text:
Yazar: Osman AKÇOKRAKLI
Osman AKÇOKRAKLI.Çeşmeler çağlap aqalar, mermer taşlar üstüne suv serpintileri sankim köz yaşları kibi töküleler. Lâkin nasıl bir sebeptendir ki, Toqtamış hannıñ dülber qızı böyle qasevetke dalğan, muñdir. Arem bağçalarınıñ gönce gülü başını eggen – inci daneleri kibi çıq tamlaları onıñ hafif yapraqları üzerinde titreyler. Nenkecan hanum ne şarqı (yır) yırlay, ne de tatlı sesi olğan sazını eline almay. Saznıñ kümüş tellerini ve sedef ziynetleriniñ üzerlerini hafif toz basqan – divar üstünde unutılıp yata. Nenkecan hanum şimdiden geri saz ile söyleşüvden vazgeçken. Aremniñ çeşit tüs pencerelerinden parlaq ay han qızınıñ köksündeki altınlar ve qıymetli taşlar üzerine ve onıñ sararıp solğan çeresine çeşit renk ziyalar serpe. Onıñ aqiq taşına beñzegen eki közü eñ qaranlıq geceni de öz ışığınen aydınlatır kibi parıldaylar… Uyquda bulunğan şu saraynıñ qıymetli kilimleri üzerinde yavaş-yavaş kezine, lâkin köletke deseñ köletke degil, peri deseñ peri degil – nedir bu aceba? …İşte, o keniş pencereniñ ögünde turdı. Saray bağçalarında gece quşçıqlarınıñ dertli-dertli ötüşüvlerini diqqatnen diñley ve aremniñ divarları: “Ah, Nenkecan! Ah, Nenkecan!” – deye muñlu bir iñilti eşiteler. Diñleñiz – bu pek tesirli bir ikâyedir. Qırım yigitleriniñ ziyneti ve yaraşığı demege lâyıq ve boy-postu kelişken Salâhiddin bek adında genç ve batır bir yigit bar edi ki, hannıñ qızı onıñ esir-i aşqına tutqun olğan edi. Nenkecannıñ qocaman babası Altın Ordu hanı Toqtamış onı nasıl olsa da sevmez edi. Amma hannıñ qızı gece-kündüz tek onı tüşüne edi. Büllür kibi tınıq havuzlarda altın tüslü balıqlarnıñ oynaması ve mis qoqulı bağçalardaki çeşit tüs çiçeklerniñ açması – yoq… Bularnıñ birisi oña teselli bermey ve Nenkecan olarnıñ iç birine aylanıp baqmay edi. Salâhiddin bekniñ de iç bir türlü kelmek itimalı yoq. Nasıl kele bilsiñ ki, arem pencereleriniñ parmaqlıqları qalın ve arem ağalarınıñ közleri pek açıq ve saray qapılarında tolu-qurallı qaravullar bekleyler! Nenkecan hanum naqışlı ve ziynetli divannıñ yastıqları üzerine yavaşçıqtan tayandı. Onıñ sararıp solğan elleri qumaş bezler üzerine bayıldı. Bu esnada birden-birge qapınıñ alqası “şuv!” etken bir ses berip aşıq-maşuqları ğıcırdadı… “Kim bu, aceba? Yoqsa arem ağası nevbetini bitirgen de, ketemi?” dep bu areketten havfqa kelgen han qızı, sankim yuqlamsırağan kibi, uzun ve qara kirpikleri arasından gizlice çevre-çetke baqa edi. Qapı açılğan soñ içerige yavaşçıqtan yeudiy qızı kirdi ve: “Saraynıñ yıldızı yuqlay, ğaliba? Kim bilir şimdi hanum sultan belki Salâhiddinni hayal etedir?” dep turar eken, onıñ ağzını aman o demde bir el kelip qapattı. Nenkecan hanum: “Alla aqqıçün söyle! Kimsiñ burada geceleyin?” – degende, aq çarşafqa bürüngen uzun boylu ve dülber qıyafetli yeudiy qızçığı tiz üstüne çökerek: “Ebet, hanum, cariyeñizdir! Seniñ bahıtlı olmañ içün canını feda etmege azırdır… Ah, o şanlı yigit Salâhiddin bek barmı! Onıñ atı ruzgârdan çabiktir ve yarın o atına minerek saray qapısı yaqlarında bulunacaqtır” – degende, Nenkecan hanum eki elini yeudiy qızınıñ omuzlarına ataraq, yüzüni onıñ yüzüne qarşı çevirdi. Gira: “Hanum! Mende saña mahsus ediyelik kiyim bar” – degende Nenkecan acele-acele: “Aman! Ne deysiñ ya? Seni Salâhiddin bek yolladımı?” – dep hıtap etti. Gira: “Ebet! Em o dedi ki, eger yigitler nişanlılarını ödek tölep alamasalar o vaqıt alıp qaçmaq adet ve şartlarındandır” – dedi. Nenkecan: “Gira! Qalq! Men şimdiden soñra han qızı degilim! Avam halq qızları kibi men de qaçacağım! Ah!.. Nenkecan Bağçasarayda eñ ğarip qız eken! O sevginen tolu yürekten başqa iç bir şeyge malik degil!” – dep el silkkende, Gira onı öperek arem odasından çıqtı. Yeudiy qızı qapınıñ artında biraz turdı. Onıñ iri ve siya közlerinde ve sararğan çeresinde bir hoşnutsızlıq ve açuv eseri körüne edi, dudaqlarını çirkin-çirkin bürüştirdi ve eşitilmeycek derecede ayaqlarını yerge yavaş-yavaş basıp saraynıñ başqa qapısına doğruldı. İş bu qapıdan Toqtamış hannıñ cariyeleri bulunğan odağa ketile edi. *** Bağçasaraydan başlap, dağlar ve qayalıqlar arasından Salaçıqqa doğru ketken yolnıñ üzerinde bir atlı kete edi. Bu kün sıcaq bir kün olıp, küneş yolnıñ eki tarafında uzanıp ketken qayalıqlarnı qızdıra edi. Atlı ileriler eken, arqasından qara kölgesi dahi iyerir, lâkin atlınıñ kendisi kölgesinden daa ziyade qara. Onıñ üstünde qara çuğadan uzun bir qaftan ve başına da qara bir arabiy qalpaq kiygen. İşte, bu atlı karaimlerniñ “Qara Arabiy” dedikleri Yehuda Bihim edi ki, şeerden kele edi. Yehuda Bihim corğası ile keter eken, çıplaq qaya üzerine urulğan keskin bir ayaq davuşı eşitti ve şu anda qarşısında tozlar köterilgenini kördi. Qarşı taraftan dahi bir atlı kele edi. Zamannıñ ükümine köre o vaqıtnıñ adamları yolda-qırda kettikleri vaqıt kelgen-keçkenlerden üşkünir ve bir fenalıq çıqmasın deye saqınıp davranaraq, er daqqada azır bulunır ediler. Buña köre Yehuda Bihim dahi kiyimi astında bulunğan qamasını qınından gizlice qurtarıp azırlandı. Qarşıdan kelgen atlı arabiyge yaqınlaşqanda kördi ki, atlınıñ kök çekmeni altından kökregindeki Kavkaz kerevkesi yıltıray, kümüş sırma qaplı bir egri qılıç, yigitniñ atı sekirdikçe eki tarafına doğru sallanır, quvurçıq ve sıq saçlarınıñ üstüne yan kiygen Bağçasaray biçim qalpağı da yigitniñ başında pek yaqışıqlı körüne edi. Qırmızı yüzünden ve kestane mıyıqlarınıñ astından ara-sıra közge çarpqan parlaq aq tişlerinden ve aybetli cesürane baqışlarından Yehuda Bihim bu atlınıñ yerli cesür yigitlerden biri Salâhiddin bek olğanını tanıya bildi. Onıñ bek oldığını tanıya bilmek küç bir şey degil edi. Zira öyle at, öyle kümüş sırmalı taqım ve öyle qural o zamanda yalıñız beklerde bulunmaq mümkün edi. Eger kerek olsa urmaq ve ya dögmek içün sağ qol daa qolay oldığından atlılarnıñ er biri kendi qolayını közetip, biri-birinden uzaqlaştılar. Lâkin öyle yuvaş ve qorqaq qabilege mensüp karaim arabiysi bir tatar askerini qorquta bilmeyecegi açıq aydın edi. Salâhiddin bek keçer eken arabiyge aylanıp bile baqmadı. Genç yigit tüşüncege dalğan, kendi yoluna kete ve dudaqları arasından yavaş-yavaş bir sesnen onıñ dünyada eñ ziyade sevdigi “Nenkecan!” adı eşitilir edi. Genç arabiy de yıraqdaki gögercin renkli dağlar ve musaffa kökniñ yüzünde ufuqqa doğru yol tutqan bir bulut parçasına baqaraq: “– Ah, Nenkecan!” – der edi. Lâkin o saatte arabiyniñ çırayı türlendi, sıq ve qara qaşlarını çattı. Onıñ sararğan çeresinde bir keder eseri ve çekişüv alâmetleri köründi. Aylançıq ve taşlaq yol ile kettikçe, yuqarığa köterilerek, Yehuda Bihim Çufut Qaleniñ çıplaq qayaları tibine kelip yetti. Kirintili-çıqıntılı isarları ve qulleleri, yüksek dağnıñ uçurımları boyunda qurulğan şu qaleni çoq acayip bir halq kendine mesken etinmiş edi. Onıñ ealisi Musaviy karaimler, Qırım hanına itaat ve boysunuv üzre bulunaraq tatar biçimi urba kiyer ve tatar ile söyleşüv eter ediler. İslâm tatarlar olarğa toqunmayıp, yalıñız alım almaq ile sıñırlanır ve olarnıñ alış-veriş ve sanatlarına qarışmaz ediler. Böyle olsa da, er alda, çufutlarğa igrenç köz ile baqılır edi ve der ediler ki, uluqat karaimler miskin ve zayıf millet olıp ve ekserisiniñ başı ilâc qabul etmez çıbanlar ve yaralar ile tolu, yani taz illetine oğrağan emişler. Karaimlerniñ uluqat eyi sanatları bar edi. Olar kibi san, qırmızı sahtiyan yapqan ustalar siyrek bulunıp, bir de acayip yemiş bağçalarına malik ediler. Er alda yuvaş ve qorqaq karaimler, Qırım hanınıñ yağmacı orduları olarğa ücüm ete keldiklerinden sebep, öyle pek te raat yaşamaz ediler. Olar kendilerine başlıca oturaqlıq ettikleri, çıqılması pek qıyın Çufut ve Mangup qaleleriniñ etrafını yüksek ve qalın horasan (kireç ve qum qarışması) isarlar ve qulleler ile qoralap alır ediler. Olar içün hususan eñ müteber turaqlıq yer Çufut Qalesi edi ki, Meydan dağı degen ormanlıq ve Yasafut deresi, dersiñ Quddus-ı Şerif dağlarını añdıra ediler. Ve şu Yasafut deresi içinde, qarma-qarışıq tereklerniñ kölgesi altında olarnıñ silsile ve ecdadı kömüli yata ediler. İşte burada esirler kibi yaşağan karaimler özlerinden yıraq bulunğan Filistin toprağınıñ asretini çekip ve olarnı amanlıqqa çıqarğan Musanı güya kelecek dep bekler ediler. O vaqıt karaimler kendi aralarından seçdikleri haham ve başqa ihtiyarlar idaresinde bulunır ediler. Olarnıñ rivayetine köre karaim milleti Çufut Qalede ta eki biñ dört yüz bilmem qaç yıldan beri yaşay emişler. Olarnıñ kendi aralarında oqumış uleması, yani hahamları da bulunır edi. İşte añdığımız genç Yehuda Bihim de zamanınıñ oqumış ulemasından sayılıp, karaimler arasında din hususında yazdığı bir taqım kitapları ile adı añılaraq, kendisini tanıtqan ve sevdirgen edi. Yehuda Bihim aylançıq yoldan kete-kete, qaleniñ büyük qapılarına kelgende, demir qapınıñ sürmeleri alınıp ve zıncırları güdürdep açıldı. Taştan oyulıp yasalğan ve eki tarafında alçaq alçaq qobalar, ya da başqa türlü aytqanda, evler tizilgen tar yoldan keçer eken, arabiy atınıñ nalları taşlarğa çarparaq gürültisi eşitile edi. Bazı açıq qapılardan evlerniñ tandır ocaqlarında yaqılğan ateş alevleri ve üzerlerine çeşit örnekli basmalardan anterler kiygen, başları maramalı genç ve yaşlı karaim qadınları ve qızçıqları körünir edi. Qale soqaqlarında uzun boylu ve qara çereli, başlarına beyaz ve qara sarıq sarğan ve üzerlerine qara ve uzun bunuş (cübbe) kiygen genç ve yaşlı karaimler ketip kelmekte ediler. Yehuda Bihim keter eken, kelgen-keçken yol berip oña büküniş ve sayğı eter ediler. Qale qapısına kirecekte sol tarafında qalğan ve uzaq zamanlar süresinde qaramtıraq bir tüs alğan taş qulleniñ ögünde süngüli qaravul oturğan – gögercin besley edi. Bir üyür gögercinler karaim qaravulınıñ eline, omuzlarına ve süngüsi üzerine üyürşerek, onıñ elinden yem aşay ediler. Yehuda Bihim biraz daa ileri kettikten soñra soqaqnıñ sol tarafında, büyük kenaseniñ (karaim ibadethanesiniñ) qomşulığında bulunğan evniñ qapısına kelgende atını hızmetçisine tuttıraraq, kendisi evine kirdi. *** Yehuda Bihimniñ evi eki qat ve taştan yapılğan olıp, Çufut Qale qayasınıñ eñ uçurım yerinde oldığından kendisi ve ayrı bir qalege beñzer edi. Onıñ küçüçik pencerelerinden avası açıq olğanda, ve ayrıca – aqşam üzeri kün qonacaq vaqıtta qarşısındaki dağlar arasından sanki küneş yüzüne bitişken kibi mavı tüs deñiz körünir edi. Divarları boyalı ve doğrama tavanlı evniñ içerisi tınçlıq ve Aşağı Meydan ormanlıqtan buraya iç bir türlü ses kelmez edi. Sözniñ qısqası – şu taş divarlarnıñ arasında bir sessizlik ve raatlıq üküm süre edi. Yehuda Bihim, tirsekleri üzerine tayanmış oldığı alda, yılan terisi üstüne yazılmış eski bir Tevrat kitabına baqıp tura ve Tevrat kitabı da karaim kenasesiniñ eñ qıymetli nesneleriden sayılıp, rivayetke köre o kitap da Musa aleyhisselâm zamanında yazılmış oldığına inanır ediler. Kürsü üzerinde ve raflarda bu kitaptan başqa “Yad Haqzaqu”, “Mitstsus Maymonida” ve “Sabil Hayruşa” kibi karaimce yazılı qandili Yehuda Bihim yeudilerni ayırdı etken mütefekkirane közlerinen ögündeki kitapqa baqıp qalğan edi. Kitapnıñ saifesinde “insan, ösümlikler, çiçekler, deñizler, quşlar ve başqa cümle türelmişni yaratqan” dep aytılğan ve buña beñzer daa bir çoq ayetlerni oqudıqtan soñra, arbiy kitapnı qapattı ve künniñ qondığı vaqıt, etrafına saçdığı ateşin ziyalarnıñ turdığı pencerege qarşı ellerini açaraq duağa başlap, eñ evel altın kibi yıldızlar parıldap turğan qoyu mavı kökke daa çoq vaqıt baqıp qaldı. Ğarip yıldız! Sanki ezeliy bir şeyler tüşünir ve qasevetle içerisi tolmuş da, o sebepten talğın bir alda titreye-titreye ışıq saça. Ve dersiñ tarif olunmaz, faqat keçmiş bir bahıt, saadet ve quvançtan haber bermek istey edi. İşte, gece tolusı ile kendi ükümini yürsetip başladı ve uyqunı yollayıp tüşler ve hayallerni uyandırdı. Genç arabiyniñ göñlü acayip ve köz ögünden ketmegen bir taqım hayalat ile toldı, şu elmaz kibi parlaq yıldızlarnen qaplanmış gecede uyquğa dalmış Yehuda Bihim tüşünde dülber Nenkecannıñ suretini körmekte edi. Hanumnıñ başında büyük bir elmaz taş yatar, faqat han qızınıñ ayret tolu közleri elmazdan dahi ziyade ışıq saçalar: Mevzun-el-lâtif-en- nazik-ü ter Baştan ayağa ziynet-ü fer Şirin lebine zilal irişmez Nazik beline hayal irişmez Dendani sefide reşk encüm Hali dahi can közüne merdüm Gönce açılur tebessüm etse Gevher saçılur tekellüm etse, – misalince Nenkecan hanum közlerni qamaştıracaq derecede dülber qıyafetke malik olıp, arabiy onı Hansaraynıñ gül bağçaları arasında körmekte ve sanki Bağçasaray çeşmeleriniñ zorlu zorlu püskürip aqması kibi onıñ yuvaş ve kederli ah ve zarını eşitir edi. Zavallı Yehudanıñ bütün hayalı yalıñız bir “Nenkecan!” ile toldı, pencereden esken yengil bir yelçikten sanki “Nenkecan!” sedası kelir edi. Uzaq bir yerden yuqusırağan saznıñ telleri “Nenkecan!” – deye çala ediler. Çevre-çet sessizlik içinde… Yehuda Bihim kördigi hayalet ve tüş tesirinden alev içinde qalmış başı ögünde açıq bulunğan Tevratnıñ üzerine sarqıp tüşti, mañlayı kitapnıñ kâğıtlarına tiygende közlerini açıp şaşmalayaraq: “Savaof!.. Yagus!” – deye mırıldanıp turarken Çufut Qale kenasesinden gece ibadetine mahsus işaret berilmege başlağan edi. *** …Biz kelelim Bağçasarayğa. Alemullah! Bağçasaray bu qadar yıldızlı ve lâtif bir gece daa körmegendir! Onıñ bağçaları cennet bağlarını añdıralar! Güllerniñ, melevşelerniñ, sünbüllerniñ ve saire güzel çiçeklerniñ qoquları avanı toldırmışlar… Qaranlıq gecede çeşit renkli yanğan fenerler tereklerniñ yeşil yapraqlarını nurlandıraraq yanmaqtalar. Minareler, köşkler ve uyquda bulunğan saraynıñ bölmeleri – bularnıñ cümlesini tatlı bir hayalet sarmış. Şu sessizlik alında bulunğan han sarayı ve onıñ köşkleri ile gül bağçaları “Elfu leyletin ve leylet” (Biñ bir gece) masalınıñ tarif ve tasvir ettigi acayip hayaletke misal ola bilecek bir derecede edi: Bir bağ-ı eremdir ki – gülü hazz ve elâdır Elhaq buña, alat buña hoş ab-ı avadır. Er bağçesi bir çemenistan-ı lâtafet Er köşesi bir meclis-i pürfeyz ve sefadır. Şadırvanlardan