text:
Alıp qaçılğan ve soñradan devlet avtomobil inspektsiyası hadimleriniñ urbasındaki belli olmağan şahıslar tarafından köteklengen Qırımtatar Qurultayınıñ delegatı Asan Egiz, oña yapılğan ücümni ilhaq etilgen Qırımda Rusiye küç idaresiniñ hadimleri tarafından qırımtatarlarnıñ taqip etilüvine meyil berilgenini köstere dep izaatlay.
«Qırımda soñki zamanlarda faaller ve umumen qırımtatarlar üzerine yapılğan tazyıq eksilmey. Mecliske nisbeten açılğan yañi cinayet işi – buña bir delildir. Bu - Qırımda üküm sürgen, öz pozitsiyası ve kerçekni qabul etmegen halqnıñ taqip etilüviniñ bir misalidir. Meni alıp qaçqanlarını ancaq bu şekilde izaatlaybilem», – dep ikâye etti Egiz Qırım.Aqiqat muhbirine.
Mayısnıñ 23-nde Aqmescit rayonı Colman (Pionerskoye) köyünde uniforma kiygen insanlar Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Asan Egizni tutıp alğan ediler. Qırımdaki Rusiye FSB idaresi Egizni tutıp alğanını inkâr etti. Daa soñra alıp qaçılğan şahıs köteklengen alda ormandan tapıldı.
Ukraina tış işleri nazirligi Asan Egizniñ ilhaq etilgen Qırımnıñ Aqmescit rayonında alıp qaçılğanını takbih etti.
Rusiye küç idaresi hadimleriniñ bu hususnen bağlı daa bir açıq izaatı yoq.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilip başladı.


c: text/html

text:
Ukraina baş naziri Vladimir Groysman ükümet toplaşuvında Maliye nazirligi, İçtimaiy siyaset nazirligi, Adalet nazirligi ve Haber siyaseti nazirligine kelecek toplaşuvğa qadar ATR qırımtatar telekanalını maliye etüv meselesiniñ al etilmesine dair tekliflerni azırlamağa avale etti. Bunı UNN bildire.
«Bunı baqqan baş nazir muavini Vâçeslav Anatolyeviçke (Kirilenko – QA) buyuracam, ükümetniñ kelecek toplaşuvına qadar bu qararğa dair teklif ya da deñişmelerni kirsetmek ya da yañı qararnı azırlamaq içün sizden Maliye nazirligi, İçtimaiy siyaset nazirligi, Haber siyaseti nazirligini toplamağa rica etem. Bu yönelişte masraflarnı kerçekleştirmek içün mesele al etilmeli. Adalet nazirliginden de qoşulmağa rica etem», – dedi Groysman.
Bundan evel haber siyaseti naziri Yuriy Stets bildirdi ki, ATR qırımtatar telekanalınıñ maliye etüv meselesi al etilmeli. Onıñ añlatqanına köre, 2016 senesi aprel ayında Nazirler şurası telekanalnı maliye etme qararını qabul etti, faqat ükümetniñ qararı alâ daa işke tüşürilmedi.
ATR saibi Lenur İslâmov bunıñnen bağlı bir izaat bermedi.
Oktâbr 11-de kütleviy haber vastaları ATR telekanalınıñ Litvaniyağa köçmek planları aqqında bildirdi.
2015 senesi aprel 1-den itibaren ATR qırımtatar telekanalı Rusiye litsenziyasını almayıp, yarımadada işini toqtattı. Soñra ise esas Ukrainadan yayınlamağa başladı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Salı künü, aprel 19-da, Rusiye uquq qoruyıcıları qırımlılarnıñ evlerinle tintüv keçirgenler. Yedi kişi yaqalandı ve FSB tarafından sorğuğa çekildi. Taqiqat areketleri FSBniñ Qırım idaresi açtırğan cinaiy iş çerçivesinde keçirildi. Cinaiy iş Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) kibi tanılğan Qırım.Aqiqat maqalelerinden sebep açıldı. İşğal devamında bu madde boyunca üç cinaiy iş açıldı.
«Separatist maqalesinden» sebep belli Qırım jurnalisti Mıkola Semena şübe altına alındı. Aqmescit, Yalta ve Aqyarda yaşağan bir sıra insan, bazıları jurnalist bile degil, iş şaatları olalar. FSBde keçirilgen sorğudan soñ er kes azat etildi.
Qabaat ve tintüvler aqqında
Kün devamında tintüv ve yaqalavlar Rusiye ve Qırım matbuat vastalarında aydınlatıldı. Olarnıñ malümatına köre, tintüvler yedi adres boyunca keçirildi: Aqmescitte dört evde ve Yalta ve Aqyarda birer ev baqıldı. Er kesniñ bilgisayarları ve diger tehnikası tutıp alındı.
Moskva kontrol etken Qırım prokuraturası bildire ki, tintüvler Aqmescitniñ Kyiv rayonı mahkemesiniñ qararı esasında keçirildi. «Haber saytında yerleştirilgen maqaleniñ müellifi yarımada ve onıñ sakinlerine qarşı izolâtsion tedbirler, şu cümleden cenk areketlerini başlatmağa çağırğanı belli oldı», – dep qayd ete prokuratura.
Rusiye nezaret hızmeti şeklengenniñ adını aytmay. Faqat Qırım jurnalistleri sabadan berli Mıkola Semena aqqında laf ketkenini bildireler. Qırımda onı yıllar devamında yerli ve ukrain kütleviy haber vastalarında çalışqan tecribeli bir jurnalistni olaraq tanıylar. Bir qaç yıl evelsi jurnalist Qırım matbuat vastalarında «qavğa tili» aqqında «Haber matbuat merkezi» leyhası çerçivesinde ekspert olğan edi. Rusiyeniñ yarımada işğalinden bir qaç yıl ögüne «Den» ve «Zerkalo nedeli» neşirleri içün yazğan edi, amma 2014 senesi adise-vaqialarından soñ nefaqağa çıqtı. Rusiye mahsus hızmetleri onı nege esaslanıp Qırım.Aqiqatta çıqqan «separatist» maqaleleriniñ müellifi dep tanığanlar aytılmay. Radio Svoboda ukrain hızmetiniñ reberligi bildire ki, zenaatdaşları qorunacaq ve haberdar olmağa istegen insanlar içün adise-vaqialar aydınlatılacaq.
Tintüv vaqtında Mıkola Semenanıñ bilgisayarını alğanlar, anda neşir içün azırlağan maqaleleri bar eken. Bunı Qırım jurnalisti Lilâ Bucurova Facebookta yazdı, faqat bunıñ resmiy delili yoq.
Cinaiy iş çerçivesinde tintüvler diger qırımlılarnıñ evlerinde de oldı, şu cümleden jurnalistlerniñ evlerinde – yedi adres boyunca. Qırım adliyecisi Emil Kürbedinov sorğularda bar edi. Onıñ aytqanına köre, Mıkola Semena sorğudan soñ Qırımnı terk etmemek şartınen azat etildi. Yaqalanğan diger insanlar da azat etildi.
Taqiqatçılar bütün bilgisayarlarnı ve tehnikanı teşkerecekler, bundan soñ ise taqiqat tedbirleri ğayrıdan başlanacaq.
Poklonskaya Qırım.Aqiqatnı blok etecek ola
Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya cinaiy iş çerçivesinde Qırım ve Rusiyede Qırım.Aqiqat saytını blok etecegini bildirdi. «Rusiye Baş prokuraturası ve soñra Roskomnadzorğa «Qırım.Aqiqat» haber hızmetiniñ qapatılması içün vesiqalar azırlaymız. Bu zararlı bir hızmet, olarnıñ maqaleleri ekstremizm ve Qırım akimiyetiniñ itibarını bozmaq ıntıluvlarını, milletlerara qavğa çıqarılmasını aqlay», – dep ayttı o TASS Rusiye agentligine.
Qayd etmeli ki, aynı şekilde Roskomnadzor bir qaç Qırım neşirine kirişni yasaq etti. Olarnıñ arasında «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy», BlackSeaNews ve digerleri.
«Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» («Jurnalist tedqiqleri merkezi») «Qırım» batalyonınıñ göñüllileri aqqında çıqqan maqale boyunca cinaiy iş çerçivesinde yasaq etildi. Cinaiy iş Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi boyunca açıldı. Maqale müellifi Anna Andriyevskaya şeklengen kişi, neşirniñ sabıq hadimleri ise şaatlar olaraq sorğuğa çekildi. Episiniñ evinde tintüv keçirilgen edi.
Rusiye mahsus hızmetleri BlackSeaNews neşiriniñ baş muarriri, «Maydan inostrannıh del» hayriye fondunıñ eksperti Andrey Klimenkonı da separatizm maddesi boyunca qabaatlaycaq olalar. Bu cinaiy işlerniñ taqdiri aqqında şimdige qadar bir şey belli degil. Olarnıñ iştirakçileri esas Ukrainağa kettiler, bu sebepten apiske alınmaqtan qurtulğanlar.
Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi memleketniñ ceza qanunlarında Qırım işğalinden soñ peyda oldı. Bu madde beş yıllıq apis cezası berilecegini belgiley. Ukraina uquq qorçalayıcıları bildirgenine köre, bu madde Qırım işğaline razı olmağanlarğa qarşı bir mehanizm ola.
Malüm ki, Rusiye uquq qorçalayıcılarınıñ malümatına köre, Rusiyede Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi şimdilik işletilmedi, yani mahkeme tecribesi yoq. Qırımda ise bu madde üç cinaiy işniñ sebebi oldı.
Qırım tintüvlerine cevap olaraq cezalar olacaqmı?
Qırımdaki tintüv ve yaqalavlarnı ukrain akimiyeti ve media teşkilâtları izaatlağanlar.
Ukraina mustaqil media iş birligi yolbaşçısı Yuriy Lukanov ortaq halqara teşkilâtları, şu cümleden Rusiye jurnalistleri birliginiñ kâtibi Nadejda Ajgihina, Avropa ve Halqara jurnalistleri Federatsiyasınıñ ofisleri, em de OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi ofisine muracaat yollağanını bildirdi.
«Qırımda olğan şeyler işğalci akimiyetniñ yarımadada qalğan serbest jurnalistikanı yoq etmek yoluna devam etkenini ifadeley. Olar Qırımdan kerçek malümat bermege qorqmağanlarnı qorquzacaq olalar», – dep qayd etti o.
Ukraina Haber siyaseti nazirligi Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Ukraina havfsızlıq hızmeti, Tışqı işler nazirligi, em de halqara teşkilâtlar, şu cümleden OSCE kütleviy haber vastalarınıñ söz serbestligi temsilcisine muracaat etip, Qırımda jurnalistlerniñ yaqalanması ve evlerinde keçirilgen tintüvlerge seslenmege çağırdı.
«Jurnalistlerge qarşı yaqalav, apis cezaları, siyasiy ükümler, cinaiy işler, em de işğalcige boysunmağan jurnalistlerni ekstremizm ve separatizm ile qabaatlamaq ıntıluvları – yarımadada er angi azatlıq şekilleriniñ çirkin odürüv siyasetidir. Dünya Qırım vaqialarınıñ öz resmini yapqan ve dünyanı Qırım sakinleri «ana yurtunda» raat yaşağanlarında işandırğan Rusiye teşviqatını köz ögüne alıp, bunıñ kibi areketlerge sert qıymet kesmeli», – dep ayttı nazir Yuriy Stets.
Qayd etmeli ki, Qırımda jurnalistlerge basqı çoqtan devam ete. Ukraina matbuat teşkilâtları Qırım jurnalistleriniñ aq-uquqları bozula dep, Rusiyege nisbeten aynı bu sebepten cezalarınıñ quvetleştirilmesini teklif etmege tüşüneler.


text:
Ciñeläytelgän tärtip eşne çınnan da ciñeläytä. Watandaşlıq alu öçen Federal Migratsiä xezmäteneñ cirle idaräsenä möräcäğät yazu, pasportnıñ küçermäsen, foto tapşıru häm poshlina tüläw citäçäk. Ciñeläytelmägän oçraqta isä başta waqıtlı yäşäw öçen röxsät alu, ber yıldan daimi yäşäw röxsäte alu, annan rus telennäm imtixan totu zarur, şunnan soñ ğına Rusiä watandaşlığın alu xoquqı birelä. Ämma ciñeläytelgän tärtip härkemgä dä qaramıy. Ul Sovetlar Berlege tarqalğanda bötenläy watandaşlıq ala almıy qaluçılarğa, atası yä anası Rusiä watandaşı bulğannarğa yäki 2002 yılnıñ 1 yülenä Rusiädä yäşägän urınnarında terkälüe bulğannarğa qarıy.
Şul uq waqıtta töbäklär üseşe ministrlığı Millätäşlär Intergratsiäse 2007 dip atalğan 2 könlek forum ütkärde. Anda gubernatorlar häm xökümät wäkilläre millättäşlärne tarixi watannarına yäğni Rusiägä qaytaru qıyınlıqları turında fiker alıştı. 2006 yılda çittäge millättäşlärne ilgä qaytaru demografik problemalarnı çişüneñ iñ näticäle yularınnan berse dip atalğan ide. Älegä monıñ ällä ni näticäse bulmasa da, qayber küzätüçelär fikerençä bu temanıñ ğämäli ähämiäte bik tä zur.
Mäsälän Gazeta basması BDB häm Baltıyq illärenä, şulay uq tanılmağan respublikalarda yäşäwçe millättäşlär Duma häm prezident saylawlarında gel aktiv qatnaşıp häm xakimiätlär faydasına tawış birep kilä. Mäsälän Dnestr buyında, Abxaziädä häm Könyaq Osetiädä yäşäwçe Rusiä pasportına iä bulğannar härçaq Rusiä saylawlarında aktiv qatnaşa häm Rusiä xakimiätlären yaqlıy. Dumada çärşämbe könne qabul itelgän üzgäreşne dä alar oşatır kebek. Bu üzgäreş alarnıñ tuğannarına da Rusiä watandaşlığı alu xoquqı birä.
Şul uq Gazeta basmasına Duma äğzası Viktor Alksnis "Bu qanunnıñ saylaw aldı wäzğiäte belän turıdan turı bäyläneşe bar, çönki näq menä bu saylawlarda xakimiätlärne ildän çittä yäşäwçe Rusiä watandaşlarınıñ tawışı qızıqsındıra, moñarçı mondıy ığı-zığınıñ bulğanı yuq ide äle" dip äytkän.
Ämma Dumanıñ ikençe ber äğzası Viktor Kuznetsov bu fiker belän kileşmi. Anıñça, qanunnı üzgärtü oçraqlı räweştä genä saylawlar belän ber çorğa turı kilgän, xäzerge ciñeläytelgän tärtip ay yarımnan ğämäldän çığa, şuña kürä anı aşığıç räweştä ozaytu zarur.
Dumada tawış birüdän soñ, 377 deputat tarafınnan xuplanğan tözätmä Federatsiä Şurasına cibärelde. Anda da ul xuplaw tabıp tiz arada prezident imzasın alır dip kötelä. Rusiä watandaşılın alunı ciñeläytü tärtibe 2 yıl elek näq prezident täqdime nigezendä ozaytılğan ide.


