text:
Köçip kelgenler yañı yaşağan yerinde qayd olmasalar, yerli saylavlarda rey beremezler, bu qararğa Yuqarı Rada fraktsiyalarınıñ çoqusı qoltuta, – dep ayttı halq deputatı Oleg Lavrik Radio Svoboda efirinde.
«Şimdi parlament saylavları, prezident saylavları, referendum olsa edi, elbet de, köçip kelgenlerniñ bunıñ kibi saylavlarda iştirak etmek aqqı olur edi. Bizler cemaat şekillenmesi aqqında aytsaq, fraktsiyalarnıñ ekseriyeti bunıñ kibi insanlar cemaat azası statusını almağanına qadar yerli saylavlarda iştirak etemeycegine qoltuta», – dep ayttı Lavrik.
Cemaat azası statusını almaq – yaşağan yerinde qayd olmaqtır, – dep añlattı o.
Al-azırda yerli saylavlar aqqında yañı qanun azırlana. Lavrikniñ aytqanına köre, onı parlamentte kelecek afta qayd ete bileler, iyünniñ başında ise qabul etecekler.
Ukraina içtimaiy siyaset nazirligi mayıs 6-da bildirdi ki, Donbass ve Qırımdan million eki yüz biñ insan evini terk etmege mecbur oldı.
Video: Radio Svoboda online


c: text/html

text:
Moskova şeer mahkemesi, zapt etilgen ukrain deñizcilerniñ 2019 yılınıñ oktâbr ayınace uzatılğan tevqifine apellâtsiya baqıluvını avgustnıñ 16-sına tayin etti.
Bu hususta Rusiye advokatı Nikolay Polozov öz Facebook saifesinde yazdı.
"Moskova şeer mahkemesi, 2019 senesi avgust 16-sına saat 11:00-ge cenk esiri olğan ukrain deñizcilerniñ apellâtsiya şikâyetleriniñ baqıluvını tayinledi", - dep yazdı Polozov.
Advokat, bu mahkeme oturışı cenk esiri olğan deñizcilerniñ birinci gruppasına - Denıs Ğrıtsenko, Vyaçeslav Zinçenko, Mıhaylo Vlasük, Boğdan Ğolovaş, Serğiy Popovğa ait, dep qoştı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ imayesi Şimaliy-Kavkaz okrugı arbiy mahkemesiniñ ükmüni tahmin etken edi ve onı şikâyet etecek ola. Bu aqta advokat Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Em imayeci, em de mabüsler içün beklenilgen apis müddetleri. Bu davalar boyunca üküm mahkeme tahqiqatı başlamazdan çoq daa evel çıqarılğan edi, dep aytqan edik, neticesi endi yazılğan edi. Rostovda keçirilgen oturışuvlar adaletli mahkeme esnasınıñ bir taqlitidir», – dedi advokat.
Gemeciniñ qayd etkenine köre, dava mabüslerini mahkemeniñ üçüne – Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev ve Emil Cemadenovğa – nisbeten cezanı sertleştirmek (qabaatlav tarafınıñ istegine baqqanda) qararı şaşırmadı, amma «soñuna qadar mahkemelerniñ cesareti ve adaletine işanğan ediler».
Advokatnıñ aytqanına köre, imaye ükümnen bağlı temyiz arizasını berecek.
«Bu apis cezası tek kâğıtta bar. Asılında çekecek cezaları qadı ya da prokurorlarnen bağlı degil. Repressiyalarnı tek siyasiy iradenen toqtatmaq mümkün. Amma, ne yazıq ki, ya akimiyet bunı yapmağa istemey, ya da bu belli bir millet ya da dinge qarşı genotsid siyaseti ola. Qırımda bu eki alâmet bir ola», – dep ayttı Gemeci.
Rostov-na-Donudaki Şimaliy-Kavkaz okrugı arbiy mahkemesi Teymur Abdullayevni 17 yıl, Uzeir Abdullayevni 13 yıl, Rustem İsmailovnı 14 yıl, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yıl apishanede qalmasına üküm etti.
Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev ve Emil Cemadenovğa mahkeme qabaatlav tarafı istegeninden bir yıl çoq berdi.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov veAyder Saledinov tevqif etilgen edi
Keçken sene dekabrniñ 6-nda belli oldı ki, Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rostov-na-Donu SİZOsına etap etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qırım ve Aqyarda 1373 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, dep bildire yarımadanıñ Rusiye ükümetiniñ saytları.
Qırımda 780 koronavirus hastası qayd etildi, bu tünevinki hasta sayısından azdır. 171 hasta hastahanege alındı, 503 kişi yahşı oldı. 5 vefat qayd etildi.
Aqyarda 593 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, bu tünevinki raqamlardan daa yüksektir. 75 insan hastahanege alındı, 90 insan tüzeldi. 4 kişi vefat etti.
Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti ilk «omikron» variantlı hastalar qayd etildi, dep tasdıqladı. Qırımda hastalar içün qoşma yerler açıldı. Aqyarda sıñırlav tedbirleri kirsetildi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.


text:
Digerleri umumiy avuşuv aqqında emir bekley. Kapitan Vyaçeslav Demyanenkonıñ taqdiri ise alâ daa belgisiz qala.
«Qırımnıñ şimalindeki sıñırlarında mütehassıslar, teşkiliy gruppalarınıñ vekilleri çalışalar. Olar Qırımnı terk etken ve Ukraina qıtasına yol alğan arbiylerniñ kolonanı qarşılamağa azırlar», – qayd etti Ukraina mudaafa Nazirliginiñ Qırımdaki matbuat-hızmetiniñ reberi Vladislav Seleznöv.
O, Filippovnıñ anasınen qonuşqanını da aytıp keçti.
«Oleksandr Ukrainanıñ qıtaviy qısımındadır, Hersonğa taba yol ala. Onıñnen birliket büyük topraqqa kapitan Savenko, baş starşina Atoyan ve baş starşina Hmel köçip ketkenler. Oleksandr Kalyan al-azırda Plodovoye köyündeki arbiy qısımında buluna. 2-nci rang kapitanı Vyaçeslav Demyanenkonıñ taqdiri şimdi belli degil, o kimsenen bağlanmadı, bulunğan yeri de malüm degil», – dedi Seleznöv.
Bundan evel Qırım esirliginden Ukraina Silâlı küvetleriniñ Belbekteki taktik aviatsiyasınıñ 204-nci brigadasınıñ komandanı Yuliy Mamçurnı ve diger arbiy esirlerini azat ettiler.


text:
«Referendumlarnı» teşkil etkenlerniñ demokratik qanuniyeti yoqtır, bu ise Ukraina şarqında vaziyetniñ sakinleştirüvi boyunca Jeneva añlaşmasınıñ maqsadına ters kele, dep bildirdi AB çetel işleri boyunca yuqarı temsilciniñ matbuat kâtibi Mayya Kösyançiç.
Mayıs 12 künü, bazarertesi, Avropa şurasınıñ prezidenti Herman Van Rompuy devletniñ yolbaşçılığı ile körüşmek içün Ukrainağa kele. Aynı şu künü AB memleket-azalarınıñ çetel işler nazirleri Ukraina buhranına alâqası olğan Rusiye ve Qırım vatandaşlarına nisbeten cezalarnıñ kirsetilmesini muzakere etmek içün Brüsselde körüşecekler.
Mayıs 11 künü Donetsk ve Lugansk vilâtlerinde territoriyalarınıñ «mustaqilligi» boyunca qanunsız «referendumlar» keçirildi. Ukraina ve bir sıra memleketler bu areketni qanunsız olaraq belgiledi ve neticelerniñ aqibeti olmaycağını qayd ettiler.


text:
Bunı Meclis kâtibiyetiniñ yolbaşçısı Dilâver Akiyev Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ bildirgenine köre, iyüniñ 11-de Meclis iyün 26-da Aqmescitteki Trenöv bağçasında Qırımtatar bayraq Kününe bağışlanğan tedbirler keçirilecegi aqqında Aqmescit şeer şurasına bildirdi.
Bugün Meclis şeer şurasından menfiy cevap aldı.
Şeer şurası al-azırda K.A.Trenöv bağçasında bala oyun meydançıqları, attraktsionlar çalışa, dersler, yarış ve sergiler keçirile dep, bir yerde çoq adam toplaşması tertip-nizamnı boza bile, dep qayd etti.
Akiyevniñ malümatına köre, Qırımtatar bayraq Kününe bağışlanğan bala yarışları, sergi ve diger tedbirler planlaştırılğan edi.
Aynı vaqıtta, şeer şurası Mecliske Bayraq kününi Gurzufskaya soqağındaki «Salğırka» bağçasında keçirmege tevsiye etti.
Malüm olğanı kibi, Qırım «akimiyeti» Aqmescit merkezinde sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan matem mitingini keçirmege yasaq etken edi. Merkeziy meydannı OMON sarıp alğan edi, qırımtatarlar ise Aqmescitniñ Aq-Meçet mikrorayonında toplaşqan ediler.


text:
“Krımtelekom” şirketi, dekabr 7-sinece sürecek mobil ağınıñ aqsaması aqqında bildire dep haber ee rusiyeli Qırım Haber Nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Olarnıñ bildirüvine köre, sıñırlav “mobil ve tel ağlarnıñ zemaneviyleştirilmesinen” bağlı.
Mobil ağnıñ aqsavı bütün Qırımda yüz bere bile, tel ağnıñ ise - Aqmescit, Aqmescit rayonında, Saq rayonında, Curçı rayonında, Yedi Quyu rayonında, Bağçasaray rayonında, Aqşeyh rayonında, Canköy rayonında ve İslâm Terek rayonında.
“Krımtelekom” şirketi, iş adamı Rinat Ahmetovğa ait olğan “Ukrtelekom”nıñ Qırım bölüginiñ esasında 2015 senesi fevral ayında tizildi. Qırım ilhaqından soñ, Ahmetov, bir yılğa qadar onı idare ete bildi.
2015 senesi fevralde “Ukrtelekom”, Qırımnı qıta Ukrainanen bağlağan optika-lif magistral teliniñ ayırıluvı yapılğanını bildirdi. Aynı zamanda, Rusiye nezareti astındaki Qırım akimiyeti, “Ukrtelekom”nı ağ söndürüvinde qabaatladı.
2015 senesi fevral 11-inde Qırım akimiyeti, “Ukrtelkom”nıñ Qırım bölüginiñ devletleştirüvini ilân etti.


text:
Qırımtatar rejissörı ve QMC nam qazanğan artisti Ahtem Seytablayev avgust 26 künü Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ cemaatçılıq erbapları ile körüşüvinde muzakere etilgen Qırım meseleleri aqqında tarif etti.
Seytablayevniñ aytqanı kibi, prezident ile subet üç saat devam etti.
«Qorqu, dert ve ümüt aqqında duyğulı, sert ve, inanam ki, faydalı bir subet edi… Anayasa bazı maddelerinde olacaq deñişüvler, detsentralizatsiya, akimiyet ve cemaatçılıqnıñ munasebeti, memleketni birleştirecek medeniyet aqqında laf ettik», – yazdı Facebookta artist.
O şunı da qayd etti ki, «bazı suallerge temelli cevap berilgen edi, bazılarına yoq».
«Qırım ve onıñ ile sıñır aqqında soradım, belli ki, anda problemalarnıñ sayısı büyüktir. Eşittim – qırımtatar batalyonınıñ teşkil etilmesi aqta qarar alındı, mesüliyeti – Qırım ile sıñır olacaqtır. Qırımtatarlarnıñ gümrük ve sıñır hızmetlerinde temsilciligi büyük olacaq eken», – dey Seytablayev.
«Prezidentten Qırımnıñ qaytarıluvı – Ukraina devleti ve akimiyeti içün bir sınav olğanını eşittim», – dep qoştı o.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayında işğal etti.


