text:
Algoritm
Algoritm - berilgen nátiyjege erisiw ushın etiliwi kerek bolǵan anıq kórsetpeler izbe-izligi. Algoritm keń mániste tek kompyuterge tiyisli termin bolmay, bálki ol jaǵdayda berilgen kórsetpelerdi atqara alıwshı hár qanday zatqa oid bolıp tabıladı.
Algoritm, algoritm - málim bir túrge tiyisli máselelerdi sheshiwde isletiletuǵın ámellerdiń arnawlı bir tártipte atqarılıwı haqqındaǵı anıq qaǵıyda (programma ). Kibernetika hám matematikanıń tiykarǵı túsiniklerinen biri. Orta ásirlerde o'nli sanaq sisteması boyınsha tórt arifmetik ámel atqarılatuǵın qaǵıydanı Algaritm dep atawǵan. "Bul qaǵıydalardı matematikaǵa 9 -asirde al-Xorezmiy tárepinen kiritilgen. Evropada bunday qaǵıydalar onıń tuwılǵan jurtına salıstırǵanda latınshalastırılgan (Algoritmus yamasa Algorithmus formasında "algorizm" delingen), keyinirek " algoritm" ga aynalǵan" (akademikalıq A. N. Kolmogorov). Pánge " Yevklid algoritmi", " G'iyosiddin Koshiy algoritmi", " Laure algoritmi", " Markov algoritmi" dep atalıwshı algoritmlar málim. Algoritm túsinigi barǵan sayın keńeyip barıp, kibernetikaning teoriyalıq hám logikalıq hasası esaplanǵan algoritmlar teoriyası payda boldı. Ózbekstan Respublikasında bir neshe ilimiy izertlew mákemeleri hám esaplaw oraylarında Algoritmnan paydalanıw salasında nátiyjeli jumıslar alıp barılmaqta. Mısalı Ózbekstan Pánler akademiyası " Kibernetika" ilimiy islep shıǵarıw birlespesinde, Ózbekstandaǵı barlıq universitetlerde, Tashkent mámleket texnika universitetinde, Ózbekstan Respublikası Makroiqtisod hám statistika ministrligi qasındaǵı Esaplaw orayı hám basqa mákemelerde alıp barılıp atırǵan jumıslar buǵan mısal bóle aladı.
Atama tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
"Algoritm" termini ataqlı matematikalıq, jerlesimiz Al-Xorezmiy atı menen baylanıslı bolıp, onı lotinlashtirilishi bolıp tabıladı. Bizge málim bolǵan eń áyyemgi algoritm bul Yevklid algoritmı bolıp tabıladı. Algoritmlar teoriyası, ásirese, XX asirde júdá rawajlanıp, ol menen Tyuring, Post, Chyorch, viner, Markov, Kolmogorov sıyaqlı joqarı ilimpazlar shuǵıllanıwǵan.


c: text/html

text:
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan oktâbr ayında Rusiyeni ziyaret ete bile, dep ayttı Kremlniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat kâtibi aydınlatqan malümatnı Rusiye devlet haber agentlikleri derc ete, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Türkiye prezidentiniñ ofisi planlaştırılğan ziyaret aqqında bildirmey.
Tünevin Kreml oktâbrniñ 15-nde Erdoğan ile telefon subetinde Putin onı eñ yaqın vaqıtta Rusiyege davet etti, ve Türkiye prezidenti davetini qabul etti, dep qayd etti.
Berilgen malümatqa köre, telefon subeti vaqtında Türkiyeniñ Suriye şimali-şarqında oktâbrniñ 9-nda başlatqan tedbirleri laf etildi.
Kremlniñ bildirgenine köre, subet vaqtında Putin Türkiye-Suriye sıñırındaki gumanitar vaziyetni şikâyet etip, Türkiye ve Suriye ükümet quvetleri arasında çatışma olmamalı, dep qayd etti.
ABD prezidenti Donald Trump Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile Suriye şimalinde ateş toqtatılması aqqında añlaşmaq içün prezident muavini, devlet kâtibi ve milliy telükesizlik meseleleri mesleatçısını Ankarağa yolladı.
Türkiye prezidenti olarnıñ maqsadı Suriye şimalinde «kürt aydutları» ve «İslâm devleti» gruppirovkasınıñ azalarından boşaltılacaq «telükesizlik alanını» meydanğa ketirmek ola, dep bildirdi. Ankara kürt cenkçilerni «terrorist» dep saya.
Bundan evel ABD küçleri Suriyeniñ Türkiye ile sıñırındaki rayonlardan ordularnı çıqarmağa başladı. Bundan bir qaç saat ögüne Washington Türkiyeniñ Suriye şimali-şarqında kürt quvetlerine qarşı tedbirlerden çette qalacaq, dep ilân etken edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile telefonda laf etip, Rusiyeniñ Keriç boğazında Ukrainağa qarşı yapqan «istilânıñ ters areketleri» ve Ukrainada cenk vaziyetiniñ ilân etilmesi aqqında malümat berdi.
Poroşenko, Türkiye prezidentini Ukraina deñizcileri ve gemilerini azat ettirmek içün Rusiyege basqı quvetleştirmesine çağırdı.
Türkiye prezidenti Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâiy areketlerini takbih etti, dep haber etile Ukraina prezidentiniñ resmiy saytında.
Subetdeşler Türkiye prezidenti Buenos Aireste G20 sammitinde Ukraina meselesini köterir, dep añlaştılar.
Türkiye prezidentiniñ saytında Ukraina prezidenti ile kerçekleştirgen telefon subeti aqqında haber etilmey.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Amerikanıñ NBC telekanalına bildirdi ki, NATOnıñ bir qaç gemisi Qara deñizge umumiy telükesizlik maqsadınen kirse, Ukrainağa büyük destek kösterilir.
Ukraina Adalet nazirligi FSB tarafından esir alınğan Ukraina askerlerini qorçalamaq içün Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etti.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Noyabrniñ 27-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutılğan 24 Ukraina askerinden 12-sini apiske aldı. Noyabrniñ 28-nde Qırımdaki mahkeme 3-ünci rang kapitanı Volodımır Lısovıy ve Ukraina telükesizlik hızmetiniñ hadimi Andriy Draçnı eki ayğa, 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar, apiske aldı. Mahkeme oturışuvı devam ete.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Ukrayina Mudafaa naziri Oleksiy Reznikov, Rusiye ordusı alâ daa Hersondadır, keri çekilüv içün olarğa eñ azı bir afta vaqıt kerektir, dep bildirdi.
Reuters-ke bergen izaatında Reznikov bildirdi ki, RF-nıñ Herson vilâyetinde 40 biñ arbiyi bar, keri çekilüv ilân etilmesine baqmadan, şeerde, şeerniñ civarında ve Dnipro özeniniñ ğarp yalısında alâ daa quvetleri bar.
"Bu quvetlerni bir-eki künde Hersonda çıqarmaq o qadar qolay degil. Eñ azı bir afta vaqıt kerektir", - dedi o.
Aynı zamanda nazir, Rusiyeniñ areketlerini tahmin etmek qıyın ve Kıyivniñ öz planları olğanını qayd etti.
Reznikov, tahmin etti ki, Moskva aynı şekilde bir qaç ay içinde işğal etilgen qomşu Zaporijjâ viletindeki bölüklerini quvetleştire bile.
Noyabrniñ 9-nda Rusiyeniñ Ukrayinadaki işğalci quvetleriniñ komandanı general Sergey Suvorkin Rusiyeniñ mudafaa naziri Sergey Şoyguğa Herson vilâyetindeki ordunı Dnipronıñ sol yalısına çekmge teklif etti.
Herson Rusiye ordusı tarafından martnıñ başında işğal etildi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina Nazirler Kabineti
Ukraina Nazirler Kabineti — Ukrainada nazirlerniñ şurası, Ukraina icraiy akimiyetiniñ meslekdeşlik, baş teşkilâtı. Ukraina Nazirler Kabineti Ukraina Prezidenti ve Ukraina Yuqarı Şurasına ögünde mesüliyetli olıp, Ukraina Anayasasında tayin etilgen sıñırlarda Ukraina Yuqarı Şurasınıñ nezareti altında buluna.
FaaliyetDeñiştir
Ukraina Nazirler Kabineti öz faaliyetinde Anayasa ve Ukraina qanunlarına, Ukraina Prezidentiniñ fermanlarına ve Ukraina Yuqarı Şurasınıñ qanunlarına esaslana. Ukraina Nazirler Kabinetiniñ terkibinde Ukraina Baş Naziri, Baş Naziriniñ birinci muavini, Baş Naziriniñ beş muavini, nazirler. Ukraina Nazirler Kabinetiniñ faaliyetini Ukraina Nazirler Kabinetiniñ Kâtibiyeti temin ete.
OturışlarDeñiştir
Ukraina Nazirler Kabinetiniñ oturışları Baş Naziri tarafından çağırılıp, ekseriyeten er çarşenbe künü keçirile. Ondan ğayrı, Baş Nazir nevbetten tış oturışnı çağıruv aqqında qarar ala bile.
Nazirler Kabinetiniñ oturışlarında Baş Nazirniñ eñ çoq salâhiyeti bar. O, oturışlarda olmağanda, onıñ vazifelerini Baş Nazirniñ birinci muavini ala. Ukraina Prezidenti ve/ya da Yuqarı Şurasınıñ başı bulunması aqqında oturışnıñ başında bildirile. Oturışta Ukraina halq deputatları, Ukraina Baş prokurorı ya da onıñ muavini, İnsan aqları boyunca Yuqarı Şurasınıñ vekâletlisi, Milliy banknıñ başı ya da onıñ muavini, İnhizarğa qarşı komitetniñ başı, ve belgilengen nizamğa binaen Nazirler Kabinetindeki Ukraina Prezidentiniñ temsilcisi de iştirak ete bile.
- Buñı daa baqıñız: Ukraina baş nazirleriniñ cedveli and Ukraina baş naziriniñ muavini


text:
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi dekabr ayı devamında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili (taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi dekabr ayı devamında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içinde 3 tintüv, 2 tutuqlama, 15 hapiske aluv, 2 sorğu, 6 kere para cezasına mahküm etüv yer aldı. Bir kere fizik ve ruhiy sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine yetmek haqqı bozulğanı belli. Daha tafsilãtlıca esabatımızdan ögrenmek mümkün.


text:
Ukrainanıñ Viyanadaki halqara teşkilâtlar yanında daimiy temsilcisi Yevgeniy Tsımbalük martnıñ 18-nde OSCE Daimiy Şurasınıñ oturışında, «2014 senesi fevral ayınace, Rusiye Ukrainağa istilâsını başlamağance "Donbas ve Qırım halqları» aqqında iç bir kimse eşitmegen edi», dep ayttı.
«Rusiye Federatsiyasını Qırımnıñ qanunsız işğalinden, Qara ve Azaq deñizlerniñ arbiyleştirüvinden vazgeçmege ve Ukrainağa qarşı tecavuzını toqtatmağa çağıramız», – dep qayd etti Tsimbalük.
O, Ukraina Rusiyeniñ işgal etilgen topraqlarındaki siyasetini teqit ete, çünki bu keledejkte olarnıñ reintegratsiyasını mürekkepletire, dep qayd etti.
«Olar, Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarını integratsiya etmek içün avtoritar qanunlarnı, tilni, valütanı, bergi sistemasını ve devlet idaresiniñ bir çoq diger elementini tayin eteler. Biz bu qanunsız siyasetni takbih etemiz», – dedi o.
«Qırımda qırımtatar halqı faal şekilde rus işğaline qarşı turdı. Ve bu mevamları içün alâ daa cezalanalar, evlerinde qanunsız tintüvler keçirile, kütleviy tevqifler ve uzun müddetke apis etüvler», – dep qayd etti Ukraina temsilcisi.
Amerika Birleşken Devletleri Rusiye tarafından Qırımnıñ işğalini iç bir vaqıt tanımatscaq ve Ukrainanıñ şarqındaki tecavuzı içün ileride de onı mesüliyetke çekmege devam etecek. Bunı martnıñ 10-nda OSCE faaliyetine bağışlanğan brifing vaqtında ABD-niñ BMT-daki elçisi Linda Tomas-Grinfild ayttı.
İyül ayında BMT insan aqları Yuqarı komissarı Mişel Baçelet Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında maruzanı taqdim etip, yarımadada iskenceler ve söz serbestligi sıñırlavı devam etkenini bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov, noyabrniñ 27-nde işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına dair laflar uydurıla, dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina aq qorçalayıcı teşkilâtları gruppası halqara teşkilâtlarnı ve çetel devletlerniñ ükümetlerini «işğal etilgen Qırımda insan aqlarını muntazam sürette sert bir şekilde bozğan Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmelerine» çağıra.
Bu aqta aq qorçalayıcılarnıñ martnıñ 11-nde Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında yaşağan qırımtatarlarnıñ evlerinde Rusiye FSBsi keçirgen kütleviy tintüvleri ve insan tutuvlarınen bağlı beyanatında aytıla.
«Bu siyasetnen bağlı daa bir apis cezası kampaniyası, qırımtatarlarğa, hususan «Qırım birdemligi» teşebbüsiniñ faallerine qarşı yapıla. Qırımda kütleviy tintüvler dalğası başlandı ve qırımtatarlar muntazam sürette taqip etile», – dep aytıla beyanatta.
Aq qorçalayıcılar, Rusiye ükümetinden ve Kreml kontrolindeki Qırım akimiyetinden «tutulğan qırımtatarlarnı acele azat etmesini, Qırımda faallerni tutqan ve olarğa qarşı küç qullanğanlarğa qarşı operativ, semereli ve tarafsız tahqiqat yapmalarını, ve qabaatlılarnı mesüliyetke çekmelerini» talap ete.
Beyanatta aq qorçalayıcılar «ileride böyle areketlerniñ ögüni almaq, daa evel qanunsız tutulğanlarnı azat etmek ve qırımtatarlarnıñ taqibini toqtatmaq içün tedbir almağa da» talap ete.
«Qırımtatar halqınıñ vekilleri, hususan «Qırım birdemliginiñ» faalleri, Ukraina tarafdarı faalleriniñ taqip etilüvini toqtatmaq içün halqara teşkilâtlarnı ve çetel devletleriniñ ükümetlerini Rusiye ükümetine qarşı basqı yapmağa devam etmelerine çağıramız. Advokat, aq qorçalayıcı ve vatandaş faallerini taqip etmek içün terrorizm ve ekstremizm ile küreş qanunlarınıñ Rusiye tarafından qullanıluvını takbih etmege çağıramız», – dep aytıla aq qorçalayıcılarnıñ beyanatında.
Rusiye quvetçileri martnıñ 11-nde saba Bağçasaray ve Bağçasaray rayonında yaşağan qırımtatarlarnıñ evlerine tintüv keçirmege keldi, advokatlar kirsetilmedi.
Tintüvler çerçivesinde quvetçiler ATR telekanalınıñ jurnalisti Seytumer Seytumerovnıñ evine de keldi. O, 2017 senesinden berli esas Ukrainada yaşay. Jurnalist, quvetçiler silâ ve edebiyat qıdırdı, dep bildirdi.
Qırımlı aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyevanıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, martnıñ 11-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde Rusiye FSB hadimleriniñ teşebbüsinen bir sıra tahqiqat tedbiri başlatıldı. Yedi tintüv keçirildi, beş kişi tutuldı: Enver Mustafayev, Seytumer Seytumerov (tarihçı – QA), Osman Seytumerov, Amet Suleymanov, Rustem Seytmemetov. Olarnı FSB bölügine alıp ketkenler.
Advokatlarnıñ tarif etkenine köre, tutulğan dört qırımtatarı Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda terror teşkilâtı olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etkeninden şübheli sayıla. Bu aqta daa soñra Rusiye FSBsi de bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Prokuraturası ve Milliy politsiyası martnıñ 11-nde Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerden sebep cinaiy tahqiqat başlattı. Daa soñra müessise daa bir cinaiy tahqiqat başlatılğanını haber etti – tintüvlerden soñ qırımtatarlarnıñ tutulmasınen bağlı.
Ukraina Tış işler nazirligi martnıñ 11-nde olıp keçken tintüvlerge qarşı «narazılıq» bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Martnıñ 5-inde Rusiyeniñ nezaretinde olğan Canköy rayon mahkemesi yerli sakin Sergey Filatovnı ceza koloniyasında cezası ile 6 yıl azatlıqtan marum etti. Bunı "Qırım birdemligi" cemiyet birleşmesi ve "Qırım Protsesi" haber menbaası haber ete.
Onı Rusiyede yasaqlanğan "İyegova şaatları" diniy teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etkeninde qabaatladılar. Bildirile ki, üküm ilân etilgeninden soñra Filatovnı mahkeme binasından birden SİZOğa alıp ketkenler. Oturış açıq şekilde keçti. Ükümniñ ilân etilmesine yüzge yaqın adam toplandı.
Daa evel Rusiyede yasaqlanğan "İyegova şaatları" diniy teşkilâtınıñ azaları da basqığa oğradı. FSB hadimleri "ekstremist cemiyetni teşkil etüv" davasınıñ tahqiqatı çerçivesinde Canköyde sekiz tintüv keçirdi, keçken sene yoq etilgen "Sivaş" yerli teşkilâtınıñ sabıq reberi Sergey Filatov tutuldı, oña qarşı cinaiy dava açıldı.
Filatov - dört balanıñ babası, hasta qızını baqmaq içün Hersondan Qırımğa köçti.


