text:
Tatarstan neften Tatarstanda eşkärtäçäklär
Tatarstan massaküläm mäğlümat çaraları bu atna axırında safqa basqan “Tübän Kama neft'” eşkärtü kompleksına zur iğtibar kürsättelär. Ber qaraşqa, respublikanıñ industrial' töbägendä tağın ber yaña şirkät açıluı ällä nindi iskitkeç yañalıq ta tügel kebek. Läkin älege kompleksnıñ ike etabı da eşlänep betkäç, Tatarstan üzeneñ kükertle neften üze eşkärtä başlıyaçaq. Menä monısı inde tatarstanlılarğa turıdan turı qağılaçaq. Biredä bik kiräkle bitum, dizel' yağulığı inde yasala da başladı. Kiläçäktä «Tatneft'» neft'ne torba aşa quu belän genä şöğellänmiäçäk. Tübän Kamada mazutnı eşkärtü dä, vodorod çığınu da, elektr energiäse häm par yasaw da nıqlı nigezgä salınaçaq. 700 million kubometr vodorod yasawğa tügel, Tübän Kama şähären gazlaştıru öçen qullanılaçaq. Rusiädä äle mondıy sänäğät kompleksları yuq. Küräseñ, şuña kürä dä tantanalı waqiğada respublikanıñ iñ yuğarı citäkçeläre qatnaştı. Tözüçelärgä iñ yaxşı sänğätkärlär mädxiä cırladılar, alarnı çäçäklärgä, büläklärgä kümdelär.


c: text/html

text:
İjawda borınğı muzıka belän qızıqsınuçılarnı zur festival' kötä
Ä tizdän İjawda fin-uğır yäşläreneñ etnofuturizm muzıkal' festivale bulaçaq. Anıñ maqsatları xaqında kompozitor, muzıka belgeçe Marina Xodıreva bolay dide.Audio
Un yıllap elek İjawda Marina Xodıreva häm tağın berniçä keşe, aları xättä udmurt milläte wäkilläre dä tügel, respublikanıñ tönyağında yäşäwçe udmurt, besermän cırları tuplanğan taba-plastinka çığardı, soñraq başqa töbäklärdän cıyılğan fol'klor cırları belän tulılandırılğan tağın ike taba häm zamanğa yaraqlaştırılğan lazer diskta dönya kürde.Marina Xodıreva belderüençä, bu icadi törkemneñ respublikada yäşäwçe başqa xalıqlarnıñ borınğı cırların yazdırıp, alarnı da xalıqqa täqdim itärgä niätläre bar.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
GKÇP fetnäsenä 15 yıl. Forostan qaraş
1991 yıldağı avgust fetnäsenä 15 yıl tulğan könnärdä qırımnıñ kön'yaq şähärläre buyınça säfär itü bik tä ğibrätle. Çönki GKÇP kütärgän tayaqnıñ ber başı Mäskäwdäge aq yortqa terälgän bulsa, ikençe başı Qırımdağı Foros dip atalğan yal yortına törtelgän. Şul qädär zur il başlığın zatlı sarayğa bikläp, xakimiät dilbegäsen öç köngä genä bulsa da qulğa töşerüne xäterlätep tora bu Foros digän süz.
Sovet zamanında Gorbaçev yazlığı tözelgängä qädär bu awılnı bik azlar belgän. Barı tik yaqındağı Maksim Ğor'ki yazlığı buyınça ğına. Ä inde SSSR prezidentı, general' sekretar' yal itü öçen binalar salınğaç häm dä 1991 yılda öç kön buyı biklänep yatqaç, KPSS annarı Sovet ile taralğaç Foros böten dönya öçen ataqlı urınğa äylände. Xäzer inde Forosta yal yortları işäygän, eş urınnarı artqan. Diñgez buyındağı taw-taş arasındağı ğadi cir kisägendäge Foros xäzer şähärçek dip sanala häm anda fatirğa kerü bäyäläre Yalta urtasındağı bäyälärgä tigezläşkän. Xälbüki, bu şähärdän yıraq tügel Gorbaçev yortı häm ul citäklägän il yuqqa çıqsa da, üz däräcäsen yuğaltsa da Foros Foros inde ul.
Bu könnärdä min Sevastopol' belän Yalta arasındağı şähär – awıllarnı berniçä tapqır üttem. Ämma Gorbaçev yortı urnaşqan sarıç borılışına kerep bulmadı. Militsiä maşinası tora. Kerü ğomumän tıyıla. Şunısı bilgele, Qırımnıñ xucaları Ukraina başlıqları Gorbaçev yazlığında tuqtalmıy, kürşedäge başqa yortlarda yal itä. Xätta Ukrainanıñ elekkege Prezidentı Kuçma da Gorbaçev tüşägendä yoqlarğa telämi. Kürşe mäydandağı başqa yortlarğa kilä. Barı tik Gorbaçev yortınıñ Urraina räsmi milke buluı ğına nığıtılğan häm monda ilgä kilgän zur qunaqlar gına urnaştırıla. Berär waqıt monda GKÇP muzeye bulırmı, yuqmı berkem belmi. Minem kebek kerep qararğa teläwçelär küp bulsa da, alarğa cawap birü, süz quşu urınsız toyıla. Asılınıp ülüçe yortında bawnı iskä alırğa yaramağan kebek Qırımda Foros tiräsendä süz quyırtu kileşmi dilär. Xäyer 15 yıl elek bulğan waqiğanıñ däwamı Sarıçta Forosta ğına, ä Sevastopol'da, Aluştada, Feodosiädä açıq kürenä. Danlı diñgezçelär şähäre Sevastopol' anıñ bik ük yaxşı cıyıştırılmağan uramnarı xäzer inde bötenläy başqaça. Uramnarda soraştırğan keşelärneñ küzläre moñsu, ömetsez. Diñgezçelärneñ ap-aq kiemnäre, altın pogonnarı yaltırağan çorlar betkän. Ägärdä Rusiä Qara diñgez xärbi flotın monnan çığarsa Sevastopol'dä tormış tuqtalaçaq, dilär. Yalta şähärendäge ataqlı diñgez yarı mäydanında meñlägän distälägän keşelär qullarına maymıllar häm yabalaqlar kütärep yörilär. Turistlar menä şuşı canwarlar belän fotoğa töşü öçen 10 grivna, yäğni 2-3 dollar tülärgä tieş. Bazar iqtisadınıñ sulışı härqayda sizelep tora. Xäzergä turizm yal itü industriäse şäbäymäsä dä monı 90 yıllar başı belän çağıştırıp bulmıy. Elek Zori Rossii dip atalğan sanatoriy xäzer Zori Ukrainı dip atala. Sevastopol'dan Yaltağa alıp barğan avtobus yörtüçedän maxsus soraştım. GKÇP fetnäse sezne quandırdımı, ällä borçıdımı. Yuq dide ul. Zur butalçıq qına kilep çıqtı annan. Ul şofer Qırımdağı tormışnıñ Törkmänstandağı, Tön'yaq Koreyädäğe kebek buluın hiç kenä dä telämi. Ni disäñ dä yäşäsen yäşägän, aşıysıñ aşağan. Sovet sistemasınıñ ğömere betkäne bolay da añlaşılğan. Ä sin şul könne 19-20 avgustta qayda buldıñ, Gorbaçevqa bulışırğa teläp Forosqa kilergä tırışmadıñmı dip soradım. Forosnı Gorbaçev yazlığı urnaşqan cirendä ike yağına da qızıl pogonlı soldatlar tözelgän ide. Ber genä çikläw – tuqtalu tıyıla. Tiz genä ütep kit, yulıñda bul. Başqa çaralar, tıyular kürelmägän. Annarı tağın ber säbäp. Gorbaçevnı üz tiräsendäge partiä saq astına alğanda, qırım kibetläre şıp-şır buş bulğan. Kibet kiştälärendä barı tik diñgez käbestäse genä bulğaç, ilbaşın qotqaram dip kem qızıl pogonnıylarğa taşlansın. Qızıl pogonnar ciñsä näq elekkeçä qalır ide – öställärdä diñgez käbestäse, küz aldında “Pravda” gäzite, tälinkädä – qızıl suğan. Şämäxä qızıl töstäge Qırım suğanın 'beläsezme. Ul üze açı tügel, anı ipisez dä aşap bula. Ämma şuşı qızıl suğannı ğına aşap yäşäp bulmıy. İt, may, balıq kiräk. Hiç'yuğı - bäräñge. 1991 yılğı fetnäçeläre şunı iskä almağanğa kürä ciñelgänder dä. Qabığı qızıl, eçe susıl, ämma bu Qırım suğanı çın suğannı alıştıra almıy. Menä şuña kürä dä Mäskäw uramnarına tanklarnı çığarğan generallar xalıqqa üzlären añlata almağannar. Çönki il belän idärä itü öçen, mul tormış qıru öçen ber qızıl qabıqlı, ber qızıl pogonlı bulu ğına citmi. 15 yıl elek bulğan fetnä menä şunı açıqlağan da inde.Rimzil Wäli, Qırım


text:
Älifba
Älifba här telneñ awazlarına turı kilgän häreflär tezemeder. "Älifba" süze ğäräp teleneñ berençe ike härefe isemennän oyışqan.
Tatar teleneñ häzerge waqıtta bernäçä älifbası bar: 1. Räsmi bularaq qullanışta bulğanı - Kiril älifbası. 2. 2000. yıllar başında kertelä başlanğan, läkin soñraq Räsäy xökümäte tarafınnan tıyılğan Yañalif.
Yazulı belgelär taşığan añlam buyınça tellär ike törgä bülenä: tawışçıl tellär (fonetik tellär) häm ideogramlı tellär. Tawışçıl tellärdä här ayırım belgeneñ añlamı bulmıy, ul berär awaznı ğına belderä häm añlamnı başqa häreflär belän bergä kilgändä genä qazana. İdeogramlı tellärdä ğädättä här belge berär äyberne añlata, qayber äyberlär ike yä kübräk belge belän belderelä (ürnäge: Yapon tele).
Ölkälärdä qullanıla torğan älifbalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Älifbalar : Latin älifbası , Kiril älifbası , Latin da Kiril älifbaları , Yunan älifbası , Görci häm Ärmän älifbaları
Abyatlar: Ğäräp älifbası , Ğäräp häm Latin älifbaları , Yähüd häm Ğäräp älifbaları
Abugidalar: Tunyak Indik , Kunyak Indik , Thaana , Efiopik , Efiopik hem Arep
Logografik+eyikli: Saf logografik , Bootalgan logografik hem eyikli , Elifba-beyli eyikli de ciklengen dereyede logografik Elifba-beyli eyikli


text:
Yekaterinburda tatar-başqort ictimaği oyışması xisap cıyılışı uzdırdı
Yekaterinburg şähärendä urnaşqan Tınıçlıq häm Duslıq yortında Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort ictimaği oyışması äğzalarınıñ çirattağı cıyılışı bulıp uzdı. Cıyılışta qatnaşuçılar arasında tatar häm başqort aktivistlarınnan tış, Yekaterinburg şähär duması deputatı Oleg Xäbibullin, Sverdlovski ölkä Yazuçılar berlege räise Yuri Kazarin häm Rossiä Yazuçılar berlege räistäşe Valentın Luq'yänin bar ide.
Mäcit Ğafuri isemendäge oyışma citäkçese Söfxät ağa Nadıyrov cıyıluçılar aldında uzğan eşlär turındağı xisap belän çığış yasadı. Cıyılışta kön tärtibendä qaralğan mäs'älälär arasında Musa Cälilneñ 100 yıllığına bağışlanğan çaralarğa yomğaq yasaldı, milli eşlär buyınça könüzäk problemalar barlandı.
15 fevral' köne Sverdlovski ölkäsendä uzğan yıl iğlan itelgän Cälil yılın tögälli.
2006 nçı yıl buyına tatar xalqınıñ batır ulına bağışlanıp uzdırılğan çaralar bixisap. Şul uq waqıtta uzğan yıl eş yünäleşenä kertelgän qayber çaralarnı ğämälgä aşıru bu yılğa qaldı.
Andıylarnıñ berse itep Musa Cälilneñ saylanma äsärlärennän tözelgän öç tomlıqnı atarğa bula. Tatar, rus, ingliz tellärendä öç teldä çığarılaçaq saylanma şiğerlär öç kitap bulıp bastırılıp, suvenir tartmada berläşterelep dönya küräçäk. Sverdlovski ölkä Yazuçılar berlege räise Yuri Kazarin äytüençä, bu eşkä aqça tabılğan, basmalarnı tuplap, kirägen tärcemä itü buyınça zur eş başlanğan. Yuri Viktoroviç şulay uq Musa Cälil isemendäge ädäbi premiä buldıru turındağı täqdimneñ bügenge köndä yaqlaw tapmawı turında da äytep ütte. Yazuçılar berlege räise, bu yılda uzdırılaçaq çaralarğa tuqtalıp, tatarlar tuplanıp yäşägän Krasnoufim töbägendä şiğer marafonı uzdırırğa cıyınuları turında belderde.
Tatar ictimaği oyışmaları wäkilläre, bik açınıp, Yekaterinburg şähäre uramnarınıñ bersenä Musa Cälil isemen birü turında küp yıllar artınnan yörep tä, axır çiktä bu isemne şähär çitendä urnaşqan Sadovıy bistäseneñ taşlandıq uramnarınıñ bersenä birelügä qaytıp qaluı turında söylädelär. Şulay uq qaharman şağirgä häykäl tözü öçen maxsus fond buldıru turında da süz alıp barıldı.
Tatar ictimaği xäräkäte veteranı Rinat äfände Wälullin fikerençä, milli ğorurlıq bulıp sanalğan isemnärne mäñgeläşterü, milli mirasnı saqlaw eşlärenä yäşlärne cälep itärgä kiräk. Alğa barğan eşlär çamalı, yäşlärne cälep itep bulsa, bu yaña köç zur eşlär başqarırğa yärdäm itär ide, dide ul.
Uzğan yıl Sverdlovski ölkäsendä Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort ictimaği oyışması citäkçese Söfxät Nadıyrov başlanğıçı belän Musa Cälilneñ 100 yıllığına bağışlanğan istälek medale buldırılğan ide. Bu medal'gä milli eşlärdä başlap yörüçe tınğısız yöräkle aktivistlar, qäläm ostaları, Musa Cälilneñ yubiley çaraların oyıştıruda üzlärennän zur öleş kertüçelär layıq buldılar. Söfxät ağa äytüençä, älege medal' üz iälären Tatarstan cirendä dä, Orenburda da, Mäskäwdä dä tapqan.
Cıyılışta Musa Cälilneñ 100 yıllığına bağışlanğan istälek medale Sverdlovski ölkäse Yazuçılar berlege räise Yuri Viktoroviç Kazarinğa, Rossiä Yazuçılar berlege räistäşe Valentin Petroviç Luk'yaninğa, tatar häm başqort milli oyışmalarına törle çaralar uzdıruda häm mäçetlärgä daimi räweştä yärdäm kürsätep toruçı Yekaterinburg şähär Duması deputatı Oleg Bähali ulı Xäbibullinğa tapşırıldı.
Valentin Luq'yänin cawap çığışında Cälil icatı anıñ öçen härwaqıt tormış ürnäge bulıp toruın äytte häm şundıy ul tudırğan tatar xalqına olı xörmäten belderde. 1955 nçe yılda, Ural yaqlarına küçep kilü belän ük, iñ köçle tä'sirläremneñ berse biredä eşçän, ğädel, buldıqlı tatar xalqınıñ biredä küp buluı dide ul. Yarım şayarıp, ul Sverdlovski yağın tatar xalqı başqalası bulırğa layıqlı yaq dide. Tatarlar biredä töp xalıq, bu cirneñ xucaları bulırğa xaqlı xalıq, dide Valentin Petroviç.
Cıyılışta tatar ictimaği oyışmaların berläşterü Forumın uzdıru buyınça fiker alışular bulıp uzdı.
Qatnaşuçılar fikerençä, Sverdlovski ölkäsendä Bötentatar Forumın uzdıru bik kiräk. Moña qädär qaysı eşläp, qaysı käğäzdä qalıp kilgän utızlap tatar milli oyışmasın berläştererlek, alarnıñ eşenä yünäleş birerlek üzäk tözep bulsa, millät aldında torğan könüzäk mäs’älälärne çişü küpkä ciñeläyer ide. Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort ictimaği oyışması wäkilläre ölkädäge tatar deputatlarına häm millät yazmışına bitaraf bulmağan keşelärgä şundıy täqdim belän çığarğa qarar ittelär.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Amerikan xökümäteneñ Katrina ğarasatı belän niçek eş itüen Kongress tikşeräçäk
Quşma Ştatlarnıñ Wäkillär Palatası häm Senat citäkçeläre Katrina ğarasatına cawap çaralarnı tikşerü öçen Kongressnıñ urtaq komissiäsen tözergä kileşte. Demokrat senator Hillary Clinton bu eşne 11 Sintäber höcümnären tikşergän komissiä qısalarında alıp barırğa täqdim itte. Elegräk prezident Bush üz tikşerüen başqaarçağın äytkän ide. Ämmä tänqitçelär, küp citeşsezleklär öçen prezident üze cawaplı dip, anıñ bu niätenä qarşı çıqtı.
"Katrina aldınnan, Awgustnıñ 27sendä prezident ğädättän-tış xäl turında dokument imzaladı, federal xökümät bu qazağa qarşı toru eşe belän citäkçelekne üz östenä aldı. Nindider säbäplär arqasında bu eş barıp çıqmadı."
Nindi xatalar kitkänen açıqlaw öçen Bushnıñ üz tikşerüen ütkärü niäten Clinton kölkele dip atadı:
"Minemçä, xökümät üzen üze tikşerä almıy. Şuña kürä min bäysez tikşerü ütkärergä çaqıram."
Tağı da köçleräk tänqitne Senatta demokratlar citäkçese Nancy Pelosi yawdırdı. Ul Ğädättän-tış xällär waqıtında idarä itü agentlığı başlığı Michael Brownnı kiçekmästän urınınnan alırğa çaqırdı. Moñarçı at tamaşaları oyıştıru belän şöğellängän bu keşene bu urınğa prezident Bush quyğan ide. Pelosi süzlärençä, Bush cawaplılıqnıñ ber öleşen öz östenä alırğa tieş:
"Bush bu wazifağa täcribäse bulmağan Michael Brownnı saylağan keşelärneñ berse. Min prezidentqa - sez anı urınınnan alırğa tieş, digäç, ul – ni öçen, dip soradı. Çönki ul döres eş itmäde, digäç, Bush – närsä döres tügel, dip soradı. Bu onıtu, kire qağu, qurqınıç."
Bush administratsiäsen tänqitläwçelär – demokratlar ğına tügel. Konservativ qaraşta torğan American Enterprise institutı belgeçe Norman Ornstein:
"Elegräk bulğan xatalardan soñ da Bush administratsiäse safların ğına qıstı, xättä xata cibärüçelärgä medallär öläşte. Bu adminsitratsiäneñ iñ yaratmağanı – xatasın tanu. Xäzer dä berkemne dä urınınnan almaw, ğäyepne tanımaw niäte küzätelä. Anıñ urınına Louisiana gubernatorı häm New Orleans xakimenä törtep kürsätälär."
Säyäsätçelär pıçaq qayrağanda, New Orleans politsiäse häm xärbilär öydän-öygä yörep keşelärne şähärdän kitergä öndi. Xakimneñ kitergä digän färmanına qaramastan şähärdän ni barı 10 meñläp keşe kitkän dip sanala. Sudağı bakteriä küläme ğädättägedän 10 tapqır kübräk disälär dä, xäzer belgeçlär waba häm tif çire ul qädäre taralmasqa oşağan dip tınıçlandıra.
Aldağı berniçä ayda qaza töbäklärendä 400 meñläp eş urını yuğalır dip kötelä. Finans belgeçläre Katrina qazası iminiät kompaniälärenä distälägän millard dollarğa töşer dip sanıy. Ä menä qayberläre, äytik, Adam Klauber, sänäğät tiz arada ayaqqa basaçaq digän fikerdä:
"Sänäğät bu zıyannı kütärep, xäräkäten däwam iter. Berniçä yıl rättän bäyälär üskännän soñ sänäğät aqça belän tulğan."
Klauber fikerençä, tözekländerü eşläre başlanğaç biznes alğa sikeräçäk. Qayber xisaplarğa qarağanda Katrina ğarasatı Louisiana, Mississipi, Alabama ştatlarına 100 milliard dollar çaması zıyan kitergän. Prezident Bush aşığıç yärdäm eşlärenä Kongrestan 50 milliard dollardan artıq aqça soradı.
-Ali Gilmi


