text:
Rusiye matbuat vastalarınıñ Ukraina vaziyetine diqqatı zayıflaştı. Bunı «Telekritika» cemaat teşkilâtı tarafından 2014 senesiniñ soñunda keçirilgen tedqiqatnıñ neticeleri tasdiqlay. Aynı vaqıtta, neşirniñ malümatına köre, Ukraina informatsion alanında küreşinden vazgeçmemek kerek, çünki Rusiyeniñ arbiy istilâsı ep devam ete. Söz serbestligi boyunca parlament komitetinde bu kibi cenk jurnalistler tarafından alıp barılmaq kerekligini tüşüneler.
«Rossiya-1» Rusiye federal telekanalında seneniñ başında Ukraina aqqında haberler 45 daqiqanı qaplap alsa, şimdi 15 daqiqa oldı. Bu neticeni yıl boyu Rusiye matbuat vastalarınıñ teşviqatını nezaret etken «Telekritika» mütehassısları bildireler. Aynı vaziyet Rusiyeniñ matbaa neşirlerinde de yüz bere.
Diana Dutsik, «Telekritika» cemaat teşkilâtınıñ icraiy müdiri, aytqanı kibi, Rusiye akimiyeti özü de işbu suniy informatsion alanınıñ mabüsi oldı. Şimdi Rusiyede bir sıra mesele bar ve, bu sebepten, Ukraina mevzusından endi çetleşmege istese bile, bunı yapmağa qolay olmaz, çünki cemaatçılıqnıñ fikri bugün mütenasip bir şekilde pekitilgen. Rusiye akimiyeti birden öz menfaatını deñiştirse, ürmetini coyar. Şunıñ içün diqqatnı yavaş-yavaş azlaştıralar.
«Menimce, bu endi Rusiyeniñ siyasiy ketişatlarınıñ aksidir, faal teşviqat ise Rusiye akimiyeti ealige Qırım ve Ukrainanıñ Şarqında olayatqan vaziyetni añlatmaq kerekligi ile bağlı. Şunıñ içün bu kibi faal teşviqat alıp barıla edi»,– dey Dutsik.
Keyfiyetli çet yayınlav – teşiqat ile küreşniñ esas aleti
Rusiye teşviqatı ile küreşmek ve ileride dezinformatsiyadan saqınmaq içün Ukraina çetelge yapılacaq yayınlav tertibatını eyileştirmek kerektir, dep tüşüne «Telekritika» cemaat teşkilâtınıñ idare reisi ve esasçısı Natalya Ligaçeva.
«Memleketniñ vazifesi – Ukraina vaziyeti aqqında doğru malümatnı dünyanıñ er bir çetine dağıtmaq, amma, bugün, teessüf ki, böyle bir şey yoq. Bunı küçlü çet yayınlav yapmalı, fırsatımız da bar. Biz er vaqıt bunı aytamız da, amma ne içündir bugün olğan strukturanı pekitmege istemeymiz, bizde BTB, UTR, Ukraine Today bar. Bunıñ yerinde biz nazirlikni, memuriy tertibatnı teşkil etemiz, elimizde olğan imkânlarımıznı ise eyileştirmeymiz. Çet yayınlavnıñ daa bir maqsadı – Rusiyege añlı sürette qol tutqan Qırım sakinleriniñ añına yetmektir», – dedi o.
Ukrainliler informatsion siyasetniñ pekitilmesinde ihtiyac duya ve informatsion havfsızlıq ile bağlı qararlarğa qol tutmağa azır, bunı «Telekritika» tarafından keçirilgen sorav da tasdiqlay. Cevap bergenlerniñ 49% Ukrainada çetelge yayınlavnı keçirecek kontrteşviqatlı televizion kanalnıñ olmaq kerekligi aqqında ayta. İnformatsion siyaset nazirligi bunı BTB telekanalınıñ negizinde yapmağa teklif etken edi. Evel çetel vatandaşları içün Ukraine Today telekanalı açılğan edi.
Kontrteşviqat tek yayınlav vastası ile çalışmaycaq
Kontrteşviqat – yalıñız jurnalistlerniñ vazifesi degil, dep aytalar söz serbestligi boyunca parlament komitetinde.
Komitet reisiniñ muavini, deputat Sergey Vısotskiy qay ekeni kibi: «Kontrteşviqatta yalıñız jurnalistler degil de, Ukraina aqqında diger memleketlerde olğan malümatnı talil ete bilgen, regional hususiyetlerni añlağan ve devletniñ er bir vatandaşına muayyen bir malümatnı bergen memleketniñ
Kontrteşviqatta yalıñız jurnalistler degil de, memleketniñ bütün diplomatik ağı iştirak etmeliSergey Vısotskiy
bütün diplomatik ağı iştirak etmeli. Eger de biz bu kibi teşviqatnı tek yayınlav küçleri ile teşkil etsek – telekanallarda, çet yayınlavlarda o çalışmaz. Çoqusı allarda jurnalist faaliyeti degil de, mahsus devlet organları tarafından nezaret etilmesini talap etken bir arekettir», – dey o.
Deputatnıñ fikrine köre, kontrteşviqat aqqında tafsilâtlı malümatnı bermege mümkün degil, aks alda o çalışmaz.


c: text/html

text:
Neşet Çelebi - Ayaş Yolları
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Ayaş Yolları
Etiketler : Neşet Çelebi - Ayaş Yolları türkü indir, Neşet Çelebi - Ayaş Yolları türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Ayaş Yolları mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Ayaş Yolları türküsü, Ayaş Yolları sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Ayaş Yolları bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Mavi Mavi
Neşet Çelebi - Yol Üstüne Oturdum
Neşet Çelebi - Cerrahpaşa
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Alişan
Neşet Çelebi - Kader
Neşet Çelebi - Vurduğunu Öldürürsün
Neşet Çelebi - Derdine Derman
Neşet Çelebi - Verdiler Oy Oy
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Deli Çoban
Neşet Çelebi - Nazlı Nazlı
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İstanbulda yäş’lär festivale häm êtnosport mädäniyat festivale ütkärelä
Törki dönya xäbärläre 19
Urta Aziya illäre häm Yaponiya dialogında qatnaşqan illär tışqı êşlär ministrlarınıň 6 nçı cıyılışı
Törekmänstan başqalası Aşxabadta Urta Aziya illäre häm Yaponiya dialogında qatnaşqan illär tışqı êşlär ministrlarınıň 6 nçı cıyılışı uzdı. Cıyılışta Törekmänstan tışqı êşlär ministrı Raşit Märädov,Yaponiya tışqı êşlär ministrı Fumio Kishida,Tacikstan tışqı êşlär ministrı Sirojidin Aslov, Qırğızstan tışqı êşlär ministrı Ärlan Abduldayev,Qazaqstan tışqı êşlär ministrı Kayrat Abdurrahmanov häm Üzbäkstan tışqı êşlär ministrı Abdülaziz Kamilov qatnaştı.
Cıyılıştan soň yasalğan urtaq belderüdä regional’ iminlek, säwdä häm iqtisadi investiŝiyälär ,humanitar häm mädäni mönäsäbätlär ,tabiği afätlär häm êkologiya mäs’äläläre xaqında fiker alışu, şulay uq xezmättäşlekne arttıru täq’dimnäreneň bäxäläläşelüe belderelde. Qatnaşuçı illärneň xezmättäşlegen tiränäytü maqsatı belän Transport häm logistik regional’ ğamäl planı qabul itelde.
Tışqı êşlär ministrlarınıň urtaq açıqlawında Dialog törkeme xezmättäşlegeneň barlıq qatnaşuçı illärneň mänfäğät’lären istä totıp uňay däwam itüenä basım yasaldı. Belderüdä 2017-2018 nçe yıllar däwerendä êşçänleklärne Tacikstannıň çirattağı räislegendä alıp baru häm 2018 nçe yılda tışqı êşlär ministrlarınıň 7 nçe cıyılışın Tacikstanda ütkärü qararına kilenüe citkerelde.
2004 nçe yılda regional’ xezmättäşlekne üsterüne täşwiq itü maqsatı belän Yaponiya qorğan Urta Aziya + Yaponiya dialogı êşçänlekläre 2015 nçe yıldan birle Törekmänstan räislegendä däwam itä ide.
Qazaqstan – Üzbäkstan mönäsäbätlärendä alğarış küzätelä
Qazaqstan – Üzbäkstan mönäsäbätlärendä alğarış küzätelä. Sonğı däwerdä ike il arasında barlıqqa kilgän uňay säyäsi täräqqiyät’lär iq’tisadta da täêsirlären kürsätä başlağan.
Üzbäkstan ilbaşı Şäwkät Mirziyayevnıň Astana säfärendä kileşülär täêmin itelgännän soň ike il arasında säwdä küläme 37%qa artqan.
Qazaqstan ilbaşı Nursoltan Nazarbayev Üzbäkstan ilbaşı Şäwkät Mirziyayev belän Çimkänttä küreşep söyläşkän.
İlbaşı idaräseneň matbuğat üzäge beldergänçä, ike däwlät başlığınıň söyläşü kön tärtibendä iqtisadi mönäsäbätlär urın alğan.
Mirziyayevnıň mart ayında Astanağa säfärennän soň ike il arasında xezmättäşlekneň canlanuın beldergän Nursoltan Nazarbayev 2017 nçe yılda ike il arasında transport, logistik,avtomobil’ industriyäse häm regional’ xezmättäşlektä alğarış täêmin itelüenä basım yasağan.
Nazarbayev ”Ağımdağı yılnıň berençe çiregendä säwdä küläme 37%qa arttı” digän.
İstanbulnıň Yänikapı bistäsendä İstanbul yäş’lär festivale häm Êtnosport mädäniyat festivale ütkärelä
İstanbulnıň Yänikapı bistäsendä 4-7 nçe may könnärendä İstanbul yäşlär festivale häm 11-14 nçe mayda Êtnosport mädäniyat festivale ütkärelä.Älege çaralarnı tanıtu cıyılışı uzdı. Matbuğat oçraşuında yäş’lär häm sport ministrı Akif Çağatay Kılıç,Bötendönya êtnosport konfederaŝiyäse ğomum başlığı Bilal Ärdoğan ,İstanbul şähär xakimiyäte başlıq wäkile Göksäl Gümüşdağ häm Törkiyä säyäxät agentlıqları berlege başlığı Başaran Ulusoy qatnaştı.
Biredä çığış yasawçı yäş’lär häm sport ministrı Akif Çağatay Kılıç Bötendönya êtnosport konfederaŝiyäse ğomum başlığı Bilal Ärdoğannıň zur tırışlıqları belän tradiŝion sport törläreneň qabat qaytarıla başlawın belderde häm süzen tübändägeçä däwam itterde:”Törkiyä –tarixı, ŝivilizaŝiyäse häm mädäni strukturası belän dönyanıň bik üzençälekle ber ile. Tarixtan kilgän bu köçne kiläçäkkä citkerü – töp burıçıbız. Bügenge köndä dönya ŝivilizaŝiyäse qullanğan şaqtıy içat törki häm İslam geografiyäsennän kilde. Ütkänebez ,tarixıbız belän maqtanğanda kiläçäktä nilär êşläw kiräklegen dä yaxşı belergä tiyeşbez. Êtnosport mädäniyat festivaleneň yäş’lärebezneň bu cirlärneň qimmätläre belän oçraşuı häm anıň ğaziz xatiräsen saqlap qalu öçen forsat buluı turında uylıym”.
Äle çaralarnıň may ayında uzuına iğ’tibarnı yünältkän yäş’lär häm sport ministrı Akif Çağatay Kılıç maynıň tarixi häm mädäni qimmätlär cähätennän möhim ay buluın citkerde. Ministr bu xaqta bolay dip citkerde:” İstanbulnıň ciňep alınuı häm Ğazi Mostafa Kämal Atatörekneň Samsunnan yulğa çığıp 1919 nçı yılnıň 19 nçı mayında azatlıq köräşen başlatuı bu ayda tormışqa aştı. Dönyada sezneň süzegezne işetülären, sezne tıňlawların telisez ikän ŝivilizaŝiyägezdän alğan köçne çağıldıru bik möhim. İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıň iň möhim üzençälege bu. Berläşkän Millätlär Oyışmasında “Dönya 5 tän zurraq” dip äytä alasız ikän xalqığızğa häm sivilizaŝiyägezgä ışanudır bu. İlbaşı häm törek xalqı 15 nçe iyül’dä tormışıbıznı qaraltırğa telägän terrorçılarğa qarşı da nıqlıq kürsätte. Cömhüriyät tözelüneň 100 yıllığında , yäğni 2023 nçe yılda tağın da zur külämle çaralar oyıştırırbız dip ışanıp qalam”.
Törekmanstanda tämäke tartuğa qarşı köräş
Möxtäräm tıňlawçılar, bügenge tapşırubıznıň soňğı xäbäre Törekmänstan belän bäyle. Törekmänstanda tämäke tartuğa qarşı köräş qısasında yaňa êşçänlek başlatılğan. Maqsat – sälamät yäşäw öçen 2025 nçe yılda tötensez Törekmänstan.
İldä bäyläneşle ministrlıqlar, vilayät’ idäräse wäkilläre, yäş’lär häm küp sanda çaqırılğan keşe qatnaşında “1 ay tämäkegä qarşı köräş” isemle kampaniya uzğan. Aşxabadta ütkärelgän kampaniyanıň maqsatı - 1 ay däwamında tämäkäneň zararların cämğiyät’kä aňlatuçı çaralar oyıştıru. Kampaniyanı tanıtu öçen ütkärelgän tantanalarda yasalğan çığışlarda Törekmänstannıň tämäkegä qarş köräştä ireşkän uňışları aňlatılğan. İldä tötensez mäydannarnıň kiňäytelüe belderelgän.
Törekmänstanda 2000 nçe yıldan birle xalıqqa açıq mäydannarda tämäka tartu tıyılğan.Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışmasınıň töten kontrole qısa kileşüe 2011 nçe yılda Törekmänstan parlamentı tarafınnan raslanğan. 2013 nçe yılda ildä watandaşlarnı tämäkeneň zararlarınnan saqlaw qanunı qabul itelgän. Ağımdağı yılnıň 14 nçe aprelendäge ministrlar şurasında Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışmasınıň 2017-2021 nçe yıllarda tämäkegä qarşı köräş konvenŝiyäsen ğamälgä aşıru maqsatı belän äzerlängän milli programmanı däwlät başlığı raslağan. Aşxabatta uzaçaq “1 ay tämäkegä qarşı köräş” êşçänlege ministrlar şurasında qabul itelgän milli ğamäl planınıň ber öleşe bulıp tora.


