text:
Büyük Britaniya keçirilgen referendum neticesinde Avropa Birligi terkibinden çıqmaq qararını alğan soñ, 27 aza-devleti, avropalı liderlerniñ fikrince, Avropa Birliginiñ işi eyileşmesi ve evronıñ bazar sarsıntılarından saqlanması boyunca qararlarnı qabul etmek kerek. Bu aqta, hususan, Avropa parlamentiniñ reisi Martin Şults ilân etti, dep bildire Radio Svoboda.
Onıñ qayd etkenine köre, iyün 28-de Avropa parlamenti Büyük Britaniyada keçirilgen referendumnıñ neticelerine qıymet kesmek ve onıñ Avropa Birliginden çıqması boyunca qarar qabul etmek içün fevqulade sessiyağa toplaşacaq.
Avropa Şurası reisi Donald Tusk, öz tarafından, Büyük Britaniyanıñ Avropa Birliginden çıqması aqqında resmiy malümat alınğan soñ «yayğaralı» reaktsiyalardan saqt olmağa çağırdı.
«Bugün 27 lider adından, biz 27 olaraq birligimizni saqlamağa niyetlengenimizni ayta bilem», – dep ilân etti Tusk ve qayd etti ki, bu «tarihiy bir vaqia, amma, kerçekten, bu yayğaralı reaktsiyalar içün vaqia degil».
İyün 23-te keçirilgen Britaniya referendumı reyleriniñ sayılması Avropa Birliginden çıqmaq tarafdarlarınıñ sayısı 52 fayız teşkil etkenini, bu ise 16 yarım million kişi, ve Avropa Birliginiñ azası olmaq tarafdarlarınıñ sayısı 48 fayız teşkil etkenini kösterdi.
Avropa Birliginiñ azası olmaqnıñ tarafdarı Büyük Britaniya baş naziri Devid Kemeron üç aydan soñ istifağa çıqacağını ilân etti.


c: text/html

text:
Qırımtatar asıllı ukrainalı yırcı Jamala qazah repçisi Jah Khalib ile «Sevem» («Kohayu») yırını taqdim etti.
«İnsanlarğa yolunı keçmege yardım etken aralarındaki añlatılmaycaq bağ aqqında siiriy bir iş oldı», – dep yazdı yırcı Facebookta.
Jamala, «Sevem» yırı nasıl peyda olğanını «1+1» intervyüsında tarif etti: «Jan Khalib Kyivge solo kontsertine kelgende onı musafir olaraq diñlemege bardım. Meni tanışmağa davet etip, beraber bir şey yapmağa istegenini ayttı – ya onıñ üslübinde, ya menim. Yarım yıldan soñ, sekiz aylıq ağır ayaqlı olğanımda, «Sevem» yırını yazdım ve oña messengerde yolladım. Bundan soñ eşitkeninden şaşqanınıñ fotoresimini yolladı».
Oktâbr ayında Jamala «10» umumukrain turı çerçivesinde çıqış yapmağa başladı. Jamalanıñ programmasında yırcınıñ bütün karyerasından eserler olacaq – You’re Made Of Love debüt müellif yırından başlap platin prodüseri Brian Todd yolbaşçılığında amerikan müellifleri yazğan Solo yañı yırına qadar.
Hatırlatamız, mayısnıñ 22-nde Jamalanıñ Solo yırınıñ yañı video klipi taqdim etildi.
Qırımtatar asıllı ukrainalı yırcı Jamala 2016 senesi İsveçiyada «Eurovisionda» ğalip çıqtı. O, qırımtatar halqınıñ sürgünligini tarif etken «1944» yırını icra etti. Ukrainalı yırcı ğalebe qazanğan soñ 2017 senesi yarış Kyivde keçirilgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bağ, haber, haber tehnologiyaları ve kütleviy kommunikatsiya boyunca federal hızmeti («Roskomnadzor») Rusiye territoriyasında «LIGA Biznesİnform» ukraina internet saifesini «ekstremist faaliyetine çığaruvları içün» blok etti. Bunı neşir saytında yazalar.
«Buña sebep 2015 senesi aprel 1-de çıqqan haber oldı (Çubarov: Ukraina Rusiye ile açıq cenkte azırlanmalı), – yaza LİGA.net
«Roskomnadzor», Rusiyede tsenzura ameliyatına devam etip, LIGA.net muarririyetinden haberni silmege talap etti, 2016 senesi yanvar ayından saytnı Rusiye Federatsiyasında yasaqlanğan saytlar cedveline kirsetti», – denile beyanatta.
Bildirilgeni kibi, Rusiyeniñ bazı regionlarında saytqa irişim imkânsızdır. Bundan da ğayrı, Rusiye tarafından işğal etilge Qırım Muhtar Cumhuriyetinde de oquyıcılarnıñ çoqusı saytqa kiremey.
«Roskomnadzor» saytında bildirilgeni kibi, LİGA.net blok-cedvelge kirsetilgen.
«Roskomnadzor» Qırım territoriyasında ukraina interent neşirlerini 2014 senesi yazdan blok etmege başladı. O vaqıt «Tsenzor», «Novıy Region» ve «Glavkom» kibi internet resursları qapatıldı.


text:
Qırımnıñ bir qaç şeerinde yanvarniñ 6-sında suv olmaycağı aqqında haber ettiler. "Voda Krıma" müessisesi haber etkeni kibi, bu tamir işlerinen bağlı.
Böylece, Keriçte saat 9:00 başlap saat 17:00 qadar bu adresler boyunca suv olmaycaq: Kirova, Yeremenko, Gudobantseva soqaqları.
Kefede saat 9:00 başlap saat 17:00 qadar bu adresler boyunca suv olmaycaq: Sverdlova aralığı 2, 4, 6.
Bundan ğayrı, Yedi Quyu (Lenonskoye) rayonınıñ Arğın Töbeçik (Romanovo) köyünde Stepanaya soqağında suv olmaycaq.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.


text:
Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçak, 2014 senesinde Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ yarımadağa, «CHoб.ru» içün reportaj yazmaq maqsadınen barğanını bildirdi.
Cибиpb.Peaлии içün bergen intervyüde Sobçak: «2014 senesinde biz Qırımğa barıp, Anton Krasıvskiy ile birlikte o vaqıt anda olıp keçkenler aqqında « CHoб» neşiri içün malümat topladıq. Biz reportaj azırlay edik. Şimdi menim statusım printsipial olaraq başqa, men Rusiye prezidenti vazifesine namzetim, Anton Krasovskiy ise menim vekilimdir», – dep bildirdi.
Sobçak, Rusiye Devlet Dumasınıñ Qırımdan deputatı Natalya Poklonskayanıñ, onıñ Qırımnı ziyaret etkeni aqqında söylegenlerini iza eterken, «Natalya Poklonskaya kibi idare etilgen personajlar ile dialog açmaq ve, bir şey etip, olarğa cevap bermek azır olmağanını» söyledi.
Sobçak: «Meni bu vaziyette meraqlağan tek şey – aqları muntazam surette bozulğan insanlarnıñ aqları ve menfaatlarıdır, böyle insanlar ise Qırımda iç şübhesiz bar. Ve olar maña, ayatları ve taliyleri şimdi nasıl vaziyette olğanlarına diqqat etmek ricaları ile muracaat eteler», – dep ikâye etti.
Daa evel Poklonskay içtimaiy ağlarda, Sobçaknıñ 2014 senesiniñ aprelinde Qırımda onda «musafirlikte» olğanını yazğan edi. Sabıq Rusiye prokurorı, Ukraina ukümetinden Qırımğa barmaq içün izin sorağan Sobçaknıñ areketlerinde «cinayet alâmetleri olmaq mumkün», dep saya.
Martnıñ 6-sında «Vatandaşlar teşebbüsi» fırqasından Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçak Rusiyede Ukrainanıñ elçiligine, Qırımğa Ukraina territoriyasından kirmege izin sorap, mektüp yollağanını bildirdi.
Ukraina İnformatsion siyaset nazirliginde, Sobçak ilhaq etilgen Qırımğa Ukrainanıñ qıtadaki territoriyası tarafından munasip teşkerüvlerden soñ bara bilecegini bildirdiler.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescitteki “Seit-Settar” müsülman kompleksinde Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev İnguşetiya Cumhuriyetiniñ Yolbaşçısı Yunus-bek Yekvkurov ile körüşti. İş körüşüvinde RF Devlet Dumasınıñ deputatı Ruslan Balbek iştirak etti.
Eki taraf vekilleri Qırımdaki vaziyetni muzakere ettiler, Qırım Müftisi Diniy İdareniñ faaliyeti aqqında tarif etti, maqsad, vazife ve ğayelerni aydınlattı. Bundan da ğayrı, hacı Emirali Ablayev Cuma caminiñ inşaatı aqqında malümat berdi.
Yunus-bek Yevkurov öz nevbetinde İnguşetiya Cumhuriyetinde yaşağan müsülmanlarnıñ ayatı, yaşlar arasında alıp barılğan maarif işleri, qarşılaşqan meseleler aqqında añlattı.
Qırım Müftisi musafirge – Kezlevdeki Han camini aks etken resim bağışladı.
İnguşetiya Cumhuriyetiniñ yolbaşçısı “Ezan sedası” yarışınıñ taqdirlev merasiminde iştirak etti. O, Qırım Müftisine davet etkeni içün minnetdarlıq bildirdi ve bu ananeni devam ettirmege çağırdı.
“Bu merasimde iştirak etkenime pek quvanam. Mında iç bir kimse birinci, ya ekinci, ya da üçünci degil. Er kes ğaliptir. Siyasetke dalmadan, qırımtatarlarnıñ ayatında er şey yahşı olacaq, dep aytacaq olam. Bizim halqımız da sürgün etilgen edi, biz 13 yıl ğurbetlikte yaşadıq, bir çoq meselelerimiz bar, amma, ep bir canlanmaq isteymiz, bunıñ içün er şey yapamız, yaşlarımız güzel olsun, qartlarımız çette qalmasın, Cumhuriyetimiz inkişaf etsin,” – dedi Yunus –bek Yevkurov.
İnguşetiya Cumhuriyetiniñ Yolbaşçısı ğaliplerge bahşışlar bağışladı.
“Ezan sesi hoş olmaq kerek. Müsülmanlar, olarnı Allah davet etkenini bilmeliler…Ezan aenkli, dülber olıp, yüreklerge toqunmalı, onıñ içün bu soy tedbirler birden yöñelişni deñiştireler”, – dedi Yevkurov.
Bunıñnen beraber, Yunus-bek Yevkurov bildirgeni kibi, İnguşetiyada da bu kibi yarışnıñ ötkerilmesi, ve atta, imkânları sıñırlı olğan adamlar arasında keçirilmesi planlaştırıla.
İnguşetiya Cumhuriyetiniñ Yolbaşçısı Yunus-bek Yevkurov Qırımğa Aqyar şeeri gübernatorı Dmitriy Ovsânnikov ve Qırım Cumhuriyeti Reisi Sergey Aksönovnıñ davetinen keldi.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Ukraina Tış işler nazirligi 2015 senesi avgust 1-2 künleri Ankarada keçirilecek II Bütündünya qırımtatar kongressinde qırımtatar halqı temsilcileriniñ iştirak etüvine suniy yaratılğan manialarğa öz qarşılığını bildire.
Bu aqta nazirlik saytında aşkâr etilgen bildirüvde aytıla.
«Rusiye akimiyeti aqsızlıq ve ayırımlar müitini yaratıp, QMC yaşağan kongress vekillerine siyasiy basqı ete ve olarnıñ işbu tedbirde iştirak etüvine imkân bermemek içün, olarğa yarımadadan çıqmaga keder etecek ola», – denile beyanatta.
Nazirlikte «insan aqları, halqara qaidelerniñ bozuluvına ve insaniyetlik degerleriniñ ihmalına» diqqat eteler.
Ukraina Tış işler nazirligi şunı qayd ete ki, kongresste Qırımdan qırımtatar faalleriniñ iştirak etmemesi «Rusiye tarafından qanunsız areketlerniñ etilgenini ve razı olmağanlarğa qarşı terror qullanuvını kene bir kere tasdiqlar».
«Rusiye akimiyetiniñ qırımtatar areketi faalleriniñ söz ve areket etüv serbestligini sıñırlamaq ıntıluvlarını takbih etemiz. İşğal etilgen Qırım yarımadasında insan aqlarına riayet etilmesini, şu cümleden, II Bütündünya qırımtatar kongressinde iştirak etecek Qırım temsilcileri ögündeki manialarnı yoq etmege talap etemiz», – denile beyanatta.
Evel bildirilgeni kibi, Ankarada (Türkiye) II Bütündünya qırımtatar kongressinde iştirakçiler Qırım işğali şaraitlerinde yapılacaq areketlerni muzakere etecekler.
İyül 28 künü Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi vaqtında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyevge Qırımdan çıqmağa yasaq etti.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi dekabrniñ 21-nde Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mahkeme tahqiqatını bitirdi. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etkenine köre, mahkeme soñki 10 imaye şaatınıñ sorğusını «artqaç» saydı, neticede advokatlar aytqan 28 şaattan 18-i sorğuğa çekildi.
«Nazim Şeyhmambetov bir sıra muracaat berdi, hususan yapqan tilşınaslıq ekspertizamıznıñ ilâve etilmesini, psihologlarnı celp etip, ilâve ekspertizanı belgilev aqqında, çünki davadaki ekspertiza qanun normalarına uyğun degil. Psiholog celp etilmedi. Prokuror qarşı çıqtı. Mahkeme razı olmadı», – dep tarif etti advokat Safiye Şabanova.
Bundan ğayrı, mahkeme müvekkilleriniñ cep telefonlarınıñ billingini red etti ve BM qararını qoşmağa razı olmadı, tek müvekkillerni tasvir etken malümatnı qoşmağa razı oldı.
Enver Ömerov, Riza Ömerov ve Ayder Cepparov 2019 senesi iyünniñ 10-nda Rusiye quvetçileri keçirgen saba tintüvlerinden soñ tutuldı.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiyege boysunğan Aqmescit akimiyeti bildire ki, GİBDD (Yol areketi havfsızlığı devlet inspektsiyası) hadimleri yolcu naqliyesini profilaktika maqsadınen teşkere.
«2016 senesi avgust 8-den 31-ge qadar yolcu naqliyesinde qaza havfı seviyesini eksiltmek maqsadınen Aqmescit boyunca Rusiye GİBDD bölügi tarafından profilaktika tedbirleri kompleksi keçirile», – dep aytıla Aqmescitniñ rusiyeli akimiyetinde.
Añlatılğanına köre, profilaktika tedbirleriniñ esas vazifeleri budır: saruş alda aydağanlarnı belgilemek, aydavcılarnıñ tıbbiy taraftan seferden evel baqılmasını nezaret etmek, tehnikiy taraftan sındırılğan naqliyeni belgilenmek, yolcularnı taşığan aydavcılar tarafından yol areketi qaideleri bozulmasını belgilemek.
Bazar kününden başlap, Qırımda blokpostlar qoyulıp başladı. Bazarertesi künü bu kibi blok post Aqmescitke kiriş yanında peyda oldı.
Yolcularnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına köre, GİBDD ve silâlı OMON hadimleri avtobuslarnı toqtata, aydavcılarnıñ vesiqalarını baqa, naqliyeni – yolcu salonını – tıştan ve pencerelerden baqıp çıqa.
Qırım yarımadası ile memuriy sıñırda kritik vaziyet avgust 7-de saba başlandı, o vaqıttan berli rusiyeli taraf bunıñ sebebini añlatmay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
OSCEde ABD missiyası reberiniñ muavini vazifesini eda etken Michele Siders, Rusiyege qarşı kirsetilgen Qırım sanktsiyaları ilhaq etilgen Qırımnıñ ukrain akimiyetiniñ nezareti altına qaytmağance devam etecegini beyan etti.
O, bu aqta fevralniñ 1-nde Vienada keçken OSCEniñ Daimiy keñeşi otırışuvında OSCE şimdiki reberi Angelino Alfano muracaat etip ayttı.
«Birleşken Devletler halqara miqyasta tanılğan sıñırlar dairesinde bütünley Ukrainanıñ suvereniteti, mustaqilligi ve topraq bütünligine qol tuta. Bizler til, din ya da etnik mensübiyeti qatiy nazar bütün ukrainlarniñ havfsızlığını teminleymiz. Bizler Rusiye Qırımnı ilhaq etkenini tanımay ve tanımaq nyetinde degilmiz. Rusiyege qarşı kirsetilgen Qırım sanktsiyaları ilhaq etilgen yarımadanıñ nezareti bütünley Ukrainağa qaytmağance devam etecek», – denilmekte Sidersniñ beyanatınıñ metninde.
O, Ukrainanıñ şarqındaki tecavuz içün Rusiyege qarşı kirsetilgen sanktsiyalar da, Rusiye Minsk añlaşmaları boyunca mecburiyetlerini eda etmegence devam etecegini ilâve etti.
Öz çıqışında Siders yarımadada taqip etilgen qırımtatar ve ukrain faallerinen bağlı bazı faktlarnı misal ketirip, ABD Rusiyeden bütün siyasiy mabüslerni, şu cümleden Sentsov, Kolçenko ve Yaltalı «Hizb ut-Tahrir» (Rusiye ve ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan teşkilât) figurantı Emir-Usein Kukunıñ azat etmege çağırğanını qayd etti.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı boyunca dünyada qabul etilmegen referendum ötkerildi. Bunıñ neticesinde Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti. Ukraina, Avropa birligi ve ABD bunı tanımayıp, Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqladılar. Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımnı Rusiyege «qoşulğanı» aqqında ilân etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev Aqmeçit (Çernomorskoye) rayonında diniy teşkilâtlarnıñ vekilleri ve rayon imamlarınen körüşti.
Qırım Müftisiniñ muavini Ayder İsmailov toplanğanlarğa muracaat etip, cedvelge aluv vesiqasını doğru tolduruv meselesinde ealige añlatuv işini faal keçirmelerini tevsiye etti.
“Lütfen, cemaatqa cedvelyeg aluv kâğıtlarınıñ doğru toldurılmasınıñ milletimiz içün müimligini er kesge añlatmağa tırışıñız. “Millet” satırında “qırımtatar” yazmaq kerek. “Qırımlı”, “qırım” ya da “tatar” kibi şeylerni yazmañız. Çünki bular ealini qayd etüvniñ neticesine ciddiy şekilde tesir ete bile. Bundan ise, semetdeşlerimizniñ bir sıra içtimaiy ve turmuş meseleleriniñ çezilüvi, ana tilimizde tahsilni aluv ve saire şeyler zarar köre bile”, – dedi Ayder İsmailov.
Bundan da ğayrı, o, bildirdi ki, er kes mustaqil şekilde “Gosuslugi” portalında anketasını toldura bile.
Qırım Cumhuriyetinde bütün Rusiye ealisini cedvelge aluv areketi aprel 1-30 künleri keçirilecek. İşbu cedvelge alınuvnıñ hususiyeti şu ki, malümat kâğıtta degil de, planşette qayd etilecek.
Bundan da ğayrı, yañılıqlar peyda oldı, – insannıñ çalışqan yeri aqqındaki sualler, bu da devlette köçiş cereyanlarını añıqlamağa imkân berecek.
Qırımda soñki ealini cedvelge aluv faaliyeti, halqnıñ sayısı ve erkânını ögrenmek maqsadınen 2014 senesi, oktâbr ayında keçirilgen edi.
Qırım MDİ matbut hızmeti


