text: "Tönyaq Korea atom qorallı däwlät bulğaç, anıñ atom programması turındağı söyläşülär tulı külämle qoralsızlandıru säyläşülär däräcäsendä ütergä tieş." Tönyaq Korea tışqı eşlär ministrlığınıñ bu belderüen bügen Könyaq Koreanıñ Yonhap agentlığı tarattı. Belderüdä äytelgänçä, bu söyläşülärdä Tönyaq häm Könyaq Korea, Quşma Ştatlar, Yaponiä, Rusiä häm Qıtay tigez däräcädä qatnaşırğa tieş. Räsmi Pexenyan, şulay uq, Quşma Ştatlarnıñ Korea yarımutrawına häm bar töbäkkä bulğan atom yanawın beterergä çaqıra. Bu belderü aldınnan ğına Quşma Ştatlarnıñ wäkile Christopher Hill, Pxenyannı xalıqara söyläşülärgä qaytırğa öndäp, yaña belderü yasağan ide. Tönyaq Korea üzendä atom qoralı bulu turında Fivralneñ 10nda iğlan itte.


c: text/html

text: Bagdad:AQŞ bilgelägän Ğıraq İdarä Şurası bügen tönge 12gä qädär waqıtlı konstitussiäne yazıp betäçäkme. şikle. Bu qanunnar yaña konstitutsiä qabul itelgänçe il belän idarä itü öçen zarur.Bügen Bagdadtta uzaçaq cıyılışqa kiçä çığıp kitkän şuranıñ 25 äzğası qatnaşaçaqmı bilgele tügel.Şuranıñ körd äğzası Otman , 15 äğzanıñ 59nçe yılğı ğailä mäsäläläre kodeksın köçtän çığaruğa qarşı tawış birüenä protest beldergän şaqtıy ğına şığı äzğalar çığıp kitte dip belderde,.Bu qanun yaqın könçığışta progressiv dip bäyälänä ğailä eşlären dini yurisdiksiä astına quyarğa telilär. Othman konstitutsiäne tämamlar öçen tağı berniçä kön kiräk dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sişämbe kiçendä Rusiä Konstitutsiä mäxkämäse Tatarstan parlamentınıñ yazmışın xäl itäçäk
Bu qararda şaqtıy üzgäreşlär kötelä. Äytik, rayon administratsiäse başlıqlarına ikesennän berne saylarğa turı kiläçäk: yä başlıq, yä deputat bulıp qalırğa. Monıñ xaqında sişämbe könne Tatarstan radiosınıñ turı efirında Tatarstan Däwlät Şurasınıñ zakon çığaru, zakonçılıq, reglament häm deputat etikası komissiäse räise Midxät Kormanov äytte. Radiotıñlawçılar 2002 yılda bulaçaq Bötenrusiä xalıq sanın alu uñayınnan Däwlät Şurasınıñ Tatar xalqına yasağan möräcäğäte turında da sorawlar birde. Midxät Kormanov tatar milläten bülgäläwne kiläçäkne küzzalamıy torğan säyäsät, dip bäyäläde. Älbättä, ul nindider maqsatlar quya. Läkin Midxät Kormanov äytüençä, Rusiä federativ däwlät häm anıñ däwlät nigezen milli respublikalar täşkil itä. Şuña kürä millätlärne bülgäläw şuşı milli respublikalarda yäşäwçe millätlärgä qarşı qılınğan ğamäl.


text:
Bugenge xatın qızlar säxifäsendä sezgä cinestäşlär belän bäyläneşle ike xabär täqdim itäbez. İzraeldä yuğarı mäxkämäneñ ütkän yäkşämbedä yähud xatın qızlarınıñ ''‘ yılau diwarında ‘ir at belän ber tigez xoquqqa iä bulu taläben kire qağuı turında söylägännän soñ, Amsterdamda dönyanıñ in borınğı hönären öyrätkän mäktäp turında mäğlümät birep kiterbez.
İzraeldä ‘Diwar Xatın qızları ‘isemle törkem 14 yıldan birle yılau diwarında ir at belän ber tigez xoquq alu, yäğni anda ğıybadät itü öçen tırışıp kilde. Ütkän yäkşämbedä İzrael yuğarı mäxkämäsendä bu taläbne 5 xakim kire qaqqan, 4 yaqlap çıqqan. Diwar xatınnarı isemle törkem 14 yıl elek Amerikan häm İzraelle xatınnar diwarda ğıybadät qılıp ezärleklängännän soñ AQŞlarında oyışqan ide. Yılau Diwarı yäki könbatış diwarı bilgele bulğançı dönyadağı millionnarça yähudneñ yılsayın kilep ğıybadät qılğan urın. Diwar rimnärneñ 2meñ yıl elek cimergän ğıybadätxanäneñ qalğan öleşe. Oyışmanıñ citäkçese Anat Hoffman 14 yıl yuğarı mäxkämädä däwam itkän prosestan soñ näticä bik açı , qarar xatın qıznı diskriminatsiläü dip äytte. Älege waqıtta xatın qızğa könbatış diwarında sektor ayrılğan, alar anda tawışsız ğıybadät ğılırğa tieş, torah uqu yäki ğıybadät şäle yabınu şulayuq tıyılğan. Ultra ortodoks yähud citäkçeläre andıy ğäref ğädätlärne irlär genä ütärgä tieş di. Diwar xatınnnarı xökümättän yardäm soradı, alar 2000nçe yılda yuğarı mäxkämädä ir at belän ber tigez xoquq alırğa tora ide. Ämma xökümät bu xatın qıznıñ iminlege öçen qurqınıçlı bigräk tä yäkşämbe könnäre dip äytep qararnı kire aldırdı. Xakimnär xatın qıznıñ ğıybadäte cämäğätçelek iminlegenä qurqınıç tudıraçaq dip iğlan ittelär. 9 äğzadan torğan panel xökümät 12 ay eçendä xatın qızğa diwar yaqınında Robinson qapqasında alternativ urın birergä tieş , ägär dä urın äzer bulmasa , xatın qızlar könbatış diwarında ğıybadät itäçäk dip belderde. Hoffman süzlärençä, bez şul diwarğa barırğa telädek, ber kem xätta taxi şöfere dä belmi . Mäxkämä zalı xatın qızlar belän tulğan ide. Amerikadan kilep İzraeldä uqığan 19yäşlek Mara Berman min diwarda ğıybadät itergä telim min bu xatın qızlarnıñ aksiälären yaqlıim digän . Yäkşämbedäge waqıyğä nigezdä İzrael cämğiätendäge kiñräk konfliktnı çaqıldıra. Küp kenä keşeneñ İzraeldä açuı çığa. Sistema azçılıqta bulsa da ortodoks häm ultra ortodoks yähudlärgä xökümät birgän östenleklärdän faydalanu mömkinçelege birä, alar citmäsä qayber xökümät qanun-qağıydälären dä bilgeli, misal öçen şabatta yäğni şimbädä eşlägän keşegä ştraf salu.Fundamentalist yähud töşençäläreneñ tormışnıñ törle aspektlarında östenlek itüe ilneñ politik säxnäsendä dä açu çığara başlağan. Ägär dä Alla aldında xatın qız ir at ber tigez ikän, ni öçen bergä ğıybadät itü mömkin tügel, ni öçen Diwarda xatın qız belän ir atnıñ yänäşä basıp toruı yarami? Ultra ortodok ir atnıñ üzlärenä saqlap qalırğa telägän östenlekter . Çönki yuğarı mäxkämädä utırğan xakimnärneñ qararın xökümät tuqtata , ä xökümättä şuluq ortodoks partiälär utıra . Xristiannar çirkäwdä ire xatını bala çağaları belän bergä utıra, ğıybadät qıla bit!!! Başqa tema Reuters xabärenä qarağanda Amsterdamda yaña ber mäktäp açılğan, mäktäp, kurslar açılıp tora şaqqattırlıq närsä tügel ämma bu mäktäptä dönyanıñ in borınğı hönöre , niçek itep kübräk aqça qazanu yulları öyretelä ikän, Mäktäpne Niederlandta elek Eskort agentlığı belän citäklägän madam Elena Vis açqan. Ul üzeneñ eskort patşabikäse isemle biografiese belän mäşhyr bulğan xanım. Menä Şul xanım Amstardamnıñ bik qıybatlı kanal yortlarınıñ bersendä faxişälär öçen mäktäp açqan., bizenesne yaxşırtu öçen künegülär . Elena Vis sez moñı satu texnikası dip atıy alasız, üzenneme ällä tuzan suırğıçımı satasın ayırma yuq , prinsıp şuluq di 43 yäşlek eleke faxişä. Niederlandta bordelllar legal, faxişälär anda başqa hönärdäge keşelär kebek salım tüli .Başqalanıñ qızıl ut rayonı yılsayın millionnarça turist cälep . Vis xanım 20yıl buyına bik bay klientlar öçen eskord firması belän citäkli . Ul anıñ şirkätendä eşläwçe ir at yäki xatın qız faxişälär ayına 6meñ yevro yäki 6meñ dollar qazana ala 40säğätlek eş atnası öçen di. Vis bez faxişälärneñ yaxşıraq yäşäwe , kübräk aqça qazanuları öçen künegülärdän ütkäräbez, uñay uylau, üzenä ışanıç qazanu , kommunikatsiä , üzenne täqdim itä belü kebek mäsälälär öyrätäbez dip söyli. Kursnıñ bäyäse 450 yevro. 10keşe şunduq yazılğan, başqaları çiratta kötä. Vis här keşe matur bula ala , şäxesneñ köçle häm zäğif yaqları, döres , osta itep kiyenü , keşelär sine niçek kürä häm in möhime pozitiv uylau dip söyli Ul älbättä faxişälärgä klientalarınnan kübräk aqça alu yulların da öyrätä, sex belän genä aqça qazanu mömkin tügel di täcribäle xanım . Bu yaña mäktäptä ir at xatın qız mönäbätlärendäge problemalarnı xäl qılu turında kiñäş tä täqdim itelä. Faxişälek Niederlandtta 200yıldan artıq qanun belän yaqlana . 1988nçe yılda ul legal hönär itep qabul itelde , faxişälek xezmät kürsätü sektorınıñ ber öleşe bulıp terkälgän Niederlantta Bordeller anda 1996nçe yıldan birle salım tüli . Germaniedä dä faxişälek parlamentta yıllarça däwam itkän debatlardan soñ ber ike yıl elek legal hönär bularaq terkälde.
Färidä Xämit, Praga


text:
“Başqortostan tatarları” yoldızlar konsertı
Yäkşämbe kiçendä Kamal teatrı binasında “Başqortostan tatarları” digän konsert buldı. Bu proektnıñ ideäsen Kamal teatrı citäkçeläre uylap çığarğan, oyıştıruçı – Salawat Fätxetdinov häm anıñ dusları. Bu konsertta säyäsät, millät ürçetü yäki qarşılıqlar turında söylämädelär. Nigezdä cır häm biyülär, qızıqlı şiğır, xiqäyälär täqdim itelde. Çaqmağıştan Cäwit Şakirov häm Zölfiä Şaqirova, Çişmädän Ramil Mindiär, Täteşledän Salawat, Boraydan – Xämdünä Timerğalieva, Älfis Kıyamov häm tağın 5-6 cırçı, Salawat rayonınnan Zilä Sonğatullina häm başqalar çığış yasadı. Başqortostanda yäşäwçe cırçı İdris Karimullinnıñ tatarça konsertları Mäläwezdä häm Stärletamaqta bilgelängän bulğan, ämma alar tıyılğan. İdris Karimullin Qazanğa kilep şuşı konsertta qatnaştı. Liliä Mullağalievanıñ konsertı Oktäberskida bilgelänep, biletlar satılğan bulğan, anısı da tuqtatılğan. Başqa tatar cırçılar da aldan gastrollären kürşe respublikağa täğäyenlägän bulsalar, alarnıñ da fälän rayonnarğa kertelmäwe turında iğlan itärgä turı kiler ide. Ämma, qabatlap äytäm, berkemne dä sügü, zarlanu işetelmäde bu konsertta. Barı tik ğorurlıq, Tatarstannıñ tatarlarğa häm başqa millätlärgä yaxşı qaraşı turında äyttelär. Keşeneñ talantı häm fidaqärlege anıñ milläte häm nindi urında tuuınnan möhimräk.
“Başqortostan tatarları” digän cır soñğı waqıtta ike respublikada da populyar bulıp kitte. Bu cırnıñ tekstın Däwlät Sovetı räise urınbasarı Robert Miñnullin yazan. Ämma cırda şigerneñ barı tik ber öleşe genä qullanılğan. Bu konsertta Robert Miñnullin çığış yasadı. Ul yaqtaşları turında äytep, üz şigereneñ tulı tekstın uqıp çıqtı.
“Başqortostan tatarları” konsert programması yıl sayın qabatlansın, şul isemdäge cämğıät häm gazeta oyıştırırğa kiräk digän täqdimnär dä yañğıradı yäkşämbe kiçendäge bu sänğat bäyrämendä.
Rimzil Wäli


text:
Qazanğa küçenep qaytuçılarnıñ üz oyışmasın buldıru niäte bar
Millättäşebez Rim Mähdiev ütkän yılnıñ oktäber ayında Taşkenttan Qazanğa küçep qayta. Yartı yıl ütkäç küp mixnätlärdän soñ, xatını Ğäliä belän alar nihayät militsiäneñ pasport – viza xezmätendä terkälä. Läkin bu ğailäneñ problemaları äle bulsa öleşçä genä xäl itelgän. Xäzer inde alar Qazanda waqıtlıça yäşäw öçen röxsät käğäze kötä. Dokumentlar äzerläw bik ozaqqa suzıla dip zarlana Rim Mähdiev
Dokumentlarnı qayçan, qayda iltergä, küpme, nindi dokumentlar kiräk, berse dä tulısınça äytmi. Bik zur ser kebek totalar inde anı. Üzebez tegendä – monda yörep, şuşı böten dokumentlarnı cıynadıq. Xätta daktiloskopiä üttek. Xäzer inde kötep torabız Rusiä qanunnarı buyınça, waqıtlıça yäşäw öçen röxsät käğäze yartı yıl eçendä birelergä tieş. Läkin çirat äle 2004 yılnıñ aprel'' ayında küçenep qaytqannarğa ğına citkän
Bez OVİRğa kildek, äle belmim qayçan röxsät käğäze alabız. Bälkem tağın ber yılğa suzılır, bälkem sigez ayğa, bälkem kübräk tä. Anı tögäl belmibez, menä şuşı inde töp problema
Küçenüçelär öçen eşkä urnaşu iñ zur problema bulıp qala. “Min üzem tabip, läkin älegä konsul''tant-kiñäşçe bulıp qına eşlim. Räsmi räweştä eş alu öçen yañadan uqırğa kiräk, ä uqu tüläwle”- dip däwam itte süzen Rim Mähdiev. Läkin niçek kenä awır bulmasın, Qazanğa küçenep qaytqan Mähdievlär ğailäse “alma peş, awızıma töş” dip qul quşırıp utırmıy. 7 ay eçendä alar inde cir satıp alıp, üzlärenä öy salırğa bulğannar. Bilgele, monıñ öçen aqça kiräk. “Banktan kredit ta alıp bulmıy içmasam, çönki bez Rusiä grajdannarı tügel”,- di Rim Mähdiev. Älegä aqça tüläp fatirda yäşäwçe Mähdievlär cäy aylarında Taşkentta yäşäp qalğan qızları, äti – änilären dä Qazanğa alıp kilergä cıyına.
Bu könnärdä cılı yaqlardan qaytqan tağın ber ğailä Qazan poliklinikalarında beleşmälär tuplap yöri. Miñlegöl Yänbirdena söyli
Meditsina beleşmäläre bik qimmät, 200 alıp 800 rublgä qädär tora. Alarnı cıyıp betkäç tä äle eşkä urnaşa aluıñ ikele, ä eşlise kilä. Aqça yuq, citmäsä, bankta härberebezgä 11MeH 200pyблb külämendä xisap açırğa kiräk
Miñlegöl Yänbirdena üze Taşkentta tuıp üskän, keçkenä qızı belän ul iyün başında ğına Qazanğa qaytqan. Alar älegä tuğannarında yäşi.
Mähdievlär, Yänbirdenalar öçen Rusiä pasportı alu älegä xıyal ğına bulıp qala. Waqıtlıça yäşäw xoquqın xästärläw alar tormışın ayıruça qatlawlandıra. Çönki yäşäw xoquqın raslawçı röxsät käğäzeneñ srogın 3 ayğa ber Qazanıñ Ostrovskiy uramında urnaşqan maxsus üzäkkä barıp ozaytırğa kiräk. Ä mondağı çirat kim digändä 2 köngä suzıla. Citmäsä, alar belän bergä üzläre yäşägän yort xucası da barırğa tieş. Röxsät käğäze birü, grajdanlıq alu dokumentları äzerläw kebek eşlär belän eçke eşlär ministrlığınıñ pasport – viza xezmäte şöğellänä.
Älege bina tupsaların taptap yörüçelärgä yärdäm qulı suzırğa äzer toruçılar da bar. Ütkän yıl ğailäse belän Taşkenttan Qazanğa küçep qaytqan Röstäm Ğıylfanov şundıylardan. Ul üze inde 1981 nçe yıldan alıp Qazannıñ Üzbäkstandağı tulı wäkälätle wäkile bulıp eşlägän, şul säbäple başqa küçenep qaytuçılardan ayırmalı bularaq, bügenge köndä anın ğailäse yaxşı urnaşqan. Tormış iptäşeneñ eşe bar, balaları Qazannıñ yuğarı uqu yortlarında belem ala. Läkin ul üze yaxşı urnaşqanğa ğına qänäğät tügel, Urta Aziädän küçep qaytuçı başqa millättäşlärebezgä dä tarixı watannarına küçergä yärdäm itärgä teli. Röstäm Ğıylfanov üzeneñ plannarı turında menä nilär söyli
Banktan kredit alıp, Qazan çitendä ber 10 gektar cir satıp alırğa cıyınam. Anda yortlar salıp, BDB illärennän küçep qaytuçılarğa oçsızraq xaqqa täqdim itärgä isäp. Üzbäkstandağı kvartirların satqan aqçağa monda cir belän yort satıp alırğa citärlek itep Möhacirlär üz problemaların üzläre genä xäl itä aluların añlıy. Şunlıqtan Taşkenttan Qazanğa küçenep qaytuçılarda üzläreneñ oyışmaların buldıru teläge tuğan.
Ämma bu şaqtıy uraw häm çeterekle yul, çönki qaçaqlar fondı oyışıp, Qazan yanında İneş digän poselok tözelgän. Anda berniçä distä yort salınğan, ä inde ata – babaları cirenä qaytırğa teläwçelär sanı könnän – kön arta tora. Soñğı waqıtta andıylar Yıraq Könçığış töbäklärendä yäşäwçe millättäşlärebez arasında da kürenä. Qazanğa daimi yäşärgä qaytırğa teläwçelär tormışında oçrağan xoquqi häm sotsial'' – matdi kirtälärne ütü turında bez kiläse tapşırularda da söylärbez.
İra Taciewa


