text:
Nigä yäşlär öylänmi?
Säläm, duslar. Aulaq öy utırmasına räxim itegez. Ä bügenge bezneñ söyläşü-gäpläşüebez öylänü-kiäwgä çığu turında. Häm aña bäyle tormış xälläre xaqında. Baştan uq şunısın äytep uzıyq, tapşıru barışında yañğırağan fikerlär, tormış ğälicänäpläre üze quyğan mä’sälälär. Yäğni, maxsus, äydä şaqqatıyq äle dip totınmadıq. Çiren yäşergän-ülgän di, xalıq mäqäle. Şulay bulğaç, cämğiättä barğan protsesslarnı açıqtan-açıq söyläşü, añlaw kiräk. Aqıl öyrätü tügel. Şuña, utırmabızda ğädättägeçä yäşlär qatnaşa. Yäşlärgä genä xas yarım citdilek, yarım şayaru, qaynarlıq, därt belän, alar üz problemnarın üzläre añlatalar. Yäğni yäşlär problemasına yäşlärçä qaraş.
İnde tağın ber säbäben äytep ütü kiräkter. Qazanda küptän tügel, xatın-qızlar öçen atalanu orlıqları bankı buldırıldı. İre qısır, yäki ğomumän, yalğız xatınnar, sıyfatlı mäni belän atalanıp, bala taba alalar. Ni öçen şundıy xäl barlıqqa kilde? Ällä tatar ir-yegetläre bala yasıy almaslıq xälgä citteme, yäki bu zaman quyğan taläplärme? Tapşıruıbız barışında moña da cawaplar işetergä mömkin bulır.
Başta, yäşlärneñ fikerlären tıñlap qarıyq äle. Alarnı Albina Zäynulla tupladı
- Kiäwgä çığar öçen miña ayaqta nıqlı toru kiräk. Çönki mäsälän, iremnän ayırılğan çaqta däwlät miña nibarı 500sum ğına aqça tüläyäçäk häm 70sum posobie. Minemçä balanı tabıp, anı 3yäşkä qädär tärbiälär öçen bügen ayına 5-6meñ sum kiräk. Älbättä, fatir öçen tüläwlär häm başqalar moña kermi.
A.Z. - Ä bu aqçanı qayan alırğa? Buldırıp bulamı şuşı eşne?
- Bula dip uylıym. Çönki Qazanda bügen şartlar tudırılğan. Läkin bu oçraqta inde, mäsälän, min nyaneçka alırğa tieş bulam.
A.Z. - Siña bügen 27. Sin qayçan kiäwgä çığarğa cıyınasıñ?
- Nasıyp bulğaç.
A.Z. - Probirkadan bala tabuğa niçek qarıysıñ, sin üzeñ moña äzer bulır ideñme?
- Äye, äzer bulır idem. Moña ayıq qararğa kiräk dip uylıym.
A.Z. - Ä bu orlıqnıñ kemneke buluı sineñ öçen möhimme?
- Ul bulsın ide sälämätle, möselman häm yaxşı genalı keşe.
- Miña 21 genä yäş, bıyıl bişençe kursnı tämamlıym. Şulay da kiäwgä çığarğa äle cıyınmıym. Minem beraz aqça eşlisem kilä, üzem öçen dä yäşäp qalasım kilä.
A.Z. - Ä sin niçek uylıysıñ sineñ niçä balañ bulaçaq?
- İkäw dip uylıym.
A.Z. - Ni öçen kübräk tügel?
- Çönki ike häm annan da kübräk bala tabıp üsterergä mömkinçelek bik az. Bik awır.
A.Z. - Sez qayçan öylänäsez?
- 22-23 yäşlärdä.
A.Z. - Niçä bala buluın telisez?
- Ber bala.
A.Z. - Azraq bulmıymı?
- Minem öçen äybät kenä bula ul.
A.Z. - Ä sezneñçä ni öçen bügen tatarlar bik az bala taba?
- Min mondıy sorawlarğa cawap birä almıym. Uylağanım da yuq.
- Minemçä eşne tabıp, ğailäne tä'min itärlek däräcägä citkäç kenä kiäwgä çığarğa mömkin. Min, bälki, şulay eşlärmen.
A.Z. - Ä sin niçä bala teliseñ, planlaştırasıñ?
- İkene. Berse malay, ikençese alla birsä qız.
A.Z. - Sin nindi keşedän bala tabar ideñ?
- Aqıllı, ğailäne tä'min itärlek, mine häm balalarnı yarataçaq keşedän.
- Öylänergä äle cıyınmıym. Aqça yuq potomu çto, eş yuq postoyannıy.
- A.Z.-Niçä bala teliseñ?
- İke.
- A.Z.-Ni öçen kübräk tügel?
- Citär. Xäzer ğömer şundıy. Aqça citmäs yäşärgä.
A.Z. - Sin qayçan kiäwgä çığasıñ?
- Alla birsä uqıp betergäç, yaxşı eş tapqaç. Minem öç bala tabasım kilä. Bäläkäy çaqta igezäk bala tabasım kilä ide. Läkin tora bara monıñ kiräk tügellegen añlıym.
- Min voobşçe kiäwgä çıqmıym.
A.Z. - Ni öçen?
-Potomu çto minem üzem genä yäşisem kilä.
A.Z. - Ä bala tabu mäs’äläse?
- Minem daje bala imet itäsem kilmi.
Menä şundıy fikerlär. Aulaq öy utırmasında bügen tanılğan jurnalist Gölnara Sabirova häm yäş xäbärçe, student Röstäm İsxaqov qatnaşa. Äñgämäne min-Räfis Cämdixan alıp baram
R.C. Öylänü-öylänmäw bezneñ bügenge söyläşüebezneñ teması. Bez bötenebez yäşlär. Şulay da, Gölnara menä sin tikşerenülär alıp barğannan sin nindi fikerlärgä kideñ? Ni öçen öylänmilär, ni öçen kiäwgä çıqmıylar? “Tatarstan yäşläre”, menä sezneñ gäzit yazmalar bastıra, menä bu awılda fälän qädär, tege cirdä fälän qädär keşe öylänmägän, kiäwgä çıqmağan digän.
R.İ. Bezdä mäsälän, Balıq Bistäsendä, Küki awılında citmeşkä yaqın öylänmägän ir-at bar. Öyläner yäştä, ämma xäzergä öylänmägän.
R.C. Niçä yäşlärendä?
R.İ. Yegermedän alıp qırıq bişkä qädär.
R.C. Ä awıl niçä yortı sezneñ?
R.İ. 200-300 yortlı.
R.C. Menä şulay da, nindi näticälärgä kildeñ Gölnara?
G.S. Min internettağı tanışular saytında şaqtıy aralaştım. Çınnan da irlär küp. İr-yegetlär dip äytäsem kilä. Alıyq alarnıñ yäşen 18 dän 35 qädär. 35 tän soñ bulğannarı belän, min xat alışmadım, söyläşmädem, aralaşmadım. Läkin qızlar annan da kübräk. İke tapqır kübräk, üzlärenä yar ezlim dip, tanışular saytına kerüçe qızlar. Nindi näticälärgä kildem? Menä bezneñ yäşlär, bezneñ zaman yäşläre, üzlärenä yaxşıraq tormış ezlilär. Teläsä kem belän tormışların qorası kilmi. Bügen mäxäbbät dip awız suın qorıtıp yörüçelär yuq. Häm min, ber yaqtan qarağanda, bälki kemgä dä oşamas fikerem, min monı döres dip tä uylıym. Söygän yarıñ belän şalaşta da cännät dip yäşäwlär bette inde. Ägär sineñ aşarğa aqçañ bulmasa, östeñä kiärgä kiemeñ bulmasa, mäxäbbät dip kenä yäşäp bulmıy.
R.İ. Mäxäbbät yuq diseñ inde alaysa?
G.S. Bälki bardır ul, mönäsäbätlärneñ berençe çorında. Annan soñ iäläşü kitä. Mäxäbbät dip kenä yäşäp bulmıy, ägär keşeneñ ber-bersenä xörmäte, üzara añlaşuı bulmasa, dip uylıym. Kiäwgä çığıp qarağan yuq anısı. Läkin şulay dip toyıla.
R.C. Menä, dimäk, Gölnara sineñçä, Röstäm äle fikeren äytmäde, sineñçä ğailä qormawnıñ säbäbe ul – matdi qimmätlär? Yäğni äybät yäşär öçen kiäwgä çığarğa kiräk. Şulay bulmasa, ezläwne däwam itärgä kiräk.
G.S. Äybät yäşär öçen genä dip äytmim. Üzeñne tormış qorırğa ezer dip sanağan oçraqta ğına kiäwgä çığarğa kiräk. Menä min üzem, şäxsän üzemä kilgändä, min moña äzer tügel. Çönki tormış qoru, öyläneşü, ul üz östeñä bik küp cawaplılıq alu. Balalar kitä, sin bit inde üzeñ öçen genä tügel, ä başqalar öçen dä cawap biräseñ. Matdi yaqtan ğına tügel, bu küñel yağınnan da äzerlek. Mäsälän, bu bit inde, teläsäñ qayçan, teläsäñ qayda çığıp kitälmiseñ digän süz. Bu iregeñne qısu digän süz. Ul bit bez genä, bügen genä mondıy xälgä kilep cittek digän süz tügel. Çit illärdä, şul uq Awrupa illärendä 30-35 yäşlärendä ğailä qoru normal' küreneş dip sanala.
R.C. Häm niçä bala bula alarnıñ?
G.S. Ğädättä ike, ike yäki öç. Läkin bezdä, nindi qaraştır ul, 22 yäşenä citkäç, yäki 22 yäşennän uzğaç, nigä öylämiseñ, nigä kiäwgä çıqmıysıñ dip , monı bik zur problemağa äyländerüçelär bar. Ä şul uq waqıtta, çit ildägelär 35 yäştän soñ ğailä qorıp, normal' yäşilär. Bezdä 20 yäki 22 yäşendä ğailä qorğannan soñ, 3-4 yıl ütä dä, ayırılışalar. Näticädä yätim bala, ayırılğan par. Min uylıym, 28, 30 – 35 yäşkä keşe keşe bularaq formalaşıp citä. Anıñ üzañı formalaşa, fikerläre tormışqa üzgärä, matdi tormışı caylana. Bügen bit şundıy zaman, telägän keşe, telägän maqsatına ireşä ala. Mömkinleklär zur. Tırışqan keşe. Ä tırışmağan keşe 50 yäşkä citkäç tä bernigä ireşmi qala.
R.İ. Matdi tormış di... Xäzer min bay qızı ezlärgä tieşme, menä min beraz yarlıraq bulsam?
G.S. Sin bay qızı ezlämä, ä üzeñ bayı. Üzeñne buldır, üzeñne ezläp tap.
R.İ. Üzeñ bayı... Älbättä, min üzem turında uylıym. Läkin şundıy duslarım da bar bit, alarğa inde äti-äniläre dä quşalar, ulım, yöri kürsäñ, beraz xälleräk qız belän yöre inde, çönki, yarlı qıznı kütärergä awır bula, üzeñ dä tübänlekkä töşep kitüeñ bar digän duslar da bar. Bu öylänü digännän, duslar öylänä başladı, menä 21 yäştä İlnur digän dustım öylände. Bolarnıñ mäxäbbät dip äytäm inde min, çönki bik qatı awıllarğa alıp qaytıp yörde ul qıznı. Menä şunısın äytergä kiräk tağın. Menä äti-änilär äytep quydılar inde miña, menä qızı bay bulğan, şundıyraq qız eläkterälsäñ yarar ide dip, äytep quydılar.
R.C. Gölnara, menä sin bu oçraqta, menä Röstäm äytkän fikergä qarata, xatınıñ bay bulsın digän fikergä närsä äyter ideñ sin? Sin bit zamança tatar qızı.
G.S. Menä min siña üz misalımda añlatıp qarıym xäzer. Menä min bay qız di. Üzem tuplağan yäki kemnänder küçkän aqça. Miña öylängän ir-yegetne, mäsälän, miña ul baylıq öçen genä öylänä ikän, niçek anı sizmäskä mömkin inde? İkeçe törle itterep qarağanda, ul bit ğailädä baş bulmayaçaq. Çönki monda min östen, böten äyber mineke. İr-atlar bit alar köçle bulırğa omtıla, dimäk ul üzen köçsez itep kürsätäçäk. Häm, ğadi genä itep äytkändä, çüpräk ir bulıp sanala.
R.C. Yäğni, ir-atlarnıñ çöylänmäweneñ säbäbe, şul isäptän Küki awılındağılarnıñ da, alar berençe çiratta bay xatın-qız ezlilär, ä xatın-qızlar añlıylar sezneñ fal'şalarnı(
G.S. Bälki(
R.İ. Yuq, annan soñ, awıl cirenä qaytırğa teläwçe dä yuq. Çönki eş yuq, berençedän.
R.C. Aha, menä tağın ber säbäp.
G.S. Äye.
R.İ. Qaçalar awıldan qızlar. Çönki andıy tormışta yäşiseläre kilmi alarnıñ. Alarnıñ räxättä yäşiseläre kilä. Alarnıñ sıyır sawasıları kilmi. İrtän torıp iren eşkä ozatası kilmi.Yäki şabaşqaga. Xäzer şabaşqağa yörilär. Anıñ cılı fatirda, şähärdä yäşise kilä. Berseneñ dä awılda yäşise kilmi. Menä xäzer, öylänälär dä kitep baralar, öylänälär dä kitep baralar. Öylänmägännäre yörilär awılda, iserep, eçep.
G.S. Normal' tormışta, şähärdä dä yäşäw tügel bit. Qızlarnıñ cılı fatirda, matur ğına itep yäşise kilä dideñ sin. Läkin cılı fatirda, matur ğına itep yäşäw, üzeñne dä närsädänder çikläw digänne añlata. Mäsälän, bügen uñışlı ğına kiäwgä çıqtıñ di, min haman şul matdi yaqqa qaytıp qalam inde. Uñışlı ğına kiäwgä çığu, bügen küp kenä qızlarnıñ añında, bik bay ğına keşegä kiäwgä çığunı añlata inde. Läkin şul uq bay keşene bit, sin äytkänçä, irtän torıp eşkä ozatası bar. Eştän qaytqanın kötep torıp, aşarğa peşerep, aq külmägen yuıp, galstugın ütükläp... Sin anı ğına kötep, üzeñne çiklär öydä genä utırırğa tieş bulasıñ inde. Uñışlı tormış ciñel genä birelmi.
R.İ. Xatın-qız şulay, üz balasın qarağan kebek, iren dä qararğa tieş tügelme?
G.S. Xatın-qız bit ul änieñ tügel, ni öçen üz balasın qarağan kebek qararğa tieş äle sine.
R.İ. Yuq inde, bu minem äytüem genä, niçekter, anı nazlap, irkäläp...
G.S. Bälki kemgäder, oşıydır ul, ireneñ awızına ğına qarap, närsä äyter ikän dip, aña oşar mikän dip utıru. Läkin min monı qabul itälmim.
R.C. Min bezneñ söyläşüne öleşläp, yomğaqlar barıym äle. Xatın qızlarnıñ kiäwgä çıqmawlarınıñ tağın ber säbäbe, üze muyın bulıp, irne baş itep torası kilmäw?!
G.S. Äye, bügen härkem bäysezlekkä omtıla, irekkä. Kemder baş birergä tieş. Läkin min alay buldıralmıym.
R.İ. Buldırırğa turı kiläçäk bit, barıber.
G.S. Beläseñme, bar şundıy köçle keşelär, alar sineñ böten qızıqsınularıñnı añlıy häm härber başlanğıçıña ömet quyıp tora. Äye, döres eşliseñ, döres barasıñ dip. Läkin bar şundıy keşelär, siña närsägä bu kiräk dip.
R.C. Bu yasalma räweştä tügel, ä şulay kilep çıqtı, bezneñ bu utırmabızda ike qaraş oçraştı. Bu xatın-qız belän ir-at qaraşı ğına tügel, monda ber neçkälek bar. Traditsion tatar ğailäse qaraşı häm zaman keşese qaraşı(
Duslar, menä şundıy äñgämä buldı. Bu söyläşü tatar millätenä turıdan-turı qağıla. Äytep ütelgänçä, äñgämädä ğöref-ğadätlär, ğädäti awıl qaraşı da, zamança fikerlär dä yañğıradı. Älbättä, bu ike tarafnı da üzenä alğan misallar kiterep bula. Mäsälän, Finländiädäge millättäşlärebez İrxan häm Cämilä Nizametdin ğailäse. Alar öç bala tärbiäläp üsterälär. Ğailä tulısınça milli ğädätlär belän yäşi. Yäki, Rusiä qaraşları buyınça inde pensiä yäşenä citkäç ğailä qorğan Törkär Souqqan. Şvetsiädäge tatar. Şulay uq, bala tärbiäli. Xatını Rusiädän. Tağın ber misal, Amerikanıñ sn-fransisko qalasındağı tatar Cönäyt Çapanoglu. 58 yäşendä öylände, xatını 40 yäşendä igezäk balalar taptı. Rusiädä dä ällä küpme şundıy millättäşlärebez bar. Sarıtawdağı tatar b'ae, kürenekle eşmäkär Kamil Äbläzov. Eçmi-tartmıy, 3 bala tärbiäläp üsterä. Milli ruxta.
Cır
Qayçan bala tabırğa kiräk, qayçan ğailä qoru mäğkülräk, şular xaqında utırmabızğa kilgän tağın ber qunağıbız söylär. Qazannıñ ğailäne planlaştıru üzägeneñ töp belgeçe Firaya Sabirova. Anıñ belän Albina Zäynulla söyläşteA.Z. - Firaya xanım, sezneñçä qaysı waqıtta kiäwgä çığarğa häm bala tabarğa yaxşıraq?
F.M. - 18yäştän alıp 35kä qädär. Çönki näq şuşı waqıtta xatın-qız tabiğät tarafınnan birelgän wazıyfasın başqarırğa – sälämät balalar tudırırğa tieş. Şulay da kiäwgä çığu, bik individual' mäs'älä. Ul ilneñ, ğailäneñ mädäni üzençäleklärenä dä bäyle. Kiäwgä çıqqanda yäşlärneñ fiziologik yaqtan citeşkän buluı häm inde, älbättä, matdi xälläre dä möhim rol' uynıy.
A.Z. - Niçek ulıysız ni öçen bügen bik az bala tua?
F.M. - Bu küreneş bügen böten sivilizatsiäle illär öçen dä xas. Ul xatın-qızlarnıñ bala tabu mäs’äläsenä beraz qaraşları üzgärüe belän dä añlatıla – belem alu, professional' üseş bügen alğı planğa çığa. Ä qayber ğailälär kübräk bala teläsälär dä, sotsial' çınbarlıq bu teläkläre xıyal itep kenä qaldırırğa mäcbür itä. Ägär dä däwlät ğailälärgä tieşleçä yärdäm kürsätsä, hiçşiksez balalar kübräk dönyağa kiler ide. Küp oçraqta bügen xatın-qızlar 35-40yäştän soñ bala taba. Bu inde xatın-qızlarnıñ, ğailäneñ iñ äwäl matdi yaqnı qayğırtıp, annarı ğına bala mäs’äläsenä yaqın kilüe belän añlatıla.
A.Z. - Ә ekstrakarporal' räweştä yäğni probirkadan bala yasaw bügen Tatarstanda kiñ taralğanmı?
F.M. - Rusiädä häm şulay uq Tatarstanda da här 3-4nçe ğailä tabiği räweştä bala tabu bäxetennän mäxrüm bula. Häm Rusiäneñ barı tik ber töbägendä genä, Tatarstanda, probirkadan bala yasatu öçen däwlät taşlamalar birä. Näticädä Tatarstan xatın-qızları bala tabarğa yärdäm itüçe darunı 60-70meñ sumğa tügel, ä yartı bäyägä satıp ala. Bügen respublikada probirkadan bala yasaw kiñ taralğan.
Duslar, menä şundıy fikerlär. Sezneñ fikerlärne dä kötep qalabız. Anıñ öçen bezneñ adresqa xat yullıy alasız. Adresıbız, Qazan , 12, abonent tartması 155, indeksı 420012. Şulay uq internet aşa da xat yullıy alasız. Monı çeltärdäge www.azatlıq.org säxifäsenä kerep yazarğa da bula. Bu Aulaq öy tapşıruı buldı. Anı Räfis Cämdixan häm Albina Zäynulla äzerläde. Sawbulığız.


