text:
Soñğı waqıtta tanımal telejürgizwşi, jwrnalïst Asxat Sadırbay twralı, onıñ jeke ömiri twralı alıp-qaşpa äñgimeler jïilep ketti. Qawesettiñ basım böligine negiz bolğan alğaşqı otbasına qatıstı jayttar. Al osıdan birneşe ay burın telejürgizwşi ülken jol apatına dwşar bolıp, densawlığına biraz zaqım kelgen edi. Apattıñ awır bolğanı sonşalıq, kölik jürgizwşisi oqïğa ornında jan täsilim etti. Bul jolı biz ülken kezeñdi bastan ötkergen jwrnalïstiñ özin mazalamay, köpşilik kökeyindegi suraqtardı anasına qoyıp körgen edik.
ASXATIM – ALLANIÑ MAĞAN BERGEN ÜLKEN SIYI
-Orazgül apa, sälemetsiz be? Suxbatımızdıñ köp böligi sizdiñ ulıñız, tanımal jwrnalïst, telejürgizwşi Asxat Sadırbayğa qatıstı bolmaq. Äñgimemizdi Asxattıñ bala kezinen bastasaq. Qanday bala boldı? Minez-qulqı qanday edi?
-Şükir, Alla mağan 3 ul, 2 qız berdi. Tuñğışım men kenjem qız. Ortasında üş ulım bar. Sol uldıñ ortanşısı osı – Asxat. Ol özi erekşe jaratılğan bala. Jalpı sırttay qarağan adamdar onı qatal dep oylap qaladı, biraq balalarımnıñ işindegi eñ meyirimdisi, bawırmalı, qayırımdısı. Äri işki jan dünïesi öte jumasaq. Bäri de qayırımdı ğoy, degenmen kişige de, ülkenge de birdey köñil bölip, jağdayın oylap otıradı, barlığına waqıt tawıp jüredi. Mektepte de jaqsı oqıdı. Ärkez aytqan äñgimeñdi ayağına deyin tıñdap, sodan oy tüyip jüredi. Eşqaşan eş jerden keşikkendi qalamaydı. Özi de keşikpeydi. Jürdim-bardım emes, jawaptı da naqtı beredi. Jawapkerşiligi öte joğarı.
-Balalarıñızdıñ işinde el aldında jürgeni tek Asxat qana ma?
-Ülken qızım – köz därigeri, odan keyingi ulım – muğalim, öziniñ şağın käsibi bar. Asxattan keyingi ulım belgili prodyuser Janna Äbwovamen birge qızmet etedi. Kenje qızım Ulıqpan Joldasovtıñ stwdïyasınıñ pïar-menedjeri. Jaqındı osı kişi qızımdı uzattım. El qatarlı, birewden ilgeri, birewden keyin ömir sürip jatırmız.
-Asxattıñ qazirgi jağdayı, densawlığı qalay?
-Allağa şükir, täwir. Eñ bastısı – aman qalğanı. Äweli Allanıñ qarasqanı, ekinşi aq xalattı abzal jandardıñ arqası. Aldımen eki baldaqtıñ kömegimen ayaqqa turdı, qazir bir tayaqpen jürip jatır. Jaratqan özi sawığwına järdem berip otır ğoy. Biraz waqıt qımız işip, em alıp awılda boldı. Qazir Almatıda. Özim köbine janında bolamın.
-Azdap artqa şeginis jasasaq. Jol apatı qalay boldı? Siz bul oqïğanı qalay estidiñiz?
-Munday jağdaydı eşkimniñ basına bermesin. «Dosım tügili duşpanıma tilemeymin» dep aytadı ğoy. Biraq özim eşkimge duşpandıq qılmağannan keyin duşpanım joq dep esepteymin. Ananıñ jüregin jarıp, bawırın tilip şığadı ğoy bala degen. Sondıqtan bul äweli ananıñ jüregine batadı. Oqïğa bolğan küni eki ulım uşaqpen Almatığa uşıp ketti. Mağan eşteñe aytqan joq. Sol jaqtan satıp alatın kölikti köremiz dedi. Men oğan senip qaldım. Qan qısımım köterilip ketetini bar edi. Sol sebepti äkesine aytıp, özderi jolğa şığıp ketipti. Eki kün ötkennen keyin kelinim tolğatıp jatır degen xabar keldi. Ayı-küni jaqın edi. Sosın men de Almatığa keldim. Uldarım kütip alıp, barlığın sol kezde aytıp berdi. «Mama, qorıqpañız. Balañız aman, kişkene betin sırıp ketipti, basın jırıp ketipti, mäşïneleri döñelegi jarılıp, awnap ketipti» dedi. Sonıñ özinde ananıñ jüregi sezimtal keledi ğoy. Körmesem janım tınbaytını belgili. «Bası aman ba, közi aman ba balamnıñ? Beli aman ba?» dep, üyge barmay, birden awrwxanağa, Asxatqa bardıq.
-Ulıñızdıñ janına kirgizdi me sizdi?
-Kirgizdi. Apat bolğannan üş künnen keyin barıp turmın ğoy. Jan saqtaw böliminen şığarğan eken. Ayaq-qolı sınğan, tañıp tastaptı. Şalqasınan jatır eken. Täwbe dedim. «Öziñdi bergen Alla, özi saqtasın. Şïpasın berip, ayağıñnan tik tur» dedim. Ol meni körgen soñ «Ïä, mama, jaqsımın, alañdamañız» dep qaytardı. Erteñine bir bardım. Keyin bawırlarına «Mamam kelmey-aq qoysınşı, onı körgen sayın men qïnalıp jatırmın. Üyde otıra bersin, jağdayım jaqsı dep ayta beriñder» depti. Şükir, äytewir. Jaqsı deseñ, jaqsı boladı eken, aynalayın.
-Awrwxanada qanşa waqıt jattı?
-15 kündey jattı. Odan keyin üyge şıqtı. Bawırları aman bolsın. Ayaq-qolın jerge tïgizbey, barlıq jağdayın jasadı.
—Keliniñiz de sol waqıtta bosandı ğoy?
-Ïä, mamırdıñ 22-küni bosandı. «Bulttan keyin kün şığar» demey me?! Aman-esen qol-ayağın bawırına aldı. Zeyin attı balamız dünïege kelip, Asxatım uldı boldı.
-Esimin erekşe qoyıpsızdar…
-Zeyin Älippek degen jaqsı aralasatın ağası bar. Özderiñ bilesiñder, tanımal jwrnalïst, telejürgizwşi. Sol kisiniñ qurmetine Asxattıñ özi «Zeyin» qoysam dep jür eken. Sodan men «Şırağım, öziñ osınday jağdayda jatqanda kelgen bala, seniñ tilewlesiñ. Esimin öziñ qoy» dedim. Söytip, solay atadıq. Şükir, Zeyinimiz ösip jatır.
-Balañız qïın sätterde sizge xabarlasıp, işki sezimimen bölisip, sırın ayta ma? Sol kezde siz qanday qoldaw körsetesiz?
-Ana jüregi bärin sezip otıramız ğoy. Sırımen bölisedi. Alla jamandıqtan saqtasın. Eñ awırı – osı jol apatı boldı. Qaytalap körsetpesin. Munday awırtpalıq salmasın. Ärïne, küyzelis bolmadı emes, boldı, birinşi nekeden keyin. Balamnıñ biraz beyneti bar eken. Barlığına waqıt – emşi. Tağdırmen eşkim talaspaydı ğoy.
-Asxat el aldında jürgen azamat bolğan soñ, artınan san türli qawesettiñ ereri sözsiz. Erke Esmaxannıñ suxbatınan keyin ol tipten köbeyip ketti desek te boladı. «Qol jumasadı», «Üşinşi otbasın qurıp jatır», «Sıyğa bergen dünïelerin qaytarıp aldı» degen äñgimeler aytıldı. Asxat munıñ barlığın eş pikirsiz qaldırdı. Siz anası retinde aytıñızşı, osılay bolıp pa edi?
-Ekewi de eldiñ aldında jürgen adam. Asxat er azamat qoy. Erkeniñ zatı – äyel. Asxatqa sabır saqta dedik. Ol da ustamdı bola bildi. Öziniñ qanday adam ekenin biledi ğoy. Ärkim aytqan sözine Allanıñ aldında, adamnıñ aldında jawap beredi. Zïyandı ädetterden awlaq bolsa, işimdik işpese, şılım şekpese, artıq jürisi bolmasa er adam eş waqıtta äyelge qol jumsamaydı. Täwbe dep aytayın, balalarım kelinşekterine qol kötermeydi. Ana körgen, ana sıylağan bala ondayğa barmaydı. Men eşqanday mümkindik te bermeymin. «Urdı» degeni säl artıq boldı. Sebebi sabırsızdıq, qol alıp jügirip, äkireñdew degen meniñ balalarıma jat närse. Ol elge solay dep ayttı. Biraq el özi elekten ötkizip, Erkeniñ kim, Asxattıñ kim ekenin ajıratıp aldı dep oylaymın.
-Sonda bul aytılğandar eş negizsiz boldı ğoy….
—Ekewi sözge kelip qalğanda bolwı kerek, üyden şığarda neke jüzigin balama qaray laqtırıp jiberipti. Sol sätte balam «qayta qosılıp jatsaq tağarmın» degen ümitpen ğana ayaq astınan köterip alıp ketip qalğan. Osı jağday oğan «sıylıqtarın qaytarıp aldı» dep aytwğa negiz boldı. Alla tek abıroy bersin. Erkege eş jamandıq tilemeymin. Qayta duğa, tilekterime qosıp otıramın. Öytkeni ol nemeremdi bağıp otır.
ERKE ERKINDIKTI QALADI….
-Jalpı Erke qanday kelin boldı?
-Erke jaman kelin bolğan joq. Meniñ betime qarap söylegen emes. Ötirikti, ketkennen keyin artınan ğaybat aytwdı men qalamaymın. Öte jaqsı kelin boldı. Birinşiden, öte taza. Ekinşiden, aqköñil. Külip qarsı aladı. Tağamnıñ tür-türin, öte dämdi etip äzirleydi. Qaşan, qalay ülgergenin de bayqamay qalatınbız. Qolı berekeli. Istegen ası köbeyip ketedi. Dastarqandı jayğanda jaynatıp jiberedi. Sonday jaylı kelin boldı.
-Keliniñiz jaqsı bolsa, nege ekewi bölek ketti? Ne sebep boldı dep oylaysız?
-Men birge turğan waqıtta Erkege qarap söylegenim joq, ol da meniñ betime kelgen emes. Ekewin Alla qostı, Alla ajırattı. Ekewiniñ jolı eki bölek boldı. Minezderi säykes kelmedi. Asxat – er minezdi boldı, Erke – erke boldı. Qudağayımmen de jaman sözge kelgen emespiz. Erke jaqsı jar da boldı. Biraq ol erkelikti, erkindikti qaladı. Asxattıñ minezi onı kötermedi. Meniñ tüsinwimşe. Qazaqta er azamat äyelden bir satı joğarı turadı ğoy. Äyeli aytqan äñgimesine maqul dep ïile qoymasa, erine qarsı şıqsa, onıñ da köñili qaları belgili.
-Erkindik degende neni meñzeysiz? Balañız älde onıñ saxnağa şığwına, önerine qarsılıq tanıtıp pa edi?
-Osınşa jasqa kelip ötirik aytıp ne qılamın? Qazir köptegen önerde jarasım tawıp jürgen juldızdı juptar qanşama. Qanat pen Sveta, Toqtar men Beybit, Janbolat pen Jazïra, Qıdıräli men Qaraqat t.b. Bir mezgil küyewiniñ de qabağına qarap, onımen sanasıp, tüsiniskende mümkin osı juptar tärizdi jürer me edi?! Asxat onıñ el aldına şığıp öner körsetwine mülde qarsılıq tanıtqan emes. Üylengen kezde Asxattıñ tegin aldı. Erke Sadırbay bolıp «Saz älemi» jobasında öner körsetti. Barlıq waqıtta qoldaw ğana bildirdi. Tek aralarındağı tüsinispewşilik, minez-qulıqtıñ säykes kelmewi sebep boldı. Öytkeni bizdiñ otbası tarapınan da, Erkeniñ otbası tarapınan da eşqanday qısım bolğan joq. Ekewi kelise almadı. Erke sotqa arız bergen kezde de ajırasw sebebin «minez-qulqımız säykes kelmedi» dep jazğan. Basqa sebebi joq. Biraq Erkeni jamandıqqa qïmaymın. Artınan bälen-tügen demeymin. Meniñ balam da birbetkey, Erkede de endi qızwqandılıq boldı ma eken? Özi sotqa arız berip, özi ajırastı.
-Al Asxattıñ balasımen qarım-qatınası qalay? Nemereñizdi körip turasız ba?
-Ïä, ärïne. Quda-qudağayımmen xabarlasıp turamın. Aytta, merekelerde quttıqtap otıramın. Balamızdı bağıp jatır nağaşı ata-äjesi. «Osı bala kimniñ balası ekenin, qay elden şıqqanın, tegi, äkesiniñ atı kim ekenin aytıp, uğındırıp otırıñız» dep amanat etkenmin. Jaqında Almatığa kelip ketti. Kïim-keşegin, sıylığın alıp, birge qıdırdı. Arasında Aqtöbege de zattar, sıylıqtar salıp jiberip turadı. Balasımen qarım-qatınası jaqsı. Erke de oğan qarsı bolmaydı. Öytkeni sot şeşimi boyınşa äkesi tarapınan eşqanday quqıq buzwşılıq bolmağandıqtan, ekewi kez kelgen waqıtta qıdırwğa, kezdeswge quqılı. Keyde özimizben alıp ketemiz. Alğaşında Asxatqa da oñay bolğan joq. Waqıt-emşi. Şükir, ol sınnan da ötti balam.
-Joğarıdağı äñgimege qayta oralğım kelip otır. Onıñ jawabı köpşilikke beymälim. Sondıqtan da san-saq pikir köbeyedi. «Üşinşi ret otbasın qurdı» degen söz qanşalıqtı ras?
-«Joğalğan pışaqtıñ sabı altın» deydi. Üşew aldı dey me, besew aldı dey me, ayta bersin. Men eşkimdi kinälamaymın. «Ït üredi, kerwen köşedi». Ömir ötip jatır. «Üş ret toy jasaptı», «Üş ret üylenipti», «Äyelge toymaydı eken» degen sıñaylı sözderdi de qulağım şalıp jür. Onıñ bärin estw oñay emes. Biraq qazir etimiz üyrenip te ketti. Neşe türli adam bar. Olar neşe türli söz aytadı. Onıñ barlığına biz jawap bere almaymız. Endi munı Erke qanday oymen ayttı bilmeymin. Mümkin osımen Asxattı muqatamın dedi me, älde qazirgi äyeli osını estip ajırasıp ketedi dedi me, bir Alla biledi. Elge jarïyalap, nekesin qïıp aldı. Erkemen de solay boldı. Jasırın eşteñe joq. Ol üşin qorlanbaymız da. Öytkeni men öz balamdı bilemin.
-Asxat er azamattıq körsetti delik, Erke – äyel zatı delik, biraq köpşiliktiñ kökeyinde «osınşama söz aytılwda, nege Asxat onıñ barlığın jawapsız qaldırıp jatır?» degen suraq twındaytını da jasırın emes…
-Eki bölek ketkennen soñ ne dep onımen salğılasadı? Endi birewlerge sonday äñgime kerek bolğan şığar… Adamnıñ basındağı jağday Allağa, sonan soñ özine ayan. Eger Asxat sol kezde jawap berip, aytıssa, äli künge deyin aytısıp jürer me edi?! Künige birewine jawap berip… Biraq ol er azamat retinde sabırlılıq tanıttı. Men onısın durıs dep şeştim.
-Qazirgi keliniñiz köñiliñizden şığa ma?
-Kelinim jaqsı. Qazir balamen üyde otır. 1992 jılı dünïege kelgen Merkiniñ qızı. Bïıl JOO-nı bitirip, dïplomın aldı. Bir üydiñ üşinşi perzenti. Eki bala-kelinim bir jıl Almatıdağı ülken üyde birge turdı. Kenje qızım da solardıñ janında boldı. Kelinderimniñ aqıldılığınıñ, tatwlığınıñ arqası bolar, bir-birin renjitip, sözge kelip körgen emes. Birde üyge Aslı Osmanqızı qonaqqa keldi. Sonda ol kisi: «eki eldiñ tälim-tärbïesin alğan kelinderiñ, ul-qızdarıñ tatw-tätti bir şañıraqtıñ astında turıp jatır, sen öte baqıttı, mıqtı ana ekensiñ» dedi. Özim bayqamağan ekenmin, sol kezde ğana oylanıppın.
-Şañıraq kötererde keliniñizdiñ otbası qarsılıq bildirmedi me?
-Qızdıñ özi qalap, osı adamğa turmısqa şığamın degen soñ ata-anası kelisim bergen. Anası bir awız «erteñgi küni balasımen kezdesip, burınğı joldasımen jolığıp jatsa, sen qızğanıp jürmeysiñ be? Kelispewşilik twındap jürmey me?» dep aytqan eken. Kelinim sonda «joq, olay jasamaymın, Asxat mağan bärin tüsindirgen» depti. Arada jasırın eşteñe joq. Bäri basınan aytıldı, tüsindirildi. Sodan özimiz barıp sırğa saldıq. Ata-anası, twğan-twıstarı aq batasın berip, şığarıp saldı. «Asxat burın otbasılı bolğan eken, senimsiz eken» degen oylar bolğan joq. Öz ıqılastarımen jiberdi.