dersiñ tirilik suvları püskürip aqmaqta. Aremde bir sessizlik… Saray halqı uyquda. Yalıñız, aremniñ uzaq bir köşesindeki odalarnıñ birinde han ve genç Selime bulunırlar edi. Selimeniñ endamı İstanbul selbisi kibi nazik ve közleri aqiq taşı kibi yanar edi. Selime ğayet güzel olıp, hannıñ eñ sevdigi cariyelerinden biri edi. Nenkecan! İşte, şu Nenkecan barmı! O Selimeniñ birinci kündeşi edi. Öyle ya!.. Ne içün han kendi qızı Nenkecannı zavallı Selimeden de ziyade seve? Eñ birinci elâ cinis qumaşlarnı oña ala ve er cietten sevgisi oña ziyade?.. Yoq! Selime bunı çekemez, bunı iç bir türlü afu etip olamaycaq… Selime külümsirep: “– Menim sultanım! Ne emir ediyorlar? Cümle qulları uyquda. Han azretlerine nargileyi çubuqnı men cariyesi azırlayacağım” – deyerek süslü nargileni qıymetli töşeme halınıñ üzerine qoyıp, kerbar ağızlıqnı hannıñ eline tutturdı. Nargileniñ güzel qoqulı ateşinden mavımsı renkli tumanları burum-burum çıqıp çevrege dağılmağa başladı. Han Selimeden: “Qızım Nenkecan uyudımı, aceba?” – deye soray edi. Selimeniñ dudaqları titreyerek: “– Ne… ne… ke… ke… can, Nenecanmı?” – dedi ve hannıñ boynuna sarılaraq: “Bu gece Nenkecan hanum Salâhiddin bek ile saraydan furar ediyor (qaçıp keteyata). İç o padişanıñ iltifat ve muabbetine lâyıqmıdır?” – dep cevaplandı. Bağçasaray soqaqlarında kimse qalmadı, qalabalıq bazar dağıldı. Tükânlar, qavehaneler qapandı. Qayalar tibinde bulunğan aqlama divarlı evçikler zor ila seçilir oldılar. Minareler birer qara qarartılar kibi kök yüzüne doğru uzanmışlar. Üyür-üyür yıldızlar ile bezetilgen tınçlıq bir gece. Yalıñız, Hansaraynıñ etegini yayqayaraqtan turmay aqmaqta olğan Küçük Suv (Çürük Suv) yavaş-yavaş şuvuldap aqması ve bazı ara-sıra saray qaravullarınıñ areketleri eşitile. Beri tarafta, arem odasınıñ içinde Nenkecan hanum genç yeudiy qızınıñ elini kendi avuçına alaraq ve sankim avcı eline tüşmüş bir quşcığaz kibi titreyerekten: “– Gira! Ah, men qorqam! Yüregim çabalana!” – der edi. Gira: “– Hanum, nege qorqayırsıñ? Qorqacaq ne bar? Ortalıq çımçırt… Belki o şimdi kelir” – deyerek etrafına baqındı ve yavaşçıq arem penceresiniñ çabağını yuqarığa köterdi. Bu esnada gecequşnıñ sesi ortalıqnı çıñlattı. Gira, tereklerniñ arasından bir qarartı çıqqanını kördi. Ve kendi-kendine: “Bu Salâhiddin bek olmalı”, – deyerek hanumğa haber berdi. Han qızı saraydan tışarığa çıqmış edi. Tizlerine qadar suvğa battığı alda, Salâhiddin bek suvnıñ kenarında qaltırap turar, Nenkecannı usul ile kendisiniñ quvetli elleri üzerine aldı ve bir top çiçek köterir kibi, zavallı Nenkecannı saraynıñ arqa isarı astından aqqan Küçük suvdan keçirdi. Burada iç bir ses ve seda yoq ve tereklerniñ birine bağlı turğan Salâhiddin bekniñ atı ise sanki bir şeyden qorqqan kibi ne kişney ve ne de tepine edi. Bir eki daqqa soñra eki sevişmiş vucutlar buradan ğayıp oldılar. Qaçmağa davranğan Gira, arem odasında pencereniñ parmaqlığını köterip baqtıqta, yengilçik yüküni eger üstüne yan oturtqan ve qaranlıqta uçar kibi ketken atlını seçe bildi ve biraz soñra at nalınıñ davuşı bir tamam kesildi, ortalıq kene tınçlandı. Parmaqlıq ögünde ayretle baqıp turğan yeudiy qızı Gira da aman ayaq üzerine qalqtı ve merdiven basamaqlarından acele-acele enerek han sarayını terk eyleyüp qaçtı. Bu esnada edi ki, ğaliba saraynıñ bir şeyden haberi oldı, çünki nevbetçi qaravulnıñ şamatası ortalıqnı ğulğulağa berip saray içinde bir qiyamet qoptı, bir qarışıqlıq asıl oldı ki, aremde qadın-qızlar ağlaşmağa, qapılar ve sofalar boyunda şamlar yanıp, yarıqlıqlar körünip başladı. * Beri tarafta Salâhiddin bekniñ atı sanki yel ve yaki quş kibi uça. Nenkecan hanum sahtiyan terlikler ile mestur nazik ayaqlarını üzengige güzelce yerleştirip, yigitniñ boynuna sarılaraq, quçağına yatqan. Faqat, fikri iç bir şey üstünde toqtap olamay, öpüşler berdikçe oña em qorqu, em keder ve em quvanç kele. At ruzgâr kibi uça. Taşlar, qayalar közge ilişmey. Salâhiddin bekniñ yıldız kibi parlaq közleri qıznıñ qalbine doğru baqalar. Genç yigit kendisiniñ nazik ve lâtif yüküni bağrına basaraq: “– Ah, menim qozum! Al kirezim!” – deye ilerilemekte edi. Yaqınına keldikleri ormannıñ içinden birden-birge sızğırıq sedaları aks etmege başladı. Bular ücümge azır bulunğan ve Salâhiddin bekniñ ordusına mensüp qırq nefer tatar atlısı edi. Olar sağdan ve soldan sızğıraraq kendi seraskerlerini qarşılap çıqtılar. Nenkecan etrafnıñ terekler misali parlaq süngüler ile sarılmış oldığını kördi. Atlılar bir taqım qarartılar kibi ardı-sıra dağa doğru aşıp keteler. Ve genç bek dahi sevgilisiniñ yüzüne çevrilerek fısıltı ile: “– Qorqma, menim canım! Tañ vaqtı biz çölde olacaqmız” – deye yüregi eyecan içinde bulunğan han qızını avundırmaq istey edi. Dağnıñ aşağısında ve qaranlıq dere içinde bir çoq silâ sadaları ve at ayağı patırdıları eşitilmege başladı. Bular han tarafından Salâhiddin bekni tutmaq içün kele ediler. Salâhiddin bek işni añlayaraq, kendisine tabiy olğan qırq nefer tatar atlılarına bir kere: “– Aydı! Çufut Qalege doğru!” – deye bağıraraq ilerige areket etmege emir eyledi. *** Çufut Qaleniñ büyük kenasesinde nisfulleyl (yarı gece) duası icra oluna edi ve ertesi sabah şabat (cumaertesi) ve salıhat (raatlıq) künü olacaq edi. İşbu duanı alıp barğan Yehuda Bihim edi. Kenaseniñ tavanına asılı çeşit renkli fenerler duağa kelgenlerniñ üzerlerine ve divarlardaki yeudiy dinine tiyişli altın ve kümüş yazılarnıñ üstüne köñgürt ziyalar bıraqa ediler. İleri safta qartlar iskemleler üstüne oturğanlar. Kenase içinde gürülti ve şamata yoq, faqat arabiyniñ mırıltı ile Tora oqumasından ve mazinniñ ara-sıra bağırmasından şu karaim ibadethanesiniñ içinde kiyik ve titis bir sedalar asıl ola edi. Yehuda Bihim: – “Ay Avraamnıñ, İshaqnıñ, Yaquvnıñ tañrısı…! Ey, cemaat! Köz yaşlarımıznı aqızıp biz ellerimizni Sihüne (Sionğa) qarşı açalım… Dua idelim… Amin, amin!” – deyerek ellerini qaldırdıqta onıñ aq divarda aks ifrit qara kölgesi de ellerini yuqarığa köterdi. Epsi ağızlardan bir kereden erğanun (organ) kibi uzun ve tesirli sedalar çıqarmağa başladı. Kenaseniñ eñ art köşesi ki, buraya qandillerniñ yarığı pek az kele edi. İşte, burada genç yeudiy qızı Gira buluna edi. Onıñ qara ve iri közleri işanç ile arabiyniñ üzerine baqıp qalgan. Onıñ közlerinde o derece sevgi ve o qadap cazibeli bir letafet körüne edi ki, mihrabda oqup oturğan arabiyniñ baqışına iliştikçe erksizin közlerini oña tikmekten kendisini tutamaz edi… Gira bulundığı mekândan ğayıp oldı. Yehuda Bihim Giranıñ ne vaqıt ketdigini köralmadı. Niayet, kenase içinde ibadetçiler ağzından yüksek, qaba ve ötkür sedalar çıqtı. Ve biraz soñra sedalar kesilip, ortalıq tınçlandı. Bu daqiqada edi ki, añsızın uzaqtan kök güdürdisine beñzer bir taqım gürültiler barlıqqa keldi. Qaya töpesinde qurulğan karaim şeeri ğul-ğulağa kelip, sedalar ta kenasege qadar eşitilmege başladı. Tışarıdan kimdir qaleniñ demir qapısını küçlü ura edi. Cemaat kenaseden dağılır eken, qale soqaqlarında kezgenlerniñ yüzlerinde bir havf ve deşet körünmege başladı. Bir qaç kişi süngüler ile qale qapısına doğru çapıştılar, qapı yanında beklegen qaravullar bağırışır ve qapınıñ tış tarafından: – “Uluğ hanum sultan adı içün! Toqtamış hannıñ qızı adı içün..! İçerige bıraqıñız!” – sesleri eşitildi. İsar köşesindeki qale penceresinden karaimler qapı ögünde qırq nefer qadar atlılar ve öglerinde bir cenkçi yigit ve onıñ atı üzerinde beyaz çarşafqa bürülmiş bir qız köre ediler ve aman demir qapınıñ zıncırlarını qurtarıp, sürmelerini bir tarafqa iteyerek, qapınıñ qanatlarını eki tarafqa açtılar. Salâhiddin bek qırq nefer yigit ile qalege kirdi. Onıñ yigitleri aman karaim qaravullarınıñ postlarına yerleşip, karaim nevbetçileri bir tarafqa çekildiler. Qale boyu pek qorqunçlı haberler dağılmağa başlagan edi. Evaldan haberdar olğan ve saçları ağarmış baş haham tayağına tayanıp ve eki arabiy qoltuqlarından tuttığı alda adımlay-adımlay hanesiniñ ögündeki yüksek taş qaldırım üstüne çıqtı. Bu esnada qaleniñ bir tarafından Gira körünip, aşrı çaptığından dolayı soluya-soluya: – “Ah…! Yazıq…! Nişlediñiz sizler… ?” – der edi. Ve şu sırada kenasege ketmekte olğan arabiy Yehuda Bihimniñ elinden tutaraq: – “Ah…! Nişlediñiz sizler? Hannıñ qızı Salâhiddin bek ile qaçıp kelmiştir… Arqadan basqın keliyor… Aybetli hannıñ ğadabına oğraycaqsıñız. Bunıñ soñu fena olacaqtır…” – deye söylendi. Giranıñ bu sözlerine iddetlengen arabiy: – “Yalancı! Nege yalan söyleyorsuñ?” – deye qıznıñ üstüne qıçırdı. Gira ellerini bir-biri içine kilitleyerek ağlaya-ağlaya – “Ah…! Yazıq, balalarıñızğa, yazıq…! Ah, Yehuda Bihim! Yazıqlar olsun saña! Han qızınıñ qalege kirmesine sen sebepçi oldıñ… Ah, men ne bilirim ya? Sen Nenkecannı sevesiñ! Men seniñ tüşleriñde ne dep sandıraqlağanıñnı eşite edim. Sen Hansarayda kezinir eken, közleriñ nerelerde kezdigini men köre edim. Lâkin seni men sevem!!! Yehuda Bihim!… Seni men sevem!” – deye ah ve iñilti ete, Yehuda Bihim de ziyade açuvğa minip, Giranı şiddetlice bir tarafqa silkerek kendisi kenasege kirdi. *** Hansaraynıñ makeme dairesinde divan qurulğan edi. Ğadap ve hışımğa tolu aybetli Toqtamış han büyük tahtına oturğan ve çevresine tolu-qurallı, ellerinde qılıçları olğan yeñiçeriler tizilgenler, qalğay ve Nureddin sultan ve vezir-vuzera bekler, şeyhler, ülemalar ve keñeşçiler cümlesi han divanında azır ve yerli-yerlerine oturğan ediler. Divanda yalıñız han buyruğı ile evvelce öldürilgen saray bekçisi eksik edi. Saray bekçileri zenci araplar qapılarda al pence divan turalar. Er keste bir qorqu ve bir titreme bar. Haznedar ağa hannıñ iddetine oğradı. Han azretleriniñ iddet ve ğadabını yavaşlatmaq içün tatlı şerbet taqdim etken ermeni tabip saraydan quvuldı. Lâkin hannıñ eñ ziyade ğadabına oğrağan şair Hafıziy efendi olmuş edi. Zamanınıñ sözge usta ve yetkini olğan büyük şair Hafıziy efendi, iç bir maceradan haberi olmağan alda, bir rica hususında hanğa arz ve başvuru eylegen edi. Faqat hannı açuvğa tolu bir alda körmesi ile evvelkisi kibi yüz bulamayıp, han ögünde oqumaq içün tizip ketirgen medhiyelerini bile söylemege fırsat tapamadı ve daa nege oğrağanını añlayalmayıp esini toplap, Hansaray qapısından küç bir al ile çıqa bildi. Başında büyük qavuq ve üzerinde sırma işlemeli qaftan ve onıñ üzerine qıymetli bir halat ve örnekli tayağına tayanmış oldığı alda, Toqtamış han qorqunçlı bir körüniş ile makeme divanında mahsus tahtına oturğan ve Çufut Qaleden kelecek haberlerni bekley edi. Qomşu Küçük Orda basqaqları ve seraskerleri er taraftan kelip sarayğa toplandılar. Qadı efendiler aşığış ile han yarlıqlarını müürlep ve tamğa basaraq etrafqa yollay ediler. Bu sırada er bir yeri toz içinde qalmış bir atlı asker içerige kirdi ve hannıñ ayağı ucunda yüzü üzre qapanıp yattı. Han: – “Qale alındımı?” – deye sual ettikte asker: – “Sultanım! Çoq asker fevt oldı (öldi). Biz beş qayta Qalege ücüm ettik, qalege sarıldıq… Çufut Qale elge keçmey”, – dedi. Toqtamış hannıñ açuvı başına çıqıp: – “Aygidi, sizni qorqaqlar! Hain köpekler! Ne demek olsun menim o qadar askerim öyle qırq dane qancıq ve tikbaşlarğa qarşı kelip olamaylar!” – deyerek elindeki ağır tayaqnı titrep turğan askerniñ üstüne endirdikte asker arqası üstüne yıqıldı. Qapıcı ğazılar zavallını aman makeme divanından tışarığa çıqardılar. Qart şeyh ül-islâm dahi hannıñ uzurına kelerek onı öptükten soñra: – “Cenap vacib ül-vucud azretleri (Allah) vucud-ı şerif haqaniylerine (yani Toqtamışqa) sağlıq ve afiyet ihsan eylesin! Ruhset buyurılır ise arz iderim ki, Çufut Qale alınacaqtır. Lâkin haqanımızğa bellidir ki, Çufut Qale pek alınması küç yerdir. Onıñ içinde bulunğan qırq asker tışarıda qalğan qırq biñ askerden qoruna bilir”, – dedi. Şeyh ül-islâm aqqında er vaqıt yahşı fikirde olğan han onıñ ağzından bu ifadelerni eşitkeni kibi: “Yeter! Bağçasarayda kimse qalmayıp, qudreti olğanlar silâlansın! Çufut Qalege kendim ketecegim!” – deye qatiy üküm ile mecliske soñ qoydı. Böyleliknen hannıñ emri üzre areket olıp, azırlıq körüldi. Bağçasaraynıñ büyük soqağı boyunda halq toplandı. Askerniñ aldında çal bir at üzerine mingen Toqtamış han Çufut Qaleden kendi qızını almaq içün kete edi. Haznedar ağa sağına ve soluna aqça tarqata, serasker ne bekler asker ögünde qurallarını şıqırdataraq, hannıñ artından tez-tez kelmekte ve er taraftan: “Alla! Alla!” – sedaları kökke çıqaraq, asker ilerilemekte edi. *** Qulleleri ve aq isarları ay yarığına ğarq olğan büyük Çufut Qale qayalığı eteginde sepetteki balqurt kibi vızıldap sansız-sayısız tatar askeri toplaşqan ve er tarafta yığın-yığın ateşler yaqqanlar. Atlı ve yayan çapullar gece ücümine azırlana ediler. Bular arasında kümüş sırma işlemeli yelek ve kamzullar kiymiş ve Qırımnıñ yalı boyundan kelgen eñ meşur ve aytuvlı, oqatmağa usta tatlar, üstlerine zırh ve cübbe kiygen ve kümüş taqımlı corğalarğa mingen dağıstanlılar, cenkçi, çerkez batırları ve çöl taraftan kelgen boğday beñizli noğay ordusına mensüp yigitler bulunır ediler: Bizler tatarız, pek tir atarız Tirkeş belinde, elde kemanı Yani: Bizler tatarmız, pek oq atarmız Sağdaq belinde, yayı elinde, – misalince üzerlerine oq aletini taqınğan ve tikiçlerini ellerine alaraq omuzlarına arqan atqan bu yigitler minmiş oldıqları bir örkeçli develerni ve kimerleri uzun calınlı ateşköz alaşalarını sağğa ve solğa sekirtip kezeler… Şu qarartılar, yani ay ışığında qarartı kibi körüngen şu insanlar ki, tarih saifelerinde şicaat ve batırlıq namını bıraqıp ketken atalarnıñ oğulları edi. Ve bu gece öyle bir gece edi ki, dersiñ şu eki dağnıñ arasında melek ül-mevt (ölüm melegi) qanatlarını silkip uça edi. Bir baqqanda bir taqım qarartığa beñzegen insanlar, parıldap turğan ay, orman ve qayalar, canlı ve cansız, keçmiş ve kelecek – er şey köz ögünden kelip keçeler… Ne tarafqa baqsañ – bir qıbırdanuv. Er yaqtan atlı ve atsız qarartılar kelip keçeler. Qayda kete bu qara kölgeler ve atlılar?.. Alla bilsin – cümlesi şu qobalar, qayalıq, dağ ve ormanlıqlar arasına tuman içinde ğayıp olıp keteler!.. Şicaat ve qudrette misli