text: Bügen Mäskäwneñ Presnenskiy mäxämäse Çeçnyänıñ Borozdinovski keşeläreneñ Rusiä saqlanu ministrlığına qarşı şikäyäten qarıy başladı. Uzğan yılnıñ cäyendä maxsus operatsiä waqıtında bu awılda ber keşe ülde, 11 keşe ezsez yuqqa çıqtı, berniçä yort yandırılğan ide. Awılnıñ meñgä yaqın keşese, protest belderep, Dağıstanğa kitte häm Kizlärdä çatırlar qordı. Mäskäwdäge mäxkämä 40 tan artıq keşeneñ şikäyäten tikşerä. Alar 126 millon sumlıq kürgän zıyannarın kire qaytarunı täläp itä. Zıyan kürüçelärneñ advokatı Borozdinovskinıñ tağın 54 keşesen mäxkämägä möräcägät itergä çaqırdı. Mäxkämä zıyannı dokumentlar belän dälilläwne täläp itep ğinwar urtasına qädär tänäfes iğlan itte.


c: text/html

text:
Bügen İrekle Yewropa - Azatlıq radiosınıñ Pragadağı başfatirında Germaniädäge Münxen şähärennän Çexiä başqalasına küçüneñ 10 yıllığı bilgelände. Märtäbäle qunaqlar arasında Çexiäneñ elekke prezidentı Vaclav Havel, premyer-ministr Jiri Paroubek, Amerika Quşma Ştatlarnıñ Çexiädäge ilçese William J. Cabaniss, Çexiä xökümäte ministrları, Praga şähär xakimiäte wäkile bar ide.
10 yıl elek Azatlıq radiosın Pragağa küçerü rizalığın birgän Havel, bu Çexiä öçen zur däräcä, dip bilgeläde.
"Bäysez Azatlıqnıñ awazınıñ başqa illärgä näq Pragadan tapşırıluı bezneñ il, bezneñ azatlığıbız öçen bik möhim. Bu bezneñ öçen zur märtäbä" dide Havel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiädäge zähär salqınnar tağın distälägän meñ keşene cılısız qaldırdı
Yewropa illärendäge telekanallar üzläreneñ xäbär çığarışlarında bu könnärdä Rusiädäge çın qışnıñ nindi buluwın kürsätä. Qayber ölkälärdä suwıqlar xäzer 40 däräcädän dä tübänräk töşte, bu isä distälägän meñ keşene, qaynar susız, cılısız häm xätta elektrsız da qaldıruğa kiterde. Mondıy küreneşlär Rusiädä yıldan-yıl arta ğına bara.
Audio
Mondıy ğädättän tış salqınnar häm köçle qar yawu, Rusiä töbäklärendäge qaynar su häm cılılıq çeltären urını belän tämam saftan çığardı, andıy xällär bügenge köndä kimendä 13 ölkädä küzätelä, qaynar su häm cılılıq kilmägän binalarda 25 meñnän artıq keşe qaldı dip xäbär itelä. Ber Leningrad ölkäsendä genä dä 100-dän artıq şundıy bina bar. Novgorod ölkäsendäge Valday şähärendä qaynar su torbası şartlap, anda da 3 meñnän artıq keşe xäzer zähär salqınnar belän köräş alıp bara. Mäskäwneñ üzendä hawanıñ salqınlığı 30-dan da tübän töşte, näticädä torır urını bulmağan 6 keşe suwıqlardan ülde dip xäbär itelä. Yıl sayın Rusiä başqalasında 400-läp keşe qatıp ülä, bıyıl isä, salqınnarnıñ ğädättän tış köçle buluwı säbäple, älege san tağın da yuğarı bulır dip kötelä. İldäge şähär xucalıqlarınıñ qışqı salqınnarğa äzerlege mäs’äläse bügenge köndä Rusiä mäğlümat çaralarında da töp tema bulıp tora. İzvestiä basması, misal öçen, Rusiä qata, läkin ber genä bürokrat ta älegä zian kürmäde dip yazıp çıqtı. Reformalar, Rusiäne böyek itü, köçle däwlät tözü turında söylägän xakimiat isä bıyıl da qışnı, kötelmägän ber äfät bularaq qabul itte, häm bu inde yıldan-yılğa şulay qabatlanıp kilä. Üzäk xakimiat bar citeşsezleklär öçen urındağı türälärne tänqitli, aları isä, qaynar su, cılılıq, elektr çeltären tieşle däräcädä totu öçen üzlärendä aqça bulmawına zarlana. Federal’ üzäk beryaqtan ildäge torak-komunal’ xucalıqnı reformalaw kiräklege turında söyli häm bu uñaydan, xalıqnıñ tüläwlären arttırırğa teli, ä ikençe yaqtan, yaña salım säyäsäte belän töbäklär wä şähärlärgä tağın da qatıraq finans basım yasıy. Xalıqnıñ qänäğätsezlege dä berençe çiratta cirle xakimiat wäkillärenä yünälderelä.
Audio
Rusiädäge torak-komunal’ xucalığı bügenge köngä qädär asılı belän sotsialistik bulıp qala birä. Ul turıdan-turı däwlät subsidiälärenä bäyle, häm şuña kürä anı reformalaw, şul uq torbalarnı waqıtında tözekländerü, qaraw berkemgä dä kiräk tügel. İldä inde küptän, bu eşkä bazar köçlären cälep itü öndämäläre yasala, bu älbättä, komunal’ xezmätlär öçen tüläwlärneñ artuwın añlataçaq. Şuña kürä dä, saylawlar aldında torğan federal’ xakimiat, xalıqnıñ açuwın çığara alırlıq andıy çaralarnı kiçekterä. Läkin axırğı çiktä, salqınnardan, qatqan radiatorlardan, qaynar su torbaları tişelüdän, elektr çıbıqları ezelüdän cäfanı şul uq ğadi xalıq çigä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Taliban rejimınıñ cimerelüenä 2 yıl ütügä qaramastan äfgan ir atı äle dä xatın qıznıñ (tormışı qurqınıç astında bulsa da ) ir at eşlägän xästäxänälärdä däwalanuın tıya. Koalitsiä köçläre belän eşlägän äfgan ğäskäriläre,- Bagram hava bazasında amerikannar citäklägän- ilneñ in aldınğı aşığıç yardäm üzägendä yatqan balaları yanına analarnı kertmi.
Äfganstanda xatın qıznıñ tormışın saqlap qalu, yäki ülem turında da ir at qarar birä.Äfganstannıñ in aldınğı klinikası, amerikannar oyıştırğan häm ul Qabulnıñ tönyağında Bagram hava bazasında urnaşqan. Anda 140tabip häm med-sistra eşli.Xästäxänä , amerikan armiäseneñ cillätelgän bik zur çatırı anda operatsiälär öçen kiräkle barlıq kamil cihazlar , darular bar. Ütkän iyün ayında eşli başlağan şul balnista älegäçä qatı yaralanğan 6meñ çaması keşe däwalandı. Xästälär arasında AQŞ, koalitsiä köçläre xärbiläre , äfgan ğäskäriläre , şulayuq bik xästä ülem xälendä yäki qulın ayağın yuğaltu qurqınıçı aldında torğan sivillär dä bar. Xästäxänäneñ baş med-sisterası polkovnik Judy Tracy süzlärenç, kamil cihazları bulğan xäsätäxänägä äfgan ir atı bik siräk xatın qızlarnı kiterä .Tracy(audio)
bezdä xatın qız xästälär bik az, bäten yort şartlatılsa , şul çaqta küp sandağı yaralılar arasında xatın qız da bula , monda däwalanuçı xatın qız yuq dielek dip äytkän. Ber çığarm, äfgan räsmiläre küptän tügel genä Jalalabattan yaralı ber xatın qıznı kitergän, Ul üzen yandırıp üterergä tırışqan bulırğa tieş. Bagramdağı xaberçebez beläkläre qulları, kükregendäge peşeklärenä operatsiä yasalğan xatın qız xuşsız reanimatsiädä yata, xatın qız şäfqät tutaşları anıñ xälen ciñeläytü öçen tırışa ide dip wazğıätne taswirlıy.Äfgan räsmilärenä qarağanda Taliban cimerelgännän soñ da yözlärçä xatın qız üz üzen yandırğan . Balnistağısı şulardan berse genä. Xatın qıznıñ üz üzen yandıruına säbäp : irläre tarafınnan qıynaluğa çıdamaw, yäki mäcbüri kievgä birü. Herat töbägenä bu praktika bik kiñ cäyelgän ämma yardäm oyışmaları, xästäxänä xezmätkärläre İlneñ başqa urınnarında da citärlek dip söyli. AQŞ xästäxänäsendä peşek yaraları belän yatqan xatın qız , ni öçen bu mäsälädä döres statistik mäğlümät bulmawına dälil. Bagramdağı balnista yatqan xatın qız döresen söylämiäçäk,. şulayuq anıñ yaqınnarı da, nindider qaza turında safsata sataçaqlar.Dari häm paştun tellärendä söyläwçe äfgannanı añlaw öçen tılmaç kiräk, alarnıñ zur öleşe ir at.Xatın qız tercimäçelärne tabu bik qıyın, ğailäläre çit irlär belän eşlärgä röxsät birmi.Xästäxänädä cämäğätçelek belän elemtä öçen cawaplı ofitser Michael Moyl Bagram bazası belän bäyläneşle başqa ber mäsälä dä bar di. Sovet okupatsion xärbiläreneñ äfgan xatın qızın köçläwe, , alarnı faxişä itep qullanuı säbäple äfgan ir atı äle dä okupatsion köçlärgä şiklänep qarıy dip söyli ul. Xästäxäneñ baş sistrası polkovnik Judy Tracy saqlanu ministırı Möxämmäd Qasim Faximnıñ xärbilärenä rişwät birep kenä analarnı xästä balaları yanına kertäbez di. Tracy süzlärençä(audio) xästäxänädä bik küp sanda xästä bala bar. Bez analarnıñ ber qayçan da balaların qararğa kilmäwlären sizep aldıq. Ata kilä , ämma balası yanına kerergä telägän ananı qapqada äfgan xärbiläre tuqtata, xatınnı balası yanına kertmi
Tracy ire ozatuında kilgän ananıñ da balası yanına kertelmäwen añlağaç(audio)
min uram qapqası yanına çığıp saqçılarğa ananıñ balası yanına kilüeneñ bik möhim buluın äyttem, bez az ğına bulsa da bu ölkädä yaxşıru küräbez, ämma äle dä xatınnar küpläp kilmi
Tracy bez tabiplarnıñ ber xatın qıznıñ tormışın qotqaru öçen bazadan çığıp kitüenä qarata , öfgan xärbiläreneñ ber yaxşı qaramawın beläbez di. Ul öfgan xatınınıñ öydän çığu öçen dä ire, atasınnan röxsät alırğa tieşlegen küräbez dip söyli. Colonel Tracy min yaralı balası yanına ber ananı kertä alsam, moñı da ciñü dip sanım di.Äfganstanda xatın qız xoquqları ölkäsendä alğa kiteş bik aqrın
färidä xämit,praga


text:
Politkovskaya ülemenä ber yıl: Beslanğa ul waqıtında barıp citä almadı
Şuşı könnärdä dönya cämäğätçelege Beslan faciğaseneñ 3 yıllığın iskä aldı. Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähärendä 1 sentäber könne qorallanğan törkem mäktäpkä höcüm itep, balalarnı, ata-analarnı, uqıtuçılarnı, barlığı 1128 keşene totıq itep aldı. Terroçılar Tönyaq Osetiä prezidentı Aleksandr Dzasoxovnıñ, İnguşetia Prezidentı Murat Zazikovnıñ, Rusiä prezidentınıñ kiñäşçese Aslambäk Aslaxanovnıñ kilüen taläp itte. Xakimiät wäkilläre alar belän söyläşüdän baş tartqaç, terroçılarğa abruylı häm räsmi bulmağan keşelär belän söyläşergä täqdim itelde. Anna Politkovskaya berençelärdän bulıp bu eştä qatnaşırğa bulğan, ul bu söyläşülärdä qatnaşırğa dip, niçektä bulsa tabıp, çeçen möcäxetları citäkçe Aslan Masxadovnı çaqırığa telägän. Beslanda oçqıçta barğanda eçkän çäydän soñ, Anna Politkovskayanıñ xäle kinät naçarlanıp kitä. Ul telägenä ireşä almıy. Oçqıç Rostovta tuqtap, Anna Politkovskayanı ağulanuğa oxşağan çir belän, cirle xastaxanägä cibärälär.
Däwalanğannan soñ, Anna Politkovskaya barıber Beslanğa barıp citä alğan. 3 sentäberdä totıqlar alınğan mäktäpkä höcüm itälär. Anıñ nätcäsendä häm anda alınğan yaralardan soñ 333 keşe ülde, alarnı 186sı bala ide, 800dän artıq keşe yaralandı, tän cäräxätlären aldı. “Beslan tawışı” ictimağıy komitetınıñ elekke citäkçese Ella Kesaeva, Anna Politkovskayanıñ rolen bolay sürätläp birä: “Ul Beslan turında küp yazdı dip äytä almıym. Berniçä mäkälä yazdı. Bez anda ale añlap ta ölegermägän ide, ä ul şunda uq, barısın da añlatıp birde. Ul şuşı xällärdä, maxsus xezmätlär, qüyät strukturaları ğäyeple digän näticä yasadı. Anda närsä bulğanın min üzem kürep tordım. Mäktäpkä atqannarın kürdem. Min Rusiäneñ ğädäti watandaşı kebek, äytkän süzgä ışanırğa oyrängän. Min üzemeneñ küzläremä dä ...Min soñğınnan ğına analiz yasadım, bez, generallar belän, qüät sturkturaları wäkilläre, tikşerüçelär belän oçraşqanda, sin anda bernärsä dä kürmädeñ, anda sin äytkän närsälär bulmadı, dip äyttelär. Soñınnan ğına häm anıñ mäqäläre bezgä, çınlıqta anda närsä bulğanın añlarğa yärdäm itte. Anıñ Beslan turındağı mäqäläläre bezgä xaqiqatne añlarğa yärdäm itte.”
Tönyaq Osetiäne, Mäskäwneñ Tönyaq Kafkazdağı nığıtması itep atıylar. Bu respublikada däwlät propagandası qüätle alıp barıla häm anda Çeçnäğä qarşı käyeflär taralğan. Kremlneñ Tönyaq Kafkazdağı säyäsäten tänqitlägän öçen, Anna Politkovskaya mäqäläläre belän küplär kileşmi ide. Ämma Beslannan soñ, keşelärneñ aña qaraşı üzğärä başladı. Beslandağı jurnalist Murat Kaboev : “Anıñ monda buluı, ä ul monda 2-3 kön buldı, aña mönäsäbätne üzgärtte. Ul analar belän oçraştı, Beslanda tuğannarın yuğaltqan ğailälärdä buldı. Anıñ belän söyläşkä keşlär anıñ turında qaraşların 180 gradusqa üzgärtte. Moñıñ şulay buluına imanım kamil” – di.
“Beslan tawışı” ictimaği oyışmasınıñ elekke citäkçese Ella Kasayevanıñ Beslan mäktäbendä kiäwe häm tuğanınıñ ike balası hälaq bulğan. Ul, Anna Politkovskayanı soñğı tapqır, anıñ ülemenä yartı yıl qalğanda kürgän bulğan. “Anıñ küñelendä ul bezgä närsäder tieş, ul närsäder eşlärgä ölgermi, aña ni öçender bezneñ alda uñaysız, digän xis bar ide. Ul, “Ella, bezgä küp närsä turında söyläşergä kiräk”, dip äytä torğan ide. Yäki, “ qotqarırğa bula ide, alar qotqarırğa telämäde, barı tik telämäde” dip äytä ide. “Ber kemgä dä ışanmağız, sez üzegez tikşerergä tieş, üzegez dälillär tabırğa tieş, şäxitlardän mäğlümatnı üzegez alırğa tieş”, diä ide.”- di Ella.
“Beslan tawışı” ictimaği komitetı, Rusiäneñ tärtip saqlaw oyışmaları häm mäxkämä sisteması terror ğämälen obyektiv itep tikşermäde, dip Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcäğat itkän ide. Mäxkämägä käğäzlär äzerlängändä, Beslan tawışı ictimağı oyışması älege eş qaralğanda Anna Politkovskaya da anda üz süzen äyter, dip ömetlängän ide.
Bikä Timerova.


