text:
Älmät militsiäse ğämällären däwläti häm bäysez oyışmalar tikşerä...
Şunısı da qızıq, qinalğan jurnalist höcümnän soñ “02” telefonı aşa şaltıratqaç, militsiä kilep mäşäqätlänmägän, Matveevqa travmpunktqa barırğa kiñäş itkännär. Şuña kürä ul 8nçe sintäber könne tieşle käğäzlärne cıyıp şähär prokuraturasına möräcäğät itä. Näticädä qinalğan jurnalistnı häm anıñ ğäiläsen Äçke Äşlär İdaräsenä doprosqa çaqıralar, Matveevqa yasalğan höcüm buyınça tikşerü başlana. Ämma bu cinayät eşendä bik möhim dälil bulğan magnitofon yazması militsiä arxivlarında yuğala. Yazmada Matveevnıñ militsiä xezmätkärläre belän söyläşüe terkälgän bula.Şulay itep, bu oçraqta ber genä tügel, ä berniçä cinayät buluı kürenä. Berençese - jurnalistqa höcüm yasaw, ikençese – höcümgä duçar bulğan, qatı qinalğan keşegä militsiä tarafınnan yärdäm kürsätelmäw häm öçençese – eçke eşlär idäräseneñ arxivları belän eşlägändä iğtibarsızlıq. Bu öç epizodnıñ ikesendä militsiä xezmätkärläreneñ qanunsız ğämälläre kürenä.
Çärşämbe könnän başlap Sergey Matveevqa yärdäm itär öçen Älmätkä Qazan keşe xoquqların yaqlaw Üzägeneñ belgeçe Oleg Xabibraxmanov kilde. Xabibraxmanov Azatlıq Radiosınıñ xäbärçesenä äytkän süzlärençä, älegä Älmät militsiäse jurnalistqa höcüm eşen genä tikşerä, möhim audio kasseta yuğalğanğa sıltap, militsiä xezmätkärläreneñ xäräkätsezlege turında cinayät eşen quzğatırğa cıyınmıylar. Alay bulsa da keşe xoquqların yaqlaw üzägeneñ bu mäs’älägä qaraşı başqaça häm ul anı bolay ğına taşlamayaçaq, dip belderde Oleg äfände.Keşe xoquqların saqlaw üzägen borçığan militsiä ğämälläreneñ tağın da ber misalı bar. Bıyılğı cäy konne Älmät şähäreneñ ikençe sanlı mäktäp uquçıların, 15 yäşlek Ayrat Safin, Timur Tuxbatullin häm Ayrat Fayzutdinovnı militsiä xezmätkärläre nigezsez uramda tuqtata häm qinap militsiä bülegenä alıp kitä. Anda käräzle telefonnı urlawda gäyepne üzlärenä aldırır öçen malaylarnı bernindi protokollar tözemiçä, rezina tayağı belän qinilar. Andıy ısulnı qullanıp ta bernindi näticägä ireşmägäç Göbäydullin familiäle militsiä xezmätkäre yäş yegetlärne beräm-beräm alıp kitep alarnıñ başların bädräf bülmäsendä unitazğa manıy. Bu da näticäsez bulıp çıqqaç qısqa waqıtta gäyepsez malaylarnı törle tän cäräxätläre belän irekkä cibärälär.
Berniçä könnän alarnıñ äti-äniläre şähär prokuraturasına möräcäğät itkäç, prokurornıñ urınbasarı Badıykov militsiä ğämällärendä cinayät yuq dip, cinayät eşen quzğatudan baş tarta. Ul xätta bu qarar belän kileşmägän respublika prokuraturasınıñ da möräcäğäten kire qaqtı.Xäzer bu ike eştä döreslekne tabır öçen Älmät militsiäse dä, Qazan keşe xoquqların yaqlaw Üzäge östämä dälillär ezli. Şulay itep, ber ük qanun bozılışlarnı däwläti orğannarı da, bäysez xoquq saqlaw oyışmaları da tikşergäç, döreslek tizräk açılırmı, bu turıda kiläçäktä xäbär itäçäkbez
Azatlıq Radiosı öçen Qazannan İskändär Nurmi.


c: text/html

text:
Aldınğı 7 industrial'' il häm Rusiä citäkçeläreneñ Quşma Ştatlardağı See İsland utrawında uzğan oçraşuında, Washingtonnıñ bar Yaqın Könçığışnı demokratiäläşterü planı tikşerelde, xörmätle tıñlawçılar. Bu söyläşügä şul töbäktäge berniçä ğäräp wä möselman illäreneñ citäkçeläre dä çaqırılğan ide. Läkin qayber belgeçlär, prezident Bushnıñ şuşı planı bik yıraqqa kitä almas digän fiker belderä.
Washingtonnıñ "kiñ Yaqın Könçığış" digäne üz eçenä Fırat wä Ürdün (İordan) yılğaları arası häm tiräsendäge töbäkne genä tügel, tönyaq Afrikanı häm İran, Pakstan wä Äfğanstan kebek däwlätlärne dä ala. 2001-neñ 11-nçe sintäbr höcümnärennän soñ Quşma Ştatlar citäkçelege töbäktä Amerikağa qarşı käyeflärneñ köçäyä baruın iskä alıp, andağı totrıqsızlıq häm torğınlıqnı beterü öçen "kiñäytelgän Yaqın Könçığış"nıñ tormışın tulısınça demokratiäläşterergä kiräk digän fiker belän çıqtı. Washington monı älbättä, Könbatış ürnägendä eşläwne küz aldında totqan ide, häm şuşı planın ul xäzer See İslandta barğan oçraşuda da täqdim itte. Läkin Yevropa mämläkätläre Yaqın Könçığışta demokratik reformalar ütkärü kiräklegen nigezdä yaqlasa da, plan andağı illär eşenä tupas tıqşınu bulmasqa tieş digän qaraşta toruın äytte. Amerikannarnıñ Yaqın Könçığıştağı säyäsätenä ara-tirä qarşı çığıp torğan Fransiä prezidentı Jacques Chirac, misal öçen, turıdan-turı, andağı illärneñ "demokratiä missionerlarına ixtiacı" yuq dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, ğäräp häm möselman illäre Washington täqdim itkän häm xäzer inde başqa aldınğı illär fatixasın da alğan şuşı planğa quşılu-quşılmawnı üzläre xäl itärgä tieş. Amerikan planı Yaqın Könçığış illärendä dä Könbatıştağı demokratik cämğiatkä xas prinsiplar urnaştırunı küz aldında tota - fäqät qanunğa nigezlängän xakimiat, xalıq qarşında cawaplı idarä, azçılıqlar xoquqın tä''min itü, mäğrifätkä häm xatın-qız xoquqların yaqlawğa birelgänlek. Yevropa Berlege moña yaña ber möhim östämä kertüne alğa sörä - demokratiäläşterü planın ğämälgä quyunıñ şartı bulıp ğäräp-İzrail nizağın xäl itü tora. See İsland söyläşülärendä qatnaşqan citäkçelär monıñ belän kileşä, çärşämbe könne alar, Yaqın Könçığış illären demokratiäläşterü eşe ğäräp-İzrail qarşılıqların tulısınça häm ğadel itep çişü belän bergä barırğa tieş dip belderde. Yevropa illäre şulay uq, amerikan planı här ilneñ üzençäleklären iskä alıp ğämälgä quyılırğa tieş dip isäpli, Yevropa Komissiäse räiseneñ kiñäşçese Stefano Sannino bu uñaydan bolay dip beldergän ide.
Audio, Stefano Sannino
"Asılda bu xezmättäşlek wä aralaşu ideäsenä, däwamlı eş berlegenä nigezlängän, bar illärgä dä ber qalıptan çığıp qararğa yaramıy. Şuña kürä bu töbäktäge däwlätlärneñ härberse üzençälekle ikänen tanu bulaçaq" di Yevropa Komissiäse räiseneñ kiñäşçese. Ämma Yaqın Könçığıştağı ictimaği-säyäsi täräqqiatne küzätep barğan belgeçlär, älege plannı ğämälgä quyu bik yıraq kitä almas, hiçyuğı yaqın kiläçäktä bu ömetle kürenmi dip belderä. Washingtondağı xosusi tikşerenü üzäge - "American Enterprise" institutınıñ xalıqara säyäsät häm saqlanu ölkäsendäge vitse-prezidentı Danielle Pletka şularnıñ berse.
Audio, Danielle Pletka
"Min monıñ nindi dä bulsa cimeşe buluına şiklänäm. Prezident Bushnıñ şuşı plannı alğa sörüe yaxşı, älbättä, läkin anıñ näticälege häm mäğnäsennän soñğı 6 ay eçendä inde berni dä qalmadı" di "American Enterprise" institutı wäkile Pletka. Üzeneñ şuşı ömetsezlegen ul, Aq yortta, Däwlät departamentında häm saqlanu ministrlığında Yaqın Könçığışnı demokratiäläşterü mäs''äläsendä törle qaraşlar yäşäp kilüe belän añlata. Moñardan tış küp kenä belgeçlär, ğäräp häm möselman illärendä xäzer Amerikadan çıqqan plannarğa şiklänep qarıylar, Washington üzeneñ Yaqın Könçığış säyäsäten berençe çiratta İzrailne yaqlawğa qorıp alıp bara, häm bu üzgärmi torıp amerikannarnıñ kiñäytelgän Yaqın Könçığışnı demokratiäläşterü planı uñmayaçaq dip uylıy.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Žaylauźa qatnaş ta yal al.Deputattıñ bıl başlanğısı xuplanmağan
Žaylauźarźa qatnaşqan watandaştarğa öśtälmä yal könö xaqındağı qanun ğämälgä aşmayasaq. Däülät yıyılışı- Qoroltay deputatı Rafael Märźänşin parlamentqa oşo turalağı proekt äźerläp bireüen xäbär itkäynek inde. Deputat fekerensä, keşe qanun buyınsa täğäyen yal könön haylau uçastqahında yöröp uźğara, yäğni yal könö ärämgä kitä. Şuğa kürä uğa yäki öśtälmä yal birergä, yäki aqsalata därtländerergä käräk. Bınıñ ösön haylau uçastqahınan ul beräy qağıź alırğa teyeş. Däülät Yıyılışı- Qoroltay räyese Konstantin Tolqaçew qanun proektı awtorğa kire qaytarğan. Unıñ fekerensä bıl doqument respubliqa parlamentı reglamentında bildälängän talaptarğa tura kilmäy. yäğni respubliqala barıhınıñ da xoquqtarı berźäy. Şuğa kürä haylauźarźa qatnaşıusığa öśtälmä yal birep, qatnaşmağandarźı ber nämäheź qaldırıu qanunğa tura kilmäy. İkensenän mäsälä finansqa barıp bäylänä. Bıl osraqta qanun qabul itelä qalğan osraqta, öśtälmä sığımdar talap iteläsäk.
Sığımdar tigändäy, bögön Däülät yıyılışı- Qoroltayźıñ sirattağı ultırışında respubliqanıñ kilähe yılğa qaźnahı xaqundağı qanun proektı 3-sö uqıu ütte. Respubliqa prezidentı imzalağandan huñ ul ğämägä inäsäk 2008-se yılğa qaźna doqumentı 5 milliard hum defitsit menän qabul itelde. Yäğni unıñ kilem ölöşö 63 milliard 444 million hum bulha, sığımdar 68 milliard 444 million humğa tiñ. Qanun proektın äźerläüselär ışandırıuınsa, Başqortostandağı iqtisadi üśeş yıl dauamında byudjetı defitsittan profitsitlığa äyländeräsäk.