olmağan Qırım tahtınıñ ve san-soñsız tat, çerkez, noğay ve qıpçaq ordularınıñ erdem ve qudretli akim-i azimi Toqtamış han bu kergin vaziyette ğadaplı baqış ile mahsus çadırınıñ ögünde ayaq üzre turaraq karaim şeerine baqa edi. Onıñ soñ derecege yetken, açuvdan ağarmış dudaqları arasından: “ – Ah, Nenkecan! Menim qızım!” sözleri eşitilir edi. Han elinen bir işaret bermesi ile dağ arasında bir büyük dübürdi qoptı. Ucsuz-bucaqsız çapul yerinden köçip qaleni qamaçav içün qayağa tırmaştılar. Er tarafta süngüler yaltırap, ava yüzü bulut kibi oqlar ile toldı, bir qiyamet, bir alâmet qoptı!.. Qayalarğa qarşı tırmanıp çıqqan han askerleriniñ üstlerine Çufut Qale isarlarından burçaq kibi taşlar yağa, yuqarıdan bıraqılğan taşlar parça-parça olıp tüşer eken, kendileri ile rastkelgenlerni de parçalayaraq aşağığa alıp tüşeler, askerlerniñ müthiş yayğarası, iñilti-gürülti dereniñ içini ve Çufut Qaleni velvelege berdi. Bir zamanlardan soñra biri-birine qarışmağan asker yığını, deredeki büyük dalğalarnıñ iddetnen yalığa çarpıp, birden çekilmesi kibi gürülti ve şamata ve vahşiy nidalar ile Çufut Qale qayalığından çekilerek, qamaçav etmekten çekildi. *** Çufut Qale tınç olmuş edi. Bu yerge, yalıñız, küçük çarpışmadan soñra aşağıdaki dere içinden öfkelenmiş deñiz dalğalarınıñ şuvuldısına beñzer bir gürüldiler kelip yete edi. Evlerniñ qapılarında qorqqan karaimlerniñ sarargan beñizleri körüne edi. Salâhiddin bekniñ qorquzması ve Yehuda Bihimniñ ayartuv ve ögülevleri ile olar boysunmağa mecbur olıp, Toqtamış hannıñ qızını teslim etmege cesaret etmey ediler. Aslında ise Salâhiddin bekniñ askeri eñ çoqu bir qaç kün daa dayanıp olacaq ve olarnen beraber iddetke kelgen hannıñ hışım ve ğadabına oğraycaqlar. Salâhiddin bek ise olarğa öz askerinen birlikte han askerleriniñ üstüne qale isarlarından taş atıp qarşılamaq ve qorunmaqnı emir ete edi. * Yehuda Bihimniñ hanesinde mum yarığı körüne. Haneniñ arqa taraf odalarınıñ birinde Salâhiddin bekniñ quvurçıq saçlı başını tizleri üstüne alğan Nenkecan hanum otura edi. Odanıñ orta yerinde al qanlarğa boyangan bir qılıç yata, uyqusızlıq, zamet ve qavğadan ziyade yorulğan genç bek tatlı bir uyquğa dalğan. Nenkecan hanum kendisiniñ ince ve beyaz maramasınen bekniñ elindeki oq yaralarını sara edi. Bu esnada qapı yavaşçacıq açılıp içerige arabiy Yehuda Bihim kirdi. Zavallı arabiy Nenkecannıñ yanında Salâhiddin bekni körmesinen titremege başlap, qapınıñ çatısına yapışaraq ayaq üstünde tikilip qaldı. Közleri yaş ile tolğan Nenkecan hanum sankim gizli bir ümüt ile Yehuda Bihimge çevrilerek: “Arabiy, ne dersiñ? Qale ne vaqıtqa qadar dayana bilir?” – dep soradı. Arabiy iç bir cevap bermedi. Nenkecan: “Men bilirim, bizim yigitlerden on danesi ölmüştir… Em karaimlerde bir qarışıq bar… Ne dersiñ? Seniñ dindeşleriñe inanmaq mümkünmidir?”. Yehuda Bihim: “Ah, hanum sultan! Seniñ babañ ne vaqıt olsa da bizden intiqam alacaqtır!” – dedikte Nenkecan hanum: “Ah, öyle ise menim ne qadar elmazlarım ve qıymetli şeylerim bar ise cümlesini sizge beririm! Ah, arabiy! Men şimdiden soñra han qızı olmadığımı unutqanım”, – demesi ile Yehuda Bihim kendi-kendisini toqtatamayıp, inceçikten ah ve iñiltiler etip turğan Nenkecannıñ üstüne şiddetnen atılmağa istedi, lâkin Nenkecannıñ tizleri üzerinde uyuğan Salâhiddin bek arabiyniñ bu areketine mania oldı. Zavallı arabiy ne yapacağını şaşırdığından eki elinen qafasına yapışıp fırlanaraq qaleniñ kimsesiz soqaqlarına doğru yol tuttı. Yehuda Bihim bu ketişnen qale içinde tek ve yañğız kezip dolaşır – keter, keter, lâkin nerege kettigini kendisi de bilmey edi. Bir daa ne körsin? Üzerine ışıltılı aynıñ ziyası serpilgen qale isarları ve bazı qullelerden bir taqım qarartılar enip çıqayatalar. Başqa bir yerlerde ordu qaraqollarınıñ yelpiregen bayraqları ve süngüleri parılday. Söz qısqası, er bir adımda böyle şey köre-köre arabiy ahır-soñu kendisini taş merdivenler üzerinde taptı. Basamaqlar üzerinden yürerek doğru Çufut Qale yoquşından aşağığa endi. Aşağı tarafta, qaranlıq bir köşede Yasafut vadiysi körüne ve yerli yaşavcılarnıñ “Balta tiymez” deye adlandırğan mezarlıqnıñ bilmem qaç yüzyıllıqlardan beri balta yüzü körmemiş terekliklerniñ ara yerlerinde aq mermer sandıq taşlar seçilir edi. Olar şu taşlar edi ki, olarnıñ altında topraqqa dönip toz olmuş Yehuda Bihimniñ keçmişleri ve karaim milletiniñ ecdatları yata ediler. Qara arabiy burada ayaq üzre tura qaldı. Mezarlar arasından onıñ qulağına bir ses kelir ve ses kettikçe yükselir edi. Yehuda Bihim diqqatnen qulaq salğanda: “Yazıq… Yazıq saña, ey dönmeşek!.. Yazıq seniñ kibi Sihyonnıñ (Sionnıñ) isarını yaqıp harap etken melünge!.. Muqaddes qaleñizni ecnebiylerge terk etesiñiz. Yarın onıñ taşı taş üstünde qalmaycaq… İbadethanege, aziz Urşelim (İyerusalim) kenasesine ürmet ve riayet qalmadı… Qadınlar, balalar esir olayatalar… Ah! İsrail oğulları ne alğa keldiler! Eşitesiñmi, nasıl ağlaşalar? Qulağıña kirmeymi olarnıñ ah ve fiğanı! Siz üstüñizdeki urbalarıñıznı yırtıp ağlañız… Başıñızğa toz ve topraqlar saçıñız… Siziñ bılaşıq kemikleriñiz atalar mezarlığında yatmaycaqlar. Olarğa muqaddes Yasafut mezarlığına defn olunmaq müyesser olmaycaq…” deyerek ğayıptan şu kederli sözlerni eşitti. Gece qaranlığında bellisiz birisi ağzından çıqqan bu qorquzıcı sözlerni eşitmesinen Yehuda Bihimniñ vucudında bir elem ve fena bir qorqu barlıqqa keldi ve ayqırıp: “Ah, cemaatnıñ qanı menim qarşımda tökülecektir… Şimdiden soñ maña ve menim neslime lânet olsun! Yoq… Yoq!… Danunıñ nesli menim elimden yitmiş oldığını istemem!” – deye kendini azarladı. Ve burada turmayaraq tez-tez qale qapısına ketmege başladı. Keter eken, yol üzerinde bir haneniñ ögünde toqtadı, qapısını taqıldatqanda qapı artından: “Kim o?” – dediler ve qapı açılaraq Gira çıqtı. Yehuda Bihim qapı eşiginde turğan Girağa: “Gira! Cemaat Yağusqa (Yağus ya da Yahve yeudiyler arasında qullanılğan Tañrınıñ adı) emanet olsun! Aydı, biz keteyik!” – demesinen yeudiy qızı arabiyge tabiy olaraq, yavaş-yavaş büyük demir qapılar yönelişine ketmege başladılar. Qapığa kelgenlerinde Yehuda qapınıñ ağır sürmelerini bir tarafqa iteyerek, qanatlarını açtı de Girağa çevrilerek aşağıda, dere içinde tınçsız olğan han askeriniñ yaqtıqları ateş yığınlarını körsetti. Gira bularnı körmesi ile taacipke qaldı ve nege oğrağanını bilmeyip, başını sallamağa başladı ve qaranlıq gecede bir tarafqa ğayıp olıp ketti. Bu gece çoq uzun bir gece, onıñ saat ve daqqaları pek aqırın keçeler. Kim bilir ne türlü qaza ve belâlar olıp keçedir bu qaranlıq gecelerde… Çufut Qale qayalığına moğul askerleri usul ile yılan kibi sarılmağa başladılar. Qale qapısı açıldı, cenkçiler birer-birer içerige dalmağa başladılar. Kimerleriniñ beyaz tişleri arasına qapqan yıltırlı hanceri ay ziyası toqunması sebebinden parıldap körüneler. İş bu derecege keldi… Faqat Salâhiddin bekniñ qaravulı uyquda olmalı… Ğaliba cesür yigit yarınıñ quçağında bayılıp qalğan olmalıdır. Lâkin iddetlengen hannıñ qılıçı olarnı iç afu etermi?.. İşte, Çufut Qale üzerini bir qızıllıq qapladı. Bir-birine urulğan qılıçlarnıñ şıqırtıları eşitilip başladı. Bir qıyamet qoptı ki, qale içi qarma-qarışıq oldı. Urğan urğanğa, askerler köküs-köküske dögüşeler. Biriniñ üstüne ekisi, beşiniñ üstüne birisi – şöyle ki, qale içi ayqırıq ve qıçırıq, iñilti ve qan ile toldı. Soqaqlar içi başsız, qolsuz, ayaqsız insan kevdeleri ile toldı. Çufut Qalede Toqtamış hannıñ askeri qarınca yuvası kibi fıqırday edi. * * * Nenkecan hanum bayğın bir alda kendi-kendine: “Ya rabbim! Senden meded!” – der edi. Qanlarğa bulaşqan eller ve deñişken çereler, söz qısqası er bir muarebeniñ alâmetlerini közü ögünde köre edi… Salâhiddin bek yaralanğan. Onı buqağıladılap, tarafqa alıp keteler. Yaralardan çekişken yigit qanlı ellerini uzata ve onıñ artından da Nenkecan hanum kele edi. Han qızı yüre-yüre ta qayanıñ kenarına qadar keldi… Burası kimsesiz bir yer edi. Aşağıda dere içini bir qaranlıq qaplağan. Yalıñız ormanlıq içinde bulunğan büyük süyrü qayalarnıñ töpeleri körüne ve dereniñ üstü parlaq bir tuman ile qaplı. Çufut Qale qayasınıñ töpesinde esken ruzgârğa qarşı, yayılğan beyaz bir marama içinde Nenkecan buluna. Onıñ yürek parçalayan çeresinde müthiş bir tüşünceler numayış ola. Üstüne taqınğan altınları ışıq saça. Tesirli bir sesnen Nenkecan birisiniñ adını aytıp çağıra. Zavallı qız biñ bir türlü ağlantılardan soñ turdığı yerden ğayıp oldı. Han qızınıñ bu areketini arqa taraftan körip turğan askerler: “Alla, Alla! Han qızını qurtarıñ!” – sedalarınen deşet ile ayqırıp Nenkecannıñ bulundığı yerge keldiler. Amma bular kelgende Nenkecan hanum aşağıda cansız yata edi. Qorqqan askerler bu avalnı körgenlerinde: “Ene lillahi!” (Alla yoluna men ketkeydim) deye teessüf ettiler: Ey ecel! Tiği hunfişanıñle Qıydıñ – ahır turaba attıñ sen. Badı per, deşetli hazanıñle Zulfi zerrini tağıttıñ sen! (A. Şadiy) *** Çufut Qaleniñ kenarında, qaya içinde kesilip yapılğan qaranlıq bir qoba bardır. Onıñ içinden iç bir türlü davuş ve ses yer yüzüne eşitilmey. Bu yer evel zamanlardan beri Çufut Qaleniñ zindanı ve apishanesi olıp, onıñ içine bir-eki basamaq taş merdivenlerden tüşülir. Bu qoba eki odadan ibarettir. Bulardan birisi yarğu (makeme) odasıdır – onıñ ortasında eki taş direk ve divarlarında alqalar bar. Ekincisi de yerli halqnıñ “Çıñlı qoba” ya da “Qorqulı qoba” deye adlandırdıqları odadır ki, onıñ içine birinci odadan keçip kirilir ve birinci odadan bir arşın miqdarı alçaqtadır. Bu odada qabaatlılarnıñ ceza ve idamına mahsus yer eken. Hannıñ emri ile Salâhiddin bek bu yerge bıraqılğan edi. Vucudı ezilgen ve yaralanğan yigit bu apishaneniñ içinde uyqusız bir alda yata edi. Qobanıñ kirli divarları ve alçaq tavanı onıñ mecalsiz vucudını sıqa edi. Odanıñ divarında qayadan kesilgen ve pencerege beñzer bir delik bar. İş bu delikten küneşniñ ziyası yer tübünde lâhad kibi qazılğan qaranlıq taş qobanıñ içini aydınlata ve onıñ taban altında sasımağa başlağan insan başları yata ediler. Salâhiddin bek çabalay-çabalay taştan kesilgen pencereniñ ögüne keldi. Pencereden etrafnı seyir ete, aşağıdaki yeşillengen ormanlıq ve qarşı yaqlarda kökke uzanıp ketken sarımsı renkli keniş qayalıqlar közü ögünde tura ediler. Lâciverd kökniñ iç bir noqtasında bir bulut parçaçığı yoq. Salâhiddin bekniñ yüzüne sıcaq bir ruzgârçıq ese – şu qadar lâtif ve mulâyim ki, genç yigitniñ sevgilisi onı nasıl ohşağan olsa, ruzgâr dahi onı öylece ohşamaq ve avunç bermek istey ve Salâhiddin bek yalıñız: “Ah, Nenkecan! Nenkecan!” – dep tura edi. Vucudını sarğan arqanlar ve buğavlarnıñ acısı zametten ziyade onıñ ruhunı raatsız etip, usandırğan şey ümütsizlik ve tüşkünlik edi. Salâhiddin bek iqtidarsız bir alda oturdığı bir pencere ögündeki keniş taş üzerine yıqıldı. Salâhiddin bek avada vıznen qanatlarını sallayaraq bir qartal quşnıñ uçıp kete yatqanını köre edi. “Ah, eger mümkün olsa da, şu quşnıñ artından avada uçaraq uzaqlarğa ketsem… Ebet, erkin çölge çıqsam da, cananımnıñ ah-u zar etip turdığı yerlerge barıp yetsem!.. Ah, menim bülbülim şimdi nerelerde, aceba? Altın qafes içinde çırpına ekenmi? Onıñ bulundığı yer menim yattığım qaranlıq zindandan raatlı ekenmi, aceba?” – deye kendi-kendine tüşüne edi. Bu esnada qapınıñ demir sürmeleri alınıp, gürülti ile açıldı – qoba içine üç moğol kirdiler ve Salâhiddin bekni yaqalap arqaları sıra alıp kettiler. Açılğan qapınıñ qarşısına kelgende Salâhiddin bek ekinci bir qobanı kördi. Bu qobanıñ tör yerinde kilimler ile töşengen keniş set üzerinde başları sarıqlı ve üstlerine alaca halatlar kiyingen yarğucı ve qadılar sıranen oturğanlar. Olarnıñ çevresini, ellerinde baltalar tutqan nevbetçiler quşatqanlar. Nice acınıqlı sesler ve tüşkün iñiltiler eşitken qobadır bu qoba! Çoq insanlar nice eziyet ve cebr-cefalar çektikten soñra kendi qabirlerini burada bulmışlardır. Onıñ taş divarlarına bütün qanlar serpilmiş ve toprağı qanlarğa boyanmış… Kim bilir iş bu qorqunç qobanıñ bizge bellisiz nice-nice acayip sırları bardır… İşte, bizim Salâhiddin bek şu qobada Altın Ordunıñ amansız Toqtamış hanı tarafından idam olunıp, iş bu cellâthanede canını teslim eyledi: Kim öldi aşıqlardan böyle ölümnen? Yoqtır hayır aşıqqa ölümden başqa. *** Bundan soñra cesür yigitniñ vucudı degil, atta adı bile ortadan qalqıp unutıldı. Ve tek Salâhiddin bekke dostluq etken qırq batırnıñ namlarına bir hatire olmaq üzre eali arasında Çufut Qaleni “Qırq er” dep adlağanları eşitilgendir. Arabiy Yehuda Bihim doğdığı şeerden ğayıp olaraq bir daa nam ve nişanı eşitilmedi. Karaimler de kendileriniñ genç hahamlarını bir daa körip olamadılar. Zavallı Yehuda Bihimge Yasafut deresi içindeki Balta Tiymez karaim mezarlığında ecdadınen birlikte defn olunmaq qısmet olmadı. Lâkin merume Nenkecannıñ Çufut Qaledeki qabiri üzerine Toqtamış han büyük bir türbe bina qaldırmış edi. İkâyeniñ soñu. Raqam ül-haruf bir kün mezkür türbeyi ziyaret içün Çufut Qaleye kitmiş edim. Türbe-i mezküre Çufut Qale harabatı ortasında tek ve tenha hal-ı sükütte bulunub, mazınıñ sürür ve yasından haber verir bir şahid kibi turuyor. “Nenkecan hanum türbesi” arap usul-ı mimariysinde yapılmış güzel bir binadır. Anıñ qapısınıñ, etrafında hatt-ı süls ile ihadis-i şerife mehkükdir. Ve türbeniñ içinde mermerden bir sanduqa taş mevcut olub, üzerinde ekseri hurufı murur-ı zaman ile silinmiş ve şu satır münaqqaştır: “Hezih-i revzat ül-melike ül-azime Nenkecan hanum bint-i Toqtamış han ve qadd tevfiye fi şehr-i ramazan ül-vaqiy. Fi hamm ehad ve erbaine ve semen”. (Bu dürbe, ruhu cennet bağında olğan Toqtamış Hannıñ qızı ulu hanzadelerden Nenkecan hanımnıñdır. Vefatı 841 senesi (miladiy 1437) meşhur Ramazan ayında vuqu olğandır) Şu dört-beş asırdan beri taştan şeerniñ içinde turan aq türbeyi ziyaretten soñra zaman-ı evelde üküm ve idam mahali olıp ve alâ Çıñlı qoba tebir olunğan mağaranı dahi gidüp körmiş edim. Anıñ acayip manzarası alâ közüm ögünde turuyor: Cem-ü camnı nüş etti – keçti neçe biñ Rüstem Ol bezmgir – baqiy alem yene şu (bu) alem. *