text:
Sember tatar cämäğätçelegen häykällärgä üzençälekle mönäsäbät aptırata
“Tuğan tel” oyışması uzğan ğasırnıñ 90-yıllarında uq milli ğorurlığıbız bulğan Qol Ğali häykäle açu artınnan yöri başlağan ide. Anıñ 820 yıllıq yubileyında – 2003-yılda uq qalqırğa tieş ide ul. Şähär Duması maxsus qarar da qabul itte. Läkin mariä urın tapmadı.
Avtozavod qarşındağı mäydançıqta Çasovnya tözi başlağaç, milli xäräkät aktivistı Varis Ravilov şuşı urında borınğı bolğar qayberlege bulğanın açıqladı. Şunıñ arqasında Çasovnya tözüdän baş tarttılar. Şul urında Qol Ğali häykäle bik tä urınlı bulır ide, mariä dä riza, läkin cir anıqı tügel inde – Avtozavod xucası Mordaşovnäqä. Ä ul – yıra-aq. Nekrasov äytmeşli, “do Boğa wısoqo, do sarı daleqo”.
Şulay da borınğı bolğar qalası Semberdä borınğı bolğar şağire Qol Ğali häykälen buldıruğa anıñ warislarında tağın da ömet tudı. Cirle xakimiät mäğlüm missioner İl'minskiynıñ tuğrılıqlı şäkerte, çuaş mäğrifätçese İwan Yakovlev häm mordva xalqınıñ ğorurlığı rässam-skul'ptor Stepan Erzya häykälläre açu turında qarar qabul itte. Urınnarı da bilgelände: Yakovlevnäqä – anıñ isemendäge muzey yanında, Erzyanıqı – Yaña şähärneñ Lenin komsomolı häm Novosondetskaya uramnarı çatında. Dimäk, san buyınça çuaş-muqşılardan küpkä artığraq bulğan tatarnıñ da üz ğorurlığın nığıtırlıq häykäle bulırğa tieş, çönki “bez dä Xaqnıñ bändäse”, di “Bolğar yañarışı” oyışması räise Şäwkät Bogdanov. Bu yulı älege oyışma ikençeräk ısul qullanırğa bulğan. “Tuğan tel” häm “Bolğar yañarışı” oyışmalarınıñ ğözerläre mariägä ällä ni tä'sir itmägängä, alar isemennän tügel – ölkäneñ yuğarı abruylı şäxesläre isemennän. Ölkä häm şähär başlıqlarına, parlamentlarına 26 keşe qul quyğan möräcäğätlär tapşırıldı. Qul quyuçılar arasında professorlar Soltan Väliev, Azat Kurçakov, Çınlı rayonı başlığı Xanäfi Ramazanov, tanılğan cämäğät eşleklese Aleksandr Sergeev, avtonomiä citäkçelege, kürenekle eşquarlar, din ähelläre...
Şäwkät Bogdanov äytüençä, bu yulı näticä bulır kebek. Ömet Çabaqsar häm Saranski ürnäge belän dä nığıtıla ala. Yakovlev häm Erzä häykälen buldıru başlanğıçı belän näq alar çıqqannar ikän. Häm häykälne yasaw, kiterep urnaştıru xästärlären dä alar üz öslärenä alğannar.
Şunnan çığıp, cirle xakimiätkä yünältelgän möräcäğätneñ nösxälären Qazanğa, İlbaşı Mintimer Şäymiev häm başqala merı İlsur Metşin isemenä dä cibärergä buldılar. Çönki cirle tatar cämäğätçelegeneñ genä bu mäsäläneñ oçına çığa aluına ışanıç az.
Yuğisä, Rusiä öçen suğışlarda batırlıq kürsätkän şäxeslär häykälläre açu qıyın tügel, anısı. Bıltır Dan ordenınıñ tulı kavalerı Bildanov, bıyıl Däwli Kıyämov häykälläre tuğan awıllarında änä bernindi qarşılıqsız açıldılar da quydılar. Äle genä Mäläkäs rayonı Atnağol awılı xalqı Sotsial'-mädäni üzäk binası qarşında Tınıç zamana armiäsendä häläk bulğan yaqtaşlar häykäle açu tantanasına cıyıldı. Anda rayon başlığı, “Xärbi tuğanlıq” oyışması wäkilläre, Äfganstan, Çeçenstan suğışlarında qatnaşqan ir-yegetlär, şulay uq diñgezçelär qatnaştılar.
Keçkenä ber awıl Äfgan, Çeçen suğışlarına ğına 4 qorban birgän: İldar Ataullov, İldus Şämsetdinov, Almaz Äxsänev, Zöfär Safiullin mäğnäse añlaşılıp betmägän suğışlarda başların salğannar. Ä menä kapitan-leytenant Räşit Aräpev atomlı su astı köymäse “Kurski” faciğäseneñ zararınnan tirä-yaq möxitne qotqaru öçen üz ğömeren birgän. Tantanada qatnaşqan 1-nçe ranglı kapitan Anatoliy Zatsepin äytüençä, Räşit Aräpewneñ, üz ğömere baräbärenä atom reaktorın tuqtatuğa ireşüe Çernobıyl' faciğäsennän dä qurqınıçraq katastrofadan qotqarıp qalğan.
Diñgezçelär mäktäpkä “Kursk” köymäseneñ fotoräsemen häm pilotkalar büläk itte. Tik yöräklärdä töyerlär tudırırday küñelsez fikerlärgä dä säbäplär yuq tügel: nigä soñ şundıy batırlıq öçen dä Räşit Aräpov, ülgännän soñ bulsa da, Qaharman isemenä layıq bulmağan. Yuğisä, mondıy isemne uñğa-sulğa qızğanmıyça taratqan zamana bit. Elekke Ul'yan gubernatorı Şamanov, mäsälän, altın yoldızsız keşe arasına çıqmıy da ide. Anıñ bu yoldızğa layıq buluı säbäpläre küplärne ğäcäpländersä dä.
Häykäl yağınnan da kiräkmägän sorawlar tua. Aräpov häykäle anıñ tuğan awılı keçkenä Atnağol mäktäbendä quyıldı. FSB podpolkovniğı Dmitriy Razumovskiy häykäle, anıñ tuğannarı ğözere buyınça, ölkä üzägendä xalıqnıñ iñ yaratqan yal itü parkı Yaña Venetsta quyılaçaq. Bıltır 1-sentäberdä ul uqığan mäktäptä Xäter taqtası elengän ide. Bıyıl şul uq könne bulaçaq häykäl urınına taş quyıldı. Kem soñ ul häm mondıy oluğ bäyägä layıq bulırlıq närsälär qılğan?
Beslan mäktäben şturmlağan törkemneñ citäklägän ikän ul. Şturm waqıtında qatı yaralanıp häläk bulğan häm şunıñ öçen Rusiä qaharmanı isemen birgännär. Geroy iseme jäl tügel, anısı, şul şturm waqıtında häläk bulğan gönahsız balalar qızğanıç. Häm alarnıñ äti-äniläre...
“Kurski” köymäse şartlawınnan, yäğni tabiğät katastrofasınnan qotqarğan Räşit Aräpovnıñ Qaharman isemenä layıq bulmawı da qızğanıç inde, yuğisä.
Ä Beslan faciğäsendä isä närsä öçen qaharman isemen birü genä tügel - başqa añlaşılmağan närsälär dä bixisap...
Ayrat İbrahim, Sember


text:
"Tatar mäsäläsen" tikşerü däwam itä
Audio: Söyläşü älegä ideologik yaqtan ğına bara. Metodologiä qaraşlar belderelmäde. Tatarstanda başqa ideologiälärgä urın yuq dip belderelde. Süzneñ axırı niçek bulır, kürerbez. Tatarlarnı haman qırğı dip atıylar ikän bu döres bula almıy. Tatar faktorı Rusiädä nindi rol' uynadı şunı kürsätergä kiräk.
Seminarda qatnaşqan Renat Aqçurin, älege cıyılışnıñ töp maqsatı tatar tarixı turında törle faktlar cıyıp döres tarixnı bilgeläw dip äytsä dä, ul citäklägän oyışmanıñ, inde alda äytep uzğan “Tatar dönyası” gazetası baş möxärrire Vadim Çurbanov çığışı kübräk Tatarstandağı tatarlarnı ğäyepläwgä totaşıp qaldı. Bu bälki anardan alda söylägän Tatarstan tarix institutı direktorı Rafail Xäkimov çığışı belän bäyleder. Çönki ul rus ğalimnäreneñ Rusiä tarixın yazğanda tatar tarixın bötenläy töşerep qaldıruları xaqında bäyän itte. Tarixçı Solovyev, Klyuçevskiynıñ bu xaqta äytkän fikerlären kiterde. Küräseñ dälilläp ük kürsätelgän süzlär, Mäskäwdä tatar oyışmasınıñ gazetasın çığarıp yatuçı baş möxärrir Vadim Çurbanovnıñ açuın kitergän. Häm bu xaqta anıñ fikere menä nindiräk:
Audio: Sez barı bertörle genä gazetalar uqisız, Rusiädä törle xalıq üzençä fiker yörtä başlasa, Rusiä tarqalaçaq.
Anıñça “Qazaqstanda yäşäwçelär qazaq, Tatarstannar tatar küzlegennän genä qarıy başlasa Rusiä tizdän tarqalaçaq” ikän. Küräseñ üz milläte mäsälçälären qayğırtıp, can atıp yörüçelär Rusiäne tarqatuçılar bulıp çığa. Tatarstanda cämäğät eşlekleläre alar barı ber küzlektän genä qarıylar, Tatarstan öçendä genä qaynıylar. Barı respublika matbuğatın ğına uqıp bertörle genä fiker yörtälär. Beraz Rusiädä tatarlar turında närsä uylawları belän dä qırıqsınnar ide di. Mäskäwdä mäsälän Qazannıñ “Qızıl Şärıq” sırasına, araqısına qoenıp bula, ä menä tatar kitapların tabıp bulmıy,-dide Vadim Çurbanov. Tatar bäxeten rus xalqınnan başqa ezlärgä kiräkmi dip estäde. Şuñadır Tarix fännäre kandidatı Gabdelbär Fäyzraxmanov 10 yıl milli xäräkättä yörgändä tatarğa qarşı bu xätle qarşı süz äytüçe bulmağan ide äle dide.
Vadim Çurbanov nixätle genä Tatarstandağı millättäşlärebezne xurlap söylämäsen, millätebez belän qızıqsınuçılar arta. Bu xaqta Mäskäwdä yäşäwçe millättäşebez, Xalıqara iqtisad Akademiäseneñ äğzası Yoldız Xälilullin “Azatlıq” radiosına menä närsälär dide: Audio: Tatar xalıq tarixı belän Amerikada da qızıqsınalar. Soñğı 10-15 yıl eçendä Amerika jurnallarında meñ yarım çaması tatarlar turında mäqälälär basılıp çıqtı. Ä Mäskäwdä Tatarstannıñ tarixı belän qızıqsınuçılar azaydı disäk tä döres bula.
“Rusiädä tatarlar mäsäläse” digän daimi eşläwçe seminarnıñ çirattağı utırışı sentäberda uzaçaq. Ä xäzer “Watanım” oyışması “Urıs tataristikası” digän jurnal çığaru niäte belän yöri. Ul jurnal nindiräk ruxta bulır, kiläçäk kürsäter.


text:
Matbağa belän uynawçı ağaylar.
“OTдeлbHыe HeчиcToплoTHыe пpeдcTaBиTeли TaTapckoй Haции, пapaзиTиpyющиe Ha HaциoHaлbHoM Boпpoce, пыTaлиcb BызBaTb ckaHдaл”, dip söyli Mäcit Xucin. Üzeneñ turıdan-turı citäkçese Ufa tatarları möxtäriyate räise Zahir Xäkimov turında ul bolay di. “Anıñ ğämälläre kemnärder tarafınnan kontrol'lek itelä häm finanslana.” Xätta uzğan yılnıñ 26 noyäberendä Zahir Xäkimov Tatarstan, Başqortostan, Rusiä ictimaği, säwdä, däwlät strukturalarınnan alğan aqçalarnıñ totuın tikşerü buyınça komissiä dä tözelgän, imeş. Bälki tözelgänder. Ämma anıñ eşçänlege häm yomğaqları turında mäğlümat işetelmäde. Barı tik Başqortstan tatarlarnıñ milläten üzgärtep sanawğa qarşı cıyılış ütkärgäç, kompromatlar eşkä cigelä. Häm millätara mönäsäbätlärne qızdıra torğan negativ bäyälärne turıdan-turı räsmi informatsiä agentlığı aşa dönyağa taratqannar. Mondıy añlatmalar, älbättä, Başqortstannıñ barlıq gäcitlärendä dä basılıp çığa.Millätara mönäsäbätlärne qızdırıp cibärü häm monıñ öçen tatar milli xäräkät wäkillären ğäyepläw turıda süz quyırtıp tormabız. Radionıñ da, gäcitlärneñ dä töp eşe – mäğlümät taratu. Bigräk tä Başqortstandağı xällärne obyektiv belü çiten bulğan çaqta. Şulay itep, kiñ cämäğätçelekkä bilgele bulmağan Mäcit Xucinnıñ “Başinform” aşa üz millättäşlären xurlawı xäzerge zaman mäğlümät äxlağına taratu qanunnarına häm etikasına turı kilmi. Bigräk tä “oTдeлbHыe HeчиcToплoTHыe пpeдcTaBиTeли TaTapckoй Haции, пapaзиTиpyющиe...”, digän möher suğıp, däwlät agentlığı nindi maqsatqa ireşergä cıyınadır.
Andıy bäxäslär Tatarstanda da bula. “MockoBckий koMcoMoлeц B TaTapcTaHe” gäziteneñ soñğı sanında ike distäläp jurnalist, ğalim, yähüd milli xäräkäte aktivistları Qazan şähäre Sovet rayonınıñ cämäğät mäxkämäseneñ 21 mayda çığarğan qararın tänqitläp, kollektiv xat bastırğannar. Alar fikerençä, mäxkämä döres qarar çığarmağan. Yıl yarım elek ber gäzittä mäqälä bastırğan Tälğat Barievnı aqlarğa yaramıy, dip sanıylar alar. Alar üz xatın Tatarstan prokurorı Kafil Ämirovqa yullağan. Käfil Ämirov isä ikençe könne ük Sezneñ borçıluığıznı añlıym, digän cawabın “BeчepHяя KaзaHb” gazetasında bastırğan.Respublika prokurorı xat avtorlarnıñ pozitsiäsen urtaqlaşa häm ul da Sovet rayonı mäxkämäse qararı belän qänäğät tügel. Yäğni, prokuror däğwaläşuçı ike tarafnıñ bersen yaqlap, matbuğattağı açıq xat aşa cawap birep, cämäğätçelek fikeren üze telägän yaqqa borırğa teli. Ä bit mäxkämä eşne qarıy, cinayätçene cinayätçe dip ul ğına atıy, ğayıplene ul bilgeli. Prokuror isä qanunnarnıñ ütäleşen küzätep, tikşerep tora. Kiräk çağında protest yaza. Tatarstanda tatarlar belän yähüdlär arası berwaqıtta da bozılğanı yuq. Bu xäl tiräsendä kierenkelek kütärü öçen abruylı mäğlümät çaraların qullanu urınlı dip äytep bulmıy.
Äytergä kiräk, felyeton avtorınıñ satirik alımnarı häm qayber süzläre Mäcit Xucinnıñ “Başinform” aşa taratqan fikerläre belän awazdaş. Tälğat Bariev 17 ay buyı mäxkämä zallarınnan çıqmıyça, mısqıl itü digän ğayıplänü qarşında tordı häm äle genä satira alımınıñ üzençälege mäxkämä tarafınnan bäya aldı. Ä Mäcit Xucinnıñ “Başinform”ğa birgän äñgämäse berdä felyeton tügel, ä räsmi belderü. Ägär dä anıñ opponentı mäxkämägä birsä, ul da cawapqa tarttırılır ide. Ni qızğanıç, milli eşlärdä kemneder yaqlaw häm xurlaw öçen zamança mäğlümät çaraların qullanu haman da oçrıy äle.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Qazandağı qırğızlar da Prezidentların sayladı
Tatarstanda häm kürşe Rusiä töbäklärendä yäşäwçe qırğızlar, ütkän yäkşämbe könne Qırğızstan Prezidentın sayladı. Rusiäneñ ber niçä şähäre belän bergä, Qazanda da saylaw urını oyıştıralğan ide. Saylawlarğa qädär, Qazanğa ber niçä tapqır Qırğızstan ilçelege, ul respublikanıñ saylaw komissiäläre wäkilläre kilep, oyıştıru eşlären alıp bardı. 10 yul irtäsendä Tatarstanda häm kürşe töbäklärdä yäşäwçe qırğızlar, Bişkäktäge millättäşläre belän ber uq waqıtta, Prezident saylawlarına kilde. Saylaw urını Qazanda Xalıqlar duslığı yortında oyıştırıldı. Tawış birü irtänge 7-de açıldı häm kiçke 9ga qädär eşläde. Komissiä utıra torğan bülmädä 6 nämzät turında da 2 teldä mäğlümat elengän ide. Kergän cirdä, qırğız köyläre yañğırap tordı, bufetta pärämäçlär belän bergä sumsalar da täqdim itelde. Saylaw komissiäse başlığı Satıbaldı Mamıtov äytüenä qarağanda, cirle qırğız cämğiäte yıraqtağı watanğa yärdäm itü mömkinlegen bik quanıp qabul itkännär. Saylaw urını ezlägändä, Qırğızstan ilçelege millättäşlär kübräk yäşi torğan şähärgä, yäğni Qazanğa tuqtalırğa bulğan. Tatarstan eçke eşlär ministrlığı birgän mäğlümatlarına qarağanda, respublikada 1 meñgä yaqın Qırğızstan watandaşı yäşi. Qırğız cämğiäte wäkile süzlärençä, Qazanda yäşäp alar watannarında bulğan inqilabnı da, annan soñğı xällärne dä, Prezident saylawlarına äzerlekne dä, internet aşa daimi küzätep barğan. İnde saylawlarda qatnaşırğa mömkinlek tuğaç, bu eşkä böten cawaplılıq belän qararğa bulğan. Saylaw komissiäse başlığı Satıbaldı Mamıtov süzlärençä, irtänge 7dedän uq, saylawçılar kilgän, mäsälän İcawdan ber törkem qırğızlar tawış birgän, Tübän Kama häm Çallıdan da külüçelär bulğan. Qırğızlar bu saylawnı bäyrämgä tiñläp, ber bersen «mäyräm menän» dip, qotlaşıp yörgän. Xalıqara küzätüçe sıyfatında sawlarda bulğan «Ala-too» qırğızlar fondı citäkçese Sariev Zakir äfände, ganun bozular bulmağanın häm saylawlarda qullanılğan yaña texnologiälär turında äytte. Biredä, ütä kürenmäle urna bulğan. Här keşeneñ barmağına tössez sıyıqça siptergännär. Ul lapma astında barmaqnı zängär itep kürsätä toğran sıyfatqa iyä. Şulay, här kergän keşeneñ barmaqların tikşerep, biredä här saylawçınıñ ber genä tapqır saylawın küzätep tordılar. Tawış birep çıqqan qırğızlar belän söyläşep aldıq. Alarnıñ äytüençä, bu saylawlar qırğızlarğa watannarınıñ tormışında beraz qatnaşu mömkinlege belän bergä, oçraşıp söyläşer öçen ber säbäp tä bulğan. Saylaw komissiäse mäğlümatlarına qarağanda, 10 yul könne barlığı 1069 keşe tawış birgän. Alar arasında Tatarstan, Udmurtiä, Maril El, Çuaşstan respublikasında yäşäwçe qırğızlar bulğan. Saylawlar näticäläre, Qırğızstandağı yomğaqlardan ällä ni yarılmıy. 1069 keşedän 823 – Qurmanbäk Baqiev öçen tawış birgän, 130 keşe – Tursunbay Baqır ulın saylağan. Tawış birgän Qırğızstan watandaşlarınnan - 7 keşe «barısına da qarşı» tawış birgän.


