text:
Kefede Qırımda Ukrain medeniy merkezi kitaphanesiniñ bölügi açıldı. Merkezniñ faali Veldar Şukurciyev bildirgeni kibi, kitaphane içün birinci kitaplar salı künü, avgust 25-de, yollanıldı.
«Bu vaqia em şeer, em yarımada içün, şübesiz ki, pek emiyetlidir», – yazdı o Facebookta.
Şukurciyevniñ sözlerine köre, Kefede kitaphane bölügini Qırımğa ukrain tilinde kitaplarnı yollağan insanlarnıñ faalligi sayesinde açmağa imkân peyda oldı. Kitaplardan bazıları ekişer kelgeninden sebep, faaller Aqmescitte açılması planlaştırılğan kitaphaneden ğayrı, fillialını da açmağa qarar aldılar.
O, Qırım içün kitaplarnı toplamağa devam etkenlerini bildirdi. Mında «Ukrain kitabınıñ top 100» toplamından kitaplarnı bekleyler ve yañı nushalarnı yollamağa rica eteler.


c: text/html

text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi, Yuqarı Şura deputatı Mustafa Cemilev ukrain eyyeti erkânında Tel-Avivge yol aldı (İsrail), mında o memurlar, dissident areketleriniñ temsilcileri ile körüşti ve Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgeni aqqında tarif etti.
Bu aqta vekâletliniñ Facebooktaki resmiy saifesinde aytıla.
Olğan malümatqa köre, Cemilev İsrail Knessetiniñ spikeri Yuliy Edelşteyn ile körüşti. Muzakerelerniñ esas qısmı İsrailniñ Ukrainanıñ Rusiye istilâsına qarşı küreşine yardımı mevzusına bağışlanğan edi.
«Ukrain eyyeti ile Mustafa Cemilev İyerusalimde ukrain medeniyeti festivalini ziyaret etti. Buhrannıñ başlanuvı ile İsrailge köçip kelgen Ukraina vatandaşlarınıñ sayısı ğayet arttı, amma Ukraina ile alâqaları üzülmey», – dep bildire Cemilevniñ matbuat hızmeti.
Mında şunı da qayd ettiler ki, İyerusalimde Cemilev «Sohnut» halqara sionist teşkilâtınıñ başı, belli dissident Natan Şçaransknen körüşti, uquq qoruyıcı areket iştirakçileriniñ mezarlarına bardı.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, qırımtatarlarnıñ yetekçisi Vifleyemge de barğan ve Palestin muhtariyetinde Türkiye Cumhuriyetiniñ konsulı Mustafa Sarniç ile körüşken eken. Cemilev onı işğal etilgen Qırımnıñ meseleleri ile tafsilâtlıca tanış etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Karaçaylıla «cıcımnı uzunun, söznü va kıshasın» süygen adamladıla. Ol nart söznü barıbız da, kalam tuthanla va artıksız da, esde tutarga borçlubuz. Alay a, Zoyanı üsünden eki-üç söz bla aythan kıyındı – anı cazıvu kıyın kadarlı halkıbıznı tarihini alkın tintilmegen bir çapragı-beti bolganı sebebli. 1991 cıl İngilizni ara şaharı Londonda İngiliz tilde çıkgan jurnalda [«Jurnal İnstituta problem musulmanskih menşinstv»] 1943 cıl Sovetle Karaçaylılaga – Şimal Kavkaznı bir Türk-Musliman halkına – kalay sürgün etgenlerini üsünden ullu statya-makale basmalanñandı. Anı cazgan norvejli doktor, professor Alf Grannesdi. Ol tintiv işni orus tilge köçürtüb, 1992 cıl «Üyge İgilik» gazetni 8-çi nomerinde bergen edik. Olsagatda meni seyirsindirgen – bizge can avrutub, bizni üsübüzden alay cazarga Alfnı esine kalay kelgen bolur? Endi añılayma: aña ol innetni siñdirgen bir da ajımsız Zoya bolgandı – Grannesni üy biyçesi. Professornu kesine zamanında tübeyalmaganıma carsıyma: ol 2000-çi cıl avuşhandı. Zoya bla va olturub uşak etebiz.
Zoyanı atası Botaşlanı Aslan-Mırzanı caşı Tinibekdi, Kart-Curtçu. Ol 1880 cıllada tuvgandı. Duniya maldan ese, okuvga-bilimge ullu magana bergen üyürde ösgeni sebebli, tabigat bergen fahmusuna da tayana, okuvun Sankt-Peterburgda tamamlagandı. Teren bilimi bolgan, orus, frantsuz tillede erkin söleşgen tavluga iş kayda da tabıllık edi. Alay a, halkı bla bolurga izleb, curtha kayıtıb, cer-cerde ustaz bolub işlegendi. 1917 cıl bolşevikle horlaganlarında, algın caşavdan haparlı eski intelligentsiyanı kurutuv, anı ornuna sovet tobukda cañı intelligentsiyanı ösdürüv siyaset cürüş aladı. Tinibekni da kıynar kerekli koymagandıla. Özge ol – akıllı, bilimli adam – ne da etib, halkın caklarga, bilim cayarga küreşgendi. Bütev ömürün ustazlık işge bergendi Tinibek: «Bizge neden da alga kara tanırga kerekdi. Bizni saklarık, caklarık da okuv-bilimdi. Tamblaga eşik-tereze da – Kitabdı».
Zoyanı anası Krımşamhallanı Haci-Mırzanı kızı Fatimadı. Har nege klass közden karagan zamanlada, adamnı kıynar üçün, tukumu oguna ozub cetgendi. Alay bolsa da, eki oñlu tukumnu balaları Tinibek bla Fatima, «sabır tübü sarı altın» dey, caşay barlık bolur edile, kazavat başlanmasa.
Faşistle Karaçayga kirgen közüvlede da, Tinibek «halk cañılmasın» deb, köb kıyın salgandı. «Kolhoz mallanı saklagız. Sovet asker ızına kayıtsa, kolhozlanı ızına kurarga tüşer». Kaysı ese da til etib, nemçala Tinibekni tutub, türmege athandıla. Tinibekni kuthargan Halillanı Saidni katını Namıslı bolgandı. Ol aythandı: «Bu tüzlügüñ koymaydı seni, Tinibek. Sovet vlast da anı üçün kıynay edi seni, nemçala da anı üçün tuthanla seni. Özge men seni iydireyim» deb, kıçırıb başlagandı: «men kommunist, kommunizmni duşmanı Botaş ulu bla bir türmede tururga izlemeyme. Ne anı, ne meni koratıgız bılaydan». «Alay bla, ol tişirıvnu küçü bla başıma boş bolgan edim»,- deb hapar aytıvçan edi artda atam, deb esgeredi Zoya.
Nemçala ızlarına aylanñanlarında, miñ-miñ orus, ukrain, kazak, şimal kavkazlı halkladan da barmak bla sanarça bir kesek ala bla ketelle. Ol zavallılanı içinde – Tinibek, Fatima, Zoya da anasını koynunda. Alay başlanadı kaçhınçılanı kıyınlıkdan, carsıvdan tolu colları. Sovet kral oyulgandan sora, ol közüvge da başha közden kararga oñ bardı. Kimin baylıgı üçün, kimin okuvu üçün, kimin tukumu üçün kurutub bargan kommunist corukdan baş alırga madar tabıb, tışına ketgenlege töre bolurga erkinligibiz barmıdı? Har kimge da, har nege da kerti, tüz baga berilmey, Tüzlük kalay horlar?
Zoya haparın bardıradı: «Amannı keminde İtaliyaga cıyıldık. Alayda cıl çaklı turgan zamanıbızda italiyan tilde da söleşib tebredim. Atama «Cenerale» dey edile, menñe da Dzulia. Bir kişige hıyanatıbız bolmaganı üçün bizni bek süe edile. Biz caşagan üynü hanımı Palmira «bılayda tohtagız da kalıgız, ketmegiz» deb küreşgen edi. Kalmadık. Ketdik. Anam haman «cañılganbız, ızıbızga kayıtayık» deb koymay edi. Avstriyada İngiliz askerlege kesibiz bardık. Ala va, kollarına tüşgenleni barın, tüyüb-urub, gruzoviklege bırgab, sovet canına berib barayelle... Bizni bizniçalaga koşub, çekde tintib, suv cuvgança etib, sora mal vagonlaga urub, Sibirge aşırdıla.
Kemerovskaya oblastnı Osinniki elinde erkişileni başha lagerlege, tişirıvla bla sabiyleni da başha lagerlege urdula. Oy anda köb sabiy kırılgan edi. Avrugan sabiyleni barına da ukol ete edile, ol ukolladan sora ala köb barmay ölüb kala edile. Meni avruganımı anam caşırıb, canımı alay sav kaldırgan edi. Anam birgesine aylandırıb turgan bir Karaçay küyüzçügü bar edi, amalsızdan anı da elçi tişirıvlaga süt bla ötmekge avuşdurub koygan edi.
Alay ete, 1946 cılnı cazına canıbız sav çıkdı. Zonadan da başıbızga boş bolduk. Ol beton kabırgaladan sora, kırdıknı caşilligi bügün da esimdedi. Cürüyalmay edim – alay karıvsuz bolgan edim. Atama da erkinlik berilib, elde bir fatar tutub, birge caşay tebredik. Köb turmay atam şkolda işge caraşdı – koçegar bolub. Koçegarkada sabiylege ders berivçen edi. Alay a ustaz bolurga erkinlik bermey edile. Şkolnu direktoru atamı bilimine seyirsine edi. Artda atam buhgalter bolub da işledi. Karaçayga Sibirden 1962 cıl kayıthan edik...»
Zoya, Tomsk şaharda universitetni biologiya fakultetini «adamnı emda canıvarlanı fiziologiyaları» bölümün boşagandı. Andan sora Leningradda [kaçan ese da atası okugan şaharda] aspiranturaga kiredi. Ol közüvde anda Norvegiyadan da talay caş okuy edi. Alanı birleri Alf Grannes edi – Parijde Sorbonn universitetni tavuvsub, Leniñradha stajirovkaga kelib turgan alim. Zoya bla Alf tanışalla, bir-birin caratalla, üylenelle. Alay a kommunist coruk tıygıçla salıb, Zoya Norvegiyaga keterge erkinlik cañız segiz aydan alaladı. Olsagatda çekle busagatdaça açık tül edile.
1966 cıl Osloda Zoya kesini ustalıgı bla institutda işleb başlaydı. Norvej tilge ceñil tüzeledi, İngiliz tilni bilgeni da boluşhan bolur. 1970 cıl Bergen şaharga köçedile. Alf mında universitetde işleb başlaydı. Zoya da kesini ustalıgı bla. Zoya mında universitetni psihologiya fakultetinde 6 cılnı okub, cañı ustalık da aladı. Anı bla tohtamay, dagıda üç cılnı okub nevropsihologiyadan usta boladı. Art közüvge deri Bergen universitetni klinikasında işleb turgandı. Köb adamga boluşhandı Zoya. Savlukga karagan igi ustalaga tüşer üçün köb zaman saklarga kerekdi. Zoyanı sözü bla, bolcal salmay, ekinçi kün oguna, meni cüregimi da bek igi nemça kardiolog tintgen edi. Tavlu tişirıv kazavat bargan cerleden kaçhınçı bolub beri tüşgen köb adamnı savlukların kaytarırga boluşhandı. Kaçhınçıla va bütev duniyadan basınñandıla beri – Afrikadan, İrandan, Bosniyadan, Kosovadan, Çeçenden, İrakdan... Zoya Orta Aziyadan beri kelgen karaçaylılaga tübegenin da aytadı. Alay a alanı mında kaldırır oñ cokdu – karaçaylı bolganı üçün azab çekgeni duniyaga belgili tül ese, kesleri ölümden kaçhanbız degenlikge, alaga mında kişi iynanmaydı – ızlarına kaytarıb baralla. «Orta Aziyanı tavlularına meni aytırım,-deydi Zoya,- anda caşayalmay esele, Karaçayga kayıtırga küreşsinle: eski curtlarında kalganlaça bolurla. Kaçhınçı bolub, tış krallaga ötüb, başların carlı etmesinle».
İnsan hakların caklavda da Zoyanı kıyını ulludu. Bergen şaharda alanı organizatsiyaları algaraklada Saharovnu, Yelena Bonnerni çakırıb, alanı tüzlük üçün küreşlerine tıyınşlı baga bergendi, keslerini öçleri bla da savgalagandı. Allay savgaga «Komitet soldatskih materey Rossii» [olsagatda tamadası kalmık tişirıv Mariya Kirbasova] da tıyınşlı bolgan edi. «Rahatlık emda Erkinlik üçün» atlı Halkla arası tişirıv Liga bardı. Anı Garb Norvegiyada bölümünü başçısı Zoyadı. «Tişirıv organizatsiyala kerekdile, tişirıvla kazavatha karşçıdıla kaçan da, saylavlanı közüvünde karaçay tişirıvla da keslerini oñlulukların körgüzgendile. «Şimal Kavkaznı tişirıvlarını Soyuzu» igi işleb başlagan edi, anı işin cañıdan tiriltirge kerekdi» deydi Zoya. Ol organizatsiyanı işine köb kıyın salgan Svetlana Aliyevanı da [«Tak eto bılo» degen üçtomluknu cıyışdırgan alimni] örge költürüb söleşedi Zoya. Halklanı, insanlanı hakların saklavda camagat kuralışlanı maganaları çeksiz ullu bolganın kaytarıb çertedi ol.
Bügün Karaçayda bola turgan işlege bek kıynaladı Zoya. «Karaçaylıla bir-birlerin kırıb, süymegenleribiz da aña kuvanıb... Nege uşagan zatdı ol? Men eşitgen haparla kerti esele, şkollada okuv kitabla cetişmegenden, sabiyle Karaçay tilden, literaturadan bilim alalmayla. Bir kavum ata-ana va sabiyleri Karaçayça okurların izlemeyle. Ana tilin, kulturasın bilmey ösgen sabiy ol Karaçaylı bolallık tüldü. Ol kıyın zamanlada atam-anam Sibirde oguna maña Karaçay tilni siñdirib küreşe edile. Ana tilim maña kallay bir caragandı. Anı küçünden Türk tilli halklanı adamları bla kıynalmay söleşeme. Alf Grannes ondan aslam tilni bile edi. Türk tilni bilgeni sebebli, ol Karaçayça da añılay edi. Adamnı ADAM boluvu, halknı da HALK boluvu em alga tilinden, kulturasından başlanadı. Sabiy gitçelikden kaysı halknı kulturası bla, tili bla össe – ol halknı adamı bolub kaladı. Artda anı türlendirgen bek kıyındı. Ol sebebden sabiylerin ana tilsiz koyarga izlegen ullula añılarga kerekle: halknı cok boluvu tilini cok boluvundan başlanadı. Men karaçay tilni bilmegen bolsam, kesime karaçaylıma deyallık tül edim. Halknı kırıb, köçürüb dump eterge da bollukdu. Zorluk etmegenley, tilinden, kulturasından suvutub, Curtunda kuruturga da bollukdu halknı. Özge tarih esi, millet sezimi, añısı bolgan halk kesin horlatmaz, kesin saklay bilir. Köb kıyınlık körgen, alay a tas bolub kalmay bügünlege cetgen halkıbız allay sabır, basımlı, oyumlu halkladan bolur deb umut eteme».
Eki cıyırma cılga cuvuklaşadı Zoya Norvegiyada caşaganlı. Allay bir zamannı içinde ol ana tilinde söleşirge mında adam tabmagandı, Karaçay tilin unutmay turganı da seyirdi. Unuthan koy, cazganımda talay halat tabıb, meni hayran etgendi. Orus, İngiliz, norvey, bolgar, polyak, türk tillede kıynalmay söleşedi. Alay a tuvgan halkın, Miñi Tavlu curtun esden ketermeydi. Bügün bola turgan işleden haparlıdı.
«Sovet kralnı çaçılganı ullu halklanı oguna abzırathandı. Az sanlı Karaçay halk sagayıb, kesin eskerib, birikmese – açırga bollukdu. Men köb kralnı, köb halknı körgenme, kuvanıb, öhtemlenib aytırga bollukma: Karaçay adebge, namısha cetgen cokdu. Alay a, Karaçaynı adeti, adebi, namısı da tili bla birge sedirey barganına kıynalama. Dagıda meni bir sagaythan zat: çekni begitebiz degen sıltav bla, tav eteklerin asker küçleb, alayda ornalgan karaçay ellege hıyanat ceter deb, korkama. Ne da etib, asker bölekleni ellege iygen koy, ellege cuvukda da ornatdırmazga kerekdi. Dagıda bardı sagış eter zatla. Tav etekleri bizni curtubuz bolgan bla birge, baylıgıbızdıla. Alayların başha milletli adamlaga satmazga kerekdi. Bügün açhaga kızıb, Dommaynı, Arhıznı, Teberdini başhalaga küçletsek, artda alayların küserbiz, ızına va alalmazbız. «Kray naş porugan, i gorı otnyali, i mörtvım pokoya v zemle ne dayut» deb, tegeyli Kosta Hetagurov aythança bolub kalmasın. Malkar-Karaçay halknı curtu – turizmni Mekkâsı bolluk bir cerdi. Bügün ol cerni başhalaga sathan – ol bilib, bilmey ete ese da – curtun, halkın sata turadı.
Kaysı halknı da Halk etgen tört tuturugu bardı: dini, tili, tarihi, curtu. Aladan birin tas etgenley, halk tas bolub başlaydı. Cañız millet añı, tarih es, Kitab saklayla anı. Miñ-miñ cıllanı kelgen halk colu bügünlede üzülmesin. Tilibizge da, ceribizge da, bir-biribizge da sak bolayık...» Norvegiyanı Bergen şaharında caşaydı ma bıllay ogurlu, bilimli, halkın süygen, kerti karaçay cüregi bolgan Zoya Grannes. Köb caşasın barıbızga da kuvançha.
* * *
Bu uşaknı Zoya unamazdan, men da koymazdan bolub, alay tübeb bardırganma. Aña tıyınşlı baga bergen talay sözümü «uşagıvsuzdu» deb, koratdırgandı. Alay a, Zoyaça adamladıla bizni halkıbıznı tışında atın aytdırthan da, sıyın çıgarthan da. «Karaçay» bir rubrika kurab, [söz üçün, «Uzakdagı cuvukla» degença] bütev duniyada Karaçaylıla bla baylamlı bolganlay, halknı da ala bla tanışdırganlay tursa igi bolluk edi. Men kesim 12 kralda caşagan Karaçaylılaga tübegenme. Madarga köre, alanı da okuvçula bla tanışdırır akılım bardı.


