text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
2014 senesi baarde Çeçenistan yolbaşçısı Ramzan Kadırov Aqyarda yañı Cuma Camini qurmağa vade etken edi. Beş yıl keçti, şeerniñ Rusiye akimiyeti ve Kadırov bunı hatırlamaylar. Qomşu Qırımda ise 2015 senesi başlağan Büyük Cuma Cami qurucılığı bitmekte.
«Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında referendumdan» bir ay keçken soñ internette Ahmat-Haci Kadırov Regional cemaat fondu Aqyarda cami qurucılığına sermiya ayıracağına dair haberler peyda oldı. Bu aqta Çeçenistan Cumhuriyetiniñ (Rusiye) yolbaşçısı Ramzan Kadırov içtimaiy ağlardaki resmiy saifelerinden birinde tarif etti. Onıñ aytqanına köre, «Aqyarda yerli musulman cemiyeti eski camini tamirlemek içün yardım istedi». Böyle etip Regional cemaat fondunıñ prezidenti «bu ricanı yerine ketirip, qaraman Aqyar şeerine dülber ve çoq insannı sığdıra bilecek camini qurıp bağışlamağa qarar aldı». Beş yıldan ziyade keçti, amma Aqyarda yañı cami qurucılığı öyle de başlamadı.
Ramzan Kadırov para berdi, amma eski caminiñ tamir etilüvine. 2017 senesi iyül ayında «Muniver» Aqyar musulman cemiyetiniñ reisi Enver Resulevniñ aytqanına köre, Çeçenistan yolbaşçısı Aqyar camisi içün dam tamiri ve yañı töşeme taşqa bir million ruble ayırdı.
«Medresemiz bar edi. Sınıflarda dam endi aqa edi, onı deñiştirmege kerek edi. Ramzan Kadırovğa muracaat etmege teklif ettiler. Pek dindar olğanını ve yardım ete bilecegini ayttılar», – dedi Resulev.
Aqyardaki Cuma Cami mimarcılıq abidesi ola. O, şeerniñ Lenin rayonındaki Kulakov, 31 soqağında yerleşmekte. Cami Aqyar mimarı Aleksandr Veyzenniñ leyhası boyunca 1909-1914 seneleri qurulğan edi.
The Guardian yazğanına köre, Ahmat Kadırov cemaat fondu – Kadırovnıñ anası Aymani yolbaşçılıq etken açıq olmağan bir teşkilât. Teşkilâtnıñ maqsadı – «yardımğa muhtac vatandaşlarğa hayriye yardımı bermek ve cumhuriyetniñ ealisi içün iş yerlerini qurmaqtır». Fond büceti iş adamları ve adiy çeçenlerniñ göñülli sadaqalarından ibaret eken. «Kommersant-daily» Rusiye iş neşiri bildirgenine köre, fond acılıq masraflarını qarşıladı, hastahane içün donatma ve «Noçnıye volki» putinci baykerler içün mototsikllerni aldı. Bundan ğayrı, fond sermiyasından 2011 senesi Ramzannıñ 35 yaş qutlaması maliye etilgen edi, anda Sil, Jan-Klod Van Damm, kemaneci Vanessa Mey, em de Hillari Suonk bar ediler.
Cami qurucısı
Ramzan Kadırov 2007 senesinden berli Rusiyedeki Çeçenistan Cumhuriyetiniñ deñişmegen reberi ola. Bu müddet devamında Çeçenistanda ve onıñ tışında «Kadırovnıñ parasına» bayağı cami qurulğan edi. Meselâ, 2009 senesi oktâbrniñ 5-nde, Ramzan Kadırovnıñ doğğan kününde, cumhuriyette 4 cami açıldı. 2014 senesi 31 cami quruldı, 2015 senesi – 43, 2018 senesi – 36.
Çeçenistan musulmanları diniy idaresiniñ malümatına köre, 2016 senesi regionda 931 cami bar edi: 314 Cuma Cami ve 617 kvartal (er künlik ibadet içün cami).
RBK esaplarına köre, Rusiye boyunca bir insanğa eñ çoq cami Çeçenistanda yerleşe: 1490 sakinge bir cami. Dağıstanda – 1908, İnguşetiyada – 2181, Tataristanda – 2610. Delloite ve Noor Telecommunication Company Küveyt şirketiniñ maruzasına binaen, dünyada bir camige 500 insan bar (2014 senesiniñ malümatı). Türkiyede – 931 insan, İranda – 1080, Saudiy Arabistan – 111. Eñ çoq cami İndoneziyada yerleşe – 818,6 biñ, anda bir camige 309 insan kele.
2009 senesiniñ soñunda Rusiyede Penzanıñ №5 tüzetüv koloniyasında Kadırovnıñ dedesi İlyas Kadırovnıñ adını taşığan cami açılğan edi.
2010 senesi Ramzan Kadırov Qırımnıñ Krasnoperekopsk rayonındaki Voinka köyünde cami qurucılığını maliye etti. Qırım musulmanları müftisiniñ muavini Ayder İsmailovnıñ bildirgenine köre, 200 insannı sığdıracaq camige Kadırovnıñ babası Ahmat adı berildi.
Kadırov Çeçenistan tışında da faal sürette cami qurmağa tırışa.
2014 senesi Ramzan Kadırov İsrailde Qudus yaqınlarındaki Abu-Goş arap köyünde Ahmat Kadırov camisini açtı.
2014 senesi Qırğızistannıñ Oş şeerinde de cami açılğan edi.
2017 senesi Ahmat Kadırov fondu Suriyeniñ Aleppo şeerinde viran etilgen Cami Halab al-kabirniñ yañıdan qurulmasına 14 million dollar ayırdı. Rivayetke köre, vaftizci Yahyanıñ babası Zahariyniñ mezarı mında buluna. Cami UNESCO Dünya mirasınıñ cedvelinde bar. İbadethane 2013 senesi baarde cenkte viran etildi.
Er yer qolay degil
2012 senesi mart ayında Rusiyeniñ Kömi Cumhuriyetindeki Peçorı rayon musulmanları Çeçenistan prezidentine video muracaatını yollap, cami qurmağa yardım etmesini rica ettiler. O, cami qurmağa vade etti. Peçorıda cami qurulacağına dair sual o yıl iyül ayında açıq munaqaşağa çıqarıldı. 177 peçorılıdan 175-i musulman ibadethanesiniñ peyda olmasına qarşı çıqtı, eki kişi bitaraf qaldı.
2014 senesi avgust ayında Ramzan Kadırov Voronej musulmanlarına cami qurmağa vade etti. Daa evel, 2010 senesi, Voronej akimiyeti musulmanlarğa cami olacaq islâm medeniyet merkeziniñ qurucılığına izin bermedi, İMM «Voronej vilâyetindeki islâm inkişafı seviyesine» uyğun degil, dep qayd etti. Yerli sakinler ve kütleviy haber vastaları da cami qurucılığına qarşı çıqtı. 2014 senesi «Vremâ Voroneja» neşiri «cami qurucılığı islâmlaştıruv sebebi ola bile, etnik ve diniy ceetten bir çeşit regionda ise tahmin etilmeycek aqibetler çıqa bile», dep fikrini bildirgen edi.
«Kvatilas» Voronej cemaat fikrini ögrenüv institutı da ealiniñ Voronejge musulman camisi kerekmi fikrini ögrendi. Sual alğanlarnıñ ekseriyeti (48%) «yerli musulmanlarğa cami kerek olsa edi, olar çoqtan onıñ qurucılığını talap eter edi», dep ayttı. 16%-ı caminiñ peyda oluvı Rusiye pravoslav kilsesine zıt kele, dep tüşüne. 13%-ı ise onıñ qurucılığına yerli akimiyet keder ete, çünki ekstremist ceryanlarından qorqa, dep ayta. Cevap bergenlerniñ bir qısmı cami qurulması içün Voronejde pek az musulman bar, dedi.
Aynı problemler Rusiyeniñ bir qaç diger şeerinde de olğan edi.
O qadar farqlı Qırım ve Aqyar
Qırımnıñ esas musulman inşaatı olğan Cuma Caminiñ quruluv meselesi 1996 senesinden berli köterile edi. 2004 senesi Aqmescit şeer şurası Yaltinskaya soqağında Cuma Cami qurulacaq topraq damartısını berdi. İcra akimiyet ile olğan bir sıra mahkemeden soñ, 2011 senesi martnıñ 3-nde, qırımtatarlar cami qurulacaq yerde temel taşını qoydı.
2014 senesi aprel ayında qurucılıq başlaycaq edi ve Qırımda temelge kapsula qoymaq içün Ukraina ve Türkiye prezidentleri körüşecek, dep planlaştırılğan edi. Yarımada ilhaqı bütün planlarnı yoq etti.
Ealiniñ büyük qısmı musulman olğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti 2015 senesi sentâbrniñ 25-nde başlağan qurucılıq devamınıñ teşebbüsçisi oldı. Cami göñülli bağışlar parasına qurula.
2015 senesi oktâbr ayında Ramzan Kadırov Aqmescitteki Cuma Cami quruluvına para berecek, dep bildirdi.
«Cuma Cami» quruluvı 2019 senesi avgust-sentâbr aylarında yekünlenecek edi, lâkin bu sene baarde akimiyet resmiy açılış 2020 senesi olacaq, dep bildirdi – caminiñ iç bezetüvi bitirilmeli. Aqyardaki vaziyet bam-başqa. Şeerniñ Rusiye akimiyeti Kadırovnıñ camisini «unuttı», Ramzan özü de bergen sözüni hatırlamay.
2017 senesi dekabr ayında Aqyardaki qırımtatar birleşmesiniñ reberi Enver Mamutdinov vali Dmitriy Ovsânnikov Qırım musulmanları müftisi Emirali Ablayev ile körüşip, Aqyar köylerinde camilerni quruv ğayesine qoluttı, dep bildirdi. Mamutdinov cemaat teşkilâtı bu maqsadnen köylerde altı topraq damartısınıñ resmiyleştirüvini yekünlemekte, dep ayttı.
2019 senesi fevral ayında şeerniñ «Muniver» diniy teşkilâtınıñ reisi Enver Resulev Aqyarnıñ Baydar uvasındaki Mamaşay (Örlinoye) köyünde cami qurucılığı daa başlamadı, dep bildirdi. Yerli musulmanlar sponsorsız qaldı. «İnsanlarnıñ parası yoq. İş adamı yardım etecek edi. Amma, bilesiñizmi, bugün sponsor bar, yarın bir şey olsa – yoq», – dep bildirdi o.
Bundan bir yıl ögüne, 2018 senesi fevral ayında, Rusiyege qoltutqan aqyarlı faal Lenur Usmanov cami leyhalarından iç birisi cemaatnen daa muzakere etilmedi, şu sebepten bar olğanından şübhelene, dep bildirgen edi. «Böyle bir leyha körmedim. Eminim, cemaat qurucılıqnıñ tehnik inceliklerini, başqa bir şey bilmey. Bu cami de – aran degil, diniy inşaat. Yahşı niyetnen qurulmalı, ve musulman cemiyeti iştirak etmeli, er bir azasınıñ qurucılıqnıñ er bir basamağında rey bermek aqqı olmalı», – dedi Usmanov.
Rusiye ilhaq etken eñ «ananeviy» ve eñ pravoslav regionda yañı akimiyet cami qurmağa aşıqmasa, bütün yarımadada olğanı kibi, quvetçiler tarafından tintüvler muntazam sürette keçirile. Soñki adise aqımdaki seneniñ aprel ayında oldı – Aqyarnıñ Balıqlava rayonındaki Yañı Şüli (Şturmovoye) köyünde imam Rustem Abilevniñ evinde tintüv keçirildi. Aqyarnıñ «İKS-TV» haber kanalı, «Rossiya 1» telekanalı ve diger Rusiye kütleviy haber vastaları bar edi.
Andrey Pokrovskiy, qırımlı bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Maqalede Rusiye ilhaq etken yarımadada qabul etilgen ıstılalar qullanıla


