text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Noman Çelebicihan qırımtatar batalyonında iştirak etkeninde qabaatlanğan eki insanğa Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden üküm çıqardı. Bu aqta iyünniñ 25-nde mahkemeniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Qayd etilgenine köre, üküm ğıyabiy şekilde çıqarıldı. Qabaatlanğanlarnıñ adları aydınlatılmay, adlarınıñ tek baş arifleri qayd etile.
«Ye. ve G. qıdırıluvı müsbet neticeler bermegeni içün olarnı ekstraditsiya etmek imkânsız ola, yani mahkeme Rusiye Federatsiyasınıñ Ceza kodeksiniñ 247-nci maddesiniñ 5-nci qısmına istinaden qabaatlav tarafınıñ muracaatı esasında Ye. ve G.-ge qarşı cinaiy davalarnı mabüsler olmağanda ğıyabiy şekilde baqmağa qarar berdi… Mahkeme Ye. ve G.-ni Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden cinayet yapqanında qabaatlı tanıp, er biriniñ azatlığını 1 yılğa sıñırlamaq şartınen 8 yıl apiske alınmalarına qarar berdi», – dep aytıla haberde.
Üküm daa işke tüşürilmedi, dep qoştı mahkeme.
Qabaatlanğanlar, imayecileri ya da batalyon vekilleriniñ izaatları olmadı.
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ İçki rayon mahkemesi martnıñ 23-nde Mecit Ablâmitovnı Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden Noman Çelebicihan batalyonında iştirak etkeninde qabaatlap, 6 yılğa sert rejimli koloniyada qalmasına ve azatlığınıñ 1 yılğa sıñırlanmasına üküm etti. Qabaatlav tarafı Ablâmitov içün 8,5 yıl apis cezası berilmesini istegen edi.
Daa evel Qırımda qurucısı Lenur İslâmov olğan «Noman Çelebicihan göñülli batalyonınıñ» azaları olaraq tanılıp qabaatlanğan üç qırımtatarına qarşı qabaatlayıcı qarar çıqarılğan edi. Bu birleşmeniñ azaları olğanınen bağlı şübheler ile qırımlılarğa qarşı eki ğıyabiy qarar da çıqarıldı.
Ukraina uquq qoruyıcı organları erkânında qırımtatar batalyonını quruv munaqaşası 2016 senesinden berli devam ete.
Ukraina İç işler nazirligine ait Ukraina Milliy gvardiyası, olarnıñ qurulışında «qırımtatar batalyonınıñ» qurulması aqqında beyanatlar şimdilik qanun seviyesinde tasdıqlanmağan beyanatlar olıp qla, dep qayd etken edi.
«Asker» cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı Lenur İslâmov Noman Çelebicihan «qırımtatar batalyonına» arbiy bölük nomerasını bermege talap etken edi.


c: text/html

text:
Qara deñizde Aqmeçit (Çernomorskoye) qasabası yanında dört künden berli ğayıp olğan dalıcını qıdıralar. Bu aqta Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirmekte. Olarnıñ malümatına köre, iyün 16-ında saat 7:00 volontörler ve qurtarıcılar gece toqtatılğan qıdıruvnı kene başladı.
"Eki saat devamında qıdıruvğa Rusiye FVN-niñ Mİ-8 vertolöti ve qurtarıcılar taqımı qoşulacaq", - dedi müessise başı Aleksandr Yeremeyev.
Akvalangcı dört kün evel ğayıp oldı, dep bildirile. Qurtarıcılar aytqanına köre, dört adamdan ibaret olğan akvalangcılar taqımı, rapan tutmaq içün qayıqnen deñizge çıqtı. Belgilengen vaqıtta aqaylardan birisi qaytmadı.
Bu yıl avgust ayında Qırımda Qara Acı (Olenövka) köyüniñ yanında aqmescitli dayver kezinti gemisiniñ tübüne tüşüp, elâk oldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqyarda mayıs 1-de tahminen yüz kommunist ve olarnıñ tarafdarları Nahimov meydanında mayıs bir bayramı munasebetinen toplaştılar. Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, toplaşqanlarnıñ qollarında Rusiye Federatsiyasınıñ Kommunistler firqasınıñ (KPRF) bayraqları, Lenin ve Stalinniñ fotosüretleri, em de «Stalin ile Vatan içün!» levhası bar edi.
KPRF Aqyar şeer komitetiniñ birinci kâtibi Vasiliy Parhomenko çıqışta bulunıp bildirdi ki, «Rusiye aqqında arz etken» Aqyar sakinleri «zenginler ve halq arasında büyük farq olğan» memleketke tüştiler.
Aqyarnıñ qanun çıqarıcı meclisiniñ deputatları aqqında aytıp, kommunistlerniñ lideri böyle dedi: «Saylavlardan soñ ertesi künü aqyarlılarnı satqan akimiyet bizge kerekmey».
KPRF Aqyar şeer komitetiniñ ekinci kâtibi Sergey Bogatırenko mitingde toplaşqanlarğa birleşip, «kapitalizmniñ tişlerine urmağa» teklif etti.
Kommunistlerge qoltutqan «Sovet zabitleriniñ birligi» cemaat teşkilâtınıñ vekili Gumar Mingazov bildirdi ki, «burjuaziyalı Rusiyede sovetlerge qarşı faaliyet alıp barıla».
Faal Aleksey Merkulov mitingde çıqışta bulunıp dedi ki, «bugünki Rusiyede çalışmaq ve içtimaiy faydalardan qullanmaq imkânları yoq».
O, Aqyarnıñ Qanun çıqarıcı meclisinde «sovetlerge qarşı çıqqanlar ve vlasovlarnıñ tarafdarları» otura, dep ayttı.
Miting rezolütsiyasında kommunistler qayd eteler ki, bugünki Rusiyede «zengin ve fuqareler arasında 40 qatlı içtimaiy bölünüv bar», ve «zemaneviy Rusiye cemiyetiniñ yaraları – fiyatlarnıñ artması ve mesken-kommunal hocalıq» olğanını ayttılar.
Kommunistler Rusiye Devlet dumasınıñ deputatlarından Dmitriy Medvedevniñ ükümetini istifağa yollamağa talap ettiler.
Mitingden soñ onıñ iştirakçileri kolonnağa tizilip, şeerniñ merkeziy soqaqlarını kezdiler.


text:
Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ anası Zeliha Abhairova oğlu Arsenniñ taqip etilüvine qarşı bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtı. Qadın, Rusiye tahqiqatınıñ oğluna ve bütün qırımtatar halqına qarşı çıqarğan qabaatlavınen razı degil. O, oğlunıñ fotoresimlerini ve «Oğlum – terrorist degil» yazuvlı şiarını tuta.
«O – terrorist degil. O – dindar musulman, namuslı, merametli. İhtiyacı olğanlarğa yardım ete. Pek merametli insan. Prokuror 15 yılğa apiske alınmasını istey. Sebep ne? Ana yüreginiñ qıçıruvından bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtım, er kes oğlumnıñ terrorist olmağanını körsin», – dedi ana.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rustem Emiruseinov, Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevniñ ükmüni çıqarmağa planlaştıra. Prokuror qırımtatarlarnı qabaatlı tanıp, sert rejimli koloniyada qalmalarına üküm etmege talap etti: Rustem Emiruseinov içün 1,5 yıl nezaret ile 18 yıl apis, Arsen Abhairov içün 15 yıl, Eskender Abdulganiyev içün 16 yıl.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Bu aqqında «Ukrnafta» idaresi reisiniñ buyruğında aytıla. Onıñ metini «Sobıtiya Krıma» neşirinde mevcut.
Vesiqada qayd etile ki, «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde cermay mahsulatı satılmasınıñ hocalıq faaliyetini alıp baruv şaraitleri kerginleşti», em de Qırım bölüginiñ işi aqqında esabatlar olmadı, onıñ içün Qırım filialını qapattılar.
Qırım bölüginiñ reberine cermay mahsulatı ve diger mallarnı cedvelge almağa avale etildi.
Şirketniñ Qırımda 16 yaqarlıq noqtası bar: Aqmescitte, Aqyarda, Aluştada, Yaltada, Kezlevde, Kefede, Keriçte, Bağçasarayda, Canköyde, Or Qapıda, Saq ve Yedi Quyuda.


text:
Keriçte «fevral 26» işi boyunca Asan Çaruhovnı yaqaladılar.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl bildirdi.
Onıñ malümatına köre, oğlunıñ yaqalanğanı aqqında Asannıñ babası haber etti. Uquq qoruyıcılar Asannı iş yeri olğan Keriç hastahanesinden alıp kettiler.
«Yarım saat evelsi Asan Çaruhovnıñ babası Seitvaap ağa telefon etip, oğlunı iş yeri olğan Keriç hastahanesinden uquq qoruyıcılar alıp ketkeni aqqında bildirdi. Al-azırda belli olğanı kibi, onı «fevral 26» işi boyunca sorğuğa çekip, yollaycaqlar», – dep yazdı Celâl Facebookta.
Evel Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reis muavini Ahtem Çiygoznı yanvar 29 künü «kütleviy nizamsızlıqnı teşkil etüvde» şeklep, oña 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.
2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Qırımtatar Milliy Meclis ve «Rusiye birligi» tarafdarları ile kütleviy miting keçti.
Yarın Qırımdaki memuriy binalar «yeşil adamçıqlar» tarafından zapt etildi, neticede Rusiye arbiyleri yarımadanı işğal ete ve mart 16 künü «referendum» ötkerile.
Neticede, Rusiye yarımadanı öz terkibine qoşa. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ işbu rey berüvni tanımay ve Qırım Rusiye tarafından işğal etilgenini qayd eteler.