text:
Title News
Estonia tatarı Dayan Äxmät: «Çit ildä, başqa xalıq arasında üzeñne millät bularaq saqlap qalırğa teläsäñ, sin üzeñne anda çit itep xis itergä, qunaq ikäneñne onıtmasqa tieşseñ. Ämmä, üz fatirıñda, üz öyeñdä sin xuca, däwläteñ şunda ikänen onıtmasqa kiräk.» /"Öyegezdä kem xuca?" Tatarstan yäşläre/
Tatarstan matbuğatında bu atnada başqa milli mäs’älälär dä kütärelde. Mädäni Comğa bu atnada Xäsän İlyasovnıñ “Bez kemnär?” digän mäqäläsen urnaştırdı. Anda ul Başqortostandağı tatarlar xaqında üz uy-fikerläre belän urtaqlaşa. Avtor üze dä Başqortostannan, İleş rayonınnan. Xäsän äfende “tatar telle başqortlar” digän töşençäneñ barlıqqa kilüe, anıñ mäğnäse turında uylana:
“İğtibar itkänegez bardır: Qazanğa kilgän çaqlarda, üzlären başqort şağirläre, artistları dip yörgän tatar yegetläre, säxnädä çaqta başların artqa çöyep başqortça söylilär dä, üzara söyläşä-aralaşa başlağaç butalıp betälär.”
Xäsän İlyasov älege mäqäläsendä: “Kem soñ bez, tatarça söyläşep, tatarça yäşäwçe başqortlarmı? Ällä tatarlarmi?”, digän soraw quya.
Başqortostan tatarları xaqında Azatlıq radiosında daimi räweştä xäbärlär bula. Awır şartlar, milli izü, qısu oçraqları xaqında mäğlümätlärne xäbärçelärebez yış citkerep tora.
Başqortostanda inde 70 yıldan artıq çığa torğan Qızıl tañ isemle tatar gazetasınıñ ütkän atna sanın uqu mömkinlege tudı. Matbağanıñ berençe bitendä Däwlät Cıyılışınıñ utırışı xaqında xisap, xökümät qararı, awıl xucalığına bağışlanğan 3 yazma basılıp çıqqan. 5 aprildä dönya kürgän älege sanda şulai uq, Samarda häm Başqortostannıñ Boray rayonında ütkän başqort qorıltayları turında ike yazma urın alğan. “Tanıp yılğası buyında quray moñı”, digän mäqälä ayıruça iğtibarğa layıq. Anda süz Börcan rayonınnan Borayğa küçep kilgän Minzälä xanımnıñ fidäqär xezmäte, anıñ başqort ıruların, kiemnären saqlawı turında täfsilläp yazılğan. 4 bitle, zur formatlı, 46 meñnän artıq tirajı bulğan Qızıl tañ gazetasında “tatar” süze berniçä cirdä genä telgä alınıp kitä.
Inde Tatarstan matbuğatına äylänep qaytıyq. Gäcitlär bu atnada xalıq sanın alu kampaniäse turında küp yazdı. Ämmä jurnalistlarnı xalıq sanın alunıñ milli yaqları tügel, ä barı tiq mäğlümät tuplawnıñ tärtibe, sotsial-iqtisadi kürsätkeçläre genä qızıqsındırdı. Şuşı uq yünäleştä yazılğan, läkin milli mäsälägä bağışlanğan qayber yazmalarğa ayırım tuqtalıp kitäbez.
Şähri Qazan gazetasında “Arumı sez?” digän isem astında Qazan keräşen oyışması äğzäse Petr Yefimovnıñ yazması da basıldı. Anda ul möselman tatarlarğa üpkäsen belderä:
“Bezneñ tatar ğalimnäre tarixıbıznı berqayçan da tiränten häm citdi räweştä oyränmäde. Alar öçen keräşennär çuqındırılğan tatarlar. Yuqsa, çuqındırılğan tatarlarnıñ küpçelege ällä qayçan islam dinenä qayttı. 450 yıl däwamında xristian dinen totuçılarnıñ üz tormış räweşläre urnaştı, alarnıñ üzlärençä yäşiseläre kilä. İkençe Bötendönya tatar kongressında küpçelek çığışlarda islam dinen totuçılar ğına tatarlar digän fiker qat-qat yañğıradı. Keräşennär tatarlar ikän, nigä soñ alar kongressqa çaqırılmadı. Menä şunnan başlanmadı mikän borçılu, tıñğısızlıq?” Şähri Qazan keräşennär turındağı, Poccийckaя raзeTada basılğan ber mäqäläne tärcemä itep uquçılarğa täqdim itte. Eleonora Rılova tarafınnan yazılğan älege mäqälä keräşen tatarlarına bağışlana häm “Ölkän ağay yoğıntısı” dip atala. Mäqälädä mondıy süzlär bar:
“Keräşennär 1917 yıldan soñ möstäqil xalıq bulğan. Keräşennär qorıltayı uzdırılğan, gazetaları näşer itelgän, üzläreneñ näşriätläre, muzeyları, folklor ansamblläre häm küçmä teatrları eşläp kilgän. Xättä däwlät oyışmalarında maxsus keräşen bülekçäläre dä bulğan. Ber waqıt RSFSR qısalarında keräşen avtonomiäse tözü ideası da yäşägän. Ämmä, 1926 yılda keräşennär milli xoquqların yuğaltıp, tatarlarğa quşılğan.”
Qazan mädäniät häm sänğät akademiäse professorı Tatyana Dunaeva süzlärenä karağanda, 1992 yıldan soñ keräşennärgä ike genä keşe uñay bäyä birgän. Alarnıñ berse Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev bulsa, ikençese - Däwlät Duması deputatı Fändäs Säfiullin ikän. Mintimer Şäymiev “tatarlar borınğı tatar telen saqlap qaluları öçen keräşennärgä burıçlı bulırğa tieş”, dip beldergän bulğan. Ä Fändäs Säfiullin, tatarlar üzlären keräşennärneñ “ölkän ağaları” bularaq sizälär, dip äytkän bulğan. Älege yazmada, gazeta xäbärçese Qazandağı keräşennärneñ ber genä çirkäwe buluı, telneñ üsmäwe xaqında da äytä.
Şuşı urında, Şähri Qazan gazetasın çitkä quyıp, İdel jurnalın aqtarıp qarıq. Uzğan atna matbuğat küzätüendä, jurnalda basılğan, etnograf Damir İsxaqov qatnaşında ütkän äñgämä xaqında xäbär itkän idek. Anda da şul mäsälä kütärelgän ide. Xäzer şuşı äñgämägä kire qaytıp, tarix fännäre doktorı Damir İsxakovnıñ añlatmasın uqıp qarıyq:
“Keräşennärdä milli añ üzençälekle yul belän üste. Çuqındıru häm urıslaştırunıñ neçkä-kamil sistemasın eşlägän İlminskiy 1863 yılda Qazanda Üzäk keräşen-tatar mäktäben aça. Ul isä Qazan gubernasındağı missionerlar mäktäpläre oçen uqıtuçılar әzerli. Keräşen añın tärbiäläwçelär asılda menä şul İlminskiy mäktäben betergän keräşen intelligentsiäse. Kim digändä 3 buın keräşen zıyalıları keräşennär arasında “bez ayırım törkem” digän añ taratqan. Häm menä XX ğasırnıñ 20-nçe yıllarına keräşennär şaqtıy totrıqlı törkem bulıp oyışıp citä. 1920 häm 1926 yıllarda alarnıñ üzlären ayırıp yazdıruları oçraqlı xäl tügel”.
Alda telgä alınğan, Poccийckaя raзeTada dönya kürgän mäqälädä gazeta xäbärçese şulay uq, tatar häm keräşennärneñ ayırımlıqların zur itep kürsätergä tırışa. Milli kiemnärdä, ğöref-ğädätlärdä, aş-su äzerläwdä, xättä mentalitetta da ayırımlıqar kürenä, dip yazğan Eleonora Rılova.
Yañadan İdel jurnalına qaytıp, Damir İsxaqovnıñ äñğämäsen qarasaq, şunı küräbez. Keräşen häm möselman tatar arasındağı ayırımlıqlar bulsa da, urtaqlıqlar kübräk. Pravoslaviegä bäyle öleşen alıp atsañ, keräşen mädäniäteneñ qalğan öleşe – tatarnıqı belän ber, dip yaza Damir İsxakov. Bülenep çıqqan oçraqta da alğa taba niçek yäşäw xaqında uylarğa kiñäş itkän ğalim.
İnde xäbär itüebezçä, keräşennärneñ milli liderları Tatarstan Prezidentı belän oçraşıp, xalıq sanın alğanda ayırm kod belän bulsa da, “tatarlar” digän gömümi isem astında yazılırğa kileşkän.
Bülenü häm bülenmäüneñ ber kürsätkeçe itep Estoniädäge tatar häm başqorlarnıñ tormışlarına küz salıp bula. Tatarstan yäşläre gazetasınıñ sişämbe sanında Tufan Miñnullin üzeneñ Estoniägä säfäre, andağı millättäşlärebez xaqında yazıp çıqtı. “Öyegezdä kem xuca?” dip isemlängän mäqälädä ul Tallinnan çaqıru aluın, andağı üzeşçännärneñ anıñ “Äldermeştän Älmändär” äsären säxnäläşterüwen xäbär itä. Tufan әfändene qunaqqa Estoniädäge başqortlarnıñ “Ağidel” yaqtaşlıq cämğiäte çaqırğan bulğan. Tatarstan qunağın Tallinnda qarşı alğan keşelär turında Tufan Miñnullin bolay dip yaza:
“Başqort cämğiäte digäç, min başqortça söyläşerlär digän idem. Çın başqortça beräw genä söyläşte säxnädän. Ramilä isemle ide ul. Ğäcäyep tä şaw-şulı , söykemle, çaya xanım. Minem säfärne oyıştıruçı Flüzä Xäyrullina üze, yarım başqortça, yarım tatarça söyläşä. Qalğannarı qaysı Nijgarça, qaysı Qazança, qaysı Aqtanışça sipterälär.”
Tufan Miñnullin yazuına qarağanda Tallinnda tatarlar şaqtıy küp. Alar anda ike törle ikän. Ber işeläre monnan 130 yıllar çaması elek kilep töplängän tatarlarnıñ toqımı, berişeläre - Sovetlar berlege zamanında kilep urnaşqan. Tatarlar tatarça yäşilär digändä Tufan efände, millättäşlärebezneñ berniçä oyışmaga bülenüen bilgeläp ütä. Läkin kiräk çaqta berläşä dä belä tatarlar, dip yaza avtor. Anıñ misalı itep ul kümäkläşep Saban tuyın ütkärü waqiğäsen kitergän. Yazmasında ul Eston cirendä yäşäwçe millättäşlärebezgä ayırım tuqtalıp kitä. Babaları Nicgardan bulğan Timur – ayıq fiker yörtüçe, telen, tatarlığın saqlıy belüçe keşe ikän. Sarman yaqlarınnan kilgän Fäwziä xanımnıñ ğailäsendä tatar telen böten neçkäleklären belep söyläşälär. Anıñ, ire Rawil belän üstergän qızları Albina tatarça, estonça, urısça häm inglizçä belä. Mäqälädän tağın ber özek:
“Dayan Äxmät turında süzlär küp buldı. Üzen kürergä nasip itmäsä dä, xatını İlziä, qızı Märyämne kürdek. Böterçek şikelle bu bala bezneñ awıl qızınnan berni belän dä ayırılmıy. Añlawımça, Dayannıñ äti-babaları Estoniädä tuıp üskän, tatarça yaxşı belä ikän, ä anıñ xatını tatarça abına- sörtenäräk söyläşä. Çönki ul Tatartsanda Älmättä üskän, tatarça anı Estoniädä tuğan ire Dayan öyrätkän”
Tufan äfände mäqälägä “öyeñdä kem xuca?” digän isemne Dayan Äxmätneñ süzlärenä işäräläp äytkän. Dayan äfändeneñ Eston televideniäse aşa çığış yasağanda, “Çit ildä, bütän möxittä, üz ileñnän yıraqta niçek itep milli yözeñne saqlap qalıp bula?” digän çeterekle sorawğa birgän cawabı Tufan äfändene ğäcäpländergän.
“Başqa xalıq ilendä, başqa xalıq arasında üzeñne millät bularaq saqlap qalırğa teläsäñ, siña anda üzeñne çit itep xis itärgä kiräk, dide ul. Anda qunaq qına ikänlegeñne onıtmasqa tieş, dide. Şul uq waqıtta sin üz fatirıñda, üz öyeñdä üzeñne xuca itep totarğa, anda sineñ däwläteñ ikänlegen añlarğa tieş, dide. Ä tatarlığın Tatarstanda da saqlıy almağannar, dimäk, öylärendä dä üz-üzlärenä xuca tügel”,
- dip yazğan Tatarstan yäşläre gazetasında Tufan Miñnullin.
Matbuğat küzätüwen Azatlıq radiosı oçen Bikä Timerova äzerläde


text:
1 May köne yüweşräk häm salqınraq bulsa da, Tatarstanda bu bäyräm matur ğına ütte. Härxäldä, cämäğätçelekneñ reaksiäse uñay. Qayber töbäklärdä 1 May - 17 yäki 18 may belän ber ük däräcädä ütsä, Tatarstanda bu yulı säyäsi töymälärgä ostaraq bastılar. “Berdäm Rusiä” digän öskä ürmäläwçe firqä eşçelärne, xökümätne tirgi torğan demonstratsiägä üze alıp çıqtı. Bayraqlar, cırlanğan cırlar profsoyuz turında bulsa da, dilbegä Ayular qulında, yäğni “Berdäm Rusiä” qaramağında digän tä'sir qaldı. Kommunistlar isä xakimiät firqäsen dä, profsoyuzlarnı da ber ük zähär süzlär belän büläkläde. Alarnıñ tarafdarları xätsez genä kürensä dä, bu 1 Maynı xakimiät firqäse üz bäyrämenä äyländerde. Bäyrämnän soñğı könnär ğädättägeçä ütte. Eşkä çıqmaw, yal itü, baqçada qazınu. Barı tik awıl keşeläre genä tuqtamadı. Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov, prezident Mintimer Şäymiev kebek ük, basularda tufraq uıp, texnikanıñ eşläwen tikşerde. Ul ber çığuda 12 rayonnı urap qayttı.
Bäyräm könnärendä barası da imin qaldı, dip bulmıy. Kukmara rayonınıñ Kenäbäş awılında yanğın çığıp, berniçä keşe zıyan kürde, 12 yäşlek Miläwşä Kayumova häm 32 yäşlek İlnar Zahidullin wafat buldı. Yañğınnın säbäbe – gaz plitäsen qabızğan waqıtta ber qunaq yalğış şırpı sızıp, ballon şartlağan. Saqsızlıq arqasında kilep çıqqan bu qaza käyeflärne qormıy qalmadı.
Rusiä çempionı bulırğa cıyınğan “Uniks” basketbol komandası düşämbe könne Permdä “Ural-Greyt”qa ottırıp, altın medal' öçen köräştän töşep qaldı. Ul iñ küp digändä, bronza öçen köräş alıp barırğa tieş bula. Şulay itep, bıyıl Qazannıñ xokkeyçıları da, basketbolçıları da zur dan yaulıy almadı.