c: text/html

text:
Rusiye aktöri Mihail Poreçenkov «Qırımda mücize» filmi ile Donbassqa baracaq.
Al-azırda levhanı yarımadada çıqaralar. Bunı o mart 17-de Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete akimiyetniñ tarafdarı Krıminform saytı.
«Men daa bir kere Donbassqa baracam, yalıñız levha ile degil, mustaqillik içün küreşken balalarğa yardım etmek içün», – dedi o.
«Qırımda mücize» – «Krım Kino» kinostudiyası çıqarğan birinci tam metrajlı filmdir. Levha süjeti – adiy aydavcı ve meşur aktrisanıñ sevgi ikâyesidir. Poreçenkov ve İrina Grineva baş qaramanlar rolüni oynadılar.
Levha bu sene noyabr ayında Aqmescitte taqdim etilecektir.
Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ Baş taqiqat idaresiniñ yolbaşçısı Vasiliy Vovk yanvar ayında bildirdi ki, Mihail Poreçenkov Rusiye artistleri Yuliya Çiçerina ve İosif Kobzon ile beraber qıdıruvğa ilân etildi.
2014 senesi oktâbr 30-da Rusiye aktöri Mihail Poreçenkov separatistler zapt etken ukrain Donetskini ziyaret etken edi. Separatistlerniñ saytında Poreçenkov ile video bar, o, «Matbuat vastaları» yazısı ile urba kiyip, ateş aça. Levhada Rusiye vatandaşınıñ nişanı körünmey, özü ise «adamlarğa ateş açmağanını» bildire.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda keçken künü altı insan koronavirustan vefat etti, pandemiya vaqtında 1428 insan keçindi. Bu aqta iyünniñ 16-nda Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«501 insan (COVID-19) ambulator tedaviylevde, 1753 kişi (COVID ve pnevmoniya) hastahanelerde buluna. Umumen 45321 COVID-19 hastası qayd etildi. Tüzelgen 41867 insan hastahaneden çıqarıldı», – dep aytıla haberde.
Hatırlatamız, keçken künü Qırımda 144 koronavirus hastası qayd etildi.
İyünniñ 16-nda Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçı muavini Dmitriy Krutikov er aftalıq brifing vaqtında soñki afta Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı 16% arttı, dep bildirdi. Eñ çoq hasta Yaltada qayd etildi, soñki üç aftada yañı COVID-19 hastalarınıñ sayısı 74% oldı.
Aynı brifingde Qırım sağlıq naziri Aleksandr Ostapenko ealini aşılav planınıñ tek 29%-ı yerine ketirildi, dep haber etti.
Regionda maska taquv rejimi ve mesafege riayet etilmese, hasta sayısı ise eksilmeyip artsa, Rospotrebnadzor Qırımnıñ koronavirus ile küreş operativ ştabına COVID-19 pandemiyası sebebinden kirsetilgen sıñırlavlarnı sertleştirmege teklif etecek ola.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mayısnıñ 26-nda Kyivde Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba OSCE baş kâtibi Helga Şmid ile brifing vaqtında OSCE-ni işğal etilgen Qırımdaki vaziyetke daa ziyade diqqat bermege çağırdı
«Bugün Helga Şmidge OSCE-niñ mahsus nezaret etüv missiyası işğal etilgen Qırımdaki vaziyetke daa ziyade diqqat bermesini ve Qırım yönelişinde ğayretlerini arttırmasını istep muracaat ettim... Teşkilâtta bar olğan ve onıñ qollarını bağlağan könsensus qaidesi olğanını bilemiz. Amma aynı zamanda añlaymız ki, diplomatiya sanatı OSCE-niñ yaratılğanı printsip ve ideallarını qatiyen mudafaa etmektir», – dedi Kuleba.
Helga Şmid öz nevbetinde teşkilâtnıñ nezaret etüv missiyasınıñ imkânalrını keñleştirmek kerek olğanı ile razı oldı ve OSCE-niñ yarımadada muayyen adiselerni vesiqalaştırğanını bildirdi.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba Avropada işbirlik ve telükesizlik teşkilâtınıñ Demokratik institutlar ve insan aqları bürosınıñ müdiri Matteo Mekaççi ile körüşüv vaqtında Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki insan aqlarınıñ bozuluvlarını ve ukrain siyasiy mabüsleriniñ aqlarınıñ qorunmasını muzakere etti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ästerxan xanlığı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ästerxan xanlığı (Xacítarxan xanlığı), Altın Urdanıñ tarqalu çorında barlıqqa kilgän feodal Tatar däwlätlärennän berse. 1460. yıllarda oyışa Berençe, oyıştıruçı xan - Mäxmüd xan. Üzäge – Xacítarxan şähäre. Bilämäse İdelneñ tübän ağımınıñ uñ tarafındağı dala-qırlar, Qaspí Diñgezeneñ tönyaq-könbatış öleşe, könbatışta – Qırım xanlığına çiktäş cirlär kergän.
Töp xalqı – Ästerxan Tatarları belän Nuğaylar. Şöğelläre – küçmä terlekçelek (Nuğaylar), hönärçelek, igen igü, säwdä (Tatarlar). Rusiä, Qazan, Qırım xanlıqları belän urta Asía, Qawqaz artyağı illäre arasındağı tranzit säwdägä Ästerxan xanlığı säwdägärläre aradaşlıq itä. Xanlıqnıñ küçmä feodal qatlamın xan, soltan, bäk häm morzalar täşkil itkän, xalqınıñ qalğan küpçelege – qara xalıq. Däwlät dine – Íslam.
1530. yıllarda Ästerxan xanlığı kürşe Nuğay Urdası häm Qırım xannarı belän berlektä Urıs kenäzläre cirlärenä yaw çabuda, üzara köräş-bäreleşlärdä dä qatnaşa. 1552. yılda Qazan xanlığı cimerelgännän soñ, Ästerxan xanlığında Mäskäw yoğıntısında bulğan keşelär işäyä. Şular häm Nuğay bäkläre yärdämendä Urıs ğäskäre 1554. yılda Xacítarxannı yawlap ala, xan täxetenä üz tarafdarları Därwiş Ğäli utırta. Qırım xanı yaw belän belän yanağan soñ, 1555. yılda Därwiş Ğäli Mäskäw xakimiätenä qarşı çığa. Ämma 1556. yılda urıs uqçıları häm Kazakları qabat höcüm oyıştırıp, Xacítarxannı basıp alalar, xanlıq Rus däwlätenä buysındırıla.


text:
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğan Yaltalı Emir-Usein Kuku dekabr 8 künü, mecburiy ekspertizanıñ keçirilmesi içün, psihiatrik hastahanege yollanıldı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
«Hizb ut-Tahrir» davasınıñ Yaltalı iştirakçileri yarım yıldan ziyade apiste yata. Birinci dört kişi 2016 senesi fevral 11-de yaqalanğan edi. Olarnıñ arasında İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku da bar. Ondan ğayrı qurucılıqnen oğraşqan Aluşta sakini Müslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, ve Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Siruk da yaqalanğan edi.
Uquq qorçalayıcılar apiske alınğan Yalta sakinlerini siyasiy mabus olaraq tanıy.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Martnıñ 1-nde Kefe şeer mahkemesi, Rusiye topraq bütünligini bozma çağıruvında qabaatlanğan qırımtatar faali Suleyman Kadırov boyunca mahkeme ükümini ilân etmek niyetinde.
«Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtı Facebookta haber etkenine binaen, üküm yerli saatqa köre saba saat 10da ilân etilmesi beklenilmekte.
Fevralniñ 28-nde rusiyeli prokuror Suleyman Kadırovqa üç yıllıq şartlı apis cezası berilgenini ve cemaat faaliyeti yasaqlanğanını istegen edi.
2016 senesi oktâbrniñ 5-nde rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri qırımtatar faali Suleyman Kadırovnıñ evine tintüv keçirmege kelip, onıñ bilgisayar ve telefon tutıp alğan ediler. Kadırov Rusiye sıñırlarını tanımayuv ve «Asker» vatandaşlar birleşmesine qol tutuvda qabaatanğan edi.
2016 senesi oktâbrniñ 11-nde Kadırovğa qarşı separatizmde qabaatlav esasında cinaiy iş açıldı. 2017 senesi aprel ayında rusiyeli maddiy monitoring hızmeti Kadırovnı ekstremist ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov cinaiy işni – onıñ cemaat faali sıfatındaki noqta-i nazarı ve uquqimaye faaliyetine qarşı mahsus hızmetler tarafından berilgen provokatsion cevap olğanını iddia ete.


text:
Müessiseniñ restrukturizatsiyası neticesinde «Krım» Devlet teleradiokompaniyası qırımtatar muarririyetiniñ işten boşatılğan hadimleri mahkemege muracaat etecek olalar. Bunı jurnalistler Arzı Selimova ve Ediyev Mamutova Qırım.Aqiqat saytına bildirdiler.
GTRK «Krım» müessisesinde qırımtatar muarrirleri ve jurnalistleriniñ işten boşatıluvı aqqında haber keçken aftanıñ soñunda peyda oldı. Zarar körgenlerden biri – muarrir Arzı Selimova – bildirdi ki, Zure Pinka, Elmaz Veliyeva, Suriye İbraimova, Ediye Mamutova ve Ayder Yağyayev de işten boşatıldılar. GTRK «Krım» yanındaki Rusiye zenaatlar birliginiñ reberi Olga Minayeva Qırım.Aqiqat saytına bergen malümatqa köre, onıñ haberi bar.
Onıñ qayd etkenine köre, zenaatlar birligi bunıñnen bağlı mahkeme davasını azırlay.
Malüm olğanı kibi, aqımdaki seneniñ mayıs ayında GTRK «Krım» Nazirler şurasınıñ qararınen «Krım» Teleradiokompaniyası» devlet mustaqil müessisesi adını aldı. İyül aynıda müessiseni yoq ettiler, onıñ esasında ise Rusiye qanunlarına köre yañı teşkilât quruldı. Teleradiokompaniyanıñ bütün hadimlerini ya ğayrıdan işke qabul ettiler, ya da işten boşattılar.


text:
Dekabrniñ 18-inde, çarşenbe künü Qırımda sıcaq ava olacaq, amma yarımadanıñ cenübinde saniyede yelniñ 15 metrge qadar küçleşkenini tahmin eteler. Bunı yarımadanıñ Gidrometeomerkezi bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte yağanaqlarsız ava beklenile. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 14…16º.
Aqyarda deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 14…16º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 15…17º.
Keriçte yağanaqlarsız. Gece ve saba duman. Cenübiy, cenüp-ğarbiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 10…12º.


text:
Qırımnıñ ilhaqından soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri yarımadanıñ territoriyasında yapılğan Hıdırlez şeñliklerinde iştirak etmekten vazgeçti. Ondan ğayrı olar, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda bulunğan yurtdaşlarını da böyle şeñliklerde iştirak etmekten vazgeçmege davet ettiler.
Ervin İbragimov alıp qaçılğan yerde Hıdırlez bayramı yapıldı (fotogalereya)
Hıdırlez – türkiy halqlarınıñ eñ büyük bayramlarından biri. XIX asırda onıñ şeñlikleri üç kün devam ete edi. Bu yıl Hıdırlez mayıs beşke doğru keldi ve onıñ ötkerilmesi Bağçasarayda, hucur bir tesadüf ile, 2016 senesiniñ martında Rusiye polisi uniformasını kiygen belli olmağan şahıslar tarafından yaqalanğan ve alıp ketilgen qırımtatar faaliyetçisi Ervin İbragimovnıñ alıp qaçılğan yerinde teşkil etildi.
Qırımnıñ ilhaqından soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri yarımadanıñ territoriyasında yapılğan Hıdırlez şeñliklerinde iştirak etmekten vazgeçti. Ondan ğayrı olar, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda bulunğan yurtdaşlarını da böyle şeñliklerde iştirak etmekten vazgeçmege davet ettiler.
Qırımnıñ ilhaqından soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri yarımadanıñ territoriyasında yapılğan Hıdırlez şeñliklerinde iştirak etmekten vazgeçti. Ondan ğayrı olar, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda bulunğan yurtdaşlarını da böyle şeñliklerde iştirak etmekten vazgeçmege davet ettiler.


text:
Rusiye FSB-siniñ Qırım sıñır idaresi, “Armânsk” kiriş-çıqış noqtasında hızsızlıqta şeklengen 18 yaşındaki Ukraina vatandaşını tutqanlarını iddia ete. Genç rusiye federal qıdıruvında bulunmaqta. Bu hususta Rusiye FSB-siniñ Qırım sıñır idaresi bildirmekte.
“Krıvıy Rig şeerinden Aqyarğa yol tutqan 2000 senesi doğma Ukraina varandaşınıñ sıñır teşkerüvi devamında, 18 yaşındaki gençniñ qanun bozuvları bar olğanını bildi”, - dediler matbuat hızmetinde.
Rusiye sıñırcılarnıñ aytqanına köre, oğlan cinaiy davanıñ iştirakçisi ola ve Qırımda hırsızlıqqa alâqası bar olğanında şeklene.
Qoşma teşkerüv ve resmiyleştirüvden soñ, gençni poliske berdiler.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım memuriy sıñrında üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Deklaratsıyada grajdanlarnıñ til aqları qorçaluvı ve vilâyetiniñ iqtisadiy mustaqılligi aqqında aytıla.
Miting iştirakçileri referendumnıñ azırlenmesi ve keçirilmesinde yardım etmek içün Rusiyege muracaatta bulundılar.
Harkov devlet memuriyetiniñ binası militsıya hadimlerniñ nezaretindedir. Aynı vaqıtta, Radio Svobodanıñ malümatına köre, Azatlıq meydanından Rusiye tarafdarları ukrainlilerni küç ile çetleştirdiler. Olarnıñ arasında yaralanğanlar da bar.
Aprelnıñ 7de Donetsk şeerinde Devlet memuriyetini zapt etken narazılılar «Donetsk milliy cumhuriyeti»ni ilân ettiler ve mayısnıñ 11-de referendum keçirilmesi aqqında qarar aldılar.


text:
Qırımda “Tavrida” trassasında arabalı yük maşnası yoldan çıqıp, endekke avdarıldı. Bu aqta “Avtopartnör Krım” gruppası içtimaiy ağlarda yaza.
Yük maşnası pıçılğan kireçtaşnı taşıy edi, qazada ise taşlar kuzovdan yol kenarına tüşti. Maşna sağ tarafına avdarılıp, yerge kömülip ketken. Amma arabası avdarılmadı, o köpçeklerinen çamurğa battı.
Resmiy müessiseler qaza aqqında bildirmey. Qazağa oğrağan adamlar içün da haber yoq.
Qırımda 2019 yılnıñ ilk çeriginde, keçken yılnıñ aynı müddetine köre, ziyadece aydavcı cezalanğan. Daa 2018 senesi dekabr ayında qurtarıcılar, qaza yerine çağıruvlarğa köre, Qırımda ciddiy yol qazaları eki kere çoqlaşqanını bildirgen edi.


