text:
Eski Qırımda tintüvden soñ yaqalanğan yerli sakin, dağıstanlı Abdurahman Rustamovnıñ aqrabaları iyün 14 künü Aqmescitteki Rusiye FSBsiniñ bölügine çağırıldılar. Bunı iyün 13-te Qırım.Aqiqatqa onıñ vatandaş apayı (suhbetdeşniñ ricası ile adı söylenmedi – QA) bildirdi.
«Tünevin anasına FSBden telefon açtılar. Onı ve meni iyün 14-te, yanımızğa vesiqalar alıp, FSBniñ Aqmescitteki bölügine kelmekni rica ettiler. Ne maqsatnen bildirmediler. Bunıñ kibi de, Abdurahmannıñ bulunğan yeri ve oña sıñırlav tedbiri tayin etildimi, yoqmı, bildirmediler. İhtimal ki, yarın er şeyni añlatırlar», – dedi o.
Daa evel, Abdurahman Rustamovnıñ aqrabaları onıñ bulunğan yerini tayin etip olamaylar, dep bildirilgen edi.
Rustamovnıñ vatandaş ömür arqadaşı, iyün 7-de aqayına sıñırlav tedbiri tayin etilmek kerek olğanını bldirdi. Qadınnıñ aytqanına köre, oña mahkeme ne zaman olacağını bildirmek kerek ediler, lâkn o, bu malümatnı öyle de almadı. Rusiye mahkemesinde onıñ telefon etmelerine kimse cevap bermedi.
İyün 6 sabasında Eski Qırımda Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından bir ev tintilgen soñ bir erkek yaqalandı. Daa soñra, iyün 7-de Kremlniñ kontroli altında olğan Kiyevskiy rayon mahkemesinde oña sıñırlav tedbiri tayin etilmek kerek, degen haber alındı.
Rusiye telükesizlik müessiseleri tarafından bu hususta açıq menbalarda izaat berilmedi.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq olaraq kütleviy surette tintilmekteler.


c: text/html

text:
Dekabrniñ 14-nde «Kyivdeki Qırım birdemligi» birleşmesi, Kyivde Degermenciler qorantası ile birdemlik aqşamı yapılacaq, dep bildire.
«Qırım evi»nde yapılacaq tedbirde siyasetçiler, faaliyetçler ve bütün istegenler iştirak etecekler. İştirakçilerge «Degermenciler qorantası ve Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda taqip ve qanunsız olaraq mahküm etilgen daa elli kişi – faaliyetçiler, adiy vatandaşlar ve olarnıñ soy-aqrabaları ile birdemlikni köstermek, olarğa maneviy ceetten qol tutmaq» teklif etile.
Mustafa Degermenci – «Fevral 26 işi» figurantlarından biridir. O, 2014 senesi fevralniñ 26-sında AqmescitteUkrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan tedbir vaqtındaki kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkeninde qabaatlanıp, 2015 senesi mayısnıñ 7-nde tevqif etildi. Eki yıl apiste bulunğan soñ 2017 senesi aprelniñ 6-sında ev apisine keçirildi.
Bekir Degermenci – qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisidir. O, 2017 senesi noyabrniñ 23-nde diger qırımtatar faaliyetçileri ile beraber aqsız yerde para talap etüvde qabaatlanıp, tevqif etildi. Dekabrniñ 14-nde onı muvaqqat izolâtordan reanimatsiyağa keçirdiler.
Bildirilgenine köre, tedbirde Bekir ve Mustafa Degermencilerniñ soyları, Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov, Qırımtatar Milliy Meclisi reisi muavini İlmi Umerov, Qırım advokatı Edem Semedlâyev iştirak etecekler.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye akimiyeti tarafından yarımadağa kelmege yasaq etilgen Meclis reisi Refat Çubarov, Qırım musulmanlarnı Oraza bayramınen hayırlap, eñ yaqın kelecekte işğal etilgen yarımada zorbalıqtan ve insan degerliklerni aşalağan şahıslardan azat olunacağını bildirdi.
Bunı o, «Facebook» saifesinde yazdı.
«İşğal etilgen Qırım akimiyetine ait zorbalıq, zıddiyet ve qorqu evimizge atılıp kirgen ve insan degerliklerini aşalağan nizamnı qurğan şahıslarnen birlikte eñ yaqın vaqıtta Qırım toprağından yoq olacağında iç şübe yoq», – dep yazdı Çubarov.
Aynı zamanda, Meclis reisi, «ruh cietinden zayıf olıp, qırımtatar halqı Qurultayı ve Meclisniñ yüzünde milletke qarşı çıqqanlar» da bunı unutmasınlar, dep qayd etti.
Hayırlav bildirmesinde Çubarov, qırımtatarlar bu muqaddes bayramnı yarımadada qalabalıq olğan vaziyette qayd etmege mecbur olğanlarından çorlandı.
«Daa bir qaç ay evelsi bayram namazınen yekünlengen Ramazan ayını Qırım musulmanları qasevet ile tolu şaraitlerde qayd eteceklerini iç tüşünmegen ediler. Em de, Qırım – Vatanımız, Rusiye ile Ukraina arasında dostluqnıñ ve barışıqnıñ tarafdarları olaraq bilingen devlet reberleri tarafından zapt etilecegini iç bir kimse beklemedi. Yani, şu reberlerniñ aytqanları episi yalan ve sahte olğanını kördik», – dep yazdı Meclis reisi.
Çubarov emin, felekniñ çemberinden keçken, ğurbetlikten soñ, öz toprağına avdet etken qırımtatar halqı bu sınavdan da keçer.
«Qırımnıñ bütün musulmanlarını Oraza bayramınen hayırlayım! Allah Taalâ er musulman qorantasına, qomşu ve dostlarına rahmet ve merhamet eylesin!», – qayd etti Meclis reisi.
Bazar ertesi, iyül 28-nden başlap, mülsulmanlar Oraza bayramını qayd eteler. Bayram tedbirleri adetince 3 kün devam ete.


text:
Qırımlı teşebbüsçi, bloger Yelizaveta Bogutskayanıñ evinde tintüv keçirilgen soñ, politsiya olğan bütün bilgisayar tehnikanı ve ev saibesini alıp ketti.
Bunı Qırım.Aqiqatqa teşebbüsçiniñ aqayı Oles bildirdi.
Aytqanına köre, evelerine silâlanğan adamlar keldi. Tintüvniñ esas sebebi, Yelizaveta, mayıs ayında qırımtatarlar lideri Mustafa Cemilevni Ermeni Bazar yanında qarşılağanlar arasında olğanı, dediler.
«Qoruyıcılar, bir qaç şaat ve eki-üç taqiqatçınen tintüvni keçirmek içün keldiler. Narkotik, yasaq etilgen edebiyat, silâ qıdırdılar. Olar endi kettiler ve onı (Yelizavetanı – müel. qayd.) da alıp kettiler, men de anda şimdi ketecem. Olar olğan bütün tehnikanı - bilgisayalar, fotoapparatlar, fleşka, atta maşinanıñ navigatorını aldılar», – dep ayttı teşebbüsçiniñ aqayı.
Sentâbr 8 künü saba, qırımlı teşebbüsçi, bloger Yelizaveta Bogutskayanıñ evine tintüv keçirmek içün politsiya keldi.
Liza Bogutski tahallüsinen belli olğan Yelizaveta Bogutskaya, içtimaiy ağlarda, çeşit neşirlerge, bu cümleden Qırım.Aqiqatqa teñqidiy maqaleler yaza edi.
Mayıs 3 künü, 2014 senesi Ukraina halq vekili Mustafa Cemilevni qarşılağanlardan eñ faal 100 kişi mahkemege çekildi.
Qırımda çeşit sebeplerden teşebbüsçilerniñ evlerinde tintüvler keçirilmekte.


text:
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov ükümet toplaşuvında «Krım-Farmatsiya» şirketiniñ yolbaşçılığını işten boşatmaq qarar çıqardı.
Bunı Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Aksönovnıñ sözlerine köre, şirket yolbaşçılığı ögünde olğan vazifelerni becerip olamadı. Şu cümleden – aphanelerni imtiyazlı ilâclar ile temin etmedi.
«Para ayırılığanına baqmadan, ilâc yoqtır. «Krım – Farmatsiya» yolbaşçılığını işten boştamaq, taqiqatnı keçirmek, vaqtınca memuriyetni tayinlemek. Tam miqyasta işlemek kerek. İşlep olamağanlar özüne yañı iş qıdırsınlar», – dedi o.
Şirketniñ yañı yolbaşçısı kim olacaq – belli degil.
Qırım Sağlıq saqlav nazirliginiñ malümatına köre, «Krım – Farmatsiya» ağında 29 aphane çalışa. Böyleliknen, aphanelerde mıtlaqa 550 ilâc olmalı, şimdi mında ise yalıñız 375 ilâc bar.


text:
İyün 19-da Bağçasarayda qırımtatarlar belgisiz ğayıp olğan Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimovğa bağışlanğan dua keçirdi. Bu aqta Qırım.Aqiqat saytı bildire.
Merasimde esasen Bağçasaray sakinleri oldı, amma Qırımnıñ diger regionlarından da adamlar keldi. Dua merasiminde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerov, İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ idarecisi Abdureşit Cepparov, Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev iştirak ettiler.
Yanında turğan belli olmağan adamlar bunı videoğa çıqardı. Adliyeci Emil Kurbedinov bu rusiyeli uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri olğanını tahmin etti.
Mayıs 24-te gece Devlet şurasınıñ sabıq deputatı, Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimov hırsızlandı, onıñ maşnası yol ortasında qaldırılğan tapıldı.
Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi ğayıp olğan Qırım sakinini qıdırmağa başladı.
Bağçasarayda hırsızlanğan Ervin İbragimovnıñ soy-sopları onıñ qaytarılması içün 1 million ruble bereceklerini ilân etti.
Qırım işğal etilgen soñ yarımada territoriyasında adamlar, hususan qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Qırım taqiqat komitetinde «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde ğayıp olmağanını» bildireler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
26 noyabr 2016 senesi, ömüriniñ 88-ci yılında, qırımtatar edebiyatınıñ klassigi – şair, nesirci, terciman, edebiyatşınas, cemaat erbabı Riza Fazıl bu dünyanı terk etti. Onıñ daa sağ olğanında, onıñ qırımtatar edebiyatınıñ inkişafına qoşqan issesi ğayet büyük olacağı belli edi...
Riza Fazıl 1929 (bazı menbaalarğa köre, 1928) senesi 30 mayıs künü Qırım MSSC Qarasuvbazar rayonınıñ Barın köyünde dünyağa keldi. 1944 senesi, bütün qırımtatarlar kibi, sürgün etilgen edi. Kostroma vilâyetinde, ösmür eken, ağaçta çalıştı. Riza mektepni bitirip, Kostromada ticaret tehnikumında tasil aldı, soñra ise – Samarkand ticaret institutınıñ iqtisadiyat fakultetini bitirgen edi.
Qırımtatar tiliniñ yüksek seviyedeki bilgisi oña 1965 senesi, Taşkentte derc etilgen, «Lenin bayrağı» gazetasına terciman olıp işke kirmege imkân berdi. Mında o özüniñ birinci şiirlerini bastıra edi, soñra ise Riza Fazıl bu gazetanıñ edebiyat bölügünüñ müdiri oldı. 1973 senesi onıñ «Novruz» adlı ilk şiirler cıyıntığı çıqtı.
Riza Fazıl – qırımtatar folklorını eñ yahşı bilgenlerden biri
Riza Fazıl – qırımtatar folklorını eñ yahşı bilgenlerden biri. Uzaq 1970-ci yıllarda o «Qayda birlik – anda tirlik» serlevalı qırımtatarlarnıñ atalar sözleri ve aytımlar cıyıntığını, «Çıñlar ve maneler» halq ağız yaratıcılıq çıyıntığını tertiplegen edi. Fazıl, 6-7 sınıf mektep talebeleri içün «Tuvğan edebiyat» dersliginiñ müelliferinden biri edi. Taa ğurbetlikte azırlanılğan bu kitap, Özbekistan mekteplerinde öz istegi ile ana tilini ögrengen qırımtatar ballarını milliy edebiyat ile tanıştıra edi. 1977 senesi «Analar yaş ekende» serlevalı Ulu Vatan cenkinde iştirak etken qırımtatar qadınları aqqında onıñ azırlağan cıyıntığı neşir etildi. Lütfiye Sofu ile birlikte Fazıl, efsaneviy uçucı-sınavcı, Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı aqqına «Amet-Hannıñ yıldızı» adlı povest yazdılar.
1980 senesi Riza Fazıl «Yıdız» mecmuasında şiiriyet bölüginiñ yolbaşçısı ve neşirniñ mesül kâtibi oldı. Yazıcı ömüriniñ büyük bir qısımını bu mecmuanen bağladı, ve onıñ hadimlerinen birlikte 1992 senesi tarihiy Vatanına qaytqan edi...
Riza Fazılnıñ tükenmez icadiy avesligi sayesinde dünya yüzüni XVII asırınıñ şairi Aşıq Ümerniñ eserleri eki cılt («Aşıq Ümer. Şiirler, ğazeller» ve «Aşıq Ümer. Aşıqnıñ yırları») olaraq dünya yüzüni kördi.
Yazıcı Safter Nagayevnen beraber Riza Fazıl «Qırımtatar edebiyatı tarihına bir nazar» peyda oluvdan (XII asırdan) bügünki künlerimizge qadar yazıldı; 2002 senesi o edebiy maqalelerden, oçerklerden, hatırlavlardan ibaret «Irmaqlar» cıyıntığını neşir etti.
Qırımtatar medeniyetiniñ tarihında ilk olup, Riza Fazıl dünya musulmanları içün muqaddes olğan Quran-i Kerimniñ manasını qırımtatar tiline tercime etti
Qırımtatar medeniyetiniñ tarihında ilk olup, Riza Fazıl dünya musulmanları içün muqaddes olğan Quran-i Kerimniñ manasını qırımtatar tiline tercime etti, ve «Yıldız» mecmuasında 1991-1994 yılları devamında derc etti. 1998 senesi onı ayrı kitap olaraq neşir etti, 2006 senesi ekinci kere neşir etti. Riza Fazıl faal surette qırımtatar edebiyatını populârlaştırmaqnen oğraşa edi. Onıñ rus tilinde azırlağan «Qırımtatar edebiyatı» oquv qullanması qırımtatar edebiyatınıñ çoq asırlıq yolunı, peyda oluvından şimdige qadar bar olğanını akis ete.
Efsaneviy adaletli Alim aydamaq aqqında keñiş ve pek qıymetli «Alim – Qırım yigiti» kitabını Riza Fazıl 2005 senesi Aqmescitte neşir etti.
Qırımtatar edebiyatı saasıda çoq yıllar devamında çalışqanı içün 1989 senesi Riza Fazıl «Özbekistan SSC nam qazanğan medeniyet erbabı» unvanına nail oldı. 1975 senesi o SSCB yazıcılar Birliginiñ, 1993 senesi Ukraina Milliy yazıcılar birliginiñ azası oldı. 2008 senesi Qırımda Qııtımtatar zyazıcılar birligi teşkil etilfi, ve rahmetli Şakir Selimniñ teklifinen Birlik reisi olaraq Riza Fazıl saylanılğan edi.
Bütük yaşqa baqmadan, ayatnıñ soñki yıllarında Riza Fazıl öz icadında ve cemaat işlerinde ğayet faal edi. Tessüf ki, qasevet içün onda çoq sebep bar edi. Böylece, 2014 senesi 1 sentâbrde bergen intervyüsında o, qırımtatar edebiyatınıñ ve tiliniñ vaziyetine qıymet keser eken, dedi ki: «Mahtanmaq içün bir şey yoq. Yazıcı arqadaşlarımış sıq-sıq meni pessimizmde qabaatlaylar. Dersiñ, baqıñız – etrafta o qadar çoq ümüt bergen genç yazıcı ve şairler bar. Men öz tabiatımdan iç te pessimist degilim, sadece men vaqialarğa baqıp, er şeyni öz adınen adlandırmağa alıştım».
Fazıl defalarca yaza edi ki, qırımtatarlarnıñ devletçiligi tiklenilmegenine qadar – yarımadanıñ tamır halqı öz tarihiy vatanında tam qıymeti ile yaşaycağı aqqında aytmağa mumkün degil
Fazıl defalarca yaza edi ki, qırımtatarlarnıñ devletçiligi tiklenilmegenine qadar – yarımadanıñ tamır halqı öz tarihiy vatanında tam qıymeti ile yaşaycağı aqqında aytmağa mumkün degil: «Qırımtatar medeniyetiniñ ve tiliniñ inkişafına devlet tarafından pek az diqqat ayırıla. Yani, kene tekrarlanayım, – Qırımda qırımtatarlarnıñ devletçiligi tiklenilmegenine qadar, ne halq, ne de onıñ edebiyatı ögge ketmecek», – degen sözlerinen onıñ «Avdet» gazetasındaki subeti yekünlene. Tercimeialcılar onı tafsilâtlı tercimeialını daa yazarlar, edibiyetşinaslar ise – onıñ keñiş edebiy mirasını mufassal şekilde talil eterler. Men ise, bu vedalaşuv künlerinde onıñ bir çizgisini hatırlarım: o, begengen insanlarına er zaman öz kitaplarını ediye eter edi... Bu pek tesirli edi...
Bu kibi bir-qaç kitap müellifniñ bahşış imzasınen mende de bar...
Riza Fazılnıñ insaniyetligi, menim fikirimce, onıñ «Kel!» şiiriniñ satırlarına açıla:
Kel!
Közaydın haberi alıp kel.
İsteseñ
musafir olıp kel
Tuvğanım,
köydeşim,
Qardaşım olıp kel.
Sırıma
Sırdaşım olıp kel.
Kel,
Dost iseñ kündüz kel,
gece kel.
Bayramda – bir filcan qavege.
Başıma
Müşküllik tüşkende
yetip kel,
Dertimni
Ekige bölmege.
Kel.
Kim olsañ ol – ep bir
hatrim hoş,
Tek çürük niyetnen
Kelme!
Biz Sizni unutmaycaqmız, Riza ağa!
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Bu könne närsälär bulğan?
Tarixta bügen - 22.12.2019
Bügen 2019 nçı yılnıñ 22 nçe dekabre. Bu kön tarixqa nindi waqıyğalar belän kerep qalğan soñ?
1858 nçe yılnıñ 22 nçe dekabrendä İtaliyanıñ tanılğan kompozitorı Djakoma Puççini dönyağa kilä.
Xoquq tarixına kerep qalğan , kapitan Alfred Dreyfus xaqsız räweştä şımçılıq başqaru ğayebennän xökemgä tartılğan häm çınbarlıq 12 yıldan soñ bilgele bulğan Dreyfus däğ’wası 1894 nçe yılnıñ älege könendä Franśiyada başlana.
1925 nçe yılnıñ 22 nçe dekabrendä “Fänärbahçä” häm törek futbolınıñ tanılğan futbolçısı Lefter Küçükandonyadis İstanbul Büyükadada dönyağa kilä.
1963 nçe yılnıñ älege könendä Lakoniya yulçı köymäse Portugaliya kiñleklärendä yana, waqıyğada 128 keşeneñ ğomere özelä.
1979 nçı yılnıñ 22 nçe dekabrendä “ASALA” terror oyışması äğ’zaları Parijdağı Törkiyä turizmı häm tanıtu konsul’tantı Yılmaz Çolpannı şähit itä.
2011 nçe yılnıñ bu könendä 1915 nçe yıl waqıyğaları belän bäyle ärmännärneñ däğ’waların kire qağunı cinayät’ dip sanawçı qanun proyektı Franśiya parlamentında qabul itelä.


