text:
Tatar awılında yätim balalar barmı?
Rusiäneñ törle mäğlümat çaralarında soñğı yıllarda yätim balalar häm alarnı tärbiäläw mäsäläse siräk bulsa da kütärelä başlandı. Bu temağa bağışlanğan yazmalarda, tele-radio tapşırularda balağa iñ yaxşı tärbiä üz ğailäsendä birelä dip kürsätelä. Bu älbättä bäxässez, ägär dä äti-änise balasına qarata qayğırtuçan bulsa. Ämma qayber oçraqlarda eçkeçelek digän bälä äti-änilläre ata-ana bulu xoquqınnan mäxrüm itelgän, yäğni sotsial' yätimnärneñ barlıqqa kilüenä säbäp bulıp tora. Andıylar Omski ölkäsendä dä az tügel. Sovetlar berlege zamanında yätimnär asılda balalar yortlarında tärbiälänälär ide. Xäzerge waqıtta 10-12, xätta 25 bala tärbiälänüçe ğailä balalar yortları da barlıqqa kilde.
Ä menä Omski ölkäseneñ Tevriz rayonındağı Tuyçı awılında tärbiägä ber, ike, xätta öç bala alğan ayırım ğailälär şaqtıy. Bu awılda soñğı 3-4 yıl eçendä 18 bala tärbiägä alınğan. Şunsı iğtibarğa layıq, tärbiägä aluçılarnıñ küpläreneñ üz balaları da bar. İzmaylovlar ğailäsendä 4 yätim tärbiälänä, üzläreneñ ber balası bar. Abdraximovlar üzläreneñ ike balası yanına tağı öç bala alğannar. Äytergä kiräk, mondıy küreneş älegä qädär küzätelmi ide. Tuyçı awılında xäzer ğailälär bersennän berse kürep digändäy, tärbiägä bala ala başlağannar. Şunı da assızıqlarğa kiräk, alar bu eştän fayda kürüne maqsat itep quymıylar. Şäfqät'lelek, izge küñellelek östen bulıp tora biredä. Tärbiägä alınğan balalarnıñ barsı da sotsial' yätimnär. Tuyçı awılında yäşäwçe Riwal häm Gölcäwhär Ramazanovlar ğailäse monnan 4 yıl elek bu yulnı açuçı bulğannar, yäğni berençe bulıp bağımsız qalğan balalarnı tärbiägä alğannar.
Gölcäwhär Ramazanova: Balalarnı jälläp alabız, äti-äniläre eçkän, bik tä ozaq azaplanğan balalarnı, alar bol'nitsalarğa elägälär, annan kem alası kilä, barıp ala. Bezneñ möselman xalqı bala yarata bit, berençe urınğa balanı quya, tärbiäli belä, allağa şöker. - Äti-änise şundıy bulğaç, awır tügelme ul balalar belän? - Törle waqıt bula, awır çaq ta bula, nigä miña bik tä awır tügel? Minem üz balalarım, alar bergä kürep üsä bit inde, bergä uynıylar , eşkä öyränälär. Qurqıp ta quyam qaywaqıtmı, no şulay da yaxşılıqqa nadeyus, vospitaniedän küp zavisit dip uylıym.
Balalarnı jälläp alabız, äti-äniläre eçkän, bik tä ozaq azaplanğan balalarnı, alar bol'nitsalarğa elägälär, annan kem alası kilä, barıp ala. Bezneñ möselman xalqı bala yarata bit, berençe urınğa balanı quya, tärbiäli belä, allağa şöker.
- Äti-änise şundıy bulğaç, awır tügelme ul balalar belän?
- Törle waqıt bula, awır çaq ta bula, nigä miña bik tä awır tügel? Minem üz balalarım, alar bergä kürep üsä bit inde, bergä uynıylar , eşkä öyränälär. Qurqıp ta quyam qaywaqıtmı, no şulay da yaxşılıqqa nadeyus, vospitaniedän küp zavisit dip uylıym.Bala alırğa barğaç ber qız oşadı, ä ul señlesennän ayırılırğa telämäde, ikesen dä aldıq, annan soñ berniçä aylıq sabıyğa küzem töşte, yörägem özelgändäy buldı, ansın da qaldıra almadıq,-dip söyli Gölcäwhär xanım.
Gölcäwhär Ramazanova: Alğanıma ber dä ükenmim Balalar niçä yäştä? Berse 4яшbTә, ikençese 11, öçençese 10 yäştä, barısı bergä altaw. Alar sezne ,äti-äni, dip yörtälär Millätläre belän tatarlarmı? Ber balam tatar, ikese urıs, ike urıs balam da tatarça ğına söyläşä, ber waqıtta ğına öyränep aldılar balalar belän,eşne dä bergä eşlilär uynıylar da bergä.
Balalar niçä yäştä?
Berse 4яшbTә, ikençese 11, öçençese 10 yäştä, barısı bergä altaw.
Alar sezne ,äti-äni, dip yörtälär
Millätläre belän tatarlarmı?
Ber balam tatar, ikese urıs, ike urıs balam da tatarça ğına söyläşä, ber waqıtta ğına öyränep aldılar balalar belän,eşne dä bergä eşlilär uynıylar da bergä.Şulay, Ramazanovlar üzläreneñ öç balaları buluğa qaramastan, tağın öç yätimne sıyındırğannar. Sotsial' yätimgä kürşe-tirä awıllardan, kübräk ruslar, ämma xäzer tatar balaları da oçrıy,- di Gölcäwhär xanım.
Bez söyläşep torğanda pöxtä, çista kiengän ike qızçıq Gölcäwhär xanım yanına kildelär.
Menä alar mineke, alğan balalar, yaratalar alar mine, sorağız alardan. İsemeñ niçek? Tanya Niçänçedä uqıysıñ ? Bişençe Min Anjela Sin niçänçe klassta uqıysıñ? Toje bişençe mäktäptä tatar tele keräme? Kerä Niçä däres kerä inde? Kön sayın tügel Kem uqıta tatar telen? Rämziä apa Awırmı tatar telen öyränü? Yuq
İsemeñ niçek?
Tanya
Niçänçedä uqıysıñ ?
Bişençe
Min Anjela
Sin niçänçe klassta uqıysıñ?
Toje bişençe
mäktäptä tatar tele keräme?
Kerä
Niçä däres kerä inde?
Kön sayın tügel
Kem uqıta tatar telen?
Rämziä apa
Awırmı tatar telen öyränü?
YuqGölcäwhär xanım, yäşlär asılda awıldağı eşsezlektän bozıla, näticädä eçkeçelek tä, bağımsız balalar da şul säbäptän kilep çığa,- dip fikerli.
- Xäzer bit yäşlär, menä digän yäş balalar, tol'ko iz-za neustroennosti, kübräk yaman yulğa kitälär, gosudarsto menä şul doproslarnı üzgä alsa, eşkä urnaştırunı, andıy xällär bulmas ide, ber bala da besprizornik bulmas ide, dip uylıym min.
Omski ölkäseneñ zur bulmağan bu tatar awılında yätimlek mäsäläse şulay xäl itelgän.
Omski tatar yäşläre öçen oyıştırıla torğan yal kiçäläreneñ çirattağısı ölkä tatar milli-mädäni möxtäriäte urnaşqan binada ütte. Kiçä izge Valentin könenä bağışlanğan ide. Atna urtası buluğa qaramastan anda 50-dän artıq yäş keşe cıyıldı. Töp oyıştıruçı, “Fäniä” yäşlär oyışması citäkçese Dinara Başirova, biredä älbättä uñaysızlıqlar bar, yal kiçäse ütkärü öçen bik ük caylaştırılmağan, şulay da tatar yäşlärenä oçraşu, bergäläp yal itü möhim, rizasızlıq kürsätüçelär bulmadı diärlek, - dide. Dinara kiläçäktä dä yäşlär öçen aralaşu, küñel açu kiçälären şuşı binada ütkärergä niätli. Barı tik biletlar satudan kergän keremneñ tulısınça diärlek arenda tüläwgä häm törle xezmät kürsätügä kitep baruı oyıştıruçınıñ käyefen beraz töşerä.Rozaliä Sayganova, Omski


c: text/html

text: Priştina. Kosovoda xalıqara tınıçlıq saqlaw köçlärendä xezmät itkän ber amerikan üle kileş tabılğan. Anıñ mäyetenä, bügen irtän başqala Priştinadan 55 çaqrım könçığışta yatqan Dobercane şähärendä tap bulğannar. Bu uñaydan yasalğan räsmi belderüdä anıñ nidän ülüwe turında berni dä äytelmi. Anda barı tik, xärbi politsiä monı tikşerä başladı dip kenä belderelä. Xäzerge waqıtta Berläşkän Millätlär Oyışması idaräsendä bulğan Kosovoda xalıqara tınıçlıq saqlaw köçlärendä bügen 3 meñläp amerikan xezmät itä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä baş prokurorı urnınnan çitlätelde
Rusiä Parlamentınıñ Yuğarı Palatası , Federatsiä Şurası baş prokuror Vladimer Ustinovnıñ vazıyfasınnan çigenü üteneçen qänğätländerde. Prezident Putin bu urınğa anıñ namzätlegen 2000-nçe yılda täqdim itkän ide. Ustinov üze kitärgä teläde dip belderelsä dä, anıñ bu xaqta prezident Putin Rusiädä korrupsiägä qarşı köräşneñ torışın tänqitlägäç bäyan itüe diqqätne cälep itä.
"140 tauış yaqlap , nul tauış qarşı birelde. ike deputat tauış birüdä qatnaşmadı. Qarar qabul itelde. Vladimer Vasilyeviç Ustinov Rusiä Federatsiäseneñ general prokurorı postınnan azat itelde."
Mironovnıñ bu belderüe belän Ustinovnıñ baş prokuror bularaq vazıyfası tögällände. Şulay itep Putinne tänqitlägän häm üz vaqıtında Rusiäneñ iñ bay keşese dip xisaplanğan Xodorkovskiy häm Yukosqa qarşı mäxkämä eşen quzğatqan şäxes tä vazıyfasınnan kitte. Ustinovnıñ çigenü säbäbe açıq bilgele tügel. Bu xaqta Mäskävdä ğaybät inde küptännän yöri. Läkin, Mironov yäşeren säbäp yuq dip belderde.
"Prezident kiçä mine yanına çaqırtıp Vladimer Ustinovnı vazıyfasınnan buşatırğa digän yazma birde. Şuşı ängämädän bu texnik qarar ğına digän näticägä kildem. Monda politika yuq."
Şulay da moña ışanmauçılar da bar. Politologlar häm Kreml belgeçläre Ustinovnıñ çigenüen Putinneñ uzğan ayda ilneñ vazğiäte turındağı çığışı belän bäylilär. Ul bu çığışında räsmi organnarnıñ korrupsiäne beterä almauların tänqitlägän ide. Panorama oyışması direktorı Vladimer Pribılovskiynıñ fikerençä dä,
"Baş prokuror cavaplı bulğan qanunsaqlau organnarı belän cinayätçelekne küzätü mäsäläsendä eşlär şäptän tügel. Ustinov citäkçelegendä bu mäsälädä yaxşığa taba üzgäreşlär bulmadı"
Pribılovskiynıñ fikerençä, Ustonovnıñ çigenüendä cinayätçelekkä häm korrupsiägä qarşı köräştäge uñışsızlıq faktor bula alsa da, töp säbäp Kremldä täsir öçen köräşneñ baruında.
"Putin tiräsendäge koalitsion törkemnör arasındağı xakimiät balansı üzgärgän bulırğa tieş. Närsäder bu balansnı bozdı häm prezident Ustinovqa kit dip äytergä qarar qıldı. Bu urınnı alırğa telävçelär küp."
Ustinovnıñ vazıyfaların vaqıtlıça anıñ urınbasarı Yuriy Birükov ütiäçäk, läkin, urın öçen köräş başlandı inde. Rusiädäge iñ möhim postlarnıñ bersenä namzätlär bulıp prezidentnıñ Könyaq Federal Okrugındağı mäxsus väkile Dmitri Kozak häm İdelbuyı regionındağı väkile Aleksander Konovalov toralar .
Färit İdelle, Praga.


text:
Könyaq Qıtayda yaña tör pnevmoniäneñ çığanağın ezlägändä Hong Kongta çirneñ taraluın buldırmas öçen iminlek çaraları kürälär. Uzğan şimbädän birle yabılğan uqu yortları äle aprilneñ 22senä qadär açılmayaçaq. Hong Kongta ğına 700dän artıq keşe üpkä yalqınsınuınıñ yaña tören, dönyada SARS dip atalğan bu virusnı yoqtırğan. Dönya buylap 1800gä yaqın keşe awırıy. Kimendä 80 keşe ülgän.
3 keşe awıru dip tabılğan İndonesiädä Sälämätlek Ministrı Ahmad Sujudi SARS virusın-yoğa torğan qurqınıç infeksiä dip atadı häm tabiplarğa kontrolgä barmawçılarğa törmä cäzası yanıy, dip belderde. Dönya Sälämätlek Oyışması xezmätkärläre bu virusnıñ qaydan çığuın häm niçek taraluın öyränüne däwam itä.


text:
Saddam Xösäin östennän başlanğan xökem protsesı anıñ yazmışı turında debatlarğa säbäp bula
Saddam Xösäin östennän 19 üktäberdä başlanğan mäxkämä protsesı qısqa waqıttan soñ, advokatlarğa äzerlänü öçen östämä 40 kön birü mäqsatında 28 noyäberğa küçerelde.Şulay da waqıyğäne televidiniädä qarap barğan dönya cämäğätçege xökem protsesınıñ nindi däräcädä ğädel bulaçağın añladı. Protsess turında Ğıraqta häm Yaqın Könçığışta nindi fikerlär beyan itelä?
Älxämdülillax , barıbız da mäxkämäneñ başlanuına şatlanabız.Aña in zur caza birelergä tieş.
Saddam häm 7 berektäşe –alarnıñ barısı da Baath partiäseneñ yuğarı räsmiläre ,1982 yılda Dujail awılında Saddamğa oyıştırılğan atentattan soñ rejimnıñ şul awıl xalqın cazalandırıp 143 ir atnı ütertüdä ğäyeplänälär.Ämma başqa ğıraqlılar Saddam östennän ğädel protsess ütkärelmiäçäk digän qaraşta.Bagdadta isemen äytmägän taksi şäfere İrekle Ğıraq radiosına protsess säyäsi motivlı dip äytkän:
Saddam protsesı karta uyını. Okupatsiä köçläre anı üz plannnarın ğämälgä quyu öçen qullanaçaq. Ni öçen alar Ğıraqqa kerde? diktatornı bärep töşerü öçen?. Alar anı cazalandırsınnar da ildän çığıp kitsennär. Ğıraqta kördlär häm şığılar Saddamnnan in küp näfrät itä. Çönki S.Xösäin köçläre 1980yılda kördlärne ağuladı häm 1991 yılda şığılarnı bik bäğersez räweştä bastırdı. Meñnärçä keşe qorban buldı. Ämma Saddam xakimiäte üzenä turılıqlı sönnilärgä çağıştırmaça yaxşı tormış,mullıq kiterde. Bügen üzäk Ğıraqta sönnilärneñ küpçelektä bulğan töbäklärdä ğıysyannar däwam itä.Çönki sönnilär AQŞ okupatsiäse häm şığılar östenlek itkän xökümätne üzläreneñ räxät tormışına Saddamnan qurqınıçraq dip kürä . Yaqın Könçığış illärendä ayrım alğanda Mısırda Saddam östennän başlanğan mäxkämä protsesına qızıqsınu zur. Qaxirädä urnaşqan Säyäsi häm Strategik Tikşerenülär öçen äl Ahram üzäge Direktorınıñ urınbasarı Abdel Fattah:
Ägär dä bez Möselman Tuğandaşlığı kebek islamçı xäräkät turında söylibez ikän,alar mäxkämä,xakimnärneñ advokatlarnıñ bäysezlege öçen garantiä yuq uylıy.Alar xökem protsesına Ğıraqta Baath rejimın bärep töşergän okupatsiä operatsiäseneñ ber öleşe dip uylıy. Ämma liberallär mäxkämä protsesı bik möhim çönki eleke citäkçelär häm ex diktator östennän töbäk tarıxında berençe märtäbä xökem protsesı ütkärelä dip qarıy.
Dönyanıñ törle illäre citäkçeläre ägär dä Ğıraq un yıllarça däwam itkän bäğersez rejimnıñ tudırğan bülgälänülärne beterergä teli ikän Saddam östennän ğädel xökem protsesı ütkärelüe zarur dip äytte. BMO general sekretarı K.Annan Saddam protsesınıñ ğädel bulu öçen Ğıraq yustitsiäse xalıqara standartlarnı qullanırğa tieş dip belderde. Çärşämbe könne S.Xösäin häm 7 berektäşe barlıq ğäyepläwlärne kire qaqtı . Saddam äle dä Ğıraq prezidentı buluın däğwä itep ,mäxkämäneñ avtoritetın tanunı kire qaqtı, färidä xämit


text:
Orenburda çırşı bäyrämnäre, tatar balaları öçen Orenbur tatar drama teatrında oyıştırılğan tamaşa da uzıp kitte. Uquçılarnıñ mäkätäptäge yalları däwam itä. Küptän tügel Orenbur Däwlät Pedagogiä Universitetınıñ Filologiä fakultetında fän köne uzdı. Tatar-başqort törkemnäre üzläreneñ ayırım programmasın tözegän bulğan. Yuğarı uqu yortında fän turında süz alıp barırlıq tel belemenä iä bulır öçen tuğan tel häm milli mädäniätkä möhabbät balaçaqtan uq tärbiälänergä tieşlege kön kebek açıq. Orenbur ölkäsendäge ber tatar awılında yabılırğa tieşle balalar baqçası, anıñ mödire tırışlığı belän genä yäşäp qaldı. Dimäk, kiläçäktä dä yuğarı uqu yortlarında fän könnäreneñ tatar telendä uzaçağına ömet bar.
Firüzä Äbsälämova, Orenbur