text:
Brazïlïyada esirtkimen ustalğan qazaqstandıq aqtalıp şıqtı - SIM
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstannıñ Brazïlïyadağı Elşiligi San-Pawlw qalasında esirtki tasımaldadı degen küdikke ilingen 21 jastağı qarağandılıq Slavyana Mïnevskayanıñ aqtalıp şığwına murındıq boldı, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi QR SIM baspasöz qızmetiniñ basşısı Änwar Jaynaqovqa silteme jasap.
«2017 jıldıñ 6 aqpanında San-Pawlw qalasınıñ polïcïya qızmetkerleri Qazaqstan Elşiligine 21 jastağı qazaqstandıq boyjetkenniñ ustalğanı twralı xabar bergen. Slavyana Mïnevskaya qalanıñ äwejayında Armenïyağa uşıp bara jatqan jerinen ustalğan. Qarağandı qalasınıñ turğını Slavyana Mïnevskayanı brazïlïyalıq tärtip saqşıları tintip, çemodanınan 2 keli kokaïn tawıp alğan. 8 aqpanda Qazaqstan Elşiligi konswl men ustalğan boyjetkenniñ kezdesw mümkindigine qol jetkizdi. Jüzdeswde boyjetken twğan-twıstarınıñ telefon nömirin berip, qalayşa osı jağdayğa tap bolıp qalğanın tüsindirip bergen»,- dedi Änwar Jaynaqov.
Eñ birinşi kezekte qazaqstandıq dïplomattar Slavyananıñ twğandarına bolğan oqïğanı bayan etip, otandasımızğa quqıqtıq kömek körsetw joldarın qarastırğan. Qalalıq sot qazaqstandıqtı sot bastalğanğa deyin San-Pawlwdağı tüzetw mekemesinde ustaw twralı şeşim şığarğan.
«Dïplomattar anıqtağanday, Qarağandı qalasınıñ turğını Slavyananıñ senimine kirip, 4 mıñ AQŞ dollarğa Brazïlïyağa gawhar buyımdardı jetkizip berwdi surağan. Buğan kelisken boyjetken San-Pawlwğa uşıp keledi. Boyjetkendi belgisiz üyge qamap ustap, erkin jürip-turwın şektegen. Arada eki apta ötkennen keyin bir sağat burın ğana oğan çemodan ustatıp, Erevanğa uşw kerektigin buyırğan. Äwejayğa kire beriste onı polïcïya qızmetkerleri ustap, çemodannıñ işindegi jasırılğan esirtki zatın anıqtadı», - dep jazadı Änwar Jaynaqov.
Jas boyjetken qılmıstıq jospardıñ qurbanı bolğanın boljağan QR SIM Qazaqstanğa suraw joldap, «tapsırıs berwşini» tekserwdi ötingen. Quqıq qorğawşılar jedel äreket jasap, qarağandılıqtıñ izine tüsken. Söytse, birneşe kün burın ğana tapsırıs bergen 25 jastağı boyjetken osı qılmısqa uqsas bappen 6 jıl 8 ayğa sottalıp ketipti.
Qazaqstandıq dïplomattar qılmıstıq istiñ materïaldarın portwgal tiline awdarıp, Brazïlïyadağı tergew organdarına tapsırğan. 7 tamızda Slavyananıñ sotı bolıp, onıñ 15 jılğa deyin sottalıp ketw qawip twındağan edi.
Qazaqstandıq taraptan kelgen qılmıstıq is materïaldarın zerttey kele, brazïlïyalıq sot qazaqstandıq boyjetkendi bosatw twralı şeşim şığardı.
«Ustalğan kezinen bastap qazaqstandıq konswl Slavyanağa birneşe ret barıp, jalpı jağdayın baqılawda ustadı. Qazir ol San-Pawlwda. Jwıq arada Qazaqstanğa qaytıp keledi», - deydi Elşilikten.
Ökinişke oray, Slavyana Brazïlïyada ustalğan jalğız qazaqstandıq emes. Buğan deyin däl osığan uqsas qılmıspen San-Pawlw äwejayında 20 jastağı Qarağandı qalasınıñ turğını ustalıp, 30 mamırdağı Brazïlïya sotınıñ ükimimen 7 jılğa sottalıp ketken. Qazirgi tañda QR SIM bul isti qayta qaratwğa küş salıp jatır.


text:
Magdeburg
Magdeburg (almança Magdeburg [ˈmakdəboːk], luj. serbça Dźěwin) - Almaniäneñ şähäre. Saksoniä-Anhalt cireneñ başqalası.
Urta Elba yılğasında urnaşqan qala. Xalıq sanı 231 525 keşe (2010).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
805 yılda Magdeburg säwdä noqtası bularaq telgä alına.
937 yılda imperator Otton I biredä Benedikt käşişxanäsenä nigez sala
1013 ylda läx qıyralı Boleslav I Qıyu şähärne tuzdıra.
1550-1551 yılda Morits Saksoni şähärne qamalışqa ala.
Utız yıllıq suğış waqıtında qala qamap alına (1629).
1631 yılda imper ğäskär başlığı Tilli şähärne basıp ala, barlıq qala xalqı üterä diärlek, Magdeburgnı cimerä.
1806, 1813, 1816 yıllarda Napoleon ğäskäre tarafınnan qamap alına.
1945 yıda berektäşlär qalanı nıq bombağa tota, tönyaq öleşe tulısınça cimerelä. AQŞ häm SSRB ğäskäre qalanı basıp ala, soñraq AQŞ qaladan kitä.
1990 yılğa qädär ADC eçendä Magdeburg bülgeseneñ üzäge.
1990 yıldan oyışqan Saksoniä-Anhalt cireneñ başqalası.


text:
Qırımtatar tili
Qırımtatar tili ya da Qırım tili – qırımtatarlarnıñ tilidir, Altay til ailesine kirgen türkiy tillerge mensüp. Yazı tili latin ve kiril urufatlarınıñ esasındadır.
Münderice
DemografiyaDeñiştir
Sabıq ŞSCB territoriyasındaki qırımtatarca laf etkenlerniñ umumiy sayısı tahminen 350 biñ kişi, olardan 250 biñ kişi Qırımda otura. Bulğaristan ve Romaniyada — 30 biñge yaqın. Türkiyedeki qırımtatarca laf etkenlerniñ sayısı aqqında işançlı malümat yoq.
ŞivelerDeñiştir
Qırımtatarlar üç subetnik gruppasından er birisiniñ (tatlar, noğaylar ve yalıboylular) öz şivesi bar.
- Yalıboylu (cenübiy) şivesi oğuz tillerine mensüp ve türk tiline pek yaqındır. İşbu şive türkçeniñ şivelerine baqqanda edebiy türkçeden az farqlı. Yalıboylu şivesiniñ daa da böyle hususiyeti bar ki, onda bayağı yunan ve bir qaç italyan alınmaları bar.
- Çöl (şimaliy, noğay) şivesinde noğaylar laf eteler, o qıpçaq tillerine mensüp olıp qaraçay-balqar, noğay ve qumıq tillerine yaqın. Çöl şivesinde Romaniyadaki, Bulğaristandaki qırımtatarlar em de Türkiyedeki qırımtatarlarnıñ çoqusı laf eteler.
- Eñ ziyade darqalğan orta yolaq (tat) şivesinde Qırım dağ ve dağ aldı rayonlarından çıqmalar laf eteler. Bu şive yuqarıda añılğan eki şive içün arasındakidir. Onda em qıpçaq, em de oğuz hususiyetleri mevcut. Şimdiki edebiy qırımtatar tiliniñ esasıdır. Oğuzlaşmasına baqmadan orta yolaq şivesi kuman tiliniñ devamıdır, bu tilde XIV asırda Qırımda laf ettiler (Codex Cumanicus yazı abidesi yazılğan tildir).
EtnolektlerDeñiştir
Bazı alimler Qırım Hanlığınıñ territoriyasında teşkil olğan diger milletlerniñ türkiy tillerini qırımtatar tiliniñ etnolektleri olaraq köreler. Bular qaray tiliniñ Qırım şivesi, qırımçaq ve urum tilleri. Qaray tiliniñ qırım variantı ve qırımçaq tili edebiy qırımtatar tilinden tek telâffüz bazı hususiyetlerinen ve ivrit alınmalarınen farqlana. Yuqarıda yazılğan etnolektlerge köre urum tili qırımtatar tilinden ziyade farqlana. Urum tilinde çoq yunan alınması ve qırımtatarcada mevcut olmağan mahsus sesler bar. Qaraylar, qırımçaqlar ve urumlar öz tilleri mustaqil dep israr eteler.
TarihDeñiştir
Qırımtatarcanıñ üç şivesi esasen Orta asırlar devamında Qırımnıñ türkiy tillerde laf etken ealisiniñ qıpçaq ve oğuz lehçeleri esasında şekillendi. Qırımtatarcanıñ şiveleri aralarında büyük farq olğanı qırımtatar halqınıñ etnogenezi mürekkep olğanınen añlatıla (etnogenezde bir çoq türkiy ve türkiy olmağan halq iştirak etti).
Qırımtatar tiliniñ zemaneviy tarihı XIX asır soñunda meşur maarifçi İsmail Gaspralı faaliyeti ile başlandı. Qırım Rus İmperiyasi terkibine kirsetilgeninden berli qırımtatar medeniyeti bir asır tüşkün alda bulunmaqta edi. Gasprinskiy onıñ yañıdan yaratıluvına yardım etti. Aslında Gasprinskiy qırımtatar edebiy tilini yarattı. Şu tilniñ esası yalıboylu şivesi edi.
1928 senesi Qırımda ötkerilgen tilşınaslıq konferentsiyası orta yolaq şivesi esasında yañı edebiy til yaratmağa qarar çıqardı, çünki işbu şive tatlardan başqa em noğaylar, em de yalı boylular içün añlayışlıdır.
Tasnif meseleleriDeñiştir
Adeti üzre qırımtatar tilini qıpçaq-kuman gruppasına kirseteler. Aynı şu gruppağa qaraçay-balqar, qumıq ve qaray tilleri kireler. Faqat evel qayd etilgenine köre orta yolaq şivesi (edebiy tilniñ esası) qıpçaqnen oğuz tilleri arasındakidir, bu sebepten böyle tasnif o qadar korrekt degil.
Urufat ve fonetikaDeñiştir
1928 senesine qadar qırımtatar tili içün arap urufatı, 1928-den 1939 senesine qadar latin (“yañı türk elifbesi” (YTE), Yañalif olaraq belli), 1939 senesinden berli — kiril urufatı qullanıldi. 1990 senelerinden berli 1997 senesi Qırım Yuqarı Şurası qararınen tasdıq etilgen latin urufatına yavaş-yavaş keçüv yapılmaqta. İşbu urufat 1930 seneleri qullanılğan urufattan farqlana, onıñ aslı – Q ile Ñ ilâve ariflerli türk urufatıdır. Şimdiki zamanda em kirill, em de latin urufatları qullanılalar. Şunı qayd etmek kerek ki, internette esasen latin urufatı işletile, faqat kitaplar, mecmualar ve ilâhre ekseriy allarda kirill urufatınen basıla.
Qırımtatar latin elifbesiDeñiştir
- Â â işareti ayrı bir arif degil de, ögünde turğan tutuq sesni yımşatuv işareti olaraq qullanılır.
TelâffuzDeñiştir
Qırımtatar kiril elifbesiDeñiştir
- rъ, kъ, Hъ ve дж ayrı ariflerdir (sözlerni elifbe tertibinen sıralav içün müimdir, misal olaraq luğatlarda).
Qırımtatar KHVDeñiştir
- Qırım (gazeta)
- Avdet (gazeta)
- Yañı Dünya (gazeta)
- Yıldız (jurnal)
- Qırım Alemi
- Meydan (radio)
- ATR (telekörüv)


text:
Rusiyede Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca mahküm etilgen qırımtatar Ferat Sayfullayev, onı aprelniñ eñ soñunda ziyaret etken Kirov vilâyetindeki Cemiyet közetüv komissiyasınıñ (CKK) azalarına sağlığından şikâyet etti. Bunı Qırım.Aqiqatqa komissiyanıñ azası Artur Abaşeyev bildirdi.
Abaşeyev: «Sağlıq vaziyetinden şikâyetleri bar edi. Neden şikâyet etilgenini daa tafsilâtlı aytıp olamayım – bu tibbiy sırdır… Koloniyada kerekli ilâclar yoq», – dedi.
O, Sayfullayevniñ Kirov vilâyetindeki 17 nomeralı tertipke qoyucı koloniyanıñ territoriyasında «odinoçka»da – bir kişilik ücre tipinde odada tutulğanını bildirdi.
CKK azası: «İhtimal ile onı, türlü tertip bozuluvlarını uydurıp ve tutuluv muddetini uzatıp, ceza muddetiniñ soñuna qadar anda tutacaqlar», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, Sayfullayevniñ hasiyetnamesinde, koloniyanıñ içki tertibine boysunmaq istemegeni qayd etile.
Aq-uquq qorçalayıcısı: «İşniñ materiallarında psihologik hasiyetnamesi bar edi. Onda, Feratnıñ açıq surette ifade etilgen liderlik hasiyetlerine malik olğanı, er angi toplulıqtaki özüni tutuv qaidelerine emiyet bermegeni ve, ondan ğayrı, koloniyanıñ içki tertibine emiyet bermemege meyil etkeni bildirile», – dep qayd etti.
Daa evel Rusiye Adliye nazirligi Sayfullayevni Ukrainanıñ qıtadaki qısmına alıp berilmesini red etti.
2017 senesiniñ sentâbrinde Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi uküm çıqardı. Oña binaen «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğan Aqyar sakinleri Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovğa umumiy rejimli tertipke qoyucı koloniyada beşer yıl berildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ diniy alâmetke köre taqip etilgenlerini tüşüneler. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenlerniñ esasen qırımtatarlar olğanını ve olarnen beraber İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız olaraq taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.


text:
Ukrain edebiyatı dersliklerine (5-9 sınıflar içün) qırımtatar yazıcılarınıñ eserlerini kirsetecekler.
Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
«Bu maqsat ile Ukraina tasil ve ilim nazirligi Ukraina oquv yurtlarında qırımtatar edebiyatınıñ eñ parlaq eserlerini ögretüv meseleleri boyunca mesleat gruppasını teşkil etti», – deyler mında.
Matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, işbu gruppağa qırımtatar yazıcılarınıñ eserlerini teklif etken Ukraina prezidenti vekâletlisiniñ faaliyetini temin etüv bölüginiñ temsilcileri de kirdi. Söz qırımtatar eserleriniñ keyfiyetli tercimesi aqta kete.


