text:
Qırım sakinlerini, reabilitatsiya aqqında arizalarnı baqıp çıquv muddetini qısqartmaq imkânı bar, dep haberdar eteler. Aqyar boyunca Rusiye İçki işler nazirliginiñ idaresi (İİNİ) bildirgeni kibi, sürgün etilgen vatandaşlar, mahsus meskün yerlerde bulunuv adisesi aqqında arhiv spravkalarınıñ (malümat bergen vesiqa – QA) berilmesine dair arizanı şahsen yollay bileler.
Munasip izaat Aqyar boyunca Rusiye İİNİ saytında dekabrniñ 21-nde ilân etildi.
Bildirüvde: «Aqyar boyunca Rusiye İİNİ, 1917 senesi oktâbr 25 (noyabr 7) kününden başlap memuriy tertip ile alâqalı olaraq Qırım vilâyeti territoriyasından sürgün etilgen ermeni, bulğar, yunan, qırımtatar ve nemse halqlarına ait vatandaşlarnı, mezkür halqlarğa ait şahıslarnıñ mahsus meskün yerlerde bulunğanları adisesi aqqında arhiv spravkalarını almaq içün Özbekistan Cumhuriyeti İçki işler nazirligi (İİN), Tacikistan Cumhuriyeti İİN ve Qırğızıstan Cumhuriyeti İİNniñ muayen bölge bölüklerine arizalarnı şahsen yollamağa imkânları olğanına dair haberdar ete», – denile.
Bunıñ sayesinde siyasiy repressiyalar qurbanlarınıñ reabilitatsiya aqqında arizalarını baqıp çiqmaq içün lâzim muddetni qısqartmaq ve bunıñ kibi de Rusiye ve mezkün devletlerdeki muessiseler arasında keçmişke ait malümatlarnen deñişmek içün lâzim vaqıtnıñ sarf etilmesinden qaçınmaq mümkün olacaq, dep qayd etile.
Qırımda oktâbrniñ 24-nde Kremlniñ kontroli altında bulunğan Halqara munasebetleri ve yarımadanıñ sürgün etilgen vatandaşlarınıñ işleri boyunca komitetniñ yañı rehberi tayin etildi. Muessiseniñ başına Lenur Abduramanov qoyuldı.
Muessiseniñ bundan evelki rehberi Zaur Smirnov oktâbrniñ 16-sında istifa etti. Daa soñra Rusiye tarafından tayin etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov, Smirnovnıñ onıñ talabınen, «işi semeresiz olğanı içün» istifa etkenini söyledi.


c: text/html

text:
Dekabr 28 künü Yuqarı mahkemede «fevral 26 işi» boyunca keçirilgen toplaşuvğa kirip olamağanlar mahkeme başı adına şikâyet arizalarını yazmağa başladı. Bir on ariza endi bardır, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Beyanatta müellifler mahkeme reisini esnasnı alıp barğan ve insanlarnı salonğan kirsetmegen mahkemecige nisbeten tedbirlerni almağa ve ileride toplaşuvlarnıñ keçirilmesine büyükçe odalarnı ayırmağa çağırdı. Arizalarnı Qırımnıñ Yuqarı mahkemesiniñ iş ketişatı bölügine bereler. Arizanı yazğanlardan biri – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Ümerov.
Aqmescitte «fevral 26 işi» boyunca bazarertesi künü birden eki mahkeme toplaşuvı keçe – Qırımnıñ Yuqarı Mahkemesi ve Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesinde. Yuqarı Mahkeme binası yanında onlarnen insan toplandı, amma toplaşuv salonına tek bir qaç insan kirip oldı, çoqusı, şu cümleden, mamahkümlerniñ – Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Arsen Yunusov ve Eskender Emirvaliyevniñ tuvğanları kiremedi.
Rusiye taqiqatçıları olarnı 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti binası yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Rus birligi» firqasınıñ faalleri iştirak etken çoq biñli mitingde yüz bergen «kütleviy çatışmalarda» iştirak etüv ile qabaatlaylar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainanı «ğayrıdan elge keçirmek» niyetinde. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Amerikanıñ CBS News telekanalına bergen intrvyüde bildirdi. Ukraina devletiniñ başlığı böyle etip, Putin Ukrainada nege irişmek istey ve o, Rusiyeniñ sıñırı yanında zayıf devletniñ olmasını isteymi, degen sualge cevap berdi.
Mayıs 8-de Ukraina prezidentiniñ matbuat hizmeti: «Ebet, ğayrıdan elge keçirmek. Ve SSCB ya da Rusiye imperiyasını qaytarmaq», – dep, Poroşenkonıñ sözlerini naqil ete.
Poroşenko: «O, (Putin – QA) Sovet Birligini qaytaracaq ola. O, intervyüde, 20-nci asırnıñ eñ büyük felâketi nedir, degen sualge – Ekinci cian cenki degil, Hirosima degil, Çernobıl degil de, SSCBniñ dağılması, dedi», – dep qayd etti.
Donbassta şimdi ne qadar Rusiye askeri bar, degen sualge prezident: «Bizde, türlü devirlerde işğal etilgen territoriyalarda olarnıñ sayısı 10-dan 2,5 biñge qadar muntazam Rusiye askeri olğanına dair tasdiqlanğan malümat bar. Buña ilâve olaraq olarda «rus volontörları» denilgen ve Rusiye mobilizatsiya sisteması vastasınen toplanıp anda yollanğan 50 biñ kişilik ordu bar», – dep cevap berdi.
Ondan ğayrı, Ukraina devletiniñ başlığı, Ukraina tarafınıñ malümatına köre, şimdi Donbassta cenkleşkenlerniñ 50%-i Rusiye vatandaşı ola, dedi.
Donbasstaki silâlı çatışma, 2014 senesinde Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ başlap, ale daa devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı şekilde qol tutqanında qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlavlarnı inkâr ete, ve Donbassta yalıñız Rusiyeden kelgen «göñülliler» bulunmaq mümkünler, dey. BMTniñ malümatına köre, çatışma esnasında 10 biñden ziyade kişi elâk oldı.


text:
Kiyev – Qırımdan köçip kelgenlerge yardım etken veükümetke baqmağan eñ büyük teşkilâtlardan biri «Krım -SOS» cemaat teşebbüsidir. Onıñ Kiyev, Lviv, Hersonda yerleşken bölükleri er afta biñden ziyade yuridik mesleat bere ve bir sıra tedqiqiy ve medeniy leyhalarnı amelge keçire. «Krım-SOS» idarecisi Tamila Taşeva Qırım.Aqiqatqa qırımlılar qıtaiy Ukrainağa alâ daa köçelermi, köçip kelmek kibi qararlarğa ne sebepten keleler kibi suallerge cevap berdi ve köçip kelgenlerniñ ayatında cemaat faalleriniñ rolü aqqında tarif etti.
– Tamila, yarımadanıñ işğalinden soñ qıtaiy Ukrainağa Qırımdan köçip kelgen insanlarnıñ sayısını aytıp olursıñızmı?
– Resmiy malümatqa köre, tahminen yigirmi biñ. Köçip kelgenlerniñ yekâne cedvelinde qayd etüv daa soñuna yetmedi. Şunıñ içün tam bir raqamnı aytmağa imkânsızdır. Amma yigirmi biñden ziyadedir. Eñ azından eki qat arttırmaq mümkün.
– Er kes qayd etilmeymi?
– E. Başta qayd olunmağa acet yoq edi, şimdi ise siltem peyda oldı. Misal içün, meskenniñ berilmesi mümkün, işbu ketişat daa işlep çıqarılmasa bile. Bunıñ ile altı ayğa aşğariy maliye destekni elde etmek mümkün.
– Şimdi Qırımdan köçüvniñ meyili nasıldır? Aqımnıñ artması, ya da aksine – azlaşuvı yüz beremi?
– Köçüvniñ bir qaç dalğasını közetken edik. Birinci dalğa daa «referendum»dan evel edi. O vaqıt insanlar yüz bereyatqan adiselerni añlamayıp, köçip kele ediler. Bu birinci dalğanıñ bir çoq iştirakçisi soñra keri qayttı. Ekinci dalğa «referendum»dan soñ, mart 18-den başlandı. Üçüncisi – mayıs ayında. Dörtüncisi – studentlerniñ ve balalarını mekteplerge ketirgen ana-babalarnıñ köçip kelmesi ile başlandı. Şimdi qırımtatarlarnıñ ve diger millet vekilleri olğan qırımlılarnıñ zulumı devam ete. Bunı biz sentâbr ayından, «saylavlarnıñ» vaqtından köremiz. Bu sebepten de köçip kelgenlerniñ sayısı büyüktir.
Şimdi köçüv meyili tüz degil, mızraq şeklindedir. İnsanlar yavaş-yavaş köçe, amma kütleviy sürette degil.
– Qırımlılarnıñ qıtağa köçüv ketişatına akimiyet tarafından yarımadanıñ qamaçavı aqqında alınğan qarar tesir etemi?
– Köçip kelgen insanlarnıñ sayısı aqqında aytacaq olsaq, tesir etmey. Naqliyat qamaçavı Yañı yıldan evel yüz berdi, ve o Qırımda yaşağan tuvğanlarına barmağa isetegen insanlarğa tesir etti. Köçip kelgenlerge ise tesiri olmadı. Şimdi yılbaş bayramları soñuna yetti ve insanlarnıñ çoqusı evlerinde tuvğanları ile biraz bulunıp, soñra çıqmağa planlaştıra. Menimce, Qırımda iqtisadiy vaziyet daa da kergin olsa, o vaqıt insanlar faal sürette köçmege başlaycaqlar.
Qırımda iş çoq degil, aşaytnıñ satın aluvı ve kommunal fiyatlarnıñ paalılaşuvı ile problemler yüz bere. Ve insanlar siyasiy degil de, böyle içtimaiy-iqtisadiy sebeplerden köçecekler.
– Qıtaiy Ukrainada içtimaiy-iqtisadiy ceetten vaziyet güzelmi, yoqsa?
– Qıtaiy Ukrainada bundan daa da güzel degil. Amma mında Rusiye ile sıñırdaş olmağan şeerlerde nasıldır bir stabillik bardır. Sıñırğa yaqın olğan Harkov şeerinde bile insanlar çalışıp, aqça qazana bileler. Qırımda şimdi böyle imkâniyet yoq olmaqta.
Bundan da ğayrı, aşaytnıñ ketirilmesi ile problemler peyda ola. Misal içün, sağlıq ceetinden mahsus bir mahsulatta ihtiyacı olğan insanlar Qırımda bir sıra qıyınlıqlarğa rastkele. Bir sıra mahsulat yoqtır, fiyatlar paalılaştı. Yani, tuvar etiniñ bir kilo fiyatı anda 150 grivna tura.
– Yani, fikriñizge köre, içtimaiy vaziyet insanlarnı köçmege mecbur ete bile?
– E, Qırımda vatanperverlik sebebinden qalıp olamağan insanlar referendumdan soñ köçip keldiler. Şimdi insanlarnıñ çoqusı em vatanperverlik duyğusından, em de yarımadanıñ içtimaiy-iqtisadiy vaziyeti sebebinden köçip keleler. Misal içün, ağam Qırımda ticareti ile oğraşıp olamağanı içün qıtağa köçip keldi. Qıtada nasıl olacaq, belgisiz. Çünki Qırım ve Ukraina şarqından köçip kelgenlerniñ qıtadaki yaşayışı pek güzel degildir. Meselâ, qırımlılar, Milliy banknıñ qararlarından birine köre, alâ daa rezident degiller. İşbu qararğa deñişüvlerni kirsettiler, amma aqiqatta ise – közboyama oldı. Şimdi rezident statusı köçip kelgen şahıslarnıñ qaydına turğanlarğa qaytarıla.
Amma men, misal içün, Kiyevde sekiz yıl yaşayım ve, imkânlarım olğanına baqmadan, aselet mında yazılmadım. Ve şimdi rezident olmaq içün men, köçip kelgen şahıs olmasam bile, köçkenlerniñ cevdeline yazılmaq kerekim.
– Yani rezident olmaq içün qırımlılarnıñ çoqusı devletni aldatmaq kerektir, öylemi?
– E, bunı bank hızmetlerini körmek içün yapmaq kerek. Normal bir şey degildir.
– Qırımlılar em işğal etilgen Qırımda, em qıtaiy Ukrainada özlerini yat insanlar olaraq duyalarmı?
– Doğrusını aytacaq olsaq, qırımlılarğa, şarqtan köçip kelgenlerge baqqanda, biraz güzelce yanaşalar. Aprel, mayıs, iyünde olarğa munasebet başqa edi, şimdi ise menfiy bir yanaşuvnı köremiz. Keçirilgen tedqiqatlarımız bunı tasdiqladı.
Qırımdan köçip kelgenlerni qıta sakinleri añlay, olarğa sabır ile yanaşalar. Çoqusı evlerine davet eteler.
Amma devlet organlarında qırımlılarğa çeşit munasebet kösterile. Misal içün, qırımlılarğa qıtada nefaqanı resmiyleştirmege qolay bir vazife degil. Pension fondlarınıñ bölükleri insanlar Qırımda nefaqanı elde ete-etmegenini teşkirmek kerekler. İnsanlar nefaqanı almağanını tasdiqlamaq mecburlar, amma bunı isbatlaycaq vesiqalar bile yoqtır.
Bunın ile doğuv aqqında ukrain şeadetnamesini elde etmege de zor. Faqat, bu ketişat olduqça adiy ola bile. Rusiye şeadetnamesi ile kelip, oña köre ukrain şeklini almağa mümkündir. Demek, işğal vaqtında bala Rusiye şeadetnamesini, Ukraina Qırımnı öz nezareti altına qaytarsa, insan ukrain vesiqanı qullana bile. Amma bunı teşkil etmeyler.
Ukrainağa sevgi qamaçav sayesinde artmaz, devlet qırımlılarnı vaqtınca işğal etilgen topraqta yaşağan vatandaşları olaraq tanısa, o zaman bu sevgi peyda olur.
Baş nazirimiz ise Qırımnıñ qaytarıluvını endi bizim torunlarımız, nice yıllardan soñ, körer dep ayta. Bu – devletimizniñ Qırımnıñ qaytarıluvı boyunca strategiyası olmağanını tasdiqlay.
– Akimiyetniñ Qırım ile naqliyat munasebetini toqtatmaq qararına nasıl munasebette bulunasıñız?
– Buña menfiy munasebette bulunam. Prindnestrovye ya da diger işğal etilgen territoriyalarğa baqıp, qamaçav eyi neticelerge ketirmeycegini qayd etmege mümkün. Böyle areketlerniñ neticesinde Ukrainanıñ adiy vatandaşları qıynala. Qırımdan Ukrainanıñ qıtaiy qısmına kele bilecek ekstremistlernen başqa çareler ile küreşmek kerek. Bunı etmek içün bizde tış istihbaratımız ve Ukraina havfsızlıq Hızmeti, sıñır bekçilerimiz bar.
Bayramlar vaqtında qırımlılar ile qonuşqanım, olar ne Rusiye, ne Ukrainağa kerek olmağanları sebebinden bu eki devletten közü qaytqanını bildire ediler. Şunı añlap olamaylar ki, Ukraina olarğa qol tutmasa, olar onı sevmek kereklermi. İnsanlar Qırımnıñ Rusiye statusı ile razı olıp, yañı şaraitlerge alışmaqnı tüşüneler.
– Fikriñizge köre, akimiyetniñ naqliyat qamaçavı aqqında qararı nege bağlı?
– Menimce, bu qarar yalıñız havfsızlıq ile bağlı degildir. «Krım-SOS» teşkilâtınıñ esasıçı, «Ukrayinska pravda» gazetasınıñ baş muarriri Sevgil Musayeva-Borovikniñ bu qarar kömür muzakerelerinde Rusiye tarafına basım etmek ile bağlı olğanı aqqında fikrine qoşulam.
– Amma Rusiye akimiyeti bundan zarar körmey de. Qırım ile memuriy sıñırnı keçip olamağan adiy insanlar qıynala.
– Ne içün? Rusiye akimiyeti de qıynala. Sıñır er kes içün qapalı. Anda turğan yük maşinaları da, şu cümleden.
– Amma olar keçeler de.
Qırımnıñ qaytarıluvından soñ insanlar yalıñız Rusiyege degil de, Ukrainağa da sevgisini coya bilelerTamila Taşeva
– E, amma pek yavaş. Biñlerce insan Yañı yılda sofrağa kerek olğan mahsulatsız qala. Bu da Rusiye menfaatında degil. Rusiye öz zayıf taraflarını köstere, çünki öz vatandaşları olaraq sayğan qırımlılarğa zaruriy şaraitlerni temin etip olamay. Amma ukrain tarafı da zarar köre, çünki insanlarnıñ çoqusı fikirlerini deñiştire. Böyle vaziyette, Qırımnıñ qaytarıluvından soñ, insanlar yalıñız Rusiyege degil de, Ukrainağa da sevgisini coya bileler
– Al-azırda «Krım-SOS» nenen oğraşa? Qırımlılarğa yardım kösterilmesinde siziñ rolüñiz nasıldır?
– Leyhalarımıznıñ sayısı çoqtır. Ukrainada qaçaqlarnıñ aqları boyunca BMT Yuqarı komissarınıñ icraiy ortaqları olaraq çalışamız. Köçip kelgenler ile işimiz ekige bölüne: gumanitar ve yuridik. Bunıñ ile biz qırımlılar öz ticaretine devam etsin ya da mesken şaraitlerini eyileştirsin dep, olarğa grantlarnı taqdim ete edik.
Ekinciden, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvını nezaret etmektemiz. Qısqa esabatlarnı azırlap, ortaq, ekseriy allarda, halqara teşkilâtlarına yollaymız.
Bunıñ ile medeniy yönelişimiz de bar. Qırımtatarlar aqqında kino çıqaramız. Çünki biz aynı qırımtatar medeniyetine qol tutmaqnı müim bir şey olaraq tanıymız. Bizde qıtada yaşağan toplulıq ve köçip kelgen eali arasında dialognıñ teşkil etilmesi boyunca miqyaslı leyhamız bar. Onı ayrı şeerlerde amelge keçiremiz.
Şimdi biz Qırım ve Şarqtan köçip kelgenler ile bağlı olğan stereotiplerniñ yoq etilmesi ile oğraşamız. Amma esas vazifemiz, elbette ki, mecburen köçip kelgenlerge yardım köstermektir. Bu insanlarğa yardım etip, Qırımnıñ qaytarıluvına yaqınlaşqanımıznı pek yahşı añlaymız.