text:
Bunı jurnalistlerge Rusiye Federal migratsion hızmetiniñ başı Konstantin Romodanovskiy bildirdi.
Onıñ bergen malümatına köre, nevbetler olğanı içün, vesiqalarnıñ qabul etüv noqtalarnıñ sayısı arttırıldı. Şimdi olarnıñ Qırımdaki sayısı tahminen 300. Yarımadada Federal migratsion hızmetiniñ biñden ziyade hızmetçisi çalışmaqta.
«Künde tahminen 20 biñ pasport azırlaymız. Ümüt etemiz ki, iyünniñ soñunda Qırım sakinleriniñ çoqusı olarnıñ Rusiye vatandaşlığını tasdiqlağan pasportlarını elde eter, – dedi Romodanovskiy. – Hatırlatam, mart 18 kününe qadar qayd etilgen sakinler Rusiye vatandaşları olaraq sayıla ve 3 ay devamında olarğa pasportlarnı bermeliler».
Romodanovskiy şunı da qayd etti ki, vesiqalar 30 biñ mektep talebelerinden de qabul etildi. İlk nevbette pasportlarnı aliy oquv yurtlarğa kirecek talebelerge berildi.


text:
Kremlde Rusiye ve Türkiye prezidentleri Vladimir Putin ve Recep Tayyip Erdoğannıñ körüşüvi başlandı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Vladimir Putin, Recep Tayyip Erdoğan ile muzakerelerniñ esas mevzusı Suriyeniñ İdlib vilâyetiniñ vaziyeti olacaq, dep bildirdi. Soñki künleri anda Türkiye askerleri ve Rusiye desteklegen Suriye prezidenti Başar Asadnıñ ordusınen silâlı çatışmaları kete.
Putin, Erdoğanğa hitap etip, İdlibteki vaziyet «tekrarlanmasın» ve «Rusiye-Türkiye munasebetlerini bozmasın» dep, «bugünki künde olğan vaziyetni laf etmek» kerek, dep ayttı. Rusiye prezidenti Suriyede Türkiye arbiyleriniñ elâk olğanı munasebetinen taziyeler bildirip, Suriye ordusı aselet darbe endirmedi, dep ayttı.
Türkiye prezidenti, Putin ile muzakerelerniñ neticeleri «İdlibteki vaziyetni qolaylaştıracaq», dep ümüt etkenini bildirdi.
Erdoğannıñ aytqanına köre, körüşüv İstanbulda olacaq edi, amma Rusiye Anayasasınıñ tüzetüvleri üzerindeki iş sebebinden Türkiye tarafı olarnı Moskvağa keçirmege razı oldı.
Muzakereler ne vaqıt bitecek – belli degil.
Türkiye ve Rusiye Suriyedeki zıddiyette cenkleşken taraflarğa qoltuta – silâlı muhalifetke ve Asadnıñ ükümetine. Asad quvetleriniñ İdlibke ücüm etenini Türkiye daa evel Rusiye ile tizilgen barışıq añlaşmalarınıñ bozuluvı dep saya. Prezidentlerniñ muzakereleri ögüne taraflar bir sıra sert beyanatını bildirdi. Aynı vaqıtta Türkiye, askerleriniñ ölüminde Rusiyeni dos-doğru qabaatlamadı.
Uruşlar Suriyede soñki künleri devam ete. Türkiye arbiyleri Asadqa qarşı çıqqan quvetlerge toplarnen ve aviatsiyanen yardım ete, Türkiye arbiyleri Suriye arbiy ava quvetlerine ait bir qaç uçaqnı tüşürdi.


text:
Eлбacы лaTыH әpпiHe kөшyдiң 2017 жылдың aяғыHa дeйiH ғaлыMдapдың kөMeriMeH, бapшa қoғaM өkiлдepiMeH aқылдaca oTыpып, қaзaқ әлiпбиiHiң жaңa rpaфиkaдaғы бipыңғaй cTaHдapTTы HұcқacыH қaбылдayды жүkTeдi. OcығaH opaй, NUR.KZ пopTaлы Baq.kz пopTaлыHдa жapиялaHғaH лaTыH TiлiHдeri MaқaлaHы Haзapлapыңызғa ұcыHaды. TөMeHдeri Maқaлa apқылы лaTыH әpпiH қaHшaлықTы TүciHeTiңiздi capaлaп kөpyiңiзre MүMkiHдik бap.
Älewmettik jelide Pavlodarda attrakcïonğa örmelep şıqqan ékstremaldar twralı vïdeo tarağan bolatın. Köp keşikpey` polïcey`ler qalalıq sayabaqtağı attrakcïonda örmelep jürgenderdi ustadı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
«11 säwir küni sağat 18:00 şamasında «Döñgelek şolwşı» attrakcïonı mañınan 20 jastağı jigit ustaldı. Ol attrakcïonnıñ bel ortasına dey`in örmelep şıqqan. Oğan qatıstı QR ÄQBtK 434 b 1 b «Usaq buzaqılıq» boy`ınşa äkimşilik jawaptılıqqa tartw şarası qoldanıldı», – dep mälimdedi İİD.
Sonday`-aq,bir ékstremal jasöspirim jäne sol mañay`dı torwıldap jürgen 13-14 jastağı 6 bala ustaldı.
Vedomstvonıñ mälimetinşe, kämelettik jasqa tolmağan balalardıñ ata-anası men olar oqïtın mektepte aldın ala äñgimelesw şaraları jürgizilgen.
Qala äkimdiginiñ deregi boy`ınşa attrakcïonnıñ bïikti 26 metr.


text:
İlhaq etilgen Qırımda 1,5 biñ yer olacaq yañı tahqiqat izolâtorını qurmağa planlaştırıla. Bu aqta Rusiyeniñ devlet satın aluvları saytında haber etile.
Berilgen malümatqa köre, SİZO Aqmescit rayonında eki etapta qurulacaq. Başta – 40,8 biñ metr kârelik alanda 1 biñ yer, soñra – tahminen 13,6 biñ metr kârelik alanda 500 yer.
Devlet satın aluvları malümatına köre, yañı izolâtorğa 3 mln ruble sarf etilecek. Sermiya federal bücetten ayırılacaq.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada SİZO problemi peyda oldı. Yekâne tahqiqat izolâtorı Aqmescitte yerleşe ve rıqma-rıq tolu, dep aytqan edi Rusiye Baş prokurorı Yuriy Çayka ve Qırımnıñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ reberligi.
2018 senesi Qırımda qavğa çıqtı. Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ müdir muavini Oleg Korşunovğa qarşı cinaiy dava açıldı. Rusiye Tahqiqat komiteti memurnı Aqmescitte SİZO qurğanda 200 million ruble israf etkeninde qabaatladı.