text:
Alapat şayqastar jañğırığı
Adamzat tarihındağı alıp şayqastar tarihın taramdasañız – sol tarih betterinde tañbalanıp, halıq jadında jañğırğan añızdar men äfsanalar jelisinen, kez-kelgen şayqaspen twspa-tws däuirlerdegi imperiyalar wstınınıñ, memleketter märtebesiniñ, zamanalar beynesiniñ, arpalıstarğa alğışart bolğan maqsat-nietterdiñ ayqın suretin köziñizge elestete alasız…
Mısalı, ejelgi däuirlerdiñ elesi sanatına aynalğan Korinf şayqası, bizdiñ däuirimzge deyingi 339-383 j.j. jıldarı kişi Aziyadağı Korinf moynağınıñ aumağında ötken. Bwl şayqastıñ negizinde – ağayındı Kir men Artakserks oğlandarınıñ Parsı tağına talasuı jattı.
Al, tarihta grek-parsı soğısı dep tañbalanatın şayqas (b.d.d. 495-449 j.j.) sol twstağı parsı üstemdigine narazılıq tanıtqan grekterdiñ bas köteruimen baylanıstırıladı. Dariy patşanıñ alğaşqı iri jeñilisteriniñ biri esebinde tarihta qalğan atalmış şayqas panoramasında, keyingi däuirlerde atı añızğa aynalğan «Marafon» eldi mekeniniñ atı twñğış ret ataladı… Jıl sanauımızdıñ qarsañı bolıp esepteletin b.d.d. soñğı 100 jıldıqtıñ da öz beynesi tauarih taraularında jan-jaqtı tañbalanğanın oqırman qauım jaqsı bilse kerek…
YAğni, jalpı adamzat ğwmırınıñ är kezeñine tän asa iri oqiğalar sanatına jatatın soğıstar men qantögisti-arpalıstar şejiresi, sol adamzat jadında öziniñ tolıqqandı suretimen saqtalıp otırğan, özine tiesili bağasın alıp saralanıp ta otırğan!
Tarihşılardıñ payımına jüginsek, osı oqiğalardı birde bwrmalap, birde tobıqtan qağıp, tolarsaqtan matap, tonın aynaldıra kigizip, «qoldıñ iinine qaray» beyimdep jazu ürdisi de sonau ejelgi Tacit, Gerodot zamanınan bastau aladı eken. Mısalı, osı grekter jeñiske jetip, parsılar jeñilistiñ aşı dämin tatatın grek-parsı soğısı turalı egjey-tegjeyli jazbalar qaldırğan, şıqqan tegi grek Gerodot, öziniñ älemge äygili «Tarihında» maydan dalasında qaza bolğan jauıngerler turalı ayta kelip: «şayqasta grek armiyası jağınan 195 adam qaza boldı, al, parsılar jağınan 6 400 adam jer jastandı» dep jazadı. Afinıdan 42 şaqırım 195 metr qaşıqtıqta twrğan «Marafon» eldi mekeni mañında ötken şayqastıñ izin indete izdep körgen, keyingi däuirlerden bastap bizdiñ zamanımızğa deyingi tarihşılar men arheologtar, bwl körsetkiştiñ mülde jañsaq ekendigine nazar audarıp keledi… «Tarih oqulığı betterindegi ötirikter men äsireleulerdi müldem alıp tastasañ tük te qalmas edi…» deytin twjırımnıñ negizsiz emes ekendigin osıdan-aq bayqauğa boladı…
Osınday öz «iinine tarta» jazılğan jasandı tarihnamalardıñ «jwldızdı säti» – tarihta tarlan tañbalı iz qaldırğan, örkeniet örimderiniñ san salasına san-aluan örnek salğan Wlı Dala wlandarınıñ tarihın qattap-qalamdağan «evrocentrister» twsında tudı… «Şöptiñ şüyginin, sudıñ twnığın qualap köşip-qonıp jürgen» jartılay jabayı qauım – varvarlar deytin laqaptıñ jartılay köşpendi türkilerge tañıluınıñ bastı sebepkerleri osı «evrocentrister» boldı.
Keyingi tarihqa nazar audarsañız – türki mädenieti, türki ğılımı, türki örkenietine tübegeyli telinuge tiisti ruhani jetistikter älemi özinşe bir oqşau twrğan qwbılıs ekendigin payımdaysız. Evraziya alqaptarında qazday tizilgen jädigerler jelisinde säulet öneriniñ, suret öneriniñ, swñğat öneriniñ üzdik nwsqaları tañ-tamaşa qaldıradı… Adamzat oylap tapqan baspana ataulınıñ arda nwsqası – kiiz üy, swñğat öneriniñ «tölbası» – balbal-mäñgi tastar, suret öneriniñ mümkin arğı atası – tastağı tañbalar tarihın taramdasaq talay-talay jañalıqtarğa jolığar edik…
Orta Aziyağa jaña közqaras
Bizdiñ bügingi äñgimemiz – adamzat tarihındağı eñ wlı şayqastardıñ biri, öziniñ nätijesinde älemniñ sayasi, egerde, alda-jalda jasala qalsa, älemniñ ruhani kartasına qomaqtı özgerister engizgen, ata tarih sürleuin müldem jaña beleske bağıttağan şayqas – «Atlah şayqası» turalı bolmaq.
«Atlah şayqası» bizdiñ jıl sanauımızdıñ 751-jılı, Tarazdan 25-aq şaqırım jerde orın tepken, ejelgi şahardıñ qanattas qalası – Atlah qalasınıñ mañında ötti.
Ayta ketuimiz kerek, VIII-ğasırdağı alasapıran jıldardıñ arnasına tän oqiğalardıñ alğı şarttarı – Aziya qwrlığınıñ apay tösin jaylağan alıp etnostardıñ san ğasırlarğa sozılğan alasapıran arpalıstarı belgili bir beleske ayaq basqan almağayıp jıldardıñ jılımın meñzeydi…
Wlı etnos – Türki etnosınıñ täuelsizdik pen bostandıq jolındağı wlı jorıqtarınıñ şañ-tozañı äli de basıla qoymağan, Aziya qwrlığındağı alıp imperiyalardıñ ien jazıqtar men iregine iin jetpes «Täñir» taulardıñ endikteri men boylıqtarındağı, ağın su, asau özendi añğarlarındağı aduındı ayqastarınıñ jañğırığı äli de tınım tappağan jıldar bolatın…
VIII-ğasır – tarihta «Şu-Talas» añğarı atalatın mekende jergilikti qauım – üysin, qañlı, azkişter men yağma-bazkişter, tegi türki qaraqıtaylar, türgeşter men qarlıqtar (karluktar) ğwn tarmaqtarınıñ taramdanğan jwrnaqtarı t.b. irili-wsaqtı wlıstıq birlestikter men qauımdastıq qwrılımdar boy köterip (handıqtar, bektikter, qauımdastıqtar t.b.) ömir sürip twrğan kezeñ bolatın…
Osı twsta, ejelgi Mısır, Tayau Şığıstan tarağan soğıs örti, Jerorta teñizi jağalauları men Qap tauların basa-köktep (Armeniya, Gruziya tarihın eske tüsiriñiz…) Ortalıq Aziya deñgeyine de jetti. Ataqtı qolbasşı Abu-Muslim Kuteyba basşılığındağı arab armiyasınıñ joyqın soqqısınan tolıqsığan tarih tolqını, adamzat tanımı men nanımınıñ jaña betteriniñ äli de bwlıñğır äripterin ejiktep, örkeniettiñ jaña da, jarqın örisine qaray bet bwrdı. «Atlah», keybir jazbalardağı «Talas» şayqası – osığan deyingi tarihında birneşe wlı imperialar qwrıp, öz kezeginde halıqtardıñ Wlı Köşin bastap, Altay men Sarıözen arasında özgege wqsamaytın özindik erligi men özine ğana tän örligin serik etip, sansız ğasırlar boyı sabılğan Türki äleminiñ, ıqılım zamanalar ığımen qalıptasqan mädeni-ruhani wstını tübegeyli özgeristerge bet bwrğan sätiniñ eleñ-alañınıñ bastauında twrğan oqiğağa jatadı…
YAğni, arab biligimen birge, arab tübeginde qalıptasqan tärtip-tanımdarmen birge Wlı Dalamızğa Islam örkenieti de keñinen qanat jaya bastadı. «Taraz – Islam dininiñ şığıs şekarası» deytin jazbalardıñ osı 8-ğasırdıñ birinşi jartısınan bastap hattala bastauınıñ bastauında twrğan osı 751 jılğı «Atlah» şayqası.
Wlı şayqas jılnaması
«Atlah» şayqası jönindegi alğaşqı derektiñ basında – han' äuletiniñ «26 tarih» atalatın, Aziya qwrlığınıñ 4-5 mıñ jıldıq tarihın qamtitın jılnamasınıñ keybir tarauların alğaş ret özge tilge audarıp, XIX ğasırdıñ birinşi jartısında francuz tilinde jariyalağan Edvard Şavann' twr. Osı kezeñde atalğan tarihnamamen birşama tanısuğa mümkindik alğan Iakinf äkey – Biçurin, E. Şavann' audarmasın aldımen nemis tiline audarıp, keyinnen orıs tilinde jariyalağan Malovtar boldı.
Al, XX-XXI ğasırlar bederinde Lev Gumilev, Murad Adji, Rüstem Rahmanaliev, Sergey Klyaştornıy, Twrsın Swltanov tağı da basqa köptegen türki tegin zertteuşi ğalımdar «Atlah-Talas» şayqası jönindegi az-kem pikirlerin üzdiksiz jariyalap keldi… «Az-kem» deytinimiz – ökinişke oray, wlıstıq, wlttıq tarihımızda, qala berdi älemdik örkeniet tarihında erekşe orını bar, adamzat tarihına «altın äriptermen» jazılğan ataqtı ayqastardıñ biri de, biregeyi de «Atlah» şayqası jöninde jazılğan arnayı zertteu-zerdeleu kitabı emes, tipten jeke-dara jazılğan ğılımi-tanımdıq kitapşa da joq…
Negizgi dürmegi alıstağı Sarıözen (YAn'czı) boyınan b.z.d. zamananıñ soñğı 100 jıldığında ejelgi ata qonısına – Altay-Tarbağatay, Qobda-Küntau, Aspan tauları asqaqtağan, Deştiqwm (Gobi) şöli kösilgen, keyingi zamandarda Joñğar dalası atanğan «Oñ qabırğa» oypañına, jeti özeni jöñkilgen Erenqabırğa-Jetisu jannatına qaray täuelsizdik mwratın arqalap jöñkile köşken köşpendiler dürmeginiñ aldıñğı arbası, kieli Şu-Talas jerine jetip tärtesin qayırdı. İle-şala Taraz, Atlah, Ohqwm, Barıshan, Mirki, Qwlan qonıstarı saltanat qwrıp, sol twstağı köşpendi qauım ata jauınıñ tilimen aytsaq – Batıs öñir aymağı boy tüzey bastadı! Alıstağı ata qonısına at basın tiregen jwrttıñ sırtqı tınıştığı birjolata qalıptasa qoymağan, alasapıran arpalıstarğa tolı almağayıp jağdaydıñ, şamamen, attay altı-jeti ğasırğa sozılğandığın tarihi jazbalardan bilemiz…
Onıñ bastı sebebi, keşegi jau – han' äuletiniñ, köşpendiler atalatın alıp etnostıñ şılbır-tizginin qalay da qoldan şığarmauğa wmtılğan işegi tar işki esebinde jattı… B.d.d. 36-jılğı «älem-jälem tuları saltanatpen jelbir-jelbir etken, qos qorğandı» Taraz qalasınıñ qiratıluı, sol şayqasta wlı qalanıñ irgetasın qalauşı Tezek oğlannıñ mert boluı, han' äuletiniñ sayasi, äskeri, ekonomikalıq ıqpalın tağı da san ğasırlarğa sozğan dı…
Sonımen, jıl sanauımızdıñ 751-jılı arab armiyasınıñ avangardı Şu-Talas añğarında jatqan Atlah,Taraz qalalarınıñ irgesine at basın tireydi de, qos qalanıñ ortasında qiyan-keski wrıs bastaladı. Arab armiyasınıñ qolbasşısı Abu Müsilim Kuteyba men qıtay qolın bastağan wltı korey Gao Syançji soğıs strategiyaları sınğa twsken wlı şayqasta, Islam örkenietimen qanattanğan jäne joğarı da attarı atalğan-atalmağan jergilikti qauımnıñ qoldauına ie bolğan arab armiyası jeñis saltanatın toylaydı! Davan-Ferğana, Bwhara, Şaş elinde lañ salıp jürgen Gao Syançji qolınıñ, joğarıda aytıp ötkenimizdey jergilikti qauımdastıqtardıñ qoldauı nätijesinde arab armiyasınan toz-tozı şığa jeñilui, jalpı Ortalıq Aziya aumağın wzaq jıldar uısında wstağan han' äuletiniñ ozbır üstemdigin birjolata joydı.
Sol ozbırlıqtıñ bir mısalı: qolbasşı Gao Syançje («Gao Siyan'ji» dep te ataladı) osı «Atlah» şayqasınıñ qarsañında – 750 jılı özi aldında ğana beybit kelisimge kelgen Şaş eline opasızdıqpen tap berme şabuıl jasap, Şaştıñ hanı bükil bala-şağa, äuletimen twtqiıldan bassalğan jaudıñ qolına tüsedi. «Olardıñ käri-qwrtañın tügel qırıp tastadı. Toyımsız dünieqor Gau Siyanjidiñ olardan tartıp alğan asıl tastarı on neşe hu (centner) boldı, altınnıñ özi 5-6 tüyege artıldı. Bwdan özge de zattar men aydap äketilgen jılqınıñ narqı osılarmen para-par edi. Osılardıñ barlığın ol özine iemdenip aldı» dep kuälandıradı, qolımızdağı «26 tarihtıñ» «bilik ğibratnaması» tarauınıñ 159-216 bumaları…
Zertteuşi tarihşı Twrsınhan Zäken osı şayhas jayında «Osı kezde tañdıqtar jeñisten jeñiske jetip, Orta Aziya men Şığıs Türkistanda tübitterdiñ ıqpal küşi bäseñdey bastadı. Tañdıqtardıñ şabuılımen el-jwrtınan ayırılğan Şaş (Taşkent) bekzadası jan-jaqqa tentirep, kömek swrap jürip jergilikti türki taypalarınıñ jäne arabtardıñ qoldauına ie boldı. Sol kezdegi Arab Abbasidter handığınıñ Horasandağı ämiri Abu-Müsilim oğan kömek retinde qalıñ qolmen öz sardarı Ziyad ibn-Salihtı jiberdi» dep jazadı.
Sonımen, arab tübeginen kelgen saltattı sarbazdar men Wlı Qorğannıñ şığısın wyalağan wrınşaq toptıñ arasındağı arpalıs bastaldı da ketti! Arı qaray, tarihi jazbalarğa üñileyik – «…Gao Syançji bodan elderdiñ (köşpendilerdiñ dep wğıñız…T.M.) jasaqtarı men han'dıq äskerlerden jiını otız mıñnan artıq qol qwrap Tazilarğa (arabtarğa dep oqıñız…T.M.) qarsı attanıp, jeti jüz neşe li (350 şaqırımday) jürip, Qıñlasqa (Tarazğa) jetkende Tazilarmen (arabtarmen) kezikti.
Tañdı talastan taydırğan
Eki jaq 5 kün boyı teketireste twrdı. Osı kezde qarlıqtar opasızdıq jasap, tañ (qıtay) qosındarın tazilarmen (arabtarmen) eki jaqtap soqqıladı. Gao Syançje oysıray jeñilip, äskeri qırılıp, birneşe mıñ adamı ğana qaldı. Oñ aybındı toqsauıl sanğwn (qıtaylardıñ äskeri şeni) Li Si-ie tün qarañğılığın jamıla qaşayıq dep, Gao Syançjege keñes berdi. Şığar jol tar, ferğanalıqtar aldın orap kes-kestegen, adam men mal joldarda keptelgen jağdayda Li Si-ie aldığa tüsip jol aştı. Ol aldığa kelgen mal men adamdı oñdı-soldı şoqparmen şayqap, äzer degende Gao Syançjeni qorşaudan alıp şıqtı».
Arab tarihşısı Ibin äl-Asir öziniñ «Kitab al'-kamil fit-t-tarih» (Tarih turalı tolıq kitap) attı eñbeginde jazuınşa osı jolı Tañ armiyasınan 50 mıñ adam ölip, 20 adam qolğa tüsedi. Qalğandarı bas sauğalap qaşıp ketedi. Qıtaydıñ «Tundyan'» (通典) attı tarihi dereginde de Gao Syançje taraptan 70 mıñ adam ölgeni aytıladı. Tarihi derekterde soğıs jürip jatqan kezde jergilikti türki tildes taypa— qarlwqtardıñ arabtar jağına ötip ketkeni bayandaladı. Qarlwqtar şın mäninde Gao Syançjeniñ Taşkenttikterge istegen opasızdığın onıñ özine istetti. Bwl bälkim Şaş (Taşkent) bekzadasınıñ qarlwqtarmen aldın ala kelisip istegen isi bolsa kerek. Soğıstıñ soñğı sätinde Gao Syançje biraz qolmen qaşıp qwtıladı. Ol turalı «Bilik ğibırattarı» (自治通鉴) attı kitapta: «Gao Syançje oysıray jeñilip, äskeri qırılıp, birneşe mıñ adamı ğana qaldı. Oñ aybındı tosqauıl sanğwn Li Sıie tün qarañğılığın jamıla qaşayıq dep Gao Syançjeğa keñes berdi. Şığar jol tar, Ferğanalıqtar aldın orap kes-kestegen, adam men mal joldarda keptelgen jağdayda Li Sıie aldığa tüsip jol aştı. Ol qarsı aldındağı adam men maldı oñdı-soldı şoqparmen şayqap, zorğa degende Gao Syançjeni qorşaudan alıp şıqtı» -delinedi.
Twrsınhan Zekenniñ şayqas barısı jönindegi: «Qalay degenmen de Talas şayqası Tañ imperiyasınıñ Orta Aziyağa bağıttağan şapqınşılıq sayasatına nükte qoydı. Osı oqiğadan soñ imperiyanıñ Şığıs Türkistandağı äskeri bekinisteri de tügelimen joyıldı. Arab basqınşılığınıñ tegeuiri nätijesinde tübitter de Orta Aziya men Şığıs Türkistannan bas tartuğa mäjbür boldı» degen oyın tolıq qwptaymız.
Şınımen de, «Atlah» şayqasınıñ, şayqasta jeñiske jetken qauımnıñ (äskerdiñ ğana emes) tarihi missiyası – älemdik qwndılıqtardıñ qwndağın keñeytip, quatına quat qostı! Islam qağidalarınıñ qanattı wstanımdarınıñ wstının wlıqtadı, nanımnıñ närli negizin – tanımnıñ jaña qwnarına jeteledi!
Tübi bir türki jwrtınıñ Altay – Twran twğırına örlegen örkenin, ruhani jağınan jañğırtqan Islam örkenietiniñ ölkemizge wya salğan alğaşqı qarlığaşı da osı «Atlah-Talas» şayqasındağı jeñispen merzimdeledi.
Odan beri de mine 12 ğasırdan astam, dälirek aytsaq – 1266 jıldıñ jüzi bolıptı.
Täken Moldaqınov
Qazaqstan Respublikasınıñ
Mädeniet qayratkeri


