text:
Sember ölkäse Yaña Malıqlı rayonında zur mädäni çara uzdı
Tatar Mädäniäte köneneñ üzenä kilsäk, anda rayonnıñ barlıq 5 tatar awılınnan da sänğati çığışlar alıp kilgännär. İske İsäntimer awılı äbiläreneñ mönäcätläre ayıruça tä'sirle buldılar. Tögälbuğa awılınnan kilgän yäş kenä yeget Ruslan İslamovnıñ “Moñnar qaytsın awılğa” digän cırı älegä awıl cirendä milli moñıbıznıñ saqlanıp kilüen, anı saqlap qaluçı yäş buınnıñ da isänlegen kürsätte.
Ämma iğtibar üzägendä Urta İsäntimer awılı üzeşçännäre buldı. Urta İsäntimer – İske Qulatqı rayonınnan tış, berdän-ber tulı qanlı üzeşçän sänğat tügärägenä iä awıl. Bu – Rusiäneñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Gakıyl' Şäkürewneñ fidaqar xezmäte cimeşe. Gakıyl' äfände osta bayançı häm oyıştıruçı bulsa, anıñ xäläl cefete Räysä xanım Urta İsäntimerneñ mädäni ruxı, canı bulıp sanala. Anıñ kebek cır-moñğa ostalar bar, ä menä sänğati süz ostalığı yağınnan aña tiñnär kürenmi, disäñ dä buladır. Häm şuşı uq çarada Räysä xanımğa da “Rusiäneñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre” isemen birü turındağı xäbärneñ ozın-ozaq alqışlarğa kümelüe dä ğacäp tügel: anı belälär, yaratalar, anıñ fidaqar xezmäten yuğarı bäyälilär.
Gaqil Şäkürev ölkännär belän eş alıp barsa, Räysä xanım - kiläçägebez, balalar belän. Ul citäklägän danlıqlı “Aygöl” isemle ansambl 1992 yılda oyıştırılğan ide. Töp maqsatı – ğoref-ğadätlärebezne, milli yolalarıbıznı öyränü, alarnı saqlap qalu häm kiläçäktä dä yäşätü. Mondıy izge eşläre öçen ul 1994 yılda Prahada uzğan Xalıqara balalar festivalennän “Bällür aqqoş” bülägenä layık bulıp qaytqan ide. 45 baladan torğan bu kollektivnıñ töp eş ısulı – bäyrämnärebezne teatral'läşterep, xalıqqa citkerä toru, anı uyınnarda da qatnaştırıp, yolalarıbıznı yañartu. Räysä xanım Şäkürewanı tasvirlauçı tağın ber küreneş. Ölkä üzägendä oyıştırıla torğan möhim tatar çaralarına da alıp baruçı sıyfatında yış qına Räysä xanım Şäkürewanı yäki Mäläkästän Läysän Xametşinanı çaqıru ğadätkä kerep bara. Monısı – 80 meñ çaması tatar yäşägän ölkä üzäge tatarları öçen ğar'lek kebegräk tä qabul itelergä mömkin. Läkin tatardan tormağan säbäplär dä yuq tügel.
Xäyer, bu säbäplär turında ayırım söyläşü taläp itelä. Ä älegä Rusiäneñ milli säyäsätenä qağılışlı ber ğibrätle mizgel. Cirle televizion kanalınıñ urısça yañalıqları xäbärçese Ramis Safin teleoperator alıp kilgän. Operator Aleksey zarlana: “Bu material 50 minutlıq tapşıruğa citär ide, ä annan nibarı ike minut qına qullanılaçaq. “Çişmä” isän çaqta 45 minutlıq itep yasar idek”,- di ul. Monısı inde mädäniät tügel – säyäsät. Urıs bulmağan xalıqlarnıñ mädäniäten, telen, ğoref-ğadätlären qorıtu säyäsäte. Üzençälekle Rusiäneñ üzençälekle säyäsäte.
Ayrat İbrahim, Sember


c: text/html

text:
Amerika Quşma Ştatlarında xalıq sanı 300 millionğa citte
Quşma Ştatlarnıñ Canisäp idaräse belderüençä, 17 Üktäber sişämbe könne AQŞtağı xalıq sanı 300 millionğa citäçäk. 39 yıl elek kenä, 1967 yılda, bu san 200 million ide. Xalıq sanınıñ şulay tiz üsüe 3 närsägä bäyle: urtaça ğömer ozınlığı arta, bala tuular ber däräcädä saqlana häm - bu üseşkä iñ zur öleş kertkäne - ilgä immigrantlar küp kilä.
"Bezdä xalıq sanı küptän üsep kilä. Amerikannar Yewropa xalıqları belän çağıştırğanda yäşräk. Berençedän, tuım-ülem çağıştırması yuğarı, ikençedän, möhacirlär ağımı köçle, bu xalıq sanı artuğa zur öleş kertä" di Texas Universitetınıñ Xalıq sanın tikşerü üzäge citäkçese Mark Hayward.
Xäzerge waqıtta Quşma Ştatlarda yäşägän 36 million keşe – anda tumağan. Bu zur sannı Heyward immigrantlarğa üz ğailälären kiterergä röxsät itkän säyäsät belän añlata.
İmmigrantlar bu ilneñ yözen çın mäğänädä üzgärtte. Canisäp idaräse mäğlümätenä qarağanda, bügenge köndä här öçençe amerikan aq tänle tügel – yä Latin Amerikadan, yä Aziädän, yä Afrikadan. New York, Los Angeles kebek zur şähärlärdä "kilmeşäklär" sanı 40 protsentqa citä. İñ tiz üsüçe milli törkem – ispan telle latinamerikannar – 43 million keşe, annan qala Afrikalılar – 40 million, häm Azialılar – 14-yarım million.
Amerikaga iñ küp möhacir cibärüçe berençe 10 il isemlege bu: Mexika, Hindstan, Fillipin, Qıtay, Salvador, Dominikan respublikası, Vietnam, Colombia, Guatemala häm Rusiä. Rusiä berençe 10-lıqqa äle genä kerde. Yaña kilgän möhacirlärneñ yartısınnan kübräge şuşı 10 ildän.
Quşma Ştatlarda xalıq sanı artu, ğömümän alğanda, uñay bäyälänä. Amerikada keşe siräk yäşägän urınnar citärlek. Möhacirlär qara eştän tartınmıy. Tik menä alarnıñ kübese zur qalalarda töplänergä tırışa, çönki anda eş tabu ciñelräk.
"Xalıq sanı artunıñ tiskäre yaqları şul, bu xalıqnı il buylap taratu mäsäläse, alarnıñ kübese zur şähärlärdä qalırğa tırışa. İkençedän, ilneñ milli tözeleşe üzgärä. Quşma Ştatlar iñ küp millätle ilgä äylänä bara" di Texas Universitetınnan Mark Hayward.
Küp-millätlelek ber yaqtan mädäniätne bayıta. İkençe yaqtan, toraq citkerü, cämğiätkä yaraqlaşu, mäğärif ölkäsendäge awırılqlar. Küp kenä mäktäplärdä distä ildän kilgän, distä törle tellärdä söyläşkän balalar uqıy.
Ä menä möhacirlär üzläre moña zarlanmıy kebek, kiresençä:
"Sez tağın qayda Afrika, Azia, Avstraliä, dönyanıñ här qitğasınnan kilgän keşelärne kürä alasız. Barı tik Amerikada. Minemçä bez Quşma Ştatlar mädäniäten bayıtabız, canlıraq, qızıqlıraq itäbez" di Lilly Dornic.
Lilly xanım moñarçı Taşkentta Amerikan ilçelegendä eşlägän, "green card" otıp Washingtonğa kilgän. Çit il matbuğatı belgeçe bulıp eşli. İre – fransuz, ul da "green card" otqan, bergäläp 2 yäşlek malay üsterälär. Yıllar buyı Amerikada yäşärgä xıyallanğan Lilly xanım, monda kilgäç ayğa menñgän kebek buldım di.
Mixri Babadjanova da Taşkenttan kilgän, läkin säyäsi sıyınu sorap. 12 yıl elek, ire häm 2 qızı belän. Üzbäkstannı bik sağına, läkin, säyäsi säbäplärdän qayta almıy. Quşma Ştatlarda östenleklär küp, misal öçen qızlarım rişwät tülämiçä, üz aqılları belän universitetqa kerde di ul:
"Üz ilmedä bulsam, qızlarımnı universitetqa kerter öçen miña rişwät tülärgä kiräk bulır ide. Monda isä alar imtixan birde häm qabul itelde" di Mixri Babadjanova.
Mixri xanım ire belän Washingtondağı Diplomatia xezmäte institutında Üzbäk telen uqıta. Quşma Ştatlar närsägäder ireşergä telägän keşe öçen, bigräk tä xatın-qızlar öçen, mömkinleklär ile bulıp qala di ul.
Ali Ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Groznıy. Çäçän qarşılığınıñ kürenekle ähelläre, Rusiä köçläre tarafınnan üterelgän Aslan Masxadov urınına möselman ruxanie Ğäbdelkärim Sadulayevnı bilgeläde. Monı çäçän qarşılığınıñ Londondağı wäkile Äxmät Zakayıv häm çäçän ğisyançıları citäkçese Şamil Basayev yaqlağan dip xäbär itelä. Çeçnäneñ elekke prezidentı Aslan Masxadov sişämbe könne üterelde. Anıñ ğailäse xäzer xalıqara cämäğätçelekkä möräcäğät itep, anıñ Mäskäwgä basım yasawın häm Rusiä xakimiateneñ Masxadov cäsäden ğailäsenä tapşıruın teli. Federal' xökümät isä terrorğa qarşı köräş qanunnarına tayanıp monı eşläwdän baş tarta häm Masxadov cäsäde inde Çeçnädän çitkä çığarıldı dip belderä. Ul arada bügen Çeçnädä, ber boralaqnıñ hälakätkä oçrawı säbäple 12 federal hälak bulğan, "Associated Press" agentlığı, boralaq elektr çıbıqlarına tigän dip xäbär itä.


text:
Zur uñış -- zur problema
Zur uñış -- zur problema
Paradoks xällär. İgen küp bulğaç kibetlärdä ipi bähäse töşärgä tieş ide. Läkin alar stabil' yuğarı tora. Citmäsä, awıl eşçännäre eşlägän öçen xezmät xaqı alalmıylar. İgençe terlekçelekkä yünälter ideñ -- ul tarmaq ta zıyanğa eşli. Qısqası, zur uñışnı tizräk wä yaxşıraq bäyägä satırğa qala. Läkin monda da problema -- bodaynıñ şaqtıy öleşe sıyfatı, yäğni klassı yağınnın tübän säbäple naçar satıla. Äle tağın kümäk xucalıqlar xökümätkä yazın alğan kreditların tülärgä tieşlär.
Şulay itep, tırışıp eşlägän, maqtawğa layıq awıl keşeläre qapqanğa eläktelär. Küräseñ, bu tarmaqta xökem itkän «daway-daway» sistemasın tamırdan üzgärtergä, alğa qarap eş itärgä waqıt citkänder.


text: Xalıq fikeren beleşülär Amerika Quşma Ştatlarnıñ däräcäse töşä barğanın kürsätte. Quşma Ştatalrda urnaşqan ber bäysez tikşerülär üzäge 44 ildän bulğan 38 meñ keşeneñ fikeren beleşkän. İke yıl elek uzdırılğan şundıy uq tikşerü belän çağıştırğanda, bıyıl näticälär üzgärgän. Törkiädä Quşma Ştatları turında uñay fikerdä buluçılarnıñ sanı 52%tan 30ğa töşkän. Pakstanda –23tän 10ğa. Rusiä, Üzbäkstanda häm Nigeriädä Amerika Quşma Ştatları turında küpçelek uñay fikerdä. Möselman däwlätläre Quşma Ştatlarnıñ terrorğa qarşı suğışına qarşı. Amerikannarnıñ öçtän ike öleşe Ğiraq prezidentı Säddäm Xösäinne bärep töşerer öçen köç qullanu döres dip sanasa, Yevropa illäreneñ kübese häm Rusiä, Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar iğlan itügä qarşı.


text:
Rusiä Däwlät Duması spikerı Boris Grızlov, uram cıyınnarı turındağı yaña qanunğa üzgäreşlär kerteläçäk, dip belderde.
Demonstratsiälärne prezident sarayı qarşında ğına ütkärergä röxsät bulmayaçaq. Çärşämbe könne Dumada berençe uqılışta qabul itelgän qanunda – uram cıyınnarın xökümät häm ilçelek binaları, şulay uq zur yullar yanında ütkärü tıyıla dielä ide.
Oppozisiädäge barlıq partiälär häm deputatlar älege qanunğa qarşı çıqtı, Grızlov süzlärençä, mondıy protest buluı säbäple, ikençe uqılışta qanun üzgärteläçäk.


text:
Vakuum
Vakuum - matdädän buş qalğan fäza.
Texnikada atmosfer basımnan şaqtıy kim basımda bulğan gaz moxite tevnik vakuum dip atala.
λ - gaz molekuları irekle yögerü ozınlığı
d - moxitneñ zurlığı
- tübän vakuum
- urtaça vakuum
- yuğarı vakuum
Vakuumnı U-sıman torbanıñ ber qulına boxarlaşmawçı sıyıqça salıp, östen asqa äyländerep buldırırğa bula, berwaqıt atmosfer basımın da belü mömkin. Ğälämdäge vakum 10-14 Pa qädär citä. Keşe yasağan cíhazlarnıñ iñ yaxşılar 10-10 Pa ğına buldıra ala.
ЭчTәлek
Texnik vakuum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tışqı atmosfera basımınnan şaqtıy kim basımdağı gaz texnik vakuum dip atala. Şul xalättä molekulalar üzara bäreleşe tuqtala. Aldan buşanu - forvakuum dip atala.
Fizik vakuum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kvant fizikasında kvant qırınıñ iñ tübän - töp energiä xaläte (nul' impuls, impuls momentı, bütän kvant sannarı belän) fizik vakuum dip atala.
Fizik vakuum buşlıqqa tiñ tügel. Tübän xalättäge qırda kvazikisäkçeklär bulırğa mömkin (virtual' yäki fononnar).
Fizik vakuum matdädän buşatılğan läkin qır belän tutırılğan fäza dip yörtelä. Bilgesezlek mäsläge buyınça fizik vakuumda härwaqıt virtual' kiäkçeklär tua häm yuqqa çığa: qırlarnıñ nul' tirbäneşläre baralar.


text:
Kongressnıñ yaña citäkçese urınına däğwä itüçelär bilgele buldı
Kongressta qaralaçaq mäs'älär genä tügel, anıñ yaña citäkçese kem bula digän soraw da zur qızıqsınu uyata. Moña qädär Kongressnıñ başqarma komitetı citäkçese urınına Razil Väliev, Fändäs Safiullin, Rafael Xäkimov däğwä itä ikän digän farazlar bar ide. Şuşı isemlekkä xäzer Damir İsxaqovnıñ häm Qazan milli mädäni üzäge direktorı Rinat Zaqirovnıñ ta kertelüe bilgele buldı. İsxakov üzeneñ fänni eşçänlege belän tanılğan bulsa, Qazan milli mädäni üzägen berniçä yıl däwamında citäklägän Zakirov, üzeneñ oyıştıru sälätenä iä buluwın rasladı. Kongress citäkçelegenä yaña buın oyıştıruçısı kilerme, yuqmı, anısın yaqın kiläçäk kürsäter.