text:
«Ukrain diversantı» Andrey Zahtey Rusiye Taqiqat komitetine FSB hadimleri tarafından azap çektirilgeninden şikâyet etti. Bunı dekabr 12-de «Mediazona» haber ete.
Zahteyniñ aytqanına köre, eki kün devamında mahsus hızmetlerniñ hadimleri onı qıynadı. O, uquq qoruyıcılarnıñ areketlerini teşkerip, olarnı mesüliyetke çekmege talap ete.
«Meni eki kün tok ile qıynadılar. Ayaq ve yanbaşqa tok işletip, cinayet işlegenimni tanımağa talap ettiler. Men adiy bir taksi aydavcısı olğanını ve ateş açılğan yerge müşteri isteginen kelgenini aytqan edim, amma olar meni qıynamağa devam ettiler», – dep bildirdi Zahtey arizasında.
Dekabr 8-de daa bir «ukrain diversantı» Yevgeniy Panov da Rusiye Taqiqat komitetine ariza yazğan. O, FSB hadimleri tarafından azap çektirilgenini aydınlattı.
Avgust 10-da Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti bildirdi ki, avgust 7-ne keçer gecesi işğal olunğan Qırımda yarımadada terakt azırlağan «ukrain diversantları» gruppası yaqalandı. Ukraina akimiyeti bunı inkâr etip, Rusiye mahsus hızmetleriniñ «provokatsiyası» olğanını bildirdi.
Rusiye mahsus hızmetleri bildire ki, Yevgeniy Panov ve Andrey Zahtey «diversantlar gruppasınıñ» azaları ola.
Oktâbr 10-da Aqmescitniñ Kiyev rayon «mahkemesi» Panov ve Zahteyniñ apis cezasını dekabr 10-na qadar uzattı. Oktâbr 13-de Moskvanıñ Cemaat nezaret komissiyasınıñ azaları Panov ve Zahteyni «Lefortovo» SİZOsında körgen.


text:
Alıp barıcı Kseniya Sobçak, prezident saylavlarında iştirak etecegini ilȃn etti. Onıñ aytqanlarına köre, Qırım kimniki olğanını Rusiye qomşuları ile birlikte çezmek kerek.
Bu aqta onıñ, 18 oktȃbrde «Vedomosti»de yayınlağan mektübinde aytıla.
«Men belli bir fırqalarğa kirmeyim, olarnıñ azaları olmayım. «Krım naş» fikirine de ne eazılıq köaterem, ne de qarşılıq. Men devletimizde qırsızlıq bitkenini, aqiqiy siyaset peyda olğanını isteyim. Nsanlar serbest olıp, bütün dünya ile birlikte qararlar qabul etip, Qırım kimniki olğanını seçkenini isteyim», – dedi Sobçak.
Alıp barıcı Kseniya Sobçak, prezident saylavlarında iştirak etecegi aqqında, resmiy olaraq 18 oktȃbr künü ilȃn etken edi. Onıñ qayd etkenine köre, o, biñlernen başqa insanlar ile, beş yıldan berli mitinglerge çıqıp, deñişmeler talap ete, amma bir şey deñişmey.
Rusiye prezidenti saylavlarında iştirak etecek muhalif Aleksey Navalnıy, K. Sobçaknı teqid etip, «karikatur liberal namzet», dep adlandırdı. Kseniya Sobçak ise, A. Navalniyni, muhalifetni bölgeninde qabaatlap, «küçlerni birleştirmege» çağırdı.
Kremilde de, Sobçaknı saylavlarda iştirak etme niyeti, «Konstitutsiya boyunca tabiy bir şey». Dmitriy Peskov, «Dojd» kanalınıñ efirinde, K. Sobçaknı «istidatlı adam», dep aadlandırdı.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Rusiye FSBsiniñ Qırımda qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qarşı açqan davası mahkemege yollanıldı.
Bu aqta Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ saytında haber etile.
Qayd etilgenine köre, Qırımnıñ Rusiye prokuraturası qabaatlayıcı qararnı tasdıqladı, cinaiy dava temelden baqıluvı içün mahkemege yollanıldı.
Mustafa Cemilev bu malümatnı daa izaatlamadı.
Qırımda mayısnıñ 27-nde Rusiye Tahqiqat komiteti qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qarşı «cinaiy dava» tahqiqatını yekünledi.
Cemilevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, o, onı Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda taqip etkenlerge qarşı ğarbiy sanktsiyalarnıñ kenişletilüvini talap etmege niyetlene.
Advokat Nikolay Polozov işğal altındaki Qırımda qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qarşı davanıñ ilk tahqiqatı yekünlene, dep bildirdi. Polozov Rusiye FSBsiniñ qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qarşı Qırımda açqan dava malümatını incelep, kelişiksizliklerni taptı.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye tahqiqatçılarınıñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını siyasiy taqip dep saya.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnıñ liderleri Refat Çubarov, Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kirişini beş yılğa yasaqladı.
2016 senesi yanvarniñ 20-nde qırımlı advokat Cemil Temişev Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ qararı esasında Mustafa Cemilevniñ ğıyabiy apiske alınması aqqında bildirdi. Bu malümatnı daa soñra Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya da tasdıqladı.
Temişevniñ malümatına köre, Rusiye organları Cemilevni 2014 senesi mayısnıñ 3-nde Ermeni Bazarda Qırımnıñ memuriy sıñırından qanunsız keçkeninde qabaatlay. Rusiye tahqiqatı, Rusiye Cemilevniñ yarımadağa kirişini endi yasaqlağan edi, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Mustafa Cemilevniñ Rusiye mahkemesi tarafından ğıyabiy apiske alınmasını takbih etti.


text:
Makedoniä räsmiläre küzlegennäñ qarğanda, bu waqiyğa, ğadi polisiä çarası gına ide.
Eçke eşlär ministrı Lirip Jakupi, bu çaranın maqsatın, Kosovo yaqınnarında törmädän qaçqan totqınnar citäklägän qorallı cinäyätçelärgä qarşı ide dip añlata.
Läkin, küzätüçelärneñ kübese bu waqiyğanın normal cinäyät basqınınnañ ayırmalı buluına iğtibar itä. Operasiädä üterelgän törkem qullanğan qorallarğa qarağanda, alar ğadi ber cinäyätçedäñ kübräk partizannar qıäfätendä bulularına iğtabar yünälderelä.
Skopje xaqimiäte, NATO häm Yewropa Berlegenä äğzälege barışında, il eçendä üzen totırıqlı bularaq kürsätergä tırışa. Läkin bu tırışlığı, suğışçı törkemnär tarafınnañ bozıla.
Skopjedäge, Saqlanu fännäre İnstitutı professorı, Biljana Vankovska, äz külämdä törkemnär bula ala läkin monda süz alarnıñ küpme buluı mäsäläse tügel di ul. Mäsälä alarnıñ, iminlekkä qurqınıç tudıru tudırmaw mäsäläse.
Vankovska bu törkemnärneñ maqsatı belgele tügel di. Läkin bu tırılıqlar, alban asıllı makedoniäle citäkçelegendäge, Kosovonıñ, dekäbr başında bäysezlegen iğlan itü maqsatına bäyle buluı ixtimal di ul.
“Bu barı tik bäysezlek öçen genä bulğan ber köräştä tügel, şul uq waqıtta bu Kosovo citäkçelegen alu öçen ber köräş. Şuña xäzer bik küp citäkçe xällärne küzätä genä. Bu Albannar arasındağına bulğan Makedoniä nizağı tügel, şul uq waqıtta bu böten töbäkne dä eçenä ala.”
Şul uq waqıtta Kosovo räsmiläre, xälne tınıç yullardan xäl itärgä täqdim itä. Kosovo Premyerı Avni Arifi, 25 protsentıñ alban asıllı xalıq täşkil itkän Makedoniädä, Kosovo citäkçelege totırıqlılıq yaqlı dide.
Makedoniäneñ tönyaq könbatış töbäge, 2001nçı yıldan birle watanadaşlar suğışınnañ ziyan kürä. Albannarnıñ baş kütärüe bastırıldı. Çik buyındağı nizaqlarnı çişär öçen Könbatış tarafınnañ albannarga küberäk xoquq birgän, tınıçlıq häm yañarış proyektı kertelde. Läkin Töbäktäge alban asıllı makedoniälelär arasında üzäk xaqimiätkä bulğan riziasızlıq kimemäde.


text:
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorı, Meclis azası Eskender Bariyevniñ sözlerine köre, yarımadada qalğan Rusiye akimiyetiniñ maqsadı – halqara nezaretçileri ile keçirilgen qanuniy saylavlarda saylanılğan qırımtatarlarnıñ temsiliy organlarını terroristik etip adlamaqtan ibarettir.
Bunı o Facebookta yazdı.
Onıñ sözlerine köre, buña aprel 14 künü Qarasuvbazar regional meclisi reisiniñ evinde keçirilgen tintüv nevbetteki delil ola.
«Qarasuvbazar regional meclisi reisi Mustfa Asabanıñ evine silânıñ gizli sürette qoyulması ile bağlı vaqia qırımtatarlarnıñ temsiliy organları – Meclis ve Qurultayğa qarşı küreşniñ nevbetteki basamağı ola», – dey o.
«Böyleliknen, halqara cemaatçılıqqa bir halqnıñ temsiliy organları ile degil, terroristler ile küreşkenini kösterecek olalar….», – dep qoştı Bariyev.
Berilgen malümatqa köre, Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde aprel 14-te saba uquq qoruyıcılar tintüv keçireler. Qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qurultay Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ bildirgenine köre, uquq qoruyıcılar «fevral 26 işi» boyunca malümatnı qıdıralar.
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ reisi, Meclis azası Eskender Bariyev bildire ki, Rusiye uquq qoruyıcıları aprel 14-te Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde tintüv keçirip, patronlarnı taptılar. Olarnı, Bariyevniñ aytqanına köre, özleri qoydılar.
Mustafa Asabanıñ evinde tintüv ekinci sefer keçirilmekte. Uquq qoruyıcılar 2014 senesi sentâbr 16-da da tintüv keçirgen ediler. O vaqıt, tintüv neticelerine köre, Asabanıñ qırımtatar milliy areketinen bağlı diniy risaleler alındı. Tintüvden soñ er kişini politsiyağa subet içün davet ettiler.


text:
Aqmescit akimiyeti Qırımnıñ eñ büyük naqliyat müessiselerinden biri olğan «SimSitiTrans» şirketi ile işbirligini toqtatqanını bildire, dep ayttı Rusiye kontrol etken Aqmescit memuriyetiniñ yolbaşçısı Gennadiy Baharev.
Qırım matbuat vastalarınıñ malümatına köre, Baharev cemaatçılıqnen körüşip, mezkür qararnıñ bir qaç sebebi bar olğanını qayd etti. Olardan biri, onıñ bildirgenine köre, şirket reberliginiñ Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ koordinatorı Lenur İslâmov ile alâqaları ola.
«SimSitiTrans» Aqmescitte çalışmaycaq. İş standartlarına şeer yollarında riayet etilmedi. Eski tehnika, añlaşma şartları bozula, aydavcılar qaba yanaşalar. Qırımlılarğa qoltutamız: yarımadanı blok etken kişi sayemizde para qazanıp, onı qamaçavğ sarf etse olmaz. Mantıqsız bir şey», – dep tekrarlay Baharevniñ aytqanlarını «RİA Krım».
Şirket reberligi ve Lenur İslâmov Aqmescit memuriyeti reisiniñ aytqanlarını şimdilik izaatlamadılar.
2016 senesi fevral 1-de belgisiz şahıslar «SimSitiTrans» naqliyat şirketiniñ işini blok etken edi. Buña müessiseni qapatmaq içün basqınıñ devamı dep ayttılar.
Rusiye kontrol etken Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya «SimSitiTrans» işini kimse blok etmegenini, fevral 1-de şirkette bir de bir taqiqat areketi olmağanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, uquq qoruyıcılar müessisege kelip, evelden qayd etilgen bozuvlarnı haber etecek ediler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
AO «Ukrtelekom» Qırımda daima olğanı kibi çalışmağa devam ete. Şirket qanuniyetniñ bütün talaplarını eda etip, öz areketini yalıñız uquqiy alanda keçire.
Şirkette Qırım.Aqiqat saytına bu kibi izaatnı dekabr 8 künü Ukrtelekomnıñ qırımdaki ofisine etilgen tintüv ve terroristik teşkilâtlarğa etilgen maliyeviy destegi boyunca qırım akimiyetiniñ qabaatı aqqında olğan soravğa berdiler.
Şirkette şunı qayd ettiler ki, operator «Qırım yarımadasında bağ hızmetini bermege devam ete, şu sıradan Aqyar istisna ola, mında şirketniñ vastaları yerli akimiyet tarafından zapt etildi».
«Operator vaziyetniñ ilerilemesini nezaret ete ve peyda olayatqan meselelerniñ qanuniy çezilüv yollarını qıdırmağa çalışa», – deyler Ukrtelekomda
Bazarertesi künü, dekabr 8-de, «prokuraturanıñ» matbuat hızmeti «aktsionerler cemiyetlerinden biri (telefon operatorı) Rusiyede esktremistik olaraq tanılğan silâlı birleşmelerni maliye etkeni» sebebinden cinaiy iş açılması aqqında haber etti. Mında Ukraina Milliy gvardiyası aqqında söz yürütile.
Aynı şu künü Aqmecitte yerleşken Ukrtelekomnıñ ofisinde tintüv keçirildi.
Bundan soñ Qırımıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov aytqanı kibi, eger de şirketniñ Milliy gvardiyağa etilgen destegi tasdiqlanılsa, onıñ Qırımdaki faaliyeti toqtatıla bile.