text:
Bıyıl respublikala köslö taşqın kötölä
Bıl täü siratta, fevraldä qarźıñ küp yauıuı menän añlatıla. Qar qatlamı urtasa kürhätkestärźän urını menän 50-65 protsentqa yuğarıraq. Undağı hıu zapası la normanan 20-50 protsentqa küberäk. Yılğalarźağı boź źa qalın. Oşo säbäple, ayırıusa bäläkäy yılğalarźa boź tığındarı barlıqqa kiläsäk, tip farazlana. Bıl inde üź siratında hıuźıñ tağı la kütäreleüenä kilteräsäk. Haua toroşona kilgän dä inde sinoptiktar yaź vaqıtında kilä häm unıñ täüge ayı yılı bula tip farazlay. Ularźıñ mäğlümättärenä yaraşlı, marttıñ täüge dekadahı ğına halqın torasaq. Antitsiklon ayaź häm qoyaşlı köndär kilteräsäk. Urtasa temperatura 7-10 gradus halqın kötölä. Tönyaq rayondarźa töndä 35 gradusqa tiklem hıuıtıuı la ixtimal. İkense dekadala töndä urını menän 20-25 gradus bulha la, köndöź yaylap yılıta başlayasaq. Sinoptiktar farazı buyınsa temperatura ber gradusqasa kütäreläsäk.
Kilähe yılda bildäle sänğät eşmäkäre, SSSR-źıñ xalıq artisı Arıślan Möbäräqovtıñ tıuıuına 100 yıl tula. Oşo data uñayınan artistıñ tıuğan yağında, Beloret rayonı Ası auılında unıñ yort –muzeyı töźökländerelä, eksponattar yañırtıla. Äle zaldarźa eştär tamamlanğan. Muzey direktorı Äxiär Saźretdinov äyteüensä, iśtälekle datağı äźerlek barışında Arıślan Möbäräkovtıñ muzey aldına quyılğan byusın da yañırtıu qarala.


text: Ukrainanıñ Xmelnitski ölkäsendä 330dan artıq bala aşqazanı infeksiäse belän xastaxanägä eläkkän. 2 belän 6 yäşlär arasındağı 299 balanı inde kiçä däwalıy başladılar, qalğannarı bügen salınğan. Sälämätlek saqlaw ministrlığınıñ räsmi wäkile Tatiana Yurçenko süzlärenä qarağanda, infeksiä çığanağı – kefir bulırğa mömkin. Saqlanu ministrlığı töbäkkä üz tabipların häm balalarnı däwalaw öçen östämä ike xärbi xastaxanä cibärde. Uzğan yıl Ukrainada däwlät qaramağındağı aşxanälärneñ pıçraqlığı häm rizıq belän ağulanu näticäsendä 3 ölkädä 800gä yaqın bala awırğan ide.


text:
Quşma Ştatlar Tönyaq Koreanıñ atom programmasın yañartu qararına cawap äzerli
Ğiraq belän Quşma Ştatlar arasında qarşılıq däwam itkän ber mäldä “zolım küçärenä” kergän tağın ber il, Tönyaq Korea, atom programmasın yañartıp cibärüen iğlan itte. Amerikan räsmiläre üz tarafdarları belän cawap çaraları turında söyläşülär başladı. Senatnıñ tışqı bäyläneşlär komitetı räise Joseph Biden Tönyaq Koreanı Ğiraqtan da yamanraq yanaw dip atadı.
8 yıl elek Tönyaq Koreanıñ atom programması tiräsendäge ğawğa näq menä şul Yongbyon stansiäsennän qupqan ide. Quşma Ştatlar häm başqa illärneñ köçle basımınnan soñ Korea räsmiläre ğäyräte 5 megawatt bulğan reaktornı tuñdırırğa kileşte. 1994-tä ireşelgän kileşüdä Pxenyan qurqınıçsız, ışanıçlı reaktor tözi, ä anıñçı başqa illärdän neft yärdäme alıp tora dielgän ide.
Şuşı yıl başında Amerikan belgeçläre Koreanıñ bayıtılğan uran yasap-yatuın açıqladı. Räsmi Pxenyan kileşüne bozuwın tanığannan soñ Quşma Ştatlar, Könyaq Korea, Yaponiä häm Yevropa Berlege Tönyaq Koreağa digän yärdämen tuqtatırğa buldı.
1994-nçe yıl kileşüe nigezendä Berläşkän Millätlär Oyışması Yongbyon reaktorına küzläw äsbapları urnaştırğan ide. Üzğan yäkşämbedä Korea räsmiläre şul kameralarnı sütä başlağan. Monnan tış qullanılğan yağulıq saqlanğan bülmä işeklärennän möherlär alına. Tönyaq Koreanıñ räsmiläre äytüenä qarağanda, alar atom reaktorın eşkä cigep, elektr energiäse citeşterergä cıyına. Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbärlär agentlığı belderüendä äytelgänçä, Atom stansiäsen eşkä cigü turındağı xäbärgä Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı bernindi reaksiä kürsätmägän. Şuña kürä Pxenyan küzläw äsbapların sütä başlağan.
BMO belgeçläre mäglümätenä qarağanda, Yongbyon atom stansiäsendä zur külämdä qullanılğan yağulıq saqlana. Ä bu qullanılğan yağulıqta, zur külämdä plutonium bar. Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı başlığı Möxämmät Äl-Baradei bu uñaydan tirän borçılu belderde. Quşma Ştatlar däwlät departamentı süzçese Lou Fintor Tönyaq Koreanıñ soñğı ğämäle energiä buldıru niäte belän bäyle tügel, yağulıq qaldıqlarınıñ elektrğa ber bäyläneşe dä yuq dip äytte.
Senatnıñ Tışqı bäyläneşlär komitetı räise, urınınnan kitärgä cıyınsa da, däräcäle senator sanalğan Joseph Biden Tönyaq Koreanı Ğiraqtan da qurqınıçraq yanaw dip atadı. Yäkşämbedä Fox News kanalında çığış yasap, Biden xäzerge mizgeldä Pxenyan Quşma Ştatlarğa Saddam Xösäyennän dä zurraq qurqınıç tudıra dip äytte.
Şuşı wazğiätne çişü maqsatında däwlät sekretare Colin Powell uzğan yäkşämbedä telefon aşa Qıtay, Könyaq Korea, Rusiä häm Yaponiä räsmiläre belän söyläşülär alıp bardı. Bu söyläşülärneñ eçtälege älegä bilgesez. Däwlät departamentı süzçese Lou Fintor süzlärençä, Quşma Ştatlar Tönyaq Korea üz östenä alğan xalıqara yöklämälärne ütär dip kötte. Şuña basım yasıysım kilä, bez Koreağa üz yöklämälären ütäter öçen nindi dä bulsa taşlamalar yasarğa cıyınmıybız, dide ul.
Könyaq Koreağa kilgändä, uzğan atnada anda yaña prezident saylandı. Liberal qaraşta torğan 56 yäşlek Roh Moo-hyun Tönyaq kürşe belän yaxşı mönäsäbätlär qoru tarafdarı. Xäzer ul wazifadan kitüçe prezident Kim Dae-jung belän bu mäsälädä söyläşülär alıp bara. Korea matbuğatı yazuınça, Tönyaq Korea mäsäläse yaña saylanğan Roh öçen berençe sınaw bulıp toraçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bügen Hindstan belän Paqstan ikeyaqlı tınıçlıq söyläşülären tärräqi yünäleştä alıp baraçaqların belderde.
Hindstan başqalası Dählidä söyläşülär ütkärgännän soñ ike ilneñ tışqı eşlär ministrları urtaq belderü belän çıqtı. Anda söyläşülärneñ açıq, dustanä häm konstruktiv ruxta ütüe turında äytelä. Alar söyläşülärne sişämbe könne däwam itärgä cıyına.
Söyläşülär tınıçlıq häm iminlek mäs'äläläre, Kaşmir töbäge häm Siaçen bozlığına bäyle nizağlar, terrorğa, röxsätsez narkotikalrğa qarşı köräş häm iqtisadıy elemtälär turında bara.


text:
Qazannıñ eçke eşlär işaräsenä yaña citäkçe bilgelände. Düşämbe kiñäşmäsendä başqalanıñ merı İlsur Metşin üze qırıyında eşläwçelärne şähärneñ eçke eşlär idäräseneñ yaña başlığı - Aleksey Selivanov belän tanıştırdı. Selivanovqa qädär bu wazıyfanı Fayaz Şabaev başqarğan bulğan. Xäzer ul Yıraq Könçığış federal' okrugı buyınça iqtisadıy iminlek baş idäräse citäkçese urınbasarı, operativ tabu byurosı başlığı bulıp eşli ikän. Qazannıñ eçke eşlär idäräsenä yaña quyılğan Aleksey Selivanov moña qadär Tatarstannıñ eçke eşlär ministrlığınıñ salım cinayätläre idäräse başlığı bulğan. Eçke eşlär ministrlığı digännän, 29 sentäber sanında “Veçernyaya Qazan” gazetası: “Tatarstannıñ eçke eşlär ministrlığı yäşäwdän tuqtadı” – dip yazdı. Gazeta bu xäbärne Putinnıñ , “Rusiä federatsiäsendäge eçke eşlär ministrlıyklarınıñ”- dielgän qanunına bäyläp bastıra. Bu qanun buyınça eçke eşlär ministrlığınıñ wazifaları, ministr, ministr urınbasarı, fälännäre üzgärä ikän. Xäzer Tatarstan respublikasınıñ eçke eşlär ministrlığı dip yörtelsä, kiläçäktä Başqortstan,Tatarstan häm başqa töbäklär buyınça Rusiäneñ eçke eşlär ministrlığı dip kenä yörteläçäk dielä şuşı uq gazetada. “Veçernyaya Qazan”: “Qarar çıqtı, üz köçenä kerä başladı, Tatarstanda äle eçke eşlär ministrlıygında elekkege wazifalarnı kümmägännär”- dip tä cibärä. Şul uq yazmada respublikanıñ eçke eşlär ministrlığınıñ kadrlar mä’säläsen xäl itüçe başlıqnıñ urınbasarınnan Putinnıñ qararına añlatma birep kitüne häm Tatarstandağı xällär belän dä tanıştırunı da sorağannar. Ul tögäl genä berni äytmi, niçek eşläsäk xäzer dä şulay eşlibez digän. Bez dä eçke eşlär idäräsenä şaltırattıq; ““Veçernyaya Qazan” şulay dip yazğan, döresme ul?”- didek. Tatarstannıñ eçke eşlär ministrlığınıñ jurnalistlar belän eşli torğan bülegennän bezgä başta bolay dip cawap birdelär:
- Yuq, bu döres yazılğan xäbär tügel. Bu xäl tiz genä bulmas äle!..
Annan; “Soraşıp qarağız äle üzegeznekelärdän bälki sez genä işetep betermägänsez?” - digäç, Tatarstannıñ eçke eşlär idäräsennän cawap bolay yañğıradı:
- Bez älegä berni belmibez. Mäskäwdän käğäzlär kilep citmäde. İkençe atnağa bälki kilep citärlär. Şuña kürä xäzergä berni äytä almıybız, äytmäskä dä quştılar. Käğäzlär kilügä, yañalıq buluğa şunduq xäbär itärbez.
Respublikadağı bäysez çığanaqlar, Putinnıñ Rusiädäge eçke eşlär ministrlıykların Mäskäwgä yaraqlı itep tärtipkä salu qararı üz köçenä kerä. Tatarstannıñ eçke eşlär ministrlığı da kiläçäktä Rusiäneñ Tatarstan buyınça eçke eşlär ministrlığı dip yörteläçäk dilär.
Röstäm İsxaqi