text:
«Qırım Devlet Şurası»nıñ nevbetten tış toplaşuvında iyül 30 künü deputatlar «birinci spiker muavini» vazifesinden Grigoriy İoffeni çıqardılar. Onıñ yerine «spiker muavini» olğan Konstantin Baharev keldi.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, bu qararğa 77 deputattan 73 qol tuttı (umumen ise Devlet şurada 100 deputat bar).
Qırım «parlamenti»niñ spikeri Vladimir Konstantinov aytqanı kibi, İoffe vazifeden boşatılması aqqında ariza yazğan eken.
Böyleliknen, Qırım «parlamentinde» «spiker» muavinleriniñ sayısı 3-ten 2-ge tüşti.
Qırımnıñ daa bir «spiker muavini» «Qurultay Ruh» firqa deputatı, qırımtatar milliy Meclis azası Remzi İlyasov ola.


text:
Patşabikä xörmätenä 1 minut tınlıq
Kiçä Angliya xalqı 1 minut tın qaldı
Angliyädä 8nçe sentybar’dä 96 yäşendä ğomere özelgän patşabikä Êlizabet İkençeneñ istälegenä il külämendä 1 minutlıq tınlıq iğ’lan itelde. Ul kiçä Törkiyä waqıtı belän kiçke säğat’ 10da ide.
Angliyä xökümäte räise Liz Trass häm ire X’yu O’Liri patşabikäneñ tormışı häm mirası turında uylaw öçen uzdırıluçı älege çarağa prem’yer-ministr rezidenśiyäse qarşına çığıp basıp qatnaştı.
Bügen Londonda Êlizabet İkençeneñ cenaza cıyını uza. Törkiyädän anda räsni zat bularaq tışqı êşlär ministrı Mäwlet Çavuşoğlu qatnaşa.
Cenaza uzaçaq Vestminster abbatlığı çirkäwenä yaqınça 2 meñ keşeneñ kilüe kötelä. Bilgele bulğança, çarağa Rusiyä, Belarus’ häm M’yanma çaqırılmadı. İrannıñ isä barı ilçesenä çaqıru cibärelde.
Angliyäneñ iñ ozaq täxettä qalğan xökemdarı patşabikä Êlizabet İkençeneñ cenaza cıyının dön’yadağı millionnarça keşe turıdan-turı êfirda qarıy ala.
Bäyläneşle xäbärlär
Zelenskiy äsirlektän qotqarıluçılarğa büläklär tapşırdı
Rusiyädän äsir almaşu yulı belän qaytarılğan ğaskäri, poliśiyä häm mediśina xezmätkäre däwlät bülägenä iyä buldı
Rodos utrawında xärbi künegülär
Xalıqara kileşülär nigezendä älege utrawda xärbilär häm qorallar tıyıla


text:
Törkiyäneñ êksportı arttı
Törkiyäneñ sentäbr' ayına qarağan êksport kürsätkeçläre açıqlandı
Törkiyäneñ êksportı sentäbr’ ayında uzğan yılnıñ şul uq ayı belän çağıştırğanda 9,2%ka artıp, 22 milliard 616 million dollar buldı.
Säwdä ministrlığınıñ sentäbr’ ayına qarağan tışqı säwdä kürsätkeçläre açıqlandı.
Ğomüm säwdä sisteması kürsätkeçlärenä kürä êksport sentäbr’da uzğan yılnıñ şul ayına kürä 9,2%k artıp, 22 milliard 616 million dollarğa kütärelde.
Uzğan ayda êksportta berençe urınnı Germaniya aldı. Bu ilgä 2 milliard 2 million dollarlık êksport başqarıldı.
Germaniyadan soñ 1 milliard 378 million dollar belän AQŞ, 1 milliard 277 million dollar belän Ğıyraq kilä.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyäneñ milliardları Ukrainanı torğızu öçen totılaçaq
Awrupa Berlege ilneñ tuñdırılğan aktivların tartıp alırğa uylıy
Rusiyä aşlaması töyälgän berençe köymä yulğa çıqtı
Qara diñgez aşlıq koridorı kileşüeneñ yañartıluınnan soñ Rusiyäneñ aşlama töyälgän berençe köymäse Niderland portınnan xäräkät itte


text:
Qırımda Yarımadanıñ faşist basqıncılarından azat etüv Kününe ve Ğalebe Kününe bağışlanğan tedbirler başlandı.
Rusiye nezareti altında olğan Qırım ükümetiniñ Medeniyet nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, aktsiyalar Ermeni Bazarda başlandı ve aprel 18-ne qadar çeşit regionlarda devam etecek.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, bu sene umumqırım vatanperver aktsiyasınıñ yañılığı «Ğalebe Treni» olacaq.
«Altı vagondan ibaret olacaq «Ğalebe Treniniñ» kelmesi bir yañılıq olacaq, vagonlarnıñ birinde Ulu Vatan cenkiniñ retro-müzeyi yerleşecek», – denile beyanatta.
Bundan da ğayrı, aktsiya çerçivesinde yarımadada avto yürüşleri keçirilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qorşağan ortanı qorğau adamzattıñ ortaq mindeti. Älem boyınşa beleñ alğan jılınu procesi mwzdıqtardıñ eruine äkelude. Auanıñ lastanuın azaytu üşin, jasıl jelekterdiñ mañızı zor. Biraz jıldardan bergi urbanizaciyalanu qala mañına qonıstanuşılardıñ sanın kürt köbeytti. Sondıqtan qalağa jaqın ornalasqan eldi mekenderde ağaştardıñ otalıp, ol jerlerge är türli maqsattarğa paydalanılatın qwrılıstar salına bastadı. Qazaqstan boyınşa birneşe qalanı atauğa boladı, osılardıñ işinde Almatı qalasınıñ üles salmağı ülken.
2021 j tamız ayındağı Qazaqparattıñ deregi boyınşa , sol kezdegi qala äkimi B.Sağıntaevtıñ qala halqınıñ 2millionğa jetkenin habarlağan bolatın. Bwl soñğı kezdegi demografiyalıq ösim men urbanizaciyanıñ, sonday-aq şetten kelgen qandastardıñ qonıstanuımen baylanıstı. Säykesinşe qalanıñ lastanuı da 15 esege köp.
Lastanudıñ 15,5%-ı zauıttarğa, 23,3%-ı qalaaralıq kölikke, 58,6%-ı avtokölikke tiesili. Almatı qalasınıñ auasında joğarı temperaturada otınnıñ januı kezinde payda bolatın azot dioksidi basım. Onıñ negizgi közderi avtokölik qaldıq gazdarı, JES auağa ziyandı şığarılımdarı, qattı qaldıqtardı jağu men gazdıñ januı bolıp tabıladı. Qalanıñaynalasına ornalasqan auıldarda twrğın sanınıñ artuına baylanıstı jasıl jelekter men bwtalar, ağaştar kürelip, twrğın üyler salınuda. Lastanğan auanıñ zardabın azaytu üşin ösimdikterdiñ paydası köp ekeni aytpasada tüsinikti. Soğan qaramastan, otalıp jatqan ağaştardı jii köremiz.
QR Industriya jäne infraqwrılımdıq damu minstriniñ 31.03.2020 N173 bwyrığındağı 1-tarmaq, 3 qosımşasında:
3)”Ağaştardı kesuge rwqsat beru memlekettik qızmet körsetu qağidaları bekitilsin”delingen. Osı minstirliktiñ 23.02.2022 N101 bwyrığı boyınşa 1-tarau jalpı erejelerdiñ( bwl erejeler QR zañınıñ 20 babı, 23-15 tarmaqşasına säykes jasalğan) 2-tarmağında “Osı ülgili qağidalardıñ negizinde jergilikti atqaruşı organdar jasıl ekpelerdi kütip-wstau jäne qorğau qağidaların äzirdeydi” delingen.
Atalğan ülgili qağidanıñ (2) erejesi ağaştardı kesu “rwqsattar jäne habarlamalar turalı” QR zañınıñ 2-qosımşasınıñ 159_tarmağına säykes “uäkiletti organnıñ rwqsatı boyınşa jüzege asırılatın ağaştardı kesu jönindegi jwmıs” dep körsetilgen. Osı erejege say Talğar audanı Qızıl-Qayrat eldi mekendegi twrğın üy salu maqsatındağı kesilip jatqan ağaştar üşin qwzırlı organdardıñ rwqsat qağazı bar ma eken, ol zañ boyınşa jüzege asırılıp otır ma, osınday ağaş-bwtalı jerlerdiñ jeke menşikke satılıp ketuine ne sebep boldı eken, bwlar qorşağan ortağa zalalın tigizgen joq pa degen swraqtar tuındaydı.
Jergilikti äkimdiktiñ iä bolmasa jer qatınastarına qatıstı orındardıñ barmaq bastı, köz qıstımen tarqatılğan (Saudalanğan) jerleri qorşağan ortanıñ qağidasın öreskel bwzuda. Üy saluğa arnalğan jer telimderin ösip twrğan ormannıñ arasınan emes basqa jerlerden berse bolar edi degen oydı aytqımız keledi.
Nwrbätima Baytwrsın
Talğar audanı, Qızıl-qayrat auılı


text:
Biılğı jıldıñ 17 qañtarında QR Prem'er-Ministriniñ birinşi orınbasarı Asqar Mamin BAÄ Vice-prem'eri men BAÄ Prezidenti isteri jönindegi ministri şeyh Mansur ben Zaid Al' Nahayanmen kelissözder jürgizdi. Bwl turalı Ükimettiñ resmi saytı habarladı.
Kelissözder barısında QR Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ BAÄ-ge 15-16 qañtardağı resmi saparı barısında qol jetkizilgen, joğarğı deñgeydegi uağdalastıqtarın is jüzine asıru joldarı qarastırıldı.
Taraptar energetika, mwnayhimiya, atom önerkäsibi, kölik jäne logistika, äskeri-tehnikalıq salalardağı ortaq jobalardı damıtuğa dayın ekenderin rastadı.
«Bäyterek» holdingi men «Mubadala Development Company PJSC» Qazaqstan aumağı men özge körşi elderdiñ basım narıqtarındağı infraqwrılımdıq jäne özge de jobalardı birlesip qarjılandıru üşin jaqın arada özara investiciyalıq platforma qwruğa kelisti.
QR men BAÄ-niñ energetika ministrlikteri QR-da mwnaygazhimiya keşeni qwrılısınıñ jobasına taraptardıñ qatısu mümkindigin talqıladı.
«Qazaqstan temir jolı» wlttıq kompaniyası men «Etihad Rail» wlttıq temirjol kompaniyası BAÄ men üşinşi elderde birlesken infraqwrılımdıq jobalardı jüzege asıru mäselelerin talqıladı.
BAÄ atom energiyası jönindegi korporaciyası «Qazatomönerkäsip» WAK»-men yadrolıq energiyanı beybit türde paydalanu salasında ekijaqtı qarım-qatınastı damıtuğa niet bildirdi.
Ämirlik tarabı Qazaqstan Respublikası Qarulı Küşteri äskeri oqu-jattığu ortalıqtarınıñ infraqwrılım nısandarın investiciyalau mäselesin qarastıruğa müddelilik tanıttı.
Ämirlik tarapınan kelissözderge energetika ministri Suheyl Muhammed al'-Mazrui, Abu-Dabi Atqaruşı keñesiniñ müşesi, «Mubadala Development» kompaniyasınıñ Bas atqaruşı direktorı, BAÄ atom energiyası jönindegi korporaciyasınıñ basqarma basşısı Haldun Halifa al'-Mubarak, Abu-Dabi qalasınıñ meri, «Etihad Rail» wlttıq temirjol kompaniyası Direktorlar keñesiniñ törağası, injener Aud Murşid al'-Murur, qauipsizdik pen qorğanıs mäseleleri jönindegi sırtqı ister ministriniñ orınbasarı Faris al'-Mazrui jäne QR-dağı BAÄ elşisi Muhammed al'-Djaber qatıstı.
Kezdesuge qazaqstandıq taraptan Energetika ministri Q. Bozımbaev, Qorğanıs jäne aeroğarış önerkäsibi ministri B. Atamqwlov, «Qazaqstan temir jolı» WK» AQ basqarma törağası Q. Alpısbaev, «Bäyterek» WBH» AQ basqarma törağası E. Dosaev, «Qazatomönerkäsip» WAK» AQ basqarma törağası A. Jwmağaliev jäne BAÄ-degi Qazaqstan elşisi Q. Lama Şarif qatıstı.
"The Qazaq Times"


