mayıs 13-te keçirilgen mahkeme toplaşuvında Çiygoznıñ aytqan sözlerini Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Facebook saifesinde paylaştı.
«Bütün bu areketlerge bir emir bar, siyasetçilerniñ emri, ükümet adamlarınıñ emri bar. İç bir öz başına çalışqan mustaqil mahkeme sisteması, ükümet Rusiyede yoq. Çünki Rusiye terrorizm yolunı aldı», – dedi Ahtem Çiygoz.
Onıñ sözlerine binaen, rusiyeli ükümet qırımtatarlarnı, tek sovet vaqtında degil, diger vaqıtlarda da «siyasetçiler işlep çıqarğan şekil boyunca» mahküm eteler, yaqalaylar.
Ahtem Çiygoz Aqmescitteki apiste 2015 senesi yanvar 29-dan başlap buluna. Aprel 29-da onıñ apiste bulunması müddetini mayıs 22-ge qadar uzattırdılar.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi mayıs 13-te «fevral 26 işi» boyunca qabaatlanğan Ahtem Çiygoz ve Ali Asanovnıñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılması boyunca imayeniñ şikâyet arizasını red etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatarlar aqqında
TARİH
Qırımtatarlar — Qırımnıñ tamır halqı; Qırımda tarihiy şekillengen şarqiy avropa türkiy halqı.
ETNOGENEZ
Qırımtatar halqınıñ etnik tarihi biñyıllar devamında Qırım yarımadasında olıp keçti. Bir çoq amilniñ tesiri altında yerli halqnıñ antropolojik körünişi, ırqı, tili, dini, urf-adetleri ve özüne has yaşayışınıñ hususiyetleri inkişaf etmiştir. Bu pek devamlı ve qıyın ilerleme areketi olğan edi. Oña Qara Deñizniñ şimaliy yalısında ve Qırım yarımadasında eski zamanlardan berli yaşap kelgen bir qaç halq ve qabileler birleşmeleri: tavrlar, kimmerler, iskitler, sarmatlar, alanlar, ellinler, got ve hunlar, peçeneg ve qıpçaqlar, italyanlar, Ordu sakinleri ve başqaları qatıldı. Olarnıñ evlâtları bu diyarnıñ sadıq saipleri olıp XV asırda ayrı mustaqil devlet - Qırım Hanlığını qurdılar ve böyleliknen qırımtatar milletiniñ asıl olunmasına öz genetik isseni qoştılar.
Qırımtatarları bir millet olğanlarına rağmen bugün olar üç subetnik taqımınıñ birleşmesini teşkil etmekteler: orta yolaqlılar (dağ ve dağ altı), noğaylar (çöl), ve yalıboylılar (yalı boyu). Özara bu üçleri bet sımadan, şive ve adet hususiyetlerinen biraz farqlaşalar. Olarnıñ böyle olmasına etraf müiti ve yaşayış sayesi tesir etti.
Orta yolaqlılar
Dağ ve dağ eteginde yaşap kelgen qırımtatarları özlerini "orta yolaqlılar" dep adlandıralar. Bunıñ tam manası Qırım yarımadasınıñ "orta bölgesi" degenini añlata. Ve bu, Qırım Dağlarınıñ Baş ve İç taraqları, em de dağ etegi bölgeleri, yani Qırım çölünen dağ arasındaki olğan topraqlardır. Olar adeti üzre Aqyar, Bağçasaray, Aqmescit, Qarasuvbazar, Eski Qırım, Kefe civarında yaşay ediler. Uşbu bölgeniñ etnogenetik qarmaşıqlığına baqmadan kesinlikle o esnasqa, yani "orta yolaqlılarnıñ", asıl olmasına, tavrlar, iskitler, sarmatlar, alanlar, gotlar, ellinler, bulğarlar, qıpçaqlar ve qısmen çerkesler qatıldı demek mümkün. Lâkin taqdim etilgen malümat belli derecede umumiyleştirilgen, çünki sürgünlikten evel Dağ ve dağ eteginde yerleşken er bir köyniñ ealisinde özüne lâyıq bir de bir çizgileri bar edi ve olarğa nisbeten olğan ayrı halqnıñ tesiri körülmekte edi. "Orta yolaq" ealisiniñ subetnos şekillenmesinde müim rolüni got, ellin ve qıpçaqlar oynağanlar dep sayıla. Til qıpçaqlardan qalğan, maddiy medeniyet ve antropolojik hususiyetleri ellin ve gotlardan miraslıq olaraq keçken edi. Got tesiri ekseriyetnen Qırım dağlarnıñ ğarbiy vilâyetlerinde, yani Bağçasaray bölgesinde yaşap kelgen ealiniñ arasında belli olundı.
Noğaylar
Çöl qırımtatarları "noğaylar" subetnik taqımına kireler. Yaşağan yerleri – çöl, Qırımnıñ tüzlük yeri ve Keriç yarımadasından ibaret olğan Çöl tarafıdır. Noğaylarnıñ olmasında qıpçaqlar ve Ordu sakinleri iştirak etip, olarnıñ şivesi, maddiy medeniyeti ve genotipine tesir ettiler. Noğaylarnıñ antropolojik kavkazoid ve 10 fayizi moğol çizgileri bar. Şiveleri türk tilleriniñ qıpçaq taqımına ait olıp, Tarhankut-Kezlev (ğarbiy), Perekop-Canköy (şimaliy) ve Keriç (şarqiy) lehçelerine bölüne.
Yalı boylılar
Cenübiy sail qırımtatarları, yalıboylü - tam manası "cenübiy sailliler" ya da "sailliler" olaraq adlandırılğan qoşullı bir subetnik toplulığına aittir. Muvafıq olaraq, yalıboylılar Qırımnıñ saillerinde – ğarbtaki Forostan başlap ta şarqtaki Kefege barğanı qadar yaşap kelmekteler. Etnograflarnıñ fikrine köre, bu subetnik orta yolaqlılar ve noğaylarğa baqqanda biraz keç şekillendi ve eñ yaş sayılır. Yalıboylılar Qırım dağlarınıñ Ana sırtı ve cenübiy eteglerinde yerleşip kelgenler. Türlü devirlerde cenübiy saillerde tavr ve iskitler, alan ve gotlar, yunan ve peçenekler, qıpçaq ve italyanlar meskünlaşğanlar. Mında qısmen selcuqlar da öz izlerini qaldırdılar. Olarnıñ episi qırımtatarlarnıñ yalıboy subetnosınıñ olmasında yer aldılar. Yalıboy şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq taqımına kirmekte, lâkin mında oğuz-selcuq subtaqımı üstün almaqta, bu da öz nevbetinde üç esas lehçege – Balıqlava, Yalta ve Sudaq – ayırılalar. Sonkisine kelgende bir qaç araştırıcılar, Sudaq lehçesini formal olaraq cenübiy sail lehçesine ait olğanını ve ondan sadece fonetik degil, em de leksik baqımından farqlaşa degen fikirdeler. Irqsal baqımından yalıboylılar kavkazoid, moğol belirtisi yoqtır.
QIRIM HANLIĞI
Qırım Hanlığı çoq milletli, farqlı diñler taqipçileri ve zemaneviy tüşüncede bağrıkeñ bir devletti. Bu yerde qırımtatarları, qaraylar, urumlar, gotlar evlâtları, qırımçaqlar, ermenler ve Qırım çingeneleri, yani urmançeller yaşay ediler. Olarnıñ episi Qırım Hannıñ taqırıbı olıp qanunğa uyaraq, barış içinde yaşardı. Qırım ükümdarlarınıñ alıp barğan salmaqlı ve aqıllı siyasetiniñ sayesine özgün bir Qırım toplumınıñ ortağa çıqmasına yardım ketirgen özel bir tengerim, sintez ve bağrıkeñlik qurumı olğan edi. Qırım Hanlığınıñ diniy ve etnik siyaseti İslâm temellerine esaslanıp alıp barılmaqtadı.
Qırım Hanlığında muasir tüşünmesinde millet añlayışı yoq edi. Din esas rolüni oynay edi ve toplumnıñ teşkillenmesini tayinledi. Başqaca aytqanda "tarı" ya da "diniy millet" tizimi mevcut edi. Muhafaza olunğanlar cedveline dail etilgen yeudiler, hristianlar ve bazı başqa dinlerniñ izdaşları bu ya da diger bir "tarığa" - İslâm devletindeki muhtar bir diniy cemaatına dail etildi. "Ahl al-Kitab" adamlarına, yani Tevrat ve İncil izdaşlarına mal-mülk tiyilmemezligi, ticaret, esnaf ve kirişim işiniñ serbestligi kefalet etile edi.
Qırımda birinci han Hacı Geray 1 temel qoyğan Geraylar sülâlesi ükümranlıq etken.
Qırım hanlığınıñ deviri - qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı eñ çeçeklengen deviri. Aşıq Ömer o devirniñ klassigidir. Şairler arasında eñ bellileri Mahmud Qırımlı ve han Ğazı Geray Bora 11-dir. O zamandan saqlanıp qalğan mimariy yadikârlıqlarnıñ eñ büyügi Bağçasaraydaki (orta asır Qırımnıñ paytahtı) Hansaraydır.