text:
Ekinci "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Cemil Gafarov, oña Aqmescit SİZOsınıñ hadimleri basqı yapa dey, bunıñ içün onıñ sağlığı zayıflaşa. Bunı advokatı Rifar Yahin bildire.
"Gafarov Qırım SİZOsınıñ hadimleri tarafından temelsiz qabaatlavlar aqqında ayta, sanki kameradan birevniñ perdeleri qapala ve tamam Gafarov bunıñ içün cevap bermeli. Bunıñ temelsiz qabaatlav esasında 2-nci gruppa saqatına psihologik basqı yapıla, bunıñ sebebinden, kerekli tibbiy yardımnıñ olmamasından başqa, müşteriniñ sağlığınıñ yaramaylaşması içün qoşma şaraitler yaratıla", - haber etti advokat.
Daa evel Advokat Rifat Yahin 2020 senesi yanvar ayından berli müvekkili, Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Cemil Gafarovnıñ uyğun şaraitlerde tutulğanına dair malümat almağanını bildirgen edi.
yünniñ 9-nda berilgen malümatqa köre, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Cemil Gafarovnı Qırımdaki Rusiye insan aqları vekâletlisiniñ muavini Aleksandr Ştekbort ziyaret etti.
Gafarov ombudsmenge muracaat etkenini bildirdi: sağlığınıñ fenalaşuvı ve SİZO şaraitlerinde immuniteti zayıf, hronik hastalıqları ve yaşı büyük olğan insanlarnı qoruv mehanizmleri olmağanınen bağlı eki mesele.
Daa evel Gafarovnıñ advokatı müvekkiliniñ alı kritik oldı, dep qayd etken edi. Cemil Gafarov üçünci derece saqatı, büyrekleri hasta ve yürek hastalıqları bar. Advokat Gafarovğa ilâc bermeyip, hastahanege avuştırmağa razı olmadılar, dep qoştı. Advokat, müvekkiliniñ tibbiy tedqiqlerine dair arizanı Aqmescit SİZOsınıñ memuriyetine berdi.
Fevralniñ 4-nde Rusiye kontrolindeki Qırım ombudsmeni Larisa Opanasük, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir» davasınıñ mabüsi Cemil Gafarovnı №1 Aqmescit SİZOsında ziyaret etti, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Gafarov ombudsmenden saqatlığınıñ uzatılmasında yardım etmesini rica etti. Opanasük bildirgenine köre, o, sağlıq vaziyeti ve SİZOda tutuv şaraitlerini şikâyet etmey.
«Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi Cemil Gafarovnı siyasiy mabüs dep tanıdı.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, onıñ bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil. Soñra daa bir şübheli Raim Ayvazov tutuldı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Üçünci "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Rustem Seytmemetovnı psihiatrik hastahanege qoydılar. O mahkeme psihiatrik ekspertizasını keçe, bunı advokat Nazim Şeyhmambetovğa atıf etip "Qırım birdemligi" teşebbüsi bildire.
"Biz müsterimniñ böyle ekspertizağa yollanılğanına qarşı edik. Birinciden, böyle davalarda bu ekspertiza vacip degildir. Ekinciden, qanun, şahısnıñ ekspertizağa yollanılmasına sebep olmasını talap ete", - añlattı advokat.
Onıñ aytqanına köre, tahqiqatçı böyle teşkeüvniñ sebeplerini bildirmeli. Advokat, müşterisini psihiatrik hastahanege qoymağa sebepler yoq, dep saya.
"Onıñ travmaları yoq edi, o psihiatr ya da narkolog ekimleriniñ nezareti astında olmadı, onıñ içün bunı qanunsız ve sebepsiz sayamız", - tefsir etti Şeyhmambetov.
İmayeci, böyle ekspertizanıñ keçirilüvine "basqı areketi" dey.
Martnıñ 11-nde Rusiye FSB hadimleriniñ teşebbüsinen qırımtatarlarnıñ evlerinde bir sıra tahqiqat tedbiri başlatıldı. Yedi tintüv keçirildi, beş kişi tutuldı: Enver Mustafayev, Seytumer Seytumerov (tarihçı – QA), Osman Seytumerov, Amet Suleymanov, Rustem Seytmemetov. Olarnı FSB bölügine alıp ketkenler.
Onıñ malümatına köre, tutulğanlar Rusiye Ceza kodeksirniñ 205.5 maddesine istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve böyle teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası martnıñ 11-nde Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerden sebep cinaiy tahqiqat başlattı. Daa soñra müessise daa bir cinaiy tahqiqat başlatılğanını bildirdi – o, tintüvlerden soñ qırımtatarlarnıñ tutuluvınen bağlıdır.
Ukraina Tış işler nazirligi, martnıñ 11-nde olıp keçken tintüvlerge qarşı narazılıq bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kyiv şeer şurasınıñ medeniyet, turizm ve informatsion siyaseti meseleleri daimiy komissiyasınıñ toplaşuvında yanvarniñ 15-nde deputatlar Kyivniñ eki soqağına qırımtatar erbaplarınıñ adlarını bermek teşebbüsine qoltuttı. Bu malümat Kyiv şeer şurasınıñ saytında derc etildi.
«Böylece, Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qırım eviniñ Ukraina paytahtında eki soqaqqa ulu qırımtatar erbapları – yazıcı ve maarifçi İsmail Gasprinskiy ve qırımtatar uçucısı Amet-Han Sultannıñ adını bermek teklifine qoltuttılar», – dep bildirdi «Qırım evi» teşkilâtı.
İsmail Gasprinskiyniñ adını Kyivniñ Dnipro rayonındaki Sormovskaya soqağına, Amet-Han Sultannıñ adını ise Konstantin Zaslonov soqağına bermege teklif etile.
«Soqaqlarğa ulu qırımtatar erbaplarınıñ adlarını berüv – tek sovet keçmişinden vazgeçüv degil, qırımtatar medeniy ve tarihiy mirasını umummilliy mirasqa ilâve etüvdir. Qırımtatarlar bir qısmı olğan Ukraina siyasiy milleti, şübhesiz, böyle qurula. Şunıñ içün Kyiv şurasınıñ deputatları bu müim qararğa rey bereceginden eminim», – dep qayd etti teşebbüsçilerden biri, «Qırım eviniñ» programma müdiri Alim Aliyev.
İşğal etilgen Qırımda Aqmescitniñ mesken kvartallarındaki soqaqlardan birine «DNR» qanunsız silâlı birleşmesiniñ öldürilgen yolbaşçısı Aleksandr Zaharçenkonıñ adını bermeleri mümkün.
Berilgen malümatqa köre, Aqmescitniñ yañı Çuqurça 2 (Lugovoye-2) qasabasında soqaqlarnıñ adları deñiştirile bile. Yerli sakinlerniñ teşebbüs gruppası rus adlarını qırımtatar adlarına deñiştirmege teklif etti.


text:
«Fokus» ukrain mecmuası 2019 senesiniñ 100 «eñ itibarlı ukrainalını» ayttı.
Berilgen malümatqa köre, Rusiye apishanesinden azat etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsov reytingniñ 45-inci yerini aldı.
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev cedvelde 66-ncı yerde kete.
Ukrainalı boksçı, qırımlı Aleksandr Usik reytingde 76-ncı yerde buluna.
Cedvelge ukrainalı rejissör Nariman Aliyev (90) de kirsetildi. O, bu yıl Donbastaki cenkte elâk olğan oğlunı defin etmek içün işğal etilgen Qırımğa qaytmağa tırışqan qırımtatar baba ve oğlu aqqında ikâye etken «Evge» filmini taqdim etti.
Bu sene «Fokus» versiyasına köre «eñ itibarlı» birinci on kişi: prezident Volodımır Zelenskıy, Prezident ofisiniñ yolbaşçısı Andriy Boğdan, oligarh İgor Kolomoyskiy, baş naziri Oleksiy Ğonçaruk, baş prokuror Ruslan Râboşapka, Ukraina telükesizlik hızmetiniñ reisi İvan Bakanov, Yuqarı Rada spikeri Dmitriy Razumkov, İç işler naziri Arsen Avakov, oligarh Rinat Ahmetov, Zelenskıynıñ mesleatçısı Sergey Şefir.


text:
Qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi, Ukrainada nam qazanğan jurnalist Mıkola Semena Rusiye kontrolindeki Aqmescit Jeleznodorojnıy rayon mahkemesiniñ sınav müddetiniñ vaqtından evel toqtatılğanı ve mahkümiyetiniñ lâğu etilgenine dair qararını aldı. Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Mahküm etilgen Semena M.M. cinaiy mahkümiyetniñ lâğu etilmesine dair muracaatını qanaatlendirmek. 2017 senesi sentâbrniñ 22-nde çıqarılğan üküm boyunca Semenağa qarşı cinaiy mahkümiyetini lâğu etmek ve işbu üküm boyunca mahkümiyetini almaq», – dep aytıla Qırımdaki Rusiye mahkemesiniñ qararında.
Yanvarniñ 14-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy mahkemesi advokat Aleksandr Popkov ve qırımlı jurnalist Mıkola Semenanıñ sınav müddetini vaqtından evel toqtatmaq ve mahkümiyetini almaq muraacaatını baqıp qanaatlendirdi.
Daa evel Ukraina jurnalistleri milliy birligi Ukraina ükümeti ve Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyden ukrain jurnalisti, qırımlı Mıkola Semenanı işğal etilgen topraqlarda tutulğan şahıslar cedveline kirsetmesini («er kesni er keske» deñişimi) ve onıñ yaqın vaqıtta esas Ukrainağa qaytmasına yardım etmesini talap etken edi.
Mıkola Semena – qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi, Ukrainada nam qazanğan jurnalist. 2016 senesi aprel ayında Mıkola Semenanıñ evine FSB hadimleri kelip tintüv keçirdi. Daa soñra jurnalistniñ yarımadanıñ vatandaş qamaçavına dair maqalesi sebebinden cinaiy dava açıldı, dep bildirgenler. Qırım.Aqiqat saytınıñ «Fikir» rubrikasında derc etilgen maqaleni Rusiye tahqiqatçıları Rusiye topraq bütünligini bozmaq çağıruvı (Rusiye topraq bütünligini bozmaq açıq çağıruvları (Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi) olaraq tanıdı.
2017 senesi sentâbrniñ 22-nde Aqmescitteki Rusiye mahkemesi Semenanı üç yıl sınav müddeti ve üç yıl açıq faaliyetnen oğraşmaq yasağı ile eki buçuq yılğa şartlı olaraq apiske almağa qarar berdi. Şu yılnıñ dekabr ayında Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Semenanıñ ükmüni qısmen yımşatıp, açıq faaliyet yasağını eki yılğa qısqarttı.
Mıkola Semenanıñ bildirgenine köre, öz maqalelerinde o, «fikirni serbest bildirüv» aqqını qullanğan edi.
Ukraina Tış işler nazirligi, ABD Devlet departamenti, Avropa Birligi ve bir sıra halqara teşkilât Semenağa çıqarılğan ükümni takbih ettiler.
Radio Free Europe/Radio Liberty sabıq prezidenti Tom Kent jurnalist Mıkola Semenağa qarşı qabaat delilsiz ola, dep aytqan edi. O, Kreml kontrolindeki Qırım mahkemesiniñ qararı lâğu etilmeli, dep qayd etken edi.
Mıkola Semenanıñ imaye tarafı Aqmescitteki Rusiye mahkemesiniñ qararını Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet etti. Lâkin Avropa mahkemesi Mıkola Semenanıñ şikâyetini prioritetli baqmağa razı olmadı.


text:
Romaniyanıñ Kötence şeerinde Romaniya qırımtatarlarınıñ medeniyet festivali keçti. Bunı Qırımtatar Milliy meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildire.
«Köstencede (Romaniya) eki künlük iş ziyareti ile bulunam. Mında bu künleri Romaniya qırımtatarlarınıñ adetiy er yıllıq medeniyet festivali keçe»,– dep bildirdi cumaertesi künü Çubarov.
O, bazar künü, avgust 30-da, Bütündünya qırımtatar kongressinni icraiy komitetinin birinci toplaşuvı keçirilecegi aqqında bildirdi.
Bildirilgeni kibi, Türkiyeniñ paytahtı Ankarada keçirilgen II Bütündünya qırımtatar kongressi avgustnıñ başında ötkerildi.