text:
Kofi Annan Yewropa Berlege ministrları belän Libanda Tınıçılq Saqlaw köçläre turında söyläşä
Yewropa Berlege Libandağı tınıçlıq köçlärenä öleş kertü turında kiñäşläşülärne däwam itä. Comğa könne BMO general sekretare Kofi Annannıñ Brüsseldä Yewropa Berlege illäre tışqı eşlär ministrları belän oçraşuında da süz şul turıda bara. Oçraşu axırında Libandağı 15 meñlek xalıqara köçlärne Yewropanıñ qaysı ile, Fransiäme yäki İtaliäme citäkliäçäge iğlan iteler dip kötelä.
"Min Yewropağa ışanam. Min bügenge oçraşu uñışlı ütär, Yewropa üzenä cawaplılıq alır häm Liban xalqı, ul töbäk xalqına teläktäşlegen kürsäter dip bik nıq ışanam" dide Annan.
Oçraşu Libandağı xalıqara tınıçlıq köçlären Fransiäme, İtaliäme citäklär digän sorawğa açıq cawap birer dip kötelä.
Libanda inde küp yıllar buyı torğan 2 meñ keşelek xalıqara iminlek köçlären Fransiä citäkli. Fransiä bu köçlärneñ sanı 15 meñgä qädär arttırılğaç anı citäkläwne däwam itüdän çitläşergä telägän ide.
12 kön elek Libanda atışlarnıñ tuqtaluına kitergän BMO İminlek Şurası resolütsiäseneñ töp äzerläwçese Fransiä monıñ säbäbe dip tınıçlıq saqlawçılarnıñ mandatı açıq itep kürsätelmäw dide. Ämma uzğan atnakiçtä, 24 avgust könne Fransiä prezidentı Jaques Chirac Parijdan televidenie aşa xalıqqa möräcäğät itep fikeren üzgärtüen belderde.
"Libandağı tınıçlıq köçlärendäge bezneñ öleşebez östämä 2 batalionğa artaçaq. Şulay itep Libanda Fransiäneñ zäñgär kaskalı 2 meñ soldatı urnaştırılaçaq. Ägär dä BMO teläsä Fransiä Libandağı tınıçlıq köçlären citäkläwne däwam itärgä äzer" dide Chirac.
Mäğlümät çaralarına qarağanda, Fransiä xäzer bu köçlärneñ mandatı häm eşçänlek qağidäläre üx soldatların citärlek däräcädä saqlıy dip isäpli.
Yewropa illäre elegräk Libandağı tınıçlıq köçläreneñ mandatı alarğa utqa totılğan oçraqta ğına köç qullanu mömkinlege birä, höcümnärne buldırmas öçen üzlärenä berençe bulıp çaralar kürü mömkinlege birmi dip borçılu beldergän ide.
Rimdağı Tışqı eşlär institutınıñ saqlanu mäsäläläre analitigı Giovanni Gasparini xäzer tınıçlıq saqlawçılarğa üz üzlären saqlaw maqsatında berençe bulıp höcüm itü xoquqı da birelä di.
"Bu köçlärgä xäzer başqalarnıñ berençe bulıp ata başlawın kötep torırğa turı kilmiäçäk. Bu tınıçlıq saqlaw operatsiäsendäge ğädäti xälgä möhim üzgäreş kerüne añlatata" dide Gasparini.
Fransiä ikelänep torğan arada bu atnada tınıçlıq köçlären citäkläwne İtaliä üz östenä alırğa rizalıq birep ölgerde. Fransiä citäkçelekne üzendä qaldırırğa teläk beldergäç xäzer bu mäsälägä berär çişeleş tabarğa kiräk bulaçaq.
Rimda çığuçı La Repubblika gazetı yazuınça Fransiä Rim belän urtaq citäkçelek alıp barırğa täqdim itkän. Gazeta yazuına qarağanda, Fransiä Libandağı köçlärgä citäkçelek itärgä, İtaliägä BMO Tınıçlıq saqlaw operatsiäläre idaräsen tapşırırğa teli.
İtaliä Libandağı köçäytelgän tınıçlıq saqlaw köçlärenä 3 meñ xärbie belän öleş kerter dip kötelä. Xäbärlärgä qarağanda İspaniä ber meñläp soldat cibärergä mömkin. Finländiä kebek keçkenäräk illär dä üzlärennän öleş kertergä wäğdä itte.
Germaniä üz xärbiläreneñ İsrail soldatları belän bäreleşü mömkinlegenä yul quymasqa teläwen äytep tarixi säbäplär belän añlatıp barı diñgezdä Libannıñ yar buylarında politsiä eşlärendä qatnaşırğa, yardäm itügä genä alınırğa rizalıq belderde.
Tınıçlıq saqlawçılarnıñ maqsatı Libannıñ könyağında yañadan İzrail belän Xizbulla bäreleşen buldırmaw. Xalıqara köçlär belän bergä ilneñ könyağında tağın 15 meñlek Liban xökümät ğäskärläre dä kiterelä.
İzrail xalıqara köçlärneñ Xizbullanı qoralsızlandıruın teli. Chiraq isä alar bu eşkä alınmıyaçaq dip belderde. İzrail Xizbullanıñ qoralsızlandırılmıy qaluına riza bulırmı yuqmı, anısı älegä bilgesez. Şulay da tışqı eşlär ministrı Tzipi Livni atnakiçtä Tel Avivta tağın ber märtäbä BMO köçläre kertelüenä xuplaw belderde.
"Minemçä bu töbäktä wäzğiätne üzgärtergä mömkinlek birüçe mizgel. Ämma älbättä bu İzrailgä genä bäyle tügel. Bu kübräk Liban xökümätenä häm xalıqara cämäğätçelekneñ ixtiarına bäyle bulaçaq" dide Livni.
Libanda tınıçlıq saqlawğa Malayziä, İndoneziä häm Banğladış ta zur öleş kertergä teläk beldergän ide. Ämma İzrail üze belän diplomatik mönäsäbättä bulmağan illärneñ Libanğa kilüenä qarşı çıqtı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Benzinğa xaqtar arttı
Başqortostanğa bıyıl benzinğa xaq 3 tapqır arttı. Xäźer 95-se markalı benzindıñ litrı 20 hum da 10 tingä ette. Huñğı tapqır xaqtar sentyabr urtalarında kütärelde. Yıl başınan döyöm alğanda ul 12 protsentqa qimmätlängän. Xaqtarźıñ artaban nisegeräk köylänäsägen belderergä teläüselär yuq. Benzinğa xaq artıuınan passajirźar ğına zıyan kürä. Sönki marşrut astobustarı xaqtı benzin xaqına qarap arttıra bara. Bığa tiklem 10 humğa yörötkän gazel mikroavtobustarında yul yöröü 15 humğa äylände.


text:
Salavatnefteorgsintez satılmıy
Rusiä däwlät Duması räise urınbasarı Oleg Morozovnıñ ildä Tatarstan belän Çeçen respublikaları ğına kileşügä däğwä itä ala digän fikerennän soñ Başqortstanda cil-dawıl qupqan ide. Konovalov-Şäymiewlarnıñ kiñäşmädäge süzlärennän soñ älegä Başqortstanda reaksiä sizelmi. 13Hчe dekaber respublikanıñ Milek ministrlığı Salavatnefteorgsinteznıñ satılmawın belderde. Ul 22 nçe dekaberdä uzaçaq auksionğa satuğa quyılğan ide. Qayber analitiklar monı Konovalovnıñ kileşü mäs’äläsendäge süzlärenä respublika xakimiäteneñ cawabı dip añlata.


text:
Yañı benzin - prezident saqırıuı emeşe
Respublikala tiźźän ewro 4 standartına tap kilgän sifatlı yağıulıq eteşterelä başlayasaq. ,,Başkirnefteprodukt,, asıq aksionerźar yämğiäte zaman talaptarına yauap birgän, ekoloğik yaqtan taźa yağıulıq häm maylau materialdarı täqdim itä. Prezident Mortaza Räximov Däülät Yıyılışı-Qoroltayğa yullamahında yağıulıqtıñ yañı stardarttarına küseü käräklege äytkäyne. Farman tiź arala häm qätği ütälä. Küp tä ütmäne respubliqanıñ neft eşkärteü tarmağı źur üźgäreştär kiserźe. Öfö neft eşkärteü şirqäte zamansa ısuldar qullanıp ewro–4 benzinı häm oşo standartqa yaraqlı dizel yağıulığı eteşterä başlanı. Belgestär äyteüensä, yañı yağıulıqta kökört häm başqa ximik elementtar kimäle tübän, timäk tirä–yaq möxitkä lä unıñ zıyanı äźeräk.


text:
Quşma Ştatlarnıñ könyağındağı New Orleans şähärenä yaqınlaşuçı Katrina dawılı iñ yuğarı 5-nçe däräcädäge dawıl dip bäyälänä.
Tizlege säğätenä 250 çaqrımğa citkän bu dawıl qotoçqıç zur zıyan kiterergä mömkin.
Katrina dawılı inde Florida ştatınıñ ber öleşenä zıyan kiterde häm Meksika qultığındağı cıyıl sudan energiä alıp köçen tağın da arttırdı.
Quşma Ştatlarda 1935-nçe yıldan birle barı 3 kenä 5-nçe däräcädäge dawıl buldı.
Katrina yar buyına düşämbe irtän kilep citärgä tieş. New Orleansta häm Luiziana ştatınıñ başqa tübän öleşlärendä yäşäwçelär evakuatsiälänä. Ämma räsmilär xalıq bu dawılnıñ ni däräcädä qurqınıç buluın äle añlap betermi kebek di.


text: Äfğanstannıñ Böyek Mäclese, Loya Cirğa delegatları yabıq işeklär artında kiñäşülär başladı. İlneñ yaña konstitutsiäsen tawışqa quyır aldınnan alar bulğan qarşılıqlarnı xäl itergä tırışa. Kilgän mäglümätlärgä qarağanda töp bäxäslär yuğarı räsmilärneñ ike watandaşlıq totu mäsäläse häm üzbäk telenä, Paştu häm Dari telläre belän berrättän, räsmi status birü tiräsendä bara. Äfğanstan prezidentı Xomid Karzai delegatlarnı bügennän qalmıyça urtaq fikergä kilerä çaqırdı. Atnakiç könne 500 delegatnıñ 1/3 östämälärgä tawış birüdän baş tartqannan soñ Mäcles tuqtalıp qalğan ide. Yaña konstitutsiä Äfğanstanda berençe demokratik saylawlar ütkärügä yul açır dip kötelä.


text:
23 ğínwar könne Fäyzi Ğaskärov isemendäge başqort akademiä biü ansamble kollektivı tatarlar belän başqortlar yäşägän töbäklärgä ğastrollärgä çığıp kitte. İke atna buyı däwam itäçäk bu säfärläre barışında tanılğan sänğät kollektífı Çiläbe häm Kurğan ölkälärendä, şulay uq Yeqäterinburg şähärendä konsertlar biräçäk.
Dönyanıñ altmıştan artıq ilendä üz ostalıqların kürsätkän ataqlı biüçelär bu säfärläre barışında säxnälärdä çığış yasawlardan tış, Çiläbe häm Qurğan ölkälärendäge tatar häm başqort milli oyışmaları wäkilläre belän häm anda yäşäwçe millättäşlärebez belän oçraşular da oyıştıraçaq.


text:
"Moscow Times" gazetası Putinneñ federal'' sistemanı reformalaw säyäsätenä yomğaq yasıy
Russiädä prezident saylaularında xäzerge prezident Putinneñ ciñep çığaçağı xäzerdän ük mäğlüm. Putinneñ berençe prezidentlıq möddätendäge in möhim häm berençe politik inisiativasın , ul da bulsa, federal sistemanı reformalau mäsäläsen yomğaqlau öçen vaqıt citte. Asılda monı anti-federal reforma dip atap ta bula. Şuşı programmanıñ töp maddäläre bolar ide. Berençedän, başlıqları prezident tarafınan täğäyenlängän 7 federal okrug buldıri. ikençedän, federal Şuranıñ xakimiäten, gubernatorlarnı kiñäş funksiäsen ütävçe Dävlät sovetına kertü yulı belän zäğiflätü häm öçençedän, federal xakimiätkä regional mäsälälärgä tıqşınuğa yul quyğan , şul sanda saylanğan cirle citäkçelärne çitlätügä, cirle parlamentlarnı taratuğa mömkinlek birgän mexanizm buldıru. Putinnıñ federal sistemanı reformalau planınıñ niçek ütälgän buluı xaqında belgeç Nikolay Petrovnıñ " Moscow Times "ta bügen basılıp çıqqan maqäläse "Federal sistemanı reformalauğa dürt yıl" dip atala.
Cirle xakimiätlär federal agentlıqlarnıñ regionadağı bülekçäläre östennän kontrolen yuğalttılar. Cirle bäyläneşlärne özü häm Mäskävgä turılıqlılqnı üzterü öçen xezmätkär regulär räveştä almaştırıla. Cirle xakimiätlär belän qanunarnı başqaruçı agentlıqlar, mäxkämälär häm eşquarlıq arasındağı elekke elemtälär yuqqa çığarıldı. Prezident ilçeläre federal programmalarnıñ ğämälgä quyıluı öçen basım yasılar , gubernatorlar belän prezident arasındağı oçraşularnı oyıştıralar , üz okruglarındağı käsepne häm xalıqara ekonomik xezmättäşlekne kontrol itälär. 7 okrug öçen iqtisadi täräqqiät planı äzerlände.
Kreml töbäklärdä üz kontrolen nığıtu öçen gubernator saylaularınnan da osta faydalandı. Putin väkilläre FSB türälärenneñ Voronej häm Smolenskta häm İnguşetiädä gubernator saraylarına kerep utırularına ireştelär. Läkin, Kursk häm Tverdä moña ireşä almadılar . Läkin, gubernatorlarnı almaştırmağanda da , Mäskäv Federal Şurağa saylap alğan kandidatlarnı cibärü häm regional eşquarlıqne kontrol itüe belän regionnarğa basımın köçäytte. Aftordan sitat.
Federal sistemanı reformalaunıñ töbe-tamırında xakimiät mäsäläse tora. Bu gubernatorlarğa qarşı suğış iğlan itüne añlatmıy. Mäsälä Yeltsin çore räsmi şäxesläre äle dä täsirle bulğan prezident administratsiäsen uratıp, regionnarda quät agentlıqları , yäğni qorallı köçlär, iminlek häm qanunı ğämälgä quyu köçläre östennän kontrol urnaştıruda.
Reforma programmasınıñ artında baştan uq siloviklar tordı. Kürsätmälär çığaru häm alarnı ütäv öçen generallar kiräk ide. Annan başqa regionnardağı siloviklarnı, prezident väkilläreneñ ştabın häm federal inspektorlarnı başqa kem idarä itä alır ide ? Prezident väkilläre üz vazıyfaların ütädelär dip äytep bula. Alar xalıq sanın aludan alıp Milli Tulay Produksiäne üsterägä häm Rusisä mädäniäten canlandıruğa qädäre prezidentnıñ töp inisiativalarında qatnaşalar. Generallarnıñ kiräge qalmadı kebek. Ber general Sant Petersburg xökmäteneñ ağzası belän almaştırıldı. Könyaq Federal Okrugı başlığı Viktor Kazantsev almaştırılaçaq digän xäbärlär yüri. Şulay da okruglar äle üz köçendä qalaçaq kebek. Çönki alar öç basqıçtan , Putin väkilläre, inspektorlar häm cirle räsmi şäxeslärdän torğan üzäkläşterelgän yaña çeltärneñ töp elementları bulıp toralar İñ möhime federal okruglar politik sistemanıñ ber öleşenä äyländelär, alarnı beterü büten strukturanıñ cimerelüenä kiterä ala. Läkin, przident väkilläreneñ danlı künnäre ütte. Federal reforma yaña basqıçqa basa. Vertikal häm horizontal xakimiät strukturasın nığıtu , regionnarnı konsolodatsiäläv häm idarä itelgän demokratiäne här qatlamda nığıtu östendä ğadäti eş bara. Läkin ber närsäne onıtmasqa iräk- 7 federal okrug Putin rejimınıñ nigeztaşın täşkil itä. Putinneñ yuğarıdan birelgän ämerlären ütägän, buysınğan, cavaplılıq bülengän , eşquarlıq häm grazdannıq cämğiäte dävlät kontrolendä torğan berdäm cämğiät buldıru planı öçen federal okruglar kiräk. Nikolay Petrov üzeneñ maqäläsen bolay dip tämamlıy.
Putinneñ reforma säyäsäteneñ maqsäte barlıq xakimiätne federal üzäktä tuplau yulı belän Kremlneñ xakimiäten üsterü häm regionnardağı quät agentlıqların yulğa kertü. Şuşı säyäsätneñ uñışlığı Putinneñ berençe prezidentlıq möddätendä küz aldında totqan töp maqsätenä ireşüen añlatır ide. Ä töp maqsät- Çiklänmägän xakimiät.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatarstanda xatın qızlar arasında eşsezlek
Yevropa illärendä dä Amerikada da säyäsätçelär dä cämäğätçelek tä arta barğan sanda şirkätlärneñ arzanlı illärgä küçep kitüe häm monıñ näticäsendä eşsezlekneñ artuına nıq borçıla. Eşsezlek bügen in qaynar säyäsi tema Amerikada küp kenä şirkätlärneñ Hindistan, Meksiko,Qıtay kebek illärgä küçep kitüe häm tendänsiäneñ däwam itüe turında uzğan tapşıruda äytep ütkän idem. Yevropağa kilgändä , iqtisadta Yevropanıñ lokomotive dip qaralğan Germaniädä ekonomika sonğı yıllarda bik aqrın qımıldıy, torğınılqta , eşsezlär sanı arta bara. May başında Yevropa Berlegenä yarlıraq häm arta qalğanraq 10ilneñ äğza buluı , eşsezlär sanı artaçaq digän qurqularnı arttırdı.Könsayın kiñ küläm mätbuğat çaralarında tanılğan zur şirkätlärneñ aqça ekonomiäläw mäqsatında xezmät xaqı tübän illärgä küçenüe turında xabärlär işetep torabız. Polşa, Baltıyq illäre Slovakiä kebek Berlekkä yaña ğına äğza bulğan illär xäzerdän ük artaçaq xezmät xagı säbäple eş urınnarın Rumıniä Moldava kebek arzanraq illärgä yuğaltabız dip borçıla başladılar.Berlek illäre , yaña äğza illärdän arzanlı eş qullarınıñ üzlärenä küçep kilüen tuqtatu öçen waqıtlı çikläwlär quydı, İlenä qarap qaysına 2 qaysına 7 yıl barıp eşli almayaçaq yaña äğza illär xalıqları. Çit il investitsiläre yaña eş urınnarın üzenä cälep itüdä ike il bigräk tä uñışlı buldı. Qıtay wä Hindistan .Üzäk Aziä, Kafkaz,Qazaxstan , Azerbaycan , xätta Tatarstan Başqotstann kebek illärdä dä xezmät xaqı tübän .Ämma bu ğına citärlek säbäp tügel. Londonda urnaşqan Rekonstruksiä häm Täräqiät bankı baş ekonomistınıñ urınbasarı Steven Fries fikrençä, bizenes möhitı belän bäyläneşle aspektlar bizenes qağıydälärenıñ sıyfatı häm yışqına korrupsiä belän bäyläneşle problemalar säbäple bu illär qatmarlı urınnar bulıp qala. Tömän, Udmurtiädäge xabärçelärebez eşsezlärneñ yaqınça 70%n xatın qızlar täşkil itä dip äytkän ide. Qazandağı xabärçebez Gölnaz İlgizär Tatarstanda Xezmät häm Mäşğuliät Ministırılığınnan alğan mäğlümätkä tayanıp menä närsälär äytte.
Gölnaz(audio)
färidä xämit,praga


text: Ğíraqnıñ Näcaf şähärendä bügen amerikan ğaskärläre häm şigilär başlığı Moqtada Äs Sadr tarafdarları arasında yaña bäreleşlär buldı. Quşma Ştatalar xärbi oçqıçları baş kütärüçelärneñ nığıtmaların bombığa tottı. Ğíraq xakímítları xäbär itüençä, aldağı täwlek äçendä Näcafta barğan suğışlarda 40 lap ğíraqlı xälaq bulğan. Bügen Bağdatnıñ tönyäğında intixar terrorçı urındağı xakímít wäkilläre utırğan maşínalar käräwänı barğan yulda bombı quyılğan maşína şartlattı. İke keşe hälaq buldı, 8 keşe yaralandı. Pol'şa saqlanu ministerı Yeji Şmaydzinskiy Warşaw ğaskärlären Ğíraqtan tizräk çığaru öçen tırışaçaq, dip belderde. Ğíraqnıñ könyäğında pol'şa xärbiläre urnaşqan urında bulıp minister, älgäre töbäktä totrıqlıq häm iminlek tämin itelergä tieş, dide.