text:
Sişämbedä İzraeldä ütkäreläçäk saylaularnıñ näticäse azmı küpme bilgele. Fiker beleşülär Ariel Sharonnıñ Likud Blogınıñ 120urınlı parlamentta 30-35 deputat çığaraçağın kürsätä. İzraelneñ nigezen salğan ,xäzer parlamentta in zur fraksie bulıp torğan Leyboristlar partiäse bu saylaularda zur ciñelügä duçar bulaçaq dip kötelä. Sharon ciñep çıqsa da ul yañadan ütä uñ , millätçe-dini partiälär belän zäğif koalitsion xökümät oyıştırırğa mäcbür bulaçaq
Saylaularğa ike kön qalğanda İzrael armiese Gaza Sızığında zur xärbi operatsie oyıştırdı. 12 fälästinle häläk buldı 60tan artıq keşe yaralandı. Fälästinlelärneñ xezmät ministırı Gassan Al-Xatip yäkşämbedä bolay dide: bu häcümne saylaulardan elek oyıştırıp Sharon häm Likud xökümäte İzrael cämäğätçelege aldında nıq toruın kürsätergä teläde ,ikençe törle äytkändä İzrael xökümäte yañadan saylanu xisabın fälästin xalqı häm sivillärdän tülätterä
Ämma izraelneñ kommunikatsie ministırı Rivlin bu ğäyepläülärne kire qağıp, bez üç alırğa tieşbez.Böten mäsälä şunda häm bu çınbarlıq. Bez watandaşlarıbıznı saqlau öçen här närsäne eşlärgä dävam itäçäkbez dide.
İzrael xakimiätläre düşämbedä fälästinnärneñ Könbatış Yordan Üzäne häm Gaza da säyäxät itüen tıydı.Misır häm Yordanie çiklären yaptı. Yuğarıda äytelgäneçä Ariel Sharonnıñ Likud blogı ciñep çığaçaq dip kötelä. Şaqqatırlıq xäl . Sharon vä ulları qatnaşqan finanz skandalı, Sharonnıñ 2001 nçe yılda iminlek , tınıçlıq digän wäğdälären üti almauı , ekonomikanıñ resetsiedä buluı , eşsezlär sanınıñ 10%nı artıp kitüenä qaramastan izraellelärneñ şaqtıy zur öleşe Şaronnı qaytarırğa äzer. Fiker beleşülär ,tikşerülär izraellelärneñ ömedsezlek häm qurqu eçendä buluın kürsätä.Alar nigezdä uñnıñ da sulnıñ da älege problemanı xäl qıla almağanın belä.30yıl buyı izrael belän idarä itkän leyboristlar partiäseneñ bu saylaularda parlamentta 20den dä azıraq urın alaçağı farazlana. Leyboristlarnıñ yaña citäkçese Amram Mitzna , Sharon citäklägän kabinetqa kermiäcägen aldan belderde. Mitznanıñ saylau aldı kampaniesendä Gaza sızığınnan çigenü ,İzrael belän fälästinnärne iminlek divarı belän ayıru kebek fikerläre küpçelek tarafınnan yaqlansa da, ul xalıqnı ruxlandırıp üz yağına cälep itä almadı. Şulayuq Mitznanıñ Gazada ,könbatış Üzänendä yähud maxalläläre tözü öçen sarıf itelgän aqça yaña eş urınnarı buldıru öçen qullanıla ala digän döres kündermäse dä barıp citmäde. Çönki İzraelneñ yarlı , eşçä sıynıfınıñ zur öleşen yaqın könçığış, tönyaq Afrikdan küçep kilgän sefardi yähudläre täşkil itä. Alar tağı leyborislar belän İzraelneñ qart buın Yevropada tuğan elitası arasında bağlanış kürep, partiägä salqın qari. Sharon älbättä Leyboristlar belän zur koalitsie oyıştırırğa telär ide.Bu İzraeldä yaqlanğan kebek çittä dä anıñ imicine yardäm itär die.Läkin Mitzna baştan uq Sharon belän eş itmiäçägen äytte. Sharon öçen alternariva yäğni 3-4 keçkenä dinçe, millätçe partiä belän koalitsie oyıştıru -albastı bulıp tora.
İzrael saylaularında öçençe urınğa yäğni farazlarğa qarağanda 17 deputat çığaraçaq yaña partiä bar. Şinui -Üzgäreş partiäse .Ul meteor tizlegendä kütärelde, citäkçse populist televidie yoldızı.Şinui üzen İzraelneñ sekular,urta sıynıfın wäkillek itä dip belderä.Şinui ortodoks yähudlärneñ privilegielärenä, alarnıñ däwlät subsidielägän institutlarına qarşı köräş başlattı. Şinui tik Leyboristlar yäki Likud kebek sekular partiälär belän koalitsiegä kerä alaçagın belderä.Sişämbe kiç bu turıda kübräk beläçäkbez . Ämma ike yıl buyı Sharon belän qänäğät bulmağan İzrael cämäğätçelegeneñ yañadan anı saylarğa cıyınuı şaqqattırlıq närsä. İzraeldä inde ‘tınıçlıqqa almaşqa territorie’ digän şiğarlar işetelmi urtaçıl säyäsät turında beräüdä söylämi, terror İzrael säyäsäteneñ yünäleşen bötenläy üzgärtte.
Färidä Xämit,Praga


text:
Qazannıñ transport çeltärenä nindi üzgäreşlär kiräk?
-Yullarnı tözekländerergä kiräk iñ berençe çiratta. Qay cirdä znaklar döres quyılmağan, qayda yuq xäräkäte döres oyıştırılmağan. Menä şularnı qararğa kiräk. Aqçaları yuqtır inde. Barısı da şul aqçağa kilep terälä iç inde.
-İrtänge marşrutlarnı arttırırğa kiräk. İrtänge waqıtta berär qaya barırğa çıqsañ, transport awırlıq tudıra.
-Normal' yörsen ide maşinalar, tramvay, keşelär yörgän yulğa kermäsennär ide. Monı böten keşe teli inde.
-Tramvay häm trolleybuslarnı kübräk kerter idem min şähärgä. Alar ekologiä öçen bik zararlı tügel. Bezdä yullar bik tar. Bu äybät närsä tügel inde. Annarı tağın ber närsä, metronı tizräk tözep beterergä kiräk. Metro bulsa, böten keşe cir astınnan ğın yörer ide.
-Miña böten närsä dä oşıy. Şulay uq qalsın barısı da.
-Marşrutqalarnı artıq nıq tutırılar, sularğa hawa yuq.
-Studentlar öçen transportqa bäyälärne beraz kimetergä kiräk.
Al'bina Zäynulla


text: Ğiraqta ğısyançılar, ägär dä Hindstan, Keniä häm Misırnıñ şirkätläre Ğíraqnıñ yaña xakímítı belän xezmättäşlekne tuqtatmasa, bu illärneñ totıq itep alınğan watandaşların cäzalap üterü belän yaní Äkstrimistlar azat itkän yök maşínasın yörtüçe 46 yäşlek filippin watandaşı Manílağa qayttı. Häm ul bolay dip äytte: “Üzäreneñ qararlarında minem tormışnı berençe urınğa quyğan öçen, min berençe çiratta prezident Glorí Arroyo häm bezneñ xökemätkä räxmätlemen. Min monı berqaçan da, berqayçan da onıtmam”. Filippin üzeneñ zur bulmağan ğaskären, totıq itep alınğan maşína yotüçene cäzalap üterü belän yanağan ğísyançılar taläben ütäp Ğíraqtan çığardı. Quşma Ştatlar häm Australí filippin xakímítınıñ bu adımı äkstremist törkemnärenä yaña urlawlarğa yul aça dip saní.


text:
Ölkä Avtonomiäse ayırım tatar sıynıfların saqlap qalu çaraların barladı
Utırışqa ölkä mäğärif Departamentınıñ milli tellärne uqıtu buyınça baş belgeçe Fedos'ya Ulendeeva, ölkä üzägeneñ Mäğärif idaräse başlığı Tat'yana Glotova häm İdelaryäğı rayonı Mäğärif bülegeneñ belgeçe Alla Xijina çaqırılğannar ide. Glotova kilmäde – üzeneñ urınbasarı Svetlana Kulikovanı yunältkän. Milli xäräkät äğzaları monı Glotovanıñ milli azçılıqlar mänfägatlären sanğa suqmawı, dip bäyälädelär.
Avtonomiä räise urınbasarı Rifqat Äxmädullov kereş süzendä tatar sıynıflarınıñ xäle belän tanıştırdı. Anıñ fikerençä, can başına aqça birü şawqımı barı tik milli tellärne buğazlaw öçen genä qullanıla. Başqa mänfägat'lärgä aqça tabıla: här direktornıñ 7 – 8 urınbasarına, ällä nindi törle yaña fännärgä aqça tabıla, barı tik tatar, çuaş sıynıflarına ğına yuq, dide ul.
Alla Viktorovna belän Svetlana İvanovna üz çığışların Fedaral' qanun quyğan tar qısalarda da ayırım sıynıflarnı saqlap qalu tırışlıqları belän tanıştırdılar. Läkin çığışlar törleçäräk qabul iteldelär. Alla Xijina Yaña şähärdä ayırım tatar sıynıfların tuplawnı başlap cibärüçe bularaq, älege yaña qanunnar belän zur qänäğätsezlek belderde. Qayber çaralar da kürelgän. Ä menä Svetlana Kulikovo şähärdä ana tele xälläreneñ torışı belän üze dä tanış tügel ikän. Mäsälän, Zöyaaryağı rayonınıñ 55-mktäbendäge wäxşilek anıñ öçen yañalıq bulıp çıqtı. Ul şulay uq Lenin rayonındağı qayber sıynıflarnıñ saqlanıp qaluı säbäplären dä belmi ikän. Añlattılar aña milli xäräkät aktivistları. Ul şulay uq 55-mäktäpneñ “İdelbuyı xalıqlarınıñ etnomädäni mäktäbe” digän statusı beterelüe turında belderde. Çönki, dide ul, anda xalıqlar mädäniäten öyränü buyınça fänni tikşerügä grant buyınça aqça birelä ide, xäzer – yuq. Dimäk, status ta yuq. Anı Fedos'ya Ulendeeva tözätte: litsenziäne berkem dä tartıp almağan bit, dide ul. Fedos'ya xanım şulay uq öç töp xalıqnıñ avtonomiäläre belän berlektä barıyq instansiälärgä dä berdäm xat yullarğa täqdim itte.
Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı konsul'tantı Gölfinur Çulakova, deputatlar bu ğözerne qarasınnar öçen, törle komitetlarğa cibärgänçe, turıdan-turı KÇC räise Boris Zotovnıñ üz qulına tapşıru kiräklegen äytte. Ul şulay uq byudjet komissiäsenä zayavka birergä kiräklegenä dä basım yasadı. Näq bügenge köndä törle ixtıäclar buyınça zayavkalar qabul itelä, dide ul.
Mondıy täqdimneñ döreslegen İdelaryäğı rayonı mäğärif idaräseneñ metodistı Zifa Sabitova da rasladı. “Menä, dide ul, “Tuğan tel”neñ dä, avtonomiäneñ dä gubernator isemenä yazğan xatları minem däräcägä töşälär häm mindä saqlanalar. Läkin min nişli alam soñ inde, nindi qarar qıla alam?” Şunnan çığıptır inde, “Aqbars” bankınıñ Ul'yan filialı citäkçese Nuriä Mäcitova barlıq türälärne dä şuşında çaqırıp, näq keşe aldında üz qulların tapşırırğa kiräk, dide. Tik kilerlärme soñ alar? – dip, şiklänüçelär dä buldı.
Şulay da yuristlar yärdämendä tözelgän möhim xatlarğa cawap tartıp alu mömkinlekläre barlığı da açıqlandı.
Utırışta başqa mäs'älälär dä qaraldı. 17 dekabergä bilgelängän Avtonomiä qorıltayına äzerlek yözennän, rayonnar avtonomiäläre cıyınnarın oyıştıruğa cawaplı prezidium äğzaları bilgelände. Bu qorıltayğa qädär, häm annan soñğa eş plannarı tözergä qarar qılındı. Şulay uq qorıltay aldınnan rayonnar avtonomiäläre citäkçeläre öçen Mäläkästäge ayırım tatar mäktäbendä seminar-kiñäşmä uzdırırğa buldılar.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Dönyada global cılınu küreneşe belän ğarasatlar arasında bäyläneş barmı?
Quşma Ştatlarnıñ könyağın der selketkän ğarasatlar global cılınu protsessları tiräsendä barğan bäxäslärne köçäytep cibärde. Qayber ğalimnär, köçle dawıllar näq menä şul dönyanıñ cılınuı arqasında barlıqa kilä, dip sanıy.
"Soñğı 30 yıldağı dawıllar urtaça 50dän alıp 80%qa qädär köçeläräk. Cir şarı cılına, moña şik yuq, ä cılılıq ğarasatlar öçen yağulıq bulıp tora. Okeannar bu cılılıqnı batarei kebek üzlärenä cıya, häm soñnan ğarasatlar aşa buşata."
Devies süzlärençä, global cılınu arqasında okean östendäge cılı su qatlamı da zuraya. Nätiäcädä bu dawıllarnıñ köçäyüenä kiterä:
"Normal xäldä okean östendä cılı su qatlamı berniçä, küp digändä 7 metr çaması. Annan soñ salqın su başlana. Ğarasat waqıtında 10 metrlı dulqınnar quba, su öste bolğana, suına häm ğarasat sürelä. Quşma Ştatlardağı soñğı ğarasatlarda isä cılı su qatlamı tiränräk bulğanğa kürä, yağulıq tiz genä çığıp betmägän dip añlata."
Qayber ğalimnär fikerençä, soñğı yıllarda ğarasatlar köçäygän genä tügel, äle yışayğan da ikän. Rita ğarasatı bu sezonda inde 17nçese bulğan. Ğärçä, alarnıñ urtaça sanı 11 genä. Kert Devies süzlärençä, kiläse ğarasatnıñ qayçan häm nindi köçtä bulasın berkem dä äytä almıy. Hawa torışın farazlawçılarğa global cılınu belän dawıl köçe arasındağı bäyläneşne añlarğa waqıt di ul.
Ä menä beleme belän fizik bulğan, küp kenä fänni-xıyalıy kitaplar, şul isäptän "Jurassic Park" isemle best-seller yazğan Michael Crichton bu bäyläneşne şik astına quya. Anıñ fikerençä mondıy näticä yasar öçen dälillär citärlek tügel. Bu fikeren ul çärşämbedä Senatnıñ tirä-yün moxit komitetına da citkerde:
"Hawa torışı, yä isä klimat fänendä bu röxsät itelgän närsä: mäglümätlär berniçä quldan ütä, citmägän sannar östälä, şikle sannar xata dip sızıp taşlana. Ğalim mäglümätneñ ber öleşen qullana, bersen yuq. Mondıy xäldä näticälärneñ döreslegenä şik tua."
Min ğalimnärne kimsetergä telämim, barı tik tağın ber östämä adım yasarğa çaqıram. Soraw şunda: hawa torışı fäne ğomümän ışanıçlı näticälär birä alamı? Hiç yuğı bulğan mäglümätlärgä başqa ber laboratoriä bäsyez tikşerü ütkärergä tieş, di Michael Crichton.
Xäyer, global cılınu tiräsendä bäxäslär äle däwam iter sıman. Çärşämedä Amerikanıñ ber törkem hawa torışı belgeçläre Tönyaq okeanda boz qatlamı kimüe öçen dä öleşçä global cılınu ğäyeple dip belderde.
-Ali Gilmi