text:
Halqnıñ aq-uquqları oğrunda sanki yalıñız halqara grantlar içün küreşken qırımtatarlar aqqında Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ bildirüvi qırımtatar areketini lekeley, dep tüşüne «Penta» siyasiy araştırmalar merkeziniñ idare reisi Vladimir Fesenko.
Bu kibi fikirni o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bu bildirüv, bir taraftan, Putinniñ çekist şuurını aks ete. Öyle tüşünmege alıştı, Rusiyede de siyasiy aqiqatnı öyle tanıy, muhalifet ve cemaat teşkilâtları grantlar içün çalışa dep…Başqa taraftan, qırımtatar areketini itibardan tüşürecek bir teşviqattır», – dey o.
Fesenkonıñ sözlerine köre, bu kibi bildirüvler qırımtatarlarnı «doğru» ve «doğru olmağan» soylarına bölecek siyasetniñ bir qısmıdır. Bu strategiyanı Rusiye akimiyeti daa keçken seneden keçire, dey siyasetşınas.
«Normal», «doğru» qırımtatarları bar, akimiyet ile işbirlikte bulunğanlar, akimiyet tarafını tutqanlar, ve «doğru olmağan», «zarar ketirgen unsurlar» bar, ğarp grantlarına çalışqan soyları. Bu er şey Ğarp tizlerden turğan Rusiyege qarşı cenkleşe degen teşviqatqa kire. Şunıñ içün aqlarını qoruğan qırımtatarlarnıñ grantlar peşinde çapqanını köstermek kerek», – qayd etti siyasetşınas.
Fesenkonıñ fikrine köre, Rusiyede qırımtatar faktorını Rusiye menfaatına telükeli olğan esas faktor olaraq tanıylar, çünki qırımtatarlar – «Rusiyeniñ noqtaiy nazarına köre, Qırım cemaatçılığınıñ tam kontrol etilmegen qısmıdır».
Rusiye prezidenti Vladimir Putin dey ki, «Qırımda, qırımtatar mevzuatını qullanıp, vaziyetni kerginleşmege tırışqanlar öz siyasiy niyetlerini amelge keçirmege ve aq-uquqlar oğrunda küreşçi olaraq halqara grantlarnı elde etmege istey».
Bazarertesi künü, avgust 17-de, Yaltada Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye Devlet şurası prezidiumınıñ turizm inkişafı boyunca toplaşuvını keçire.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye prezidenti Vladimir Putinninniñ Ukraina tarafı ile uyğunlaştırılmağan Qırım ziyaretini – medeniy dünyağa qarşı areket olaraq adladı.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve baş naziri Dmitriy Medvedevniñ işğal etilgen Qırım ziyaretine narazılığını bildirdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar. Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
15 ON BEŞİNCİ DERS
· Keldi baar nur saçıp, Navrez qoquy mor saçıp…
Navrez – halqımıznıñ acayip bayramlarından biridir. Bu bayram er yıl martnıñ 21-inde qayd etile. Qadimiy zamanlardan berli Navrez ziraatçılarnıñ bayramı olıp kelgen. Bugün de Navrez – köy hocalığı işlerinen bağlı bayramımızdır.
Ülkeşınasımız Refat ağa Qurtiyev “Qırımtatarlarnıñ taqvim merasimleri” («KaлeHдapHыe oбpяды kpыMckиx TaTap») adlı kitabında yazğanı kibi, Navrez ayı – tarlalarda işlerniñ başlanğan ayı sayıla.
Navrezge, adetince, er bir evde azırlıq körüle: köbeteler, loqumlar, çiberekler, tavuq etinden laqşa şorbası ve balalarğa dağıtmaq içün yımırtalar pişirile. Bundan ğayrı boğday unundan beyaz elva, şekerqıyıq, qurabiye ve diger tatlı aşlar yapıla. Bürtük qaveni evelden qavurıp, çekip azırlap qoyalar. Sofrağa bal, pekmez, qızılçıq ve ayva tatlısı qoyula.
Balalar ev-evden yürip Navrez yırını yırlay. Ev saipleri balalarğa pişken yımırta, ceviz, fındıq, meyva qurusı ve tatlı şeyler bere.
Navrez gecesi qızlar, yeşil anterler kiyip (bu tüs – yeşerip kelgen baarniñ timsalidir), saçlarına çiçekler, boyunlarına, qulaqlarına ilvanlar taqalar ve biriniñ evine toplaşa ve qısmetlerini bilmegen istep, fal baqa ya da baqtıralar, qısmetlerini bilmege aşıqa. Nişanlısı olmağanlar eki kün evel gül teregi tübüne bardaq tolu suv içine yüzük ve boyuncaqlar taşlay, soñ, Navrez gecesi kelip, eñ yaş qıznıñ közlerini bağlap, bardaq içindeki şeylerni çıqartalar. O qız yüzüklerni çıqarğanda, yüzükniñ saibesine (şaqa tarzında) onıñ taqdirini ayta.
Qartlar saba namazından soñ mezarlıqqa bara ve dualar oqup, ölgenlerni aña. Mezarlıqnı temizley, mezarlarnı tertipke qoyalar.
Dualarında qartlar Alladan bol bereket, sağlıq-selâmetlik ve ayvan sürüleriniñ artmasını istey.
Er bir evde bayram sofraları yapıla, şeñ-şeramet vaqıt keçirile.
Navrez bayramıñız hayırlı olsun!
· Halqıña yardım etecek olsañ, qoluñdan kelgenini yap
Musulman ve türk halqlarınıñ meşur maarifçisi, yañı qırımtatar edebiyatınıñ yaratıcısı, istidatlı yazıcı ve gazetacısı (yani publitsisti), qırımtatar tiliniñ islâatçısı (yani reformatorı), milliy devriy matbuatnıñ yaratıcısı, qırımtatar tilinde yazılğan edebiyatnıñ neşircisi, mektep derslikleri ve qullanmalarınıñ müellifi, milliy oquv müessiselerinde oqutuvnıñ teraqqiy (progressiv) usullarınıñ propagandacısı, musulman ve türk aleminiñ belli ve nufuzlı içtimaiy-siyasiy erbabı İsmail bey Mustafa oğlu Gasprinskiy (1851–1914) parlaq ömür yaşadı ve peyğamberimizniñ yaşına kelip, vefat etti.
Qırımtatar halqınıñ ulu insanı 63 yıl ömür içinde öz milleti içün yapqan işleri qararsızdır. İsmail Gasprinskiy dünyağa belli “Terciman” gazetasınen beraber mahsus qadınlar içün “Alem-i nisvan” jurnalı, arap tilinde “Al-Nahda” gazetası, qırımtatar tilinde “Millet” gazetası, reklama ilâvesi “İlânlar yaprağı”, qırımtatar tilinde “Ha-ha-ha” adlı mizahiy (yumoristik) gazeta çıqardı.
İsmail Gasprinskiy aqqında çoq yazıldı, yazıla ve daa yazılır. Onıñ ömrü ve faaliyetiniñ, em de “Terciman” gazetasınınıñ birinci aqiqiy tedqiqatçısı özümizniñ insanımız Seyitğazı Ğafarov oldı. Gasprinskiy aqqında ğayelerniñ generatorı olğan dostu Basır ağa Ğafarovğa yazğan mektübinde o: ““Terciman” gazetasınıñ birinci kününden başlap 1915 senesinece çıqqan sanlarında basılğan Gasprinskiyniñ 1300-den ziyade (!) maqalesiniñ cedvelini yaptım”, – dep yazğan edi.
İsmail Gasprinskiyniñ tercimeialı aqqında 2000 s. tarih fenleri doktorı V.Yu. Gankeviçniñ «Ha cлyжбe пpaBдe и пpocBeщeHию» adlı salmaqlı monografiyası çıqqan edi. Bu adam Qırım, Moskva, Sankt-Peterburg arhivleri, müzeyleri ve kitaphanelerinden ve çoq diger menbalardan Gasprinskiy aqqında materiallar toplap, olarnı ögrendi, işledi ve sistemağa çekti. Bugün qolumızda olğan kitap – Gankeviçniñ on yıl devamında yapqan işiniñ neticesi oldı.
Ulu mütefikkirimiz aqqında arhiv materiallarını saifelegen ve “Terciman” gazetasında basılğan onıñ maqaleleriniñ serlevalarını közden keçirgen adam, Gasprinskiyniñ ne qadar ulu insan olğanını köre.
Biz bahtlı insanlarmız, çünki bizim sönmez yıldızımız bar. Milletimizniñ qaramanı İsmail Gasprinskiyniñ ömür yolunen ketip, onıñ işini devam etmek – er bir maarifçiniñ, er bir Vatanperver ve milletperverniñ şerefli boyun borcudır.
· Toylarımız aqqında
(Yaş nesilge ve ana-babalarğa)
(Devamı. Başı 10, 11, 12, 13, 14-ünci derslerde.)
Kün-bugünde halqımıznıñ maddiy vaziyeti epimizge belli. Çoqumız öz zenaatımız boyunca iş tapamayıp, bazarlarda bir şeyler satıp, butiklerde “realizator” olıp, ve daa bilmem ne yerlerde rastkelgen işlerni yapıp, çekişip yüremiz. Mañlay terinen qazanılğan para zornen qorantamıznıñ boğazına yete. Kimseniñ aşıp taşqan parası yoq. Bugün cemaatımıznıñ çoqusı parasızlar. Aramızda paralı adamlarımız az, çoq degil.
Böyle ağır bir zamanda, aqça arttırmaq pek küç olğan vaqıtta, aytıñız, dostlarım, yaşlarımızğa eki toy (?) (em kelin tarafta, em kiyev tarafta) kerekmi? “Olân, adet olıp kelgen de!” – dersiñiz. Lâkin, belli olğanı kibi, er bir adet zamanına köre. Zamanına uysa, o – yahşı adet, onı kütmek kerek, uymasa – yaramay adetke çevirile ve ondan tez vazgeçmek kerek. Aqlıñızda olsa, bir zamanlarda Qırımda toylarımız üç kün devam ete edi. Baqıñız, şimdi endi o adet yoq. Ne içün yoq? Zamanına uymağanı içün yoq. Zamanımızğa kelişmegen adetlerimiz bugün endi yapılmamaq kerek, çünki yuqarıda aytqan toylarımız – o vaqıtnıñ, evel zamanlarnıñ adetine uya edi. Onıñ içün adet degen şey deñişip kelgen ve deñişip de keter. Qartlarımıznıñ “zemanesine köre kemanesi” degen sözünde aqiqat bar.
Toy yapmaq içün bizler boğazımızdan qıtıp, başqa şeylerge aqça bermeyip, bir qaç yıl evel aqça toplamağa başlaymız. Atta artqaç işlep biraz daa para toplamaq yollarını da qıdıramız. Bu – qolay şey degil.
Menim fikirimce, biz maddiy taraftan bir derecede özümizge kelgence, biraz ayaqqa turğance (başqa milletlerde olğanı kibi), kelin ve kiyev tarafı qoşulışıp BİR TOY yapsaq, yaramay olmaz, vallai-billâ, yahşı olur. Cebimizge köre iş köreyik, bunıñ iç ayıbı yoq, bu tabiiy bir şeydir.
Endi toyğa çağırılacaq cemaatıñ sayısı aqqında. Toyumızğa 200–250–300–400–500 adam çağırıp, toynı bazarğa beñzetip qoymaq, mencesine, kelişken şey degil. Toyğa bu qadar adam çağırmaqnıñ iç aceti yoq. Öyle toy qalabalıq bazarğa beñzep qala. Eñ yaqın adamlar, çağırılsa, yeter. Pek uzanmağa kerekmey. İnanıñız, meseleni añlağan adam öpke yapmaz, “meni çağırmadılar” dep kimse aleket qoparmaz, can ağırtısı da yapmaz. “Yorğanına köre ayağını uzata!” – der, vesselâm. Rastkelişte lafı çıqsa, toy saibine: “Hayırlı olsun keliniñiz (kiyeviñiz)! Alla yaşlarğa mabet-mabet yaşamağa ve bala-çağalı olmağa qısmet etsin!” – der, artını uzatmaz. Toy yapqan adam da: “Sağ ol! Alla razı olsun!” – dese, olğan.
Zengin adamlarımız da toylarını bir qararınen yapsa, dülber olur. Toy yapıp kimseni şaşırmağa kerekmey. Bilmiş oluñız, öyle qararsız toylar etrafında pek çoq öşek ola. Cemaatımıznı şaşıracaq olsaq, aqıl-fikirnen yapılğan işnen, cemaat içün yapılğan eyiliklernen şaşırmaq kerek.
Biz aqıllı dülber milletmiz, er vaqıt aqıl-fikirnen iş körsek, yapqan işimiz de, areketlerimiz de dülber olur.
(Devamı bar)
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Güzel tilimiz aqqında yaşlarnıñ fikirleri
Alimova Feruze, 2-nci kurs studenti
Universitetke men qırımtatar tili fakultetine kirgen soñ köyge kelgende maña böyle sual bergenler oldı: “Ne içün sen bu fakultetke kirdiñ? Şimdi qırımtatar tili bir yerge qullanmay, “ne prestijno”, ukrain tiline kirseñ olmay edimi?” – dediler.
Menim pek canım avurdı. Bizim qorantamızda er vaqıt qırımtatar tilinde laf ola. Nasıl ola da qırımtatar tili “neprestijnıy” ola? Şimdi endi men birinci kursnı bitirip turam ve mında oquğanıma pek quvanam. Men qırımtatar tili ocamız Azize Fazılovnanıñ maña ögretken yolunen ketecem! Tilimni bilecem ve başqa tilge onı deñişmeycem.
Bağçasaray
Adil Murtazayev,
Bağçasaray 5-inci milliy mektebiniñ mezunı
Beş asırlıq tarihıñ bar, Bağçasaray,
Geray hanlar mekânısıñ, Bağçasaray,
Öz vaqtında Puşkin saña sevda olğan,
İlhamlanıp, “Közyaş çeşmesi”ni yazğan.
Qırım hanlığınıñ paytahtı ediñ,
Medreseñnen dünyada meşur ediñ,
“Zıncırlı”ña başın eggen oca, mezunlar,
Bugün vaziyetiñni körip, yürek ağlar.
Qabristanlar, aziz yerler yernen yeksan etilgen,
Baba-dede baştaşları, taş yollarğa töşelgen,
Quyularnı pislegenler, çoqraqlar qurup qalğan,
Halq variyeti hırpalanğan, oña balta urulğan.
Elli yıllıq küreşten soñ, milletim, qaytıp keldiñ,
Coyuqlarnı tiklemekçün bar küçüñnen tireldiñ,
Pek tırışsa, aziz halqım niyetine tez yeter,
Ana-yurtta, kelir vaqtı, kök bayraqlar yelpirer!
· Şiirler, yırlar
Em oca, em dört balanıñ anası –
Zulmarağa
bağışlana
Közüñiz aydın, cemaat, birden üç batır doğdı!
Zulmarağa üç egizni Rabbimiz bağışladı!
Üç acayip ağa-qardaş: Amethan, Sabri, Fahri,
Olarğa candan tileymiz – sağlam olsun er biri.
Narim beyge oğlanları büyük quvanç ketirdi,
Baba, ğarip, raatlıqnı tüşünde körer endi,
Lâkin mıtlaq kelir bir kün, öser olar ve buyur,
Anası ve babasınıñ qaviy tayançı olur.
Zulmarağa oşağanlar, Alla bersin, çoq olsun,
Barsın er yıl evlâtlarnıñ sayısı arta bersin,
Qorantada dört baladan eksik olmasa eger,
Soñ o vaqıt milletimiz öz maqsadına yeter!
“Maarifçi” birleşmesi adından
Seyran Üseinov
Ali ağa Aliyevniñ
80-yıllıq yubileyine (2007 s. mart 9 künü)
Halqımıznıñ pek acayip insanları az degil,
İstidatlı oğlan-qıznıñ beşigidir bizim il,
Kimseden eksik degilmiz: ne rustan, ne çufuttan,
Calağaylıq – qanımızda, o bizde – atalardan.
Ali ağa ulu insan – halqnıñ sönmez yıldızı,
“Uçansuv”nıñ, “Fidanlar”nıñ – ocası, ilhamcısı,
Yaş neslimiz oynamağa ögrenip kele ondan,
Qaç balamız kelip keçti onıñ cümert qolundan!
Ömür oña beş yılda bir yubileyler bağışlay,
Bol yürekli bu adamnı qartı-yaşı alğışlay,
On yedi yıl bar küçünen çalışa o Vatanda,
Yorulmaqnıñ eseri de, Valla-Billâ, yoq onda.
Barsın bizim Alâğamız yüz yıl daa yaşasın,
Lâkin mıtlaq, Alla bersin, ömürlik o yaş qalsın,
“Uçansuv”ğa, “Fidanlar”ğa daim babalıq yapsın,
Kontsertleri ola bersin, bizlerni quvandırsın!
Hayırlı yaşlar olsun, sayğılı Ali ağa!
“Maarifçi” birleşmesi adından
Seyran Üseinov
Samuil Marşak
Sersem sıçan balası aqqında masal
(Devamı. Başı 13-ünci derste.)
Ana sıçan tavuqqa çapıp bara:
“Dayalıq et balama, – dep yalvara, –
Kelse bugün, aynenniler yırlasa,
Bir yahşılıq et, beşigini sallasa.”
“Qıt-qıt-qıdaq, qıt-qıdaq, – dey tavuçıq,
Közleriñni yum da yuqla, sıçançıq,
Yuqla, canım, yanağıñdan öpeyim,
Qanatımnen seni yahşı örteyim.”
Sersem sıçan balası erke ösken,
Tavuqnıñ da hatrin saymay şay degen:
“Sesiñizden gecesi yuqum qaça,
Mümkün olsa, çekiliñiz uzaqça!”
(Devamı bar)
· Atalar sözleri
Dünya bir merdivendir: biri ener, biri çıqar. – ЭToT Mиp, чTo лecTHицa: oдиH cпyckaeTcя, дpyroй пoдHиMaeTcя.
Zaman zamanğa uymasa, sen zamanğa uy. – Ecли BpeMя He Takoe, kokoe бы xoTeлocb, Hayчиcb жиTb B Takoe BpeMя.
Bereket bersin deñilgen yerde bereket olur. – TaM, rдe жeлaюT, чToбы былo изoбилиe, TaM oHo и бyдeT.
Başqa ilniñ padişası olğance, öz iliñniñ fuqaresi (ya da qulu) ol. – ЧeM быTb пaдишaxoM чyжoй cTpaHы, лyчbшe бyдb бeдHяkoM (paбoM) B cBoeй cTpaHe.
Yahşı at arpasını, yaman at qamçısını arttırır. – Xopoшaя лoшaди yBeличиBaюT пopцию ячMeHя, дypHoй – yдapы kHyToM.
Adıñ çıqqance, canıñ çıqsın. – Лyчшe yMepeTb, чeM пpиoбpecTи дypHyю peпyTaцию.
Çağırılğan yerge quş bol, çağırılmağan yerge taş bol. – Kyдa пpиrлacяT, Tyдa лeTи пTицeй, kyдa He пpиrлacяT – cTaHb kaMHeM, He xoди.
İşlemegen demirni tot basar. – БeздeйcTByющaя жeлeзHaя Beщb пokpыBaeTcя pжaBчиHoй.
Çağırılğan yerden qalma, çağırılmağan yerge barma. – Kyдa пpиrлaшaюT – иди, kyдa He пpиrлaшaюT – He xoди.
· Frazeologizmler
aqlına kelgenini yapmaq – дeлaTb To, чTo BзбpeдëT Ha yM, пocTyпaTb HeoбдyMaHHo
aqlı kesmek – пoHиMaTb, cooбpaжaTb
aqıl ögretmek – пoyчaTb
aqlını oynatmaq – coйTи c yMa, лишиTbcя paccyдka
aqılğa sığacaq şey degil – yMy He пocTижиMo
aqlı yerinde degil – y Hero He Bce дoMa
ne aqılğa hızmet ete? – Ha чTo oH pacчиTыBaeT?; Ha чTo oH HaдeeTcя?
özüni tutmağa bilmek – yMeTb BecTи ceбя
· Ösümliklerniñ adları
rBoздиka – qaranfil – rBoздиka
блeдHaя пoraHka – aqçil ağuv mantar – блiдHa пoraHka
бeccMepTHиk – qara baş ot – бeзcMepTHиk, cyxoцBiT
жacMиH – yasimen – жacMиH
жeлeзHoe дepeBo – demir ağaç – зaлiзHo дepeBo
жиMoлocTb – hanım eli – жиMoлocTb
жëлyдb – pelit fındığı – жoлyдb
зBeздчaTka – yıldız ot – зшpoчHиk
зBepoбoй – sadef ot – зBipoбiй
зeMляHиka – tav cilegi, qanlı kirasa – cyHиця
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
koзлëHok – ulaq – koзeHeя
kokoH – qoza(q) – kokoH
koлибpи – kölibri – koлiбpi
koMap – kanar, süyrüsinek – koMap
koHoпляHka – kendir quşu – koHoпляHka
kopoeд – qabuq böcegi – kopoiд
kopocTeлb – bıldırcın qılavuzı – дepkaч
kopoлëk – çalı quşu – kopoлbok
kopшyH – çaylaq – шyлika, kopшak
koTëHok – mışıq balası – koTeHя
· Anatomiya terminleri
лoпaTkи – kürekler – лoпaTkи
лyчeBaя kocTb – çaqmaq kemik – пpoMeHeBa kicTka (kicTb)
MeжpëбepHыe Mышцы – qaburğa arası adaleler – MiжpeбepHи M’язи
MизиHeц – çinatiy (ya da kiçik) parmaq – MiзиHeцb
MиHдaлeBидHыe жeлeзы – badem piçim bezler – MиrдaлeBидHi зaлoзи
Mиokapд – miokard – Mиokapд
Moзr – miy – Moзr
MoлoчHыe жeлeзы – süt bezleri – MoлoчHи зcлoзи
MoчeBoй пyзыpb – siydik quvuğı – ceчoBий Mixyp
Myckyл – adale – Myckyл


