text:
Rice belän Straw kötelmägändä Bağdadqa kilde
Rice Straw belän bergäläp Ğiraqtağı säyäsi citäkçelärneñ tizräk yaña xökümät oyıştırırğa çaqıruları turında belderde. Ğiraqta alar prezident Cäläl Talabani, premyer ministr İbrahim äl-Cäğfäri häm başqa yuğarı räsmilär belän oçraşa.
Kiçä Cäğfärine xakimiättän kitärgä çaqıruçılarğa Cäğfärineñ Şığıylar İttifağı da quşıldı. Kördlär häm Sönnilär Cäğfärineñ tağın ber möddätkä premyer ministr bulıp qaluına qarşı çığa. Bu yaña xökümät tözü söyläşülären dä totqarlıy. Şimbä könne
Rice Britaniä televideniesenä Ğiraqta watanşalar suğışı qurqınıçı arttı dip belderde. "Terroçı Zärqäwi kebeklär watandaşlar suğışı çığarırğa mataşqanda älbättä mondıy mömkinlek bar. Mäzhäb ayırmalıqlarına bäyle kierenkelek yıllar buyı köç belän repressiälär belän barğan häm xäzer monı säyäsät, kompromis aşa çişärgä tırışqan ildä älbättä mondıy qurqınıç bar" dide Rice.
Rice xäbärçelärgä bu säfär Ğiraqta yaña berdäm xökümär zaruriätenä ni qädär zur ähämiät birüebezne kürsätä dide.
AQŞ häm Ğiraq räsmiläre dikäberdä ütkän saylawlardan soñ inde 3 ay ütte häm ildä ğömüm suğış çıqmasın öçen berdämlek xökümäte tözü bik zarur di. Ğiraqta däwamlı mäzhäbara bäreleşlär başlanğanğa inde 5 atna tuldı. Könbatış diplomatları säyäsi şawqım köç qullanunı tağın da arttırır dip borçılu belderä.
Şimbä könne Rice AQŞ Ğiraqtnıñ demokratiägä taba xäräkätenä optimizm belän qarıy dide.
"Bez başqa yulğa küz salırğa tieş. Ä başqa yul şundıy. Bu keşelär zolım qaramağında yäşiäçäk, Säddam Xösäin kürşe illärgä häm üz xalqına yanawın däwam itäçäk. Ul çor inde bette. Ğiraqlılar demokratigraq kiläçäkkä taba bik qıyın yuldan atlıy. Bez moña şatlanırğa tieş. Qıyın ämma başqa yuldan yaxşıraq yul bu" dide Rice.
Straw tağın ber märtäbä Britaniäneñ Ğiraq mäs''äläsendä tuğrılıqlı buluın belderde, şul uq waqıtta zurraq täräqiät buluı zarur dide.
Şimbä könne Şığıy firqälär Kördlär häm Sönnilär belän zur koalitsiä turında yaña söyläşülär ütkärde. Körlär belän Sönnilär fevral'' ayında Şığıy İttifağı tarafınnan tağın ber möddätkä premyer wazıyfasına täqdim itelgän Cäğfärineñ xakimiättä qaluına kisken qaşrı çığa.
Naif Aqmal, Praga.


c: text/html

text:
Pakstan oppozitsiäse prezident Möşärräfneñ qorallı köçlär başında qalu telägenä qarşı çaralar wäğdä itä
Pakstan prezidentı Pärwäz Möşärräfneñ comğa könne, kiläçäktä dä däwlät başlığı buludan tış äle ilneñ qorallı köçläre başında da qalırğa cıyınuı xaqında belderüe Pakstan oppozitsiäseneñ nıq açuın çığardı. Bıltır ğına Möşärräf, üz prezidentlığınıñ qanuni nigezen nığıtu maqsatında 2004-nçe yıl azağına qädär xäzerge xärbi postınnan waz kiçäçägen wäğdä itkän ide.
Audio, Pärwäz Möşärräf
"Äye, min 31-ennän soñ da xärbi kiemdä qalaçaqmın. Min monı sezgä berençe märtäbä äytäm, berniçä könnän soñ min xalıqqa möräcäğät belän çığaçaqmın häm anda şuşı ğämälemneñ säbäplären añlataçaqmın. Annarı bez üzebezneñ bügen qayda buluıbız, eşne qaydan başlawıbız, närsägä ireşüebez häm qaya yul totuıwıbız turında söyläşerbez" dip beldergän ide Pakstan prezidentı Pärwäz Möşärräf üzeneñ kiläçäktä dä ilneñ qorallı köçläre başında qaluı turında. Şuşı ike urınnı ul 1999-nçı yıldan alıp, qansız ğına ütkärelgän xärbi fetnädän birle totıp kilä. Bıltır Möşärräf islamçı partiälärgä, ägär dä alar parlamentta prezident wäkalätlären arttrıunı yaqlasa, şuşı yıl azağına qädär xärbi postınnan kitüne wäğdä itkän ide. Ämma uzğan ayda, parlamenttağı Möşärräf yaqlı küpçelek aña ike urınnı da üz qulında saqlap qaluğa yul açqan üzgäreşlär qabul itte. Elegräk prezident, anıñ xärbi citäkçelektän waz kiçüe Pakstannıñ terrorğa qarşı alıp barğan köräşenä häm kürşe Hindstan belän solıx tözü tırışlıqlarına zian kiterä ala digän fiker beldergän ide. Ul şulay uq, Pakstan xalqınıñ küpçelege anıñ ildä zur säyäsi qüwätkä iä qorallı köçlärneñ başında qaluın teli dip tä äytte. Möşärräfneñ beryulı ike möhim postnı biläwen häm bigräk tä anıñ xakimiatkä fetnä näticäsendä kilüen Könbatış ta tänqitläp kilgän ide, ämma 11-nçe sintäbr waqiğälärennän soñ anıñ terrorğa qarşı köräştä Quşma Ştatlar yağın aluı belän bu tänqit çağıştırmaça sürelde. Pärwäz Möşärräfneñ amerikannar belän xezmättäşlege, aña kimendä öç märtäbä höcüm yasawğa kiterde. Pakstan iminlek köçläre, alar ildäge radikal'' islamçılar tarafınnan yasaldı dip belderä. Britannardan bäysezlek alğannan birle 57 yıllıq tarixınıñ yartısın Pakstan xärbilär xakimiate astında ütkärde.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zur- 8lekkä kerüçe illärneñ finans ministrları Piterburda oçraştı. Alar neft bäyäläreneñ yuğarı buluyı global iqtisadi üseşkä qomaçaw itärgä mömkin dip, borçılu belderde. Bu uñaydan,
Rusiä finanas ministrı Aleksey Kudrin energiägä ixtiacnıñ artuın bilgeläp ütte. Piterbudağı utırışta ministrlar bergälektä bedlerü qabul itte. Anda yarlı illärneñ energiä çığanaqların qullanu mömkinleklären artıtu turında süz bara. Rusiä finans ministrı Aleksey Kudrin, Mäskäw iñ yarlı illärneñ burıçların 700 million dollarga kimetäçäk, dide. Oçraşuda qatnuşuçı finans ministrları şulay uq, qoş kizünä qarşı toru planın tözergä äzer buluın rasladı. Aqça yuu häm terroçılıqnı finanaslawqa qarşu toru çaraların köşäytü kiräklege turında da belderde. Finans ministrlarınıñ cyını yuldä Piterbuda ütäçäk Zur 8lek sammitı aldınnnan uzdırıla.


text:
Cakartada tabiğät qazası kiçergän Könyaq Aziä illärenä yardäm kürsätü oçraşuı uzdı
Pänceşämbedä İndoneziä başqalası Cakartada 10 kön elek dulqın taşqınınnan zian kürgän Könyaq Aziä illären torğızu mäs''äläse tikşerelde - anda barlığı 26 il häm xalıqara oyışmalarnıñ ölkän wäkilläre qatnaşqan yuğarı däräcäle oçraşu üzdı. Bar dönya buylap älegä 4 milliard dollarlıq yardäm tuplandı, Cakarta oçraşuında şuşı aqçanı mömkin qädär tizräk hälakättän zian kürgän illärgä küçerü kiräklege turında äytelde. Moñardan tış anda dulqın taşqınnarı kilüe xaqında aldan xäbär itü sistemasın buldıru kiräklege dä kütärelde.
Audio, Susilo Bambang Yudhoyono
"Älegä qädär kürelmägän şuşı hälakätkä bezneñ cawap ta älegä qädär kürelmägän külämdä bulırğa tieş, şulay ğına bez keşelärneñ qazadan soñ kiçergän cäfaların häm integülären beterä alabız. Ülüçelär sanınıñ üsüenä inde yul quyılmasqa tieş" dip belderä İndoneziä prezidentı. Yardäm kürsätü eşendä bar dönyanıñ berläşüen BMO general'' sekretare Kofi Annan da maqtap telgä ala, inde äytelgänçä, bügenge köngä qaza kiçergän il wä töbäklärgä 4 milliard dollarğa yaqın aqçalata yardäm wäğdä itelde.
Audio, Kofi Annan
"Bar dönya bergä tuplandı, bez bergäläşep eşlibez. Şuşı kiñäşmädäge toyğılar da, minem törle il citäkçeläre belän ütkärgän fiker alışulardağı toyğılar da mine, bez eşne tieşle däräcädä alıp barabız häm qorbannar belän çın teläktäşlek bar, bez wäzğiatne üzgärtä alabız digän fikergä etärä" di Berläşkän Millätlär Oyışması general'' sekretare. Kofi Annan şulay uq dönya illären alğan yöklämälären waqıtında ütärgä, wäğdä itkän yardämne qaza töbäklärenä kiçektermi citkerergä öndäde. Anıñ süzlärenä qarağanda, qazadan zian kürgän 5 million keşeneñ aldağı 6 ay eçendä aşığıç humanitar ixtiacların qaplaw öçen genä yaqınça ber milliard dollar kiräk bulaçaq. Yaponiä Berläşkän Millätlärneñ şuşı öndämäsenä cawap yözennän üze wäğdä itkän 500 million dollarlıq yardämneñ yartısın inde mart azağına qädär ük biräçägen äytte. Yaponiädän tış qaza kiçergän töbäklärgä külämle yardäm kürsätü yöklämäsen Australiä dä aldı - bu il yaqınça 750 million dollar biräçägen belderde, ä Germaniä isä barlığı 500 million eurolıq öleş kertäçägen xäbär itte. Kansler Gerhard Schroeder Berlindä, yardäm itü qazanıñ berençel näticälärennän arınuğa bulışu belän genä çiklänmäskä tieş dip belderde.
Audio, Gerhard Schroeder
"Aşığıç yardämneñ möhim buluına qaramastan, ul ğına äle citärlek tügel. Min baştan uq Germaniädäge teläktäşlek xise urta mötdätle häm ozaq mötdätle yardäm belän bäylänergä tieşlegen añlatırğa tırışıp kildem. Şuña kürä dä german xökümäte barlığı 500 million euro bülep birü turında qarar qabul itte, şuşı aqça 3-5 yıl eçendä citkereleçäk" di german kanslerı Schroeder. Amerika Quşma Ştatları älegä 350 million dollar belän bulışaçağın äytä, moñardan tış amerikan xärbiläre inde bolay da üz qorabları wä boralaqları belän İndoneziäneñ häm Şri Lankanıñ qaza iñ zur zian kitergän töbäklärenä aşığıç yardäm kürsätü eşen alıp bara.
Kärim Kamal


text:
Tuymazı qızı Rezeda Qazanda uqıy
18 yäşe dä tulmağan tatar qızı, finans – iqtisat institutında uquçı Rezeda Wäliullina “Azatlıq” radiosınıñ yışlıqları kürsätelgän kalendar'dä xata tapqan. Bulaçaq iqtisatçı, ziräk qıznıñ berniçä distä meñ danä çığarılğan bu kalendar'däge keçkenä yalğışlıqnı kürep aluı, anıñ daimi räweştä “Azatlıq” radiosın tıñlawı oçraqlı tügelder, çönki şähär qızları ğädättä diskoteka häm bizäkle jurnallar belän kübräk mawığa, ä Rezeda Wäliullina “Azatlıq” tıñlıy. Häm üze äytüenä qarağanda, yäşlär, studentlar turındağı tapşırularnı yarata. Ä jurnalistlardan Gölnaz Şäyxetdin häm Räfis Cämdixannı şulay uq, Tömändäge xäbärçe Nail Alannı xup kürä ikän. Äydägez Rezedanıñ üzen dä tıñlıyq.“Minem gruppamda tağın ber Rezeda isemle qız bar. Anıñ tuğan köne 30 ğinwar. Ul äytä:“Minem tuğan kön yäkşämbe”, di , ä min äytäm düşämbe dip. Çönki minem kalendar'dä şulay. Häm bez anıñ belän ärläştek. Ä äybätläbräk qarasaq, çınnan da minem ”Azatlıq” kalendarendä 30 ğinwar da 1 fevral' dä ikese dä düşämbe kön. Ä 28 ğinwar töşep qalğan. Bu “Azatlıq radiosı” nıñ kalendarendä xata tapqan qız belän qızıqsınıp anıñ qaysı yaqtan ikänen soraştıq .“ Min Başqortstannıñ Tuymazı şähärennän. Mäktäpne medal'gä tämamladım.Ufağa uqırğa kerüe bik qıyın. Çönki anda bik küp aqça sorıylar. Bezneñ medal'lärgä berkem dä qaramıy Min üzemne tatar qızı dip sizäm. Qazannı bik keçkenädän yaratıp, anda uqırğa kerergä xıyallanğan idem. Häm . xıyalım tormışqa aştı. Min berdäm däwlät imtixannarın 85бaллra tapşırıp finans – iktisad institutınına uqırğa kerdem häm anda uqiym”.
Başqortstandağı keçkenä häm borınğı Tuymazı şähärennän zur, mäşhür Qazanğa uqırğa belem alırğa kilgän Rezeda Wäliullina, anıñ zamandaşları kiläçäktä dä “Azatlıq” tapşıruların iğtibar belän tıñlarlar, ä kalendar'lärneñ tağın da yañarağı häm xatasızı tizdän Pragadan Qazanğa kilep citäçäk.
Rimzil Wäli


text:
Rusiä Qırğızstanda ğäskärilär häm xärbi oçqıçlar urnaştıra
Ütkän yılda Afganstandagı suğışnıñ ber öleşe bularaq Quşma Ştatlar Üzäk Aziedä bazalar açqannan soñ , xäzer Russie dä eleke sovet territoriese Qırgızıstanğa ğäskärilär häm bombalauçı oçqıçlar kiterep üzeneñ xärbi köçen ceyelderä.
Topoyev Kanttagı Russie hava bazası daimi bulaçaq häm ul aqrınlap kiñäyteläçäk dide. Xärbilär häm oçqıçlarnıñ sanı turında aprel ayında BDB illäreneñ summitında qarar bireläçäk. V.Putinnıñ pändeşämbedä Bişkäkkä yasayaçaq säfäre waqıtnda baza mäsäläse tikşereläçäk dip kötelä.
Kanttan 25 çaqırım yıraqta Qırgızıstannıñ Manas hava mäydanında 3meñ amerikan häm qayber könbatış illäreneñ xärbiläre urnaşqan . Alar da terrorğa, islamçı extremizmga qarşı suğış häm töbäktä totrıqlılıq urnaştıru mäqsatında anda kiterelde. Küzätüçelär Russie xärbiläreneñ Qırgızstanga qaytuı Mäskäü belän Waşington arasında yaña köndeşlekneñ barlıqqa kilüenä işarä dip qarıy. Yäğni terrorğa qarşı suğış qına tügel, ä sonğı çiktä töbäktä iqtisadi vä säyäsi östenlek urnaştıru mäqsatı quyıla.. Mäskäüdä Xalıqara İnstitutta eşläwçw professer Alexei Malaşenko bolay dip säyli : Qırgızstanda politik krizis xökem sörgändä, Russie xärbi bazası açıla ,prezident Akayev opozitsiene ilne stabilsızlaştırırga tırışuda ğäyepli, ämma ul çigenü çaqırularına qolaq ta asmıy .. Malaşenko Russie xärbiläreneñ Qırgızstanda toruı berençe çiratta Mäskäü yaqlı Akayevnıñ xakimiäten saqlap qalaçaq digän qaraşta.
Qırgızıstan AQŞ vä Russie xärbi bazaları urnaşqan töbäktäge berdänber il. Xaberlärgä qarağanda , Qıtay da Şangxay Xezmättäşlek Oyışması qıssalarında Qırgızstanda üz ğäskärilären urnaştırırğa soragan. Qırgızstan parlamentınıñ xalıqara mönäsäbätlär komitetınnan deputat Alişer Abdimomunov , dönya köçläreneñ ilgä kilep urnaşuı böten töbäk öçen qurqınıçlı bulaçaq, çönki bez ayrım illär , ayrım geopolitik mänfäğätlär regionda berberse belän tınıçlıqta yänäşä yäşi alırlarmı yuqmı belmibez dip söyli.
Düşämbedä Tadcikstan prezidentı Raxmonov Aqyortta G.Bush belän oçraşırğa tieş. Mätbuğatqa qarağanda, oçraşuda töp mäsälä bulıp, Tadcikstanda daimi amerikan xärbi bazasın buldıru toraçaq. Respublikada 25meñ Russie çik saqçısı urnaşqan bulsa da, ul Amerikadan da kübräk iqtisadi yardäm , yaqlau alu niätendä.
Üzäk Azieneñ 5 respublikasınıñ berse genä Törkmänstan gına bäysezlegen iğlan itkännän soñ tarafsızlığın saqlap qaldı. Ul töbäktäge xärbi täräqiätkä qatnaşmıy. Profeser Malaşenko qaraşınça , AQŞ ta Russie dä töbäkneñ tınıç , stabil buluın teli, bälkim dä anda här ike il xärbiläreneñ toruı mäqsatqa xezmät itär. Ämma dä läkin başqa törle dä uylap bula… Amerika häm Russie xärbiläreneñ regionda urnaşuı , stabillıqnıñ çın garantiese bulğan demokratik häm ekonomik täräqietne tuqtatqan, çit il xärbiläreneñ urnaşuına röxsät itkän aftoritar rejimnarnıñ bälkim dä ozagraq waqıt xakimiättä utıruına yardäm itäçäk.
Färidä Xämit, Praga


text:
Paqıstannıñ Karaçi şähäre Amerika konsullığı yanındağı şartlawdan kimendä 4 keşe haläk bulğan. Haläk buluçılar arasında amerika konsullığı xezmätkäre dä bar. Şulay uq, küp sanlı yaralanuçılar xaqında da xäbär itelä. Xäkimiätlärneñ xäbärenä qarağanda ike minalanğan maşínanıñ berse konsullıq yanında, ikençese, annan yıraq bulmağan çit il keşeläre tuqtala torğan qunaqxänä yanında şartlağan. Bu şartlaw öçen cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı. Şimbä könne Paqıstanğa Amerika prezidentı George Bush kilergä tieş. Xäzerge waqıtta ul
Hindstan säfären däwam itä.