text:
Mäçetkä säyäxät
Yartı million çaması möselman xalqı yäşi dip isäplängän Sverdlov ölkäsendä eşläp kilgän distälägän mäçetlär arasında ike bik matur mäçet bar – berse Pervoural''ski qalasında, ikençese Yuğarı Pışmada. Rusiädä iñ qüätle häm iñ zur şähärlärneñ berse bulıp sanalğan Yekaterinburg qalasında yäşäwçe möselmannarğa bu turıda älegä xıyallanırğa ğına qala.
Bu könnärdä Yekaterinburgta eşläp kilüçe Milli Media-Xolding citäkçeläre şähärneñ yıraq çitendä urnaşqan Ximmaş bistäsendä yäşäwçe möselmannar öçen Pervoural''ski mäçetenä ekskursiä oyıştırdılar. Xalıqnı alıp barıp qaytu öçen böten uñaylıqları bulğan zur, matur avtobus bilgelände. Şunısı quanıçlı, mäçetkä barırğa olı yäştäge keşelär genä tügel, yäşlär dä, balalar da teläp cıyıldılar. Barır yulda oyıştıruçılar Pervoural''ski mäçete, anıñ tözelü tarixı, mäçettä uzdırıla torğan çaralar turında söylädelär. Annan soñ üzara tanışıp aldılar. Dustanä äñgämä belän qışqı yul sizelmi dä qaldı.
Mäçet qarşında qunaqlarnı Qazıylat idäräse citäkçese Danis xäzrät Däwlätov üze qarşı aldı. Küplärneñ mäçetkä berençe kilüläre ikän. Xucalarnıñ yaqtı yöze, dustanä äñgämä qayberäwlärneñ beraz tartınuın tiz beterde. Mähabät allah yortın qarap çıqqannan soñ, Danis xäzrät qunaqlarnı zur zalğa çaqırdı. Xäzrät bu moğcizalı dönyanı yaratqan Allahı Täğäläneñ qödräte, islam dine xaqiqäte, yäş buınnı äxlaqi ruxta tärbiäläw, ata-analarnıñ häm balalarnıñ ber-berse aldındağı izge burıçı turında bik mawıqtırğıç itep äñgämä qordı. Annan soñ qunaqlarnı tämle çäy östäle yanına çaqırdılar.
Din-äxlaq, tärbiä, tuğan telne saqlaw kebek aktual'' temalarğa söyläşü kire şähärgä qaytqanda avtobusta däwam itte. Küplär üz balaların tuğan telgä öyrätep üsterä almawlarına borçılıp söylädelär. Ul ğına da tügel, tatarnıñ tatar belän üzara rusça söyläşüe dä küplärne poşındıra ikän.
Ekskursiägä baruçılar üzara yaqınraq tanışırğa, oçraşıp torırğa süz quyıştılar. Küplärne Ximmaş bistäsendä Tatarstan tapşıruların kürsätä alırlıq caylanma quyu mömkinçelege qızıqsındırdı. Şähär kabel'' televideniese anda kilep citkänçe, bälki ber oçraşu urını buldırıp, sputnik antenna quyarğadır digän fikerlär dä işetelde.
Ğomumän, Pervoural''ski mäçetenä oyıştırılğan säyäxät bik küñelle häm faydalı bulıp uzdı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg.


text:
Fäqir ildä fatirnı qayan alırğa?
Xäzer yortlar salu kiñäysä dä, ğadi keşegä fatir satıp alu bik qıyın. Xätta toraq tözü ilküläm milli proyekt buyınça alıp barılsa da. Östämä çaralar häm mömkinleklär töbäklärdän häm citäkçe kadrlardan tora. Menä şul turıda küptän tügel Qazanda Rusiä prezidentı qarşındağı Däwlät Sovetı prezidiumı utırışında süz bardı. Tatarstan täcribäse häm M.Şäymiev citäklägän törkem täqdimnäre isäpkä alına. Ämma barıber ilküläm proyektlar xalıq öçen möhim bulıp, däwlätneñ östenlekle yunäleşe itep iğlan itelsä dä, xällär tiz genä uñay yaqqa üzgärmi. Käğäzdä yazılğan zur aqçalar keşelärneñ mul tormışın tä'min itkänçe, zur yullar häm küp waqıtlar ütä.
Älege proyektlar xalıq tormışınıñ dürt möhim tarmağın üz eçenä aldı - sälämätlek saqlaw, mäğärif, toraq häm awıl xucalığı. Uzğan yılda bu tarmaqlarda uñay üzgäreşlär inde tormışqa aşa da başladı. Mäsälän, Tatarstanda toraq tözü, xalıqnı toraqlı itü şaqtıy alğa kitte. Respublikanıñ bu ölkäsendä uñışları Mäskäwdä dä qızıqsınu uyattı. Tatarstanda ipoteka buyınça fatir alu öçen 15 meñnän artıq keşe Däwlät toraq fondı belän kileşü tözegän. Äle 25 meñe çiratta tora. İlküläm proyektınıñ töp maqsatı isä ğadi keşe alırlıq toraq tözü. Ämma älegä qädär toraq alu bik awır. Bu xaqta belgeçlär fikeren tıñlap kitik. Sotsiologiä fännäre doktorı, professor Ämir Gıylmanov söyli:
Tatarstan toraq tözü buyınça alda bara. Menä ul toraqnı niçek alırğa xäzer? Menä, mäsälän, yäş ğailä. Ul fatirnı satıp alırğa aqçaları bulsa bik äybät tä bit. Ä menä ğadi genä qız häm yeget öyläneştelär. Alarğa ipoteka buyınça da fatirnı berkem dä birmäyäçäk. Çönki berse ala 3Meң, ikençese 5-6 meñ.İlküläm proyektlar sälämätlek saqlaw tarmağına da üzgäreşlär kiterde. Qayber tabiplarğa, şäfqät tutaşlarına xezmät xaqı arttırıldı, meditsina oyışmalarına yaña cihazlar alındı. Ämma sälämätlek saqlaw ölkäsendä çişäse problemalarnıñ äle oçı-qırıyı kürenmi. Nigezdä meditsina xezmätkärläreneñ tir tügep alğan xezmät xaqları tübän qala. Bu isä awırularnı däwalaw sıyfatında çağıla.
Qazanda Rusiä prezidentı qarşındağı Däwlät Sovetı prezidiumı utırışında Rusiäneñ finans ministrı Aleksey Kudrin oçsızlı toraqlar tözügä aqça citmäyäçäk, çönki bulğan aqçalar yul tözügä bülenä dip küplärneñ küñellären yaralağan ide. Xätta Vladimir Putin taqır yullar buylap äybät mersedeslarda cilderüçelär häm cimerek baraklarda yäşäwçe fäqirlär barlığın iskä alğan ide. Monı televideniedä kürgän häm işetkän keşelär bötenläy qawşap qaldı. Çönki bu döres süzlär. Xätta yullar tözelsä dä, sotsial' tormış elekkeçä qalırğa mömkin. Rusiä prezidentı belän bu yulı berkem dä bäxäsläşmäde. Ämma ğämäldä kemneñ qararı iñ soñğısı bulır - xäzergä bilgesez.
Al'bina Zäynulla


text:
Ğiraq wä Süriä urtaq çikne bergäläşep saqlaw turında kileşä
Yaña Ğiraq xökümäteneñ yuğarı wäkile berençe märtäbä kürşedäge Süriägä barıp, ike il arasındağı çiklärne bergäläşep nığıtu xaqında söyläşep qayttı. Ğiraq belän Süriäneñ 600 çaqrım ozınlıqtağı urtaq çige Ğiraqqa ütep kerergä tırışqan törle islamçı radikallar öçen älegä qädär açıq qapqanı xäterlätä ide. Xäzer isä Bagdad, moña çik quyu maqsatında Damask belän urtaq iminlek köçläre buldıraçağın belderä.
Audio, Barxäm Sälix
"Süriä yağında şunı añlaw bar, Ğiraqnıñ iminlege häm möstäqillege ber ğiraqlılar öçen genä tügel, ä bar töbäk öçen dä möhim. Menä şul yaqtan qarağanda bez ike yaqnıñ da xezmättäşlek itüe kiräklegen küräbez" dip añlata Ğiraqnıñ Süriä belän çik buyın bergäläşep saqlaw ixtiacın Bagdadtağı yaña xökümätneñ vitse-premyerı Barxäm Sälix. Berük waqıtta ul andıy xezmättäşlekneñ ber Süriä belän genä tügel, ä Ğiraqnıñ başqa kürşeläre belän dä urnaştırıluın teli, bu ilne torğızuğa da, bar töbäktäge iminlekne nığıtuğa da yardäm itäçäk dip belderä.
Audio, Barxäm Sälix
"Bez yaña Ğiraqnıñ töbäktäge illär öçen berektäş buluın, andağı bar xalıqlarğa fayda kiterüen telibez, ä inde Süriä belän mönäsäbätlärgä kilgändä, bezne anıñ belän tarixi da, mädäni dä, ictimaği wä iqtisadi da elemtälär bäyli, bu ikeyaqlı mönäsäbätlärdä ayırım iğtibar taläp itä" di Ğiraq xökümäte başlığınıñ äle genä Damaskta bulıp kitkän urınbasarı. Londonda urnaşqan Xalıqara mönäsäbätlär institutı xezmätkäre Rime Allaf fikerençä, Sälixneñ Süriägä baruı Bagdadtağı xökümätneñ üz kürşeläre tarafınnan tanılunı qazanu omtılışı bulıp tora. Läkin Ğiraqnıñ çik buyı mäs''äläsendä xezmättäşlek kiräklegen tanuı Süriä öçen dä bik möhim, di Allaf.
Audio, Rime Allaf
"Premyer-ministr urınbasarınıñ Süriägä baruı, Süriä telägän närsä bulıp tora - ğiraqlılar Süriä häm başqa kürşe däwlätlär belän xezmättäşlek itü kiräklegen, alay ğına da tügel, Ğiraq wäzğiateneñ bar Yaqın Könçığış öçen möhim buluın tanıy" di Londondağı tikşerenü institutı xezmätkäre Rime Allaf. Räsmi Damask Ğiraqta amerikannar yardäme belän
quyılğan yaña xakimiatne tanırğa cıyınmasa da, başqa ğäräp illäre tösle ük Süriä dä Ğiraqtağı wäzğiatneñ tınıçlanuın teli.
Audio, Rime Allaf
"Süriäme, Söğüd Ğäräbstanımı, älä İordaniäme, Ğiraqnıñ xäzerge küçeş çorı xökümäten tanımağan oçraqta da alar ildäge totrıqsızlıqnıñ däwlät çiklärennän çıqmawı öçen xezmättäşlek itärgä bik riza" di Rime Allaf. Qayber belgeçlär, şul mänfäğät Ğiraqnıñ yaña xakimiaten, ğäräp xökümätläre häm Quşma Ştatlar arasındağı ber aradaşçığa äyländerä ala dip isäpli.
Kärim Kamal


text:
Qazanğa üzençälekle säyäxät
Tatarstannıñ ut kürşe buluı arqasında Sember ölkäseneñ qala-salalarınnan märkäzebez Qazanğa ekskursiälär oyıştıruı ğädäti küreneşkä äylänep bara inde, şöker. Ä menä Çardaqlı rayonınıñ Ürän awılı mäktäbeneñ ana tele uqıtuçısı Älfiä Alimova oyıştırğan säyäxätne “ğädäti” dip atap bulmıy. Mäğnäwi yaqtan da, oyıştıru ısulı buyınça da. Ğädättä, balalar äti-äiläre aqçası xisabına säyäxät qılalar. Bu yulı – ŞÄXSİ xezmät quyıp! Älfiä xanım Çardaqlı rayonı ana tele uqıtuçılarınıñ metodik berläşmäsen citäkli. Säyäxätkä kandidatlar uquçılar arasında ana tele häm tatar tarixı buyınça bäygelär näticäsendä bilgelänä. Näticädä rayonnıñ 3 iñ zur awılınnan 40 bala tuplanğan. Ä aqça mäsäläsendä “Aq Bars” bankınıñ Ul'yan filialı citäkçese Nuriä xanım Mäcitova yärdämgä kilgän.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Färit Möxämmätşin Ufada bulıp qayttı
Germaniä kügendä faciğäğä oçrağan oçqıçta häläk bulğan balalarnı kümüdä qatnaşu, kürşe respublikanıñ qayğısın urtaqlaşu öçen Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin Ufa şähärenä barıp qayttı. Ul Ufada bulğan waqıtta, Başqortostan Däwlät Ciılışı räise Konstantin Tolkaçev belän ike respublika parlamentlarınıñ xezmättäşlege turında da söyläşülär alıp barğan. Bergä xäräkät itkändä, respublika xoquqların yaklaw uñaylıraq bulaçaq. Awır mizgellärdä, yuldağı kirtälärne ciñep çığu öçen kürşelärneñ ber fiker, ber ğämäl belän yäşäwe urınlı, älbättä.
Räsmi räweştä belderülär yasalmasa da, Başqortostan tatarları qorıltayın ütkärü tärtiben, anıñ waqıtın bilgeläw turında da söyläşülär bulırğa tieş ide. Xäzergä Färit Möxämmätşin bu turıda mäğlümät taratmasa da, avgust ayında bulaçaq öçençe Bötendönya tatar kongressına Başqortostannan delegatlar saylawnıñ, respublikadağı tatarlarnıñ qazanışların häm problemaların tikşerüneñ barıber kiçekterelä almawı kön kebek açıq.