text:
Yanukoviç Könbatış belän xezmättäşlek yulların ezli
Ukraina premyer ministrı Viktor Yanukoviçnıñ Quşma Ştatlarğa säfäre bara. Bu anıñ, yañadan premyer itep bilgelängännän soñ, Amerikağa berençe baruı. Ukraina Premyerı Quşma Ştatlar vitse-presidentı Dick Cheney, däwlät sekretare Condoleezza Rice häm Energetika sekretare Samuel Bodman belän oçraşırğa tieş. Ul şulay uq, New Yorka ütäçäk investitsiä forımında ere biznes wäkilläre belän dä oçraşırğa ciyına. Düşämbedä Yanukoviç Washingtonda Strategik tikşerenülär insittutında bulıp, Ukraina xökümäteneñ demokratik häm iqtisadi reformalarğa yöz totuı turında äytte
Ukrainada totrıqsızlıq çorı artta qaldı häm kiläse 5 yılda il aldan farazlana alırlıq häm totrıqlı bulaçaqına wäğdä itte. Ul şulay uq, ütkän qışnı bulğan energetik krizisin telgä aldı. Ul waqıtta Ukrainağa birelä torğan gas Rusiäneñ Gazprom şirkäte tarafınnan yabılğan ide. Gaznı çikläw Yevropada da energtika ölkäsendä kierenkelek tudırğan ide. Washingtonda bulğan oçraşuda Yanukoviç, Ukraina gaznı tapşıruçı ışanıçlı partner bulaçaq häm bu qışta Yevropadağı qullanuçılar tabiği gaznı alıp toraçaq, dip äytte.
Yanukoviçnıñ ber atnalıq säfäre Ukrainada säyäsi qarşılıqlarğa säbäpçe buldı. Tışqı eşlär ministrı Borys Tarasuk, Yanukoviçnıñ Quşma Ştatlarğa säfären buldırmasqa tırıştı, ul premyer-ministr Quşma Ştatlardağı söyläşülärdä prezidetnıñ xuplawın almağan, dip ätkän bulğan. Soñınnan Yuşenko, Viktor Yanukoviçnıñ säfären xuplawı turında iğlan itelde. Annan soñ, Yuğarı rada Tarasuknı da eştän aldı. Düşämbedä bulğan oçraşuda, Yanukoviç, xezmättäşlekkä basım yasadı. Bu Ukraina tışqı säyäste öçen bik möhim närsä dide ul. Ukrainanıñ NATOğa kerü mäsäläsendä ul bolay dide.
“Salqın suğış çorı fikerläweneñ şulay ozaq yäşäwe çınnan da şaqqatıra. Küp keşe, bezneñ NATOğa kerüebez Rusiägä qarşı bulır, duslıqqa zıyan itär, dip uylıy. Näticädä, Ukrainnarnıñ biştän bere genä alyansqa quşılunı xuplyı, monı isäpkä almyıça bulmyı.”
Yanukoviç, Ukraina alyansta tulı xoquqlı äğzä bulırğa teli, dip tä äytte. Ukraina premyerı Quşma Ştatlar prezidentınıñ küptän tügel Rigada bulğan NATO sammitında, Ukrainda NATOğa üze äzer waqıtta kerer, dip äytkän süzlären dä kiterde.
Yanukoviç şulay uq, Mäskäw yaqlı bulıp kürenergä teläde. Rusiä belän törle yaqlap xezmättäşlekne üsterergä tieşbez, dide ul. Yanukoviçnıñ Quşma Ştatlar räsmiläre belän söyläşüläreneñ iğtibar üzägendä Ukrainanıñ Dönya säwdä oyışmasına kerü mömkinlege bulaçaq. Quşma Ştatlarda bulğanda, Yanukoviç bolay dip äytte :
“AQŞ häm NATO belän xezmättäşlek itü bik möhim buluın härkem añlıy häm Rusiä belän dä dustanä mönäsäbätlärdä buluğa qarşı bulğan säyäsätçene kürğänem yuq.”
Bikä Timerova.


text:
25 iyün - TASSR öeşqan kön
Bäyrämnärne sanıy kitsän, möğayın Rusiä bu ölkädä iñ bay illärdänder. Yılğa öçär yäşlär köne, xatın qızlar, ir atlar köne, yaz köne, ireklek köne nindi genä bäyräm yuq, alarnı ütkärergä aqça ğına citker. 90 yıllarda beterelmägän bulsa, 25 iyün könne äle Respublika köne dä bulır ide. Çönki näq menä şul könne 1920 yılda Tatar avtonomiäle sotsialistik sovet respublikası tözelgän.
Anıñ nigezendä respublikada xakimiät tözeleşe üzgärä, respublikanıñ üzäk başqarma komitetı, Xalıq komissarları şurası tözelä. Yaña tözelgän respublikanıñ eçke eşläre kübesençä avtonom räweştä başqarılsa da, çit il belän elemtälär häm tışqı säwdä eşläre belän barıber dä Rusiäneñ üzäk oyışmaları idärä itä.
Cirlek yağınnan qarasaq, elek Qazan gubernasına kergän 12 öyäzdän, TASSRğa Layış, Mamadış, Sviäcsk, Çistay, Täteş, Spas öyazläre kergän. Ul waqıtta moñarçı Qazan gubernasına kergän küp kenä öyäzlär, TASSRğa kertelmiçä, Çuwaş häm Mariy avtonom respublikalarğa kertelgän.
Tatar avtonomiäle sotsialistik sovet respublikasın tözü tatarlar öçen fayda kitergänme. Bu sorawğa tarix belgeçläreneñ fikerläre törle. Qazan däwlät universitetınıñ tarix belgeçe Ğamircan Däwlätşin bu turıda menä ni dide.
TASSR tözü tatar xalqına fayda ällä zıyan kiterde mikän, çönki, tatarlarnıñ iñ zur sıyfatlı küpçelege Tatarstannan çittä qaldı. Xäzer dä Rusiädä yäşäwçe tatarlarnıñ ixtiacların Tatarstan, yäki anıñ prezidentı ğına xiç tä xäl itä almıy. ä inde başqa regionnarda yäşäwçe tatarlarnı qayğırtunı nıqlap başlıysın ikän, bu sezneñ eş tügel dip äytergä mömkinnär häm şulay dip äytälär dä. Bu yaqtan qarağanda nindider yasalma çiklärgä kertü kebek bulıp çıqtı bu, ul Tatarstan dip atala ide. 70 yıl şaw gör kilep uzdırıla torğan bulsa da, 90 yıllardan alıp bu bäyrämgä iğtibar şaqtı kimede. Bügen küplär bu könne nindi kön ikänen dä belmilär xätta. TASSR könen xäzer Suverinetet köne almaştırdı. Ä suverinetet süzen yañğıratu, soñğı yıllarda niçekter awırraq. Şuña kürä dä, bu bäyräm xäzer kübesençä şähär könenä qaldı. TASSR könen bilgeläp ütärgä kiräkme, Ğamircan Däwlätşin bu turıda menä ni di.
Sovet vlaste waqıtlarında da bu bäyräm, niçekter butala başladı Sabantuy bäyräme belän, anı niçekter başqa bäyräm belän qaplarğa teläw eşe dä buldı. Ulwaqıtta da minemçä, avtonomiäne iğlan itü niçekter sizelmäde. Soñğı waqıtta inde, 1990 yıllarda Tatarstannıñ suverenlığı iğlan itelsä dä, bügenge köngä qädär bezneñ federativ kileşügä qul quyılmasa da, soñğı çaqırılış deputatları kire eş başqardılar bit, yäğni bez küp kenä qazanışlarnı Mäskäwneñ taläbe belän bilgele, bik awırlıq häm xalıqnıñ aktiv qatnaşı belän qabul itelgän närsälärdän bez çigenergä mäcbür buldıq.TASSR tözelgän kön zur bäyräm bularaq ütkärelergä layıklımı, yuqmı, bu turıda sez tarixçı Ğarimcan Däwlätşin fikerlären işettegez.
Ğädel Galämetdin


text:
Üzbäk ğäskärläre kürşe Qırğızstan belän çik buyındağı häm ikegä bülengän Karasu şähärenä bügen kire äylänep qayttı. Uzğan atnada çualışlar başlanğan xärbilär 20 meñ keşelek bu şähärdän kitkän ide.
Soñğı berniçä kön buyı şähär protest belderüçelär qulında buldı. Uzğan comğa könne yaqındağı Ändican şähärendä bulğan köç qullanudan qaçuçı küp kenä qaçaqlar Karasuğa sıyındı. Qayberläre Qırğızstanğa ütä aldı.
Şähär xalqı äytüençä, bügenge operatsiädä 200dän alıp ber meñgä qädär xärbi qatnaşqan. Qorallı bäreleşlär bulmağan. Şahitlär äytüençä, berniçä keşe, şul isäptän protest çaraların citäkläwçe dip şiklänelgän Bäxtiär Räximov qulğa alınğan. Kiçä jurnalistlarğa Räximov Üzbäkstanda İslam xökümäte urnaştırırğa yardäm itäçägen beldergän ide.
Bügen Azatlıq xäbärçese Gafur Yuldaşev Karasunıñ üzbäk yağınnan bolarnı xäbär itte.
AUDİO: Şähär maşinalarğa utırğan soldatlar qulında. Tirä yündä boralaqlar oça. Qırğızstanğa çığuçı küpergä kilgändä, andağı çik saqçıları 14-nçe mayda xalıq çualışlarları waqıtında annan qaçıp kitte. Bügen şähärgä armiä kergäç çik saqçıları kire urınnarına qayttı. Alarnıñ kübese qorallanğan. Qara xärbi kiem kigän keşelär dä bar, küräseñ eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre. Alar qullarına aftomat qorallar totqan häm ut açarğa äzer tora.
Quşma Ştatlar belän Britaniä Üzbäk iminlek köçläre Ändican şähärendä yözlärçä protest belderüçene ütergän digän xäbärne bäysez räweştä tikşerergä çaqırdı.
Xakimiätlär bäreleşlärdä ber yözdän artıq keşe ülde disä, şahitlär häm qayber xäbär agentlıqları ülüçelär sanı 500-dän arta dip belderä.


text: Mäskäw. Rusiäneñ baş prokuraturası ilneñ elekke atom idaräse başlığı Yevgeni Adamovqa qarşı xärämläşü häm wazifasınnan şäxsi maqsatlarda faydalanu ğäyepläwläre çığardı. Adamov bügen irtän Şvetsariädän Mäskäwgä qaytarıldı. Ul anda may ayında, amerikan yağı taläbe belän totqarlanğan ide, Quşma Ştatlar Adamovnı, Rusiäneñ atom qorılmalarındağı iminlekne nığıtuğa cibärelgän amerikan aqçasın üzläşterüdä ğäyepläde. Quşma Ştatlar Adamovnı üzenä birüne taläp itkän ide, ämma Şvetsariäneñ yuğarı mäxkämäse bu atnada Adamovnı Rusiägä birü qararın çığardı.


text:
Qıtaydan kilgän yäş millättäşlärebezne Qazannan sörmäslärme?
Bu könnärdä Qıtaydan kilep Qazan yuğarı uqu yortlarında belem aluçı 30ra yaqın yäş millättäşebez qabat problemalarğa yulıqtı. Ägär berniçä ay elek kenä başta yäşäw, yäğni tulay toraq, annan inde uqırğa kerü buyınça borçular tusa, xäzer Qıtaydan kilgän tatar yeget häm qızların Tatarstannan quıp, yäğni qabat üz yaqlarına qaytarıp cibärü qurqınıçı yanıy.
Qazannıñ yuğarı uqu yortlarında Qıtaynıñ Urıymçı, Qolca şähärlärennän kilgän 28 yäş millättäşebez belem ala bügenge köndä. İnde “Azatlıq” radiosı xäbär itkänçe, alar Tatarstanğa barlığı 36ay kilgännär ide. Ämma ber yıl äzerlek kursınnan soñ 8 kire Qıtayğa qaytıp kitte, ä qalğannarı törle awırlıqlar belän bulsa da Qazandağı yuğarı uqu yortlarına, ayırım alğanda Qazan däwlät universitetına, gumanitar-pedagogiqa universitetına, mädäniät häm sänğät universitetına, texnologiä, meditsina universitetlarına kerdelär. Alarnıñ uquı öçen Tatarstan Xökümäte noyäber ayında ğına aqça küçerü säbäple, alar student bulıp ta şunnan soñ ğına sanala başladılar. Uqıy başladıq digändä genä, älege yäş millättäşlärebez başına tağın ber problema kilep çıqtı – viza yasatu. Mädäniät häm sänğät universitetında belem aluçı studentlar inde 18 fevral'gä qädär genä waqıtları qalğan, ä qalğan yuğarı uqu yortlarında belem aluçılarnıñ 1 martqa qädär Bilgele ki, Rusiä qanunnarı härkemgä ber tösle. Ägär viza yasatmasa çit il keşeläre bularaq alarnı yulda totıp Qıtayğa kire ozatu qurqınıçı bar. Şul çaqta alar inde 5 yıl buyına kire Qazanğa kerä almayaçaq. Bu xaqta studentlar üzläre “Azatlıq” radiosına söylärgä qurıqtılar – problemalar tağın da qatlawlanır dip. Ägär studentnıñ vizası bulmasa yuğarı uqu yortı da alar öçen ştraf tülärgä tieş bula – az ğına tügel – ber şäkertkä 800 meñ sum. Añlaşıla ki, yuğarı uqu yortlarına mondıy problemalar hiç kenä dä kiräkmi. Şuña alar studentlarğa Qıtayğa qaytıp viza yasatıp kilergä quşalar. Quşuın quşalar da, läkin yäşlär äytüençä, qaytıp kire kiler öçen alarğa 30 meñ sum aqça kiräk. Añlaşıla ki, bolay da oçın oçqa yalğap barğan 1Hчe kurs şäkertläre öçen bu şaqtıy zur aqça. Monnan tış alarğa viza yasatu öçen az digändä ay yarım ike ay waqıt kiräk. Dimäk alarnıñ uquları qala digän süz. Bilgele ki, yuğarı uqu yortları uqıtuçıları imtixannar waqıtında taşlamalar bulır dip wäğdä itä ikän, şuña da qaramastan yäş millättäşlärebez başqalardan artta qalası kilmägänlegen belderä. Alar barı viza alu waqıtın niçek tä bulsa cäygä tabaraq qaldırıp bulmas mikän dip ömetlänä. Şul uq waqıtta alar inde xoquq saqlaw, militsiä wäkilläreneñ bäylänülärennän dä şaqtıy arğannar. Yış qına dokumentlarnı tikşerep, alıp kitep berniçä säğät däwamında törle cirlärgä şaltıratqaç qına cibärälär di alar. Qıtayda isä mäktäptä ük çit il wäkillärenä ixtiramlı bulırğa öyrätälär, Rusiädä qızğanıçqa bu yuq di Qıtaydan kilgän yeget-qızlar.
Landış Xarrasova


text:
6 ilneñ diplomatları Pekinda bügen 3nçe kön däwam itkän Tönyaq Koreanıñ atom programması tiräsendäge söyläşülärne säğat yarım uzdırğaç utırışnı tämamlağan. Bügen utırışta Tönyaq Koreanıñ üzeneñ atom programmasın tuñdırıp toru täqdime häm Könyaq Korea, Qıtay wä Rusiäneñ monıñ öçen Pxenyanğa energiä belän yardäm itü turındağı täqdime tikşerelde. Ämma Yaponiä belän Quşma Ştatları mondıy plannı qabul itüdän baş tartqan. Bu ike il Tönyaq Koreanıñ atom programmasın tulısınça yuq itüen taläp itä.
Qıtay tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Liu Jinçao, söyläşülärdä alğa kiteş bar, ämma fiker ayırmalıqları äle dä qala, dip belderde. Uzğan yılnıñ avgust ayında söyläşülärneñ berençe öleşe uñışsız tämamlanğan ide.