text:
Rusiye quvetçileri Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlap apiske alğan Enver Seytosmanov noyabrniñ 10-nda 33 yaşını toldurdı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebook saifesinde bildire.
«Apiske alınmazdan evel Enver anası ve qardaşınen Aqyar şeeri Balıqlava rayonınıñ Hayto (Tılovoye) köyünde yaşağan edi. O, qabaatlayıcı ükümler çıqarılğan siyasiy mabüslerniñ qorantalarına çoq yardım ete edi. 2018 senesi mayısnıñ 10-nda evlerinde tintüv yapıldı, ondan soñ onı apiske aldılar. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi adından Enver Seytosmanovğa qaviy sağlıq ve anası ve qardaşı beklegen evge tez qaytmasını tileymiz», – dep aytıla haberde.
Enver Seytosmanov mahkeme oturışuvları keçirilgen Rostov-na-Donuda buluna. Onıñ davası yekünlenüv basamağındadır.
İyülniñ başında Rostov-na-Donu mahkemesi Seytosmanovnıñ apis müddetini altı ayğa – dekabrniñ 20-ne qadar – uzatqan edi. İyülniñ soñunda ise Enver Seytosmanov Aqmescit SİZOsından Rostov-na-Donu SİZOsına avuştırılğan edi.
Avgust ayında Rostov-na-Donu mahkemesinde Enver Seytosmanovnıñ Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temeli ilk sefer baqıldı.
Sentâbrniñ 5-6-nda Rusiye mahkemesi Enver Seytosmanovnıñ davası boyunca Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Nuri Primov ve Ferat Sayfullayevni sorğuğa çekti.
Rusiye quvetçileri ağa-qardaş Ernes ve Enver Seytosmanovlarnı 2018 senesi mayısnıñ 10-nda Aqyarnıñ Balıqlava rayonınıñ Hayto (Tılovoye) köyünde tintüvlerden soñ tutıp alğan edi.
Ernesni daa soñra yiberdiler, Enverge ise cinaiy dava açılğanı aqqında haber etildi. Onı Rusiye Ceza Kodeksiniñ 205.5 maddesine (terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da iştirak etüv) istinaden qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rusiye akimiyeti Qırımğa kirişi beş yılğa qadar yasaq etilgen Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ yarımadada bulunmaq imkânı olmağanından sebep temsil organnıñ işini Nariman Celâl baqacaq.
Böyle etip Meclis Nariman Celâlnıñ Çubarovnıñ birinci muavini vazifesine saylanmasını izaatladı.
«Bu reis degil – Qırımdaki milliy idare organları faaliyetini baqacaq adamdır. Bizler üküm sürgen vaziyetke esaslandıq. Birinci muavin olmaq kerek», – dep ayttı Nariman Celâl Qırım.Aqiqat mühbirine.
«Refat Çubarov Meclisniñ er bir azasınen laf etip, olarnıñ fikirlerini ögrendi ve çoqluq qoltutqan namzetni teklif etti», – dedi o.
Malüm ki, mart 21-de Meclisniñ Aqmescitteki toplaşuvında temsil organ reisiniñ birinci muavini olaraq Nariman Celâl saylandı, Bağçasaray rayonınıñ sabıq reisi İlmi Ümerovnı Meclis reisiniñ muavini olaraq sayladılar.


text:
Aqyarda daa bir koronavirus hastası qayd etildi. Diagnoz daa evel hastalanğan ve yuqunç hastahanesinde bulunğan insannıñ qızında tasdıqlandı, dep haber ete şeerniñ Rusiye ükümeti.
«Yuqunç hastahanesi, şeerniñ №9 hastahanesinde ve Omega körfezindeki Rusiye Mudafaa nazirliginiñ gospitalinde aprelniñ 30-nda saba diagnozı tasdıqlanğan 68 insan buluna, olar kerekli tibbiy yardım ala», – dep aytıla haberde.
Şeerniñ Rusiye ükümeti malümatına köre, yuqunç hastahanesinde 145 insan közetüv altında buluna, №9 şeer hastahanesinde – 59 insan.
1083 kişi yaşağan yerinde közetüv altında buluna.
«İzumrud» pansionatı, Rusiye Mudafaa nazirliginiñ Omega körfezindeki ve Belbekteki qurucılıq meydançıqları observator olaraq çalışa. «İzumrud» pansionatında 77 insan buluna, 704 kişi qurucılıq meydançıqlarında observatsiyada buluna.
Qırımda aprelniñ 30-nda üç yañı COVID-19 hastası bar, aralarında ağırayaqlı qadın bar.
Rusiye akimiyetiniñ malümatına köre, Aqyarda 78 kişi koronavirusnen hastalandı, Qırımda – 92 insan.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Cuma künü, noyabrniñ 22-nde, Herson vilâyetinde kimligi belli olmağan insanlar tarafından elektrik naqil hatları bozulğan ve Qırım esas Ukrainadan elektrik energiyasını alamağan ilk künden dört yıl keçti. Rusiye yarımadanı işğal etmezden evel Qırımdaki elektrik energiyası Ukrainanıñ diger regionlarından temin etilgen edi.
2015 senesi noyabr ayında Rusiye memurları Qırımda fevqulâde vaziyetni ilân etti, elektrikler söndürilmege başladı. Dekabr ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kuban energoköprüniñ ilk ağını işletti – daa soñra dördü çalışıp başladı. Bundan ğayrı, rusiyeliler Qırımğa mobil generator tertibatlarını qoydı, ve 2018 senesine qadar eki yañı elektrik stantsiyası quruldı. Amma ara-sıra yarımadada ışıqlar kene de söndürile.
Rusiye energetik inkişaf fondunıñ müdiri Sergey Pikinniñ fikirince, Rusiye Qırımnıñ elektrik energiyasınen teminlev meselesini al etti, amma ağlarnı bütünley qurmadı.
Eki issilik elektrostantsiyası çalışıp başlağan soñ köpür sazlayıcı, yedek energosisteması oldıSergey Pikin
– Şimdi er şey stabil. Qırımnı Rusiyeniñ cenübiy energosisteması ile birleştirgen energetik köpür ve Aqmescit ve Aqyar civarında eki yañı gaz elektrostantsiyası işke başlağan soñ yedek büyük oldı. İnkişaf ve turizm, sanayı imkânı bar ve ilâhre. Eki issilik elektrostantsiyası çalışıp başlağan soñ köpür sazlayıcı, yedek energosisteması oldı, onı kerek olğanda işleteler. Şimdi o, başında olğanı kibi kerekmey. Aynı vaqıtta içki energetik hatlar ciddiy yañartuvğa muhtac. Olar eski, Sovetler Birligi zamanında olarnı kimse tamir etmedi. Yani birinci mesele – energiyanı almaq, ekincisi – onı dağıtmaq. Al-azırda hatlarnıñ rekonstruktsiyasına federal bücetten ayrı para berile – onlarnen milliard ruble. Bu olmasa, energiya er bir sakinde olmaycaq.
Sergey Pikinniñ fikirince, elektrik energiyasına artqan ihtiyac yarımadanıñ askeriyleştirilüvinen degil de, Qırımda turizm inkişafınen bağlı. Ukrainanıñ sabıq energetika ve kömür sanayısı naziriniñ muavini Vadim Ulida, Ukraina energetik hatından kesilgende Qırım elektrik ihtiyaclarınıñ tek 30%-ını qarşılağan edi.
Şimdi Qırım özüni öz generatsiyasınen temin ete. Eki issilik elektrostantsiyası beraber aman-aman 900 megavatt işlep çıqaraVadim Ulida
– Rusiye bayağı para sarf etken soñ, şimdi Qırım özüni öz generatsiyasınen temin ete. Eki issilik elektrostantsiyası beraber aman-aman 900 megavatt işlep çıqara. Elbet, kesilüv Qırım içün ciddiy bir darbe oldı, Rusiye aşıqışnen temelli areketler yapmağa mecbur oldı. Bütün memleketten mobil generator tertibatları ketirilgen edi, Qırımnıñ energosisteması ise bir qaç ayrı parçağa bölündi. Vaziyet tek energokopür kirsetilgen soñ tüzeldi, yarımadanıñ sisteması toplanıp, Rusiyege qoşuldı. Başta az berip, ardı-sıra arttırğan ediler. Eñ esası – energokopür, aqım sıqlığınıñ tertiplevini temin etmekte. O vaqıt Qırımnıñ energiyanen teminlevini ğayrıdan tiklemek içün 3-4 milliard dollar para kerek, dep esaplağan ediler.
Vadim Ulida, Ukrainanıñ işğal etilgen Qırım siyaseti ardı-sıra olmalı, dep tüşüne: yarımadanı elektrik energiyasında kesmege qarar berilgen olsa, buña esaslanmaq kerek, demek.
– Ukraina ve Qırım munasebetleri – iqtisadiyat meselesi degildir. Bu siyaset meselesi, işğal etilgen topraqlarnı qaytaruv ve Ukraina ve Rusiye arasındaki munasebetler meselesidir. Siyaset bu tarafta inkişaf etecek, dep tüşünem.
Ukraina prezidentiniñ Qırım vekiliniñ muavini Tamila Taşeva, dört yıl evelsi Kyivniñ yarımada siyaseti «aşağıdan yuqarı şekillendirilgen edi», dep fikrini ayttı.
Qırımnı elektrik energiyasından kimler kesti alâ daa isbatlanmadıTamila Taşeva
– Qırımnı elektrik energiyasından kimler kesti alâ daa isbatlanmadı. 2015 senesi küzde naqliyat seferlerini blok etüv, daa doğrusı işğal etilgen topraqqa mal ketirilüvini blok etken vatandaş aktsiyası keçirilgen edi. Neticede Qırımğa mal ketirilüvini tertiplegen №1025 ükümet qararı qabul etildi, noyabrniñ 21-nde ise blackout başlandı. Devlet akimiyeti organlarını aytsaq, Ukraina tarafı mesüliyetni öz boynuna almadı. O vaqıt memuriy sıñırda turğan vatandaş cemiyetiniñ vekilleri ve faaller de mesüliyetli olğanını aytmadı. Neticede Ukraina ve Rusiye arasında Qırımnı energiyanen teminlev añlaşması uzatılmadı.
Tamila Taşevanıñ qayd etkenine köre, halqara gumanitar uquqı ceetinden, işğal etilgen topraqnıñ ealisi ve insanlar içün keyfiyetli yaşayış şaraitlerinden tamamen Rusiye mesüliyetli ola.
Energiyanen teminlev meselesi Rusiye tarafından Ukrainağa iddia olaraq da çıqarıla bile, amma halqara gumanitar uquqı Rusiyeni mesüliyetli dep sayaTamila Taşeva
– Qırımda işlep çıqarılğan ve Rusiye tarafından Qara deñiz tübünden berilgen elektrik energiyası Qırım ealisini temin etmek içün yeterli olmaq kerek. Arbiy bölük ve büyük müessiselerni aytsaq, elbet, bu maqsadlarğa elektrik energiyası yetmemesi mümkün. Mence, mesken yerlerde elektriklerniñ kesilüvi bunıñnen bağlı ola bile. Bu vaziyette Rusiye mesüliyetli ola. Energiyanen teminlev meselesi Rusiye tarafından Ukrainağa iddia olaraq da çıqarıla bile – eñ azından, böyle beyanatlar olğan edi – amma halqara gumanitar uquqı Rusiyeni mesüliyetli dep saya. Şu sebepten bu meselede Ukrainağa olğan iddialar sebepsizdir.
«Asker» cemaat teşkilâtınıñ reberi, ATR qırımtatar kanalınıñ saibi Lenur İslâmov emin ki, 2015 senesi Ukraina Qırımnen hususan elektrik energiyasınen alış-veriş yapamaz edi.
Ukrainalılarğa yekâne siyasiy millet adını taşımaq şanını qaytardıq. Duşman ücüm etken olsa, qorunmaq içün bütün usullarnı qullanacaqmız – eñ azından vatandaşlarımıznıñ qanında ticaret yapmaycaqmızLenur İslâmov
– Rusiyeliler, esas topraqtan Qırımnen ticaret yapqanlarnıñ güzel zamanları kelmesine yol açtı. Büyük kâr oldı, çünki Rusiye bütün mahsulatnı avadan ketirip olamay edi. Bu bir yıl devam etti. Liderlerimiz bunı aytqan edi, barmağan yerleri qalmadı: nasıl ola da, qanda ticaret yapasıñız? Ukraina memurları ve iş adamları Qırımğa böyle baqqan edi. Neticede bir ay ögüne sentâbrniñ 20-nden başlap qamaçav olacaq, dep ihtar ettik, amma bizni eşitmediler. Yarımadanıñ memuriy sıñırında 400 yük maşinasını toqtattıq. Rusiyenen «Qırım federal okrugına» elektrik energiyasını berüv añlaşması tizilgen edi. Onı rublelernen ödegen ediler, Rusiye bankındaki esapqa! Ukraina memurları ketmemiz içün millionlarnen dollar teklif etti… Biz Mustafa Cemilevnen külgen edik.
Lenur İslâmov, Ukraina akimiyetiniñ Rusiye ile Qırımğa elektrik energiyasını berüvnen bağlı yañı añlaşmanı «gizli imzalap olamağanını» vatandaş faalleriniñ ğalebesi dep adlandıra.
– Yani ukrainalılarğa yekâne siyasiy millet adını taşımaq şanını qaytardıq. Bu pek müim. Duşman ücüm etken olsa, qorunmaq içün bütün usullarnı qullanacaqmız – eñ azından vatandaşlarımıznıñ qanında ticaret yapmaycaqmız. Al-azırda «Asker» birleşmemiz memuriy sıñırda qalıp, vaziyetni közete. Yapa bilecegimizni yaptıq.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ dördünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrinden itibaren Herson vilâyetinde energetik tiremeleri bozulğan soñ, Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyası berilmey. Şimdilik Qırım öz generatsiyasını, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Qırım advokatı Cemil Temişev Qırımda FSB hadimleri ATR telekanalınıñ saibi, Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmovğa bir vaqıtları bağlı olğan er kesni ziyaret ete bilecegini tüşüne.
Bu aqta avdokat Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
Qayd etkeni kibi, şimdi Qırımda ATR telekanalınıñ sabıq hadimlerini tinteyler.
«Bir vaqıtları Lenur İslâmov ile birlikte çalışqan, umumiy işi olğan insanlar evlerine nezaketli, medeniy ve er şeynen meraqlanğan FSB insanlarını musafirlikke bekley bileler», – dey Temişev.
Dekabr 10 künü Qırım jurnalisti Roman Spiridonovnıñ Aqmescitteki evinde ve ana babasınıñ evinde tintüvler Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnıñ cinaiy işi çerçivesinde keçirilgen, dep bildirgen edi Qırım advokatı Cemil Temişev. Spiridonovnı tintüvden soñ FSB sorğuğa çağırdı.
Dekabr 9-da FSB hadimleri tarafından nevbetteki tintüv Elzara İslâmovanıñ evinde keçirildi. Qırım qamaçavı idarecisi, ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovğa nisbeten açılğan cinaiy işniñ çerçivesinde keçirilgen ekinci tintüvdir.
Qırımda noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ – Elzara İslâmova, Lilâ Bucurovanıñ evlerinde ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babasınıñ ve Moskvadaki onıñ şahsiy evinde tintüvlerni keçirdiler. Bu sene mayıs ayında ATR sabıq baş müdiri Elzara İslâmova Lilâ Bucurova ile birlikte «QARA DEÑİZ PRODUCTION» mustaqil production studiyasını teşkil ettiler.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı boyunca eki cinaiy işni açtı.