text:
Ekrem Çelebi - Metris
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Metris
Etiketler : Ekrem Çelebi - Metris türkü indir, Ekrem Çelebi - Metris türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Metris mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Metris türküsü, Metris sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Metris bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Değirmene Taş Koydum
Ekrem Çelebi - Derdimi Kimlere Desem
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Ağlamayı Seviyorum
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum


text:
Rafis Kaşapov qabat mäxkämäläşä
Bıyelnıñ 16- aprelendä Çallı şähär mäxkämäse R.Kaşapovka ruxi zıyan öçen 200 meñ sum aqça tüläw turında qarar çığarğan ide. Älege mäxkämä eşennän soñ şunısı küzgä taşlana, räsmi xakimiät gazetaları distä yıllar buyına R.Kaşapov xaqında yazmasalar, xäzer aña qarata iğtibarnı köçäyttelär. "Şähri Çallı" gazetası, mäsälän, "Millätpärvär bulu ciñel tügel" digän mäqälä bastırdı häm anıñ kereş öleşendä jurnalist Rizidä Ğasıymova bolay di:
- Anıñ fikerdäşläre tatar dönyasında ğına tügel, Rusiädä, çit illärdä dä baytaq. Şul uq waqıtta yaratmawçılar, doşman kürüçelär dä bar. Yäşeren batırın tügel, üzebezneñ tatarlar arasında Rafisqa, "yöri inde şunda", dip, sarkazm belän qarawçılar citärlek. Läkin aña qarata mönäsäbät nindi genä bulmasın, ber närsä bäxässez - R.Kaşapov üze belän isäpläşergä mäcbür itä torğan şäxes. Çallı mäxkämäse xäkimiät orğannarınıñ zakonsız ezärlekläwläre näticäsendä yasalğan ruxi zıyan öçen Rusiä qaznasınnan Kaşapovka 200 meñ sum kompensatsiä tülärgä dip qarar çığarğan ikän, bu moña açıq misal,"- dip yazıp çıqtı "Şähri Çallı" gazetası.
Mäxkämä qararınnan soñ 2 aydan artıq waqıt ütte. Mäskäw älegä 200 meñ sumnıñ ber tienen dä birmägän. R.Kaşapov bu uñaydan "Azatlıq"qa mondıy añlatma birde:
- Xökem çığaruçı Rusiä kaznaçılığına xat cibärde. Älegä cawap kilmäde. Şulay da aldağı 1-2 ayda ruxi zıyan öçen bireläçäk aqçanı alırbız, dip ömetlänäm.
Bilgele bulğança, sez qabattan mäxkämägä, bu yulı madti zıyannı tülätü öçen möräcäğät itkänsez.
- Äye, bez madti zıyannı 250 meñ sum dip bäyäläsäk tä, qulda bulğan çığım dokumentları 82 meñ sumlıq qına cıynaldı. Ä bolay aqça bu summadan kübräk totıldı. 26Hчe iyündä şuşı mäxkämä eşe başlanaçaq.
R.Kaşapov mondıy fikeren dä äytte:
- Minem kürgännärem belän çağıştırğanda tülänäçäk aqça az. Läkin eş kompensatsiäneñ külämendä genä tügel bit. Mäs’äläneñ moral' yağı da bik möhim. Bezneñ ildä säyäsi totqınnarnı aqlaw, alarğa kompensatsiä tüläw oçraqları bik siräk bulğan.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kara Bahtım Kem Talihim
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim türkü indir, Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kara Bahtım Kem Talihim mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kara Bahtım Kem Talihim türküsü, Kara Bahtım Kem Talihim sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kara Bahtım Kem Talihim bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bu Ne Güzel Bir Düğün
Ekrem Çelebi - Mavilim Herkediyor
ekrem çelebi - can özümden besmeleyi çekince-sultanım (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Soranlara Ne Deyim
Ekrem Çelebi - Gel Kaçma Gel Gel
Ekrem Çelebi - Yat Kolumun Üstüne
Ekrem Çelebi - Gönül (Sıkı Tut)
Ekrem Çelebi - İki Keklik Seke Seke
Ekrem Çelebi - Sen Benimsin Ben Seninim
Ekrem Çelebi - Yüce Dağ Başında


text:
Azatlıq radiosı xäbärçese Aşğabad törmäsendä wafat buldı
Pänceşämbe könne Azatlıq radiosınıñ törkmän redaksiäse xäbärçese Ogulsapar Moradova törmädä ülgän digän xäbär kilde. Törkmänstannıñ iminlek räsmiläre, Moradova üz üleme belän ülgän, dip beldersä. 58 yäşlek xatınnıñ tuğannarı häm xoquq yaqlawçılar, anı ütergännär dip farazlıy. Moradova 6 yılğa törmä cäzasına xökem itelgän ide.
Moradovanıñ qayçan, niçek häm nindi şartlarda ülgäne bilgesez bulıp qala. Anıñ xattä nindi törmädä utırğanı da mäğlüm tügel. Tuğannarı belän oçraşqan iminlek xezmäte wäkile, Moradovanıñ üz üleme belän ülgänen, moña iminlek xezmäteneñ qatnaşı bulmağanın belderde.
Törkmän Helsinki Waqıfı citäkçese Tacigül Bikmedova, Moradovanıñ qulğa alınğançı saw-sälämät bulğanın söyläp birde:
"Saw sälämät kileş qulğa alınğannan soñ ul törmägä darular sorıy başladı. İnde ul çaqta uq bez monıñ säyer bulğanın uyladıq. Xäzer ul inde isän tügel. Ägär räsmilär anı awırıp ülde disälär – bu şır yalğan bulaçaq."
Tacigül Bikmedova Moradovanıñ balaları belän söyläşkän:
"Alar morgtda mäyetne bäysez tabip tikşersen digän taläp quyğaç, alarğa yanıy başlağannar."
Moradova häm keşe xoquqların yaqlawçı tağın ber niçä keşe yün ayı urtalarında qulğa alınğan ide. Soñıraq Milli İminlek Ministrı Geldimöxämmät Aşirmöxämmädov, alarnıñ bersen, Annaqorban Amanklıçevnı prezident Saparmorat Niyazovqa qarşı fetnä äzerläwdä ğäyepläp çıqtı.
Moradova, Amanklıçev häm öçençe keşe Sapardurdı Xaciyev, 25 avgust könne röxsätsez qoralğa iä buluda ğäyeplänep 7 yılğa qadär törmägä xökem itelgän ide. Keşe xoquqları oyışmaları ğäyepläwlär nigezsez, dip belderde.
Moradovanıñ mäyeten AQŞ ilçelegeneñ ike wäkile kürergä telägän, räsmilär alarğa röxsät birgmägän. İlçelektän älegä bu xaqta añlatmalar bulmadı.


text:
Qazan Aqmullağa igtibarın arttıra
Düşämbe könne Qazanda tatar, qazax, başqort xalıqlarnıñ urtaq ädibe, şağir häm mäğrifätçe Miftaxetdin Aqumallanıñ 175 yıllıq yubilyıena bağışlanğan fänni konferensiä turında sezgä söylägän idek, xörmätle tıñlawçılar. Düşämbe kiçendä Qamal isemendäge teatr binasında Aqmulla yubileyına bağışlanğan kiçädä premyer-ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva, fännär akademiäse vitse prezidentı Mirqasıym . Ğosmanov çığış yasap, Tatarstan häm tatar cämäğätçelegeneñ Aqmulla häm anıñ icatına tağın da kübräk iğtibar itü, törki xalıqlarnıñ olı şağireneñ bügenge çorda häm kiläçäktä tağın da ähämiätleräk, däräcäleräk bula baruı turında söylädelär. Şul uq waqıtta Aqmullanıñ ni däräcädä qaysı xalıqnıñ häm ädäbiätneñ zatlı şäxese buluı turında iğtibar kimemäde.
Eş şağirneñ nindi ğailädä üsüe, nindi millät wäkile buluı tügel, ä nindi xalıqlarnıñ tormışına tä'sir itüendä - konferensiädä dä, Kamal teatrındağı çığışlarda da menä şuşı fiker berniçä tapqır qabatlandı. Ämma Aqmulla icatınıñ niqädär olı häm original' buluı açılğan sayın, anıñ tamırlarına, üsü-tärbiälänü şartlarına qızıqsınu arta bardı. Qamal teatrı zalı şığrım tulı ide. Bigräk tä gumanitar fännär ğalimnäre, yazuçılar, yuğarı uqu yortları möğallimnäre häm studentlar bu kiçäneñ niqädär möhim häm tansıq buluın yaxşı añlap, yañğırağan süzlärgä qul çabıp, äsärlänep utırdılar. Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov açıp cibärgän häm alıp barğan kiçädä räsmi çığışlar sallı häm ixlas yañğıradı, Qazan, Tatarstan Aqmullanı zurlıy, üzeneke itep sanıy. 25 yıl elek Aqmulla kitabı basılğannan soñ yañadan näşirlek eşe canlanaçaq, fänni tikşerülär dä däwam itäçäk. Döres, xäzergä Qazanda Aqmulla isemendä uqu yortı, yäki uram häm başqa simvollar yuq. Ämma Qamal teatrı artistları bu waqiğağa bik qızıqlı häm citdi spektakl' äzerlägännär. Rejisser – Aydar Xafizov, dramaturg - YU.Safiullin, teatrnıñ kürenekle artistlarıAqmullla häm anıñ çordaşları belän Cäyläwlärdä, şağir yatqan törmädä, bay yortında, qazax, başqort, tatar keşeläre arasında oçraştıralar. Artistlar başqaruında Aqmullanıñ bik küp şiğri äsärläre yañğıratıla. Ğomumän 19 ğasırda mädäni, ädäbi tormış niçek barğanlığın küz aldına kiterelä. Bu spektakl'dä Aqmulla başqort, qazax millätlärneñ ruxın çağıldırsa dä, çın törki häm çın tatar şağire bulıp küz allana. Argumentlar Aqmullanıñ şiğri äsärlärennän kiterelä. Kiçä menä şulay bik matur tämämlanğannan soñ kemneñ fänni häm ädäbi argumentları öskä çıqtı digän soraw tua. Başqort ğalime Äxät. Vildanov konferensiädä çığış yasağanda älege temanı ällä ni kiskenläştermäde. Ufalılar öçen Aqmulla mäs’äläse açıq. Anıñ iseme institutqa birelgän, xalıq Aqmulla isemendäge stipendiä häm xalıqara forumnar ütkärelä. Köndez Qazanda ütkän konferensiädä tel, ädäbiät, sänğät institutıñ fän buyınça direktor urınbasarı Ramil . İslamov bik ob`ektiv mäğlümatlar kiterde.
Filologiä fäne doktorı Xatip Miñnegulov şundıy zur ädiplär turında MMÇınıñ, TV aşa tapşıruları bulmawı turında borçılıp söyläde .
Äytkänebezçä, Stärlebaş yağı wäkile Qazanda yäşäwçe cämäğät eşleklese Zäki Zaynullin Aqmullağa bitaraf tügel .
Zäki Zaynullin köndezge konferensiädä çığış yasap, Çiläbe ölkäse Miass şähäre yanındağı Aqmulla qäberlegenä 90 yıllarda barıp kürüe turında söyläde.
Zäki Zaynullin soñraq şul uq qäberlekkä barıp, taşnıñ yuqqa çırıw häm anıñ urınına Başqortosanda yäşäwçe ğalim Räşit . Şakurov tarafınnan ikençe yazma quyıluın taswirladı.
Şundıyraq bäxäslär bulsa da, Ufa, Qazan ğalimnäre Aqmullağa mäxäbbät, anıñ ähämiäte turında inanıp, fiker alıştılar. Şaqtıy uñışlı ütkärelgän Aqmulla yubiley bu şäxeskä Tatarstannıñ iğtibarı bermä- ber artuın kürsätte. Ufa, Qazan ğalimnäreneñ urtaq fikerençä, nindi xalıq zur ädiplärne kübräk öyränä häm zurlıy, anı kiñ cämäğätçelekkä citkerä, bu zatlı şäxes şul xalıqqa yaqınaya bara. Aqmulla yubileynıñ töp yomğağı menä şul.
Rimzil Wäli


text:
Afina uramnarı bügen tınıç
Yäş studentlar irtägä polisiä üzägendä çaralar oyıştrırğa planlaştıra.
Kiçä başqala uramnarında protestçılar banklarğa häm 15 yäşlek yegetne ütergän polisä eşlägän binağa yana torğan şişälär ırğıttı.
Polisiä protestçılarğa küz yäşe çığarğan bombalar belän qarşı tordı.
Gresiäneñ mäşhür gazetalarının bersendä dönya kürgän fiker beleşü näticäläre, qarşılıq çaralarının yäş protestçının üterelüennän kübräk, ildäge iqtisadi şartlarnın naçarayuına tänqit bularaq oyıştırıluın kürsätä.
İl premyerı Kostas Karamanlis wazifadan kitärgä çaqırğan protest çaralarına qaramastan, ildä waqıtınnan elek saylawlar bulmayaçaq dip belderde.


text:
Keşe Xoquqları öçen Xalıqara Helsinki Federatsiäse Yewropa Berlegeneñ zur öleşendä möselmannarğa qarata doşmança mönäsäbät kiñ taralğan digän belderüen iğlan itte.
Älege oyışma äytüençä, Yewropada möselmannarnı süz belän räncetülär, fizik höcümnär bulıp tora, eş häm fatir mäs'äläsendä möselmannarğa qarata diskriminatsiä bar.
Xisapta şulay uq Yewropada möselmannarnıñ politsiä tarafınnan räncetelüe turında äytelä.
Terrorçılıqqa qarşı xalıqara köräş qayber Yewropa däwlätlärendä, şul isäptän Fransiä, Germaniä, Britaniä, İtaliä, Daniä, Belgiädä häm başqa illärdä möselman azçılıqlarına qarata basımğa kiterde dielä xisapta.


text: Tөrkmәnstan xakimiyәtlәre anı, Prezidentka bulğan hөcümneŋ tөp oyıştıruçılarnıŋ berse dip sanıy. Bügen bu xaqta, Niәzov üze xәbәr itep, Şihmiradovnı maxsus xezmәtlәr xәzmәtkәrlәre qulğa aldı, dip basım yasadı. Şul uk waqıtta, Internettağı mәğlümәtlәrğә qarağanda, Şihmuradiv, ğәyepsez buluwın raslar өçen Respublika saqlanu ministrlığına üze birelğәn. Tөrkmәnstanda Niyәzovka hөcüm yasawda şiklәnelğәn berniçә distә keşe qulğa alınğan inde. Kayber mәğlümәtlәrğә qarağanda alarnıŋ sanı – 24 dәn alıp 50-ğә qәdәr. Xakimiәtlәr belderğәnçә, qulğa alınuçılar, hөcüm çit ildәn oyışıtırilğan, dip sөylәğәn.