RUSİYE İMPERİYASI
XVIII asırda Qırım hanlığı Türkiye ve Rusiye arasındaki deşetli siyasiy oyunlarda "bozuqlıq para" olıp, asırnıñ soñlarında rus basqısı altına tüşti. 1783 senesi Rusiyeniñ Osmanlı imperiyası üzerinden ğalebe qazanması neticesinde Qırım Rusiye tarafından başta işğal etilip, soñra basıp alındı. Qırımtatarlar tarihında özleri degenleri kibi "Qara asır" deviri başlandı.
Rusiye qoşularınıñ Qırımğa bastırıp kirmesinen yekünlengen Qırım hanlığını ilhaq etüv siyaseti Küçük-Qaynarcada imzalanğan barışıq añlaşmasını doğrudan-doğru bozuv edi. Qırım yerli sakinlerniñ aqları ve serbestligine çoqtan-çoq zarar ketirilgeni alda zapt etildi. Asılında qırımtatarlarnıñ Şain Geray yetekçiligindeki mustaqil devleti basıp alındı.
Qırımnıñ Yekaterina tarafından ilhaq etilmesi qırımtatarlar içün facialı oldı. Qırım hanlığı tamamile serbestligini ğayıp etti. Qırımtatarlarnıñ urf-adetleri, medeniy ve maneviy ömüri, psihologiyası, hocalığına qattı darbe uruldı.
Rus pomeşçikleri tatarlarnı öz topraqlarından quvıp, camilerniñ vaquf topraqlarını bile çekip aldılar. Bundan da ğayrı, rusiyeliler Qırımnıñ topraq saiplerini qullarğa çevirdiler. Yüz biñlernen qırımtatarlarnı qaçıp, Osmanlı imperiyasınıñ topraqlarında sığınaq qıdırmağa mecbur etti.
Qırımtatarlarğa medeniy cenk ilân etildi: imperiya akimleriniñ emirine binaen camiler ve qadimiy mezarlıqlar bozuldı, musmulmanlarnı namazğa çağırğan mazinler qurşunğa tizildiler. Qırımtatarlar öz Vatanında azlıq oldıldar. Qırımğa rusiyeli ve ukrainalı köçebeler keldi. Rusiyeniñ müstemleke siyaseti qadimiy medeniyetni basqı altına aldı.
Amma oñ doquzıncı asırnıñ soñunda qırımtatar ziyalılarınıñ, ilk-evelâ oca, yazıcı ve jurnalist, "Terciman" gazetasınıñ naşırı İsmail Gasprinskpiy (Gaspralı) yetekçiliginde islâat areketi başlandı.
QIRIMTATARLARNIÑ ĞAYRIDAN CANLANUVI
Qırımtatarlarnıñ ğayrıdan canlanuvı ulu mütefekkir, medeniyet erbabı İsmail Gasprinskiyniñ (1851-1914) adınen bağlıdır. Qırımtatar halqınıñ ğayrıdan canlanması oğrunda o, büyük faaliyetlerde bulunıp, semetdeşlerini Qırımnı terk etmemege çağırdı. Özüniñ "Terciman"(birinci qırımtatar gazetası) gazetasınıñ saifelerinde o, qırımtatarlarğa olar Qırım toprağında tamır atqan, tarihı pek teren devirlerden başlanğan, öz Yurtunıñ saibi olmağa aqlı medeniy bir millet olğanını añlatqan.
Gasprinskiy tarihta bütün Şarqnıñ mütefekkiri, müim meselelerni çezmek içün "Tilde, fikirde, işte birlik!" şiarı altında birleşmege çağırğan demokrat ve siyasetçi olaraq tanıldı.
"TERCİMAN"
"Terciman" gazetası Qırımda 1883 senesinden 1914 senesine qadar neşir etilip, rusiyeli musulmanlarnıñ umummilliy neşir organı, Rusiye ümmeti birligini timsali edi. Gazetanıñ ilk maqalesinde "Terciman" imkânı olğanı qadar musulmanlarğa medeniy ayattan sağlam, faydalı malümatlarnı bildirmege, ve aksine ruslarnı musulmanlarnıñ ömüri, baqışları ve itiyaclarınen tanış etecegi aytıldı. Rusiye ümmeti içün gazeta esas informatsiya menbası oldı.
"Terciman"nıñ tili onıñ muvafaqiyetiniñ baş sebebi oldı. Belli olğanına köre Gasprinskiy, umumtürk edebiy tilniñ tarafdarı edi. Onıñ neşir ettigi gazeta epsi türklerge añlayışlı olıp, onı bütün türk dünyası serbest ve raat oquğan. Bu ceetten "Terciman" unikal bir gazeta olğan, çünki ondan soñ çıqıp başlağan neşirler yerli tillerde basılıp, bu sebepten artıq umumtürk emiyetine malik olmağanlar.
"Terciman"nıñ abune fiyatı ucuz olğan. Bundan da ğayrı Gasprinskiy öz matbaasında basılğan kitaplarnı abunecilerge er yılı bedava yollağan ve böyleliknen oquyıcılarnı celp etken.
"Terciman"nıñ keyfiyeti yüksek olğan. İşbu gazetanı Moskva ve Peterburg kütüphanelerinde çoq yıllar devamında tedqiq etken professor İsmail Kerimov gazeta saifelerinde derc olunğan fotolarnıñ, metinlerniñ yüksek keyfiyetini qayd ete. Onıñ fikirince böyle keyfiyet ondan soñ çıqqan bir çoq neşirlerde endi olmağan.
İÇKİ CENK
Rusiyede başlanğan içki cenk qırımtatarlar içün ağır aqibetler ketirdi. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ qırımtatar halqınıñ birinci qurultayı çağırıldı.
Onda çoqmilletli mustaqil Qırım halq cumhuriyetiniñ qurulması oğrunda areket başlanğanı ilân etildi. Qırımtatar siyasetçisi ve cemaat erbabı Noman Çelebicihan Qırım halq cumhuriyeti Anayasasını işlev komissiyasına kire. Qurultay Komissiya taqdim etken leyhanı tasdiqlay, Noman Çelebicihan ise milliy ükümet ve aynı zamanda adliye naziri olaraq saylana.
"Millet" ve "Golos tatar" (Tatarlar sedası) gazetalarında yañı qurulğan ükümet aqqında ilânda böyle denilgen: " Qırımtatar milliy ükümeti yalıñız tamır halqnıñ bahtı ve normal faaliyetini teminlemek degil de, bütün yurtdaşlarnı, yarımada sakinlerini basqı, tertipsizlik ve isyanlardan qorçalamaq, olarnıñ ayatı ve namusını saqlamaq içün quruldı ve bu işni özüniñ muqaddes borcu, dep bile".
Noman Çelebicihan Qırımda yaşağan bütün halqlarnıñ musaviyligi içün küreşken. "Bizim vazifemiz (İsveçre) Şveytsariya kibi devlet qurmaqtır. Qırımnıñ halqları acayip bir güldestedir, er biri içün teñ uquq ve şaraitler yaratılmalı ki, biz el-elge berebar ketecekmiz", - dep yazğan o.
Amma, Rusiyede olğan Oktâbr inqilâbı, qırımtatarlarnıñ ükümetini tanımağan bolşeviklerniñ akimiyetke kelmesi yaş Qırım Halq Cumhuriyetini telüke altına taşladı. 1918 senesi yanvar 26 künü Aqyarda bolşeviklerniñ silâlı otrâdları aktiv arbiy areketlerge keçtiler. dağıtılıp, Qırım üzerinden nezaret vaqtınca bolşeviklerniñ eline keçti. Qırımtatar ükümetiniñ reisi Noman Çelebicihan bolşevikler tarafından yaqalanıp, 27 kün devamında Aqyar apshanesinde tutuldı. 1918 senesi fevral 23 künü Noman Çelebicihan qurşunlandı, cesedi ise Qara deñizge taşlandı.
Cenk vaqtında qırımtatarlarnıñ menfaatları ne "qızıllarnı" ve ne de "beyazlarnı" raatsızladı. 1921-1923 senelerdeki deşetli açlıqtan qırımlılarnıñ 15 fayızı elâk oldı.
SOVETLER AKİMİYETİ
1921 senesi Rusiye Federatsiyası erkânında Qırım muhtar cumhuriyeti meydanğa ketirilip, rus ve qırımtatar tilleri onıñ devlet tilleri olaraq tanıldı. Cumhuriyet yolbaşçıları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Cumhuriyet qurulğan soñ qısqa bir müddet közetilgen köterilüvden (milliy mektepler, teatr açılması, milliy neşirler çıqarılması) soñ 1937 yılınıñ stalin repressiyaları başlandı. Qırımtatar ziyalılarınıñ büyük bir qısmı, şu cümleden belli devlet erbabı Veli İbraimov, dünyaca meşur şarqşınas alim Bekir Çoban-zade, yoq etildi. 1939 senesi keçirilgen cedvelge aluvnıñ neticelerine köre Qırımda qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 adamnı, yani yarımada ealisiniñ 19,4 fayızını teşkil etken.