text:
HRW: Quşma Ştatlar totqınnarnı cäzalıy, Rusiä avtoritarlıqqa taba tägäri
Xalıqıra xoquq yaqlawçı Human Rights Watch oyışması Quşma Ştatlarnı, terrorğa qarşı köräşkändä, totqınnarnıñ xoquqların bozuda ğäyepläde. Oyışmanıñ çärşämbedä iğlan itelgän yıllıq xisabında, totqınnarnı cäzalaw ğämälläre bu köräşkä häm AQŞnıñ abruyına zıyan ğına kiterä, dielä. Başqa illär belän bergä, HRW Rusiägä dä tänqit belderde, bu ilneñ avtoritarlıqqa tägäräwen azsızıqladı.
Human Rights Watch citäkçese Kenneth Roth süzlärençä, mondıy ğämällär terrorğa qarşı köräşneñ ber öleşenä äylängän häm bu köräşneñ üzenä dä zıyan kiterä. "Quşma Ştatlarnıñ, terrorğa qarşı köräş xaqına dip, keşe xoquqlarına küz yomuı, xättä bu köräşneñ üzenä dä zıyan ğına kiterä. Quşma Ştatlarnıñ abruyı töşä, aña qarata näfrät arta, bu isä yaña terrorçılarnı cälep itü eşen ciñeläytä di," HRW citäkçese.
Uzğan ayda däwlät sekretare Condoleezza Rice "amerikan xärbilärenä, qayda ğına bulmasınnar, kemne dä bulsa cäzalaw tıyılğan. Tik ayırım oçraqlar ixtimal, çönki demokratiä ul äle kamillek digän süz tügel," digän ide. Çärşämbedä Aq Yort süzçese Scott McClellan HRW xisabın kire qaqtı. "Bu xisap faktlarğa tügel, kübräk säyäsätkä nigezlängän kebek. Quşma Ştatlar dönyada keşe xoquqların iñ nıq qayğırtqan il. İğtibarnı keşe xoquqların bozuçılarğa cälep itergä kiräk di," Aq Yort süzçese.
HRW xisabında keşe xoquqları torışı tänqitlängän başqa illär dä bar. Şularnıñ berse – Rusiä. Kenneth Roth süzlärençä, Vladimir Putin idaräse astında Rusiä torğan sayın nığraq avtoritarlıqqa taba tägäri. "Putin qulı astında xakimiät ber urınğa tuplandı, başqa törle bäysez xakimiät çığanaqları kiselde. Monı här cirdä kürep bula: Dumada, gubernatorlarnıñ Putin tarafınnan bilgelänüendä, awızlıqlanğan mäğlümät çaralarında. Ğäyre räsmi oyışmalar soñğı bäysez çığanaq ide, xäzer alar da basım astında," di HRW citäkçese.
Könbatışnıñ, üz mänfäğätennän çığıp, Rusiä, Qıtay, Söğüd Ğäräpstanı kebek illärdä keşe xoquqları bozıluğa küz yomuına Kenneth Roth tänqit belderde.
HRW oyışmasınıñ bıyılğı xisabında älbättä Üzbäkstan da telgä alınğan. May ayında bulğan Ändican waqiğaları säbäple. Bu xällärdän soñ Yewropa Berlege räsmi Taşkent belän xezmättäşlegen tuqtattı. Kenneth Roth monı Yewropanıñ keşe xoquqları ölkäsendä başqarğan berdän-ber konkret ğämäle dip atadı.
HRW xisabında keşe xoquqları bozılğan illär arasında şulay uq Ärmänstan, Äzärbaycan, Gruziä, Belarus, Ukraina, Qazaxstan, Tacıqstan häm Törkmänstan da telgä alınğan.
Ali Gilmi


text:
Semberdä “İdelbuyı xalıqları kitapxanäse”nä 35 yıl
Bu kitapxanä - 1917-yıl inqilabına qädär ük eşläp kilgän saf tatar kitapxanäseneñ däwamçısı. Uzğan ğasırnıñ 50-nçe yılları axırında tatarlar uqmaşıp yäşägän şähär öleşendä “Sentr ĞA SEV” dip atalğan uqu yortı kompleksı tözelä başlıy. Sotsialistik lager' illäre öçen oçuçılar äzerläw maqsatınnan kürelä bu çara. Biredäge tatar bistäsendä yäşägän tatar şähärneñ törle poçmaqlarına sibelä. Ayırım tatar mäktäbe yabıla. Kitapxanä ikençe cirgä – qısan ğına iske binağa küçerelä. Kitap fondı sıymağanğa, häm şähärneñ başqa rayonnarına küçerelgän tatarlarnı da tatar kitabı belän tä'min itü kiräklege belän nigezläp, kitaplarnı başqa kitapxanälärgä dä öläşälär.
Soñnan isä, monnan 35 yıl elek, yaña tözelgän zur binada urıs-tatar kitapxanäse açıla. Şuşı kitapxanäneñ berençe mödire Mönäwärä xanım Bikteewa äytüençä, kitaplar tuplaw buyınça Tatarstan bik zur yärdäm kürsätkän. Çüpräle rayonınıñ Şäymorza awılı ayıruça nıq bulışqan. Xakimiät tä aqçasın qızğanmağan: Tatğosizdat kitapların, Qazan matbuğatın aluğa yärdäm itkän.
Ölkä üzägendä yäşäwçe tatarlar öçen bu kitapxanä sovet çorında berdän-ber milli poçmaq bulıp xezmät itte. Ozaq yıllar monda eşlägän Zäytünä xanım Salixova oyıştırğan oçraşular, uquçılar konferensiäläre – tatarlığıbıznı saqlap qaluda berdän-ber ğammäwi çaralar bulıp tordılar. Kitapxanäneñ bügenge xezmätkäre bik tä milli canlı Gölfiä xanım Xäliullova da törle çaralar oyıştıra: kürgäzmälär, uquçılar konferensiäse, yaña kitaplar belän tanıştıru, milli bäyrämnärebezgä bağışlanğan kiçälär...
Läkin şuşı berdän-ber tatar poçmağı bulıp xezmät itkän mädäniät uçağı xäzer “İdelbuyı xalıqları kitapxanäse” dip atala. Zäytünä xanımnan soñ mödir bulıp bilgelängän muqşı xatını Yevdokiä Kurnosova monı, tatarlardan ürnäk alıp, başqa xalıqlarnıñ da milli cämğiätläreneñ näq biredä eşli başlağannarı belän añlattı. “Tuğan tel”dän soñ, çuaşlar Yakovlev isemendäge cämğiät tözilär. Artaban yähüdlär, almannar, muqşı-erzälär – üz oyışmaların. Yevdokiä xanım süzlärennän çıqsañ, yähüdlär dä, almannar da “İdelbuyı xalıqları” isemlegenä kertelä dip añlarğa mömkin. Kitapxanä yubileenda barı tik muqşı-çuaş-tatarlar wäkilläre genä qatnaştılar. Täbrik süze belän kilgän türäne sanamasañ, urıslar yuq ta ide. Şulay da bäyräm çığışları urısça ğına bardı. Urıs cırları da yañğıradı. Alarnı muqşı qızı täqdim itte.
Tatarlardan tanılğan cırçılarıbız Älfiä Ramazanova häm Alsu Älmätewa qatnaştılar. Şunı da äytep ütärgä yarıydır: Rim Xäsänewneñ “Qışqı romans”ın başqarğan Älfiägä barlıq tatarlar da quşıldılar. Häm bu muqşı-çuaşlarğa ürnäk kebek tä kilep çıqtı.
Ayrat İbrahim, Sember.


text: Öfö uramdarındağı beleşmä yäźıuźarźıñ här ikensehe xata menän yäźılğan. Bildäle ğalimdarźan torğan terminologia komissiahı la, Başqortostan xalıqtarı teldäre xaqındağı qanun da ğämäldä qağıźźa ğına bar. Mäsälän, Öföläge bildäle ber zawodtıñ mağazínı işegenä Elektrik NUR tip yäźıp quyğandar. Bınday xatalar här aźımda osray. Bernisä yıl elek säyäsmän Äxtär Bosqonov boyondoroqhoź Lingvistika üźäge oyoştorğaynı. Ular rayon-qalalarźan möräjäğät iteüselärgä rus telendäge atamalarźı başqortsağa tärjemä iteüźä yarźam kürhätä. Ämmä möräjäğät iteüselär bik hiräk ikän. Üźäk yıtäksehe urınbasarı Ältäf Ğäyfullin bınıñ ösön urındarźağı yıtäkselär ğäyeple, tip isäpläy. Barıhı keüyıq ük, Ältäf Ğäyfullin da finans qıyınlıqtar aqlanıu sarahı tip alğan. Urındarźa eşlähälär, xökümät aqsa birhä eştär görläyäsäk ti ul. Ältäf Ğäyfullin äyteüyınsä, Öfö Başqortostandıñ baş qalahına la oqşamağan, aźım hayın sit il yäźıuźarı. Azamat, Salawat, Sal börköt keüyıq atamalar qayźa, nişläp ber kem dä üź kibetenä oşonday isemdär quşmay ikän tip aptıray Lingvistika üźäge direktorı urınbasarı.


text: Amman. Ğiraq prezidentı Cäläl Talabani bügen üzeneñ berençe çit il säfären kürşe Ürdüngä yasap anda patşa Abdulla belän oçraştı. 25 minut däwam itkän söyläşülärdän soñ Ğiraq prezidentı ike il arasındağı mönäsäbätlär bik şäp häm alar tağın da yaxşıra dip belderde. Bügen Ürdüngä söğüdlärneñ taclı şaxzadäse Abdulla da kilä, Talabani anıñ belän dä küreşäçäkme, anısı älegä bilgele tügel. Ul arada Bagdad üzägendä bügen yänä maşinağa quyılğan bombalar şartlatıldı häm şunıñ näticäsendä 15-läp keşe hälak buldı. Amerikan ilçelege, alar arasında Quşma Ştatlarnıñ ike watandaşı da bar dip belderde.


text:
Human Rights Watch amerikan xärbiläreneñ Afganistandağı eşçänlegen tänqit itä.
Human Rights Watch Afğanistandağı amerikan köçlären tiniç keşelärne başbaştaqlarça qulğa aluda, totqınnarnı cäberlävdä häm keşelärne qulğa alğanda kisgennän artıq köç qullanuda ğäyeplägän raport iğlan itte. 59 bitlek raportta bu xaqta täfsille mäğlümät birelgän. Tikşerüdä AQŞnıñ Afğanistandağı qulğa alu häm totqında totu sisteması qanunnı bozu bulıp tora digän yomğaq yasalğan. AQŞ xärbiläre bu ğäyeplävne kire qağa.
Audio
"Afganistanda suğış belän bäyläneşe bulmağan küpkenä keşelär, taksi şöferläre, igençelär qulğa alınıp , yuğala. Bu qanunnı bozu bulıp tora häm ber ük vaqıtta ışanıçsızlıq tudıra."
Raportta şulay uq tınıç keşelärneñ xata yäisä yalğış mäğlümät säbäple başbaştaqlarça qulğa alınuları häm küpknä oçraqlarda ozaq vaqıt qulda totluları da tasfirlanğan. Afğanistandağı amerikan köçläreneñ süzçese Bryan Hilferty Human Rights Watchnıñ ğäyeplävläre döreslekne çağışdırmıy, anda Afganistannıñ äle dä suğış zonası buluı xisapqa alınmağan dip belderde.
Audio
"Alar mäsäläne häm Koalitisä köçläreneñ Afşanistanda nindi şartlarda xäräkät itülären añlamıylar bulsa kiräk. Afğanistan suğış zonası häm xärbi köçlär anda qararlı döşmanğa qarşı suğışalar."
Hilfertyneñ süzlärençä, AQŞ köçlärenä xärbi aktivlıq vaqtında xalıqara qanunnarnı ütävläre öçen kürsätmä birelgän.
Audio
"Suğış opperatsiäläre vaqıtında tieşle qäğidälär, suğışqa qarağan qanunnar ütälä."
Prezident Buş häm räsmilär AQŞ tärmälärdä totıluçılarnı cäberlämi dip ışandırsa da, ni öçender Xalıqara Qızı Xac oyışmasınan tış bäysez küzätüçelär ul qorılmalarğa kertelmilär. Qızıl Xac oyşması isä totqınnarnıñ nindi şartlarda yäşäve turında endäşmi. Çönki AQŞ belän tözelgän kileşügä esasän bu tıyılğan.
Brad Adamsnıñ süzlärençä,
Audio
"Qulğa alınğannar totılğan üzäklärdäge şartlarnı bez belmibez. Qızıl Xactan başqalarğa anda kerergä röxäst itmäv öçen säbäp yuq."
Adams Afganistanda qulda totılğannarğa mönäsäbät mäsäläsenä açıqlıq kertü AQŞnıñ mänfäğätlärenä küberäk xezmät itär ide digän fikerdä.
Färit İdelle, Praga.


text: Germaniädä Amerika Quşma Ştatlarınıñ xärbi nığıtması urnaşqan Manheim şähärendä 4 Amerikan xärbieneñ eşen tikşergän mäxkämädä tıñlawlar bara. Xärbilär Bağdad yanındağı Äbü Ğraib törmäsendä totqınnarnı mısqıllawda gäyeplänä. Mäxkämä eşne xärbi tribunalğa tapşıru, tapşırmawnı xäl itergä tieş. Quşma Ştatlarnıñ xärbi yuristlar wäkile Andrew Pollack bolay dip äytte: “İke yaq ta gäyepläwçelär häm yaqlawçılar da xäzerge waqıtta üz strategiälären äzerli. Xärbi xäkimnär eşne tikşeräçäk. Advokatlar protsesta kiräkle qarar qullanu öçen yaqlawçıları belän söyläşäçäk”. Tıñlawlar Bağdatta bulırğa tieş ide. Ämma ğäyplänüçelärneñ advokatları şäxsi iminleklären qayğırtıp anda barudan baş tarttı.


text:
Ğiraq politsiäse belderüençä, comğa könne Bagdadta benzin maşinası şartlaw näticäsendä 9 keşe hälaq bulğan, 14-e yaralanğan. Başta politsiä 2 keşe ülgän digän ide, läkin soñnan yaqındağı cimerelgän 3 yort qaldıqları astınnan tağın 7 mäyet tabılğan. Şartlaw Bagdadnıñ könbatışında, möselmannar häm xristiannar yäşägän Mansur bistäsendä bulğan. Kürşe uramda Livia, Morocco häm İordan ilçelekläre urnaşqan. Maşinanı yörtkän intiharçı üze dä hälaq bulğan sanala. Bu şartlaw Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Donald Rumsfeldnıñ Ğiraqqa äle genä yasağan säfärennän soñ buldı.
Ul arada bügen Ğiraq kördläre tönyaqtağı körd cirläreneñ Ğiraqtan bäysezlege mäsäläsendä referndum ütkärü möräcägäten Berläşkän Millätlär Oyışması wäkillärenä tapşırdı.


text:
SARS çirennän Qıtayda bügen tağın 5 keşe ülde. Hong Kongta tağın 6 keşe ülgän, 22 yaña keşe virusnı yoqtırğan. Filipinda bügen üpkä yalqınsınuınıñ bu yaña törennän berençe ike keşe ülde. Bu xaqta Filippin däwläteneñ Sälämätlek Saqlaw ministrı Manuel Dayrit belderde.
“Bügengä, Filippinda SARS virusın yoqtıruçılar sanı-4 keşe. 3 keşe awırunı çittä yoqtırıp qaytqan, berse inde monda awırıp kitkän. 4 keşeneñ ikese-ülde”, dide Filippin Sälämätlek Saqlaw ministrı Manuel Dayrit. Malaysiä başqalası Kuala Lumpur’da Könçığış Aziä däwlätläreneñ sälämätlek saqlaw räsmiläre häm Dönya Sälämätlek Oyışması wäkilläre –SARS çireneñ taraluın tuqtatu planı turında söyläşer öçen cıyıldı. İrtägä ASEAN oyışmasınıñ sälämätlek saqlaw ministrları Kuala Lumpurda urtaq deklaratsiä qabul itäçäk. Malaysiä, SARS virusınıñ taralmawın kontrol itäçäk ASEAN oyışması qısalarında maxsus üzäk tözergä täqdim itte.


text:
Qazanda ärmän rässamınıñ kürgäzmäse açıldı
Mişa Grigoryan tumışı belän Ärmänstannan bulsa da, tormışınıñ küp öleşe Çuwaşiädä ütä. Ul Mäskäwdä, Çaboksarda uzğan barlıq diärlek kürgäzmälärdä dä qatnaşıp kilä. 2000 yılda Şveytsariäneñ Syurix şähärendä Grigoryannıñ räsemnärennän torğan kürgäzmä oyıştırılğan bulğan. Pänceşämbedä Qazannıñ “ArtEko” sänğat galereyasendä açılğan kürgäzmä dä anıñ räsemnärennän tordı.
Qazanğa kilgän räsemnärdän çın yaz ise kilä, di sänğät belgeçläre. Alarda bersennän-berse güzäl çäçäklär, törle üsemleklär töşerelgän. Mondıy räsemnärne Mişa yuqqa ğına saylamağan. Ul bu kürgäzmäne barlıq xatın-qızlarğa da yazğı büläge itep äzerlägän ikän. Çarağa Tatarstan häm Çuwaşiäneñ mädäniät ministrlığı wäkilläre kilgän ide. Kürgäzmäne oyıştıruçılarnıñ berse bulğan Tatarstan ärmännäreneñ milli-mädäni moxtariäte räise Mixail Xaçatryan ike ara kileşü çarası bu dide:
Tatarstanda ärmännär mädäniäte könnäre häm Qazan - Yırewan kileşüen imzalaw qısalarında bez berniçä çara uzdırdıq. Zur ğına konsert, ärmän rässamınıñ kürgäzmäse. Häm tağın berniçä çaranı planlaştırabız. Mişa Grigoryan ul däräcäle rässam. Kürgäzmä açılışında Çuwaşiä ministrlığı wäkilläreneñ qatnaşuı da şunı kürsätä. Bezgä oyat tügel, kiresençä, bik ğorurlanabız.
Mişa Grigoryan böten dönyağa taralıp yäşäwçe, üz milläten, däwläten onıtmawçı ärmän xalqınıñ wäkile. Bagration kebek ğaskärbaşı, kompozitor Aram Xaçaturyan, ğalim Ambarsumyan, cırçı Şarl' Aznawurlar belän danlıqlı bu xalıqnıñ Tatarstanda 7 meñgä yaqın wäkile yäşi. Alarnıñ kübese Qazanda tora. Alarnıñ Qazan tormışı öçen dä tä'sire bar. Çönki küp xalıqlarnıñ ikençe tuğan yortı bulğan Tatarstanda alar üzlären irken xis itä. Rusiäneñ rässamnar berlege äğzäse bulğan Mişa Grigoryan da monı raslıy:
Tatarstanda ärmännärneñ üzlären yaxşı xis itüe, uñışlı itep eşläwe alarnıñ üzlärennän genä tormıy. Bu bigräk tä mondağı xalıqara mönäsäbätlärgä, Tatarstannıñ niçek qabul itüenä bäyle. Min Qazanda berniçä taqır bulğanım bar. Häm şunı äytä alam - respublikada icadi yaqtan üsü öçen dä böten mömkinleklär tudırılğan. Qısqası, ärmännär monda üzlären bik yaxşı xis itä. Çönki tatar xalqı häm ärmännär üzläre dä bik qunaqçıl xalıqlar.Rusiäneñ rässamnar berlege äğzäse Mişa Grigoryannıñ kürgäzmäse ArtEko sänğät galereyasında 20 kön däwam itäçäk. Häm avtor anıñ räsemnären respublikadağı ärmännär genä tügel, ä başqa millät wäkilläre dä qızıqsınıp qarar digän ömettä qala.
Al'bina Zäynulla