text:
Toqaev Nazarbaevtı Aziya elderiniñ basın qosatın CICA (qazaqşa AESŞK) wyımnıñ Danalar keñesiniñ törağası qızmetine wsındı.
Qazaqstannıñ eks-prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Aziyadağı özara is-qimıl jäne senim şaraları jönindegi keñestiñ (AÖSŞK) Danalar keñesin basqaruı mümkin. Onıñ kandidaturasın qazirgi prezident Toqaev astanada ötip jatqan AÖSŞK Sırtqı ister ministrleriniñ VI otırısında wsındı.
AÖSŞK jañğırtudı jalğastıru maqsatında Qazaqstan bıltır qolğa alğan törağalığın 2024 jılğa deyin wzartu turalı wsınıs jasadı.
Danalar keñesi özara qarım-qatınastağı senimdi nığaytudıñ türli şaraların iske asıruğa bağıttalğan wsınım äzirleu üşin qwrılğan.
AÖSŞK – öñirdegi mäselelerdi talqılauğa jäne şınayı ıntımaqtastıqtı damıtuğa arnalğan Jalpıaziyalıq dialog alañı. Özara is-qimıldıñ bes negizgi bağıtı retinde ekonomikalıq, äskeri-sayasi, gumanitarlıq jäne ekologiyalıq ölşem, sonday-aq jaña sın-qaterler salası ayqındalğan.
Osığan deyin Nazarbaev Aziyadağı özara is-qimıl jäne senim şaraları jönindegi keñestiñ negizin qalauşı. Ol bwl ideyanı 1992 jılğı qazanda BWW Bas Assambleyasınıñ 47-sessiyasında wsınğan edi. AÖSŞK birinşi sammiti 2002 jılı ötti. Qazir bwl wyımğa BAÄ, Resey, Şrilanka, V'etnam, Türkiya, Izaril', Koreya Respublikası qatarlı 26 memleket müşe. 5 qazan AÖSŞK küni retinde bekitilgen.
Bwdan aldıñğı Duşanbede (Täjikstan) ötken V sammitte «AÖSŞK-tiñ qauipsiz jäne örkendegen aymağınıñ jalpı körinisi» deklaraciyası qabıldanğan. Qwjatta wyımnıñ negizin qalauşı retinde Nazarbaevtıñ erekşe röli men qosqan ülesi atalıp, qwrmet körsetilgen edi. Endi «Danalar keñesiniñ» basşısı atanbaq.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz Litvanıñ paytahtına keldiler. Anda olar martnıñ 4-5 künleri arasında bir sıra körüşüvler yapıp, şu cümleden bu devletniñ prezidenti Dalâ Gribauskayte ile körüşecekler.
Bunı Facebookta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
Çubarov: «2018 senesi martnıñ 4-5 künlerinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz Vilnüste bulunacaqlar. Ziyaretniñ programmasında Litva prezidenti, Seym spikeri ve Seym deputatlarınen körüşüvler bar», – yazdı.
O, Umerov ve Çiygoznıñ Litvağa ziyaret etkenleriniñ esas missiyası – «yetekçi dünya siyasetçilerini Ukraina, Qırım ve qırımtatarlar etrafında birleştirmektir», dep qayd etti.
2017 senesiniñ sentâbrinde Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi Ahtem Çiygozğa 8 yıl koloniya cezasını tayin etti. O, 2014 senesi fevral 26-sında Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen ötkerilgen mitingde iştirak etkeni içün 2015 senesiniñ yanvarinde yaqalanğan edi. Çiygoz kütleviy qarışıqlıqlarnı teşkil etkeninde qabaatlandı.
Daa soñra Qırımda mahkeme İlmi Umerovğa eki yıl koloniya-qasaba cezasını tayin etti. O, açıq surette separatizmge davet etkeninde qabaatlandı.
Oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Umerov ile Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Ondan soñ Qırımtatar Meclisiniñ azat etlgen liderleri Kyivge keldi.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işğal altındaki yañı ziyaretini takbih etti. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Ukraina bu ziyaretni ve Ukraina tarafınen muzakere etilmegen Rusiye memurlarınıñ evelki Qırım ziyaretlerini «Rusiye tarafından Ukraina devlet mustaqilligi ve topraq bütünliginiñ qaba bir şekilde bozulması» dep saya.
«Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye memurlarınıñ ziyaretleri Ukraina Anayasasında Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ dünyada tanılğan statusını deñiştiremez, dep daa bir kere bildire», – dep aytıla beyanatta.
Ukraina Tış işler nazirligi «halqara uquqnıñ tanılğan printsipleri ve normalarına, şu cümleden BM nizamnamesi, BM Baş Assambleyasınıñ rezolütsiyaları, Ukraina ve Rusiye Federatsiyası taraf olğan eki taraflı ve çoq taraflı añlaşmalardaki Rusiye vazifelerine Rusiye tarafından tsinik ve açıq sayğısızlıq» dep adlandırdı.
Putinniñ Qırım ziyareti sebebinden Rusiye Tış işler nazirligine nota narazılığı yollanıldı.
Aqmescitte Lenin meydanından Sovetskaya meydanına qadar Kirov caddesinde mesken evlerniñ kirişleri blok etildi.
Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Aqyarğa keldi. O, işğal etilgen Qırımda Siementurbinalı eki elektrostantsiyasınıñ işke başlamasını buyurdı. Videoda onıñnen beraber Tavriya issilik elektrostantsiyası ve Tamandaki «Port» alt stantsiyasınıñ mütehassısları bar edi.
2017 senesi iyün ayında issilik elektrostantsiyalarınıñ qurucılığı içün kerek olğan Siemens alman şirketi turbinalarınıñ Qırımğa ketirilüvinen bağlı qavğa çıqtı.
Siemens turbinalarnıñ Qırımğa ketirilmesini mahkemede itiraz etti, çünvi Avropa Birliginiñ sanktsiyaları bunı yasaq ete. Rusiyede Siemens yarımadağa ketirilgen turbinalarnı keri çekse bile, issilik elektrostantsiyaları kene de qurulacaq.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Tölke Qarağwl tayşı qızı (1592-1670)
Tölke Qarağwlqızı – süyegi oyrattıñ şoras taypasınan şıqqan qalmaq noyanı Qarağwl tayşınıñ qızı. Köşpendi Joñğar memleketiniñ negizin qalağan Erden batırdıñ (Batır hontayşı) tuğan qarındası. Bir mıñ bes jüz toqsan ekinşi jılı tuğan – bir mıñ altı jüz jetpisinşi jılı jetpis segiz jasında qazirgi Ombı oblısı Tarı qalasınıñ aumağında dünieden ötken. Erden batırdan jeti jas kişi qarındası. Sarı (Sarğatbek) Esbolwlınıñ bäybişesi. Sarı Esbolwlı 1578 tuıp 1671 jılı toqsan üş jasında bäybişesi Tölkeniñ asın bergennen keyin köp wzamay baqilıq bolğan.
Dünieden öter aldında – Tüsime Atekem (äkesi Esboldan müşel jas ülken ağası Esenäli) jarıqtıq ayan berdi. Ayaq – qolıñdı jina, tırnaqtarıñdı aldır, aldağı särsenbi-beysenbiniñ sätinde wzaq saparğa attanasıñ. Qaytıp oraluıñ ekitalay. Jol jürudiñ qamın oyla – dedi. Biıl aqıldıñ kenişi bolğan, ağayınnıñ ırısı bolğan atekemniñ kemel jası toqsan üşke kelippin. Atekemniñ aqılın tıñdap jolın qudım. Qırıq jıldan asuımen at üstinde jürip üzeñgiden ayağım bosamasa, otız jılday ğwmırımdı bir allağa qwlşılıq etuge bağıştappın. Esenäli – Esbol aynalasına aytarım jwmılğan jwdırıqtarıñ jazılmasın – dep ömirden ozğan eken.
Sarınıñ buınınan tarağan Kürsarı kerey ruınıñ ülken bir tarmağı küni büginge deyin Tölke – kerey atauımen belgili. Resey patşasınıñ 1822 jılı Sibir qazaqtarın bileu turalı Jarlığı şıqqanğa deyin de jeke dara Tölke – Kürsarı kerey eli atandı. Qazaq ru-taypalarınıñ arasında – Domalaq ana (Nürila), Qızay (Künbibi), Qarqabat (Nwrpaya). Qara kempir (Rabiğa) ruları äyel esimderine tikeley baylanıstı bolğanımen sol zamannıñ ağımına say basqaşa ataularğa ie boldı. Al, Tölke esimi öziniñ tuğandağı naqtı nıspısımen bir taypa eldiñ atauına ie boldı. Jalpı Tölke Qarağwltayşı qızı kim edi?
On altınşı ğasırdıñ ekinşi jartısında birneşe ğasır boyı Sibir aymağında bilik qwrğan Taybwğa äuletteriniñ jäne Sibir handığınıñ basınan bağı tayuğa aynaldı. Bir kezderi aybınınan Orısknya'dikterin bılay qoyğanda Batıs Europa elderi aybarınan seskengen Altın ordanıñ da küni birjola bata bastadı. Osınday almağayıp kezeñde Taybwğa äuletterin qılıştıñ astınan ötkizip bilikke jetken Şıñğıs wrpağı Köşim han Mwrtazawlınıñ Sibir jwrtına da Mäskeu patşalığı tarapınan basqınşılıq soğıstar bastalıp, küşpen tartıp alınğan handıqtıñ şañırağı birjola qwrdımğa kete bastadı. Handıqtıñ negizgi halqınıñ köpşiligin qwraytın qazaq taypaları – arğın, qıpşaq, kerey-uaq, kişi jüzdiñ jeti ru taypa-birlestigi qwrağan öz aldına derbes, irgeli el atanğan Sibir jwrtınıñ jaqsıları men jaysañdarı tığırıqtan şığudıñ sayasi joldarın izdey bastadı. Köşim balaları Äli men Esim swltandar kelimsekterge qarsı san märte toytarıs berip irili-wsaqtı şayqastar jürgizgenimen onıñ köbi sätsiz ayaqtaldı. Bwl kezeñde kereyler mekendegen wlan-ğayır aumaqtıñ şığısında är jerde bıtırap jürgen oyrat taypaları da bastarın qosıp qazaq dalası tügil Qıtay, Resey tärizdi qarımı mol körşi elderge de qauip töndire bastağan bolatın. Osını eskergen jäne köpti körgen Esbol abızdıñ ağası Taybwğa äuletteriniñ jäne Sibir handığınıñ bedeldi twlğası Esenäli atalıq mañayındağı beldi ru-taypalarmen tuıstıq qarım-qatınas ornatu jağın oylastıra bastadı. Bwl şaqta sayasi jağdaylardıñ aldın boljap biletin Esenäliniñ özinen müşel jas kişi birge tuğan bauırı Esboldıñ ekinşi wlı Sarı onıñ tapsırması boyınşa Köşim wldarı Äli, Esim swltandar qayta kötergen Sibir handığında Mäskeu patşalığı tarapınan jürgizilgen äskeri qaqtığıstardıñ saldarınan jan-jaqqa bıtırap, şaşılıp ketken türki tildes ru-taypalardıñ bastarın biriktiruge bağıttalğan elşilik-jauşılıq mindetterdi atqaratın. Köşim balaları keregesi birjola qisayğan handıqtıñ qara şañırağın qalpına keltiruge qanşa küş salğanımen, öz däuirinde derbes sayasat jürgizgen qauqarlı memleket tarih sahnasınan birjola joğaluğa aynaldı. Bwl kezeñ şirek ğasırdan asuımen Sibir jwrtına handıq qwrıp, soñğı jıldarı öz tüsinen özi şoşıp oyanatın Köşim hannıñ qorqınıştı tüsi de şındıqqa aynalğan zaman edi.
Osı tüsin Esboldıñ «dualı auız» atanğan ağası Esenäli atalıqqa jorıtqan desedi. Sibir qazaqtarınıñ, sonımen qosa türki tildes Tümen, Tebriz (Ombı oblısınıñ soltüstigin mekendeytin halıq), Baraba dalasındağı tatarlardıñ, Sibir estekteriniñ jadında añızğa arqau bolıp qalğan ol tüstiñ oqiğa jelisi mınaday bolıp aytılatın:
«Köşimniñ Kökşulan attı qwsqa salatın laşını bar eken. Tüsinde älgi laşını öziniñ qonıp otırğan twğırına wya salıp on şaqtı jwmırtqa basıp şığarıptı. Bir mezette är taraptan birneşe jırqış qwstar kelip wyanıñ tas-talqanın şığaradı da, laşındı ürkitip balapandardı bir-birden bürip alıp kelgen jaqtarına wşıp ketedi. Köşim bwl tüsin ordanıñ beldi de, senimdi adamı, äri äskeri qolbasşılarınıñ biri, Kürsarı kerey ruınıñ el ağası Esenälige jorıtadı. Ol – Laşın qws öziñ, wya öziñniñ bilik qwrğan handığıñ, qanatı qataymağan balapandar äli oñı men solın tanıp ülgermegen balalarıñ. Köp wzamay elimizge qater tönedi. Balapandardı alıp ketip qalğan jırtqış qwstar öziñniñ jan-jaqtan antalağan dwşpandarıñ. Wrpaqtarıñ jan-jaqqa bıtırap är halıqtıñ işine pende bolıp siñisip ketedi – dep jorığan eken.
Osınday bolaşağı beymälim handıqtıñ jwrtı bolğan qazaq taypalarınıñ köbi Esim hannıñ qol astına barıp panalasa da, keybir ru-taypalar Sibir handığınıñ qayta tülep, örkendeuinen ümitti edi. Tili bölek, dini basqa jäne qalıñ qolın şwbırtıp el işine otauız mıltıqtarımen oyran salğan aram piğıldı batıs jwrtına qarağanda özderine bir taban jaqın, körşi otırğan kiiz tuırlıqtı köşpendiler oyrat taypalarımen odaqtasu Sibir handığına qarağan qazaq ruları üşin äldeqaydı qolaylı edi. Sibir jwrtınıñ qazaqtarı pen oyrattar arasında sauda-sattıq, barıs-kelis, elşilik siyaqtı jwmıstardı retke keltirip jürgen Sarı Esbolwlı da otau qwrmay otızdan asıp ketken şağı bolatın. Äkesi Esbol wzaq jıldar Köşim hannıñ keñesşisi jäne adal uäziri bolğan, körşiles elderdiñ ötkendegi tarihınan habarı mol ağası Esenalımen aqıldasa kele Şoras taypasınıñ kösemi Qarağwl tayşınıñ on jeti jasar qızı Tölkeni Sarığa ayttıruğa şeşim qabıldadı. Sibir jwrtınıñ jergilikti halıqtarı Köşim hannıñ ekinşi wlı Esimdi han saylağan meşin jılınan keyin Tölke batıs Sibir jazığınıñ soltüstiktegi ormandı alabın ğasırlar boyı mekendegen qazaq jwrtına, yağni kürsarı kerey eline kelin bolıp tüsti. Osılayşa Sibir şonjarlarınıñ wrpağı Sarı (Sarğatbek) Esbolwlınıñ şañırağına jeti atasınan beri baq pen bilik ketpegen Qaraköktiñ körikti qızı qwt-berekesimen birge oñ ayağımen attap kirdi. Bwl 1609 jıldar şamasında.
Orta ğasırlarda Osman imperiyasınıñ ortalığı bolğan Stambul şaharında äskeri jäne dini bilim alğan, Sarını öz balasınan kem körmey jauşılıq, elşilik qızmetterge baulığan auzı dualı el ağası Esenalı – balam Sarğatbek el men eldiñ arasın jarastıramın jürip, ärtürli sebeptermen keşigip otızdan asqanda şañıraq köterip otırsıñ. Qarağwl tayşınıñ zor ümit kütip otırğan törtinşi wlı Erden batırdan jeti jas ülken bolsañ, endi onıñ özinen jeti jas kişi swlu da, aqıldı qarındasın, kiiz tuırlıqtı oyrat-şorastıñ kösemi Qarağwl tayşınıñ törtinşi qızın qwttı şañırağımızğa kelin qılıp tüsirip otırsıñ. Jeti sonau atam zamannan beri babalarımız qasterlegen kieli de,qasietti san. Wrpaqtarıñ jeti atadan äri asıp, ärqaysısı jeti rulı el bolsın. Astı kelin analı kelin degen atalı söz bar, qadamıñ qwttı bolıp Kürsarı aynalasınıñ el anası bol – dep batasın bergen desedi köneköz qariyalar. Kelin bolıp tüskennen keyin Tölkeniñ twñğış perzenti Balta düniege keldi. Baltadan keyin Qaydauıl esimdi wl ömirge keldi. Qaydauıl tuğannan keyin Sarı kişi jüzdegi jağalbaylı ruınan Sırğa esimdi qızdı ekinşi äyeli retinde qalıñ malın tölep ayttırıp aldı. Sırğadan egiz eki wl Malay men Baqtıbay düniege keldi. Analarınan süt şıqpay egiz tuğan wldar Tölkeniñ emşegin emip östi. Sonda Tölkeniñ aytqanı – aq sütimdi bekerge embeñder, jaqsı bolsañdar bir qauım el atanıp Malay-Baqtıbayım bolasıñdar, jaman bolsañdar biriñ esigimdegi malayım, biriñ malımdı bağatın baqtaşım bolasıñdar – dep esimderin özi qoyğan deydi. Bertinge deyin Malay-Baqtıbay eliniñ aqsaqaldarı özara jolıqqanda bir-birine egizimniñ sıñarı dep körisse, Tölke – kerey eliniñ adamdarımen – «Tölke anamızdıñ emşegin tel emgen emşektes bauırlarım» – dep amandasatının közimiz kördi. Qaydauıl men Baltadan keyin Tölkeden Qonaqbay esimdi perzenti, qırıq toğız müşelinde iisi qazaq balasına jäne düyim Keñes Odağına esimi belgili tau twlğalı azamattıñ (Qazaqstannıñ qazaqtan şıqqan birinşi basşısı Jwmabay Şayahmetov) arğı atası Şegirek esimdi kenjesi düniege keldi.
1654 jılı 104 jasında qayın atası Esbol abız qaytıs bolğannan keyin abızdan qalğan barlıq mal-mülikti altı wlına bölip beripti. Odan Saqal men Sarı balalarına bir şiregi, Börke (Bwras – azan şaqırıp qoyğan naqtı esimi, Tölke anamızdıñ erekşe sıylağan qayınağası jäne el arasında qadirli bolğandıqtan ülken-kişiler atın atamay «Börekeñ» dep ketken) men Qwrman wrpaqtarına bir şiregi, Abızdıñ kenjeleri şañıraqtıñ iesi bolğandıqtan Duadaq pen Töbet wrpaqtarına en däulettiñ jartısı tiesili bolıptı. Qara qıldı qaq jarğan Tölke anamızdıñ osınday şarapatı bolar, Saqal – Sarı, Börke-Qwrman balalarına qarağanda Duadaq-Töbet elinde mıñdı aydağan jılqılı baylar köp bolıptı deytin eldegi qwyma qwlaq – köneköz qarttar, şejireni qaz-qalpında tarata biletin zerdeli qariyalar. Segiz mıñ jılqı bitken Sarman Botağaywlı, , keminde qırıq-elu üyir jılqını ormandı alqaptağı sayın dalada örgizgen Töbet Esbolwlınıñ wrpaqtarı Tastıbay, Şabaqbay, esimderine baylanıstı aytılatın jer atauları elimizdiñ soltüstik öñirde qazir de bar.
Tarihqa jäne qazaq ru-taypalarınıñ atauları şığu törkinine üñiletin bolsaq äyel zatınıñ esimine baylanıstı atalatın rular barşılıq. Bir zamanda Batıs Sibir ölkesiniñ şwraylı aymağın birlese jaylap qız alısıp, qız berisken, keyin sayasatı sayqal derjavalardıñ aytağına erip araqatınastarı jaulıqqa wlasqan köşpendilerdiñ eki ortasında däneker bolğan dara twlğa Tölke Qarağwl tayşı qızınıñ tarihtağı alatın orını ayrıqşa dep aytuğa boladı. Ağası Erden batır (Batır hontayşı Sibir qazaqtarınıñ arasında osı esimmen tarihi jadınamasında saqtalğan. Bwl jöninde «Esim-Hanşayım» jırında erekşe lebizben aytıladı. Jırdıñ nwsqası Sağınov Raşidtiñ Ombı qalasında twratın tuıstarında saqtaulı) 1635 jıldar şamasında Qarağwl tayşı qaytıs bolğannan keyin Oyrat-şorastıñ bilik tizginin qolına alıp memleketiniñ qanatın keñge jaya bastağan twsta aybarlı da, aybındı qarındası Tölke – Men kelin bolıp tüsken eldiñ şetin, Sibir jwrtınıñ şöbin atıñnıñ twyağı jaulıq piğılmen taptauşı bolmasın – dep pärmendi tapsırma berdi desetin qwyma qwlaq, kökiregi oyau şejire qarttarımız.
Tölke Qarağwl tayşı qızınıñ twsında qwba qalmaq jwrtı Resey memleketimen jäne Sibir qazaqtarımen sauda-sattıq jwmıstarın jürgizip Tobıl, Tarı, Qayıñtwra (Berezovsk) qalalarında bazardıñ körkin keltirdi. Bağalı añ terileri, tabın-tabın mal Reseydiñ ortalıqtarındağı öndiris orındarınan şıqqan dayın bwyımdqaruöjaraqqa ayırbastaldı. Biraq Tölke qaytıs balğannan keyin körşi elderdiñ jürgizgen jımısqı sayasatınıñ saldarınan kiiz tuırlıqtı eki köşpendi eldiñ araqatınastarı suıp, onıñ soñı bitispes jaulıqqa wlastı. Wzaq jıldarğa sozılğan teketires janjaldar men jaugerşilik soğıstar eki eldi de titıqtatıp, aqır ayağı Erden batır negizin qalağan Wlı Joñğar memleketi tarih sahnasınan birjola joğalsa, kök türiktiñ tüpki mwrageri sanalatın qazaq eli üş ğasır boyı böten jwrttıñ bwğauına tüsip, bodanına aynaldı. Evraziya dalasındağı jauınger eki eldiñ äskeri küş-quatınıñ älsireui, alğaşqısınıñ (Joñğar Memleketiniñ) müldem qwrıp ketui Şığıs Türkistan men Ortalıq Aziyadağı mwsılman memleketteriniñ az ğana uaqıt işinde esterin jiıp alıp derjavalarğa aynala bastağan aydahar men ayudıñ jwtqınşaqtarına jwtıluına eş kedergi keltirmedi. Bir kezderi Wlı qağan Şıñğıs hannıñ atın estise seskenetin Europa jwrtı men Şın Maşın eli osılayşa onıñ mwragerlerin tabanınıñ astına salıp taptay bastadı.
Halqımızda «alıp anadan tuadı» degen söz bar. Tölke Qarağwlqızınıñ buınınan örbigen wrpaqtarı qazaq eliniñ ösip örkendenuine özindik ülesterin qostı. Patşa zamanındağı, odan bwrınğı qazaq tarihında esimderi kömeskilengen, biraq wrpaqtarınıñ jadında qalğan twlğalardı tilge tiek etudi qalamadıq. Degenmen bertingi tarihımızda qazaq wltınıñ maqtanışına aynalğan twlğalar patşa zamanında eren baylığımen Sibir ölkesiniñ jartı patşası atanğan pañ Nwrmağambet Sağınaywlı, on eki mıñ jılqı bitken Mäti—Däulen baylar, Abılaydıñ balası Qasımdı han tağınıñ mwrageri boluına qarsı bolğan Äldebek bi Sataywlı, Keñeñstik kezeñdegi twlğalar -Jwmabay Şayahmetov, Smağwl Saduaqasov, Ğabbas Toğjanov, Ermek Serkebaev, wzaq jıldar Qarağandı oblısında basşılıq qızmet atqarğan Nariman Tölepov (Keñestik kezeñde on jılday Qarağandı qalanıñ meri boldı), Esimbek Mwqanjarov (on jılday Ul'yanov audandıq atqaru komitetiniñ törağası), osı tülğalardıñ arğı zamandağı wlı äjesi Tölke Qarağwl tayşı qızı ekenin düyim alaş jwrtı bilgeni de dwrıs şığar. Bizdiñ qazaq tarihında qalmaqtan basqa jauımız joq siyaqtı. Biraq ta sonau arğı zamandarda osı elmen körşi bolğanımız öz aldına, eki eldiñ arasında qız alısıp, qız berisip mıñ jıldıq qwda bolğan jıldarımız da eskerilgeni jön.
Şalqarbek Şaykenwlı Käribaev – Qazaqstan jurnalisteri odağınıñ müşesi, Sibir qazaqtarınıñ tarihın zertteuşi jäne ölketanuşı.
Kerey.kz