text:
Şäymiev Mintimer
Бy MәkaләHeң лaTиH әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Mintimer Şärip ulı Şäymiev (1937.), däwlät häm säyäsät eşleklese, Tatarstannıñ berençe Präzidente. Mäskäw Xalıqara Mönäsäbätlär İnstitutınıñ şäräfle professorı (1998.).
1959. yıldan xucalıq häm däwlät eşendä; 1969.-1983. yıllarda TASSR meliorasí häm su xucalığı ministere; 1983. yılda MŞ räiseneñ 1. urınbasarı. 1983.-85. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte särqätibe. 1985.-89.da TASSR MŞ räise. 1989.-90. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte 1. särqätibe. 1990.-91. dä TSSR YŞ Präzidiumı räise. 1991. yılnıñ Yünennän TR Präzidente (1996. yılnıñ Martında ikençe, 2001. Martında öçençe tapqır şul wazífağa saylana). 1975.-90. yıllarda TASSR YŞ deputatı, 1994.-2001. dä RF Föderal Cíınınıñ Föderasí Sovetı äğzası. 2000. yıldan RF Däwlät Sovetı äğzası. Şäymi'evneñ inisiative belän häm anıñ citäkçelegendä 1990. yılnıñ 30. Augustında "Tatarstan SSRnıñ Däwlät Suverenitäte turında Deklarasí", 1992. yılnıñ 6. Nöyäberendä TRnıñ yaña Konstitusísı qabul itelde. 1994. yılnıñ 15. Febrälendä RF belän TR arasında üzara iqtisadi häm säyäsi mönäsäbätlärne cayğa saluğa yönälderelgän "Rüssiä Föderasísı Däwlät Xäkimiäte Organnarrı arasında Eşlär Büläşü häm Üzara Wäqälätlär Almaşu turında" şartnamägä qul quyıldı. Şäymiev Rüssiädä föderalizm prinçiplären köçäytügä, Tatarstannıñ möstäqillegen nığıtuğa, republikta ictimağí-säyäsi häm iqtisadi totrıqlılıq buldıruğa zur ähämiät birä, cämğiätneñ ruxí häm mädäni üseşen, soçial-iqtisadi xälen yaxşırtunı kompleksle programma nigezendä ezlekle eş alıp bara, Tatarstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ üzara duslığı öçen tieşle şartlar tudıruğa, millätara mönäsäbätlärdä totrıqlılıqnı tä'min itügä, TRnıñ yaqın häm yıraq çit illär belän eşlekle xezmättäşlek elemtälären nığıtuğa zur köç quya. 2010 yeldan däwlät kiñäşçese wazıyfasın başqara.


text:
İranda İslam İnqilabı saqçıları tağın da qırısraq bulaçaq
İslam İnqilabı saqçıları ilneñ säyäsi citäkçelegen täñqitläwçelärgä qarşı qırısraq çaralar küreläçäk. Saqçılarnıñ maqsatı – İrannı eçke häm tışqı doşmannardan saqlaw, dide köçlär başlığı Ali Cäğfari. İslam İnqilabı saqçıları – kemnär alar häm bu belderü İranda xoquq yaqlawçılar häm ziyalılar öçen närsäne añlata ala?
İslam İnqilabı saqçıları üz eçenä xärbi hawa, diñgez köçläre , cir öste ğaskärläre, alarnı öyrätüçe häm aqça tabuçı Quds köçläre, şulay uq ixtiyari räweştä cıyılğan Basic ğaskärlären ala. İrannıñ xäzerge prezidentı Mähmüd Äxmädinicad, qayber ministrlar häm parlament äğzaları İslam İnqilabı saqçılarında xezmättä bulğan. Bu köçlärne küpmeder däräcädä elita ğaskärläre dip tä äytep bula, alarnıñ sanı 150 meñnän artmıy. Bu maxsus köçlär 1979nçı yılğı İslam İnqilabınnan soñ tözelgän, anıñ İrannıñ üzendä häm tışında zur iqtisadi köçe häm qüäte bar. AQŞ Quds köçlären Ğiraq ğısyançılarına yardäm itüdä ğäyepläp kilä.
Cağfari süzlärenä qarağanda, İranğa qarşı qurqınıçlar soñğı waqıtlarda artıp kitte häm qatlawlı şäkel ala başladı, şuña da däşmi qalu inde mömkin tügel.
İslam İnqilabı saqçıları oyışqanda anıñ nigezendä torğan, xäzer Harvard Universitetında fänni tikşerülär belän şöğellängän Mohsen Sazgara, monnan soñ bu köçlärneñ xökümätne täñqitläwçelärne cazalawda role zurraq bulaçaq, dip sanıy:
"İslam İnqilabı saqçılarınıñ maqsatı ilneñ eçke eşlärenä tağın da kübräk tıqşınu, törle säyäsi, sosial häm mädäni eşçänleklärne tıyu eşenä kübräk qatnaşu."
Soñğı aylarda İranda xoquqçılar häm jurnalistlarğa basım arta bara. Alarğa qarşı ezärlekläwdän alıp qulğa alu häm cinäyätlärdä ğayepläw belderügä qadär çaralar kürelä. Qayberäwlär däwlätneñ mondıy çaraların İranğa bigräk tä AQŞtan bulğan basımğa bäyli. İran räsmiläre berniçä tapqır AQŞnı İrandağı rejimnı qaqşatu häm inqilap oyıştıru tırışlığında ğayepläde. Xatın-qızlar xoquqların yaqlawçılar häm studentlar Amerika yardämendä İranda yomşaq revolüsiä qılırğa teli, digän ğayepläwlär yañğradı.
Elek İranda studentlar xäräkäten citäklägän, xäzer AQŞta yäşäwçe Ali Afşari, Cäğfari belderüe – xäzerge xällärgä riza bulmağannarğa qarşı qırısraq çaralar küreläçägen añlata, dide:
"Xökümät ildä sosial problemalarğa rizasızlıq tuuın kürä, İranda bu kiläçäktä tağın da köçäyep kitärgä mömkin, çönki sosial, iqtisadi ölkälärdä rizasızlıq arta."
İranda inde bolay da aktivistlar daimi xökümät basımı astında yäşi. Küplär ildän kitärgä mäcbür. Qaluçılar isä, ber bersen tağın da sağraq bulırğa çaqıra.


text: Germaniä mäxkämäse, 11-nçe sintäber xöcümnären oyıştıruçılarğa yärdäm itüdä ğäyeplängän Morocco watandaşı Mönir Äl-Mötäsadiqnı iñ zur caza, 15 yıl törmägä xökem itte. Bu, 11-nçe sintäber xällärenä bäyle berençe xökem buldı, häm ul Germaniädä çığarıldı. Alman prokurorları äytüençä, Mönir, oçqıç urlawlar turında aldan belgän bulğan, häm Äl-Qaidäneñ Hamburg bülege citäkçese Möxämmät Atta’ğa yärdäm kürsätkän. Amerikan räsmiläre äytüenä qarağanda, 2001-nçe yılda New Yorktağı Säwdä üzäge binasına bärelgän oçqıçlarnıñ berençese belän näq menä Atta idarä itkän. Mönirneñ advokatları, ul – möselman qärdäşlärenä barı tik duslarça yärdäm kürsätkän, ä Äfğanstanda ütkän künegülär näticäsendä terorçığa äylänmägän, dip Mönirne yaqlarğa tırıştı. 3 ay barğan mäxkämädä, Mönir, oçqıç urlawçılarnıñ qayberlären belgänen tanısa da, üzenä belderelgän ğäyepläwlärne kire qağıp kilde.


text:
Bügen oçraşqan Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasınıñ 6 äğza ileneñ premyer-ministrları säwdä, fän, texnologiälär häm humanitar proyektlar ölkäsendä xezmättäşlek itü turında kileşügä qul quydı. Kileşü sintäber ayında Pekinda raslanğan ide. Qırğızstan premyer-ministrı Nikolay Tanayev, bu oçraşu kileşüne ğamälgä aşıra başlaw öçen faydalı, dip belderde.
Rusiä xökümäte başlığı Mixail Fradkov, illär arasındağı tığız iqtisadi xezmättäşlek – oyışmanıñ maqsatı bulğan terrorğa häm extremismğa qarşı näticäleräk köräş alıp baruğa kiteräçäk, dide.
1996nçı yılda tözelgän Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasına Rusiä, Qıtay, Qazaxstan, Taciqstan, Qırğızstan häm Üzbäkstan kergän.


text:
GreenPeace: Çernobıl afäte näticäläre kimetep kürsätelä
Moxitne saqlaw ölkäsendä tanılğan Greenpeace xäräkäte aktivistları Çernobıl'' hälakäteneñ 20 yıllığı uñayınnan Xalıqara atom energiäse idaräseneñ Venada urnaşqan baş fatirı qarşına Çernobıl''dän alıp kilengän cit kiterep buşattı. Greenpeace şulay itep bu xalıqara oyışmanıñ hälakät däräcäsen kimetep kürsätü tırışlıqlarına qarşılığın belderde. Atom energiäse idaräse bäyän itkän maxsus xisapta, hälakät näticälärennän ülüçelär sanı 4 meñnän dä artıq tügel, dielä, ä Greenpeace isä, Rusiä, Ukraina häm Belarusne bergä alğanda anda 200 meñläp keşe ülde, dip belderä. "Azatlıq" Çernobıl''neñ 20 yıllığı uñayınnan äzerlängän yazmaların däwam itä.
Şuña inde 20 yıl ütsä dä, belgeçlär äle haman da hälakät näticäläre xaqında urtaq fikergä kilä almıy. Bıltır sintäbrdä "Çernobıl'' Forumı" dip atalğan ber xäyät maxsus tikşerenü ütkärep, Çernobıl'' qazasında ülüçelär sanı 50-dän artıq tügel, ä inde hälakät näticäläre soñraq ülemgä kitergän oçraqlar 4 meñne uzmıy, digän mäğlümat çığardı. Şuşı xisap, Dönya Sälämätlek oyışması belän bergä Xalıqara atom energiäse idaräse tarafınnan da äzerlängän ide. Bu sannar iğtibarğa barı tik şartlaw näticälärennän arınu öçen cibärelgän keşelär häm qaza waqıtında tirä-yündä yäşäwçelär arasındağı qorbannarnı ğına ala.
Ämma Greenpeace häm Çernobıl'' likvidatorları berlege kebek oyışmalar bu sannar belän kileşmi. Uzğan atnada Kievtä ütkän matbuğat oçraşuında Greenpeace wäkile Bruno Rebelle, Çernobıl'' qazası arqasında ülüçelär küpkä kübräk, dip belderde:
"Bäyän itelgän soñğı mäğlümat, Belarus''tä, Ukrainada häm Rusiädä 1994 belän 2000-nçı yıllar arasında ğına da qaza näticälärennän yaqınça 200 meñ keşeneñ ülüen kürsätä", di Greenpeace wäkile.
Rusiä häm Belarus fännär akademiäse tikşerenülärenä tayanıp, Greenpeace, uzğan ğasırnıñ soñğı unyıllığında Belarustä yaman şeş çığu oçraqları 40 protsentqa artqan, ä 1986-nçı yıldan soñ tuğan balalarda qalqan bizeneñ şeşüe isä xäzer 88 märtäbä kübräk oçrıy", dip belderä.
Kürşe Rusiädä dä yaqınça şundıy uq wäzğiat. Anda iñ yaman pıçranu Bränski ölkäsenä turı kilgän ide. Ölkä deputatı Lüdmila Komogortseva, andağı yaman şeş oçraqları bar ildäge urtaq kürsätkeçtän 10-15 protsentqa yuğarıraq, di. Monı ul april başında Mäskäwdä ütkän matbuğat oçraşuında belderde:
"Bügen ber dä ikelänmi şunı äytep bula - Çernobıl'' hälakäte, anda tübän däräcäle radiatsiä ide dip söylänsä dä, radioaktiv pıçranu cäyelgän töbäklärdä yäşäwçe keşelärneñ sälämätlegenä bik yaman tä''sir yasıy", di Bränski ölkäse deputatı Lüdmila Komogortseva.
Greenpeace tarafdarları fikerençä, Xalıqara atom energiäse idaräse dä, xakimiatlär dä Çernobıl'' afäteneñ ayanıçlı näticälären, xalıqta atom stansiälärennän qurqunı beterü, yañaların tözüne aqlaw öçen kimetep kürsätergä tırışa.
Kärim Kamal


text:
Dönya Rim Papasınıñ Törkiä säfären zur iğtibar belän küzätäçäk
Rim Papası Benedict XVI sişämbedä Törkiägä 4 könlek säfären başlıy. Bu anıñ möselman ilenä berençe säfäre. Yäkşämbe könne İstanbulda distälärçä meñ törek Rim Katolik çirkäwe başlığınıñ Törkiägä kilüenä protest demonstratsiäsenä cıyıldı. Rim Papasınıñ bar möselman dönyasında näfrät taşqınına säbäp bulğan islam turında äytkännärenä äle 2 ay ütmäde. Xäzer isä Papa bu säfäre barışında möselman dönyası belän mönäsäbätlären yaxşırtırğa häm Pravoslav xristiannar belän berlek tözi başlarğa teli.
Törkiädäge säyäsi analitik Zeyno Baran çınnan da iminlek xezmätkärlärenä Papa säfäre barışında iminlek täemin itü öçen nıq tırışırğa turı kilä di.
"Qayber provokatsiälär bulaçaq, höcüm itärgä, yäki başqa berär närsä eşlärgä teläwçe qayberäwlär bar. Ämma alar uñışqa ireşä alırmı, bilgesez. Agca inde höcüm itep qarağan ide, buldıra almadı. Xökümät zur kötelmägän xällär buldırmaw öçen barısın da eşli. Ämma alay da qurqınıç qalaçaq" di Baran.
Atna axırında İstnabulda ütkän distälärçä meñlek protest demonstratsiäse Benedictnıñ 4 könlek säfäre barışında da däwam itäçäk.
Sişämbe könne Benedict Ankarağa kilü belän iñ başta Törek xalqınıñ atası sanalğan Mostafa Kemal Ataturk törbäsenä barırğa cıyına. Annan soñ prezident Mehmet Sezer belän oçraşaçaq.
Anıñ Törkiägä kilüenä dinçelär genä tügel, dönyawi töreklär dä rizasılıq belderä. Monıñ säbäplärennän berse anıñ 2003 yılda, ä äle Papa bulğançığa qädär, Törkiäneñ Yewropa Berlegenä quşıluına qarşı çığuı.
İldä töp xakimiätkä iä bulğan räsmi sanaluçı premyer ministr Recep Tayyip Erdogan da Papa belän oçraşmıyaçaq. Säbäbe anıñ atna başında Rigada ütäçäk NATO sammitına kitüe dielä. Ämma Erdogan Benedict belän soñraq sammittan qaytqaç ta küreşmiäçäk.
Benedictnıñ iñ möhim oçraşuı Dini eşlär mödire Ali Bardakoglu belän oçraşu bulırğa oxşıy. Bar Möselman dönyası Papanıñ bu säfären bik zur iğtibar belän küzätep toraçaq. Vatikan belgeçe John Allen anıñ Bardakoglu aldındağı räsmi çığışına ayıruça zur iğtibar bireläçäk di.
"Vatikandağı citäkçelär monıñ Benedict öçen Möselman dönyasında üzenä mönäsäbätne üzgärtergä soñğı mömkinlek buluın añlıy" di Allen.
Allen fikerençä, Papa 12 sintäberdä Regensburgta äytkännären, Vizantiä patşasınıñ İslam zolım häm bäğersezlek kenä kiterde digän tarixi süzlären töşerep qaldırıp qabatlarğa mömkin. Möselmannarnıñ açuın näq menä Papanıñ şul Vizantiä patşası süzlären telgä aluı çığarğan ide.
Allen Papa din belän añnıñ ber bersenä bäyle bulu, bersennän bersen ayırıp alıp bulmawı turındağı Regensburg çığışın tatulaşu ruxında üzgärtep qabatlar kebek di.
"Regensburgta äykännärneñ asılı - añ belän dinneñ bergä buluı, dinsez añnıñ skeptitsizmğa häm nehilizmğa äwerelüe. Ul monıñ Könbatışta bik yış küzätelüen äytte. Häm añsız din ekstremizmğa äwerelä. Bu köç qullanularğa häm başqa şundıy närsälärgä kiterergä mömkin. Bu İslam dönyasında qayber ağımnarğa qarıy. Şulay itep Papa äykännär ikebaşlı tayaq bulıp çığa, berse Möselmannarğa qarıy, berse Könbatışqa" di Allen.
Papanıñ säfär programmasında çärşämbe könne Ege diñgeze buyındağı borınğı şähär Egeda bulu, şul könne kiçen İstanbulğa qaytıp andağı pravoslav xristiannar başlığı Bartolomey 1-nçe belän oçraşu qaralğan.
Pänçeşämbedä Benedict belän Bartolomey urtaq belderü yasar dip kötelä. Şul uq könne ul Ğaja Safya muzeyında, häm Zäñgär Mäçettä bulaçaq häm törle dini citäkçelär belän oçraşaçaq. Ber törkem töreklär Papanıñ Ğaya Safya muzeyına baru niätenä dä protest belderde.
Comğa könne kümäk Ğibadät çığışınnan soñ ul Vatikanğa qaytıp kitäçäk.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraq suğışına 3 atna tulğanda Bagdad üzägendä Saddam häykäle bärep töşerelde
Çärşämbedä Quşma Ştatlar citäkçelegendäge koalitsiä köçläre başqala Bagdadnı kontrol astına aluwın däwam itte. Ğiraq xärbiläreneñ qarşılığı kimi bara dip xäbär itelä. Saddamnıñ xakimiäte yuqqa çığa barğan sürättä, cirle xalıq xökümät binaların talıy başladı…
Audio
Bezneñ Bagdadtağı xäbärçebez Ron Synovitz bügen Bağdad üzägednä reidta yörep qaytqan 15-nçe xärbi törkem citäkçese John Charlton belän söyläşte:
Audio: “Bez bügen dä, uzğan töndä şikelle atışular kötkän idek, di John. Läkin alar bulmadı, ä menö cirle xalıq bezneñ yanğa kilep räxmät uqıdı, xättä Pepsi, tämäke täqdim itte, balalırın bezneñ maşina östenä utırtıp qaradı.”
Ul arada başqalada Saddam xakimiäteneñ eze küzgä kürenep yuğala. Kön sayın belderü yasap kilgän Mäglümät ministrı Möxämmät Säet Äl-Sahaf bügen ber çığış ta yasamadı. Saddamnıñ isän bulu-bulmawı, isaän busla qayda ikäne älegä bilgesez. Tärtip saqlaw oyışmaları, politsiä köçläre uramnarda kürenmi. Şuşı wazğiättän faydalanıp cirle xalıq xökümät binaların talaw eşenä kereşte.
Alar räsmi binalarğa kerep computerlar, östäl-urındıqlar, kem närsä kütärä ala şunı taşıy. Bagdad xastäxanälärendä qatlawlı wazğiät saqlana. Yaralanğan keşelär sanı kön sayın artıp tora. Tabiplar täwlek äylänäsenä eşli, alarğa ğadi medikamentlar citmi.
Ğiraq xärbiläreneñ qarşılığı kimi, dielsä dä, küzätüçelär fikerençä, berniçä meñ Cömhüriä saqçısı äle dä safta bulırğa tieş. Belgeçlär fikerençä, alar waqıtlıça çitkä posıp torğan, häm kiläçäktä cayı çıqsa baş kütärergä, partizan suğışı başlarğa mömkin.
Ali Gilmi, Praga