text:
Qırımda koronavirus hastalarını baqqan 600 ekimden 168-i COVID-19nen hastalandı.
Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi «İnterfaks» Rusiye agentligine bergen cevabında bildirdi.
«COVID-19 yañı koronavirus yuqunçı olğan şahıslarnıñ Federal sicili malümatına köre, Qırım Cumhuriyetinde 168 ekim hastalandı, üçü vefat etti», – dep bildirdi müessise.
Berilgen malümatqa köre, şimdi 584 ekim COVID-19 hastaları içün 1929 yer açılğan 14 müessisede çalışa.
«Eñ yaqın vaqıtta üç hastahanede daa 100 yer qoşmağa planlaştırıla», – dep ayta müessise.
Keçken afta Rusiye kontrolindeki Qırım sağlıq naziri Aleksandr Ostapenko bildirgenine köre, yarımadada ekim qıtlığını qapatmaq içün qomşu Rusiyeden tibbiyet hadimleriniñ kelmesi beklenile.
Keçken künü Qırımda 161 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen Qırımda epidemiya vaqtında 9816 COVID-19 hastası qayd etildi, 5469 insan tüzeldi, 142 hasta vefat etti. Umumen yılnıñ başından Aqyarda 2557 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 1630 kişi tüzeldi, 69 insan vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımnıñ Qurman rayonında küzde Rusiye ordusına askerlikke aluv kampaniyası vaqtında koronavirus hastaları qayd etildi. Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya bildirgenine köre, askerlikke baracaqlarnı baqqan ekimlerde COVID-19 qayd etildi.
«Dört hasta – hastahane hadimleri, olar küzde askerlikke keteceklernen çalıştı ve maska rejiminiñ bozuluvı neticesinde askerler arasında da hastalar bar», – dep ayttı Penkovskaya oktâbrniñ 21-nde operativ ştab toplaşuvında.
Qırımda keçken künü 203 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 7200 insan koronavirusqa oğradı, 113 kişi vefat etti. Aqyarda 1743 kişi yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 1148 kişi tüzeldi, 53 insan vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Qırım işğalinden soñ Rusiye yarımada sakinlerini öz silâlı quvetlerine askerlikke ala. Ukraina Tış işler nazirliginiñ malümatına köre, soñki altı yılda tahminen 25 biñ qırımlı ve aqyarlı Rusiye ordusına yollanıldı.
Human Rights Watch halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı, 2019 senesi baarde arbiy hızmetke çağırılğan qırımlılarnıñ tahminen 85%-ı qomşu Rusiyedeki bazalarğa yollanıldı, dep bildirdi.
BM, Rusiye Qırım sakinlerini öz silâlı quvetlerine çağırmamalı, dep çoq israr etken edi. Teşkilât, Moskvanı halqara uquqqa riayet etmesine çağıra.
Rusiye Ukraina ve halqara teşkilâtlarnıñ beyanatlarına qulaq asmayıp, yarımadada askerlik kampaniyasını devam ettire. Em de askerlik yapmağa istemegen Qırım sakinlerini taqip ete. «Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ» malümatına köre, 2020 senesi iyül ayına qadar Rusiye Silâlı quvetlerinde askerlik yapmaqtan vazgeçkenlerge qarşı 125 cinaiy dava açıldı, olar Qırım mahkemelerine berildi. 113-üniñ ükümleri çıqarıldı, daa 12-si baqılmaqta.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ prokurorı İgor Ponoçovnıy, Rusiye ordusına çağırılğan Qırım sakinleri esas Ukrainada cinaiy taqipke oğratılmaycaq, dep haber etti.
Müessise, Rusiye ordusında askerlik yapacağına dair celpname alğan qırımlılardan telefon ya da elektron poçta vastasınen muracaat etmelerini rica ete.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Ukrain yunan-katolik kilsesini Paşaliya hristian bayramı munasebeti ile hayırladı.
«Ukrainada tillerimiz, medeniyet, dinimiz farqlı, amma toprağımızğa olğan soñsuz sevgimiz, serbestlikke sıñırsız ıntıluvımız, bir-birimizge samimiy ürmetimiz bizni birleştire! Din ve sevgige tolğan yürekleriñiz bütün Ukrainanı aydınlatsın!» – yaza Çubarov Facebook saifesinde aşkâr etken hayırlav sözlerinde.
Meclis başı Qırımda Paşaliyanı qayd etken semetdeşlerini de hayırladı.
«Qaranlıq ve kemlik yoq olur, Qırımnı qaytarıp, kene birlikte olacaqmız – yekâne Ukrainada!» – dey Çubarov.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Aqmescitte knâz Aziz Vladimir ve Olga mabetinde, Kiyev patriarhat Ukraina ortodoks kilsesiniñ Qırım yeparhiyasınıñ sobor mabetinde insanlar gece Paşaliyanı qarşıladılar.
Aprel 12 künü şarqiy adet hristianlar dininiñ eñ müim Paşaliya bayramını qayd eteler. Bayramnıñ keçirüv künü er yıl ay-küneş taqvimi boyunca belgilene. İlk sefer Paşaliyanı qadimiy yeudiyler İsa Peyğamberniñ doğğanından 1500 yıl evelsi qayd etken ediler.


text:
Müessiseniñ matbuat-hızmeti bergen malümatına köre, yarımadanıñ sakinlerini qabul etmek içün demiryol vokzallarnıñ binalarında mahsus odalarnı açtılar. Mında yerli akimiyet organları ekimlernen birlikte insanlarğa yardım kösterecekler.
Böyle noqtalar Donetsk, Lugansk, Lvov, Ternopol, Rovno, İvano-Frankovsk, Çernovtsı, Ujgorod, Lutsk, Ödessa-Glavnaya, Herson, Kirovograd, Nikolayev, Çerkassı, Harkov-Passajirskiy, Summı, Poltava-Yujnaya, Dnepropetrovsk, Zaporojye-1, Kiyev-Passajirskiy, Vinnitsa, Hmelnitsk, Çernigov ve Jitomirde çalışalar.
«İşbu noqtalarnıñ areketleri aqqında malümat «Ukrzaliznitsâ» demiryol resmiy saytlarında peyda olacaq ve doğrudan-doğru vokzallarda berilecek», – dep aytıla beyanatta.
Mart 16 kunü Qırım referendumnıñ keçirilüvinden ve mart 18 künü yarımadanıñ Rusiyege qoşuluvından soñ, bu qararnen razı olmağan Qırım sakinleri, şu cümlede arbiy hızmetçiler de cumhuriyetten Ukrainanıñ qıtaviy qısımına ketmege başladılar.


text:
«Yevromaydan» ukrain areketi, azeri uquq qorçalayıcı Leyla Yunus ve kongolez ekimi Deni Mukvene Avropa parlamenti tarafından berilgen «Fikir serbestligi içün» Andrey Saharov adına mukâfatına namzet olaraq kösterildiler. Bu aqqında Azatlıq Radiosı bildire.
«Yevromaydan» areketi Ukrainada Avropa integratsiyasına qol tutmaq maqsadında keçirilgen narazılıqlar neticesinde peyda oldı. Avropa parlamentiniñ beyanatında aytıla ki, «Yevromaydan» areketini jurnalistler Mustafa Nayyem ve Tatyana Çornovol, yırcı ve «Yevrovideniye» yarışınıñ ğalibi Ruslana Lıjiçko ve faal Yelizaveta Şepetilnikova temsil eteler.
Leyla Yunus kendi memleketinde insan aqlarını qorçalay, o, Azerbaycanda siyasiy mahbüsler cedvelini tizdi. Leyla Yunus ve onıñ aqayı apste bulunalar. Olarnı devlet hainliginde qabaatlaylar.
Kongolez ekimi Deni Mukvege Kongo Mustaqil cumhuriyetinde namusına keçüvden zarar körgen insanlarğa yardım etmek içün hastahane açtı.
Saharov mukâfatınıñ laureatı oktâbr 16-da aydınlatılacaq.
Avropa parlamenti tarafından tesis etilgen «Fikir serbestligi içün» mukâfatı – 50 biñ yevro miqdarında – er yıl insan aqları ve fikir serbestligi saasında ğalebeler içün berile.