text:
AQŞ wä Ğıraq köçläre sönni öç poçmağındağı Samarra şährendä qanlı suğıştan soñ ciñügä ireşülären iğlan itte.Şähärneñ 70%tı AQŞ yäki Ğıraq xärbiläre kontrolendä.Ütkän töndä dä amerikan oçqıçları şähärne bombaladı.200dän artıq başkütärüçe üterelde yäki qulğa alındı dip belderelde.Ämma monıñ öçen tülängän bäyä yuğarı. Xalıq häm xästäxänä räsmiläre küp kenä sivil şul sanda bala çağa häm xatın qıznıñ ülgän yaralanğan buluın xabär itkändä yardäm oyışmaları şähärdä yäşäw şartları turında borçılu belderde.Bagdadta düşämbe irtän bulğan ike şartlawda distädän artıq keşe häläk buldı.
AQŞ wä Ğıraq komandirları Samaranı kire alu öçen bulıp alğan suğışnı , ğıynuar ayındağı saylawlardan elek ğıysyançılar qulındağı urınnarnı kire aluda berençe uñışlı adım dip bäyäli.Ğıraq eçke eşlär ministırı Falah al Naqib (audio) iyül ayınnan birle şähärne kontrol ikän cinayätçelärdän qotılğan Samarra xalqın täbriklibez dip söyläde.
5meñ çaması AQŞ wä Ğıraq ğäskäriäneñ Samarradağı operatsiäse äle dä däwam itä. Ütkän töndä amerikan oçqıçları şähärne yañadan bombaladı.AQŞ 125 ğıysyanıçınıñ üterelüen 88neñ qulğa alınuın belderde.Şähärneñ 70% AQŞ häm Ğıraq xärbiläre tarafınnan kontrol itelä.Ämma Samarra xalqı şähärne kire alu öçen barğan suğışnıñ bäyäse yuğarı buldı , bik küp sivil ülde dip söyli. Suğışta änisen häm señelen yuğaltqan Matra Şaker Reuters agentlığına (audio)
İnşallah prezident G,Bushnıñ öye cimereler. bu tragediä Bezneñ öydä ike keşe häläk buldı digän.
Associated Press Samarra xästäxänäse räsmie Abdul Nasser Hamed Yassingä tayanıp ,bäreleşlär başlanğannan birle monda 70mäyet kiterelde alarnıñ 23 bala häm 18 xatın qız ide belderde. AQŞ xärbiläre hava höcümnären tögäl höcümnär dip taswirlap , bez sivil yuğaltularnı tübän totu öçen quldan kilgän här närsäne eşlädek digän pozitsiädä tora . Yardäm oyışmaları şähärdä ut su bulmawına şulayuq öylären taşlap qaçırğa mäcbür qalğan yözlärçä ğailäneñ yazmışına borçılu belderä.Şähärneñ säwdä üzäge nıq zarar kürgän, cimerelgän. Samarradan Tigris yılğası aşa qaçqan Xalil Samarai süzlärençä(audio)
Böten yullar yabıq ide . Bez yılğanı ütkändä bezgä 3 märtäbä ut açıldı. Alar bezne hädäf itep aldımı äytä almim. Balalar yanıbızda ide. Yullar açıq bulsa ide, şähär xalqınıñ yartısı çığıp kitkän bulır ide. Düşämbe irtängä säğätlärdä amerikan oçqıçları Fallucanı bombaladı. Tabiplar in kimendä 11 ğıraqlı üterelde dip äytte. AQŞ komandalığı Yordaniäle ekstremist Abu Musab al Zarqavinıñ bazasın hädäf itep aluın belderde. Bügen Bagdadta ike ayrım şartlawda distädän artıq keşe häläk buldı. Uñnarça keşe yaralandı.Berençe şartlau räsmi binalar urnaşqan yäşel zonanıñ kereşendä , ikençe şartlaw çit il keşeläre yäşägän qunaq yortları, çit il şirkätläre tuplanğan uramda buldı. Öçençä şartlau ilneñ tönyağında Musul şährendä mäktäp yanında bulğan.
färidä xämit


text:
Foto: ҚP ИДM бacпacөз қызMeTi
Bwdapeşte Qazaqstan men Majarstan arasında tikeley` äwe bay`lanısına qol jetkizwge bağıttalğan kelissözder jürdi. QR Ïnvestïcïyalar jäne damw vïce-mïnïstri B.Kamalïev pen Majarstannıñ avïacïya basşılığınıñ arasında qol jetkizilgen memorandwm osığan bağıttalğan dep xabarlay`dı Baq.kz.
Bwdapeşt qalasında Qazaqstan men Majarstannıñ avïacïyalıq bïligi arasında özara tüsinistik twralı memorandwmğa qol qoy`ıldı. Vïce-mïnïstri Berik Kamalïev bastap barğan qazaqstandıq delegacïya Majarstan Ulttıq damw mïnïstrliginiñ Memlekettik xatşısı Laslo Taşomen jäne «Wizz Air» majar äwekompanïyasınıñ prezïdenti Y`ojef Varadïmen bolğan kelissözderde eki el arasında tikeley` äwe bay`lanısın aşw, sonday`-aq azamattıq avïacïya salasındağı quqıqtıq bazanı jañğırtw mäselelerin talqılandı.
Qol jetken wağdalastıqtarğa säy`kes, Astana men Bwdapeşt arasındağı tikeley` äwe bay`lanısın eki eldiñ belgilengen tasımaldawşıları arqılı orındawğa mümkindik bar.
Kelissözderdi ötkizw jäne atalğan memorandwmğa qol qoyu Memleket basşısınıñ Astananı qarjı ortalığına ay`naldırw, onıñ işinde «ÉKSPO 2017» qarsañında elordanı qoljetimdi kölikpen qamtamasız etwge qatıstı bergen tapsırmaların jüzege asırwğa bağıttalğan.


text:
Çärşämbedä ber afğan tabibı Mäskävdä hälak buldı. Ber atna elek anı skinheadler qıynağannar ide. Şuluq köndä "Izvestiä"dä San Petersburg Universitetınıñ sotsial öyränülär instutı ütkärägn xalıq fikeren beleşüneñ näticäläre basılıp çıqtı. Tikşerü Rur yäşläre arasında rasizmnıñ bik cäyelgän buluın kürsätä
Xalıq fikeren beleşü 2003-nçe yılnıñ azaqları bel''n 2004-nçe yılnıñ başlarında böten Russiädä 16 belän 26 yäşendäge rus yäşüsmerläre arasında ütkärelgän. Anıñ näticäläre qotoçqıç. 16 belän 19 yäş arasındağı 10 yäşüsmerneñ dürtese radikal millätçe törkemnärne yaqlıy. Fikere soralğannarnıñ 37 protsentı radikal patiä häm xäräkätlärne yaqlauın , altı protsentı andıy törkemnäräg kerü belän qızıqsınuın beldergän. Ul ğına tügel 16-19 yäştägelärneñ unnan berse tülängän xäldä, milli eçtälekle pogromlarda qatnaşırğa äzer toruın da äytkän. Ğomumän alğanda, soñğı yıllarda Russiäneñ ere ähärlärendä ksenofobik häcümnär yışaydı. Höcüm obyektı bulıp afrikan häm aziä illärennän kilgän studentlar, xätta diplomatlar häm Üzäk Aziä belän Kaukazdan kilgän sävdägärlär tora. Şuşı vaqiğälärneñ soñğısı ber atna elek Mäskävdä buldı Skinheadlär 27 yäşlek afğan tabibı Abdul Karimnı qıynadılar häm ul Çärşämbe könne xastaxanödö vafat buldı. Anı xatını rus häm öç aylıq qızı bar. Tabipnıñ dustı Nuriyar Abdulla preziudent Putin häm Mäskäv märe monı belergä häm Russiädä yäşävçe çit il keşelären häm rus bulmağannarnı saqlau öçen çaralar kürergä tielär dip belderde. Mart urtalarında San Peterburgta 21 yäşlek Siriäle student futbol huligannarı tarafınnan etü näticäsendä metro vagonı astına elägep hälak bulğan ide. Bu aynıñ başlarında şuluq şähärdä 9 yäşlek taçik qızı Kurşadä Sultanova äyenä qaytqanda Russiä-ruslarğa dip qıçqırığan skinheadlär tarafınnan bıçaqlanıp üterelde. Fevral azağında Gvinea-Bissaudan ber student Voronejda bıçaqlanu näticäsendä ülde. Xalıq fikeren beleşü häm soñğı vaqıtlardağı insidentlar Russiädä rus milätçelegeneñ üsä baruın kürsätä. Populist säyäsätçelär dä mon qıulandıra. Dikäber ayındağı parlament saylaularında millätçer partiälär här biş tauışnıñ bersen aluğa ireştelär. Prezident Putin ber yaqtan, Hitlerneñ tuğan köne yaqınlaşqan sayın yäsiä başqa oçraqlarda rasistik höcümnärne xökem itep söyli. Läkin, ikençe yaqtan Çeçnä suğışın yaqlattıru öçen rus millätçelegen qıulandıra häm köçländerä. San Petersburg universitetınıñ sotsial öyränülär İnstitutı ütkärgän fiker beleşüneñ näticäse monıñ cimeşlären kürsätä. Läkin, alar ğorurlanırlıq tügel, ä borçılırlıq. Prezident Putin bügen Qazanda kilgän xäldä, "Ruslarğa Qazanda yäşäv ciñel meni?" digän süzlären qabatlar ide mikän ?
Färit İdelle, Praga.


text:
Macarstan premyerı wazifadan kitäçägen belderde
2004 yıldan birle, xaqimiättä torgan sosialist partiänıñ, gomım cıyınında çıgış yasagan, Ferenc Gyurcsany; üzen - ildä yaña iqtisadi häm sosial reformalarnı başqaruda kirtä bularaq kürüen açıqladı.
Macarstanda xaqimiätkä bulgan ışanıç soñgı aylarda global iqtisadi krizis säbäple şaqtıy kimegän ide. Könçığış Yewropa Berlege illäre arasında iqtisadi krizistan awır zıyan kürgän Macarstan, il iqtisadın torgızu öçen Dönya aqça fondı İMFdän borıçqa dip 25 milliard dollar aqça alğan ide.
Ferenc Gyurcsany Macarstanda 1989 yılda komunizmnın cimerelgännän soñ saylawlarda ike tapqır ciñü yawlap xakimiättäge urının ozın waqıtqa saqlıy algan berençe premyer bularaq il tarixına kerep qalgan ide.
Premyer eştän kitü turındagı täqdimen, düşämbe könne yasıyaçagın belderde.


text: Rusiäneñ Däwlät Duması, “Belarusnıñ eçke eşlärenä tıqşınu yaramağanlığı” turında qarar qabul itte. Deputatlar fikerençä, qayber çit il däwlätläre, 19 martta prezident Lukäşenko öçen tawış birgän belarus saylawçıların xörmät itmäwen kürsätä.Bu doqumentta, Minskiynı aralap quyu yağında bulğannar, Belarustağı säyäsi xällärgä bäyä birgändä, ğädelsez farazlarğa tayanıp, ike yözlelek kürsätälär dielgän. Europa berlege Belarustağı saylawlarnı demokratiasez dip belderde häm Belarusnıñ yuğarı dairädäge 30 türäsenä Europa illärenä kerüne tıydı.


text:
Paqstannıñ canisäp komissiäse başlığı Säcit Xösäin Çatta bıyıl ütkärelgän canisäp näticäläre Paqstanda 3 millionlap äfğänlı yäşäwen kürsätte dide.
Bu canisäp BMOnıñ Qaçaqlar yuğarı komissionerı ximayäsendä ütkärelde. Häm bu Paqstanda küpme äfğänlı yäşäwen açıqlaw öçen ütkärelgän berençe tikşerenü buldı.
Bu 3 million äfğänlı arasında 1979-nçı yılda Äfğänstanğa Sovet köçläre kergäç Paqstanğa kilgän qaçaqlar da, 2001-nçe yıl axırında AQŞ citäkçelegendäge xärbi çaralar başlanğaç kilgännär dä bar.
BMO häm Paqstan xökümäte belderüençä, 2002-nçı yıldan birle Äfğänstanğa 2 million 300 meñläp äfğänlı ixtıyarıy räweştä qaytarılğan, häm bıyıl tağın 400 meñläp äfğänlı qaytaçaq.


text:
Qazanda invalidlar unkönlege başlandı
Tatarstanda invalidlar unkönlege yıl sayın oyıştırıla. Bilgele ki här invalidnıñ iseme cisemenä dä turı kilmider, çönki “invalidlıq tanıqlığın” satıp aluçılar da soñğı waqıtta işäyde digän süzlär yöri. Ämma tormış tarafınnan räncetelgännäre dä şaqtıy. Qazanda ber üze genä ğomer kiçerüçe 3Hчe gruppa invalid Fähimä Ğiläcewa isä “Azatlıq” radiosına darularğa aqça citmäwennän zarlandı, mondıy çarağa da berençe tapqır çaqıruları di. Fähimä Ğiläcewa:
Berqayçan da sorap yörmädem – oyalam da, qurqam da. Bu çarağa da çaqıruları berençe tapqır. Kübräk iğtibar kiräk.
Berqayçan da sorap yörmädem – oyalam da, qurqam da. Bu çarağa da çaqıruları berençe tapqır. Kübräk iğtibar kiräk.
Fähimä Ğiläcewa kebek invalidlar şaqtıy cıyılğan ide. Tayaqqa tayanıp yörüçe Räysä Safinanıñ isä küptän tügel ire wafat bulğan. Ul bulğanda äle tormış itsä küpkä ciñelräk ide di Räysä Safina:
Ber üzem yäşi. Qızım häm ulım bar, ämma minem belän yäşämilär. Qızım da invalid. Ulımnıñ xatını ülgäç insul't buldı, menä şunnan soñ invalid bulıp qaldım. İğtibar yuq xakimiät tarafınnan.
Räysä Safina kebek tayaqqa tayanıp, kolyaskalarda kilüçelär şaqtıy ide bäyrämdä. Alar arasında yäşlär dä bar. Ğomumän invalid balalar arta bara ikän. 13 yıl däwerendä Qazanda 103Hчe reabilitatsiä üzäge citäkçese Zölfiä Äminova:
Bezdä 13 yıl eçendä 1 meñnän artıq bala buldı. Alar monda uqıylar da. Xäzer 100 bala uqıy, 500 bala sälamätlänä bezneñ üzäktä.
Zölfiä Äminova äytüençä, reabilitatsiä üzägendä balalarnı olı tormış yulına äzerlilär. Çönki fizik mömkinlekläre çiklängän keşelärgä eş tabuı bügen şaqtıy awır. Bu invalidlar arasında iñ zur problema bulıp tora. Kolyaskada utıruçı Al'bert Avzalov tik utırmıy, kibetlärgä yöri di. Ämma eş tabu çiten di. Al'ber Avzalov:
Berär eşmäkär öygä eş kiterep birsä min eşlär idem. Alay caylı bulır ide.
Äytergä kiräk, respublikadağı här invalidnıñ üz probleması. Ämma urın östendä yatuçılar, invalid arbasında utıruçılar kübräk iğtibarğa moxtac. Ägär alğa kitkän illärdä fizik mömkinlekläre çiklängännär öçen bar uñay şartlar buldırılsa, Tatarstanda moña äle kereşälär genä. Sotsial' yaqlaw ministrı urınbasarı Güzäliä Minkina yortlarğa kerä torğan cirlärdä maxsus caylanma bulaçağın äytte. Güzäliä Minkina:
Xäzer yortlarda invalidlarğa kerer öçen maxsus caylanma bulmasa bez ul yort proyektına qul quymıybız, anı qabul itmibez.Güzäliä Minkina äytüençä, invalidlar unkönlegendä küp çaralar qaralğan. Bilgele alarnıñ kübese qazandağılar öçen genä uza. Äle bit awıllarda ğomer kiçerüçe invalidlar da bixisap.
Landış Xarrasova


text:
7 mayda Räşit Wahapovqa 95 yäş tulır ide
Ni qızğanıç elekke yıllarda Räşit Wahapov onıtılıp tordı. Ä ul üze ber çor. İñ awır waqıtta, Stalin zamanında ul awıldan awılğa yörep tatar moñınıñ ilçese buldı. Räşit Wahapov millätne saqlawğa zur öleş kertte. Ul yäşägän yortqa memorial taqta quyıldı, anıñ iseme Qazan uramına birelde. Böyek cırçıbız turında ber kitap çıqtı inde, xäzer ikençe basma äzerlänä, ul tatar häm urıs tellärendä bulaçaq. Şuşı yılda Tübän Novgorodta, Piterburda, Mäskäwdä häm Qazanda da anıñ 95 yıllığın bilgeläp ütärgä cienabız.


