text:
Ğazinur Morat: «Xalıqlarnıñ üzbilgelänü xoquqı BMO äğzäse bulıp torğan däwlätlär tarafınnan motlaq tanılsa da, dönyada başlıça «keşe xoquqları» digän töşençä genä ğämäldä yöri. Döresen genä äytkändä, BMOnıñ üzendä dä Evropa Berlegendä dä, xalıqara mäxkämälärdä dä üzbilgelänü xoquqı turında ni öçender artıq cäyelep söylärgä yaratmıylar. ...Läkin, ğafu itegez, suğış barğan cirlärdä keşe xoquqları ğına tügel, ä tulayım xalıqnıñ xoquqları da bozıla buğay iç. Häm bu oçraqta ike töşençäne butaştıru, ğomumän, säyäsi ädäpsezlek ürnäge bulıp tora.» Mädäni comğa.
Säyäsättän qala gäzitlär bu könnärdä millät yazmışı turında da yazdı. Şähri Qazan gäziteneñ «millät yazmışı» säxifäsendä «Qoyıdan kükkä qarap» digän mäqälä basılıp çıqtı. Tögäl itep äytkändä, Ämin Minhacneñ şuşı yazması Şähri Qazan gäzitendä basılğan ikençe ber mäqälädä qaytawaz bulıp tora. Şuşı gäzittä üktäber ayında D. Äxmätşanıñ milli oyışmalarnıñ eşçänlegenä bağışlanğan yazması dönya kürgän ide. Ämin Minhac aldaraq basılğan avtor belän, milli oyışmalarnıñ eşenä tänqidi qaraş taşlarğa telämäwe belän kileşmi häm bu ölkädäge wazğiätne üzençä çağıldırıp birä. Äxmätşä äfände «Milli Mäcles tiz arada zur köçkä äwerlde», dip yazğan bulğan. Ämin Minhac aña qarşı bolay dip äytä:«Milli Mäcles qayçan zur köçkä äwerelde soñ? Sizäbezme xäzer Milli Mäclesneñ eşçänlegen. MM revolyutsiä çorında, yäğni tatarnıñ däwläte bulmağan waqıtta barlıqqa kilüe bik nigezle. Ul üzenä kürä tatar «xökümäte» dä, parlamentı da ide. Ä 90nçı yıllarda tatarnıñ däwläte bar ide inde. «Tatariä», «Tatarskaya Respublika», yäğni «Tatar-iä» bulğan «Tatar respublikası» bar ide. Ä respublika ul däwlät digän süz. ...Milli respublikalarnıñ statusı 20nçe yıllarda tögäl açıqlanmadı. Şuña kürä ike tel – tatar häm rus tele – däwlät telläre itep qabul iteldelär. Bu tatar däwläten tatar-rus däwläte itep qabul itügä tiñ ide. Äyterseñ lä Tatarstanda 2 millät üz bilgelängän.»
Ämin Minhac fikerençä, şul uq xäl 90nçı yıllarda da şul uq xäl qabatlan häm xäzerge Tatarstan da tatar-uris däwlät itep bilgelänä. Avtor bu fiker belän kileşmi.Ul şulay uq, Tatarstan däwläte häm parlamentı bulğanda milli mäcles tözüne zıyanlı adım itep isäpli. Tatar ictimaği üzägenä dä bäyä birä avtor. Bu üzäkne tözü bik kiräk ide, milli kütäreleş başında anıñ role zur buldı, ul. Ämma Ämin Minhac şuşı ictimaği üzäkneñ eşe sülpänäyüenä borçılu da belderä. Yazmanıñ öçençe öleşen avtor suverenitet öçen köräş mäs’äläsenä bağışlıy. Däwläti suverenitet öçen genä tügel, milli suverenitet xaqında da qayğırtırğa kiräk, dip yaza ul.
Şähri Qazannıñ «Millät yazmışı» säxifäsendä tatar tarixına qağılışlı yaña kitapnıñ çığuı turında da xäbär itelä. Şuşı fänni xezmät kenä tügel, anıñ tatar uquçılarına kilep citü tarixı da qızıqlı. Gäzit xäbärçese Xämzä Bädretdinov yazğança, Boris İşbuldin Äl-Bäkrineñ ingliz telendä yazılğan nösxäsen çit it kitapxanäsendä Vil Mirzayanov tapqan bulğan. Ul anı alıp tärcemä itkän häm ul kitap Qazandağı näşriätkä barıp citkän. Küptän tügel, «Rannur» näşriäte «Tatar tarixı» kitabın bastırıp ta çığardı. Vil Mirzayanovnıñ tärcemäsen ädäbi qalıpqa yazuçı Mösäğit Xäbibullin salğan. Ul, kitapqa kereş öleşendä, Boris İşbuldinnıñ kem ikänen añlatıp birä. Boris İşbuldin Äl-Bäkri borınğı tatar aqsöyäklär tamırınnan kilä. Ul 1899nçı yılda tua. 1917nçe yılda Mäskäw imperiä litseyın tämamlıy, Germaniägä küçep kitä, anda häm Fransiädä doktor däräcälärenä ireşä, II dönya suğışınnan soñ Amerikada universitetında uqıta. Şunda ğömereneñ soñğı yılların uzdıra häm «Tatarlar tarixı» kitabın da şunda yaza. 1989nçı yılda ul wafat bula.Gäzit Boris İşbuldinnıñ kitabınnan alınğan ber niçä fikerne dä çağıldırıp birä. Menä mäsälän, Boris İşbuldin «Tatarlarğa qarata Rusiä tarixçılarınıñ qaraşları» digän bülegendä bolay dip äytä.
«Tatarlarğa häm alarnıñ yäşäyeşlärenä Rossiä tarixçılarınıñ qaraşları gelän ber törle bulmasa da, hämmäse dä tatarlarnıñ Rossiä tarixına zur yoğıntı yasawın tanırğa mäcbür buldılar. Xaqiqättän qaçıp bulmıy bit: 1238-1480nçe yıllar däwamında, dini wä milli ayırmalar buluğa qaramastan, tatarlarnıñ häm ruslarnıñ ber däwlättä kön kürülären hiçber dälil belän inqär itep bulmıy. Tarixçılar ni dip kenä yazmasınnar, asılda tuıp kilgän Mäskäw imperiäseneñ xakimiät dilbegäsen, quldan qulğa diärgä bula, Altın Urda xannarı birälär, şul isäpkä imperiädä arı taba däwam itkän elemtä, poçta, absolyut monarx ideyası, aqça san da kerä. Tuyıp kilgän, ayaqlanıp kilgän Mäskäw däwläte bolarnıñ barısın da Altın Urdadan ala.»Xämzä Bädretdinov yazğança, moñarçı törle kitaplarda urınsız mısqıllanğan, kimsetelgän tatarlarnıñ nindileklären, kemleklären çınbarlıqtağıça belderü yalğan tarix uqmaştıruçılarğa xataların tözätergä yaña çığanaq bulır.
Mädäni Comğa atnalığı da ber xikmätle kitapnıñ çığuı turında xäbär itte. Şuşı könnärdä genä «Mäğärif» näşriätendä «Tatar yulı : xalıqnıñ xoquqları häm säyäsi ädäplelek» digän kitap basıldı. Ğilmi mäqälälär, esse-ezlänülär, mäqälä-interwyular cıyıntığı berböten tarixi- dokumental` qissa kebegräk uqıla, dip yaza bu kitap turında Ğazinur Morat. Älege kitapqa Tufan Miñnullin, Andrey Bitov, Razil Wäliev, Rabit Batulla, Rafail Xakim, Dmitriy Gorenburg, Boris Ponteleyev häm başqa avtorlarnıñ çığışları kergän. Bu säyäsmännär, yazuçılar, ğalimnär şuşı xezmättä xoquq yaqlawçılar bularaq açıla. Kitap turında uylanuları belän büleşergä bulğan Ğazinur Morat, säyäsi ädäplelek töşençäse turında üz qaraşın da yazğan. Sovet çorında xoquq yaqlawçılar xätär kriminal elementlar isäbendä yörde, dip başlap cibär süzen avtor. Ul şulay uq keşe xoquqları häm xalıqlarnıñ üz bilgelänü xoquqları arasında bulğan ayırma turında da üz fikeren äytä. Menä anıñ yazmasınnan ber özek.«Xalıqlarnıñ üzbilgelänü xoquqı BMO äğzäse bulıp torğan däwlätlär tarafınnan motlaq tanılsa da, dönyada başlıça «keşe xoquqları» digän töşençä genä ğämäldä yöri. Döresen genä äytkändä, BMOnıñ üzendä dä Aurupa Berlegendä dä, xalıqara mäxkämälärdä dä üzbilgelänü xoquqı turında ni öçender artıq cäyelep söylärgä yaratmıylar. Xäyer, säbäbe dä añlaşıla inde: çönki dönyanıñ baytaq illärendä, şul isäptän Könbatışta da, üz bilgelänü kön üzäk mäs’älälärneñ berse bulıp tora. Şuñadır, küräseñ, xalıqara xoquq yaqlaw oyışmalarınıñ ekspert-küzätüçeläre Büsnägä barsa da, Çeçnägä kilsä dä, härwaqıt keşe xoquqlarınıñ bozıluı xaqında ğına süz alıp bara. Läkin, ğafu itegez, suğış barğan cirlärdä keşe xoquqları ğına tügel, ä tulayım xalıqnıñ xoquqları da bozıla buğay iç. Häm bu oçraqta ike töşençäne butaştıru, ğomumän, säyäsi ädäpsezlek ürnäge bulıp tora.»
Ğazinur Morat fikerençä, xalıq xoquqları suğış waqıtında ğına bozılmıy. «Bu dönyada bik küp qäwemnäreneñ «üz qaynar» noqtaları da bar. Bügen üz däwläte bulmağan här millätkä inqiraz qurqınıçı yanıy», dip fikerläre belän urtaqlaşa avtor. Ğazinur Morat şulay uq, säyäsi ädäpsezlekneñ başqa oçraqların misal itep kiterä. Häm Rusiägä säyäsi ädäplelek telendä söyläşergä öyränergä kiräk, digän näticä yasıy.Bikä Timerova.


c: text/html

text:
Tatarstannıñ Yıl uqıtuçısı - Çallıdan
Ğädättä uqıtuçılarnı, mäğärif xezmätkärlären yılğa berniçä märtäbä – Uqıtuçı könendä, uqu yılı başında häm anıñ axırında ğına iskä töşerep, zurlıylar, matur süzlär äytälär. Xäzer älege datalarğa tağın ber kön östälde kebek. Çınlap ta, bıyıl inde öçençe märtäbä uzdırıla torğan Yıl uqıtuçısı bäygeseneñ yabılu tantanasın anda qatnaşuçılarnı zurlap, bik matur häm qupşı itep oyıştırğannar ide. Tantananıñ Salix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında ütüe dä üze ni tora. Bäygedä qatnaşuçılarnı tulı zal ayaq ürä basıp, alqışlarğa kümep qarşı aldı. Ssenariy belän naçar tanış bulu säbäplederme, süzlären onıtqalap, butalıp kitüçe kiçäne alıp baruçılar da zur bäyräm atmosferasın boza almadılar. Tantanağa uqıtuçılarnı qotlarğa kilgän Ğäliäskär Kamal teatrı artistı Rawil Şäräfiev alarğa bik matur, cılı süzlär äytte häm, ğafu ütenep kenä bulsa da, tatarça berniçä şiğer dä uqıdı. Respublikanıñ Mäğärif ministrı Fariz Xarisov isä, üzeneñ çığışında älege bäygeneñ ähämiäte, Yıl uqıtuçısı konkursınıñ cämğiättä möğallim rolen üsterüe turında söyläde.
Ä xäzer bäygeneñ üzenä häm anda ciñü yawlawçılarğa qaytıyq äle. Berençe urınnı yawlap Tatarstannıñ Yıl uqıtuçısı bulıp Çallı gimnaziäseneñ başlanğıç klass uqıtuçısı Tatyana Molotkova saylandı. Aña iñ zur büläk – Oka avtomaşinası tapşırıldı. Tağın 4 uqıtuçı – Bögelmädän, Qazannan häm Yuğarı Oslan rayonınnan – prizlı urınnar yawladı. Alar 12 meñ sum aqçalata büläk aldılar. Finalda qatnaşqan tağın 10 uqıtuçı – bäygeneñ lawreatı isemenä layıq buldılar. Alarğa 6 meñ sum aqça birelde. Älbättä, ber qarağanda, bu aqçalar ällä ni zur tügel. Läkin ayına 1-2 meñ xezmät xaqı alıp eşläwçe uqıtuçılar öçen bu summalar da şaqtıy. Bez sezne uzğan tapşıruda tanıştırğan Piträçtän Larisa İvanova da lawreat isemenä layıq buldı. Lawreatlar isemen yawlawçılar arasında şulay uq Saba, Baltaç, Tübän Kama, Alabuğa, Mendeleevsk, Norlat, Qazan, Bawlıdan kilgän uqıtuçılar bar.
Tağın şunısın äytep kitäse kilä. Ciñüçelär arasında rus tele häm ädäbiäte, başlanğıç klass uqıtuçıları küpçelekne täşkil itä. Tatar tele möğallimäse, inde äytkänebezçä, ber genä. Bu oçraqlı ğına kilep çıqqan xälme? Bäygedä qatnaşuçılar belän bik küp aralaşıp, alarnıñ eşlärenä bäyä birgän tatar tele belgeçe Sirinä Trofimova süzlärenä qarağanda, älege wazğiät – oçraqlı xäl tügel. Nigäder, tatar tele uqıtuçıları başqalar belän çağıştırğanda üzlären tıynağraq totalar, başqalar kebek bulğan belemnären dä tulısınça keşelärgä kürsätä almıylar, dip zarlandı Sirinä xanım. Tatar xalqına xas bulğan sabırlıq, üz-üzeñne alğa çığarmaw kebek bäygelärdä qomaçawlıy torğan ğädätlärdän arınırğa kiräk bezneñ uqıtuçılarğa, di ul. Xäyer, uqıtuçılar öçen bäygelärdä ciñü iñ kiräkle närsä tügel bit. İñ möhime, uquçılardan çın keşene tärbiäläw, ana teleñä balalarda mäxäbbät uyatıp, alarnı üz tuğan telendä söyläşkän öçen ğafu ütenmäskä öyrätüder.
Gölnaz İlgizär

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
AQŞta prezident saylawları: reaksiä
Dönya bıyılğı kebek AQŞtağı prezident saylawlarına bik siräk zur qızıqsınu kürsätkänder. Aziädän alıp Yevropağa qädär millionnarça keşe radio,televidiniä aldında yäki irtängä qädär däwam itkän küñel açu mäcleslärendä AQŞnıñ distälägän yıldan soñ in möhim saylawınıñ näticäsen kötte. Böten Dönya öçen möhim: çönki ciñüçe xalıqara säyäsät häm iqtisadi tormışnı bilgeli.
Yarış başqa baş bardı,ämma elegeräk işetkänegez kebek mäsälä Ohioda xäl qılınaçaq häm monıñ öçen 10kön waqıt kiräk.Dönyanıñ berdänber super däwläteneñ citäkçse küp kenä illärneñ säyäsi häm itqisadi tormışına täsir itä. AQŞ citäkçelegendä terrorğa qarşı suğış däwam itä , yaña prezident suğış häm solıx turında qarar biräçäk.Awstralia xalqı küptän tügel genä prezident Bush yaqlı John Howardnı yañadan xakimiätkä kiterde. Säğät ayırması säbäple avstralialılar yoqıların fida itmi, saylaw näticälären qarap bardı, xabärlärgä qarağanda birjanıñ reaksiäse anda uñay bulğan.Aziä illärendä alış bireş üzäkläre, vokzal kebek urınnarda quyılğan zur ekrannar aldında xalıq cıyılıp tordı. Yaponiä premiere Juniçiro Koizumi(audio) kötelgäneçä yarış başqabaş bardı, qaysı ğına namzät ciñmäsen minemçä Yaponiä –AQŞ duslığı häm Yaponiä-AQŞ berektäşlegeneñ ähämiäte nigezdä ber niçek tä üzgärmiäçäk dide. Pekingdä Amerikanı Tikşerü üzäge direktorı profesor Mei Renyi (audio) Bush ta Kerry dä Qıtaynıñ ähämiätenä basım yasap kilde dip äytergä tieşmem.Bälkim dä 1992nçe yıldan soñ berençe märtäbä Qıtay prezident saylawlarında bäxäsläşelgän tema. bulmadı.Saylawlarda kem genä ciñmäsen Qıtayğa qarata säyäsät yaqınça şuluq bulıp qalaçaq dide. Yaqın Könçığışta fälästin premyere Axmäd Qurei AQŞ saylawlarına qarata(audio) Amerika xalqı saylıy, Bez qarar birmibez. Bez AQŞ prezidentı belän eş itäçäkbez,ämma bez anı saylamibez Bushmı ,Kerryme yaña administratsiä eş başına kilä häm bez yaña çorğa keräbez dip söyläde. İzrael tışqı eşlär ministırlığı general direktorı Ron Prosor süzlärençä(audio) här ike partiäneñ näticäläre bezne yaqlawnı kürsätäçäk. Bez Amerika xalqı belän ber yk qımmätlärne urtaqlaşabız. Bush administratsiäse ciñep çıqsa,prosesnıñ ciñelleräk bulaçağına şöbxä yuq AQŞta ilbaşı saylawınıñ räsmi näticäse älegä iğlan itelmägän öçen qayber illär saqlıqlıraq söyli. Misal öçen Germaniä tışqı eşlär ministırı J.Fischer(audio) Näticä älegä bilgele tügel, şunlıqtan täğaen qarar birü öçen waqıt ölgermägän.Bezneñ öçen in partnärlarıbız,berektäşlärebez belän yaxşı mönäsäbättä toru häm kiläçäktä dä bergäläp eşläw möhim. Bez näticäneñ iğlan itelüen kötergä tieş. ''Global Mäsälälärdä Russiä'' isemle jurnalnıñ başmuxarrire Fyodor Lukianov radiobıznıñ rus redaksiäsenä(audio) Demokrat administratsiä eş başına kilsä Mäskäw bik borçılır ide, bu nindider däräcädä Clinton säyäsätenä , AQŞ administratsiäseneñ Rusiäneñ eçke eşlärenä qatnaşuına kiterer ide.Bu isä Mäskäw telämägän närsä. G.Bush kiçäge saylawlarda 3million 700meñ kübräk tawış alğan bulsa da, AQŞnıñ sayalw sisteması säbäple kemneñ ciñep çıqqanı äle dä bilgele tügel färidä xämit


