text:
här aydiki arhivlar İyul' 2015
Qazaqstan DSTniŋ räsmiy äzasi boldi
Düşänbä küni Jenevida Qazaqstanniŋ Duniyaviy soda täşkilatiğa kirişiniŋ räsmiy märasimi štküzülüp, uniŋda mämlikitimizniŋ täşkilatqa äza boluşi toğriliq protokol imzalandi. Moşu muhim vaqiägä bağliq Şveytsariya...
Keçidä kälgän säl
Ötkän çarşänbidin päyşänbigä qariğan keçisi Almuta şähiri Naurızbay nahiyäsigä qaraşliq «Qarağaylı», «Tausamal» vä Alatav nahiyäsigä qaraşliq «Alğabas» mikrorayonlirini kälkün su basti. Täbiiy apät yüz...
Mämlikät üçün muhim qädäm
Nursultan Nazarbaev Duniyaviy soda täşkilatiniŋ Baş kativi Roberto Azavedo bilän uçraşti. Uçrişiş davamida täräplär Qazaqstanniŋ DSTqa qoşuluşi boyiçä muzakirilärniŋ utuqluq ayaqlaşqanliğiğa munasivätlik pikir elişti....
BMT bšlümini ziyarät qildi
Dšlät rähbiri Birläşkän Millätlär Täşkilatiniŋ Jenevidiki bšlümini ziyarät qildi. Prezident BMTniŋ Jeneva bšlüminiŋ (YuNOG) paaliyiti bilän tonuşti. Mäzkür bšlüm BMT sistemisida ähmiyiti boyiçä ikkinçi...
Mäҗlis deputatliri — häliq arisida
Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ märkizi – İşiktä şähiridä 280 orunluq balilar bağçisiniŋ vä täntärbiyä-sağlamlaşturuş kompleksiniŋ quruluşi ayaqlişip qaldi. Bir näççä jil burun planğa kirgüzülgän bu benalar...
Mäҗlis deputatliri — häliq arisida
Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati Quanış Sultanov štkän häptidä Panfilov nahiyäsidä bolup, birqatar mähkimilär bilän karhanilarda uçrişişlarni štküzdi. Җümlidin, «Yarkänt krahmal-şirnä zavodi» җavapkärligi çäklängän...
Bişkektiki uçrişiş
Ötkän häptidä җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Şahimärdan Nurumov Bişkek şähiridä bolup, Qirğizstanda istiqamät qilivatqan uyğur җamaätçiliginiŋ väkilliri bilän uçraşti. Uçrişişqa Qirğizstan hälqi Assambleyasi...
Jurnalistlar küç sinaşti
Şahmat duniyadiki ammiviy oyunlarniŋ biri. Adättä biz uni äqilliqlärniŋ oyuni däp hesaplaymiz. Bu äqliy oyunğa qiziqidiğanlar şair-yazğuçi vä jurnalistlar arisidimu az ämäs. «Qazaq gazetteri»...
Qazaqstan җämiyitiniŋ hoquq mädäniyiti
Ahiri. Beşi štkän sanda). / Qazaqstan җämiyitiniŋ hoquq mädäniyitiniŋ muräkkäp qurulumi toğriliq gäp qilğanda, bu çüşänçini ayrim käspiy toplarğa, iҗtimaiy qatlamlarğa, dšlätlik vä җämiyätlik organlarğa, mähkimilär...
Mukapat bilän qaytti
«Mereyli otbası» konkursi / Taldiqorğan şähiridä vilayätlik «Ülgilik ailä» bayqişi štküzülüp, uniŋğa 38 ailä iştrak qildi. Җümlidin Panfilov nahiyäsidin ikki, yäni kšktalliq Qalievlar bilän...


c: text/html

text:
Barak Obama artda da mejitge barajaq
Özü Qoşuluşğan Dewletleni başçısı bolğanlı birinçiley Barak Obama Amerika mejitge barıp, busurmanlanı aldında söz aytajaq. Bu yañılıqnı BBC bere.
Xamisgün erten Merilendni Baltimor şaharın busurman camiyatını mejitinde Amerikanı Qoşuluşğan Dewletlerin başçısı Obama söylejek.
Başçını administrasyonuna göre bu barıw din azatlıqnı güçletsin uçun etile.
Amerika-busurman aralıqnı oyçuluğu aytağanğa göre artdağı waqtiler mejitlege
qarşı köp zaral işler etilgen. Parisde bolğan terrorçuluqdan soñ qarşılıqlar güçlengen. Camiyatnı busurmanlıqdan qorquwu başçılıqğa kandidat D. Trampnı sözlerinden soñ artdı.
Busurman camiyatnı wakilleri aytağan küyde halgi zamanda yimik bek ummetde qorquw bir de güçlü bolmadı.
Bir cuma alda Obama Cuhut dewletni elçiliginde söyledi.
Mejitlege barmay turğanı, Obama busurman degen xabar çıqğan sayalıdır. Esge salabız, bir-eki yıl alda Obama çerpes dinlimen deygen busurman dep xabar çıqğan edi. Bulay söylewler artmasın dep Obama mejitlerden saq wa arek turğandır deygen pikrunu dünya basmalar ortağa çığardı.
Qoşuluşğan Dewletler — CoeдиHeHHыe шTaTы
Oyçuluq — coBeT

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İşğal altındaki Qırımnıñ «Artek» lagerinde Yañı yılnı 19 memleketten kelgen balalar qarşıladı. Bu aqta lagerniñ matbuat hızmeti bildire.
«Artekte» raatlanğanlar Yañı yılnı bala merkeziniñ Saray meydanında qarşıladı. 18 metrlik narat yanında 19 memleketten kelgen aman-aman eki biñ bala toplaştı. Balalar güzel bir masal kördi, çeşit oyunlarda iştirak etti, 2020 yılına yır ve oyunlarnen kirdi», – dep aytıla haberde.
Dekabrniñ 30-nda haber etilgenine köre, «Artek» lageri qomşu Rusiyeden balalarnı qabul etti. Olar işğal etilgen yarımadağa Keriç köpründen trennen keldi.
İşğalden soñ Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti «Artek» bala lagerini devletleştirip, onı Rusiye mülkine berdi.
Ukraina Tış işler nazirligi UNESCO, ileri halqara teşkilâtlar, dünya toplulığına muracaat etip, «Artekniñ» Rusiye federal mülkine berilmesini takbih etmelerine çağırdı. Nazirlik, 2006 senesi Ukraina ükümeti ve UNESCO arasında imzalanğan añlaşmağa köre, «Artek» Halqara bala merkezi» Ukraina devlet müessisesine UNESCO imayesi altında merkez statusı berildi, dep qayd etti.
2015 senesi aprel ayında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımdaki «Artek» halqara bala merkeziniñ «devletleştirilüvi» sebebinden cinaiy dava açtı.
2016 senesi aprel ayında Kyivniñ Obolon mahkemesi «Artek» mülkini tevqif etti.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ esas Ukrainada «Artek-Bukovel» bala lageri çalışıp başladı.
Keriç boğazındaki köpürniñ maşina qısmı 2018 senesi mayıs ayında yengil maşinalar içün açılğan edi, daa soñra yük maşinalarınıñ areketi başlatıldı. Köpürniñ demiryol qısmı daa azır degil.
Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko Rusiye işğal etken Qırımda Keriç köprüniñ qanunsız qurucılığı Kremlniñ halqara uquqqa emiyet bermegeniniñ daa bir delili ola, dep bildirgen edi.
Avropa Birligi ve ABD Rusiye ve işğal altındaki Qırım arasındaki Keriç köprüniñ qısmen açılışını takbih etti. Ukraina tarafı 2014 senesi Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye ile köpür qurucılığı añlaşmasından çıqtı.
2014 senesi iyül ayında Ukraina ükümeti ilhaq etilgen Qırımdaki bütün limanlarnıñ işini resmiy şekilde toqtatqan edi.


text:
40 QIRQINCI DERS
· Muracaatname
Sayğılı ana-babalar!
Bizim eñ büyük baylığımız – bu, evlâtlarımızdır. Alla bizge olarnı bağışlay ve bizlerni bahtlı ete. Ana-baba içün eñ tatlı – evlâttır. Biz onı candan sevemiz, çeşit hayırsızlıqtan közümizniñ bebegini qorçalağan kibi qorçalaymız, asraymız, büyütemiz, sağlam olmaları içün areket etemiz. Bütün ömrümizni olarğa bağışlaymız. Alla epimizge balalarımıznıñ ferağını körmege qısmet etsin!
Ürmetli ana-babalar! Tilimizniñ bugünki vaziyeti cemiyetimizni pek raatsızlay. Balalarımız öz tilinde laf etip olamay. Böyle ketse, bir qaç yıldan öz tilimizde laf etken adam qalmaz. Biz tilimizni coyarmız. Tilimiz coyulsa, özümiz de coyulıp, başqa milletlernen qarışıp ketermiz, olarnıñ tilinde laf etip, olarnıñ adetlerini ögrenip, soñ-soñuna daa, Alla saqlasın, çoqunıp da başlarmız.
Bizge keregi bumı? Vatanımızğa bunıñ içün qaytıp keldikmi? Tarihiy vatanımız – Qırımda, baba-dede toprağında başqaları keyf çatıp yaşasınmı?
Yoq! Bizge bu kerekmey!
Onıñ içün, keliñiz acele çareler köreyik. Bizge yoq olıp ketmege yol bermeycek şeylerden biri – bu, tilimizdir.
Öz aramız ve balalarımıznen öz tilimizde laf etsek, biz bir vaqıt yoq olmamız, biz bar olurmız, milletimiz bar olur ve aziz arzu-niyetlerimizge irişirmiz, inşalla.
Balasınen öz tilinde laf etkenlerge maşalla. Balasınen başqa tilde laf etken ana-babalar ise halqımız ögünde büyük bir qabaat işley ve öz balasını özü tilsiz qaldıra.
Duşmanlarımız açıq-açıqqa: “Siz tiliñizni sevmeysiñiz, öz tiliñizde laf etmege bilmeysiñiz. Siz tezden tilsiz qalıp, yoq olıp keteceksiñiz… Bizge de keregi budır!” – dey.
Bu sözler titis sözler olsa da olar içinde aqiqat bar. Başımızğa esimizni toplayıq da, vaqıt coymayıp, tuvğan (doğmuş) tilimizni, kerek olsa, özümiz de ögreneyik ve mıtlaq balalarımızğa ögreteyik. Qoranta içinde öz tilimizde laf etmekni adet eteyik. Eşitesiñizmi? Qoranta içinde öz tilimizde laf etmekni adet eteyik.
Ondan da ğayrı, ana tilinde yazılğan kitaplarnı, gazetalarnı, jurnalnı peyda eteyik, oquyıq, balalarımızğa oqutayıq. Kitap, gazeta, jurnallar masamızda olsun. Balalarğa şiirler ezberleteyik, yırlar ögreteyik. Tilimizge aveslik, sevgi aşlamaq içün, balalarımıznı er oquğan eseri içün, er ezberlegen şiiri içün maqtayıq. Balalarımız ve özümiz tilimizniñ sevdası olayıq.
Balaçıqlarımıznıñ yahşı bir hususiyeti bar: olar er şeyni tez añlay, tez menimsey, tez ögrene. Er kün tilimiz üstünde işlesek, çoq vaqıt keçmez, evlâtlarımız da, özümiz de tuvğan tilde laf eter ve tilsizlikten qurtulırmız.
Bizge nefes almaq içün ava nasıl kerek olsa, millet olıp qalmamız içün da tilimiz kerek. Tilimiz bizni bir bütün millet ete, bizni birleştire, keçmişimiznen, tamırlarımıznen bağlay, özümizde milliy ruh asray.
Biz er şeyniñ çaresini tapqan milletmiz, aqıl-fikir ve istidat saiplerimiz. Tilimizni ögrenmek meselesinde de kerekli çarelerini taparmız – balalarımız öz tilini ögrenir, bilir, öz tilinde laf eter.
Til oğrunda işimizge Alla qolay ketirsin!
Epimiz tilimizniñ sevdası olayıq!
Bilem, halqım urf-adetini küter,
Bülbül kibi öz tilinde laf eter,
Mıtlaq olur onıñ toyu-dügüni,
Aşı-suvu Allanıñ vermiş künü.
Er yerde, er zaman birlikli olsaq,
İnsannıñ barında-yoqunda bulunsaq,
Közümiz açılır, bulurmız ünü,
Bol-serbest ömürniñ kelir bir künü.
Kelir o kün – bala-çağa şeñ küler,
Qartlarımız cümlemiznen kün körer,
Ümmetimniñ tutqan yolu aqtır,
Küçlüklerniñ ahır-soñu feraqtır!
Azırlağan Seyran Memet oğlu Üseinov 16. 05. 09 s.
Sayğılı vatandaşlar!
Yırlarımıznıñ birinde: “Biz qırımtatarmız, yoq olmadıq, biz barmız!” – degen sözler bar. Ebet, yoq olmadıq, biz barmız ve Vatanımızğa qaytmaqtamız.
Bugün ögümizde turğan ciddiy meseleler sırasında tilimizniñ ağır vaziyetinen bağlı meseleler bar. Olar bizni pek raatsızlay, telâşlandıra.
Halqımız Qırımğa kelip, ruslar arasına tüşken soñ, er kün olarnen alâqada olıp, ziyade rus tilinde laf etip, öz tilini unutıp başladı. Assimilâtsiya ceryanı bizni suvğa tüşken çöp kibi tez-tez yaldatıp, uçurım kenarına alıp kete.
Ösip kelgen neslimizniñ bayağı bir qısmı öz tilini bilmey, bilse de zayıf bile, ya da pek zayıf bile. Öyle balalarımız bar ki, atta aytılğan lafnı añlamay, selâmnı bile keregi kibi berip olamay.
Qırımda rus tili müiti üküm süre. Mektepler ve bala bağçalarınıñ çoqusında rus tilinde oqutıla. Balalarımız şu mekteplerge barıp oquy, anda rus tilini ögrenip çıqa, rus tilinde laf ete, rus tilinde fikir ete, ruslarnıñ adetlerini ögrene.
Ana-babalarnıñ özüne ise memuriyet tarafından biñ türlü ayaq çalına. Meselâ, olar: “Balañız öz tilinde oqusa, mektepni bitirgen soñ qayda barıp kirecek, qayda çalışacaq? Er yerde rus tili qullanıla. Siz bunı tüşünesiñizmi?” – dep, ana-babalarnıñ başını aylandıra, özcesine qorquza.
Ana-babalar da çeşit-çeşit: biri meseleni añlay, biri – añlamay. Olarnıñ içinde: “Vay, balam rus tilini yahşı bilmese, soñ ruslarnen bir yerde yaşamağa oña küç olur”, – degen soyu bar.
Ey, musulmannıñ balası! Er kün ruslarnıñ arasında olğan soñ, rus tilini bilmemiz dep qorqmağa şey barmı? Rus tilini bizge rus tili müiti (yani «языkoBaя cpeдa» degen şey) ögrete. Bala evinden çıqqanı kibi rus balaları arasına tüşe, rus balalarınen dost ola, oynay, sabadan aqşamğace olarnen rusça laf ete. Daa evge qaytıp kelgen soñ da evdekileri onen rusça laf etse, televizornı rus tilinde baqsa, derslikleri rus tilinde olsa, oña daa ne kerek? İşte qırımtatar qorantasında bir qazaq balası daa asrala!?
Ana-babalarnıñ daa bir qısmı, aytması ayıp: “Menim balama qırımtatar tili kerekmey, o oña kerek olmaycaq, oqusın informatikanı”, – dey. Mına qayda şaşqan papiyler!
Birlik olmağan yerde, duşmanlarımız at oynata.
Cemaatımıznı raatsızlağan, atta qorquzğan şu ki, balalarımız öz tuvğan tilinden (ve, ebet de, adetinden, terbiyesinden) çette qala ve kün-künden uzaqlaşıp kete.
Közümizni açayıq ve keç olmağance tilimizge yapışayıq, tilimizni ögreneyik, balalarımızğa ögreteyik.
Epimiz tilimizniñ sevdası olayıq!
· Şiirler, yırlar
Tilimizni coymayıq!
İlimizge qaytıp kelip,
Bir şeyden saqt olayıq,
Evallıqqa pek berilip
Tilimizni coymayıq.
Dünya malı fayda bermez
Tilimiz eger ölse,
Biñ peşman da hayır etmez
Halq temeli til ölse.
“Şap da bir, şeker de birdir”
Bir tamam fikirsizge,
Tilni bilmemek ayıptır,
Lâyıq degil bu bizge.
Öz arası qartı-yaşı
Öz tilinde laf etsin,
Ösip kelgen evlâtlar da
Öz tilini ögrensin.
Tilimizni candan sevip,
Ögreneyik, bileyik,
“Çoqqa barmaz, yoq olurlar!” –
Degenni titreteyik!
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
Oqumaq – bir vaqıt keç degil. – yчиTbcя Hиkorдa He пoздHo.
Bir qulağından kirer, bir qulağından çıqar. – B oдHo yxo BлeTaeT, из дpyroro yxa BылeTaeT.
Bar edi – yoq oldı. – Былo, дa cплылo
Aq kün – ağartır, qara kün – qarartır. – Пpи xopoшeй жизHи лицo
бeлиTcя, пpи плoxoй – чepHиTcя.
Balaban balıq ufaq balıqnı tiri yutar. – Бoлbшaя pыбa MaлeHbkyю
зaжиBo rлoTaeT.
Büyük gemige büyük derya kerek. – БoлbшoMy kopaблю – бoлbшoe плaBaHbe.
· Frazeologizmler
yüzü açıq olması içün – для oчиcTkи coBecTи
ruhtan tüşmek – пaдaTb дyxoM
esini coymaq (bayılmaq) – пaдaTb B oбMopok
istek olsun – былa бы oxoTa
başlaması küç – лиxa бeдa Haчaлo
(iş) yerinden köçmey – a Boз и HыHe TaM
Alla bile; Alla bile onı – Aллax ero зHaeT
· Ösümliklerniñ adları
пacTepHak – pasternak, yaban havuç –
пacTyшbя cyMka – çoban çantası, qıçı –
пaTиccoH – şamaha –
пepBoцBeT (пpиMyлa) – pastaçıq –
пepekaTи-пoлe (Bepблюжbя koлючka) – biñbaşqoray, qamğaq, hadıq, cantaq –
(kpacHый, чëpHый, бoлrapckий) пepeц – (qırmızı, qara, tatlı) biber –