«ALTI AKADEMÏYa, EKI WNÏVERSÏTET BITIRGENMIN»
-Bizdiñ saytımız qız-kelinşekterge, näzik jandılarğa arnalğan. Sondıqtan aq jawlıqtı ana retinde bizdiñ oqırmandarımızğa aytar aqıl-keñesiñiz, tilegiñizben suxbatıñızdı tüsyindesek.
-Qadamdarıñ sätti bolsın. Köp jasadım dep ayta almaymın. Degenmen «köp jasağannan surama, köpti körgennen sura» deydi ğoy. Meniñ altı qayın apam, eki abısınım boldı. Enemdi bılay qoyğanda «altı qayın apamnan altı akademïya, eki abısınımnan eki wnïversïtet bitirgenmin» dep ünemi aytıp jüremin. Enem öte jaqsı kisi boldı. Özim de bir üydiñ erkesi boldım. Qazirgi kelinderge, qızdarğa aytarım, eñ birinşi, adamğa senim kerek. Qol ustasqan adamına senip, süyip kelgennen soñ, artına qaramawı kerek. Özim de qız uzatıp, kelin alıp otırmın. Men sekildi analarğa aytarım, qızdıñ artınan jïi xabarlasıp, jağdayın köp suray berwdiñ qajeti joq. Öytkeni qız degen – Allanıñ amanatı. Biz onı ösirip, tärbïelep, öziniñ quttı ornına qondıramız. Budan keyin oğan qayta-qayta xabarlasıp, «uyqtadıñ ba?», «sağan birew qattı söylep qoyğan joq pa?», «erte oyatıp qoyğan joq pa?» dep mazalay berw – durıs emes. Qızdardı qurtatın sol. Kezinde özimizge anamız aytqan. Bizdi tastap, bälen şaqırım jerge, osı qara balağa kettiñ, endi eşqanday keleñsiz äñgimeñdi estimeytin bolayın dep. Sol bir awız sözben biz qatıp qalğanbız. Adam bolğan soñ, ömir bolğan soñ, qazan-ayaq sıldırlamay turmaydı. Biraq olardı üyden şığarğan emespiz. Namısımız boldı. Erli-zayıptı sonday bekem bolsa, bäri jaqsı boladı. El aman, jurt tınış bolsın. Ösiñder, öniñder. Beybit ömirde baqıttı, bayandı ğümır keşeyik.
-Aytqanıñız kelsin. Waqıtıñızdı bölip, suqbattasqanıñızğa raqmet!
Derekköz: ikerim.kz
Kommentarïï


c: text/html

text:
Kiyevde «SSCBde, 1991-2013 seneleri ve bugün Ukrainada qırımtatarlarnıñ meselesi» serlevalı munaqaşa keçirilecek. Teşkilâtçılarnıñ aytqanı kibi, tedbir «Knıgarnâ «E» tükânlarından birinde fevral 23 künü «Ev.Deñişüvler» leyhasınıñ çerçivesinde keçirilecek.
Munaqaşa iştirakçileri – tarihçı, siyasiy ilimler nazmeti, Qırım.Aqiqat müellifi Gülnara Bekirova, konfliktolog, Qırım ve qırımtatarlar boyunca maqalelerniñ müellifi Natalya Belitser ve siyasetşınas, Siyasiy taqiqtlar ukrain mustaqil merkeziniñ eksperti Yuliya Tişçenko.
Tedbir devamında iştirakçileri qırımtatarlarnıñ Qırımda Rusiye işğalinden evel ve soñ olğan vaziyetini muzakere etecek. «Sovet/rus akimiyetine qarşılıq» usulları da muzakere etilecektir.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kyivde «Tatlı Ses-2018» halqara qırımtatar yırı bala yarışı keçti. Bunı tünevin Facebooktaki saifesinde yırcı Camala bildirdi.
Yırcı: «Bu yıl umum Ukraina yarışı öz formatını halqara yarışına deñiştirdi. Onda Qırımdan, Herson, Lviv ve Kyiv vilâyetlerinden yüzden ziyade bala ve olardan ğayrı Vilnüsten kelgen artistler iştirak etti.
O, «Camaladan mahsus mukâfat»nı (professional vinil çaldırıcı Audio-Technika AT-LPT3-White ve üstünde avtografı olğan vinil şeklindeki «Podıh» («Nefes») albomını) Mavile Edemova qazandı, dep bildirdi.
Camala: «Men qırımtatar yırınıñ yañğıramağa devam etkenine ve pek çoq istidatlı icracılarnıñ peyda olğanına pek quvanam! Ğalebe ile tebrikleyim! Bundan soñ yañı muvafaqiyetler, icat, arzularnıñ kerçekleşmesini ve çastlı olmaqnı tileyim!», – dep yazdı.
Cemiyet qamaçavınıñ lideri Lenur İslâmov Facebookta, «Tatlı Ses» qırımtatar yaş istidatları yarışınıñ gala-konserti 2014 senesinden soñ birinci kere Kyivde keçti, dep bildirdi.
O, konsert ATR qırımtatar telekanalı kollektiviniñ ğayreti sayesinde keçti, dep qayd etti.
ATR, «Tatlı Ses» talant-şounı 10-dan ziyade yıl evel ötkerip başladı.
2015 senesi aprelniñ 1-nden başlap, ATR qırımtatar telekanalı ve onıñnen beraber media-holdingge kirgen Lâle telekanalı ile «Meydan» radiostantsiyası ilhaq etilgen Qırımda yayınlarını toqtattılar, çünki Roskomnadzornıñ litsenziyasını alamadılar. Aynı yılda, iyünniñ 17-sinden başlap, ATR ve «Lâle»niñ yayınları Kyivden ğayrıdan çıqıp başladılar. «Meydan»nıñ yayınları ise internette translâtsiya etilip başladı.
2017 senesiniñ dekabrinde Ukrainanıñ Televideniye ve radioeşittirüvler boyunca milliy şurası «Meydan» radiosına ilhaq etilgen Qırımda yayınlarını Astra 4A sputnigi vastasınen translâtsiya etmege izin berdi.


text:
Azatlıq Radiosı ve «Expreso.TV» telekanalınıen keçirgen umumiy marafon esnasında, Qırımda bu yıl Ukraina Mustaqilligi Kününi keçken senelerge nazaran daa ziyade insan qayd etmekte, dep ikâye etti qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan İlmi Umerov.
«Bu yıl inanlarnıñ ziyade faalleşkeni körüne – teller üztüne bayraq asıldı, çiçekler qoyuldı. İnsanlar biri-birine musafirlikke bara, bayramnı qayd eteler. Kütleviy tedbirler yasaqlanğanı içün, olar keçirilmey», – dep qayd ete Umerov.
Aynı künü daa evel Aqmescit vokzalında Ukrain medeniy merkeziniñ faalleri Galina Balaban ve Yelena Popova tutulıp alınğanları aqqında haber etilgen edi.
2016 senesi FSB taqiqçileri İlmi Umerovnı ekstremizmde qabaatlap cinaiy dava açqan ediler.
Ukraina Mustaqilligi Künü avgustnıñ 24-nde qayd etile.
Bu künlerde Milliy politsiya, Milliy gvardiya, Devlet sıñır hızmeti ve fevqulâde vaziyetler Devlet hızmetiniñ hadimleri olaraq 15 biñ kişi soqaqlardaki tertipni qorçalaycaq.
Rusiye işğal etkeni sebebinden Qırımda Ukraina Mustaqillik künü qayd etelmeycek. Keçken yıllar devamında Kreml nezaretindeki yarımada akimiyeti cemaat faalleriniñ Ukrainanıñ doğğan kününe bağışlanğan tedbirler keçirmelerine ruhset bermegen edi. Buña baqmadan, Qırımnıñ çeşit şeerlerinde adet üzre ukrain abideleri tübüne çiçek qoyma ananesi devam ettirilmekte.
Uquq qoruyıcılar qayd etkenine köre, yarımadada ukrain faalleri toqtamadan taqip etilmekte.
1991 senesi avgustnıñ 24-nde Ukraina mustaqilligini ilân etken edi (bu vaqıtqace o SSCB terkibindeki Ukraina Sovet Sotsialist Cumhuriyetine kirmekte edi). Ukrainanıñ 1991 senesi avgustnıñ 24-nde mustaqilliq ilân etmesinen bağlı akt 1991 senesi dekabrniñ 1-nde halqnıñ rey berüvinen tasdıqlanğan edi.
Bu vaqia ancaq 1992 senesi iyün ayında, Yuqarı Şura avgustnıñ 24 Ukraina Mustaqilligi Künü dep sayılacağını ilân etkenden soñ devlet bayramına çevirilgen edi.
24 aBrycTa 1991 roдa ykpaиHa пpoBoзrлacилa cBoю HeзaBиcиMocTb (дo Tex cчиTaTb 24 aBrycTa ДHeM HeзaBиcиMocTи ykpaиHы.


text:
Enver Mamut ve Nedret Mamut'nıñ yazğanı Bozcigit kitabından...
Bir zamanda bar eken,
Şora Batır er eken,
El işinde bir eken,
Cav qaytarır er eken,
Bozqır degen yerinde
At otlatıp cürgende
Duşman kele dalağa
Qazan qalesin almağa
Bonı tuygan Şoraşıq
Qılışın beline quşanğan
Oq sadagın taqınğan
Qazan colına qapınğan.
Bir düldüldiy uşa eken,
Şal atı şapqanda,
Qaya taşnı cara eken,
Atqışından atqanda.
Caviriñe oq tiyse,
Cavın cava, diy eken.
Şekesiñe oq tiyse,
Şıbın tişliy diy eken.
Şekesinden qan şıqsa
Terim şığa diy eken
Celkesinden qan şıqsa
Celler ese diy eken,
Şora Batır er eken,
Mîngen atı ter eken,
Elge kelgen cavlarğa
Qarşı şığar er eken.
Mına şonday etip, men sizge Şora Batır'nıñ masalın aytayım.
Aytayım ama, bo bir masal tuvîl, kerşekten bolıp keşken bir masal. Zaten, bolmağan bolsa, aytılmaz edi, derler.
Aytacağım bir zamandabir han bar eken. Onıñ otuz doqız kizmetqarı bar eken. Bonların üstünde de
qırqıncısı Narik adlı birsi baş kizmetqar eken. Künlerniñ birinde, han öziniñ bir veziri men barabar, saraynın bahşasında kezip cürgende, Narik'niñ onlarıñ qatından başın iyip, selam berip keşkeniñ köre de, vezirine qarap: "Bo Narik bek şalışqır hem bek doğrı bir kişi. Yazıq ki, bo yaşına kelip, taa üylenmiy,bekar bolıp cüre. Onı üylendirmege bek canım istiy."diy. Sora, han sözine devam etip, vezirine: "Vezir yarın Narik bir alaşanı iyerlesin, sende iyerle bir alaşa; ketiñiz de bir dolaşıñız şo menim memleketimni. Kimnin qızın begense,onı aldırırman" dep, emir ete.
Ertesi küni,vezir erten erte tura da Narik'ni şaqırtıp:
- İyerlebir alaşa öziñe, birsin de mağa, diy.
Mineler atlarına,keteler. Aqşam bola, baralar bir köyge, onda qalıp qonalar. Saba turalar da kene colğa şığalar. Keteler, keteler, qaş qararmağa başlağanda, başqa bir köyge barıp yetişeler. Bo kece de bo köyde qalıp qonalar. Ertesi küni, kene turıp,atlarına atlanıp colğa şığalar. Ana şonday etip, oy-oydan, kır-kırdan,köy-köyden kün keteler, ay keteler, boşı boşına kezip cüreler. Künlerin birinde heş birşiyden qaberi bolmağan Narik, vezirge qarap:
- Vezirim,biz özbaşına nişlep cüremiz şo? Dep soray.
- Hanımız seni üylendirmek istiy. Barıñız, Narik men memleketni bir dolaşıñız da, oğa birqız tabıñız! dep, emir etti, diy.
- Onday bolsa biz boşı boşına, caba cürmiyik. Hannıñ emiri bolsa, qaleniñ kenarındakı avlak bir üyde cañız ösken, öksiz bir qız bar. Onı ayttırıp mağa berse,quvanırman, diy Narik.
Bonı eşitken soñ,vezir Narik men qalege qaytıp keleler. Vezir hannıñ qarşısına şığıp, Narik'niñ niyetin bildire. Han emri balaban: ayttırğan qıznı, qırq kün qırq kece toy yasatıp, bergen Narik'ke.
Şo künkeşi bo qız fıqarelikten sade camavlı entariler kiygeni üşin, kimse oğa aylanıp qaramağan.Partal işinde incidiy güzel bir qıznıñ saqlanğanın Narik'ten başqa birev farqına barmağan. Aqıyqatten de, bo qız onday güzel eken ki, boyı bir selbidiy,yüzi aynıñ ondördüdiy, qara qaşları qaytanday, eki yanağı canı aşqan eki qırmızı güldiy, ela közlerinden de nurlar ağıp tura eken. Qıznıñ toyı bolayatırğanda, onıñ şonday güzel bolğanıñ körgen hannıñ asrav ulı, mırza oğa köz sala.
Kel zaman, ketzaman. Künler keşe, aylar keşe, altı ay tola. Narik'niñ üyinde şıraq sönmiy.Onıñ penciresiniñ qarşısında bir otlaq şayır bar eken. Onda da hannıñ bek pinti bir hergelecisi at bağıp tura eken. Bo hannıñ asrav ulı, mırzanıñ her saba,"Hergeleni dolaşmağa keldim." Dep, sıltav etip, aslında Narik'niñ apaqayın körmege kelgenin anlay. Künlerniñ birinde, mırza ep şonday dolaşıp cürgende,hergeleci mırzağa yaqın kelip:
- Mırzam,toqta tiyran, sağa bir sözim bar, diy.
- Ne o,qayır mı? Dep soray mırza.
- Qayırı qayır ama, mırzam, mına men bo kece bir tacipke qaldım, diy.
- Neşinya, ayt baqalım! dey mırza.
- Mınav sizniñ Narik'niñ altı aydır toyı bolğanı, heş şırağınıñ söñenin körmedim. Bo kece kettim de penciresinden qaradım, diy. Penciresiniñ bir köşesi aşıq qalğan.Apaqayı bir töşekte catır edi. Qolnıñ üstinde, ot cana, alimolla! Mağa köre bo apaqay heş Narik'ke layıq tuvıl, diy.
- Onday bolsa, qatermiz onı şimdi? diy anav mırza.
- Narik sizniñ qulıñız tuvıl mı? Bir mektüp yaz da ciber onı uzaq bir yerge. Qısqayaqlı tuvıl mı? Şaşı uzın, aqılı qısqa, derler. Narik ondan qaytıp kelgeşi qandırırsıñ! diy.
Şo yerde mırza birşiy aytmay tura. Qaytıp sarayına kete. Barar barmas, Narik'ni şaqırtıp, oğa:
- Narik iyerle bir at! Qomşı memleketiniñ hanına bir mektüp aketeceksiñ. Qaytqanda da,Qaf tavına barıp, mağa bir iyer işün qavıy bir ağaş alıp qaytarsın, diy.
Narik damğa bir at iyerlemege kete. Mırza da mektübin yazmağa başlay. Yazıp bitirgen sora,barıp, Narik'ke bere de:
- Saqbol, şalt qaytaman dep, qaza belağa oğrama. Keyfiñ men ketip, keyfiñ men kel,qaytmağa aşıqma! dep, nasiyat bere.
Narik mektüpni alıp atına atlay da colğa şığa. Ketip barayatırğanda, Narik tüşinmege başlay:
"Men ketip barayatırman, ama apaqayımnıñ birşiyden haberi yoq. Üyge barayım da, oğa qayda ketyatırğanımnı aytayım. Onıñ da haberi bolsıñ. Bir de savlıq man qal alayım",diy.
Diy de, atın aylandırıp, qaytıp kele kerisi kerisine. Üyine barıp apaqayına:
- Meni üş-dört küñe qadar qarama! diy de, qayda hem neşin ketyatırğanın añlatıp bere.
Apaqayı biraz tüşinip tura da:
- Sen ketsen ket, ama kece yarısından soñ saat eki-üşlerde qaytıp illa bir kere kelip üyni dolaş! diy.
Şondan soñ, Narik colğa şığa. Ketyatırğanda onı kene de bir tüşinme ala:
"Ay anasını!Neşin apaqayım mağa şonday degen eken?! Özim de uzaq bir yerge ketip barayatırman. Nasıl bolır da her kece qaytıp kelip üyimni dolaşayım"? diy.
Onıñ şonday tüşinip turğan yeri bir şayırlıq eken. Bara da cata bir şimenlikke. Kece tura.Saat eki-üş mallerinde üyine qaytıp kele de atın damğa baylay. Üyiniñ penciresiniñ qarşısına kelip işkerge qaray. Bir de qarasa ne körsin? İşerde hannın asrav ulı otura. Apaqayına laf qata. O da mırzanıñ lafın qabletmiy, keri qağa. Bir malden, mırza bir canavar, vaşşiy hayvanday apaqayın tartqışlamağa başlap, namısına toqınmaq üşin zor ete. Apaqayı baqırmağa şaqırmağa başlay.Bonı körip, Narik dayanalmay, pencireni şerte. Apaqayı mırzanıñ pançaday qollarından özin qurtarıp, cuvırıp, qapını aşa. Mırza qutırğan ittiy nişlemesin bilmiy, ayatğa şıqa. Narik te ayatqa kirip, qapı artındaqı satırın alıp mırzanıñ başın şo satırman şavıp ala.