text:
Mośartnı tıñlaw bezne tağın da aqıllıraq itä alamı?
Dön'yada nilär bar - 7/2021
Muzıkanıñ keşelärgä bik küp yaxşı täêsire xaqında bilgele. Cämğıyät’tä qayber keşelär arasında isä Mośart äsärlären tıñlawnıñ aqıl däräcäsen arttıruı belän bäyle ışanu bar. Mośart täêsire 1993nçe yılda uzdırılğan ber tikşerenüneñ näticälärenä tayana. Kaliforniya universitetınnan Frênsis Rauşer häm xezmättäşläre muzıkanıñ kiñlektä tanıp-belü sälätenä täêsiren tikşerä. Anda qatnaşuçı studentlarnı 3 törkemgä bülälär. Ber törkem 10 minut buyı Mośartnıñ fortepiano sonatasın tıñlıy, ikençe törkem tınlıqta utıra, öçençese isä ğadi muzıka astında yal itä. Täcribädän alda häm annan soñ qatnaşuçılarnıñ geometrik formalarnı kiñlektä qullanu intellektı tikşerelä. Näticädä barı Mośart tıñlağan törkemneñ mömkinlekläreneñ 8-9 ballğa artuı kürenä. Tik bu daimi tügel, waqıtlıça üzgäreş bulıp çığa.
Bu êşçänlek, medianıñ da yoğıntısı belän, cämäğat’çelektä zur yañğıraş taba häm açış “Mośart täêsire” dip atala başlıy. Rauşer häm xezmättäşläreneñ tikşerenüendä barı 36 universitet studentı ğına qatnaşa. Bäbäylär belän bernindi täcribä uzdırılmıy. Şuña qaramastan, qayber xäbärlärdä ana qarınındağı balalarğa Mośart äsärlären tıñlatunıñ alarnıñ dahi buluın täêmin itüe alğa sörelä. Ul çorda qayber illärdä yaña tuğan bäbäylärneñ ğailälärenä Mośart kompakt-diskları büläk itelä. Qayber universitetlarda isä studentlar öçen Mośart äsärlären tıñlıy torğan bülmälär päyda bula. Şulay itep, yaña tuğan bäbäylärne keçkenädän başlı itep üsterü, studentlarnıñ isä aqıl däräcälären arttırıp tağın da uñışqa ireşülären täêmin itü maqsat itep quyıla. Bu täêsir belän bäyle mäğ’lümat dön’yada zur tizlek belän tarala häm küp keşe moña ışana başlıy.
Baş miyen tikşerü muzıkanıñ andağı bik küp zonanı aktivlaştıruın kürsätä. Geometrik formalarnı kiñlektä qullanu da baş miyeneñ şul uq öleşlärenä täêsir itä. Muzıka tıñlaw waqıtında qabat-qabat aktivlaşqan bu zonalarnıñ küläme arta. Şulay itep nerv küzänäkläre arasında barlıqqa kilgän yaña bäyläneşlär qayber sälätlärneñ artuına yärdämçe bula dip uylanıla.
Yomğaqlap äytkändä, muzıka, bigräk tä Mośart äsärlären tıñlaw akademik uñışqa ireşüneñ qısqa yulı bula almıy. Ämma muzıka tıñlaw häm bu sänğat’ belän şöğıl’länü baş miyenä uñay täêsir itä.
Çığanaq: Törkiyä fänni häm texnologik tikşerenü oyışması (TÜBİTAK)


text:
Herson vilâyetiniñ şeher memuriyeti haber etkenine köre, «Vinkraft Ukraina» adlı müessise Novotroitskiy rayonında eki tane ruzgâr elektrik stantsiyalarını qurmaq niyetinde.
«Vinkraft Ukraina» şirketiniñ baş müdiri Karl Sturenniñ sözlerine binaen, müessise eki RES-niñ quruluşını Novotroitskoye ve Överânovka köyleri civarında planlaştırdı. Olarnıñ umumiy küçü 140 MVt olacaq. Leyhanıñ büceti 250 000 000 yevronı teşkil etmekte. Onıñ ömürge keçirilüvi bu senege belgengen», - dep aytıla matbuat hızmetiniñ mesacında.
Leyhanı teşkil etmek içün, Herson vilâyetiniñ başqa şirketleri de celp etilecek. Misal olaraq, «Herson gemiqurucılıq zavodı», vetrâklar içün mahsus qullelerini imal etecek. Vilâyet memuriyetinde qayd etkenleri kibi, mezkür qullelerniñ leyhası üzerinde çalışmalar endi alıp barılmaqta.
Şimdiki vaqıtta, vilâyette dört tane ruzgâr elektrik stantsiyaları ve eki tane küneş elektrik stantsiyası çalışmaqta. Olar episi 43,856 MVt meydanğa ketirmekte.
Herson vilâyeti territoriyasında «Kahovskaya - Titan» adlı 220 kV VL yerleşken. Şu stantsiyadan elektrik energiyası Kalançak, Çaplinka rayonları ve işğal etilgen Qırımğa tarqatıla edi. Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin añlaşma bitkeni içün yarımadağa berilmey.
Herson vilâyetinde tamir işleri alıp barılğanı vaqıtta Kalançak ve Çaplinka rayonlarında elektrik devamlı kesile edi.


text:
Yaponiya yalısında karantinde turğan Diamond Princess kruiz laynerinde ekimler Diamond Princess gemisinde 70 yañı koronavirus yuqumu adisesino tasdıqladı. Bunı NHK telekanalı haber ete.
Şimdilik yuqumlanğan adamlarnıñ umumiy sayısı 355-tir. Umumen gemide 3 700 adam bar.
Fevralniñ 14-ünde Yaponiya akimiyeti Diamond Princess gemisinden qısmen adamlarnı tahliye etip başladı. 80 yaşından büyük olğan, sağlıqları zayıf olğan ve penceresiz odalarda yaşağan yolcularğa gemini terk etmege izin berdiler.
Tünevin Diamond Princess gemisinde ekinci ukrainde 2019-nCoV koronavirusı qayd etildi. Fevralniñ 9-ında Diamond Princess gemisinde birinci ukrainde 2019-nCoV koronavirusı qayd etildi, onı gemiden tahliye ettiler.
Fevralniñ 15-inde saba olğan malümatqa köre, Qıtayda koronavirustan ölgen adamlarnıñ sayısı 1523-ke yetti. Umumen memlekette 66 492 adam hastalandı, olardan 18 fayız, yani 11 biñge yaqın, ağır alda.
Bütündünya Sağlıq Teşkilâtınıñ (BST) konsultatnı Ayra Longini söylegenine köre, dünya ealisiniñ üçte ekisiniñ yañı bir koronavirusqa yoluqa bile.
Çinniñ Hubei vilâyetinde 242 ölüm ve 14 840 koronavirus hastalığı adisesi aqqında bildirdiler. Bu diagnostikanıñ metodologiyası deñişkeninden soñ oldı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Çarşenbe künü aqşam "Maski" boğazı ve Qarasuvbazar şeeriniñ Ortalan köyü arasında eki adam "Niva" maşnasında daglarda tıqalıp qaldı ve öz küçünen çıqıp olamadı. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildire.
Beyanatqa köre, pek bulanıq yol sebebinden, adamlarnıñ qurtaruvı qıyınca oldı.
"Qaza yerine kelgende, qurtarıcılar batıp qalğan maşnanı buksir yipinen çıqardı. Qurtarılğan adamlarnıñ tibbiy yardımğa muhtacı olmadı", - dediler müessisede.
Raatlıq künlerinde Ay Petride ve Anğara boğazında Qırım qurtarıcıları nevbetçilik yapıp başlağanı daa evel bildirile edi.
Qırım qurtarıcıları Sudaqta "Maski" boğazında 10 adamnıñ tahliye etilmesi aqqında haber ete. Böyleliknen, fevralniñ 8-inde gece Ayserez köyüniñ civarında "Niva" ve UAZ-469 maşnaları batıp qaldı.


text:
Ä aña qädär aylar däwamında Qızıl mäçet ruxaniläre xakimiätkä qarşı basıp, üz şäkertlären alar xäräm dip tapqan urınnarnı tar-mar itügä häm xökümätkä qarşı çaralarğa cibärep tordı. Misal öçen, Qızıl mäçettän çıqqan radikal dinçelär faxişälär belän bäyle dip şiklänelgän politsiä xezmätkären urlawda, balalar kitapxanäsen basıp aluda, muzıka häm video kibetläre xucaların qurqıtıp toruda ğäyeplände.
Bolar barısı da Pakstannıñ dinçelär yoğıntısı zur bulğan yıraq poçmaqlarında tügel, ä ilneñ zamança başqalasında, anıñ üzägendä, başqa däwlätlärneñ ilçelekläre urnaşqan cirdä bardı. Häm prezident Pärwäz Möşärräfneñ xökümäte älegä qädär monıñ belän berni dä eşli almadı. Ämma soñğı waqiğälär anıñ da inde sabırlığı betüen kürsätte - sişämbedä ğisyan taratuçı mäçet ğäskärilär tarafınnan qamap alınıdı häm anıñ eçendäge radikallarğa birelü taläbe quyıldı.
Şul uq könne mäçet yanında ikençe ber qızıq waqiğä buldı - ğibadätxanädän çığuçılar arasınnan xatınnar belän bergä burkağa törengän Mäwlänä Ğäbdelğäziz xäzrät totqarlandı. Qızıl mäçettägelärneñ ruxi yulbaşçısı bularaq näq menä ul sanala ide.
Xakimiät anı şunda uq terror ğämällären äzerläwdä häm keşelärne urlawda ğäyepläde. Ämma mäçettäge dini radikallar şulay itep yulbaşçısız qalsa da, alarnıñ yädräse xakimiätkä birelmiäçägen belderde. Alar belän Ğäbdelğäzizneñ ir qärdäşe dä qala birä. Atnakiç xökümät wäkile Cäwid İqbal Çema İslamabadta, Qızıl mäçettägelärneñ birelüdän başqa çarası yuq, dip kisätte:
"Andağı ike xäzrät haman da birelmiäçägen belderä, häm bez älegä alar yağınnan bögelüçänlek kürmädek. Ämma şuña da qaramastan, min şunı ğına äytä alam - alarnıñ birelüdän qala başqa çarası yuq", di Pakstan xökümäteneñ wäkile.
Xäzerge waqıtta İslamabadnıñ Qızıl mäçetendä ber meñgä yaqın şäkert qalğan dip farazlana. Şularnıñ 600-läbe xatın-qız. Çärşämbe könne mäçettän inde meñgä yaqın keşe çığıp, xakimiätkä birelgän ide. Pakstan xökümäte, waqıtında birelgännärgä qarata ğädellek kürsäteläçäk, alar eşe fäqät qanun nigezendä dä qaralaçaq, ä xatınnar häm balalarğa qarata isä bernindi dä cäza çaraları bulmayaçaq, dip belderä.
Kärim Kamal


text:
The Qazaq Times-tıñ arnayı swhbat seriyasındağı kezekti sanında "Aq Jol" partiyasınıñ ökili Swltanhan Aqqwlı saylau, azamattıq qoğam, parlamentarizm jäne atalğan partiyanıñ bağdarlamaları tural öz pikirimen bölisti.
Bilik töñirekte bolıp jatqan jağdaylardı köre otırıp, aldağı saylaudı ädil ötkizuge müddeli ekenin aytqan "Aq Jol" ökili bilik partiyasınıñ ıqpalındağı memlekettik aqparat qwraldarınan öz partiyasınıñ jasap jatqan jwmıstarı men kötergen bastamaları körinbey qalıp jatqanın da ayttı.
Bwdan özge de taqırıptar töñireginde swhbat barısınan bile alasızdar. Arnamızğa jazılıp, täuelsiz basılımğa qoldau körsete ketuleriñizdi ötinemiz.