text:
Kosovo bäysez bulsa, çäçäk atarmı?
BMOnıñ Belgrad belän Priştinağa kileşü turında birgän waqıtı tämamlandı. Bügen Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrları, Kosovonıñ Serbiädän ğinwarda ayırılu ixtimalı turında söyläşte. Ä şul uq waqıtta Kosovonıñ üzendä nilär bulıp yata?
Kosovolılar öçen ildä tormış şartları ciñel tügel. Şulay da alar bu awırlıqlarğa birelmi, alarnıñ ömetläre - bäysezleklären iğlan itü.
Dritan Priştina Univertitetında uqıy. Ul, elektrnıñ könenä ber niçä tapqır özelep torıun, bu şartlarda isä däreslärne öyränüneñ mäşaqätkä äylänüe turında zarlana. Köndälek problemnär yanında, äle alğa taba bulaçaq problemnär turında da borçıla Dritan. Uqu betkäç niçek eş tabarmın dip uylana. Ul ildäge eşsezlek problemın añlatıp birä. Eşsezlek turında ışanıçlı statistik mäğlümät bulmasa da, xäzerge waqıtta eş urınnarınıñ yartısınnañ kübräge eşlämi diyelä.
Şulay da Dritan, Bäysezlek maqsatın ber nigä dä alıştırmayaçaqmın di, xättä bu awır şartlarda bäysezlektän waz kiçü bäräbäränenä, bezgä räxät tormış taqdim itäbez disälär dä di.
Dritanğa birelgän waqıtlıça passport belän ber qaya da çığıp bulmıy. Ul üzen törmädä kebek xis itüen äytä. Ul çıñ xalıqara ber pasportka, üz däwläteneñ pasportına iä bulırğa teli.
Mäğlüm bäysezlek añsat qazanılmıy. Qazanu belän dä mäşäqqat betmi. Kosovoda urnaşqan Säyäsät tikşerenü üzäge belgeçe, İllir Dugoli moña basım yasap, Kosovo bäysezlegen iğlan itkännäñ soñ ike problema tuaçaq di.
Säyäsi häm İqtisadi promlemnär.
Säyäsi yaqtan, Kosovo xäzerdän uq üzen Serbiädän bäysez dip xis itä.
Dugolli, Kosovo kötelgän bäysezlegen qazansa da, xalıqara köçlär anda qalıp säyäsi täraqqiätne küzätep baraçaq häm yärdäm kürsätäçäk di. Bu kiräk tä, çönki töbäkneñ tönyağında serblar yäşi häm andağı totırıqsızlılıq ber niçä yıllar däwam itärgä mömkin dip añlata wazğiätne Dugolli.
Dugolli, Kosovodağı säyäsi elitanıñ yäş buluın, äle peşep betmäwen söyli. Läkin ul bu wazğiät, faydağa qullanıla ala dip däğwä itä.
“ Äye bu çeterekle mäsälälärdän berse. Läkin şul uq waqıtta alar yañalıqlarnı tiz otıp ala. Häm alarnıñ bu üzgäreşlärne yaxşı ğına häm uñaylı ğına üzläşterä alu mömkinçelekläre başqalarğa qarağanda yuğarı.”
Kosovoda iqtisadi problemnär, säyäsi problemdän dä möhimräk di Dugolli. Bigräk tä Belgradnıñ bäyläneşlärne bötenläy özü qurqınıçın iskä alğanda.
Läkin ul şulayda bu mäsälägä optimist läkin diqqatli ber küzlektän qarıy
“Kosovo iqtisadı Serbiägä bäyle digän qaraş xata bulır ide. Kosovo yarlı il, läkin hiç yuğı üz yazmışın üze belgeli alırğa teli. Ni qadär yarlı buluına qaramastan, Kosovo budjetınıñ 100 protsentı üz baylıqlarınnañ kilä”
Visar Şerifi Kosovo bäysez Kosovonıñ iqsadi bularaq isän qalaçağına hiçşiksez ışana. 30 yäşendäge film töşerüçe häm fotografçı bularaq eşlägän Visar bolay belderä,
“Kosovonıñ şaqtıy küp üz baylıqları bar. Keşe köçe häm tabiğat baylıqları. Bolar däwlätneñ äwamlılığına yärdäm itä. Häm bu ike potensialnı yaxşı idarä itü şart. Ägärdä idarä yaxşı alıp barılsa. Barsıda urnında eşlär häm, zur problemnärebez dä bulmas.”
Üz çığanaqları häm alarnıñ idaräse mäsäläse. Läkin iñ möhime yaña ilgä bulaçaq invertetsiälär di Dugolli, Ul Kosovonıñ tiz arada çit il investorların üzenä cälep itäçägenä ışana.
Dugolli, çit il invertorlarınıñ bigräk tä Kosovonıñ kümere belän qızıqsınuın äytä. Çönki yewropanıñ iñ bay kümer baylıqlarınnañ berse Kosovoda. Häm ul, Kosovo belän kürşe il Albaniä arasında başlanğan olı yul tözeleşe 2009nçı yılda tämamlanaçaq di.


text:
"Taraz" - erikkenniñ ermegi...
Vse éto bılo bı grwstno, kogda bı ne bılo smeşno.
Nege bizde kärisi de, jası da “bäri özi” bolğandı jaqsı köredi? Scenarïy` avtorı da özi, rejïsseri de özi, oğan qosa bastı rolʹdi süy`ikti özi oy`nawı kerek. Soñında kötere almay`tın şoqpardı qosa köterem dep, kötere alatın şoqparına da şaması kelmey` qaladı.
Nurtas Adambay`dıñ “Tarazında” da sonı kördik.
Ïä, şındıq qatal da qatıgez. Biraq kïnonıñ boyawı bügingi kündiki emes. Toqsanınşı jıldarı, sanasañ, otız jıl burın tüsirilwi kerek “twındı” edi.
Nurtas “Kelïnka” üşin urıs estigende “Şlagbawmdı” körip, oy`lağan sïyaqtı. “Aa, senderge qarañğı kïno kerek pa, mä”. “Erkebulan kerek pa, mä”. Qarañğılıq bar, negatïv bar, pessïmïzm bar. Biraq rejïsserlik közqaras, pozïcïya twralı ay`twğa äli erte. Bul turğıda Nurtastıñ fey`sbwktağı posttarı qızığıraq. Al "Taraz", äli de erikkenniñ ermegi. Qorqaqtardıñ atısı, kezdey`soq birewlerdiñ bärin qırıp salwı... onımen eşkimdi tañqaldıra almay`sıñ.
Biraq moy`ınday`ıq, kïno ädemi bastalıp kele jatıp edi. Taksïsti qospağanda, köliktegi törtew. Bäri ünsiz, siresken better. Ärqay`sısı öz oy`ımen.
Eki qızdıñ klwbqa kele jatqan tusınan bastap äserdiñ bäri buzıldı. Bey`künälikti oy`nay`mın dep közin qay`ta qay`ta baqıray`ta bergen G.Jolanovanıñ qılığınan jasandılıq bastaldı. Arı qaray` atıs şabıs. Ékranda kädimgidey` drama bolıp jatsa, zal jırq jırq etip küledi. Öy`tkeni munda boevïktiñ sxeması bar da, qïsın joq. Mısalı, aşwlı Quday` sïyaqtı Älïdey` bay`dıñ balası, äsirese onı “nevanïlʹnıy` krasavçïk” (E.Tursınovtıñ sözi) Jandos Ay`basov oy`nasa, qalağan qızına qolı jetpey`di degenge senw qïın. Nemese Ay`dar (Nurtastıñ özi), atıs bolıp jatqan kezde ölgen qızdı ay`nalıp tolğanıp otırğanı nesi? Özin qutqarw ïnstïnkti qay`da? Onıñ qasında Tölepbergen Bay`saqalovtıñ “aqırı” senimdi. Janı qıl üstinde turğanda Asandiki ne maxabbat? Nemese qalıñdıqtıñ şkaf ağaları sonşa jerden at arıtıp kelip, Ay`dardıñ ölip jatqanın bir körip ketwge de jaramadı ğoy`...
Şını kerek, munda Erkebulan Day`ırovtan basqa köz toqtatatın eşteñe körmedik. Erkebulan keşe ğana jiptiktey` bala edi, qazir bet jüzinde bïografïya bar, aşınğan adamdardı ay`nıtpay` key`iptey`tin bolıptı. Jay` otırğannıñ özinde kökjal sïyaqtı, al ay`qasqanda jaralı kökjal sïyaqtı)). Nurtas “Tarazğa” qazirgi qazaq kïnosındağı buqamoy`ındar men betinen zäri tögilgenderdiñ bärin jïnağan, biraq bäri jabılıp bir Erkebulanğa partner bola almadı. Al tompïğan bawırsaq Nurtastıñ özi sol qatwlı jüzderdiñ arasına üy`lese almay` jür.
Sosın bul kïnoda saspens jetispedi. “Oy`bay`, jaqındap qaldı, qaşıñdar, ketiñder, äne, mine” dep orındıqta otıra almay` ketw degen joq. Sodan da ma eken, “Tarazdan” key`in toy`may` qalıp, Tïm Bertonnıñ “Mïss Perïgrïnine” kirdik. Kädimgi ertegi syujet, biraq sonşalıqtı alañday`sıñ, eleñdey`siñ. Äy`, bul - qïyal, féntezïdiñ janında “Taraz” degen tiri adamdar, özimizdiñ qazaqtar edi ğoy`. Joq. Sendirmey`di. Zal äy`tewir qazaqşa boqtıq estigenine mäz bolıp qay`tqan sïyaqtı.


text:
Yalğan qımız hatıusı totolğan
Qımıź, bal keüek ük, Başqortostandıñ firmı tawarı bulıp tora. Bıltır respublikala bıl şifalı esemlek meñ yarım tonna yeteşterelgän. Yäğni, respublikala yäşäüselär başına bülgändä, här keşegä yartı litrźan da aźıraq qımıź yahalğan. Awıl xujalığı ministrı urınbaśarı Xäybulla Fälin äyteüensä, respublikala qımıź ösön beyälär ürseteü menän 14 xujalıq şöğöllänä. Qımıźźı ihä 45 rayonda yahayźar. Timäk ul ğına aź. Qımıźźı arttırıu ösön başqort toqomlo yılqını küpläp ürseteü farız. İkensenän ul oźaq haqlanmay. Şuğa kürä belgestär qımıźźı kipterep ontağın eşlärgä, tabletqa formahında sığarırğa käñäş itä. Tap oşonday yañı alımdar arqahında baźarźa yahalma qımıź kübäyä.


text:
Neçkäbil bäygeseneñ yarım finalı uzdı
Neçkäbil-2007 bäygeseneñ yarım finalı şimbä könne Mega säwdä üzägendä uzdı. Bäygeneñ bu öleşendä yäğni, yarım finalda, 44 xatın-qız qatnaştı. Anda qatnaşuçılar Qazannan ğına tügel, respublikanıñ törle zur şähärlärennän dä , rayon üzäklärennän dä häm, xätta awıllardan da kilgännär ide. Neçkäbil-2007 bäygeseneñ yarım finalı ğailä bäyräme qısalarında uzdı. Anda qatnaşqan xatın-qızlar üz ğailäläre häm alarğa yärdäm kürsätüçelär belän bergä aş-su äzerläwdä , qunaqlarnı sıylawda, häm şuşı Mega üzägendäge säxnädä, häm şuğalaqta üzläreneñ ostalıqların cırda , biüdä, süz ostalığı bäygesendä teatral'läşterelgän tamaşa kürsätep köç sınaştılar.
Xatın-qıznıñ güzällege, näfislege anıñ yözeneñ maturlığı häm üzeneñ niçek totışında ğına tügel , älbättä. Ğailädä ire öçen kürkäm xolıqlı söyekle xatın-qız, balaların yaratqan cılı qullı äni bula belü dä, xatın-qız öçen bik möhim närsä. Bäygene oyıştıruçılar tarafınnan bu şimbädä 44 xatın- qız arasınnan şuşı sıyfatlarğa iä bulğan iñ -iñ layıqlıların saylap alırğa kiräk ide.
Bäygedä qatnaşuçılarnıñ yartısınnan kübese Qazannan başqa, Tübän Kamadan, Älmättän, Çallıdan, Arçadan, Qama Alanınnan , Layış, Piträç, Saba , Tübän Qamanıñ rayon üzäklärennän genä tügel, xätta awıllarınnan da kilgännär ide. Alar arasında xisapçılar da , uqıtuçılar da, balalar tabipları da muzıka uqıtuçıları da rayon üzäklärendä xezmät kürsätüçe mädäniät xezmätkärläre dä bar ide.
Bäygedä qatnaşuçı xatın-qızlar bik zur ostalıqların kürsätep äzerlägän aş-su östälendäge rizıqlarnı härberseneñ tuğannarı, dusları jyuri äğzalarına, jurnalistlarğa da häm bäyrämne qararğa kilgän qunaqlarğa bu rizıqlarnı tämläp qararğa matur, üzençälekle itep täqdim ittelär. 44 östälgä äzerlängän rizıqlar arasında törle xalıq aşları: tatar, rus, ğäräp, yapon , qıtay, fransuz häm başqa bik küp törle xalıq aşları bar ide.
“tatar häm ğäräp aşlarınnan torğan östäl dä bar”. Şämärdännän qatnaşuçı xatın-qıznıñ tuğannarı xätta östäldäge rizıqlar turında cırlar çığarıp Azatlıq radiosına da üzläreneñ sälämnären cibäräseläre kilde.
Ä soñınnan bar qatnaşuçı 44 xatın qız da üzläreneñ ostalıqların icadi bäygedä sınadılar. Anda alar ğailäläre belän bergä cırlar cırlap ta tamaşaçını tañ qaldırdılar, iyülläre belän dä şaqqattırdılar, “Ägärdä bala bulmağan bulsa…”digän temağa bağışlanğan ğailädäge konfliktlı mizgellärne çağıldırğan teatral'läşterelgän tamaşa belän dä tamaşaçını uylanırğa mäcbür ittelär.
Qazandağı Mega säwdä üzäge ğadi könnärdä dä xalıqnıñ monda küp buluı belän ayırılıp tora. Ä bu şimbädä xalıq ayıruça küp buldı. Ä sez qatnaşır idegezme bu bäygedä digän sorawğa bäygene qararğa kilgän tamaşaçılardan cawaplar törle buldı. Kemder: qatnaşır idek tä alar kebek qıyu tügelbez, kemder älege ğailädä balaları yuqlığı belän añlattı, ä kemder, köç cıyıp aldağı yılda qatnaşırğa telägen belderde.
Tamaşa zalı zur bulmaw säbäple , bäygene basıp qarap, aru säbäple, qänäğät bulmıyça kitüçelär dä buldı.
Şimbä könne bäygedä qatnaşuçılarnıñ 16 xatın-qızı ciñep çıqtı häm alar anda finalda köç sınaşaçaqlar. Bäygeneñ finalı mart urtalarında “Piramida” mädäni üzägendä oyıştırılaçaq.
Mälikä Basıyr


text: Tırışıp-tırışıp yafraq yaruçı ağaçlardan häm basularda çäçü eşlären alıp baruçı mexanizatorlardan başqalar inde ber atnağa yaqın yal itälär. Uzğan yäkşämbe, 5 may könne, Tatarstanda bernindi säyäsi çaralar bulmadı. Barı şimbä könne genä Mintimer Şäymiev Matyuşinodağı yazlıqta yal itkän waqıtta respublika başlığı wazıyfaların ütäwçe Röstäm Miñnexanov yazğı çäçüne tämämlaw turında kiñäşmä ütkärde. Ul rayonnan rayonğa yörep eşlärneñ torışın öyränä, uñış üsterü turında fikerläre turında büleşä. 9 mayğa qädär çäçü tämämlanırğa tieş, digän maqsat quyıldı. Ä yañğırlar xäzergä yawmıy, dimäk Tatarstan säyäsäte Xoday qulında.