text:
Üzbäk liderı häm çik buyı kileşüe
Törki dönya xäbärläre 47
Üzbäk liderınnan Urta Aziyädä yaña berlek täqdime
Üzbäkstan İlbaşı Şävkät Mirziyayev Urta Aziya illäre töbäk başlıqları berlegeneñ tözelüen täqdim itte.
Cirle matbuğatta çıqqan xäbärlärdä Şävkät Mirziyayevneñ şuşı täqdimne Sämärqandta ütkärelgän “Urta Aziya: däwam itelerlek qalqınu-üseş häm urtaq mullıq öçen xezmättäşlek” xalıqara konferenśiyäsendä telgä aluı belderelde.
Mirziyayev mondıy ber berlekneñ tözelüeneñ Urta Aziya däwlätläreneñ däwam itelerlek üseş aluına yul açaçaq industriya, kapital salu häm intellektual’ potenśialnı buldıraçağın assızıqladı.
Şuşı süzlärenä östäp, Mirziyaev yıl başınnan birle Üzbäkstannıñ töbäk illäre belän säwdä külämeneñ yaqınça 20%, qayber illär belän 70% külämendä artuın belderde. Berläşkän Millätlär Oyışması belgeçlärenä kürä isä, Urta Aziya illäreneñ aldıbızdağı 10 yılda aktiv xezmättäşlege regional’ milli tulayım tabışnı kim digändä ike märtäbä arttıra alır.
7nçe RECCA cıyılışı Aşxabatta ütkärelde
2017nçe yılnıñ 14nçe-15nçe noyabr’ könnärendä ike kön däwam itkän RECCA “Äfğanstan öçen regional’ iqtisadi xezmättäşlek konferenśiyası” Törekmänstan başqalası Aşxabadta uzdı. “RECCA”nıñ 7nçe cıyılışınıñ berençe könendä qatnaş êş forumı oyıştırıldı. Forum programmasınıñ kön tärtibendä törle illärdän kilgän xatın-qız êşmäkärlärneñ oçraşuı bar ide.
Êş forumın Törekmänstan Ministrlar Şurası başlığı urınbasarı Orazmurat Gurbannazarov häm Äfğanstan Däwlät başlığı Äşräf Ganineñ xäläl cefete Rula Gani açıp cibärde.
Açılış çığışlarında Gurbannazarov RECCA platformasına häm Äfğanstannıñ totrıqlılığına birgän ähämiyätläre belän RECCA 7nçe cıyılışına öy xucası buludan şat buluların beldersä, Rula Gani dä qunaqçıllıq häm ike könlek programma öçen Gurbannazarovqa häm Törekmänstan xökümätenä räxmätlären citkerde.
Forumda qatnaşqan Äfğanstan, Törekmänstan, Qırğızstan, Hindıstan, Paqıstan häm Baxreyn xatın-qız êşmäkärläre “Xatın-qız iniśiatorlar: taläplär häm awırlıqlar”, “Xatın-qız käsepçeläreneñ uñışları” temaların ike utırışta söyläşte, täcribäläre häm täqdimnäre belän urtaqlaştı. Äfğanstan ilbaşı Äşräf Ganineñ xanımı Rula Gani dä forum açılışında qatnaşıp xatın-qız iniśiator-käsepçelärne yaqlap çıqtı.
7nçe RECCA cıyılışları qısalarında Äfğanstannıñ häm qatnaşuçı illärneñ säwdä häm sänäğät êşlänmälären tanıtuğa mömkinlek täêmin itü maqsatınnan çığıp Aşxabadta yärminkä dä açıldı. Törekmänstan säwdä häm sänäğät idaräse oyıştırğan yärminkädä Törkiyä Cömhüriyäteneñ Aşxabad ilçelege stend açtı. Törkiyä stendında Törkiyäneñ TİKA aradaşçılığı belän Äfğanstanğa kürsätkän yärdäm häm Törkiyädä ütkärelgän “RECCA” cıyılışlarınnan küreneşlär bulğan videoyazma täqdim itelde. Äfğanstan Däwlät başlığı Äşräf Ganineñ xäläl cefete Rula Gani Törkiyä stendın qaradı. Gani xanımğa Törkiyä ilçelege räsmiläre stend belän bäyle mäğlümat birde.
7. Äfğanstan regional’ iqtisadi xezmättäşlek konferenśiyası RECCAnıñ ministrlar däräcäsendäge cıyılışı 15nçe noyabr’ çärşämbe könne ütkärelde. Törekmänstan Tışqı êşlär ministrı Raşit Märädov räislegendä uzdırılğan cıyılışta Äfğanstan isemennän Däwlät başlığı urınbasarı Särvär Daniş häm Tışqı êşlär ministrı Sälahattin Rabbani qatnaştı. 7nçe “RECCA” cıyılışında Törkiyäne Tışqı êşlär ministrı urınbasarı, tulı wäqalätle ilçe Äxmät Yıldız wäkillek itte.
“Qazaqstan, Üzbäkstan häm Törekmänstan çik buyı kileşüenä imza saldı
9nçı noyabr’dä Qazaqstan, Üzbäkstan häm Törekmänstan cömhüriyätläreneñ tışqı êşlär ministrlarınıñ Sämärqand oçraşuı waqıtında öç il çikläre berläşkän töbäkkä qağılışlı öç yaqlı kileşüne imzalawları açıqlandı.
Räsmi tantanada kileşügä Qazaqstan tışqı êşlär ministrı Qayrat Abdrahmanovnıñ, Törekmänstan tışqı êşlär ministrı Raşit Meredovnıñ häm Üzbäkstan tışqı êşlär ministrı Abdülaziz Qamilovnıñ qul quyu belderelde.
Moñarçı isä il çikläre belän bäyle kileşü barı tik ike yaqlı formatta imzalanuı xäterlätelde.
Qazaqstan tışqı êşlär ministrı Qayrat Abdrahmanov telgä alınğan şuşı kileşüneñ Urta Aziya illäreneñ iminlege öçen tarixi ähämiyätkä iyä buluına basım yasadı.
Monnan alda äytelep uzılğanı kebek, Urta Aziya illäreneñ tışqı êşlär ministrları “Urta Aziya iminlege” temalı cıyılışta da qatnaştı.


text:
Diğer Makaleler...
- 10. Sınıf Arapça 9. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 9. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 8. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 8. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 7. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 7. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 6. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 6. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 5. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 5. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 4. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 4. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 3. Ünite Günlük Hayat Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 3. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 10. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 1. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 10. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 1. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 2. Ünite Ders Kitabı Cevapları
- 10. Sınıf Arapça 2. Ünite Çalışma Kitabı Cevapları
- Arapça Ders ve Öğrenci Çalışma Kitabı ( MEB ) İndir


text:
Xakerler tobı jelige derekter qorın ornalastırdı. Olardıñ aytwınşa onda Türkïyanıñ 50 mln azamatınıñ jeke mälimetteri, sonıñ işinde prezïdent pen ükimet basşısınıñ jeke mälimetteri berilgen. Bul twralı Bï-Bï-Sï agenttigi xabarladı.
Sarapşılardıñ aytwınşa, eger xakerlerdiñ mälimdemesi rastalsa, bul älemde eñ ülken jeke mälimetterdiñ jarïyalanwı bolmaq.
Olar jeke mälimetterdiñ jarïyalanwı Türkïya turğındarınıñ qawipsizdigine zalal keltiredi dep sanaydı.
Resmï aqparatqa säykes, Türkïya turğındarınıñ sanı - 77,6 mln.
Qupïya aqparattıñ özgelerdiñ qolına qalay tüskeni beymälim.
Boljam boyınşa, xakerler şabwılınıñ maqsatı - Türkïyanıñ elïtası men el prezïdenti Rejep Tayıp Erdoğan bolwı mümkin.
Assoşïeyted Press agenttigi xabarlawınşa, 10 türik azamatınıñ säykestendirw nömirin teksergende, onıñ segizi durıs mälimet bolğandığı anıqtaldı.
Kommentarïï