text:
Ufada tatar matbuğatı wäkilläre cıyın ütkärde
Comğa könne Başqortstandağı tatar telendä çığuçı waqıtlı matbuğat basmaları wäkilläre Ufağa zur seminar-kiñäşmägä cıyıldı. “Başqortstan tatar waqıtlı matbuğatı basmaları. Problemalar häm üseş perspektivaları” dip atala bu kiñäşmä.
Bıyıl dürtençe tapqır oyıştırılğan şuşı cıyınğa Ufada näşer itelüçe gazetalar häm jurnallar icat köçläre, şulay uq respublika rayonnarında häm şähärlärendä çığuçı basmalar wäkilläre kilde. Gazetalar häm jurnallar möxärrirläre, alarnıñ urınbasarları, tanılğan jurnalistlar häm tärcemäçelär üzara täcribä urtaqlaşu sabaqlarına qayber yaña täqdimnäre, teläkläre belän kilgän. Bu kiñäşmägä Başqortstan “Kitap” däwlät näşriätınıñ tatar telle basmalar seksiäse xezmätkärläre dä çaqırılğan.
Älbättä inde, älege kiñäşmägä respublikanıñ matbuğat öçen cawaplı şäxesläre dä kilde. Çönki bu cıyınnı oyıştıru başlanğıçı belän Başqortstan Respublikası Xökümäte qarşındağı Matbuğat, näşriät häm poligrafiä idäräse çıqqan. Annan da wäkillär bar ide bügenge kiñäşmädä. Eşlekle söyläşüne dä şuşı idäräneñ başlığı urınbasarı Fänil Kodakaev açtı häm alıp bardı. Fänil äfände respublikada tatar basmalarınıñ eşçänlegenä ğomumän alğanda uñay bäya birde. “Alarnıñ eçtälege dä, tışqı bizäleşe dä zaman taläplärenä yaraqlaşıp, yaxşı yaqqa üzgärä, - dide ul. - Şuña kürä alarnıñ tirajları da başqalarnıqına qarağanda totrıqlı, älläni artmasa da, ber külämdä tora”.
Kiñäşmäneñ berençe öleşendä “Qızıl tañ” gäzite baş möxärrire Fail Fätxetdinov, “Tulpar” tatar yäşlär jurnalı möxärrire Ramil Miñneäxmätov, “Ömet” tatar yäşläre gäzite baş möxärrire Rädis Nogmanovlar çığış yasadı. Alar härberse tatar waqıtlı matbuğat basmaların tağın da uqımışlıraq häm qızıqlıraq itü öçen baytaq qına täqdimnären dä yañğırattı.
“Ömet” gäzite Başqortstanda çığuçı tatar basmaları arasında ğına tügel, ä bar Rusiä külämendäge tatar gazetaları belän çağıştırğanda da iñ uñışlı eşläwçelärdän. Anıñ tirajı da iñ zurısı. Monıñ säbäben “Azatlıq” xäbärçese belän äñgämädä anıñ baş möxärrire Rädis Nogmanov uquçılar belän bäyläneşneñ yaxşı buluında dip añlattı.
Başqortstandağı tatar gazetaları belän jurnallarınıñ hämmäse dä diärlek räsmi xakimiätlär aqçasına näşer itelä. Şuña da alarda kübräk respublika citäkçelegeneñ eşçänlege turındağı yazmalar, törle räsmi qararlar, dokumentlar urın ala. Tege yäki bu çaralar, räsmi yubileylar xaqında gazetalarda maxsus bitlär birelä. Misal öçen, bıyıl här räsmi basmada san sayın 450 yıllıq yubileyğa bağışlanğan mäqälälär küp basıla. Alarnıñ baytağı uquçılar iğtibarın bik cälep tä itmi, çönki qızıqsız.
Başqortstandağı bügenge tatar matbuğatı xäle xaqında fikerlären beleşü öçen, bez aqsaqal jurnalist, ozaq yıllar “Qızıl tañ” gäzitendä eşläp layıqlı yalğa çıqqan tanılğan tatar şağire Färit Gabderäximgä möräcäğät ittek.
“Başqortstandağı bügenge tatar matbuğatın uqırlıq tügel, - di Färit Gabderäxim. – Anda tatar xalqınıñ ixtıäcları, anıñ milli problemaları bötenläy kütärelmi. Respublikada küpme tatar milli oyışmaları eşläp kilä. Alar bit törle problemalarnı kütärälär, ä menä şular xaqında läm-mim “Qızıl tañ” gäzitendä dä, “Ömet” tä dä. Gel maqtaw da maqtaw, xakimiätlärne maqtawdan arı kitmilär”.
Färit Gabderäximneñ süzlärençä, gäzit-jurnallarnıñ qızıqsız buluında alarda eşläwçe jurnalistlar ğayıple tügel. “Kemneñ arbasına utırsañ şunıñ cırın cırlıysıñ, - di äñgämädäşem. – İcat köçläre isä östän quşqannı ğına yazıp, üzläreneñ talantların açarday yazmalarnı äzerli dä almıy”.Fänis Fätxi, Ufa


text:
Stepnogorskidegi «Teplïçnıe texnologïï Kazaxstana» JŞS jılıjay` keşeni – otandıq öndiristiñ biri bolıp sanaladı, onıñ ökilderi Xalıqaralıq «Qazaqstannıñ jemis-kökönis bïznesi 2016» konferencïyasına qatıswdı josparlay`dı. Forwm aldağı 21 qazanda Almatı qalasında ötedi, dey`di BAQ.kz tilşisi.
Alañı 3,5 ga jäne jobalıq qwattılığı 1800 tonna keşen «QazAgro» ulttıq xoldïnginiñ qurılımındağı «QazAgroQarjı» AQ qarjılandırwımen 2010 jıldıñ soñında pay`dalanwğa berilgen bolatın. Bügingi küni qızanaq ösirwge arnalğan alañ esebinen jobanı 6 ga dey`in keñey`tw jäne jemis-kökönis önimderiniñ öndirisin 3 mıñ ga dey`in ulğay`tw jüzege asırıladı. Budan basqa, jılıjay` salat öndirisi boy`ınşa jaña jelini iske qosadı.
"Stepnogorskidegi jılıjay` – «QazAgro» ulttıq xoldïnginiñ jelisi boy`ınşa qarjılandırılğan jäne pay`dalanwğa berilgen osınday` 33 öndiristiñ biri. Jalpı, qazirgi waqıtta Xoldïngpen jabıq topıraqta 41 joba qarjılandırwğa maquldandı, qunı 46,5 mlrd. teñge jäne jïıntıq öndiris qwattılığı jılına 63 mıñ jemis-kökönis önimderiniñ öndirisi. Olardıñ jalpı alañı 147 ga quray`dı" - delingen xoldïngtiñ baspasöz xabarlamasında.
Xoldïng otandıq fermerler men agroqurılımdarğa jemis-kökönis bïznesin damıtw üşin qoldawdıñ qarjı quraldarınıñ keñey`tilgen jïıntığın usınadı.
Jemis-kökönis önimderiniñ öndiris kölemin arttırw maqsatında, Xoldïngpen jılıjay` şarwaşılıqtarınan basqa kelesi bağıttardağı jobalardı qarjılandırw jüzege asırıladı, olar:
- swarw jüy`elerin qoldanw arqılı önim öndirw (qunı 19 mlrd. teñgeniñ 66 jobası maquldandı, jïıntıq qwatı jılına 239 mıñ tonna jemis-kökönis önimderiniñ öndirisi. Sonıñ işinde 63 joba iske qosılğan),
- baw-baqşalar qurw jäne damıtw (qunı 6 mlrd. teñgeniñ 14 jobası maquldandı, jïıntıq qwatı jılına 31 mıñ tonna jemis-kökönis önimderiniñ öndirisi. Barlıq 14 joba pay`dalanwğa berildi).
- kökönis qoy`masınıñ qurılısı jäne jañartw (16,7 mlrd. teñgeniñ 44 jobası maquldandı, bir jolğı saqtawdıñ jïıntıq sıy`ımdılığı 185 mıñ tonna, onıñ 41 jobası pay`dalanwğa berildi).
Qarjılandırılğan obʺektiler jobalıq qwatqa şığw kezinde jılına 530 mıñ tonnadan astam jemis-kökönis önimderiniñ öndirisin qamtamasız etwi josparlanadı.


text: Duvanov üze häm keşe xoquqların yaqlawçı aktivistlar älege ğäyepläwneñ artında säyäsät yata dip täqrarlıy. Duvanov 14 yäşlek qıznı köçläwdä ğäyeplänep 3 yarım yıllıq törmä cäzasına xökem itelde. Duvanov min ul waqıtta narkotiklar tä’sire astında idem, üz añımda tügel idem di. Anıñ advokatı Vitaliy Voronov Duvanovnı yaqlawçılar törkeme dälillär bulmaw säbäple Duvanovnı aqlap irekkä çığaru taläbe belän 7-nçe fevral’dä Almata mäxkamäsenä möräcäğät itte dide. Oppozitsiä aktivistı Duvanov Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayevnı häm anıñ tiräsendägelärne korrupsiädä ğäyepläp yazğan tänqit mäqälälärendä prezidentıñ isemen häm abruyın pıçratuda ğäyeplänep bıltır aña qarşı ber tikşerü eşe oyıştırlğan ide inde. Advokatlarğa qarşı prokurorlar da Duvanovnıñ 3 yarım yıllıq törmä cäzasın 7 yılğa üzgärtü taläbe belän çıqtı.


text:
Başqortostanda asarbaqtar isäben alıw başlana
Öfölä asarbaqtarźı iśäpkä alasaqtar. Räsäy häm Başqortostan bilämälärenä qanunhıź yuldar menän ütep ingän sit il watandaştarın waqıtlısa bikläp totou ösön üźäktär oyoştorola. Öfö militsiyahı başlığı Ural Akkösökov äyteüensä, bıl üźäk yañı yıldan huñ eş başlay. Unda respublikanıñ törlö rayon–qalalarında eşlägän qanunhıź kilgän ğastarbayterźarźı yıyasaqtar. Asarbaqtar üźäge ösön qala vlastäre 3 qatlı bina birgän. Bında kämendä 100 keşe hıyasaq. Asarbaqtar yıyıu üźägen buldırıu ösön qaźnanan aqsa bülengän. Räsmi sığanaqtar mäğlümättärenä qarağanda Öfölä 11 meñ yarım samahı sit il watandaşı bar. Yäğni, uları räsmi terkälgänädäre genä. Sittän kileüselär arahında iñ kübe– üzbäktär. Sit ildärźän kileüselär bıyıl 67 enäyät qılğan. Ular başlısa burlıqta häm narkotik taratıuźa ğäyeple. Oşo köndärźä Stärletamaqta totolğan enäyätsel törkömdä lä Yzbäkstan häm Äzerbayjan watandaştarı bulıuı xaqında Azatlıq radiohın tıñlausılar mäğlümätle.
Xoquq haqlau orğandarı asarbaqtarźı iśäpkä alıu barışında xökömdän qasıp yöröüselerźe lä asıqlarğa mömkin bulasaq tip iśäpläy. Älenän ük Öfölä Asarbaq operatsiyahı iğlan itelgän. Bınday sara 2 yıl elek tä uźğarılğaynı. Ul saqta 6 meñ keşeneñ uramda kön küreüe asıqlanğaynı. Xäźergä asarbaqtarźıñ täüäl hanın ber kem dä belmäy.
B. Fatqullin Öfö


text:
Russiä tışqı eşlär ministırlığı kiçä, Mäskäüdäge T.Korea İlçeseneñ Yarım utraudağı atom krizisın çişü turında 6il qatnaşlığında söyläşülär ütkärüne täğdim itüe turında belderde. Bu xabärnı bugen Seul da rasladı. Belderü küptännnän birle Waşington belän ikele söyläşü taläp itkän kilgän Pxenyang säyäsätendä borılış buluın kürsätä.Bälkim dä Russiäneñ tınıç diplomatiäseneñ näticäse bulıp torğan Tönyaq Korea belderüe turında:
Pxenyangnıñ 6,lı söyläşülär aşa atom qoralları programması turındağı krizisnı çişü teläge Aqyortta da, Däwlät Departamentında da uñay qarşı alındı.Däwlät Departamentı süzçese R.Boucher kiçäge brifingta (audio)
älege mizgeldä bik qıyulanğan buluıbıznı ğına äytä alam.-Tönyaq Koreanıñ küpyaqlı söyläşülär turındağı täqdimebezne qabul itü işaräsenä qıyulandıq.
Bu söyläşülärgä ike Korea,AQŞ, Qıtay ,Russiä vä Yaponieä qatnaşaçaqlar.
Ämma Boucher söyläşülärneñ qayda bulaçağın äytä almadı ul şulayuq ni öçen möhim xabärneñ Mäskäüdän işetelüen dä añlata almadı. Waşingtonnıñ Tönyaq Korea problemasındağı töp partnörı Qıtay .Sonğı söyläşülär dä
Pekingdä üttte.Boucher amerikan räsmiläreneñ bu xabärne Qıtaydan öyränülären jurnalislarğa äytte. G.Bush kiçä Qıtay prezidentına şaltıratqan.
Radiobıznıñ möräcäğät itkän analitiklar körçekkä terälgän tönyaq Korea krizisı tiräsendäge diplomatiedä Russiä rolenä basım yasıy. Hawaidä urnaşqan Aziä-Tın Okean iminlek tikşeränüläre üzägendä eşläwçe, Russiedä tuğan professor Aleksander Mansurov T.Korea mäsälälären in yaxşı belüçelärdän. Mansurov AQŞ vä mätbuğat ällä ni ähämiät birmäsä dä,Pxenyag mäsäläsendä Russiä diplomatiäse töp rolne uynadı dip äytä.Mansurov Putin belän T.Korea prezidentı Kim Jong-il arasındağı yaqın mönäsäbärlärne bolay dip añlata(audio)
Putin belän Kim Jong il arasında 3yıldan birle bik üzençälekle, bik yaqın mönäsäbätlär urnaşqan, alar berbersen yaxşı añlıy.Quşma Ştatları Qıtay yulına iqtibar itä.Şul waqıt eçendä Putin Kim Jong –İl belän fiker alışuğa ähämiät birde alar xosusi xatlar belän alışa.Bolar mätbuğatta yaqtırtılmıy ikän , bulmıy digän süz tügel. Nigezdä Russiä dä küp yaqlı söyläşülär buldıru öçen tırışa.
Mansurov minemçä T.Korea üzene in küp yardäm kürsätkän Qıtaydan doşmalıq sizä başladı. Waşington ,Pxenyangnıñ taşlamalar yasauı öçen Qıtayğa basım yasıy. bälkim dä şunlıqtan , Pxenyang apreldä ütkän öçle söyläşülärne ikegä qarşı ber söyläşte dip xis itä torğandır. Kim Jong il üz mänfäğätläre , üz pozitsiäse Mäskäünekenä yaqınraq dip xis itä ayruça ,Russiä Qıtay kebek basım yasamıy dip söyli Aleksander Mansurov. Mäğlüm ki kiçägä qädär Pxenyang Waşington belän ikele söyläşülär taläp itep kilde.T.Korea 1994-nçe yılda AQŞ belän kileşügä qul quyğan bulsa da, ütkän üktäberdä ul atom –qoralları programması östendä eşläwen faş itte.Şunnan soñ krizis kiskennäşkännän kiskinnäşä bara. AQŞ däwlät sekretarınıñ qorallarnı kontrol häm iminlek mäsälälärendäge yardämçese John Boulton kiçä Seulda bolay dip söyläde(audio) Kim Jong il üze Pxenyangda patşalar kebek yäşi.Ul yözmännärçä keşene törmädä, lagerlarda tota, millionnarça keşe xäyerçelekkä batqan.Tönyaq Koreada tormış küplär öçen albastı bulıp tora.
Qayber analitiklar AQŞnıñ kisken retorikası sonğı çiktä T.Koreanı taşlamalar yasarğa möcbür itäçäk dip äytsä dä Philadelphiada urnaşqan Korea-Amerika Tikşerüläre İnstitutında Sang Joo-Kim Mansurov kebek uylıy. Kim(audio) Minemçä T.Koreanıñ köntärtibe bar.Min Mäskäüdäge T.Kore ilçese John Bolton belderüenä cawap birä dip uylamim. Pxenyang üz yulınnan bara.Belkim Putin Kim Jong İlneñ qarşılıq kürsätä almağan täğdimnär kertkänder ,iminlek, berberenä höcüm itmäw rejim üzgärtelmiäçäk kebek qayber garantiälär birgänder. .
Kim qaraşınça, Pxenyang Bush yañadan saylanğançı AQŞtan qayber iminlek garantiäläre alıp qalırğa bik teli çönki ul, Bush prezidentlığınıñ ikençe möddäte başlanğaç, yuğaltaçaq ber närsäm yuq, alda yaña saylaular tormıy digän fikerdän çığıp Tönyaq Koreaga höcüm oyıştırır dip qurqa. Kim Pxenyangnıñ iminlege Könyaq Korea,yaponiä, yäki Qıtay tarafınnan garantiälänmi .Peking anıñ atom qorallarına qarata çıdamsızlığın kürsätä başladı. Andıy garantiäne Russiä genä birä ala dip söyli Filadelfiada urnaşqan analitik Sang _Joo-Kim . Ul tağı mondıy fikerlär beyan itä: Könyaq Korea älbättä Bushnıñ militarizmın kontrolde totırğa telär ide. Moñı isä Putin genä eşli ala. Tönyaq Koreanıñ fikeren üzgärtü belän Mäskäü qızıqsına ,çönki ul moña cawap itep Seuldan 600 million dollar burıçnı sızıp taşlaunı sorar ide.
İsemeneñ açıqlanuın telämägän amerikan räsmiä yaña söyläşülär bälkim dä sintäber yäki elegeräk Pekindä bulır dip äytkän Reuter agentlığına
färidä xämit, praga


text:
İnternet - Rusiädä irekle fiker belderü urını
Rusiädä mäğlümat çaralarınıñ açıqtan açıq Kremlne yaqlawı xalıqnı – bäysez mäğlümatne başqa cirdä ezläwgä etärä. İnternettağı bäxäslär, häm fiker belderü jurnalları – bloglar, Rusiädä torğan sayın kübräk qızıqsınu uyata.
Mäskäw Carnegie Üzägeneñ säyäsät belgeçe Maşa Lipman, internettağı forumnar, irekle bäxäs öçen berdän ber urın bulıp qaldı, di:
"Älbättä İnternetta fiker belderü irege bar. Rusiädä eş – bäysez mäğlümat çaralarınıñ bulmawında tügel. Eş – Kremlneñ irekle fiker belderüçelärne şunda uq awızlıqlıy baruında."
AQŞta açılğan Live Journal, yağni "Canlı jurnal" isemle blog-forumnı iñ küp amerikannar qullana, ikençe urında rusiälelär. Rusiädä qullanuçılar sanı 1 million 100 meñ, 67 meñ yarım törle temalarğa söyläşüçe törkemnär bülengän. Bezneñ xäbärçebez çärşämbe könne genä küzätte, anıñ süzlärenä qarağanda, ul köndä genä jurnalğa 1600 yaña keşe terkälgän häm 500 meñ keşe üz fikeren beldergän.
Säyäsi kommentator Yulia Latınina, internet Rusiägä avtoritar däwlätkä äylänmäskä yärdäm itä, di:
"İnternetnı ciñel genä tıyıp bulmıy, minemçä internet arqasında ğına Rusiä äle avtoritar rejimğa äylänmägän."
Rusiä xalqınıñ zur öleşeneñ ildäge häm dönyadağı xällär turında xäbäre televideniädäge 3 kanal belän çiklänä, alarnıñ barısın da däwlät kontrol itä. Bäysez çığanaqlardan finanslanğan qayber başqa kanallar häm FM radioları az ğına başqa törle mäğlümat birergä mömkin.
Küptän tügel Rusiä prezidentı Vladimir Putin, mäğlümat çaraları häm internetnı küzätäçäk yaña idarä tözede. İnternettağı forumnarnı oppozisiädäge firqalär dä qullana. Küplär idarä oppozisiä tawışın çiklär häm dekaberdä Duma saylawlarına qadär elekke Sovet çorında kebek wazğiätne üz kontrolendä totır digän täñqit belderde. Maşa Lipman süzlärenä qarağanda, "Canlı Jurnal" mäsäläsendä Kreml üz yulın sayladı, dip sanıy:
"Kreml kontrolendä internetta bik küp säxifä bar. Alarnı Kreml yaqlı şirkätlär läkin Kremlgä yaqın dairälär finanslıy. Kreml bäysez säxifälärgä bik uñay bulmağan wazğiät tudırdı, monıñ belän ul alarnıñ köçen kimetü säyäsäten alğa sörä."
Rusiädä irekle fiker belderü teläge bar, internettağı forumnarğa torğan sayın kübräk keşe kerüe – moña dälillärneñ berse.