text:
Mari İle rayonnarında – qul'yazma miras
Ekspeditsiälär inde 1963 yıldan birle oyıştırılıp kilä. Soñğı yıllarda tatarstanlılar Perm, Ul'yan, Kirov yaqlarında bulğannar. Bıyılğı ekspeditsiä Tatarstan häm Mari İle respublikaları arasındağı sotsial'-iqtisadı häm mädäni xezmättäşlek nigezendä oyıştırılğan. Ekspeditsiägä baruçılarnı Mari İleneñ Bäräñge, Mari Töräk, Morki rayonnarındağı millättäşlärebez bik cılı qarşı alğannar. Tatarstanlılar çatırlarda yäşärgä tieş bulsalar da, könnär yañğırlı bulu säbäple millättäşlärebez alarnı üz öylärendä urnaştırğannar. Biredäge tatar awılları tarixı turında ekspeditsiäneñ ber wäkile Läzzät Xäydärov:
Tatar awılları törle törkemnärgä bülep qararğa mömkin. İske awıllar Qazan xanlığı yaulap alınğannan soñ qaçıp küçep utırğannar. Morki rayonı Külbaş awılına kilep utırğan 4-5 ğailä 18 ğasırda Pugaçev belän yörgännän soñ biredä qalğannar. Çuqındırudan qurqıp qayberläre şuşı Mari urmannarında sıyınğan. Şulay uq 20Hчe ğasırda oyışqannarı da bar.
Morki rayonı Oktäbersk awılında yaña mäçet tözegännär. Tatarlarnıñ eşlekle xalıq ikänne kürsätüçe faktor bulıp tora di monı awıl keşeläre. Ä menä marilar, urıslar üzläreneñ qayçan da bulsa çirkäw töyiäçägenä şiklänä.
İnqilabqa qädär awıl mädräsälärendä dini ruxanilar aldınğı keşelär bulğan. Alarnıñ yazmaları quldan qulğa küçerelep saqlanıp qalğan. Xalıq alarnı nigezdä dini kitaplar dip isäpli. Tarix, ädäbiät fäne öçen qimmäte bulğannarın, ekspeditsiä äğzaları Qazanğa saqlawğa alalar.
Läzzät Xäydärov:
2 nösxä Qissai Yosıf, Qıssai Awuq, cirle xalıqlarnıñ metrika däftärlären, bäyetlären, mönäcätlären taptılar. Basma kitaplar arasında kübräk dini eçtälektäge kitaplar. Ämma könküreşkä qarağannarı da bar. Mäsälän umartaçılıq turında oçradı. Dini ruxanilar paketlarğa, qapçıqlarğa tutırıp mäçet çormalarında saqlıylar. Külbaş awılında 3 tartma şundıy käğäzlärgä tap buldıq. Ğadi xalıq öy çorma başlarında, munça başlarında saqlıy.
Basma kitaplar arasında kübräk dini eçtälektäge kitaplar. Ämma könküreşkä qarağannarı da bar. Mäsälän umartaçılıq turında oçradı. Dini ruxanilar paketlarğa, qapçıqlarğa tutırıp mäçet çormalarında saqlıylar. Külbaş awılında 3 tartma şundıy käğäzlärgä tap buldıq. Ğadi xalıq öy çorma başlarında, munça başlarında saqlıy.
Härber qul'yazma astında nindider yazmış, waqiğa yata. Alarnıñ qayberläre inde mäğlüm. Ämma xalıqqa işetelmägäne dä äle şaqtıy. Alarnı fänni yaqtan tikşerü zarur.
Landış Xarrasova


text: Comğa kön irtän Başqortstannıñ zur ğına törkem eşquarları Berläşkän Ğäräp ämirleklärenä kitte. 15 keşedän torğan bu wäkillek anda Dubay şähärendä ber ay buyı baraçaq Bötendönya säwdä bäyrämendä qatnaşaçaq. İñ qızığı şul – älege wäkillek tulısınça diärlek xatın – qız eşquarlardan tora. Alarnıñ qayberläre «Xatın – qız – yıl direktorı» digän häm başqa bäygelärdä ciñep çıqqan buldıqlı xanımnar häm tutaşlar. Ber atnağa suzılaçaq bu säfärläre barışında Başqortstan xatın – qız eşquarları bik küp çaralarda qatnaşaçaq ikän. Dubaydağı iskitkeç zur kürgäzmä belän tanışu, Berläşkän Ğäräp ämirlekläreneñ İqtisad ministrlığında häm ilneñ Säwdä – sänağät palatında törle oçraşularda qatnaşu, keçe häm urta eşquarlıq ölkäsendä elemtälär buldıru qaralğan anda. Älbättä inde, Başqortstannan barğan güzäl zatlar Ğäräp Ämirlekläreneñ istälekle häm tarixi urınnarı belän dä tanışaçaq häm törle mädäni çaralarda da qatnaşaçaq.


text: Verşino-Darasunskiy altın bazınnan bügen tağın 5 isän keşe çığarıldı. Tağın 9 şaxternıñ yazmışı bilgesez qala. Altın tabıla torğan bu bazda yanğın eretep-yabıştıru eşläre barğanda çıqqan bulırğa tieş dip farazlana. Ul waqıtta cir astında barlığı 64 keşe bulğan. Häläkät urınına Rusiäneñ ğädättäntış xällär ministrı Sergey Şoygu kilde. Çita ölkäse gubernatorı Rawil Ğiniyatullin, qotqaru eşläreneñ ozaqqa suzıluında – altın tabu şirkäteneñ citäkçelege dä ğäyeple, yanğın çıqqaç alar yardäm soramıyça häläkätne üzläre beterergä tırışqan, dip belderde. Prokuratura tikşerü başladı.


text: Bügen Hindstanda Respublika köne uñayınnan, bäyräm çaraları buldı. Tantanalı xärbi paradnı, xörmätle qunaq bularaq, Hindstanda säfärdä bulğan Vladimir Putin da qaradı. Xärbi paradta ilneñ xärbi köçläre kürsätelde. Qörallarnıñ kübese Rusiädä yäki ike belän bergälektä eşlängän. Rusiä Hindtstanğa iñ küp qoral satuçı illärneñ berse bulıp qala. Bäyräm waqıtında, mömkin baş kütärülärne kisätü öçen, meñlägän keşedän torğan östämä köçlär tärtip saqlawğa quyıldı. Putinnıñ xärbi paradta buluı, ike ilneñ mönösäbätläreneñ üsterelüe bilgese bularaq qabul itelä, dielä mäğlümat ağentlıqları xäbärlärendä.


text:
Ul, anı Tönyaq Ğiraqta meñläp kördne üterüdä ğäyeplägän mäxkämä binasında çığış yasadı. Mäxkämäneñ aldağı utırışında Säddäm Xösäyen, 1982 nçe yılda, diktatornı yänäse yuq itergä telägän, 148 şiğıynı ütergän öçen, ülem cäzasına hökem itelgän ide. Ğiraq başqalasında, yäkşämbe könne kertelgän qomendant säğäte beterelep, maşínalar yöri başladı.
Quşma Ştatlar Däwlät sekretare Condoleezza Rice, Yewropa Berlege wäkilläreneñ, yäkşämbe könne Bağdadta xökem itelgän Säddäm Xösäyenne ülem cäzasına tartunı ğädel yäki ğädel bulmağan qarar ikänlekne xäl itergä xoquqı yuq, dip belderde. Rice süzlärençä, bärep töşerelgän diktatornı Ğiraqlılar xökem itte. Häm barı tik alar ğına, ä yewropalılar da, amerikannar da tügel xökem qararına kommentariy birä ala. Ğiraq citäkçelege qararnı “ildä yaña era başlanu” dip atadı. Yewropa Berlegeneñ xäzerge räise Finländiä ülem qararın tormışqa aşırmasqa çaqırdı.


text:
Ğıraq: AQŞ häm Ğıraq räsmiläre konstitutsiä ölgese raslandı dip isäpli
Şimbä könne Ğıraqta konstitutsiä ölgese turında ütkärelgän referendumnıñ töğäl näticäläre aldağı könnärdä genä bilgele bulçaq. Şulay da AQŞ wä Ğıraq räsmiläre sanalğan tawışlar xalıqnıñ ölgene raslauın kürsätä di. Qayberäwlär qaraşınça, konstitutsiä kire qağılğan oçraqta da, sännilärneñ referendumğa küpläp qatnaşuı optimizm öçen nigez bulıp tora , bu alarnıñ sonğı çiktä säyäsi protsessqa qatnaşuın kürsätä.
Konstitutsiä ölgese qabul itelsä, demokratiä tämin itelgän digän süz ,ul nindider säbäptän kire qağılsa şulayuq demokratiä tämin itelgän Bu ,AQŞta referendum ütmäde çönki ul demokratik protsessqa qarşı ide dip äytü kebek İn möhim mäsälä monda sönnilärneñ küpläp qatnaşuı ,bu inde alar demokratik protsessta küpläp tawış birä, ğıraqlılar alğa taba bara digän süz bulıp tora
Saylaw komissiäse citäkçese Xösäin al Hendawi süzlärençä şimbä könne ütkän referendumğa ğıraqlılarnıñ 63% qatnaşqan.Ul referendumğa qatnaşqan sönnilärneñ protsentı turında äytmäsä dä, xabär agentlıqları sönni maxallälärendä xalıq tawış birü punktları aldında çiratta tordı dip belderä. Xälbuki ğıynuarnıñ 30 ütkän parlament saylawlarında sönnilär boykot iğlan itkän ide. Rice-neñ xalıq konstitutsiäne raslağan buluğa oşıy digän komentarları, dokumentnı kire qağırğa çaqırğan qayber sönni citäkçelärneñ açuın çığarğan buluğa oşıy.Milli Dialog Şurası süzçese Saleh Mutlaq C.Rice yasağan belderü , saylaw komisiäsenä konstitutsiäne ütkär digän işarä buldı dip uylıym digän. Konstitusiäne qağarğa çaqırğan başqa sönni citäkçelär tawış birü näticäläre belän xärämläşü bulır digän borçılu beldergän. başqaları isä bez säyäsi sistema eçendä eşliäçäkbez kiräk bula qalsa referendum näticälärenä qarşılıq beldererbez dip söyli.Saylaw räsmiläre tawış birü ğädel ide räsmi şiqäyätlär bulmadı dip äytä.AQŞ häm Ğıraq räsmiläre barlıq ğıraqlılarğa konstitutsiägä äyye yäki yuq dip äytü forsatın birü sönnilärne monıñ Bagdadta ähämiäte bar dip ışandırğandır digän ömedtä .Ğıraq xäkümäte süzçese Laith Kubba:
Näticä''äyye'' me yuqmı bulır qaysı ğına bulmasın eş itü qıyın bulaçaq .Bez qotıplaşunıñ barlığın beläbez. Ğıraq ul zur ğailä. Ğailäneñ ber öleşe yaxşı xis itmäsä ul şuluq yortta tora almıy.
Modern Ğıraqta sönnilär Säddäm bärep töşerelgänçe säyäsi tormışta östenlek itte.Xäzer alar demokratik şartlarda küpçelek şığılar qulı astında qalaçaq dip qurqa. Ğıysyançılarnıñ kübese Ğıraqnıñ sönni öleşendä .Konstitutsiä qabul itelerme yuqmı , dokument turında söyläşülär däwam itäçäk.Referendumnnan elek in zur sönni firqası- Ğıraq İslam Partiäse şığı häm kördlär belän dikäberdä parlament saylawlarınnan soñ konstitutsiäne küzdän kiçerü komitetı oyıştıru turında kileşte .Komitet dokumentqa üzgäreşlär täğdim itsä , alar yaña parlamentta tawışqa quyılaçaq häm bälkim dä xalıqqa täqdim iteläçäk. İslam partiäse sönnilär dikäberdäge saylawlarğa küpläp qatnaşır häm parlamentta körd şığı küpçelege üzgärer dip ömedlänä.Şimbädä ütkärelgän referendümda konstitutsiä ölgese kire qağılsa, ul dikäberdän soñ bötenläy yañadan yazılırğa tieş bulaçaq Ğıraq räsmiläre , konstitutsiägä qarşılıq kürsätüçelär in kimendä 3 töbäktä öçtän ike küpçelek tawış alalmadı, şunlıqtan dokument raslanğan bulırğa tieş digän qaraşta färidä xämit


text:
Zafer Erdaş - Ali Paşa Ağıdı
Sanatçı : Zafer Erdaş
Türkü : Ali Paşa Ağıdı
Etiketler : Zafer Erdaş - Ali Paşa Ağıdı türkü indir, Zafer Erdaş - Ali Paşa Ağıdı türkü dinle, Zafer Erdaş türküleri, Ali Paşa Ağıdı mp3 indir, Zafer Erdaş türküleri Ali Paşa Ağıdı türküsü, Ali Paşa Ağıdı sözleri, Zafer Erdaş mp3 dinle, Zafer Erdaş download, Ali Paşa Ağıdı bedava mp3, Zafer Erdaş türkü sözleri, Zafer Erdaş türkü dinle, Zafer Erdaş son albüm indir
Zafer Erdaş Türküleri
zafer erdaş - erzurum çarşı pazar (erzurum)
zafer erdaş - drama köprüsü dardır geçilmez (rumeli)
Zafer Erdaş - Karahisar Kalesi
zafer erdaş - arpa ektim biçemedim-ali paşa ağıdı (van)
Zafer Erdaş - Arpa Buğday Daneler
Zafer Erdaş - Urfa nın Etrafı Dumanlı Dağlar
Zafer Erdaş - Arpa Ektim Biçemedim
Zafer Erdaş - Akşam Olur Karanlığa Kalırsın
Zafer Erdaş - Erzurum Çarşı Pazar
Zafer Erdaş - Leblebi Koydum Tasa


text:
Izrail, Qtıaynı İranğa çikläwlär kertergä künderä alırmı?
Izrail Tışqı Eşlär Ministrı Tzipi Livni, bügen, İranğa qarşı iqtisadi çikläwlär kertü çaraların söyläşü öçen Qıtayğa kilde. Läkin, Premier Wen Jiabaonı bu mäsälädä künderü öçen aña küp köç sarıf itärgä kiräk bulaçaq. İl mänfäğatlärenä tiskäre yuğıntı yasayaçağın uylağan Qıtay, mondıy iqtisadi çikläwlärgä baştan uq qarşı. Livnineñ säfäre, AQŞnıñ İrannı Atom programın tuqtatu öçen kürgän çaralarınıñ ber öleşe. Waşñton, İrannıñ atom programnın, atom bombası äzerläw maqsatında qullanaçağın däğwä itä.
Qıtay Tışqı eşlär ministrığı süzçese, Liu Jianchao, ütkän comğa İranğa kerteläçäk çikläwlärne niçek bäyälisez digän sorawğa bik qısqa häm kisken cäwap birde. Liu, Qıtay, moña gel qarşı bulaçaq, mondıy qırıs çikläwlär kertü, eşne tağın da qatlawlandıraçaq qına dide.
İran Qıtaynı yağulıq belän tä’min itkän 3nçe zur il. Qıtay, iqtisatta töp maqsat bulğan tizräk üseş öçen, kiräk bulğan yağulıqnıñ tuqtamiy tämin itelüe yullarıñ rätkä salırğa teli .Pekin Tehran belän bäyläneşne betermäs öçen bu eştän baş tartırğa äzer.
Livni aldında ber genä çara qala. Premier Wen JiaBao belän tışqı eşlär ministrıñ Wan Jiechine ozın möddätle, İransız ber - energiä çığanağı tabarğa etärü.
AQŞ häm aña berektäş illäre, yaqınkönçığışta Atom qoralı bulğan ber il buluına yul birmäyäçäklären gel äytep toralar. Barlıq mänfäğatlär ber yaqqa, Töbäkneñ näq urtasında, yaña atom köçenä iä bulğan ber İranğa, Qıtaynıñ da mänfäğatenä bulmıyaçaq älbättä.
Bügen Qıtay Xalıq Universitetında çığış yasağan Livni, BMO iminlek şurası tarafınnañ alınğan ber qararnı urtaqlaşıp qabul itüneñ ni qadär ähämiätle buluna basım yasadı.
"Qıtay, BMO, İminlek Şurası äğzäse bularaq, İranğa tä’ser itü köçe bar. Çikläwlärne nığıtu mäsäläsendä BMO İminlek şurası eçendä urtaq fiker bulırğa tiyeş. Häm här berse anıñ aldında torırğa tiyeş."
İzrail belän Qıtay arasındağı säyäsi bäyläneşlärgä inde 15 yıl. Monnañ tış, İzrail Prmyerı Ehud Olmertneñ äti-äniseneñ 2nçe Dönya suğışı başlanır aldınnañ Yewropadañ Qıtayğa küçep kilüläre häm Qıtayda küpmeder ğomer itüläre, ike il arasında bu bäyläneşne tağın da arttırğan mäğnäwi ber mizgel.
Olmert, bu yıl başında XinHua xäbär agentlığına bergän ber äñgämäsendä, qıtaylılarğa qarşı bulğan Zur ixtiram turında äytep, ğailä tormışında Qıtaynıñ zur ber mirası buluı turında söyläde.