- Şimdi bonı qatmeli? Dep soray Narik apaqayından.
- Qateceksin onı? Boqtan kelgen boqqa, aket köm onı qoqqa! diy.
Narik mırzanı süyrep alıp, arqadaşınıñ aytqanınday, aketip azbardaki qoqqa köme. Özi de atına atlanıp, mırzanıñ mektübin aketmege colğa şığıp kete.
Bir kün keşe, eki kün keşe, qaraylar, mırza yoq bolğan! Soñ han vezirlerin şaqırıp onlardan:
- Bizniñ mırzamız qayboldı. Birşiy sezmediñiz mi? dep soray.
- Yoq,hanım. Senden ızınsız bir yerge ketmez edi, dep cevap bereler.
Han vezirleriniñ işinde birisi bek bilimatlı eken. O:
- Hanım!Ülkeñde ne qadar kişi barsa, epsini şaqırtıp bir soraştırıp közden keşireyik,diy.
Ülkeniñ er köşesinde tellallar ciberip, herkesni vezirin qarşısına şaqıralar. Vezirvsıramen epsinden:
- Hannıñvulı mırzanı körmediñiz mi? dep soraştıra. Lakin, "kördik bildik", degen birkişi de şıqmay. "Taa kim qaldı" dep, tüşinip turğanda, vezir:
- Senin otız dokız kizmetqarıñ taa bar, onlarnı da şaqırtıp soraştırayıq! diy.
Onlarnı da şaqırtalar. Hepsi keleler. Aralarından da: "kördim, bildim!" degen birev şıqmay.
- Taa kim qaldı? Dep tüşinip turğanda:
- Bir Narik qaldı degen cevap alalar.
- Şaqırıñız Narik'ni de, ondan da sorayıq, diyler!
Ana, şaqıralar Narik'ni de. O qapıdan kiryatırğanda, vezir onıñ öttirgenin tuyıp doğrudan doğru:
- Narik!Mırzanı qattiñ? dep, suray.
- Öttirdim,dep cevap bere Narik.
Soñ, ne sebep men öttirdiñ onı? dep, soray vezir.
- Bir kün erten saray azbarında cüre edim. Mırzam meni şaqırıp odasına aldı da:"Narik iyerle atıñnı, qomşu memleketniñ hanına bir mektüp aketeceksiñ!" dep,ayttı. Men başladım atımnı iyerlemege, mırzam şıqtı mektüpni alıp; aldım mektüpni, mindim atıma, şıqtım colğa. Birde ketip barayatırğanda özbaşıma tüşinmege başladım. "Ay anasını! Men alcığan kişidiy üyüme kaber maber etmeden qayda barayatırman! Qaytayım da, barıp üyime qayda ketiyatırğanımnı kaberetiyim, bir savlıq man qal alayım", dedim. Coldan kerisi kerisine qaytıp, üyime keldim de apaqayıma: "Men uzaq bir yerge ketiyatırman, meni üş dört kün qarama!" dedim. O da mağa: "Ketseñ ,ket ama, illa kece saat eki üşlerde qaytıp bir üyni dolaş!" dep ayttı. Sora savlıq man qal alıp, atıma atladım da şıqtım kettim. Ketiyatırman ama, meni qayta baştan bir tüşince aldı. "Ay anasını!dedim men öz özime. Aceba , bo menim apaqayım neşin kece saat eki üşlerde qaytıp bir üyni dolaş! dep ayttı. Bo qadar uzaq yerden qatip qaytıp kelirmen,dedim". O zaman bir şayırda edim. Sekirip tüştim atımdan, ciberdim atımnı otlaqqa, özimde şimenlik işine uzanıp cattım. Men apaqayımnıñ qaytqan sözlerine tüşine tüşine yuqlap ketkenmen. Keceniñ bir malinde yansam, kene öz özime tüşinemen. Sekirip mindim atıma, üyime qaytıp keldim. Atımnı damğa bayladım,özim de, apaqayıma bile tuydırmay, damıñ bir köşesine tayanıp beklep otırdım.Saat eki üş qararları edi. Mırza yavaş üyimniñ qapısına kelip, apaqayıma: "Aş qapını! " dep zor ete. Men kene bir şiy aytmay pısıp otıraman. O zor ete,apaqayım aşmay! O taa bek zor ete, apaqayım kene de: "aşmayman!" dep, işkerden cevap bere. Taa soñunda qapını köterip alıp, işeri kire. Men turıp, pencireniñ aşıq qalğan bir köşesinden: "baqalım bonıñ niyeti ne eken?" dep qarar turdım.Mırza ayaqta apaqayım catır, oğa laf qata. Apaqayım qabıl etmiy. Sora, bir canavarday saldırıp, apaqayıma toqınmaq istiy. Dayanalmadım. Şerttim pencireni.Apaqayım catqan yerinde uşıp tura kelip qapını aştı. Mırza da ayatqa şıqtı. Mende kirdim. Qapı artından satırım alıp, o man kestim aldım onıñ başın. Dep Narik añlatqan sora, vezir:
- Qayttıñ onı sora? dep soray.
- Apaqayımnıñ:"boqtan kelgen boqqa, aket köm qoqqa!" dep, aytqanınday, aqettim, kömdim onı azbardaki qoqqa, diy Narik.
Bo memleketniñ hanı bek doğrı kişi eken. Öziniñ asrav ulınıñ yapqan colsızlıqların, Narik'niñ avızından seslep pitirgen soñ, han tura da:
- Ayse, qabaat menim balamda eken, diy. Sora, Narik'ke köz yaşıman qarap, sağa da cezam bukinden itibaren közime körinme! Eki at bir araba beriyim. Yükle pala-pırtıñnı, al apaqayıñnı da, şekil de ket, başqa memlekette yaşa. Mında qalsañ, seni körgen saytın balam közim aldına kelecek. Menim bo sözlerime gücenme saqın! Aydı, tez, defol qarşımdan! Dep, hükim ete.
Narik ertesi küni erten men tura,arabasın, özi men alıp ketecek kizmetqarı man yükliy, apaqayın qatına otırta da colğa şıqıp kete.
Anav köy señki, mınav köy meñki,dep kete kete, bir malden, qaş qararıp aqşam bola, qaranlıq şöge. O kece colda qalalar. Apaqayı bir tüş köre: bir suv ağıp kete, ot bolıp canmağa başlay.Sora, bir cavın kelip, bo otnı söndire. Ertesi küni turğanı man, apaqayı Narik'ke:
- Bizden bir evlad tuvacaq, ateş ot bolıp canacaq, eceli de suvdan bolacaq, diy.
Hakikatten de apaqayı avır ayaqlı eken. Bir kün hep şaytıp colda ketiyatırğanda, Alla'nıñ qula şölliginde apaqayı loqsa bola, bir ul taba. Balanı cuvmağa suvları bolmay. Narik, arabadan tüşip,suv qaramağa başlay. Qaray qaray, bir ayvan tuyağı şuqırında toplanğan biraz suv taba. Balasın quşağına alıp, o yerge akete de, onı şo suv man cuvmağa başlay. Başlay ama, balasınıñ bir ayağınıñ ökşesi birden cerge tiye. Balanıñ ökşesi tiygen yerden birden Haq tarafından, şapdırılıp suv şıqmağa başlay.Balanı tertemiz etip cuvalar. Qatlarında bez bolmağanı üşin, arabanıñ işindeki cünge orap, qundaqlaylar. Narik, bek quvanıp, balasına qarap qarap toyalmay:"Batır balam, batır, cün cabınıp catır!" diy de, ulımnıñ atı Şora Bolsın, Batır bolsın, diy. Ondan soñ, özleri de barıp hep şo suvda cuvınıp, temizleneler. Ceñilleşip arabalarına minelerde collarına devam eteler. Kete kete keceniñ bir malinde balaban bir köyge barıp yatişeler. Baralar da, bir azbar qapını qağıp:
- Allah misapiri, alasız mı? diyler.
O üyniñ sabısı da bek mert bir aci eken.
- Qoş-sepa keldiñiz, buyrırıñız! dep, olarğa azbarnın köşesindeki bir odalıq bir üyşikni körsete de:
- Cüriniz, mina bo üy boş, siznin ki bolsın! diy.
Narik , acınıñ bo üyinde bir eki kün qoñan soñ, üşinşi küni ketecek bolıp, arabasın yüklemege tutına. Aci de camige namaz qılmağa ketken eken. Qaytıp kelse ne körsin! Narik'niñ arabasın yükleyatırğanın köre de:
- Narik,qardaşım, sen nişliyatırsın? dep soray.
- Ey,acaqam! Bir kün misapir, eki kün misapir, üşinci küni ket qapir! derler. Bir eki künden beri aşap işip cattıq, Alla binbir bereket bersin, sav bolıñız! Endi ketip bir qısmetim qararman taa! diy.
- Qayda keteceksin, qardaşım? Bondan da balaban qısmet bolır mı yav. Otır qal mında! Şo otırğan üy sağa anamnıñ sütinden elal bolsın! Caş balañ bar, o man qayda ketersin? diy.
- Savbolıñız, acaqam, bolmaz. Men mında qalmam! Han menim mında yerleşkenimni eşite qalsa, kişilerin ciberir de seni cezalar, diy.
- Qaysı han, qardaşım? Bo yer o seniñ qorqqan Qazan Hannın toprağı tuvıl. Onıñ mında höcimi cetmes. Bo Qırım Hanlığına ait bir topraqtır. Şonday ki, sen eş qorqma.Ana, azbar tolı malım bar. Sağa bir sıyır da beriyim. Sav da sütin iş! Sen de mağa ırğatlarımnıñ üstinde baş küz bolırsıñ. Arqadaşıñ da üy işine yardım eter,diy.
Şo man Narik acinniñ üyinde quvana quvana otırır qalır. Bek şalışqır em bek tertipli bolğan Narik'ni aci,öziniñ qan qardaşınday süye eken.
Künler, aylar, seneler suvday ağıp keşe. Şora da bek bir atik hem de bek cesaretli bala bolıp yetişe. O zamanları köyniñ bızavların baqmağa ayırı kişi bolmağanı işün, ballar bağa ekenler. Şora da, özinin birden bir bızavın aciniñ bızavlarına qoşıp, köydeki başqa ballar man barabar bızav baqmağa kete eken. Bir Cuma küni üyle üstünde ballar şölde bızav bağıp, aşıq oynap otırğan vaqıtta, bir taylı biye minip:
- Alla misapiri alasız mı? dep, qatlarına bir sopaqay kele.
- Qoş-sepa keldiñ sopaqam, buyırıñız! diy Şora.
Ondan soñ, cuvırıp barıp,ballarnıñ tayaqların toplap ala da, başların bir birlerine baylap, üstine bir şepken serip, bir kölgelik yasay.
- Buyırınız sopaqam! Yorılıp, terlep pitkensiñiz! Minav kölgelik astında biraz dinlenirsiñiz! diy.
- Savbol, ulım! Sen bek becerikli bir bala ekensiñ! dep, sopaqay kölgelikke kire.Şora da bütin ballarnı toplay:
- Bizge Alla misapiri keldi! Nasıl kördim, bek bir uzaq yerden kele. Onı sıylamaq kerek, diy. Ondan, bir balağa:
- Seniñ on baş bızavıñ bar, onın birsin soyayıq ta sopaqaynı sıylayıq! diy.
- Men babamdan qorqarman, diy anav bala.
Ondan , başqa bir balağa ayta. O da razı, bolmay. Tuta da, öziniñ mal degen birden bir bızavın soya. Bir qaç arqadaşın da qazan, oyşaq ketirmege köyge cibere. Özi de bızavnıñ terisin sıdırmağa başlay. Mina endi sıdırıp pitirdim degende , ballarda qazan, oyşaq alıp keleler. Bızavnıñ yarı başın parlap, qazanğa asalar, töşinden de kesek kesek et alıp qızartalar. Şorba man qızartılğan et azir bolğan soñ, yorğınlıqtan yuqıga dalıp ketken sopaqay da yuqısından yana. Şora onıñ qatına barıp:
- Sopaqay, buyırıñız sıprağa, qoş-sepa keldiñiz! dep, sıprağa buyıra. Bütin ballar sopaqay man barabar sıprağa otıralar, qarınların toydırğan soñ, sopaqay bi duva oqıy da:
- Ey ballar! Meni sıylağanıñız üşin, sav bolıñız! Col colşığa yaraşır, colşı da colğa yaraşır! derler. Men de colıma qarayım endi. Minav yaqta bir köy bolacaq, onda da menim Narik degen bir yaqın arqadaşım bar, men ona barmağa aşığaman, diy.
- Ayse, sopaqam, avırsınmasañ minav bızavnıñ yarısın salayım atıña al ket onı da babama ber, aqşamğa seni sıylar. O Narik degeniñ menim babam bolar, diy Şora.
- Bek aruv, ulım. Sal, aketirmen, diy sopaqay.
Ondan soñ, Şora bızav etinin yarısın sopaqaynıñ atına baylay. Endi sopaqay atına minecek bolayatırğanda, ballarğa aylanıp:
- Ey ballar! Sizge bir oyun üyreteyim mi? diy.
- Üyret, sopaqam, üyret! dep, baqırışalar ballar.
- Mina men şo belimdeki qılışımnı minyerge qadayım. Siz oğaşıq epiniz artıñız man aylanıp turıñız. Men “Aylanıñız!” degende, qaysı biriñiz şonın üstüne kelip catsa, şo qılış man şo tay onıñ bolacaqtır, diy.
Ballar artları man aylanıp turalar. Şo vaqıt, sopaqay qılışın qoynına saqlap, onıñ yerine bir tayaq qaday, üstüne de şepkenin caba. “Aylanıñız!” degende, ballar aylanıp , cuvrışıp kelip şepkenniñ üstine catmağa keleler. Keleler ama, hepsi qorqudan, toqtap qalalar. Sade Şora, birşiyden qorqmay, şepkeniñ üstine cuvırıp uzana.
- Apperim, Şoram! Bolacaq bala boğından belli bolır, derler. Sen batır bolacaqsıñ. Şo qılış man şo tay seniñkidir. Şimdilik sen taa bek caşsın. Vaqtı zamanı kelgende, bonlarnıñ ekisinde men sağa ketirip teslim etermen. Şimdilik savlıq man qalıñız! diy de, sekirip atına minip kete.
Kete kete, aqşam üsti Narik’nin üyine barıp yetişe.
- Narik, Narik! dep , baqırmağa başlay.
Narik qaray. Qarşısında tanığanday bir kişi tura, ama kim bolğanın bile almasa da:
- Buyır, kir işeri! Qoş-sepa keldiñ! diy.
- Qayır mı? Ne boldı? ,diy.
- Qayır, qayır! diy sopaqay. – Mında mında kelmes burın, bir şöllikte birtaqım ballarnıñ bızav bağıp cürgenlerine ras keldim.
Onlarğa: “Alla misapiri, alasız mı?” dedim.
- Alla misapirini kim almas yav! diy Narik.
- Diyeceğim, şo ballarnıñ arasında bir kişkenesi bar edi. Cuvırıp cürip ballarnıñ tayaqların topladı da, bir başlarından baylap, mağa şo yerde bir kölgelik yasadı. Üstüne bir şepken captı, astına da bir şepken töşep: “Sopaqam, buyır, kir işeri” , dedi. Kirdim işeri. Soñ , bala tışarı şığıp, ballarnı topladı da: “Bizge Alla misapiri keldi, bir bızavnı soyıp onı sıylayıq” dedi. Ballarnıñ epsi: “Babamızdan qorqamız!” dediler. Anav tiri balanıñ öziniñ birden bir bızavı bar eken. Soydı onı, ballarnı qazan, oyşaq akelmege ciberdi. Özi de bızavnı sıdırmağa başladı.Oğaşı ballar qazan, oyşaq alıp yetiştiler. Bızavnıñ başın parlap, bir qazanğa astılar. Etin de kesek, kesek etip, otnıñ qorısında qızarttılar. Soñ meni buyırdılar. Hepimiz otırıp aşadıq, qarnımıznı toyırdıq. Sora, Narik’ke qarap:
- Ay, Narik, o da seniñ ulıñ eken. Ana, bızavnıñ da yarısın atnıñ üstine salıp, sizge ciberdi, diy.
Narik men apaqayı barıp etni alalar. Kesek kesek etip parşalaylar da qazanğa asalar. Sopaqay:
- Ay, Narik menim üşin qazan asıp tedarik etmeñiz. Men sade sen men bir körişip tanışmağa keldim, diy.
Narik men apaqayı:
- Qon bizde, sopaqam! dep calbarsalar da:
- Bolmas, qaş, men endi ketiyim. Savlıq man qalıñız! diy de sopaqay qonmay, atına minip şığıp kete.
Şo arada, Şora şölden qaytıp kele de:
- Babay, babay! dep, baqırmağa başlay.
- Ne bar? diy Narik.
- Mında bir sopaqay keldi mi? dep soray da: - Men oğa bızavnı soyıp yarısın ondan sizge cibergen edim, diy.