text:
Bügen AQŞnıñ Meksika qultığı yarlarına yaqınlaşuçı Rita ğarasatı säbäple evakuatsiälänüçelär utırğan avtbosuqa Texas ştatınıñ Dallas şähäre yanında ut qaptı. Avtobusqa ölkännär utırğan bulğan. Politsiä süzçese äytüençä, 24 keşe ülgän dip isäplänelä, ämma bu san äle üzgärergä mömkin. Töp evakuatsiä yulında ul aftobus yanu säbäple yulnı yabarğa mäcbür bulğannar.
Bu AQŞ tarixındağı iñ zur evakuatsiälärneñ berse. Berniçä säğättän Rita ğarasatı Texas häm Luiziana ştatlarına kileş citäçäk.
Yar buylarınnan 2 millionnan artıq keşe kitä. Häm AQŞnıñ 4-nçe zur şähäre Houston buşatıldı. Uzğan aydağı Katrina ğarasatınnan zur zıyan kürgän New Orleansnı sudan ayırıp toruçı yamalğan säd, damba aşa bügen tağın su bärep çığıp şähärneñ tübän öleşenä aqtı. Rita ğarasatınıñ şähärne yañada su basuğa säbäp bulu mömkinlege arttı.
Hawa torışı belgeçläre äytüençä ğarastanıñ üzäge Houstonğa häm yaqındağı Galveston şähärenä turı kilmäskä dä mömkin, çönki Rita beraz könçığışqa taba borılğan.


text:
Mädeniet
Bastı bet Mädeniet
Erkebwlan Dayırov: Qazaqtı altı qwrlıqqa tanıtatın kez keldi
Otandıq rejisserlerdiñ bäri onı öz fil'minen körgisi keledi. Öytkeni onıñ jalğandıqqa jol bermeytinin, halturağa wrınbaytının biledi. Moynına artılğan mindetti mejeli biiktikke jetkizgenşe tınbaytınına kino...
«Halıq BAQ-tan göri Facebook-ke köbirek senedi»
«Ädil söz» söz bostandığın qorğau xalıqaralıq qorınıñ basşısı Tamara Kaleevanıñ aytuınşa, büginde aqparat jäne kommunikaciyalar salasındağı zañnamağa özgeristerdi engizetin kez keldi. Sondıqtan ministrlik bwl...
«Qazaqfil'm» AQ bwrınğı basqaruşı direktorı jaqın arada bosatılmaydı
«Qazaqfil'm» AQ-nıñ bwrınğı basqarma direktorı Gauhar Isqaqovanı qamauda wstau merzimi wzartıldı. Bwl turalı qalalıq sottıñ baspasöz qızmetine silteme jasap «QazAqparat» habarladı. Esteriñizde bolsa, Sıbaylas jemqorlıqqa...
Antarktida ekspedicyasınıñ qızıqtı sätteri
Antarktidanı bağındırğan qazaqtar ekspediciya barısında qanday qauipterge kezdeskenin aytıp berdi. Antarktidağa jasalğan «Täuelsizdik polyusi» ğılımi-zertteu ekspediciyasınıñ kapitanı Mağjan Sağımbaev öz joldarında kezdesken qauipter jayında...
Ğalamtorğa pikir jazuşılar aldağı uaqıtta telefon nomerin tirkeui mümkin
Aqparat jäne kommunikaciyalar ministrligi elektrondı bwqaralıq aqparat qwraldarında pikir qaldıratın azamattardı wyalı telefon nömiri arqılı tirkep otırudı wsınıp otır, dep xabarlaydı QazAqparat. Bwqaralıq aqparat qwraldarı,...
Aqan Sataev Saq patşayımı — Twmar hanşayım turalı fil'm tüsirmek
Tanımal rejisser Aqan Sataev saqtardıñ köşbasşısı - Twmar hanşayım turalı tarihi fil'mdi tüsirudi josparlap jür, dep habarlaydı QazAqparat. «Iä, däl osı kinonı tüsiruge ülken niet...
Kinoteatrlar otandıq fil'mderdi ıñğaysız uaqıtqa qoyadı
Kinoteatrlar otandıq fil'mderdi ıñğaysız uaqıtqa qoyatını turalı aytılıp jürgenine birneşe jıldıñ jüzi. Kino qoyayuşılardıñ jeke menşik ekenin eskersek te, olardıñ Qazaqstan halqı esebinen käsibin...
A.Mwhamediwlı: «Almas qılıştıñ» jalğasın biıl tüsiru kerek
QR Mädeniet jäne sport ministri Arıstanbek Mwhamediwlı «Qazaq handığı. Almas qılış» fil'min biıldan qaldırmay jalğastıruğa müddeli, dep habarlaydı QazAqparat. «Biz Kerey men Jänibekpen şektelmey, ol...
3 jılda «Qazaqfil'mniñ» 75 kartinası älemdik prokatqa wsınıldı
Soñğı üş jılda auqımdı älemdik prokatqa «Qazaqfil'mniñ» 75 kartinası wsınıldı. Olardıñ barlığı qazaqstandıq kinematograftıñ mümkindikterin barınşa körsete aldı. Bwl turalı bügin QR Prem'er-Ministri Baqıtjan Sağıntaevtıñ törağalığımen...
Asanäli Äşimov: «Qız Jibekti» itşilep jürip bitirgenbiz
Bügin Ükimet otırısında KSRO jäne Qazaqstannıñ halıq ärtisi Asanäli Äşimov Prem'er-ministrge Qarjı ministrliginiñ kinonı tüsiruge bölinetin qarjını qısqartıp tastaytının, saldarınan tüsirilim jwmıstarı aqsap, talay...


text:
Bez tatarlar uqmaşıp yäşägän töbäklärdä ana bala sälämätlege ,tabiğıy ürçü , tuğan balalarnıñ küpmese yäşäp qala, abort kebek mäsälälärne urındağı xabärçelärebez aşa öyränergä däwam itäbez. Rusiä industriäläre alğan kitkän illär safına kertelä, äle yäkşämbedä genä saqlanu ministırı Sergei İvanov bez dönyada tiñe bulmağan qoral eşläp çığarırğa torabız dip maqtandı . Ni qızğanıç ki kamil qorallar eşläp çığaru säläte bulğan il sabiların, bäbilären saqlap qala almıy.Rusiädä äle dä tuğan här meñ balanıñ 18üle.Ä inde çağıştırır öçen genä äytep ütik Yaponiä, İzlandiädä meñ bäbineñ 3se genä ülä. Xalıq sanı Rusiädän küpkä kübräk bulğan Amerikada meñnen 6 sı ülä. Bügen bez Qırımdağı xällärgä tuqtalabız. Xabärçebez Osman Dilävär äzerläp cibärgän yazma
(audio)


text:
Tönyaq Korea krizisı kiskennäşergä däwam itkändä Quşma Ştatları däwlät sekretarınıñ yardämçese James Kellynı Seulğa cibärde. Waşington xäzer Pxenyang belän söyläşergä äzer, xätta atom krizisı xäl qılınsa , anıñ energie citeşsezlegen xosusi investitsielär häm başqa illär yardäme belän çişep bulaçaq dip belderä.
Sonğı könnärdä Tönyaq Korea atom qoralların cäyeldermäü kileşüennän çıqtı, annan elek ul Xalıqara Atom Energiese Agentlığınıñ küzätüçelären ildän quıp çığardı häm raketa sınaularına quyğan moratoriumnı da köçtän çığara alaçağına işarä itte. Yäkşämbedä Ul böten korealılarnı AQŞqa qarşı suğışqa çaqırdı. Russie häm Yaponie räsmiläre atna azağında oçraşıp krizis turında söyläşte . Quşma Ştatları däwlät sekretarınıñ yardämçese James Kellynı Seulğa cibärde. Bu Kellyneñ üktäber ayınnan soñ töbäkkä berençe säfäre bulıp tora . Bilgele bulğança Pxenyang ul çaqta yäşren atom qoralları programması buluın iqrar itkän ide.
James Kellyneñ missiäsı nıq qatmarlı , könyaqta AQŞqa qarşı xislär köçlänä bara. Yartı ğasır dävam itkän Seul -Waşington berektäşlegenä küp kenä könyaq korealılar tänqit küzlegennän qarıy başladı häm yarım utraudağı säyäsi xällärdä kübräk fiker beyan itergä tieşbez dip äytä başladı.
Yäkşämbedä Seulğa kilgän Kelly könyaq Korea räsmiläre şulsanda 25nçe fevraldä vazıyfasına başlayaçaq yaña prezident Roh Moo –hyun belän küreşte. Anıñ ütkärgän mätbuğat konferensiesendä äytkän süzlärennän Waşingtonnıñ Tönyaq Korea belän söyläşergä äzer buluı, ämma atom krizisın çişü öçen Pxenyangnıñ taläplären dä qabul itmiäçäge añlaşıla. Ul Waşingtonnan berberenä höcüm itmäü kileşüe häm kübräk yardäm taläp itä… Kelly süzlärençä, älbättä bez Tönyaq Korea belän bigräk tä anıñ xalıqara cämäğätçelekkä atom qoralların yuq itüe turında biräçäk cavabın söyläşergä telibez. Häm bez monda monıñ iñ yaxşı yulı turında xökümät keşeläre belän söyläşäçäkbez.
Kelly süzlärenä dävam itep tağı bolay dide : bez atom qoralları mäsäläsen xäl qılğannan soñ bälkim dä, AQŞ häm başqa ildäge xosusi investorlarnıñ Tönyaq Koreanıñ energie eşlärenä yardäm itü mömkinçelege bulır .
Ämma Pxenyang Waşingtonnan işetelgän ällä ni açıq anıq bulmağan wäğdälärgä riza bulır dip kötep bulmıy. Tönyaq Korea maxsimum fayda kürü öçen basım yasıyaçaq , ul AQŞnıñ söyläşülärdän başqa ällä çaraları bulmawın bik yaxşı belä
Däwlät sekretarınıñ yardämçese Kelly ,AQŞnıñ Bmondağı eleke wäkile xäzer Nyu Meksikada gubernator bulıp torğan Bill Richardsonıñ Pxenyang wäkilläre belän bulıp ütkän söyläşüläre turında ber yañalıq ta işetmädek, alar eleke belderülären qabatlıy ğına dip söyläde jurnalistlarğa. Richardson yäkşämbedä prezident Bushnı atom krizisın çişü öçen Pxenyag belän söyläşülär başlarğa çaqırdı. Ul , adminsitratsie telefon nomeren ğına cıyarğa NyuYorkta Bmosında tübän däräcädä söyläşülär başlatırğa tieş dip äytte ABC televidiniesenä birgän ängämäde.
Küzätüçelär qaraşınça ,buluı ixtimal ğıyraq suğışı belän mäşğül Bush administratsiese Korea krizisınıñ tizlektä xäl qılınuı öçen bögülüçänräk pozitsie ala , ayruça Qıtay, Russie häm Könyaq Korea Pxenyang-ğa yaña ekonomik çikläülär kertügä nıq qarşı çığa. Russie tışqı eşlär ministırlığı süzçese Aleksander Yakovenko , Mäskäü Korea krizisın çişü öçen üz planıñ äzerli , plan Korea yarım utrauınıñ atom –töşsez zona buluın garantieli, humanitar häm ekonomik yardäm şulayuq iminlek garantielären birüne küzdä tota dip söyläde .
Färidä Xämit ,Praga


text:
Tatarstannıñ 2005 yılğa byudjetı qabul itelde
Çärşämbe, 24 noyäber könen töp xäbäre bulıp respublika Däwlät Şurasınıñ çirattağı utırışı buldı. Üzläreneñ sessiälärendä deputatlar öçençe uqılışta 2005 yılğa byudjetnı qabul ittelär. Kiläse yılda Tatarstan qaznasına 43 milliardtan artıq sum keräçäk dip kötelä. Çığımnar isä 45 milliard sumnan da artıp kitär dip farazlana. Şulay itep, respublika byudjetında ikençe yılda 2 milliard sumnan artıq külämdä defitsit bulaçaq. Öleşçä alarnı qaznağa 2005 yılda bulaçaq östämä keremnär belän qaplarğa mömkin bulaçaq. Bu keremnär xaqındağı qanun da çärşämbe könne tikşerelep, qabul itelde. Annan tış, Däwlät Şurası deputatları Tatarstanda taşlamağa iä buluçılarğa aqçalata tüläwlärne ğämälgä quyuçı adreslı sotsial yärdäm turındağı qanunnı da soñğı uqılışta qabul ittelär. Sessiädä şulay uq başqa berniçä qanun qaraldı häm Tatarstannıñ Konstitutsion mäxkämäse räise bilgelände. Avgust axırında wafat bulğan Säyfixan Näfiev urınına xäzer älege mäxkämäne Viktor Demidov citäkläyäçäk. Bu xaqta Tatar-inform agentlığı xäbär itte. Däwlät Şurası sessiäsendä Qazan öçen bik möhim qanun da qabul itelde. Başqalağa sotsial yärdäm ölkäsendä östämä wäkälätlär birüçe älege qanun Dönya rekonstruksiäläw bankınnan aqça alırğa mömkinlek birä. Älege aqçalar närsägä kitär häm alar Qazannıñ sotsial-iqtisadi üseşenä bulışırmı, yuqmı – älegä bilgesez. Bu xaqta kiläse yıl näticäläre kürsäter.
Gölnaz İlgizär


text:
Premier-ministr “Tatarstan” hawa şirkäte citäkçelegenä şeltä belderde
Şuşı könnärdä Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov räislegendä Transport häm yul xucalığı ministrlığınıñ uzğan yıl näticälärenä bağışlanğan kollegiä utırışı uzdı. Utırışta “Tatarstan” hawa şirkäte citäkçese Möxämmät Zakarcaevka Xökümät başlığınnan şaqtıy kisken tänqit süzläre işetergä turı kilde. Hawa transportı federal' agentlığı häm Transport ölkäsen küzätüçe federal' xezmätneñ "Tatarstan" aviaşirkäte öçen Yevropağa hawa yulın yabıp quyuı mäsäläsenä tuqtalıp, Röstäm Miñnexanov Tatarstan hawa şirkäte citäkçelegenä şeltä belderde. Anıñ fikerençä, şundıy citdi säbäplär tabılğan oçraqta citäkçe keşe tınıç, salqın qanlı bulıp qalırğa tieş tügel. Soñınnan isä “Tatarstan aviatsiäse sistemasın Awropa däräcäsenä citkerüdä citdi mönäsäbät kürsätü zarur”, - dip ämer birde premyer-ministr. Röstäm Miñnexanov äytüençä, bıyıl may ayında Awropa tözekländerü häm üseş bankı idärä itüçeläre şurasınıñ yıllıq utırışına qädär aviatsiä torışın tärtipkä kiterü möhim. Şunı äytergä kiräk, älegä “Tatarstan” hawa şirkäte citäkçese Möxämmät Zaqarcayıvnıñ eşennän azat itelü turında räsmi xäbär yuq. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Xalıq sanın alu Başqortostanda nindi näticälär birde?
“Azatlıq” radiosınıñ Qazan bürosına Başqortostanda xalıq sanın alu barışı häm yomğaqları turında sorawlar kilä. Könbatış Başqortostandağı qayber rayonnarda östän kürsätelgän sannar buyınça, tatarlarnı başqort itep yazu nindi näticälärgä kiterer. Äytik, ägär dä İleş rayonında 60-80 protsent xalıq başqort dip yazıldı ikän, dimäk, mondağı xalıqnıñ şul qädäre başqort millätennän digänne añlatamı ikän? Xoquqçılar häm statistiklar belän kiñäşkännän soñ şundıy cawap aldıq. Xäzer Rusiäneñ yaña pasportında millät kürsätelmi. Xalıq sanın alğanda konkret şäxeslärneñ milläte berqayda da bilgelänmi. Ğomümi statistika döres yäki yalğış bulırğa mömkin. Ayırım şäxesneñ milläten uqırğa yäki eşkä alğanda, yäisä başqa cirdä sorarğa yaramıy. Qısqası, berkem dä tege yäki bu millättä dip yazıp, tanıqlıq almağan. Konkret awılda yäki uramda yäşäwçe törle millät wäkilläre üzläre telägän teldä söyläşergä, belem alırğa xaqlı. Ä inde elekke Minzälä öyäzendäge 200 meñläp tatarnıñ qayçandır başqort millätennän bulıp xäzer şunı onıtqan digän legenda bernindi fänni nigezgä quyılmağan. Aqtanış, Minzälä, Sarman, Möslim rayonnarındağı tatarlar üzlären härwaqıt tatar millätennän dip sanağan häm tatarça söyläşkän. Dimäk, şundıy uq qäwemnän bulğan İleş, Çaqmağış, Dürtile rayonnarı xalqı da üz milläten, üz telen irekle räweştä saqlap yörtä ala.
Sarman rayonında tuıp-üskän Färit Urazaev – Rusiä tatarları federal' avtonomiäseneñ cawaplı särkätibe. Anıñ ata-babaları Qazan gubernasınıñ Könbatışınnan häm Tönyağınnan Sarman yaqlarına 17-18 ğasırda çuqındırudan qaçıp küçep qaytqanar. Düşämbe könne ul “Azatlıq” radiosına menä şularnı söyläde:
Xalıq sanın alu waqıtında Sarman yaqlarına qaytıp kildem. Min anda tatar-başqort problemasın kürmädem. Çönki anda çep-çi tatar awılları häm alar, älbättä inde, ber-böten bulıp “tatar” dip yazıldılar. Ul yaq härwaqıtta üz milläten saqlauğa zur öleş kertä torğan yaq. Annan şaqtıy ğına tanılğan şäxeslär çıqqan. Minem äytergä telägän äyberem şul — tatar bulıp yäşär öçen qırıyıñda başqort, ä başqort bulıp yäşär öçen — tatar basıp torırğa tieş. Bu ike millät bersen-berse tulılandırıp, bersen-berse üsterep yäşärgä tieş. Alarnı ayırıp qaraw ul zur xata. Kiläçäktä bu ike millät öçen dä zur zıyan ğına kiterergä mömkin.