text:
Qırımda apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faali, cemaat jurnalisti Ruslan Suleymanovnıñ keskin tonzilliti oldı, dep bildirdi advokatı Lilâ Gemeci.
Onıñ aytqanına köre, Suleymanovnıñ sıcağı olsa da, onı eki kün devamında dava malümatınen tanış olmağa çıqarğan ediler.
«O birisi kün sıcağı olğan Ruslan Suleymanovnı çıqarğan ediler, ilâc bergenler. Tünevin kene çıqarğanlar, sıcağı ve yaramay alı şikâyetlerine qulaq asmadılar. Bugün FSB idaresinde baqıp, keskin tonzilliti olğanını aytqanlar. Soñra tahqiqatçılar qarar aldı – planlaştırılğan tahqiqat tedbirlerini toqtatıp, SİZOğa keri alıp ketmek», – dedi «Qırım birdemligine» Gemeci.
Onıñ fikirince, bu vaziyette «mabüslerniñ sağlıq qoruv aqqı bozula».
«Böylece olarğa basqı yapıla, raatlıq künleri bile dava malümatlarınen tanış olmağa zorlaylar ve raatlanmağa bermeyler, olarnıñ beden, maneviy vaziyetine körmemezlikke urıla. İmmunitet SİZOda zaten zayıflamaqta, Qırımdaki koronavirus hastalarınıñ sayısına ve epidemiologik vaziyetine baqılsa, felâket kötermek kerek», – dep qayd etti Gemeci.
Bundan evel advokatnıñ malümatına esaslanıp bildirilgenine köre, Bağçasaraydaki üçünci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Osman Seytumerov pnevmoniyanen hastalandı ve sentâbrniñ 20-nde tahqiqat izolâtorınıñ tibbiy bölügine acele alıp ketirildi.
Diger menbalar bu malümatnı şimdilik tasdıqlamay. Aqmescit SİZOsı advokatnıñ aytqanlarını izaatlamay.
Qırımlı cemaat jurnalisti, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Suleymanovnıñ qabaatlavı aydınlatıldı. FSB onı 205.5 maddesiniñ birinci qısmından ekinci qısmına («terror teşkilâtında iştirak etüv») deñiştirdi.
Ruslan Suleymanov 2019 senesi mart ayında tutuldı, o vaqıttan berli SİZOda buluna. FSB, onı Rusiyede ve işğal altındaki Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
«Keçken sene kibi olmasa bile, amma kurort mevsimi episi bir olur. Tahminen iyün 20-25 künleri raatlanıcılarnıñ sayısı artacaqtır»,– dedi Yürçenko.
Onıñ sözlerine köre, esas mesele – turistlerniñ yarımadağa ketirilüvi. Aqmescit ava limanı künde 2 biñ yolcunı qabul ete bile, amma imtiyazlı aviabiletlerni Rusiyeniñ er bir şeerinde almağa imkânsız.
Qırım işğali sebebinden qıtaiy Ukraina sakinleri Bulğaristan, Gürcistan, Türkiye, Yunanistan, Hırvatistan ve İspaniya kurortlarını saylaylar. Sorav neticesinde belli oldı ki, bu sene Qırımnı rusiyelilerniñ tek 3% ziyaret etmege niyetlene.


text:
Bunı Rusiye mudafaa Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Rusiye kütleviy malümat vastaları alğan malümatlarğa köre, «arbiy bölükler bir sutka içinde alan lagerleri ve ögretüv-malümat bazalarını bozdı, eşyalarnı topladı, yürüş ötkerilmesine tehnikanı azırlap, demir yol stantsiyaları ve uçaq alanlarına yol alalar».
AQŞ ordu kâtibi John McHugh bildirdi ki, AQŞ Rusiye ordularınıñ Ukraina sıñırında areket etkenlerini kördi, lâkin ordularnıñ bütünley çekilmesi qayd etilmey.
NATO malümatına köre, Rusiye Ukraina ile sıñırda aman-aman 40 biñ arbiy adamnı tuta.
Ukraina sıñır hızmetiniñ salı künü bergen malümatlarına köre, Rusiyede Ukraina sıñırından 10 kilometr mesafede ordular yoq. Uzaqta yerleşken ordular çekildimi-yoqmı belli degil.


text:
Aqyarda sentâbrniñ 24-nde saba 23 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümeti haber ete.
Berilgen malümatqa köre, 13 yaşından 92 yaşına qadar insanlar hastalandı, 21-i yerli sakin ve ekisi kelgen kişi. 15 insan tüzelgen soñ hastahaneden çıqarıldı.
Yılnıñ başından Aqyarda 888 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 234 insan hastahanelerde buluna. 583 kişi yahşı oldı, 25 insan vefat etti.
Bugünki künde 217 insan yuqunç hastahanesinde, 204 kişi №9 şeer hastahanesinde közetile. 461 kişi yaşağan yerde közetile. «İzumrud» ve «Solnışko» pansionatları observator rejiminde çalışa.
Qırımda keçken künü eki hasta koronavirus yuqunçından vefat etti. Keçken künü Qırımda 81 COVID-19 hastası qayd etildi.
Rospotrebnadzor, Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı arta, dep qayd etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina Tış işleri nazirligi (TİN), martnıñ 5-nde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarına tevqif muddetini iyünniñ 9-na qadar uzatqan Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesiniñ qararını taqbih ete. Bunı tış siyaseti muessisesiniñ spikeri Maryana Betsa Twitterde bildirdi.
Ukraina TİNiniñ temsilcisi: «İşğalci mahkemeleriniñ zulmüni taqbih etemiz. Qırımtatarlarnıñ diskriminatsiyası ve Rusiye tarafından işlengen diger cinayetlerniñ faktlarını halqara mahkemelerge teslim etecekmiz», – dep yazdı.
Martnıñ 5-nde Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ figurantları – Seyran Saliyev, Memet Belâlov, Suleyman Asanov, Ernes Ametov, Server Zekiryayev ve Timur İbragimovniñ tevqifini uzattı.
2017 senesiniñ oktâbrinde Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakinini tevqif etti. FSB olarnı Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlay.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetine köre yapılğanını tüşüneler. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd ete. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Franśiyädä êş taşlawnıñ bäyäse
Franśuz timer yullarında 22nçe mart belän 28nçe iyün’ arasında bulğan êş taşlawlar ilgä 790 million yevro zarar kiterde
Êş taşlaw dulqını Franśiyägä qıymmätkä töşte.
Franśuz timer yullarında 22nçe mart belän 28nçe iyün’ arasında bulğan êş taşlawlar ilgä 790 million yevro zarar kiterde.
Franśiya ilbaşı Êmmanuêl’ Makronnıñ üzgäreş säyäsätenä qarşı çığuçı timer yulı êşçeläre başlağan çara soñğı 30 yılnıñ iñ ozaq barğan êş taşlawı bularaq terkälde. Annan här kön 4 million yarım yulçı zarar kürde.
Timer yulı êşçeläre başlağan rizasızlıq qısqa waqıttan soñ xezmätkärlärneñ, studentlarnıñ, xätta pensionerlarnıñ teläktäşlege belän massaküläm baş kütärügä äylände.
Başqala Parijdan başlap ilneñ här tarafında Franśiya xalqı mäydannarğa çıqtı, uramnarnı suğış qırına äwerelderde.
Franśiya iminlek köçläre rizasızlıq belderüçelärgä qırıs räweştä qarşılıq kürsätte.
Bäyläneşle xäbärlär
Ukrainadan Rusiyägä çikläwlär
Qırımda saylaw ütkärüe belän bäyle bularaq tağın 237 keşegä çikläw kertelde


text:
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2018-jıl 7-fevraldaǵı «Ishki turizmdi jedel rawajlandırıwdı támiyinlew haqqında»ǵı PQ-3514-sanlı qararı orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Qaraqalpaqstan Respublikası Ayrıqsha jaǵdaylar basqarması baslanǵısh kásiplik awqamı tárepinen usı jıldıń 17-20 mart kúnleri Samarqand qalasına sayaxat shólkemlestirildi.
Sayaxatqa basqarmada islewshı jámi 50 xızmetker alıp barıldı. Sayaxat dawamında basqarma xızmetkerleri tarıyxıy orınlar, ullı tulǵalar atları menen baylanıslı muqaddes ziyarat orınları máselen «Registan maydanı» hám «Góri Amir», «Házreti Dawid» qábirlerin ziyarat etti.
Samarqandqa sayaxat
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2018-jıl 7-fevraldaǵı «Ishki turizmdi jedel rawajlandırıwdı támiyinlew haqqında»ǵı PQ-3514-sanlı qararı orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Qaraqalpaqstan Respublikası Ayrıqsha jaǵdaylar basqarması baslanǵısh kásiplik awqamı tárepinen usı jıldıń 17-20 mart kúnleri Samarqand qalasına sayaxat shólkemlestirildi.


text:
Ukrainada doquz COVID-19 adisesi tasdıqlandı. Bunı martnıñ 16-sında Ukraina Sağlıq Nazirligi bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Beyanatqa köre, 80 teşkerüv menfiy netice berdi, daa 9 adise tedqiq etile.
Martnıñ 12-sinde Ukrainada koronavirus infektsiyasınıñ epidemiyası telükesi sebebinden karantin başlandı. O üç afta - aprelniñ 3-ünece devam etecek.
John Hopkins Universitetiniñ yanındaki Tetqiqat Merkezi bildirgeni kibi, martnıñ 16-sına qadar dünyada 169 biñden ziyade adam koronavirusnen hastalandı, 6500-den ziyade öldi, 77000-den ziyade yahşı oldı.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ fikrine köre, bu seneniñ soñuna qadar «Qırım» serbest iqtisadiy zonası aqqında qanunğa deñişüvler qabul etilecek. Bu aqta o Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
İşğal etilgen territoriya serbest iqtisadiy zona olamaz – aydutlarnıñ ükmü altında bulunğan zonadır. Bu qanun ayrı istisalcılarnıñ menfaatını qoruğan bir qanun edi. Bunı er kes añlay. İşbu qanunnı lâğu etmek imkâniyeti muzakere etildi, amma mevam böyle – birden lâğu etmege imkân yoq, Rusiye tarafı ile munasebet bar», – dey o.
Onıñ sözlerine köre, söz iqtisadiy işbirlik ve Ukrainanıñ şarqiy qısmınıñ elektrik energiyası ile teminlevi aqqında kete. Mustafa Cemilev kene bir kere istilâcı-memleket ile ticaretni alıp barmağa mümkün olmağanını qayd etti ve qanun yaqında ğayrıdan baqılacağına ümütini bildirdi.
Malüm olğanı kibi, Qırım qamaçavı iştirakçileriniñ esas talaplarından biri – «Qırım» iqtisadiy zonası aqqında qanunnıñ lâğu etilmesidir.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmeçit (Çernomorskiy) rayon mahkemesi, muqaytsızlıq neticesinde dayverniñ ölümine sebep olğan Qırım sakinine bir yıllıq serbestlik sıñırlavı üküm etildi. Bu aqta Rusiye Tahqiqat komiteti bildire.
Tahqiqatnıñ rivayetine köre, qabaatlanğan kişiniñ şeadetnamesi ve kerekli bilgileri olmağanından sebep dayvernen çarpışma yüz berdi. Neticede, soñkisi yaralandı ve elâk oldı.
Mahkeme, cezanı üküm etkende, rusiye qanunlarına köre bu cinayet “küçük cinayetler” sırasına kirgenini közde tutqanı bildirile.
Cezalanğannıñ açıq tefsirleri yoq.
Bu yıl avgust ayında Qırımda Qara Acı (Olenövka) köyüniñ yanında aqmescitli dayver kezinti gemisiniñ tübüne tüşüp, elâk oldı.
Keççe, rusiye prokuraturası, elâk olğan dayverniñ tanıtma alâmetleri olmağanını bildirdi.


text:
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Añlaşmanı imzalap, ayırılğan sermiya keçken sene Qırımda masraf etilgen paradan eki qat ziyade olğanını qayd ettiler.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, 3,843 mlrd ruble Qırım Cumhuriyetiniñ umumiy qullanuv yollarınıñ maliye etilmesine ayırılacaq, 587, 427 million ruble ise Aqyar federal şeeriniñ yol işlerine sarf etilecek.
İleride Qırım ve Aqyar yol hocalığı bücet sistemasınıñ 72% kârı esasında şekillengen regional yol fondları tarafından maliye etilecek.