text:
Rusiye Federatsiyası yolbaşçıları işğal etilgen Qırımnıñ Kremlge boysunğan ameldeki yolbaşçısı Sergey Aksönovnı vazifeden boşatmağa planlaştıra ve bunıñ içün uzlaşma variantını işlep çıqara. Böyle fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında ukrain siyasetşınası Taras Berezovets bildirdi.
«O, ya, kerçekten de, Devlet Dumasına yollanılacaq, ya da başqa variantlar, amma añlaşılğan ki, Kreml «Qırım baari» qaramanlarından birini oturtmağa azır degil, amma bunıñ içün sebeb bar. Olar (Rusiye reberiyeti – QA) Aksönovnı alıp ta, oturtıp olamaylar. Bunıñ içün, daa bir hain – oturtma yerine Moskvağa, aliy oquv yurtlarından birine yollanılğan Temirgaliyev efendinen olğanı kibi, nasıldır uzlaşma variantını qıdıracaqlar», – dep ayttı Berezovets.
İyül 28-de Rusiye prezidenti işğal etilgen Qırımnıñ ayrı okrugını yoq etti ve yarımadanı Rusiye Cenübiy federal okrugına (CFO) qoştı.
Başqa bir ferman ile Vladimir Putin işğal etilgen Aqyar sabıq yolbaşçısı Sergey Menâylonı Sibir federal okrugında prezidentniñ vekâletli temsilcisi vazifesine tayinledi, Qırım federal okrugında Rusiye prezidentiniñ vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsevni ise, Şimaliy Qavqaz federal okrugında Rusiye prezidentiniñ vekâletli temsilcisi vazifesine belgiledi.
İşğal etilgen Aqyarnıñ vaqtınca yolbaşçısı vazifesine Putin Minpromtorgdan Dmitriy Ovsânnikovnı tayinledi.


text:
Cumaertesi künü, iyünniñ 29-da, Aqmescitte kabel televideniyeniñ operatorları bir sıra ukrain telekanallarınıñ yayınlavını toqtattılar.
Böyleliknen, «Inter», «1+1», «2+2», «5 kanal», «ICTV», «Novıy kanal», «NEWS 24», «NTN», «RADA» telekanallarınıñ yayınları söndürildi. Olarnıñ yerine çeşit Rusiye telekanalları çalışa, dep haber ete «İnterfaks-Ukraina».
Aynı vaqıtta, Qırım.Aqiqat malümatına köre, Çernomorskaya teleradiokompaniyasınıñ işi de toqtatıldı. Qırım «Devlet şurasınıñ» deputatlarından birine ait «İTV-K» kabel operatorınıñ ağını da söndürdiler.
Aqmescitniñ kabel ağlarında bir sıra ukrain eglence, muzıka ve bala telekanallarınıñ yayınlavı devam etmekte.
Malüm olğanı ki, aqımdaki seneniñ mart ayında Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada ukrain telekanallarını söndürdiler. Şimdi olarnıñ yerine Rusiye telekanalları çalışa.
Hatırlatamız, «MTS-Ukraina» cep telefon operatorı bağ keyfiyetiniñ fenalaşması ve yarımadada iş toqtatıla bilecegini bildirdi.


text:
Bugün eki kere elektrikler kesildi. Çarşıda adam az, alıcılar bayağı eksildi, satıcılar indemeyip otura. Laf etecek adam yoq. Yalıñız şahsiy satışlar aqqında söz yürsetile. «Ebet, ukrain malı daa yahşı edi», «havuç salatasını yaptım, aqayım ketirmege unuttı», «domuz eti bar, amma gizli-gizli» kibi laflar kete. İnsanlar siyasiy mevzulardan uzaqlaşalar. Küneşli bir kün olsa da, soqaqlar renksiz, septirilgen, dep aytar edim – «bu nomeralı ev qayda bilmesiñizmi?» kibi sualler çoq. Adamlar ayaqta qala bilmek içün iş qıdıralar.
Ne sebepten artıq (çoqusı allarda) çarşığa barammı? Birinciden, «PUD» ya da «Furşet» kibi tükânlar mağazlar kibi. Adam yoq, er kes indemey ve ortalıq tüssüz. Bazarda saña iç olmağanda selâm berirler, malnıñ keyfiyetine baqmağa çareñ bar. Bir kün sevimli «Qırım gülü» qartobı ğayıp oldı. Satmaylar. Tanış bir satıcı bu qartopnı er daim satqan bir yerni kösterdi. Rostovdan ketirilgen qartopnıñ fiyatı 35 ruble olsa, yerli qartop – 60 ruble. Er vaqıt paalı edi. Bazarda o qadar çoq da degil.
Adamlar kerçekten indemey, yorulğan ve artıq nege işanacağını bilmeyler
Rostov qartobından soñ pestitsid himiyanıñ tadı qala. Añlaşıla ki, östürmek ve saqlap qalmaq içün qızğanmağanlar. Bu sebepten Rusiye qartobını aşap zeerlenmemek içün eki qat paalı olğan yerli qartopnı alam. Adamlar kerçekten susıp otura, yorulğanlar ve artıq nege işanacağını bilmeyler. Elektrikni söndürüv cedvellerinden ğayrı, Qırım taqdiri aqqında başqa bir şey yoq. Siyasetçiler özüne fayda ketirmek içün şiarlarnı qullanalar. Bir şey aytalar, başqaca tüşüneler, asılında ise kerçek vaziyetni bilmeyler.
İşanmaq kerek. Kün kelir, demir yol vokzalı çalışmağa başlar ve «Kurortnaya» stantsiyası çeşit milletli turistlernen tolur. Ava limanında grajdan avacılıqnıñ halqara uçuşları seviyesinde uçaqlar uçmağa başlar. Soqaqlar bahtlı qırımlılarnıñ tebessümleri ve raatlanmağa kelgen insanlarnıñ külküsinen tolur. Eski işaretler yerine eñ azından eki tilde yazılğan levhalar asılır. Yatırımlar Qırım çarşısını qaplap alır. Avropa malları kelecek, vitrinlerde meşur markalar yer alacaq. Kelgen-keçken ukrain tilinde bir şey soracaq, kökte ise sarı-mavı toplar uçacaq ve altın-mavı feyyerverkler açacaq...
Vera Levkoviç, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz işiniñ daa bir mahkeme oturışında 2014 senesi fevral ayında Sergey Aksenovnıñ muafızı olğan şaat sorğuğa çekile. Bunı noyabr 3-de Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov Twitterde bildirdi.
«Qabaatnıñ nevbetteki şaatı Akimov Aleksey Vladimiroviç. 2014 senesi fevral 26-daki adise-vaqialar vaqtında Akimov Aksenovnıñ şahsiy muafızı edi», – dep yazdı Polozov.
Advokatnıñ aytqanına köre, al-azırda şaat Rusiye Milliy gvardiyasınıñ bölük komandanı olıp hızmet ete.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Sentâbrniñ 3-nde Herson vilâyetiniñ Rıkovo qasabasında işbu meskün yerdeqırımtatarca oquycaq ilk sınıf açıldı.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, sınıf açmaq teşebbüsi ana-babalardan çıqqan. Bundan ğayrı, buña Qırımtatar Milliy Meclisi, Bütündünya qırımtatar kongressi ve Türkiyedeki qırımtatar diasporası yardım etken.
Haberge köre, birinci sınıfqa barğan 53 baladan, 11-ri qırımtatar sınıfında oquycaq eken.
Sınıfnıñ açılışına bağışlanğan merasim toplaşuv zalında keçti. Mektepniñ qız talebeleri bayramğa fes kiyip keldi, oğlanlar ise, boyunlarına tamğalı köbelek taqıp keldiler.
Bayram tedbirinden soñ Herson vilâyetindeki Meclis temsilciliginiñ yolbaşçısı Abmecit Suleymanov ve Geniçesk rayon devlet memuriyeti yolbaşçısınıñ muavini Gulnara Bekirova qırımtatar sınıfında keçken ilk qırımtatarca dersni ziyaret etti.
2017 senesi Ukrainanıñ qıta qısmında ilk qırımtatar sınıfı Herson vilâyetiniñ Novoalekseyevka qasabasında açıldı.
Yerli meclislerniñ malümatına köre, Herson vilâyetinde Qırımnıñ tamır halqı olğan qırımtatarlarnıñ 10 biñden ziyadesi hususan toplu olaraq Geniçesk rayonında yaşamaqta.


text:
Bunı brifingde Ukraina Tış işler nazirliginiñ informatsion siyaseti departamentiniñ yolbaşçısı Yevğen Perebiynis bildirdi, dep yaza «RBK-Ukraina».
«Aprelniñ 10-da İcra şurasınıñ aza-memleketleri Qırımda Rusiye askerleri bulunması neticesinde peyda olğan problemler, şu cümleden UNESCO tarafından medeniy miras qoruması, tasil esnasını devam ettirüv, milliy azlıqlar aqlarına riayet etüv, jurnalistler telükesizligi ve Teşkilât tarafından muzakere ete bilecek diger meselelerni, baqmalı», – dedi Perebiynis.
UNESCO yarımada işğalinden sebep Ukrainağa medeniy miras saqlamasında qol tutmağa azır olğanını bildirdi.


text:
Bunı Kiyevde matbuat-konferentsiya devamında qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev bildirdi. Onı keçken raatlıq künleri Qırım toprağına kirsetmediler.
«Öz başına ilân etilgen Qırım akimiyeti qırımtatar milliy Meclis binasını qapata bile, liderlerni yaqalay bile, amma o vaqıt başqaları saylanılır… Eger de Meclis ofisini qapatsalar, yerli meclisler öz faaliyetine gizli, ya da yarı gizli sürette devam etecekler», – dedi Cemilev.
O, Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnıñ bölünüvi ve olarnıñ öz tarafına çekkeni boyunca faal işni alıp barğanını da qayd etti.
«Faqat, akimiyet temsilcileri bunı etip olamaylar, neticede olar öz maqsadını amelge keçirmek içün Tataristandan kendi insanlarını ketireler. Umumen alğanda, soñki yılları, hususan 2010 senesinden başlap, böyle «bölünüv» siyaseti Yanukoviçniñ rejimi tarafından da keçirile edi», – dedi Cemilev.
Öz yetekçisini yarımadağa kirsetmege talap etken qırımtatarlarnıñ narazılıq numayışından soñ, «Qırım Cumhuriyetiniñ prokurorı» Natalya Poklonskaya qırımtatar milliy Meclis reisini «ekstremizm faaliyetiniñ musaadesizligi» aqqında tenbiyeledi ve aks alda qırımtatarlarnıñ temsiliy organınıñ dağıtıluvı ile qorquzdı.