c: text/html

text:
Samarda çığuçı Azan gazetınıñ başqort telendäge Irğız isemle quşımtası tänäfestän soñ yañadan näşer itelä başladı. Başqort qorıltayı häm Azan gazetı arasında başqort telle quşımta çığaru mäs’äläsendä kierenkelek tuğaç, basmanı näşer itü tuqtatılğan ide. Azan möxarrire Şamil Ğalimov süzlärenä qarağanda, mänfäğätlär bäreleşe arqasında başqort uquqçılarnı milli basmadan mäxrüm itü-xata bulaçaq.
Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetı Samar milli xäräkätendä iñ aktiv eş alıp barğan 3 millättäşebezne büläkläde.
Şamil Bağautdin, Samara

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazan 20 yıldan nindi bulır?
Şähärneñ arxitektura häm şähär tözü idäräsendä ütkän matbuğat oçraşuında menä şuşı tenderda ciñep çıqqan proyekt oyışmaları belän tanıştırdılar. Şähärneñ baş arxitektorı Äsxät Gıyläcetdinov matbuğat oçraşuında saylanğan proyekt turında söyläde. Qazan häm Mäskäw proektçılarınıñ modele nigezendä tuzğan yortlarnı sütü, şähär üzägen rekonstruksiäläü, häykällärne kütärü häm bu eştä ekologiäne dä isäpkä alu kebek ğämällär tora. Şulay uq älege planda Qazan xalqın çista eçärgä yaraqlı su belän tä'min itü probleması da xäl itelä. Yaña plan kiläse yılnıñ urtalarında äzer bulırğa tieş.
Älege konferensiädä äytelgänçä, genlan ul berniçä öleştän torğan dokument. Anıñ ber öleşe şähärneñ häm şähär bistäseneñ komplekslı üseşe dip atala. Bu plan näticäsendä Tatarstan başqalası Yevropa däräcäsendä üseş alır. Elegräk urtaça här şähär keşesenä 18 kvadrat metr turı kilsä, yaqın kiläçäktä bu san 35-40 kvadrat metrnı täşkil itärgä tieş. Älbättä, elit öylär genä dä tözüneñ kiräge yuq, iñ ähämiätlese yortnıñ uñaylı häm urta däräcäle xalıqnıñ kesäsenä turı kilerlek buluı. Yaña plan näq şuşı kürsätkeçlärne isäpkä alıp eşlängän. Şulay uq anıñ buyınça Qazannıñ iske ruxın torğızuğa yärdäm itkän äz qatlı yortlar da şähärdä tözelä başlağan.
Yaña plannıñ nigezendä eşne komp'yuterlar yärdämendä alıp baru da qaralğan. Plannıñ tözeleşe häm anı tormışqa aşıru 70 million sum aqça taläp itä. Bu aqçanıñ 10 millionı konsepsiägä häm proektçılarğa avans räweşendä tülängän dä inde.
Xäzerge köndä 18 keşedän torğan konsul'tativ-ekspert sovetı tözelgän. Bu oyışmada Mäskäw häm Qazan şähärläreneñ arxitektura häm şähär tözü citäkçeläre qatnaşa. Älege citäkçelär Qazannıñ arxitektura idäräsendä ütkän matbuğat oçraşuında da qatnaştı. Anda jurnalistlar Qazannı “tözüçelärgä” küp kenä sorawlar birep, yaña plan turında kiräkle mäğlümat alırğa tırıştı. Läkin sovet äğzäläre serlärne bik açmadı, az süzle buldı. Şuşı üzgäreşlärdän, iske yortlarnı sütülärdän soñ meñ yıllıq başqala üzeneñ yözen yuğaltmasmı, digän sorawğa, proektçılar ber tawıştan yuq dip belderdelär. Häm iñ möhime älege zur eş belän çın ostalar şöğellänergä tieş, dip äyttelär. Mäskäw häm Qazan proektçıları äytüençä, yaña plannı xalıqqa yaqtırtu eşendä jurnalistlarnıñ role bik zur, çönki şähärne kötkän üzgäreşlär turında xalıqnıñ belergä xoquqı bar. Ämma añlayışlı itep yaña plannan Qazanda nindi üzgäreşlär bulaçağı, plannıñ näticäse xaqında äytelmäde bu oçraşuda. Alay ğına da tügel, alarnıñ üzlärendä dä genplannı tormışqa aşıru öçen kiräkle şähär häm anıñ rayonnarı turında mäğlümatlar citep betmi ikän.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Abxaziädä bügen tağın ber tapqır prezident saylawları uzdı. Küpçelege etnik görcilär yäşägän Gali rayoınında qayber saylaw urınnarı milisiä tarafınnan uratıp alınğan, maxsus köçlär saylawçılarnı terkägän qağäzlärne alıp kitkän digän xäbärlär bar. Gali rayon şurası başlığı Ruslan Kişmaria, İnterfax mäğlümat agentlığına, xakimiätlär eşkä qatnaşqaç, tawış birüne däwam itü mömkin buldı, dip belderde. Ämma Abxaziä Üzäk Saylaw Komissiäse başlığı Batal Tabagua, Gali rayonında iminlek köçläreneñ saylawlarğa qatnaşqanın häm bäreleşlär bulğan digän xäbärne kire qaqtı: "Eçke eşlär ministrlığı köçläre barı tik saylaw urınnarında iminlekne tä'min iter öçen cibärelde" dide Üzäk Saylaw Komissiäse başlığı. Gruziä, Abxaziä belän çik buyına tärtip saqlawçıların cibärde.
Bügen xökümät aldında çığış yasap, Gruziä premyer-ministrı Zurab Zhvania, Gali rayonı xalqına qarşı nindi dä bulsa çaralar kürelsä – moña cawap qayatarılaçağın belderde. Kiçä Galida bilgesez ber keşe ut açqan.
Xakimiätlär, bügen ütkän saylawlar respublikada üktäberneñ 3dä uzğan tawış birüdän soñ tuğan kierenkelekne yomşatır digän ömet belderä. Ul saylawlarda ciñgän oppozisiä namzäte Sergei Bagapş bügen yañadan saylawlarda qatnaşa. Anıñ elekke köndäşe – Raul Xacimba, vise-prezident urınına däğwa itä. Bagapşnıñ bügenge köndäşe – Yakub Lakoba, berençe saylawlarda ul 500 tawış cıyğan ide.
Kierenkelek tuğaç Rusiä Abxaziägä iqtisadi çikläwlär belän yanadı, şunnan soñ Bagapş belän Xaximba urtaq ber fikergä kilde.


text: Tähran – Bügen İran başqalası uramnarında İzrailneñ Ğazzädä alıp bargan höcümnärenä qarşı protest çaraları uzdırğan yözlägän universitet uquçıları, Fälästin cirlegen bombaga totqan İzrailgä qarşı toru öçen Ğazzägä barırğa äzer buluların belderde. Bügen xärbi kiyem kigän ir-at studentlar belän päräncäläre östenä ülgän keşegä çornalgan aq-käfän kigän yäş xatın-qızlar Tähran univeritetına barır aldınnan elekke AQŞ ilçelege aldında cıyılıp aldı. “İzrail xaritadan sörtelergä tiyeş digän” baş bäylämnäre kigän yäşlär İzrail häm Amerikağa läğanät uqığan şiğarlär qıçqırdı.


text:
Tömän şähärenä 420 yıl ğına tügel, ä kübräk!
Xakimiätlär Tömän şähäreneñ 420 yıllığın ütkärü kompaniäsen başlap cibärdelär. Çaralar iyül ayı axırında bulaçaq. Mäğlümat çığanaqları da Tömängä 420 yıl bulaçaq dip şaw-gör kilä.
Uramda soraşqan äñgämädäşlär Tömängä qädär monda Çimgitora isemle şähär bulğanlığı turında xäbärdar. Ämma berse dä ni öçen qalanıñ ğömeren urıslar kilep nığıtma tözi başlağan waqıttan ğına isäplänüenä açıq qına cawap birä almadı.
Başqarğan eşlärgä yomğaq yasağan häm alda başqarılaçağı turında söyläşkän tatarlarnıñ milli avtonomiäseneñ şurası utırışında uzaçaq “Söläymanov uquları” turında da süz buldı. Şağir Bulat Söläymanov iseme belän atalğan bu fänni-ğamäli konferensiä 18-19 nçı mayda uzaçaq. Bu xaqta şura äğzalarına Tömän däwlät universitetınıñ humanitar tikşerenülär institutı professorı, etno-konfessiä mönäsäbätläre bülege başlığı Aleksandr Yarkov söyläde.
Aleksandr Yarkov süzlärençä, “Tyurkskie drevnosti Zapadnoy Sibiri: istoriä, yazıq, kul'tura” dip atalğan bu cıyında Tömän belän Çimgitoranıñ tarixta özelmi torğan ber çılbır buluına basım yasalaçaq. Şähärgä nigez 1428 nçe yılda salınğan dip äyteläçäk. “Sovetlar berlege häm annan soñğı bulğan qaraşlardan baş tartırğa tieşbez. Şähärneñ tözelä başlawın Rusiädän kilgännär waqıtınnan isäpläw bernindi fänni qanunnarğa da sıymıy”,- di ğalim.
Äñgämä waqıtında professor Qazan üzeneñ tarixın döreslär öçen bäläkäy genä çex täñkäsenä tayanıp küpme fänni tikşerenülär alıp baruın, küp eşlär başqaruın da äytep uzdı.
“Ä bezneñ monda yazma çığanaqlar da bar. İseme üzgärsä dä, xalqı berniqädär üzgärsä dä nigä bu dokumentlarnı kürmäskä tırışırğa soñ”,- di ğalim.
“Söläymanov uquları” fänni-ğamäli konferensiäse waqıtında äyteläçäk bu yañalıqqa xakimiät türäläre ni diär soñ? 420 yıllıqqa äzerlänep inde xäyran ğına aqçalar totıldı, bäyräm çarası turında räsmi käğäzlär imzalandı.
Xakimiät bu dälilgä ber törle genä qaramas, älbättä. Ämma xakimiätneñ cämğiätneñ ber öleşe bit. Şunlıqtan ğalimnärneñ häm kiñ cämäğätçelekneñ süzenä qolaq salır dip ışanası kilä”,- di Tömän däwlät universitetınıñ humanitar tikşerenülär institutı professorı, etno-konfessiä mönäsäbätläre bülege başlığı Aleksandr Yarkov.
Tömändä yäşäwçe millätpärvär Änäs Gaitov äytüençä, bu problema berençe tapqır ğına kütärelmi inde.
8 yıllar elek kraynı öyränüçelärneñ fänni cıyılışışında ul anıñ turında söylägän bulğan. Çığış cıentıqta da basılıp çıqqan. Annan soñ, elekke şähär başlığı Kiriçuq xuplap, bu xaqta konferensiä ütkärü kiräklegen dä äytkän. Ämma Änäs Gaitovnıñ ideyäsen millättäşlär arasında xuplap, cıyılış ütkärergä yärdäm tiergä telüçelär tabılmağan. “Tömän şähäre turında berençe tapqır 1243 nçe yılda telgä alına. Bu xaqta Natal'ya Voynova yazıp çıqtı inde”,- di Änäs Gaitov.
Änäs Gaitov süzlärençä andıy dokument fännär kandidatı, kraynı öyränüçe Natal'ya Voynovada bar. Biräm digän.
Nail Alan, Tömän


text:
Kilähe yıl Mordva üzäge barlıqqa kiläsäk
Kilähe yılda respublikala tağı la ber tarixi– mäźäni üźäk Mordva milläteneñ üź oyoşmahı barlıqqa kiläsäk. Xalıqtarźı berläştereügä häm yolalarźı tergeźeügä yünältelgän bınday üźäktärźeñ hanı xäźer un bişkä etäsäk. Bıl turala Başqortostan xalıqtarı duślığı yortonoñ yıl yomğaqtarına arnalğan käñäşmähendä belderelde. Milli mäźäniätte haqlau här xalıq ösön iñ möhim mäsälälärźeñ berehe. Äle xalıqtar duślığı yorto Başqortostandıñ törlö töbäktärendä urınlaşqan 30 ğa yaqın milli-mäźäni üźäkte berläşteräBaşqortostan xalıqtarı duślığı yortonoñ yıl yomğaqtarına arnalğan käñäşmähendä bildäläneüensä, respublikala yäşägän barlıq millät wäkildären alda tağı la möhimeräk waqiğa-Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuğa arnalğan saralar kötä. Bıl tarixi waqiğağa beź barıbıź źa üź ölöşöböźźe inderergä teyeş, tip bildäläne osraşıuźa qatnaşıusılar.


text:
Qazaxstan eçke eşlär ministrı Baurcan Möxämmätcanov oppozitsiä citäkçese Altınbäk Sarsenbayevnı üterüne Senat idaräse başlığı Erjan Utembayev oyıştırğan dide.
Möxämmätcanov äytüençä, uzğan çärşämbedä qulğa alınğan Utembayev Sarsembayevnı üterergä quşuın tanığan. "Üterergä Senat idaräse başlığı quşqan. Sarsenbayev ber ilküläm gazetta Utembayevnı yaman itep sürätläwçe mäqälä bastırğannan soñ alarnıñ mönäsäbätläre kisäk naçarayıp kitä. Ul mäqälä basılğannan soñ Utembayevnıñ karyerası, üze äytüençä, tübängä tägäri. Monıñ öçen ul Sarsenbayevnı ğäyepli häm küptännän anıñ öçen üç alırğa telägän bula" dide Möxämmätcanov.
Çın aq yul partiäse räistäşe Sarsenbayev, anıñ tän saqçısı häm maşina yörtüçese atıp üterelgän xäldä 13-nçe fevral'dä Almata yanında tabılğan ide.
Partiä citäkçelärennän berse äytüençä, Utembayev üterergä färman birü öçen artıq köçsez keşe häm bu üterü ğadi üterü buludan bigräk, başqalarnı qurqıtu öçen qılınğan bulırğa oxşıy.