text:
Yeqinda Uyğur nahiyäsi Avat yezisidiki Hezim İskändärov namidiki uyğur ottura mäktivini buniŋdin 60 jil ilgiri tamamliğan oquğuçilarniŋ uçrişişi bolup štti. Täräp-täräptin bir-birini yetäklişip kelivatqan aqsaqalliq bovaylar bilän çaçlirini kümüç ariliğan momilarniŋ hoşalliğida çäk bolmidi.
Bu “däm ğenimät, didar ğänimät” kšrünüşniŋ alahidiligi şuki, bir qarimaqqa addiy bilingini bilän şu atilar bilän anilarniŋ yaşliği insaniyät tarihidiki äŋ dähşätlik Uluq Vätän uruşiğa toğra käldi. U mäzgillärdä mähällilärdiki mäktäplär yepilip, açarçiliqniŋ därdidä çoŋ-kiçikniŋ hämmisi qara qosaqniŋ ğemida edi. 1945-jili uruş ayaqlaşqan bolsimu, uniŋ täsiri helä jillarğiçä šçmigän edi. Şuŋlaşqa balilarniŋ kšpçiligi mäktäpkä baralmay, šyliridä aç-yaliŋaç qalivärdi. 1948-1949-jilliri häliqniŋ turmuş-täminati biraz yahşilanğandin keyin mäktäp işlirimu җanlinişqa başlidi.
1949-jili Avat başlanğuç mäktivigä 7 — 12 yaşlar çamisidiki bir top balilar, hätta bir ailidin aka-uka, hädä-siŋillardin bolup, 1-«A» vä 1-«B» sinipiğa barduq. Bu jilliri mäktäplärniŋ mäyli tehnikiliq yaki başqa täräpliri bolsun, nahayiti naçar edi. Oquş quralliri yoqniŋ ornida. Qiş päslidä mäktäpkä härbir oquğuçi šyidin otun kštirip kelip, mäktäpni issitip, däris štättuq.
1956-jili «Yiltiz» kolhoziniŋ küçi bilän selinğan yeŋi mäktäpkä kšçüp, Avat başlanğuç mäktivi Avat ottura mäktivi bolup ataldi. Kona mäktäp bolsa, mäktäp-internatqa aylinip, uniŋğa hoşna Aqtam, Tügmän, Dovun yeziliridin kälgän oquğuçilar turup oqatti.
Şundaq qilip, 1959-jili bu ikki sinipni 45 bala tamamliduq. Bu 60 jilliq uçrişişqa ulardin bari-yoqi 22 sinipdaş qatnaşti.
Ayrim säväplär tüpäyli, yänä bäş sinipdişimiz bu yärgä kelälmidi.
Hämmimiz täşnaliq bilän kütkän dämlärniŋ eçiliş märasimida mäktäpniŋ hazirqi mudiri Reşat Rozahunov bizni illiq qarşi elip, äyni çağlarda baliliğimiz štkän ana mäktivimizgä täklip qildi. Andin keyin u mäktäpniŋ utuqliri bilän tonuşturdi. Hä, biz bolsaq, uluq şair Hezim İskändärovniŋ hšrmitigä eçilğan mirasgahqa HİH äsirdä bizniŋ ata-bovilirimiz qollanğan, yağaçtin yasalğan qol tügminini täğdim qilduq.
Hulläs, bu biri kam duniyada sinipdaşlar hämmimiz toluq didarlişalmisaqmu, biraz bolsimu puğanimiz qanğiçä muŋdişip, yaşliq dävrimizni äsläp, külgändä külüp, kšz-yaş qilğan päytlirimizmu boldi. Ändi uçrişiş davamida jutumizniŋ qäbirstanliğida yatqan märhum jutdaşlirimiz bilän ata-bovilarğa vä märhum sinipdaşlirimizniŋ rohiğa atap hätmä-qur°an oquduq.
Hayat qanuni bilän härhil saha egiliri bolup yetilip, җämiyitimizniŋ täräqqiyatiğa munasip hässä qoşuvatqan sinipdaşlirimizni kšrgändä kšpçiligimizniŋ šmri behšddä štmigänligigä kšz yätküzdüm.
Yänä bir kšrüşüşkä aman bolayli, qädirdanlar!
Hämra AMAROV,
Qazaqstan maarip älaçisi.
Sürättä: sinipdaşlar hatirä sürätkä çüşti.


text:
Mirnıy
Mirnıy (ukraince MиpHий, rusça MиpHый) — Qırımnıñ Kezlev şeer şurasında bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 4210 kişi (2011 senesi).
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ http://www.webcitation.org/6bKnaJmPV


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/09-1
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Nurulla Ğarif (1.09.1960, TASSRnıñ Balıq Bistäse rayonı Yañasala awılı, RSFSR, / SSRB) — tatar yazuçısı, tarixçı-ğalim.
Qazan universitetın injener-radiotexnik häm radioastronom belgeçlege buyınça tämamlıy.
1988 yıldan xäzerge waqıtqaça Biektaw rayonı Daça bistäse mäktäbendä balalarğa informatika, fizika häm matematika fännären öyrätä.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi istinaf arizasını red etip, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» beş mabüsini SİZOda qaldırdı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Böylece Farhod Bazarov, Akim Bekirov, Yaşar Muyedinov, Seitveli Seytabdiyev ve Rustem Seythalilov 2020 senesi fevralniñ 15-ne qadar apiste qalacaqlar.
«Müvekkilim Seythalilov mahkemege ketirilmedi, ne salonda , ne de video bağı vastasınen oturışuvda iştirak etmedi, çünki al-azırda dava tahqiqatçısı belgilegen psihiatrik ekspertizada hastahanede buluna. Müvekkilim mahkemege ketirilmedi dep, oturışuvnı başqa künge qaldırmağa rica ettim, amma mahkeme muracaatımnı red etti. Üç istinaf şikâyeti baqıldı. Red etilecegini tahmin etken edik. Mahkeme, fevralniñ 15-ne qadar apiste qaldırmaq qararını deñiştirmedi», – dep ayttı advokat Konstantin Rustemov.
Tünevin Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» dört mabüsini apiste qaldırdı.
Daa evel haber etilgeni kibi, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» beş mabüsi Aqmescitniñ №1 SİZOsında qomşu Rusiyege avuştırılğan edi.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qarabax suğışı
Qarabax suğışı (äzäri Qarabağ müharibəsi, ärm. Ղարաբաղյան պատերազմ, Ğarabağyan paterazm) — Azärbaycan häm Ärmänstan xärbi köçläre arasında Tawlı Qarabax öçen aktiv suğış xäräkätläre, zur etnosäyäsi nizağ.
Aktiv suğış 1992-1994 yılda uza, soñraq milli-säyäsi nizağ däwam itä.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tarixi bäxäs[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qawqaz Albaniäse bilämälärendä bügenge Tawlı Qarabax kergängä kürä, Qawqaz Albaniäseneñ tarixına törle qaraşlar bar, ayıruça äzäri-ärmän doşmanlığı säbäple härber millät Qawqaz Albaniäseneñ tarixına üz däğwasın quya.
Ärmännär Qawqaz Albaniäse - ärmänläşkän xristian däwläte bulğandır dip isbatlıylar, Azärbaycan Qawqaz Albaniäseneñ xalqın - äzärilär babaları bulıp sanıy.
Daimi nizağ[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XX ğasırnıñ başında 1905-1907 häm 1918-1920 yıllarda qanqoyğıç ärmän-äzäri suğışları bula.
1921 yılda Tawlı Qarabax Azärbaycanğa kertelgän.
1987-1991 yıllarda Tawlı Qarabaxta yäşäwçe ärmännär millätçeläre rizasızlıq kürsätä başlıy.
Sumğayıt suyışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1988 yılda Sumğayıt şähärendä ärmännärne talaw-cäberläw çaraları uza, Sumğayıt suyışı näticäsendä räsmi çığanaq buyınça 26 ärmän häm 6 äzäri üterelgän, The Washington Post buyınça yaqınça 200 ärmän häläk bulğan. Şunnan soñ Ärmänstannan äzärilärne häm Azärbaycannan ärmännärne quu çaraları başlanalar.
1990 yılda Baqı şähärendä ärmännärne talaw-cäberläw çaraları uza, 90 keşe üterelgän.
Aktiv suğış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1991 yılda Tawlı Qarabaxta uzğan referendumda xalıqnıñ 99.98 %-ı ölkäneñ Azärbaycannan tulı bäysezlek aluı öçen tawış birä. Azärbaycan räsmiläre referendum näticälären tanımıy häm ölkäne avtonomiä xoquqınnan mäxrüm itä. Suğış başlana. Azärbaycan ğäskärläre ölkäne üz kontrolendä totarğa tırışa. Alarğa qarşı Yerevan häm çit illärdäge ärmän diasporaları üz köçlären cibärä. Ärmännär Tawlı Qarabaxta qanunsız xärbi köçlären tözi başlıylar.
Xocalı suyışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1992 yılda Xocalı şähärendä Qarabax şuğışınıñ iñ ayawsız häm qanqoyğıç ütereşe bula. 1992 yılnıñ 25-26 fevrale tönendä ärmän qorallı köçläre BDB köçläre qatnaşında Xocalı şähären basıp ala. Höcüm waqıtında xärbi bulmağan watandaşlar häläk bula, yaralana, xäbärsez yuğala. Ütereşneñ qorbannarı sanı - Human Rights Watch buyınça 161 keşe, Tom de Waal buyınça 485 keşe, Azärbaycan xakimiäte buyınça - 613 keşe üterelgän, 487 keşe zıyan kürgän.
1992-1994 yıllarda Qarabaxta qanqoyğıç suğış bara, yaqınça 6000 ärmän, 11557 äzäri häläk bula (bütän çığanaqlar buyınça 30 meñ artıq keşe häläk).
1994 yılda Räsäy, Qırğızstan häm BDB däwlätläreneñ parlamentara mäclese yärdämendä suğışnı tuqtatu turında «Bişkäk» kileşüe imzalana.
Näticälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aktiv suğış näticäsendä nigezdä ärmännär yäşägän Tawlı Qarabax Azärbaycannan faktik räweştä bäysezlegenä ireşä, läkin "aktiv suğışnı tuqtatu" tärtibe härwaqıt bozıla häm Qarabax nizağı däwam itä.
Qarabax nizağı - dönyada çişelmägän milli-säyäsi nizağlarnıñ berse bulıp qala birä.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- CorлaшeHиe o пpekpaщeHии orHя c 12 Maя 1994 roдa
- CBaHTe KopHeлл. «KoHфлиkT B HaropHoM Kapaбaxe: диHaMиka и пepcпekTиBы peшeHия»
- Tom de Waal, Black Garden, pp. 285–86:


text:
İnsan aqlarınıñ umumiy beyannamesi
İnsan aqlarıniñ umumiy beyannamesi (inglizce Declaration of Human Rights) — Birleşken Milletler Baş Assambleyasınıñ 1948 senesi dekabr 10-da qabul etilgen 217-nci A (111) qararı ile ilân olundı[1][2].
Münderice
- 1 Muqaddeme
- 2 1-nci madde
- 3 2 -nci madde
- 4 3-nci madde
- 5 4-nci madde
- 6 5-nci madde
- 7 6-ncı madde
- 8 7-nci madde
- 9 8-nci madde
- 10 9-ncı madde
- 11 10-ncı madde
- 12 11-nci madde
- 13 12-nci madde
- 14 13-nci madde
- 15 14-nci madde
- 16 15-nci madde
- 17 16-ncı madde
- 18 17-nci madde
- 19 18-nci madde
- 20 19-ncı madde
- 21 20-nci madde
- 22 21-nci madde
- 23 22-nci madde
- 24 23-nci madde
- 25 24-nci madde
- 26 25-nci madde
- 27 26-ncı madde
- 28 27-nci madde
- 29 28-nci madde
- 30 29-ncı madde
- 31 30-ncı madde
Muqaddeme[deñiştir | kodunı deñiştir]
İnsan ailesiniñ cemi azalarına has olğan menlik duyğusı em de olarnıñ musaviy ve
ayırılmaz aqlarınıñ tanılması adalet ve umumiy barışıqlıqnıñ temeli olğanını nazarğa alaraq; ve
insan aqlarına lâqaydlıq ve aqaret beşeriyetniñ vicdanını ğadaplandırğan vahşiy
amellerge alıp kelgeni ve insanlarnıñ söz ve aqide serbestligine malik olacağı, qorqu ve
muhtaclıqtan azat olacağı bir dünyanıñ yaratılması insanlarnıñ eñ büyük arzusı kibi beyan
etilgenini nazarğa alaraq; ve
insannıñ istibdat ve basqığa qarşı eñ soñ çare olaraq baş kötermege mecbur qalmamasını
temin etmek maqsadında insan aqlarınıñ uquq üstünligi ile qorulmasınıñ zarurlığını nazarğa
alaraq; ve
milletler arasında dostluq munasebetleriniñ inkişafını desteklemekniñ zarur olğanını
nazarğa alaraq; ve
Birleşken Milletler halqlarınıñ Nizamnamede insannıñ esas aqlarına, insan şahsınıñ
degerligi ve qıymetine, erler ve qadınlarnıñ musaviyligine olğan işançlarını tasdiqlağanları,
içtimaiy teraqqiyat ve yaşayış şaraitleriniñ daa ziyade serbestlik müitinde yahşılaştırılmasına
qoltutmağa qarar bergenlerini nazarğa alaraq; ve
aza devletler Birleşken Milletler Teşkilâtı ile işbirlikte bulunıp, insan aqlarına ve temelli
üriyetlerine bütün dünyanıñ kerçekten de sayğı köstermesi ve riayet etmesini teminlemek
mecburiyetini alğanlarını nazarğa alaraq; ve
bu aqlar ve üriyetler er kes tarafından aynı şekilde añlaşılması yuqarıda qayd etilgen
mecburiyetniñ tolusınen yerine ketirilmesi içün büyük emiyetke malik olğanını nazarğa alaraq,
Birleşken Milletlerniñ Baş Assambleyası
er kes ve cemiyetniñ er bir qurumı mezkür Beyannameni daima köz ögünde tutaraq, bu aqlarğa ve üriyetlerge, maarif ve tasil yolunen, terakqqiy milliy ve halqara tedbirler yolunen, olarnıñ em de Teşkilâtqa aza olğan devletlerniñ halqları, em de bu devletlerniñ idaresi altında olğan topraqlarda yaşağan milletler arasında bu aqlarnıñ dünyaca ve semereli şekilde tanılması ve tadbiq etilmesini teminlemege ğayret etmeleri içün mezkür İnsan Aqlarınıñ Umumiy Beyannamesini ilân ete.
1-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Bütün insanlar serbestlik, menlik ve uquqlarda musaviy olıp dünyağa keleler. Olar aqıl ve vicdan saibidirler ve biri-birilerinen qardaşçasına munasebette bulunmalıdırlar.
2 -nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes ırqı, tüsü, cınsı, tili, dini, siyasiy ve diger aqideleri, milliy ya da içtimaiy, bir de-bir
tabaqağa mensüpliginden, serveti ve diger er angi alından qatiy nazar mezkür Beyannamede ilân
etilgen tekmil aqlar ve bütün serbestliklerge malik olmalıdır.
2. Bundan ğayrı mensüp olğan memleketniñ ya da hududnıñ siyasiy, uquqiy ve halqara statusına, bu hududnıñ mustaqil, özüni idare etmegen ve ya da mustaqilligi er angi bir şekilde sıñırlanğan olıp-olmamasından qatiy nazar insanğa nisbeten iç bir farq kösterilmemelidir.
3-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes yaşamaq, serbestlik ve şahsiy havfsızlıq aqqına maliktir.
4-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
İç bir kimse qullıq ya da esaret altında bulunmamalıdır; qullıq ve qul ticaretiniñ bütün çeşitleri yasaqtır.
5-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
İç kimse iskence ve yahut zalımane, ve ya da onıñ degerligini aqsımlağan munasebet ve cezağa oğratılmamalıdır.
6-ncı madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes qayerde olsa olsun, kendisiniñ uquq subyekti olaraq qabul etilüv aqqına maliktir.
7-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qanun qarşısında er kes birdir ve farqsız olaraq uquq tarafından musaviy qorçalanılmaq aqqına maliktir. Er kes, işbu Beyannameni bozğan er türlü aqsımlav ve böyle aqsımlavnı qızıştıruvdan qorçalanılmaq musaviy aqqına maliktir.
8-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes onıñ, anayasa ya da qanun teminlegen, esas aqları bozulğan taqdirde, selâhiyetli milliy mahkemeler tarafından bu aqları tiklenmek aqqına maliktir.
9-ncı madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
İç kimse esassız yaqalanmaz, tutuvlanmaz yahut sürgün etilmez.
10-ncı madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes, onıñ aqları ve borcunı belgilemek em de oña qarşı kösterilgen cinaiy qabaatlanuvnıñ delilligini tesbit etmek içün, tolu musaviylik esasında, onıñ işi mustaqil ve bitaraf mahkeme tarafından aşkâr ve adaletli tarzda baqılmaq aqqına maliktir.
11-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Cinaiy suçı olmasında qabaatlanğan er kes, onıñ qabaatı qanuniy tertip ile, aşkâr mahkeme
esnasında ve bütün qorçalav imkânları teminlengen alda belgilenmegence, qabaatsız, dep
tanılmaq aqqına maliktir.
2. İç kimse, nasıldır areket esasında cinayet etkeni ya da areketsizligi içün, olar yapılğan vaqıtta milliy yahut halqara uquq boyunca cinayet sayılmasa, mahküm etilmez. Yapılğan cinayetke kesilmek ihtimalı olğan ceza, o berilgen vaqıtqa köre, daa da qattı ola bilmez.
12-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Kimse, onıñ şahsiy ve aileviy ömürine, meskenine tiyilmemezlik, yazışmaq sırına yahut onıñ namus ve itibarına esassız kirişmek, qast etmek areketlerine oğratıla bilmez. Er kes, böyle kirişmek yahut qastlardan qanun qorçalavı aqqına maliktir.
13-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes, devlet çerçivesinde serbest yürmek ve yaşağan yerini seçip almaq aqqına maliktir.
2. Er kes, er angi, şu cümleden, öz memleketini terk etmek ve öz memleketine qaytmaq aqqına maliktir.
14-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes, taqipke oğrağanda başka memleketlerde sığınaq bulmaq ve ondan faydalanmaq aqqına
maliktir.
2. Bu aq, taqip asılında siyasiy olmağan cinayetke ya da Birleşken Milletlerniñ maqsadı ve mevamlarına zıt kelgen areketke esaslanğan taqdirde, işletile bilmez.
15-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes vatandaşlıq aqqına maliktir.
2. Kimse öz vatandaşlığından yahut, vatandaşlığını deñiştirmek aqqından esassız marum etilmez.
16-ncı madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Çağına yetken erler ve qadınlar, ırq, milliy ya da diniy alâmetlerine baqmadan, evlenmek ve
aile qurmaq aqqına malikler. Olar, evlenecekte, evli olğanda ve ayrılışqanda aynı aqlarnı
qullanmaqtalar.
2. Nikâh yalıñız evlenecek eki tarafnıñ da serbest ve tolusınen razılığı ile olabilir.
3. Aile cemiyetniñ tabiiy ve esas birlemidir em de cemiyet ve devlet tarafından qorçalanmaq aqqına maliktir.
17-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes, şahsiy ve başqalarnen beraberlikteki mal-mülk saibi olmaq aqqına maliktir.
2. Kimse esassız alda öz mal-mülkünden marum etilmez.
18-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes fikir, itiqat ve din serbestligi aqqına malik; bu aq – em şahsiy tarzda, em de başqalarnen beraberlikte, alem-aşkâre ya da hususiy alda, oquvda, ibadet etüvde ve diniy merasimlerni becergende – öz dinini yahut itiqatlarını deñiştirmek ve öz dinini yahut itiqatlarnı izar etmek serbestligini içine almaqta.
19-ncı madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes, tış qarışuvına oğramağan fikirler ve olarnı serbest ifade etmek aqqına malik; bu aq, öz itiqatlarına riayet etmek serbestliginden ve istegen vastalarnen em de, sıñırlardan qatiy nazar, malümat ve ğayelerni qıdırmaq, almaq ve darqatmaq serbestliginden ibarettir.
20-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes tınç toplaşuvlar ve birleşmeler serbestligi aqqına maliktir.
2. Kimse, qaysı bir birleşmege kirmek içün mecbur etilmez.
21-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes bivasta ya da serbest saylanğan vekiller vastasınen öz memleketiniñ idaresinde iştirak
etmek aqqına maliktir.
2. Er kes öz memleketiniñ devlet qurumlarınla musaviy iştirak etmek aqqına maliktir.
3. Halq iradesi ükümet akimiyetiniñ temeli olmalıdır; bu irade gizli ya da başqa böyle serbest saylav usulları vastasınen umumiy ve musaviy saylav aqqı ile ötkerilgen devriy ve açıq saylavlarda öz ifadesini tapmalıdır.
22-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes, cemiyetniñ azası olaraq, içtimaiy qorçalav aqqına maliktir; degerligi ve şçahsiyetiniñ serbest inkişaf etmesi içün zarur olğan iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy saalardaki aqlarnıñ milliy ğayret ve halqara işbirlik vastasınen ve er devletniñ resursları ve qurulışına köre teminlev aqqına maliktir.
23-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes çalışmaq, işini serbest seçmek, adaletli, oñaytlı iş şaraitlerine malik olmaq ve işsizlikten
qorçalanmaq aqqına maliktir.
2. Er kes, iç bir aqsımlavsız, musaviy emegi içün musaviy maaş almaq aqqına maliktir.
3. Er çalışqan insan, özü ve qorantası içün insanğa munasip yaşayış teminlegen adaletli ve lâyıq odev, lâzim olğanda, başqa qoşulğan içtimaiy teminat vastalarını qullanmaq aqqına maliktir.
4. Er kes zenaat birliklerini meydanğa ketirmek ve öz menfaatını qorçalamaq içün zenaat birliklerine qoşulmaq aqqına maliktir.
24-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes raatlanmaq, eglenmek, şu cümleden iş saatleriniñ aqılane sıñırlanması ve ödenilgen devriy tatil aqqına maliktir.
25-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes özü ve qorantasınıñ sağlığı ve abadanlığı içün ğıda, urba, mesken, tibbiy baqım ve
kerekli içtimaiy hızmetlerine saip olmaq aqqına maliktir. Er kes işsizlik, hastalıq, saqatlıq, tullıq,
qartlıq ya da oña bağlı olmağan şartlardan asıl olğan fuqarelik allarında qorçalanuv aqqına
maliktir.
2. Analıq ve balalıq ayrıca qayğıruv ve yardım aqqını bere. Epsi balalar, nikâh ile ya da nikâhsız dünyağa kelgenler, aynı içtimaiy qoruvğa maliktirler.
26-ncı madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes tasil aluv aqqına maliktir. İç olmağanda, başlanğıç ve umumiy tasil bedava olmalıdır.
Başlanğıç tasil mecburiy olmalıdır. Tehnikiy ve zenaat tasilden er kes faydalanmalıdır, er kim
elde etken neticelerine köre musaviy şekilde aliy tasil alabilir.
2. Tasil insan şahsınıñ tolu inkişafına, aqları ve esas serbestliklerine sayğı arttıruvğa doğrultılmalıdır. Tasil halqlar, ırq ve diniy taqımlar arasında özara añlaşuv, sabır ve dostluqqa, ve Milletler Birleşmesiniñ tınçlıq saqlamaq faaliyetine qoltutmaq kerek.
3. Ana-babalarnıñ öz balalarına tasil çeşitini saylavda üstün olmaq aqqı bar.
27-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes cemiyetniñ medeniy ömürine serbest qatılmaq, sanattan zevqlanmaq, ilmiy teraqqiyatta
iştirak etmek ve bundan faydalanmaq aqqına maliktir.
2. Er kes ilmiy, edebiy ya da bediiy eserleriniñ müellifi olaraq, ahlâqiy ve maddiy menfaatı qorçalanması aqqına maliktir.
28-nci madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Er kes, bu Beyannamede ifade etilgen aqlar ve üriyetler tolusınen ömürge keçirilgende, cemaa ve halqara tertip aqqına maliktir.
29-ncı madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
1. Er kes yalıñız, onıñ şahsiyeti serbest ve tolu inkişaf ola bilecek, cemiyet ögünde borcludır.
2. Öz aqları ve serbestliklerini ömürge keçirgende, er kes yalıñız, qanun başqalarnıñ aqları ve serbestliklerini tanımaq ve ürmet etmek em de demokratik cemiyetteki ahlâq, cemaa tertibi ve umumiy eyiallıqnıñ adaletli talaplarını qanaatlendirmesini teminlemek maqsadınen belgilegen sıñırlanuvlarğa oğratıla.
3. Bu aqqlar ve serbestlikler ömürge keçirilgende Milletler Birleşmesiniñ maqsatları ve printsiplerine zıt olması iç te mümkün degil.
30-ncı madde[deñiştir | kodunı deñiştir]
İşbu Beyannamedeki iç bir madde, nasıldır bir devlet, şahıslar taqımı ya da ayrı şahısqa, yuqarıda kösterilgen er angi aqlar ve serbestliklerge zarar ketirilmesine doğrultılğan faaliyetke ya da areketke aq bere, dep izaa etilmez.


text:
Description
2011-den başlap dünya, ciddiy qavğlarnen tolğan bir yer oldı. Silâhlı isyanlar Yaqın Şarq, Sahil ve Cenübiy Asiya bölgelerinde köpürip darqalğan olsa da, cebriy grajdanlıq çatışuvlar – ökünçlerini tınçlandırmaq içün insanlar qıdırğan eñ maqul ve asıl yol degil artıq. Bunıñ yerine Tunus’tan Tahrir Meydanı’na qadar, Zuccotti Park’tan Ferguson’ğa qadar, Burkina Faso’dan Hong Kong’ğa qadar dünyadaki areketler Gandhi, King ve kündelik faallerniñ derslerini menimsep, israrnen deñişüvlerni talap etmekteler.