text:
Ukrain sıñırcılar, Herson vilâyetinen Qırım arasındaki memuriy sıñırda qadimiy silânı tutıp aldı, onı ilhaq etilgen Qırımğa alıp ketmege istediler.
Bu haberni iyül 31-inde Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ saytında derc ettiler.
Müessise beyanatına köre, silânı "Kalançak" kiriş-çıqış noqtasından keçirmege tırıştılar.
"Daewoo maşnasında Ukraina vatandaşı, qadimiy pıştavlar, qılıçlar ve pıçaqlarnı vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa alıp ketmege tırıştı. Sıñırcılar tapılğan silânı Milliy politsiyanıñ Kalançak bölüginiñ vekillerine berdi ve "Silâ, arbiy yedekler ve patlayıcıcı maddeler ile qanunsız qullanuvı" Ukraina CK-niñ 263 maddesiniñ 2 qısmına köre cinaiy qanun bozuqlığınıñ alâmetleri aqında beyanat yolladı", - dep bildirdiler matbuat hızmetinde.
Başqa menbaalardan bu malümatnıñ tasdıqı yoq, silâsı tutılıp alınğan adamnıñ da tefsirleri yoq.


text:
BMT Baş assambleyası sentâbrde keçirilecek toplaşuvında Ukrainada Qırım işğali ile bağlı vaziyetni ve Malaysia «Boing» meselesini muzakere etecek. Bunı Meclis azası ve Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ azası Eskender Bariyev bildire.
«Sentâbrde BMT Baş Assambleyasınıñ toplaşuvı keçecek, mında «Qırım işğali ile bağlı ukrain vaziyeti» ve «tüşürilgen «Boing» faciası» baqılacaq», – yazdı o Facebookta cuma künü, avgust 14-de.
Bunıñ ile Bariyev şunı da qayd etti ki, BMT Havfsızılq Şurasında olğanı kibi, BMT Baş Assambleyasında Rusiye Federatsiyası veto aqqından faydalanıp olamaz.
İşğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa qarşı «mayıs 3» ve «fevral 26» cinaiy işlerniñ açılmasını izaatlap, uquq qoruyıcı dey ki, bunıñ maqsadı – Qırım ealisini, ilk nevbette qırımtatarlarnı qorquzmaqtır. «Bunı yapıp olğanlarını aytmağa mümkün», – dedi Bariyev ve bu cinaiy işler uquq qaidelerine riayet etmegeni içün olarnı qapatmağa kerek olğanını qoştı.
Uquq qoruyıcı degeni kibi, Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ apis müddetini avgust 19-na qadar qısqartqan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qararı Rusiye dünyağa işğal etilgen yarımadada bütün uquqiy institut ve mehanizmlerni temin etkenini köstermeli.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayında işğal etti.


text:
Fevralniñ 21-nde Kreml nezaretindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi oturışuvında prokurorğa «26 fevral işi» boyunca ilâve deliller taqdim etmege izin berdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Aynı zamanda, qorçalağan tarafnıñ imayecileri, Rusiyeniñ qanunlarına köre, imaye vesiqaları taqdim etilgen soñ, berilgen deliller yañı olmasa, prokuratura tarafından olarnı teşkermege esas berecek iç bir türlü qaydeler olmağanını bildirip, itiraz etti.
«26 fevral işi»nen bağlı nevbetteki oturışuv fevralniñ 27-nde ötkerilecek.
2015 senesinde bir gruppa qırımtatar faallerine qarşı, 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlatıldı. Olar kütleviy nizamsızlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Qırımda apiske alınğan Edem Bekirovnıñ advokatı Aleksey Ladin tibbiy ekspertiza hulâsasını aldı. Oña binaen, faalniñ bir qaç hastalığı SİZOda tutulması içün mania degil.
«Qırım birdemligi» birleşmesiniñ bildirgenine köre, böyle hulâsa Aqmescitteki Semaşko hastahanesinde tibbiy teşkerüv vaqtında alınğan talillerniñ neticeleri esasında çıqarıldı.
Qırım.Aqiqat advokat Aleksey Ladin ile bağlanıp, tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Daa evel Bekirov ilk tahqiqat çerçivesinde belgilengen psihologik-psihiatrik ekspertizadan keçti, dep haber etilgen edi.
Qırımda tevqif etilgen qırımtatar faali Edem Bekirov «Qırım birdemligi» areketiniñ koordinatorlarından biri Server Mustafayev ile SİZOda aynı kamerada qala.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı.
O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Bekirovnıñ tuvğanları ayatı telükede olğanını bildirgen edi. Malüm ki, apiske alınğan faal şeker hastası ola. Ayağı kesilgen, muntazam sürette sarğılav yapılmalı.
Yanvarniñ 15-nde Bekirov Aqmescit SİZOsından Semaşko Cumhuriyet hastahanesiniñ endokrinologiya bölügine tibbiy teşkerüvge avuştırılğan edi. Yanvarniñ 18-nde Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Bekirov hastahaneden çıqarılıp, Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokuna yollanıldı, dep bildirdi.


text:
Tөrkiә Comhuriәte, respublikası iğlan itelgәnnәn 9 yıl uzğaç, prezident Mustafa Kәmal Atatөrek “Tөrek Telen Tikşerü Oyışmasın” tөzegәn ide. Soñğaraq bu oyışma “Tөrek Tele Oyışması” (TTO) dip ataldı. Şuluq yılda, yәğni 1932-nçe yılnıñ 26-nçı sintäberendә İstanbulda Dolmabahçә sarayında 1-nçe Tөrek Tele Qorıltayı uzdırıldı. Bıyılnıñ 26-nçı sintäberendә dә bu vaqiğanıñ 75-nçe yılı uñayı belәn şuluq Dolmabahçә sarayında “Tel bәyrәme” ütkәrelde. 75-nçe yıl bәyrәmene yaña prezident Abdullah Gül, Tөrkiә Bөyek Millәt Mәclese rәise Kөksal Toptan, mәdәniәt hәm turizm ministere Ertuğrul Günay, dәwlәt ministere Mәhmәt Aydın qatnaştılar. Bu turında tөrek gazetaları belәn televizәlәrendә xәbәrlәr dә buldı. Şuşı uñay belәn Tөrek Tele Oyışması tarafınnan әzerlәngәn 68 meñ 641 süz hәm әytemnәn torğan elektronik CD’lar taratıldı.
Ber yaqtan rәsmi TTO İstanbulda şuşı vaqiğanı bәyrәm itkәndә, Tөrek Tele Cәmğiәte isemle ğәyre rәsmi oyışma da Ankarada üz bәyrәmen qotladı. Bu cәmğiәt 1980-nçe yıldağı xәrbi putçtan soñ yabılğan iske TTO-nıñ elekke ağzalarınnan tora.
Inde rәsmi şәxeslәr tarafınnan yasalğan çığışlarda bezneñ өçen qızıqlı toyılğan qayber әytemnәrgә tuqtalmaqçı buldıq. Prezident Gül, “Qıtaydan alıp Balkannarğa, Seberdәn alıp İran’ğa xәtle cәyelgәn kiñ territoriәdә Tөrek tele sөylәşelә. Tөrek telen il eçendә 70 million, il çitendә isә 200 million sөyli” dip belderde. Millәt Mәclese rәise Kөksal Toptan isә üz çığışında “Tөrekçә dөnyada sөylәşelgәn tellәr arasında 5-nçe urınnı bili” dide. Tөrek Qorallı Kөçlәreneñ şuşı bәyrәm uñayı belәn әzerlәgәn, dөresrәge Generalştabıñ internet sәxifәsendә basılğan iğlanında “Tөrek tele ciñel өyrәnelә, sivilizatsiә tele, bay hәm dөnyada hәr 22 keşedәn bere anı qullana” diyelә. Elekke mәğarif ministerlәrennәn Hasan Cәlal Güzәl “Radikal” gazetasında “12 million kvadrat kilometrlek territoriәdә 220 million keşe Tөrekçә sөyli” dip yazdı.
Prezident Gülneñ 270 million keşe Tөrekçә sөyli digәn belderüwe belәn Generalştabnıñ 300 million keşe Tөrek telen sөyli digәn iğlanı arasında 30 millionlıq keçkenә ber ayırma bar. Yәğni çama çamadan yıraq tügel. Millät Meclese rәiseneñ dөnyada iñ küp sөylәşelgәn tellәr arasında Tөrekçә bişençe urınnnı ala digәn farazına kilsәk inde, ul da şundıyraq sannarğa tayanğan bulırğa tiyeş. İnde Hasan Cәlal Güzәl genә bu sannı kimetkәn. Yari anı ğәyeplәmibez, çөnki inde ul rәsmi şәxes tügel, yalğışuwı mөmkin. Inde rәsmi şәxeslәrneñŋ әytkәnnәrenә ışanırğa kirәk bit.
TTO-nıñ yaña ğına çığarğan “Ağımdağı Tөrekçә süzlek hәm yazu qağidәlär” isemle әsәrenә qarasaq, Tөrek tele kөnbatış, kөnçığış, Ğosmanlı hәm Tөrkiә tөrekçәlәrenә bülenә. Kөnçığış Tөrekçәse Kaspi diŋgeze belәn Tөrkmәnistannıñ kөnçığışında yәşәgәn Tөreklәr qullanğan tel. Şuña kürә Tatarlar, Başqortlar, Qazaqlar Kөnçığış Tөrekçәsendә sөylilәr. Tatar Tөrek nәselennәn kilgәn ber xalıq, Tatarça da Tatar Tөrekçәse, yәğni Tөrek teleneñŋ ber diyalektı. Monıñ belәn kileşmiçә bulmıy bit. Gәrçә Tatar tele, Qazaq tele dip dәğvә kütәrüçelәr bar, lәkin alar bit Sovyet çorında alğa sөrelgәn teoriәlәr genә. Asılda Tatar, Başqort өçen Tatar tөrekçәse, Başqort tөrekçәse, yaki Tatarça, Başqortça dip ğauğa talaş quptarunıñ әllә nindi mәğnәse dә bik qalmadı. Ozaqlamıy alarnıñ kübese bu telne qullanmayaçaqlar.
Azәrililәr, Tөrkmәnnәr, Üzbәklәr Latin xәreflәrenә küçkәndә, Qazaqlar da Latinğa küçәrgә cıyınğanda Tatarlar buldıra almadılar, inde Muhammetşin әytmeşli bu eşne onıtırğa turı kilde. Başqaça әytkәndә әlifba mәs`әlәsennәn dә, telne saqlaw kөrәşennәn dә waz kiçelde. Xәtta Azatlıq radiosı da üz elektronik bitlәrendә Latinnı qullanudan vaz kiçte. Monnan soñ inde bulmayaçaq ber eş belәn başın qatırsın? Şulay da töreklәrgә rәxmәt bezlәrne dә onıtmıylar.
İstanbuldan,Әxtәm İbrahim