text:
Qazanda monıñ qädär jurnalist bulğanı yuq
Qazannıñ meñ yıllıq tantanaların 1150 jurnalist yaqtırtaçaq. Şularnıñ 180 çit il qäläm ähelläre. 450 tatarstanlı, qalğannarı Rusiä töbäklärennän bula. Qazan älegä xätle monıñ qädär jurnalistnı ber waqıtta kürgäne yuq ide. İnde, xäzerdän ük, Tatarstan başqalasında küp kenä çit il jurnalistları eşli. Mäsälän, bu könnärdä, Çexiäneñ ber TV kanalı Qazan turında programma töşerü belän mäşğül. İsegezgä töşeräbez, Qazannıñ meñ yıllığın raslawda, arxeologlarnıñ Qazan Kirmänennän tapqan çex täñkäse zur rol' uynağan ide. Qazan tantanaların yaqtırtırğa cıyılğan jurnalistlar qunaqxanälärdä genä tügel, ä İdel yarında, ike teploxodta da yäşäyäçäk.


text:
Baqı'da Äzerbaycan Xalıq Frontı uram cıyını uzdırdı
Uram cıyınnnarı-uzğan atnada parlamentta Xalıq Frontı başlığı Ali Kerimli häm başqa deputatlar arasında bulğan süzläşülärgä protest bularaq oyıştırıldı. Protest çarasında qatnaşuçılar, partiä başlığın mısqıl ittelär dip sanıy, Äzerbaycannıñ başqa mäğlümat çaraları –bäxäslärdä xökümätne täñqitläwe belän tanılğan Kerimli'nı ğayepläde.
Äzerbaycannıñ xalıq frontı demonstratsiä uzdırunı sorap uzğan atnada möräcäğät itkän bulsa da-şähär xakimiät moña röxsät birmäde.


text: Ğiraqtağı qoral inspektorları da üz eşen däwam itä. Şimbä könne Ğiraqnıñ 6 atom qorılması tikşerelgän. Berläşkän Millätlär Oyışması inspektorları soñğı berniçä kön Bağdadtan 20 çaqrım yıraqlıqlta bulğan El Taji şähärendä Al-Samoud-2 raketalarınıñ yuq itelüen küzätte. Kiçä alınğan mäğmümatlärgä qarağanda Ğiraq 65 şundıy raketanı yuq itkän. Bu, Ğiraqta bulğan 120 raketanıñ yartısınnan kübräge. İnspektorlar şulay uq Bağdadtan könyaqqa taba 50 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan El Qaqaa zavodın häm Raşidiä şähärendäge darular saqlağıçın tikşergännär dip xäbär itelä.


text:
Yallar 10 ğinwarğa qädär suzılaçaq
Rusiä xalqınıñ bäyrämnärgä bitaraf bulmağanlığı härkemgä mäğlüm. Uzğan Rusiä Konstitutsiäse könen bäyräm bularaq bilgeläp uzmağanğa da küpçelek xalıq üzläreneñ rizasızlığın beldergän ikän. Yänäse, şundıy könne dä yal itmägäç, tağın qayçan yal itep bula soñ. Alda köteläse bäyräm yaña yılğa kilgändä, Tatarstan xalqı isä 10 ğinwarğa qädär yal itäçäk.
1,2,3,4 häm 5 ğinwar könnäre yal könnäre, 7 ğinwar - Raştua bäyräme. "Tatarstan Respublikasında bäyräm häm istälekle könnär turında"ğı Qanunı häm respublika Prezidentı Ukazı nigezendä, 2006 yılnıñ 10 ğinwarında Qorban bäyräme bilgeläp ütelä.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Pirotexnikanan zıyan küreü başlandı
Respublikala «Şırşı» operatsiyahı barışında enäytsel 13 törköm qulğa alınğan. Ilıślılarźı zakonhıź qırqıu osraqtarı buyınsa enäyät eştäre quźğatılğan. Urman xujalığına kilterelgän zıyan 500 meñ humdan aşıu. Başqortostan buyınsa urman ağentlığı belgestäre äyteüensä, yıldan–yıl zakonhıź räüeştä şırşı qırqıusılar hanı kämey bara. Bıl täü siratta tap oşo osorźa urmandı haqlau yähätenän eştärźeñ yaqşı oyoştorolouına bäyle. Añlatıu eştäre lä daimi alıp barıla. Älbittä, xoquq boźouźar yuq tügel. Bınday osraqtar Beloret, Böryän, Salauat, Äbyälil, Yañauıl urmandarında terkälgän.
Agentlıq belgestäre Öfö baźarźarında la tikşereüźärźe yış ütkärä. Yañı yıl aldınan akuşer–ginekoloğtarğa la eş öśtälä. Kilähe yıldan ,,Äsälek kapitalı,, turahındağı qanun üź kösönä ineü säbäple dauaxanalarźa maxsus postar quyıu qarala. Bıl mutlaşıuźar bulmahın ösön eşlänä. Bıl qanundıñ ütäleşe ösön yauaplı Foat Xantimerov respublika xalqına tağı la ber möräjäğät itep unıñ üźensälektären añlattı.
Respubliqala ,,Äsälek kapitalı,, xaqındağı qanundıñ üź kösönä ineüen tüźemheźlek menän kötälär. Respublika etäkselege demoğrafik xäldeñ yaqşırıuın tap oşo dokumentqa bäyläy.


text:
Äfğanstanda yäş malaynıñ ber adämneñ başın kiskäne töşerelgän video yazma xalıqta näfrät uyattı
Älege video tasma Äfğanstannı ğına tügel, ä bar xalıqara cämäğätçelekne dä tetränderde. İlneñ TV kanallarında kürsätelgän bu tasmada ber yäş malaynıñ Paqstanlı totıqnıñ başın kisüe töşerelgän. Xoquq yaqlawçılar mondıy wäxşilekkä balanıñ cälep itelüenä kisken tänqit belderde, bu, xättä Taliban kebek ekstremistik törkem öçen dä, "yaña tübänçelek" dip atadı.
Şuşı yazma ilneñ berniçä TV kanalında kürsätelde, özekläre törle mäglümät çaralarında qabatlandı. Cirle xalıqnıñ kübese moña näfrät belderä:
"Bu qotıçqıç wäxşilek. Min anı televizorda kürdem. Ber keçkenä malay ber adämneñ başın kisä. Üskäç ul kem bulır" di bu cirle keşe.
"Min mäğlümät çaraların monı kürsätmäskä ütendem. Radiodan söyläw äle ber xäl. Televizorda, xäbärlärdä kürsätü – bu bezgä bik yaman täesir itä" di Kabul keşese.
Başı kiselgän qorban – Ğöläm Nabi – zamanında Taliban suğışçısı bulğan dielä, ämmä soñnan anı iptäşläre amerikan xärbilärenä ber Taliban komandirına qarşı hawa höcüme yasarğa yärdäm itüdä ğäyeplägän.
Taliban xäräkäte propaganda tasmaların elek tä qullandı. Läkin bu soñğısı, xökemneñ bala qulınnan başqarıluı belän ayırılıp tora.
BMO qarşındağı balalar waqıfı – UNICEF häm dä Human Rights Watch oyışması – monı qotıçqıç cinäyät dip atadılar.
Äfğanstannıñ bäysez keşe xoquqları komissiäse wäkile Hañgoma Änwäri balalarnıñ mondıy cinäyätkä tartıluına kisken tänqit belderde:
"Min tasmanı üzem kürmädem, ämmä balalarnıñ suğışqa cälep itelüe – xalıqara qanunnarğa da, şäriğätkä dä qarşı kilä. Bala ğämällären belep qıla almıy, häm dä balalarnı suğışqa cälep itü alarnıñ ruxiätenä zıyan kiterä" di Änwäri xanım.
Kabuldağı bäysez jurnalist Fähim Daşti süzlärençä, Taliban mindıy yazmalar taratıp, bigräk tä awıl xalqınıñ xislarendä uynarğa teli:
"Minemçä bu tübän belemle häm dindar qatöamnarda xuplaw taba. Taliban üzeneñ tarafdarların arttıru öçen minı maxsus eşli" di Fähim Daşti.
Daşti şulay uq bu tasmanı kürsätkän televidenie kanallarına da tänqit belderä. Anıñ fikerençä, mondıy yazamalarnı kürsätü terrorçılar faydasına.
Ali Ğilmi


text:
Teatrlar tarixına bağışlanğan kürgäzmä açıldı
Ädäbiät häm sänğät yılı tämamlanıp kilgändä, sişämbe könne Qazan teatr tarixına bağışlan “Tılsımlı teatr” dip atalğan kürgäzmä açıldı. Bilgele bulğança, Qazanda G.Qamal isemendäge Tatar akademiä teatrı, K.Tinçurin isemendäge drama häm komediä teatrı, V.Kaçalov isemendäge rus drama teatrı, rus häm tatar Yäş tamaşaçı teatrları häm başqa teatrlar eşläp kilä. Teatr şähäre bulğan Tatarstan başqalasında däwlät däräcäsenä iä bulırlıq teatr muzeyı bulmağanlıqtan, älege kürgäzmä bik tä möhim.
Älege yaña kürgäzmäne Tatarstan milli muzeyı Qazan teatrları belän berlektä oyıştırdı. Anda rus häm tatar, muzıykal' häm drama teatrlarınıñ tarixın çağıldırğan tarixi-dokumental' materiallar, 40 qa yaqın säxnä kostyumnarı, säxnä qorılmaları, iğlan käğäzläre, p'yessa tekstları, fotografiälär urın alğan. Bay ekspozitsiäneñ nigezen Tatarstan Milli muzey fondı, G.Qamal isemendäge teatrı, V.Kaçalov isemendäge drama teatrı, M.Cälil isemendäge Tatar däwlät opera häm balet teatrı, K.Tinçurin isemendäge drama häm komediä teatrı, rus häm tatar yäş tamaşaçılar teatrları, “Äkiät” qurçaq teatrı fondları täşkil itä. Älege “Tılsımlı teatr” kürgäzmäseneñ üzençälege turında milli muzeynıñ ädäbi bülegeneñ fänni xezmätkäre Flera Däminova Azatlıq radiosına menä närsälär äytte. “Bu kürgäzmä tatar teatrınıñ 100 yıllığına, rus teatrınıñ 250 yıllığına, şulay uq Kaçalov teatrına 215 yıl tulu uñayınnan oyıştırıldı. Üzençälegenä kilgändä, biredä Qazandağı barlıq teatrlarnıñ tarixı turında kürgäzmä bulğanı yuq ide, mondıy ruxta bu berençe kürgäzmä. Biredä RSFSRnıñ xalıq artistı, 1920 yıllarda Kaçalov teatrı säxnäsendä uynawçı V.İ.Oqunewanıñ tuqımadan tegelgän külmäge, 1938-48 yıllar opera teatrı solistkası Sara Sadıykovanıñ konsert külmäge, K.Tinçurin teatrında uynalğan spektakl' kostyumnarı quyıla. Milli muzey fondında saqlanğan İl'yas Kudaşev-Aşkazarskiy, Säxibcamal Ğizätullina–Voljskaya, Fatima İl'skaya, Gabdulla Kariev, Xälil Äbcälilevneñ şäxsi äyberläre täqdim itelgän. Şulay uq bu kürgäzmäne oyıştırğanda, bez inde şunı da küzdä totqan idek, monda bezneñ keçkenä genä säxnädä spektakl'lärdän özeklär, törle teatr artistların çaqırıp, alar belän oçraşular ütkärü küzdä totıla. ”
Şunı da äytergä kiräk, tamaşaçılarnı kürgäzmädä ayıruça elektron taqtada täqdim itelgän materiallar qızıqsınu uyattı. Texnik mömkinleklärne qullanu näticäsendä, monda barlıq şähär teatrlarınıñ spektakl'lären häm fotografiälären kürep bula. Şulay itep, Ädäbiät häm sänğät yılında iñ soñğı mädäni çaralarnıñ berse bulıp, älege teatrlar tarixına bağışlanğan kürgäzmä açıluı buldı. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Polşada yaña lüstratsiә qanunı ğәmәlgә kerde
Bu ayda Polşada zur qarşılıqlar tudırğan lüstratsiә, çistarınu qanunı ğәmәlgә kerde. Bu qanun Könçığış Yewropadağı başqa illәrdәge şundıy qanunnardan küpkә qırısraq. Xakimiәt wәkillәre, ğalimnәr, jurnalistlar, uqıtuçılar, dәwlәt şirkәtlәrendә citәkçelektә eşlәwçelәr - yözlәrçә meñ keşe elek kommunistik yәşeren xezmәtlәr belәn xezmәttәşlek itü-itmәwlәre turında yazmaça xisap birergә tieş. Xisap birmәsәlәr alarğa eşlәren yuğaltırğa mömkin. Qanunnı yaqlawçılar bu qanun cәmğiәtne çistartaçaq di. Qarşı çığuçılar isә, şul isәptәn qayber kürenekle xoquq yaqlawçılar bu bik zur xata hәm qurqınıçlı nәrsә dip kisәtә. Polşanıñ yuğarı mәxkamәse bu qanunnıñ konstitutsiәgә turı kilü-kilmәwe turında üz qararın çığarırğa tieş.
Şularnıñ berse sәyәsәtçe, elekke dissident Jan Lityanski. Ul 1980 yıllarda komunismğa qarşı körәşkәn töp oyışmalardan sanalğan Eşçelәr Saqlanu Komitetın oyıştıruçılarnıñ berse. Lityanski şulay uq kürenekle Telәktәşlek xәrәkәteneñ kiñәşçese bulğan hәm 1989 yılda hönәr berleklәre belәn Komunistik xökümәt arasındağı söylәşülәrdә qatnaşqan keşe. Soñraq ul parlamentqa da saylandı.
Lityanski 2 distә yıl çaması elek komunismnan qotılğan polşada bügen mondıy yaña tikşerü çaraları ütkәrü zarurlığı yuq, kommunizm çorındağı yәşeren xezmәtlәr belәn eşlәgәn keşelәrne xakimiәtkә ütkәrmәw öçen ğәmәldәge qanunnar da citәrlek di.
"Bu - safsata. Bezneñ elekke qanun da şaqtıy yaxşı ide. Tikşerü çaraların dәwlәt mәnfәğәtlәre öçen cawaplı bulğan parlament әğzaları, ministrlar, mödirlәr belәn genә çiklәngә kirәk" di Lityanski.
Keşeneñ yәşeren xezmәtlәr belәn eş itkәnlegen dәlillәw bik qıyın nәrsә. Qayber dokumentlar yalğan bulırğa, yәki kiresençә yuq itelgәn bulırğa mömkin.
Tağın şunsı bar Kommunistik yәşeren xezmәtlәr küp kenә keşelәrne törleçә ezәrleklәw, qurqıtular belәn xezmәttәşlek turında qәğәzlәrne imzalatqan. Küp kenә keşelәr andıy qәğәzlәrne imzalasa da, çınlıqta küzlәw eşlәrendә alarğa yardәm itmәgәn.
2000 yılda Yuğarı Mәxkamә andıy keşelәr xezmәttәşlek itkәn dip sanalmıy digәn qarar çığardı. Ämma yaña qanun nigezendә andıylar da xezmәttәşlek itkәn dip sanalır kebek.
Şundıylar rәtenә Warşawda katolik çirkәw başına tәqdim itelgәn Stansilaw Wielgus ta kertelergә mömkin. Elek yәşeren xezmәtlәr belәn eşkәn buluda ğәyeplәwlәrdәn soñ Wielgus yaña wazıyfasınnan çigende.
Lityanski yaña qanun elekkesennәn tağın xosusıy şirkәtlәrne dә üz eçenә aluı belәn ayırıla di.
"Polşada barlıq gazetlar da diәrlek xosusıy. Küp kenә fәnni oyışmalar, universitetlar xosusıy. Xәzer alar da çistarınırğa tieş" di Lityanski.
Ilneñ komunismğa qarşı dissisentları oyıştırğan iñ tәesirle basmalarınnan berse bulğan Wyborcza gazetı jurnalistları törkeme yaña qanunğa boykot iğlan itte.
Ilneñ iñ zur fәnni oyışması Warşaw Universitetı yaña qanunnı tuqtatıp torırğa çaqırdı.
Yaña qanun nigezendә, komunizm çorı yәşeren xezmәtlәreneñ dokumentların saqlawçı Dәwlәt Xәter Institutı dip atalğan oyışma xezmәttәşlektә bulğannarnı iğlan itәrgә tieş.
Keşelәr üz xisapların şul oyışmağa birergә tieş. Yalğan mәğlümәt birüçelәr 10 yılğa üz hönәrlәrennәn çitlәtelergә mömkin.
Xәter Institutında eşlәwçe tarixçı Lukasz Kaminski yaña kanun, komunism cimerelgәnnәn soñ ütkәrelmәgәn, әmma çistarınu öçen zarur bulğan çara dip isәplәwçelәrneñ berse.
"Bezneñ ütkәnnәrgә bәyle problemalar әle dә qala birә. Bu әle tәmamlanmağan eş. Elekke iminlek xezmәtkәrlәre, elekke küzlәw agentları belәn bәyle problemalar, alar arasındağı bilgesez bәylәneşlәr, sәyәsәttә, iqtisadta elekke iminlek xezmәtlәrenә bәyle problemalar qala birә. Xalıq kemneñ xıyәnәtçe buluın, kemneñ bulmawın belergә tieş. Bigrәk tә sәyәsәttәgelәrneñ, jurnalistlarnıñ hәm başqalarnıñ" di Kaminski.
Kaminski xosusıy gazetlarda eşlәwçe jurnalistlar da cәmәğәt tormışında zur urın alıp tora, şuña kürә cәmğiәt alarnıñ komunistik yәşeren xezmәtlәr belәn bәylәneşlәre bulğanmı-yuqmı ikәnen belergә xoquqlı di.
Şulay da rәsmilәr bu qanunnı ğәmәlgә aşırunıñ qıyın bulaçağın tanıy. Çönki ul bik küp keşegә qağıla hәm qәğәz eşlәre dә bik küp bulaçaq.
Şul uq Xәter Institutınıñ prezident urınbasarı Maria Dmoçovska bu protsess bik ozaqqa suzılırğa mömkin di.
"Küpmegә suzılaçağın әytü bik qıyın. Bezneñ institutta eşlәwçe qayberәwlәr әgәr qanunda әytelgәnnәrneñ barısı da tikşerelsә bu eş 10 yıldan da ozağraqqa suzılırğa mömkin dip isәpli. Xakimiәttәgelәrne bez alar xakimiәttә çağında tikşerergә tieşbez hәm bez inde tikşerdek" di Dmoçovska.
Naif Aqmal


text: Groznıy. Soñğı täwlek eçendä Çeçnädä 6 urıs ğäskärie üterelgän, tağın 6-sı yaralanğan dip xäbär itelä. Mäskäw tarafınnan bilgelängän çäçän idaräsendäge isemen beldermägän ber wäkil Associated Press agentlığına, Kurçaloy rayonında maşinaları minağa elägü säbäple ike xärbi hälak buldı, berse yaralandı dip äytkän. Ul şulay uq 3 urıs ğäskärieneñ şul uq Kurçaloy tirälärendä bulğan bäreleştä ülüwen dä xäbär itkän. Anda ber çäçän suğışçısı da hälak bulğan. Çeçnäneñ başqa urınnarında bulğan höcümnärdä tağın ber urıs xärbie ülgän, 5-se törle cäräxätlär alğan.