text:
Qırımda millet mensüpligi boyunca sürgün olunğan vatandaş statusını tasdıqlağan vesiqalar berilmesi ile bağlı problemler bar, bazı memurlar vesiqalarnı yıl devamında baqalar, dep ayttı Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ baş nazir muavini Larisa Opanasüv mayıs 2-de Qırımnıñ Nazirler şurası toplaşuvında, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bunı aytmaq kerek, sürgünlik vesiqasını alamağanlarını aytmaq kerek. Adamlar bütün vesiqalarnı teslim etkenini yazalar, misal olaraq, Aqmescit rayonında daa 2014 senesi iyün ayında berdiler, lâkin alâ daa vesiqanı alamadılar. Bütün vesiqalar uzun baqıla», – dep ayttı Opanasük.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönov vatanına qaytqanlarnıñ «başını kim aylandıra» ögrenmege avale etti.
Keçken sene iyün ayında Qırımnıñ Rusiye ükümeti bunıñ kibi arizalarnı qabul etmege başladı. O vaqıt berilgen malümatqa köre, vesiqalar 3 aydan soñ berilmeli.


text:
Rusiye nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinde Qırımtatar Milily Meclis reisi Refat Çubarovnıñ davası boyunca nevbetteki mahkeme otırışı olıp keçti. Advokat Aleksandr Osokinniñ sözlerine köre, mahkemede zarar körgen dört kişi sorğuğa çekilgen ve iç birisiniñ Çubarovğa iddiaları yoq eken, dep yaza «Qırım esnası».
Advokatnıñ malümatına köre, zarar körgenlerden biri, Meclis reisiniñ 2014 senesi fevralnıñ 26-nda Qıırm parlamentiniñ binası yanındaki kütleviy tertipsizliklerge alıqası yoq edi, dep bildirgen.
Bundan ğayr Osokin, mahkeme otırışında bulunğan yeri belli olmağa şaatnıñ şaatlığı da bildirilgen, dep ayttı. Amma mudafaa tarafı buña qarşı çıqqan.
«Bu şaat konkret iç bir şey aytmadı, tetipsizliklerni Çubarov teşkil etkenini de aytmadı. Amma baza sezlerde qabaatlav bar, sanki bütün bula cinayetçiler taarfında yapılğan, evelden azırlanğan. Şunıñ içün böyle şaatlıqnı mudafaa tarafı temyiz etecek», – dedi Osokin.
Nevbetteki mahkeme oturışı martnıñ 12-nde oladajq.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı.
Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Aqmescitte iyülniñ 23-nde mahkemede Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy dava temelden baqılıp başlandı. Mahkeme vekilleri diñleyicilerni oturışuvğa ve mahkeme binasına kirsetmedi, dep bildirdi «Qırım esnası» teşebbüsiniñ faalleri.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, oña bu davada Çubarovnı qorçalamağa izin bermediler, çünki «menfaat zıddiyeti bar». O, bu qararnı şikâyet etmege niyetlene. Aqmescitte mahkeme advokat Polozovnıñ şikâyetini endi red etken edi.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan Ukraina ve Rusiye devlet başları Volodımır Zelenskıy ve Vladimir Putin ile telefonnen laf etti ve ekisini de Türkiyede bir körüşüv keçirmege davet etti. Bunı yanvarnıñ 19-nda Türkiye prezidentiniñ spikeri İbragim Kalin bildirdi.
Onıñ malümatına köre, Erdoğan "yaqın aftalarda" Ukrainanı ziyaret etecek ola.
Erdoğannıñ temsilcisi bildirdi ki, Türkiye "aqibetleri büyük ve qaytarılmaz olacaq er angi arbiy areketelrden qaçmaq içün" Rusiye ve Ukraina arasında kerginlikniñ azlaştırılmasında rol oynamağa azır.
"Türkiye er angi rol içün açıq qala... Rusiye ve Ukraina arasında kerginlikniñ azlaştırılması içün... Ve biz bunı Rusiye ve Ukrainağa dost memleket ve NATO ittifaqdaşı kibi yapamız", - dedi Kalin.
Ukraina ve Rusiye tarafı Türkiye prezidentiniñ teklifini şimdilik daa tefsir etmediler.
Keçenlerde, Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğan «Putin ile yapqan er körüşüvde» «Türkiyeniñ Qırımnıñ işğaline qarşı olğanını» ayta, dep bildirdi. Bu aqta Türkiye lideri Arnavutlıq ziyareti vaqtında jurnalistlerge ayttı, dep bildire «Anadolu» haber agentligi.
2021 senesi Birleşken Milletlerde Türkiye prezidenti memleketiniñ Qırım ilhaqını tanımağanını tekrarladı. Kreml, Erdoğannıñ Qırım lafları onıñ Rusiye ziyaretine tesir etmeycek, dep bildirgen edi.
Erdoğan, Türkiye «Rusiye ve Ukraina munasebetleriniñ kerginleşüvini toqtatmaq içün issesini qoşmağa azır», dep bildirgen edi.
2021 senesi noyabrniñ 26-nda Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Kyiv Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan vastasınen Vladimir Putinge Ukraina azat etilüvini beklegen ukrainalı siyasiy mabüslerniñ cedvelini berdi, dep bildirdi. Kreml Zelenskıynıñ aytqanlarını tefsir etmedi.


text:
Qırımda kelecek oquv yılında birinci sınıfqa baracaq balalarınıñ vesiqaları qabul etilip başlana. Bu aqta “Krıminform”ğa Tasil Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
“Fevralniñ 1-inden ana-babalardan birinci sınıfqa vesiqalar qabul etilecek. Balalar yaşağan yerine köre mektepke bağlanacaq. Anda nevbetsiz kire bileler”, - dediler müessisede.
Vesiqa qabul etilüvi iyün 30-ınace devam etecek. İyülden başlap, mektepke ait oğan mıntaqada yaşamağan ana-babalardan ariza alınacaq.
Vesiqalarnı, bala 6,5 yaşını toldurıp, sağlıq zayıflıqaları olmasa, tapşırmaq mümkün. Kerekli vesiqalarnıñ cedvelini oquv müessisesi belgiley.
Daa evel Rusiye prezidenti Vladimir Putinge, Keriç politehnik kollecinde yüz bergen faciadan soñ, Qırım tasil müessiselerinde havfsızlıq seviyesini kötermek içün bazı teklifler etildi.


text:
Qırımda Keriç yarımadasındaki «Opuk» aviatsion poligonında üç künlik uçuş-taktik talimleri yekünlendi. Rusiye Mudafaa nazirliginiñ Cenübiy arbiy bölgesiniñ matbuat hızmeti bildire ki, talimlerde Mi-28N, Ka-52 ve Mi-35M ordu aviatsiyasınıñ vertolötları, em de Su-27 qırıcılarınıñ ekipajları iştirak etti.
Vertolötlarnıñ ekipajları 500 m başlap 5 km qadar kündüz ve gece nişan, vertolöt ve alçaq süratlı uçaqlarnı tapıp, duşmannı yoq etmege ögrene ediler.
Su-27 uçucıları çift uçuşlarını sınap baqtılar.


text:
İstanbulda «İstanbulspor» ve işğal etilgen Qırımdan kelgen «Qızıltaş» taqımı ile futbol matçı lâğu etildi. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebookta haber etti.
Bu malümatnı İstanbul taqımınıñ vekilleri de Twitterde tasdıqladı.
Çubarovnıñ aytqanına köre, matç martnıñ 27-ne planlaştırılğan edi.
«Bütün kerçek-yalanlarnı qullanıp, İstanbulğa barmaq, martnıñ 27-nde «İstanbulspor» taqımı ile dostluq matçını oynamaq ve bütün dünyağa işğal etilgen Qırım tecriti yoq etildi dep aytmaq içün yapalar… Amma – olmadı!», – dep yazdı Çubarov.
Rusiyeniñ Ankara elçihanesi de oyunnıñ lâğu etilüvini izaatladı.
«Bazıları qırımlılarğa yutturmaqtan qorqamı? Qırımtatar qardaşlarına qoltutqanını bildirip, özleri türk musafirçenligini köstermey», – dep aytıla elçihaneniñ Facebook haberinde.
«Qızıltaş» futbol taqımı 2016 senesi quruldı, al-azırda Bağçasaraynı temsil ete.
Klubnıñ resmiy saytında qayd etilgenine köre, taqımnıñ vasiylik şurasınıñ yolbaşçısı Rusiye Devlet dumasınıñ Qırım deputatı Ruslan Balbek ola.


text:
Yewropa Berlege Gazada häm Könbatış Yardağı fälestin cirlärendä prezident saylawlarına küzätüçelär cibäräçägen belderde.
Berlek Fälestinlelär häm tınıçlıq öçen yaña citäkçelekneñ ışanıçlı saylawlar nigezendä xoquqıy nigez aluı zarur dide.
AQŞ Däwlät Sekretare Colin Powell äytüençä, İzrail' citäkçeläre Fälestinlelärgä 9-nçı ğinwarda uñışlı saylawlar ütkärergä yardäm itäçäk. Bügen Yerusalimda İzrail' citäkçeläre belän söyläşüdän soñ Powell İzrail'lelärneñ bu saylawlarnı oyıştıruda qatnaşırğa teläk belderüen xupladı. Powell Xäzer yaña çorğa fälestinlelär dä üz yulların tabarğa tieş dide.
AUDİO: Bu yaña çorda Fälestinlelär terrorçılıqqa qarşı buluların açıqtan açıq belderergä häm fälestin cämğiäteneñ barlıq öleşlären bergä cıyıp alarğa qotırtu, köç qullanunı tuqtatırğa waqıt citüen añlatırğa tieş.
İzrail' tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom İzrail' 9-nçı ğinwardağı saylawlarnıñ şoma ütüen tä'min itü öçen köçennän kilgänneñ barın da eşliäçäk dide.
Soñraq Powell Könbatış Yarğa barıp Yerixon şähärendä waqıtlı fälestin citäkçelege belän oçraştı.