text:
Rusiye apishanesinde tutulğan Aqyarlı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Nuri Primov ŞİZOğa (cezalav izolâtorı) qapatılğan. Bu aqta Primovnıñ anasından alınğan malümatqa bazanğan«Krım SOS» haber etmekte.
«Neden olğanını bilmeyim amma, oğlum Nuri Primovnı mayısnıñ 7-nde cezalav izolâtorına qapatqanlar», – dep ikâye ete Primovnıñ anası.
2017 senesiniñ sentâbrinde Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi uküm çıqardı. Oña binaen «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlanğan Aqyar sakinleri Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovğa umumiy rejimli tertipke qoyucı koloniyada beşer yıl berildi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Yuqarı Radada deyler ki, «Qırım» serbest iqtisadiy zonasınıñ lâğu etilmesi Ukrainanıñ QMC territoriyasından vazgeçüvi manasında kelecek. Bu kibi fikirni «Blok Petra Poroşenko» parlament firqası reberiniñ muavini İgor Kononenko bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırım teşebbüsçileriniñ «Qırım» SİZnıñ lâğu etilmesi ile bağlı talabı Ukrainada yuqarı seviyede ögrenile ve siyasiy qararnıñ alınmasını talap ete.
«Qırım ile serbest iqtisadiy zonası aqqında qanun leyhasınıñ lâğu etilmesi bizim bu territoriyadan vazgeçecegimiz manasında kelecek, şunıñ içün mında diger siyasiy qararlarnı almaq kerek, bir taraftan anda tesirni arttırmaq ve qırımtatarlar boyunca olğan mevamnı belgilemek… Başqa taraftan, bu territoriyada Ukraina vatandaşları yaşay, olarnı qaytarmaq isteymiz», – dedi Kononenko jurnalistlerge parlamentte.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Bu künleri meşur qırımtatar alimi, filolog, milliy areket iştirakçisi Basır Gafarovnıñ doğğan künü qayd etile.
O, 1907 senesi yanvar 10-da Qırımnıñ Mayak-Salın rayonı Saraymen köy şurasınıñ Beştarım köyünde dünyağa keldi. Genç ekende ana-babasız qalıp, oğlançıq aqrabasında terbiye körgen. Onıñ ömrü qolay olmadı, yaş çağından başlap çalıştı. Lâkin balalıq balalıqtır...
Ana-babasız oğlan oqumağa seve edi – mektepni «alâ baalarnen» bitirdi. Bayağı vaqıt keçken soñ Gafarov ocası Abduraman Barige yazğan mektüpte şunı ayta: «Qıymetli ve unutılmaz Abduraman ocam! Siziñ mektübiñizni alğan soñ onı bir kere degil, beş kere oqup, meni sarıp alğan quvançtan raat oturamay edim. Aman-aman qırq yıl keçti, men ot basqan eski Cavtobe azbarını hatırlayım, dersten soñ azbarda futbol oynağanımnı hatırlap, siziñ sözleriñiz aqılıma kele: «Oğlan, uruvdan qorqma, oyna, közlerini aç». Bunı köz ögüne ketirip, balalığımnı hatırladım ve Siziñ ile qonuşmağa başladım».
1920-lerniñ ortalarında Basır Totayköy köyüniñ pedagogik oquv yurtında oquy. Soñra Voykov adına Keriç madencilik zavodında fabrika zavod oquv yurtında qırımtatar tili ve edebiyatından ders bere. 1934-1941 seneleri firqanıñ Qırım vilâyet komitetinde çalıştı.
Cenkniñ birinci künleri Basır Gafarov cebege çağırılıp, 51-inci Ordu erkânına askerlikke alına. 1941-1942 seneleri o – Kavkaz cebeniñ 51-inci ordu Birinci cebe polku rotasınıñ siyasiy reberidir. 1944 senesi sentâbr ayında hastalıqtan sebep terhis etile.
O, sürgünlikke oğratılmağan qırımtatarlar arasında edi. 1947 senesi dekabr ayından itibaren 1951 senesi mart ayına qalar Sovetler birligi İlimler Akademiyasınıñ tilşınaslıq institutınıñ aspirantı edi. Mında tuvğan qırımtatar tilini ögrenmege devam etip, dissertatsiyanı yazğan edi. Tezden ise oña bir şey añlamağa yardım ettiler, repressiyalarğa oğratılğan bir halqnıñ filologiyası ile bağlı mevzu tasdıqlanamaz ve qorçalanamaz. 1951 senesi Gafarov Sovetler birliginiñ az sayılı türk halqlarından biri olğan «Gagauz tiliniñ tüslenüv sisteması» mevzusı boyunca filologiya ilimleriniñ namzeti ola.
Onıñ ilim yolu muvafaqiyetli ola, lâkin ğurbette qalğan semetdeşlerniñ taqdiri raatsız ete...
1950-lerniñ ekinci yarısından başlap – qırımtatarlardan spetspereselentsı statusı alınğan soñ – qırımtatar milliy areketi başlana. Bundan başlap ve ömürniñ soñuna qadar Gafarov repressiyalarğa oğratılğan halqnıñ aq-uquqlarını ğayrıdan tiklev oğrunda küreşkenler saflarına qoşula.
Basır Gafarov akimiyet organlarına qırımtatarlarnıñ vaziyeti ve qırımtatar medeniyeti ile muracaatta bulunğan birinciler arasında edi. Onıñ imzası 1950-lerniñ ekinci yarısında TSK KPSS birinci kâtibi Nikita Hruşçev, TSK KPSS kâtibi Dmitriy Şepilov adına mektüplerde ve «Qırımtatar askerleriniñ muracaatında» mevcut.
Milliy areket faaliyetiniñ birinci neticesi 1956-1957 seneleri yalıñız akimiyetke «muracaat etkenlerniñ» taqip etilmesi degil, milliy medeniyet inkişafı içün atılğan bazı adımlar da oldı (Özbekistanda «Lenin bayrağı» qırımtatar gazetası çıqıp başladı). Gafarov qırımtatar luğatını çıqarmağa ümüt ete edi. O, adaletli bir şekilde «luğat tilimizniñ diger tiller arasında alğan tarih ve yerni kösterecek», dep tüşüngen edi.
Akimiyet qırımtatar meselesini al etmege aşıqmay, daa doğrusı – bunı yapmağa istemey. Aynı vaqıtta milliy areket faaliyeti Gafarovğa yetersiz kibi körüne... 1965 senesi o Abduraman Barige yazıqsınğanını açıq-açıq yaza: «Halqımıznıñ işinen bağlı haberlerni soraysıñız. Bu sual yalıñız Sizni raatsızlamay. İşimiz aqqında haberler yoq: küneş körünmey, ay yarığı ise bizni çetke çeke... Bizler bu işte pek passivmiz. Arzu ve ıntıluv yalıñız lafta, işte degil. Mında beş-on adam meseleni çezemez. Bir çoq adam meraqlanmalı, faal olmalı. Bizler er bir qorantadan üç-beş mektüp yazmasaq, halqımız adından eki yüz biñ mektüp masağa qoymasaq – er kes vatanımızğa qaytmaq istegini özüne köre añlatmasa – bu mesele al etilmez».
Gafarov, qırımtatar ziyalılarınıñ çoqusı kibi, milliy til ve folklornı (ğurbette ve olarnıñ yasaq altında olğanına baqmadan) halqnıñ areketi ve teşebbüsleri ile saqlamaq kerekligini tüşüne edi. Qırımtatar areketinde maarif saası ğayet küçlü edi, oña esasen büyükler qoltuta edi, olarğa sovetlerde resmiy olaraq «avtonomist» ve «milletçi» dep aytqan ediler.
«Bizde er daim – «birlik, birlik, «reabilitatsiyamıznı yapıñız», – lâkin ana-babalarımız ve qartbabalarımıznıñ terbiyesini aşlamasaq, – ne yigirmi, ne de yüz yıl içinde qaytıp olurmız», – dep yaza Basır Gafarov Abduraman Barige yollağan mektübinde.
Alimniñ özü bu printsiplerden iç vazgeçmedi. O, sovetler zamanında eserleri yasaq etilgen ulu qırımtatar cemaat erbabı ve maarifçisi İsmail Gasprinskiyniñ icadını ögrendi. Nizami Taşkent pedagogik institutınıñ qırımtatar fakulteti studentlerine ders bergen edi. 1952 senesinden başlap 1969 senesine qadar Moskva topraq institutınıñ kütüphanesinde çalışa, nefaqağa çıqqan soñ ise – SSSR APN umumiy pedagogikanıñ Nİİ-de çalışa.
Basır Gafarov ömür boyu luğat ve dersliklerni azırladı, Qırım ve qırımtatarlar, atiqiyat, türk halqlarınıñ edebiyatı aqqında malümat topladı. O, 1991 senesi vatanında vefat etip, Aqmescit rayonınıñ Bulğanaq köyünde defn etildi. Alim kendi ilmiy işlerini, şahsiy kütüphanesini Gasprinskiy adına Cumhuriyet qırımtatar kütüphanesine ediye etti.
Basır Gafarov ömürniñ soñuna qadar halqına sadıq oldı, onıñ zengin mirası ise yahşı bir tedqiqni bekley.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesi patlayıcı madde saqlağanında qabaatlanğan qırımlı Denis Kaşuknı 3 yıl ve 8 ayğa azatlıqtan marum etti. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Qırım.Aqiqat advokatnıñ ükümnen bağlı izaatlarını almağa tırışa.
2019 senesi dekabr ayında Rusiye quvetçileri Kaşuknı tuttı. FSB, onı üç maddege istinaden qabaatlay – Rusiye Ceza kodeksiniñ 222, 222.1, 226.1 maddesiniñ birinci qısmı (silâ, onıñ parçaları, patlayıcı maddelerni qanunsız satın aluv, berüv, satuv, saqlav, taşuv).
Denis Kaşuk 2019 senesi dekabrniñ 20-nden berli Aqmescit SİZOsında buluna.
Daa soñra belli olğanına köre, Kaşuv mustaqil imayecilerden vazgeçti. Bu malümatnı aqmescitliniñ imayecilerinden biri olğan Nazim Şeyhmambetov Qırım.Aqiqatqa tasdıqladı.
Apiske alınğannıñ tuvğanları, Kaşuknıñ mustaqil advokatlardan vazgeçkenini tasdıqladı, amma bunı yaqınlarınıñ telükesizligi içün yapmağa mecbur, dep aytalar.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Aqmescit sakini Denis Kaşuknıñ tutuluvı ve qanunsız aldı azatlıqtan marum etilüvi sebebinden Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (qanunsız alda azatlıqtan marum etüv) cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Rusiye nezaretindeki Qarasuvbazar rayon mahkemesi "Taygan" safari parkında tişlenilgen turist Olga Solominanıñ davası boyunca mahkeme oturışını avuştırdı. Bunı YouTube kanalında onıñ saibi Oleg Zubkov haber etti.
"Zarar körgen Solomina ve onıñ advokatı kelmedi, Solomina hastalanğanı aqqında arizanı kösterdiler, onıñ içün mahkemeni avuştırdılar. Mahkeme iyülniñ 3-ünde olacaq. Azırlanmağa vaqıt bar. Men advokatlarıma işanam, olar bütün mümkün olğanını yapar", - dedi Zubkov.
2018 senesi iyülde “Taygan” parkında arslan turist Olga Solominanı tişlegen. Qadınıñ aytqanına köre, “Taygan” müdiri Oleg Zubkov o yerde edi, amma arslannı birden tınçlatıp olamadı.
Zubkov ise, Solomina sarğoş olıp, arslanğa qaşanğanğan ve bunıñ içün ayvan onı tişlegen, dep ayta.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım ükümetiniñ Fevqulâde vaziyetler nazirligi sentâbrniñ 18-nde ava bozulacaq ve furtuna kelecek, dep bildire. Müessise yarımada havuzlarında fevqulâde adiseler ola bile, dep qorqa.
«Açıq havuzlarda ve Qara ve Azaq deñizlerinde az suvlarda telükesizlik tehnikasına riayet etilmegeninen bağlı fevqulâde adiseler ola bileceginiñ telükesi bar», – dep aytıla saytta.
Qurtarıcılar furtuna vaziyetinde yaldamağa olmağanını hatırlata. «Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ bir çoq ihtarı olsa da, raatlanğanlar ve gemi saipleri olarğa riayet etmey, özüni ve etraftakilerini ölüm telükesine oğratalar», – dep qayd etti Qırım FVN yolbaşçısı Sergey Şahov.
Müessiseniñ malümatına köre, yılnıñ başından Qırımda 56 insan suvğa battı.
Haber etilgenine köre, Qırımda ava bozulması beklenile.


text:
Saharov Avropa parlamentiniñ laureatı, ukrainalı rejissör Oleg Sentsov noyabrniñ 26-nda Strasburgda Avropa parlamentiniñ umumiy toplaşuvı çerçivesinde çıqışta bulunacaq. Bu aqta Avropa parlamentiniñ saytı haber ete.
«Oleg Sentsov kelecek afta Strasburgda olacaq. O – 2018 yılınıñ Saharov mukâfatınıñ laureatıdır ve formal toplaşuvda olacaq. Sentsovnı mukâfatlandıruv merasimi de olacaq», – dep bildirdi cuma künü Brüsseldeki matbuat konferentsiyasında Avropa parlamenti matbuat hızmetiniñ yolbaşçısı Delfin Kotard.
Keçken sene Oleg Sentsov Saharov mukâfatınıñ laureatı oldı. Rusiye onı apiste tutqan edi. Onıñ yerine mukâfatını qız qardaşı Natalya Kaplan ve advokatı Dmitriy Dinze alğan ediler.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yatqan edi. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında bulunğan edi.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.
2019 senesi sentâbrniñ 7-nde Sentsov ve Kolçenko Rusiye apishanesinden büyük deñişim neticesinde azat etilgen ediler.