text:
TNK-BP başlığı Rusiädän kitte
Rusiä - Anglia xezmättälegendä tözelgän TNK-BP zur neft şirkäte başlığı, şirkät idaräse mäsäläsendä çıqqan nizağ säbäple, Rusiädän kitte
Rusiä-Anglia xezmättäşlegendä tözelgän TNK-BP şirkäteneñ idarä eşlärendä kierenkelek artuğa, şirkät başlığı Robert Dudley Rusiädän kitte. Dudley yasağan belderüendä, kitü säbäben rusiäle xissä xucalarınnan kilgän basımnar belän añlata.
Älege qarşılıq isä şirkätneñ citeşterü eşlärenä tiskäre yoğıntı yasıy, bu waqıt eçendä şirkät eşläre äkrenäergä, yäisä bötenläy tuqtarğa mömkin. Bu wäzğıyätne şulay uq dönya inwestorları da yaqınnan küzätep tora. Anıñ näticäläre älbättä Rusiäneñ çittän kergän investisia tarmağına köçle yoğıntı yasıyaçaq, dip farazlana.
Dudley şirkätne idarä itüne çittän torıp däwam itäçägen belderä. Läkin rusiäle xissä xucaları Dudleynıñ şirkättän kitü qararı häm şirkätne çittän idarä itü omtılışın, BPneñ TNK-BPne üz idaräsenä kertergä teläwen kürsätä, dip rizasızlıq belderä.
Rusiäle xissä xucalarınıñ Dudleyne citäkçelektäktän kitüwen teläwläre arqasında TNK-BP şirkätendä kierenkelek küptännän tuğan ide. Läkin bu ay başında Kıprısta bulğan cıyında älege kierenkelek iñ yuğarı noqtağa citte.
Şirkätneñ Kıprısta uzğan yıllıq utırışınnan soñ Rusiä xissä xucaları Dudleyne şirkät eşlärendä tırışlıq kürsätmäwdä häm mänfäğätlärne qayğırtmawda ğaepläp, eşennän kitärgä çaqırdı.
Dudley isä, mondıy ğaepläwlär şirkät mänfäğätenä bulmayaçağın äytte.
“Mondıy ğaepläwlär bik ayanıç häm borçuğa sala. Ägär dä rusiälelär bolay däwam itsä, alar 5 yılda qazanğan uñışlarnı yuqqa çığaraçaq.”
Rusiäle xissä xucaları şulay uq, şirkättä yuğarı eş xaqına eşlägän çit il eşçeläreneñ küp buluına da qänäğätsezlek belderä. BP bu atnada 148 çit il eşçeseneñ eştän çığarılaçağın belderde.
TNK-BP şirkäte 2008 yılnıñ berençe yartısında 4,7 milliard dollarlıq uñışqa ireşkän ide. Uzğan yıl belän çağıştırğanda bu san 2 tapqırqa zurraq.


text:
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 11
Sanatçı : Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı)
Türkü : Dedeler 11
Etiketler : Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 11 türkü indir, Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 11 türkü dinle, Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) türküleri, Dedeler 11 mp3 indir, Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) türküleri Dedeler 11 türküsü, Dedeler 11 sözleri, Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) mp3 dinle, Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) download, Dedeler 11 bedava mp3, Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) türkü sözleri, Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) türkü dinle, Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) son albüm indir
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) Türküleri
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 12
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 2
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 10
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 11
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 7
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 8
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 9
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 6
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 13
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 5
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 3
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 4
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Sıddık Benne Gafur
Kerkük Türküleri (Dedeler Yadigarı) - Dedeler 1


text:
Tatarstannıñ yartı yıllıq üseşenä yomğaq yasaldı
Tatarstannıñ 2004 yılnıñ berençe yartısında ictimaği häm iqtisadi üseş näticäläre xaqında respublikanıñ İqtisat häm sänäğät ministrlığınıñ kiñäytelgän kollegiäsendä söyläştelär. Älege utırışta respublikanıñ bar citäkçeläre - prezident ta, premyer-ministrı da, Däwlät Şurası räise dä, ministrlar da qatnaştı. Töp notıq belän İqtisat häm sänäğät ministrı Aleksey Paxomov çığış yasadı.
Anıñ çığışında menä nindi sannar kiterelde. 2004 yılnıñ altı ayında respublikada 150 milliard sumnan artıq tawar citeşterelgän häm xezmät kürsätelgän. Qayber tarmaqlarda bıltır belän çağıştırğanda şaqtıy ğına üseş tä küzätelä. Mäsälän, Ximiä häm neft’ ximiäse, maşina citeşterü häm metall eşkärtü kebek ölkälärdä üseş 17-18 protsentqa artqan. Respublikanıñ qayber töbäklärendä yäşäw däräcäse dä üskän. Mondıy küreneş Qazan şähärendä häm Tatarstannıñ neft’le cirlärendä – Älmät, Aznaqay, Tübän Kama, Bawlıda küzätelä ikän. Aleksey Paxomov respublikada qullanu äyberläreneñ bäyäläre artuı xaqında da äytte. Uzğan 6 ayda alarnıñ üseşe 10 protsentnı täşkil itkän. Urtaça xezmät xaqına kilgändä isä, ul yün ayında Tatarstanda 5743 sumnı täşkil itkän. İqtisatçılar fikerençä, här keşe isäbenä kerem 2003 yılnıñ yünendä 4500 sumnı täşkil itkän häm bıyıl ul 10 protsentqa diärlek artqan. Xezmät xaqların tülämäw oçraqları da uzğan yıl belän çağıştırğanda kimegän.
Monnan tış Tatarstannıñ İqtisat häm sänäğät ministrı tağın menä nindi sannar kiterde. Uzğan yartı yıllıqta respublikada 15 million tonna neft’ tabılğan, bu uzğan yıl belän çağıştırğanda 3 protsentqa diärlek kübräk. Şulay uq 30 meñnän artıq yök häm ciñel maşina, 5 milliardtan artıq avtomobil şinaları, 24 meñ tonna it, 103 meñ tonna söt häm söt produktsiäse citeşterelgän. Kollegiä utırışında süz şulay uq respublikada innovatsion eşçänlek turında da bardı. Mäsälän, yañaça eş oyıştıru xätta sälämätlek saqlaw ölkäsendä kertelä ikän. Bu xaqta Sälämätlek saqlaw ministrı söyläde.
Ä Mintimer Şäymiev isä üzeneñ çığışında, respublika elekkeçä çimal citeşterügä östenlek birsä dä, produktsiä citeşterüne dä arttırırğa tieş, çönki bu östämä tüläwdän alınğan salımnı arttırırğa mömkinlek biräçäk, dip äytte. Häm älege yünäleştä KamAZ, Qazanorgsintez, TübänKamaneftexim berläşmäläreneñ uñay täcribäsen bilgeläp ütte.
Gölnaz İlgizär


text:
Comğa könne Ufada tatar cırı başqaruçılarnıñ VI respublika konqursınıñ yomğaqlaw öleşe, gala-konsert bulıp ütte. «Tuğan tel – 2005» dip isemlängän älege bäyge öç kön däwam itte. Konqursqa saylap alu turı başta rayonnarda häm şähärlärdä ütkän ide. Ufadağı yomğaqlaw öleşenä 24 rayonnan häm 9 şähärdän citmeştän artıq başqaruçı saylap alındı.
Sänğät bäygesendä 16 yäştän alıp 35 yäşkä qädär bulğan üzeşçän başqaruçılar qatnaştı. Alar üzläre saylap alğan tatar xalıq cırların häm estrada äsärlären, barlığı dürtär cır başqarıp köç sınaştı. Konqursantlarnıñ başqaru ostalığın Ufa sänğät aqädemiäse professorı, Başqortstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese Rima Musina citäkçelegendäge abruylı jüri bäyäläde. Başqa yıllarda da älege qonqurs yaña isemnärne baytaq qına aça ide. Bıyıl da şulay buldı. Jyüri äğzalarınıñ berse, şuşı atnada ğına Rusiäneñ atqazanğan artistqası isemenä layıq bulğan kürenekle cırçı Näzifä Qadıyrowa süzlärençä, Başqortstanda Yaña ber dulqın talantlı yäşlär kilä. «Alar bezneñ kiläçägebez, – di Näzifä xanım. – Tatar cır sänğäteneñ Başqortstanda balqışlı irtägäse köne buluı şatlandıra». «Tuğan tel – 2005» respublika bäygeseneñ ğala-konsertı Başqortstan däwlät filarmoniäse binasında ütte. Anda ciñüçelär belän diplomantlar bilgelände häm alarğa büläklär tapşırıldı. Gran-priğa Oqtyäbrskiy şähärennän 18 yäşlek Filüs Qähirov layıq buldı. Ul muzıyka uçilişçesında belem ala ikän. Aña jyüri äğzaları kiläçäktä Ufadağı sänğät aqädemiäsenä uqırğa kerergä täqdim dä yasadı. Bäygedä berençe urınnı İşembay şähärennän İlşat Yapparov aldı. İkençe urın ike keşegä birelde. İleş rayonınnan 9 nçı sıynıfta ğına uquçı Fänis Yäxin üzeneñ soqlanğıç moñlı tawışı belän tañ qaldırdı jyüri äğzaların. Täteşle rayonınnan Niäz Xämätşin da uñışlı çığış yasadı häm şulay uq ikençe urınğa layıq buldı. Öçençe urınnı dürt keşe – Büzdäk rayonınnan Denis Noğmanov, Yañawıldan Miläwşä Ğälinä, Baqalıdan Änis Xäbibullin häm Ufa rayonınnan Liliä Yamurowa büleşte. «Tuğan tel – 2005» tatar cırı bäygesendä başqa nominatsiälärdä därtländerü premiäläre dä tapşırıldı. Gala-konsertta älege bäygedä ciñüçelär belän bergä tanılğan cırçılar Näzifä Qadıyrowa, Fädis Ğäniev, Florida İsmäğilewä, Ayrat Xaliqov, Rifkät Ğabdelcanov, şulay uq «Tuğan tel – 2003» bäygesendä ciñep çıqqan talant iäse, Ufa «Nur» tatar däwlät drama teatrı aqtrisası Gölnaz Möxämmädiewa da çığış yasadı häm tamaşaçılarğa çın sänğät bäyräme büläk itte.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Tatarstan parlamentı räise Strasburgta RF subyektları mänfäğätlären yaqlıy
Respublikada da, äytkänemçä, tormış üzeneñ räte-çiratına qaytıp bara. İnde älege tapşıruda älege “Efir” kompaniäseneñ kontr-tapşıruında “ğayeplängän” Färit Möxämmätşin sişämbe könne Strasburgqa yunälde. Ul anda Rusiä Federatsiäse delegatsiäse sostavında Yevropa şurasınıñ eşçe törkeme utırışında qatnaşaçaq. Rusiä älege utırış qaramağına ike federal' qanun proektı täqdim itä. Berençese, Rusiä Federatsiäseneñ cirle üzidaräne oyıştırunıñ ğomumi prinsipları turında. İkençese – RF subyektlarınıñ qanunnar çığaru wäkilleklären (häm başqarma däwlät xaqimiäte orğannarınıñ) oyıştıru prinsipları turında. Berençe qanun proektına qarata Tatarstan Däwlät Şurası räise uñay pozitsiädä häm Yevropa Şurasında Rusiä prezidentı administarsiäse citäkçese urınbasarı Dmitriy Kozaknıñ bu mäs'älä buyınça notığın xuplap çığaçaq, ä menä ikençe qanun proektı buyınça Tatarstannıñ şaqtıy sallı täqdimnäre barı. Älege qanun proektınıñ küp maddälerendä federal' üzäk federatsiä subyektlarınıñ Rusiä Konstitutsiäse belän tapşırılğan wäkälätlärenä tıqşına. Yevropa Şurası eşke törkemeneñ utırışında Rusiä Federatsiäseneñ älege qanun proektları tikşerelgännän soñ alar Rusiä Däwlät Duması qaramağına tapşırılırğa tieş. Strasburgta Färit Möxämmätşin Tatarstan Däwlät Şurasınıñ älege qanun proektlarına täqdimnären iğlan itäçäk häm Dmitriy Kozak komissiäseneñ alarnı Däwlät Duması qaramağına çığarğançı, bu iskärmälärne kertergä tırışaçaq. Ägärdä bu täqdimnär, iskärmälär kertelmäsä, alar Tatarstan Däwlät Şurası tarafınnan tözätmälär räweşendä subyektnıñ zakon çığaru initsiativası bularaq, räsmiläştereläçäk, dielä räsmi xäbärdä.


text:
Krasnoyarski, Taimır häm Evenki ölkälären berläşterü referendumında saylawçılarnıñ 50 protsenttan artığı tawış birüe häm referendumnıñ ğämäli dip tanıluı turında xäbär itelä.
Referendumğa barı ber genä soraw çığarıldı. Saylawçılarda sez 3 ölkäneñ Rusiä Federatsiäsendäge ber ölkä bulıp berläşüen telisezme dip soradılar.
Yaña ölkä Krasnoyarski ölkäse isemen saqlap qalaçaq. Taymır belän Evenki ölkälärenä maxsus status bireläçäk.
Rusiädäge yaña ölkä 10 Germaniä qädär cirne biliäçäk. Şul uq waqıtta anda 3 millinlap qına keşe yäşi.