text:
Ukraina Baş prokuraturasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası aprel 18-19 künleri yüz bergen «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tintüvler ve yaqalanuvlar ve Qırım mühbirlerinde tintüvlernen bağlı cinaiy işlerni açtı. Bu aqta prokuraturanıñ matbuat hızmeti bildire.
«Vaqtınca işğal etilgen territoriyası olğan Qırım yarımadasında qanunsız teşkil etilgen organlar endi qacıncı sefer uydurılğan sebeplerge esaslanıp insan aqları ve serbestligi ve vatandaşnıñ serbestligi aqqını, şahsiy toqunmama ve evge ya da şahısnıñ diger mülküne toqunmama aqlarını bozalar, bu aqlar tek Ukraina Esas qanunı tarafından degil de, bir sıra halqara aktlarnen kefil olunğan», – dep aytıla beyanatta.
Cinaiy işler Ukraina Cinaiy Kodeksiniñ 146 maddesi 2-ci parçasında (insannı qanunsız azatlıqtan marum etme) ve Ukraina Cinaiy Kodeksiniñ 162 maddesi 2-ci parçasında (evge toqunmama aqnıñ bozuvı) qayd etilgen cinayetler alâmetleri boyunca açıldı.
Yuqarıda qayd etilgen cinaiy işlerniñ malümatları Ukraina Baş prokuraturasına teslim etildi.
Aprel 19-da, salı künü Rusiyege boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırım jurnalistine qarşı Rusiye qanunlarınıñ Kütleviy haber vastalarında bastırğan maqaleleri içün «separatizm» aqqında maddesi boyunca cinaiy iş açılğanını bildirdi. O, jurnalistniñ adı ve soyadını aytmadı. Bundan soñ jurnalistnıñ adı Nikolay Semena olğanı belli oldı. Onıñ oğlu Dmitriyniñ bildirgenine köre, uquq qoruyıcılar tintüv keçirgende jurnalistnıñ Radio Svobodanıñ Qırım.Aqiqat leyhası ile alâqalarını qıdırğanlar. Uquq qoruyıcılar eki bilgisayar, malümat taşıyıcılarını alıp, jurnalistni sorğuğa alıp ketkenler.
Mıkola Semena Qırımdan çıqmamaq şartınen azat etildi. O, «Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvı» boyunca qabaatta özüni qabaatlı olğanını red ete.
Adliyeci Emil Kurbedinov bildirdi ki, tintüvden soñ daa eki jurnalist FSBge alıp ketirildi.
Rusiyeniñ Qırım prokuraturası saytında daa bir qaç jurnalistlerde taqiqat işleri alıp barılğanı aqqında malümat peyda oldı. Olarnıñ adları bildirilmey. Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına binaen, tintüvler Aqmescit, Yalta ve Aqyarda 7 adres boyunca keçirildi.
Ukraina haber siyaseti nazirligi bildirdi ki, nazirlik Rusiye işğal etken Qırımda jurnalistlerniñ evlerinde keçirilgen tintüv ve olarnıñ yaqalanmasından sebep halqara teşkilâtlarğa muracaat etti. OSCE Qırımda ifade serbestligi telüke altında olğanından qasevetlengenini bildirdi.
Ukraina mustaqil media iş birligi yolbaşçısı Yuriy Lukanov Qırım jurnalistleriniñ evlerinde keçirilgen tintüvlerni serbest matbuatqa basqı dep adladı. Onıñ bildirgenine köre, UMMİB halqara teşkilâtlardan vaziyetke tesir etmege rica etecek.


text:
Cumaaqşamı künü, dekabr 29-da, gece saat 2.30-da Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Strogonovka) köyündeki Sarı Baş soqağında qırımtatarlarnıñ evi yandı. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebookta bildirdi.
Smedlâyev yanğın yeriniñ fotoresimlerini de derc etti.
«Nariman ve Lenura Asanovlarnıñ yaş qorantası eki balaları 11 yaşında Akim ve 9 yaşında Selim ile evsiz ve parasız qaldı. Lenura ve büyük oğlu 6-ncı şeer hastahanesiniñ yanıq bölüginde yatalar. Er şey yandı, vesiqa ve cep telefonları bile qalmadı. Yardım mevzusında musulman cemiyetiniñ reisi Dittanov Dilâver ağa ile bağlanmaq mümkün, Strogonovka, Amethan Sultan soq., 5, +7978 012 4478 ya da Ruslan Lümanovnen bağlanmaq mümkün, +7978 822 4152. Dostlar, bu zor zamanlarda belâğa oğrağan insanlarnı yardımsız bıraqmayıq!», – dep yazdı Smedlâyev.
Noyabr ayında olğan malümatqa köre, 2016 senesiniñ başından başlap işğal etilgen Qırımda 871 yanğın söndürildi, 81 insan qurtarıldı.


text:
Keriçte fevralniñ 12-nde keçken ay qullanılmağa başlağan sürgün etilgen vatandaşlar içün yañı evniñ fasadı qısmen tüşti. Bu aqta Qırım kütleviy haber vastaları bildire.
«Kerç.FM» yazğanına köre, qızdırıcı yañı evniñ birden üç qatından tüşti, parçalarını yel yaqındaki yer ve çeçeklikke tarqattı.
Bu malümatnı Rusiye kontrolindeki Keriç memuriyetiniñ yolbaşçısı Sergey Borozdin tasdıqlay.
«E, fasad tüşti. Ev qurucılığını sımarlağan şirketke haber ettik, nazir (qurucılıq ve mimarcılıq) Hramov Mihail Mihayloviçke malümat berdik, qurucığa iddiada bulundıq. İlk evelâ sebebini ögrenmeli, ve elbette, evniñ fasadını ğayrıdan tiklemeli», – dedi Borozdin «Krıminform» neşirine.
Onıñ bildirgenine köre, iş yapqan şirket cezalandırılacaq.
«Şeer sımarış etti. Eminim ki, sımarış etkenler iddialarını bildirecek. Yerine ketirilecek kefalet mecburiyetleri bar. Ceza sanktsiyaları kirsetilecek, dep tüşünem», – dep bildirdi Borozdin.
Çarşenbe künü, fevralniñ 12-nde, Keriçniñ Yeremenko soqağında insanğa terek tüşti, bunıñ neticesinde o, can berdi. Qaza yerine kelgen ekimler ölgenini ayttı.
Kefede yel mesken evge ve yolğan tüşken damnı qoparıp aldı.
Fevralniñ 12-nde saba yarımay ava Aqyardaki parom keçitiniñ işini toqtattı.
Fevralniñ 11-nde Kefe civarındaki Primorskiy qasabasında furtuna oldı. Deñiz dalğanları yolğa yetti, onı suv bastı.
Daa evel bildirgenine köre, fevralniñ 11-12-nde Qırımda ava bozulacaq: küçlü yağmur, sılaq qar yağacaq ve saniyede 25 metr süratlı furtuna yeli esecek.
Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi yarımadada furtuna havfını ilân etti.


text:
Qırımda bazarertesinden başlap avanıñ suvuması beklenile, ava arareti 5 derecege tüşecek. Bu aqta TASS agentligine Rusiye Gidromettsentrniñ ilmiy reberi Roman Vilfand haber etti.
“Tatiller vaqtında ava arareti daa yüksek olacaq, soñra 5 derecege tüşecek. Kündüz ava arareti sıfırdan yuqarı 5 derece, gece ise sıfır ve sıfırdan aşağı 2 derece teşkil etecek”, – dep haber etti o.
Vilfandnıñ sözlerine köre, bu vaqıtqace ava Qırımda baarde kibi edi, ava arareti sıfırdan yuqarı 18 derece teşkil ete edi.
Evel, Qırım Gidromettsentr yanvarnıñ 10-nda Qırımda sılaq qar yagacağını bildirgen edi.


text:
Aqmescitte ukrain gimnaziyasınıñ serlevasını deñiştirecekler. Bunı avgust 28 künü Aqmescit şeer şurasınıñ tasil idaresiniñ başı Tatyana Suhina Aqmescitte matbuat konferentsiyası devamında bildirdi», – dep haber ete «15 minut» haber neşiriniñ mühbiri».
«Ukrain gimnaziyasınıñ serlevası episi bir deñişecek. Birinciden, onıñ adı birden yañlış qoyuldı. O vaqıt Ukraina toprağında diger mektepler kimniñ edi? Bugün gimnaziya mektep şurası ile nasıl fenlerge diqqat etmege ve müessisege nasıl serlevanı bermege mevzularda muzakerelerni keçire. Aqmescit akademik ginmaziyası ola bile», – dedi Suhina.
Onıñ sözlerine köre, 2015 senesinde Qırımda bütün oquv yurtları Rusiye qaidelerine köre adlanacaq.
Suhina şunı da qayd etti ki, «ana-baba ve balalarnıñ istegi ile Ukrain gimaziyada ukrain tilini ögrenmege mümkün olur».
Haber etilgeni kibi, Aqmescit mektep-gimnaziyasında ukrain tili oqutuvı ile sınıflar qalacaq. Ukrain tilinde 160 bala, qırımtatar tilinde 80 bala oquycaq.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainanıñ yañı reberligi «Rusiye ile munasebetlerni yañıdan qurmağa» areket etecek, dep ümüt ete. Bu aqta «İnterfaks» Rusiye haber agentligi bildire.
Putinniñ aytqanına köre, Ukraina elitasınen munasebetler nasıl olacağına baqmadan, Rusiye ve Ukraina munasebetleri yañıdan tiklenecek, dep yaza neşir.
«Bir halqnıñ parçaları ya da eki qardaş halq arasında böyle bir şey olamaz, elitalarnen munasebetlerimiz nasıl olsa olsun, şübesiz, munasebetlerimizni yañıdan quracaqmız. Misal olaraq, keçmişniñ siyasiy elitalarnen bile, faaliyetiniñ köşe başına şahsiy muvafaqiyet, ukrain halqından qazanğan ve çetelde saqlağan şahsiy kârnı qoyğan ve paranı saqlağan insanlarnen. Bu sebepten Ğarpnı o qadar seveler, dep tüşünem. Amma yañı reberlik böyle sıñırlanmağan ve özüni serbest is ete, Ukraina halqı köstergen itibarğa işana, dep ümüt etem. Mence, o, keskin areket ete bile», – dep yaza Putinniñ aytqanlarını kütleviy haber vastası.
Ukraina müessiseleri bu beyanatnı şimdilik izaatlamadı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ memuriyet yolbaşçısı Andrey Bogdan Rusiye ile barışıq añlaşmalar meselesiniñ referendumğa çıqarılması muzakere etile, dep haber etken edi.
2014 senesi mart ayında Rusiye Ukrainağa ait Qırım yarımadasını işğal etti. Bir qaç aftadan soñ Donbasta Ukraina ve Rusiye tarafından desteklengen boyevikler arasında silâlı zıddiyet başladı. Neticede, BM 2018 senesiniñ soñunda bergen malümatqa köre, aman-aman 13 biñ insan elâk oldı.


text:
İlhaq etilgen Qırımda ukrain faalci Volodımır Baluh mefa aqqında ariza yazmağa niyeti yoq. Bu aqta yanvar 28-inde Qırım.Aqiqatqa qırımtatar Milliy Meclisniñ reis muavini Ahtem Çiygöz.
“Baluh, Rusiyede adalet olmağanını añlay ve onıñ boşatılması red etilgeni de onı şaşırtmadı. O öz qabaatını tanımay. Rusiyeniñ Cinaet -Usul Kodeksine köre, üküm etilgen insan öz qabaatını tanıp, meza aqqında ariza yazmalı. Mefa aqqında ve “şartli tevfiq” aqqında o muracaat etmeycek. Öz apis müddetini o soñuna qadar türmede keçirecek”, - dedi Çiygöz.
Bundan evel Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi 5 yılğa mahküm etilgen Vladimir Baluhnıñ ükmüni qısmen yımşatıp, onı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
Baluh, 2018 senesi martnıñ 19-ında ilân etken müddetsiz açlıqnı devam etmekte. Mabüsnıñ bir ay iç aş aşamağanından soñ, Qırım arhiyepiskopı Kliment, onı iç olmadan 2 stakan cılap kiseli, 50-70 gramm qara ötmek peksimeti ve ballı çaynı içmege qandırdı, böylece onıñ ölmemege küçü yetecek.
Daa evel Baluhnıñ açlıqnı vaqtınca toqtatmaq qararı aqqında belli olğan edi. Advokat Dmitriy Dinzeniñ aytqanına köre, Baluh 200 kün açlıq tutqan soñ ülser ve pankreatit şübesi bar.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Vladimir Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
Erivanda ermenilerniñ kütleviy öldürüvi 100 yıllığına belli «System of a Down» rok taqımı «Qalplerni uyatayıq» (Wake Up The Souls) kontsert programmasını azırladı.
Rok taqımı öz «System of a Down» resmiy saytında: «Bu meselede adaletlikni qazanmaq içün bizge qoşulıñız» şiarı ile videomalümatnı aşkâr etti.
«System of a Down» kontsertleri Londra, Keln, Lion, Brüksel, Amsterdam ve Moskvada keçti.
Kontsertniñ soñ noqtası Erivan oldı. «System of a Down» kontserti Cumhuriyet meydanında aprel 23 künü saat 19:30 ötkerildi, Radio Svoboda ermeni muarririyeti canlı yayınnı teşkil etti.