SÜRGÜNLİK
1944 senesi Stalin qırımtatar halqını (191 biñden ziyade insan, 47 000 qoranta) bütünleyin Orta Asiyağa sürgün etmek emirini bere. 1944 senesi mayıs 18 sabası alman işğalcilerinen işbirlikte qabaatlanğan halqnı Özbekistan, Qahazistan ve Tacikistan cumhuriyetlerine sürgün etüv operatsiyası başlandı. Qırımtatarlar hainlikte suçlandılar. Epsi olıp 193 865 qırımtatarı sürgün etilip, şulardan 151 136 insan – Özbekistan, 8597 insan –Mariy muhtar cumhuriyeti, 4286 insan - Qazahistan, qalğanları ise RSFSRniñ diger vilâyetlerine quvuldı.
Qırımdan sürgünlik yollarında 7889 insan elâk oldı. Mahsus yerleştirme yerlerinde sert komendant nezareti şaraitinde açlıq, hastalıq, milliy aqsımlav, zorbalıq ve zulum aqibetinde sürgünlikniñ birinci 1,5 yılı içinde tek bir Özbekistanda halqnıñ 46,2 fayızı ğayıp oldı. 112 biñ aileden 2,1 aile tolusınen yoq oldı, sürgünlikniñ birinci yılındaki ölüm derecesi 30,8 fayıznı teşkil etip, Ulu Vatan cenki yıllarındaki ölüm seviyesinden 1,5 kere ziyade oldı.
Böyleliknen sürgünlik aqibetinde 44 biñ qırımtatarı elâk oldı. Bütün bular halqnıñ diger halqlar içine qarışması ve ğayıp olmasına alıp kelecek edi. Lâkin bu olmadı. Aksine, sürgünlikte Vatanğa qaytmaq arzusınen doğğan yüksek milliy añlı yaş nesil doğdı.
Qırımda bulunğan qırımtatarlarnıñ 1965 senesi noyabr 12-de KPSS Merkeziy komitetine yazğan mektübinde "Ya epsimiz qaytırmız, ya da iç birimiz" denilgen.
AVDET
Keçken asırnıñ 50-nci senelerniñ ekinci yarısında sürgünlik yerlerinde qırımtatar halqı aqlarını ğayrıdan tiklev oğrunda milliy areketniñ temeli qoyula. 1967 senesinden itibaren Qırımğa teşkiliy qaytaruv yolunen birinci qırımtatar qorantaları qaytıp başladı. Bu ceryan pek yavaş ketip, devamlı olmadı. 1967-1977 seneler içinde Qırımda epsi olıp 577 qırımtatar qorantası yerleşti. 1979 ve 1989 seneleri keçirilgen cedvelge aluv neticelerine köre Qırımda qırımtatar ealisiniñ sayısı 33 biñ insanğa artıp, 38,4 biñge yetken. 1989 senesinde daa 30 000 insan qayttı, 1990 senesi - 40000-den ziyade ve endi 1990 yılınıñ soñuna kelip Qırımğa 100000 qırımtatar qaytıp keldi. Avdetniñ eñ yüksek dalğası 1990-91 seneleri oldı. SSSRdeki qırımtatar toplumınıñ merkezi artıq Qırımğa avuştı. 1991 senesiniñ iyün ayında Qırımda 130 000 qırımtatarı yaşap, yılnıñ soñuna ise qırımtatarlarnıñ sayısı 150 000-den ziyade insannı teşkil etti. Şunı qayd etmeli ki, Ukrainanıñ 1991 senesi noyabr 13-te qabul etilgen "Ukraina vatandaşlığı aqqında" qanunına köre o zaman Qırımda yazılğan 73 981 qırımtatarı avtomatik sürette Ukraina vatandaşı oldı.
1989 senesi SSSR Yuqarı Şurası sessiyasınıñ qararına köre qırımtatar halqınıñ problemeleri boyunca mahsus komissiya tizile. 1989 senesiniñ noyabr ayında "Zoraki köçüyürvge oğratılğan halqlarğa nisbeten repressiv aktlarnıñ qanunsız ve cinaiy dep tanılması ve şu halqlarnıñ aqları teminlenmesi aqqında deklaratsiya" ve SSSR Yuqarı Şurasınıñ "sovet nemseleri ve qırımtatarlarnıñ meseleleri"ne ait qarar qabul etildi.
1990 senesi iyül ayında SSSR Nazirler şurası "Qırımtatarlarnıñ Qırım vilâyetine qaytıp kelmesinen bağlı meselelerni çezüvniñ birinci dereceli tedbirleri aqqında" qararnı qabul etti.
Şundan itibaren qırımtatarlarnıñ kütleviy sürette Qırımğa avdeti başlandı
"Amma Qırımda olarnı iç kimse beklemey edi. Bir çoq şeerlerde çadırlar şeerçigi qoyulıp, qırımtatarlarnıñ Vatanğa aqları tanılmasını talap etken şiarlar yazıldı.
Aqmescitte ükümet binası qarşısında turmadan mitingler keçirildi. Qırım tolu degen manaçıqnen tatarlarğa topraq damartıları berilmedi. Öz parasına ev satın alğanlarnı ise yazmadı, evlerini resmiyleştirmediler. Uquqqorçalav organları muntazam sürette ceza aktsiyalarını yaptılar. Amma tatarlar dünyanı şaşırtqan inatlıqnı numayış ettiler. Dağıtılğan, iştirakçileri köteklengen piketniñ yerinde sabasına endi yañısı peyda oldı, - dep hatırlay o künlerni Tatarstan Jurnalistler birliginiñ azası Rifkat Gusmanoviç Yakupov
ZEMANEVİY TARİH
1991 senesi ekinci Qurultay çağırılıp, qırımtatarlarnıñ öz-özüni idare etüv milliy organı meydanğa ketirildi. Er beş yılda yañı Qurultaynıñ saylavları keçirile. Qurultay icra organı olğan Qırımtatar halqınıñ Meclisini şekillendire. Meclis faaliyetiniñ devamında onıñ reisi Mustafa Cemilev oldı. 2013 senesiniñ noyabr ayında Meclis reisi olaraq Refat Çubarov saylandı.
Qırımda Rusiye meyilli ayırımcılıq areketiine qarşı qırımtatarlar daima Ukrainanıñ territorial bütünliginiñ tarafdarları olıp keldiler. Buña baqmadan 2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etti. Qırımtatarlarnıñ Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasını qabul etmemesi cemiyet ve yetekçileriniñ yañı Qırım ve Moskva akimiyetinen keskin davasına ketirdi. 2014 senesiniñ martından qırımtatarlar sanki yañı akimiyet tarafından daimiy repressiya ve basqılarğa oğratılmaqtalar.


text:
Qırımlı jurnalist Mıkola Semena №7 Aqmescit şeer hastahanesinde ameliyat oldı, dep bildirdi Qırım.Aqiqatqa Radio Svoboda rus hızmetiniñ mühbiri Anton Naumlük.
Berilgen malümatqa köre, noyabrniñ 21-nde №7 Aqmescit şeer hashanesiniñ ekimleri 2018 senesi noyabrniñ 12-nden 13-ne keçer gecesi ameliyat olğan jurnalist Mıkola Semenanı evge yiberdi. Üç saat devam etken ameliyatta Semenanıñ öt quvuğı kesilip alındı ve zafra yollarındaki taşlar alındı.
Noyabrniñ 12-nde Mıkola Semenanıñ qursağı ağırmağa başladı. «İlk yardım» ekimi oña «keskin qarın» diagnozını qoyıp, Semenanı hastahanege aldı. Hirurglar «keskin holetsistit» olğanını aytıp, jurnalistniñ öt quvuğında problemlerni ve qarın zarı yanğısını taptı.
Denilgeni kibi, noyabrniñ 13-nde saat 00.45-te jurnalistniñ öt quvuğı kesilip alındı, qarın boşluğı drenaj yapıldı. Hastağa antibakterial terapiya ve tromb profilaktikası yapıldı.
Semenanıñ advokatı Emil Kürbedinovğa bildirgenine köre, ekimler tikişlerni çıqardı, oña ciddiy diyeta tutmağa tevsiye etildi.
«Hasta yaşağan yerinde ekimlerniñ nezareti altında buluna. Jurnalistniñ alı bir qarar. O, ameliyattan soñ reabilitatsiyadan keçecek», – dep haber ete jurnalist.
Onıñ aytqanına köre, olğan ameliyat aqqında tek noyabrniñ 21-nde haber etmege çare oldı, «çünki bundan evel jurnalistniñ alı yaramay edi ve hastahanede internetke kirmege imkânı olmağan edi».
«Belli ki, bu hastalıq doğru beslenmegen ve stress yaşağan insanlarda ola. Endiden soñ, – dep qayd ete advokat, – belli jurnalistni tek omurğa ve yürek hastalıqları raatsızlamay, azım sistemasınıñ hastalığı – holetsistit – de bar. Añlaşıla ki, bu jurnalistniñ mahkeme tarafından üç yıl devamında qanunsız taqip etilmesiniñ neticesidir».
Oktâbrniñ 2-nde belli oldı ki, Semenağa Kyivniñ kardiologik hastahanesine tedavi körmek içün işğal etilgen Qırımdan çıqmağa izin berilmedi.