text:
Puqarasızlıq
Puqarasızlıq shaxstın' hesh bir milliy ma'mlekettin' puqarasızlıg'ına iye bolmawı. Puqarasız shaxslar (apatridlar) huqıqsız bolmawı kerek. Ulıwma olardın' huqıqıy da'rejesi olar jasap atırg'an ma'mlekettin' ishki nızamları menen belgilenedi. O'zbekstanda puqarasız shaxslardın' da'rejesi sırt ellik puqaralardın' da'rejesine ten'lestirilgen. Bunda tek bir ayrıqshalıq bar, yag'nıy olarg'a sırt el diplomatiyalıq wa'kilxanaları ja'rdem ko'rsetiwge haqılı emes. Olar sırt el puqaraları kibi a'skeriy minnetke ha'm saylaw huqıqlarına iye emes. Puqarasız shaxslarg'a da sırt el puqaraları usap ayrım ka'siplik shekleniwler qollanıladı. O'zbekstan ishki ilajlar menen sheklenip, puqarasız shaxslarg'a tiyisli hesh bir xalıqaralıq sha'rtnamada qatnasqanı joq. Ma'selen, O'zbekstannın' puqaralıq haqqındag'ı nızamına muwapıq O'zbekstan aymag'ında tuwılg'an puqarasız shaxstın' perzenti O'zbekstan Respublikası puqarası esaplanadı.
İshki nızamlarda qanday hu'jjetler ha'm faktorlar shaxstın' anaw yamasa mınaw ma'mleket puqarası ekenliginin' da'liyli bolıp xızmet etiwin belgileydi. O'zbekstan Respublikasının' Puqaralıq haqqındag'ı nızamına muwapıq puqaralıqtı tastıyıqlawshı da'slep pasport, pasport alg'ang'a shekem tuwılg'anlıq haqqındag'ı guwalıq esaplanadı. Ko'p sırt el ma'mleketlerinde sudta puqaralıqtı anıqlaw protsedurası bar.


text:
Devlet Rus müzeyi Sankt-Peterburgda Arhip Kuinciniñ qırsızlanğan “Ay-Petri. Qırım” resminiñ restavratsiyasını yapacaq ola. Bu aqta müzeyniñ matbuat hızmeti haberinden yaza “İnterfaks”.
Amma aynı zamanda, qırsızlanğanından soñ Moskova vilâyetinde tapılğan, resimge zarar ketirildimi, yoqmı - bildirilmey.
Yanvar 27-sinde Moskovada Tretyakov galereyasından ressam Arhip Kuinciniñ resmi qırsızlandı. Aqay müzey hadimi sıfatında resimni çerçivede çıqarıp, yoq oldı. Ertesi künu onı yaqaladılar, amma o qabaatsız olğanını iddia ete. Onıñ adı Denis Çuprikov, o Qırımda Kefede doğdı. Soñki vaqıtları Odintsov rayonınıñ Zareçye köyünde yaşadı, o yerde de yaqalandı. Resimni de anda taptılar.
Yanvar 29-ında Moskovanıñ Tagan mahkemesi Çuprikovnı tevfiq etti.
Ressam Arhip Kuinci 1842 senesi Mariupol yanındaki Qarasuv köyünde doğdı.
Tretyakov galereyasında Kuinciniñ sergisi yanvar 27-sinde, onıñ doğğan kününde açıldı.


text:
YILMAZ, Mustafa
-
Sayı 5 (1990): Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi / Selçuk University Faculty of Science and Letters Journal of Letters - Makaleler / Articles
İSAURİA BÖLGESİ YÜZEY ARAŞTIRMASI
Öz PDF
-
Sayı 13 (1999): Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi / Selçuk University Faculty of Science and Letters Journal of Letters - Makaleler / Articles
BİR YAZITIN IŞIGINDA İSAURİA BÖLGESİNDE KORSANLIK
Öz PDF
-
Sayı 15 (2006): Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi / Selçuk University Faculty of Science and Letters Journal of Letters - Makaleler / Articles
SEYDİŞEHİR'DEN BİR GRUP HEYKELTRAŞLIK ESERİ
Öz PDF


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukraina millet vekili Mustafa Cemilevniñ fikirine köre, şimdiki şaraitte Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda yarımadanıñ çoqusı sakinleri içün qırımtatar bayrağı qarşılıq ve namus timsali olğan. Böyle fikirni o Qırım.Aqiqatqa iyünniñ 26-nda seslendirdi.
«Atta ruslar şimdi bir ümüt ancaq qırımtatarlarnen bağlı olğanını deyler. Aynı zamanda bu – Qırımnnıñ işğalden azat etilmesini ve öz milliy ve territorial muhtariyetiniñ ğayırdan tiklenilmesini talap etecek bir halq aqqında hatırlata», – dedi Cemilev.
Qırımtatarları iyünniñ 26-nda Milliy bayraq Kününi qayd ete. Böyle bir kün olaraq, 1991 senesi iyünniñ 26-27 künlerinde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultaynıñ birinci künü seçilgen edi.
Qırımtatar bayrağı – altın tamğalı kök bayraqtır.
Kyivde iyünniñ 26-da Qırımtatar bayraq künü munasebetinen bir sıra tedbir keçirilmesi planlaştırıla. Mustaqillik meydanında avtoyürüş ve miting keçirilecek.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyünniñ 26-da qırımtatar halqınıñ Milliy bayraq kününi tebrikledi ve «qırımtatar ve Ukraina bayraqları serbest Qırımda dalğalanacağından» emin olğanını bildirdi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Tünevin ğayıp olğan altı yaşındaki qızçıqnıñ cesedini suvda, babası dostlarınen raatlanğan yerniñ yanında, taptılar, bildire Qırım ve Aqyar boyunca Rusiyr Tahqiqat komiteti idaresiniñ matbuat hızmeti.
"Qıdıruv işleriniñ vaqtında, büyükler alkogol içken yerniñ yanında qızçıqnıñ cesedi tapıldı. Şimdi tahqiqatçılar ve kriminalistler balanıñ cesedi tapılğan yerni teşkere", - denile beyanatta.
Daa evel Qırım boyunca Rusiye FCN-niñ idaresi, saat 00:40-ta Yedi Quyu qasabasında Şimaliy Qırım kanalı yanında 2014 senesi doğma bala ğayıp olğanı aqqında haber alğanlarını bildirdi.
Qomşu Rusiyeniñ Tahqiqat komitetiniñ başı Aleksandr Bastırkin, qızçıqnıñ ğayıp oluvını tahqiq etmek içün ilhaq etilgen Qırımğa Rusiye kriminalistlerini yolladı. Tahqiqat komiteti, "genç şahısnıñ öldürüvi" maddesi boyunca davanı tahqiq etkenlerini qayd ettiler.


text:
Qırımğa bala sportunı rağbetleştirmek ve sağlam ayat tarzını teşviqat etmek içün bir 20 Olimpik çempionı kelecek. Keriç şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Keriçke Rusiye sportçuları sentbâr 13 künü kelecek.
«Rusiye Olimpik çempionlarınıñ VIII hayriye avto yürüşi» adlı aktsiyanı «Sportçularnıñ Rusiye şurası» umumrusiye cemaat teşkilâtı, Rusiyeniñ Olimpik komiteti ve Rusiye Sport nazirligi azırladı.
Keriçte sentâbr 14 künü Olimpik çempionlarınıñ iştiraki ile sport tedbirleri keçirilecek. Soñra avto yürüşiniñ iştirakçileri Kefe, Yalta, Aqmescit ve Aqyarnı ziyaret etecekler.


text:
Reşat Ametovnıñ tul qadını, ömür arqadaşınıñ esir etken adamları tañılğanına baqmadan öldürüvini taqiq etmegenleri aqqında bildirmekte.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat radiosınıñ yayınında haber etti.
Onıñ malümatlarına köre, Qırımda cinaiy iş ğayrıdan taqiq etile, amma yañı neticeler yoq.
«Menimce, olar (Qırım uquq qoruyıcıları) köz boyamaq içün areketler yaptı. Kerçekte, elbette ki, bir şey yoq. Olar er şeyni red eteler. Biz olarğa: araba nomerası, adamlar, betler körüne. Olar da: yoq, - dep aytalar. Cinaiy iş ğayrıdan baqılıp başladı, amma şimdi iç bir şey belli degil», - dep ayttı Zarina Ametova.
Programmanıñ başqa musafiri - Qırım Cumhuriyetiniñ Ukraina Baş Prokuraturasınıñ prokurorı muavini Petro Kovalenko bildirgeni kibi, Reşat Ametovnıñ öldürüvi esasiy Ukrainada da taqiq etilmekte. O, bu işte rast kelgen qıyınlıqlar aqqında tarif etti.
«Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadada birinci nevbetteki ve başqa taqiq areketlerini yapmağa qıyın ola. Bu sebepten ne maddiy delillerge, ne de cinayet yapılğan yerini baqmağa irişim yoqtır», - dep ayttı o.
2014 senesiniñ mart 3 künü, Reşat Ametovnı tutıp esir ettiler. Mart 15 - nde Ametovnıñ cesedi bir çoq qıynav izleri ile Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonınıñ dağında tapıldı.
Moskva nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti, qırımtatar faaliniñ öldürüvinen bağlı işiniñ açılması içün mukâfat vade etken edi. Amma faalniñ qatiyi bu künge qadar tapılmadı.
Kiyevde mart 16 künü Reşat Ametovnıñ añına sessiz fleşmob ötkerilecek.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Kyivde yapılğan tintüvlerden soñ tutulıp alınğan «RİA Novosti-Ukraina» agentliginiñ reberi Kirill Vışinskiy Rusiye mukâfatını alğan eken. Bu aqta mayısnıñ 15-nde SBU reisiniñ muavini Viktor Kononenko haber etti.
O ayrıca, tüntüvler beş yerde – yani eki ofis ve üç evde yapılğanı aqqında haber etti.
Vışinskiy SBUnıñ işbu beyanatlarına daa bir izaat bermedi.
Mayısnıñ 15-nde Ukraina Havsızlıq Hızmeti «RİA Novosti-Ukraina» ofisinde tintüv yapqan edi. SBUnıñ matbuat kâtibi Olena Gitlyanskaya agentlikniñ reberi tutulğanı aqqında haber etken edi.
Daa evel SBU Qırım MC Prokutraturasınen birlikte Rusiye nezareti altında çalışqan mediyastrukturalar ağını keşif etkeni ve bunı «tecavuzcı-devlet Ukrainağa qarşı alıp barğan gibrid informatsion cenk çerçivesinde qullanğanı» aqqında haber etken edi.
Baş prokuror Yuriy Lutsenko «RİA Novosti-Ukraina» agentligi hadimleriniñ areketlerinde devlet hainliginiñ alânmetleri mevcut olğanı aqqında ayttı.
«RİA Novosti-Ukraina» Rusiye devlet «RİA Novosti» haber agentliginiñ bir temsilciligi olaraq, Ukrainada eñ az altı yıldan berli çalışıp kelmekte.
SBU «Ukraina menfaatlarına zarar bergen faaliyet içün» esasen Rusiyeden kelgen bir sıra jurnalistlerni sürgün etken edi. Bunı bazı bir uquqimaye ve jurnalistik teşkilâtlar tenqit etken ettiler.


text:
Birneşe ay boyı Almatıdağı Qıtay elşiligi aldında Şıñjañda qalğan tuıstarın qaytarudı talap etip jürgen bir top adam 21 qırküyek küni astanada narazılıq akciyasın ötkizdi. Bwl turalı Azattıq radiosı habarladı.
Basılımnıñ jazuınşa, seysenbi küni on şaqtı adam astanadağı oñ jağalaudağı Qıtay elşiligine barğan. Biraq ol jaqta policeyler "ğimaratta eşkim joğın, elşiliktiñ eski ğimaratına baruğa" keñes bergen.
Gülbaran Ömiräli esimdi Almatı twrğını Azattıq tilşisine bauırınıñ wlı Azamat Aybolatwlınıñ Qıtayda "jazıqtan-jazıqsız" qamalğanın aytıp, tuısın bosatudı talap etip kelip twrğanın ayttı.
«Ol İle Qazaq oblısı, Qorğas audanı, Sarıbwlaq audanında twradı. Bwl bala 13 jasında jazğı demalıs kezinde (ol kez Qıtaydıñ dinge jol bergen kezi – G.Ö) eki ay namaz üyrengeni üşin, bir auıldıñ moldasın wstap, sol moldanı wrıp-soğıp moyındatıp, meniñ balam bastağan bir top bala jazıqsız sottalıp otır. Bauırımnıñ jalğız balası. Bauırım auruşañ boldı. Ol jerde arızdanuğa qwqığıñ joq. Arızdansañ, alıp ketedi. Sol üşin men Qazaqstanda bauırımnıñ balası jazıqsız ekenin jäne 2016 jıldan beri wstalğandardıñ bäriniñ jazıqsız ekenin aytıp, arızdanıp jürmin. Bauırımnıñ balasın şapşañ bosatsın» dedi Gülbaran Ömiräli.
Mwsılman halıqtardı dini men wltına bola diskriminaciyalaudı sınağan elder qatarı köbeyip, AQŞ-Euroodaq sankciya tetigin qolğa alıp, Kanada, Wlıbritaniya ükimetterimen birge Şıñjañdağı qısımdı «genocid» dep tanıdı. Degenmen osınşalıq halıqaralıq qısımğa qaramay Qıtay qudalaudı toqtatpağan.
Bıltır küzde Avstraliya strategiyalıq sayasat institutı (ASPI) Qıtayda mwsılmandardı wstaytın lager'lerdiñ 40%-ğa artıp, 380-ge jetkenin mälimdegen. Qıtay aqtau äreketinde bes jılda (2014-2019 j.j.) oqu lager'lerinde 7,7 mln şıñjañdıq bilim alğanın habarlağan.
Qazaqstan biligi qısım-qudalauğa tüsken qandastardıñ jağdayı turalı tuıstarınıñ (Qazaqstan azamatı sanalatın – QT) jüzdegen arızına qaramastan mwnı «Qıtaydıñ işki şaruası» dep sanaydı. Täuelsiz sarapşılar mwnı «Estitin Ükimettiñ» (Qazaqstannıñ – QT) ekonomikalıq-investiciyalıq müddeni qandastar ömir-qwqığınan joğarı qoyğanın añğartadı dep topşılaydı.