text:
Arkadiy Rotenbergniñ «Stroygazmontaj» şirketi baqqan Keriç köprüqurulmasına para ayırılması toqtatıldı, dep bildire Forbes neşiri, işni becergen şirketniñ yolbaşçısı Andrey Kirilenkonıñ rusiyeli Naqliye nazirligine mektübine esaslanıp.
Mektüpte qayd etilgenine köre, köpür qurulması içün «Stroygazmontaj» şirketine bücetten para soñki sefer 2015 senesi, dekabr ayında ayırılğan edi. 2016 senesine belgilengen para, tahminen 65 yarım milliard ruble, alâ daa ayırılmadı, dep aytıla mektüpte.
Kirilenkonıñ qayd etkenine köre, şirket planlaştırılğan müddet içinde köpür qurıp olamağanı ve paalı qurucılıq aletleriniñ satın alınmasına yatırım etip olamağanınıñ sebebi, yapılğan iş içün paranıñ keçiktirilmesi oldı.
«Obyekt qurucılığında vaziyet pek kerginleşti», – dep neşir «Stroygazmontaj» yolbaşçısınıñ sözlerini bildire.
Rusiye Naqliye nazirliginde Kirilenkonıñ mektübini mayıs 30-da alğanlarını ve işke teslim etkenlerini bildirdiler.
Keriç köprü işğal etilgen Qırımnı qomşu Kuban ile bağlamaq kerektir. Köpürde test rejiminde areketni 2018 senesi dekabr ayında açmağa planlaştıralar, obyektniñ tolusınen teslim etilmesi 2019 senesi iyün ayına planlaştırılğan. Köpür qurulmasına Rusiye bücetinden 228-den ziyade milliard ruble ayırılması közde tutula.
Keriç boğazında köpür qurmaq kerekligi aqqında Putin Qırım işğalinden soñ, 2014 senesi mart ayında ilân etti. 2015 senesi yanvar 30-da baş nazir Dmitriy Medvedev köpür quruvı boyunca baş yapıcısı olaraq «Stroygazmontaj» şirketiniñ belgilenmesi aqqında emirni imzaladı.
Ukrain tarafı Rusiyenen köpür quruvı aqqında añlaşmadan 2014 senesi, Qırım Rusiye Federatsiyası tarafndan işğal etilgen soñ çıqtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Haber siyaseti nazirligi Ukraina Sağlıq saqlav nazirligine Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ sağlıq alı aqqında malümatnen muracaat etti. Ukraina Sağlıq saqlav nazirligi Umerovnı tedaviylenüvge qabul etmege razı oldı. Bu aqta Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar ilân etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Haber siyaseti nazirligi Sağlıq saqlav nazirligine, İlmi Umerovnıñ hastalıqlarını – şeker diabeti ve parkinson hastalığı –ve Aqmescit psihiatrik hastahanede bulunıp, Umerov er kün sağlığını coyğanını bildirip, muracaat etti. Sağlıq saqlav nazirligi İlmi Umerovnı Ukraina sağlıq saqlav nazirliginiñ Cumhuriyet klinika hastahanesine tedaviylenüvge qabul etmege razı oldı», – dedi Ceppar.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırımda rusiyeli ükümet tarafından müsbet areketlerine ümüt yoq, amma Umerovnı azat etmek içün kerekli faaliyetniñ alıp barılması devam etecek.
Rusiyeli FSB Umerovnı mayıs 12-de Bağçasarayda yaqaladı. Rusiyeli uquq qoruyıcı organları bu sene mayıs ayında İlmi Umerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı.
Avgust 11-de mahkeme zalında İlmi Umerovnıñ alı yaramaylaştı. Ekimler onı infarkt havfı ile hastahanege ketirdi. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar psihiatrik-mahkeme ekspertizadan keçirilmesi aqqında qarar aldı. O, psihiatrik hastahanege avgust 18-de ketirildi.
Sentâbr 7-de İlmi Umerov klinikadan çıqtı.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Dağıstan Andide torroçular aralanıp öltürüldü
25 ayuwyatğanda Dağıstannı Botlix topuraqbölümünü Andi degen yurtunda terrorçuluqğa qarşı hal (TQH) salındı.
Bu yañılıqnı Kawkazskiy uzel degen Yayılış-basma berdi. Andi yurtda terrorçulanı saqlaw güçler izlemege başladı.
Axşam yurtda bir üynü içinde, saqlaw güçlege göre, üç terrorçu aralandı. Atışlar sayalı üy bek buzuldu. Atışlardan soñ saqlaw qüçler buzulğan binada tazalaw işler başladı.
Buzulğan binanı tübünde saqlaw güçler bir terrorçunu süyegin tapdı. Süyek bek buzulğan sayın, kimligin bilmek uçun tanış üyreniwge yiberildi. Yayılış-basmalağa göre tazalaw işler enni de dawamlana.


text:
Qırımnıñ paytahtı Aqmescitniñ merkeziy avtovokzalında qıtaiy Ukrainada yerleşken şeerlerge qatnağan avtobuslarnıñ biletlerini satmağa başladılar. Bunı bazarertesi künü, mart 30-da, «Novosti Krıma» bildire.
Neşirniñ malümatına köre, Novoalekseyevka, Odessa, Nikolayev ve Hersonğa qatnağan avtobuslarnıñ biletleri satılmaqta.
Avtovokzal kassasında bildireler ki, avtobuslar «Çonğar» ve «Kalançak» kiriş noqtalarından keçeler. «Sizler Rusiye sıñırından keçesiñiz, soñra ukrain kiriş noqtasına qadar cayav ketesiñiz, ve ukrain tarafında sizni diger avtobus ala», – dep ayttı kassa hadimi.
Mında er kün «Çonğar» kiriş noqtasına qadar ketken avtobusqa bilet almaq mümkün. Biletniñ fiyatı 155 rubleni teşkil ete.
Malüm olğanı kibi, Qırım ve qıtaiy Ukraina arasında demir yol ve avtobus alâqaları dekabr ayınıñ soñunda havfsızlıq maqsadları ile toqtatılğan edi.


text:
Odesada sentâbr 14-ünde Ukraina Arbiy Deñiz Quvetleriniñ (ADQ) komandanlığı, arbiy gemilerniñ ekipajları, volontörlar, cemaatçılar ve tuvğanları, azat etilgen ukrain deñizcilerni qarşılay edi.
Ştabnıñ başı - Ukraina Arbiy Deñiz Quvetleriniñ komandanınıñ birinci müavini Andriy Tarasov, askerlerniñ tuvğan evlerine qaytuvnen hayırladı ve "duşman qarşısında cesaret, çıdam ve yeñilmemezlik"leri içün teşekkür etti.
Odessa volontörları, deñizcilerge timsaliy bahşış yaptı – olar Rusiye SİZOsında tutulğance, Odessa şeer şurasınıñ üzerinde yelpiregen Ukraina Arbiy Deñiz Quvetleriniñ bayrağını bağışladılar.
"Balalar, minnetdarlıqlarını köstermek içün, deñiz askerlerine timsaliy gemiçiklerni bağışladı, bu gemiçiklernen, deñizciler esirlikte olğance, ukrainler destek aktsiyalarını keçire edi", - denile beyanatta.
ADQ matbuat hızmeti, şimdi deñizciler raatlanacaq, soñ ise hızmetlerini devam etecek, dep bildirdi.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye arasında tutulğanlarnı deñişim kerçekleştirildi. 35 ukrainalı ile uçaq «Borıspil» Kyiv ava limanında qondı. Oleğ Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.


text:
Türkiyede yañı baş nazir Ahmet Davutoğlu vazifesine başlay. Yañı kabinetniñ terkibi avgust 29 künü ilân etilecek, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Avgust 27 künü Davutoğlu Adalet ve inkişaf firqasınıñ yañı yetekçisi oldı.
Cumaaqşamı künü Türkiyeniñ yañı prezidenti Recep Erdoğannıñ inauguratsiyası da olacaq.
Avgust 10 künü Erdoğan memlekette ilk keçirilgen prezident saylavlarında ğalebe qazandı. O, devlet başınıñ vekâletlerini kenişletmek maqsadı ile anayasanı deñiştirmek niyetindedir. Evel Türkiye prezidenti temsiliy vazifelerni eda ete edi.


text:
Oleksiy BaturinAqmescit – Bazar ertesi Kefe icra komiteti binası yanında kazaklarnıñ teşebbüsi ile miting keçirildi. Onda, iştirakçiler şeer şurası ve şeer golovası vazifesini eda etken Dmitriy Şçepetkovğa işançsızlıq bildirdiler. Şeer yolbaşçısını deñiştirmek kerekligini bildirip, miting iştirakçileri birden işke tüşmediler. Olar, Aqyarnıñ misalinde eñ yaqın bazar künü «halq veçesi»ni teşkil etip, yañı yolbaşçını halq tarafından saylaycağını ilân ettiler. Qayd etmeli ki, iştirakçiler arasında eñ faal aqyarlılar oldılar.
Kazaklar, şeer yolbaşçısını angi bir usullar ile işten boşatmasını aqyarlılar ile muzakere etkenleri keçken cuma künü Halqara kazaklar birligi Kefe polkunıñ atamanı Yuriy Minih açıqtan-açıq bildirdi. İcra komitetiniñ açıq toplaşuvına kelip, şeer yolbaşçısı ve bazı deputatalarnıñ kabapcılıq areketleri aqqında ilân etti.
Hususan ticaret noqtalar içün alınğan para, Ayvazovskiy galereyasınıñ ögüni qapatqan eki qatlı qavehaneniñ qurucılığı, em de, iş adamları ve icra komiteti ile çalışıp para qazanğan işhane aqqında söz yürütildi. Soñra, elçırpmalar ile qarşılanğan ataman, «deputatalar öz ara meselelerni al etmemeleri içün» bazar ertesi künü meriya yanında toplaşmağa teklif etti» – bazar ertesiniñ sababsına saat 10-ğa şeer şurasınıñ nevbetteki sessiyası ötkerilmek kerek edi.
«Biz endi deputatlarğa işançsızlıqnı bildirdik, ekinci mesele bunı nasıl etip doğru yapmaqtır. Tahmin etiñiz: biz işançsızlıq bildirdik te, mücize ile deputatlar vazifelerini boşattılar. Soñra ne, biz olarnıñ yerine kimni qoyacaqmız? – Yuriy Minih salonğa sual qoydı. – Aqyarda olğanı kibi yapmaq mümkün. Pek güzel usul: cemaatçılıq kelip, merni – istegen adamnı qoydılar, bu – Çalıy (Oleksiy Çalıy, fevral 23 künü mitingde tayinlengen şeer golovası – müel.), bütün strukturalarnı olar anda deñiştirdiler. Men bu aqyarlılarnen körüşecem, tavsilâtlıca olardan sorarım. Çünki deputatlarğa işanç yoq, areketleri iç deñişmey, yalıñız öz menfaatları içün çalışalar», – qayd etti kazalar yetekçisi.
Bazar ertesiniñ sabasına Kefeniñ icra komiteti yanında kazalar tarafdarları toplaştılar. Olarnıñ arasında arqalarında «Sobol» yazısı olğan «musafirler» de bar edi. Aqyarlı erkekler rus cemiyetiniñ azaları olğanı belli oldı. Olarnı «Sobol» rus cemiyeti şurasınıñ reisi Volodımır Tünin idare etti.
Aytqanına köre, Kefeniñ «şeer şurası qanunsız çalışa, çünki ukrain qanunları boyunca saylandı», bu sebepten «Aqyar misalinde qanun boyunca çalışacaq akimiyetni saylamaq kerek». «Bizim eki yolumız bar: ya da şimdi olarnı salondan quvamız, – Tünin qapuğa işmar etti, – ya da bazar kününe halqnı toplaycaqmız».
Mitinge kelgenler radikal adımlar yapmadılar. Neticede, «halq akimiyeti»niñ saylanuvı boyunca teşebbüs gruppanı teşkil etmege qarar alındı. Gruppa azaları, mer ve deputatlar vazifelerine kelişikli namzetlerni belgileycek. «Teşebbüsçi»lerniñ, dep bildirildi.
Mer vazifesini eda etken uquq cietinden qıymet kesmege rica etti
Mitingden soñ, şeer golovası vazifesini eda etken Dmıtro Şçepetkov «vaziyetni kergileştirmege tırışqan» şahıslarnı ciddiy qabul etmegenini bildirdi. «Men bu kibi mitinglerge toplanğan daa çoq adamnı körgen edim. Olar, şeerniñ eyiligini qayğıralar. Kefeliler buña bitaraf olmalılar. Toplanğanlar ise, menim zıtıma tiymeyler. Bu iş künleri devamında rast kelgen meselelerdir», – dedi Şçepetkov.
Aynı zamanda Dmıtro Şçepetkov bu vaqialarğa uquq cietinden qıymet kesmege rica etti. «Qanun bozulğanı taqdirde, olar Rusiye qanunları boyunca cezalanmaq kerekler, – dedi o. – Biz añlaşılmamazlıq ve ya anarhiya devirinde degil, biz akimiyet qurumı dos-doğru olğan uquqiy devlette yaşaymız».
Mitingde şeer golovası vazifesine tayinlenecek namzetlerniñ adları belli etilmey. Amma, Kefe şurasındaki bir qaç qaynaqnıñ malümatına köre, mer vazifesi, şimdilik onıñ muavini ve icra komitetiniñ işlerini idare etken Mıkola Trofimenkonıñ közüne tüşti. Trofimenko «Yekâne Rusiye» firqasınıñ tarafdarları şurası» teşkilâtınıñ reisi olğanı da bu malümatnı tasdiqlay. Bu teşkilât, şimdiki vaqıtta akimiyet firqasına iç bir alâqası olmağanını bildirire. Amma, teşkilâtnıñ Adı şeer sakinlerniñ diqqatını celp ete.
Bundan da ğayrı «ataman» Minih sakinlerge olğan muracaatlarda Şura adını «Yekâne Rusiye»ge qadar qısqartqanını qayd ettm. Ve öz meselelerni çezmek içün teşkilât ofisine kelip, muracaat etmege çağıra: «İcra komitetine qarşı Lövoçkinanıñ evelki qabulhanesi yerleşe (№ 6-ncı majoritar okrugından Ukraina halq vekili Yuliya Lövoçkina – müel. qaydları), şimdi anda «Yekâne Rusiye» bulunmaqta, anda lütfen keliñiz. Amma birlikte – yalıñız kazak, halq mudafaa veklleri degil – tek sakinlernen birlikte bir şeyler deñiştire bilemiz. Men sizge pek rica etem, bütün problemleriñiz, meseleleriñiz ile keliñiz, imkânı olduqça yardım etecekmiz».
Qayd etmeli ki, fevralde kazalar mitingni endi keçirgen ediler, onda şeer yolbaşçısınıñ eki muavini İgor Avrutskiy ve Vasıl Ganışnıñ istifasını talap etken ediler. Birincisi kendi istegi ile işten çıqtı, ekincisini deputatlar, sakinler bildirgen işançsızlıq esasında istifağa yolladılar.