text:
Kyivdeki 165 nomeralı mektepniñ müdiri Lüdmila Vaşkulat milliy qırımtatar sınıfını açmaq ğayesine qoltuttı. Mektepte Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ iştiraki ile ana-babalar toplaşuvı olıp keçti, dep haber ete QHA agentligi.
«Bu mektepte çoq medeniyetlik ğayesi yaşamaqta, 2011 senesi medeniy ve gumanitar yönelişlerde inkişaf olmasını belgilegen UNESCO programmasınıñ ortaq azası oldıq. Talebeler Ukrainanıñ çeşit regionlarınen beraber, diger Avropa memleketleriniñ regionlarını da ögreneler, böylece milliy sınıfnıñ açılması mantıqlı bir adım olacaq», – dep ayttı mektep müdiri.
Çubarov vaqıtnı coymayıp, teşkiliy işlerge başlamağa teklif etti. O, yañı oquv yılı başlamasına qadar sınıf azır olsun istey.
«Birinciden, maña köre, qanun, teşkiliy ve maddiy taraftan balalarımız içün farqlı ögrenüv şekillerini azırlaycaq bir qaç adamnı saylamaq kerek. Er kes razı olacaq bir şekilni saylasañız, onı yerine ketirmege başlaycaqmız», – dep ayttı Çubarov körüşüvde.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımada sakinleri, şu cümleden qırımtatarlar, onı terk etip, esas Ukrainağa köçmege başladılar. Qırımda milliy sınıflarnıñ sayısı ve qırımtatar tili dersleri eksildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Törkiyäneñ uyın bazarındağı öleşe artqan
Törkiyäneñ uyın tarmağındağı öleşe 1 milliard 200 million dollarğa kütärelgän
“Gaming in Türkiye” uyın häm êsport agentlığı yuğarı däräcäle citäkçese Ozan Aydämir “Gaming in Türkiye” bastırğan Törkiyä uyın tarmağı 2021 xisabı belän bäyle bularaq yasağan belderüendä 2018nçe yılda tuplam dönyaküläm bazarnıñ 138 milliard dollar bulsa, bu miqdarnıñ 2019nçı yılda 152 milliard dollarğa citüen belderde.
Yaña tör koronavirus (Kovid-19) kizüe häm kommendant säğäte ğamäldä bulğan 2020nçe yılda dönyaküläm uyın bazarınıñ zurlığınıñ 177 milliard dollarğa citüenä basım yasawçı Aydämir: "Bu nigezdä bez kötkännän tağın da kübräk san ide. 2021nçe yılda isä bu miqdar 176 milliard dollar bularaq tormışqa aştı”, - dide.
Ozan Aydämir, Törkiyäneñ 2018nçe yılda uyın tarmağında 853 million dollarlıq bazar öleşe buluına iğ’tibarnı yünältep: "2020nçe yılda keremebez 880 million dollarğa citte. 2021nçe yılda isä bu san 1 milliard 200 million dollarğa qadär kütärelde”, - dip äytte.
Törek uyın şirkätläreneñ 2020nçe yılda 2 milliard dollar tiräsendä kapitalı buluın, investiśiyälärneñ 2021nçe yılda da däwam itüen belderüçe Aydämir: “Bu uñışlarnıñ nigezendä yatqan faktorlarnıñ berençese törek programmistlarınıñ häm mobil’ uyın firmalarınıñ şaqtıy uñışlı buluı. Yäğ’ni häm tendenśiyälärne küzätep baralar, häm dä uyınnı yasaw sıyfatın könnän-kön arttıralar”, - dip iskärtep uzdı.
Törek programmistlarınıñ sıyfatınıñ yuğarı buluına, çit illärdäge şirkätlärdän dä zur iğ’tibar kürüen citkerüçe Aydämir Törkiyädä uyın qamilläşterü belän bäyle bularaq universitetlarda sıyfatlı belem birelüen äytte.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyäneñ berence biş aydağı texnika êksportı
Törkiyäneñ texnika êksportı berençe 5 ayda 10 milliard dollarnı uzdı
"Bez tügel, Rusiyä ğayeple"
Djozef Borrell Rusiyäneñ belä torıp dön’yaküläm açlıqnı tiränäytüen, ğayepne isä başqalar östenä awdaruın söyläde
May ayında 8 ilgä êksportta rekord quyıldı
Älege illär: Senegal, Dominikan Cömhüriyäte, Tön’yaq Makedoniya, Ruanda, Tacikstan, Kamerun, Kosta-Rika häm Çernogoriya


text:
Ukraina Tış İşler Nazirliginiñ birinci müavini Emine Ceppar, Rusiyeniñ ilhaq etilgen Qırım sakinleriniñ qorquzuv siyaseti devam ete, dep qayd etti.
Böylece Ceppar iyün 22-sinde Yalta "Hizb ut-Tahrir davası" iştirakçileriniñ ükmüne apellâtsiya şikâyetiniñ baqıluvı boyunca rusiyeli mahkeme oturışını izaat etti.
"Rusiye 2014-ünci yıldan berli Qırımda "terrorcılarnı" qıdıra... em de tapa. Böyleliknen o "islâm ekstremizmi" uydurmasını tamamlay ve qaramancasına onen küreşe. Böyle etip Rusiye Qırımdaki vatandaşlarımıznı qorquza. İyün 22-sinde mahkeme qararlarına apellâtsiya boyunca mahkeme oturışını keçirgende, bizge kene rejissörlıq ve sanalaştırma qabiliyetler numayış etildi: Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi", - qayd etti Ceppar Facebookta.
O, Rusiye baş arbiy prokurorına mektüp yazmaq aktsiyasına qoşulmağa çağırttı.
İyün 22-sinde Rusiyeniñ Vlasiha şeeriniñ İstinaf arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ükmüne qarşı istinaf baqılmasında 2020 senesi iyünniñ 25-ne qadar teneffüs yaptı.
Amnesty International aq qorçalayıcı teşkilâtı Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» bütün mabüslerini vicdan mabüsi dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aqyarda taqiqat organları zembil ile atlağan qıznıñ ölümi sebeplerini ögreneler. Bu onıñ ilk atlaması edi.
Bunı Aqyar boyunca Rusiyeniñ Taqiqat komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Taqiqatnıñ neticelerine köre, 2014 senesi oktâbr 11 künü Aqyarnıñ Gagarin rayonı yanında 25 yaşında olğan yerli sakin ilk sefer zembil ile atladı. Tanıştıruv atlaması AN-2 uçağından 800 metr yükseklikten edi. Qıznıñ ne esas, ne qoşma zembilleri açılmadı, yerge tüşkeni vaqtında, qız elâk oldı», – denile beyanatta.
Vatandaşlarnıñ zembil azırlanuvını aqyar aviatsion-sport klubı «Yuharina balka» aerodromında keçire edi.
Belli olğanı kibi, al-azırda vaqianıñ sebepleri ögrenile. Teşkerüv neticesinde qararlar alınacaq.