text:
2 kasım 1943 künnü keçesinde Karaçay'nı kavum ellerinde caşagan 33.0000 san sabiy 19.000 tişiruv 11 ming köbü kart kolu savut tutalmazlık erkişiden bolgan 63.000 Karaçaylını kışnı suvugunda koy sürüvleçe cıyıp mal vagonlaga mindirip, katlarına da 30 kiloluk bir cükden başha cuk aldırmay, 15-16 kün, colda ölgenleni bastırırga da madar bermey ata ata barıb, kalganlanı haydut [bandit] lanı keltirdik deb, Kazak'nı, Kırgız'nı çöllerine, aşsız, suvsuz catar cersiz tögüp ketkenlerini bu cahanim künlede 40.000 san Karaçaylı'nı ölgenini endi Karaçaylılanı barıda biledi. Bir tamırdan çıkgan tarihleri bir tilleri bir, kulturaları [kültürleri] bir, caşavları bir bolgan Karaçaylıla bla Malkarlıla Kavkaz'dağı honşuları bla aynı adetni aynı töreni cürütüp, bir közüvde birbirlerine çaphanları bolsada, ol zamannı caşav şartlarında baylıkları da cerinde bolup bek de kıynalmayın caşap turgandıla. 1800 lü cıllanı allında Orus Millet Karaçaylılanı caşagan cerleri bla birgeley Kavkaznı kavumuna köz salıp, sanı köp askerleri bla boyushaga alırga umut etti.
Kalgan Kavkaz Milletle bla birgeley ömür caşavunda cesirlik körmegen Karaçay Millet küçü cetgeni çaklı boysunmay kan kazavat etsede 1828 cılda üsüne bek ariuv küy [cır]de etilgen "Hasavka"da miletini sathan bir it Çankanı tavnu içinden Karaçay'ga çıkgan caşırım collanı körgüztgeni bla, sanları mingni tabmagan Karaçay'nı batır caşlarını ov-şav etib Karaçay'nı kavumunuda boyundurukga aldıla.
Azatlıknı süygen Karaçay Millet, azatlık kazavatnı koyup olturmay 1835, 1845, 1854 cılla da boyushadan kutulabız dep kan dıgalasnı bardırsalada, sanlarıda, savut-sabaları da cetmey honşuladan da bir boluşluk körmey madarsız kaldıla.
1860'lı cılnı ahırında Kavkaz'nı har canına kirgen Orus'nu zulmundan Kavkaz milletleni bek köp kavumu Türkiyega köç ettile.
Orusnu etgen ongsuzluklarına, zulmularına çıdayalmagan bir kavum Karaçaylıla 1885 cılında Karaçaydan çıktıla, Türkiyega kelgen bu Karaçaylıla Eskişahar'da Cazılı [Yazılıkaya] degen elni kurup ornaldıla.
Bu köçgünçülüknü artı bolmay 1890 cıldan sora da köp kavum Karaçaylı Türkiyega kelip Eskişehir, Afyon, Kayseri, Tokat, Sivas, Ankara, Konya'degen şaharlaga kelip alaylada elle kuradıla.
Bu cazıvnu başına "SÜRGÜN" dep ızından da bu köçkünçülüknü nek cazdım?
Bu kelgen Karaçaylı'la Orusnu artıklıgından ozgunlugundan kaçıp kelsede, kelgen sagatlarında anda bolgan üylerini, bavlarını caylıklarını, sabanlarını satıp, açkalarını da hapçüklerini de mallarınıda katlarına alıp, sabiy-balık kavumu birgeley kelgendile.
Endi bu köç kıyın bolmaganmıdı?
Har köç kıyındı. Kelgen colungda köp kıyınlıklaga tübeyse, ornalırga izlegen ceringde üyüngü bavungu, başıngıda, har ne zatnıda küreşip cangıdan etese ornalgan ceringde til bilmeyse, ız bilmeyse honşu elleden de kıyınlıkla körese.
Alay da bolsa köçkünçülükle "Sürgün" degenni ölçüştürürge madar barmıd?
Köçkünçülükde ozgunluk, küç cetgenlik bolsada, ahırında kesing onov etip, barır ceringide belgilep, malıngı mülküngü bagasında alıp, üydegilingle, cuvuk tiyrengle, bolgan bir zatdı.
Sürgün va?
Ceringden curtungdan, üyünden, bavıngdan iyneginden, malıngdan, mülkünden, KÖKLERİNGDEN, KÜLTÜRÜNGDEN zorla kobarılıp, bilmegening bir cerge, aşarıgıngdan çaşarıgıngdan haparsız, cuvuk tiyrenide tas etip, bazı bazı sabiy-balıktan da bolup barılgan daha tüzü eltilgen bir çarstı, tumandı, belgisizlikdi.
Bu kıyınlı millet "kıyınlı köçgünçülük"nü de "zulmulu sürgün" nü de caşadı, sınadı.
Da Türkiye'ga köçgenle bla alanı sabiyleri bolgan bizle, Kavkaz'da ata curtta kalgan tukum cuvuklarıbıznı, kanlarıbıznı, canlarıbıznı kalay ullu bir kıyınlıkga tübegenlerini de bilmey Sibirya'nı çöllerinde, suvugunda aşarıksız, içeriksiz, töşeksiz, madarsız kırılıp barganlarından haparsız bolup kesi caşavubuzga kömülüp, kaygısız caşap bardık.
Sn. Nevruz Yılmaz'nı Halimat Bayramuk'nu "SÜRGÜN" (On Tört Cıl) degen kitabından köçürgeni "2 Kasım 1943" degen kitabnı 2000 li cıllanı allında okugunçuga deriçi bu sürgünden demengili haparıbız bolmay, bu milletni körgen kıyınlıgıng ullulugunu bilmey, eslemey turayedik.
Aytgan kitabımı bir keçe tanga derçin cilay, cilay okup cüregim canıp, küyüp, bişip bu kıyınlıkga sebeb bolgan itlege da "nalat" okuy Allah endi bu milletge bılay kıyınlıkla caşatmasın, bılay açıvla sınatmasın dep dua etgenim ma bükün kibik esimdedi.
2 kasım 1943 künnü keçesinde Karaçay'nı kavum ellerinde caşagan 33.0000 san sabiy 19.000 tişiruv 11 ming köbü kart kolu savut tutalmazlık erkişiden bolgan 63.000 Karaçaylını kışnı suvugunda koy sürüvleçe cıyıp mal vagonlaga mindirip, katlarına da 30 kiloluk bir cükden başka cuk aldırmay,15-16 gün , colda ölgenleni bastırırga da madar bermey ata ata barıb, kalganlanı haydut [bandit]lanı keltirdik deb, Kazak'nı, Kırgız'nı çöllerine, aşsız , suvsuz catar cersiz tögüp ketkenlerini bu cahanim künlede 40.000 san Karaçaylı'nı ölgenini endi Karaçaylı'lanı barıda biled.
Birça "NALAT SAGIŞ"nı 8 Mart 1944'te 14.000 sabiy, 16.000 tişiruv, 6.000 kart er kişi, 2.000 sanda kazavatta caralangan asker artıkları bolub, 38.000 Malkarlını aynı cerlege iygenlerini de bilebiz.
Orus ordusunda 15.000 san Karaçaylı 2.Düniya kazavatda uruş ete turgallay, artta kalgan kart, sabiy, tişiruvga etilgen bu malgunluk, ozgunluk, zulmu kayda körülgent, kimge etilgent.
Barıp kuyulgan cerlerinde, cokluk, açlık, calangaçlıktan çekgenlerini, karnaşını, anasını balasını acaştırgan adamlaga bile turgan cerlerinden 5 km.lik uzakga barırga bile erkinlik berilmegenin dorbunlada caşaganlarını, kırdık hans aşaganların bılay bir sagış etsem, Aşık Veysel'ni sözleri esime tüşüp, bu carlı halk, bu cahanım caşavga kalay çıdadı deb büsürev eteme.
Bir milletni, curtunu, bogan malını, mülkünü her nezatını alsang da tavuşunu, avazını alırga madar coktu.
Endi sizge ol kıyamanı caşagan, ol kıyınlıklanı sınagan nazmuçulanı ol kıyıllıknı üsünden cazgan nazmularından birer ülgünü bılayga salayımda, ol künleni mıyıbızda, esibizde bir sagış eteyik. Eteyikte halkıbızga etilgen bu zulumnü unutmazga küreşeyik.
Semanlanı Sımayıl'nı "KÖÇKÜNÇÜLÜK KÜNÜMDE" degen küyü.
Seyir dunıya, cangan culduz,
Tiygen kün,
Barısıda bizni ki ed
Köçgünçün.
Cürüteyek igi umutla,
Adetle,
Talpınayek caşav degen
Candetge.
Endi kadar bizge sırtın
Burgandı,
Hını cazıv sıyrat köpür
Kurgandı,
Açı buyruk Moskvadan
Kelgendi,
Sabiy, kart da ayak üsge
Mingendi.
Umut ullu, nasıp dıkkı
Halkıma,
"Bandit", "Kadet" atadıla
Atına
Bugün bizge mahdav da cok,
Sıyda cok ,
Bugün bizge azık da cok,
Üy da cok.
Ata curtdan kısdadıla
Curt da cok,
Vagonlada ışarmaybız,
Külmeybiz,
Kırlıkmılla - kallıkmılla
Bilmeybiz.
Kayrı eltelle? -Söleşirge
Ongung cok,
Kimge sorgun? tüzün bilgen
Kişi cok.
Bir tengizge tögüllüksüz
Deydile,
Bir Kıtayga berilliksiz
Deydile.
Ölgenleni caşırmayın
Bolmaydı,
Milisala atdırmayın
Koymayla,
Kör kazarga, asırarga
Zaman cok.
Ölügüngü taşlada ket,
amal cok.
Bir ölüknü tüşürdüle
Vagondan,
Küreşelle kabır çungur
Eterge,
Kıçıradı maşinanı
Bugası...
Buyruk boldu alay koyub
Keterge.
Adamlanı tüşürmeyin
Tıydıla.
Tüşgenleni ızlarına
Cıydıla,
Murdar buga aşıgadı
Tebrerge,
eki kızı unamayla
Minerge.
Gerohladan korgaşınla
Çıkdıla,
Ekisin da cerge-cerge
Cıkdıla.
Buga ketdi, cangız ölük
Üç boldu,
Bu artıklık cüreklege
Küç boldu.
Cahanimge öretinley
Kirdik deb,
Saranaylıda tişiruvla
Sarında.
Kral bizge bergen igi
Zatların
Kusturgandı birin koymay
Barın da.
Izıbızdan tavla sarın
Saldıla,
Mallarıbız hucu-hucu
Kaldıla,
İtleribiz uzun sozub
Ululla,
Karaçayda kallay elle
Kurulla.
Betsiz zaman, nek etese
Zalimlik?
Nek bolgandı bizni bla
Arang tik ?
Kimdi seni onavungu
Cürütgen ?
Ongsuz halknı kanın iç deb,
Üretgen ?
Cahil şaşsa eltedile
Mollaga,
Aşık çıgıp anga eltgen
Collaga,
Molla şaşsa barır ceri
Bolmaydı,
Ters, tüzme deb , ol esine
Almaydı.
Cazıp anga akıl berir bir can
Cok,
Cangıldıng deb,oylaşdırır
adam cok,
Ey, tamada süygeniça
Etgendi,
Açı buyruk kol salınıp
Bitgendi.
Kim bilsin, bu carlı halknı nasıbı
Üzülmeyin tutub kallık
Ese va?
Carlı halkım, katdır endi
Belingi,
Coyuldum deb, takır etme
Kölüngü,
Ölgen eşek callıdan
Korkmaydı,
Sen da korkma, cuvuk koyma
Ölümnü.
Endi Semanlanı Sımayılnı bu cırına ne koşak eterge kerek bardı. Cazıv cazarga bile erkinlik bolmagan zamanda etilgen bu nazmu [şiir] Karaçaynı carık kününden bizleni aldı,mal vagonlaga mindirib, colda da bolganlanı körgüste, kralnı [devlet] etgen zalimliginede tiydire, barlık cerin bilmegellikle carlı halkınada "Ölgen eşek canavardan korkar mı?" Mundan amanı ne bolur ki, tik tur, korkma, kesingi de coyma ölümnü de katınga sukma deb, köl bered.
Mal vagonlala Kazakistanga keltirilib tögülgenden sora alayda bolgan caşavnu Sultanlanı Buslimat'nı "Mamuk Cıygan Kızla" atlı nazmusu bla biz da caşaydık.
Entda kuvanıp, men kıyalmayma
Ariuv bıstırnı üsüme.
Avzum aytmasa, caza bilmeyme,
Sözüm sıyınmaydı içime.
Kıyınlı kızla, mamuk cıyabız,
Örge tüzelmey belibiz,
Bu ömür bılay cılay mı keter,
Bir kötürülmey kölübüz?
Tang atmay işge barabız, kızla
Aşhamdan işden kaytabız.
Birge cıyılıp kıyınlı halkım.
Tarıgıv hapar aytabız.
Bizden sora da köb millet bardı
Bu kıyınlıknı körgenle.
Katın da almay, erge da barmay,
Caşlay acımlı ölgenle.
Öhtem halkımı eltib urdula
at orunluda caşarga...
Başlagandıla, bir başha bolmay.
Kıyınlılanı aşarga.
Aşıbız bolmay, tang atmay turub,
Katı tobala urabız.
Künü kururuk komendent kelse,
Azrail kelgen sunabız.
Bu kıyınlıkta caşaybız kızla,
Biz oynamaybız, külmeybiz.
Erkin atlarga komendant koymay,
Kayrı kirirge bilmeybiz
Açı cilamuklarıbız tama,
Açıvubuzdan biz külsek.
Bıllay bir açıv etmez edik da.
Tersligibizni biz bir bilsek.
Aş da ornuna, suv da ornuna,
Kurt-kumurçhala içebiz.
Kıyınlılaga kebin ornuna
Biz, ne tapsak da biçebiz.
Allahga iynangan-bizge iynansın
Endi açıvdan katabız.
Töşek ornuna , castık ornuna
Salam mulcarda catabız.
Ömürge cıygan mülkübüz kaldı.
Kimge amanatha koydula ?
Tersligi bolmay,kıyınlı halknı
Kum töbelede coydula...
Birle-askerde, birle-Sibirde,
Biz kıyınlıla-tutulub.
Men tüzge ketib kalayık deyme,
Kişi tabmazça kutulub...
Oy Karaçay Millet, oy meni kıyınlı halkım, Sultanlanı Buslimat'nı bir nazmusun daha salayımda okup ta kölügüz mıdah bolmasa Karaçaylı tülsüz deb aytayım.
.... Bar mülkümüznü Kavkazda koyub,
Biz calan cerde catabız.
Biz curtubuzdan ayırılgannı
Eşitgen bolmaz mı atabız?
Közleribizden cılamuk çıkmay,
Aşalmaydı da aşıbız.
Atam uruşda, biz a -Sibirde,
Kaygılık boldu başıbız.
Collaga karay, tavusulgandı
Eki közümü cavları...
Kavkaz tavlaga bir bek uşaydı
Oş Oblastnı tavları.
Bizge allay prinkaz [onov] etgen bolmazla
Ömürde mında kalırça?
Kavkazdan bir taş da ala kelmedik
Ölsek, kabırga salırça,...
Bizge allay prinkaz etgen bolmazla-
Ömürde munda tururça?!
Ölsem ,kabırım sırtha salınsın,
Kavkazdan hava ururça...
Uzakdan kelib ,kızlay öllükme,
el kabırlaga koşmagız...
Amalsız cerde termilsem, kızla ,
Tüymelerimi boşlagız.
Köb kıyınlıkla alıb koydula
Meni , aklımı ,esimi.
Bir kıyın avruv manga tiygendi,
Öllük sunama kesimi.
Biz kıyıllıla kırılıb ketdik
Bu Stalinni uvundan.
Oy anam ,kanıb ölsem edi va
Kavkaznı süzük suvundan!
Bizni tölübüz bilimli bolsa,
Bu kabırlanı tanırla...
Bir tıngılımı tüşgen sunasız
Tişiruv kazgan kabırla
Bir uzun arkan athanma kökge
Canıvarlaga buvlaga...
Oy anam , tansık bolganma , anam,
Kavkazda şavdan suvluga...
Biz kıyınlıla kalıb barabız,
Oy canazısız ,duvasız.
Amalsız ölgen ölükleni va
Eşik kangada cuvabız.
Menden sora da köb adam bardı
Taza muratına cetmegen.
ak kebinlikge çulgan salırga
Ullu Allah biyik etmegen.
Bitev duniyaga belgili bolsun
Bu Stalinni aldavu...
Ömür duniyaga bolur milletge
Köçkünçülüknü sarnavu.
Esleymisiz, sabiyle ,tişiruvla Sibirde caşav dıgalas etgen sagatda erkişileni uruşta bolganını? Buslimat atam uruştan kaythınçı meni ölgen cerimden almagız deyt. 15.000 san Karaçaylı 2.duniya kazavat da Orus askeri bolub uruş eterge barıb, 9.000'i alayda ölüb ketgent. Carlı Buslimat "Atam kellikdi deb" köb saklagan bolur. Bu kıyınlıknı etgen nalatlını Stalin bolganın, Stalin'nide Karaçaylanı aytuvu bla Ebze [gürcü] bolganın bilebiz. Anaga etilgen bu cırçıkga bir kulak berigiz.
ANAMI SÖZLERİ
Ebize malgun ne seyir etdi-
Kuru da cilay tururça
Kabırımı balam, sırtha salıgız
Kavkaz'dan hava ururça.
Ebize ölse, sen kelib kıçır;
"Ebize malgun ketdi" -deb
Men ahıratta catarma, balam
"Meni tilegim cetdi"- deb.
Kıyınlı halkıbız sürgünde bolgan cerlerine alışırga başlab, caralarıda kabuk baylap, ornalıb turgallıklarına, akılları,sagışlarıda ata curtlarında bolub turgant. Sımayılnı bu cırında anı belgileybiz.
Tıngılayma, tavuş kelet künbathandan
Gürüldeyle Mingi Tavnu bugayları
Çakıralla tansık bolub Karaçaynı
Tirilelle adamlanı borbayları
Tıngılayma, tavuş keled kün bathandan;
Şorkuldayla kök Kobannı şorkaları,
Çakıralla tansık bolub Karaçaynı
Titireyle adamlanı arkaları.
Tıngılayma tavuş keled künbathandan;
Şuvuldayla Mahar Tavnu terekleri.
Çakıralla tansık bolub Karaçaynı.
Uçunalla adamlanı cürekleri.
Eşitilelle tüşde, tünde ol tavuşla,
Can-mındadı, can andadı,andad esim
Kerti bolur, eşda halkda cürügen söz,
Tansık bolub izleyd -degen-cer iyesin.
Nazmuçu curtuna termile, halkınıda curtuna kallay bir termilgenini bile, ma tilekni tileyt.
Eşt Allahım, tilek sözümü,
Kızganma bizden nasıb ülüşnü
Kayıtıv nasıbnı ber kartha, caşha
Tük çıgar kibik töngeregen taşha.
Tersini tersligin , tüznü tüzlügün
Ber kaytar halknı kalgan üzügün;
Karaçaylıga tadbır tıbırın...
Koyma bu cerde anı kabırın...
Ahırında "Nalat Sagış" nı iyesi Stalin Cahanim otga barad. Cerine Kuruşçev degen, kral tamada bolad. Anga Karaçaylanı tamadalarından keleçile iyelle. Ol keleçileğe cılı cuvab bered. Anı eşitgen halk uçgun Kelebek bolat. Kuvanganlıkga va bir candan da içlerinde bir mıdahlıhk bolat. 1955 cılda Aziya'da etilgen ma bu nazmu anı belgileyt.
UNUTMAM ATAM CANING
Suvugan cansız kollarıngı, atam
Köküreginge eltgeneng
Ölüp turganlay, sen duva tutub,
Duniyadan savlay ketgeneng.
Köple bilivçü şıyıhlıgıngı
Ölgeningde da kördüle.
Atang Haci da şıyıh boluvçe
Sangada şagatlık berdile.
Seni canıngı unutmam atam.
Kesim duniyadan ketginçi
Unuthan deyse ,atam,közümden
Ketmezse,acalım cetginçi.
Atam duniyadan ketgen kününgden
Men caşav tınçlık tabmadım.
Oyunda, toyda aylansam da ,atam,
Cilamay üyge kaytmadım.
Atam kabırıng bla söleştim,
Sav adam hapar aythanlay.
Senden tavlaga salam aytırma,
Kesim Kavkazga kaythanlay.
Caşha, kızgada kobuzeng,toyeng
Cırdan, nazmudan toymavçeng
Mudahlık kıshan köçgün adamnı
Carık küldürmey koymavçeng.
Tavusulmazlık şavdan kibik sen-
Nazmuga ,cırga,iynarga.
Sen ömürüngde bek korkgan zatıng-
Caşnı cüregin kıynarga.
Caş adamlanı erikdirmezge
Türlü nazmula taguvçeng
Cıyış içinde tutuş başlansa
Barısın cerge kagıvçeng
Halkıng Kavkazga ketib baradı.
Tur atam,biz da keteyik !
Aziyanı uzak kumunda kalmay
Biz Don Suvundan öteyik
Halkıbız ketib, biz mında kalsak,
Kavkazda atıbız aytılmaz.
Atası-anası mında ölgenleden
Köbü Kavkazga kaytalmaz.
Cangı haparnı sanga aytırga
Men kabırlaga barama.
Men seni koyub keterik sunma,
Men seni bla kalama.
Artha termile tavusulgansa,
Kavkaz suvundan tatmadıng,
Kart-karıvsuzla artha kaytdıla,
Sen tavlarınga kaytmadıng.
Kavkazga barıb,atıngı aytalmam.
Alay tüyüldü kadarım.
Canıngdan cataR cerçik izleyme
Cok andan başha madarım.
Sen termilüvçü Kavkaz Tavla ,Atam
Meni da esimden ketmedi.
Halkla kuvanıp bargan Kavkazdan
Mangada ülüş cetmedi.
1957 cılda sürgünge iyilgen milletleni barı bla birgeley, Karaçaylıla Malkarlagada ata curtlarına kaytırga erkinlik berdile. Hapar eşitilgenley, Ata Curtha, Mingi Tavga, Kobanga bolgan tansıklık ahırında bite aylanat deb, Millet kuvanç allı bollup, ullu bayram etdile. Ekinçi kün bolub, ayakları suvga tiyib,sagış ete tebregenlerinde cüreklerindeki kıvançnı katına birde ullu mıdahlık olturdu. Kalay olturmasın? Köl salıb turmasalada 14 cılda keslerine üy-bavda etib. mal-mülk de alıb ornalıb turgan bu cerleden ayrılıb, har üyden 2-3 den az bolmagan ölgenlerini kabırlarında bılayda koyub, ol kıyın köçkünçülüknü bir daha sınarıkla.
Tab "Güttü üsüne kalaçdeb" aytılgança,bulanı üsüne bir da ata curtlarında ki cerlerini, üylerini,bavlarını, Gürcüleni kollarından alırga küreşiktile. Aziya da Karaçaylanı-Malkarlanı ornalganları, caşaganları har cerde millet cıyılıb, sagış etib, onov ettile. Gitçe bir kavum örgede cazganlarıbıznı sıltav etib "Ketmeyik" degellikge, tansıklık avur basıb milletni ullu kavumu keterge deb onov etti. Cırçıbız Sımayıl ol közüvde, kaytayık degenleden canlı bolub alaga köl berirge. "KAYTAYIK" degen nazmunu eted. Bu nazmula katlarında curtlarında 14 cıl birgeley caşaganları Aziya'lılaga da "savkalıgız" deyt.
KAYTAYIK
Orta Aziya... Esgi tıbır, ullu eşik...
Beş karnaşnı tuvub caşagan ceri!
Milletleni kanlı cavu Beriya
Alıb kelib tökgened bizni beri.
Ontört cılnı caşav bizni sınadı,
Bolumubuz işibizden tanıldı.
Sınav cılla küreş bla ötdüle-
Endi artha kayıtır madar tabıldı.
Da, KAYTAYIK, aşhı tengle ,endi biz,
Milletibiz tuvub ösgen tavlaga.
Ölgenlege olcan salam bereyik,
Tilek etib col tutayık savlaga.
Orta Aziya-bizni turgan elibiz!
Tav Karaçay bizni tuvgan ceribiz!
Turgan eling-dariy kibik bir aybat,
Tuvgan cering-can saklagan keramat.
Karnaş halkla .SAV KALIGIZ , ketebiz,
Tuz gırcınnı bizge halal etigiz.
Biz da barıb anda kazık urayık,
Siz da munda muratıgızga cetigiz!
Da, entda Karaçay Milletge col köründü. 14 cıl da kandıgalasla eterge, alırga küreşgenleri, üylerini, bavlarını, mallarını uçuz, uçuz kollarından çıgarıb, katlarını alganları 3-5 kesek hapçükle Ata Curtları Kavkaznı collarını tuttula. Bu kıyınlı milletni çeger carsuvları, palahları bitmegen boluret, kaytıb bargan ellerinde, tiyrelerinde ne körsünle, nege tübesinle?
Ullu bir kavumnu üyüde, bavu da, cıgılıb agaçları, taşları da cok etilib, cıgılmagan üyle de va Gürcü üyürle ornalıb caşay, bir kavum üyleva boş bolgallıkla cıgılıb,yada cıgılırsa azdan az kalıb tura. Ol ullu kıyınlıklanı caşab kelgen bu millet Ata Curtuna kayıthannı bergen kuvançından küç alıb, üylerini de, bavlarında cangıdan etib, gürcüle bla tüyüş uruş ete ala da bolgan üylerini de sıyırıb alıb, cangıdan el boldula, curt boldula. Iz koysada cürek caralada biteldile.
Endi Sıylı Allah sanı giçce, kölü ullu bu kıyınlı milletge bıllay zulmula, palahlıkla, carsıvla sınatmasın. Allah bu kıyınlı künlede açlıkla, zorlukla,madarsızlıkla ölüb, kabırlarıda tas bolub ketgen sanı 40 minge bargan ölgenleribizni catgan cerlerini candet etsin. Karaçay halk tilini de, töresinde kulturasında koruvlab, tölüden tölüge ozdursun. Cırları bla. cazıvları bla kulturanı [kültürübüznü burundan alıb kelgen, kıyınlı künlede milleti bizni tavuşu,avazı bolgan nazmuçularıbızdan da Allah razı bolsun. Endi cazuvubuznu Semanlanı Sımayıl'nı "Kaythan Kün Halkıma" degen nazmusu bla boşayık.
KAYTHAN KÜN HALKIMA
Ontört cılnı cer tırnaklab caşagan,
Cılamuk bla gırcınnı teng aşagan,
Sarnaysa sen tav curtungu iynaklay,
Carlı halkım ,oy caralı karaçay
Adamlarıng Aziyada kaldıla,
Cüreklege ketmez avuruv saldıla,
Kabırlarıng kum tüzle de sınsızlay,
Ulanlarıng kazavatda ızsıylay.
Ol cıllada can bergenle kaytmazla,
Tavlarına tansık salam aytmazla,
Mahar suvdan bavurlanıb içmezle,
Savla etgen bu küyleni eşitmezle.
Ol cıllanı kan ızları keberle,
Allah aytsa, ulanlarıng ceterle,
Sen cırlarsa tavlarıngda algınlay,
Carlı halkım, oy caralı Karaçay!
Ölgeninge cannet üynü bagışlay,
Savlarıngı caşav colga algışlay,
Men aythanca cılamugung cıltıray.
Ayt orayda, oy caralı Karaçay...!