text:
Putinneñ press-konferensiäse: Yarım xäqiqätlärgä qayber misallar
Rusiä prezidentı Putin ber meñnän küberäk jurnalist ciılğan zalda televideniä aşa ike saşättän ozağıraqqa suzılğan press-konferensiä ütkärde. Televideniä aşa tapşıru tuqtatılğac ul tağı da ber yarım säğät çaması dävam itte häm xalıqçanıraq teldä buldı. Putin häm Eçke häm tışqı säysätkä qarağan soraularğa cavap birde.
"Min anti-teror xäräkäte tämamlandı dip äytä alam. Çeçen qanun saqlau köçläre qanun häm tärtip öçen cavaplılıqnı üz östlärenä alalar. "
Bolar Putin süzläre. Barlıq xalıqara xoquq yaqlau oyışmaları Çeçnädä tärtip häm qanunçılıq äle urnaşmadı. Qadıovçılar dip atalğan premier urınbasarı Ramzan Qadırov ämerendäge köçläre keşe urlau, cäberläv , köç qullanu öçen töp cavaplılar dip belderälär. Şulay uq anda köç qullanunıñ da tuqtalğanı yuq. Yarım xäqiqätkä ikençe misal- Putin Belorus turındağı sorauğa bolay dip cavap birde
"İrekle saylaular här vaqıt mömkin. Belorus prezidentı belän oçraşularğa kilgändä, bu minem rejimnı tügel, ä tuğandaş belorus xalqın yaqlauım bulıp tora."
Berençedän, Lukaşenka xakimiätkä kilgännän birle, xalıqara oyışma häm bitaraf küztüçelärneñ fikerençä, ber genä saylaular da irekle, ğadel häm demokratik bulmadı. İkençedän, Rusiä räsmiläre Belorusnı häm anıñ prezidentı Lukaşenkanı här vaqıt xalıqara saxnädä yaqlap kildelär. Bu Yevropa Parlamentarları ciınında da açıq kürende. Öçençe misal gubernatorlarnıñ bilgelänüe turında . Putin bilgelänü süze belän kileşmiçä bolay dide
"Min gubernatorlarnı bilgelämim. Min cirle parlamemntqa namzätne täqdim itäm. Ul tauış birep anı saylıy."
Bu yarım xäqiqät kenä. Ä inde parlament Putin täqdim itkän kandidatnı kire qaqqan xäldä ni bula. Parlament Putinneñ namzätlegen öç märtäbä kire qaqqan xäldä, Putin parlamentnıñ üzen tarata ala. Bu parlament deputataları Putingä qarşı çığıp üzläreneñ deputatlıq urınnarın qorban itmäslär digän mäğnägä qaytıp qala. De Facto Putin gubernatorlarnı bilgeli digän süz. Putingä Respublika tatarstan gazetasınıñ baş möxärrir Aleksander Latışov ta sorau birä alu bäxetenä ireşte. Ul isemen äytmäsä dä, İzvestiä gazetasında Äläzän auılında yäşävçe tatarlar turında basılıp çıqqan maqälädä yalğan fiker taratıldı, auıl xalqı vaxabçılıqta ğäyeplänä, monıñ isä çınbarlıq belän bäyläneşe bulmauı açıqlandı. Mondıy yalğan maqälälär dini häm milli döşmanlıqnı köçäytä. tatar möselmannarğa naxaqqa yala yağa, mondıy yalğan taratuçılar cavapqa tartılmıy, Rusiä xakimiätläre milli politikadan qurqa digän täsir qaldıra dip belderde.
Putin bu xaqta işetmägän buluın häm bu fiker belän kileşmäven dä äytte.
Audio
"Putin şulau yq Vaxabizm üze qurqınıç tügel, läkin, anı bozu , terrorizmğa çaqıru bulıp tora. Ä inde ksenefobiä taratqan mätbuğat çaraları cazalandırılırğa tieş digän fiker äytte."
Latışovnıñ bu urınlı sorauına Putinneñ cavabı tağı yarım xäqqiät formasında buldı. Äläzän auılındağı tatarlarnı Vahabizmda ğäyeplägän maqälä nindider ber rayon gazetasında tügel, ö İzvestiädä basılıp çıqtı. Putin häm anıñ tiräsendägelär bu maqälä belän tanış bulırğa tieşlär. Ul ğına da tügel. Bu könnärdä genä Tatarstan Dävlät Sovetı deputatları ksenofobiä, milli häm dini añlağılmauçanlıq küreneşlärenneñ yışaya baruına borçılu belderp prezident Putingä häm Rusiä citäkçelärenä möräcäğät ittelär. Ul ğına da tügel, prezident Şäymiev ber kön elek kenä İnterfaxqa birgän intervyusında küpmillätle, küpkonfessiäle Rusiägä ksenofobiä, ekstremistlek häm şovenistlek zur qurqınıç kilä dip açıqça belderde. Latışovnıñ Putngä birgän sorauın , isemen äytmäsä dä, Şäymievneñ İnterfaxqa birgän ängämäsendä äytkän "xakimiätlär milli säyäsät süzennän qurqa kebek "süzlär belän tämamlauı diqqätne cälep itä. Bu bälkim oçraqlı xälder. Vatanım Tatarstan gazetası baş möxärrirı Minnazım Safarov Putinneñ press-konefersiäsen Qazan burosına telefon aşa şulay bäyäläde.
Audio
Minnazım äfände dä sorau bireregä telgän bulsa da bu nasip bulmağan. Audio
Vatanım Tatarstan gazetası baş möxärrirı Minnazım Safarov press konferensiäne yomğaqlap bolay dide.
Audio
Putinneñ press-konferensiäse ütte. Läkin, bu xaqta söyläşülär äle bulır.
Färit İdelle, Praga.


text:
Dönyanıñ törle illärendä Ramazan ayı nindi şartlarda ütä?
Bağdadnıñ 4 ğasır tarixı bulğan Şorca bazarında da bu könnärdä suğıştan yonçığan xalıq qaynıy. Biregä xäzer aş tämlätkeçlär, şikär, çäy häm çikläwek kürşe Süriädän kilä. Bağdadta yäşäwçe Um Äxmät isemle ber xatın Şorcağa kilü bezneñ öçen yıl sayın bula torğan ber yolağa äwerelde, şartlatudan qurıqsaq ta kilmi qalmıybız inde di. Bağdadta iminlek saqlawçı amerikan xärbiläre bıyıl Ramazan aldınnan höcümnär bıltırğığa qarağanda kimede, alğa taba kimi barır dip kötäbez di. Ğiraqta iminlek öçen cawaplı räsmi düşämbe könne Bağdadta tönge xäräkätne häm maşina xäräkäten çikläwlär Ramazan ayında ciñeläyteläçäk dide.
Ğäzzä xalqı bıyıl Ramazanğa berençe märtäbä Xämas xakimiäte çorında kerä. Xämas Ğäzzäne yün ayında üz qulına aldı. Fätah häm başqa fälestin törkemnäre Xämasnıñ tıyuına qaramastan xalıqnı axşam namazın uramda kümäkläşep qılırğa çaqırdı. Şuña kürä bıyıl Ğäzzädä bäreleşlär dä çığarğa mömkin. Düşämbe könne söyläşülärdä Izrail premyer ministrı Ehüd Olmert Fälestin prezidentı Mäxmüt Ğabbasqa Ramazan uñayınnan törmälärdäge qayber fälestin totqınnarnı çığarırğa wäğdä itte.
Taliban höcümnäre arta barğan Äfğänstanda Ramazan ayında iminlek çaraları köçäyteler dip kötelä. Anda bıyıl ğına da inde yözdän artıq intixarçı höcüme buldı.
Söğüd Ğärabstanı bıyıl Mäkkägä Umra, ikençe törle keçe xac qılırğa kilüçe ber millionlap möselmannı kötä.
Farsı qultığı illärendä köndez säyäsi häm säwdä eşläre tınıbraq torsa da qoyaş batqannan soñ başlanğan mul iftar tabınnarı, qupşı mäcleslär tön urtasına qädär däwam itä. Berläşkän Ğäräp Ämirleklärendäge 7 ämirlekneñ berse bulğan Dubaynıñ iñ qaynağan çağı kiçek bulaçaq. Köndez tınıbraq torğan kibetlär tön urtasına qädär açıq toraçaq, kiçlären uramnardağı küñel açu çaralarına meñnärçä keşe cıyılaçaq.
Küwäyttä isä xökümät islamçı deputatlar basımı astında konsertlarnı tıydı. 5är yoldızlı qunaqxanälärneñ şundıy küñel açu çaraları oyıştıru turındağı möräcäğätläre kire qağıldı. Ramazan ayında xäyriä eşläre dä köçäyep kitte. Küwäyttä xökümät xäyriä oyışmalarınıñ aqça cıyu eşlären küzätep bara. Xäyriä aqçaları ekstremist oyışmalarğa eläkmäsen öçen quldan aqça birü tıyıla, banklar aşa eş itü zarur.
Qatar, Mısır häm Tunista Ramazan aldınnan bäyälär bik nıq artu säbäple xökümät bäyälärne kontroldä totuı öçen çaralar kürergä mäcbür buldı. Qatar xakimiätläre bäyälär belän uynarğa yaratuçı säwdägärlärgä cäza biräçägen belderde.
Ürdün barlarda, diskotekalarda, restorannarda xämer satunı tıydı.
Iranda isä restorannar köndez eşlämiäçäk. Televideniedä dini temalarğa sabın quıqları yäğni seriallar kürsäteläçäk.
Libanda Ramazan ayı prezident saylawları aldınnan Süriä yaqlı häm Süriägä qarşı köçlär arasındağı kierenkelek sürätendä uzaçaq.
Filipin möselmannarı Ramazan ayın qoral köpşäse astında ütkäräçäk. Anda islamçı ekstremistlarğa qarşı suğışuçı xärbilär atışlarnı tuqtatıp toru täqdimen kire qaqtı.
Dönyanıñ iñ zur möselman ile Indoneziädä Ramazan ayınıñ köndälek tormışqa täesire bik zur bulaçaq. Televidenie säxärgä toruçılarğa tañ aldınnan uq dini programmalar, mawıqtıru, belem birü tapşıruları kürsätäçäk. Zur şähärlärdäge radikal möselmannar bu ayda waqıt çikläwlären bozıp irtäräk açılğan klublarğa, häm başqa şundıy, alar süzläre belän äytkändä, zolım oyalarına qarşı çaralar küräçäkläre turında kisätep quydı.
Inflätsiä 10 protsenttan artıp kitkän Banğladış xökümäte bu atna başınnan bäyälärne töşerü öçen dögene 20 protsent arzanraq xaqqa sata başladı.
Naif Aqmal


text:
Rusiä xökümäte Cir şarınıñ cılınuına qarşı Kyoto protokolın ratifikatsiäläw mäs'äläsen irtägä qarıyaçağın belderde.
Prezident Vladimir Putin ministrlarğa bu kileşüne raslarğa quşqan. Kileşüdä süz hawağa yapma tä'sire tudıruçı gazlar çığarunı kimetü turında bara.
Rusiä xökümäte bu kileşüne raslaw mäs'äläsen irtägä qararğa cıyına. Xökümättä raslanğan oçraqta ul parlamentqa tapşırılaçaq.
Bar dönyada yapma tä'sire birüçe gazlarnıñ 55 protsentın çığarqan illär bu kileşüne ratifikatsiälägännän soñ ul ğämälgä keräçäk.
Dönyada mondıy gazlarnı iñ küp çığaruçı il bulğan Quşma Ştatlar Kyoto protokolın raslamıyaçağın belderde. Rusiä dönyadağı yapma tä'sire birüçe gazlarnıñ 17 protsentın çığara. Rusiä ratifikatsiäläsä kileşü ğämälgä keräçäk.


text:
Tel mäsälälärenä bağışlanğan konferensiä ütte
Konferensiägä kilgän Başqortstan mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev ta biredä zur ğına doqlad söyläde. Däwlät orğannarınıñ tel mäsälälären xäl itüdäge role häm telne qullanu dairäsen kiñäytü xaqında baytaq qına mäğlümatlar birde ul.
Ğälimnär Firdäwes Xisametdinowa, Räşit Şäkür häm başqalar üz çığışlarında şulay uq ana telen, yağni başqort telen qullanu dairäsen kiñäytü mäsälälären kütärde. Räşit Şäkür respublikta telneñ toponıymiäse yünäleşendäge qayber küzätüläre, fänni tikşerenüläre näticäläre belän urtaqlaştı. Başqort telen däwlät tele bularaq qullanunı qämilläşterü kiräklegen äytte ul. Şulay uq, uramnar, oyışmalar, toraq punktlar isemnären yazğanda, räsmi doqumentlarnı tutırğanda başqort teleneñ bozıluına da iğtibarnı yünältte başqort ğälime.
Töştän soñ, tel mäsälälärenä bağışlanğan kiñäşmäneñ ikençe öleşe başlandı. Ğälimnär bu yulı seksiälärgä bülenep eşläde. Öç seksiädä barğan fiker alışular, alarnıñ isemnärennän ük kürenüençä, Başqortstandağı tel säyäsäteneñ törle yünäleşlären qolaçlıy ide. Başqortstanda başqort tele qanun nigezendä däwlät tele dip iğlan itelsä dä, anıñ yoğıntısı älläni arta almadı. Bu xäl başqort ğälimnäreneñ häm başqort millätçeläreneñ üzlären dä nıq borçıy. Başqort telen däwlät tele dip iğlan itü belän genä barlıq mäsälälär dä xäl itelmi, bu yünäleştä köndälek tınğısız xezmät kiräk, dip belderä alar.


text:
Akcïyağa elimizdiñ 140 mıñnan astam azamatı qatısqan. Barlığı 5,7 trln teñge zañdastırıldı, onıñ işinde 4,1 trln teñgesi – aqşalay, 1,6 trln teñgesi — mülik türinde. 151 mıñğa jwıq jıljımaytın mülik, sonımen qatar zañdı tulğalarğa qatıswdağı 213 üles zañdastırıldı. Bul twralı Ükimettiñ kezekti otırısında qarjı mïnïstri Baqıt Sultanov Qazaqstanda jürgizilgen zañdastırwdıñ aralıq nätïjeleri twralı esep berw barısında mälimdedi.
Spïkerdiñ aytwınşa, akcïyanıñ soñğı aylarında xalıqtıñ joğarı belsendiligi bayqaldı – 2016 jıldıñ törtinşi toqsanında qarajattıñ 53% zañdastırıldı.
El işinde 5 trln teñgege, şetelderde 0,7 trln teñgege aktïvter zañdastırıldı, onıñ işinde 614 mlrd teñgesi – aqşalay, 70 mlrd teñgesi – mülik türinde. Aqşanı zañdastırw üşin jalpı 11 821 esep aşıldı. Zañdastırılğan 151 mıñ jıljımaytın mülik nısanınan 9,5 mıñ nısan kommercïyalıq jıljımaytın mülik retinde esepke alınğan. 5,7 trln teñgeni zañdastırw negizgi ékonomïkalıq körsetkişterge qoldaw jasadı.
Qarjı mïnïstri atap ötkendey, 1,9 mlrd teñge bank esepşottarında qalıp otır. Bul bank qorlarınıñ jäne ékonomïkanı nesïelendirwdiñ qosımşa közi bolıp tabıladı. Azamattar 2,2 mlrd teñge kölemindegi zañdastırılğan aqşaların banktegi esepşottarınan şeşip alğan. Bul qarajat ïnvestïcïyalar, tutınw nemese jïnaqtawğa jumsalğan. Atalğan jıljımaytın müliktiñ 1,6 mlrd teñgesi – nesïe alw üşin älewetti kepil mülik.
Jalpı, zañdastırw kölemi boyınşa köş basında Almatı (3 trln 981 mlrd teñge) men Astana (533 mlrd teñge) tur.
Eske sala keteyik, mülikti zañdastırw mäseleleri twralı zañ 2014 jıldıñ qırküyek ayınan bastap küşine endi. Keyinirek, jürgizilip jatqan akcïyanıñ dïnamïkasın jaqsartw maqsatında, Memleket basşısı mülikti zañdastırw şarttarın qayta qarastırıp, zañdastırw swb’’ektilerine qosımşa kepildikter usınw twralı tapsırma bergen bolatın. Qazaqstan Respwblïkasınıñ oğan säykes keletin Zañına 2015 jıldıñ 13 qaraşasında qol qoyılıp, 2015 jıldıñ jeltoqsan ayınan bastap küşine engen.