2017 senesi sentâbr ayında Aqmescit mahkemesi Semenanı üç yılğa şartlı olaraq apiske alıp, üç yıl deñeme müddeti ve üç yıl devamında açıq faaliyet köstermesini yasaqlamağa talap etti. Aynı o yılnıñ dekabr ayında Kreml nezareti altındaki Qırım Yuqarı Mahkemesi, açıq faaliyet yasağını eki yılğace qısqartıp, ükmüni qısmen yımşattı.
Mıkola Semena, öz maqalelerinde «fikir bildirüv serbestligini» eda etkenini ayta.
Ukraina Tış işleri nazirligi, ABD Devlet departamenti, Avropa Birligi ve bir sıra halqara teşkilâtlar Mıkola Semenağa qarşı çıqarılğan qararnı taqbih ettiler.
Azat Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosınıñ sabıq prezidenti Tom Kent, jurnalist Mıkola Semenağa qarşı qabaatlavlarnıñ esassız olğanını söylep, Qırımda Kremlniñ kontroli altında bulunğan mahkeme tarafından çıqarılğan qarar lâğu etilmek kerek, dedi.


text:
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım ükümeti, Ukrainanıñ Rusiyege qarşı mahkeme davaları ve Kyivnıñ Qırım sakinleriniñ aqlarını sözde bozmasına cevaben «uquqiy aks-ucüm»ni teşkil ete. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Qırımnıñ Rusiye ükümeti yanında halqara uquq meseleleri boyunca ekspertler şurasınıñ rehberi ve ondan ğayrı mahkeme davalarını azırlav boyunca iş gruppasınıñ yolbaşçısı Aleksandr Molohov bildirdi.
Rusiye adliyecisi: «Biz sadece uquqiy aks-ucüm teşkil etmege qarar berdik, çünki Ukraina Qırımğa ve Rusiyege qarşı olğan bu cebhede bayağı faaldir. Biz yalıñız susıp tursaq, özümizni aqlamağa tırışsaq, bu doğru olmaycaq, dep tüşündik. Bizde, Qırım sakinleriniñ aqları olğan tasil almaq aqqı, dolaşuv serbestligi, mal-mülk saibi olmaq aqqı, medeniy aqlarını iç şübhesiz bozğan Ukrainağa deliller olaraq kösterecek şeylerimiz bar. Umumen Qırım içün tatbiq etilgen sanktsiyalar adaletsizdir», – dedi.
Molohov, onıñ iş gruppası, yarımadanıñ suv qamaçavından zarar körgen Qırım balıq kombinatı adından Ukraina mahkemelerinde dava açmağa yardım etti, dep añlattı. Ondan ğayrı Rusiye adliyecisi, bu işnen Avropanıñ insan aqları boyunca mahkemesine ketmege azır olğanlarını bildirdi.
Fevralniñ 28-nde belli oldı ki, Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ükümeti, yarımadanıñ energetik qamaçavı içün Kyivge qarşı mahkeme davalarını azırlay.
2016 senesiniñ baarinde Rusiye energiya köpürinde üçünci yolağınıñ işletilip başlağanına baqmadan, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda yarıqnıñ södürilmeleri ep devam ete. 2015 senesiniñ dekabrinden başlap, Herson vilâyetinde elektrik direginiñ zararlanması sebebinden Ukrainanıñ qıtadaki qısmından Qırımğa elektrik energiyanıñ berilmesi kesildi. Al-azırda Qırım öz generatsiyası, Rusiyeden ketirilgen generator tertibatları ve Kubandan keçirilgen energiya köpüri sayesinde elektroenergiyanen temin etile.


text:
Qırımlı ukrain yırcısı Camala yañı klipni taqdim etti.
Bunı o kendi Facebook saifesinde yazdı.
«Bundan evel men er vaqıt kliplerimide baş qaraman edim. Mında ise yırnıñ manasını oyuncılar aydınlata. Er şey areket, işmar, mimika ile añlatıla, em de adetiy olmağan bir üslüpte yapıla», – yazdı Camala.
Onıñ sözlerine köre, klipteki oyunlar insaniyetlikniñ ayvanat alemine ait olğan hususiyetlerini aks ettireler.
«Seyirciler işimizge qıymet kesip, onı özgünliginden sevgenini ister edim. Er bir klipte, menimce, eñ müimi – yırnıñ esas olması, video sırası ritm ile teñ kelmeli, ğayeni ayrıca köstermeli ve hayal içün yer qaldırmalı. Menimce, bunı becerdik!», – dep yaza Camala.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, fevralnıñ 26-nda, cuma künü, Qırımnıñ işğalden azat etilüvi ve reintegratsiyası içün yapılğan tedbirler aqqında ferman imzaladı. Bu aqta o, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününe bağışlanğan çıqışında bildirdi.
"Bugün Qırım yarımadasınıñ işğalden azat etilmesi ve reintegratsiyası içün yapılğan mahsus tedbirler aqqında ferman imzaladım. Şu cümleden, ükümetke "Qırım platforması"nı ve bundan ğayrı qırımtatar tiliniñ, medeniyetiniñ inkişafı ve desteklenmesi ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağanlarnıñ aqlarınıñ qorunması içün tedbirlerni teşkil etmek ve areketke ketirmek buyurulğan", – dedi o.
Ukraina prezidentiniñ resmiy sayytında ferman şimdilik daa yayınlanmağan.
Evel, Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar, nazirlik Qırım MC Ukraian prezidentiniñ Daimits temsilciligi ile beraberlikte Ukraina Milily tekelüsizlik vu mudafaa şurasınıñ baqıluvına Qırımnı işğalden azat etüv strategiyasını yolladı, dep haber etken edi.
Fevralniñ 26-nda cemaatçılıqnıñ teşebbüsi ile «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» qayd etile. 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.


text:
«KrımSOS» cemaat teşebbüsi faaliyetiniñ yañı yönelişi – Qırım ve Qırımdan köçip kelgenlerniñ meseleleri ile oğraşaycaq haber merkezi.
«KrımInfo» – «KrımSOS» negizinde teşkil etilgen haber merkezi. Faallerniñ sözlerine köre, resursnıñ esas maqsadı – dünya toplulığı ve ukrain cemaatçılığını Qırım vaziyeti, qırımlılarnıñ meseleleri aqqında haberdar etmek, olğan problemlerni al etmektir. Resurs faaliyetine ecnebiy jurnalistler celp etilecek.
«Leyhamız bir qaç yönelişte çalışacaq. Biz Qırım vaqiaları aqqında aktual ve doğru malümatnı talil etecek ve tarqatacaqmız. Yalıñız haber degil, intervyü, bloglar ve ilâhre. Bunıñ ile yarımada aqqında maqale azırlamağa istegen ecnebiy jurnalistlerge de yardım etecekmiz», – dey «KrımSOS» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva.
Onıñ sözlerine köre, iyün ayında leyhanıñ saytı işlep çıqarılacaq. Sayttaki malümat üç tilde taqdim etilecek. «KrımInfo» leyhası Demokratiya Destegi Poloniya-Kanada Programması çerçivesinde amelge keçirile. Maliye ceeti Poloniya Cumhuriyeti Tış işler Nazirligi ve Kanada tış işler, ticaret ve inkişaf Nazirliginiñ inkişafı içün Poloniya işbirligi programması çerçivesinde keçirilecek.


text:
Ukrainanıñ sabıq içki işler naziri Vitaliy Zaharçenko Ukrainanıñ qaçaq prezidenti Viktor Yanukoviç ile körüşmegenini ve onıñ bulunuv yerini bilmegenini bildirdi. Bunı o işğal etilgen Aqyarda yanvar 16 künü keçirilgen brifing devamında bildirdi, dep haber ete «Krım Media».
«Biz kerçeketen de Viktor Födoroviç ile bir qaç kere körüştik, amma daimiy bir munasebet yoqtır», – dedi Zaharçenko.
Bunıñ ile o, Arsen Avakovnıñ nazirligine «inanmağanını» bildirdi ve Ukrainanıñ bugünki uquq qoruyıcı sistemasını faşist Almaniya ile, özüni ise müşür Jukov ile qıyasladı.
«Faşist Almaniya Jukovnı qıdıruvğa ilân etkeni kibi bir şey. Men, doğrusını aytsam, kendimi ulu müşür olaraq saymayım, amma tahminiy bir qıymet kese bilem», – dep añlattı o.
Evel Ukraina baş prokurorı Vitaliy Yarema İnterpol yolbaşçılığı Ukrainanıñ sabıq içki işler naziri Vitaliy Zaharçenkonı arbiy cinayetçi olaraq tanığanı sebebinden onı qıdıruvğa ilân etmegenini bildirdi.
Malüm olğanı kibi, Ukrainanıñ sabıq içki işler naziri Vitaliy Zaharçenko Rusiye vatandaşlığını qabul etti, amma bunıñ ile ukrain vatandaşlığından da vazgeçmege istemey.