text:
Fevralniñ 2, cuma künü, daa evel hırsızlap qıynağanları aqqında haber etken Renat Paralamovnıñ aqrabalarını, «sorav» keçirmek içün rusiyeli politsiya bölügine çağırğanlar.
Qırım.Aqiqatqa Paralamovnıñ advokatı Emil Kurbedinov ikâye etkenine köre, rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri «onı memuriy cevapkârlıqqa çekmege istey ekenler».
«Maña aqrabaları telefen açtı. Olardan Renat Paralamovnıñ ne yerde olğanını soraycaq ola ekenler. Onı memuriy cevapkârlıqqa çekmege istey ekenler emiş. Olarnı üyle maalinde sorğulaycaq ola ekenler (fevralniñ 2-nde- QA)», – dedi Kurbedinov.
Onıñ szölerine köre, aqrabaları Rusiye politsiyasına, Paralamovnı qıynağan şahıslarnıñ tapılmasınen bağlı ariza yazğan ekenler.
Advokat o vaqıtqace «Paralamovnıñ ne yerde olğanını kimse aytmaycağını» qayd etti.
Sentâbrniñ 13-de saba Qırımnıñ Seitler qasabasında yaşağan qırımlı Renat Paralamovnıñ evinde küç idaresiniñ hadimleri «tedqiqat ve taqiqat areketleri» dep adlandırğan tintüv ötkergen edi. Advokatnıñ tahminlerine köre, «teşkerüv» Paralamovnıñ diniy saadaki faalliyetinen bağlıdır. Şaatlarnıñ aytqanlarına köre, maska kiygen ve urbasından kim ekenligi belgisiz olğan şahıslar Parlamovnı belli olmağan tarafqa alıp ketken. Keççe belli olğanı kibi, olar onıñ kitap ve notebookını çekip alğanlar.
Paralamov sentâbrniñ 14-de kündüz soy-soplarınen bağlandı. O, Aqmescit avtovokzalından tapıldı. Paralamov «kim olğanı belli olmağan insanlar oña azap çektirgenini, başına çuval kiydirgenini, elektrik aqım qullanılğanını» tarif ete.
Sentâbrniñ 15-de Paralamovnıñ soy-soplarınen beraber Qırımdaki Rusiye FSB idaresiniñ binası yanında bulunğan advokat Emil Kurbedinovnıñ aytqanına köre, olar FSB binasına kirgenlerden biri Renat Paralamovnıñ qaçırılmasında iştirak etken birisi olğanını tanığanlar.


text:
Qırımda iyünniñ 6-nda 11 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, eki hasta esas Ukrainadan keldi, beş hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, dördü epidemiologik tahqiqat ve laborator skriningi neticesinde belli oldu.
Hastalar yuqunç hastahanelerine alındı, dep bildirdi Aksenov.
Umumen Qırımda 424 koronavirus hastası qayd etildi, 14 kişi vefat etti. Aqyarda 171 insannıñ COVID-19 hastalığı qayd etildi, üç insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırım devlet tibbiy universiteti «Qırım federal universitetiniñ» erkânına kirsetilecek.
Bunı Qırım «tasil, ilim ve gençlik naziri» Natalya Gonçarova Aqmescitte ana-babalar komiteti vekilleriniñ umumqırım toplaşuvında bildirdi, dep haber ete e-Krım.
Onıñ zanınca, tibbiy aliy oquv yurtı federal universitetniñ erkânında maddiy yardım körecek ve tasil keyfiyetini arttıracaq.
Aliy oquv yurtınıñ reberligi universitetniñ federal universitet erkânına kirsetilüvine qarşı çıqa. Federal universitetniñ erkânına Tavriya milliy universiteti, tibbiy universitet, Agrar universiteti ve Qırım iqtisadiyat institutını kirsetmege planlaştırıla edi.
Tibbiy universitetniñ reberligi buña narazılıq bildirgen soñ, Qırım «akimiyeti» aliy oquv yurtı federal universitet erkânına kirmeycegini bildirdi.


text:
Berlindağı möselmannar Ukraina qaçaqlarına yärdäm qulın suza
Yullarda cide könlek ardırğıç säyäxättän soñ bu äfğan ğailäse Berlindağı ber mäçettä sıyınu urının tapqanı öçen räxätlägän kebek kürenä.
Xäticä Sofi, Ukrainalı äfğan qaçağı: “Xäzerge waqıtta üzemne iminlektä häm yaxşı xis itäm. Çönki yaxşı keşelär belän, möselmannar belän oçraştıq”.
Xäticä häm ğailäse Ukrainada yaña tormış qorıp cibärgännär ide.
Läkin Rusiyä höcümnäreneñ köçäyıp kitüe arqasında qaçıp kitärgä mäcbür buldılar.
Närsä belän oçraşaçaqların belmiçä barı tik iñ kiräkle äyberlärne genä alıp Pol’şadan Germaniyağa kittelär.
Xäticä Sofi, Ukrainalı äfğan qaçağı: “Beraz qıyafät, dokumentlar, ber popugay häm ike pesi belän kildek.”
Möxämmäd tä Awrupada tağın da yaqtı kiläçäk ömete belän Äfğanstannan kitkän ide. Läkin qabat bäreleşlärneñ urtasına êlägä.
Möxämmäd Şaheer, Ukrainalı äfğan qaçağı: “Äfğanstanda da suğış torışı, çönki “Taliban” kilde. Bik küp problemabız bar, êş yuq, êş xaqı yuq, härkemneñ problemaları bar. Şuña kürä Ukrainağa kildek, ämma biredä dä bäreleşlär bar.”
Germaniya möselmannarı üzäk şurası ildäge mäçetlärgä häm ictimağıy oyışmalarğa moxtaclarğa yärdäm kürsätergä çaqırdı.
Berlinnıñ Spandau moxitında urnaşqan Yaña camiğ wazıyfalıları Ukrainadan kilgän möselman qaçaqlarınıñ baraçaq urınnarı bulmıyça 20 säğät buyı vokzalda utırıp qaluları turında xäbär aldılar.
Annan soñ bulğan iganälärne mobilizaśiyäläp kim digändä 50 keşegä sıyınu urının täêmin itte.
Sibäl Karkuş, Berlin: “Bu mäçet üz qaramağındağı sıynıflarnı qaçaqlar öçen sıyınır urınnarğa äyländerde. Mäçet cämäğäte qaçaqlarğa qalu öçen waqıtlı urın täêmin itü belän bergä almança (nemeś telendä) bulğan qatlawlı dokument êşlärendä dä yärdäm itä."
Bu da qaçaqlarnı kim digändä qayda barırğa telägänen belüçelärne monnan soñ qalaçaq urınnarına ireşterä. Mäçet wazıyfalıları Norvegiyağa kitärgä teläwçe ğailägä poyızd biletın alıp birde.
Qalırğa teläwçelärgä dä sıyınu möräcäğätlärendä yärdäm itä. Läkin tağın başqa törle yärdämnär dä kürsätelä.
Kenan Yılar, Yaña mäçet şurası äğ’zase: “Bar närsädän êlek şäfqätkä ixtıyacları bar. Çönki bu keşelär bik ozın yuldan kilgän. Ğailälären qaldırıp, borçıluları belän kilgännär. Bez alarnı rizıq häm kiyım belän täêmin itäbez
ämma imamnarıbız da alarğa ruxi yaqtan yärdäm itä”.
Uzğan ike atna buyı ike millionnan kübräk Ukrainalı qaçaq illären taşlap kitärgä mäcbür buldı.Küpçelege kürşe illär Pol’şada häm Rumıniyada qalunı saylap alsa da 50 meñnän kübräk qaçaq Germaniyağa kilde.
Germaniyadağı küp sanda üzixtıyarıy qaçaqlarğa aşamlıq, mediśina yärdäme häm alman (nemeś) ğailäläreneñ yanında qalu mömkinlege belän täêmin itte.
Berlindağı bu küreneş 2015nçe yıldağı qaçaqlar krizisın xäterlätä.
2015nçe yılda ber millionnan kübräk Süriyäle qaçaq Germaniyağa kilgän ide.
Ul çaqta kilüçelär bügen Ukrainadan kilüçelärdän tağın da kübräk reakśiya çikkän ide. Läkin bu ike törkemneñ urtaq yağı qurqınıçsızlıqta buludan qanäğätlelekläre häm qaya baraçaqları bilgele bulmasa da säyäxätläreneñ däwam itüe.
Sibäl Karkuş, TRT World, Berlin


text:
Mayısnıñ 18-nde Aqmescitte bir kün ögüne ötkerilgen qırımtatar halqınıñ sürgün Kününe bağışlanğan «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyasınıñ iştirakçisi mahkeme etilecek.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, oturışuv saba saat 9-da Kreml nezareti altındaki Merkeziy rayon mahkemesinde başlamaq kerek eken.
Tutulıp, mayısnıñ 17-nde keç vaqıtta Merkeziy ROVDğa ketirilgen şahıs, politsiya hadiminiñ qanuniy buyruğına boysunmamaqta qabaatlana (Rusiye Memuriy uquq Kodeksiniñ 19.3 maddesi). Tutulğan şahısnıñ adı belli degil ve izaatları da yoq.
Bir kün evel Aqmescit rayonınıñ qırımtatarlar kütleviy yaşağan Aq-Meçit Camide – «Qalbiñde ateş yaq» – aktsiyası ötkergen qırımlılar tutulıp alınğan edi. Tutulğan şahıslar beş dane politsiya maşnasınen Aqmescit rayon politsiya idarelerine dağıtıldı.
Tutulğan şahıslar daa soñra Rusiye politsiya bölüklerinden çıqarılıp yiberildi. Rusiye telükesizlik küçleriniñ bu hususnen bağlı izaatları yoq.
Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgün etilüv künü er yıl mayısnıñ 18-nde qayd etile. O künü yarımadadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnıñ ilk eşelonı yollana. Epsi olıp 200 biñden ziyade insan sürgün etilgen.


text:
«Qırım» areketi akimiyetti qırımtatar halqınıñ vekilleri içün palatanı şekillendirecek ola.
Bunı Qırım «parlamentiniñ spiker muavini» Remzi İlyasov bildirdi.
Ayrı bir yuridik şahıs olmaycaq palatanıñ ilk toplaşuvı dekabr soñunda keçirilecek.
Hatırlatamız, Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov Qırım «Devlet şurasınıñ» reis muavini Remzi İlyasovnı «qırımtatar halqınıñ lideri» dep adladı. Bunı Aksönov devlet milliy siyasetini kerçekleştirüv meseleleri boyunca seminar toplaşuvında bildirdi.


text:
Mayısnıñ 18-de Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi «tehnikiy sebeplerden dolayı» qırımtatar halqı Meclisiniñ muavini Ahtem Çiygoz davası boyunca nevbetteki toplaşuvnı lâğu etti. Bu aqta öz Facebook saifesinde Nikolay Polozov bildirmekte.
«Şimdiçik Qırım Yuqarı mahkemesinden telefon ettiler. «Tehnikiy sebeplerden dolayı» bügün Ahtem Çiygoz davası boyunca toplaşuv yapılmaycaq eken», – dep yaza o.
Radio Svoboda muhbiriniñ haber etkenine köre, Yuqarı mahkeme binası yanında silâlı quvetlerniñ eki avtobusı bar.
Mayısnıñ 17-de keçken toplaşuvda qabaatlanğan tarafnıñ şaatı Rustem Mennanov aytqanına köre, 2014 senesi fevralniñ 26-da QMC Yuqarı Şurası ögündeki mitingte Ahtem Çiygoz «koridor açıp», Ukraina ve Rusiye tarafdarlarını biri-birine yaqınlaşmamasına çağırğan eken.
Ahtem Çıygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ territorial bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi. İşğal altındaki Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kütleviy qalabalıqlar çıqarmasında qabaatlay.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Düniejüzilik Densaulıq Saqtau Wyımınıñ bas hatşısı Tedros Adhanom Gebreyesus Ukrainağa saparlay barıp, Kievte jasağan mälimdemesinde Reseydi soğıs toqtatuğa şaqırdı. Ol bwl mälimdemesin Ukrainanıñ densaulıq saqtau ministri Viktor Liaşkomen birge ötkizgen baspasöz jiını kezinde ortağa saldı.
Jürsin Ermannıñ qwdası Gerbeyesus mälimdemesinde soğıstıñ öz ömirine tigizgen zardaptarın ayta kelip: "Men soğıstıñ zardabın anıq bilemin, sondıqtan da Reseydiñ Ukrainağa şabuıl jasauı meni qattı alañdatadı", – degen.
Türiktiñ "Anadolı" agenttiginiñ habarında DDSW bas hatşısınıñ Ukraina halqınıñ basqınşılqqa qarsı küresin joğarı bağalağanına basa nazar audarıptı. Ülken şığındarğa qaramay qarsılıq tanıtqan Ukraina azamattarına rizalığın bildirgen Gebreysus: "Olar soğıstan qirağan densaulıq saqtau qwrılğıların qalıpına keltiruge tırısıp jatır, Bwl olardıñ densaulıq saqtau men adam ömirin qorğauğa basımdıq bergenin körsetedi", – degen.
Halıqaralıq wyımnıñ jetekşisi sözinde soğıstan zardap şekken Ukrainanıñ densaulıq saqtau salasınıñ şığındarı turalı aşına ayta kelip: "DDSW Ukrainağa kömek retinde jibere almaytın jalğız däri, ol – beybitşilik. Biz aldağı uaqıtta da Reseydi osı soğıstı toqtatu şaqırudı jalğastıra beremiz", – degen.
Altınay Mwrat


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov emin ki, Qırımda yağanaqlar yağmasa da, suv qıtlığı bir daa olmaycaq. Onıñ hatırlatqanına köre, Aqmescit ve Aluştada eki suv toplağan anbar quruluvı planlaştırıla. Bu aqta o, avgustnıñ 10-nda Qırım kütleviy haber vastalarına ayttı.
Aksenovnıñ malümatına köre, Aluştada 8 mln kubometrlik suv anbarı, Aqmescitte 15 mln kubometrlik suv anbarını qurmağa isteyler.
Onıñ bildirgenine köre, Yaltada deñiz suvını tatlılaştırmaq içün kerek olğan tehnik vesiqalarnı azırlap başlağanlar.
«Yaltada qarar alındı. Anda tehnik-iqtisadiy vesiqalar azırlanıla. Ava aynı olsa da ve yağanaqlar yağmasa da, başqa problemimiz (qurğaqlıqnen bağlı suv qıtlığı – QA) olmaycaq, dep tüşünem», – dep bildire Aksenovnıñ aytqanlarını TASS agentligi.
Qırımnıñ «Ekologiya ve dünya» birleşmesiniñ reisi Viktor Tarasenko Rusiye akimiyetiniñ yañı suv anbarlarını quruv planlarını izaatlap, Qırımnıñ ekologik sistemasına kirişüvde pek diqqatlı olmalı, dep qayd etti. O, bunıñ neticesi yer yılışması ola bile, dep ayttı.
Rusiye akimiyeti Kyivni Qırım yarımadasınıñ «suv qamaçavında» qabaatlay. Ukrainanıñ BM monitoring missiyası Qırım yarımadasınıñ işğali sebebinden «Rusiye Qırımda insanlarnıñ suv teminatından mesüliyetli ola», dep israr ete. Ukraina akimiyeti Qırım işğali bitken soñ yarımada Dnipro suvını alacaq, dep bildire.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Moskova şeer mahkemesi iyül 13-ünde Qırımnıñ sabıq Rusiye baş nazir muavini Vitaliy Nahlupinniñ apis müddetini uzattı. Memur habar alğanından qabaatlana. Bunıñ aqqında mahkemeniñ saytında bildirile.
Tevqifniñ uzatılması aqqında qararnı mahkemeci Dmitriy Gordeyev aldı. Nahlupinniñ apsi ne qadarğa uzatılacağı belli degil.
Tevqifniñ uzatılması aqqında keçken qarar bu yıl iyün atında temyiz etildi, amma mahkeme onıñ qanaatlendirmesini red etti.
RBK Rusiye neşiriniñ malümatına köre, Nahlupinniñ yaqalanması yol tenderlerinen bağlı. O, yol qurucılığını idare ete, «Federal maqsat programmasınıñ» yol qurucılığından mesüliyetli edi.