text:
Bunı topraq resurslarnıñ devlet agentliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Topraq damartaları Qırım Muhtar Cumhuriyetinden ve Aqyardan köçip kelgenlerge bedava berilecektir», – deyler matbuat hızmetinde.
Hatırlatamız, mayıs 23 künü Kiyevde Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ birinci bütünukrain toplaşuvı olıp keçecektir. Tedbirni «Mecburen köçip kelgenlerniñ birligi», «Ukrainskiy dom» teşkilâtı, «Qırım disasporası» teşebbüs gruppası, «Qırım qaçaqları», «Ukrain Qırımı» hayiriye fondları teşkil ete.
Qırımnıñ cemaat teşkilâtları liderleriniñ sözlerine köre, toplaşuv «Kiyevo-Mogilânskaya akademiya» universitetiniñ meydanında prezident memuriyeti yardımı ile keçecektir.
Toplaşuvda qaçaqlarnıñ cemaat teşkilâtlarınıñ 200-300 azaları, qaçaqlarğa yardım etken teşkilâtlar, merkeziy ve yerli akimiyet organları, Yuqarı Şurasınıñ deputatları, ukrain ve halqara cemaat teşkilâtlarnıñ temsilcileriniñ iştiragi beklenile.


text:
BM Ukrayına insan aqları monitoring missiyası Rusiye işğal etken Qırımda Rusiye ordusınıñ «itibardan tüşürilüvi» sebebinden 89 insannı taqip etkenini qayd etti, dep aytıla BM yañı maruzasında.
BM missiyası «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyar şeerinde fikir bildirüv, birleşme ve barışıq toplaşuvlarnıñ vaziyeti fenalaşqanını» qayd etti.
«Rusiye sıñırlağan, tam olmağan ve tam şekillendirilmegen qanunlar vastasınen fikir bildirüv serbestligini bastırmağa devam ete, Rusiye ya da silâlı quvetleriniñ faktik ya da tahminiy tenqidi içün ceza bere», – dep aytıla BM missiyasınıñ maruzasında.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırım ve Aqyarda Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı istilâsına qarşı çıqqanlar taqip etile.
«OVD-info» Rusiye aq qorçalayıcı leyhası avgustnıñ soñunda 107-den çoq qırımlı Rusiye ordusını «itibardan tüşürüv» idariy davalarınıñ mabüsi oldı, 11 Qırım ve Aqyar sakini «cenkke qarşı davalar» boyunca apiske alına bile.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları daa eki qırımtatarı – Lemmar Yunusov ve Mustafa Asabanı tutıp aldı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylay komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Ananeviy qorquzuv aktsiyası. İnsanlar Rusiyeden çıqmasın dep yapalar. Sıñırda böyle olacağını tahmin etken edik. Lemmar Yunusov – Qurultay delegatı. Mustafa Asaba – faal, sabıq Qurultay delegatı», – dedi Smedlâyev.
Onıñ aytqanına köre, olar ve qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnı bir saattan ziyade (Qırım saatine köre saat 13.40-ta) tutalar.
Bundan evel Smedlâyev, Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları Lenora Dülberni ve qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnı tutıp aldı, dep bildirgen edi. Lenora Dülber çıqarılıp yiberilgen edi.
Rusiye küç hızmetleri bunı izaatlamay.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Aqmescitte Rusiye kontrolindeki Qırım garnizor arbiy mahkemesiniñ binası ögünde tutulğan qırımtatar faalleri, «Grani.ru» neşiriniñ, «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ üç jurnalisti ve advokat Edem Semedlâyev vaqtınca tutuv izolâtorına ketirildi. Bu aqta advokat Ayder Azamatov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Belli olğanına köre, Dlâver Memetov ve Reşat Halilov Qurmandaki vaqtınca tutuv izolâtorında, Yunus Bulatov ve Enver Apselâmov Kefedeki vaqtınca tutuv izolâtorında, Zidan Acikelâmov ve Dilâver Memetov Kezlevdeki vaqtınca tutuv izolâtorında, Ayder Gemeci ve Ervin Emiraliyev Sudaqtaki vaqtınca tutuv izolâtorında, Erecep Memeşev ve Mustafa Bekirov Bağçasaraydaki vaqtınca tutuv izolâtorında, Remzi Bekirov ve İsmail Vaapov Canköydeki vaqtınca tutuv izolâtorında buluna, advokat Edem Semedlâyevni polis hadimleri Sudaqtaki vaqtınca tutuv izolâtorına yolladı. Faal Amethan Umerov da anda yollanıldı.
Tutulğan diger insanlarnen bağlı malümat şimdilik yoq. Bir qısmı Aqmescit şeeriniñ «Merkeziy» rayon bölüginde 11 saatten çoq buluna. Edem Semedlâyevden ğayrı er keske qarşı Rusiye Memuriy uquq bozuv kodeksiniñ 20.2.2 memuriy maddesine köre protokollar tizildi.
Advokat Emine Avamileva bildirgenine köre, advokat Edem Semedlâyevniñ Rusiye Memuriy uquq bozuvları kodeksiniñ 19.3 maddesine istinaden açılğan davanı baqacaq mahkeme Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesinde yarın olacaq.
«Bugün advokatlar institutına qarşı basqı emsali yapıla. Kelişmegen advokatlar peyda olsa, bu advokatlarnı esnaslardan bu şekilde çetleştirecekler. Zenaatdaşlarımızğa ve advokatlar toplulığına muracaat etmege isteyim, zenaatdaşımız Edem Semedlâyevge qoltutuv istidanamesini imzalasınlar. Bugün o, bu vaziyette, tünevin Emil Kurbedinov aynı vaziyette edi, yarın bu vaziyette bizden biri ola bile», – dedi Avamileva.
Cumaertesi künü, oktâbrniñ 25-nde, Aqmescitteki Qırım garnizon arbiy mahkemesiniñ binası ögünde Rusiye quvetçileri Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün toplaşqan 20-den çoq kişini tuttı.
Tutulğanlarnı Aqmescitniñ Merkeziy rayon polis bölügine alıp kettiler.
Qırımnıñ Rusiye quvet müessiseleri bu tutuvlarnı tefsir etmey.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/06-1
Merilin Monro (inglizçä Marilyn Monroe, tuğan Norma Jeane Mortenson, çuqınğannan soñ Norma Jeane Baker; 1926 - 1962, Los-Anjeles) - AQŞ kinoaktrisası, cırçı, model.
Aenise 1934 yılda psixiatriä xastaxanäsenä eläkkännän sonh, yäş Norma ozaq waqıtta yätimnär yortında tora. 16 yäştä Norma eşçe Ceyms Dougerti kiäwgä çığa häm Columbia studiäse belän kontraktnı imzalıy. 1948 yılda (22 yäştä) berençe film rolen uynıy.
Merilin 30 filmda uynağan, seks-simvol bulıp sanala.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov dekabrniñ 12-nde saba Bükreş ava limanında Romaniya sıñırcıları tarafından üç saat tutulğanını bildirdi. O, «Rusiye mahsus hızmetleriniñ izini» köre.
«Rusiye mahsus hızmetleriniñ zeerli qarmalavuçları meni Romaniyada tutmağa tırışacaqlar, dep beklemedim. Bugün Bükreşke kelip, sıñır kontrolinden keçkende Romaniya sıñırcıları pasportımnı alıp, sebebini aytmadı ve 3,5 saat ava limanınıñ transfer alanında tuttı», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Onıñ aytqanına köre, Romaniya ziyaretiniñ sebebi cumaaqşamı kününe planlaştırılğan Tış işler nazirliginiñ Devlet kâtibi ve German Marshall Fund of the United States ekspertlerinen körüşüv ola. Anda Rusiye işğal etken Qırımdaki vaziyet ve yarımada ve Qara deñizniñ askeriyleştirilüvi muzakere etilecek.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, mezkür meselege Ukrainanıñ Romaniya elçisi ve konsulı kirişmege mecbur oldılar.
«Elbette, tutulğanımnıñ sebeplerini añlamaq içün malümat almaq maqsadınen Ukrainanıñ Romaniya elçihanesi Romaniya organlarına muracaat etecek», – dep yazdı o.
Ukraina ve Romaniya diplomatik müessiseleriniñ vekilleri bunı resmiy şekilde daa izaatlamadı.
2014 senesi iyülniñ 5-nde Çubarov Meclisniñ Herson vilâyetinde keçirilgen toplaşuvından yarımadağa qaytqanda Rusiye quvetçileri kirişini 5 yılğa yasaqlağan edi. Yarımadanıñ memuriy sıñırında Çubarovnı Qırımnıñ o vaqıt Rusiye prokurorı olğan Natalya Poklonskaya qarşıladı. O, «ekstremist faaliyetiniñ yasağına dair» tenbi oqudı, Rusiye sıñırcıları ise Meclis reisiniñ Rusiyege kirişi 5 yılğa yasaqlanğanını bildirdi.
2019 senesi iyülniñ 5-nde 5 yıllıq Qırımğa kiriş yasağı yekünlendi. Amma, Çubarovnıñ añlatqanına köre, o, alâ daa Qırımğa barıp olamay, çünki «Rusiye devletiniñ anayasa qurumı ve telükesizliginiñ esaslarına qarşı cinayet» içün ğıyabiy apis altında buluna.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda eki künden berli koronavirus hastalarınıñ sayısında rekord qayd etile. Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, keçken künü 435 COVID-19 hastası qayd etildi, tünevin olğan raqam 14 kişi çoq edi.
Qırımda bir künde 4 kişi koronavirustan vefat etti, bir kün evelsi 6 insan vefat etti.
«Umumen (pandemiya vaqtında – QA) 80 922 COVID-19 hastası qayd etildi. Bir künde 61 insan tüzeldi, bütün müddet devamında 69037 kişi yahşı oldı», – dep aytıla müessise haberinde.
Qırımda sentâbrden başlap koronavirus hastalarınıñ sayısı arta. Yerli Rospotrebnadzor idaresi dördünci koronavirus dalğası olacaq, faqat qırımlılar daa az aşı ola, dep bildirdi.
Qırımda koronavirus pandemiyası sebebinden kirsetilgen yüksek seviyeli azırlıq rejimi dekabr ayına qadar uzatıldı. Yarımadada bir sıra sıñırlav qala.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.


text:
Qazahistandaki Ukraina elçiligi Astanağa Astana Art Fest festivalinde azırlanğan ekspozitsiayada Ukraina haritası tasvir etilgen eksponatta onıñ terkibinde Rusiye tarafından işğaşl etilgen Qırım territoriyası bulunmamasınen bağlı narazılığını bildirdi. Bu aqta iyünniñ 12-nde elçihaneniñ Facebook saifesinde bildirilmekte.
«Astanada Nurjol bulvarında Astana Art Fest festivali çerçivesinde Ukraina haritasında devletniñ territorial bütünligini bozğan alâmetler mevcut. Rusiye haritası – Ukraina devlet mustaqilligini bozğan alâmetlernen azırlanğan. Qazahistan Cumhuriyeti Tışqı işler nazirliginden añlatuv ve areket bekleymiz», – denilmekte haberde.
Diplomatlarnıñ metinleri tübünde hususan, yer kürresi tasvir etilgen bir figuranıñ merkezinde –tolu şekilde aks ettirilmegen Ukraina territoriyası haritasınıñ bir fragmenti ve şekil olaraq, terkibine Qırım ilâve etilgen Rusiye haritasınıñ fotoresimleri yerleştirilgen.
Keççe qullanıcılarnıñ biri işbu haber altında fotoresim derc etip, yanlış resim üzeri boyalanğanı aqqında haber etti.
Alâ daa Qazahistan MİDniñ reaksiyası kibi, vaqianen bağlı resmiy tasdıq yoq.
İyünniñ 10-nda Astanada Rusiye prezidenti Vladimir Putin iştirakinen, yanında dekorativ eykeller yerleştirilgen ekspoziyalı üç aylıq ESPO-2017 energetik sergi başlandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Belsendi Ermek Narımbaydıñ türmede aştıq jariyalap jatqanına 40 kün boldı. Advokatı Janar Balğabaeva 10 qaraşada türmege barğanmen Ermek Narımbaymen ..
20 qazan küni Jetisudıñ oblıstıq sotınıñ qılmıstıq ister jönindegi sotı qañtar qırğını kezinde qamalğandardı ütik basıp azaptadı dep ayıptalğan polici..
Jezqazğan qalasınıñ köp salalı auruhanasınıñ qızmetkerleri jalaqı jäne özge äleumettik tölemderdiñ uaqıtında berilmey otırğandığına narazı. Medicina q..
Balalar jazğı demalıstarın qalay ötkizip jatır? 3 ay demalıstıñ 2 ayı öte şıqtı. Jazdıñ soñğı ayında balalar üşin qanday demalıs ıñğaylı? Qalanıñ bala..
Koka-kola susını älemge keñ tarağan brend. Ğasırdan asa uaqıt ötse de, satılımnan qalğan emes. Bastabında emdik maqsatta dayındalğan susın, bügingi kü..