text:
Title News
İndus Tahirov: «Rusiäneñ kiläçägen Britaniä räweşendä küzallıym. Aña bäysez däwlätlär dä, yarıym-bäysez däwlätlär dä, kolonial cirlär dä kerä, läkin bergäläşep yäşilär, beräw dä kitergä telämi, çönki anda yäşäw härber däwlätkä, härber regionğa faydalı. Rusiä öçen bu bigräk tä faydalı, çönki bar cirlär ber territoriä, Yevraziä cirlegendä. Şiklänmim, şundıy waqıt kiler, Tatarstan şuşı Yevraziä kiñlegendä Rusiä belän bergä yäşi torğan däwlät bulır häm ägär aña qädär BMO isän qalsa, Tatarstan anıñ äğzası bulaçaq.» /Miras/
«Sez mine döres añlamıysız. Bez däwlät bülgälärgä cıyınmıybız. Bez Tatarstanda yäşibez. Yäşärbez dä. Tatarlar, ruslar belän tigez xoquqlı yäşäwbezne telibez. Däwlät tözü turında söyläşü provakatsiä ul. Milli tigez xoquqlılılıq. Tatarstanda 1500 meñ möselmanğa ber mäçet turı kilsä, 50 meñ keräşengä ber genä xram. Qazandağı Tixvin çirkäwe iñ yarlı mäxällälärneñ berse. Däwlät Şurasında bezneñ mäsäläne yaqlawçı yuq. Bezneñ möräcäğätlär yöri-yöri dä kire äylänep qayta. Şuşımi tigez xoquqlılıq?»
Bu Niqolay Antonov fikerläre ide. Ä menä ğalim Genadi Makarov başqa qaraşta tora. Ängämä barışında ul keräşennärneñ tarixi qazanışların barlap çığa, kürenkle keşelären sanap çığa. Anıñ çığışınnan ber özek:
«Här xalıqta üz-üzen saqlarğa omtılış bar. Keräşennärneñ dä maqsatı şul. Misalğa noğaybäklärne genä alıyk. Alar şul uq keräşennär. Nigä soñ alar millätne üzgärttelär? Tatarnıñ ügi balası kebek yäşäde alar. Başta uq eş döres alıp barılğan bulsa, ayırılu ideyäse kilep çıqmas ide. Şüña kürä xäzer bezgä böten mäsäläne bergäläp xäl itärgä kiräk. Bez — tatarlar. Bergä bulırbız. Keräşen milli xäräkäte kütärgän täqdimnärne tizräk, urtaq kileşü belän xäl itsäk, bu super tatar milläte öçen öçlätä faydalı ğına bulaçaq. Ayırılu, bülenü berebezgä dä fayda kitermäyaçäk.»
- dip äytkän bulğan Genadi Makarov. Şul uq waqıtta ul keräşennär -- borınğı törki xristiannar, alar Altın urda däwlätendä dä, Bolğarda da, Qazan xanlığında da bulğan, dip belderä. Söyläşü, bergä yäşik digän şiğär belän tämamlana. Şähri Qazan gäziteneñ baş möxärrire keräşen problemaların qabat şulay tügäräk ostäl yanında cıyılışıp tikşerergä wäğdä itä.
İdel jurnalınıñ urıs telendäge çığarılışında da keräşen teması kütärelä. «Bezneñ akademiä» digän säxifädä Damir İsxaqovnıñ «Keräşennär» digän tarixi-etnografik oçerkı basılıp çıqtı. Şuşında uq, şul uq avtor belän «Bez tatarlar» digän külämle äñgämä dä urnaştırılğan. Anda süz xalıq sanın aluğa bağışlana. Şunda uq, «Şäcärä» digän säxifädä Marsel Äxmätcanovnıñ «Perm ölkäse tatarlarınıñ şäcäräläre» digän yazması dönya kürgän.
Jurnalnıñ kereş öleşendä “soñğı waqıtta «Kem alar, tatarlar?» digän soraw ayıruça aktual bulıp kitte”, dielä. «Xalıq isäben alu kebek, çınlıqta texnik mäsäläneñ, tatar xalqı öçen ähämiäte ütä dä zur. Bötendönya tatar Kongressı milläteneñ berdämlegen raslarğa ğına tügel, anıñ üseş yünäleşlären bilgelärgä tieş”- dip yazılgan anda. Xäbärçelär jurnalnıñ şuşı sanın, alda äytelgän ike möhim waqiğağa atap äzerlägän. Bötendönya tatar Kongressı Başqarma komitetı räise İndus Tahirovnıñ «tatar xalqınıñ tarixi tamırları» digän çığışı basılıp çıqqan. Şunıñ belän bergä İdel jurnalınıñ şuşı sanında ikençe ber avtornıñ Aydar Xälimneñ «Yaña «Sağış kitabı»» dönya kürde. Bu Aydar Xälimneñ 90-nçı yıllarda çıqqan «Sağış kitabı» digän, zur populyarlıq qazanğan äsärneñ ikençe kisäge. Kitap ale basılıp çıqmağan. İdel häm Qazan utları jurnalında annan özeklär genä basılıp bara. Bu sanda basılıp çıqqan kisäk «Minzälädän Haagağa yıraqmı?» dip atala. Anda häm ğomumän kitapta süz Başqortostan tatarları häm alarnıñ problemaları turında bara.
Mädäni Comğa gäzite bu atnada, Tatarstan qanunnarına tügel, ä Amerikanıñ konstitutsiäsenä zur iğtibar birgän, xätta anıñ qayber mätdälären bastırıp çığarğan. Gäzit monı, küpsanlı teläklärne istä totıp eşlände, dip añlata. Şuşı uq gäzittä, ütkän atnada tikşerelgän tema -- Başqortostan tatarlarınıñ qorıltayı xaqında yazma basılıp çıqtı. Gäzit xäbärçese Räsimä Sibgatullina « İñ ışanıçlı yul –qulğa-qul totınışıp eşläw» digän yazmasında qorıltay turında üz istälekläre belän büleşä. Ul şulay uq başqa yazmalarda telgä alınmağan küreneşlärgä iğtibar itä. Mäsälän Räsimä Sibgatullina şundıy faktnı kiterä:
«Qorıtlay bulğan könne Şähri Qazan gäzitendä basılğan «Rizaetdin bine Fäxretdin başqort bulmağan» digän mäqäläse dönya kürde. Anda filologiä fännäre doktorı Marsel Äxmätcanov 20 yüldä gäzittä çıqqan ber mäqälä uñayınnan añlatma birä. Xikmät närsädä soñ? Qazanda yäşäwçe başqortlarnıñ milli-mädäni avtonomiäse räise Firdäwes Bäşirova tatarnıñ yözek qaşı bulğan tarixçı, din gälime, cämäğät eşleklese häm pedagog Razaietdin Fäxretdinne «başqortlaştırğan” ikän. Älege fakt, balğa tamızğan ber tamçı deget kebek, başqort xalqın da, tatarlarnı da berdäy uñaysız xälgä quydı.»
- dip yaza Räsimä Sibgatullina Mädäni Comğa gäzitendä. Mäqälägä baş isem itep çığarılğan «İñ ışanıçlı yul – qulğa-qul totınışıp eşläw» digän süzlärne Tatarstan xökümäte wäkilläre äytkän bulğan.
Şähri Qazan gäzitendä dä qorıltay istälekläre dönya kürde. Xäbärçe Gölnar Cälälova «Ölkän ağay telendä» digän yazmasında qorıltaynıñ urıs telendä barğanına üpkäsen belderä. Gäzitlärdä şulay uq 10 avgustta ütkän alternativ qorıltay turında yazmalar basılıp çıqtı. Şul uq Şähri Qazan gäzitendä Bötentatar ictimaği üzäge räise Räşit Yäğfärovnıñ älege qorıltay turında täesirläre basılıp çıqtı. Ul şulay uq qorıltayda Bötendönya tatar kongressına östämä 40 delegatnıñ saylanuın da, xäbär itä. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä dä alternativ qorıltay xaqında yazmalar basılıp çıqtı. Döresräge Başqortostan Tatar ictimaği üzäkläreneñ tatar xalqına, III Bötendönya tatar kongressına, Başqortostan xalıqlarına möräcäğätläre dönya kürde. Şuşı qäğäzlärneñ bersendä, Böten dönya tatar kongressınıñ başqarma komitetına tänqıt süzläre äytelä. Anda xätta citäkçelekne alıştıru kiräklege kebek täqdimnär dä yañğıratılğan.
Bötentatar ictaği üzäge räise Räşit Yäğfärov ta Şähri Qazan gäziteneñ comğa sanında märtäbäle oyışmağa qarata üz fikeren belderä. «Tatar kongressı -- bezneke!» digän yazmasında ul Kongressnıñ Başqarma komitetı cibärgän töp xatası itep, tatar milli oyışmaları belän nıqlı bäyläneş urnaştıra almaw häm üze tözegän strukturalarnı, mäsälän, milli-mädäni möxtäriätlärne ğenä sanlawnı atıy. Ul şulay uq, qayber milli mädäni oıyşmalarda äzerlängän tatar xalqınıñ üseş konsepsiäseneñ Kongress tarafınnan qaralmawına da qanäğätsezlegen belderä.
Ä menä Miras jurnalında basılıp çıqqan yazmalar bötenläy başqa ruxta icat itelgän. Jurnalnıñ tışlığında Bötendönya tatar kongressınıñ bilge- räseme töşkän. Jurnal Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise İndus Tahirov belän ütkärelğän «Millätebezneñ kiläçägenä ömetem zur!» digän äñgämä belän açılıp kitä. Söyläşüne alıp barğan Äkräm Minhac Tatarstannıñ Berläşkän Millätlär Oyışması äğzäse bulu mömkinlege turında İndus Tahirovnıñ fikeren soraştıra. Ul bolay cawa birä:
«Min Rusiäneñ kiläçägen Britaniä Berläşmäse -- Britan illäreneñ duslığı räweşendä küzallıym. Aña bäysez däwlätlär dä, yarıym-bäysez däwlätlär dä häm kolonial cirlär dä kerä, läkin bergäläşep yäşilär, annan beräw dä kitärgä telämi, çönki anda yäşäw härber däwlätkä, härber regionğa faydalı. Rusiä öçen bu bigräk tä faydalı, çönki, Britaniädän ayırmalı bularaq, cirlär bötenese ber territoriädä -- Yevraziä cirlegendä. Şiklänmim, şundıy waqıt kiler häm Tatarstan şuşı Yevraziä kiñlegendä Rusiä belän bergä yäşi torğan däwlät bulır häm ägär dä aña qädär BMO isän qalsa, Tatarstan hiçşiksez anıñ äğzası bulaçaq.»
Jurnalda şulay uq “Tatar etnogenezı” digän säxifädä Damir İsxaqovnıñ «Başqortostanda millät yasaw «eksperimentı»» digän yazması, Räfiq Ämirxanovnıñ «Tatarlarnı «qazaqlaştıru» häm «başqortlaştıru»» digän yazması urın alğan. “Milli şiğriät” säxifäsendä Gäräy Räximneñ «Tatar keşese» digän baş astında şigırlär disbese basılğan. Küzätüebezne keräşen süze belän başlağanbız ikän, şuşı uq tema belän tämämlıq. Keräşen tatarı Grigoriy Radionovnıñ, ä ul uquçılarğa Gäräy Räxim bularaq tanış, «Bez -- tatarlar» digän şiğıre bar. Şunnan ber özek: Bez -- tatarlar: Bolğar tatarları, Seber tatarları, Noğay tatarları, Mişär tatarları, Keräşen tatarları, Tağın bik küp, bik küp tatarlar. Törle-törle isem yörtsäk tä bez, Törle-törle cirdä yäşäsäk tä, Tik ber genä tuğan telebez, Tik ber genä tuğan ilebez -- Tatarstan!
Matbuğat küzätuwen Bikä Timerova äzerläde


text:
Tatarlar küpläp yäşägän tağın ber zur şähär saylawlar aldında tora-Peterbur. Anda saylawaldı köräşeneñ ğadel alıp barıluı turında ni qadär söylänsä dä-monıñ çınbarlıqqa bik ük turı kilmägäne turında näticä yasarğa cirlek bar. Urıs millätennän bulmağan keşe Peterbur kebek şähärneñ başlığı bula alamı? Bu sorawğa –saylawaldı köräşennän terkälgäç tä ük töşep qalğan tatar eşquarı Räşid Cabbarov qına cawap birä ala... Üzen Peterbur gubernatorı urnına namzät itep iğlan itkän Räşid Cabbarov belän Azatlıq xäbärçebez oçraşıp söyläşte.
Gölzada Kamalova, Peterbur


text:
Rusiä baş prokuror urınbasarı, bıltırğı Beslan faciğäsen tikşerüçe törkem başlığı Vladimir Kolesnikov tikşerüçelär Rusiä iminlek xezmätläreneñ qayber citäkçelärennän soraw alaçaq dide.
Kolesnikov äytüençä, sorawğa tartılaçaq citälçelär arasında Rusiä eçke eşlär ministrı Räşit Nurğaliev häm Federal' İminlek Xezmäte başlığı Nikolay Patruşev ta bar.
Beslanlılar bıltır totıqlar alınğan Beslan mäktäben yawlağanda küpçelegen balalar täşkil itkän 331 keşeneñ üleme öçen Nurğaliev belän Patruşevnı ğäyepli.
Uzğan atnada Beslan anaları belän oçraşuda Rusiä prezidentı Putin tikşerü döreslekne açaçaq häm totıqlar krizisınıñ qan qoyuğa äylänüenä yul quyğan räsmilär cawapqa tartılaçaq dip wäğdä itte.
Bu ütereş öçen ber genä yuğarı citäkçe dä wazıyfasınnan alınmadı.