text:
Rusiädäge "öçençe dönya" studentları öçen belem alu zur qurqınıçlar belän bäyle
Uzğan yıl Rusiädä başqa waqiğälär belän berrättän, çit il keşelärenä qarata doşmanlıq xisläreneñ artuwı belän dä bilgelände, xörmätle tıñlawçılar. Noyäbr ayında Mäskäwdäge Xalıqlar duslığı universitetı tulay torağında bulğan yanğın bu mäs''älägä iğtibarnı tağın da arttıra töşte. Radiobız xäbärçese şul yuğarı uqı yortına barıp, anıñ Afrikadan kilgän studentları belän oçraştı.
Audio, Haoussou Kolbassia
"Bez niçekter oyışırğa mäcbür buldıq, häm xäzer uquğa barğanda kimendä 10 keşe bergä bara. İrtän bergäläşep torabız da bergä çığıp kitäbez" di Mäskäwdäge Xalıqlar duslığı universitetında uquçı Chad studentı. "Öçençe dönya" illärennän kilep uquçılarnıñ ikençe qağidäse, "bar närsäñne dä üseñ belän yörtü" dip atala.
Audio, Haoussou Kolbassia
"Min xätta yoqlağanda da bar närsäne üzem belän totam, xätta pasportnı da" di Haoussou, häm bolay dip däwam itä: "olıraq studentlar bezgä "bar närsäne dä üzeñ belän yört" dip öyrätte. Ber toraqtan ikençesenä barğanda da, xätta yulnı çıqqanda da mindä qurqu bar, çönki militsiä üze dä miña höcüm itä ala. İreklekneñ ni ikänen belgändä Rusiägä baru ul törmägä barğan kebek" di Haoussou Kolbassia. Rusiädäneñ humanitar oyışmaları rasaçıl höcümnärne inde citärlek terkäde, Afrika illäreneñ Mäskäwdäge ilçeläre xätta bu uñaydan, üz watandaşların yaqlawnı taläp itep Rusiä tışqı eşlär ministrlığına maxsus möräcäğät tä yulladı. Läkin xakimiat Afrika keşelärenä qarata köç qullanuğa qarşı tieşle çaralar äle haman da kürmi. Ay sayın ber Mäskäwdä genä dä 5-10 şundıy höcüm yasala. Häm çit il studentlarına Rusiädäge üz tormışınıñ zur öleşen bülmälärendä biklänep ütkärü genä qala. Mäskäwdä uqu xaqında yäştän ük xıyallanğan, anda baru öçen yarışqan, küp köç sarıf itkän Aziä, Afrika häm Latin Amerikası yäşlärendä Rusiädäge çınbarlıq, andağı näfrät oçraqları zur yara qaldıra. Läkin ikençe yaqtan, mul häm imin Könbatıştağı uqu yortlarınıñ "öçençe dönya" däwlätlärennän kilgän studentlar öçen torğan sayın yabıla baruwı sürätendä alarğa Mäskäw belän dä qänäğätlänergä genä qala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti
N.Ä. Nazarbaevqa
Köşirmesi: QR Prem'er-Ministri
K.Q. Mäsimovke
QR Senatınıñ spikeri
Q.K. Toqaevqa
QR Parlamenti Mäjilisiniñ spikeri
B.S. İzmwhamedovke
Barlıq deñgeydegi äkimderge, Ministrlerge,
Senat jäne mäslihat deputattarına,
BAQ, Qazaqstan azamattarına!
Qwrmetti Nwrswltan Äbişwlı!
Öziñizge mälim, «Nwr Otan», «Aq jol», «Azat», JSDP partiyaları, «Samwrıq-Qazına» WÄQ» AQ, «Qazenerji» qauımdastığı, «Atameken» WQP, Qazaqstan Halıqtarı Assambleyası, QR Wlttıq Ğılım akademiyası, Jazuşılar odağı, Halıqaralıq Adam institutı (Institut), «Alaş» ĞZO, qarjıgerler, täuelsiz kisipkerler, rektorlar qauımdastığı t.b. qoğamdıq wyımdar qwrğan Wyımdastıru alqası Memlekettik emes wyım retinde elimizde adam kapitalı men mädenietti damıtu, jañaindustrialdı qoğamğa ötu bağdarlamaların iske asıruda.
Jerdi şetelge satu jäne jalğa beru turalı 2015 jılı qaraşada qabıldanğan zañ men bilim salasındağı wlttıq memlekettiñ wstanımdarına kereğar QR BjĞM kezekti reforması, elde ötken jılı bastalğan ekonomikalıq dağdarıstı sayasi-äleumettik dağdarısqa wlastıruda.
Franciyanıñ mädeniet ministrligimen Parij janında Attilağa muzey jäne eskertkiş aşu (2012), BWW-da «Qazaqstan-Mäñgi El» (N'yu-York, 2014), YUNESKO-da «Qazaq handığınıñ 550-jıldığına» halıqaralıq konferenciya (Parij, 2015) siyaqtı eldiñ imidjdik jobaları men qwramında 87 Nobel' laureattarı isteytin Älemdik innovaciyalıq Qor jäne älemdegi TOP-50 tehnologiyalıq kompaniyalarmen birge innovaciyalıq ekonomikanı qalıptastıru jobasın iske asıru barısında tüsingenimiz, eldegi barlıq dağdarıstardıñ sebebi özimizden. Biz onı Prezident joldauları orındaluınıñ 25%-dan aspauı, innovaciyanıñ ekonomikadağı ülesi 1%-ğa jetpegendikten (Şveycariyada 62%) ekonomikanıñ diversifikaciyalanbauı, ŞjOB ülesiniñ 20%-ğa jetpeui (damığan elderde 50%-dan astam), köleñkeli ekonomika ülesiniñ 40%-ğa jetui, auıldağılardıñ eñbek önimdiliginiñ Batıs elderinen 14-16 ese tömen boluı t.b. köremiz.
10.04.2016j. № 1/627 qoğamdıq wyımdar men ziyalılarmen birigip jazğan hatta jerdi satu jäne jalğa beru mäselesi qaralğan edi. Osı mäsele boyınşa öz wstanımdarın anıqtamağan «Auıl» jäne «Birlik» siyaqtı ölara partiyalardı halıq qoldamağandıqtan taratu kerek. Sebebi, jerdi satu – ol Otandı satumen birdey qılmıs. Biz onı b.d. III-IVğğ. türik taypaların bilegen toba taypasınıñ Qıtayğa jerin satıp bodan bolğanınan köremiz. Sol tobalıqtardıñ basşılığımen bodandıq qabıldağan türikter jüz jılda tili, dini, dilinen ayırılıp qıtayğa aynalsa, imperiyağa qwl bolğan tobalıqtardıñ tört wrpağın bir ğasırdan keyin eldiñ tükpir-tükpirinen bir jerge jinaydı da qılışpen turap şauıp, denelerin Huanhege ağızıp jiberedi. Büginde türik halıqtarınıñ işinde toba taypası izimen joq jäne olardıñ molasın da tappaysıñ. Adamzat tarihında satqandıq keşirilmeytin qılmıs bolsa, eli men jerin satqandardı twqımımen joq qılıp, tazartıp otırğan. Tek Adam ğana emes, jabayı añdar da satqındıqtı keşirmeydi!
Aydahardıñ asqazanında jatqan bügingi Şığıs Türkistan da osıdan üş ğasır bwrın wyğır ağayınnıñ işinen şıqqan satqındar qıtayğa jalğa jer berip, olardan köşe sıpıratın t.b. arzan qol jwmısşılardı (olardıñ bäri äskeriler edi) kirgizdi. Ondağan jıldan keyin kelimsekterdiñ sanı belgili mölşerge jetkesin Şığıs Türkistandı bir künde jaulap aldı. Bügin sondağı elu millionday wyğır, qazaq, özbek t.b. türik halıqtarı qasietti Türkistandı öz atımen atauğa qorqatın qwlğa aynaluda. Bizdiñ «asıl armanımız» osı ma?!
Joğarıdağı körsetilgen ekonomikalıq dağdarıs, jer jäne bilim salalarınıñ mäselelerin qoğam aldında aşıq talqılap, sayasi-äleumettik dağdarıstıñ aldın-alıp, ekonomikadağı dağdarıstan şığu joldarın anıqtau üşin, Parlament jäne Ükimetpen birge ortaq şeşim qabıldau maqsatında qwrılatın üş Komissiyağa qoğamdıq wyımdar atınan är salağa 15 mamannan wsınamız (tizim negizinen qol qoyğandar işinen alınadı). Bwl Komissiya alğaşqı otırıstarın 04.05.2016 küni ekonomika, auıl şaruaşılığı jäne QR BjĞM ğimarattarında bastap, mausımnıñ ortasında qabıldağan ortaq şeşimderin barlıq BAQ-da jariyalau kerek.
Ol ortaq şeşimde jerdi şağın jäne orta biznes ökilderi men şarua qojalıqtarına satu ne jalğa beru, şetelge ne şeteldik ülesi bar kompaniyalarğa jalğa beru, ne satuğa tiım salu turalı soñğı zañğa tiisti özgeris engizilui qajet. Sonımen qatar, pedagogika zañdarına süyengen Mäñgi Eldiñ – «Bir til, bir din, bir moral', bir memleket» wstanımdarına negizdelgen tärbie, bilim jäne ğılımdı damıtu twjırımdaması men «Qazaqstannıñ jaña industrial'dıq strategiyası» qabıldanadı dep kütilude.
Osı Komissiyalardıñ şeşimderi boyınşa qoğamdağı äleumettik-sayasi jäne ekonomikalıq dağdarıstardıñ sebepteri anıqtalıp, Prezident pen qoğam aldında Ükimet pen jeke ministrlerge senim, Qazaqstan zañdarın bwzğan şeteldik kompaniyalarğa halıqaralıq sankciya qoyu t.b. şeşimder qabıldanadı. Osı mäseleler boyınşa wsınıstar tömendegi adreske qabıldanadı.
Qwrmetpen, Wyımdastıru alqası atınan:
ÄKİM Janwzaq – Halıqaralıq Adam institutınıñ prezidenti, QR Wlttıq Jaratılıstanu ğılımdarı Akademiyasınıñ korr.-müşesi, Europa jaratılıstanu ğılımdarı Akademiyasınıñ müşesi;
SÄBDEN Orazalı – Qazaqstan ğalımdar odağınıñ Törağası, QR memlekettik sıylığınıñ iegeri, ekonomika ğılımdarınıñ doktorı, QR Wlttıq Injenerlik Akademiyasınıñ akademigi;
ÄUEZOV Mwrat – M.O.Äuezov atındağı qordıñ Törağası, Qazaqstan Respublikasınıñ Tötenşe jäne ökiletti elşisi, ğalım;
ELEUSİZOV Mels – Qazaqstannıñ ekologiyalıq Odağı men käsiporındarı «Tabiğat» qauımdastığınıñ Prezidenti;
TWYAQBAY Jarmahan – JSDP Törağası, memleket jäne qoğam qayratkeri;
ĞABJÄLELOV Hayrulla – «Alaş» tarihi-zertteu Ortalığınıñ prezidenti, Äleumettik ğılımdarı Akademiyasınıñ akademigi, KONKORD Akademiyasınıñ (Franciya) qwrmetti akademigi, QR mädeniet qayratkeri, QR alğaşqı valyutası-teñgeniñ avtorı;
TOQAŞBAEV Marat – «Prezident jäne halıq» gazetiniñ Bas redaktorı, QR PĞA akademigi, professor;
ISA Qazıbek – “Qazaq üni” gazeti prezidenti, aqın, Halıqaralıq Alaş sıylığı laureatı, Halıqaralıq Sergey Esenin atındağı sıylıq – “Altın küz” ordeni iegeri.
NWRIPBAEV Maqsat – «Antigeptil» qozğalısınıñ wyımdastıruşısı;
JWMALI Rasul – sayasattanuşı, diplomat;
JÄKEEV Ğabiden – Ğ.M.Müsirepov atındağı qordıñ Törağası;
ABAĞAN Mwqtarhan – Kenesarı Han qoğamdıq qorınıñ Törağası;
Qazaqstan ziyalıları men qoğamdıq wyımdarı atınan:
Auğan soğısı ardagerler Qauımdastığı;
Qazaqstannıñ generaldar Qauımdastığı;
Qazaqstan suretşiler Odağı;
Qazaqstan kompozitorlar Odağı t.b., 12 respublikalıq Qauımdastıqtar men Odaqtar qoldadı;
NWRPEYSOV Äbdijämil – jazuşı, QSRO Memlekettik sıylığınıñ laureatı;
QIRABAEV Serik – filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, QR WĞA akademigi;
QAYDAROV Äbuğali – filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, QR WĞA akademigi;
AYTBAEV Ömirzaq – filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, QR WĞA akademigi, Halıqaralıq «Qazaq tili» qoğamınıñ Törağası;
QALMATAEV Mwrat – general-mayor, memleket jäne qoğam qayratkeri;
MIRZAHMETOV Mekemtas – QR WĞA akademigi, QR Memlekettik sıylığınıñ laureatı;
ÖTELBAEV Mwhtarbay – fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor, QWA akademigi, QR Memlekettik sıylığınıñ laureatı;
ELEMESOV Köpmağambet – auıl şaruaşılığı ğılımdarınıñ doktorı, professor, akademik;
ELEŞEV Rahımjan – auıl şaruaşılıq ğılımdarınıñ doktorı, professor, akademik;
ĞABBASOV Sovet-Han – medicina jäne pedagogika ğılımdarınıñ doktorı, QR eñbek siñirgen qayratkeri, Mahambet sıylığınıñ laureatı, Halıqaralıq M.Nostradamus atındağı Akademiyanıñ akademigi;
QABIŞWLI Ğabbas – jazuşı, Halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığınıñ laureatı, Qazaqstannıñ qwrmetti jurnalisi;
RAQIŞEV Bayan – QR ğalımdar Odağınıñ vice-prezidenti, QR WĞAakademigi, QazWTU kafedra meñgeruşisi;
JWMADİLOV Qabdeş – Qazaqstan halıq jazuşısı, QR Memlekettik sıylığınıñ laureatı;
ISABEKOV Dulat – «Mädeniet» jurnalınıñ bas redaktorı, jazuşı-dramaturg, QR Memlekettik sıylığınıñ laureatı;
SMATAEV Sofı – jazuşı, Halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığınıñ laureatı;
MEDETBEK Temirhan – aqın, QW Memlekettik sıylığınıñ laureatı;
ESDAULET Wlıqbek – aqın, QR Memlekettik sıylığınıñ laureatı, «Jwldız» jornalınıñ Bas redaktorı;
ELUBAY Smağwl – jazuşı, PEN-klubınıñ vice-prezidenti;
ARALBAY Nwğman – biol. ğılımdarınıñ doktorı, professor, «Jaratılıstanu ğılımdarı jäne inovaciyalıq tehnologiyalar» ĞZI direktorı;
KAPEKOVA Gulnar – Qazaqstan ğalımdar Odağınıñ Almatı oblısı boyınşa filialınıñ direktorı, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor;
NESIPBAEVA Kaliya – tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor;
BURBAEVA Galiya – ğalım, qoğam qayratkeri;
BATTALOVA Zäureş – «Qazaqstanda parlamentarizmdi damıtu qorı» Qoğamdıq qorınıñ prezidenti;
QWLKENOV Mereke – jazuşı, qoğam qayratkeri;
QOYŞIBAEV Beybit– tarih ğılımınıñ kandidatı, «Ädilet» tarihi- ağartu qoğamınıñ prezidenti;
SÄRSENBAY Rısbek – «Jas Alaş» gazetiniñ bas redaktorı, qoğam qayratkeri;
BAPI Ermwrat – «DAT» jobasınıñ jetekşisi, qoğam qayratkeri;
AYĞALIWLI E. – «Qazaqstan-Zaman» gazetiniñ bas redaktorı;
QALIBAY Jarılqap – «Jwldızdar otbası-Añız Adam» jurnalınıñ bas redaktorı;
SARIM Aydos – Altınbek Särsenbaywlı atındağı qordıñ jetekşisi, Qazaq Wlttıq Keñesi Törağasınıñ orınbasarı;
ŞIMŞIQOV Jankeldi – Astana qalalıq «Täuelsizdikti qorğau» HDQ wyımdastıru komitetiniñ törağası;
JANDARBEK Zikiriya – tarih ğılımınıñ kandidatı, Ahmet YAssaui atındağı Halıqaralıq Türkistan universitetiniñ professorı;
ZEYNULLIN Amanjol – auıl şaruaşılığı ğılımdarınıñ kandidatı, «Dala» institutınıñ direktorı;
QANATBAEV Serik – veterinariya ğılımınıñ doktorı;
TÄJIEV Qadırbay – auıl şaruaşılığı ğılımdarınıñ kandidatı, ğılımi jetekşi;
AMANJOLOV Qıdırbay –auıl şaruaşılığı ğılımınıñ doktorı, ğılımi jetekşi;
AYIPWLI Rahım – JSDP Prezidium müşesi, Qoğam qayratkeri;
QALIBAY Maqsot – Qazaqstan Respublikasına erekşe eñbegi siñirgen zeynetker;
SAGIDULLAEVA Ayman – wstaz, qoğam qayratkeri;
QOJABERGENOV Öserbay – auıl şaruaşılığı ğılımdarınıñ kandidatı;
BABAMWRAT Däuren – «Bolaşaq» jastar qozğalısınıñ lideri;
ERĞALIEVA Baretta – Qazaqstannıñ «Demokratiya jäne qwqıq» halıqaralıq tarihi
-qwqıq ortalığınıñ törayımı;
KENEBAY Jwmaş – aqın, qoğam qayratkeri, Halıqaralıq YUNESKO sıylığınıñ laureatı;
QOSANOV Ämirjan –qoğam qayratkeri, täuelsiz sayasatker;
ALIBAEV Alik – ekonomist, BSDP Prezidium müşesi;
KENJEBAY Mırzan – aqın, QR mädeniet qayratkeri
TÖREHANOV Ernst – jazuşı, qoğam qayratkeri;
MWQANĞALIEV Ermek – ğalım, qoğam qayratkeri;
MAMAY Janbolat – jurnalist, qoğam qayratkeri;
QAPTAĞAY Q. – «Halıq dabılı» qozğalısınıñ törağası;
QUAT Däuren – «Abay.kz» aqparattıq portalınıñ jetekşisi;
SÄDUWLI B. – «Jeltoqsan aqiqatı» qoğamdıq birlestiginiñ törağası;
ÄZİMBAY Ğali – sayasattanuşı, tarih ğılımdarınıñ doktorı;
BEYSEBAY TEGİ Ruza – qoğam qayratkeri;
MWQTAY Quanış – aqın;
ZAYTOV Rinat – aytıs aqını;
MWQANOV Däuren – audarmaşı, ädebiettanuşı;
KÖŞİM Dos -“Wlt tağdırı” qozğalısınıñ törağası;
NWR-AHMET Dos -“Wlt patriottarı”qozğalısınıñ törağası;
TAYJAN Mwqtar – Bolathan Tayjan atındağı qordıñ prezidenti;
BÖTEEV Marat – «Allajar-qoldau» qoğamdıq qorınıñ törağası;
TÄLİMWLI K. – Talğar audandıq memlekettik tildi oqıtu ortalığınıñ direktorı;
AŞUWLI J. – Qazaqstan sayasi quğın-sürginge wşırağandar qauımdastığınıñ törağası;
MWHTARBEK S. – jurnalist, qoğam qayratkeri;
QANAFIYA Nazarbek – filologiya ğılımdarınıñ kandidatı;
UATQAN Marat – jurnalist;
QISTAUBAEV Geroyhan – qoğam qayratkeri;
AQJİGİT Ömirzaq– täuelsiz jurnalist;
BERKİMBAY Ardaq – jornalist, zertteuşi;
KÄRİPJAN Amanğazı – aqın;
QWTTI Keuimiljay – qoğam belsendisi;
MERGENBAY Sağidolla – qoğam belsendisi;
TOQAY Birlik – jurnalist;
AYTMIRZA Qwrmanğazı – jeltoqsanşı;
JANISBAY Talğat – sayasattanuşı;
AĞIBAEV Berik – sayasattanuşı;
ERMEKQALIEV Aybar – sayasattanuşı.
Abai.kz


text:
Quşma Ştatlarda ara-saylawlar ütä
AQŞ prezidentı George Bush Florida ştatında çığış yasap xärbilärneñ tuğannarına möräcäğät itte. “Böten keşeneñ dä, sezneñ xärbi kiemdägelärne häm Ğiraqta bulğannarnı yaratqanığıznı, belüen telim. Ägär dä min bezneñ maqsatıbıznıñ igelekle buluına häm ciñüebezgä ışanmasam, bersen dä anda cibärmäs idem”,- dide Bush.
Moña qädär, xäzerge prezident respublikan bulğanda Kongressnıñ ike pulatında da küpçelekne respublikannar täşkil itte. Demokratlar ber genä pulatta bulsa da küpçelekkä ireşü öçen tırışa.