text:
Han Toquz
Han Toquz (ukraince KypopTHe, XaH-Tokyз, rusça KypopTHoe, XaH-Tokyз) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 425 kişi (2001 senesi).
AtıflarDeñiştir
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Sabiräm ÄNVÄROVA,
“Uyğur avazi”
Taştiqarisu. Bu yeza Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi – Çonҗa yezisiniŋ şimaliy-ğärbigä taman 25 çaqirim jiraqliqta, yäni Çarin däriyasi bilän Uluq İpäk yoliniŋ boyiğa җaylaşqan. Bügünki kündä Taştiqarisu yezisiniŋ 3202 turğuni bar. Tarihi uzun, täbiiti gšzäl, birlik bilän bärikät tapqan jutta qazaq, uyğur, rus, çeçen, šzbäk, tuŋgan, tatar millitiniŋ väkilliri, huddi bir ailiniŋ pärzäntliridäk, iҗil-inaq yaşap kälmäktä.
Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisidiki «Tuğan jer» programmisini näzärdä tutqan halda, bu novät tağ bağridiki jutlarğa ämäs, nahiyäniŋ tšvänki qismida orunlaşqan yezilarğa qarap yol alduq.
Taştiqarisu yeziliq okruginiŋ hakimi Qadirjan Bağbaevqa mähsitimizni çüşändürginimizdä, bäkmu hursän boldi. Şu arida u jut çoŋliri bilän җamaätçilik işliriniŋ aktivistlirini çaqirdi, «Kelişip tikilgän ton kaltä bolmas» demäkçi, hakim bilän häliqniŋ ziç munasivitidin taştiqarisuluqlarniŋ šmlügini, birligini bayqiduq. Kšp štmäy yeza hakiminiŋ bšlmisigä jigitbeşi Mirzalim Turğanov, mäktäp mudiri Berikbay Atageldiev, şundaqla jut çoŋliri, җämiyätlik işlarniŋ täşäbbuskarliri Vel'sim Mšmünov, Nuralim Semätov, İsmayil Amatov, Sadir Mäŋsürov, gezitimizniŋ nahiyädiki җankšyäri Gülminäm Tohtaeva yetip käldi.
Hoş, sšhbitimiz Taştiqarisu jutiniŋ tarihidin başlandi. Jut mštivärliriniŋ täkitlişiçä, 1860-jilliri şu çağdiki rus padişasiniŋ agrarliq reformisiğa muvapiq, diyarimizğa asta-asta kšçüp kelişkä başliğan ruslar däriya boyiğa oltiraqlaşqan ekän. Şu çağda päyda bolğan jutlarniŋ biri – «Bogoslava» däp atiliptu. Mal šstürüşkä, dehançiliq bilän şuğullinişqa täbiiti qolayliq makanğa ruslar bilän billä qazaq-uyğur millitiniŋ väkillirimu kšçüp kelidu. Taşliq häm suluq yär bolğaçqa җaylaşqaçqa, keyiniräk «Bogoslava» juti qazaq vä uyğurlarniŋ eğizida «Taştiqarisu» däp atilip ketiptu. Şundaq qilip, birligi yaraşqan taştiqarisuluqlar taşliq yärni bağu-bostanğa aylanduridu.
1931-jili kolhozlanduruş säyasiti jürgüzülüvatqan päyttä bu yärdä «Yeŋi yol» kolhozi qurulup, uniŋ däsläpki räisi bolup Vasiliy Melkov saylanğan ekän. Şuniŋdin keyin uzaq jillar mabaynida mäzkür kolhozğa S.Pojarnitskiy, G.Davıdoviç rähbärlik qilidu.
Uluq Vätän uruşi başlanğanda Taştiqarisu yezisidin 290 äzimät mäydanğa atlinip, 90gä yeqini җäŋ mäydanida kšz jumuptu. 1954-jili «Yeŋi yol» kolhozini Kirov namidiki kolhozğa qoşup, Taştiqarisu yezisi 1966-jilğiçä şu kolhozniŋ bšlümçisi bolğan bolsa, keyin mal bodaş sovhozi bolup qayta quruluptu. Uniŋ başçiliri bolup Qadir Suranşiev, Säule Abdreşev hizmät qilğan ekän.
1968-jili Taştiqarisu yezisida «Taştiqarisu» gürüç sovhozi täşkil qilinip, uniŋ mudiri bolup Vladimir Lim tayinlinidu. Egilikniŋ yär mäydani 2,0 miŋ gektarğiçä kšpiyip, qoy 10 miŋ başqa yetidu. Şu jilliri yeziniŋ täräqqiyati tez sür°ättä ilgiri sürüp, yol boyiğa yeŋi šylär selinişqa başlidi. 1973-jildin başlap «Taştiqarisu» sovhoziğa K.Mäsütov mudirliq qilip, yeziniŋ rivaҗlinişiğa kšp küç çiqarğan. U başçilik qilğan jilliri Taştiqarisuda süt fermisi, Mädäniyät šyi, soda-setiq märkäzliri, ottura mäktäp, dohturhana, balilar bağçisi qatarliq yeŋi quruluşlar qäd kštirip, egilik mäydani 3,0 miŋ gektarğa, qoy sani 15 miŋğa, iriqara 4,0 miŋğa, ilqa 500 başqa yätti. Nätiҗidä «Taştiqarisu» sovhozi Almuta vilayiti boyiçä aldinqi säptiki sovhozlar qatariğa qoşuldi. 1993-jili Taştiqarisu sovhoziniŋ mudiri bolup Qasimahun Mähsätov tayinlanğan.
1976-jilniŋ aprel' eyida Taştiqarisu yeziliq keŋişi qurulğan päyttin başlap, här jilliri Munar Zilavdunov, Kermahın Muhametjanov, Valintina Dobınina, Arsen Merekeev, Talğat Mustapaev, Qasen Qurbanniyazov, Ämirdin Davutov qatarliq şähslär räislik qilğan bolsa, 2011-jildin 2018-jilğiçä Renat Merekeev yeziliq okrugniŋ hakimi väzipisini atquruvatidu. Jutdaşliriniŋ täşäbbusi bilän Bahar yeziliq okruginiŋ hakimi bolğan Qadirjan Bağbaev 2019-jildin başlap Taştiqarisu yeziliq okruginiŋ hakim lavazimiğa yštkilip, yeŋidin paaliyät elip barmaqta.
Hulläs, tarihi uzun jutniŋ bügünki näpäsi bilän yeziliq okrug hakimi Qadirjan Bağbaev tonuşturdi:
– Taştiqarisuluqlarniŋ asasiy käspi – yeza egiligi. Yeziliq okrugta 2 işläpçiqiriş kooperativi, bir ҖÇY vä 135 dehan egiligi iş elip barmaqta.
«Taştiqarisu» işläpçiqiriş kooperativi süt fermisiniŋ işini җanlanduruş mähsitidä yeza egiligi nesiyä korporatsiyasidin nesiyä elinip, «Alatau» näsillik siyirlar setivelindi. 2018-jili yeziliq okrug boyiçä 500 tonna oğutqa 17 million täŋgä, 400 litr gerbitsidqa 1 million 300 miŋ täŋgä, 20 tonna kšmüqonaq sorti setivelinğini üçün 7 million 600 miŋ täŋgä, şundaqla mal näslini yahşilaş boyiçä 599 baş iriqara malğa 5 million 99 miŋ täŋgä hškümät täräptin subsidiya berildi. Şuniŋ bilän billä selektsiyalik näsilländürüş boyiçä 9 çarva egiligi 567 siyirğa 6 million 270 miŋ täŋgä subsidiya aldi.
Yeziliq okrugta ihçam vä ottura tiҗarätni rivaҗlanduruşqimu kšp kšŋül bšlünmäktä. Bügünki kündä yezimizda 2 toyhana, 11 dukan bar. Buniŋdin başqa 1 tügmän, 4 yäm tartidiğan agregat ahaliğa hizmät kšrsätmäktä. hazirqi vaqitta jutumizda tiҗarät sahasida 148 adäm iş elip berivatidu. Pursättin paydilinip, moşu yärdä yeziniŋ täräqqiyatiğa salmaqliq hässä qoşup kelivatqan tiҗarätçilär Nurnisa Rähmätҗanova, İsmayil Kamazaev, Katya İdimova, Şahrul Davutovniŋ ismini atap štmäkçimän.
«Nätijilik iş bilän täminläş vä üzlüksiz tiҗarätçilikni rivaҗlunduruşniŋ 2017 — 2021-jillarğa beğişlanğan» mämlikätlik programmisiniŋ birinçi yšnilişi boyiçä 2 adäm qisqa muddätlik käspiy-tehnikiliq bilim egilisä, mäzkür programminiŋ ikkinçi yšnilişi boyiçä nesiyä eliş üçün 12 adäm oqup, qoliğa sertifikat aldi. Yeziliq okrugta 2018-jilniŋ šzidä 6 yeŋi iş orni eçildi. «Nätiҗilik iş bilän täminläş vä üzlüksiz tiҗarätçilikni rivaҗlanduruşniŋ 2017 — 2021-jillarğa beğişlanğan» programmisiniŋ 3-yšnilişi boyiçä җämiyätlik işqa 18 adäm tartildi. Ötkän jili ikki yaş mutähässis yeziliq okrug hakimi apparatida yaşlar praktikisidin štti.
Ändi «Balapan» mämlikätlik programmisiniŋ orunlinişiğa kälsäk, bügünki kündä Taştiqarisu yezisida 2 şähsiy balilar bağçisi bar. 2018-jili jutdişimiz Qasen Qurbanniyazov 50 orunluq «Bolaşaq» balilar bağçisini işqa qoşup, 17 adämni turaqliq iş bilän täminlisä, 2017-jili eçilğan «Malen'kaya strana» balilar bağçisiniŋ yetäkçisi Şahrul Davutov balilar bağçisiniŋ mäydanini käŋäytiş mähsitidä «Damu» programmisi bilän 6 million täŋgä nesiyä elip, 25 orunluq yänä bir topni işqa qoşup, 19 adämni iş bilän täminlidi. «Aq bwlaq» mämlikätlik programmisi boyiçä 2010-jili juttiki taza içimlik su mäsilisi iҗabiy yeşimini tapti, – däp yeziniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyatiğa täpsiliy tohtaldi hakim.
47 jil bilim sahasida tär tškkän peşqädäm ustaz Vel'sim Mšmünov Taştiqarisu ottura mäktiviniŋ eçilişi häqqidä sšz qozğidi. Mštivärniŋ bayan qilişiçä, yezida 1923-jili başlanğuç mäktäp eçilip, uniŋda 2 muällim 14 oquğuçini oqutqan bolsa, 1942-jili 7 sinipliq mäktäp eçilip, 4 muällim hizmät qilip, 25 oquğuçi bilim aptu. 1976-jili ottura bilim beridiğan mäktäp eçilip, 28 muällim 634 oquğuçiğa bilim berişqa başlaptu. Mäktäpniŋ däsläpki mudiri Vitaliy Zaytsev degän kişi bolğan. 1942 — 1946-jilliri Nikolay Mel'nikov, keyin Viktor Zaytsev, Mira Molotova, Lyubov' Pleskaçova, Galina Dobrınina, Tileuhan Turğınbaeva, Şämşidin Mäsütov mäktäpkä mudirliq qiptu.
– Säksininçi jillarniŋ ahiriğiçä Taştiqarisu yezisidiki ottura mäktäp päqät qazaq vä rustilliq boldi. 1988 — 1989-jilliri Taştiqarisuda däsläpki qetim uyğur sinipi eçildi. Män u çağda mudirniŋ tärbiyä işliri boyiçä orunbasari edim. Mäktäp mudiri Galina Dobrınina bolidiğan. Jut turğunliriniŋ, bolupmu Poçunay Qurbanniyazova, Zubäydäm Adekova, Mamut Җapparov qatarliq ustazlarniŋ iqbal qilişi bilän 1-siniptin 8-sinipqiçä rus tilida bilim elivatqan 167 uyğurniŋ qarakšz baliliri ana tilida bilim eliş imkaniyitigä egä boldi. Sinip eçilğini bilän, uyğur tilida däris beridiğan ustazlarni tepiş häm därisliklärni toplaş mäsilisi qiyinğa çüşti. Yeza-yezilardin eşilğan kitaplarni jiğip, rus sinipiğa däris beridiğan ustazlarni uyğur sinipiğa avuşturup, miŋbir җapalar bilän Taştiqarisu ottura mäktivini üçtilliq bilim därgahiğa aylandurduq, – däydu Vel'sim Mšmünov. – Ändiliktä uyğur sinipidiki oquğuçilarniŋ qatari jildin-jilğa aziyivatqanliği eçinişliq ähval bolmaqta.
Mäktäpkä yeŋidin mudir bolup saylanğan Berikbay Atageldievmu ünsiz qalmidi. U 1976-jili 640 Taştiqarisu ottura mäktiviniŋ 2011-jili muräkkäp җšndäştin štüp, bügünki kündä uşbu bilim därgahida 540 oquğuçiğa 71 juquri bilimlik, 11 mähsus ottura bilimlik, җämi 82 ustazniŋ süpätlik bilim berivatqanliğini qäyt qildi. Җümlidin Taştiqarisu ottura mäktividä hizmät qilivatqanlarniŋ 40 payizi yaşlar ekänligini eytip, ahirqi 2-3 jilda Rişat Zäydinov (başlanğuç sinip muällimi) bilän Meruert Sautbaevaniŋ (täsviriy sän°ät päniniŋ muällimi) «Diplommen auılğa» mämlikätlik programmisi asasida šy alğanliğini täkitlidi.
Hoş, jigitbeşi Mirzalim Turğanov jutniŋ yahşiliğinimu, kamçiliğini yoşurmay eytti. Yaşlar jilida yeza yaşliriniŋ meçit ätrapini qorşap bärgänligini, «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisiniŋ «Tuğan jer» kiçik programmisi asasida 1991-jili uçum bolğan mäktäp tüläkliriniŋ jutta mädäniy çarä-tädbirlärni štküzüşkä beğişlanğan mäydan yasaşqa 700 miŋ täŋgä ätrapida hiraҗät işlitip, sähnä yasap, häliqniŋ paydilinişiğa štküzgänligini pähirliniş bilän tilğa alsa, 1988-jili 400 orunğa mšlçärlinip selinğan yeziliq Mädäniyät šyiniŋ mälum bir säväplär bilän 2013-jili yepilip qalğanliğini äpsusliniş ilkidä yätküzdi. Taştiqarisuluqlarniŋ ändiki armini – muräkkäp җšndäşni täläp qilidiğan haşamätlik imarätniŋ qaytidin işqa qoşuluşidur.
Onğa yeqin millät väkili istiqamät qilidiğan Taştiqarisu yezisiniŋ birligi bilän mahtanğan Gülminäm Tohtaeva jutdaşliriniŋ çoŋ-çoŋ başlanmilarniŋ yolğa qoyulup, kšpligän izgü işlarni ämälgä aşuruvatqanliğini sšz qildi. Atap eytqanda, muqäddäs Ramzan eyida Taştiqarisu yezisiniŋ turğunliri mäbläğ toplap, yalğuz turidiğan jutdişi Orazbaq Manappasovqa ikki bšlmilik šy selip beriptu. Şundaqla jüräk ağriğiğa muptila bolup, Rossiyagä operatsiyagä täyyarlinivatqan 9 yaşliq Veronika Pantsakovağa jut bolup ahça jiğip, 150 miŋgä kšlämidä yardäm kšrsitiptu. Diniğa, tiliğa qarap bšlünmäydiğan taştiqarisuluqlar meçittiki näzirhaniğa šyidiki artuq qaça-qomuç, keräk-yaraqlarni apirip, jutniŋ ortaq paydilinişiğa štküzüptu.
Yeziliq hakimiyät imaritidin çiqip, Mädäniyät šyini kšzdin käçürduq. Lekin işigi yepilğan imarätniŋ içigä kirälmiduq. Andin dohturluq ambulatoriyaniŋ bosuğisidin atlap, baş dohtur Bahadur Semätov bilän hämsšhbättä bolduq. Biz bosuğisidin atliğan dohturluq ambulatoriya 1984-jili selinğan ekän. Bu yärdä bir tez yardäm maşinisi bar bolup, җämi 13 mutähässis hizmät qilidekän. Kollektivniŋ 70 payizi yaşlar. Bahadur Semätovniŋ täkitlişiçä, biyil, yäni Yaşlar jilida Taştiqarisu yeziliq dohturluq ambulatoriyasigä 3 yaş mutähässis işqa orunlişiptu.
Uzun sšzniŋ qisqisi, Taştiqarisu juti toğriliq kšp närsä eytişqa bolidu. Mäzkür säpirimizdä biz uşbu jutniŋ qetiqtäk uyiğan šmlügigä mämnun bolup qayttuq.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisi azırlağan «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası işğal etilgen Qırım meselesine diqqat celp eter, dep ümüt ete.
Bu aqta o, «Apostrof» neşirine bildirdi.
«Şimdilik detallerni aydınlatmaymız. Amma bu aktsiya Qırım meselesini 2015 senesiniñ qamaçavı (Qırımnıñ ticaret qamaçavı – QA) kibi köterir, dep ümüt etemiz», – dep qayd etti Cemilev.
Onıñ aytqanına köre, aktsiya teşkilâtçıları barışıq olmasını istey, amma yarımadada Rusiye quvetçileri tarafından provokatsiyalar yapıla bilecegini inkâr etmey.
«Bizim tarafımızdan kesen-kes barışıq aktsiyası olacaq. Anda boş elnen, silâsız ketemiz», – dep qoştı Cemilev.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, yanvarniñ 27-nde Qırım yürüşini azırlağan ve keçirecek ilk ştab quruldı, dep bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, toplaşuv iştirakçileri, bu aktsiyanıñ iştirakçileri Herson vilâyeti ve işğal etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırından 2020 senesi mayısnıñ 3-nde keçecek, dep qarar aldı.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, yürüş teşkilâtçıları yapqan areketlerini Ukraina akimiyetinen keliştirmege «tırışacaq».
Yanvarniñ 22-nde Çubarov Qırım yürüşi mayısnıñ 2-nde keçirilecek, dep ayttı. Meclis reisi, işğal altındaki yarımadağa küç qullanıp kireceklerini de inkâr etmey.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ bildirgenine köre, keçirilüvi mayısnıñ 2-ne ilân etilgen Qırım yürüşiniñ iştirakçilerine mania olmaq içün sebep yoq.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov ilân etilgen yürüşni provokatsiya dep adlandırıp, «sert qarşılıq kösterilecegini» vade etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bu bölükte, birinci nevbette oquv, tilni ve edebiyatnı ögrenüv, qırımtatar nesir ve nazmı ile tanışuv noqta-i nazarından emiyet taşığan web-saifeler haqqında bilgiler toplanğan. Bu saytta taqdim etilgen neşirlerniñ ekseriyeti aşağıdaki menbalardan temin etilgenini de qayd etmeli. Bu sebepten aşağıda sıralanğan saifelerni ziyaret etip, andaki malümatnen tanış olmağa tevsiye etem.
B эToM paздeлe coбpaHa иHфopMaция o caйTax, koTopыe, B пepByю oчepeдb, HecyT цeHHocTb иMeHHo c Toчkи зpeHия чTeHия, изyчeHия языka и лиTepaTypы, oзHakoMлeHия c kpыMckoTaTapckoй пpoзoй и пoэзиeй. CToиT oTMeTиTb, чTo бoлbшaя чacTb издaHий, пpeдcTaBлeHHыx Ha эToM caйTe былa BзяTa иMeHHo из эTиx иcToчHиkoB. ПoэToMy, pekoMeHдyю Takжe пoceTиTb HижeпepeчиcлeHHыe cTpaHицы и oзHakoMиTbcя c иx MaTepиaлaMи.
Şamil Alâdin. Bu klassik yazıcımıznıñ milliy edebiyatımızğa ve onıñ inkişafına qoşqan büyük hissesini sade añlatmaq ve tasavvur etmek ğayet zor. Sürgünden evel o 27 yaşındaki yigit olıp Qırım yazıcıları birliginiñ yolbaşçısı ola. Sürgünlik vaqıtında sovet iqtidarı halqımıznıñ adı ve tarihını silmege hüküm bergende, Şamil Alâdin Özbekistanda öz etrafında bütün yaş ve esli yazıcılarnı toplay ve Qırımtatar yazıcıları birligini teşkil ete, “Lenin Bayrağı” gazetasını ve “Yıldız” mecmuasını meydanğa ketire, Özbek radiyosında qırımtatarca yayınlarnıñ çıqmasında büyük rol oynay. 100-den ziyade kitapnıñ müellifi, onıñ eserleri ukrayin, özbek, belarus ve rus tillerine tercime etilgen. Eserlerinden bazılarnı şu sayfada tapabilesiñiz.
ШaMилb AлядиH. ПpocTo pacckaзaTb и пpeдcTaBиTb ero orpoMHый Bkлaд B kpыMckoTaTapckyю лиTepaTypy и ee paзBиTиe дoBoлbHo cлoжHo. Дo ДeпopTaции oH, бyдyчи 27-лeTHиM джиrиToM, cTaл пpeдceдaTeлeM Coюзa пиcaTeлeй KpыMa. Bo BpeMя ДeпopTaции, korдa coBeTckaя BлacTb пpиkaзaлa cTepeTb иMя и иcTopию kpыMckoTaTapckoro Hapoдa, ШaMилb AлядиH coбиpaeT Bokpyr ceбя Bcex Moлoдыx и He Toлbko пиcaTeлeй и coздaeT Coюз kpыMckoTaTapckиx пиcaTeлeй, oTkpыBaeT raзeTy “ЛeHиH Бaйparъы” (ЗHaMя ЛeHиHa) и жypHaл “Йылдыз” (ЗBeздa), иrpaeT бoлbшyю poлb B пpoцecce зaпиcи и Bыxoдa B эфиp kpыMckoTaTapckиx пporpaMM Ha yзбekckoM paдиo. ABTop бoлee 100 kHиr, koTopыe пepeBeдeHы Ha ykpaиHckий, yзбekckий, бeлapycckий и pycckий языkи. ЧacTb пpoизBeдeHий Bы MoжeTe HaйTи Ha эToM caйTe.
Qırım Jünior – mektep çağına yetmegen ve mektepte oquğan balaçıqlar içün qırımtatar tilinde kompyuter oyunlarıdır. Bu oyunlar sayesinde balaçıqlar internetteki bir çoq şübheli ve faydasız eglencelerden uzaq qalıp, hem anatillerini ögreneler hem zevq ve fayda ile vaqıt keçireler.
KъыpыM ДжyHиop – эTo koMпbюTepHыe иrpы Ha kpыMckoTaTapckoM языke для дeTeй дoшkoлbHoro и шkoлbHoro BoзpacTa. Блaroдapя эTиM иrpaM дeTkи yдepжиBaюTcя oT coMHиTeлbHыx и бecпoлeзHыx paзBлeчeHий, yчaT poдHoй языk и c пoлbзoй пpoBoдяT BpeMя, пoлyчaя yдoBoлbcTBиe.
Alem-i Medeniye saytnıñ qurucısı Aleksandr Gorâinov yazğanı kibi, bu internet saifesinde siyaset yoqtır, faqat çoq diger şey bar. Meselâ, ilk internetteki qırımtatar kitaphanesi, rusça-qırımtatarca ve qırımtatarca-rusça luğatı, kiril urufatından latin urufatına ve aksine çevirici programma, qırımtatar tilini ögrengenlerge yardım etecek qullanmalar, eski Qırımnıñ fotoresimleri ve ilâhre.
Kak Haпиcaл AлekcaHдp ГopяиHoB, coздaTeлb caйTa AлeM-и MeдeHиe (Mиp kyлbTypы), Ha эToй иHTepHeT cTpaHицe Bы He HaйдëTe пoлиTиkи, зaTo HaйдëTe MHoroe дpyroe. HaпpиMep, пepByю B иHTepHeTe kpыMckoTaTapckyю библиoTeky, pyccko-kpыMckoTaTapckий и kpыMckoTaTapcko-pycckий cлoBapи, пporpaMMy для TpaHcлиTepaции TekcToB из лaTиHицы B kиpиллицy и HaoбopoT, MaTepиaлы B пoMoщb изyчaющиM kpыMckoTaTapckий языk, raлepeю фoTorpaфий cTaporo KpыMa и T.д.
Leyla Emirniñ şahsiy saifesinde medeniyet, tarih ve edebiyatımızğa dair bir çoq meraqlı malümat, yazılı ve sesli eserler, sanat, edebiyat ve medeniyet erbapları haqqında bilgiler yer almaqta. Müellif insanlarımızğa şöyle müracaatta buluna: “Bizim saytımıznıñ maqsadı, qırım halqınıñ – milletiniñ edebiyat ve medeniyet dünyasına bir aralıq – pencere açmaqtan ibaret. Bütün dünyağa saçılğan halqımıznıñ tekrarlanmaz acayip til em de tarih nümünelerini tapmaq ve saqlap qalmaq kibi alicenap işte, sizlerniñ de yardımda bulunmañıznı arz etemiz”.
Ha личHoй Beб-cTpaHицe Лeйля ЭMиp paзMeщeHo oчeHb MHoro иHTepecHoй иHфopMaции, kacaющeйcя Haшeй kyлbTypы, иcTopии и лиTepaTypы, пeчaTHыe и oзByчeHHыe пpoизBeдeHия, cBeдeHия o дeяTeляx иckyccTBa, лиTepaTypы и kyлbTypы. ABTop, oбpaщaяcb k cooTeчecTBeHHиkaM пишeT: “Haш caйT был зaдyMaH c цeлbю oTkpыTb okoшko B Mиp лиTepaTypы и kyлbTypы kpыMckoro Hapoдa. HaM бы oчeHb xoTeлocb, чToбы Bce жeлaющиe Morли BHecTи cBoй Bkлaд B эTy зaдaчy и пoMoчb HaM HaйTи и coxpaHиTb paзбpocaHHыe пo BceMy cBeTy эkзeMпляpы HeoбыkHoBeHHoro языka и иcTopии Haшero Hapoдa”.
Anayurt saytnıñ en mühim maqsadı – urf-adetlerimizni canlı tutıp, unutılmasına yol bermemek. Saifede “edebiyat”, “kitaplar”, “folklor” ve “yırlarnıñ metinleri” bölüklerinde eppeyi eserler, maqaleler ve anatilimizde yazılğan faydalı malümat mevcut. Saytnıñ müellifleri ayrıca yaqında aqıllı telefonlar içün Qırımtatarca-Rusça luğatnı da işletip çıqardılar.
CaMaя rлaBHaя цeлb caйTa AHaюpT (“MaTepиHckий дoM”) – coxpaHeHиe HaциoHaлbHыx Tpaдиций и oбычaeB oT зaбBeHия. Ha cTpaHицe B paздeлax “лиTepaTypa”, “kHиrи”, “фoлbkлop” и “TekcTы пeceH” ecTb дoBoлbHo бoлbшoe koличecTBo пoлeзHoй иHфopMaции, пpoизBeдeHий и cTaTeй Ha poдHoM языke. ABTopы caйTa Takжe HeдaBHo paзpaбoTaли пpилoжeHиe для cMapTфoHoB – kpыMckoTaTapcko-pycckий cлoBapb.
Qırımtatar tilniñ saqlanması içün can küydürgen şanlı “Qırım” gazetasınıñ yañi saytınen beraber eski saifesi de bar. Bu saifelerde anatilimizde derc etilgen bir çoq yañı ve eski haberler ile emiyetini coymağan bir çoq maqalelerni oquybilesiñiz. Siyaset, medeniyet, tarih, içtimayi hayat kibi yaşayışımıznıñ çeşitli saalarını qavrap alğan bazı materiyallar rus tilinde de derc etile.
BMecTe c HoBыM caйToM raзeTы “KъыpыM”, пepeжиBaющeй зa coxpaHeHиe kpыMckoTaTapckoro языka, ecTb eщe и cTapaя cTpaHицa Ha плaTфopMe Blogger. Ha эTиx cTpaHицax Bы MoжeTe пpoчиTaTb HoBыe и cTapыe HoBocTи и cTaTbи, He пoTepяBшиe cBoю akTyaлbHocTb. HekoTopыe MaTepиaлы, oxBaTыBaющиe Takиe cфepы Haшeй жизHи kak пoлиTиka, kyлbTypa, иcTopия, oбщecTBeHHaя жизHb пeчaTaюTcя и Ha pycckoM языke.
Yañı Dünya – Sürgünlükte Özbekistanda basılğan “Lenin Bayrağı” gazetasınıñ mırasçısı. Öz adını Qırım tarihınıñ saifelerine yaldızlı hariflernen yazdırğan efsaneviy neşir. Sade kütleviy haber vastası olmayıp, yazıcılarımıznıñ qaleminden çıqqan bir çoq maqaleler ve eserler sayesinde tilniñ qorçalanması ve ilerlemesi baqımından ög saflarda bulunmaqta. Teessüf ki, şimdiki vaqıtta gazetanıñ öz ayrı internet saifesi yoq, onı tek Facebook içtimayi ağında tapmaq mumkün.
ЯHъы ДюHbя (HoBый Mиp) – HacлeдHицa raзeTы “ЛeHиH Бaйparъы” (ЗHaMя ЛeHиHa), koTopaя издaBaлacb B yзбekиcTaHe Bo BpeMя ДeпopTaции. ЗHaMeHиToe издaHиe, BпиcaBшee cBoe иMя зoлoTыMи бykBaMи Ha cTpaHицax kpыMckoй иcTopии. Бyдyчи He пpocTo cpeдcTBoM MaccoBoй иHфopMaции и блaroдapя MHoжecTBy MaTepиaлoB, Bышeдшиx из пoд пepa Haшиx пиcaTeлeй, oHa, c Toчkи зpeHия зaщиTы и paзBиTия poдHoro языka, HaxoдиTcя B пepBыx pядax. K coжaлeHию, B HыHeшHee BpeMя y raзeTы HeT cBoero Beб-caйTa, ee MoжHo HaйTи Toлbko B coциaлbHoй ceTи Facebook.
İslâmi Neşirler (Islamic Publishing) saytında belli Türk diniy alimler yazğan ve qırımtatar tiline tercime etilgen bir sıra kitaplarnı tapabilesiñiz. Yüksek keyfiyetli tercimelerini Qırım Müsülmanları Diniy İdaresi ve Qalay Medresesiniñ hadimleri yaptılar.
Ha caйTe ИcлaMckиx издaHий Bы MoжeTe HaйTи kHиrи Typeцkиx бorocлoBoB, пepeBeдeHHыe Ha kpыMckoTaTapckий языk. KaчecTBeHHыe пepeBoды cдeлaHы coTpyдHиkaMи ДyxoBHoro yпpaBлeHия MycyлbMaH KpыMa и AзoBckoro Meдpece.
Boğurça – bu, klassik yazıcımız, 50-ge yaqın kitapnıñ müellifi, Qırımtatar yazıcıları birliginiñ sabıq rehberi merhum Riza Fazılnıñ şahsiy blogı. Riza Fazıl onı 2015-te açıp, ilkiy maqalesinde şularnı yazdı: “Menim esas maqsadım bu internet-cönkte qırımtatar edebiyatınen meraqlanğan bir çoq oquyıcılarnı edebiyatımıznen, onıñ keçmişinen, ayrı edebiyat nümünelerinen, eñ körümli ediplerimiznen tanış etmek, halqımıznıñ keçmişinden, tarihımızdan, medeniyetimizden malümatlar beyan etmek ve ilâhre. Tartınmañız, kiriñiz menim Cönkime”.
Бorъypчa – эTo личHый блor пиcaTeля-kлaccиka, aBTopa бoлee 50-Tи kHиr, быBшero rлaBы Coюзa kpыMckoTaTapckиx пиcaTeлeй пokoйHoro Pизы Фaзылa. Pизa Фaзыл Haчaл BecTи ero B 2015 roдy и B пepBoй зaпиcи Haпиcaл cлeдyющee: “Moя rлaBHaя цeлb – пoзHakoMиTb иHTepecyющиxcя kpыMckoTaTapckoй лиTepaTypoй чиTaTeлeй c Haшeй лиTepaTypoй, ee пpoшлыM, oTдeлbHыMи лиTepaTypHыMи oбpaзцaMи, caMыMи BидHыMи aBTopaMи, pacckaзaTb o пpoшлoM Haшero Hapoдa, ero иcTopии, kyлbType и T.д. He cTecHяйTecb, зaxoдиTe Ha Moй блor”.
Türkiye diasporasınıñ temel taşı sayılğan Emel Vaqufınıñ desteginen hızmet köstergen bu saifede halqımız haqqında pek çoq malümat tapmaq mumkün. Şu cümleden, milli edebiyatımıznıñ tarihi ve qırımtatar edebiy tiliniñ imlâ qaideleriniñ toplamı meraqlanğanlar içün mutlaqa tevsiye etile.
Ha эToй cTpaHицe, cyщecTByющeй пpи пoддepжke фoHдa “ЭMeлb”, koTopый cчиTaeTcя фyHдaMeHToM kpыMckoTaTapckoй диacпopы B Typции, MoжHo HaйTи oчeHb MHoro иHфopMaции o HaшeM Hapoдe. B ToM чиcлe и иcTopию Haшeй HaциoHaлbHoй лиTepaTypы, a Takжe coбpaHиe пpaBил пpaBoпиcaHия лиTepaTypHoro kpыMckoTaTapckoro языka. OбязaTeлbHo pekoMeHдyeTcя для HepaBHoдyшHыx k эToй TeMe.
Yıllar evel qırımlı gençler içün kene şu qırımlı gençler tarafından açılğan web-saife. Diniy ve medeniy mevzular boyunca hem çeştli malümat, hem neşirler tapmaq mümkün. “Qırım Kitaphanesi” bölüginde tarihiy ve edebiy eserlernen tanış olabilesiñiz.
Beб-cTpaHицa, oTkpыTaя MHoro лeT Haзaд pykaMи kpыMckoй Moлoдëжи для kpыMckoй жe Moлoдëжи. MoжHo HaйTи paзHooбpaзHyю иHфopMaцию Ha peлиrиoзHyю и kyлbTypHyю TeMaTиky. B paздeлe “KpыMckaя библиoTeka” MoжHo oзHakoMиTbcя c иcTopичeckиMи и xyдoжecTBeHHыMи пpoизBeдeHияMи.
Filologiya ilimler namzeti Tahir Kerimniñ şahsiy blog saifesinden ğayrı daha birqaç tane blog tarzında saytı bar:
– 5 daqqa,
– İlmiy Qırım,
– Millet Yüzü,
– Qırım Sergisi.
Bu saifelerde edebiyat ve tarih sahalarında yapqan öz ilmiy araştırmaları yanında diger qırımtatar alimlerniñ çalışmalarına yer berdi. Bunnen bir sırada onıñ saytlarında çarlıq deviri ve Sürgünden evel sovet vaqıtında basılğan eski kitaplar ile mecmualar ve gazetalarnıñ nushaları da buluna.
y kaHдидaTa филoлorичeckиx Hayk Taиp KepиMa kpoMe ero ocHoBHoй cTpaHицы-блora ecTb eщe Heckoлbko Beб-caйToB (cпиcok Bышe). Ha эTиx cTpaHицax Hapядy c ero coбcTBeHHыMи HayчHыMи paбoTaMи пo лиTepaType и иcTopии, Takжe paзMeщeHы Tpyды дpyrиx kpыMckoTaTapckиx yчeHыx. BMecTe c эTиM, Ha ero caйTax MoжHo HaйTи koпии cTapиHHыx kHиr, жypHaлoB и HoMepoB raзeT, издaHHыx B цapckoe BpeMя, a Takжe B coBeTckий пepиoд дo ДeпopTaции.
Konvolut – (latince “convolutus” – burulıp tikilgen) evelden ayrı-ayrı derc etilgen neşirlerden yada elyazmalardan birleştirilip çıqarılğan cıyıntıq. Tatkonvolut saytında işte böyle qadimiy elyazma eserler ile eski gazetalarda basılğan maqaleler boyunca bilgiler ve olar haqqında yazılğan ilmiy maqaleler toplanğan. Saytnıñ dünya ağında peyda olmasında öz hissesini f.i.n. Tahir Kerim de qoştı.
*İhtar. Saytta pek çoq rahatsız etici reklama bar.
KoHBoлюT – (oT лaT. convolutus – cBepHyTый, cплeTeHHый), cбopHиk, cocTaBлeHHый из paHee caMocToяTeлbHo издaHHыx пpoизBeдeHий пeчaTи (или pykoпиceй), пepeплeTeHHыx B oдиH ToM. Ha caйTe TaTkoHBoлюT coбpaHa иHфopMaция o Takиx pykoпиcяx и cTaTbи из cTapыx raзeT, a Takжe HayчHыe иccлeдoBaHия o Hиx. B пoяBлeHии дaHHoro caйTa Bo BceMиpHoй пayTиHe Takжe coдeйcTBoBaл и k.ф.H. Taиp KepиMoB.
*ПpeдyпpeждeHиe. Ha caйTe oчeHb MHoro HaзoйлиBoй pekлaMы.
Qırımtatar tilli matbuat vastaları arasında zamanğa ayaq uydurıp olğan neşirlerden “Avdet” gazetası, Türkiyede derc etilgen “Qırımın Sesi” mecmuası ve Qırımtatarları (crh.crimeantatars.club) saytnı saymaq mümkün. Hepsi öz ayrı web-saifelerge sahip. Bu saytlarda qırımtatar tilinde yayınlanğan künlük haberler yanında medeniy ve edebiy hayatqa dair yazılar, hatta zaman-zaman qısqa nesir ve nazm eserlerge de rastkelmek mümkün.
Cpeди kpыMTaTapoязычHoй пepиoдиkи, koTopaя идeT B Hory co BpeMeHeM, MoжHo oTMeTиTb Takиe издaHия kak raзeTa “ABдeT” (BoзBpaщeHиe), жypHaл, Bыпyckaющийcя B Typции – “KъыpыMыH Cecи” (Гoлoc KpыMa) и caйT “KpыMckиe TaTapы”. y kaждoro издaHия ecTb cBoя oTдeлbHaя Beб-cTpaHицa. Ha эTиx caйTax Hapядy c eжeдHeBHыMи HoBocTяMи Ha kpыMckoTaTapckoM языke, Takжe пyблиkyюTcя cTaTbи Ha kyлbTypHyю и лиTepaTypHyю TeMaTиky, a иHorдa MoжHo BcTpeTиTb и kopoTkиe пpoзaичeckиe и пoэTичeckиe пpoизBeдeHия.
Cönk şekilinde tertip etilgen Qırımtatar tili namlı sahifede qırımtatar yazıcılarnıñ şiir ve hikâyeleri ile edebiyat, tarih ve medeniyet mevzulı maqalelerni oquybilesiñiz. Sayt ğayet zengin arhivge sahip.
Ha cTpaHицe “KpыMckoTaTapckий языk”, koTopaя cдeлaHa B фopMe блora, Bы MoжeTe пpoчиTaTb cTиxи и pacckaзы kpыMckoTaTapckиx пиcaTeлeй, a Takжe cTaTbи Ha лиTepaTypHyю, иcTopичeckyю и kyлbTypHyю TeMy. CaйT иMeeT дoBoлbHo бoraTый apxиB.
Halqımıznıñ şimdiki vaziyetini ve kelecegini qayğırğan insanlar az degil, lâkin bu mevzuda öz tüşünce-mefkürelerini güzel yazığa çevirgen, halqnıñ inkişafını ve yükselmesini maarif ve medeniyette körip, bu istiqamette ciddiy planlar qurıp, strategiyalarnı işletip çıqarğan nadir misallerden biri, Muhammed Ali Sulaymanovdır. Basıret ise onıñ şahsiy blogı. Saifesinde izaat ve talil tarzında çeşitli maqaleler yanında bediy cehetten qıymet taşığan yazılar da bar.
Людeй, koTopыe пepeжиBaюT зa HыHeшHee пoлoжeHиe Haшero Hapoдa и ero бyдyщee He Maлo. OдHako, oдHиM из Tex peдkиx пpиMepoB, koTopый BeлиkoлeпHo излaraeT Ha пиcbMe cBoи paзMышлeHия и идeи Ha эTy TeMy, BидиT paзBиTиe и BoзBышeHиe Hapoдa B пpocBeщeHии и kyлbType, koTopый cTpoиT cepbeзHыe плaHы и paзpaбaTыBaeT cTpaTerии B эToM HaпpaBлeHии, яBляeTcя MyxaMMeд Aли CyлaйMaHoB. A БacыpeT (пpoHицaTeлbHocTb) – ero личHый блor. Ha ero cTpaHицe BMecTe c aHaлиTичeckиMи cTaTbяMи ecTb TekcTы, Hecyщиe цeHHocTb и c Toчkи зpeHия лиTepaTypы.
Bu adreste çeşitli zamanlarda çeşitli münasebetler ile Aqmescitteki İsmail bey Gasprinskiy adına milliy kitaphanesinde azırlanğan taqdimler, ya da sunuşlar cıyıntığı bulunmaqta. Saifede edebiyat mevzunsınen bağlı bir sıra meraqlı slaytlar ile tanış olmaq mümkün.
Пo эToMy aдpecy HaxoдиTcя cбopHиk пpeзeHTaций, пoдroToBлeHHыx B paзHoe BpeMя и пo paзHoMy пoBoдy B HaциoHaлbHoй библиoTeke иM. ИcMaил бeй ГacпpиHckoro, чTo B CиMфepoпoлe. Ha cTpaHицe MoжHo пoзHakoMиTbcя c цeлыM pядoM иHTepecHыx cлaйдoB пo лиTepaTypHoй TeMaTиke.
Tehnologiyalarnıñ inkişafı sayesinde bugünki künde herhangi bir malümatnı elimizdeki cep telefonı vasıtasınen bir-qaç saniyede tapmaq mümkün. Şu cümleden, qırımtatarca luğatlar da istisna degil. Şimdiki vaqıtta online luğatnen bir sırada Android sistemalı cep telefonlar içün dört ayrı luğat mevcut.
Ha ceroдHяшHий дeHb блaroдapя paзBиTию TexHoлorий c пoMoщbю cMapTфoHa MoжHo HaйTи любyю иHфopMaцию зa Heckoлbko cekyHд. B эToM oTHoшeHии kpыMckoTaTapckиe cлoBapи He яBляюTcя иckлючeHиeM. Ha дaHHый MoMeHT, Hapядy c oHлaйH-cлoBapeM cyщecTByeT чeTыpe paзHыx cлoBapя для cMapTфoHoB Ha cиcTeMe AHдpoид.
2014-ncı yılında Qırımda meydanğa kelgen malüm vaqiyalardan soñra “Rusiye bütün halqlar içün” degen internet leyihası da peyda oldı. Saytnıñ mundericesi mefküreviy cehetten müzakere içün açıq ve hatta tartışmalı olsa bile bazı malümat anatilimizde oquv baqımından musbet olaraq körülebilir.
Пocлe изBecTHыx coбыTий 2014-ro roдa, пpoизoшeдшиx B KpыMy, B иHTepHeTe пoяBилcя caйT c HaзBaHиeM “Poccия для Bcex” Ha kpыMckoTaTapckoM языke. Ecли coдepжaHиe caйTa c идeoлorичeckoй Toчkи зpeHия MoжHo cчиTaTb oTkpыTыM для oбcyждeHия, и дaжe cпopHыM, To c Toчkи зpeHия чTeHия Ha poдHoM языke MoжHo yBидeTb и пoзиTиB.