text:
Ber aydan Gruziädä ütäçäk saylawlar Maastricht oçraşuwı kön tärtibendä
Düşämbedä Hollandiäneñ Maastricht şähärendä Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması illäre tışqı eşlär ministrlarınıñ ike könlek oçraşuwı başlandı. Yıl sayın 55 däwlät qatnaşında ütä torğan bu oçraşunıñ kön tärtibenä bıyıl terrorğa qarşı köräştän tış Görciädäge wazğiät tä kertelgän. Görciäne prezident wazifaların başqaruçı Nino Burjanadze wäkillek itä
2 kön baraçaq oçraşunıñ kön tärtibendä töp urınnı terrorğa qarşı köräş häm Gruziädäge wazğiät mäsäläse alıp tora. Hollandiä tışqı eşlär ministrı Jaap de Hoop Scheffer üzeneñ çığışında, terror, küpläp üterü qoralları, töbäk-ara konfliktlar -- xäyerçelek häm tirä-yün möxitneñ pıçrana baruwı belän berrättän bar dönyağa yanağan qurqınıçqa äylände, şuña kürä alarğa qarşı barı tik bergäläp köräşep bula dide. Ber ük waqıtta Scheffer terrorğa qarşı köräşkändä, keşe xoquqları kebek qimmätlär turında onıtmasqa çaqırdı. Ägär bez terrorğa qarşı köräşkän bulıp, keşe xoquqları turında onıtabız ikän, monıñ näticäse tiskäre bulaçaq, häm bu bezneñ ciñelüne añlataçaq, dide ul. Kiläse yıldan NATO citäkçese känäfienä utıraçaq Scheffer süzlärençä, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması bu eşlärgä zur öleş kertä ala.
Gruziädäge xällärgä tuqtalıp, Scheffer ber atna elek bulğan qızu waqiğalardan soñ bu il yärdämgä moxtac, kiläse ayda anda ütäçäk saylawlarnıñ ğädel häm uñışlı ütüwe zur ähämiätkä iä dide. Oyışma fikerençä, bu saylawlarnı ütkärü öçen 5 million euro kiräk bulaçaq. Scheffer, şunıñ ber millionnın Hollandiä biräçäk, dip belderde:
Audio (Jaap de Hoop Scheffer)
"Ğinwar ayında Gruziädä ütäçäk saylawlarğa Hollandiä ber million euro biräçäk. Başqa illär häm Yevropa Komissiäse dä yaqın häm yıraq kiläçäktä bu ilgä yärdäm itergä wäğdä itte."
Maastricht oçraşuında Gruziäne, Eduard Şevarnadze çigengännän soñ, prezident wazifasın waqıtlıça başqaruçı Nino Burjanadze wäkillek itä. Düşämbedä, utırış başlanır aldınnan ul Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov belän küreşep aldı. Burjanadze ber atna elek "bärxet inqilabı" waqıtında, Tbilsiğa kilep, opozitsiä belän Şevarnadze arasında aradaşçı bulğanı öçen İvanovqa räxmäten belderde. Ämmä berük waqıtta räsmi Mäskäwne Gruziäneñ bötenlegen şik astına quya torğan adımnar yasamasqa çaqıtdı. Süz Tbilisidan bäysezlek dawlağan 3 töbäk: Abxaziä, Könyaq Osetiä häm Acarstan turında bara. Bu töbäklärneñ citäkçeläre uzğan atnada Mäskäwgä kilep söyläşülär ütkärde. Äytergä kiräk, Mäskäw-Tbilisi mönäsäbätläre Şevarnadze çorında şoma bulmadı. Rusiä Gruziäne çeçen suğışçılarına yärdäm itüdä ğäyepläde, gruziä watandaşlarına viza kertte, Gruziägä barğan gaz torbaların yabıştırğaladı. Nino Burjanadze süzlärençä, Gruziäneñ yaña xakimiäte elektän cıyılıp kilgän üpkälärne onıtıp, tarixnı çista qäğäzdän başlarğa äzer:
Audio (Nino Burjanadze)
"Bez tarixi üpkälärne onıtıp, çista qäğäzdän başlarğa äzer. Läkin, bu xäräkät ike-yaqlı bulırğa tieş. Bezneñ Rusiä kollegalarıbız şunı añlarğa tieş: uzğan atna Mäskäwdä kebek oçraşular, Gruziäneñ möstäqillegen häm bötenlegen şik astına quyğan adımnar bar uñay tırışlıqnı yuqqa çığaraçaq, kiräkmägän qarşılıq tudıraçaq."
Sişämbedä Burjanadze Quşma Ştatlar sekretare Colin Powell belän oçraşırğa äzerlänä. Äytergä kiräk, Gruziädä Rusiäneñ genä tügel, Quşma Ştatlarnıñ da üz mänfägätläre bar. Şunı da äytü lazım, bu mänfägätlär gel genä turı kilep betmi. Misal öçen şul uq, Amerika qatnaşı belän tözelgän, Gruziä aşa, ämmä Rusiäne urap ütäçäk Baqı-Cäyxan neft ütkärgeçe. Tik menä Powell belän İvanov bulğan qarşılıqlar turında Mastrichta küzgä küz utırıp söyläşä almayaçaq. Çönki Powell anda sişämbedä genä kilä, ä İvanov düşämbedä ük qaytıp kitä. Ali Gilmi, Praga


text:
Misır häm Fransiä räsmiläre äytüençä, bügenge oçqıç qazası terror ğämäle tügel, ä oçraqlı qaza bulıp tora. İrtä belän Misırnıñ Flash Air kompaniäseneñ Boeing 737 oçqıçı Şarm-Äl-Şäix qurortınnan hawağa kütärelü belän Qızıl diñgezgä kilep töşte. Kahirä aşa Parijğa baruçı oçqıçta 148 keşe, 135 yulçı häm 13 keşedän torğan ekipaj bulğan. Alar barısı da xäläk bulğan. Yulçılarnıñ kübese Raştua yallarınnan öylärenä qaytıp baruçı Fransuz turistları. Misır Tışqı eşlär ministrı Äxmät Maher qazanıñ terror ğämäle buluın kire qaqtı. Fransiäneñ Transport ministrı urınbasarı Dominique Bussereau süzlärençä, pilotlar oçqıçnı kire borırğa tırışqan:
Audio (Dominique Bussereau)
"Räsmi mäglümätlärgä qarağanda oçqıç kütärelü belän texnik problemnar başlanğan. Pilotlar kire qautırğa qarar itkän. Borılış yasağanda oçqıç Şeraton otele yanında suğa kilep töşkän. Oçqıç Parijda irtänge 9da bulası ide. 135 yulçınıñ 127se – fransuzlar."
Bussereau äytüençä, oçqıçta tulı ğailälär, küp kenä balaçağa bulğan. Qotqaru törkemnäre qaza urınında ezlänü eşläre alıp bara.


text:
…yäş yegetlär armiädän qaça
Yaznı sağınıp, söyenep kötep alğannar arasında yäşlär dä küp. Läkin 18 yäşen tutırğan här ir-yeget qulında “kecä biletı” bulmasa yazın häm közen armiä saflarına kitärgä tieş. Qayber yegetlär xärbi xezmättän ügez qızıl çüpräktän qurıqqan kebek qaçıp yörilär. Andıylar Tatarstanda xäzer 2 meñgä yaqın ikän. Bu xärbi xezmätkä çaqırılğannar yartısı diärlek. Qaçqınnarnıñ kübese Qazan, Çallı, Tübän Kamada yäşi. 2001 yılda 38 qaçqın xökemgä tartılğan. Xäzergä çaqırılış komissiäsenä kilergä tieşle 26 meñ keşeneñ nibarı yartısı terkälgän. 13 may- 30 yün arasında yegetlärne törle töbäklärgä ozataçaqlar. Xärbi xezmätkä yaraqsızlarnıñ sanı da artıp bara. Bıltır, mäsälän, çaqırılğan yegetlärneñ 734 narkoman, ä 171 AIDS infeksiäle bulğan. Tatarstan xärbi komissariat citäkçese Mustaevnıñ jurnalistlarğa üpkäse zur ikän. Çönki alar xärbi- patriotik temalarnı kütärer urınğa armiädän qaçu yulların, alternativ xezmät turında kübräk yazalar. Älbättä, bügenge armiä cämğiätebezneñ böten çirlären, bälälären yoğıştırğan oyışma. Elek mıltıqlı keşe paçutta bulsa, bügen andıy adämnärgä sağayıp qaraw bar. Çönki alarnıñ qayberläre äledän-äle bäydän ıçqınğan etlär kebek, qoralsız keşelärgä höcüm itälär. İnde yıl buyı armiä belän närsäder eşlärgä kiräk dip yorsälär dä, älegä xärbi reformalar ber urında taptana. Üzenä yäşlärne cälep itälmägän armiädän qaçıp yörüçelärne awlap yörü genä ällä ni fayda birmi şul.
Bäyrämnärdä beraz onıtılıp torırğa kiräkter. Çönki alar uzuğa toraq-kommunal' tarmağı citäkçeläre xalıqqa tağın ber syurpriz turında iğlan itäçäklär. Qazan şähäre administratsiäse wäkilläre xäbär itkänçä, fatirğa tüläw bäyäläre 5-30 % üsäçäk. Fatir xucaların söyenderergä tieşle xezmät kürsätüneñ sıyfatı xet 1-2% protsentqa yaxşırsa ide. Citmäsä, yaqın arada törle tarmaqlarda xezmätçelärneñ qısqartuı quzallana. Xezmät ministrlığı xäbär itüençä, bu qısqartu 9 meñ keşene eşsez qaldıraçaq. Şuña da ğadi xalıqqa May bäyrämnärendä onıtılıp toru faydalıraq bulır, diäse kilä.


text:
Paqstannıñ Qabuldağı wäkile, Äfğanstan törmälärendä totılğan Al-Qaida häm Taliban öçen köräşkän böten Paqstan totqınnarı İslamabadqa tapşırılaçaq, dip belderde. Totqınnar Äfğsnatnda 2001nçe yılda Taliban xakimiäte bärep töşerelgännän birle qala.
Paqstan ilçese Rustam Shah Mohmand totqınnarnı Paqstanğa tapşıru waqıtı bilgelänmäde dip xäbär itsä dä, Äfğanstan prezidentınıñ matbuğat wäkile Fazer Aqbar, totqınnarnı tapşıru eşläre kiläse atnada başlanır, dip belderde. Paqstan wäkile monıñ öçen Äfğanstanğa üz räxmäten belderde häm bu ğamäl, Qabul belän mönäsäbätlärneñ cayğa salınuına yardäm itäçägen äytte.
2001nçe yılda Talibanğa Amerikan köçlärenä qarşı torırğa yardäm iter öçen Äfğanstanğa meñlägän Paqstanlı kilde. Alarnıñ kübese kire Paqstanğa qaytıp ölgerde, yözlärçä keşe qulğa alındı.
Paqstan şulay uq üzeneñ könyağındağı Karaçi töbägendä maxsus säwdä zonası buldırıp Äfğänstanğa tawarnıñ kitüen ciñeläytüne täqdim itte. Bu ğamäl Äfğanstannı tözekländerüne tizlätäçäk häm ike il arasında säwdä xezmättäşlegen nığıtaçaq. Uzğan yılda Äfğanstan belän Paqstan arasında säwdä 107 million dollarlıq bulğan, annan aldağı yılda bu ike tapqır azraq ide.


text:
Eñeü qorbanı. İserek ir batıp ülgän
Ber bayram da qorbanhıź ütmäy. 9-sı mayźa la 3 keşe utta yanıp ülgän, ber keşe hıuğa batqan. Yaźźıñ huñlauı, köndärźeñ halqın torouına qaramaśtan, hıuğa batıp üleü osraqtarı bulıp tora. Kisä Baymaq qalahı ergähendäge Yaltır külendä 45 yäşlek ir batıp ülgän. Baymaq militsiyahı başlığı Morat Söläymänov äyteüensä, mäyette tikşermäyensä torop, unıñ esep ülgänme, tügelme ikänen äytep bulmay. Militsiya emotsiyağa tügel qoro ısınbarlıqqa tayanıp eşläy ti ul.
B.Fatqullin, Öfö


text:
Başqortstannıñ Dürtöyle rayonında respublika prezidentı saylawlarında Sergey Veremeyenko yaqlı eşçänlek alıp barğannarnıñ ezärleklänüe turında xäbärlär bar.Veremeyenko'nıñ saylawaldı ştabı başlığı Vener Fattaxov – bu xaqta Mortaza Räxmimov belmi bulsa kiräk, digän fikerdä. Çönki prezident küptän tügel yasağan belderüendä – başqa namzätlär öçen eşlägännärne ezärlekläw demokratiä prinsiplarına turı kilmi, digän ide. Ul arada 14 mart bulaçaq saylawlarğa Başqortstanda äzerlek bik sülpän bara. Xökümätneñ kiñäytelgän utırışında Başqortstanda uzğan yıl iqtisadi üseş bulğan digän näticälär yasaldı.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Könyaq Korea Prezidentı wäkile Lim Doñ Wan Pxenyanda Tönyaq Korea Prezidentı Kim Joñ İl belän oçraşuğa ireşä almıyça bügen Tönyaq koreadağı 3 könlek säfärennän äylänep qayttı.
AUDİOPrezidentnıñ xatında “Min Tönyaq Koreanıñ atom mäs’äläse niçek cäzalaw turında qarar çığaraçaq BMO iminlek şurasında qaralğançığa qädär, Tönyaq Koreanıñ atom qoralların taratmaw kileşüenä kiçekmästän kire qaytuın telim” dielä.
Tönyaq Korea BMO atom tikşerüçelären ildän çığarıp cibärde, atom reaktorındağı BMO küzläw cihazların urınnarınnan aldı häm atom qoralların taratmaw turındağı xalıqara kileşüdän çıqtı. Tönyaq Korea atom krizisın barı tik Waşington belän ikeyaqlı söyläşülär aşa ğına çişep bulaçaq dip täqrarlıy.


text:
Millät üseşe aspektları nindi bula?
Konferensiäne açıp cibärgän G. İbrahimov isemendäge tel, ädäbiät häm sänğät institutı direktorı Nurmöxämmät Xisamov älege cıyılışnı cäy könne tatar milläteneñ berdämlegenä bağışlap uzdırılğan konferensiäneñ däwamı, dide. Häm monda 50dän artıq çığış bulaçağın assızıqladı.Plenar utırışta berençe çığış yasağan Fännär akademiäse prezidentı Mansur Xäsänov milli xalıqlar ber yaqtan global'läşü ikençe yaqtan üz milli qimmätlären saqlap qalu çorında dip belderde. Soñğı yıllarda milli üseş öçen törle fänni tikşerenülär uzuın häm alarnıñ şaqtıy uñışlı buluın da äytte. «Ämma bezgä tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä tikşerülär uzdıru zarur häm anıñ öçen kiñqırlı belgeçlärne, mäsälän sotsiologlarnı, fälsäfäçelärne cälep itärgä kiräk», - dide Mansur Xäsänov. Akademik Mirfatıx Zäkiev Rusiä Yevropa Şurasına kergäç milli azçılıqnı täşkil itkän xalıqların saqlayaçaqbız dip äytte. Bez xäzer tatar milläten san yağınnan kimetmäskä, sıyfat yağınnan yaxşırtırğa burıçlı. Elekke can isäben alu waqıtında bez xalıqnı arttıru öçen yögerep yörmi idek, ä tatar xalqı sanı şaqtıy üsä ide. Uzğan yılğı san alu waqıtında isä tatarlar sanı bik azğa ğına üste. Monda isä tatar kongressınıñ da ğäyebe zur. Härwaqıt berdämlek turında süz alıp bardılar. Äyterseñ tatar xalqı qoyılıp ğöşergä torğan millät. Zur cıyılışlar uzdıru kiräk ide, ä alar ütkärelmäde, dide Mirfatıx Zäkiev. Ägär Mirfatıx Zäkiev tatar xalqı azğa ğına arttı dip söyläsä, ğalim Xatıyp Miñneğulov Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirovqa «Bezneñ tatar xalqı 300 meñ sanın yuğalttı. Bu ni säbäptän» digän soraw belän möräcäğät itte. Kongress başlığı isä tatarlarnıñ sanı kübräk Başqortstanda kimüen belderde. «Älegä räsmi räweştä massaküläm mäğlümat çaralarında tatarlarnıñ tögäl sanı äytelmäde. Äytelgäç Bötendönya tatar kongressı federal' orğannarğa da, başqa cirlärgä dä üz däğwäsın belderäçäk», - dide Rinat Zakirov. Ni qızğanıç konferensiäneñ oyıştıruçısı kongress bulsa da, Rinat Zakirov üz notığınnan soñ cıyılıştan çığıp kitte. Şuña Mirfatıx Zäkievneñ kongress isemenä äytelgän tänqitlären işetmäde. Ä konferensiä köne buyı däwam itte.
Plenar utırıştan soñ qatnaşuçılar Tel beleme, ädäbiätqa kereş, fol'klor häm sänğät seksiälärenä bülenep eşlädelär. Alarda Başqortstannan professor Radik Sibägätov, Tömännän filologiä fännäre doktorı Xalisä Alişina, Mäskäwdän Galiya Barannikova häm başqalar üz töbäklärendäge tatarlar turında şaqtıy iğtibarğa layıqlı çığışlar yasadılar.Landış Xarrasova.


text: Tähran. İrannıñ Saqçılar Şurası bügen maxsus belderü bäyän itep, kiçäge saylawlarda qatnaşunıñ yuğarı buluınnan qänäğät qaluın äytte. Şul uq belderüdä, tawış birü ilneñ parlamentın üzgärtäçäk, ul ruxi qimmätlärgä nigezlängän qüwätle häm eşlekle xäyät bulaçaq dielä. İrannıñ elekke Mäclesendä küpçelek reformaçılar qulında ide, qadimi Saqçılar Şurası alarnıñ xäzerge uñışına qarşı qayber qırıs çaralar kürde, alarnıñ islamğa tuğrılığı şikle dip 2 meñ 400-läp demokratik nämzätne parlamentqa saylanudan mäxrüm itte. Şul säbäple, älegä räsmi näticälär mäğlüm bulmasa da, yaña Mäclestä küpçelek qadimi ruxanilär qulında bulır dip kötelä. Reformaçıl köçlär kiçäge tawış birüdä qatnaşmadı häm moña İran xalqın da çaqırdı. Qatnaşu däräcäseneñ nindi buluı xaqında räsmi mäğlümat älegä yuq.