text:
Talantlar bäygese däwam itä
“İdel” jurnalı 22 noyäberdä Ğ.Kamal teatrında üzeneñ 15 yıllıq yübileyen uzdırdı.“İdel” jurnalınıñ Ğ.Kamal teatrı zalında uzdırılğan yubiley kiçäsenä kerergä teläwçelär bik küp buldı. Zal sıydıra almaslıq tamaşaçı kilü säbäple, barlıq keşelär dä kiçägä kerä almadılar. Çaqıru käğäze totıp kilgän KDUnıñ tatar fakul'tetında uqığan studentlarnıñ da bu kiçägä kerä almıyça, bik ozaq işek yanınnan kitmiçä basıp toruları da, yäşlärneñ “İdel” jurnalın yaratuınıñ dälile buldı. Teatr zalınıñ säxnäsendä bu könne dilbegäne “İdel”çelär tottı. Alarnı täbriklärgä Tatarstannıñ “Tatmedia” massaküläm mäğlümat çaraları agentlığı wäkilläre , TR mädäniät ministrlığı xezmätkärläre , törle oyışma wäkilläre häm “İdel”gä yazuçı avtorlar, häm jurnal dusları kilgännär ide. “İdel” jurnalınıñ baş redaktorı Raşat Nizami jurnalda basılıp çıqqan xikäyälärgä, mäxäbbät turındağı şiğerlärgä häm ğomumän törle yazmalarğa ütkärelgän bäygelärdä ciñep çığuçılarğa ğädätkä kergän diplom tügel, ä “yarlıq” lar tapşırdı. Kiçäneñ ikençe bülegendä mädäniät ölkäsendä yumor ostası bulıp tanılğan Almaz Xamzin, tamaşaçı küñelen fantastik, satirik äsäre belän yauladı. Anıñ “İdel” jurnalında inde küptän basılıp çıqqan , ämma bügen dä aktual'lege kimemägän “Cir astı imperiäse” isemle fantastik satirik äsären Ğ.Kamal teatrı artistları uynadı. Anda Çıngızxan, Söyembikä xanbikä, Ütämeşxan, Napoleon, Petr I, Äbi patşa – Yekaterina II, Gitler, Stalin, Lenin, Mao Sze Dun, Xruşçev, Brejnev kebek personaj-şäxeslärneñ xarakterları çağıldırıla. Anda törle zamannarda törle illärneñ citäkçeläre bergä cıyılıp cir astı imperiäsen tözergä xıyallana. Bu rol'lärne Qamal teatrı artistları bik üzençälekle başqardı. Azatlıq radiosı, Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Taciqstan general prokurorı Bobojhon Boboxonov, elekke eçke eşlär ministrı Yakub Salimovqa ilgä xıyänät, fetnä oyıştıruğa qatnaşu häm wazifaların üz mänfäğätlärendä qullanuda ğayepläw belderep 15 yıl törmä cäzasın bilgeläde. Taciqstanda 1992 belän 97nçe yıllar arasında barğan watandaşlar suğışı waqıtında Salimov ğısyançılar yulbaşçısı ide, häm Emomali Raxmonovnı prezident wazifasına kiterüdä anıñ zur öleşe bar ide. Mäxkämä eşe yabıq işeklär artında 5 ay bardı, räsmilär añlatmasına qarağanda, bu – däwlät serläre belän bäyle.
Şulay uq general prokuror süzlärenä qarağanda, Taciqstannıñ Demokratik Partiäse räise Maxmad-ruzi İskandarov qulğa alınğan. İskandarov comğa könne yuğalğan ide. Rusiä anı küptän tügel dällillär yuq dip irekkä çığardı. Taciqstan oppozisiä başlığın terrorda häm zur külämdä aqça üzläşterüdä ğayepli. İskandarov ğayepläwlärne kire qağa. Ul küptän tügel Azatlıq radiosına, kiläse prezident saylawlarında qatnaşaçağın beldergän ide.


text:
Pensionerlar eşlärgä mäcbür
Qartlıq buyınça pensiägä çığuçılar respublikada kimi ikän. Çönki alar pensiä yäşenä qädär yäşäp citkermi. Ayıruça irlär. Bu turıda pensiä fondınıñ utırışında äytelde. Qartlıq buyınça pensiägä çığuçılar kimesä, anıñ qarawı invalidlıq buyınça pensiä aluçılar soñğı 4 yılda beremä-ber artqan.
Ğomumän äytkändä 2005 yılnı barlığı 62 meñnän artıq keşegä pensiä bilgelängän. Rusiäneñ Tatarstandağı pensiä fondı bülege citäkçese Ayrat Şäfıyğullin rayon-şähärdäge pensiä idäräläre eşçänlegenä tuqtaldı. Yaña bilgelängän citäkçelär belän tanıştırdı. Şulay uq yaxşı eşlägän idärälär ataldı. Qayberlärenä şeltä dä belderelde.
Pensionerlarğa tülänä torğan aqça aşasañ kienergä, kiensäñ toraq öçen tülärgä citmi. Utırışta Tatarstan Profsoyuzları Federatsiäse citäkçese Tata'yana Vodop'yanova 46 protsent pensioner yäşäw öçen kiräk bulğan aqçadan azraq pensiä aluın, yäğni xäyerçelek rätendä buluların äytte. Şul säbäple, soñğı waqıtta pensiägä çıqqaç ta yal itärgä aşıqmıyça - eşlärgä mäcbür buluçılar ike tapqırğa artqan. Barlıq pensionerlarnıñ 20 protsenttan artığı, şul 2 meñne tartıp-suzıp yäşämäs öçen eşli ikän bügenge köndä. Bu äle Tatarstanda. Ä başqa töbäklärdä xällär tağın da möşkelleräk bulsa kiräk. Çönki utırışta İdel buyı federal' okrugı arasında pensiä tüläw buyınça Tatarstanda iñ yuğarı kürsätkeçlär dielde.
Utırışta oyışmalardan Pensiä fondına küçerelä torğan aqça mäs’äläsenä dä tuqtaldılar. Bu xaqta TR Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov
Oyışmalar belän söyläşü kiräk. Pensiägä çığuçılarnıñ xezmät xaqların arttıru, aqçalarnı waqıtında pension fondqa cibärü zarur.
Pensiä fondına küçüçe aqça mäs’äläse tübän xezmät xaqı alıp eşläwçelärne ayıruça borçıy. 2 meñ yarımğa eşläsäñ, 3 yıl digändä dä barı 70 sum tiräse genä aqça cıyıla ikän. Ä awıl cirendä xalıqnıñ küpçelege ayına 2-3 meñ sum ğına xezmät xaqı alıp eşläwe mäğlüm.
Bua şähäre pension fondı idäräse citäkçese Rafiq Cälälov az aluçılar öçen pensiä bilgeläuneñ başqa ısulların tabarğa kiräk dip bilgeläde.
Röstäm Miñnexanov kiläçäktä pensionerlar öçen sotsial' qartalar eşlänäçägen assızıqladı. Älege proyekt bügenge köndä respublika Xökümätendä uylanıla ikän.
Landış Xarrasova


text:
Qazannıñ tuğrası buldı
Respublikada Yaña yılğa äzerlek tä şaqtıy qızu bara. 23 dekaberdän Qazanda inde çırşılar da açıla, balalar öçen kiçälär dä ütä başladı. Xäyer, bäyräm aldı çaraları balalar öçen genä ütä dip äytep bulmıy, alarnı citdi häm eşlekle keşelär dä oyıştıra. Comğa könne, mäsälän, respublikanıñ Sänäğät oyışmaları berlege Qazan Yärminkäse binasında Yaña yıl bäyräme uñayınnan tantana ütkärde. Kiçägä respublikanıñ premyer-ministrı, öre sänäğät berläşmäläreneñ citäkçeläre çaqıralğan ide. Läkin bäyräm çaraları dip, eş tä onıtılmıy. 24 dekaber könne Älmättä Tatneft’ şirkäteneñ direktorlar Şurası utırışı uzdı. Röstäm Miñnexanov qatnaşlığındağı älege cıyılışta şirkätneñ 2004 yıldağı eşçänlege, kiläse yılğa plannarı, Rusiä häm xalıqara bazarına çığu yulları tikşerelde. Respublika Däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin dä 23 dekaberdä Tatarstan teleradiokompaniäseneñ Deputat kanalı isemle tapşıruında Däwlät Şurasınıñ 2004 yıldağı eşçänlege, uzıp baruçı yılnıñ näticäläre turında söyläde, tatarstanlılarnıñ sorawlarına cawap birde. Comğa könne irtän isä Färit Möxämmätşin Sudan respublikası wäkilläre belän oçraştı. Ä kiçkä taba Tatarstan spikerı respublika mäğlümät çaralarınıñ baş möxärrirläre häm Rusiä, çit il agentlıqlarınıñ korrespondentları belän oçraştı. Şulay itep, respublika parlamentı deputatları yal itsä dä, anıñ citäkçese bu könnärdä şaqtıy aktiv eşli.
Ä menä Qazan şähär Şurası deputatları soñğı arada yal itärgä waqıt yuq, alar xäzer bik yış üzläreneñ utırışlarına cıyılalar. Menä comğa könne dä deputatlar çirattağı sessiä eşendä qatnaştılar. 24 dekaber könne alar Qazanda eşliäçäk Qazan ğailäse dip isemlängän programma qabul ittelär. Anı täqdim itkän şähär xakimiäte başlığı urınbasarı Älfiä Tutaeva, programma ğailäne saqlaw, aña yärdäm itü öçen eşliäçäk, dip añlattı. Şulay uq, sessiädä milli tellärne häm mädäniätlärne üsterü öçen oyıştırılğan Ömet waqıfınıñ eş näticäläre dä tikşerelde. Yıllıq xisap belän waqıfnıñ citäkçese Lenar Säläxov çığış yasadı. Qazannıñ meñyıllığı aldınnan iğtibar üzägendä torğan şähärdä säwdäne oyıştıru mäs’äläse dä qaraldı comğa utırışında. Älege temağa çığış yasawçılar isemlegennän şul añlaşıla – Qazan xakimiäte säwdä alıp baruda üz ömetlären uram bazarlarında eşläwçe keçe eşmäkärlärgä tügel, ä zur, zamança eş alıp baruçı üzäklärgä bağlıy. 24 dekaber könne Qazan şähäre nihayät, tuğralı buldı. Berniçä märtäbä qaralğannan soñ sessiäneñ kön tärtibendäge älege mäs’älä deputatlar tarafınnan qabul itelde. Ä menä Qazannıñ Ustavı xäzer inde kiläse, 2005 yılda ğına buldırılır kebek. Comğa utırışında deputatlar anı qabul itmäselär.
Gölnaz İlgizär


text:
İran zina qıluçılarnı taş atıp üterüdän baş tartmıy
Zina qılğan öçen cäza – taşlar atıp üterü. 2002nçe yılda İran, Yevropa Berlege basımı astında, mondıy cäzanı beterüe turında iğlan itkän bulsa da – xatın-qızlarnı taş atıp üterü oçraqları äle dä bar. Xoquq yaqlawçılar İran xakimiätläre häm parlamentqa bu cäzanı tuqtatırğa çaqırıp möräcäğät itte.
"Alarnı çoqırğa utırtıp öslären käfengä törälär. Qanun şulay quşa. Annarı, ber qayçan da cinäyät qılmağan keşelär kilep, öslärenä taş ata."
Qanunda taşlarnıñ zurlığı da bilgelängän. Taş – 1-2 atudan keşe ülä torğan zur da bulmasın, şul uq waqıtta bik waq ta bulmasın. İrannan kilgän xäbärlärgä qarağanda, may ayında könçığış İrandağı Maşhad şähärendä ike keşe taş atıp üterelgän. Kimendä 8 xatın-qıznı şundıy uq cäza kötkäne mäğlüm. Xatın-qızlar xoquqların yaqlawçı Mäğbübä Abbas-ğalizade, tögäl mäğlümat yuq, çönki räsmilär monı yäşerä, dip belderde:
"Xäzer mondıy eşlär cämäğätçelek aldında qılınmıy. Säbäben belmim, bälki xalıqara basım häm xalıq fikere arqasındadır. Taşlar atu xäzer törmä işek allarında ğına bula axrı. 3-4 yıl elek törmädä utırğan ber keşe söylägän ide, işek aldına alıp çıqqan ber xatın-qıznı başqa xatın-qız totqınnar taş atıp ütergänen ul üz täräzäsennän kürgän."
Uzğan atnada Brüsseldä İran parlamentı äğzası Elham Aminzadä, taşlar atıp üterü İranda inde yuq, dip beldergän ide. Anıñ bu süzlären şunda uq İrannıñ mäğlümat çaraları qabatlap tapşırdı. Ämma xoquq yaqlawçılar – keşelärne taş atıp cäzalaw oçraqların terkäp baruları turında belderä. Aqrın häm awır ülemgä xökem itelgän 9 xatın-qız häm 2 ir keşe turında xäbär itelä. Alarnıñ berse, Şamameh Malek Ğorbani. Anıñ tuğannarı yün ayında xatınnı üz öyendä çit ir keşe belän kürgän. Amnesty İnternational oyışması mäğlümatlärenä qarağanda, xatınnıñ ber tuğan abıyları häm ire başta şul ir keşene ütergän, annarı xatınnı pıçaq belän qadağan. Bügenge köndä ul törmädä utıra, aña zina qıluda ğäyepläw belderelgän. Taş atıp cäzalaw kebek xökem qararı – älegä kiçekterelgän. Amnesty İnternational xäbär itüençä, tağın ber xatın-qız, Aşraf Kalhoriğa bilgelängän şundıy uq xökem qararı da kiçekterelgän.
Xoquq yaqlawıçlar, mondıy cäzanı İranda tulısınça tuqtatu öçen üz eşlären däwam itergä cıyına. Ber nindi cinäyät tä – taş atıp üterü kebek awır cäzağa tormıy, dip belderä alar.
Alsu Qormaş


text: "Tawhid wal Jihad", yağni – "berläşü häm cihad" dip isemlängän suğışçılar törkeme Bağdadta totıq itep alınğan ike amerikan häm ber britan keşesen üterü belän yanadı. Suğışçılar Quşma Ştatlardan Abu Ğraib häm Umm Qasr törmälärendäge ğıraq xatın-qızların irekkä çığarunı taläp itä häm moña 48 säğat waqıt birä. Bu xaqta Al-Jazeera televideniäse xäbär itte. Qatarda urnaşqan ğaräp kanalı kürsätkän tasmanıñ tawışı yuq ide. Küzläre bäylängän 3 keşe östendä bitlek kigän suğışçı basıp tora ide. "Tawhid wal Jihad" suğışçıların jordanlı Abu Musab al-Zarqawi citäkli dip farazlana. Amerika Quşma Ştatları al-Zarqawi'nı totırğa yardäm itüçelärgä 25 million dollar wağdä itä.