c: text/html

text:
Qıtayda 10 biñden ziyade koronavirus infektsiyası adisesi olğanını tasdıqladılar, onıñ neticesinde endi 213 adam elâk oldı.
Büyük Britaniya yanvarniñ 31-inde birinci tasdıqlanğan yoquma adisesi aqqında haber etti, bildire "Amerika sesi"niñ rus hızmeti.
"İngilterede bir qoranta azası olğan eki adam koronavirusnen hastalanğanını tasdıqlay bilemiz", - haber etti memleketniñ Milliy Sağlıq hızmetiniñ başı Cris Witty. Onıñ aytqanına köre, hastalar artıq kerekli tibbiy yardım alalar.
İndistan ve Filippin akimimiyetleri de ilk koronavirus hastaları aqqında bildirdi ve qalğan memleketler cedveline qoşuldı. Bu cedvelde artıq Avstraliya, Kanada, Finlandiya, Almaniya, Hong Kong, Yaponiya, Nepal, Singapur, Cenubiy Koreya, Tailand, Birleşken Arap Emirlikleri, Vyetnam və Rusiya bardır.
Yanvarniñ 30-ında Bütündünya sağlıq teşkilâtı Qıtay koronavirusını global bir fevqulâde vaziyet dep ilân etti.
Yaqında qayd etilgen virus büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.
Daa evel Moğolistan ve Qırğızistan Qıtay sıñırını qapattı, dep bildirdi. Özbekistan, Qazahistan ve Turkmenistan sıñırdaki kontrolni quvetleştirdi. Rusiye işğal etken Qırım ve Aqyarda koronavirus telükesi tarqalğanı içün tevsiyeler çıqarıldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ vaziyeti milliy azlıqlar aqları saasında eñ kergin mesele olıp qalmaqta.
Bu aqta Ukraina 2015 senesi yanvar – iyün ayları devamında milliy azlıqlarnıñ aqarını nezareti boyunca teşkerüv gruppası tarafından azırlanılğan maruzada aytıla.
«Mustaqil milliy areketiniñ, qırımtatar matbuat vastalarınıñ ve diger institutlarınıñ yoq etilmesine yönelgen tedbirler, tınç toplaşuvlarnıñ keçirilmesine yasaqlar ve işğalci akimetniñ diger areketleri daimiy ola ve aselet yapılğan bir siyaset olaraq baqıla bile», – denile maruzada.
Vesiqada şunı qayd eteler ki, aynı zamanda, «fevral 26» işi ile bağlı olğan siyasiy taqipler maşinası işlenile. Böylece, Qırımtatar Milliy Meclisi tarafından işğalden evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası binasınıñ Rusiye küçleri tarafından zaptınıñ ögüni almaq maqsadınen keçirilgen mitingni Rusiye akimiyeti «kütleviy nizamsızlıq» olaraq tanıy.
«Bu iş qorquzuv ve miqyaslı ayırımlarğa sebep oldı. Yarımada boyunca tintüv ve yaqalanuvlar keçirile, qırımtatarlarnıñ ğayıp olması qayd etile, işğalci akimiyet bularnı taqiq etmey», – denile iyül 28 künü aşkâr etilgen maruzada.
Milliy azlıqlarnıñ aqlarını nezaret etken gruppa Ukraina milliy cemiyetler kongressiniñ teşebbüsi ile 2014 senesi aprelde teşkil etildi.