text:
Qostanayğa köş, qazaq!
Bwğan deyin Qostanayğa qaray oñtüstik öñirden köş qozğalğanın jazğanbız. Onıñ birden jappay sipat aluı oñay emes, ärine. Alayda qazirdiñ özinde osında 30 otbası at basın tiredi. Bwlar negizinen oblısımızdıñ oñtüstik öñiri bolıp sanalatın Äulieköl jäne Jitiqara sekildi audandarına ornalastırıldı. Al Qarabalıq, Fedorov tärizdi soltüstik twstarı äzirge igerilmey jatır. Degenmen mwnda da igi özgeristiñ nışanı bayqaladı.
Ötken jıldıñ soñına taman twrğındarı tügelge derlik basqa wlttar qwraytın Fedorov audanınıñ Kostryakov attı şaruaşılığına şıraylı Şımkent qalasınan bir jas otbası köşip keldi. Bwl saparğa Qayrat Orazov pen Jwldız Seydulla attı tepse temir üzetin jastağı jas jwbaylar täuekel etipti. Olar Şımkentten şığarda qazan ayında kün otız gradus ıstıq bolsa, mwnda olardı qıstıñ qara suığı men boranı qarsı aldı.
– Bizdiñ jaqta qıs bolmaydı ğoy. Suığı arı ketse, mına qazirgi sizderdegidey, tek ılğalı basım. Sondıqtan suıqtau körinedi. Al bwl jaqta qıs tüskende 30 gradus ayazğa deyin baratın körinedi. Alayda biz oğan saqaday-say dayınbız. Äzirligimiz oydağıday, – deydi Qayrat senimdi türde.
Minekey soltüstikke qaray köşuge bel buğan azamattıñ qanday da qiındıqqa tas tüyin dayındığı bizdi de tänti etti.
Qayrat pen Jwldız Tolğanay men Altınay attı egiz qız balanı tärbielep, ösirip otır. Şımkentte olar ata-analarınıñ qolında twrıptı. Twraqtı jwmıs tabıla qoymağan. Päter mäselesi de şeşilui de ekitalay düniege aynalğan. Sosın osı jaqqa bet aluğa bel buıptı. Mwndağı twrmıs jağdaylarına riza. Alğan üyleri ortalıq jılu jüyesine qosılğan. Jwldız mwnda feld'şer bolıp ornalastı. Twrğındar da riza. Bwrınğı maman osıdan bir jıl bwrın özge jaqqa ketip qalıp, twrğındar oğan zarığıp otırğan-dı. Qayrat bolsa osındağı jauapkerşiligi şekteuli seriktestikke jürgizuşi bolıp qabıldandı. Qızdarı osındağı bala-baqşa qabıldağan.
Fedorov audanına köşip kelgen osı jalğız otbası aldağı tirşilikke mwqiyat dayındaluda. Endi siır satıp alıp, jeke şaruaşılığın da döñgeletpek. Amandıq bolsa, köşimiz de molayıp, Qayrattardıñ da qatarı köbeymek. Öytkeni biılğı jıldan bastap, bes jıl işinde oblısımızğa 10 mıñ otbası qonıs audaratın boladı. Qostanaydı betke alıp, köşiñdi tüze, qazaq balası!
Jaybergen Bolatov
Abai.kz