text:
Bu qırımtatar qadınınıñ ikâyesi ayrı bir ikâyedir. 1944 senesi Gülhaniye Usta qorantasınen beraber Qırımdan sürgün etildi. Özbekistanğa çıqarılğanda er kes dayanamadı: başta qartbabası, soñra babası ve qız qardaşı vefat ettiler. Anda yaşamağa tırıştılar, açlıqqa dayandılar. Amma Vatanğa avdet olmaq arzusından vazgeçmediler. 1979 senesi Gülhaniye hanım ömür arqadaşı ve balalarınen beraber Qırımğa kelip, ev alıp resmiyleştirmege, qayd olmağa tırıştı. Amma sovet akimiyeti olarnı tekrar Özbekistanğa yolladı.
Ekinci sürgünlik vaqtında oğlu üç yaşında olğanını hatırlap ağlay. Onı ana-babasınen 1944 senesi Qırımdan sürgün etkende o da aynı yaşta edi.
Qaytmaq ıntıluvından soñ Ustalar ailesi «Qırımda olmasa da, Vatanğa yaqın bir yerde» oturmağa qarar alıp, Herson vilâyeti Geniçesk rayonınıñ Novoalekseyevka qasabasına köçip keldi.
Gülhaniye hanımnıñ dört balası bar. On üç torunı ve torunlarnıñ dört balası bar. Bir aydan soñ torundan beşinci bala bekley. Olardan iç kimse Qırımğa öyle de qaytmadı – Novoalekseyevkada oturalar.
Qırımdan eki kere sürgün olunğanını Gülhaniye Usta Qırım.Aqiqatqa añlattı:
– Sürgünlikten evel Qırımnıñ Aluşta rayonındaki Üsküt köyünde, şimdiki Privetnoye, otura edik. Qırımdan sürgün etilgende pek küçük edim: üç yaşında.
Ana-babamnıñ aytqanlarını hatırlap, olarnıñ vagonlarda aç olıp çekişkenlerini bilem. Yanlarına bir şey almağa olmay edi, tahminen on beş daqqa toplanmaq içün berildi ve bir-eki kilogramm mal almağa izin berildi.
Sabağa doğru, balalar yuqlağanda, avtomatlarnen keldiler: azır oluñız, sizni çıqaracaqlar. Ğafletten kelip çıqtılar. Küçük qız qardaşım bir yaşında edi, ağam – sekiz yaşında. Anam küçük balanı yorğanğa sarıp, meni qolumdan tuttı...
Anamnıñ babasını pek hatırlamayım. Özbekistanğa ketkende yolda vefat etti. Vagon içinde. Defin etmege ruhset bermediler. Çıqarıp, tışarıda qaldırdılar, tren yoluna devam etti, öyle de kettik. Babam da hasta edi, bir-eki yıldan soñ vefat etti. Qız qardaşım da öldi. Açlıqtan.
Üçümiz qaldıq – men, ağam ve anam. Üçümiz yaşamağa tırıştıq. Qırqı dörtünci yıldan soñ. Anam qış-yaz baqmay çalıştı. Qışta arıqlar qaza ediler, qadın, erkek, er kes, – Özbekistan köylerine abadanlaştıra edik. Bir qaç yıl açlıqta yaşadıq. Amma dayandıq bir şekilde. Yedi-sekiz yaşında olğanda tarlağa barıp çalışa, anama yardım ete edim. Pamuq cıymağa yardım ete edim.
Er bir qırımtatarı Qırımnı tüşüne edi. Haber bekley, Vatanğa kelmege arz ete edi. Er bir insan Qırımğa kelmege istey edi. Er kes Vatanını bekley edi.
Altmış yedinci ya da altmış sekizinci yılda bazıları ariza yazıp, Qırımğa qayta edi. Biz kelip olamadıq. Soñra aqayımnıñ ağası Qırımğa köçti, ve bizler de qaytmağa qarar aldıq. Onıñ köyüne köçtik, ev aldıq, barmağan yerimiz qalmadı – qayd olacaq edik. Ev alıñız, soñra qayd olursıñız, deyler. Ev satın alamız – evni resmiyleştirmey, resmiyleştirmegen evde qayd etmey, qaydsız ise evni resmiyleştirmeyler. İstegeniñ kibi añla. Anda-mında yüre edik, yardım yoq, izin bermeyler, ruslar kelse, eski bir ev bereler, tamir etmek kerek edi, bular istemey. Anavı yolbaşçığa deyim: bizge beriñiz, biz tamir etermiz, yaşarmız, bizge yeter. O, cevap bere: daa yaş, añlamay, qırımtatarlarğa ne almağa, ne de bir şey satmağa izin bereler. Öyle de üç ay yaşadıq.
Bir kün saba, 1944 senesi olğanı kibi, kelip sürgün etmege başladılar.
Fevral. Soqağımızğa yük maşinası kirdi, avtobus, eki yüz asker yolbaşçılarınen beraber bizni sarıp aldı. Qorantamıznı sürgün etmek içün eki yüz asker çağırıldı! Tasavvur etesiñizmi? Sovetler Birligi zamanında. Avtomat, köpekler, yolbaşçılar bar edi.
O qadar qorqtım: kirip ellerimden tutqanlar, eşyalarıñnı topla, Özbekistanğa ketesiñiz, deyler. Ömür arqadaşımnı tutqanlar, balalar endi çıqqan edi – mektepke keteler, asker ordusını körgen soñ qorqıp, farqlı-farqlı taraflarğa saqlanğanlar, tanığan qomşular balalarnı saqladı.
Qomşu, soy-soplarımız keldi – bizni qorçalaycaqlar. Yañlış bir söz aytqanlarnı maşinağa oturtıp alıp ketkenler. Soñra bir yıl, üç yıl apis cezası berildi.
Aqrabam ayta: Qıtayda milliard insan yaşay, amma öz halqını o qadar çekiştirmeyler. Bunı begenmediler. Onı dört yılğa apiske atqanlar.
Aqayımnıñ qollarını quşaqnen baylap, avtobusqa oturtqanlar. Maña deyler: eşyalarnı topla. Men aytam: Vatanıma yaşamağa keldim! Yoq, dep cevap bere, qanunsız alda keldiñiz, izin alacaq ediñiz
Aqayımnıñ qollarını quşaqnen baylap, avtobusqa oturtqanlar. Maña deyler: eşyalarnı topla. Men aytam: Vatanıma yaşamağa keldim! Yoq, dep cevap bere, qanunsız alda keldiñiz, izin alacaq ediñiz. Meni de avtobusqa oturtıp, aqayımnen beraber Aqmescitke alıp kettiler.
Odada olğan bütün şeylerni yüklediler, mağaz, damda olğan şeyler öyle de qaldı. Soñra barıp aldıq.
Eşyalarnı yüklegende bir sandığım bar edi, çetinde de altın, yüzük ve eki küpem bar edi, kilitni qırıp, altınlarnı aldılar. Daa bir sıra küçük şeyler ğayıp oldı, amma o sayılmay. Ocaqta borşç pişire edim, kömürni bile toplap, şorbanen beraber qopqanen berip yolladılar. Öyle de keldi. Tökülmedi. Prokuraturağa bir çoq şey hırsızlandı, dep yazdım, faydası olmadı.
Olarnı qarğadım. Altınlarımnı alğan soyuna o bir dünyada altınlar iritilip, boğazına tökülsin.
Aqayımnen beraber Aqmescitke ketirip, apishanege atqanlar. Üç kün anda yattıq. Askerler eşyalarnı çimenlerge yükledi, bir qaç kün tutıp, konteynererge yüklegen soñ Özbekistanğa yolladılar.
Bizni üç künden soñ trenge mindirdiler. Balalar qaldı. Olarnı ketirmege yetiştirmegen ekenler. Canköyde tutıp, balalarımıznı da vagonğa mindirdiler. Trende askerler bar edi.
Mına baqıñız, dostlar: bu bala üç yaşında, qırq dört yılında ise men üç yaşında edim. Akimiyetiñiz bizni o qadar tüşüne
Men de aytam, mına baqıñız, dostlar: bu bala üç yaşında, qırq dört yılında ise men üç yaşında edim. Akimiyetiñiz bizni o qadar tüşüne.
Biraz paramız bar edi, oña bizge bilet alıp, Özbekistanğa yolladılar. Çıqqan yerimizge keldik. Yañıdan yerleştik.
Doquz ay yaşadıq. Soñra Qırım olmasa da, Vatanımızğa yaqın bir yer olsun, Novoalekseyevkağa barıp, ev alırıq, anda yaşarıq, dedik. Qırımda ev içün bergen paramıznı qaytardılar.
Altınlarımnı alğanlarğa aytmaq isteyim ki... Belki, öldi endi, qartaydı, belki. Er kes işlegen gunâsını bile, ölgende balalarına aytqandır, belki. Zararını ödesinler. Afu sorasınlar.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov, aprelniñ 2-nde koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı tedbirler operativ ştabında iştirak etmeycek, dep bildirdi.
«Qırımnıñ sıñırında keçiş noqtalarını teftiş etem», – dep yazdı Aksenov Facebookta.
Angi keçiş noqtaları aqqında aytılğanını aytmadı.
Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresiniñ matbuat hızmeti, koronavirus tarqaluv vaziyetinde memuriy sıñırdaki keçiş noqtalarından esas Ukrainağa kirişni vaqtınca yasaqladı, dep bildirdi.
Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi martnıñ 18-i saat 00-dan itibaren esas Ukrainadan Qırımğa «çetel vatandaşlarını» almay.
Vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirliginiñ martnıñ 17-nde bildirgenine köre, Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki keçiş noqtalarından keçüv aprelniñ 3-ne qadar sıñırlandı.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Rusiye akimiyeti tarafından kontrol etilgen Ermeni Bazar şeer mahkemesi qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev davası boyunca imayeniñ altı muracaatından beşini red etti, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Kreml kontrolindeki qadı Venera İsroilova Hayser Cemilev, Refat Çubarov, Ahtem Çiygoz, Lenur İslâmov ve Mihail Şeremetni imaye şaatları olaraq mahkemege davet etmege razı olmadı.
«Biz muracaatlar berdik, ve mahkeme oturışuvı olarğa ketti. Tedqiq etken videolarımızda olğan Ahtem Çiygoz, Refat Çubarov, Lenur İslâmov ve Mihail Şeremetni çağırmağa rica ettik. Faqat mahkeme olarnı şaat olaraq davet etmege razı olmadı, çünki videolarda olsalar bile, mahkeme bu insanlar aytılğan şahıslar olıp olmağanını bilmey», – dep izaatladı advokat Nikolay Polozov.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, qadı İsroilova vaqialarnıñ iştirakçileriniñ şahsiyetlerini bilmek içün fotosüret ekspertizasını keçirüv muracaatını red etti.
Bunıñnen beraber, mahkeme imaye tarafınıñ şaatı olaraq Sergey Abisovnı davet etmege izin berdi – 2014 senesi mayısnıñ 3-nde o, Qırımnıñ Rusiye İç işler naziri edi.
Qabaatlav tarafı bugünki mahkeme oturışuvında delillerini berip bitirdi, Kreml kontrolindeki prokuror Nikita Homenko Hayser Cemilevni qabaatlav şaatı olaraq çağırmağa razı olmadı.
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesi «silâ parçalarını qanunsız saqlağanında» qabaatlanğan qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davanı toqtatmağa razı olmadı.
Aprelniñ 15-nde Ermeni Bazar mahkemesiniñ oturışuvında qabaatlav tarafı Cemilevniñ 2014 senesi mayısta Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırını qanunsız keçüv davasınen bağlı video delillerini kösterip bitirdi.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi 2020 senesi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Hatırlatamız, qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca martnıñ 5-nde olıp keçken mahkeme oturışuvında imaye tarafı dava malümatlarında bozuvlarnı qayd etti. Advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, bozuvlar tahqiqatçı azırlağan malümatnen bağlı edi. Mahkeme oturışuvında belli olğanına köre, Cemilevniñ Qırımğa kiriş yasağı 15 yılğa – 2034 senesi martnıñ 5-ne qadar uzatıldı.
Mustafa Cemilev
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Aqmescitte mayıs 17 künü Lenin meydanında keçirilgen «Yüregiñde ateş yaq!» aktsiyasına bir sıra jurnalist kirip olamadı.
Şu cümleden, teşkilâtçılar tedbirge bazı Qırım ve çetel matbuat vastalarınıñ temsilcilerini kirsetmege istemediler. Söz ATR birinci qırımtatar telekanalı ve Avropa matbuat vastaları aqta kete. Qararnı jurnalistler Aslan Smirnov rebereligindeki Qırımtatar yaşlar komiteti tarafından azırlanılğan aktsiyağa akkreditatsiyadan keçmegeni ile añlattılar.
Birazdan belli olğanı kibi, akkreditatsiyanı Qırım nazirler Şurası keçirgen edi, amma bu aqta Rusiye ükümetiniñ resmiy saytında bir şey yazılmağan eken. Bazı federal kanallarnıñ hadimleri de bu kibi problemlerge rastkelip, tedbir teşkilâtçılarına öz hoşnutsızlığını bildire edi. Olardan bazıları itiraz bildirip, Lenin meydanını terk ettiler.
Meydanda bulunğan jurnalistlerniñ çoqusı aktsiya keçirilgen yerge cedvelsiz, er istegen insannı kirsetkenlerinden ayrette qaldı.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, aktsiyada bütün havfsızlıq qararları alındı. Meydan etrafınan demir inşaatları, iç ve tışında politsiya, havfsızlıq hızmeti, Qırım «halq imayesi» temsilcileri buluna edi.
Uquq qoruyıcı organlar temsilcileriniñ bu sayıda bulunuvı tedbirde cumhuriyetniñ birinci şahısları – Qırımnıñ Rusiyeli başı Sergey Aksönov, Rusiye devlet şurasınıñ spikeri Vladimir Konstantinov, Aqmescit akimiyeti vekilleriniñ olğanı ile añlatıla. Olar birinci nevbette çıraqlarnı yaqqanlar. Teşebbüsçileriniñ aytqanı kibi, meydanda çıraqlardan Qırım haritası, ortasında ise tamğa yapılğan edi. Bundan soñ cemaatçılıq aktsiyağa qoşuldı. Umumen mında 250-300 insan toplandı. İştirakçiler ellerinde qırımtatar ve Rusiye bayraqlarını tuta edi.
Aktsiya eki saat devam etti, şu vaqıtta Qırım muzıkalı teatri yanında qırımtatar yırcıları – Güzel ve Seytabla Memetov çıqışta bulunğan edi. Nazirler şurası binasınıñ pencerelerinde de çıraqlarnı yaqtılar.
Qırım.Aqiqatqa teşkilâtçılardan biri aytqanı kibi, bu kibi aktsiya Lenin meydanında keçirilirmi-yoqmı, bunı soñki daqqağace bilmey ediler. «Er şey soñ daqqada çezildi, yuqarıdan izin kelgeninden soñ», – dey o.
Aktsiya vaqtında Nazirler şurası binası üzerinde seyirciler ateş kürrelerini kördi. Böylece, akimiyet tarafından azırlanılğan tedbirde iştirak etmegenler 1944 senesi sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasını añdılar.
«Yüregiñde ateş yaq!» aktsiyası er yıl Qırımtatar yaşlar merkezi tarafından keçirile edi. 2007 senesinden başlap Aqmescitniñ Lenin meydanında keçirile edi, amma bıltır ve bu sene Qırımda Rusiye akimiyeti işbu teşkilâtqa hatıra aktsiyasını keçirmege izin bermey. Ğaye teşebbüsiçsi Qırımtatar Milliy Meclis azası Eskender Bariyev bu sene Qırımda bu aktsiyanı azırlağan insanlarnı «ğaye hırsızlavında» qabaatladı.
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığına bağışlanğan tedbirler Ukraina şeerleri ve çetelde keçti.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Yengil maşnanıñ qadın yolcusı Yalta-Aqmescit (Simferopol) yolunda qazada keçindi, dep bildire yanvatniñ 14-ünde Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Müessiseniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, yanvarniñ 13-ünde Tavel (Krasnolesye) ve Mamut Sultan (Dobroye) köylerniñ arasında VAZ 21099 ve Toyota Land Cruiser maşnaları baş-başqa çarpıştı.
Qurtarıcılar, yol qazasından soñ maşna içinde sıqılıp qalğan bir qaç adamnı çıqarıp olğanlarını bildirdi.
Yanvar 12-sinde Aqmescit rayonınıñ Eski Orda (Lozovoye) köyünde Aqmescit-Aluşta-Yalta yolunda mikroavtobus ve eki yenğil maşna çarpıştı.
2018 senesi dekabrde, yol qazalarınıñ aqibetlerini yoq etüvine, Qırım qurtarıcılarını eki kere ziyade celp etip başlağanlarını bildirildi.


text:
Qırım Rusiye senatorı Olga Kovitidi yedi daire, eki ev ve 128 m kare meydanlığına bir oda saibi ola. Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, Kovitidiniñ kelir beyannamesiniñ işbu malümatı Rusiye Federatsiyası Şurasınıñ resmiy saytında aşkâr etilgen.
Vesiqağa köre, Kovitidige ait binalar Rusiye territoriyasında yerleşe.
132 metr kare meydanlığında daa bir daire senator tarafından şimdi qullanılmaqtadır. Beyannamede qayd etile ki, işbu daire Kovitidi ve olarnıñ çağına yetmegen eki balalarınıñ qullanuvındadır.
Bunıñ ile o Mercedes-Benz ML 350 maşinasınıñ saibidir.
Rusiye Federal Toplaşuvı Federatsiya Şurasınıñ azası Olga Kovitidiniñ yıllıq kelir esabı 3,02 million ruble, aqayınıñ – 702,5 biñ rubleni teşkil etti.
Malümat 2014 senesi yanvar 1 – 2014 senesi dekabr 31 müddetini qaplap ala.
Olga Kovitidiniñ adı Avropa Birliginiñ sanktsiyaları kirsetilgen 15 Rusiye vatandaşınıñ soyadları cedveline kire. Olarğa vizalarnıñ berilmesi yasaq etile ve maliye aktivleri «buzlatıla».