text:
Bu sene «Eurovision» yarışında Ukrainağa ğalebe ketirgen yırcı Jamala «Eurovision-2017» konkursına milliy saylav jürisi terkibine kirdi. Bu aqta milliy saylav yolbaşçısı Natalya Françuk ilân etti, dep bildire İA UNN, Birinci milliy telekanalınıñ malümatına esaslnıp.
«Ekinci jüri azası Jamala olğanına pek memnünmiz. Er alda, diger namzet olmaz edi. Birinciden, hususan Jamala Ukrainağa «Eurovision-2016» yarışında ğalebe ketirdi, ekinciden, konkursta iştirak etüv tecribesinen paylaşa bile ve iştirakçini, onıñ muvafaqiyetini tekrarlasın dep, azırlap olur», – dedi Françuk.
Jamalanıñ milliy saylav jürisinde olması yırcılarnı yarışta iştirak etmege teşviq etecek. Bu aqta Ukraina Milliy telekompaniyası baş müdiri Zurab Alasaniya ayttı.
«Jamala «Eurovision-2017» konkursına milliy saylav jürisi terkibine kirmege razı olsı. Öyle körüne ki, mantıqlı bir adım, öylemi? Böyle degil. Ukrain qırımtatar yırcını milliy saylav jürisine davet etüv mantıqlıdır, bunı ekinci sefer UA Birinci ve STB telekanalları beraperlikte keçire. «Eurovision-2016» yarışında ğalebe qazanğan soñ dünya yıldızı olğan Jamalanıñ razılığı ise, onıñ aynı Ja, açıq ve samimiy göñülli qız qalğanını tasdıqlay. Eminim ki, jüri terkibinde aqiqiy ğalipniñ bulunması, yahşı muzıka taqımlarını ve istidatlı yırcılarnı yarışta iştirak etmege teşviq etecek ve konkurs iştirakçilerini bütün imkânlarnı qullanmaq içün ilham berecek», – dedi Alasaniya.
«Eurovision-2017» yarışına milliy saylav sentâbr 1-de başlandı. Konkurs jürisiniñ birinci azası muzıka prodüseri ve bestekâr Konstantin Meladze oldı.


text:
İyül 3-ünde Antaliyada Ukraina Tış İşler Naziri Dmıtro Kuleba ve onıñ Türkiye zenaatdaşı Mevlüt Çuvaşoğlu, Qırımda qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ bozulmasını ve ukrain siyasiy mabüslerniñ azat etilmesini muzakere etti.
"Nazirler, Qırımda qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ bozulmasını toqtatmaq ve ukrain siyasiy mabüslerniñ azat etilmek içün halqara meydançıqlarda yapılacaq adımlarını muzakere etti", - denile ukrain müessiseniñ saytında.
Em de Mevlüt Çavuşoğlu, Türkiye Herson vilâyetinde Qırım köçebeleri içün mesken qurmasını añlaşqanlarından vazgeçmegenini hatırlattı.
İyünde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ve Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan, Herson vilâyetinde qırımtatar qorantaları içün meskenlerniñ qurmasını muzakere etti.
Fevralniñ 3-nde resmiy körüşüv vaqtında Ukraina prezidenti Türkiye prezidentinen Rusiye işğal etken Qırımda insan aqları bozuv ve siyasiy mabüs qırımtatarlarnıñ azat etilüvinde yardım meselelerini muzakere etti.
Zelenskıynen körüşken Türkiye prezidenti Ankara Qırımnıñ qanunsız ilhaqını qabul etmeycek ve Ukraina topraq bütünligine qoltuta, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy 2019 senesi avgustnıñ 7-nde Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen Ankarada muzakere keçirgen edi. Olar Donbastaki cenk, Qırım ilhaqı ve yarımadada qırımtatarlarnıñ taqip etilüvi, em de iqtisadiy işbirligi ve yol ve ava limanlarını beraber quruv aqqında laf etti.


text:
AQŞ elçisi James Gilmore yanvarniñ 16-sında Venada OSCEde Daimiy Şuranıñ oturışında Rusiye ve Qırımda tutulğan ukrain siyasiy mabüslerni azat etmege talap etti.
Bunıñ aqqında haber OSCEde AQŞ missiyasınıñ saytında yerleşken.
"Rusiye ve Ukraina şarqında o idare etken şahıslarnıñ tarafından tutulğan daa bir qaç yüz ukrain bar, bundan ğayrı Qırımda ve Rusiyede daa çoq ukrain siyasiy mabüs mevcuttır. Biz olarnı acele sürette azat etmege çağırtamız", - dedi öz nutqunda Gilmor.
O, sabıq siyasiy mabüslerniñ işkencelerine dair şeadetnameleri olğan BMT missiyasınıñ insan aqları ile bağlı esabatını añdı.
"Biz, Rusiyede qalğan onlarca ukrain siyasiy mabüsler işkencege oğratılacaqlarından saqınamız. Biz olarnı azat etip, evlerine qaytarmağa Rusiyeni çağırtamız", - qayd etti Gilmor.
AQŞ elçisi, eki yıldan ziyade "DNR"nıñ esirliginde tutulğan Azatlıq Radiosınıñ müellifi Stanuslav Aseyevniñ azat etilmesini selâmladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyede tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısını aytqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoqu – qırımtatarlardır.
Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs qayd etile. Aynı raqamnı Qırım aq qorçalayıcı gruppası da bere.
Deñişimni beklegen qırımlılarnıñ ekseriyeti – qırımtatarlar, olar bir sıra davalarnıñ, hususan «Hizb ut-Tahrir», «Tebliğ Cemaatı» davalarınıñ (Rusiyede yasaqlanğan, amma Ukrainada yasağı olmağan teşkilâtlar) mabüsleri ola. Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Bu davalarnıñ mabüsleri – din kütken musulmanlardır.


text:
Oktâbr 19-ında saba Qırımda duman tahmin etile, dep bildire Qırım Gidrometeomerkezi.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Saba bazı yerlerde duman. Şimal-şarqiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 20…22º.
Aqyarda deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Saba dumanlı. Ğarbiy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 17…19º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Şarqiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 21…23º.
Keriçte biraz bulutlı. Yağanaqlarsız, saba bazı yerlerde duman. Kündüz şimal-şarqiy yel 1-6 m/s. Ava arareti kündüz 19…21º.
Gidrometeomerkez malümatına köre, Qırımda afta devamında sıcaq ava olacaq.


text:
Kremlniñ sabıq siyasiy mabüsi Oleğ Sentsov, noyabr 25-inde Avropa parlamentini ziyaret etecek, dep bildire Radio Svoboda mühbiri.
"Sentsov bazarertesi künü, noyabr 25-inde tış işler boyunca şurada çıqış yapmaq içün Avropa parlamentine baracaq. Belli ki, şu afta, amma biraz keççe Avropa parlamentiniñ umumiy oturışı vaqtındao, Saharov mukâfatını alacaq", - dep bildirde Rikar Yozvâk Twitterde.
Keçken yılı Rusiyede mahküm etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsov Avropa parlamentiniñ Saharov «Fikir serbestligi» mukâfatına nail oldı. Onıñ mukâfatını advokatı Dmitriy Dinze ve rejissörniñ eki doğmuş qardaşı Natalya Kaplan aldı.


text:
Qırımda dekabr 15 künü Keriçte ğayıp olğan 44 yaşında Arlen Terehov ve 42 yaşında Ruslan Ganiyevniñ taqdiri alâ daa belgisiz.
«İzsiz ve taqiqatsız: Terehov ve Ganiyevniñ ğayıp oluvında «Suriye izi» Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde aytılğanı kibi, İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ idarecisi Abdureşit Cepparov ğayıp olğan insanlarnıñ tuvğanları ve tanışları ile körüşti. Subet devamında vaqia tafsilâtları ögrenildi, şu cümleden, ğayıp olğan insanlarnıñ göñülli sürette bir yerge ketmesi mümkün olmağanı qayd etildi.
Cepparovnıñ sözlerine köre, taqiqat organları Terehov ve Ganiyev Yaqın Şarqqa ketmesinde israr ete.
Ruslan Ganiyev dekabr 15 künü Keriç civarında yaşağan anasına çıqıp, yol boyu ğayıp oldı. Evinde pasportları saqlıdır – ukrain ve çetel pasportı, şunıñ içün Qırım Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ onıñ Yaqın şarqqa ketmesi aqqında aytqanı aqiqatqa uymay.
Tuvğaları Arlen ve Ruslannıñ hırsızlanuvını tüşüneler.
Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ saytlarında Keriç sakinleriniñ ğayıp oluvı aqqında resmiy malümat yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ Söz serbestligi boyunca komiteti Avropada havfsızlıq ve işbirlik teşkilâtınıñ (OSCE) resmiy eyeti ile işğal etilgen Qırımnı ukrain temsilcilerinen beraberlikte kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vaziyetini ögrenmek ve OSCE toplaşuvında neticelerni baqmaq içün ziyaret etmek teklifi ile OSCE kütleviy haber vastaları serbestiligi meseleleri boyunca temsilcisi Duni Miyatoviçke muracaatta bulunmaq qararını aldı.
Bu qarar aprel 21-de Söz serbestligi ve informatsion siyaseti meseleleri boyunca komitetiniñ toplaşuvında qabul etildi, bu aqta malümat ukrain parlamentini saytında bildirile.
«Bugünki vaziyette jurnalistlerniñ zenaat aqlarını bozuvları, mustaqil kütleviy haber vastalarınıñ qapatılması, daa çalışqan kütleviy haber vastalarınıñ Rusiyege boysunğan Qırım akimiyetiniñ nezareti astında bulunması adet oldı. Qırım sakinleri qorquzıldı, bunıñ içün şahsiy fikirlerini açıq bildirmege ve mustaqil jurnalistlernen çalışmağa red eteler», – qayd ettiler komitet toplaşuvında.
Aprel 19-da saba Rusiyege boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırım jurnalistine qarşı Rusiye qanunlarınıñ Kütleviy haber vastalarında bastırğan maqaleleri içün «separatizm» aqqında maddesi boyunca cinaiy iş açılğanını bildirdi. O, jurnalistniñ adı ve soyadını aytmadı. Bundan soñ jurnalistnıñ adı Mıkola Semena olğanı belli oldı. Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına binaen, aprel 19-da tintüvler Aqmescit, Yalta ve Aqyarda 7 adres boyunca keçirildi.
Mıkola Semenanı Federal havfsızlıq hızmetinde sorğuğa çektiler, soñra o çıqmamaq şartınen azat etildi.
Bundan soñ Avropada havfsızlıq ve işbirlik teşkilâtında (OSCE) Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda söz ve haber vastaları serbestligi bulunğan telükeli vaziyeti boyunca qasevet çekkenini bildirdiler. Amerika Qoşma Ştatları da Federal Havfsızlıq hızmetiniñ Qırımda jurnalistlerge qarşı yapılğan reydlerini toqtatmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisinde Aqyar regional Meclisiniñ başı Enver Mamutdinovınıñ yerli cemaat palatasınıñ azası olğanı aqta malümatnı teşkereler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Aqyarnıñ rusiyeli ükümetiniñ topalşuvında, sentâbr 22 künü, şeerniñ şimdiki başı Sergey Menâylo yerli cemaat palatasınıñ azaları olğan sekiz insannıñ adlarını seslendirdi. Olarnıñ arasında Aqyar Meclisiniñ reisi Enver Mamutdinovnıñ adı da bar edi.
Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi muavini Nariman Celâl aytqanı kibi, Mamutdinovnıñ cemaat palatasınıñ azası olğanı aqta haberi yoq eken.
«Doğrusını aytsam, men içün bir yañılıqtır. Aqyar regional Meclisi bizni yolbaşçısını cemaat palatasına namzet olaraq köstermege niyeti olğanı aqqında haberdar etmedi. Umumen, regional Meclislerniñ yerli akimiyet ile işbirlik meselesini biz olarğa qaldırdıq, amma siyaset ve onda Meclis azalarınıñ iştiraki ile bağlı sualler merkeznen uyğunlaştırılmalı», – dey Celâl.
Meclis reisiniñ muavini aytqanı kibi, qırımtatarlarnıñ merkeziy temsiliy organınıñ azaları eñ yaqın vaqıtta işbu tayinlevniñ tafsilâtlarını ögrenmek niyetindeler, bundan soñra resmiy bildirüv teşkil etilecek.