text: Öremçe. Köçle qar yawu häm qatı salqınnar säbäple Qıtay xakimiatendäge Könçığış Törkestanda 220 meñläp keşe dönyadan ayırılğan xäldä qalğan, 100 meñläbe xätta öylärennän küçerelergä mäcbür bulğan. Qıtaynıñ Xinhua xäbärlär agentlığı, bigräk tä küçmä tormış alıp baruçı mongollar hän qazaqlar awır xäldä, dip belderä. Yaponiäneñ tönyağı häm könbatışında da köçle qar yul xäräkäten tämam tuqtatqan, bu anda inde berniçä atna buyı däwam itä häm 60-tan artıq keşeneñ ülemenä kitergän. Soñğı 70 yıldağı iñ zähär salqınnarnı hind başqalası Dähli dä kiçerä, anda cılılıq minus däräcälärenä töşkän häm älegä 126 keşeneñ ülüenä säbäp bulğan.


text:
Alar arasında uzğan respublik Prezidentı saylawlarında Rälif Safin faydasına eşläp eşsez qalğan Fail Äxmätşin da bar. Fail Şaran rayon gäziteneñ baş möxärrire wazıyfasınnan qısqartılğan. Rayon, respubliknıñ yuğarı mäxkämälärendä üzenä yaqlaw taba almağaç, respubliknıñ yuğarı mäxkämäse prezidiumına möräcägät itkän ide. Anısı anıñ faydasına xäl itte. Läkin Şaran rayonı mäxkämäse eşne qabat başladı. Fail Äxmätşin rayonda mäxkämäläşüdän baş tartıp, eşne başqa rayonğa küçerüne kütärergä cıyınuın belderde.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Ğiraq suğışın buldırmıy qalu inde mömkin tügelme?
Şuşı atna, Ğiraq tiräsendäge wazğiät öçen, xäl itkeç bulır sıman. Comğa könne BMOnıñ qoral inspektorları İminlek Şurasında xisap tota. Şul uq könne Germaniä belän Fransiä, Waşingtonnıñ suğış planına alternativa bularaq, yaña täqdim kertergä cıyına. Läkin, törle diplomatik tırışlıqlarğa qaramastan, küp kenä belgeçlär, Ğiraq suğışın buldırmıy qalu inde mömkin tügel digen fikerdä.
Audio [Judith Kipper]
Äytergä kiräk, Bagdadta fetnä oyıştıru ideasın, Waşingtonda iñ yuğarı kabinetlarda işetergä bula. Ser tügel, Saddamıñ iñ yaqın dairäse, xättä, elitalı respublikan gvardiäsendä, aña açu totqan keşelär bar. Tik Saddam alarnı şul tiklem örketep betergän ki, alarnıñ nindi dä bulsa fetnägä baruwı ikele.
Suğışnı buldırmıy qalu öçen tağın ber mömkinlek turında, Reagan çorında İminlek Şurası ägzası bulıp torğan, xäzer Michigan Universitetı professorı Raymond Tanter äytte. “Zolım illär” dip atalğan kitap avtorı Raymond Tanter süzlärençä, kötmägändä Saddam, ximik häm biologik qoralların yuq itüwe turında dokumentlar çığarıp salırğa mömkin:
Audio [Raymond Tanter]: Bu älbättä, başqa sıymaslıq scenario, di Raymond, läkin, soñğı mizgedä Saddam buysınırğa mömkin. Çönki ul qoralın yuq itä ala, ä soñnan anı yañadan tözi başlarğa mömkin.
Şuşı yallarda Bagdadta säyläşülär ütkärep qaytqan BMOnıñ baş qoral inspektorları Hans Blix häm Mäxämmät Äl-Baradei, Ğiraq pozitsiäsendä küpmeder täräqqiät buluwın xäbär itte. 27 ğinwarqda bulğan berençe xisabında, alar Ğiraqnıñ xezmättäşlegen “tulı tügel” dip bäyälägän ide. Comğa könne Blix häm Äl-Baradei İmimlek Şurasında qabat xisap totaçaq.
İminlek Şurasında veto xoquqına iä bulğan, berniçä äğza, şul isäptän, Fransiä, Rusiä, Qıtay, Ğiraqqa xärbi xöcüm başlawğa qarşı. Uzğan atna axırında Fransiä belän Germaniäneñ, Waşington planına alternativa bularaq, yaña täqdim belän çığaçağı mäglüm buldı.
Şunısın da äytergä kiräk, Quşma Ştatlarnıñ tarafdarı sanalğan illärdä dä, xalıq fikere suğışnı xuplawdan yıraq. Menä ber genä misal, uzğan comğada Törkiä Parlamentı Amerkan belgeçlärenä xärbi nığıtmalarında yañartu eşläre başlarğa röxsät birde. Älege adımnı küplär, Ğiraq suğışına äzerlek çarası dip bäyäli. Törkiädä xalıqnıñ 80 protsentı kürşe Ğiraqtağı suğışqa qarşı buluın iskä alıp, Parlament bu mäsäläne yäşeren tawışqa quydı. Utırışnıñ stenogramması, tawış birü näticäläre baır tik 10 yıldan soñ iğlan iteläçäk.
Saddamda küpläp üterü qoralı buluda şiklänmägän Waşington, üz fikerendä qatı tora. Uzğan yäkşämbe George Buş, çirattağı tapqır, Berläşkän Millätlärne nıqlı süzen äytergä çaqırdı. Waşington, Ğiraqqa qarşı köç qullanuğa yul açqan yaña rezolutsiä teläwen yäşermi, läkin bu rezolutsiä bulmağan oçraqta, bareber, xäräkät itäçägen belderä:
Audio [George Buş]: Ber närsä açıq, di Buş. Quşma Ştatlar, duslarıbıznıñ iminlege öçen, tınıçlıq xaqına, ägär Saddam üze qoralsızlanmasa, bez anı mäcbür itäçäkbez.
Belgeçlär äytüençä, Buş administratsiäse, Saddamnı barı tik köç belän alıştırıp bula, digän fikerdä, ä anı bärep töşergännän soñ, bar töbäkkä kiläçäk fayda, suğış çığımnarınnan küpkä möximräk, dip sanıy. Qısqası, räsmi Waşington, Ğiraqqa xöcüm başlaw mäsäläsendä qararın inde qılğan sıman. Moña işarä itkän tağın ber misal: şuşı atnada Senatnıñ Tışqı bäyläneşlär komitetında ütäçäk tıñlawlar, Ğiraqta suğış başlaw-başlamaw mäsäläsenä tügel, ä suğıştan soñ, Ğiraqnı tözekländerü eşlärenä bağışlana.
Ali Gilmi, Praga


text:
Samarda ıjğırıp çuqındıru kilgändä
Ul'yan şähärendä İdel buyı okrugı citäkçeläre “Yäşlär arasında säyäsi häm dini ekstremizm buldırmaw yünäleşendä xakimiät orğannarınıñ häm milli- mädäni oyışmalarnıñ bergä eşläw ısulları”,- dip atalğan zur kiñäşmä uzdırdılar.
Okrugnıñ 13 töbägennän 92 wäkil qatnaşqan söyläşüdä okrug citäkçese Aleksandr Konovalov 24 minutlıq notıq tottı. Ul üzeneñ çığışında tormışnıñ törle yaqların sannar belän kürsätte. Ä sannar şomlı. Soñğı yılda ekstremizm yarlığı tağılğan cinayätçelek 35%-qa artqan, ä dini ekstremizm oçraqları 17-gä citkän. Yıldan- yıl tüzemlelek digän töşençä ğämäldä sıyığaya bara. Sovet zamanındağı timer qapqalar açılğaç, senzura tayağı sınğaç, ideologiä tärtäsennän ıçqınğaç xalıqnı qulda totu yuqqa çığa yazğan Aleksandr Konovalov dini moxitkä qağılğan öleşendä ataqaylarğa: “Samodercavnost'nı kiterep birerlär dip ömetlänmäskä”,- digänen ike törle farazlarğa bula. Berençese- kötep yatmağız, samodercavnost'ne alırğa köç quyığız. İkençese- niqädär köç quysağız da barıber sez tırışqança barıp çıqmayaçaq,- dip tä añlarğa bula. Soñğı, älbättä, bezgä qulayraq.
Ul'yan gubernatorı Sergey Morozov üzeneñ çığışında tatarlarnı maqtap telgä aldı. General'prokuratura wäkile Aleksandr Zalucnıy da, Tübän Novgorod pedagogiä universitetı ğalime Leonid Qaznin da mäs’älägä tirän kerep analitik material täqdim ittelär. Şunısı quanıçlı ki, äfändelär islam dinenä tağılğan ekstremizm süzen döres tügel didelär. Ğalimnär fikerençä, ekstremizmnıñ tamırı sotsial xällärgä barıp totaşqan. Ä sannar qotoçqıç. Rusiädä ülüçelär arasında küpçelege eşçe irlär. Krizis irlärne genä tügel, ä barlıq qatlamnı üz cätmäsenä tartqan. Undürt yäştän alıp yegerme yäşkä qädärlelärneñ sanı 36 mln! Studentlarnıñ 80% tüläp uqıylar. Şunnan soñ niçek yäşlärne pragmatiklıkta ğäiplärgä?! Yuğarı uqu yortlarında zıyalılarnı tärbiälämilär, bügen alar belgeçlär äzerläw belän mäşgul'. Tübän Novgorod ölkäse ülem buyınça berençe urında. Ğalimnär yäşlär belän şöğellänmilär, ğalimnär yäşlär turında yazalar ğına. Rusiä cämğiätendäge polyaklıq başqa sıymaslıq.
Ägär dä bay Yaponiädä 17 milliarder bulsa, Könbatış illärendä häm Amerikada tağın da äzräk, ä menä Rossiädä 25 milliarder. Watanıbızda 30 mln ata xäyerçe, telekanallardağı fil'mnarnıñ 70%-da ütereş, suyış, asış, talaş. Bügen Rossiäneñ iñ qarañğı awıllarında da narkomaniä çäçäk ata. Bezneñ ildä yäşüsmerlär üzlärenä üzläre qul salu buyınça berençe safta. Här yılnı 8 mln bala çirlelär isemlegenä östälä.
Federal' Duma deputatı Svetlana Smirnova çığışında telekanallarda däwlät säyäsäte bulmawı turında sıqrandı, pozitiv geroylarnıñ bulmawına borçıldı häm xakimiät strukturalarında millät wäkilläreneñ bulmawı da yäşlär arasındağı ekstremizmğa ber çığanaq dip bäyäläde.
Cıyılışta din ähelläreneñ küplege küzgä taşlandı. Sarıtaw ölkäseneñ Baş ataqayı Vladıqa Longin yäşlär ekstremizmın tulısınça diärlek yäşlärneñ xäyerçelegenä, eşsezlegenä nigezläde. Ä menä altı xäzrätneñ berse- Çuwaşstannan Al'bir Krganov çığışın bolay taswirlarğa bula. Al'bir xäzrät tın almıyça, yalğışmıyça, ber sulıştan, tuqtamıy- törtelmi käğäzgä qarap, yazğannı xärefkä- xäref , ötergä- öter uqıp çıqtı. Bulmağan, kürmägän, şäwlä vaxabizm belän 12 minut buyına köräşte.
Menä şulay okrug bieklegendäge cıyında möselmannarnıñ ber genä probleması bar ikän, ul da bulsa vaxabitçılıq külägäse. Kiñäşmäneñ maqsatı- niçek yäşlär arasında ekstremizmnı buldırmaw. Çığarınnan çıqqaç däwlät türäläre yärdäm sorap din ähellärenä, milli xäräkät liderlarına möräcäğät itälär. Läkin dä bit ekstremizm buşlıqta tumıy! Ul cirlekne törle dairädäge citäkçelär tudıra. Türälärneñ üzlärenä sorawlar quyası kilä.
Ni öçen şähär uramnarındağı tämäke, sıra reklamaları quaqlardan kübräk?
Ni öçen Amerikada uyın avtomatları şähärdän çittä, ä Rossiädä toraq yortlarda?
Ni öçen töbäklärdän teleradiokanallarnı tartıp aldılar?
Ni öçen yäşlär bala tapsalar Däwlät babay ayına balağa 70 sum tüli dä, şul uq ata- ana tärbiägä bala alsalar ayına 2 meñnän artıq aqça da tüli, äle pensiäse dä bara.
Sanıy kitsäñ küp alar. İñ soñğı yañalıq. Samar mäktäplärenä häm yuğarı uqu yortlarına pravoslav ruxın kertäçäklär. bu da bit ekstremistik oyıtqı salu!Şamil Bahautdin, Samar


text:
Vasiliy II
Vasiliy II Tyomnıy (Suqır) - (10.3.1415, Mäskäw - 27.3.1462, şunda uq), Mäskäw böyek kenäze (1425 yıldan). Kenäz Vasiliy I neñ ulı. 1417 yılda, abıyları wafatınnan soñ, Mäskäw kenäzlege täxetenä waris bulıp qala.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Vasiliy II baliğ bulğançı, däwlät belän anası Sofia, mitropolit Fotiy, boyar İ.D. Vsevolojskiy h.b. idärä itä.
Täxet öçen köräş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Vasiliy II täxetkä utırğannan soñ ozaq yıllar däwamında (1425-53) böyek kenäz täxete öçen üzara köräş bara: Galitsiä kenäze Yüriy Dmitrieviç, anıñ ulları Vasiliy Kosoy häm Dmitriy Şemyaqa üz östenleklären däğwalıylar. Vasiliy II gä ber ük waqıtta Litva häm Altın Urda basımına qarşı da köräşergä turı kilä.
Suğış ciñelüläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1437 yılda Altın Urda täxetennän quılğan Oluğ Möxämmäd xan kenäzlekneñ çik buyındağı Biläw qalasında tuqtalğaç, Vasiliy II aña qarşı 40 meñlek ğäskär cibärä, ul ğäskär tar-mar itelä ( Biläw yanındağı suğış ).
Oluğ Möxämmäd ulı Mäxmüd xan köçlärenä qarşı toru da uñışsız tämamlana - Suzdal' yanındağı suğışta (1445) Vasiliy II ğäskäre ciñelä, kenäz üze yaralana häm qulğa alına (Suzdal' yanındağı suğış).
Zur külämdä yolım aqçası tüläw häm Tuqtamış xan zamanında atasına birelgän Xankirmän bilämäsen qaytaru şartı belän azat itelä. Mondıy kileşü boyarlar arasında qänäğätsezlek tudıra.
Fetnä häm suqıraytu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan faydalanıp, kenäz D. Şemyaka 1446 yılda fetnä oyıştıra, Vasiliy II ne äsir itä häm suqırayta (Vasiliy IIneñ «Tyomnıy» quşamatı şul waqiğağa bäyle).
Şul yılnıñ dekaberendä Vasiliy II, Mäskäw boyarlarına häm Qazan xanlığı yärdämenä tayanıp, qabat üz täxetenä utıra, D. Şemyaka yaqlı köçlärne tar-mar itä.
Eçke säyäsät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Üz idäräçelegen nığıtu çaraların kürä başlıy, kenäzlekneñ wağraq udel bilämälären yuqqa çığara, berläşterä. Tübän Novgorod kenäzlegen häm öleşçä Yaroslavl' kenäzlege bilämäsen üz kenäzlegenä quşuğa ireşä. Könçığıştağı Vyatka, Perm häm Tönyaq-könçığış Peçora cirbilämälären yawlaw suğışları alıp bara.
Salım tüläw tärtiben barlıq kenäzlek bilämälärendä bertörle itep üzgärtä, salım tüläwçelärneñ san isäben, ixtimal, cir bilämäläreneñ külämen dä, sanawnı ütkärtä. Vasiliy II idärä itkändä feodallarğa cir bilämäläre büläk itep birü oçraqları kimetelä.
Cirne berketü, krästiännärneñ küçenep yörüen çikläw çaraları kürelä. Tatar feodallarına rus kenäzlegendä ayırım cir bilämälär (udel cirläre) birelä. Vasiliy II idärä itkändä Qasıym xanlığı barlıqqa kiterelä. Vasiliy II Novgorodqa berniçä märtäbä yaw belän bara (1441, 1456, 1460 h.b.), 1458 yılda Noqrat ciren, şul isäptän Noqrat tatarların (Ar yağı bäkläre bilämäsen) Mäskäwgä buysındıra.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- tatarile.org. Vasiliy II
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.


text:
Britaniä saqlanu ministrı John Reid Ğiraqnıñ Basra şähärendä Ğraq politsiäse tarafınnan qulğa alınğan 2 britan soldatın qotqaru operatsiäsen yaqlap bu döres ğämäl buldı dide.
Reid Bağdad belän kileşü nigezendä ul 2 soldat koalitsiä köçlärenä qaytarılırğa tieş dide dip äytte.
Cirle politsiä totqarlanğan soldatlarnı azat itü färmanınnan baş tartqannan soñ xärbilär politsiä üzägenä bärep kerde. Ämma soldatlar başqa urınba bulıp çıqtı häm soñraq azat itelde.
AQŞ xärbiläre Bağdadtan könbatışta urnaşqan Ramadi şähärendä düşämbe könne xärbi operatsiä barışında yulğa quyılğan bomba şartlawdan 4 amerikan soldatı hälak buldı dip belderä.
Tönyaqtağı Mosul şähärendä intixarçı AQŞ diplomatik konvoyı yanında maşinada bomba şartlatıp 4 iminlek saqçısın ütergän.