text:
Qırım qurıp qala. Aqyarda içilecek suv yalıñız eki aftağa yetecek. Dnepr suvını bir yıldan berli almağan işğal etilgen yarımadağa ne olacaq? Ne sebepten qırımlılar suv içün eñ azından 17 grivna ödeycekler? Deñiz suvını tuzdan temizlemek ğayesi ne sebepten ömürge keçirilmeycek? Topraqastı suvlar qullanılğan soñ ne olacaq?
Bunıñ aqqında tafsilâtlı malümat – «24» haber telekanalınıñ «Qırım.Aqiqat» leyhasınıñ yañı yayınında söz yürsetilecek.
Studiya musafiri – Suv meseleleri ve melioratsiya institut müdiri Mihail Romaşçenko.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) efirge çıqa.
Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqat saytlarında ise saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) peyda olacaq.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Advokat Ayder Azamatov ilhaq etilgen Qırımnıñ Rusiye polisine, aprel 24-te Aqmescitteki spetspriyomnikten (mahsus qabul etilüv yerinden) belli olmağan tarafqa alıp ketilgen Harkiv sakini Aleksandr Steşenkonıñ alıp qaçılması aqqında ariza berdi. Bunı imayeci mayıs 8-de özüniñ Facebooktaki saifesinde yazdı.
Bidirüvde: «Poliske Steşenko Aleksandrnıñ alıp qaçılması aqqında ariza yolladım. Söz kelimi, onıñ soñki kere körülgen ve belli olmağan şahıslar tarafından alıp qaçılğan yeri, arizam berilgen polis bölüginden 5 metr uzaqlığında buluna. Tertip qorçalayıcılarnıñ «burnu tübünden» çalalar», – denile.
Daa evel Azamatov Qırımdaki Rusiye polisine Steşenkonıñ ğayıp olması aqqında ariza bergen edi.
Aprel 12-de «Qırım SOS» cemiyet teşebbüsiniñ faaliyetçileri, Harkiv sakini, ukrain Aleksandr Steşenkonıñ anasına atıfta bulunaraq, Rusiye telükesizlik hadimleriniñ onı «Çongar» keçirüv noqtasında Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımğa kirgende yaqalağanlarını bildirdiler.
Rusiye polisiniñ hadimleri tarafından berilgen raportlarğa binaen, aprel 12-de Steşenkonı «qanuniy talapqa boysunmağanı içün yaqaladılar» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksi, madde 19.3).
Aynı şu künü Aqmescitteki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi Steşenkonı 12 künge tevqif etti. Advokat Ayder Azamatov, protokolğa köre, Harkiv sakini advokatnıñ hizmetinden vazgeçti, qabaatını tanıdı ve memuriy mesüliyetke çekilgeni aqqında mahkeme qararınıñ kopiyasını aldı, dep qayd ete.
Aprel 24-te Steşenko, memuriy cezalarnı çekken şahıslar içün mahsus qabul etilüv yerinden belli olmağan tarafqa alıp ketildi.
2017 senesiniñ oktâbrinde BMTde, Qırımda insan aqları saasındaki vaziyet «Rusiye işğali neticesinde bayağı fenalaştı», dep bildirdiler. Ayrıca, közeticiler tevqifler ve yaqalanuvlar, zornen alıp qaçuvlar, merametsiz munasebet kösterüv ve eziyetlevlerni vesiqalaştırdılar.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi martnıñ 22-nde ukrainalı Pavlo Ğrıbnı 6 yılğa üküm etti. O, Rusiyede terror faaliyetine yardım etkeninde qabaatlandı, dep bildire «Gromadske» ukrain haber agentligi.
Taraflarnıñ munaqaşaları vaqtında qabaatlayıcı taraf mahkemeden ukrainalını altı yılğa üküm etmesini rica etken edi.
Tünevin mahkeme Ğrıbnıñ davasını yaramay alına baqmadan baqmağa devam etti.
2017 senesi avgustnıñ 24-nden Pavlo Ğrıb Beyazrusiyeniñ Gomelinde ğayıp oldı. Tuvğanlarınıñ bildirgenine köre, anda o, yaşağan Kyiv şeerinden internette tanış olğan Soçili qıznen körüşmek içün ketti. Pavlo (ğayıp olğanda 19 yaşında edi, şimdi – 20 yaşında) aynı künü Kyivge evge qaytacaq edi, amma ğayıp oldı. Tuvğanları ve imayesiniñ fikirince, onı Rusiye mahsus hızmetleri hırsızladı.
Pavlo terrorizmge yardım etkeninde qabaatlana: qıznen yazışıp, Rusiye mekteplerinden birinde terakt yapmaq imkânını muzakere etken eken.
Pavlo Ğrıbnıñ babası İgor ve advokat Marina Dubrovina ukrainalı Rostov-na-Donu SİZOsına avuştırılğanda onı diger mabüsler kötekledi, dep bildirgen ediler. Ğrıbnıñ ukrainalı ekimi Vasiliy Prıtulanıñ aytqanına köre, Pavlonıñ portal gipertenziyası – iç qanamasına sebep ola bilecek yüksek qan basımı – bar.