text:
Yaqında siyasiy davalarnıñ advokatlarından bir fayda yoq, özüne ad yapalar, bütün davalarnı ise yutturalar degen laflarnı eşittim. Elbette, bu adiy meşçan fikridir, amma onı körmemezlikke urmağa olmay, çünki, ne yazıq ki, böyle fikirler daa bar.
Siyasiy davalarnıñ advokatları olarnı yutturğanlarına iç razı degilim. Bir taraftan, mabüslerden iç kimse azat etilmegeni içün böyle körüne. Amma diger taraftan, advokatlarnıñ küreşi sayesinde bu davalarnı bileler, bu ise rejimniñ Qırımdaki basqılarnı arttırmasına keder ete. Bu davalar bütün dünyağa belli ola, olar dünya toplulığına Qırımnıñ eski statusını ğayrıdan tiklemege yardım ete.
Advokatlarnıñ küreşi sayesinde bu davalarnı bileler, bu ise rejimniñ Qırımdaki basqılarnı arttırmasına keder ete
Qırımdaki mahkemeler ve Rusiye uquq qoruyıcıları, bütün siyasiy davalar yalıñız advokatlarnıñ degil, vatandaş cemiyeti ve dünya toplulığınıñ nezareti altında olğanını köre. Bu davalar yüksek halqara meydançıqlarda yanğıramaqta. Şu sebepten Qırımda bu davalarnı uydurğan şahıslar raatsız ola.
Vatandaş cemiyetiniñ vaziyetni közetmesi Qırımnıñ Rusiye ceza sistemasındaki belli şahıslarğa qarşı sanktsiyalar kirsetmege imkân bere. Mesele, ABD yañı ceza cedveline qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ qaçırılması ve azaplarğa oğratılmasına alâqaları bar olğanında şeklengen FSB zabiti kirsetildi.
Demek ki, advokatlarnıñ küreşi, vatandaş cemiyetiniñ diqqatı rejimge bağlı olğan Qırım mahkemesini biraz obyektiv olmağa mecbur ete. Kene de, büyük diqqat altında olğan Qırım makehemeleri imaye tarafınıñ aqlarını bozıp şaşırta. Boş laf olmasın dep, bir qaç misal ketireyim.
Ne yazıq ki, siyasiy davalarnıñ advokatları mahkeme esnaslarında teñ şaraitlerde olmay, çünki olarnıñ davaları baqılğanda reqabet aman-aman yoq. Qadı qabaat tarafınıñ aytqanları ve köstergenlerine inana, amma imayeniñ delillerine qulaq asmay. Menim fikirimce, Qırımdaki mahkeme rejim ve uquq qoruyıcılarğa bağlı.
Siyasiy davalarda qadılar ekstremizmge qarşı qanunlarnı pek çoq iza ete. Bu şekilde mahkemeler davalarnı idare ete. Qırımda siyasiy davalarnıñ şahıslarına ait aqlarnı bozğan bir sıra diger misaller de bar. Olarnı em advokatlar, em aq qorçalayıcılar ayta. Misal olaraq, oturışuv keçirilmesi içün aselet küçük salonlar ayırıla, oturışuv vaqtında mabüsler advokatlarnıñ yanında degil, parmaqlıqta buluna, bütün kün sürgen oturışuvlarda bile mabüslerge aş berilmey.
Oturışuvlarda foto ve video çıqarmağa izin bermeyler, qabaat tarafınıñ gizli şaatları qullanıla, imaye tarafınıñ izaları ise körmemezlikke urula. Mahkeme salonına imayecilerni ya quva, ya almaylar. Aq qorçalayıcılar qadılarnıñ oturışuvğa azır qararlarnen kelgenini, mahkeme oturışuvlarınıñ protokolları deñiştirilgenini , advokatlarnıñ nutuqları alıp taşlanğanını bir qaç kere bildirgen edi. Qapalı oturışuvlar sıq-sıq ola. Telükesizlik maqsadı aqqında denile. Qabaat tarafına elverişli olğan şeyler daa çoq.
Rejim advokatlarnıñ işini daa ziyade zorlaştıracaq ola
Rejim advokatlarnıñ işini daa ziyade zorlaştıracaq ola. Artıq olarnıñ muracaatları bile umumiy şartlarğa teñ oldı, advokatnıñ muracaatına cevap bir ay beklenile. Mabüsniñ taqdiri ve sağlığı aqqında aytılğan davalarda ise bir ay – pek çoq, iş sozulması böyle mabüs içün telükeli ola bile. Bundan ğayrı, muracaatnı yañlış tizgen advokat memuriy mesülietke çekile bile.
Şimdi ise siyasiy davalardaki advokatlarnıñ işini faydasız körgenler tüşünsin: rejim, advokatlarnıñ ve vatandaş cemiyetiniñ küreşi şeklinde tirenüv almasa, ne olur edi? Biraz hayal etilse de, bunı tasavvur etmek zor degil.
İnsan aqları ve serbestlik esasları şartnamesiniñ 6-ncı maddesi («Adaletli mahkeme
aqqı») uquqiy devlette mahkeme nasıl olğanını bildire. Bir çoq alda rejimniñ areketleri vatandaş cemiyetine bağlı: biz ya uquqiy adaletsizlikke yol beremiz, ya da sistema iç olmağanda adalet olğanını köstersin dep, er bir imkân içün küreşmege devam etecekmiz.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirilgen)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ baqışlarını aks etip, muarririyetniñ baqışlarınen aynı olmaması mümkün


text:
Rusiye Federatsiya Şurasınıñ reisi Valentina Matviyenko bildirdi ki, Rusiye işğal etilgen Qırımnı Ukrainağa qaytarmağa istemey.
Bunı o, Federal meclisi yuqarı palatasınıñ nevbetteki toplaşuvından soñ bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiyeniñ Qırımğa nisbeten areketleri – «işğal ve istilâ degil».
Çarşenbe künü Rusiye Federatsiya Şurası prezident Vladimir Putinniñ ricası ile Ukrainada Rusiye ordusınıñ qullanmaq ruhsetini lâğu etti. Bu ruhset 2014 senesi martnıñ 1-de berilgen edi.


text:
«Mütenasip aeronavigatsion malümat ava boşluğınıñ qullanıcılarğa, yerli ve çetel aviakompaniyalarğa da barıp çıqtı», – dedi ava areketiniñ teşkil etüvi boyunca Devlet korporatsiyasınıñ reisi.
Onıñ aytqanına köre, ava areketiniñ hızmeti evelleri Aqmescit merkezine bağlı olğan ava boşluğı sıñırında olacaqtır.
«Hızmet halqara standartlarına ve Halqara grajdan aviatsiya teşkilâtınıñ tevsiye etilgen ameliyatına köre, evel çalışqan hadimler ve radiotehnik vastalarnıñ qullanuvınen olıp keçecek», - dep ayttılar devlet korporatsiyasında.
MapT 31 künü Avropa kontroli Qırımğa, şu cümlede Aqmescit ve Aqyarğa uçuşlarını yasaq etti. O Qırım rayonındaki uçuşlarında ukrain, bulğar, roman ve türk dispetçerlerniñ aytqanlarına esaslanmağa tevsiye etti.
Avropa kontroli Qırımnıñ ayırı bir ava boşluqlarındaki idaresini Dnepropetrovsk ve Odessa idare merkezlerine berdi.
Avropa kontroliniñ azaları olmağan Rusiye aviakompaniyaları rusiye dispetçilerine esaslanalar, çünki Qırım ve onıñ ava boşluğı Rusiye territoriyası sayılmaqtadır.
Mart 2 künü ICAO Qırım ava boşluğı Ukraina mesülietligine ait olğanını tasdıqladı. Rusiyeniñ bu alandaki ava areketlerini idare etmek niyeti sebebinden ICAO ola bilecek havflılıq aqqında tenbiyeledi. Bir ava boşluğında birden ziyade merkezniñ idare etüvi ola bilecegi sebebeinden Qırım ava boşluğına kirmemege tevsiye etken edi.


text:
Qırım yırcısı Yuliya Kaçula "Tilkı nam" ("Tek bizge") adlı türküniñ Aqmescitte çıqarılğan muzıkalı klipini taqdim etti.
Bunı Qırım.Aqiqatqa yırcınıñ matbuat hızmeti bildirdi.
"Bu türküge aman-aman eki yıl oldı ve onıñ lâyıq icracıları tapıldı. Metinni tekaran yazıp bitirdim, muzıkasını işlep bitirdim ve "Qırım balaları" (Deti Krıma") ile beraberlikte, adamlarnıñ nasıl yaşağanını, fikir yürsetkenini, areket etkenini ve icat etkenini istegenimizni kösterdik", - haber ettik Kaçula.
Kaçula, türküniñ çekimlerine ve yapılmasına qoşulğan er keske minnetdarlığını bildirdi: metin müellifi Mihail Nevidomskiyge, bit içün DRIMAbeats-ke, azırlav, iştirak ve destek içün "ID Dance" şou baletine, bütün muzüka platformalarında tarqatıluv içün "Svitanok Records"-ğa. Ve ayrıca bu yırnı icra etken "Qırım balaları"na sağ ol dedi.
Daa evel Kaçula "Druğovi" ("Dostuma") türküsiniñ Aqmescit soqaqlarında çıqarılğan muzıkalı klipini numayış etti.
Keçken yılnıñ oktâbr ayında çeşit millet vekilleri olğan balalar, "Güzel Qırım" qırımtatar halq yırını ukrain tilinde yırlap, klip çıqardı.
Yuliya Kaçula - Qırımda yaşağan ukrain yırcı, türkü müellifi, jurnalist, terciman, yır ocası. "Ukraince diñle!" leyhasınıñ müellifi.


text:
Sankt-Peterburgdaki Botkin hastahanesinde koronavirus hastası can berdi. Bu aqta vali Aleksandr Beglov bildirdi, dep yaza «Fontanka» Rusiye haber resursı.
Şeer yolbaşçısınıñ aytqanına köre, ölgen kişi regionğa martnıñ 1-nde çetelden keldi, ve tek 19 künden soñ diagnozı qoyuldı. «Virus 14 kün degil, 28 künge qadar yaşay ve tek soñra körüne bile», – dep qayd etti Beglov, dep bildire Sever.Realii.
Ölümniñ kerçek sebepleri tek yarıp baquvdan soñ belli olacaq.
Peterburg sakini Rusiyede koronavirustan ölgen altıncı kişi oldı. Martnıñ 28-nde Peterburgda 11 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Umumen şeerde 37 hasta bar.
Martnıñ 28-ne qadar Rusiyede 1264 koronavirus hastası qayd etildi. Martnıñ 27-nde memleketniñ 26 regionında 228 yañı hasta qayd etildi. Martnıñ 28-nde Orenburgda koronavirus hastası öldi, dep haber etildi. Bu Moskvada qayd etilmegen ilk ölüm oldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev iyülniñ 4-de Türkiye Cumhuriyeti prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile körüşip, Qırımda insan aqlarınıñ bozulması, Qırımtatar Milliy Meclisi vekilleriniñ Qırımğa kiriş yasaqlarınıñ lâğu etilmesi ve siyasiy mabüslerniñ azat etilmesini laf etti.
Meclis saytında berilgen malümatqa köre, Türkiye prezidenti Ukraina topraq bütünligi mevzusında fikri deñişmegenini qayd etti. O, Türkiye akimiyeti türk gemileriniñ Qırım limanlarına kirmemesi içün tedbir alğanında işandırdı.
Yanvarniñ 17-de Türkiye Tışqı işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu Ankara aliy oquv yurtlarınıñ ocalarınen körüşip, Ankara Qırım meselesinde aynı fikirde qalğanını bildirgen edi. Türkiye naziriniñ aytqanına köre, Türkiye ve Rusiye munasebetleri eyilişse de, Qırım meselesinde bir deñişme olğanını ifadelemey.
Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı.
Bunıñnen beraber, TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
«Zanımca, onıñ Qırım ziyareti yersizdir», – dedi NATO baş kâtibi Tallinde.
Rasmussen şimdi de Ukraina sıñırından Rusiye ordularınıñ qaytarılmasını körmegenini aytıp keçti.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ekinci cian cenkte ğalebeniñ 69 yıllığını qayd etmek içün bugün Qırımğa keldi.
Bu Rusiye Federatsiyası prezidentiniñ bu sene mart ayında etken Qırımnıñ işgalnden soñ yarımadanıñ ilk ziyaretidir.
Ukraina çetel işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Ukraina ile uyğunlaştırılmağan Qırım ziyaretine qattı narazılıqnı bildire.


text:
Nazarbayevniñ aytqanına köre, Qazahistannı ukrain halqınıñ taqdiri qasevetlendire. «Biz eminmiz, Ukraina halqı meraqlanğan taraflar ile barışıq muzakereler keçirip, bütün içki problemlerini özü al etmeli», – dep ayttı Nazarbayev.
«Bizler raatsızlanmaqtan ğayrı, aynı böyle olması içün areket etemiz», – dep qayd etti o.
Bundan evel Astana «Rusiye Federatsiyasınıñ Hakasiya Cumhuriyeti Yuqarı radasınıñ reisi tarafından Rusiyeniñ Qazahistan şarqınıñ vilâyetine tarihiy aqqı bar olğanı aqqında laflarını yañlış ve aqılğa uymağan bir şey olaraq adladı».