text:
Tağın ber märtäbä "Gölşayan"
"Tinçurin teatrında uynawçılar här törle äsärne başqaraçaq sälätkä iälär. Gölşayan kebek tempı yuğarı, muzıyka häm biyü belän bizälgän uyınnı tik yäş ber kadr ğına başqara alır ide."
Aftor dramaturqnı da, rejiserne dä uyınçılarnı ayrım ayrım maqtağan. Ul Mirsäy Ämir turında, Tatar teatrınıñ iñ möhim şäxeslärennän bere, spektalekne, yaratıp, qızıqsınıp qaradıq di. Rejiser Räşit Zahidullin turında isä ul säxnägä quyılğan şuşı skpektakeldä modern teatr janrı belän traditsional Tatar teatrın berläşterep sintez yasadı; rejiser Tatar ğädät-ğörefen, folklorın dönyaküläm prinsiplar belän añlattı digän cömlälär qullandı. Gölşayan rolen başqarğan İlsöyär Safiullina isä iñ zur maqtawnı alğan. “Aydınlık” jurnalı aftorı Hayati Asılyazıcıdan sitat:
“İlsöyär Safiullinanıñ äsärneñ töp qaharmanı bularaq ike säğat tiräsendäge biyüle, templı, xäräkätle uyını ber nindi dä pererif birmiçä alıp bardı. Bu tik anıñ sälätle häm bik uñışlı ber uyınçı buluwın kürsätä. Tatar teatrın tuğız yıldan birle bik yaqınnan küzätep baram häm bugengä xätle min kürgän iñ uñışı traditsional Tatar spektaleke buldı Gölşayan.”
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Yaña yıl aldınnan Qazan Kremle
Yaña yıl aldınnan Qazan Kremlendä ber küñelle waqıyğa buldı. Prem'yer-ministr Röstäm Miñnexanov tabiplarğa, uqıtuçılarğa, artistlarğa, transport, bank, tözeleş, awıl xucalığı xezmättälärenä Rusiä häm Tatarstan büläklären häm maqtawlı isemnär birü turındağı tanıqlıqlar tapşırdı. Tatarstannıñ atqazanğan artistı iseme birüe turında tanıqlıqlar cırçılar Gabdelfät Safinğa, Röstäm Zakirovqa häm Sänifä Ranğulovağa tapşırıldı.
Küptän tügel genä şundıy maqtawlı isemgä ireşkän Tatarstannıñ xalıq artistı Aydar Xafizovnıñ pänceşämbe könne Ğaliäskär Qamal teatrında rejisserlıq debyutı buldı. Ul säxnägä Tufan Miñnullinnıñ «Üzebez saylağan yazmış» spektaklen quydı. Berük waqıtta bu spektakl'neñ prem'yerası da. Tağın şunısı küñelle, baş rol'lärdä «İnsaniät» truppasında uynawçı tanılğan häm sağınılğan artistlar uynıy. 20 dekaber könne «İnsaniät» truppası oeşuğa 10 yıl tuldı.
Yunıs Ätnäle


text:
"Şanxay xezmättäşlek oyışması" eşe nigezdä Qıtayğa zur fayda kiterä
Rusiä, Qazağstan, Qırğızstan, Taciqstan, Üzbäkstan häm Qıtay citäkçeläre sişämbedä qazaq başqalası Astanädä ike könlek oçraşuın başlap cibärde. Şuşı illär soñğı yıllarda "Şanxay xezmättäşlege oyışması" digän isem belän tanılğan regional'' iminlek törkemenä kerä. Astanä oçraşuı Qıtaynıñ Üzäk Aziädäge tä''siren nığıtu häm şunıñ aña andağı yağulıq baylıqlarına ütep kerä telägen çağıldıra. Bu maqsatta Pekin, Rusiä belän bergä töbäktäge möselman radikallarına qarşı köräş mäs''äläsen kütärä. Belgeçlär menä şundıy fiker belderä.
Audio, Niklas Swanstrom
"Qıtaylar "Şanxay xezmättäşlek oyışması"n tağın da nığıtuğa ömetlänä. Urıslar anda çınlıqta qatnaşırğa bik aşıqmıy, şunı uq üzbäklär xaqında da äytep bula. Çönki üzbäk yağı "Şanxay xezmättäşlek oyışması" Taşkentnıñ Üzäk Aziädäge iñ köçle däwlät bularaq yoğıntısın yuqqa çığara dip şürli, ä urıslar isä nigä äle bez Üzäk Aziä illäre belän nindider ber oyışma aşa eş itärgä tieş, monı ikeyaqlı nigezdä dä eşläp bula bit dip uylıy", di töbäk belgeçe Niklas Swanstrom. "Şanxay xezmättşlek oyışması"n nığıtıp Pekin ike töp maqsatına ireşergä teli dip belderä şuşı belgeç. Berençese - töbäktä totrıqlılıq urnaştıru. Üzeneñ nıq üskän häm torğan sayın energiä qıtlığı kiçergän iqtisadı öçen Qıtay tabiği baylıqlarğa mul Üzäk Aziäne yağulıq çığanağı itep kürä.
Audio, Niklas Swanstrom
"Ägär dä Üzäk Aziä totrıqsız ikän, Qıtaynıñ neft häm gazğa çığu yulları kirtäle bula ala, şuña kürä Pekin öçen bar üzäk Aziädä dä, häm andağı illär arasınnan bigräk tä Qazağstanda totrıqlılıq buluı bik möhim" di Swanstrom. Şuşı yıl azağında safqa Qazağstannı Qıtay belän totaştırğan neftütkärgeç basarğa tieş. Totrıqlılıqqa ireşü öçen Qıtay "Şanxay xezmättäşlek oyışması" illärenä törle suğışçan törkemnärgä qarşı köräşne bergäläşep alıp barunı täqdim itä. Häm anıñ şuşı täqdime, bu temanı şulay uq bik teläp kütärep torğan Rusiädä zur teläktäşlek uyata. Näq menä Mäskäw häm Pekin, küptän tügel genä Üzbäkstannıñ Ändican şähärendäge xalıq kütäreleşen bastırğan prezident Kärimovnı berençelärdän bulıp yaqlap çıqtı. Astanä oçraşuında Üzbäkstan prezidentı bu uñaydan Rusiä häm Qıtay citäkçelärenä şäxsän üzeneñ zur räxmäten belderde. "Şanxay xezmättäşlek oyışması"n nığıtunıñ ikençe maqsatı itep Pekin üz xakimiatendäge Könçığış Törkestanda möselman uyğır azçılığı köräşen bastırunı, Üzäk Aziä illärennän moña yardämne tulısınça tuqtatunı quya. Mäğlüm ki, uyğırlar çikneñ Qıtay yağında ğına tügel, Qazağstan, Üzbäkstan häm Qırığzstanda da küpläp yäşi. Niklas Swanstrom:
Audio, Niklas Swanstrom
"Qıtaynıñ şige, yäisä uyı şul ki, Üzäk Aziä illäre yänäse uyğırlarnı yaqlıy. Bu hiç kenä dä monı andağı xökümätlär eşli digänne añlatmıy, tel yağınnan da, din yağınnan da tuğandaş uyğırlarnı ğadi xalıq yaqlıy ala, häm bu çınnan da şuña oşap tora" di Üzäk Aziä belegeçe Niklas Swanstrom. Pekin Üzäk Aziä illärenä xäzer, alardağı törle islamçılarğa qarşı köräştä üzeneñ yardäm itüe xisabına, alarnıñ da uyğır azatlıq xäräkätenä bulışu yulların tulısınça yabuların teli.
Kärim Kamal


text: Ğiraq başqalasında ber ber artlı bulğan höcümnärdä bügen 60tan artıq keşe yaralandı, 25 keşe häläk buldı. İñ qatı şartlaw Bağdadnıñ xalıqara hawa mäydanına kereştä tikşerü noqtasında buldı, anda 14 keşe ülde. Şartlaw turında polisiä xezmätkäre menä närsä söyläde: "Biredä elektr energiäse ministrınıñ iminlek xezmäte tuqtağan ide, alar yanında maşinağa quyılğan ike bomba şartladı." Şähärneñ fälestin uramında şartlawda 5 keşe häläk buldı. Şimbä könne Baquba şähäre yanında şiğılarnıñ izge urınnarı utqa totıldı. Keşelärgä ziyan kilmäde, ämma Abdulla bin Ali häm Tamim digän häykällär cimerelde. Baqubada sönnilär belän şiğılar arasında kierenkelek arttı. İlneñ könyağındağı Basra şähärendä ike britan ğäskärie häläk bulğan.


text:
Ana tele köne häm tatar matbuğatı
Bu analitik tapşıruıbız tuğan tel häm tatar matbuğatı turında. Uzğan atnada ber törkem jurnalistlar, ğalimnär, xakimiät häm idärä wäkilläre intertat. ru elektron gäziteneñ çaqıruı buyınça tügäräk östäl artına utırıp, milli matbuğatnıñ iñ aktual'' problemaları turında söyläştelär. Şaqtıy qızu häm qatlawlı äñgämädä şundıy sorawlar yañğıradı. Tatar teleneñ däwlät tele bularaq ğämälgä kerüe nindi kirtälärgä oçrıy? Ni öçen däwlät strukturaları, xakimiät orğannarı häm xätta milli üseşkä turıdan turı mönäsäbäte bulğan mäğlümat çaraları tatar telendä eşläwçe matbuğatnı uqımıylar? Milli tellärne üsterü buyınça däwlät programması ütäläme? Söyläşüneñ iñ başında Xalıqara tuğan könne uñayınnan da ällä ni sallı mäqälä- tapşırular küp çıqmawı turında äytelde. Ministrlar Kabinetınıñ mädäniät häm tellär bülege xezmätkäre Firaya Şäyxievanıñ çığışı şul mäs''älädän başlandı.
İntertat.ru elektron gäzite jurnalistı Rimma Gatina alıp barğan bu citdi söyläşü waqıtında räsmi xäbärlärneñ, däwlät citäkçeläre çığışlarınıñ ike däwlät telendä dä , häm iñ berençe çiratta tatar telendä taratılmawı turıdan- turı äytelde. Eş närsädä soñ? Räsmi oyışmalarnıñ kompaniäläreneñ mäğlümat üzäklärendä eşläwçelär üzläre tatarça uqi yaza belmäsä häm dokumentlarnı, xäbärlärne tatarça cibärmäsä , jurnalistlar barı ber teldäge xäbärlärne genä dönyağa taratalar. Däwlät Sovetınıñ milli komitet räise Razil Wäliev şulay uq mäğlümat üzäge xezmätkäre Çulpan Äxmätova Tatmedia agentlığınıñ kadrları tatar telenä nindi mönäsäbät kürsätüen belergä tırıştılar. Agentlıq citäkçeseneñ urınbasarı Sömbel Taişewa mäğlümat üzäkläreneñ, süzçelärneñ niçek eşläwe turında söyläp, alarnı tınıçlandırırğa tırıştı.
21фeBpaлb köne - Xalıqara tuğan tel bäyräme bulu uñayınnan Ministrlar kabinetınnan Röstäm Nurğalieviç isemennän törle oyışmalarğa xatlar kitte , häm Ministrlar kabinetına distälärçä, yözlärçä törle plannar belän cawaplar , xatlar kilde. Ämma bez küpme genä gäzit- jurnallarğa çığıp qarasaq ta, anda çıqqan materiallarnı üzegez kürdegez. Anda konstruktiv tänqit tä , häm tuğan telne intellektual'' milek itep kürsätä torğan, anıñ ğorurlığın raslıy torğan materiallar da bulırğa mömkin ide. Ämma monda çınnan da jurnalistlarnıñ aktiv bulmawı kürende. Sez , tatar matbuğatı häm tuğan tel yazmışı turında maxsus tapşıru tıñlıysız . Tügäräk östäl artında Tatmedia agentlığı , İntertat. ru elektron gäzite häm başqa mäğlümat çaraları xezmätkärläre açıqtan-açıq fiker alıştılar. Xäzer “Watanım Tatarstan” gäzite baş möxärrire Miñnazıym Säfärov fikerlären tıñlağız.
Bügenge köndäge bazar mönäsäbätläre çorında sıyfatlı matbuğatnı taratuda, anı xalıqqa tanıtuda xökümät dairäläre bu başlanğıç çorda çaralar kürsen ide. Çönki tatar matbuğatına reklama birergä yögerep toruçılar yuq. Menä şundıy äytelmägän zakon bar. Bezneñ redaksiädä boyırıqlar, eş käğäzläre tatarça yazıla. Min üzem dä xatlarnı da tatarça yazam. Xätta Ministrlar kabinetınnan da tatarça yazılğanğa qaramastan ber xat ta, kire qaytarılğanı yuq äle. Ämma küp kenä türälär öçen dä, mäğlümat üzäkläre öçen dä tatar telen belü digän närsä alarnıñ muyınına asılğan taşqa äylänep bara. Ä xäzer, Tatarstan Däwlät Sovetınıñ Milli mäs''älälär buyınça komitetı räise Razil Wälivneñ matbuğat häm tuğan tel mäs’äläsenä qaraşları belän tanışığız.
“ Soñğı yıllarda küpme tänqit äytälär bezgä: Menä inde 14 yıl tuldı Tellär turındağı zakon qabul itelgängä, Deklaratsiä qabul itelgängä 15 yıl buldı, ni öçen bezdä tatar tele däwlät tele tügel”? -dip. - Anıñ tamırın tiränräk ezlärgä kiräk. Däwläte bulmağan xalıqnıñ däwlät tele bula almıy. Däwlät tele bulsın öçen, iñ berençe Däwlät bulu kiräk. Telne genä ayırım üsterep bulmıy. Däwlätçelekne nığıta başlağanda ğına, anı ikesen bergä alıp barğanda ğına moña ireşergä bula. Menä tuqsanınçı yıllar başında bezneñ däwlätçelek yuğarıraq däräcädä ide, tatarça kübräk söyläşä idek, şuña kürä bezneñ mömkinçeleklärebez kübräk ide. Şuña kürä dä bezneñ tel buyınça da şaqtıy alğa kiteşlär buldı. Ämma moña qadär, bez san belän şögellänsäk, yäki gäzitlär , basmalar teleradio kanallar`bıznı buldırğan bulsaq, bügenge köndä sıyfat turında uylarğa waqıt. Sıyfat, sıyfat, sıyfat.
- Anıñ tamırın tiränräk ezlärgä kiräk. Däwläte bulmağan xalıqnıñ däwlät tele bula almıy. Däwlät tele bulsın öçen, iñ berençe Däwlät bulu kiräk. Telne genä ayırım üsterep bulmıy. Däwlätçelekne nığıta başlağanda ğına, anı ikesen bergä alıp barğanda ğına moña ireşergä bula. Menä tuqsanınçı yıllar başında bezneñ däwlätçelek yuğarıraq däräcädä ide, tatarça kübräk söyläşä idek, şuña kürä bezneñ mömkinçeleklärebez kübräk ide. Şuña kürä dä bezneñ tel buyınça da şaqtıy alğa kiteşlär buldı. Ämma moña qadär, bez san belän şögellänsäk, yäki gäzitlär , basmalar teleradio kanallar`bıznı buldırğan bulsaq, bügenge köndä sıyfat turında uylarğa waqıt. Sıyfat, sıyfat, sıyfat.Tügäräk östäl artındağı äñgämädä qatnaşuçılar “Azatlıq” radiosı Qazan bülege mödire Rimzil Wälievneñ fikerlären belergä telädelär.
“Milli matbuğat çaralarınıñ töp maqsatı bulırğa tieş , üz xalqıñda milli üzañ tärbiäläw, telgä xörmät tärbiäläw, ğorurlıq üzebezdä bulırğa tieş”,- dide ul. Häm ul küp kenä täqdimle misallar kiterde.
Äñgämädä qatnaşqan advokat Al''fred Kärimullin tuğan tel häm millät mänfägatlären yaqlawda qanunnarnı qullanu turında söyläde.
Anıñ fikerençä, mäkkämä zallarında tel, matbuğat mäsäläläre buyınça çığış yasağan tatar xoquqçıları bik siräk oçrıy ikän.
Sez, tatar matbuğatı häm tuğan tel yazmışı turında maxsus analitik tapşıru tıñlıysız. Tügäräk östäl artındağı äñgämädä Razil Väliev, Miñnazıym Säfärov, Firaya Şäyxiewa, Rimzil Wäli, Çulpan Äxmätova , xoquqçı Al''fred Kärimullin, Älfiä Miñnullina, Riman Gilemxanov, Rimma Gatina qatnaşalar . Ministrlar kabinetınıñ bülek mödire Firaya Şäyxiewa fikerençä, tatar mäğlümat çaraları, jurnalistlar däwlät telläre qullanu, tellär säyäsäte buyınça programm dokumentlarnı belsä, alarnıñ ütäleşe bermä- ber yaxşırır ide.
Xörmätle tıñlawçılar! Tatar matbuğatınıñ torışı häm milli tel säyäsäte häm tuğan telne saqlaw turındağı äñgämä yomğaq, yäki rezolyutsiä qabul itmäde. Ämma anda bilgelängän problemalar bu çarada qatnaşqan jurnalistlarda zur qızıqsınu uyattı. Millät yazmışı öçen bik ähämiätle bulğan şuşı temalarnı mäğlümat çaralarında kiñräk häm qıyuraq çağıldırıluın telägän tıñlawçılar, uquçılar, televizor qarawçılar iğtibar belän kötep qalalar.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Bay il buluğa qaramastan AQŞ bäla-qaza, terrorğa qarşı äzerlekle tügel
AQŞ xökümäte Katrina ğarasatınnan zian kürgän töbäkne tözekländerü öçen unmilliarlarça dollar aqça sarıf itergä äzerlänä. Amerika bik zur resursları buluına qaramastan -üzäk xökümät şulayuq könyaqtağı Louisiana häm Missisipi ştatlarındağı cirle xakimiätlär- Katrina afätennän zarar kürgän yözmännärçä keşegä aqrın yardäm kürsätüdä kisken tänqitlänä.Nindi xata yasaldı?
Nagin(audio)
Federal xakimiätlärneñ monda bulıp betkän eşlär turında xabäre dä yuq.Alar tufannan soñ ike kön ütkäç TV kameraları Associated Press xabärçeläre belän kilep kitte –kähär suqqıralar. Ğafu itegez sügengän öçen , ämma min nıq açulı
Ğarasattan soñ ber atna ütkäç Washingtondağı xakimiätlär AQŞ tarıxındağı in yaman tabiği afätkä cawap birü mäsäläsendä federal, ştat häm cirle däräcädä nindi xatalar yasaldı añlarğa telibez dip äytä. Bälä qaza belän soña qalıp mäşğül bula başlağan öçen mätbuğat tarafınnan kisken tänqitlängän prezident G.Bush tikşerü başlataçağın belderde. Kongres şulsanda Senatnıñ Eçke İminlek Komitetı da tikşerülär ütkäräçäk. Bushnıñ respublikannnar partiäsennän senator Susan Collins sişämbe könne jurnalistlarğa
Collins(audio)
11 sintäber ilebezgä yasalğan höcümnän soñ 4yıl ütte bez milliardlarça dollar sarıf itep , äzerlegebezne arttırdıq, bu ilneñ möhim öleşe afätkä şundıy naçar äzerlängänme ide?
Bushnı tänqitläwçelärgä qarasan ğäyep federal xökümättä.Bigräk tä ğädättän tış xällärdä idarä agentlığı FEMA da , FEMA zur afätlär waqıtında berençe bulıp yardäm itä häm bu agentlıq älege waqıtta eçke iminlek ministırlığınıñ ber öleşe . Ämma dä läkin George Washington Universitetı Krizis, Afät häm Häwäflär İdaräse İnstitutı direktorı Jack Harrald äytüenä qarağanda ğarasattan elek töbäkne evakuatsiäläw ştat häm cirle xökümätlärneñ eşe ide . Harrald radiobızğa birgän ängämädä Katrinanıñ kilep bäräçäge bilgele ide. Xalıqnı evakuatsiäläw eşendä cirle häm federal xakimiätlär arasında koordinatsiä bulmadı dide
Harrald(audio)
Nigezdä federal häm cirle xökümätlärneñ törle ämma berbersenä östelgän cawaplılıqları bar.Eçke iminlek ministırlığınıñ planına kürä cirle häm ştat xökümätläreneñ eşe başınnan aşqaç federal xökümät eşkä kereşä ul citärlek resurslar mobiliazatsiälep här närsäne üz östenä ala – äle bulğan xäl. Ämma töp mäsälä xalıqnı annan çığaru bik qatmarlı eş.New Orleans ta säd cimerelgändä 150meñ yäki kübräk keşe bar ide , alarnıñ zur öleşe yarlılar.
Harrald in zur problema şähärdän kitä almağannnarnı evakuatsiäläw ide .Alarnı çığaru öçen federal plannar bulsa da , alar ber qayçan ğämälgä quyılmadı , ul kisätü häm planlaştıru äzerlek tügel dip äytte. Barlıq ğäyep FEMA direktärı Michel Brownğa quyıla. Kongressnıñ küp kenä äğzaları ä Demokratlarnıñ hämmäse anı çigenergä çaqıra yäisä quılaçaq dip belderä.G.Bush Brownı FEMAnıñ başlığı itep bilgeläde. Harrald elek at showları oyıştırğan Brown andıy möhim posqa kileşmägän keşe ,bu eştä citäkçelek säläte , täcribä bik möhim Min monı suğış waqıtındağı komandir postı belän çağıştıram dide. İkençe möhim borçılu Däwlät gvardiäse berlekläre . Alar ştatlarda gubernator qaramağında häm mondıy tabiğıy afätlärdä möhim rol uyımıy Ämma älege waqıtta Ğıraqta torğan 130meñ çaması amerikan köçläreneñ kübese şul gvardistlardan tora. Saqlanu ministrı D.Rumsfeld Ğıraq suğışı däwlät gvardiäseneñ eçke wazıyfalarına täsir itmi , öydä äle dä 300meñdän artıq däwlät gvardiäse xärbiläre häm hawaçılar bar, kiräk bulsa alar yardäm häm iminlek eşlärenä quyılır dip söyläde. Senator Collins sişämbedäge mätbuğat oçraşuında Katrina ğarasat tügel ä terror höcüme bulsa il nindi reaksiä kürsäter ide mikän dip soradı färidä xämit