- Keldi, ulım, keldi. Bek aruv etkensiñ, diy de, barıp Şora’nı quşaqlap alıp süymege başlay.
Kün artından kün quvar, ay artından ay quvar, diyler. Seneler keçe. Narik özin toplap, mal-mülk cıygan sora, köyni taşlap: “Ne bolır ne bolmas, memleketime yaqın bolayım” dep, sınır boyındaki Kökişli Tama degen bir köyniñ kenarına üy yasap barıp yerleşe. Şora da ön dört, ön beş yaşlarına kelgen bola. Künlerniñ birinde sopaqay mingen atına baylap, güzel bir düldülge uşağan tayın iyerletip kele:
- Narik, Narik! Şora üyde mi? dep baqırmağa başlay.
- Buyır, sopaqam, üydedir, cür, kir! demekte bolsın Narik, sopaqay oğa:
- Ayt Şora’ğa, mağa bir tasma ketirsin, diy.
Şora üyden bir tasma ketirip sopaqayğa bere.
- Mina, ulım! Sen endi vaqtı-kemalıña keldin: al sağa emanetiñi ketirdim, diy. Şora quvana quvana, tasmanı alıp, güzel taynın moynına baylay da: “Bonıñ adı Tasmager bolsın!” diy. Ondan soñ, sopaqay qılışın şığarıp, Şora’nıñ beline quşandıra da:
- Endi, ulım, eş qorqmadan, qayerge canın istese, şo yerge kete bilirsiñ! dep, arqasından bir kere sıypalay. Şo yerde de sopaqay:
- Savlıq man qalıñız! dep atı man barabar közden coğala. Onı bir taa eş köre almaylar.
Sopaqay ketken soñ, askerlikke yazıp cürmege başlaylar. Şora babasına kele de:
- Baba men de askerlikke yazılayım da dep, calbarmağa başlay.
- Sen taa vaqıtına kelmediñ, ulım. Vaqıtı zamanı kelgende, seni qaldırmazlar, diy babası.
Şora, babasınıñ aytqanlarına razı bolmay:
- Ketemen de ketemen! dep, zor ete.
- Ayse balam, ketseñ ketersiñ taa, qatiyik? Bar ket, colıñ aşıq bolsın! diy babası.
Şora quvanıp , damdan Tasmager adlı tayın şığara, aruv etip iyerliy. Ondan soñ, oq sadağın, atqışın alıp, nenesi azirlegen torba man aşaytlığın moynına ile, sopaqay bergen qılış man quşanıp, atına sekirip mine de:
- Savlıq man qalıñız! Onlar meni yazmaq istemeseler, men tabarman yerin! dep, şığıp kete.
Kete kete, aqşam üstü bir askeriye qışlasına barıp cete. Qışlanıñ bir köşesinde bir taqım beylerniñ talim alıp cürgen askerlerni denep, qarap otırğanların köre de, qatlarına barıp:
- Selammaliykim! diy.
Baylarnıñ arasında Şora’nı tanığan birisi:
- Sen nişlep cüresin, Şoram? Qayda ketesiñ, ulım? dep soray.
- Askerlikke yazılmağa keldim, bey aqam! dep, cevap bere Şora.
- Ay-hay, ulım, sen taa bek caşsın da? diy anav bey.
- Caş bolsam da, özimdiy etken birqaş tanesin cenermen! diy.
- Onday bolsa, qani köreyik! Seni denep qarayıq! diy, beylerniñ birisi.
- Atqışın qolına al da, tart şondan oğıñ man qışlanıñ anav köşesindeki qazıqqa, diy.
Şora atqışından oğın sozıp cibergende, qazıqnı teşip, onıñ artındaqı qaya taşqa bara da, onı ekige carıp taşlay. Bonı körgen beylerniñ arasındaki bir yaramaz Aqtaşlı Ali bey adlı birisiniñ cüregi birden “şuv!” ete, çünki köpten oğa bir palcı: “Qara, saq bol, Şora degen birsi tuvacaq, bek bir batır cigit yetişecek. Sen şo Şora Batır’nıñ qolından öleceksin!” degen eken. “Aceba şo bolmaydı?” diy özine. Diy, ama onıñ işine bek balaban telaş, bir qorqu tüşe. “Qatıp qutılayim eken şondan?” dep, keşe kündiz tüşine, taşına. Şora’den qutılmaq şaresin qaramağa başlay.
Şonday etip, bir qaş sene taa keşe. Şora haqıyqatten bek batır bir cigit bolıp yetişe. Onıñ namı bütin hanlıqlarğa celdiy cayılıp kete. Künlerniñ birinde, Şora Batır ana-babasın, qızqardaşı, Aysıluv’nı em qomşı köydeki balalıqtan oynaşıp-külişip ösken Altın adlı qıznı bek sağına. Beylerniñ qarşısına şığa da:
- Bey ağalarım! diy. Men anam-babam, köyimizni bek sağındım. İmqan bolsa, sizden izin istemege keldim! dep, beylerden bir aylıq üşin ızın alıp kete.
Şora kete tursın. Aqtaşlı’nıñ Ali beyi, öziniñ cigit-askerlerinden onavın bir kenarga şaqıra da, olarğa:
- Şora’nıñ aldına şığınız! Sögiñiz, kötekleñiz, sade öttirmiy, onı colından keri qaytarıñız. Bir taa sizniñ qarşıñızda şalım satmasın. Bir aqıl oynatayıq şoğa! diy de Şora’nıñ artından cibere. Aqtaşlı Ali beyniñ askerleri colnı qısqartıp, atların şavıp, Şora Batır’nıñ keşecek colındaki bir şayırğa barıp, pısıp otıralar. Bir malden soñ, Şora Batır:
Ay, tuvğan yer, tuvğan yer,
Anam babam turğan yer,
Sınır boyı eki haña
Qazıq bolıp turğan yer.
Toğayları töşektiy,
Terek dalı beşiktiy,
Oynap külip ösken yerimCayrap catqan şeşektiy.
dep, cırlay, cırlay kelyatır eken. Birden Ali beyniñ askerleri aldına şığa da, Şora Batır’ğa “Toqta” diyler, o toqtamay. “Qayt” diyler, o qaytmay. Ondan sora, başlaylar onı yaman yaman laflar man sökmege. Şora Batır kene qulaq asmay, colına devam ete. Atlarına atlanıp, Şora Batır’nıñ artından yetişeler. Onı qamşılacaq bolıp sarıp alalar. Şora Batır kümiştiy qılışın qınından suvırıp şığara da on askerden doqızınıñ başların şavıp ala. Onıncısınıñ da celkesinden tutıp ala da :
- Sizni kim ciberdi? Şalt ayt! Aytmasañ, seniñ de başıñı uşırırman, diy.
- Bizni Aqtaşlı Ali bey ciberdi, onıñ kişilerimiz, dep cevap bere, qorqısından qaltırap, af tilep anav asker.
- Seni affettim, ama bir taa qarşıma şıqqanıñı körmiyim. Bar, ket Aqtaşlı Ali beyine körgenlerñi ayt. Bir de buginden itibaren menim qarşıma sizniñ kibi şapqınların cibermesin! Eger o sizdiy itlerin zapt ete almay eken, men zapt etermen! Diy de, askerni serbes bıraqıp cibere. Şora Batır!nıñ özi de Tasmager’iñe atlanıp, kene cırlay cırlay köyiniñ colın tuta.
Asker, Ali beyge qaytıp bara da körgenin, bolıp keşkenlerni Şora Batır’nıñ selamın birliy, birliy aytıp bere. Bonı eşitken soñ, Ali beyniñ cüregine taa beter qorqı tüşe: “Şora Batır şığacaq, diy ediler. Ayse Şora Batır bo eken. Bonı vaqtına kelmez burın bir sıltav tabıp öttirmeli!” diy. Ertesi küni askeri qatına alıp, Qırım’nıñ hanına bara. Arağa fitne tıqmaq üşin de şonday dep ayta:
- Sayğılı hanım! Senden soramay soqmay, ızınsız Qazan hannıñ ulın öttirgen soñ, seniñ hanlığıñ sınırında Kökişli Tama’ğa Qazan hanlığından qaşıp kelip, Narik adlı bir hayın kelmeşik yerleşken. Kelgenine onca sene bolmasına qaramastan, şimdige qadar eş vergi ödemiy, malın-mülkin otlatıp özbaşına ailesi men yaşap otırğanın eşittim. “Hayından hayın tuvar! ” derler. Bo kelmeşikniñ özine uşağan Şora adlı bir ulı bar. Qulağıña şalınğanı bardır. Bek bir şapqın cigit. Birevni seslemiy, biysinmiy. Bo cigit qışlağa kelip, talim almağa başlağandan beri, qışladaki askerler büyikleriniñ sözlerin seslemiy başladılar. Hepisi onıñ artından iyerip, baş kötermege avesler. Mina, tek tinevin menim eñ güvengen askerlerimden doqızın başın kesip ala da, onıncısın serbes bıraqıp mağa qattı qattı selamlar cibergen. İnanmasañ, özin de şo askerden Şora’nın neler aytqanın bir soraştırıp qara, diy.
- E soñ, neler aytqan o cigit? diy han.
- Neler aytmağan, sayğılı hanım. “Siz ordularıñıznı zapt ete alamasañız, men zapt etermen”, dep aytqan. Bir de bizniñ en güvengen askerlerimizni “Şapqınlar” dep atağan, diy Ali bey.
Han askerge qarap:
- Onday dep ayttı mı?
- Onday, büyik hanım! dep cevap bere asker.
Ondan sora, Ali bey lafın devam etip:
- Saygılı hanım! diy. Bo Şora, nasıl körine, bizge bir iş şığaracaq. Eger bonıñ aldın almasaq, babası Narik’tiy, bizniñ başımızğa bir bela ketirmese arüvdir. Bir şaresin qaramaq kerek. Söz sırası kelgende, sonı da bildirmek istiymen sizge, hanım. Bo Şora’nıñ Tasmager adlı bek yaman yaqşı bir cüyrik atı bar. O at sizge layıq. Emir etiñiz! Onca seneden vergi bermiy yaşağanı üşin, men yarından tezi yoq, şo Narik men ulı Şora’ğa bir oyın oynatayım: onıñ şo Tasmager adlı cüyrigin alıp keleyim! diy.
Bonlarnı eşitken han, Ali beyge qarap:
- Onday bolsa bar ket, istegenniñ yap ta mağa şo Tasmager degen atnı alıp kel! dep emir bere.
Ertesi küni Ali bey, qatına qırq asker alıp, toz dumanlatıp, Narik’niñ üyine barıp yetişe. Şora Batır üyde bolmay. O qomşı köydeki qıymasın körmege dep, bir cıyınğa ketken eken. Ali bey qamşısın sallap, aşuv şığartmaq meramı man, Narik qartnıñ başına közine yalla ete: “Qırqımızğa qırq qısraq tabacaqsıñ, em şalt man şalt qırq türli yemek azirleceksiñ!” dep cekire. Narik’ke semiz semiz qoyların sotdıra, Şora’nıñ anası Meñlisıluv’ğa göñilden ketmez yaman yaman laflar qatıp, qazan qazan yemekler astırıp, sıpra saldıra. Qızqardaşı Qanibek’ni qarşısına şaqırıp, qadesine ballı boza süzdirte. Ondan soñ Narik’ke atların ketirtip, aralarından Tasmager’ni saylap ala da, atına atlanıp, qamşı man Narik’niñ başına közine vere ver etip, baqıra şaqıra, şığıp kete.
O kete tursın, Narik qart başı-közi qan işinde, bir atğa atlanıp qomşı köyge bara da ulı Şora’ni qaramağa başlay. Lakin qıdırıp taba almağan soñ, “belki menim sesim eşitir!” dep, sesin köterip şonday aytmağa başlay:
Şora’m Şora bolmanda,
Şompayıp atqa minmende,
Aqtaşlı Ali beyi,
Cavirinde meñli bey,
Cav körgende deli bey,
Şekeleri şiliktiy,
Atqan oqı bilektiy.
At beline miñen bey,
At beline miñeş te
Ilav almağa şıqqan bey.
Ilav almağa şıqqaş ta,
Elniñ şeti Narik dep,
Qart Narik’ke kelgen bey.
Şoram Şora bolmanda
Şompayıp atqa minmende
Aqtaşlı’nıñ Ali beyi
Ilav tilende kelmediñ,
Qonaq tilende kelmediñ.
Bizge aman bermiy turdı
Qamşısın sallap turdu,
Baş-közine qart Narik’niñ
Ver yansın dep urıp turdı.
Azbardakı qoylarımdan,
Semizlerin soydırttı.
Qartayıp ketken ananğa,
Qazan qazan et astırıp,
Qırq türli yemek pişirtip,
Sıralar sıpra qondırttı.
Qızqardeşıñ Qanibek’ke
Bardaqlarnı tontırtıp,
Ballı boza süzdirtti.
Qırq yemekten yemedi,
Ballı bozadan işmedi,
Atınıñ üstinden tüşmedi.
Arğamaqtan altav berdim, almadı,
Gebeden yedev berdim, almadı,
Celcetmez’ni cetip berdim, almadı,
Quşcetmez’ni qoşıp berdim, almadı,
Tuyağı bağar’nı tüyep berdim, almadı.
Dört tuyağı toğalı,
Mañnayı ayday tamğalı,
Quyrığı, calı qınalı,
Torını berdim, almadı.
Erişkende tav buzğan,
Şabışqanda cav ozğan,
Öneri men cılqığa bitkisiz,
Qulağına qamış boylap cetkisiz,
Tuyağına şöyin collar tütkisiz,
Ayaqları qaytanday,
Cuvırğanı şaytanday,
Tasmager seniñ atıñnı,
Tartıp alıp ketti bey.
Qartlığım qarşıma kelgende,
Caşlığım başımdan kelgende,
Qamşısın duv başıma tarttı bey,
Qılışın qıl moynıma örtti, bey.
Elal sütin emgen anaña
Göñilden ketmez sözler ayttı, bey
Qızqardaşıñ Qanibek’ke
Temirden suvıq sözler qattı, bey.
Bo qarlıqnı körgende,
Qaynar qazanday eki közüm qaynadı.
Aqtaşlı’nıñ Ali degen beyleri
Ayağınıñ astında bizni taptap otırdı.
Til men aytılmaycaq laflar qoşıp,
Üşimizniñde mıyımıznı totırdı.
Şoram Şora bolğanda,
Şompayıp atqa miñende,
Sadağınğa bolat qılış salmasañ
Şırıldatıp qan öşimni almasañ,
Arslan ulı Beygazi
Onıñ ulı Er-Tölek
Onıñ ulı Narik’ten
Sen ul tuvmay , qız tuvdıñ.
Bo sözlerni eşitkeni men, Şora şalt man şalt, babasınıñ qatına kelip, aşuvlanıp, şonday dep ayta:
Şorañ Şora bolğanda,
Şompayıp atqa miñende,
Qart babama, Narik’ke,
Kelmes qorlıq ketirdim.
Tez tez üyge ketiyim,
Celcetmezin miniyim,
Aldaşmanım alayım,
Avıma tartıp baylayayım,
Aq qılışım alayım,
Aş belime tağayım,
Aq kürevkem alayım,
Önsen etke kiyiyim.
Aqtaşlı’nıñ Ali beyin
Barıp quvıp cetiyim,
Şortlap ayan kesiyim.
Toram toram etiyim,
Şerik şerik etiyim.
Börtken qoyday qırqayım
Böridiy tutıp cırtayım,
Toralğan ettiy torayım.
Aşuvıñ ondan sorayım.
Bo degenim etmesem,
Mıradıma cetmesem,
Narık ulı, men Şora
Anamdan aram tuvğan bolayım.
Bolarnı ayta ayta Şora Baıt:
Yaman qızdı, qızardı,
Yaman qattı bozardı,
Buğazlandı, boşandı,
Buzday temir quşandı,
Celcetmez’ni cetip ketti,
Quşcetmez’ni minip ketti,
Şo ketüy men kete ketti
Ögiz Töbe’ge barıp cetti.
Qıbla bayınıñ curtında,
Ali beyge barıp cetti.
Şora Batır’nıñ toz duman bolıp, azbar qapısına kelgenin körip, Ali bey onı qapı aldına şığıp qarşılay. Şora Batır atların toqtatıp, Quşcetmes’niñ üstinden tüşmiy, başta Ai Beyge şonday dep ayta:
Selam aliykim, Ali bey
Cavirini meñli bey
Tasmağer atımnıñ başına
Qalay sıydı noqtañız?
Aqtaşlı’nıñ Ali Beyi
At beline miñen beyi,
Menim atam Narik’niñ,
Azbarına kirmegen,
Bal bozasın işmegen.
Qırq qazan astırıp qırq yemek,
Pişirtken son cemegen.
Ey, bey ulı, Ali bey
Celcetmez’im beriyim,
Quşcetmez’im beriyim,
Qara künde qatıñda,
Can qoruvcıñ bolayım;
Sağa savlıq tiliy tiliy,
Cav aldında öliyim.
Aruvlik men aytayım,
Men öfkemden qaytayım,
Ber Tasmager’im qaytayım
Atımnıñ başın tartayım.
Calbarıp sağa aytaman:
Aytqan sözime kelsene,
Tasmager’im bersene!