text:
Aynur Sibğatullin : Tatnetta zur bulmasa da, üseş bar.
1000 yıllıq çaraları ütep kitte. İnternet cämäğätçelek tä, bäyrämne kötü xisläre belän yäşäde, annan soñ, bäyrämennän alğan tä’sirlär belän büleşte. İnde xäzer, küplär köndälek tormışqa qayttı. Elekke proyektlarnı iskä töşerde, näticälär turında da uylana başladı. «Tatnet yoldızları» bäygesenä ğarizalar qabul itü tämamlanuı turında söylägän idek. Bäyge yılğa ber tapqır ütkärelä, häm şuña da, aña qarap, böten Tatnetqa küpmeder yoqmaq yasarğa mömkinlek tua. Bez, tapşıruıbızda, bıyılğı konkursta qatnaşuçılarğa qarap, küzätü yasağan idek inde. Xäzer, bäygeneñ töp oyıştıruçısı Aynur Sibğatillin da bu xaqtağı fikerläre belän büleşergä buldı. Bıltırğı bäyge belän bıyılğısı arasında nindi ayırma bar ikän? Bu sorawğa Aynur bolay cawap birä.« 2005 yılğı bäygedä 82 sayt qatnaşa. 2004 ttä 4-kä azraq ide. Ä 2003 yılda «Tatnet yoldızı» iseme öçen yarışqan internet säxifälärneñ sanı 115 buldı. Täqdim itelgän 82 saytnıñ küpçelek öleşe – berençe tapqır bäygedä qatnaşa. Tağın 12 sayt – ütkän yıllarda diplomnar alğan bulğan»
«Tatnet» programması, Aynurdan tağın, tatar telendäge nominatsiälär sanı turında da sorağan ide. İsegezdä bulsa, bäyge äle barğan waqıtta, tatar telendäge saytlar 2 genä tör buyınça yarışa ala, digän söyläşü buldı. Ul «Tuğan tel» häm «Mäğlümat çarası». Mäsälän, «Tatar dönyası», digän nominatsiä bar, ämma ul, urıs telendä genä. Şuşı tördä köç sınaşırğa telägän sayt, tatar telendä bulu säbäple, başqa törkemgä kerergä mäcbür buldı. Xäzer dä tatar telendäge säxifälär öçen 2 genä nominatsiä bar. Alarnıñ sanın arttırıp bulmadımı, dip soradıq bez Aynurdan. Menä anıñ cawabı. «Qızğanıçqa, yaña nominatsiälärne bülep çığarıp bulmadı. Bu xaqta bezgä däğwä belderüçelär dä buldı, fiker-alışular da bardı forumıbızda. Oyıştıruçılar, tatar saytları öçen yasalğan «Tuğan tel» nominatsiäsen ikegä bülergä bik tırıştı. Ämma, kriteriylar bik tögäl bulmaw arqasında häm başqa nigezlämälär belän bu eş mömkin bulmadı. Annan soñ, başqalar bezgä däğwä beldererlär ide. Professional däräcädä eşlängän tatar telendäge saytlar barıber bik az.» Tatnetta nindi dä bulsa üseş barlığın küräsezme? « Üseş bar, bez kötkänçä zur tügel, ämma bar. Härxäldä, san yağınnan. San sıyfatqa küçär mikän? Ägär buş cirdän barlıqqa kilgän şäxsi säxifä, zur proekt däräcäsenä üsep citä ikän, bu normal küreneş. Ägär säxifä, ber urında ğına taptalıp tora ikän, üsmi ikän, anıñ bäygedä ciñüe – ikele. Bıyıl bäygedä, iñ kimendä 10 qızıqlı proekt qatnaşa. Alar nindider yañalıq alıp kilde. Elegräk barlıqqa kilgän säxifälär dä, üzgärgännär häm ciñügä ömetlänä ala. Älbättä, entzuastlar tarafınnan eşlängän saytlar bar yaqtan kamil tügel. Alarğa professionallar belän yarışu awır. Ämma, alarnıñ da mömkinlege bulırğa tieş, maxsus «öyränüçelär» öçen bezneñ «Xobbi» digän nominatsiä bar.» Aynur Sibğatullin bezgä ciñüçelär isemnären atamadı. Jyuri äle näticälärne iğlan itmäde. Nindi saytar bıyıl töp büläklärne alaçaq, älegä ber nindi farazlar äytelmi. Büläkläw çarası, sentäber axırında bulırğa tieş.
Bikä Timerova.


text:
Sverdlovski ölkäsendä tatar uqıtuçıları bäygese ütte
Tübän Sırğa rayonınıñ Şäkür awılında uzdırılğan bu çarağa rayon mäğärif bülege citäkçeläre, mäktäp direktorları çaqırılğan ide. Uqıtuçılar konkursınıñ barlıq çığımnarın Yekaterinburg şähärendä eşläp kilüçe Milli media-xolding kütärde.
İke kön buyı barğan bu konkursta här uqıtuçı Şäkür mäktäbe uquçılarına kürsätmä däres birde. Däreslär tatar tele häm ädäbiätı fäne buyınça ğına tügel, äxlaq, ädäp tärbiäläw, xalıq pedagogikası alımnarın qullanu ısulları, borınğı tarixnı öyränü, yäkşämbe mäktäbe metodları buyınçe tel öyränü kebek törlärgä bülende. Bu taraftan Tübän Sırğa rayonı Araqay awılı mäktäbennän tatar tele uqıtuçısı Säğidä xanım Ğafarowa därese küplärneñ küñelenä xuş kilde.
“Açıq sandıq” dip atalğan mondıy däreslärne Säğidä xanım üz mäktäbendä morfoloğiä bülegendä qullana ikän. Bu därestä borınğı milli kiemnär kürsätelä, törle kürkäm yolalar turında süz alıp barıla, tuğan töbäk tarixı, tuğan awıl tarixı öyränelä. Balalarğa ata-babadan qalğan borınğı miraslarıbız - milli kiem ürnäklären, kürkäm yolalarnı saqlap qalıp, buınnan-buınğa küçerergä öyrätü maqsat itep quyıla, dip söyläde Säğidä xanım. Jyüri konkurs näticälärenä yomğaq yasar aldınnan här uqıtuçı şulay üz däreslärenä bäyä birep aldı. Därestän tış eşlär buyınça iñ yaxşı eş dip Ärtä rayonı Ust-Mänçaj awılı mäktäbe başlanğıç sıynıflar uqıtuçısı Alsu xanım Ğabdulxaqowa uzdırğan “Ädäplelek dönyasına säyäxät” dip atalğan äxlaq-tärbiä säğäte tabıldı. Bäyge näticäläre buyınça iñ yaxşı dip tabılğan öç uqıtuçı mäğärif ministrlığınıñ Maqtaw qäğäzenä täqdim itelde. Şäkür mäktäbennän Asiä Ğilmänowa iñ yaxşı tatar uqıtuçısı isemen aldı häm töbäqära bäygelärdä Sverdlovski ölkäse wäkile bulırğa layıq dip tabıldı. Şulay uq jyüri äğzaları här uqıtuçınıñ eşe üzençälekle, iğtibarğa layıq dip taptılar. Alarnıñ eş şartları törleçä buluın isäpkä alğanda, çınlap ta şulay kilep çığa.
Äytik, Krasnoufim rayonı Yamanyılğa awılı mäktäbendä tatar tele däresläre atnağa ber genä säğät uqıtıla. Qızğanıç, unbiş tatar awılı bulğan bu rayonda tatar tele uqıtu bik aqsıy. Ğomumän, tatar telen uqıtqan mäktäplärdä dä bu yaqlarda telne saqlap qalu buyınça problemnar citärlek. Uqıtuçı Gölfiä Ğaynetdinowa söyläwençä, Yamanyılğa balaları ğäilädä dä, mäktäptä tänäfes waqıtlarında da rusça söyläşälär ikän. Atnağa ber genä säğät birelgän tatar tele däreslärendä genä tel öyrätü awır, di Gölfiä xanım.
Bez bu problem turında Yamanyılğa mäktäbe direktorı Yäzilä xanım Sabirowa belän äñgämä qorıp aldıq. Yäzilä Ğabbasovna bu xälne altmışınçı, citmeşençe yıllarda rus teleneñ ähämiäten kütärep, awıllarda tatar telen beterü waqıtınnan birle kilä dip sanıy. Çınlap ta, ul çaqlarda bu awıllarda totaş rus telendä aralaşu ğädätkä kergän. Bügenge kön äti-äniläre şul yıllarda tärbiälängän balalar bulğanlıqtan, ul cimeşlärne äle dä tatıybız di Yäzilä xanım. Anıñ äytüençä, mart ayında Qazanğa barıp uqıtuçılar qorıltayında qatnaşıp qaytu bik zur täesirler qaldırğan. Ministrlar, zur citäkçelärdän başlap, ğädi uqıtuçılarğa qädär üz telebezdä räxätlänep söyläşkännären kürep, soqlanıp qayttıq, üz tatar telebezneñ böyek Tatarstannıñ däwlät tele ikänen üz küzebez belän kürep, üz qolağıbız belän işetep qayttıq, anıñ öçen ğorurlanıp qayttıq, dide ul. Şunnan birle Yäzilä xanım awıl mäktäbendä tänäfes waqıtlarında balalar tatar telendä genä aralaşsınnar öçen eş alıp barabız, dide. Şulay uq mäktäp qarşında tatar tele tügäräge oyıştırılğan. Tügäräktä balalar tatar şağirläre icatın, tatarça cırlar öyränälär ikän.
Tatar awılları mäktäplärendä yıldan-yıl tatar telen uqıtu säğätläre kimü tendensiäse oçrıy. İnde ğäilädä, uramda tatarça aralaşu bulmasa, telebezne niçek saqlap qalırğa? Şundıy borçu belän Krasnoufimnıñ kürşesendä urnaşqan Ärtä rayonı uqıtuçılarına möräcägät ittek.
Bäxetkä qarşı, bu awıllarda tormış tatarça alıp barıla, balalarnıñ tele ana telendä açıla, mäktäplärdäge çaralar tatar telendä uzdırıla ikän. Şöker, tatar balaları üsterüçe tatar awıllarıbız saqlanğan.
Konkursta qatnaşuçılarnı sälamläp çığış yasağanda, Milli media-xoldingnı ğämälgä quyuçı igelekle tatar yegetläreneñ berse Rinat Sadriev, tatar uqıtuçısınıñ fidaqär xezmäten bäyäläp betergesez zur batırlıq häm millätebezne saqlap qalu eşendä iñ töp köç dip atadı.
Konkursta qatnaşuçı här uqıtuçığa qıymmätle büläklär tapşırıldı. Uqıtuçılar konkursnı oyıştıruçı Sverdlovski ölkä mäğärif üsterü institutı metodistı Zäytünä Şäymöxämmätowağa häm oyıştıru eşlärendä yärdäm qulın suzuçı Milli media-xolding citäkçelärenä olı räxmätlär belderdelär.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
AQŞ xärbi citäkçelege bügen Ğiraqta ällä ni qatı bäreleşlär bulmadı dip belderä.
AUDİO: Koalitsiä köçläre cirle xökümät strukturaların oyıştıruğa yardäm itü öçen qayber töbäklärdä yaña citäkçelär häm citäkçe din ähelläre belän bergäläp eşli.
Kiçä AQŞ köçläre Säddamnıñ tuğan şähäre Tikritnı aldı. Ämma bu soñğı möhim bäreleştä bik az ğına qarşılıq kürsätelde. Bügen Ğiraqnıñ Süriägä yaqın öleşen saqlağan 16 meñ keşelek ğäskäre başlığı general Möxämmät Carawi AQŞ köçlärenä birelü turında räsmi kileşü imzaladı. Soñınnan ul AQŞnıñ 3-nçe cir öste diviziäseneñ 4-nçe brigadası başlığı polkovnik Curtis Potts belän qul qısıştı. Bügen AQŞ üzäk xärbi idaräsendä mayor Rumi Nielson-Green ğäskärlär totrıqlılaştıru eşlärenä kereşä dip belderde. Ğiraqta AQŞ citäkçelegendäge ğäskärlär xäzer töp iğtibarnı, qoral tuplanmaların, küpläp üterü qoralların häm alarnı tabarğa yardäm itärdäy yäşeren mäğlümätlär ezläwgä yünältä. Nielson-Green qayber urınnarda äle dä qarşılıq bulırğa mömkin, bezgä zıyan kiterergä teläwçe keşelär äle dä qala birä dip äytte.


text: Ramalla. Yaña fälästin xökümäten qoru mäs'äläsendä kilep çıqqan qarşılıqlarnı xäl itü maqsatında Yäsir Arafat bügen premyer-ministrı Äxmät Qıray belän oçraşu ütkärde. Xökümätne tözü turında färman inde bäyän itelsä dä, ul äle parlament tarafınnan raslanırğa tieş. Xökümät tözügä qatnaşı bulğan taraflar arasında tirän qarşılıqlar çığu säbäple parlamentta şuşı mäs'äläne qaraw atnakiç bilgesez ber waqıtqa kiçekterelde. Dürt kön elek kenä premyer itep bilgelängän Qıray xätta şul urınınnan kitärgä teläwen dä beldergän ide. Yaqlar, xökümätneñ tözeleşe häm andağı eçke eşlär ministrınıñ wäkalätläre turında kileşä almıy. Qırayğa qädär premyer-ministr bulğan Mäxmüd Abbas urınınnan sintäbrdä, Yäsir Arafat belän xakimiatne büleşä almawı säbäple kitkän ide.


text:
Gorbaçov: Kiyerenkelek beterelergä tiyeş
Sovetlär Berlegeneñ tarqalu waqıtında başqarğan uñışlı säyäsät belän tarqalunı qan quyusız tämämlağan Gorbaçov, räsmilärne kiyerenkelekne tuqtatırğa çaqrdı.
İnterfax xäbär agentlığına yasağan belderüendä Gorboçov, “Ägär kiyerenkelek tuqtamasa Qaradiñgez yarlarıbız çit il köymäläre belän tulaçaq, provakasialarga birelmiyçä bu kiyerenkelekne tuqtatu öçen barlıq çaralar kürelergä tiyeş” dip söyläde.
Gruzianıñ Rusiä belän diplomatik bäyläneşlären üzü mäsäläsenä qarata Gorbaçov, “Yewropa Berlege cıyılış aldınnan qotırtırğa tırışalar, Rusiä häm Gruzin xalqı duslıq häm yaxşı mönäsäbätlärneñ saqlap qalu öçen bik diqqatle uylanırga tiyeş” dip kiñäş birde.