text:
Belarus prezidentı, AQŞ wäkilen ildän quu belän yanadı
Bügen prezident Lukaşenko jurnalistlar aldında,
“Amerikannarnı berençe häm soñgı tapqır kisätäm, bezneñ çikläwlärgä qarşı mönäsäbätäbez bik qatı bulır” dide. Lukaşenko “Işanıgız, çikläwlär kertelsä – sezneñ Belarus belän genä tügel başqalar belän dä arağız bozılır” dip äytte.
Noyabr urtasında Quşma Ştataları iqtisat ministrlıgı Amerikanıñ qanatı astında bulgan “Belneftexim”, yağni anıñ Almaniä, Latviä, Ukraina, Rusiä, Qıtay häm Amerikanıñ keçe şirikäte “Belneftrkhim USA”nıñ isäp-xisapların yaptı. AQŞnıñ Minskdäge ilçese Karen Stuart kiçä, Belorusiädä kiläçäktä dä keşe xoquqları bozılsa bu çikläülär tagın da kiñäyteläçäk digän ide.
Lukaşenko fikerençä, Quşma Ştatlar Belarusnıñ Venezuella belän xezmättäşlek başlawına qanäğatsezlänep şulay eşli.
Lukaşenko “Bezneñ iqtisadqa qayda faydalıraq häm bez qayda qabul iteläbez ikän, bez şunda bulırbız” dip belderde. Şulay uq ul bez amerika dollarınnan başka da yaşäp qalırbız, anın urnına yen, yuan qullanırbız yäisä euroga da küçä alabız. Ämma härvakıt bezne tipkäläp yörtü häm bezdän cülär yasawga irek birmiyaçäkbez dide, Lukaşenko.


text: Respubliknıñ xisap-rewiziä palatı rayonda bik küp qanun bozu oçraqların taptı. Tikşerü näticäläre Prezident häm Proquraturağa tapşırılğan. Alarğa qarağanda, qanun bozularda rayon xaqimite başlığı häm anıñ urınbasarlarınıñ da turıdan-turı qatnaşı bar. Älege keşelär isä wazıyfalarında utıruların däwam itä. İglin rayonı fermerı Xäsän İdiätullin bu xaqta federäl üzäkkä citkerü yulları ezläwlären belderde. Ul Proquratura häm respublik citäkçelege qanun bozuçılar xataların tözätsennär öçen waqıtnı maxsus suzalar dip isäpli.


text:
1 yünnän cäyläweklär eşli başlıy
Üsmerlärneñ kübese xäzer waqıtların yuqqa uzdırmıy – eşkä urnaşu yağın qarıy. Läkin alarğa tülänä torğan aqça ğına respublika häm federal' byudjettan da yıldan-yıl azraq bülenep birelä. Sişämbe könne baliğ bulmağannar belän eşläw komissiäseneñ respublika kiñäşmäsendä üsmerlärne eşkä urnaştıru häm uquçılarnıñ cäyge yalın oyıştıru turında şaqtıy bäxäslär quptı. Tatarstannıñ yäşlär eşläre, sport häm turizm ministrı Marat Barıyev munitsipal' rayonnarnıñ da, qayber ministrlıqlarnıñ da bu eşkä cawapsız qarawına şeltä belderde. Cäyge yal 1 yünnän başlansa da, äle qayber cäyräweklär balalarnı qabul itügä äzer tügel ikän. Berençe bulıp uquçılarnı mäktäp yanında eşläp kilüçe cäyläweklär qabul itäçäk. Bu xaqta TR mäğärif häm fän ministrlığınıñ balalar tärbiäse häm östämä belem birü bülege citäkçese Revo Wäliev
Barlığı mäktäp buyı lager'larında 79 meñ tiräse bala yal itäçäk. Mäktäp yanı lager'ları 1 yünnän eşli başlıy. Ä şähär yanı lager'ları 15 yünnän eşli.
Şähär çitendäge cäyläwleklärneñ kübese Sovet zamanında tözelgän. Kübese xätta eçär öçen su belän dä tä'min itelmägän. Kiñäşmädä Minzälä häm Yäşel Üzän munitsipal' rayonnarınıñ baliğ bulmağannar belän eşläw komissiäse räislärenä şeltä belderelde. Alar isä cäyräweklärne barı berniçä ayda ğına adäm rätenä kiterü mömkin tügel dip suqrandı. Şulay uq rayonnarıñ aqçası da citärlek tügellege äytelde. Qısqası Qazan taläp itä, ä rayonnarnıñ aqçası yuq. Cäyläwleklärdä balalar berniçä smenada yal itä. Ata-analar öçen bu qulay, çönki alar yullamanıñ iñ küp digändä 25 protsentın ğına tülärgä tieş. Revo Wäliev
Ata-analar lager'larğa 500 sum tiräse tüläyäçäk. Ä ğomumän yullama 4-5 meñ tora. Bu lager'nıñ zurlığına qarap törle bäyädä bula.
Bu cäyläwleklärneñ kübesenä berençe çiratta az keremle ğailälärdäge balalar yal itäçäk dip belderdelär kiñäşmädä. Ä bayıraq ata-anaları bulğan uquçılar Qara diñgez buyında yal itä alaçaq. Yullama bäyäse 10 meñnän artıq tora. Anda Tatarstannan yılda 7 meñ tiräse uquçı yal itä. İnde bıyılğa da yullamalarnıñ kübese satılıp betkän.
Ägär keçeräk yäştäge uquçılar cäyläwleklärdä yal itsä, yäşüsmerlär eşkä urnaşu yağın qarıy. Bu xaqta Revo Wäliev
Bıyıl barlığı 50 meñ tiräse üsmer eşkä urnaştırılaçaq. Mäktäptä häm anıñ cirlegendä kübese eşli. Alar aqça alıp eşlilär.
Yäşüsmerlär kübräk törle şirkätlärgä, kolxozlarğa eşkä urnaşa. Läkin byudjet häm awıl xucalığında alarğa tülärgä xezmät xaqı yuqlığına basım yasaldı şirkätlärdä. 1 maydan minimal' xezmät xaqı 1100 buldı. Häm bala şunnan da tübänräk xezmät xaqı almayaçaq.
Landış Xarrasova


text:
Sarıtawda tatar gimnaziäläre direktorları konferensiäse ütte
Uzğan atna axırında Tatrstandağı ike gazetada ber törkem Mäskäw tatarlarınıñ Tatarstan Prezidentına açıq xatı basılıp çıqqan ide. Äğdäs Borhanov, Möxämmät Minaçev, İlşat Säfärğaliev, cämğısı 8 bilgele şäxes tatar milläteneñ bügenge xäle, bigräk tä Rusiä regionnarında qıyınlıqlar turında borçılıp yazdı, Tatarstan respublikasın häm Bötendönya tatar kongressın, federal' milli-mädäni möxtariäten yärdäm itmäwdä tänqitli. Älege xatqa nindi dä bulsa reaksiä sizelmi. Qazanda törle fikerlärgä häm tänqit süzlärenä künegep betkännär. Älege şäxeslär ni disäñ dä, latin älifbasın, Tatarstan möstäqillegen, milli berdämlekne häm tereleşne yaqlap çığalar. Praktik eşlär belän şöğellänüçelär mondıy xat avtorlarınıñ pozitsiäsenä ber dä qarşı tügel. Ä inde Tatarstan häm Tatar kongressınıñ çittäge tatarlarğa mönäsäbätenä kilgändä, soñğı waqıttağı çaralar häm waqığalar şaqtıy zur ähämiätkä iä. Şimbä kiçendä Tatar kongressı citäkçese İndus Tahirov, mäğärif ministrı urınbasarı İlsur Xadiullin, iqtisad ministrı urınbasarı Nuri Mostafaev häm başqalar Sarıtawdan qayttılar. İdel buyındağı borınğı şähärdä tatar mädäniäte könnäre başlandı. Sarıtaw tatar gimnaziäsendä Rusiä ölkälärendä eşläwçe tatar gimnaziäläre direktorlarınıñ konferensiäse buldı. Sarıtaw milli-mädäni möxtariäte citäkçese, eşquar Kamil Äbläzov Tatarstan häm Sarıtaw ölkäse arasındağı iqtisadi xezmättäşläkne tağın da kiñäytep cibärergä tırışa. Tırışqanda tatar cämäğätçelege dä, Tatarstan da teş ütmäs qatlawlı eşlärne dä başqara ala ikän.


text:
Germaniä mäxkamäse 2001 yılnıñ 11 sintäberendä Quşma Ştatlarğa qarşı terror höcümnärendä qatnaşqan äl-Qaidä äğzalarına yardäm itüdä ğäyeplänüçe Morokko watandaşı Abdelğani Mzudinı aqlaw qararı çığardı.
Hamburg mäxkamäse xäkime mäxkamä Mzudinı anıñ ğäyebe yuq dip ışanğanğa tügel, ä aña qarşı citärlek dälillär bulmağanğa kürä aqladı dide. Amerikada terrorda zıyan kürüçelär mänfäğäten yaqlawçı xoquqçı mäxkamägä yaña dälillär kertergä teläwen beldersä dä, mäxkamä soñğı minutta bu möräcäğätne kire qaqtı.
Mzudiğa keşe üterügä yardäm itü turında 3 meñnän artıq ğäyepläw, şulay uq terrorçılıq oyışmasına bäyle bulu ğäyepläwläre belderelgän ide. Ämma mäxkamä, Mzudi höcümdä qatnaşuçılarnıñ qayberläre belän bäyle bulsa da, anıñ terrorçılar planın belgänlegen raslawçı dälillär yuq digän qararğa kilde.
Bıltır Hambur mäxkamäse şundıy uq ğäyepläwlär nigezendä başqa ber morokkolı Mönir Äl Motassadiqnı 15 yıllıq törmä cäzasına xökem itkän ide.


text:
UNESCO Latin frontın yaqlarmı?
Köndälek mäsälälärne qarıy torğan ğına ber orğan bulıp eşli ul xäzer. Bez kön aralaş cıyılışıp-söyläşep torabız. Menä bu soñğı utırışta bez UNESCO oyışması general direktorına möräcäğät ittek. İkençe mäsälä - UNESCO tarafınnan yıl sayın 21 fIvraldä bilgeläp ütelä torğan Xalıqara Ana Tele könenä äzerlek mäsäläse.
Fändäs Safiullin telgä alıp ütkän UNESCO oyışması general direktorına möräcäğät ni xaqında soñ? Latin frontı, general direktorda bulğan wäqälätlärgä tayanıp, añardan tatar teleneñ lingvistik xoquqların yaqlawnı sorıy. Yäğni, latin yazuına tatar xalqınıñ xoquqı buluın, şul yünäleştä yärdäm itülären ütenälär.
Rafis Cämdixan


text:
Äfğanstanda polisiägä höcüm tikşerelä
>"Anda tarlawıq bar. Höcüm itüçelär şul tarlawıqnı barlıq yaqlardan qamawğa alğan. Polisiä maşinaları çoqırğa kilep kergäç tä höcüm başlanğan. Alar ber tawğa menep qaçırğa tırışqan, ämma barlıq yaqlardan ut açılğan," dide Äfğanstan polisiäse wäkile.
Taliban suğışçıları 5 polisiä maşinasın yuq itkän, 6nçısın üzlärenä alğan. 150 keşelek polisiä konvoyı polisiäneñ yaña başlığın Bahram Çah töbägenä xezmätkärlär belän tanıştıruğa alıp barğan bulğan. Polisiä başlığı üze isän qalğan, anıñ yärdämçese häläk bulğan.


text:
Törkiä belän Rusiä iqtisadi ölkädä tağın da yaqınayu maqsatın quya
Soçidä Rusiä häm Törkiä citäkçeläre arasında yuğarı däräcäle söyläşülär uzdı. Qara diñgez buyında yal itkän Vladimir Putin törek premyer-ministrı Räcäp Erdoğan belän ike kön rättän oçraştı. Söyläşülär üzägendä üzara säwdä häm yağulıq tä''minatı kebek möhim mäs''älälär tordı, yaqlar şulay uq xärbi xezmättäşlek häm töbäktäge iminlek xälen dä tikşerde.
Audio, Vladimir Putin
"Soñğı berniçä yıl eçendä Törkiä belän Rusiä arasındağı xezmättäşlek daimi artıp kilde, min bu oçraqta üzara säwdäne küz aldında totam", di Rusiä prezidentı häm şul külämneñ inde 10 milliard dollarğa citüen, ä kiläçäkkä ğomumän, yaqlarnıñ bu sannı 25 milliardqa citkerü maqsatın quyuı xaqında äytä. Berük waqıtta Putin, ikeyaqlı xezmättäşlek ber säwdä belän genä çiklänergä tieş tügel, anıñ yağulıq, yuğarı texnologiälär ölkäsenä dä cäyelue zarur dip belderä. Erdoğan belän düşämbedä inde ikençe märtäbä küreşkännän soñ Rusiä prezidentı yaqlarnıñ yağulıq ölkäsendäge xezmättäşlekkä ayıruça zur ähämiat birüen xäbär itte:
Audio, Vladimir Putin
"Bez berençe çiratta yağulıq kebek ğädäti ölkälärdäge xezmättäşlekne kiñäytäçäkbez, häm bu bezneñ Törkiägä neft häm gaz satu külämnären arttırunı ğına añlatmıy, bez bu ölkädä çın mäğnäsendä kooperatsiä buldırırğa telibez", di Rusiä prezidentı Putin üz ileneñ Törkiä belän xezmättäşlek perspektivaları turında. Mäskäw, ayırım alğanda, Törkiädäge gazsaqlağıç häm gazütkärgeçlär çeltären üsterüdä qatnaşırğa, aña üzennän yañaların suzırğa äzer buluın belderä:
Audio, Vladimir Putin
"Bez Törkiädä gaz öçen cir astı saqlağıçları tözergä, andağı xosusilaştıru barışında gaz tä''minatı çeltärenä aqça kertergä, häm üzebezdäge yağulıq çimalların Törkiä aşa başqa illärgä, şul isäptän könyaq Yewropağa da citkerü öçen yaña ütkärgeçlär qorırğa äzer" dip belderä Vladimir Putin. Premyer Räcäp Erdoğan üz yağınnan, Törkiägä Rusiädän gaz kitergän "Zäñgär ağım" torbaütkärgeçeneñ nihayät tulı köçenä eşli başlayaçağına ömetlänüen äytte. Älegä anıñ aşa yılına 4 milliard 700 million şaqmaq metr gaz kilsä, ul asılda 16 milliardqa dip qorılğan ide. Söyläşülärdän soñ uzğan urtaq matbuğat oçraşuında törek premyer-ministrı üz ileneñ Rusiäne Dönya Säwdä oyışmasına alunı yaqlawın da belderde. Söyläşülärdä ike il arasında qoral säwdäse ölkäsendäge xezmättäşlekne arttıru yulları da qaralğan. Rusiäne bigräk tä Törkiägä xärbi boralaqlar satu mömkinlege qızıqsındıra, Putin süzlärenä qarağanda, oçraşu barışında Erdoğan moña uñay qarawına işarä itkän.
Audio, Vladimir Putin
Putin belän Erdoğan soñğı 7 ay eçendä inde dürtençe märtäbä oçraştı. Soçidäge söyläşülärdän soñ törek premyerı säfären däwam itep Mongoliägä kitte.
Kärim Kamal


text:
Başqalanıñ meñ yıllığı häm Tatarstan respublikası könenä bağışlanğan iñ zur çaralar bügen itä. "Qazän mäñgegä" dip isemlängän 1500dän artıq sänğätkär qatnaşında teatral çara şuşı minutlarda Qazannıñ üzäk stadionında bara. Anda xalıq aldında Albert Asadullin, Dmitriy Xvorostovski, Alsu, Salawat kebek yoldızlar çığış yasıy.
Bügen Qazan kügendä oçqıçlar häm şarlar oçtı, ippodromda at çabışı, Kamal teatrı yanında "uynağız garmunnar" bäyräme, yäşlär öçen törle çaralar uzdı. Bäyräm meñ tapqır atqan feyerverk belän tämamlanaçaq. Soñıraq Azatlıqnıñ tatatarstan xäbärlären tıñlağız.