Şora Batır’nıñ arüvlik men calbarıp körip, Ali bey öz özine: “qorqıttım şonı” dep, kibarlanıp şonday diy:
Mem mendirmen, mendirmen,
Can qutarmas erdirmen,
Qan taşmalı bo künde,
Qarager’iñ bermem men.
Atıñnıñ başın tartıp ket,
Seniñ üşin tuvıl,unıtma,
Boş boşına qarşımda turıp,
“Tasmager’ni alırman” dep,
Eş te turma, ket, avızıñnı qurıtma.
Bonday sert laflarnı eşitken Şora Batır, Ali beyge qızıp, şolarnı ayta:
Ey, Aqtaşlı Ali bey
Cavirini meñli bey
Qoy körgende taşqan bey,
Cav körgende qaşqan bey,
Qapayıp kökke qoñan bey,
Yüziñ, betiñ toñan bey
Halqnı cılatıp oñğan bey,
Bonı qalay ödersiñ?
Aqtaşlı’ñdan atlanıp,
Bizim atay Narik qartqa
Qonaqlıqqa barğansıñ,
Atam menim Narik qartnıñ
Qamşıñnı sallay sallay
Baş közine şalğansıñ,
Bonı qalay ödersin?
Qazan qazan et astırıp
Anam menim Menlisıluv’ğa
Kökrekten ketmes laflar aytqansıñ,
Onı qalay ödersiñ?
Ballı boza süzdirtip
Qız qardaşım Qanıbek’ke
Temirden suvıq sözler aytqansıñ,
Bonı qalay ödersiñ?
Arğamaqtan altaw bergen, almağansıñ,
Gebeden yedev bergen, almağansıñ,
Celcetmiz’ni cete bergen, almağasıñ,
Quşcetmez’ni qoşa bergen, almağansıñ,
Tuyağı bağar’nı tüyep bergen, almağansıñ.
Sürip barıp cılqı işinde kirgensiñ,
Tasmagerim’ni tutıp alıp,
Üstine sekirip miñensiñ,
Küfir laflar aytıp aytıp,
Anam, babam, qardaşıma
Toz şañğırtıp colıña şığıp ketkensiñ.
Ey, bey ulı, men senden,
Bir tileymen, bermiysiñ,
Eki tiliymen, bermiysiñ,
Köp tiliymen, qoymaysıñ,
Balşıbıñnı öttirmiy,
Balın qalay aşarsıñ?
Atımnıñ başın tartmaycaqman , Ali bey!
Men bo yerden soğışmadan qaytmacaqman, Ali bey!
Sora, Ali bey, Şora Batır’ğa şonday diy:
Köşerli tavğa şıq, Şora,
Körkiñ sen köriyim,
Kök kölegiñni kiy, Şora,
Öneriñni biliyim.
Köşerli tavdan artılma,
Ali beyge qatılma,
Köşerli tavdan artılsañ,
Ali beyge qatılsañ,
Ölgende yaman ölersiñ.
Qara cerniñ tübine,
Bir coqlavsız ketersiñ.
Şora Batır’nıñ Ali beyge cevabı:
Ey , bey ulı, Ali bey
Taşqan suvdan deli bey,
Qaf tavınday köñiliñ,
El işinde saylı bey,
Saqlavım menin sandır, dep,
Köp maqtanma, Ali bey,
Saqlavın senin san bolsın,
San cetmegen köp bolsın,
Sen saqlavdan köşersiñ,
Tasmager’imden tüşersiñ,
Tasmager’imni alırman,
Sendiy şaşma beylerni
Irğağım man tartarman,
Qılışım man torarman.
Şondan soñ, Ali bey men Şora Batır Köşerli tavğa baralar. “Atışayıq mı, tutışayıq mı?” dep sorağan soñ, Ali bey: “atışayıq!” diy. Sora, Şora Batır:
Yaş soraştı Ali beyden
Atışmağa sayğı man,
Yaş üykeni bey boldı.
Beyniñ cayıp atqan oqı,
Şora’nıñ iyer qaşına qadaldı.
Narik ulı Şora attı,
Ali beyniñ omızına qadaldı.
Şalım satqan Ali bey
Bir ögizdiy ökirip,
Şalqasından cıgıldı.
Ondan soñ, Şora Batır ırğağı man Ali beyni atınıñ üstinden tartıp ala da cerge tüşirip, qılışı man gevdevsin qırq torap, başın şavıp ala. Qatındaqı qırq saqlavın da qoyday qırqıp, Tasmager’ine atlanıp, Quşcetmes men Celcetmes’ni cetip, Kökişli Tama köyine qaytıp kete. Uzaqtan, toz dumanlatıp, ulınıñ qaytıp kelyatırğanın körip, Narik şonday dep ayta:
Anav qara köriñen,
Qaraquş qara tuvıl mı?
Han saqlavın öttirgen
Qademsiz Şora tuvıl mı?
Qademsizni qattı qayrap ciberdik,
Bo yazmışnıñ qarşısında,
Qara öttirgen qaralmas,
Töre öttirgen qutılmas,
Endiden soñ, ulım er Şora,
Bo Qırım’nıñ işinde
Qayda qaşsa qutılmas.
dep aytıp, pitirer pitirmes, Şora Batır qaytıp kele de, babasına şonday diy:
Al, al atam, al atam,
Atların başın tut atam,
Ali bey bugin ölgende,
Seniñ yüziñ külgende
Başın şavıp qaqqanda,
Irğağıma taqqanda,
Atlarımnı aydaştırıp,
Quvanıp üyge qaytqanda,
Tav işinden keşkende,
Serin bir cel eskende,
Caşlığım aqlıma ketirdim:
Şölde Şoray cürgenim,
Aşıq oynay cürgenim,
Boz at, bızav baqqnım,
Şimenlikte catqanım,
Aqşam küneş batqanda,
Yıldızlar cayrap catqanda,
Ballar masal aytqanın,
Sızılıp tañlar atqanın,
Quvanıp üyge qaytqanım,
Aqlımdan keşmiycek.
Şimdi kene qaytaman,
Sizni muğaytıp aytaman,
Bo kelişim soñ keliş,
Ketsem, bir taa qaytamam.
Qara öttirgen qaralmay,
Babam sağa aytaman,
Şorañ Qırım’da qalalmay.
Ana şonday etip, Şora Batır öziniñ Qırım’da rahat yaşayalmaycağın añlap, “qayda ketiyim de, qayda barayım! ?” dep, tüşinip tura, tura, yorgınlıqtan yuqığa dalıp kete. Bir tiş köre. Tişinde Qazan’ğa barğanın köre. Yuqısından yañan soñ, Şora Qırım’dan qaşıp Qazan’ğa ketmekşi bola. Şo oyı man barıp babası Narik’ten ızın istep, şonday dep ayta:
Al, al atam, al atam,
Al savlıq man qal atam,
Aqtaşlı’nıñ Ali beyin öttirdim.
Başıma ketmez qorlıq ketirdim.
Qazan degen el bar dep,
Baş tasalar yer bar dep,
Qaznalı Qırım’nı qaldırıp,
Men Qazan’ğa bararman,
Halqına yardımcı bolaman.
Men Qazan’ğa barğaşıq,
Qan cavmasın, qar cavsın
Men Qazan’ğa barğan soñ,
Qar cavmasın, qan cavsıñ
Men Qazan’ğa bararman,
Qazan’nı qazaq almasın,
Aydap colğa salmasın,
Taqtasın otqa caqmasın.
Taşların suvğa atmasın.
Altmışqa kelgen qartların
Top aldına salmasın.
Kün körmegen arüvşeler,
Qazaq’qa kelin bolmasın.
Men Qazan’ğa baraman,
Qazan batırı bolaman.
Babası Şora’nıñ ketmesine razı bolıp, şonday diy:
Bar, ket ulım, ket ulım,
Barğanda bahtıñ aşılsın,
Qazan eliniñ qapısı
Küneşli yerden aşılsın.
Doqız ay, on kün kötergen
On ay, on kün emizgen
Tartmalı beşikke tayanğan,
Tañ seheri men uyanğan,
Tañ yuqısın dört bölgen
Seni bavırına bastırıp,
Elal sütin emizgen,
Meñlisıluv anañdan,
Razılıq alıp ket, ulım!
Bonı eşitken anası, cuvırıp üyden şığıp kele de şonday dep ayta:
Ketmeşi balam, ketmeşi
Bo terslikni etmeşi,
Qartqayğanda atanıñ
Belin yaman bükmeşi.
Qarıp anañ qarlendirip
Kökreklerin sökmeşi,
Qanibek degen qızqardaşıñ
Köz yaşların tökmeşi
Şora anasına ayta:
Al, al anam , al anam
Al savlıq man qal, anam,
Doqız ay, on kün kötergen,
On ay, on kün emizgen
Tartmalı beşikke tayanğan,
Tañ seheri men uyanğan,
Tañ yuqıñnı dört bölip,
Tartıp sütin emgenmen,
Meni bavırına bastırıp,
Can cüregiñe siñgemen.
Bugünki halimni körsene,
Emgen sütin elal etsene,
Men ketiyim anayşığım
Razılığıñ bersene.
Bonı eşitip anası şonday diy:
Bar, ayse , balam, bar, balam,
Barğanda bahtıñ aşılsın.
Qazan eliniñ qapısı
Küneşli yerden aşılsın.
Kel balam seni süyeyim,
Emgen sütiñ elal etiyim,
Başıñ, közin sıypayım,
Oğırlı collar tilep qalayım.
Ondan soñ, qızqardaşı Qanibek cuvırıp üyden şığa da aqasınıñ moynına sarılıp, şonday dep taqmaqlap cılay:
Tasmager atına miñensin,
Quyrığı man calının
Yüpekler men tüygensiñ,
Aqam, qayda ketesiñ?
Oq cayınñı taqqansıñ
Oq batmağan küveñni
On omızıña asqansıñ,
Aqam, qayda ketesiñ?
Bolat qılış baylanıp,
Qırım’ğa ters aylanıp
Qarabaş süngiñ köterip,
Aqam , qayda ketesiñ?
Oyalı şapqan şepken kiygensiñ,
Oq sadagıñ ilgensiñ,
Sol qolınğa quş tutıp,
Aqam, qayda ketesiñ?
Qartayğanda ana, atamnı
Cılatıp qayda ketesiñ?
Qanibek, süygen qardaşıñ,
Kimge emanet etesiñ?
Şora Batır qızqardaşı Qanibek’ke qarşılıq etip, şonday cevap bere:
Tasmager’ime miñenmen,
Quyrığın , calın tüygenmen,
Toz qonmasın, degenmen.
Oqım cayım taqqanman,
Oq batmağan küvemni
On omızıma asqanman,
Cavlar körip qaşsın dep.
Bolat qılış baylasam,
Qırım’ğa qarşı aylansam,
Qara baş süngim köterip,
Oyalı şepken kiyip
Sol qolıma quş tutıp,
Qaznalı Qırım’nı qaldırıp,
Yetmiş şaqırımlıq Qazan’ğa
Yardım etmege bararman.
Men Qazan’ğa bargaşı,
Qan cavmasın, qar cavsın,
Men Qazan’ğa barğan soñ,
Qar cavmasın, qan cavsın.
Cılama qardaşım, cılama,
Oynap, külip ketiyim.
Men Qazan’ğa cetiyim
Halqıma yardım yetiyim.
Tüşsem şeyit tüşiyim
Ölim şerbetin işiyim.Şondan soñ, Şora ketecek bolğanda, babası, Narik oğa şonday dep nasiyat bere:
Bay terekniñ şayqalması celdendir
Qart terekniñ şart sınması beldendir,
Törelerniñ keşinmesi eldendir.
Aq kiyikniñ cuvırması meydandır.
Abdal bolsa, at ta cav,
Qıtımır bolsa, qurtqa cav,
Catağan bolsa, ul da cav,
Gezegen bolsa, kelin cav,
Oynaq bolsa, qız da cav.
Dumanlı kün tülki ozar,
Boranlı kün türlki ozar,
Beş bezeñen toyda ozar,
Belgili arüv künde ozar.
Qodalaq arba col bızar.
Yaman bike üy bızar.
“Küşim bar!” dep maqtanma,
Küşin keter kün bolır;
“Malım bar!” dep maqtanma,
Malın piter kün bolır;
“Tuvğanman!” dep quvanma,
Tuvğan ölgen kün bolır;
Keşken canıñ yerinden,
Qutılmastay kün bolır;
Bir öziñden başqasın,
Köñilge almas kün bolır;
Körgen yerde köz qalır,
Cürgen yerde ız qalır.
Qardaş ölse, qar qalır,
Sırdaş ölse, sır qalır,
Oynaş ölse, tul qalır,
Kimni süyse, şonı alır.
Cigit ölse namı qalır,
Atı ölse, nalı qalır;
Zengin ölse, malı qalır;
Mal artından köz qalır;
Qalğanlarğa qavğağa
Altın, kümiş, tal qalır;
Ecel cetmiy ölim yoq,
Ölim emirin, bilim yoq;
Ecel cetip, ölgen soñ,
Eş birevde qalmaq yoq.
Bo dünyağa kelgen soñ,
Ölmiy qalğan birev yoq,
Ecel cetse, emel yoq,
Qutılmağa temel yoq.
Cılasañ da fayda yoq.
Qadın qalsa, er tabar,
Qızıñ qalsa, yar tabar,
Ulıñ qalsa, mal tabar,
Miñen atıñ boş qalsa,
Minmege er tabılır,
Küygen tonıñ boş qalsa.
Kiymege er tabılır.
Ketgeñe ne tabılır?
Aytqanlarımdan şıqma sen
Aqşam üsti atqa atlanıp,
Carğalıq tavdan keşme sen.
Qazan’daki Giray hanıñ,
Sarayı aldından keşme sen.
Suvsağanda car boyından işme sen.
Qazan’daki qartlarnın
Tilegin keri qaqma, sen
Birevniñ buşığın kördim, dep
Cılanday barıp şaqma sen
Qazan’ğa barıp yetişseñ,
Yer tabalmay şegişseñ
Sali qartnı qara, sen.
“Seniñ ulın bolaman” dep,
Selamımnı ayt oğa, sen!
Sali qart sağa col tabar,
Col tabmasa, yer tabar,
Yerlilerden er tabar,
Dostlaşıp, sen men at şabar.
Ketseñ, ulım, atlan ket!
Aş aşamay, suv işmiy,
Keşe kündiz yuqlamay,
Seni sağınıp beklegen
Altın arüviñe oğray ket!
Şora Batır babasınıñ aytqanların seslep, ana babası, qızqardaşından savlıq man alıp, şonday diy:
Savlıq man qal, babayım
Aytqanlarıñ bek arüv,
Qulağıma küpe etermen!
Sali qartnı tabıp men
Selamiñni iltermen.
Men Qazan’ğa barğan soñ,
Han bolmağa barmayman,
Bey bolmağa barmayman,
Han etseler eş bolmam
Bey etseler eş qalmam.
Savlıq man qal, anayım,
Savlıq man qal, qardaşım,
Men Qazan’ğa barğan soñ,
Yıldızlar bolır yoldaşım.
Şora Batır atına atlanıp, qomşı köydeki nışanlısı bay qızı, Altın’dan da savlıq man qal almağa colğa şığa. Uzaqtan, Şora Batır’nıñ keliyatırğanın körip, Altın quvanıp, Şora’nı şonday taqmaq man qarşılay:
Anav şayır, minav şayır arasından,
Duman, şığa, budaq budaq,
Şoraşığım keliyatır, oğa quvnaq,
Şoraşığım, at beriyim, ton beriyim,
Aq şal atıñ iyerin salıp minsetteyim,
Tülki tonıñ özim tutıp kiysetiyim,
Gül terekniñ salqınında catqarayım,
On parmağım şartaş etip oynatayım,
Şinatiyim saqız etip şaynatayım.
Şora Batır süygilisi Altın’nıñ cırın cüregi carılğanday bolıp seslese de, oğa barıp şonday diy:
Al, aq Altın’ım, arüvim,
Al, savlıq man qal, arüvim,
Aqtaş’lınıñ Ali beyin öttirdim,
Başıma ketmez qorlıq ketirdim,
Minmege berseñ, tülpar ber,
Şapqan saytın yorılmas,
Kiymege berseñ, küve ber,
Tatqalaşsam, cırtılmas,
Süymege bersen, süygin ber,
Şoran seni unıtmas.
Qazan degen el bar, dep
Baş tasalar er bar dep,
Qaznalı Qırım’nı qaldırıp,
Seni arüvim muğaytıp,
Men Qazan’ğa baraman
Qazan’da batır bolaman.
Boğa qarşılıq etip, Altın Şora Batır’ğa şonday ayta:
Ay ne bolar künden soñ?
Kün ne bolar aydan soñ?
O ne bola eken dep sorasañ
Aynıñ anası deñiz bolar,
Tınıp turğan kölden soñ.
Qara qartal o ayvan,
Neler tutıp, ne aşar
Edil’den köp şöplegen
Qaz man quvlar pitken soñ?