text:
Rafael del Riego
Rafael del Riego y Nuñez /i nunyes/ (9. Äpril, 1784 - 7. Nöyäber, 1823) İspan general häm liberal citekçe.
Del Riego 1784. yılnıñ 9. Äprilendä (başqa mäğlümätlär buyınça 1785.neñ 24. Nöyäberendä) Asturiadağı Santa Maria de Tuñas'ta tua. Oviedo Universitäten tämamlaşaç, 1807. yılda ul Madridkä küçä, monda ul armíğa kerä. İspan Bäysezlek Suğışında, 1808 yılda Fransuzlar anı äsirlekkä alalar, Rafael del Riego Escorial'da yabıp totıla, häm soñraq monnan qaça.
10. Nöyäberdä ul Espinosa de los Monteros suğışında qatnaşa, bu suğıştan soñ anı qabat äsirgä alalar. Öç könnän soñ anı Fransiağa küçerälär häm azat itälär näticädä. Ul Britania häm Alman däwlätläre aşa säyäxät itep, 1814. yılda İspaniağa qayta häm qabattan armíğa lieutenant colonel (podpolkovnik) däräcäsendä kerä.
Monarxianıñ altı yıl däwamında ul Masonnarğa häm İspanianıñ Ferdinand VII patşasına qarşı yäşeren oyışmasına kerä. 1819. yılda patşa Könyaq Amerikanıñ bäysezlek qarşı suğışlarına 10 batalion cibärä. Riego Asturia batallionı citäkçelegendä bula. Cádiz'qa kergändä ul başqa offiserlär belän 1820.nıñ 1 Ğínwarında fetnä oyıştıra häm 1812. yıldağı konstitusínı kire qaytarırğa täläp itä (İspaniada Grajdannar Suğışı, 1820-1823). Patşa qarşı baş kütärü oyıştırığa ışanıp, Riego'nıñ ğäskärläre Andalusia şähärläre aşa baralar, lâkin cirle xalıqnıñ küpçelege qızıqsınusız bula. Galicia'da başlanğan fetnä böten İspaniağa tarala. 1820. yılnıñ 7. Martında general Ballesteros'nıñ soldatları Madridtağı patşa saraynı qamap alalar, 10. Martta patşa konstitusínı kire qaytara.
Yañadan nigezlängän 'progressist' xäkimiäte Riego'nı fieldmarşalğa üsterälär, häm Galicia general-gubernatorı eşenä bilgelänälär. 1821. yılnıñ 8 Ğínwarında ul Aragon belän citäkli başlí häm Saragossağa küçä. 18. Yündä ul Maria Teresa del Riego y Bustillos isemle üz kuzinägä kiäwgä çığa. 1821. yılnıñ 4. Sentäberendä republikan fetnädä qatnaşuı arqsında Riego'ğa yalğışça pespublikanizm ğäyep tağalar häm anı arest salalar. Anıñ populárlıq zuraya, Madridta anıñ azat itü öçen denostrasílar ütkärälär. 1822. yılnıñ anı Cortes Generales'qa (İspania Parlamente) saylílar häm yabıludan qatğí azat itälär.
1822.yılnıñ Dekäberendä, Verona Kongressında, İzge Berlek däwlätläre republikan İspaniada Awrupı balansına qurqınıç kürälär, İspaniada absolút monarxianı yañadan barlıqqa kiterü öçen Fransia saylana. 1823. yılnıñ 7. Äprilendä Fransuz armísı İspaniä çiklären ütep çığa. Riego 3. Armínı üz citäkçelegenä ala, interventlärgä häm cirle patşa tarafdarlarına qarışa. Lâkin 15. Sentäberendä anı totıp birälär häm Anquillas /ankilas/(Jaén) awılında äsirgä alalar. Riego'nı Madridqa küçälär. Tulı amnesti iğlan itkäç tä, patşa mäxkämäse Riego'ğa däwlätkä xíanät ğäyebe tağa, çönki ul parlamentta patşa xakimiäten alísı kilüçelär törkemennän berse buldı. 1823. yılnıñ 7. Nöyäberendä Rafael del Riego'nı Madridtağı la Cebada /sebada/ mäydanında asıp üterälär.
Himno de Riego, Riego'nıñ xörmätenä yazğan cir, İkençe İspan Cömhüriäteneñ (1931-1939) hímnı bula. Anıñ süräte Cortes Generales bínasında kürsätelgän.


text:
İlennän quılğan Qırım tatarlarına Qazan tatarlarınıñ mönäsäbäte
18 may Qırım tatarlarınıñ xäsrät köne. Bıyıl bu waqiğağa 63 yıl buldı.
Qazanda , qırım tatarlarına teläktäşlek yözennän oyıştırılğan“Söembikä varisları”digän törki oyışma bar. Bu yäşüsmerlär oyışması yıl sayın diärlek Qırımda, Yalta şähärendä “Söyembikä varisları” digän festival' dä ütkärä. Anıñ citäkçese Tatarstannıñ xalıq artistı, Qırım respublikasınıñ atqazanğan sänğät eşleklese Gölzadä Safiullina. Ul, Qırım tatarlarınıñ xäsrät köne böten tatar dönyasınıñ qayğısı da, - dide.
“Bu bik geroy, patriot xalıq, bik qaharman xalıq. Qırımğa qaytqannar 18 may könne, häm alar ğına da tügel başqa millätlär dä alarnıñ faciğasen bilgeläp ütälär. Qırım tatar xalqı betmäyäçäk, alar qaytaçaq üzläreneñ tuğan cirlärenä. Alar sänğät'kä ğaşıyq. “Söyembikä varisları” digän festival'ne Qırım cirlegendä ütkärelüeneñ dä säbäbe dä şunda , qırım tatarlarına teläktäşlek yözennän ütkärelä bu festival'. Bu festival' sibelep yäşägän Urta Aziä, Seber, Ural, Yıraq Könçığış, İdel buyı häm Könbatışta yäşägän tatarlarğa kiräk bu festival' kiräk häm ul , ütkäreläçäk, häm ğomumtatar öçen ütä bu festival' millätebezgä ışanıçıbız bulıp yanıp toraçaq dörläyaçäk ul uçaq bulıp , bu festival'. Qırımda bik küp duslarım bar. Ber-berebez belän yadkärlär alışıbız. büläklär bireşäbez.
Qırımda bik küp duslarım bar. Ber-berebez belän yadkärlär alışıbız. büläklär bireşäbez.Menä bügen dä şuşı matäm könenä bağışlap, Qırım tatarlarınıñ bayrağı da bar. Ul bayraqnı da tartıp çığarıp, alarnı iskä alaçaqbız. Qırım tatarlarınıñ güzäl cırı bar. Anı cırlap, şulay itep xäter könen menä şuşında ütkäräçäkbez, - dide Gölzadä Safiullina.
Mälikä Basıyr


text:
Suıq hawa şartlarında yözlägän äfğan ülä
Qabul – Yışqına xäbärlärdä xärbi-ğisyançılar xöcümnärendä ülgännär xäbärläre kilgän Äfğanstanda, keşelär tabiğiy şartlardan ülä başladı. Äfğan xaqimiäte ilneñ küpkenä töbäklärendäge qatı suıq qış şartlarında häm qar küp yawuı säbäple bu qış aylarında 750dän artıq keşeneñ ülüen xäbär itä. İl eçendäge äfätlär belän köräş komissiäse başlığı, keşelär belän bergä, yaqınça 200 meñ mal-xaywannarnın da ülüen belderä. Başqaladan yıraq urınnarda urnaşqan awıllarğa kitkän yullarnıñ qar belän qaplanuı säbäple, yärdäm tämin itelä almawı xäbär itelä.


text:
Matbuğatqa qaraş: Qazanda häm Ufada
Çärşämbe könne, 3 martta nibarı ike genä tatar gäcite çıqqan. «Watanım Tatarstan”da räsmi xäbärlärdän, Tatarstan citäkçeseneñ Mixail Fradkov kandidaturasın xuplawınnan başqa, tänqidi häm mädäni mäqälälär bar. Rämilä Moratovanıñ yazması “Poçtağa sıra kilgän” dip atala. Tatarstannıñ poçta bülekçäläre qarşındağı kibetlärdä nindi genä aşamlıqlar yuq ikän. Gazetanıñ bu sanında Tatarstan iqtisat ministrlığınıñ yıllıq utırışınnan yazma, Mintimer Şäymievnıñ Çallıda buluı turında mäqälä häm Eçke eşlär ministrlığınıñ xäräkät iminlegen saqlaw idäräse belän bergä çığarğan quş bite bar. İñ zur häm qızıqlı material - Asiä Yunısovanıñ kürenekle yazuçı Mirğazıyan Yunıs turında mäqäläse häm anıñ belän äñgämä. Diñgez cile - şifalı dip atalğan mäqälädä Mirğazıyan Yunısnıñ törle illär buylap säyäxät itüe häm icat tormışı turında bik qızıqlı mäğlümatlär birelä. Bu yazmadağı şähär, il, utraw, keşe häm dä kitap isemnäre, yäğni zur xäref belän yazıla torğan süzlär, ber ensiklopediägä citärlek. Fikergä häm xäbärgä tığız bu yazmanı küplär gäcittän kisep alıp, al'bomında saqlar.
Şähri Qazan, ğädättägeçä, şähär xucalığına, milli mädäniätkä, ädäbiätkä zur iğtibar birä. Anda Robert Äxmätcanov şiğerläre häm xatın-xızlarğa bağışlanğan berniçä qızıqlı yazma basılğan.
Vremya i Dengi gäcite 5 yoldızlı Miraj qunaqxanäseneñ berençe çiratı açıluına bağışlanğan yazma bastırğan. Şunda uq şuşı qunaqxanäne tözegän Nira-Eksport firmasınıñ direktorı radik Şäymievnıñ räseme häm qunaqxanä turında cawapları birelgän. Avtomobil' sportı buyınça Yevropa çempionı radik Şäymievnıñ TAİF firmasın tügel, ä şuşı qunaqxanäne citäkläwe çın bulırğa oxşağan. Şähär gäcitläre häm Vremya i dengi latin älifbasın torğızu mäs’äläsen prokuratura häm mäxqämä qarawı turında yazmalar çığarğan.
Oppozitsion gäcitlärneñ iñ usallarınnan bulğan Novaya veçerkanıñ yaña sanı älege basmağa näq 5 yäş tuluğa iğtibar birä. Ğädättägeçä, bu sanda da respublika, şähär citäkçelären faş itä, citeşsezleklär turında tozlap-borıçlap söyli.
Älbättä, tänqit mäqäläläre härwaqıt uqırğa qızığraq. Qazanğa kilep citkän xäbärlärgä qarağanda bu atnada Ufadağı barlıq gäcitlärdä dä Novıe İzvestiä gäcitendäge ber yazma qabatlap bastırılğan. Anda Başqortstanda tatar teleneñ statusın yaqlağan häm tatar milläteneñ citäkçese kebek qabul itelgän ber şäxes - tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev turında süz bara. Anıñ tiskäre obrazın kürsätergä tırışsalar da, küp kenä uquçılar bu mäqäläne söyenep uqığannar. Çönki Başqortstandağı tatarlarnı Şäymiev yaqlıy, dip yazılğan bit anda. Ä tatarlar anda yaqlawğa moxtac. Ä Şäymievnıñ Başqortstanda açıq cämğiät qorırğa, millätlärgä tigez qararğa çaqırırğa xaqı barmı, digän sorawğa cawap bik ğadi. Nişläp inde berdäm Rusiädä ber millät wäkilläreneñ törle töbäklärdä yäşäwe turında açıqtan-açıq äytergä yaramasın. Mintimer Şäymievnıñ Berdäm Rusiä firkäsendä räistäş buluı, anıñ Rusiäneñ här töbägendäge xällärgä obyektiv bäyä birergä xoquqın ğına tügel, cawaplılığın da arttıra.
Äytergä kiräk, Şäymievqa häm tatarstanğa tiskäre mönäsäbät uyatırğa teläp tä, nigezdä qızıqsınu häm uñay tä'sir yasıy torğan bu mäqälädä keçkenä xatalar da bar. Mäsälän, moña qädär başqortstanda tatar teatrı bötendäy bulmağan dip äytelä. Säxibcamal Voljskaya uynağan nur teatrınnan başlap, berniçä tatar teatrı näq Ufa şähärendä häm xäzerge başqortstan cirendä ällä qayçan eşli başlağan. Tatar mäktäpläre dä soñğı yıllarda ğına açıldı dip äytü dä döreslekkä turı kilmi. Çönki patşa zamannarınnan uq anda meñnärçä tatar mäktäpläre, mädräsälär häm näşriätlär eşläp torğan. Xäyer, xäzerge çorda Başqortstanda tatar mäktäpläreneñ häm tatar basmalarınıñ eşläwe barı tik quanıçnı ğına arttıra. Moña hiçkem qarşı tügel. Nibarı, tellär tigezlege häm tatarlarnıñ tigez xoquqlı cirle xalıq sıyfatında tanıluı ğına sorawlar uyata.
Qısqası, Mäskäw gäcitendä bastırıp, Başqortstanda ideologik qoral sıyfatında cirle gäcitlärdä qabatlap bastırılğan Aleksandr Perovskiy mäqäläse Tatarstan cämäğätçelegeneñ eçen poşırmıy. İşetüebezçä, anı Qazanda çığuçı ber möstäqil gäcit bu atnada qabatlap bastırırğa teli. Qara buyawlar belän Şäymiev portretın yasawçılar üz maqsatlarına ireşmäde.
21 fevral'dä Komsomol'skaya pravda gäcitendä Başqortstanda tatar telen qısrıqlaw häm Äxmät Söläymanovnıñ ugro-finn, mordva, çuaş millätlärenä qarata bulğan tiskäre süzläre kiterelgän Marat Qadirov mäqäläse basılğan ide. Bu mäqälä şaqtıy ğına qızıqsınu uyatsa da, anı Tatarstanda ber genä gäcit tä qabatlap bastırmadı. Yaqın qärdäşläreneñ kileşmägän eş belän şöğellänüe Qazanda berkemne dä quandırmıy, monda mäs’äläne berkem dä quyırtırğa tırışmıy.
Rimzil Wäli


text:
Bäraät kiçäsendä här keşeneñ täqdire bilgelänä
Pänceşämbe könne axşamnan soñ Qazan mäçetläreneñ kübesendä Bäraät kiçäse uñayınnan şaqtıy möselmannar cıyıldı. Alar ber-bersen qotlap yasin, salawat uqıdı, Allahı isemen äytep Yästügä qädär mäçetlärdä buldılar. Äle xäzer dä qayberläre mäçetlärdä qalıp doğa qıla. Pänceşämbe kiçen başlanğannan Bäräat kiçäse irtägä kön buyı däwam itäçäk. Bäraät kiçäse turında Qazannıñ “Bolğar” mäçete imamı İldus xäzrät Fäiz
Şäğban ayınıñ näq urtasında Allahı Täğälä üzeneñ nurın-färeştälären cirgä cibärä. Axşamnan soñ ğomer ağaçın selkergä quşa. Ul yafraqlarda härkemneñ isemnäre yazılıp quyğan. Täqdir ağaçı. Qaysı yafraq töşä ikençe Bäräatkä qädär ul keşe can-töslim qılır.
Şäğban ayınıñ näq urtasında Allahı Täğälä üzeneñ nurın-färeştälären cirgä cibärä. Axşamnan soñ ğomer ağaçın selkergä quşa. Ul yafraqlarda härkemneñ isemnäre yazılıp quyğan. Täqdir ağaçı. Qaysı yafraq töşä ikençe Bäräatkä qädär ul keşe can-töslim qılır.
İldus Fäiz äytüençä, bu töndä färeştälär Allah Täğälä qarşına här keşeneñ yıllıq bulğan xisabı belän aşqınalar. Ütkän yılğa qarap, kiläse yılğa här keşeneñ täqdire bilgelänä. İldus Fäiz
Ägär xäyerle tormış qılğan bulsañ xäyerlese bilgelänä, ägär närsäneder Allahıdan östenräk quysañ – Xoday sine şunıñ belän sınıy.
Bu töndä axşam namazınnan soñ 3 tapqır Yasin süräsen uqıp här yäsminnän soñ doğalar qılu xäyerle bulır. İldus Fäiz belderüençä, tönlä belän Täxäcüd waqıtında 10HaH alıp 100rә qädär näfel namazları uqu mömkinlege qarala. Bu sannı törle cirdä törleçä bilgelägän ğalimnär. Läkin bu mäcbüri tügel, küñeleñ teläsä genä başqarıla torğan eş. Bäraät kiçäseneñ köne turında İldus Fäiz
Bıyılğı Bäraät kiçäseneñ köne comğa köngä turı kilä. Bu könne xäyerle bulır ide uraza totsağız di, läkin ber närsäne kisätep quyarğa kiräk, comğa könne berençe kön bularaq näfel urazası bula almıy. Bu – mäqrux.
İldus Fäiz belderüençä, comğa könne uraza totarğa yaramağanlığınnan berençe kön itep pänceşämbe könne uraza totarğa kiräk bulğan. Şulay uq bu könne här keşe izgelek kenä qılırğa tieş. Doğa qılu belä berrättän fäqirlärgä sädaqa öläşälär.
Landış Xarrasova.


text:
Rusiä Möftilär Şurası Kislovodkida kiçä möselman din ähele üterelügä tirän borçılu belderde häm möselmannarnı provokatsiälärgä birelmäskä çaqırdı.
Şura belderüendä Kislovodskida imam Äbübäker Kudjievnı üz öyenä kergändä atıp üterü soñğı aradağı başqa qayğılı xällär, Dağstan häm Çeçnä möselman din ähellärenä höcümnär, üterülär, Sergiev Posadta, Yaxromada, Yaroslavldä mäcetlärgä, imamnarğa bulğan höcümnär belän ber rättä tora dielä.
Möftilär şurası möselmannarnı bäreleşlärgä barmasqa, uyaw bulırğa çaqırdı häm Rusiädä möselmannarğa qarata provokatsiälär buldırmawnı sorap tärtip saqlaw oyışmalarına möräcäğät itte.