text:
Neşet Ertaş - Bulgur Pilavı
Sanatçı : Neşet Ertaş
Türkü : Bulgur Pilavı
Etiketler : Neşet Ertaş - Bulgur Pilavı türkü indir, Neşet Ertaş - Bulgur Pilavı türkü dinle, Neşet Ertaş türküleri, Bulgur Pilavı mp3 indir, Neşet Ertaş türküleri Bulgur Pilavı türküsü, Bulgur Pilavı sözleri, Neşet Ertaş mp3 dinle, Neşet Ertaş download, Bulgur Pilavı bedava mp3, Neşet Ertaş türkü sözleri, Neşet Ertaş türkü dinle, Neşet Ertaş son albüm indir
Neşet Ertaş Türküleri
Neşet Ertaş - Gurbet Elde Bir Hal Geldi Başıma
Neşet Ertaş - Karadır Bu Bahtım Kara
Neşet Ertaş - Karga Olan Gül Kıymeti Bilemez
Neşet Ertaş - Öldüm Yalvara Yalvara
Neşet Ertaş - Mecnun Gibi Dolaşıyom


text:
Ğosman İsxaqi: “Comğa namazinda 11 sentäber häläkätendä qorban bulğan möselmannarnı iksä alaçaqbız”
Ğosman İsxaqi: “Comğa namazinda 11 sentäber häläkätendä qorban bulğan möselmannarnı iksä alaçaqbız”
Şul uq SKY news telekanalı xäbärçese çärşämbe könne möfti belän oçraşqanda 11 sentäber häläkäte häm möselman xatın-qızlarnıñ problemların kütärep çıqtı. Möfti Ğosman xäzrät İsxaqi «cinäyät qılğan keşe cazasın alarğa tieş. Cinäyätçeneñ dine yuq» digän belderü yasağan bulğan. Xicap mäsäläsenä kilgändä «üz xoquqları öçen köräşüçe xatın-qızlarnıñ namusı çista. Alarnı yawlıqnı salıp pasporttağı fotoğa töşergä mäcbür itsälär, bu alarnıñ tügel, ä mäcbür itüçelärneñ ğonahı bulaçaq» digän möfti.
Ul şulay uq, jurnalistlar aldinda cömğa namazında 11 sentäber häläkätendä ğomerläre özelgän möselmannarnı iskä alırbız, dip wäğdä birgän.


text:
Amerika Quşma Ştatları häm Britaniä Farsı Qultığında ğaskärlär sanın arttıra
Kiçä Oyışmanıñ atom töş programmaların kontrol itü agentlığı başlığı Möhammäd Äl Baradei, Ğiraqtağı wazğiätne döres sürätlär öçen inspektorlarğa tağın östämä waqıt kiräk bulaçaq, dip belderde. Eşneñ uñışlı buluı öçen inspektorlarnıñ Ğiraq wäkilläre belän tulı xezmättäşlege kiräk, dide Äl Baradei, şul sanda qayber ğalimnär belän ayırım oçraşular da möhim. Amerika Quşma Ştatları häm başqa illärdän yardäm kilä, dide Äl Baradei, läkin anıñ süzlärenä qarağanda, tikşerülär öçen mäğlümat citep betmi .
Ul arada Quşma Ştatları Farsı qultığında xärbilär sanın arttıra. Kiçä tağın 35 meñlek ğaskärlär kiterergä digän färman birelde. Ğaskärlär belän bergä su astı köymäläre häm xärbi oçqıçlar, suğış korapları kiterelä. Monnan soñ, Amerika Quşma Ştatlarnıñ Farsı qultığı häm anıñ tiräsendä urnaşqan ğaskärlärneñ sanı 120 meñgä citäçäk.
Bügen Britaniä töbäkkä Ark Royal isemle oçqıç taşuçı xärbi korabın häm distädän artıq suğış köymälären cibärde. Meñgä yaqın xärbi häm ofitserlar tağın ber-niçä kön eçendä yulğa çığaçaq. Xärbilär aldan xäbär itelgänçä Yıraq Könçığışta künegülär uzdıru öçen yulğa çıqtı. Läkin alarnıñ Farsı qultığında tuqtalaçağı mäğlüm.
Ğiraq suğışın buldırmau yulların ezläw däwam itä. Bügen Törkiä premyer-ministrı Abdulla Gül Söğed Ğaräpstan häm İranğa kiter aldınnan yasağan çığışında, Ğiraq, suğış başlarğa telämäsä-Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ rezolyutsiäsen tulısınça ütärgä tieş, dip belderde. Suğış başlana qalsa kürşe däwlätlär zur ziyan küräçäk, şunıñ öçen suğışnı buldırmau öçen quldan kilgänne eşlärgä kiräk, dide Gül. Räsmi Änkara suğış Törkiägä dä totrıqsızlıq alıp kiläçäk, dip borçıla. İqtisadqa zur orım belän ber rättän çik buyında Tönyaq Ğiraqtağı kördlär belän dä kierenkelek tuarğa mömkin.


text:
Üzbäkstannıñ däwlät kiñküläm mäğlümät çaraları 13-nçe mayda Ändican şähärendä bulğan waqıyğalarnı bäysez tikşerü öçen arta barğan xalıqara basımğa qarşı höcüm başladı. Üzbäk oppozitsiäse häm xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları Ändican waqıyğalarında ber meñgä qädär keşe ülgän bulırğa mömkin di.
Üzbäk däwlät televideniese Ändicanda yäşäwçe qayber keşelärneñ bäysez tikşerügä qarşı çığışların kürsätte. Şundıy äñgämälärneñ bersendä ölkän yäştäge ber keşe Üzbäkstan üz problemaların üze çişä alırday suveren däwlät dide häm xalıqara tikşerü ütkärügä röxsät birüne çit beräwneñ ber ğailägä kilep andağı balalarnı tärbiälärgä teläk belderüe belän çağıştırdı.
İrtägä Yewropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları oçraşıp Ändican waqıyğalarına tağın ber märtäbä borçılu belderer dip kötelä.


text:
Türkütolia - Halil İbrahim
Sanatçı : Türkütolia
Türkü : Halil İbrahim
Etiketler : Türkütolia - Halil İbrahim türkü indir, Türkütolia - Halil İbrahim türkü dinle, Türkütolia türküleri, Halil İbrahim mp3 indir, Türkütolia türküleri Halil İbrahim türküsü, Halil İbrahim sözleri, Türkütolia mp3 dinle, Türkütolia download, Halil İbrahim bedava mp3, Türkütolia türkü sözleri, Türkütolia türkü dinle, Türkütolia son albüm indir
Türkütolia Türküleri
Türkütolia - Anadolu Güzellemesi
Türkütolia - Yollarına Baka Baka
Türkütolia - Eklemedir Koca Konak
Türkütolia - Dersini Almış Da Ediyor Ezber
Türkütolia - Sabahın Seherinde
Türkütolia - Silifke nin Yoğurdu


text:
Rize'nin Ardeşen ilçesindeki trafik kazasında 4 kişi öldü, 5 kişi yaralandı
Sırt Yaylası Tatbike mevkiindeki kazada, Ali Kemal Yazıcı yönetimindeki 53 FC 455 plakalı çift kabinli kamyonet şarampole yuvarlandı. Araçta bulunan Fatma Yazıcı (80), Halime Yazıcı (80), Selime Yazıcı (60) ve Ali Rıza Yazıcı (60) olay yerinde öldü. Araç sürücüsü Ali Kemal Yazıcı (60), Zeliha Yazıcı (50), Ayşe Yazıcı (60), İlker Yazıcı (7) ve Emre Yaylacı (12) yaralandı. Yaralılar, Ardeşen Devlet Hastanesinde tedaviye alındı


text:
Bıltırğı kebek ük, bıyıl da Bolğar cıyını üzençäleklärgä bay buldı
Töp ayırması – xalıqnıñ elekke yıllardan kübräk buluıdır. Mordoviä, Çuwaşstan, Mari ile, Udmurtiädän, Orenbur, Samar, Perm, Çiläbe, Ästerxan ölkälärennän elekke yıllar çaması bulsa, Tatarstannan qubarılıp kilgännär. Barlıq, diärlek rayonnardan da. Yırağraq Başqortostannan da bıltırğıdan kübräk – 1300 çaması, dide respublika möftie Ramil xäzrät Nasıyrov. İñ yaqın Sember ölkäseneñ üzençälege – bixisap ciñel maşinalar belän dä kilüläre. Millättäş din qardäşlärebezne Şähri Bolğar närsäse belän cälep itä, säyäxätneñ maqsatı nidä soñ?
Borınğı babalarıbız yäşägän cirlärne bağu öçen. İzge cirdä Qor'än uqu, namaz uqu öçen. Yaxşı niät belän kildem, qartayıp baru waqıtı bit. Muzeylar qararğa, borınğı babalarıbıznıñ tormışı belän tanışırğa. Keşe kilä dip kildem inde, tanışırğa. Dinqardäşlärebez cıyılğan cirne küräsem kilde. Näselebezneñ tamırları şuşında, märxümnär ruxına doğa qılırğa. Bez 7 tügel, 70 buın babalarıbız ruxına doğa qılırğa kildek. Borınğı cirlärebez belän tanışu, babaylar ruxın iskä alu. Dinqardäşlärebez belän oçraşu öçen. Berençe märtäbä genä kildek, prosto kürergä genä.
İzge cirdä Qor'än uqu, namaz uqu öçen.
Yaxşı niät belän kildem, qartayıp baru waqıtı bit.
Muzeylar qararğa, borınğı babalarıbıznıñ tormışı belän tanışırğa.
Keşe kilä dip kildem inde, tanışırğa.
Dinqardäşlärebez cıyılğan cirne küräsem kilde.
Näselebezneñ tamırları şuşında, märxümnär ruxına doğa qılırğa.
Bez 7 tügel, 70 buın babalarıbız ruxına doğa qılırğa kildek.
Borınğı cirlärebez belän tanışu, babaylar ruxın iskä alu.
Dinqardäşlärebez belän oçraşu öçen.
Berençe märtäbä genä kildek, prosto kürergä genä.Üz maqsatlarınnan çığıp, xalıq törle ğämällärgä totındı. 2 distägä yaqın qorban çaluçılar – uçaq xästärli başladılar. Baytağın Şähri Bolğar qaldıqları, muzey belän tanışu cälep itte. Ä küpçelek, ike törkemgä bülende: berse Tälğat Tacetdin citäkçelegendä Keçe manara yanında täwbä qılsa, ikençese – Olı manara yanında Qazannıñ sänğät ostaları täqdim itkän tamaşağa cıyıldı. Xalisä Xäkimullina häm Xalisä İsmäğileva ssenariy buyınça oyıştırılğan çaranıñ maqsatı – imanğa qaytu, tarixıbıznı barlaw, izge ana telen saqlap qalu, kiläçägebez öçen can-tän belän tırışuğa öndäw, dip sanarğa buladır.
Qatnaşuçıları da – milli sänğätebezneñ altın bağanaları: Gölzada, Flürä Söläymanova, Nail Äyupov, Mingol Galiev, Zöhrä Säxäbiewa, Rinat Väliev, Şamil Äxmätcanov…
Çaranıñ töp mäğnäsen İldus Fäizev häm Fäwziä Bäyrämovadan özeklär dä kürsätä aladır.
Ğaziz ana tele! Minem öçen şuşı teldä – qoyaş çığa, cir äylänä, yoldız qalqa. Minem öçen şuşı teldä – qoşlar sayrıy, cillär isä, dönya güli. Minem öçen şuşı teldä – İdel ağa igen üsä, ilem nıği Minem öçen şuşı teldä - tormış ğame, bäxet täme, dönya yäme. Qılıçtan qıyılmağan ul, upqınğa ubılmağan, altınğa aldanmağan – menä şundıy ülemsez tel bit ul – Xoday ködräte belän iñderelgän ĞAZİZ ANA TELE! ……………….. Başıñ imä, tatar, başıñ imä! Eçtän sızıp, gel zarlanıp yörmä. Yalğışıñnı añlap täwbä qıl: İñ döres yul – Qor'än sızğan yul!
Minem öçen şuşı teldä – qoyaş çığa, cir äylänä, yoldız qalqa.
Minem öçen şuşı teldä – qoşlar sayrıy, cillär isä, dönya güli.
Minem öçen şuşı teldä – İdel ağa igen üsä, ilem nıği
Minem öçen şuşı teldä - tormış ğame, bäxet täme, dönya yäme.
Qılıçtan qıyılmağan ul, upqınğa ubılmağan, altınğa aldanmağan – menä şundıy ülemsez tel bit ul – Xoday ködräte belän iñderelgän ĞAZİZ ANA TELE!
………………..
Başıñ imä, tatar, başıñ imä!
Eçtän sızıp, gel zarlanıp yörmä.
Yalğışıñnı añlap täwbä qıl:
İñ döres yul – Qor'än sızğan yul!Süz soñında şunı da äytergä kiräk: bıyıl da, bıltırğı kebek ük, Tälğät xäzrät Tacetdin üz tarafdarlarınıñ plenumın uzdırmadı. Çönki Tälğät xäzrät, Täwbä yolasınnan soñ, ğomum räsmi çarada qatnaştı.
Ä bu çara turında ayırım süz taläp iteläder.
Ä älegä tağın ike mizgel. Sember milli xäräkäte äğzaları yulda avtobuslarda tariıxıbızğa qağılışlı äñgämälär qordılar, İdel Bolğarstanınıñ tiñsez uñışların kürsättelär. Ä Bolğarda respublikabıznıñ isemen Tatarstan-Bolğarstan dip üzgärtü turındağı ğözergä imzalar cıydılar.
Ayrat İbrahim, Bolğar – Sember


text: Pekin. Qıtay xökümäte bügen millionlağan keşene fäqirlek kiñ taralğan, yäşäw şartları öçen yaraqsız bulğan cirlärdän ilneñ başqa töbäklärenä küçerü planın iğlan itte. Xökümät tarafınnan maxsus tözelgän, fäqirlekne beterü törkemeneñ mödir urınbasarı Lu Feijie süzlärenä qarağanda, yäşäw öçen şartlar bötenläy bulmağan urınnardan här yılnı yartı million keşe küçereläçäk. Lu, Qıtayda bügenge köndä 28 million keşe şundıy şartlarda yäşi, häm alarnıñ 7 millionın inde aldağı 10 yıl eçendä başqa töbäklärgä küçerü taläp itelä dip belderde. Ul şulay uq, xalıqnı küçerü planınnan tış ikençe mömkinlekne dä telgä aldı, anıñ süzlärennän añlaşılğança, xökümät ilneñ şulay yıraq urnaşqan qorı poçmaqlarında yullar tözü häm elektr çeltäre buldıru kebek proyektlarnı da yaqlıy ala. Lu keşelärne Qıtaynıñ qaysı töbäklärenä küçerü xaqında berni dä äymäde, barı tik xökümät monı ixtiari räweştä genä eşliäçäk dip belderde.