text:
Qırımtatar faali, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl yarımadadaki semetdeşlerine qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına – mayısnıñ 18-ne – ev ve balkonlarda qara şeritli qırımtatar bayraqlarını asmağa teklif ete.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat mühbirine ayttı.
Celâlnıñ aytqanına köre, bu sene qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan tedbirlerniñ keçirilüvi koronavirus pandemiyasınen bağlı karantin sebebinden deñiştirile. O, semetdeşlerine muracaat etip, bu künni hatırlavlarğa bağışlap, sürgünlikni körgen insanlarnı ziyaret etmelerini rica etti.
«Semetdeşlerimizge muracaat etemiz, nasıl olsa da, mayısnıñ 18-nde özüni qırğınlıqqa qarşı vastalarnen temin etip, sotsial mesafege riayet etip, büyük gruppalarnen toplaşmayıp, qırımtatar halqı sürgünligine bağışlanğan hatıra yerleri, abide ve taşlarnı ziyaret etmek içün vaqıt tapmalarını rica etemiz. Çeçek qoyuñız ve dua etiñiz. Bu künni hatırlavlarğa bağışlamaq, belki, sürgünlikni körgen insanlarnı ziyaret etmek kerek, çoqusınıñ ana-babası yaqın yaşay», – dedi Nariman Celâl.
Faalniñ qayd etkenine köre, bu facialı künge bağışlanğan esas tedbir Kyivde azırlanğan online miting olacaqtır. İşğal altındaki Qırımda Rusiye kontrolindeki akimiyet de tedbirlerni azırlay, amma quvetçiler qırımtatar faallerini tenbilemege devam ete, dep bildirdi Celâl.
«Qırımda da resmiy akimiyetniñ desteginen tedbir teşkil etilecek. Amma, meselâ, Qırımda belli olğan bazı faallerge, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatlarına prokuratura qanun bozulmaycağına dair, hususan ekstremist ya da açıq, kütleviy tedbir qanunları bozulmaycağına dair tenbi vesiqalarını berdi. Aynı vaqıtta, akimiyet «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyasını keçirmege azırlana, meselâ. Yüksek seviyeli azırlıq rejimine baqmadan, eñ çoq 5 kişi hatıra yerini ziyaret etecek, bu aqta haberlerde aytıldı», – dep ayttı Celâl.
Onıñ malümatına köre, bu yıl mayısnıñ 18-i arfesinde gençler teşkil etken Çatırdağ seferi de olmaycaqtır.
«Formal yasaqlarğa baqmadan, çoqusı insanlar bu künde bazı tevsiye etilgen areketler yapar, dep ümüt etemiz, – sürgünlik yılları elâk olğanlarnı añar», – dep qayd etti Nariman Celâl.
Berilgen malümatqa köre, Rusiye prokuraturasınıñ hadimleri advokat Emine Avamileva, qırımtatar faalleri Nariman Celâl ve Zair Smedlâğa «ekstremizm qabul etilmeycegine» dair tenbi vesiqalarını berdi. Bunıñ kibi ihtarlar 60-tan çoq insanğa keldi. Aralarında advokat, aq qorçalayıcı, bir kişilik narazılıq aktsiyalarınıñ iştirakçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, «Qırım birdemliginiñ» faalleri bar.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini, Ukraina halq deputatı Ahtem Çiygoz dünyadaki koronavirus pandemiyası ve Rusiye işğal etken Qırımda yüz bergen vaziyet sebebinden qırımlılarğa muracaat etti.
«İşğalci memuriy sıñırnı qanunsız kontrol etken vaziyette Qırımdaki Ukraina vatandaşlarımız telükede qala. Ukrainada kerekli tedbirler alına – cemiyetniñ qoruvsız qısmına yardım etmek içün göñülli areketleri teşkil etile, iş adamları pandemiyağa qarşı küreşke faal sürette qoşula, hastahaneler içün donatmalar ve ekimler içün kerekli imaye vastaları satın alına», – dep yazdı Çiygoz Facebook saifesinde.
Onıñ qayd etkenine köre, bu areketler işğal etilgen Qırım yarımadasında yapılamay, amma koronavirus tarqalğanda Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti bir şey yapmasa, «dünya cemaatçılığınıñ tesir usullarını qullanacaq», dep vade etti.
«Eñ az qorçalanğan insanlarğa qoltutmaq içün tedbir almañızğa, ve pandemiyanıñ tarqaluvına qarşı eñ semereli vasta olaraq özüni tecrit etmeñizge çağıram. Qırım Muhtar Cumhuriyetinde pandemiyanen bağlı malümat bermeñizni rica etem. Sizge qoltutuv imkânlarını qıdıracaqmız, pandemiyanıñ tarqaluvına qarşı alınacaq tedbir ve usullarnı sizge bildirecekmiz», – dep bildirdi Meclis reisiniñ muavini.
Hatırlatamız, Qırımda ve Aqyarda 417 insan koronavirus şübhesinen tibbiy nezaret altında qala.
Qırımda ilk koronavirus hastası bar dep tasdıqladılar.
Martnıñ 19-nda Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresi, yarımadanıñ tibbiy müessiselerinde «telükeli memleketlerden keskin virus yuqunçı alâmetlerinen» 18 insan buluna, dep bildirgen edi.
Qırımda koronavirus şübhesi ile evde nezaret altında bulunğan insanlarnıñ sayısı arttı. Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri İgor Çemodanovnıñ malümatına köre, ekimler 286 insannıñ alını kontrol ete, 22 insan hastahanelerde buluna.
Aqyarda martnıñ 21-nde 11 hasta infektsion hastahanede tibbiy nezaret altında buluna, 123 insan evde nezaret altında qala.


text:
Kyivdeki Obolonskiy rayon mahkemesiniñ sabıq Ukraina prezidenti Viktor Yanukoviçniñ işi boyunca oturışuvında Ukraina silâlı quvetleriniñ (USQ) sabıq Baş ştabı rehberi Yuriy İlyinni Qırımdan videoalâqa vastasınen sorğulamaqnı planlaştıralar. Bunı Ukrainanıñ kütleviy haber vastaları bildire.
KHVlerniñ malümatına köre, oturışuv aprel 18-ne planlaştırıldı.
Azatlıq Radiosınıñ bildirgenine köre, mahkeme Yanukoviçke qarşı işniñ baqılmasını aprel 5-ke avuştırdı. Nevbetteki oturışuvlar aprel 11-12 ve 18-19-ğa tayin etildi.
Daa evel, aprel 4 oturışuvında mahkeme qorçalav tarafınıñ şaatı Valeriy Lugovskiyniñ sorğulanmasını başladı, dep bildirilgen edi. Oturışuv esnasında o, 2014 senesiniñ fevralinde Mariinskiy parkındaki «Stop Maydan» tedbiriniñ iştirakçisi olğanını bildirdi.
2017 senesi iyünniñ soñunda Obolonskiy rayon mahkemesi, sabıq Ukraina prezidenti Viktor Yanukoviçniñ devletke hainlikte qabaatlavı boyunca işniñ ğiyabiy şekilde baqılmasına keçti.
Mahkeme tarafından baqılğan işte, tahqiqat Yanukoviçni Ukraina Cinaiy kodeksiniñ üç maddesi boyunca qabaatlay: 27-nci maddeniñ 5-nci qısmı (devletke hainlik), 437-nci maddeniñ 2-nci qısmı (tecavuzkâr cenkniñ alıp barılmasına qol tutuv) ve 110-ncı maddeniñ 3-nci qısmı (insanlarnıñ elâk etilmesine ya da diger ağır neticelerge ketirgen Ukrainanıñ topraq bütünligi ve toqunılmazlığına qarşı qast etilmesine qol tutuv).
Meydandaki qurşunğa tutuvlardan soñ Rusiyege qaçqan sabıq Ukraina prezidenti qabaatlavlarını inkâr ete.