text:
Törkiyäneñ terrorçılıqqa qarşı köräşe
Kön tärtibe 06
Törkiyä 30 yıldan artıq terrorçılıq belän täwäkkäl räweştä köräş alıp bara. Bu barışta PKK terror oyışmasınıñ höcümnäre näticäsendä meñnärçä keşeneñ ğomere özelde, matdi häm ruxıy citdi zıyan salındı. Läkin soñğı yıllarda Törkiyäneñ PKK belän däwam itüçe köräşenä östäp Ğiraq häm Süriyädä küzätelüçe xaostan faydalanıp, DEAŞnıñ päyda buluı häm Törkiyädä dä höcümnär oyıştıruı yaña qurqıtu bularaq kürelde.
Säyäsät, iqtisad häm ictimaği tikşerenülär waqıfı äğzase, tikşerenüçe Can Acunnıň mäs’älä belän bäyle anlatmasın täqdim itäbez.
Bu wazğiyät’ Törkiyäneñ PKK belän bergä DEAŞ terror oyışmasına qarşı da aktiv köräş başlatuına iltte, törek iminlek köçläre Törkiyä kiñlegendä DEAŞ häm PKKğa qarşı uñışlı operaśiyalär başqarıp, terror yanawın azayta aldı. Süriyädäge avtoritet buşlığı häm suğış arqasında üzlärenä logistika baza häm imin töbäk qorğan DEAŞ häm PKK terror oyışmalarınnan kilüçe yanawlar arqasında Törkiyä xärbi xäräkät oyıştırırğa mäcbür qaldı. Färat qalqanı operaśiyase belän çik buyı liniyasen DEAŞ terrorçılarınnan çistartqan Törkiyä “zäytün botağı” xäräkäte belän dä PKKnıñ Süriyädäge törkeme bulğan YPGğa qarşı möhim adım yasadı.
Afrin töbägen yıllar buyı kontrol’ itüçe YPG terror oyışması Törkiyäneñ milli iminlege cähatennän möhim yanaw bulıp tora. Amanos tawları aşa Törkiyägä qoral häm terrorçılarnıñ kerü yulı bulğan Afrin töbägendäge YPG terrorçıları Törkiyä öçen milli yanaw ide. Şul räweşle Süriyädän Törkiyägä kertelgän şaqtıy qoral sisteması terrorçılıq belän köräş operaśiyalärendä iminlek köçläre tarafınnan qulğa töşerelde. YPGneñ Afrindağı barlığı şul uq waqıtta PKKğa suğışçı cıyu öçen keşe çığanağına äylängän ide. Ayıruça Afrindağı YPG suğışçıları xalıqara propaganda yasap, Törkiyädä häm çit illärdä şaqtıy dairäne Törkiyägä qarşı qotırtıp, PKK terror oyışması öçen xuplaw barlıqqa kiterä ide. YPGneñ ayıruça Kilis häm Räyhanlığa qarağan höcümnärendä küp sanda ğayepsez keşeneñ ğomere özelde. “Zäytün botağı” operaśiyaseneñ uñışlı räweştä näticägä ireşüe Törkiyä öçen bu töbäktä çik buyı iminlegen urnaştıruı bulaçaq häm Afrindağı YPG terror oyışmasınıñ yuqqa çığarıluı şul uq waqıtta PKKneñ Törkiyäneñ kön’yaq çiklärendä Ğiraqtan Urta diñgezgä taba baruçı terrorçılıq koridorın qoru xıyalına qomaçawlayaçaq.
PKKnıñ Süriyädäge törkeme YPGneñ Süriyädäge alan xaqimiyäte barı tik Törkiyäneñ milli iminlegen genä qurqınıç astına quymıy, ä şul uq waqıtta Süriyäneñ cir bötenlege öçen dä qurqınıç bulıp tora. Şul räweşle YPGneñ dä bäyle bulğan güyä KCK citäkçeleke Süriyä, İran, Ğiraq häm Törkiyäneñ cirlären üz êçenä aluçı “Kördistan” xıyalınnan waz kiçmäde. Şunıñ öçen Afrinda YPGdan qulğa töşerelgän töbäklärdäge güyä cirle idarälärdä häm qalğan urınnarda bu küreneş bik küp. YPG üz xaqimiyäte astında bulğan töbäklärdä güyä Tön’yaq Süriyä federal’ töbägen iğlan itkän häm yasalma saylaw uzdırdı.
İkençe yaqtan Törkiyäneñ “Zäytün botağı” xäräkäte Afrinnı YPG terror oyışmasınnan çistartıp, Afrin töbägendäge cirle xalıqnı terror basımınnan da qotqarunı maqsat itä. Belengänçä Afrinda küpçelek Süriyäle krödlär yäşi. Şaqtıy körd YPGneñ zolımınnan qaçıp, Törkiyä, Ğiraq yäisä Awrupa illärenä kitte. Törkiyädä genä YPGdan qaçqan 300 meñ süriyäle körd bar. Afrinda yäşäwçe häm qaçarğa teläwçe süriyäle kördlärgä YPGneñ qomaçawlawı häm mäcbüri räweştä totuı belenä. Törkiyä süriyälelärdän toruçı Milli armiya belän bergä Afrinnı YPG terrorçılarınnan çistartıp, Afrin xalqın qotqarunı maqsat itä. “Afrin Arfinlelärneke” digän süz Törkiyäneñ yaxşı niyäten kürsätä.
“Zäytün botağı” xäräkäte - Törkiyä cähatennän şaqtıy nigeznamalär näticäsendä başlatılğan xärbi operaśiya. Törkiyäneñ süriyälelärdän toruçı Milli armiya köçläre belän bergä Afrinnı YPG suğışçılarınnan çistartıp, üz milli iminlegenä bulğan yanawnı beteräçäk häm Süriyäneñ cir bötenlegen saqlap, süriyäle kördlärne YPGneñ zolımınnan qotqaraçaq. DEAŞ terror oyışması Törkiyä çigennän arındırılğannan soñ Törkiyädäge DEAŞ höcümnärendä küzätelüçe azayu şulay uq YPG Törkiyäneñ çigennän çistartılğan oçraqta da küreläçäk.
“Zäytün botağı” xäräkäte domino taşları kebek PKK/YPGne qalğan töbäklärdä dä citdi räweştä zäğiflätäçäk. Mänbiç, Hasäki, Rakka häm Däyrizorda terror oyışması tarafınnan bastırılğan töbäk xalqı rizasızlıq belderä başladı. Mänbiçtä xalıq baş kütärde. Yänä terrorçılıqqa protektorat başqaruçı AQŞ kebek illär bu êşneñ citdi zıyanı bulacağın häm däwam itterelmäs urınğa taba kiläçägenkübräk añlıy başlayaçaq.


text:
Halq ögündeki diplomatiya, Qırım deokupatsiyası ve insan aqqlarını qoruv içün effektiv alet kibi
Noyabrniñ 6-da saat 12.00-de "Halq ögündeki diplomatiya insan aqqlarını qoruv ve Qırım deokupatsiyası" mevzusında press-koyeferentsiya keçecek. (1-ci salon)
İştirakçiler: Emine Ceppar, Ukraina haber siyaseti Naziriniñ birinci muavini; Eskender Bariyev, Milliy Meclis azası, Qırımtatar resurs merkeziniñ başlığı; Elvir Sagirman, qırımtatar aktivisti.
Qısqa malümat. Tedbirde, halqara teşkilâtlarnıñ işi çerçivesinde parallel tedbirlerniñ müimligi ve teşkil etilmesiniñ neticeleri aqqında aytıp berecekler. Konferentsiyada bundan da ğayrı, "Qırımtatarlarnıñ halq ögünde keçirgen diplomatiyası" videolevhası taqdim etilecek.
Kontakt şahıs: Elvir Sagirman, 0662060599, [email protected]
“Ukrinform” adresi: B.Hmelnitskogo soq., 8/16 (“Teatralna” m.st)
Kontakt telefonları: (044) 279-20-60, 279-00-05
KHV qayd etilmesi [email protected] adresi boyunca.
Kiriş iş şeadetnameleri ve Milliy jurnalistler toplulığı varaqaları boyunca.
Cedvel


text:
Osmanlı Marşları - Osman Paşa Marşı
Sanatçı : Osmanlı Marşları
Türkü : Osman Paşa Marşı
Etiketler : Osmanlı Marşları - Osman Paşa Marşı türkü indir, Osmanlı Marşları - Osman Paşa Marşı türkü dinle, Osmanlı Marşları türküleri, Osman Paşa Marşı mp3 indir, Osmanlı Marşları türküleri Osman Paşa Marşı türküsü, Osman Paşa Marşı sözleri, Osmanlı Marşları mp3 dinle, Osmanlı Marşları download, Osman Paşa Marşı bedava mp3, Osmanlı Marşları türkü sözleri, Osmanlı Marşları türkü dinle, Osmanlı Marşları son albüm indir
Osmanlı Marşları Türküleri
Osmanlı Marşları - Yadigar
Osmanlı Marşları - İstanbul Marşı
Osmanlı Marşları - Arap Marşı
Osmanlı Marşları - Osman Paşa Marşı
Osmanlı Marşları - Hareket Ordusu Marşı
Osmanlı Marşları - Şefkat Marşı
Osmanlı Marşları - Hıdiv Marşı
Osmanlı Marşları - Vatan Marşı
Osmanlı Marşları - İzmir Marşı
Osmanlı Marşları - Cezayir Marşı
Osmanlı Marşları - Hamidiye Marşı
Osmanlı Marşları - Sivastopol Marşı
Osmanlı Marşları - Reşadiye Marşı
Osmanlı Marşları - Marş
Osmanlı Marşları - Plevne Marşı


text:
Atnakiç irtäsendä birja, valyuta, altın häm obligaśiya
Atnanıñ dürtençe könendä irtänge çaqta Törkiyädä valyuta kursı, altın bäyäse, İstanbul birjası häm obligaśiya
“Birja İstanbul" 100 indeksı pänceşämbe könen 90 meñ 804 bilgese belän başladı.
“Birja İstanbul" 100 indeksı çärşämbe könen 570 däräcälek töşü belän tämamladı.
Akśiyälär ber könlek yaqınça 0,62% külämendä qimmätsezlände.
İrekle bazarda amerikan dollarınıñ kursı 3 lira 68 kuruş, yevronıñ kursı 3 lira 94 kuruş.
Obligaśiya bazarında kürsätkeç obligaśiyanıñ berläşkän prośentı isä 11,32% däräcäsendä.
Xalıqara bazarlarda altınnıñ ons bäyäse ber meñ 282 dollar.
Kapalıçarşıda Cömhüriyät altını ber meñ 11 liradan satıp alına.


text:
2018 Rusiye ordusına eki biñden ziyade Qırım sakini celp etilecek dep haber ete Qırım ükümetiniñ saytı. Qırım vitse-premyeri İgor Mihayliçenkonıñ sözlerine köre, Rusiye yarımadanı bu okrugqa qoşqanı içün Qırım, Cenübiy arbiy okrug boyunca celp etilüvi planlaştırılğan asker sayısı ceetinden dördünci yerde tura.
Qırım KHV malümatına köre, 2014 senesinden itibaren Rusiye ordusında 10 biñge yaqın Qırım sakini hızmet etken. Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası Rusiyeniñ areketlerini qanunsız olğanını ayta ve yarımada sakinlerini celpname alğanı aqqında Ukrainanıñ uquqqorçalav organlarına haber etmesini rica ete.
Rusiye Devlet duması birinci muzakeresinde askerlikke celp etilgenlerni celpname almağan taqdirde, arbiy komissarlıqlarğa barmağa mecbur etken qanun leyhası qabul etti. Vesiqağa binaen, kelmeyüv ya da celpnameni almaqnı red etüv – arbiy hızmetten qaçuv dep esaplanacaq. Celpnameler yalıñız sırarışlı mektip olaraq teslim etilecek. Onı askerlikke celp etilecek şahıstan ğayrı, yetişken çağdaki aile azası ya da «onı temsil etken vekil» teslim alabile.
«Sankt-Peterburg askerlerinıñ anaları» adlı uquqimaye teşkilâtınıñ uquqçısı Aleksandr Peredruk, arbiy komissarlıqlar öz işini cinaiy cevapkârlıqnen beraber vatandaşlar üzerine keçirmege qarar bergen dep saya.
Eger Qırım sakini Ukraina ordusında hızmet etken olsa bile, bu onıñ Rusiye ordusında hızmet etüvden azat ete degen manağa kelmeyAleksandr Peredruk
– Bu qanun leyhasındaki eñ esas noqta şu – askerlikke celp etilecek şahıs, iç bir vesiqa almağan olsa bile arbiy kommisarlıqqa barmağa mecbur. Yani celpname aluv mesuliyeti bütünley onıñ üzerine yüklene, albuki devlet bunı nege esaslanıp yapqanı malüm degil. Neticede insanlar arbiy komissarlıqqa barmaq kerek olğanından haberi olmaycaq ve böyleliknen, Cinayet kodeksiniñ 328 maddesine binaen bir art niyeti olmadan cinayet işlegen sayılacaq. Aslında, bu eki yıllıq apis cezası demektir, ancaq ilk qanun bozuvda – 200 biñ rublelik cöreme ya da şartlı apis cezası tayin etile. Men bellesem, askerlikten qaçuv içün daa ziyade şiddetli mesuliyet kirsetmek manasız: mudafaa Nazirligi iç bir problema olmağani içün, er yıl askerlikke celp esnası erte bitkeni aqqında esabat bere. Aynı zamanda Devlet duması, askerlikten qaçqanlar sayısı çoq olğanı aqqında ayta.
Aleksandr Peredruk alternatif hızmet keçmek içün arbiy hızmetke çağırıluvdan altı ay evel arbiy komissarlıqqa, arbiy hızmet keçmek içün itiqadı kelişiksiz olğanı aqqında bir ariza yazmaq kerek olğanını hatırlata. Adliyeciniñ sözlerine binaen, bunı isbat etmege acet yoq ve problema çıqmamaq kerek.
– Aynı zamanda, eger Qırım sakini Ukraina ordusında hızmet etken olsa bile, bu onıñ Rusiye ordusında hızmet etüvden azat etilecek degen manağa kelmey. Bu mesele faqat eki devlet arasında kerek añlaşmalar yapılsa mümkün olur. Afsus ki, Ukraina ile bu printsip çalışmaz.
Qırım uquqimaye gruppasınıñ mütehassısı Oleksandr Sedov, Ukraina aliy oquv yurtlarınıñ Qırımdan kelgen talebelerine celpnamelernen alâqalı qanun leyhası işbu maddesi tesir etebile dep qayd ete.
Qırımnı terk etip ketkenlerge nisbeten de, askerlikten qaça degen manada cinayet işleri açılabileOleksandr Sedov
– Qırım sakinleri bizge Rusiyeniñ askerlikke celp etüvi hususında muracaat eteler, celpnamelerni yollaylar. Celp etüvnen bağlı malümatnı işğalci ükümetniñ özü de gizlemey, onıñ içün elimizde malümt da bar. Daa evel, askerlik yapmamaq içün, esapqa turmamaq mümkün edi, faqat yañı qanun leyhasına köre askerlikke celp etilecek 18 ile 27 yaş arasındaki vatandaşlar, tibbiy komissiya keçmek içün arbiy komissarlıqqa barmağa mecbur. Şunıñ içün biz ya alternatif hızmetke kirmekni ya da Qırımnı terk etip Ukrainanaıñ qıta qısmına ketmekni tevsiye etecekmiz. Eñ ciddiy havf teşkil etken tarafı şunda ki, qanun leyhası qabul etilgen taqdirde, cinaiy mesuliyet yarımadanı terk etken ve, meselâ, Ukraina aliy oquv yurtlarında oquğanlarğa tesir etebile. Qırımğa qaytıp kelgeninde Rusiye ordusında hızmet etmekten qaçqanı sebebinden olarğa nisbeten artıq memuriy degil de, cinaiy iş açıla bile. İşte, böyleliknen tazyıq arta em de pek küçlü derecede.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Qırımtatarlar
Qırımtatarlar ya da Qırımlar – Qırımda yaşağan bir halq. Türkiy til zümresine mensüp olğan qırımtatar tilinde laf eteler.
Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın), qalğanları ise Türkiyede, Bulğaristanda, Romaniyada, Özbekistanda, Rusiyede oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir.
Qırımtatarlarnıñ çoqusı – musulmanlar (sünniyler), Anefi mezebine ait olalar.
Münderice
- 1 Tarih
- 1.1 Etnogenez
- 1.2 Qırım hanlığı
- 1.3 Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde
- 1.4 Vatandaşlıq cenki ve Qırım MŞSC
- 1.5 Qırım natsit Almaniya tarafından işğali
- 1.6 Sürgünlik
- 1.7 Avdet oğrunda küreş
- 1.8 Qırımğa qaytuv
- 2 Din
- 3 Subetnoslar
- 4 Bularnı da baqıp çıqıñız
- 5 Edebiyat
- 6 Bağlantılar
- 7 Menbalar
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Etnogenez[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qırımtatarlar – halq olaraq Qırımda şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: tavrlar, skitler, sarmatlar, alanlar, yunanlar, gotlar, romalılar, proto-bulğarlar hazarlar, peçenegler, italiyalılar, çerkezler, türkler, moğollar; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer ğarbiy qıpçaqlar alalar, Rusiyede olar polovetsler olaraq , ğarbiy Avropada ise kumanlar olaraq belli. Ertiş (ИpTыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap Edil, Azaq deñizi ve Qara deñiz yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap XVIII asırğa qadar Deşt-i Qıpçaq, farsça دشت قپچاق – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar.
Qırım hanlığı[deñiştir | kodunı deñiştir]
Tamamen halq Qırım Hanlığı devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı 1441 senesinden 1783 senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı Osmanlı Devletine bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle Geraylar sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han I Hacı Geray edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — Aşıq Ümer edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar Mahmud Qırımlı ve II Ğazı Geray han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — Bağçasaraydaki Hansaraydır.
Qırım Hanlığı daima Moskova memleketi ve Lehistan ile (XVIII asırğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı, bunıñ ile beraber barışıqlı rus ve ukrain ealisinden çoq kişi esir tüşer ediler. Esir olaraq yaqalanğanlar Qırımdaki esir çarşılarından Osmanlı Devletine ve Yaqın Şarqqa satılır ediler, böyle çarşılardan eñ irisi Kefede bulundı. 1571 senesi Qırım 40 biñlik ordusı I Devlet Geray han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp Moskvağa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Ancaq ertesi sene Rusiye mustaqilliginden marum etmek niyeti ile tekrar kelgen 120 biñlik ordu Molodi köyü yanındaki uruşında mağlübiyetke oğradı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan noğay orduları muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1736 senesi Rusiye orduları feldmarşal Kristof Minih yolbaşçılığı altında Bağçasaraynı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. 1783 senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı.
Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda Osmanlı Devletine (esasen Dobruca ve Anadoluğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre 1790 senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi Türkiyedeki, Bulğaristandaki ve Romaniyadaki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan XIX asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir).
Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi İsmail Gasprinskiy adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “Terciman” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy pantürkizm mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla.
Vatandaşlıq cenki ve Qırım MŞSC[deñiştir | kodunı deñiştir]
1917 senesi mart 25-de Aqmescitte qırımtatar qurultayı ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq Noman Çelebicihan saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı.
Rusiye Vatandaşlıq cenki qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki Fevral inqilâbından soñ qırımtatar halqınıñ ilk Qurultay toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma 1918 senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı.
1921 senesi Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri rus ve qırımtatar tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ 1937 senesi Stalin repressiyaları başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi Veli İbraimov ve alim Bekir Çoban-zade. 1939 senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %.
Qırım natsit Almaniya tarafından işğali[deñiştir | kodunı deñiştir]
1941 senesi noyabr ortasından 1944 senesi mayıs 12 kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi.
Qırımtatarlar kollaboratsion gruppalarda iştirak etüvi[deñiştir | kodunı deñiştir]
1941 senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler.
Aqmescitte “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. 1943 senesi komitetler faaliyeti toqtaldı.
Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan Milliy Fırqanıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. Faqat 1941-42 seneleriniñ qışında alman yolbaşçılığı bildirdi ki, Qırımda iç bir devletni qurmağa ruhset bermeycek. 1941 senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri Edige Qırımal ve Müstecib Ülküsal Hitlerni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün Berlinge keldiler, lâkin olarğa red ettiler.
Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi[deñiştir | kodunı deñiştir]
İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov.
II Cian cenki cebelerinde Qızıl Ordu saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar (Petay Abilov, Teyfuq Abdul, Üzeir Abduramanov, Abdureim Reşidov, Seyitnafe Seyitveliyev) Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar (Amethan Sultan) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar (Seyit-Nebi Abduramanov ve Nasibulla Velilâyev) Şüret Ordeni tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi.
Sürgünlik[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qırımtatar halqınıñ temsilcileri Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. 1944 senesi mayıs 18 künü Stalin emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı Özbekistanğa ve Qazahistan ile Tacikistan qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise Mari Cumhuriyetine, Uralğa, Kostroma vilâyetine sürgün etildiler.
Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise İçki İşler Halq Komissarlığı (HKBД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. B 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler.
İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.
Avdet oğrunda küreş[deñiştir | kodunı deñiştir]
1944 senesinde sürgün etilgen milletlerge 1956 senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti (ЦK KПCC), Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komitetine (ЦK KПy) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan 1989 senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı.
Qırımğa qaytuv[deñiştir | kodunı deñiştir]
Kütleviy tarzda qırımtatarlar 1989 senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi [2]). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı.
1991 senesi II Qurultay toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı Qırımtatar Milliy Meclisi tize. 1991 senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi Mustafa Cemilevdir.
Din[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qırımtatarlarnıñ çoqusı — musulmanlar (sünniyler). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım XIII asırda selcükler tarafından Sudaq ve onıñ civarını basıp alğanınen tasavvuf qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — 1778 senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım hristianlarınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa Altın Ordu ve Qırım Hanlığı devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresine birleşti (Anefi mezebine ait ola).
Subetnoslar[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qırımtatar halqı üç subetnik gruppadan ibarettir: noğaylar, tatlar ve yalıboylular.
Yalıboylular[deñiştir | kodunı deñiştir]
Sürgünlikten evel yalıboylular Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde rumlar, gotlar, Anadolu türkleri ve çerkezler, Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da (cenevizler) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, türk tiline pek yaqındır. İşbu şivede çoq yunan ve italiyan alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi.
Noğaylar[deñiştir | kodunı deñiştir]
Noğaylar çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen ğarbiy qıpçaqlar (kumanlar), şarqiy qıpçaqlar ve noğaylar (bu halqtan noğay degen isim olarğa avuştı) iştirak ettiler. Irq ceetinden noğaylar avropalılar, lâkin mongoloidlik alâmetleri de bar (~10 %). Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir.
Tatlar[deñiştir | kodunı deñiştir]
Sürgünlikten evel tatlar dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu subetnos şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: tavrlar, sarmatlar, skitler, alanlar, gotlar, rumlar, çerkezler, hazarlar, bulğar türkleri, peçenegler ve ğarbiy qıpçaqlar (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır.
Şimdiki vaziyet[deñiştir | kodunı deñiştir]
1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit subetnoslerge mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. Bugün Qırımda oturğan qırımtatarlardan tahminen 30% yalıboylular, 20% — noğaylar ve 50% — tatlar.
Bularnı da baqıp çıqıñız[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Qırımtatar tili
- Qırımtatar gimni
- Qırımtatar bayrağı
- Qırımtatar tamğası
- Qırımtatar medeniyeti
- Qırım Hanlığı
Edebiyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri” (Rusça)
- O. V. Romanko “Qırım 1941-44 seneler arası. İşğal ve kollaboratsionizm”, Aqmescit 2005. (Rusça)
- “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. (Rusça)
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Qırımtatar Milliy Meclisi
- Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı
- Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi
- Qırımtatar muzıkası
- “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı
- Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa
- Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi (79 maqale) (Rusça)
- Qırım gençleriniñ saytı (Rusça)
- Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı (Türkçe)
- Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı


text:
Älemde birinşi bolıp üş bala tapqan «jigit» jatırın alğızıp tastamaqşı. Sebebi ol özine jar tawıp, üylengen. Endi xalıq sanın ösirwdi jubayına tapsırıp otır.
Bul bir şırğalañ oqïğa. AQŞ-tıñ Fenïks qalasında turatın 42 jastağı Tomas Bïttï dünïege qız bolıp kelgen. Biraq özin ünemi er adam sezingen ol 2003 jılı jınısın awıstırğan. Biraq jatır jumısı sol qalpı özgerissiz qalıp, dünïege üş säbï äkelgen.
Jaqında üylengen Bïttï: «Nensï mağan törtinşi säbï sıylaydı dep ümittenemin. Men bunı qarastırdım jäne özimniñ eki embrïonımdı muzdatıp qoydım. Sonımen biz bolaşaqta EKO jasatqımız keledi»-deydi.
Derekköz: planet-today.ru
Tegï: Älemde talay qızıq bar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
MÄDÄNİYÄT, SÄNĞÄT HÄM SPORT
Ul Bosniya Gerśegovinanıñ berençe ilbaşı Aliya İzzetbegoviçnıñ tormış yulın çağıldıra
Argentinada cıyılma komandanıñ 9 nçı iyün’dä Qudüstä İzrail’ belän uynayaçaq äzerlek matçına rizasızlıq belderelde
Xorvatiya başqalası Zagrebta 7nçe törek fil’mnarı atnalığı “Ayla” filmı belän açıldı
Trabzondağı Çal mäğaräse stalaktit häm stalagmitlardan toruçı tabiğıy küreneşläre, şarlawıq häm sulıqları belän iğ’tibarnı cälep itä
İstanbul belän Bolgariya şähäre arasında köymä säfärläre 2019da başlanaçaq
Milli kitapxanädä YUNESKOnıñ “Dönya mirası ile:Pol’şa” isemle kürgäzmäse açıldı
Rim açıq tennis turnirında bik az oçrıy torğan waqıyğa buld: matç waqıtında kortqa kergän ber mäçe uyınnı tuqtattı
Antaliyada cirläşep yäşäwçe ukrainalılarnıñ Bereginya xorı ramazan ayı uñayınnan quyğan konśertta törek xalıq cırları, marşlar häm mönäcätlär yañğırattı


text:
Hayat Rehberi
Mubarek Ramazan Ayı Qur’an Ve Oraza Ayıdırİslâmnıñ beş temelinden biri – oraza ibadetidir. Onıñ farz olğanı muqaddes
Hoş Keldiñ RamazanMüslümanlar içün muqaddes olğan Ramazan ayı başlay.Yüce Rabbimiz Ramazan
Qırımtatarlarnıñ Ramazan Ayınen Bağlı AdetleriQırımtatarlarnıñ Ramazan ayınen bağlı adetleri Ramazan ayı qırımtatar halqı
Mirac Gecesini HayırlaymızMühterem musulmanlar ! Bazı zaman ve mekânlar yekânlar, içlerinde olıp keçken
Bu gece İşgal altında bulunan Kırımdaki ve Esaret altında bulunan bütün Müslümanlara Dua edelimDünya Kırım Tatar Derneği yazılı açıklama yaparak Türk Dünyasının ve
TÖVBETek til ile tövbe etmek, ya da peşman olmaq yeterli degil, samimiy peşman etmektir.
Âmener-Resûlü – Qırımtatarca Mealiİslam nuru: Âmener-Resûlü ; Rahman ve Rahim olğan Allah’nıñ adı ile. Peyğamber
CUMANIZ MÜBAREK OLSUNCuma, İslam dininde pek emiyetli aftalıq toplu alda ibadet yapılğan bir kündir. “Allahqa
Hayırlı CumalarCuma, İslam dininde pek emiyetli aftalıq toplu alda ibadet yapılğan bir kündir. “Allahqa
“Yañı baar” yañı küz mevsimini aça!“Yañı baar” inkişaf ettirici merkezi balalarnı davet ete. Montessori ussullarına


text:
Sankt-Peterborda Sergey Bezrwkov pen onıñ jaña mwzası Anna Matïson «Mleçnıy pwt» kartïnasın tanıstırdı, dep xabarladı msk.kp.ru.
Akter men rejïsser «KÏNO EKSPO»-2015 xalıqaralıq forwmınıñ saxnasına birge şıqtı. Fïlm ekrandarğa jaña jıl merekelerinde (onıñ premerası kïnoteatrlarda 2016 jıldıñ 1 qañtarına josparlanğan) şığadı. Sergey men Anna birlesken jumısı jayında bayandadı. Bul jaña jıldıq komedïya boladı.
41 jastağı akter men 31 jastağı Anna arasındağı sezim twralı xabar jaz ayınıñ basında payda bolğan. Alayda, Sergey men Anna osığan deyin resmï türde birge qoğam aldına şıqpağan bolatın.
Eske sala keteyik, jwırda Ïrïna Bezrwkova Sergeymen ajırasqanı twralı aytqan.
Derekközi: QazAqparat
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Jıldam tamaqtanw KFC jelisi Qıtay jerinde aqşıl qızıl tüsti etip pisirilgen bwrgerden däm tatwdı usındı dep xabarlaydı UPI. Qamırdan pisirilgen böligi aqşıl qızıl tüsti sendvïçti tawıqpen, irimşikpen, mayonez, tomatpen jäne salatpen jep körwge boladı.
Munan özge KFC China klïentteri qara tüsti bwrgerdi satıp ala aladı.
Nanfang basılımınıñ jazwına qarağanda, bwrgerdiñ qunı 17,5 yuan (şamamen üş dollar) quraydı.
Osı arqılı KFC jaña tutınwşı klïentterin şaqırwdı oylastırdı.
ABC7 derekterine qarağanda, soñğı üş jıl işinde jıldam tamaqtanw jelisiniñ sawdası tömendep otırğan, tek ötken toqsan işinde KFC tutınwşılıq kölemi 10 payızğa tömendep ketken.
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Urlanğan tarixi äsärlär
Törkiyä deputatları ildän urlanğan tarixi äsärlärne kire qaytaru xaqında söyläşü öçen Franśiya häm Angliyağa kitä
Törkiyä Böyek Millät Mäcleseneñ mädäni baylıqlarnı tikşerü komissiyäse ildän urlanğan tarixi äsärlärne kire qaytaru xaqında söyläşü öçen Franśiya häm Angliyağa kitäçäk. Komissiyä başlığı Mostafa İsän çit illärgä alıp çığılğan bik küp sanda bähasız äsär buluın söyli. Xäzer alarnı ilga qaytaru öçen söyläşülär alıp barıla. İnde Germaniya häm Daniyadağı wäkillär belän oçraşu bulğan. “Bu tema belän bäyle söyläşülärdä çit il wäkilläre uñaysızlana häm küzebezgä turı qararğa oyala”,-di Mostafa İsän.
Komissiyä mart ayına qadär bu êşne tögällärgä uylıy.