text: Quşma Ştatlarnıñ Äfğanstandağı ilçese Zalmay Xälilzad, şimbä köngä bilgelängän Loya Cirğa utırışın özü öçen, Taliban häm Äl-Qaidä tarafdarları yaña xöcümnär yasarğa mömkin dip belderde. Äfğanstannıñ Böyek Mäclese, Loya Cirğa, bu utırışta ilneñ yaña konstitutsiäsen tikşerergä cıyına. Amerikan xärbiläre wäkile Bryan Hilferty, bu uñaydan köçäytelgän iminlek çaraları kürelä dip belderde. Äfğanstannıñ könyaq-könçığışnda, Paqstan çigendä, "Taşqın" dip atalğan xärbi operatsiä bara. Anda 2 meñläp xärbi häm boralaqlar qatnaşa.


text:
Başqortstanda qayber ministrlıqlar beterelä
Başqortstanda moñarçı eşläp kilgän qayber ministrlıqlar betereläçäk. Ä bäğze ber ministrlıqlarnıñ citäkçeläre almaştırılaçaq. Bu xaqta atnakiç könne yañadan premyer-ministr itep raslanğan elekke Xökümät başlığı Rafael' Baydäülätov jurnalistlar belän oçraşuda belderde.
Rafael' Baydäülätovnı yañadan premyer itep bilgeläw öçen, Prezident Mortaza Räximov parlamentqa täqdim itkän ide. Atnakiç könne Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltaynıñ çirattağı utırışında deputatlar Mortaza Räximovnıñ üteneçen yıqmadı, kiresençä, bertawıştan xupladı. Xäzer 15 noyäbergä qädär Rafael' Baydäülätov Ministrlar kabinetına yaña ministrlar häm däwlät komitetları başlıqların täqdim itärgä tieş. Jurnalistlar belän söyläşüdä Baydäülätov äfände yaña Xökümättä baytaq qına üzgäreşlär dä bulaçağına işarä yasadı. Anıñ süzlärençä, qayber ministrlıqlarnı beterü küzallana. Misalğa Yustitsiä ministrlığın kiterde ul.
“Xökümätneñ strukturasında üzgäreşlär bula. Bik zur bulmasa da yañalıqlar kötelä. Ministrlarnıñ da barısı da raslanmasqa mömkin”, - di R. Baydäülätov.
Başqortstan Xökümäte başlığı Rafael' Baydäülätov süzlärençä, ğomumän alğanda, ministrlar häm törle vedomstvolar citäkçeläre sınalğan häm tikşerelgän keşelär. Ämma xäzerge şartlarda yañaça fikerläwçe şäxeslär taläp itelä. “Xätta minem üzemneñ täcribäm zur bulsa da, minnän dä yañaça eşçänlek sorala, bu minem öçen yaña imtixan”, - dide ul.
Belgeçlär fikerençä, Başqortstan Xökümäte başlığı, härxäldä, üzenä tuğrılıq kürsätkän ministrlarnı wazıyfalarında qaldıraçaq, ä kemnärder törle säbäplär belän känäfilärennän qolaq qağa ikän, bu nigezdä, şäxsi mönäsäbätlärgä bäyle bulaçaq.


text:
Äfğanstandağı amerikan xärbiläre Taliban qüwäten sındıruı xaqında belderä
Radiobız xäbärçese Ahto Lobjakas pänceşämbe könne Äfğanstandağı amerikan ğäskärläreneñ Xost wilayätendä urnaşqan Camp Salerno xärbi nığıtmasında bulıp qayttı. Anıñ süzlärenä qarağanda, andağı amerikannar Taliban yağınnan yanağan qurqınıçnı uñışlı ğına beterüenä ışana. 9-nçı üktäbrgä bilgelängän prezident saylawları aldınnan yaña bäreleşlär kötelsä dä, Taliban inde elekke qüwätenä iä tügel dip uylıy Äfğanstandağı amerikan xärbiläre.
Audio, Lance Alford
"Ul qurqınıç zäğif. Alar höcüm öçen çikneñ törle cirlärennän ütep qarıylar, läkin här şundıy oçraqta bez alarnı yuq itäbez" di Alford. Läkin soñğı aralarda Äfğanstanda bäreleşlärneñ artuı turında xäbärlär kilüe ser tügel, monı amerikan xärbiläre üzläre dä tanıy. Ämma alar, suğışlarnıñ kiskenläşüen dönya mäğlümat çaraları döres añlatmıy dip isäpli. Quşma Ştatlarnıñ Äfğanstandağı 18 meñläp ğäskärien citäklägän general Eric Olson.
Audio, Eric Olson
"Mäğlümat çaraları monı iminlek wäzğiateneñ naçarayuı dip bäyälärgä tırışa, läkin bu alay tügel. Berektäşlek köçläre xäzer äwzemräk eş itä başladı, alar elekkegä qarağanda küpkä yışraq höcüm itä. Kiresençä, min iminlek xäzer yaxşıra bara dip isäplim, di general Olson. Anıñ süzlärenä qarağanda, telgä alınğan bäreleşlär alar amerikan xärbiläre başlap cibärgän, kisätü bäreleşläre. "Bezgä höcüm itmilär, bez üzebez höcüm itäbez" dip belderä amerikan generalı. NATO qorallı köçläre başlığı general James Jones ta anıñ şul fikere belän kileşä, Äfğanstanğa kilep Camp Salernodağı xärbilärgä ul şulay dip belderde. Berük waqıtta amerikan yağı, Talibanğa qarşı äwzemräk eş itü äle, ul oyışmanıñ zur zian sala alu säläte inde beterelde dip äytüne añlatmıy, di. Aldağı saylawlar ütkärüne özärlek törkem bularaq Taliban zur qurqınıç bulıp qala birä häm anı citdi qabul itärgä kiräk di amerikan xärbiläre. Älegä alınğan xäbärlärgä qarağanda, inde sanap kitelgän paştun wilayätlärendä tawış birü öçen terkälü eşe caylı ğına alıp barıla häm keşelär saylawlarda qatnaşu telägen belderä. Terkälü häm tawış birüne oyıştıru eşen saqlawnı amerikan ğäskärläre Qabuldağı üzäk xökümätneñ qorallı köçläre belän bergä alıp bara. Xäbärçebez, bu cirle xalıqnıñ Könbatış berektäşlege köçlärenä mönäsäbäten yaxşırtuğa yardäm itä dip belderä.
Kärim Kamal


text:
İldä nilär bulıp yata? - 10.III.2008
►Eurovision'da tatar cırı yañğıramayaçaq ►Çit ilgä cäyge yal yullamaları kimendä 15% artaçaq ►Ufa gazetasına Qazan da bitaraf tügel
►Eurovision”da tatar cırı yañğıramayaçaq
Yäkşämbe kiçendä küp kenä Tatarstanlılar “Rusiä” qanalınnan küzen almadı.
Çönki monda tatar estradasınıñ yäş cırçısı AsılYar «Eurovision-2008» konkursında Rusiäne täqdim itüçene saylap alu bäygesendä qatnaştı. Ämma qızğanıç, bıyıl “Eurovision” konkursında tatar cırı yañğıramayaçaq. AsılYar ciñü yawlıy almadı.
Uzğan yılnıñ axırında Kamal teatrında “Go! Balamişkin” spektakleneñ premerası bulğan ide. Anıñ sujetı “Eurovision” konkursında tatar cırın qatnaştıruğa qorılğan ide. Alay ğına da tügel, spektakl axırında bez geroiniänıñ bäygedä tatar cırın başqaruına şahit buldıq. “Eurovision”nıñ üzendä ük bulmasa da, tatar cırçısı — AsılYar «Eurovision-2008» bäygesendä Rusiäne täqdim itüçene saylap alu çarasında qatnaştı.
Şulay itep, tatar cırların xalıqçan stildä başqaruçı AsılYar Europa konkursında qatnaşırğa mömkinlege buldı. Qızğanıç, bäygeneñ 50 yıllıq tarixında tatar cırı yañğaramayaçaq. Çönki bäygedä qatnaşqan 27 cırçı arasında aña iñ az tawış birelde. Ämma niçek kenä bulmasın, AsılYar “Räsäy” qanalınnan tatar cırın başqaruğa ireşte. Bu inde üze ber qazanış häm ğorurlıq. Monıñ belän ul tatar cırın Yewropa däräcäsenä tanıtuğa berençe adımın yasadı, di tatar cämäğätçelege.
Düşämbe könne AsılYar häm anıñ belän bergä çığış yasağan “Doroga iz goroda” biyü teatrı Qazanğa qayttı. Tele-ekrannarınnan kürengänçä, zalda Qazan tamaşaçıları da bar ide. Qazan mädäniät häm sänğät universitetında uquçı 15 student AsılYarğa teläktäşlek yözennän Mäskäwgä bardı. Alar zalda Tatarstan alämen häm “Bez buldırabız!” şiğärlären kütärep tordı.
“Eurovision” bäygesendä bıyıl Rusiäne menä inde ikençe tapqır Dima Bilan täqdim itäçäk. Monnan ike yıl elek ul bu bäygedä ikençe urınnı yawlağan ide, bıyıl tağın üz köçen sınap qaramaqçı ul. Cırçı 24 mayda Belgradqa yul totaçaq. Bu qalada dönyanıñ 43 ilennän kilgän cırçılar üzara köç sınaşaçaq.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Çit ilgä cäyge yal yullamaları kimendä 15% artaçaq
Rusiä turoperatorları Assosiasiase süzçese Svetlana Fedorova belderüençä, inflasia arqasında böten yünäleşlärgä dä yullamalarğa bäyälär yıl sayın 15-20 %qa üsep tora. Anıñ östenä cäyge yallarğa soraw zur bulğanğa turoperatorlar da kübräk aqça eşläw ömmätendä bäyälärne üz teläkläre belän östäp cibärä. Bu ölkä belgeçläre “dollarlı yallarğa” Misır, Tunis häm Taylandqa bäyälär başta martta, annan mayda häm cäy köne tağın ber tapqır artaçaq dip belderä.
“Ğädättägeçä 10-15 prosentqa artıp toralar bit alar”. Moña ber dä ğäcäplänergä kiräkmi dip belderä Qazandağı ber turistik şirkätneñ başlığı Nailä Wäliullina. Ämma soñğı wäzğeyätkä kilgändä isä ul: “Yağulıqnı aldan äytep bulmıy. Küzgä kürenep üsä bit”,- dip üzeneñ şöbhälänep quyuın da belderde. Bilgele bulğança diñgez buyı yalına oçu yullama bäyäseneñ yartısın täşkil itä. Annan da qala belgeçlär soñğı 10-15 yıl eçendä Rusiälelär üz itep yörgän Antalya tiräsendäge otellärgä bäyälär kisken kütärelü qurqınıçı yanıy dip belderä. Berençedän Ankara Yewropa berlegenä omtıla. İkençedän dollar töşä. Şuña kürä Törkiäneñ Urta diñgez yarı buylarına bäyälär “şalt” itep euroğa da küçep quyarğa mömkin. Sannar moña qädär dollarda niçek bulğan şulay qalırğa mömkin. San axırında euro östälü yullamanıñ 30 prosentqa artuına ğına kiteräçäk.
Rusiägä kilüçelärneñ sanı soñğı yıllarda kimügä taba bara.
Bik tizdän mart axırında Mäskäwdä ike zur kürgäzmä “İnturmarket” häm “MİT” uzaçaq. “Şunda küräçäkbez inde bäyälärneñ çit illärgä dä, Rusiäneñ üzendäge yallarğa da niçek artqanın”,- di turşirkät wäkilläre.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Ufa gazetasına Qazan da bitaraf tügel
“Watanım Tatarstan” häm “Qızlı tañ”nıñ tuqsan yıllığına iğtibar itelä. İldar Nizamov “Qızıl tañ”nıñ qäderle basma buluın assızıqlıy.
Bu könnärdä tatar matbuğatı ike waqıyğa, “Watanım Tatarstan” häm “Qızlı tañ”nıñ tuqsan yıllığına iğtibar itä. Qazanda çığuçı “Watanım Tatarstan” gazetasınıñ tuğan köne räsmi räweştä 12 martta bula. Bu uñaydan Qazanda nindider maxsus bäyräm tantanaları kötelmi. Anıñ qarawı Ufağa “Qızıl tañ”nıñ bäyrämenä bağışlap bu yazda fänni cıyılış uzaçaq. Qazannan da anda ğälimnär çaqırulı. Tatarstandağı matbuğat ta Ufa gazetasına bitaraf tügel. "Mädäni Comğa" da şul turıda yaza. Uzğan comğada “Watanım Tatarstan” da “Telebezneñ sizger saqçısı” isemle mäqälä bastırğan. Qazan däwlät universitetınıñ tatar jurnalistikası kafedrası professorı İldar Nizamov “Qızıl tañ”nıñ Başqortstan tatarı öçen genä tügel, bar tatar öçen dä qäderle basma buluın assızıqlıy.
İke tuğan - tuğandaş, Ufanıqı İnternetta
Landış Äbüdärova fikere İldar Nizamovnıqına awazdaş. Gazeta: “Başqortstannan “Qızıl tañ”, Tatarstannan “Watanım Tatarstan” gazetaların qardäş kenä tügel, igezäklär diyärgä bula. Alarnıñ näşer itelä başlawlarına 90 yıl!” şiğäre belän mäqälä birä. Anıñ autorı İldar Nizamov radiotıñlawçılarğa da Qazan belän Ufada çığıp kilüçe ike tatar gazetasınıñ tarixi häm maqsati urtaqlığın iskärtte.
“Ber-bersenä tuğan kebek gazetalar. İkese dä 1918 yılda, ictimağıy, milli ideanıñ yaña basqıçta küçkän waqıtında tuğannar. Üzara xezmättäşlek belän başqalarğa ürnäk bulıp eşlägännär”.
Bu gazeta “Başqortstan”, “Başqortstan xäbärläre”, “Yaña awıl”, “Kommuna” isemnäre belän çığıp kilä, 1944 yılnıñ 12 martınnan “Qızıl tañ” bularaq çığa .
Şul uq waqıtta "Qızıl tañ"nı internet säxifäsendä dä uqırğa bula. İldar Nizamov şul faktnı da telgä aldı. Anda kergän meñnärçä keşeneñ ber meñnän artığı tawış birüdä qatnaşqan. 1043-yı siräk uqıybız digän, ä 116-sı atnağa ber tapqır dip cawap birgän. Bu gazetanıñ ğömümi tirajı - 22500 dän artıq. Anı Tatarstanda da yazılıp uqıylar. Şulay uq “Yuldaş”, “İrek mäydanı” kebek gazetalar da anıñ mäqälälären üzendä küçerep bastıra.