text:
AQŞ korabı Marsta tormış ezli
AQŞ ğäläm korabı Marsnıñ tönyaq qotıbı yanında uñışlı ğına töşep utırdı. Ul anda qayçan da bulsa tereklek öçen şartlar bulu-bulmawın açıqlarğa tırışaçaq.
Häm NASAdağı idaräçe ğäläm korabınıñ Marsqa uñışlı töşep utıruın xäbär itte.
Küzätüçelärneñ anı şatlıq awazlarına kümde. Monıñ säbäpläre şaqtıy.
Berençedän töşep utırğanda anıñ ber genä fänni cihazına da zıyan kilmäde. Ä oçışnıñ soñğı köne şaqtıy qatlawlı ide.
Başta Marsnıñ tartu köçe korabnı säğätenä 20 çaqrımnan da artığraqqa tizlätte. Mars atmosferasına kergännän soñ häm paraşyutnı açqannan soñ Fenix kisäk aqrınaydı. Oçışnıñ soñğı serundlarında raketa motorları anı tağın da aqrınaytıp Fenix säğätenä 9 çaqrım tizlek belän genä xäräkät itte.
Häm ul näq aldan uylanılğan urınğa, tönyaq qotıp tiräsenä töşep utırdı. Ğalimnär anda qorı öslek belän qaplanğan qalın boz qatlamı bulırğa tieş dip isäpli. Marsta elek bulğan tormış ezlären tabarğa teläwçe ğalimnär inde küptännän kümelep qalğan şul boznı tikşerep qararğa teli. Häm menä xäzer alarğa berençe mömkinlek açıla.
Boz eregän bulsa, anda su tirälege barlıqqa kilgän digän süz. Ä su isä iñ ğadi tormış öçen zarur bulğan şartlarnıñ berse. Tereklekkä tözeleş kisäkläre bularaq tağın minerallar häm organik matdälär dä kiräk.
Fenixnıñ robot qulı boz qatlamına ütep kerep annan tikşerü öçen qayber kisäklär alırğa tieş. Annan soñ Fenixtağı barlıq fänni cifazlar anda nindi ximik matdälär bulğanlığın açıqlıyaçaq.
Fenix üze töşep utırğan urınnı ğına tikşerä ala. Marsnı moñarçı öyrängän cihazlardan ayırmalı bularaq, Fenix töşep utırğan urınınnan küçä almıy.
Şulay da tirä yünne fotoğa töşerep alarnı cirgä cibärä ala. Berençe fotolar inde cirgä kilep citte dä.
Fenix Marsta barlığı 3 ay buyı tikşerülär alıp baraçaq. Ğalimnär qızıl planetta tormış tabarğa wäğdä itmäsä dä anıñ bulu-bulmawın açıqlawğa bu qädär yaqın kilgänebez yuq ide äle dilär.
Monnan tış Fenix ğälämgä bügen kiräksez bulıp kürenergä, ä kiläçäk buınğa bik qızıqlı bulırğa mömkin yök belän kilde.
Ul ber DVDğa yazdırılğan fantastik ädäbiät häm ğasırlar däwamında ğälämne öyränügä öleş kertkän 250 meñ keşeneñ isemnäre. Häm ul DVD Marsqa keşelärdän büläk suvenir bulıp, kilep aluçını kötep yataçaq.


text:
Säyäsät cäyen-qışın da, irtäsen-kiçen dä, yal häm xezmät könnärendä dä tuqtalıp tormıy. Uzğan atna axırında Mintimer Şäymiev Mäskäwgä “Gazprom” tözelüeneñ 10 yıllığına bağışlanğan kiçädä qatnaşırğa barğan ide. Anda inde, üzegez beläsez, ğadi citäkçelär häm xälle ağaylar ğına tügel, ä bik zur keşelär cıyıldı. Televizordan üzegez kürgänsezder. Tatarstan prezidentı gaz çığarıp, anı torbalar buylap quuçılar arasında üz keşe. Başqortostan prezidentı da Çernomırdin belän küptän äşnälek yörtä. Tatarstanda gazlaştıru 100% citte. Ämma kiläçäktä yağulıq öçen gazlar göl genä kilep torırmı? Äytep bulmıy. Bu bik möhim säyäsi mäsälä. Mintimer Şäymievneñ üze genä uylap çığarğan ber formulası bar. Ul neft torbalar buylar här öygä, här fatirğa kilmi, dip äytergä yarata. Ä menä gaz här kuxnyağa kilä. Dimäk, bu xalıqnıñ häm däwlätneñ imin tormışına täesir itä torğan närsä. Gaz häm energetikanıñ yazmışın xäl itep, ilneñ häm xakimiätneñ yazmışın xäl itälär. Bälki şuñadır, Tatarstanda “Tattransgaz” oyışmasınıñ statusı ayırım däräcädä. Şuşı oyışmanıñ citäkçese Räfqat Kantyukov prezident belän dä, premyer belän dä, rayon-şähär başlıqları belän dä tığız xezmättäşlek itä. “Gazprom”nıñ yubilee Tatarstanda şulay uq zurlap ütkärelgän ide. Ä düşämbe könne däwlät radiosı aşa Rawil Xarisovnıñ “Tattransgaz” turındağı cırlawı tabiği yañğıradı.
Ämma bügenge iñ möhim säyäsi cır – Tatarstan möstäqillege, tuğız yıl elek tözelgän şartnamä belän bäyle. Respublikada anı sağınıp iskä aldılar. “Watanım Tatarstan” gazetasında akademik İndus Tahirov belän äñgämä ütkärgän Roza Raxmatullina möstäqillek häm şartnamäneñ bügenge xäle turında täfsille mäğlümat birergä tırışqannar. Bu xäl torğan sayın qatlawlıraq häm qäderleräk ğämällärne iskä töşerä.


text:
Galileo Galilei tatar bulğanmı?
KaзaHckиe BeдoMocTи gäzite, 1nçe april sanında şundıy isem belän mäqälä bastıra. Gäzit xäbärçese, şäcärälärne tikşerüçe ğalim Kulçey Ğiniätulla ulı Kildibabayıv belän äñgämä qorıp, gäzit uquçıların qızıqlı mäğlümatar belän tanıştıra. Ber zaman, ğalimnär ekspeditsiädän borınğı yazular alıp qaytqan bulğan. Alar Baltaç rayonınıñ İske Kabal awılında tabıla. Şuşı borınğı käğäzlärdä äytelgänçä, bu awıldan ataqlı Koballar, säwdägärlär näsele çıqqan.Ğalim Kildibabayıv yasağan tağın ber açış, monsınnan tağı da zurraq ikän. Urta ğasırlarda yäşägän ğalim Galileo Galilei – çip çi tatar ikän. Ul Ğäli morza häm bäk qızı Bibimäryäm Bornaş ğailäsendä tuğan. Ğäli morza Qazanda, xäzerge Karl Marks uramı tiräsendä yäşägän, 1552 yılda Qazan yığılğaç, cir astı yulları belän, ğailäse belän, şähärdän qaçıp ölgergän. Ozaq yıllar buyı törle illärdä yörgännän soñ, İtaliädä, Toskanada töplänep qala. 1564 yılda Ğäli morzanıñ ulı tua. Aña Xälil Ğäliev digän isem birälär, läkin italyannar anı Galileo Galilei, dip yörtä başlıy.
Şuşı ataqlı näselneñ isemen mäñgeläşterü yözennän, Qazan şähär xakimiätläre şähärneñ ber uramınıñ isemen Xälil Ğäli, ikençe törle äytkändä, Galileo Galilei isemenä alıştırırğa ciena ikän. Bu xaqta KaзaHckиe BeдoMocTи gäzite yazıp çıqtı.Bikä Timerova.


text:
Tatarstanda din iregen AQŞ tikşerä
Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev Qazan Kirmänendä Amerika quşma ştatlarınnan kilgän ber törkem belgeçlär belän oçraştı. Quşma ştatlarda din iregeneñ xalıqara problemnarı komissiäse eşläp kilä. Menä şul komissiäneñ başlığı Maykl Kromarti , anıñ urınbasarı, Quşma ştatlarnıñ Rusiädäge ilçelege wäkile Tatarstanda din iregeneñ ni xäldä ikänen tikşerep wä öyränep yörilär. Şäymiev belän küreşkändä, alar bik qänäğät bulğan ikän . Şulay dip däwlät qaramağındağı jurnalistlar yaza. Quşma ştatlarnıñ wäkilläre Qazanda Rusiä islam universitetında, Qol Şärif mäçetendä, Blagoveşçenie çirkäwendä bulğananr, möfti, ärxäräylär belän küreşkännär. Din irege bar digän näticägä kilgännär. Tögälräk näticäne soñınnan yasayaçaqlar ikän. Ä elegräk, Quşma ştatlarında, dönyada din irege turında ber doklad belän çıqqannar ide. Anda, Tatarstanda qayber sektalarnıñ irege qısıla dip tä belderelgän ide. Qazanğa kilgänçe, alar başta Mäskäwdä häm Piterburda bulğannar.


text:
Yekaterinburgta matäm mitingı ütte
Rusiä däwläten eçtän tarqatırğa, beterergä maqsat itep quyğan terroristlarnıñ qılğan ğämälläre bernindi qısalarğa sıymaslıq. Soñğı ber atna eçendä genä dä Rusiä cirendä dürt terakt yasaldı. Yekaterinburg şähäre xakimiäte başlığı Arqadi Çernetskiy üzeneñ çığışında xalıqara köçlärneñ Rusiädäge terrorğa mönäsäbäte Rusiägä kem dus, kem doşman ikänen açıq kürsätä, dide. Qayber illärdä terroristlar ike keşe ütersä, ul terakt, ä Rusiädä yözlägän keşe häläk bulsa, ul xakimiät ğayıbe dilär, dip belderde ul. Terroristlar üz ğämälläre öçen qatği cäza alırğa tieşlär, dide ul.
Terakt qorbanı itep 1nçe sentäber könne matur çäçkä buketları kütärep belem bäyrämenä cıyılğan gönahsız sabıylarnı, alarnıñ äti-änilären, uqıtuçılarnı saylağan banditlarğa xalıq näfrät yawdırdı. Mitingta çığış yasawçılar arasında küp balaları analar da bar ide.
Milli oyışmalar isemennän Ural däwlät universitetı uqıtuçısı, Yekaterinburgtağı osetin mädäni oyışması wäkile Liana xanım Ğağlayte çığış yasadı. Osetin xalqı bu awır faciğäle könnärdä üze belän bergä qayğı kiçergän ilgä olı räxmät belderä, dide ul.
Xalıqnıñ dini xislärendä uynap, millätara doşmanlıq quzğatırğa mataşuçı terroristlarnıñ uyları barıp çıqmas. Küpmillätle Ural xalqı ber bulıp urtaq doşman – terrorğa qarşı kütärelde. Miting barışında şundıy fikerlär küp yañğıradı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Açıq mikrofon: üzebezneñ tawarlar yaxşıraqmı, cittä citeşterelgännäreme?
9 noyäberdä Xalıqara sıyfat köne bilgeläp ütelä. Tatarstanda da älege könne iğtibarsız qaldırmadılar. Bötendönya sıyfatqa bağışlanğan ber könne bilgeläp ütsä, bezdä şuşı uñaydan ber atna törle çaralar oyıştırılaçaq. Sıyfat öçen ber kön genä tügel, ozağraq qayğırtırğa buldılar respublikada. Sıyfat atnası qısalarında pänceşämbe könne Qazanda tügäräk östäl utırışı uzdı. Anda satu oyışmaları, ikmäk peşerü şirkätläre qatnaştı. Söyläşüdä süz ipi peşerü, anıñ sıyfatı, qullanuçılar xoquqları turında bardı. TOdän soñ anda qatnaşuçılarnı bezdä citeşterelä torğan ikmäk, kümäç häm başqa şunıñ işe peşkän azıq belän sıyladılar. Tämläp qarawçılar, alarnıñ sıyfatı bik äybät buluın äyttelär. Älbättä, ipi, kümäçne, alar nindi genä sıyfatta bulmasın, barıber alırğa turı kilä. Çit ildän qaytarmıylar ikmäkne. Ä menä başqa tawarlarnı isä saylap alıp bula. Teläsäñ üzebezdä yasalğanın, telämäsäñ – çit ildä citeşterelgänen. Bezneñ xalıq alarnıñ qaysın saylıy soñ, qaysı ilneñ sıyfatı östenlek birä. Bügenge Açıq mikrofon säxifäseneñ çirattağı soraştıruı şuşı sorawlarğa cawap ezlär.
- Oşağan tovarlarğa östenlekne biräm, çönki xäzer çit ildän kilgän tovarlarnıñ sıyfatı xäzer bik yaxşı tügel. Elek bezneñ ildä dä bik sıyfatlı häm zäwıqlı tovarlar citeşterä ide. Ä xäzer aşıq-poşıq qına yasıylar da anda nindi sıyfat bulsın inde. Elek min çit illärgä barıp, bik matur külmäklär alıp qayta idem. Anda zäwıqlı kiemnär, ä monda bazarlardağı kiemne qara inde.
- Üzebezneñ tovarlarğa kübräk satıp alabız. Arzanlını alırğa tırışabız.
- Şäxsän üzem, üzebezdä citeşterelgän tovarlarğa kübräk iğtibar biräm. Çönki ışanıçlı dip sanıym.
- İñ elek min tovarnıñ sıyfatı iğtibar itäm. Mäsälän, bizänü, şampun', sabın işe äyberlär alğanda min kübräk çit ilneken alırğa tırışam, ä menä azıq-tölek satıp alğanda älbättä min üzebezneken satıp alam. Menä ozaqlamıy min maşina alırğa cıyınıp yörim. Häm min çit il maşinasın alaçaqmın. Alar küpkä sıyfatlıraq.
- Törleçä bula. Äytik, qayber äyberlär çit ilneke, Germaniä, İtaliä kiem-salımnarı sıfatlı, ayaq-kiemnärenä kilgändä Finlyandiä. Älbättä, üzebezdä dä sıyfatlı tovarlar bar, läkin alar bik az.
- Mina barıber, iñ möhime uñaylı bulsın.
- Çit il tovarlarına, älbättä çit ildä citeşterelgän disäk tä, alarnıñ kübeseneñ Mäskäw artında citeşterelüe bezgä bilgele. Ämma menä elekke steriotip buyınça çit il tovarları yaxşı dip sanala. Ägär inde yaqınnanraq qarasaq, bügen Qıtayda citeşterelgän tovarlar Rusiädä citeşterelgänneñ tırnağına da tormıy.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Nayrobi. Keniädä ütkän häm oppozitsiäneñ zur ciñüwe belän tämamlanğan ğomumi saylawlarnı, Yewropa Berlegeneñ andağı küzätüçeläre, irekle, transparent häm ğadel dip bäyäläde. Bu xaqta Nayrobidä uzğan matbuğat oçraşuwında, Yewropa Berlegeneñ saylawlarnı küzätü törkeme başlığı Anders Wijkman äytte. Comğa könne Keniädä beryulı, prezident, parlament häm cirle idarä saylawları uzdı, Wijkman bu uñaydan, şuşı tawış birü, ildäge demokratiäne alğa etärü ölkäsendä möhim ber adım buldı dip belderde. Keniäneñ üzäk saylaw komissiäse yäkşämbe kiçen, prezident saylawlarında oppozitsiä citäkçese Mwai Kibakineñ ciñüwen xäbär itte, şulay itep, xäzerge prezident Daniel Arap Moi citäklägän partiäneñ, Keniä bäysezlek alğannan birle, 40 yılğa diyärlek suzılğan xakimiate tämamlana digän süz. Berençel näticälär, ilneñ yaña prezidentı Kibaki citäklägän oppozitsiäneñ parlament saylawlarında da ciñüwen kürsätä.