text:
Rusiyeli apishaneden azat etilgen Nadejda Savçenko Ukraina prezidenti olacağınıñ ihtimalı bar olğanını ayttı. Bu aqta o Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, ukrainler buna muhtac olsa, o bu adımğa azır olacaq.
«Kerek olsa, men elimden kelgenimni yaparım, bu yoldan da keçerim», – dedi Nadejda Savçenko.
Rusiyede 22 yılğa apiske qapatılğan Nadejda Savçenko tünevin deñiştirüv çerçivesinde Kiyevge qayttı.
Mayıs 25-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin Savçenkonı afu etüv boyunca emirni imzaladı. Bunı öldürilgen mühbirlerniñ soy-soplarınıñ muracaatına esaslanıp yaptı. Savçenko bu mühbirlerniñ öldürilmesine bağlı olğanında qabaatlanğan edi.
Aynı vaqıtta Ukrainadan Rusiyege eki rusiyeli vatandaş Aleksandr Aleksandrov ve Yevgeniy Yerofeyev qayttılar, olar keçken sene Ukraina şarqında dava territoriyasında yaqalandı ve basqıncı arbiy faaliyet alıp barğanları, insan ölümine ketirgen terroristik eylemini yapqanlarında qabaatlandı. Ukraina prezidenti Petro Poroşenko olarnı afu etüv emrini mayıs 24-te imzaladı.
Bundan evel Savçenko qabaatlarnı red ete edi, oña Rusiyede mahkeme ükmü ilân etilgeninden soñ qabaatnı tanımağanını, afu soramaycağını bildirdi ve öz adliyecilerine bunı yapmağa yasaq etti.
Moskva, Avropa Birligi Rusiyege qarşı onıñ Ukrainadaki basqıncılıq sebebinden sanktsiyalarnı devam ettirmesi meselesi boyunca qarar alacağından bir qaç afta evel Kiyevge Nadejda Savçenkonı teslim etti.
Brüssel tarafından belgilengen Moskvağa qarşı sıñırcı merasimler iyül ayında yekünlene. Olarnıñ müddetini endi bir qaç kere uzattırğan ediler.


text:
İtaliyada, soñki 24 saatta COVID-19 virusına yoquma sebebi ile 133 ölüm adisesi qayd etildi. Bunı İtaliya akimiyet organlarınıñ vekilleri jurnalistlernen körüşüvde söylediler. Azatlıq Radiosı haber ete ki, İtaliyada 7375 hasta, 366 ölü, 622 tedaviylengen adam bar.
Qıtayda 28 ölüm adisesi qoşuldı. Bu ülke dünya statistika cedvelinde birinci yerde tura: umumen 80 703 hasta, 3 098 ölüler.
1 million eali arasında hastalanğanlarnıñ sayısına köre, Cenübiy Koreya birinci yerde, 143 adise. Bu malümatnı koronavirus yayılması ve onıñ aqibetleri aqqında daima yañartılğan malümat saytında derc etildi.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Yalta sakini Yunus Maşaripov, FSB hadimleri tarafından eziyetlengenini iddia ete. Dekabrniñ 1-nde Azatlıq Radiosı bildirgeni kibi, Maşaripov olıp keçkenlerni arizasında yazıp, metnini Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve FSBniñ Qırım ve Aqyar boyunca idaresiniñ rehberi Viktor Palaginge yolladı.
Muarririyet, Maşaripovnıñ arizasından parçalar ketirip, 2017 senesi sentâbrniñ 27-nde belli olmağan şahıslarnıñ oña ucum etip, köteklegenlerini ve ondan soñ Yaltadaki FSB idaresiniñ binasına ketirip, anda qıtadaki Ukrainağa sıq-sıq barğanı aqqında sorğulağanlarını, bildirdi.
«O, 2014 senesinden berli aq-uquq qoruyıcılıqnen oğraşıp, «balalar, saqatlar ve pensionerlerge qarşı yapılğan aq-uquq buzuluvlarını teşkilâtlarğa bildirgenini» söyledi. Ondan soñ Maşaripovnı urmağa ve elektrik ceryannen eziyetlemege başladılar. Aq-uquq qoruyıcısı, öz-özüne iftira atmağa mecbur etilgenini söyley. Maşaripovnıñ aytqanına köre, eziyetlevler neticesinde yapqan itiraflarda o, «SBU agenti olğanını ve olarnıñ vazifelerini eda etkenini» söyledi. Oña itiraflarını kinokamera qarşısında söyletip, bir qaç dübl çıqardılar, – denile bildirüvde.
Maşaripovnıñ aytqanına köre, oña qarşı patlayıcı tertibatnıñ işlep çıqarğanında qabaatlav boyunca cinaiy iş açıldı. İşniñ malzemelerinde, bu tertibat Aqyar şossesinde, Arhistratig Mihail ibadethanesinden 50 metr uzaqlığında tapıldı, dep bildirile.
Sentâbrniñ 27-nde Kremlniñ kontroli altında bulunğan Yalta mahkemesi Maşaripovnı eki ayğa tevqif etti. Oturışuv esnasında Maşaripov eziyetlengenini bildirdi, lâkin mahkeme buña emiyet bermedi. Maşaripov, Anayasanıñ 51-nci maddesi boyunca ifade berüvden vazgeçti, dep bildire Azatlıq Radiosı.
«51-nci madde boyunca eziyetlevler neticesinde bergen ifadelerimden vazgeçkenim içün al-azırda FSB hadimleri meni cezalav ile, ömürlik ruhiye hastahanesine yerleştirecekleri ile qorquzalar.
Rusiye telükesizlik müessiseleri qırımlınıñ beyanatını izalamaylar. Ukraina prezidenti memuriyetinde, Yunus Maşaripov yazğan arizanıñ ellerinde olıp olmağanı aqqında bilgi bermeyler.
Rusiye tarafından yapılğan ilhaqından soñ Qırımda jurnalistler, faaliyetçiler ve cemiyet erbaplarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler yapılıp, özleri sorğulana. Aq-uquq qoruyıcıları bunı siyasiy muhaliflerge qarşı küreş olaraq köstereler.
Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-sinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko munasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.


text:
ırımnı ilhaq etken soñ, Rusiye tehnologiyalar inkişaf ettirüv saasında «elinde qalın tayaq tutqan vahşiy» statusını qazandı. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Ukraina istiqbalı institutınıñ eksperti İgor Tışkeviç beyan etti.
«Qırımnı ilhaq etkeni sebebinden, Rusiye elinde qalın tayaq tutqan vahşiy rejimine avuştı, iqtisadiy manada ise – aqaryaqıt stantsiya rejimine çevirildi. Artıq kimse, onıñ kelecekteki sanayı atılışına fırsat berecek tehnologiyalarnı satmaz ve XXI asırda üküm sürgen zemaneviy inkişaf tempi de, uçurumdan yıqılmasına beñzer», – dey Tışkeviç.
Onıñ sözlerine köre, Rusiyede yañı sanayı açılmaz, o ilhaq etken Qırımda ise,yalıñız «ekologik noqtai-nazardan zararlı olğan ve iç bazarğa mal işlep çıqaracaq zavodlar qurabilir».
«Bu arada Rusiyeniñ yıqılması kimsege (dünyada – QA) kerekmey. O Orta Asiyadaki potentsial ekstermizmnen Qıtaynıñ imperial ıntıluvını yoq ete. Onıñ içün bu devletniñ industrial devletten hammal devlet seviyesine tüşmesi dünya içün daa da kârlı», – dep qayd etti ekspert.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep ilân etti.


text:
Bağçasarayda, “Qırım birdemligi” birleşmesiniñ faalcisi Osman Belâlovnıñ evinde tintüv keçirilgeniniñ videosını çekken, Selim Teyfukov ve Eldar Ümerov tutuldı. Bunıñ aqqında “Qırım birdemligi” birleşmesiniñ faalcileri haber ete.
Başta polis hadimleri aqaylarnıñ yanına kelip, vesiqalarını köstermege rica etti, soñra maskalı adamlar faalcilerni tutıp aldı. Şimdilik olar Bağçasaray şeerindeki polis bölüginde bulunmaqta.
Haber etilgeni kibi, aqaylarğa uquqiy yardımnı etmek içün polis bölügine imayeci Ruslan Abduraşitov keldi.
Keççe Eldar Ümerov ve Selim Teyfukovnı azat ettiler. Polisler olarnıñ fotosını çekti ve parmaq izlerini aldı.
Sentâbrniñ 13-ünde saba rus quvetçileri “Qırım birdemligi” birleşmesiniñ faalcisi Osman Belâlovnıñ evinde tintüv keçirdi. O - Bağçasaray “Hizb-ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Memet Belâlovnıñ ağası. Tintüvden soñ Belâlovlarnıñ babasını tutıp aldıdlar.
Ukraina Tiş işler Nazirligi, “Qırım birdemligi”niñ faalcisi Osman Belâlovnıñ evinde tintüv keçirilmesini takbih ete.
2016 senesi Qırımnıñ rusiyeli mahkemesi Osman Belâlovqa 10 biñ ruble para cöremesi tayin etken edi. O, 2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasaraydaki “Salaçıq” kafesi yanında “ruhsetsiz mitingte” iştirak etüvde qabaatlanğan edi. O künü faaller rusiyeli telükesizlik hadimleri qırımtatarlarda tintüvyapqanını eşitip, kafe yanında toplanğan ediler.


text:
Aprel 20-de evinde tintüv keçirilgen ATR telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev «fevral 26 işi» çerçivesinde yaqalandı. Bunı ATR telekanalınıñ baş müdir muavini Lilâ Bucurova bildire.
«Eskenderni fevral 26-da mitingde iştirak etüvde qabaatlaylar», – dep yazdı Bucurova Facebookta.
Diger jurnalist Osman Paşayev bildire ki, Nebiyev Rusiye Taqiqat komiteti tarafından yaqalandı.
«İşni Bulat Ravilyeviç Azizov alıp bara. Mında ayrı bir tsinizm bar, qırımtatarlarğa qarşı işlerni kazanlar baqa. İş taqiqatçısı – Pavel Nikel. O da yahşı. Küneş batqan soñ, saba erte kibi yaqalamaq – eñ uyğundır», – dep yazdı o Facebookta.
Qırım.Aqiqat bildirgeni ki, Eskender Nebiyevni aprel 20-de aqşam evinde tintüv keçirilgen soñ yaqaladılar.
Bundan evel mezkür iş boyunca Ali Asanov yaqalanğan edi.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.


text:
Rusiyeli bloger Aleksandr Gornıy Facebook’ta, bozulğan asfalt ve çuqurlarnı köstergen fotoresimlerni derc eterek, Qırımda ağır yük maşnaları yollarnı boza dep bildire.
Gornıyniñ sözlerine köre, o resimlerni Pervomayskoye köyü etraflarında çekken eken.
«Qırım yollarınıñ işi harap. Misli olmağan sıcaq ve ağır yük maşnaları Qırım yollarını çöplük obasına çevirip taşlay. Men bu resimlerni Pervomayskoye köyü etrafında çekken maalde tışarıda+30C sıcaq bar edi», – dep yaza Gornıy.
İyülniñ 1-nden itibaren Qırımda sıcaq künler devamında yük maşnalarınıñ yolda yürmesinen bağlı yasaq kirsetilgen edi. Yasaq sentâbrniñ 30-na qadar devam etecek.
Qırım akimiyeti paromdan kelgen büyük yük maşnaları Keriçniñ tek yollarını degil de, binalarını da harap etkenini qabul etti. Yük maşnalarını başqa yoldan yürsetmege imkân olmağanından şeer şurasına qomşu Rusiyeniñ bücetinden tazminat istemesi tevsiye etildi.