text:
Serbiäneñ ütälmägän bıyılğı burıçı - yıl azağına qädär ul Mladiçne totarğa tieş
Yıl azağına qädär inde sanawlı könnär genä qaldı, ämma qayberäwlärne äle şul qalğan waqıt eçendä bıyıl başqarası eşlärne tögälläw kötä. Şimbägä qädär Serbiä mäğlüm qaçqın cinayätçe, Bosniä suğışı waqıtında serb köçlären citäklägän general Mladiçne Haagtağı tribunalğa tapşırırğa tieş. Şuşı taläp aña yıl başında quyılğan ide. Waqıtı inde qalmağan serb xakimiate Ratko Mladiçne qulğa alu mizgele yaqınlaşa dip belderä.
"Suğış cinayätlären tikşerüçe prokuror bularaq mindä qaçqınnarğa yardäm itüçe keşelär turında mäğlümat bar. Monı Serbiäneñ iminlek idaräse dä, ilneñ eçke eçlär ministrlığı da belä", di prokuror Vukçeviç.
Sişämbe könne Serbiäneñ eşke eşlär ministrlığı alay da, politsiädä andıy keşelär turında xäbär barlığın kire qaqtı. Parlamentnıñ iminlek komitetı qarşında yasağan çığışında eçke eçlär ministrı Dragan Josiç, general Mladiç, ikençe ber mäğlüm qaçqın Radovan Karadjiç belän bergä qayadır Serbiädä yäşerenep yata ala, ämma alarnıñ qayda buluı politsiägä bilgele tügel, dip belderde.
Ul arada Serbiä-Montenegronıñ keşe xoquqları ministrı Räsim Lyäjiç şul uq sişämbedä Tanjug agentlığına, qayber serb xärbi türäläreneñ Mladiç belän bäyläneştä buluın häm äle xäzer dä tora aluın kürsätkän işarälär bar digän belderü yasadı. Lyäjiç süzlärenä qarağanda, Mladiçne awlaw tırışlıqları xäzer anıñ qaçar mömkinleklären taraytuğa yünälderelgän.
General Ratko Mladiç inde yıllar däwamında qaçıp yöri, Haagtağı xalıqara mäxkämä anı Sarayevo qamawın häm Srebrenitsadağı wäxşätne oyıştıruda ğäyepläde. Yewropada ikençe dönya suğışınnan soñ iñ dähşätle sanalğan Srebrenitsa faciğäsendä 8 meñläp möselman ire yuq itelde, häm bu cinayät berençe çiratta general Mladiç iseme belän bäyle. Ul çaqta, yäğni 1995-neñ cäyendä Bosniä serbları generalı bolay dip beldergän ide:
"Bügen 1995-neñ 11-nçe yülendä bez serb Srebrenitsasına kerdek, böyek serb bäyräme aldınnan bez bu şähärne böyek serb xalqına büläk itäbez. Nihayät bu kön - töreklärdän üz alu köne kilde", digän ide general Ratko Mladiç 10 yıl elek, Srebrenitsada meñnärçä möselmannı qırıp şul şähärne yawlap alğaç.
Xalıqara mäxkämä serb citäkçelären inde küptännän, ägär dä Mladiç häm Karadjiç Haagqa tapşırılmasa, dönya cämäğätçelege Serbiädän yözen çöyäçäk, dip kisätep kilä. Soñğı aralarda şuşı basım tağın da arta töşte - moña şuşı ay başında Kanar utrawlarında ikençe ber suğış qaçqını, xorvat generalı Ante Gotovinanı totqarlaw häm Haagqa kiterü dä zur tä''sir yasadı. Qaçıp yörüçelär sanı inde kimi bara häm alar tiräsendäge bocra torğan sayın qısıla.
Kärim Kamal


text:
Putinne kisken tänqitläwçe häm prezidentlıq öçen köräşkän İvan Rıbkin äle haman da tabılmadı
Rusiädäge prezident saylawlarına ber ay çaması ğına waqıt qalıp barğanda aña äzerlek säyer waqiğä belän bilgelände, xörmätle tıñlawçılar. Xäzerge prezident Vladimir Putinneñ iñ ayawsız köndäşe bulır dip kötelgän, anıñ säyäsäten kisken tänqitlägän İvan Rıbkinneñ uzğan atnakiçtän birle qayda buluı mäğlüm tügel. Anı ezläw eşen Mäskäw militsiäse häm Federal'' iminlek xezmäte alıp bara.
qlıq tapşırıldı, läkin Rıbkin anda da qatnaşmadı. Komissiä räise Aleksandr Veşnyakov süzlärenä qarağanda, tawış birü könenä qädär tabılmasa da Rıbkinneñ iseme nämzätlär isemlegennän alınmayaçaq. Ä menä saylawaldı debatlarında qatnaşu belän wäzğiat beraz qatlawlıraq. Qanunda, alarda barı tik nämzät üze genä qatnaşa ala dielgän, ike çığarma oçrağında ğına - ägär dä ul xasta bulsa, yäisä töp eşe säbäple qatnaşa almasa - anı ışanıçlı wäkile belän almaştıru röxsät itelä. Rıbkin oçrağı bolarnıñ bersenä dä turı kilmi. Berniçä kön elek ul matbuğatta, arzan dan qazanu maqsatında törle oligarxlar belän köräş alıp barğan xäzerge prezident Putin üze iñ zur oligarx bulıp tora, anıñ zur aqça ağımnarında utırğan häm isemnäre kiñ cämäğätçelekkä bilgele bulmağan üz kassirları bar dip beldergän ide. Rusiä xalqı xäzer gazetalarnı küp uqımıy, mäğlümatnı kübräk däwlät qulındağı, dimäk xakimiat öçen genä uñay xäbärlär birgän televideniä aşa ala. Terkälep teledebatlarda qatnaşqan oçraqta İvan Rıbkin üz ğäyepläwlären kiñ cämäğätçelekkä citkerä ala ide. Yuğalunı ul üze oyıştırğandır, çönki bu aña üze tiräsendä şaw-şu quptarıp östämä yaqlaw kiterä ala digän qaraş ta belderelä. Bu uñaydan yazma azağında, İvan Rıbkinneñ saylawaldı eşlären citäklägän Kseniä Ponomareva süzlären kiterep bula. Düşämbe könne Mäskäwdä ul Rıbkinneñ yuğaluı xaqında bolay dip belderde.
Audio, Kseniä Ponomareva
Kärim Kamal, Praga


text:
Tömän ölkäsendä sazlıqlar arasında urnaşqan awıllarnıñ xälen tikşerü, bülep birelgän aqçalarnıñ qaya kitkänen kontrol itü öçen ölkä xakimiäte wäkilläre sazlıqlı Yärkäw rayonı üzägenä cıyılğan. Töbäktän kilgän iñ soñğı mäğlümatlärgä qarağanda, yulsız-susız utırğan awıllarda problemalar cayğa salına bara. Ölkä citäkçelege däräcäsendä sazlıqtağı awıllarğa yardäm itü programması da tiz arada äzer bulır dip ışandıralar. Mäğlüm bulğança sazlıqlar arasında tatar awılları da küp. Elek könenä ber-niçä säğat kenä elektr utı birelgän awıllarda xäzerge waqıtta räxätlänep radio tıñlarğa häm qayberäwlärendä xattä internetqa totaşırğa bula. Xäzer inde ölkä citäkçelege aldında başqa ber mäs’älä qalqıp çıqtı. Sazlıqlarda tügel dä, qorı cirdä urnaşqan awıllarnıñ xälen yaxşırtu.
Nail Alan, Tömän


text: Änkara. Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Condoleezza Rice Törkiä citäkçelärenä, Washington Yaqın Könçığışta solıxqa ireşü mizgelennän faydalanıp qalırğa teli dip belderde. Bügen ul törek prezidentı Äxmät Necdet Sezer häm tışqı eşlär ministrı Ğabdulla Gül belän oçraştı, şimbädä isä Rice premyer-ministr Räcäp Erdoğan belän söyläşülär ütkärgän ide. Amerikan däwlät sekretare törek citäkçelärenä, Washingtonnıñ Ğiraq berböten häm berdäm bulırğa tieş digän fikeren citkerergä tırıştı. Räsmi Änkara, Ğiraqtağı kördlär üz däwläten qorıp, bu Törkiädäge kördlärne dä ruxlandırır dip qurqa. Bügen soñraq Rice Änkaradan İerusalimgä kilde, anda ul İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron häm tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom belän oçraşa. Amerikan däwlät sekretareneñ düşämbedä fälästin citäkçeläre belän dä küreşüe qaralğan.


text:
Açıq mikrofon: militsiä sezne yaqlıymı?
-Äye yaqlıy. Alar yaqında yöregändä küñelem tınıçlana. Çönki naçar keşelär alardan qurqa bit inde.
-Yaqlıy dip äytep bulmıy inde. Miña şäxsän alarnıñ yaqlawın toyarğa turı kilmäde. Ämma başqalarnı yaqlağannarı bar.
-Militsiä xezmätkärlärenä ber süzem yuq. Üz eşlären belälär, min qänäğät. -Bigräk tä bäyrämnär waqıtında kürengäli inde alar. Üzlären uramğa quıp çığarğaç kabinetlardan. Bez yegetlär belän kiç uramğa çıqqaç ta oçratabız militsiäne. Alar bezne şul xätle “yarata”. Şunduq kilep bäylänä başlıylar. Bezneñ tınıçlıqnı bozalar.
-Yaqlamıy şul. Yaqlıy, aqça eläksä genä. Aqça bulmasa yuq. Bezgä başqa militsiä kiräk.
Al'bina Zäynulla


text:
Almira Ädiätullina Bolğardağı cämiğ mäçetne torğızırğa täqdim itä
Möselman xatın-qızlar berlege räise häm Nobel tınıçlıq bülägenä nämzät Amira Adiätullina, yaña problemanı quydı. Küptän tügel, ul Tatar ictimaği üzäge wäkilläre belän bergä Bolğar xäräbälären qarap qaytqan.
Säfärdän ul, üze äytkänçä, tetränep qaytqan. Ber yaqtan, zamanında Bolğar däwläteneñ böyeklegenä häm üskänlegenä ise kitkän. İkençe yaqtan, Almira xanım äytkänçä, Bolğar, Bilär şähärçeklären saqlaw mäs’äläse kisken tora. Alarnı xäzerge xalättä, cimermiçä saqlaw belän bergä, ul, Bolğardağı cämiğ mäçetne torğızırğa da çaqıra.