text:
Çeh Cumhuriyetiniñ paytahtında mart 17-19 künleri Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ ekinci yıllığına bağışlanğan «CrimeanSOS» festivali olıp keçti. Tedbir çerçivesinde siyasetçiler Qırımda Rusiye ordusınıñ cenk areketleri aqqında tarif ettiler, 1944 senesi qırımtatar sürgünligine dair lektsiya keçirildi, kitaplar taqdim etildi. Festival iştirakçileri qırımlılarğa qoltutmaq içün miting-yürüşni teşkil etkenler.
«Qırım – Ukrainadır! Yaşasın Ukraina – qaramanlar yaşasın!» – miting iştirakçileri bunıñ kibi şiarlarnen Çeh Cumhuriyetiniñ paytahtındaki Krımskaya soqağını dolaştılar. Praga musafirleri ve sakinleri Rusiye istilâsına qarşı çıqıp, Qırım ve Ukrainanıñ siyasiy mabuslarına qoltuttılar. Aktsiya iştirakçileri qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ fotosüretini qoluna alğanlar, «Kreml reinelerini», şu cümleden Ahtem Çiygoz ve Nadejda Savçenkonı azat etmek çağıruvları ile levhalar bar edi.
Pragadaki «CrimeanSOS» festivaline Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da qoşuldı. O, Karlov Universitetiniñ felsefe fakultetiniñ talebeleri ögünde çıqışta bulunıp, siyaset erbapları ve jurnalistlernen Vatslav Gavel kütüphanesinde körüşti.
«Bir kün Qırımğa ordu keldi, «Putinniñ Rusiyesi» keldi. Tam eki yıl keçti, ve 2014 senesi fevrale-mart aylarında Rusiye bayrağını köterip çapqağanlar çirkin bir şekilde qullanılğanını añladılar», – dep ayttı Çubarov Pragadaki mitingde.
Qırımdan kelgen talebe havfsızlığını tüşünip, adını aytmay ve betini köstermey. Pragada 2 yıldan berli tasil köre, Qırımğa qoltutuv mitingine ne sebepten kelgenini añlata.
«Bütün dünya halqım – qırımtatarlar Vatanında ne körgenini bilsin dep, mında keldim. Er kün olarğa basqı yapıla, canım ağıra. Yüregim Qırım ire. Qırım serbest olacaq!», – dep paylaştı teessuratlarını Qırım.Aqiqatnen talebe.
Tatyana – Donetsk vilâyetiniñ Novoazovsk şeerinden köçip kelgen. Ukraina şarqında cenk areketleri başlağan soñ oğlu ile beraber Pragağa köçip keldi. Ömür arqadaşı eki yıldan berli ğayıp olğan sayıla. Qadın közyaşlarını zornen tutıp, evge qaytmağa arz etkenini Qırım.Aqiqat mühbirine ayttı.
«Mında oğlumnen berabermiz. Bütün aktsiyalarğa kelemiz. Qırım ve Donbass – Ukrainadır. Epimiz ukrainmiz. Evge isteyim, balam da istey. Novoazovskta qalğan soylarımız laf etmege qorqa ve maña bir şey aytmaylar», – dey Tatyana.
Ukrain ve qırımtatarlardan ğayrı, mitingge yerli sakinler de keldi. Pragalı Sonâ Ahtem Çiygoznı azat etmek talabı ile levhanı tuta edi.
«Qırımtatarlar ve Ukrainağa qoltutmağa keldim. Eminim, Rusiye bütün işğal etken topraqlarnı boşatmaq kerek», – dep ayta qız.
Pragadaki «CrimeanSOS» festivaliniñ baş teşebbüsçisi Anton Litvin Ukrainağa qoltutuv tedbirlerini teşkil ete.
«Rusiyede bunıñ kibi bir tedbir teşkil etmek imkânsız, paytahtnı siyasiy mabuslarğa qoltutmaq içün levha ve Qırım bayrağınen dolaşmaq imkânsız. Serbest memleketlerde yaşağanlar, bizler, büyük mesüliet taşıymız. Kremlniñ cinayetlerini gizlemeñiz! Memlekette ve dünyada Kreml rejimi sayesinde olğanlarnı gizlemeñiz», – dep ayttı Anton Litvin.
Festival çerçivesinde tarihçı Gülnara Bekirovanıñ 1944 senesi qırımtatar sürgünligine dair leytsiyası teşkil etildi, Moskvadaki «Teatr.dok» Oleg Sentsovnıñ davası esasında «Nişan» spektaklini taqdim etti.
Bundan ğayrı, akkordeoncı Server Abkerimov ve kontrabasist Taras Volosnıñ hayriye kontserti olıp keçti.
Kino rejissöri, stsenariy müellifi Valeriy Balayan Radio Svoboda jurnalisti Andrey Şarogradskiy ile birlikte festival çerçivesinde eki yıl evelsi kerçekleştirgen Qırım ziyaretini añlattılar. Vasiliy Aksenovnıñ «Qırım adası» romanı ve Qırım siyasetşınası, jurnalist ve bloger Taras Berezovetsniñ «İşğal: Qırım adası. Gibrid cenkiniñ qaydları» kitabı taqdim etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina, Aqyardaki opera teatriniñ leyhasını azırlav içün «Coop Himmelb (l) au» Avstriya mimarlıq bürosı ve onıñ reberligine qarşı sanktsiyalar qoyuv protsedurasını başladı. Bu Tış işler nazirligi Azatlıq Radiosınıñ malümat talabına cevap berip bildirdi.
«Coop Himmelb (l) au» Avstriya mimarlıq bürosı Rusiye tarafından işğal etilgen Aqyarda opera teatriniñ quruv leyhasında iştirak etkeni içün, Ukraina Avstriya mimarlıq bürosınıñ cinayet taqibi içün devlet içinde protseduralarnı başladı» , – yazıla bilidrmede.
TİN-de qayd ettiler ki, Ukraina şirket ve onıñ reberligine qarşı sanktsiyalarnıñ qoyuluvını başlağan.
Evel Avstriya, Rusiye tarafından Qırımnıñ qanunsız işğalini takbih etmege ve tanımama siyasetini, şu cümleden sanktsiyalarnı da desteklemege devam ete. Amma Avstriyanıñ Avropa, integratsiya ve tış işler federal nazirligi, AB-niñ yarımadanıñ işğaline qarşı sanktsiyaları "yalıñız bazı iqtisadiy faaliyentni yasaq ete, amma hususiy şirketlerniñ Qırım ile bütün iqtisadiy münsebetelrini degil", dep bildirdi.
Avstriyadaki Ukraina elçisi Oleksandr Şçerbak, mimarlıq bürosınıñ müdiri Volf Priksqa adını lekelememek içün qurucılıqta iştirak etmemege çağırğan, amma o red etken.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko sentâbrniñ 11-de işğal etilgen Qırımda ükmü çıqarılğan qırımtatarlarnıñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ davasını «Birleşken Milletler tarafından işğalci olaraq tanılğan Rusiye içün daa bir üküm» olaraq adlandırdı.
Bunı Poroşenko Facebookta yazdı.
«Ahtem Çiygoznıñ davası – Rusiye içün daa bir üküm, o, eñ yüksek halqara seviyede – Birleşken Milletlerde – işğalci olaraq tanıldı. Qanunsız bir alda azatlıqtan marum etmege mümkün, lâkin azatlıq ve kerçek yeñilmez! Başqasınıñ toprağını işğal etmege mümkün, lâkin ayaqlarıñız altında yanacaq ve azat etilgence yaqacaq», – dep qayd etti Ukraina prezidenti.
Kremlge tabi olğan işğal etilgen Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri Ahtem Çiygozğa 8 yıl sert rejimli apis cezasını berdi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böyle bir qararnı mahkeme sentâbrniñ 11-de ilân etti.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ topraq bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Moskva, tıpqı üç Baltıq devletine, olarnı uzun muddet içinde sovet cumhuriyetleri sayğanına baqmadan mustaqillikni qaytarğan kibi, Qırımnı da Ukrainağa qaytarmaq mümkün. AQŞnıñ Ukrainağa dair muzakereler meseleleri boyunca mahsus temsilcisi Kurt Volker böyle eminlikni mayıs 7-de ifade etti, dep bildire «Ukrainform».
«Ukrinform»: «Olar (rusiyeliler, Qırımnıñ qaytarılması perspektivaları aqqında – QA) bir türlü şeyler aytacaq, biz – başqa türlü şeyler aytacaqmız, lâkin perspektivada olacağını körecekmiz. Baltıq devletleri Sovet Birligi tarafından onlarca yıl devamında işğal etilgen edi ve eñ soñunda er şey deñişti», – dep, Volkerniñ sözlerini naqil ete.
Bu munasebet ile o, Qırım problemasınıñ bayağı murekkep olğanını qayd etti. Lâkin o, Baltıq devletleriniñ ilhaqını tanımama siyaseti munasebeti ile seleflerge «büyük coşqunlıq» ile baqqanını qayd etti.
Ondan ğayrı, Volkner, Rusiye Qırım yarımadasını Ukrainağa qaytarmağance oña qarşı sanktsiyalarnıñ tazyiqı devam etecek, dep qayd etti.
Volkner: «Başqa bir devletni istilâ etüv ve toprağını zapt etüv, ilhaq etüv, öz mülkü ilân etüv – bu asla yol berilmeycek şeylerdir, ve bizim bunıñnen razılaşmağa niyetimiz yoq», – dedi.
Bunıñ arfesinde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye ukümetine «Qırım ve Aqyarnıñ integratsiyası» içün minnetdarlığını bildirdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Türkiye şimaliy şarqında yüz bergen arbiy vertolöt qazası neticesinde yedi kişi elâk oldı, sekiz insan yaralandı, dep bildire devletniñ Silâlı quvetleri.
Vertolöt türkiyeli askerler ve olarnıñ qorantalarını taşıy edi, elâk olğanlar arasında türkiyeli ordunıñ brigada generalı da oldı.
Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlu uçaqqa ücüm yapılğanını ya da onıñ urulmasını red ete.
«Bu yaramay ava vaziyeti sebebinden yüz bergen qazadır», – dep qayd etti Ahmet Davutoğlu.
Vertolöt Qara Deñiz rayonındaki bazadan qayta edi, o yerde apaylar ve balalar aqaylarını ve ana-babalarını Oraza bayramınen hayırlamaq içün ziyaret ete edi.


text:
Kyivte sentâbr 30 künü «Selâmaleyküm» serlevalı qırımtatar elifbesiniñ taqdim merasimi keçti, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Kitapnıñ dizayner-müellifi Sevilya Ibrahimovanıñ sözlerine köre, bu qırımtatar tilinde artbook şekilinde çıqqan ilk elifbe, onda «er şey resim ve mudericege bağlı».
«Qırımtatar tilinde episi olıp 31 arif, ve, adetince, ar bir arif içün resim bar. Bizim elifbemizde ise resimler qırımtatar halqınıñ milliy medeniyetinen ve turmuşınen tanış ete», – dep qay ete dizayncı.
Qırımtatar metsenatı ve işadamı, «ATR» telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov dey ki, soñki vaqıtları er kes Qırımdan tek yaramay haberler almağa alıştı, «lâkin Sevilya Ibrahimova kibi istidatlı adamlar sayesinde qırımtatar tarihında yañı bölük açılacaq».
«Selâmaleyküm» elifbesinin taqdim merasimini «Eurovision-2016» ğalibi Jamala da ziyaret etti.
«Ukrainliler qırımtatar tilini, bu elifbeden olsa da, ögrense ediler, men bellesem, bizim halqlarımız daa ziyade yaqınlaşıp olu ediler», – dey o.
Kitapnıñ taqdimini desteklep, merasimde «Şatur Gudur» taqımı icra etti.
Er istegen insan «Selâmaleyküm» elifbesini «Sâyvo Knıgı» kitap tükânında 320 grivnâdan ala bilir.


text:
Martnıñ 23-nde Kreml nezareti altındaki Aqmescit Kiev rayon mahkemesinde qırımtatar faali Nariman Memedeminovni mayısnıñ 16-na qadar tevqif etti. Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov haber etmekte.
«FSB muracaatına binaen Nariman Memedeminov 2018 senesi mayısnıñ 16-na qadar tevqif etildi», – dep haber ete adliyeci.
Bir kün evel rusiyeli küç idaresinin hadimleri ve uquqqoruyıcılar Nariman Memedeminovnıñ evinde tintüv yapqan ediler. Tintüvden soñ onı Aqmescit FSB idaresine sorğulamaq içün alıp keteler.
Teşkilât 2016 senesi fevralnn 11-nde Memedeminovnıñ evinde artıq tintüv yapılğan edi ve 2017 senesi iyülniñ 13-nde Bağçasaray rayon mahkemesi Memedeminovke qarşı memuriy iş açıp, 2017 senesi aprelniñ 13-nde Seydamet Mustafayevniñ evinde tüntüv yapılğan maalde, onıñ evi ögünde sanki dersiñ, qanunsız miting keçirdi dep qabaatlan edi. Tintüv maalinde semetdeşine qol tutmaq maqsadınen pek çoq qırımtatar kelgeninde, olarnıñ arasında Nariman da Memedeminov da bar edi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Qırım müsülmanları Diniy İdaresine yarımadadaki müsülman yadikârlıqları resim etilgen kümüş kapikleri bahşış etildi. Kapikler üstünde Kebir cami (Aqmescit ş.), Cuma cami (Kezlev ş.), Özbek Han camisi (Eski Qırım ş.), Kiçik Quddus, Qaray Kilsesi, Büyük Cuma caminiñ leyihası (Aqmescit) aks etilgen.
Bunıñnen beraber, kollektsiyada belli mütefekkir İsmail Gasprinskiyniñ portreti ile kapik mevcut. Bu leyiha RNKB bankı, Qırım Müftiyatı ve RF DD deputatı Ruslan Balbekniñ işbirligi sayesinde ömürge keçirildi. Er kapikniñ tarihiy spravkası bar. Qırım Müftisi RNKB vekillerine teşekkürler bildirip, kapikler toplumı em maddiy, em maneviy ceetten degerli, dep ayttı, çünki, yarımadada yaşağan çeşit din ve millet vekilleriniñ medeniyetini teşviq ete.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Aprelniñ 7-nde, çarşenbe künü, Kyivde ukrain uquq qoruyıcı teşkilâtlarnıñ temsilcileri Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunâ Miyatoviç ile körüşüv vaqtında işğal etilgen Qırımdaki bozuvlar ve taqipler aqqında aytıp berdiler. Bunı «Qırım uquq qoruyıcı gruppası» haber ete.
«Qırım uquq qoruyıcı gruppası»nıñ reisi Olga Skrıpnik «Qırımda Ukraina vatandaşları siyasiy sebeplerden azatlıqtan marum etilgenine» diqqat çekti.
«2019 senesi olıp keçken soñki «deñişüvden» soñ, o zaman 11 Kreml siyasiy mabüsi azat etilgen edi, Qırımdaki Rusiyeniñ işğalci organları eñ azından daa 33 Ukraina vatandaşını tevqif etti», – dep aytıp berdi Skrıpnik.
Bundan ğayrı uquq-qoruyıcı Aqyarlı Galina Dovgopola ve Azatlıq Radiosınıñ jurnalisti Vladislav Yesipenkonıñ davalarına diqqat çekti.
«Körüşüv vaqtında uquq qoruyıcılar Qırmdaki diger insan aqları bozuvlarını, keçüv adliye saasında qanunlarnı ve silâlı çatışma aqibetleriniñ yoq etilüvini ve Qırımdaki vaziyetniñ monitoringi içün mehanizmler qıdıruvını muzakere ettiler », – dep qoştılar «Qırım uquq qoruyıcı gruppası»nda.
Dunâ Miyatoviç ile körüşüvde İnsan aqları merkeziniñ, Vatandaş serbestiligi merkeziniñ, «QırımSOS», Harktv uquq qoruyıcı gruppasınıñ vekilleri iştirak etti.
Qırım işğali
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Oyun taqımı keçken sene Yaltanıñ qardaş şeeri – Antalyanıñ yolbaşçılığı tarafından davet etildi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Yalta şeer şurasınıñ tış işler ve qardaşlıq işbirligi bölüginiñ yolbaşçısı Lübov Gribkovanıñ bildirgenine köre, ansambl naqliyat problemleri bar olğanından sebep Turkiyege barıp olamaycaq.
Malüm ki, Rusiyeniñ yarımada işğalinden sebep grajdanlıq aviatsiyasınıñ halqara teşkilâtı Qırım ava seferlerini yasaq etti.
«Turkiye kurort şeeriniñ yolbaşçısı doktor Mustafa Akaydın mektüpte yazğanlarına köre, Yaltanıñ istidatlı mektep talebeleri çıqışta bulunıp, «şeerler arasında dostluq munasebetlerini pekitecek ve dünyada barışıq olğanını kösterecekler». Lâkin grajdanlıq aviatsiyasınıñ halqara teşkilâtı Qırım ava seferlerini yasaq etti», – dep qayd etti Gribkova.
Onıñ aytqanına köre, «bazı halqara teşkilâtlarnıñ siyasiy qararları» farqlı memleketlerden adamlar arasında dostluq munasebetleriniñ inkişafına keder etmekten ğayrı, bağ üzülmesi ve reqabetlikniñ sebebi ola.


text:
Ukraina tışqı işler Nazirliginiñ spikeri Yevğen Perebeynos dedi ki, Ukraina Medvedevniñ Qırımğa ziyareti sebebinden Rusiyege sert bir narazılıq bildirdi.
Aqmescitte keçirilgen Rusiye nazirlerinen bugünki körüşüvinde Medvedev Rusiye yañı regionğa yatırımlarnı celp etmek maqsadınen Qırımda mahsus bir iqtisadiy zonanı meydanğa ketirecegini bildirdi. O, Qırım işleri Nazirliginiñ meydanğa ketirilüvi aqqında ilân etti.
Medvedevniñ aytqanına köre, Rusiye Qırımda nefaqa, devlet bücetinden maliye etilgen müessise hadimleri ve arbiy adamlarnıñ aylıqlarını Rusiyede olğan orta aylıqlarnıñ seviyesine qadar arttıracaq.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, Rusiye reberligi yarımadanı ilk sefer ziyaret ete.
Medvedevniñ Aqmescitke ziyareti vaqtında şeerde telükesizlik tedbirleri quvetleştirildi.