text:
Ğiraqta comğa könne üterelgän şiği ruxanie cirlände; waqıtlı xökümätneñ berençe eş könendä Bagdadta yaña şartlaw yañğıradı
Sişämbedä Nacaf şähärendä şiği möselmannarnıñ, comğa şartlawında xäläk bulğan ruxi citäkçese, ayatolla Möxämmät Bäker äl-Xäkim cirlände. Şuşı cenaza barğanda Bagdadnıñ üzendä tağın ber şartlaw yañğıradı... Menä şuşı awır şartlarda Ğiraqnıñ 25 keşedän torğan yaña waqıtlı xökümäte eşen başlıy..
Yök maşinasına quyılğan tabutqa iärgän meñlägän keşe qatnaşında cenaza yöreşe 3 kön buyına Bagdadta, şiğilärneñ Hilla, Qarbala, Qufa qalalarında bulıp bügen Nacafqa qayttı. Uzğan comğa namazınnan soñ, Nacafnıñ izge İmam Ali mäçete yanında bulğan şartlaw näticäsendä, törle mäglümätlärgä qarağanda, 80-nän alıp 120-gä qädär keşe xäläk buldı. Şul isäptän, şiği möselmannarnıñ ruxi citäkçese ayatolla Möxämmät Bäker äl-Xäkim. Mäyete tabılmaw säbäple Xäkimneñ tuğannarı simvolik tabutqa anıñ şäxsi äyberlären, sägäten, qälämen, yözegen salıp cirläde. Şartlawnı kem oyıştırğanı turında älegäçä tögäl mäglümät yuq. Şiğilär üzläre, monı Saddam keşeläreneñ eşe dip sanıy. Ämmä düşämbedä Äl-Cäzirä telekanalında yañğıratılğan tasmada, Saddam tawışı belän söylägän keşe, bu farazlarnı kire qaqtı. "Xäkimneñ üleme öçen Saddamnı ğäyeplägän satlıq cannar, bu şartlawnı kem oyıştırğanın yaxşı belä, dide ul.
Nacafta cenaza barğan ber mäldä, bügen başqalanıñ politsiä bülege yanında, tağın ber maşinağa quyılğan bomba şartladı. Distägä yaqın keşe yaralanğan, ülüçelär yuq, dielä. Ämmä avgust ayında bulğan 3 şartlaw näticäsendä barlığı yözdän artıq keşe xäläk buldı. Ğiraqlılar, ildäge iminsezlek öçen, amerikannarğa kisken tänqit belderä başladı. Ğadi xalıq qına tügel, xättä yaña bilgelängän xökümät äğzaları üzläreneñ iminlege öçen borçıla.
Düşämbedä Ğiraqnıñ İdarä Ğurası 25 keşedän torğan yaña xökümät bilgeläde. Şuşı waqıtlı xökümät saylawlarğa qädär il belän idarä itergä tieş bulaçaq. Anı Ğiraqnıñ dini häm milli tözeleşenä qarap tözergä tırıştılar. 25 keşelek kabinetta 13 şiği möselman, 5 – sönni, 5 körd, ber törkmän häm ber assiri xristanı bar.
Xökümättäge töp urınnar törle dini häm milli törkem wäkillärenä birelde, kübese – Saddam çorında sörgendä yäşägän. Tanılğan körd citäkçese Xoşiär Zebari – tışqı eşlär ministrı, sönni Kamil Gelani – finans ministrı, Waşington tarafınnan xuplanğan şiği oyışma wäkile Nuri Badran – eçke eşlär ministrı, tağın ber şiği, İbrahim Bahr äl-Ulum – neft ministrı buldı. Äytkändäy, İbrahimnıñ ätise, tanılğan ruxani Möxämmät Bahr äl-Ulum – İdarä Şurasında ide. Nacafta bulğan şartlawdan soñ, Amerikannarğa protest belderep, Şuradan çığıp toruwın belderde.
Mäglüm ki, Ğiraqnıñ berdän-ber satırday malı – neft, şuña kürä, neft ministrı urını zur ähämiätkä iä. Bu urınğa Ğiraqnıñ Neft kompaniäse başlığı Tamir Xadnab quyılır dip kötelgän ide. Ämmä kötmägändä, İbrahim Bahr äl-Ulum bilgelände. İbrahim – şaqtıy waqıtın Quşma Ştatlarda ütkärgän, New Mexico Universitetında doktor däräcäsen alğan. Anıñ xökümätkä kertelüwen – elekke Baath''çılarnı texnokratlar belän alıştıru, dip bäyälärgä bula.
Xökümättä ber komunist ta bar, Mofeed äl-Cazeri mädäniät ministrı bulaçaq, ä menä assiri xristianı Behn Zayya Polis – transport ministrı. Saddam çorında tanılğan Mäglümät ministrlığı beterelep, anıñ urınına Keşe Xoquqları ministrlığı buldırıldı.
Xökümätneñ ayırım ber citäkçese yuq. İdarä Şurasındağı 9 keşe xökümät belän çiratlap räislek itäçäk. Düşämbedän başlap bu wazifa Milli Kongress citäkçese Äxmät Çalabiğa küçte. Alay da, idarä eşlrären ul amerikan administratsiäse başlığı Paul Bremer belän kileşep başqarırğa tieş bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Rafael Baydäwlätov yul qazasına oçradı
Xäwefle xäl irtänge 10 säğättä bula. Rafael Baydäwlätovnıñ «Pejo» marqalı eş maşinası Ufa-aeroport yulında barğanda, uñ yaq rättän kilüçe «Kamaz» yök maşinası kinät kenä sulğa borıla başlıy. Şul çaq, bäreleşmäs öçen, xökümät başlığın yörtüçe «Pejo» şoferı çitkä taypıla, läkin idaräsen yuğaltıp yul çitenä töşep kitä häm ber ağaçqa barıp bärelä. Bäxetkä kürä, premer-ministr üze dä, maşina yörtüçe dä ciñelçä genä yaralar häm baş mie selkenü belän qotıla. Moña älbättä, çit il maşinasınıñ bik küp iminlek mendärläre belän cihazlandırıluı da yärdäm itkän.
Äle qaza kürüçelärgä tieşle meditsina yärdäme kürsätelä.


text:
36 yäşlek Mixail Saakaşvili Gruziäneñ yaña prezidentı bulaçaq
Yäkşämbedä Gruziädä waqıtınnan alda prezident saylawları ütte: 6 atna elek bulğan "roza inqilabı" näticäsendä ilneñ elekke citäkçese Eduard Şevarnadze çigenergä mäcbür bulğan ide. Berençe näticälärgä qarağanda kiçäge saylawlarda "roza inqilabın" oyıştırğan opozitsiä citäkçese Mixail Saakaşvili ciñep çıqqan
Audio (Mixail Saakaşvili)
"Min bik dulqınlanam, minem cilkämä zur yök töşä. Läkin bez bergä bulsaq, Gruziä qotqarılaçaq, Gruziä yäşäp qalaçaq, Gruziä çäçäk ataçaq. Bez barıbız da ilebez belän ğorurlanabız, kiläçäktä bez 10 tapqır qorurraq bulaçaqbız."
Saakaşvili süzlärençä, bu saylaw näticäläre aña ildäge korrupsiägä qarşı köräş başlarğa xoquq birä. Äytkändäy, bu köräşne ul inde ber başlap qarağan ide. Yäş buluına qaramastan, ul Şevarnadze xökümätendä eşläp alğan keşe. Amerikada xoquq beleme alıp, eşläp qaytqannan soñ ul Yustitsiä ministrı itep bilgelänä. Şuşı wazifada korrupsiägä qarşı köräşä başlıy. Türälärneñ zatlı villaları töşerelgän sürätlärne xökümät utırışına alıp kilep kürsätä. Läkin prezident belän urtaq tel taba almıyça tizdän wazifasınnan kitä. Şunnan soñ opozitsiädäge üz partiäsen qora. Näticäsen inde beläsez.
Yaña prezidentnıñ wazğifağa kerü tantanası Konstitusiä nigezendä 3 atnadan, 25 ğinwarda ütäçäk. Yazmış şuqlığı digändäy, bu kön Şevarznadzenıñ tuğan köne, aña 76 tula. Äytkändäy, kiçä tawış birergä ul da kilde, häm iñ qızığı, üz tawışın Saakaşviliğa birgänen äytte. Yaña prezidentqa nindi teläklär, digän sorawğa ul, "azraq söyläsen, kübräk eşläsen", dide.
"Xäyläkär tölke" quşamatı belän yörgän Şevarnadze belep söyli, yaña prezidentnı alda awır sınawlar kötä. Berniçä cit teldä irken söyläşkän Saakaşvili mäydan köräşendä ciñep çıqtı. Ämmä prezident bularaq anı qatlawlı miras kötä. İqtisad möşkel xäldä, korrupsiä çäçäk atqan, eşsezlek 80% çaması. Moña östäp, üzbilgelängän Abxaziä, Tönyaq Osetiä, Acarstan barın onıtmasqa kiräk. Xäyer, yäş häm professional komandası bulğan Saakaşvili bu awırlıqlarnı yırıp çığaçağın belderä. Üz säyäsäten ul Könbatışqa, Yevropağa qarap qorırğa, şul uq waqıtta Rusiä belän dä urtaq tel tabırğa wäğdä itä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Niçek açıla – şulay yabıla
Başqortstan Prezidentı tarafınnan açılğan qayber qorılmalar kire yabıla. 9 üktäber Respublika köne bäyräme aldınnan Tuymazıda ber qorılma açılğan ide. Süz timer yulı astınnan maşinalar ütü öçen yasalğan yul turında bara. Prezident anı açıp kitü belän yabıp quyğannar . Çönki ul tulısınça tözelep betmägän bulğan.
11 nçe üktäber Respublika köne bäyrämendä Ufanıñ Mendeleev—Salawat Yulaev uramnarı çatında küper açılğan ide. Açıluınıñ ikençe könendä ük anı kire yabıp quyğan idelär. Bäysez mäğlümat çaraları bu xaqta quyırta başlağaç anı kire açtılar. Respublikada ber açılğan bina-qorılmalarnı qat-qat açu da traditsiägä kerep bara. Mäsälän, Lalä-Tyul'pan mäçete räsmi ike tapqır, Ufa “Nur” tatar däwlät drama teatrın räsmi öç tapqır açqan idelär.
İnternetnıñ “Regnum” mäğlümat agentlığı Başqortstannıñ Rusiägä üz irege belän quşıluın bäyräm itü uñayınnan açılaçaq bina-qorılmalarnıñ qotoçmalı zur tizlektä tözelüe uñayınnan borçılu belderä.


text:
Samarda tatarlar yäşämi ikän läbasa
Soñğı yıllarda Tatarstannan ürnäk alıp Samar mäktäplärendä dä cirle tarixnı balalarğa tanıta başladılar sıman. Yaltırawıqlı käğäzdä, borınğı räsemnär belän bizäkle zamança jurnal stilendä eşlängän häm çınnan da jurnalğa oxşatıp “Moya Samara”- “Minem Samaram” isemle cıyıntıqnı “Samara balaları” programması qısalarında çığarğannar. Proyektnıñ avtorı- Samar şähär administratsiäse. Kitapçıq kraynı öyränü yözennän däreslek wazıyfasın üti häm dä byudjet aqçasına basılğan, ä byudjet ul- Samar ölkäsendä xalıq sanı buyınça ikençe urında torğan tatarnıñ da salım aqçası digän süz. Ataqlı rus aqsöyäklären aqlap häm yaqlap yazuçı tarixçı Karamzin äfände: “Xalıqlar küktän töşmilär häm cirdä yäşerenmilär,”- dip yazıp yalğışqan , küräseñ. Samar tarixında tatarlar bulmağan häm bügen dä yäşämilär ikän bit läbasa!
Samar turındağı däreslek -kitapçıq säyäxätnamä formasında birelgän. Sigez säyäxätnamä sigez çordan tora. Berençe säyäxätnamä ğäläm kiñleklärenä kütärelgän raketalar turında, çönki Yuri Gagarin Cir şarın äylänep çıqqanda anı ğälämgä Samarda çığarılğan raketa kütärde. “Buran” da Samarda yasalğan.
İkençe säyäxät - suğış yıllarına. Ataqlı İl-2 oçqıçları Samarda citeşterelgän. 1941eл noyäberneñ 7-se- xärbi parad Kuybışevta uzğan.
Şulay itep, kitapçıq bügenge könnän başlap tarixnıñ iñ artqı poçmağına barıp terälä. Kitapnıñ altınçı bülegeneñ soñğı cömläse: “Bügen Samarda törle millät keşeläre yäşi. Ä elekkege çorlarda bezneñ töbäktä kemnär yäşägän?”- soraw belän tügäräklänä.
Ä menä cidençe bülekne uqıp qarasañ 400 yıl elek biredä küçmä noğaylar, qalmıqlar xuca bulğan ikän. Ruslar yılğa buylap yäşäwne qulay kürsälär, İdel buyınıñ töp xalqı- çuaşlar häm muqşılar urman arasın qulay kürgännär, di kitap. Ruslar başqalarnı igen üsterergä öyrätkännär ikän. Tatişçev çuqınğan qalmıqlar öçen Stavropol' şähären salıp birgän, Stavropol' bügenge Tol'yatti ul. Patşa dala cirlären üzenä buysındırır öçen Samar- Orenburg arasına 50 çaqrımğa ber kirmännär saldırğan. Bu bülektä töbäktä ukrainnar, almannar, başqortlar yäşäwe turında yazıla. Tik menä kitapçıqnıñ ber genä bülegendä dä tatarlar turında läm- mim, ber süz yuq. Samar töbägendä tatarlar yäşämägän dä, yäşämi dä! 10 meñ danä kitapçıq Samar mäktäplärenä taratılğan. Samarnıñ öç yözgä yaqın mäktäbendä tatar balaları da uqıy. Zur tarix kitaplarında tatar- varvar, ä cirle tarixta tatar yuq. Ä bit Samar cirlegendä Bolğar däwläteneñ unınçı- unöçençe ğasırlarğa qarağan Murom şähärçege urnaşqan. Monı ataqlı tarixçılar rasladılar häm aralarında Samar däwlät universitetı tarixçısı Matveeva xanım, ä şul uq universitetnıñ tarixçısı Kabıtov äfände tatarsız Samar tarixın balalarğa yazğan! Närsä Petr Kabıtov Samarnıñ zamanında Qazan gubernasına, Qazan xanlığına, Bolğar däwlätenä kergänen belmi disezme? Belä häm bik belä. Min üzem Kabıtov çığışların tıñlağan adäm balası. Ä menä ni öçen däreslektä bu yuq, monısı böyek ğalimneñ namusınıñ kürsätkeçe genäme, ällä äle yıraq tarixlardan kilgän böyek rus şovinizmınıñ tatarnı yuq itü säyäsäteneñ zamança variantımı? Soraw artınnan soraw tua. Däwlät aqçasına basılğan 10 meñ danä kitap däwlät mäktäplärenä taratılğan, ä ni öçen ul kitapnı däwlät komissiäse raslamağan?
Rusnıñ ataqlı ideologı İl'minskiy maqsat itep quyğan: “başqa xalıqlarnı urıslaştıru, alarnı dine häm tele buyınça da tulısınça urıs xalqına quşu” ideyäse törle çorlarda da tormışqa aşırılıp kilä. Tatarnı yä pıçratalar, yä ul yuq.
Samar tarixçısı, professor, tarix fännäre doktorı Petr Kabıtov Yawız İwan, İl'minskiy, mäğärif ministrı Tolstoy äfändelärneñ tatarğa qarşı köräşüdä iñ ışanıçlı warisı ikänlegen rasladı.
Şamil Bahautdin, Samar.