text:
Russiä prezidentı Putin, Taşkentta çaqta jurnalistlarnıñ Yukosnıñ yazmışı turındağı sorauların cavaplandırğanda, Yukos kebek şirkätlärne bankrotqa töşerü maqsät itep quyılmıy dip belderde. Läkin, ber ük vaqıtta soñğı qararnı mäxkämä birä dip tä äytte.
Töp aksionerları törmdä totılğan Yukosnıñ idaräçeläre, mäxkämä Salım Ministerlegeneñ taläplären yomışartmağan xäldä, şirkät burıçların tüli almayaçaq häm bankrotlıqqa töşäçäk dip belderep kilälär. Yukos häm bigeräk tä Xodorkovskiy turında söylärgä yaratmağan prezident Putin, kiçä Taşkentta jurnalistlarnıñ Yukos turındağı soraularına cavap birgändä, Russiä federatsiäseneñ räsmi xakimiätläre , xökümäte häm ekonomika öçen cavaplı räsmiläre Yukos kebek şirkätlärneñ bankrotqa töşüläre belän ber dä qızıqsınmıylar dip belderde. Xökümät şirkätne cimermäs öçen tırışaçaq. Ämma, läkin, şuluq vaqıtta soñğı süz mäxkämäneke dip tä äytte. Putinneñ bu belderüennän soñ, Yukosnıñ yazmışı turında ömet tusa da, Mäskäv Arbitratsiä Mäxkämäseneñ Comğa könge qararı optemizmnı çikliy. Ul Yukosnıñ Salım Ministerlegeneñ yaqınça öç yarım miliard dolarlıq taläbe turındağı tıñlaularnı kiçekterü turındağı möräcäğäten kire qaqtı. Salım Ministerlege Yukos şuşı 3 yarım miliard dolarlıq burıçın iyün azağına qädäre tüläsen dip taläp itä. Yukos citäkçeläre şirkätneñ qulında andıy miqdarda aqça yuq. Läkin, vaqıt birelsä häm tuñdırılğan milekne satu mömkinlege birelsä, burıçların tülärgä äzer toruın belderdelär. Putin Yukos mäsäläsen ekonomik cinayät häm korrupsiägä qarşı köräş belän añlatsa da, moña şik belän qarala. Qayberävlär, moña Yukos xucalarınnan häm Russiäneñ iñ bay keeşse dip xisaplanğan Xodorkovskiynıñ Putingä oppozitsiä belderep, säyäsätkä qatnaşuı säbäp buldı digän fikerdelär. Başqalar, Putin citäklägän xökümät 90-nçe yıllardağı xosusiläşterü vaqıtında ayırım keşelär qulına eläkkän tabiği baylıqlarnı yañadan üz kontrolenä alırğa teli häm Yukos başlanğıç bulıp tora digän qaraştalar. İnde Putinneñ belderüenä kilgändä, bu osta taktika bulıp tora. Ul xakimiätlär Yukosnı cimerü belän qızıqsınmıylar dip belderüe belän, bu çit il investitsiäsenä zian kitermäsen häm Russiägä ışanıç qaqşamasın dip tırışa. İkençe yaqtan, soñğı süz mäxkämädä dip äytüe belän cavaplılıqnı üz östennän taşlıy. Yukos mäsäläse häm anıñ citäkçeläre östennän xökem protsesı niçek kenä tämamlanmasın, ber närsä açıq. Yukos kiläçäktä, yä dävlät kontrolendäge Gazprom kebek şirkätlär yaki Kremlneñ ışanıçlı keşeläre qulında bulaçaq. Xodorkovskiy häm Lebedev ğäyeple tabılğan xäldä, 10 yılğa qädäre törmä cazasına xökem itelä alaçaqlar. Monnan qotılırğa telgän xäldä, baylıqları belän tülärgä tieş bulaçaqlar. Annan başqa kiläçäktä ber genä Oligarx ta säyäsätkä qatnaşırğa yaki Putingä qarşı çığarğa batırlıq itmäs.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatarstan Rusiä belän Şartnamägä riza
Tatarstanda säyäsi wäzğıyät belän qızıqsınıp baruçılar, respublikanıñ comğadağı sessiäsen bik ozaq köttelär. Çönki, rusiädäge xäzerge säyäsi wäzğıyättä yaña şartnamä tözü mömkin bulmağan xäl dip iskärtep kildelär küp kenä säyäsät belgeçläre. Döres, 1994 yılda tözelgän rusiä belän Tatarstan arasındağı şartnamä waqıtı çiklänmägän ide. Läkin, rusiädä yaña säyäsi möxit urnaşqaç, anıñ waqıtı da mäğlüm buldı. Niçek kenä bulmasın, yaña şartnamä proyektı äzer häm anı Tatarstan deputatları xupladılar. Xuplamıy çaraları yuq, çönki aña nindider tözätmälär kertergä deputatlarnıñ xaqı yuq.
Şartnamä proyektı, sessiä başlanğançı ser itep saqlandı. Anı deputatlar sessiä başlanır aldınnan ğına totıp qarıy, uqıp çığa aldılar. Jurnalistlarğa da taratıldı. Proyektqa, Şartnamä tözü buyınça ike yaqtan da tözelgän komissiä räisläre, Färit Möxämmätşin häm Sergey Kireenko imza salğan. Ul altı matdädän tora. Şartnamäneñ kereş öleşendä, 1994 yılğı şartnamä respublika konstitutsiäsenä häm 1992 yılnıñ 21 martında ütkän, referendum näticälärenä tayanıp tözelde dielgän. Yäğni, elek bulğan kileşü yañasında da tanıla. İsegezgä töşeräbez, 1992 yılğı referendumda respublikanıñ küpçelek xalqı Tatarstannıñ suverenlıq xoquqların raslağan ide, däwlät itep tanığan ide. Monnan tış, Şartnamäneñ berençe matdäsendä, Rusiädä töbäklär häm üzäk belän xoquqi mönäsäbätlär konstitutsiä häm şartnamälär nigezendä bara digän matdä bar. Älegä qädär, küp kenä xoquq belgeçläre häm säyäsätçelär monı tanırğa telämi ide. Rusiäneñ ğämäldäge säyäsätçeläre dä. Şuña qaramastan, töbäk häm üzäk belän mönäsäbätlärendä şartnamädä rol' uynağanlığı xaqında inde kileşüdä berençe punkt itep yazılğan. Monnan tış, respublikanıñ cir astı baylıqları turında da punkt bar, alar ayırım kileşü nigezendä xäl iteläçäk. Ä älegä bu tabiği baylıqlar mä’säläse, şartnamä dä, respublika xalqı tormışınıñ nigeze bulıp tora dip äytelgän. Respublika başlığınıñ ike telne- tatar häm urıs tellären belergä tieşlege xaqında da şartnamädä süz bar.
Tatarstan parlamentariyları, bu Şartnamä proyektın bik tiz qabul ittelär. Bernindi dä diärlek tawış-ğawğasız. Barı tik, deputat Ştanin ğına, şartnamä proyektınıñ kereşendä yazılğan 1992 yıl referendum näticäläre turında süz quzğattı. Rusiä Konstitutsion mäxkämäse bu referendum näticälären konstitutsiägä qarşı kilä dip tapqan ide. Şartnamädä bu referendum näticälärenä sıltaw bulğan oçraqta, Konstitutsiä Mäxkämäseneñ qararı belän ni eşlärgä dip soradı Ştanin Şäymievtan. Şäymiev bolay cawap birde.
Şartnamä proyektında mondıy mä’sälälärne berniçä cirdä tabıp bula. İnde, äytkänemçä, proyektnıñ unlap variantı bar ide. Söyläşülär alıp barğanda, bez, şundıy ber urtaq fikergä kildek, anda inde bäxäskä urın qalmıy. Annarı, Konstitutsion mäxkämägä telägän härkem möräcäğät itä ala . Ägär dä mondıy xäl bula qala ikän, minemçä, şartnamädä kürsätelgän prinsiplarnı qänäğätländerä yäki raslıy torğan cawap alaçaq. Çönki bez, här matdäne, här formulirovkanı mömkin bulğan barlıq qaraşlardan çığıp qaradıq. Bu bulğan xäl, bernindi dä konstitutsion mäxkämä anı bulmadı dip bara almıy
Şartnamä proyektı, küpçelek tawış belän xuplandı. Xäzer anı, Rusiä prezidentı administraiäsenä cibärergä tieşlär. Ä Rusiä prezidentı, anı Däwlät dumasına täqdim itäçäk. Anda, ul qanun tösen alırğa tieş. Duma, Federatsiä şurası raslağaç häm Putin imza salğaç.
Azatlıq, Tatarstan belän Rusiä arasındağı yaña şartnamä proyektına qarata berniçä belgeçkä möräcäğät itte. Proyektnı niçek bäyälisez dip.
Säyäsi jurnalist Räşit Äxmätov fikere
Yaña şartnamäneñ eçtälege moña qädär bulğanınıqına bik az turı kilä. Läkin şuña qaramastan, bu kileşü inde ber tarixi mizgel. Älegä qädär bulğan xakimiätne vertikal’läşterüdän kitü ikänne añlata. Bu soñğı berniçä yıldağı berençe tözelgän kileşü. Älegä qädär kileşü tözülär betep tordı. Bu töbäk belän tözegän berençe dokument, soñğı yıllardağı. Şuña kürä, anıñ ideologik yağı, yuridik yağına qarağanda östenräk. Bu küzlektän qarağanda, şartnamäneñ eçtälege ällä ni möhim tügel, ä möhim şartnamälär prinsibı qayta başlawı. Bezneñ ildä dogovrlı federatsiä töze ğomumän inqär itelep kilende. Xäzer şartnamälär praktikası yañadan qayta. Añlaşıla, kiläse şartnamä Çeçnya, Başqortstan belän bulaçaq. Bez bu mäsälädä berençe bulıp torabız. Şartnamädä yomşaqlıq, sığılmalıq bilgeläre dä bar. Mäsälän, referendumğa sıltama. Rusiä konstitutsion mäxkämäse anı tanımağan ide, ä şartnamädä bu tanıla Älegä şartnamä qayçan federal' qanun räweşen alıp äle tögäl bilgele tügel. Hiç yuğı, küzätüçelär, Rusiä Duması monı raslarğa tieş, qarşı kilmäslär dip añlata. Berençedän, Dumanıñ Putin administratsiäsenä tıñlawçan bulu belän monı añlatalar. İkençedän, Tatarstan prezidentınıñ «Berdäm Rusiä» firqäsen öndärläreneñ berse bulıp toruı belän. Yäğni, duma deputatlarınıñ küpçelegen täşkil itkän berdämrusiälelär, Şäymievqa qarşı çıqmas digän ömet belderälär.
Räfis Cämdixan


text:
Başqortstanda Mäwlid kiçäse zurlap bilgelänä
Comğa kiç Başqortstannıñ barlıq zur mäçetlärendä iñ qäderle dini bäyrämnärneñ berse – Mäwlid kiçäse zurlap bilgelänä. Ayıruça Ufa şähärendäge töp Cämiğ mäçetendä, “Lalä-Tyul'pan” mäçetendä, İxlas”
häm “Ğufran” mäçetlärendä Mäwlid kiçäse küp keşe qatnaşlığında baytaq çaralar belän bäyräm itelä.
“İxlas” mäçetendä oyıştırılğan bäyräm kiçäsenä yözlärçä din qärdäşlärebez kilde. Tantanalar axşam namazı belän başlana.
“Päygambärebez tuğan kön yıl sayın Mäwlid kiçäse çaraları belän zurlap bilgelänä. Qader kiçäsennän soñ bezneñ öçen iñ söeklese häm qäderlese bu kiçä, - dide mäçetneñ imam- xatibı Möxämmät xäzrät Ğalläm. - Bu könne Möxämmäd päygambärneñ tuuına şatlanuçılarnıñ gönahları kiçerelä, anıñ moğcizalı tormışı turında uqu, tıñlaw häm söyläw sawaplı eşlärdän sanala. Älege kiçäbezgä yözlärçä din ähele, şäkertlär genä tügel, ä ğalimnär, millät zıyalıları häm balalar da kilüe kiñ cämäğätçelekneñ soñğı waqıtta imanğa, dingä tartıluına nıqlı dälil ul. İnşalla, kiläçäktä dä möselman ömmätendäge xalıqlarıbız ruxi asılıbızğa qaytır, tormışıbız yämläner”.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Açıq mikrofon: Qazanda yullar yaxşıramı, naçarayamı?
-Elekke yıllar belän çağıştırğanda, yaxşıra dip uylıym. Xäzer üzäktä bik matur yullar bar. Ämma bu üzäktä genä şul. Äz genä çitkä kitsäñ, yullarnıñ iskitkeç naçar ikänen kürergä bula. Kiläçäktä uñay üzgäreşlärgä ömetlänep qalabız inde.
-Meñ yıllıq uñayınnan qayber yullarnı maturladılar. Ä qalğannarı isä nindi xäldä buldılar, şulay qaldı da inde. Äle menä tağın qış uzğaç, yullarnıñ tağın da yämsezlänüen küräbez.
-Min Yılğa portı tiräsendä toram. Bezdä yullar äybät tügel. Alay uq naçar dip tä äytep bulmıy inde, ämma..
-Qazanda ber genä yıl toram, ämma inde yullar turında äytergä bula. Mäsälän, min torğan Gvardeyskaya uramında yullarğa alay zarlanırlıq tügel. Ä minem ber törkemdäş torğan Pionerskaya uramında yullar iskitkeç naçar!
-Ä min Qazanda 56 yıl toram. Menä, mäsälän, äytik üzäktäge Galaktionov uramı. Ul niçek naçar bulğan, şulay qaldı da. Häm aldağı yıllarda da näq şulay bulaçağın beläm. Yullarnı yamıylar-yamıylar, ä ni fayda soñ? Yamalğan närsä ozaqqa çıdıy meni ul? Bezneñ Qazan maturlana üze, ber süz dä yuq. Ä yullarnı isä maturlana dip äytergä tel äylänmi.
Al'bina Zäynulla


text:
BMOnıñ Ğiraqtağı wäkile Vieira de Mello BMOnıñ Ğiraqtağı rolen arttırırğa tırışa
Berläşkän Millälär Oyışması Ğiraqta suğıştan soñğı çordağı säyäsi üzgäreşlärdä üz rolen arttıru öçen kübräk tırışlıq kürsätä bara. BMOnıñ Ğiraqtağı maxsus wäkile itep bilgelängän Sergio de Mello tiz arada Ğiraqtağı AQŞ administratorı Paul Bremer belän näticäle xezmättäşlek urnaştıruğa kereşte häm Ğiraqnıñ suğıştan soñğı berençe möstäqil xakimiäten oyıştıruğa da ul zur öleş kerter dip kötelä.
Vieira de Mello Braziliä diplomatı. 34 yıllıq diplomatik karyerası çorında BMO aña başqa qatlawlı wazıyfalar da yöklägän ide. BMO küzätüçeläre fikerençä, ul 6 atna elek Ğiraqqa wäkil itep bilgelängännän soñ anda BMOnıñ däräcäsen kütärügä sälätle säyäsi ostalığın kürsätkän häm näticädä Ğiraqta BMOnıñ tä''sire artır kebek.
Xäbärlärgä qarağanda Vieira de Mello Ğiraqtağı AQŞ administratorı Paul Bremerğa andağı 25 keşelek İdarä Şurasına kübräk xakimiät birep anı kübräk möstäqil şura bularaq tanıtırğa kiñäş itkän. Kiläse ay başında bu idarä şurası konstitutsiä häm saylawlar äzerläw eşlärenä kereşkändä Ğiraqqa BMO törkeme kilep şura äğzaları belän kiñäşläşülär ütkäräçäk.
New Yorktağı Xalıqara Tınıçlıq Akademiäseneñ dönyada küçeş çorı xakimiätläre belgeçe Simon Chesterman Vieira de Mellonıñ eşçänlegen bolay dip bäyäläde:
AUDİO: Minemçä, Sergio ğädel aradaşçı bulırğa tırışa häm xäzer Quşma Ştatlar Ğiraqta näq menä şuña moxtac. Häm, minemçä, Waşingtonnıñ Sergio eşen qabul itüe säbäbe şul ki, BMOnıñ Ğiraqtağı säyäsi protsessnı qabul itügä taba yasağan härber adımı bu protsesnıñ xalıqara cämäğätçelek tarafınnan qabul itelüen arttıra häm anıñ Ğiraqta qanul itelü mömkinlege dä arta ala.
Älegä BMOnıñ Keşe xoquqları yuğarı komissionerı wazıyfasın waqıtlıça qaldırıp toruçı Vieira de Mello bıltır İndoneziädän ayırılıp çıqqan Könçığış Timorda bäysezlek xökümäte oyıştıruğa yardäm itte. 1999-nçı yılda ul BMOnıñ Kosovdağı administratorı buldı.
6 atna elek BMOdan Ğiraqqa wäkil itep bilgelängännän soñ ul Ğiraqtağı törle törkemnärneñ citäkçeläre belän oçraşıp törle fikerlär belän tanıştı. Uzğan atnada ul kürşe Söğüd Ğäräbstanı, Süriä häm İran citäkçeläre belän oçraştı. Qayber küzätüçelär Vieira de Mello xätta Ğiraqtağı AQŞ administratorı Bremer buldıra almağannı eşli, Bremer oçraşa almağan möhim şäxeslär belän dä söyläşülär ütkärä di.
Quşma Ştatlar xäzer Ğiraqta tınıçlıq saqlaw öçen xalıqara cämäğätçelekneñ kübräk öleş kertüen teli. Ämma Ğiraq suğışına qarşı çıqqan Fransiä, Germaniä häm Hindstan BMOğa kiñräk rol'' birelmi torıp Ğiraqqa ğäskär cibärä almawları turında belderde. AQŞ räsmiläre isä BMO İminlek Şurasınıñ may ayında Ğiraq turında qabul itkän resolütsiäse BMOnıñ başqa äğzalarına da koalitsiä tırışlıqlarına quşılırğa xoquqıy nigez bula ala dide.
Russiä tışqı eşlär ministrı İgor'' İvanov kiçä xakimiätne Ğiraq xalqınıñ xoquqıy wäkillärenä tapşıru protsessın tizlätergä kiräk, monıñ öçen bu protsessta BMOnıñ rolen arttırığda kiräk digän ide. Bügen ul BMOnıñ rolen arttıru turında yaña rezolütsiä qabul itärgä çaqırdı.
Kiçä Vieira de Mello belän oçraşudan soñ İran prezidentı Möxämmät Xatami Ğiraqtağı İdarä Şurası AQŞ häm Britaniä okkupatsiäsen däwam itüne aqlaw öçen qullanılırğa tieş tügel, Tähran BMOnıñ töbäktäge eşçänlegendä xezmättäşlek itärgä äzer dide häm xakimiätne BMO citäkçelegendä ğiraqlılarğa tapşırırğa çaqırdı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Cäditçelek
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Cäditçelek (Ğäräpçä: cädid - yañalıq), cämğiät yäşäyeşen häryaqlap yañartırğa omtılğan ictimaği-säyäsi xäräkät. 1880. yıllarında Tatarlar häm Räsäyneñ Törki xalıqları arasında kiñ urın ala. Cädiçelek tarafdarları ictimaği, iqtisadi artqa qalunı häm cämğiättäge ruxi torğınlıqnı tänqitlilär, zaman taläbenä turı kiterep cämğiätne yañartu fikeren, berençe näwbättä xalıq mäğärifen üzgärtüne yaqlıylar.
Cäditçelek üz ätrafına aldınğı qaraşlı ruxanilarnı, uqıtuçılarnı häm şäkertlärne ciya. Cäditçelekneñ törle yünäleşläre (ağımnarı) bula: qayberäwlär (Ğ. Barudi, M. Bigiev, Ğäbdräşid İbrahimov, Q. Tärcemäni C. Abızgildin, Z Qadiri, Z. Kamali, Ğ. Bubıy h.b.) dini yañarışnı, ikençeläre (R. Fäxretdinev, F. Kärimi, Ş. Kültäsi h.b.) mäğrifätçelekne yaqlıy. Cäditçelek 19. yöz axırı - 20. yöz başında Tatar xalqınıñ ictimağí fikere häm milli üzañı üseşendä möhim tarixi basqıç bulıp tora.