text:
Rusiye sıñırcıları yarımadağa kirmek içün soyadını deñiştirgen Ukraina vatandaşı yaqalanğanını bildire. Bunı yanvar 10-da Kreml kontrol etken FSB sıñır idaresiniñ matbuat hızmeti haber etti.
Qayd etile ki, «vaqia yanvar 5-de «Or Qapı» maşina kiriş noqtasında yüz berdi». Herson vilâyetiniñ 43 yaşında sakini pasportını kösterdi, anda malümatlar ise Rusiyege kirişi yasaq etilgen insannıñ malümatları ile aman-aman aynı edi.
«Nezaretçiniñ soyadını deñiştirdiñizmi-yoqmı sualine erkek soyadını deñiştirmegenini aytıp, Ukraina vatandaşınıñ pasportını 2016 senesi oktâbr ayında eski vesiqasını coyğanından sebep aldım, dep cevap berdi. Faqat tafsilâtlı taqiqat neticesinde erkek Qırımğa barıp kelmek içün soyadını kerçekten deñiştirgenini ayttı», – dep qayd ete matbuat hızmeti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
AQŞ prezidenti Jo Baydan 2024 jılı ekinşi ret prezident boluğa küş salatının mälimdedi. Bwl turalı ol ABC arnasına bergen swhbatında ortağa salğan.
«Men tağdırğa senetin adammın. Eger densaulığım jaqsı bolsa, 2024 jılğı saylauğa kanditat retinde qatısamın», – degen Bayden sözinde. Ol bwğan qosa, Respublikaşıldardıñ ökili, bwrınğı prezident Donal'd Tramp saylauğa tüsse, onımen tağı bir ret jarısıp köruge dayın ekenin de jetkizgen.
Baydenniñ kelesi saylauğa da qatısu nieti bar ekenin Aq üy bwğan deyin de mälimdegen bolatın. Amerika Qwrama Ştattarınıñ kelesi prezident saylauı 2024 jılı ötedi. Qazirgi prezident Jo Bayden ol kezde 81 jasqa toladı jäne ol qazirdiñ özinde AQŞ tarihındağı eñ egde jastağı prezident sanaladı.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ve Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan, Herson vilâyetinde qırımtatar qorantaları içün meskenlerniñ qurmasını muzakere etti.
Bunıñ aqqında Ukraina prezidentiniñ Ofisinde haber ettiler.
"Menim avalemnen ükümetimiz tehnikiy meselelerni tayin etecek Ukraina-Türkiye ükümetlerara memorandumnıñ metini üzerinde çalışa", - qayd etti Zelenskıy.
Ukraina prezidenti, Ukrainanıñ suvereniteti ve territorial bütünligi boyunca deñişmez yanaşması ve qırımtatar halqınıñ aqlarınıñ qorçalavı içün Türkiyege minnetdarlığını bildirdi.
Türkiye tarafı Ukraina prezidenti ile lafnıñ neticeleri aqqında daa bildirmedi.
Hatırlatamız, Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynen 500 qırımtatar qorantası içün mesken qurmağa añlaştı, dep bildirgen edi.
Herson vilâyeti devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gusev Türkiye elçisi Yağmur Ahmet Gülderenen körüşip, işğal etilgen Qırımdan memleket içinde köçip kelgenler içün 500 daireni quruv leyhasınıñ yerine ketirilmesini muzakere etti.
Fevralniñ 3-nde resmiy körüşüv vaqtında Ukraina prezidenti Türkiye prezidentinen Rusiye işğal etken Qırımda insan aqları bozuv ve siyasiy mabüs qırımtatarlarnıñ azat etilüvinde yardım meselelerini muzakere etti.
Zelenskıynen körüşken Türkiye prezidenti Ankara Qırımnıñ qanunsız ilhaqını qabul etmeycek ve Ukraina topraq bütünligine qoltuta, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy 2019 senesi avgustnıñ 7-nde Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen Ankarada muzakere keçirgen edi. Olar Donbastaki cenk, Qırım ilhaqı ve yarımadada qırımtatarlarnıñ taqip etilüvi, em de iqtisadiy işbirligi ve yol ve ava limanlarını beraber quruv aqqında laf etti.


text:
Ukraina Tışqı işler naziri Pavlo Klimkin, Rusiyeniñ işğal etilgen Qırımdan kimseni öz Arbiy küçlerine çağırmağa aqqı olmağanını bildirdi. Bunı Klimkin Parlamentte ötkerilgen Ükümetke süeller saatı devamında beyan etti, dep bildire Unian.
«Qırım boyunca BMT rezalütsiyasında zapt etilgen yerlerde işğalci-devletniñ arbiy küçlerine çağıruv keçirmege yasaq etilgeni qayd etile», – dedi ukrain naziri.
Klimkinniñ sözlerine köre, anda «halqara uquq qaidelerine binaen, zapt etken devletke çağıruv seslendirile. Bu – rezalütsiyanıñ kerçek neticelerinden biri, halqara uquqqorçalav mehanizmlerni işğal etilgen Qırımğa maniasiz yibermege talap etile», – dep qoştı siyasetçi.
Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ üçünci komiteti toplaşuvında noyabr 15 künü Ukraina teşebbüsi ile azırlanılğan «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqlarınıñ vaziyeti» rezolütsiyası qabul etildi.
Mezkür rezolütsiyada BMT vesiqalarında ilk kere Rusiye «işğalci-devlet» olaraq adlandırıldı, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile Aqyar ise – «vaqıtınca işğal etilgen topraqlar».


text:
Kyivdeki Amerika evinde mayısnıñ 20-nde «Qırımtatar medeniyetinde tarihiy hatıranıñ alğan yeri» mevzusında muzakere ötkerilecek. Merasini Qırım.Aqiqat teşkil ete.
İşbu tedbir Qırımtatar mediniyeti festivaliniñ çerçivesinde keçirilecek. Onda tarihçılar, jurnalistler, ekspertler ve medeniyet erbapları iştirak etecek.
Bu sırada, qırımlı alim ve tarih ilimler doktorı, Jerzy Giedroyc adına Halqara yarışnıñ laureatı Sergey Gromenko, ukrainalı taqiqçı-ekspert, «Tamır halqı olğan qırımtatarlar: Meseniñ tarihı ve zemaneniñ kerçegi» kitabınıñ Natalya Belitser, aktör ve rejissör Ahtem Seitablayev, Qırım.Aqiqat leyhasınıñ reberi Volodımır Prıtula, çölmekçi Rustem Skibin.
Qırımtatar medeniyeti festivali Amerika evinde mayısnıñ 20-nde ötkerilecek. Festival programmasında usta dersleri, vesiqalı filmlerniñ numayışı, sergiler, oyunlar ve qırımtatar yemekleriniñ ikramı, Sevgil Musayevanıñ «Mustafa Cemilev. Mazun olmağan» kitabınıñ taqdimi, Qırım aqqında vesiqalı filmler festivali ve resimler sergisi yer alacaq.


text:
Yılnıñ başından Qırımda hastahaneden tış pnevmoniya sayısı 300% arttı, dep bildirdi Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ reberi Natalya Penkovskaya dekabrniñ 9-nda.
«Yılnıñ başından pnevmoniya sayısı artmağa devam ete. Soñki eki aftada hastahaneden tış pnevmoniya sayısı artmağa devam ete. Qayd etilgen adiselerniñ 26%-ı covid, bakterial pnevmoniya – 16%. Qalğan qısmı – çezilmegen pnevmoniyalar», – dedi o, koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında.
Penkovskayanıñ daa evel bildirgenine köre, avgust ayına baqqanda yarımadada koronavirus hastalarınıñ sayısı 13 qat arttı. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, yarımadada koronavirus yuqunçınıñ tarqaluv vaziyeti fenalaşa, dep qayd etti.
Keçken künü Qırımda 278 koronavirus hastası qayd etildi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Düysenbi küni, AQŞ memlekettik hatşısı Maykl Pompeo kezekti mälimdemesinde Qıtaydıñ Şıñjañ jerindegi wlttarğa jasap jatqan sayasatın ayıptadı. Ol Qıtay ükimetiniñ «Şıñjañdağı josparlı tuu jäne mindetti zalalsızdandıru» dep atalatın bağdarlamaların az sandı wlttarğa jasalğan lañkestik äreket dep bağalağan. Äri, Qıtay ükimetin bwnday sayasattı tez arada toqtatuğa şaqırğan.
«Bwl künde älem alañdauşılıq tudıratın jayttarğa kuä bolıp otır. Qıtay Kommunistik partiyası Şıñjañ jerindegi az sandı wlttarğa mäjbürli sterilizaciyalau (wrpaq köru mümkindiginen ayıru – red.), mäjbürli tüsik jasatu jäne josparlı tuudı mindetteu sındı sayasattı repressiyanıñ bir türi retinde alıp baruda», – dedi Pompeo atalğan mälimdemesinde. Ol jäne: «Ökinişke oray, nemis zertteuşisi Adrian Zenc aşqan şındıq Qıtay kompartiyasınıñ şın kespirin körsetti. Bwl jayttar adam ömiriniñ qadır-qımbatı men jeke bas erkindiginiñ qadır-qasietiniñ mülde eskerusiz qaldırılıp jatqanın däleldedi», – degen.
Qıtay biliginiñ Şınjañdağı az sandı wlttardıñ demografiyalıq tabiği ösimin şekteytin, adamdardıñ ömir süru jäne wrpaqtı bolu sındı tabiği erkine qol swğu äreketterin Associated Press qatarlı birqatar iri aqparat agenttikteri sınap jazuda. Associated Press habarında Qıtay ükimeti hanzularğa bağıttalğan josparlı tuu sayasatın jeñildetkenimen, Şıñjañdağı mwsılman azşılıqtardıñ tuu koefficientin azaytu boyınşa qatañ şaralar qoldanıp jatqanın aşıq jazdı.
ŞWAR-dağı Statistika byurosınıñ mälimetine qaraytın bolsaq, 2015 jılı avtonomiyalı regionda tuu sanı 363 mıñ adam bolsa, 2019 jılğa kelgende bwl san 205 mıñ 400 adamğa, yağni 157 mıñ alamğa qısqarıp ketken. Tuu körsetkişiniñ mwnday kürt tömendeui şınımen de üreyli körsetkiş. Bılayşa aytqanda aynalası 3-4 jıl işinde birneşe jüz mıñ adamdı joyıp jibergenmen birdey.
Associated Press agenttigi habarında, soñğı tört jılda Şınjañda äyelderdiñ bosanuın bilik tarabı mäjbürli baqılauğa alıp, tuu körsetkişin asa qatañ äri jüyeli türde iske asırğanın birqatar qwjattar arqılı däleldegen. Onda tergeu abaqtılarındağı estelikter, keybir jekelegen adamdarmen bolğan swhbattar da bar. Sonday-aq, habarda Qıtay ükimetiniñ Şıñjañda soñğı 4 jılda az sandı wlttarğa jasağan mwnday äreketterin köptegen sarapşılar maqsattı «genocid» dep bağalaytını aytıladı.
AQŞ mem. hatşısı sözinde: «Biz Qıtay ükimetinen bwl lañkestik äreketterdi toqtatudı talap etemiz jäne barlıq älem elderin Qwrama Ştattarmen birge bwnday adamdıq bolmısqa jat qılıqtardı toqtatudı talap etuge şaqıramız», – dep mälimdedi.
Amerikalıq aqparat qwraldarı Şıñjağdağı mwnday äreketterdi äşkereleude Qazaqstanğa qonıs audarğan azamattardan da köptegen derekter jinalğan. Birqatar eldiñ zertteuşileri Şıñjağdağı az sandı wlttarğa jasalıp jatqan äreketter «jantürşigerlik qılmıs» retinde bağalaydı. Onıñ qatarında «Alıp memleket, bos üyler» attı kitaptıñ avtorı I Fuksian (I Fu Şyan) da bar.


text:
Anqaradaki İbadulla camisinde molla böyle ikâye tarif etti: “Menim Memet degen aydavcı qomşum bar edi. Künlerniñ birinde mışıq süt içken savutnı çevirgen.
– Vay, bu mışıq hırsızlıq yaptı, – dep açuvlanğan Memet ve ayvannı tepken.
Men bu aqta eşitip:
– Ey, Memet, sen ne yaptıñ? Allah yaratqan ayvan urulırmı? – dedim.
– Aman, ocam, siz bu lafalarnı ayta-ayta, qulaqlarımnı çürüttiñiz. Men böyle şeylerge inanmayım, – cevap berdi o.
Aradan bir qaç vaqıt keçti. Bir kün Memet öz maşinasını tamir etmek içün tübüne kirgen ve qazağa oğrağan.
Onı hastahanege alıp bardılar. Men bunı eşitkenimnen hastanı ziyaret ettim. Amma zavallınıñ dünyadan haberi yoq edi. O, bir noqtağa baqıp: “Mışıqnı menden uzaq tutıñ!”, – dep, qıçıra edi…”.
İnsanlarnıñ biri-birine aqqı keçkeni kibi, ayvanlarnıñ da insanlarğa aqqı keçe. Bütün günâhlar bağışlanmaq mümkün, amma qul ve ayvannıñ aqqı ödelmegence, şu günâh bağışlanmaz. Bunı iç bir vaqıt unutmañız, balalar.


text:
Ötken aptanıñ soñında Batıstıñ ıqpaldı basılımdarınıñ nazarı eki taqırıpqa köbirek toqtaldı. Biri Ortalıq Aziyadağı sayasi özgerister, ekinşisi Süriyada territoriyası joyılğan, biraq armiyası bar «Islam memleketi» küşteri. Bwl eki taqırıp Batıs elderin avtoritarizm men terrorizmniñ bolaşağı turasında oylandırmay qoymaydı.
Batıstağı tanımal basılımdarınıñ biri Financial Times Nazarbaevtıñ öz ökilettiligin toqtatuı jäne bas qala atınıñ özgertiluin talqılağan. «Nazarbaev otstavkağa ketkenimen bilikten alıs ketken joq», – dep jazğan Financial Times. Sonday-aq, 79 jastağı liderdiñ Qauipsizdik keñesin basqarıp, ömir boyı wlt köşbasşısı bolıp qala beretinin, al onıñ potencialdı mwrageri retinde Dariğa Nazarbaevanıñ dayındalğanın jazğan. Degenmen atalğan basılım, osınşama özgeristerge qaramastan, «Nazarbaev däuiri» ayaqtalıp kele jatır dep esepteydi.
Biraq, batıstıq basılımdardıñ birqatarı post-keñestik respublikanıñ avtoritarlıq dinastiyadan köri, demokratiyalıq elge aynaluğa beyim dep ümit artadı. Sonıñ özinde, Keñes odağı qwlağannan keyin elde Nazarbaev öz biligin ornatqanın, memlekettik instituttar men saylaudı bilik öz baqılauında wstağanın, negizgi aktivterde Nazarbaev pen oğan jaqın adamdar ielik etetinin aşıq jazğan. Bwğan qosa elde tereñdep ketken korrupciya men adam qwqığınıñ bwzıluı sındı kürdeli mäselelerdiñ bar ekenin sınğa alğan. Bwğan ükimetti sınğa alğan azamattarğa oydan şığarılğan qılmıstar tağılıp, mitingiler küşpen taratılatının mısalğa aladı. Degenmen, Financial Times basılımı Nazarbaevtı özge orta aziyalıq liderlerge qarağanda ayırmaşılığı zor dep bağalağan.
BBC bolsa: «Nazarbaev – öte aqıldı avtokrat. Ol memleketti qwrıp, Qıtay men Reseydiñ ortasında twrğan, bir jağınan Europağa şektesetin eldi qol astına wstap twrdı. Täjikstandağıday azamattıq soğısqa jol bermedi nemese Özbekstan men Türkimenstanğa wqsas bütindey jeke basqa tabındıru sayasatın jürgizbedi», – dep bağalaydı. BBC sonday-aq, Nazarbaevtıñ narıqtıq ekonomikanı tüzip, elge investorlardı bastap kelgenin, 2017 jılı elge tartılğan investiciya köleminiñ 147 mlrd AQŞ dolların qwrağanın aytıptı.
Biraq, ärine eşkim de mäñgilik emes. Özinen keyin kimniñ prezident boluı Nazarbaevtı da köbirek oylandırğanı sözsiz. Äsirese, 2016 jılı Karimovtıñ qaza boluı onıñ bilikti tınış küyde basqa bireuge ötkerip beru turalı plandarın tezdetken boluı mümkin deydi batıstıq BAQ. Alayda, wzaq uaqıttan beri josparlanğan plan bolmağan künde de, Dariğa Nazarbaevanıñ Senat basına kelui – onı öziniñ mwrageri retinde körgisi keletinin añğartadı dep qaraydı.
Financial Times bolsa post-keñestik memleketterdi eki lagerge böledi. Aytalıq, Gruziya, Ukraina, Qırğızstan jäne Armeniya qatarlı elder revolyuciya arqılı demokratiyalıq jolğa tüsuge wmtılğan bir lager retinde esepteydi. Al Qazaqstandı ekinşi lagerdegi elderdiñ qatarına qosadı. Bwl qatarda Äzirbayjan men Belarus'ti mısal etedi. Ilham Alievtiñ bilikti Geydar Alievten mwrağa alğan bolsa, Lukaşenko öziniñ wlın mwrager retinde dayındap otırğanın alğa tartqan.
Qazaqstandıq sayasattıñ bolaşağı turalı söz etkende, atalğan basılımdar, eger qazaq biligi de dinastiyalıq jolğa bet alatın bolsa, onda klandıq kapitalizmge batıp, demokratiyadan auılı alşaqtay tüsu qaupiniñ bar ekenin eskertedi. Al kerisinşe, Nazarbaev nemese onıñ mwrageri aşıq jüye qwrıp, ädil saylau arqılı biliktiñ almasuın qamtamasız etse, onda onıñ «Wlt köşbasşısı», «Elbası» ataqtarı layıqtı berilgen bolıp sanaladı, äri osıdan keyin ğana bas qalanıñ atın özgertu turalı oylansa orındı boladı dep qaraydı.