text:
Musfire Kerimova sürgünlik yolu ne qadar devam etkenini hatırlamay. Niayet, olarnıñ eşelonı Özbekistanğa, Samarqand vilâyetiniñ Zerbulak stantsiyasına keldi, andan olarnıñ maşinalarını bir ay yaşaycaq köyge alıp ketkenler. (İkâyeniñ başını mında oqumañız mümkün).
Daa soñra olarnı Hatırçi rayonınıñ Lângar ocağına yollağanlar, anda volfram qazıp çıqarıla edi. İş köyünde esasen ruslar yaşay edi, özbekler pek az edi.
Baraklarda içek terlemesi ve dizenteriya qırğınlığı başladı
Musfire apte tarif ete: «Bizni köyniñ özüne ketirmediler, on eki kilometr aşağı, baraklar olğan yerge alıp ketirgenler. 10-12 dane bar edi, olar qamışnen örtülgen zeminlik şeklinde edi. Bir qaç basamaq aşağı tüşesiñ: uzun bir ayat, eki qatlı yataqlar. Pek çoq insan bar edi. Bu dağ yeri edi, sıcaq pek is etilmey edi. Baraklarda içek terlemesi ve dizenteriya qırğınlığı başladı. Başta tatalarım Nazmiye, Velid ve men terleme oldıq. 1944 senesi oktâbr ayı edi, bizni hastahanege alıp ketkenler».
Üç afta olar hastahanede qaldı. Çıqarılğanda ise anam ve Zekiye tatam hastalanğanlar. Olarnı da hastahane alğanlar, bir aftadan anam keçindi. Tatam yigirmi kün essiz edi, yaş uzviyet dayandı.
İlk aylarda Özbekistanda qırımtatarlarğa olğan munasebet pek yaramay edi: olarnı satqın, duşman dep saya ediler, eki qaysı içün öldüre ediler, mektepte sınıfdaşlar qırımtatar balalarını aqaretley ve aşalay edi. Erkekler cebeden qaytqan soñ vaziyet biraz eyileşken edi.
1953 senesi Refat Muslimovnıñ anası ağır hastalandı, oña ameliyat yapılmaq kerek edi, onı ise Samarkandnıñ vilâyet hastahanesinde yapmaları mümkün edi. Qırımtatarlar içün komendant saatı bar edi – er ay komendaturada qayd ola ediler; qomşu rayonğa bile tek komendant izin berse, barmaq mümkün edi.
Qırımtatarlar içün komendant saatı bar edi – er ay komendaturada qayd ola ediler
Refat komendant Aminov ile qavğa etti: o, tek anasına ruhset berdi ve özü barıp olamaycağını eşitmege bile istemedi. Refatnıñ başqa çaresi yoq edi, anasını komendanttan izin almayıp ozğarmağa mecbur edi. Qaytqanda ise onı apiske alacaqlarını ögrendi. Rayon icra komitetiniñ reisi ile subeti onı apishaneden qurtardı, o, anasını tüşüngen oğulnıñ yapqanlarını aqladı. Ayat pek zor edi. Amma Refat kene de suvaruv tehnikumını bitirdi. Bir şeyler qazanmaq içün gecelernen vagonlarnı boşatmağa mecbur edi.
Musfire Kerimova da erte çalışıp başladı: 16 yaşında olğanda markşeyder bürosında şahtağa çalışmağa ketti. Aqşam mektebinde oqup, 10 sınıfnı bitirdi. Kommunist babası Özbekistanda Sovet Sotsialistik Kommunist Firqasına qaytması içün firqa komitetine bir qaç kere çağırılğan edi, amma anda barmadı, firqa biletinden vazgeçti. 1956 senesi qırımtatarlarnıñ mahsus avuştırılğan insanlar statusını lâğu etken Fermandan soñ komendant saatı da lâğu etildi. Musfire Yangiyülge köçti, Taşkent tibbiy tehnikumına oqumağa kirdi, soñra Kattakurgandaki hastahanede çalıştı.
1962 senesi Musfire Refat Muslimovnen tanışa ve tezden aqayğa çıqa. O, qırımtatar milliy areketiniñ Qırımğa qaytuv ve devletçilikniñ ğayrıdan tiklenmesi oğrunda küreşniñ faal iştirakçisi edi.
Refat ağa milliy areketteki oca ve ustazı olaraq Stalinden soñraki devirde ilk qırımtatar siyasiy mabüslerinden biri olğan Marat Ömerovnı saya edi.
Refat ağa şöyle hatırlağan edi: «1964 senesi Yağya Arifov, İlyas Mustafayev ve Asan Emirov yolbaşçılığında Samarkand teşebbüs gruppasınıñ iştirakçileri evime kelip, Kattakurgan rayonında teşebbüs gruppasını qurmağa teklif etti. Reşetov İbraim, Muslimov İsmail, Mustafayev Vacib, Neciyev Nasibulla, Settarov Muyedin, Mustafayev Enver, Seytosmanov Mecit Kattakurgandaki milliy arekette faal yardımcılarım ve ortaqlarım edi. İmzalarnı toplamaq içün çoq iş yapıldı. 50-den ziyade insan Kattakurgan rayonında milliy areketniñ vekilleri olaraq Moskvağa yollanğan edi».
Kattakurgan teşebbüs gruppası tek öz rayonında degil, qomşu rayonlarda da toplaşuv ötkere edi, organlar Refat Müslimovnı halq arasında teşviqatnı toqtatması içün bir qaç kere tenbilegen edi.
1967 senesi sentâbrniñ 5-nde «Qırımda yaşağan tatar vatandaşlarına dair» fermanı çıqqan soñ Muslimovlar bir çoq qırımtatarı kibi vatanğa qaytmağa istedi. O vaqıt bu aman-aman imkânsız bir şey edi – qırımtatarlarnı Qırımda qayd etmey ediler. Buña baqmadan Muslimovlar qarar aldı: tek vatanda yaşaycaqlar.
1969 senesi Muslimovlar qorantası Qırımğa yerleşti. Yedi Quyu rayonınıñ Körpe (Kalinovka) köyünde küçük bir evçik alğanlar, yarım yıldan soñ ise bu evni olardan tutıp alğanlar. Aile qomşu köyge yerleşti. Amma olarnı anda da qayd etmediler. Beş yıl böyle devam etti – qaydsız ise çalışmağa mümkün degil edi. Anda-Mında para qazanıp yaşay ediler, amma Qırımda ketmekni tüşünmegen ediler.
1992 senesi, niayet, Refat ağanıñ tuvğan Qoz köyünde ev qurğanlar. Refat ağa köy şurasından eski mezarlıqnıñ keri bermesini ve cami qurmaq içün bir gektar topraq ayırmasını talap etti. Şimdi köyni güzel azamatlı bir cami yaraştıra.
Refat ağa 100 dane terek oturttı, bir qaç on gül çalısını, yüzüm oturttı, sponsorlarnıñ yardımı ile suv keçirdi, çeşme qurdı
Amma Refat ağa Muslimov kene toqtamadı. Qoz camisi yanında tuvğan köyniñ müzeyini açtı… Mında nağış, savut-saba, 1930-1940-ıncı yıllarnıñ qozlılar, tuvğan köy aqqında fotoresimleri bar, cenk, milliy areket iştirakçileriniñ fotoresimleri, sürgünlik resimleri bar.
Cami yanında Refat ağa 100 dane terek oturttı, bir qaç on gül çalısını, yüzüm oturttı, sponsorlarnıñ yardımı ile suv keçirdi, çeşme qurdı.
Muslimovlar ömür arqadaşları eki acayip balanı – Ediye ve Rustemni terbiyeledi. Bir qaç yıl evelsi Rustem iş yerinde facialı bir şekilde vefat etti – bütün qoranta büyük bir acı yaşadı.
Çoq yıllar devamında Refat ağa Muslimov Qoz köyünde tuvğan Qırım toprağında yaşadı. 2014 senesi dekabrniñ 30-nda bu dünyanı terk etti.
Musfire apte Muslimova beraber qurğan evlerinde yaşamağa devam ete. Bu sene mayısnıñ 2-nde 86 yaşını toldura. Yaşayışları qıyın olğanına baqmadan, er yañı künge quvana: «Yüce Allahqa Vatanda yaşağanım içün, bala ve torunlarnı terbiyelegenim içün minnetdarım».
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Men, Asan Abibulla oğlı. Qırımnıñ Seytler rayonınıñ* Noğayci-Ahmat köyünde bir fuqare qorantada 1936 senesi dünyağa keldim. Anam ve babamnıñ keçmişlerin, taqdirlerin Qırımda yaşap keçirgen devirni yazmaq içün elime qalem alıp, yazmağa niyet ettim. Bu vaqialar Oktâbr* İnqilâbından evel olıp keçe.
Bu vaqialarnı ana-babalarımızdan eşitip bu küngece zenimde saqlanıp qalğanı qadar olıp keçken künlerimizni yazaman.
Birinciden, anamnıñ ötmiş taqdirinden neler olıp, neler keçken künlerni, olıp keçken vaqialarnı yazıp bildireyim.
Anam Rebiya İlyas qızı, Qırımnıñ Seytler rayonınıñ Noğaycı-Ahmat köyünde fuqare qorantasında 1901 senesi dünyağa kelgen. Anam 8 yaşında olğanda Mesluv qartanam vefat ete. Anasınıñ ölüminden soñ anamnıñ yaşayışı pek ağır keçe. Qartbabam, 3 oğul ve menim anam kiçkene evçiklerinde ömür keçireler. Evdeki yufaq-tufaq işleri, savut-saba işleri anama qala. Qartbabam bir yuvaş kişi eken. Aq-qaranı tanımağan cail kişi eken. (Aytqan sözüm ağır kelmesin). Anam bir türlü mektepde oqumağan. Qız balağa oquv-yazuv ne kerek, degenler. Anam evdeki işlerni yapa: çamaşır yuva, azbar süpüre.
Anamnıñ büyük ağası Söyün dayım oqumuşlı kişi eken. Anama ocalıq etip, Quran oqumağa ögrete. Anam Qur’an-ı Kerim’ni pek sevip oquy ve oqumışlı qız olıp yete eken. Anam 14 yaşında ekende qartbabam vefat ete. Babasınıñ ölüminden soñ anamnıñ yaşayışı pek ağırlaşa. Evdeki bütün işler anama qala. Ağır yoqsızlıq künlerini başından keçirip ağası qardaşları ilen babalarından qalğan evlerinde ömür keçirip yaşaylar. Anamnıñ büyük ağası Söyün dayım qardaşlarını açlıqtan qutarmaq içün baylarnıñ evine işlemege kete, yañi ırğatlıq ete. Anamda 15 yaşında çamaşır yuva, suv taşıy, öyle ağır işlerde işley. Yalñız qarın toqlığına kün keçirip qardaşlarına andan-bundan artıp qalğan omaş şorbasını ketirip bere eken. Menim anam bu işlerni köylerindeki Qulamet degen baynıñ qapısında bir parça ötmek içün etken eken.
Anam bu ötmişni, öziniñ acı taqdirini bizlerge aytıp bitiralmay edi. Söylegende her vaqıt közlerinden yaş aqa edi ve elindeki yavluğı ile köz yaşlarını sürter edi: “Ketsiñ-ketsiñ o künler biz körip keçirgen künlerni sizler körmeñiz”, – der edi. Anamnıñ taqdiri pek acınıqlı keçe, çoq qorluqlarnı köre. Bu vaqıalar oktâbr inkilâbından evel olup keçe. Oktâbr inqilâbından soñ Qırımda yaşayış pek yahşı olmağan.
Halqnıñ bütün topraqları zenginlerniñ elinde olğan. Kene de yaşayış devam ete. Söyün dayım Ukraina şeherlerine barıp odır-bodır satıp qardaşlarına urbalar satıp alıp, olarnı kiyindire eken. Dayım pek merhametli kişi eken. 1919 senesiniñ küz aylarında anam, Söyün dayım, Smail qardaşı ile Qırımnıñ içinde Şoban degen köyge baralar, belkim qısmetimizni taparmız dep ekindi, aqşam arasında bir qazaqnıñ evine barıp, yatmağa yer soraylar. Olarğa bir evden yer bereler. Anam, dayılarım şu evde geceleyler. Saba turıp baqsalar, Smail dayım yatqan yerinde yoq eken. Anam, Söyün dayımnen hepsi baqalar, bir yerden tapalmaylar. Ev sahibinden soraylar. Ana baba künü ola. Anam, dayım başlarına kökni kiygenday ağlaylar. 2-3 kün qıdıralar, ne ölüsü, ne tirisi tapılmay. 14 yaşlı Smailni coyıp ağlay-ağlay köylerine qaytalar.
Bu körgülik anamnıñ savlığına büyük tesir ete. 18 yaşında anamnıñ saçları ağara. 1921-1922 senelerinde açlıq yılları ola. Ağa-qardaşlar bu açlıq yıllarından sağ-selâmet qalıp, yaşayışnı devam eteler. 1925 senesi anam menim babamnen aile quralar. Babam Menas oğlu Abibulla, Qırımnıñ içki rayon Besut koyunde fuqare qorantasında 1890 senesi dünyağa kele. Babamnıñda taqdiri anamnınki kibi yoqsızlıqda keçe. 4 ağa-qardaşlar yaşlıqdan ana-babadan öksüz qalalar. Babam cail kişi olğan. Zenginlerde çalışıp kün keçirgen. Vaqıtlar keçip anam-babam evlâdlar köreler. Kolhozlar tirile, babam birinciler sırasında kolhozğa yazılıp, kolhozcı olıp işley. Tütünçiliq ve başqa kolhoz işlerinde çalışa. Tez vaqıtta talapçilar sırasına qoşılıp, bir qaç yıllardan soñ babama başqa iş bereler. Kolhozda atbaqar olıp çalışa. Babam bu işlerde pek aruv çalışa. Bir künü kolhoz reisi Osman ağa babama: “Evine barıp, yahşı urbalarnı kiyip kel, seni üç başqa kolhozçılarnı süretke tüşürecekler”, – dep ayta. Soñ babam köstüm ve şapke kiyip kele. Soñ köydeki talapçi bolıp işlegen “udarnıklerni”* 10-12 adamnı resimge tüşüreler. Bu resimde de kolhoz reisi Osman ağa’da bar. Bu resim 1937 senesi Noğayci-Ahmat köyünde çıqarılğan. Fotosuret alâ bugün hatire olaraq menim evimde saqlı tura. Kolhoz işlerinde anamda çetde qalmağan. Kolhoznıñ tütün tarlalarında ve başqa işlerde işley. Adamlarnın da yaşayışı yavaş-yavaş yahşılanmağa başlay. Kolhozçilar kündelik aq alıp turalar. Öyle etip kolhozımızda işler qızğın ketip turğanda, 1941 senesi hayırsız Ana-Vatan cenki başlandı.
Nemse*-faşistleri yerden, kökten, suvdan qavğağa başladılar. Yaşı tolğanlarnı qavğağa alıp keteler. Köylerde tek yaş balalar, qartlar qalalar. Cenkke ketkenler arasında bizim köyümizniñ yaşları da bar ekenler, olarnıñ çoqları Vatan içün küreşip cebelerde elâq olalar.
1942 senesi alman askerleri Qırımğa bastırıp kireler. Şeherlerni, köylerni elge keçirip, özüniñ qanunlarını keçirmege başlay ve köyde qalğan 15-16 yaşındaki yaşlarnı, qızlarnı toplap, Almaniyağa qulluqqa alıp keteler. Bu yaşlar arasında menim doğmuş ağam Nariman Menazov da bar edi. Ağam 1937 senesinde Seytler rayonınıñ Noğaycı-Ahmat köyunde doğgan. Anam oğlunıñ qaydı bir şeherde tüşkenini bilalmadı, yanıqladı, ağladı. Oğlundan bir türlü mektüp almağan anam ağama bağışlap şiirler, yani türküler yazdı. 1943 senesi ağamnıñ sağlığını bilgenden soñ, şo yırnı özü uydırıp yazıp oğlunıñ hasretligini çekip yaşay.
Qara deñiz – Adağa
Qarab-qarab cılayman Qara deñiz Adağa,
Balan kele deseler, sarı altından sadaqa.
Şu Qırımdan çıqqanda ne olduğun bilmedi.
Ösüp-yetip şu Qırımnıñ zevqin iç te körmedi
Al cönedi paravoz* – Anayımnı çaqırdım,
Gece tatlı yuqumda anayım dep baqırdım,
Oğlumdan kelgen mektübni aqpoşığa oradım,
Oğlumdan mektup barmı dep poçtalyondan* soradım.
Alma-terek, narmeken, nomerası barmeken
Keleyatqan vagonlarda menim balam barmeken?
Baqıñız sayğılı oquycılar, ana yüregi çoq şeylerge dayana eken. Men bu satırlarnı yazğanda hiçte özümni toqtatalmadım, heyecanlı vaziyette qaldım. Kene anamnıñ taqdiri haqqında bir qaç olup keçken vaqialarnı yazmağa doğrı keldi.
Oğlundan ayrılğan anam ğam-qasvetlerde yaşay. Anama taliy kene kulüp baqmadı. 1942 senesi fevralda* qardaşı Ablâz vefat ete. Cenazege anamnıñ yaqın soylarından biri olğan halq kedayı Smail Salet iştiraq ete. Anama çoq yardımlar yapa. İsmail Saletke bizler qartbaba der edik. Bu kişi pek merhametli edi. Köyümizde onı sayar ediler. Çın ve manelerni yüzüne baqıp turıp aytqan keday olğan. Keday Tibkenegez köyünde yaşay eken. 1942 senesi 67 yaşında vefat ete. Anam, babam ve soylarımız onıñ cenazesinde olalar. Allanıñ rahmetinde olsun, İsmail Saletniñ öz qorantası ilen tüşken fotoresimi menim evimde saqlı tura. Bu resim 1937 senede çıqarılğan.
Çıban üstüne qotır degenleri kibi 1939 senesi doğulğan qız qardaşım Yaşire, 1944 senesi aprel* ayında hastalanıp közçiklerin ebediy yumdı. Aradan biraz vaqıt keçken soñ, 1944 senesiniñ 18 mayıs sabası halqımız içün matem kününe çevrildi. Qırımtatar halqını sevimli Vatanımızdan sürgün ettiler. Men o vaqıtlarda 8 yaşında bala edim. O künlerni yahşı bileyim.
1944 senesi 18 mayıs saba saat 6 da harbiy urba kiygen kişiler evimizge bastırıp kirdiler. Harbiyler: 10-15 daqiqada hazir oluñız, sizlerni başqa yerge köçürecekler dep, köydeki bütün Qırımtatarlarnı köyümiz çetinde tuvar yatağı olğan bir yerde topladılar. Bu yerde maşınalar tura edi. Evimizden bir şey aldırmay butün yaş-qartnı şu maşınalarğa mindirmege başladılar ve İçki rayon demiryol stansiyasına* ketirdiler. Demir yolda bir birine tirkelgen vagonlar tura edi. Şu 1944 senesi 18 mayıs öyleden soñ, bizlerni ayvan taşığan vagonlarda güzel Qırım vatanımızdan marum ettiler.
Men bu künlerni hiç bir vaqıt aqlımdan çıqarmadım. Çoq azablar çekip şu vagonlarda halqımız hastalanmağa başladılar. Olarnı yolda hastahanelerde qaldırıp ketken künlerde olğan edi. Ölgen qartlar da öldi şu yollarda, çoq uzaq yollardan kesib kelgen vagonlarda halqımız bitlemege başladılar, türlü-türlü hastalıqlarğa oğradılar. Aldan-taqdan kesilgen köydeşlerimiz uzaq yollardan keçib 1944 senesi iyün ayında Özbekistan ülkesine keldiler. Bizni Namanganğa ketirdiler. Harbiyler bizni demiryol stansiyasında qarşılap aldılar ve hepimizni bir yerge toplap, yüksek kopçekler arabalarğa mindirip, qaydadır alıp kettiler. Bizim qorantamızda şu arabalarda olıp çoq yollarnı özbek qışlaqlarını keçib, buyük suvğa ras keldik. Bu suv Sirdarya degen derya eken. O yerde parom* tura eken. Şu paromda bizlerni arabalarımıznen o tarafqa keçirdiler.
Kene de şu arabalarda bizlerni qaydadır ketirip, arabadan tüşirdiler. Bu yer Camaşoy degen selsovet eken. Bizlerni hammamğa alıp bardılar, yuvunıp bitlerden temizlendik. Şu selsovette arabalardaki tatarlarnı başqa-başqa köylerde böldiler. Biz olğan arabalar kene yolğa tüşdi. Bizni qamuş ösken batqaqlı köyge alıp kelip tüşirdiler. Biz tüşken yerimiz Namangannıñ Gül-Tepa köyü eken. Bizni bir balaban camige oşağan evniñ aldına topladılar. 3-4 kün şu yerde yaşadıq. Aş-suv yoq edi. Arıqdan aqqan suvlarnı yerge yatıp içe edik. Havası pek sıcaqlığından, çirkiyler çok edi. Açlığımızdan qaltırap, bezgek tuta başladı. Bir özbek kişisi kelip bizlerni evine alıp ketti, bir közli ev berdi. Evniñ qapu-penceresi yoq edi. Ne olsa da, yaz ayında şu evde yaşay başladıq. Evniñ içinde bir şey yoq edi. Ev sahibi Camaliddin degen kişi apayınen evniñ yerine qamuştan yapılğan cabu-buyra ketirip berdiler, biz töşedik. Bu merhametli kişiler bizge aş-suv ketirip berdiler, ne olsa da aş-suvlar aşadıq.
Anam sofrağa duva oquğan edi, ev sahibi sizler müsülmansızmı dep soradı. Babam olarnen dostlaşdı. Bizge çoq yardımler berdiler. Camalliddin ağanıñ 4 balası bar edi. Bizge elinden kelgen qadar yardım etti. Biz yaşağan köy “Serharakat” degen kolhoz eken. Babamnı işke çağırdılar. Babam qoluna oraq alıp kolhozda arpa-boğday orib başlay. Babam hırman işlerinden soñ arıq-havuzlarnı temizlemege alıp keteler. Babama isitma-bezgek hastalığı yıqıp hastalandı. Onı hastahanege yatqızdıq, anam her kün babama baqa edi. Bir künü hepimizni alıp bardı anam, hastahanege. Onda babam menim başımnı sıypap, men yahşıyım dedi. Hemşireler sürtgen ilâç babama yardım bermedi, anam ağlap evimizge keldi, bizlerni bağrına basıp babandan ayrıldıñız dep ağladı. Babam 1944 senesi 18 avgust* künü defn etildi. Alla rahmet eylesin. Babamnın ölümünden soñ azablı künlerni başımızdan keçirip yaşadık. Eki balanen dul qalğan anam iş qıdıra, iş tapalmay, qışlaqlarda eline torbasın alıp bizlerni açlıqtan qutarmaq içün tilenmege mecbur ola. Bu yaşayışnı öz közümnen körip keçirgen edim. Men bu deşetli 1944-1945 senelerinde açlıq yıllarını esler ekenmen, köz yaşlarımnı toqtatalmayman. Anam meni balalar evine bermege mecbur oldı. 1946-1947 senelerde men balalar evinde oldım. 1947 senesi 11 yaşımda özbek mektebine 1 sınıfqa bardım. Anam, tizem hastahanege işke kirdiler, pamuq tarlalarında işlep özlerini kösterdiler.
1947-48 senelerinde turdarmiyadan boşağan qırımtatar yaşları keldiler. Bu yaşlar arasında Apqadir degen yaş ile menim aptem aile quralar. 1948 senesi avgustda bizim qorantamız komendanttan* soramay Tura-Qurğanğa köçip keteler. Komendantlar bizlerni sovet qanunlarını buzdıñız dep qorqutalar, carima tölep zorğa qutuldıq.
Komendant Boçkarev degen pek hinzir adam eken. O vaqıtlarda halqımız ayda bir sefer imza ete ediler. Bu azabli künler yazmaqnen bitmez. Eniştem cilenger olıp işlep yaşayış tüzele başladı, baraqlardan ev berdiler. 1949 senesi Namangan oblastınıñ Tura-Qurğan rayonı 3 mektebine oqumağa kirdim. 1954 senesinde mektepni alâ işaretlernen bitirdim, tatarlar içün oquv yurtları yapıq edi, şuniñ içün men oqumadım. Tatar halqımız içün bizge boten laflar ayta ediler. Özbekistan elinde sürgündemiz.
Adımız yaman aytılğan biz tildemiz Osmanova Fatime – Fotimahoz aytıla komendatda bu qadın Fatime yazıla. 1957 senesi Zadaryağa barıp tokar olıp işke kirdim. MTS direktorı Tsoy Nikolay Pavloviç yahşı işlegenim içün eki közli ev berdi. Anamnıñ bir arzusı bar edi, oda meni evlendirmek meselesi edi. Deliqanlı bir çağımda bir qız ilen tanış oldım. 1958 senesi dekâbr* ayında Zemine hanımnen aile qurıp, yaşay başladıq. Zemine hanım anam istegen kelin edi. Quvanıp yaşap turğanımızda, anam ağır hastalandı. Anamnı tedaviylemek içün barmağan yerimiz qalmadı. Almaniyağa ketken oğlunı köralmay, sevimli Vatanı Qırımğa qaytalmay sürgünlikte 1959 senesi martda vefat etti. Alla rahmet eylesin. Anamnıñ ölümi menim taqdirimde silinmez izler qaldırdı. Bu dünya öyle eken. Arqadaşımnen 5 yıl ömür keçirdim. Evlâdımız olmadı. 1963 senesi qavğa-davasız ayrıldık. 1964 senesi Şerfege evlendim. Mabet yaşadık. Qızımız oldı.
Şu yılları halqımız ana-vatanğa qayta başladı. Men de evimni satıp Qırımğa köçip keldim. Çoq vaqıtlar arzum edi, şu Kerçni körmege. Çöllerinde qoy otlatıp yürmege, Kerç şeheri yaman degil, özü yahşı şeherçik. Men de kelip şu Kerçden alğan edim bir evçik. Qırımğa köçip kelgencek çoq zorluqlar yaptılar, öz evime, vaqtınca propiska* ettiler. Men işke kirdim. Propiska olmağanım içün hafa bolıp Lenino şeherine barıp sudqa* muracat ettim ve öz evime 1994 senesi propiska oldım. 1999 senesi ömür arqadaşım 30 noyabr* künü vefat etti. Morfavka köyünde bir özüm yañlız yaşay başladım. Qızım Özbekistanda qaldı. Men ağır künlerni keçirdım. Qırım vatanğa qaytış umüdünen yaşaylar. Satmağa evleri yoq. Alla bersin balam dep men bunda olarğa dua oquyman.
Sönmegen sevgi
Kişi taqdirinde çoq allar olıp keçe eken, yalñızlıqqa bir özüm qartlıq çağımda 4 köz evniñ içinde yaşadım. Özime ömür arqadaşı qıdırıp Qırımda yaşağan dostlarıma mektupler yazdım. Bir qaç aylar keçken soñ, bir qadın kişiden menim adıma yazılğan mektup keldi. Mektupni oqusam, birinci köz açıp körgen arqadaşım Zemine hanımdan eken. 37 yıldan sonki körüşüvimiz heyecanlı vaziyette keçti. Men Zeminege: “Sende men içün sönmegen sevgi barmı” dedim, olmağan olsa sana mektup yollamaz edim dedi. Zemine hanımnen 2000 senesi 37 yıllıq ayrılıqtan soñ, barışdık. Şimdiki mabet-tatuv Armiyansk (Ermenipazarı) şeherinde yaşaymız.
Sayğılı vatandaşlar! Men anamnıñ ve babamnıñ keçmiş tarihiy taqdirlerini ve özümniñ taqdirim haqqında yazğanlarım sonuna yetti. Men ister edim böyle taqdirler kimseniñ başına tüşmesin. Cümle halqımızğa yañı yılda sağlıq-selâmetlik tileb qalaman. Her bir künleri quvançlı qaberlernen tolıp taşsın. Selam ile Menasov Asan.
Safiye Nezetli konkursınıñ iştirakçilerine büyükten-büyük muvafaqıyetler tileymen.
Adresim:
Qırım, Armiyansk şeheri
Gaydar soqağı N 6, obş N 10
Ev N. 315
Menas Asan Abibulla oğlu
Tel: (267) 8-3-29-62
Lügatçe