text:
Aqmescit – Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimelri ATR birinci qırımtatar telekanalında tintüvni keçirdiler. Rusiyeniñ terrorizm ile küreş Merkeziniñ ve Taqiqat komitetiniñ vekilleri Qırım İçki işler nazirliginiñ «Berkut» mahsus bölüginiñ silâlı hadimleri ile birlikte bir qaç saatke kanalnıñ işini toqtattılar. Taqiqat tedbirlerniñ keçirilmesini olar 2014 senesi fevral 26-da cumhuriyetniñ parlamenti yanında olıp keçken vaqialarğa ait malümatnıñ qıdıruvı ile añlattılar. ATR yolbaşçılığınıñ fikrine köre, işbu areketlerniñ artında Qırım akimiyeti turmaqtadır. O ise, öz nevbetinde, işbu qabaatlarnı tanımay. Amma kanalda keçirilgen tintüv cemaatçılıq, uquq qoruyıcı ve halqara teşkilâtları arasında büyük rezonansqa nail oldı.
Bazarertesi künü, yanvar 26-da, saat 11-lerde kanalnıñ territoriyasında Rusiye İçki işler nazirliginiñ «Berkut» mahsus bölüginiñ silâlı vekilleri peyda oldı. Qırım.Aqiqatqa ATR hadimleri bildirgeni kibi, silâlı insanlar birden telekanalğa kiriş ve çıqışnı qapattılar.
«ATRde «maski şou». Silâlı insanlar ile tolu «Kamaz», FHH ve Taqiqat komitetiniñ taqiqatçıları kelip çıqtı. Şimdi yolbaşçılıq ile subet keçireler. Er bir kabinetniñ yanında silâlı insan tura. İşke biraz keder etseler bile, şimdilik efir devam etmekte. Kamerağa çekmege yasaq, tehnikanı tutıp almağa vade eteler», – dep yazdı telekanalnıñ mühbiri Şevket Namatullayev öz Facebook saifesinde.
ATRniñ daa bir hadimi aytqanı kibi, silâlı insanlar içinde ne olğanını bilmeyip, atta kenef qapılarını qapatqanlar. Birazdan anda irişimni açtılar. Hadimler olayatqan adiselerni kamerağa çekmege izin bermey edi. Smartfon ya kameralarğa çıqarılğan malümatnı silmege talap ete ediler. Telekanalnıñ territoriyasını terk etmege ve anda kirmege jurnalistlerge yasaq edi.
Tintüvniñ başlanması ile ATRniñ signalı yoq oldı. Kün devamında yayınlavnı kanalnıñ saytında ya da sputnik ağından seyir etmege mümkün edi. «ATR telekanalını silâlı insanlar zapt etti, al-azırda titüv keçirile. Efirimizni taqip etiñiz», – saytta yayınlav vaqtında böyle bir haber çıqa edi.
ATR baş müdiri Elzara İslâmovanıñ aytqanına köre, telekanaldaki tintüvni 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen mitingde eki insan ölümi ile bağlaylar. Malüm ki, şu künü Qırım parlamenti yanında qırımtatarlarnıñ ve «Rusiye birligi» firqasınıñ tarafdarlarınıñ iştiragi ile kütleviy miting keçirildi. O vaqıt yüz bergen çatışma neticesinde eki insan elâk oldı.
«Bizim taqiqat komitetine bermegen malümatımız bar deyler. Faqat yıl devamında farqlı organlardan muracaatlar kelgen edi, ve bir şey istegen olsalar, biz er daim malümat beremiz», – dep qayd etti İslâmova.
Bucurova: Akimiyet qırımtatarlarğa körmek, eşitmek ve aytmaqnı yasaq etecek ola
Kün devamında ATR efirinde telekanalnıñ haber siyaseti boyunca baş müdiriniñ muavini Lilâ Bucrovanıñ muracaatı kösterile edi. «Kanalımızda silâlı insanlar, Terrorizm ile küreş merkeziniñ ve Taqiqat komitetiniñ vekilleri bulunalar. Olarnıñ, şu cümleden silâsı olğan arbiy qıyafetli insanlarnıñ, sayısı ise ğayet büyüktir, mında bulunuv maqsadı – Qırım parlamenti yanında qırımtatarlarnıñ iştiragi ile fevral 26 künü keçirilgen kütleviy mitingnen bağlı malümatnıñ qıdıruvı ile bağlı olğanını añlattılar», – dep bildirdi seyircilerge Bucurova.
O şunı da qayd etti ki, kanal endi Taqiqat komiteti ve Terrorizm ile küreş Merkezine elinde olğan bütün malümatnı taqdim etti eken.
«Bugün bu kibi numayışnı keçirmege avale yuqarından kelgendir, ğaliba. Kanalımıznıñ qabaatı, o, diger matbuat vastaları kibi, işbu areketlerni köstergeninden ibarettir, demek», – dedi Bucurova. Baş müdirniñ muavini server tutıp alına, kanalnıñ diger tehnikası söndürile bilecegi ve «ATR efirge çıqıp olamaycağını» tahmin etti.
Bundan da ğayrı, Bucurova şunı da tüşündi ki, mezkür numayış «Qırım akimiyeti tarafından planlaştırılğan ve teşkil etilgendir». «ATR ara-sıra basqığa rastkele edi, ama telekanalımızğa qarşı küç cezasını daa qullanmay ediler, çünki biz qanunnı bozmay edik ve bozmaymız. Amma, bugünki Qırım akimiyeti onıñ nezareti altında olmağan telekanalnıñ bar olğanını alğışlamay, demek. Akimiyet dünyada birinci ve yekâne qırımtatar telekanalınıñ, halqınıñ til ve medeniyetini saqlamağa tırışqan kanalnıñ bar olğanını alğışlamay, ğaliba…. Kanalnıñ qapatıluvından soñ, eger de böyle fikir olsa, akimiyet qırımtatarlarnıñ közlerine nasıl baqaycağını bilmeyim. Bu areketler Rusiye prezidentiniñ sürgün etilgen halqlarnıñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ reabilitatsiyası aqqında qanunına nasıl bağlıdır, bilmeyim», – dep bildirdi telekanalnıñ baş müdir muavini.
«Mayıs 18 künü mitingni lâğu etip, o (yerli akimiyet. – muar.) qırımtatarlarğa ağlamağa yasaq etti. Şimdi o, demek ki, körmek, eşitmek ve aytmaqnı yasaq etecek ola. Amma bizim tuvğan toprağımızda yaşamağa aqqımız bar, onı bizden kimse tutıp alamaz. Sağ olğanımızğa qadar qırımtatarlarnıñ milliy telekanalı saqlansın, dep areket etecekmiz. Sağlıqlaşmaymız, vaqialarnıñ ilerilemesini ve yerli akimiyet areketlerini bekleymiz. Ümüt etem ki, soñkisi yalıñız qırımtatarlarğa degil de, federal akimiyet olaraq öz itibarına nasıl bir zarar ketirgenini añlay», – dep yekün çekti Bucurova.
20 biñ rublelik para cezası
Tintüv aqqında haber kelgeninen kanalnıñ yanında Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen sakinler toplaşmağa başladı. Olar işbu areketlerge öz menfiy munasebetini bildirmek içün keldiler.
«Qırımtatar telekanalı qapatıla bilecegi aqqında haberni eşittim. Meni lâqayt qaldırmadı. Men Qırımğa yaqında köçtim ve mında qalmağa tüşünem, şunıñ içün Qırım telekanalınıñ taqdiri maña pervasız degildir», – dep tarif etti Qırım.Aqiqatqa o yerde bulunğan bir qadın.
Toplanğanlar arasında Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz de bar edi, o, kanalda yüz bergen areketlerni «qırımtatarlarğa nisbetten, öz yerini bilsin ve Qırımdaki qanunsızlıqqa qarşı çıqmasınlar, dep qullanılğan qorqutuv usulı» olaraq adladı.
Umumen telekanalğa qol tutmaq içün tahminen 150 insan keldi. Aynı zamanda uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri insanlarnı evlerine qaytmağa çağırdılar, sanki olar, mitingni keçirip, qanunnı boza. Seyirciler işbu talaplarğa riayet etmese, böyle alda olarnı 10-20 biñ rublelik para cezası ile qorquta ediler. Mında OMON mahsus bölüginiñ qoşma yardımı keldi. Olayatqan adiseni uquq qoruyıcıları kamerağa çeke ediler.
Kanalda taqiqat areketleri saat 18-ge yaqın yekünlendi. Bucurovanıñ malümatına köre, silâlı insanlar «arhivniñ bir qısmını ve hadimlerniñ şahsiy bilgisayarlarındaki malümatlarnı alıp, ATR territoriyasını terk ettiler». O, bunıñ ile, «bu ağır künni telekanal ile birlikte keçirgen»lerge minnetdarlığını bildirdi.
Bazarertesi aqşam telekanalnıñ signalı ğayrıdan tiklendi.
Prokuratura: Ciddiy ve ümde qıymet kesilecek
Taqiqat tedbirleri ATR telekanalında «qanunğa köre» keçirildi, – dep ayttı bazarertesi künü, yanvar 26-da, işğal etilgen Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya. Onıñ sözlerine köre, tintüv taqiqatçınıñ qararı ile açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirildi. «Natalya Poklonskaya cinayet ile bağlı olğan şahıslar olmasa, tintüv sebepleri aqqında tahminler mühtekir sayılğanını aytıp, bir de bir areketler yapılmasına provokatsiyağa qulaq asmamağa çağırdı. Prokuror qanunsız toplaşuv ve mitinglerni qayd etip, barışıq tedbirler keçirilmesiniñ qaidelerini bozğanlar memuriy ve cinaiy mesülietke çekilecek, dep bildirdi», – aytıla Qırım «prokuraturasınıñ» saytında.