text:
17-nçe Dekabergä ike atnadan az waqıt qaldı. Yägni ike atnadan soŋ Avropa Berlege (AB) Tөrkiyäneŋ ağzalıq mөräcägätenä niçek tä bulsa ber tөrle cawap birergä tiyeş bulaçaq. Şuşı qararda ağzalıq sөyläşüläreneŋ qayçan başlayaçağı, Ankaradan säyäsi, ekonomik h.b. өlkälärdä tağın nindi üzgäreşlär taläp iteläçäge beldereläçäk. Premier Erdoğan belän Tışqı Eşlär Ministere Gül här kөn sayın diyärlek ber Avropa ilendä AB ağzaların künderü belän mäşgullär. Qayber illärneŋ citäkçeläre Tөrkiyägä tulı ağzalıq birmiyek, ä mäxsus statut birü belän genä çikläniyek digän qaraş alğa sөrälär. Yäğni başqaçaraq äytsäk, Tөrkiyäne өygä kermiçä, işek aldında ğına yatarğa өndämäkçelär. Bu beraz өygä kertelmägän et pozitsiyäse kebek tä toyıla. Tөrkiyä moŋa riza bulır mı, monısı ikele. İnde AB-neŋ ağzalar sanı 25 ilgä kütärelgäç här ber ildän başqaçaraq tawışlar da kütärelä başladı. Tөrkiyä här beren ayrım ayrım künderegä tiyeş kebek. Dөres Fransiyä, Almaniyä, Bөyek Britaniyä kebek zur illärne künderä alsa waqları alarğa iyärer digän qaraş bulsa da, mäsäläneŋ ul xätle ciŋel çişelmäyäçäge kürenep tora.
Avropa Parlamentı (AP) räise Joseph Borell dä өç kөnlek räsmi vizit belän Tөrkiyägä kilde. Ul da Ankaraga tөrle taläplär quya. AP Tışqı Eşlär Komissiyäseneŋ bu atna iğlan itelgän Tөrkiyä raportında tübändäge mäsälälär bar. Şuşı raport AP Ğomumi Mäclesenä täqdim itelep, anda tikşerelep, ber urtaq qararğa kilenäçäk: Tөrkiyä өçen qatmarlı bulğan mäsälälärneŋ başında Kiper tora. Raportta AP Tөrek xөkümätenä ağzalıq sөyläşüläre xөkümätlär arası alıp barılaçaq häm şuşı 25 xөkümätneŋ beren dä Kiper täşkil itä, sөyläşülär başlaw isä Kiperne tanu belän mөmkin bulaçağın Ankarağa xäterlätä diyelä. Mäğlüm Tөrkiyä älegä Tөnyaq Kiper Tөrek Cumhuriyäteneŋ legal ber däwlät dip tanudan vaz kiçmäde. Biredä torğan Tөrek ğäskärlären kire çigenderäçäge turında da ber väğdä birmäde. Şulay uq AB-nä qabul itelgän Kiperneŋ grek өleşen dä räsmi räveştä tanımadı. Qısqası bu mäsälädä Tөrkiyä kөrçekkä terälde. Xөkümät Kiperne tanırğa äzer, läkin xärbilärdä häm xalıqta tuwaçaq reaksiyädän qurqa. Tөrkiyäneŋ AB qarşındağın başqa ber problemasın berençe dөnya suğışı çorında Ğosmanlı xөkümäte Ermennärgä genosida oyıştırdı digän däğväsen qabul itärgä telämäve täşkil itä. AB tege yaqtan Ermen-Tөrek cigeneŋ açıluwın da taläp itä. Ankara niçä yıllardan birle Ermennär basıp alğan Tawlıq Qarabag rayonınnan kire cigenmicä diplomatik mөnäsäbätlär urnaştırmayaçaqbız dip kilä ide. Läkin bu atnada AB-neŋ yaŋa keçkenä ağzası Slovakya Parlamentınıŋ Ğosmanlılar 1915-nçe yılda Ermennergä genosida oyıştırdılar digän qarar aluwı Ankarada şok täsire yasadı. Monnan elek Fransiyä häm başqa ber nicä il şundıy qararlar alğan ide. AP Tışqı Eşlär Komissiyäse raportında Kөnyaq-kөnçığışta taraflar, yäğni Kөrdlär belän Tөreklär dөşmanlıqların beterergä çaqırıla. Qoralların taşlarğa riza bulğan Kөrdlärgä yağımlı mөğämälä kürsätü buyınça Tөreklär aktifraq adımnar atlarğa tiyeş diyelä. Bu da Tөrkiyäneŋ 15 yıldan birle qanağan yarası bulıp tora. Ankara Ğıyraqta räsmi räweştä Kөrd Däwläte tөzelsä, Tөrkiyädäge Kөrdlär dä Tөrkiyädän ayrılıp şuşı däwlätkä quşılaçaqlar dip qurqa. Raportta ayruça azçılıqlar häm cämağätlärgä irekleklär birü mäsäläse kütärelä häm dini çikläwlär kөçtän çığarılsın, Heybeliada utrawındağı Provoslav Grek Dini Mäktäbe kiçekterelmiçä açılsın, Alevilärneŋ cıyılğan urınnarı dini üzäklär dip qabul itelsen, mäktäplärdä din däresläre mäcburi räweştä uqıtılmasın kebek taläplär dä quyılğan. Barlıq bolar qatmarlı, tөrle yaqlarnıŋ oppozitsiyäse belän qarşılaşaçaq temalar bulıp tora. Inde ike atnadan soŋ ni bulır küräçäkbez. AB Tөrkiyäneŋ qan basımın bik qatı kütärde.
Bu atna azağında Rossiyädän zur qunaq Prezident Vladimir Putin kөtelä. Anı Ankara’da 3 meŋ politsiyä xezmätkäre saqlayaçaq. Ul dublerı belän kiläçäk dip äytelä. Şuşı ike kөnlek vizit waqtında tөrle ike yaqlı ekonomik kileşülärgä qul quyılaçaq dip kөtelä. Mäğlüm Tөrkiyä tabiği gaznıŋ 50-60 protsentın Rossiyädän ala.
Putinnıŋ vizitına külägä tөşergän täräqqiyät isä bu atnada Tөrek Yuğarı Mäxkämäseneŋ Tüpraş nefte eşkärtü şirkäteneñ 66% payın 1 milliard 302 million Amerikan Dollarına satunı qanunsuz tabuwı turındağı qararın iğlan itüwe buldı. Mäğlüm şuşı paynı Tөrkiyädän Zorlu Holding belän Tatneft tarafınnan tөzelgän urtaq ber şirkät satıp alaçaq ide. Şulay itep Rossiyä Tөrkiyäneŋ energiä sektorında tağın da küberäk täsirgä ireşäçäk ide.
Bu atnada 29-nçı Noyäberdä Tөrek räsmi televiziyäseneŋ TRT2 kanalında “Yıraqtağı duslar” isemle programada Yaponiyädäge Tөrek-Tatarlar turında qızıqlı ber dokumental kürsetelde. Programanı Ayten İdil Büyükcivelek äzerlägän. İkençe өleşe isä kiläse atnada kürsäteläçäk.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
ABD Kyivniñ Qırımdaki Rusiye arbiy obyektlerine Amerika silâsınen ücüm etüv areketlerini sıñırlamay, dep bildirdi Ukrayınanıñ ABD elçisi Oksana Markarova «Yevropeyska pravda» Ukrayına saytına.
«Qırım – Ukrayınadır. Öyle edi, şimdi öyle ve öyle olacaq. Şunıñ içün ABD tarafından Qırımda (silâ qullanıluvınen bağlı – muar.) bir sıñırlav yoq. Ortağımız ABD qanınsız Qırım ilhaqı ve işğalini bir vaqıt tanımadı. Qırım – er ceetten Ukrayınadır», – dedi Markarova.
Avgust ayında Ukrayına mudafaa naziri Oleksiy Reznikov Ukrayınanıñ ğarbiy ortaqlardan Qırımdaki Rusiye arbiy obyektlerine ücüm etüv yasaqları yoq, dep bildirdi.
Sentâbrniñ 7-nde Ukrayına Silâlı quvetleriniñ baş komandanı Valeriy Zalujnıy 2022 senesi avgust ayında Qırımdaki Rusiye arbiy obyektlerine qarşı Ukrayına arbiyleriniñ raketa darbelerini tanıdı. Ukrayına mudafaa nazirligi qırımlılarnı Qırımdaki Rusiye ordularınıñ yerlerini «eVoroğ» çat-botuna bildirmege çağırdı.
The New York Times neşiri Ukrayına memurınıñ malümatına esaslanıp, Qırımdaki patlavlar «elit Ukrayına arbiy bölügi» yardımınen kerçekleştirildi, dep bildirdi. Memur gizli qalmaq şartınen laf etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bunı online-Herson bildire.
«Herson ava limanınıñ bir çoq müsbet tarafları bar, onıñ halqara statusı mevcut, o, Qara ve Azaq deñizlerinden uzaq degil ve Tavriya ülkesi içün büyük bir turistik imkânlarını bere. Bundan ğayrı, ava limanı yük uçaqlarını qabul ete bile», – dep qayd etti vilâyet devlet memuriyetiniñ birinci muavini İgor Şepelev.
«Turkish Airlines» ava şirketiniñ vekilleri menimsegen malümatnı talil etip, ilerideki emekdaşlıq boyunca qarar alalar.
Körüşüvden soñ vilâyet devlet memuriyeti ve «Turkish Airlines» ava şirketiniñ temsilcileri «Herson» avalimanını baqıp çıqtılar.


text:
Amerikanıñ Çikago şeerinde «Qırım – bu Ukraina» serlevalı fotoleyhanı teşkil ettiler, dep bildire ukrain disporanıñ mediaportalı.
«Ukrain Diasporanıñ Hanımı» yarışınıñ iştirakçisi, Lvov şeerinden Ulyana Sidor, «Qırım – bu Ukraina» degen mevzuda teşkil etilgen fotosessiyada resimge çıqarıldı.
Fotoresimlerdeki manzaralar Qara deñizni añdıra, faqat fotolar Çikago şeeriniñ Miçigan gölünde yapıldı.
Ukraina gimninden alınğan satır «Qara deñiz daa külümsirecek…» ve «Bir devlet – bir millet» ibaresi – fotoleyhanıñ esas urğularıdır.
Böyleliknen, «Ukrain Diasporanıñ Hanımı» yarışı okeannıñ o bir tarafında yaşağan ukrainlilerden qırımtatarlarğa olğan destegini köstere.
«Qırımtatar qardaşlarımız, serbestlikni coymañız!», – dep çağıralar leyhanıñ müellifleri.
Qız qırımtatarı degil, amma qara qaşları olğanı sebebinden onı şarq güzeli olaraq adladılar, dep yaza neşir.
Ulyana Sidor özü oquğan amerikalı oquv yurtında kostümci olaraq çalışa. Anterniñ bazı elementlerini qız özü tikti.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bazarertesi künü, iyül 13-de, Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov «Pervıy krımskiy» ve «TV FM» telekanallarında «Ot pervogo litsa» («Birinci şahıstan») programmasında iştirak etip, jurnalistlerniñ suallerine cevap berecek.
Bu aqta Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım, federal ve ecnebiy jurnalistler, ekspert ve siyasetşınaslar cumhuriyet başına eñ keskin ve muzakere etilgen suallerni bere ve nasıldır bir mevzuda öz noqtaiy nazarlarını bildire bilecekler», – denile beyanatta.
Qırım Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, programma saat 19:00 canlı efirde başlanacaq.


text:
TaTap TөHbяk KипpHы TaHыpra чakыpды / Tatar Tön’yaq Kiprnı tanırğa çaqırdı
Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäte İlbaşı Ärsin Tatar Kiprda daimi häm totrıqlı tınıçlıq öçen Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäteneñ tanıluınıñ zarurlığın belderde
Angliya Kipr törek cämğiyätläre şurası (CTCA), Angliya Kipr törekläre cämğiyäte (BTCA) häm “Circle Foundation” töşençä oyışması tarafınnan "Kiprnıñ kiläçäge" temalı onlayn panel’ oyıştırıldı.
Angliya İctimağıy cämğıyät’ êlekke başlığı Brooks Newmark alıp barğan panel’gä Tatar videoyullama belän qatnaştı.
Kipr törekläreneñ ozaq waqıttan birle üz däwlät êşlären idarä itüen belderüçe Tatar: "Şuña kürä xalıqara cämäğätçelekkä üz däwlätebezneñ tanıluın xaq itüebezne äytäbez. Xäzerge waqıtta Kipr törekläreneñ saylanğan yaña Däwlät başlığı bularaq säyäsätem utrawda ike tigez möstäqıyl’ däwlätebezneñ buluı zaruriyäte”, - dip äytte.
Kipr törekläreneñ böten yaxşı niyätlärenä qaramastan böten çişeleş tırışularınıñ Kipr greklarınıñ totışları arqasında uñışsızlıqqa duçar buluın assızıqlawçı Tatar: "Bu räweşle yaña säyäsätebez şuşı häm bu säyäsätne törek (Änkara) xökümäte belän ahäñ êçendä alıp barabız. Yaña söyläşülärneñ tigez möstäqillekkä tayanuı zarurlığın äytäbez”, - dip belderde.
Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäte İlbaşı Tatar daimi çişeleşneñ tabıluı, monıñ "Kipr Cömhüriyäte” nigezendä bulmawı zarurlığın assızıqladı.
Berse tön’yaqta, ikençese kön’yaqta buluı belän bergä ike yana däwlätneñ buluı häm ikeseneñ dä ber-bersen tanuı zarurlığın belderüçe Tatar barı tik şuşı oçraqta ğına daimi häm totrıqlı çişeleşkä ireşep bula alacağın äytte.
"Möstäqillegebezne telibez, tigezlegebezne telibez”, - dip äytüçe Tatar utrawdağı ike xalıqtan berse buluların häm Kipr grekları qadär qabul itelülärenä layıq buluların, xalıqara arenada här forsatta monı telgä aluların citkerde.
Tatar şuşı nigezdä ğadel çişeleşneñ tabıluınıñ böten Könçığış Urta diñgezdä tınıçlıqnı häm iminlekne täêmin itäçägenä basım yasadı.
Bäyläneşle xäbärlär
Naxçıvan tamğaxanäse Azärbaycanğa bäylände
Naxçıvan üzidaräle cömhüriyäteneñ Däwlät tamğaxanä komitetı Azärbaycan Üzäk tamğaxanä (tamojnya) komitetına bäylände
Bügen Tatarstan bayrağı köne
Monnan 31 yıl êlek Tatarstan cömhüriyäte parlamentı älege däwlät simvolın qabul itte


text:
Audio
"Qayber qarşılıq kürsätüçelärneñ operatsiä başlanır aldınan Fallucahdan kitkän buluına şigem yuq. Anda qalğannar arasında yözärlägän suğışçınıñ üterelgänen dä beläbez. Qağannarı totıldı"
AQŞ xärbiläreneñ belderüenä qarağanda, AQŞ höcüme başlağanda şähärdä qalğan dip xisaplanğan 3 meñ çaması suğışçınıñ 600e üterelgän. Bäreleşlär vaqıtında 18 amerikan xärbise belän 5 ğıraq soldatı da hälak bulğan. 178 amerikan häm 34 ğıraq xärbise yaralanğan. Rumsfeld qorallı bäreleşlärneñ qayçan tuqtalaçağın farazlaudan baş tarttı, läkin , näticä turında şik bula almıy dip belderde.
Audio
"Küpmegä suzılçağı turında farazlaunıñ kiräge yuq. Ul kiräk bulğan möddätçä dävam itäçäk . Läkin, näticäle tämamlanaçaq häm Fallucah terrorçılar yäisä radikallar öçen imin sıyınu urnı buldan tuqtalaçaq. "
300 meñ keşelek şähär xalqınıñ zur öleşe bäreleşlär başlanır aldınan annan çığıp kitte. Läkin, qalğan 50 meñ çaması tınıç xalıqnıñ xäle bilgesez. Ğıraq Qızıl Ay oyışması väkile andağı bäreleşlärne zur fäciğä dip bäyäläde häm AQŞ köçläre belän Ğıraq xökümäte anda sivil xalıqnıñ sälämätlege häm igelege öçen cavaplı dip belderde. AQŞ häm Ğıraq köçläre Fallucahnı üz kontrollärenä alırğa tırışqanda, qarşılıq kürsätüçelär ilneñ başqa töbäklärendä höcümnär oyıştıralar. İlneñ Tönyağında Musulda alar militsiä binasın basıp, qorallarnı urladılar häm anı şartlattılar. Amerikan gazetası Nyu York Timsnıñ yazuınça, Musuldağı tärtipsezleklär säbäple Fallucadağı amerikan xärbiläreneñ ber öleşe Musulğa cibärelgän. Uzğan atnada Ğıraqnıñ başqa şähärlärendä dä, şul sanda Samarra, Baquba, Tikrit , Ramadi häm Bagdatnıñ qayber öleşlärendä atışular buldı, bombalar şartladı häm maşinalarğa quyılğan bombalar da şartllatılğan ide.
Färit İdelle, Praga


text:
Azeri qizi evde sikir
Video Haqqinda:
Azeri qizi evde sikinin ustunde otuzdurub onu gotden ve amcigdan sikir qizi ele sikirki qiz iniltiden qisqirir qizin amciginin icini dagidir Azeri qizi evde sikir seks videosu yukle, Azeri qizi evde sikir seksler, Azeri qizi evde sikir videosun izle, Pulsuz Azeri qizi evde sikir seksleri bax hezz al, Azeri qizi evde sikir pornosu, Azeri qizi evde sikir porno video, Azeri qizi evde sikir erotik videolar. Adi: emil Hekaye: Salam bir xanimla tanie olmaq isterdim 055 688 54 74 whatsapimda var


text:
Londonda Tony Blair belän Jacque Chirac oçraştı
Fransiä prezidentı Jacque Chirac premyer-ministrı Tony Blair belän oçraşır öçen Londonğa kilde. Anıñ ike könlek säfäre – Britaniä belän Fransiä arasında tözelgän tınıçlıq kileşüeneñ 100 yıllığına bağışlana. Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, Ğiraqtağı suğış mäs'äläsendä qarşılıqlar buluğa qaramastan, Britaniä häm Fransiä Ğiraqnıñ "totrıqlı häm demokratik" buluın teli, dide: "Ğiraq mäs'äläsendä äytäsem kilä – waqıtında qarşılıqlar turında mäğlüm ide, ämma bez ikebez dä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ 1546nçı sanlı rezolüsiäse nigezendä eşlibez. İkebez dä totrıqlı häm demokratik Ğiraqnıñ buluın telibez, häm moña kiler öçen ikebez dä quldan kilgänne eşliäçäkbez" dide Blair. Diplomatlar süzlärenä qarağanda ike citäkçe arasında mönäsäbätlär bik cılı tügel. BBC kanalına birgän äñgämäsendä Fransiä prezidentı Chirac, Amerika Quşma Ştatları häm Britaniä, Ğiraqqa basıp kerüläre belän dönyada terrornı canlandırdı, dip beldergän ide. Başqa ölkälärdä, İran, Äfğanstan häm Balkan mäs'älälärendä Britaniä häm Fransiä citäkçeläre berdäm fikerdä buluların kürsätte.