text:
İyün 9-da Qırımda ealige sirena seslerinen haber etüv sistemasınıñ kompleks teşkerilüvini keçirmege planlaştıralar.
Bu aqta Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti matbuat hızmeti bildire.
«Qırım Fevqulade vaziyetler nazirligi Qırım sakinlerini tınç olmağa çağıra», – dep aytıla beyanatta.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada ealige haber etüv sitemasını, sirenalarnı açıp, sıq-sıq teşkereler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ beş rusiyeli bankka nisbeten sanktsiyalarnıñ kirsetilmesi aqqında qararını tasdıqladı.
Alâqalı malümat mart 16-da Ukraina prezidentiniñ resmiy saytında bildirile.
«Bir sene devam etecek sanktsiyalar «Sberbank», «VS Bank», «Aktsiyalı ticariy sanayı-yatırım bankı», «VTB Bank», «BM Bank» nisbeten kirsetilecek», – dep aytıla beyanatta.
Bundan da ğayrı, Ukraina Tışqı işler nazirligi Avropa birligi, Amerika Birleşken Ştatları ve diger devletlerniñ alâqalı organlarına bu aqta haber etecek ve olarnıñ tarafından da işbu uquqiy şahıslarğa nisbeten bu kibi tedbirlerniñ keçirilmesini isteycek. Ferman derc etilgen kününden işke tüşürildi.
Avdetniñ evel bildirgenine köre, mart 15-te Avropa parlamentiniñ matbuat merkezinde Bağçasarayda qaçırılğan Ervin İbragimovnıñ babası Umer İbragimov, «fevral 26» işi boyunca yaqalanğan Mustafa Degermenciniñ babası Bekir Degermenci, bunen beraber, Qırım adliyecisi Emil Kurbedinovnıñ iştiragi ile matbuat konferentsiyası keçirildi.
Mart 13-te Avropa birligi Şurası Ukraina topraq bütünligi ve mustaqilligini bozuvnen bağlı kirsetilgen sanktsiyalarnı daa yarım yılğa uzattırdı. Bu müddet 2017 senesi sentâbr ayına qadar devam etecek.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte,Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber,Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Dekabr 19-da, bazar künü saat 15:00-te Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesinde qırımtatar faali İlmi Umerovnıñ adliyecileri tarafından taqdim etilgen şefaat arizası baqılacaq.
Bu aqta o, Facebook saifesinde yazdı.
«Biz, lingvistik ekspertiza neticesi nushasınıñ bizge berilmesini red etken FSB taqiqatçısınıñ areketlerine şikâyet etmege tırışacaqmız. Hususan bu netice, qabaatlavnıñ esas delili ola. İmayeniñ ise, işbu ekspertizanıñ metini olmadan, imkânları pek sıñırlana», – dep ilân etti Umerov.
Mayıs 12-de Federal havfsızlıq hızmeti taqiqatçıları İlmi Umerovğa qarşı ekstremizm aqqında madde boyunca cinaiy iş açqanları belli oldı.
Foto: Zair Akadırov


text:
2015 senesinden başlap, Qırımda Federal migratsion hızmeti Rusiye Federatsiyasınıñ qanunları boyunca çalışmağa başlay ve devlet bergisine keçe, dep bildirdi FMH başı Pötr Yaroş, dep yaza Kafa gazetası.
Onıñ aytqanı kibi, FMH tarafından etilgen er bir memuriy hızmet içün devlet bergisi alınacaq. Şu cümleden, çetel pasportını elde etmek içün 3500 ruble ödemege kerek olur, Rusiye vatandaşınıñ pasportı – 300 ruble. Bu aqça Qırımnıñ hazinesine ketecek, dey memur.
Bundan da ğayrı, Yaroşnıñ aytqanı kibi, tahminen 3,4 biñ qırımlı Rusiye pasportını almağa istemedi. Bu insanlar Qırımda yaşağan yabancı kibi tanıla.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ve Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ temsilcileri Ukraina tasil ve ilim nazirliginiñ mütehassıları ile Ukrainada qırımtatar tasiliniñ inkişafını muzakere ettiler.
Bunı vekâletliniñ matbuat hızmeti bildire.
Körüşüv devamında qırımtatar tili, edebiyatı ve ahlâq boyunca kitaplarnıñ derc etilmesi, qıtaiy Ukrainada tuvğan tilniñ ögrenüvi ile sınıflarnıñ açılması, işğal etilgen Qırım mekteplerini bitirgen talebelerge ukrain attestalarnıñ berilmesi, Ukraina aliy oquv yurtlarında devlet bücetine tasil ve ukrain diplomlarnıñ alınması ve çetel aliy oquv yurtlarında oquv meseleleri muzakere etildi.
«Ukraina Tasil ve ilim nazirligi Qırımtatar Milliy Meclisi ve Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi ile qırımtatarlarnıñ aqlarını temin etmek meselesinde umumiy munasebetlerniñ inkişafına azır», – denile beyanatta.
Körüşüvniñ neticeleri aqqında tafsilâtlı malümatnı birazadan bildirmege vade eteler.


text:
Aprelniñ 10-na qadar Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarda qayd olğan 1975 Ukraina vatandaşı Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turında rey berüv yerini deñiştirdi. Bu aqta Ukraina saylayıcıları devlet siciliniñ saytında haber etile.
Berilgen malümatqa köre, 1558 qırımlı ve 417 aqyarlı saylavlarda rey bermek aqqından faydalanmağa niyetlene.
Eñ çoq qırımlı ve aqyarlı (496 ve 110 insan) Kyivde rey berecek ola. Kyiv vilâyetinde 199 qırımlı ve 51 aqyarlı, Herson vilâyetinde 107 qırımlı ve 15 aqyarlı rey berecektir.
Qırım.Aqiqatnıñ daa evel bildirgenine köre, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarda qayd olğan 5528 Ukraina vatandaşı birinci tur vaqtında rey berüv yerini deñiştirgen edi. Olardan 4419 qırımlı ve 1109 aqyarlı ola.
Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turı aprelniñ 21-nde olacaq. Qırımlılar esas Ukrainada rey bere bile.


text:
Nawaiyı mámleketlik kánshilik institutı Nókis filialında Fizikalıq hám yuridikalıq shaqslardıń múrajetleri boyınsha Ózbekstan Respublikasınıń «Fizikalıq hám yuridikalıq shaxslardiń múrajetleri tuwrısında»gı Nızamı (11. 09. 2017 j. ÓRQ-445) tiykarında jumıslar ámelge asırılıp atır.
Filialda puqaralardıń awızsha hám jazba múrajetlerin belgilep barıw ushın eki dizim dápteri ámelde qollanılmaqta. Filialda 2021 jıl yanvar-mart aylarında fizikalıq hám yuridikalıq shaxslardıń jámi 6 múrajetlerı belgilengen bolıp, sonnan awızsha múrajetlerı 6, jazba múrajetlar kelip túspegen. Filialǵa kelip túsken fizikalıq hám yuridikalıq adamlardıń awızsha múrajetlerı belgilengen tártipte kórip shıǵıldı.
Filialda eń kóp múrajetler túsip atırǵan máseleler boyınsha ótkerilgen analizler nátiyjesinde tómendegiler anıqlandi: Bos jumıs orınların hám jumısqa jaylasıw boyınsha 6 shaqırıq belgilengen bolıp, olardıń xammasi awızsha shaqırıq etken.
Navaiy mámleket taw kenshilik institutı Nókis filialı Nókis qala bántlikke kómeklesiw orayına aqırǵı ret 2021 jıl 25 mart kúni berilgen ámeldegi bolǵan jumıs jayları (vakant lawazımlar ) boyınsha esabatında filialda bos turǵan “Xalıq aralıq xamkorlik bólimi usılchisi” lawazımına hám Buxgalteriya bólimine “bas buxgalter” lawazımına múnásip xızmetkerdi jumısqa qabıllaw ushın bul lawazımda islew qálewin bildirgen kandidat shaqırıq etiwleri múmkinligi filial saytında daǵaza etilgen.
A.Akimova,
Filial koncelyariya bólimi baslıǵı.


text:
Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesine Bağçasaray rayon şurasınıñ deputatı Valeriy Gonçarenko tayin etildi.
Avgust 25-te Qırım «baş naziriniñ muavini» Dmitriy Polonskiy rayon devlet memuriyetiniñ hadimlerini yañı reisnen tanış etti, dep haber ete Qırım «ükümetiniñ» ruporı «Krıminform» saytı.
Gonçarenko qayd etti ki, yañı vazifede o, rayon köy ve orman hocalığını inkişaf ettirmege tırışacaq. O, rayonnıñ köy hocalığı içün suvnen teminlev zarur olğanını qayd etti.
Rayon devlet memuriyetiniñ reis muavini vazifesine Refat Derdarov tayinlendi. Bundan evel o Bazarçıq (Poçtovoye) köy şurasınıñ reisi edi. Dmitriy Polonskiyniñ aytqanına köre, Derdarov rayondaki milletlerara meselelernen oğraşacaq.
Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ sabıq reisi İlmi Ümerov bu sene avgust 19-da vazifesinden boşadı.


text:
İyün 29-da, çarşenbe künü Qırımda, «fevral 26 işi» boyunca yaqalanıp, apiste bulunğan siyasiy mabus Ali Asanovnıñ evinde dua keçirilecek, dep bildirdi Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl.
«Bugün saat 18.00 siyasiy mabus Ali Asanovnıñ evinde dua keçirilecek. Bu kibi dualar hırsızlanğan Ervin İbragimovnıñ evinde ve Ahtem Çiygoznıñ ev azbarında keçirildi», – dep bildirdi Celâl Facebook saifesinde.
İyün 19-da Bağçasarayda qırımtatarlar belgisiz ğayıp olğan Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimovğa bağışlanğan dua keçirdi.
İyün 24-te, cuma künü qırımtatarlar «fevral 26 işi» boyunca yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ Bağçasaraydaki evi yanında dua keçirdi. Azbarda olıp keçkenini belli olmağan şahıslar nezaret ete edi, Çiygoznıñ apayınıñ fikrince, olarnıñ rusiyeli mahsus hızmetlerniñ temsilcileri olması mümkün.
İyün 24-te aqşam Elmira Ablâlimova Facebook saifesinde rusiyeli uquq qoruyıcılarınıñ ziyareti aqqında bildirdi, olar oña «qanunsız faaliyetniñ mümkün olmaması aqqında» ihtar berdiler, o ise, bunı qırımtatarlarnıñ dua keçirmege niyetinen bağlı olğanını tüşüne.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksyonov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Olarnıñ arasında Ahtem Çiygoz da oldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri, apiste bulunğan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci siyasiy mabus olaraq tanıdı.
2016 senesi fevral ayında Qırım Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğal etilgen Qırımda 2017 senesi baarde 1,5 biñden 2 biñge qadar yarımada sakini Rusiye Silâlı quvetleriniñ saflarına alınacaqtır. Bunı fevral 14-de Qırımnıñ Rusiye arbiy komissarı Anatoliy Maloletko haber etti, dep yaza «RİA Novosti Krım».
«2017 senesi Qırımda askerlikke alınacaq insanlarnıñ sayısı küzge baqqanda daa ziyade olacaq. Böyle qarar Qara deñiz flotunıñ belli bir mütehassıslarğa ihtiyacı oldı. Eki buçuq-eki biñ qırımlını askerlikke almağa planlaştıramız», – dep ayttı Maloletko.
Onıñ bildirgenine köre, bir qaç yüz insan Qırım ile qomşu olğan Rusiye regionlarına belli bir zenaat alması içün yollanılacaqtır.
«Qırımnıñ arbiy komissarı olıp, vatandaşlarnıñ bir qısmı qıtada bizim arbiy bölüklerde olmağan zenaat saipleri olmasını müim dep sayam. Mobilizatsion rezerv olur. Mence, 150-200 insannı Qırımda olmağan zenaatlarnı ögrensinler dep, oquv bölüklerine yollaycaqmız», – dep qoştı Maloletko.
Anatoliy Maloletko 2016 senesi baarde «planları 99%-ğa amelge keçirilgenini» aytqan edi. Esas mesele aydavcılarnen bağlı oldı. Aydavcı şeadetnameleriniñ Rusiye qaidelerine köre deñiştirilmesine diqqat ayırılmağan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
ATR telekanalınıñ baş müdiri Elzara İslâmova ATR – dünyada yekâne qırımtatar telekanalınıñ satuvı aqqında öşeklerni red etti.
İslâmovanıñ sözlerine köre, telekanal bar küçü ile çalışa.
«Eki yañı leyhanı işlep çıqaracaqmız: sağlıq ve aşçılıq aqqında yayınlar olacaq. «Gravitatsiya» siyasiy yayınımız avgusttan çıqacaq, digerleri – sentâbr ayında. Media-şirketimizniñ bütün leyhaları: Lale bala telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radiostantsiyaları, «15 minut» haber saytı olğanı kibi çalışmaqta», – dedi Elzara İslâmova Qırım.Aqiqat saytına.
Onıñ sözlerine köre, Qırımda vaziyet şimdi ğayet qıyındır, ve telekanal istisna degildir.
«İş adamları kendi planlarını bir şaraitte tüşüne edi, yaşamağa ise diger şaraitlerde mecburmız. Biz de içtimaiy-iqtisadiy alanındamız, şunıñ içün Qırım is etkenini biz de duyamız. Bizde de muayyen qıyınlıqlar bar, ukrain reklama sımarlağan şahıslarnıñ bücetleri qapalı, Qırım şirketlerinde reklama bermege imkânları yoq, Rusiyeli – daa açılmadı», – dedi ATR telekanalınıñ baş müdiri.
Aynı zamanda İslâmova şunı da qayd etti ki, «telekanal etrafında menfiy malümatnıñ suniy tarqatıluvı mahsus yapılğan bir arekettir».
«Qırımtatarlar içün ATR telekanalı – adiy bir telekanal degildir, halq variyetidir. Şunıñ içün telekanalnıñ taqdiri aqqında nasıldır bir uydurmalar peyda olğanda, qırımtatarlar qasevet çekmege başlaylar», – dedi o.
Elzara İslâmova eger de telekanal ciddiy bir meselelerge ratskelse, ATR yolbaşçılığı bunı açıq sürette öz seyircilerine bildirecegine işandırdı.