Bundan ğayrı, Poklonskaya dedi ki, «prokuratura» telekanal reberligini ekstremistik faaliyet ile küreş qaideleri bozulmamaq kerekligi aqqında eki kere tenbiyelegen edi.
Bunıñ ile Qırımnıñ içki siyaset, informatsiya ve alâqalar «naziri» Dmitriy Polonskiy «ATR qırımtatar telekanalınıñ reberleri ve jurnalistleri «kendi areketlerinden mesülietni akimiyetke qaldıracaq olalar», – degen fikrini bildrdi.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetine yaqın olğan Krıminform malümatına köre, Polonskiy qayd etti ki, «qanunğa köre akimiyetniñ er bir organı kendi vazifeleri çerçivesinde areket etmeli, ve uquq qoruyıcılarnıñ belli bir areketlerni yapmaq sebebi olsa, olar bunıñnen bağlı resmiy malümatnı bermeli». «Meni qasevetlendirgen ekinci mesele şunda ki, telekanalnıñ vekillerinden biri, baş müdir muavini olıp, buña Qırım akimiyeti teşebbüs kösterdi, dep bildirdi. Afu etiñiz, amma uquq qoruyıcılarnıñ qanun bozuluvı aqqında haberi olsa, bu bozuvlar Qırım akimiyeti tarafından yapılmaz edi», – dep qayd etti Polonskiy.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırım akimiyeti «söz serbestligi ve kütleviy haber vastalarınıñ serbestlik inkişafınıñ tarafdarı olğanını» qayd etken edi.
«Lâkin kütleviy haber vastaları ve söz serbestliginiñ inkişafı dep, qanunsız areketler yapmamaq kerek. ATR tarafından qanundan tış bir şey yapılğan olsa, demek, cevap bermek kerek olacaq, yapılmağan olsa, demek ki, er şey de yahşı olur», – dedi o.
Polonskiy qayd etti ki, Qırım akimiyeti uquq qoruyıcılarnıñ qararını yerine ketirmege azır.
Şunı da qayd etmek kerek ki, bıltır dekabr ayında ATR yolbaşçılığı «Yıl jurnalisti» birinci mukâfatına nail olğanlarnıñ arasında edi. O vaqıt cumhuriyet yolbaşçılığı telekanalnı «söz serbestliginiñ inkişafına qoşqan isse» içün taqdirledi.
«Nizamsızlıq ve siyasiy cezalav»
Telekanal tintüvi tek Qırımda degil de, halqara cemaatçılığı arasında faal muzakere etile edi. İçtimai ağlarda ATR-ge qol tutuv aktsiyaları teşkil etildi, çeşit teşkilâtlarnıñ ve müessiselerniñ azaları ise işbu vaqialar boyunca öz noqtaiy-nazarlarını bildirdiler.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov aytqanı kibi, ATR qırımtatar telekanalına kelgen silâlı insanlarnıñ esas maqsadı – astını-üstüne çevirmekten ibaret edi. «İşğalci akimiyet yarımadada itibar ve şerefni qorqudan, öz halqına hızmetini ise – işğalci akimiyet tarafından olğan çeşit qandıruvlardan üstün sayğan mühbirlerniñ çalışqanına dayanıp olamay… Çünki telekanal –qırımtatar ve anda çalışqan mühbirlerniñ esas qısmı – qırımtatarlarıdır, işğalci akimiyetniñ zalımlığı bese-bellidir… Şu daqqaları biz ATR qırımtatar telekanalında yüz bergen adiseler aqqında haberni halqara teşkilâtlarğa yetkizmege çalışamız… Bese-belli, Ukrainanıñ Birleşken Milletler Teşkilâtında, PACE, OSCE eyyetleri zenaatdaşlarına ATR telekanalınıñ vaziyeti aqqında haber bermeli…», – dep yazdı Çubarov Facebook saifesinde.
Rusiye tarafını tutqan «Qırım birligi» qırımtatar teşkilâtınıñ reisi Seytumer Nimetullayev ATRniñ ola bilecek qapatıluvı aqqında fikrini bildirdi. «Bugünde-bugün qırımtatarlarnıñ yaşayışı aqqında haberdar etken yekâne qırımtatar telekanalıdır. Televideniye olmalı, amma qanuniyet çerçivesinde», – dedi o. Bunıñ ile Nimetullayev şunı da qayd etti ki, kanal «siyasetleşken» olmamalı. «Qırım birligi» ATRni teşkilâtnıñ faaliyetini aydınlatmağanı sebebinden yüzledi.
İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyasınıñ reber muavini, halqara qanunlar saasınıñ mütehassısı Dmitriy Makarov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında kanalda olıp keçken adiseler boyunca öz tüşüncelerini bildirdi. O şunı qayd etti ki, taqiqat areketleriniñ tam maqsadı soñunace belli degildir. «Umumen alğanda ise, uquq qoruyıcı organlarına suallerim bar: insanlarnı ne içün tuta, çıqmağa imkân bermey ediler – bu er şey müthiş körüne. Biz bu sualni ögrenecekmiz», – dep qayd etti o.
OSCE azatlıq meseleleri vekili Dunja Mijatović bazarertesi künü, yanvar 26-da, arbiylerniñ Qırımnıñ Aqmescit şeerinde yerleşken ATR yekâne qırımtatar telekanalına yapqan areketlerini takbih etti. «Jurnalistlerniñ ve matbuat vastalarınıñ saqlanuvı zaruriyeti aqqında defalarca aytqan edim. Mustaqil ve serbest kütleviy matbuat vastalarınıñ işine irişüv ameliyatı OSCE regionlarında olmamalıdır», – dedi Mijatović. Onıñ sözlerine köre, «qırımtatarlar içün telekanalnıñ haberlerini bilmek ğayet müim bir şeydir. «ATR yayınlavını eñ yaqın zamanda tiklemeli», – dedi OSCE temsilcisi.
Ukrainanıñ mustaqil media-zenaat birliginde de (NMPU) ATR birinci qırımtatar telekanalında keçirilgen tintüvden sebep çorlanalar. NMPU komiteti sabadan Qırım vaziyetini muzakere ete. Nizamsızlıq, siyasiy cezalavdır. Yarımadada şimdi de-fakto rusiyeliler yolbaşçılıq etkeni sebebinden bizim Qırım akimiyetine tesir etmek içün imkânlarımız sıñırlıdır. Biz OSCE, Juralistlerniñ halqara federatsiyasında olğan şeriklerimizni celp etecekmiz, bu meseleni Moskvada kötersinler dep, Rusiye jurnalistler birliginde zenaatdaşlarımız ile bağlanacaqmız», – dedi Qırım.Aqiqatqa Ukrainanıñ mustaqil media-zenaat birligi başınıñ muavini Andriy Yanitskiy.
Onıñ sözlerine köre, NMPU öz tarafından «işbu haberni Kiyevde tarqatmağa areket ete». «Biz Qırım jurnalistlerini qıtada qabul etmege, olarğa maliyeviy, yuridik ve ruhiy yardımnı köstermege azırmız», – dep qoştı Yanitskiy.
Bu areketlerge Ukraina tış işler nazirliginiñ başı Yevgen Perebiynis de seslendi. «Rusiyeden ATR qırımtatar telekanalına qarşı basqını toqtatmağa talap etemiz. Dünyanı ise işğalcilerniñ areketlerini takbih etmege çağıramız», – dep yazdı Perebiynis Twitterde.
Yerli akimiyet organlarında çeşit vazifelerni eda etken qırımtatar memurlarınıñ fikrilerini ögrenmege daa imkân olmadı.
Metnde Qırım yarımadasında resmiy şekilde qullanılğan toponim ve ıstılalar mevcut


text:
Kefe
Kefe (ukraince Фeoдociя, Teoдociя, rusça Фeoдocия) – Qırımnıñ cenüp-şarqiy yalısında bulunğan şeerdir.
Coğrafiya[deñiştir | kodunı deñiştir]
Kefe Qırımnıñ cenüp-şarq tarafında Kefe körfeziniñ yalısında buluna. Şeerniñ iklimine deñiz, dağ aldıları ve çöl tesir ete. İyülniñ orta arareti +24 °C, yılnıñ küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2272, qış yımşaq, yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi 360 mm. Yuvunuv mevsimi mayısnıñ ortasından oktâbrniñ ortasınace devam ete.
Evelki adiseler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerniñ temeli milâttan evel VI asırda, Milet şeerinden çıqma yunan müstemlekeciler tarafından qoyuldı. Şeerniñ adı Teodosiya (yunanca Θeoδoσίa, “tañrı tarafından berilgen”) dep qoyuldı. Milâttan evel 355 senesinden Teodosiya Bospor devletiniñ terkibine kirdi. IV asırda hunnlar şeerni yıqtı. Mezkür devirde şeerde ve onıñ civarlarında alanlar yaşay edi ve qasaba Ardabda (yani “Yedi Mevlâlı”) alanca adını taşıy edi. V asırda şeer Roma İmperiyasınıñ nezareti altına keçti, VI asırda hazarlar basıp aldı, soñra kene Bizans İmperiyasınıñ eline keçti. Kelecek asırlar devamında büyük olmağan bir qasaba edi.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
1270-incilerde senesilerde cenevizler bu şeerniñ temelini qoydılar.