text:
Prezident Qasım-Jomart Toqaev Prem'er-ministr Asqar Maminni qobul qildi.
Dšlät rähbirigä Arıs şähiridä äsligä kältürüş işliriniŋ vä Türkstanda infraqurulum ob°ektliri quruluşiniŋ ketip berişi toğriliq doklad qilindi. Uniŋdin taşqiri Prezidentqa çätäl investitsiyalirini җälip qiliş, Evraziya ihtisadiy ittipaqi dairisidä integratsiyalik җäriyanlarni täräqqiy ätküzüş, 2020-jili Kškçetavda štidiğan Qazaqstan vä Rossiya Regionlarara hämkarliq forumiğa täyyarliq kšrüşniŋ ketip berişi toğriliq ähbarat berildi.
Prezident hškümätniŋ käŋäytilgän mäҗlisidä bärgän tapşurmilarniŋ nätiҗidarliq ämälgä aşuruluşini, şundaqla Arıs şähiridä barliq äsligä kältürüş işliriniŋ šz vaqtida häm süpätlik orunlinişini täminläşni tapşurdi.
Uçrişiş yäküni boyiçä Qasım-Jomart Toqaev Asqar Maminğa mämlikättiki iҗtimaiy-ihtisadiy ähvalni yahşilaş boyiçä birqatar eniq tapşurmilarni bärdi.


text:
İslâm Terek (Kirovskoye) rayonında fevralniñ 3-ünde aqşam "Tavrida" trassasında yengil maşna ve yük maşnası çatıştı. Üç adam yaralandı, olarnı hastahanege alıp kettiler.
Bunı Rusiye İİN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti haber ete.
"İlk alınğan malümatqa köre, "KAMAZA 5490-55" maşnasınıñ aydavcısı, Aqmescitten Kefege taraf ketkende, telükesiz areket süratını saylamadı ve maşnanı idare etip olamayıp, qarşı yolaqqa çıqtı ve Kefege taba ketken "ZAZ TF798P" maşnasınen çatıştı", - aytıp berdiler politsiyada.
Müessise malümatına köre, qaza neticesinde "ZAZ TF798P" maşnasınıñ aydavcısı ve eki yolcusı yaralandı. Olarnı hastahanege yatqızdılar.
Müesssisede, yol qazasınen bağlı teşkerüv keçirilgenini haber ettiler.
Aqyar-Yalta trassasında Hmelnitskoye köyüniñ yanında yanvarniñ 14-ünde yol qazası oldı, onıñ neticesinde dört adam yaralandı.
Aqmescitte yanvarniñ 7-sinde "Ravon" maşnasınıñ aydavcısı, Davıdovka köyünden Kezlev şossesine taba ketkende, süratnı aştırıp, elektrika tayanğıçına uruldı.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/17 avgust
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 17 avgust biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Sloveniädä Prekmurie berläşüe köne (en)
Waqiğalar[edit source]
Tuular[edit source]
- 1924 — Räbiğa Sızdıkova, qazaq ğalimäse, tel belgeçe.
Wafatlar[edit source]
- 1999 — Nariman Aitov, tatar ğalime, sotsiolog.


text:
27 Säuir, 2016 sağat 08:42
Sonımen sen kim boldıñ? Qanday mwsılmansıñ?
26 Säuir, 2016 sağat 18:03
26 Säuir, 2016 sağat 14:13
Özderiñiz de biletindey, ädebiet qoğamnan, jüyeden tıs ömir süre almaydı. Jüyeniñ boyındağı bar kemşilik ädebiette de bar. Äsirese, ädebietti jasap otırğan qalamgerler boyınan jii bayqaladı.
26 Säuir, 2016 sağat 13:44
Abay öziniñ mwrasımen klassik retinde tanılıp qana qoymay, özine tän dästüri bar aqındıq, adamgerşilik, ağartuşılıq mektebin aşqan, öz mañayındağı şäkirtteri qanattanıp wşuına ülken ıqpal jasağan wstaz retinde tanıladı.
26 Säuir, 2016 sağat 12:48
Ğalamtorda Qazaqstan Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev turalı "Jwldızdar toğısqanda" ("Tak slojilis' zvezdı") fil'miniñ besinşi böliminiñ treyleri şıqtı, - dep habarlaydı Tengrinews.kz tilşisi. Kartina kinoteatrlardan 28 säuirde körsetile bastaydı.
26 Säuir, 2016 sağat 11:40
«Nazarbaevtanu» ğılımı wsınıs twrğısınan aytılğanı belgili.
26 Säuir, 2016 sağat 11:17
Jıljımaytın mülik aynalasındağı biznes - qıp qızıl aqşa.
26 Säuir, 2016 sağat 11:11
Dual'dıq bilim beru jüyesiniñ bastı maqsatı – käsiporındardıñ talabına say mamandar dayındau.