text:
Dünyanıñ ağır çekideki mutlaq çempionı Aleksandr Usik «Yılnıñ insanı – 2018» prestij unvanını alğanlar taqdirlengende «Yılnıñ sportçısı» unvanında ğalip çıqtı.
«Yılnıñ insanı» tantanalı merasimi Kyivde cumaertesi künü, martnıñ 23-nde, Ukrainanıñ Milliy operasında olıp keçti. Umumen 23 namzetlik bar edi.
Usikten ğayrı, bu unvanğa 2018 senesiniñ Fristayl Olimpik çempionı Aleksandr Abramenko ve 2018 senesiniñ dzüdo boyunca dünya çempionı Dariya Bilolid namzet kösterilgen edi.
Daa evel haber etilgeni kibi, ukrainalı boksçı Aleksandr Usik BoxingScene neşirine köre yılnıñ boksçısı olaraq tanıldı.
2018 senesi noyabrniñ 11-nde Usik britaniyalı Toni Bellyüni Mançesterde nokaut etip, 90,7 kilogrammğa qadarki çekide mutlaq dünya çempionı unvanını qorçaladı. Usik WBC, WBA, WBO, IBF versiyalarına köre çempion quşağını ve The Ring mecmuasınıñ unvanını qorçaladı.
Daa evel Aleksandr Usik 90,7 kilogrammğa qadar çekide dünyanıñ mutlaq çempionı oldı. Ukrainalılarnıñ dünya boks superseriyasınıñ final uruşında rusiyeli Murat Gassiyev ile yarışlaştı. 12 raund neticelerine köre Aleksandr Usik akemlerniñ qararı ile ğalebe qazandı.


text:
Ukraina boyunca ABD Devlet departamentiniñ hususiy temsilcisi Kurt Volker, devlet daa NATOğa kirmege azır degil, bir de aza olmasına davetname alması da pek yaqın degil dep bildirdi.
Avgustnıñ 25, Cuma künü aşikâr etilgen «Pryamoy» telekanalına bergen intervyusında, Volker NATOğa kiriş azırlıqlarınıñ müddeti uzun sürgenini qayd etti. Aynı zamanda o, Ukraina hususan telükesizlik saasınen bağlı olğan islaatlar keçireceginden emin olğanını bildirdi.
Hususiy temsilci qayd etkenine köre, soñki qararnı Kyiv berecek ve ABD, Rusiye ve başqaları onıñ bu qararına sayğı duymaq kerek.
Ayrıca Volker Kyivniñ 1994 senesi özek silâdan vazgeçüv qararına maqtap,«Men bellesem, özek silâ Ukraina içün musbet bir şey ketirmez edi», dep ayttı.
Beyazrusiyede 14-20 sentâbrde ötkerilecek Beyazrusiye-rusiye ortaq arbiy talimlerinen bağlı suallerge cevap bergende, hususiy temsilci «Ğarp-2017» talimleri, ğarp devletleri öz telükezislik sistemasını beraber ileriletip, er türlü stsenariyge azır olmaq kerek olğanlarını köstergeni aqqında söz yürsetti.
İyülniñ 6-nda prezident Pötr Poroşenko, iyünniñ 8-nde Yuqarı Şura tarafından qabul etilgen Ukrainanıñ tışqı siyasiy yönelişinen bağlı qanunnı imzaladı. Bu vesiqa Ukrainanıñ NATOğa kirişini birincilik dep saya.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Avropa Birliginiñ Rusiyege qarşı sanktsiya tazyığını ve işğal etilgen Qırımda Devlet Dumağa saylavlarnıñ teşkil etilmesinde iştirak etken er keske qarşı sıñırlama tedbirlerniñ qullanılmasını quvetleştirmek kerek, dep saya. O qayd etti ki, Qırımda Rusiye saylavlarına alâqı olğan er kes sanktsiyalar cedveline kirsetilmeli.
Bunı o, Avropa Birliginden Avropa Şurasınıñ prezidenti Şarl Mişel ve Avropa Komissiyasınıñ prezidenti Ursula fon der Lâyyen ile beraber Kyivde Ukraina-AB sammitiniñ neticelerine köre bergen matbuat konferentsiyası vaqtında ayttı.
"İşğal altında olğan Qırımda, Aqyar şeerinde ve Ukrainınıñ muvaqqat işğal yotilgen topraqlarında RF Devlet Dumasını saylavlarnıñ teşkil etilmesinde ve keçirilmesinde iştirak etken er kes sanktsiyalar cedveline kirsetilmeli", - dedi Zelenskıy.
Qırımda insan aqlarınıñ mutazam bozulmaları da diqqatsız qalmamalı, dep bildirdi.
Hatırlatamız, sentâbrniñ 17-den 19-nace Rusiye Devlet Dumasına saylavlar olıp keçti. İşğal etilgen Qırım ve Aqyar şeerinde de rey berdiler.


text:
Bunı Milliy hatıra Ukraina intsitutınıñ matbuat hızmeti bildire.
Rusiyeniñ tecavuziy teşviqatına qarşı Milliy hatıra Ukraina institutı faal maarif areketini alıp bara. Leyhanıñ çerçivesinde Qırım yarımadasınıñ inkişaf hususiyetleriniñ er taraflama aydınlatuvı planlaştırıla.
«Rusiyeniñ arbiy istilâsı informatsion cenk, tarihiy efsane ve stereotiplerniñ bezgelek teşviqatı ile ozğarıla. Er vaqıt: «Qırım evel-ezelden rus toprağıdır» efsanelerge qarşı tek olarnıñ savurıluvı ile çıqmağa mümkün», – denile matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Leyhanıñ çerçivesinde Qırımnıñ saibi olmaq içün halqara küreş, yarımadanıñ tamır halqlarını sürgün etmek içün Rusiye ve Sovet yolbaşçılığınıñ genotsid siyaseti kibi şeyler baqıla. Leyhada Qırımnı Ukraina ile bağlağan siyasiy, iqtisadiy, medeniy noqtalar da belgilenecek.
Malümatlar 1783 senesi Qırımnıñ Rusiye imperatorlığı tarafından zapt etilgeninden 2014 senesine qadar, Rusiyeniñ Ukraina toprağınıñ zapt etilgenine qadar devirni qaplap alacaq.
«Qırımımız» leyhanıñ maqale ve vesiqaları İnstitutnıñ resmiy saytında ve «İstoriçeskaya Pravda» saytında aşkâr etilecek.


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatıralarnı derc ete.
Men, Adaviye Osmanova, qırımtatarım, 1935 senesi Kuybışev rayonınıñ Foti Sala köyünde doğdım (1945 senesinden berli Golubinka – QA), rayon yoq etildi, bütün köyler ise Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Bağçasaray rayonına qoşuldı.
Sürgün etilgende qorantamızda anam Sale Kurbedinova (d.s. 1914), qartanam Ava Kurbedinova (d.s. 1885), men, Adaviye Osmanova, qız qardaşları Emdiye Osmanova (d.s. 1938) ve Levaye Osmanova (d.s.1940).
Sürgün etilgende qorantam 4 közlü evde yaşay edi, azbar ve bir sığırımız bar edi. 1939 senesine qadar babam Albat köyünde (1945 senesinden soñ Kuybışevo – QA) Soyuzplodovoşçte muasebeci olıp çalıştı, soñra onı emek ordusına alğanlar ve biz ancaq 1955 senesi körüşip oldıq. 16 yıl devamında baba sevgisinden ve qayğıruvından marum qaldım.
1941 senesi almanlar köyümizni işğal etkende 6 yaşında edim. Faşist bombaları ve ücümlerinden okop ve ormanlarda saqlanğan edik. Bostançığımızda ne östürgen olsaq onı ve orman yemişlerini aşağan edik.
Qartanam taqdiriniñ faciaları neticesinde köz saqatı oldı: 1933 senesiniñ açlığı vaqtında eki oğlu vefat etti, Aqyar bombalandırılğanda büyük qızı elâk oldı. Cenkten evel anam kolhozda çeşit işlerde çalıştı.
Anam, qartanam ve beş balanı saba saat 4-nde uyandırıp, koridorğa çıqarğanlar, artından töşekni atıp, ev qapusını qapatqanlar
1944 senesi mayısnıñ 18-nde 9 yaşında edi, qardaşlarım ise 6 ve 4 yaşlarında ediler. O vaqıt eki doğmuş qardaşlarımız bizde otura edi Mradiye (d.s. 1937) ve Nazmiye (d.s. 1939) – 1943 senesi bombalandıruv vaqtında Aqyarda elâk olğan Nazife tizemniñ qızları, babaları cebede edi. Anam, qartanam ve beş balanı saba saat 4-nde uyandırıp, koridorğa çıqarğanlar, artından töşekni atıp, ev qapusını qapatqanlar. Anam beş ağlağan balası ve soqur anasınen soqaqta qalıp şaşmaladı, yolğa tek dört kilogramm mısır alıp yetiştirdi. Silâlı askerlerniñ konvoyınen bizni mektepke doğru alıp ketkenler, qorqqan ve şaşmalağan köydeşlerimizni de anda toplağanlar.
Aqşam üstü bizni yük maşinalarına mindirip, Süren stantsiyasına (şimdi Bağçasaray rayonınıñ Siren stantsiyası – QA) alıp ketkenler, bütün gece anda tutqanlar, mayısnıñ 19-nda kündüz ise yük vagonlarına mindirip, belli olmağan tarafqa alıp ketkenler. Yük vagonı eki qatqa bölüngen edi: yuqarıda balalar, yerde büyükler ve esli-başlı insanlar; insannıñ ayatı içün kerek olğan er şey – aş, ayaqyol ve ilâhre – tren toqtağanda ola edi. Duraqlar qısqa ve büyük aralı edi. Daa bala edi, yol aqlımda pek yahşı qalmadı.
Anamnı Taligulânskaya gidroelektrik stantsiyasınıñ qurucılığına alıp ketkenler, meni ve qardaşım Emdiyeni bala evine alğanlar, soqur qartanam ve küçük qardaşım Levayeni aranda qaldırğanlar
Samarqand şeerine (Özbekistan Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti – QA) kelgende bizni yük maşinalarınen «Spartak» stadionına alıp ketkenler. Soñra epimizni hamamğa alıp kettiler, urbalarımıznı ise işletmege alğanlar. İnsanlar çıqqanda kimse urbasını tapıp olamadı, bazıları urbasız qaldı. Soñra insanlarnı köylerge alıp kettiler, biz «Moskva» kolhozına tüştik. Bizni cami yanındaki eşek aranına yerleştirgenler. Bir aftadan soñ anamnı Taligulânskaya gidroelektrik stantsiyasınıñ qurucılığına alıp ketkenler, meni ve qardaşım Emdiyeni bala evine alğanlar, soqur qartanam ve küçük qardaşım Levayeni aranda qaldırğanlar, qızçıq bala evi içün pek küçük dediler. Tizemniñ eki qızını bir aftadan soñ cebeden bir köznen qaytqan babaları aldı.
1947 senesi anam bu qurucılıqta elâk oldı, suvda boğuldı. 1944 senesi küzde eñ kiçik qardaşım Levaye Osmanova can bere
Qurucılıqta anam diger semetdeşlerinen beraber qurucılar içün boşatılğan ahırda yaşadı. Qurucılıqta iş zor edi, mehanizatsiya yoq edi. İş ve açlıq insanlarnı arıqlattı, bir çoq kişi qurucılıqta elâk oldı. 1947 senesi anam bu qurucılıqta elâk oldı, suvda boğuldı. 1944 senesi küzde eñ kiçik qardaşım Levaye Osmanova can bere, qartanam aranda özü qalıp yaşay. 1947 senesi qartanamnı beş baladan bir sağ qalğan büyük qızı öz qorantasına ala.
Bala evinde olğanda men 1947 senesine qadar oqumadım, soñra oquşım başlandı, tek 5 sınıfnı bitirdim, 3-ü özbek tilinde ve 2 sınıf rusça edi. 1951 senesi Fabrika-zavod oquv yurtuna tikici olmaq içün oqumağa kirdim, onı bitirgen soñ 8 mart tikici fabrikasında çalıştım. 1957 senesi qırımtatarlar içün Qırım yolu qapalı olğanı içün qorantamnen beraber vatanğa yaqınca, Krasnodar şeerine köçtim. Halqımız vatanğa qaytıp başlağan soñ 1998 senesi aqayımnen beraber Qırımğa Aqmescit şeerine keldik.
(2009 senesi sentâbrniñ 7-nde yazıp alınğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


text:
Qırımda Qarasuvbazar rayonınıñ Efendiköyünde (Gruşevka) yanğında eki adam elâk oldı.
Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
"Qomşular, binanıñ damı yanıp başlağanda tek yanğınnı kördi. Keç körgenleri içün, yanğın binanıñ bütün içerisini qaplap aldı. Dam da eşildi", - denile beyanatta.
Beyanatqa köre, elâk olğanlar - 1959 ve 1940 seneleri doğma qadın ve aqay.
Kezlevde (Yevpatoriya) "Ozero snovideniy" SPA kompleksinde yanvarnıñ 13-ünde saba yanğın oldı. Qurtarıcılar 4 işçi ve 55 müşterini tahliye etti.
Yanvarniñ 12-sinde bazar künü Ay-Petri platosı rayonında eki qatlı tahta bina yandı. Yanğın 50 metr kârege tarqaldı. Yaralanğanlar olmadı.
Kreml tayin etken Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idare yolbaşçısınıñ muavini Sergey Sadakliyevniñ aytqanına köre, yañı yılnıñ başından yarımada 50 yanğın söndürildi, 28 kişi tahliye etildi.