XIII asırda Altın Ordunıñ altında qaldı, soñra ise Ceneviz tuccarlarınen satın alındı. Olar Kaffa adlı abadan bazarlıq şeerni meydanğa ketirdiler. İşbu şeer Qara deñizdeki alış-verişni tek başına nezaret etken esas liman ve ortalıqtaki ceneviz qasabalarnıñ idare merkezi oldı.
1475 senesi Kaffanı Gedik Ahmet Paşanıñ reberligi altında Osmanlı askeriy quvetler fetih etti. Kefe Osmanlı Devletiniñ Qara deñizdeki esas limanı oldı. Bu devirde şeer keñleşti, inkişaf etti. Kiçik İstanbul adını taşığan Kefe şeeri XIV asırda iqtisadiy munasebetler quruv ceetinden müim yer alğan. Şarq memleketler arasındaki satın aluvlar, ticaret yolları Kefe şeerinden keçken. Kefede 70 biñge yaqın nefer musulman-hristian qarışıq eali yaşağan. 1682 senesi şeerde 4000 ev (olardan 3200 musulman, 800 hristian) bar edi. Osmanlı devrinde mında faal musulmanlaştıruv ceryanı başlanğan. Misal olaraq, XIV-XVIII asırğa qadar, yani 4 asır devamında şeerde 28 ortodoks hristian kilsesi, 15 katolik hristian kilsesi ve yeudilerniñ 2 sinagogası olğan olsa, XVIII asırda Osmanlılarnıñ devrinde tek camiler 70 raqamını teşkil etken. XV ve XVIII asırlarda Kefede altı biñge yaqın evler qurulıp, olarnıñ er birisi öz tekrarlanmaz ömrüni yaşağan. Tarihiy ve dokumental vesiqalarğa köre, şeerde qırımtatar, türk, rum ve ermenilerden ğayrı, eflâklar (yani romenler), lehler, gürciler ve çerkezler ömür qurğanlar.
1778 senesi, Rusiye ükümeti tarafından teşkil olunğan hristian ealisiniñ sürgün etilüvi zamanında, 5511 ermeni, 1648 rum, 24 gürci Kefeden çıqarıldı. 1783 senesi Qırım Rusiyeniñ eline keçti, 1784 senesi Kefe Feodosiya (Фeoдocия) olaraq adlandırıldı. O zamandan berli rus ve başqa tillerde şeerge Feodosiya dep aytalar, qırımtatarlar ise bugünge qadar Kefe adını qullanıp tura.
XIX asırda bu şeerde belli ressam İvan Ayvazovskiy yaşay ve icat ete edi. 1892-95 senelerde Canköyden Kefegece demiryol hattı yapıldı, 1899 senesi ise yañı deñiz limanı quruldı.
Sovet ükümetiniñ birinci yılları şeer tüşkün alda edi (1921 senesi 35 400 kişi, 1926 senesi 28 700 kişi yaşay edi). Soñ Kefe sanayı ve kurort merkezi olaraq inkişaf etti. Ulu Vatan cenki vaqtında duşmanlar Kefeni eki kere zapt etip, şeerniñ büyük qısmını viran ettiler.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Kefedeki mahsus itibarğa lâyıq yerlerden yahşı alda saqlanğan ceneviz qalesini, bir sıra kilselerni, Müfti Camisini, Ermeni çeşmesini, Ayvazovskiyniñ çeşmesini, resimler galereyasını, ülkeşınaslıq ve Aleksandr Grinniñ müzeylerini köstere
Müfti Cami[deñiştir | kodunı deñiştir]
Bu büyük cami 1623 senesi qurulıp, osmanlı mimarcılıq ananeleri ile köterilgen. 1783 senesi Qırım Rusiyege qoşulğan soñ, işbu musulman camisi Uspeniye adlı ermenlerniñ katolik ibadethanesine çevirilip, uzun bir müddet devamında ermeni ealisiniñ diniy ihtiyaclarını qanaatlendirgen. Al-azırda restavratsiyadan keçken Müfti Cami Kefe şeerindeki zemaneviy Lenin ve Furmanov soqaqlarınıñ çatışmasında buluna. Böyleliknen, Müfti Cami çoq yıllar devamında em Türkler içün, em Qırımtatarlar, em de Qırım Ermenleri içün ibadet evi olıp, 1944 senesi Qırımtatarlarnı sürgün etkenden soñra ise perişan bir alğa qaldırılğan. Tek 1975 senesi bu cami kene öz evelki alına ketirilgen edi.
İqtisadiyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Kurort saası Kefe iqtisadiyatınıñ temelidir. Mında belli şifahaneler, raatlıq evleri, mineral çeşmeler, plâjlar bar. Turizmden ğayrı iqtisadiyat köy hocalığına, balıq avına, aş sanayısına esaslana. Şeerde tütün fabrikası, şıra zavodı, mehanik zavodı, optika ve diger zavodlar çalışmaqta.
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- B. KpиkyH "KpыMckoTaTapckaя apxиTekTypa", CиMфepoпoлb 1998
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Kefe - 25 asırlarnıñ şeeridir. Tarih, fotoalbom.
- Kefe şeeriniñ malümat portalı. Kefede raatlanuv
- Kefe turizm idaresiniñ resmiy saytı
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Rusiye tarafından Qırım işğali aqqında vesiqalı kitapnı – «İşğal. Qırım adası» – Kiyevde, sentâbr 3 künü, Ukrain buhraniy media-merkezinde taqdim ettiler, haber ete Qırım.Aqiqat.
Kitapnıñ müellifi, Free Crimea leyhasınıñ idarecisi Taras Berezovets aytqanı kibi, kitapqa 704 açıq menbadan alınğan malümat kire. Kölemi – 392 saife.
«Qırımnıñ 2014 senesi fevral 18 – mart 18 kününe qadar etilgen işğali aqqında tarif etken birinci vesiqalı kitaptır. Devamlı iş edi. Kitap üzerinde bayağı mütehassıs çalıştı, bu malümatnı umumiyleştirgen ve bir tertipke ketirgen insan edim», – dey Berezovets.
Onıñ sözlerine köre, kitap Ukraina ve Rusiye siyasetçileri, arbiyler, ecnebiy mütehassıslarnıñ ve işbu vaqialarnı yaşağan insanlarnıñ izaatlarına köre yazılğandır.
Berezovets aytqanı kibi, kitap evel basılmağan vesiqalardan ibaret.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Aprelniñ 10-nda İstanbulda Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan Ukraina devlet başı Volodımır Zelenskıy ile aytışmalarda Türkiyeniñ Qırım işğalini tanımama qararını tasdıqladı. Bunı Türkiye devlet başı TRT telekanalı yayınlanğan matbuat köferentsiyası vaqtında bildirdi, dep haber ete TASS.
«Biz Ukrainanıñ topraq bütünligi ve suverenitetine qoltutamız. Qırım işğalini tanımama qarırımıznı tasdıqladıq. Halqara toplulıqnı Qırım mevzusı etrafında birleştirmek maqsadınen Ukrainanıñ «Qırım platforması» teşebbüsini desteklegenimizni bildirgen edik. Bu teşebbüs Ukraina ve Qırımnıñ halqalarına, şu cümleden qırımtatarlar da, müsbet neticeler berecegine ümüt etemiz», – TASS Erdoğannıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Bundan ğayrı, onıñ qayd etkenine köre, Ukraina ve Türkiye strategik işbirlikni devam etmege añlaşqanlar.
«2+2 formatında yañı mesleatlarnı başladıq, böylece memleketlerimiz arasında koordinatsiyanı pekitemiz. Mudafaa saasındaki işbirligimiz diger memleketlerge qarşı yapılğan teşebbüs degil», – dedi Türkiye devlet başı.
Türkiye, Ğarp memleketlerniñ Moskvağa qarşı qoyğan sanktsiyalarğa qoşulmasa da, Ukrainanı Rusiye tecavuzını qarşı turmasında destekley. Türkiye Ukrainanıñ onıñ halqara seviyede tanılğan sıñırlarında suvereniteti ve topraq bütünligine qoltuta.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina Yuqarı Radasında mayıs 15-te yañı saylanğan eki halq deputatı, olardan biri olğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ant etti, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Çubarov Petro Poroşenko Blokunıñ fraktsiyasına kirdi. Onıñnen beraber «Samopomiç» fraktsiyasına kirgen Andrey Nemirovskiy de ant etti.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, Merkeziy saylav komissiyası «Petro Poroşenkonıñ Bloku» firqasınıñ saylav cedvelinde 71-inci olğan Çubarov Refat Abdurahmanoviçni umumdevlet çoq mandatlı saylav bölgesinde halq deputatı olaraq qayd etti.
Çubarov aprel 2-de Ternopol vilâyetiniñ yolbaşçısı olğan Stepan Barnanıñ yerini aldı.