text:
Qırımda, işğal şaraitlerinde, içtimaiy, iqtisadiy, medeniy aqlarına riayet etilmesi imkânsızdır, – dedi Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov BMT Tamır halqları meseleleri boyunca Daimiy Forumınıñ XIV sessiyasında, haber ete Qırım.Aqiqat.
Sessiya toplaşuvında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ eyyeti iştirak ete. Onıñ terkibine Meclis reisi Refat Çubarov, VI çağıruv Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ vekili Rustem Ümerov ve AQŞda Meclis ve Qırımtatarlarnıñ Bütündünya kongressiniñ temsilcisi Aylâ Baqallı kire.
Çıqışında Refat Çubarov qırımtatarlarnıñ içtimaiy, iqtisadiy, medeniy aqlarına riayet etilmesine olğan esas mania – Rusiye Federatsiyası tarafından Qırımnıñ işğali olğanını bildirdi.
Qırımtatar Milliy Meclis eyyetiniñ Tamır halqlarınıñ aqları boyunca BMT mahsus arizacı Viktoriya Tauli-Korpus ile körüşüvi BMTnıñ Qırım tamır halqı olğan qırımtatarlarnıñ aqlarına riayet etilmesi boyunca nezaretini muzakere ettiler.
Refat Çubarov qayd etkeni kibi, «qırımtatar halqınıñ bütün aqlarında ayırımı, işğal etilgen Qırımda artqan repressiyalar, Qırımtatar Milliy Meclis azalarınıñ ve qırımtatar milliy areket iştirakçileriniñ sorğuları, Meclis reisi muavininiñ qanunsız sürette apiste bulunması, tintüvler – bu er şey BMT seviyesinde al etilmeli. Qırımda İnsan aqları ve tamır qırımtatar halqınıñ aqları boyunca mahsus halqara eyyetiniñ bulunması lâzim».
Refat Çubarov aytqanı kibi, Qırımtatar Milliy Meclis azaları Kanada, Latviya, Poloniya, Türkiye memleketleriniñ BMT yanında daimiy temsilcikleriniñ başları ile körüşti.


text:
Lvivde fevral 26-27 künleri Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ ekinci yıllığına bağışlanğan bir sıra tedbir keçirilecektir.
Bunı teşkilâtçılar – «KrımSOS» cemaat teşkilâtı, «Lvivdeki Qırım evi» qırımtatar medeniyet merkezi, Birinci Lviv kütüphanesiniñ yardımı ile Qırımtatar Milliy Meclisi ve MO «Dzıga» bildireler.
Fevral 26-da Birinci Lviv mediatekasında fotoressam Emine Ziyatdinovanıñ «Başqa ev yoq» ve Maksim Skaçkovnıñ «Qırım hatıraları» fotosergileri açılacaq. Belli Lviv rekordsmeni Öleg Skavış tramvaynı tişnen çeküv boyunca Ukraina rekordını qoyacaq ola.
«Böyle etip Oleg Qırım işğali meselesine diqqat celp etmek istey», – dep aytalar teşkilâtçılar.
Fevral 27-de Taras Şevçenko eykeli yanında Svoboda caddesinde «yarımadada insan aqlarınıñ bozulmasına» bağışlanğan «Krım» performansı keçirilecek.
Performansta 50 kişi iştirak etecek, olar yarımadada üküm sürgen vaziyetni ve siyasiy mabus, qaçırılğan ve öldürilgen insanlarnı añlatacaqlar.
«Dzıga» bediiy galereyasında Lugansktan köçip kelgen Yekaterina Pikunnıñ «Köçip kelgenniñ közlerinde Ukraina» fotosergisi açılacaq.
«Qırım – Ukrainadır» haber kampaniyası fevral 22-de – Rusiyeniñ yarımada işğaliniñ ekinci yıllığı munasebetinen başlandı. Belli ukrain jurnalistleri ve oyuncıları «öz Qırımını» tarif eteler. Kampaniya çerçivesinde levhalar azırlandı, meşur ve adiy ukrainler Qırım sakinlerine qoltutqanlarını bildireler. Ukrainanıñ teleradioyayın milliy şurası levhalarğa içtimaiy reklama statusını berdi. Böylece levhalarnıñ Ukrainanıñ merkeziy ve vilâyet telekanallarında kösterilmesi tevsiye etile.
Qırımnıñ kütleviy haber vastaları, şu cümleden ATR qırımtatar telekanalı ve Çernomorskaya teleradiokompaniyası kampaniyağa qoltuttı.
Qırım işğali ve Qırımdaki ukrainlerge qarşı yapığan siyasiy basqı aqqında vesiqalı film kelecek afta kösterilecektir. O da «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ bir qısmı olacaq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ apiske alınğan qırımtatar faali Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti SİZOda fenalaştı. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Gaziyevniñ advokatı Aleksandr Stasük bildirdi.
“Gaziyevniñ kene sağlığı febalaştı. Bunıñ içün bir kün evel bildim ve birden birinci sefer tibbiy baqıluvnı azırlamağa yardım etken teşkilâtqa muracaat ettim. Bu - “Za prava çeloveka” areketiniñ Rostov bölügi. Cumaaqşamı künü Cemiyet Közetüv Komissiyasınıñ oturışı ötkerilecek, anda Servet Gaziyevge yardım etüv meselesi baqılacaq. Bizim malümatımızğa köre, kerekli tibbiy yardım oña etilmey. Yani baqıluvdan soñ oña tedaviylevden tayinlengen edi, amma oña sadece ağrını toqtatqan aşılavlar yapılar. Amma tamamınen tedaviylev yapılmay”, - dep aytıp berdi Gaziyevniñ advokatı.
Mayıs ayından advokat Ayder Azamatov apiske alınğan qırımtatar faali Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti SİZOda keçirgen eki ay devamında fenalaştı.
Пo cлoBaM зaщиTHиka, ГaзиeB B cyдe жaлoBaлcя Ha чacTыe бoли B жeлyдke и пoчkax, a Takжe пpoблeMы c cepдцeM.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Tirkelmegen «Dempartiya» mitingisine bir kün qalğanda partiya belsendisi Irısbek Toqtasınnıñ 15 täulikke qamalğanı habarlandı. Bwl jaylı 17 qırküyek küni Adam qwqıqtarı jönindegi halıqaralıq byuronıñ qızmetkeri, jurnalist Inga Imanbay Facebook-tağı paraqşasında jazdı.
«Tildi, täuelsizdik pen eldikti qorğau üşin miting jariyalağan Demokratiyalıq Partiya belsendilerine qısım bastaldı. Tünde Irısbek Toqtasındı mitingke şaqırğanı üşin dep üyinen alıp ketip, tüngi ekide sot ötkizip, 15 täulikke qamap tastaptı» dep jazdı Inga Imanbay.
Belsendige advokat pen tuıstarına baylanısuğa mümkindik berilmegen. Onıñ qazir qayda ekeni äzirge belgisiz.
«Demokratiyalıq partiya belsendisi Irısbek Toqtasınnıñ qayda ekenin tappay qaldıq. Advokat Janara Balğabaeva Almatı qalasındağı barlıq uaqıtşa wstau mekemesine habarlasıp şıqtı. Barlığı da bizde joq deydi. Sonda tüngi ekide policiya wstap alıp ketken belsendi qazir qayda?», – dep jazdı jurnalist Facebook jelisinde.
Imanbay sankciyalanbağan miting qarsañında wyım jetekşisi Janbolat Mamay, Abzal Dostiyarov jäne Nwrbol Bäyterekeovtiñ «birneşe kölik izine tüsip añdığanın, qısım jasalğanın» habarladı. Qwqıq qorğauşınıñ aytuınşa, Bäyterekovtiñ üyine Qarasay audandıq Policiya basqarmasınan qızmetkerler kelip, şaqırtu qağazınsız basşığa keluin swrağan. Biraq belsendi zañdı şaqırtusız barmaytının eskertip, barudan bas tartqan.
Azamattıq belsendi Irısbek Toqtasın bwğan deyin de birneşe märte äkimşilik jazağa tartılıp, 10, 15 täulikke qamalğan. Ol soñğı ret biıl şildede Qazaqstannıñ eks-prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ tuğan küni qarsañında ötken «Dempartiyanıñ» qarsılıq akciyası kezinde wstalıp, «wsaq bwzaqılıq» babı boyınşa jazağa tartılğan edi.
Tirkelmegen «Dempartiya» lideri Janbolat Mamay jäne wyımnıñ tağı birneşe belsendisi jaqtastarın 18 qırküyek küni Almatıdağı mitingige keluge şaqırğan. Olar qarsılıq şarasında til mäselesin, sayasi twtqındar mäselesin köteretinin mälimdegen.


text:
UNESCO-nıñ aza devletleri Rusiyeniñ Qırımdaki sistematik respressiv siyasetinden ve qanunsız atiqiyat qazmalarından raatsız. Bunıñ aqqında martnıñ 31-nde teşkilâtnıñ 30 aza devleti adından yayınlanğan beyanatta yazıla, dep haber ete Ukraina TİN.
«Beyanatta Rusiyeniñ haber vastalarına qarşı sistematik repressiv siyaseti, jurnalistlerniñ taqip etilüvi, tasil, ilmiy ve meleniy müessiselerniñ arbiyleştirilüvi takbih etile. Delegatsiya qanunsız atiqiyat qazmalar, zararlı konservatsiya işler ve medeniy zenginliklerniñ qanunsız köçürilüvinden raatsız», – dep haber ettiler nazirlikte.
Bundan ğayrı UNESCO-nıñ aza devletleri Rusiyeni işğal etilgen Qırımğa insan aqlarınıñ qorunması içün halqara mehanizmlerniñ maniasız barmasını temin etmege çağırdılar.
Körüşüv vaqtında Ukraina TİN birinci muavini, UNESCO meseleleri Milliy komissiyasınıñ reisi Emine Ceppar, yanvar ayında UNESCO İcra komitetiniñ 210-ncı sessiyada Qırımda vaziyetniñ monitoringini devam etmesi aqqında qararı içün minnetdarlıq bildirdi.
«Ukraina TİN birinci muavini UNESCO azalarını Qırım platorması sammitinde iştirak etmege davet etti ve teşkilâtnı bu halqara mehanizminiñ maqsatlarınıñ amelge keçirilüvine qoşuşmağa çağırdı», – dep qoştılar TİN.
Tış işler naziriniñ sabıq muavini Serğiy Kıslıtsâ Parijde UNESCO Baş konferentsiyasınıñ 40-ıncı sessiyasında çıqışta bulunıp, Rusiyeniñ Qırımdaki areketleri Hersones ve Bağçasaraydaki Han sarayı içün «ciddiy telüke» ola, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirligi, Qırımda yapılğan qazmalar sebebinden Ukraina tarafından Ermitaj ve Puşkin müzeyine qarşı kirsetken sanktsiyalarnı tenqit etti.
Qırım işğalinden soñ Rusiye Qırımda medeniy ve tarihiy emiyeti olğan bütün obyektlerni öz yurisdiktsiyası altına aldı. Kyiv, olar Ukraina halqına ait olğanını israr etip, mezkür obyektlerni UNESCO imayesi altına almağa rica ete.
2019 senesi sentâbr ayında UNESCO baş müdiri Audrey Azoulaynıñ maruzası aydınlatılğan edi, anda yarımadada vaziyet kerginleşe, dep qayd etile.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti UNESCO maruzalarında berilgen malümatnen razı degil. Qırımnıñ Rusiye medeniyet naziri Arina Novoselskaya UNESCO vekillerini yarımadağa davet etip, medeniy ve tarihiy obyektlerniñ vaziyetine «tarafsız qıymet kesmege» teklif etken edi.
UNESCO Dünya mirası cedveline işğal altındaki Qırımnıñ «Tavrik Hersones» qoruğı kirmekte. Cedvelge kirsetilecek namzetler arasında Bağçasaraydaki Hanlar sarayı, Sudaqtaki Ceneviz qalesi, Qırım astrofizik observatoriyası, Manğup Qale, Eski Kermen ve Çufut Qale bar.


text:
Aprelniñ 18-inde saba Ukrainada 5106 COVID-19 adisesi qayd etildi, 133 adam öldi, 275 adam yahşı oldı. Bunı cemiyet sağlığı merkezinde haber ettiler.
Soñki 24 saatta 444 yañı hasta qayd etildi, bildire Azatlıq Radiosı.
Ölgenlerniñ 87%-ı - 50-den ziyade yaşındaki adamlar.
Martnıñ 12-nde Ukrainada koronavirus yuqunçı qırğınlığınıñ telükesi sebebinden karantin başlandı, aprelniñ 3-ne qadar devam etecek edi, amma ükümet onı daa üç aftağa – aprelniñ 24-ne qadar uzattı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye akimiyetiniñ Rusiye tarafdarları küçleri tarafından işğal etilgen Donbas topraqlarınıñ sakinlerine Rusiye pasportlarını berüv esnasını qolaylaştırmaq qararını tenqit etti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Rusiyeniñ işğal altındaki Ukraina topraqlarında Rusiye pasportlarını bermek qararı – istilâ ve iç işlerimizge kirişüvniñ devamıdır. Donbas işğaliniñ yañı «pasport» basamağıdır. Rusiye işğal etken topraqlarda yaşağan Ukraina vatandaşlarını Rusiye pasportlarını almamalarına çağıram. Rusiye sizni bugünden marum qaldırdı, şimdi ise kelecegiñizni alacaq ola», – dep yazdı Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin Twitterde.
Aprelniñ 24-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Donbasnıñ işğal etilgen topraqlarında yaşağanlarğa Rusiye vatandaşlığını qolaylaştırılğan tertipte almağa imkân berecek buyruqnı imzaladı. Vesiqa metni Kremlniñ resmiy saytında Ukraina prezidenti saylavlarından üç kün keçken soñ derc etildi.
Qolaylaştırılğan vatandaşlıq aqqı «insan aqları ve serbestligini qorçalamaq içün gumanitar maqsadlarnen» berilecek, dep aytıla fermanda. İstegi olğan er kes ariza ve «DNR» ve «LNR» gruppalarınıñ regionda yaşağanını tasdıqlağan vesiqalarnı Rusiye İç işler nazirliginiñ bölüklerine bere bile. Arizalar üç ay içinde baqılacaq.
Donbastaki silâlı zıddiyet 2014 senesinden berli Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı yardım köstergeninde qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlarnı red ete ve Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» bar, dep israr ete.
BM malümatına köre, 2018 senesi dekabr ayına qadar zıddiyet vaqtında 13 biñ insan elâk oldı, tahminen 30 biñ yaralandı.