text:
Peterburda Başqort qorıltayı Möräcäğät qabul itte
Mäğlüm bulğança, ütkän atnada Peterburgta başqort qorıltayı uzdı. Delegat häm qunaqlarnıñ kilü-kitülären isäpkä almağanda. Qorıltay häm başqa mäğlumäti-mädäni çaralarğa ber genä kön birelgän ide. Qorıltay aldınnan, mäsälän, fotokürgäzmä açıldı. Qorıltaydan soñ uq Rus muzeyında Ufanıñ Nesterov isemendäge muzeye eksponatları, Etnografiä muzeyında “Başqort milli kiemnäre”belän tanışırğa bula ide. Ä inde kiçen Muzik xollda Fäyzi Ğaskärov isemendäge Däwlät biyu ansamble konsertı.
Qorıltayda başqortlarnıñ sotsial'', iqtisadi, mädäni xällärenä qağılışlı bik citdi problemalar kütärelgän ide. Monda ekologiä häm genofondnı saqlaw da, assimilyatsiä häm tel mäsäläse dä, başqortlarnıñ yana şartlarğa yaraqlaşa almawı, eşsezlek häm anıñ belän bäyle eçkeçelek häm başqalar.
Monnan tış, qorıltaynı Peterburgta cıyarğa etärgeç bulğan töp säbäp – Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tulu turında da söylände.Tarix fännäre doktorı, Başqortstan Milli kitapxanäse direktorı, professor Roza Bukanova süzlärençä, fän dönyasında bu turıda öç qaraş yäşi ikän.
“Berençese: başqortlar çınlap ta üz teläkläre belän quşılğan. Quşılu protsessı 1552 yıldan 1557 yılğa qädär däwam itkän. Härbi tatarlar ”Yawız İvan”, başqortlar “Aq bi” dip yörtkän İvan IVgä barıp baş igän. Cawap itep patşadan gramota alıp qaytqan. ”Aq bi” başqortlarnı yaqlarğa, alarnıñ eşlärenä tığılmasqa, dinnärenä, yolalarına timäskä wäğdä itkän. Başqortlar, üz çiratında, yasaq tülärgä häm xärbi xezmätkä barırğa tieş bulğan.
İkençe qaraş: başqortlarnı mäcbürläp quşqannar. Yarım teläp-yarım mäcbüri digän fiker dä bar. Niçek kenä bulmasın, başqortlar Rusiägä quşılğan häm Rusiädä cir bilämälärenä -BoTчиHHoe пpaBo Ha зeMлeпoлbзoBaHиe - xoquqına iä bulğan berdänber millät. Oktäber inqilabına qädär.
Qorıltayda moña oxşaş, ber bersen qabatlağan, dokladlar bixisap buldı. Fänni konferensiädäge kebek. Filologiä fännäre doktorı professor Äxmät Söläymänov ta “Aq bi patşağa” epitetların cällämäde.
Bälki bu çığışlarda älläni zur ixtiac da bulmağandır: äle utırış başlanğançı uq delegatlarnıñ ata-babalarnıñ döres yul saylawına şikläre yuq ide.
Tarixqa tiränten kerep kitü arqasında problemaları baştan aşqan Çiläbe, Samara, Orenburg töbäklären tıñlarğa waqıt ta, mömkinçelek tä qalmadı.
Bilgele bulğança, başqortlarnıñ 30 protsentı respublikadan çittä yäşi häm mädäni-mäğlümäti yärdämgä moxtac. Şul uñaydan professor Morat Kiekbaev “Rusiä federatsiäse başqortları” digän federal programmanıñ ideyäse belän tanıştırdı. Bu programmanıñ maqsatı - başqortlarnıñ, qay töbäktä genä yäşämäsennär, sotsial, iqtisadi, mädäni üseşe öçen şartlar tudıru, başqa xalıqlar belän dus, tatu yäşäw öçen mömkinçelek buldıru. Programmanı tözü Başqortstan Fännär akademiäsına yöklätelgän. Programma 10 yılğa isäplängän häm ike etaptan tora: berençe etap - 2006-2009, ikençese - 2009-2015 yılğa qädär. Bu programmanı tormışqa aşıru öçen başqortlar yäşägän töbäklärneñ cirle xakimiätläreneñ dä yärdäme kiräk bulaçaq.
Şuña kürä qorıltay Rusiä Federatsiäseneñ töbäk citäkçelärenä Möräcäğät belän çıqtı. Başqortlarnıñ milli üseşenä härdaim yärdäm itep torunı sorap häm üzläreneñ 450 yıl elek ata-babalar qabul itkän qararğa tuğrılıqların belderep.
Şundıy uq Möräcäğät Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa da, Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovqa da yullandı.
Qorıltayda tağın ber dokument – Rezolyutsiä qabul itelde. Rezolyutsiädä şundıy süzlär dä bar: ”ägär Rusiädä milli respublikalarnı beterep, gubernizatsiä ütkärelsä, bu ilneñ tarqaluına kiteräçäk”.
Min inde äytkän idem, qorıltay dustanä atmosferada uzdı dip. Zalda utıruçılarnıñ yartısı tatarlar bulğandır, şulay da tarixçılardan işetkän “başqortlar tatar xanlıqlarında cäber- zolım kiçergännär, alarnı patşa İwan !V genä qotqarğan” digän süzlär dä, “Aq bi patşağa”cırlanğan mädxiä dä zalda rizasızlıq ta, qarşılıq ta tudıra almadı, şulay uq entuziazm da sizelmäde. Xätta Möräcäğättäge ”Mы, дeлeraTы kypyлTaя, блaroдapHы ИBaHy IV, цeлиkoM диHacTии PюpиkoBичeй зa дoбpocoBecTHoe coблюдeHиe ycлoBий дoroBopa, блaroдapя чeMy бaшkиpы, eдиHcTBeHHыe B Poccии Hapoд, иMeли BoTчиHHoe пpaBo Ha зeMлeBлaдeHиe, coxpaHили cBoй языk, oбычaи, kyлbTypy” digän süzlär dä.
Äytkänemçä, utırışta töbäklärdän kilgän wäkillärgä süz birergä mömkinçelek bulmadı. Anıñ qarawı, tänäfes waqıtında, kiçke konsert aldınnan alarnıñ “sezneñ üz tuyığız, bezneñ üzebezneke” digändäy, keçe qorıltayları buldı dip äytergä bula. Alar, räxätlänep, üzläreneñ şatlıqları, borçığan närsäläre belän büleştelär.
Irğız buyı başqortı, bügenge köndä Xärbi-diñgez radioelektronika institutı dotsentı Aznabay Miñneğalievnı (ul üze belän 13 başqort millätennän bulğan kursantlarnı da alıp kilgän ide) institutta ğibädät bülmäse bulmawı, prisyagaga xäzrätneñ kilmäwe, başqortlarnıñ Peterburgta cıyılır urını bulmawı, balalarğa üz milläteñnän bulğan käläş-kiäw tabu qıyınlığı h.b.ş problemalar borçıy.
Tatar milli xäräkäteneñ elekke aktivistı, qorıltay qunağı Gölcihan xanım tatar-belän başqortnı ayıru mömkin tügellege, yullarıbıznıñ ber ikänlege turında söyläde.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Çeçen ğisyançıları citäkçese Şamil Basayev üz keşeläreneñ Mäskäwdä ike höcümne başqarğanlığın iğlan itte.
Çeçen ğisyançılarınıñ internettağı kavkazcenter.com säxifäsenä elengän xatta Basayev pänceşämbe könne Mäskäw üzägendäge Stanislavski häm Nemiroviç-Dançenko teatrında bulğan yanğın öçen cawaplılıqnı üz östenä ala.
Basayev şulay uq çärşämbe könne Mäskäwdä elektr energiäse tä'minatınıñ özelüe, 2 millionlap keşeneñ elektrsız qaluı, transportnıñ häm finans bazarlarınıñ tuqtalıp qaluı öçen dä cawaplılıqnı üz östenä ala.
Bu ğämällärneñ çınnan da Basayevçılar eşe buluın tikşerü mömkin tügel. Mäskäwdäge xakimiätlär ut betügä terrorçılar säbäpçe dip isäplämäwlären äytä.
Basayev kiläçäktä yaña höcümnär belän dä yanıy.