text:
İyün 17-sinde Aqyarda dört yañı koronavirus hastası tasdıqlandı, bildire şeerniñ rusiyeli akimiyetiniñ matbuat hızmeti.
"Bu, evel Sankt-Peterburgdan hastalanıp kelgen adamnıñ babası ve Aqyarğa qazanmaq içün kelgen adamlar, olarnıñ testi müsbet edi", - denile beyanatta.
Akimiyetniñ malümatına köre, Qırım ve Aqyarda 512 koronavirus hastası qayd etildi. 137 adam Qırım hastahanelerinde tedaviylene, 361 adam yahşı olıp hastahaneden çıqtı.
«Ha ceroдHяшHий дeHb B иHфekциoHHoй бoлbHицe HaxoдиTcя пoд HaблюдeHиeM 78 чeлoBek, B ropoдckoй бoлbHицe № 9 – 88. Пoд HaблюдeHиeM пo MecTy жиTeлbcTBa – 745 чeлoBek. Зa 16 июHя TecTиpoBaHиe Ha пyHkTax пpoпycka и Ha жeлeзHoдopoжHoM Bokзaлe пpoшли 833 чeлoBeka. B peжиMe oбcepBaTopa paбoTaeT пaHcиoHaT «ИзyMpyд», – пoдчepkHyли B cooбщeHии.
İlhaq etilgen Qırımda çarşenbe künü saba COVID-19-dan ölgenlerniñ sayısı 18-ge keldi.
Qırımda, Rusiye akimiyetiniñ malümatına köre, 575 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Aqyarda 187 kişi hasta oldı. 152 insan tüzeldi, 3 kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Halıqaralıq energetika agenttigi 27 aqpanda mälimdeme jasap, AQŞ 2019 jılğa barğanda älemdegi eñ iri mwnay öndiruşi el sanalatın Reseydi basıp ozatının alğa tarttı. HEA-nıñ mejesine qarağanda, AQŞ-tıñ mwnay öndirudegi bwl tıñ tebini jahandıq narıqqa ülken äser etetinin ayttı. Bwl turalı «People» basılımı habarladı.
Atalğan mälimetti Halıqaralıq energetika agenttiginiñ atqaruşı direktorı Tokioda ötken otırısta jariya etti. Ol AQŞ biıl bolmasa da, kelesi jılı Reseydiñ iri mwnay öndiruşi orının ieleydi dep senim bildirdi. Reuters agenttigine bergen swhbatında Bilor: «Qwrama Ştattağı mwnay öndiru qarqını twraqtı türde artıp keledi. Köp wzamay älemdegi eñ iri mwnay öndiruşi el bolatını sözsiz», – degen.
Ötken ğasırdıñ 70-şi jıldarınan beri eseptegende, tek 2017 jılıdıñ soñında ğana AQŞ-tıñ şiki mwnay öndirisi alğaş ret täuligine 10 million barrel'den asıp, mwnay alıbı sanalatın Saud Arabiyanı artta qaldırğan. Aqpan ayınıñ bas şeninde de, HEA mälimdeme jasap, jıl soñına jetkende AQŞ-tıñ mwnay öndirisi künine 11 mln barrel'ge jetedi. Bwl deñgeyde AQŞ Reseyden asıp tüsetinin aytqan. Bwğan qosa Bilordıñ oyınşa, Qwrama Ştattıñ mwnay öndirisindegi qarqını keminde 4-5 jıl toqtamaydı.
Reuters agenttigi jasağan saraptamada, «mwnay eksporttauşı elderdiñ wyımı jäne Reseydi qamtığan basqa iri mwnay öndiruşi elder, öz narığın wstap twru üşin öz önimderin baqılaudı küşeytui kerek, sebebi, AQŞ-tıñ mwnay öndirisindegi jaña tebin älemdik mwnay narığın bwzadı» degen oy aytılğan.
AQŞ mwnayı älemdegi eñ iri jäne tez ösip kele jatqan Aziya narığına eksporttaladı. Al onda Mwnay eksporttauşı elder wyımı men Reseydiñ narıqtıq ülesi bar.


text:
Parlament Senatınıñ jalpı otırısında Mäjilis maqwldağan «Qazaqstan men Ukraina arasındağı ekstradiciyalau şartın ratifikaciyalau turalı» Zañ jobası qabıldandı.
Atalğan zañ bıltır 29 naurızda bekitilgen bolatın. Mäjilistiñ Zañnama jäne sot-qwqıqtıq reforma komitetiniñ törağası Nwrlan Äbdirov: «Şartqa säykes taraptar bir-birine olardıñ aumağında jürgen izdestirilip jatqan adamdardı wstap beruge äkeletin qılmıstar üşin qılmıstıq qudalaudı jüzege asıru nemese sot ükimin orındau üşin wstap beruge mindettenedi. Şarttı ratifikaciyalau eki eldiñ qılmısqa qarsı kürestegi ıntımaqtastığınıñ tiimdiligin arttıradı. Komitet zañ jobasın jwmısqa aluğa jäne ol boyınşa 2020 jılğı 27 mamırğa deyingi merzimde qorıtındı äzirleuge dayın», – dep mälimdedi.


text:
Rusiyede İjevsk mektebindeki atış vaqtında elâk olğanlarnıñ sayısı 17 insanğa arttı, dep haber ete Udmurtiya yolbaşçısı ve ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Bundan evel 15 kişi elâk oldı, dep haber etildi: 11-i bala, üç oca ve qaravul. 24 insan yaralandı, 22-si bala, üç yaralanğan balanıñ alı kritik.
Adise sebebinden Udmurtiyada sentâbrniñ 29-na qadar matem ilân etildi.
№88 İjevsk mektebindenn sentâbrniñ 26-nda saba atış oldı. Baza ve «112» bildirgenine köre, qara urbalı er kişi ateş açtı. Başta yanında vesiqaları yoq edi, şahsiyeti soñra belli oldı – bu mektep mezunı, 34 yaşında Artem Kazantsev.
Rusiye Federatsiyasınıñ Tahqiqat komiteti bildirgenine köre, er adamnıñ yanında eki büyük pıştav ve çoq patron bar edi: 9 mm kalibrli patronlarnen tahminen 10 oboyma. Rusiye Tahqiqat komitetiniñ malümatına köre, oboymalarda qırmızı boyanen «nefret» dep yazıldı. Er kişi başta qaravulğa ateş açtı, soñra sınıfqa kirip, balalarğa ateş açtı. Soñra özüni öldürdi.
№88 mektep İjevskniñ Puşkinskaya soqağında buluna, 982 talebe oquy, 80 oca çalışa, dep bildire tasil müessisesiniñ saytı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Aluşta civarında Yuqarı Şuma (Verhnyaya Kutuzovka) köyünde Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirleri» ötkerile. Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi haber ete.
Faallerniñ malümatına köre, azbarda Rusiye telükesizlik organlarınıñ altı hadimi bar, içerge qaç kişi kirgeni ise - belli degil.
Rusiye telükesizlik organları vaqianen bağlı izaat bermey.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte ötkerilgen köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinleri Rostov-na-Donu şeerine yollandı.
Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçileriniñ azat etilmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Belorusiäneñ tışqı äşlär ministrlığı “Rusiä” telekanalı xäbärçese Dmitriy Petrovnı akreditasiäsez qaldıru sorawın qarıy
Belarus xakímítları fikerençä ul, añlı räweştä döres bulmağan mäğlümät birgän. Rusiä jurnalistı reportajında Minskiyda kiçä bulğan qarşılıq ğämälendä berniçä meñ keşe qatnaşqanlığı äytelä. Ämma Belarusiäneñ äçke äşlär ministerlığı isä Aleksandr Luqöşenqonıñ xakímítta utıruına 10 yıl tuluğa bağışlanğan manifestasída 200 läp keşe qatnaştı dip belderä. Azatlıq Radíosı jurnalistı mäğlümätlärendä kiçä milisínıñ qarşılıq ğämälendä qatnaşqan 70 kä yaqın keşene totqarlawı äytelä. Alar tärtip bozuda gäyeplänä.


text:
Uquq qorçalayıcılar içtimaiy ağlarda aktsiyağa başlap, Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonı köçip kelgenler aqqında qanunnı imzalamağa çağıralar. Facebook qullanıcılarına baş resim yerine Petro Poroşenkonı №4490a-1 qanunnı imzalamaq çağıruvı ile resimlerni qoymağa teklif etile.
Bu aqqında Facebookta Seti pravovıh priyomnıh Krıma saifesinde aytıla.
İşbu resimlerdeki yazılar böyle: «Men insanım – aynı aq-uquqlarğa muhtacım», «Men de vatandaşım. Men tasilge devam etmege isteyim!», «Men qırımlım – men Ukraina vatandaşım», «Men Kiyev sakinim, ve köçip kelgenlerniñ taqdiri meni raatsızlay» ve il.
«Deystviye» Qırım uquq qorçalayıcı merkeziniñ koordinatorı Aleksandra Dvoretskaya Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, böyle bir adım Poroşenkonıñ imzalanmasına oktâbr 24-te berilgen «Memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ aq-uquqları ve serbestligini temin etüv aqqında» №4490a-1 qanundan sebep atıldı.
«Prezident memuriyetinde olğan tanışlarımıznıñ bildirgenine köre, Maliye nazirligi ve İçtimaiy siyaset nazirligi qanunnı yasaqlap, esnasnı toqtatalar. Virtual aktsiya işbu meseleni darqatmaq maqsadında keçirile», – dedi uquq qorçalayıcı.
Dvoretskayanıñ aytqanına köre, prezident tarafından qanun leyhasını imzalamağanı qanunsızdır, çünki imzalav müddeti noyabr 6-da yekünlendi. Poroşenko ise evlerini mecburen terk etken yarım million insan alâ daa qanun deñişmelerini beklegenleriniñ sebebini añlatmadı.
Oktâbr 20-de Ukraina Yuqarı Radası «Memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ serbestligi ve aqqlarını temin etüv aqqında» Qanunnı qabul etti. Vesiqa insan aqqları, serbestlik ve memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ qanuniy menfaatlarına riayet etüvni belgiley.
Ukraina fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ malümatına köre, noyabr 9-na qadar Ukrainada köçip kelgen insanlarnıñ sayısı 455 biñ 175 insannı teşkil ete. İşğal etilgen Qırımdan diger regionlarğa 19 biñ 221 insan köçip keldi, ATO rayonlarından – 435 biñ 954 kişi.