text:
Ukraina malümat siyaseti naziri Yuriy Stetsniñ fikirince, Qırım işğaline qarşı narazılıq bildirgen ve yarımadada ölü tapılğan qırımtatar faali Reşat Ametovğa «Ukraina Qaramanı» unvanı berilmeli.
Bu aqqında nazirniñ qırımtatar sürgünliginiñ 71 yıllığı ile bağlı muracaatında aytıla.
«Bizler yalıñız qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını degil, keçken sene yüz bergen Rusiye işğaliniñ qurbanlarını da hatırlaymız. İşğalcilerniñ birinci qurbanı – Reşat Ametov – ölümden soñ «Ukraina Qaramanı» unvanını almalı», – dep aytıla beyanatta.
Stetsniñ bildirgenine köre, Ukraina devleti 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki mitingde Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltutmaq içün iştirak etken ve al-azırda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz, faaller Ali Asanov, Mustafa Degermenci ve ATR telekanalınıñ operatorı Ernest Nebiyevni azat ettirmek içün elinden kelgenini yapacaq.
2014 senesi mart ayınıñ başında 39 yaşında Aqmescit sakini, üç balanıñ babası Reşat Ametov Aqmescitte Nazirler şurasınıñ binası yanına bir özü piketke çıqıp, Rusiyeniñ Qırım istilâsına qarşı narazılıq bildirdi. Narazılıq aktsiyasında «samooboronanıñ» bir qaç vekili onı maşinağa oturtıp, belgisiz bir yerge alıp kettiler.
2014 senesi mart 15-te Reşat Ametov Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan (Zemlâniçnoye) köyü yanında ölü tapıldı. Er kişiniñ bedeninde azap izleri, yanında ise kelepçe tapıldı. Ölüm sebebi közüne tıqtırılğan pıçaq yarası oldı.
Mart 18-de Ametovnı Aqmescit mezarlığında defn ettiler. Cinaiy iş açıldı. Cumhuriyetniñ yolbaşçısı Sergey Aksenov «samooborona» vekilleriniñ Reşat Ametovnıñ ölümine ve qaçırılmasına alâqası olmağanını bildire.
Bir yıldan soñ öldürilgenniñ tuvğanlarına iş taqiqatı toqtatılğanını bildirdiler, çünki cinayetçilerni tapmaq imkânsız eken.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ bildirgenine köre, işğal etilgen Qırımğa taba yürüş keçirilüvini belgilegen «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyasını azırlaycaq ve keçirecek ştabnıñ ilk erkânı yanvarniñ 27-nde şekillendi.
«Toplaşuvda iştirakçiler keçirilüvi planlaştırılğan barışıq aktsiyasınen bağlı ilk tedbirlerni muzakere etip, olarnı yerine ketirgeninden mesüliyetli olğan insanlarnı belgiledi, tezden aydınlatılacaq ştab strukturası ve ilk erkânını muzakere ettiler. Aynı vaqıtta, ştab erkânı yañı insanlarnıñ qoşulmasınen kenişletilecek, dep añlaşqanlar», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Onıñ qayd etkenine köre, toplaşuv iştirakçileri, bu aktsiyanıñ iştirakçileri Herson vilâyeti ve işğal etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırından 2020 senesi mayısnıñ 3-nde keçecek, dep qarar aldı.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, yürüş teşkilâtçıları yapqan areketlerini Ukraina akimiyetinen keliştirmege «tırışacaq».
Yanvarniñ 22-nde Çubarov Qırım yürüşi mayısnıñ 2-nde keçirilecek, dep ayttı. Meclis reisi, işğal altındaki yarımadağa küç qullanıp kireceklerini de inkâr etmey.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ bildirgenine köre, keçirilüvi mayısnıñ 2-ne ilân etilgen Qırım yürüşiniñ iştirakçilerine mania olmaq içün sebep yoq.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov ilân etilgen yürüşni provokatsiya dep adlandırıp, «sert qarşılıq kösterilecegini» vade etti.


text:
Turançılıq
Turançılıq (başqa tellärdä Pan-Turkism) dip Törki xalıqlarnıñ berdämlekkä tartıluın atıylar.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
19. yözyılnıñ azağında İdel-Ural Törkilärendä milli añ uyana başlıy wä alarğa Törki xalıqlarınıñ urtalıq buluı turında añlaw kilä.
1839. yılda Turan cämğiäte nigezlänä. Şul cämğiätneñ adı Urta Aziäda bulğan Turan il adınnan bulğan. Bu cämğiätneñ qatnaşuçıları arasında İsmäğil Gaspıralı da ide, ul cämğiät yünäleşen qısqaça “Teldä, fikerdä, eştä berlek” itep atarğa täqdim itkän, wä şunnan soñ bu özek iñ äytelä torğannarınnan bulğan.
Yünäleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Turan cämğiäteneñ töp yünäleşe bularaq Törki xalıqlarnı berdäm il çiklärendä berläşterü tora, bu ilneñ cıkläre Balqannardan başlap Keçe Aziä arqılı Seber ilä Qıtayğa tikle suzılırğa tieş, bu kiñ alanda bertelle bermädäniätle Törki xalıqlar yäşi, wä alar il milläte dip íğlan itelergä tieş.
Turançılıq cämğiäte barlıqqa kilüe belän berçaq Törki xalıqlarnıñ çığışın açıqlıy torğan öyränülär başlanalar. Şulay uq Ural-Altay telläre turında fänni farazlar öyränelä, borınğı qazışlarda Törki çığış ezlänä, Sumerlar ilä Törkilär ul ber närsä digän fiker çığarıla. Kemallek yünäleşe başqa eşlär arasında Mustafa Kemal Atatürk täqdim itkän Kön tele farazına tabınıp Törekçäne Ğäräpçä ilä Farsı telennän kilgän süzlärdä tazarta başlağan.
Eştäşlek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Turan cämğiäte Ğosmanlı İmperiäsendäge Yäş Töreklär yünäleşe berlän dä eştäşlek itkän.
Şul çaqtağı Britaniä, Tönyaq Alman Berlege, Avstriä kebek patşalıqlar Rusiä alarnıñ iminlegenä zarar kiterä dip qarıy ide. Alar üsä torğan Turan yünäleşen da Urıslarnı almaştırıp alarnıñ iminlegenä zıyan kiterä başlar dip qarıy ide, wä Turan yünäleşen Panturkismustan başlap Groß-Türkentum yäğni Böyek Töreklekkä tikle atıy ide. Şul çaqtağı Fransiä ğına Törki xalıqlar yağında tora ide.
Bügenge xäl[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1. Dönya suğışı çağında Ğosmanlı İmperiäse tarqalğannan soñ, Enver Paşa 1920. yıllarda Samarqandta yaña Törki Xälifät qoru belän mäşğül bulğanda Turançılıq yünäleşe Törkiädä ozaq arağa ülgän bulğan.
SSRB cimerelüennän soñ ğına Turançılıq yünäleşe yaña köç cıya başlağan. OATCT nigezlänüennän soñ Törki xalıqlar wä Törki däwlätlär arasındağı mädäni-iqtisadi elemtälär üsä nığıtlana başlağannar, eştäşlek qoru mömkinlege päydä bulğan.
Törkiä barlıqqa kilgän yaña Törki däwlätlärgä mäğrifät, iqtisad, eşmäkärlek tözärgä yärdäm itep, alarnıñ töp xezmättäşe bulğan. Törkiä monnan tış Törki tele öçen berdäm Latinälif qabul itü eşen dä etep tora. Şulay itep Törki berdämlek qoru eşe däwam itä başladı.
Ankara Universitetınıñ TOMER İnstitüte elegräk Törkiäneñ milli mädäniät üzäge bulsa, xäzer ul Törki telen öyränü üzägenä dä äwerelgän.
1990. yıllarda Törkiä başqa Törki däwlätlärdä yaña mäktäplärne açqan. Alar arasında Törek-Tatar liseyläre dä bar.
Xezmätlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
"Öç tarzı säyäsät", Yosıf Aqçura 1904 yıl
"Törekläşmäk, İslamläşmäk, Zamanlaşmak", Äli Güseynzadä 1908 yıl
Özemtä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
“Teldä, fikerdä, eştä berlek” — İsmäğil Gaspıralı
Eşleklelär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Matthias Alexander Castrén
- Yosıf Aqçura
- İsmäğil Gaspıralı
- Äli Güseynzadä
- Ziä Gökalp
- Enver Paşa
- Talaat Paşa
- Hüseyin Nihal Atsız


text:
Kreml nezareti altındaki Aqmecsitniñ Kiev rayon mahkemesi adliyeci Emil Kurbedinovnıñ 2016 senesi hırsızlanğan qırımtatar faali Ervin İbraimovnıñ işi boyunca taqiqat organlarına nisbeten bergen şikâyetini red etti. Bu aqta martnıñ26-nda Qırım.Aqiqat muhbiri haber etmekte.
Mahkem oturışuvı devamında, dersiñ Kurbedinovnıñ özüniñ bütün suallerine cevap alğanını köstergen vesiqalar taqdim etilgen.Aynı zamanda uquqorçalayıcı organlar iç bir türlü delil taqdim etalmayıp, «ayırılğan zaman içinde adliyecige kerek olğan bütün cevaplar berilgenini» iddia etken.
Bütündünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimov 2016 senesi mayısnıñ 24-nde Bağçasarayda belgisiz insanlar tarafından hırsızlanğan edi. Video nezareti kamerası Rusiye yol inspektorları urbası kiygen eki adam İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı mikroavtobusqa oturtqanını qayd ete.
Qırım uquqimaye gruppası o, Rusiye akimiyeti ya da onıñ nezareti altındaki taqımlar tarafından hırsızlanğandır dep tahmin ete.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ fikrine köre, reklama çarşısında Ukraina topraq bütünligini şübeli etken malümatnıñ olması mümkün degil.
Bunı o, ORBI GROUP gürci qurucılıq şirketiniñ reklama roligi peyda olğanından sebep bildirdi, mında Ukraina haritası yarımadasız tasvirlengen edi.
Çubarovnıñ aytqanına köre, taraflar arasında telefon muzakereleri ve faal yazılaşuvı neticesinde bunıñ sebepleri ögrenildi.
«Esası – kelecekte Ukraina çarşısında Ukraina topraq bütünligini şübeli etken nasıldır bir malümatnıñ peyda olmasınıñ ögüni almaqtır», – yazdı o.
Ukraina 2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım yarımadasız endi bir qaç kere tasvir etken ediler.


text:
Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan qırımlı faal Vladimir (Abdurahman) Ulçitskiy bir qaç saat devam etken sorğudan soñ yiberildi. Bu aqta Vladimir Ulçitskiyniñ ömür arqadaşı Hatice Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Vladimir Ulçitskiy Rusiye kontrolindeki «Armânsk» keçiş noqtasında beş saattan çoq tutuldı.
Hatice Ulçitskaya aqayı eki kere tutulğanını ayttı. Birinci kere – saba, saat 11-lerde, aqayı Qırımdan çıqqanda. Er adamnı eki saat tuttılar. Ekinci kere Qırımğa qaytqanda tuttılar. Ülçitskiy pasportını berdi ve Rusiye FSBsiniñ hadimleri olarnen keçmesini istedi. Bu sefer onı saat 14-ten 18-ge qadar tuttılar.
Rusiye quvetçileri Haticeni de 40 daqqa sorğuğa çekti.
«Sualler qorantamız ve şahsen mennen bağlı degil edi, daa çoq siyasiy mabüsler, Qırımdaki faaller aqqında soradılar. FSB hadimleri parmaq izlerini almağa istedi, amma men razı olmadım. Ve telefonımnıñ IMEI-kodunı yazıp alğanlar», – dep tarif etti Ulçitskaya.
Rusiye FSBsiniñ hadimleri Ulçitskiyniñ tutulmasını izaatlamadı.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qırımtatar halqı Qurultayınıñ nevbetteki toplaşuvı İstanbulda keçirilmesi mümkün.
Bu aqqında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında bildirji.
Onıñ aytqanına köre, Qurultay keçirilmesiniñ eki yeri baqıldı – Herson ve Kiyev. Lâkin, Cemilevniñ aytqanına köre, Qurultay iştirakçilerini Qırımğa keri kirsetmey bileler.
Onıñ içün daa bir variant olaraq Qurultaynıñ Türkiyede keçirilmesi muzakere etile. Lâkin bundan soñ da onıñ bazı iştirakçilerini Qırımğa kirsetmemeleri mumkün.
Bu mesele Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan ile muzakere etilecek.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, qırımtatar halqı liderleriniñ Qırımğa kiriş yasaq etilgen soñ ve temsil organları yerleşken bina tevqif etilgen soñ, Meclis reberligi «akimiyet» istegeni kibi deñişme bile, dep aytıp başladılar. Yañı reis vazifesini «Devlet şurasınıñ» «spiker muavini» Remzi İlyasov ala bile, dep bildireler. Meclis bu adımlarnıñ teşebbüsçileri maqsadına irişip olurlar, dep şübeleneler. Ekspertler iye taraflarnıñ imkânlarına farqlı qıymet keseler.