text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 03:29
26nçı sintäberdä Ğabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäseneñ konsertlar zalında Rusiäneñ häm Tatarstannıñ atqazanğan artistı, Ğabdulla Tuqay isemendäge premiä lawreatı Ayrat Arslanovnıñ 75 yıllıq yubileyın bilgeläp ütäçäklär. Tantanada yubilyarnı Foat Ğälimullin, İldar Yuzeev, İlham Şakirov, Zilä Sönğätullina, Tatar däwlät cır häm biü ansamble, başqa sänğät ostaları qotlayaçaq. Şulay itep, comğa könne Qazanda Başqortstannan kilep respublikada tanılğan tağın ber sälätle millättäşebezne xörmätläyäçäklär. İnde xäbär itkänebezçä, 29nçı sintäberdä Ğäliäskär Kamal teatrı binasında cırçı Salawatnıñ konsertı bulaçaq. Ul Bäxet belän yänäşä dip isemlängän häm ğädättägeçä avgustta ütkän Salawatnıñ konsertları şälkemennän. Şulay itep, cırçınıñ cäyge çığışların qarıy almağan tamaşaçınıñ Salawatnıñ konsertında bulırğa tağın ber mömkinçelege bar. Xäyer, sintäber axırında da Qazanğa kilergä yäki bilet satıp alırğa mömkinlege bulmağannarğa da töşenkelekkä birelergä kiräkmi. Bu konsertnı, berençedän, İnternet çeltäre aşa küzätep bulaçaq. Monıñ öçen barı tik İnternetqa totaşqan kompyuterda İntertat.ru agentlığı säxifäseneñ tatarça bitenä genä kerergä kiräk. İkençedän, Salawatnıñ konsertı «Tatarstan – Yaña ğasır» kanalınnan turıdan-turı efirda baraçaq. Monısı öçen inde öyeñdä televizor ğına buluı kiräk. Ä 26-28nçe sintäberdä Alabuğa şähärendä Rusiä tarixında berençe xatın-qız ofitser bulğan Nadejda Durovanıñ 220 yıllığına bağışlanğan çaralar ütäçäk. Bu könne şulay uq Nadejda Durova muzeyınıñ 10 yıllığı da bäyräm iteläçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Xalıqara Cinayәtlәr Mәxkәmәse üz eşen başlıy.
11-nçe Martta berençe Xalıqara Cinayәtlәr Mәxkәmәse üzeneŋ eşen başlıy. Maxkәmә insaniәtkә qarşı cinayәt eşlәvçelәrne cavapqa tartu xoquqına iә. Mәxkәmә taraftarları, anıŋ oyışuın keşe xoquqlar өlkәsendә soŋğı 50 yıldağı in zur qazanış dip bәyәlilәr. Lәkin, bu өlkәdә yaqın kilçәktә zur tәrәqqiәt bula alır dip kөtmәskә kirәk
Audi
"Mәxkәmәneŋ aktivlığında әllә ni üzgәreş bulmayaçaq. Tөp әhәmiәt administrativ strukturanı buldıruğa hәm xakimnәrneŋ kilüenә birelәçәk."
Xalıqara Cinayәtlәr Mәskәmәse oyışqançığa qәdәre bik küp әzerleklәr hәm kirәtlәrne ütü kirәk buldı. Ayırım şәxeslәr, xөkümәttәn bәysez oyışmalar, Human Rights Wartch kebek oyışmalar moŋa zur өleş kerttelәr. 1998-nçe yılda Rimdә BMOsınıŋ 120 ağzası bu turıdağı kileşüne yaqlap tauış birdelәr. Kileşü uzğan yılnıŋ iyül ayında 60 dәvlәt anı ratifikatsiәlәgәç kөçkә kerde. Bügengәçә 89 il anı rasladı.
HRW vәkile Richard Dickerson yıllardan birle monıŋ өçen tırışıp kilde. Ul bu xaqta bolay dide
Audio
"Xalıqara Cinayәtlәr Mәxkәmәsenneŋ 18 xakimeneŋ ant itüe tarixi mizgel Bu soŋğı 50 yılda keşe xoquqları өlkәsendәge iŋ mөhim mexanizmnıŋ işeklәren açuın hәm aqrınlap eşkә başlauın aŋlata."
Dickerson Mochochokonıŋ mәxkәmәdәn yaqın kilәçәktә әllә nindi zur aktivlıq kөtәrgә yaramıy digәn fikere belәn kileşә.
Audio
"Min kilәse atnalarda hәm xәtta aylarda küp nәrsәlәr bulır dip kөtmim. Alar oyışmanı buldıru belәn mәşğul bulaçaqlar."
AQŞ Xalıqara Cinayәtlәr Mәxkmәsen oyıştıru eşendә qatnaşsa da Washington soŋğı vaqıtlarda aŋa qarşı pozitsiә aldı. Gәrçә, prezident Klinton bu turıdağı kileşügә qul quysada , Kongress amerikannar politik sәbәplәrdәn xөkemgә tartılaçaqlar digәn qaraştan çığıp aŋı raslamadı. Buş isә prezident bulğannan soŋ, kileşüdәn çıqtı. Şunnan soŋ AQŞ 20 triәsendә vaq dәvlәtlәr belәn. alar AQŞ vatandaşların xalıqara mәxkәmәgә tapşırmayaçaqlar digәn kileşülәr tüzede. Dickersonnıŋ fikerençә,
Audio
"AQŞ qarşı çıqmağan xәldә, bu mәxkәmә kөçlerәk bulır ide. Buş administratsiәseneŋ aŋa qarşı çığuı, AQŞnı tarixnıŋ yalğış yağına quya."
Xalıqara mәxkәmә , milli mәxkәmәlәr ğәyepelelәrne eşlәgәn cinayәtlәre өçen xөkemgә tarta almağan yәisә tartırğa telәmәgәn xәldә genә eşli başlıy. Mәxkәmә dәvlәtlәrne tügel, ә ayırım şәxeslәrne genә cavapqa tarta ala. Keşelekkә qarşı cinayәt kiŋ taralğan hәm sistematik rәveştә bulırğa tieş. Şuşı şartlarnı küz aldında totqanda AQŞ vatandaşları xөkemgә tartılaçaq digәn borçılunıŋ urınsz buluı kürenә. Şulay da Washington Xalıqara Cinayәtlәr Mәxkәmәsen kire qağa.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Saqçılar Şurası qararın üzgärtü kürsätmäsen birde
Başta İrandağı säyäsi krizistan çittä toraçağın beldergän ayatolla Ali Xamenei, ilneñ iñ yuğarı ruxi citäkçese, xakimiattäge qadimilär häm reformaçılar arasındağı şuşı nizaqqa çik quyarğa buldı. Saqçılar Şurasında çığış yasap ul şuşı qadimi xäyät äğzalarına, alarnıñ elekke qararın yañadan qarap çığu kiräklege turında belderde.
Audio, ayatolla Xamenei
"Saqçılar Şurasınıñ kilep tuğan wäzğiatne tikşerüe öçen tağın 20-dän alıp 22 köne bar, bu bik caylı mömkinlek" di şura äğzalarına İrannıñ ruxi citäkçese ayatolla Ali Xamenei. İldä tirän säyäsi krizis tudıruğa kitergän şuşı qarşılıqlı qararnı näq menä şul Saqçılar Şurası çığarğan ide. Ul tulısınça qadimi ruxanilärdän häm şäriğät belgeçlärennän tora häm anıñ maqsatı, İrandağı däwläti nigezlärneñ islam qanunnarına turı kilüen tikşerep baru. Aldağı saylawlar, anda demokratik şäxeslärneñ qatnaşuın çikläw turındağı qarar şunda uq reformaçıl köçlär östenlek itkän parlamentta zur qarşılıq uyattı, anıñ qayber deputatları xätta, inde menä 5-nçe kön parlament binasınnan çığudan baş tartıp qarşılıq utırması ütkärä. Alar şuşı çarasın ayatolla Xameneineñ soñğı kürsätmäsenä qaramastan älegä däwam itärgä buldı. Saqçılar Şurası kiläse parlamentqa saylanudan totqarlarğa telägän reformaçılar arasında 80-läp xäzerge deputat ta bar ide. İrandağı qadimi ruxanilär fikerençä, alarnıñ İslam dinenä birelgänlege şik uyata, şuña kürä dä alar islam däwläte sanalğan İrannıñ parlamentına deputat itep saylana almıy. Kemneñ "kübräk xaq mö''min-möselman" buluı turındağı bäxäs uñayınnan Xamenei, "sälätläre elektän ük raslanğannar deputat buluğa layıqlı, ägär dä inde kirese raslanmasa" digän mäğnädä ber belderü yasadı.
Audio, ayatolla Xamenei
Parlament binasındağı qarşılıq çarasında qatnaşuçılar, İranda härzaman soñğı süzne äytüçe ayatolla Xamenei belderüen zur ciñü bularaq qabul itte. Radiobıznıñ farsı telendäge tapşıruların alıp barğan Radio Farda xäbärçese Siavaş Ardalan xäbär itä.
Audio, Siavaş Ardalan
"Älegä reformaçılar, qarşılıq çaralarınıñ 5-nçe könendä, ciñü xise kiçerä, yuğarı citäkçeneñ Saqçılar Şurasına äytkän süzläre tupnı Şura yağına çığardı dip isäpli häm alar xäzer Saqçılar Şurasınıñ yuğarı citäkçeneñ belderüenä möğämäläsen häm añlatmasın kötä" di xäbärçebez Siavaş Ardalan. Saqçılar Şurası kiläse aydağı saylawlarğa qaysı nämzätlärne qatnaştıru turındağı soñğı qararın şuşı ay azağına qädär çığarırğa tieş. Ä inde nämzätlärneñ soñğı isemlege fivral''neñ 12-sendä, tawış birügä ber atna qala bäyän iteläçäk. Aldağı saylawlar İrandağı reformaçıl köçlär öçen, alarnıñ qadimi ruxanilär belän barğan köräşendä möhim ber sınaw bulıp tora.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tatar oyışmaları wäkilläre kiñäş qordı
Utırışta çığış yasağan Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin alda torğan töp burıçlarğa tuqtaldı. “Ul burıçlarnı tormışqa aşıru buyınça här oyışma citäkçeläre ğinwar azağında ütäçäk berlektäge cıyınğa qädär üz eş plannarı ölgelären äzerläp betärgä tieş, - dip belderde Mäcit äfände. – Törle säbäplär belän uzğan yılda bilgelägän baytaq qına eşlär ütälmi qaldı. Şuña kürä bıyıl ozaq selkenmiçä genä eşkä totınu xäyerle”.
Mäcit Xucin älege cıyında Ufada tatar gimnaziäsen tözü mäs’äläsenä dä tuqtaldı. Mäğlüm bulğança, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Rämil Bignov dekaber axırında tatar oyışmalarınıñ Ufada ütkän berlektäge kiñäşmäsendä üze tözetä başlağan ber zur ğına binanı tatar gimnaziäse itep tözep beterü öçen tapşıraçağın äytkän ide. Bu täqdimne barlıq oyışmalar da ruxlanıp qarşı aldı. Mäcit Xucin ğinwar urtasınnan uq bu gimnaziä tözeleşeneñ tulı quätenä däwam itäçägen belderde. Äle anda tözeleş kiräk-yaraqları kiterelä. Tatar gimnaziäse 2007 yılnıñ 1 sentäberenä tözelep betärgä tieş.
Tatar milli xäräkäte aktivistlarınıñ berse, professor Marat Ramazanov isä tözeleş eşläre belän berrättän bu gimnaziäneñ uqıtuçıların häm tärbiäçelären tuplıy başlaw xästärlegen kürergä dä çaqırdı. “Köne kilep citkäç kenä tatar gimnaziäse öçen kiräk qädär uqıtuçılar tabıp betüe ansat eş bulmayaçaq, şuña kürä bu mäs’äläne bergäläp bügennän ük xäl itä başlaw xäyerle”, - dip belderde Marat äfände.
Utırışta ağımdağı başqa mäs''älälär buyınça da fiker alıştılar häm ğinwar azağında ütäçäk kiñäytelgän cıyınğa qädär eş plannarın äzerläp betärgä kileştelär.


text:
Atom söyläşülärendäge İrannıñ baş wäkile Ali Larijani atom söyläşülären barı Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän genä alıp barunı däwam itüdä mäğnä kürmäwen belderde.
İran Yewropanıñ Tähran atom eşçänlegen tuqtatqan oçraqta aña iqtisad häm iminlek ölkäsendä yardäm täadimen kire qaqtı. Könbatış İrannıñ bu eşçänlege atom qoralı yasawğa kiterä ala dip qurqa. İran üzeneñ tınıç maqsatlarda eşläwçe atom programmasına xoquqlı buluın äytep qayber atom eşçänleklären yañartıp cibärde. Bügen däwlät televideniesendä çığış yasap Larijani söyläşülärdä barı Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän çiklänü kiräklegenä şik belderde. Ul İran bu söyläşülärne BMO Xalıqara Atom Energiäse İdaräse şurasındağı başqa äğzalar belän dä däwam itä alır ide dide.
Larijani tağın ber märtäbä prezident Mäxmüt Äxmädinicatnıñ söyläşülärne däwam itü öçen yaña täqdimnär belän çığuın äytep, ul täqdimnär yaña xökümät eşli başlaw belän iğlan iteläçäk dide.


text:
Ğiraqta yulğa quyılğan bomba şartlawdan 3 keşe yaralanğan, Tikritta ber amerikan xärbie üterelgän
Ankara belän Waşington arasında Ğiraqqa Törkiä ğäskärlären kertü turında söyläşülär däwam itä. Uzğan atnada Törkiä parlamentı Ğiraqqa ber yılğa ğäskärlär cibärüne xupladı. Bügen Ankarada Törkiä Armiäseneñ Baş Ştabı äğzası general Metin Yavuz Yalcin älegä küpme ğäskär cibärü turında qarar qabul itelmägän dide:
AUDİO: Andağı wäzğiätne öyränü öçen törkem cibäreläçäk. Häm tuplanğan mäğlümät nigezendä nindi köçlär cibäreläçäge bilgelänäçäk. Şuña kürä matbuğattağı bez 30 meñ yäki 3 meñ ğäskär cibärergä cıyınabız digän xäbärlär döres tügel. Küpme ğäskär cibäreläçägen tögäl äytergä äle haman da bik irtä.
Ğiraqnıñ İdarä Şurası Törkiä ğäskärlären cibärü totrıqsızlıqnı arttıraçaq qına dip borçılu belderde.


text: Abdulla Dönya İqtisadıy Forumında jurnalistlarğa Äfğänstan iqtisadnı tergezü häm iminlek urnaştıru eşendä tärräqiätkä ireşä, ämma monıñ däwam itüe cittän nıqlı yardäm buluğa bäyle dide. Abdulla, şulay uq, Ğiraqqa qarşı suğış näticäsendä Äfğänstanda totrıqlılıq betärgä häm terrorçı törkemnär totrıqsızlıqtan faydalanırğa mömkin dip äytte. Ul Äl-Qaidä terror çeltäre bu suğışnı terror oyıştıru öçen faydalanırğa tırışırğa mömkin dide. Abdulla Ğiraqta suğış bulğan oçraqta Ğiraq xalqına üzbilgelänü xoquqın kire qaytarıp alu mömkinlege birä torğan wäzğiät barlıqqa kiler dip ömetlänüen belderde.


text:
Yevropa Berlegeneñ kiñäyüwe yözlägän meñ keşeneñ könbatışqa küçüwenä kiteräçäk
Germaniädäge "Deutsche Bank" maxsus ber tikşerenü ütkärep, Könçığış Yevropa illäre Yevropa Berlegenä quşılğannan soñ anda yäşäwçe meñlägän keşeneñ mul tormış wä uñayraq eş şartları ezläp qitğanıñ könbatışına küçüwen farazlıy. Bu san yılına 200 meñgä citä ala häm küçü ğälämäte kimendä 10 yıl däwam itäçäk dielä şul tikşerenüdä.
Audio, Tobias Just
"Bez hiç kenä dä Könbatış Yevropağa yä industrial'' illärgä küçep kilüçelär taşqını urğılır dip uylamıybız, läkin möxäcirlär sanınıñ artuwın häm monıñ yuğarı bulıp qaluwın farazlıybız" di "Deutsche Bank"ta eşläwçe Tobias Just. İmmigratsiä mäs''äläse kiñäygän Yevropa Berlege öçen iñ awır problemalarnıñ berse bulıp tora, xäzerge äğza illärneñ xalqı arasında, Berlekneñ kiñäyüwe möxäcirlär sanın arttırıp, eş xaqlarınıñ töşüwenä häm eşsezlekne üsterügä kiteräçäk digän qurqular bar. Alar şundıy köçle ki, Yevropa Berlegendäge qayber illärneñ xökümätläre, qabul iteläçäk yaña illärdän eşçelär kilügä qarşı törle çikläwlär dä kertergä buldı. Alar berençe çiratta, älbättä, tübän belemle eşçelärgä, tözeleş häm awıl xucalığında eşläwçelärgä qarıy, studentlar häm yuğarı belemle, osta belgeçlärgä qarata andıy çikläwlär yuq. Läkin bu ölkädäge kirtälär barıber 6-7 yıldan soñ yuqqa çığaçaq häm ber ildän ikençesenä küçep kitü bar Yevropa buylap irekle bulaçaq. Keşelärneñ şulay eşläwe turında Tobias Just bolay di.
Audio, Tobias Just
"Töp säbäp üz xällären iqtisadi yaqtan yaxşırtırğa teläw, alar Könbatıştağı yuğarıraq eş xaqların qazanırğa teli" di "Deutsche Bank" belgeçe. Bu uñaydan ul elekke täcribäne dä telgä ala, tikşerenü barışında İspaniä häm Portugaliäneñ Yevropa Berlegenä quşıluwınnan soñ monıñ möxäciriatkä ni däräcädä tä''sir itüwe dä iskä alınğan. "Deutsche Bank" farazları elek ütkärelgän tikşerenülärneñ näticäläre belän ber çama, yäğni ul alarnı üzençä raslıy bulıp çığa. Xalıqara migratsiä oyışması bıltır, 2020-nçe yılğa qädär Könbatış Yevropağa 3 millionnan alıp 5 millionğa qädär keşe küçep kiläçäk digän faraz çığarğan ide. Monıñ uñay yaqları bulğan kebek, tiskäreläre dä citärlek. Yevropa Berlegeneñ xäzerge äğzaları öçen yaña belgeçlär, östämä eş qulları kilü yaxşı närsä, älbättä, läkin Könçığış Yevropa illäre öçen bu andağı iñ şäp belgeçlärneñ kitüwen añlataçaq. Tobias Just süzlärenä qarağanda, mondıy qurqınıç berençe çiratta Pol''şağa, ä soñraq isä Rumıniä häm Bolğarstanğa yanıy.
Kärim Kamal, Praga


text:
Gruziädä xökümättän bäysez oyışma Ğädel Saylawlar Fondı bezneñ bäysez isäpläwlärgä qarağanda kiçä ütkän parlament saylawlarında Prezident Mixail Saakaşvili partiäse 68 protsent tawış cıyğan bulırğa oxşağan dip belderde. Bu fond belderüençä, Uñ oppozitsiä – sänäğätçelär dip ataluçı oppozitsion partiä 8 protsent çaması, Adjariä citäkçese, Aslan Abaşidzenıñ Yañarış partiäse 7 protsenttan beraz kimräk tawış cıyğan. Berençel räsmi isäpläwlärgä qarağanda isä, tawışlarnıñ sanalğan 9 protsentı Saakaşvili citäkçelegendäge Milli xäräkät – Demokratlar blogınıñ 76 protsent tawış cıyuın kürsätä. Uñ Oppozitsiä – Sänäğätçelär 7 protsentlı kirtäne ütep parlamentqa kerä alğan berdän-ber oppozitsion partiä bulırğa oxşağan. Yañarış partiäse 1 protsenttan kimräk tawış cıyğan dielä. Ämma bu räsmi isäpkä Adjariädäge saylaw näticäläre kertelmägän. Kiçä tawış birü tämamlanğannan soñ Saakaşvili bu saylawlar irekle häm ğädel buldı dip belderde:
AUDİO: Qızğanıç ki, oppozitsiä bik az tawış cıydı. Ämma bu ğädel saylawlar buldı. Bez bu saylaw näticälären üz faydabızğa üzgärtä almıybız häm bez bu saylaw näticälären oppozitsiä faydasına da üzgärtä almıybız.
Kiçä 235 urınlı Gruziä parlamentındağı 150 urınğa qabat saylawlar ütklärelde. Noyäbr saylawlarındağı 85 deputatnıñ ciñüe ğämäli dip tanıldı häm ul urınnarğa qabat saylawlar ütkärelmäde.