text:
Samar başqortlarınıñ ğorurlığı
Samar töbägendä un meñ tiräse başqort yäşi häm, äytergä kiräk, ägärdä ike xalıq sanın alu arasında Samar ölkäsendä tatarlar sanı 10 meñgä artsa, başqortlar şul çamada qaldı. Ölkädäge başqortlarnıñ küpçelege uqmaşıp Zur Çernigovka rayonında yäşi. Menä şul rayonnıñ Xäsän awıl başqort millätenä yazuçı Xädiä Däwlätşinanı büläk itte.
Bıyıl iyül ayında Xädiä xanım Däwlätşinanıñ tuuına 100 yıl tulu uñayı belän yaqtaşları cıyın uzdırdılar. Tantana rayonnıñ Xäsän awılında başlanıp, Zur Çernigovka awılında däwam itte. Şul tantana turında Samara duslıq yortındağı başqort mädäniäte belgeçe Gölsiä tutaş Musina bolay dide:
“ İyülneñ ikesendä Zur Çernigovka awılında bezneñ böyek şäxesebez, ataqlı “ Irğız” romanı avtorı Xädiä apa Däwlätşinanıñ 100 yıllığına bağışlanğan milli bäyrämebez “ Cıyın” uzdırdıq. Bıyılğı bäyrämgä Ufa qalasınnan tanılğan yazuçılar- Rawil Bikbaev, Kädim Aralbaev, şağirä Yomabikä İl'yasovalar kilde. Şulay uq “ Başqortstan” televideniesennän, “Ağidel”, “Başqortstan qızı” jurnallarınnan da wäkillär buldılar.
Kilgän qunaqlar äwwäl Xäziä Däwlätşinanıñ tuıp- üskän Xäsän awılına barıp miting ütkärdelär. Anda tawğa menep yoldızlar cıydılar, xalıq monı yaxşığa yurıy. Xäsän awılınnan soñ barlıq qunaqlar da Zur Çernigovqa awıl mädäniät Sarayına cıyıldılar. Biredä qunaqlarğa zur konsert programması kürsätelde. Samar qalasınnan “Läysän” törkeme, Zur Çernigovkadan- “Tuğan moñnar”, “Qıñğırawlar” isemle kollektivlar çığış yasadılar. Xalıq quandı, küñel açtı, artistlar şayan cırlar başqarğanda, tamaşaçılar üzläre dä bii başladılar. Bäyräm bik uñışlı ütte, qunaqlarğa da oşadı, alar bik qänäğät bulıp qaytıp kittelär. Bez, Samar başqortları, yaqtaşıbız Xädiä Däwlätşina belän ğorurlanabız, anıñ talantına baş iäbez.”
Gölsiä tutaş söylägännärgä şunı ğına östise kilä, Xädiä Däwlätşinanıñ 100 yıllığın oyıştıruda köç quyuçılar isemlegendä: Samar ölkäseneñ mädäniät häm yäşlär säyäsäte ministrlığı, Zur Çernigovka rayonı administratsiäse, Samar ölkäseneñ Dusçılıq yortı häm ölkä başqortlar oyışması.
Şamil Baxautdin, Samar.


text:
Sotsial ipoteka programı härkemgä ütemleme?
Härkemgä ütemle toraq programması ölkäsendä Tatarstan Rusiädä iñ alğa kitkän töbäk bularaq sanalıp kilde – moñarçı. Çınlıqta isä bezneñ respublikanı da uzdıruçılar bar ikän - Çuaşiä. Küptän tügel Tatarstan Däwlät Şurası deputatları Çabaqsar şähärendä bulıp täcribä urtaqlaşıp qayttı. Sişämbe könne isä ütemle häm uñaylı ilküläm proyektın tormışqa aşıru yünäleşendä uzğan Tatarstan Däwlät Şurası komissiäseneñ utırışında da Çuaşiä misal itep kiterelde. Älege utırışta Krasnodardan kilgän delegatsiä wäkilläre dä qatnaştı.
Ütemle toraq turında soñğı waqıtta küp söylänsä dä, ul bik sanawlı häm haman da näq şul aqçası bulğannarğa ğına ütemle bulıp qala. Çönki älege sotsial' ipoteka belän fatir alu öçen şaqtıy ğına tir tügärgä kiräk. Ä sin tir tükkändä isä fatir alunıñ inde tärtipläre dä üzgärep quya. Bilgele bulğança, küptän tügel inde respublikanıñ törle cirennän toraq alırğa mömkinlek bulsa, xäzer qayda yäşiseñ barı şunnan ğına ala alasıñ.
Sişämbe könne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ “Rusiä grajdannarına ütemle häm uñaylı toraq” ilküläm proyektın tormışqa aşıru komissiäse utırışında andıy mäs'älälä qaralmadı. Deputatlar ul problemanı belep tä betermilär küräseñ. Fatir alır öçen dokument tapşıru urınnarında xätta xalıqqa kiräkle töstä añlatu da alıp barılmıy. Mondıy neçkäleklär bixisap.
Utırışta isä härwaqıttağıça matur sannar kiterelde. Uzğan yılnı 7 meñnän artıq ğailä sotsial' ipoteka nigezendä fatir aldı dielde. Alarnıñ kübese byudjet tarmağında eşläwçelär häm yäş ğailälär dielde. Tağın şul uq aqçalı keşelär. Çönki xezmät xaqı 10 meñnän dä kim bulğan keşelärgä älege programma nigezendä fatir ala almıy. Şuñadır qayber deputatlar utırışta bu programma çınnan da bik tübän xezmät xaqı aluçılar öçen bulırğa tieş dip täqrarlarğa tırıştı.
Tatarstan toraq fondı citäkçese Tälğät Abdullin härkemgä toraq ütemle, fatir bäyäläre artuğa qaramastan aluçılar artqannan-arta dide. Xäzer inde küplär berniçä fatir alıp aqça da eşläwlären äytte.
2006Hчы yılnı Qazanda fatirnıñ urtaça kvadrat metrı 16 meñ 500 torsa, yıl azağına inde ul 30 meñgä yaqın buldı bermä-ber arttı. Läkin xäzer ul bäyägä dä fatirnı barı şähär çitendä genä alırğa mömkin. Utırışta deputatlar ni öçen bäyäneñ kinät kenä şulay üsüen açıqlarğa tırıştılar. Kemder anı tözeleş materiallarınıñ qimmätlänüe belän añlatsa, çınlıqta belgeçlär fatir bäyäläreneñ üsüen cirneñ qimmätlänüenä bäyle dip belderdelär. Häm kiläçäktä äle bäyä artunıñ däwam itüe bik mömkinlege äytelde. İpoteka nigezendä fatir alırğa tezläwçelär arta, ä toraq isä ul qädär tiz tözelmi dielde utırışta. Dimäk problemalar bu yünäleştä arta ğına baraçaq.
Landış Xarrasova


text:
Karl Fuks tuuına 230 yıl
Fuks Germaniädä tuğan. 19 ğasır başında meditsina fännäre doktorı, professor Fuks Piterburgğa kilä. Şul yıllarda Rusiä ilçelege anı Qıtay säfärenä alıp bara. Qıtayğa alar Qazan aşa bara. Fuks Qazanda qala häm anıñ 40 yıl tormışı tatar başqalası belän bäyle bula.
Qazanda ul yaña tözelgän universitetta uqıta - meditsina fakul'tetında kafedra citäkli. Praktik meditsinada da Fuks bik zur eşlär alıp bara - ul tatarda da ışanıç tudıra, abruy qazana häm däwalanu öçen tatar keşese berençe bulıp aña üz işegen aça. Dahi tabip Fuks keşeneñ xaläten, diagnozın ber küz qaraşınnan ğına da bilgeli belgän.
Tabip qına tügel Fuks etnograf bularaq ta bilgele. Qazanğa kilgäç, ul üze rus, tatar, ğäräp tellären üzläşterä häm distä yıllar däwamında tatarnıñ milli-mädäni üseşen, anıñ problemaların öyränä. Karl Fuks şäxese xaqında Qazannıñ milli-mädäni üzäge citäkçese urınbasarı, sänğät belgeçe Rozalina Şağiewa söyli:
Ziräk zihenle keşe bularaq Fuks tatar tormışınıñ üzgälegen totıp alğan häm üzeneñ etnografik yazmalarında şunı çağıldırğan. Anıñ canlı kartinaları dulqınlandırmıyça qaldırmıy ber keşene dä. Tatar öyeneñ cihazı, anıñ xarakterı, milli kiemenä qarağan ğäcäp yazmaları bar anıñ; tatarnıñ üz üzen totışı, anıñ itäğätlege, tatar xatın-qızınıñ bizänüe, anıñ samimilege, tatarnıñ qul hönäre sänğäte - Fuqsnıñ yazmaların uqığanda bolar barısı da kürsätelmägän ber canlı muzey bulıp küz aldına kilä. Fuksnıñ tatar ğälämenä qaraşı - sivilizatsiä çorında Yevropanıñ Şärekkä berençe küz saluı.Karl Fuks tatar dönyasına Yevropa küzlegennän qarıy. Qazannı, tatarnı tanıtqan berençe çit il keşese bula.
Qazanda Fuks isemen yörtkän yort bar. Ämma Mäskäw uramında urnaşqan älege ike qatlı bina bik awır xäldä, aña cimerelü qurqınıçı yanıy. Bu yortnı Fuks muzeena äyländerü öçen köräş bara. Ämma älegä bu eştä bernindi üzgäreşlär yuq. Tatar tarixında zur ez qaldırğan ğalimneñ 230 yıllıq yubileen Qazan şuşı cimerek yort belän iskä aldı.
Al'bina Zäynulla


text:
Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäsälälär komissiäse Konstitutsiäneñ 61. maddäsen saqlap qalırğa öndi
Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäsälälär komissiäse Konstitutsiäneñ 61. maddäsen saqlap qalırğa öndi
Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsen gomümxalıq tikşerüe yomğaqları turında räsmi xäbärlärdä törle firqälär, ictimağıy oyışmalar, rayon, şähär xalqınnan 1 meñgä yaqın tözätmälär, täqdimnär kilde, dielä. Täqdimnär arasında qapma-qarşı fikerlär bar. Alar kübesençä, Rusiä belän mönäsäbätlär problemasına qağıla. Qayberäwlär proektqa kübräk suverenitet östäwne taläp itä, ä qayberäwlär bu temanı “gönahınnan başayaq” dip, bötenläy yabıp quyarğa kiräk, dip sanıy.
Täqdim-tözätmälärne tuplawçı eşçe törkem tağın ike kön eşliäçäk. 25 martta Tatarstan Däwlät Şurasınıñ däwlät tözeleşe, cirle üzidarä häm tışqı elemtälär komissiäse utırışında bu eşkä yomğaq yasalaçaq. Tege yäki bu säbäp buyınça tözätmäläre, täqdimnäre ütmägän firqälärgä, oyışmalarğa häm grajdannarğa ayırım-ayırım cawap birü farazlana.


text:
Comğa könne nihayät küplär kötep alğan «Tatar cırı-2003» festivale açıldı. Bıyıl älege televizion festival’ inde 4nçe märtäbä ütkärelä. 9nçı ğinwardan alıp, 3 kön däwamında Piramida küñel açu üzägendä tatar cırı xökem söräçäk. İnde äytkänebezçä, Tatar cırı bäygese bıyıl başqa yıllarğa qarağanda üzençäleräk bulaçaq. Comğa könne ütkän konsertta Tatar cırı festival’neñ lawreatları isemenä layıq dip bilgelängän 17 tatar estradası yoldızı Piramidağa cıyılğan tamaşaçılarğa üzläreneñ yaña cırların täqdim ittelär. Şimbä kiçendä isä lawreatlarğa Altın bars premiäsen tapşıru tantanası uzaçaq. 11nçe ğinwarda isä, «Tatar cırı-2003» festivaleneñ yabılu tamaşası ütäçäk. Bıyılğı festival’neñ tağın ber üzençälege – anda Tatarstan cırçıları ğına tügel, ä çittäge tatar cırçıları da qatnaşaçaq. Festival’neñ qunaqları arasında Avstraliädän Zölfiä Kamalova, Finländiädän İsmal, Mäskäwdän Rinat İbrahimov, Ufadan İdris Ğäziev bar. Şunısın da äytep kitik. «Tatar cırı-2003» bäygesendä «Azatlıq» radiosınıñ büläge dä tapşırılaçaq. Bıyıl älege büläkkä layıq dip dönyanıñ törle töbäklärendä tatar cırın tanıtıp yörüçe Zölfiä Kamalova tanıldı. Azatlıq radiosınıñ büläge cırçığa 10 ğinwar kiçendä ütäçäk tamaşada tapşırılaçaq.
Ğäliäskär Kamal teatrı artistları isä bu könnärdä yaña spektakl’gä soñğı äzerleklär belän mäşğül. Tizdän alar tamaşaçılarğa Ayaz Ğiläcev äsäre buyınça «Yara» dip isemlängän spektakl’ täqdim itäçäk. Anı rejisser Färit Bikçäntäev säxnäläştergän. Ä menä Qazan tatar yäş tamaşaçılar teatrı quyarğa cıyınğan spektakl’ äle yazıla da başlamağan. Teatrnıñ baş rejisserı Rinat Äyupov anı icat itüdä barlıq teläwçe yäşlärgä qatnaşırğa täqdim itä, dip xäbär itä İntertat.ru säxifäse. Yäşlärgä qızıqlı spektakl’ icat itü öçen, bez yeget-qızlarğa möräcäğät itep, alarğa üzlären borçığan problemalar, alarnı çişü yulları turında tarixlar cibärergä täqdim itäbez. Alar nigezendä yaña pyesa yazılıp, bezneñ säxnädä quyılaçaq, di Rinat Äyupov.
Mädäniät xäbärläreneñ axırında – ber qayğılı xäbär. 8nçe ğinwar könne Tatarstanda kürenekle yazuçı Qoyaş Timbikova belän xuşlaştılar. Yazuçını anıñ tuğan cirendä – Çistay rayonınıñ Naratlı yılğa awılında cirlädelär.
Gölnaz İlgizär


text:
Latviädä Sabantuy häm Wahapov festivale uzdı
Latviädä Sabantuy bäyräme belän bergä häm R. Wahapov isemendäge Xalıqara cır festivale dä ütkärelde. Ul çaralar ike kön rättän oyıştırıldı. Saban tuyı Riga şähärendäge milli-mädäni cämğiätlär assotsiatsiäse cirlegendä uzğan. Anda Latviädän genä tügel, Litvadan häm Estoniädän dä millättäşlärebez qatnaşqan. Şulay uq bäyrämdä Rusiäneñ Latviädäge ilçese Viktor Kalyujnıy da bulıp kitkän.
Bıyıl Sabantuynı Zöfär Zäynullin citäklägän “Çişmä” tatar-başqort mädäni üzäge oyıştırğan. Şul uq waqıtta Latviädäge ikençe – “İdel” tatar oyışmasınıñ qayber wäkilläre bu milli bäyrämnän näwmiz qalğan. “İdel”neñ äğzası Rinat Axunov taratqan mäğlümatlar buyınça, ul Sabantuy könne xätta üzeneñ eş binasına da kertelmägän. Anıñ eş urını näq Sabantuy uzuçı milli-mädäni cämğiätlär assotsiatsiäsendä urnaşqan.
Sabantuy härwaqıttağıça milli uyınnardan, cır-iyüllärdän torğan. Anda Tatarstan wäkilläre dä bardı häm alar R. Wahapov isemendäge 2Hчe Xalıqara cır festivalendä qatnaştılar. Bu xaqta “Tatarstan” jurnalı baş möxärrire, festival'neñ avtorı Rifat Fättäxov
Festival' WEF mädäniät yortında uzdı. Monda uzunıñ üzençälege şunda – 1960 yılda monda Räşit Wahapov üze çığış yasağan.Konsertta Tatarstan cırçılarınnan Venera Ğaniewa, İldar Kıyämov, bayançı Ramil Kuramşin qatnaşqannar. Latviädäge “Çişmä” ansamble, Yelena Gazizova häm tağın küp cırçılar çığış yasağan. Rifat Fättäxov.
Monda Estoniä opera häm balet cırçısı kilep “Ğaliäbanu” cırın tatarça başqardı. Ul konsertnıñ yomğaqlawına tağın Räşit Wahapov repertuarınnan cır öyränergä wäğdä itte. Şulay Litva tatarları cämğiäte citäkçese A. Yaqusbawsqas çığış yasap, kiläse yılda festival'ne Litvada uzdırırğa kiräk dide.Landış Xarrasova


text:
Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm bölüm dizi müziği, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Hangi gün, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Hangi Kanalda, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Saat Kaçta, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm full izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm full izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm hd izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm filmi izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm son bölüm izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm yeni bölüm izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm Fragmanı, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm türkçe dublaj izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm Fragmanı full izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm Fragmanı hd izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm Fragmanı izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm altyazı izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm son bölüm Fragmanı izle, Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm Bölüm yeni bölüm Fragmanı izle.Bölümün Özeti
14 Aralık 2011 Çarşamba günü Atv ekranlarına gelecek olan Tövbeler Tövbesi 34. Bölüm fragmanı henüz eklenmedi. Fragman tv de eklendikten hemen sonra sitemizde yayınlanacaktır.. Bizi takip etmeye devam edin.
FRAGMAN İZLE
Fragman Henüz Eklenmedi..