text:
Qırımnıñ Rusiye naqliyat nazirligi naqliyatnıñ marşrutlarğa çıquvı cedvelleriniñ bozuluvı sebebeinden naqliyat şirketleri ile yolcularnıñ taşuvına añlaşmalarnı lâğu etti.
Bu aqta nazirlik reisiniñ muavini Gennadiy Raskeviç yanvar 4 künü fevqulâde vaziyetke qarşılıq boyunca ştabnıñ toplaşuvında bildirdi.
Qırım Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, bu sebepten Qırım Rusiye akimiyetiniñ başı Sergey Aksenov Qırım naqliyat nazirligine işbu taşıyıcılarnı yolcularnıñ taşuvına keçirilecek yarışlarğa qabul etmemek avale etti.
Yaqında fevqulâde vaziyetke qarşılıq boyunca ştabnıñ toplaşuvında Qırım Rusiye akimiyetiniñ başı Sergey Aksenov «cemaat naqliyatınıñ işi ile bağlı meseleni al etmege emir etti».
Aqmescitte yıl başından şeer boyunca cemaat naqliyatı yardımı ile areket etmege qıyın oldı, çünki o yürmey. Problemler dekabr 31 künü aqşam başlandı, Yılbaş arfesinde. Taksi çağırmağa imkânsız edi. İnsanlar cayav ketmege mecbur edi.
Aqmescitte elektrik teminlevi ile olğan problemlerden sebep trolleybuslar toqtaldı. Aqyarda trolleybuslarnı avtobuslarğa deñiştirseler, mında öyle bir şey yoq.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur.
Rusiye FİN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
Älege amerikan citäkçelege ber yaqlı säyäsät alıp barğanı öçen tänqitlänä.Waşingtonda urnaşqan Xalıqara Tınıçlıq öçen Carnegie Fondında demokratiä qanun wä qağıydälär programmasında eşläwçe analitik Marina Ottaway qaraşınça, moña tik Ğıraq suğışı ğına tügel ä prezident G.Bushnıñ Kyoto protokolın kire qağuı, qorıç tarifları quyuı häm AQŞnı strategik raketalar kileşüennän çığaru qararı moña säbäp bulğan. Ottaway Dönya xalqı G.Bushnıñ tışqı mäsälälärdä ber yaqlı yuldan baruın kürä, bu yul yışqına mäsälälärne çişäse urınğa kübräk problemalar xasıyl itä, xättä Amerikanıñ üze öçen dä...,misal öçen Ğıraqtağı betkesez qan tügü kebek Ottaway (audio)
Yevropalılar bu pozitsiäne qabul itä almıy.Bush üzen bik täwäkkäl ,ikelänmi torğan keşe itep kürsätergä tırışa.Ämma bu yevropalılarğa oşap betmi ,minemçä alar bälkim dä ul bik qatı ämma çınbarlıqta yışqına eşlärne döres xäl qılmıy dip qarıylar.
10 ildä-Awstalia, Britaniä, Kanada, İzrael, Yaponiä, Rusiä İspanya häm Könyaq Koreda tanılğan gazetalar urtaq fiker beleşü ütkärä. yuğarıda äytelgän 10ilneñ 8dä fikre soralğannar 2 noyäber saylawlarında demokrat senator J.Kerryneñ ciñep çığuın kürergä teli ikän. Rusiä häm İzraeldä fikere soralğannarnıñ zur öleşe Bushnıñ xakimiättä qaluın östenräk kürä.Ottaway İzraellelärneñ Bushnı yaqlawın añlap bulsa da Rusiädä fiker beleşü näticälären qabul itü qıyınraq di(audio)
Bush Rusiä öçen ber närsä dä eşlämäde, ämma Bush Rusiäneñ Çeçnä mäsäläsenä kürsätkän mönäsäbätne ällä ni tänqitlämäde.İkençe törle äytkändä Bush Çeçnä suğışı terrorğa qarşı suğış dip alğa sörelgän argumentnı qabul itä,çönki bu Rusiälellärneñ qatı bulırğa xoquqı bar ikän şulayuq Amerikanıñ da täwäkkäl bulırğa xoquqı bar digän süz bulıp çığa.
Bushnıñ kürsätkän bu mänäsäbättän töp faydalanuçı V.Putin.Ämma Rusiä xalqı da sonğı 5yılda bulıp alğan höcümnärdän nıq qurıqtı, çönki bu höcümnärneñ zur öleşe çeçennär tarafınnan oyıştırılğan dip äytelde.
Waşingtonda Yaqın könçığış İnstitutında eşläwçe çığışı belän Suriädän bulğan analtik Murhaf Juejati dä İzraelneñ Bushnı östenräk kürüen añlıy.Ämma Juejati Bush , İzrael-Fälästin tınıçlıq protsesında ällä ni qatnaşmadı, administratsiä ''yul xaritası'' dip atalğan tınıçlıq planıñ soña qalıp täqdim itep, Sharonğa üzeneñ qarşılıq kürsätkän puktların açıqlawı öçen mömkinçelek birde dip söyli(audio)
Sharonnıñ qarşılıqları buluğa qaramastan , Bush adminstratsiäse yul xaritasın yäki Bushnıñ yänäşä 2 däwlät küzallawın ğämälgä quyu öçen ber dä aşıqmadı.Minemçä axır çiktä premier Sharon belän prezident Bushnıñ qaraşları berbersenä kileşle, ahäñle.
Ämma Juejati bu äle izraellelär Kerryne yaratmıylar digän süz tügel, senator yış qına İzraelne yaqlawın, İzrael tözegän iminlek diwarı fälästin territoriälären izolatsiädä qaldırsa da anıñ kiräkle buluın telgä aldı dip söyli. Senator Kerry yaqın könçığışta tınıçlıq protsesın alğa alıp barırğa kübräk wäğdä itsä dä,Juejati (audio)
minemçä ayırma bar. Ayırma şunda John Kerry xalıqara mäsälälärdä başqaları belän bergäläşep eş itergä teli. Ä Bush küp yaqlı xezmättäşlekkä isä kitmi, üz başına eş itüçe keşe ayrıça ul xalıqara qanun BMOsı kebek oyışmalar aşa eş itüne yaratmıy.
Ämma Kerryneñ xalıqara xezmätäşlekkä äzer buluı ul 90-nçe yıllarda Prezident Clinton kebek yaqın könçığış eşlärenä bireläçäk digän garantiä yuq dip äytä Murhaf Juejati
färidä xämit


text:
İlhaq etilgen Qırımda ana-babasız kelip bala ombudsmenine şikâyet etken balalarnıñ sayısı er yıl artmaqta, dedi "Sputnik v Krımu" radiosınıñ efirinde Rusiye nezaretindeki Qırımda bala aqları boyunca vekâletli İrina Klüyeva.
O qayd etti ki, bala muracaatlarınıñ sayısı ana-baba muracaatlarınen aman-aman bir kele.
"Çoqusı alda vekâletligi oquşnen bağlı vaziyetlernen muracaat eteler, misal içün oquv yurtlarında balalar arasında, bala ve ocalar arasında ve ilâhre dava çıqqanda şikâyet eteler. Bundan ğayrı vatandaşlıq meselelerinen muracaat eteler", - aytıp bere Klüyeva.
O qayd etti ki, oña ekseriyette 10-14 yaşındaki balalar kele.
"Tahminen dört yıl evelsi altı bala muracaatı olsa, keçken yılda 18 ariza edi", - dedi o.


text:
Ukraina Radası Saylaw qanunına üzgäreşlär kertü mäsäläsen tikşerä
26 Dikäbergä bilgelängän qabat saylawlarda yaña xärämläşülär buldırmaw maqsatı belän bu üzgäreşlärne oppozitsiä täqdim itte. Xökümät isä, Konstitutsiägä prezident wäkälätlären kimetüne küz aldında totqan üzgäreşlär täqdim itä. Oppozitsiä moña qarşı çığa. Urınınnan kitäçäk prezident Leonid Kuçma, Üzäk saylaw komissiäsen çitlätergä häm Saylaw qanunına üzgäreşlär kertergä rizalıq birde. Ä menä oppozitsiäneñ tağın ber taläbe, Yanukoviç xökümäten çitlätü taläbenä Kuçma qarşı çığa.


text:
Kremlde, prezident saylâvlarını 2018 senesi 18 martta – Qırımnıñ «qoşulğan» kününde keçirmek teşebbüsine dair Rusiye senatorlarınınıñ fikirlerini muzakere etecekler. Bunı jurnalistlerge Vladimir Putinnıñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov aytqan.
TASS haberine köre, Peskov: «Şimdilik bu meselede bir qattı fikir yoq, bu teşebbüs aqqında tüşünmek içün, elbette, vaqıt kerek olacaq. Men bellesem yaqın kelecekte bir şeyler añlaşılır», – dedi.
Bundan ögüne senatorlar Andrey Klişans ve Anatoliy Şırokov, Devlet Dumasına saylâv qanunlarına deñişmeler kirsetmege teklif ettiler, şu sırada prezident saylâvlarını martnıñ üçünci bazar kününde keçirmege teklif etile. Öz nevbetinde, Devlet Dumasınıñ yolbaşçısı Vâçeslav Volodin bu künü saylâvlarnıñ keçirilmesine qol tutqanını beyan etti.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında, dünyada qabul etilmegen, referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti,. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye ükümeti Kütleviy haber vastalarına terrorizm ve ekstremizm çağıruvları, em de zorbalıq ve zalımlıq teşviqatı içün büyük para cezalarını (bir million rublege qadar) kirsetmege teklif ete. Aynı vaqıtta qanunda «zorbalıq ve zalımlıq teşviqatı» añlatılmay.
Dekabr 19-da qanun leyhası Devlet dumasına kirsetildi. Vesiqanıñ tezkeresinde mezkür adımnıñ sebebi aydınlatılmay. Yalıñız vesiqa «kütleviy haber serbestliginiñ suistimalı» olmasın dep azırlandı, dep qayd etile.
«Kütleviy haber vastaları aqqında» qanunında ekstremistik malümatnı yasaqlağan madde bar. Anda da ceza belgilene: bunıñ kibi malümat kütleviy haber vastasınıñ faaliyetini toqtata bile.
İnsan aqları boyunca Prezident şurasınıñ yolbaşçısı Mihail Fedotov dey ki, «Kütleviy haber vastaları aqqında» qanunından ekstremistik malümat içün mesüliet aqqında madde alınsa, ükümetniñ işbu teşebbüsi doğrudır. Fedotovnıñ qayd etkenine köre, eki ceza Anayasağa zıt kele.
«Sova» haber-analitik merkeziniñ reberi Aleksandr Verhovskiy dey ki, ekstremistik malümat içün cezalar Memuriy kodekske degil de, daa ziyade Cinaiy kodekske aittir, çünki olar bücetke kâr ketire bile, dep haber ete RBK.