text:
Libanda üterelgän sänäğät ministrı Pierre Cmail cirlände
Bäyrüt üzägenä Libannıñ sişämbe könne üterelgän sänäğät ministrı Pierre Cmail belän xuşlaşu yolasına distälärçä meñ keşe cıyıldı. Bu xalıq cıyını ber ük waqıtta Süriä belän Xizbullanıñ Libandağı eşlärgä tıqşınuına protest belderü çarası dip tä qarala. Cmailnı üterü soñğı 2 yılda Süriägä qarşı şäxeslärne üterüneñ inde 6-nçı oçrağı buldı.
Cenaza Bäyrüt üzägendäge çirkäwdä yuğarı citäkçelär, şul isäptän Fransiä tışqı eşlär ministrı Philippe Douste-Blazy häm Ğäräp Ligası başlığı Amr Mussa qatnaşlığında uzdı.
Çirkäwdän tabutnı kütärep alıp çığıp kitkändä doğalar yañğırap qaldı.
Cenazada qatnaşuçılar arasında Süriä yaqlı iñ yuğarı citäkçelärneñ berse, parlament räise Näbi Berri da bar ide. Anıñ Ğämäl törkeme suğışçan Xizbullanıñ berektäşe sanala.
Yaqındağı Şähitlär mäydanında bik küp xalıq cıyılu säbäple tabutnı kütärep baruçılar annan zur awırlıq belän ütte. Mäydanğa xalıq xuşlaşu öçen berniçä säğät aldan uq cıyılğan ide.
Libannıñ könbatış yaqlı xökümät koalitsiäse citäkçeläre cıyılğan xalıq aldında Süriägä qarşı yalqınlı çığışlar yasadı.
Parlamenttağı Süriägä qarşı küpçelek citäkçese Saad Xäriri böten Liban xalqına möräcäğät itep ireklek häm bäysezlekne yaqlaw öçen alarnı bu cenazağa cıyılırğa çaqırğan ide. Anıñ atası, elekke premyer ministr Xäririne dä bıltır fevral ıynda şartlatıp ütergän idelär.
Cmailne üterüne kem oyıştırğanlığı äle bilgesez. Ämma xakimiättäge Dimäşqqa qarşı säyäsätçelär şunda uq Süriägä törtep kürsätte häm Libandağı xällärgä Suriäneñ tıqşınuına protest belderü öçen xalıqnı küpläp cıyılırğa çaqırdı.
Süriä Cmäilne üterügä berär törle qatnaşı buluın kire qağa. Süriä Xäririneñ üterelüe turında BMO tikşerüe xisabı ölgese iğlan itelgän köndä Cmäilne üterü Süriägä mömkin qädär zurraq zıyan kiterü öçen oyıştırılğan di.
Cıyılğan xalıq üzeneñ açuın Süriä prezidentı Bäşär äl Assadqa häm anıñ Libandağı berektäşläre prezident Emil Lähüd belän Xizbulla suğışçan törkemenä qaşrı yünältte.
Cmailnıñ atası, Libannıñ elekke prezidentı Amin cenazanı tınıç qına ütkärergä çaqırdı.
Cmail üterelgännän soñ başqalada iminlek çaraları arttırıldı. Prezident sarayında häm Dimäşqqä iltüçe yullarğa östämä tikşerü qapqaları quyıldı.
Libandağı kürenekle xristian ğailäse äğzası bulğan Cmailneñ cäsäde Bäyrüt yanındağı tuğan awılı Bikfayada cirlände.
Cmail belän bergä anıñ tän saqçısı Samir Şartuni da üterelgän ide. Ul da şul uq köndä ul da cirlände.
AQŞ prezidentı George Bush Cmail üterelep berniçä säğät ütü belän ük monıñ öçen Dimäşq belän Tährannı ğäyepläde.
"Bez Liban premyer ministrı Fuat Sionora xökümäten, häm andağı demokratiäne, Liban xalqınıñ tınıçlıqta yäşäw telägen yaqlıybız. Bez alarnıñ demokratiäne yaqlaw tırışlığın, Süriä, İran häm berektäşläreneñ bu möhim ildä totrıqsızlıq häm köç qullanunı köçäytü tırışlıqlarına qarşı toruın yaqlıybız. Min bu üterü artında kemnärneñ, nindi köçlärneñ toruın açıqlaw öçen monı tulısınça tikşerergä çaqıram" dide Bush.
Dimäşqtäge räsmi basmalar isä ministr Cmailneñ üterelüennän barı Libandağı Süriägä qarşı xökümätkä genä fayda kilä dip yazıp çıqtı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yazuçı Mirsäy Ämir tuuına 100 yıl
Bu kiçä xäzerge zaman tatar ädäbiätenä häm yazuçılarına ixtiram yözennän oyıştırılğan. Respublikanıñ iñ zatlı binalarınıñ bersendä, S.Säydäşev isemendäge zur konsertlar zalında yıllıq ädäbi premiälär üz xucaların taptı. Yazuçılar berlege räise İ.İbrahimov alarnıñ isemnären iğlan itte, premyer ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Z.Wälieva büläklärne tapşırdı. Şulay itep bıyılğı X.Taqtaş isemendäge ädäbi büläkkä Lena Şakircan, G.İsxaqi isemendäge premiägä Röstäm Aqeget, F.Xösni isemendäge proza buyınça büläk yazuçı Marat Ämirxanov, yamal Wälili isemendäge premiälärgä ğalimnär F.Xatıypov, A.Äxmädullinnar layıq buldılar.
Başqortstannıñ Mäläwez rayonında tuıp üskän ataqlı “Ağidel”, “Saf Küñel” äsärlären icat itkän M.Ämir üze yäşägän çornı ğädel häm ışandırırlıq itep tasfirlagan. Ekrandağı tizlek belän zamana üzgärgändä, kiçägene bügen söylim dip yazğan M.Ämir. Ul ütken satiraları, qatlawlı drama äsärlär, külämle romannarı belän sovet çorı ädäbiätendä zur urın alğan şäxes. Z.Wälieva M.Ämirneñ köndälegendä yaña basmalar oyıştıru, kinostudiäse açırğa teläwe turında yazuı xaqında äytte. Basma matbuğat inde cayğa salınsa da, tatar kinostudiäläre äle başlanğıç çorda ğına dide.
Zaman üzgärgän sayın yazuçılarğa, anıñ äsärlärenä qarata qaraşlar da üzgärä. Bu xaqta dramaturg T.Miñnullin bolay dide:gen qayberäwlär bezneñ ütkänebezgä reviziä yasıy başladılar. Häm yazuçılarıbızğa yış qına tel tiderälär. Bälki qayberäwlärgä alarnıñ yazuı oşap betmägänder, läkin alar şul çornıñ böyek yazuçıları. Min ike yazuçını çın yumor ostası dip sanıym: berse- M.Ämir, ikençese- F.Şäfiğullin.
Ä menä R.Batulla çığışınnan ber özek: M.Ämir sovet çorı satirasına nigez saluçı. Çönki kommunistik rejim waqıtında, satirik äsärlär yazu qatlawlı, qurqınıç eş ide. Şul waqıtta isän qalğan yazuçılarğa min soqlanam. Leninnı da, kommunistik rejimnı da maqtarğa kiräk, läkin alarnı maqtap qalqan itep äsärlär çığarğannan soñ, xalıq küñelendä qalırlıq äsär dä ayazırğa tieş ide bit yazuçı.
Kiçädä K.Tinçurin teatrı artistları tarafınnan näserlär häm povest’larınnan özeklär uqıldı, videosyujetlar kürsätelde.
M.Ämirneñ üz tawışı belän äytelgän süzlärdä ädäbiätkä xörmät häm kiäçäkkä ışanıç yañğıradı: Çınlap yazılğan ädäbi kitaplar xäzer ozaq yatmıylar.Kitapxanä kiştälärenä eläkkännäre dä bik tiz tuzıp eştän çığalar. Alarnı ezläp tabalmıy ğäziz bulasıñ.
Tasmadan yañğırağan M.Ämirneñ üz tawışın işetü tamaşaçılarğa, bigräk tä yäş buınğa qızıqlı bulır ide. Menä şundıy ğibrätle kiçägä cıyıluçılar zalnıñ yartısın ğına tutırğan ide. Yazuçılar berlegeneñ kümäk zallarda çaralar ütkärüe xäzer bik siräk bula. Ölkän buın ädipläreneñ icatı häm ruxi traditsiälär xalıq xäterennän cuyılu, qurqınıçı bar.M.Ämirneñ isemen mäñgeläştergän uram da Qazanda kürenmi. Bügenge ädäbiät söyüçelärneñ, birgeräk tä yäşlärneñ proza häm poeziädän çitläşä baruı ölkän ädiplärne borçısa da, bu xaqta üz fikeren äytüçe bulmadı. Gazizova El'mira


text:
Qırğızstan parlamentı Askar Akayevnıñ xakimiättän kitü turında videoyazmadağı çığışın qaradı
AUDİO: Tuğan xalqım aldında keşelek häm watandaşlıq burıçımnı ütäp, şulay uq humanistik niät belän, wazıyfamnan waqıtınnan elek häm üz telägem belän kitüemne iğlan itärgä telim. 1990-nçe yılda xakimiätkä kilgän Akayev üzeneñ töşerelüen milli faciğä dip bäyäläde. Fäqirlekkä häm ilneñ könyağındağı eşsezlekkä bäyle sotsial problemalarnı üz mänfäğätlären qayğırtuçı köçlär säyäsi tärtipne totrıqsızlandıru häm xakimiätne qulğa töşerü öçen faydalandı dide Akayev.


text:
Bügen Ufağa Rusiäneñ böten töbäklärennän xärbi xezmätkä çaqıru komissiä başlıqları häm xärbi tabiplar cıyıldı. İke kön däwam itäçäk kiñäşmädä Rusiädä xärbi xezmätkä alu tärtipläre tikşerelä. Çarada qatnaşuçılar irtägä Ufa mäktäpläreneñ bersendä balalarğa birelgän xärbi tärbiä belän tanışaçaq.
Başqort xalqınıñ ğorurlığı – Salawat Yulaev häykälenä cimerelü yanıy. Peterburdan kilgän restavratorlar häykälne tikşerep anıñ torışı turında üz fikerlären belderde.
Tönyaq Osetiädä mäktäp balaların totıq itep alu waqiğasınnan soñ Başqortstanda da iminlek çaraları köçäytelgän. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Kopeyski şähärendä mäçet açu tantanası
Çiläbedän 5-6 çaqrım yıraqlıqta ğına urınlaşqan şaxterlar şähäre Kopeyski utızınçı yıllarda taşkümer şaxtaları belän bergä barlıqqa kilgän şähär. Anda soñğı san alu buyınça, 9 meñnän artıq tatar häm 2 meñläp başqort xalqı yäşi, bu şähär xalqınıñ 10% qa yaqın öleşen täşkil itä. Alarnıñ kübese Rusiäneñ törle töbäklärennän qaysı xaqlı, qaysı naxaqlı räweştä ğayıplänep, sörelep, kümer şaxtalarına eşkä kilep, şunda töplänep qalğannar. Suğıştan soñğı yıllarda açlıqtan integep, Tatarstannan heM Başqortostannan bäxet ezläp, küçep kilgän ğailälär dä küp. Tirän şaxtalarda kümer watıp, awırlıqlarğa tüzep kön kürgän möselmannar ber-bersenä yortlarğa cıyılıp ğibädät qılğannar. “Sovet yıllarınıñ dingä qarşı säyäsätenä karamastan, monda möselman tormışı berqayçan da tuqtamadı, ata-babalarıbızdan kilgän ğoref-ğadätlär saqlandı”, - di çähärneñ aqsaqalları.
Soñğı yıllarnıñ uñay cilläre, dingä yöz belän borılırğa, mäçetlär tözügä yul birde. Kopeyski möselmannarı 1995 yılda dini oyışma tözilär hәM terkäw dä ütälär. Tizdän oyışma äğzalarınıñ aktivlığı belän mäçet hәM mädräsä proektları eşlätelä, zur tırışlıq belän şähärneñ üzägennän yıraq tügel, qalqulıqtağı ber baqçada mäçet tözü öçen urın da alına. Ä inde 1997 yıldan Kopeyskida mäçet hәM mädräsä salına başlıy.
Çiläbe ölkäsendä älegä iñ zur, iñ kürkäm ike qatlı mäçetne häm anıñ yänäşäsendä şulay uq ike qatlı mädräsäne salu öçen 10 yılğa yaqın ğomer ütä. Ğayät zur dini kompleksnı tözü öçen şähär hәM ölkä xakimiät organnarı ğına tügel, küpsanlı ğadi şähär xalqı da, eşmäkärlär dä zur yärdäm kürsätälär. Şunısın da äytep ütärgä kiräk, mäçet tözergä yärdämläşüçelär möselmannar ğına Tügel, Kopeysk şähçrendä eşläwçe törle millät wäkilläre bu izge eştän çittä qalmıylar.
“Ayıruça zur yärdäm kürsätüçe - üz dinenä, millätenä bitaraf bulmağan millättäşebez Ramil Muxametov buldı”, - di Kopeyski tatar hәM başqort mädäni üzäge räise Närkis Salixov.
“Ul ike qatlı mädräsäneñ eçke eşlären tulısınça üz östenä aldı, şuña kürä mädräsäne ike yıl aldan tözep beterdek. Mädräsägä partalar, urındıqlar da alıp kilep, anda uqularnı da başlap cibärä aldıq”,- di, Närkis abıy.
Nihayat, dekaber soñında, Yaña yıl, qorban bäyräme aldınnan Kopeyski möselmannarına zur büläk - 650 urınlı mäçet kompleksı tözelep betep, anı tantanalı açu buldı. Mäçetneñ biek manarası şähçrdä ällä qaydan kürenep, möselman xalqına mayaq bulıp, izge eşlärgä yul kürsätüçe bulıp balqıp tora.
Kopeyskidağı Allah yortın açu tantanası ğomum ölkä hәM şähçr bäyräme buldı. Anda şähärneñ möselman xalqı ğına cıyılmağan ide, räsmi qunaqlar da küp ide. Ölkä xakimiätennän ictimaği häm dini oyışmalar belän eşläwçe idarä räise İl''ya Anosov, Ölkä qanunnar cıyılışınnan deputat Rafail Şafiğullin, Kopeysk şähär xakimiäte başlığı Mixail Konarev, ölkädäge başqa mäçetlärneñ imamnarı, mäzinnäre, şähärdän häm ölkädän tözeleştä bulışuçı şirkät citäkçeläre.
Tantanada Rusiä möselmannarı Yzäk diniä nazäräte räise Tälğat Täcetdin häm Çiläbe hәM Kurgan ölkäläreneñ möftie Rinat Raev belän yaqınnan aralaşu mömkinlege bäyrämneñ ähämiyäten ikelätä arttırdı.
Baş möfti Tälğat Täcetdin bu tarixi çarada qatnaşuçılarnı Yzäk Diniä näzärätenä qarağan 2000 nän artıq mäxällä möselmannarı isemennän sälämläde, tözeleştä ayıruça yärdäm kürsätüçelärgä räxmätlären belderep, istälekle büläklären tapşırdı.
Baş möfti Tälğat Täcetdin ber yıl elek yul faciğasında häläk bulğan Çiläbe ölkäseneñ berençe möftie Ğabdulla Şakaev tormışın dingä xezmät itügä bağışlauın, ölkädä mäçetlär tözetüdä bik küp eşlägänen bilgeläde häm ölkäneñ iñ zur Kopeysk mäçetenä anıñ isemen birergä digän täqdim yasadı.
Ä Çiläbe hämv Kurgan ölkäläreneñ yaña möftie Rinat xäzrät Rayıvnıñ ber yılda eşlägän eşlären sanap kitep, aña tağın da zurraq eş yökläde. Anı Çiläbe häm Kurgan ölkäläreneñ genä tügel, böten Ural regionınıñ möftie itep iğlan itte. Sverdlau, Tömän, Perm ölkäläreneñ, Xantı-Mansisk okrugınıñ möftiätläreneñ citäkçese itep bilgeläde. Bu belderü äle dä öç wazifanı alıp barğan Çiläbehäm Kurgan ölkäläreneñ möftie häm Rusiä İslam universitetı rektorı Rinat xäzrät Raevqa kötelmägän xäbär buldı. Ä anıñ kollegası, şulay uq bäyrämdä qatnaşuçı, RİUnıñ Oktäbersk çähärendäge filial rektorı Mäylimcan Sibğätullinnı Yıraq Könçığış okruğına bilgeläwen belderde. Şulay itep, Tälğat Täcetdin Rusiäneñ okruglarında cide möfti bilgeliäçägen xäbär itte. Yanwar başında Rusiädäge Baş möftilär Qazanda cıyılıp, berläşü buyınça söyläşülär alıp baraçaqların da belderde.
Çiläbe ölkäseneñ möftie Rinat Raev bäyrämnär belän täbrikläp, mäçetne tözüdä bulışuçılarğa räxmät xatları tapşırdı. Tözeleşne citäkläwçe, başlap yörüçe Kopeysk möselman oyışmasınıñ räise, Möxämätväli Ğimaltdinovnı ayıruça bilgeläp ütte. Berniçä yıl aldan tözelep betkän mädräsädä uqular öçençe yıl däwam itä. Anda ğaräp, tatar telläre, islam nigezläre öyrätelä. Kiläçäktä bu mädräsädä imamnar äzerläwçe urta belem birüçe uqu yortı bulaçağın da xäbär itte möfti, Rinat xäzrät Raev.
Xäzer sezgä Rinat xäzrätneñ mäçetne açu tantanasında täbrikläwen täqdim itäbez:
10 yılğa yaqın waqıt eçendä mäçetebez dä, mädräsäbez dä ölgerde. Küräsez, monda Aллahы öçen eşlär däwam itäçäk, inşalla. Kiläçäk bäyrämnärebez belän, Qorban bäyräme belän dä, Yaña yıl belän dä, härqaysığıznı da täbriklibez häm sälämlibez. Ässälämäğäläyküm räxmätulla yä bәrәkәtüh.
İke ölkä buyınça da küp eşlär alıp barıla. 29 nçı dekaberdä bu eştä xezmät itülärebezgä ber yıl bula. Xäzer sezgä dä yañalıq, miña da yañalıq buldı bu. Tartqan arbağa kübräk yökne töyilär digändäy, tağı da eşlär, tağı da xezmätlär kübäya. Mäçetlärne saldıru ğına tügel, mäçetlärdä tärbiä birü mäsäläse, yäğni balalarıbızğa dini belem birü mäsäläse dä MөhиM. Bu mäçet belem birü üzäge dä dip xäzrät äytte.
Ğabdulla xäzrät küp xezmätlären monda saldı, waqıtında mäçettä bulsın, mädräsäse dä bulsın, dip. Tege möfti gel mäçet salğan ide, ikençese uqıtu belän genä şöğıllänä digän süzlärne işetergä turı kilä. Anısın da uylıybız, mäçetlär dä salırğa. Çiläbeneñ Perşino bistäsendä mäçet salu däwam itä, Traktor rayonında yaña mäçet salu öçen urın da aldıq.
- Yaña mäçetneñ işekläre härvaqıt açıq, eçe nurlı bulıp, ğibädät qıluçı möselmannar belän tulıp, härvaqıt üzenä tartıp torsa ide, - digän teläklär belän tämamladı Çiläbe hәM Kurgan ölkäläreneñ hğm bügenge könnän böten Ural regionınıñ möftie Rinat xäzrät Raev täbrikläw süzlären.
Mäçetne açu tantanası qorban aşı hәM çäy tabınnarı belän tämamlandı.Şulay itep, şaxterlar şähärneñ möselman dönyasında yaña ruxi uçaq – dini mädäniät, belem birü üzäge barlıqqa kilde.
Luiza Zakircan, Çiläbe


text: Britaniä häm Germaniä tışqı eşlär ministrları Jack Straw häm Joschka Fischer bügen Londonda ütkärgän matbuğat oçraşuında pänceşämbe könne İran räsmiläre belän Tährannıñ uran bayıtu plannarı mäs'äläsendä oçraşu bulaçaq, dip belderde. Aña qadär Britaniäneñ xalıqara iminlek ministrı Denis MacShane, İrannı üzeneñ atom programmasın tuqtatırğa çaqırğan ide. Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı İranğa uran bayıtu programmasın tuqtatır öçen 25nçe noyabergä qadär waqıt birde. Bu waqıtqa qadär İran ber ni dä eşlämäsä – mäs'älä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ iminlek şurasında qaralaçaq. İran Atom Energiäse Oyışması, Tähran üzeneñ uran bayıtu xoquqınnan baş tartmıyaçağına basım yasıy. Tähran şulay atom qoral citeştermäwen iqrar itep kilä.