text:
Rusiye Devlet dumasında yarımada işğalinden evel «çetel devlette askerlik yapqan» işğal etilgen Qırım ve Aqyar sakinlerini askerlikten boşatuv aqqında qanun leyhası kirsetildi. Teşebbüs müellifleri farqlı fraktsiya deputatları oldı, olarnıñ yolbaşçılığnda ise kommunistlerniñ mudafaa komitet reisi Vladimir Komoyedov buluna.
TASS bildire ki, qanun leyhasına binaen, Qırım ve Aqyarda yaşap, çetel devlette askerlik yapqan vatandaşlar Rusiyede arbiy hızmetten boşatıla. Bundan ğayrı, Ukraina qanunlarına köre askerlikke çağıruvdan boşatılğan qırımlı ve Aqyar sakinleri askerlikke çağırılmaycaq.
Deputatlarnıñ qayd etkenine köre, al-azırda «Arbiy borc ve askerlik aqqında» Federal qanunına köre vatandaşlarnıñ çoqusı askerlikke çağırılacaq.
Qanun leyhası Ukraina qanunlarına köre askerlik hızmetini başqa vaqıtqa qaldırmağa aqqı olğan qırımlı ve aqyarlılar içün aynı imkânnı saqlap qalmağa teklif ete.
Deputatlarnıñ fikirince, böyle bir qanun leyhası qabul etilse, «Rusiyeniñ yañı subyektlerinde içtimaiy kerginlik olmaycaq».
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, koronavirus yayılması sebebinden ukrainlerge çetelge azca barmaqnı tevsiye etti. Bunı o Poltava vilâyetinde "Novi Sanjarı" sanatoriyinde eki aftalıq karantinni keçirgen Ukraina adamlarınen körüşkende ayttı. Bunı Prezident Ofisine atıf etip Azatlıq Radiosı haber etti.
"Avropanıñ başqa memleketlerine köre, bizde bu adiseler azca, biz bunı nezaret etemiz", - dedi prezident.
O iç turizmge saylamağa tevsiye etti.
"Ülkemiz acayiptir ve bu vaziyet bitmegence, yahşı raatlanmaq içün bayağı yer bar", - qayd etti Zelenskıy.
Martnıñ 3-ünde Ukrainada ilk COVID-19 koronavirus hastası qayd etildi.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Yanvar 23 künü Meclis azaları Eskender Bariyev ve Abmecit Suleymanov ile birlikte Qırım çıqışında yaqalanğan qırımtatar milliy areket iştirakçisi Sinaver Kadırovnı mahkemege alıp kettiler.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyev bildirdi.
«Onı şimdi mahkemege alıp keteler. Onı, dersiñ, «sıñır» keçüvinde memuriy bozuluv etkeninde qabaatlaylar, sanki o, Rusiyede 90 künden ziyade bulunğan çetel vatandaşıdır. İşbu qabaat boyunca şimdi Ermeni Bazarda mahkeme toplaşuvını keçirecek olalar», – dedi Bariyev.
Bunıñ ile o şunı da qayd etti ki, dekabr ayında, yani bir ay evelsi, Sinaver Kadırov «sıñır»dan keçken edi.
«Öz tarafından Sinaver Kadırov mahkeme toplaşuvınıñ başqa künge keçirilmesi aqqında ariza-muracaatını yazdı, çünki onıñ qollarında, bizde olğanı kibi, İstanbul seferine biletleri bar. O, hastalığı boyunca vesiqalarnı taqdim etti. Sinaver Kadırov yıl evelsi ameliyatnı keçirgen edi, şimdi ekim mesleatı içün Türkiyege baracaq ola. Ondan bu muracaatnı qabul eterlermi, bilmeymiz, çünki «sıñırda» buña qulaq asmayıp, episi bir Sinaver Kadırovnı mahkemege alıp ketecegini bildirdiler», – tarif etti Bariyev ve oña, Abmecit Suleymanov ile «sıñırdan» keçmege izin berilgeni aqqında bildirdi, olar şimdi İstanbul seferine yoluna devam eteler.
Bariyevniñ aytqanı kibi, Rusiye sıñır noqtasına Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ davalı konferentsiyasında bulunğan FHH hadimi keldi eken.
Cuma künü, yanvar 23-de, gece maalde, Qırımtatar halqınıñ aq-uqularını qorçalav komitetiniñ koordinatorları Eskender Bariyev, Abmecit Suleymanov (ekisi de Meclis azası ola) ve Sinaver Kadırov Çonğar «Rusiye sıñırında» uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından yaqalandılar.
Olarnı bir vagonğa qapattılar, sıñır nezaret vekilleri ile qavğa yüz berdi, bundan soñ olarğa maşinağa qaytmağa musaade ettiler, faqıt maşina anahtarını tutıp aldılar. Uzun vaqıt devamına qırımtatar faalleri maşinada oturıp, iza subetini keçirecek uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimini bekley ediler.
Qırım FHH ve sıñır hızmetinde buña izaat bermeyler.


text:
Qırımnıñ Rusiye Devlet şurasınıñ reisi Vladimir Konstantinov Qırım malümat nazirligini ukrain kütleviy haber vastalarında çıqqan haberlerge qarşı yarımadanıñ teşviqatını yapmağa çağıra.
Bunı o çarşenbe künü Devlet şurasınıñ toplaşuvında ayttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bizler duşman malümat saasında bulunamız. Ukraina biz ile cenleşe, bizim tarafımızğa yalan ve nefret ata. Bu yalan ve nefret esasında ukrainlerniñ yañı nesili şekillene. Buña qarşı çıqmaq kerek, zemaneviy Qırım, «Qırım baarini» yapqan ğayelerniñ teşviqatını teşkil etmek kerek. Ciddiy bir iş olmalı, raat oturmaq mümkün degil! Qırım ile malümat cenki basa-bas kete», – dep aytt Konstantinov.
Qırımnıñ şimdiki malümat naziri, Qırım baş naziriniñ muavini Dmitriy Polonskiy mayıs 20-de Qırım parlamentinde nazirlikniñ işi aqqında esabatını seslendirdi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ cezasını belgilep, onı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiske almağa qarar aldı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri. Mahkemede Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya bar edi. Onıñ jurnalistlerge bergen malümatına köre, «Ahtem Çiygoznı Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci qısmına köre («kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesi») qabaatlaylar ve bu madde 10 yıllıq apis cezasını belgiley».
Bundan ğayrı, Poklonskayanıñ aytqanına köre, Çiygoznı 2014 senesi fevral 26-da keçirilgen miting iştirakçileriniñ areketleri neticesinde elâk olğan eki kişiniñ ölüminde qabaatlaylar.
«Ahtem Çiygoz ağır bir cinayette qabaatlana. Bu Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 212-nci maddesidir. Ve, bu cinayetniñ neticesi olaraq, eki ölüm bar, em de farqlı yaraları olğan adamlar», – dedi prokuror.
Malüm olğanı kibi, işğal etilgen Qırımda yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznı Aqmescitteki Turetskaya sokağındaki Merkeziy rayon mahkemesine ketirdiler. Mında onıñ cezası belgilenmek kerek edi. Lâkin birazdan onı Kiyev rayon mahkemesine alıp kettiler.
«Aqmescitniñ Merkeziy mahkemesi Çiygozğa nisbeten mahkeme keçirmek olarnıñ aqqı olmağanını bildirdi. Onı tekrar Kiyev rayon mahkemesine alıp kettiler. Biz de anda ketemiz. Eminmiz, Ahtem Çiygoznı yaqalaycaqlar. Bu qırımtatatar areketiniñ faallerini taqip etmesiniñ devamıdır», – dep qayd etti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.
Qırım.Aqiqatnıñ video malümatlarına köre, Ahtem Çiygoz miting vaqtında tedbir iştirakçilerini tınçlandırğan edi.
(Video 2014 senesi fevral 26-da çıqarıldı)