text:
Bagdadta çirattağı şartlawlar: intihar xöcümnär artında kem tora?
Yäkşämbe könne Bagdad üzägendä urnaqşan qunaqxanä yanında ike maşina şartlaw näticäsendä kimendä 6 keşe xäläk buldı, distälägäne cäräxätlär aldı. Qunaqxanädä amerikan räsmiläre yäşägän bulğan, ämmä alarğa zıyan timägän, xäläk buluçılar - Ğiraq keşeläre dielä. Şuşı çirattağı intihar xöcüm artında kem torğanıı älegä bilgesez
Audio (şartlaw tawışı)
Küzätçelär äytüençä, berençe maşinanıñ maqsatı iğtibarnı çitkä cibärü bulğan bulırğa tieş. Beraz waqıt uzuğa näq şul urınğa ikençe maşina oçıp kilep kergän. Ul dä şul uq kirtägä bärelep şartlağan. Bu şartlawlar näticäsendä qunaqxanä häm yänäşädäge binalarğa şaqtıy zıyan kilgän. İntiharçılarnıñ üzlären sanamağanda 6 keşe xäläk bulğan, berniçä distäse yaralanğan. Ülüçelär -- şartlaw waqıtında şuşı urınğa turı kilgän Ğiraq keşeläre. Qorbannar arasında Amerikannar yuq. Gärçä, xöcüm näq menä alarğa qarşı yasalğan dip uylarğa kiräk.
Bagdad qunaqxanäse şähärdä iñ imin urınnarnıñ berse sanala ide. 6 atna elek monda ber xöcüm niäte faş itelgännän soñ, bina tiräse taş kirtälär belän uratıp alındı. Ğiraqlılar üzläre, bu oteldä Amerikanıñ Küzläw İdaräse keşeläre yäşi dip sanıy. Amerikan räsmiläre monı kire qaqsa da, däwlät departamentı, törle däräcädä koalitsiä citäkçeläreneñ bu hoteldä tuqtaluwı mäglüm ide.
Ğiraqnıñ Quşma Ştatlar tarafınnan bilgelängän waqıtlı İdarä Şurası da matbuğat oçraşuların şunda ütkärä ide. Şundıy oçraşunıñ berse näq şartlaw waqıtında turı kilgän. Anı Şura äğzası Mowafiq Äl-Rubai ütkärgän. Qulına beraz cäräxätlär alğan Rubai xöcümnnän soñ azatlıq xäbärçesenä bolay dide:
Audio (Mowafiq Äl-Rubai)
"Terrorğa qarşı suğış bara. Ğiraq xalqı terrorğa qarşı suğışa. Monı qarşı toru dip atawçılar yalğışa. Bu xöcümnär koalitsiä köçlärenä qarşı diyüçelär dä yalğışa. Bu xöcümnär Ğiraq xalqı mänfägätenä qarşı."
Yäkşämbe xöcümnäre Ğiraqta şartlatqıç tutırılğan maşina qullanılğan 7nçe xöcüm buldı. Avgust ayınnan başlap, ilneñ törle urınnarında, könyaqtağı Nacaftan alıp, tönyaqtağı İrbilğa qädär, bu xäcümnär näticäsendä 140tan artıq keşe xäläk buldı. Bu xällärne Quşma Ştatlarnıñ Tikşeü idaräse tikşersä dä, älegä ber anıq ntäicä dä yuq. Soñğı şartlaw öçen dä berkem dä cawaplılıqnı üz östenä almadı. Törle farazlar äytelä: Wahabiçılar, Äl-Qaidä yaqlı Söğüd möselmannarınnan alıp, Saddam taraflı Ğiraqlılarğa qädär.
Niçek kenä bulmasın, Ğiraqta tınıçlıq urnaşuğa äle yıraq. Bu totrıqsızlıq Aq Yortnıñ Ğiraqnı tözekländerügä östämä aqça tabu tırışlığına da awırlıqlar tudıra. Bilgele bulğança, Bush Kongresstan Ğiraqqa dip 87 milliard dollar sorağan ide. Bu april ayında birelgän 67 milliardqa östäp. Qayber kongressmennar fikerençä, aqça birelä ä wazğiät üzgärmi, Amerikan xärbiläre Ğiraqta ülüwen däwam itä. George Bush Maynıñ berendä Ğiraqta xärbi kompaniä bette dip beldergännän soñ ğına , anda tağı 95 amerikan xärbie xäläk buldı. Soñğısı yäkşämbe könne ilneñ tönyağında minada şartladı.
Şuña da qaramsatan, kolaitsiä köçläre çigenergä cıyınmıy sıman. Bagdad hotelendä bulğan şartlawdan soñ, Ğiraqtağı amerikan administratsiäse başlığı Paul Bremer, kolaitsiä köçlären häm dä Ğiraq xalqın berkem dä qurqıta almayaçaq, dip belderde.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bu port açılğannan soñ xalıqara humanitar oyışmalar watandaşlar suğışınnan cafa cikkän tınıç xalıqqa azıq-tölek häm eçär su kiterü mömkinelenä iä bulır dip kötelä.
Ğisyançılar portnı Afrika tınıçlıq köçlärenä yardämgä boralaqlar belän AQŞ diñgez pexotası xärbiläre kilgännän soñ tapşırdı.
Portnı tapşıru tantanasında ğisyançılar citäkçese Sekou Fofana häm Liberiädäge AQŞ ilçese qatnaştı.
Fofana ğisyançılarnıñ tınıçlıq uranşunı teläwe turında belderde.
Başqala Monroviä tiräsenä urnaşqan Nigeriä citäkçelegendäge tınıçlıq köçlären tınıç xalıq şatlıq awazları belän xuplap qarşıladı.
Liberiädä soñğı 14 yıl däwam itkän nizağta töp citäkçe bulğan prezident Charles Taylor bu atnada wazıyfasınnan çigenep ildän kitte.


text:
15 sentäberdä Qazannıñ «Aq bars galereya»sendä Edward äfändeneñ fotokürgäzmäse açıldı. Çara Tatarstannıñ Fännär akademiäseneñ 25 yıllığına bağışlana. Kürgäzmädä Fännär akademiäseneñ tarixı häm bügenge tormışı Tatarstannıñ Berençe Prezidentı M. Şäymiev, dönyaküläm tanılğan ğalim R. Säğdiev, M. Xäsänov, M. Ğäliev h.b. kürenekle şäxeslär aşa çağılış taba.
Edward Xäkimov Qazan däwlät universitetınıñ geologiä fakul'tetın tämamlağan. Könbatış Seberdä eşläp qaytqannan soñ, faydalı qazılmalar kafedrasında aspiranturada uqıy. Kandidatlıq dissertatsiäsen yaqlağaç uqıtuçı bulıp eşli başlıy. Doktorlıq dissertatsiäsen isä fälsäfä fännäre buyınça yaza.
Xäzerge waqıtta İdärä, iqtisad häm finanslar institutınıñ geografiä häm tuğan yaqnı öyränü kafedrası professorı. Ä fotoğrafiälär dönyası ğalim tormışında zur urın alıp tora. Anıñ icadi üzençälegen ğäzeta-jurnal redaktsiälärendä yuğarı bäyälilär. Çın küñeldän yaratıp başqarılğan eş Xäkimovka diplom-medal'lär dä kitergän. «Yäşäw räweşen añlaw – ğömeremneñ töp sorawı, – di Edward Xäkimov. – Küñelem irekkä omtıla ide, läkin şunı açıq añlıym: moña töşener öçen tormış turında tirän belem häm yäşäw täcribäse bulırğa tieş. Şul säbäple min studenttan professorğa häm Rossiä fotorässamnäre berlege äğzasına qädär bik ozaq bardım. Keşelärneñ törle mönäsäbäte belän bizälgän bik qızıqlı yul ide ul».


text:
Tömän yegete Ruşan Kuçanov boz wata torğan maşina uylap taptı
Ägär kiläçäktä şähärneñ cäyäwlelär yöri torğan yullarında häm awıl cirlärendä boz watıp, anı cıyıp bara torğan keçkenä genä maşina kürsägez ber dä aptıramağız. Keşe etep yöri torğan bu caylı appart bälki “Ruşan-maşina” dip tä atalır.
Talımxan mäktäbe uquçısı Ruşan Kuçanov uylap tabuçı bularaq ölkägä tanılıp uqu yılın tämamlıy. Ruşan bıyıl 8 ne beterä. Ölkä külämendä uzğan “Kiläçäkkä adım” bäge- konferensiäsendä üzeneñ maşinasın kürsätep ul yaña texnoloğiälär bülegendä ciñep çıqtı. Bu konferensiägä fän belän nıqlap torıp qızıqsınğan 367 yuğarı sıynıf uquçılarınıñ eşe täqdim itelgän ide. Yaña texnoloğiälär bülegendä genä dä 26 uquçı üzeneñ xezmäten yaqladı.
“Mexänizmı bik ğädi. Elektr motor yärdämendä eşli. Keşe arttan etep bara. Maşina boznı waqlıy häm cıya. Boz qalın bulğanda ber urınnan berniçä tapqır ütergä mömkin. Min bu maşinanı ike yıl yasadım”,- di Ruşan.
Ber qarağanda awıl keşese öçen boz wata torğan maşina säyereräk tä toyılır. Boz watuğa qarağanda da tawıq çupläp beterä almaslıq, teñkägä tiä torğan eşlär küp bit. Ruşannarnıñ öye Talımxannıñ yaña uramında. Bu uramda öy salğançı uq tözeläse yort urını bilgelängän, işek aldına asfält cäyelgän, su häm ğaz torbaları ütkärelgän bula.
“Boz wata-wata tuyıp betäm inde min. İşek aldı bezneñ asfält. Şunnan başıma kilde. Başta maqetnı yasaw ciñel genä birelmäde”,- di Ruşan.
Ruşannıñ sızımnarın, maqetnıñ törle kisäklären fiziqä uqıtuçısı Rinat Yuldaşev küzätep, gel kiñäşlär birep torğan.
Talımxan mäktäbendä bulğan waqıtta mäktäp mödire Täskiä Zälilowa ber serne çişte. Ruşannarnıñ sıynıfında uqçı ber qız, monnan ike yıl elek, mäktäptän qaytqan waqıtta, bozğa tayıp yığılıp nıq qına qulın awırttırğan bulğan ikän.
Ruşan urısça yaxşı söyläşä. Tatarça naçar belä. 10 yäşenä qädär alar şähärdä torğan bulğannar. Bügen süzebez ul uylap tapqan maşina turında. Fiziqä uqıtuçısı Rinat Yuldaşev Ruşanğa ciñü kitergän maşinanı da kürsätte.
Tömän rayonı Talımxan mäktäbeneñ 8 nçe sıynıf uquçısı Ruşan Kuçanov uylap tapqan boz watıp cıya torğan maşinanıñ sızımnarı tizdän Mäskäwgä Bauman isemendäge fizik texnoloğiälär institutına kitäçäk. Bu xaqta aña “Kiläçäkkä adım” bäyge-konferensiäsendä äytkännär.
Nail Alan, Tömän


text:
Qazanğa Başqortstannan uqıtuçılar häm studentlar kilde
Qazanğa Başqortstan däwlät pedagogika universitetınıñ uqıtuçılarınnan tış tatar bülegeneñ 2, 3, 4 kurs studentları kilgän ide. Kilü maqsatın alar Qazannıñ tarixi urınnarı, Bolğar belän tanışu, kitaplar alıp qaytıp kitü didelär. Tatar kongressındağı oçraşu aldınnan alar “Mädäni comğa” gäzitendä dä bulğannar. Andağı oçraşu alarda ayıruça cılı xislär qaldırğan. Şulay uq studentlar Tatarstandağı yäş millättäşläre belän dä küreşep fiker alışırğa teläulären äyttelär. Çallıda alar pedagogika institutı studentları belän oçraşqannar. Qazanda isä mondıy mömkinlek bulmadı.
Äytergä kiräk, soñğı yılnı Tatarstan häm Başqortstan tatar yäşläre bergäläp “Şayannar häm tapqırlar klubın” uzdıra başlağannar. Ğomumän pedagogika universitetında älege bülek 10 yıl ğına eşläp kilä ikän. Andağı belem birü xaqında Başqortstan däwlät pedagogika universitetınıñ ölkän uqıtuçısı Al'bina Xämidullina
Bezneñ filologiä fakul'tetında ike bülek bar. Berse – tatar-rus tele, ikençese tatar häm çit telläre (ingliz häm alman tele). Ber kursta 100rә yaqın student belem ala. Xätta Tatarstannan - Çallıdan kilep ukılar.
Tatarstan belän Başqortstan bäyläneşen üsterü öçen yäşlär belän eşlärgä kiräk dielde Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetında uzğan oçraşuda. BDB häm çit illär belän eşläw bülege xezmätkäre Röstäm Gäynetdinov kvota buyınça yuğarı uqu yortına uqırğa dip iñ küp studentlarnıñ Başqortstannan kilüen äytte. Şulay uq oçraşuda däreslek mäs’äläsenä dä kütärelde. Däresleklärneñ Başqortstanda çığuı turında äytelde. Anı çığaruçı Fänisä Gafurova tatar yazuçıların kitapqa kübräk kertergä tırışuları xaqında
Tatar yazuçılarınnan G. Tuqay, M. Cälilne kerttek. Ğomumän tatar yazuçıların mömkin qädär kübräk kertergä tırıştıq.
Başqortstannan kilüçe millättäşlärebez Tatarstanda yäşäwçe üzläreneñ yaqtaşları belän dä oçraşırğa teläulären belderdelär.
Landış Xarrasova