text:
Britaniä, Fransiä häm Germaniä BMO İminlek Şurası äğzalarına İran uran bayıtunı tuqtatmağan oçraqta aña qarşı çikläwlär kertü turındağı rezolütsiä ölgeseneñ üzgärtelgänen tarata.
Xäbärlärgä qarağanda bu ölge atom-töşe häm raketalar belän bäyle eşçänlekkä qarağan materiallarnı häm texnologiälärne İranğa satunı tıyaçaq.
Anda İrannıñ Buşer şähärendä Rusiä yardäme belän tözelüçe atom elektr stansiäse telgä alınmıy.
Buşer rezolütsiä ölgesen Rusiäneñ dä yaqlawına ireşü öçen töşerep qaldırılğan bulırğa oxşıy.


text:
Barıyq äle Minzälägä!
Nişliseñ yaña yılda da yäşärgä, başlanğan eşlärne däwam itterergä turı kilä. Ber qarasañ bu bik caysız taläp, çönki yıl ör-yaña. Yaña plannar, yaña ömetlär häm şatlıqlar. Km belä yaña yıl qayberäwlärgä fatir, ikençelärgä maşina, öçençelärgä menä digän kiäw yäki käläş kiterer. Tağın ällä nindi mömkinleklär, uqırğa kerü, eşkä urnaşu forsatı äle yabılmağan. Ä bälki kemder yıl axırında Däwlät Dumasına deputat bulıp saylanır da tatar xalqı, mädäniäte turında Yosıf Aqçura, Sadri Maksudi kebek ayaq teräp söyli başlar. Ällä kiresençä bulır mikän? Dönyada bit törle tayfunnar, sırxawlıqlar, säyäsi tetränülär dä bulıp tora. Alar da yaña yılnıñ arbasına töyelep yulğa çıqqan. Azatlıqnıñ tıñlawçıları ni bulsa da, toma suqır, sañğıraw, xäbärsez bulıp qalmas dip ömetlänik. Qazan bülegeneñ bügenge möräcäğäte tik tomaldan tügel. Böten xalıq bäyräm kanikulında, gäzitlär çıqmıy, televidenie jurnalistları kameraların asıp kemnärne soraştırırğa belmi tamaşa ezläp yöri. 10 ğinwar'gä qädär cır-biä, iske kino ğına qarap bulmıy bit. Könlek gäzitlär şulay uq kanikulda. Millionnarça keşelär 91 yılda Gorbaçev Farosta biklänep yatqandağı kebek xäbärsez häm elemtäsez xäldä qalğan. Kürşe uramda, respublikañda nilär bulıp yatqanın belmiçä ğömer it inde. Qotoçqıç xäl bit. İnde nişlärgä? İçmasam internetta da Tatarstan buyınça soñğı xäbärlärneñ iñ yañası 31 nçe dekaber könendä çıqqan. Menä şundıy waqıtlarda Azatlıq radiosı alıştırğısız. Çönki bäyräm bulsa da, yal bulsa da, fetnä yäki yaw bulsa da Azatlıq söyläp tora. Qazannan kilgän xäbärlär tatar –başqort xalıqlarınıñ zihennären açıp cibärer, hiç kenä dä küñel şämnäregezne sündermäs dip ömetlänik.
Ä yaña yılnıñ berençe häm ikençe könendä iñ töp eş yal. Teatr häm kina, tamaşa zallarında tormış görli. Bez bäyräm afişası belän bez sezne daimi tanıştırıp torırbız. Premyer-ministr Röstäm Minnexanov ğädättägeçä yalğa kitä dip faraz itte qayber gäzitlär. İnde bu yılda qaysı ildän medal' tağıp qaytır dip kötüçe jurnalistlar da bar. Bez bu serne açmıybız. Ä menä Minzälä turında äytmiçä bulmıy. Tatarstannıñ tön'yak-könçığışındağı bu şähär näq yaña yıl aldınnan üzeneñ 225 yıllığın bäyräm itte. Tatarça cırlar torğan Minzälä süze, näq şul waqıtta 70 yäşen tutırğan Minzälä teatrı bik küp tatarlarnıñ küñelen cilkenderä. Minzälä revolyutsiägä qädär Ufa guberniäse sostavına kergän. Ul yaqlarda tatarlar Bolğar çorınnan yäşäsä dä, şähär bulıp kitüe Rusiä patşabikäseneñ monda öyäz şähären buldıru turındağı färmanına bäyle. Minzälä tarixı, anıñ töbäktäge üzençälekle wazıyfası bik ğibrätle. Şähärneñ yubileynıñ 2-3 yıl buyı äzerlek bardı. Teatrnı, mädäniät yortın yañartu, bik küp sotsial' obyektlar tergezügä zur köç salındı. Tatneft' oyıması ğına da 50 millionnan artıq öleş kertkän. Ritek şirkäte citäkçese andağı çirkäwne tergezügä zur summa aqça birgän. Uzğan comğa könne böten iğtibar Minzälägä yünälde. Ul bit äle Prezident Mintimer Şäymievnıñ yaşç'lege belän bäyle şähär, yäş injener Mintimer Şäymiev monda eşlägän, xätta yäş belgeç buluına qaramastan ordenğa da layıq bulğan. Yubiley tantanalarına Prezident barırğa cıyıp ta soñğı mizgeldä hawa şartları bozılıp, boralaq kütärelä almaw säbäple bäyrämdä Mş qatnaşa almadı. Xäyer, Minzälädäge barlıq yaña üzgäreşlärdä, rayon häm şähär başlığı Giorgiy Kupriänov äytmeşli respublika citäkçelegeneñ xastärlläwe sizelä. Bäyräm könne respublikanıñ däwlät şurası xökümäte. Prezidentı qarşındağı toraq fondı citäkçese, Däwlät Duması deputatları qatnaşlığında yaña boz sarayına nigez salınğan, teatrlar KAMAZ maşinası büläk itelgän, 60 fatirlı yaña yort qullanılışqa tapşırılğan. Ä inde icadi bäyräm, minzälälärneñ söyenüen äytep tä torası yuq. Monda barsı äybät. Xikmät nidä diärsez. Qazannıñ 1000 yıllığı yanında Alabuğanıñ 1000 yıllığı da keçeräyep qalırğa tieş tügel. Minzäläneñ dä ğorurlığı da keçkenä tügel. Ämma Minzälä bäyräme häm andağı üzgäreşlär turında zurlar yazu yäki kürsätü bulmadı. Ällä yaña yıl alı mäşäkate, ällä abruylı qunaqnıñ kilep citä almawı jurnalistlarnıñ ilhamın sündergän. Härxäldä Minzälä teması respublika däräcäsendä zur yañarış tapmadı. Dimäk yaña yılda Azatlıq radiosına da Tatarstannıñ ataqlı töbäklärenä häm Mamadış, Älmät, Normat, Älki, Kukmara, Ägerce yaqlarına da barıp citärgä kiräk bulır. Ozın dulqınla radiodan Azatlıqnı yuğaltqan millättäşlärebezgä yaña ğasır yışlıqların kiçke säğät 9 da ezläp tabarğa yärdäm itüçelär kiräk. Xäzer mäğlümat iğtibarın ayulaw öçen aqça tüläw yäki şäxsi duslıqnı nığıtu kiräk, ä tatarlar yäşägän meñnärçä awıllar häm şähärlär zur ekrannar häm gäzit bitlärenä niçek ütep kerä alır? Busı ikençe mäs'älä. Şulay da tıñlağız äle sez Azıtlıq tapşıruların yaña yılda Minzälä, Sarman, Ätnälärgä zurraq iğtibar birerbez. Xalqıbız şunda yäşi bit.
Rimzil Väli


text:
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Ara Ver Ara Ver
Etiketler : Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver türkü indir, Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Ara Ver Ara Ver mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Ara Ver Ara Ver türküsü, Ara Ver Ara Ver sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Ara Ver Ara Ver bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Yol Üstüne Oturdum
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)


text:
Bush-Putin sammitı: ayırım qarşılıqlarğa qaramastan strategik xezmättäşlek
Comğa könne Qazan waqıtı belän tönge 12dä Waşington yanındağı Camp David utırmasında Amerikan häm Rusiä prezidentları George Bush belän Vladimir Putin arasında oçraşu başlana. İke kön baraçaq söyläşülärdä Ğiraq, İran, Yaqın Könçığıştan alıp, ike aradağı xezmättäşlekkä qädär küp törle mäsälälär kütäreler dip kötelä
Audio (Nicholas Redman)
"Misal öçen şundıy alış-bireş bula ala, di Nicholas, Rusiäneñ neft şirkätlärenä nindi dä bulsa räweştä Ğiraqqa qaytırğa mömkinlek birelergä mömkin."
Rusiäneñ atom ölkäsendä İran belän xezmätäşälek itü mäsäläse dä iğtibarsız qalmas sıman. Härxäldä Bush bu mäsäläne kütäräçägen aldan äytep quydı. Amerikan räsmiläre İran, Rusiä yärdäme belän atom qoralı östendä eşli dip sanıy. Mäskäw dä, Tähran da monı gel kire qağıp kilde. Mäskäwdäge säyäsi küzätüçe Andrei Piontkovsky süzlärençä, xäzer bu ölkädä üzgäreş küzätelä. İrannıñ mondıy qoralnı çın-çınlap buldıru omtılışları, Rusiäne şikländerä başlıy, häm näticädä Amerika belän yaqınayta:
Audio (Andrei Piontkovsky)
Ä inde kiñräk, strategiä küzlegennän çığıp qarağanda, Andrei Piontkovsky süzlärençä, Rusiäneñ Amerika belän xezmättäşlek itü öçen obyektiv mänfägätläre bar. 21nçe ğasırnıñ töp konfliktları Rusiäneñ könyaq çikläre buyında baraçaq: Yaqın Könçığış, Üzäk Aziä, şul uq qüäte üsä barğan Qıtay. Bu yanawlar Rusiä belän Amerikanı yaqınayta dip sanıy, Andrei Piontkovsky:
Audio (Andrei Piontkovsky)
Şulay itep, belgeçlär fikerençä, qayber mäsälädä qarşılıqlar buluğa qaramastan, Amerika häm Rusiä citäkçeläre, strategik mänfägätlärne küz aldında totıp eş itergä tırışaçaq.
Moña tağın şunı östäp bula. Şuşı atnada Könbatış häm Rusiä matbuğatında "Prezident Bushqa anıñ dustı Putin turında 7 soraw" digän açıq xat basıldı. Tülängän reklama sifatında basılğan bu xatnı Boris Berezovski, Yelena Bonner, Vladimir Bukovski, İvan Rıbkin häm Ruslan Xasbulatov imzalağan. Xat avtorları xäzerge Rusiädä demokratiä qısılu turında äytä häm Bushqa möräcägät itep, 2001 yılda sez Putin belän berençe tapqır küreşkändä anıñ küzenä qarap, ışanıçlı keşe kürdem digän idegez, tağın ber qarağız äle dip sorıy.
Blegeçlärneñ aldaraq yañığrağan fikerlären iskä alğanda, Bushnıñ bu üteneçne ütärgä waqıtı, ä bälki teläge dä bulmas sıman. Andrei Piantkovsky, Rusiädä demokratiä bulmawğa Çeçnyada suğış baruğa Bush abzıyğa barıp zarlanunı faydaısz ğämäl dip sanıy. Berençedän andıy yärdäm bula qalsa da ul, Amerikanıñ üz mänfägätenä bäyle bulaçaq, di ul, ikençedän, anıñ Rusiä cämägätçelegenä yoğıntısı tiskäre bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tabiğätne saqlaw, anı yañadan torğızuğa qarağanda oçsızraq
Äylänä-tirä möxitne saqlaw, bügenge köndä keşelek aldında torğan töp burıçlarnıñ berse. Qayber ekolog –belgeçlärneñ fikerlärenä qarağanda, bügenge köndä keşelek dönyası kiläçäk buınnar xisabına yäşi. Yäğni, kiläçäktä başqa buın qullanırğa tieşle bulğan tabiğät baylıqların da qullanabız bulıp çığa. Monısı ber xäl. Ä menä, tabiğätne çista itep, tormış, kön itärlek däräcädä aldağı buınğa tapşıru- üze ber problema bulıp tora. Belgeçlär çañ qağa, tabiğät faciğägä duçar dilär alar. Ayırım, ğadi keşelärneñ tabiğätne çüpläwennän alıp, olı-olı şirkätlärneñ tabiğätkä global' däräcädä zarar saluların bergä xisaplıylar. Keşe tabiğätne, äylänä-tirä möxitne çığanaq bularaq qına qullana, qäderlämi dip belderälär.
Tatarstannıñ ekologiä häm tabiği resurslar ministrlığı, tabiğät-anağa xörmät tärbiäläw maqsatınnan, yıl sayın “EKOlider” häm “Keşe häm tabiğät” dip atalğan bäygelär ütkärä. “EKOlider” digän bäyge törle şirkät, oyışmalar arasında uza. “Keşe häm tabiğät” bäygese isä jurnalistlar arasında bula. Kem tabiğät'ne saqlaw temasına äybäträk yazma icat itkän yänäse. Sişämbedä Qazanda bıyılğı bäygelärgä näticä yasaw buldı. Ayrat Gäbdinov, Mälikä, Renat Xarisov kebek tanılğan sänğät eşlekleläre qatnaşqan bu çara “Qazan” milli-mädäni üzägendä uzdı. “EKOlider” bäygesendä bıyıl 150 şirkät yäki oyışma qatnaşqan. “Tabiğätne pıçratunı kimetü eşe öçen” dip atalğan nominatsiädä Tübän Qama köpçäk çığaru şirkäte ciñüçe dip iğlan itelde. Çüp-çarnı yañadan eşkärtü texnologiäläre öçen berençe urınğa, şulay uq, Tübän Kamanıñ “Ekologiä” cämğiäte layıq buldı. “Tatenergo” cämğiäte isä “iñ uñışlı ekologik programma” digän nominatsiädä berençelekne aldı. “EKOlider” konkursınıñ gran-prie belän “Tatneft'” büläklände.
Jyuri “Keşe häm tabiğät” bäygesendä qatnaşqan respublika mäğlümat çaraları arasında berençelekne berkemgä dä birmäskä digän qarar çığarğan. Şähär häm rayon matbuğat çaraları arasında isä berençe urınnı , şulay uq, Tübän Qama jurnalistı Yelena Sabakayeva aldı. Respublika prokurorı Kafil Ämirov bäygeneñ maxsus büläge belän büläklände. Ni öçen dip aptıramağız, prokuror äfände elek fotojurnalist bulıp eşlägän keşe. Ul xäzer dä bu şöğelen taşlamağan, menä bäygedä dä tabiğätne saqlaw temasına töşerelgän foto belän qatnaşqan.
Oyıştıruçılar, menä şundıy bäygelär belän, xalıqta tabiğätkä saq qaraş buldırırğa teli. Kimendä, ekologiä xalätenä iğtibar yünältüne maqsat itep quyabız, dilär alar. Çınlap ta, tabiğätne saqlaw härwaqıt, anı yañadan torğızuğa qarağanda oçsızraq bit. Räfis Cämdixan.


text: Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Ğiraqnı mäsxäbi-etnik yaqtan öç töbäkkä: şiğıylar, sönnilär häm kördlärnekenä bülergä teläwne kisken tänqit itkän. Fox News telekanalına birgän äñgämädä, Bush, bu büleneş ildäge xaosnı köçäytäçäk kenä, digän. Aña qädär Aq Yort başlığı Ğiraqta köç qullanunıñ cäyelüen “qabul itelmäslek” dip bäyälägän ide. Buş wäkile süzlärençä, Quşma Ştatlar prezidentı, Nurıy Kamil Äl-Maliki citäkçelegendäge Ğiraq xäkimiätenä ışanıç belderä häm şul uq waqıtta terrorçılarnı tıyu öçen tırışlığın arttırırğa tieş di.


text:
Zöyä yılğası
Бy MәkaләHeң лaTиH әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Zöyä yılğası, İdelneñ uñ quşıldığı. Sember Ölkäse territoriäsennän başlana, Tatarstan territoriäsendä Kuybışev susaqlağıçına qoya. Ozınlığı 375 km (Tatarstanda 205 km), bassínnıñ mäydanı 16700 km² (Tatarstanda 9530 km²). Töp quşıldıqları: Çınlı, Qarlı, Bola, Ülämä, Bärle, Göbenä, Ärä.
Maksimal su çığımı Bua Rayonınıñ İvaşevka awılı yanında - 1590 m³/s (1979). Suınıñ iñ az waqıtındağı mineralläşüe 1000 mg/lğa qädär. su ağışı bik nıq köylängän. Tatarstannıñ tabiğät istälege (1978).