text:
Saniä Mixäleyewä, Omski
“Umırzaya” 15 yıl eçendä berençe tapqır Muromsevo rayonında buldı
Omskida 15 yıldan artıq eşläwçe “Umırzaya” tatar-başqort xalıq ansambleneñ ölkäneñ tatarlar tuplanıp yäşägän Bol'şereçe, Tara, Tevriz, Ust'-İşem, Znamenka rayonnarında konsertlar belän küp märtäbälär bulğanı bar. Ämma bu köngä qädär kollektivneñ ölkäneñ könçığış yağındağı Muromsewo rayonındağı tatar awıllarına barıp citä alğanı bulmadı. Monıñ säbäbe - bälki bu rayonda 3 kenä tatar awılı bulıp, alarnıñ ber-bersennän 70-80 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan buluları dadır, bälki soñğı yıllarda bermä-ber artqan tormış awırlığı da bulğandır. Bu xälne tögäl añlatuçı yuq. Cirle sänğatkärlär kebek, siräk kenä Tatarstannan kilgän artistlar da bu rayonnı gel äylänep üttelär. Şul säbäple Muromsewada yäşäwçe millättäşlärebez tatar sänğäte häm mädäniäte yañalıqlarınnan gel çittä qalıp kildelär disäm, yalğış bulmas. "Umırzaya" ansamble sänğatkärläre bu ğädelsezlekne tözätü, rayonda yäşäwçe tatarlarğa mädäni xezmät kürsätü, üzara tanışu häm ber uñaydan xalıqnıñ milli ixtiacların da öyränü maqsatı belän şuşı könnärdä genä konsertlar belän älege rayonda bulıp qayttılar. Mondıy säfärgä çığu “Azatlıq” tıñlawçılarına yaxşı tanış bulğan millättäşebez - “Yenisey” qorporatsiäse citäkçese Tamir äfände Alimbayıv yärdäme belän mömkin buldı. “Umırzaya” ansamble sänğatkärlären ul transport belän täemin itte. Konsertlar häm oçraşular turında söyläwgä küçkänçe, ölkä mädäniät ministrlığı çinovniklarınıñ älege säfärgä çığu niäten niçek qabul itüläre turında äytep ütäsem kilä. Ällä awıllarğa çığu ideyäsı kollektivnıñ üzennän bulğanğamı, ällä başqa säbäplär lärdänme, barmağız dip turıdan-turı äytmäsälär dä, ansamblneñ Muromsewoğa baruın başta xuplamadılar. “ Awıllar ber-bersennän yıraq, yullar naçar, bäyräm könnärendä yul çistartular bulmas ” digän dälillär belän, yulğa çıqmasqa ügetläp tä qaradılar. Döres, kollektiv rayonğa barudan baş tartmağaç, üzläre yärdämgä dä kildelär. Rayon mädäniät bülege citäkçelege belän bäyläneşkä kerep, alardan konsertlar oyıştıruda yärdäm kürsätülären soradılar. Häm äytergä kiräk, rayon mädäniät bülege yağınnan berniqädär yärdäm buldı. Bülek xezmätkärläre konsertlarnıñ tögäl grafiğın tözü, awıllarğa xäbär itü, klublarnı cılıtu kebek oyıştıru eşlären üz qullarına aldılar. Tıñlawçılarnı qısqaça ğına Muromsevo rayonı belän tanıştırıp kitü dä urınlı bulır. Rayon ölkä üzägennän 230 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan. Anda 30 meñgä yaqın keşe yäşi. Xalıqnıñ küpçelege - ruslar. Tatarlar san yağınnan ikençe urında. 1 meñnän artıq. Rayonda tağın almannar, uqrainnar, çuwaşlar, qazaxlar, beloruslar, yäxüdlär, latışlar häm başqa millät xalıqları yäşi. Alarnıñ sanı berniçä yöz dip isäplänä. Rayonda törle arxeoloğıyk tabıldıqlar - borıñğı şähärçeklär, qäberleklär, törle istälekle urınnar küp. Serle urınnar da bar. Kömeş sulı Linewo häm Danilowo külläre, Cirneñ energetik kendege dip sanalğan Oqunewo cire, nindider tabiği köçkä iä bulğan Şaytan küle, Petr patşa zamanında qoräbllär tözeleşendä genä qullanılğan narat urmannarı bar Muromsevo rayonında. Tabiğät maturlığı yağınnan bu rayonnı Seber Şwetsariäse dip yörtälär. Bezgä anıñ qışqı maturlığı da soqlandırğıç ide . Quyı urmannar aşa awıllarğa iltüçe borma-borma yullar, aq bäskä kümelgän ağaçlar - äkiäti küreneş kebek toyıldı. Emma , qızğanıçqa qarşı, matur häm bay tabiğatle bu rayonnıñ eqologik torışı yaxşıdan tügel ikän. Döres, bu turıda ber qayda da räsmi mäğlümätlär yuq. Rayonnıñ ekologiäse naçar dip sanalmıy. Bu turıda bezgä Tara yılğası yanında urnaşqan tatar awıllarında yäşäwçe millättäşlärebez söyläde. Alarnıñ süzlärençä yılğa atom qaldıqları belän pıçranğan. Döres, pıçranu räsmi tanılmağan. Näticädä, räsmi dairälärdä bu problem kütärelmi Häm anı çişü turında süz alıp barılmıy. Xalıq qayçan da bulsa berär törle komissiäneñ kilep, sunıñ çistalığın tikşerep yörüen dä xäterlämi. Başqa su çığanaqları bulmaw säbäple, yılğa buyında yäşäwçelärgä bügenge köndä dä Tara suın qullanırğa turı kilä. Qayçanğa qädär - äytüye qıyın. Konsertlarğa kilgändä, ansambl' rayonnıñ 3 tatar awılında - Ğuzenewä, tatarça äytkändä Tazlar, Çurtanlı häm İnsiss awıllarında, häm rayon mädäniät yortında çığışlar yasadı. Annan tış Tazlar awılınnan 10 çaqrım ğına yıraqlıqta bulğan Nowosıybirski töbägeneñ Tarlar awılında da konsert quydı. Planğa kertelmägän bu konsert, kürşelärenä tatar kollektiwı kilüen işetkän, Tarlar awılı xaqimiäte sorawı buyınça buldı. Xalıqnıñ “Umırzaya” kollektiwın niçek qabul itüye turında da berniçä süz. 20 yıldan artıq tatar konsertları kürmägän xalıq öçen kollektivnıñ çığışı çın mäğnäsendä bäyräm buldı. tamaşaçı cırçılarnı da, näfis süz ostaların da qaynar alqışladı. Konsert tämamlanğannan soñ ber genä awılda da taralırğa aşıqmadılar, kollektiv belän bergäläp cırladılar, sikerep töşep biedelär. Barsı da “Umırzaya” sänğatkärlärenä räxmätlären belderde, qabat kilülären soradı. Ansambl' xäwäskärläre öçen dä Muromsevo rayonda yäşäwçe tatarlar belän oçraşu üzenä kürä ber açış buldı. Monda da tatar cırlarına - moñnarına susağan millättäşlärebez yäşi ikän. Hiçşiksez tağın kiläçäkbez didelär alar.
Saniä Mixäleyewä, Omski
Saniä Mixäleyewä, Omski


text:
Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi 2016 senesi yanvar ayında ğayıp olğan qırımtatarınıñ bulunu yeri ile bağlı teşkerüvniñ neticeleri aqqında bildire. Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Aqmescit rayonından 16 yaşında qız ve Saq rayonından 44 yaşında adam tapıldı.
«Qıznıñ Moskva territoriyasına çıqqanı, soñra qaytıp kelgeni bellidir, Saq sakini – iş qıdırıp Melitopolge ketti, soyları ile bağ tuta», – denile beyanatta.
2016 senesi yanvar ayında ğayıp olğan Ernest Ablâzimov aqqında söz kete. Soñki sefer yanvar 4 künü Aqmescit avtovokzalında körüngen edi. Qırım.Aqiqat mühbirleri Ablâzimovnıñ tuvğanlarına telefon ete, amma daa bağlanıp olamaylar.
Qırımnıñ işğalinden soñ yarımadada qırımtatarlar ğayıp ola. Soñki vaqialar arasında – Aqmescittebelgisiz coyulğan Ernest Ablâzimov ve 16 yaşında Elvina Rizakova, 2015 senesi dekabr ayında Keriçte eki adam ğayıp oldı: Ruslan Ganiyev ve dostu Arlen Terehov. 2014 senesi mayıs 30-da Seyran Zinedinov, 2014 senesi sentâbr 27 künü – İslâm Cepparov ve Cavdet İslâmov, 2014 senesi oktâbr 3-de – Eskender Apselâmov ğayıp oldılar.
Qırım Taqiqat komiteti bu insanlarnıñ ğayıp oluvı sebebinden cinaiy işlerni aça, amma insanlarnıñ bulunuv yerleri alâ daa belgisiz.


text:
Rusiye FSBsiniñ hadimleri «oquv yurtlarında terror ücümlerini azırlağanından» şübheli sayıp tutqan eki keriçli genç Aqmescit mahkemesine ketirildi, mında olarnıñ sıñırlav tedbiri belgilenecek, dep haber ete akimiyetke qoltutqan «Krıminform» saytı.
Fevralniñ 18-nde Rusiye FSBsi Keriçniñ oquv yurtlarında terror ücümlerini azırlağanından şübheli sayılğan 2003 ve 2004 seneleri doğma eki gençni tuttı, dep bildirdi. Müessiseniñ bildirgenine köre, yaqalanğanlar «2018 senesi oktâbr ayında Keriç politehnik kollecinde 20 insannı öldürgen 18 yaşında Vâçeslav Roslâkovnıñ izdeşleri, ekstremist mefküresiniñ tarafdarları» ola.
Rusiye Tahqiqat komitetiniñ yolbaşçısı bu dava tahqiqatını tezleştirmege emir etti.
Bundan soñ Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi bu cinaiy davanı özü baqıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye zenaatdaşı Tatyana Moskalkovadan Rusiye FSBsi tutqan ve şeerniñ eki oquv yurtunda terror ücümlerini azırlağanından şübheli sayılğan çağına yetmegen eki Keriç sakini aqqında malümat bermesini talap etti.


text:
Avropa Şurasınıñ insan aqları boyunca komissarı Nils Muižnieks Qırımda insan aqları ile bağlı vaziyetni «büyük qasevet ile» nezaret etkenini bildirdi. Bunı o, PACEde er yıllıq arizası ile çıqışta bulunıp ayttı, – haber ete RİA Novosti.
«Qırım aqqında bir qaç söz. Qırımğa sentâbr ayında barğan edim ve insan aqları ile bağlı vaziyetni büyük qasevet ile nezaret etmektem», – dey Muižnieks.
«Milliy azlıqlar, matbuat vastaları, uquq qoruyıcılarğa basqı eksilmegenini körem. Alâ daa uquq qoruyıcı yetekçileri, faaller yarımadağa kelip olamay», – dey o.
Evel Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Avropa Şurasınıñ Baş kâtibi Turbyern Jagland yarımadada Avropa konvsentsiyalarınıñ vaziyetini nezaret etecegini aytqan edi.


text:
Qırğızstan prezidenti Sadır Japarov Täjikstanğa eki kündik saparın ayaqtap, Türkimenstanğa jol aldı. Birer ay bwrın ğana qırğız-täjik ortasında şekara janjalı qarulı qaqtığısqa wlasıp, ondağan adam qaza tapqan edi. Sondıqtan da Japarovtıñ Duşanbe saparı aymaq elderiniñ nazarın audarğanı sözssiz.
Täjikstan prezidenti Emomali Rahmon men Qırğızstan prezidenti Sadır Japarov aldımen oñaşa kezdesip, keyin altı sağat boyı keñeytilgen formatta kezdesu ötkizgen.
Qırğız aqparat qwraldarı Duşanbedegi kezdesude eki el arasındağı şekara mäselesi talqığa salınğanın jazdı. Alayda, taraptar qandayda bir kelisimge qol jetkize almadı. Eki el ortasındağı şekara mäselesiniñ bir retki resmi sapar barısında şeşilmeytinin qırğız deputattarı Japarov saparınan bwrın da aytqan bolatın.
Sadır Japarov bwğan deyin Özbekstanğa jasağan saparı kezinde şekara mäselesi turalı qos taraptı kelisimge ie bolıp qaytqan edi. Degenmen, Qırğızstan men Täjikstan arasındağı şekara mäselesi kürdeli deñgeyde. Onıñ üstine şekara talası qarulı qatqığısqa wlasqandıqtan onı tez arada şeşuge eki el biligi de şarasız.
Habarlarğa qarağanda eki el liderleriniñ qatısuımen ötken kelissöz otırısında taraptar şekara bölisi jäne su resurstarın bölisu boyınşa ortaq pikir taba almağan.


text:
Aluşta
Aluşta (ukraince AлyшTa, rusça AлyшTa) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir şeerdir, belli kurort. Cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar. Qırımnıñ Aluşta regionı (Büyük Aluşta) — Aluşta şeer şurasına boysunğan yer, onıñ terkibinde Aluştadan ğayrı bir qaç köy ve qasaba bar.
Şeerniñ şimdiki adı — Aluşta yunanca Ἄλouσtov (Aluston) adınıñ bozulğan şekli, tercimesi – “yuvulmağan”.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Aluston qalesi VI asırda imperator I Yustiniannıñ emrinen qurulğan edi. Orta asırlar boyu Aluston Qırımnıñ yalı boyuna saip olğan devletler içün (Bizans İmperiyası, Hazar Qağanlığı, Feodoro Prinsligi) müim tayama noqta edi. Cenevizliler üküm etken devirde şeer Gotiya Kapitanlığınıñ (tahminen Foridan (şimdiki Foros) Alustonğa qadar yerleşken cenevizliler Qırımdaki saip olğan yerleriniñ bir parçasınıñ adı) pekitilgen merkezleriniñ biri de cenevizlilernen Feodoro Prinsligi arasında daimiy cenk çarpışmalarınıñ sebebi edi. İtaliyalılar şeerge Lusta dey ediler. Bugüngece Orta asırlar qalesiniñ yalıñız bir qullesi saqlanıp qaldı.
Osmanlılar Qırımnıñ yalı boyunı fetih etken soñ Aluşta öz arbiy emiyetini coyıp kiçik balıqçı qasabası olıp qaldı. Osmanlılar üküm etken devirde o Sudaq qadılığı terkibinde edi.
Qırım Rusiye İmperiyasına kirsetilgen de Tavriya guberniyası meydanğa ketirilgen soñ Aluşta başta Aqmescit uyezdi, soñra ise Yalta uyezdi volostiniñ merkezi oldı. XIX asır soñunen XX asır başınıñ arasında Aluşta kurort olaraq rağbet qazanıp başladı da 1902 yılda şeer statusını qazandı.
Vatandaşlıq cenki vaqtında bir çoq barışıqlı Aluştanıñ sakini elâk olğan edi. 1930 yılda şeer Qırım MŞSCniñ Aluşta rayonınıñ merkezi oldı, o milliy qırımtatar rayonlarından birisi edi.
1941 senesi oktâbr 4-ünden başlap 1944 senesi aprel 15-ine qadar devam etken alman işğali şeerge büyük zarar ketirdi. İşğalciler 500-den ziyade aluştalı öldürdi, 231 kişi zorbalıqnen Almaniyağa işlemege alındı. 1944 senesi mayıs 18-inde qırımtatarlar sürgün etilgenden soñ şeer daa da ziyade boş oldı.
Cenkten soñ Aluşta yalı boyu kurortı olaraq inkişaf olmaqta edi, bir çoq yañı pansionat ve raatlıq evi quruldı.
Halq sayısınıñ dinamikası[deñiştir | kodunı deñiştir]
- 1805 — 208 kişi (cümlesi qırımtatarlar)
- 1926 — 4 800 kişi (2 070 qırımtatar, 1 450 rus, 480 ukrain, 270 yeudi, 250 yunan, 30 alman, 20 ermeni, 10 bulğar)
- 1939 — 9 689 kişi
- 1989 — 36 413 kişi
- 2001 — 29 781 kişi
İklim[deñiştir | kodunı deñiştir]
Subtropik (Aq deñiz tipinde), quru, sıcaq, yımşaq qışlı iklimi bar. Dekabrniñ orta arareti — +2,8 °C, avgustnıñ — +23,8 °C. Yıllıq yağanaqlar — 430 mm, yıllıq küneşli saatlarnıñ miqdarı — 2320-ge yaqın, avanıñ eñ az nisbiy dımlılığı avgustta — 63-68 %. Yuvunuv mevsimi mayıs ortasından oktâbr ortasınace devam ete, balalar içün — iyün soñundan sentâbr soñunace (suv arareti tahminen 20 °C ve ondan da ziyade).
İqtisadiyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Aluştanıñ sanayısı — demirbeton konstruktsiya zavodı, süt ve ötmek kombinatları. Şeerde 20-den ziyade populâr şarap çeşitini işlep çıqarğan 4 zavod bardır. Eali ve yazda aqça işlep qazanmaq içün kelgen Ukraina grajdanlarınıñ esas derameti turistlerge bağlı. 2004 yıldan berli Aluştanıñ plâjları tölemeli olıp qaldı.
Devlet orman hocalığı (gosleshoz) ve devlet av hocalığı bar.
1959 yıldan berli Avropa ve MDİ (Mustaqil Devletler İttifağı) içün unikal vızlı şeerlerara Aqmescit—Aluşta trolleybus yolu amelde, 1961 yılda o Yaltağa qadar sozuldı.
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Şeer saytı (Rusça)
- Aluşta interaktiv haritası (Rusça)
- Aluşta panoraması (Rusça)
- Aluşta şeeriniñ 3, 5, 7 künge ava alını evelden bildirüv (Rusça)
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Kıtayda koronavirus oçrakları rekord däräcägä citte
Közge aylardagı soñgı dulkında Omikronnıñ yogışlılıgı yugarı “BA.5.2” subvariantı taraluı farazlana
Kıtayda köndälek koronavirus yoktıru oçrakları kizüneñ başınnan birle iñ yugarı däräcägä citte.
Milli sälamätlek saklau komissiyäsennän yasalgan belderügä karaganda, ildä soñgı 24 sägattä virus arkasında 1 keşeneñ gomere özelde, hastalık bilgeläre bulgan 4 meñ 10, simptomnarsız 27 meñ 646 oçrak terkälde. Közge aylardagı soñgı dulkında Omikronnıñ yogışlılıgı yugarı “BA.5.2” subvariantı taraluı farazlana.
Hinan provintsiyäse başkalası Tsinkouda koronavirusnıñ taraluı kontrol itelä almav säbäple 8 rayonda 5 kön bue azık-tölek alu häm meditsina ihtiyäclarınnan tış öydän çıgu tıyıldı.
Guandun provinşiyäseneñ üzäge häm Kıtaynıñ iñ zur öçençe şähäre Guankouda isä Hubey töbägennän eşläü öçen kilgän keşelärneñ karantinnan soñ vakıtlıça torgan mähällägä kire kayta almavları häm öysez kaluları belderelde. Alarnıñ Kovid-19 testı pozitiv çıkkannarın karantin üzäklärenä cibärälär häm soñınnan kabat mähällälärenä kerergä röhsät birmilär.
Başkala Pekinda yoktıru oçrakları kizü başınnan birle iñ yugarı däräcägä citte, çikläülär torgan saen kiskenläşä. Yakınça 22 million keşe yäşi torgan kalada soñgı 24 sägattä avırtu bilgeläre kürästüçe 500, kürsätmäüçe 1139 oçrak terkälgän. Köndälek yoktıru oçrakları soñgı 2 köndä meñnän arta.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım politsiyası içtimaiy ağlarda koronavirusnen bağlı derc etilgen blog içün yarımada sakinine para cezasını bermege istey. Müessise bu malümatnı «yañlış» dep adlandırdı.
Bu aqta aprelniñ 2-nde Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ yolbaşçı muavini Aleksandr Smaglin koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı ştab toplaşuvında ayttı.
«Yañlış malümat bergen blog tapıldı. Tünevin bu şahıs tapıldı, protokol tizildi. Böyle cinayet içün vatandaşnı 30 biñden 100 biñ rublege qadar para cezası bekley. Malümat toplana ve mahkemege berilecek», – dep bildirdi Smaglin.
Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq nazirliginiñ soñki malümatına köre, yarımadağa çetelden kelgen şahıslar arasında 3016 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2935-i evde dinamik közetüvde, 68 insan hastahanede ve 13 insan observatorlarğa tecrit etildi.
Martnıñ 31-nde saba Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov koronavirus yuqunçına oğrağan ekinci yerli insan tasdıqlandı, dep bildirdi. Böylece, Qırımda 16 kişi qayd etildi. Olardan 14-ü kelgenlerde, ekisi – yerli. Aqyarda 5 kişi koronavirusnen hastalandı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı Radio Svoboda efirinde milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ kâtib muavini Viktoriya Sümar bildirdi.
Bugün uquq qoruyıcı organlarnıñ tahminen 15 hadimi «Vesti» gazetasınıñ muarririyetini blok ettiler. Neşirniñ baş muarriri İgor Gujva Radio Svobodağa bergen izaatında böyle areketlerni matbuat vastalarğa etilgen «siyasiy ücüm» olaraq adladı ve maliye suistimalda olğan qabaatını red etti.
«Vesti» gazetasınıñ baş muarririniñ neşirniñ esaplarınıñ qapatıluvı söz serbestliginiñ bozuluvı olğanı aqqında bildirüvine, Sümar: «Gazeta qapatılmasa – söz serbestligi aqqında mesele yersizdir», – degen cevabını qaytardı.
«Aqça Sergey Kürçenko tarafından berilgen edi, onıñ esapları bütün dünyada qapalıdır. Şunıñ içün bu iş söz serbestligine bağlı degil, o maliy suistimal taqiqatına aittir», – dedi Sümar.
Oınñ sözlerine kor, bergi milisi neşir 17 million grivna miqdarında bergilerni saqlay eken.