text:
Narkoman yörtüselär asıqlana
Narkomandar menän köräş ösön respublikanıñ tiźtänän aşıu şirqäte, şul iźäptän ere qalalarźıñ taqsi xeźmättäre narkologiä dispanserźarı menän kileşew töźögän. Äytkändäy, sentyäbrźä Öfölä narkomandar ösön reabilitasia üźäge asılasaq. Bınday üźäk buldırıu täqdime menän başqala xäkimiäte häm Narkotikhıź qala oyoşmahı sıqtı. Narkomandarźı dawalaw buşlay häm anoním bulasaq. Dawalaw medisina alımdarına ğına qaytıp qalmayasaq, sosial sirźän arındırıu sport, xeźmät aşa alıp barılasaq. Üźäkteñ sport zalı, basseynı, mäźäniät yorto bulır tip küźallana.


text:
Amerika Quşma Ştatlarında qotırğan sıyır çire tabılğan
Awıl xucalığı ministrı Ann Venemannıñ bu xaqtağı belderüe böten ilne şok xälendä qaldırdı: "Bügen bez Quşma Ştatlarnıñ Awıl Xucalığı Ministrlığınıñ İowa ştatındağı tikşerü üzäklärennän – ber Holstein sıyırında xalıq arasında "qotırğan sıyır awıruı" bularaq tanılğan virusnıñ tabıluı turında xäbärlär aldıq. Moña qaramastan bezneñ rizıqlarda qurqınıç yuq, xalıqnıñ bu çirne yoqtıru ixtimalı bik tübän" dip belderde Amerikanıñ awıl xucalığı ministrı.
Bu xäbärdän soñ Amerikadan iñ küp sıyır ite satıp alğan Japoniä häm Könyaq Korea älegä itne almıy toruları turında belderde. Şulay uq Amerikan sıyır itennän Rusiä, Singapur, Taiwan, Malayziä, Hong Kong, , Tailand häm Australiä dä baş tarttı.
Yevropa Berlege, Qıtay, Kanada häm Filippin – bu çikläwlärne kertkänçe älegä wazğiätne tikşerüläre turında belderü yasadı.
Keşeneñ baş mienä zarar kiterä torğan bu awırunı yoqtıru qurqınıçı – cämäğätçelek tuqlanu urınnarında eşläwçelärne dä hafağa saldı.


text: BMOnıñ Suğış Cinayätläre Mäxkämäse baş prokurorı Carla Del Ponte 1992-95nçe yıllar arasındağı Bosnia suğışında Sarayevonı qamap totqan general Dragomar Miloşeviç mäxkämägä birelde dip äytte.Del Ponte Sarayevonı qamau astında totıp sivil xalıqqa ut açqan general Miloşeviç bugen Serbiädän Haagaga cibäreläçäk dide..Sarayevo 43 ay qamau astında tordı 10,500 sivil şulsanda 1,800 bala häläk buldı. Sarayevo Bosniadağı suğış cafasınıñ simvole xälenä kilde.Tribunal 1998nçe yılda general Miloşeviçqa sivil xalıqqa ut açu,üterü ğäyeben quydı


text:
Radar urnaştırlası awıllarda referendum ütä
Praganıñ könyağında, tınıçqına ber urında wäzğiät qıza bara. Monda AQŞnıñ raketa qalqanın urnaştırıla ala. Läkin bu ixtimallıqqa şul yaqlardağı bar xalıq ta riza dip äytep bulmi. Bu ayda Çexiäneñ 8 awılı häm keçekeçnä rayonnarı bu mäsälägä referendum ütkärde. 9yundä dä Rozmital Pod Třemšinem digän cirdä xalıq tawış birä.
Çönki, Brdy qalqulığında, AQŞ Radar qalqan sistemı tözärgäme yuq mı digän soraw, 9nçı mayda referandumğa bara.
Waşiñton, radar häm roketa qalqanı İran kebek qurqınıç yanağan illärdän saqlanu öçen quyıla dip belderep kilä.
Läkin Rozmital rayon başlığı, Josef Vondrasek başqa qaraşta tora, “Minemçä Radar tözü turıdañ turı Räsäygä qarşı provakatsiä.”
Vodresek cirle xalıqnıñ nigä moña qarşı çıqqanıñ bolay añlata. Alarnıñ qay beräwläre Tirä yaq möhitkä zarar kiteräçäk dip farzli. Ä İkençelärgä çit köçlärneñ Çäxiä cirlärendäge üz säyäsäten ütkärüe oşamiy.
“Bezneñ telägebez, radar tözülüenä xalıq riza mı yuqmı şunı hökümätkä citkerü. Bez bütän rayonnarınıñ da moña quşılaçağına ışanabız. Xäzergäçä yaxşı başqarıldı, tirä yündäge 5-10 çaqrım äylänäsendä awıllar, AQŞ planına borçılu belderä. Min yaqın awıllardañgına tügel, xättä 100 çaqrım yıraqlıqtağı Ceske Budejevice yäşäsä idem, üz mönäsäbätemne belderer idem.”
Rozmitalda 3.000läp keşe yäşi. Bu rayon Radar planına qarşı tawış birgän berençe rayon tügel. Keçkenä genä Trokavec awılında, Mart ayında, tawış birgän 72 keşedän 71e, planğa qarşı tawış birde. Hvozhdeni awılında isä tawış birü 2nçe iyunda bulğan ide.
Ber uq könne uzğan tawış birüdä Vesin häm Rozmital rayonında xislär başqa rayonnarğa qarağanda tağıda dulqınlı ide.
Cirle xalıqnıñ fikere bolay yañgıriy:
“Urmannı niçek qullanabız? Bez urmanda yörergä yarata torğan xalıq, alar närsä eşlärgä xıyallana bez belmibez, bälkem 3 metrlıq çitlär çigep aldında ğaskär bastırıp utırtaçaqlar, annañ ber qayada kitep bulmıyaçaq. Bezgä ni alıp kiler bilmebez”
“İl küläm referendum bulsıñ, şunnañ, qararnı türälär arasındağı ber äyber belmägän şomaqaylar tügel, ä xalıq üze birer. “
“Minem öçen iñ zur qurqınıç, bu xöcümnärgä duçar iñ berençe urın bulaçaq. Kemder bezgä xöcüm itärgä teläsä, başta iñ elek radar, kebek bu xöcümen qorılmalarğa yünälderäçäk.”
“Saqlanu ul bik möhim äyber. Minemçä monda radalar da keräkter. Nigä Poläklar referandumğa yäisä fiker alışu çaraların alıp barmi, alar üzläre qarar qıla, çönki alar ber kemnäñ dä qurıqmi. Bu mäsälägä kilgändä, minem uylawımça, bu mäsäägä kilgändä bez qurqaq xalıq.”
Fiker beleşü, Çäxlärneñ 5tän 3 öleşe planğa qarşı toruın kürsätä. Çäxiädäge xäzerge säyäsi sisteması, ilküläm referendum uzdırırğa röxsät itmi.
Läkin xökümät bu sannarnıñ üzgäräer dip ömetlänä. Häm alar bik küp keşeneñ borçılu sorawlarına inde cäwap bar dip belderä.
Mäsälän, Radardan zıyanlı nurlanış bulmasmı soñ digän soraw quyıla.
Äye, Räsmilär, radarnıñ küpçelek waqıtta sündereläçäk, yañadañ qabınğanda isä cılılıqnı anıñ qırıyına bik yaqın kilgän keşelär genä toyaçaq dip belderä.
Monıñ belän bergä, Premier Ministr urınbasarı Alexsandr Vondra, Yewropa häm Atlanta buylap berektäş illär bergä iminlek urnaştıruda qatnaşu öçen çexiä öçen tarixi ber forsat tuda di.
“Çäxlär şiklänä torğan xalıq, şuña bu yaña närsä tügel, 1990nçı yıllarda NATOğa kerer aldınnañ bulğan bäxäslärdä dä bik salqın mönäbät buluın xäterlim. Annañ bez anıñ xaqında añlatmalar birgäç xalıq yaqliy başladı. Minem uylawımça bu mäsälädä dä bu üzgäreşlär kötelä.”
Referendum näticäläre nindi bulsa da, Çexiä xaqimiäteneñ mönäsäbäte barı ber üzgärmiyäçiäk. Şul uq waqıtta monı cirle xalıq belä, referendumda Radarrğğa yuq digän näticä çıqsa da, anıñ ber nindi täsere bulmayaçaq. Şulay da alar, tawışları -ni qadär köçsez bulsa da- Radar urnaştıru planın üzläreneñ mönäsäbäten belderergä teli.


text:
Yäkşämbedä dönyanıñ törle illärendä 1 May könenä bağışlanğan çaralar ütte. Mäskäwdä ütkän namayışta 20 meñläp keşe qatnaştı. Alar minimal xezmät xaqın yäşäw däräcäsenä kütärergä taläp itte. Kommunistlar häm oppozitsiädäge başqa partiälär uramğa Lenin häm Stalin sürätlären, Sovet bayraqların kütärep çıqtı. Komunistlar citäkçese Genadi Züganov il citäkçelärenä kisken täniqt belderde, töp säyäsi häm iqtisadi mäsälälärgä referendum ütkärergä çaqırdı. Mäskäwneñ Teatr mäydanında, sul köçlär cıyılğan urında, Natsional-bolşeviklar partiäseneñ ike aktivistı totqarlanğan. İtar-Tass xäbärenä qarağanda, alar prezident Putinnıñ süräten yırtıp taşlağan häm militsiä qamawın ütergä tırışqan. Partiäneñ meñgä yaqın tarafdarı Baş prokuratura binası yanına kilep iptäşlären azat itergä taläp itte.
1 May çaraları bügen dönyanıñ başqa illärendä dä ütte. Germaniäneñ törle şähärlärendä hönärçelär berlege ütkärgän çarada 500 meñläp keşe qatnaşqan. Uzğan töndä Berlinnıñ Friedrichshein bistäsendä rok-konserttan qaytıp baruçı yäşlär belän politsiä arasında çualışlar bulğan. 65 keşe totqarlanğan dielä. İstanbulda, demonstratsiä tıyılğan buluğa qaramastan, keşelär uramğa çıqqan. Törek politsiäse 47 keşene totqarlağan. 1 May çaraları şulay uq Qıtay, Kuba, Bangladeşta ütä. Ber keçkenä demonstartsiä Bağdadta da bulğan. Ğiraq suğışına häm atom qoralına qarşı çaralar bügen New Yorkta kötelä.


text:
Samarda “ Kazanskaya” uramı torğızılırmı?
Äle patşalar zamanında da Samarnıñ üzendä “ Kazanskaya” isemle uram bulğan. Ä inde sotsializm yulına basıp tatarnıñ telen yuq itüne maqsat itep quyğaç, tatar belän bäylängän isemnär dä qara isemlekkä elägälär. Samarda “ Kazanskaya” uramı yuqqa çığa. Şul uq waqıtta “ Kievskaya”, “ Alma- Atinskaya”, “ Taşkentskaya” häm başqa şundıy isemnär urınnarında qaldırılalar.
“ Tuğan tel” isemle Samar ölkä tatar cämğiäte häm Samar şähäre milli- mädäni möxtäriäte üzläreneñ urtaq utırışlarında Samar şähäre türäse Georgiy Limanskiğa möräcäğätnamä qabul ittelär. Menä şul möräcäğätnamäneñ qısqaça eçtälege.
“ Xörmätle Sergey uğlı Georgiy!
“ Tuğan tel” cämğiäte häm Samar şähäre milli- mädäni möxtäriäte ruxi märkäzebez Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itü könnärendä Samarnıñ ber uramına “Kazanskaya” isemen birüne sorıybız. Meñlägän Samar uramnarı isemnäre şunı kürsätä, Samar uram isemnäre bügenge küpmillätle şähärebezneñ ruxın taswirlamıylar, ä bit Samarda ğasırlar buyınça iñgä- iñ terälep millätlär dustanä mönäsäbättä yäşilär, ölkä başqalasınıñ iqtisadi häm mädäni üseşen tä'min itälär.
Bezneñ konkret täqdimebez dä bar. Bezneñ fikerebezçä, Samarnıñ 22- nçe partsyezd uramın «Kazanskaya “ğa almaştırırğa qulay dip sanıybız, çönki, berençedän, “22 partsyezd» iseme şähärebez öçen tarixi nigezsez, ikençedän, bu isem uzğan ğasırnıñ xıyalıy säyäsät cimeşe, öçençedän, bu uramda Samar Cämiğ mäscede urnaşqan, ä Samar Cämig mäscede şähärebezgä zaman möselman arxitekturasın östäp başqalabıznı bizi. Şul uq möräcäğätnamädä bez Sezneñ isegezgä tağın ber datanı töşeräbez. 2006 yılnıñ fevralendä Sovetlar soyuzı Geroe, şağir- frontovik Musa Cälilgä 100 yäş tula. Bezneñ fikerebezçä, Samar uramnarınıñ berse Musa Cälil isemen yörtergä bik tä layıq”, - dielä “ Tuğan tel” cämğiäte häm Samar şähäre milli- mädäni möxtäriäte Samar türäse Georgiy Limanskiğa cibärgän möräcäğätnamädä.
Şamil Baxautdin, Samar.


text:
Xäbärlärne säyäsättän dä, iqtisattan da başlıysı kilmi. Çönki 14 fevral' – ğaşiqlar köne. Ä mäxäbbät bar cirdä xislär, şiğerlär tua. Keşe bu dönyağa söyep-söyelep yäşär öçen yaratılğan bit. Nindi genä qırıs zamanı bulmasın – şähär uramnarı buylap tuy maşinaları çabışa. Tatarstan matbuğatı, radio häm televidenie bu könne irkenläp bilgeläp ütälär. Kibetlär-bazarlar keşelär belän tulğan. “BocToчHый эkcпpecc” gazetası ğaşiqlar köne uñayınnan qısqa ğına fiker beleşü uzdırğan. Qazanlılarnıñ 54% bu bäyrämne güzäl dip bäyälägän. Bäyrämne yaratuçılar arasında xatın-qızlar ike tapqır kübräk bulıp çıqqan. Häm bu añlaşıla da. Här xanımnıñ wä tutaşnıñ yörägendä mäxäbbätkä urın bar.
Şulay da, izge Valentin könendä ber bereñä şikolad käğäzgä töşergän yöräklär büläk itüne yuğarı belemle äfändelär mäğnäsez, buş eş dip qabul itälär. Citmäsä, bezneñ cirlektä anı çit illärdän kergän ğädät dip sanawçılar da bar ikän. Monda da xaqlıq bardır. Läkin ber-bereñne yaratu, ber-bereñä yılmayu, iltifat itü, xet keçkenä genä büläk birü dönyanıñ här poçmağında kürkäm närsä dip qabul iteläder.


text:
Başqortstan tatar kongrescında fetnä?
Uzğan atnada BR Tatar kongressı Başqarma qomitetı räise Eduard Xämitov respubliknıñ barlıq räsmi ğäzetälarında üzeneñ saylaw aldı möräcäğäten bastırıp çığardı. Anda ul Başqortstan Tatar kongressı isemennän çığış yasap, alda torğan saylawlarda tatar cämägätçelegen Mortaza Räximov öçen tawış birergä öndibez dip belderä. Barlıq ğäzetälarda beryülı, köne – säğäte belän digändäy, dönya kürgän bu möräcägät Başqarma qomitetnıñ başqa äğzaların tämam aptıraşta qaldırdı. Baqsañ, alar bu möräcägät turında işetmägän dä, belmi dä ikän. Dimäk, Eduard Xämitov Başqarma qomitetnıñ başqa äğzaların sanğa da suqmıy, keşegä dä sanamıy bulıp çığa. Şuşı xälgä näfrätlängän tatar xäräkäte liderları E. Xämitovtan aşığıç räweştä utırış cıydırdı häm üzeneñ başbaştaqlığına añlatma birüne taläp itte.
Utırış başında BR Tatar kongressı başqarma qomitetı räise üz cırın cırlıy başladı. İmeş, Mortaza Räximov bik äybät, tatarlar öçen dä küp eşlär başqara. Ämma mondıy «leksiäne» başqalar tıñlarğa telämäde. Beraz fiker alışqannan soñ, tawış birügä ike punkt quyıldı: 1)
Saylawlarda Mortaza Räximovnı yaqlarğa (Monısın E Xämitov täqdim itte). 2)
Prezident saylawlarında berkemne dä yaqlamasqa, här tatar oyışması äğzaları häm citäkçeläre, ğomumän, tatar cämägätçelege üzeneñ küñele quşqança saylarğa tieş. Başqarma qomitet utırışında 19 keşe qatnaştı. Şul äğzalarnıñ nibarı altısı ğına Eduard Xämitov täqdimen yaqladı, qalğan 13e aña qarşı çıqtı. İkençe törle itep äytkändä, Mortaza Räximovnı yaqlamasqa kiräk, dip açıq belderde. Küpçelek keşe saylawlarda berkemne dä yaqlamasqa kiräk digän qarar öçen üz tawışın birde. Şulay itep, bu cäydä genä saylanğan yaña Başqarma qomitetta qarşılıqlar başlandı. Anıñ şulay bulaçağı aldan uq bilgele ide inde. Çönki yaña Başqarma qomitet yaña köçlär, xaqimiätlär cırın cırlarğa cıyınmağan qıyu millättäşlär belän tulılanğan ide. Ä Eduard Xämitov, elekkeçä, Kongressnı xaqimiätlärneñ kesä oyışması itep qaldıru yaqlı. Çönki anıñ haman da Başqortstan pedağoğiä uniwersitetında rektor urınında qalası kilä.
Şimbä könne ütkän utırışta Başqarma qomitet äğzalarınnan iñ yalqınlı çığış yasağanı professor Ruşan Ğallämov bulğandır, möğayın. Älege utırıştan soñ bez anıñ belän milli liderlar arasında kilep tuğan qarşılıqlar turında fiker alıştıq. Ruşan äfände fikerençä, ägär Eduard Xämitov Başqarma qomitetnıñ başqa äğzaları belän kiñäşläşmiçä, nindi dä bulsa möräcägät bäyän itä ikän, anı räislektän töşerü ixtimallığı da bar. «Monıñ öçen Başqarma qomitetnıñ üzeneñ wäqälätläre dä citä», – di R. Ğallämov.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Singarmonizm
Singarmonizm (Yunança: sin – bergä, häm harmonia – awazdaş), fonetik qanun, süzlärdä arttağı icekneñ üzennän alda kilgän icekkä yaraşuı. Ber süzdä yä alğı rät ä, ö, e, ü, i, yuğisä artqı rät a, u, ı, o, í suzıqları qullanıla (bala, altın, mäsäl, Sälim). Şul räweşçä, barlıq quşımçalar (mäsälän, küplek sanı quşımçaları –lar, —lär) da yalğana. Sínharmonizm qanunı agglútinativ sistemle Törki, Moğol, Fin-Uğır häm başqa tellärgä xas.
Tatar telendäge alınma süzlärneñ tamırlarında törle (alğı, artqı) rättäge suzıqlar bulğanda çığarmalar küzätelä: kitap, kafedra. Quşmasüzlärdä dä şul uq küreneş: öçbuın, taşkümer, mırawbikä, hiçqayçan. Süz törläneşendä quşımça soñğı icektäge suzıq awazğa oxşaş bula: kafedrada, kitaplar.