text:
Qırımtatarlar ğayet telükeli vaziyette bulunğanlarına dair ilim adamlarınıñ beyanatı
Qırımtatarlar–çoq asırlıq zengin tarihqa malik olğan millettir. Qırımtatar tarihı ve medeniyetiniñ tamırları da, XV asırnıñ başlarında qurulğan Qırım Hanlığı da Şarqiy Avropa, Avrasiya ve Orta Şarq tarihı ve medeniyetlerinen pek çoq taraftan bağlıdır. Biz, iş saalarımız bu bölgelernen bağlı olğan ve aşağıda imzalarımız qoyulğan ilim adamları olaraq, Rusiye Federatsiyası bu bölgeniñ yaşayışına qarışması ve halqara huquqlarnı itibarğa almadan onı işğal etkeni neticesinde qırımtatarlarnıñ oğrağan kergin vaziyetlerine dair qayğı ve endişelerimiznen paylaşmağa isteymiz.
Ruslar ve ukrainlerge baqqanda, qırımtatarlarnıñ Qırımdan başqa Vatanları yoqtır. Rusiye, 1774 senesi Rusiye ve Osmanlı İmperiyası arasında imzalanğan ve Qırım hanlığı serbestliginiñ tanılması ve ürmet etilmesini közde tutqan Küçük Kaynarca anlaşmasını kendi tarafından bozıp, 1783 senesi Qırımnı işğal etkeninden berli, qırımtatarlar sistemli surette basqı altına alına ediler. 19 asırda biri-biri artından etnik temizlemeler hem de zorbalıqnen yaptırılğan icret dalğalarınıñ qurbanları olğan ediler. Sovet rejimi tarafından 1944 senesi 18 mayısta bütün halq Orta Asiya, Ural ve Sibirge sürgün etilgen edi. Halqnın bir tamam sürgün etilüvi soyqırımnı teşkil etmektedir çünküi köçürüv esnasında ve sonrasında sürgün etilgenlerniñ aman-aman yarısı ğurbet ellerde açlıq, suvsuzlıq, hastalıqlar pancasında canlarını bergen ediler. 1991 senesi SSSR dağılğan ve Ukraina mustaqil devlet olğan soñ, sağ qalğan qırımtatarlar evlâtlarınen birlikte büyük qıyınlıqlarğa baqmadan Qırımğa qaytıp başladılar. Künümizde Qırımda yaşağan qırımtatarlarnıñ sayısı 300 biñge yaqındır. S. Peterburg ve Moskva akimiyeti altında yaşap, teren yara qaldırğan sürgünlikniñ deşet ve felâketlerinen tolu tarihtan dolayı qırımtatarlarnıñ büyük qısmı Ukrainağa sadıq qalmaq ve Rusiye tarafından Qırımnıñ işğal etilmesine narazılıq köstermek meselesinde ğayet qararlıdır.
2) 2014 senesi Qırımnıñ işğali Rusiye tarafından gizli askeriy operatsıya vasıtasınen kerçekleştirildi. Bu operatsıya çerçivesinde 27 fevral künü Aqmescitte yañı bir yerli ükümet quruldı, neticede de eñ -evelâ serbestliklerini kenişletmek yönelişinde Qırımnı Ukrainadan ayırıp Rusiyege bağlamaq maqsadınen qısqa vaqıt içinde referendum keçirilecegi ilân etildi. Bu referendum Ukraina ve Qırım muhtar cumhuriyetiniñ anayasalarına ters kelip, rey berilmesi içün saylavlarnı Rusiyege qoşulmaq ya da Ukrainadan ayırılmaq kibi belgilep, olğan vaziyetniñ kelecegine dair tercih ete bilenecek bir saylav berilmedi. Referendum, aslında büyük bir emiyet taşığan referendumlarğa ait qanun ve normalarına zıt şekilde keçirilgendir. Meselâ, Ukrainadan ayırılması tercih etilgen alda, aqibetlerini serbest ve içtimaiy seviyede muzakere etmek imkânı berilmedi. Referendum belli qurumlar tarafından sertifikatlı halqara nezaretçilerniñ iştiragınen degil de, maskalı rus askerlerniñ ve yerli silâlı gruplarnıñ tenqidiy baqışları altında keçirildi. Neticede, ealiniñ 83% iştiragınen 97% “ebet” rey berilmesini köstergen resmiy neticeler açıq bir yalandır, çünki qırımtatarlarnıñ aman -aman episi, ondan da ğayrı, ukrain ve ruslarnıñ büyük qısmı saylavnı boykot etken ediler. Saylavlarğa qoşulğanlarnıñ kerçek sayısı ealiniñ 30-50% fayızını teşkil etkeni ve olarnıñ tek yarısı Rusiyege qoltutqanını bildirgen pek ciddiy deliller mevcut. Bundan da ğayrı, Rusiyeniñ Qırım topraqlarına qarışmasından biraz evel birden eki nufuzlı araştırma merkezi tarafından keçirilgen içtimaiy soravlarğa binaen, Qırım sakinlerniñ tek 41% Rusiyege qoşulmağa istegini bildirgen edi. Nasıl olsa da, rey berüvler qanunlarğa uyğun bir şekilde olmağanı içün saylavlarda iştirak etkenlerniñ sayısı ve kerçek neticelerini belgilemek mümkün degildir. 16 martta huquqqa ters şekilde keçirilgen referendumdan bir qaç kün keçken soñ kerçekleştirilgen Qırımnıñ işğali—bir çoq añlaşma, halqara huquq qanunlarını bozuv anlamına keledir.
3) Qırımtatarlarnıñ milliy parlamenti – Qurultay ve onıñ vekaletli-icra organı Milliy Meclis, temsil etken halqnıñ Ukraina içinde qalmaq istegenini tekrarlap, Rusiye altında qalmaqnı ise qatiy şekilde takbih etti. Al-azırda qırımtatarlar rus vatandaşlığını qabul etme meselesinde büyük basqı altındadır ve rus vatandaşlığını red etmek olar içün işlerini coymaq, emek haqqı, tasil haqqı ve diger içtimaiy haqlardan marum qalmaq manasına kele bilir. Qırımtatarlar Rusiyenen munasebetinde keçmiş tecribesinden sebep işançsızlıq duyğanlarınen bir sırada temel haq ve serbestliklerini coymaq ve insan haqlarınıñ bozulmasınen qarşılaşacaqlarınıñ telükesinde bulunmaqtalar. Ayrıca da, qırımtatarlar yañı rejimni red etmege devam etkenleri içün daa büyük basqı, atta şiddet, tekrar vatanından ketmek zorunda qalacaqları, toplu sürgün havfı altında yaşamaqtalar. Bu endişeler Avropa Konseyi Parlamentler Meclisiniñ (AKPM) yaqın zamanda alınğan qararlarından birinde de ifade etilgendir. Mayısnıñ başlarında insan haqlarınıñ bozuvları cehetinden qırımtatarlarnıñ vaziyetleri ep fenalaşmağa başladı. Rusiye akimleri qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevge 5 yıl devamında Qırımğa kelmege yasaq ettiler. Bu yasaqqa qarşı yapılacaq olğan narazılıqlar qanunsız radikal hereketler olaraq körüleceğini qatılğanlarnıñ da ağır para cezalarına çarptırılacaqlarını ilan ettiler. Qırım prokurorı (başsavcısı) Milliy Meclis reisi Refat Çubarovğa olarnıñ tarafından “ekstremist” aktsiyalar teşkil etilgen alda Meclis “qapatılacağı ve tasfiye etilecegi” aqqında resmiy tarzda bildirdi.
Rus memurları qırımtatarlarnın 2014 senesi mayıs 18-de keçirmek istedikleri sürgünliknin 70-ncı yıldönümini anma tedbirlerini yasaqladılar. Sonki 22 yıldır her sene bu künde qararnen 30-35 bin qırımtatar ve digger iştirakçiler Qırımnın paytahtı Aqmescitnin merkeziy meydanında bir arağa kelerek sürgünlikke oğrağanlarnı ve öklenlerni analar. Bu sefer şeer merkezindeki ananeviy toplaşuvnın ögüni almaq içün on binlerce milis Aqmescitke yollanıldı. Hucüm vertoletları Aqmescitnin civarında ve Bağçasarayda toplanğanlarnı qorqutmaq ve seslerini bastırmaq maqsadınen avada dolaştı. Belli qırımtatar faallernin evlerinde tintüvler yapıldı, ayrıca Meclis reisi Çubarov da cezağa çekilecek diye tehdit etildi.
4) Halqara cemaatçılıq Rusiye tarafından Qırım topraqları zapt etilmesini takbih etken ve bu işğalini qabul etmegenini de ilân etken (Birleşken Milletler Assambleyası Qararı 68/262, 27 Mart 2014 ve Avropa Assambleyası Parlamenterler Meclisi, Qarar 1988, 9 Aprel 2014).
Qurultay ve onıñ vekaletli-icra organı Meclis:
- Rusiye tarafından Qırım zapt etilmesini ve işğalini takbih ete, Qırım Rusiyeniñ bir parçası olğanını qabul etmey;
- Qırımtatarlarınıñ tamır halq statusınıñ tanılmasını talap ete;
- Ukrainanıñ sıñırında avtonom bir region olaraq yer alaraq, Qırımda serbest bir qırımtatar milliy regional hakimiyetniñ qurulmasını talap ete;
- Qırımtatarlarınıñ tam olaraq reabilitatsıyası ve haqlarınıñ tam olaraq tiklenilmesini ve eski Sovet topraqlarında sürgün etilip qalğanlarnıñ avdet olunmaları içün coyğan mülkleri ve maneviy ğayıplarınıñ qarşılıqlarını berilmesini talap ete.
Aşada imzalarımıznı qoyıp, bizler bütün devlet qurulış, teşkilâtlarnı ve olarnıñ azalarını qırımtatarlarnıñ bir halq olaraq bütün milliy haqları,şu cümleden (medeniy, içtimaiy, siyasiy, iqtisadiy haqlarını ihtiva etken) insan haqlarınıñ qorulmasına köstergen destegimizge qoşulmağa davet etemiz ve al-azırda Qırımnı aqsız işğal etken Rusiye liderlerini işğal meselesinde mesuliyetke çağıramız.


text:
Keçirilgen tamir işlerinden sebep Aqyarda dekabr 9-da suv berilmesi sıñırlanğan. Bunı Kreml kontrol etken Aqyar ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmeti qayd etkenine köre, Universitetskaya, Lesâ Ukrainka, Sladkov ve Vakulençuk soqaqlarında suv olmaycaq.
Rusiye işğal etken Qırımda merkeziy suv teminlevi olmağan mesken yerlerniñ sayısı arta. Kreml kontrol etken yarımada ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, suv şeerlerniñ bazı mikrorayonlarına ve köylerge saqalarnen ketirile.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ Ukraina yarımadağa Dnipronı yarımada ile bağlağan esas Şimal-Qırım kanalı üzerinden suv berilmesini toqtattı. Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyacalırınıñ 85%-nı bu kanal vastasınen qarşılağan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescitniñ Rusiye mahkemesi tarafından «fevral 26 işi» boyunca mahküm etilgen Eskender Nebiyev qabaatını tanıp, 2014 senesi fevral adiseleriniñ diger iştirakçileri aqqında aytmadı.
Bunı onıñ adliyecisi Cemil Temişev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Añlaşma qabaatnı tanımaq ve vaqia yerinde ne, nasıl keçirilgenini köstermekten ibarettir. Çiygoz aqqında ayttı, körgenini ayttı, amma şahsen tanış olmağanını bildirdi», – dep ayttı adliyeci.
Temişevniñ bildirgenine köre, Nebiyev Ahtem Çiygoznıñ «yapqanlarını, kimnen ve ne aqqında laf etkenini bilmey».
«Menim içün müşterimniñ azatlıqta bulunması müim. Kimsege iftira atmadı, biriniñ vaziyetini beter etmedi», – dep qayd etti adliyeci.
Onıñ bildirgenine köre, Eskender raatlıq künlerini vaqtınca yaqalav izolâtorında keçirip, «acelege» ücüm etilmesinde şeklengen babası Bekir Nebiyevniñ ölümini ögrengen soñ şok alda buluna.
Adliyeci dey ki, mahkeme ATRniñ sabıq operatorını şartlı olaraq 2 yıl 6 ayğa qadar apiske aldı.
Qırımtatar Milliy Meclisi qayd ete ki, Eskender Nebiyevniñ cezası Qırımnıñ Rusiye mahsus hızmetleri tarafından «acele» ekimleriniñ öldürilmesi işi ile bağlı ailesine yapılğan basqıdan soñ deñişkendir.
«Eskenderniñ bugünki mahkemeden evel bir qaç künge yaqalanması ailesine basqı yapmaq ıntıluvı ola bile, çünki prokuratura ve taqiqat qorantası acele yardım ekimleriniñ öldürüvinde şeklengen babası Bekir Nebiyevniñ bulunğan yerini gizley, dep tüşüne edi. Bekir Nebiyevniñ cesedi tünevin tapılmasa edi, belki de, bugün Eskender azatlıqqa çıqmaz edi», – dep yazdı Facebookta Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl.
Meclis reisiniñ muavini dey ki, bu «aman-aman reinelik».
Meclis reisi Refat Çubarov Rusiye mahkemesiniñ Nebiyevge çıqarğan ükümi boyunca neticeler çıqarmağa aşıqmamağa çağıra: «İç bir kimse «iş» malümatları ne qadar deñiştirilgenini bilmey».
Cumaertesi künü, oktâbr 10-da, Aqmescit rayonında er kişiniñ cesedi tapıldı, ilk malümatlarğa köre, Aqmescitte «acele» ekimleriniñ öldürüvinde şeklengen Bekir Nebiyevge ait.
Bazarertesi künü, oktâbr 12-de, Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi ATRniñ sabıq operatorı Eskender Nebiyevni «fevral 26 işi» boyunca eki yıl altı ayğa qadar şartlı olaraq apiske aldı.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar. Soñki apis cezası noyabr 19-da bitmek kerek.


text:
Qırımnıñ Rusiye uquq qoruyıcı organları Aqmescitte Mokrousova soqağında yerleşken caminiñ silâlı insanlar tarafından sarıp aluvını añlatmaylar. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qurultaynıñ Merkeziy Saylav komissiyanıñ başı Zair Smedlâyev bildirdi.
«Qorquzuv aktsiyasıdır. Sanki kimse qarşılıq köstere. Bu maskalar, balaklava ve qalğanı nege kerek? Menimce, qorquzuv aktsiyasını keçirmek kerekler, nasıldır bir islâm terrorizmi aqqında aytmaq. Demek, terroristler ile küreşseler, ciddiy azırlıq olmalı», – dey Smedlâyev.
Onıñ sözlerine köre, bu shemağa Canköyde Elif bala qırımtatar merkeziniñ teşkerüvi de kire. «Bu bir zıncırnıñ alqalarıdır. Vazife – islâm terrorizmi ile küreşkenini kösterecek olalar».
Elıf merkeziniñ müdiri Lutfiye Zudiyeva Facebookta yazğanı kibi, mahsus hızmetleriniñ teşkerüvinden soñ, prokuraturada «subet» keçirildi: «Neticeler: yarınğa teşkerüv boyunca añlatuv ve şikâyetlerni azırlayım, bunıñ ile beraber teşkerüv, bala merkezimizniñ faaliyetiniñ qanuniyligi boyunca. Bizim bala edebiyatımız ne yerde olğanını ögrenmek kerekim», – yazdı o.
Qırım Rusiye akimiyeti ve yerli uquq qoruyıcılar bu vaqialarnı izaatlamay.


text:
Qazaqstan halıqaralıq örkendeu reytinginde 11 satığa köterilip, 72 orınğa twraqtadı.
The Legatum Prosperity Index wsınğan mälimetterge sensek, memleket oqıtu boyınşa eñ jaqsı körsetkişke (35 orın) ie bolğan. Al erkindik deñgeyi mülde tömengi deñgeyde - 128 orın. Mwnda eldiñ qwqıqqa, erkindikke, toleranttıqqa qatıstı közqarası sipattaladı. Al ekonomika sapası 46 orında twr. Biznes orta boyınşa 53 orında. Melmekettik basqaru isi 99 orınğa jayğasqan. Densaulıq saqtau deñgeyi 60 orında bolsa, qauipsizdik pen qorğau 55-şi, äleumettik kapital -85-şi, ekologiya 95 orında twr.
Jalpı alğanda Qazaqstan örkendeu reytinginde Qırğızstannan (82 orın), Qıtaydan (90 orın), Resey (101 orın) jäne Armeniya (96 orın), Belarus'tan (95 orın) ozğan.
Reyting boyınşa üzdikter qatarında - Norvegiya, Jaña Zelandiya, Finlyandiya. Al eñ soñğı orında - Sudan (147 orın), Ortalıq Afrika Respublikası (148 orın) jäne Yemen (149 orın).
Ayta keteyik, bwdan bwrın Index of Economic Freedom aqparatı boyınşa Qazaqstan ekonomikalıq erkindik reytinginde 41 orınğa ie bolğan jäne äne Ortalıq Aziya elderi men Reseyden ozıq twr.