Biydayaq quş o ayvan
Qanat qağıp uşalmas,
Şekke pitken eki ölen
Cavın cavıp ketken soñ;
Şaşaqlıqtan biy sarqar,
Bat üyinden toy darqar,
Eki totay qızdan soñ;
Törkinden kelgen bay qızı
Tirkemege tana tapmas,
Ayırı tuyaq maldan soñ;
Maqtanşılık bolmay eken,
Devlet baştan tayğan soñ;
Batırcılıq bolmay eken,
Elesleñen eki arğamaq attan soñ;
Minaresi kökke yetişken kök saray,
Qarap bolıp kete eken,
Töbesinden yıldırım urıp buzğan soñ;
Qavrap ketken şeşekşik,
Qoray bolar solğan soñ;
Cıltırıp turğan qızıl yüpek
Şilter bolar tozğan soñ;
Qartayıp ketken güzeller,
Qurqa bolar, keşken soñ;
Ötmek aşamam nardan soñ,
Qazı aşamam qarden soñ,
Qocağa barmam senden soñ;
Künleşip turğan köp yaman,
Qışlada qoyğa köz atıp
Bek köp qorlıq tiygizer,
Sen arüvim keten soñ.
Ala ket meni Şoram, ala ket,
Atıñ calına sala ket!
Artıñdan sayısız cav quvğanda,
Altın adlı arüviñni
Irğağın man ilip
Qurban etip şala ket.
Şora colğa ketip barayatırğanda, şeleklerin suv man totırğan, omızındaki quyanaşqa asıp, suvdan keliyatırğan bir kelinşekke ras kele. Şora’nıñ kiyinip qulanıp ketyatırğanın körip, kelimşek onıñ kim ekenin biliyim dep, Şora’ğa söz qatıp, şonday dep soray:
Qara qaşlım, ciyren atqa otırıp,
Sadağınğa sayısız oqlar totırıp,
Oq batmağan küveñni,
On omızıña astırıp,
Qara baş süñiñ köterip,
Torbalarıñ ters ilip,
Oyalı şepken kiyinip,
Sol qolıña quş tutıp,
Aş beliñe qılış tağınıp,
Qaznalı Qırım’nı qaldırıp,
Carğalıq’nıñ boyı man atlanıp,
Cav qarşısına aylanıp,
Ekindiden el taşlap,
Törem qayda barasıñ?
Şora Batır kelinşekke şay diy:
Töre tuvıl, qaraman
Egiz tuvıl, daraman
Köyimniñ adın sorasañ
Kökişli Tama derler oğa
Ondan kelip baraman.
Soyımnıñ adın sorasañ,
Arslan ulı Baygazi
Onıñ ulı Er-Tölek
Şora ulı Şoraman.
Barır yerim sorasañ,
Yetmiş şaqırımlıq Qazan’ğa,
Qara künde quşanıp,
Yardım etmege baraman.
Men Qazan’ğa barğanşı,
Qazan’nı qazaq almasa,
Aydap colğa salmasa,
Taqtasın otqa caqmasa,
Taşların suvğa atmasa,
Altmışqa kelgen qartların
Top aldına salmasa.
Kün körmegen güzeller
Cavğa kelin bolmasa,
Sabiy-sübiy balları
Cılap özkis qalmasa,
Qara kiyiñen qazan’nıñ
Qalesiniñ işinde
Qapısınıñ tübinde,
Taşqa soqqan
Temirşigi bolarman.
Şonday etip, Şora Qazan’ğa barıp yetişe. Onı saray qızlarından biri körip, cuvırıp han biykesi Süyimbike’ge barıp, şonday dep ayta:
Qazan’nıñ saf soqağın keşkende,
Sarayıñnıñ qarşısına kelgende,
Astındaki ciyren atı sürindi,
Başındaki sozıq börkin tüşirdi
Qara qaşı, qara aydarı körindi,
Ayday yüzü ela kökke atıldı,
Mina şo kelgen misapir,
Aqtaşlı’nıñ Ali beyin öttirgen,
Özine ketmes qorlıq ketirgen
Han yeleli, hasretli,
Şora Batır’ğa bek uşay.
Şora Qazan’ğa kelip, han sarayında toqtamay, babasınıñ nasiyatı boyınca, Qazan’ıñ bir kenarında yaşağan Sali adlı qartnı taba, oğa barıp, şonday diy:
Ey Sali qart, Sali qart
Selam berdim sizlerge,
Selam berdim Sali atam,
Almaysıñ mı üyiñe?
Canıñ avırıp sen meni,
Alavqoysañ üyiñe,
Atam curtı Qazan’ğa,
Qalabalıq iş tuvsa,
Mıyığımnı burarman,
Men cavlarnı quvarman.
Sali qart Şora’ğa qarap, şonday diy:
Seksen beşke kelgenmen,
Seksen batır körgenmen,
Doqsan beşke kelgenmen,
Doqsan batır körgenmen,
Endigisi bo künde
Doqsan doquzını keşip bararman.
Kim ekeniñ bile almay
Şaşıp qalıp turaman.
Asılıñnı aytsana,
Soy-sopıñnı aytsana
Kim ekeniñ biliyim,
Üyime alıp kiriyim.
Şora , Sali qartqa ayta:
Men arğınman, yorğınman,
Qart qartalday qırğınman,
Asılımnı sorarsañ
Qırım’daki Kökişli Tama’nıñ
Köyinden kuvılğan ulıman.
Atamnıñ adın sorasañ,
Arslan ulı Baygazi,
Onıñ ulı Er-Tölek,
Onıñ ulı Er-Narik
Şora ulı Şoraman.
Ondan selam aytaman.
Bu künimni sorasañ?
Qaban kölinde yaşağan,
El qayırın aşağan
Sali qart seniñ ulıñman.
Sali qart Şora’ğa ayta:
Üyge kir dep aytmağa,
Qart atañnıñ şayi yoq,
Şayin aytıp qaytiyim,
Şayine salır şayi yoq.
Bir ulı yoq, qızı yoq.
Paqır miskin aqayman
Kökrekşigim şırıldap,
Cüregimniñ mayı yoq,
Üyge kirip sen, balam,
Qart anañnıñ qolın öp!
Şaytip, Şora Batır, Sali qartnıñ ulı bolıp, oğa yardım etip yaşamağa başlay. Künlerniñ birinde Sali qart Şora’nı Qazan batırlarınıñ toplantısına alıp bara da, şonday dep aytmağa başlay:
Kimler yoq ta, kimler bar,
Bo cıyınnıñ işinde,
Türli, türli baylar bar,
Türlenmegen batır bar,
Qaban kölinde qamış bar,
Köl işinde tanış bar,
Tanış işinde Şora bar,
İnanmasañ , qara , bar!
Bondan da ülken qale bar.
Qaban kölinde qulan bar,
Köl işinde cılan bar
Cılan başlı duşman bar.
Elden alım aldırmas
Iygi tuvğan Mamay bar,
Torbası man toğayda
Tentek köşken Noğay bar.
Hannıñ Qamber ulı bar,
Özden bolsañ oğa bar,
Biyeler minip toy etken
Tavda Qadı Mırza bar.
Ozañ bolsañ anda bar,
Sarayda Qulınşaq Batır bar,
Batır bolsañ oğa bar.
Alınşaq adlı dosı bar,
Ağa bolsañ oğa bar,
Qara süngi qolğa alğan
Qapı avızına tayañan
Şınayaq süyer eli bar,
Sali’niñ ulı Şora bar,
Arala qapınıñ arasıñ,
İnanmasañ, qara, bar!
Bo toplantıda ertesi küni soğışqa şığacaq batırlar sıylanıp, zevqlanıp oturalar. Qapığa tayanıp Şora’nı körmeyler. Şora öpkelenip, olarğa qarap, şonday diy:
Qulınşaq man Alınşaq,
Saray işinde yaşağan,
Maqtanmağa bek qoşaq
Sali qartnıñ üyinde
Altı ay boldı yaşayman
Boş boşına otırıp,
Ötmek, tuzın aşayman.
Tanımadı biriñiz;
Halq aytqanday bar eken,
Oysız eken hanıñız
Bo Qazan’nıñ hanı bar da namı yoq.
Qadısı bar da töre yoq,
Köremen de bilemen
Ballı boza tilermen
Qazan’nı basıp, cav kelse,
Netecegim bilermen.
Şonday soñ, Qulınşaq Batır özine kelip şonday diy:
Seheri tañdan biliñen,
Süyimbike sarayınıñ
Qarşısına kelgende,
Narik ulı sen mi edin?
Qaban kölinde yaşağan,
Altı ay misapir bolıp aşağan,
Narik ulı sen mi edin?
Oq, sadağın ilmegen,
Qorınıp eş cürmegen,
Qorınıp cürmiy tanışqan
Narik ulı sen mi edin?
Şonday soñ, Qulınşaq Batır yoldaşlarına qarap şonday diy:
Arğamağına arpa berip,
Dallı terekke baylañız,
Qolıñızman sıypañız.
Qara künde, qıyında,
Tatar atına col berip,
Tanavından qan kelip,
Tırpayıp tursa, körersiz!
Qazan artı boz qamış,
Boz qamış ta nar qamış,
Büginden başlap siz onı
Qısılğanda körersiz,
Sırağa kelgen batırğa,
Tostaqayın totırıp,
Sıradan yerin beriñiz.
Qazan adlı qalege,
Şarıldap asker kelgende
Qarap, tursa, körersiz.
Şora Batır olarğa qarap, şonday dep ayta:
Qabırğama pitken qattı ette
Qanın qaynap otırsa,
Qan şıqmağan süyekte,
Köşer quş üyvalap otıra.
Azizleñen bo canım,
Bo Qazan’ım özi üşin,
Şeyit bolmağa otıra.
Şondan soñ, Şora, Sali qartnıñ üyine qayta. Hem onda yaşavın devam ete. Lakin , Qırım’da qalğan atası Narik’ni, han cezalap, malın-mülkin alıp, bir tilenşi aline ketirgen. Narik qart tilene tilene cürip, Qazan’ğa kelip şığa hem şonday dep ayta:
Qazna qazna mal kelse,
Qaznacılar quvanır,
Qapı aldına cav kelse,
Qulınşaq man Er Şora,
Qara qanğa boyalır.
Şondan batır Şora atası,
Endiden soñ bo künde,
Qırşavlı şelek qolğa alıp,
Elden elge qıdırır.
Şora babasın razı etip, ozğarıp cibere. Şondan soñ, Qazan üstine cav kele. Bo marebede Şora Batır cigitlerdiy soğışıp, cavnı keri qaytara. Şonday etip, Şora Batır nam qazanıp, doqız sene, doqız ay Qazan’ğa eş bir cav kirsetmiy, keri qağa. Ama, soñ seferi bek qanlı soğış bola. Cavlar Qazan’nı sarıp alalar. Cer astından da col qazıp, Qazan qalesiniñ astına metiyeler men barotı salıp, qaleni avağa uşıralar. Bo marebede halq zuv-şuv bolıp, qarma-qarışıp, qayda qaşıp can qutarmağa yer qaray. Her yer darma dağım, viyran işinde, batırlarnıñ bir talayı şeyit bolıp ölgen, bir talayı yesir tüşken bola. Şora Batır cañız qalıp turmadan cavlar man ceñk etse de, bir malden soñ, qaray, üş yağından cav askerleri men saruvlı, aldına qaşacaq yeri tek car boyındaqı Edil suvı. “Cav qolında yesir tüşip qor bolacağıma, taa arüv özimni carda Edil’ge atayım!” diy de, Tasmager atı man özin cardan Edil suvına atıp, onda atı man barabar buvılıp öle.
Künlerden bir kün, Şora’nıñ anası onı qarap, Qazan’ğa kele. O Qazan sokakların boylap cürip, köriñen kişiden Şora’nı soray. Ama, Qazan’da erkezniñ derti özine yetecek. Meñlisıluv’nı eske alıp, oğa qulaq salğan kimse yok. Eñ soñında o şonday dep ayta:
Ata deve aqırıp,
Boz tanalar bozlaşıp,
İñrağa turğan bir künde,
Şoram miñen Tasmager,
Aşuvlanıp, kürsinip,
Qara suvga bayqan künde,
Ayday parlaq Şoram’nı
Körgen bar mı, biykeler?
Bonu eşitken bir qız oğa:
Ay, ay qurtqa, ay qurtqa,
Torbañnı ilip moynıña
Sen de nege kelgensiñ
Bo qıyınlı Qazan’ğa?
Tiri bolıp cürseñ de
Sen, ey, qarip ölgensiñ
Başımızğa tarlıq kelgende,
Sen de kimge kereksiñ?
Meñlisıluv sözin devam etip:
Qarşığadan tuvğan torğayday
Hanımdan tuvgan sultanday
Ağalar divan toplağan.
Aydın qara töbediy
Qabırğadan onıñ özi,
Atıq şıqqan sabiydiy,
Artqa pitgen süyegi,
Er birisi arşınday,
Ey, biykeler, totaylar,
Qaysıñız ul tapqansız,
Qazan qalesin qazañan,
Qan caralı, Şoraday?
Parmamdaqı oymağım,
Aq kümiştiy tırnağım,
Ekisi birden mayışqan,
Şo qorlıqqa köne almay,
Botası ölgen devedey,
Bozlay bozlay kelgenmen.
Can bavırım Şoram’nıñ,
Bügin ölgenin bilgenmen.
Bo Qazan’nın qartından,
Yetim qalğan caşından,
Sorağandan fayda yoq!
Mağarağa barayım,
Abılqasım caş soqtadan,
Ulımnı barıp sorayım.
- Abılqasım caş soqta,
Meni qarap körsene,
Can bavırım Şoram’nıñ
Bir qaberin bersene!
Abılqasım caş sopqa oğa şonday dep ayta:
Ay ay anam, ay anam,
Ay cığılğanı körine,
Kün cığılğanı körine,
Ay man küneş qoşılıp,
Kölge cığılğanı körine,
Meñlisıluv anaynıñ,
Közi şıqqanı körine,
Hepisin aytıp qatiyim?
Seniñ ulın er Şora
Doqız sene, doqız ay,
Bo Qazan’da soğışıp,
Batırlığın nam etip
Ahırısı, ay medet,
Suvğa batqanı körüne.
Bonı eşitken Şora’nıñ anası Meñlisiluv şonday dep bozlay:
Ay ay künim, ay künim,
Can bavırım Şora ulım,
Qayğılar man dertleriñ
Esten ketmes oq bol


text:
Qosqan waqıtı Jeltoqsan 4, 2017 | 193 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Parïjde “Astana Musical” teatr ärtisterine qoşamet körsetti
Keşe Parïjdegi äýgili “Le Trianon” teatrında “Astana Musical” teatrınıñ étno-folklorlıq myuzïkli “Qız Jibek” qoýılımında parïjdik körermender ärtisterdiñ şeberlikterine erekşe qoşamet körsetip, dw qol şapalaqtadı, – dep xabarlaýdı QR MSM Baspasöz qızmeti.
«Rwxanï jañğırw» bağdarlaması ayasında QR Mädenïet jäne sport mïnïstrliginiñ uýımdastırwımen gastroldik sapar bastaldı. Ewropanıñ bes elinde ötetin ewrotwr Parïjden bastaw aldı.
Ewropadağı bul şeteldik twr – “Astana Musical” jas teatrınıñ tarïxındağı jaña beles. Qazaqstan quramasınıñ ékskwrsïyaları Ewropanıñ Berlïn (Germanïya), Parïj (Francïya), Vena (Avstrïya), Bryussel (Belgïya), Mäskew (Reseý) qalalarında ötedi.
«Qazaqstan Respwblïkasınıñ Mädenïet jäne sport mïnïstrligi jüzege asırıp otırğan «Jahandıq älemdegi zamanawï qazaqstandıq mädenïet» jobası qazaqstandıq şığarmaşılıq jobalar men qazaqstandıq ujımdardıñ jaña ïdeyalarına tıñ serpin beredi dep oýlaýmın. Bul öz mümkindikterimizdi joğarı deñgeýge köterw jäne älemge ulttıq mädenïettiñ jetistikterin körsetw üşin tamaşa mümkindik», – deýdi “Astana Musical” teatrınıñ körkemdik jetekşisi Asxat Maemïrov.
Jas qazaq teatrı Parïj turğındarına étno-folklorlıq myuzïkl “Qız Jibek” qoýılımın sıýladı. Körermenderdiñ aýtwı boýınşa, qoýılımnıñ ulttıq näzik xoş ïisi birden seziledi, qazaq mädenïetin aýrıqşa erekşelikterimen aýşıqtaýdı.
«QızJibek» – qazaq folklorınıñ injw-marjanı, älemdik ädebïettiñ kez-kelgen jumısınan kem emes keremet twındı. Süýispenşiliktiñ änuranı bolıp tabılatın twındı – xalıqtıñ poézïyalıq murasınıñ barlıq saltanattı ulılığın siñirgen.
Añızdıñ negizgi keýipkerleri – Jibek pen Tölegen älemge äýgili Romeo men Djwletta sïyaqtı ulı jäne jarqın maxabbattıñ sïmvolı. Olardıñ soğıswşı äkelerin alyanspen tatwlastırw nïeti soğıs älemine özderiniñ näzik sezimin usınadı. Tarïxï oqïğa jawınger Tölegen men xas sulw Jibek arasında örbïdi. Bekejannıñ soqır qızğanışınıñ ayasındağı kelispewşilikter qaýğılı jağdaýğa aýnaladı. Tölegen öz qarsılasınıñ qolınan qaza taptı, al Jibektiñ özi jaqın adamınsız ömir süre almaýdı. Jibektiñ beýnesi xalıqtıñ jüreginde saqtalğan sulwlıq, maxabbat pen adaldıqtıñ jarqın beýnesi. «Qız Jibek» añızı zamanawï qazaq qoğamınıñ ortaq murası bolıp tabılatın ğasırlıq rwxanï jäne adamgerşilik qundılıqtardı beýneleýdi.