text:
Keçende Ukraina prezidenti Volodmır Zelenskıy Poloniya devlet başı Andrzej Duda, Estoniya devlet başı Kersti Kalyüayld, Litvaniya devlet başı Gitanas Nauseda ve Letoniya devlet başı Egils Levits ile munaqaşa vaqtında, Rusiye tarafından Qırımnıñ işğal etilmesi ve Donbastaki arbiy çatışma – «bu Avropadaki de cenktir», dep bildirdi.
Zelenskıynıñ muvafıq bildirüvi Ukraina prezidenti ösisiniñ saytında yayınlanğan.
«Bugünde, Ukraina toprağınıñ bir qısmı, bizim Qırım yarımadamız işğal etilgende ve şarqata cenk devam etkende bu pek müimdir. Bu Avropadaki de cenktir, şunıñ içün birlikte olmamız pek mümidir», – dep qayd etti Zelenskıy.
Poloniya prezidenti, Ukraina topraqlarınıñ işğal faktını qabul etmek mümkün degil, dep qayd etti. O, Poloniya Seymindeki çıqışı vaqtında Ukraina topraqlarınıñ işğalini iç bir vaqıt tanımaycağını aytqan Litvaniya prezidenti Gitanas Nausedanıñ mevamını Poloniya alğışlağanını bildirdi. Litvaniya devlet başı, Avropa Birligi azası kibi Ukrainanıñ keolecegine inanğanını ayttı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Poloniya zenaatdaşı Andrzej Duda 2021 senesi avgust ayında «Qırım platforması» sammitine kelmege razı oldı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Pensiya islâatına qarşı mitinglerde 1018 adam yaqalandı. Bunı “OVD-İnfo” rusiye uquqqoruyıcı portalı haber etti.
Teşkilâtniñ malümatına köre, eñ çoqu Sankt-Peterburg ve Yekaterinburgda tutıldı (452 ve 183 adam).
Moskova, Sankt-Peterburg ve başqa şeerlerniñ memüriyetleri bu aktsiyalarğa qail olmadı.
Sentâbrniñ 9-ında Rusiyeniñ çeşit şeerlerinde pensiya işlâatına qarşı narazılıq aktsiyaları yapıldı. Olarnı keçirmege çağırtqan - muhalefetçi Aleksey Navalnıy edi. Muhalefet, kütleviy aktsiyalar icün bu künni sayladı, çünki tamam sentâbrniñ 9-nda Rusiyede vali, mer ve mebuslarnıñ rey berüvi keçe edi.
Moskovadaki mitingge Navalnıy da qoşulacaq edi, amma avgust ayında o narazılıq aktsiyalarınıñ keçirüvi aqqında qanunnı bozğanında qabaatlanıp, 30 künlik apis cezasını aldı. Navalnıynıñ aytqanına köre, onıñ tevqifi, pensiyalılıq yaşınıñ köterilmesine qarşı umummilliy narazılıqqa keder etmek içün, evelden azırlanğan edi.
Avgustnıñ 29-ında Rusiye prezidenti Vladimir Putin televizion hitabında pensiya yaşını arttırmağa teklif etti - qadınlarğa 60 yaşınace, akimiyet teklif etken 63-kece degil. Amma aqaylarğa kelgende, Putin, Dmitriy Medvedev akimiyetinen razı, olar pensiyağa 65 yaşında çıqmaq kerek. Bundan ğayrı, pensiyağa yaqın yaştaki halqnıñ işten çıqaruv ya da işke almamazlıq meselesi içün memuriy ve cezaiy mesüliyetni belgilemek kerek dep qoştı o.
Daa evel Kreml nezareti altındaki Qırım ve Aqyar akimiyetleri pensiya islâatı aqqında rusiye qanun leyhasına qol tuttı.


text:
Rusiyelilerniñ çoqusı memleket yolbaşçılığınıñ Ukrainağa nisbeten etken areketleri sebebinden qasevet çekeler.
Bunı Fokus neşirine «Vatandaşlıq işbirligi» rusiyeli cemaat teşkilâtınıñ reisi Svetlana Gannuşkina bildirdi.
«Bugün Rusiye vatandaşları bu vaziyet sebebinden qasevet çekeler. Qırım işğalinden başlap, «krımnaş» coşqusı ile «namkrış» duyğusı peyda oldı. İnsanlarnıñ çoqusına, hususan gençlerge bu vaziyet ğayet kergin kele», – dedi uquq qoruyıcı.
Onıñ fikrine binayen, Rusiye siyasiy ceetten büyük zararnı köre, Qırımnı işğal etip, «memleket demokratik körünmey başladı».
«Rusiye istilâcı-memleket, havflı, demokratik yolundan vazgeçken memlekettir. Medeniyet aqqında… Aqmescitte yekâne ukrain gimnaziyanıñ qapatıluvınıñ şaatı edim, medeniyet esasında eyi bir şey ola bilirmi? İqtisadiyat aqqında aytacaq olsaq, bizge iç kerek olmağan bir yükni özümizge aldıq. Ne bizim içün, ne Qırım içün iqtisadiy kâr yoqtır», – dey Gannuşkina.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar


text:
Kiyevde fevral 5-te aqşam Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Frenkistan prezidenti François Hollande ve Almaniya kantsleri Angela Merkelniñ körüşüvi keçirilmekte. Körüşüv neticeleri boyunca matbuat vastalarınıñ temsilcileri ile subet keçirilmesi planlaştırılmay, – dep haber ete Radio Svoboda.
Toplaşuv başlanmazdan evel Petro Poroşenko subetleşlerine Ukraina şarqında barışıq olmasına köstergen yardımları içün teşekkürler bildirdi. Onıñ aytqanına köre, buña irişmek «ğayet qolaydır – Minsk añlaşmalarına riayet etmeli».
İşbu añlaşmalarğa binaen, silâ qullanılması toqtatılmaq, Ukrainadan çetel boyevikler çıqarılmaq, em de Rusiye ile sıñır boyu Ukraina nezareti ğayrıdan tiklenmek kerek.
Berilgen malümatqa köre, Angela Merkel ve François Hollande Ukrainanıñ topraq bütünligini köz ögüne alıp, yañı barışıq planını azırladılar. Fevral 6-da olar Moskvanı ziyaret etip, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile körüşmek kerekler.
Fevral 5-te Kiyevde Ukraina reberleri ile Amerika Qoşma Ştatlarınıñ devlet kâtibi John Kerry körüşti.


text:
Aqrusiyeniñ şimdiki prezidenti Aleksandr Lukaşenko bazar künü olıp keçken prezident saylavlarında beşinci kere ğalebe qazandı. Merkeziy saylav komissiyasınıñ ilk malümatlarına köre, saylayıcılarnıñ 83,49% Lukaşenkoğa rey berdi.
Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Lidiya Yermoşinanıñ bildirgenine köre, namzet kösterilgen Tatyana Korotkeviç, «Govori pravdu!» kampaniyasınıñ faaline saylayıcılarnıñ 4,42% qoltuttı, Aqrusiyeniñ Liberal-demokratik firqasınıñ yolbaşçısı Sergey Gaydukeviçke – 3,32%, Aqrusiye vatanperver firqasınıñ yolbaşçısı, «Aqrusiye kazaklarınıñ» atamanı Nikolay Ulahoviçke – saylayıcılarnıñ 1,67%.
Saylayıcılarnıñ 6,4% er keske qarşı rey berdi. Umumen saylayıcılarnıñ 86,75% rey berüv aqqını qullandı. Aqrusiye muhalifetiiñ liderleri Nikolay Statkeviç, Vladimir Neklâyev ve Anatoliy Lebedko Aqrusiye prezidentiniñ saylavlarını «oyun» dep adladılar ve rey berüv neticelerini qabul etmeyceklerini bildirdiler.
Aqşam üstü Minsk merkezinde saylavlarnıñ neticeleri ile razı olmağanlar narazılıqqa çıqtılar. Bir qaç yüz insan Oktâbr meydanında toplaşıp, rey berüv qalplığına qarşı çıqtı. Faaller beyaz-qırmızı-beyaz bayraqlarnı açıp, diktaturağa qarşı levhalarnı köterdiler. Narazılıq bildirgenler Mustaqillik meydanına barıp, aktsiyanı dua ile yekünlediler.
İlk malümatlarğa köre, politsiya üç insanğa nisbeten memuriy bozuv aqqında protokol tizdi. Aqrusiye MSK prezident saylavlarınıñ neticelerini oktâbr 16-da ilân etmege planlaştıra.


text:
Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde Qırım meselesini muzakere etecekler
Programma musafiri – İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesiniñ vekâletlisi Boris Babin ve insan aqları boyunca ukrain regional merkeziniñ eksperti Sergey Zayets.
Yayın iş künleri saat 8:35 ve 18:30 orta dalğalarda 549 kgts sıqlığında efirge çıqa.
Efirge (044) 490-29-05 nomeralı telefon vastasınen bağlanmaq mümkün.
Qırımnıñ büyük qısmında radionı diñlemege imkân bar.
Diñleyiciler crimea.reality@gmail.com elektron adresine mektüplerini yollay bileler. Qırım.Aqiqat Radiosını Qırım.Aqiqat saytında diñlemege mümkün.
Qırım.Aqiqat Radiosı Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ Qırımda radio yayınlavınıñ teklinmesi boyunca leyhasınıñ ekinci basamağı çerçivesinde işlep çıqarıldı.


text:
Cumaaqşamı künü, mayıs 7-de, Aqmescitte faaller ukrain tili ve medeniyetini canlandıracaq «Ukrain medeniyet merkeziniñ» açılışını taqdim ettiler, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Merkezniñ temel qoyucıları matbuat konferentsiyasında bildirdiler ki, onıñ esas vazifesi «Qırım yarımadasında yaşağan ukrain halqını birleştirmektir».
«Ukrain medeniyeti Qırımda assimilâtsiyağa oğratıla, bu sebepten bizler yarımadada ukrain tilini saqlap qalmağa tırışacaqmız, bundan ğayrı, Ukrainanıñ cemaat kütüphanesini meydanğa ketirmek isteymiz. Bu meselede Ukrainanıñ yardımına ümüt etemiz», – dep ayttı merkez temsilcilerinden biri Leonid Kuzmin.
Teşkilât faaliyetiniñ yönelişleri arasında Qırımda ukrain kinosınıñ künleri, edebiyat oquvları ve, belki de, bala resimleriniñ yarışı olacaq.
Merkezniñ daa bir vekili Veldar Şukurciyev qayd etti ki, bu teşkilât siyasiy degil, cemaat teşkilâtıdır.
«Teşkilât al-azırda Qırımda olğan qanunlardan tış areket etmeycek», – dedi o.
Merkezniñ binası yoq, teşkilâtçılarnıñ kira almaq içün paraları yoq. Faaller işbu teşkilâtnıñ faaliyetine Qırımda hayriye parası yardım etecegine ümüt eteler.
Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev – ukrain şairi Taras Şevçenkonı añma aktsiyasında mart 9-da Aqmescitte yaqalanğan faallerden biri.
Malüm olğanı kibi, faalller Aleksandr Kravçenko, Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev mart 9-da ukrain şairi Taras Şevçenkonı añma tedbirinde yaqalanğan ediler.
Mart 12-de mahkeme olıp keçti, faallerniñ ukrain timsallerini qullanğanlarından sebep cezası belgilendi. Mahkeme er bir faalni 40 saatlik mecburiy işler ile cezaladı.


text:
Qarasuvbazarda iyünniñ 21-nde qırımlı cemaatçılarnıñ yarımadanıñ medeniy-tarihiy mirasını saqlap qaluv meselesinen bağlı «Keteyatqan Qırım» konferentsiyası olıp keçti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Konferentsiya çerçivesinde iştirakçileri Qarasuvbazar tarihiy-ülkeşınaslıq müzeyiniñ reberligine qırımtatar ressamı Ramiz Netovkinniñ ev-müzeyini açmağa teklif etti.
«Bestekâr Spendiarovğa ait evniñ sökülüvi Qarasuvbazarda Ramiz Netovkinniñ evi içün qasevetlenmege mecbur etti. Ramizniñ vefat etkeninden sekiz yıl keçti. Dost, zenaatdaş ve tuvğanları Qarasuvbazardaki boş evi unikal ressamnıñ ev-müzeyi olmaq kerek, dep tüşüne. Amma laflardan areketlerge keçmege vaqıt keldi. Konferentsiya vaqtında yerli ülkeşınaslıq müzeyine Netovkinniñ ev-müzeyini açmaq içün bütün meraqlanğan taraflar (tuvğanları, akimiyet) ile iş keçirilmesine dair muracaat qabul etildi», – dep ayttı konferentsiyada faal Eskender İlyasov.
Qarasuvbazar rayon tarihiy-ülkeşınaslıq müzeyiniñ müdiri Marklena Kelâmova cemaatçılarnıñ teşebbüsine qoltutıp, «teklifni yerine ketirmege tırışacaq», dedi.
Ramiz Netovkin 1960 senesi Taşkent vilâyetiniñ Almazar qasabasında dünyağa keldi. 1975 senesinden berli Qarasuvbazarda yaşadı. 1980 senesi Samokiş Aqmescit bediiy oquv yurtunı bitirdi. «Qarasuvbazarnıñ civarları» albomı içün Bekir Çoban-Zade mukâfatınıñ «Qarasuvbazarnıñ keçmişi, bugüni ve kelecegini aks ettirgen eñ eyi eser» kategoriyasınıñ laureatı oldı. 1983 senesinden başlap vilâyet, cumhuriyet ve çetel sergileriniñ faal iştirakçisi oldı.
Aqmescit, Bağçasaray, Kezlev, Aluşta, Moskva (Rusiye), Tartu (Estoniya), Varşava ve Lüblin (Poloniya), New York (ABD), Kastamonuda (Türkiye) şahsiy sergileri keçirildi.
Ressam 2011 senesi iyülniñ 16-nda vefat etti.