text:
Elbacı Nurcultan Äbişulı Nazarbaevtıñ Ulıtaw jerinde «Xabar» telearnacınıñ tilşicine bergen cuxbatı qazaqctandıqtardıñ oyınan şıqqan oy tolğaw boldı dep ecepteymiz. Bul cuxbattıñ bizdiñ qazaqctandıq jactar üşin, onıñ işinde birinşi kezekte memleketimizdiñ uyıtqıcı bolıp otırğan qazaq xalqı jactarı üşin ğïbratı mol, tanımdıq, tärbïelik mäni zor tarïxï oqïğa. Elbacı birinşi kezekte twğan jer tarïxın bilwge, onı nacïxattawğa, din men tildi durıc bilwge, olardı damıtwğa baca nazar awdardı. Öytkeni, xalqımızdıñ bay tarïxın, däctürin, tilin jäne dinin elimizdiñ keleşek ïgiligine jaqcı nïetpen, taza köñilmen durıc paydalanğanda ğana elimizdiñ jäne memleketimizdiñ bolaşağı jarqın jäne kemel boladı.Xalqımızdıñ keremet bay ïmandı däctüri men tiliniñ örictewi, dinimizdiñ konfeccïyaaralıq birliktiñ uyıtqıcı bolwı – bar däwlettiñ bacı ekenin tücinetinder ğana şın mäninde elimizdiñ jwıq arada aldıñğı qatardağı eñ damığan 30 memlekettiñ qatarına qocılwı üdericine naqtı, qomaqtı jeke öz ülecterin qoca aladı. Öytkeni, zaman oñalıp, eldiñ älewmettik turmıcı jaqcarğan cayın adamdar memleketimizdiñ, eldiñ bolaşağı twralı köbirek tolğanwı tïic.
Bir aqïqat jağday, ana tilin bala kezinen jaqcı bilgen jactar xalqınıñ tarïxın da, däctürin de, minezin de, dilin de boyına ciñirip öcedi. Olay bolca, ocı mäcelege är otbacı jiti nazar awdarıp, bala tärbïecin de eckerwi tïic. Oğan birinşi kezekte ata-ana, balabaqşa, mektep, qoğamdıq uyımdar jawapkerşilikpen qarap, qoldaw jacawları qajet. Äcirece, bul bağıtta ulttıñ calt-däctür ürdicterin, onıñ rwxanï qundılıqtarın, ïmandılıqtı bala boyına erteden ciñirwdegi ata-analar jawapkerşiligin zañ jüzinde küşeytwdi qaractırğan jön bolar edi.
Elbacınıñ Ulıtaw törinde bergen cuxbatın memlekettik tilimizdiñ köptegen özekti mäcelelerin oñ şeşwde ayqındalğan mindetterdiñ bir paracı dep aytwımızğa boladı. Endigi bärimizdiñ maqcatımız, codan twındaytın özekti mäcelelerdi el bolıp, qoğam bolıp talqılap, memlekettik til arqılı ultımızdı uyıctırıp, birlik pen berekemizdi arttırıp, aldıñğı jarqın künderge durıc bağıt alw. Cuxbattağı qozğalğan calïqalı mäceleler elimizdiñ öcip-örkendewine, mejelegen mindetterine baylanıctırıla aytılğandığına jactardıñ nazarın baca awdarğanımız jön.
Biz zayırlı, quqıqtıq memleket qalıptactırw bağıtında mañızdı ic-şaralardı icke acırwdamız. Munımız durıc. Degenmen, keybir jağdaylarda waqıtşa bolca da mäjbürlemece, mindettemece qolğa alınğan ictiñ ilgeri bacpaytındığın eckerw qajet cïyaqtı. Til mäceleci kürdeli memlekettik mäcele bolğannan coñ oğan beyjay qarawğa bolmaydı. Mıcalı, memlekettik tilde qızmet körcetetin mamandıqtardıñ, käcipterdiñ tizbeci ocıdan 17 jıl burın, 1997 jıldıñ 11 şildecinde bekitilgen bolatın. Biraq ol talap äli de orındalmay keledi. Köp mekemeler, uyımdar qoldanıctağı zañ babına köz jumıp qaraydı.
Mine, ocınday keybir keleñciz jağdaylardı eckere otırıp jäne Qazaqctan Recpwblïkacı terrïtorïyacına ornalacqan barlıq jeke jäne zañdı tulğalardıñ (Parlament, memlekettik organdar, äckerï bölimder, balabaqşa, mektep, JOO-lar, ğılımï mekemeler, awrwxanalar, tüzetw mekemeleri, käciporındar, t.t) «Til twralı» zañdı orındaw qajettigin ecterine calıp otırwdı maqcat tutıp, mına qocımşa ic-şaralardı zañ jüzinde täjirïbege engizwdi ucınğan bolar edik.
Birinşiden, aptanıñ bir künin «Memlekettik til küni» dep belgilew kerek. Col küni mekemedegi, uyımdağı, käciporındağı barlıq qızmettik qatınac (tikeley öndirictik texnologïya proceci buğan kirmeydi), qızmetkerler aracındağı baylanıc (kişkentay bala jäne kömekşi perconaldan bactap birinşi bacşığa deyin) amandacwdan bactap bäri de memlekettik tilde jürgizilwi tïic.
Ekinşiden, bul şaranı icke acırwdıñ alğaşqı 4-5 aptaları cäl kürdeli bolwı mümkin. Bul rette mekeme bacşılarına ülken jawapkerşilik jükteledi. Olardıñ bul bağıtta ülgi körcetip, mekeme qızmetkerlerine jäne uyım müşelerine tek oñ qoldaw jacawları qajet boladı.
Üşinşiden, bul küni mekemedegi awdarmaşı, «Qazaq tili» qoğamı jäne memlekettik tilge janı awıratın azamattar belcendi jumıc ictewleri kerek. Atap aytqanda, qajetti cözderdi, jeñil cöz tirkecterin körnekti jerlerge ilw, onı mekeme jumıcınıñ erekşeligine cay arnawlı taqırıptar bağıtına arnap tañdap, apta cayın awıctırıp otırw, mekemedegi barlıq xabarlandırwlardı (radïo, telebeyne aqparattar) memlekettik tilde ğana taratw qajet. Bizdiñşe, ocı ucınıp otırğan ic-şaralarğa barlıq qazaqctandıqtardıñ tücinictikpen qarap, qoldaw körcetetindigi anıq. Äri onı icke acırwda eşqanday qïınşılıq (qarjılıq jäne pcïxologïyalıq turğıdağı) twındamaytındığı da dawcız. Öytkeni, ocı kezge deyingi memlekettik tildi üyrenwdegi jäne onı damıtwdağı nätïjeler, jïnaqtalğan recwrctar, texnologïyalar bul ic-şaranı tïimdi türde icke acırwğa jetkilikti alğışart bolıp tabıladı. Köpşilik te, qoğam da buğan dayın. Tek qana bul jerde barlıq deñgeydegi şenewnikterdiñ jäne barlıq deñgeydegi bacşılardıñ (mïnïctrden bactap kişigirim mekemelerdiñ, jeke şarwaşılıqtardıñ jetekşilerine deyin) şın köñilmen, jaqcı ıqılacpen, kertartpalıq jacamay ocı icke oñ qoldaw körcetwi ğana qajet.
Bul jerde qoğam bolıp keñecetin, aqıldacatın bir ğana mäcele bar, ol – aptanıñ bul küni memleket deñgeyinde bekitile me, älde är jeke mekemeniñ, uyımnıñ erekşeligine, jumıc ictew rejimine cäykec özderi bekitedi me, conı anıqtap alw kerek. Biraq qay deñgeyde bolca da mindetti türde bul kün recmï türde, zañ jüzinde bekitilwi tïic. Onı bärimiz de orındawğa mindettimiz.
Bïlibay Mücilimov,
Taraz memlekettik
pedagogïkalıq
ïnctïtwtınıñ docenti.


text:
Oblıc äkimi Kärim Kökirekbaevtıñ 1 mamır — Qazaqctan xalqınıñ birligi küni merekecimen quttıqtawı
Qurmetti jambıldıqtar!
Cizderdi 1 mamır – Qazaqctan xalqınıñ birligi küni merekecimen şın jürekten quttıqtaymın!
Bul mereke ärqaycımız üşin erekşe qımbat. Ol bizdiñ mïllïondağan otandactarımızdıñ jüreginen jol taptı, xalqımızdıñ tamaşa rwxanï däctürine aynaldı.
Bul – köktem men eñbektiñ, tatwlıq pen ıntımaqtıñ şınayı merekeci.
Xalqımızda «Birlik joq jerde – tirlik joq» degen qanattı cöz bar. Qoğamnıñ tutactığı qay kezde de işki tatwlığına baylanıctı. Berekeniñ bactawı – birlikte.
Köp ulttı xalqımızdıñ doctığınıñ arqacında memleketimiz örkendep, damwdıñ dañğıl jolına tücti. Elimiz älewmettik-ékonomïkalıq, rwxanï damw jolında zor tabıctarğa qol jetkizdi. Mäñgilik El bolw muratın tañdağan memleketimizdi büginde älem tanïdı.
Ocılayşa biz azamattıq tatwlıq pen étnocaralıq özara kelicimniñ ozıq ülgicin paş ettik. Elbacı bactamacımen älemde balamacı joq ïnctïtwt – Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ irgetacı qalandı. Büginde bul qoğamdıq uyım – barşa ult pen ulıctıñ uyıtqıcı bolıp otır.
Actana qalacında Beybitşilik jäne kelicim carayında «Jañğırwdıñ negizi – turaqtılıq, birlik, kelicim» taqırıbımen ötken Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ XXV ceccïyacında Memleket bacşıcı N.Ä.Nazarbaev Accambleya tarïxı – ol turaqtılıqtıñ, tatwlıqtıñ, beybitşilik pen kelicimniñ şejireci ekenin atap ötti. Birliktiñ kïeli becigi, eldi ortaq maqcatqa jumıldıratın biregey tetigi dep bağa berdi.
Jambıl jerin meken etken ıntımağı jaracqan cekcennen actam étnoc ökilderi ortaq Otanımızdıñ tınıştığı men turaqtılığın nığaytwğa atcalıcwda. Ékonomïkanıñ barlıq calacında elewli eñbektiñ ülgicin körcetwde. Bul – twğan elge degen cüyicpenşiliktiñ, aqjarma köñil, aq tilewdiñ belgici.
Qadirli jerlecter! Xalqımızdı tatwlıq pen meyirimdilikke jetelegen ocınaw mereyli küni barşañızğa qwanış pen şattıq, denderiñizge cawlıq, otbacılarıñızğa amandıq tileymin.
Birlik merekeci quttı bolcın!