text:
Haldat äsäläre xärbi komissariatta komitet oyoştorzo
Respublika xärbi komissariatı ergähendä xärbi xeźmätkä saqırılğandarźıñ ata- äsälär komitetı oyoştoroldo. Räsäy oborona ministrı Sergey İvanov xärbi çastär häm xärbi komissariattarźıñ haldattarźıñ ata- äsäläre menän üź-ara bäyläneştären kamillaştırıu möhimlegen bildälägäyne. Komitet oşo maqsatta oyoştorolğan. Bıl käñäş häm mäğlümattar bireü organı yämäğät başlanğıstarında eşläy. Döyöm yıyılış qararı menän uğa Beloret rayonı Särmän auılınan Fäniä Kozelskaya räyes itep haylanğan. Öfönän Rezeda Gäräeva menän Nina Saykina ata- äsälär komitetı etäksehe urınbaśarźarı bulasaq.
B. Fatqullin


text:
“Qazan yegetläre” Ästerxanda bulıp qayttı
Cırçılar yaña yıl aldınnan törle çaralarda qatnaşa. Tatarstannıñ xalıq artistı Salawat, mäsälän, Qazan törmäsendä bulıp qayttı. Koloniädä toruçı balalar öçen cırçı muzıqa qoralları, sport cihazları büläk itte. Häm ike säğätlek häyriä konsertın da quydı. Salawat koloniädäge balalarğa: minem sezneñ yañğa kilüem soñğı bulmasın, ämma sezneñ monda kilüegez soñğı bulsın digän telägen citkerde. Şulay itep, Salawat Yaña yıl aldınnan törmädä cırlasa, ä menä “Qazan yegetläre” törkeme bu könnärdä genä Ästerxanda bulıp qayttı. Alar bäyräm aldınnan millättäşlärebezgä üzläyerneñ konsertların büläk itte.
Cırçılar, artistlar, ğomumän icat keşeläre bäyrämnär aldınnan eşsez utırmıy. Yaña yıl aldınnan bigräk tä. Törle konsertlar, çığışlar, gastrol’lär, kiçälär bu aralarda ayıruça küp bula. Xäzer isä bezneñ artistlar Tatarstanda ğına tügel, çit töbäklärdä dä çığışlar yış qına yasıy. Menä Qazan yegetläre törkeme dä şundıylardan. Şuşı könnärdä genä alar Ästerxan şähärennän qaytıp töşte. 24 dekaber könne alar anda zur konsert belän çığış yasağanar. Äytergä kiräk, Ästerxandağı millättäşlärebez, alarnıñ tormışı turında bezdä mäğlümätlär ällä ni yuq. Andağı tatarlarnıñ xäle belän qızıqsınu, Tatarsrtannan anda baruçılar da küp tügel. Şuña da Ästerxanğa Qazan yegetläre barıp, çığış yasawı, andağı millättäşlärebezgä bik zur bäyräm büläge bulğan. Yegetlär üzläre dä konserttan bik qänäğät qalğan. Bu xaqta Azatlıq radiosı tıñlawçılarına Azat Adiev häm Marat Ğälimov söylädelär.
“Meñnän artıq keşe cıyılğan ide zalda. Xalıq bik cılı qarşı aldı. Ästerxannıñ dan totqan balıqların kürep, aşap qayttıq. Bu inde ästerxan şähärendä yäşäwçe tatarlar öçen tatar xalqına yaña yıl aldınnan häm Qorban ğayıtenä büläk buldı dip äytergä bula. Ğadättä çittä tatar konsertları keçkenä genä klublar da uza torğan ide, ä monda şundıy zur zalda uzdı u konser şunsı söenderde. Tamaşaçı cır betkän sayın bik nıq itep qul çaptı. Räxmät äytä-äytä billär awırtıp bette. ”Äytergä kiräk, Qazan yegetläre çit töbäklärdä yış qına çığışlar yasıy. Bıyıl bez bigräk tä küp yördek, di alar.
“Äytergä kiräk, bıyıl bez cäy köne Saban tuy waqıtında küp kenä çit töbäklärdä buldıq. Tatar kongressı yärdäme belän bez çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlar belän tanışabız, dönyanı küräbez. Här barğan cirdä duslaıbız qala. Menä inde 2008 yılda Ästerxanda federal' Sabantuy uzaçaq bezne şunda da çaqırıp qaldılar. Bez törle illärgä yörergä, säyäxät itärgä bik tä yaratabız. Häm bu soñğısı bulmastır dip uylıybız. ”
Şulay itep, Qazan yegetläre törkeme Qazanda yäki Tatarstandağı konsertlar belän genä çiklänmi, ä başqa cirlärdäge millättäşlärebezgä dä üzläreneñ çığışların bik şatlanıp täqdim itä.
Gölnaz İlgizär


text:
Äfğanstan xökümäte ant kiterde
Audio (Xämit Karzai): "Ber ministr da nindi dä bulsa milli törkem, säyäsi partiä, yä töbäkkä genä xezmät itergä tieş tügel. Här ministr Äfğanstannı wäkillek itergä tieş."
Karzai 27 ministr anıñ xökümätenä professionallek östär digän ışanıçın äytte, häm alardan, Konstitutsiädä qaralğança, barı tik ber genä – Äfğanstan watandaşlığın qaldırırğa taläp itte. Saqlanu ministrı Möxämmät Qasim Fähim urınına Äbdel Rähim Wardak bilgelände. Herat vilayäte citäkçese urınınnan alınğan qır komandirı İsmail Xan Su häm energiä ministrı itep quyıldı. Tışqı eşlär ministrı Abdulla Abdulla häm Eçke eşlär ministrı Ali Ähmät Calali urınnarın saqlap qaldılar. Karzai üzeneñ prezident saylawlarında töp köndäşe Yunıs Qanuniğa Aprildä ütäçäk parlament saylawlarına qädär il-küläm säyäsi partiä tözergä täqdim itte. 9 Üktäberdä prezident bulıp saylanğançı Karzai 3 yıl waqıtlı xökümät belän idarä itte.


text:
Le Corbusier
Le Corbusier (aytılıwı: Le Korbyuze, haqıyqıy atı: Charles-Édouard Jeanneret; 6 oktyabr, 1887 – 27 avgust, 1965) Shveytsariyalıq arxitektor, dizayner, jazıwshı ha'm su'wretshi bolg'an. Ol bu'gu'ngi ku'nde ko'pshilikke belgili bolg'an Halıqaralıq stil yaki Modernizm arxitekturasının' tiykarın salıwshılardan esaplanadı. Shveytsariyada tuwılıp, 1930-jıllarda Fransiya puxaralıg'ın alg'an. Onın' do'retiwshiligi yarım a'sirge sozılg'an bolıp, onın' jaratqan imaratların orta Evropa, Indiya, Rossiya, Arqa ha'm Qubla Amerikada tabıwg'a boladı. Ol u'lken qalalarda jasawshılar ushın jaqsıraq sharayatlarg'a iye bolg'an u'ylerdi qurıw haqqında ko'p oylag'an ha'm bul jo'neliste ko'p jumıslar islegen. Le Corbusier sonday-aq suwret salıwdı jaqtırg'an ha'mde mebellerdin' dizaynın jaratıwda o'z uqıpların ko'rsetken.


text:
Däwlät Şurasında cirle üzidärä oyışmalarınıñ eş tärtiben oyränälär
Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlek çaraları munisipal reforma kebek külämle eşneñ tormışqa aşırıluın qaplap kitä almıy. Başqala yubileye ütep kitäçäk, annan soñ, cirle üz idärä oyışmalarına saylawlar ütkärü planğa kertelgän. 11nçe mayda, Däwlät Şurasında munisipal reformağa bağışlanğan uqular ütte. Anda, Tatarstan rayonnarında cirle deputat şuraları citäkçeläre çaqırılğan ide. Xakimiätlär, cirle üz idärä oyışmaların tözegendä, töp ömetlärne şuşı keşelärgä bağlıy. Saylawlar sentäbergä bilgelängän, ä üzidarä oyışmalarnıñ nindi buluı, alarnıñ qanunı nigezläre, eş tärtipläre, byudjet tuplaw mäs’äläläre açıqlanıp betmägän. Äle üz idärä turındağı qanun da, küptän tügel genä qabul itelde. Andıy tör xakimiätneñ dä moña qädär bulğanı yuq. Uqularda çığış yasağan parlament räise urınbasarı Rimma Ratnikova, Rusiädä cirle üz idärä reforması bik awır bara, dip xällärneñ torışı belän tanıştırğan. Xökümät räise urınbasarı Rawil Moratov, cirle deputatlarnıñ sorawlarına cawap birgän. Rawil Muratov, cirle üz idärä oyışmalarında, eş xaqı alıp eşli torğan 1 genä keşene qaldırırğa täqdim itkän. Çönki, xökümät, munisapal idärälärdä eşli torğan keşelärgä eş xaqın kütärä almıy, barı eşçelär sanın ğına qısqartırğa täqdim itä ala. Bu täqdim, cirle deputatlar arasında bäxäs kiterep çığardı, dip xäbär itä «Tatar-inform» agentlığı. Cirle üz idärä oyışmaları däwlättän bäysez bulırğa tieş. Alarnıñ byudjetları, başqarma xakimiät birgän qayber salımnardan tuplanır, dip kötelä. Maxsus fondlar da oyıştırılırğa tieş. Ämma, awıllardağı xälne yaxşı belgän cirle deputatlar, salımnardan citärlek aqça cıyıluına şiklänep qarıy. Üz idärä oyışmalarında eşläwçelärneñ eş xaqı mäs’äläsen niçek xäl itärgä digän sorawğa, xökümät wäkile üz cawabın birgän. Rawil Moratov, cirle üz idärälärgä başqarma xakimiät wäqälätlären birgändä, 1 eşläwçe keşegä 4 meñ sum külämendäge eş xaqın da respublika byudjetınnan birergä bula, digän täqdim kertkän.
Munisipal okruglarda saylawlar ütkärü dä bügenge köndä iñ qatlawlı mäs’älä bulıp tora. Saylaw komissiälären oyıştıru, nämzätlärne kürsätü, tulı qanlı saylaw aldı kompaniäsen ütkärü kiräk bulaçaq. Bu eşne qanun çığaru xakimiäte iğtibar üzägennän çığarmıy. Yaña qanun buyınça saylawlar ütkärü häm yaña sıyfattağı idärä oyışmaların tözergä, rayon deputatları tağın 2 kön öyränäçäk.Bikä Timerova.


text: Wilnyus. Litva seymındağı 86 deputatnıñ, prezident Rolandas Paksasnı urınınnan alunı taläp itep maxsus petitsiägä qul quyuwı belän Litvada däwlät başlığın xakimiattän çitläşterü eşe başlandı. Parlamentqa cibärelgän şul petitsiädä prezident Paksas urıs mafiäse belän bäyläneşläre buluda ğäyeplänä, bu ilneñ iminlegenä zur qurqınıç tudıra dielä. Seym tarafınnan bilgelängän tikşerüçelär Paksas, çığışı belän Rusiädän bulğan häm prezidentnıñ saylawaldı eşlärenä 400 meñ dollar aqça birgän Yuri Borisov tä'sirenä eläkkän, Paksas xätta Borisovqa Litva watandaşlığı alıp birügä dä yardäm itkän dip belderä. Prezident üze bar şuşı ğäyepläwlärne dä kire qağa häm urınınnan kitmiäçägen äytä. Anı çitläşterü öçen bu qararnı seymda barlığı 85 deputat yaqlarğa tieş. Prezident kitkän oçraqta xakimiat parlament citäkçese Arturas Paulauskasqa küçäçäk häm ul 60 kön eçendä yaña saylawlar iğlan itärgä tieş bulaçaq.


text: Möselman dönyası yulbaşçıları bügen Söğüd patşası Fahdnı kümü yolasında qatnaştı. 23 yıl il belän idarä itkän patşa, Söğüd Ğäräpstannıñ wahhabi täğlimäte quşqança, ğadi, başqalardan ber närsäse belän dä ayırılmağan qäberlektä Riyad ziratında cirlände. Şulay uq bik küp möselman däwlätlärennän ayırmalı bularaq, Söğüd Ğäräpstanda mätäm iğlan itelmäde. Cänazada qatnaşqan yuğarı citäkçelär arasında Äfğan prezidentı Hamid Qarzai, Pakstan ilbaşı Pervez Möşärräf, Süriä prezidentı Başar al-Assad bar ide. Britaniäne şaxzadä Çarlz, AQŞ vise prezident Dick Cheney wäkillek itte. Qayber citäkçelär Riyadqa irtägä, xalıqnıñ yaña patşa Abdullağa tuğrı buluları turında ant kiterü çarasına kiläçäk.


text:
Yäşlär assotsiatsiä oyıştıra
Qazanda da, respublikabıznıñ başqa şähärlärendä dä yäşlärneñ törle oyışmaları yäşäp-eşläp kilä.Yaña oyışma üz aldına nindi maqsatlar quya? Yäşlär assotsiatsiäsen buldırırğa mäşäqätlänep yörüçelärneñ berse Rifat İmamov bu sorawğa bolay dip cawap birde:
Audio: (İmamov respublika külämendä yäşlärneñ ictimaği oyışması bulırğa tieş, dip sanıy. Törle oyışmalar yaña assotsiatsiägä berläşep, millätebez öçen kübräk faydalı eşlär eşlärlär ide, dip sanıy.)
Xäyer, bu yaña eşne äydäp yörüçelär räsmi cıyılış uzğançı uq ber igelekle ğämälgä kereştelär dä inde. Şuşı könnärdä genä alar Malmıj şähärenä barıp qayttılar. Anda eşläp kilgän yarım cimerek xäldä bulğan ataqlı tarixçı Mixail Xudyakov muzeyı binasına yäşlär remont yasarğa alındılar. BTKnıñ Başqarma komitetı häm cirle administratsiä dä bu eştä yärdäm qulın suzaçaq. Ä inde respublikanıñ yäşlär eşläre ministrlığı, başqa räsmi oyışmalar yäş yöräklärneñ yalqının sündermäslär, tieşle yärdämnären kürsäterlär dip ömetlänäse kilä.
Damir Ğismetdin, Qazan.