text:
Yewropa Berlege citäkçeläre berlekneñ körçekkä terälgän konstitutsiä mäsäläsendä nişlärgä ikäne turına 2008-nçe yılğa qarar qabul itärgä dip kileşte.
Bıltır konstitutsiä Fransiä häm Daniädä ütkän referendumnarda kire qağılğan ide.
Brüsseldä 2 kön däwam itkän sammitnı yomğaqlaw belderüendä Berlek citäkçelege 2007-nçe yılda konsitutsion reforma barışınıñ ni xäldä buluı turında xisap äzerliäçäk dielä.
Berlek citäkçeläre bügen şulay uq Romaniä belän Bolğarstan üzlärendäge reformalarnı tizlätkän oçraqta alarnıñ kiläse yılda Berlekkä quşılu niätlärenä xuplaw belderde häm Fälestinlelärgä 100 million eurolıq yardäm birü qararın rasladı.


text:
Möselmannarnıñ tuqlanuında xäramnan tıyılu — täp prinsip bulıp tora.
Udmurtiä başqalası İjawda yäşäwçe din qärdäşlärebezgä bügen berniçä cirdä xäläl rizıq satıp alu mömkin buldı. Ul aşamlıqlarnı, biğreq tä it produktsiäsen, Tatarstan häm Başqortstan respublikalarınnan kiterep satalar. Şulay uq İjawda yäşäwçe möselmannar da xäläl it satunı üzläre dä oyıştırdı. Şundıy islam dine qanunnarı buyınça eşqertelğen itne başta mäçet qarşında açılğan kibettän alırğa mömkin buldı. Soñraq başqa möselmannar da üzläreneñ öylärendä it satu oyıştırdı. Alarnıñ berse — millättäşebez İrek Xisametdinov. Ul başta üz öennän möselmannarnı xäläl it belän tä'min itä başlasa, alğa taba it kombinatı citäkçese belän söyläşep, berniçä tärle qazılıq ta eşkärtep, satuğa çığardı. Başlanğıç çorda uzeşçän räweştä öydän satu itelsä, xäzer İrek Xisametdinov üze yäşägän Lenin rayonı administratsiäsendä maltabarlar bülegendä räsmi terkälde. Bu aña ber kibettä it häm başqa produktsiä belän satu itü mömkinlegen açtı. İrek Xisametdinovnıñ üze belän oçraşıp, aña berniçä soraw da birdem.
"Din yulına basuçılar sanı kübäyde, alar xaram rizıqtan tıyıla, xäläl aşamlıq ezli başladı, şuña bu eşkä alındım. Başta it, soñraq qazılıq ta yasıy başladım. Bu eşne tağın da kiñräk cäyelderergä niätem…."
İrek Xisametdinov oyıştırğan xäläl it satu noqtalarınıñ berse —Ijaw şähäreneñ «Bolğar» kibetendä keşe çirat tormasa da, kibetçeneñ qul quşırıp torırğa waqıtı yuq. Ber—ike keşe ber tuqtawsız kilep tora. Satuçını da butap bulmıy, başqalardan ul möselmança kiemnäre belän ayırılıp tora. Ä uze yäş kene qız. Tanışabız. "Tänzilä Gabbasova. Monda küptän tügel eşli. Oşıy. Keşelär atna kiç häm comğa könnärendä kübräk kilä, çönki bu könnärdä yaña produktsiä kiterelä…."
Därestän dä, biregä tatarlar ğına tügel, başqa millät wäkilläre dä kilä ikän, alarğa produktsiä oşıy. Ul atnalar buyına yatqan rizıq tügel. Kem it sorıy, kem qazılıq ala, häm çağıştırmaça, bäyälär dä beraz arzanraq.
İrek Xisametdinovnıñ alğa taba tağın berär kibettä xäläl it satu noqtası buldıru niäte bar. Ul inde satuçı bulıp eşlärgä teläk belderep kilüçelär dä bar, monıñ öçen waqıt qına kiräk dip belderde.
Xamidä Ğayfullina, Udmurtia


text:
Qazanda Xäter köne. Qollıqta 453 yıl!
Qazan xanlığı başqalası Yawız İvan ğäskärläre tarafınnan ayulap alınunı, tatar cämäğätçelege Xäter köne bularaq bıyıl unbişençe märtäbä bilgeläp ütte. Tatar däwlätläre bulğan, kiläçäktä dä bulırğa tieşle, ä şuşı däwlätlärne doşmannan saqlap, yaqlap şähit kitkännärne iskä alıp, däwläti xäterne yañartu bu.
Qazanda 15 oktäberdä Xäter köne irtänge säğät unda İrek mäydanında başlandı. Äkren genä milli üzañı bulğan xalıq, İrek mäydanına cıyıla tordı. Başqa şähärlärdän dä delegatsiälär kilä tora. Çit töbäklärdän dä bar. Tatarlar ğına tügel, başqort milli xäräkäte dä, mari, çuaş milli cämğiätläre wäkilläre dä 15 oktäberdä Qazanğa kilgän, alar da mäydanğa çıqqan. Waqıtında bit, Qazan xanlığı alarnıñ da watanı bulğan. Tarixta, Qazan yığılğaç ta, çuaş- marilarnıñ tatarlar belän berläşep qarşılıq suğışları kürsätüe açıq mäğlüm.
İrek mäydanında matäm çarası başta Qamal teatrı artistları äzerlägän tamaşa belän başlandı. Rinat Tacetdin, Nail Dunay kebek olpat artistlar belän ber rättän, tamaşa da yäş artistlar da qatnaşa. Mäsälän, Qazannı yaqlap, şähit kitkän Qol Şärif rolen Fänis Cihanşa uynadı.
Menä şundıy tarixi tamaşadan başlanğan Matäm cıyının Rabit Batulla alıp bardı. Ul ber - ber artlı milli äydamannarğa, cırçılarğa, yazuçı-şağıry'lärgä süz birep bardı. Bıyılğı Qazandağı Xäter könenä mäsälän yazuçı Fäwziä Bäyrämova da kilgän ide. Çallı şähärendä yäşägän, waqıtında Xäter könen berençelärdän bulıp oyıştırğan Fäwziä Bäyrämova, Qazandağı Xäter könendä inde berniçä yıl qatnaşmıy. Ä bıyıl kilgän:
“Konsepsiä yazğannar imeş, Rusiä däwläte bulırğa tieş bulğan. Ä bezneñ telebez, dinebez, Tatarstanıbız, tatar xalqı nişlär nişlär? Mäskäwlärneñ monda eşe yuq. Çönki alarğa tatar milläte dä, İslam dine dä, tatar tele dä kiräkmi. Bügenge köndä yözlägän tatar möselmanı törmälärdä yata. Alarnı qinıylar, çitleklärgä utırtalar, cäberlilär, tok cibärälär tännärenä. 453 yıl elek niçek itep tatarlarnı kangğa batırğannar, näq şundıy uq xällär Rusiä törmälärendä bara. Cämäğät, Rusiäneñ kiläçäge yuq. Menä sez ğailälärgä qarağız. Ägär ğailädä ir – at eçä ikän, xatını zina qıla ikän, balaları narkoman ikän, urlıylar, keşe talıylar ikän, ul ğailäneñ kiläçäge yuq. Bez alar artınnan barırğa tieş tügel, bezneñ äbi – babalarıbız anıñ öçen şähit kitmäde. Anıñ öçen bu mäydanda tatar başı tägärämäde. Bez üzebezneñ bäysez däwlätebezne tözergä tieşbez. Çönki Rusiä artınnan betärgä, upkınğa töşärgä bezneñ xaqıbız yuq.”
Cämäğät, Rusiäneñ kiläçäge yuq. Menä sez ğailälärgä qarağız. Ägär ğailädä ir – at eçä ikän, xatını zina qıla ikän, balaları narkoman ikän, urlıylar, keşe talıylar ikän, ul ğailäneñ kiläçäge yuq.
Bez alar artınnan barırğa tieş tügel, bezneñ äbi – babalarıbız anıñ öçen şähit kitmäde. Anıñ öçen bu mäydanda tatar başı tägärämäde. Bez üzebezneñ bäysez däwlätebezne tözergä tieşbez. Çönki Rusiä artınnan betärgä, upkınğa töşärgä bezneñ xaqıbız yuq.”Fäwziä Bäyrämovadan soñ, Çallıdan kilgän yazuçı, publitsist Aydar Xälim çığış yasadı:
“Bez bügen pıçraqqa batqan Qazannı tazartırğa tieşbez, bez bügen aqçadan nişlärgä belmägän İsxaqovqa äytergä tieş: yä bezneñ Qazannı çistartasıñ, yä bezneñ ofıqtan bötenläy kitäseñ. Ul bezneñ böyek Näqi İsänbätlärebezgä uram isemnären dä birä almadı. Ul xätta bezneñ babaylarıbızğa taşnı Qazan Kirmäne qarşında quydıra almadı. Çönki ul anı telämäde. Ul vlast'tän kitärgä tieş.” Bıyılğı Xäter köne çığışlar belän genä tügel, ä cır-moñ belän dä ürelep bardı. Gölzadä, Miñğol Galiev kebek Tatarstannıñ tanılğan cırçıları belän berrättän, yäş cırçılar da çığış yasadı. Mäsälän, İlsiä Bädretdinova, “Bez” digän yaña cırın başqardı.
Tatarstannıñ xalıq artistı Äzhär Şakirov ta, İrek mäydanında çığış yasadı:
“Qazannıñ meñ yıllığı tatarnıñ üseşen, kiläçägen kürsätergä tieş ide. Bilgeläw öçen mäğnäwi añ kiräk ide. Millät bularaq faciğälärne kiçep, niçek anıñ sänğäte, mädäniäte üskän häm dönya buyınça nindi urınnı ala digändä, bez härwaqıt tatarnıñ böyeklären mäydannarda kürmädek. Opera teatrında tatar sänğäteneñ üseşe bilgelänmäde, ä bit süz Qazannıñ meñ yıllığı turında bara. Mäskäwneñ meñ yıllığı tügel. Minem monda menä şundıy könne mäktäp häm yuğarı uqu yortları uqıtuçıları, däwlät citäkçelären küräse kilä.” Bıyıl Xäter könen distägä yaqın milli cämğiätlärne berläştergän Milli Şura oyıştırdı. Tatar ictimaği üzäge belän Milli Şura, şuşındıy tamaşalı Matäm cıyını aşa, 453 yıl elek bulğan faciğäne xalıqqa tağın ber qat kürsätmäkçe buldı.
Xäter könen başqa yıllarda, Yunıs Kamaledinov citäkçelegendäge oyıştıru komitetı oyıştırsa, bıyıl alar bu eştän çikläştereldelär. Milli Şura wäkilläre, monı, küp kenä çığış yasawçılarnıñ alar belän urtaq tel taba almawları dip añlattı. Mäsälän, Fäwziä Bäyrämova, bıyıl oyıştıru komitetında başqa keşelär bulğanğa ğına kilgän ikän.
Ä, İrek mäydanındağı cıyında, çüt kenä qawğa çıqmıy qaldı.
“Yunıs Kamaletdinov qayda, qayda Zäki Zäynullin. Qayda alar? Çıqsınnar Zäki abıylar!”
Şulay itep, cıyın barğanda, berniçä keşe, säxnägä Yunıs Kamaledinovnıñ buluın taläp itte. Mondıy ğawğa çığarırğa mataşunı, Milli Şura wäkilleläre, provokatsiä dip bäyäläde.
İrek mäydanındağı Xäter cıyınınnan soñ, Xalıq Qazannıñ üzäk uramnarı buylap, Qazan Kirmänenä yul aldı. Uramnarda maşina xäräkäte aldan uq militsiä tarafınnan tuqtatılğan ide. Şuña kürä, uramnıñ urtasınnan, kolonnağa tözelgän, qullarına, öndämälär, bayraqlar totqan xalıq, Azatlıq dip qurıqmıyça qıçqırıp bardı.
Kirmändä matäm cıyınında qatnaşuçılar Söyembikä manarası yanında şähitlär ruxına doğa qıldılar. Annan soñ, Qol Şärif mäçetendä namaz uqıldı. Namazdan soñ, Kirmän yanında, milli xäräkät şähitlär istälegenä häykäl quyırğa telägän urında cıyın däwam itte.
Qazan xanlığınıñ başqalasın Yawız İvan ğäskäre tarafınnan ayulap aluınıñ 453 yıllığın milli xäräkät menä şundıy nıqlap oyıştırılğan çara belän bilgeläp ütte.
Al'bina Zäynulla, Gölnaz Şäyxetdinova, Räfis Cämdixan.