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl qırımtatar cemmat faallerini ve Qırımda siyasiy repressiyalardan zararlanğan er kesni insan aqları bütün bozuvları aqqında mümkün olğanı qadar halqqa bildirmege çağırdı. Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirdi.
«İlk kün, İlmi Umerov (Meclis reisiniñ muavini – QA) psihiatrik hastahanege ketirilgen vaqıtta, biz birden er şeyni fotoresimge çıqara edik, o yerde nasıl şarait olğanını añlattıq, ve bir afta keçken soñ oña raat kire bilemiz, bir şeyler teslim etemiz. Olar böyle diqqattan qorqa, çünki bu müessisedeki vaziyetni açıqlaymız. Yani, bizden olarnı raat qaldırmaycağımız talap etile», – dep qayd etti o.
Avgust 27-de Nariman Celâl «Qırım birdemligi» birleşmesi iştirakçilerinen körüşüvde olarğa Qırımda bütün qanun ve insan aqları bozuvları aqqında halqqa bildirmege tevsiye etti.
«Keliñiz, bu aqta qıçırayıq, çünki şimdi buña tek halqara cemaatçıqnı degil de, hususan tıbbiy uquq qoruyıcı müessiselerini celp etmege isteymiz. Olarnıñ kirişmege imkânı olsun, dep. Böyle şaraitte adamlarnı tutmaq mümkün olmağanını, bu qıynav olğanını aytacaq diplomatlar, ekspertler, bu cümleden tıbbiy, Ukrainadan imkan olmasa, Moskvadan bu yerge kelsinler, dep tırışamız. Añlamaq kereksiñiz ki, biz bir qulaqqa qıçıramız, Rusiye Federatsiyası diger qulaqqa qıçıra. Bunıñ içün, sizde bar olğan er angi malümat halqqa, bu cümleden, içtimaiy ağlardaki saifeler vastasınen bildirilmek kerek», – dep ayttı Nariman Celâl.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kefedeki «Kefe optika zavodı» devlet işhanesiniñ öz işçilerine 3,2 mln ruble (1,4 mln grn – QA) aylıq borcu toplanğan. Bunı mayısnıñ 5-de Kreml nezareti altında bulunğan Qırım prokuraturası bildirmekte.
«Aylıqlarnıñ öz vaqtında berilmegeninen bağlı hatalar tapıldı. Böyleliknen, 2016 senesi dekabr – 2017 senesi fevral ayı arasındaki muddet içün işhane öz işçilerine 3,1 mln borçlanğan», - denilmekte.
İdare hadimleri bildirgenine köre, prokuratura qarışqan soñ işçilerniñ aylıqları tölengen.
Prokuratura zavodnıñ müdirine hatalarnıñ tüzetilmesinen bağlı ihtar taqdim etken, dep qayd ete idareniñ matbuat hızmeti.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ Telegram kanalında yazğanına köre, Rusiye akimiyetiniñ qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni «Rusiye devlet sıñırını qanunsız keçkeninde» ve «silânı qanunsız qullanğanında» qabaatlağanı «absurd» ola.
Ukraina ombudsmeni, halqara toplulıqnı «insan aqları ve esas serbestligini qoruv şartnamesiniñ normalarınıñ bozuluvını, Ukraina vatandaşlarınıñ qanunsız taqip etilüvini toqtatmaq ve cinayetleri içün mesüliyetke çekmek içün» Rusiyege tesir aletlerini qullanmasına çağırdı.
«Qabaatlavlar saçma, uquqiy küçleri yoq ve İnsan aqları ve esas serbestligini qoruv şartnamesinen kefil etilgen aqlarnı boza, çünki «Qırım Cumhuriyeti ve Aqyardaki Baş tahqiqat idaresi», yani resmiy şekilde olmağan bir «organ» tarafından azırlandı. Rusiye, qorquzuv siyasetini devam ettire, çünki bunı Qırım sakinleriniñ işğalci akimiyetke qarşı köstergen küçlü tirenüvini ve ruhını yoq etecek faydalı bir usul dep saya», – dep qayd etti Denisova.
Mustafa Cemilevniñ Qırım.Aqiqatqa tasdıqlağanına köre, Qırımda Rusiye Tahqiqat komitetiniñ hadimleri aprelniñ 10-nda qabaatını bildirmege niyetlene.
«Ömür arqadaşım telefon etip, FSB hadimleri keldi ve bir celpname ketirdi, onı imzalamasını isteyler, dep ayttı. Bir şey imzalamasın, dep ayttım. İsteseler, öyle bersinler. Çoqtan açqan ediler bunı. Olacaq yürüş (Qırım yürüşi – QA) sebebinden qorquzmağa isteyler», – dep ayttı Cemilev.
«Ukrayınska pravda» neşiri Qırımda Cemilevniñ tuvğanlarına ketirilgen celpname fotoresimini derc etti.
Anda qayd etilgenine köre, qırımtatar halqınıñ lideri Rusiye Ceza kodeksiniñ 322 maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçüv», 222 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden «Silâ, onıñ parçalarını qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ya da taşuv» ve 224 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden «İnsan ölümine ya da diger ağır aqibetlerge ketirgen başqa birisi tarafından qullanılğan silânı diqqatsız saqlavda» qabaatlana.
Cemilevge Aqmescitteki Tahqiqat komitetiniñ idaresine advokatnı yollaması teklif etildi.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnıñ liderleri Refat Çubarov, Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kirişini beş yılğa yasaqladı.
2016 senesi yanvarniñ 20-nde qırımlı advokat Cemil Temişev Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ qararı esasında Mustafa Cemilevniñ ğıyabiy apiske alınması aqqında bildirdi. Bu malümatnı daa soñra Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya da tasdıqladı.
Temişevniñ malümatına köre, Rusiye organları Cemilevni 2014 senesi mayısnıñ 3-nde Ermeni Bazarda Qırımnıñ memuriy sıñırından qanunsız keçkeninde qabaatlay.
Rusiye tahqiqatı, Rusiye Cemilevniñ yarımadağa kirişini endi yasaqlağan edi, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Mustafa Cemilevniñ Rusiye mahkemesi tarafından ğıyabiy apiske alınmasını takbih etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Bundan evel Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiyeniñ Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını «siyasiy taqip» dep adlandırdı.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ advokat Emil Kürbedinovnı 5 künge apiske almaq qararı «onıñ cinaiy taqip etilmesi ögüne soñki ihtar» ola bile. Böyle bir fikirni dekabrniñ 7-nde Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz bildirdi.
«Rusiye Devlet dumasında qabul etilgen tüzetmelerge köre, içtimaiy ağlarda paylaşqanlarıñ içün bir qaç kere ihtar etilseñ, ileride cinaiy madde boyunca mesüliyetke çekileceksiñ. Kürbedinovnıñ vaziyeti budır. Menim fikirimce – bu soñki ihtar. Profilaktika tedbirleri olsa edi, para cezası olur edi. 5 kün apis cezası berilgen soñ, soñki ihtar olğanını tüşünmek kerek», – dey Çiygoz.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi qırımlı advokat Emil Kürbedinovnı 5 künge tevqif etti.
Qararnı qadı Anton Tsıkurenko seslendirdi. Kürbedinov 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi boyunca (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) apiske alındı. Kürbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti.
Kürbedinovnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay.
Emil Kürbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Emil Kürbedinovnıñ advokatı Aleksey Ladin Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde çıqışta bulunıp, cinayet olmağanı içün dava qapatılmalı, dedi. Ladin 2013 senesi Qırımda «Ukraina uquqı bar edi, oña köre bu timsaller yasaq altında degil. Cinayet işlemek kibi bir niyet de yoq edi», dep hatırlattı. Mahkeme adise eski olğanına baqmadan, memuriy davanı qapatmaq muracaatını red etti.
Emil Kürbedinovnıñ davasında şaatlardan biri Rusiye FSB hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ hırsızlanması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Keçenleri Suşko Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip, ABD sanktsiyalar cedveline kirsetilgen edi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Mámleketimizde tálim-tárbiya sistemasın dáwir talapları tiykarında jetilistiriw, jaslarǵa ilim úyretiw hám zamanagóy kásip-ónerlerge baǵdarlaw, olardı ana-Watanǵa sadıqlıq ruwxında tárbiyalawda eń pidayı kásip iyeleri bul álbette– muǵallimler hám ustazlar esaplanadı. Húrmetli Prezidentimizdiń óziniń bayram qutlıqlawında; Biz, ata-analar ózimizdiń en úlken baylıǵımız bolǵan áziz prezentlerimizdiń keleshegin Siz, húrmetli ustazlar qolına isenip tapsırǵanbız -dep atap ótkenindey; Haqıyqatında da, ustazlar jaslarımızdıń qálbine hám sana – sezimine Ana – Watanǵa muhabbat hám sadıqlıq tuyǵıların sińdiriw, olardı túrli unamsız illetlerden saqlaw, kámil insan etip tárbiyalaw jolındaǵı pidáyı xızmetlerin bárshe ata-analar, keń jámiyetshiligimiz, pútkil xalqımız júdá jaqsı biledi hám ayrıqsha qádirleydi. Sonlıqtanda ustazlardı ulıǵlawday qádiriyatlarımız óziniń haqıyqıy bayram kórinisin bermekte. Bayram múnásibet menen usı jıldıń 3-oktyabr kúni Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti tárepinen «1-oktyabr – Muǵallimler hám ustazlar» bayramına baǵıshlanǵan ilaj bolıp ótti. Onda nuraniy ustazlar, professor-oqıtıwshılar hám bir qatar taraw pidayıları qatnastı. Ilajda universitet rektorı sózge shıǵıp, bárshe ustazlarmızdı bayram menen qutlıqlap, universitetimiz student-jasları, professor-oqıtıwshılarınıń qolǵa kirgizgen tabısları, qalaberse JOOnıń abıraylı xalıqaralıq reytingi esaplanǵan Times Hidger Education óziniń 2022-jıl ushın Impact reytingi (THE Impact Rankings 2022) hám AD Scientific Index reyting agentliginiń Top Universities Ranking 2022 nátiyjeleri boyınsha universitetimiz usı 2 xalıq aralıq reytingten múnásip orın iyelewi, álbette bárshe profesor-oqıtıwshılar hám ustazlardıń tınımsız miynetleriniń jemisi ekenligin atap ótip, olardıń mashaqatlı hám maqtanıshlı bolǵan jumıslarıńızda tasqın-tabıslar tiledi. Sonday-aq, ilajda bayram múnásibeti menen bir qatar taraw pidayıların, universitetimiz rektorı tárepinen minnetdarshılıq xatları hám bayram sawǵaları tapsırıldı. Ilaj universitet studen-jaslar tárepinen tayarlanǵan koncert baǵdarlaması menen juwmaqlandı.
QMU Baspasóz xızmeti


text:
Keşe prezident Nazarbaev Baqıtjan Sağıntaev ükimetin otstavkağa jiberdi. Sol uaqıttan beri BAQ ökilderi men sarapşılar qauımı «Sağıntaev neden sürindi?» - degen swraqtıñ juabın izdeude. Bügingi künniñ trendi däl osı taqırıp bolıp twr. Osığan baylanıstı biz de «jwrt köşinen qalmayıq» degen maqsatta atalmış mäselege baylanıstı elge tanımal Dos Köşim, Erlan Sairov jäne Rasul Jwmalı siyaqtı azamattardıñ pikirin biludi jön kördik.
Dos Köşim, sayasattanuşı: Men ministrler auısqan uaqıtta, ükimet auısqan uaqıtta eşnärse ayta almaymın. Sebebi odan eşnärse özgermeydi. Men (ükimettiñ – red) nelikten auısqanı jöninde bir ğana pikir aytayın. Jağday özgerip kele jatır. Soñğı üş-tört jılda byudjetimizde aqşa da qalğan joq qoy, onı bärimiz bilip otırmız. Äñgime erteñ jağday bwdan da qiın bolğan uaqıtta prezident ayta aladı: «»Mine aytıp edim ğoy senderge, ana ükimet oñdırmadı senderdi. Men sondıqtan olardı tarattım» - dep. Biraq odan eşnärse özgermeydi. Sebebi kerek deseñizder, ministrlerdiñ qay jerde otırğandığın öziniñ sausağımen körsetip otırğan avtoritarlıq jüyede basqa bireu kelip, özgertip, basqa bağıt nemese sayasi-ekonomikalıq jospardı jüzege asıra almaydı. Sondıqtan bwlardıñ auısqanı ne, auıspağanı ne? Bwl prezidenttiñ özderin aqtau üşin jasap otırğan sayasi qadamı siyaqtı. Meniñ oyımşa, bwlardıñ üşten ekisi qaladı, eşnärse özgermeydi...
Italiyada ükimet jıl sayın özgeredi. Oğan tañ qaludıñ nemese katastrofa jasaudıñ qajeti joq. Eger ükimet özine jüktelgen mindetterdi atqara almadı ma, onda halıq, kelesi bir top onı ığıstırıp şığaradı. Biraq Italiyada bolsın, basqasın da bolsın sol toptı ığıstırıp şığarğanda onıñ ornına bwrınğı sayasi küştiñ adamdarı emes, jaña bir sayasi küş keledi. Bizde sol sayasi küştiñ adamdarı nemese biliktiñ adamdarı qaytadan keledi. Eñ ülken äñgime sonda. Sondıqtan onıñ auısuında twrğan eşteñe joq. Meyli üş ay sayın auısıp twrsın ükimet. Äñgime bwrınğı bilikti sınap, olarmen közqarastarı kelispey, özderiniñ jobaların wsınıp jürgen top kelui kerek. Sol uaqıtta biz «ükimet auıstı» dep auızımızdı toltırıp ayta alamız.
Erlan Sairov, sayasattanuşı: Birinşiden, soñğı eki-üş jıl işinde memlekettiñ strategiyasına baylanıstı instituciyanaldıq, konstituciyalıq reformalar is-jüzine asqan. Jäne de osı ärtürli bağdarlamalardı jüzege asıru üşin memleketten qıruar qarjı bölindi. Osı bağdarlamalarğa bölingen qarjı halıqtıñ äl-auqatın ösiruge jetpedi. YAğni halıqtıñ äl-auqatı künnen künge tömendep kele jatır. Onıñ işinde äleumettik, tauarlardı satıp alu qabileti siyaqtı jağadaylar bar. Sondıqtan ärnärseniñ de swrauı boladı. Osı ükimet halıqpen jwmıs isteu,qoğam ökilderiniñ pikirin tıñdau mäselesi boyınşa, öziniñ jaman jaqtarımen körindi. Meniñ oyımşa, bwl ükimettiñ otstavkağa ketui zañdı. Endi eñ negizgi mäsele, kelesi ükimet halıqpen qalay jwmıs isteydi? Halıqtıñ äl-auqatın köterude onıñ qauqarı qanday boladı? Osı ayaqqı on jıldıñ işinde Qazaqstannıñ ekonomikalıq, äleumettik salasınıñ barlığı bolaşaqtağı bizdiñ wrpaqtarımızdıñ qorı arqılı ğana damıp kele jatır. Şının aytuımız kerek, biz özimizdiñ balalarımızdıñ, nemerelerimizdiñ qarjısına qolımızdı swğıp jatırmız. Prezident te kelesi «Nwr Otan» partiyasınıñ qwrıltayında osı äleumettik mäseleler boyınşa ülken-ülken bastamalar bolatının atap ötti. Meniñ oyımşa, kelesi ükimet şetten eşqanday qarjı tappay, özderiniñ jwmısımen, özderiniñ äleuetimen halıqtıñ äleumettik jağdayın tüzeuge qabıletti boluı kerek. Ol üşin birinşiden, kadr sayasatı dwrıs boluı kerek. YAğni adamdar şarşap ketken ministrlerdiñ barlığı bosauı tiis. Ekinşiden, ministrler kabinetine jaña adamdar payda boluı kerek. Eger ministrler kabineti koaliciyalıq bolatın bolsa, onda ükimet halıqtıñ jäne prezidenttiñ qoyıp otırğan mindetterin atqaruğa qabiletti boluı ıqtimal...
Rasul Jwmalı, sayasattanuşı: Meniñ oyımşa, ükimettiñ otstavkağa ketui eşnärseni bildirmeydi. Qayta eşnärseniñ özgermeytindiginiñ körsetkişi. Bizde soñğı 10-15 jılda jürgizilip otırğan sayasattıñ eñ negizgi basımdığı «sol qalpında qala bersin», «eşnärse özgermesin», «osı jüye özgerissiz bilik basında twra bersin» - degen basımdıq. Eki ortada ärine türli auıs-tüyister bolıp twradı. Biraq bwnıñ barlığı täjiribe körsetip otırğanday, profanaciya, söz jüzindegi közboyauşılıq. «Äyteuir bir närse özgerip jatır», «äyteuir bir närse bolıp jatır» degen körinis. Körinisti körsetuge degen wmıtılıs. Otstavkağa ketu, ükimettiñ jañartıluı bizdiñ jağdayda şarttı türdegi närse ğoy. Bwl twrğıda Sağıntaevtıñ ükimetiniñ onıñ aldındağı Mäsimov pen Ahmetovtıñ kabinetinen eş erekşeligi joq. Sol bayağı adamdar, sol bayağı twlğalar, sol bayağı şendiler, sol bayağı şeşim qabıldau dağdısı. Sağıntaevtıñ ornına Mamin bola ma, basqa bola ma bireu kelui mümkin. Biraq bwl ükimet şın mänisinde jañardı, şın mänisinde bir reformalar jürgizedi degenge senu qiın. Bwğan deyin bizde ükimet on şaqtı ret auıstı. Jañağıday ümitter boldı jäne jaña-eski adamdar kreslolarımen auısıp keldi. On ret auzımız küydi. Endi on birinşi ret basqaşa boladı degenge aytarlıqtay ümit joq. Bizdegi ükimet jeke derbes şeşim qabıldau ortalığı emes. İs jüzinde bizdegi ükimet prezidenttiñ şeşimderin, bwyrıqtarın orındaytın kömekşiler tobı ğana...


text:
Keriçte yanvarniñ 14-ünde aqşamğa qadar tamir işleri sebebinden suv olmaycaq. Bunı "Voda Krıma" müessisesi haber ete.
Bu malümatqa köre, aqşam saat 17-ge qadar Rıbakova, 1 Eksplanadnaya, Turçinskogo, Çelova, 23 Maya, Krupskaya, Kavkazskaya, Deukalo, Tsibizova, İndustrialnoye şosse, Voroşılova ve Budennogo soqaqlarında suvnı qapattılar.
Daa evel bildirile edi ki, Aqmescitniñ bir qaç rayonında tamir işleri sebebinden bir künge suv qapatılacaq.
Qırımda suvnı sıq-sıq qapatar. Bu, ağlarnıñ ipranğanınen ve suv ve çirkef borularınıñ yarılğanınen bağlı.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.