text:
2 EKİNCİ DERS
· Evlâtlarımız öz tuvğan tilinden marum qalmasın!
Sayğılı vatandaşlarım!
Bizim, baba-dedelerimizden asabalıq qalğan tilimiz bar. Qırımda asırlarnen bu tilde laf etilgen, analar balalarına birinci sözlerini bu tilde aytqan, balalar bu tilde terbiyelengen. Sevdalar bir-birine yürekten çıqqan sözlerini bu tilde aytqan. Toylar, cenazeler bu tilde olğan. Bizni yaşatqan, bizni birleştirgen, bizge küç-quvet bergen – tilimizdir. O bizim – temelimizdir. Temel olmasa, bina turmaz, avdarılır, viran olur. Tilimizni bilmesek, ğayıp etsek, milletimiz de ğayıp olur. Keliñiz, tilimizni saqlap qalmaq içün bütün kerekli çarelerni köreyik: er vaqıt bilgenimiz qadar öz tilimizde laf eteyik, er Allanıñ künü iç olmağanda yarım saat öz tilimizde yazılğan kitap, gazeta oqumaqnı ve balalarımızğa oqutmaqnı adet eteyik.
Evlâtlarımız öz tuvğan tilinden marum qalmasın!
· Qısqa ikâyeler, masallar
Dülber oğlan
Bir dülber oğlan bar eken. Qızlar onı pek begenip, onıñ etrafında aylanıp-üyürilip yüre eken. Bir kün bu oğlan bir qartqa rastkele ve oña: “Selâm aleyküm, qartım!” – dep selâm bere. “Aleyküm selâm, biñ-biriniñ gülü!” – dep cevap bere qart. Bu sözlerni eşitip oğlan quvana. Soñ bu oğlan evlene ve kene de şu qartqa rastkele, selâm bere. Qart: “Aleyküm selâm, biriniñ gülü!” – dey. Oğlan özüne: “Men biñ-biriniñ edim, şimdi ise tek biriniñ gülü oldımmı? Yoq, men biñ-biriniñ gülü olmağa isteyim” – dep, ekinci künü ayırıla. Bir-eki künden soñ bu oğlanğa kene şu qart rastkele. Oğlan oña selâm bere, qart ise oña: “Aleyküm selâm, alem masqarası!” – dey. Oğlan qayda oğrağanını bilmey.
· Şaqalar, lâtifeler
Çölde:
Çöllüniñ biri qomşusından:
– Aqam, qorazıñ qozlaymı? – dep soray.
– Vay, sen şaştıñmı şo? Qoraz da qozlarmı?
– Lap bolsın diymen taa, aqam! – dey o.
Orta yolaqta:
Eki köylü yolğa çıqa. Bir daa olardan biri:
– Baq-baq, qırnıñ töpesinde quştır! – dey.
– Yoq, taştır! – dep itiraz ete ekincisi.
– Olân baq, quştır! – dey birincisi.
– Yoq, taştır! – dey ekincisi.
– Baqsa, uçtı! – dey birincisi.
– Uçsa da taştır dey! – inatlıq etip ekincisi.
Yalı boyunda:
Yalı boylu bir oğlan:
– Molla ahay, hızınız evdemidir – dep soray.
– Ya menim hızımnen senin ne işin var, e pezevenk? – dey molla.
– Laf olsun deyim daa! – dey azırcevap oğlan.
· Şiirler, yırlar
Eşref Şemi-zade
Qış kele
Gece uzay, kün qısqara,
Suvuq arta, yüksele,
Artıq endi ağır-sabır
Aq saqallı qış kele.
Gece-kündüz yağmur yağa,
Yoldan-ızdan keçilmey,
Çıray sıta küskün ava,
Kökte yıldız seçilmey.
Qoñur çölde aşlıq çalğan
Çalğı, saban sesi yoq,
Qışlamağa bizde qalğan
Quşçıqlarnıñ esi yoq.
Qapı qaqa tors dekabr,
Tışta suvuq yüksele,
Artıq endi ağır-sabır
Aq saqallı qış kele
· Güzel adetlerimiz
Alla bersin de, bir-birimizge nisbeten alçaq göñülli ve sade insanlar olayıq, yani balanen – bala, balabanen – balaban olıp, qartlarımız aytqanı kibi: “Büyüklerge ürmet, kiçiklerge meramet, muhtaclarğa inayet” eteyik. Vatanımız Qırımnı ve milletimizni seveyik. Tilimizni ise candan, yürekten seveyik, çünki eñ keregi bizge tildir. “Men tilimni sevem ve başqa tilge onı ölsem deñişmem!” – degen sözlerni dua kibi tekrarlap, balalarımızğa tilimizni ögreteyik. Öz milleti, öz tarihı, öz medeniyeti ve öz tilini unutıp, başqa milletniñ “arabasına oturıp, onıñ yırını yırlağan” – öz balasını begenamağanğa beñzer, böylelerine: “Sürüden ayırılğan – sürünip öler” – degenler. Pek çoq yıl evel böyle sözler aytılğan:
“Aygidi, tatar yaşları oqumaylar,
Oqusalar, kimseden artta qalmaylar,
Parijde, Berlinde birinci bolıp,
Yaponlar bile olarğa yetalmaylar”.
Zaman deñişti, yaşlar bunı añlay, oqup ilimge sarıla ve başqa milletlerden artta qalmamağa tırışa. İnşalla, milletimiz oqumış millet olur. Bizler aqıllı, namuslı ve işkir milletmiz. İnşalla, milliy yüzümizni ğayıp etmemiz.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Til botqası
1. Marşrutka yürmey, pek tâjelo mne dobratsâ.
2. Mir tesnıy daa. Okazıvayetsâ o şkola yanında yaşay. Çerez duval onıñ plemânigi. Ayttılar, çto o yahşı master.
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Tercimeler
иди Tиxo – yavaş yür; cиди Tиxo – yavaş otur
roBopи Tиxo – yavaş ayt; пoй Tиxo – yavaş yırla
Tиxo! – yavaş!, yavaş ol(uñız)!
kTo пpaB? – kim aqlı?; я пpaB – men aqlım
kTo He пpaB? – kim aqlı degil?
Doğru yaz ve doğru qullanıñız
nutuq – nutqu
vaqıt – vaqtı – vaqıtta
saat – saatı – saatta bir
Lâkin: saatler olsun!
resim yapmaq – resim yapam
qullanmaq (ne?, neni?)
faydalanmaq (neden?)
işletmek (kimni?)
· Atalar sözleri
Pıçaq yarası keçe, söz yarası keçmey.
Yahşı at arpasını arttıra, yaman at – qamçısını.
Ev alma, qomşu al.
Evdeki esap çarşığa uymay
Qayda kördiñ qara eşek.
Qasap et derdinde, eçki can derdinde.
Keçken işke – salavat.
Keçkenge mazi derler.
Eskisiniñ qadrini bilmegen, yañısını tapamaz.
Vaqıt – naqıt.
Zemanesine köre kemanesi.
Zamanına köre adamı.
· Frazeologizmler
baş bağlamaq – зakoлocиTbcя
başını bağlamaq – жeHиTb
başını bir yerge bağlamaq – HaйTи paбoTy koMy-л., пpиcTpoиTb koro-л.
başını kütmek – MopoчиTb roлoBy
baş ağrısı – 1) roлoBHaя бoлb; 2) HeпpияTHocTb; зaбoTы, xлoпoTы
baş belâsı – HakaзaHиe бoжbe
başı belâğa oğramaq – пoпacTb B бeдy
başını belâğa oğratmaq (soqmaq), başına belâ ketirmek – HaBлeчb бeдy Ha koro, BBeprHyTb B бeдy
başını alıp ketmek – yйTи, kyдa rлaзa rлядяT
başınıñ saçından çoq – cлишkoM MHoro (Haпp., paбoTы, зaбoT)
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
блoшak – topraq piresi
бoбp – qunduz
бoroMoл – şeytan atı, atlı qazaq
бoжbя kopoBka – sırlı böcek
бokoплaB – bocan aka
бoлoTHaя coBa – bataqlıq bayquşı
бaHбapдиp – sasıq qoñuz
бopзaя coбaka – tazı
бpoHeHoceц – tatu
бoяpышHицa – muşmolla köbelegi
бyйBoл – suvsığır
бypeBecTHиk – furtuna quşu
бypyHдyk – burundıq
быk – buğa
бычok – tosun
бычok (pыбa) – buğabaş balıq
BaлbдшHeп – tav horazı
BaMпиp – vampir
BapaH – varan
Bepблюд – deve
BoдoMepka – suv örümçegi
· Anatomiya terminleri
бoлbшoй пaлeц – baş parmaq
бoлbшoй kpyr kpoBooбpaщeHия – qan dönüminiñ büyük dairesi
бopoзды roлBHoro Moзra – baş miyiniñ yolaqları
BeHa – vena, qara qan damarı
BepxHяя чeлюcTb – üst çenge
BиcoчHaя kocTb – şaqaq kemigi
BopcиHkи – tükçikler
Bxoд B жeлyдok – saruğ
rлaзHицa – köz çuqurı
rлoTka – tamaq
roлeHb – baldır
roлocoBыe cBязkи – ses telleri
ropлo – boğaz
ropTaHb – ğırtlaq
rpyдиHa – köküs (kökrek) kemigi
rpyдHaя kлeTka – köküs qafesi
rpyдHaя пoлocTb – köküs boşluğı
ryбa – dudaq
дecHa – kemer
дыxaTeлbHoe ropлo – boğurdaq, kekirdek
жeлyдok – aşqazan, mide
жeлyдoчkи cepдцa – yürek qarınçıqları


text:
Frenkistan ve İspaniya İtaliyağa baqıp, koronavirus pandemiyası ile küreş içün fevqulâde tedbirlerni ilân etti. 63 millionlıq Frenkistan martnıñ 14-nden 15-ne keçer gecesi ilk derece, ayatiy emiyeti olmağan bütün cemaat yerlerini qapata, dep bildire Azatlıq Radiosı.
47 millionlıq ealisi olğan İspaniyada martnıñ 14-nden 15-ne keçer gecesi şeer sakinleriniñ areketi sıñırlana. İspaniyada qırğınlıq tarqaluv vaziyeti – İtaliyadan eñ zordır: 6 biñden çoq hasta, 191 kişi öldi.
1440 insan can bergen İtaliya keçken bazarertesi künü qoruv tedbirlerini alaraq, memlekette müessiselerni qapatıp, naqliyat, insan areketini sıñırladı. ABD Avropa ve Avropadan, şu cümleden Büyük Britaniya ve İrlandiyadan ziyaretlerni yasaqlamağa qarar aldı – salı künü Greenwich saatınen 4:00-dan başlap.
Dünya sağlıq teşkilâtı Avropanı pandemiya tarqalğan esas merkez dep adlandırdı. DST yolbaşçısı Tedros Adhanom Gebreisus devletlerni insanlarnıñ ayatlarını qurtarmaq içün «sert tedbir alıp», «cemaatnıñ mobilizatsiyasını» ve «içtimaiy uzaqlaştıruvnı» qullanmağa çağırdı.
Koronavirus ile küreş çerçivesinde 49 memleket bütün mekteplerni qapattı ya da qapata, dep bildire UNESCO. İsviçre memleketlerni eñ azından aprelniñ 4-ne qadar qapata. Almaniyada mekteplerniñ çoqusı bazarertesi kününden itibaren qapalı olacaq.


text:
Bagçasarayda eki kün devamında yerli rayon istimal birligi bölüginiñ işi blok etile, mında fevral 2-den qalın tayaqaları olğan maskalı insanlar buluna.
Bunı Qırım.Aqiqatqa işbu adiseni ücüm olaraq adlağan paycılar aytıp berdiler.
Şaatlarnıñ sözlerine köre, fevral 2 künü saba saat 9-9:30, rayon istimal birliginiñ memuriyeti bulunğan binanıñ ekinci qatına qara arbiy kiyiminde, maskalı, qalın tayaqları ve «Qırım arslanları» (böyle serlevanı özlerine Qırım «halq imayesi» vekilleri taqqanlar) belgileri olğan insanlar sürip keldi. Olarnen birlikte iqtisadiy cinayet ile küreş boyunca militsiya bölügi de kelip yetti.
«Olar iş odalarını terk etmege talap ettiler. Qara urbağa kiyingen 120-130 insan ayatlarnı toldurdı. Kimseni kirsetmey ve işlemege bermeyler. Bir kimsenen qonuşmay, reberi kim ve yapqan areketleriniñ sebebini ögrenmege imkânsızdır», – dep tarif etti Bağçasaray rayon istimal birliginiñ şura reisi Margarita Levaşkina.
Onıñ sözlerine köre, bina yanında er vaqıt şirket paycıları buluna. Olar olayatqan adiselerni videoğa çeke.
«Rayon istimal birligimiz devlet mülki degildir. Şirketniñ hususiy yuridik statusı bar, şeer sakinleri onıñ paycıları ola. Şeerde büyük şamata qoptı, amma akimiyetten iç bir haber kelmey», – dey Levaşkina.
Reis aytqanı kibi, paycılarğa olarnıñ şirketi «Qırım ticariy şirketiniñ» qısmı olğanı ve bina yanında onıñ yañı yolbaşçılığı bulunğanı aqqınba dildirdiler.
Qırım.Aqiqat Bağçasaray yolbaşçılığından izaat alacaq edi, amma şeer memuriyetiniñ telefonlarına kimse cevap bermey.


text:
Cumaaqşamı künü, oktâbrniñ 14-nde, Ukrainada ilk sefer Memleketniñ imayecileri künü qayd etile.
2021 senesi iyülniñ 14-nde Yuqarı Rada er yıl oktâbrniñ 14-nde qayd etilgen «Ukraina imayecileri künü» bayramınıñ adını «Ukrainanıñ imayeci erkekleri ve imayeci qadınları kününe» deñiştirdi. 317 halq deputatı bu qararğa qoltuttı.
Qanun leyhasınıñ tefsir tezkeresinde onıñ qabul etilüvi eki cınısnıñ arbiyleri rolüni aynı şekilde aydınlatmasına yardım ete, dep qayd etile. Em de qadın ve erkeklerniñ Ukraina mustaqilligini ve topraq bütünligini qorumaq içün qoşqan isselerini qayd etmek mümkün olacaq.
Azatlıq Radiosı Kyivde Ukrainanıñ imayeci erkekleri ve imayeci qadınları kününde keçirilecek tantanalı tedbirlerni yayınlaycaq:
Azatlıq Radiosınıñ mühbirleri Kyivde ötkerilecek «UPA şerefi yürüşini» de közetecek.
Qayd etmek kerek ki, oktâbrniñ 14-nde Ukrainada Qazaqlıq künü, Ukraina isyancı ordusını quruv künü ve Presvâtaya Bogoroditsa Pokrovı künü qayd etile.


text:
Kreml nezaretindeki Kefe şeer mahkemesinde yanvarnıiñ 12-si, cuma künü, 2017 senesi oktabr ayında küç idareleriniñ repressiyalarına qarşı bir kişilik piketlerge çıqqan beş qırımtatar faaliniñ mahkeme oturışuvları ötkerilecek. Bu aqta Facebookta qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl haber etmekte.
«Mustafayev R.N. -11.00de, mahkemeci Gurova, Mustafayev E.N. -11.00de mahkemeci Terentyeva, Urimov A.S.-11.30da, mahkemeci Gurova, Dani E.A. – 12.00de, mahkemeci Terentyeva, Rustemov R.İ. – 12.00de, mahkemeci Gurova», – dep yaza o.
2017 senesi oktâbrniñ 14-nde yarımadada küç idareleriniñ qırımtatarlar ve musulmanlarğa nisbeten yapqan repressiyalarına qarşı bir kişilik piketler ötkerilgen edi. Keççe işbu piketlerniñ iştirakçileri rusiyeli mahkemeciler tarafından para cöremesinen cezalanğan edi.
Rusiye işğalinden soñ, Qırımda mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Fevralniñ 23-nde Kyivde qırımtatar ananeviy küreşi boyunca ötkerilgen turnirde, Qırımdan kelgen Timur Primşoyev saltıq ğalebe qazandı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım MC temsilciligi Facebookta haber etkenine köre, Primşoyev soñki tutuşuvda Ukraina toplama taqımınıñ küreşçisi, dünya ve Avropa çempionatlarınıñ ğalibi Aleksandr Çernetskiyni yeñip çıqtı.
«Altın ğalebe saipleriniñ epsi eñ büyük mükâfat olğan – qoyun ve ayrıca, kubok, yarlıq, minnetdarlıq yarlığı ve para mükâfatlarınen taqdirlendi», – denilmekte haberde.
Fevralniñ 23-nde Kyivde qırımtatar ananeviy küreşi boyunca turnir ötkerildi. Musabaqa qırımtatarlarnıñ ictimaiy ve siyasiy lideri Noman Çelebicihannıñ hatırasına bağışlanğan edi.
2018 senesi fevralniñ 23-nde XX asır başında qırımtatar milliy areketiniñ lideri olğan, belli erbap Noman Çelebicihannıñ facialı ölümine 100 yıl toldı.
Noman Çelebicihan (1885-1918) – qırımtatar yazıcısı, qırımtatarlarnıñ milliy gimniniñ muellifi, 1917-1918 seneleri qurulğan qırımtatar halqı birinci Qurultaynıñ esasçısı olğan diniy, cemaat ve siyasiy erbabıdır.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında doğa. Bağçasaray, İstanbul, Sankt-Peterburgda oquy, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâbiy teşkilâtlarında iştirak ete. XX-ncı asırnıñ başında eñ istidatlı qırımtatar edebiyatçısı olaraq tanıla. Qırımtatarlarnıñ «Ant etkenmen!» adlı milliy gimniniñ müellifi ola. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ Musulman icra komitetiniñ reisi, Qırım müftisi – soñra ise, Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi olaraq saylâna. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından tevqif etilerek, fevralniñ23-nde Aqyar apishanesinde deñizciler tarafından öldürile. 33 yaşında olğan müftiniñ cesedi deñizge atıla.