text:
Idel jurnalı üzeneñ 15 yıllığın bäyräm itte
Düşämbe kiçendä İdel jurnalı üzeneñ 15 yıllığın bäyräm itte. Qazannıñ Ğäliäskär Kamal isemendäge teatrında älege uñaydan küpsanlı qunaqlar – yazuçılar, artistlar, şağirlär – tatar zıyalıları cıyıldı. 23 noyäberdä isä Ğabdulla Tuqay muzeyında tanılğan tatar şağire, ictimaği eşleklese Därdmänneñ 145 yıllığına bağışlanğan kürgäzmä açıla. İl korabın cil sörä dip isemlängän älege ekspozitsiädä bilgele şäxesneñ fotoları, Milli muzey arxivında saqlanuçı dokumentlar täqdim itelä, dip yaza İntertat elektron gäcite. 21 noyäberdä Qazanda Qor’än uquçıları bäygese tämamlandı.
Tatarstanğa da nihayät salqınnar kilep citte. Xäyer, xalıq tormışına bu ällä ni zur üzgäreş kertmäde. Alay da, respublika kisken genä yul häläkätlär sanı arttı, Qazanda tayğaqta yığılıp zıyan kürüçelär öçen östämä travmatologiä punktı açıldı. Bu aralarda Tatarstanda ayıruça iğtibar cälep itärlek säyäsi yäki sotsial, iqtisadi çaralar da uzmadı. Uzğan atnada ütkän Äcerbäycan respublikasınıñ Rusiädäge ilçese Rämiz Rizaevnıñ Tatarstanğa vizitınıñ berençe näticäläre bilgele buldı. Alar Çallıdan 450 KamAZ yök maşinasın satıp alırğa teläk beldergännär, neft’ ximiäse tarmağındağı qayber respublika citeşterüçeläreneñ täqdimnäre dä Äzerbäycan wäkillärendä qızıqsındıru tudırğan. Ä Tatarstan belän Qıtay respublikaları mäğärif ölkäsendä ikeyaqlı xezmättäşlek turında kileşende. Bu xaqta Qıtay respublikasınıñ pedagogik tikşerenülär buyınça Üzäk institutı wäkilläre Qazanğa kilgäç kileşende.
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä bu könnärdä çirattağı büläk tapşırıldı. Bu yulı ul Rusiä milli Olimpı premiäse belän büläklände. Şäymiev Prezident-2004 nominatsiäsendä ciñep çıqqan. 20 noyäberdä Mäskäwneñ Kreml’ sarayında uzğan premiälärne tapşıru tantanasında Tatarstan prezidentı öçen büläkne Tatarstannıñ wäkile Näzif Mirixanov aldı, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı.
Gölnaz İlgizär


text:
Yanukoviç Ukraina bötenlegen saqlarğa wäğdä itä
Audio (Viktor Yuçenko): "Ni öçen Ukrainada äle dä prezident yuq disäk, sez ğäyeple, çönki xärämläşülär öçen sez ğäyeple. 21 Noäyber saylawlarında sez 3 million tawış urladığız. "
Yuçenko Yanukoviçnı yaqlağan Rusiäne Ukraina eşlärenä tıqşınuda ğäyepläde. Yanukoviç isä, Yuçenkonı Könbatış häm Quşma Ştatlar yaqlıy, anıñ ciñüe ilne ikegä büläçäk dide:
Audio (Viktor Yanukoviç): "Viktor Andreeviç, ägär sez ciñep Ukraina prezidentı bulam disägez, yalğışasız, sez Ukrainanıñ ber öleşeneñ genä prezidentı bula alasız. Min monı telämim. Min sezneñ belän bergä Ukrainanı berläşterergä telim."
Bügen Yevropa Berlege yäkşämbedä ütäçäk saylawlarda ber yaqnı da almawın, ämmä tawış birülärneñ "ğädel häm irekle " buluın teläwen belderde.


text:
Dönyanıñ 1000 xatın-qızı Nobel bülägenä nämzät!
Dönya tarixında berençe märtäbä cir şarındağı 1000 xatın qız Nobelnıñ tınıçlıq bülägenä nämzät buldı. Şuşı waqiğağa bağışlanıp 29 iyün könne böten dönyada nämzät bulğan xatın qızlarnı täqdim itü çarası ütte. Şundıy çaranı Mäskäwdä Prezident qunaqxanäsendä dä ütkärdelär. Äytep ütelgän 1000 xatın qız arasına Rusiä belän Belorussiädän barlığı 37 xatın qız kergän. Şul 37 xatın qızğa Prezident qunaqxanäseneñ qızıl zalında nämzät buluları xaqında tanıqlamalar tapşırıldı. Bu proyektnı tormışqa aşıru 2003 yılda başlanğan. Böten ğäläm xatın qızların berläşterü öçen 1000 xatın qızğa Nobel' bülägen birü ideyäsen Yevropa parlamentı häm Şvetsariä parlamentı deputatı Rut Ğabi Vermont kütärep çıqqan. Rusiä häm Belorus xatın qızları arasınnan bu büläkkä layıq bulğannarnı tabu çeçnyadan Zäynäp Ğaşayıvağa yöklätelgän. Bu proyektta Amerika, Avstraliä, Qıtay häm başqa illärneñ xatın qızları da qatnaşa. Bu täqdim dönya külämendä xatın- qızlar, balalar problemasına dönya cämäğätçelegen cälep itär öçen yasalğan. Rusiä. Belorussiä xatın qızların citäklägän Zäynäzp Ğaşayıva Kavkaz xatınsızları tarafınnan tözelgän “Suğış qaytawazı” dip atalğan oyışma räise. Bu proyektqa kergän 1000 xatın qız böten ğäläm xatın qızların simvollaştıra dielgän proyektta. Bu büläk bıyıl köz köne tapşırılırğa tieş. Ägär dä şul ber Nobel bülägenä ğäläm xatın qızları layıq dip tabılğan oçraqta ul aqçalar bülenmäyäçäk proyektta qaralğança dönya xatın qızlarına, yätim balalarğa yärdäm itär öçen tözeläçäk fondqa quyılaçaq..
Bu büläkkä täqdim itelgän 37 rusiä häm belorus xatın- qızları arasında çağıştırmaça qarağanda çeçen, kavkaz xatın- qızları zur ğına urınnı alıp tora. Şunısı qızıqlı häm ğäcäyep alar arasında Tatarstan qızı jurnalist, “Möslimä” gazetasınıñ baş redaktorı Almira Adiatullina da bar. Nämzätlär arasında isemnäre dön'yaküläm bilgele bulğan xoquq yaqlawçı Lyudmila Alekseeva, säyäsätçe İrina Xakamada, xoquq yaqlawçı jurnalistlar Lidiä Grafova häm başqalar da bar.
Nämzätlärne täqdim itü oçraşuında 37 xatın- qıznıñ härberse çığış yasap, qısqaça üzeneñ eşe belän dä tanıştırdı. Tatarstan wäkile Almira xanım Adiatullina şuşı täqdim belän çıqqan Şvetsariä ilçelegenä Tatarstan çäkçäge büläk itep , bu “Bäxetle”oyışması yasağan çäkçäk, bäxetle bulığız, Şvetsariädä çäkçäk belän çäy eçegez dip tapşırdı. Annan soñ çığış yasağan İrina Xakamada Bezneñ xatın qızlar barısın da buldıra. Şvetsariägä çäy eçertä dide. Häm İrina Xaqamada süzen: “ Xatın qızlarğa xakimiätne üz qulına alırğa waqıt citte”,- dip beterde. (audio)
Täqdim itü oçraşuında yalqınlı çığışlar küp buldı. Çeçnya respublikasınıñ däwlät cıyılışı räise Taws Cabrailov mäsälän, parlamenttağı urınnarnıñ yartısın xatın qızlarğa biräçäkbez dip tä wäğdä itte.
“İzgelekneñ çige yuq” dip atalğan oyışma räise, xoquq yaqlawçı Svetlana Boçarovanıñ çığışınnan da özek kiteräsem kilä. Ul yätimnär xaqında söyläde. Öç yıl inde yätimnär ğailädä bulırğa tieş digän bez täqdim itkän qanun proyektın Däwlät Duması tikşermi dide ul. 20 meñ keşelek Norilskiy şähärendä 2000 meñ yätim bar, dide Boçarova. Bügenge köndäge yätim bala Rusiädä Grajdannar suğışı, Watan suğışınnan soñ da bulmağan dide ul. Häm ul süzen däwam itep, ägär dä ğailädä üskän bala öçen xökümät barı tik 70 rubl' tüläsä, yätimne alıp üsterüçelärgä 3000 meñ tülänä Ä inde balalar yortındağı balalar ayına 40 meñgä töşä dip äytälär. Dimäk bezneñ qayber çinovniklarğa yätimnär bulu faydalı digän näticä çığarırğa bula dide, Svetlana Boçarova.(audio)
Almira xanım Adiatullina belän bez ayırım söyläştek. Anıñ belän bergä Tatarstannan ğalim Änwär Xäyri dä kilgän ide. Ul da çığış yasap, Alcmira xanımnıñ ictimaği eşläre belän tanıştırdı.
Min Almira xatımnan bu xäbärne işetkäç küñelegezdä nindi kiçereşlär buldı dip soradım.(audio)
Almira xanım turında söyläp, Änwär Xäyri bezneñ böyek xatın qızlarıbız küp bulğan. Parlamentta da xatın qızlar kübräk bulsa, ilebezneñ uñışqa ireşüenä ber säbäp bulır ide digän fikeren äytte.(audio)
Näzifä Kärimova, “Azatlıq” radiosı. Mäskäw.


text:
Qazanda Rusiä Däwlät Şurası utırışına äzerlek bara
Qazanğa 18 ğinwar könne Rusiäneñ Ğädättäntış xällär ministrı Sergey Şoygu kilde. Ul şuşı tarmaqta eşläwçelär belän oçraştı, yaña binalar açuda qatnaştı. Comğa könne Qazanğa tağın da kübräk qunaqlar kilüe kötelä. Respublika başqalasında ütäçäk Rusiä Däwlät Şurası utırışında qatnaşuçılar äbätkä taba cıyıla başlıy. Qazannıñ hawa alanına bu könne Mäskäwdän maxsus reyslar, ayırım kilüçe töbäk citäkçeläre, Vladimir Putinnı alıp kilüçe oçqıçlar töşäçäk. Däwlät Şurasınıñ utırışı toraq mäs’äläse, bu ölkädä tatarstannıñ täcribäsenä bağışlana. Şuña da aldan qunaqlarnı Qazannıñ Noksinskiy spusk uramında ipoteka buyınça tözelgän yortqa alıp baraçaqlar. Annarı kilüçelärne şähärneñ Azino bistäsendä urnaşqan xisaplaw üzäge belän tanıştıraçaqlar. Kiçke säğät altıda Şuranıñ utırışı planlaştırılğan. Annarı qunaqlarnı Qazan kirmänendä Mintimer Şäymiev qabul itäçäk. Anda tatarstan prezidentınıñ tuğan köne dä bilgeläp üteläçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
“Azatlıq”nıñ “Açıq mikrofon”ı Qazan uramnarında törle yaqlarğa aşığuçı xalıqtan bıyılğı qışta hawa torışınıñ nıq üzgärüenä fikerlären belergä buldı. Çönki ğinwar başlarında hawa temperaturası 0 gradustan yuğarı tordı. Yañğır yawdı, pıçraq, qış tügel ä yaz-köz ayı dip äytep bula ide. Äle menä ber-ike kön elek kenä çın qış kilde. Buranlap qar yawdı da, qoyaş çığıp suıtıp quydı. Tatarstan başqalasındağı xalıqnıñ mikrofonğa äytkän süzläre tübändägelär buldı:
- Min Seberdä yäşäp qaytqan keşe inde. Şuña miña mondağı hawa temperaturası cılı, dımsu. Bu könnärdäge kebek qoyaşlı, salqınça hawa bulsa mina bik oşıy ! – dide urta yäşlärdäge xanım. Anıñ qırıyındağı apalar da anıñ süzenä quşılıp qışnıñ salqın, qorı buluın telädelär. Yäş waqıtta kürşe awıl mäktäbenä qışqı suıqlarda uqıp yörülären islärenä töşerdelär. Cepşek qarlı, yañğırlı könnär alarnı tuydırğan bulıp çıqtı. “Açıq mikrofon”ğa turı kilgän abzıylarnıñ äytäse kilgän süzläre şul salqın qış, qoyaşlı hawa torışı ide. Ölkän yäştäge ber abzıynıñ mondıy qışnı ğömerendä berençe tapqır kürüe ikän. Ä menä soñğı qoyaşlı, bitne beraz çemetä torğan könnär aña kübräk xuş kilä bulıp çıqtı. Qazannıñ ber universitetında professor bulğan abzıy ğına:“ Miña barıber, nindi hawa torışı bulsa da, tik şunı äytäsem kilä, qış bulmasa cir sasıy dilär bit. Şunıñ belän barsı da añlaşıla” – dip quydı.


text: Mäskäw -- "Beslan awazı" dip atalğan oyışma Quşma Ştatlar häm Yevropa Berlegennän Beslan faciğäsen tikşerüdä yärdäm soradı. Oyışma belderüendä äytelgänçä, Quşma Ştatlarda Beslan faciğäse könnärendä iärçennän töşerelgän sürätlär bar. Qorbannarnıñ tuğannarı şul sürätlärne üzlärenä birergä sorıy. "Beslan awazı" oyışması şulay uq, uzğan yılnıñ sintäberendä Beslan mäktäbendä bulğan xällär turında mäglümäte bulğan här keşene, bu mäglümätne alarğa tapşırırğa ütenä. Qorbannarnıñ tuğannarı, mäktäptä keşelär bulğanda aña tanklardan ut açılğanına dälillär tabırğa tırışa.


text:
İstanbulda "Gölşayan" spektakle quyıldı
Kärim Tinçurin isemendäge Tatar Däwlät drama häm komediä teatrı sänğätkärläre İstanbulğa 3nçe Xalıqara Teatr Festivale nigezendä kilgännär. İstanbul Böyek Şähär Teatrı tarafınnan 6-15 Augustta oyıştırılğan bu xalıqara teatr festivalına 16 ilneñ milli däwlät teatrları qatnaştılar. Çuwaşstan 5 köndä 2 ayrım äsärne säxnägä quyuwı belän diqqätne ayruça cälep itte. Başqortsan isä 14 Augusta Qurçaq teatrı Fätxullinnıñ “Can suwı” isemle äsären säxnäläşterde.
Bu festivalnıñ üzençälege biş altı urında ğomumän açıq maydannarda uzdırıluwı buldı. Misal öçen “Gölşayan” spektakele İske İstanbulnıñ Aya Sofiya muzeyı aldındağı maydançıqqa salınğan säxnädä kürsätelde. Uramdağı maşinalar yöreşe, uzıp barğannarnıñ tawışı häm östäwenä Sultanäxmät mäsçete belän tirä yaqlardağı mäscetlärdä hoperlorlar aşa yanğırağan azan tawışları uyınnı baytaq qomaçawladı. Sänğätkärlärebez tawışların işeterergä tırışıp bik küp köç saldılar. Qısqası sänğätkärlärne intekterde mondıy açıq hava fästival tärtibe.
“Gölşayan”nıñ aftorı sovet çorı yazuçısı Mirsäy Ämir. Tatarlar arasında ataqlı buluwına şik yuq. Awıldan kitkän cädidçe, yäğni zialı yeget Fäyzelkäbir xatın-qız itägen genä yaratqan beräw. Mulla Gali dä Äxmätneñ xatını Gölşayan artınnan yögerüçe negatif ber simvol. Awılnıñ bayı Töxbäy mulla kebek qartlığına qaramastan ul da Gölşayan artınnan yögergän ber oyatsız. Dimäk ütkändä awıldağı irlär bik dindar bulıp qılınsalar da başqalarınıñ xatın-qızları artınnan da yörergänär digän fiker äytelä. Qısqası islamnı, mullalarnı, monarğa ışanuçılarnı negatif itep kürsätü, yäğni sotsrealizm cimeşe bulıp çıqtı bu “Gölşayan” isemle spektakl. Tatarlarda komediä digäç ütkänne bitärläw genä me bar, digän soraw tuwa. Nigä sovet çorınıñ çiteşsezleklären, xäzerge çornıñ qoda-qodağıylıqların surätlägän äsärlär yazılmıy yaki säxnägä quyılmıy? Mullarnı mısqıllaw kiräk bulsa, bugenge köndä dä yözlägän möftilär arasında citärdi material tabarğa mömkin bulır ide. Ämma monıñ kemgä faydası tiyä dip uylarğa da kiräk tügel me?
Çit il Tatarları belän Tatarstan Tatarları arasında yaraşular da bula başladı. Eskişehirdäge Bezhat Aktaşnıñ ulı Emre, 18 Augusta Qazannan Ravil Nigmätullinnıñ qızı Säriyägä öylänä digän xäbär buldı. Tuynıñ iñ diqqätne cälep itkän öleşe çaqırudağı “tuyda isertkeç eçemleklär täqdim itelmi” digän iskärmä. Qunaqlar xämerne üzläre belän kiterep, östäl astınnan çınayaqlarğa salıp mı eçärlär, yuğisä öställär arasında "dijurnıylar" mı yörer, ällä tuy xucası aqıllıraq eş itep işek aldında uq bu xämerne zalğa kertmäs öçen tän saqçılarınnan qunaqlarnı kergändä ük qapşap alırğa quşar mı digän sorawlar kilä başqa? Menä bit dramaturglarıbız öçen nindi qızıqlı tema.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Qayğı wä açu xislärenä çumğan Beslan xalqı faciğäneñ ber yıllığın iskä aldı
Näq ber yıl elek bu könne çeçen separatisları taraflı suğışçılar Beslan mäktäbendä 1100läp keşene totıq itep alğan ide. İke könnän bu faciğä qan qoyu belän tämamlandı. 300dän artıq totıqnıñ ğömere özelde. Qorbannarnıñ kübese balalar ide. Bügen Beslanda ber yıl elek bulğan waqiğalarnı iskä alıp matäm çaraları ütte. Qayğıdan ayınmağan şähärdä äle dä "ni öçen şul qädäre küp keşe ülde" digän soraw yañğırıy.
İnde ber yıl ütte. Läkin kiçä bulğan kebek. Şulay uq awır.
Faciğä urını bulğan Beslan mäktäbenä bügen xalıq çäçäklär, uyınçıqlar, sulı şeşälär alıp kilde. Keçkenä genä bu Kavkaz şähärendä yıraq tuğan da ğailä äğzası sanala. Härkem diärlek, yaqınnarın yuğaltmağannar da qayğığa batqan. Mäskäw psixologı Aleksandr Venger bu xälne boly añlata:
"Qorbannar arasında yaqınnarı bulmağan keşelärgä dä ikençel trawma digän närsä täesir itä. Şähär bertuqtawsız matämdä, bar keşe qaradan, bu bezgä dä täesir itä."
Beslan mäktäbennän isän çıqqan balalarnıñ berniçäse genä uquın däwam itä alğan. Venger süzlärençä, kiçergän şoktan tulısınça arınu öçen alarğa 3 yıl kiräk bulaçaq.
Beslan xalqı xaman da ber yıl elek bulğan xällär turında tulı xaqiqät taläp itä. Totıq aluçılar belän xärbilär arasında kinät başlanğan atışu xaqında räsmilär anıq xisap birmäde. Küp kenä sorawlar äle dä cawapsız qala. Niçek itep bu qorallı törkem nıq saqlanğan yullarnı ütep Beslanğa kilep citä alğan. Bäreleş niçek başlanğan. Sportzalnıñ tübäse işelügä kitergän şartlaw nidän bulğan.
Ber yıl elek mäktäptän qorbannar çığaruda yärdäm itkän İzrail Totoontinıñ küzendä yäşlär. Beslanlılarnıñ kübese şikelle, ul da totıq aluçılar belän söylşergä telämägän räsmilärgä açu tota:
"Terrorçılar – wähşilär, süz dä yuq. Läkin, balalar xaqına härnärsägä barırğa bula ide. Bez barıbız da ğäyeple, läkin xakimiättägelär – bigräk tä."
İzrail Rusiä xärbiläreneñ höcüm waqıtında awır qoral häm tanklar qullanğanına şiklänmi. Räsmilär monın qatğıy räweştä kire qağa.
Beslan Anaları Komitetı da näq şundıy näfrät xisläre kiçerä. Beslan mäktäbendä qan qoyılğan öçen alar buldıqsız xakimiätne ğäyepli. Rusiä prezidentı Putin tikşerülär başlattı. Berdän-ber isän qalğan totıq aluçı Nurpaşi Kulaev xäzer mäxkämä qarşında. Tağın 5 militsiä xezmätkäre mäktäpne saqlıy almawda ğäyeplände. Ämmä Beslan Anaları monıñ belän genä qänäğät tügel. Komitet äğzası Zalina Gaburova ul mäktäptä Sosaln isemle 8 yäşlek ulın yuğaltqan:
"Moña yul quyğan keşelärne cäzağa tartırğa kiräk. Kulaev yanında küplär utırırğa tieş, Putinnan başlap. Min Putinıñ ''bez alarnı bädräftä mançıybız'' digän süzlären xäterlim. Bu yulı ul bädräfne mäktäp belän butadı."
Menä inde 1 yıl Beslan anaları Putin belän oçraşu taläp itä. Nixayät, prezident 2 sintäbergä Kremlgä oçraşu bilgeläde. Ämmä bu oçraşunıñ matäm könenä bilgelänüe Beslan xalqında mäsxäräläw dip qabul itelde.
Qaynar bäxäslärdän soñ analarnıñ ber öleşe Mäskäwgä barırğa qarar itte. Alar fikerençä balalarınıñ üleme öçen ğäyepneñ ber öleşe Putinda, kiläçäktä yaña Beslan bulmasın öçen alar bu turıda prezidentqa açıqtan-açıq äytergä cıyına. Beslan Anaları komitetı başlığı, şulay uq ulın yuğaltqan Susanna Dudieva:
"Bezneñ balalarnı üterdelär. Xäzer bez bäxet häm bäxetselekneñ närsä ikänen beläbez. Bälki prezident bäxetsezlekneñ närsä ikänen belmider. Ul üze da ata, ike balası bar. Bälki ul bäxetne genä beläder. Bez aña bäxetsezlekneñ dä närsä ikänen añlatırbız."
Ul arada Exo Moskvı radiosı xäbär itüençä, Beslan keşeläre çit il citäkçelärenä sıyınu sorap möräcäğät äzerlägän. Bu möräcäğätne inde 500läp keşe imzalağan dielä.
-Ali Gilmi