text:
Aqmescit rayonında sentâbr 14-ünde qaşqırlar adamlarğa ücüm etkeniniñ eki adisesi qayd etildi. Yaralanğanlarnı hastahanege qoydılar, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Müessiseniñ malümatına köre, yardım berüvni Qırım Felâket tibbiyeti merkezi nezaret ete.
"Bugün Tavşan Bazar (Privolnoye) ve Anğara (Perevalnoye) köylerinde yırtıcılarnıñ adamlarğa ücüm etkeniniñ eki adisesi qayd etildi. Vaqia neticesinde yaralanğan üç adamnı Aqmescit merkeziy rayon hastahanesine ve №6 Aqmescit acele yardım hastahanesine yatqızdılar", - denile beyanatta.
2018 senesiniñ başında Qırım Ekologiya Nazirligi, Qırımda qaşqırlarnıñ sayısı arta, dep bildirgen edi. Olarnı atqanlarğa baqmadan, Qırımda qaşqırlarnıñ sayısı 53-ke arttı.


text:
Antalya ve Lviv qardaş şeerler olacaq
Antalya şeer başı Muhittin Böcek Ukrainanıñ Lviv şeerine ziyareti vaqtında, şeerler qardaşlıq aqqında añlaşma imzalanmasını teklif etti.
Bu aqta antalyaekspres.com.tr saytına esaslanaraq UATV haber ete.
Şeer başınıñ sözlerine köre, qardaşlıq aqqında qarar Antalya şeer şurasınen tasdıqlanıp, Lvivge yollanıldı.
Böcek Lvivdeki temasları çerçevesinde Halqara Türk-Ukraina İşadamları Dernegi tarafından teşkil olunğan çalışma grubu toplaşuvına qoşuldı.
Toplaşuvda Antalya ile Ukraina ve Lviv arasında bar olan munasebetlerni daa da ileriletip, dünyaya model olabilecek bir birleşmeniñ qurulması fikri muzakere etildi.
Böcek ayrıca meslekdeşi Lviv şeer başı Andriy Sadoviyni de ziyaret etti. Körüşüvde eki şeer arasında medeniyet, turizm ve ticaret alanlarındaki munasebetlerniñ daa çoq inkişa etüvi aqqında qarar alındı.
Eyyet Birinci Cian Cenkinde Lviv bölgesinde kerçekleşken Galiç uruşlarında elâk olğan Türk askerlerini añmak içün Galiç Türk Şehitligini de ziyaret etti.


text:
Yeqinda Panfilov nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ Mäҗlislär zalida җamaätçilik väkilliriniŋ novättiki baş qoşuşi bolup štti. Uniŋğa Panfilov nahiyälik İçki säyasät bšlüminiŋ başliği Marat İlipov, nahiyälik märkiziy meçitniŋ naib imami Ulan Sarpek, dšlät behätärligi komitetiniŋ hadimliri bilän jigitbaşliri, hanim-qizlar, aqsaqallar, maarip, mätbuat, yaşlar keŋäşliriniŋ väkilliri qatnaşti.
Gšhärbüvi
İSMAYİLҖANOVA,
«Uyğur avazi»
Baş qoşuşqa riyasätçilik qilğan Panfilov nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Rizaydin Äysaev kün tärtividiki mäsililär bilän tonuşturğandin keyin šzi rähbärlik qilivatqan täşkilat täripidin elip berilivatqan mädäniy çarä-tädbirlär vä ularniŋ ähmiyitigä ätrapliq tohtaldi. Andin kün tärtividiki ikkinçi mäsilä boyiçä nahiyälik märkiziy meçitniŋ naib imami Ulan Sarpek islam dini vä uniŋ tälimatliri häqqidä çüşänçä berip, islam dininiŋ adalätlik bilän diyanätlikkä häm pakliqqa dävät qilidiğanliğini eytip štti. Nahiyälik içki säyasät bšlüminiŋ başliği Marat İlipov kšpmillätlik tävä turğunliriniŋ barliq sahalarda qol yätküzüvatqan utuq-muvappäqiyätlirigä alahidä tohtaldi.
Baş qoşuşta yänä bir mäsilä, näzir-çiraqlarni štküzüştä häddidin taşqiri israpçiliqqa yol qoyuluvatqanliği häqqidä pikir-täkliplär otturiğa qoyuldi.
– Artuq israpçiliqtin sovap izdimäyli, – dedi Rizaydin Äysaev. –Näzir dästihini bilän toy dästihininiŋ ayrimçiliği boluşi keräk. Näzir – vapat bolğan kişi namidin sädiqä beriş degän sšz. Biz näzirgä 600 –700 adäm çaqirip, nemä sovap tapimiz? Näzirgä bir ailidin bäş adämni täklip qiliş haҗätmu? Uniŋdin җinaza namiziğa qatnişip, yättä kätmän topa taşlap, šsüp kelivatqan ävlatqa milliy urpi-adätlirimizni ügitäyli.
Baş qoşuş җäriyanida Mähämät haҗim Mähämätov, Märüp Arziev, Muhit Äzizov, Raziyäm Tohtibaqieva, Säydähmät Rozahunov vä başqilar qarilivatqan mäsilä ätrapida šz pikir-täklipliri bilän ortaqlişip, җamaätni artuq israpçiliqqa yol qoymasliqqa çaqirdi.
Panfilov nahiyäsi.
Tursunmähämät MÄŞÜROV çüşärgän sürät.


text:
Osılay negizgi mäsele wmıtıladı...
Grek mifologiyasında bir añız bar. Qısqaşa mätini bılay: YAson degen bir jigitke jerge egin ek dep aldap aydahardıñ tisin beredi. Älgi jigit keñ jerdi audarıp ekkende ornına egis emes ülken äskerler ösip şığadı. Aldanğan jigit "Mwnı qalay jeñemin" dep bası qatqanda "Olarmen soğısıp äure bolma. Äskerdiñ däl ortasına ülken tastı aparıp tastap jiber. Tastıñ tüsken jerinen bir-eki äsker öledi. Qalğan äsker tastı laqtırğan osı dep bir birinen küdiktenip özara soğısadı. Äbden qaljırağan kezde bärin jayratıp salasıñ" deydi.
Sol aytpaqşı bizdiñ qoğamğa da türli taqırıptar, sol taqırıptardı köteretin keyipkerler jii-jii şığıp twradı. Halıq bastı taqırıptardan auıtqıp wsaq-tüyekti talqılap, jik-jikke bölinip özara daulasıp qırqısadı. Bwğan tabiğatınan bölinuge dayın twratın mentalitet otqa may qwyğanday ıqpal etedi. Qoğam äbden şarşap, ne bir naqtı nätijege jete almay qaljırap barıp buı şığadı. Osılay äu bastağı negizgi mäsele de wmıtıladı. Osını halqınıñ minez-qwlqın jaqsı biletinder bizdiñ elde ädemi qoldanadı. Tamaşa jwmıs isteydi. Köp oylanudıñ da qajeti joq. Özi bir bastasañ ilip äketetin 5-6 taqırıp bar. Är türli formatta osı taqırıptar jii-jii köteriledi...
Bauırjan Serikbaydıñ facebook paraqşasınan
Abai.kz


text:
Bu könne närsälär bulğan?
Tarixta bügen 10
Bügen 2019 nçı yılnıñ 10 nçı ğıynwarı.
1792 nçe yılda bügen Ğosmanlı imperatorlığı belän Rusiya arasında 5 yıllıq suğıştan soñ Yaş tınıçlıq kileşüenä qul quyıla. Älege kileşü belän 1787 nçe yılda Ğosmanlı däwläte belän Rusiya arasında başlanğan suğış ğamäli bularaq häm räsmi räweştä tögällänä.
1900 nçe yılnıñ 10 nçı ğıynwarında dönya çempionı törek köräşçe Pählivan Kara Ahmät 20 nçe ğasırğa ayaq basu mönäsäbäte belän Parijda oyıştırılğan dönyanıñ täwge köräş turnirında çempion bulıp “Çempionnar çempionı” titulına iyä bula.
1920 nçe yılda bügen Millätlär ligası tözelä. Amerika Quşma Ştatları bu ligağa kermi.
1944 nçe yılnıñ 10 nçı ğıynwarında Nuri Dämirağınıñ êşxanäsendä citeşterelgän Törkiyä yulçı oçqıçınıñ täwge sınap qaraw oçışı Yäşelköydä uza.
1863 nçe yılnıñ 10 nçı ğıynwarında dönyanıñ berençe metrosı bulğan London metrosınıñ “Metropoliten” isemle täwge liniyäse açıla.
İspaniya –Amerika suğışınnan soñ Kuba 1898 nçe yılnıñ bügenge könendä İspaniyadan bäysezlek aluğa ireşä.
1983 nçe yılnıñ 10 nçı ğıynwarında Argentinada xärbi rejim beterelä.


text:
Qazaq dalasınıñ öz «Dubayı» qaşan payda boladı?
Älemde turizm salası damığan birqatar memleketter bar: Türkiya (Antaliya, Stambul, Ankara jäne Beşiktaş), Arab Ämirlegindegi Dubay, Monako Knyazdigi, Mal'div jäne Karib araldarı, Şveycariyadağı Al'pı tauları, Ündi mwhitındağı Seyşel' araldarı, Grekiya, Italiya, Ispaniya, Kipr, Siciliya, Perudağı Andı tauları t.b. Mäselen Türkiyanıñ (Türkçe Devlet Turizm Işı) jıldıq byudjetiniñ şamamen 25 %-ı turistik saladan kelgen taza tabıs (transport qwnı, servistik qızmet körsetu, retoran jäne ashanalar, qonaqüy jäne jağajay arendası, turne jäne ekskursiya biletter bağası, turisttik tauarlar jäne mädeni is-şaralar). Älemge äygili turistik orındar qanşama: Japoniyadağı Fudziyama tauı, Afrikadağı Kilimandjaro tauı, Al'p tauları, AQŞ-tağı Grand kan'on, soltüstik Italiyadağı Veneciya, Ündistandağı Täj-Mahal, Qıtaydağı Wlı Qıtay qorğanı, Mañğoliyadağı Şıñğıs han kesenesi, oñtüstik Franciyadağı Nicca (La Ville Provence Marseille de Nise), Wlıbritaniyadağı Stounhendj, tipti Reseydegi Soçi, Qırım jäne Bayqal. Al bizdiñ Qazaqstannıñ turistik salası däl sol jahandıq deñgeyde äli tanımal bola qoyğan joq.
Tipti körşiles elderdiñ de turizmderi asa dañqtı. Özbekstanda Bwqara, Samarqand, Ferğana köne keseneleri, Qırğıstandağı Istıqköl, Azerbayjandağı Baku almaları, Armeniyadağı Erevan kon'yak festival'deri jäne Gruziyadağı Borjomi jer astı şipa suı isppettes turistik nısandarı da jetkilikti. Eger qızıqtı iri turistik nısandar turasında aytsaq, Qazaqstanda olar barşılıq. Onıñ üstine san jağınan artılıp jatır: Qorğaljın qorığı, Burabay, Mañğıstau (Üstirt), Marqaköl, Aqsu-Jabağalı, Sarıağaş, Şarın, Merki, Kölsay, Qaton-Qarağay, İle Alatauı t.b. Körip twrğanımızday elimizdegi turistik salanı älemdik deñgeyde damıtuğa barlıq mümkindikter bar. Alayda, infraqwrılım, ekonomikanıñ jeke iri salalarınıñ biri retinde turizm wğımı bizde qalıptasa qoyğan joq. 20 jıl bwrın turistik joldar, qonaq üyler, sanatoriyalıq-kurorttıq şipajaylar, demalıs-qorıqtıq aymaqtar qalıptasa qoymağan öñirlerdegi asqan bayau özgerister däl biz qalağanday formada jäne jıldamdıqta qalıptasıp jatqan joq. Osı jaqında ğana 23-24 tamızda qasietti Wlıtauda ötken “JEZKIIK” halıqaralıq turistik forumında jasağan bayandamasında Prezidentimiz Qasım-Jomart Toqaev aytqanday atalmış turizm salası küni büginge deyin kenje damıp kele jatır. Sondıqtan, Ükimet nazarında bolsın, azamattıq qoğam nazarında bolsın, arnayı mamandar, sarapşılar, otandıq turizm salasındağı käsipkerler “Qazaqstandıq turizm” degen tüsinikti asa joğarı halıqaralıq deñgeyge deyin qısqa merzimniñ işinde damıtıp, jetkizui kerek.
Wlı dalanıñ tereñ tarihın topırağına siñirgen qasietti Wlıtau öñiri jer-jahannan kelgen elşiler, ğalım-tarihşılar, tilşiler men turizm ekspertterin jäne resmi qonaqtardı qazaqqa tän qonaqjaylılıqpen qwşaq jaya qarsı aldı. Taudıñ baurayın boylay kök şalğında appaq-appaq şatırlar men kiiz-üyler ortağasırlardağı qazaq ordalarınday tizilip twrdı. Wrpaqtar jalğastığınıñ özgermes nışanı retinde bizdiñ elimizdiñ basşısı, Prezident Toqaev wlı babalarımızdıñ ata dästürin jalğastırğanday “Qwrıltay ordasın” tikti jäne Abılay hannıñ, Täuke hannıñ üzilmes dästüri retinde ol da öz wlağattı SÖZİN söyledi. Sol sözdiñ bastı taqırıptarı wlı tarih, ata-babamızdıñ önegeli ösiet-mwrası jäne töl mädeni mwra arqılı qazaq mädenietin külli älemge paş etu turalı joba-josparların elge wsındı.
Prezidentimiz kelesi mindetterdi alğa qoydı: “Köptegen şeteldik turisterdi bes jwldızdı qonaqüyler, kurorttar siyaqtı siyaqtı ämbebap dünieler jalıqtırdı. Orlardı ärtürli halıqtardıñ mädenietin, ädet-ğwrpı men salt-dästürin zertteu, barğan eldiñ tarihımen tanısu qızıqtıradı. Sondıqtan, älemde özindik erekşeligi bar jerlerge baruğa, tarihi festival'derge jäne köne äri qayta qalpına keltirilgen mañızdı oqiğalarğa qatısuğa degen swranıs artıp otır. Biz osınday ürdisterdi paydalanuımız qajet. Qazaqstannıñ älemge wsınatın biregey orındarı bar.” Sonımen qatar memleket basşısı turizm salasın damıtudıñ jañaşa innovaciyalıq formadağı äri töl wlttıq mazmwndağı damu joldarın nısana-nısanağa jiktelgen jüyeli, memlekettik jäne iri biznestik köpjıldıq josparlarınıñ qajettiligin meñzedi.
Mäselen, Sankt-Peterburgte Petr I mwrajay jäne saray kesenesi, Mäskeude Puşkin mwrajay-üyi, Şveciyadağı “Vasa” dep atalaın flotqa arnalğan eñ ülken köne nısanası jäne Wlıbritaniyadağı Stendford na Eyvonede ornalasqan Şekspirdiñ mwrajay ölkesi, AQŞ-tağı Djordj Vaşingtonnıñ jäne basqa da Amerika alğaşqı Prezidentteriniñ ülken kesene ispettes mwrajayları (tauğa salınğan tört alıp müsinin tağı esepteñiz) bar. Al keñ baytaq qazaq dalasınıñ wlı tarih betterindegi köptegen twlğaları, oqiğaları, kezeñderi, erlikteri qanşama! Äl-Farabiden bastap Abayğa deyin, Bögenbay batırdan bastap Bwqar jırauğa deyin, Asan-Qayğıdan bastap Jambıl Jabaevqa deyingi mısaldardı köptep keltiruge boladı. Bwnıñ barlığı tek töl mädeniettiñ jaqsı irgetası ğana emes, sonımen qatar turizm salasınıñ damuına ülken negizdeme bolar edi. Mısalı, Şotlandiya kip-kişkentay Loh-Ness köline (The Loch-Ness Lake) bola 10 000 mıñdağan turisterdi jinaydı. Al Bermud araldarı “Bermudskiy treugol'nik” (The great Enigma of Bermuda triangle) añızımen-aq bükil turisterdi jıldar boyı äli künge deyin wstap twr. Pashi araldarındağı 2000 jıl bwrıñğı alıp müsinder Mısır piramidalarınday turisterdiñ nazarın tartuda. Al Qazaqstannıñ turistik dañqı äli tım azdıq etedi. Köbinese TMD eliniñ twrğındarı Almatıdağı Medeudi, Kökşetaudağı Burabay kölin, Kaspiy jağasındağı Aqtau portın jäne Türkistandağı Qoja Ahmet Yassaui, Tarazdağı Ayşa bibi men Qarahan baba kesenesin ğana aralaydı. Äri sol turisterdiñ jıldıq ortaşa körsetkişi Istıqkölge nemese Samarqandqa baratın turisterdiñ sanınan asıp tüspeydi. Bwl – ülken kemşilik!
Qarağandı oblısındağı Jezqazğan men Wlıtauğa saparlarım mağan kelesidey äser etti. Äsirese, şeteldik qonaqtarmen birge Ketbwqa kemeñger, Dombauıl, Alaşa han, Joşı babalardıñ basına qwran bağıştap qaytudıñ säti tüskenine ayrıqşa riza boldım. Tañğı jetige taman jeke wşaqpen aeroporttan tüse sala Mädeniet jäne sport ministri Aqtotı Rahmetollaqızı forumğa arnayı kelgen barşa şeteldik qonaqtar men bizderdi özi aldımızdan şığıp, jılı qarsı aldı. Dalada jayılğan keñ dastarqan. Tañğı astan soñ bolğan soñ dayın twrğan, birneşe kümistey aq avtoköliktermen beyne bir jorıqqa şıqqan keruendey ekspediciyağa jol tarttıq. Bayırğı qazaqtıñ köşpendi auılına wqsas etnoauılğa kelippiz. Kiiz üyde qonğan künderimdi, ömirimde alğaş ret altıbaqan tepken tünderimdi, Aqtoğaydıñ tabiği wlttıq tağamdarı, balday qımızı, bizdiñ kiiz üydegi qonaqtardı qarsı alğan Aqtoğaydıñ betke wstar azamattarınıñ jılı qarım-qatınastarı, sıylastıqtarı ayrıqşa este qaldı. Jaqsı demalısqa qaramastan, osı eki kündik sayahat barısında meni tolğandırğan tereñ oylar da kökeyimde orın alıp, elordağa orala salısımen özindik jeke tolğanısımnan tuğan kelesidey wsınıstarımmen böliskim keledi:
1. Är qorıqtıñ qasında birneşe äri iri, tolıqqandı turistik ortalıqtardı älemdik standarttarğa say etip qwru, aşu. Jarnamasın jasau. Ol üşin barlıq 14 oblıstıñ avtomobil' joldarın, temirjol torabın, aviareyster jüyesin Grekiya nemese Türkiyanıñ deñgeyinde jaqsılap äzirleu kerek. Bwl is-şara älbette memlekettik jäne jergilikti byudjetterdi qayta qarau, qayta retteuge alıp keledi. Degenmen, Prezident jäne Ükimet basşısı osı ispettes jobalardı qoldaydı dep senemin.
2. Turistermen tikeley jwmıs jasaytın mamandar tobın auqımdı kölemde oqıtıp, dayındap, käsibi äzerleu. Ol üşin tek volonterlik wyımdar ğana emes, turistik käsibi joğarı instituttardı salu kerek jäne ädettegidey ağılşın tilin bastapqı deñgeyde ğana biletin äri ketse dayarşı qızmetin ğana atqara alatın personaldan bas tartu kerek, onıñ ornına birneşe tildi jetik meñgergen, öz tarihı men mädenietin öte joğarı deñgeyde biletin äri özine mindet retinde jüktelgen ölkeni egjey-tegjeyli biletin mamandardı köptep äzirleu kerek. Qonaq üy jäne şipajay personalınan bölek, bwl salağa jurnalisterdi, kinorejisserlerdi, öner qayratkerlerin jäne biznes salasınıñ barlıq ökilderin bir arnağa jwmıldıru qajet. YAğni qonaqtardı demaldırtıp qana qoymay wlttıq ruhani qwnıdılıqtarmen tanıstırıp, wlttıq öndiristik önimderimizdi satuımız kerek. Bwl tabıstı üş ese arttıradı äri älem boyınşa bizdiñ turizmege tiimdi jarnama bolar edi.
3. Är turistik ortalıqtıñ qasına ülken geografiyalıq, etnografiyalıq, eñ ozıq elektrondı aqparattıq-tehnikalıq qondırğaları bar öner, ğılım jäne ölketanu-tarih tarihi-tanımdıq körmesi, türli köñil köteretin forumdar, qazaq mädenietiniñ keşegi men bügingisin tanıstıratın is-şaralar, qazaq tiliniñ aşıq sabaqtarı, seminarları jäne aşıq aspan mwrajayları kerek. Aşıq aspan mwrajayları tek orta ğasırlardı ğana emes, elimizdegi barlıq ğasırlardı köretsin. XIV ğasırdan bastap XXI ğasırğa deyingi barlıq tarihi kezeñderdi mul'timediyalıq zamanaui qwraldarmen qamtıp körsetu qajet. Sonday-aq, sol turistik ortalıqtardıñ qasınan jazğı demalıs lagerlerin, jazğı jastar festival'derin, jergilikti halıqqa arnalğan mädeni aşıq aspan koncert keşterin, jeke-jeke kinostudiyalardı, teatrlardı, cirkterdi, geologiyalıq, ekologiyalıq universtitetterdi aşu, jastar äskeri-patriottıq, äuesqoy öner jäne ekologiyalıq jastar qoğamdıq wyımdardıñ jıl sayın ötetin festival'derdiñ dästürli ornın bekitu turizmge payda äkeler edi.
Qazaqstan turizminiñ älem moyındağan jasandı emes, tabiği brendke aynalarlıqtay biregey bolaşağına senemin!
Riza Isqaq
Abai.kz