text: Bügen Fransiä, Germaniä, Belgiä häm Luxembourg citäkçeläre oçraşıp, NATOnı qatnaştırmıyça Yevropanıñ xalıqara xärbi köçläreneñ baş fatirın buldıru turında kileşte. Tiz xäräkät itü köçläreneñ başqa Yevropa däwlätläre öçen dä açıq bulaçağın belderde däwlät başlıqları. Älege 4 il NATOda saqlanu ölkäsenä iñ äz aqça salğan däwlätlär. Fransiä-saqlanuğa byudjetınıñ 2.5, Germaniä, 1.5, Belgiä 1.3 häm Luxembourg 1%tan kimeräk aqça kertkän. 4 däwlät wäkilläreneñ ayırım cıyılıp qararlar qabul itüen-Ğiraq suğışın yaqlağan häm NATOnı-berdän ber saqlanu oyışması itep kürgän Britaniä, İtaliä, İspaniä häm Hollandiä täñqitläp çıqtı.


text:
Berençe çeçen suğışı
Berençe çeçen suğışı yä İçkeriä bäysezlege öçen suğış yä Çeçen Cömhüriätendä RF konstitutsion tärtiben torğızu - Rusiä ğäskärläre häm tanılmağan İçkeriä Cömhüriäte arasında 1994-1996 yılda bulğan suğış.
Suğış İçkeriädä häm Tönyaq Qawqaz qayber töbäklärendä bulğan.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1991 yılda Sovet Berlege tarqalğannan soñ bar elekke Sovet Cömhüriätläre üz bäysezlegen iğlan itälär, şul uq Çeçen Moxtari Cömhüriäte möstäqillegen iğlan itä.
Läkin Eltsin citäkçesendäge Rusiä xökümäte başqa Sovet cömhüriätlären irekkä çığarıp cibärep RSFSR eçendäge bulğan töbäklären azat itmi.
Rusiä xökümäte milli azatlıq xäräkäten ğäskärlär belän bastırırğa çişä.
1990 yılda ğomumçeçen kongressınıñ citäkçese Cäwhär Dudayev bulıp saylanğan. Ul töp maqsatın - bäysez Çeçnä buldırırğa itep quyğan.
1991 yılda Dudayev Çeçnä bätsezlegen iğlan itä.
1991-1994 yılda Çeçnä çınında bäysez bula.
1993 yılda Çeçnädä eçke säyäsi köräş başlana. Rusiä xökümäte şuşı köräştä uñışsız qısılırğa tırışa, Dudayevka qarşı köçlären yaqlıy, läkin şuşı oppozitsiä ciñelä.
Suğış başlanuı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1994 yılnıñ 1 dekaberendä Rusiä hawa köçläre baş Çeçnä hawa alannarın bombağa tota.
11 dekaberdä Eltsin 2169 nomerlı Ukaznı imzalıy, yağni Çeçnägä qarşı suğışnı iğlan itä.
31 dekaberdä Groznıy şähären qanlı höcüm başlana.
1994 yıldan 1996 yılğa qädär Berençe çeçen suğışı näticäsendä küp qorban belän Xasawyort şartnamäse imzalanğan. Rusiä ğäskärläre Çeçnädän çığalar, de fakto ciñelälär.
Berençe çeçen suğışı näticäsendä Çeçen Cömhüriäte İçkeriä çınında möstäqillekkä ireşä.
Berençe çeçen suğışınnan soñ Rusiä ğäskärläre Çeçnädän kitälär häm Rusiädä küp terroristik aktlar bulğannar.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Poccия и CCCP B BoйHax XX Beka. BoopyжëHHыe koHфлиkTы Ha CeBepHoM KaBkaзe (1920—2000 rr.) — пoдpoбHaя cTaTиcTиka пoTepb фeдepaлbHыx cил
- ПepBaя чeчeHckaя BoйHa: Mиф o «MaлeHbkoй пoбeдoHocHoй BoйHe» pacceиBaeTcя (MapT-июHb 1995 r.)


text:
Süriä prezidentı Bäşär äl-Assad Rimda urnaşqan La Repubblica gazetına interviewda Quşma Ştatlar axır çiktä Süriägä qarşı xärbi köç qullanırğa mömkin dip isäpläwen belderde.
Anıñ äytüençä, ul üz ilenä höcümmömkinlegen Ğiraqnı ğäskärlär basıp alğannan soñ kürgän.
Assad höcüm qotılğısız dip isäplämäwe turında äytä. Ämma ul Aq Yortnıñ belderüläre Ğiraq suğışı aldınnan bulğan belderülärgä oxşağan dide.
Livannıñ elekke premyer ministrı Rafiq Xäriri üterelgännän soñ Waşington Süriägä diplomatik basımnı arttıra bara. Livanda Süriä yaqlı xökümätkä qarşılarnıñ kübese Xäriri üleme öçen Süriäne ğäyepli. Süriä bu ğäyepläwlärne kire qağa.
Assad Xäririne üterü Süriä öçen säyäsi intixar bulır ide dide.
AQŞ Süriädän Livandağı ğäskärlären çığarunı taläp itä. Bügen Bäyrüttä demonstratsiäçelär Livan xökümäten cigenergä, Süriäne üz soldatların Livannan çığarırğa çaqırdı.


text:
Putin ğäyre räsmi oyışmalar turındağı qanunğa üzgäreşlär kertergä quştı
Ğäyre räsmi oyışmalar turındağı qarşılıqlı qanun ölgesenä qarata äytelgän küp sanlı tänqitlärdän soñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin üzeneñ idaräsenä bu qanunğa üzgäreşlär äzerlärgä quştı. Uzğan ayda Dumada berençe uqılış ütkän bu qanunğa keşe xoquqların yaqlawçılar, Yewropa Şurası, nixayät, ğäyre räsmi oyışmalar üzläre tänqit belderde. Putin, Yewropa Şurası täqdimnären iskä alırğa bulsa da, bu qanun terrorçılıqqa qarşı köräştä kiräk digän fikerennän çigenmäde.
Düşämbe ütkän xökümät utırışında Rusiä prezidentı Vladimir Putin, bu qanun ilneñ iminlege öçen kiräk digän fikeren qabatladı. "Älege qanun bezneñ säyäsi sistemanı tışqı yoğıntıdan saqlaw, cämğiätne teläsä nindi isem astında yäşerenä alağan terror täğlimätennän saqlaw öçen genä kiräk", dide ul.
Şul uq waqıtta Putin, Rusädä watandaşlar cämğiäte tözü bezneñ töp maqsat, "su belän bergä balanı tügärgä yaramıy" digän süzlär äytep, prezident idarä başlığı Sergei Sobyaninğa 5 kön eçendä qanunğa üzgäreşlär yazıp kertergä quştı. Şulay itep, ber yaqtan Putin Yewropa Şurasınıñ, ikençe yaqtan, Rusiäneñ yaña ğına tözelgän Cämäğät Pulatınıñ täqdimnären iskä aldı digän fiker tua. Ğäyre räsmi oyışmalar isä moña şiklänep qarıy.
Human Rights Watch oyışmasınıñ Rusiädäge wäkile Aleksandr Petrov "bu xökümätneñ yaratqan taktikası: ike adım alğa, berne - artqa. Başta xökümät ütä qırıs qanun kütärep çığa. Soñnan Putin aña üzgäreşlär kertergä täqdim itä. Bu inde küp tapqır qabatlandı" dide. Petrov süzlärençä, bu qanun ğäyre räsmi oyışmalarnı yuq itäçäk. Ul Rusiädäge üzgäreşlärgä turı kilä. Başta mäglümät çaraları, annarı oppozitsiä kontrolgä alındı, xäzer menä cämğiätneñ soñğı bäysez öleşe bulğan ğäyre räsmi oyışmalar.
Bu fiker belän Ekstremal jurnalistika üzäge citäkçese Oleg Panfilov ta kileşä. Anıñ süzlärençä, terrorğa qarşı köräş bu oçraqta ber sıltaw ğına. Ğäyre räsmi oyışmalarnı kontrol itü öçen Cinäyätlär kodeksı, başqa törle qanunnar bar. Bu yaña qanun artında iminlekne qayğırtu tügel, säyäsät yata di ul. "Xakimiät berençe çiratta, Gruziä häm Ukrainada bulğan xällärdän qurqa. Anda ğäyre räsmi oyışmalar zur rol başqardı. Şuña kürä Rusiä räsmiläre saylawlarğa 2 yıl qala, ğäyre räsmi oyışmalarnı tazartırğa teli", di Oleg Panfilov.
Tänqitçelär bu qanunnı sivil cämğiätne awızlıqlawda soñğı adım dip atıy. Bäysez mäglümät çaraları yuq däräcäsendä, töbäk citäkçeläre tezep bastırılğan, zäğif parlament häm mäxämä şartlarında ğäyre räsmi oyışmalar küpmeder balans wazifasın başqarğan soñğı köç ide.
ali gilmi


text:
Sember moxtariatı binalı bulırmı?
Gubernator bulıp Sergey Morozov saylanğaç, bu mäs''älä tağın kön tärtibenä kilep basqan ide. Ber yıl elek äle anda qayt ta - eşli başla, diärlek ide. Ä bügen isä tübäse ağa, diwarları yarılğan, bernindi cihaz qalmağan – “Mona Liza” binanı suğıştan soñğı xäldä qaldırıp kitkän. Häm anı eşkä yaraqlı itep tözätü öçen 4 -5 million aqça kiräk, di.
Monnan başqa da säyer närsälär bar. Bina buşlay qullanu öçen 2026 yıl başına qädär birelä. Annan soñ tartıp alu yäki arenda bäyäsen tülätü mäs’äläse qalqıp çığuı ixtimal. Ä remont öçen totılğan aqça başqalar faydasına bulıp çığa. İkençe säyer närsä: bernindi dä kereme bulmağan, barı tik byudjet xisabına ğına yäşägän avtonomiä balansına birelä ikän bu bina. “İrtägä açqıçlar kiterep tottırsalar, saqçı quyarğa kiräk, ä qayan aqça alırbız, digän aptırawlı sorawlar da buldı. Utırışta bu rasporyajeniegä üzgäreşlär kertüne sorarğa buldılar. İñ möhime – bina Ölkä mädäniät idäräse qaramağında bulırğa tieş, häm anı remontlatu, totu çığımnarı da – anıñ burıçı. Avtonomiä räiseneñ elekke urınbasarı Rifqät Äxmädullov äytüençä, ölkä üzägendä 100 artıq mäktäp, 130 balalar baqçaları, 33 kitapxanä, 7 mädäniät sarayı bar – barısı da urısnıqı ğına. Alarnı totuda şähärdä yäşäwçe 70 meñ tatarnıñ da öleşe bar, bez dä yarıysı ğına salım tülibez.
Mäktäplär digännän, ayırım mäktäp turında da süz buldı. Gubernator aprel'' başına qädär ayırım tatar mäktäben oyıştıru komissiäse tözergä ämer birgän. Ölkäneñ Qanunnar çığaru cıyılışı konsul''tantı Gölfinur xanım Çulaqova anıñ öçen bina ezläwläre turında xäbär itte. Täqdim dä bar ikän. İmeş, aqılğa zägıyf'' balalar mäktäbendä uquçılar sanı az, binanıñ ber öleşen tatar mäktäbe öçen dä qullanıp bula. Läkin moña kisken qarşı çıqtılar: Kem soñ aqıllı balasın şundıy dan totqan binağa uqırğa cibärsen? Häm bu täqdimne tağın ber tübänsetü dip qabul ittelär. Yuğisä, inorodetslar balaların aqılğa zägıyf''lär belän tiñläw oçraqları bolay da yuq tügel. Turıdan-turı äytmäsälär dä. Ber genä misal: İdel-aryağı rayonı mäğärif idäräsendä tatar-çuaş-muqşı telläre buyınça metodist bulıp eşläwçe Zifa Sabitovağa aqılğa zägıyf''lär mäktäbeneñ dä kuratorı wazifaların yöklägännär ide. Häm äle dä ul bu ike eşne alıp bara.
Şunnan çığıp, “Tuğan tel” wäkilläre bina mäs’äläse buyınça üz täqdimnären äzerlärgä buldılar. Alar şulay uq beryulı ike zur eşkä totınunıñ xäwefle buluı ixtimalına da iğtibar yünälttelär.
Başqa mäs’älälärgä kilsäk, utırışta moña qädär uzğan çaralarğa bäyä birelde häm mart axırına qädär bulaçaq çaralarğa äzerlänü turında süz bardı. İñ möhimnäre ölkäneñ kön''yaq rayonnarında oyıştırıla. Ara yıraq bulğanğa, barğaç-barğaç dip, andağı 4 rayon avtonomiäläre belän berlektä oyıştırıluçı çaralarda qatnaşu qaralğan.
Radişçev rayonında – Tatar tele häm ädäbiäte köne.
Nikolaev häm Pavlov rayonnarında – Näurüz bäyrämnäre.
İske Qulatqı rayonı İske Mastak awılında yazuçı häm ğalim Säğit Rämiev äzerläp bastırğan kitap belän tanıştıru çarası. Kitap şul awılda tuğan şağir, Tuqaynıñ duslarınnan berse Säğit Sünçäläy icatına bağışlanğan. Çarada kürenekle ğalimebez Nurmöxämmät Xisamov belän Rezidä Ğanievanıñ qatnaşuı da kötelä. Bu çaralardan tış, Tatar mädäni üzäge Çardaqlı rayonı Papaw awılında da Näwrüz bäyrämen äzerli.
Prezidium utırışında Qazanda uzaçaq Bötenrusiä tatar uqıtuçıları qorıltayına bilgelängän delegatlar isemlege belän tanıştırdılar. Avtonomiä räise Roza Äxmätcanova äytüençä, isemlek bik uylap tözelgän häm Kongress citäkçelege tarafınnan xuplanğan. Çınlap ta, Roza xanım xaqlı kebek. Härxäldä, avtonomiäneñ elekke citäkçelegeneñ isemleklär tözü mantıyğı ise kilmi - isemlektä “yalanudan” başqa bernindi säläte bulmağan slujivıylar yuq ta kebek. Tatar millätennän bulğan rayon däräcäsendä mäğärif idaräse başlıqları, mäktäp direktorları, iñ yaxşı ana tele uqıtuçıları… Qayberläreneñ äyter süze bulmasa da, Tatarstan täcribäse belän tanışıp qaytu da faydalı bulır…
Tik şunısı da bar şul. Äye, başqa töbäklärdä üzennän-üze barırğa tieş, ämma totqarlanıp kilüçe eşlärgä Tatarstanıbız etärgeç birergä tırışa. Läkin şähär cirendä ayırım sıynıflar tarqatıla, awıllar mäktäpläre yabıla barğan çorda Tatarstan ällä ni eşli almıy şul. Ä Qorıltayda çığış yasarğa äzerlänüçe mäğärif türäse Feodos''ya Ulendeevanıñ “169 mäktäptä tatar tele uqıtıla” kebek “sifir''läre” Sember yaqlarında tatar tele xälläre al da göl, digän fiker tudıru öçen genä uylap çığarılğan närsä. Bälki bu qorıltay barlıq töbäklär wäkilläre isemennän Rusiä qanunnarın xalıqara qanunnarğa täñgälläşterü häm alarnıñ ütäleşen tä''min itü buyınça berär ğädäti bulmağan çara kürer. Häm şunıñ belän Mäskäwgä dä anıñ säyäsäten bezneñ dä añlağannı añlatıp bulır, dilär Sember milli xäräkäte äğzaları.
Häm soñğı süz. “Ömet” gäzite soñğı sanınıñ ike säxifäsen Musa Cälilgä bağışlanğan. Anda KPRF üzäk komitetınıñ “Musa Cälil tuuına 100” digän istälekle medale taswirlaması häm ölkäbezdä uzdırılğan törle çaralar turında yazmalar birelgän
Dimitrovgrad şähärendä uzğan oluğ bäyräm turında cirle şağir Rawil Şäfiğullinnıñ yazması ayıruça tä''sirle. Rafael'' Dävätaev tuğan cire İske Qulatqıda uzğan çaralarğa küzätü birgän.
Tağın ike yazma ayıruça iğtibarğa layıq. Çönki alar qatnaş xalıqlı awıllarda uzğan çaralar turında. Şöker, älegä andıy awıllarnıñ qayberlärendä tatar ruxı saqlanıp kilä. Sengiley rayonı Krasnıy Gulyay awılında ana tele uqıtuçısı Gölcihan Latıypova häm Ul''yanov rayonı Plodovıy awılı mäktäbendä ana tele uqıtuçısı Äqlimä Miftaxetdinova üzläre oyıştırğan çaralar turında bäyän itälär.
Tik şunısı bar: andıy millätpärwär qızlarıbıznı här qatnaş awılda tabıp bulmıy. Yasalma qatnaş xalıqlı awıllar tudırunıñ maqsatı da näq ana tele, milli mädäniät tamırların qorıtu bulğanın iskä alsañ – bigräk tä. Çönki mondıy eşkä alınu, yäğni däwlät säyäsäteneñ ütäleşenä qomaçawlawçı çaralar oyıştıru – üze ük qaharmanlıq iç.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
AQŞnıñ Yekaterinburg şähärendäge general konsulı John Stepanchuknıñ Başqortstanğa säfäre comğa könne dä däwam itte. Ufağa ul atnaqiç könne ük kilgän ide. Täwge könne ul Başqortstan Tışqı iqtisadıy bäyläneşlär häm säwdä ministrlığında bulıp, ozaq qına söyläşülär alıp bardı. Älege ministrlıqnıñ başlığı Boris Kolbin belän genä tügel, ä qaybar başqa ministrlar häm ere şirkätlär citäkçeläre belän dä barğan bu söyläşülärdä üzara xezmättäşlekne üsterüneñ törle yünäleşläre tikşerelde.
AQŞ konsulınıñ ikençe zur oçraşuı Başqortstannıñ premyer-ministrı Rafael Baydäwlätov belän buldı. Baydäwlätov äfände John Stepanchuknı respublikanıñ qayber iqtisadıy kürsätkeçläre belän tanıştırdı. Kiläçäktä AQŞ belän üzara xezmättäşlekne häm alış-bireşne arttıru kiräklegen dä äytte premer-ministr. Äle ike yaqlı bäyläneşlär maqtanırğa nigezlek birmi. Başqortstannıñ tışqı säwdä äyläneşe kürsätkeçlärendä AQŞ barı tik 15 nçe urınnı ğına bili. Ä Amerikä Quşma Ştatları belän turıdan-turı nıqlı bäyläneşlärgä yul 1998 yılda açılğan ide. Şul çaqta Başqortstanğa törle awıl xucalığı texnikı, şul isäptän aşlıq cıyu qombaynnarı da qaytarıla başladı. 2005 yıl başına AQŞnıñ Başqortstan iqtisadına inwestitsiäläre küläme 10,5 million dollar täşkil itte. Rafael Baydäwlätov süzlärençä, bu kürsätkeçne berniçä tapqırğa arttıru mömkinlege bar häm ul mömkinleklärne tormışqa aşıru täñgälendä qayber eşlär başlanğan da inde.
AQŞnıñ Yekaterinburgtağı general konsulı John Stepanchuk comğa könne Ufadağı qayber ere şirkätlär eşçänlege belän tanıştı häm başqalanıñ yaña tözeleşlären, istälekle urınnarın da qarap yörde.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Bağdadta wiläyät gubernatorı Xösäyen at-Tahan, yäkşämbe könne Bağdad mäçetlärendä häm anıñ tiräsendä bulğan, 20 şığıynı üterelü tikşerelmi torıp, amerika xärbiläre belän eşberlegen başlamayaçağın belderde. At-Tahan tikşerü komissiasenä AQŞ ilçelege xezmätkärlären, Ğiraq saqlanu ministrlığı wäkillären kertüne tägdim itte, Amerika xärbilärennän baş tarttı. Radikal şığıylar başlığı Muqtad as Sadra yaqlılar, şığıylarnıñ ülemendä Amerika xärbiläre gäyeple dip sanıy.
Xärbilär bu gäyepläwlärne kire qağıp, ul könne İran gäskärläre 16 ğisyançını üterde dip belderä.