text:
Kiyev – Soñki yıl devamında Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qırım musulmanları Diniy idaresini yarımadadaki vaziyetke farqlı qıymet keseler. Qırımtatarlarnıñ temsil organı Qırımnıñ şimdiki reberligine qarşı çıqa, Müfti Emirali Ablayev ise akimiyet ile sıqı iş tutıp, memurlar tarafından Müftiyatqa nisbeten o qadar müsbet munasebet 200 yıldır olmağanını bildirdi. Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında QMDİ areketlerine qıymet kesip, Meclis ve Müftiyatnıñ fikirleri farqlı olsa, qırımtatarlar bölüne bilemi-yoqmı añlattı.
– Mustafa ağa, Meclis ve Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ baqışları zıt kelgenini ayta bilemizmi?
– Zıddiyet yoq. Diniy idare işğalde qaldı. Ve faaliyetni devam etmek içün olar bazı şeylerge razı olmağa mecburlar, em de müim şeylerge. İşğalciler anda Tavriya diniy idaresini qurdılar. Olarğa er daim basqı yapıla, Diniy idare işğalciler istegeni kibi yapmasa, Rusiye qanunlarına köre qayd olmasa, Diniy idarege ait camilerni qoqla Tavriya diniy idaresine berecekler.
Şunıñ içün olarnıñ areketleri ve beyanatları Meclisniñ fikirlerine, elbet de, zıt kele, lâkin biz olarnı añlaymız, ve şimdilik kollaboratsionistler dep aytmayıq.
– Meclis ve Müftiyatnıñ fikirleri aynı degil, diniy merkezge esaslanğan ve siyasiy temsil organğa esaslanğanlar bölüne bilemi?
Diniy idareniñ yolbaşçısı hoş olmağan adamlarnen körüşe, olarğa müsbet laflar ayta
– Yoq. Menim fikirimce, ekseriyet, doqsan fayızdan ziyade Qırımtatar Milliy Meclisine esaslana ve Diniy idareniñ yolbaşçısı yapqan areketleriniñ sebebini añlay. Hoş olmağan adamlarnen körüşe, olarğa müsbet laflar ayta. Tabiiy ki, er kes buña qoltutmay, amma onıñ alını añlay.
Diniy idareniñ reisi şahsiy subette aynısını ayta, aks alda olar halqımızğa daa da büyük zarar ketire bileler, böle bileler. Biz böyle tüşünmeymiz, amma bu onıñ noqtaiy-nazarıdır.
– Bu sene qırımtatarlar içün parallel sürette eki hac teşkil etile. Birincisini QMDİ Rusiye Federatsiyasınıñ yardımı ile teşkil ete. Ekincisine Saudiy Arabistan para bere, amma siziñ yolbaşçılığıñızda teşkil etile...
– Matbuattaki haberlerge köre, Qırım musulmanları içün 300 yerni olar Rusiyege berilgen yerler cedveline kirsettiler. Bu qanunsızdır. Bizler Saudiy Arabistannıñ elçisi ile bunı laf etken edik, o, bunı reberligine yetkizecek, çünki bizim mustaqilligimiz bozulmaqta. Belki de, Hac meselelerinen oğraşqan nazirlik bunıñ inceliklerini bilmey. Amma şimdi añlaştıq ki, Qırım musulmanlarınıñ acılığı ukrain pasportları ile yalıñız Ukrainadan ve Ukraina içün yer boyunca olmaq kerek.
Şunıñ içün Rusiyege ayırılğan yer boyunca çıqacaq insanlar qanunnı bozacaqlar. Elçihane olarnıñ aldatqanlarını, Rusiye Federatsiyasınıñ diger regionlarında berilgen pasportlarnı köstergenini añlasa, bu güna olacaq, ve olarnı Saudiy Arabistandan quva bileler. Eñ azından böyle bir añlaşmamız bar.
– Qıtaiy Ukrainağa köçip kelgen Qırım musulmanlarına yardım etilemi? Yañı camilerniñ qurucılığı beklenilmeymi?
Bizler qıtaiy qısımda çoq qalmaycaqmız
– Yoq, bizler qıtaiy qısımda çoq qalmaycaqmız, ve azat etüv olacağını tüşünemiz. Er biri özüni terbiyeley. Lâkin Qırımğa yaqın regionlarda, anda işğalden evel de 12 biñ qırımtatarı yaşağan edi, mektep ve camilerni qurmaq kerek. Anda bir cami endi bar.
– Siziñ fikiriñizce, qıtaiy Ukrainağa köçip kelgen musulmanlar kimge esaslanmalı: Mecliske, Ukraina musulmanları Diniy idaresine ya da diger diniy merkezlerge?
– Bizler er daim Qırımtatar Milliy Meclisine esaslanmağa çağırğan edik ve çağıramız.


text:
Qırımda rusiyeli KHV duşmanlıq tili qullanaraq, Ukraina vatandaşlarını biri-biriniden nefretretlendireler.Böyle bir fikirnen martnıñ 25-nde Qırım uquqimaye gruppasınıñ mütehassısı İrina Sedova, Kyivde ötkerilgen «Qırımnıñ informatsion alemindeki duşmanlıq tili» adlı esabat taqdim etkende paylâştı, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
«Rusiye Federatsiyası Ukraina nezareti tışında qalğan topraqlarda, Ukraina qıta qısmında ve işğal etilgen topraqlarda yaşağan vatandaşlar arasında duşmanlıq caymaq maqsadınen yapa. Bu nefret küçünen vatandaşlar başqa vatandaşlarnen cenkleşmege keteler. Bu gibrid cenkte rusiyeliler zarar körmey esap. Olar Donbass sakinlerine «Donbass halqı» deyler, Qırım sakinlerine ise – rus deyler. Bu – Ukraina içinde duşmanlıq doğurmaqnıñ bir usulı», – dey Sedova.
Martnıñ 25-nde ukrain uquimayecileri 2014-2017 seneleri arasında Qırımnıñ informatsion alemindeki duşmanlıq tili adlı esabat taqdim ettiler.
Daa evel Qırım uquqimaye gruppasınıñ vekilleri «Qırımda din ve itiqad serbestligi» esabatını taqdim etken edi. Vesiqada, Rusiye ilhaq etken yarımdada 4 yıl içinde insan aqları bozıluvınen bağlı malümat taqdim etilmekte. Mühehassıslar, Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti sistematik olaraq din kütketlerniñ serbestligini boza degen hulâsağa keldi.
Qırım uquqimaye gruppasınıñ yolbaşçısı Olga Skripnik, Qırımda esasen musulmanlar ve Kyiv Patriarhatına bağlı kilsege qatnağanlar aşalanğanını qayd ete.


text:
Eski Qırım şeerinde suvnen bağlı meseleler sebebinden maalliy fevqulade vaziyet ilân etildi. Merkeziy suvnen teminlenmeni iyül 4-ke qadar tüzetmege planlaştıralar. Bu aqta Rusiyege boysunğan Qırım mesken-kommunal hocalığı naziri Aleksandr Jdanov iyün 28-de keçirilgen rusiyeli Qırım ükümetiniñ toplaşuvında ilân etti, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«İyün başında şiddetli yağmurlar yağdı, suspenziya köterildi. Suv bulanıqlığı seviyesi qaidelerge köre olması kerek olğan 25 milligrammdan 600 milligrammğa köterildi. Eski Qırımnıñ suv anbarından teminlenmesi toqtatıldı. Bundan sebep maalliy fevqulade vaziyet ilân etildi», – dep bildirdi Jdanov.
Onıñ sözlerine köre, şimdiki vaqıtta şeerge suv mahsus suv taşığan maşnalar vastasınen ketirile, arbiy adamlar ve kommunal hızmeti hadimleri yañı suv borularını qoya, suv ketirilmesi salı künü aqşamğa qadar ziyadeleştirilmek kerek, Eski Qırımda meseleni bütünley çezmege iyül 4-ke qadar söz bereler.
10 biñ kişilik şeer endi bir ay devamında merkeziy suvnen teminlenme olmadan yaşay. Aynı vaziyet Aluşta rayonındaki Aşağı Şuma (Nijnâya Kutuzovka) köyünde. Bu yerge suv avto tsisternalarnen ketirile, amma ava sıcaq olğanından sebep ealige suv yetmey.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukraina yarımadağa Şimaliy-Qırım kanalında suv berilmesini toqtattı. Bu kanal vastasınen Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85 fayızını teminley edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ fikirince, ATR telekanalı akimiyetni maqtamağan soñ Roskomnadzornıñ litsenziyasını alıp olamadı.
Bunı o, aprel 1-de Kiyevde Avropa ekspertleri ve siyasetçileri ile körüşüvinde birinci qırımtatar telekanalnı muzakere etkende ayttı.
Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire ki, milliy lider telekanal vaziyetni kerginleştirmey, vazifesini yapa ve vaqialarnı aydınlata edi, dep qayd etti.
«Onıñ esas qabaatı şunda ki, o, yalan aytmayıp, kerçeklerni bildirdi ve akimiyetni maqtamadı», – dedi Mustafa Cemilev.
Körüşüvde bulunğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bir mediaholdingniñ terkibine kirgen ATR ve «Lâle» telekanalları, em de «Meydan» radiosınıñ umumavropalı medeniy matbuat leyhası olaraq inkişafına ciddiy yanaşmağa çağırdı.
Aprel 1-den itibaren ATR işini toqtattı. Mart ayınıñ soñuna qadar telekanal Rusiye qanunlarına köre öyle de qayd olamadı.
Telekompaniya Roskomnadzorğa vesiqalarnı bir qaç kere bergen edi, lâkin olarnı farqlı sebeplerden keri qaytarğan ediler. ATR mediaholdingine kirgen Lâle qırımtatar bala telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radioları da aynı vaziyetke oğradılar. «15 minut» internet neşiri ve QHA da Rusiyede qayd etip olamadılar.


text:
Qaraqalpaq hayal-qızları ázelden sózge sheber, iybeli hám miynetkesh bolǵan. Ásirese, úy ruwzıgershilik buyımlarınan jaqsı paydalanıp, ájayıp hám mazalı taǵamlardı pisirgen. Házirgi waqıtta hayal-qızlarımızdıń xojalıqta qollanılatuǵın buyımların tek ǵana ayırım awıl aymaqlarda kóremiz. Olardıń ornın zamanagóy texnikalar iyelep barmaqta. Sol buyımlardıń biri gúbi-piskek. Bul haqqında biz Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleketlik muzeyiniń xızmetkeri Shahzada Dúysenova menen jaqınnan sáwbetlestik.
-XIX ásirdiń aqırında hám XX ásirdiń basında Qaraqalpaq xalqınıń tiykarǵı ónerleriniń biri aǵash ustashılıǵı bolıp, olar kóbinese turmısqa kerekli zatlardı aǵashtan islegen. Úy buyımlarınıń biri-gúbi-piskek, atlaw shelek mal saqlaytuǵın barlıq xojalıqlarda bolmaǵanı menen kópshilik úylerde bolǵan. Gúbi-piskek, atlaw shelek uyıtılǵan sútten sarı may alıw quralı sıpatında paydalanǵan. Qız-kelinshekler sıyırdıń sútin tasıtıp tógip almay pisiriwdi, onı suwıǵannan keyin ıdıslarǵa gúzege, tereńlew tabaqqa uyıtıwdı biliwi shárt bolǵan. Olar onnan may alıwdıń, gúbi pisiwdiń usılın jası úlken apalardan úyrengen. Gúbi-25-30 sm. juwanlıqtaǵı aq tal aǵashınan soǵıladı. Onıń biyikligi 140-150 sm. bolıp keledi. Gúbini islewde jas aǵashtan islew qolaylıraq bolǵan. Oyıp alınǵan aǵash truba sırnay formasına keltiriledi. Tómengi jaǵı suw aqpaytuǵın etip jaqsılap tıǵınlanadı. Gúbiniń joqarı jaǵı tómengi jaǵına qaraǵanda sopaqlaw bolıp, ol tarılıp yamasa, tez jaramsız bolıp qalmawı ushın joqarı hám tómengi jaǵı qursawlanadı. Gúbiniń ishindegi qatıqtı pisiwge arnalǵan qural piskek dep ataladı. Piskek hámme waqıtta gúbiniń ishinde turadı. Ol gúbiniń biyikligine qaray sozıladı. Xalıq arasında «gúbisine qaray piskegi» degen sóz sonnan qalsa kerek. Bunıń mánisi hámme nárse bir-birine sáykes bolıwı kerek degendi ańlatadı. Piskektiń sabınıń diametri 5-10 sm. bolıp, onıń basına atanax islep sapqa kiygiziledi. Bunda gúbiniń ishki diywalı menen atanaqtıń barlıq tárepinde 1-2 sm. ashıqlıq bolıp, qatıq pisken waqıtta onıń erip turıwın támiyinleydi. Gúbi pisiw ózine tán sheberlik, uqıplılıq, ziyreklilikti talap etedi. Informator S.Qutlımuratovtıń aytıwınsha «Ayırım tájiriybesiz qız-kelinshekler dáslep gúbini durıs pise almay, qatıqtı shashıratıp ústin wayran etetuǵın jaǵdaylarda bolǵanın aytıp ótedi. Bunday jaǵdayda olar kóyleginiń aldına fartuk baylaytuǵın bolǵan. Gúbi-piskegi menen barlıq waqıtta taza turıwı kerek bolǵan. Onı paydalanar aldında ıssı suw menen 2-3 márte shayıwı shárt. Usı gúbi piskek penen may alıwda teńdey xızmet etetuǵın jáne bir qural atlaw shelek bolıp tabıladı. Atlaw-qazan atlaw hám shelek atlaw bolıp keledi. Ekewi tek úlken kishiligine qaray ayırıladı. Atlaw shelek aq taldıń aǵashınan aǵash ustası tárepinen islengen. Bunda aǵashtıń diametri 18-20 sm. shamasında, biyikligi 60-70 sm. boladı. Atlaw piskek formasında bolıp, shelektiń biyikliginen 5-6 sm. bolıp keledi. Gúbiniń mayın alıwda 2-3 kún jıynalǵan qatıq gúbige quyılıp, pisiledi. Soń qazanǵa quyılıp, qazan atlawdıń járdemi menen atlanadı. Eki alaqan menen atlaw alǵa hám keyinge qaray atlanıp islenedi. Qazandaǵı atlanǵannıń betindegi mayın úlken shómish penen qalqıp alınıp, aǵash shelekke quyılıp, shelek atlaw menen dawam ettiriledi. Qazandaǵı mayınan ayırılıp qalǵan qatıq ayran dep ataladı.
Házirgi waqıtta bunday gúbi-piskekler awıllıq jerlerde siyrek qollanıladı. Bular respublikamızdaǵı muzeyler kórgizbe zallarınan orın alǵan.
Minekey, áziz oqıwshılar sizler hayal-qızlarımızdıń paydalanǵan gúbi-piskek haqqındaǵı maǵlıwmatqa iye boldıńız. Sizler klubımız arqalı basqa nelerdi bilgińiz keledi. Yaki, atalarıńız hám kempir apalarıńızdıń eski buyımları bolsa, tolıq maǵlıwmat jıynap, «Miyras» klubına xatlarıńızdı jollasańız boladı.
Klubtı tayarlaǵan: Jeńisgúl IBADULLAEVA