text:
Ukrainadağı Säyäsi Wäzğiät Turında Qırım Säyäsätçeläre Ni Uylıy?
Ukraina prezidenti Viktor Yuçenko Yuliä Timoşenko yeteklegen butün ukümet terkibini istifağa yollağanı çeşit siyasiy kuçlerni areketke ketirdi demege mumkün. Qırımdaki siyasiy kuçlerde kelip öıqqan vazietni izaatlaylar. Qırım kommunistleri lideri Leonid Graç:
"V.Yanukoviç tünevin ona duşman olgan Timoşenkoneñ seyleşüvler otkermege azır olğanını bildire. Bu nasıl şey? Olar devlet içün degil: bir klannın ekinci klanğa qarşı birleşeler."
Qırımdaki "Prozraçnaya vlast" areketinin yolbaşçısı Andrey Sençenko:
"Bu sistemalı, devamlı, ciddiy inqirazğa Narodnıy Soüz "Naşa Ukraina" tizilgen vaqıtta temel qoüldı. Bu eski ve yanı oligarhlar arasında kureş. Biz Timoşenkoğa qol tutacaqmız."
A.Sençenkonın aytqanlarına şunı qoşmaq mumkün. Narodnıy Soüz Naşa Ukraina firqasının Qırım bolüginde Kivdeki vaqialardan son toplaşuv otkerilip, nizamname bozuvları içün onın reisi Vladimir Şklyar reislikten boşatıldı. Onın erine başqa reis saylandı. Şklyar bu toplaşuvnı tanımağanını aytıp firqanın Kievdeki prezidiymı alacaq qararnı bekleicegini bildirdi.
A ekserit rus ğaelerini qorçalağan: daima mecliske qarşı turğan Qırımdaki ’’Soüz’’ firqası ise izaatlarnen sınırlanmayıp Aqmescitte Qırım ukümeti ve onın reisi A.Matvienkoğa qarşı miting keçirdi. Miting iştirakçileri Matvienkonın istifasını talab etkenler "Çemodan, vokzal, maydan", "Doloy antikrımskoe pravitelstvo" degen şiarlar tutıp turdılar.
’’Soüz’’ firqası reisi Ukraına halq deputatı Lev Mirimskiy:
’’Qırım akimieti bu protsesste iştirak ete ve qabaatlı.Prem’er-ministr olıp saylanmağan A.Matvienko istifağa ketmek kerek’’
Şunı da qayd etmek kerek, A.Matvienko ozünın ‘’Sobor’’ firqasınen Timoşenkonın Ukraina Yuğarı Radasında BÜT fraktsıyasına kire, onın tarafdarı ola. Kievdeki vaqialardan son A.Matvienko Qırımdaki vazivesini saqlap qalırmı yoqmı belli degil. Tezden açılacaq Qırım Üqarı Radası sessiyasında bu meseleni bazı deputatlar kun tertibine qoymağa areket etecekleri aqqında haberlerde peyda olıp başladı.
Meclis reisinın muavini Remzi İlyasov "olıp keçken vaqialar bu er bir memelekette olğan addiy ukümet denişüvidir" – dedi Azatlıq radiosına. Onın fikirince bu akimiet fevral ayından başlap qırımtatar meseleleri boünca bir şey yapmağan.
"Topraq meselesi boünca Petr Poroşenko eteklegen komissiyada oz işine bir ekün çekmedi, bizge bir malümat berilmedi"- dedi R.Ilyasov.
Qırımtatr qadın-qızlar birligi reisi Safinar Cemileva:
’’Yuşenko oz yanına tecribeli siyasetçiler, RUH firqası azalarını,milli kureşte pişkinleşken qırımtatar vekillerinden keneşçilerni almaq kerek edi. Devlet başına kim kelse kelsin qırımtatrları meclisnen birlikte oz haqları içün kureşmege azır’’-dedi.
Diläwär Osman, Qırım


text:
Mäxmüd Äxmädinicat 4-nçe avgustta İran İslam Respublikasınıñ altınçı prezidentı bularaq ant biräçäk.
Ütä Qädimçe dip atalğan Äxmädiniciatnıñ kiñäşçese Mädi Kalhor Äxmädinicat politsiägä keşelärneñ kiemnärenä häm üz-üzlären totışlarına qarap ezärleklämäskä, şäxsi tormışlarına tıqşınmasqa quşaçaq dide.
İran däwlät xäbär agentlığı İran parlamentınıñ räis urınbasarı Möxämmät Riza Bahonurnıñ 3-nçe avgustta ayırım inawguratsiä tantanası da bulaçaq digän süzlären kiterä.
İran konstitutsiäse nigezendä prezident parlamentta baş xäkim häm deputatlar qatnaşında ant birergä tieş.
Prezident saylawlarında ciñep çıqqan Äxmädinicat öçençe möddätkä prezident bulıp saylana almawçı Möxämmät Xatami urınına kilä.


text:
Bügen Bağdadta bulğan atışlar näticäsendä 2 jurnalist häläk buldı häm kimendä 4se yaralandı. Çit il jurnalistlarınıñ kübese yäşägän fälestin otelenä amerikan tankınnan atılğan raketadan milläte belän Ukrain bulğan Reuters televideniäse operatorı Taras Protsyuk häläk buldı, tağın 3 keşe yaralanğan. 3nçe cir öste ğaskärläre diviziäse başlığı general Buford Blount, oteldän ut açılğaç cawap itep binağa ber tapqır tanktan atıldı, dip xäbär itte. Moña qadär bügen Quşma Ştatlar xärbi hawa köçläreneñ Bağdadnı bombalawı näticäsendä Äl-Jazeera televideniäse xäbärçese Tareb Ayoub häläk bulğan dip xäbär itelde. Ğaräp dönyasındağı iñ populyar televideniä kanalınıñ tağın ber xäbärçese yaralanğan. 20 Marttan birle barğan bu Ğiraq suğışın yaqtırqanda kimendä 8 jurnalist häläk buldı.
Xalıqara Jurnalistlar Federatsiäse general sekretare Aidan White Brusseldä uzğan matbuğat oçraşuında, jurnalistlarnıñ ülemendä Ğiraq xakimiäten dä, Quşma Ştatları citäkçelegendäge koalitsiä köçlären dä ğayepläde häm faciğane tikşerüne taläp itte.
“ Bezneñçä, mäğlümat çaraları häm jurnalistlarğa yasalğan höcümnär-suğış cinäyätläre, häm bez bu uñaydan borçılu belderäbez. Bolar-bik citdi qanun bozular bulıp tora. Bu xälne bäysez belgeçlär tikşerergä tieş”, dide Aidan White.
Kiçä Ğiraq xärbiläre tarafınnan urlanğan ike Polşa jurnalistınıñ bügen totqınlıqtan isän-saw qotılğan buluları turında xäbär itelde. Marsin Firlej häm Jasek Kasmarek ikese dä Polşanıñ törle televideniä kanalları xäbärçeläre, Nassiriya şähärennän Bağdadqa taba barğan yulda totqarlanğan, soñınnan Ğiraq xärbiläre jurnalistlarnı mäktäp binasında yabıp totqan. Firlej, Ğiraq ğaskärläreneñ alarğa yaxşı möğamälä kürsätkäne turında xäbär itte.


text:
Finländiä tarixında berençe xatın qız premier eşbaşına kilde. Şulay itep Finländiä Yevropada prezident häm premiere xatın qız bulğan berdän ber il bulıp tora. İlneñ berençe prezidentı Tarja Halonen 2000nçe yılda xakimiätkä kilgän ide.
Atnakiçtä president Tarya Halonen Anneli Jaatteeenmakine premier itep täğäyenlägännän soñ, Finländiä xökümätendäge cineslär tigezlege başqa illärgä dä ürnäk bulır digän ömed belderde. 18 ministırdan torğan kabinetnıñ yartısı xatın qızlardan tora. Eş başına kilgän premier Anneli Jaatteenmakinı alda qıyın eşlär kötä, dönya iqtisadınıñ alğa kitmi urınında sanap torğan bu könnärdä ekonomika , eşsezlek belän köräşü şulayuq üzennnän eleke premier Paavo Lipponen külägäsen yuq itü Annelinı kötkän qayber wazıyfalar ğına .Mart ayında ütkärelgän saylaularda 8yıl opozitsiädä torğan üzäk partiä (awıl xucalığı partiäse) bik keçkenä ayırma belän ciñep çıqqannan soñ , Anneligä premierlek yulı açıla ul üzeneñ internet säxifäsendä 1987-nçe yılda parlamentqa saylanğanın häm 1994-95nçe yıllar arasında yustitsiä ministırı bulıp toruın äytä. İre Jorma , ireneñ qızı Anna häm Ronya isemle et bezneñ ğailäne täşkil itä dip yaza Finländiäneñ berençe xatın qız premiere . Anıñ tormışındağı detallär , başmaq nomerına qarağanda säyäsi içtimağıy fikerlären belü qızıqraqtır dip uylap qayberlären sezgä dä citkerergä buldım. Mart saylaularında Finländiädä namzätlärgä älbättä küp kenä soraular birelde. Misal öçen ,Finländiäneñ saqlanu mäsäläsen in yaxşı niçek xäl qılıp bula digän sorauğa birelgän törle cawaplardan Anneli bäysez räweştä digän cawapnı saylap bolay di: Finländiädä mäcbüri xärbi xezmät yäğni rekrutlardan torğan armiä , çığımnar yağınnan da , sıyfat yağınnan da in yaxşı xäl çarası . Andıy armiä fin cämğiäteneñ törle sotsial qatlauların ber bersenä yaqınlaştırğan öçen ayruça yuğarı bäyägä iä. Finländieäneñ NATOğa kerüe mäsäläsendä referendum ütkärelergä tieşme? Ul hiç şiksez digän cawap birä. Başqa bik küp soraular arasında Şwed tele törle däräcädäge mäktäplärdä ixtiari räveştä öyränelgän çit il tele bula. ( Finländiedä ike räsmi tel finçä häm şwedçe qullanışta . Sonğı yıllarda şwedçe ähämiäten yuğaltıp, räsmi käğäz tele genä bulıp qalsa da , Anneli xanım min başqaça qarim, Bu telneñ kulturağa yoğıntısı şulayuq kürşe illär belän xezmättäşlektä ähämiäte bar ,minemçä bu tel mäktäp programasında qalırğa tieş. Finländiägä küçep kilgän imigrantlarnıñ ilgä yaraqlaşu problemalarına finlärme ällä imigrantlarmı säbäp bula. , Anneli här ike yaq ta aktiv bulırğa, finnär köndälek tormışta imigrantlar belän kübräk elemtägä kerergä , alar turında kübräk öyränergä tieş, çönki keşe belmägän närsädän ciñelleräk çitläşä digän qaraşta. Ämma imigrantlar da tizläktä telne , cirle ğäref ğädätlärne öyränergä tieş dip äytä. Säyäsätçe xanım sex xezmätlären satıp aluğa nıq qarşı , ul bu cazandırılırğa tieş dip beldergän . Ul şuluq cinesten terkälgän parlarnıñ asrauğa bala alu mäsäläse turındağı sorauğa, parlamentta nıqlap tikşerelergä tieş digän cawap birgän. . Anneli Jaatteenmakigä 3partiädän torğan koalitsiäne citäkläüdä uñışlar teläüdän başqa äytäse süz yuq.Şulay qayber illärdä premier prezident häm xökümätneñ näk yartısı xatın qızlardan torğanda başqa ber ildä İranda näk şuluq köndä köçkä kergän qanun xatın qızlağa metroda ir at belän şuluq vagonda säyäxät itüne tıya . Aldağı ike vagon xatın qızlar öçen genä , ä yanında ire yäki ir at yaqını bulsa ul başqa vagonğa kerergä xoquqlı. İran xatın qızları aşığıp metroğa kergändä , yögerep vagon ezlärgä tieş , älbättä irlär öçen dä şuluq xäl . yäşäsen tigezlek !
Bahrainda aprel başlarınnnan başlap ilneñ 135 xatın qız politsiäse eşkä başyaulığı belän bara alaçaq. Bu xatın qızlar Bahrain patşası Hamad isa al Xalifağa ütkän ayda xat cibärep eçke eşlär ministırınıñ hicab yäki başyaulığı qullanuğa kertkän tıyunı köçtän çığarırğa sorağan. Ütkän atnda eçke eşlär ministırı Möxämmäd bin xalifa ala Xalifa xatın qız politsiägä yaulıq qullanunı tıyğan zakon yuq, ämma alar uniformalarına kileşle başkieme saylarğa tieş dip äytkän. Parlamentta xezmät komitetı räiseneñ urınbasarı Xalid Möxämmäd bez Törkiä, yäki Fransiädä tügel anda xatın qızlar pasport foto räseme öçen başyaulıqların salırğa mäcbür itelä, Bahrain konstitutsiäseneñ ikençe maddäsendä din islam dip yazılğan , xatın qız yaulıq bäyleme yuqmı anıñ şäxsi eşe dip söylägän. Şäxsi eşe bulsa bik yaxşı , ämma da läkin küp kenä möselman illärendä xatın qıznıñ saylau xoquqı yuq, biten başın qaplamağan öçen politsiä alıp kitep ezärlekli.
Färidä Xämit, Praga


text:
Açıq mikrofon: Qazanda Qol Ğäligä häykäl qayda urnaşqan?
İşetkän bar. Kürgändä yuq anıñ häykälen,qayda urnaşqanın. -
Qızğanıçqa qarşı belmibez. -
Yuq min belmim. Bez Qazannan tügel. -
Qol Ğäli häykäle Millenium parkında urnaşqan. Anda fontan bar. Yäşlär öçen utıra torğan, yal itä torğan urın rozalar üsep utıra . Qazanğa kilgän qunaqlar anda ağaçlar utırtıp, üzläreneñ isemnären tabliçлalarğa yazıp qağıp quyğannan ide bez barğanda. -
Marsel' Sälimcanov uramında urnaşqan. -
-Meñyellıq parkında urnaşqan. Basketxollğa qarşı urnaşqan. -
Bez belmibez . -
Ostrovskiy uramında min eşlägän idem anda ber dä häykälne kürgän bulmadı. Qay cirdä иkәn soñ anda häykäl? -
-
Mälikä Basıyr -


text:
Qabul – Äfğan däwlät küzläw idaräse başlığı belderüençä Qabuldä terrorçılar yäşerengän cirgä bulğan operasiä waqıtında bügen 7 keşeneñ üterelgän. Amrullah Saleh terroristlärne qulğa alu waqıtında çıqqan bäreleştä, 2 terrorist, 1 bala belän bergä äfğan saqlanu köçennäñ 3 keşeen ülüen xäbär itte. Bäreleştä ike taraf arasında ut häm bombalı höcümnär ber niçä säğatkä däwam itüe xäbär itelä.
Taliban süzçese isä atna axırında bulğan höcümdä qatnaşqan ike suğışçısının, bügen Qabuldä üterelüen beldergän ide.


text:
Putin Yaqın Könçığış säfären tämamladı: Mäskäw Fälästingä yärdäm kürsätäçäk
Yaqın Könçığış säfäre belän Misır häm İzraildä bulğannan soñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin comğa könne Fälästin cirlärenä kilde. Ramallada Fälästin citäkçese Mäxmüt Abbas belän oçraşıp ul Fälästingä, Rusiäneñ, şul isäptän xärbi-texnik ölkädä, yärdämen täqdim itte. İzrail belän Quşma Ştatlarnıñ salqın mönäsäbätenä qaramastan, Putin, Mäskäwdä Yaqın Könçığış mäsäläsenä bağışlanğan oçraşu ütkärü fikeren qabatladı.
Audio (Vladimir Putin)
"Ägär bez Abbas äfändeneñ terrorçılıqqa qarşı köräşüen telibez ikän, ul monı qulına taş totıp eşli almıy. Monı İzrail yağı da añlıy."
Putin süzlärençä, Rusiä Fälästingä beryatqan texnik yärdäm kürsätäçäk, boralaqlar, elemtä çaraları belän täemin itäçäk, ikençe yaqtan Fälästinneñ iminlek köçläre öçen Mäskäwdä künegülär oyıştırılaçaq. Alay da Putin bu yulı xärbi maşinalarnı telgä almadı. Rusiäneñ Fälästingä 50läp şundıy maşina tapşıru niätenä İzrail yağı, bu maşinalar bezgä qarşı qullanılaçaq dip, kisken qarşı çıqqan ide.
İzrail belän Quşma Ştatlar Rusiäneñ İranğa atom ölkäsendä yärdäm itüenä dä şiklänep qarıy, Tährannıñ atom qoral yasaw niätennän qurqa. Bu mäsälä matbuğat oçraşuında yänä kütärelde. Putin, Tährannıñ tınıç atom ölkäsendä eşläwen iskärtep bolay dide:
Audio (Vladimir Putin)
"Atom qoralınıñ taraluı, bigräk tä, Yaqın könçığış kebek töbäktä qurqınıç äyber. Xärbi yaqtan bu mäğnäsez, humanitar yaqtan – qabul itelmäslek."
Yaqın Könçığışta solıx urnaştıru söyläşülärendä Rusiä, Quşma Ştatlar, Yevropa Berlege häm Berläşkän Millätlär belän bergä 4 aradaşçınıñ berse bulıp tora. Çärşämbedä, üzeneñ säfäre başında, Kahirädä, Putin, şuşı yılnıñ közlärenä taba Mäskäwdä Yaqın könçığışqa bağışlanğan sammit ütkärü täqdimen yasağan ide. İzrail dä, Quşma Ştatlar da, bu täqdimgä salqın mönäsäbät belderde. Comğa könne Ramallada ütkän matbuğat oşraşuında Putin, andıy oçraşudan baş tartmawın, ämmä anıñ yuğarı däräcädä bulmasa, hiç yuğı belgeçlär däräcäsendä ütä aluın äytte.
Üzeneñ Yaqın Könçığış säfäre belän Putin qänäğät qaluın äytte. Bu säfären ul ğäräp ilendä başlap ğäräp cirendä tämamladı, arada yäxüd däwlätendä buldı. Här tarafnıñ küñelen kürde diergä bula.
-Ali Gilmi