text:
Ğaziz, ägär Saddam rejime waqıtında qaysı ber säwdägärlärne ülemgä xökem iteüdä ğayeple tabılsa, mäxkämä tarafınnan üzenä ülem cäzası birelergä mömkin. 1992 yılda, Ğiraqnın Quwäytkä basıp kerüennän soñ, BMO tarafınnan Ğiraqqa çikläwlär kertelgän ide. İl iqtisadi yaqtan awır xäldä qalğan çağında, säwdägärlärnen bäğzı mallarnı qıybatqa sata başlawı säbäple, Saddam xaqimiäte 42 säwdägärne bu eştä ğayeple tabıp ülemgä xökem itkän ide.
Ğaziz 2003 yılda AQŞnıñ Ğıraqqa basıp kerüennäñ soñ xärbilär tarafınnan qulğa alınğan ide. Ğaziz, yış qına könbatış mäğlümät çaraları aldında Säddam säyäsäten yaqlağan ängämälär dä birde.
Mäxkämä utırışı, Säddam Xösäyen rejime äğzäların xökemgä tartu öçen maxsus tözelgän Ğiraq yuğarı mäxmäsendä bulaçaq.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi fevralniñ 15-nde Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında tintüvlerden soñ tutulğan Eskender Abdulğaniyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emirüseinovnıñ sıñırlav tedbirini belgileycek. Bu aqta advokat Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Standart madde – 205.5 – terrorist teşkilâtlarında iştirak etüv. Eki tutulğan kişini kördim. Dayanalar, tendüristler. Müvekkilim Abdulğaniyev anasına Rabbi eñ yahşı qullarını sınap baqa, dep yazdı, ondan ğururlanmağa rica etti ve terrorist areketlerinde iştirak etmegenini ayttı. Şimdi o, şübheli olaraq sorğuğa çekildi ve cinaiy iş açılğanına dair qarar aldı. Onı ekinci qısımğa istinaden (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.2 maddesi – QA) qabaatlaylar. Yarın er kesniñ sıñırlav tedbiri belgilenecek», – dedi Gemeci.
Onıñ aytqanına köre, müvekkili Eskender Abdulğaniyevniñ evinde tintüv keçirilgende bozuvlar oldı.
«Evinde keçirilgen tintüv vaqtında bir sıra bozuv oldı. Tintüvniñ bütün protokolları oña berilmedi. Bütün ihtarlarımıznı tutuv protokolına yazdıq. Tintüv vaqtında olğan şaatlar er vaqıt çıqa edi. Cep telefonına video çıqarıldı. Video çıqarğan şahısnıñ kim olğanı belli degil. Uquq qoruyıcılar çardaqqa özleri çıqtı. Cep telefonları, planşetler ve namaz qıluv kitabı çekip alındı», – dep qoştı o.
Daa evel Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatarlarnıñ evlerini tinte, dep haber etilgen edi. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ malümatına köre, Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulğaniyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emirüseinov alıp ketirildi.
Rusiye FSBsi, Qırımda «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ bölügini qurğanından ve anda iştirak etkeninden şübheli sayılğan üç insannıñ evinde tintüv keçirdi, dep bildire.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescitniñ Ukrain medeniyet merkezinde Balalarnı qoruv künü ile bağlı «Kiçik ukrainniñ arzusı» bala resimleri yarışınıñ ğalibini belgilediler.
Merkez esasçıları ve yarış teşkilâtçılarından biri Veldar Şukurciyev bildire ki, yarışnıñ ğalibi «Mriyu pobaçıtı Ukrayinu» (Ukrainanı körmege arzu etem) işi oldı.
Onıñ müellifi «elde nağışlanğan ukrain milliy kölmegini» qazandı.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, ekinci yerni «Arzum» işi, ekinci yerni ise «Oyuncı» işi qazandı.
İştirakçilerni diplom, hatıra medalleri ve diger bahşışlar bekley, dep aytalar teşkilâtçılar.
Resimlerni mında baqmaq mümkün.
Qırımda mayıs başında Ukraina vatanaşı olğan bir qaç qırımlı Ukrain medeniyet merkezini qurdılar. Teşkilâtçılarnıñ qayd etkenine köre, merkez siyasetnen oğraşmaycaq. Olar medeniyet, tasil ve tarihqa diqqat ayıracaqlar.
Teşkilâtçılar arasında – Qırımda T.Şevçenkonı añma aktsiyasında ukrain timsallerinden yaqalanğan faaller Leonid Küzmin ve Veldar Şukurciyev.


text:
Yaltada Rusiye uquq qoruyıcıları martnıñ 6-nda «Primeçaniya» Aqyar neşiri ile iş tutqan jurnalist ve bloger Yevgeniy Gayvoronskiyniñ yaşağan yerini tintti. Bu aqta Rusiye tarafdarı cemaatçısı İlya Bolşedvorov Qırım.Aqiqatqa haber etti.
«Tintüv oldı dep bilem. Kiyev rayon mahkemesiniñ qararı bar. Vesiqaları, elektron tehnikası, cep telefonı, bilgisayarı tutıp alındı. Malümat taşığan er şey. Al-azırda azatlıqta buluna. Onı tutmadılar. Narkotik ve içki tapmaq içün tibbiy teşkerüvge alıp ketken ediler. Bir şey tapmadılar», – dep tarif etti Bolşedvorov.
Onıñ aytqanına köre, Gayvoronskiy «politsiya hadimleriniñ qanunsız areketlerini» Rusiye Tahqiqat komitetine ve Rusiye prokuraturasına şikâyet etti.
Bölşedvorov Gayvoronskiyniñ evinde keçirilgen tintüvniñ «resmiy sebeplerini» bilmey.
Qırım.Aqiqat Gayvoronskiy ile bağlanmağa tırışa, amma o, şimdilik cevap bermey. Rusiye uquq qoruyıcıları işbu tintüv malümatlarını izaatlamay.
Yevgeniy Gayvoronskiy Donetskte dünyağa keldi, yerli aliy oquv yurtunıñ jurnalistika bölüginde oqudı ve şeerde jurnalist olıp çalıştı. Yaltada bir qaç yıl yaşay. Daa evel «Narodnoye yedinstvo» yerli Rusiye tarafdarı cemaat teşkilâtınıñ matbuat kâtibi olıp çalışqan edi. Onıñ faalleri 2014 senesi mart ayında yarımadanıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında «referendum» keçirilmesi içün imza toplağan edi. Soñra Gayvoronskiy «Yevraziyskiy jurnal» Rusiye tarafdarı mecmuasınıñ muarriri oldı. Bu vazifede Yalta yalısında kösterilgen Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ er yılki beyanatı vaqtında onı maqtağan edi. Bir müddet Gayvoronskiy «Komsomolskaya pravda» Rusiye neşiriniñ Qırım muarririyetinde mühbir olıp çalıştı. İşten boşatılğan soñ ise yerli akimiyetni tenqit etkeni içün muhalifet dep adlandırılğan «Primeçaniya» Aqyar neşiri ile işbirligi yapmağa başladı. Bazı maqaleler içün jurnalist Yalta akimiyetini de raatsızlay. Ara-sıra onı şeer şurasınıñ sessiyasına yibermeyler.
2018 senesi fevral ayınıñ başında qırımlı jurnalist Yevgeniy Gayvoronskiy onı Yalta merkezinde köteklegenler, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, o künü oquyıcı ile körüşip, şeer parkında olacaq tamir işlerini muzakere etecek edi. Jurnalist bu ücümni Yalta iş adamı Dmitriy Tükayev sımarladı, dep tüşüne. Gayvoronskiy onıñ «işine ve qanun bozuvlarına» bir qaç jurnalist tahqiqatını bağışlağan edi. Tükayev bu ikâyede onıñ adı keçkeni içün Gayvoronskiyge qarşı namus, itibar ve iş reputatsiyasını qorçalamaq içün dava açtırğanını bildirdi. Gayvoronskiy olıp keçken adiseni özü azırlağanında qabaatlandı.


text:
Törkiyä häm Azärbaycan ğaskärläreneñ xärbi künegüläre däwam itä
Törkiyä häm Azärbaycan qorallı köçläreneñ Azärbaycanda oyıştırğan urtaq xärbi künegüläre däwam itä
Azärbaycan saqlanu ministrlığınnan yasalğan belderüdä töp maqsatı ike il armiyalarınıñ suğış xäräkäte waqıtında üzara bäyläneşen, komandirlarnıñ qarar qabul itü häm citäkçelek säläten qamilläşterü bulğan xärbi künegülärdä törle wazıyfalar başqarıldı.
"Mostafa Kemal Atatörek 2021" isemle xärbi künegülärdä 600 ğaskäri, yaqınça 40 tank häm çılbırlı bronle texnika, 20gä yaqın tup (artilleriya), 7 xärbi häm personal boralağı belän 50 maşina qatnaşa.
Keşesez hawa apparatları da qullanılğan xärbi künegülär bügen tögällänä.
Bäyläneşle xäbärlär
"İzge kiçäneň böten keşelek dönyasına yaxşılıq häm izgeleklär kiterüen telim"
Törkiyä ilbaşı urınbasarı Fuat Oktay Mäwlid kiçäse uňayınnan yullama yasadı