text:
Çıňğız Aytmatovnıň iseme İstanbulda mäňgeläştereläçäk
İstanbul Maltäpä cirle xakimiyät şurası yazuçınıň isemen ber parkka birü qararı qabul itte
Törki dönyanıň tanılğan yazuçısı Çıňğız Aytmatovnıň iseme İstanbulda mäňgeläştereläçäk.
İstanbul Maltäpä cirle xakimiyät şurası Aytmatovnıň isemen ber parkka birü qararı qabul itte.
Yazuçınıň küp kenä äsäre dönyanıň şaqtıy ilendä basılıp çıqqan.
Çıňğız Aytmatovnıň qayber äsärlärenä fil’m dä töşerelgän.
Qırğız yazuçınıň äsärläre Törkiyädä dä bik yaratıp uqıla.
1928 nçe yılda dönyağa kilgän yazuçı 2008 nçe yılda böyerläre awırtu säbäple yaqtı dönyadan kitkän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Tatarstannıñ teläge isäpkä alınırmı?
ДeпyTaTлap "пpeзидeHT" aTaMacыH бeTepүrә kapшы чыkca дa, KpeMлb үзeHчә xәл иTәprә MөMkиH / Deputatlar "prezident" atamasın beterügä qarşı çıqsa da, Kreml' üzençä xäl itärgä mömkin
Törkiyä İlbaşı Ärdoğan Azärbaycanda
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan ber könlek êşlekle säfär belän Azärbaycanda
Ärdoğan Üzbäkstan liderın qotladı
Ärdoğan Mirziyoyevnı Üzbäkstanda qabat ilbaşı bularaq saylanuı belän täbrik itte


text:
2021 senesi martnıñ 20-nden itibaren Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ «çetel vatandaşlarına» Qırımnıñ çoqusı rayonında – yalı boyu ve esas Ukrainağa yaqın rayonlarda topraq saibi olmağa yasaqlağan buyruğı işke tüşürile.
Rusiye qanunlarına köre, işğal altındaki yarımadada yaşağan Ukraina vatandaşları bu kategoriyağa kirmey.
Ukraina insan aqları Helsinki birliginiñ advokatı, Ukraina halqara uquq milliy advokatlar birligi komitetiniñ azası Maksim Timoçko Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ «topraq buyruğına» ait olğan Ukraina vatandaşları işğal etilgen Qırımda topraq damartılarını nasıl saqlaması mümkün olğanını tarif etti.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin 2020 senesi martnıñ 20-nde topraq damartıları «çetel vatandaşları» ve «çetel şirketlerine» ait olamaycaq topraqlarnıñ cedvelini kenişletti. Cedvelge işğal etilgen Qırım ve Aqyarnıñ çoqusı rayonları, Keriç, Yalta, Kezlev ve diger yalı şeerleri kirdi. Yasaq Qırımnıñ üç regionına tesir etmey – Curçı, Qurman ve Qarasuvbazar rayonına, olarnıñ esas Ukraina ile sıñırı ve Qara deñizge çıqışı yoq. Cedvelge Aqyarnıñ Nahimov rayonındaki Duvanköy (Verhnesadovoye) köy şurası da kirmedi.
Daa evel belli olğanına köre, işğal etilgen Qırımda «Rusiyeniñ sıñır topraqlarındaki» 9747 topraq damartısı Ukraina vatandaşlarına ait.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Putinniñ Qırımdaki topraq buyruğını «arbiy cinayet» dep adlandırdı. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye akimiyetiniñ bu areketlerini Ukraina Ceza kodeksiniñ 438-inci maddesine köre (cenk qanunları ve adetlerini bozuv) tasnif ete.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye akimiyeti tarafından Bağçasarayda başlanğan Han sarayınıñ restavratsiyası em cemaat, em de Ukraina akimiyetinde kettikçe daa büyük bir endişe doğura.
Qırımnıñ Rusiyege tabi akimiyeti tarafından teşkil etilgen Bağçasaraydaki Han sarayınıñ «restavratsiya»sı Ukrainanıñ medeniy mirası içün vastasız şekilde telüke doğura. Bunı dekabrniñ 27-nde Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyaları ve devlet içinde mecburen köçken şahıslarnıñ işleri boyunca nazirligi beyan etti.
Bildirüvde: «Nazirlikte olğan malümatqa köre, Rusiye tarafından işlerniñ yapılması içün tayin etilgen podrâdçılar munasip tecribege malik olmayıp, amelde restavratsiya işleri yerine tamir işlerini yapalar… Bu işlerniñ yapılması neticesinde 2017 senesinde Büyük Han Camisiniñ divar yazıları zararlandı, binanıñ divarlarında ise çatlaqlar peyda oldı. Közyaş çeşmesi de buña beñzer zararlarnı kördi», – denile.
İnsan aqları boyunca Qırım alâqa grubu Qırımnıñ Rusiyege tabi medeniyet nazirligine vaziyetni añlatmaq ricasınen muracaat ettiAbdureşit Cepparov
İnsan aqları boyunca Qırım alâqa grubunıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov Qırım.Aqiqatqa: «Han sarayınıñ «restavratsiya»sı boyunca türlü manalı malümatlar peyda olğan soñ İnsan aqları boyunca Qırım alâqa grubu Qırımnıñ Rusiyege tabi medeniyet nazirligine vaziyetni añlatmaq ricasınen muracaat etti. Bizge er şey yahşı olğanını, er şey ilimge muvafıq olaraq yapılğanını bildirdiler», – dep ikâye etti.
Qırımnıñ Kremlge tabi medeniyet nazirligi Qırım aq-uquq qorçalayıcılarınıñ muracaatına cevaben: «Han sarayı» medeniy miras obyektiniñ saqlanması boyunca işlerni, işler becerisi sıfatında OOO «Korporatsiya ATTA Grupp» (Moskva) şirketi yapa. Mezkür işlerniñ yapılması boyunca leyha qararları, Qırım Cumhuriyetiniñ Medeniy mirasnı qorçalav boyunca Devlet komiteti yanındaki İlmiy-üslübiy şurasında baqılıp, uyğunlaştırıldılar. Ondan ğayrı, «Han sarayı (XIV-XIX): Han camisi (1740-1743 seneleri)» federal emiyetke malik obyektiniñ saqlanması boyunca leyha vesiqalarınıñ devlet tarihiy-medeniy ekspertizası boyunca da musbet hulâsa alındı», – dep bildirdi.
Aq-uquq qorçalayıcısı Qırım.Aqiqatqa: «Daa tolu malümat almaq içün biz Qırımnıñ Rusiyege tabi medeniy mirasnı qorçalav boyunca Devlet komitetine de mektüp ile muracaat ettik. Muessiseniñ mektübinden añlaşılğanına köre, restavratsiya ceryanı uzun sürecek», – dep bildirdi.
Aq-uquq qorçalayıcılarınıñ mektübindeki sualge cevaben Rusiyeniñ muessisesinde şöyle bildirdiler: «Han Camisi» ve Han Sarayınıñ «Baş binası»ndaki işler, «Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ 2020 senesine qadar içtimaiy-siyasiy inkişafı» federal maqsatlı programınıñ amelge keçirilmesi çerçivesinde, işlep çıqılğan ve ekspertizadan keçken ilmiy leyha vesiqalarına muvafıq olaraq yapılalar. «Han sarayı» kompleksinde ilmiy-teşkerüv, tamir ve restovratsiya işleriniñ devam ettirilmesi içün tehnikiy-iqtisadiy esaslandırma azırlandı. Oña dair FAU «Glavgosekspertiza Rossiyi»niñ («Rusiyeniñ Baş devlet ekspertizası» Federal muhtar muessisesiniñ – QA) musbet hulâsası bar. İşlep çıqılğan vesiqalar, «Han Camisi» ve «Baş bina»da restavratsiyanıñ ve, ondan ğayrı, kompleks içindeki bütün diger obyektlerni saqlav boyunca işlerniñ devam ettirilmesini közde tutalar. Medeniy miras obyektini saqlav boyunca işlerniñ yapılması, 2020 senesine qadar planlaştırılğan».
Biz yerli akimiyetke cemaat ile beraber Han sarayındaki işlerniñ monitoringi boyunca ortaq grupnı teşkil etmekni teklif ettik, lâkin buña qarşı, kontrol endi yapıla, şeklinde cevap aldıqAbdureşit Cepparov
Cepparov: « Biz yerli akimiyetke cemaat ile beraber Han sarayındaki işlerniñ monitoringi boyunca ortaq grupnı teşkil etmekni teklif ettik, lâkin buña qarşı, kontrol endi yapıla, şeklinde cevap aldıq», – dedi.
Qırımnıñ Rusiyege tabi Medeniyet nazirligi tarafından berilgen cevapta: «Han sarayınıñ territoriyasındaki işler, Medeniy mirasnı qorçalav boyunca Devlet komiteti tarafından işlerniñ yapılmasına dair berilgen ruhsetniñ esasında ve nezaretniñ iştiraki ile yapılalar. Podrâdçı teşkilât tarafından işlerniñ yapılması er künlük esasta qullanıcı (Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet büdjet muessisesi «Bağçasaray tarihiy-medeniy ve arheologik muzey-qoruğı») tarafından ve er aftalıq esasta Qırım Cumhuriyetiniñ Medeniyet nazirligi tarafından konrtol etile», – dep bildirile.
Abdureşit Cepparovnıñ malümatına köre, Qırım alâqa grubu, Han sarayınıñ «restavratsiya»sı ceryanını cemaatqa açıq yapmaq içün çareler körmege devam etecek.
Aq-uquq qorçalayıcı: «Biz bu mesele boyunca em Rusiyeniñ muessiselerine, em de cemaatqa muraccat etmege devam etecekmiz», – dedi.