text:
NATO parlament mäclesendä Rusiä Baltik illärendä yäşägän urıslar mäsäläsen kütärde
Baltik illärendä yäşäwçe urıslar mäsäläse yänä xalıqara säxnägä menä. Şuşı atnada Pragada NATOnıñ parlament mäclese ütte. Bu cıyında qatnaşqan Rusiä wäkile Latviä belän Estoniäne anda yäşägän rus telle xalıqnıñ xoquqların qısuda ğäyeplägän xisap bäyän itte. Baltik illäre bu ğäyeplälärne kire qaqtı häm dä Mäskäw, bu mäsäläne yasalma räweştä küpertep, alarnıñ NATOğa kerü niätenä ayaq çalırğa mataşa dip belderde.
Şuşı atnada Pragada ütkän NATOnıñ parlament mäclesendä "Baltik illärendäge urıs azçılıqları turında maxsus xisap" digän ber dokument tikşerelde. Berençe qaraşqa qorı tel belän yazılğan ğadi xisap, anıñ işe dokumentlar mondıy mäcleslärdä küp bula. Läkin bu xisapnı bäyän itkän Rusiä Dumasınıñ räis urınbasarı Lubov Sliska çığışınnan soñ cıyında ğawğa quptı. Lubov xanım süzlärençä, Latvia belän Estoniädä yartı million çaması urıs-telle keşelär ikençe-sortlı xalıq bulıp yäşi. Başqalar belän ber därcädä salım tüläsälär dä, alarnıñ tel häm säyäsät ölkäsendä xoquqları yuq. Çığışınıñ axırında ul, bez Baltik illäre NATOğa kergänçe şuşı mäsälälärne xäl iter dip ömetlänäbez digän şaqtıy qırıs kisätü yasadı.
Latviä belän Estoniä (alarğa Litva da quşıldı) bu ğäyepläwlärne kire qaqtı. Eston wäkile Sven Mikser Sliskanıñ xisabın "yalğan häm yarım-xaqiqät" belän tulğan dokument dip atadı. Latvia wäkile Guntis Berzins, Latviä tel qanunnarın uzğan yılda uq tözätte, bu xisap bezneñ turıda yalğan fiker tudıru öçen äzerlängän dip äytte. Qayber amerikan wäkilläre bu xisabqa, bigräk tä, anıñ niçek bäyän itelüwenä qänäğätsezlek belderde. Ğädättä mondıy xisaplarnı, obyektiv bulsın dip, öçençe taraf äzerli. Andıy küzätüçene komitetlar saylıy. Baltik illärendäge urıslar turındağı xisapnı isä Mäskäw üze äzerlägän. Xisapnı bäyän itergä räis wazifasın başqaruçı Britaniä xanımı Alice Mahon sorağan.
Quşma Ştatlar wäkile John Shimkus:
Audio: "Berençedän mäcles äğzlarınıñ kübese bu mäsäläne töptän belmi. İkençedän, xisapnı bäyän itüçe fäqät ber yaqnıñ mänfägäten qayğırta."
Şuşı atnada Rusiäneñ Tışqı eşlär ministrlığı Latviädäge urıs-telle xalıqnıñ yazmışı öçen borçılu belderde. Rigada berniçä meñ keşe mäğärif ölkäsendä reformağa qarşı protest ütkärde. Älege reforma nigezendä qayber yuğarı uqu yortlarında latış tele töp tel bulaçaq.
NATOnıñ parlament komitetı Mäskäw xisabın iğtibarğa aldı, ämmä berük waqıtta tağın ber yaña bäysez küzätü äzerlärgä qarar itte. Bu närsä digän süz? Şuşı yılda Floridada ütäse parlament mäclesendä mäsälä qabat kütäreläçäk. Yağni, Baltik illäre NATOğa kergänçe ul elenep toraçaq.
Praga mäclesendä qatnaşqan Litva delegatsiäse başlığı Gediminas Kirkilas:
Audio: "Rusiä xäzer taktikasın üzgärtä. Urıs-telle iñ zur azçılıq Latviädä yäşi. Kreml şuşı wazğiätne faydalanırğa tırışa."
NATOnıñ parlament mäclese prezidentı Doug Bereuter axırda mondıy näticä yasadı:
Audio: "Ğädäti bulmağan räweştä yasalğan bu xisap, mäsälägä iğtibar uyattı. Räis - bäysez küzätüçe bilgelärgä qarar itte. Minemçä, axır çiktä bu döres näticä."
Bereuter Baltik illärenä barırğa cıyınğan amerikan kongresmennarınıñ berse. Azçılıq xoquqları säfär barışında töp mäsälälärneñ berse bulaçaq, dide ul.
Östäp şunı äytäse kilä. Mäskäwneñ çittä yäşägän urıslarnı qayğırtuwı, bälki uñay küreneşter. Läkin bu tırışlıqlar eçkersez bulıp kürensez öçen Rusiäneñ üzendä yäşägän urıs bulmağan xalıqlarnı da qayğırtırğa kiräk. Mäskäw isä kiresençä, milli respublikalarnıñ, şul isäptän tel ölkäsendä, xoquqların qısuwın däwam itä. Latin turında inde äytep tä tormıym. Kiçä Tatarstan parlamentı tellär turındağı qanunnı tikşerde. Tatar tele öçen "can atuçı" prokurorıbız Kafil Ämirov, federal qanunnarğa turı kilmägän matdälär ezläp tapqan. Yänäse, Tatarstanda sänäğät, transport, elemtä ölkäsendä tatar telen qullanu Rusiä qanunnarına qarşı kilä ikän. Qanunda isä, ike tel, rus ta tatar da mömkin dip yazılğan ide. Çit illär belän eş itkändä dä, tatarlar urısça söyläşergä tieş bula. Ägär inde ul çit il keşese tatar telen belep, rusça belmäsä – nişlärgä?.. qanunda äytelmägän. Nixayät, xäzer tatarlar däwlät oyışmalarına üz telendä möräcägät itep üz telendä cawap kötep ala almayaçaq. Moñarçı qanunda, möräcägät nindi teldä birelä, türä şul teldä cawap birergä tieş dielgän ide. Ämirov äfände fikerençä, bu federal qanunğa qarşı kilä. Tatarstan deputatları prokuror protestların tıñlap çıqtı da, anıñ belän kileşergä kiräk digän qarar çığardı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Yaña yıl üzeneñ yaqınlaşıp kilüen üzäkkä ütärlek salqınnar, qar-burannar belän xäbär itä, buğay. Sinoptiklar äytüenä qarağanda, soñğı 2-3 köndä Tatarstanda aylıq yawım-töşemneñ 25 protsentı yauğan, ä cilneñ tizlege sekundına 22-25 metrğa citkän. Tabiğatneñ bu büläge turında aldan uq xäbär itelde. Şuña kürä töngä qarşı zur yullar yabılıp, şähärara avtobuslar xäräkäte tıelğan ide. Qazanda isä şähär xucalığı buran näticäsendä zıyan kürmäde, ällä ni xäwef-xätär dä yuk. Läkin qar küp bulu, uramnar tarayu säbäple, şähär eçendä maşinada, xätta cäyäyu yörü dä qıenlaştı, Qazan üzägendä ozın-ozın maşina «probka»ları barlıqqa kilde. Şähärne qardan çistartuğa kommunal' xucalıqnıñ barlıq texnikası cälep itelügä karamastan, Qazan uramnarındağı zur-zur qar öemnäre bik aqrın çistartıldı.
Çärşämbe könne Tatarstanda qar-burannar inde basılsa da, salqınnar äle haman däwam itä. Şuña kürä, ğadättägeçä, qış köne cılılıq, yağulıq mäsäläläre bigräk tä aktual'. Şul säbäptän, sişämbe könne Mäskäwdän qaytqan Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievne qarşı alğın jurnalistlar da berençe çiratta prezidentnıñ «Gazprom» şirkateneñ yaña citäkçese Aleksey Miller belän bulğan oçraşu turında soraştırdılar. 1995 yıldan birle Tatarstanda ğaz qullanuı artıp kilä. Kiläse yılda bu yağulıq cibärelüe niçek bulır, xäzerge qırıs waqıtta respubliqa cibärelä torğan ğaznıñ küläme kimemäsme? Şäymievneñ Aleksey Miller belän bulğan oçraşuında näq menä şuşı sorawlar qaralğandı da inde. Bu söyläşüdä şulay uq Tatarstannıñ prem'yer-ministrı Röstäm Miñnixanov, vitse-prem'yer Sergey Kogogin da qatnaşqannar.
Mintimer Şäymievneñ süzlärenä qarağanda, oçraşunıñ näticäläre ömetle. «Gazprom» citäkçelege Tatarstannı üzeneñ iñ zur häm ışanıçlı partnerlarınıñ berse dip sanıy, çönki respubliqa ğaz öçen tüläwlärne uz waqıtında başqara, Gazprom aldında bulğan burıçlarnı da daimi räweştä qaplap kilä. Şuña kürä, 2002 yılda Tatarstanğa cibäreläçäk ğaznıñ küläme 2001 yılğa qarağanda xätta artığraq bulaçaq häm 15-15,5 millard kubometr täşkil itäçäk. Şulay uq, oçraşu waqıtında «Gazprom» şirkateneñ Tatarstan belän başqa ölkälärdäge xezmättäşlek yulları dä tikşerelgän.


text:
Tatarlar aq bars näselen saqlap qalırğa teli
Bötendönya tatar Kongressı Başqarma Komitetında säwdä yortları, Tatarstannıñ çit illärdäge wäkilläre qatnaşlığında ütkän oçraşuda iqtisat eşläre, milli ixtıäc belän bäyläp alıp baru mäs’äläläre tikşerelde. Tatar Kongressı citäkçese Rinat Zakirov alıp bardı.
Bu oçraşuda Tatarstannıñ Amerikadağı wäkile Rinat Latıypov, Avstriädäge wäkil Vladimir Medvedev, Äzerbäydcändäğe wäkil Rafael' İl'yazov, Mordoviädäge säwdä yortı citäkçese Şamil Bikmaev, Mari respublikasındağı eşquar häm tatar avtonomiäse räise Ramil Wafin, Berlindağı säwdä yortı citäkçese Gerasimov häm başqalar, bigräk tä Qazannıñ meñ yıllığı programmasında qatnaşu belän qızıqsındılar. Yaroslavl' wäkile Kälimulla Xäyrullin Qazanğa maxsus köymä belän kilergä cıyınuın äytte. Rinat Zakirov anıñ kilüen xupladı. Annarı İvanovo şähäreneñ tatar avtonomiäse räise Färit Lyapin söyläde. Ul İvanovo şähäreneñ tatar avtonomiäse oyıştırğan tatar teatrınıñ Qazanda “Şäcärä” isemle spektakl' quyuı häm şuşı yılnıñ aprel' ayında Mäskäwdä “Sağışlı cır” spektaklen quyarğa äzerlänüläre xaqında äytep kitte.
Şul uq oçraşuda Altay kraenda tatar avtonomiäsen citäkläwçe, Altay-Tatarstan säwdä cämğiäte direktorı Änwär Äminev, anıñ urınbasarı Zakir Säğıytov bik üzençälekle ber mäşäqät belän yörülären citkerde. Alar Tatarstannıñ däwlät simvolı bulğan aq bars canwarınıñ dönyada çiklängän sanda ğına qaluına borçılıp, Altay urmannarına şuşı barslarnı saqlaw häm ürçetü proyektı tözegännär. Dekaber ayında alar Çıngızxan isemle barsnı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä büläk itkännär. Xäzer Çıngızxan Qazan zooparkında yäşi. Kiläçäktä aq barslarnıñ ğailäse dä bulıp, bu borınğı törkilärneñ yaratqan canwarı ürçi başlarğa tieş. Monıñ öçen Altay awçıları totıp alğan Çınğızxan Tamerlan isemle bars malaylarına käläş bulırlıq ana bars ta kiräk. Xäzergä şuşı maqsatta Qazanğa Çiläbe zooparkınnan Sil'viä isemle bars qızı kiterelü mäğlüm. Döres, Sil'viä Çınğızxannan ölkänräk, ämma bars yegete bik tiz üsä dilär. Kem belä bälki kiläçäktä barslarnıñ ürçi başlawı turında işetergä dä nasıyp bulır.
Şulay da aq barsnı qotqaru Qazan zooparkı qısalarında ğına mömkin tügel. Ul tabiği şartlarda, irektä yäşärgä tieş. Bu aq barslar borınğı zamannardan törki xalıqlarınıñ tabına torğan simvolı, qotqaruçısı dip sanala. Amerikada häm başqa illärdä aq barsnı iñ siräk oçrıy torğan häm saqlarğa tieşle dip sanap, şuşı canwarnı qotqaru fondı oyıştırğan. Ä nigä äle tere barslar oçrıy torğan Altayda maxsus pitomnik, tabiği saqlağıç tözemäskä dip sanıy Änwär Aminev häm Zakir Sägıytov.
Şimbä könne Altay tatarları Tatarstan xökümäte citäkçeläre belän oçraşıp, aq barsnı qotqaru proyektına matdi häm ruxi yärdäm oyıştırunıñ praktik yaqların söyläştelär. Bu şaqtıy qatlawlı häm çeterekle eş bulıp çıqtı. Tatarstannıñ çit töbäklärdäge säwdä yortları häm milli oyışmalar härwaqıt şundıy qatlawlı wäzğıättä çeterekle eşlär başqara digän tä'sir qala Kongressta ütkän oçraşudan soñ.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text: Äfğanstanda Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ 3 xezmätkären totıq itep aluçılar – alarnı azat itergä tışlıq kürsätüçelär belän söyläşülär başladı, dip xäbär itelä. Üzen Jaişul-Muslimen törkeme wäkile itep tanıtqan Sayed Khaleed, söyläşülär turında añlatma birüdän baş tartqan, näticälär tizdän bulaçaq, dip kenä äytkän. Urlanğan 3 keşe, Tönyaq İralandiä, Kosovo häm Filippinnan. Alar Äfğanstanda uzğan saylawlarnı äzerlärgä yardäm itkän bulğan. Alar uzğan atnanıñ pänceşämbesendä totıq itep alındı, alarnı urlawçılar – böten xalıqara oyışmalarnıñ Äfğanstannan kitüen häm törmälärdän Taliban häm äl-Qaida totqınnarın azat itü taläben quydı. Äfğanstan ğölämäläre şurası totıq itep alunı täñqitlägän belderü yasadı.


text:
Semberdä 1 May üzençälekle uzdı: qapma-qarşı ike uram yöreşe häm mitinglar buldı
“Berdäm Räsäy” firqäse häm hönäri berleklär oyıştırğan çara Watan suğışında häläk bulğannar häykäle yanında uzsa, KPRF oyıştırğanı – Ölkä administratsiäse binası qarşında, Lenin häykäle yanında.
“Berdäm Räsäy”, “Xezmätçän Räsäy” firqäläre, Räsäy patriotları berlege, suğış veterannarı häm başqa patriotik oyışmalar qatnaşqan mitingta “V. V, Putinnıñ säyäsi kursın yaqlıybız!”, “Putin, çigenmä, bez siña ışanabız!” kebek şiğar'lär belän rättän, “Xakimiät! Bezneñ taşlamalar tamağıña utırmasın!” kebek kisätülär dä bar ide. Ä KPRF, NBP, “Rodina” firqäläre, Xezmätçän Ul'nowsk, Armiäne yaqlaw xäräkäte, Sovet xatın-qızları berlege oyıştırğan çarada şiğer'lär, berdäm räweştä, xakimiätne sügälär. Berniçäse: Putin reformaların cähännämgä!, Rossiä – bez Putina!, Azatlıq yäki ülem!, Xakimiätne alıştırıyq, Räsäyne torğızıyq! Häm başqa şularğa oxşaş bixisap şiğer'lär.
İñ yögänsez çığışlar Limonovnıñ Milli bol'şeviklarnäqä buldı. Üzbäkstannan qaytqan Nail isemle beräw Putinnı xätta Amerika häm Ğäräp illäre imperializmnarına xezmät itüdä ğayıpläde. Dimäk, revolyutsiä kiräk.
Emblemaları da qorallı suğışqa öndi: Qızıl yäşlär simvolı - qızıl yoldız östendäge Kalaşkinov avtomatı. “AQM belän qarşı tor!” digän listovka da taratıp yördelär alar. NBP tarafdarları fikerençä, alarnıñ firqäsenä saf urıs qanlılar ğına tügel, başqa millätlär wäkilläre dä kerä ala, läkin urıs telen üz tele itep sanaw häm Räsäy tarixı belän ğorurlanu häm anıñ öçen canı fida bulu şartı belän. Häm andıylar üzlären urıs dip sanarğa tieş. Qalğannarı – rossiännär genä. Kiläçäktä alar da urıs bulaçaqlar.
Miting qabul itkän rezolyutsiädä Putinnan säyäsäten üzgärtü, Çubays, Gref, Zurabov, Kudrin, Fursenko kebek ministrlarnı eşennän qua, alarnıñ milken tartıp alıp sudqa birü, Däwlät Dumasın quıp taratu taläp itelä.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Kırım Tatarlarının ünlü edebiyatçısı Rıza Fazıl dün Kırım’ın başkenti Simferopol’de vefat etti.
1929’da Kırım’ın Belagorsk (Karasubazar) şehrinde Barın köyünde doğan Rıza Fazıl 1965’ten 1980’e kadar Özbeksitan’ın başkenti Taşkent’te Kırım Tatar Türklerinin sesi olan Lenin Bayrağı gazetesinde çalıştı. 1980 den sonra Yıldız edebiyat dergisini çıkardı.
Kuran-ı Kerimi Kırım Tatar Türkçesine çevirerek Kırım Tatar Türklerinin Kuranı anlamaları için çalışmalar yürüttü.
1993 yılında Ukrayna Yazarlar Birliğine üye olan Rıza Fazıl 2008 yılınde Kırım Tatar Türkleri Yazarlar Birliğinin başkanı seçildi.
Times of Crimea olarak merhuma Allah’tan rahmet ailesi ve sevenlerine başsağlığı dileriz.