text:
Tatar möselman mäxälläläre fänni yaqtan öyränelä
Konferensiäne Tarix institutı direktorı urınbasarı Ramil Xäyretdinov häm Tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı Renat Wäliullin açıp cibärdelär. Ramil Xäyretdinov mäxällälärne fänni yaqtan tulısı belän tikşerü häm ğomum ayırım ber proyekt eşläw kiräklege xaqında söyläde. 1990 yılğa qädär mäxällälär tarixı tikşerelmäde. Xäzer ğalimnär bu eşkä inde zur qızıqsınu belän totınğanlığın belderde Ramil Xäyretdinov. İnde fänni xezmätlär basıluın da bilgeläp uzdı. Konferensiä qısalarında tağın ber kitap täqdim itelde - “Qazannıñ tarixi mäçetläre” dip atala.
Şuña da qaramastan äle mäxällälär turında mäğlümat citärlek tügellege assızıqlandı konferensiädä. “Barlıq mäxällälärne barlaw, tikşerü kiläçäktä'lemtälärne torğızuğa yärdäm itäçäk”, - dielde.
Bu xaqta Tarix institutınıñ ğalime İldüs Zahidullin
Älege konferensiä mäçet, awıl tarixların öyränep sistemağa salu häm fänni nigez itep qarawda üz eşen başqarır. Mäxällälär 20 ğasırğa qädär törle qatlam wäkillären üz öçenä alğan qatlam ictimaği-dini oyışma bulğan. Anı öyränergä zarur.
Konferensiädä cäditçelek turında şaqtıy fikerlär äytelde. Säyäsät fännäre doktorı Räfıyk Möxämmätşin cäditçelek ul İslamğa kermi. Ul ictimagıy yunäleş dip bilgeläp uzdı. Häm anı tatar cämäğätçelegen reformalaştıru yunäleşe bularaq qarağa kiräklegen äytte. “Milli ideologiä bularaq cäditçelek qızığraq”, - dide ul.
Tarix fännäre doktorı Aydar Xäbetdinov 1552 yıl yäki Yawız İvan yawına qädärge, häm annan soñ tatarlar tormışına tuqtaldı. Ayırım şähär häm awıl mäxälläläre buyınça qızıqlı fikerlären citkerde. Tatarlar tormışın alğa cibärü öçen şähärdä sänäğätçe Aqçurinnarnıñ fabrika, zavodlar qarşında mäxällälär oyıştıruları turında söyläde. Armiälärdäge mäxällälärne sanap kitte. Häm älege täcribälärne xäzer dä qaytarırğa kiräk digän näticä yasadı.
Bügenge köndä çit illärdäge tatarlarnıñ mäxällä bulıp oyışuları bilgele. Mäsälän Finlyandiädäge 1 meñgä yaqın millättäşebez küplärgä ürnäk bulıp tora. Başqa illärdä dä tatarlar uqmaşa başladı. Bu xaqta “Azatlıq” radiosına Tarix institutınıñ ölkän fänni xezmätkäre Gabdelbär Fäyzraxmanov
Amerikada berniçä şähärdä tatarlarnıñ milli mäxälläläre bar. Törkiädä ike awılda bar. Avstraliädä şulay uq tatar berläşmäsenä başqa millät möselmannarı da quşıla. Din belän berläşmäsälär dä alar dönyawi yaqtan berläşkännär. Berlinda, Pragada dönyawi berläşmälär bulıp oyışqannar.
Konferensiädä şulay uq 18 ğasır urtasında tatar mäxälläläreneñ sanı häm sıyfatı, mäxällä üseşenä möselman burjuaziäse kertkän öleşe, xäyriä, zäkyät mäs’äläläre qaraldı.
Landış Xarrasova


text:
Ğarizalar bu atnada tapşırılıp 13 fevralgä qadär namzätlär terkälep betergä tieş. Älegä saylau komissiälärenä möräcäğät itüçelär arasında tıñlauçılarıbızğa yaxşı tanış xäzerge parlament räise Konstantin Tolkaçev häm prezidentnıñ ulı Ural Räximov ta bar. Soñğısı nindi dä bulsa saylaularda berençe tapqır qatnaşa.
Ufanıñ şäxsi avtobus häm taksi xucaları ber yılğa suzılğan mäxkämäläşülärdän ciñep çıqtı. Şäxsi avtobuslarda buşlay yörü xoquqına kemnärneñ iä bulğanın monnan soñ avtobus xucaları üzläre qarar biräçäk. Başqortstanda xoquqların yaqlaunı sorap konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itüçelärneñ sanı da arta bara.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Bügen Liviä – ximik qoral tutırılırğa tieş bulğan 3 meñ 300 bombanı yuq itergä tieş ide. Hague'ta urnaşqan Ximik Qoralnı Tıyu Oyışması belgeçläre bu eşne qarap torırğa tieş, älege çaralar 5 martqa qadär däwam itäçäk, dip kötelä.
Dekabr ayında Liviä üzendäge ximik, biologik häm atom qoralların yuq itäçäge turında belderde. Kiçä isä Amerika Quşma Ştatları amerikan watandaşlarınıñ Liviägä baruın tıyğan, 23 yıl buyına ğamäldä bulğan çikläwlärne beterüe turında iğlan itte. Liviä tışqı eşlär ministrı Abdel Rahman Şalqam bu xäbärne xuplap qarşı aldı, amerikan räsmiläreneñ qararı "bik uñay" dip belderde.


text: Tik bu yulı başqa mäsälädä. İsegezgä töşeräbez, uzğan yılnıñ 12-14nçe dekäbr könnärendä Blağoweşçenda militsiä ütkärgän profilaqtik çaralarda yözlärçä ğäipsez keşe zıyan kürgän ide. Ul eştä ğäiplelärne cäzağa tarttıru buyınça yañalıqlar bulmasa da, ğäiplelär tabılıp tora. Proquratura zıyan kürüçelärne yaqlawçı adwoqatlarnı ğäiplärgä cıyınuın belderde. Baqsañ, tikşerü eşläre betmäs borın, adwoqatlar zıyan kürüçelärne doqumentlar belän tanıştırğan, ul ğına da tügel, ul doqumentlar mäğlümat çaralarında da kön kürgän. Proquratura adwoqatlarnıñ ğayıbe açıqlanu belän alar tieşle cäzasın alaçaqların ireşterde.


text:
Britaniäneñ Channel 4 News telekanalı kürsätkän äñgämädä Şamil Basaev "yaña Beslannar" belän yanıy
Rusiä räsmiläreneñ qarşılığına qaramastan, pänceşämbe kiçendä Britaniäneñ 4nçe televidenie kanalı Çeçen komandirı Şamil Basaev belän äñgämä kürsätte. Yaqınça 3 atna elek yazılğan bu äñgämädä Basaev, Beslan mäktäbendä totıq alu öçen cawaplılıqnı üz östenä ala häm kiläçäktä yaña terror ğämälläre belän kisätä.
Audio (Channel 4 News moderatorı)
"Başqaça äytkändä, bu Rusiäneñ 11 sintäber faciğäse. Beslannıñ 1 sanlı mäktäbennän totıqlarnı qotqaru waqıtında 330dan artıq keşe häläq buldı, kübese balalar. Şuşı qanlı waqiğa artında torğan Çeçen komandirı Şamil Basaev bügen Channel 4 News kanalında monı qabat eşliäçägen äytä."
Bu äñgämädä Basaev Britan kanalı Beslan faciğäsennän soñ berniçä qul aşa tapşırğan sorawlarğa cawaplar birä. Qulında granotomer, aldında laptop, artındağı diwarda "Lä illahı il Allah, Möhämmät räsül Allah" dip yazılğan eläm. Tüşenä urıs xärefläre belän "AHTиTeppop" dip yazılğan, äñgämä barışında Basaev üzeneñ eşçänlegen terrorğa qarşı dip atıy. Beslan öçen genä tügel, Dubrovka teatrı, Mäskäw metrosındağı şartlawlar, hawada şartlağan ike oçqıç öçen cawaplılıqnı üz östenä ala. Üze äytüençä, başta ul Mäskäw häm Peterbur mäktäplären alırğa telägän, läkin aqça citmäw säbäple Beslanda tuqtalğan. Beslan mäktäbendä bulğannardan Basaev üze dä "şok kiçerüen" äytä. Anıñ süzlärençä, ul Rusiä räsmiläre söyläşügä barır dip uylağan. Balalarnıñ üleme öçen ul Rusiäneñ maxsus köçlären ğäyepli. Anıñ süzlärençä, alarnıñ ognemettan ut açuı näticäsendä yanğın çıqqan häm mäktäpneñ tübäse işelgän.
Basaev Çeçen suğışçıları belän söyläşergä telämägän Rusiä citäkçelegenä, berençe çiratta prezident Putinğa tänqit belderä häm yaña terror ğämälläre belän yanıy. Rusiä xärbilären genä tügel, Rusiäneñ ğadi watandaşların da doşman dip atıy. Çönki, bu keşelär salım tüli, ä ul aqçalar suğışqa kitä, di ul. Çeçnädağı suğış ğämällären öşkergän çirkäw citäkçelären dä doşman dip atıy.
Basaev süzlärençä, küptän tügel Masxadov belän oçraqşanda İçkeriä prezidentı anı Beslan öçen Şäriğät mäxkämäsenä tapşıraçağın äytkän. Basaevqa sorawlar äzerlägän 4nçe kanal xäbärçese Nicholas Sturdee cawapnıñ bu öleşe turında bolay di:
Audio (Nicholas Sturdee)
"Basaev bar ğämälläre öçen Şäriğät aldında cawap totarğa äzer buluın, mäxkämäneñ teläsä nindi qararın qabul itäçägen äytte. Tik ber şart belän: bu mäxkämä Rusiä xärbiläre Çeçnädän kitep, suğış betkännän soñ ütergä tieş."
Räsmi Mäskäw bu äñgämäne kürsätüne başta tıyarğa tırıştı, kürsätelgäç - açulı reaksiä belderde. Tışqı eşlär ministrlığı anı terrorçılarğa mäğlümäti yärdäm kürsätü dip atadı. Moña cawap itep Britaniä tışqı eşlär ministrlığı, 4nçe kanal – şäxsi kanal bulıp tora, ul qararnı üze qabul itä, xökümätneñ moña br qatışı da yuq dide.
Britaniäneñ 4nçe kanal citäkçeläre isä, äñgämäne kürsätü Basaevnıñ ğämällären xuplawnı añlatmıy, kiresençä, bez alarğa kisken tänqit belderäbez. Mäglümät belän qızıqsınu bar ikän – bez anı citkeräbez. Bu küzlektän qarağanda, Basaevnı kürsätü Osama ben Ladennı kürsätüdän ber närsä belän ayırılmıy, digän cawap qaytardı.
-Ali Gilmi


text:
Düşämbe, 31 yül könne Yaqın Könçığışqa xalıqara xärbi köçlär cibärü turında berençe söyläşü ütäçäk. Bu xaqta oyışmanıñ general sekretare Kofi Annan belderde:
"Ğaskärgä üz xärbilären birä alaçaq illär wäkillären düşämbe könne cıyarğa kileştek. Söyläşü äle tögäl bulmayaçaq, çönki Xalıqara iminlek saqlaw ğäskärlärenä BMOnıñ İminlek Şurasınnan äle röxsät alınmağan, xärbi köçlärneñ wazifası tögäl bilgelänmägän."
Ğäskärgä Yevropa Berlege illäre häm könyaq Libanda BMOnıñ küzätü missiäsendä bulğan 2 meñlek xärbi köçlärgä üz ğäskärilären cibärgän illärdän alınır dip farazlana. Germaniä kanslerı Angela Merkel, Germaniä Yaqın Könçığışqa ğäskär cibärü urınına, Liban polisiäse öçen künegülär oyıştırunı östen kürä, dip belderde.


text:
Çallıda mäğärif forumı
Söyläşü "Mäğärif" milli proyektın ğamälgä aşıruda tatar telen häm ädäbiäten uqıtuğa zaman taläpläre" iseme astında bardı. Säxnägä zur xäreflär belän R. Fäxreddinneñ şuşı süzläre dä yazıp quyılğan:
"Balalarığıznı üzegezneñ zamanığızdan başqa zaman öçen uqıtığız, çönki alar sezneñ zamanığızdan başqa ber zamanda yäşäw öçen dönyağa kilgännär". Delegatlarnı R.Xälimov sälämläde. Anna soñ Tatarstan mäğärif ministrı urınbasarı D.Mostafin çığış yasadı. Qazan, Çallı ğalimnäre, uqıtuçılar täcribäläre belän urtaqlaştılar. Azaztlıq xäbärçese törle rayon şähärlärdän kilgän delegatlarğa möräcäğät itte. Şularnıñ berse- Minzälä rayonınnan L.Äxmätşina. Ul rayonnıñ barlıq mäktäplärendä, şul isäptän urıs mäktäplärendä dä tatar tele, ädäbiäte uqıtulıun äytte häm üzlärendäge qayber problemalarğa tuqtaldı:
Zaman taläplärenä turı kiterep, härber uqıtuçığa mäğärif ministrlığı isemennän, tatar telen häm ädäbiäten uqıtuda interaktiv texnologiälär diskları büläk itelde.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz.


text: İran tışqı eşlär ministrı Kamal Karrazi Tährannıñ nindi dä bulsa atom kileşülären ütämäwe belän kileşmäwen, häm İslam respublikasınıñ bu ğayepläwlärne qabul itmäyäçägen belderde. Kharrazi şulay uq İrannıñ atom qoralı citeşterüen dä kire qaqtı. Kharrazi bu xaqta bügen Tähranda belderde. Ul arada Venada Xalıqara Atom agentlığı inde ikençe kön Tönyaq Korea, Liviä häm İrannıñ atom eşçänlegen tikşerä. Agentlıq İrannıñ atom programması turında yaña rezolüsiä äzerli. Kiçä Atom agentlığı başlığı Möhammäd ElBaradei, belgeçlär, İrannıñ atom eşçänlegen tikşerüne däwam itäçäk, dip belderde.


text:
Tatarstanda tuğan telebezdä uqıtu kierenke tora...
Kadrlarğa kilgändä dä xäl iteläse mäs'älälär şaqtıy. Bu turıda da cıyılışta törle fikerlär äytelde. Yäşlärne yuğarı belem alğaç aspiranturağa qaldıru, tuğan telebez uqıtuçılarınıñ belemnären kütärü häm iñ möhime tatar telen uqıtu öçen cawaplı bulğan belgeçlärne tuplap Koordinatsiä Şurasın oyıştıru. Äytergä kiräk texnik yünäleştäge yuğarı uqu yortlarında tatar telen uqıtu kierenke tora. Ä gumanitar ölkädä boz quzğalğan inde. Mäsälän, kiläse uqu yılınnan Qazan pedagogiä universitetında barlıq fakul'tetlarda da tatar telen uqıtaçaqlar dip belderde älege cıyılışta tatar fakul'tetı dekanı Rädif Camaletdinov.Ä menä Qazan Däwlät mädäniät universitetı qarşında milli sänğät institutı eşli ikän. Anda belem barı tatar telendä genä birelä. Anıñ citäkçese İlgizär Mirğalimov “Azatlıq“ radiosına menä närsälär söyläde:
Milli sänğät institutında 200 student uqı. Bez alarnı Respublika häm Rusiä töbäkläre öçen äzerlibez. Bıyıl barlığı 30 student tämamladı. İnstitut qısasında ğämäli sänğät bülege eşli. 1994 yılda milli sänğät kafedrası açıldı. Maxsus fännär tuğan telebezdä alıp barıla. Mäsälän maxsus instrument, maxsus derijirovanie, muzıka teoriäse däresläre.Sez Qazan däwlät universitetı qarşındağı milli sänğät institutı citäkçese İlgizär Mirğalimovnı işettegez. Bügen älege institutta çığarılış imtixanı bulğan. Utız student milli sänğät belgeçlegen alıp çıqqan.
Landış Xarrasova, Qazan.


text: Gruziä xökümäteneñ, Acarstan räsmiläreneñ diplomatik pasportların ğämäldän çığaru qararın, Acar räsmiläre "provakatsiä" dip atadı. Acarstannıñ Tbilisidağı wäkile Gamlet Çipaşvili süzlärençä, bu qarar, Tbilisi belän Batumi arasındağı kierenkelekneñ artuına kiteräçäk. Säfär dokumentları ğämäldän çığarılğan räsmilär arasında Acarstan citäkçese Aslan Abaşidze, anıñ ulı, Batuni xakime Giorgi Abaşidze, Acarstannıñ eçke eşlär ministrı Camal Gogitidze. Gruziä Tışqı eşlär ministrlığı wäkile Temur Mikeladze, barlığı 500-läp pasport ğämäldän çığarıldı, häm bu prezident Mixail Saakaşvili quşuı belän eşlände, dip belderde.