text:
Biz avokado o'siremiz
Avokado (u'lken botanik almurt – Persea americana) tropik terek bolip, uzunlig'i 6–20 m. Tabiyatta Meksika ha'm de Braziliyada o'sedi. Ha'zirgi waqitta pu'tkil tropik ha'm subtropik aymaqlarda o'stiriledi. Japraqları elliptikaliq, ushlari nayzali, terli, jıltıraq, jarıq yamasa qoyıw jasıl, arqa ta'repi ku'lren'. Apelsin japrag'ına usaydı.
Piyshembi 8.7.2010 17:44 | baspa | Ekzotikalıq o'simlikler
Piyazlardı ha'm o'simliklerdi egiw
Satıp alıng'an o'simliklerdi (eginlerdi), pochtadan alıp kelingenlerin, qadaqtan shıg'arıp qaran'g'ıraq orıng'a 2–3 ku'nge jaylastırın'. Simzde ekinshi imkaniyat da bar olardı birden egiw, keyin bolsa bir na'rse menen eki ku'nge qıya qılıp jabıp qoyıw (ma'selen kontselyar qag'az benen, doska menen) olardı quyashtan tuwrıdan- tuwrı nurlanıwdan saqlaw ushın. Bolmasa siz oldardı quyash nurlarınan zıyanlandırıp qoyasız.
Ekshembi 4.10.2009 13:13 | baspa | O'ismliklerdi o'siriw usılları
O'simliklerdi tuqımlardan ko'beytiw
Bir jıllıqlar Ko'p jıllıqlar Palızlar
Ushlı piyaz
Shvit, arpabadiyan, zira', anis
Ashshı burısh, pomidorlar ha'm baklajan –tuqımların egiw
Du'kkeliler loviya, noxat, soya, jer jang'aq (araxis, qıtay g'ozası)
Terekler ha'm putalar
Ekshembi 4.10.2009 13:05 | baspa | O'ismliklerdi o'siriw usılları
Temeki Nicotiana glauca – balkonlı peyzajlı o'simlikler
Ko'gimtir temeki yaki knikotin
İnsan talabı ha'r dayım jan'a, a'detten tısqarıdur. Har bir ha'wesker bag'ian o'zinin' bag'ında jan'a, hesh kim ko'rmegen, hesh kimde joq na'rseni o'stiriwdi qa'leydi. Sonın' ushın gu'l bazarı ha'r jılı twrli jan'alıqlar usınıs etedi, ha'wesker bag'manlardın' arzu qılıp ju'rgen jan'alıqların “qandırıw” ushın. Biraq tijarat artınan ko'beyip atırg'an jan'alıqlar tezlikte tek assortiment bolıp qalıp atır.
Ekshembi 4.10.2009 12:55 | baspa | Ekzotikalıq o'simlikler
Xoshqa'wmet urshıq formalı almanı o'siriw
Bazar ekonomikasının' rawajlanıwı o'zi menen tu'rli o'zgerislerdi alıp keledi. Usılardan biri awıl xojalıq islep shıg'arıw intensifikatsiyası boldı, islep shıg'arıw effektin ko'teriwge ha'm bazardag'ı islep shıg'arıwshılar ba'sekilesiwine tuwırlang'an. Bag'banshılıqta o'siriw ushın maydannan tuwrı paydalanıw, bull intensifikatsiya tereklerinin' ba'lent kronınan tartıp en' pa's putalarına o'tiw degeni. Pa'srek kron tereklerin o'siriw ko'plep paydag'a iye, jumıstı jen'illestiredi ha'm miywe sıpatın jan'a da'rejege qoyadı. Almalarda pa'srek kronlı tereklerdin' namayandaları bolıp o'siwshi terekler bolıp esaplanadı “xoshqa'wmet urshıq”, “super qa'wmetli urshıq”, “quyashlı oq” (solar axe) h.t.b. Perspektivli ha'm paydalı bolıp “xoshqa'wmet urshıq” ko'rinisindegi terek esaplanadı.
Ekshembi 4.10.2009 02:19 | baspa | O'ismliklerdi o'siriw usılları
KPR klubı haqqında
O'simliklerdi o'siriw ha'm egiw ta'jriybelerin'iz benen bo'lisin'. Bul haqqında o'zin'izdin' ana tilin'izde maqala jazın' ha'm onı Botanix jurnalında jarıqqa shıg'arın'! Bunnan da ko'birek mag'lıwmat ushın biz benen baylanısın'.


text: Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese ayatolla Ali Xameneinıñ xalıqara kiñäşçese Ali-Äkbär Velayati belän bulğan oçraşuda, Rusiä , atom programması tiräsendäge kierenkelekne çişügä yardäm tırışlıqlarına - cawap itep – İrannan uñay mönäsäbät kötä, dip belderde. Uzğan atnada Rusiä, Xalıqara Atom İdaräse başlığınıñ, İranğa çikläwlär belderü belän aşıqmasqa çaqıruın xuplap qarşı alğan ide. Uzğan ayda Velayati şulay uq Rusiä İminlek Şurası başlığı İgor İvanov belän oçraşqan ide.


text:
Xastaxanä remontqa ğına yabılğanmı?
Därwişlär bistäsendä urnaşqan berdänber xastaxanäneñ yabıluı turındağı xäbär cämäğätçelektä borçılu tudırdı. Bıyılnıñ fevral' ayınnan birle 8nçe şähär xastaxanäseneñ yabıluı turında törle imeş-mimeşlär yöri. Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda bistädäge berdänber däwalaw üzäge urınına respublikanıñ psixiatriä xastaxanäsen küçerü turında da süz alıp barıla. Çärşämbedä “Qazanskie wedomosti” gäzite Därwişlär bistäseneñ däwalaw yortı yabıldı dip xäbär itte. Xastaxanägä şaltıratqaç isä “Azatlıq” radiosına, 8xasataxanäneñ haman da ğämäldä buluın äyttelär. Älege mäs’älägä açıqlıq kertü öçen Qazannıñ Sälämätlek saqlaw idäräsenä möräcäğät ittek. İdäräneñ räis urınbasarı İldar Xisametdinov äytüençä, 8xastaxanä ağımdağı yılnıñ 1aprelennän remontqa yabıla. İnde küptännän remont kürmägän älege däwalaw yortında awırularnı qabul itüdän tuqtağannar, anda elek yatqan xastalar da çığarılğan.
Därwişlär bistäse xalqınıñ häm eşsez qalğan tabiplarnıñ kiläçäk yazmışı nindi bulaçaq soñ? İldar Xisametdinov äytüençä, 8xastaxanädä remont eşläre barğan arada anıñ bülekläre Qazannıñ 5xastaxanäsenä küçereläçäk. Proktologiä bülege 5 şähär xastaxanäsenä küçerelä, terapiä häm nevrologiä Qazannıñ bülek xastaxanäsenä kertelä. Älege nevrologiä bülegendä awırularğa aşığıç bulmağan, plan räweşendäge yärdämne kürsätälär. Ä 7 şähär xastaxanäsendä aşığıç yärdäm kürsätüçe nevrologiä bülege urnaştırıla. Terapiä bülege isä awırularğa aşığıç yärdämne atnanıñ här könendä kürsätäçäk. Sabıylarnı däwalaw öçen 2 balalar xastaxanäsenä möräcäğät itärgä kiräk. İldar Xisametdinov belderüençä, Sovet rayonı xalqı şulay uq 6, 8 häm 13 şähär poliklinikalarında diagnostik tikşerenü ütärgä häm däwalana alaçaq.
8xastaxanädä remont eşläre qayçan tämamlanuı turında Sälämätlek saqlaw idäräse citäkçelege äle xäbärdar tügel. Barısı da finanslawdan tora dip belderde İldar Xisametdinov. Bälki 2007 yılda älege däwalaw yortı üz eşen däwam itär dide. Bu binağa psixiatriä xastaxanäsen küçerü turındağı imeş-mimeşlärne ul kire qaqtı. Ämma respublikanıñ psixiatriä xastaxanäse Sälämätlek saqlaw ministrlığı qaramağında. Ministrlıqta isä älegä bu mäs’älägä xäl itelmägän, aña yaqın kiläçäktä açıqlıq kerteler dip farazlana.
Al'bina Zäynulla


text:
Räximovnıñ 4nçe möddäte iğtibar üzägendä
Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ Mortaza Räximovnıñ wäkälätlären ozaytu färmanı Başqortstanda ğına tügel, ä Tatarstanda da iğtibar üzägendä. Häm menä Başqortstan deputatları parlament utırışında Mortaza Räximovnı yañadan prezident itep raslandı. Şul räweşle, Rusiä töbäkläreneñ iñ ozaq eşläwçe töbäk başlığı Prezident bulıp yänädän biş yıl toraçaq. Dimäk, sälämätlege yaxşı bulsa, Räximov 2011 yılğa qädär, 77 yäşenä qädär Başqortstan belän citäkçelek itäçäk. Putinnıñ älege färmanı bilgele bulğaç, “Regnum” mäğlümat agentlıysında Başqortstannıñ säyäsät belgeçe Şamil' Väliev belän äñgämä dönya kürde. Älege mäqälädä säyäsät küzätüçese Prezident wäkälätlären ozaytu, Räximovnıñ federal' üzäk belän mönäsäbätläre xaqında fikerlären belderä. Şamil' Väliev süzlärenä qarağanda, moñarçı federal' üzäkneñ töbäk xakimiäte belän xezmättäşlek planı bulıp 2002-2006 yıllardağı sotsial'-iqtisadi üseş programması buldı. Älege plannar federal' üzäkneñ Başqortstan xakimiäte eşçänlege belän bik qänäğät buluın kürsätä.
V.Putinnıñ Mortaza Räximovnıñ wäkälätlären ozaytu färmanı Tatarstan milli cämäğätçelegeneñ dä iğtibar üzägendä buldı. Milli xäräkät wäkilläreneñ fikerläre härkemgä mäğlüm inde, ä menä Qazan yäşläre ni uylıy ikän?
- Minemçä bu bik yaxşı. İnde ser tügel, xäzer xalıq arasında şundıy süzlär yöri. Bügenge Prezident qalsa yaxşıraq bula, çönki monsı böten citäkçelär urınına üz keşelären quydı, urlağanın urladı inde. Ägär dä yañası kilsä, ul tağın urlıy başlıy. Häm şuña kürä ul alarğa qulayraq.
- Min ni öçender bu oçraqta Putinnı añlap betermim. Ul Şäymievnı da şulay itep qaldırğan ide, xäzer menä Başqortstan Prezidentın da ikençe tapqır qaldıra. Ä şul uq waqıtta üze öçençe mönddätkä qalmıym di. Anıñ bu eşen añlap bulmıy.
- Bälki Mortaza Räximovnı Prezident itep qaldıru üzenä faydalı häm ul aña närsäder biräder.
Ä menä Başqortstanda tuıp, xäzer inde Tatarstanda yäşäwçe tatarlar Räximovnıñ qabattan bilgeläwe turında ni uylıylar ikän. Zöfär Näfikov häm bilgele publitsist Mäxmüt Äxmätcan.
- Min üzem Başqortstannıñ Çaqmağış rayonınnan, şunlıqtan andağı xällär minem canıma yaqın. Bu wäzğıyät ozaqqa suzılmas. Tarixi yaqtan ul betäçäk. Ni öçen Räximov anda utıra soñ? Çönki Mäskäwneñ qayber säyäsätçeläre tatarlarğa qarşı köräş alıp baralar. Ä Räximov alarğa yärdäm itä. Şunıñ öçen ul alarğa qimmät.
- Başqortstannıñ Prezidentı itep yañadan Mortaza Räximovnı quyalar dip işetkäç, şaqqattım häm ğäcäpländem. Anı inde respublika xalqına kilgändä, min anda tuıp-üskän yeget bularaq beläm, min beläm anı yaratmıylar. Ni öçen anı Mäskäw quya, belmim. Menä min üzem Salawat rayonında tuğan keşe ul rayonda tabiği baylıqlar iqsez – çiksez. Häm menä şuşı rayon ürnägendä dä anda tormışnıñ naçar ikänen kürep bula. Xalıq anı xuplamayaçaq, Mäskäw adımı ul döres adım tügel. Bälki anıñ berär nindi säbäpläre bardır bez belmi torğan, yäki bez belep tä, äytep betermi torğan.
Başqortstanda tuıp, Tatarstanda yäşäwçe tatarlarnıñ fikerläre şundıy.
Başqa fikerlär dä bulırğa mömkin, alarnı sez Azatlıqnıñ Qazan bülegenä şaltıratıp belderä alasız.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Mäskäwdän Jenevağa yul totqan Aeroflot yulçılıq oçqıçında ber yulçı köç qullana başlağaç oçqıç Praga hawa alanına töşep utırırğa mäcbür buldı.
Oçqıçnıñ ikençe oçuçısı Andrey Litvinov Azatlıq radiosına ul yulçı iserek dide.
"İserek yulçı oçqıçnı Qahirägä, yäki şul yaqtağı başqa urınğa töşerüne taläp itä başladı. Oçqıçta suğışu başlandı. Ul oçqıçnı şartlatu belän yanıy başladı. Xezmätkärlär, häm başqa yulçılar aña qarşılıq kürsätte, anı bäyläp quydı. Bez Jenevağa oçışnı özep Pragağa töşep utırırğa mäcbür buldıq" dide Litvinov.
Airbus A-321 oçqıçı Çexiä başqalasına töşep utıru belän anı politsiä totqarladı.
Bu waqıyğa näticäsendä ber yulçığa da zarar kilmägän dielä.