text:
Ministrler Keńesi sociallıq rawajlandırıwdıń
máseleleri boyınsha xatkeriyatining funktsional wazıypaları tuwrısında
NIZAM
1-bap.
Ulıwma qaǵıydalar
1.
Usı Qaǵıyda Ministrler Keńesi sociallıq
rawajlandırıwdıń máseleleri boyınsha xatkeriyatining (keyingi orınlarda
xatkeriyat dep ataladı) funktsional wazıypaların belgileydi.
2. Xatkeriyat Ministrler Keńesi funktsional strukturalıq bólimde esaplanadı.
3. Xatkeriyat óz iskerligin Ózbekstan Respublikası hám
QaraqalpaqstanRespublikası Konstitutsiyalari hám nızamlarına, Ózbekstan
Respublikası Joqarı Jıynalısı palatalarınıń qararlarına, Ózbekstan
Respublikası Prezidentiniń Húkimleri, qararları hám buyrıqlarına,
Ministrler Mákemesiniń qararları hám buyrıqlarına, Qaraqalpaqstan Respublikası
Joqarǵi Keńesiniń qararları hám basqa hújjetlerine, Ministrler Keńesi qararlarıhám buyrıqlarına, sonıń menen birge,
usı Qaǵıydaǵa amel etedi.
4. Xatkeriyat óz iskerligin Qaraqalpaqstan
Respublikası Ministrler KeńesiBaslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq
rawajlandırıwdıń hám ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınsha orınbasarı
basshılıǵında ámelge asıradı.
5. Xatkeriyat ózine júklengen wazıypalar hám
funktsiyalardı orınlawda Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi basqa strukturalıqbólindileri, mámleketlik
hám xojalıq basqarıwı shólkemleri, jergiliklimámleketlik hákimiyat shólkemleri,
basqa organlar hám shólkemler menen óz-ara xızmetleslikde ámelge asıradı.
2-bap. Xatkeriyatning wazıypaları hám funktsiyaları
6. Tómendegiler xatkeriyatning tiykarǵı wazıypaları
esaplanadı:
ózine júklengen wazıypalar hám funktsiyalardı orınlaw
boyınsha Ministrler Keńesi Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq
rawajlandırıwdıń hám ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınsha orınbasarı
jumısların sholkemlestirıu etiw;
Ministrler Keńesine kiritilgen usınıslardıń hámde
xatkeriyat iskerligitarawıǵa kiretuǵın máseleler boyınsha Ministrler Keńesi
Baslıǵınıń hújjetleri proektlari kórip shıǵilıwını támiyinlew, olardı ekspert
táreptenislep shıǵilıwını, qabıl etilgen hújjetlerdiń atqarılıwın baqlaw;
Ministrler Keńesi Baslıǵı hám Ministrler Keńesi
Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıwdıń hám ruwxıy-bilimlendiriw
jumıslar boyınshaorınbasarı tárepinen ótkeriladigan jıynalıslar, atap aytqanda
hár háptelikapparat jıynalısları hám hár qıylı komissiyalar jıynalısları
materiallarıtayarlanishini hám olarda qabıl etilgen qararlar
rásmiylashtirilishini támiyinlew;
salasında:
xalıqqa sociallıq xizmet kórsetiw dárejesi hám sapasın
asırıw, turmıs hámmiynet iskerligi, maman medicinalıq járdem alıw, materiallıq
miyraslardanpayda kóriwshi bolıw, dene tárbiyası hám sport menen shuǵıllanıw,
dem alıwdı sholkemlestirıu jetiw ushın qolay shólkemlestirilgen-huqıqıy jáne
social shárt-shárayatlardı jaratıw hámde sapa tárepten jańa dárejege kóteriw
boyınshasistemalı jumıslardı ámelge asırıw;
xalıqtıń sociallıq usinıs hám talaplarını úyreniw
tiykarında aymaqlardasociallıq rawajlandırıwdıń programmaların islep shıǵıw hám
atqarılıwın monıtorıń etiw;
den sawlıqtı saqlaw sistemasın reformalaw, xalıqqa
joqarı maman medicinalıqjárdemdi kórsetiw, den sawlıqtı saqlaw shólkemlerdiń
materiallıq-texnikalıqabazasın bekkemlew, olardı zamanagóy medicinalıq
ásbap-úskeneler menenúskenelew hám kadrlar potencialın asırıw boyınsha
sistemalı jumıslardı ámelge asırıw;
awıl shıpakerlik punktleri hám shańaraqqa tiyisli
poliklinikalardıń jumısnatiyjeliligin asırıw, hár bir insan hám pútkil shańaraq
dárejesinde eng kópushraytuǵın kesellikler profilaktikası hám emlew procesin sholkemlestirıu
jetiw, shańaraqlardı patronaj sisteması menen tolıq qamtıp alıw,
xalıqtıńmedicinalıq mádeniyatın asırıw, saw turmıs tárizin, atap aytqanda
sawawqatlanıwdı targib etiw ilajlarını ámelge asırıw;
xalıqtıń reproduktivlik salamatlıǵın bekkemlew,
analardıńlar, balalar hámóspirimler sogligini qorǵaw, tugma hám násillik
keselliklerdiń aldın alıw, rawajlanıw nuqsanı bolǵan balalardı
medicinalıq-sociallıq reabilitatsiya etiw sapasın asırıw, olardıń jámiet
turmısında tolıqqonli qatnasıwlarıushın zárúr shárt-shárayatlar jaratıw;
xalıqqa diagnoz qoyıwdıń zamanagóy usılların usı jetiw
hám joqarı mamanqánigelestirilgen medicinalıq járdem kólemin jáne de keńeytiw.
Jáhánstandartları dárejesindegi eng nátiyjeli, quramalı hám joqarı
texnologiyalıusıllarǵa bolǵan xalıq usinısini qandırıwǵa jóneltirilgen
ilajlaratqarılıwın támiyinlew;
xalıqdı dári ónimleri menen támiyinlewdi jáne de
jaqsılaw, jergiliklióndiriwshiler tárepinen islep shıǵarılǵan sapalı dári
ónimler
hám medicinalıq buyımlar menen támiynat dárejesin asırıw,
jergiliklifarmacevtika sanaatıǵa investitsiyalar kirgiziw ushın shet el
jetekshikompaniyaları hám investorlarini tartıw boyınsha ilajlardı ámelge
asırıw;
sport salasında alıp barılıp atırǵan jumıslar kólemin
jáne de keńeytiw, sporttıń ǵalabalıqlıǵın asırıw, qızlar ortasında sporttı
rawajlandırıwdıń, barlıq aymaqlar, ásirese eng shet awıllarda xalıq ara
talaplarǵa juwap beretuǵınmateriallıq-texnikalıq bazaǵa ega zamanagóy sport
qurılısların júzege keliw jetiw;
xalıqtıń turmıs mádeniyatın, turmıs sapasın asırıwǵa
qaratılǵan tálim, demalıw hám demalıs, bántlik, maishiy xızmetler kórsetiw,
mádeniyat, kórkem ónerhám sport tarawları mákemelerinden paydalanıw kólemin
keńeytiwge qaratılǵankompleks ilajlardı ámelge asırıw.
máhelle puqaralar jıyınları, hayal-qızlar, haq
nietliler, jaslar shólkemleri, puqaralıq jámietleri institutları, ǵalaba xabar
qurallarınıń tınısh arqayın turmısımızdı asıraw hám bekkemlewge qaratılǵan
wazıypalar atqarılıwın muwapıqlastırıw.
7. Xatkeriyat ózine júklengen wazıypalardı orınlaw
ushın tómendegifunktsiyalardı ámelge asıradı:
tarawǵa tiyisli tapsırmaları menen Xatkeriyatga
júklengen wazıypalardıorınlaw maydanıdan anıq ilajlardı islep shıǵadı hám
ámelge asıradı;
tarawǵa tiyisli tapsırmaları boyınsha tiyisli
analiziy, málimleme, statistikalıq materiallar hám usınıslardı umumlashtiradi
hám tayarlaydı;
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Toplamına, Ózbekstan
Respublikası JoqarıJıynalısı palatalariga, Ózbekstan Respublikası Ministrler
Mákemesi hámQaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵi Kengesiga kirgizetuǵın, sonıń
menenbirge, Ministrler Keńesi Baslıǵı tárepinen qabıl etiletuǵın
tiyislinormativlik-huqıqıy hám basqa hújjetler proektlarini tayarlaydı;
tarawǵa tiyisli qararları hám buyrıqları atqarılıwı
maydanıdan sistemalıqadaǵalawdı sholkemlestirıu jetedi, olardıń atqarılıwın
támiyinlew boyınsha tiyislishólkemlestirilgen ilajlardı hám qadaǵalaw jobaların
islep shıǵadı;
mashqalalı máselelerdi hal jetiw hámde Qaraqalpaqstan
Respublikası, sonıńmenen birge, xatkeriyatga tiyisli tarawlardı
rawajlandırıwdıń perspektivalıwazıypaların ámelge asırıw maydanıdan usınıslar
hám anıq ilajlardı islepshıǵadı hámde Ministrler Keńesi Baslıǵıǵa hám tikkeley
Ministrler KeńesiBaslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıwdıń hám
ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınsha orınbasarına usınıs jetedi;
mámleketlik programmaları ámelge asırılıwıda
tapsırmalardıń atqarılıwıboyınsha tiyisli sistemalanǵan maǵlıwmatlar bazasın
formalantıradı hámjúrgizedi;
Ministrler Keńesi Baslıǵınıń jaslar siyasatı,
sociallıq rawajlandırıwdıńhám ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınsha orınbasarı
qatnasıwındaótkeriladigan jıynalıslar ótkeriliwin támiyinleydi hám
juwapkerlerdi jalb jetken halda jumıslardı muwapıqlastıradı;
Ministrler Keńesi Baslıǵınıń jaslar siyasatı,
sociallıq rawajlandırıwdıńhám ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınsha orınbasarı
jumıs rejesin islepshıǵadı hám ámelge asıradı;
fizikalıq hám yuridikalıq adamlardıń shaqırıwların
“Fizikalıq hám yuridikalıq adamlardıń shaqırıwları tuwrısında”gi Ózbekstan
Respublikasıhám Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamlarına muwapıq kórip shıǵadı;
mámleketlik sırları bolǵan maǵlıwmatlar yamasa nızam
menen qáwipsizliketiletuǵın basqa informaciyalardıń qorǵaw etiliwin
támiyinleydi;
Ministrler Keńesi
iskerligi tuwrısında jámietshillikti belgilengentártipte xabarlı etiwdi
sholkemlestirıu jetedi;
xatkeriyatda atqarıw intizomini bekkemlew ilajlarını
ámelge asıradı.
Xatkeriyat nızam hújjetlerine muwapıq basqa
funktsiyalardı da atqaradı.
3-bap. Xatkeriyatning huqıqları hám juwapkerligi
8. Xatkeriyat ózine júklengen wazıypalar hám
funktsiyalardı orınlaw ushıntómendegi huqıqlarǵa ega:
Ministrler Keńesinde kórip shıǵıladıǵan máselelerdi
analiz etiw hám islepshıǵıw ushın xatkeriyatga nızam hújjetlerinde belgilengen
zárúr bolǵanmateriallar hám maǵlıwmatlardı mámleketlik hám xojalıq
basqarıwıshólkemleriniń aymaqlıq bólindilerinen, rayonlar hám qala
hákimliklerinen, basqa shólkemlerden, Ministrler Keńesi tiyisli strukturalıqbólindilerinen
belgilengen tártipte sorap alıw;
zárúrat bolǵanda, xatkeriyatda kórip shıǵıladıǵan
máselelerdi islep shıǵıw, informaciya hám analiziy materiallardı, sonıń menen
birge, Ministrler KeńesiBaslıǵınıń hújjetleri proektlarini tayarlaw ushın
mámleketlik hám xojalıqbasqarıwı shólkemleriniń aymaqlıq bólindileri, rayonlar
hám qala hákimlikleribasshıları hám xızmetkerlerin, Ministrler Keńesi tiyisli komplekslerin, basqarma hám
gruppaları xızmetkerlerin usınıs jetiw, jalb jetiw hám usımaqsetler ushın
waqtınshalıq ekspert gruppaları sholkemlestirıu jetiw;
mámleketlik hám xojalıq basqarıwı shólkemleriniń
aymaqlıq bólindileri, rayonlar hám qala hákimlikleri, basqa shólkemler,
Ministrler Keńesi tiyislistrukturalıq
bólindilerine operativlik menen hal jetiwdi talap etetuǵınhámde xatkeriyatga
júklengen wazıypalar hám funktsiyalardı orınlaw menen baylanıslı bolǵan
máseleler boyınsha belgilengen tártipte tapsırmalar beriw;
mámleketlik hám xojalıq basqarıwı shólkemleriniń
aymaqlıq bólindileri, rayonlar hám qala hákimlikleri, basqa shólkemlerde,
Qaraqalpaqstan RespublikasıJoqarǵi Kengesi hám Ministrler Keńesi tárepinen
qabıl etilgen normativlik huqıqıy hám basqa hújjetlerdiń atqarılıwı maydanıdan
jumıslardı belgilengen tártipte úyreniw.
9. Xatkeriyatning juwapkerligi:
ózine júklengen wazıypalar hámde funktsiyalardıń
sapalı hám waqıtındaatqarılıwı;
tarawǵa tiyisli hújjetler hám tapsırmalarǵa muwapıq
xatkeriyatga tiyisliusınıslar hám hújjetler proektlari hár tárepleme hám
waqıtında tayarlanishiga;
mámleketlik shólkemleri hám basqa shólkemler tárepinen
Ministrler Keńesine, yaǵnıy xatkeriyatga júkletilgen wazıypalar maydanıdan
kirgizetuǵın usınıslarhám hújjetler sapalı hám waqıtında islep shıǵilıwınıń
sholkemlestirıu etilishi, olardıń ekonomikalıq, finanslıq hám huqıqıy
ekspertizadan ótkeriliwi, sonıń menen birge, tiykarlanǵan juwmaqlar
tayarlanishiga;
Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısı palatalari,
Ózbekstan RespublikasıPrezidenti Toplamı, Ministrler Mákemesi, Qaraqalpaqstan
RespublikasıJoqarǵi Kengesi hám Ministrler Keńesine kórip shıǵıw ushın
kirgizetuǵınhújjetler hám usınıslar proektlarini islep shıǵıw hám ekspertizadan
ótkeriwsapası, sonıń menen birge, kiritilgen proektlar hám qabıl etilgen
qararlarámelge asırılıwınıń sociallıq-ekonomikalıq saldarlarına;
Ózbekstan Respublikası Ministrler Mákemesiniń “Atqarıw
intizomini bekkemlew tuwrısında”gi 1999 yil 12 yanvardaǵı 12-sanlı sheshimine
muwapıqatqarıw intizomi támiyinleniwine;
tarawǵa tiyisli tapsırmalardıń hám xatkeriyatga
tikkeley tiyisli mámleketlikshólkemleri hám basqa shólkemler tárepinen
atqarılıwı jaǵdayınıń waqıtındaúyrenilishiga ushın juwap beredi.
4-bap. Xatkeriyatning strukturası
10. Xatkeriyatining strukturasıǵa xatkeriyat baslıǵı,
bas qánige kiredi.
11. Xatkeriyatning strukturası Qaraqalpaqstan
Respublikası Joqarǵi Kengesi tárepinen tastiyiqlanadi.
12. Xatkeriyatning iskerligi usı Qaǵıydaǵa muwapıq
sholkemlestirıu etiledı.
13. Xatkeriyat óz iskerliginde Ministrler Keńesi
Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıwdıń hám ruwxıy-bilimlendiriw
jumıslar boyınshaorınbasarına boysunadı.
14. Xatkeriyat baslıǵı Ministrler Keńesi Baslıǵınıń
sheshimi menen lawazımǵatayınlanadı hám lawazımdan azat etiledı.
15. Xatkeriyat qánigesi Ministrler Keńesi Baslıǵınıń
sheshimi menen lawazımǵa tayınlanadı hám
lawazımdan azat etiledı.
16. Xatkeriyat qaǵıydası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń
sheshimi menentastiyiqlanadi.
17. Xatkeriyat bas qánigeiniń funktsional wazıypaları
Ministrler KeńesiBaslıǵınıń orınbasarı - jaslar siyasatı, sociallıq
rawajlandırıwdıń hámruwxıy-bilimlendiriw jumıslar kompleksı basshıı tárepinen
tastiyiqlanadi.
5-bap. Xatkeriyat iskerligin sholkemlestirıw
18. Xatkeriyat jumısları Ózbekstan Respublikası hám
Qaraqalpaqstan Respublikası Konstitutsiyalari hám basqa nızamlarına, Ózbekstan
Respublikası Joqarı Jıynalısı palatalarınıń qararlarına, Ózbekstan
RespublikasıPrezidentiniń hújjetleri hám tapsırmalarına, Ministrler
Mákemesiniń qararları, buyrıqları hám tapsırmalarına, Ózbekstan Respublikası
Bas ministri jáne onıń orınbasarları tapsırmalarına, QaraqalpaqstanRespublikası
Joqarǵi Kengesi hám Ministrler Keńesi
qararları hámtapsırmalarına muwapıq, sonıń menen birge, Ministrler
Keńesi jumısjobaları tiykarında
sholkemlestirıu etiledı.
19. Xatkeriyat óz iskerligin yarım jıllıq hám jıllıq
jumıs jobalarıtiykarında júrgizedi.
20. Xatkeriyatda hár háptede jıynalıslar ótkerilip,
berilgen tapsırmalar, jobalardıń atqarılıwı qadaǵalaw etilib, jańa háptege
mólsherlengen jumıslarhám tapsırmalar belgilep alınadı.
21.
Xatkeriyatda jumıs júritiliwi, hújjetlerdiń ótiwi xatkeriyat
qánigeleritárepinen alıp bariladı hámde sol haqqında úzliksiz túrde Ministrler
Keńesi Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıwdıń hám
ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınsha orınbasarına maǵlıwmat berip bariladı.
22.
Xatkeriyat baslıǵı:
Ministrler
Keńesi Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıwdıńhám
ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınsha orınbasarınıń kórsetpesi
hámtapsırmalarına tiykarınan jumıstı sholkemlestirıu jetedi;
tikkeley
xatkeriyatning basqarıwdı ámelge asıradı, qánigeniń iskerligintashkillashtiradi
hám xatkeriyatga júkletilgen wazıypalardı orınlawda shaxsanjuwapker esaplanadı;
xatkeriyat
jumıs rejesin formalantıradı jáne onıń atqarılıwı maydanıdanqadaǵalawdı ámelge
asıradı;
xatkeriyatga
júklengen wazıypalardı orınlawda xatkeriyat jumısshısıǵajumıslardı bóliwleydi
hám tikkeley atqarılıwın qadaǵalawǵa aladı;
ózine
júklengen wazıypalar hám funktsiyalardı orınlaw boyınsha Ministrler Keńesi
Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıwdıń hám ruwxıy-bilimlendiriw
jumıslar boyınsha orınbasarı jumısların sholkemlestirıu etedi.
Ministrler
Keńesine kiritilgen usınıslardıń hámde xatkeriyat iskerligitarawıǵa kiretuǵın
máseleler boyınsha Ministrler Keńesi Baslıǵınıń hújjetleri proektlari kórip
shıǵilıwını támiyinleydi, olardıń ekspert tárepten islep shıǵilıwını, qabıl
etilgen hújjetlerdiń atqarılıwınqadaǵalaw etedi;
tiyisli
mámleketlik shólkemleri hám basqa shólkemler tárepinen usınıs etilgan
usınıslardı hám hújjetler proektlarini hár tárepleme analiz etedi, olarboyınsha
analiziy materiallardı hám ekspert usınıslarını tayarlaydı, sonıńmenen birge,
olardıń nızam hújjetlerinde belgilengen tártipte zárúr tárzdekeliwilishini
támiyinleydi;
materiallar
hám hújjetler proektlari tuwrısında belgilengen tártipteMinistrler Keńesi
Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıwdıńhám ruwxıy-bilimlendiriw
jumıslar boyınsha orınbasarına informaciya beredi;
tiyisli
funktsional máseleler hám hújjetler boyınsha sistemalastırılganmaǵlıwmatlar
bazası formalantirilishi hám júritiliwinı, onıń
úzliksiz túrdejańalanıwın sholkemlestirıu jetedi;
Ministrler
Keńesi Baslıǵı hám Ministrler Keńesi Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq
rawajlandırıwdıń hám ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınshaorınbasarı tárepinen
xatkeriyatga júkletilgen wazıypalarǵa daqılı barmáseleler maydanıdan
ótkeriladigan jıynalıslar, hár háptedegi apparatjıynalıslarında hám barlıq
komissiyalarda hámde xatkeriyat tarawıǵa kiretuǵınmáseleler boyınsha
ótkeriladigan basqa jıynalıslarda qatnasıw jetedi;
eger
xatkeriyat baslıǵı waqtınshalıq bolmasa, onıń minnetlemelerin bas
qánigewaqtınshalıq atqaradı;
sociallıq
rawajlandırıwdıń máseleleri boyınsha jumıslardı targib etiwmaqsetinde qabıl
etilgen tarawǵa tiyisli normativlik-huqıqıy hújjetlerdińatqarılıwın
sholkemlestirıu jetedi;
Ministrler
Keńesi Baslıǵı hám Ministrler Keńesi Baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq
rawajlandırıwdıń hám ruwxıy-bilimlendiriw jumıslar boyınsha orınbasarınıń
tapsırmalarına muwapıq basqa kepilliklerdi ámelge asıradı.