text:
İlhaq etilgen Qırım ve Kyiv nezareti tışında qalğan Donbassta ekologik vaziyet “pek havflı” dep ayttı sentâbrniñ 1-nde Ukrainanıñ Ekologiya nazirliginiñ başı Ostap Semerak. Onıñ sözlerine köre, bunı 2017 senesi Ukraina Tabiat nazirligi ile Ukrainadaki OSCE leyhası çerçivesinde ötkerilgen ortaq teqdiqatlar tasdıqlay.
“Telüke aqqında men bu yıl Berlinde OSCE Parlament assambleyasında ve Strasburgda Ukraina-AB Birleşmesiniñ Parlament komitetinde maruza oquğan edim. Bu topraqlar azat etilip acele tedbirler körülmegence, Ukraina ve Avropa içün bunıñ neticeleri felâket ketirebilir”, – dep yaza ukrain naziri Facebookta.
MEVZUĞA DAİR: Qayğılı tahminler: Qırım ekologik felâketke doğru kete
Herson vilâyetinde, Rusiye ilhaq etken Qırımda yerleşken“Krımskiy titan” zavodı tarafından vilâyet toprtaqlarındaki suvlarnıñ kirlenüv derecesi ölçemek içün suv, topraq ve ava nümüneleri alınuvı teşkil etilgen edi.
Daa evel vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde köçken şahıslar meseleleri naziriniñ muavini Yuriy Grımçak Qırımnıñ ekologik vaziyeti “felâketli” olğanı aqqında aytqan edi.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin mart 5-den ilk sefere cemaat ögünde köründi.
Putin Qırğızistan prezidenti Almazbek Atambayev ile mart 16 künü Sankt-Peterburgnıñ Konstantin sarayında körüşti.
Onıñ sağlığı ve bulunuv yeri aqqında olğan laflarnı izaatlap, Putin böyle dedi: «Oşeksiz yaşayış can sıqıcı olur edi».
Rusiye prezidenti Vladimir Putin 10 künden ziyade cemaat ögüne çıqmay edi, martnıñ 5-den, bundan sebep onıñ hasta olğanı aqqında öşekler tarqtaldı.
Temsilcisi Dmitriy Peskov vaziyetni izaatlamayıp, bu aqta çeşit fikirlerni «baar kergini» olaraq adladı. Aytqanı kibi, Putin sap-sağlamdır ve pek meşğuldir.
Kreml Putinniñ bir qaç körüşüvinden foto bastırsa, Rusiye matbuat vastaları olarnıñ çoqtan çıqarılğanını ayta edi.


text:
Qırımda Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Arsen Cepparovnıñ sağlığı fenalaştı ve o oña tibbiy yardım kösterilmesini istey. Bunı iyünniñ 16-da Cepparovnıñ advokatı Cemil Temişev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Onıñ (Arsen Cepparovnıñ – QA) ciddiy bir sağlıq problemleri bar edi, amma buña baqmadan, uydurılğan sebeplerden onı 20 künge kartserge qapattılar. Suvuq ve dım olğanından büyrekleri suvuqlandı, bir sıra yanğı peyda oldı», – dep qayd etti Temişev.
Onıñ bildirgenine köre, Cepparov oña tibbiy yardım kösterilmesi içün er kün ariza yaza.
«Aynı ariza yazmağa rica ettim, onı SİZO yolbaşçısı ve tibbiy bölük yolbaşçısı adına yollamağa isteyim. Bu arizanı cumhuriyet prokurorı ve Rusiye insan aqları vekâletlisine yollaycam», – dep qoştı Temişev.
İyünniñ 13-de Cepparovnı 25 künge qadar kartserge qapattılar, sebebi SİZO memuriyetiniñ talabınen odasına qapu açmağanı olğan eken.
Cepparov SİZOda yatqan soñ sağlığı pek fenalaşqan, advokatları qırımlığa tibbiy yardım köstermege talap ettiler.
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Refat Alimov ve Arsen Cepparov 2016 senesi aprel 18 künü Qızıltaşta yaqalanğan soñ apiste yatalar. Birinci dört Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işiniñ» mabüsi 2016 senesi fevral 11 künü yaqalanğan edi. Olardan eñ çoq tanılğan insan aqları kontakt gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kukudır. Ondan ğayrı qurucı olıp çalışqanlar aluştalı Muslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, em de Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Siruk tutulğan edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Çelebicihannıñ evlenüv ikâyesi biraz apokrif körüne. Romantik ananelerge köre, o, tanımağanımız bir qıznı sevgen edi, amma yoqsullıq olarnıñ taqdirlerini bağlamağa mania oldı. Dostları oña Kezlev bayı Seit Abdi Acınıñ qızı ile evlenmege tevsiye etken ediler – qız ana-babasınıñ yekâne qızı edi. Böyle bir aile Nomannıñ yaşayışında fuqarelikke noqta qoyacaq edi, amma aynı bu sebepten onıñ bir çoq şübeleri bar edi. Çelebicihan paranı tüşünmege istemegen edi.
Sevgi ve ihtiyac arasında
Amma oqumaq ve halqına hızmet etmek arzusı o qadar küçlü edi ki, qaramanımız Kezlevge kelip evlene ve Peterburgğa fuqare talebe olaraq degil, zengin bir zadekân olıp qayta. İmperatorlıq cenk neticesinde dağıldı, ve paytahtta aşayt qıtlığı bar edi.
Faqat Noman aile ayatından zevq çıqaramadı. 1916 dekabr ayı – 1917 yanvar ayında Rusiye orduları Avstriya-Alman orduları aman-aman yarısını yoq etken Romaniya ordusına yardım etmege mecbur oldı. Romaniya cebesi şekillendi ve Çelebicihan göñülli olaraq anda ketti. Asker ötmegini çoq aşamadı – mart başında Rusiye mutlaqiyeti tüşti, bu sebepten Qırım canlanmasında iştirak etmege arz etken Noman evge ketmege aşıqtı.
Halq lideri ve müfti
1917 senesi aprel 2-de (eskiden mart 20-de, bu sebepten künler qarışa bazı yerlerde) Noman Çelebicihannı ve İstanbulda sınıf arqadaşı olğan dostu, soñki sene devamında Rusiye imperatorlıq ordusınıñ praporşçigi Seydametni cebeden ketirgen tren Aqmescit vokzalına keldi.
Beş kün içinde Qırım paytahtında qırımtatar delegatlarınıñ (aman-aman eki biñ kişi bar edi) umumiy toplaşuvı açıldı, «Qırım musulmanları icra komiteti» saylandı. 48 insandan ibaret olğan qırımtatar idare organınıñ yolbaşçısı Çelebicihan oldı. Musulman icra komiteti azalarınıñ aman-aman 80% farqlı sotsialistler edi, şu sebepten liderniñ esasen inqilâpçı deñişmelerine qoltutqan ediler.
Aprel 18-den itibaren qırımtatarlarnıñ bütün işlerini Musulman icra komiteti baqqan edi. Qırımlılarnıñ artıq resmiy lideri olğan Çelebicihannıñ esas vazifeleri şöyle edi: Qırım Meclisiniñ saylavlarını azırlamaq, maneviy islâat ve tasil islâatı. Çelebicihan sayesinde Aqmescitte qadın-qızlar gimnaziyası ve tehnikum açıldı, Zıncırlı medresede Pedagogik institut şekillende, qırımlı ocalarnı seviyeni arttıruv qısqa müddetli kurslar ve mecburiy imtianlar qaplap aldı. Bir qaç qırımtatar gazetası neşir etilmege başladı.
Noman Çelebicihan tarihta ilk sefer doğru demokratik rey berüv neticesinde Diniy idaresiniñ reisi – Qırım, Ukraina, Litvaniya, Poloniya ve Rusiyeniñ ğarbiy qısmı müftisi vazifesine saylana
O vaqıt Noman Çelebicihan tarihta ilk sefer doğru demokratik rey berüv neticesinde Diniy idaresiniñ reisi – Qırım, Ukraina, Litvaniya, Poloniya ve Rusiyeniñ ğarbiy qısmı müftisi vazifesine saylanğan edi.
Diger yañılıqlar arasında – qırımtatar qadınları feceresiz yürmege başladı, konservativ çevreler buña qarşı çıqtı. Zemaneviy müfti ve onıñ «dinsizligine» qarşı küreş tam dört ay sürdi. İyül 24-te «eski» diniy idare ve asılzadeler lideri İbraim efendi Tarpi Musulman icra komitetinden quvuldı. Sentâbr ayından başında Musulman alimleri birligi parallel merkezini qurmaq ıntıluvına liberal gençler yol bermedi.
Noman Çelebicihan diger siyasiy baqışlarınıñ tarafdarlarına bağlı olmağa istemeyip, 1917 senesi yazında Milli Firqa teşkilâtını qurmağa başladı, özü ve Seydamet yolbaşçılıq ettiler. Oktâbr ayında Bütün Qırımtatar Milliy Qurultayında firqa programması belgilendi – yerli qurulışlarnıñ inkişaf esnası ve Milli Firqanıñ Qırımdaki tesirli bir küçke çevirmesi başladı.
İmperatorlıq ordusı polklarınıñ ukrainleştirüvi misalinde Çelebicihan qırımtatar arbiy qurulışlarınıñ meydanğa ketirilmesini tüşüne. 1917 senesi mayıs-iyün aylarında Qırım atlı polkunıñ yedek qısımlarını Qırımğa avuştırmaq ricası ile arbiy nazirge muracaat ete ve Petrogradğa eyyet yollay, amma red cevabını ala. Böylece, Çelebicihan yarımadada qalğan qırımtatar askerlerini bir komandanlıq olaraq tizmege başlay. 1-inci qırımtatar batalyonı böyle qurula.
Apiske alınması ve azat etilüvi
1917 senesi iyül ayında komandanlıqnıñ batalyonnı yürüş polkuna kirsetmek ve cebege yollamaq istegi ile bağlı çatışmalar yüz berdi
1917 senesi iyül ayında komandanlıqnıñ batalyonnı yürüş polkuna kirsetmek ve cebege yollamaq istegi ile bağlı çatışmalar yüz berdi. Askerler qalıp, inqilâp şaraitlerinde evlerini qorumağa istegen ediler. Aynıñ ortalarında Aqmescit asker deputatlarınıñ şurası Nomannı askerlerni qızıştırması ile qabaatladı, ananeci qırımlılarnıñ bir qısmı ise Çelebicihannı Türkiye ile bağlarnen qabaatlap, istihbaratqa şikâyet ete.
Neticede avgustnıñ ya 5-de, ya 9-da (eskiden iyül 23 ya da 27 künü) Çelebicihannı almağa keleler. Onıñ o kün ile bağlı olğan hatıralarından:
«Saba saat 4-te olğan edi. Yazıp otura edim, bu sebepten aman-aman on daqqa devamında qapu zili çalınğan edi. Hızmetçiler hasta edi, bu sebepten özüm qapuğa barıp soradım:
– Kim o?
– Militsiya yolbaşçısı olam, Çelebiyevni körecem! – dedi o.
– İzniñiz ile Çelebiyev bunı tüşünsin! – dep ayttım men, ve vaziyetni tüşünmege başladım. Qapunı açmasa edim, sabağa qadar beklep, qapu ve pencerelerni qırmağa başlar ediler. Qurşunlar maña urulsa edi, qarşı çıqmaz edim, amma iç bir qabaatı olmağan hızmetçiler de zarar köre bilir edi. Bu sebepten qapunı açtım. Yanıma kelgen hızmetçilerge bunı añlatıp, militsiyanıñ yanına çıqtım. On eki kişi edi, militsiya yolbaşçısı ve erkekler. Meni yaqalamaq içün kelgenini ayttılar. Vesiqalarğa köre, ğaliba, «istihbarat bürosından» ediler, er bir kişini, şu cümleden baş nazirni, yaqalamağa aqqları bar edi. Men razı olmayıp ayttım:
– Qırım müftisi olam, bu yer menim rezidentsiyam. İç işler naziriniñ izni olmasa, iç bir kimseniñ meni apiske almaq aqqı yoq. Birisi meni apiske alacaq olsa, buña yol bermemek içün elimden kelgenini yapmağa azırım. Buña qarşı narazılıq bildirem, ve narazılıq bildirmege devam etecem. Keçici ükümetniñ resmiy hızmetinden kelgeniñizni bilem, amma öz istegim ile kelmeycem. Sert küç qullanmağa mecbur olacaqsıñız!..
Silâlı erkekler meni zorlap evden çıqardılar. Men özümni mabus saymayım dep, olarnıñ areketlerine itiraz bildirdim. Bunı Aqyarda da bildirdim. Olardan meni mabus olaraq tanımamağa talap etip, Müftilik istihbarat bürosına boysunmağanını isbatlamağa tırıştım...».
Çelebicihannen beraber qırımtatar batalyonınıñ komandanı praporşçik Şabarov da Aqyarğa ketirildi.
Akimiyetniñ areketlerine cevap olaraq qırımtatarlar açuvlanmağa başladılar
Akimiyetniñ areketlerine cevap olaraq qırımtatarlar açuvdan telegramma yazmağa başladılar, cemaat teşkilâtları toqtamayıp toplaştılar, qırımlı askerler Aqyar apishanesi yanına kelgen ediler. Ne yapacağını şaşırğan akimiyet avgustnıñ ortalarına qadar miting ve toplaşuvlarnıñ keçirilmesini yasaq ete.
Ertesi künü Çelebicihan ve Şabarov azat etile, istihbarat olarnı yaqalamaq içün sebep olmağanını tanıy. Aqyar ve Aqmescitte müftini hayırlavlar beklegen edi – bir noqtada o akimiyetniñ masüm qurbanı oldı, yarımada ealisi arasında onıñ itibarı daa ziyade arttı.
(devamı bar)
Sergey Gromenko, Qırım tarihçısı, Ukrain milliy hatıra institutınıñ hadimi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün