text:
«Qara deñiz olmasa, Qırım olmasa, Ay-Petri olmasa, yaşamağa ne acet?», – 1971 senesi fevral 1-de bu faniy dünyanı terk etken insannıñ sözleri, özü ise daima aqıllarımızdadır…
Vatanında onıñ şanına abide qoyuldı, coşqun maqale ve kitaplar yazıldı, Vatanınıñ eñ yüksek mukâfatlarına nail oldı. Amet Han Sultan – arbiy uçucı, gvardiya mayorı. Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ nam qazanğan sınavcı-uçucısıdır. Sovet Birliginiñ eki defa qaramanı. Üç Lenin Nişanı, 4 – Qızıl Bayraq Nişanı, Aleksandr Nevskiy nişanı, Vatan cenki nişanı, «İtibar belgisi» nişanı ve altı medal ile rağbetlendirildi. Devlet ve Stalin mukâfatınıñ namzeti oldı.
Amet han Sultan Qırımnıñ acayip köşeçigi – Alupkada – 1920 senesi oktâbr ayında dünyağa keldi. Babası – Dagestanda Tsovkr avulında doğıp, Qırımda yaşay ve mında qırımtatarı Nasibege evlene. Yedi sınıfnı bitirip, Sultan Aqmescitteki demir yol oquv yurtuna kire. Soñra demir yol müessisesinde çilengir olıp çalışa ve aynı zamanda aeroklubda oquy, soñkisini 1938 senesi bitire.
Birinci Kaçinsk arbiy aviatsion mektebini bitirip, küçük leytenant unvanında Kişinöv civarındaki Odessa arbiy okrugınıñ 4-nci qırıcı aviatsion polkuna yollanıla. Mında 1941 senesi iyün 22 künü 4-nci qırıcı ava polkunıñ küçük leytenantı Amet Han Sultan İ-153 qırıcı uçağında bir qaç arbiy uçuşnı etip, cenkni qarşılay. Soñra – Rostov-na-Donu seması,1942 senesi mart ayından 4-nci qırıcı aviatsion polku Yaroslavlde yerleşe. Yaroslavl semasında öz birinci ava ğalebesine irişe.
1942 senesi mayıs 31 künü, ücümler neticesinde ihtiyatsız qalıp, Amet Han «Yünkers-88» duşman uçağını ura. Şu vaqıtta onıñ «Harrikeyn»i yanıp tutaşqan «Yünkers»te qala, amma zembil yardımı ile uçağınıñ kabinasından qurutarıla. İşbu qaramanlığı içün Sultan degerli qol saatı ile rağbetlene.
1942 senesi yaz mevsimi… Cenkte Sovet ordusınıñ qalip çıqacağı beklenile. Eñ eyi uçucılarnı birleştirgen 9-ncı qırıcı aviatsion polku terkibinde Yak-7B uçağında Sultan Stalingrad uruşında iştirak ete. Mında onı kene uralar ve… o kene de zembil yardımı ile qurtarıla. 1942 senesi oktâbr ayında Amet Han 9-ncı seymen qırıcı aviatsion polkunıñ 3-nci ava eskadrilyasınıñ komandanı ola. Cenkniñ soñuna qadar işbu polknıñ terkibinden çıqmay.
Cenk devam ete – Sultannıñ itibarı ise ep artmaqta. Cebede onıñ aqqında coşqun maqalelerni yazalar, cenkniñ tam ortasında o – efsaneviy uçucı, tanılğan mütehassıs.
1943 senesi avgust 24-de 9-ncı Odessa semyan qırıcı aviatsion polkunıñ eskadrilya komandanı, kapitan Amet Han Sultanğa Sovet Birliginiñ Qaramanı unvanı, Lenin nişanı ve «Altın Yıldız» medali berile.
Cenk vaqtında o, 603 arbiy uçuşnı ete, 150 ava uruşını keçire. Resmiy malümatqa köre, cenk devrinde Amet Han Sultan ellige yaqın faşist uçağını urıp tüşüre. Aqiqaten ise işbu sayı daa da büyük edi. O, olarnı… dostlarına ediye ete edi, yani, menim «yıldızım» endi bar, digerlerde ise yoqtır.
Ekinci Sovet Birligi Qaramanınıñ Altın Yıldızı ile gvardiya mayorı Amet Han Sultan 1945 senesi iyül 26-da taqdirlendi.
Cenkniñ soñuna yetkeninden soñ mütehassıs uçucılarnı Yuqarı Baş komandanınıñ avalesi ile akademiyalarğa yollaylar. 1945 senesi avgust ayından Amet Han Sultan Monino Arbiy-ava akademiyasınıñ diñleyicisi ola, faqat oquv oña zor kele edi – tasil eksikligi sebebinden, ve 1946 senesi uçucı ariza yazıp, onı akademiyadan boşatmağa rica ete. Arizasını qabul eteler ve aprel ayında podpolkovnik Amet Han Sultan işten boşatıla. Amma semasız yaşap olamay…
Uçucı zenaatına qaytmağa qolay bir mesele degil edi. Buña sebep – qırımtatar milletidir. Arbiy dostlarınıñ faal yardımı sayesinde 1947 senesi Amet Han Sultan Uçucı-taqiqat institutınıñ sınavcı uçucısı ola.
Allahtan bir uçucı, qısqa müddet içersinde o, ğayet zor sınavlarnı keçirip, eñ eyi sovet sınavcılarınıñ sırasına kire.
1951-1953 seneleri Sultan Sergey Anohin, Födor Burtsev ve Vasiliy Pavlov ile KS uçağınıñ analogını sınaylar. Serbest tüşüvi vaqtında köçürici işletile ve uçaq maqsatqa taba yönele edi. Sınav vaqıtlarında Amet Han Sultan tarafından bir sıra havflı areket yapılğan edi. Bir kere uçaqnıñ köçüricisi birden işlemedi, ve, maşinanı taşlamağan ve ep motornı işletmege çalışqan (o ise endi yerge tüşeyatqan vaqtında işledi) Amet Han Sultannıñ sayesinde mezkür maşina qurtarılğan edi.
İşbu sınavlar içün Amet Han Sultan üçünci kere Sovet Birliginiñ Qaraman Yıldızına namzet olaraq kösterildi.
Generalissimus mukâfat namzetleriniñ cedvelini baqqanda, Lavrentiy Beriya Stalinniñ iş odasında edi. Amet Han Sultan Sovet Birliginiñ Qaramanı yıldızına üçünci kere namzet olaraq kösterilgenini körgen Stalin açuvlanıp: «Tatarnı böyle gizli sınavlarğa kim yolladı?» dep fışıldadı. Beriya, uçucı, ayatına telüke olğanına baqmadan, raketanı qorçalağanını añlattı. Üçünci kere Qaraman Yıldızını Amet Hanğa, tabiiy ki, bermediler – bu endi qarardan ziyade edi. Aks alda Vatan hainliginde qabaatlanğan qırımtatarlarnıñ sürgünligi onıñ, Stalinniñ, şahsiy hatası olğanı belli olur edi. Daiy ise günâhsızdır ve yañılıp olamay edi. Amet Hanğa Stalin mukâfatı ve nişan berildi.
Kâinat programması işlep çıqarılğanda, kosmonavtlarnıñ keri qaytuvı içün hızmet etecek donatuvnı sınamaq vazifesi Amet Han Sultanğa tüşti. 1958-1960 seneleri Sultannıñ reberligi altında kosmonavtlarnıñ birinci taqımı çekisizlikni sezdiler. Kosmonavtlar, şu cümleden Yuriy Gagarin de, Amet Han Sultannı ürmet etip, şaqa tarzında oña «Baba» dey ediler.
1961 senesi sentâbr 23 künü Amet Han Sultanğa «SSCB nam qazanğan sınavcı-uçucısı» unvanı berildi. Ömür devamında o, yüzge yaqın uçaqnı sınap baqtı, semada 4237 saat keçirdi.
Babası lak milletinden, anası ise qırımtatarı olğanda, Amet Han Sultan er yerde qırımtatar olğanını yaza edi. Ayatında «Milletinden vazgeç ve…» – soñra ise nice nimetlerniñ olacağı aqqında laflarnı defalarca eşitken edi. Aynı şu laflar olğan kabinetlerde onıñ – qırımtatarlarnı vatanğa qaytarmaq ricasına: «Sus, seniñ işiñ degil» degen cevapnı ala edi.
«Olarnen subet etkenden Ayğa barıp kelmege daa da qolay» – dey edi Sultan.
Mektep çağında küçük Amet Han: «Vatanımnı ne içün sevem» mevzusında inşa yazmaq kerek edi. Tüşüncelerini gizlemeyip: «Qara deniz, Ay-Petri içün» den yazğan. O vaqıt başqa bir şey yazamaz edi. Eki aldı. Sebebini öyle de añlap olamadı
Nam qazanğan sınavcı-uçucı Aleksandr Şçerbakovnıñ aytqanına köre, Amet Hanğa Frenkistanğa «Normandiya-Neman» polkunıñ yıllığına barmağa musaade etmediler. Bunı Su-9 gizli qırıcınıñ sınavı ile añlattılar. Amma bunıñ aqiqiy sebebeini er kes añlay edi: dagestanlı olsa, bütün meseleleri yoq olur edi. Faqat Sultan iç bir vaqıt halqını satmadı, akimiyetke olğan birinci muracaatlarda onıñ imzaları da bar, semetdeşleri ise – qırımtatarları – Jukovskiydeki evinde er vaqıt qıymetli musafir edi.
«Yol beriñiz» vesiqalı kitapta Amet Han Sultan aqqında öçerk bar. Balalığından bir adise: «Mektep çağında küçük Amet Han: «Vatanımnı ne içün sevem» mevzusında inşa yazmaq kerek edi. Tüşüncelerini gizlemeyip: «Qara deniz, Ay-Petri içün» den yazğan. O vaqıt başqa bir şey yazamaz edi. Eki aldı. Sebebini öyle de añlap olamadı. İnsan aqiqatnı yazdı, aqiqattır. Endi büyük olğan Amet Han Sultan, memleketniñ eki defa Qaramanı, laureat, nam qazanğan sınavcı-uçucı, Vatannıñ yüksek nişanlarınıñ qaç defa kavaleri, bu adiseni izaatlap, böyle dey: – Ne oldı, añlaysıñmı: men o vaqıt umumiy sözlerni bilmey edim. – Şimdi? – Şimdi, ebet, bilem, amma episi bir sevmeyim. Qara deñiz – vatanım. Qırım da – vatanım. Ay-Petri – vatanım. Qara deñiz olmasa, Qırım olmasa, Ay-Petri olmasa, yaşamağa ne acet?».
1971 senesi fevral 1-de Amet Han Sultan salon içine sığğan ve mahsus alet yardımı ile içeri çıqarılğan yañı aviatsion köçüricini sınamaq içün «uçqan ameliyathane»de semağa köterildi. Uçaq sınav zonasına çıqqanda ve uçaq müendisi köçürcini yollamağa başlağanda, radist vazifeniñ başlanuvı aqqında haber berdi. Ameliyathaneden yerge kelip yetken soñki haber edi. Uçaq sazlıqqa tüşti. Erkân maşinanı qurtarmağa çalışa edi – amma neticesiz. O facialı künde olıp keçken vaqia alâ daa açıq-aydın degildir. Çoqusı, şu cümleden mütehassıslar da, Amet Han Sultannıñ tesadüfen ölgenine inanmaylar…
Meşur uçucı Amet Han Sultan Moskvada Novodeviç mezarlığında defn etildi… Moskvadaki mezarı – qırımtatarlarnıñ ep ziyaret etken yeridir. Onıñ adı Alupka, Volgograd, Jukovsk şeer soqaqlarına, Mahaçkala caddesine, Aqmescitte meydan ve aeroklub, Dagestan Cumhuriyeti Kaspiysk şeeriniñ №8 litsey-mektebine berildi.
Babasınıñ Vatanı – Dagestanda – Amet Han Sultan adına ava liman bar. Qırımtatar toplulığınıñ arektelerine baqmadan, onıñ sevimli Vatanı – Qırımda – ava limanına qaramannıñ adını berip olamadılar… Amma, elbette ki, qırımtatar halqınıñ şanlı oğlunıñ tarihı «Haytarma» qırımtatar milliy bediiy filminiñ negizi olğanı tesadüfiy al degildir.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


c: text/html

text:
COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan eki hasta yuqunç hastahanesinde qala, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
«Yuqunç hastahanesinde 18 kişi buluna. 659 insan yaşağan yerinde közetüv altında qala», – dep aytıla haberde.
Berilgen malümatqa köre, soñki hasta qayd etilgen Nadejdintsev soqağındaki №1 şeer hastahanesinde aprelniñ 9-ndan itibaren observator rejimi çalışa. Tibbiy müessisede 109 insan buluna – 57 hadim ve 52 hasta.
Qırımda aprelniñ 10-nda daa eki koronavirus hastası qayd etildi. Qırımlılar Tailanddan qayttı.
Aprelniñ 9-na qadar Qırımda 26 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Olardan 20-si ketirildi, altısı üç qorantadan yerli ola. Yedi insan tüzelgen soñ yuqunç hastahanesinden çıqarıldı. Aqyarda beş koronavirus hastası aqqında haber etilgen edi, dördü tüzeldi. Aprelniñ 9-nda Aqyarda daa bir COVID-19 hastası aqqında bildirdiler. Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ukrainlrege bir video beyanat yazıp, Amerika devlet başı Joseph Biden ile ilk laqırdısınıñ neticeleri aqqında haber etti. O, taraflar Donbastaki vaziyetni, ABD-niñ «Qırım platformasında» iştiragini ve Bidenniñ Ukrainağa kelmesini tafsilâtlı muzakere etkenlerini tasdıqladı.
«Prezident Biden meni Ukraina Rusiyeniñ tecavuzına qarşı iç bir vaqıt bir özü qalmaycağına inandırdı... Ukrainada islâatlar, hususan qabarcılıqqa qarşı, mahkeme ve Anayasa mahkemesiniñ islâatlarınıñ amelge keçirilmesi ve devam ettirilmesi qayd etildi ve desteklendi. Baydenniñ aytqanına köre, qabarcılıqqa qarşı küreşte ABD ve Ukraian silâdaşlar», – dedi Zelenskıy.
Beyaz ev ABD prezidenti Joseph Biden ve Ukraina devlet başı Volodımır Zelenskıy telefondan laf etkenlerini resmiy tasdıqladı ve Amerika devlet başı «Rusiyeniñ Qırım ve Donbastaki devam etken tecavuzı qarşısında Ukrainağa» destegini tasdıqlağanını bildirdi.
ABD Mudafaa naziri Lloyd Ostin, Rusiye tecavuzı kerginleşken taqdirde Birleşken Devletler Ukrainağa qoltutmağa azır olğanı bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, «Rusiyeniñ vaziyetni kerginleştirüvi soñki yıllarda eñ büyük ola», dep bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, «Rusiye Federatsiyası ateşsiz rejimge sadıq olğanını isbatlamağa istemeyip», Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda vaziyetni muntazam sürette kerginleştire.
Budan ğayrı o, OSCE baş kâtibi Helga Schmid telefonda laf etip, «Rusiye, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda telükesizlik vaziyetini muntazam sürette kerginleştire», dep haber etti.
Bu afta Ukraina Silâlı Quvetleri Baş ştabınıñ yolbaşçısı Ruslan Homçak bildirdi ki, martnıñ başında Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye Ukraina sıñırına ordusını çeke.
Ukraina Silâlı quvetleri Arbiy deñiz küçleriniñ komandanı Oleksiy Neijpapa, yedi yıl devam etken Qırım işğali vaqtında Rusiye Qara deñiz flotunıñ gemi ve suvastı gemi erkânı 45% arttı, dep bildirdi.
Mart ayında yarımadada Rusiye arbiyleriniñ muntazam talimleri keçirildi. Rusiye Mudafaa nazirligi martnıñ 16-nda Qırımda Opuk poligonında başlağan Ava desant ordularınıñ taqım ştab talimleri aqqında bildirgen edi.
2014 senesinde Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye yarımadada muntazam surette arbiy talimlerni yaptıra. Ukrainanıñ Baş ştabında, Rusiyeniñ Qırımdaki areketlerine qanunsız deyler.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.


text:
Caz
Caz (inglizce jazz) — Amerika Qoşma Ştatlarında XIX-XX asırlarnıñ sıñrında, eziyetlengen, aqsız qalğan Afrika-Amerikalı eali arasında, Vatanlarından zorbalıqnen alıp çıqarılğan çoralarnıñ nesli arasında peyda olğan ve vaqıt ile tarqalğan bir muzıka sanatı çeşiti. Caz muzıkası tiliniñ has-hususiyetlerinden başta improvizatsiya, sinkopalı vezinlerge esaslanğan vezinonluq ve vezin fakturanı yerine ketirüvniñ unikal usullar taqımı - sving oldı. Rap ve reggae kibi, ananeviyen 'qara terililerniñ muzıkası' olaraq sayıla.
Istılanıñ tamırı[deñiştir | kodunı deñiştir]
Creollarda 'jazz' ( frenkçe chasser — avlamaq sözünden keledir) sözü avcılıq, em de eyecan, qozğalanuv manasını añlata edi. 1860 seneleri Cenübiy Amerika edebiy tilinde ‘jasm’ sözü peyda olıp, yükselüv, ilhamnı bildire. Biraz vaqıttan soñ onıñ yerine ‘jass’ sözü, em de fiili kelip, ‘tutmaq’, ‘qozğalanmaq” manasını añlata edi. Ket-kete sıqça ‘jaz around’ (dolaşmaq, seyaat etmek) ve ‘jazz up’ (şeñ alında bulunmaq) ibareleri qullanmağa başladı. Muzıka ıstılası olaraq, ‘jazz” sözü ilk sefer 1915 senesi New Orleans üslübinde çalğan beyazlılar çalğı taqımınen bağlı olıp peyda oldı, keççe - Tom Brownnıñ New Orleans orkestriniñ adında - ‘Tom Brown Dixieland Caz Bend’, bundan soñ ‘caz’ ıstılası Şimaliy Amerikada ve ondan da soñ bütün dünyada tez tarqala.


text:
Şildeniñ 27-si Qıtay biligi Şıñjañda epidemiyanıñ ekinşi tolqını bastalğanın alğa tartıp, avtonomiyalı regiondağı qalalardı jauıp, milliondağan adamdardı oqşaulaytın auqımdı şaralardı engizdi. Şeneunikter jwrtşılıqqa «Soğıs küyindegi» tärtipti saqtau turasında ügit jürgizdi jäne twrğın üy esikterine deyin jergilikti ükimettiñ möri basılğan qağazdardı japsırıp, jüris-twrıstı qatañ şektedi.
Degenmen, soñğı birer aptada Şıñjañda indet jwqtırğan eşqanday jağday tirkelmese de qatañ karantin şarası alınğan joq. Oblıs, audan, auıl aralıq joldar tegis jabıq, tipti bir üyden ekinşi üyge baruğa da şekteu qoyılğan küyde qatıp-semip twr. Orta-şağın biznes karantin kezinde twraqtı kiristerinen ayrılğanı belgili. Ükimettiñ orta-şağın biznesti qoldau bağdarlamalarına qaramastan, şağın jeke käsipkerler on mıñdağan yuan' kiristerin joğalttı.
Alayda, öñirdegi twrğındar öz narazılığın bildiruge jüreksinedi, äsirese az sandı wlt ökilderi öz pikirin bildiruge mülde därmensiz. Onıñ sebebi belgili – soñğı birneşe jılda Şıñjañda jürilgen basıp-janşu, ideologiyalıq şekteu öñirdegi az sandı wlttardıñ derbes közqarastarın äbden twnşıqtırıp jibergen. Soğan qaramastan äleumettik jelilerde jäne şeteldik BAQ-qa ükimettiñ şekteu şarası tım qatañ ekenin aytqandar da bar. Biraq, bayqağanımızday sonıñ köbi tek han (qıtay) wltınan. Qıtayda keñinen tanımal äleumettik jeli platforması Weibo-da Ürimjilik jeli qoldanuşılarınıñ narazılığın bayqau qiın emes. «Bwl qala ma, türme me?» degen pikirler de kezdesedi. Qıtaydıñ indetke qarsı däri-därmekterine kümän keltirgen twrğındardıñ jazbasın The New York Times basılımı erekşe nazarğa alğan edi.
ŞWAR ortalığı Ürimji qalası. Foto: Weibo palatforması.
Osınday azdağan adamnıñ aytuınşa, äleumettik jelilerdegi jekelegen bwnday narazılıqtardıñ eşqanday önimi bolmaydı. Bilik öz azamattarınıñ pikirlerine qwlaq asuı eki talay. Äsirese, Şıñjañ jerinde twrğındardıñ talap-arızı QKP-ge qarsılıq, «ekijüzdilik» degen sekildi sayasi wrandarğa telinip, küreske alınbasa, pozitivti twrğıda eskerilmeydi.
Ärine, Şıñjañnan özge Qıtaydıñ işki provinciyalarında pandemiyanıñ alğaşqı tolqını baqılauğa alınğannan keyin ömir qalıptı küyine kele bastadı. Tipti, Qıtay biligi öziniñ indetke qarsı küres täjiribeleri arqılı älemge ülgi retinde körsetkisi de keledi. Resmi mälimetterde Şıñjañdağı kezekti şekteu şarası 4 mln adamdı qamtığanı aytıladı. Degenmen, bılayğı mälimetter boyınşa Şıñjañnıñ basım köp aumağı tolıqtay qatañ rejimdegi oqşaulau küyinde twr. Tipti, keybir täuelsiz sarapşılar Şıñjañdağı karantin şarası indetti baqılauğa alu üşin emes, kerisinşe Orta Aziya elderine Qıtaydıñ indetke qarsı küres täjiribesin joğarı nätijeli etip körsetu üşin kirgizilgen degen pikirlerin de aytadı.
Şıñjañda resmi mälimetter boyınşa 25 mln adam ömir süredi. Köptegen jıldardan beri Qıtay biligi Şıñjañda azamattardı baqılau jüyesin tolassız jetildirip keledi. Pandemiya jağdayınan bwrın da bilik Şıñjañdağı mwsılman halıqtardı qatañ baqılau astında wstap kele jatqanı şın. Bwl Qıtay biliginiñ atalğan aymaqta milliondağan adamdı özgeşe baqılau astında wstap twrğanın körsetedi. Halıqaralıq wyımdar jäne birqatar Batıs elderi Şıñjañdağı adam qwqığınıñ bwzıluınan tağı da alañdaulı.
Şıñjañ – Qıtaydıñ Orta Aziyamen şektesetin, strategiyalıq mañızdı aymağı. Bwl öñir sonday-aq Qıtaydağı qazba baylıqtardıñ da basım köbin wstaydı. Avtonomiyalı regiondı Täñir tauınıñ silemi tabiği türde ekige bölip twradı, oñtüstiginde wyğırlar, soltüstiginde qazaqtar köbirek qonıstanğan. Bwl künde Qıtaydıñ elimizben şekaralas bwl aumağı älemdegi adam qwqığı auır därejede bwzılğan aymaq sanaladı. Beyjiñniñ aymaqtağı sayasatı AQŞ pen EO elderiniñ narazılığına wşırauda. Bir apta bwrın şeteldegi wyğır aqparat közderi Qıtay biligin şıñjañdıq az wlttardı vakcina sınağınıñ nısanına aynaldırdı dep ayıptağan mälimetterdi de tarattı. Şıñjañdağı karantindik baqılau wzarğan sayın şeteldik aqparat qwraldarı, halıqaralıq qwqıq qorğau wyımdarı öñirdegi adam qwqığınıñ bwzıluınan alañday bastadı.


text:
«Ümüt etem ki, vaqtınce vazifelerni eda etken insanlar ileride tüzetilmeycek areketlerni yapmazlar», – dedi Rusiye lideri, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
O, Ukrainada mürekkep siyasiy protsessler olıp keçkenini de aytıp keçti ve Rusiye Çetel işler Nazirliginiñ «vaziyetniñ tüzeltüvi boyunca etken areketleriniñ aqibeti müsbet olacağını» da qayd etti.
Aprel 6-7 künleri separitistler Harkov, Donetsk ve Luganskta bir qaç memuriy binalarnı zapt ettiler. Harkov vilâyet memuriyetni ve Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ Harkovteki vilâyet idaresiniñ binasını endi boşattılar. Donetsk vilâyet memuriyeti ve Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ Lugansktaki vilâyet idaresi alâ daa rusiye tarafdarlarınıñ qollarındadır.
Eñ qıyın vaziyet Luganskta, mında radikallar silâ mağazını zapt etti ve bugüngece bir çoq insannı esirlikte tuta ediler. Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ malümatına köre, binanıñ yuqarı qatlarında minalar bar eken.
İçki işler naziri Arsen Avakov Ukrainanıñ şarqiy vilâyetlerinde vaziyet 48 saat içinde çezilecegini bildire. Onıñ aytqanına köre, uquq qorçalayıcalrnıñ vaziyetni çezmek içün eki variant bar – muzakereler ve küç qullanuvı.


text:
Cumaertesi künü, mayıs 18-inde, sovet qurumı qırımtatarlarnı tuvğan toprağından - Qırımdan - sürgün etip başladı. Bugün Ukrainada ve bütün dünyada Qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını añma Künü qayd etile.
Cumaertesi künü Kyivde ve Ukrainanıñ başqa şeerlerinde bu künge bağışlanğan tedbirler ötkerilecek. Matem merasimleri dünyanıñ bir çoq şeerinde de keçirilecek.
Saat 12:00 qırımtatarlarnıñ genotsidiniñ qurbanlarına bağışlanğan bütünukraina sükünet daqqası olacaq.
İlhaq etilgen Qırımda resmiy tedbirlerden başqa merasim keçirmesini yasaqlanğan, olarnı azırlamaq ıntıluvları ise kesile.


text:
İşğal etilgen Qırımda Federal migratsion hızmetiniñ yerli idarelerine hadimlerni işke qabul eteler. Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, yarışta 75 namzet iştirak etti.
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimitine yaqın olğan Krıminform saytı bildirgeni kibi, yarıştan keçip, öz bilgi seviyesini köstergenlerni Federal migratsion hızmetiniñ qırım idaresine qabul etilecekler.
«İdarede al-azırda hadimlerniñ meselesi – eñ müim meselelerden biri. Şimdi muracaat etkenlerniñ sayısı FMH territorial bölüklerniñ qabul etüv imkâniyetine kelişmey, şunıñ içün nevbetler peyda ola. İşbu vaziyetni tertipke ketirmek içün Rusiye FMH yolbaşçılığı Qırım idaresiniñ hadimler sayısını arttırmaq qarar aldı. Al-azırda müessise yañı hadimlerini celp ete»,– dep qayd etti FMH Qırım idaresiniñ yolbaşçısı Pötr Yaroş.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Meşkovnıñ aytqanına köre, olarnıñ yañı vaziyette yükseltmesi – keçken yılları cumhuriyetniñ Rusiye statusı içün küreşken rus qarşılığınınıñ yüzüne qarşı tükürüv, dep haber ete «Navigator» neşiri.
Onıñ bildirgenine köre, Tsekov ile yolbaşçılığında «bu adamlar gruppası», olarnı o «İoffinı deti» dep adlay, 94 senesinden berli SBU ile çalışa – Rusiye içün büyük bir telükedir.
Onıñ fikirince, qırımlılarnı qoruv – cumhuriyet akimiyetini keçken yılları özüne işanç qaldırmağan eski qaramanlardan boşatuvdır.
O, Qırım cumhuriyetiniñ cemaat parlamentini meydanğa ketirecegini bildirdi. Bundan ğayrı, Rusiyege qol tutqan küçler ve gençlerni toplap, akimiyet içün saylap alacaq.


text:
Litvaniya, Ukrainanıñ halqara “Qırım platforması"nı yaratmağa qararına qol tuta ve onıñ faaliyetinde iştirak etmege planlaştıra. Bunıñ aqqında Ukrainada Litvaniya elçisi Valdemaras Sarapinas haber etti.
“Litvaniya, Ukrainanıñ halqara “Qırım platforması"nı yaratmağa qararına qol tutıp onıñ faaliyetinde iştirak etmege planlaştıra. Kyivniñ, bu teşebbüs, Qırımnıñ zapt etüvi sebebinden peyda olğan tanımama siyasetini pekiştirmege, Qırımnıñ arbiyleştirüvine qarşı çıqmağa, insan aqları ve ekologiya vaziyetini közetmege, başqa acele meselelerni çezmege yardım etecek fikirinen razımız”,- dedi elçi "Interfaks-Ukraina"ğa.
Onıñ aytqanına köre, bu teşebbüs, Avropa Birliginiñ Qırımnıñ qanunsız işğaliniñ tanımama siyasetinen bir kele.
Kyivde 2021 senesi mayıs ayında Qırımnı işğalden qurtaruv halqara sammitini keçirmege planlaştıralar.
Berilgen malümatqa köre, Ukraina Kyivde «Qırım platforması» teşebbüsini muzakere etmek içün sammit ötkerecek ola. Bir çoq memleket, hususan Türkiye, ABD ve Baltiya memleketleri iştirak etmege meraqlı olğanını bildirdi, Kyiv Rusiyeni de muzakere masasına davet etmege niyetlene.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Qırımlı İsmail Ramazanovnı Aqmescit yanında 2018 senesi yanvarde tutıp aldılar, Zello internet-radiosı yardımınen yapılğan ekstremizm propagandasında ve arbiy yedeklerniñ qanunsız saqlamasında qabaatladılar. Qabaatlavnı o red ete edi: tintüv vaqtında yapılğan işkenceler aqqında ve tintüv vaqtında oña patronlarnı taşlap qoyğanlrı aqqında ayta edi. Yarım yıl İsmail SİZOda bulundı, soñra çıqmamazlıq vesiqasını imzalap, evine yiberildi. Neticede imaye arbiy yedeklerniñ qanunsız saqlaması aqqında qaatlavnı keri aldırttı. 2019 senesiniñ başında oña qarşı cinaiy dava qapatıldı
Qırımlı ne yapıp rusiye quvetçilerniñ diqqatını celp etti? Yarımadanı terk etmege onı ne mecbur etti? Rusiye akimiyetiniñ qırımatatarlarğa qarşı siyaseti nege oşay? Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde alıp barıcı Yelena Removskaya bu suallerge cevaplarnı qırımttaar faali İsmail Ramazanovnen beraber qıdıra.
- Demek, cinaiy dava qapatılğanından soñ bile, siz Qırımdan çıqmağa mecbur ediñiz?
Rusiye quvetçileri cezasızlıq ve qanunsızlıqnı duyaİsmail Ramazanov
- Birden degil, men ep bir olğanım qadar uquq qoruyıcılıqnen oğraşmağa tırışa edim. Tintüvlerge strimer kibi bara edim, çare olğanı qadar, er şeyniñ videosını çekmege tırışa edim. Soñki kütleviy tintüv - martnıñ 27-sinde edi, o vaqıt yigirmige qadar adam tutulıp alındı. Rusiye quvetçileri özlerine çoq şeyge izin bergenini köstergen meraqlı videolarnı yazıp aldıq. Olar cezasızlıq ve qanunsızlıqnı duya - içinde adam olmağan evlerge sürip kere ediler. Qapı qırılmasını qayd ete edik, kimer saipler şikâyet yaza edi, amma olarnı qabul etmey ediler. O areketlerni FSB hadimleri yapqanını ve bunıñ içün şikayetlerni yazmasalar daa yahşı olur dep açıqtan-açıq añlata ediler.
- Yani cemaat jurnalist kibi işiñiz rusiye quvetçileri içün istenilmegen bir şey edi?
- E. Maña atta, başqa faallerge kibi, mayıs 18-inden evel tenbi berildi. Amma menim tenbimde, “Qırım birdemligi”niñ başqa faalerine kibi maña da cinaiy dava azırlağanları aqqında tehdit etildi. Ve tamam “Hizb ut-Tahrir” ile bağımnı ayrıca qayd ettiler.
- Hatırlatayım ki, Ukrainadan farqlı olaraq, bu islâmiy siyasiy teşkilât Rusiyede terroristik sayıla. Tenbini nasıl aldıñız? Anda ne edi?
- Maña prokurornı yardımcısı telefon etti, men közge çalınğanımnı ve sanki men “Hizb ut-Tahrir” terroristik teşkilâtına qoltutmaq içün narazılıq aktsiyasını azırlayım, dep polisniñ malümatı bar eken, dep ayttı. Men bu telefon çağırışını yazıp qoydım ve onıñ açıqlanması içün biz advokat Aleksey Ladinnen birden Aqmescit prokuraturasına kettik. Başta er şey qanuin boyunca edi, prokuror yardımcısı maña tenbini berdi. Men onı oqıp çıqqan soñ, olar kene kecken sefer kibi maña yasaqlanğan bir kitapnı taşlap qoyacaqlarnı añladım. Tenbide, meni neçündir “Qırım birdemligi”nen bağlağanlarını kördim. Biz advokatnen beraber birden bu sözlerni añlatmağa talap ettik, amma prokuror yardımcısı açuvlanıp, maña qarşı qaba laf etip başladı: menim aqqım yoq, emiş, o yazılarnı talap etmek içün nasıldır hodataystvo yazmalım emiş. Biz yazdıq ve bu prokuror yardımcısına berdik. O soñra ne yapqanını bilmeyim.
- Sizce, rusiye quvetçileri bunı nege yapa? Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti, milletler ara barışıqqa ve yarımadada tınçlıqqa ıntılğanını daima qayd etmege tırışalar.
Olar bizni tamır halq saymay, bizni kelmeşek kibi köreler
- İlhaqnıñ 5 yılı devamında, işğalciniñ yekâne faaliyeti zıddiyet çıqarmaqqa doğrultılğan. Bu ükümetke yaqın olğan qırımtatarlar körmegen de diqqat etmegen çoq provokatsiyalar yapıla. Bu - ATR qırımtatar kanalınıñ qapatılması da, Aqmescitte II Yekaterinağa abide qoyulması da - onıñ ters tarafında qıımtatar, birinci ilhaqnı yapqan qadın ögünde tiz çökken adam kibi kösterilgen. Bu Meclisniñ yasaqlanması. Men, öz milletini ürmet etken insan kibi, buña qarşı çıqmağa tırışam. Olar zıddiyet çıqarıp, qırımtatarlar içün yer olmağan bir dünya yaratmaq istey. Olar bizni tamır halq saymay, bizni kelmeşek kibi köreler. Olarğa “uquq qoruyıcı organlar” demek qıyın.
– Bu şaraitte vatandaşlarıñıznıñ küreşten boldurğanını köresizmi?
– Boldurıq yoq, bunı eminliknen aytıp olam. Faallik tüşe bile, amma soñki vaqialar köstergeni kibi, o strimlerni yapqan balalarnıñ yerine başqaları kele. Birisini tutıp aldılarmı - onıñ yerine onu kele. Onlarnı tuttılarnı - olarnın yerine yüzler kele. Ümüt etem ki, öyle de devam etecek.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi halqara toplulıqnı «işğal altındaki Qırımda apiske alınğan bütün siyasiy mabüslerniñ acele azat etilmesi içün Rusiyege qarşı bütün halqara siyasiy-diplomatik ve sanktsion mehanizmlerni qullanmasına» çağıra.
Bu beyanatnı Meclis reisi Refat Çubarov Rusiye quvetçileriniñ fevralniñ 17-nde Qırımda keçirgen tintüv ve apis cezaları sebebinden derc etti.
«Rusiye quvetçileriniñ vaqtınca işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa ve başqa milletlerden olıp, islâm dinini kütken qoranta azalarına qarşı yapqan cinayetleri Moskvanıñ işğalci devlet mecburiyetlerini belgilegen halqara gumanitar uquq normalarını körmemezlikke urğanını köstere», – dep aytıla beyanatta.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ prezidiumı Qırım sakinlerini qırımtatar halqına birdemlik köstermesine çağıra.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ evlerine tintüv keçirmege keldi. «Qırım birdemliginiñ» faali Lutfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, tutulğanlar «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları olğanından şübhelene ve Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden qabaatlana. O künü Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi altı qırımlını 2021 senesi aprelniñ 15-ne qadar apiske aldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası fevralniñ 17-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ Qırımda musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerinde keçirgen tintüvleri aqqında malümat Ukraina uquq qoruyıcılarına berile ve «milliy ve halqara seviyedeki işte» qullanılacaq, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye quvetçileriniñ fevralniñ 17-nde işğal etilgen Qırımda keçirgen tintüv ve tutuvlarğa qarşı narazılıq bildirdi. Müessise, halqara institutlarnı bu areketlerge qıymet kesmege çağırıp, soñki tutuv ve tintüvler aqqında malümatnı BM Baş Assambleyasınıñ sessiya baqıluvına çıqarmağa planlaştıra.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aqmescit – Qırımnıñ merkeziy ve yerli saylavlardan soñ, yarımadada tintüvlerniñ yañı dalğası başlandı. Salı künü, sentâbrniñ 16-nda qoruyıcı organlarnıñ hadimleri Aqmescitteki Meclisniñ binası, ve bir qaç qırımtatar qorantalarnıñ evlerinde taqiq işlerini okerdiler. Akimiyet temsilcileri Meclisniñ tintüvi, bina halq vekili Mustafa Cemilevge ait olğanınen bağlı, dediler. Aynı zamanda, qırımtatarlarnıñ temsiliy organında bu areketlerge «basqınıñ küçleştirüvi» dep ayttılar, em de «serbestlikni sevgen adamlar telüke astında» olğanını qayd etiler. Uquq qorçalayıcılarnıñ fikirince, Rusiyede bu kibi areketlerni toqtatmaq imkânsızdır.
Sentâbrniñ 16-nda, slı künü Şmidt, 2 menzili boyunca Meclis binası yanında onlarnen politsiya hadimi ve arbiy urbada belgisiz şahıslar peyda oldı. Olar, kirişni qapatıp, yoldaki areketni toqtattılar. Şu vaqıtta binada «Qırım» Fondunıñ reberi Riza Şevkiyev, baş muhasebeci Marlena Seit-Asanova ve qaravul bar edi. İç bir kimseni içerige yibermediler. Politsiya hadimleri ukrain vesiqalarnı köstere ediler.
Bina yanında toplaşqan mühbirlerge politsiya hadimleri dağılmağa tevsiye ettiler, aksi alda, evelden belgilenmegen topaşuvnı keçirgenleri içün apis cezasınen qorquzdılar.
Bir qaç metr uzaqlıqta onlarnen adamlar toplaştılar: Meclis azaları, Qurultay vekilleri, milliy areket veteranları. Olarnıñ arasında «Avdet» gazetasınıñ baş muarriri Şevket Kaybullayev da bar edi. Aytqanına köre, birici qatta yerleşken muarririyette de tintüv ötkerildi. «Olar ekstremistik faaliyetni tasdiqlaycaq delliler qıdırdılar. Muarririyetimizde çoq kitap bar, olarnı bizge ketireler», – dedi Kaybullayev.
Aytqanına köre, esas maqsad – qırımtatarlarnı qorquzmaqtır. Olar, vatandaşlarnı belli bir rusiyeli standartlarına uyğanlarını isteyler: bir gazeta olmaq kerek, bir çoq şey sıñırlanmalı. «Misal içün, men saba kelgende, mında endi beş adam tura edi. Bizge, endi beşsiñiz, toplaşmağa mümkün degil. Bu qanunsız toplaşuv, dediler. Qarşılıq kösterecek soyları içün avtozaknı aydap ketirdiler», – dep çorlana Kaybullayev.
Tehnika ve toplaşuvlarnıñ protokollarnı tahliye ettiler
Kün devamında Meclis binasında ne olıp keçkeni aqqında malümat kelmey edi. İçeride bulunğanlarnen bağ yoq edi, çünki olarğa telefonlarnen qullanmağa yasaq etiler. Soyları ketirgen suv ve aşnı bile berip yibermege ruhset etmediler. Aqşam saat 18.00 Meclisniñ eki hadimine binanı terk etmege izin berildi, telefonları çekip alındı.
Meclisteki tintüv 12 saat devam eti. Bu vaqıt içinde taqiq işlerini keçirgenler, halq vekili Mustafa Cemilev, Meclis reisi Refat Çubarov, «Qırım» fondunda, milliy areketniñ arhivinde tintüvni keçirdiler.
Tintüvden soñ, Şevkiyev mühbirlerge bildirgeni kibi, Cemilevniñ seyfini açıp, içinden şahsiy eşyalarnı alıp kettiler, olarnıñ arasında 3650 yevro ve 200 dollar, 3 altın kapik ve travmatik pıştav bar edi. Ekinci çıqışan bütün tehnikanı, Meclis toplaşuvlarından protokollar ve bir qaç din kitapnı alıp kettiler.
«Olar (taqiqatçılar. – Müel. qaydl.) öz şaatları ögünde qararnı oqudılar, onda, mayıs 3 künü halqımız Mustafa Cemilevni qarşılağanınen bağlı Meclis binasına tintüvni keçirecekleri aqqında aytıla edi. Binada 15-20 adam buluna edi, tintüvni pek ciddiy keçirdiler, ekinci qattan başladılar, soñ yuqarığa köterildiler. Aşada «Avdet» gazetasınıñ muarririyeti, «Qırım» fondunda taqiq işler ötkerdiler, – dedi Şevkiyev. – Bu eki teşkilât qararda añılmağan edi, men olarnı toqtatmağa tırıştım, amma neticesiz oldı».
Şevkiyevniñ sözlerine köre, qararnıñ üstünde müür, nomeri yoq edi. Tek adliyecilikniñ üyken leytenantı Şmelövniñ imzası tura edi.
«İmzadan ğayrı, bu vvesiqanıñ adliyeviy küçü olğanını tasdiqlağan iç bir şey bir şey körmedim. Menimce, bu qarar keregi qadar azırlanmadı», – dedi Şevkiyev.
Şevkiyev qayd etkeni kibi, qanunsız tintüv sebebinden, mahkemege şikâyet etilecek, amma, o çıqarılğan neticeler adaletli olacağında şübelene. Tintüv bitkeninen, tehnika tahliye etildi, qoruyıcı organlarınıñ vekilleri binanı terk ettiler.
«Rusiye prezidentini hoş körmemek»
Sentâbrniñ 16-nda, taqiq işleri daa eki qırımtatar qorantasında ötkerildi: Meclis azası Eskender Bariyev ve Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evlerinde.
Bariyev Qırım.Aqiqatqa beyan etkeni kibi, saba 6:30-da Aqmescit civarındaki Molodöjnoye köyünde yerleşken daire qapusını qaqtılar. «Qapunı açtım, avtomatlarnen silâlanğan üç şahıs atılıp kirdi, olarnıñ artından adiy urbada adamlar kirdiler, bütün odalarnı aylanıp çıqtılar. Men olarğa: toqtañız, kerek olğan yerge keçersiñiz, dedim», - dep bildirdi Bariyev. Aytqanına köre, evde apayı ve eki küçük bala olganına baqmadan, başından şu şahıslar özlerini qaba alıp bardılar.
Bariyev aytqanı kibi, tintüvni mayıs 3 künü Ermeni Bazarda Mustafa Cemilevni qarşılağanlardan sebep açılğan cinaiy iş çerçivesinde ötkerildi. Amma, Meclis azasına qararnıñ nushasını qaldırmadılar.
Bariyevniñ bildirgenine köre, silâ, yasaqlanğan kitaplarnı qıdırdılar. Neticede, noutbuk ve sistema blokunı alıp kettiler. Bu vaqialarnı basqı olaraq adlandırdı. «Bu areketler Qırım sakinleriniñ Rusiye Federatsiyası, prezidentine nisbeten munasebetini daa beter yapacaqtır», - dey Eskender Bariyev.
Nezaketli politsiya hadimleri
Tamam şu vaqıt Qarasuvbazar regioal meclis reisi Mustafa Asabanıñ evinde tintüv teşkil etildi. Onıñ malümatına köre, kelgen 20 adamdan yarısı maskalı ve avtomatlarnen edi. 6:45 evine atılıp kirdiler, mahkeme qararını kösterdiler. «Anda, Ermeni ABzardaki vaqialarnen bağlı cinaiy iş açılğanı – Rusiye Federatsiyasınıñ sıñırlarını qanunsız keçüvi qayd etildi. Sanki men anda bar edim. Maña aytkannları kibi, olr delliler qıdırdılar», - dedi o Qırım.Aqiqatqa. Taqiqatçılar yasaqlanğan kitaplar, silâ ve afön qıdırdılar. Eki saat devam etken tintüvden soñ, milliy areketnen ve dinnen bağlı bir qaç risaleni alıp kettiler.
«Tintüvden soñ, politsiya hadimleri keldiler, nezaketli şekilde maña rayon bölügine barmağa rica ettiler. Bu sorğu degil edi. Protokol tizilmedi», – dedi Asaba.
Bu vaqianı o «qorquzuv areketi» kibi tanıy. «Ciddiy bir şey yapacaq olsa ediler, yapar ediler. Amma, özlrini ne içündir pek nezaketli alıp bardılar. Misal içün, menden ne içün Rusiye pasportını almağanımı soradılar, ne içün Rusiyeni begenmegenimni soradılar? Men dedim: «Bugün o, neni begenmegenimni kösterdi». Soñra, pasport almağanımını qaydan bilgenlerini soradım. Olar bilgenini, bu malümat olğanını ayttılar. Men ayttım, siz meni paspotr almağa mecbur etesizmi? Daa vaqıt bar, tüşünerim», – dedi yerli Meclis reisi.
Yerli rayon bölüginde bir saatlıq subetten soñ, Mustafa Asabanı yiberdiler. Rusiye Federatsiyası vatandaşınıñ pasportını alacaqmı ya yoq sualine o doğrudan-doğru cevap bermedi, külip, bu «ciddiy mesele», dedi.
«Adalet tiklenmek kerek»
Qırım qoruyıcı organlarında Meclis ve azalarınıñ evlerinde tintüvlerni izaatlamaylar.
Aynı zamanda cumhuriyetniñ «baş nazir muavini» Ruslan Balbek taqiq işleri Meclis azalarınen bağlı olmağanını bildirdi. Esas sebep Meclis binasınıñ Mustafa Cemilevge ait olğanınen bağlı.
«Añlamlarnı deñiştirdiler, bu taqiq işleri Meclis binasında degil de, «Qırım» fondna ait binada ötkerildi, onıñ yekâne teessisçisi Mustafa Cemilevdir, yani onıñ yekâne saibidir»,– dedi Balbek («RİA Novosti» haberler merkezine bergen intervyüsından alındı).
Balbek qayd etkeni kibi, taqiq işleri «mayıs 3 künü Cemilev Rusiye sıñırınıñ qanunsız teşkil etüvi sebebinden açılğan cinaiy iş çerçivesinde ötkerile».
Balbekniñ malümatına köre, mart ayından başlap, Meclis bu yerde toplaşuvlarnı keçirmedi, çünki binanıñ üstünde Cemilevniñ avalesinen ukrain bayrağı asıldı. Balbek aytqanı kibi, bina başından «qırımtatarlarnıñ ihtiyacı içün ayırılğan edi, amma onı Cemilev saipleştirdi».
«Adalet tiklenmek kerek, bu bina qırımtatarlarnıñ menfaatlarına çalışmalı, Cemilev halqnıñ meselelerini qullanıp, binanı şahsiy mülk olarq resmiyleştirdi», – dedi Balbek.
«Saylavlar belgilengen stsenariy boyunca keçmedi»
Mecliste, sentâbr 14 künü merkeziy ve yerli akimiyet organlarına saylavlar keçken soñ, repressiyalar küçleştirildi, dep sayalar. Meclis reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde şunı yazdı: «Qırımtatarlar ve serbestlikni sevgen adamlar telüke astında qalmaqtalar. Qırımda zorbalıq kerginleşkeni sebebinden halqara cemaatçılıqnıñ munasebeti aqqında bir sıra memleketlerniñ elçilerinen körüşken vaqıtta laqırdı etecekmiz».
Meclis reisi muavini Ahtem Çiygoznıñ fikirince, «Qırım saylavları evelden belgilengen stsenariy boyunca ötkerilmedi». «Qırımtatar saylaycılarnıñ qatnaşuvını temin etmege kerek olğanlar akimiyetniñ vazifesini yerine ketirip olamadılar. Bunıñ aqibetinde Qarasuvbazar meclis reisi Mustafa Asabanıñ evinde tintüv, soñra, Meclisniñ merkeziy binası blok etildi, ve Meclis reisiniñ eki muavinini (Ahtem Çiygoz ve Nariman Celâl. – Müel. qayd.) Kırımdan çıqqanda sebepsiz sorğuğa çekildiler», – dedi Çiygoz.
Aytqanına köre, Qırım akimiyeti qırımtatarlarnı sıqıştırıp, yarımadada barışıqnı temin etip olmaycağını añlamağance, tintüvler devam etecek.
İnsan aqları boyunca Qırım missiyasınıñ yolbaşçısı Andrey Yurov Qırım.Aqiqatqa izaat bererek, qoruyıcı organlarınıñ bu kibi areketlerni toqtatmaq mümkün degil, dedi. «Bunı bütün dünya uquq qorçalayıcıları yapıp olamazlar, belki de yüksek mertebeli memurlar bunı yapıp olur ediler, amma biz olarğa tesir etip olamazmız», – yazıqsınıp dedi Yurov.
Yüz bergen vaqialarnı «belli bir tendentsiya» dep adlandırdı. «İşte bu Çeçenistan, İnguşetiya, Moskvada qayd etilgen bir ceryan. Rusiye Federatsiyasınıñ uquq qorçalayıcılarnıñ faaliyetinde çoqtn alışqanlıqqa çevirilgen areketlerdir. Ebet, bunınen küreşmek kerek, amma küreş yollarını daa bir kimse uyduradı», – dedi uquq qorçalayıcı.
Aynı zamanda bu mevzunı Ukrainada yaşağan uquq qorçalayıcı zenaatdaşlarınen muzakere etecegini bildirdi.
Közeticelerniñ fikirince, rusiyeli küçlerniñ esas nişanı Mustafa Cemilevge yaqın olğan Meclis azalarıdır. Olarnıñ arasında Riza Şevkiyev, Eskender Bariyev, Mustafa Asaba, Ali Özenbaş.


text:
Qırım qurtarıcıları Sudaqta "Maski" boğazında 10 adamnıñ tahliye etilmesi aqqında haber ete. Böyleliknen, fevralniñ 8-inde gece Ayserez köyüniñ civarında "Niva" ve UAZ-469 maşnaları batıp qaldı.
Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
"FVN hadimleriniñ ihtisaslı ve tez areketleri sayesinde saat 01:15 qazağa oğraganlarnı taptılar. Qurtarıcılar çığırıqnıñ yardımı ile batıp qalğan maşnalarnı çıqardı", - qayd ettiler müessisede.
Adamlarnıñ kimseniñ tibbiy yardımğa ihtiyacı olmağanı bildirile.
Qırım qurtarıcıları, yanvarniñ 1-inde Bağçasaray rayonınıñ sılaq dağ yolunda çamur içinde batqan Rusiyeden kelgen turistlerni tahliye etkenlerini haber ete.
Qırımda bazar künü, fevralniñ 9-ında qar yağacaq, yollar buzlu olacaq.


text:
Donetsk vilâyetinde yanvarniñ 14-de Volnovaha civarında ukrain blokpostına atış açıluvı neticesinde elâk olğanlarnıñ hatırasına matem kününi ilân ettiler, dep haber ete yerli vilâyet devlet memuriyeti.
İşbu avaleni vilâyet devlet memuriyetiniñ reisi Oleksandr Kihtenko imzaladı.
Qararğa köre, ev, devlet akimiyet organlarınıñ, yerli akimiyet organlarınıñ binalarında, şirket, müessise ve teşkilâtlarda Ukraina devlet bayrağı ve vilâyet bayrağı tüşürilmek kerektir.
«Rayon devlet memuriyetlerine, yerli idare organları, şirket, müessise, teşkilâtlarğa eglenceli tedbir, sport yarışlarınıñ keçirilmesinden vazgeçmege tevsiye etile», – denile beyanatta.
Salı künü, yanvar 13-de, saat 14:25 ukrainlilerniñ Volnovaha civarında yerleşken blokpostına ateş açılğan edi. Patlav aletlerinden biri yerli sakinlerni avuştırğan avtobus yanında patladı. Birden 10 insan elâk oldı. Birazdan daa eki insannıñ ölümi aqqında haber keldi.


text:
«Men Qırımğa бapып, Bağçasarayğa yol alğan nazırlerge, olarnıñ tuvğan tilinde, qırımtatar tilinde, bir-eki söz aytmağa tevsiye eter edim. Biz olarnıñ problemlerini bilemiz, olarnıñ haberi olsunbilgenimiz aqqında haberleri olsun», – dep, qırımtatarca bir qaç cümle qoştı ve rusçağa çevirdi.
«Men ayttım: qırımtatarlar, sizge muracaat etem, er daim dostluq ve barış içinde yaşamaq kereksiñiz. Ve şiirden bir parça oqudım – Qırım, menim kibi seni iç bir kimse sevmeycek. Sen olmasaiñ, Qırım, bu ömür nege kerek olur edi».


text:
”Krımhleb” işhanesi oktâbr ayından başlap ötmek fiyatını 10% köterecek dep haber ete onıñ müdiri Andrey Venjega. Mutehassıslar ve yarımadanıñ rusiyeli memuriyeti bu yükselüvni hasılatnıñ ğayıp oluvı ve boğday ile benzinniñ satın aluv fiyatlarınıñ artqanınen bağlay.
Cemaat palatası fiyaty köterilüvi esaslı olğanını, ancaq aytılğan 10%dan ziyade olmamaq kerek dep saya. Bu arada istisalcilardan ötmekniñ ictimaiy çeşitleriniñ fiyatlarını – danesi içün yedi ruble olaraq saqlap qaldırmağa rica etiler. Yarımadanıñ rusiyeli ziraat naziriniñ muavini Alime Zaredinova“nazirlik işhaneniñ fiyat artıruvınen bağlı ricasına qol tuta” dep ayttı.
Rusiyeli ziraat strategi Vladimir Reşetnyak şimdi un eki yıl evelkisinden daa da ucuz, lâkin ötmek fiyatı köterilgenini qayd ete.
– 2016 senesi iyün soñu iyül ayınıñ başında bir kilo ötmeklik boğday fiyatı 13-15 ruble ya da tonnası 13-15 biñ ruble edi. Al-azırda fiyatlar bu seviyege qaytmadı, daa 2 biñ ruble qala. Satış ağında bir şeyler deñişti dep olamayım, müşteri içün ötmek fiyatı daimiy sürette artıp tura, lâkin sebebi aqqında bir şey aytamayım. Belki de naqliyat ya da başqa unsurlarnen alâqalıdır. Tualet kâğıtının fiyatı bile 10%ğa arttı. Ancaq ticariy ağlarda ötmek fiyatınıñ yükselgeni qarardan ziyadedir dep sayam. Bıltır, bazar konyukturasında boğday, un ve ötmek fiyatları tüşkende, parakende satış fiyatları deñişmegen edi. Bu Rosstatnıñ malümatı.
Mutehassıs, 2018 senesi qırımlı ziraatçılar 2017 senesine nazaran daa az bereket toplağanları aqqında hatırlata ve bu mesele esapqa alınğanda, ötmek fiyatı 10%ğa yükselgenini añlatmaq qıyın.
Sentâbr ayınıñ başında Rusiye KHV Qırımda ötmek fiyatı 10%ğa yükselebilecegi aqqında yazğan edi. “Rusprodsoyuz” birleşmesiniñ müderi Dmirtiy Vostrikov Rusiyeniñ “İzvestiya” gazetasına, 2018 senesi iyül ayı ve 2017 senesi avgust ayınen qıyaslağanda boğdaynıñ ortalama fiyatı artqanını, diger hammal fiyatlarnıñ da dinamikası aynı olğanını aytqan edi. Vostrikov bürtükliler fiyatınıñ yükselüvi borsanen, bereket tahminleri ve valüta kursınıñ deñişüvinen alâqalı olğanını qayd ete. Bürtükliler artından un fiyatı da köterile – o ötmek fiyatınıñ 30%ni teşkil ete dep yekünley Vostrikov.
Aşayt mallar bazarınıñ mutehassısı Andrey Aleksandrov Qırımda sinhron olaraq bürtüklilernen bağlı mahsulatlarnıñ fiyatı artqanını qayd ete.
Bürtükliler ve un qullanılğan er yerde fiyat 5% ile 10%ce yükseldiAndrey Aleksandrov
– Bürtükliler – quş asravcılığında da qullanılğan hammal olğanı içün, tavuq etiniñ fiyatı da 5% yükseldi. Ondan soñ, kolbasa, maqarne, ayrıca çeşit tatlı mahsulatlarnıñ da fiyatı arta, çünki devlet o işke qarışmay. Farqlı gruppalarğa ait bürtükliler ya da un qullanılğan er yerde 5% ile 10%ce yükseldi. Bir istisalcı başlağanınen, artından zıncır reaktsiyası başlay – er kes ilk fiyat köterecek soyunı bekley: kimse birinci olmağa istemey. Bu arada dollar kursı deñişkeni içün mal eti kibi - ithal etilgen mallarnıñ da fiyatı paalılaşa. Cenübiy-Şarqiy Asiya, İndistan ve Vyetnamdan kelgen sebze konservaları bazarnıñ muayyen bir qısmını qaplap ala. Bular ilk ihtiyac cedveline kirgen şayt malları degil, lâkin Rusiye büyük bir ziraat devleti olğanına baqmadan, bürtükliler çoq, amma kornişon epbir çetelden ketirile. Bu yıl yeşil nohut bereketsiz oldı, bu da fiyatqa tesir eter.
Ticariy ağlarnıı teminlev ukrain birdemliginiñ mudiri Aleksey Doroşenko mahsulatnıñ ihracat küçü onıñ içerdeki fiyatı içün muimdir degen netice çıqara.
Bizim devletimizde işlep çıqarılğan ve ihrac etilebilcek bütün mallar ihracat fiyatına bağlı. Şunıñ içün er qartana kurs artışınen beraber fiyat artacağını da bileAleksey Doroşenko
– İstisalğa devlet maliyeviy yardım köstergen devletler istisna olmaq üzre, em Ukraina, em de Rusiyede ve umumen bütün dünyada formula ep aynıdır: dünyadaki bürtükliler fiyatı kursnen beraber arttırıla. Dünyada bürtükliler fiyatı artıp bara yata – biraz da olsa, bir qaç faizlik musbet dinamika olğanı körünip tura. Aynı zamanda em grina, em rubleniñ qıymeti tüşe – fiyat şekillenüvine bu da tesir ete. İşte küzde ötmekniñ eñ paalı olmağan çeşitleri paalılaşqanını köremiz. Yıl soñuna qadar Ukrainada olar 10% paalılaşır dep tahmin etemiz. Bizim devletimizde işlep çıqarılğan ve ihrac etilebilecek bütün mallar ihracat fiyatına bağlı. Şunıñ içün er qartana kurs artışınen beraber fiyat artacağını da bile. Ötmek – siyasiy bir aşayt malı, em Poloniya ve Baltika devletleri kibi qomşu Avropa devletlerine nazaran Ukrainada erzaqlar arasında eñ soñki olıp paalılaşqan soyu olıp keldi.
(Metinni Valdislav Lentsev azırladı)


text:
Rusiyeniñ Krasnodar şeerinde umumiy yurisdiktsiya Dördünci temyiz mahkemesine ATR telekanalınıñ baş müdiri Lenur İslâmovğa qarşı çıqarılğan ükümnen bağlı şikâyet yollanıldı. Bu aqta advokat Nikolay Polozov Facebookta bildirdi.
«Tek bundan soñ Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege imkân olacaq», – dep yazdı advokat.
Polozovnıñ aytqanına köre, aqımdaki seneniñ başından itibaren Avropa insan aqları mahkemesiniñ iş qaideleri deñişti.
«Artıq milliy yurisdiktsiya (bu vaziyette Rusiye) içinde imaye vastaları qalmağan soñ, eskisi kibi tek eki – birinci ve istinaf qurulışlardan degil, üçünci temyiz qurulışından da keçmek kerek», – dep qoştı advokat.
Polozovnıñ qayd etkenine köre, o, temyiz mahkemesi «davanı kerekli kibi baqar dep boş hayal qurmay».
2020 senesi dekabrniñ 10-nda Qırım Yuqarı mahkemesi İslâmovnı 19 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına ğıyabiy şekilde üküm etti. O, qabaatlavnıñ bütün noqtalarına istinaden qabaatlı tanıldı – «diversiyalarnı teşkil etüv, qanunsız silâlı birleşmeni quruv ve Rusiye topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruv». Qadılar, ükümde İslâmovnıñ kütleviy haber vastalarınıñ faaliyetinde 2 yıl iştirak etmesini yasaqladı ve 1 yılğa azatlığını sıñırladı.
İslâmovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, o, Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etecek.
2021 senesi aprel ayında Soçideki Üçünci umumiy yurisdiktsiya istinaf mahkemesi ATR telekanalınıñ baş müdiri Lenur İslâmovnıñ ükmüni 19 yıldan 18 yılğa deñiştirdi.
Rusiye FSBsi 2015 senesi oktâbr ayında Lenur İslâmovğa qarşı cinaiy dava açıp, onı federal qıdıruvğa ilân etti.


text:
Keçken afta işğal etilgen Qırımnı ziyaret etken eyyetniñ başı Frenkistan deputatı Tyerri Mariani yarımadağa endi oktâbr ayında kelecek ola.
Bu aqta o iyül 27 künü basılğan France Info neşirine bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Frenkistan deputatları yarımadağa «Rusiye deputatları ile bağ tutmaq» ve «Qırım vaziyetini» öz közlerinen körmek niyeti ile kelgen ekenler.
«Qırım – böyle bir sonük zona, anda halqara telefon bağı bile söndürilgen», – dedi Mariani.
«Biz, ğaliba, kelecek sefer oktâbr ayında kelermiz», – dey deputat.
Frenkistan deputatları Qırımğa iyül 23-24 künleri, Frenkistan ve Ukraina yolbaşçılığınıñ qarşılığına baqmadan, kelip ketkenler.
Frenkistan Tış işler nazirligi bu ziyaretni tenqit etip, onı halqara uquqnıñ bozuluvı olaraq adladı. Ukraina Tış işler nazirligi de deputatlarnıñ Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa ziyareti olarnen uyğunlaştırılmağanı ve ileride aqibetlerniñ olacağı aqqında bildire.
Birazdan Ukraina Tış işler nazirliginiñ başı Pavlo Klimkin nazirligi Ukraina havfsızlıq hızmetine muracaat etip, işğal etilgen Qırımnı ziyaret etken on deputat içün Ukraina kirişini yasaqlamağa rica etecegi aqqında bildirdi.


text:
Türkiye Cumhuriyetiniñ Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu, Ankara Rusiye tarafından Qırımnıñ işğal etilmesini tanımamağa devam etkenini tasdıqladı ve Qırımnı işğalden azat etüv ukrain teşebbüsine destek bildirdi. Bu aqta o, dekabrniñ 18-nde Kyivge ziyareti vaqtında bildirdi.
“Qırımtatarlağa nasıl etip yardım ete bilecegimizni tüşündik, “Qırım platforması” teşebbüsine destek bldirdik. Türkiye Qırımnıñ ilhaqını tanımay, Qırım ile beraberlikte Ukraina topraq bütünligine qoltuta ve er yerde bunı bildire”, – haber etti nazir.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Türkiye Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ve Türkiye milliy mudafaa naziri Hulusi Akar ile körüşip, Qırımnıñ Rusiye ilhaqını tanımağanları içün teşekkürler bildirdi.
Ukraina akimiyeti AB ve Ğarp memleketlerini Yarımadanı işğalden qurtaruv Qırım platformasında iştirak etmesine faal sürette celp ete. Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Qırımnı işğalden qurtaruv sammitini Kyivde 2021 senesiniñ mayıs başında ötkermege planlaştırıla, dep bildirdi.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
"Zäñgär bayraq"lar arta
Törkiyäneñ turizm ölkäsendä çista moxitnıñ simvolı bulğan zäñgär bayraqlarnıñ sanı arta
Törkiyä moxitnı saqlaw häm mäğärif waqıfı 2014nçe yılda kiräkle ekologik standartlarğa turı kilüçe 397 plaj, 22 marina häm 12 yaxtağa “zäñgär bayraq” birde.
“Zäñgär bayraqlar” Aydınnıñ Didim ilçäsendä oyıştırılğan tantana belän tapşırıldı.
Törkiyä “zäñgär bayraqlı” qorılmalarnıñ sanı cähätennän dönyada öçençe urında.
Bäyläneşle xäbärlär
TRT WORLD Forumı başlana
Anıñ bıyılğı teması “Kiläçäkne formalaştıru: bilgesezleklär, çınbarlıqlar häm mömkinleklär” dip atala
İsmail Näzir "Yılnıñ balqıp toruçı yoldızı” itep saylandı
Älege büläk Balkan illäre arasında 20 yäş’kä qadärge iñ yaxşı atletqa birelä
Türkiyä 2028nçe häm 2032nçe yıl öçen kandidat
İl älege yıllardağı Awrupa futbol çempionatın üzendä uzdıru öçen möräcäğat’ itte


text:
Tedbirni «Mecburiy qaçaqlarnıñ birligi», «Ukrainskiy dom» teşkilâtı, «Qırım diasporası» teşebbüs gruppası, «Qırım qaçaqları», «Ukrainskiy Krım» hayriye fondı teşkil ete.
Qırımnıñ cemaat teşkilâtlarınıñ malümatına köre, qurultay Prezident Memuriyeti destegi ile «Kiyev-Mogilân akademiyası» Milliy universitetiniñ territoriyasında olıp keçecek.
Qurultayda qaçaqlarnıñ cemaat teşkilâtları, olarğa yardım kotergen teşkilâtlarnıñ, akimiyetniñ merkeziy ve yerli organları, Yuqarı Şurasınıñ deputatları, Ukraina ve halqara cemaat teşkilâtlarnıñ vekilleriniñ iştiragi beklenile.


text:
Qyrğyz taanuu: Qoş muhittin aqademijasyn tüptöö - calpy mildet
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Bişkekte «"Manas" cana Çyñğyz Ajtmatov uluttuq aqademijasy» attuu ilimij-ağartuu mekemesinin rasmij açylyşy üçün aqyrqy qamylğalar cürüp catat. Bul cañy aqademijanyn turpaty caatynda taryhçynyn bloğu.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Qyrğyzstandyn mamleket başçysy Sooronbaj Ceenbekov byjyl 31-janvarda (üçtün ajynyn 31inde) qol qojğon carlyqqa cana premjer-ministr Muhammedqalyj Abylğaziev qol qojğon Qyrğyz Respublikasynyn Ökmötünün 2019-cyldyn 3-ijunundağy (qulcanyn 3ündögü) № 275 toqtomuna ylajyq, ölködö «"Manas" cana Çyñğyz Ajtmatov uluttuq aqademijasy» dep atalğan cañy mamlekettik mekeme tüzülgönü tuuraluu qalajyq durus qabardar.
Bul mekemenin prezidenti bolup Topçubek Turğunaliev, vise-prezidenti bolup marqum Çyñğyz Ajtmatovdun kence uulu Eldar Ajtmatov dajyndalğan. Egerde Topçubek Turğunaliev buğa çejin Işenaaly Arabaev atyndağy Qyrğyz mamlekettik universitetine qaraştuu Manas taanuu institutun cigerdüü cetektep kelse, Eldar Ajtmatov bolso Ajtmatov taanuu caatynda, asyrese, zalqar cazuuçunun üj-muzejin ujuşturuu bojunça bir qatar alğylyqtuu qoomduq iş-çaralardy ujuşturğandyğy menen maalym.
Cañy ilimij-çyğarmaçyl ujumdun telçigişine salym qoşqon dağy bir cetekçilerdin biri - belgilüü taryhçy, professor Taşmanbet Kenensariev. Al buğa çejin OşMUnun birinçi prorektoru, OşMU rektorunun mildetin atqaruuçu, Calal-Abad MUnun rektoru, Qyrğyzstandyn Tyşqy işter ministrligine qaraştuu Diplomatijalyq aqademijanyn prorektoru, Cusup Balasağyn atyndağy QUUnun Çölköm taanuu cana qyrğyz taanuu qafedrasynyn professoru, I.Arabaev atyndağy QMUnun professoru syjaqtuu qyzmattardy arqalap kelgen. Al Oş şaarynyn şarttuu 3000 cyldyq maarakesine bajlanyştuu bir neçe el aralyq ilimij cyjyndy natyjcaluu ujuşturğandyğy menen da maalym.
Bul ilimij mekemeni ujuşturuu maalynda qoomçuluqta ar qyl pikirler ajtylyp keldi. Maselen, «ölkö qarcylyq qyjynçylyqty baştan keçirip catqan azyrqy maalda yqsyz çyğymdardan qaçyp, bul instituttardyn cügün murdağydaj ele Qyrğyz Respublikasynyn Uluttuq ilimder aqademijasynyn Til cana adabijat institutuna cüktöp qojso dele bolmoq» degen cüjöölüü syn pikirler boldu.
Arijne, «Manas» üçiltigin 2013-cyly UNESCO'do düjnölük murastardyn tizmesine qattatqandan beri «Qyrğyzstan köp cyldan berki qamylğalardy cyjyntyqtap, atajyn «Manas» taanuu aqademijasyn ujuşturup catqandyğy - alğylyqtuu qadam» dep bul iş-çarany qubattooğo alğandar da az emes.
Al emi Ajtmatov taanuu arqyluu qyrğyz adabijatynyn zamanbap tuu çoqusu bolğon cazuuçunun ğana ömürü, çyğarmaçylyğy emes, qyrğyz adabijatynyn ijgilikteri da qomplekstüü tarazalanarynda şek coq.
Bul eki muhitti - «Manas» taanuu menen Ajtmatov taanuunu bir mekemenin alqağyna syjdyruu, balkim, coğoruda eskerilgendej, yqsyz qarcylyq çyğymdardan qaçuu dalalatynyn mömösü bolğondur. Munu borbor şaarybyz Bişkekte bir ele köçönü (murdağy birdiktüü Belinskij köçösün) Manas menen Ajtmatovdun atyna qojğon oquja menen çataştyrbaş kerektir?
Düjnödö tigil ce bul ölködögü orçunduu madanij baaluuluqtardy cana cetişkendikterdi atajyn izildegen ilimij cana ağartuuçu instituttar buğa çejin ele tüzülüp kelgen. Germanijadağy Goete institutu, Qytajdağy Qonfusij institutu, Orusijadağy Puşkin institutu cana başqa mekemeler cönündö oqurmandar durus qabardar.
Egerde egemen qyrğyz mamleketinde ujuşturulbasa, anda degi «Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu ilimij-ağartuu mekemesi qajaqta negizdelmek ele?
Anyn üstünö dal uşul eki özöktüü ilimij tarmaq QR UIAsynyn Til cana adabijat institutunda üstömdük qylyp qalğanda, başqa da qyrğyz tiline cana adabijatyna bajlanyştuu tüpkülüktüü maselelerge azyrqy öp-çap qarcyloo zamanynda azyraaq köñül bölünüp qalğandyğy dele caşyruun emes. Uçurda QR UIAsyndağy bul institutta runa symal cazmany, arab cazmasyn cana başqa cazmalardy iliktegen, Cusup Balasağyn menen Mahmud Qaşğarinin çyğarmalaryn tüp nusqasynda oquj alğan caş adister barby? Çağataj cazmasyndağy çyğarmalardy izildöö caatynda qaçanqyğa çejin Omor Sooronov syjaqtuu aqsaqaldardyn ğana qolun qaraşybyz kerek? Anyn colun ulantçu qajsy caştar bar? Qyrğyz tilinin maselelerin iliktegen tarmaqqa qandajça köñül buruluuda?
Balkim, uçurda Qyrğyz-Türk «Manas» universitetinde emgektenip catqan Nurdin Useev, Qajrat Belek syjaqtuu bulaq taanuuçu caş adisterdi bir ele uçurda Uluttuq aqademijağa işke tartuu kerektir? (Alys barbaj ele, aqademija menen universitet eriş-arqaq iş alyp barğan Orusijanyn aqademijasynyn Novosibirsq şaaryndağy Şiber bölümün örnök qylyp alsaq bolot).
Demek, QR UIAsynyn Til cana adabijat institutunda azyrqy tapta da Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu maselelerinen tyşqary atqarylyp catqan cana atqaryluuğa tijiş bolğon mildetter arbyn.
Baamybyzda, cañy tüzülüp catqan «Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu aqademijasy calañ ğana tilçi, adabijatçy, folqlor taanuuçu adister menen çektelbejt. Bul aqademijağa filosoftor, taryhçylar, qotormo ustattary, ağartuuçular, muzyqa taanuuçular, körköm önör öküldörü tartylyşy kerek (maselen, «tarançy sojso da, qasapçy sojsun» degendej, Teodor Gersendin «Manastağy» kejipkerlerdi çağyldyryşy cana Ajtmatovdun çyğarmalarynyn körköm önördö çağyldyrylyşy maselesin körköm önör taanuu adisteri taryhçydan ce tilçiden myqty izildeşet emespi).
Ar qyl ilimij tarmaqtardyn öz ara çielenişken maselelerin iliktegen, bir ğana ilimij tarmaqqa syjbaj turğan qomplekstüü iş alyp barçu poliglot caş adister bul cañy aqademijağa aba menen suudaj kerek.
Cañy aqademijağa Bişkek şaarynyn Ishaq Razzaqov köçösündögü 8/1, 8/2 daregindegi mamlekettik imarattar ötkörülüp berilip, alar şaşylyş oñdoluuda.
Bul ilimij-ağartuu mekemesi calañ ğana ilimij iş-araket menen çektelbesten, keleçekte magistratura, aspirantura, doqtoratura caatynda da iş alyp baryşy kerektir? Uşul bağytta dağy ele qajçy pikirler ajtylyp kelet. Menimçe, bul aqademijağa baqalavr deñgeelinde studentterdi oqutuuğa ali erte.
Adisterdi keñiri bağytta dajardaş üçün, boloçoq «Manas» taanuuçu cana Ajtmatov taanuuçu adisterge bir ele uçurda türkologija, Çyğyş taanuu, çölköm taanuu, maalymat tehnologijasy caatynda dajardaj turğandaj qoşumça darstardy qoşup, bir neçe türk tilderin salyştyrma üjrönüü mümkünçülügün caratyp, ajtor, bul aqademijanyn boloçoq ilimpoz tarbijalanuuçulary tar kesiptin ğana eesi emes, keñiri mümkünçülükkö ee ğumanitardyq kesiptin da eesi boluşuna cetişüü abzel.
Darygerler tuuraluu eski azil eske tüştü. «Emnege kelgen qardarlardyn bardyğynyn tişin şart ele suurup salyp catasyñ?» dese, bir tiş doqtur ajtyptyr: «Tişti suurbaj darylağan sabaqtarğa carytyluu qatyşçu emesmin».
Anyn syñaryndaj, bul aqademija «çü» degende ele tar bağytqa çiderlenip qalbastan, ar taraptuu bolup, başynan ele Internet cana başqa maalymat tehnologijasynyn artyqçylyqtaryna yñğajlaşyp, Uluttuq ilimder aqademijasy, cer-cerlerdegi ilimij instituttar, ağartuu mekemeleri, muzejler, Mamlekettik til qomissijasy, «Muras» fondu syjaqtuu şerikter menen tyğyz iş alyp barğan danaker mekeme boluşu abzel. Internet cana qompüter (esepker) menen azyrynça başyn ooruta elek cana bir ğana tildi bilgen adisterge bul zamanbap cajda eç orun bolbooğo tijiş. Qyrğyzstandağy cana düjnödögü ar bir ilimpoz adis bul aqademijanyn boloçoq onlajn kitepqanasynyn qazynasynan pajdalanyşy üçün Internetke bajlanyştuu qamylğa işteri bir neçe cyldy özünö alaary şeksiz.
Bul aqademija «Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu ilimij tarmaqtarynyn cetişkendikterin qyrğyz tilinde üç alfavitte (kiril, latyn cana KERdegi Qyzyl-Suu Qyrğyz avtonom oblusunun arap alfavitinde), oşondoj ele anğlis, orus, türk, qytaj syjaqtuu çet tilderde tarqatuuğa cöndömdüü internet-barağyn negizdeşi talapqa ylajyq.
(Qytajda Şincañ «Manas» izildöö borboru bir neçe cyl ilgeri «manas.cc» degen internet-baraqty özgöçö bajsalduu baştağan. Bul baraqtağy tekstter qyrğyz tilinde arab cana kirill cazmalarynda cajğaştyrylçu. Any negizdöögö ürümçülük professor Mambetturdu Mambetaqun opol toodoj emgek siñirgen. Kejiştüüsü, 2017-cyldyn soñuna tartyp bul internet-baraq bizge belgisiz sebepter menen cabylyp qaldy. Biroq bul internet-baraq ötö ijgiliktüü qoomduq tacryjba qatary zamanbap taryhta ar dajym ajtyla cüröründö eç şek coq.
Al emi Bahtijar Şarşeev degen caş zamandaşybyzdyn meeneti menen «qyrgyz.com» degen internet-baraq tüzülüp, qyrğyzdyn kirill cana latyn alfavitterinin şajkeştigi caatynda ügüt cürgüzö baştady. Latyn alfavitin tartipke saluu caatynda türkoloğ Gülzura Cumaqunova da öz sunuşun kirgizdi. Bul ilimij köç aqyry «Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu aqademijasyn da özünö qamtyj turğandyğynda şek coq. Azyrqy düjnölöşüü cürümü maalynda aqademijanyn caratmandyq mömölörü bir ğana alfavittegi caryjalar menen çektelip qalbaşy abzel.
Bul cañy aqademija – cön ğana atqaminerler cyjylyp alçu caj emes. Albette, başqaruu adisteri (menecerler) kerek, biroq camaattyn basymduu köpçülügün talanttuu ilimpozdor cana ağartuuçular tüzüşü abzel, qyzmat orundary da oşoğo ylajyq tüzülüşü zaryl. Aqademija ilimdegi qajçy pikirlerdin da çordonu, erkin oj cügürtüünün majdany boluuğa tijiş.
«Tuulğanyna emes, turaaryna süjün» degen naqyl kep bar emespi.
Bul aqademijanyn telçigip ketişi – anda iştej turğandardyn ğana emes, calpy ulutubuzdun bilgilerinin ortoq mildeti.
Maqalanyn tüpnusqasy: Kыprыз TaaHyy: Koш MyxиTTиH akaдeMияcыH TүпTөө - жaлпы MилдeT


text:
Yanvar 26 sabası yaqalanğan advokat Emil Kurbedinovnı «ekstremistik malümatlarnıñ tarqaluvında» qabaatlaylar. Oña qarşı toqtatuv tedbirleriniñ qabul etilmesi boyunca mahkeme toplaşuvı Kreml kontrolündeki Aqmescitniñ Demryol rayon mahkemesinde ötkerilecek.
«Emil Kurbedinov, Aqmescitniñ Dekabristler soqağında Ekstremizmge qarşı küreş Merkezinde buluna. Onı ekstremistik malümatlarnıñ tarqaluvında qabaatlaylar. Toqtatuv tedbiriniñ qabul etilmesi boyunca mahkeme toplaşuvı bügün saat 11-ge Aqmescitniñ Demryol rayon mahkemesinde belgilengen. Onıñ menfaatlarını advokat Cemil Temişev qorçalaycaq», – dep yazdı öz Facebook saifesinde «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faali Anna Bogaçeva.
Bundan ögüne, advokatlar Edem Semedlâyev ve Emil Kurbedinovnıñ maşnasını polis hadimleri toqtatıp, soñra ise FSB hadimleri kelip Kurbedinovnı yaqalağanları belli olğan edi.
Emil Kurbedinov «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca bir-qaç mahkümniñ ve jurnalist Nikolay Semenanıñ advokatı ola.
Keçende Aqmescitte FSB hadimleri, İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ işlerinde advokat olğan Nikolay Polozovnı yaqalap, sorğuğa alğan ediler. Polozov bu yaqalamanı qaçıruv olaraq tanıy.


text:
Bu fikirni1994-1995 seneleri Qırım Cumhuriyetiniñ prezidenti olğan Yuriy Meşkov bildirdi .
Bunıñ aqqında Meşkov Rusiye ükümetiniñ reisine yollağan muracaatında yazdı, dep bildire «Navigator».
Meşkovnıñ fikirince, Bagrov Qırım içün menfiy bir sıma.
Yuriy Meşkovnıñ aytqanına köre, Nikolay Bagrov Qırımnı Ukraina tarafına çeke edi. Bundan ğayrı, Tavriya milliy universitetiniñ rektorı olıp, Ukrainanıñ Avropa integratsiyası yönelişinde areketlerine qol tuttı.
Meşkov 2005 senesi Ukraina prezidenti Viktor Yuşçenko TMU rektorı Nikolay Bagrovğa Ukraina Qaramanı unvan berilmesini qayd etti.
Bunıñnen beraber, Meşkov Bagrovnı «aliy oquv yurtında ilerilegen qabarcılıqta» qabaatladı.


text:
Rusiye, advokatlardan işğal etilgen Qırımda taqip etilgen Ukraina vatandaşlarını qorçalağanları içün intiqam ala. Böyle bir fikirni Ukraina halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosında bildirdi. O, Rusiye Adliye nazirliginiñ Emil Kurbedinovnı «Qırımnıñ merkeziy advokatlar kollegiyası» erkânından çıqarmaq planlarını izaatladı.
Çubarov, bu talapnı «tamamen qanunsız» sayıp, Rusiye, işğal altındaki Qırımda öz qanunlarını qanunsız bir şekilde qullana, dep hatırlattı.
«Emil Kurbedinovnıñ siyasiy mabüs olğan Ukraina vatandaşlarınıñ imayecisi olaraq faaliyetini imkânsız yapqan areketlerniñ sebeplerini aytacaq olsaq, şunı añlamaq kerek ki, Rusiye işğalci memleket olaraq işğal şaraitlerinde Ukraina vatandaşlarını qorçalamağa cesaret etken er bir uquqçıdan intiqam ala. Mında tek Emil Kurbedinov içün degil, «Qırımnıñ merkeziy advokatlar kollegiyasına» kirgen diger advokatlar içün de aqibetleri ola bile», – dedi Çubarov.
Onıñ qayd etkenine köre, advokatlarğa açıq-açıq basqı yapacaqlar, ve «olar ne qadar cesür olsa da, yapqan areketleri sıñırlı olacaq».
Rusiye Adliye nazirligi, qırımlı advokat Emil Kurbedinovnı 2019 senesi martnıñ 1-ne qadar «Qırımnıñ merkeziy advokatlar kollegiyasından» çıqarmağa talap etti.
Qırımlı advokat Emil Kurbedinovnıñ fikirince, Rusiye Adliye nazirliginiñ onı «Qırımnıñ merkeziy advokatlar kollegiyasından» çıqarmaq talabı oña ve diger zenaatdaşlarına yapqan işleri sebebinden basqı ola.


text:
Qırım müftisi, Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ reisi acı Emirali Ablayev mart 13-te Saudiy Arabistanğan iş ziyareti ile yol aldı.
Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire ki, müfti Saudiy Arabistanda Rusiye acılıq missiyası erkânında buluna.
Ziyaret devamında iştirakçiler Rusiye ve Qırım musulmanları içün yer meselesini, em de bu sene acılıq fiyatını muzakere etmege planlaştıralar.
Malüm olğanı kibi, 2014 senesi 150 Qırım musulmanı Mekkege barğan edi.
2014 senesi Qırım musulmanları içün acılıq fiyatı 2,5 biñ dollarnı teşkil etti.
Acılıq – İslâmnıñ beş farzlarından biri. Er bir musulman ömürde bir kere bu farznı yerine ketirmeli.


text:
Törek rizıqları xalıqara mäydanda çiklärne belmäyäçäk
"Mişlen beleşmäse" İstanbul restorannarın altı yoldız belän büläkländerde
“Nicole” – İstanbulnıñ Mişlennıñ yoldızın alğan berençe restorannarınnan berse. Restorannıñ başqaruçı peşekçese Särkan Aqsoy belän küreştek häm peşekçeneñ “Nicole”gä iñ däräcäle büläklärdän bersen qazandırğan reśeptın sınap qaradıq.
Särkan Aqsoy, “Nicole” başqaruçı peşekçe:
“Qunaqlarıbızğa modern törek aş-sularınnan rizıqlar täq’dim itäbez. Tradiśion rizıq mirasıbızdan köç alıp, yäş' çaqta peşergän rizıqlarnı bez zamanca prezentaśiya belän äzerlibez. Monı yasağan çaqta ayıruça min üzemä oşağan tämnärne häm törle texnikanı qullanam. “Dolma” häm “künäfä"".
Peşekçe Särkan tradiśion bularaq yasalğan yäşelçä dolması urınına qızdırılğan yözem yafraqlarınıñ arasına krevetka, döge, zäytün mayı, Yaqın Könçığışqa xas tämlätkeçlär häm beraz da yoğurt sala. Peşekçeneñ töp aşamlığı isä künäfä. Peşekçe täl kadayıf häm sırdan yasalğan häm tuñdırma belän täq’dim itelgän bu Yaqın Könçığış tatlı aşamlığın zamança stil’dä täq’dir itä.
İstanbulda tağın dürt restoran berençe tapqır “Mişlen yoldızı”na layıq buldı.
İstanbulnıñ “Mişlen yoldız”lı restorannarı Şişli bistäsendä urnaşqan häm organik modern kuxnyağa iyä bulğan “Türk Fatih Tutak” ike yoldız aldı.
Sarıyär yar buyında urnaşqan Araka modern häm kreativ kuxnyası belän “Mişlen yoldızı”n yawladı.
“Nicole” kebek “Neolokal” da modern törek aş-suları ölkäsendä maxsuslaşa. Yaqındağı “Mikla” da şuşılay.
Cihan Çätinkaya, “Mikla” Baş konsul’tant:
“İstanbul xäzerge waqıtta xalıqara qunaqlar öçen gastronomiya märkäze bulu potenśialına iyä ber şähär.
Biredä bik yaxşı restorannar bar häm xäzer inde Beleşmäneñ basıluı belän bu restorannar tağın da kürenerlek xälgä kiläçäk”.
Törle mädäniyätlärgä häm êtnik törkemnärgä ğasırlar buyı qoçağın açqan İstanbulnıñ üzenä xas kuxnyası bar.
Bu şähärdä êşläwçe peşekçelär şähär aş-sularınıñ nihayät xalıqara bularaq tanıla başlawın äytä.
Kübra Aqkoç:
"İstanbulnıñ altı “Mişlen yoldızı” İstanbul kük yözen yaqtırta. İstanbulnıñ şuşı däräcäle Beleşmägä berençe tapqır kergännän soñ küp sanda peşekçe häm restoran bu büläkne aldıbızdağı yılda qazanuın ömet itä. Monnan soñ törek rizıqları xalıqara mäydanda çiklärne belmäyäçäk"
TRT World, İstanbul
Bäyläneşle xäbärlär
Yaponiya taqımı İspaniyanı ciñde
2022 Dön’ya kuboğınıñ E törkemendä Yaponiya İspaniyanı 2-1 isäbe belän ciñde
Dön’ya kubogında berençe xatın-qız arbitr
Franśuz Stefani Frapparnı Germaniyä - Kosta-Rika matçında idarä itärgä bilgelädelär
Ahlat taş ütäleşe YUNESKO isemlegendä
Tradiśion Ahlat taş ütäleşe YUNESKO (BMO mäğarif, belem häm mädäniyät oyışması) matdi (material’) bulmağan mädäniyät miras isemlegenä kertelde


text:
Noyabrniñ 12-nde Kyivde keçirilgen VI çağırılış Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatlarınıñ konferentsiyasında delegatlarnı işğal etilgen Qırımda qırımtatar halqınen işni faalleştirmege çağırdılar.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Qurultay delegatlarını, regional meclis azalarını qırımtatar halqınen iş keçirip, Qırımdaki faaliyetniñ telükesiz ve qolay yollarını tapmağa çağırdılar. Yıllardır açıq-açıq toplaşıp, çeşit meselelerni muzakere etmege alıştıq. ATR telekanalına kelip, on biñlernen vatandaşımızğa muracaat ete edik. Bugün vaziyet bam-başqa. Belki de, qartbabalarımıznıñ malümatnı yetkizüv vastalarına qaytmaq kerekligini er kes daa añlamadı: ayaqmaşina, maşinanı alıp, insanlarğa barıp laf etmek kerek, ev-evden», – dedi Celâl.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırımda açıq toplaşuv ötkermek «aman-aman imkânsız ola».
«Cami olsa, imamğa basqı yapıla, qave olsa – saibine. Bizler ise Sovetler Birligi zamanında olğan teşebbüs gruppalarınıñ formatına qaytmağa teklif etemiz. Regional meclis azaları ya da Qurultay delegatlarınıñ episi Qırımdaki işniñ yañı şaraitlerine alışıp olamadı. Formal tarafqa qulaq asmayıp, halqımıznıñ bütün küçüni bulunğan yerlerde birleştirmege teklif etemiz. Küçük bir şey yapqanlar içün bir tevsiye, daa ziyade yapmaq, bir şey yapmağanlarğa ise – eñ azından bir şey yapmaq», – dedi Meclis reisiniñ muavini.
Kyivde VI çağırılış Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatlarınıñ konferentsiyası keçirile. Tedbirge 200 iştirakçiden ziyade keldi.
Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayı 1917 senesi noyabr ayında saylanğan edi. 1917 senesi dekabrniñ 9-ndan 26-na qadar esas qırımtatar qanunlarını qabul etken milliy tesis toplaşuvı olaraq çalışqan edi.
1991 senesi Qırımtatar Milliy Qurultayı faaliyetini yañıdan başlattı. Ukrainada qırımtatarlarnıñ yuqarı temsil organı olaraq tanıldı. Qırım işğalinden soñ Rusiye onıñ faaliyetini yasaq etti.


text:
Ukrayınanıñ fevqulâde vaziyetler devlet hızmeti bildirgenine köre, Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı açqan ateşi neticesinde 11 insan elâk oldı, 64 kişi yaralandı.
«Ateş neticesinde sekiz vilâyette ve Kyivde kritik infrastruktura obyektlerine (esasen energetik obyektler) ücüm etildi, 30-dan çoq yanğın çıqtı. Terror ücümi neticesinde 11 insan elâk oldı ve 64 kişi yaralandı. Dört vilâyette elektrik yoq: Lviv, Poltava, Sumı, Ternopil. Qalğan Ukrayına topraqlarında elektrik qısmen söndürildi», – dep aytıla Ukrayınanıñ fevqulâde vaziyetler devlet hızmetiniñ haberinde.
Ukrayınanıñ fevqulâde vaziyetler devlet hızmeti bildirgenine köre, yanğınlarnıñ söndürilüvine ve qazaiy-qurtaruv işlerine biñden çoq insan ve tahminen 120 dane tehnika celp etildi.
Oktâbrniñ 10-nda saba Rusiye ordusı Ukrayınağa bir çoq yerden ateş açtı. Ukrayına Silâlı quvetleri 43 raketa tüşürildi ve Rusiye Ukrayınağa qarşı 83 raketanı qullandı, dep bildirdi. Ukrayına arbiyleri 12 Shahed-136 İran uçucısızını tüşürdi.
Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ aytqanına köre, Rusiye ordusınıñ eki nişanı bar – memleketniñ energetik obyektleri ve insanlar. Ukrayına baş naziri Denis Şmığal bildirgenine köre, Rusiyeniñ ücümleri neticesinde 8 regionda ve Kyivde 11 «müim infrastruktura obyekti» zarar kördi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrayınağa, hususan energetika obyektlerine ücüm etilgenini tasdıqladı. O, «Rusiye topraqlarında terakt ıntıluvları» devam etse, yañı ücümlernen qorquza.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
New Yorkta Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, sentâbr 25-inde New Yorkta AQŞ prezidenti Donald Trumpnen körüşti ve Amerika Ukrainağa qol tutqanı içün tesekkür etti, dep haber ete Ukraina devlet başınıñ matbuat hızmeti.
Hususan, Zelenskıy, "ilk-evelâ, onıñ maqsadı - Qırım ve Donbassnı qaytarmaq" olğanını qayd etti.
"Bizim eki cenkimiz bar. Birincisi - qabarcılıqnen, amma bu cenkte, men eminim, biz yeñermiz. Ve ilk-evelâ, menim maqsadım - Donbassta cenkni toqtatıp, Qırım ve Donbass topraqlarımıznı qaytarmaqtır. Bu işte bizge yardımcı olğanınız içün sağ oluñız", - dedi körüşüv vaqtında Zelenskıy.
Bundan ğayrı, Volodımır Zelenskıy, Ukrainanıñ amerikan yatırımlarda merağını da qayd etti.
AQŞ prezidenti Donald Trump, Ukrainanıñ topraq bütünligi meselesini Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen beraber çezmege kerek olğanını ayttı.
Bundan evel Tramp, Rusiye Qırımnı Barak Obama prezidentligi vaqtında zapt etkenini hatırlattı.


text:
Ukraina akimiyeti «Divar» leyhası çerçivesinde Rusiye ile sıñırda inşaatlarnı qurıp başlay.
Bunı Ukraina ükümetiniñ toplaşuvında baş nazir Arseniy Yatsenük bildirdi.
«Bizler «Divar» leyhasına başlaymız. Bu Ukraina ve Rusiye Federatsiyası arasında tam devlet sıñırınıñ qurucılığıdır», – dep ayttı Yatsenük.
İmaye divarını qurmaq teşebbüsi Dnepropetrovsk vilâyetiniñ valisi İgor Kolomoyskiyge ait. Bunıñnen bağlı müendis planı Ukraina prezidentiniñ memuriyetine berildi.
Leyhağa köre, imaye divarı eki metr yüksekligi ve aman-aman eki biñ kilometr uzunlığı olğan madeniy ağ olacaqtır. Onı direklerge baylaycaqlar. Töpesinde ise sançqan tel olacaq, onıñ bazı yerlerinden elektrik aqım keçecek, dep haber ete UNN.


text:
Qırım qamaçavı sebebinden Qırımda erzaq mallarınıñ fiyatı köterildi, amma yarımadadaki siyasiy vaziyet deñişmez. Bu Berkeley şeerindeki California universitetiniñ mütehassısı Yuriy Gorodniçenko ve Sheffield universitetiniñ – Aleksandr Talavera tarafından «Ekonomiçeskaya pravda» içün yapılğan Qırımnıñ «vatandaşlıq qamaçavı»nıñ effektivligi boyunca araştırmasınıñ neticesidir.
Araştırma müellifleri 98 erzaq malınıñ fiyatlarını ögrendiler. Olarnıñ avgust 25 – oktâbr 18-ne qadar aşğariy ve azamiy emiyeti nazarğa alındı.
«Qamaçav semerelidir – o Qırımda mal fiyatlarınıñ paalılaşuvına sebep oldı. Fiyatlar bir 10% arttı, «qıtaiy» Ukrainağa köre. Em de Qırımda fiyatlarnıñ ileride de paalılaşacağı tahmin etile. Bunıñ ile qamaçav tesiri pek büyük olmadı. Onıñ içün, işğal etilgen yarımadada siyasiy vaziyetni pek deñiştirip olamaz», – denile araştırmada.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Koreanıñ öç patşalığı
Koreanıñ öç patşalığı - Korea yarımutırawında häm Manjuriadä urnaşqan Goguryeo, Baekje häm Silla patşalıqları ide (MA 1.yöz - 7. yöz). Koreanıñ öç patşalığı däwerendä bulğan başqa keçe patşalıqlar menä mondí: Gaya, Dongye, Okjeo, Buyeo, Usan, Tamna, h.b.
Ğädättä, Koreanıñ öç patşalığı çorı MA 57dä başla, bu waqıtta yarımutırawınıñ Könyaq-Könçığışta urnaşqan Saro (soñraq Silla) patşalığı Han näselele Qıtaydan autonomínı ala. Yalu yılğası yarlarında urnaşqan Goguryeo patşalığı MA 37.dä Qıtaydan bäysezlegen ala. MA 18.dä ike waríslarnıñ konflikttan soñ utırawnıñ Könyaq-Könbatışta Beaekje patşalığı (xäzerge Seoul) oyıştırıla. Anıñ başqalası Ungjin (xäzerge Gongju yä Chongju), soñraq Sabi (xäzerge Puyo). Gaya patşalığı Beakje'dän 1. yözdä ayırıldı.
Han näsele axırında, 3. yöz başında, öç patşalığın alğa kitüe däwam itä. Bu däwlätlärdä oxşaş mädäniät üsä. 1. yözdä aqsöyäklärdä Konfusianizm cäyelä. Annan soñ böten Koreada anı Buddhizm almaştıra.
Öç patşalığınnan iñ zurısı Goguryeo patşalığında ike başqala bula: Nangnang (xäzerge Pyongyang) häm Yalu yılğası yarındağı Kungae. Qıtay belän ciktäş il bulşaç, bu däwlät az-azlap Qıtaydağı Manjurianıñ zur öleşe suğışıp ala häm Nangnang'dan Qıtaylarnı 313.tä qua. Buddhizm räsmi din bularaq qabul itüdän soñ (372.), Qıtaynıñ yoğıntısı zuraya.
4. yözdä Baekje patşalığı yarımutırawnıñ Könyağında iñ zurısı häm iñ ähämiätle bula.
Silla patşalığı Kaya (Gaya) patşalığın 4. yöz axırında yota. Sillanıñ başqalası - Gumsong şähäre (xäzerge Gyeongju yä Kyongju). Buddhizmne räsmi din bularaq 528. yılda qabul itä.
Tang näselele Qıtay belän berläşkäç, Silla 660.da Baekje'ne, 668.dä Goguryeo'nı suğışıp ala. Berdäm Silla däwere başlağaç, Koreanıñ Öç patşalığı däwere tämamlana.
"Samguk", yä "Öç Patşalıq" atı Samguk Sagi häm Samguk Yusa Korey klassik tekstlarında qullana.


text:
Bazarertesi künü, yanvar 26-da, terrorizmge qarşı tedbirler alanında eñ kergin vaziyet Debaltsevo tarafında qayd etile.
Bunı ATO matbuat merkezi Facebook saifesinde bildire.
Berilgen malümatqa köre, Luganskoye, Mius, Nikişino, Troitskoye mesken yerleri de ateş altında qaldılar.
Donetsv ava limanı yanında Avdeyevka, Peski, Granitnoye mesken yerlerine minaatıcı ve toplardan ateş açıla. Boyeviklerniñ esas ateşi Marinka rayonındaki silâlı quvetleriniñ noqtalarına yönelgen.
ATO matbuat merkezi bildire ki, ukrain askerleri bulunğan yerlerini qorup, duşmannıñ ateş vastalarına da top darbelerini endireler.
Mariupol tarafında tınçlıq qayd etile. Kün devamında boyevikler Çermalık mesken yeri rayonında ve Nikolayevka tarafındaki ukrain askerleriniñ noqtalarına minaatıcıdan ateş açtılar. ATO quvetleriniñ topları da cevap olaraq ateş açtılar.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukaina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilev Türkiye prezidenti Recep Erdoğan ile ayırı körüşüv aqqında añlaştı.
Bunı o, avgust 28 künü keçirilgen Erdoğannıñ inauguratsiyası tedbirindeki iştiragini izaatlap, Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Cemilevniñ sözlerine köre, Türkiye prezidenti, inauguratsiyadan soñ, selâm bermek içün özü oña keldi.
«Anda çoq insan edi. On eki prezident, baş nazirler, siyasetçiler. Qalabalıq edi. O, (Erdoğan – muar.) maña keldi. Ukraina prezidentinden oña selâm ayttım. O, Poroşenkoğa telefon açacağını bildiri. Tünevin ya bugün telefon açar, ğaliba. Ne vaqıt qaytacağımnı soradı. Men onıñ ile ayırı körüşüvni soradım. Razı oldı», – dedi o.
Körüşüvniñ vaqtı ve künü belgilendimi degen sualge Cemilev: «Yoq. Şimdi yalıñız onı keçirmege añlaştıq» dep cevap berdi.
Avgust 28 künü, Ankarada, Türkiye prezidenti Recep Erdoğannıñ inauguratsiyası olmalı. Tantanalı tedbirge davet olğan eyyetler arasında ukrain eyyeti de bar edi, onıñ terkibine prezident Petro Poroşenko bar edi. Amma Ukraina şarqında vaziyetniñ kerginleşüvi sebebinden devlet başı bu ziyaretni lâğu etti. Ukrain tarafnı inauguratsiyada qırımtatarlarnıñ işleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilev temsil etti.


text:
Qırımda keçken künü 5 hasta koronavirus yuqunçından öldi, pandemiya vaqtında 1172 kişi oldı, dep yazıla Qırımnıñ Rusiye sağlıq saqlav nazirliginiñ er künlik monitoring malümatında.
Berilgen malümatqa köre 446 insan (COVID) ambulator tedaviylevde, 1473 kişi (COVID ve pnevmoniya) hastahanede buluna.
«Tedaviylevni devam etkenlerden 114 hasta ağır ve pek ağır aldadar, 6 adam aqcigerniñ invaziv avalandırıluvında, 24 aqcigerniñ invaziv olmağan avalandırıluvında. Çoq sayıda hasta öz-özüni tedaviylemege devam ete ve ağır ve pek ağır alda ketirileler», – dedi aprelniñ 21-nde Qırım Sağlıq saqlav nazirliginiñ başı Aleksandr Ostapenko.
Tünevin Qırımda 102 yañı koronavirus hastası qayd etildi, aynı zamanda 13-niñ hastalıq alâmetleri yoq edi. Bir künde 122, bütün vaqıt devamında ise 36 784 hasta tedaviylendi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerov endi bir aftadan ziyade psihiatrik hastahanede tutıla. O anda FSB muracaatınen mahkeme tarafından adliye-psihiatrik şifahanege yollanıldı. Soy-sop ve advokatları qorqalar ki, sağlığı zayıflaşqanı sebebinden delihane şaraitlerinde onıñ yaşayışı telüke astında qala. Avgust 26 künü Brussel, Berlin, Warszawa, Kyiv ve Melitopolde Meclis reisiniñ muavinine destek aktsiaları keçirildi.
İlmi Ümerovke qarşı cinaiy iş 2016 senesi mayıs ayında açılğan edi. FSB onı Rusiyeniñ territorial bütünlügini bozmağa çağırğanında qabaatladı. İlmi Ümerov ATR telekanalınıñ efirinde «Rusiyeni Qırımdan ve Donbastan çıqmağa mecbur etmege kerek. Ukraina qırımtatar halqınıñ statusı aqqında bazı qanunlarnı qabul etmek kerek, soñra ise Esas qanunğa deñişmeler kirsetmek kerek» aytqan sözlerini taqiqat böyle şekilde tanıdı. İlmi Ümerovke qabaat seslendirilgen soñ, oña Qırımdan tış çıqmağa yasaq etildi.
Avgustnıñ başında Meclis reisiniñ muavini adliye-psihiatrik ekspertizanı keçmege razı olmadı ve FSB taqiqatçıları onıñ mecburiy şekilde statsionar şaraitlerinde keçirilmesi aqqında muracaat etti. Avgust 11 künü Aqmescitte bu muracaat mahkeme toplaşuvında baqılğan vaqıtta İlmi Ümerov yaramadı ve onı acele yardım maşınası alıp ketti. Onsız mahkeme FSB muracaatına müsbet cevap berdi.
Siyasetçiniñ soy-sopı ve advokatları, 59 yaşındaki Ümerovnıñ sağlığı delihane şaraitlerinde telükege oğraycağınen terenden raatsız olğanlarını birden bildirdiler. Bu onıñ bir sıra hastalıqlarınen bağlı, olar arasında Parkinson hastalığı, gipertoniya ve şeker diyabeti.
Ümerovnı Qırım cumhuriyet psihiatrik hastahanesine avgust 18 künü yerleştirdiler, üç kün keçken soñ ise onıñ safdaşları ve yaqınları siyasetçiniñ sağlığı birden fenalaşqanını haber ettiler. Olarnıñ malümatlarına köre, öyle oldı ki, o hastahanedeki odasında esini coydı.
Aşsız ve ekimsiz
Şimdi İlmi Ümerovnıñ alı biraz tüzeldi, bu kibi beterleşüvler başqa olmadı, lâkin o küçsüzlikke ve baş ağırsına devamlı şikâyet ete. Bunı Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında onıñ qızı Ayşe bildirdi.
«Qan basımı atlamağa devam ete, qanında şeker seviyesi artqaç. Onıñ bütün hastalıqları böyle şaraitlerde öz aqqında bildire, o öz ilâçlarını vaqıtınde içkenine baqmadan… buña razılıq berdiler», - dedi o.
Ayşe dey ki, onıñ babasınıñ sağlığına eñ büyük telüke – vaqıtında aşamağanınen bağlı. O hastahanedeki aşnı aşamay, çünki anda psihotrop ilâçları qoyulmaq mümkün olğanından saqına. Onı ziyaret etmek içün ise künde tek eki kere vaqıt ayırıla. Bundan sebep, qızınıñ sözlerine köre, onıñ muntazam sürette soy-soptan yemek almağa imkânı yoq.
«Diyabet hastalarına çar-çabik aşatma menfiy aqibetler ketirmek mümkün. Biz ise şeker diyabet hastalarına kerek diyetanı temin etip olamaymız», - dedi Ayşe Ümerova.
Bundan da ğayrı Meclis muavinniñ yaqınları delihanede ihtisasiy ekimler ve aletler olmağanından raatsızlanalar. Kerek olğan vaqıtta oña kimse yardım etip olamaz.
Ümerovnı eki Moskvalı advokat qorçalay – Nikolay Polozov ve Mark Feygin, ve olarnıñ qırımdaki eki işdeşi – Emil Kürbedinov ve Edem Semedlâyev. Olar endi bir-qaç adliyeviy aletni qullanıp başladılar: rusiyedeki quvvet strukturalarına taqiqatnıñ areketlerinen bağlı şikâyet yolladalar, ve Qıynavlarğa qarşı Avropa komitetine muracaat ettiler. Advokat Mark Feyginniñ sözlerine köre, İlmi Ümerovnı hastahanege uquqiy esas olmadan yolladılar, çünki mahkeme qararı küçüni daa almadı.
«Bu qararğa daa itiraz etilecek, ve itiraz daa keçmedi, lâkin tecribe öyle ki, adetince eda etip başlaylar. Lâkin daa üstün itiraz mahkemesi bu qararnı iptal etse, soñ ne olacaq? O ise endi aman-aman eki afta yata», – dey advokat.
Onıñ sözlerine köre, resmiy noqta-i nazardan, İlmi Ümerovnı serbest qaldırmağa mümkün, itiraz mahkemesiniñ qararını beklemeden – bu içün ekimlerniñ taqiqatnen uyğunlaşqan qararı yeterlidir.
«Formal olaraq, ekspertiza 21 kün devam ete, lâkin, nazariy olaraq, olar evelden de aytmaq mümkünler: «Oldı, biz ende ögrendik, bizge yeterli, bizge onı mında tutmağa başqa kerek degil». Lâkin, añlaysıñızmı, anda nasıl vaziyet. Anda FSB-den ğayrı başqa iç bir kimse bir şey çezmey», – dep qayd ete Mark Feygin.
Halqara reaktsiya
İlmi Ümerovnıñ çoqusı semetdeşleri onıñ taqdirinen raatsızlana. Malüm ki, Rusiye astındaki akimiyet yarımadada tınç toplaşuvlarnı keçirmege yasaq ete. Ve miting yerine avgust 22 künü bir-qaç yüz qırımtatarı Bağçasarayda, onıñ evinde toplaşıp, musudmanca cemaat duasını keçirdi.
Kyivte Meclis ve bir sıra cemaat teşkilâtlarınıñ teşebbüsinen avşust 26 künü İlmi Ümerovke destek olaraq minig ötkerildi. Bir-qaç yüz adam Mustaqillik Meydanında toplaştı ve Meclis reisiniñ muavinine qarşı yapılğan basqılarnı toqtatmağa talap etti. Bu basqılar KGB zamanlarında «cezalandırıcı psihiatriya» olaraq qullanılğan usullarnı hatırlata. Aktsiyada Ukraina Tış işler nazirliginiñ spikeri Maryana Betsa iştirak etti. Öz çıqışında o vade etti ki, ukrain diplomatları Meclis reis muavinini qanunsız taqip etken Rusiyege tesir etmek içün bütün ğayretnen çalışacaqlar.
«Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin… İlmi Ümerovnen bağlı meseleni kelecek afta büyük merasimde köterecek. OSCE çerçevesinde 57 OSCE devletiniñ iştiraginen ğayrı resmiy merasim ötkerilecek. İlmi Ümerovnıñ adı birinci olaraq seslendirilecek», – dey Maryana Betsa.
Öz nevbetinde Ukraina Yuqarı Şurasınıñ tış işleri boyunca komiteti demokratik devletlerniñ parlamentlerini İlmi Ümerovnı yibermek talaplarını Rusiyege yollamağa çağırdı. Buña beñzer çağıruv ile ukrain deputatları Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ qıynavlarğa qarşı Komitetine, BM Baş kâtibiniñ insan aqları boyunca yardımcısı Ivan Šimonovićke, Avropa Parlamentine ve diger müessise ve teşkilâtlarğa da yolladı.
«Ruside yolbaşçılığınen qanunsız yaqalanğan siyasiy mabuslarnıñ yiberilmesi aqqında muzakereler alıp barılğan vaqıtta demokratik devletlerniñ birleşken ğayreti öz tesirini endi isbaatlağan edi», – dep aytıla ukrain parlamentiniñ muracaatında.
İlmi Ümerovke qarşı yapılğan basqını toqtatmaq çağıruvınen Human Rights Watch, dünyada eñ büyük uquq qorçalav teşkilâtlarından biri, Rusiyege muracaat etti.
«Ümerovnıñ mecburen pisihiatriyada tutılması – aqlarınıñ yaman bozuvıdır. Bunen beraber bu – onı sustırmaq ve onıñ itibarını qaralamaq içün psihiatriyanı rezaletli qullanmaq ıntıluvıdır. Böyle praktika Sovetler Birliginde dissidentlerge qarşı qullanıla edi», – dep beyan etti teşkilât.
Bundan da ğayrı, avgust 26 künü İlmi Ümerovke nisbetten basqını toqtatmaq talapları ile cemaat aktsiyaları Brussel, Warszawa ve Berlinde keçirildi. Meclis reisi muavininiñ soy-sopları deyler ki, o özü cesaret ruhını saqlay ve öz noqta-i nazarından, bir şeyge baqmadan, vazgeçmeycegini ayta.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesiniñ qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri İlmi Umerovnıñ davası boyunca oturışında imaye şaatlarınıñ sorğusı beklenile. Davanıñ on birinci oturışı avgustnıñ 16-da kündüz ötkerilecektir.
«Qırımtatarca şaatlıq etmege istegen imaye şaatlarınıñ sorğusı olacağını bekleymiz», – dep yazdı Umerov Facebookta.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı. Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Qazahistanda Bek Air ava şirketiniñ uçaq qazası neticesinde eñ az 14 insan elâk oldı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Dekabrniñ 27-nde saba Nur-Sultanğa ketken Fokker-100 uçağı Almatı ava limanından çıqqanda yükseklikni coyıp, beton qorasını yıqtı ve eki qatlı binağa uruldı. Qaza neticesinde patlav ve yanğın olmadı.
Uçaqta 95 yolcu ve beş ekipaj azası bar edi.
Elâk olğan doquz kişiden ğayrı, altı bala olğan doquz kişiniñ yaralanğanı belli. Eñ az beş insan ağır alda buluna, dep bildire Almatı halqara ava limanı Facebookta. Qurtarıcı hızmetler yolcularnı qaza yerinden tahliye etti.
Uçaq qazasınıñ sebepleri şimdilik belli degil. Qazahistanda bu çeşit uçaqlarnıñ seferleri vaqtınca toqtatıldı.
Bek Air ava şirketi 1999 senesi quruldı ve Qazahistanda iç ve halqara seferlerni kerçekleştirgen ilk ucuz ava yolu ola. Şirketniñ parkında Fokker-100 çeşitli yedi uçaq bar.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi qırımtatar milliy bayramı Hıdırleznen hayırladı.
«Bu baar, bereket bayramınıñ tamırları qadimiy zamanlardan kele ve bir çoq anane ve merasimnen bağlı: evler cıyıştırıla, milliy aşlar pişirile, milliy yır, oyun icra etile, sport yarışları, ateşni atlav, fal baquv ola», – dep aytıla temsilcilikniñ Facebook haberinde.
Zelenskıynıñ qayd etkenine köre, işğal şaraitlerinde bu bayram birleşmek ve milliy ananelerni coymamaq içün daa bir imkân oldı.
«Qırımtatar qorantaları qavuşacaq daa bir bayram künü tezce kelsin isteymiz: ana-babaları işğalden sebep yarımadanı terk etmege mecbur olğan balalarını, balalar qanunsız apiske alınğan babalarını, qadınlar aqaylarını qarşılasın», – dep qayd etti temsilcilik.
Hıdırlez – türkiy halqlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri. XIX asırda onıñ şeñlikleri üç kün devam ete edi. Hıdr ve İlyas Peyğamberleri bir arağa kelgen mayısnıñ 6-nda qayd etile. Merasimlerde qadimiy tuvarcılıq ananeleri bar.
Qırımnıñ ilhaqından soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri yarımadada yapılğan Hıdırlez şeñliklerinde iştirak etmekten vazgeçti. Ondan ğayrı olar, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda bulunğan yurtdaşlarını da böyle şeñliklerde iştirak etmekten vazgeçmege davet ettiler.


text:
Cumaaqşamı, cuma ve bazarertesi künleri Yañı Qapu (Krasnoperekopsk) ve yaqındaki köylerde suv olmaycaq. Qullanıcılar «Progress» teşkilâtı tarafından yañıdan bağlanacaq, dep bildire «Qırım suvı» müessisesi.
Müessiseniñ malümatına köre, Sovhoznoye, Tuzla (Poçötnoye), Beşuyli (Pâtihatka), Qart Qazaq (Tavriçeskoye) ve Risovoye köylerinde üç kün devamında saat 08:00-den saat 00:00-ğa qadar suv olmaycaq.
Cumaaqşamı künü Yañı Qapunıñ Mehanizatorov, Vostoçnaya, mikrorayon №10 soqaqlarında, cuma künü ise sabadan aqşamğa qadar Frunze ve Gogol soqaqlarında suv berilmeycek.
İyül ayınıñ başında şimaliy Qırımda suv berilmesi kerginleşti.
Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85%-ını qarşılağan edi. Şimal-Qırım kanalı Dnipro ve yarımadanı bağlağan esas yol edi. 2014 Seneki Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmey qaldı.
Sentâbrniñ 10-nda Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki daimiy vekili Boris Babin, Dnipro suvı işğal altındaki Qırımğa berilmeycek dedi. Onıñ fikirince, al-azırda Qırımnıñ ealisine suv yete.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin sentâbr 15-te, cumaaqşamı künü Keriçke keldi. TASS agentliginiñ bildirgenine köre, o, bu yerde Rusiye Devlet şurası prezidiumınıñ «devletniñ cenübinde naqliye sistemasınıñ inkişafı meseleleri boyunca» toplaşuv keçirecek.
Bunen beraber, Putin Keriç köprü quruvı ketişatınen tanış olacaqtır.
Bundan evel rusiyeli prezident Qırım yarımadasını avgust 19-da ziyaret etti, o vaqıt «Tavrida» forumında iştirak etti.
Bundan evel Vladimir Putin işğal etilgen Qırımnı mart 18-de ziyaret etken edi. O vaqıt vertolötnen Keriç köprü quruvı yerini baqıp çıqtı ve Qırımnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafı boyunca toplaşuvnı keçirdi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi rusiyeli TİN-ne Vladimir Putinniñ işğal etilgen Qırımğa ziyareti munasebetinen narazılıq mektübini yollağan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Soñki malümatlarğa binaen, İtaliyada yüz bergen zelzele neticesinde 73 kişi elâk oldı, dep bildire çarşenbe künü yerli televizion, vatandaşlar mudafaası hızmetiniñ malümatına esaslanıp.
Rusiyeli «İnterfax» yazğanına köre, ükümet tarafından alınğan malümatqa binaen, 53 adam Latsio vilâyetinde, daa 20 kişi Marke vilâyetinde elâk oldı.
Vatandaşlar mudafaası hızmetinde qayd etkenlerine köre, bu kesen malümat degildir. Bundan da ğayrı, tahminen 100 adam yaralandı ve şimdiki vaqıtta tıbbiy yardım ala.
Bundan evel 63 kişi elâk olğanı aqqında bildirilgen edi.
Zelzele neticesinde eñ çoq Akkumoli, Amatriçe, Posta ve Arkuata-del-Tronto meskün yerleri zararlandı. Vaqia yüz bergen yerde askerler, politsiya hadimleri ve «Qırmızı Haç» regional bölüginiñ göñüllilernen beraber qurtarıcılar taqımları çalışa.
6,2 magnitudalı zelzele merkeziy İtaliyada çarşenbe kününe keçer gecesi yüz berdi.


text:
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi, Azovstalnıñ qorçalayıcılarını qurtarmaq içün "Sıñırsız ekimler" (MSF) halqara tibbiy teşkilâtını tahliye missiyasını teşkil etmege çağıra.
Azovstalda qırşavlanğanlarnıñ bulunğanları pek yaramay şartlar, tabbiy yardımğa irişimniñ olmaması, olarnıñ bedebniy ve ruhiy sağlığınıñ bozması, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Nizamnamesiniñ 55. maddesiniñ IX bölüginiñ açıq-aydın bir bozulmasıdır, Vitse baş nazir - Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri İrına Vereşçuknıñ Ukrainadaki MSF başı Mişel-Olivye Laşaritege mektübinde yazıla.
Daa memur qayd etti ki, vesiqasına köre, MSF belâğa oğraşqan ya da silâlı çatışmanıñ qurbanı olğan ealige yardım berir.
Bunıñ içün, MSFniñ reberlik yapqanı ümdelerine köre, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi, şu anda Azovstal maden kombinatında bulunğan Mariupolnıñ qorçalayıcılarınıñ tahliyesi içün bir missiyanı teşkil etmehe rica ete. Olarnıñ bedeniy ve ruhiy sağlığınıñ alını ögrenmege, bulunnğanları şartlarnı qıymetlerndirmege, ve insan aqları rf tarafından bozulğan ukrainalılarğa tibbiy yardım bermege rica ete, dep İrına Vereşçuk aktsent yaptı.


text:
UNESCO, qırımtatar örnegini insanlıqnıñ maddiy olmağan medeniy mirasnıñ temsiliy cedveline kirsetti. UNESCO, «Örnek» – al-azırda nağış, toqumacılıq, çölmekçilik, oymacılıq, quyumcılıq, ağaç oyma, cam ve divarda yazuvda qullanılğan timsal ve manalarınıñ ukrain sistemasıdır, dep qayd etti. 2018 senesi Ukraina medeniyet nazirligi qırımtatar örnegini Maddiy olmağan medeniy miras elementleriniñ milliy cedveline kirsetken edi.
Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy miras virtual müzeyiniñ saytında aytılğanına köre, unikal işlerni yapmağa ve bu esnafnı ögretmege devam etken eñ büyük ustaz 90 yaşında. Maddiy olmağan medeniy miras elementiniñ eñ genç taşıyıcıları ise qırımtatar örneginiñ qullanuv hususiyetlerini ögrengen 10-12 yaşında talebeler ola.
Fotoresimlerniñ bir qısmı Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy miras virtual müzeyiniñ saytından alındı.