text:
Çarşenbe künü iyülniñ 30-nda Moskva şeer mahkemesi «Hizb ut-Tahrir al-İslami» firqası azaları tarafından akimiyetniñ zapt etilüvi ve Anayasa qurumınıñ zorbalıq ile deñiştirilüvinen bağlı iş boyunca öz qararını ilân etecek. Bunı Paдиo CBoбoдa bildire.
Taqiqatçılarnıñ fikirince, dört mahkum etilgen şahıs bir qaç yıl içinde Moskva ve civarında yasaq etilgen teşkilâtnıñ blüklerini açıp, azalarını silâlandırğanlar. Esas maqsadları Rusiye Federatsiyasınıñ devlet organlarını devirip, akimiyetni öz eline keçirmek edi.
Mahkum etilgenlerniñ özü teşkilât azaları olğanını inkâr etmeyler, amma Rusiye akimiyetni zapt etmek maqsadları yoq edi, deyler.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, Hizb ut-Tahrir firqasınıñ çoqusı azaları yarımadanı terk ettiler. Ukraina territoriyasında bu halqara teşkilât yasaq degil.


text:
Aprelniñ 8-nde Rusiye tahqiqatı Bağçasaraydaki üçünci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Osman Seytumerov, qardaşı Seytumer Seytumerov ve Rustem Seytmemetovnı Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden qabaatladı. Bu aqta qabaatlanğan qırımlılarnıñ advokatları «Qırım birdemligi» birleşmesine bildirdi.
«Seytumerov Osman Şükriyeviçten ğayrı, doğmuş qardaşı Seytumer ve emcesi Seytmemetov Rustem qabaatlandı. Ev apsinde bulunğan Suleymanov Ametniñ de qabaatı bildirilgendir», – dep tarif etti Emine Avamileva.
Qabaatlanğan Seytumer Seytumrovnıñ advokatı Edem Semedlâyevniñ bildirgenine köre, onıñ müvekkili qabaatını tanımay.
«№1 tahqiqat izolâtorında qabaatları bildirildi, hususan Seytumerov Seytumerniñ qabaatlı olaraq celp etilüvine dair qarar. Onı «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde, Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden cinayet işlegeninde qabaatlaylar. O, bu qabaatlavnı tanımay ve özüni qabaatsız dep saya. Yazma şeklinde bergen ifadesinde tintüv vaqtında edebiyat gizliden qoyuldı, dep bildirdi», – dep ayttı advokat.
Martnıñ 11-nde saba Rusiye quvetçileri Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında dört qırımtatarını tuttı. FSB, tutulğan şahıslarnı qomşu Rusiyede terror teşkilâtı olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etkeninden şübheli dep saya. «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi bu davada qabaatlanğanlarnı siyasiy mabüs olaraq tanıy.
Ukraina Tış işler nazirligi, FSBniñ Qırımda bu yapqanlarına qarşı narazılıq bildirdi. Müessise spikeri Yekaterina Zelenkonıñ qayd etkenine köre, Rusiye «dünya toplulığınıñ qırımtatarlarğa qarşı basqı toqtatmaq çağıruvlarını… bütün halqara, ükümetlerara institutlarnıñ qararlarını körmemezlikke ura». Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası martnıñ 11-nde qırımtatarlarnıñ tutulmasınen bağlı cinaiy dava açtı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukrainanıñ PACE-deki delegatsiyasınıñ azası Öleksiy Gonçarenko, Rusiye tarafı Parlament Assambleyasından Dnipro suvunıñ Şimal Qırım kanalı ile Qırımğa berilmesiniñ toqtatılması ile bağlı mevamını bildirmesini talap etkenini haber etti. Ukraina millet vekili PACE-deki Rusiye delegatsiyasınıñ reberi Pötr Tolstoynıñ mektüplerine atfı ete. Gonçarenko olarnı içtimaiy ağlarda yayınladı.
«Tolstoy Ukrainanı Qırım içün Dniprodan suvnıñ kesilmesini «Qırım sakinlerine siyasiy mevamları içün kollektiv ceza» olğanında qabaatladı. Daa da alçaq ne ola bile. Tolstoy, Ukrainanıñ bozğan bir sıra şartnamege ve qırımtatarlarnıñ vaziyeti qıyın olğanına atfı ete», – dedi Gonçarenko.
Tolstoynıñ Rusiye delegatsiyasınıñ PACE-ge talapları aqqında tefsirleri yoq.
Rusiye Federal toplaşuvınıñ Federatsiya Şurasınıñ saytında Rusiye parlament azaları Assambleyanıñ işinde uzaqta iştirak etecegi aqqında yazıla. Aynı zamanda, bildirmede Rusiye tarafınıñ çarşenbe künü baqılacaq qırımtatarlarnıñ aqlarına riayet etilmyesine dair qararnıñ muzakere etilmesinde iştirak etmege azır olğanı yazıla.
«PACE-deki zenaatdaşlarımıznen konstruktiv qarşılıqlı faaliyetke azırmız ve sessiyanıñ esas muzakerelerinde iştirak etmege azırmız», – dep bildirdi PACE-deki Rusiye delegatsiyasınıñ senato qısmınıñ reberi Sergey Kislâk.
O, «Rusiye ile bağlı meselelerniñ aman-aman kün tertibinde olmağanını ve onen bağlı munaqaşalar sırf qırımtatarlarnıñ aqlarına riayet etilmesine dair qararnıñ muzakeresi vaqtında olacağına» diqqat çekti.
İyünniñ 21-nde, bazarertesi künü, Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ yaz sessiyası başlana. Kün tertibinde – Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatar halqınıñ aqlarınıñ qorunmasına dair qarar.


text:
Ukraina prezidentiniñ QMC daimiy temsilcisi Anton Körineviç martnıñ 27-nde, BMT Baş Assambleyasınıñ tarafından Ukrainanıñ topraq bütünligini desteklegen qararnıñ qabul etilmesiniñ yedinci yıldönüminde bu vesiqağa «müim qararname» dedi.
«QMC ve Aqyar şeeri ve 2014 senesi meseleleri boyunca halqara seviyesinde qabul yotilgen müim qararname», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
OH Takжe пpokoMMeHTиpoBaл пpиHяTиe ykpaиHckoй cTpaTerии дeokkyпaции KpыMa.
Bundan ğayrı o, Qırım deokkupatsiya strategiyasını da tefsir etti.
Onıñ sözlerine köre, bu kibi müim vesiqalar em halqara seviyede, em memleket içinde alınmalı.
«Çünki memleket içindeki – bu devletniñ qabiliyeti ve körmesi. Bunıñ içün siyasiy irade olmaq ve çalışmaq kerek», – dep saya Körineviç.
Rusiye Donbasta ve işğal etilgen Qırımdaki vaziyetniñ stabilsizleştirüvini toqtatmalı. Bunıñ aqqında BMT Baş Assambleyasınıñ tarafından Ukrainanıñ topraq bütünligini desteklegen qararnıñ qabul etilmesiniñ yedinci yıldönümi ile bağlı BMT aza devletleriniñ ortaq beyanatında yazıla.
Dekabrniñ 16-da, BMT Baş Assambleyası işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında yañartılğan ve quvetleştirilgen qararnı qabul etti. Qararğa 64 devlet qol tuttı, 23 ise qarşı çıqtı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Qırımnı işğalden qurtaruv ve reintegratsiya strategiyasını işke tüşürdi. Bu aqta Ukraina devleti yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti martnıñ 24-nde bildire.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danilov martnıñ 11-nde «Qırımnı işğalden qurtaruv meselesinde nasıl areket etecegini tam belgilegen Rusiyeniñ Qırım işğali başlağanından berli ilk temel vesiqası» azırlanıla, dep ilân etti. Prezident Zelenskıy, «işğal şaraitlerini kim ve nasıl yaratqanını» bilmek de müim ola, dep bildirdi..
Rusiye Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurası tarafından qabul etilgen Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasını ve «Qırım platforması» teşebbüsini «telüke» ve «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligine qast etüv» olaraq saya, dep bildirdi martnıñ 15-nde Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharova.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda üç aftadan berli yañı koronavirus hastaları qayd etile. Rusiye kontrolindeki yarımada akimiyetiniñ bildirgenine köre, çoqusı – ketirildi. Şu sebepten regionda yañı-yañı sıñırlav tedbirleri ilân etile. Bu afta hastalanğan qırımlılarnıñ sayısı ve virus tarqalğanda neler oldı – Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde oquñız.
İlk koronavirus hastası yarımadada martnıñ 21-nde qayd etildi. O vaqıttan berli resmiy şekilde qayd etilgen hastalarnıñ sayısı otuzdan çoq oldı. Birinci afta 18 qırımlı ve beş aqyarlı hastalandı. Ekinci afta memurlar hastalarnıñ sayısı eksile, dep bildirdi. Lâkin bu afta hastalanğanlarnıñ sayısı kene artıp başladı – Qırımda ve Aqyarda ondan çoq insan virusqa oğradı. Üç biñden çoq insan yuqunç telükesi sebebinden közetüv altında buluna.
Qırımda koronavirus tarqaluvınıñ köstergiçleri halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tarafından teşkerilmedi. Olar tek 2014 senesi Qırımda qurulğan Rusiye akimiyet organlarınıñ malümatına esaslana.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ koordinatorı Olga Skripnik Qırımda hastalanğanlar aqqında resmiy malümatnı «doğru» dep saymay. Onıñ aytqanına köre, şimdi izolâtsiyağa közetüv altına yollanılğan alâqada olğanlarğa test yaptırılsa edi, o vaqıt hastalıq ne qadar tarqalğanını körmek mümkün edi.
Tailand, Yaponiya ve Meksikadan kelgen virus
Qırımda ilk koronavirus hastası qayd etilgeninden Rusiye kontrolindeki yerli akimiyet künde birden bir qaç hastanı qayd etip başladı. Hastalarnıñ ekseriyeti ketirildi, altı yerli ola, ve üçü qorantadan.
Aprelniñ 10-nda Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya Keriçte qayd etilgen bir qaç koronavirus hastası aqqında bildirdi. «Martnıñ 8-nden 27-ne qadar olar (hastalar – QA) Tailandda edi, soñra Şeremetyevo ava limanına (Moskva) keldi, andan – Aqmescitke. Alâqada olğan insanlarnıñ sayısı belli, şahıslar tibbiy közetüv altına alındı», – dep tarif etti o, Qırım ükümetindeki koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı ştab toplaşuvında.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov eki hasta bar, dep qayd etti.
Şu künü Qırım Sağlıq nazirligi çetelden qaytqan bütün qırımlılardan sağlıq vaziyetlerini ve kontaktlarını bildirmelerini rica etti.
Qırımda rekord hasta sayısı aprelniñ 8-nde qayd etildi. O künü saba Yaponiyadan qaytqan qırımlınıñ virusı tapıldı. Sergey Aksenov, hasta kelgen soñ izolâtsiya rejiminde tibbiy közetüv altında qaldı, dep bildire. Virus tasdıqlanğan soñ, onı yuqunç hastahanesine aldılar.
O künü aqşamğa yaqın Qırım akimiyeti daa üç hasta aqqında haber etti. Hastalardan biri Moskvadan keldi, daa ekisi – qorantadan. Üçü de hastahanege alındı.
Daa eki koronavirus hastası aprelniñ 7-nde qayd etildi. Ekisi de – Kezlevden. Şeerniñ şeer ve bala poliklinikleri hastalarnı qabul etmey ve profilaktika tedbirlerini ala.
Qırım akimiyeti aprelniñ 6-nda daa bir hasta aqqında ilân etti. Sergey Aksenovnıñ malümatına köre, qırımlı Yaltağa Meksikadan Moskva üzerinden qayttı. O, observatorğa alındı. O künü Yunanistandan Kefe yalısına kelgen «Varvara» yahtasınıñ ekipajı da observatsiyağa berildi.
Komendnant saatı telükesi altında
Qırım akimiyeti sıñırlav tedbirleri bozulğanını qayd etmege devam ete. Yasaqqa baqmadan, soqaqlarğa çıqqan pensionerler esas bozucı ola. Bu yalığa yaqın regionlarda daa çoq körüne, insanlar deñizge yaqın kezmege istey.
Qırım otelleri de yasaqqa riayet etmey.
İyünniñ 1-ne qadar turistlerni yerleştirmege yasaq olsa da, bunı gizliden yapmağa tırışalar, dep bildire Qırımnıñ kurort ve turizm naziri Vadim Volçenko.
Şu sebepten Sergey Aksenov sıñırlav tedbirlerini daa ziyade sertleştirmege vade ete, yarımadada vaziyet fenalaşsa, komendant saatı bile ilân etilmesi mümkün.
Er şeyni qapatmağa mecbur olacaqmız ve (qomşu Rusiyedeki – QA) Krasnodar ülkesinden daa küçlü bir rejim olacaqSergey Aksenov
«Körem ki, maşinalarnıñ sayısı tez arttı. Bu daa bir tarqaluvğa qadar ya da bir yerde merkez olur. Er şeyni qapatmağa mecbur olacaqmız ve (qomşu Rusiyedeki – QA) Krasnodar ülkesinden daa küçlü bir rejim olacaq. Tenbileyim. Tertipsizlik başqalarnı telükege oğrata. Diqqatlı olmañıznı rica etem», – dedi o.
Rusiye kontrolindeki Qırım parlamenti koronavirus telükesi sebebinden yarımadada ilân etilgen özüni izolâtsiya etüv rejimini ve müessiselerniñ işindeki qaidelerni bozğanlarğa qarşı mesüliyet sertleştirilüvine dair qanun leyhasını qabul etti.
Para cezaları şahıslar ve memurlar içün 4 biñden 40 biñ rublege qadar ve şirketler içün 300 biñ rublege qadar olacaq.
Kilitli hastahane
Bu afta Ermeni Bazar ikâyesi rezonans çıqardı. Aprelniñ 8-nde koronavirus telükesi sebebinden anda merkeziy hastahane qapatıldı. Moskvadan qaytqan yerli sakinniñ soyu gipertonik krizinen hastahanege oğradı ve ekimlernen alâqada oldı. Akimiyet onıñ talil neticelerini daa almadı, amma hastahane qapatıldı ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri tarafından sarıp alındı.
Hastahane ekimleri ve hastalarınıñ testleri menfiy çıqqan soñ da memurlar qararını deñiştirmedi. Karantin vaqtında hastahanede bütün hastalarnı Ermeni Bazardan şeerden 20 ve 80 kilometr uzaqta olğan Yañı Qapı ve Canköy hastahanelerine yollaylar.
Olga Skripnikniñ bildirgenine köre, Ermeni Bazar hastahanesi meselesinde cevapsız sualler qala.
Monitoringimizge köre, Qırımnıñ tibbiy sisteması COVID-19-ğa iç azır degilOlga Skripnik
«Monitoringimizge köre, Qırımnıñ tibbiy sisteması COVID-19-ğa iç azır degil. Ermeni Bazarda hastanen alâqada olğan insanlarnıñ bir qısmına testler daa yapılmadı, amma olarnı izolâtsiyağa yolladılar, dep bilemiz. Kerçekni bilmeymiz, em ekimler, em qalğan sakinler arasında qaç kişi hasta olğanını bilemeymiz», – dedi Skripnik Qırım.Aqiqatqa.
Qırımda yerli akimiyeti koronavirus hastaları içün 300 yer azırladı. Aqmescitteki Semaşko tibbiy merkezinde aqcigerni suniy avalandıruv cihazlarınen 45 reanimatsion yeri azırlanıldı.
Qırım Sağlıq naziri İgor Çemodanovnıñ aytqanına köre, hastalar müessiselerge «yuqunç bokslarınen donatılğan mahsus maşinalarnen ketirilecek».
Aqyar para cezaları ve mukâfatları
Aqyarda Rusiye kontrolindeki yerli akimiyet bu afta şeerde üç koronavirus hastasını qayd etti. Biri aprelniñ 9-nda tasdıqlandı. Kelgen hasta, dep bildire yerli memurlar.
«Aprelniñ 1-nde aqyarlımız paytahttan qayttı, özüni izolâtsiya etüv vaqtında Moskvağa tibbiy hızmet içün ketti, aprelniñ 1-nde evge qayttı. Qayd etmek isteyim ki, aprelniñ 1-nde sert bir izolâtsiya rejimi ilân etildi, amma vatandaşlarımız böyle qararlar ala», – dep ayttı şeer valisi vazifelerini eda etken Mihail Razvojayev.
Hasta Aqyarnıñ Daşa Sevastopolskaya №3 hastahanesine ketirildi. Bu hastahanede memurlar observator yaptı.
Daa eki insannıñ koronavirusı aprelniñ 7-nde tasdıqlandı. Olar şeerge Moskvadan Aqmescit üzerinden keldi. Memurlar aprelniñ 1-nde «Red Wings ava şirketiniñ vz 307» uçuşınen Moskvadan Aqmescitke kelgen er kesten acele haber etmesini rica ete.
Umumen Aqyarda sıñırlav tedbirleri olğan soñki üç afta devamında beş koronavirus hastası aqqında haber etildi. Dördü tüzeldi, dep bildire akimiyet.
Aprelniñ 6-ndan itibaren Aqyarda özüni izolâtsiya etüv rejimini bozğanlarğa qarşı ilk protokollar tizilip başlandı. Şeerde karantinge riayet etilüvini teşkermek içün arbiy politsiyanıñ hadimleri celp etildi.
Mihail Razvojayev şeer ekimlerini mukâfatlandırmağa vazife berdi. «Keçken aftanıñ soñunda tibbiyet hadimlerini mukâfatlandırmaq içün federal para ketirildi. Öz tarafımdan, koronavirus yuqunçına qarşı çalışqanlarnı mukâfatlandırmaq içün Aqyar bücetinden de bermege vazife bergen edim. Bu afta bütün paralar berilmeli», – dep ayttı o.
Rusiye kontrolindeki Aqyar ükümeti koronavirus aqibetlerini yoq etmek içün 803,4 million rublelik maliyeviy yedek yapıldı, dep haber etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye Yuqarı mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri ve advokatınıñ temyiz şikâtini baqıp, onı qanaatlendirmege razı olmadı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Berilgen malümatqa köre, mabüslerniñ bu şikâyetke itiraz bildirmege imkânı bar, amma advokat Edem Semedlâyev faallerge bunı başta imayecilernen muzakere etmek kerek, dep ayttı. Onıñ bildirgenine köre, mabüsler «memlekette bir şey deñişir», dep ümüt ete.
Hatırlatamız, Rostov-na-Donu Cenübiy okrugı arbiy mahkemesiniñ qararınen Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi.
Amnesty International aq qorçalayıcı teşkilâtı Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» bütün mabüslerini vicdan mabüsi dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi beş qırımlını siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Peterburgda demokratik firqa ve areketler Demokratik yürüşniñ teşkiliy komitetiniñ qurulmasını ilân ettiler. Yürüş mayıs 1-de şeerde keçirilecektir, dep haber ete Radio Svoboda mühbiri.
Mayıs 1-de Peterburgda Demokratik yürüş keçirilmesiniñ teşebbüsçileri «Yabloko» firqası, RPR-Parnas firqası, «Partiya Progressa», «Demokratiçeskiy vıbor» firqası, «Partiya 5 Dekabrâ» ve «Vesna» areketi oldılar.
Körüşüv iştirakçisi, RPR-Parnas firqasınıñ Peterburg teşkilâtınıñ reisdeşi Andrey Pivovarovnıñ aytqanına köre, teşkiliy komitet mart 1-ge keçirilmesi belgilengen aktsiya komitetine esaslandı. O aktsiyanıñ kün tertibi Boris Nemtsovnıñ öldürüvinden soñ deñişti. Bu öldürüvni taqiq etmek RPR-PARNAS firqasınıñ yürüşteki esas talabı olacaq.
«Demokratik muhalifetniñ mayıs 1-de çıqqanı biraz hucurdır, lâkin Nevskiy caddesine çıqmaq yekâne fursatımız bu», – dep ayttı Andrey Pivovarov.
Körüşüvniñ diger iştirakçisi, «Yabloko» firqasınıñ Peterburgtaki reisi Andrey Paleviç bildirdi ki, «Yabloko» firqası içün esas mevzu Ukraina ile cenk qala, çünki iqtisadiyattaki buhran meseleleri – bu cenkniñ aqibetleridir.
Cuma künü, aprel 10-da, teşkiliy komitetniñ toplaşuvı keçirilecek. Tedbirde yürüşniñ mevzuatı ve şiarları, iştirakçilerniñ talapları ve aktsiyanıñ formatı belgilenecek. Demokratik yürüşniñ teşkilâtçı firqaları ve areketleri demokratik ve vatandaş teşkilâtlarını aktsiyağa qoşulmağa çağıralar.


text:
Avropa Birliginiñ nazirleri, işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda Rusiye yerli saylavlarınıñ keçirilüvi sebebinden Ukraina topraq bütünligini bozğanından mesüliyetli olğanlarnıñ sanktsion cedveline 7 Rusiye memurını qoşmağa qarar aldı. Bu aqta Azatlıq Radiosınıñ mühbiri Rikard Jozwiak haber ete.
Sanktsiyalarğa oğraycaq memurlarnıñ adları şimdilik belli degil. Sanktsion cedvel artıq 177 insandan ve 44 şirketten ibaret.
Rusiye akimiyeti Qırım ve Aqyarda 2019 senesi sentâbrniñ 8-nde Qırım parlamenti ve yerli şuralarnıñ deputat saylavlarını keçirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda keçirilgen Rusiye saylavlarını «uquq ceetinden sayılmaz» dep adlandırıp, halqara toplulıqnı bu saylavlarğa «printsipial qıymet kesmesine» çağırdı.
Avropa Birligi Qırım ve Aqyardaki saylavlarnı tanımadı.
Sentâbrniñ 11-nde Ukraina Yuqarı Radası Qırım ve Aqyardaki Rusiye saylavlarını qanunsız tanıdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescit – An-aneviy qırımtatar «Hıdırlez» bayramını işğal etilgen yarımadada ötkermek kerekmi ya da sürgünlikniñ 70 yıllığı munasebetinen bundan vazgeçmek daa doğru olur? Qırımtatarlarnıñ bunıñnen bağlı fikirleri tekmilnen bölündi.
Aprel 20 künü ötkerilgen Meclisniñ toplaşuvında qırımtatar halqı lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev, Qırımnıñ işğal etilgeni sebebinden «Hıdırlez» bayramınıñ qayd etilüvi boyunca öz şübelerini bildirdi.
«Şimdiki vaziyette bayram-seyranlarğa iç te yer yoq. «Hıdırlez»niñ qayd etilüvi, işğal etici akimiyet ve Rusiye içün teşviqat meydançığı ola bile. Men şahsen, buña qarşı çıqam. Quvanmağa şey yoq, ziyadesi bir kimseni davet etmek yañlıştır.
Davet etecek olsaq ta, ep bir Rusiye Federatsiyasından tek eyyet kelir, başqalarını qoymazlar. Akimiyetke kelişken stsenariy olıp çıqar: Rusiyede ağa-qardaş milletler, qırımtatarlar ne qadar muabbet yaşağanlarını kösterecekler», – dep qayd etti Mustafa Cemilev.
Bunen beraber, «Hıdırlez» mayısnıñ birinci aftasında ötkerilecek, eki aftadan soñra, sürgünlikniñ 70 yıllığı qayd etilecek, onıñ aqibetinde qırımtatarlarnıñ 46,2 fayızını ğayıp etti. Amma, akimiyetke qoşulğan Meclis azalarnıñ ekseriyeti itiraz bildirdiler. Aytqanlarına köre, qırımtatarlar «Hıdırlezni» atta sürgünlik yerlerinde qayd ete ediler, şimdi ise, Vatanda qayd etmeliler.
Asılında, bayram efsanege esaslanğan, ona köre, Hıdır ve İlyas azizleri er baarde zeminni dolanıp çıqalar ve bir kün körüşeler. İşte şu künü, kütleviy şekilde bayram ötkerile, onıñ iştirakçileri azizlerden eyi bereket, hocalıq işlerinde muvafaqiyet, ailelerge bol-bereketlik isteyler.
«Hıdırlezniñ» qayd etilüvi meselesi boyunca Meclis azaları rey bermege qarar aldılar. Ve 10 seske 16 qarşı çıqıp, bayram keçirilecegi belli oldı. Bu seneniñ hususiyetlerini muzakere etken soñ, Meclis azaları «Hıdırlez» ukrain ve qırımtatar bayraqları astında keçirilecegini ilân ettiler. Bundan da ğayrı, Mustafa Cemilev, bayraqlarnen beraber, siyasiy şiarlar ve transparantlar da olmasını teklif etti.
«Tedbir aynı zamanda siyasiy numayış olmaq kerek», — dep qayd etti qırımtatar halqınıñ lideri.
Böyleliknen, «Hıdırlezniñ» keçirilüvi mayısnıñ 3-ne Bağçasaray rayonnıñ «Şaherezada» qavehanesi yanındaki meydanda belgilendi. Bayramğa, Meclis Qırımnıñ ukrain cemiyeti vekilleri, qırımtatar ve ukrain icadiy birleşmelerini davet ete. Amma, qırımtatar cemmatçılığı arasında bu qararnen razı olmağanlarnıñ sayısı pek çoq. Atta, Meclis bayramnı lâğu etmese, teşebbüsçi gruppa toplanıp, Qurultaynı çağırtıp, temsiliy orgnnıñ azalarını deñiştirmege teklifler yañğıray.
İçtimaiy ağlarda, bu yılnıñ «Hıdırlezini» boykot etmege çağıralar. «O qadar çoq adam bayramnıñ ötkerilmesine qarşı çıqsa, o nege kerek? Ya da televizion kanalları içün yapılamı?», dep yaza İnternet saifesinde İbragim Suleymanov. Oña diger qullanıcı Elzara Arazle cevap bere: «Kimge kerek? Rusiyege! Biz pek memnünmiz, bizni bir kimse sıqıştırmay, işğalni devam ettirmek te mümkün..»
Bayram telükesiz keçermi?
Meclisniñ qararını bir çoq teşebbüsçiler soñki olaraq qabul etmeyler. Birinciden, aprel 23 künü Qurulaynıñ teftiş komissiyası Mecliske muracaat etip, qararnı ğayrıdan baqıp çıqmasını ve bayramnı lâğu etmelerini rica etti, onıñ yerine azizler kömülgen yerlerde dua merasimlerini keçirmege teklif etti.
«Qırımdaki vaziyetni talil etken soñ, bala-qadınlarnıñ telükesizligini temin etip olamağanımız taqdirde, teftiş komissiyası Mecliske bütün Qırım bayramınıñ keçirilüvinden vazgeçip, azizler kömülgen yerlerde dua merasimlerini keçirmege teklif ete», – dep qayd etti komissiya reisi Ali Özenbaş.
Mezkür tekliflerni añlamaq mümkün – Qırımda alâ bugüngece, qazaklar «halq imayesi» «faaliyet» kostermekte, ara-sıra qırımtatarlarğa qarşı provokatsiyalarnı teşkil eteler. Misal içün, keçenlerde Meclis binasından bayraqnı üzüp aldılar. Meclis azaları özleri, «imayeciler» – qanunsızlıq qaynağı olıp, onı dağıtmağa talap ete ediler, Ukraina tış işleri nazirligi ise, Qırımnı eñ telükeli region olaraq adlandırdı. Analitiklerniñ fikrince, cemaatnıñ toplanğanınen faydalanıp, cinayetçiler çeşit türlü areketler yapa bileler.
Qurultaynıñ özünde de bayramğa narazılıq köstergenler çoq. Aluşta vekili Setya Kazakov şunı bildirdi: «Sürgünlikniñ 70 yıllığı senesi bayram tedbirlerni keçirmege kerek degil. Bütün tedbirler bu tarihnen bağlı olmalı. Meclis özüniñ (büyük ihtimal mecbur etilgen) qararnı ğayrıdan baqıp çıqmaq kerek ve mayısnıñ 1-nden 18-ne qadar qırımnıñ çeşit köşelerinde matem tedbirlerini keçirmeli. Böyleliknen, biz dünya cemaatçılığınıñ diqqatını bizim meselelerimizge celp etermiz ve mayıs 18 künü Aqmescitniñ merkeziy meydanında bütün Qırım mitingi ile tedbirlerni yekünlermiz. Meclis kene de toplaşıp, bu meseleni talil etmeli».
Qurultay da, vaziyetniñ qapqanına tüşkeni körünip tura. Bundan evel, Refat Çubarov qırımtatarlarnıñ meselelerini muzakere etmek maqsadında Qurultay aprelniñ 15 ne qadar toplaşacağını bildirgen edi. Onda, keçenleri Tatarstannıñ bir qaç teşkilâtı tarafından Nobel mukâfatına namzet olaraq kösterilgen Mustafa Cemilev de iştirak etmek kerek edi, amma vaqıt keçti Qurultay toplanmadı.
Qırımlı mühbir Osman Paşayevniñ fikirince, Qurultay özü kergin bir vaziyette buluna. Muhalifet ve liderlerge qol tutkanlarnıñ sayısı aman-aman aynı olğanı sebebinden Qurultay toplanıp olamadı, qarar almaq ta küç olacaqtır.
«Hıdırlez» ya da «siyasiy şou»?
Er alda, bayramğa azırlıq kete. Kütleviy bayyramğa eñ çoq akimiyet azırlanğanı Qurultay vekillerini raatsız ete. «Qırım Cumhuriyeti Nazirler Şurasınıñ» toplaşuvında cumhuriyet milletler komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov, bayram programması işlep çıqarılğanı, bir qaç iş gruppası teşkil etilgen ve Rusiyeden musafirler davet etilgenini aytıp berdi. Hususan, qırımtatar ameliy sanaatınıñ nümüneleri sergilenecek, belli artistlerniñ iştiraginen kontsert ötkerilecek, «küreş» ve diger eglendirici tedbirler olıp keçecek.
Qayd etmeli ki, keçken sene de «Hıdırlez» raat keçmedi. O vaqıt yarımadada eki türlü bayram teşkil etildi. Birisini, resmiy akimiyet cumhuriyet bücetine ötkerdi, iştirakçilerni ise, kelmege mecbur ettiler. Amma, diger halq bayramını Meclis teşkil etti. O vaqıt, devlet kanalları tek resmiy tedbirni aydınlattı.
Añlaşıla ki, işğal etici akimiyet bu sene rusiyeli kanallar içün «bahtlı qırımtatarlarnıñ iştiraginen» «dülber resimni» azırlaylar. Bazı memurlar bayramnıñ yañı formatı aqqında söz yürütip başladılar. Bundan sebep, Medlis reisi Refat Çubarov milliy bayramnı «siyasiy numayışqa» çevirmege yol bermeycegini bildirdi. Aynı zamanda Meclis teftiş komissiyasınıñ teklifini red etti ve bayramnı akimiyetniñ stsenariysi degil de, özleri istegen şekilde keçireceklerini qayd etti.
«Çeşit fikirlerni bildirgen memurlar bilmek kerekler, – dedi Refat Çubarov, – «Hıdırlez» bayramınıñ stsenariyi Meclis tarafından tasdiqlanmaq kerek. Künde bir qaç kere siyasiy baqışını deñiştirgen memurlar, çoq asırlıq medeniyetiniñ saibi olğan qırımtatarlarğa bayramnı nasıl şekilde keçirmelerini belgilemeleri içün biz Vatanğa qaytmadıq».
Mustafa Cemilev de Meclisnen razı degil. QHA –ne bergen intervyüsında şunı bildirdi: «Bu «Hıdırlez»ni er kes desteklemey. Ve esas niyet halqnıñ birligini numayış etilüvi olsa da, tam aksini köstereceksiñiz. Onıñ içün mürekep bir «Hıdırlez» olacaq. Bizim zamanımızda, bu qıyınlıqlardan vazgeçmek içün onı lâğu etmek daa doğru olır edi. Mayısnıñ 18-nde ep bir halq toplaşacaq. Bu «Hıdırlezni» işğalci akimiyet kendi menfatlarında qullanmaq istey – qaraçaylarnı, balqarlarnı Rusiyeniñ bütün milletlerni çağırtıp, qırımtatarlar Rusiye halqlarınen dostlaşqanını köstermege isteyler. Sanada aqıllı-aqıllı laf etkeniñizni bir kimse diñlemeycek, er kes şeñlengeniñizni kösterecek. Amma, şeñligimiz yersiz olacaq».
Bu kibi noqtai nazarnen qırımtatarlarnıñ çoqusı razı. Meselâ, blogcı, Elzara Arazle Feysbuk saifesinde qırımtatar siyasetçilerine muracaa etip, şunı yaza: «Tanışlarımız ve soylarımıznıñ bayramğa nisbeten aynı fikirler bar. Amma, bir kimse riayet etmey…Elbette, halqnıñ bir qısımı kelir. Yol masrafları qapatılacaq, attraktsionlar bedava olacaq. Belki de, diger millet vekkilleriniñ sayısı daa çoq olur. Amma, rus kanalları içün bu da yeterlidir, olar montaj yapmağa bileler. Keçken seneniñ bayramını kösterirler, kim anda añlar…Lâkin, sizniñ eñ faal ve keyfiyetli elektorat tedbirge kelyez! Ve kelecek sefer siz oña tayanıp olmazsıñız! Erte-keç halq açuvı sizni yoq eter. Bunı tüşünip baqıñız…»


text:
Rusiye Merkeziy bankı bu sene Qırımğa bağışlanğan küpüranı çıqaracaq ola. RİA Novosti bildirgenine köre, bunı Rusiye Merkeziy bankınıñ reisi muavini Georgiy Luntovskiy haber etti.
«Qırımğa bağışlanğan küpüranı çıqaracaq olamız. Yetiştirsek, bu sene çıqarırmız», – dedi Luntovskiy.
O añlattı ki, «olimpik» banknotaları ile olğanı kibi, küpüra keñ tarqatuvda olacaqtır ve onıñ dizaynı boyunca tender keçirilecek.
«İcadiy iş, tenderni keçirecek olamız, yaş nesilni celp etip, güzel bir banknotanı çıqaracaqmız», – dedi Rusiye Merkeziy bankınıñ reisi muavini.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ bunı tanımadı.


text:
UNESCO öz rezolütsiyasında Qırımnıñ Rusiye parçası, işğal etilgen Aqyardaki «Tavriya Hersonesi» müzey-qoruğınıñ rusiyeli olğanını tanımağan edi, dep ayttı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında Ukraina medeniyet naziriniñ muavini Tamara Mazur.
Onıñ sözlerine binaen, rusiyeli kütleviy haber vastaları vesiqadan «delillerni muvafaqiyetli çıqardı» ve böyle etip malümatnı yañlış yaptı.
Mazurnıñ hatırlatqanına köre, Rezolütsiyada UNESCO Hersoneske teşkilâtnıñ Medeniy asabalıq saqlavı komitetiniñ missiyasınıñ ziyaretini teşkil etmege çağıra.
Nazir muavini qayd etti ki, UNESCO-da işğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli statusını tanımağan ediler, amma medeniy-tarihiy obyektlerniñ alı aqqında malümatnı bütün irişile bilgen menbalardan almağa avale etti.
«UNESCO, kerçekten de, doğru qarar aldı ki, territoriyalarnıñ işğali vaziyetinde olar tek bizden malümat alsa, olmaz, çünki Ukrainanıñ obyektlerge kirmege musaadesi yoq, UNESCO missiyasını ise, aynı böyle işğal etilgen territoriyalarğa yibermezler», – dep qayd etti Mazur.
2015 senesi avgust ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Tavriya Hersonesi» Milliy qoruğınıñ abide ve territosiyalarını Rusiye halqlarınıñ medeniy asabalığı obyektleri Yekane devlet cedveline kirsetmege avale etti. 2015 senesi dekabr 7-de çıqarılğan prezident fermanınen «Tavriya Hersonesi» Rusiye Federatsiyası halqlarınıñ medeniy asabalığı pek qıymetli obyektlerinden biri olaraq belgilendi.
2013 senesi «Tavriya Hersonesi qadimiy şeeri» obyekti Ukraina teşebbüsinen UNESCO Bütün dünya asabalığı cedveline kirsetildi. UNESCO-da bu obyekt ukrain olaraq qayd etilgen.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
11
28-31 qazan aralığında «Barıs Arena» sport keşeninde Denis Ten Memorial Challenge halıqaralıq twrnïri ötedi.
Twrnïr «Denïs Ten qorı» qoğamdıq qorı,…
9
Nur-Sultanda Täwelsizdiktiñ 30 jıldığına oray Ulttıq sport qawımdastığı Jambı atw jäne Teñge ilw federacïyalarınıñ kwbogı üşin respwblïkalıq twrnïr…
8
Esil awdanınıñ Ardagerler keñesi ortalığında QR Täwelsizdiginiñ 30 jıldığın merekelew ayasında awdannıñ zeynetkerleri arasında üstel tennïsinen twrnïr…
52
Elordalıq sportşılar Dïnara Sädwaqasova men Merwert Kamalïdenova äyelder arasındağı şahmattan komandalıq älem çempïonatında eki qola medal' jeñip…
14
Nur-Sultan qalası Din isteri jönindegi basqarmasınıñ qoldawımen Dinderdi zerttew ortalığı elordalıq jamağat arasında fwtboldan sporttıq jarıs…
12
Elordanıñ Botanïkalıq sayabağında äwesqoylar arasında «Nur-SULTAN DUATHLON 2021» jarısı ötti. Twrnïrge Prem'er-mïnïstrdiñ orınbasarı Eralı Toğjanov pen…
17
Elordada 30-dan astam awla klwbı jumıs isteydi. Barlıq üyirme tegin ötedi.
2015 jıldan bastap Nur-Sultan qalasında «Awla klwbtarı» älewmettik…
23
Qırküyek ayınıñ basında Azïya şahmat federacïyası «Tornelo» oyın platformasında 8, 10, 12, 14, 16, 18 jastağı qız-jigitter arasında Batıs Azïya…
22
Nur-Sultanda Brain games jobası ayasında mektep oqwşıları, joğarı oqw orındarınıñ stwdentteri, orta arnayı oqw orındarınıñ stwdentteri, «Jas sarbaz»…
82
Nur Otan partïyası Nur-Sultan qalası Esil awdandıq fïlïalı partïya küni şarasında elorda turğındarına ündew jarïyaladı.«Qurmetti elorda turğındarı!…


text:
Ukraina mekteplerinde mayıs 18-de qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan yekâne ders keçirilecektir. Bunı «KrımSOS» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bu yönelişte teşkiliy işni «Almenda» vatandaş tasiliniñ merkezi «KrımSOS» cemaat teşkilâtınıñ yardımı ile baqa.
«Sürgünlik kününe bağışlanğan ders leyhalarınıñ yarışı aqqında laf kete. Mayıs 18-de ukrain mekteplerinde böyle ders keçecek. Lâkin başta onı, tabiiy ki, azırlamaq kerek. Şunıñ içün şimdi ocalar leyhalarını azırlaylar. Arizalar qabul etile. Mayıs 18-ge qadar yetiştirirmiz, dep tüşünem», – dep ayttı Taşeva.
«KrımSOS» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı qayd etti ki, Ukraina tasil ve ilim nazirligi işbu leyhağa qoltuttı. Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına ders ukrain mekteplerinde ilk sefer keçirilecektir.
Bu aqqında tafsilâtlı malümatnı Tamila Taşevanıñ intervyüsında ögrene bilesiñiz. Maqale eñ yaqın vaqıtta Qırım.Aqiqatta bastırılacaqtır.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüv künüdir. 1944 senesi o künü qırımtatarlarnıñ birinci treni Orta Asiyağa yollanğan edi.
Qırım işğalinden evel Aqmescitte yıl-yıldan Bütün Qırım matem mitingi keçirilgen edi.