text:
Ekrem Çelebi - Dayanılmaz Bir Çile
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Dayanılmaz Bir Çile
Etiketler : Ekrem Çelebi - Dayanılmaz Bir Çile türkü indir, Ekrem Çelebi - Dayanılmaz Bir Çile türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Dayanılmaz Bir Çile mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Dayanılmaz Bir Çile türküsü, Dayanılmaz Bir Çile sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Dayanılmaz Bir Çile bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
ekrem çelebi - can özümden besmeleyi çekince-sultanım (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Küstürdün Gönlümü
Ekrem Çelebi - Güvenme Yalan Dünyaya
Ekrem Çelebi - Son Bakışım Oldu
Ekrem Çelebi - Ham Meyvayı Kopardılar Dalından
Ekrem Çelebi - Derdimi Kimlere Desem
Ekrem Çelebi - Bilmiyorum Hallerinden
Ekrem Çelebi - Bülbüller Öttüğü Zaman
Ekrem Çelebi - Bir Doktora Vardır
Ekrem Çelebi - Mavilim Herkediyor


text:
Mäskäw professorı Mixail Guboglo Rusiädä xalıq sanın aluda çinovniklar başbaştaqlığın tänqitläp çıqtı
Közge xalıq sanın alu aksiäse yaqınlaşqan sayın da Rusiädä millätlär, alarnıñ mädäniätläre, yazmışı xaqında soraw bilgese qalınaya, üsä bara. İnde xäbär itkänebezçä, “HeзaBиcиMaя raзeTa”nıñ düşämbe sanında tarix fännäre doktorı Mixail Ğuboglo Rusiä çinovniklarınıñ tağın ber başbaştaqlığı turında yazıp çıqtı. Eş şunda ki, anketalardan tuğan tel turında grafa töşerep qaldırıla ikän. Ğuboglo 1989 yılğı xalıq sanın alğan waqıtta Sovetlar Berlegendäge rus bulmagan xalıq wäkilläreneñ 29 % tuğan tele itep milläte telen kürsätmägän bulğan, di. Başqortlarnıñ 73% tuğan tele itep başqort telen kürsätkän, 10% - rus telen, 17% - tatar telen. Ägär dä aldağı xalıq sanın aluda törle xalıqlarnıñ tuğan telen isäpkä almasalar, alarnıñ qayberläreneñ, mäsälän, başqortlarnıñ sanı nigezsez arttırılaçaq, ä tatarlar sanı şunıñça kimeteläçäk. Bu, qotılğısız, ike kürşe respublika häm federal' üzäk arasında qarşılıqlar kiterep çığaraçaq, dip yaza Mäskäw professorı Mixail Ğuboglo.


text: Uzğan yılnıñ iyün ayında AQŞ Prezidentı George Buş tarafınnan täqdim itelgän bu plan 2005-nçe yılğa Fälestin däwläte tözüne küzdä tota. Quşma Ştatlardan tış bul plannı Russiä, Yewropa Berlege häm Berläşkän Millätlär Oyışması da yaqlap çıqqan ide. Ämma Şaron Amerikan jurnalı Newsweekka bu tınıçlıq planı mäğnäsez häm anı citdi qabul itärgä kiräkmi dide. Şaron fälestin däwläteneñ çikläre turında barı tik Yaqın Könçığıştağı bäreleşlär tulısınça tuqtalğannan soñ ğına söyläşäçägen belderde. Waşingtonnan, Mäskäwdän, Brüssel’dän yäisä BMO idaräsennän Şaronnıñ bu süzlärenä qarata mönäsäbät belderelüe turında xäbärlär älegä yuq. Fälestin yağı isä Şaronnıñ qaraşın tınıçlıq kileşüen buldırmaw häm qanunsız räweştä basıp alınğan Fälestin cirlärendä yähüd bistälären arttıru tırışlığı bularaq bäyäläde.


text: Gruziädän Rusiä ğäskärlären çığaru eşenä Quşma Ştatlar finans yärdäm kürsätergä cıyına. Bu turıda däwlät sekretare yärdämçese Lynn Pascoe bügen Tbilisiğa kilgäç äytte. Anıñ süzlärençä, Rusiä, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması äğzası bularaq, bu oyışmağa birgän wäğdälären ütärgä tieş. Rusiäneñ Gruziädä 2 xärbi nığıtması bar. Tbilisi alarnı 3 yıl eçendä yabırğa çaqıra. Mäskäw, aqça citmäwne säbäp itep, bu eş kimendä 11 yılğa suzılaçaq, digän ide. Bügen Rusiäneñ Tışqı Eşlär Ministrlığı, ul nığıtmalarğa qarşı çaralar kürelsä monıñ näticäse yaman bulaçaq, dip kisätte.


text:
Udmurtiä säwdä ministırlığınıñ respublikada säwdä çeltären üsterü häm xalıqqa bu ölkädä tieşle xezmät kürsätüdä progressiv alımnar qullanıp eş itü buyınça maxsus programması bar. Soñğı yıllarda bu yaqtan respublikada kibetlärendä üzgäreşlär küzgä qurenep tora. Ministırlıq zamança taläplärgä turı kilerlek itep satu urınnarın tözü, cirle tovarlar citeşterüçelärne yaqlaw häm alarnıñ tovarların yuğarı sıyfatlı häm konkurentlı buldıru buyınça säyäsät alıp bara. Säwdä ölkäsendäge üzgäreşlär sizelerlek. Bıyıl ğına da tovarnıñ äyläneşe 14 %qa üskän. Tovarlarğa bäyälärne kimetü, kreditqa satu kebek alımnar qullanu — uz çiratında xalıqqa audio—video produktsiäsen, başqa texnika cihazların satıp alırğa mömkinlek birde, dip urtaqlaştı jurnalistlar belän oçraşu waqıtında säwdä ministrı Ponomarev. Ä säwdägärlärgä bügen eşläwe niçek soñ. Bu sorawğa cawapnı İjaw şähäre Lenin rayonınıñ 13 sanlı kibeteneñ tovarlar belän tä'min itü bülege citäkçese Rämziä xanım Ğarayıwa birde. «… Çat sayın kibet, elek satıp aluçı kibetçe küzenä qarap torsa, xäzer satuçılar kibetkä kergän keşe küzenä qarıy, tovar satılsa kerem bula… Tovarlarnı saylap alu mömkinlege bar, törle firmalardan wäkillär üzläre kilep tovarların täqdim itä… Kibettä xezmätkärlärne eşkä alu da problema tügel. Yäşlär uqıp kilä… »
Xamidä Ğayfullina, İjaw


text:
Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ xakimiättän kitüen taläp itüçe oppozitsiäse citäkçeläre üz tarafdarlarınıñ oçqıç belän Mäskäwgä kitüenä respublika xakimiätläre qomaçawlıy dip belderä.
Başqortstan berläşterelgän oppozitsiäseneñ koordinatsiä şurası räis urınbasarı Mäcit Xucin İnterfax xäbär agentlığına belderüençä, aldan planlaştırılğan 7-nçe aprildäge reys oçışına xakimiätlär yäşeren räweştä qomaçawlıy.
Anıñ äytüençä, bu oçqıçta oppozitsiä tarafdarları Räximovnıñ xakimiättän kitüen taläp itep çıyılğan imzalarnı Mäskäwgä alıp barırğa cıyına.
Xucin äytüençä, oppozitsiä citälçelege 7-nçe aprel'dä Ufadan Mäskäwgä oçaçaq VİM-avia şirkäte oçqıçına barlıq 220 biletnı da satıp alğan bulğan.


text:
Orenburda “Yaña Ğasır”nı özep pravoslaw ruxaniları çığışların birä başlağannar
Orenburnıñ Boğırıslan şähäre häm Äsäkäy rayonında ğömer kiçerüçe tatarlar xäzer atnasına ike tapqır tatar tapşıruları, yäğni “Yaña ğasır” urınına pravoslaw ruxanilarınıñ üget-näsixätlären qararğa mäcbür. Teläsä qaysı waqıtta tatar tapşıruların özü inde ğädätkä äylängän. Bu xaqta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov:
“Yaña ğasır” kanalın qaraw millättäşlärebez söyeneçenä äylängän ide, ämma soñğı waqıtta anı özep, ruxanilarnıñ çığışların birä başlağannar. İnde xakimiätneñ añlatmaları buyınça “Yaña Ğasır”nı translyatsiäläü öçen burıç cıyılğan häm şunı xakimiät üze tülägän dä östämä itep pravoslaw tapşıruların kertergä bulğan Burıç öçen pravoslaw tapşıruların kertü bu inde tatarlarnıñ xoquqların bozu. Çönki millättäşlär Orenburda salım tüläwçelär bulıp tora, şul säbäple bilgele translyatsiä öçen aqçanı da Xökümät tülärgä tieş. Kiresençä, alar monı üzläre oyıştırırğa tieş. Ämma xakimiätkä bolay eşläw, yäğni tatar tapşıruların özep pravoslaw ruxaniların kertü küräseñ otışlıraq. Ämma mondıy xälgä noqta quyu öçen tatar eşmäkärläre yärdämgä kilergä bulğan. Rinat Zakirov:
Orenburdağı eşmäkärlärne Qazanğa çaqırıp söyläştek häm alar şul 300 meñ sumnı tülärgä buldılar. Häm şuşı xakimiät orğannarı alarnıñ süzlären iskä alırğa tieşlärÄmma xakimiät xätta bezneñ eşmäkärlär täqdim itkän aqçadan da baş tarta ikän. Rinat Zakirov belderüençä, ber yılğa “Yaña ğasır” tapşıruların translyatsiä öçen tüläw 300 meñgä töşä. İnde bu xaqta “Yaña Ğasır” teleradiokompaniäse citäkçese İlşat Äminov belän dä söyläşü bulğan. Çönki ike aradağı şartnamägä qul quyğanda bu mäs'älä kiläçäktä istä totılırğa tieşlege bilgelänä. Yaqın könnärdä İlşat Äminov bu mäs’älägä açıqlıq kertäsen äytkän. Tatar kongressı räise Rinat Zakirov äytüençä, küptän tügel massaküläm mäğlümat çaraları komissiäse utırışında da, töbäklärdäge tatar tapşıruları mäs’äläse kisken quyılğan. Rinat Zakirov:
Rusiäneñ küp kenä töbäklärendä Bötenrusiä teleradiokompaniäse tarafınnan yabılıp quyıldı. Şunıñ belän bergä qayberlären açtılar da. Ämma Ul'yanda, Çiläbedä, Omskida, Tomskida bu xäl qatlawlı. Meñlägän imzalar cıyuğa qaramastan näticäse yuq. Bez monı Rusiädä ikençe xalıq bulıp torğan tatarlarğa qarata iğtibarsızlıq dip qabul itäbez
Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov belderüençä, kiläçäktä bu mäs’älälärgä härdaim iğtibar üzägendä bulaçaq. Orenburdağı mäs’äläneñ çişeleşe belän dä bez sezne tanıştırıp barırbız.
Landış Xarrasova


text: Bügen Ğiraqta Quşma Ştatlar citäklägän koalitsiädä xezmät itkän ber Polşa ofitserı hälak buldı. Polşa xärbi köçläreneñ Warşawdağı wäkile polkovnik Zdzislaw Gnatowski, Polşa xärbieneñ ülgänen rasladı, läkin tulıraq mäğlümat birmäde. Höcüm tönyaqtağı Karbala şähärennän yıraq tügel ber urında bulğan. Ğiraqta 9 meñlek Polşa ğaskärläre urnaşqan, bügen berençe polyak xärbie hälak buldı. Bügen Süriä belän çik buyında ber amerikan xärbie hälak buldı, anı- maşinası minağa elägep şartlağan. Şartlatqıçnıñ – Quşma Ştatlar köçlärenä qarşı quyıluımı ällä çik buyın saqlar öçen urnaştırılğan buluımı – busı bilgesez.


text: İtalia premier-ministrı Silvio Berlusconi Parlamentqa möräcägät itep, Amerikan gäskärlärenä İtaliäneñ xärbi nığıtmaların häm kügen qullanırğa röxsät birergä soradı. Berlusconi, Ğiraqqa qarşı köç qullanunı qanuni dip atadı, läkin İtaliä xärbiläre anda qatnaşmayaçaq, dide. Premiernıñ urta-uñ koalitsiäse Parlamentta küpçelekne alıp tora. Mäsälä uñay xäl iteler dip kötelä. İtaliä Ğiraq mäsäläsendä Quşma Ştatlar yağında buluın küptännän belderep kilde. Däwlät sekretare Colin Powellnıñ 30 ildän torğan xuplawçılar isemlegendä İtaliä dä bar.


text: Bügen İndoneziä başqalasında, Avstraliä ilçelege binası qarşında bomba şartlaw näticäsendä kimendä 8 keşe hälaq bulğan, 160qa yaqını yaralanağan. Ülüçelär arasında 3 politsiä xezmätkäre. Çit il keşeläre häm ilçelek xezmätkärläre qorbannar arasında yuq, dielä. Avstraliä Tışqı eşlär ministrı Alexander Downer bu şartlaw Avstraliägä qarşı terror xöcüme, anı İndoneziädä inde berniçä xöcüm oyıştırğan törkemnär başqarğan bulırğa tieş, dide. Jakarta politsiäse belderüençä, maşinağa quıylğan bomba şartlağan. Älegä cawaplılıqnı üz östenä aluçı yuq. Soñğı atnalarda Avstraliä häm Quşma Ştatlar ilçelekläre İndonezidä islamçılarnıñ ixtimal xöcümnäre turında kisätkän ide.


text:
19 may kalendar bäyrämnärenä bik bay. Sovet zamannarında Pionerlar bäyräme dip bu könne baraban suqtıq. 1906 yılda näq 19 mayda bulaçaq Kamal teatrı spektakl' uynağan. Şul uq 19 may Xalıqara muzeylar köne dip isäplänä. Ä inde soñğı yıllarda 19 maydan jurnalistlar bäyräme, matbuğat köne tösmere sibelä başladı. Uzğan ğasır başında 1905 yılda berençe tatar gazetası “Nur”nı çığaru öçen röxsät qäğäze xästärläwneñ datası, yäğni 19 may – Tatarstan matbuğat köne bularaq ütkärelä. Meñnän artıq Tatarstan jurnalistlarınıñ hönär bäyräme bu. Kiçen Zur tamaşa zalında jurnalistlar bäyräme tantanalı räweştä ütkärelä. Anda bıyılğı “Bällür qäläm” iäläre bilgelänä, iñ yaxşı jurnalistlar üzlärenä täğäyenlängän büläklär ala. Här yıl sayın distälägän yoldızlar üzlären jurnalistikanıñ iñ zatlı ostası itep xis itä torğan köndä hönär qazanışları yäki citeşsezleklär turında citdi söyläşü urınlı tügel. Xökümät isemennän iğlan itelgän täbrikläw tekstında, Tatarstanda matbuğat eşçeläre, xezmätkärläre, jurnalistlar yaxşı eşli, bu tarmaq xäzer yañarış protsessına ayaq bastı, dip äytelgän. Jurnalistlarğa, bäşirlärgä, poligrafçılarğa xökümät isemennän yaxşı teläklär äytelgän, alarğa üz hönärenä tuğrılıqlı qaluına, keşelärneñ ışanıçın aqlawına ömet belderelgän.
Bıyılğı matbuğat bäyräme räsmi xuca tabılır-tabılmas xäldä ütä. Matbuğat ministrlığı ike yıl elek beterelgän ide, bu eşlär başqarğan elemtä ministrlıqlarınnan jurnalistlar ayırılıp başqa çığa, ä yaña tözelgän “Tatmedia”äle tuu xälendä, yäğni anıñ eşçänlege äle cayğa salınmağan. Şuña kürä bıyılğı bäyräme ömetlär, şiklänülär, nindider eçke işarälär häm bilgesezleklär şartlarında ütä. Xäyerlegä bulsın.