text:
Bağdadtağı ike otel häm neft ministrlığı binasına bulğan höcümnärgä Ğiraq politsiäse köç qullanu belän cawap qaytaraçağın belderde
Azatlıq radiosınıñ Bağdadtağı xäbärçese Valentinas Mite'ğa Fälestin otele binasına bulğan höcümneñ şaxite menä närsälär söyläp birgän: "İrtänge 7 tulıp 15 minut tiräsendä böten tirä-yaqnı teträtkän köçle şartlaw buldı. Şunnan soñ min ike işäk arbası häm alardan kürengän raketa atqıçların kürdem. Yaqınça 8 raketa Fälestin otelenä atıldı, binanıñ öske öleşenä, qayadır 14nçe belän 17nçe qatlar arasına" dide şartlawnı üz küzläre belän kürgän Bağdad keşese... Şulay uq 30 raketa tutırılğan raketa atqıçı İtaliä ilçelege yanında tabılğan dip xäbär itelä


text:
Rusiä räsmiläre qazağa oçrağan ike oçqıçnıñ bersendä terror ğämäle bulğanın tanıdı
Sişämbedä Mäskäw hawa alanınnan kütärelep ber-ber artlı qazağa oçrağan ike oçqıçta barlığı 89 keşe hälaq buldı. Comğa könne Rusiä räsmiläre alarnıñ kimendä bersendä teror ğämäle bulğan, digän belderü yasadı. İminlek xezmätläre äytüençä, qaza bulğan urında şartlatqıç matdälär tabılğan. Ul arada comğa könne ber islamçı törkem bu ğämällär öçen cawaplılıqnı üz östenä aluın belderde.
Ämmä Rusiä räsmiläre başta terror ğämäle turında söylärgä ber dälil dä yuq, töp versiä – oçu qağidälären bozu, pilot xatası, yä texnik säbäplär dip belderä. Nixayät comğa könne iminlek xezmäte süzçese Sergei İgnatenko oçqıçlarnıñ kimendä bersendä terror ğämäle bulğan digän belderü yasadı. FSBnıñ ikençe wäkile Nikolay Zaxarov Rostov ölkäsendäge qaza urınında şartlatqıç matdälär tabıluın iğlan itte:
Audio (Nikolay Zaxarov)
"Tu-154 oçqıçı qaldıqların tikşergändä şartlatqıç matdälär tabıldı. Berençe tikşerügä kürä, ul geksogen. Ösätämä tikşerü ütkärelä. Tu-134 oçqıçın tikşerü däwam itä. Älegä yaña näticälär yuq."
Zaxarov şulay uq, bu terror ğämälenä bäyle bulırğa mömkin berniçä keşeneñ açıqlanuın äytte. Rusiäneñ mäglümät çaraları yazuınça, oçqıçlarnıñ ikesendä dä, çeçen isemle berär xatın-qız bulğan, älegä qädär alarnıñ mäyelären ezläp kilüçe bulmağan häm bu şik uyata, dielä.
Çeçnyada prezident saylawlarına berniçä kön qala bulğan bu qazalarnı küplär şunduq çeçen suğışçıları belän bäyläde. Ämmä çärşämbedä seperatislar citäkçse Aslan Masaxovnıñ beryulı ike wäkile çeçen suğışçılarınıñ bu ğämällärgä nindi dä bulsa qatışı buluın kire qaqtı.
Comğa könne moñarçı ällä ni tanılmağan "İslambuli brigadası" dip atalğan ber islamçı törkem Rusiädäge oçqıç qazaları öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı. Üzeneñ İnternet säxifäsendä bu törkem Rusiä xakimiätlären Çeçnyada möselmannarnı üterüdä ğäyepli häm bu üterü tuqtalmıy torıp yaña terror ğämälläre belän yanıy. Törkemneñ iseme 1981 yılda Misır prezidentı Änwär Sadatnı üterüne oyıştırğan misır ofitserı Xalit İslambulidan kilä. Uzğan ayda bu törkem Paqstan premier-ministrına bulğan xöcüm öçen cawaplılıqnı da üz östenä alğan ide. Ämmä belgeçlär bu törkemneñ soñğı belderüenä älegä şiklänep qarıy.
Ali Gilmi


text:
Londondağı şartlawlardan soñ Könbatış illärendä, bigräk tä alarnıñ transport sistemasında terrorğa qarşı iminlek çaraları arttırıldı.
Fransiä häm Germaniä xakimiätläre östämä iminlek çaraları kürelüen iğlan itte.
Waşington metrolarğa häm aftobuslarğa bomba ezläwçe etlär häm qorallı politsiä xezmätlärläre cibärde.
2001-neñ 11-nçe sintäberendä zur terror höcüme kiçergän New York şähäreneñ metrosında iminlek maqsatındağı tikşerülär arttırıldı häm yulçılardan xucasız paketlarğa iğtibarlıraq bulu soraldı. Mäskäw metrosında iminlek çaraları arttırıldı.
İspaniä dä barlıq iminlek çaraların kürä. İtaliäneñ civil aviatsiäse hawa alannarında iñ yuğarı däräcä iminlek çaraların kertte.


text:
Mintimer Şäymiev «Berdäm Rusiä» qorıltayında qatnaştı…
25 aprildä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev «Berdäm Rusiä» firqaseneñ berençe qorıltayında qatnaştı. Anda qaralğan mäsälälärne küzdän kiçergäç, inde onıtılıp barğan iske zamanalar iskä töşä. Vladimir Putinnıñ küptän tügel genä bäyän itelgän yullamasınnan alınğan sotsial'-iqtisadi mäsälälär älege qorıltaynıñ iğtibar üzägendä buldı. Älege adımnarı «Berdäm Rusiä»neñ xakimiät firqase bulırğa omtıluın kürsätä. Xäyer, anıñ türälär partiäse delegatlar üzläre, yäğni böten ikänen ilgä tanış citäkçe äfändelär raslap tora. Yış qına säyäsi mäsälärdän taypılıp, KPSS çorındağı kebek ildäge iqtisad, sotsial' mäsälärne kön tärtibenä quyu, çişärgä omtılu da küp närsägä işaräli. Gärçä, Mintimer Şäymiev, bez KPSS xataların qabatlamasqa tieş, dip beldersä dä. Älbättä, älege qorıltay respublika prezidentı öçen tağın ber tribuna, awırtqan problemalar turında söylär öçen östämä mömkinlek. Häm monı ıçqındıru döres bulmas ide.


text:
Ğiraqtağı suğışçan şığıy din ähele Muqtada äs-Sadrnıñ yardämçese Qais äl-Xazali Sadr köçläre Kerbala häm Näcäf şähärlärendä qorallı qarşılıqnı barı tik bu şähärlärdän AQŞ köçläre çığarılğannan soñ ğına tuqtataçaq dide.
Äl-Xazali şulay uq, äs-Sadr köçläre AQŞ köçläreneñ bu şähärlärgä yañadan kermäwen garantiäläwne taläp itä di.
Kiçä AQŞ köçläre qatı atışlardan soñ Kerbala üzägennän çigende.
Näcäftä bäreleşlär äle däwam itä.
Bu atnada Ğiraqnıñ urtaçıl şiği din ähele Ayatulla ali äs-Sistani ike yaqnı da bu şähärlärdän çığarğa çaqırdı.
AQŞ xärbiläre äs-Sadr belän söyläşülär ütkärüdän baş tartuın belderde.


text:
Xalıq sanın alu tämäm -- tikşerülär başlandı
Xalıq sanın alu tämäm -- tikşerülär başlandı
“Azatlıq” radiosı här xäbärendä wäzğıätne söyläp barırğa tırıştı. Nindider säyäsi säbäplärdän bu kampaniägä qarşılıq aksiäläre bulmadı. Bigräk tä şähär xalqı sotsial' tormış problemaların çişü öçen bu wäzğıät belän faydalanıp qalırğa tırıştı. Şähär tiräsendäge bistälär yağulıq gazı kertüne häm başqa kommunal' problemalar çişeleşen taläp itep xalıq sanın aluğa baykot iğlan itü ğämälläre buldı. Tatarstanda xalıq sanın alu barışın küzätüçelär dä şaqtıy buldı. Berençe çiratta, älbättä, federal' üzäk oyışmaları wäkilläre şulay İdelbuyı federal' okrugınıñ Qazandağı ictimaği qabul itü bülegenä Tatarstannıñ Alabuğa rayonında keräşen tatarlarına “keräşen” dip yazılırğa qomaçawlıylar digän şiqäyät kilde.


text:
Ufada - Çex parlamentı räise urınbasarı
Respublikağa Çexiä parlamentınıñ vitse-spikerı Voytex Filip kilde. Ul respublikanıñ däwlät cıyılışı binasında Başqortstan parlamentı başı Konstantin Tolkaçev belän oçraştı. Voytex Filip Çexiä kommunistları firqasen dä citäkli. Şuña oçraşuda ul firqa eşçänlege belän dä tanıştırdı. Voytex säfären yarım räsmi dip atadı. Ul respublikağa ike yaqlı xezmättäşlek mäsälälären öyränü öçen kilgän.
Çexiä qunağın Ufada barğan Duslıq yortı tözeleşe belän tanıştırdılar, Salawat Yulaev häykäle, Lalä-Tyul'pan mäçete häm tağı qayber urınnarnı kürsättelär. Voytex respublikada tağın berniçä kön bulaçaq.


text: Bu xaqta bügen Üzbäk mäğlümat çaraları xäbär itte. Totqınlıqtan-xökem qararları 10 yıldan azraq bulğannar çığarıla. Şulay uq, irekkä xatın-qızlar, yäşüsmer çağında törmägä elägüçelär, yäşe 60tan artqan bulğannar, häm berençe tapqır xökem itelgän çit il watandaşladı çığa. Qalğan totqınnarnıñ xökem qararları yañadan tikşerelep törmädä utıru waqıtı qısqartılaçaq. Keşe xoquqların yaqlau oyışmaları, Üzbäkstanda keşe xoquqları torışı öçen borçılu belderde, xakimiätlärne, politsiäneñ säyäsi totqınnar häm möselmannarnı terrorğa qarşı köräş sıltawı belän ezärlekläw oçraqları buluda ğayepläde.


text:
Prezident V.Putinnıñ Tönyaq Kafkaz mäsäläsendäge kiñäşçese Aslambek Aslaxanov Nyu Yorkta BMOdağı oçraşuların tämamlap bügen Waşingtonğa kilä. Aslaxanov yulçılığınıñ mäqsatı Rusiäneñ könbatış partnörları belän dialogın nığıtu häm terrorğa qarşı operatsiälärdä xezmättäşlekne yaxşırtu dip äytte jurnalistlarğa . Aslaxanov Rusiä belän könbatış mönäsäbätlärendä kilep çıqqan sonğı problemalarnı iqrar itsä dä , alarnı çişü mömkin dip belderde.
V.Putin kiñäşçese Aslambek Aslaxanov sonğı waqıtlarda Mäskäw belän könbatış arasında xasıyl bulğan kierenkelekne sülpänäytep bula dide. Bilgele bulğança sonğı atnalarda Kreml belän könbatış başqalaları arasında Ukrainada bäxäsläşelgän saylawlar häm Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ post-sovet illärendäge role säbäple kierenkelände.Rusiä, şulayuq könbatış illären ike törle ülçäw qullanuda Çeçnädä Mäskäw ğämällären xöküm itüdä ä AQŞ citäklägän terrorğa qarşı suğışnı yaqlawda tänqitläde.Ämma Putinnıñ Tönyaq Kafkaz buyınça kiñäşçese Aslambäk Aslaxanov atnakiçtä BModa ütkärgän mätbuğat oçraşuında fiker ayırmalıqlarınıñ dialog aşa çişeläçägen äytte
(audio)
bez ber qayçan da terror häm moxacirlar probleması yuq dip äytmädek. Ämma başqa qaraştan çığıp äytelde.Dialog häm cıyılışlar aşa bu probelmanı xäl qılırbız.
Aslaxanov jurnalistlar belän BMOnıñ yaña oyışqan kontr –terrorizm komitetı başlığı Javier Ruperez belän küreşkännän soñ söyläşte.Ul Ruperez belän söyläşülären uñay dip bäyälägän.Aslaxanov Waşingtonda Milli İminlek kiñäşçese ofisı ,Däwlät Departamentı häm Eçke İminlek Departamentında ölkän räsmilär belän küreşä.Aslaxanov ütkändä Rusiäneñ Çeçnädäge xärbi operatsiäläre bik kisken dip tänqitli ide.Ul NYta mätbuğat oçraşuı ütkärgän bülmä diwarlarında 3 ay elek Beslanda mäktäpkä yasalğan terror höcüme turındağı foto räsemnär elengän ide.Aslaxanov töbäktä Şamil Basayev citäkçelegendäge möselman ekstremistları häm radikallär Çeçnä suğışı däwamında quätlände , alar yäş çeçännärne terror aktlarına cälep itä dip äytte
(audio)
Terror ğämällärenä qatnaşıp yäşep qalğan yäş keşelär soraw alğanda bezgä emirlär şulay eşlärgä quştı , kübräk keşe ütersäk cännätkä kerü ixtimalıbız yuğarıraq dip äytte. İkençe törle äytkändä terrorçılar yäşlärne aldıy.
Aslaxanov mätbuğat oçraşuında intixarçı xatın qız terrorçılarğa da tuqtalıp, üterelgän qardäş yaqınnın üçen alu çeçen ğäref ğädätlärendä bar dide.Aslaxanov ekstermist möselmannarnıñ Çeçnädäge täsirlären tuqtatuda Rusiä räsmiläre bik aqrın xäräkät itte .Şunlıqtan radikal islam nıq cäyelde.Rusiä Federatsiäse häm Tönyaq Kafkazda terror höcümnäre oyıştırıldı dip söyläde
(audio)
Şimbädä Rusiä xärbiläreneñ Çeçnädä urnaştırıluına 10yıl tula. Xoquq yaqlaw törkemnäre Rusiä xärbilären cäbärläw , urlaw häm törle cinayätlärgä qatnaşuda ğäyepli.
färidä xämit


text:
Monı ölkännär niçek qabul itte? 1nçe fevral’däge häm ğinwardağı yörülär arasında ayırma barmı? Televidenie tapşırularında 1nçe fevral’dä ölkännär bik qänäğät kürende. Pensionerlarnıñ ber öleşe aylıq bilet alıp yöri, ä ikençeläre, ällä nigä ber çıqqanğa 5 sum tüläp qaytu faydalıraq, dip belderä. «Tatar-inform» agentlığı xäbär itkänçä, taşlamalı aylıq biletlar bik az satılğan. 150 meñ danädän barı 18 meñe genä alınğan. Transport idäräse xezmätkärläre äytkänçä, ölkännär 200 sumnı canğa qaldırırğa tırışa häm aylıq biletnı alırğa telämi. Bu xaqta «Tatar-inform» agentlığı xäbär itä. «Azatlıq» radiosınıñ Qazan studiäsenä Qazannıñ Mäskäw rayonında yäşäwçe pensioner Nailä apa Ğalimova şaltırattı. Ul aylıq biletnı alırğa teli, ämma taşlama urınına birelä torğan aqçalarnı ul haman da ala almıy.Nailä xanım äytkänçä, 1nçe fevral könne ul bazarğa barıp qaytqan, trolleybustağı konduktor anı tülänmägän öçen açulanğan, aqça almawğa ışanmağan. Nailä xanım Galimova xezmät veteranı digän isemne yörtä. Anıñ süzlärençä, «Rusiä saqlıq bankı»nda xisap açu eşlären ul inde dekaber ayında uq tämamlanğan bulğan, ämma ğinwar häm fevral öçen dä aqçasın almağan. Banknıñ pensionerlar aqçasın niçek häm qayçan tüläw turında Bank xezmätkärlärenä möräcäğät ittek. Bank xezmätkärläre, Sotsial yaqlaw ministrlığınnan kilgän açqanı ikençe könne uq tapşırabız, dip belderdelär. Yäğni Qazan pensionerı Nailä Galimovanıñ taşlama urınına tieşle aqçasın almağanında banknıñ ğäyebe yuq, dip cawap birdelär. Sotsial yaqlaw ministrlığı xezmätkärläre, Qazan pensionerları belän şöğellänmibez, tulayım respublika buylap äytkändä, böten aqçalar da tüläp beterelgän, dip belderdelär. Ämma bu pensioner apa mäs’äläsen xäl itep qararğa wäğdä ittelär. «Azatlıq» xäbärçesenä, Qazan şähäreneñ sotsial yaqlaw idäräsenä şaltıratırğa kiñäş itelde. Bu idärä belän elemtägä kerä almadıq, şuşı oyışmadan da cawap alğaç, bu qisanıñ däwamın «Azatlıq»nıñ aldağı tapşırularında xäbär itärbez.
Bikä Timerova.


text:
Qıtay perzidentı Hu Jintao bügen biredä İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat belän oçraşudan soñ Tähran belän tığızraq elemtädä bulırğa çaqırdı.
Hu Äxmädinicatnıñ Tähran merı bulğan çaqta Qıtay eşmäkärlären yaqlawın maqtadı häm xäzer 2 ilgä mönäsäbätlärne yaña däräcägä kütärü öçen küp kenä mömkinleklär bulır dip ömetlänüen äytte.
Qıtay belän İrannıñ iqtisadıy ölkädäge, bigräk tä neft häm gaz tarmağındağı mönäsäbätläre inde küptännän urnaşqan.
Xäzer alar qimmäte 100 milliard dollardan artıp kitärgä mömkine tabiği gaz kileşüe turında söyläşülär alıp bara.


text:
1-nçe sintäberdä berniçä yöz keşene, şul isäptän küp sanda balalarnı totıq itep alıp mäktäptä biklängän suğışçılarğa bügen Rusiä xärbi köçläre höcüm itte.
Atışlar häm şartlawlar näticäsendä yözläp keşeneñ hälak buluı, 400-läp keşeneñ yaralanuı turında xäbär itelä. Höcümneñ niçek başlanuı turında bügen qarşılıqlı xäbärlär kilep tordı.
Federal' İminlek Xezmäteneñ Tönyaq Osetiä bülege başlığı Valeriy Andreyev atışlarnı xökümät ğäskärläre başlamadı dide.
Dönya televidenieläre mätkäptä barğan atışlardan qaçıp yögerep çığuçı yarımşärä balalarnı kürsätte.
Rusiä xakimiätläre atışlar näticäsendä mäktäpne xäzer tulısınça kontrol'gä aluları turında belderä.
Totıq aluçılarnıñ 13-e atışlar waqıtında qaçıp kitä alğan dielä.
Xäzerge waqıtta Yewropa Berlegen citäkläwçe Niderland tışqı eşlär ministrı Bernard Bot Beslan şähärendäge xällärgä tirän qızğanıç belderde.
Niderlandta Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrlar oçraşuında Bot Rusiädä totıqlar krizisınıñ tınıç yul belän çişelmäwe qızğanıç dide.
Şul uq waqıtta Bot Rusiä xökümäteneñ qıyın dilemma aldında qalğanlığın añlawı turında äytte.
Bot Yewropa Berlege terrorçılıqnıñ barlıq törlären tulısınça häm berşartsız ğäyepli dide.