text:
İran: Sänäğät külämendä atom-töş yagılığı citeşterä başladıq
Uran bayutu programmasınıñ ğamälgä kirüenä ber yıl tulı uñayınnañ, bügen İran Prezidente ilneñ üzägendäge atom qorılması Nantanzda cıyılğan xalıqqa çığış yasadı. İrannıñ, ‘İndustrial külämendä atom-töş yagıluğı citeşterä başladıq’ digän belderünä, Amerika Quşma Ştatları häm Yewropa illäre tänqiyt belderde.
Mart ayı axırında Berläşkän Millätlär İminlek Şurası İranğa Uran bayutunı tuqtatuın taläp itep, basımnı arttırğan ide. Uran bayutu programması ul ilneñ üz energiä citeşterü yäisä xärbi maqsatlarında qullanıla ala.
Uran bayutuıñ tuqtatu çarasıñ ğamälğä quyu urnına İran, bu ölkädä eşçänlegeñ arttıra bara.
İlneñ bayıtılgan uran citeşterüneñ ber yıl tulu uñayınnañ bulğan tantanadagı çığışında , Äxmädinäcat:
“Ğorurlıq belän min, bügen sezgä, ‘inde bezneñ millätebeznen dä industrial däräcädä, üz atom töş yağulıq citeşterä alğan illär rätenä basuıñ iğlan itäm”
AQŞ Däwlät İminlege Departemantı Şurası süzçese , İranın bu belderüe “ borçılu tudırdı” dide.
AQŞ Däwlät Departemantı süzçese McCormack, İrannıñ uran bayıtuwın däwam itterü eşläre ğadi xalıq cilkäsenä töşäçägen belderde.
“İranlılar uran bayıtunu tuqtatu qararınnañ baş tarttı häm monıñ belän çığımnar xalıq cilkäsenä mende. Bu qızğanıç älbättä, bulay bulırğa tiyeş tügel ide. Ul aqça belän äle üsmägän säwdä tarmagında, investätsiä häm äle ölgerep betmägän bik küp iqtisad ölkäsendä faydalanırğa mömkin bulır ide”
Ägär İrannıñ belderüe döres bulsa, ilneñ atom programmında citdi üseş bara digän süz. Sänğäte külämdä citeşterü, İrannıñ sentrafiğaların citdi däräcädä artturuı dip añlap bula. Sentrafiğalarda citeşterelgän bayıtılgan uran atom-töş yağulıq bularaq qullanıla yäisä bu prosess bomba citeşterüdä faydalanıla ala.
İran uran bayutuıñ, energiä citeşterüdä qullanaçağın däğwä itep kilsä dä, Könbatış, İrannıñ monıxärbi maqsatları öçen qullanuına şiklänä.
Qaysı beräwlär, İran räsmiläre Uran bayutu programmasındağı cıyğan uñışlarıñ küpertep añlata, bu isä xalıqnıñ yaqlawın cälep itep, şul uq waqıtta xalıqara cämäğatçelekkä inde çigenmibez digän uynı taratu öçen propaganda maqsatınnañ eşlänä dip belderä.
Şul uñaydañ İran xökümäte, mart ayında uran bayutudağı uñışnı çagıldırğan yaña aqça banknotı eşläp çığardı. Aqçada İran xaritası östendä atom häm anıñ iärçene äylänäsendäge elektronnarnı sürätlängän.
M.K


text:
Amerikannar tarafınnan bilgelängän Ğiraq idarä şurasınıñ ber äğzase – yaña konstitutsiä tözelgänçe ildä tärtip saqlap toraçaq waqıtlıça qanunnarnıñ ölgese – irtägä qadär äzer bulmasqa mömkin, dip belderde.
Kördlär wäkile bulğan Mahmüd Otman, bäxäslär – İslam role, Körd avtonomiäse häm iün ayı axırında xakimiätkä kiläçäk idaräne niçek tözü kebek mäs'älälär tiräsendä bara, dide.
Ğiraqnıñ könyağındağı Samawa şähärenä bügen 140qqa yaqın yapon xärbiläre kilde.
Bağdadtan tönyaqqa taba 80 çaqrım yıraqlıqta Xalis şähärendä amerikan maşinalarına bulğan höcümnän soñ anı oyıştıruda şiklänelgän 5 ğiraqlı qulğa alınğan.


text:
Rusiäneñ könyağındağı bu şähärendä bügen bazarda 50gä yaqın yäş keşeneñ Üzäk Aziädän kilgän säwdägärlärgä höcüm itüe näticäsendä ber keşe hälak buldı, kimendä 6sı yaralandı. Yäşlär Üzbäkstan häm Taciqstannan bulğan satuçılarnı timer torbalar belän qıynağan. Hälak buluçı – Äfğanstan keşese, dip xäbär itelä.
İtar-Tass xäbär itüençä, xäzerge waqıtta bu höcümneñ säbäpläre, anıñ bazardağı satular belän bäyle bulğanı yäki rasaçıl höcüm bulğanı tikşerelä. Çığışı belän belän Üzäk Aziä häm Kavkazdan bulğan keşelärneñ Rusiädä skinhead'lar häm extremistlardan ziyan kürüe – siräk xäl tügel.


text:
Mintimer Şäymiev: “Rusiä-Belorusiä berlege prinsipları tormışqa aşarlıq tügel.”
Säyäsätçelär dä üz yullarında yörilär. Mäğlüm ki, düşämbedä, Mordoviädä, Rusiä Prezidentı Vladimir Putin İdel buyı federal okrugına kergän töbäk citäkçeläre belän sotsial-iqtisadıy üseş problemalar turında kiñäşmä ütkärde. Älege kiñäşmädä, Tatarstan Prezidentı qatnaştı häm çığış yasadı. Anda bötenläy qolaq işetmägän yaña täqdimnär yañğıramadı yañğıramawın. Şul uq köndäş itärlek, zaman taläplärenä turı kilgän towar citeşterü, citeşterüçene yaqlaw, neft sänäğäten üsterü. Şunısı küzgä taşlandı, Rusiä häm Tatarstan mäğlümat çaraları, Tatarstan citäkçese çığışın bötenläy diärlek kürsätmäde. Küräseñ kiñäşmäneñ käyefe şundıyraq bulğandır. Kübräk Vladimir Putinnıñ tänqıt süzlären, şul isäptän, wäkalätlärne büleşü turındağı şartnamälärgä qarata da tiskäre fikeren işetterdelär. Ä räsmi xäbärlärdä Mintimer Şäymievneñ Rusiä-Belorusiä berlegenä qarata tiskäre fikere kiterelä. «İnterfaxs» agentlığı xäbärendä, Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev: «Zamanında Rusiä Prezidentı Boris Yeltsin häm Belorusiä Prezidentı Aleksandr Lukaşenko qul quyğan kileşü qısalarındağı Rusiä-Belorusiä berlege prinsipları çınlıqta tormışqa aşarlıq tügel», - dip sanıy. Mäğlüm ki, monnan berniçä yıl elek, Rusiä häm Belorussiäneñ quşıluı turında süz çıqqaç, Mintimer Şäymiev moña qarşı çığıp, ägär dä mondıy berlek buldırılsa, Tatarstan da şundıy uq status, yäğni soyuzdaş respublika statusı turında taläp quyaçaq, digän ide. Häm menä xäzer, Rusiä citäkçelegeneñ Rusiä-Belorusiä berlegenä qağılışlı fikere üzgärgännän soñ, Mintimer Şäymiev üzeneñ bu fikeren tağı da köçäytebräk belderle. «Rusiä Prezidentınıñ kemgäder kisken bulıp kürengän älege pozitsiäse, tormış çınbarlığınnan häm suveren däwlätlär berlegen tözüdä bötendönya täcribäsennän kilep çığa”, - dide «İnterfaxs» agentlığına Tatarstan Prezidentı.


text:
Matbuğat küzätüe
Watanım Tatarstan üzeneñ comğa sanında uquçılarnı şuşı könnärdä yubileyın bilgeläp ütüçe şağir Robert Miñnullin belän tanıştıra. Şulay uq monda Fänzaman Battalnıñ Baltıyq buyın buyladım da... dip isemlängän yazması da iğtibarğa layıq. Anda yazuçı Baltıyq buyı respublikaları misalında tuğan telne saqlaw, anıñ yazmışına bitaraf bulmaw turında yaza. Yazuçı mäqäläsen Üzebezneñ xaqta uylanıyq: kemnär bez, nişläp bezne bitaraflıq basqan, ni öçen ğädelsezlek ayağı astında taptalabız, dip tämamlıy. Mädäni comğanıñ 2 aprel sanında Zatlı şäxeslärebez rubrikasında yazuçı Ğarif Axunov xaqında yazma urın alğan. Yaqtı keşe ide digän isem astındağı qızıqlı mäqälädä üzeneñ xatiräläre belän ğalim Nurmöxämmät Xisamov büleşä. Şunda uq teatr belgeçe Daniä Ğimranova Kama aryağı teatrlarınıñ festivale turında söyli. Ä İltani İlyalova isä Kärim Tinçurin isemendäge tatar teatrınıñ Kuraj anaqay häm anıñ balaları digän spektakle turında yaza, uquçılarğa bıyılğı Ğabdulla Tuqay isemendäge büläkkä täqdim itelgän älege spektaklneñ rejisserı Räşit Zahidullin häm teatrnıñ bilgele artistkası İslamiä Mäxmutova xaqında söyli. Annan tış monda küptän tügel genä wafat bulğan kompozitor Räşit Abdullin turında da uqıp bula. Anıñ icatı xaqında Mädäni comğada tanılğan kompozitornıñ dusları yaza.
Gölnaz İlgizär


text:
İranğa atom programması säbäple basım bar. İldä kileşüçän, täsirle şäxeslär milli berdämlekne saqlau kiräklege turında belderälär. İran prezidentı Mahmud Ahmedinejat atomnı tınıç maqsätlär öçen faydalanu mäsäläsendä xalıqta berdämlekneñ buluın belderep kilsä dä, urtaraq yulda torğan qayber dini citäkçelär bu mäsälädä sizgerlek kürsätergä kiräk, yuqsa milli berdämlekkä qurqınıç tua ala dip kisätälär.
İrannıñ täsirle dini citäkçelärneñ berse bulğan Akbar Haşemi Rafsancani Martnıñ 8-ndä Belgeçlär Mäclesendä yasağan çığışında döşmannıñ süz berläşterüe säbäple İranda milli berdämlekne saqlap qalu kiräklege turında söyläde. Ul qayber säyäsmännärne üz belderüläre belän milli berdämlekkä xävef tudırların äytte. Anıñ süzlärneçä, AQŞ İrannı döşman möhittä qaldıru häm anı izolätsiägä kertü tırışlığında unışlıqqa ireşä almağan, läkin, mondıy täräqqiät bulğanda berdämlekne saqlap qalu öçen nindider bülgälävçe belderülärdän totlıq qalırğa kiräk. Çönki bu milli berdämlekne qaqşata. 10-nçe Martta isä qatı qul konservativ ruxanu Ahmed Xatami, anıñ elekke prezident belän tuğannığı yuq, Çomğa väğäzendä atom industriäsenä
qarşı bulğannarğa höcüm itep söyläde. Ul atom energiäsenä ixtiac bar, cönki 2-3 distä yıldan soñ nefte häm gaz yatmaları betäçäk dip belderde. İran radiosı anıñ atom energiäse säyäsäten täqnitlävçelärne axmaq dip atauın tapşırdı häm tağı şuşı süzlären qabatladı. Sez kierenke çorda döşmanğa quşıldığız. Xalqıbız bu süz berläşterüne ber vaqıtta da onıtmas häm yatlarğa qararlı reaksiä kürsätkäne kebek, däşmannarıbız belän ber ük suqmaqtan baruçılarğa da tieşle cavap birer. Xatami tağı atom säyäsäte prezident Ahmedinajatnıñ qararınnan bäyle tügel, ul yıllarça elek başlandı kiçä genä qabul itelmäde dip tä belderde. İran mätbuğatı qayber säyäsmännärneñ milli berdämlek turındağı fikerlären soradı. Reforma taraftarı Farhang-i Aşti gazetası atom energiäse mäsäläse barlıq säyäsi partiälärneñ söyläşülär östälenä utıruı öçen sıltau buldı dip yazıp çıqtı. Maqälädä tağı politik pozitsiäsenä qarmastan, här kem İrannıñ atom texnologiäsen täräqqi itterügä xoquqı buluın belderä dip yazılğan. Tik anda monı niçek ğämälgä quyu mäsäläsendä fiker ayrımalıqlarınıñ buluına borçılu belderelä. Reformaçılar söyläşülärne dävam itärgä kiräk digän pozitsiädä torğanda, konservativlar häm qatı qul taraftarları däşmannı qurqıtu öçen yana plan äzerlärgä häm qarşılıq kürsätergä kiräk digän prezident Ahmedinejadnıñ pozitsiäsen yaqlıylar. Bu xaqtağı fiker ayırmalıqları prezidentnıñ tışqı säyäsät öçen cavaplı şäxeslärneñ tänqitlänüenä dä kiterde. Tänqitçelär xäzerge säyäsät küpkenä illärne çitlätte häm İrannıñ niätlärenä ışanıçnı kimette dip belderälär. Prezidentnıñ ilçelärne häm tışqı eşlär ministerlegendäge ölkän räsmilärne üzeneñ ideologiäsen yaqlauçılar belän almaştıruı da tänqitlänä. Elekke eçke eşlär ministerlärennän höm täsirle ruxani Abdul Vahed Musavii-Lari dä sistemanı yaqlauçılarnıñ qarar birü protsesına qatnaştırılmauların tänqitläde. Ul tuğrılıqlı yaqçılarnıñ küpçelege qarar birü häm anı ğämälgä quyu protsesına qatnaştırılmağanda, milli solidarlıq turında söyli almıybız dide.
Färit İdelle, Praga.


text:
Kezinde Alaş arıstarı häm qalamgerleri bir-biriniñ ömir betalısın, şığarmaşılıq jetistikteri men kemşiligin özara xat jazısw arqılı ortaq tüsinistikke kelip, bir-birine degen bawırmaldığı men ult aldındağı jawapkerşiligin tereñ sezinip otırğan.
Tömende Jüsipbek Ay`mawıtovtıñ Mağjanğa jazğan xatın usınıp otırmız.
Asa qadırlı Mağjan!
«Mağjan» dep iş tarta esimiñdi keltirip, osı qazir öziñniñ diniñe enip, dälimdi bildirgim keledi.
Ädette ya körgeni mol köne köz kisi, ya bolmasa ayawşılığı basım joldas-jora aqıl ay`tqış; öz basım aqılgöy`swden awlaqpın. Sırımdı ay`twdan äri barmaspın. Qazaq ädebïetiniñ kögine köterilgen kün sekildi öz säwleñdi ärdäy`im sezinip, bilip, boljap otırwdı ädetke ay`naldırğanbız.
Aqındıq – qasïetiñe ay`nalğan. Ädebïetimizge «Jaralı jan», «Qorqıt», «Bayan» sekildi birtwar söz kestesin bergen aqınnan äli küterimiz köp. Öz soñınan izbasarıların ertip, keleşek kökjïegine entikpey` jeter talanttı dünïeler twğızw seniñ ğana qolıñnan keler is. Poézïyanıñ qanattı pırağın äzirşe qabatıñnan uşıratpay` jürmiz. Eñ ğajabı: öleñiñniñ ütiri joq...
Baz birde ala-qulalıqtı sezip tiksine qalatınımızdı nesine jasıray`ıq; jılawıñ köp, öksigiñ mol, öz muñıña öziñ kömilip jürip alatınday`sıñ. Pwşkïndi Pwşkïn etken onıñ öleñ jazğıştığı emes, ömirdiñ özge körmegen sätterin elden burın seze bilwi, alğır aqılı, tirşilikten eñ qajettisin tañday` bilw bälgerligi sekildi ğoy`.
Qazağım dep qamığıp jürsiñ. Tasbaqaşa mïmırt jürseñ – köp närseni qamtïsıñ, arğımaqşa ağındap jüy`tkip ötkennen göri sol mïmırttıq mazmundı, mañday`dağı közben emes, kökirektegi közben qamtışı. Jïırmasınşı ğasırdıñ perzentisiñ...
Oz söziñmen atasaq, «Opasız ömirdiñ», «Qaskoy` tağdırdıñ» zamanı twğan kezde, adam öz ömiriniñ qojasına ay`nalıp, jaña ümitpen, jarıqqa, jarılqawşığa bet burğan mezgilde – söz darığan mıqtı aqın bey`tarap otırwğa tïisti emes...
Bügingi kün qanşama qamıqqış bolsa da Bay`ronnıñ özin töñkerisşil dep jürmiz. Töñkerisşil aqın alğa urandap şaba bersin dewden awlaqpın, şınımdı ay`tsam, kün sanap, sağat sanap sezim şırğalañınan şığıp, taqırıp şeñberin keñey`tip, şınnıñ jüzine twra qarap talant tağılımıñızdı jetildire berwiñizdi tiler edim. Tilew degen jay` söz ğoy`. Oqwşı qawım atınan amanat ay`tar edim.
Birewge öy`te ğoy`, büy`te ğoy` dep ötiniş etw bul zamanda qalıp baradı, äsirese, aqınğa buy`rıq, ötiniş ötpey`di, öktemdik jürmey`di. Äy`tse de sebepsiz saldar twmay`dı. Osı rette siz ben bizdi qazekemniñ qasïetti sözi jaqındastıra tüsse, oy`ımızğa oy`, otımızğa ot qosa bilsek – maqsatımızğa jaqınday` tüserimiz barşağa ayan.
Dañqtıñ däbilkeşi bolmay`-aq, maqsattıñ qulı bola bilsek jetedi. Ne jazıp jürgeniñizdi bilgim keledi...
Sälemmen sebepşiñiz: Jüsipbek Ay`mawıtov
1924 jılğı 16 mamır