text:
Putin niätläre Rusiäneñ sovet çorına qaytuın añlata ala
Rusiädä isä cämäğätçelekneñ iğtibar üzägendä haman da prezident Putin täqdim itkän xakimiat üzgäreşläre tora, xörmätle tıñlawçılar. Töbäklär belän idarä itüne üzgärtü niäte qarşılıqlı fikerlär uyatsa da, däwlät qulındağı mäğlümat çaraları, berençe çiratta televidenie, barı tik räsmi qaraşnı, yäğni Putin täqdimnären üterep maqtawğa ğına urın birä. Ämma Rusiäneñ üzendä dä, annan çittä dä Mäskäw Kremleneñ üz xakimiaten nığıtu tırışlıqların kisken tänqitläwçelär, monıñ il yazmışı öçen ayanıçlı bula aluı belän kisätüçelär citärlek. Bügen bez şularğa tuqtalıp kitäbez.
Audio, Vladimir Rıjkov
"Min 89 qurçaq citäkçeneñ ilne niçek nığıta aluın añlamıym, min şulay uq saylawçılar mänfäğäten qayğırtmağan parlamentnıñ ilne niçek itep nığıtuın añlamıym. Minemçä, prezident täqdim itkän närsä ilne nığıtmıy, kiresençä, tarqata ğına. Alay ğına da tügel, bu terrorğa qarşı köräşkä dä yardäm itmiäçäk. Terrorğa qarşı suğışqa saylanğan häm xalıq tarafınnan yaqlanğan abruylı töbäk citäkçeläre genä yardäm itä ala" dip belderä Duma deputatı Vladimir Rıjkov. Ul Rusiädäge täräqqiatneñ qurqınıç yuldan baruına da basım yasıy.
Audio, Vladimir Rıjkov
"Bez kire sovet çorına, iñ yaman sovet çorına qayttıq, il neft aqçasına yäşi, xakimiat yalğan wä propaganda belän şöğellänä, il üze demokratik bulmağan, avtoritar alımnar belän idarä itelä" dip bäyäli Rusiädäge xäzerge xällärne Vladimir Rıjkov. Putin täqdimnäreneñ ildäge demokratik täräqqiatne tuqtata alu ixtimalına cit il wäkilläre dä iğtibarnı cälep itä. Quşma Ştatlar üz borçuların xätta däwlär sekretare däräcäsendä belderergä buldı. Colin Powell bu uñaydan bolay dide.
Audio, Colin Powell
"Terrorçılar ezennän barğanda härkem tieşle çamanı onıtmasqa, demokratik reformalar yulınnan taypılğan yünäleşne almaw çaraların kürergä tieş dip uylıym" di amerikan däwlät sekretare. Häm Putinneñ soñğı täqdimnären bäyäläp ul, ...
Audio, Colin Powell
"Asılda bu, soñğı yıllarda Rusiädä alıp barılğan demokratik reformalardan çigenü bulıp tora, häm bez bu xaqta Rusiä yağı belän fiker alışırğa telibez" dip belderä. Bu Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell ide. Anıñ şuşı süzlärenä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Astanädä, reformalar ütkärü Rusiäneñ eçke eşe bulıp tora, Powell, añlawımça, terrorğa qarşı köräştä Rusiä belän teläktäşlegen belderep, şul köräştä qırıs çaralar häm demokratik qimmätlär arasında çamanı saqlawnıñ ähämiatenä basım yasadı dide. Sergey Lavrov.
Audio, Sergey Lavrov
Rusiä ministrınıñ Powellğa qırıs cawap qaytaruı, Mäskäwneñ üzen tänqitläwgä bik sizger buluın, monı awır kiçerüen kürsätä.
Kärim Kamal


text: Tel Aviv -- İzrail premier-ministrı Ariel Şaron, İzrail, İrannıñ atom qoralına iä buluın berqayçan da qabul itmiäçäk dip belderde. Yaqın Könçığışnıñ totrıqlılığına yanağan wazğiätne buldırmas öçen İzrail barın da eşliäçäk dide ul. Berük waqıtta Şaron süzlärençä, İranğa qarşı nindi dä bulsa ğämäl qılır aldınnan, başta barlıq diplomatik çaralarnı kürergä kiräk. Küptän tügel Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare urınbasarı Nicholas Burns, anıñ süzläre belän äytkändä, radikal säyäsät alıp barğan Tähranğa xalıqara basım yasarğa çaqırğan ide.


text: İran, atom qoralında qullanıp bula torğan gaz citeşterä digän xäbärlär uñayınnan, Quşma Ştatlar borçılu belderde. Däwlät departamentı süzçese Adam Ereli, ägär bu xäbärlär döres bulsa, bu İrannıñ yaxşı niätenlären soraw astına quya, dide. İranda zur külämdä hexaflurid isemle gaz citeşterelü turında Venadağı könbatış diplomatları xäbär itte. Bu gaznı uran bayıtu öçen qullanıp bula. İrannıñ atom räsmie Xösäyen Musawani, bu xäbärne "yalğan" dip kire qaqtı. Kiläse pänceşämbedä BMO qarşındağı Xalıqara Atom Energiä İdaräse, İrannıñ atom programması mäsäläsen İminlek Şurasında tikşerü ixtimalın qararğa cıyına. Uzğan atnada Yevropanıñ 3 ile belän bulğan söyläşülärdä, räsmi Tähran kiläse düşämbe, 22 Noyäbergä qädär uran bayıtu eşlären tulısınça tuqtatırğa wäğdä itkän ide.


text:
Bağdad -- Ber kön elek kenä Äl-Qaidä citäkçese Osama bin Laden Ğiraqta amerikan xärbilärenä häm Ğiraq räsmilärenä qarşı höcümnär belän yanağan ide. Bügen Ğiraqnıñ törle urınnarında politsiä büleklärenä bulğan höcümnär näticäsendä kimendä 26 politsiä xezmätkäre häläk bulğan. Tikrit bülegenä bulğan häcümdä 13 ofitser üterelgän, ikese yaralanğan. Samarrada 4 politsiä bülegenä bulğan höcümdä 5 politsiä xemzätkäre häläk bulğan. Baqubada maşina şartlaw häm atışular näticäsendä 6 politsiä xezmätkäre, şul isäptän bülek citäkçese üterelgän. Bağdadta Milli gvardiä başlığı general Mudhär Äl-Mullağa yasalğan häcüm näticäsendä ber politsiä xemzätkäre ülgän, 8-e yaralanğan. Generalnıñ üzenä zıyan kilmägän.
Ber kön elek kenä Äl-Qaidä citäkçese Osama bin Laden, yaña yazılğan audio-tasmada Ğiraqta amerikan xärbilärenä häm Ğiraq räsmilärenä qarşı höcümnär belän yanağan ide.


text:
Qazanda Rusiä Tışqı eşlär ministrlığı wäkillege açıldı
Qazanda Rusiä Federatsiäse Tışqı eşlär ministrlığı wäkillege açıldı. Wäkil itep Xäydär äfände Galiev bilgelände. 17 sentäberdä anı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev qabul itte. Tatar-inform citkergän älege qısqa xäbärdän Rusiä häm Tatarstan öçen bu nindi mäğnägä iä ikäne añlaşılmıy. Mäskäw prokurorları respublikanıñ Konstitutsiäsendäge suverenitet, möstäqillek, tışqı elemtälär qoru mömkinlegen däğwalağanda federal' ministrlıq Qazanda wäkilçelegen açıp cibärde.


text:
Tatarstan Diniä nazaräteneñ ikençe Qorıltayı ütte…
Tatarstan Diniä nazaräteneñ ikençe Qorıltayı ütte…
Xisap notığı belän möfti Ğosman xäzrät İsxaqi çığış yasadı. Anıñ dokladınıñ tatarçası, urısçası kitapçıq räweşendä delegatlarga aldan taratılğan ide. Ğosman xäzrät dokladnı tekst buyınça uqımadı, çığışında töp mäsälälär - mäğärif sisteması häm Diniä nazaräteneñ matdi xäle turında ayırım şärexläp söyläde. Ğosman xäzrät çığışınnan ber özek:
Ägär monnan 20 yıllar elek dini mäğärifkä, tärbiägä tieşle iğtibar birelsä, xäzerge zamandağı kebek eçkeçelek, narkomaniä, fäxişälek bulmas ide. Respublikanıñ mäğärif sistemasına üzgäreşlär kertep bulmasa da, hiç bulmasa, östämä adäp, äxlaq däresläre kertü kiräk.
Tatarstan Diniä nazaräteneñ matdi yağına kilep, möfti xäzrätläre mäçetlärebezneñ üzlären tä'min itärlek matdi mömkinlekläre yuqlığın, bina totu çığımnarı zur, ä keremnärneñ yuq däräcäsendä az buluı turında söyläde. Bu matdi problemanı xäl itüdä Diniä nazaräte däwlät yärdämenä ömetlänä. Häm beraz alğaraq kitep, bu ömetlärneñ aqlanaçağı da mäğlüm buldı. Qorıltay tänäfesendä premier-ministr urınbasarı Zilä Wälieva mäçetlärgä, dini oyışmalarğa törle tüläwlärgä, taşlamalar qaralaçağı turında äytte. Matdi problemanı çişüneñ tağın farız ğamälläre dä bar. Ul zäkät häm göşer sädäqäläre. Şulay uq xisap dokladında xaläl şöğıllär, milli kiemnär tegü, milli aşlar äzerläp satu täqdimnäre turında da äytelde. Matdi xäle awır bulsa da, Diniä nazaräte ütkän 4 yılda moxtaclar, meskennärgä 368 meñ sum külämendä xäyriä yärdäme kürsätkän. Qorban bäyrmnärendä 850 meñ sumlıq qorban ite taratılğan. İftar aşlarına 50 meñ sum külämendä yärdäm itelgän. Mäçet-mädräsä möräcäğätläre buyınça 2,5 million sumnan artığraq tözeleşlärgä aqça bülenep birelgän.
Xisap notığında säyäsi mäsälälärgä qağılmağan, diärlek. Şulay da möfti xäzrätläre çığışında 1999 yılda Tatarstan Däwlät Şurası qabul itkän wöcdan irege turında häm dini berläşmälär turındağı qanunnıñ zur rol' uynawı, älege qanun buyınça Diniä nazaräteneñ respublika möselmannarınıñ berdän-ber üzäkläşterelgän dini oyışma dip tanıluı, räsmi status aluı, waqıf mölkätennän faydalanu mömkinlege açıluı turında äytelde. Läkin soñğı waqıtta Tatarstan qanunnarın Rusiä qanunnarı qısalarına kertü nisbätennän iñ möhim matdälär ğamäldän çığarılğan. Rusiä qanunnarı buyınça xäzer möselmannar teläge nigezendä ällä niçä diniä nazaräte oyıştırılırğa mömkin. Läkin, älegä, Allağa şöker, mondıy tarqalu, ayırılu sizelmi. Häm säyäsi temağa notıqnıñ basma tekstınnan ber özek:
«Cömhüriätebezdä törle konfessiälär belän däwlät orğannarı arasındağı mönäsäbätlär totrıqlı, anda ayıq aqıl xökem serä. Şuña kürä dä yaqın kiläçäktä bu ölkädä prinsipial' üzgäreşlär bulırğa tieş tügel kebek. Ä Rusiädäge wäzğiätkä kilgändä, anda uylanırlıq närsälär, borçuğa töşererlek waqiğalar älegä citärlek. İñ berençe çiratta böten Rusiä külämendä möselman oyışmalarınıñ struktura tözeleşe turında açıq qına fiker äytelgäne yuq. Rusiä däwläte 20 millionlı möselman cämğıäteneñ oyışmaların ber vertikal'gä tezep, anıñ başına baş möftine utırtırğa cıyınamı? Yäisä irekle räweştä Möftilär Şurası tiräsenä tuplanğan möstäqil diniä nazarätlären tanıymı? Älbättä, mäsälä ğadilärdän tügel. Läkin iñ borçığanı şul, bu xaqta kiñ fiker alışunıñ äle dä başlanğanı yuq. Şuña kürä dä, möselmannarnıñ fikere Rusiä däwläten artıq qızıqsındırmıy, digän uyğa urın qala.»