text:
Närsä ul Sedna? Marsta kemnär yözgän? Tatarça Windows qayçan bulaçaq?
Säläm duslar, bügen yäkşämbe, yal köne, şuña kürä, köndälek mäşäkätlärne çitkä quyıp, ällä nigä ber bulsa da, biegräk närsälär, Cihan-yoldızlar turında söyläşep alıyq äle. Ğalimnärgä ışansañ, adäm balasına bu da kiräk ikän. Tapşırunıñ ikençe öleşendä Qazannan çitkä kitep tatarlığın tapqan, İnternetta ğäcäyep säxifälär açqan fidäqär tatar yegete belän äñgämä bulaçaq.
Sedna – Qoyaş sistemasında yaña planeta
Cihan digännän, işettegez mikän, şuşı könnärdä amerikan ğalimnäre teleskop yärdämendä, bez yäşäp yatqan Qoyaş sistemasında yaña planeta açtı. Cirdän 10 milliard çaqırım yıraqlıqta, diametrı 2000 km çaması, yağni älegä iñ keçkenä planeta sanalğan Pluto zurlığında. Yaña planetağa Sedna digän isem quşıldı, eskimos xalıqlarda Okean Allası iseme. Dimäk, belep torığız, bezneñ xäzer 10nçı planetabız buldı. Mäktäp däserleklärendä ul älegä yuq, minem qız uqığan mäktäptä balalar bu planeta turında mäglümätne kitapqa üzläre östäp yazırğa tieş. Sedna Mars şikelle qızğılt töstä, bik çista bulırğa tieş dilär, ä menä anda can äsäre barmı yuqmı, bu soraw älegä açıq.
Marsta tozlı su bulğan – ä tormış?
Ul arada Marsnıñ üzendä tormış ezläw bik qızu bara. Ber qarasañ, şaq qatırlıq närsä bit. Ölkänräk yäştäge tıñlawçılar xäterlider, distä yıllar elek «Marsta tormış barmı?» digän sorawğa bitaraf qaluçı yuq ide. Bu sixri planeta turında bixisap xıyalıy äsärlär yazıldı, qurqınıç marsiannar turında filmnar töşerelde. Ällä zamana üzgärä, ällä bez, bügen bezne berni belän şaqqatırıp bulmıy. Ä bit Cirdän yözlägän million çaqırım yıraqlıqta, Ğäläm buşlığında, bu planetada xäzerge waqıtta amerikannar cibärgän ike robot tägäräp yöri. Alar töşergän sürätlärne härkem İnternetta kürä ala. Amerikanıñ Ğäläm İdaräse NASA Internet säxifäsenä quyılğan bu ğäcäyep sürätlärne qarağanda, üzeñ şunda basıp torğan kebek xis tua.
Şuşı könnärdä Yevropanıñ Mars tiräli äylänep yörgän Mars Express iärçene anda metan gazı buluın rasladı. Galimnär fikerençä, bu Marsta tormış bulğanın isbatlıy ala. Bu gaz ike yul belän barlıqqa kilä ala: yä tere vulkannardan (alar Martsa älegä tabılmağan), yä mikroblardan. Marstağı robotlar metannıñ qaydan çığuın açıqlıy almıy, çönki alarnıñ gaz "isni" torğan cixazları yuq. Andıy cixazlar Yevropanıñ Beagle aparatında bar ide, tik ul Marsqa kilep citkäç ezsez yuğaldı. Anıñ urınına amerikan robotlorı tufraqnı tikşerä belä, häm bu taraftan ğäcäyep açış yasadı. Meridiani isemle yassılıqqa töşep utırğan Opportunity robotı tirä yaqtağı taşlarnı, alarda qalğan ezlärne tikşerep, bu urında qayçandır tozlı su bulğan digän näticä yasadı. NASAnıñ fänni citäkçese Ed Weiler bu ğäcäyep xäbärne bolay citkerde:
[ Ed Weiler ] "Meridiani''dağı taşlar tozlı su eçendä formalaşqan buluğa oşağan. Bu ğäcyep açış. Astrobiologiä fänenä monıñ ğäcäyep yoğıntısı bulaçaq."
Ul sunıñ küläme turında ğalimnär älegä özderep äytä almıy. Zur diñgez bulğanmı anda, keçkenä külme? Marsnı öyränü programmasınıñ baş ğalime Steve Squyres, sunıñ küläme şaqtıy bulğan dip sanıy:
[ Steve Squyres ] "Bez, bu taşlar su eçendä yatıp formalaşqan, dip äyterlek citdi dälillär taptıq. Yağni süz say çişmä turında tügel, ä kerep yözerlek su turında bara."
Ğalimnär fikerençä, Mars diñgeze şaqtıy tirän häm tozlı bulğan. Ämmä bu anda tormış bulğan dip äytergä nigez biräme?
[ Steve Squyres ] "Mondıy möhit tormış öçen bik qulay. Bulğanmı anda tormış yuqmı, älegä özderep äytä almıybız. Läkin tormış öçen qulay möhit çınlap ta bulğan."
Xäyer, cawapası sorawlar äle baytaq. Ul diñgez nindi zurlıqta bulğan, berdänber bulğanmı, yä isä alar küp bulğanmı, daimi diñgezme, waqıtlımı? Soñğı açışlar cawap ezläwgä yul açır dip kötelä. Küptän tügel NASA üzeneñ yaña Ğäläm programmasın iğlan itte. Kongress raslağan oçraqta, aldağı distä yıllarda Ayda maxsus stansiä tözep, şunıñ nigezendä Marsqa xättä keşe cibärü küzdä totıla. Kem belä, bälki şulay ğälämdäşlärebez dä tabılır?
Tatar internetın fidaqärlär kütärä
Yarıy, inde cirgä töşergä waqıt, xörmätle tıñlawçılar. Cir planetasında 6 qitğa bar dibez. Ä menä bötendönya kompüter çeltäre, İnternettı küplär xäzer 7nçe qitğa dip yörtä. Fän tapşıruı bu vurtual dönya, bigräk tä, anıñ tatar öleşe turında yaralğan waqıtınnan birle söyläp kilde. Belüegezçä, xäzer Azatlıqta Bikä Timerovanıñ Tatnet digän maxsus tapşıruı bar. Ul näq menä Tatar İnternetına bağışlanğan. Şulay dä bügenge Fän tapşıruında, min dä bu ölkägä suğılıp çığarğa buldım. Şöker, İnternetta tatar säxifäläre arta bara. Aralarında şaqtıy sifatlıları da bar. Küp oçraqta alar fidäqär yegetlär tarafınnan eşlänä. Bügen min sezne şularnıñ berse, Germaniädä torıp ğäcäyep tatar säxifäläre icat itep yatuçı Albert Bolğari belän tanıştırırğa buldım. Xäzer sezgä anıñ belän äñgämä täqdim itäm.
[ Albert Bolğari, äñgämä ]
Qızıqsınuçılar bulsa Albert yasağan säxifälärneñ adresların qabatlap äytäm: tugan-tel.at.tt häm kitapxane.at.tt. Kerep qarağız, üzegezgä küp faydalı äyberlär tabırsız. Äñgämä betkännän soñ Alberttan xat kilep töşte. Ğafu, onıtqanmın, İnternetta ädäbi äsärlär tuplağan tağın ber, "Tatar cäwhärläre" digän säxifä bar, anı da telgä alsağız ide, digän. Ul säxifäneñ adresı: www.tatar.kz. Anı Qazaxstanda yäşäwçe Şamil Säxäütdinov isemle tağın ber fidaqär yeget yasağan. Yalığşmasam, Şamilne uzğan yıl Alsu Qormaş üzeneñ Möhacirlek tapşıruına çaqırğan ide.
Fängä birelgän waqıt şunıñ belän betep kilä, xörmätle tıñlawçılar. Germaniä digännän, axırda sezne Berlindağı Tatar-Başqort üzägennän kilgän ber xäbär belän tanıştıram. Xäterläsägez uzğan yıl anda görläp Tatar mädäniäte könnäre ütte. Azatlıq bu turıda söylägän ide. Berlin tatarları çirattağı çarağa äzerlänä. 26-30 April könnärendä Berlinnıñ İrekle Universitetı qarşındağı Türkologiä İnstitutında Tatar Mädäniäte atnası ütäçäk. Miña kilgän programmağa qarağanda anda Tatar tele häm mädäniäte turında citdi söyläşü kötelä, tanılğan ğalimnär çaqırılğan. Nasip bulsa, bu turıda söylärbez äle. Soraw, fiker, täqdim, kiñäşläregez bulsa – räxim itegez, bezneñ adres şul uq: www.azatliq.org.
Ali Gilmi, Praga


text: OBSE yetäkselege ağzahı Freimut Duve Räsäy häm Boyondoroqhoz Däwlättär Berläşmähe ildäre xaqimiättären jurnalistarğa basım yahawzı tuqtatırğa saqırğan. Bögön Mäskäwzä ütkän matbuğat konferensiähında ul Räsäyzen haylawzarğa qağılışlı yañı qanuniäte kiñ mäglümät saralarına parlament häm prezident haylawzarı aldınan küp sikläwzär hala tigän. Şul uq waqıtta Duve siktärze tanımağan reporterzar xalıq-ara oyoşmahı tözögän isemlekte ısınbarlıqqa tap kilmäy tip isäpläyem tine. İsemlektä Räsäy SSSR-zıñ elekke däwlättäre arahında Törkmänstandan ber basqısqa ğına alda tora.


text:
Qazaxstan prezidentı: Bez Könbatışnıñ aqıl öyrätüenä moxtac tügel
Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev uzğan comğada ber säyer belderü yasadı. Könbatıştan şaqtıy küp investitsiä cälep itkän ilneñ citäkçese – Nazarabev - Qazaxstan Könbatış illäreneñ kiñäşlärenä moctac tügel, digän süzlär äytte. Diplomatiä qısalarına sıyışıp betägän bu süzlär artında närsä yata?
İlbaşı Nursoltan Nazarbaev Qazaxstannı dönyağa neft satuçı bularaq qına tügel, törle yaqlap tanıtırğa tırışa - xalıqara çaralar, törle konferensiälär ütkärä.
Kürşeläre Rusiä, Qıtay, Üzäk Aziä illäre belän genä tügel, Quşma Ştatlar belän dä urtaq tel taba.
Könbatış ta bu ilgä qızıqsınu belderä. Qazaxstan NATOnıñ xezmättäşlek programı äğzası, xättä Ğiraqqa berniçä xärbi belgeçen cibärde.
Menä şuşı ilneñ citäkçese uzğan comğa Azamattıq partiäse qorıltayında bolay dide:
"Bezneñ kiñäşçelär citärlek, tegennän dä, monnan da, Könbatıştan da, okean artınnan da. Bezgä niçek yäşärgä, eşlärgä öyrätälär. Singapur citäkçese Lee Kuan Yu şundıy süzlär äytkän ide: här tänqitkä iğtibar itep yäşäsäñ – ber närsägä ireşä almıysıñ. İñ möxime – xalıq häm Qazaxstan mänfäğätläre, qalğanı çüp-çar" di Nursoltan Nazarbaev.
Bu fikergä ul ayırım basım yasarğa teläde kebek:
"Citte, Qazaxstan yärdämgä moxtac tügel, närsä eşlärgä kirägen üzebez beläbez. Iştan balaqların sızğanıp kiñäş artınnan çabası yuq" di Nazarbaev.
Bu süzlär kemgä atap äytelde? Bu Qazaxstannıñ Könbatış belän mönäsäbätlärendä borılış noqtasın añlatamı?
Qayber belgeçlär fikerençä, bu süzlärgä artıq ähämiät biräse yuq, çönki ul alarnı ayırım ber auditoriä öçen äytkän. Könbatış öçen dä, xättä xökümät wäkilläre öçen dä tügel.
"Ul üzeneñ Otan partiäse häm aña quşılırğa cıyınğan Azamattıq partiäse wäkilläre aldında çığış yasağan. Küräseñ cirle säyäsmännärgä şunı äytäse kilgän: ägär ildä barısı da yaxşı dip sanıysız ikän, min cawaplı, çitkä qarap eş itmim, sez räxätlänep berläşä alasız, zur milli proyektnıñ ber öleşe bula alasız" di Londondağı Suğış häm Tınıçlıq xäbärläre institutı belgeçe John MacLeod.
MacLeod süzlärençä, Qazaxstan Rusiä häm Qıtay belän yaxşı mönäsäbätlär qorıp, Könbatış turında onıta almıy. Alay ğına tügel, ul anıñ xuplawına moxtac. 2009 yılda Astana Yewropada İminllek häm Xezmättäşlek oyşmasında räislekne üzenä alırğa cıyına. Sintäber ayında Washingtonğa barğaç Nazarbaev bu mäsäläne dä kütärde.
Nursoltan äfändeneñ Könbatışnı onıtıp betermäwenä soñğı misal: sişämbedä ul Astanada Quşma Ştatlatrnıñ yaña ilçelegen açu tantanasında qatnaştı. Häm şunda Quşma Ştatlar Qazaxstanğa iñ zur investor bulıp tora, Astana belän Washington arasında bäyläneşlär köçäygännän-köçäyä bara dide.
Ali Ğilmi


text:
Säyäsi tınlıq häm tatar yazması yazmışı
Tatarstanda barğan räsmi xaqimiät tormışı turında bügen söyläp tormıybız. Çönki säyäsi tormış respublikada tınıp qalğan kebek. Töşkä qädär Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin xezmät aldınğılarına Rusiä büläklären tapşırdı. 7 oktäber'dä Däwlät Sovetınıñ Prezidium utırışı bula. Ä ictimaği üzäktä Xäter könenä äzerlek buyınça oyıştıru komitetı cıyıla. Çärşämbe könne Arçada Älifba muzeyı açıluğa 5 yıl tula. Anda törde ğasırlarda yazılğan älifbalar quyılğan. Ämma, bügen bez kiläçäk älifbası turında kübräk söylärgä mäcbür. Çönki soñğı könnärdä tatar yazması mäs’äläse Rusiäneñ barlıq tele-radiokanallarınnan töşmi, çit il matbuğatı da qızıqsına. Exo Moskvı radiosı aşa Tatarstannıñ Mäskäwdäge wäkile urınbasarı Mixail Stolyarov turıdan-turı elemtädä çığış yasadı. 30 tatarnıñ latin älifbasına küçügä qarşı möräcäğäte taratıldı.
Bolar barısı da Konstitutsiä mäxkämäsendä tatar yazmasın tikşerügä tä'sir itü öçen eşlänä. Şuña kürä, älege mäxkämäneñ berençe könendä qatnaşqan Färit Möxämmätşinnıñ matbuğat oçraşuı zur qızıqsınu uyattı.
Färit Möxämmätşin belän jurnalistlarnıñ oçraşuı sişämbe könne köndezge säğät öçkä ük bilgelängän ide. Ul maxsus oçqıç belän Mäskäw konstitutsion mäxkämä utırışınnan Qazanğa qaytuğa, jurnalistlar anı oçqıç mäydanında qarşılarğa äzerlände. Ämma töştän soñ Qazanğa Färit Möxämmätşinnıñ qaytu waqıtı säğät sayın kiçekterelä bardı. Häm kiçkä taba bu oçraşu çärşämbegä kiçekterelde.
Şuşı möhim oçraşu çärşämbe könne säğät berdä däwlät sovetınıñ tuğızınçı qatında prezidium utırışları ütä torğan bülmädä buldı. Färit Möxämmätşin belän bergä bu oçraşunı däwlät sovetınıñ xoquq idäräse mödire Şakir Yahudin dä alıp bardı. Oçraşuğa şulay uq Tufan Miñnullin häm başqa deputatlar dä kilgän ide. Jurnalistlar arasında respublikanıñ iñ ere gazeta-jurnalları redaksiäläre, tele-radiokompaniä wäkilläre dä buldı.
Mäskäwdäge konstitutsiä mäxkämäse utırışı irtänge säğät unnan kiçke säğät dürtkä qädär däwam itkän. İñ ğäcäpländergäne şul beryulı ber utırışta ike şikäyät qaralğan. Berse Tatarstan Däwlät Sovetınıñ konstitutsion mäxkämägä möräcäğäte, ikençese Qazanda yäşäwçe Sergey Xapuginnıñ tatar telen rus balalarına qarşı ğarizası. Färit Möxämmätşin ike adresqa yünältelgän bu ğarizalarnı ayırım eş itep bülep, ayırım tikşerergä täqdim itsä dä, mäxkämä bu şikäyätlärne beryulı tikşergän.
Konstitutsiä mäxkämäse utırışında iğlan itelgän ğarizalarnı tikşerü urınına tatarlar latinğa küçsä, nindi näticälär bulır digän diskussiä barğan. Eşne qarawçı sud'ya Kaleandrovqa möräcäğät itep prezident administratsiäse wäkile Mixail Mityukov östämä materiallar da birgän. Färit Möxämmätşin tikşergän ike eşneñ tarixı, asılı turında da täfsille mäğlümüt birde. Annarı aña şaqtıy kisken häm bäxäsle sorawlar birdelär.
Rusiädäge demokratiä, milli üseş öçen bik möhim bulğan älege mäs'älä turında milli mäğlümat çaralarında häm milli cämäğätçelektä açıqlıq, döres mäğlümat citärlek, dip äytep bulmıy. Bezgä kilep citkän xäbärlärgä qarağanda, Rusiä töbäklärendä xakimiät wäkilläre ayırım tatar eşleklelärenä latinğa qarşı xatqa imza quydıru belän şöğellänälär. Tege yäki bu pozitsiäne alu öçen eşneñ asılın belergä, qärdäşlär belän kiñäşergä kiräk. Bu turıda kiläse tapşırularıbızda söylärbezRimzil Wäli