text:
Rusiye ve Türkiye arasındaki zıddiyet ileriley. Bu mevzuda Türkiye Odalar ve Borsalar Birligi Universitetiniñ professorı Toğrul İsmail, İstanbul Ukraina baş konsulı Vasiliy Bodnar ve Yaqın şarq tedqiqleri Merkeziniñ müdiri İgor Semivolos ile subet keçirildi.
– Siyasetşınas Toğrul İsmail ile bağlandıq. Toğrul, Rusiye ve Türkiye arasındaki deñiz munasebetleri ne alda?
İsmail: Farqlı malümatlar bar, onı matbuat vastaları üzerinden taqip etemiz. Rusiye tarafı türk gemilerini Rusiye limanlarında toqttatı kibi birinci haber keldi. Olar Qara deñiz memorandumına köre areket eteler, deñiz idaresiniñ nezaretçisi gemilerni, şu cümleden türk gemilerini teşkere. Soñra Türkiye tarafı da Türkiye limanlarında rus gemilerini teşkerdi. Amma Türkiye tarafı rus gemilerini teşkergen soñ yiberdi, Rusiye ise türk gemilerini toqtatmağa devam ete. Bunıñ neticesinde Türkiye bir qaç Rusiye gemisinin tekrar teşkermege başladı. Olarnıñ sayısı 27-ge yetti kibi malümat bar.
– Tünevin türk kütleviy haber vastaları Rusiye tarafı gemi muzakerelerine yeşil ayat bergenini bildirdi. Ne aqqında laf kete?
İsmail: Türk gemilerini toqtatqan bütün teşkilâtlar elektron bağ yolları üzerinden meseleni al etmege azır olğanını bildirdiler. Türkiye tarafı bunıñ ne şekilde keçirilecegini tam aytıp olamay. Eñ esası şu ki, niyetleri bar.
– Subetimizge İstanbul Ukraina baş konsulı Vasiliy Bodnar qoşuldı. Vasiliy, ukrain diplomatik temsilciligi Türkiye ve Rusiye arasındaki munasebetlerni közetemi? Gemi vaqialarına nasıl qıymet kesesiñiz?
Rusiyeniñ basqıncı areketlerinden soñ Türkiye Rusiyeniñ regiondaki siyasetini körmege başladıVasiliy Bodnar
Bodnar: Elbet de, Rusiye ve Türkiye munasebetlerini diqqat ile közetemiz. Rusiyeniñ basqıncı areketlerinden soñ Türkiye Rusiyeniñ regiondaki siyasetini körmege başladı. Ebet, mantıqsız areketler de bar. Gemilerni toqtatmaq – piar-aktsiyasına oşay. Regiondaki vaziyetke tesir etkenini tüşünmeyim. Körgenimiz kibi, Türkiye Rusiye tarafından yapılğan provokatsiyalarğa muqaytlıqnen cevap bere, ve bu vaziyette, malümat tasdıqlansa, türk gemileri boyunca Rusiye tarafından mantıqsız areketler yapıla.
Kene de, kütleviy haber vastaları billdirgen yaqalavlar – yaqalav degildir. Limanda tehnikiy sebeplerden toqtatmaq – gemilerni belli bir sebeplerden yaqalamaq degil. Men bunı pek qayd etmez edim, amma Tışqı işler nazirliginiñ sabırnıñ da bir soñu bar lafları yerine ketirile.
– Angi soñ aqqında laf kete? Bir qaç kün evelsi bunı Mevlüt Çavuşoğlu da aytqan edi, amma tam olaraq ne aqqında laf kete?
Türkiye zıddiyetni devam ettirmege istemey, sabırlı yanaşa, Rusiyeniñ provokatsion areketlerine qulaq asmayVasiliy Bodnar
Bodnar: Bir taraftan, Türkiye zıddiyetni devam ettirmege istemey, sabırlı yanaşa, Rusiyeniñ provokatsion areketlerine qulaq asmay. Amma halqara munasebetlerniñ standart printsipi bar – qarşılıq printsipi. Rusiye Türkiyege qarşı areket etmege devam etse, Türkiye de aynı cevap berecek, öz menfaatlarını qorumaq içün gemi, ticaret ve diger adımlarda bunı köz ögüne alacaq. Amma şimdilik Ankaranıñ böyle bir niyeti körünmey.
– İsmail bey, 27 Rusiye gemisiniñ toqtatılmasına nasıl qıymet kesesiñiz? Sebebi bar edimi? Rusiye tarafı eñ azından gemiler bozuq olğanını ayttı.
İsmail: Aynısını Türkiye tarafı da bildire bile. Gemilerni idare etüv teşkilâtınıñ yolbaşçısı bergen malümatına köre, Rusiye memurları türk gemilerni aselet bozdılar. Rusiye tarafınıñ provokativ areketlerine dair resmiy malümat da bar. Daa bir kere tekrarlayım: deñiz idaresiniñ yalıñız resmiy malümatlarına esaslanam.
Bunıñ kibi areketler – añlaşılmaz ve mantıqsızdır. Bundan evel Rusiye limanlarına kelgen türk gemileri böyle bir vaziyetke oğramağan edi. Bilesiñiz, Türkiye Qırım işğalini tanımay, amma türk gemileri qanunsız şekilde Qırımğa bile kele edi, böyle bir laf bile olmadı. Şimdi ise laf çıqtı. Bu meselede kimse qazanamaz, dep tüşünem. Rusiye tarafı içün de fayda yoq, çünki olarnıñ Qara deñizdeki bütün gemileri İstanbul boğazından keçe, böylece Türkiyeniñ nezareti altında bulunalar.
Türkiyedeki vaziyet aqqında aytsam, Rusiyeniñ cezaları bar. Türkiye tarafı uçaq meselesini ögrenmege teklif ete: uçucınıñ hatası oldımı ya da başqa bir sebep bar... Yıllar devamında iqtisadiyat, siyaset, medeniyet saalarında işbirlik yapqan eki memleketniñ munasebetleri bundan zarar körmemek kerek. Bir hata sebebinden er şeyni yoq etmek – Türkiye tarafı bunı añlamay. Türkiye Rusiyege qarşı ceza kirsetmege planlaştırmay, amma sabırı da bite, ebet. Mence, tezden cezalar da olur.
– Vasiliy, efirge azırlanğanda bu areketler sizge Birinci ve Ekinci cian cenkleri arasındaki adiselerni hatırlata dediñiz. Ne demek istediñiz?
Bodnar: Dos-doğru bir bağ yoq, amma İspaniyadaki iç cenki etrafındaki vaziyetni bilemiz, memletke qarşı qamaçav yapmaq içün gemiler toqtatılğan edi. Ekinci cian cenki arfesinde Baltık deñizinde ne olğanını bilemiz. Rusiye tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ ciddiy aqibetleri ola bile. Moskvanıñ şimdiki planlarını da bilmeyik. Bizde açıq bir istilâ oldı, Suriyede – insanlıqqa qarşı cinayet, Türkiyede ise – tam bir yetersizlik. Rusiye-Türkiye zıddiyeti Rusiye tarafından inkişaf ettirile, Moskvanıñ nevbetteki adımlarını tahmin etmek zor. İstilâcını tınçlandırsaq, ileride daa beter şeyler ola bile. Şimdi bütün küçni toplap, arbiy degil, istilâcını toqtatacaq ve halqara uquq alanına qaytaracaq siyasiy-uquqiy areketlerni yapmaq kerek.
– Kelecek sene Rusiye-Türkiye munasebetleri nasıl deñişecek? Rusiye cezalarınıñ ekinci basamağı ve Şoygunıñ Rusiye Fıratqa kelgenine qadar Suriyeden ketmeycek lafları, Türkiye ise Fıratnı qırmızı çizgi dep adlandıra...
Bodnar: Aytqanım kibi, Türkiye sabırlı yanaşıp, Rusiye provokatsiyalarına qulaq asmay. Amma er şey Kremlniñ sağlam olıp-olmağanına bağlı. Rusiyeniñ ritorikası deñişti, bunı ne maqsat ile yapalar añlaşılmay... İleri munasebetler Suriyede «İslâm devleti» ile küreş halqara koalitsiya ile añlaşmalarğa bağlı. Yaqın Şarqta istiqrar tiklenmesi meselesi bar.
Bundan ğayrı, NATO faktorı toqtata. Türkiye NATO azası olmasa edi, Rusiye Ukrainağa yapqanı kibi istilâiy adımlar ata bilir edi. Mence, ticaret-iqtisadiyat sıñırları olacaq, olarnı da, belki, ğayrıdan tiklemege tırışacaqlar. Amma eski işbirlik seviyesine qaytmaq zor olacaq.
– İsmail bey, tünevin Rusiye cezalarnıñ ekinci basamağı aqqında ilân etti. Rusiye ve Türkiye meselesi yaqında al etilecekmi?
İsmail: Yoq, mence. Rusiyeniñ şimdilik böyle bir istegi yoq. Maña köre, meseleniñ al etilmesi içün güzel bir temel olmalı, Türkiye bu zıddiyet olmasını istemey, şimdiki qarşılıq kibi bir şeyge kerek yoq. Türkiye bu meselede halqara qanunlarğa köre areket etti. Rusiye Türkiyeniñ yañılğanını tüşünse – can qurban. O vaqıt halqara teşkilâtlarğa muracaat etmek ya da vaqianı ögrenmek içün umumiy komissiyalarnı qurmaq kerek. Amma Rusiye tarafı Türkiyege basqı yapıp, onıñ qabaatlı olğanını kösterecek ola. Rusiye televideniyesiniñ teşviqatını endi aytmayım, imkânsız bir şey. Andaki resmiy kanallar bile kürt isyancılarına silâ bermek, terroristik teşkilâtlarğa qoltutmaq kerek olğanını aytalar. Aqılğa uymağan bir şey.
Köremiz, Rusiye – şiilerniñ tarafdarı, İran, İraq, Suriye olğan yerde... Telükeli bir şey. Esas mesele buToğrul İsmail
Çoqtan aytqan edim, Rusiye Suriye zıddiyetine kirişse, neticeleri ciddiy olacaq. Adiy bir zıddiyet degil, anda er bir memleketniñ öz menfaatları bar. Köremiz, Rusiye – şiilerniñ tarafdarı, İran, İraq, Suriye olğan yerde... Telükeli bir şey. Esas mesele bu.
– Yaqın şarq tedqiqleri merkeziniñ müdiri İgor Semivolos bizge qoşuldı. Rusiyeniñ Türkiyege qarşı nevbetteki areketlerniñ maqsadı ne? Munasebetler nasıl deñişecek?
Semivolos: Bu munasebetlerde qıyın bir müddet başlandı. Bir qaç yıl evelsi er angi ekspertler cemiyetine eñ müimi aqqında sorasa ediler, yüz fayızı Rusiye Türkiye içün pek müim olğanını aytar edi. Türk ekspertleri «kerçekni» qayd eter ediler. Al-azırda er şey pek tez deñişe, mında Türkiyeniñ yeri degil, Rusiye baqışı müim. Türkiye sabır etip, Rusiye yapqanlarına cevap bermege tırışa. Gemilerni toqtatuv – tam böyle bir cevap. Bu gemilerni bütünley toqtatmadılar, gemilerge daa diqqatlı yanaşmağa başladılar. Saipleri ise bundan maddiy zarar köre.
– İsmail beyge soñki sualim olacaq. Bunıñ kibi munasebetler neticesinde Rusiye gemilerine boğazlardan keçmek yasaq ete bilelermi?
İsmail: Mence, Türkiye vaziyetni kerginleştirmege istemey. Boğazlarnı qapatmaq içün cenk vaziyeti kerek, böyle bir şey, şükürler olsun, yoq. Rusiye tarafından basqıncı areketler devam etse, Türkiye cevap berecektir. Amma boğazlar ilk sırada olacağını tüşünmeyim.