Spektakldi tamaşalawdan keýin körermender qazaq xalqınıñ poétïkalıq murasın öziniñ alwan türliligimen jäne sulwlığımen tawıp alğandığın atap ötti. Tanımal qazaq äwenderi men änderiniñ mwzıkalıq däýektemelerinen basqa, körermender xalıqtıñ baý mädenïetin – bata berw, joqtaw, aýtıs sındı dästürlerin kördi.
«Til kedergilerine qaramastan, mağan öte qattı unadı. Men eşqaşan mundaý atmosferada bolıp körmeppin. Mädenïetteriñiz ğana emes, tarïxtarıñızdı da sezine aldım. Spektakl ğajap. Bäri de öte şeber jäne tereñ oýlastırılğan. Dramatwrgïya da, kïimder de unadı», – deýdi francïyalıq teatrtanwşı, rejïsser Davïd Çavlïs Assatïanï.
«Asqan sezimtal ulttıq kolorït nazardı bawrap aladı, qazaq mädenïetine aýrıqşa äser berip turğan – özindik işki dünïesimen jäne aýqındığımen tartadı. Keremet qoýılım. Ärtister men bïşilerdiñ orındawı sonşalıqtı ğajap, aýnalanı tügel bawrap, köñil tükpirine şeýin jawlap aldı», – dep pikirimen bölisedi teatr sınşısı, önertanw doktorı Marï-Krïstïn Sïrïjol.
«Qız Jibek» –älemdik ädebïettiñ osı sïyaqtı şığarmalarınıñ birde-birinen kem tüspeýtin sïpatı turğısınan ädemi, qazaq folkloriniñ jawharı. Maxabbat gïmni bolıp tabılatın bul şığarma xalıqtıñ poézïyalıq murasınıñ bükil ğajaýıbın boýına siñirgen.
Añızdıñ bastı keýipkerleri – Jibek pen Tölegen bükil älemge tanımal Romeo men Djwletta tärizdi ülken äri taza maxabbat sïmvolı. Olardıñ süýispenşilikke tolı odağımen jawlasqan äkelerin bitistirwge talpınıstarı, aýnalıp kelgende, qıldaý sezimderdi bitispes urıs jağdaýına äkelip urındıradı. Tarïxï oqïğa batır jawınger Tölegen men xas sulw Jibek arasında örbïdi. Bekejannıñ közsiz qızğanışı ayasındağı kelispewşilikter bitispes tragedïyağa aýnaladı. Tölegen öziniñ mqarsılası qolınan qurban boladı, al Jibek öz süýiktisinsiz ömirin elestete almaýdı. Jibektiñ obrazı – burınğı zamandardan beri xalıqtıñ jüreginde jattalıp qalğan sulwlwqtıñ, maxabbattıñ jäne adaldıqtıñ poétïkalıq obrazı. «Qız Jibek» añızında qazaqstandıq qoğamnıñ zamanwï jalpı qundılığı bolıp tabılatın ğasırlıq rwxanï-adamgerşilik qundılıqtarı körinis tapqan.
Bügin, 4-jeltoqsanda, qazaq trwppası Kannda «Astana sazı» folklorlıq ansambliniñ süýemeldewimen tağı da «Qız Jibek» myuzïklin tanıstıradı.
Eske salaýıq, «Astana Musical» teatrı 2016 jıldıñ mawsım aýında Astana qalasında Qazaqstan Respwblïkası Mädenïet jäne sport mïnïstrliginiñ «Qazaqkoncert» memlekettik koncerttik uýımınıñ negizinde aşıldı. “Astana Musical” teatrınıñ repertwarında jaña twındılarmen baýıtılğan, olardıñ ärqaýsısı Astananıñ mädenï ömirinde aýtwlı oqïğa bolıp, onıñ turğındarı men qonaqtarın qwantwda. Spektaklden spektaklge deýin teatr ärtisteriniñ şeberligi ösip keledi, sebebi jas talant zor ınta-jigermen Qazaqstanda mwzıkanıñ janrın keñinen taratwda.


text:
Vïdeooyındar serïyasınıñ qaharmanı Lara Kroft twralı jaña fïlmde bastı röldi Alïsïya Vïkander somdaydı.
MGM, Warner Bros. jäne GK Films kompanïyalarınıñ birlesken jobası qayta iske qosılw, yağnï rebwt bolıp sanaladı. Osı jolı da Lara Kroft twralı birneşe fïlm tüsirw josparlanğan. Fïlmdi norveg rejïsseri Roar Wtxawg tüsiredi.
Eske sala ketelik, 2001 jılı "Lara Kroft: Mazar tonawşı" ("Lara Croft: Tomb Raider") jäne 2003 jılı "Mazar tonawşı Lara Kroft: Ömir besigi" ("Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life") fïlmderi jarıq körgen edi. Ekewinde de bastı rölde Andjelïna Djolï oynadı.
Lara Kroft twralı jaña fïlmde keyipkerdiñ jastaw kezindegi ömiri körsetilmek.
Ayta ketelik, şved aktrïsası Alïsïya Vïkander bïıl "Dat qızı" fïlmindegi röli üşin "Oskar" aldı.
Derekközi: kinostan.kz
Tegï: Kïno jäne TV,
Kommentarïï


text:
Ukraina mustaqilliginiñ 23 yılı devamında Qırım işğalde yaşadı, şimdi ise, Rusiyege «qoşulıp», «serbest memlekette yaşay», – dep ayttı Rusiye Liberal-demokratik firqasınıñ (LDPR) lideri Vladimir Jirinovskiy çarşenbe künü, mart 18-de, Moskvadaki «Berabermiz» kontsertinde. Tedbir Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Qırımnıñ Rusiye Federatsiyası terkibine qabul etilmesi aqqında añlaşma imzalanmasınıñ yıllığına bağışlandı.
Tedbirni canlı yayında «Rossiya 24» telekanalı köstere, – dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bizler serbest memlekette yaşadıq ve yaşaymız, olar ise (qırımlılar – muar.) 23 yıl devamında işğalde yaşadılar, olarnı qıynadılar, rusça laf etmege, rus filmlerni seyir etmege, rus muzıkasını diñlemege keder ete ediler, yabancı tilni, diger medeniyetni ögrenmege zorlağan ediler. İşğal bitti, bir yıldan berli Qırım – memleketimizniñ bir parçasıdır», – dep ayttı Rusiye siyasetçisi.
Jirinovskiy Qırım işğalini «bu asırnıñ eñ müim vaqiası» dep adladı.
«Er bir asırnıñ belli vaqiaları bar: XIX asırda Napoleonnı yoq ettiler, XX – Gitlerni, XXI asır ise Qırımnıñ Rusiye ile, Aqyarnıñ Rusiye ile birleşüv yılı olacaqtır. Qurbansız, qansız ğalebe», – dep ayttı o.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ölim jazasına kesilgen Djoxar Carnaevqa Amerïkalıq Mïddlseks okrwginiñ prokwratwrası ağayındı Carnaevtarğa lañkestikten keyin qılmıskerlerdiñ izine tüsken polïcey Şona Kolenı öltirdi degen küdik tağılıp otır.
Qazir Djoxar Carnaev Kolorado ştatındağı erekşe rejimdegi türmede jatır. Ölkelik prokwror Merïan Rayan tergew şaraların jürgizw üşin Carnaevtı Massaçwsets ştatına qaytarwdı josparlawda. Prokwror xabarlağanday, qazirgi waqıtta federaldıq ükimetke sawal äzirlenwde.
Quqıq salasındağı sarapşılar federaldıq sot ölim jazasına kesken jazasın ötewşige jergilikti bïlik qosımşa ayıp taqqan jağdaydı burın-soñdı kezdestirmegenin aytadı, dep xabarladı RÏA Novostï.
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
«Qawipsizdik üşin» qoğamdıq uyımı Resey mektepterinde qawipsiz selfï qosımşa sabaqtarın engizwge Resey Bilim jäne ğılım mïnïstrliginen resmï türde ruqsat suradı dep jazdı «Ïzvestïya» gazeti.
Bastamaşılar öz erikterimen munday pänderdi 2015 jıldıñ 1 qırküyeginen bastap ötkizwge dayın eken. Mïnïstrliktiñ kömegimen birte-birte olar bul täjirïbeni jappay memlekettik awqımda ötkizwdi közdep otır.
«Bizdiñ sarapşılar bastapqı oqw bağdarlamasın äzirlep qoydı», — delingen qoğamdıq belsendilerdiñ taratqan xabarlamasında. Boljam boyınşa, taqırıptıq pänderdi ötkizw üşin oğan psïxologtar, polïcïya qızmetkerleri men käsibï fotograftar tartılmaq. Sarapşılar selfï jasawdıñ qawipsiz ädisterine üyretip, sonday-aq öz-özin swretke tüsirwge degen quştarlıq dertke aynalıp bara jatqan jağdayda ne istew kerektigi twralı keñes beretin boladı.
Soñğı waqıttarı, tek Reseyde emes, jalpı älem boyınşa beleñ alğan selfï jasawğa degen quştarlıq qanşama qayğılı jağdaydıñ sebebine aynaldı. Bir qız poyızdıñ üstinde selfï jasaymın dep toqqa tüsip qalsa, bir jigit taw jïeginde ekstrïmaldı swretke tüsemin dep tömen qulap öldi. Tağı bir oqwşı osınday sebeptermen beton plïtanıñ astında qalıp köz jumdı. Al selfï jasaymın dep öz-özin atıp alğan mäskewlik jas qızdıñ aynalasındağı şw äli basılıp ülgergen joq.
Derekközi: Lenta.ru
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi işğal altındaki yarımadada Myanmadaki rohinca musulmanları içün para toplamağa başladı.
«Qırım müftiligi Qırım sakinleri ve musafirlerini Myanma musulmanlarınıñ belâsına lâqayt olmayıp, olarğa samimiy duanen beraber maddiy yardım köstermege de çağıra. Rohinca musulmanlarına yardım bu adres boyunca berile bile: Aqmescit şeeri, Kurçatov soq., 4 (Kebir Cami) ya da Qırım regionlarındaki rayon ve yerli imamlar üzerinden. Sermiya qaçaqlarnıñ lagerlerine yollanacaq», – dep aytıla müftilikniñ saytında.
Bundan evel Qırım advokatı Cemil Temişev Myanmadaki adiselernen bağlı mitingni Aqmescitte keçirmek içün ariza berecegini haber etken edi.
Sentâbrniñ 4-de Kyivde Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ binası yanında Myanma musulmanlarına qoltutuv aktsiyası olıp keçti. İştirakçiler, şu cümleden qırımlı faaller, «Genotsid toqtatılsın» ve «Terror toqtatılsın», dep qıçıra ediler.
QAMDİ 2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yapacaq areketlerini Meclis ile muzakere etmey. Yanvarniñ 16-17-de Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında olıp keçken Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ toplaşuvında esas Ukrainada Müftiylikni qurmağa qarar alındı. 2016 senesi noyabrniñ 19-da 14 qırımtatar din cemiyeti Kyivde toplaşıp, müftiylikni qurdılar.
Musulman olğan rohinca halqınıñ 73 biñden ziyade vekili zorbalıq sebebinden Myanmadan qomşu Bangladeşke qaçtı, dep bildirdi Birleşken Milletlerniñ qaçaqlar işleri yuqarı komissarınıñ idaresi.
Regionda 2012 senesinden berli qanlı çatışmalar ara-sıra yüz bere. İlk sefer kütleviy zıddiyet olğanda 100 biñ rohinca memleket içinde köçip kelgenlerniñ lagerlerine qaçtı.


text:
Yanvarniñ 25-de 1917-1921 seneleri ukrain inqilâbınıñ iştirakçileri hatırasına bağışlanğan matbuat konferentsiyası ötkerilecek
Yanvarniñ 25-de saat 10-da “Ukrinform” haber agentliginde Ukraina Bütünligi künü sebebinden, 1917-1921 seneleri Ukraina inqilâbınıñ qurbanları hatırasına bağışlanğan matbuat konferentsiyası ötkerilecek.
İştirakçiler: Litvinov Viktor, Ukraina haber siyaseti Nazirliginiñ Qırım ve Donbassnıñ informatsion reintegratsiyası setorınıñ başlığı; Kösenko Yuriy, “Ukraina teşebbüsi” cemaat teşkilâtınıñ idare başlığı; Butko Sergiy, Çernigiv vilâyetinde Ukraina Milliy hatırası institutınıñ vekili; Levoçko Öleksandr, Çernigiv devlet vilâyet memuriyetiniñ medeniyet ve turizm, milletler ve dinler Departamentiniñ müdiri; Semenov Sergiy, Korop rayon devlet memuriyetiniñ medeniyet ve turizm bölgesiniñ başlığı; Gerasimenko Grigoriy, İçnânsk rayon şurasınıñ başlığı.
Teşkilâtçı: Ukraina haber siyaseti Nazirligi.
1917-1921 seneleri Ukraina inqilâbı 1917 senesi Rusiyeni qaplağan inqilâbiy sarsıntılar şaraitinde başlandı. Onıñ esas köçürücisi ukrain halqı ve siyasiy muhtariyet ve federatsiyadan öz devlet mustaqilligi añlamına evolütsiya etken siyasiy elita edi. “Ukrain teşebbüsi” cemaat teşkilâtı Çernigiv vilâyetiniñ Korop ve İçnânsk rayonlarınıñ köylerinde 1917-1921 seneleri Ukrain inqilâbınıñ eki iştirakçisi, 20-ci asırda Ukraina mustaqilligi içün küreşçilerniñ - Fedor Dudka, yerlilerden, Ukraina Halq Cumhuriyetiniñ ve Topraq meseleleri Nazirliginiñ devlet hızmetçisi ve Sergey Kaçura, Ukraina Merkeziy Şurasınıñ areketçisi ve Ukraina mustaqilligi içün küreşçi - hatırasına tantanalı tedbirler teşkil etti.
Tedbirniñ vazifesi: bütün devletniñ kelecekte inkişafına Ukraina inqilâbınıñ tesiriniñ tafsilâtlı muzakere etüv, bu vaqia neticeleriniñ talil etilmesi ve Ukrainada kommunikativ vaziyet eyileşmesi içün teklifler berilmesi.
Keçirilüv yeri: “Ukrinform” haber agentligi, B.Hmelnitskogo soq., 8/16 (“Teatralna” m.st)
Kontakt telefonları: (044) 279-20-60, 279-00-05
Kiriş iş şeadetnameleri ve Milliy jurnalistler toplulığı varaqaları boyunca.
Cedvel


text:
«Umma» Ukraina Diniy idaresiniñ müftiyi Said İsmagilov, yazda Donbassta sürgen yañı ayat aqqında tarif etken edi, sentâbrde o şeerni terk etip, Kiyevge köçti. Paдиo CBoбoдa/CBoбoдHaя EBpoпa-ğa bergen inervyüsında o Donetskteki vaziyet, işğalnen bağlı qorqular, rusiyeli arbiyler ve silâ, Rusiye teşviqatınıñ tesiri aqqında ikâye etti:
– Donetskniñ musulmanları özlerini yaramay duyalar. İç bir kimse cenk olğan yerde bulunmağa istemey.
– Avgustta ateş açılğan ve zarar körgen Cuma camisini tamir ettilermi?
– Yoq, daa tamir etmediler. Bu territoriyada mayıstan başlap ale daa cenk kete. Donetskniñ sıñırında avalimanı civarında cenk sıñırı buluna. Bir taraftan ukrain orduları, diger taraftan silâlı isyancılar. Er kes - silâlı isyancılar dey, amma anda aslında rusiyeli ordular cenkleşe. İsyancılar çoqtan çetleştiler, olarnıñ arasında küreşecek soyu qalmadı, endi şu yerde professional rus orduları tura.
– Cuma camisi qapalımı?
– O qapalı degil. İmamlıq yapqan adam bar. O, qapalı demeñiz, sıñırlı şekilde çalışa aytıñız, dep rica ete, çünki adamlar ep bir muracaat eteler. Atışlar toqtağan vaqıtta adamlar barıp yeteler, iç bir kimse küreş ne zaman devam etecegini bilmey.
– Musulmanlar anda toplaşa bilelermi?
– Men alğan malümatqa köre, toplaşalar. Amma, şimdi qubbesinde teşik bar, onı tamirlemediler. Mermi qapusını da urğan. Buña baqmadan, havfsız odalarda namazlar qılına.
– Ekinci, ufaçıq cami açıqmı?
– «Alâ-Mal» camisi şeerniñ başqa tarafında buluna, Makeyevkağa yaqın olğan Kalinin rayonında, o cenk ketken yerden uzaqça olğanı içün, bir kün bile qapalmadı. Şeerde qalğan musulmanlarnıñ ekseriyeti bu camige qatnay. Atıp başladılarmı, kimnidir qabaatlamaq keçtir. Adamlarnı atıp bşlasalar, lar ölmege istemeyip qorçalanmağa tırışalar ve ateş açalar. İsyancılar Donetskniñ territoriyasında ateş açalar, yaqın olğan köylerde atalar, anda da adamlar yaşay, episi yaşamağa istey. Cevap olaraq ukrain askerleri artilleriya bulunğan yerlerni tapıp, atıp başlay.