text:
Qırımnıñ Rusiyege qoşulması, memleket yolbaşçısınıñ tanılmaması ile bağlı areketler qanun boyunca taqip etilecek ve ğayet ciddiy mevam kösterilecek.
Bunı Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönov «Kommersant» gazetasına Qırım akimiyetiniñ qırımtatar ealisi ile munasebetler nasıl olacaq degen sualge cevap olaraq bildirdi.
«İnsanlar arasında milletlerara zeminde ziddiyetlerni doğuracaqlarnı, nasıldır bir çare tapıp, Qırımdan quvarım ve olar cezalarını cinaiy tertipte körerler», – dedi Aksönov.
O şunı da bildire ki, qırımtatar ealisi arasında mart 16 künü keçirilgen «referendumnı» tanımağan Mecliske qol tutqanlar çoq degil: «İtibarı pek büyük degil. İçtimaiy soravnı keçirgen olsa edik, Mecliske qırımtatarlarnıñ 15-20% qol tutqanını ögrenir edik».
Aksönov bunı Meclis tarafından qırımtatarlarnıñ abadanlaştıruvı ile bağlı programmanıñ amelge keçirilmegeni ile añlata. Şimdi ise, dey o, Qırım akimiyeti 10 yıl evelsi qurulğan mekânlarnı sürgün etilgenlerge bütün vesiqalar ile bermege azır. Faqat, narazılıq meydançıqları episi bir yoq etilecek, dedi o, ve andaki binalarnı «tarla aranları» olaraq adladı.
«Olarnen bağlı vaziyetni yekünlemek kerek. Ayırıla bilecek massivlerimiz bar, em de olarnı milliy menüsplikke baqmadan berecekmiz. Anda em qırımtatarlar, em ruslar olacaq. Qırımtatarlarğa mekânlar bir-biri yanında beilrmek kerekligi qanunda yazılmağan», – dedi Aksönov.
Qırımtatar halqınıñ taqibi işğal etilgen Qırımda adiy bir şey oldı. Rusiye mahsus hızmetleri tarafından ev, mektep, medrese ve camilerde tintüvler keçirile.
Qırımtatar yetekçileri bunı qırımtatarlarnıñ yarımada Rusiye akimiyeti tanımağanı ve sentâbr 14 künü keçirilgen «saylavlarnı» Meclis tarafından boykot etmege qararı ile bağlay.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
ABD Ukraina elçihanesi Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüslerine qol tutmaq içün ketken 120 qırımtatarınıñ Keriç köpründe tutulğanından qasevetlene.
«Rusiye «akimiyeti» taqip etkeninden ve vatandaşlarınıñ qanunsız tutulğanından qasevetlengen 120 qırımtatarınınıñ tutulmasından qasevetlene. Ukraina politsiyası tarafından daa bir azatlıqtan etüvniñ tahqiq etilüvine qol tutamız», – dep aytıla elçihaneniñ Facebook saifesinde.
Bundan bir kün ögüne onlarnen qırımtatar faali Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüslerine üküm çıqarılacaq mahkeme oturışuvına Qırımdan Rostov-na-Donuğa yol aldı. Amma yanvarniñ 11-nde aqşam Keriç köpründe Rusiye politsiyasınıñ hadimleri vesiqalar teşkerilecek manaçığınen qırımtatarlarnı gece boyunca tuttı. Saba episi Qırımğa qaytmağa mecbur edi. Daa soñra Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası qırımtatarlarnıñ Keriç köpründen keçmesi blok etilgeninden tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
13 säuir keşke Ukrainanıñ Odessa oblıstıq äskeri äkimşiliginiñ basşısı, polkovnik Maksim Marçenko telegram-kanalına Reseydiñ Qara teñiz flotınıñ flagmanı (jolbasşı keme) sanalatın, zımıranmen jabdıqtalğan “Mäskeu” kreyserine Ukrainanıñ kemege qarsı eki “Neptun” zımıranı tigenin jazdı. Birneşe sağattan keyin Resey qorğanıs ministrligi TASS agenttigine kemede ört bolğanın rastadı. Äskeri vedomstvo “Ört saldarınan “Mäskeu” zımıran kreyserinde oq-däri qorı jarıldı. Kemege edäuir zaqım keldi. Ekipaj tolıqtay evakuaciyalandı” dep mälimdep, örttiñ şığu sebebi anıqtalıp jatqanın aytqan.
Ukrainağa qarsı soğısqa belsene qatısqan kreyserge ne bolğanı äzirge belgisiz: köp nwsqanıñ birine säykes, “Mäskeu” zımıranğa qarsı qorğanıs jüyesi “Bayraktar” dronına soqqı beruge tırısıp jatqanda, kemege “Neptun” zımırandarı tigen; tağı bir derekke sensek, kreyserge amerikalıq kemege qarsı “Garpun” zımıranı soqqı bergen (Ukraina bwl zımırandı Wlıbritaniyadan alğan boluı mümkin); üşinşi nwsqada kemedegi oq-däriniñ jarıluı men örttiñ Ukraina şabuılına eş qatısı joğı aytıladı.
Beysenbide Pentagon ökili Djon Kirbi CNN-ge bergen swhbatında “AQŞ-tıñ qolındağı derekter “Mäskeu” kreyseriniñ jüze alatının körsetti” degen. Kirbidiñ sözinşe, kreyserge zaqım kelgen, biraq onıñ Ukraina şabuılınıñ nätijesinde payda bolğanın Pentagon rastay da, joqqa şığara da almaydı.
Al sol küni keşke Resey qorğanıs ministrligi “ört saldarınan oq-däri jarılğanda korpusı zaqımdanğan “Mäskeu” kreyserin tirkep alıp, porttağı twrağına äkele jatqan kezde teñizdegi dauıldan tepe-teñdik saqtay almay, suğa battı dep habarladı.
“UKRAINA SOQQISI DEGEN SÖZ ŞINDIQQA KELEDİ”
Resey äskeri ministrligi “Mäskeu” kreyseriniñ su batqanın habarlardan biraz bwrın Azattıqtıñ Orıs qızmeti “Resey kemesine ne boluı mümkin?” degen swraqqa jauap izdep, Resey äskeri-teñiz küşteri boyınşa sarapşı, “Qwpiya jağalaular” saytınıñ negizin qalağan jäne Resey flotı jaylı kitaptardıñ avtorı Eyç Ay Sattonmen (H I Sutton) söylesken edi.
Azattıq: “Mäskeu” – Qara teñiz flotınıñ flagmanı. Onıñ simvolikalıq mäninen basqa, äskeri mañızı bar ma?
Eyç Ay Satton: “Mäskeu” kreyseriniñ Ukrainağa qarsı soğısta sözsiz äskeri röli boldı. Tipti basqa kemelerge qolbasşılıq jasağan boluı da mümkin. Biraq arasında bwl röl Reseydiñ qazirgi zamanğı basqa äskeri kemelerine ötip otırdı. “Mäskeu” kreyseri äue şabuılına qarsı qorğanıs jüyesine qatısqan siyaqtı. Kemede eki negizgi qaru jüyesi bar. Bireui – kemege qarsı qorğanıs: ol bwl soğısta köp qoldanılmadı, öytkeni Resey şamalı uaqıt işinde Ukraina flotın tıqsırıp ülgerdi, ekinşisi – asa alıstan jasalatın äue şabuılına qarsı qorğanıs: bwl “Mäskeudiñ” negizgi aktivi boldı, kreyserdiñ qayda boluı keregi de osığan baylanıstı anıqtalıp otırdı.
Azattıq: Kemege zımıran tigen bolsa, nege “Mäskeudiñ” zımıranğa qarsı qorğanıs jüyesi iske qosılmadı?
Eyç Ay Satton: Bolğan oqiğanıñ jay-japsarın bilmeymiz. “Mäskeu” zımıranğa qarsı qorğanıs jüyesiniñ üş deñgeyimen jabdıqtalğan. Birinşisi – ZRK S-300F “Fort”, ol jerdegi kädimgi S-300 jüyesine wqsaydı. S-300 parametrleri boyınşa amerikalıq alıs radiustan äreket etu jüyesi – “Patriotqa” keledi. Odan bölek, “Mäskeude” ortaşa radiusta äreket etuge arnalğan äue şabuılına qarsı qorğanıs jüyesi jäne jaqın radiustan qoldanılatın, jıldamdığı joğarı artilleriya qwrılğıları bar. Bwl üş jüye de biraz eskirgen, olar [ötken ğasırdıñ] 70-80-jıldarı jasalğan. Köp närse işki jağdayğa – jüyeniñ qalay basqarılğanına, radarlardıñ qosıluına jäne basqa da faktorlarğa baylanıstı.
Azattıq: Kreyserge Ukraina zımırandarı soqqı berdi degen mälimdemege senesiz be?
Eyç Ay Satton: Iä. Ukraina şabuılı – şındıqqa janasatın nwsqa. Key reseylik aqparat qwraldarı jağdaydı basqaşa körsetuge tırısıp, apatqa äskeri qimıldardıñ qatısı joq dep jazıp jatır. Iä, Ukrainada kemege qarsı minalar bar, biraq zımıran soqqısı turalı nwsqa äldeqayda senimdi körinedi. Degenmen äzirge kemege zımıran tidi dep naqtı ayta almaymız.
Azattıq: “Mäskeuge” jasalğan şabuılğa baylanıstı ukrainalıq “Neptun” jäne Ukrainağa Wlıbritaniyadan jiberildi delingen amerikalıq “Garpun” zımırandarı ataldı. Şabuılğa osı zımırandardıñ qaysısı qoldanıldı dep oylaysız?
Eyç Ay Satton: Bilmeymin. Qazirge deyin Ukrainada atalğan zımırandardı wşıratın keşen barı rastalmağan. Sondıqtan ärtürli sıbısqa süyenuge tura keledi. “Neptun” – Sovet odağı zımıranınıñ jetildirilgen türi, biraq onıñ jappay öndirisi äli bastalmauı kerek edi, endi bwğan soğıs kedergi bolıp otır. “Garpun” zımıranı turalı da türli qaueset tarağan, biraq olardıñ Ukrainağa jetkizilgenin rastaytın aqparat joq. Kreyserdiñ qanşalıq ülken ekenin eskersek, kemege qarsı zımırandar qoldanılğan siyaqtı. Teoriyalıq twrğıdan alğanda, basqa zımırandar boluı da mümkin, biraq teñizdegi nısandı däl közdeudiñ qiındığına baylanıstı olardı paydalanu ıqtimaldığı tömen. Bwl wşqışsız basqarılatın apparattan wşırılğan şağın zımıran dep oylamaymın.
“Neptun” – Ukrainanıñ kemege qarsı zımıran qaruı (orıs tilinde):
Azattıq: “Mäskeu” – şınımen öte iri keme. Bir jağınan, bwl onı qolaylı nısanağa aynaldıradı, ekinşi jağınan teñizdegi qwrılğılarğa soqqı beru, onıñ däl koordinatın anıqtau öte qiın. Ukrainağa “Mäskeu” kreyserine soqqı beruge NATO-nıñ barlau derekteri kömektesui mümkin be?
Eyç Ay Satton: Eş habarım joq. Bwl turalı eşteñe bilmeymin.
Azattıq: Teoriyalıq twrğıdan alğanda, Ukraina äskeri kemeniñ ornın däl tauıp, oğan soqqı beruge qauqarlı ma?
Eyç Ay Satton: Teñizdegi nısananı közdep atu – şınımen qiın, aua-rayı naşar, al keme alısta bolsa, operaciya tipti kürdelene tüsedi. Bwl jerde Berdyansk portında örtengen “Saratov” desant kemesiniñ jağdayı siyaqtı tağı da säti tüse ketti dep oylaymın. YAğni, eki jağdayda da oqiğa basqaşa örbip, Ukrainanıñ jolı bolmauı mümkin edi. Teñizdegi nısanağa soqqı beru öte qiın, biraq keyde onıñ koordinatın anıqtauğa aşıq derekközder de paydalanıladı. Mısalı, qolda bar derekterge qarap, kemeniñ ädette qalay jüzgenin baqılap, onıñ boljaldı bağıtın anıqtauğa boladı. “Mäskeuge” Qara teñizdiñ qay twsında şabuıl jasalğanın bilmeymiz, biraq erte me, keş pe, bäri anıqtaladı. Sol kezde kreyserdiñ ol jerde bolatının aldın-ala boljau mümkin be, joq pa degen swraqtıñ jauabın tabamız. Qara teñizdiñ soltüstik böligi ülken emes, biraq sonıñ özinde zımıran wşırıp, nısanağa döp tigizu qiın.
“MÄSKEUDİÑ“ ORNIN BASATIN KEME JOQ”
Azattıq: Ekipaj nazarı “Bayraktar” dronında bolıp, negizgi soqqını jiberip alğan degen nwsqağa qalay qaraysız?
Eyç Ay Satton: Senimdi estiledi, biraq tım qaşıqta bolğanın eskeru kerek. Sondıqtan kemeniñ üstinde dronnıñ wşıp jürui ekitalay. Resey Qara teñizde kemege qauip az dep oylağan siyaqtı. Kreml' Ukrainanıñ kemege qarsı zımırandarı, aviaciyası barın bildi, biraq kemelerin Sevastopol' portına aşıq türde qoyıp jürdi. Ärine, “Mäskeuge” portta şabuıl jasalğan joq, biraq bwl Reseydiñ Ukraina tarapınan boluı mümkin qauipke män berip qaramağanın körsetedi. Endi olar Ukrainanıñ dron qoldanğanı rastalmasa da, basqa ädiske köşedi. Dron qoldanılıp, Resey Ukraina qwrğan “twzaqqa” tüsip qalğan bolsa, bwl Kiev üşin jağımdı jañalıq bolmaq. Demek Ukraina qazirgidey äreket ete aladı, al Resey kemeleri dronğa basa nazar audarudan qorqatın boladı. Basqaşa aytqanda, Resey özin bwrınğıday erkin sezine almaydı.
Azattıq: Flagman kreyserdiñ soqqığa wşırauına baylanıstı Reseydiñ Qara teñizdegi flotı älsiredi deuge bola ma?
Eyç Ay Satton: Iä. “Mäskeu” kreyseri qatardan şıqsa, basqa kemelerdiñ älsiz twstarı köbeyedi. Äsirese, olar bwrınğıday alañsız jüruin jalğastıra berse, sözsiz solay boladı. “Mäskeu” birden közge tüsetin nısana emes. Bwl Ukrainada däl osı kemege şabuıl jasauğa negiz bolğan joq degendi bildirmeydi. “Mäskeudiñ” soqqığa wşırauı Ukraina üşin djekpot wtıp alğanmen birdey. Biraq Reseydiñ basqa da jaqsı qorğalğan, qazirgi zamanğı äskeri kemeleri bar. Ukraina üşin iri desant kemesi, barlau qayıqtarı, minanı izdep tauıp, joyatın keme jäne basqa da teñiz qwraldarı oñay olja boladı. Keyingi kezderi Resey desant kemesin “demonstraciya” üşin birneşe ret Ukraina jağalauına jiberdi. Olar Ukrainağa desant äskerin jetkizuge barğanday sıñay tanıtıp, jağalauğa jaqındap, keri qaytıp jürdi. Ukraina kemege qarsı zımıran keşenin iske qossa, mwnday kemelerdiñ joyu qiın emes. Olar jağalauğa jaqın mañda qorğansız küyde qaladı. Ukraina mañında jürgen barlau kemeleri turalı da osını aytuğa boladı.
Azattıq: “Mäskeu” jartı ğasır bwrın jasalğan. Kreyserdi birneşe ret qatardan şığarıp tastamaq boldı. Resey bwl kemeni nege äli künge paydalanıp keledi, oğan balama joq pa?
Eyç Ay Satton: Reseydiñ mwnday ülken keme qwrastıruğa mümkindigi joq. Mwnday kemelerdi jobalau keziniñ özinde ülken mäseleler bolğan. YAğni, Resey fregattan ülken keme jasauğa talpınıp körmedi. Reseyde eki auır kreyser bar, olar “Mäskeuden” äldeqayda ülken, qazir olardıñ biri modernizaciyadan ötip jatır. Sondıqtan Reseyde “Mäskeudiñ” ornın basatın keme joq.
Azattıq: Qara teñizdegi Resey flotı Ukraina üşin qanşalıq qauipti? Resey äskeri äldeqayda belsendi äreketke köşui mümkin be? Soğısqa deyin “Resey birden Ukraina jağalauına äsker jibere qoymas” degen ediñiz, aytqanıñız keldi, äzirge desant äskeri jetkizilgen joq. Biraq Resey kemelerinen qanattı zımırandar wşırılıp jatır.
Eyç Ay Satton: Eki scenariy bar dep oylaymın. Bir jağınan, Resey teñizdegi äskeri is-qimılın üdetpeytinin körip otırmız. Berdyansk portındağı ört pen jarılıstı eske alıp köriñizşi. Bwl port kemelerge qor jinau üşin mañızdı strategiyalıq nısan bolatın. Resey Azov teñizindegi desant kemesin äsker jiberu üşin emes, aldıñğı şeptegi qwrlıqtağı küşterdi qamtamasız etu üşin paydalanğısı kelgen. Jartılay suğa batqan desant kemesi äli künge sol jerde twr. Reseydiñ Berdyansk portına basqa desant kemesin jibergenin körgen joqpız.
Resey şarasız küyde otırsa, täuekelge barıp, soğıs qimıldarın toqtatpau üşin tağı birneşe kemesin qwrbandıqqa şalar edi. Kez kelgen soğısta mwnday qauip boladı. Biraq Resey onday qadamğa barmay, konservativti taktika qoldanıp otır. Bwl soğıstağı Resey flotınıñ äreketin joğarıdan belgilengen soğıs jürgizu strategiyasına qaramastan, basşılıqqa öziniñ mañızın körsetuge talpınıs dep bağalauğa boladı. Endi jol bastauşı kreyser soqqığa wşırağannan keyin Resey flotı kemege qarsı zımırandardan qorğanu üşin qauipti qadamğa baruı mümkin. Sonımen qatar Resey Sevastopol'degi “menşik” akvatoriyasınan qanattı zımıran wşırudı jalğastıradı, – deydi sarapşı.
“ATLANT” JOBASINIÑ TARIHI
“Mäskeu” zımıran kreyseri 1976 jılı Nikolaev keme qwrastıru zauıtında jasalğan. 18-ğasırdıñ soñında negizi qalanğan zauıtta äygili “Potemkin” äskeri kemesi de qwrastırılğan. 1979 jılı teñizge tüsirilip, bastapqıda “Slava” dep atalğan jaña kreyser Sovet odağındağı 1164 “Atlant” jobasınıñ bas kemesi bolğan. Bwl jobağa kiretin qarulı kreyserler älemdik mwhittağı SSSR üşin mañızdı aumaqtardı baqılauda wstap, soqqı beru toptarı men äue şabuıldarına qarsı küresken. “Atlant” jobası arzan bolğanımen, tiimdiligi jağınan “Orlan” atomdıq kreyser jobasınan (äli qatarda jürgen “Petr Velikiy” kemesi osı topqa jatadı) qalıspaytın bastama edi.
Bastapqıda 1164 jobası ayasında on kreyser jasaladı dep kütilgen. Biraq tört kemeniñ negizi qalanğan, üşeui tolıq qwrastırılğan. Üş keme de Reseydiñ äskeri-teñiz flotına kiredi: “Varyag” – Tınıq mwhit flotındağı jol bastauşı keme, “Marşal Ustinov” – Soltüstik flot qwramında, üşeuiniñ işindegi eñ eskisi – “Mäskeu” (bwrınğı “Slava”) – Qara teñiz flotınıñ flagmanı.
1164 jobasına kiretin kreyserler 550 kilometrge deyin jetetin “Bazal't” tipti kemege qarsı qanattı zımırandarmen jabdıqtalğan. “Äskeri wşaqtıñ közin joyuşı” atağına ie bolğan “Atlant” kemelerinde qorğanıs jüyesimen salıstırğanda, şabuıl mehanizmi jaqsıraq damığan. Bwl kreyserlerde (olardıñ qatarında “Mäskeu” de bar) äue şabuılınan qorğanu jüyesiniñ üş eşelonı bar (bir ZRK S-300 “Fort”, eki ortaşa qaşıqtağı “Osa-MA” zenit-zımıran qwrılğısı jäne jaqın qaşıqtan jıldam oq jaudıratın altı AK-630 artilleriya qwrılğısı). “Osa-MA” keşeni 1980-jıldardıñ ortasında eskirgen, ol teñiz deñgeyinen 25 metrden tömen wşatın zımırandarğa tötep bere almaydı, al “Forttıñ” bir ğana radiolokaciyalıq jüyesi bar, ol isten şıqsa, keme wzaq qaşıqtağı äue şabuılınan qorğanu mümkindiginen ayırıladı.
1989 jıldıñ ayağında SSSR przidenti Mihail Gorbaçev pen AQŞ prezidenti Djordj Buş Mal'ta jağalauında “Slava” kreyserinde kezdesedi dep josparlanğan. Biraq dauıl bastalıp, kelissözder “Maksim Gor'kiy” jolauşılar laynerinde ötken. Osıdan keyin kreyser Nikolaevqa jöndeuge jiberilgen. Bwl kezde SSSR tarap, kemeni jetildiruge qarjı bolmağan. 1990-jıldardıñ ortasında Qara teñiz flotı basşılığı Mäskeuden rwqsat swrap, kemeni öz qarauına alğan. Osılay kreyserdiñ atauı özgerip, jöndeuden ötken.
Jöndeu barısnıda kreyserge “Bazal'ttıñ” ornına “Vulkan” kemege qarsı zımırandar keşeni qoyılıp, “Mäskeu” 1999 jılı qayta iske qosılğan. Birneşe oqu jattığuınan keyin 2008 jılı keme Gruziyadağı soğısqa qatıstı. Qara teñiz flotınıñ jol bastauşı kemesi Gruziya jağalauına “demonstraciya” üşin ğana barğan, kreyser teñizde üş gruzin kateriniñ közin joyuğa qatıspağan.
2015 jıldıñ ayağında “Mäskeu” kreyseri Siriya jağalauındağı Latakiya audanına barğan. Kemeniñ mindeti – Reseydiñ äue-ğarış küşterin jasırıp, qorğau bolatın. Bir jıldan keyin Jerorta teñizine “Mäskeudiñ” ornına osı jobağa kiretin “Varyag” kreyseri bardı. Al “Mäskeu” Sevastopol'ge oralğan. 2016 jılı äskeri keme äskeri-teñiz flotınıñ şeruine qatısqan. “Mäskeudiñ” arı qarayğı jayı talqılanğanda, kreyserdi eskirgen keme retinde utilizaciyağa jiberu, “Zvezdoçka” zauıtında jañartuğa jäne Sevastopol' zauıtında jöndeu siyaqtı üş türli nwsqa qarastırılğan. Äskeri-teñiz flotında kreyserdi qazirgi zamanğı zımırandarmen jäne radiolokaciya qwrılğısımen jabdıqtap, jetildiruge aqşa bolmağan, biraq “Mäskeudi” flot qwramınan şığarıp tastau turalı da şeşim qabıldanbağan. Nätijesinde kemeni Sevastopol'de kürdeli jöndeuden ötkizgen.
Resey ğılım akademiyası E.M.Primakov atındağı älemdik ekonomika jäne halıqaralıq qatınastar wlttıq zertteu institutınıñ qızmetkeri, Resey flotı boyınşa sarapşı Il'ya Kramnik RBK basılımına bergen swhbatında, “Mäskeu” modernizaciya elementteri bar jöndeuden ötti. Kemege osı zamanğı qaru-jaraq jäne ört söndiru jüyesi ornatılğan joq” degen.
2020 jılğı şildede Sevastopol'degi №13 keme jöndeu zauıtı “Mäskeu” kreyseri äli ondağan jıl boyı qızmet etedi” dep uäde bergen. Jöndeu kezinde kemege qırıq jıl bwrın ornatılğan äue şabuılınan qorğanu jüyesiniñ qwramı jañartılmağan. “Mäskeu” jöndeuden ötken soñ 2021 jılı jazda teñizge şıqqan.
Azattıq