text:
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresinde Noman Çelebicihannıñ hatırasına bağışlanğan “Ebediy yüreklerimizde” inşalar yarışı olıp keçti.
Yarış qırımtatar ve rus tilinde oqutılğan orta umumtahsil mektep talebeleri arasında ötkerildi. Umumen, yarışqa 85 iş keldi.
Jüri erkânına Qırım Muftisiniñ muavini Raim Ğafarov, filologiya ilimleri doktorı, QFU qırımtatar ve şarq filologiyasınıñ qırımtatar tili kafedrasınıñ professorı Lemara Selendili, dotsent, filologiya ilimleri namzeti, QFU qırımtatar ve şarq filologiyası kafedrasınıñ qırımtatar filologiyası fakultetiniñ başlığı Ediye Memetova, qırımtatar tilinde çıqqan “Armançıq” mecmuasınıñ baş muarriri Ediye Müslimova, Qırımtatar medeniy-tarihiy miras müzeyiniñ usulşınası Şefiqa Abduramanova, İ. Gasprinskiy adına qırımtatar kitaphanesiniñ yetekçi usulşınası Elmaz Veliyeva kirip, kelgen işlerge qıymet kestiler.
Neticede, jüri aşağıdaki ğaliplerni sayladı:
I yer – İsmail Sotskiy, “№ 2 Mirnoye mektebi”-niñ 9 sınıf talebesi, Aqmescit rayonı;
II yer – Reyyan Keleş, “№2 Eski Qırım UM”, 7 sınıf talebesi;
III yer – Abdurahman Cepparov, “Denisovo mektebi”-niñ 9 sınıf talebesi, Aqmescit rayonı.
Yarış teşkilâtçıları ve jüri azalarınıñ sözlerine köre, er bir iş diqqatqa lâyıq.
“Er bir iş pek meraqlı, inşalarda fikir etmege mecbur etken meraqlı fikirler aks etile. Fikir etmek, tahlil etmek, maqsat qoymaq – bularnıñ episi yaş nesilniñ fikir etmege bilgeniniñ köstergiçidir”, – dedi Raim Ğafarov.
“Balalarnı azırlağan ocalarğa böyle semereli iş içün teşekkürler bildirem, bundan da ğayrı, balalarına doğru terbiye bergen ana-babalarğa minnetdarlığımnı bildirmege isteyim. Eñ müimi – balalarğa baştan doğru yolnı köstermek, o zaman biz yaş nesilden ğurur duyarmız”, – dep, teessüratlarınen paylaştı Ediye Memetova.
Eñ güzel işler Qırım MDİ resmiy saytında ve Qırım Müftiliginiñ resmiy neşirleri olğan “Hidayet” gazetası ile “İkmet çoqrağı” mecmuasında yayınlanacaq.
Ğaliplerniñ tantanalı taqdirlenüvi 2021 senesi, fevral 26 künü Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresinde olıp keçecek.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda ukrainlerniñ siyasiy sebeplerden apiske alınması esnaslarında iştirak etken insanlarnıñ adlarını ceza cedveline qoşmağa azırlana. Bunı dekabr 16-da Ukraina tışqı işler naziri Pavlo Klimkin bildirdi, dep haber ete «Gromadske».
«Birinciden, biz bu ceza cedveli üzerinde er daim çalışamız. Siyasiy mabuslarımıznıñ davaları esnaslarında iştirak etkenler aqqında malümat alıp, bu cedvelni tüzetmege tırışamız», – dep ayttı Klimkin.
Onıñ qayd etkenine köre, ceza cedveline qoşmaq içün deliller kerek.
«Siyasiy reinelerimiz Rusiyede ya da işğal etilgen Qırımda olsa, tuvğanları, halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtları ve advokatlarından alğan malümatlarımız esasında cedvel tizmege tırışamız», – dep qayd etti Klimkin.
Onıñ aytqanına köre, al-azırda ceza cedveliniñ ilâvesi azırlana.
Oktâbr 31-de Ukrainanıñ Rusiyege qarşı keniş cezaları işke tüşürilgendir. Ukraina prezidentiniñ buyruğına binaen, 2015 senesi kirsetilgen ceza cedveline 335 insannıñ adı qoşuldı.
Rusiye işğal etken Qırım müessiselerinde reberiyette yer alğan Rusiye vatandaşı, yarımadanıñ işğalci akimiyette çalışqan, Qara deñiz flotu, Rusiye Silâlı quvetleriniñ komandanlığını yapqan ya da FSBni temsil etkenler cezalana.


text:
«Min tatarça söyläşäm!» — Tatar-inform MA
Ul’yanovskinıñ Tatar yäşläre üzäge şähärebezneñ 28çe sanlı mäktäbe bazasında «Min tatarça söyläşäm!» isemlägän aksiä uzdırıldı. Anda ölkä üzägeñ 91çe sanlı tatar etnomädäni komponentlı mäktäbendä belem aluçı balalar, şulay uq İdel buyı xalıqlarnıñ mädäniäten öyränü belän şöğıllänüçe 55çe häm 28çe sanlı mäktäp uquçıları qatnaştı.
Bu çaranıñ töp maqsatı tatar babalarına ber-berse belän aralaşu, tanışu mömkinlege tudırudan, yäşläreneñ milli üzanıñ üsterüdän ğibarät. Bäygedä ciñüçe komanda 26apreldä märkäzebez Qazanda бөek tatar şağire Gabdulla Tuqaynıñ tuğan könenä bağışlanğan bäyräm kiçäsendä çığış yasaw bäxetenä ireşäçäk, — dide Tatar yäşläre üzäge citäkçese İldar Usmanov hәM, Qor’ännän ayät uqıp, bäyrämne açıp cibärde.
“Bolğar qızları” (55çe mäktäp), “İdel” (91çe mäktäp), “Xıyal”(28çe sanlı mäktäp) dip ismlängän komandalar sigez etaptan torğan bäygedä qatnaştılar. Balalar üzlären törle yaqtan sınap qaradı – üzebezçä cırladılar, biyedelär, şiğır söylädelär, mäqal’lärne tatar telenä tärcemä ittelär häm ber-bersenä qızıqlı sorawlar yaudırdılar. Alar öygä birelgän biremnerne dä tögäl ütäp kilgän ide. Misal öçen, iske tatar isemnäre häm dialektal’ süzlär qullanıp inşa yazu buyınça “Bolğar qızları” hәM “İdel” komandaları berençelkne yauladı.
28çe mäktäp uquçıları berençe etapta uq artta qalsalar, 91çe häm 55çe 91çe mäktäp uquçıları, kiresençä, bäygeneñ axırına qadär berençelekne üzara büleşep bardı: äle berse, äle ikençese alğa çıqtı. Äyye bu babalar häm alarnıñ uqıtuçısı Zöhrä Xäbibullina belän Gölüsä Kärimova aksiägä nıqlap kilännär. “Bolğar qızları” komandalasıñ kapitanı Al’bina Kärimova, çınlap ta, tiñnär tabılmadı – ul üzen ziräk häm tırış lider sıyfatında tanıttı.
«Min tatarça söyläşäm!» dip isemlägän aksiäneñ ğomumi näticäläre buyınça.
“Bolğar qızları” komandası (55çe mäktäp) berençe urınnı yauladı. Ә “İdel” komandası (91çe mäktäp), bik azğa ğına qalışıp, ikençe urınğa çıqtı. “Xıyal” komandası(28çe mäktäp ) öçençe urın birelde.
här komandanıñ üz teläktäşlek kürsätü törkeme dä bar ide häm alar härdaim yärdäm itep tordı: cırladılar, biyedelär, xätta “Şüräle” äkiäten säxnägä quydılar.
Tamaşanı 28çe mäktäpneñ tatar tele uqıtuçısı Aygöl Qaraqaşeva häm Ul’yanovsk däwlät universitetı yuridik fakul’tetı studentı İlnar Äxtämov alıp bardı. Tatar yäşläre üzäge räise İldar Usmanov aksiädä qatnaşuçılarğa istälekle büläkäk tapşırdı.


text:
Keriiçte belgisiz şahıslar Vladimir Putinniñ süretlerini qara boya ile lekelemege devam eteler. Rusiye prezidentiniñ süreti ile nevbetteki lekelegen billboard Voroşilova soqağında yerleşken, deyler şaatlar.
Bunıñ ile Rusiye prezidentine ait pis yazı Budennogo soqağındaki mesken maalleniñ çöplük meydançığı yanında peyda oldı. Yerli sakinlerniñ aytqanı kibi, kommunal hızmetlerniñ hadimleri yazını ne sürtmege, ne boyalamaga areket etmediler.
Evel, cumaertesi künü, oktâbr 3-de, Keriçte belgisiz şahıs şeerniñ merkezinde Karl Marks soqağı boyunca Putin süretinde Gitlerniñ mıyıqlarını, közlük ve svastikanı çızdı. Amma, aynı şu künü kommunal hızmetlerniñ hadimleri divarnı bütünley bej tüslü boya ile boyaladılar.


text:
Kiyev – Ermeni Bazar şeeriniñ mahkemesi «mayıs 3 işi» boyunca soñki ükümlerni çıqardı. Qırımtatar milliy areketiniñ faalleri Edem Osmanov ve Tair Smedlâyevni Rusiye akimiyeti vekillerine qarşı küç qullanğanlarında qabaatlap, şartlı olaraq ceza berdiler. Mahkeme qararına binaen, qırımtatarlar qıtaiy Ukraina ile «sıñırğa» yaqın bir yerde milliy lideri Mustafa Cemilevni qarşılağanda olar «Berkut» mahsus bölüginiñ askerlerine ücüm ettiler.
Edem Osmanovnıñ mahkeme qararı dekabr 7-de çıqarıldı. Prokuror eki yıllıq apis cezası berilmesini istedi, amma Ermeni Bazarnıñ mahkemesi onı bir yılğa qadar şartlı olaraq mahküm etti. Üç künden soñ, dekabr 10-da, «mayıs 3 işiniñ» soñki iştirakçisi 53 yaşında Tair Smedlâyevniñ mahkeme qararı çıqarıldı. Onı 2 yılğa qadar şartlı olaraq mahküm ettiler.
Ekisi de Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 318-inci maddesiniñ 1-inci qısmındaki cinayette qabaatlı olaraq tanıldı – iş vaqtında akimiyet vekiline qarşı sağlığı ve ömüri içün telükeli olmağan areketler. Ermeni Bazarnıñ qararına köre, Smedlâyev ve Osmanov arbiy organlarnıñ vekillerine 2014 senesi mayıs 3-de zarar ketirdiler.
O kün Ermeni Bazar civarında qırımtatarlarnıñ iştiraki ile çatışmalar yüz bergen edi. Rusiye akimiyeti Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kirişini yasaq etken soñ, semetdeşleri liderine vatanğa kirmege yardım etmek içün memuriy sıñırğa yol alğan ediler. «Berkut» ukrain mahsus bölüginiñ sabıq askerleri yollarını qapattılar, bu sebepten de çatışmalar yüz berdi. Neticede qırımtatarlar Cemilevni qarşıladır.
«Mayıs 3 işi» iştirakçileriniñ adliyecisi Emil Kürbedinov mahkeme qararını sebepsiz dep saya. O, mahküm etilgenlerniñ çatışmada iştirak etkenini red etmey: Osmanov maskada olğan «zararlanğannı» bir qaç kere itken edi, Smedlâyev ise oña yol qapatqan kişiniñ urbasından tutqan edi. Faqat, onıñ aytqanına köre, olar akimiyet vekillerinen degil, adiy insanlarnen çatıştılar.
«Men bu adamlarnıñ akimiyet vekilleri olmağanını ve üstünde ukrain urbası bar olğanını tasdıqladım. Amma mahkeme Nazirler şurasınıñ içki vesiqasına esaslanıp, bu insanlar uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleridir, dep bildirdi. Bu qarar sebepsiz olğanını tüşünem, mahkeme olarnı aqlamaq kerek edi», – dep ayttı adliyeci.
Hucur insanlar
Tair Smedlâyevniñ ağası – Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ fikirince, mahkeme qararı qanunğa uymay ve sebepsizdir. O, 2014 senesi mayıs 3-de Ermeni Bazar nezaret noqtasında Rusiye akimiyeti vekilleriniñ olmağanında israr ete.
«Fevral ayında «Berkut» mahsus bölügini dağıttılar, ve zarar körgenler olaraq kösterilgenler uquq qoruyıcı organlarınıñ vekilleri degil ediler, yani akimiyet temsilcileri degil ediler. Olarnı Rusiye qanunları boyunca mayıs soñunda işke aldılar», – dep ayttı Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ bildirgenine köre, çatışma olğan videoda qardaşınıñ işinde zarar körgen kişi olğan adam özüni «hucur» kösterdi: o, silâsını çıqarıp, avağa ateş açqan ve andaki insanlar, şu cümleden Tair Smedlâyevniñ tarafına silâsını yöneltken edi.
«Eñ meraqlısı şu ki, bu silânı öz reberine qarşı da yöneltken edi. Ölüm telükesi bar edi. Tair Smedlâyevniñ areketleri özüni qorumaq içün yapılğan areketler olaraq tanılmaq kerek edi. Oña ceza bermek degil, ondan afu soramaq kerek ediler», – dep ayttı Qurultaynıñ MSK reisi.
Zair Smedlâyevniñ zanınca, Ermeni Bazar mahkemesiniñ qararlarından şikâyet etilmeycek, çünki mahküm etilgenler ekinci derece mahkemesi de aynı yanaşacağını tahmin eteler.
Umumen «mayıs 3» işi boyunca 5 insan apiske alındı
Qurultay SMK reisi hatırlattı ki, «mayıs 3» işi boyunca 5 insan apiske alınğan edi. Taqiqat ketişatı devamında bir qaç ay taqiqat izolâtorında yatmağa mecbur oldılar.
Birinci olaraq Musa Abkerimov yaqalanğan edi. Onı «Berkut» askerine orta dereceli zarar ketirgeninde qabaatladılar. 2015 senesi mayısta Ermeni Bazar şeeriniñ mahkemesi Abkerimovnı dört yıl ve dört ayğa qadar şartlı olaraq apiske aldı.
Ekinci olaraq Rustem Abdurahmanov yaqalanğan edi, oña da şartlı ceza berildi. Meclis ve uquq qorçalayıcılar taqiqat ve mahkeme tafsilâtlarını bilmeyler. Apiske alınğan üçünci kişi Tair Smedlâyev oldı, ondan soñ ise Edem Ebulisov apiske alındı.
O, bayraqnı kötergen edi, olar ise militsiya hadimi bundan zarar kördi, dedilerZair Smedlâyev
«Edemge 40 biñ rublelik para cezası berildi. O, qabaatını tanıp, peşman olğanını bildirdi. Söz sırası, o olğan videonı da körgen edim, anda qanunsız bir areket yoq. O, bayraqnı kötergen edi, olar ise militsiya hadimi bundan zarar kördi, dediler», – dep ayttı Zair Smedlâyev.
Soñra Edem Osmanovnı yaqaladılar – onı 2015 senesi yanvar ayında nezaret altına aldılar.
Para cezası berilgen 100 qırımtatarı
Uquq qoruyıcılarğa zarar ketirgeninde qabaatlanğan beş qırımtatarından ğayrı «mayıs 3 işiniñ» diger iştirakçileri de bar. Mustafa Cemilevniñ tarafdarları Qırım ile memuriy sıñırnı keçken soñ, «Berkut» askerleri olarnı yarımadağa keri almağan ediler. Semetdeşlerine birdemlik köstermege istegen bir çoq qırımtatarı Qırımnıñ bir qaç yolunı qapattı. Neticede olarğa qarşı cinaiy işler açıldı, ve 10 biñden 40 biñ rublege qadar para cezası berildi. Zair Smedlâyevniñ malümatına köre, umumen 100 kişi para cezasını aldı.
«Mayıs 3 işi» qırımlılar qayd etilgen diger cinaiy işlerge baqqanda yımşaq kibi kele. Misal olaraq, kinorejisser Oleg Sentsov 20 yılğa qadar apiske alındı, anarhist Aleksandr Kolçenko – 10 yılğa qadar. «Fevral 26» işiniñ iştirakçisi Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz ciddiy ceza ala bile.
«Mayıs 3 işinde» belli olmağan insanlar keçkeni içün berilgen cezalar «fevral 26 işine» baqqanda da yımşaq oldıZair Smedlâyev
Zair Smedlâyevniñ fikirince, «mayıs 3 işinde» belli olmağan insanlar keçkeni içün berilgen cezalar «fevral 26 işine» baqqanda da yımşaq oldı.
«Fevral 26 işi» boyunca Ahtem Çiygoz apiste yata – adamdan Aksenov ve diger satqınlar qorqa. «Mayıs 3 işiniñ» 5 iştirakçisi yahşı balalar, amma Ahtem Çiygoznıñ ve bu insanlarnıñ seviyesi farqlı», – dep ayttı Zair Smedlâyev.
Aynı vaqıtta uquq qorçalayıcı, Qırımda nezaret gruppasınıñ iştirakçisi Aleksandra Krılenkova «mayıs 3 işi» iştirakçileriniñ cezası küçük olmağanını tüşüne.
«Cinaiy taqip, cinaiy ceza ve mahküm etilüv devamlı bir sınav müddeti. Memuriy cinayet bile şartlı cezanıñ kerçek cezağa deñiştirilmesiniñ sebebi ola bile», – dep tüşüne Krılenkova.
Onıñ fikirince, «mayıs 3 işi» iştirakçilerine böyle bir ceza bermek qararı – siyasiydir. Krılenkovanıñ aytqanına köre, mahkeme qararları qanunsız ola, çünki qabaat tarafı «Berkut» ukrain bölüginiñ «zarar körgen» askerleri Rusiye akimiyetiniñ temsilcileri ola kibi deliller köstermedi.