text:
Uzğan xäbärebezdä Qazan Kremle buyına 1552 yılda başqalanı saqlağanda şähit kitkännärgä häykäl maketı quyıluı turında söylägän idek. Qazan cämäğätçlege älege häykäl turında fiker alışa, fiker urtaqlaşa. Mäğlüm ki, älege häykelneñ avtorı Qazan Kremle muzey-tıyulığınıñ baş rässame Niäz Xuciäxmätov. Häykälneñ maketı qıyağa kilep bärelgän tup yädräse räweşendä. Qıya yäşel taştan bulır dip farazlana häm ul däwlätçelegebezneñ simvolı. Ä baqırdan yasalğan yädrä höcüm simvolı. İñ berençelärdän bulıp, älege häykälgä mönäsäbäten cämäğätçelek aldında Mintimer Şäymiev belderde. Nigezdä häykäl maketın ul uñışlı dide. Läkin yädrägä yazılğan şähitlärgä bağışlanğan Qör’än ayäten üzgärtergä häm anı häykälneñ nigezenä küçerergä täqdim itte. Köndälek matbuğatta, fiker alışularda tatar zıyalıları bu fiker belän kileştelär. Bötentatar ictimaği üzäge älege häykälne artıq simvollaştırılgan, eçtälegen añlawı qıyın dip bäyäläde. “Tatar keşese bu häykälne bahadir babaları ruxın iskä alu, ruxlarına doğa qılu urını itep kürergä teli”, dip sanıy ictimaği üzäk citäkçlege.
Yunıs Ätnäle


text:
Äl-Zarqawi Ğiraqnıñ waqıtlı premier-ministrın üterü belän yanıy
Audio-yazma
Zarqawi tawışına oşağan bu audio-yazma bügen İslamçılarnıñ ber İnternet säxifäsendä dönya kürde. Yazmanıñ qayçan yasalğanı bilgesez. Çığışı belän İordannan bulğan Zarqawinı, Quşma Ştatlar, Äl-Qaidäneñ Ğiraqtağı wäkile dip sıny, häm anı eläkterügä kitergän mäglümät öçen 10 million dollar wäğdä itä. Ğiraqtağı berniçä xöcüm, häm dä soñğı Könyaq Korea eşquarınıñ başın kisü ğämäle öçen cawaplılıqnı näq menä Zarqawi keşeläre üz östenä aldı. Alarnı Falluca tiräsendä sıyına dip sanağan Quşma Ştatlar kiçä bu töbäkne hawa xöcümenä tottı. Näticädä kimendä 3 keşe haläk bulğan. Ämmä bügenge audio-yazmada Zarqawi'ğa oşağan tawış, "Min Fallucada tügel" dip belderä.


text:
Tatar – qayda da tatar ul.
13nçe oktäberdä Latviä başqalasınıñ “Rus yortında” Finlyandiä, Belarus'', Pol''şa, Germaniä, Litva häm Estoniädän kilgän tatar cämğiätläre citäkçeläre kongressnıñ Başqarma komitetı wäkilläre belän oçraştılar. Räsmi dokumentlardan kürengänçä, biredä Başqarma komitetnıñ byuro utırışı uzdı.Töp mäs''älä bulıp, Baltiä illärendä yäşägän millättäşlärebezneñ yaña wäzğiätkä yaraqlaşuı häm tatar cämğiätläreneñ andağı illärneñ xaqimiäte belän bergäläp eşläw täcribäse qaraldı.
BTKnıñ Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov üz çığışında biredäge tatar cämğiätlärneñ häm milli mäs''älälär belän şöğillänüçe xökümät dairäläreneñ añlaşıp eşläwe küptänge häm kürkäm traditsiä digän fikeren alğa sörde. Çınnan da, Baltiä illärendä yäşäwçe millättäşlärebez üz yazmışlarına çäpçemilär, härdaim nizağ tudıra torğan iñ qatlawlı mäs`äläne yägni, cirle xalıqnıñ telen öyränüne kiräk dip sanıylar. Küräseñ, mondıy mönäsäbät xaqimiätne dä qänäğätländerä.Litva tatarları isemennän çığış yasağan Adas Yaqubausqas, xaqimiätneñ aqçalata yärdäme citärlek bulmawı, BTK belän bäyläneşlärne köçäytü zarurlığı, Belarus'', Pol''şa, Litva tatarlarınıñ uniä formasında berläşep, igelekle ğämällär başqaruı xaqında söyläde.
Belarus''tan kilgän “Zikr-Al''-Kitab” cämğıäte räise Abu-Bäker Yux''yanoviç çığışında da millät yazmışı turında töple fikerlär yañğıradı. Mäsälän, ul BDB illärendä milli-mädäni möxtariätlär buldırunı, Minskida berär universitetta şärıqnı öyränü fakul''tetın açunı täqdim itte. Bu oçraqta tatar telen uqıtunı oyıştıru berniçä il öçen qulay bulır ide. Çınnan da, tatar telen öyränüne ber Qazanda ğına oyıştırırğa tügelder bit.Estoniä tatarları isemennän çığış yasağan diñgezçe Timur Saripov cämğiätlärneñ tatar kitaplarına, däresleklärenä, muzıykal'' yazmalarına moxtaclığı zur digän fikerne yañğırattı. Häm bu problemanı başqalar da iskä alıp üttelär. BTKnıñ Başqarma komitetı älege mäs`äläne quldan kilgänçä çişep kilsä dä – biredä xökümät oyışmalarınıñ da aktiv qatnaşuı zarur digän fikerlär äytelde.
Mı verim, çto Kazanski bratS pribalto-zemlyakami v pare,
Nas soxranit rodnoy uklad -Tatar – i v Afrike tatarin!
Riğada yäşäwçe şağir Damir Rafikovnıñ bu cömläse, yägni tatar keşese ul Afrikada da tatar bulıp qala digän süzläre utırışta cıyılğannarnıñ köçle alqışlarına iä buldı.Qısqa ğına reportajda böten çığışlarnı yañğıratıp bulmıy, älbättä. Finlyandiä “İslamiä” cämğıäte räise Oqan Tahirnıñ çığışında anda yäşäp kilgän tatar oyışmalarınıñ kileşep eşläw täcribäse xaqında äytelgän fikere BTKnıñ Başqarma komitetı byurosı qararına ber punkt bulıp östälde. Yägni, Başqarma komitetı byurosı fin tatarlarınıñ küp yıllar buyına üzara añlaşıp, dustanä yäşäw täcribäsen öyränergä kiräk dip taptı.
Bu kiñäşmädä çığış yasağan 13 keşeneñ härqaysı törle cämğiätlär arasında nizağ çığarmıyça, millät mänfäğätlären qayğırtıp eşlärgä kiräk digän täqdimne iskä almıy ütmägänder.Utırışta räsmi keşelärdän Latviä prezidentınıñ milli mäs''älälär buyınça kiñäşçese Ol''gerd Tipens, milli cämğiätlär assotsiatsiäse räise Rafik Xaradcanyan da tatarlarğa baytaq komplimentlar äyttelär, Bötendönya tatar kongressınıñ bu igelekle ğämälen zurdan bäyälädelär.
Yomğaqlap, şunı äytäse kilä: bu kiñäşmä, anda qatnaşuçı wäkillär sanı belän dä, kütärelgän citdi mäs`älälär yağınnan da - ğadi cıyılış bulmadı. Tatar kongressı tarixında berençe tapqır Baltika regionında cide ildä eşläp kilgän tatar cämğiätläre wäkilläreneñ oçraşıp söyläşüen üzenä ber keçe qorıltay dip atıysı kilä. Anı oyıştırırğa häm uzdırırğa küp köç quyğan, Zöfär Zäynullin citäklägän “Tatar-başqort mädäni oyışması” küp sanlı delegatsiä äğzaların millättäşlärebezgä xas qunaqçıllıq belän qarşı aldı häm ozatıp qaldı.Ä inde şuşı citdi çara aldınnan tatar estradası yoldızları qatnaşında uzğan kürkäm konsert millättäşlärebezneñ küñellären neçkärtep, milli xislären uyandırıp cibärde.
Damir Gıysmetdin.


text:
Yırtıqlı cır turında söyläşü
“Tatarstan yäşläre” gazetası xäbärçese Flera Nizamova, yazuçı-satirik Almaz Xämzin, kompozitor Wäis Bäyrämov, Aqsaqallar şurasınnan Rafail' Sal'muşev, Waqif Galimov, Bernard Kasıymov, jurnalist İskändär Siraci älege temağa borçılıp söyläştelär. Tatar cırına bağışlap uzdırıla torğan konkurslarda teläsä kem, teläsä nindi cır başqara, yış qına alarnı “şındır-mındır” ber könlek cırlar, dip bäyäläp bula. Andıy konkurslar yış qına biznes mänfäğätlären istä totıp qına uzdırıla. Xalıqnıñ zäwığın kütärmi, kemneder bayıtsa da, cır sänğäten, kiresençä, yarlılandıra. Klub utırışında çığış yasawçılar cırlarnı iläw, saylaw, alarnı bäyäläw kriteriyların buldıru, şul cähättän icat şuraların oyıştıru turında da fiker alıştılar.
İñ usal çığışlarnıñ berse jurnalist İskändär Siracinıqı bulğandır.
Audio: Siraci bügenge cır sänğäten moqıtlar sänğäte dip bäyäli, cırçılar moñsız-köysez bulsalar da, ärsezlekläre arqasında säxnägä kütärelälär, kassetalar yazdıralar.
Älege jurnalist fikerençä, qayber cırçılar säxnädä kübräk tozsız notıqlar, oyatsız mäzäklär söyläp, tamaşaçığa oşarğa tırışalar. Yäş cırçılarnı tatar cırınıñ neçkäleklären öyrätü, alarnı milli ruxta tärbiäläw citmi.
Jurnalistlar zur-zur taşlarnı mädäniät ministrlığı baqçasına da audardılar. Klubta uzğan söyläşüdä ministrlıqnıñ häm anıñ şuşı sänğät belän şöğellänüçe oyışmaları, keşeläre bulmawın iskä alıp, qäläm iäläre pänceşämbedäge utırışnı barı tik berençe adım, dip bäyälädelär. “Kiläçäktä bu xaqta tağın ber zur kiñäşmä uzdırıp, tieşle näticälär yasarğa kiräk”, - didelär klub äğzaları.


text:
Başqortstan wäkilläre Qazanda “Tügäräk östäl”dä qatnaştı
Başqortstan rus däwlätenä quşıluğa 450 yıl tulu bäyrämen kiñ bilgelärgä cıyınu turında Azatlıq tapşırularında äytelgän ide. Bäyräm dulqını Qazanğa da kilep citte. Ber törkem Başqortstan wäkilläre belän oçraşırğa cıyılğan ike distäläp tatar ğalimnäre häm cämäğät eşlekleläre Duslıq yortında ozaq qına qunaqlarnı köttelär. Çallı aşa Qazanğa avtobusta kilgän başqort qunaqları arasında Bötendönya başqortları qorıltayınnan Rumil Aznabaev, Qadim Aralbaev, Räysä Ğayfullina, Däwlät cıyılışı qorıltayı deputatı Güzäl Sitdikova, Fännär akademiäse vitse-prezidentı Niäz Mäcitov, Mädäniät häm milli säyäsät ministrlığı wäkile Alsu Serğalina häm jurnalistlar bar ide.
Tatarstannan tarix fännäre professorı İndus Tahirov, akademik Mirfatıyx Zäkiev, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov, filol.fän.doktorı Döriä Ramazanova, tarix fän.doktorı Fäyzulxaq İslaev Bötendönya tatar kongressı, federal' milli mädäni möxtäriät wäkilläre qatnaştılar.
Tügäräk ösäkneñ berençe bülegendä Niäz Mäcitov Başqortlarnıñ rus däwlätenä quşıluğa 450 yıl tuluı turında söyläde:
Älbättä başqortlarnıñ rus däwlätenä quşılunıñ ber yaxşı yaqları da bulğan. Bez alarnıñ onıqları şunıñ faydasın kürep yäşibez. Alar İwan Ğorznıydan jalovannıy gramotalar alğannar, anda süz dinnären saqlap qalu, cirläre belän qullanırğa röxsät alu bulğan.
Bu xaqta ğalimnärneñ qaraşları törle ide. Akademik İndus Tahirov Rusiägä quşılunıñ başqortlar öçen quanıçlı waqiğa buluı, başqortlar häm tatarlar üzara turıdan-turı xezmättäşlek iltergä, dus yäşärgä tieş dide:
Ber yaqlı ğına tügel, irekle digän süz ul mäcbüri dä digän süz . Bulası bulğan, uq waqiğalardan soñ inde 450 yıl ütkän. Läkin härberebez quanıçına bez isän, ülärgä dä cıyınmıybız. Bezne ayırırğa tırışala, läkin bez moña yul quymasqa tieş.
Bu söyläşüdä tarix, tel, mäğärif, mädäniät imäs’älälärendä tatarlar häm başqortlar arasında bulğan bäxäslär dä buldı.
Tatarstanlılar çittä yäşägän tatarlarnıñ da tuğan telläre, millät bularaq saqlap qalınuları turında qayğırtuçanlıq beldersä, başqortlar Başqortstan tatarlarınıñ barsı da yaxşı, bar mömkinçeleklär dä tudırılğan dide. Häm biek küp tatar telenä xas sıyfatlarnı sanap, alarnı başqort teleneñ dialektı bulırğa mömkin, digän fiker äytte:
Bezdä “sin” digän süzneñ “sin” digäne dä, “hin” digäne dä bar. Nişläp “sin” digänen bez tatar süze dip äytergä teşbez soñ. Ul döres tügel bit. “Z”, “S” awazları da ğomum törki xalıq awazları.
Tügäräk östäl söyläşüe bik canlı ütte. Çığışlar, urını-urını belän köçle bäxäslär dä quptı. Xättä süz söylärgä cıyınmağan Başqortstan respublikası däwlät cıyılışı qorıltayı deputatı Güzäl xanım Sitdikova da süz alıp, bolay dide:
Sezneñ respublikadağı kebek bezdä dä rus telle tatarlar, rus telle başqortlar bar. Alar söyläşkän telgä qarap qına bez tatar millätennän dip äytä almıybız.
Söyläşü barışında ike respublika xezmättäşlegenä qağılğan täqdimnär dä kertelde. Şularnıñ berse Tatarstan belän Başqortstan respublikaları arasında konsul'tativ sovet buldıru turında täqdim. Başqortstan delegatsiäse üz säfären däwam itep Qazan kremlenä, annan Akterlar yortına yul tottı. Tatarstan başqortları belän berlektä ütkärelgän cıyında qunaqlar häm Qazanlılar şatlıq häm ömetläre belän urtaqlaştılar.Elmira Gazizova


text:
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk (1881. 4 ğinwar[1]/19 may[2] – 1938. 10 noyäber) Törkiä xärbie wä däwlät citäkçese ide, Törkiä Cömhüriäteneñ nigez saluçı wä anıñ berençe präzidente. Mostafa Ğosmanlı Selânik şähärendä tuğan, anda xäzer Törkiä ilçelege urnaşıla.Tuğanda aña Mostafa isemen genä birelgän ide. Ali Rıza atlı atası xärbi ide, wä ul bala çağında uq wafat bula. Anası iseme Zübeyde Xanım ide.
Atatürk qorğan üzgäreşlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mostafa Kemal Atatürk çorında Törek tele Ğäräpäliftän Latínälifkä küçerelgänie. Şäriğät buyınça xäkim itü İswiçrädä kük qanunnarğa almaşınğan. Dini mädräsälär yabılğan ide.


text:
Ğiraq saylawlarına 10 könnän azraq waqıt qalıp bara. Köç qullanu kimemäde. Bağdadta comğa namazı aldınnan şiğilärneñ Al-Taf mäçete yanında maşinağa quyılğan bomba şartladı, kimendä 14 keşe hälak buldı, 40tan artığı yaralandı.
Başqalanıñ tönyağında ğısyançılarnı ezlägändä ber amerikan xärbie hälak buldı, berse yaralandı. Bağdadnıñ sönnilär küpläp yäşägän bistälärendä 6 ğiraq ğaskärie häm kileşü belän xezmät itkän 3 xärbi üterelgän.
İtaliä tışqı eşlär ministrlığı bügen könyaq Ğiraqta ber italyan xärbieneñ hälak bulğanın xäbär itte.
Qıtay, üzeneñ 6 watandaşınıñ totıq itep alınuı häm ğısyançılarnıñ taläplärenä cawap itep, qıtaylarnı Ğiraqqa barudan tıyılırğa çaqırdı.
Zur öleşe ğısyançılar kontrolendä bulğan Ramadi şähärendä bu suğışçılar ber Ğiraq xärbien asıp quydı, häm başqa xärbilärne dä eşne tuqtatırğa çaqırdı.
Ğiraqnıñ Bäysezlär Assambleyası partiäse citäkçese Saleh al-Aisi, yanawlar säbäple firqaneñ 41 äğzase parlament saylawlarında qatnaşudan baş tarttı, dip belderde. Añarçı şul uq säbäptän Tikrit şähärendä saylaw komissiäseneñ 11 wäkile eştän baş tartqan ide.
Sönni möselmannarı ruxanie Şeix Mahmud al-Sumaidei, ildä iminlek yuq, dip saylawlarnı kiçekterüne sorap möräcäğät itte. Tışqı eşlär ministrı Hoşyar Zebari, Azatlıq radiosına, saylawlar niçek bilgelängän – şulay ütäçäk, dide: "Räsmilär, saylawlar bilgelängän könne ütergä tieş dip sanıy. Äzerlek däwam itä. Bez tawış birüneñ ilneñ böten töbäklärendä, Ğiraq çämğiäteneñ barlıq törkemnäre qatnaşında ütüen telibez. Älege tarixi adımnı yasar öçen ilneñ üzendä söyläşülärne äle däwam itü kiräk , dip sanıym," dide ministr.
Saylaw komissiäse başlığı Adel Allami bügen Azatlıq radiosına, saylaw räsmiläre Ğiraq xalqın tawış birüdä qatnaşırğa çaqıra dip söyläp birde.