text:
“UKRİNFORM”DA ECNEBİY KHV İÇÜN ŞARQ, MERKEZİY UKRAİNA VE QIRIM KÜNLERİ (mayıs 6-8)
1-14-ci mayıs devamında “Ukrinform”, “Eurovision”ğa kelgen ecnebiy jurnalistlerniñ işi ve qonuşması içün meydanğa çevirile. Bu vaqıt devamında, dünyada Ukraina imidjini ileriletmek maqsadınen, Ukraina haber siyaseti Nazirligi ve “Ukrinform” haber agentligi istekliler ve cemiyet iştiragı ile ukrain etnik, tarihiy ve medeniy irişmeleri taqdim etilüvinden ve ileriletüvinden tedbirlerniñ keçirilüvini planlaştıra.
06.05.2017
15.00 – Ukrain regional medeniyetleri çeşitliliginiñ Künü. Umumiy baqış. “Eurovision-2017” yarışına kelgen jurnalistlerni tek devletimizniñ paytahtınen degil de, Ukrainanıñ episi taraflarınen tanıştırmağa isteymiz.
Mustafa Cemilev ve Refat Çübarovnen qave körüşüvi. Körüşüv mevzusı: “Qırımtatar siyasetçileri nelerni arzu ete”. Qave metasimi milliy tatlılıqllar ile keçirilecek.
16.00. Usein Bekirovnıñ reberligi altında instrumental taqımınıñ çıqışı. “Tatarium” albomından etno-caz nağmeleri yanğıray.
07.05.2017
15.00 – “Eurovision-2017” ğalibi – Camala ile körüşüv.
16.00 – Ukrain regional çeşitliliginiñ künleri. Qırım. Qırımtatar oyun ve yır taqımları folklor yırlarını ve muzıkasını icra etecek. Asırlar devamında yaşağan ananeviy qırımtatar toy merasimini körersiñiz. Bu künleri qırımtatarlarnıñ ananeviy urbaları ve quyum bezeklerinden muzey sergisi çalışacaq. Başqa qısımda, dünyada belli olğan top-modelnen taqdim etilecek qırımtatarlarnıñ milliy kostümınıñ mini foto-sergi yerleşecek.
08.05.2017
Ayvanlar Qoruvı Künü ArtHub “Puhnasti ohorontsi” sergisine davet ete. Biz, savaş zonasında qurtarılğan ev ayvanları aqqında fotosergini taqdim etecekmiz.
Saat 18:00 Kurbas adına merkezniñ dramaturgik bölüminiñ icadiy taqımı Neda Nejdananıñ “Qaranlıq aqqında hatıra içün mışıçıq” pyessasına “Eger de mışıçıq olıp doğulsa edim” mono sergisini taqdim etecek. Volodımır Zavalnükniñ sanalaştıruvı. Aktör: Anna Yaremçuk.
Qayd etemiz, belgilengen tedbirler “ĞROMADSKA SİNEPŞYA” ve Kiyevde İsveçre inkişafı ve işbirlik leyhalarınıñ çerçivesinde “VİDRODJENN” halqara fondunıñ ve “Qırım evi” devlet teşkilâtınıñ destegi ile keçirile.
Tarih: 06 – 08.05.2017
Vaqıt: 13.00 – 14.00
Yer: “Ukrinform” haber agentliginiñ “ArtHub”ı (Bogdana Hmelnitskogo soq., 8/16)
Cedvel


text:
19 haziran 2015 yıl 21:30
Qırım Halqara İş Adamları Birliginiñ keçken İdare toplaşuvında Birlikniñ yañı reisi olaraq Arsen İsmailov saylanıldı.
QISQA TERCİMEİAL MALÜMATI
Arsen İsmailov 1978 senesi iyün 15 künü Özbekistannıñ Yangiyül şeherinde doğdı. Yaşı 11-ge kelgende ana-babası ve ailesinen beraberlikte Qırımğa köçtü, ve 1995 senesi alâcı olaraq ana vatanında mektep bitirdi.
2000 senesi Arsen maliye şübhesinde Qırım Biznes İnstitutinde aliy tasil aldı. 2003 senesi Taras Şevçenko adına Kiyev Milliy Universitetinde aspirantura oquşını bitirdi. Soñra 2013 senesi Vadim Getman adına Kiyev Milliy İqtisadiyat Universitetinde aliy adliyeviy tasil diplomını qazandı.
Şimdige qadar Arsen 10 yıldan ziyade ileri maliye şirketlerinde çalışıp, idareci vazifelerinde tecribe qazandı. Praveks-Bank, UkrSibBank, "ARİS" maliyeviy supermarketi, EkspoBank, Birinci Ukrain Halqara Bankı hadimi olaraq, bir sıra iqtisadiy leyhalarnı yönetti. Bu cümleden işlerini halqara seviyede alıp barıp, Arsen özüni tecribeli, teraqqiy idareci ve eminli şerik olaraq kösterdi.
Şimdiki vaqıtta Arsen İsmailov «GLOBUS» Bankınıñ Baş Müdir Mesleatçısı ve «Partner» Advokatlar Birliginiñ azası olaraq işini devam ete.
Esabında derc etilgen ilmiy işleri ve eda etilgen bir sıra muvafaqiyetli leyhaları olsa da, eñ büyük ğururı olaraq Arsen İsmailov öz ballarını köre.


text:
Wlttıq Qauipsizdik Komitetiniñ qamauında otırğan Sayragül Sautbaydıñ tuıstarı men qoğam belsendileri baspasöz mäslihatın ötkizdi. Baspasöz mäslihatına..
Älemdik ekonomika aldağı eki jılda joğarı qarqınmen ösetin boladı. Birikken Wlttar Wyımı jariyalağan qwjattarğa säykes, AQŞ-ta jasalğan «salıq jeñildi..
Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan Taulı-Qarabaq mäselesin saylau aldı bağdarlamasına engizdi – dep habarlaydı oxu.az aqparat közi. Oxu.az mälime..
Bügin Qazaqstan mektepterinde soñğı qoñırau soğıladı. Biıl Qazaqstan boyınşa 147 mıñ oquşı mektep bitiredi. Olardıñ işinde 7 mıñ oquşı «Altın belgiden..
«Mañğıztaumwnaygaz» jwmısşıları narazılıq akciyasına şıqtı. «Mañğıztaumwnaygaz» kompaniyasına tiesili Jetibay kenişiniñ 100-ge juıq jwmısşısı «käsip..


text:
Gšhärbüvi İSMAYİLҖANOVA, «Uyğur avazi»/ Yeqinda Panfilov nahiyälik Mädäniyät šyidä yaş nahşiçi Kamunar Tursunovniŋ iҗadiy keçi bolup štti. Kamunar Avat ottura mäktivini muvappäqiyätlik tamamlap, äl-Farabi namidiki Qazaq dšlät universitetiniŋ Filologiya fakul'tetiniŋ hitay vä ingliz tilliri bšlümidä tähsil kšrgän. U šziniŋ sän°ätkä bolğan huştarliği tüpäyli yeziğa qaytişni toğra kšrdi. Mana şuniŋdin beri iҗadiyät bilän şuğullinip kälmäktä. Şundaqla nahiyädiki uyğur mäktäpliri arisida uyuşturuluvatqan “Huşhoylar vä tapqurlar” klubi oyunlirida miniatyurilarni sähniläştürüşkimu yardäm qilidu.
Adättä kontsert yaki iҗadiy käçlär riyasätçilärniŋ iҗaziti bilän başlinidu. Bu qetimqi programma adättikidin šzgiçä uyuşturuldi.
— Bälkim, bügün silärniŋ härqaysiŋlar üçün adättiki kündu. Amma meniŋ üçün uniŋ ähmiyiti bšläkçä. Yäni uzun jillar içki işlar bšlümidä işläp, hšrmätlik däm elişqa çiqqan dadam Qasimҗanniŋ tuğulğan küni. Pärzäntlik borç, sadaqitimni moşu iҗadiy keçim arqiliq yollaşni mähsät qilivedim. Bügün şu armanlar orunlanğan kün. Täbrigimni qobul qiliŋ, Ata! – dedi Kamunar, däsläpki sšzni šzi elip.
Täkitläş keräkki, bu käçniŋ stsenariy muällipimu Kamunarniŋ šzi ekän. Käçtä riyasätçilik tizginini qoliğa alğan Yalqun Nurahunov Kamunarniŋ sän°ät yolidiki ustazi Äkvärҗan İsmayilҗanov, Uyğur nahiyäsidin qädäm täşrip qilğan dosti Batur Ğapparovqa sšz novitini bärdi. İlliq tiläklär izhar qilinğandin keyin Yarkänt gumanitarliq-tehnikiliq kolledjiniŋ oqutquçisi Molutҗan Tohtahunov Kamunarniŋ moşu sänägä munasivätlik yeŋi näşirdin çiqqan «İlham buliği» namliq däsläpki kitavini tonuşturdi. Şuniŋdin keyin käç qährimani «Avat bağliri», andin anisi Gülbährämniŋ juti häqqidä šzi iҗat qilğan «Anam jutum — Açinoqa» nahşilirini iҗra qildi.
Käçtä Kamunarniŋ sšzigä yezilğan «Uyğur oğlanliri» nahşisini «Dildar» topi, «Uyğur qizimän» nahşisini Gülsänäm Mäşürova, «Altšy» nahşisini Bahadur İlahunov, «Çirayliq qizni» — Arman Alimҗanov, «Anaşım» nahşisini Adil hemitov, rus tilidiki «Jarkent» nahşisini muällipniŋ šzi iҗra qildi. Şundaqla tonulğan nahşiçi Rasul Zayitov bilän bu küni sähnigä däsläpki qetim çiqqan Kamunarniŋ oğli Şah Abbasnimu tamaşibinlar davamliq alqişlar bilän kütüvaldi.
Käç davamida Kamunarniŋ nahşiliriğa çüşirilgän kliplar kšrsitildi. «Sahinur» ussulçilar topi milliy vä zamaniviy ussulliri bilän kontsertni tehimu ävҗigä çiqardi.
Ahirida Kamunar Tursunov sšz elip, jiraq-yeqindin kälgän muhlisliriğa, nahşiçi-ussulçi dostliriğa, kontsertniŋ juquri däriҗidä štüşigä ülüşini qoşqan Turğan Zayitov bilän Ärkin Qurbanovqa minnätdarliğini izhar qildi.
Panfilov nahiyäsi.


text:
Qarındaş bastapqıda taza grafït (mısal Staedtler Pensil Terbaik Untuk Anak) jasalğan bolatın keñse jäne boyaw bolıp tabıladı. Jazw quralına grafït tazalawğa arqılı jüzege asırıladı. Alayda, taza grafït medïa sizdiñ qolıñızben üyleswde, al ötkizdi kezde sizdiñ qolına las alwğa kezde las äser berip, tım jumsaq, oñay buzwğa umtıladı. quramı qïın, sondıqtan, ol sodan keyin balşıqtan grafït qospası qurılğan Sebebi. Sonımen qatar, qospanıñ quramı qağaz nemese ağaş oralğan.
qorğasın jäne grafïtten paydalanw ejelgi Grecïyada bastaldı. Eki tağı da biraz qara grafït, degenmen, sur jolaq äserin beredi. Grafït öte sïrek 1564 keyinirek deyin qoldanıladı Borrowdale, soltüstik Anglïya köli awdanında añğarında taza grafït ülken mölşerin qamtïtın tabılğan. ol kömir uqsaydı bolğanımen, mïneraldar örtep mümkin emes, jäne ol jıltır qara qaldırdı, jäne oñay jazw betine şığarıldı. Osı waqıtta merzimdi grafït derlik birdey sïpatın esepke ala otırıp «qorğasın sïyaqtı» degendi bildiretin, äli künge deyin qalayı, qorğasın, jäne Plambago şatastıradı. Sondıqtan merzimdi qorğasın qarındaş (qarındaş qorğasın) äli künge deyin paydalanıladı. qurılımdı maylı bolğandıqtan, qoy nemese jippen baylap qalayı berbentuktongkat şağın bölikterge oralğan kesek. Birde-bir alğaşqı ağaş ıdısqa qara qorğasın engizw ïdeyasın boldı kim biledi, biraq 1560-şı jıldarı, qarabayır qarındaştar Ewropa qurlığında jetti.
Budan keyin köp uzamay, qorğasın öndiriletin jäne swretşiler qajettilikterin qanağattandırw üşin éksporttalatın boldı; jäne 17 ğasırda, qorğasın barlıq jerde qoldanılğan aytwğa boladı. Sonımen qatar, qarındaş meykerler jaqsı jazw quralın şığarwğa qara qorğasındı täjirïbe. Taza jäne oñay öndiriletin, Borrowdale qorğasın urılar jäne qara marketologtar maqsattı bolwı. Osı jeñw üşin, brïtandıq Parlament kolonïyağa türmede nemese alastawğa urını äkelwi mümkin 1752 jılı közdeytin zañ qabıldadı.
Biraq 1779 jılı, xïmïk Karl W. Şïlï zerttelgen jäne grafït qorğasın bar köp türli xïmïyalıq qasïetterge ïe degen qorıtındığa keldi. Grafït tender taza kömirtek molekwlyarlıq quramı bolıp tabıladı. Soñında 1789 jılı, geologtar Germanïya, Ibırayım G. Verner jazwdı bildiredi grek sözi graphein, alınğan atı grafït, berdi. Osılayşa, ornına qalayı qarındaşpen mazmunı.
ol odan arğı öñdewsiz paydalanwğa jetkilikti taza boldı, öytkeni köptegen jıldar boyı ağılşın grafït qarındaşpen qabıldaw ïndwstrïyasın burış. Ewropalıq grafït kem bolğandıqtan, onda qarındaş öndirwşiler qarındaş qorğasın jetildirw joldarı täjirïbe. Francwz ïnjeneri Nicolas-Jak Konte tayaqtar Qospanı qalıptastırw, balşıqpen untaq grafït aralasqan, jäne Kamïn onı örtep jiberdi. saz grafït qatınası türli, ol äli künge deyin paydalanıladı qara-process türli reñkteri öndirilgen sımdardı jasawğa qabiletti boldı.
19-şı ğasırda, ülken bïzneske qarındaştar öndirw. Grafït Sibir, Germanïya, sonıñ işinde birneşe jerde, tabılğan, al qazir Çexïya dep ataladı. Germanïyada, odan keyin Amerïka Qurama Ştattarında, zawıttar sanı aştı. Mexanïkalandırw jäne jappay öndiris bağası tömendedi, jäne 20-şı ğasırdıñ basında, qarındaş paydalanıp tipti oqwşılar.
Qağaz jırtıq Säykes kerektigin oraw arqılı bastapqıda grafït qarındaş. Biraq keyinirek grafït özek üşin orın berwge, sodan keyin birge qoyuğa ditoreh eki ağaş reykï bükil grafïtti tayağın qamtïtın neğurlım praktïkalıq jäne tïimdi jolın taptı.


text:
Aqmescitte aprel 23-te saat 11:00-de V.İ.Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ prezidenti Nikolay Bagrov ile vedalaşuv merasimi başladı. Bagrov aprel 21-de vefat etti. Merasimde «Selsebil» ansambli kemane çala, dep bildire Qırım.Aqiqat.
QFU salonında qoyulğan aliy oquv yurtunıñ sabıq rektorınıñ mevtası ile tabutnıñ yanına adamlar çeçek ve çemberlerni ketireler, olarnıñ arasında «tuvğanlarından», «QFU hadimlerinden», «Priputnikovlar qorantasından, «Qırım Devlet şurasınıñ deputatlarından». Vedalaşmağa kelgenler arasında Qırım deputatları İgor Lukaşev, Petr Zaporojets, QFU rektorı Sergey Doniç, onıñ KİPU zenaatdaşı Fevzi Yakubov bar edi, Qırım Devlet Şurasınıñ reisi Vladimir Konstantinovnıñ kelmesi beklenile.
Tabutnıñ yanında Bagrovnıñ mukâfatları, şu cümleden Ukraina Qaramanlarına berilgen mavı-sarı bayraq ile medal qoyuldı.
Vedalaşuv merasimi saat 13-ke qadar devam etecek. Bagrovnı Aqmescit mezarlığında defn etecekler.
Nikolay Bagrov devamlı hastalıqtan soñ vefat etti. Qırım halq deputatlarınıñ vilâyet şurasınıñ yolbaşçısı olğan edi, 1991 senesi marttan 1992 senesi yanvar ayına qadar – Qırım MSSC Yuqarı Şurasınıñ reisi, 1992 senesi yanvar ayından 1994 senesi fevral ayına qadar – Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şura reisi. Qırımnıñ ilk Anayasasınıñ müelliflerinden biri.
Bagrov Qırım Cumhuriyetiniñ Prezidenti vazifesine namzet kösterilgen edi. 2006 senesine qadar QMC Yuqarı Radasınıñ deputatı edi.
1999 senesinden başlap V.İ.Vernadskiy Tavriya milliy universitetiniñ rektorı olıp çalıştı.
2002 senesi Bagrov knâz Yaroslav Mudrıy V derece nişanını aldı, 2007 senesi ise Ukraina Qaramanı oldı.
O, «Maydan inostrannıh del» tizgen «Qara cedvelniñ» birinci beşligine kirdi. Bu cedvelge kirsetilgen insanlarnı yarımada işğaline yardım etkenleri içün Ukraina Qaramanı unvanından marum qaldırmağa teklif etken ediler.