text:
Pravoslavie
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ortodokslıq/Prawaslawlıq (rpek. ὀpθoδoEίa, pyc. пpaBocлaBиe — döres xökem, döres belem, döres Xoday süze, döres Xoday danlıqlau) — monoteizm häm xristianlıq dineneñ ber iseme häm yünäleşe. Ul Könçıgış Rim imperiäsendä tuıp, Balkannarga, Kavkaz belän Rusiägä kergän. Xäzerge waqıtta däwläti çirkäwlärgä bülenä.
Ortodoks Xristianlıq yäki Prawaslawlıq, Rim imperiäse bülengäç (395), Xristianlıq Könçığış tarmağı bularaq oyışqan töp häm borınğı yünäleşlärneñ berse. Dini nigezläre 9-11. yözlärdä Vizantiä bilgelänä. 1054. yılda Ortodoks Xristianlıq möstäqil çirkäw bularaq formalaşa. Aqrınlap berniçä autokefal çirkäwgä bülenä.
Tatarstan cirendä Prawaslawlıq 1552. yıldan Qazan Xanlığın Urıs däwläte yawlap alğaç häm töbäktä kolonial izü säyäsäte başlanğaç, kiñ tarala. (qara Keräşen Tatarlar)
2001. yılnıñ 1 iyülenä Tatarstanda 172 Ortodoks xristianlıq cämğiäte, ş.i. 9 Keräşen Tatarlar mäxälläse terkälgän.


text:
M.Äşimbaev: aldımen jastardıñ şetelge ketu sebebin anıqtap alıp, äreket etuimiz kerek
Bwl turalı «Nur Otan» partiyası Törağasınıñ Birinşi orınbasarı #NurOtanPikir erkin pikirtalas alañınıñ kezekti otırısında ayttı.
İs-şara barısında «Jaña älemdegi jastar kelbeti» attı taqırıp boyınşa qatısuşılar elimizdegi jastar sayasatı jayında söz örbitti.
Sonımen qatar sarapşılar qazaqstandıq jastardıñ şetelge ketu mäselesin de köterdi. Bwl jöninde Mäulen Äşimbaev mwnday täjiribeniñ älemde keñinen tarağanın ayttı.
– Jastardıñ şetelge ketui äleumettik jelilerde jii talqılanıp jürgen özekti mäselelerdiñ biri. Bwl mäseleniñ birneşe deñgeyi bar. Eger jas azamat şetelge bilimin jetildirip, bilikti maman bolıp qalıptasu üşin nemese jaña käsip bastau üşin barıp, ol oyın jüzege asırıp jatsa, bwl özi üşin de, elimiz üşin de paydalı. Biz bir şeñbermen şektelmeuimiz kerek. Äsirese qasımızda Qıtay siyaqtı, ar jağında Ündistan siyaqtı alpauıt narıqtar twrğan kezde solardı igeruge talpınuımız kerek. Biz osılay öz isimizdi jaña beleske köterudi maqsat twtuımız qajet. Sol sebepti şetelge ketip jatqandardıñ bärine tosqauıl qoyu kerek degen birjaqtı pikirler dwrıs emes. Al eger jastarımız elimizdegi jağdaylarğa köñili tolmay, basqa sebeptermen ketip jatsa, ol basqa äñgime. Onday kezde biz zerttep, zerdelep, sebepterin anıqtap, onı boldırmaudıñ joldarın qarastıruımız kerek, – dedi Mäulen Äşimbaev.
Pikirtalas alañınıñ otırısına Aqparat jäne qoğamdıq damu vice-ministri Jwldız Omarbekova, belgili aqın, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi, «Shalqar» radiosınıñ direktorı Qalqaman Sarin, käsipker, İT tehnologiyalar salasında qızmet körsetetin STEM akademiyasınıñ negizin qalauşı Äbutälip Mütäli, «Qazaqstan» wlttıq telearnasınıñ jürgizuşisi Äygerim Esenäli, «Nur Otan» partiyası Baspasöz qızmetiniñ basşısı Maksim Spotkay jäne «Jas Otan» jastar qanatınıñ atqaruşı hatşısı Däulet Käribek qatısıp, köterilgen taqırıpqa qatıstı öz oyların bildirdi.
Dästürge say otırıstı ğalım, Halıqaralıq Türki akademiyasınıñ prezidenti, «Egemen Qazaqstan» respublikalıq gazeti» AQ-nıñ Basqarma törağası Darhan Qıdıräli jürgizdi.
Abai.kz


text:
Bähtişat SOPİEV,
«Uyğur avazi»
Bu qetim mäzkür rubrikiğa Panfilov nahiyäsidin çiqqan ataqliq adämlärniŋ ävladini izdiginimizdä, käsipdaşlirimiz Ablizhan Mäşürovniŋ ismini atap qaldi. «U kim?» däp soriduq ulardin. «U milliy maaripimizniŋ häqiqiy җankšyäri bolğan vä ävladinimu moşu rohta tärbiyiligän adäm» däp izah bärdi ular.
Uluq Vätän uruşiniŋ veterani, yarkäntlik märipätçi Ablizhan Mäşürovni tävädiki çoŋ-kiçikniŋ hämmisi yahşi bilidekän. U aŋliq hayatini bala tärbiyiläştäk şäräplik işqa beğişliğan ziyalilarniŋ biri bolğan. 1924-jili Yarkänt şähiridä tuğulğan uniŋ baliliq vä šsmürlük çağliri moşu yärdä štti. Mäktäpni tamamlap, 1938- jili şähärdiki pedagogika uçiliöesiğa oquşqa çüşüp, uni 1941-jili muvappäqiyätlik tamamlap, Çoŋ Çiğan yezisidiki mäktäptä muällim bolup işläydu. Uluq Vätän uruşi başlanğanda umu zamandaşliri ohşaş qoliğa qural elip, vätän azatliği üçün җäŋlärgä atlinidu. Jutiğa Ğalibiyät bilän kälgän Ablizhan şähärdiki Molotov namidiki mäktäptä, andin Çuluqay yezisidiki 7 jilliq mäktäptä ustazliq qilidu. Ändi 1947 — 1949-jilliri ariliğida nahiyälik bilim bšlümidä instruktor, andin tävädiki uyğurtilliq S.Kirov namidiki mäktäptä mudirniŋ orunbasari hizmitini atquridu. Mana moşu jilliri yättä jilliq mäktäp ottura bilim beridiğan on jilliq mäktäp bolup šzgärtilidu. Ablizhan Yaqupoğli işniŋ beşida šzi turup, mäktäpni äşu jillarniŋ tälivigä muvapiq, җabduqlaşqa alahidä küç çiqiridu. Mäktäpniŋ on jilliq bolup šzgirişigä muvapiq pedagog kadrlarni tallaş, kollektivni şäkilländürüştä u šziniŋ nemigä qadir ekänligini, täläpçanliğini namayiş qildi. Mundaq täҗribilik ustaz nahiyälik bilim bšlüminiŋ başliği bolup tayinlinidu. İkki jil štüpla tädbirçan Ablizhan Panfilov nahiyälik partiya komitetiğa bšlüm başliği lavazimiğa täklip qilinidu. Keyiniräk nahiyälik iҗraiy komiteti räisiniŋ orunbasari bolup işläydu. 1984-jili bolsa, hšrmätlik däm elişqa çiqidu.
Ömürlük җüpti Güli Qurbanova ikkisi tšrt pärzänt tepip, qatarğa qoşti. Güli animu käspi boyiçä — pedagog. Pärzäntliridin Omaq bilän Zäytünäm uyğur tilida bilim eliş bilän billä ata-anisiniŋ izini besip, ustazliq käspini tallidi. Ändi tunҗa qizi Omaq bilän känҗä oğli Pärhatniŋ pärzäntliri anatilliq, yäni bovisi Ablizhan ustazliq qilğan mäktäpni tallap, älaçi oquğuçilardin boldi. Pärhatniŋ säkkiz nävrisiniŋ altisi mäzkür mäktäpni tamamlap, hazir aliy oquş ournlirida tähsil kšrmäktä. hazir ğäzälhan şair H.hämraev namida atilidiğan bu mäktäptä A.Mäşürovniŋ känҗä nävrisi Pärviyat11-sinipni tamamlaş aldida turidu. Pärviyat birinçi siniptin ta 11-sinipqiçä päqät äla bahalarğa oqudi.
— Bovam Ablizhan bilän momam Güli moşu mäktäptä işligän. Meniŋ ata-anammu moşu mäktäptä oqudi. Keläçäktä mänmu pärzäntlirimni çoqum moşu mäktäpkä elip kelimän. Çünki ana tilini bilmigän adäm başqa tillarnimu bilmäydu. Bu bovamniŋ näqil sšzi edi, — däydu Pärviyat biz bilän bolğan sšhbättä. — Bovam hayat bolsa, biyil 95 yaşqa kirätti. U Oktyabr' inqilavi, Uluq Vätän uruşi, “hšrmät Bälgüsi” ordenliri vä onliğan medal'larniŋ sahibi bolğan. U meniŋ üçün Qähriman bova.
Panfilov nahiyäsi.


text:
Ärdoğan: “Törkiyägä kapital saluçılar ükenmi”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Törkiyägä kapital salğan berkemneň dä ükenmäwen äytte
Räsmi säfär belän atnakiçen Paqıstanğa kitkän Törkiyä İlbaşı Ärdoğan Törkiyä-Paqıstan êş forumında qatnaştı.
Ärdoğan biredä yasağan çığışında Paqıstan belän säwdäne başta ber milliard dollardan kübräk arttırırğa, annan soň 5 milliard dollar maqsatına ireşergä teläwlären belderde.
Törkiyäneň Paqıstandağı turıdan-turı investiśiyäläreneň bügenge köndä 500 million dollarğa citüen aňlatuçı Ärdoğan: "Xäzergä qadär ilebezgä ışanğan, Törkiyädä kapital salğan beräw dä ükenmäde”, - dip äytte.
İlbaşı Ärdoğan, Paqıstan xalqınıň däwalanu öçen Könbatış illären saylawın belderep: "Törkiyä sälamätlek saqlaw asqormasında zur alğarışlarğa ireşte. Xezmät cähätennän bulmasın, yaraşlı bäyälär yağınnan bulmasın, Törkiyä bu ölkädä Könbatış illärdän bik alğa kitte. Paqıstanlı qardäşlärebezneň däwalanu öçen yaňa marşrutları şuşındıy uq däwalanu xezmätlären tağın da yaraşlı bäyä belän täq’dim itüçe Törkiyä bulırğa tiyeş”, - dip äytte.
İlbaşı Ärdoğan Êş forumınnan soň Paqıstan Baş ministrı İmran Han belän oçraştı.
Ministrlar Kabinetındağı qara-qarşı söyläşü matbuğattan yabıq kileş ütkärelde.