text:
Yaz çorında eçär sular pıçranmasmı?
Könnärneñ kinät kenä cılıtıp cibärüe häm qar qatlamınıñ cähät kenä eri başlawı Başqortstanda bıyılğı yaz çorında su basular bulmasmı, eçär sular pıçranmasmı, digän sorawlarnı kön üzägenä quydı. Xätta qar bik küp yaumağan yıllarnı da Başqortstannıñ törle töbäklärendä keşe yäşägän urınnarnı, baqçalarnı, sänäğät şirkätläre bilämälären su basular qabatlanıp tora. Şundıy xällärne kisätü häm bälä-qazalarnı üz waqıtında beterü öçen, Başqortstanda yıl sayın maxsus komissiä dä tözelä. Bıyıl da tözelde andıy komissiä häm atnakiç könne anıñ äğzaları bıyılğı berençe utırışın ütkärde.
Älege kiñäşmädä bıyılğı yazğı çorda älläni zur qazalar bulmas digän fikerlär yış yañğıradı. Monı bıltır köz yañğırlarnıñ az buluı häm qış çorında qarnıñ başqa yıllardağıdan azraq yawuı belän bäyläp añlatalar. Belgeçlär bıyıl Başqortstanda yaz irtä kiläçäk, dip farazlıy. Dimäk, sunıñ iñ nıq kütärelgän waqıtı da, ğädättägedän, atna-un köngä irtäräk bulırğa mömkin. Şulay da bıyılğı su kütärelü zur zıyan salırlıq külämdä bulmayaçaq, dip tınıçlandıra belgeçlär. Maxsus komissiä utırışında çığış yasağan Qama su basseynınıñ Başqortstan bülege idäräse citäkçese Äxtäm Gabbäsov äytüençä, respublikadağı susaqlağıçlar kiläçäktä dä su külämen köyläwgä bulışlıq itäçäk. Şul isäptän küp bäxäslärgä säbäpçe bulğan Yomağuca susaqlağıçı da.
Qama su basseynınıñ Başqortstan bülege idäräse citäkçese Äxtäm Gabbäsov süzlärençä, bıyılğı yazğı çorda Ufadağı eçär sularnıñ pıçranuına yul quymıyäçäk. “Bezneñ su zapasları xäzer zamança ısullar belän çistartıla, şul isäptän elektromagnit ısul da faydalanıla, - di Gabbäsov äfände. – Xätta xlor ise dä kilmi xäzer eçär sudan”.
Qama su basseynınıñ Başqortstan bülege idäräse başlığı Äxtäm Gabbäsov buldı bu. Äye, räsmi oyışmalarda eşläwçe citäkçelär häm belgeçlär ışandıruınça, Başqortstanda häm Ufanıñ üzendä eçär sunıñ çistalığı xäzerge waqıtta tieşle däräcädä. Ämma alarnıñ optimistik belderülären bäysez ekologlar urtaqlaşmıy. Eçär sularıbıznıñ sıyfatı sälämätlek öçen zararlı dip belderä alar. Unbiş yıl elek Ufada fenol, benzol belän bulğan faciğädän soñ, eçär sular haman da pıçraq bulıp qala, dip äytä ekologlar. Monı tanılğan ğalim Mars Säfärov ta, başqa ğalimnär dä bügenge köndä dä qurıqmıyça belderä.
Şul uq waqıtta Ufağa şuşı könnärdä Xabarovskidan Qıtaydağı ximiä şirkätendä bulğan häläkät näticäsendä ağulanğan sunı tikşerügä alıp kiläçäklär, digän xäbärlär taraldı. Ufada unbiş yıl elek fenol waqiğasın öyrängän belgeçlär xäzer Qıtay ğayıbe belän pıçranğan sunıñ sıyfatın tikşeräçäk ikän.


text:
Yevropanıñ finans säyäsäte qayda yasala?
İke yıl elek Yevropa tözekländerü häm üseş bankınıñ çirattağı cıyılışı Qazanda bulaçaq häm anıñ ähämiäte, qolaçı Qazannıñ 1000 yıllığınnan qalışmas dip xäbär çıqqan ide. Döresen äytkändä moña ışanğan, bu xäbärne istä totqan keşelär az bulğan. Andıy zur baylar, çit il türäläre cıyılışı Qazanda härwaqıt bulıp tora. Moña berkemneñ dä ise kitmi. Tağın uramnan ütep bulmıy ikän dip suqrandı ğadi qazanlılar. Bar ikän şul ayırma. Çönki äle moña qädär 1000 yıllıq Qazan tarixında distälärçä illärneñ finans ministrları yäki üzäk bank citäkçeläre, Yevropa illärendä demokratiä häm bazar iqtisadın üsterügä yärdäm itüçe banknıñ idäräçeläre kilgäne yuq ide. Yevropa bankınıñ yıllıq cıyılışı Rusiädä 10 yıl elek Sankt-Peterburgta 1Hчe tapqır uzğan bulsa, ikençese inde Qazanda ütte. Bu inde şuşı könnärdä Tatarstan başqalasınıñ üzenä kürä Yevropa kendegenä äyländerde.
Çınnan da Qazannıñ 1000 yıllığındağı ığı-zığı häm mäşäqät iskä töşärlek. 2000 meñ keşe qatnaşqan Sabantuyı ber xäl, ä 2000 meñ bankir häm eşquar cıyılu bötenläy başqa närsä. Qunaqlarnı 5 aviakompaniä, 280 läp avtomobil' xezmät kürsätä. Avtomobil' inspeksiäse ğadi qazanlılarğa bu könnärdä üzäk uramnarğa maşina belän çıqmasqa kiñäş birä. Kiñäşne totmıyça uramğa çığuçı xosusi maşina iälären tuqtatıp dokumentların, üzeneñ çırayın tikşerälär. Älbättä şul qädär aqça belän eş itüçelärneñ köndäşläre, doşmannarı, ällä kemnäre tulıp yatadır. Zur säyäsätçelär häm baylar bulğan cirdä zıyan saluçılar, yallanıp üterüçelär dä bulırğa mömkin bit, Alla saqlasın. Qısqası, qazanlılar tüzä. Qunaqlarnıñ däräcäsen kürsätüçe misal. Uramğa çıqsañ yä tege tıqrıqtan, yä tege uramnan zäñgär utlar cemeldätep, köçle tawış belän yulnı çistartıp militsiä maşinası kilep çığa, anıñ artınnan qimmätle limuzin, mersedes, eskert qädär avtobus cilderä. Härqaysınıñ üz marşrutı, här maşinada qabatlanmas häm qüätle şäxeslär utıra.
Töp waqiğalar Korston dip atalğan ör-yaña üzäktä başlanıp kitte. Biredä bersennän- berse zatlı häm küp keşe sıydırışlı berniçä tamaşa zalı, distälägän restorannar, mäğlümat üzäge. Qaya qarama ekrannar. Ber öleştän ikençesenä çıqqanda maxsus kükräk tamğaların militsiä qulındağı komp'yuterlarğa quyıp tikşerälär.
Berençe könne Tatarstannıñ iqtisadıy mömkinleklärenä bağışlanğan çaralar buldı. 300 kvadrat metr mäydanda maxsus kürgäzmä eşläde. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev häm Rusiäneñ iqtisat ministrı German Gref, finans häm bank citäkçeläre zur şirkät wäkilläre Tatarstannıñ niqädär qızıqlı töbäk ikänenä soqlandılar. Qorı süzlär genä tügel tögäl dälillär belän añlattılar. Kapitalistlar bit üzlärenä aqça tabar öçen ışanıçlı häm qalcalı urınnı ezlilär. Kiçen Tatarstan prezidentı isemennän qabul itü yaña ippodromda buldı. Qunaqlar öçen keçkenä genä bulsa da, maxsus Sabantuyı oyıştırılğan ide. Bu tamaşanı da taswirlaü mömkin tügel. Qunaqlar Tatarstannıñ mädäni häm iqtisadıy üzençälegenä şaqqatqan. German Gref Prezident Şäymiev sawlığına tost äytkäç, Mintimer Şäymiev mondıy tostlar bezdä tıyıla, tıñlamağan keşelärgä caza bik qatı, sönnätkä utırtabız dip äytte. Bu süzlärne mäcles qunaqlarına çit tellärgä tärcemä itüçelärneñ xälen üzegez añlağız. German Gref ta yuğalıp qalmadı, äytäm anı, di Rusiä ministrı sezneñ Respublika irläreneñ yartısı sönnätle kileş yöri. Kiçen 1000 yıllıqtan da qalışmağan salyut utları Qazan kügen yalt itterde.
Säyäsät, finans turında söyläşülär yäkşämbe könne Rusiäne täqdir itü forumında däwam itte. Yäkşämbe könne Yevropa bankınıñ eşlekle forumında banknıñ vitse prezidentı Varel Frimen häm Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexaknov çığış yasadılar. Rusiäneñ iqtisadıy häm finans mömkinlekläre turındağı forumnı German Gref alıp bardı. Ataqlı alyuminiy patşası Oleg Deripasqa, üzäk bank citäkçese urınbasarı Aleksey Ulyukaev, yaña tözelgän üseş bankı citäkçese Medvedev häm başqa ataqlı şäxeslär belän bäxäskä kergän räsmi zatlar da eşneñ töbennän belä ide. Älbättä xäl itelmägän yäki tör il finansçıları tarafınnan törleçä añlaşıla torğan närsälär bik küp. Eşlekle forumnarda häm tügäräk öställärdä bigräk tä qızıq bulıp çıqtı. Jurnalistlar kertelmi torğan häm räsmi mäğlümat birelmi torğan ber tügäräk östälgä däüläti bulmağan oyışma wäkilläre belän oçraşqannar. Yevropa bankı citäkçese Jan Lemyerğa kisken tänqit süzläre, şiqayät äytüçelär dä şunda bulğan. Anda Rusiädäge mäğlümat häm demokratiä qısılu, skinxetlarğa häm faşistlarğa säyäsi häm matdi yärdäm itelü turında misallar kiterelgän. Bu xaqta räsmi mäğlümat bulmasa da, oçraşu qatnaşuçılar üz tanışlarına interv'yu birä alalar. Bank oyıştırğan forumda eşläwçe 250 läp jurnalist barlıq çaralarğa barıp ölgerä almıy. Mäğlümat üzägendä telefon, komp'yuterlar, internet buşlap täqdim itelde. Korston üzäge öçen üzenä kürä sınaw buldı bu. Forumda qatnaşuçılarğa qoçaq-qoçaq mäğlümat käğäzläre, byulleten'nar, sidi tälinkäläre taratıldı. Älbättä bu xälne añlar häm añlatır öçen maxsus äzerlek häm citezlek kiräk. Tatar jurnalistları andıy cirlärdä siräk bula, bulsa da süzneñ ni turında barğanın töşenä almıy. Ämma üzeneñ çığışın inglizçä başqarğan Tatarstannıñ säwdä ministrı Xafiz Salixovnıñ fikerlärenä häm älbättä Mintimer Şäymiev belän, röstäm Miñlexanovnıñ Yevropa bankı citäkçeläre belän tigez däräcädä söyläşüläre tatarlarnıñ da töşep qalmağan ikänlegen kürsätä. Qamil İsxakov Yıraq Şärıqtan ber törkem eşquar häm parlamentariylar iärtep kilgän, yıraq Şärıq töbäkläreneñ parlament citäkçeläre dä investitsiälär, finanslar bazarı belän, häm dä Tatarstannıñ täcribäse belän qızıqsına ikän. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin alar belän ayırım oçraştı. Yäkşämbe töşkän soñ Miraj kunakxanäsendä häm Piramida üzägendä Yevropa bankı idäräçeläre qatnaşlığında kön tärtibeneñ iñ üzäk mäsäläre turında fiker alışu buldı. Bank şurası äğzaları utırışı yabıq işeklär artında ütte. Alar üzläre häm citäkçelär, jurnalistlarğa açıq buldı.
Rimzil Väli


text: Ğiraq konstitusiäsen äzerläw eşe kiläse atnağa tämamlanmasa, ilne tirän säyäsi krizis kötä. Säyäsi yulbaşçılar eşne aldan bilgelängänçä düşämbedä tämamlıy almağaç, parlament äğzaläre konstitusiä ölgesenä tağın ber atna birde. Kördlär wäkile Munther al-Fadhal, Frans press mäğlümat agentlığına, ägär dä konstitusiä ölgese kiläse atnada äzer bulmasa, milli mäclesne taratıp yaña saylawlar uzdırırğa kiräk bulaçaq, dip belderde. İñ zur qarşılıqlar konstitusiädä islamnıñ role, federalizm häm neft baylıqların bülü mäsälälärendä çıqqan dip xäbär itelä. Eşne beterü öçen bilgelängän yaña waqıt – 22nçe avgust. Ğiraq premyer-ministrı İbrahim al-Cağfari, konstitusiä ölgese waqıtında äzer bulır dip ışandırdı.


text: Rusiäneñ tatarlar häm başqortlar yäşi torğan töbäkläre 9 meñ çaqrımğa suzılğan. Şuña kürä köndezge säğät 12 dä “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosı tawış birüneñ niçek başlanuın öyrängändä, Xabarovski qalasında saylaw tämamlanıp kilä ide. Kamçatka waqıtı belän kiçke säğät 19.00 bu ölkädäge tawış birüçelärneñ sanı 46-50% çaması ide. Ataqlı Tatar buğazınnan yıraq bulmağan Çukotka avtonomiäle okrugı belän qızıqsındıq. Okrugnıñ saylaw komissiäse särqatibe Ol'ğa Säitgalina birgän mäğlümatlarğa qarağanda, menä şuşı çuqçalar ilendä saylawçılarnıñ 60 % tawış birgän.


text:
Serbiädä, ilneñ premer ministrı Zoran Djindjiçnıñ üterüen oyıştıruda şiklänelgän Milorad Lukoviç 10 mayda mäxkämä aldına basaçaq, dip iğlan itelde. Lukoviç üz ixtiarı belän yäkşämbe könne politsiägä birelde. Anıñ häm cinayättä şiklänelgän tağın biş keşe östennän mäxkämä alardan başqa ğına uzğan yılnıñ 5 dikäberendä başlanğan ide.
Lukoviç şulay uq, Serbiäneñ elekke prezidentı İvan Stamboliçnı üterüdä, häm Serbiä häm Çernoğoriäneñ xäzerge tışqı eşlär ministrı Vuko Draşkoviçqa häcüm itüdä dä gäyeplänä.


text:
Astanadağı Täwelsizdik saray`ında ötip jatqan Jastar forwmında Elbası Nursultan Nazarbaev bïznes aşıp, onı damıtwğa nïetti jastardıñ talanttı bwını ösip kele jatqanın maqtanışpen ay`ttı, dey`di BAQ.kz tilşisi.
"Qazir Qazaqstanda käsip aşıp, onı damıtwğa nïetti jastardıñ altın bwını ösip keledi. Ïndwstrïaldı-ïnnovacïyalıq damw bağdarlamasınıñ bïıl altınşı jılın qorıtındıladıq. Alğaşqı bes jıldıqta 1000-nan astam käsiporın aşıldı. Endi ekinşi bes jıldıqta tağı 300-400 jumıs orını aşıladı", - dedi Elbası.
Nursultan Nazarbaev jastardıñ jekeşelendirw procesie qatıswı üşin barlvq awdan äkimderi qoldaw körsetw kerektigin ay`ttı.
"İri käsiporınnıñ qasına şağın käsiporındar şoğırlanwı kerek. Zamanawï käsiporındar şağın käsiporındardan qurıladı. Şağın jäne orta bïznes ökilderi iri käsiporındarğa servïstik qızmet körsetw kerek. Qazir jekeşelendirw procesi jürip jatır. Aktïvterdi basqalarğa berwmen awdan äkimderi ay`nalısıp jatır. Bul proceske jastar qatıswı qajet. Oalrğa awdan äkimderi kömektessin", -dedi N.Nazarbaev.
Ay`ta ketey`ik, Forwmğa elimizdiñ bilim berw, densawlıq saqtaw, käsipkerlik, mädenïet, sport salalarınıñ 1000-nan astas belsendi jastarı qatıswda. Elbası jastardı bügingi merekemen quttıqtadı. Tipti Elbası jastardıñ köñilin köterw üşin olarğa äzil de ay`tıp berdi.


text:
Kırım Tatar sanatci Ayder Aliyev İstanbul'da
Kırım Tatar sanatcisi Ayder Aliyev'inde istirak etkeni I.Milletlerara Heykel Bienali 4 Avgustta İstanbul'da başladı.
Milletlerara bienalin birincisi Türk Dünyası olarak başlatıldı ve teması " Tınçlık ve Hoşgoru" Bu faaliyetke, Tataristan,Baskurdistan, Azerbaycan,Turkmenistan, Kırgızistan'dan, Turkiye'den heykel (statu) sanatciları iştirak ete..
Amerika Kosma Devletlerindeki Kırım Tatar Cemiyeti 2008/2009 tahminiy faaliyet planın ilan etti...
Bu sene yani saylanğan Amerikadaki Kırım Tatar Cemiyeti idare eyeti, yanı devir tahminiy faaliyet planin ilan etti... Cemiyetin Kırım Tatar ballarğa terbiye berğen İsmail Gaspıralı Bey mektebi 19 oktıyabırde acılacak. Ananveiy Kırım Gecesi de 22 Noyabirde otkerilecek.
Başka ev yok; Kırım Tatarları adlı Multimedya Proyekti...
Colombia Universiteti Etnomuzika sahasinda işlegen ve simdiki kunlerde Kırım Tatarları arasında muzika ve medeniyetnen alakali disertattsiyasi icin isler alip barğan Maria Sonevytsky ve pek cok mukafatlarga layık korülğen fotografçı Alison Cartwright,"Baska ev Yok: Kırım Tatarları" adlı multimedya proyekti baslattilar. Bu proyektke Amirak ; Ukrayna Fondu sponsorluk yapacak.....
Koktebel adli Rus bediiy filmi Turk Televizyasinda....
Türkiyedeki Kırım Tatarları 6 Avgust gecese CNBC E televizyasında kosterilgen Koktebel adli Rus bediiy filmin meraknen baktilar..
Film 11 yasindakı oğlunen Moskova'dan Koktebelğe taba yolğa cıkkan alkolik bir babanın ikayesin anlata.
Bala bir aritağa baka ve Kırım'da Koktebel adına rastkelmey. Babasına bunu soray.
Babası Koktebel Tatarca adı edi simdi onun adın Planorskoye dep koydular dey.
Balasi neçün dep soray..
1944 senesinde Tatarlarnı kuvıp çıkardılar, o yerinde adın deniştirdiler dep cevap bere...