text:
1552 senesi Qırım hanlığınıñ eñ büyük şeerlerinden biri Kezlevde meşur Osmanlı mimarı Abdülmennan oğlu Sinaneddin Yusuf Qırım hanı I Devlet Geraynıñ istegi ile Han Caminiñ temel taşını qoydı.
Qırım hanlığı ve Qırım tarihınıñ saifeleri – Qırım.Aqiqat leyhasında, Qırım tarihçısı Gülnara Bekirovanıñ «Tuğra» video bloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Nogaici ve Islam2013 saytlarından resimler, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.


text:
Bir kün evelsi Manchesterde britaniyalı Tony Bellewni nokautqa yollağan ukrain boksçusı Aleksandr Usikni, “Borispol” ava limanında çiçekler ile qarşıladılar. Bunıñ aqqında Ukraina Haber nazirliginiñ birinci baş muavini Emine Ceppar haber etti.
“Ukrain sıñırcıları, ukrain çempionını - boksçu, dünyanıñ mutlaq çempionını, İngiltereden (Angliya) ğalebe ile qaytqan Aleksandr Usikni hayırlay!”, - dep yazdı Ceppar öz Facebook saifesinde.
İyülniñ 22-sinde gecesi bitken Murat Gassiyev ile uruşnıñ neticesinde, Usik WBO ve WBC dünya çempionı kuşaqlarını saqladı, ve olarğa WBA Super ve İBF (evel Gassiyevde olğan) qulaşqları ve, eñ küçlü boksçılarnıñ uruşında yeñgenlerge berilgen, The Ring jurnalınıñ quşağını qoştı. Bundan da ğayrı, Mohammad Aliniñ Kubogını qazandı.
Aqmescitte, Qırımdan doğma ukrain boksçusı Aleksandr Usikniñ süretinen meşrebeler satlıqta peyda oldı.


text:
Aqyarda aprelniñ 15-nde saba COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan dört kişi yuqunç hastahanesinde yata, 1312 insan tibbiy közetüv altında qala, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
«Yılnıñ başından berli Aqyarda sekiz hasta qayd etildi, dört kişi tüzelip hastahaneden çıqarıldı. Bugünki künde 64 insan yuqunç hastahanesinde közetüv altında buluna. 1248 kişi yaşağan yerinde közetile», – dep aytıla haberde.
Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti, observator olaraq çalışqan «İzumrud» pansionatına Daşa Sevastopolskaya hastahanesiniñ hastaları ve hadimleri, dördünci şeer hastahanesiniñ tibbiyet hadimleri ketirildi, dep bildirdi.
Aprelniñ 14-nde Aqyarda sekizinci koronavirus hastası qayd etildi. Aprelniñ 14-nde saba 606 insan koronavirus sebebinden ekimlerniñ közetüvi altında bulundı.
Aqyarda vatandaşlar özüni izolâtsiya etüv rejimini bozğanları içün 24 protokol tizildi. Rusiye mahkemesi memuriy davalardan biriniñ qararını bu afta çıqarmağa niyetlene.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qaray tili
Qaray tili ya da karaim tili - türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına kirer.
Qaray tiline eñ yaqın tiller - qaraçay-balqar, qumıq ve qırımtatar tilleridir. Zemaneviy noğay, tatar, başqurt, çuvaş, qazah, qırğız, qaraqalpaq tilleri de qaray tiline yaqındır. Qadimiy türk tillerden biri olıp, qaray tili alimlerniñ diqqatını özüne çeke. XVII asırda onı isveç şarqşınası Gustav Deringer, XIX ve XX asırlarda türkşınaslar akad. V.V. Radlov, T. Kovalski (Lehistan), V.A. Gordlevskiy, A. Zayonçkovskiy (Lehistan), Ya. Gjegojevskiy (Lehistan), prof. N.A. Baskakov, prof. A. Dubınski (Lehistan), B. Munkaçi (Macaristan), K.M. Musayev, S.M. Şapşal ve başqa alimler qaray tili üzerine tedqiqatlar keçirgen ediler.
Qaray tiliniñ böyle şiveleri bardır: Qırım (şarqiy) şivesi ve ğarbiy şivesi. Ğarbiy şive Trakay ve Galiç-Lutsk şivelerine ayrırıla. Qırım şivesi XIX a. soñuna qırımtatar tili ile assimilâtsiyağa oğradı, ğarbiy şive ise deñişmelerge oğramağan.
Qaray tiline başqa tillerden kirgen sözlerniñ sayısı çoq degil. Eñ eski alınma sözler - farsiy sözlerdir. Bunıñ sebebi - iran qabileleriniñ (sarmat-alanlar) türkiy halqlarnıñ etnogenezinde iştirak etmesidir. Hazarlar devrinde ve soñra, XI-XVI asırlarda qaray tiline arapça-farsça sözler kire. N.A. Baskakov şunı qayd ete: "Qaray tiliniñ fonetik, leksik ve gramatik, strukturasında eñ qadimiy türkiy tillerniñ izleri körülmektedir. Meselâ, qaray tiliniñ ve Orhon yazılarınıñ tiliniñ fonetik strukturası aynıdır. Leksika ceetinden, hususan eski elyazmalarda, Tevratnıñ tercimelerinde qadimiy türkiy tillerniñ leksikasına ait sözlerge rastkelemiz…"
N.A. Baskakovğa köre, eski qaray leksikasınıñ ögrenüvi bütün türkiy tiller içün çoq emiyetlidir. Türkiyede Mustafa Kemal Atatürkniñ reformaları zamanında 1934 s. İstanbulda til kongressi olıp keçti ve onıñ qabul etilgen qararına köre, arap, fars tillerinden alınğan sözlerniñ yerine qaray tilinden türk tiline 330 söz alınğandır.
1930-31 ss. Berlin Universitetinde Ural-Altay tilleri kafedrasında prof. V.Bang-Kayn qaray tilinden dersler bere edi. 1974 s. Akademik Qaray-Rus-Leh tillerniñ luğatı çıqqan edi. (174.000 söz). Zemaneviy qaray tili çoq ağır bir vaziyette. Bu tilde qonuşqan adamlarnıñ sayısı ep azlamaqta. Qaray tili boyunca çoq araştırmalar yapılğan, amma onıñ daa çoq saaları öz tedqiqatçını bekleyler.


text:
Advokat Nikolay Polozov aytqanı kibi, Aqmescitte yanvar 27-ne planlaştırılğan «fevral 26 işi» boyunca mahkeme toplaşuvını başqa künge qaldırdılar. Onıñ malümatına köre, buña sebep – maznunlarnıñ biri – Eskender Kantemirovnıñ hastahanege tüşmesi oldı.
«Qırımda «fevral 26 işi» boyunca mahkeme toplaşuvı maznun Kantemirovnıñ hastahanege tüşmesinden sebep 15.01.16 kününe avuştırılğan. Şunı qayd etmek kerek ki, toplaşuvnı başqa künge keçirmege prokuratura rica etken edi. Avropa Şurası eyyetiniñ mahkemege kele bileceginden qorqqanlar», – yazdı o Facebookta.
Aqmescitte çarşenbe künü, yanvar 27-de, Rusiye uquq qoruyıcıları Qırım Yuqarı mahkemesi binasınıñ qoruvını quvetleştirdiler. «Fevral 26 işi»niñ iştirakçilerinden biri, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov Qırımda bulunğan Avropa Şurası eyyetiniñ temsilcilerine yanvar 27 künü keçirilecek mahkeme toplaşuvına kelmege teklif etken edi.
Qırım Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işi» iştirakçilerini Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8-ne qadar apiste qaldırdı.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviu tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.