text:
Tatar-Başqortlar Suğış Qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät ( VI. öleş )
Tatar-Başqortlarnıñ baytağı meŋ yıldan artıq tarix däwamında suğış qırlarında qorban buldı. 16-nçı ğasırnıñ ikençe yartısınnan soŋ ber niçә iskәrmәdәn tış bigrәk tә Rus mәnfәğәtlәre өçen xezmәt itergә mәcbur buldı alar. Berençe dөnya suğışında Gosmanlı dәwlәte safında kөrәşkәn Tatar-Başqort Aziә Batalionı yaki ikençe dөnya suğışı waqtında Germanlar safında kөrәşkәn İdel-Ural Legionı şuşı iskәrmәlәrgә ürnәk bula ala.
Şuşı berleklәrne, yәğni germannar safında köräşkän cirle xalıqtan cıyılğan xәrbi kөçlәrne ike törkemgä bülergä kiräk. Berençe törkemne Almannar basıp alğan territoriәlәrdә cirle xalıqtan oyıştırlgan xәrbi büleklәr tәşkil itsә, ikençesen - Germaniәneŋ üzendә çit il xalıqlarınnan oyıştırılğan xәrbi büleklәr tәşkil ite. İnde şuşı ikençe törkemdägelär Almannarğa xәrbi әsirlekkә tөşkännärdän oyıştırla. Germnannar bolarğa "Yardәm itәrgә telәwçelәr" digen urtaq ber isәm birälär. Üz tuğan illәrendә xezmәt itkәnnәrne "Cirle Saqlıq Berleklere", yäki Tertip saqlau berleklere tөrkemnәrenә bülälär. Mondıy küŋelle xәrbi berleklәr ğomumәn alğanda Ukraina belәn Belorusyada bula.
Bolar Alman armiyeseneŋ uniformalarında yөri, xezmät xaqı ala, german soldatına birelgәn ber ük azıq-tөlek alarğa da taratıla, wafat bulsalar yaki ğariplәnsәler, ğailәlәrenä kompensatsiә tülәnә torğan bula. Şuşı yardәmçe kөçlәrgә qatnaşqannarnıŋ sanı iŋ kimendә 600 meŋ, iŋ kübende isә 1.400 dip isәplenә. Qırımda isә Qırım Tatarlarınıŋ ğәskәr yәşendәgelәr hämmäse sovet armiәsendә qoral astına alınğan bulğanlıqtan, ber biş meŋ xәtle Qırım Tatarı germannar safında şundıy yardәmçe kөçlәrne tәşkil itkәnnәr ide. Suğıştan soŋ da Stalin, Qırım Tatarlarınıŋ küpçelege yә partizannar yә isә sovet armiәse saflarında germannarğa qarşı kөrәşkәn buluwına qaramastan, şuşı 5 meŋ keşene sıltauw itep, barlıq Qırım Tatarların 1944-nçe yılnıŋ 18-nçe mayında sörgengä cibärä. Ukrainnar belәn Beloruslar arasında da Germannar safında kөrәşkәnnәr bulsa da alarğa şuluq çaza birelmiy.
2-nçe dөnya suğışınıŋ berençe yıllarında Alman armiәlereneŋ sovet armiәleren tar mar itülәre nәticәsendә yөzlägän meñ, xәtta millionlağan sovet soldatı xәrbi әsirlekke tөşә. Germannar üzlere dä şundıy küp sanda әsir alacaqların kөtmәgәnlektәn, şuşı әsirlәrne saqlaw da çitdi ber problemaga әwrelә.
Misal өçen 1941-nçe yılda germannarğa әsirlekke tөşkәn 100 meŋ Urta Aziәleneŋ 6 meŋe gene isәn qala. Polşada Çestovoko lagerında totılğan 30 meŋ Tөrkistanlı soldatnıŋ 2 meŋe gene isәn qala. Bigrәktә sovet armiәse saflarında germannarga әsirlekkә tөşkәn tөrki soldatlarnıŋ açı yazmışı turında xәbәrlәr alına başlağaç, Tөrkiәneŋ Germaniәdәge ilçese Hüsrev Gerede belәn general Hüseyin Erkilet kebek aldıŋğı Tөrek vәkillәre Almanya rәsmi dairәlәrenә mөrәcәğәt itә başlıy. Neticede Hitlerneŋ dә Tөreklәrgä qarata qaraşı üzgәrә tөşä hәm әsirlektәge xalıqlardan ixtiyarıy xәrbi kөçlәr tөzelä başlıy.
1942-nçe yılnıŋ ğınvarında bigrәk tә Polşadağı xәrbi lagerlardan tөzelәçәk milli xәrbi bülekler өçen rekrutlar ezlenә başlıy. Mөrәcәğәt itkәnnәrneŋ 70 protsent tirәseneŋ sәlәmәtlege bu eşkә yaraqlı dip qabul itelә. Neticәdә Tөrkistan, Azerbaycan, İdel-Ural, Tөnyaq Kafkaz, Gөrci, Ärmän Milli Legionnarı, general Vlasov citәkçelegendә Rus Azatlıq Armiәse, h.b. tөzele. Milli xәrbi kөçlәrneŋ sanı 1943-nçe yılnıŋ azagında 100 meŋne aşqan bula.
Regular Alman armiәse citäkçelegendäge şuşı milli legionnardan tış, Nazı partiәseneñ Qorallı SS oyışması da 1944-nçe yılda şundıy ixtiyariy milli kөçlär tөzi başlıy. Şulardağı tөrkilәrneŋ tulayım sanı 30 meŋ tirәsende bulıp, 10 meŋen Azärilär, un meŋen Tatar-Başqortlar, un-unike meŋen tөrle Tөrkistan xalıqları tәşkil itkәn bula.
Sugış yıllarında Germaniәde doktorantura studentı bulğan Prof.Dr. Әxmәt Timer “60 yıl Almanya” digen xәtirәlәrendә Kөncığış Ministerlığında tөzelgen İdel-Ural xәrbi әsirlәren tikşerü bülegendә eşlәwe turında yaza. Ul şuşı bülektә eşlәgәn çağında tөzelgәn ber komissiәgä qatnaşıp, tөrle xәrbi әsir lagerlarında buluwı hәm İdel-Urallı soldatlarnı terkәwe turında әytә.
Berençe mәrtәbә ul 1941nçe yılda, 27-28 Augustta Hannover tirәsendәge ike lagerda İdel-Uraldan 270 әsir tabuwı, şularnıŋ 195neŋ Tatar, 9-nıŋ Başqort, 59-nıŋ isә Çuvaş buluwı turında yaza. İkençe mәrtәbә isә ul 6 belәn 25 Sintaber tarixlarında Kөnçığış Prusyada 7 lagerda bula, anda 2455 Tatar, Başqort, Çuvaş hәm Fin xalıqlarınnan xәrbi әsirlәr taba. Şularnıŋ 2 meŋen Tatar-Başqortlar tәşkil itә. Annan soŋ Polşa belәn Ukrainada 6 lagerda da meŋ tirәsendä İdel-Ural buylarınnan soldat taba. Alarnıŋ da 800-en Tatar-Başqortlar tәşkil itә.
Qısqası şuşı mәğlümәt kenә dә ni qadär Tatar-Başqortnıŋ xәrbi әsirlekkә tөşkәn buluwın kürsәtә. Germaniә suğışnı yuğaltu sәbәple isә milli legionnarğa kergәn ğәskәrlәrneŋ yazmışları da bik ayanıç bula. Qısqası Tatar-Başqortlarnıŋ 2-nçe dөnya suğışındağı tәçribәlereneŋ ber qıyssası şulay tәmamlana.
Kilәçәk programabızda 1-nce dөnya suğışı çorında Ğosmanlı dәwlәte safında kөrәşkәn Tatar-Başqort Batalionı Aziә Batalionınıŋ yazmışı turında tәfsille mәğlümәt birergә tırışacaqbız.


text:
Ber köndä 18 amerikan ğäskärieneñ üterelüe, 20neñ
yaralanuı Ğıraq suğışı başlanğannan birle in zur yuğaltu bulıp tora. Ğıraqta opozitsiäneñ höcümnäre arta häm kamilläşä barğanda Prezident Bushnıñ Ğıraq säyäsäten yaqlağan amerikannarnıñ prosentı kimi bara.
İke atnağa öygä yalğa qaytuçı xärbilärne hava alanına kitergän Chinook boralağınıñ bärep töşerelüe 16 soldatnıñ ülemenä 20neñ yaralanuına kiterde. Şuluq köndä Bagdadtağı şartlawda ber AQŞ ğäskäriä häläk bulğanda yul çitendä şartlawda ike amerikalı tağı ülde.Saqlanu ministırı Rumsfeld süzläre belän äytkändä (audio) qotoçqıç kön. Suğışta qurqınıçlı könnär bula,ni qızğanıç ki bez bu yul aşa ütergä tieş, sonğı çiktä bez çiñäçäkbez.
Taktik yaqtan qarağanda , kiçäge aksiälär bik qurqınıçlı bulsa da, bu AQŞnıñ cirdä häm havadağı operatsiälären ällä ni üzgärtügä kitermiäçäk.AQŞ komandirları bälkim kontr höcümnärne arttırıp , havadan kontrolne nığıtaçaq, patrullärne arttıraçaq. elek milli iminlek şurasında xezmät itkän xäzer Duke Universitetında säyäsi fännär uqıtqan Peter Feaver barlıq boraqlar qurqınıç astındamı? bez inisiativanı yuğaltabızmı ? kem ciñä? digän sorawlar quya häm däwam itep ägär dä bu höcümnär baatçlar qazana dip täfsillänsä , mondıy häcümnär soldatlar öçen qurqınıçlı bulğan kebek cämäğätçelek yaqlawın kimetkän öçen dä qurqınıçlı dip söyli. Boralaqnıñ bärep töşerelüe Bush administratsiäseneñ borçılu tudırğan ike tendensiä aldında torğan waqıtqa turı kilde. Berençedän Ğıraqta AQŞqa qarşı opozitsiä arta häm kamilläşä bara.Şul arada amerika cämäğätçelegeneñ Bushnıñ Ğıraq säyäsäten yaqlawı kimi bara. WP gazetasınıñ ütkän atnada ütkärgän fiker beleşüdä fikere soralğannarnıñ 51%tı prezidentnıñ Ğıraq säyäsäten yaqlamawın belderde. Şulay itep berençe märtäbä yaqlawçılar 50% astına töşte. Ayruça bik küplär prezidentnıñ 1nçe mayda zur bäreleşlär bette digän süzlären yaqlamwın beldergän. Amerika xalqı üzläre añlağan häm yaqlağan xärbi operatsiälärdä yuğaltularğa çıdamlıq kürsätä . Moñı sonğı yıllarda säyäsät belgeçläreneñ ütkärgän tikşerenülär kürsätte. Texas Universitetı sotsiologie profesorı James Burk , ul suğışta ülüçlärgä qarata cämäğätçelekneñ reaksiäsen tikşergän akademiklardan berse. Burk süzlärençä ägär dä säyäsät häm suğışnıñ möddäte çığımnarı turında bilgesezlek bulsa bik az sandağı yuğaltularnıñ da bik zur täsire bula ala. Waşingtonda monnan sabaq aluçılar da bar.Misal öçen 1993yılda Somalia-Mogadişudağı operatsiädä 18 amerikan soldatınıñ ülemennän soñ xäzer däwlät sekretarı bulıp xezmät itkän C,Powell ber yardämçesenä qarağanda bu yuğaltular AQŞ säyäsätendä üzgäreşlärgä kiteräçäk , çönki Amerika xalqı bu suğışnıñ nigä buluın añlamadı dip äytkän bulğan. Ämma saqlanu ministırı Rumsfeld kiçä ber televiidinie programmasındağı çığışında Amerikannar terrornıñ dönyağa qurqınıç tudıruın añladı. Alar terrorçılarğa qarşı suğışnıñ AQŞ eçendä tügel ä AQŞtan çittä alıp barıluın kürergä teli dip söylägän ide. Ayruça şunı da äytergä kiräk. Amerika xalqı Ğıraqta ozın , qıyın suğışqa äzer tügel ide. Xätta pentagonda da yazdan elek suğıştan soñ Ğıraqtağı xärbilär sanıñ 60meñgä kimeterbez digän fikerlär yöri ide. Älege waqıtta anda 130meñ çaması ğäskäri tora. Qayberäwlär 3aydan soñ yäğni prezident saylawlarında primary''lär başlanğaç, administratsiä Ğıraqtan çığıp kitü yulın ezli başlayaçaq dip äytä.Ämma Pentagonğa Ğıraq mäsälsäendä kiñäşlär birüçe pensiädäge polkovnik Anderson annnan çığıp kitü öçen berdän ber yul Saddam qaldıqlarına qarşı suğışuları öçen Ğıraq iminlek köçlären buldıru. Alar beznekelärgä qarağanda çit il keşelären tizräk tabaçaq, tel häm cirle kulturanı belü alarğa baatçılarnı tabuda da yardäm itäçäk dip söyli.Sonğı yuğaltularnıñ hiç şiksez tiskäre täsire bulaçaq , ämma waqıtınnan elek okupatsion köçläreneñ çığıp kitüe Ğıraqta qotoçqıç xaosqa säbäp bulaçaq häm bu bolay da stabil bulmağan Farsı Qultığında wazğıiätne tağı da naçarlandıraçaq
färidä xämit,praga


text:
Qazanda “Kileşü häm tatulıq” köne saylaw aldı agitatsiäse häm propagandası könenä äylände
Kommunistlar üzlären aldağı saylawlarda “EдиHaя Poccия” belän genä köndäşlek itärlek töp köç dip sanıylar. Ä “EдиHaя Poccия” ne töşerep qaldıru öçen alarnıñ “ütergeç“ dälilläre bar. Bu “Trudovaya Rossiä” firqäse wäkile Mariä Kapralova çığışınnan özek. Anıñ äytüençä xalıqnıñ xäyerçe xälendä näq menä şul “EдиHaя Poccия” täşkil itkän Rusiä xakimiäte ğäyeple. Alar xalıqnıñ mölkäten tartıp alğanda bu reformalar dilär, ä xalıq mölkäten qaytarıp alırğa teläsä bu ekstremizm dilär. Kommunistlar xalıqnı qızıqtırırlıq taläplär dä quyalar. Bu inde “cirne krästiännärgä” “fabriklärne eşçelärgä” digän kebek ük qızıqtırğıç yañğırıy. Mondıy şiğärlärne köngä 5 tapqır qabatlap torsañ da yarıy. Qazannıñ Mäskäw rayonınnan Duma saylawlarına nämzät bulıp terkälgän kommunist Näsimä Stolyarova şulay eşläde dä. Ul 2 qabat park yanında da İrek mäydanında da çığış yasadı.Mäğlüm ki “Kileşü häm tatulıq” köne kertelgännän birle anıñ cämğiätne küpme däräcädä tatulandıruın küzätep, tikşerep toralar. Bıyıl Rusiyädä ütkärelgän sotsiologik soraşular xalıqnıñ 44 protsentı “Kileşü häm tatulıq” könen barı tik yal köne dip kenä sanawların kürsätkän. 40 protsentı äle dä oktäber bäyräme dip qabul itä. Barı tik 16 protsentı ğına tatulaşu köne dip qabul itä. Şulay itep Boris Yel'sinnıñ izge niätläre bik awırlıq belän tormışqa aşa ikän. Xalıq oktäber inqilabınnan çitläşä barsa da kileşü tatulıqqa da älläni yaqınaymıy. Tatarstanda bu tendensiädän ayırım utraw bulıp qala almıy küräseñ. 7nçe noyäber könne Qazanda uzğan kommunistlar mitingı turında 7-8 yullıq berençe räsmi xäbär miting tämamlanırğa yartı säğät qala dönya kürde. Anda “şundıy-şundıy miting uzdı, anda 1000 meñ keşe qatnaştı”- dielgän ide. Ällä könneñ yañğırlap toruınamı mitingta xättä xalıq arasında torğan militsiä xezmätkärlären dä sanap 500dän dä artıq keşe yuq ide.
Yunıs Ätnäle.


text:
«Alpıs jastan asqannan aqıl sura» degen xalıq. Aqsaqal - eldiñ basşısı, jol bastawşısı, köl-darïya, aqılşısı. Solay` bolğan, solay` bola beredi de.
Qazaq xalqı ejelden qarïyalarına bay`ıppen qarap, olardıñ aqıl-keñesterin tıñdap, ay`tqan wäjderin eki etpey` orındap, erekşe qurmeti men qamqorlığın tanıta bildi. Quday`ğa şükir ol jaqsı ürdis, ülkenge qurmet, kişige izet körsetw bügingi urpaqqa dey`in jalğasıp keledi.
Qay`mağı buzılmağan qazaq awıldarınıñ biregey`i sanalatın Zelenobor selolıq okrwgine qarastı Mädenïet awılına qazınalı qarïyalar men aq jawlıqtı analardıñ dastarxan basında jïnalğan dästürli kezdesw sätiniñ kwägeri boldıq. Zelenobor selolıq okrwginiñ äkimi Marjan Joldaspaeva, Vedenov okrwginiñ Qarabulaq awılındağı kezdeswden soñ mädenïettik ardagerlerge de waqıt tawıp kelgen awdandıq ardagerler keñesiniñ törağası Malgeldi Jumağulov, awdandıq jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar böliminiñ basşısı Qanat Qojağulov aq jarma aq tilekterin bildirip, ardagerlerge degen özderiniñ qurmetterin bildirdi.
Awıl şarwaşılığı salasında kezinde ïnjener-mexanïk, brïgadïr, wçetçïk, mexanïzator, kölik jürgizwşi, dïqanşı, qarapay`ım eñbek adamı, malşı, t.b. ärtürli jumısşı mamandıqtardı käsibï şeberlikpen atqarıp, qazirgi tañda uzaq jılğı eñbektiñ zey`netin körip otırğan eñbek ardagerleri, «Altın» jäne «Kümis» alqa ïegerleri - aq jawlıqtı analarımız merekeli bay` dastarxannıñ mey`irmandı qonaqtarı boldı.
Dastarxan mäzirin jay`ıp, eldiñ ülkenderiniñ batasın alwğa nïet bildirgen awıldıñ betke ustar jas azamattarınıñ biri, qazirgi tañda Kökşetaw qalasınıñ turğını, käsipker Jaslan Qosımov. Jaslannıñ ata-anası Say`law Şäripulı men Gülşïra Kenjebolatqızı şañıraq qurğandarına bïılğı jılı 40 jıl tolıp otırğan elimizdiñ qadirli otbası. Sanalı ğumırınıñ baqıttı jıldarın memlekettik qızmetke arnap, Gülşïra Kenjebolatqızı Zelenobor selolıq okrwgine qarastı, kezinde Mädenïet selolıq okrwginiñ xatşısı qızmetinen bastap, küni büginge dey`in awıldıñ tınıs-tirşiligine jaqın aralasıp türli sayasï nawqandardı joğarı deñgey`de uy`ımdastırıp, memlekettik qızmetşige jükteletin awır mindetti jawapkerşilikpen orındadı. Waqıtqa eşkim araşa bola almay`dı, endi mine Gülşïranıñ özi awdandağı zey`netkerlerdiñ sanın bir adamğa arttırıp, eñbek demalısına şığwğa şeşim qabıldadı. Waqıtpen sanaspay`, türli minezdi şenewnikter jıl sanap awısıp jatatın äkim-qaralarmen til tabısıp, awıldıñ älewmettik-ékonomïkalıq damwına qaltqısız qızmet atqarğan er adamdarmen ïıq tirestire jürip eñbektengen Gülşïra Kenjebolatqızına awıl turğındarı, ağa bwın ökilderi - qarïyalarımız dän rïza. Iqılastı nïeti men Qosımovtar otbasına degen rïyasız taza köñilderin özderiniñ ay`tqan tilek sözderi men bergen batalarında ay`tıp, toqtalıp ötti.
Qanday` da bolmasın uy`ımdastırılğan ïgilikti is-şara mädenïet pen öner tarlandarınıñ qatıswınsız säni kelmey`di, onı buqara xalıq jaqsı tüsinedi. Awdan ortalığınan egde adamdar men mügedekterdi älewmettik qoldaw ay`lığına öz jumıs josparın bekitip, arnay`ı koncerttik bağdarlama äzirlep kelgen awdandıq Mädenïet üy`iniñ önerpazdarı kezdesw sätiniñ ajarın odan say`ın türlendire tüsti. Mekeme basşısı Ay`sulw Jamantıqovanıñ jetekşiligindegi «Asıl äjeler» ansambli, Taldıqorğan qalasında ötken Tumanbay` Moldağalïev änderi respwblïkalıq bay`qawınıñ jeñimpazı, jeztañday` änşi Gülnur Ay`maxan, mädenïet üy`iniñ qızmetkeri Nurjan Äwelbekov än men jırdan şaşw şaşıp, awıl turğındarınıñ qoşemetine bölendi. Önerdi ömirlerine qwat etken xalqımızdıñ ğasırlardan mura bolıp jetken töl mädenïetin el arasında nasïxattap, kemel keleşegimiz - jastarğa ülgi bolıp jürgen «Asıl äjeler» ansambli orındağan äwezdi änderge awıl qarïyaları birge qosıla otırıp, qonaqtarğa özderi de äwelete än şırqap, ädemi ündestik ornatıp, keşimizdiñ tartımdı ötwine ülken äser qaldırdı. Öner ay`dınında qalıqtap, täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığı qarsañında awıl-awıldardı aralap jürgen «Asıl äjeler» tobımen qonaqtar estelik swretke tüsip, jastıq kezeñderin esterine alıp, bir marqay`ıp qaldı.
Bilim ordasınıñ bilikti basşısı E.Ismay`ılov atındağı Mädenïet orta mektebiniñ dïrektorı Dïna Qamïdollaqızı jïnalğan köpşilikti atalmış merekelerimen quttıqtap, mekteptiñ kündelikti tawsılmay`tın tınıs-tirşiligine tüsinistikpen qarap, qaşanda qol sozwğa day`ın turatın awıldıñ şejireli abız aqsaqalı Dwlat ata, Say`law ağalarımızğa rïzaşılığın bildirip, qoldaw körsetkenderi üşin alğısın bildirdi.
Este qalarlıqtay` ötken tärbïelik mäni zor demalıs keşi, mädenïettik ardagerlerdiñ biraz waqıtqa dey`in jüregin jawlap alğanday` qwanıştı äser qaldırdı.
Bolat Sabırulı,
«NurOtan» partïyası sayasï keñesiniñ müşesi