text:
Gruziädäge Rusiä bazasınıñ eçke problemaları da bar
Gruziä parlamentı spikerı Nino Burdjanadze, Vaşingtonda utä torğan Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ Parlament assambleyasendä qatnaşıp, Amerika Quşma Ştatlarınıñ däwlät sekretare Kondoliza Rays häm Kongress wäkilläre belän oçraştı. Rusiäneñ Gruziädäge xärbi bazaların çığaru probleması turında söyläşte. Häm internettağı KM.ru gazetası xäbärenä kürä, bu söyläşüdän soñ, Burdjanadze Gruziäneñ “İmedi” telekompaniäsenä birgän äñgämädä, Gruziä üz cirennän Rusiä bazaların çığaruda Quşma Ştatlarnıñ yärdämenä tayanuın belderde.
Tömän rayonınıñ Mullaş awılı yegete İldar Babşanov äle yaña ğına Gruziädäge bu bazalarnıñ bersennän- Alxankalakidağısınnan xärbi xezmättän qayttı. Ğadi, iñendä yoldızları bulmağan, kiçäge xärbi küzlegennän qarağan waqıtta, yuğarı däwlätara säyäsi mönäsäbätlärne çitkä quyıp torsaq, bazalarnıñ eçke tormışında da xäyran ğına problemalar bar ikän.
İldar Alxankalakida 1 yıl buyı xezmät itä. Cirle xalıqnıñ bu bazağa mönäsäbäte niçek soñ?
(audio) -Çığarasıları kilmi mestnıy citel'lärneñ. -Anda kemnär soñ mestnıylar? -V osnovnom ärmännär genä. -Alarnıñ nik çığarasıları kilmi? -Şunda eşlilär şul bazada. Kontraktniklar küpçelege. Praporşçiklar, ofitserlar. -Komandirıygıyz kem ide? -Açalov. -Açalov niçek dip äytä? Çığarırğa kiräk dime, ällä çığarmasqa kiräk dime? -Yuq di. Hiç kemneñ çığası kilmi. Çığara başlasalar anda ber texnikası da dörlämi (qabınmıy). Ozaq çığarlar. İskerep betkän. Generallar proverkağa kilälär, “Vse maşinı zavodit'!”,- dilär. Kilep dörlätäbez, qabınmıylar.
-Çığarasıları kilmi mestnıy citel'lärneñ.
-Anda kemnär soñ mestnıylar?
-V osnovnom ärmännär genä.
-Alarnıñ nik çığarasıları kilmi?
-Şunda eşlilär şul bazada. Kontraktniklar küpçelege. Praporşçiklar, ofitserlar.
-Komandirıygıyz kem ide?
-Açalov.
-Açalov niçek dip äytä? Çığarırğa kiräk dime, ällä çığarmasqa kiräk dime?
-Yuq di. Hiç kemneñ çığası kilmi. Çığara başlasalar anda ber texnikası da dörlämi (qabınmıy). Ozaq çığarlar. İskerep betkän. Generallar proverkağa kilälär, “Vse maşinı zavodit'!”,- dilär. Kilep dörlätäbez, qabınmıylar.İldar süzlärençä, Alxankalaki üze dä, ärmännär yäşägängä kürä, Gruziägä bik buysınıp tormıy torğan däwlät şikelle ikän. “Ber-bersen söymilär alar”,- di ul.
İldar Babşanov Alxankalakiğa kilgänçe Stavropol'dä xezmät itä. Anı Alxankalakiğa färman belän belän cibärgännär. Ber kem dä telägen sorap tormağan. Kitü xäbäre çıqqaç komandirları, aqça eşlärsez dip, küñellären dä üsenderep cibärgän bulğan. Ayına sezgä 200 dollar aqça da tülärlär digännär. Ämma, ayına alarğa 20 ğına tüläp torğannar. “Zur aqça ideme? Närsägä tottığız anı?”,- digän sorawğa ul:
(audio) -Tämäke birmägännär, bötenläy. Tämäkegä kerep kitä.
-Tämäke birmägännär, bötenläy. Tämäkegä kerep kitä.ide, di.
12 aylıq bu xezmäte öçen ul tağın barlığı 15 meñ sum aqça alğan. Şunıñ eçennän 5 meñen tuğan yağına küçergännär. Qaytıp kitkändä qulına yul çığımnarı öçen 10 meñ sum birgännär. “Ägär mine saylaw aldına quysalar, Rusiädä xezmät itär ideñme, ällä Gruziädäge bazadamı, dip sorasalar, Rusiädä qalır idem”,- di İldar. Bazada aşaw da alay-bolay ğına bulğan.
(audio) -Stavropol'dä yaxşıraq ide. -Närsäse belän ayırıla ide? -Anda ber yılğa kildem. Ris tol'ko quşali. -Ä ni öçen alay naçar aşatalar? -Kilep citmi.
-Stavropol'dä yaxşıraq ide.
-Närsäse belän ayırıla ide?
-Anda ber yılğa kildem. Ris tol'ko quşali.
-Ä ni öçen alay naçar aşatalar?
-Kilep citmi.
Annan da qala, iñ üzäkkä ütkäne, küplär öçen xezmäteñne tutırğaç ta, qaytıp kitü üze ber problema ikän.
(audio) -Kemneñ sroğı çığıp quyğan uje qaytırğa, vizası yuq. Viza yasamıylar. Şul vizanı kötep yatalar. -Ä sin küpme kötteñ? -Miña äyttelär: “Vizañ bar, qaytasıñ. Minem äle srok ta çıqmağan ide. Kemnärneñ srokları çıqqan şular kötep yatalar. -Qaytu vizasın niçek yasatalar? -Kem aqçanı birä, şul tizräk qaytıp kitä. -Küpme tora inde ul vizanı yasatu. -100 dollar. -Ä sin ul aqçanı qayan aldıñ? -Taptım. Öydän, bu yaqtan, Rusiädän cibärdelär. -Ä faktta ul vizanı kem yasap birergä tieş? -Alar üzläre, komandovanie.
-Kemneñ sroğı çığıp quyğan uje qaytırğa, vizası yuq. Viza yasamıylar. Şul vizanı kötep yatalar.
-Ä sin küpme kötteñ?
-Miña äyttelär: “Vizañ bar, qaytasıñ. Minem äle srok ta çıqmağan ide. Kemnärneñ srokları çıqqan şular kötep yatalar.
-Qaytu vizasın niçek yasatalar?
-Kem aqçanı birä, şul tizräk qaytıp kitä.
-Küpme tora inde ul vizanı yasatu.
-100 dollar.
-Ä sin ul aqçanı qayan aldıñ?
-Taptım. Öydän, bu yaqtan, Rusiädän cibärdelär.
-Ä faktta ul vizanı kem yasap birergä tieş?
-Alar üzläre, komandovanie.İldar Babşanov äytüençä, qaytıp kitkäneñne kötep yatqanda, waqıt ütkärer öçen futbol uynarğa mömkin. Annan da qala täwlek äylänäsendä ORT häm Rusiä kanalların qararğa mömkin. Başqa kanallar Gruziäneke. Ällä nigä ber klublarında kino da kürsätkäläp quyalar ikän. “Bütän käyefne kütärä torğan çaralar da ütkärelmi. Uvol'nenie dä yuq, dedovşçina da yuq”,- di ul.
Nail Alan. Tömän.


text:
Udmurtiädä yäşäp tatar telendä şiğerlär icat itüçe, cırlar yazuçı millättäşlärebez sanı baytaq. Bügen sezne cır sänğätenä canı täne belän birelgän Firdäwes Sabir ulı Mortazin belän tanıştırabız.
Firdäwes İjaw şähärendä tuıp üskän. Ul uqığan yıllarda mäktäplärdä tatar tele uqıtılmağan, tatar mäktäbe dä inde yabılğan bulğan. Ğailädä milli tärbiä alğan. Şuşı millilek xise Firdäwesne ğomumi i häm sänğät mäktäben tämamlağaç, tatar sänğäte belän yaqınraq tanışu niäte Qazan mädäniät institutına kitergän. İnstitutnı uñışlı tämamlap, İjawğa qaytıp balalar sänğät mäktäbendä bayan, akkordeon klassında yegetlärgä-qızlarğa bu uyın qoralında uynaw serlären añlata başlıy. Programmada qaralğan äsärlär belän berrättän tatar kompozitorları icatına da iğtibar birä uqıtuçı. Anıñ klassında uqığan balalar şähär küläme–ndä oyıştırılğan törle kiçälärdä näq tatar muzıkasın başqara ide. Tatar ictimaği üzäge muzıka uyın qorallarında uynawçı balalar arasında bäygelär uzdıra başlağaç ta, Firdäwes Sabir ulı üzeneñ şäkertlären älege bäygegä alıp kilde. Alar ostazların sınatmadılar. Mortazinnıñ uquçıları berençe yıllarda uq berençe premiälärgä layıq buldılar. Alar arasınnan Gölnaz Nuriäxmätovanı misal itep kiterergä mömkin. Gölnaz inde İjawda muzıka uçilişçesın tämamlap, Mäskäwdä yuğarı belem aluın däwam itä.
Firdäwes Sabir ulı balalar uqıtu belän genä çiklänep qalmağan. Ul äle tatar ansambl'läre belän dä şöğellänä. Başta cırçılarğa bayanda ğına uynap çiklänsä, soñraq qaysıber cırlarğa eşkärtmälär dä äzerli, soñraq üze dä cırlar yaza başlıy. Anıñ xäzer distädän artıq cırları bar. Alarnı xalıqqa citkerü niäte belän başqaruçılar ezli häm muzıka uçilişçe studentçası Larisa Gaynetdinova belän oçraşa. Repetitsiälär inde näticäsen dä birde — noyäber ayında «İman» tatar yäşläre oyıştırğan «Yoldız yulı» bäygesendä Larisa Gaynetdinova Firdäwes Mortazin cırın başqarıp berençe premiägä layıq buldı.
Bu äle berençe bäygedä qatnaşu, häm jyuriğa, xalıqqa üzeneñ berençe cırın täqdim itü ide, dip urtaqlaştı Firdäwes Mortazin.
Kiläçäktä Tatarstan, Başqortstanda tatar cırı konkurslarında qatnaşırğa niätläre bar alarnıñ. Şulay uq tulı konsert programması äzerläp, icat kiçäse oyıştırırğa da teläkläre yuq tügel.
Ä xäzer Firdäwes Mortazinnıñ Firaya Zıyätdinova süzlärenä «Ä bez bareber köläbez» isemle cırın sezneñ iğtibarığızğa täqdim itäbez. Larisa Gaynetdinova cırlıy. Xamidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
“Tatarstan Respublikasınıñ Konstitutsiäsenä üzgäreşlär häm östämälär kertü turında” qanun proektı berençe uqılışta qabul itelde
“Tatarstan Respublikasınıñ Konstitutsiäsenä üzgäreşlär häm östämälär kertü turında” qanun proektı berençe uqılışta qabul itelde
Elekke Konstitutsiäne qabul itüdä qatnaşuçılar tarixqa kerep qaldılar, bu Konstitutsiäne üzgärtüçelär dä tarixqa keräçäklär.
Marat Galiev “Tatarstan Respublikasınıñ Konstitutsiägä üzgäreşlär häm östämälär kertü turında” qanun proektın berençe uqılışta qabul itärgä täqdim itte. Täqdimne 116 deputat xupladı, ber deputat qarşı çıqtı, berse bitaraf qaldı. Comğa könne Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse barlıq mäğlümat çaralarında da basılıp çığaçaq.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle


text:
İzrail Libannıñ könyağındağı Xizbulla qorılmaların qabat bombaladı
İzrailneñ xärbi citäkçelege beldergänçä, Libandağı nizağnıñ berençe könennän alıp bügengä qädär Xizbullanıñ 100-gä yaqın suğışçısı üterelgän. Liban xakimiatläre äytüençä, bombalaw näticäsendä ülüçe Libanlılarnıñ sanı 600-gä yaqın.
İzrailneñ yuğaltularına kilgändä, 33 xärbi, 19 ğadi xalıq hälak bulğan. 100-läp keşe yaralanğan.
İzrailneñ saqlanu ministrı Amir Peres belderüençä, Könyaq Libanda suğışnı kiñäytü älegä planlaştırılmıy.
Ğaza şähärendäge ike könlek operatsianeñ tögällänüe turında iğlan itelde. Timer belän tışlanğan texnika könçığış häm tönyaq öleştän çığarılğan. Fälestinneñ ike suğışçısı üterelgän. Xärbi oçqıçlar qoral citeşterelgän häm saqlanğan dip uylanılğan berniçä qorılmanı bombaladı.


text:
Tatarstan prezidentı Tatarstan konstitutsiäsenä kertelgän üzgäreşlärne rasladı...
Uzğan xäbärlärebezdä söylägänebezçä älege üzgäreşlär parlamentnıñ tözeleşenä qağıla häm Däwlät Şurası deputatlarınıñ sanın 50dän 100gä qädär arttıru; deputat eşçänlegenä bäyle çikläwlär turındağı normanı yaña redaksiädä bäyän itü; Däwlät Şurasınıñ wäqälätlären waqıtınnan alda tuqtatqanda saylawlarnı 120 könnän dä soñğa qalmıyça ütkärüdän ğibärät. “Professional' daimi nigezdä eşläwçe Däwlät Şurası deputatları sanı turındağı” qanun proyektına da plenar sessiäneñ uzğan utırışında 1 uqılışta qabul itkändä açıqlıq kertelde inde. Daimi eşläwçe “keçe parlament”ta 20 deputat bulaçaq. Däwlät Şurasına kiläçäk saylawlarnıñ waqıtı açıqlandı - saylawlar 14nçe marttağı Rusiä prezidentı saylawları belän bergä ütkäreläçäk. Düşämbe könne Däwlät Şurasınıñ Prezidiumı utırışında 17nçe sintäbergä bilgelängän 18nçe plenar sessiäneñ kön tärtibe täğäyenlände. “Östämä 13 mäs'älä kertelde”-dip xäbär itälär räsmi mäğlümat çaraları. Läkin berençe çiratta parlament eşçänlegenä bağışlanğan qanun proyektların ikençe-öçençe uqılışlarda qarap tikşerü bulaçaq. Çönki aldağı saylawlar 2004nçe yılnıñ 14nçe martına bilgelängän oçraqta saylawlarğa bäyle qanunnarğa tieşle üzgäreşlärne kertü reglamentın tieşençä ütärgä kiräk.Däwlät Şurasınıñ 18nçe plenar utırışınıñ kön tärtibennän prezident sorawın ütäp “Tatarstan Respublikasında mäğlümati resurslar häm mäğlümatlaştıru turındağı mäs'älä töşerelep qaldırıldı. Prezident xatında äytelgänçä “bu qanunnı tormışqa aşıru bilgele ber çığımnar taläp itäçäk, ä anıñ finans yağı älegä eşlänep betmägän”.
Yunıs Ätnäle.