text:
Aqmescit – İşğal etilgen Qırımda mustaqil matbuat vastaları yoq olma havfı astında bulunalar. Yalıñız yapılğan basqı sebebinden degil de, iqtisadiy meselelerden ötrü qapatıla bileler.
Qırım iqtisadiyatı tüşük bir alda olğanı ile birlikte, Qırımda faaliyet etken matbuat vastalarınıñ keliri bayağı eksildi. Çünki, eñ esas kelir reklamadan kele edi – esasen bu saağa çoq para ayırılmay, çoqusı iqtisad etmege tırışa. Qırımda reklamanı bergenler ise, kârsız qalıp, reklama bücetlerini qısqarttılar. Bazıları asılında faaliyetni toqtattılar.
Matbuat vastaları ağır vaziyetten çeşit çıqış yollarnı qıdıralar. Amma, umumen, mustaqil matbuat vastaları kendi maliye meselelerni çezmek içün dört yolnı belgilediler.
Monetizatsiya
Oquyıcılarnıñ belli bir sayısına saip informatsion saytları monetizatsiya vastasınen para qazanalar. Monetizatsiya, canlı bir reklamacı degil de, Google, Yandex, Sape kibi avtomatik sistemalardan qazanç toplaylar.
«CoбыTия KpыMa» saytınıñ muarririyetinde añlatqanları kibi, «künde 5000 oquyıcısı olğan sayt ayda 2000-3000 grn qazanmaq mümkün. Saytnı bu qadar adam oquması içün iç olmağanda onda çalışqn hadimler olmalı». Demek, netice böyle: kiçik bir sayt tek bir adamnı çalıştırta bile, em de 3000 grn (9000 rub.) – yaşamaq içün yeterli olmağanını er kes biledir. Onıñ içün oqulmağan saytta bir taqım mühbir ve muarrirlerni tutmaq mantıqsızdır.
Em de muarririyette qayd etkenleri kibi, saytlar yüksek neticelerni birden elde etmeyler. Yani, leyhanı başlamaq içün para kerek, ya da parasız çalışmağa azır olğanlarnı tapmaq lâzim. «CoбыTия KpыMa» saytı ekinci yoldan ketti.
Oquyıcılarnıñ yardımı
Şimdiki vaqıtta, akimiyet tarafından alğışlanmağan mühbirler yañı matbuat vastanı meydanğa ketirip, oquyıcılarnıñ parasına faaliyet etmege qarar aldılar. Bu sebepten İnternette sorav keçireler: «Qırımda mustaqil matbuat vastalarnıñ faaliyetine maliye destekni köstermege azırsıñızmı?» Sorav neticelerni bir aftadan soñ belli etmege qarar aldılar. O vaqıt teşebbüsçiler leyhanı ömürge keçirmek ya yoqmı, dep tüşünecekler.
Qayd etmeli ki, matbuat vastalarınıñ işini maliye cietinden desteklemek ğayesi qırımlı mühbirlerge ait degil. Bu yolnı bir sıra rusiyeli portlar çoqtan seçtiler. Misal içün, «Snob» internet saytı. Oquyıcılarğa para bergenleri içün kendi malümatlarnı, blog, izaatlarnı qaldırmaq, müelliflernen subetleşmege aq bereler. Ğarbiy saytlar da bu şekilde çoqtan çalışalar. Ukrainada bu usul bam-başqa çalışa: saytlar oquyıcılarnıñ yardım parasını toplap, Webmoney ya da «Privat-24» sisteması boyunca tölev tedbirlerini keçireler. Dnepropetrovs şeerinde çalışqan bu kibi saytlarnı körmek mümkün.
Aktsiyalarnıñ paylaşuvı
ATR telekanalı Qırım akimiyeti tarafından basqığa oğratıla. Baş yatırımcı Lenur İslâmov adden tış çezüv yolunı taptı. Mühbirler aktsioner cemiyetini meydanğa ketireler.
«ATR telekanalı, «ATR Group» açıq aktsioner cemiyetiniñ meydanğa ketirilüvi aqkqında haber ete ve istegen er kimni teessisçi ve birinci aktsioner olıp, qanun boyunca aktsiyalarnı satın almağa davet ete»,– dep bildirile kanalnıñ saytında.
ATR aktsiyalarnıñ bir danesi 1000 ruble etrafında, cemi olaraq 150 000 aktsiya satılışqa çıqarıldı.
Qayd etmeli ki, AQŞ ve Avropa içün bu yañı usullar degil. Amma, Qırım içün bu adden tış bir vaziyet.
Birinciden, Ğarpta adamlar özü aktsioner olmağa istekni bildireler. Ukraina ve Qırımda ise, bunı adamlarğa añlatmaq kerek. Em de, qırımlılar 90-ncı senelerniñ ortasında faaliyet etken «Yelena» firmasını hatırlaylar.
Ya yatırımcılarğa bu kerekmi? degen sual peyda ola. Bütün dünyada aktsiyalarnı alıp, kâr qazanalar. İç bir kimseniñ boş-boşuna yatırımcı olmağa istekleri yoq. Amma, qazançı olmağan matbuat vatsasınıñ parası qaydan kelsin? Çünki, misal içün sayt öz-özüni baqa bile, televideniye ise, paalığa tüşe, Qırımda şahsiy televideniye saipleri ya siyasetçiler ya da iş-adamları.
Yani, qırımlı yatırımcılar fedakârlıq kösterip, sadece sevimli kanalğa yardım köstermege isteyler.
Çetel grantlar
Daa bir çıqış yolu bar - çetel teşkilâtlardan grantlar alına. Bu para matbuat vastanıñ bir yılğa problemsiz yaşayışını temin etip olur edi.
Dünyada bir sıra donor teşkilâtları bar, bu cümleden «Vozrojdeniye» ve USAID teşkilâtı. Soñki ayları grant qazanıp çalışqan matbuat vastalarınıñ sayısı deñişmey qaldı. Evelden qazanğanlar faaliyetni devam eteler, başqalaı bu sırağa qoşulmadılar.
Reklamacılar ne vaqıt qaytacaqlar?
Bu sualni Qırım matbuat vastaları soñki yarım yıl içinde öz-özüne bereler. Biz ise, onı «MediaMarket», belli reklama agentligine berdik.
«Bizim fikirimizce, matbuat vastaları endi bitti-tükendiler. Baarden başlap, matbuat vastaları belli bir sebeplerden qırımlı reklamacılarnıñ episini coydılar, Ukrainadan kelgen sımarışlardan da quru qaldılar. Tek eki ay evelsi rusiyeli reklamacılar meraqnı köstergen soñ, biraz vaziyet eyileşti. Bir qaç neşirniñ saifesinde rusiyeli ticaret merkezleriniñ reklamasını körmek mümkün. Bu irmaq özenge çevirilecekmi ya yoq? Zanımızca, yoq. Qırımlı reklamacılar ise, Kremlniñ ğayelerine qol tutmağan mustaqil matbuat vastalarında reklamanı yerleştirmekten evel bir qaç kere tüşünirler», – dep aytalar «MediaMarket» agentliginde.
Bundan da ğayrı, agentlikte qayd etkenleri kibi, yarımadada Rusiyeniñ belli matbuat vastaları peyda olğan soñ, yerli media resurslar asıl reklamasız qalacaqlar. Yañı matbuat vastaları endi özleriniñ reklamacıları ile birlikte kelecektirler.
Onıñ içün ekspertlerniñ fikirince, faaliyetni devam ettirmek içün, qırımlı muarririyetler bayağı aqıllarını yormaq kerekler.


text:
Aqmescitte Şevçenko hatırasına miting teşkilâtçısı Leonid Kuzminniñ memuriy işinde apansızdan 44 saife peyda oldı. Bunı Qırım faali bazar künü, mart 29-da, Facebook saifesinde bildirdi.
«Bugün bildirüvni elde etim. Mahkeme memuriy işni ve itiraz arizasını Qırım Cumhuriyetiniñ Yuqarı mahkemesine yolladı. Amma böyle bir sual: mart 12 künü iş 18 saifeden ibaret olsa, bugün 62-den. Bu 44 saife qaydan alındı?», – yazdı Kuzmin.
Bu beyanatnı izaatlap, mitingniñ daa bir iştirakçisi Veldar Şukurciyev onıñ işinde de qoşma saife peyda olğanını bildirdi.
«Seniñ işiñ de mahkemeden soñ semirdimi?», – dep yazdı Şukurciyev.
Malüm olğanı kibi, Aleksandr Kravçenko, Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev mart 9 künü ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatıra aktsiyasında yaqalandılar.
Bundan soñ, mart 12 künü, mahkeme toplaşuvı keçti. Mında ukrain timsalleriniñ qullanuvı aqta qabaat seslendirildi. Faallerge 40 saatlik mecburiy iş belgilendi.


text:
Moskvada ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ «Gamer» filmi numayış etildi. Tedbir maqsadı onıñ qanunsız apiske alınmasına dünya cemaatçılığınıñ diqqatını celp etmektir. Filmni Moskvadaki Ukraina elçihanesinde kösterdiler, dep haber ete UNİAN.
Agentlikniñ malümatına köre, film köstermezden evel – Moskvada çalışqan Ukraina diplomatları, diger memleketlerniñ diplomatları, em de Moskvadaki ukrain diasporasınıñ vekilleri – küçük bir fleşmobnı keçirdiler.
Tedbir iştirakçileri RESPECT HUMAN DIGNITY #FreeSentsov yazısı ile beyaz kâğıtları ile foto çıqardılar
Rusiyede Ukraina işlerinen vaqtınca oğraşqan Ruslan Nimçinskiy hatırlattı ki, «belli bir» sebeplerden Sentsov Qırımda apiske alındı ve bu sene mayıs ayından berli Lefortovo apishanesinde buluna.
Mayıs ayında FSB hadimleri Aqmescitte Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı, em de Ukrainanıñ daa bir qaç vatandaşını yaqaladılar. Olarnı Qırımda terakt azırlanmasında qabaatlaylar.
Sentâbr 29-da Moskvanıñ Lefortovo rayon mahkemesi onıñ apis müddetini üç ayğa arttırdı – 2015 senesi yanvar 11-ne qadar. Oktâbr 24-te Moskva şeer mahkemesi Sentsovnıñ apis müddetini arttırmaq qararını doğru dep tanıdı.
B Mae coTpyдHиkи ФCБ зaдepжaли B CиMфepoпoлe Oлera CeHцoBa c AлekcaHдpoM KoлbчeHko и Heckoлbko дpyrиx rpaждaH ykpaиHы. Иx oбBиHяюT B пoдroToBke TepakToB B KpыMy.
29 ceHTябpя ЛeфopToBckий paйoHHый cyд MockBы BыHec пocTaHoBлeHиe o пpoдлeHии apecTa фиrypaHTy Ha Tpи Mecяцa – дo 11 яHBapя 2015 roдa. 24 okTябpя Mocropcyд пpизHaл зakoHHыM пpoдлeHиe apecTa CeHцoBy.


text:
Mayısnıñ 3-nde Ukrainada 2472 yañı COVID-19 hastası qayd etildi (ORDLO ve işğal etilgen Qırım ve Aqyar esaplanmay – QA).
Keçken künü 1325 adam hastahanege yatqızıldı, 7815 tedaviylendi ve 166 hasta öldi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Eñ çoq hasta Donetsk (324), Dnipro (220), Harkiv (191), Çerkası (253) ve Odesa (168) vilâyetlerinde qayd etildi.
Hatırlatamız, mayısnıñ 1-nde Ukrainada 5094 koronavirus hastası qayd etildi.
Ukraina Sağlıq saqlav nazirliginiñ malümatına köre, pandemiya vaqtında episi olıp Ukraina 2 milliondan ziyade insan koronavirusqa oğrağan, 1,68 milliondan ziyade tedaviylengen ve 44916 vefat etken.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ reisi Said İsmagilov dey ki, fevral 11 künü qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler Qırım musulmanlarını «terrorist» olaraq köstermek içün yapılğan. Bunı o, tintüvlerge oğrağan 12 insannıñ adını berip, Facebookta yazdı.
İsmagilovnıñ aytqanı kibi, tintüvlerden soñ 12 insannı yaqaladılar, eki insannı soñ azat ettiler.
«Bu qorquzuv dalğasınıñ maqsadı – Qırım musulmanlarını «terrorist» olaraq köstermek. Sorğularda olardan terroristik teşkilâtlarğa olğan alâqaları aqqında soraylar», – qayd etti Said İsmagilov.
Qırımtatar Milliy Meclisi qırımtatarlarğa qarşı ayırımlarnıñ yañı dalğası aqqında bildire. Bu aqta Meclisniñ Qırımda fevral 11 künü keçken tintüvlerniñ sebebinden aşkâr etken beyanatında aytıla.
Qırımnıñ Rusiye FSB idaresi tarafından «Hizb ut-Tahrir» terroristik teşkilâtında faaliyet» cinaiy işiniñ çerçivesinde dört insan yaqalanğan. Bunı akimiyet tarafdarı olğan «Krıminform» haber agentligine Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi.
Fevral 11 künü sabasından Qırımda qırımtatar faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirile. Uquq qoruyıcınıñ yaqalanuvı aqqında haber eteler. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı prokuraturağa çağırdılar. Uquq qoruyıcılar işbu vaqialarnı izaatlamay.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text: Başqortostan mosolmandarı üźäk diniä nazaratı xoquq haqlau orğandarı tarafınan qulğa alınğan Säid Bayburin diniä nazaratı imamı tigän mäğlümätte kire qaqtı. Diniä nazaratı räyese Nurmöxämät xäźrät äyteüensä, bıl mäğlümätteñ kem ösöndör fayźalı bulıuı ixtimal. Fäläq oyoşmahı wäkile Säid Bayburin imam tügel häm Başqortostan mosolmandarı diniä nazaratında räsmi ber wazifala bilämäne tip belderźe Azatlıq radiohı xäbärsehenä Nurmöxämät xäźrät. Säid Bayburin 16-sı may qulğa alınğaynı. Militsiya xeźmätkärźäre unıñ maşinahın tikşergändä 400 gramlıq trotil häm geroin tapqaynı. Xoquq haqlau orğandarı trotildıñ nindäy maqsattar ösön täğäyenläneüe turahında xäbär itmäy.


text:
Ukraina Tışqı işler nazirligi Qırımnıñ siyasiy mahkümi, qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri İlmi Umerovnıñ 60 yıllığını tebrikledi.
Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ spikeri Maryana Betsa avgustnıñ 3-de Twitterde İlmi Umerovğa sağlıq tiledi.
«İlmi Umerovnıñ yubileyi hayırlı olsun! Küç ve sağlıq tileymiz. İşğalcini beraber yeñermiz», – dep aytıla hayırlavda.
İlmi Umerovnı Rusiye advokatları Nikolay Polozov ve Mark Feygin de hayırladılar, olarnıñ fotoresimini qırımlı Zair Smedlâyev derc etti.
Rusiye uquq qorçalayıcısı Aleksandr Podrabinek Facebookta Umerovnıñ 60 yıllığını tebriklep, İlmi Umerov «vatanı yat bir memleket tarafından işğal etilgenine baqmadan, yubileyini tuvğan toprağında qayd ete», dep yazdı.
Cumaaqşamı künü, avgustnıñ 3-de, İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, İlmi Umerov 60 yıllığını dost ve meslekdeşlerinen qayd etecek.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı. Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.


text:
Respublikala mäsettärźän aqsa urlau osraqtarı yışaya. Azatlıq radiohın tıñlausılarğa mäğlümder, yañıraq Büzdäk mäsetenä töşöp, enäyätse ber nisä meñ hum aqsanı alıp kitkäyne. Asıqlanıuınsa, bur Tatarstan keşehe bulğan.
Oşonday uq waqiğa Äbyälildä terkälä. Äbdelmämbät auılında 4 – se sinıfta uqığan malay dini yorttan aqsa urlağan. Bäläkäy enäyätsene asıqlau qıyın bulmağan. Unı urındağı xalıq kürep qala. Tap oşo waqiğa aldınan rayon mäktäptärendä balalar arahında enäyätselekte iśkärteü buyınsa saralar uźğarılğan bulğan. Añlatıu eştärenän huñ malay köpä-köndöź mäsetkä kerep, unan xäyergä yıyılğan baqırźarźı sälderä. Tik aqsa küp bulmay- 200 täñkä samahı.
Respubliqala dini yortarğa bäyle osraqtar samanan tış küp bula başlanı. baymaqta yorthoź qalğan ber keşeneñ sirkäüźän köl-kümer qaldırıuın İnde xäbär itkäynek.