text: Alar Görci-Osetin nizağın cayğa salu buyınça qatnaş küzätü törkeme utırışında qatnaşudan baş tarttı. Utırış düşämbe Tiflistä bulırğa tieş ide. Komissiäneñ Könyaq Osetiädän räistaşı Boris Çoçiev, iminlek turında qayğırtıp şundıy qararğa kilende, dide. “Gruziä, täcribä kürsätkänçä, kemneñ dä bulsa iminlege turında uylıy torğan il tügel ul”, dip östäde Çoçiev. Soñğı waqıtta nizağlı töbäktä xälneñ kiskenläşüendä häm küptän tügel genä berniçä keşeneñ ülüendä dä Könyaq Osetiä xakimiate Gruziäne ğäyepli. Tiflis böten ğäyepläwlärne dä kire qağa.


text:
Açıq mikrofon: sıyfatsız towarğa yulıqqaç, nişlisez?
15 mart könne dönya cämäğätçelege Bötendönya qullanuçılar xoquqın yaqlaw könen bilgeläp ütä. Tatarstanda qullanuçılar xoquqların yaqlaw idäräsenä qullanuçılar tawar almaştıru mäsäläse buyınça kiñäş sorap yış möräcäğät itä ikän. “Qullanuçılar xoquqların yaqlaw turında”ğı qanun nigezendä ägär tawar qullanılmağan, tawar räweşen, qullanu üzleklären saqlağan, şulay uq tawar çegı yäki kassa çegı bulğan oçraqta almaştırıla. Ägär dä inde qullanuçınıñ tawar yäki kassa çegı, tawar öçen tüläw turındağı başqa dokumentı bulmasa da, ul şahit kürsätmälärenä sıltama yasıy ala. Şulay uq alıştırıla almıy torğan tovar isemlege dä bar. Alarğa däwalaw tovarları, şäxsi gigiena äyberläre, parfyumeriä-kosmetiqa, könküreş ximiäse, qimmätle metalldan yasalğan häm qimmätle taşlı eşlänmälär, avtomobil'lär, xayvannar häm üsemleklär kerä. Qullanuçı üzenä oxşamağan tawarnı 14 kön däwamında alıştıra ala. Läkin monıñ öçen satuçığa möräcäğät itü faktı yazma räweştä bulırğa tieş. Monıñ öçen ğariza ike nösxädä yazıla. Ğarizada qullanuçı üze turında mäğlümat, yäğni isem, familiäse, häm adresı, alınğan tawar turında beleşmäne kürsätep, üz taläben äytergä tieş. Qullanuçıda qala torğan ikençe nösxädä satuçı imza häm ğariza alğan könne quyarğa tieş. Satuçı qullanuçı taläben qanäğätländerüdän baş tartqan oçraqta, qullanuçı sudqa şiqayät birä ala. Ä Qazan xalqı üzenä turı kilmägän, bozılğan yäisä sıyfatsız tovarnı nişlätä ikän?
Bezgä ber yaqtırtqıç büläk itkännär ide. Ul watılğan bulıp çıqtı häm bez anı iltep birdek. Watılğan urının tözätep birdelär.
Bügenge teläsä kem aqça eşlärgä telägän zamanda bozılğan häm sıyfatsız tovar tulıp yata. Bigräk tä Qıtaydan kilgän tovarlar, bu yaqtan maqtanmıylar. Menä küptän tügel genä ber kibettän tıñlap yörim äle dip ber radioalgıç. Ber atna yörgännän soñ ul watılıp çıqtı, tözätep tä qaradım, läkin faydasız. Ul uyınçıq urınına ğına qaldı. Häm andıy misallar bik küp. Äytik, şulay uq ber waqıt ayaq kieme alğan idem, ber aylap kigännän soñ ul yırtıldı. Kibettän alğanda ber yıllıq garantiäse bar dip äytälär, läkin anıñ artınnan yöri başlasañ ike yıl waqıt kiräk.
Min qazılıq eşlänmälären yaratam. Şulay ber waqıt Mäskäw kolbasasın alğaç, anıñ eçennän qadaq çıqtı. Kire iltkäç, qıçqırışıp bettem. Läkin aqçamnı kire qaytardım.
Bozılğan söt eşlänmälären alğanım bar. Tovarlar qıybatlı bulmağaç, kire iltep yörmädem. Anda waqıt äräm itep yörgänçe, min anı çığarıp atam.
Äye, minem sıyfatsız tovarğa yulıqqanım bar. Ber waqıt suıtqıç alıp, ul ber ay eşlägännän soñ eşlämi başladı. Kibetkä kire qaytarırğa dip barğan idek, qaytarmıybız dide. Şunnan soñ inde sud belän qurqıtqaç qına, buşqa remontlap birdelär.
Min kibetkä kergäç, tovarnıñ eşläp çıqqan waqıtın häm anı qayçanğa qädär qullanırğa yaraqlığı turında beleşmäne qarıym. Ägär dä inde qullanu waqıtı çıqqan tovar bulsa, şunda uq qaytaram.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Rim papası Benedict 16 böten dönyadağı möselmannarnı İzge Ramazan ayı, uraza tämamlanu belän täbrikläde. Vatikandağı İzge Petr mäydanına cıyılğan xalıq aldında yäkşämbe ğıybadäte aldınnan çığış yasap, ul: “İzge Ramazan ayı betüne bäyräm itüçe barlıq möselmannarğa da yöräktän çıqqan qotlawımnı citkerüemä şatmın”,- dide.
Rim Papası Ğıyraq watandaşlarına teläktäşlek belderep, alarnıñ xälen añlap, bolay dide: “Bu bäyräm könnärendä Ğıyraqtan kilgän xäbärlär bigräk tä faciğäle bulıp işetelä. Anda sönni, şiğıy, xristian bulğannarı öçen genä dä totrıqsızlıq häm köç qullanu arqasında küplägän keşe qorban buldı”.


text:
1998 yılda başlağan räsmi TV belän radio oyışması TRT-neñ qısqa dulqındağı Tatarça tapşıruları däwam itte.Ğinvar ayında TRT2 televizä kanalında Emel Uygurnıñ Sadri Mäqsudi belän Zäki Välidi turında äzerlägän programmaları tapşırıldı. Razil Välievneñ 60-nçı yubiläyenä turı kiterep İstanbul Dialog Avrasya tarafınnan Mart ayında “Zäñgär Sağış” isemle şiğerlär cıyıntığı basılıp çıqtı.
Aprel ayında Prof. Dr. Nadir Däwlätneñ “Liderliğin Efendisi Cengiz Han”, yäğni Citäkçelekneñ liderı Çınğız Xan isemle kitabı Güzeldünya näşriatında dөnya kürde. İyün ayında “Stalin häm Tөrkilär Dөnyası” isemle kitap İstanbulda näşer itelde. Bu 2003-nçe yılda Stalinnıñ vafatına 50 yıl tulu uñayı belän Marmara Universitetında uzdırılğan konferensiäneñ mäqälälär cıyıntığınnan tora.Bu kitapta Läysän Şahinnıñ “Kөnbatış, Rus häm Tөrek tarixçılığında Stalin häm Stalinizm”, Prof. Däülätneñ “Stalinizmğa qarşı Almaniädä oyıştırılğan legionnar”, Prof. Bulat Sultanbekovnıñ “Sultangalievneñ atıp üterelüe”, Erdal Şahinneñ “Stalinizmnıñ Tatar mädäniätenä tiskäre yoğıntısı” isemle mäqäläläre diqqätne cälep itä.
13 Mayda Gülnur Üçok tarafınnan İstanbul Tarık Zafer Tunaya zalında “Sadri Mäqsudi Arsal’ın 50-nçe wafat yılı uñayı belän ber konferensiä oyıştırıldı. 20-nçe Uktäberdä şul uq zalda İstanbul Bөyek Şähär Bälädiyäse Mädäniät Eşläre tarafınnan “İstanbulda yäşägän Qazan häm Başqort Tөrekläre” isemle ber mәdәni kiçә oyıştırıldı.
İnde Tatarstan belän İstanbuldağı Tatarstannıñ Törkiädäge wäkalätne wäkilçelegeneñ eşçänleklärenä kilsäk, bolar qısqaça şular: 1 Fevraldä İstanbulda ütkärelgän Rusiä-İslam Dөnyası strategik küzallaw tөrkemeneñ 3-nçe utırışında Rusiä ismennän kilgän delegatlarnıñ küpçelegeneñ Tatarlardan toruı İslam illäre belän mөnäsäbättä Mäskäwneñ Tatarlarğa moxtac buluınıñ ber bilgese ide. İstanbulga kilgän Tatar delegatsiäse, Prezident Şäymiyevtän tış, premierneñ urınbasarı häm medeniät ministere Välieva, prezidentlıq apparatınnan Akulov, Mäskäw mөftiye Gaynetdin, Tatarstan mөftiye Ğosmanov, barısı unlap keşedän tora ide. 2-nçe Fevraldä isä Tatarstan belän İslam Konferensiäse Oyışması İslam, tarix, sänğät häm mädäniät tikşerenüläre üzäge IRCICA arasında mädäni xezmättäşlek buyınça kileşü tözelde.
Bıyıl da 7-10 yündä Tatarstan Mädäniät Ministerlege häm İstanbul Bөyek şähär bälädiyä citäkçelegeneñ xezmättäşlege arqılı öçençe “Tatarstan Mädäniät Kөnnäre” uzdırıldı. Gala konsertı häm kürgäzmädän tış İstanbulnıñ ike ayrım rayonında xalıqqa açıq konsertlar buldı.
Tatarstan mädäniyat ministrı urınbasarı Ayrat Cäbbarov citäkçelegendä delegatsiyadä şağir häm deputatlar Renat Xarisov belän Robert Miñnullin, şulay uq şagıyr, "Mädäni comga" gazetası baş mөxärrire Zinnur Mansurov, kürenekle kompozitor Almaz Monasıpov häm başqalar bar ide. Gala konsertın Rossiä Federatsiäse Başkonsulı Aleksandr Krivenko da qaradı.
9 yündä isä İstanbulnıñ Belgrad urmanında Sabantuy ütkärelde. Tatarstan cır häm biyü ansambele, La primavera orkestrı häm “bäxetle balalar” truppası Sabantuyda üz sänğät uñışların säxnälädelär. “Kocaeli Qırım Tatarları Oyışması”nıñ balalar folklor truppasınıñ çığışı zur qızıqsınu tudırdı. Tatarstan sängätkärläre Kütahya şähärendä berençe märtäbä oyıştırılğan sabantuyga da qatnaştı.
Noyäber urtalarında Tatarstannıñ "Altın däwlät" film studiäse häm "Yaña ğasır" televideniä kanalı xezmätkärläre Tөrkiädä yäşägän ataqlı şäxeslär: Yosıf Aqçura, Sadri Mäqsudi, Ğayaz İsxaqıy, Musa Carulla Bigi, Nadir Däwlät kebek zıyalılarnıñ tormış häm xezmät yulların yaqtırtuçı dokumentäl film tөşerdelär.
Bөtendөnya Tatar Kongresı 4-nçe qorıltayına qatnaşu öçen Tatarstan Respublikasınıñ Tөrkiä Respublikasındağı wäkälätle wäkile Radik Gimatdinov 9-nçı Uktäberdä Tatarlarnı iftar aşına çaqırıp, delegatlarnı bilgeläw eşen oyıştırdı. Törkiädän qatnaşqan delegatsiä citäkçese Prof. Däwlät qorıltay prezidiumına saylandı häm qunaq bulıp çaqırılğan Gönül Pultarğa büläk birelde.
2008 yıl barlıq Tatar-Başqortlarğa tınıçlıq häm milli üzençäleklären saqlap qalu öçen köç birsen!


text:
Çallıda tatar matbuğatın sanğa suqmıylar
Uzğan atna azağında Çallığa Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov, Tatarstan citäkçeläre häm başqa räsmi wäkilläre kilgän ide. Saqlanu ministrnıñ säfäre KamAZ belän bäyle bulıp, törle däräcädäge matbuğat çaraları jurnalistları da çaqırıldı. Çallı däräcäsendä "Vesti KamAZ"a, "Çelninskie İzvestiä" häm başqa urıs telendä yazuçı, söyläwçe matbağalarnıñ jurnalistları qatnaştı. Ä menä tatar jurnalistların KamAZnıñ mäğlümäti säyäsät departamentı citäkçeläre çaqırmadılar häm kertmädelär. "Azatlıq" bu xaqta kitte. Şuşı xäbärdän soñ, borçılu belderüçelär dä buldı - ni öçen tatar matbuğatın sanğa suqmıylar, bu - Tatarstan tügel meni, tatar matbuğatın uquçınıñ, tatar radiosın tıñlawçınıñ şuşı matbuğat jurnalistları äzerlägän könüzäk xäbärlärne ana telendä tıñlarğa, uqırğa xoquqları bardır bit, diyüçelär bar. Borçıluçılarnıñ berse, tatar matbuğatı veteranı Nailä Vildanova :
"Çallınıñ tatar matbuğatı 1990 yıllarda zur awırlıq belän buldırıldı. İnde cirle matbuğatqa, xättä respublika küläm tatar gazetaları jurnalistların menä bu oçraqta ministr belän matbuğat konferensiäsenä çaqırılmaw mine nıq aptıraşta qaldırdı."
Älege küreneş uñayınnan soraw tua, monda KamAZ citäkçeläre ğäyepleme, yäki tatar jurnalistlarımı? Nailä xanım fikere :
"Minemçä, ğäyep atta da, tärtädä dä bar. Şulay da KamAZ citäkçeläreneñ ğäyebe zurraq. Çönki, soñğı waqıtta monda tatar matbuğatına mönäsäbät üzgärde, "Nur" gäzite dä yabıldı. İkençe yaqtan, saqlanu ministrı belän oçraşuğa çaqırmaw uñayınnan berdäm räweştä bernindi möräcäğät qabul itmädelär, tatar jurnalistların kimsetü oçrağı bitaraf qaldırıldı.
Nailä Vildanova, Çallıda çığıp kilüçe "Tañ yoldızı" gäziteneñ dä yabılu aldında buluın iskärtte. Äye, mondıy xäbärlär yöri, läkin älegä tögäl cawap alu mömkin bulmadı.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Kiev. Prezidentlıqqa däğwa itkän oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenko bügen, ukrainnar tizdän "yaña, demokratik Ukrainada" yäşiäçäk dip belderde. Şuşı süzlären ul Kievtä, pravoslav dinendäge iñ abruylı izgelärneñ berse - Mikolay köne uñayınnan ütkärelgän häm meñlägän keşe tuplağan cıyında äytte. Bügen Ukraina prezidentı Leonid Kuçma, 26-nçı dikäberdä uzaçaq qabat saylawnı ğädel häm açıq itep ütkärügä yardäm itäçäk, saylaw qanunı üzgäreşlären imzaladı häm alar şulay itep ğämälgä kertelde. Kiläse yäkşämbedä Viktor Yuçenko xäzerge premyer-ministr Viktor Yanukoviçkä qarşı köräşä.