– İsyancılar musulmanlarğa nasıl davranalar?
– Olarnıñ arasında bir çoq añlaşılmamazlıqlar bar. Lugansk vilâyeti aqqında iç bir şey aytıp olamayım, çünki o o çeşit bölüklerge bölüngen, şu bölüklerni çeşit taqımlar idare ete, komandanları da bar, olarnıñ arasında birlik yoq. Olarda filmde kibi, akimiyet daima deñişip tura. Donetsk vilâyetinde isyancılar bir merkezden idare etileler, aytmaq mümkün. Anda, tek Moskva patriarhatı pravoslav dini ruhset etilgen, daa doğrusı Rus pravoslav kilsesi – yekâne din sayıla. «DHC müftisine» boysunğan musulmanlarnı da tiymeyler.
– Ya «DHC müftisi» kim?
– Biz özümiz daa añlamadıq. Anda bir qaç şahıs bar, episi Makeyevkadan, şu yerde musulmanlarnıñ yetekçileri olmağa isteyler. Farqlı malümat kele, de birisini aytalar, de ekincisini. Amma, er alda, bu qurumğa boysunğan şahıslarnı tiymeyceklerini ayttılar. Başqa din vekilleri, katolikler, yunn-katolikler, Kiyev patriarhatnıñ prvoslav temsilcileri, protestantlarğa açıqtan-açıq qarşılar, olarğa yat devletniñ agentleri, deyler.
– Hicab kiygen qızlar, musulmanlar özlerini raat duyalarmı?
– Hicab kiygen qızlarğa toqunğanı aqqında malümat kelmegen edi. Anda, Qavqaz, Ösetiya, Abhaziyadan adamlar çoq. Olar isyancılar degiller – doğrusını aytayıq. Bu rusiyeli ordular, zabitler pogonlarını keçip taşlağanlar. Biz olarnı körmedik, amma, biz deli degilmiz, er şeyni añlaymız. Soqaqta adam mennen temiz rus tilinde, Moskvalı aktsentnen laqırdı etip, Donetskniñ qaysı soqağında bulunğanını sorasa, demek, o yeli sakin olmağanını, asılında qomşu devletten kelgenini añlayım. Olarğa isyancı ya da başqa bir şey aytsaq ta, amma şimdi anda Rusiye tarafından ketirilgen bir çoq tehnika, arbiyler bar olğanı belli. Onıñ içün hayaliy isyancılarnı tasavvur etmek esassız.
– Qavqazdan kelgen kelmeşekler, camige kelelermi?
– Kelgenleri de ola. Özlerini çoq belli etmeyler. Keleler, namaz qılalar, keteler. Adamlarnıñ canını sıqmaylar, qaydan kelgenini aytmaylar. Az keleler. Kelgen soyu da suallerge cevap bermeyler.
– Sadece namaz qılıp ketelermi?
– Ebet. Bazıda silânen camige keleler, namaz qılıp keteler. Olarğa qoşma sualler bermek havflı, onıñ içün sualler berilmey. Adam cevap bermege istemese, bir kimse mecbur etmey. Özüñiz bilesiñiz, azca bilseñ, daa da raatsıñ. Anda qalğan imamlarnı Donetsk isyancılarınıñ NKVD-KGB hızmeti vekilleri mahsus qaidelernen tanı ettiler. İmamlr adiy adamlar kibi, muqayt olmağa tırışalar, mesele çıqmasın dep, qoşma bir şey aytmaylar.
– Rusiyeli televideniye bergen malümatqa köre, Donetskte adamlarnıñ ekseriyeti isyancılarğa qol tuta
– Qol tutqanlar bunı açıqtan aytalar. Qarşı çıqqanlar, bunı aytmağa qorqalar, susıp oturalar. Başqa bir fikirni bildirmek pek havflı. Şimdi adamlar biri-birini 1936 senesi kibi çaqalar, 50 grivnağa qomşu qomşusını çaqa. Atta mukâfat berilecegini ilân ettiler, öz devlet ve vatannı desteklegen adam yani «banderovets»ni çaqsañ para qazanırsıñ. Ağzından bir şey çıqsa, az olsa da para bereler. Eñ kederlisi şu ki, adamlar utanmayıp, şu fursatnen faydalanalar. Rusiyeli televideniye – birinci silâdır. Rusiye teşviqatı olmasa edi, şimdiki vaziyet olmaz edi. Çünki, yalan levhalarnı şu territoriyada çalışqan kanallar boyunca kösyereler, başqa kanallar köstermey. B udava neden başlandı – ukrain kanallarnıñ episini söndürdiler, atta «bala ve muzıka kanallarını ve tek «Layf-Nyüs», «Rossiya-24», isyancılarnıñ yerli kanallarını qaldırdılar. Yani, olar mahsus informatsion alannı meydanğa ketirip, er kes destek köstergeni ve er şey yahşı olğanını bildirlere. Ukraina – yaramay bir devlet olğanını añlatalar. Mında, video ve adamlarnıñ yeri aqqında aytmaq kerek. Menimce, video birinci yerde buluna. Onıñ vastasınen adamlarnıñ dünya baqışını şekillendireler. Atta, işğal etilgen territoriyadan tış çıqıp, Ukrainanıñ başqa regionlarına barğanlar, adamlar raat yaşağanlarını köreler, rus tili içün bir kimse çorlanmağanını közeteler, amma, qaytıp, kene de kendi teşviqat dünyasına qoşulalar. Menimce, teşviqat birinci yerde tura, oña inanğan adamlar cenkke qoşuldılar.
– Ukraina içtimaiy tölevlerni artıq bermey. Adamlarnı ne bekley, olar nasıl yaşaycaqlar?
– Adamlar, Ukrainanıñ başqa regionlarına aşıqtılar, vesiqalarnı resmiyleştireler, şu yerlerde nefaqa ve içtimaiy tölevlerni almağa isteyler. Yaqın köylerde büyük nevbetler tizile. Adamlar, tek maşinalarnen yolğa çqalar, çünki tren yolları çoqtan yoq etildi. İşğal etilgen territoriyağa paranı havsız ketirmege çare yoq, arbiyler paranı birden özlerine alalar. Soñki sefer Donetskte eki banknı çaypadılar, birisi devlet, birisi şahsiy bank edi. Adamlar saba saat 8-den para beklep oturdılar, inkassator maşinaları çuvallarnen para ketirgen soñ, arbiyler peyda oldı, banknı qapatıp, er kesni def olmağa rica ettiler, bank artıq açılmadı, adamlar para almadılar. Devlet paranı yollasa da, onı ep bir devletke qarşı çıqqanlar saipleştirecekler. Çuvallarnen para ketirmek mümkün, ep bir adamlarğa yetkizip olamazlar. İşte, böyle etip ükümet öz qararını izaatlay.
– Tükânlar çalışamı?
– Episi degil. Mahsulatlarnıñ çeşitelri de azca. Mesele yemekte degil, fiyatlar össe de, nasıldır yemekni satın almaq mümkün, amma adalarnıñ qolunda para az. Çünki olar paranı bankomat, kassa vastasıyen alıp olamaylar, aylıqlar berilmey. Kim anda para ketirecek, avtomatnı yöñeltip, er şeyni tutıp almaları mümkün. Qarşılıq kösterilse, öldürip, ep bir er şeyni tutıp alırlar.
– Arbiy areketler başlağan soñ, yarım yıl keçti, sizniñ fikiriñizce, ileride ne olacaq?
– Donetsk sakinleriniñ fikirince, Ukrainanıñ diger regionlarına da ücüm yapılacaq. Rusiye toqtamayıp, tank, artilleriya, "Grad" silâsını, arbiy aviatsiyanıñ işini toqtatqan çeşit aletlerni taşıy bere. Bu yer asker ve siyalınen tolıp taştı, onıñ içün, sakinlerniñ fikirince, ileride ücüm olmasa, o qadar çoq arbiyli ve tehnikanı tutmaq, qışta aşatmaq, qızdırmağa mantıqsız. Olarnı bir maqsadnen ketirdiler. Bilgeniñiz kibi, levhanıñ birinci qısımında tüfek asılı tursa, ekinci qısımda ille atar, degen sözler bar.


text:
Azatlıq radiosı qırımtatarlarnıñ cumhuriyeti mevzusında programmanı yayından çıqarmadı. Bu aqta, Azatlıq radiosınıñ ukrain redaktsiyası reisi Maryana Draç bildirdi. Böyle izaatnı o, ATR telekanalınıñ haberler bölügi yolbaşçısı Osman Paşayev ve mezkür telekanalınıñ müdiri muavini Ayder Mujdabayev Qırım.Aqiqat agentliginiñ reberiyetine ve Azatlıq Radiosınıñ Ukrain redaktsiyasına muracaat yazğan soñ berdi.
«Qırımtatar cumhuriyeti mevzusı efirden çıqarılmadı, onı başqa künge keçirdiler. Leyhanıñ prodüsseri Yekaterina Nekreçaya bildirgeni kibi, Osman Paşayev vaqtında muzakere etilecek mevzu boyunca bildirme yapmadı. Bizim redaktsiyamız, bir çoq kere yayında qırımtatar cumhuriyeti mevzusını kötergen edi», - dep añlattı Maryana Draç.
Azatlıq radiosınıñ ukrain redaktsiyası yolbaşçısı hatırlatqanı kibi, aynı Osman Paşayev 2015 senesi dekabr 31 künü bu mevzuda yayınnı keçirgen edi.
Onıñ qaydlarına köre, ukrain redaktsiyası qırımtatar telekanalınıñ işdeşlerine büyük ürmetnen davranalar.
Olar, defalarca telekanalğa qarşı yapılğan basqıncılıq aqqında ilân etip, kerek olğan vaqıtta Kiyevdeki öz studiyasını teklif etkenleri aqqında hatırlattı.
Bunıñnen bir sırada, Maryana Draçnıñ qaydlarına binaen, 2015 senesiniñ dekabr ayından başlap, ATR telekanalınıñ jurnalisti Pragada, Vatslav Gavela stipendiyası çerçivesinde stajlavnı keçmekte.
«ATR haberler bölüginiñ baş muarriri Osman Paşayev, 2015 senesiniñ soñundan başlap, Qırım.Aqiqat radio leyhasınen işbirlik tutmaqta. O, yayında qırımlılar içün müim olğan meselelerni kötermekte. Azatlıq Radiosı bu işbirlikniñ qıymetini bile, amma aynı zamanda hadimler, spikerler ilk evelâ bizim redaktsion standartlarını ve işniñ qaidelerini yerine ketirmek kerekler», - dep qayd etti Azatlıq Radiosınıñ ukrain redaktsiyası müdiri.
Maryana Draç haber etkeni kibi, Qırım.Aqiqat leyhasınıñ reberi Vladimir Pritula şimdiki vaqıtta tatilde bulunmaqta, onıñ Ayder Mujdabayev ile feysbuk saifesinde subeti şahsiy mevamıdır, o ise, redaktsiyanıñ noqta-i nazarı ile kelişmey bile.
«İşdeşler adiselerni bir sırağa tizgenleri içün yazıqsınam», - dep ayttı o. ATR telekanalınıñ baş müdiri muavini Ayder Mujdabayev bu sene bir qaç kere musafir olaraq Azatlıq Radiosına davet etilgen edi. Bunıñnen bir sırada, Qırım.Aqiqat leyhası, 2014 senesiniñ dekabr ayından başlap, Ayder Mujdabayevge, onıñ blogları içün mahsus yer ayırmaqta.
«Azatlıq radiosı Ukrainanıñ kelime azatlığına sadıq qalmaqta, bir qaç sene ise aynı bu printsipni tasdıqlamaq içün çalışmaqta. ATR telekanalınen bir noqta-i nazarda olğanımızğa işanam», - dep, yekün çıqardı Maryana Draç.
Bundan evel, ATR telekanalınıñ Zaman haberler bölüginiñ baş muarriri Osman Paşayev ve ATR telekanalınıñ baş müdiri muavini Ayder Mujdabayev, feysbuk saifesinde Qırım.Aqiqat saytınıñ reberiyetine, Azatlıq Radiosına (Ukraina) ve Pragadaki Azatlıq Radiosınıñ avropa bölügine muracaat yazdı. Mezkür muracaatta Qırım.Aqiqat leyhasınen işbirlikniñ toqtatılması aqqında söz yürütüldi. Sebebi Osman Paşayevniñ qırımtatar cumhuriyeti mevzusında programmanıñ yayından çıqarılması oldı.


text:
Qırımda yıl başından turist aqımı 3,2 mln raatlanıcını teşkil etti, keçken senege köre, 900 biñge ziyade. Bunı Kurort ve turizm naziri Sergey Strelbitskiy bildirdi, haber ete «Krıminform» haber agentligi.
«Yaznıñ soñunace Qırımnı 3 216 turist ziyaret etti. Keçken senege köre 900 biñge ziyade», – dey Strelbitskiy.
Nazirniñ aytqanı kibi, yazda raatlanıcılarnıñ 52% Büyük Yalta regionı qabul etse, avgust ayında vaziyet deñişti: «Yalta birinci yerni ğayıp etti ve şimdi onıñ turistik aqımı 36% teşkil ete».
Nazirniñ aytqanı kibi, bu mevsimniñ hususiyeti – turistler Qırımnı öz başına ögrenmege aves etkenler. «Eki kün Yaltada, soñ bir qaç künge Kezlevge, soñra Sudaqqa bara ediler, neticede böyle turistlerni Kefede qarşılay edik», – dey o.
Yıl başında Qırım ükümetiniñ Kurort nazirligi 4.5 mln raatlanıcını bekley edi.


text:
Türkiye parlamenti ükümetniñ keçken sene iyül ayında olıp keçken devlet avdarması teşebbüsinden soñ ilân etilgen ve endi bir kere uzatılğan fevqulâde vaziyetni daa bir kere uzatmaq teklifini qabul etti. Bunı Radio Svoboda yanvar 3-de bildire.
Yanvar 19-da yekünlenecek fevqulâde vaziye endi aprel 19-na qadar uzatıldı.
Baş nazir muavini Numan Kurtulmuşnıñ aytqanına köre, fevqulâde vaziyetniñ uzatılması memlekette yüz bergen terrorist ücümlerinen bağlı.
Soñki ve eñ deşetli teraktlardan biri yanvar 1-de gece yüz berdi. Kimligi alâ daa belli olmağan qatil İstanbulnıñ eñ populâr gece klublarından birinde 39 insannı öldürdi ve onlarnen insannı yaraladı. Bu ücüm avdarma teşebbüsinen bağlı degildir. Mesülietni «İslâm devleti» ekstremist teşkilâtı öz boynuna alğandır.


text:
Şilde 30, 2016 | avtor shalqar
Almatı qalası boýınşa «Xalıqqa qızmet körsetw ortalığı» departamenti Äwezov awdandıq böliminiñ ğïmaratında qoğamdıq qabıldaw ötti. Qoğamdıq qabıldawdı «Azamattarğa arnalğan ükimet»
Şilde 30, 2016 | avtor shalqar
QR Aqparat jäne kommwnïkacïya mïnïstrliginiñ qoldawımen «Qazaqstan» RTRK» AQ, «Xabar» agenttigi» AQ Rïo-de-Janeýroda ötetin XXXI jazğı Olïmpïada oýındarın translyacïyalawdıñ éksklyuzïvti
Şilde 28, 2016 | avtor shalqar
2016 jılğı 29 şilde, juma küni, sağat 15-00 men 17-00 aralığında Almatı qalası boýınşa fïlïalı – «Xalıqqa qızmet körsetw ortalığı»
Şilde 25, 2016 | avtor shalqar
Astanada № 51 mektep gïmnazïyasınıñ dïrektorı Künimxan Düýsenova Istambulda ot jaqqan jerimizge kelip dastarqandas bolıp şaý işip otırmız. Osı bilimdi
Şilde 21, 2016 | avtor shalqar
«Oralmandarğa körsetiletin memlekettik qoldawlar» taqırıbındağı döñgelek üstel bul jolı Alataw jäne Nawrızbaý awdanınıñ oralmandarımen ötti. Jïınğa ädettegideý Almatı qalası İşki
Şilde 21, 2016 | avtor shalqar
«Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası Almatı qalası boýınşa «XQKO» departamentiniñ ökilderi Xalıqaralıq «Janaşır» qorımen birge Alataw jäne Nawrızbaý awdanındağı oralmandarmen
Şilde 18, 2016 | avtor shalqar
Qurmetti qandastar! Almatı qalasındağı Memlekettik organdar ökilderi Alataw jäne Nawrızbaý awdandarınıñ oralmandarımen 2016 jılğı 20 şilde küni kezdesetinin esteriñizge salamız.
Şilde 14, 2016 | avtor shalqar
Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ älewmettik memlekettik tapsırısı ayasında Xalıqaralıq “Janaşır” qorı Bostandıq awdanında «Oralmandarğa körsetiletin memlekettik qoldawlar» attı kezdesw
Şilde 12, 2016 | avtor shalqar
«Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası Mamandandırılğan XQKO-larda avtokölikti bir sağat işinde tirkewge (burın 2 sağattan köp waqıt ketetin) mümkindik beretin
Şilde 11, 2016 | avtor shalqar
Bala ömirge kelgen sätten bastap ata-anasınıñ biri birjolğı järdemaqı alwğa jäne bir jasqa tolğanğa deýingi bala kütimine baýlanıstı älewmettik tölemderge