text:
Bağçasaraynıñ Rusiye memuriyeti öz saytında adnı, «belki de taqdirni» nasıl deñiştirmek mümkün olğanı aqqında ZAGS hadimleriniñ izaatını bastırdılar.
«Zaman ve ahlâq deñişti, balanıñ adı endi o qadar hoş kelmese, ana-babasınıñ er şeyni deñiştirmege imkânı bar», – denile beyanatta.
Bunıñ ile memuriyette Rusiye Federatsiyasınıñ çağına yetken er bir insannıñ adnı deñiştirmege aqqını teminlegen Anayasasına tayanalar.
Beyanatta bildirilgeni kibi, tek adnı degil de, soyadını ve baba adını da deñiştirmege mümkün.
Bunıñ ile beyanatta nasıl bir adnı saylamaq kibi tevsiyeler berile. Amma cedvelde tek slav adları yazılğan: Yelena, Natalya, Tatyana, İrina, Nikolay, Mihail, İvan, Aleksandr.
Malüm ki, Bağçasarayda yaşağan qırımtatarlarnıñ sayısı büyüktir. Rusiye Qırımnı işğal etkeninden evel şeerde yarımadağa kirişi yasaqlanğan qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilev yaşay edi. Şimdilik Bağçasaray Meclisiniñ başı Ahtem Çiygoz «fevral 26» işi boyunca SİZOda buluna.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovniñ bildirgenine köre, onıñ «separatizm aqqında» işi çerçivesinde Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti onı psihiatrik ekspertizadan keçtirmege niyetlene. Bu aqta İlmi Umerov Facebook saifesinde yazdı.
«Bugün nevbetteki sefer FSB taqiqatçısında edim. Bu sefer psihiatrik ekspertiza keçirilmesi aqqında ferman ile tanıştırdılar. Bu ne vaqıt ve ne yerde keçecegi aqqındaki malümatnı soñ bildirecekler. Vesiqa mündericesini bildirmeyim, çünki «faş etmeme aqqında» imza qoyğan edim, bundan da ğayrı, meni tek tanıştırdılar, yani taqdim etmediler», – dep añlattı Meclis reisiniñ muavini.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
Mayıs 19-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovğa rusiyeli Federal havfsızlıq hızmetiniñ Qırım idaresinde sorğudan soñ qabaatlavnı taqdim ettiler.
Mayıs 12-de onıñ evinde tintüv keçirildi, Rusiye FSB-niñ Qırım idaresiniñ taqiqatçısı oña çıqmamaq şartını bildirgen vesiqanı berdi. Bundan soñ taqiqatçılar İlmi Umerovnı iş malümatını faş etmemesi aqqında imza qoymağa mecbur ettiler.
Sorğuğa onıñ apayı ve balaları da çekilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Yarımadanı terk etmege mecbur olğan Qırım rejissörı Galina Cikayeva dey ki, Qırımnıñ Ukraina uquqiy alanına qaytmasından soñ yarımadada Ukraina devletine qarşı çıqqanlarnıñ sayısı yeterli olur, amma aynı zamanda olar Qırımnı terk etmeycek.
Bu aqta o sentâbr 25 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
«Qırım Ukrainağa qaytqanda, duşmanlarımız çoq olur. Amma vaziyet kerginleşse, cenkleşecekler dep tüşünmeyim. Olar öz yemligini pek seve ve özlerini telükege qoymaycaqlar. Eger, aqiqaten, Qırım Ukrainağa qaytsa, ya dayanacaqlar, ya ketecekler», – dey rejissör.
O şunı da qayd etti ki, Qırım er vaqıt «kürekniñ (sovok) qoruğı» edi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Qırım ve Herson vilâyeti arasında memuriy sıñırda rusiye quvetçileri kene Qırim uquq qoruyıcısı Abdureşit Cepparovnı toqtattı. Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Mammet Mambetov aytıp berdi.
"Qırım memuriy sıñrında kene Abdureşit Cepparovnı toqtattılar ve endi bir saattan çoq tutalar", - denile beyanatta.
Cepparovnı Qırımda Ukrainanıñ qıta qısmına çıqqanda toqtattılar. Toqtatuvnıñ sebebi belli degil. Rusiye quvetçileri bu adiseniñ açıq tefsirini bermedi.
Oktâbrniñ 14-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ muavini, Ukraina halq deputatı Ahtem Çiygoz Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında Rusiye sıñırcıları qırımlı aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparovnı kene tuttı, dep bildirdi.
Oktâbrniñ 7-nde Cepparov işğal etilgen Qırımdan çıqqanda Rusiye sıñırcıları onı «Armânsk» keçiş noqtasında bir saatten ziyade tuttı.
Abdureşit Cepparovnıñ fikirince, oña qarşı "dosye azırlaylar".


text:
Ukraina ükümeti ilhaq etilgen Qırımnı işğalden boşatılmağance, onı suv ile temin etip olamay, yazdı Facebook saifesinde Ukrainanıñ yañı baş naziri Denis Şmıgal.
"Qararımız deñişmey: biz vatandaşlarımızğa suvnı bermek ister edik, amma yarımada işğalden boşatılmağance ve Ukraina terkibine qaytarılmağance bunı yapıp olamaymız", - yazdı Şmıgal martnıñ 6-sında.
O, ükümet ilhaq etilgen Qırımda qalğan ukrainler aqqında unutmağanını qoştı.
"Biz bu adamlarğa yarım etmege isteymiz. Biz olarnı qasevet etkenimizni duyğanlarını isteymiz. Kerçekten, tehnikiy sebepler ile adamlarğa ve arbiy bazalarğa ketecek suvnı bölmege çare yoq", - dedi nazir.
Daa evel Aqmescit mekteplerinde suv qullanıluvı ilânsız sıñırlandı.
Fevralniñ 5-nde Moskva kontrolindeki Qırımnıñ suv hocalığı ve melioratsiya devlet komitetiniñ yolbaşçısı İgor Vayl, Aqmescitte içme suvu eñ çoq 90-100 künge yeter, dep bildirdi.
Daa soñra Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gotsanük suv yete, dedi. Amma aynı vaqıtta qırımlılarnı «yarımada içün suv kibi emiyetli resursnı tüşünip qullanmağa» çağırdı.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Ukraina prezidentiniñ ofisi Qırımtatar Milliy Meclisini Suriyedeki ukrainalılar mevzusını «siyasiyleştirmemesine» çağırdı. Müessise, Suriyede olğan Ukraina vatandaşlarınıñ qaytması içün diplomatlar, mahsus hızmetler ve istihbarat çalışalar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ beyanatına cevap bergen Prezident ofisi «Meclis vekilleri Ukraina vatandaşlarınıñ sıcaq yerlerden qaytması içün yapılğan faaliyet aqqında tafsilâtlı malümat bilmey», dep qayd ete.
«Bu regionda, IŞİD tarafından kontrol etilgen yerlerde, olğan er bir yetişkenniñ ayrı ikâyesi bar, onı terenden ögrenmeli. Bundan ğayrı, vatandaşlarımıznı «El-Holl» lagerinden tahliye etmek içün Ukrainanıñ mahsus organları bir sıra tedbir ala, hususan sessiz, telükesizlik vaziyeti monitoring etile ve tahliye etüv yolları qıdırıla», – dep bildire Prezident ofisi.
Berilgen malümatqa köre, mahsus hızmetler vatandaşlarnıñ tek çetelde degil, memleket içindeki telükesizligine de emiyet bermeli. Prezident memuriyeti Suriyede bulunğan ukrainalılarnıñ ekseriyeti işğal etilgen Qırım sakinleri ola ve anda tuvğanları bar, dep qayd ete.
«Vatandaşlarımıznıñ Suriyede bulunğanına dair malümatnıñ aydınlatılması Rusiye mahsus organları tarafından tuvğanlarınıñ ve Qırımda bağda olğan insanlarnıñ tutulmalarına, basqı yapılmasına yol aça bile», – dep tüşüne Prezident ofisi.
Müessise, Meclisni «Ukraina istihbaratı, mahsus hızmetleri ve diplomatlarınıñ işini siyasiyleştirmemesine» çağırdı. Aynı vaqıtta, Ofis qırımtatarlarnıñ temsilcilerinden olarğa ait meselelerde, hususan Qırım platformasınıñ qurulmasında, faal iş yapacağını bekley.
Refat Çubarov, Prezident ofisi derc etken cevapnı «80-ıncı yıllarnıñ TASS üslübi mesacı» dep adlandırdı.
Meclis reisi, Ukraina akimiyetini Suriyedeki «El-Holl» qaçaqlar lagerinde bulunğan yüzge yaqın qadın ve balanı vatanğa qaytarmasına çoq çağırğan edi.
Çubarovnıñ 2019 senesi mart ayında bildirgenine köre, 21 qadın ve 54 bala – Ukraina vatandaşları – Suriyede «viran etilgen infrastrukturalı zor şaraitlerde» buluna ve Ukrainağa qaytmaq içün yardım istey.
Suriyede 2011 senesinden berli vatandaş cenki devam ete, onıñ neticesinde tahminen 400 biñ kişi elâk oldı.


text:
Avropa diplomatiyasınıñ başı Josep Borrell, aqşam Kıyivniñ Rusiye orludı tarafından ateşke tutulması anda BMT-nıñ baş kâtibi Antonio Guterres ve Bulğaristan baş naziri Kirill Petkovnıñ bulunğan zamanı onı şaşırtqanını bildirdi.
"Rusiyeniñ Kıyivge ve Ukrayinanıñ diger şeerlerine raketa ücümleri meni şaşırtmaqta. Rusiye BMT baş kâtibi Antonio Guterresniñ ve Bulğarstan baş naziri Kirill Petkovnıñ anda bulunğan zaman şeerni ateşke tutıp kene halqara uquqnıñ qaba şekilde bozulmasını köstere", - dep yazdı Börrel Twitter saifesinde.
Kyivniñ şeer yolbaşçısı Vitaliy Klıçko aprelniñ 28-nde Rusiye ordusınıñ paytahtnıñ Şevçenko rayonına ateş açqanını bildirdi.
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiyeniñ BMT-nıñ baş kâtibi ile körüşüv tamamlanğan soñ Kıyivni deral atekşe tutqanını bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye tarafından Kıyiv, Fastiv, Odesa, Hmelnits ve diger şeerlerniñ ateşke tutulması "raatlanmaq daa erte" olğanını köstere.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina Tış işler nazirliginiñ bildirgenine köre, Rusiye 70-ten ziyade ukrainalını qanunsız şekilde tuta. Radio Svobodanıñ muracaatına berilgen cevapqa köre, Qırım yalısında Rusiye tarafından zapt etilgen 24 ukrainalı asker sayılmadı.
«2019 senesi fevralniñ 6-na qadar 70-ten ziyade Ukraina vatandaşı Rusiye Federatsiyası tarafından uydurılğan davalar boyunca qanunsız şekilde tutula: Rusiyede eñ az 30 insan (Keriç boğazı yaqınlarında esir alınğan Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ 24 askeri sayılmay) ve vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarda 40-tan ziyade kişi», – dep bildirdi Tış işler nazirligi.
Ukraina Yuqarı Radası reisiniñ birinci muavini İrına Geraşçenko bildirgenine köre, Ukraina, Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda tutılğan ukrainalı reine ve siyasiy mahkümler azat etilsin dep, Ukraina devletine qarşı cinayet işlegen 60 Rusiye vatandaşını bermege azır.
Uquq qoruyıcılarnıñ malümatına binaen, Rusiye ve o ilhaq etken Qırımda 60-tan ziyade Ukraina vatandaşı siyasiy sebeplerden dolayı serbestlikten marum etilgen buluna. Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyege, anda tutulğan ukrainalılarnı azat etmesi talabınen 300-ge yaqın nota yolladı.


text:
«Batkivşçına» firqası Qırım teşkilâtınıñ yolbaşçısı Andriy Sençenkonıñ fikirince, Qırım Devlet Şurasınıñ reisi Vladimir Konstantinov yarımadanıñ işğaline 2013 senesi küzde azırlıq körmege başlağan edi.
Bunı Tsentr jurnalistskih rassledovaniy bildire.
«Bilem ki, Kiyevdeki Maydan vaqialarından evel, oktâbr-noyabr aylarında, Vladimir Konstantinov (2013 senesi küzde – Qırım Yuqarı Radasınıñ spikeri) Moskva ziyaretinden soñ Qırım Yuqarı Radasınıñ uquq hızmetiniñ reberini çağırıp, 1954 senesiniñ seneti boyunca («Qırım vilâyetini Rusiye Sovet Federativ Sotsialistik Cumhuriyetinden Ukraina Sovet Sotsialistik Cumhuriyetine berilmesi aqqında» seneti, – muar.) bütün vesiqalarnı ketirmege rica etken edi. Bese-belli, bunı azırlay ediler», – dep ayttı Andriy Sençenko.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.