text:
"Aqsaq ürdäk" George Bushnıñ qalğan ike yılı awır bulaçaq
Kongress saylawları näticäsendä Quşma Ştatlar xakimitendä, säyäsätendä nindi üzgäreşlär bulır, digän sorawlar iğtibar üzägendä qala birä. Prezident Bushnıñ Aq Yortta tağın ike yıl waqıtı bar. Küp kenä küzätüçelär fikerençä, aña bu soñğı ike yılında awır bulaçaq.
İkençedän, şuşı atnada ütkän saylawlar näticäsendä Kongressnıñ ike pulatında da xakimiätkä oppozitsiädäge demokratlar kilde. Bush administratsiäse Kongresstağı yaña citäkçelär belän eşne niçek oyıştıra alır, küp närsä xäzer şuña bäyle bulaçaq.
New York universitetında säyäsi fännär professorı Robert Spitzer:
"Bush Kongresstağı yaña demokrat citäkçelär belän bergäläp eşläw kiräklege turında äytte. Läkin bu niçek barıp çığar, bilgesez. Moña qädär ul Kongress belän ällä ni eşlämäde. Miña şunı telim dip äytä, taläp ite ide, Kongress qarşı çıqsa başqa yullar ezli ide" di säyäsi fännär professorı.
Fiker beleşülärgä qarağanda, Kongress saylawları näticälärenä iñ nıq täesir itkände Ğiraq suğışı bulğan. Wäkillär pulatınıñ yaña citäkçese bulaçaq Nancy Pelosi Ğiraq säyäsäten üzgärtü niäten belderde.
Ämmä Robert Spitzer fikerençä, Kongressqa monı eşläw ciñel bulmayaçaq. Çönki, Quşma Ştatlarda tışqı säyäsät, xärbi citäkçelek prezident qaramağında. Alay da, Kongressnıñ täesir itü çaraları yuq tügel. Xökümättäge üzgäreşlärne, büdjentnı näq menä Kongress raslıy. Monnan tış anıñ federal aqçalarnıñ niçek sarıf itelüen tikşerü wäkäläte bar.
Konstitutsiä nigezendä Kongress Ğiraqtan ğäskär çığaru mäsäläsen dä kütärä ala. Läkin prezidentnıñ veto xoquqı bar. Häm dä, belgeçlär fikerençä, demokratlar bu adımğa barmas, xärbilärne awır xäldä qaldırırğa telämäs.
Washingondağı Demokratiä institutı citäkçese Patrick Basham süzlärençä, Ğiraq soñğı ike yılında Bushnıñ töp borçuı bulıp qalaçaq:
"Soñğı ike yılında här prezident qaldıraçaq mirası turında uylana başlıy. Bush öçen bu miras – Ğiraq bulaçaq. Qılğan ğämälläre turında tarixta yaxşı fiker qaldırır öçen anıñ tağın ike yılı bar" di Demokratiä institutı citäkçese.
Patrick Basham fikerençä, Bush bu soñğı ike yılında töp iğtibarın tışqı säyäsätkä biräçäk.
"Aqsaq ürdäk" digännän. Bu töşençä XVIII ğasırda Britaniädä barlıqqa kilgän. Birjada zur yuğaltu kiçergäç, qayğıdan başların salındırıp qaytıp barğan brokerlarnı "aqsaq ürdäk" belän çağıştırğannar.
Ali Ğilmi


text: 15 yıl elek 1992nçe yılda Başqortstannıñ ul çaqtağı Yuğarı Şurası respublika isemen häm älämen üzgärtü qararın qabul itkän. Soñıraq, 1993nçe yılda Başqortstannıñ yaña gimnı buldırılğan. Bügenge köndä Başqortstan äläme – 3 töskä bülengän, yäşel, aq häm zäñgär. Respublikanıñ däwlät simvolları turındağı qanunda yazılğança, yäşel – ireklek häm yäşäw köçen añlata, aq tös – tınıçlıq häm respublika xalıqları arasında añlaşu, zäñgäre – ğämällärdä ğädellek häm açıqlıq digän mäğnälärgä iä. Bayraqnıñ urtasında 7 yafraqlı quray çäçäge sürätlängän. Quray çäçäge – berdämlekne añlata, 7 yafraq isä – Başqortstanğa nigez salğan 7 millätne kürsätä, dip yaza Başinform mäğlümat agentlığı.


text:
Ukrainadağı säyäsi krizis Rusiäneñ Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlärenä zian kiterä ala
İnde mäğlüm bulğança, Rusiä prezidentı Vladimir Putin Viktor Yanukoviçkä anıñ yaña prezident itep iğlan itelüe uñayınnan qotlaw cibärde. Yevropa häm Quşma Ştatlar isä ikençe tur tawış birüneñ tupas bozular belän ütüe xaqında belderä häm anıñ näticälären tanımayaçağın äytä. Ukraina şulay itep, Könbatış, bigräk tä Amerika Quşma Ştatları belän Rusiä arasında yaña kierenkelek çığuğa säbäp bula ala.
Audio, Colin Powell
"Bez bu näticäne qanuni dip qabul itä almıybız, çönki alar xalıqara standartlarğa turı kilmi, çönki küpsanlı xärämläşülär häm bozular turındağı xäbärlär äle haman da tikşerelmäde" dip añlata Washingtonnıñ ukrain saylawlarına mönäsäbäten Colin Powell. Amerikan däwlät sekretare şulay uq, Ukraina citäkçeläre öçen xäzer, üzläreneñ demokratiä yağında bulu-bulmawın xäl itü waqıtı çitte dip belderde. Powell, Rusiäneñ açıqtan-açıq Viktor Yanukoviçne yaqlawı turındağı sorawğa cawap birüdän qaçsa da, anıñ xäzerge ukrain xakimiaten kisätüe öleşçä Mäskäwgä dä yünälderelgän bula ala. Rusiäneñ Könbatış belän, ayırım alğanda, Amerika Quşma Ştatları belän araları soñğı aylarda bolay da şäptän tügel, Ukrainadağı xällär arqasında alarnıñ tağın da naçarayuı mömkin. Mäskäwdäge AQŞ häm Kanada institutınıñ mödir urınbasarı Viktor Kremençuk, Rusiä citäkçeläreneñ xäzerge prezident Kuçmanı häm anıñ warisı sanalğan Yanukoviçne yaqlawı ilneñ Washington belän mönäsäbätlärenä zian kiteräçäk dip isäpli.
Audio, Viktor Kremençuk
"Monıñ sözemtäläre, älbättä, bulaçaq, alar küpmeder däräcädä Mäskäwneñ aldağı könnärdä nindi pozitsiä aluına bäyle bulaçaq, tup xäzer bezneñ yaqta. Amerikannar üz qaraşın açıq itep belderde häm üzläreneñ saylaw näticälären nigä tanımağanın da añlatıp birde. Xäzer inde Mäskäw dä üz qaraşın cämäğätçelekkä açıq itep belderergä tieş" di Kremençuk. Prezident Putin monı atnakiç öleşçä eşläde - Yevropa Berlege citäkçeläre belän oçraşuında ul Ukrainadağı wäzğiatkä kiñräk tuqtaldı, bu xaqta sez soñraq işetersez. Ä inde Kievtäge xakimiat krizisınıñ Mäskäw belän Washington arasındağı mönäsäbätlärgä tä''sir yasawına qaytıp, Mäskäwdäge Xalıqara mönäsäbätlär institutınıñ Yevropa wä Amerika tikşerenüläre bülegennän Vladimir Peçatnov fikeren kiterergä bula.
Audio, Vladimir Peçatnov
"Ukrainadağı krizisnıñ bezneñ ikeyaqlı mönäsäbätlärgä ğomumi yoğıntısına kilgändä, bu, älbättä, qatmarlandıra torğan ber närsä, xäzerge waqıtta bez Ukrainadağı xällär uñayınnan üzenä kürä ber sınaw ütäbez. Bu il bezgä, amerikannarğa qarağanda, küpkä möhimräk, läkin min, Rusiä ayırım ber nämzät çiñep çığuı öçen teläsä närsä eşlärgä äzer bulaçaq dip äytmäs idem, Rusiägä andağı wäzğiatneñ qanuni qısalarda qaluı kiräk. Ukrainadağı täräqqiatneñ niçek däwam itüe öçen Rusiä dä, Quşma Ştatlar da cawaplı, biredä kilep tuğan wäzğiat öçen Rusiäneñ genä tügel, Amerikanıñ da cawaplı buluı mäs''äläsen kütärergä mömkin" di Mäskäw belgeçe Vladimir Peçatnov.
Kärim Kamal


text:
Ğıraqtağı amerikan xärbiläre arasında hälak bulğannar sanı 2000-gä citte
Ğıraq suğışı amerikannar öçen tağı ber qayğılı noqtağa citte. AQŞ xärbiläre arasında qorbannar sanı 2000-gä citte. Bu AQŞta suğışqa qarşı oppozitsiäne köçäytügä kiteräçäk. Läkin, prezident Buş administratsiäse amerikannarnıñ Ğıraqtan çııp kitülärenneñ vaqıtın bilgelämiäçägen belderep kilä.
"Alar üzlären ireklek öçen qorban ittelär häm alarnı xörmätlävneñ iñ yaxşı yulı terrorğa qarşı suğıştan ciñep çığu."
Şulay da ike meñ xärbineñ hälak buluı amerikannar arasında suğışqa oppozitsiäne köçäytäçäk kebek. Cortlandtağı New York Dävlät Universitetınıñ säyäsi fännnär professorı Robert Spitzer, küpkenä amerikannar Washingtonnıñ suğış öçen motivlarına şiklänep qarıylar dip belderde. Küplär hälak buluçılar sanınıñ artuı säbäple suğış qimmätkä töşä dip uylıy başladılar.
"Suğışqa etärgän säbäplär, faktlar belän ispatlanmağanı kebek, näticä dä yaqtı tügel digän fiker bar. Keşelär Bez monı ni öçen eşlädek, Amerikanıñ mänfäğätlärenä anda fayda yuq . Bezne xätta berektäşlärebez dä kisken tänqitlädelär. Ğıraqtağı oppozitsiä yaxşıraq oyışa bara. Suğıştan yaxşı närsä kilep çıqmas kebek digän fiker bar."
Cämğiät fikeren beleşülärneñ näticäse, amerikannar arasında suğışnı yaqlauçılar protsentınıñ iñ tübän däräcägä töşkänen kürsätä. World Policy İnstitutnıñ säyäsät belgeçe William Hartungnıñ süzlärençä, AQŞ cämağätçelege ğadel mäsälä öçen bulğan xäldä xärbi yuğaltularnıñ zur buluın qabul itärgä äzer tora.
"Amerikannarnıñ küpçelege suğış qanuni, ilne saqlau öçen digän näticägä kilsä, qorban birergä äzer tora. Administratsiä qayber vaqıt ta cämğiätneñ närsäne qabul itäçägen yalğış bäyäli. Suğış ratsional bulırğa tieş. Ğıraqtağı suğışnıñ ratinallığı administratsiäneñ barmaqları arasınnan ağıp kitä kebek."
Suğıştan elek Buş häm saqlanu ministere Rumsfeld konflikt az qorbannarğa säbäp bulaçaq, qısqa vaqıtqa ğıma suzılaçaq digän täsir qaldırdılar. İke yıl ütkännän soñ, AQŞ administratsiäse suğış kötelgängä qarağanda qıyınıraq bulıp çıqtı dip iqrar itsä dä, AQŞ xärbiläreneñ annan çığıp kitü möddäten bilgelävne kire qağa. Dävlät Sekretarı Condoleezza Rice Kongressta yasağan çığışında AQŞ xärbiläreneñ Ğıraqta tağı 10 yıl qaluları mömkin dip belderde. Älbättä, AQŞta suğını yaqlauçılar äle dä bar. Alar Saddamnı häm anıñ Baath rejimın çitlätü dönyanı imineräk xälgä kiterde dip belderälär. Läkin, küpkenä amerikannar , Saddamnan AQŞqa qurqınıç tuğan ide digän raslauğa şiklänep qarıylar. Fetnäneñ dävam itüe amerikan cämağätçelegendä, il totnaqlıraq xälgä kilgänçegä qädäre Ğıraqta qalırğa kiräk digän fiker tudırdı. Läkin, amerikan xärbiläre arasında qorbannar sanınıñ ike meñgä citüe annan çığıp kitüne taläp itüçelär sanın arttıruğa kiterä ala. Telgä yış alınmasa da, suğış häm bäreleşlär näticäsendä hälak bulğan tınıç xalıqnıñ sanı 26 meñne uzıp kitkän.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qazandağı eçke ğäskärlär xärbiläreneñ xäle
Rusiädäge böten xärbi büleklärne dä ber seberke belän seberergä yaramıy. Qayda xällär naçar, mäğlümat çaraları aylar buyı şunı söyli, kürsätä, yaza, dip zampolit mayor Andrey Veselov häm bülek komandirınıñ yärdämçese, şulay uq mayor, Maksim Zadovski belän qızıp-qızıp fiker alışu başlandı. Bu ike mayor belän Qazan şähäreneñ 5598- nçe xärbi bülegendä Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ eçke ğäskärlär köne uñayınnan oçraştıq. 27 martta alar üzläreneñ hönäri bäyrämnären bilgeläp ütä. Äle soñğı xärbi xezmätkä çaqırılış waqıtında ğına da bu bülekkä Tatarstannan 100- gä yaqın yeget kilgän.
Soñğı yıllarda elekkeräk belän çağıştırğanda bezgä mäktäplärdän fizkul'tura däreslären äyterseñ bötenläy işetmägännär dä kilä.
Di zampolit Andrey Veselov. Äti-änilär üzläreneñ balalarınıñ saw-sälamät häm nıq bulıp üsülärenä bötenläy ixtibar birmi digän tä'sir qala, di Maksim Zadovski. Alar elekke yıllarda yäşüsmerlärneñ GTO normaların ütäp sälämätleklären nığıtqan waqıtlarnı da iskä töşerde. Menä yuğarı uqu yortın beterep kilgän yäş ofitser şuşı qısqa ğına waqıt eçendä xärbi xezmätkä kilgännärne sälämätlege dä nıq, sport normaların üti ala torğan itep ayaqqa bastırırğa tieş. Ul yäş ofitser 11 meñ sum aqça ala. Küpme bu?
Cämğiät moña üze bäye birergä tieş. Küpme bu äzme? Barsı da çağıştırğan waqıtta açıqlana. Misal öçen, Qazanda öç täwlek yal itep, ber täwlek eşli torğan saqta utıra torğan keşe 10 meñ sum ala. Soldatnı öyrätergä, tärbiälärgä tieş ofitser da şulqädär genä aqça ala. Xäzer äti-änilärneñ küpçelege üz balalarına sin xärbi xezmätkä bar anda aqılğa öyräterlär, dip cibärä. Şulay itep bügenge köndäge cämğiättä armiägä xezmät belän tözätü koloniäsenä qarağan kebek qaraş yäşi.
di zampolit. Annan da qala Veselov süzlärenä kürä, qayber ata-analarnıñ bezneñ malaynıñ “zağulğa kitä” torğan, yäğni tuqtalusız araqı eçep ala torğan ğädäte bar, şuña kürä anı ber qaya da cibärmägez, dip kisätkän oçraqları da bula ikän. Bez ofitserlar belän Rusiä armiäsendäge qayber problemalarnı barladıq.
Qazan şähärendäge 5598- nçe xärbi bülek üzeneñ iseme belän dä ciseme belän dä başqa büleklärdän ayırılıp tora. Monda maxsus bilgelänü otryadı urnaşqan. 2004 yılda Qazanğa säfärläre waqıtında Yevropa Berlegeneñ keşe xoquqları departamentı başlığı Al'varo Xil'-Robles häm Rusiäneñ "Za grajdanskoe dostoinstvo" xäräkäte başlığı Ella Panfilova da kilgän bulğan. Ofitserlar bu oçraşunı iskä alıp kem- kem barsın da qazıp çığara torğan Panfilova, bezdä bulğanda bik qänäğät qaldı. Alarğa bülek oşadı. Bu xaqta bezneñ qunaqlar kitabına da yazıp qaldırdılar, dip äyttelär. Keşe xoquqların yaqlawçılar kilergä ber yıl qala bu xärbi bülektä kapital' tözekländerü eşläre başqarılğan bulğan. Xäzer dä ul waqıttağı çistalıqnı, tärtipne saqlıybız dilär ofitserlar. Qazanğa kilgän qunaqlarnı häm xärbilär tormışı belän qızıqsınğan xäbärçelärne bu xärbi bülekkä cibärergä tırışalar. Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ eçke ğäskärlär köne uñayınnan berär xärbi bülekkä barıp bulmas mikän digäç, Tatarstan eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzägennän aldan üzläre şaltıratıp söyläşep, miña da şunda barırğa quştılar.
2007 yılınıñ 8 martında bu bülek ofitserları aldında torğan fatir probleması da xäl iteläçäk. Bülek yanında ğına 60 fatirlı toraq tözelep betep kilä. Bu maxsus bilgelänü bülegendä xezmät itüçelär qanunı bulmağan qorallı törkemnärne yuq tiergä, terror ğämällärenä qarşı torırğa, keşelär totıq itep alınğan oçraqta äzer bulırğa tieş. Şuña kürä, ofitserlar äytüençä, monda tuqlanuğa zur iğtibar birelä. Xezmät itüçelär berniçä törle aştan, menyudan üzläre saylap alırğa tieş. Eçke ğäskärlär köne uñayınnan isä, ballı bäleşlär dä bulaçaq dip äyttelär alar.
Äle 3 ay ğına xezmät itkän Çallıdan kilgän keräşen yegete Vladislav Batıyev irtägä bäyräm diäse könne töşkä sötle aş, itle solı botqası aşağan. Ä bäyräm könne alarğa vinegret, borçaq aşı yäki käbestä aşı, döge belän kätlit birgännär. Xezmät itü waqıtı betärgä 3 ay ğına qalğan Çallı yegete İlnaz Mirqasıymov bäyräm könne östäldä ballı äyberlär kürenmi şul di. Tämle äyberlär aşıysıbız kilsä, xärbi bülek eçendäge kafeğa yögeräbez, di ul. İlnaz Mirqasıymov äytüençä, yaña kilgännär xärbi uqu waqıtın uzğaç, telägännär kontrakt tözi ala. Alarnı 6 ayğa Kavkazğa da cibärergä mömkinnär. Ämma ul kontrakt tözep, tormışın qıl oçına quyunı kiräk sanamağan.
Nail Alan.


text:
Qırğızstan prezidentı Taciqstan belän xezmättäşlekkä çaqırdı
"Qırğızstan häm Taciqstannıñ çik buyı xezmätläre häm eçke eşlär ministrlıqları arasında bäyläneşlär nığraq bulğan bulsa, bez 6 keşene yuğaltmağan bulır idek. 4 xärbi, ber tamojnya xezmätkäre häm ber sivil keşe häläk buldı. Mondıy yuğaltular bulmağan bulır ide."
Ul könne höcümneñ qaydan başlanğanı äle dä bilgese qala. Taciqstan, Qırğızstanğa ütep kergänçe Soğd vilayäte İsfarah rayonındağı çik buyı noqtasına höcüm buldı, dip xäbär itte. Qırğız iminlek köçläre isä, 4 islam suğışçısın üterülären, 1sen qulğa aluların belderde. Taciqstan bügen çik buyına iminlek köçlären kiterde.