text:
Damir Zaynulinnıñ tuğannarı anıñ milli çalımnarı arqasında üterelüenä ışana
Piterburda tatar yeğetneñ üterelüe turındağı xäbär mäğlümat çaralarınıñ iğtibar üzägenä mende. Peterburdan andıy xäbärlärneñ elegräk tä kilgäne bar ide. Monnan berniçä yıl elek, anda keçkenä taciq qızı üterelde. Bu yulı qara çäçle, aziä çalımnarı bulğan tatar yegetenä höcüm buldı Elegräk Gubernator Valentina Matveenkoga bulmıy qalğan höcümdä tatar möselman yeğete ğäyeplänep qulğa alınğan ide. Ul waqıtta, tatarlar Matvienkoga höcüm oyıştırdı digän ğäyepläwlär yıñğıradı. Xäzer inde tatarlar üzläre qurqınıç astında qaldıq, dip belderä. Damir Zaynullnıñ tuğannarı, anı millätara näfrät säbäple ütergännär dip sanıy. Prokuratura - başqa fikerdä tora.
İsegezgä töşeräbez, Damir Zaynulinnıñ ğäwdäse eşlägän cirdän yıraq tügel ber urında tabıla. Uramdağı video-kameralarğa, anıñ artınnan, metro çığışınnan alıp, höcüm bulğan tınıç uramğa, “Staçqalar prospektına” qädär, yäşlär törkemeneñ baruı yazılğan. Damirnı, şuşı Staçqılar prospektınıñ 76nçe yört yanında qıynıy başlıylar. Anan soñ, törkemdäge ber keşe anı oçlı şeşä watığı belän qadap üterä. 200m tiräse yıraqlıtağı millitsiä bülegendä Damirnıñ tuğannarına şuşı mäğlümatlarnı xäbär itälär.
Damir enese, Timur Zaynullin äytüenä qarağanda, iñ berençe tikşerü barğanda, millitsiädä, yeğet millätara näfrät säbäple üterelde, dip añlatqannar, annan soñ tikşerüçelär tarafınnan “isereklär arasında bulğan suğışu” digän ixitmallıq kilep çıqqan. Eş şähär prokuraturasına barıp citkäç, “bu yäşlär törkemeneñ berençe oçrağan keşegä bäylänüe bulğan” digän belderü belän çıqtı. Timur Zaynullin häm anıñ änise Ruzaliä xanım höcüm millätara näfrät säbäple buluına ışanuın äytte.
Damirğa höcüm itkän yäş üsmerlär törkemen “skinxedlar, taqır başlılar” dip añlatmasalar da, alarnıñ berer urıs bulmağan keşegä bäylänergä ciyınğannı turında prokuratura belderüendä dä yazılğan. Räsmi dairälär “millätara näfrät säbäple üterlegän” digän cömläne äytergä telämi. Ämma Timurnıñ äytüenä qarağanda, abıysı Damirğa elegräk tä, Aziä çalımnarı bulğanqa kürä bäylänüçelär bulğan.
Damir Zaynullinnıñ tuğannarı, cinäyät eşene tikşerelü barışı belän qänäğät tügel. Mäğlümatnı internettan, qayandır çittän beläbez, tikşerüçelär, prokuratura wäkilläre bezgä xäbär cibärüne kiräk dip sanamıy, di Damirnıñ änise Ruzaliä Zaynullina. Zaynullinnar ğailäse alar isemnnän eş yörtergä, dip advokat yallağan, üz xoquqların anıñ yärdämendä yaqlamaqçı. Prokurtaura mäğlümatlarına qarağanda, Törkem xäzer xuliğanlıq qıluda tügel, “törkem tarafınnan oyıştırlğan üterü”dä ğäyeplänä. Şul uq belderüdä, Damir bitenä berençe itep suqqan 15 yäşlek malay qulğa alınğan dip äytelä, Damirğa pıyala şeşä kisäge belän qadağan 23 qız totılğan. Bu xaqta Tatarstan oyışması başlığı Rinat Waliev äytte.
Damirnıñ enese Timur, bezgä cinäyät eşeneñ nindi mätdä belän alıp barıluı möhim tügel, cinäyätçelärneñ tieşle caza aluın ğına telibez, dide.
Bikä Timerova


text:
Qazanda «Altın bitlek» festivale atnalığı başlandı
Älege däräcäle teatr bülägen birä başlağanına bıyıl 10 yıl tuldı. Şuşı yubileyğa bağışlap «Altın bitlek» büläge lawreatları Rusiä ölkäläre buylap gastollärdä yöri. 31nçe maydan başlap 7 iyüngä qädär Qazan tamaşaçıları Rusiä teatrlarında quılğan iñ yaxşı äsärlärne kürä alaçaq.Kamal teatrı säxnäsendä moña qädär dä urıs telle teatrlarınıñ uynağanı bar ide. Opera häm balet teatrında yañartu eşläre betmägändä, xätta Şalyäpin festivale dä tatar teatrı säxnäsendä ütte. 1-2 Mäskäw artistınıñ da, Qazan xalqında tamaşa kürsätep kitkäne buldı. Ämma bu yulı uynalğan häm äle uynalası äsärlär bötenläy başqa sıyfatta buldı. 31 may kiçendä Yuriy Yeremin quyğan «Kömeş çor» äsäre kürsätelde. Töp rol’lärne Ol’ga Ostoumova, Georgiy Taratorkin uynadı. Pyesada 1949 yılğı xällär taswirlana. Waqiğalar ber kommunal fatirda häm anda yäşäwçe keşelär tiräsendä bara. Äsärdä kürsätelgän: yarlılıqtan oyalmağan rässam, awır zamanda da baylıq tuplıy belä torğan eşmäkär, aqnı qaradan äle ayır ğına başlağan yäş şağir-eget, anıñ änise, kömeş çor şağirläre belän mawığıp yäşi torğan kitapxanäçe qız - üz yazmışları aşa älege mixnätle zamannı çağıldıra aldı.
Qazan tamaşaçıları äsärne, alqışlap qabul itte. Tanılğan artistlar baş iärgä çıqqanda zaldağılar alarğa, ayaq ürä basıp, qul çaptı.Soñınnan säxnägä räsmi keşelär çığıp, «Altın bitlek» atnalığınıñ başlanuı turında iğlan itte. Premyer-ministr urınbasarı Prezidentnıñ festival’ne sälämäläw xatın uqıp birde. Anıñ äytüençä, «Altın bitlek»
Tatarstan öçen tanış äyber, ul Kamal teatrı rejisserı Marsel Sälimcanovqa häm Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievqa birelgän ide. Bıyıl bitlekne alğan Çulpan Xammatova, Qazan qızı bulğanğa kürä, «Altın bitlek» büläge Tatarstanda 3 tapqır birelde dip sanarğa bula, dide vitse-premeyer.Älege atnalıqta tağın «Altın Bitlek» büläge iäse, Piterbur qurçaq teatrı artistı Elina Ağeeva başqaruında «Zolushka» äkiäte kürsäteläçäk. Şulay uq, Ekateriburdan biü teatrları çığış yasar dip kötelä, atna axırında Mäskäw teatrı, Aleksandr Kolägin qatnaşlılığında, Şekspir äsären kürsätäçäk.
Bikä Timerova.


text:
Äfğanstan prezidentı Hamid Qarzai xalıqnı ildä narkotiklarğa qarşı "cihad" iğlan itergä çaqırdı. Heroin yasar öçen qullanılğan mäk uñışın cıyu waqıtı yaqınlaşa. Äfğanstanstan – dönyada iñ küp äfyün satqan il.
Jurnalistlar aldına çığıp Qarzai äfyün satu – ilneñ tärräqiätenä qomaçawlıy, dip näq 80nçe yıllarda Sovet okkupatsiäsenä qarşı alıp barğan kebek qırıs köräş başlarğa çaqırdı: "Aqsaqallar häm dini yulbaşçılarğa möräcäğät itäm, Äfğanstanda äfyün häm narkotiklarğa qarşı cihad iğlan itik, " dide Qarzai.
Elek mäk üsterep kenä kön kürgän xucalıqlarğa Qarzai yardäm itergä çaqırdı. Kiçä äfğan köçläre häm amerikan xärbiläre könyaq Äfğanstanda 5.4 tonna äfyün häm haşiş yaqtı. İlneñ könyağında 2 meñgä yaqın keşe mäk qırlarınıñ yuq itelüenä protest yözennän uramnarğa çıqtı.
Äfğanstannıñ Paqstan belän tönyaqkönçığış çigendä bügen 6.6 ball köçendä cir teträw buldı. Zilzilä şulay uq kürşe Paqstan, Qıtay häm Taciqstanda sizelgän. Kürşe illärdä hälak buluçılar yuq, Ädğanstannıñ üzendä – berniçä keşe ülgän dip xäbär itelä.


text:
Bügen NATO utırışı aldınnan Ukrainanıñ yaña prezidentı Viktor Yuçenko, NATO häm Yevropa Berlege belän yaqınayu – Ukraina säyäsäteneñ töp maqsatlarınıñ berse bulaçaq, dip belderde:
"Yevropa häm Yevro-atlantik oyışmaları belän mönäsäbätlärne yaqınaytu – bezneñ säyäsätneñ strategiä häm taktikasın bilgeliäçäk. Ukrainanıñ demokratik äğzalärdän torğan Yevro-atlantik cämğiätkä kerüe böten Yevropa qitğasında iminlek häm tınıçlıqnı nığıtaçağına ışanam. Älege yuğarı maqsatqa ireşer öçen tırışlıqlar kürergä äzerbez," dide Ukraina prezidentı.
Yuçenko, NATO utırışına çaqırılğan, äğza bulmağan berdän ber qunaq. NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer, tönyaq alyans Ukraina tırışlıqların yaqlarğa äzer, dip belderde.


text:
2005 Törkiä öçen nindi yıl buldı?
Törkiäneñ ütkän yılına analiz yasasaq 2005 uñışlı ütte dip äytergä mömkin. Läkin bu uñışnı kemgä kürä ülçibez digändä, poblemalar çığuwı ixtimal. Uñışnı eşquarlarğa, säwdägärlärgä, industrialistlağa, kapitalistlara kürä me, yuq isä aylıq mäğaşına ğına yäşägän uqutuçı, akademik, eşçe, şäfqat tutaşı, yäğni proletarlarğa kürä me? Bıyıl Törkiä AB kön tärtibenä mende, şulay itep Avropa standartlarına ireşü öçen bar köçe belän tırışa başladı. Läkin şunı onıtmasqa kiräk, ğasırlar buyı iäläşkänne qanunnar, kürsätmälär belän genä tıyu bik ciñel eş tügel.
Soñğı atnada iğlan itelgän statistikağa kürä, Törkiädä eşsezlek bıyılda 9,7%-qa üskän. 2000 yılda 1 million 460 meñ keşe eşsez bulsa, xäzer 2 million 230 meñ. Bigräk tä yäşlär arasında bu protsent yuğarı. Xökümät uñışlar turında ğına maqtanırğa yarata, industrial üseş bıyıl da 5 %-nı aştı di. Läkin ildäge eşselek kimemi, östäp, burıçı da üsä bara, 200 millard dollarnı aştı. İstanbul Industria Oyışması räise Tarık Küçük, ”ekonomika tayğaq platformada” dip zarlana.
Törkiäneñ burıçları artuwı öçen axmaqça iqtisadi säyäsät säbäpçe itep kiterelä. Şulardan berse bularaq Törkiä tabiği gazınıñ 2/3-en Russiädän satıp alıp ber ük waqıtta ike aradağı säwdä defitsitın Ankara zıyanına üsterä dielä. Xalıqara Energiä Agenturası Baş Ekonomistı Fatih Birol NTV televiziäsenä “bu xätle Rusiägä bäyle bulu bik zur risk tudıra” dip belderde. İkençe yaqtan turistik mönäsäbätlär täräqqi itä. Bıyıl da Törkiägä 1 million da 815 meñ Rusiä turistı kilde. Rus dip äytmibez çönki alar arasında bezneñ Tatar-Başqortlar da bar. Turist sannarı arta, ämma turistlar qaldırğan aqça şuşı defitsitnı qaplarğa citmi.
İnde zur käsep eşlärenä, xalıqara ekonomik häm säyäsi mönäsäbätlärgä başı citmägännärgä, aqça citmi dip äytüçelärgä, Törek däwläte zur ber şans birde. Telägän keşe, telägäne xätle şans qazana ala. Çönki yaña yıl lotorea biletları satışqa çıqtı. Xäzergä xätle 27 millon bilet satılğan. Xämmä keşe 2005 yılınıñ soñğı ber niçä könen şuşı bayu xıyalı belän ütkärä alaçaqlar. 2005 yıl qanatların açıp oçıp kitkändä tıñlawçılarıbız da ömetsez bulmasın digän izge teläk belän barçağıznıñ yaña yılların qotlap qalabız.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Qıtaynıñ Istanbuldağı konsolluğı aldında protest oyıştırırğa telägän protestçılar belän binanı saqlağan polisia arasında qarşılıq çıqtı. Qıtaynıñ uyğırlarğa qarata säyäsäten häm soñgı waqıttağı waqiğalarğa protest belderegä telägä protestçılar polisiä xezmätkärläre quyğan iminlek barriyerın bärep kerde. Polisiä bu kişelärne gaz yäşe çığargan gazlar belän tarattı. Soñınnan polisiä ilçelek aldına qara çäçäk bäylämen qaldırır öçen protestçılarğa röxsät itte.
Bu ay başında Qıtayda Uyğır avtanom töbäge üzägendä uyğırlar belän qıtaylar arasında çıqqan nizaqta küp sanda keşe hälaq bulğan ide.


text: Putin qorallı köçlärneñ baş idaräse citäkçese general Anatolíy Quaşninnı wazífasınnan cibärde. Häm anıñ urnına general polqovnik Yüriy Baluyıvskiynı quydı. Annan qala, Putin äçke äşlär ministerlığınıñ Tönyaq qawqazdağı köçläre başlığı Mixäil Labunsanı da otstawqağa cibärep, anıñ urnına Aleksandr Baranovnı bilgeläde. Federal iminlek xezmäte mödireneñ urınbasarı Anatolíy Yıjqov ta äşennän cibärelde. Ul Tönyaq qawqaz töbäge öçen cawaplı ide. Tağın ike färmanı belän prezident äçke köçlär başlığı Vyäçeslaw Tixomírovnı wazífasınnan azat itte häm general polqovnik Aleksandr Belousovnı saqlanu ministerınıñ urınbasarı itep quydı .


text: Amerika Dәwlәt sekretare Colin Pawel, Quşma Ştatlar Pxenyan, üzeneŋ atom tөş programması ostendә eşne tuqtatmağan oçraqta, Tөnyaq Koreyağa yәrdәmen yaŋartmayaçaq, dip belderde. Ul, Prezident Buş administratsiәse Tөnyaq Koreya tirәsendәge nizagnıŋ diplomatik yullar belәn xәl itelüwenә өmmetlәnә, diğәn fikerğә basım yasadı. Yakşәmbe kөnne, Tөnyaq Koreya xakimiyәtlәre, Amerikanı salqın suğış çorındağıça sөylәşü alıp baruda ğәyeplәde. Pxenyan, ike ilneŋ dә, ber bersenә hөcüm itmәw turında paktqa qul qyğan oçraqta ğına, Waşington belәn sөylәşülәr alıp barırğa riza, dip belderә. Amerika bu şartnı qabul itmi. Bügen Kөnyaq Korea Prezidentı Kim de Çjun da bu mәsәlәğә üz qaraşın belderde. Ul, Pxenyannı bar dөnyadan çitlәşterü, anıŋ atom tөş programmasın ğәmәlğәn çığaruğa kitermәyәçәk, dide. Prezident, soylәşülәrneŋ nәticәse kubrәk bulır ide, diğәn fiker әytte. Elegrәk Seul, Amerikanıŋ atom tөç programmasın tuqtatu өçen Pxenyanğa iqitsadı basım yasarğa kirәk diğәn tәqdimenә komentariy bermәğәn ide. Quşma Ştatlar fikerençә, Tөnyaq Koreya, üzeneŋ reaktorında qoral plutonien citeşterә alaçaq.


text:
Bügen Quşma Ştatlarınıñ qulğa alınırğa tieşle Ğiraq räsmiläre isemlegendä bulğan Säddäm Hösiänneñ yaqın kiñäşçese Ämir Hamudi al-Saadi amerikan ğaskärlärenä birelde. Äl-Saadineñ birelüen Germaniäneñ ZDF televideniäse töşergän dip böten könbatış mäğlümat agentlıqları xäbär itte. Üzeneñ Bağdadqa höcümnär başlanğaç ta öyennän kitmägänen beldergän Al-Saadi, birelüeneñ säbäben-üzen ğayeple sanamağanı belän bäyläde. Tıñlawçılarıbıznıñ xäterendä bulsa, suğışqa qadär Säddäm kiñäşçese Ämir Al-Saadi Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qoral inspektorları belän xezmättäşlek itep alar belän bergä matbuğat oçraşularında qatnaşqan ide. Ul çaqta da Al-Saadi, Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralına iä bulmağanın, ber ni qaçırırğa tırışmağanın äytep kilde, menä anıñ fevralneñ 9da yasağan çığışınnan ber özek.
Bez, 1445 sanlı İminlek Şurası rezolyutsiäse qabul itelgännän birle härwaqıt döreslekne söyläp kildek –häm bezneñ eşlärebez çista, şul uq waqıtta başqa yaqnıqı-alay tügel, digän ide Säddäm kiñäşçese.
Bügen Amerikan ğaskärlärenä birelgändä dä Al-Saadi, Ğiraqta küpläp üterü qoralı yuq, dide, şulay uq, Säddäm Hösiänneñ dä qayda buluın belmägänen äytte. Säddäm kiñäşçese Quşma Ştatların Ğiraqqa ber säbäpsezdän höcüm itüe öçen ğayepläde.
Bügen dä, Al-Saadi, ZDF kanalına, min härçaq döreslekne söyläp kildem, dide. Min böten soñğı programmalar turında beläm. Kollegalar belän bergä eşlädek. Bezneñ eşkä ber keşe dä tıqşınmadı, ber keşe dä närsä söylisen äytep tormadı, dide Al-Saadi.
Al-Saadi üzeneñ birelüen Germaniäneñ ZDF kanalı xäbärçeläreneñ töşerep toruın sorağan häm soñınnan ul Germaniä televideniäseneñ sorawlarına cawap birde. Şulay uq mäğlümat agentlıqları, Al-Saadineñ xatını-alman, digän xäbärne tarattı.
Ğiraq şähärlärendä tärtipsezleklär, urlaw häm talawlar kontroldän çığıp kitkäç Amerikan ğaskärläre Ğiraq politsiäsenä yardäm sorap möräcäğät itte. Tärtip saqlaw eşenä monnan soñ 400 Ğiraq politsiäse ofitserı quşılaçaq. Bügen Amerikan xärbi wäkilläre belän oçraşqaç bu xaqta Ğiraq politsiäse polkovnigı Mohammäd Zaki belderde.
Yevropa buylap bügen Ğiraq suğışına qarşı çaralar uzdı, suğışta häläk bulğannarnıñ istälegenä bağışlanğan mätäm cıyınnarı oyıştırıldı. Germaniäneñ Berlin şähärendä 10 meñ, könbatışqa taba, Hamburgta 250, häm könyaqtağı Ştudgard şähärendä 20gä yaqın keşe cıyılğan. Londonda 20 meñnän artıq keşe uramnarğa çığıp häläk bulğannarnı iskä aldı. Şundıy uq cıyınnar İtaliä häm Fransiä başqalalarında uzdı.