text:
Separatizmge çağıruv yapqanından qabaatlanğan qırımtatar halqı liderleriniñ birisi İlmi Ümerovnıñ davasında yañı prokuror Yelena Artemenko peyda oldı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Onıñ aytqanına köre, keçken mahkeme oturışlarında iştirak etken devlet qabaatlayıcısı Oleg Sardinov yañı vazifege başladı vve esnasta iştirak etip olamay.
İmaye yañı prokurornıñ çetleştirilmesini istep, devlet qabaatlayıcısı ne sebepten deñişkenini añlatmağa ve keçken oturışlarnıñ protokollarını ögrenmesini talap etti.
«Aksi alda mahkemeni yañıdan başlamağa ya da dava uydurılğanını tanımağa kerek», – dep ayttı İlmi Ümerov.
Qadı Andrey Kuleşov prokurornı çetleştirmege razı olmadı. Oturış ise iyülniñ 5-ne avuştırıldı.
Çarşenbe künü, iyünniñ 28-de, qırımtatar milliy areketi liderleriniñ birisi İlmi Ümerovnıñ davası boyunca daa bir mahkeme oturışı olıp keçti.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı. Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
10 insan Keriç politehnik kollecinde yüz bergen patlav neticesinde elâk oldı. Bu aqta Rusiye haber agentlikleri bildire.
Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ idaresi bu malümatnı daa tasdıqlamadı.
Qaza yerinde olğanlar «İnterfaks» agentligine bildirgenine köre, patlav neticesinde «ilk malümatqa köre, 50 insan yaralandı, 10 kişi elâk oldı».
Agentlikniñ diger menbası qaza yerine qaza-gaz hızmeti kelgenini haber etti.
Keriç sakinleri Voykov soqağındaki politehnik kollecinde patlav olğanını bildirgen edi. Patlav sebepleri ve yaralanğanlarnıñ sayısı aqqında resmiy bir malümat yoq. Keriç kütleviy haber vastaları kollecdeki patlav yeriniñ fotoresimlerini aydınlattı.


text:
Bu köndä 77 keşe hälaq buldı. Ülgännär arasında 6 deputat häm mäktäp balaları bar ide. Alardan qala bu faciğadä 100läp keşe dä yaralandı.
Bu atna, Associated Press mäğlümät agentılığınıñ BMO iminlek xisabınnan kitergän yazmasında, qorbannarnıñ ülüenä bombaçılar ğına ğayeple tügel diyelä. Bu atna çıqqan xisapta, BMOnıñ iminlek häm saqlanu bülege, ülüçelär sanıñ artuına, bomba şartlağannañ soñ, deputatlarnıñ tän saqçıları tarafınnan, basıp torğan keşelärneñ kem buluına qaramıyça, wayımsızça ut açıluı säbäbçe buluı farazlanıla. Anda, şul uq waqıtta fabrika açılışına qatnaşqan deputatlarnı sälämnär öçen kilgän balalarnın da yaqın atışlarda qorban kitüe xaqında äytelä.
Äfğan xökümäte belän Äfğan parlamentı intixar höcümen tikşerü eşlären başladı. Läkin, Äfğanstan eçke eşlär süzçese, Zmary Bashari Azatlıq radiosına, Äfğan xökümäte tikşerenü näticäse belän BMO xisabınıñ tängäl kilmäwe turında äytte.
"Bezgä kilgän mäğlümatlarğa qarağanda, deputatlarnıñ tän saqçıları bomba şartlağannan soñ ut aça başlağan. Läkin dälillär alarnıñ hawağa taba ut açuın häm utnıñ keşelärgä yünälderelmäwen kürsätä. Ülgän häm yaralanğan keşelärdäge yarada, mıltıq eze tügel, anda bomba qaldıqları bulğan. "
Xaqiqattä, höcümdä niçä keşeneñ xälaq buluı häm bularnın niçäsenen atudan ülgäne älegä täñgäl belenme. Läkin ülgän 77 keşeneñ häm yaralanğan 100 keşeneñ 3tän ike öleşeneñ qoral belän atıp üterelüenä ışanıla.
Xisapta, niçä keşenen niçek ülüenä qaramastañ, qorallanğan saqçılarnın cıyılğan xalıq aldında, qoralsız keşelärne, qaramiça häm belä torıp ut atuı turında belderelä.
BMOnıñ Äfğanstandağı Yärdäm köçe süzçese Adrian Edwards, radiobızğa, Äfğan parlamentı häm xökümäteneñ urtaq qararğa kilüne kötülären belderde.
“Äfğanstanda bu-eşe waqiyğalarnı öyränü öçen BMO ber niçä idaräse bar. İminlek häm Saqlanu bülege, BMO öçen eşlägän keşelärneñ iminlegen qayğırta. Ğadi xalıq ülgän oçraqta, keşe xoquqları sıyfatında küzätäbez. Häm waqiyğalarnı öyränü öçen xökümät dälillärenä dä küz salabız, waqiyğanı alar aşa añlarğa tırışabız. Mondıy waqiyğalarnı öyränü öçen törle ısullar qullanıla.”
Edwards, BMO soñgı näticälärne räsmi bularaq beldererme, bu xaqta älegä qararğa kilenmäwe turında äytte.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçisi, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyev ealini cedvelge aluv tedbirlerinden vazgeçti, çünki onı qırımtatarca keçirmeyler. Bu aqqında Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«İnsan aqqları boyunca Şura toplaşuvında Putin Qırımda ealini cedvelge aluv tedbirleri qırımtatar tilinde keçirilecegini aytqan edi. Lâkin körgenimiz kibi, bu boş laf. Anketa yalıñı rusça tizildi», – dedi o.
O, qırımlılar aqqında malümat toplağan insanlarnıñ etnik mensüpligini de qayd etti: «Ealini cedvelge alğan insanlar da rus. Qırımtatarlarğa işanç yoqmı? Qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde bunı qırımtatarlar da yapar ediler».
Smedlâyevniñ aytqanına köre, Qırımnıñ daa bir sakini işbu tedbirler ukrainca keçirilmegeni içün olardan vazgeçti.
Tanılmağan Qırım cumhuriyetinde yañı «akimiyet» üç tilni – rus, ukrain ve qırımtatar – devlet tilleri olaraq ilân etti. Oktâbr 14-25 künleri Rusiye işğal etilgen Qırımda ealini cedvelge ala.
2014 senesi mart 16-da Qırım ve Aqyar şeerinde yarımada statusı aqqında «referendum» olıp keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qabul etti. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de Amerika Qoşma Ştatları işbu rey berüvni tanımadılar.


text:
Ukrainada (ilhaq etilgen Qırım ve Aqyarnıñ, em de işğal etilgen Donbassnı saymazdan) yünevin 1592 yañı COVID-19 adisesi qayd etildi, bu nevbetteki antirekorddır. Bunı Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ malümatyı köstere, dep yaza Azatlıq Radiosı.
22 adam vefat etti, 530 adam yahşı oldı.
Umumen avgustnıñ 13-üne qadar Ukrainada 86 140 koronavirus hastası qayd etildi. COVID-19-dan 1 992 adam vefat etti, 46 000 adam tedaviylendi.
Avgustnıñ 13-üne qadar dünyada 20,5 milliondan çoq adam koronavirusnen hastalandı. 748 416 adam vefat etti, 12,7 million yahşı oldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqmescit rayonınıñ Azat (Storojevoye) köyü yanında yol qazasında Peugeot 406 maşnasınıñ yolcusı elâk oldı.
Rusiye İİN-niñ qırım idaresi bildirgeni kibi, yengil ve yük maşnalarnıñ çatışması noyabr 4-ünde oldı.
"Yengil maşna aydavcısınıñ çeşit-türlü yara ve ezikleri bar, onı "qapalı baş travması, miy sarsıntısı, belkemikniñ boyun bölüginiñ qırığı" ilk diagnozınen hastahanege qoydılar", - denile beyanatta.
Poliske köre, Peugeot 406 maşnasınıñ aydavcısı, Aqmescit rayonında "Yañı Qapı (Krasnoperekopsk) - Aqmescit" yoluna taraf ketkende, Aqmescitten Yañı Qapığa taba baş yoldan ketken KamAZ maşnasına yol bermedi.
Qurtarıcılar Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı, dep bildirgen edi. Qırımda 2019 senesiniñ ilk üç ayında keçken senege baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Ukrainanıñ ABD işleriniñ vaqtınca temsilcisi Kristina Kvin ile Rusiye işğal etken Qırım ve Donbas rayonlarını işğalden qurtarmaq içün halqara ğayretlerniñ quvetleştirilüvini muzakere etti. Bu aqta Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Ceppar Qara ve Aq deñizleri regionında telükesizlik, insan aqlarınıñ qorçalanmasını pekitmek, informatsion saada işbirligini kenişletmek, Ukrainada ABD halqara inkişafı agentligi programmalarınıñ kerçekleştirilüvi müim olğanını qayd etti. Kristina Kvin ABD Memuriyeti ve Kongressiniñ Ukraina sıñırları deñişmegenine ve devletimizniñ demokratik inkişafına qol tutqanını tasdıqladı. Taraflar USAID vastasınen, hususan gumanitar saada, areketlerniñ koordinatsiyası ve leyhalar kenişletilmeli, dep qayd etti», – dep aytıla haberde.
Ceppar, Rusiyeniñ işğal altındaki Qırım sakinlerini qorquzuv siyaseti devam ete, dep qayd etti.
ABD Ukraina elçihanesi qırımtatar sürgünligi yılında muracaatnı aydınlattı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.