text:
Yuqarı Rada saylavlarından soñ Ukraina topraq bütünliginiñ ğayrıdan tiklenmesini ve ilhaq etilgen Qırım ve işğal etilgen Donbas regionlarınıñ Kyiv kontroli altına qaytarılmasını tezleştirmek içün bütün siyasiy küçler birleşmeli, dep bildirdi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, parlament saylavlarında Ukraina telükesizlik hızmetiniñ sabıq reisi İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqasınıñ cedvelleri boyunca iştirak etecek Refat Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında.
Refat Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Qırım ve Donbasnıñ işğal etilgen topraqları üzerinde Ukraina kontroli temin etilse, «7 million insan rastkelgen yüzlernen ağır problemni al etmege kerek qalmaycaq».
«Em Qırımda, em de andan ketmege mecbur olğan insanlarnıñ onlarnen ve yüzlernen problemini er kün çezmege tırışa bilemiz. Amma Rusiyeniñ yarımada işğali devam etse, bu problemlerniñ qıyınlığı ve sayısı artacaq. İşğal – insanlar içün bahtsızlıq, repressiya, ayırım ve bir çoq diger zorluq çıqaracaq bir generator kibi», – dedi Çubarov.
İyülniñ 21-nde Ukrainada keçirilecek parlament saylavlarında 2014 senesinden soñ ilhaq etilgen Qırımdan esas Ukrainağa köçmege mecbur olğan siyasetçi, cemaat faalleri iştirak etecek. Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov saylavlarda Ukraina telükesizlik hızmetiniñ sabıq reisi İgor Smeşknonıñ «Küç ve namus» firqasınıñ cedvelleri boyunca iştirak ete.
Ukraina Yuqarı Radasına firqa cedvelleri boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ beş vekili namzet kösterecek: qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz (Petro Poroşenkonıñ «Avropa birdemligi» firqası), Meclis reisi Refat Çubarov (İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqası), Gayana Yüksel (Ukrainanıñ yeşiller firqası), Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası ve Abmecit Suleymanov («Ukraina Halq Areketi»).
Yuqarı Rada saylavlarına tek Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri namzet köstermey. Olarnıñ arasında – ukrain jurnalisti ve qırımtatar asıllı devlet erbabı, Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar («Ğroysmannıñ ukrain strategiyası» firqası), Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Umerov, «KrımSOS» teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva ve «VostokSOS» hayriye fondunıñ icra müdiri Aleksandra Dvoretskaya (üçü de Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ses» firqasından), qırımlı bloger ve dizayner Liza Bogutskaya (Volodımır Zelenskıynıñ «Halq hızmetçisi» firqası), qırımlı, Ukrainanıñ sabıq halq deputatı Andrey Sençenko («Aq küçü»), cemaat faali, göñülli, Qırımdan köçken Natalya Lütikova («Ukraina Halq Areketi»).


text:
Almaniya Ukraina vatandaşları içün çoq müddetli viza parasını lâğu ete.
Bu aqqında Azatlıq Radiosı Ukraina tışqı işler nazirligine esaslanıp bildire.
«Almaniya Federati Cumhuriyeti 2014 senesi noyabr 1-den itibaren emek, oquv, qoranta quruv ve diger maqsatlarda milliy devamlı viza resmiyleştirilmesi içün paranı lâğu etti. İşbu qarar yalıñız Ukraina vatandaşları içün Ukraina nazirler şurasınıñ «Almaniya Federativ Cumhuriyeti vatandaşınıñ Ukrainağa kirmek içün devamlı viza resmiyleştirilmesi aqqında» № 1016-r 22.10.2014 buyruğına köre qabul etildi», – aytıla beyanatta.
Ukraina tışqı işler naziri Pavlo Klimkin bu vizalarnı turistik vizalardan farq etmege çağırdı.
«Almaniya Ukraina vatandaşları içün devamlı milliy viza parasını lâğu etti. Müim bir adım. Lâkin farqına barıñız: bu bedava şengen degildir», – dep qayd etti o.
MİD malümatına köre, Almaniya Latviya, Litva, Estoniya, Slovakiya ve Poloniyadan soñra üç aydan ziyade müddetlik vizalarnı resmiyleştirüv parasını lâğu etken Avropa Birliginiñ altıncı memleketi oldı.


text:
BMO Atom tikşerenü törkeme Tähranda
TÄHRAN -- Berläşkän Millätlär oyışmasınıñ atom tikşerenü törkeme, İran atom programı nizağı mäsäläse xaqında söyläşer öçen bügen Tähranga kilde. İrannıñ, Vianada urnaşqan Xalıqara Atom Energiä İdaräsendäge wäkile bu xaqta Fars xabär agentlığına belderde. Anıñ belderüençä tikşerenü törkeme İranda 3 kön qalaçaq. İran belän Xalıqara Atom İdaräse arasında Avgust ayında, atom tırışlıqları tiräsendä çıqqan sorawlarğa cäwap qaytaru öçen ber tarix belgeläw turında kileşü bulğan ide. Xalıqara Atom idaräse uzğan ay çığargan xisabında, İran qaysı ber mäsälälärdä İdarä belän xezmättäşlek kürsätä - läkin tulısınça tügel dip beldergän ide.


text:
Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı ukrainlilerniñ kelecek nesilleri qaytarıp olacağı aqqında fikrini bildirdi. Bunı o, salı künü, dekabr 30-da, matbuat-konferentsiyasında ayttı, – haber ete UNİAN.
«Qırım ile bağlı geosiyaisiy bir cevap yoq. Yani, Qırımnıñ tez sürette qaytarılacağı boyunca cevap şimdilik yoqtır», – dedi Arseniy Yatsenük.
O, Qırım Ukraina toprağı olğanını da qoşıp ayttı.
«Allah bizge yardım etse, epimiz Qırımnıñ qaytarıluvını körermiz. Aks alda, bunı bala ve torunlarımız yapar», – dedi Yatsenük.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina tasil ve ilim nazirligi Dnepr, Lviv, Kyiv, Zaporijjya, Mıkolayiv, Harkiv ve Odessanıñ 35 dane aliy oquv yurtı esasında, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdan kelgen abituriyentlerniñ oquvğa kirmesi içün, sadeleştirilgen tasil merkezleri açmaq niyetinde.
Bu aqta bir kün ögüne keçken matbuat brifinginde Ukraina tasil naziri Liliya Grineviç beyan etti.
«Eger olarnıñ (abituriyentlerniñ –QA) Ukrainadan alınğan tasilni tasdıqlağan vesiqası olmasa ve olar tışqı mustaqil teslevde iştirak etmegen olsalar, o zaman 2016-2017 seneleri olğanı kibi biz «Qırım-Ukraina» merkezleri açacaqmız», – dep bildire Grineviçniñ sözlerini «İnterfaks-Ukraina».
Merkezler 2018 senesiniñ sentâbr ayına qadar çalışacaq, dep qayd ete o. Anda abituriyentler «tasil deklaratsiyası» toldurıp, angi fenlerni ögrengenlerini yazğan soñ, üç aylıq kurslarnı bitirip, tasil alğanı aqqında vesiqa alabileler.
«Ondan da ğayrı, aliy oquv yurtına oqumağa kirmek içün olar ukrain tili, Ukraina tarihı, zenaatınen bağlı imtian bermek kerekler», – dep qayd etti nazir.
Daa evel haber etilgeni kibi, 2017 senesi Qırım ve nezaret tışında qalğan Donbass territoriyasından kelgen abituriyentler TMT (VNO) keçmeden, «Qırım-Ukraina» ve «Donbass-Ukraina» merkezleri yardımınen ukrain aliy oquv yurtlarına oquvğa kirmege nail olğan ediler.


text:
Xanchjou
Xanchjou — Qıtaydın' shıg'ıs bo'legindegi qala, Chjetszyan provinsiyasının' administrativ orayı. Xalqı sanı 606,1 mın'. Adam (1998). Transport jolları tu'yini. Shıg'ıs Qıtay ten'izi qırg'ag'ındag'ı, Fuchuntszyan da'ryası ha'm ullı kanal boyındag'ı iri port. Jipek sanaatı orayı. Mashinasazlıq, ximiya, Metallurgiya rezina, aynashisha, sement, teri sanaatı ka'rxanaları bar. Shay qayta islenedi. Eksport ushın bambuk buyımlar ha'm jipekshilik tovarları islep shıg'arıladı. u'niversitet bar. Klimat kurortı. Qalag'a 6-a.de tiykar salıng'an. 1129—1279 jıllarda qubla Sun patshalıg'ı paytaxtı bolıp, Linan dep atalg'an. Mong'ollar istilası waqıtında wayran qılınıp, 1356 jılda qayta qurılg'an. Arxitekturalıq esteliklerden Sixu ko'linin' arqasında, Gushan tawı bawırında worta asirlerde qurılg'an bog'arxitekturalıq ansambli, ja'nede, budda iba'datxanası, pagodalar saqlang'an. Turizm tarawı rawajlang'an.