text:
Cuma künü, mayıs 15-te, saat 11:00 Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde taqiqatçınıñ keçken sene fevral 26-da «kütleviy numayışlarnı teşkil etmesinde» qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ apis cezasını arttırmaq muracaatı baqılacaq.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildire.
Onıñ hatırlatqanına köre, aynı mahkemeniñ qararı ile Çiygoz 2015 senesi mayıs 19-ğa qadar Aqmescit SİZOsında apiste buluna.
«Adliyeciniñ aytqanına köre, o, Ahtem Çiygoznıñ cezası deñiştirilsin dep, elinden kelgenini yapacaq, çünki onıñ içün kefil olmağa azır olğan insanlar da bar. Şahsen men mahkeme Çiygoznıñ apis cezasını arttıracağını tüşünem, çünki taqiqat Ahtem Çiygoznıñ qabaatını isbatlağan «delillerni» ve «şaatlarnı» tapmağa yetiştirmedi», – dep yazdı Celâl Facebookta.
Onıñ malümatına köre, sorğuğa çekilgen Meclis azaları, yaqalanğan ve apiske alınğanlarnıñ çoqusı 2014 senesi fevral 26-da Çiygoz «Qırım parlamentiniñ yanında olğan numayışlarnıñ teşkilâtçısı olmağanını, aksine, adamlarnı tınçlandırmağa tırışqanını» bildirdi.
Çiygoznı 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26 künü «kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etilmesi ve iştirak etmesinde» şeklep, taqiqat çerçivesinde yaqaladılar. Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da bu müddetni mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.
Çarşenbe künü, mayıs 6-da, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi ki, Qırımda Aqmescit SİZOsında bulunğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı kartserge attılar.
Mecliste deyler ki, böyleliknen Çiygozğa basqı etip, kerek olğan şaatlıqnı elde etmege isteyler.
Mayıs 8-de Çiygoznı kartserden adiy kamerağa qaytardılar, o, ilân etilgen açlıqnı toqtattı.
Ahtem Çiygoznı Rusiye uquq qorçalayıcısı, Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti yanındaki vatandaş cemiyetiniñ inkişafı ve insan aqları boyunca Şurasınıñ azası Andrey Yurovnıñ şahsiy kefaleti ile azat etmediler.


text:
Son Aramalar
türkiyedeki platolar, türkiyedeki ovalar ve isimleri, türkiye platolar harıtası, türkiyenin platoları haritası, türkiye haritası dağlar ovalar platolar, türkiyenin dağları ovaları platoları, türkiyenin ovaları ve platoları haritası, türkiyenin ovaları haritası ve isimleri, türkiyedeki ovalar ve platolar, türkiyenin ovaları ve platoları, türkiyenin dağları ovaları platoları akarsuları haritası, platolar, türkiye fiziki haritası dağlar isimleri, türkiye platoları haritası, türkiye platoları, dağları ovaları gösteren harita, türkiye dilsiz haritası ovalar, OVALAR VE PLATOLAR, türkiyenin platoları ve ovaları, türkiyedeki ova ve platolar, türkiyenin dağları ovaları platoları akarsuları, türkiyenin dağları ve ovaları, dilsiz harita, türkiye fiziki haritası ovalar ve platolar, türkiye dilsiz haritası dağlar


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye tahqiqatçılarınıñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını siyasiy taqip dep saya. Müessise, Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ uquqiy cevabını bekley ve Rusiyeniñ bu taqibi halqara mahkemelerde baqılacağından emin.
Bu şekilde Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi aprelniñ 9-nda Rusiye tahqiqatçılarınıñ Mustafa Cemilevge 2014 senesi işğal etilgen Qırımda açılğan cinaiy dava boyunca qabaatını bildirmek niyetini izaatladı.
«İşğalci, işğal etilgen Qırımda halqara gumanitar uquqına zıt bir şekilde ceza qanunlarını qullanmağa ve Ukraina memurlarına qarşı siyasiy davalar boyunca ğıyabiy taqipni, hususan propaganda olaraq devam ettire», – dep aytıla temsilcilikniñ haberinde.
«Qayd etemiz ki, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri – Ukrainanıñ ayırılmaz parçalarıdır. İşğalci devletniñ sahte «uquq qoruyıcı organları» tarafından Mustafa Cemilevge qarşı açılğan siyasiy «cinaiy dava» qırımtatar halqınıñ liderini Rusiye istilâsına qarşı çıqqanı ve Ukraina topraq bütünliginiñ ğayrıdan tiklenmesi oğrundaki küreşi içün qanunsız taqibinden başqa bir şey degildir», – dep qoştı müessise.
Temsilcilik, bu davanı «Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini itibardan tüşürmek ve oña keder etmek ıntıluvı» dep adlandırdı.
Mustafa Cemilevniñ Qırım.Aqiqatqa tasdıqlağanına köre, Qırımda Rusiye Tahqiqat komitetiniñ hadimleri aprelniñ 10-nda qabaatını bildirmege niyetlene.
«Ömür arqadaşım telefon etip, FSB hadimleri keldi ve bir celpname ketirdi, onı imzalamasını isteyler, dep ayttı. Bir şey imzalamasın, dep ayttım. İsteseler, öyle bersinler. Çoqtan açqan ediler bunı. Olacaq yürüş (Qırım yürüşi – QA) sebebinden qorquzmağa isteyler», – dep ayttı Cemilev.
«Ukrayınska pravda» neşiri Qırımda Cemilevniñ tuvğanlarına ketirilgen celpname fotoresimini derc etti.
Anda qayd etilgenine köre, qırımtatar halqınıñ lideri Rusiye Ceza kodeksiniñ 322 maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçüv», 222 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden «Silâ, onıñ parçalarını qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ya da taşuv» ve 224 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden «İnsan ölümine ya da diger ağır aqibetlerge ketirgen başqa birisi tarafından qullanılğan silânı diqqatsız saqlavda» qabaatlana.
Cemilevge Aqmescitteki Tahqiqat komitetiniñ idaresine advokatnı yollaması teklif etildi.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnıñ liderleri Refat Çubarov, Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kirişini beş yılğa yasaqladı.
2016 senesi yanvarniñ 20-nde qırımlı advokat Cemil Temişev Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ qararı esasında Mustafa Cemilevniñ ğıyabiy apiske alınması aqqında bildirdi. Bu malümatnı daa soñra Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya da tasdıqladı.
Temişevniñ malümatına köre, Rusiye organları Cemilevni 2014 senesi mayısnıñ 3-nde Ermeni Bazarda Qırımnıñ memuriy sıñırından qanunsız keçkeninde qabaatlay.
Rusiye tahqiqatı, Rusiye Cemilevniñ yarımadağa kirişini endi yasaqlağan edi, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Mustafa Cemilevniñ Rusiye mahkemesi tarafından ğıyabiy apiske alınmasını takbih etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Cuma künü, iyül 10-da, Ukrainada kiriş kampaniyası başlandı. Mezunlar aliy oquv yurtlarına vesiqalarını iyül 31-ne qadar bere bilecekler.
Bu sene namzetlerniñ sayısı – 300 000 mezundan ziyadedir. VNOnı aynı o qadar insan berdi.
Avgust 2 künü universitet ve institutlar bücetke qabul etilecek studentlerniñ reyting cedvelini aşkâr etti. Avgust 5-ne kadar vesiqalarnıñ asıl nushalarını bermege kerek olur.
Devlet esabına oquycaq studentlerniñ cedvelini Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ malümat bazası teşkil ete.
2015 kiriş kampaniyasınıñ nezareti içün Ukraina Tasil ve ilim nazirligi mesleat işini teşkil etti. «Kiriş kampaniyası 2015» telefon nomeraları müessise saytında berilgen.


text:
Aqyarda Rusiye Deñiz arbiy flotınıñ Künü munasebetinen gemilerniñ parad safları tizilip başlandı. Bunı iyülniñ 24-nde Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«İlk olaraq öz yerinde (Rusiye – QA) Qara deñiz flotınıñ admiral gemisi, Nahimov oredeninen taqdirlengen «Moskva» raketalı kreyseri lenger taşladı. «Starıy Oskol» büyük dizel deñizastı gemisi, Rusiye FSB sahil qorumasınıñ «Provornıy» sıñır qaravullar gemisi, R-109 raketalı kateri, «Miraj» kiçik raketalı gemisi, «Admiral Grigoroviç» fregatı, «Novoçerkassk» büyük eniş gemisi, Blatiya flotınıñ «Perekop» idmanlar gemisi ve Deñiz arbiy flotınıñ eñ eski qurtarıcı gemisi «Komunna» kün devamında paradnıñ eki safında öz yerlerini alacaqlar», – dep aytıla bildirüvde.
Salı künü Aqyarda Rusiye Deñiz arbiy flotınıñ Kününe bağışlanğan paradnıñ ve muarebe-sport bayramınıñ soñki umumiy repetitsiyası ötkerilecek, iyülniñ 27-nde ise esas repetitsiya keçirilecek, onda 30 arbiy gemi, kater ve temin etüv gemileri iştirak etecek.
Deñiz arbiy flotınıñ Künü Rusiyede iyül ayınıñ soñki bazar kününde qayd etile. Ukrainada DAF Künü iyülniñ ilk bazar kününde qayd etile.


text:
Advokat Edem Semedlâyev Bağçasarayğa keldi, anda sabadan berli qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler yapıla. O müşterisi Seytumer Seytumerovğa barıp yetmege tırışa.
"OMON hadimleri meni yibermey, men, tahqiqat tedbirlerini keçirgen tahqiqatçığa haber etmege ve meni müşterime yibermege rica ettim, çünki onıñ yuridik yardımğa anayasa aqqı bar. Amma, yazıq ki, şimdilik bir cevap yoq", - añlattı Semedlâyev "Qırım birdemligi"ne cevap bergende.
Martnıñ 11-inde saba Rusiye quvetçileri Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüv keçire. Faallerniñ malümatına köre, umumen altı-yedi ev tintile. Hususan, tarihçı Seitumer Seytumerov, Şükri Seytumerovnıñ, "Qırım birdemligi"niñ streamerleri Amet Süleymanov ve Seydamet Mustafayevnıñ, Rustem Seytmemetov ve Ayder Süleymanovnıñ evlerinde.
Şimdilik tintüv sebepleri belli degil. Rusiye quvetçileriniñ resmiy tefsirleri yoq. Qırım.Aqiqat tafsilâtlarnı bilmege tırışa.


text:
Qırğız tili
Qırğız tili (öz adı kыprыз Tили, kыprызчa, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) – türkiy gruppadan bir tildir, Qırğızistannıñ resmiy tili. Qırgızistannıñ ealisinden 60%-ge yaqın qırğızca qonuşa.
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Kırgız Edebiyatı - I 31.Cilt Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Türkçe)
- Kırgız Edebiyatı - II. 32. Cilt Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Türkçe)
- THE TALKING KYRGYZ PHRASEBOOK (İnglizce)
- Kиprизcko-Pycckий (Kыprызcko-pycckий) cлoBapb. (Rusça)


text:
Ukraina halq deputatı Sergey Vısotskiy prezident Petro Poroşenkoğa muracaat etip, 2014 senesi baarde öldürilgen qırımlı Reşat Ametovğa Ukraina Qaramanı unvanını bermege rica etti. Bunı Vısotskiy mart 3-de Facebook saifesinde yazdı.
«Bugün Reşat Ametovnıñ qaçırılmasına ve vahşiyce öldürilmesine üç yıl tola. O, Qırım işğaline qarşı mitingden soñ qaçırdılar. Onı qıynap öldürdiler. O, Qırım Ukraina olğanını açıq-aydın aytqan edi. Prezident Petro Poroşenkoğa muracaat etip, Reşat Ametovnı Kök Yüzü Qaramanları ile aynı sırağa kirsetip, Ukraina Qaramanı unvanını bermege rica ettim», – dep yazdı Vısotskiy.
2014 senesi mart 3 künü Reşat Ametov Aqmescitteki Qırım Nazirler Şurasınıñ binası yanına kendi narazılıqnı bildirmek içün çıqqan soñ qaçırıldı. Mart 15-de ise onıñ cesedi bir çoq qıynav izleri ile Qarasuvbazar rayonında ormanda tapılğan edi. Faalniñ cenazesi 2014 senesi mart 18-de Aqmescitteki «Abdal» mezarlığında qılınğan edi.
Moskva kontrol etken Qırım akimiyeti qırımtatar faaliniñ qatilini tapqanını mukâfatnen taqdirlemege söz bergen edi. Lâkin qatil öyle de tapılmadı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukrainada nam qazanğan jurnalist, Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ «Briz» radiomerkeziniñ sabıq baş muarriri Miroslav Mamçak Aqyarda ukrain radiostantsiyası eşitilgenini bildire. İşbu radionıñ olacağı aqqında ukrain haber siyaset naziri Yuriy Stets ilân etken edi.
Bunı Mamçak öz Facebook saifesinde bildirdi.
Ukrain radiostantsiyasını Qırımnıñ memuriy merkezinde de eşitmege mümkün. Şu cümleden, Qırım.Aqiqat Aqmescitte «Ukrain milliy radiosı» ve «Era» radiosınıñ mündericesini yayınlağan radioefirni tapıp oldı.
Ukraina haber siyaset naziri Yuriy.Stets Qırım.Aqiqatqa yarımadada ukrain raiosınıñ olacağını tasdiqladı ve tezden efirde mahsus Qırım sakinleri içün azırlanğan programmalarnıñ eşitilecegini qayd etti.
«Söz qırımtatar tilinde çıqacaq informatsion mahsulat ve ayrı rus tilli programmalar aqqında kete. Mündericesi Ukrainada, şu sıradan Qırımda olayatqan adiselerge bağlı olacaq», – dedi o.
Nazirniñ aytqanı kibi, qırımlılar içün ukrain radiosınıñ mündericesi üzerinde qırım jurnalistleri çalışacaq.
«Tehnikiy ceetten çalışmağa başladıq endi, şimdi signalnı tarqatırmız, programma mahsulatınıñ işlep çıqarılması – bu edni bir qaç künlük bir sual», – dedi Stets.
İşğal etilgen Qırımda ukrain radiosınıñ peyda olacağı aqqında Yuriy Stets bildirgen edi, bunıñ ile Rusiye istilâcısı signalnı qolay yoq etip olamaycağını da qayd etti.
Ukrain kanallarınıñ yayınlavı Qırımda 2014 senesi mart ayında, işğalden soñ toqtaldı.