text:
Mariupolni qoruğanda esir alınğan «Azov» polkunıñ askerlerinen Ukraina istihbaratçıları bağda buluna. Bu aqta Ukraina İç işler naziri Denis Monastırskıy bildirdi.
«Bugün Azov polkunıñ esir alınğan askerlerinen Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ istihbaratçıları bağlanalar. Olarnıñ yardımınen daa çoq malümat alamız: tutuv şaraitleri, aş ve azat ettirüv imkânları aqqında. Mında, Kyivde olacaqlarını bilemiz ve bunıñ içün elimizden kelgenini yapamız», – dep bildirdi Monastırskıynıñ aytqanlarını İç işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
O, bu, «tek yüz boysunmama kününiñ degil, bütün Ukraina tarihınıñ qaraman saifelerinden biri», dep qayd etti.
Mayısnıñ 20-nde Rusiye Mudafaa nazirligi, şeerniñ büyük qısmı Rusiye arbiyleri tarafından zapt etilgen soñ Ukraina arbiyleriniñ soñki qalesi olğan Mariupoldeki «Azovstal» zavodı Rusiye Federatsiyasınıñ kontroline keçti.
Rusiye müessisesi umumen zavodda bulunğan 2439 Ukraina arbiyi «esirlikke teslim oldı», dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy mayısnıñ 21-nde Rusiye ordusı blok etken «Azovstal» zavodından çıqarılğan Mariupol imayecileri deñişüv çerçivesinde azat etilmeli, dep ayttı.
Rusiye İç işler naziriniñ muavini Andrey Rudenko mayısnıñ 25-nde Moskva «Azov» arbiylerini deñişüv meselesini tek olarnıñ «mahkemesinden» soñ muzakere etecek, dep bildirdi.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Mayısnıñ 30-nda saba Mıkolayivniñ Rusiye tarafında ateşke tutulması neticesinde bir adam yaralandı, 21 hususiy ev zarar kördi. Bunı şeer başı Oleksandr Senkeviç haber etti.
"Rusiye işğalcilerniñ saba saatlarından Mıkolayivni ateşke tutması neticesinde şeerniñ rayonlarından birinde 21 hususiy ev zarar kördi. Esasen dam ve pencrelerdir. Tış divarlarda da bozulmalar bar. Saat 14:00 olğan malümatqa köre, bir adam yaralanğanı bellidir", - dep haber etti o.
Senkeviç, şeerde artilleriya ateşi telükesi ilân etilgenini qayd etip, sakinlerni "mümkün qadar diqqatlı olmağa" çağırdı.
Bir kün evel Mıkolayivniñ başı şeerniñ Rusiye ordusı tarafından ateşke tutulması neticesinde bir adam ölgeni ve eki yaralanğanını haber etken edi.
Moskva çoq sayılı delillerge baqmadan Ukrayinada barışıqsever adamlarnı ateşke tutmağanını bildire.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov, avgustnıñ 9-nda başlanğan Rusiye arbiy talimleriniñ em Ukraina qıtasına yañı bir tecavuzdır, em de Qırım sakinlerine telüke yarata, dep saya. Bunı o, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Aman-aman bütün ordu türleriniñ ve çoq miqdarda rus işğal ordusınıñ şahsiy eyyetiniñ iştiragi ile Qırımda keçirilgen er angi bir talim, Rusiyeniñ Ukraina qıtasına tecavuzınıñ keñişlenmesi ve Qırımdaki vatandaşlar içün bir tehdittir. RF-nıñ işğal etilgen Qırım topraqlarında er angi bir provokatsiyalarınıñ, ilk nevbette milletine baqmadan vatandaşlar içün aqibetleri olacaq», – dep qayd etti Çubarov.
Rusiye ordusı bazarertesi künü, avgustnıñ 9-nda, Qırımda büyük arbiy talimlerni başlata. O, sentâbrniñ 15-ne qadar devam etecek. Talimler tek işğal etilgen yarımadada degil, Rusiyeniñ Astrahan ve Rostov vilâyetlerinde, Stavropol ve Kubanda, Adıgeya, Dağıstan, Şimaliy Ösetiya, Çeçenistan, Ermenistan ve Gürcistannıñ separatist regionları – Abhaziya ve Cenübiy Ösetiyadaki arbiy bazalarda yerleşken 20 poligonda keçecek.
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde arbiy talimlerni muntazam sürette keçire, arbiy tehnika, hususan duşman aviatsiyası ile küreş sistemasını ketire. Ukraina ve Ğarp Moskvanıñ bu adımlarını takbih etti.
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.


text:
Zaporijjâ şeeriniñ İnqilâp Ğaramanları meydanında iyülniñ 21-nde aqşam üstü qırımtatarlarnen birdemlik mitingi olıp keçti. Tedbirge yerli faaller ve şeerde olğan Ukraina birligi içün umumukrain motoprobeginiñ iştirakçileri keldi. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
«Birlik motoprobegi – moto toplulığınıñ bir olması ve Ukraina mustaqillikni alğan topraqlarda yekâne olması içün… Qırımtatarlarnıñ bayrağını da ketiremiz. Onı Çonğarda berecekmiz. Anda «Asker» batalyonı tura. Qırımtatarlarnı unutmağanımıznı, Qırım Ukraina olğanını hatırlağanımıznı kösterip, ilhaqınıñ bitmesine irişecekmiz. Bizni ne qadar bölmege tırışsalar da, Ukraina bir, birlik olmaq kerekmiz», – dedi motoprobeg teşebbüsçisi Nikolay Spiridonov.
Ukraina birligi içün motoprobeg iyülniñ 15-nde Ujgorodda başladı. Tahminen 300 bayker iştirak ete.
Aktsiya vaqtında baykerler bütün memleketni dolaşıp, Mariupolde ve Çonğarda Ukraina imayecilerini ziyaret etecek. Faallerniñ yanında eki büyük bayraq bar: Ukraina devlet bayrağı ve qırımtatar milliy bayrağı. Avtoyürüş iyülniñ 23-nde Odesada yekünlenecek.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qırım.Aqiqat mühbirleri yanvar 15 künü Aqmescit yollarında ukrain sport urbasına kiyingen ayaqmaşinacılarnı körgenler. Rusiye tarafından işğal etilgen yarımada sakinleri böyle şekilde kiyingen sportçularnı endi siyrek köre.
Jurnalistniñ sportçular qaysı bir sport teşkilâtınıñ azaları olğanı aqqında sualine gençler, işğal etilgen Qırım «akimiyeti» tarafından ola bilecek siyasiy taqipke atıf etip, cevap bermediler.
«Kim ve qaydan olğanımıznı aytmağa istemeymiz. Qırımnıñ şimdiki vaziyetinde bu al gruppamızğa menfiy sürette tesir ete bilir»,– dedi ayaqmaşinacılardan biri.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Mayısnıñ 1-inde koronavirus infektsiyası sebebinde 116 adam Qırım hastahanelerinde, dört hastanıñ alı ağır.
Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım Emek ve İçtimaiy Mudafaa Nazirlikniñ başı Yelena Romanovskaya bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, 1882 adam tibbiy nezarettedir, olardan 979 adam evde dinamik nezarettedir, 787 adam observatorlarda buluna.
"Soñki 24 saatta 105 adam nezaret altına alındı, 71 adam çıqarıldı. Hastahanelerde 116 adam bar, olardan sekizi tünevin qoyuldı. Yüz koronavirus hastasından 35-i yahşı olıp çıqarıldı. Dört hastanıñ alı ağır, 36 hasta orta ağır alda ve daa 26 adamnıñ alı yengil", - qayd etti Romanskaya.
Daa evel rusiyeli Qırım başı Sergey Aksönov bildirgeni kibi, aprelniñ 30-ında Qırımda sekiz yañı koronavirus adisesi qayd etildi, böylece umumen 100 adise oldı.
Qırımda bir çoq müessise ve teşkilâtnıñ faaliyetini toqtatqan ve vatandaşlarnıñ özüni izolâtsiya etmesini belgilegen yüksek seviyeli azırlıq rejimi devam ete. Aqyarda bu rejim mayısnıñ 30-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İnsan aqları Qırım alan missiyası bildire ki, Keriçte avgust 24-te politsiya Ukraina bayrağı ile çıqarılğan foto içün üç insannı yaqaladı. Bunı uquq qorçalayıcılarğa yaqalanğanlardan biriniñ anası bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, eki erkek ve bir qız avgust 24-te saba saat 7-de Keriç merkezindeki Mitridat dağında Ukraina bayrağı ile foto çıqaracaq ediler. Gençler bu şekilde Ukraina mustaqillik Kününi qayd etmege istediler.
Olar Ukraina bayrağı ile foto çıqardılar, birden politsiya keldi ve üçüni de pis laflardan sebep yaqaladı. Protokol tizilgen soñ politsiya olarnı mahkeme zalına alıp ketti
«Olar Ukraina bayrağı ile foto çıqardılar, birden politsiya keldi ve üçüni de pis laflardan sebep yaqaladı. Protokol tizilgen soñ politsiya olarnı mahkeme zalına alıp ketti», – dep tarif etti qadın.
Yaqalanğanlarnıñ bildirgenine köre, politsiyada yaqalav sebebi Ukraina bayrağı ve Ukraina tuğrası ve oña qoltutuv yazısı ile kölmek olğanını ayttılar.
Uquq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, aynı o kün mahkeme Rusiye Federatsiyası Memuriy bozuvlar Kodeksiniñ 20.1 maddesi boyunca (nizamnı bozuv) üküm çıqardı. Oğlanlardan birini 15 künge qadar apiske aldılar, digerine 1000 rublelik para cezası berildi.
«Qıznıñ işi avgust 25-te baqılacaq, çünki bazarertesi künü şaatlardan biri yañlış malümat berse, cezalanacağını ögrenip, malümat bermekten vazgeçti ve vaqianı körmegenini bildirdi», – dep qayd eteler missiyada.
Uquq qoruyıcı ya da mahkeme organları vaqianı izaatlamaylar.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Ukraina mustaqillik künü Qırımda Aqmescitteki Taras Şevçenko eykeline çeçekler qoyulğan edi. Mında politsiya hadimleri, adiy urbada insanlar, em de samooborona nevbetçilik yaptılar. Bazı adamlarnı politsiya bölügine alıp ketken ediler. Yaqalanğanlar arasında – Ukrain medeniyet merkeziniñ vekilleri.
Aqmescitteki cemaat faalleri Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen aktsiyanı keçirecek ediler, lâkin Aqmescitniñ şeer memuriyeti buña izin bermedi.


text:
Ekinci Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçileri – Seytveli Seytabdiyev, Akim Bekirov, Rustem Seythalilov, Asan Yanikov ve Eskender Suleymanov – fevralnıñ 3-nde Vlasiha şeyeriniñ İstinaf arbiy mahkemesinde olıp keçken mahkeme oturışı vaqtında Rusiye mahkemecilerini ve prokurorını red ettiler.
Bunı “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesi advokat Rustem Kâmilevge atfı etip bildire.
Qayd etilgenine köre, imaye tarafı mahkeme esnasında Rusiye nezaretinde olğan Qırım garnizon arbiy makemesinden iştirak etken.
“Bizim şikâyetlerimiz qanaatlendirilmedi, mahkemelengenler mahkemeniñ bütün erkânını red etti. Bundan ğayrı prokuror da red etildi, çünki olarnıñ davanıñ neticesinde menfaatı bar. Bu müşterelerimizniñ delili edi”, – aytıp berdi Rustem Kâmilev.
Advokatnıñ sözlerine köre, imayesi astında olğanlarnıñ “alı umumen bir qarardır”.
“Muşterilerimden biri – bu Bekirov Akim alâ daa Krasnodardadır ve ne zaman Rostov-na-Donuğa etap etilecegi belli degil”, – dep qoştı Kâmilev.
Davanıñ esası boyunca nevbetteki mahkeme oturışı fevralnıñ 25-nde Rusiyede Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesinde keçirilecek.
Ekinci Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabsüleri Asan Yanikov ve Seytveli Seytabdiyevni yanvarnıñ 18-nde Aqmescitten Rostov-na-Donudaki 1-nci tahqiqat tevqifhanesine etap etildi.
Soçiniñ Üçünci istinaf mahkemesi yanvarniñ 14-nde Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Remzi Bekirov, Enver Ametov, Alim Karimov ve Tofik Abdulgaziyevniñ apiste tutuv müddetlerini uzatuv qararına qarşı advokatlarnıñ şikâyetini red etti.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Servet Gaziyev, Alim Karimov, Seyran Murtaza ve Erfan Osmanovnıñ apiste qaluv müddetini yarım yılğa uzattı. Olar Aqmescit SİZOsından Rostovğa avuştırılacaq.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye FSBsi tarafından ilhaq etilgen Qırımnıñ yalısında 2018 senesi noyabr ayında zapt etilgen gemilerniñ eñ genç ukrain deñizcisi Andrey Eyder dekabr 31-inde Marina adlı kezgen qızına evlendi.
Andrey ve Marina biri-birine yüzüklerni taqtı, bundan soñ kelin meydanda toplanğan seyircilerge güldestesini attı.
Azat etilgeninden soñ ukrain deñizci Volodımır Varimez ve Viktor Bespalçenko da evlenip yetiştirdi.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.