text:
Veksel
Veksel bul ko'rsetilgen mu'ddet kelgennen keyin belgili aqsha mug'darın veksel iyesine (veksel saqlawshıg'a) to'lew haqqında veksel beriwshinin' minnetlemesin tastıyıqlaytug'ın bahalı qag'az.
Vekseller qaznalıq ha'm kommertsiyalıq, a'piwayı ha'm o'tkiziletug'ın bolıp bo'linedi.
A'piwayı veksel veksel saqlawshıg'a belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa onın' buyrıg'ı boyınsha belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' (qarızlanıwshının') a'piwayı ha'm hesh qanday sha'rtlesilmegen minnetlemesinen ibarat jazba hu'jjet bolıp esaplanadı.Usınday vekselde en' basınan baslap eki adam: veksel beriwshi (onın' o'zi o'zine berilgen veksel boyınsha tikkeley ha'm so'zsiz to'lewge minnetlenedi) ha'm birinshi satıp alıwshı, veksel saqlawshı (ol veksel boyınsha to'lem alıw huqıqına iye) qatnasadı. A'piwayı vekseldin' basqa aqsha qarız minnetlemelerinen parqı sonnan ibarat:
- veksel o'tkeriletug'ın jazıw boyınsha qoldan qolg'a beriletug'ın bolıwı mu'mkin;
- vekselge qatnasıwshı shaxslar ushın ol boyınsha juwapkershilik birdey ja'mlesken bolıp tabıladı, aylanıssız jazıw jazg'an shaxslardan basqası;
- imzag'a gu'walıq beriw ushın notarial mekemege keliw talap etilmeydi;
- vekseldi belgilengen mu'ddette to'lemegende notariallıq narazılıq jasaw za'ru'r;
- vekseldin' mazmunı o'tkiziletug'ın ha'm a'piwayı veksel haqqındag'ı Qarar menen anıq belgilengen, al basqa sha'rtler jazılmag'an bolıp esaplanadı;
- veksel abstrakt aqsha hu'jjet bolıp tabıladı ha'm usının' sebebinen tabanpul yamasa girew pul menen ta'miyinlenbeydi.
O'tkiziletug'ın veksel (trassant) – bul belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa alıwshının' buyrıg'ı boyınsha ogan belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' to'lewshige so'zsiz buyrıg'ınn ibarat jazba hu'jjet.
O'tkiziletug'ın veksel qarız alg'an haqqında tilxat bolg'an a'piwayı vekselden tiykarg'ı parqı sonnan ibarat, ol bir shaxstın' biyliginen ekinshi shaxstın' biyligine baylıqlardı jiberiw, o'tkeriw ushın arnalg'an.
O'tkiziletug'ın veksel beriw (trassirovkalaw) – ol boyınsha aktsept ha'm to'lem kepili minnetlemesin o'z moynın'a alıw degendi an'latadı.
Kommertsiyalıq veksel degende anıq sawda kelisimi tu'siniledi. Kommertsiyalıq veksel finans sitemasında tovarlardı ha'm xızmetlerdi tutınıwshıg'a (satıp alıwshıg'a) jetkerip beriwshi (satıwshı) ta'repinen beriletug'ın kreditti bir ma'rtelik ra'smiylestiriw quralı sıpatında ken' paydalanıladı. Ha'r qanday qarız instrumentinde sıyaqlı, bunda da zıyat ha'm kemis finans pozitsiyalarına iye subektler boladı.
Vekselde eki en' a'hmiyetli wazıypa – kredit xa'm esap – kitap wazıypaları birlestirilgen. Bir ta'repten, bul tovar kelisimi ta'replerinin' birinin' ekinshi ta'repke kredit beriw usılı, al ekinshi ta'repten, veksel aqsha surrogat bolıp tabıladı, ol almasıw sıpatına bola aqshanın' ornın basatug'ın to'lem quralı bolıp xızmet etedi. Bunnan tısqarı, Oraylıq bankte kommertsiyalıq banklerdin' ja'rdeminde vekseller esabı aqsha aylanısı kanallarına naq aqshanın' tu'siw usıllarının' biri bolıp tabıladı. Veksel – dawsız ha'm so'zsiz qarız minnetlemesi bolıp tabıladı. Bul sonı an'latadı, ta'repler to'lewdi bir waqıyanın' bolıwına baylanıslı etip qoya almaydı. Veksel boyınsha to'lem onı shıgarıp qoyıw sebeplerine qaramastan a'melge asırılıwı tiyis. Qararda qarızdar qarızdan bas tartqan jag'dayda onı tez ha'm jıldam o'ndiriwi ta'rtibin belgileydi. Vekseldin' dawsızlıg'ı to'lemnen bas tartıwg'a yamasa qarızdı prolongirovat etiwge bolmaytug'ınlıg'ında ko'rsetedi. Veksel – bul ıqtıyarlı to'lem minnetlemesi, yag'nıy ol boyınsha qarızdarlıq vekseldin' payda bolıw sebeplerine aynalg'an ayqın tovar jetkerip beriwlerden kelip shıqqan tikkeley qarız minnetlemelerinen tolıq payda boladı. Veksel o'z qarızın ekinshi shaxsqa to'lew esabına birinshi iyesi ta'repinen o'tkeriwden tovar kelisimi menen baylanıs tolıq jog'aladı. Veksel boyınsha qarızdar og'an huqıqtı jan'adan satıp alg'an basqa shaxsqa qarız summasın to'lewge minnetli, eger ha'tte ol birinshi baslang'ısh kelisimde bas tartqan bolsa da (tolıq jetkerip bermew, sapa normativlerine sa'ykesizlik, basqa sort ha'm t. b.). Al bul jag'dayda vekseldin' birinshi iyesine o'tew haqqında qayta talap etiw huqıqı qarızdarda qaladı. Tovar jetkerip beriwshilerdin' sha'rtliligi – vekseldin' a'hmiyetli sha'rti. Bir Qatar ma'mleketlerde veksel boyınsha o'z minnetlemelerin qarızdarlardın' orınlanıwına baylanıslı payda bolg'an tartıslardı sheshiw ushın arnawlı veksel sudı bar. Veksel sudının' tiykarg'ı artıqmashlıgı sonnan ibarat, onda tek vekselge tiyisli ma'seleler g'ana qarap shıg'ıladı. Vekseldin' qatnasıwında tovar kelisiminin' shartlerin orınlamaw yamasa azı – kem orınlaw jag'dayları menen baylanıslı barlıq basqa ma'seleler bul jag'dayda puxaralıq nızamlar menen reglament etiledi.
Vekseldin' rekvizitleri veksel jag'dayı menen qatan' belgilengen, vekselde o'z imzasın qoyg'an barlıq shaxslar usı payıtqa o'z minnetlemelerine muwapıq juwap beredi. Keyinirek vekseldin' mazmunına kirigiziliwi mu'mkin bolgan o'zgerisler og'an o'z imzasın qoyg'an shaxslardın' minetlemelerinde hesh qanday sa'wlelenbeydi. Vekseldi shıgarıp qoyıw, aylanıs etiw ta'rtibi, ta'replerdin' huqıqları menen minnetleri arnawlı veksel rejesi menen ta'rtiplestiriledi. Xalıw aralıq sawda qatnasıqlarının' ha'm veksel aylanısının' ken'nen rawajlanıwına baylanıslı 1930-jılı 7-iyunde Jenevada vekseller haqqında Xalıq aralıq konventsiyag'a qol qoyıldı. Ol milliy veksel nızamların muwapıqlastırdı.
Veksel haqqında Xalıq aralıq Konventsiyag'a muwapıq formulyarda bekitilgen segiz minnetli rekvizit bar. Veksel usınday bolıp esaplanadı; eger:
1) "veksel belgi", yag'nıy "veksel" tek atamasında g'ana emes, al vekseldin' tekst mazmunında da da'slep veksel emes minnetlemeni usınday minnetlemege aylandırıwdı maqsetinde bolıwı tiyis;
2) to'lem summası (veksel valyutası) ko'rsetilgen.
Summa az degende eki ret: bir ret sanlar menen, ekinshi ret jazıw ha'm bas ha'rip penen ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda jazıw menen jazılg'an summa tuwrı bolıp esaplanadı. Eger jazıw menen jazılg'an summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda az summa tuwrı bolıp esaplanadı. Veksel valyutası sırt el valyutasında belgilengen bolıwı mu'mkin. To'lemnin' eki valyutasına da ruxsat etiledi, biraq olar arasında "ha'm" da'nekeri turıwı tiyis, biraq "yamasa" da'nekeri turmawı tiyis.
Veksel boyınsha protsent to'lep veksel valyutasına kiriwi mu'mkin, al ayırımları ko'rsetilgen bolıwı da mu'mkin. Son'g'ı jag'dayda bul jazıw tap veksel valyutası ra'smiylestiriletug'ın qag'ıydalar boyınsha ra'smiylestiriledi;
3) ol boyınsha to'lewshi haqqında mag'lıwmatlar boladı. Bul yuridikalıq shaxstın' rekvizitleri yamasa fizikalıq shaxstın' familiyası, sonday-aq onın' ma'nzili bolıwı mu'mkin;
4) bul qarız minnetlemesi paydasına to'lem islenetug'ın shaxs haqqında mag'lıwmatlardı o'zinde saqlaydı. Bul to'lem arnalg'an shaxs yamasa veksel shıg'arg'an shaxs bolıwı mu'mkin. Bul jag'dayda "menin' paydama (bizlerge) to'lensin" jazıwı bolıwı tiyis. Eger u'shinshi shaxs belgisiz bolsa, onda jazıw forması to'mendegishe boladı: "bizin' buyrıg'ımız boyınsha to'lensin";
5) to'lem ornı ko'rsetilgen boladı. Bul yuridikalıq shaxs turg'an orın, fizikalıq shaxs jasaytug'ın orın yamasa qa'legen basqa orın bolıwı mu'mkin. Eger vekselde to'lem ornı ko'rsetilmegen bolsa, onda onı du'zgen orın (a'piwayı veksel) yamasa ol boyınsha to'lewshinin' ataması menen bir qatarda belgilengen orın (jiberiletug'ın veksel) sonday orın bolıp esaplanadı. To'lem ornı menen to'lewshinin' turg'an ornı tuwrı kelmeytug'ın vekseller domitsilirlengen dep ataladı. Sonday-aq to'lewshiden tısqarı to'lep to'seytug'ın shaxs – domitsiliat bolıwı mu'mkin.
Bunnan tısqarı, vekselde to'lem a'melge asırılıwı tiyis bolg'an shaxstın' ataması (a'dette, bank) ko'rsetilgen bolıwı mu'mkin;
6) to'lem mu'ddeti: ku'ni, ayı, jılı (veksel mu'ddeti) boladı. Onı ko'rsetiwdin' ko'plegen usılları bar: belgili ku'nge, du'zilgennen sonshelli waqıtta, usınılg'annan sonshelli waqıtta. Ko'binese vekselde ayqın kalendarlı sa'ne ko'rsetiledi. "Maydın' basında", "iyunnin' ortasında", "oktyabrdin' aqırında" tu'rinde sa'neni belgilewge boladı, bul tiyislisinshe aydın' birinshi, on besinshi ha'm son'g'ı ku'nin an'latadı. Berilgen ku'nnen esaplang'an mu'ddetli veksel "bir aydan keyin", "altı aydan keyin" ha'm t.b. jazıw formasına iye. Bul vekseldi shıg'arg'an sa'nenin' baslang'ısh punkti bolıp xızmet etetug'ının an'latadı. To'lem mu'ddeti aydın' ko'rsetilgen ku'nnen keyingi ku'ni keledi. Eger sol ayda tiyisli ku'n bolmasa, to'lem mu'ddeti sol aydın' son'g'ı ku'ni keledi. Eger to'lem mu'ddeti dem alıs ku'nine tuwrı kelse, onda onnan keyingi jumıs ku'ni to'lem to'lenedi. Aydın' son'g'ı ku'ni basqasha boladı, bul jag'dayda ga'p bunnan aldın'g'ı jumıs ku'ni haqqında baradı. Eger veksel "talap etiw ku'ni" mu'ddeti menen du'zilgen bolsa ha'm hesh qanday basqa mu'ddet ko'rsetilmese, onda ol du'zilgen ku'nnen baslap jıl dawamında to'lewge talap etilgen bolıwı tiyis. Veksel iyeleri onı tapsırg'anda onı to'lew mu'ddetin qısqartıw ta'repine o'zgertiwi mu'mkin. Veksel shıg'arıwshı sonday – aq sonday ku'ndi ko'rsetiwi mu'mkin, onnan burın veksel to'lewge talap etiliwi mu'mkin emes;
7) qoyıw waqtına (sa'nesine) ha'm ornına iye. Bunda qarızlardın' jasaw ornı ha'm vekseldi qoyıw ornı ha'r qıylı bolıyı mu'mkin. Eger vekselde usınday mag'lıwmatlar joq bolsa, onda yuridikalıq shaxstın' jasaw ornı yamasa turgan ornı qoyıw ornı esaplanadı. Du'ziw ornı a'hmiyetli rol oynaydı, o'ytkeni ol anıq nızamlardı belgileydi, olar boyınsha ta'repler ortasındagı tartıslar sheshiledi. Al vekseldin' qoyıw waqtın ko'rsetiw anıq bolmasa veksel saqlawshının' miynetke uqıplı bolg'an – bolmag'anın anıqlaw mu'mkin emes.
8) vekseldi qoyg'an shaxstın' o'z imzası bolıwı sha'rt. Ol anıq tu'rde qol qoyg'an bolıwı tiyis. Faksimil imzalar qabıl etilmeydi. Usının' menen birge fizikalıq shaxstın' tolıq ismi yamasa vekseldi qoyg'an yuridikalıq shaxstın' ataması sha'rtli tu'rde ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger vekseldi yuridikalıq shaxs qoyg'an bolsa, onda firma ta'repinen berilgen isenimnamag'a muwapıq imza qoyıw huqıqına iye fizikalıq shaxs og'an imza qoyadı.