text:
Qırımda Küçük Özen kurort qasabası bir aftadan berli ışıq ve qızdıruvsız qala. Qasaba sakinleriniñ mektübini Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksenov fevqulâde vaziyetniñ yoq etilmesi boyunca ştabnıñ toplaşuvında oqudı.
«Işıq ve qızdıruvsız. Tünevin deputatlar keldi, inkognito, sakinlerge bildirmeden. Mobil ağı peyda oldı, olar ketkende, söndürildi. Qasabamızğa kelseñiz, tarif etilecek şeyimiz bar», – dep oqudı mektüpni Aksenov, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) mediaşirketi Rusiyedeki prezident saylavı ve prezident kampaniyası aqqında balanslı ve doğru haberler taqdim ete edi. Bunı şirketniñ vekili Martins Zvaners, Rusiye Federatsiya Şurasınıñ azası Andrey Klimovnıñ, Rusiye prezidenti saylavı esnasına yer alğan çetel kütleviy haber vastalarınıñ qarışuvı aqqında iddialarını izalarken bildirdi.
«RFE/RL haber hizmetleri, bütün namzetler ve problemalarnıñ keniş surette aydınlatılmasını teklif etip, Rusiyedeki prezident saylavı ve kampaniyası aqqında balanslı ve adaletli haberni temin etti», – dedi Zvaners.
Bunıñ arfesinde komissiyanıñ reisi Andrey Klimov «RİA Novosti» agentligine, Azatlıq Radiosınıñ rus hizmeti ve onıñ Krım.Realiyi, Kavkaz.Realiyi, Sibir.Realiyi ve İdel.Realiyi leyhaları; «Golos Ameriki», «Nastoyaşçeye vremâ» telekanalı, Doutsche Welle, BBC ve IFR radiostantsiyası, ve bunıñ kibi de «Meduza» ve «Eho Kavkaza» radiostantsiyası Rusiyedeki prezident saylavına tesir etmege tırıştılar, dep bildirdi.
Mart 18-de Rusiye ukümeti ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavını keçirdi. Vladimir Putin altı yıllıq muddetke ğayrıdan saylandı.
Mart 19-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda keçirilgen saylavnıñ neticelerine «sıfır derecesinde» ve «uquqiy neticeleri olmaycaq», dedi.
Ukraina Yuqarı Radası mart 22-de ilhaq etilgen Qırım territoriyasında Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında qarar içün rey berdi. Munasip qarar içün kerek olğan 226 yerine 255 halq deputatı rey berdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Meşur qırımtatar yazıcısı, muarrir, terciman Ayder Osman 1938 senesi Qırımda Beşkurtka-Vakıf köyünde dünyağa keldi. Semetdeşlerinen beraber 1944 senesi mayısta yarımadadan sürgün etildi. Öz eserlerinde belli olmağan süjetler ve Ekinci cian cenkiniñ belli olmağan qaramanlarınıñ adlarını aydınlatqan edi.
Sürgünlikten soñ tüşken Özbekistanda Ayder köy mektebinde oqudı, soñra Margilan pedagogika tehnikumında tasil aldı. Belli bir müddet oca olıp çalıştı, 1957-1960 seneleri ise Sovet ordusında askerlik yaptı. O, jurnalistikanen meraqlanıp, ordudan qaytqan soñ Taşkent devlet universitetiniñ jurnalistika bölügine oqumağa kire.
Universitetni bitirgen soñ «Lenin bayrağı» qırımtatar gazetasınıñ muarririyetine işke qabul etile. Mında bölük reberi olıp çalışa, 1979 senesinden başlap ise «Yıldız» qırımtatar mecmuasınıñ mesüliyetli kâtibi ola. Altı yıldan soñ Ayder Osman «Yıldıznıñ» baş muarriri ola.
Ayder Osman – ikâye, öçerk ve povest cıyıntığınıñ müellifidir: «Emceñden selâm» (1972), «Tanış közler» (1975), «Yıllar ve dostlar» (1981), «Ösüv basamaqları» (1984), «Tutuşuv» (1988). O, bir sıra edebiy-publitsistik eser yazdı. Ömürniñ soñki yıllarında «Agent», «Qaytuv» povestleri ve «Ayedin» pyesası çıqtı.
Bundan ğayrı, Ayder Osman bir sıra nesirci, şair ve dramaturgnıñ eserlerini rusça ve özbekçeden qırımtatarcağa, em de qırımtatarcadan rusça ve özbekçege tercime etken edi.
«Yıldız» mecmuasınıñ muarririyeti Qırımğa qaytqan soñ Ayder Osman baş muarrir olaraq köçüv, yerleşüv, maliye ve neşir işlerinen oğraşqan edi. Avdet qıyınlıqları ve devamlı hastalıq sağlığına büyük zarar ketirgen edi. 1997 senesi iyün 20-de Ayder Osmannıñ yüregi toqtadı.
Osmannıñ eserlerinden birini hatırlayıq – «Halq intiqamcıları». Eser tarihçı ve cemaatnıñ davalaşqan mevzuğa bağışlana. Povest Ulu Vatan cenki yıllarında duşmannıñ arqasında küreşken ve zaferge isse qoşqan partizanlar aqqında. Eser vesiqalar ve halq intiqamcılarınıñ hatıraları esasında yazılğan, bu sebepten emiyeti büyüktir.
Ekinci Cian cenki mevzusı SSCB zamanında edebiyat ve tarihçılıqta tsenzurağa oğrağan esas mevzulardan biri edi
Ekinci Cian cenki mevzusı SSCB zamanında edebiyat ve tarihçılıqta tsenzurağa oğrağan esas mevzulardan biri edi. Belli partizanlar, partizan areketleriniñ reberleri tarif etken hatıralar basılmaqtan evel sert bir tsenzuradan keçken edi. Ğalebeden soñ yıllar keçkeninen cenkke dair malümat boyalanğan bir tarihqa esaslandı, tarihiy kerçek meseleleri siyasiy diktat vaziyetinde bir kimseni meraqlandırmay edi.
Qırımda partizan areketiniñ tarihı – tarihnıñ dramatik saifelerinden biridir. Yazıcınıñ qayd etkenine köre, cenkniñ ilk yılları Qırımda beş partizan rayonı ve yigirmi doquz partizan taqımı bar edi. Er bir köy rayonı birer taqım bergen edi, büyük şeerler – ekişer-üçer taqım. İşğalciler kelgeninen partizan taqımları cenk areketlerine başladılar. Partizanlarnıñ duşmanğa qarşı küreşini merkeziy ştab idare etken edi. Faqat başından başlap evelden dağlarda yapılğan aşayt bazaları duşmannıñ eline tüşti, partizanlar açtan öle ediler ve aşayt malını almaq içün dağ eteginde olğan köylerge ene ediler.
Olar zor şaraitlerde bile gitlercilerniñ yüklü arabalarına ücüm etmege mecbur ediler. Bu vaziyette tek bir çare bar edi – Aqyar ile, Deñiz ordusı ve Qara deñiz flotu komandanlığı ile bağlanmaq. Amma bunı yapmaq ıntıluvları kün-künden neticesiz ola edi. Aqyarğa yol alğan bağcılar ya cebeden keçemeyip qayta ediler, ya da öyle de qaytmağan ediler.
Gitlerciler partizan areketi ile küreşte yeñilip, olar adiy ealige basqı yapa ediler
İşbu vesiqalı işniñ müim bir hususiyeti bar, müellif müim adlarnı ve Qırımnıñ mesken yerlerini hatırlamağa tırışa. Ayder Osman gitlercilerniñ işğal etilgen ealige nisbeten köstergen reinelerniñ fenomenini qayd etti. Partizan areketi ile küreşte yeñilip, olar adiy ealige basqı yapa ediler.
Ormanğa yaqın yerleşken dağ köyleriniñ sakinleri qorqu ile yaşağan, horlama ve azap çekken ediler. «Partizanlar bizni ura, bizler ise olarnıñ qoranta azalarını ve soy-soplarını esir alırmız. Orduda hızmet etken ya da partizan olğan ailelerniñ soy-sopları yoq etilecek», – faşistlerniñ planı bu edi.
Böylece, Yalta yoluna yaqın oturğan partizanlarnıñ on beş soyu yaqalandı – partizanlar tamam bu yerde bir qaç kere duşmannıñ avtokolonnalarına ücüm etken ediler. Olarnıñ arasında qorqu bilmez partizan Ablâmit Batırov ve onıñ qorantası, partizan Yakuşeviçniñ ömür arqadaşı, istihbarat partizanı Mihail Glazkritskiyniñ ömür arqadaşı, anası ve 17 yaşında oğlu, em de diger reineler bar edi.
Faşistler insan canınıñ eñ ince tellerine tiygen edi. Partizanlar gece-kündüz azap çekken ve öldürilgen eñ yaqın insanları, soy-soplarını tüşüngen ediler.
Ayder Osmannıñ povestinde bir çoq ad ve şahsiy ikâyeler mevcut. Misal olaraq, belli partizan İbraim Ametovnıñ ikâyesi. Ametov dağlarda partizanlıq yapıp, bir çoq cenk uruşında iştirak etti. On sekiz insandan ibaret gruppası ile beraber 100 kişilik faşist taqımları ve olarnıñ kolonnalarına ücüm etken edi.
Partizanlar duşmanlarnı yoq etip, farqlı yollar ile lagerge qaytqan ediler. Ulu Vatan cenkiniñ ilk künlerinde Aluşta firqa komitetiniñ avalesi ile İbraim Ametov dağlarğa ketip, partizan istihbaratçı taqımınıñ yolbaşçısı oldı.
O künden berli cesür qırımtatarınıñ cesaretine dair efsaneler bütün Qırımğa tarqaldı. Ametovnı öldürgen kişige gitlerciler bir qaç kere büyük bir bahşış ediye etken ediler. İşğalciler onı bir qaç kere ölü ve asılğan ilân etken olsa da, o, sağ qala edi. Amma qorantasını qoruyamadı...
Cesür halq intiqamcısını yeñip olamağan gitlerciler onıñ ömür arqadaşı Sare ve küçük balları – Server, Eskender ve Esmanı tutıp öldürdiler.
Bir çoq kere «asılğan» ve «qurşunğa tizilgen» partizan İbraim Ametov tuvğan Aluşta ve Qırımnıñ azat etilmesini kördi, soñra ise halqınen beraber sürgün etildi, uzun yıllar ğurbette yaşadı.
Almanlar Tavbadraq (Skalistoye) köyüniñ er üçünci sakinini qurşunğa tizdiler, köyni yaqıp çıqtılar. Bunı ögrengen soñ Muratov, Gruzinov ve Krapivnovnıñ yolbaşçılığında üç partizan taqımı köyge yol aldı. Olar cezalandırğanlarnıñ garnizonını yoq ettiler. Tavbadraq cenk basqınında partizanlar Vaap Anafiyev, Üsein Müedinov, Ablâkim Lümanov, Abdul Ablayev, Ablâkim Kadırov, Server İbraimov, Enver Osmanov ve digerleri büyük cesaret kösterdiler. Sağ qalğan köy sakinleri partizanlarnen beraber dağlarğa kettiler.
Yazıcı Ayder Osman sayesinde bizler cenkniñ facialı künlerini hatırladıq.
Eñ deşetli cenkniñ kerçek tarihını adım-adım, bütün adlarnı aytıp ğayrıdan tiklemek kerekmiz.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain-PEN klubınıñ azası
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarrririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Aqmescitte İosif Stalinge hatıra tahtasını qoyacaqlar. Bu kibi teşebbüs RF Kommunistik Partiyasınıñ Qırım bölügine ait. Hatıra tahtası Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım cumhuriyet komitetiniñ binası ögünde yerleştirilecek. Tantanalı açılış tedbiri mayıs 8 kününe planlaştırıla, – haber ete «Krım Media» saytı.
RF Kommunistik Partiyasınıñ Qırım bölüginiñ birinci kâtibi Oleg Solomahin aytqanı kibi, hatıra tahtası İosif Stalinniñ Aqmescitke 1945 senesi fevral 4-11 künleri Yalta konferetsiyasına kelgenine bağışlanacaqtır.
Şusı meraqlı ki, evel Qırım kommunistlerine bu kibi tahtanı qoymağa izin berilmegen edi, olar yañı yerni qıdırmağa mecbur oldılar.
Qırımda, Yalta civarındaki Livadiya sarayı yanında fevral 5 künü 1945 senesi Yalta añlaşmalarını qabul etken SSCB, AQŞ ve Büyük Britaniya yolbaşçıları Stalin, Churchill, Rooseveltniñ abidesi açıldı.
Zurab Tsereteli Rusiye eykeltraşnıñ Yalta konferentsiyasınıñ 70 yıllığı munasebeti ile 10 tonnalıq abidesini açtılar.
Tenqitçilerniñ fikrine köre, qırımtatarlarnıñ toprağında Stalinge abide qoymaq – ahlâqsızlıqtır, çünki 1944 senesi Stalin halqlarnıñ sürgünligi aqqında emir çıqarğan edi.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ vatandaşlıq qamaçavı boyunca teşebbüsçilerinden biri Mustafa Cemilev aytqanı kibi, evel aktsiya idarecisi Lenur İslâmovnıñ ilân etken Qırımnıñ deñiz qamaçavı imkânsızdır.
Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Birinciden, bütün Qırımnıñ deñiz qamaçavı – imkânsız, bu içün arbiy gemilerniñ olması kerek, ve, bunı tek NATO ete bile, mütenasip qarar olsa», – dedi Cemilev.
O şunı da qayd etti ki, söz elastı yolları boyunca bitaraf suvlardan kelgen mahsulatnıñ ciddiy nezareti aqqında kete edi
«Bunı nasıl yapmaq mümkün olğanı ile bağlı 3-4 leyha taqdim etilgen edi. Maña imkânsız körünseler de, olar bardır», – dedi Cemilev.
Lenur İslâmov Qırım deñiz qamaçavınıñ 2015 senesi soñunda 2016 senesi başında başlanacağını tahmin etken edi. Yarımadanıñ mal qamaçavını faaller 2015 senesi sentâbr 20-de başladılar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğal etilgen Keriçte yerli sakinler Nefaqa fonduna barıp, nefaqa kelmegeniniñ sebebini ögrenmege isteyler. Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, bir çoq nefaqacı, em arbiy, em de adiy, aynıñ başında para alacaq olsa da, alâ daa alamadı.
Nefaqa bergen poçta bölükleri adamlarnı Nefaqa fonduna yollay. Lâkin adamlar olarnen bağlanıp olamaylar.
«Er yerde qısqa düdük. Bizler Aqmescitke bile telefon açtıq. Anda da cevap yoq», – dep şikâyet etti Keriç nefaqacılarından biri.
Nefaqa fondunıñ idaresi salı künü vaziyetni añlatmayıp, bilgisayar bozulgğanından sebep tam malümat beremegenini bildirdi.
Bazı kütleviy haber vastası haber ete ki, nefaqa yalıñız Keriçte degil, Aqyarda da berilmedi, çünki Nefaqa fondunıñ yanvar 1-12 künleri tatili bar edi.


text:
Rusiyeden Qırımğa qoyulğan energetik köpürniñ birinci yolağı quvetniñ tek aşğariy seviyesini teminley. Yarımadada elektrikniñ iqtisat rejimi saqlanıla.
Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde Ukraina energetika ve yaqarlıq naziriniñ sabıq muavini Vadim Ulida bildirdi.
«Tünevinki birinci nevbetniñ işlettirilmesi, ne vaqıt devamında çalışacağını bilmeyim, energetik bağlılığını al etmez. Çünki bizge 100-200 megavatt kele – Qırımğa kerek olğan quvetniñ 20%. Amma dispetçerniñ işini az buçuq yengilleştirir ve Qırım energetiklerine yarımadada energiyanı tarqatmağa imkân berir. Amma ciddiy iqtisat rejimi saqlanır», – dedi o.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti. Rusiye energetika naziri Aleksandr Novak aytqanı kibi, 100 MVt miqdarında elektrik energiyasınıñ aqımını dekabr 3 künü tarqatırlar, ekinci 100 MVt kelecek künü toplanır.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımda cuma künü Rusiyeden daa 300 generatornıñ kelmesini bekleyler. Bu afta andan endi o qadar generator ketirilgen edi.


text:
Eski Ay-Serez (1945 senesinden soñ – Mejdureçye) köyüniñ şimaliy-şarqında Tomaqların Qayası bar. Qarşısında ise Haşki Qaya tura. Aralarında kiçik, uzunlığı yalıñız doquz kilometr olğan Ay-Serez özeni bar. Etraftaki dağ caplarından yağmurdan soñ suv kelse, özende de suv ola. Olmasa ise, soñki yılları olğanı kibi, bu özen quru turıp, köyni ekige böle.
Ay-Serez yalısında insanlar ne vaqıt yaşap başladı tam olaraq belli degil. Bizans zamanında mında yaşağanlar bar edi. Vesiqalarğa köre, eñ çoq sakin 1914 senesi Birinci cian cenki arfesinde bar edi – 1650 insandan çoq. Bir asırdan soñ ise Ay-Serezde 519 insan yaşadı.
Ğarbiy Sudaqnıñ eski köy manzaralarını fotoresimlerimizde baqıñız.


text:
Aprelniñ 2-nde, cuma künü Britaniya tarafınıñ teşebbüsinen Ukraina Mudafaa naziri Andriy Taran ve Büyük Britaniya Mudafaa meselelerinden devlet kâtibi Ben Uolles telefondan laf ettip, Donbas, Qırım ve Ukraina-Rusiye sıñırındaki vaziyetni muzakere ettiler.
«Rusiyeniñ artqan tecavuziy davranması ve belki de yaqınlaşqan bir kerginlik aqqında aytamız. Büyük Britaniyanıñ Ukrainağa bildirgen destegine yüksek qıymet keskenimizge baqmadan, diqaqtnı ve ertalaflama areketleriñizni eki qat arttırmağa çağramız. Dünya toplulığı Rusiyeni halqara uquq mıntaqasında tutmalı», – Ukraina Mudafaa nazirligi Tarannıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Qayd etilgenine köre, Ben Uolles Büyük Britaniyanıñ Ukrainanıñ suvereniteti, topraq bütünligi ve mustaqilligine destegini tasdıqladı.
Bundan ğayrı taraflar telükesizlik ve mudafaa saasında işbirlikniñ arttırılmasını da muzakere ettiler.
Ukraina Milliy telükesizlik ve Mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danılov, Donbastaki vaziyet sebebinden Prezident ofisinde küç organları ve istihbarat hadimlerniñ iştiragi ile qapalı oturış olıp keçkenini bildirdi.
Ukrainanıñ BMT-daki missiyası, BMT-nıñ Telükesizlik Şurasını Donbastaki vaziyetniñ kerginleşmesi ve Rusiyeniñ Qırımda, şarqta ve memleketniñ sıñırında arbiy bulunuvını arttırması aqqında haberdar etkenini bildirdi.
Beyaz ev ABD prezidenti Joseph Biden ve Ukraina devlet başı Volodımır Zelenskıy telefondan laf etkenlerini resmiy tasdıqladı ve Amerika devlet başı «Rusiyeniñ Qırım ve Donbastaki devam etken tecavuzı qarşısında Ukrainağa» destegini tasdıqlağanını bildirdi.
ABD Mudafaa naziri Lloyd Ostin, Rusiye tecavuzı kerginleşken taqdirde Birleşken Devletler Ukrainağa qoltutmağa azır olğanı bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, «Rusiyeniñ vaziyetni kerginleştirüvi soñki yıllarda eñ büyük ola», dep bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, «Rusiye Federatsiyası ateşsiz rejimge sadıq olğanını isbatlamağa istemeyip», Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda vaziyetni muntazam sürette kerginleştire.
Budan ğayrı o, OSCE baş kâtibi Helga Schmid telefonda laf etip, «Rusiye, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda telükesizlik vaziyetini muntazam sürette kerginleştire», dep haber etti.
Bu afta Ukraina Silâlı Quvetleri Baş ştabınıñ yolbaşçısı Ruslan Homçak bildirdi ki, martnıñ başında Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye Ukraina sıñırına ordusını çeke.
Ukraina Silâlı quvetleri Arbiy deñiz küçleriniñ komandanı Oleksiy Neijpapa, yedi yıl devam etken Qırım işğali vaqtında Rusiye Qara deñiz flotunıñ gemi ve suvastı gemi erkânı 45% arttı, dep bildirdi.
Mart ayında yarımadada Rusiye arbiyleriniñ muntazam talimleri keçirildi. Rusiye Mudafaa nazirligi martnıñ 16-nda Qırımda Opuk poligonında başlağan Ava desant ordularınıñ taqım ştab talimleri aqqında bildirgen edi.
2014 senesinde Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye yarımadada muntazam surette arbiy talimlerni yaptıra. Ukrainanıñ Baş ştabında, Rusiyeniñ Qırımdaki areketlerine qanunsız deyler.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.