text:
Yevropa Mirasın Saqlaw Oyışması wäkile Adam Wilkinson, Mäskäwdä kön sayın tarixi urın yuqqa çığa bara, dip belderde:
"Bügenge köndä Mäskäwdä wazğiät qotoçqıç. Säbäplär berniçä, ämma iñ zurısı – saranlıq häm bitaraflıq. Keşelärneñ saranlığı, räsmilärneñ bitaraflığı. Wazğiätne üzgärtep bula häm anı üzgärtergä kiräk. Eşkä döres yünäleşne säyäsätçelär birergä tieş."
Mäskäw merı Yuri Lujkov başqaladağı tözeleşne xuplıy, Mäskäw zamança şähärgä äylänä bara häm investorlarnı cälep itä, di Lujkov. Lujkov çorında Mäskäwneñ mäşhür Rossia häm Mäskäw qunaqxanäläre cimerelde. Qızıl mäydandağı 19nçı ğasırdan qalğan yortlar tawış-tınsız yuqqa çıqtı. Bügenge köndä başqala üzägendä distälägän tarixi bina yäşel cätmägä äyländerep alınğan. Räsmilär – bu binalar tözekländereläçäk, di. Arxitektorlar isä – binalar cimereler, alar urınına şuña oxşaş zamança bina tözeler, dip borçıla.
Yündä Rusiäneñ 80nän artıq töbägennän häykällärne saqlaw belgeçläre Qazanğa cıyılaçaq. Meñ yıllığı aldınnan Qazan da zur ber tözeleş şawqımında yäşäde. Tözeleş äle dä däwam itä. Qazan Kirmäne tiräse, şähärneñ üzäge, tatar bistäse tanımaslıq xälgä kilde. Tarixi ähämiätkä iä bulğan bik küp urınnar yuqqa çıqtı. 90nçı yıllar başınnan birle Rusiägä, şul sanda Qazanğa da yörgän amerikan arxitektorı, fotorässam William Brumfield, başqalanıñ meñ yıllığı aldınnan bezgä birgän äñgämäsendä, häykällärne saqlaw probleması – böten borıñğı şähärlärgä xas, digän ide. Amerikan arxitektorı belän – tarixi häykällärne saqlawğa şähärdä yäşägän här keşedän alıp – yuğarı räsmilärgä qadär üz öleşen kertä ala dip kileşkän idek. Mäskäw Mirası yuqqa çığa dip çañ qaqqan keşelär dä – yaña xisap räsmilärne ni dä bulsa eşläwgä etärer, dip ömetlänä. Räsemnär häm añlatmalar urnaştırılğan 128 bitlek bu xisap Rusiä prezidentı, Mäskäw şähär başlığı häm Mäskäwneñ baş arxitektorına cibärelde.
Alsu Qormaş


text:
Tulı Qor'änne tügel, keçkenä Äftiäkne dä qulda totarğa mömkin bulmağan zamannar bar ide. Xäzer inde Mäskäwdä dä teläsä nindi mädäni çaralar uzğan zallarda dingä qarağan kitaplar ğına tügel, täsbixın da, dini simvolıka töşerelgän teläsä nindi äsbaplarnı da satıp alırğa mömkinlek bar. Möselmannar öçen din belän tanışu mömkinlege bulsa, anı satuçılar öçen keçkenä bulsa da biznes. Ä bit islam mädäniäte yärdämendä distälärçä million tabış alırğa da mömkin ikän. 25 iyündä Mäskäwneñ danlıqlı Puşkin isemendäge muzeyında altınğa basqan «Ğosman qor'äne» dip atalğan qulyazma qor'änne täqdim itü buldı. «Ğosman qor'äne» dip atalğan 8 ğasırğa qarağan ul Qor'äni Kärimneñ qulyazması Peterburnıñ şärek institutında saqlanğan. Andıy Qor'ännärneñ dönyada 4 danä barlığı bilgele. Dimäk, şularnıñ berse Rusiädä. «Ğosman Qor`äne» islam dönyasında öçençe xälif bulğan xäzräti Ğosman waqıtında yazılğan. Din belgeçe Färit Asadullinnıñ äytüenä qarağanda, ul Qor`än bez uqıy torğan qanuni qor`ännän ayırılıp tora. Çönki anda surälärneñ iseme dä, ayatlarnıñ sanı da yazılmağan bulğan. Çönki Körän süzlären Allax süze dip, ul Qor`änne yazuçılar, üzlärennän ber genä süz dä östämägännär.Barı tik bu Qor'än yazılğannan soñ 60-70 yıldan soñ ütkäç kenä, surä isemnäre, ayat sannarı östäp yazılğan. Ul Qor'ändä xäref xataların qızıl qara belän tözätkän urınnar da bar dip äytälär. Xattä ul Qoräni Kärimdä qan tapları da saqlanğan. Ul qan tapların 656 yılnı üterelgän päygambärdän soñ öçençe xälif bulğan xäzräti Ğosmannıqı dip farazlıylar. Bu Qor'äni Kärimgä Gollandiädä maxsus tikşerü yasağannar. Häm anıñ 8-nçe ğasırda Gäräbstanda yazıluın raslağannar. Minem üzemä altın Kör`än täqdim itelgän oçraşuda bulırğa turı kilde. 162 säxifädän torğan, här bite ayırım ramğa alınğan altın Qoräni kärimneñ kürgäzmäse Puşkin muzeyında äle ike atna däwam itäçäk. 8 -nçe gasırdan birle saqlanğan Qor'äni Kärimne altınğa bastıru «BT» şirkäte citäkçese Vladimir Prussakovnıñ başına kilgän. Vladmir Prussakovnıñ äytüenä qarağanda ul Qor'äni Kärim 999 sanlı altınnan eşlängän. Anıñ awırlığı 14 kilogramm. Başta anı eşläter öçen altın äybere yasawçı yuvilerğa möräcäğät itep qarağannar. Läkin alar ul eşne başqara almağannar,.annan soñ inde Mäskäüneñ aqça çığara torğan monetnıy dvorında bu eşkä alınıp, yıl yarım eçendä basılğan ul altın Qor`än. Ul äлe10 danä basılaçaq. Häm bu eşne uylap tabuçılar Altın Qor'änne möselman illärendä satıp alırlar dip ömetlänälär. Annan kilgän keremnärneñ ber öleşe Peterburdağı şärek institutında İslam kitap mädäniäte üzägen oyıştıru öçen sarıf iteläçäk dip farazlana. Ermitaj muzeyı direktorı Piatrovskiy kürgäzmä açılışında, « Bu kitap möselman mädäniäteneñ üseşen häm din belän fänneñ bäyläneşen kürsätkän güzäl ber simvol. Bu maturlıq möselmannar öçen dä , barlıq keşelek öçen dä» - dip beldere. Kürgäzmädä qatnaşqan tanılğan kardioxirurg Renat Aqçurin bu kitapnı sänğät äsäre dip atadı. häm Rusiädä islam üseşenä bulğan ixtibar dip bäyäläde. Altın
Qor`änneñ berençe nösxäsen Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa büläk itäçäklär dip äytälär. Älbättä altınğa basılğan Qor'äni Kärim ul tuzmıy da iskermi dä saqlanaçaq. Läkin möselmannarnıñ izge kitabı Qoräni kärimneñ däräcäse anıñ käğäzgäme, altınğamı basıluı belän bäyälänmider. Bu kürgäzmädän soñ yazuçı Renat Möxämädiev: « Xäzer inde kapitalizm çorı. aqça eşläw öçen törle yullarnı saylıylar. Minem üzem öçen äti-babaylardan qalğan töp yortnıñ kiştälärendä saqlanğan Qor'äni Kärim qäderleräk» dip belderde.
Şulay itep, Rusiädä 8 ğasırdan birle Peterburda saqlanğan «Ğosman Qoräne» dip atalğan qulyazma Qor'äni Kärimne altınğa basıp, islam illärenä satıp alırğa täqdim itäçäklär.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Bunı Qırım «parlamenti»niñ matbuat hızmeti bildire.
Qırımlılarnı Rusiye Federatsiyasınıñ eñ müim devlet bayramlarından birisi ile hayırlap, Qırım parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov dedi: «Qırım Rusiye ile birligini qazandı. Biz bu bayramnı qayd etmege aq qazandıq. Vatandan ayırı yaşap, tilimizni, medeniyetimizni, Rusiyege sevgimizni saqalap oldıq. Küreşke turmağa qorqmadıq».
Konstantinovnıñ sözlerine köre, «qırımlılar azatlıq ve adaletniñ üstün çıqmasından olğan teessuratlarnı unutmazlar».
«Ğaliplermiz» degen sözleri ile Qırım «spikeri» deputatlarğa ve «parlament» hızmetçilerine Rusiye Federatsiyasınıñ mukâfatlarını bermege başladı.
Rusiye künü ve Rusiyeniñ devlet mustaqilligi aqqına Deklaratsiyanıñ qabul etüv künü iyün 12-de qayd etile. Bu munasebet ile memleket, işğal etilgen Qırım da 4 kün raatlanacaq – iyün 12-15 künleri.


text:
«Ukraina» telekanalında mayısnıñ 24-nde saat 00:00-da Qırım.Aqiqatnıñ silâ saqlağanında ve kötekleşkeninde qabaatlanıp Rusiye koloniyasında tutulğan qırımlı ukrain faali Volodımır Baluh aqqında çıqarğan vesiqalı film premyerasınıñ keçirilmesi planlaştırıla.
Martnıñ 27-nde Kyivde Docudays UA insan aqları aqqında halqara vesiqalı film festivali çerçivesinde Baluh aqqında vesiqalı filmniñ premyerası olıp keçti.
Qırım.Aqiqat teleleyhasınıñ çekim taqımı işğal etilgen Qırımğa barıp, taqip ve telükege baqmadan, Volodımır Baluhnıñ ömür ikâyesini tarif etmege istedi: nasıl bir oğul, ömür arqadaş ve baba olğanını, tuvğan köyünde onıñ aqqında ne bileler.
Filmde daa evel derc etilmegen levhalar ve qaramanlarnıñ ayatlarında bergen ilk intervbüları bar.
Volodımır Baluh – tamırlı qırımlı, çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa üküm etti – eki cinaiy dava boyunca: kötekleşüv ve silâ saqlağanı içün. Narazılıq bildirmek içün Baluh 200 künden ziyade açlıq tuttı. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcılar Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı olğanını ayta.


text:
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye telükesizlik hızmetiniñ hadimleri 2015 senesi dekabrniñ 15-nde ğayıp olğan Keriçniñ eki sakini Ruslan Ganiyev ve Arlen Terehovnı qıdırmaq içün, iç bir areket yapmaylâr.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov ikâye etip berdi.
«Bir bucuq ay evelsi men Terehov ve Ganiyevniñ aqrabalarına ziyaret etken edim. Olar iç bir areket yapımağanı aqqında aytqan ediler. Şimdi mustaqil taqiqatnen oğraşamız. Uquqorçalav saasında böyle mutehassıslarımız bar, ancaq daa iç bir netice alamadıq», – dey Cepparov.
Onıñ sözlerine köre, olarnıñ ğayıp olmasınen, esas Ukraina bulunğan Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası ve advokatlar oğraşa.
Qırım ilhaq etilgen soñ, yarımadada şu cumleden: Seyran Zinedinov (2014 senesi mayısnıñ 30-nda ğayıp oldı), İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmov (2014 senesi sentâbrniñ 27-nde ğayıp oldılar), Eskender Apselâmov (2014 senesi oktâbrniñ 3-nde ğayıp oldı) kibi, bir qaç qırımtatar ğayıp oldı.
Dekabrniñ 15-nde qırımtatar Milliy Meclisi Keriçte Ruslan Ganiyev ve onıñ dostı Arlen Terehov ğayıp olğanı aqqında haber etken edi.
«Krım.SOS» teşebbüsiniñ malümatına köre, Rusiye ilhaqından soñ Qırımda onıñ 44 sakini ğayıp oldı. Yalıñız 17 kişi tapıldı, 16-sından alâ daa haber yoq, 6 kişiniñ ölüsi tapıldı, eki kişi apishanede tutulmaqta.
Qırım Taqiqat komiteti ğayıp olğanlar boyuncabir sıra cinaiy iş açqan olsa da, ğayıp olğanlarnıñ ne yerde olğanına dair alâ daa bir malümat yoq. İşler öldirüv ve qırsızlav boyunca açıldı.


text:
künü Kiyevde keçecek. Bunı tedbir teşkilâtçıları – Ukraina milliy edebiyat müzeyi, «Alraid» bütünukrain cemaat teşkilâtlarınıñ birligi, İslâm diniy merkezi ve «Tamga» medeniyet ve üner merkezi.
Programmada – Çelebicihannıñ ayatı ve icadı aqqında çıqışlar, şiirleriniñ ukrain tercimeleri, «Alim» filminiñ seyir etilmesi.
Tedbir B.Hmelnitskiy soqağı boyunca yerleşken Ukraina milliy edebiyatı müzeyinde saat 16:00 başlanacaq. Mında fevral 10-dan qırımtatar halqınıñ donatuv-turmuş sanaatınıñ sergisi de olacaq.
Bunıñ ile fevral 23 künü Kiyevde Yelena Zamostân adına sanaat galereyasında «Noman Çelebicihan – kelecek nesillerge keçmişniñ dersleri» serlevalı munaqaşa keçirilecek. Kiyev vaqtı boyunca saat 18:00.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında doğa. Bağçasaray, İstanbul, Sankt-Peterburgda oquy, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâbiy teşkilâtlarında iştirak ete. 20-nci asırnıñ başında eñ istidatlı qırımtatar edebiyatçısı olaraq tanıla. Qırımtatarlarnıñ milliy gimniniñ müellifi ola. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ Musulman icraiy komitetiniñ reisi, Qırım müfisi – soñra ise Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi ola. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından yaqalana, fevral 23 künü apiste deñizciler tarafından öldürile. 33 yaşında olğan müftiniñ cesedi deñizge atıla.


text:
Cuma künü, oktâbrniñ 5-nde, Norvegiyanıñ Nobel komiteti Nobel dünya mukâfatınıñ laureat adını ilân etecek. Ukraina rejissöri Oleg Sentsov namzetlerden biri ola.
Keçken sene bu mukâfat «Nükleer silânı yoq etüv halqara şirketine» berilgen edi. Bu teşkilât «nükleer silânıñ qullanuvından olğan felâket aqibetlerine diqqat ayırğanı içün» taqdirlendi. Mukâfatlar dekabr ayında Stokgolm ve Osloda berilecek. Nobel mukâfatınıñ miqdarı 9 mln isveç kron ola, bu tahminen 1,1 million dollarnı teşkil ete.
Avgustnıñ 28-nde belli oldı ki, Poloniyanıñ sabıq prezidenti Leh Valensa Nobel mukâfatınıñ laureatı olaraq Oleg Sentsovnı aynı mukâfatqa namzet olaraq köstere. Valensanıñ qayd etkenine köre, Sentsov «al-azırda yetmegen küreşçi insan örnegini köstere».
Yuqarı Rada Rusiyede tutulğan ukrain rejissöri Oleg Sentsovnı Nobel dünya mukâfatına namzet olaraq köstermege qarar berdi.
Mayısnıñ 14-nde Oleg Sentsov Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen müddetsiz açlıq ilan etken edi.
Sentsov ve Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.


text:
İslâm dinini kütken bir çoq qırımtatarı musulman taqvimindeki Muharrem ayınıñ 10-uncı kününe pek emiyet bermey. Bu kün oraza tutmaq farz degil, Sovetler Birligi zamanında dinge qarşı yapılğan teşviqat neticesinde onıñ maneviy emiyeti de unutılğan. İftarda mahsus aşnen ağız açmaq ananesi de unutıldı, dep tüşüne Qırımdan köçmege mecbur olğan Dilâver Saidahmedov. O, qırımlı vatandaşlarınen beraber İslâm diniy merkezine aqşam namazına keldi. Musulmanlar arap hurması ile ağız açtılar. Qırımtatar ananelerine köre, bu kün oraza tutqanlar iftarda aşure yemegi ile ağız açmaq kerekler.
«Bazı qırımtatar köylerinde özüne has yemek ananesi bar. Ukrain kütüsine oşağan mahsus aş: ceviz, bal, aşlıqlar... Amma bunı pişirgen adamlar bunı ne içün yapqanını bilmey ediler. Balalığımda qorantamızda ayrı bir kün olğanını hatırlamayım. Endi büyügen soñ onıñnen tanış oldım», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Saidahmetov.
Avdet zamanında bu künni pek hatırlamay ediler, çünki sovet teşviqatı diniy bayramlarnı unuttırmağa tırışqan ediDilâver Saidahmedov
Onıñ qayd etkenine köre, balalıq çağında qartana ve qartbabası ile çoq subetleşken olsa da, Aşure künü aqqında bir şey eşitmedi. «Avdet zamanında bu künni pek hatırlamay ediler, çünki sovet teşviqatı diniy bayramlarnı unuttırmağa tırışqan edi. Büyük bayramlar – Oraza ve Qurban – qaldı. Bu kün ise, diger emiyetli bayram ve künler kibi, unutılğan ve merasim seviyesine kelgen», – dedi Saidahmetov. Aqmescitten köçip kelgen Abu Adil subetdeşimiz dedi ki, onıñ qorantasında soñki eki nesil bu künni iç qayd etmedi. «Sürgünlikte Arefe künü (acılıq bitken kün) anam ananeviy yemekler pişirip, qomşularnı sıylay edi. Aşure kününi iç qayd etmediler. Qırımğa qaytqan soñ, dinni canlandırmağa başlağan soñ bu kün aqqında aytmağa başladılar», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa.
«Ukraina musulmanları birliginiñ» reisi, qırımlı Elimdar Hayrullayev Qırım.Aqiqatqa izaat berip hatırlattı ki, bu kün oraza tutmaq ananesi Muhammed Peyğamberinden kelgen, o, Medinege kelip, onı yeudiylerden ögrengen edi. Olar Aşure kününi Musa Peyğamberi ve onıñ halqınıñ Mısır faraonından qurtulğan künü olaraq qayd etken ediler. «Muharrem – musulmanlar içün dört müim aylardan biridir. Bu aylarda em güna, em de savaplarnıñ emiyeti arta. Biz onı yalıñız oraza ile qayd etemiz», – dep ayttı imam. Onıñ qayd etkenine köre, İslâmdaki bazı ceryanlarnıñ bu orazanı Muhammed Peyğamberiniñ Muharremniñ 10-uncı künü vefat etken Hüsein torunınıñ ölümi ile bağlamaq niyetleri yañılıq ve din ile bağlı olmağan bir şey.
«Bu kün Allah rizası içün oraza tutqanlarnıñ keçken yıl işlegen gunâları afu oluna. Muharrem 9, 10 ve 11 künleri oraza tutmaq sünnettir. Eki ya da üç kün oraza tutmağa çaresi olmağanlar, eñ azından bir kün – 10-uncı künü oraza tutmaq kerekler», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa UMMA Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ imamı İsmail Kadi.
Qırımtatarlar Aşure künü Kiyev camileri ve ananeviy yemekler pişirilgen qavehanelerde iftar keçirdiler. «Musafir» qavehanesiniñ saiplerinden biri Emine Emirsaliyevanıñ aytqanına köre, iftarğa kelgen eki gruppa oldı. «Arap hurması ve zeytun ile ağız açtılar. Aşure pişirmege isteymiz, amma retsept yañı degil. Bir kimse pişirmey, yaramay yapmağa qorqamız. Er kes sevmey, onı Qırımda pişirmege bilgenler pek az. Eskiden pişirgen ediler, qartanalar hatırlay», – dedi o Qırım.Aqiqatqa.
İslâm medeniyet merkezinde Aşure künü oraza tutqan yüzden ziyade kişi iftarğa toplaştı. Olarnıñ arasında bir qaç qırımtatarı da bar edi – aman-aman episi 35 yaşına qadar. «Mında, büyük bir şeerde, vatandaşını, din ve qan qardaşını körseñ, Qırımda kim angi camige barğanını unutasıñ. Adamlarnıñ ekseriyeti musulman olmağan bir şeer musulmanlarnı birleştire, çünki din qardaşını tapmaq ve onıñnen beraber olmaq, şu cümleden iftarda körüşmek niyetiñ arta», – dep tüşüne Dilâver Saidahmetov.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı, faal Server Karametov iyünniñ 24-nde Eski Qırım şeer mezarlığında defin etildi. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbiri haber etmekte.
Faalnen vedalaşmaq içün bütün yarımdadadan qırımtatarlar keldi - umumen 1800ge yaqın insan bar.
«Halqımız içün bu pek büyük ğayıp. Bizler namuskâr ve cesür insannı coydıq. Ekseriyet içün o baba kibi edi. Epimizni öz fikrini aytmaqtan, narazılıq bildirmekten qorqmamağa ögrete edi», – dedi cenaze başında turaraq qırımtatar faali Nariman Celâl.
Mevzunen bağlı olaraq: Qırımtatar dissidenti Server Karametovnıñ ayatı ve küreşi (fotosuret galereyası)
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı, faal Server Karametov iyünniñ 23-nde Eski Qırımda olıp keçken yol qazasından soñ hastahanede vefat etti.
Qırımda faal öz halqınıñ vatanperver insanı olaraq tanıla edi ve esli-başlı em de bir qaç hastalığı olğanına baqmadan, o qırımtatarlarnıñ aqlarını qorçalamaq maqsadınen kütleviy tedbirlerde iştirak ete edi. 76 yaşındaki faal çeşit işlerde işçi olaraq çalışqan edi.
1944 senesi ailesi sürgün etilgen Özbekistanda o gaz hızmetinde müendis-mehanik olarq çalışa. Tuvğan Eski Qırımına avdet etken soñ – yerli kolhozda traktorçı ve çoban olaraq çalışa.
Qırımtatar faali Server Karametov 2017 senesi avgustnıñ 8-nde Aqmescitte qırımtatarlarnıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygozğa qol tutmaq maqsadınen keçirilgen bir kişilik piket sebebinden tutulğan edi.Oña qarşı eki dane memuriy protokol tüzüldi. Biri – «bir kişilik piket keçirüv qaideleri bozğanı», ekincisi – «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün edi.
Daa soñra Kreml nezareti altındaki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün Karametovğa 10 künlük memuriy tevqif cezası bergen edi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ ilhaq etilgen Qırımnı ziyaret etkenine «havflı provakatsiya» dedi. Bunı Poroşenko, mart 14-te Kyivde Avstriya prezidenti Aleksandr Van der Bellen ile birlikte yapqan matbuat konferentsiyasında bildirdi.
Poroşenko: «Bugün Rusiye prezidentiniñ tamam saylavnıñ arfesinde işğal etilgen territoriyağa mahsus kelgeni, Aqmescit, Aqyarnı ziyaret etkeni, pek havflı bir provakatsiyadır. Bu sebepten dünyanıñ, işğal etilgen Qırım territoriyasında Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmamasına dair umumiy yanaşuvı ğayet muimdir», – dedi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin mart 14-te «iş ziyareti» çerçivesinde ilhaq etilgen Qırımğa kelmek istey. Kreml matbuat hizmetiniñ malümatına köre, Putin qurulmaq üzre olğan Keriç köprü ve «Simferopol» ava limanınıñ yañı aerovokzal kompleksini körecek ve Aqyarnı ziyaret etecek.
Keçken sefer Putin Qırımnı 2017 senesiniñ noyabrinde ziyaret etti. O vaqıt o, Yaltadaki Livadiya sarayınıñ territoriyasında Rusiye çarı III Aleksandr eykeliniñ açılışında iştirak etti.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Mart 1-de Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ukümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.


text:
«Qırımnıñ merkeziy advokatlar kollegiyası» Rusiye Adliye nazirliginiñ talabına uymayıp, advokat Emil Kurbedinovnı öz saflarından çıqarmağa razı olmadı. Bu aqta o, fevralniñ 22-nde Facebook saifesinde bildirdi.
«Kollegiya meni öz saflarından çıqarmamağa qarar aldı. Qırımnıñ Advokatlar palatasınıñ prezidenti Kançi Yelena Andreyevnağa printsipial ve küçlü qararı içün teşekkürler bildirem! Kollegiya reisi Velilâyev İslâm da sağ olsun! Maña qoltutqan er keske teşekkürler bildirem! Birlikte quvet!», – dep yazdı Kurbedinov Facebook saifesinde.
Daa evel haber etilgeni kibi, fevralniñ 22-nde «Qırımnıñ merkeziy advokatlar kollegiyası» prezidium toplaşuvını keçirip, Rusiye Adliye nazirliginiñ qırımlı advokat Emil Kurbedinovnı erkânından çıqarmaq talabını baqacaq.
2019 senesi yanvar ayında Rusiye Adliye nazirligi Kurbedinovnı 2019 senesi martnıñ 1-ne qadar «Qırımnıñ merkeziy advokatlar kollegiyasından» çıqarmağa talap etken edi.
Kurbedinovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, o, Rusiye Adliye nazirliginiñ onı advokatlar kollegiyasından çıqarmaq talabını şikâyet etecek.
Qırımlı advokat Emil Kurbedinovnı Rusiye uquq qoruyıcıları 2018 senesi dekabrniñ 6-nda tutıp aldı. Mahkeme onı 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi sebebinden 5 künge apiske aldı. Kurbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Suriye paytahtı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti.
Advokatnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay. Emil Kurbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Moskvanıñ civarındaki Himki şeerinde muhalefetçi Aleksey Navalnıynıñ tevqif etilmesinden bir kün soñra Qabarcılıqqa qarşı küreşüv faqvı, Gelecink civarındaki Putinniñ sarayı deñilgen bir hucur araştırmanı yayınladı. Neodvorân üslübinde olğan bu mühteşem yalı boyundaki çiftçilik aqqında ikâye Rusiyenin siyasiy ve iqtisadiy ayatınıñ anatomiyası ve, bellesem, Putinniñ tercimeialına çevirildi. Ve eñ esası, bu ikâye, fikrimce, eki pek müim vaziyetni kösterdi: Putinniñ kerçek maqsadlarını ve Rusiye cemiyetiniñ ekseriyeti qabarcılıq mevzusına pervasız olğanını kösterdi.
Zengin olmağan Leningrad qorantasından çıqma aman-aman bütün ömrü devamında “faqırlıqnıñ intiqamını almağa” tırışqanını köremiz. Rusiyeniñ ükümranı olğan soñ ise, isteklerini imperiya mıqyasında ayatqa keçire. Belli ki, iç bir Rusiye imperatorınıñ böyle çiftçiligi ve böyle büyük masrafları ömründe yoq edi. Yanukoviç ise öz acınıqlı Mejgoryesinen Putin ögünde çol pomeşçigidir.
Cemiyet iç bir saray körmedi. Şimdi de körmez, dep tahmin ete bilem
Amma pek müim bir şey bar – mına bu, belki de Putinniñ olğan sarayı aqqında malümat yañı bir haber degil. 11 yıl evelsi onıñ aqqında yazğan ediler. İş adamı Sergey Kölesnikov Rusiye prezidentine (o zaman Dmitriy Medvedev edi) ükümetniñ başı Vladimir Putin içün qabarcılıq parağa mühteşem saraynıñ quruluvı aqqında mektüp yollağan edi. Araştırma bu menbağa atfı ete. O zaman bu qurucılıq aqqında bir çoq dünya mediası yazğan edi, şu cümleden Azatlıq Radiosı da. Ve ne? İç bir şey. Medvedev elbette iç bir cevap bermedi. Cemiyet iç bir saray körmedi. Şimdi de körmez, dep tahmin ete bilem.
Başqa bir şaşılacaq şey bar – rusiyelelilerniñ yıllar devamında qabarcılıq suistimalını qabul etmesi ve akimiyetniñ turğunlıq, devletniñ pekitilüvi sıfatında toqtamadan zenginleşmesi. Tamam bu qabul etüv, 2014 senesi Qırımnıñ işğaline yol berdi.
Kreml etrafındakiler içün ayrı zapt etilgen territoriyanı “knâzlıq”qa çevirdi
Em Qırım, em Putinniñ sarayı aqqında hatırlağanım tesadüfen degil. Soñki aftalarda, Putinniñ eñ yaqın dostlarınıñ iştiraginen de bir, de diger elverişli Qırım kelişmesi aqqında bir qaç kerek yazmağa mecbur olğanım kibi – Kreml etrafındakiler içün ayrı zapt etilgen territoriyanı “knâzlıq”qa çevirdi. Bu, Gelencik civarındaki sarayda, ve “Putinniñ” bağlarında rastketirmegen mümkün olğan adamlarnıñ zenginleşmesi içün. Endi Kovalçuk ve Timçenkonıñ “öz” bağları olacaq, Rotenbergniñ ise öz köprü. Ve Putin, izini olmadan, ihtimal ki, iç bir Qırım ya da diger ciddiy kelişme tizile bilmeycek, artıq özüni saray adamlarını topraq ve zavodlar bergen “kerçek” imperator olaraq is ete bile.
Ve özü bu ikâye – balalıq dostlarına, dger memleketniñ zavod ve bağlarını bağışlağan kerçek olmağan imperator – er angi bir araştırmadan daa yahşı, Rusiyeniñ soñki yigirmi yıl devamında angi uzaq keçmişke barıp tüşkenini köstere. Ve er bir on yıl – minus yüz kibi.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Vitaliy Portnikov, kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi


text:
"Azärbaycannı yalğız qaldırmayaçaqbız”
Bu xaqta ilbaşı Ärdoğan belderde
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Törkiyäneň Azärbaycannı yalğız qaldırmayaçağın belderde.
Ul İstanbulda yasağan çığışında Ärmänstannıň soňğı könnärdä Azärbaycanğa qarata höcümnärenä tuqtalıp, “Qardäş Azärbaycannı yalğız qaldırmayaçaqbız. Tawlı Qarabax yaw astında. Minsk öçlege yaqınça 25-30 yıl buyı bu êşne xäl itä almadı”dide.
İlbaşı Ayasofiyanıň ğıybadät öçen açıluına tuqtalıp “Çit illärneň reakśiyäläre bezne qızıqsındırmıy. Ayasofiya – bezneň êçke mäs’äläbez. Beräw dä aňa qatışa almıy”dide.
Liviya mäs’äläsenä dä bäyä birgän ilbaşı “Xäzerge waqıtqa qadar Liviyädä nindi cawaplılıq alğan bulsaq monnan soň da bu cawaplılıqnı däwam itteräçäkbez. Liviyalılarnı yalğız qaldırmayaçaqbız. Bezneň Liviya belän mönäsäbätlärebez 500 yıllıq ütkännärgä barıp totaşa”dide.
Bäyläneşle xäbärlär
"İzge kiçäneň böten keşelek dönyasına yaxşılıq häm izgeleklär kiterüen telim"
Törkiyä ilbaşı urınbasarı Fuat Oktay Mäwlid kiçäse uňayınnan yullama yasadı


text:
Ava şaraitleri fenalaşqanı sebebinden Qırım sakinlerine şahsiy maşnalarnı, mümkün olğanı qadar, qullanmamağa tevsiye etile. Bunı Rusiyeniñ Qırımdaki Yol areket telükesizliginiñ devlet inspektsiyası beyan ete.
«Büyük kölemde sılaq qar yağacağı ve yollar buzlaycağı sebebinden naqliyat areketi mürekkepleşecektir. Yollarda ve naqliyat turaqlarında qar toplanmaq mümkün. Eger de yol areketiniñ iştirakçileri telükesizlik qaidelerine riayet etmeseler, bunıñ episi yol qazalarına sebep ola bile», – dep añlattılar müessiseniñ matbuat hızmetinde.
Yolğa çıqmağa mecbur olğanlarnı ise maşnanıñ tehnikiy vaziyetini teşkermege rica ettiler.


text:
Qırımda «fevral 26 işi» boyunca apiste yatqan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz dey ki, onı siyasiy nazarları sebebinden apiste tutalar ve Qırımda mahkeme tertibatınıñ uslu olacağına işanmay bile.
Bu aqta o Qırım Yuqarı mahkemesi fevral 4 künü red etken şikâyet arizası boyunca mahkeme toplaşuvında ayttı. Çiygoznıñ nutqunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ matbuat hızmeti aşkâr etti.
«Şahsiy menfaat körüne ve prokuratura mahkemecilerge basqı etmektedir. Usluğa ümüt beslemege acet yoq. Prokuraturanıñ delilleri o qadar uydurılğan ki, Rusiye Federatsiyasınıñ ne mahkeme tertibatına, ne uquq qoruyıcılarına şeref etmey», – dey Çiygoz.
«E, men Ukraina vatandaşım, bunı cinayet olaraq tanımayım. Menimce, Ukraina devletine çalışqan prokuroatura reberleri öz antından vazgeçip, menden ümdelerim içün intiqam ala», – dedi Meclis reisiniñ muavini.
Çiygoz nevbetteki sefer Qırımnı terk etmege niyeti olmağanını bildirdi.
«Meni siyasiy ümdelerim içün reine olaraq tutqanlarını tüşünem. Menim tevqifim ile halqımnı qorqutmağa tırışalar. Qırıda akimiyet ve prokuratura is etken problemlerini maña yükleycek olalar. Bu mahkeme toplaşuvlarında prokurorlardan defalarca aytılğan edi. Mahkemeciler – reinelerdir ve adaletli mahkeme aqqında söz yürsetmege sebep bile yoq», – dey Çiygoz.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası ve akimiyetinde Çiygoznıñ aytqanını daa izaatlamadılar.
Rusiye taqiqatçısınıñ malümatına köre, Meclis reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında kütleviy çatışmalarnı teşkil etti, Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Yemirvaliyev ise olarğa qoşulğan ediler. O künü Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında birden eki miting olıp keçken edi. Bir taraftan Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlar bar edi. Ekinci taraftan – Qırımnıñ şimdiki «yolbaşçısı» Sergey Aksenov idare etken «Rus birligi» firqasınıñ faalleri. Yüz bergen çatışmada eki insan can berdi, taqiqat malümatına köre, 79 kişi zarar kördi. Mahküm etilgenler qabaatlarını tanımayıp, cinaiy iş siyasiy sebeplerden açılğanını bildireler.
Qırım Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işi» iştirakçilerini Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8-ne qadar apiste qaldırdı
Nevbetteki mahkeme toplaşuvı Qırımda 2016 senesi fevral 15-ne planlaştırılğan.


text:
Qırımda keçken künü beş hasta koronavirustan vefat etti, dep aytıla Qırım Sağlıq nazirliginiñ er künlik monitoring malümatında. Müessise malümatına köre, pandemiya başlağanından 129 insan COVID-19-dan vefat etti.
«2790 insan tibbiy közetüv altında buluna, 1290 kişi evde dinamik közetüv altında qala, 1412 kişi hastahanede buluna, 88 kişi observatorlarğa alındı», – dep aytıla haberde.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresi koronavirus pandemiyası vaqtında vefat sayısına köre «eñ kritik» ay oktâbr oldı, dep bildirdi.
Keçken künü Qırımda 225 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Umumen pandemiya başlağanından 9009 COVID-19 hastası qayd etildi. Qırımnıñ tibbiy müessiselerinde 3616 insan tedaviylene, 5160 kişi tüzelgen soñ çıqarıldı. Aqyarda yılnıñ başından 2164 kişi yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 1371 insan tüzeldi, 61 kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bazar künü Ay-Petri platosı rayonında eki qatlı tahta bina yandı. Bu aqta RİA Krım Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmeti bergen malümatqa esaslanıp bildirdi.
Qaza haberi qurtaruv hızmetine saat 16-larda keldi. Yanğın yerine Yalta taqımınıñ yanğıncı-qurtaruv vastaları ve küçleri yollanıldı. Qurtarıcılar büyük yanuvnı tek söndürdi.
Yanğın 50 metr kârege tarqaldı.
Yaralanğanlar olmadı.
Yanğın sebeplerini mütehassıslar ögrene. Şaatlarnıñ içtimaiy ağlarda bildirgenine köre, yanğın sebebi açıq ateşli fırın oldı.
Daa evel keçken afta Qırımda yanğınlar neticesinde beş kişi elâk oldı, üçü qurtarıldı, dep bildirilgen edi.
Kreml tayin etken Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idare yolbaşçısınıñ muavini Sergey Sadakliyevniñ aytqanına köre, yañı yılnıñ başından yarımada 50 yanğın söndürildi, 28 kişi tahliye etildi.


text:
"Taygan" arslanlar parkınıñ saibi Oleg Zubkov haber etkeni kibi, mahkeme onıñ parkında tişlengen qadın Olga Solominanıñ davası boyunca qoşma tibbiy teşkerüvni keçirmek ükmüni çıqardı.
"Advokat, mahkemege berilgen ekspertizada bayağı kelişmemezlikler olğanını tasdıqladı. Moskova ve Yekaterinburg şeerlerini mahkeme ekspertizaları merkezlerinde daa eki qoşma neticeler kösterildi, olar ekspertizanıñ yalıñız kelişmemezliklerini degil de, sahteligini de açıqlay", - aytıp berdi Zubkov.
Onıñ malümatına köe, bu dava boyunca nevbetteki oturış aprelniñ 29-ına belgilendi.
Solomina bu dava boyunca açıq tefsirlerde vazgeçe.
Daa evel Rusiyedeki Krasnodar Kassatsiya mahkemesi "Taygan" arslanlar parkınıñ saibi Oleg Zubkovnıñ "Arslanlar ile kezinti" hızmetine yasağına apellâtsiyasını lâğu etti.
2018 senesi iyülde “Taygan” parkında arslan turist Olga Solominanı tişlegen. Qadınıñ aytqanına köre, “Taygan” müdiri Oleg Zubkov o yerde edi, amma arslannı birden tınçlatıp olamadı.
Zubkov ise, Solomina sarğoş olıp, arslanğa qaşanğanğan ve bunıñ içün ayvan onı tişlegen, dep ayta.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.


text:
"Rusiä jurnalistı Anna Politkovsaya min anıñ belän oçraşu bäxetenä ireşkän iñ ğäcäyep xatın-qızlarnıñ berse. Şuşı iskitmäle keşe üzeneñ işek töbendä atıp üterele. Ul köçäyä barğan avtoritar xakimiät qorbannarınıñ berse" dide amerikan kongressmenı.
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı mäğlümätenä qarağanda, Vladimir Putin prezident bulğannan birle Rusiädä barlığı 17 jurnalist üterelgän. Bu cinayätlärneñ fäqät berse genä faş itelgän.
Rusiä xakimiäteneñ, bigräk tä anıñ Çeçnä säyäsäteneñ kisken tänqitçese bulğan Anna Politkovskaya uzğın yılnıñ 7 üktäberendä Mäskäwdä, fatirınıñ işek töbendä atıp üterelde. Rusiä räsmiläre, bu cinayät açıldı, dip iğlan itsälär dä, cinayätçelärneñ isemnären älegä atamadı.
Waşingtonda ütkän iskä alu çarasında töp çığışnı Rusiäneñ oppozitsiä citäkçese, 2008 yıl prezident saylawlarına namzät Garri Kasparov yasadı. Ul Politkovskayanı bäyäsenä qaramıyça xaqiqät öçen köräşkän jurnalist dip atadı:
"Ul başqalarğa da, üzenä şikelle, yuğarı taläplär quya ide, tänqitçelärenä, yärdämçelärenä, xezmättäşlärenä häm iñ elek xakimiätlärgä. Anıñ ixtiramı xakimiätlärgä tügel, xaqiqätkä ide. Anna monı küp tapqır isbatladı, bügenge Rusiädä xakimiät belän xaqiqät ikese ike cirdä" dide Garri Kasparov.
Kasparov Politkovskaya istälegenä ul yäşägän yortqa märmär taqta elü tarixın söyläde. Mäskäw räsmiläre qarşı çıqsa da, Başqa Rusiä xäräkäte taqtanı barıber elgän. 7 üktäber Politkovskayanıñ üterelü häm berük waqıtta prezident Putinnıñ tuğan köne. Rusiä matbuğatı bu ike çaradan tuğan könne sayladı dide Kasparov.
Putinnıñ kisken tänqitçese bulğan Kasparov Rusiädä xakimiät xäzer däwlät tarafınnan bilgelängän oligarxlar qulında, sivil cämğiät bastırıla, oppozitsiä tıyıla, matbuğat ireklege qısıla dide. Putin üzen demokratik citäkçe itep kürsätsä dä, Rusiädä bügen demokratiä yuq, dide ul:
"Bügen bez uñaysız xäldä qaldıq. Putin Lukaşenka, yä Mugabe kebek eş itä. Ä anı demokratik klub äğzası itep qabul itälär. Rusiädä bügen ber demokratik taläplär dä ütälmi" di Kasparov.
Dikäber ayında ütäçäk parlament häm kiläse yılda ütäçäk prezident saylawlarına kilgändä, Kasparov saylaw süzen qullanmasqa çaqırdı:
"Rusiä turında söylägändä min sezne saylawlar, kebek säyäsi terminnarnı qullanuda bik saq bulırğa çaqıram. Çönki bular barısı da yalğan. Bez Rusiädä saylawlarda ciñü öçen köräşmibez, bez saylawlarnıñ buluı öçen köräşäbez" dide Kasparov.
Kasparov çığış yasağan arada, Rusiä matbuğatı üzäk saylaw komissiäseneñ ul citäklägän Başqa Rusiä xäräkäteneñ saylaw isemlegen kire qağuı turında xäbär itte.
Waşingtonda ütkän çarada Berläşkän watandaşlar frontı äğzası ruxi awırular xastanasendä 46 kön köçläp totılğan Larisa Arap ta çığış yasadı.
"Xäzerge Rusiädä elekke sovet berlegendä şikelle, xakimiät belän riza bulmağannarğa qarşı, mäcbürläp dawalaw qulanıla. Bu oppozitsiägä qarşı köräşneñ ber ısulına äylände. Xakimiätne tänqitläsägez sez törmägä yä xastaxanägä elägä alasız, yä isä sezne qıynıy, Politkovskayanı şikelle üterä alalar. Ämmä şuşı reperssilärgä qaramastan, bez köräşebezne däwam itäçäkbez" dide Larisa Arap.
Larisa xanımğa köräşen däwam itergä awırraq bulaçaq anısı. Köçläp xastaxanägä iltkändä, anı şaqtıy qıynağannar, umırtqa bağanasına zıyan kilgän.
Tağın ber çığış yasawçı Financial Times gäziteneñ elekke Mäskäw xäbärçese xäzer Waşingtondağı Hudson institutı xezmätkäre David Satter, xäzerge Rusiädä idarä itüçe qüätle oligarxlar törkeme çama häm dönyadan qurqu digän närsäne inde küptän onıttı digän näticä yasadı.
ali ğilmi


text: Başqortostanda firqälär reytinğında etdi üźgäreştär buldı. ber–nisä ay dauamında täüge urındarźa kilgän ,,Ğäźel Räsäy,, haylausılarźıñ biş protsentın yuğaltıp aśqa tägäräy başlağan. Säyäsi analitiktar firqäneñ Başqortostandağı büleksähe ber nisä etdi xata ebäreüen bildäläy. Ular firqä ete protsentlıq qarşılıqtı ütä almauı la ixtimal tip farazlay. Ä kommunistar kirehensä, tauıştar yıya. TsENSMİ üźäge ütkärgän sotsioloğik tikşereüźärgä qarağanda, aźna hayın Gennadiy Zyuganov yaqlılar ber protsentqa arta. Şul uq waqıtta analitiktar Ğäźel Räsäy yuğaltqan tauıştarźıñ Berźäm Räsäy firqähenä tügel, kommunistarğa küpläp kiteüen dä bildäläy. Sotsiologik tikşereüźärźä 3 meñ samahı keşe qatnaşqan.


text:
Gölpınar xett böyäse
Berwaqıt Anadoluda 26
Anadolunıñ urtasında bik matur yılğa ağa. Qara diñgez töbägeneñ kön’yağındağı cirlärgä can birä ul, bik kiñ mäydanğa cäyelgän basseynı belän meñnärçä törne yäşätä. Bu yılğa Törkiyä tufraqlarınnan tuğan häm yänä bu tufraqlardan diñgezgä qoyıluçı yılğalardan iñ ozını – Kızılırmak. Kızılırmak yılğası bügenge köndä genä tügel, ä ütkändä dä Anadolu geografiyaseneñ iñ möhim yılğalarınnan berse bula. Berençe çorda Aziya Minor yägni Keçkenä Aziya çikläre Kızılırmak belän bilgelängän. Şaqtıy xalıq kilep urnaşa, şaqtıy ŝivilizaŝiya yäşi Anadolu cirlärendä. Kızılırmak häm tirä-yağına urnaşuçılar isä bu geografiyaneñ iñ êlekkelärennän bula. Dön’yadağı ŝivilizaŝiya tarixına soŝial’, iqtisadi häm dini yağı belän üz êzen qaldırğan, keşelekkä zur öleş kertkän xettlar da biregä kilep urnaşa.
Xettlar – berençe ŝivilizaŝiyalärdän. Berençe yazmaça xalıqara kileşüe bulğan Kadeş tınıçlıq kileşüe xettlar häm misırlılar arasında tözelä, Anadoluda atlarnı berençe itep alar qulğa iyäläşterä, ike tägärmäçle suğış abraların da xettlar icat itkän. Anadolu geografiyasendä berençe tapqır oyışqan däwlät strukturasın häm köçle üzäk avtoritetnı da alar qora. Bügenge köndäge parlament monarxiyase nigezlären da xettlar salğan.
Xettlar barı tik idarä häm xärbi üzençälekläre belän genä alğa çıqmıy. Ulay uq şähär tözeleşe häm arxitektura mäs’äläsendä dä şaqtıy uñışlı misallar kiterep bula. Awır cirleklärdä dä bik funkŝional’ şähär qoralar.
Keşelek tarixınıñ iñ borınğı ŝivilizaŝiyalärennän bersen qısqaça ğına añlatıp bulmıy älbättä. Bez bügen xettlardan bügengä qadär saqlanğan häm haman da xezmät kürsätüçe Anadoludağı berdänber, dön’yadağı berniçä böyädän berse bulğan Xett Gölpınar böyäsen añlatıp kitärbez.
Xettlar “Meñ täñrele xalıq” bularaq belenä. Läkin bu täñrelär arasında su ayırmalı urın alıp tora. Tormış çığanağı bulğanğa ğına tügel, ä şul uq waqıtta izge buluına ışanğannarı öçen dä şähärlären häm ayıruça da ğıybadätxanälären su buylarında tözi xettlar. Kızılırmak sulağan cirlärgä urnaşuları şunıñ öçen oçraqlı tügel. Yılğalar, ağımsular, küllär, diñgezlär qısqası cir yözendäge barlıq sular izge bulğan alar öçen. Böyä, damba, bualar tözi xettlar häm şulay itep Anadolunıñ berençe su qorılmaları päyda bula.
Ğıybadätxanälär yanında izge bulıp sanalğan basseynnar qorılğan. Täñre xozurına çıqqançı yaxşılap çistarınğan alar. Ğıybadätxanälärdä yuınu häm çistarınu maqsatı belän yasalğan maxsus bülmälär bulğan. Bu urınnarda keçkenä basseynnar, basseynnarda krannar da yasağannar.
Xettlar härwaqıt suğa yaqın bulırğa telägän läkin alar urnaşqan geografiyada klimat qırıs bulğanğa häm suğaru mömkinlege bulmağan öçen tufraq uñdırışlı bulmıy. Bügengä qadär saqlanğan çöyyazulı taqtalarda şaqtıy yañğır doğasın kürep bula, qorılıq häm qıtlıq turında da yazılğan anda. Su mäs’äläsendä qıyınlıq kiçergän bu ŝivilizaŝiya töbäk häm klimat şartlarına yaraqlı sistemalar yasarğa mäcbür qala. Cirlären suğaru, könlek ixtıyacların qanäğat’länderü häm ğıybadätlären cirenä citkerü öçen yañğır häm yasalma suğaruğa tayanğan sistema barlıqqa kiterä alar. Şulay itep arxitektura häm injenerlık ölkälärendä üz çorların da uzıp kitälär. Böyä, su saqlağıçları, kanallar häm dambalar yasıylar.
Bu böyälärdän berse Anadolunıñ berençe böyälärennän. Alacahöyüktäge Gölpınar xett böyäse 3 meñ yıllıq häm Anadolunıñ ğına tügel, şul uq waqıtta dön’yanıñ da haman da êşläwçe berençe böyäse bulıp tora. Böyäneñ Anadoluda küzätelgän zur qorılıqtan soñ xett patşaları tarafınnan tözelüe belenä.
Alacahöyük - xettlardan alda töbäkkä kilep urnaşqan xattilär çorınıñ iñ zur şähärlärennäñ berse. Xettlar waqıtında da ähämiyätle bula häm çöyyazulı taqtalarda çişmä häm su çığanaqları belän tanılğan şähär bularaq uza. Bu qorı şähärgä su qorılmaları bulğanı öçen xettlar çorında Arinna iseme birelä. Arinna “Çişmä şähäre”n añlata. Alacahöyüktäge xett böyäse qıyalarnı uyıp, barlıqqa kiterelä häm bügenge köndäge böyälärdä bulğanı kebek artıq sunı buşatırğa bulışuçı mexanizmnarı bar. Böyädä cıyılğan sunıñ igençelektä häm dini maqsat belän qullanıluı, şulay uq êçärgä yaraqlı buluı belenä.
Universal’ mädäniyät mirası bularaq qabul itelüçe bu böyä “Dön’yanıñ iñ borınğı böyäse” däräcäsenä iyä. Qazularda tabılğan böyä yaña proyektlar belän qabat êşli başladı. Işanıp bulmıy läkin bügenge köndä Alacahöyüktäge fermerlar bu meñnärçä yıllıq böyä suların qullanıp, igen-basuların suğara.
Xettlar urnaşqan qalğan şähärlärdä dä böyä tözi. Su ixtıyacların häm cir şäkellären iğtibarğa alğannarı öçen här böyä törle bula. Üzänleklärdä basseyn, biyek qalqulıqlarda terasa räweşendä tözelä. Kayseri, Konya, Sivas häm Çorumdağı böyälärgä küz salğanda bu ŝivilizaŝiyaneñ yäşägän çorına kürä matemarika häm injenerlık mäs’äläsendä alda buluları añlaşıla.
Hiçşiksez, xettlar böyälär genä yasamağan. Qıyalar êçendä uyılğan su saqlağıçlarda yañğır suın cıyğan, sunı saqlar öçen depolar häm basseynnar tözegän. Cıyılğan sular balçıqtan yasalğan häm ber-bersenä totaştırılğan torbalar aşa öygä qadär kitergännär. Bu cirlärdäge izge su qorılmaların da berençe tapqır xettlar tözegän. Zur häm awır qıya blokların ul waqıttağı mömkinleklär belän tigez räweştä kisep, yaxşılap tezä alar. Bu taş êşe kürüçelärne bügenge köndä dä gacäpkä qaldıra.
Sunıñ ähämiyäten meñ yıllar êlek añlıy xettlar. Su belän bäyle barlıq qorılmalarnıñ yılda kim digändä ber tapqır çistartıluı häm saqlanuı, suğaru sistemalarına zıyan saluçılarğa cäza birü kebek qağıydäläre bula. Xettlar gidrotexnikanıñ liderı bula, Anadolunıñ injenerlık mäs’äläsendäge mäğlümat berekmäsenä nigezen salıp, yünäleş birälär.
Bügenge köndä Awrupa häm Yaqın Könçığış mifologiyase, tele, dine, säyäsäte häm mädäniyätenä zur ülçämdä täêsir itkän, dön’yanıñ iñ zur möhim ŝivilizaŝiyalärdän berse ul xettlar. Keşeneñ su belän bulğan mönäsäbätenä ikençe mägnä birgän, suğa layıqlı xörmät kürsätkän Anadolunıñ borınğı ŝivilizaŝiyase bulğan xettlardan äle küp närsä öyränäsebez bar.
Avtor – Neslihan Değirmencioğlu


text:
Çoqbalalı ve azteminatlı qorantalardan başlanğış mektep talebelerine quru aş paylarınıñ berilmesi kelecek aftadan başlanacaq. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildirdi.
Onıñ malümatına köre, ana-babalar çatlarında quru aş payınıñ alınması içün kim ve ne vaqıt ariza yazmalı olğanı aqqında malümat tarqatıla. Talimatqa ariza nümünesi de qoşulğan.
"Arizanı bastırıp toldurmaq kerek, soñra suretini çekip 8.04.2020 tarihınace sınıf reberine yollamaq. Quru aş paylarını 15.04.2020 tarihından soñ tarqatıp başlaycaqlar. Arizanıñ aslını ve pasportnı aş paylarını almağa kelgende ketirirsiñiz", - denile beyanatta.
Daa evel Rusiye nezaretindeki Qırım Tasil, İlim ve Gençlik Nazirligi talebelerniñ quru aşlarnen temin etmesini teşkil etilmesi aqqında haber etti.
Beyanatta bildirilgeni kibi, quru aşlar, 1-4 sınıf talebeleri olğan öksüzsiz balalarğa, ana-babasız qalğan balalarğa, sıñırlanğan sağlıq imkânları olğan balalarğa, çoqbalalı ve azteminatlı qorantalardan olğan balalarğa berilecek.


text:
Qırımda salı künü, mart 17-de, qar yağuvdan 18 biñge yaqın insan elektrikasız qaldı. Qırım Fevqulâde işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, salı künü 13 meskün yer ışıqsız qaldı.
Olardan çoqusı Qırım yarımadasınıñ şarqiy qısmındadır: Keriç ve Lenin rayonında.
«Eletkrikanıñ tamiri üzerinde «Krımenergo»nıñ 21 brigadası çalışa», – qayd eteler qurtarıcılar.
Evel bildirgeni kibi, Qırım yarımadasında qar yağuvından sebep salı künü, mart 17-de, bir qaç qasaba ışıqsız qalğan edi.
Mart 17-de saba Aqmescitte qar yağmağa başladı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, ruzgâr ve yağanaqlar neticesinde paytahtnıñ soqaqlarında tam bir furtuna qoptı. Yollar ve qalımtılarnı qar örtti, lâkin o da tez irey.
Yollarda areket daa yavaş, em maşina, em de adamlar eksildi. Qırımda mart 17-de furtuna havfı qalmaqta. Yarımadada ava bozulacağını tahmin eteler.


text:
Qıtayda yañı koronavirustan 132 insan oldı, hasta olğanlarnıñ sayısı 5974-ke arttı, dep qayd etti Qıtay Halq Cumhuriyeti Milliy sağlıq komissiyası, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Soñki kün içinde hasta olğan daa 1459 insan qayd etildi, umumen olarnıñ sayısı 5974 oldı. Koronavirus şübhesi olğan insanlar esapqa alınsa, hastalanğanlarnıñ sayısı 9000-den çoq olması mümkün.
Qıtay tışında koronavirus hastaları daa 15 memlekette, hususan Avstraliya, Almaniya, Vyetnam, Kanada, Malayziya, Singapur, ABD, Tailand, Frenkistan, Cenübiy Koreya ve Yaponiyada qayd etildi.
Yaqında qayd etilgen virus büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.
Daa evel Monğolistan ve Qırğızistan Qıtay sıñırını qapattı, dep bildirdi. Özbekistan, Qazahistan ve Turkmenistan sıñırdaki kontrolni quvetleştirdi. Rusiye işğal etken Qırım ve Aqyarda koronavirus telükesi tarqalğanı içün tevsiyeler çıqarıldı.


text:
Qarasuvbazardaki «Taygan» arslanlar parkı ve Yaltadaki «Skazka» ayvanat bağçasınıñ saibi, qırımlı iş adamı Oleg Zubkov, Rusiye prezidenti Vladimir Putinge yazğan mektübini derc etti. İş adamı, Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovdan şikâyetçidir.
«Siz, sayğılı Vladimir Vladimiroviç, Qırım siziñ olğanını tüşünesiñizmi?! Yoq, siziñ degil, siz Qırım içün yalıñız para çuvalı olasıñız ve Qırımğa 600 milliard rubleden çoq endi sarf ettiñiz ve, eminim, yaqın yıllarda daa o qadarını masraf eteceksiñiz. Qırım bizim olğanını tüşünesiñiz, belki?! Yoq, ne yazıq ki, sayğılı Vladimir Vladimiroviç, Qırım bizim de degil. Qırımlılarnı Rusiyeniñ (Rusiye işğal etken – QA) Qırımında aşalaylar, biznesni qapatıp, Qırımdan ketmege mecbur eteler. Tek men olğanımnı tüşünmeñiz, menim kibi yüzlernen ve biñlernen iş adamı bar», – dep yazdı Zubkov.
Onıñ aytqanına köre, Qırım «Aksenovğa ve soy-soplarına ait». Zubkov, Putinni Aksenovnı «Moskvağa, Kremlge yanına almasına» çağırdı.
Kreml ve muracaatta qayd etilgen Aksenovnıñ cevabı daa yoq.
2019 senesi dekabrniñ 24-nde Aksenov Zubkovnı «temiz Ukraina tarafdarı» dep adlandırdı. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı, Zubkov «parkları etrafında olğan problemlerni çezmege istemeyip, qavğa çıqara», dep bildirdi.
2019 senesi dekabr ayında Rusiye kontrolindeki Qarasuvbazar rayon mahkemesi «Taygan» arslanlar parkınıñ faaliyetini toqtattı. Rusiye mahkeme vekilleri Qırımda parklarnı müürledi, dep bildirdi Zubkov Qırım.Aqiqatqa.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.


text:
Şunısı qızıqlı, zamanında ilneñ Warşaw kileşüe oyışmasına kerü-kermäwe dä isäplängän. Belgeçlär fikerençä, bu möhim, çönki elekke sotsialistik lager illäre sport ölkäsendä däwlät planı ürnäge bulğan.
Medallär häm iqtisad
Ğomümän alğanda, ilneñ iqtisadi quäte, xalıq sanı zurraq bulğan sayın, anıñ medallär sanı da kübräk, - di tikşerü citäkçese John Hocksworth.
Belgeçlär fikerençä, bu uyınnarda Rusiä medallär sanı belän öçençe urın alaçaq. Bu Rusiäneñ xäzerge iqtisadi xälennän yuğarıraq kürsätkeç bulaçaq. Germaniä belän Avstraliä şaqtıy qalışıp, dürtençe häm bişençe urınnar alaçaq.
Quşma Ştatlar, iqtisadi töşenkelek kiçerügä qaramastan, zur uñış qazanaçaq. Läkin uyın xucaları qıtaylılar, amerikannarnı da uzıp kitä ala, çönki Qıtay iqtisadı xäzer üseş kiçerä.
2004 yıl Afin uyınnarında AQŞ berençe urın alğan ide. 4 yıl eçendä sport ölkäsendä şaqtıy üzgäreşlär buldı. 2008 yıl Pekin uyınnarında Qıtay, ber-ike medal kübräk alıp, Amerikanı ikençe urınğa qısrıqlap çığarırğa mömkin.
Şulay uq iqtisadi üseş kiçergän Polşa, Braziliä, Meksika häm İndonieziä dä uzğan uyınnar kürsätkeçlären uzdırırğa mömkin. Ä menä Britaniä, kiresençä, ike medal azraq qazanır dip kötelä.
Kileşmäwçelär dä bar
Globalläşü problemnarı institutı citäkçese Mixail Delyagin bu tikşerenügä şik belderä. Anıñ fikerençä, ilneñ sport uñışları urtaça keremgä tügel, ä däwlätneñ sport ölkäsendä säyäsätenä bäyle. Qayber illärdä, misal öçen, Germaniä, Yaponiädä däwlät sportqa zur ähämiät birmi, - di Delyagin. – Qıtay isä hiçşiksez berençe urın alaçaq, çönki anda Olimpiadağa bez suğışqa äzerlängän kebek äzerlänälär.
Quşma Ştatlar här ölkädä berençe bulsa da, bu uyınnarda ikençe bulaçaq. Rusiädä sport tarmağında wazğiät yaxşıra, läkin Amerka belän Qıtayğa äle yıraq, - di Delyagin. - AQŞta sport – biznes, däwlät monıñ öçen barın da eşlägän. Rusiädä idä sport neft dollarları xisabına ğına yäşi. Amerikadan qalışu zur. Zamanında ildä sport üseşenä zur öleş kertkän sport mäktäpläre sistemı xäzer cimerelgän xäldä.