text:
Tışqı eşlär Ministrlığı wäkile Yevgeni Voronin, Rusiäneñ üz mäxkämä sisteması bar, anıñ, möstäqil xökem çığaru xoquqın berkem dä tartıp ala almıy, dip belderde. Xäzerge waqıtta Yevropa Şurasında, Çeçnyada qılınğan suğış cinäyätlären tikşerü öçen Xalıqara Tribunal buldıru täqdime tikşerelä. Täqdim itelgän rezolutsiädä “dönya cämäğätçelegeneñ Çeçnyada qılınğan waxşileklär öçen cawaplı keşelärne mäxkämägä tartu üteneçläre Rusiä xakimiätlärendä añlaw tapmadı”, digän süzlär bar.
Yevropa Şurası bu mäsäläne Martnıñ 31-ndä ütäçäk utırışta tikşerergä cıyına.


text:
Üzbäkstan: Andijan xälläre uñayınnan räsmi Taşkentqa xalıqara basım köçäyä
May ayında Andijanda bulğan köç qullanularğa bäysez tikşerü ütkärergä telämägän Üzbäk räsmilärenä xalıqara basım köçäyä bara. Düşämbedä Yevropa Berlege bu ilgä çikläwlär kertergä cıyına.
"Andijanda bulğan xällär uñayınnan bezdä tirän borçılu saqlana. Xisaplar äle äzerlänä genä, läkin alar bik citdi, anda keşelärneñ niçek ülgäne turında mäglümätlär bar. Mondıy citdi xällär bäysez xalıqara tikşerü ütergä, bez xaqiqätne belergä tieş."
Şulay itep Üzbäkstannıñ Könbatış belän araları bozılğannan bozıla bara. Washington belän Taşkent bu mäsälädä inde küptännän tartqalaşa. Eş şuña barıp citte, Üzbäk räsmiläre amerikan xärbiläre qullanğan xärbi nığıtmanı şuşı yıl axırına buşatırğa taläp itte. Bu nığıtmanı alar Äfğanstandağı xärbi operatsiälär waqıtnda qullandı. Atnakiç könne kongressmen Bill Delahunt Üzbäkstanğa xärbi büdjet aqçasın cibärüne tuqtatırğa çaqırdı. Azatlıqqa ul fikeren tağı da qatıraq äytte:
"Asılda bu küptän borçığan mäsälä inde çigenä citte. Bezneñ partner dip sanalğan bu Kärimov xökümätennän bezgä çitläşergä häm monı özderep äytergä waqıt."
Ämmä belgeçlär fikerençä, Taşkentnıñ moña ise kitmiäçäk, Könbatışqa artın quyıp ul yöze belän annan küpne taläp itmägän illärgä borılaçaq. Londondağı Jane''s basmasınıñ Euraziä möxärrire Alex Vatanka süzlärençä, Könbatış belän Üzäk Aziädä yoğıntı öçen köräşkän Rusiä belän Qıtay moña şat qına bulaçaq:
"Üzbäkstan belän Könbatış arası zurayğan sayın, Rusiä häm Qıtay Taşkentnı xuplawın arttıra ala. Andijan xällärennän birle alar üz mänfäğätennän çığıp Kärimovqa yärdäm itergä tırışa."
Çınlap ta, Mäskäw dä Pekin da Kärimovnı Andijan xälläre öçenn tänqitläwdän totılıp qaldılar. Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov Yün ayında bolay dide:
"Bez bu xällärneñ niçek äzerlänüen, monda çit il ezläre buluın belä idek. Bu bezgä beryaqlı aşığıç bäyälärgä bireşmiçä, obyektiv qaraş alırğa yärdäm itte."
Näq şundıy fikerne ber ay aldan, Mayda, Qıtay tışqı eşlär ministrlığı süzçese Kong Quan äytkän ide:
"Üzbäkstandağı soñğı xällärgä kilgändä, bezneñçä, bu alarnıñ eçke eşe, läkin xökümätneñ terrorçı , separatist, ekstremistlarğa qarşı köräşen bez xuplıybız. Üzbäkstan häm başqa illärneñ töbäktä tınıçlıq urnaştıru tırışlığın bez xuplyıbız."
Üzbäk räsmiläre Andijan waqiğalarında 187 keşe häläk buldı, alarnıñ kübese xälifälek tözergä mataşqan islamçılar, häm dä xärbilär, militsiä xezmätkärläre, räsmilär di.
Keşe xoquqların yaqlawçılar häm şahitlär isä, Maynıñ 13ndä Andijanda xärbilär tınıç demonstartsiägä ut açu näticäsendä yözlägän keşe häläk bulğan dip belderä.
-Ali Gilmi


text:
AQŞları sonğı rezolutsiä proyektında kertkän üzgäreşlär belän 13yıl elek Ğıraqqa quyılğan iqtisadi çikläülärne beterüdä Fransiä, Germanie vä Russiäneñ yaqlauın alıp rezolutsiäneñ atnakiçtä İminlek Şurasında raslanuına ireşte. Şulay itep Ğıraqta xalıqara tanılğan xökümät eşbaşına kilgänçe, AQŞ belän Britanie ilneñ säyäsi vä iqtisadi mäsälälären xäl qıluda kiñ xakimiätkä iä bulaçaq
Ğıraq suğışınıñ oponentları Russiä, Fransiä häm Germaniä çärşämbedä Parijda rezolutsiä proyektın yaqlıyaçaqların belderü belän proyektnıñ atnakiçtä raslanuı öçen yul açılğan buldı. Waşington başta proyekt çärşämbedä tawışqa quyılır dip ömed itkän ide. Ämma iminlek Şurası äğzaları 12 bitlek rezolutsiä proyektına sişämbe kiç 10ğa yaqın tözältmä kertelüen taläp itkännän soñ- mäsälä atnakiçkä küçerelde. Parij rezolutsiägä yä äyye dip äytäçäk yäki tawış birüdän totılıp qalaçaq dip beldergän ide.. Fransiä rezolutsiä proyektında yaña waqıtlı Ğıraq xökümäten oyıştıru öçen waqıt bilgelänmägän, şunlıqtan ber yıldan soñ rezolutsiäneñ ğämälgä quyıluı küzdän kiçerelergä häm anı yañartırğa kiräkme digän mäsälädä qarar birelergä tieş dip belderde. Waşington moñı qarşı çıqsa da kompromisqa barırğa buldı häm rezolutsiä 12aydan soñ küzdän kiçerelsen digän tözältmäne proyektqa kertte . Fransiä tışqı eşlär eşlär ministırı Dominique de Villepen çärşämbedä Parijda Germanie häm Russiäle wazıyfadaşları belän ütkärgän urtaq press konferensiädä bolay dip äytte (audio)
Fransiä,Germanie häm Russiä kebek İminlek Şurası östälendä yatqan Ğıraq rezolutsiäsen yaqlap tawış birergä qarar birde
Villepen süzlärenä dewam itep (audio)
BMOsı kire eşkä qayta. Bez BMOnıñ qanunilege, täcribäse häm säläte säbäple här törle xalıqara mäsälälärdä üzäk urında toraçağına ışanabız.
Ämma bu rezolutsiä Russiä taläplärenä cawap birmi.Mäskäü BMOsı inspektorları Ğıraqqa qaytıp anıñ bilogik, ximik häm atom qorallarınıñ yuq itelgän buluın raslarğa tieş dip sorağan ide. Şulay da qabul itelgän rezolutsiädä qoral belgeçläreneñ kire qaytuı öçen işek açıq qaldırılğan. Dokumentta Şura soñraq inspektorlarnıñ mandatı turında söyläşäçäk dip äytelgän. Bu mäsälä bigräk tä bäxäsle, çönki AQŞ Ğıraqnı qoralsızlandıru öçen suğış başlattı, ämma älegäçä biologik, ximik yäki atom qoralı tabılmadı. Texnik yaqtan qarağanda , inpektorlar Ğıraqta äytep kitkän qorallarnıñ berse dä yuq dip iğlan itkänçe sanskiälär köçtän çığarıla almıy. Ğıraqqa quyılğan qoral embargosı älbättä köçtä qala..BMOnıñ neftkä almaşqa 6 aylıq azıq tölek programması däwam itäçäk. BMOsı Ğıraqta demokratik xökümät oyıştru eşendä eleke versigä qarağanda, zurıraq rolğä iä bulaçaq .BMO mäxsus wäkileneñ statusı yuğarıraq bulsa da, nigezdä ul Fransiä, Germanie häm Russiä telägän citäkçel rolgä iä tügel .Yaña rezolutsiä okupatsion köçlär AQŞ häm Britaniägä yaña xökümät eş başına kilgänçe il belän idarä itüdä kiñ xoquqlar tanıy. İminlek Şurası Ğıraq suğışına röxsät itkän rezolutsiäne raslamağan öçen xasıyl bulğan tirän upqınnı taraytu, bozılğan trans-Atlantik mönäsäbätlären yaxşırtu mäqsatında Waşington vä Londonğa elek kürelmägän wäqälät birgän rezolutsiäne rasladı.
Färidä Xämit, Praga


text:
İranda cirle şuralarğa häm belgeçlär cıyını dip atalğan dini şurağa saylawlar ütä. Bu saylawlar säyäsätkä turıdan turı täesir itmäsä dä, 2005 yılda xakimiätkä kilgän prezident Mäxmüt Äxmädinicat yaqlı köçlär öçen berençe saylaw sınawı dip qarala. Äxmädinicat bügen Tähranda tawış birgännän soñ xäbärçelär belän oçraştı.
"Bez çittä bezgä qarşılar üzgärer häm İran xalqına qänäğätsezlek belderüdän tuqtar dip ömetlänäbez. Çönki İran xalqı bik zur qarar qıldı häm ul täwäkällek belän böyek il bulu yulınnan bara" dide Äxmädinicat.
Bu saylawlar İrannıñ atom programmasına qarata xalıqara basım arta barğan çaqqa turı kilde. Xakimiätlär saylawçılarnıñ küpläp qatnaşuı xalıqnıñ xökümätkä yaqlaw belderüen añlataçaq di.


text:
2002 yılda Rusiädä xalıq sanın alu uñayınnan Tatarstan parlamentı tatar xalqına…
2002 yılda Rusiädä xalıq sanın alu uñayınnan Tatarstan parlamentı tatar xalqına…
«Bu dokumentlar proyektları berdäm tatar milläten bernindi fänni nigezläwsez, yasalma räweştä berniçä ayırım millätlärgä waqlawnı küzdä tota. Şulay itep, älege dokumentlar avtorları küp ğasırlar däwamında ber xalıq bulıp oyışqan tatar milläten primitiv qabiläçelek çorına qaytarırğa mataşalar». Sitata tämam.
Respublika parlamentı waqığalarnıñ mondıy räweş aluı tatar xalqına ğına tügel, ä Rusiä cämğiätendäge häm däwlätendäge millätara mönäsäbätlärneñ totrıqlılığına qurqınıç yanıy, dip sanıy. Möräcäğättä äytelgänçä, älege dokumentlar Rusiä Federatsiäse xökümäte tarafınnan raslanğan oçraqta üz berdämlegen saqlap qalu yulında tatar milläten awır sınawlar kötä, bügenge köndä san yağınnan Rusiädä ikençe urındağı tatar xalqına yuqqa çığu qurqınıçı yanıy. Bu tarixi sınaw könnärendä härkem tirän uylansın, üz milläteneñ bötenlege öçen cawaplılığın onıtmasın ide.
Deputatlar törle cämäğät oyışmaların, yazuçılarnı, ğalimnärne, din ähellären, däwlät eşleklelären millätne waqlaw säyäsetenä qarşı töple süzlären äyterlär, watandaşlarına tatar xalqıbıznıñ berdämlegen nığıtu turında möräcäğät itärlär, dip ışanalar.
Möräcäğättä ata-babalarnı, tarixi tamırların onıtqan xalıqnıñ kiläçäge yuq, tatar xalqı berdäm bulğanda ğına millätneñ köçen, bay mädäniäten saqlap qala alaçaq, dielä.
Tatarstan Däwlät Şurası tatar xalqı bulır, tarixi berdäm millät ikänen härwaqıt istä totar, 2002 yılda xalıq sanın alu näticäsendä dä üzeneñ bülenmäslegen häm berdämlegen raslar, dip ışana.


text:
Gülay - Başımda Altın Tacım
Sanatçı : Gülay
Türkü : Başımda Altın Tacım
Etiketler : Gülay - Başımda Altın Tacım türkü indir, Gülay - Başımda Altın Tacım türkü dinle, Gülay türküleri, Başımda Altın Tacım mp3 indir, Gülay türküleri Başımda Altın Tacım türküsü, Başımda Altın Tacım sözleri, Gülay mp3 dinle, Gülay download, Başımda Altın Tacım bedava mp3, Gülay türkü sözleri, Gülay türkü dinle, Gülay son albüm indir
Gülay Türküleri
Gülay - Ayrılık Da Sevdadandır
gülay - beyaz geyme toz olur (bolu)
gülay - saçın uzun örmezler (azerbaycan)


text:
Tatarstan üzen Germaniädä tanıta
Mäskäwneñ qayber mäğlümät çaraları yuğaltqan, xätta anı eşennän dä alıp, däwalanırğa cibärergä ölgergän Mintimer Şäymiev tabıldı. Sişämbe kiçendä ul Germaniäneñ Saksoniä cirenä kilde. Hawa alanında anı Saksoniäneñ premyer-ministrı urınbasarı Tomas Yurk qarşı aldı. Şäymiev Saksoniäneñ Leipzig şähärendä uza torğan kürgäzmälärdä häm Tatarstannı täqdim itü çarasında qatnaşuçı respublika wäkilçelegen citäkli. Respublika wäkilläre arasında Tatarstannıñ xökümäte äğzäläre, eşquarlar, ere sänäğät şirkätläre citäkçeläre. Alar Leipzigta uza torğan avtocihazlar citeşterüçelärneñ Z-2007 häm maşina yasawçılarnıñ İntec kürgäzmälärendä qatnaşaçaq. Şulay uq tatarstanlılar respublikanıñ säwdä häm iqtisadi mömkinleklären täqdim itäçäk Saksoniädä. Älege çarada Avstriya, Germaniya, Macarstan, Şveytsariya häm başqa illärdän barlığı 150dän artıq şirkätlär qatnaşa. Alar öçen 400 kvadrat metr mäydanında Tatarstannıñ mömkinlekläre kürsäteläçäk.
Monnan tış, Mintimer Şäymiev Leipzig universitetı belän tanışaçaq. Ä pänceşämbe könne Drezden şähärendä urnaşqan Saksoniäneñ bio-texnologiälär üzägenä baraçaq. Tatarstan prezidentı Saksoniäneñ premyer-ministrı Georg Milbradt belän dä oçraşıp söyläşäçäk. Äytergä kiräk, Saksoniä başlığı belän Mintimer Şäymievnıñ berençe genä oçraşuı tügel. 2006 yılnıñ mayında Milbardt Qazan inde kilep kitkän ide. Ul waqıtta xezmättäşlek turında kommyunike dä imzalanğan ide. Älege dokumentta Saksoniä belän Tatarstan arasında maşina, avtomobillär citeşterü, nefteximiä tarmağında xezmättäşlekne üsterü xaqında äytelä.
Äytergä kiräk, Saksoniä häm Tatarstan şaqtıy ğına oşağan töbäklär dä. Saksoniä Germaniädä federal’ cir statusında tora, anıñ üz konstitutsiäse, äläme, gerbı bar. Şuña da, Rusiä belän yaña wäkälätlärne büleşü turındağı şartnamä öçen köräşkän Tatarstanğa Mintimer Şäymievnıñ anda baruı ayırım ber mäğnägä iä. Monnan tış, Saksoniädä Tatarstanda kebek maşinalar citeşterü tarmağı eşläp kilä. Şul säbäple, ikeyaqlı xezmättäşlek uñışlı bulır, dip ömetlänälär respublikada.
Ğomumän, Germaniä belän dä Tatarstannıñ araları şaqtıy nıq. 2006 yılda ike aradağı säwdä äyläneşe soñğı yıllarda iñ yuğarı noqtağa citep, 800 million dollarğa citä yazğan. Respublikağa investitsiälär kertü buyınça da almannar Britaniä belän Şveytsariädän genä qalışa. 50dän artıq Tatarstan şirkäte Germaniäneñ törle oyışma häm firmaları belän iqtisadi elemtädä tora. Tatarstanlılar Leipzigta üzlären tanıtqannan soñ, älege sannar tağı da artır, digän ömetlär şaqtıy respublikada. Mintimer Şäymiev tä, bez qatnaşqan çaralar, respublikanıñ Leipzigta ütäçäk investitsiä forumı germaniä häm başqa Evropa illäre belän xezmättäşlekne üsterü öçen bik yaxşı mömkinlek aça, dip belderde. Ğädättägeçä yılmayıp torğan, bar qarağan närsäse belän qızıqsınuçı, soraştıruçı prezident awıru yäki tiz arada yalğa kitärgä cıyınuçığa oşamağan ide. Xäzer Tatarstan prezidentına yaña media höcümnär oyıştıruçılarğa tağın närsä uylap çığarırğa turı kiler? Rusiädäge bügenge wazğiättä monısın şaqtıy yaqın kiläçäk kürsäter digän şik tudıra.
Gölnaz İlgizär