text:
Şiğriät bäyräme başlandı
Başqortstannıñ tanılğan icat häm sänğät ähellärennän tış, Bäläbäy rayonındağı häm şähärendäge bäyrämgä Tatarstan belän Çuaşstannan da qunaqlar çaqırılğan. Bäyrämgä kilüçelär rayonnıñ Nadejdino awılında Aqsaqovlar ğäiläseneñ yort-muzeyenda, Ösän-İwanovqadağı tarixi-mädäni üzäktä, Bäläbäy şähäreneñ pedağoğiä kölliätendä, awıl xucalığı, maşina tözüçelär texniqumnarında häm başqa istälekle urınnarda bulaçaq.
Şiğriät bäyräme barışında, här yıldağıça, bıyıl da dürt teldä:rusça, başqortça, tatarça häm çuaş telendä näşer itelgän çirattağı «Salawat küpere» kümäk cıyıntığınıñ isem tuyın ütkärü dä qaralğan. Şuña östäp, biredä bäyräm açıluğa turı kiterep, balalar icatına bağışlanğan «Qäläm sınaw» isemle kitap ta dönya kürde, anıñ da isem tuyı bula.
Bäläbäy töbägendäge «İlham çişmäläre» bäyräme şimbä könne dä däwam itäçäk.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov Berläşkän Millätlär Oyışması Ğiraqqa bilgelängän çikläwlärne öleşçä beterergä cıyına, dip belderde. Humanitar mäs’äläne çişüne ciñeläytü öçen küpçelek däwlätlär sanksiälärne beterüne xuplıy. Läkin Rusiäneñ şul illär isemlegendä bulu-bulmawı turında İvanov ber süz dä äytmäde.
Uzğan atnada Amerika Quşma Ştatları böten sanksiälärne beterergä çaqırdı, bu atnada Fransiä-xärbi bulmağan çikläwlärne tuqtatırğa dip möräcäğät itte. Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon, Ğiraqta qoral tikşerüläre däwam itergä tieş, dip belderde. İnspeksiäne-Amerikannar citäkçelegendäge koalitsiädä qatnaşmağan ber däwlät alıp barırğa tieş dip östäde Hoon.
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Keşe Xoquqları Komissiäse utırışında oyışmanıñ General Sekretare Kofi Annan, Ğiraqtağı Amerika Quşma Ştatları citäkçelegendäge koalitsiä xalıqara qanunnarnı xörmät itergä tieş, dip belderde. Koalitsiä köçläre “Basıp alınğan cirlärdä idarä itü häm suğış totqınnarı turındağı qanunnarnı” onıtmasqa tieş, dip östäde. Kofi Annan’nıñ bu süzläre Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı Amerikan ilçese Kevin Moley’nıñ kisken reaksiäsenä säbäp buldı. Moley süzlärençä Amerika Quşma Ştatları-üzen “basıp aluçı köç itep sanamıy” häm xalıqara qanunnarnı üti.
Keşe Xoquqları Komissiäse üzeneñ Genevada yılına ber uza torğan altı atnalıq sessiäsen irtägä tämamlıy.


text:
Putinneñ Ukrainağa vizitı. Mönäsäbätlär üzgärä, şaqqatırlıq näticälär kötelmi.
Russiä prezidentı Putin Şimbä könne vizit belän Ukrainağa kilä. Bu anıñ Yuşenko Kreml yaqlağan kandidatnı ciñgännän soñ Ukrainağa berençe vizitı bulıp tora. Russiä belän Ukraina törle politik yünäleştä baralar. Alar aldında bu üzara ekonomik xezmättäşlekkä zian kitermäsen digän qıyın maqsätqa ireşü problemması tora.
Audio
"Bu toyğı köçle häm ul tizdän yuğalmas. Ber ük vaqıtta Russiä monı çitkä qağarğa häm yäşerergä tırışa. Russiä yaña citäkçe belän xezmättäşlekkä äzer toruın işarä itä."
Kıevtağı Euro-Atlantik Xezmättäşlek institutınıñ belgeçe Volodımer Horbaç, küpkenä ukrainnar Putinnän tatulaşu işaräse kötälär digän fikerdä.
Audio
"Berençe adımnı Putin atlarğa tieş. Putin bezneñ aña qarata toyğılarıbznı yaxşırtu häm boznı cimerü öçen närsäder eşlärgä tieş."
Şimbädäge summit berençe oçraşu tügel. Yuşenko üzara mönäsäbätlärgä ähämiät birüen kürsäter öçen prezidentlıq vazıyfasın başlağanınıñ ikençe könnendä ük Mäskävgä vizit yasadı. Horbaçnıñ süzlärençä, Putin saylaulardan elekkegä oxşamağan ilgä vizit yasauın añlarğa tieş. Kreml üz vaqıtında Ukrainağa Russiäneñ politik külägäsendäge il möğämäläsen kürsätep kilde. Xäzer Ukraina başqa il.
Audio
"Ukrain xakimiätläre xäzer Russiä üzläreneñ eşçänlege turında närsä äyter dip borçılmıy. Hiç bulmağanda alar şulay äytälär häm bu şulay kürenä dä. Alar üzläreneñ milli mänfäğätlären alğa sörälär häm Rusisäneñ närsä äytäçägenä borçılmıylar."
Rusisä öçen iñ zur problemma bulıp Ukrainanıñ Yevropa Berlegenä kerü teläge tora. Stanovayanıñ süzlärençä, Russiä bu küpkenä urtaq ekonomik häm politik proyektlarğa zian kiteräçäk dip borçıla.
Audio
"Russiäneñ Ukraina da qatnaşqan küpkenä möhim plannarı bar. Urtaq ekonomik kiñlek buldıru, gaz häm nefte ölkäsendä xezmättäşlek. Ukrainanıñ Könbatışqa yünälüe moña qapma-qarşı."
Russiä Ukrainanañı iñ ere säväd partnerı häm Ukrainanıñ nefte ixtiacınıñ 87, tabiği gaz ixtiacınıñ 34 protsentın qaplağan il bulıp tora. Üz nävbätendä Russiä gazınıñ häm nefteneñ zur öleşe Ukraina aşa çit illärgä satıla. Monnan kilgän aqça Russiä budjetınıñ 35 protsentın täşkil itä. Kremlne Rus teleneñ statutı häm anda rusça söyläşüçe ukrainnarnıñ xäle dä borçıy. Yuşenkonıñ NATOğa kerüne yaqlauı da Mäskäv öçen albastı bulıp tora. Ul çaqta Russiägä Qırımdağı Qara Dingez flotı öçen yaña baza tabarğa kiräk bulaçaq. Şimbä könge summitta nindider şaqqatırlıq näticälärgä ireşeler dip kötep bulmıy. Anda nigezdä üzara mönäsäbätlärneñ torışı tikşerelep, yomğaqlanaçaq dip äytergä bula.
Färit İdelle, Praga.


text:
BMOnıñ Ğomumi Cıylışı Auşvitznı iskä aldı
24-nçe ğinvarda BMOnıñ Ğomumi Ciılışı Natsi Germaniäseneñ ülem lagerlarındağı qorbannarnı räsmi räveştä iskä aldı. Monnan alınğan sabaqnı onıtmasqa çaqırdı. BMOnıı General Sekretarı Kofi Annan Auşvitz lagerınıñ azat itelüenä bağışlanğan yıllıq uñayınnan yasağan çığışında, dönya anti-semitizmnıñ, şulay uq näfrätkä nigezlängän başqa ideologiälärneñ yañaruına yul quymasqa tieş dip belderde. Şuşı lagerda isän qalğan Eli Visel häm İzrail, Fransiä, Germaniä häm Ärmänstannıñ tışqı eşlär ministerläre xalıqara cämağätçelekne Auşvitznı ber vaqıtta da onıtmasqa çaqırdılar.
Audio
"Bez bu tağı da bulmasqa tieş dip äytäbez, läkin, monı eştä kürsätü qıyınıraq. Dönya holokaustnı kürde, läkin, anıñ misal öçen Kambociä, Rvanda häm elekke Yugoslaviädä monı buldırmıy qalmauı yäisä tuqtata almauı oyat."
Başqa xökümät väkilläre dä çığış yasadılar. Läkin, ğäddättäntış sessiälärdä tulı bulğan utırış zalı bu märtäbä yartılaş buş ide. İzraeldän tış Yaqın Könçığıştağı illärneñ berseneñ genä Yordaniäneñ genä väkile çığış yasadı. Holokousttan isän qalğan Nobel büläge lauriäte Elie Wiesel Germaniä kebek zamança ber ilneñ altı milion jähüd ülgän lagerlar sistemasın buldıruğanın küz aldına kiterü mömkin tügel dip belderde.
Audio
"Ber srauğa cavap äle dä yuq- Ul qarañğı yılarda küpkenä zialı cämağät eşleklelären mondıy växşileklär eşläveneñ motivın añlau mömkin tügel."
AQŞnı väkillek itkän saqlanu ministereneñ urınbasarı Paul Wolfowitz Germaniä säbäp bulğan qotoçqıç fäciğäne tuqtatu öçen suğış zarur ide dip belderde. Ğıraqta Saddam Xösäinne bärep töşerü öçen suğışnıñ arxitektorı dip xisaplanğan Wolfowitz , amerikannar üz tarixında zarur bulğanda ğına suğış başladılar dip belderde. Anıñ süzlärençä, dönya natsi ülem lagerları kebek vöxşilek aldında qalğanda aktivlıq kürsätergä tieş.
Audio
"Bu ber vaqıtta bulmasqa häm ber vaqıtta da onıtılmasqa tieş. Bez anı istä totarğa häm bu xaqta söylärgä tieşbez. BMOnıñ Holokoustnı iskä aluı keşeçelek tarixı öçen bik möhim. Bälkim bu keşeleksezlekne häm anıñ belän yänäşä barğan suğışnı buldırmasqa yardöm itär."
Auşvitznı azat itünıñ 60 yıllığı Pänceşämbe könne Polşada iskä alınaçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Mintimer Şäymiev Aqtanışta zamança elemtä üzägen açtı...
Rusiädä berençe bulıp, respublikanı menä şundıy alğa kitkän texnologiälär belän tä’min itä başladıq. Çönki bez moña äzer. Äle respublikada yullar bulmasa, gaz kertelmägän bulıp, başqa töp mäs’älälär xäl itelmägän bulsa, bez mondıy eşlärgä totınmağan da bulır idek. Bez Tatarstanda xalqıbıznı mondıy yuğarı däräcägä kütärä torğan programmanı tormışqa aşırırğa äzer. Min aqtanışlılarnı şuşındıy zamança cihazlanğan elemtä üzäge açılu belän qotlıym.Şulay itep, Aqtanışta xäzer qayber şähärlär dä qızığırlıq elemtä üzäge eşläp kilä. İnde alda äytkänebezçä, 14nçe avgust könne Mintimer Şäymiev Çallıda bulaçaq. Ä respublika buylap berniçä köngä çığıp kitär aldınnan ul Qazan kremlendä respublikada keşe xoquqları buyınça wäkälätle wäkil Räşit Wäğızov belän oçraştı. Oçraşuda süz Tatarstanda keşe xoquqların yaqlawnı kamilläşterü, ayıruça balalar xoquqların yaqlaw turında bardı.


text:
Yewropanıñ keşe xoquqları torışın küzätep baruçı oyışması bulğan Yewropa Şurası Rusiäneñ keşe xoquqları ölkäsendäge citeşsezleklären nıq tänqitläwçe rezolütsiä proyektın qarıy.
Yewropa Şurasında qaraluçı bu rezolütsiädä ayıruça Rusiäneñ Çeçnädäge xärbi ğämälläre, şikle xosusıylaştıru eşläre häm korrupsiä turında süz bara.
Rezolütsiä bügen tawışqa quyıla.
Anı äzerläwçelärneñ berse, britaniäle David Atkinson Rusiä çın demokratik il tügel dide.
AUDİO: Rusiä äle irekle demokratiägä iä tügel. Anda älegä ğädel saylawlar bulmadı. Çönki anıñ televideniese säyäsi yaqtan neytral' tügel, däwlät tä'sirennän häm kontrolennän azat tügel. Rusiäneñ mäxkamä sisteması, bez andağı reformalarnı xuplasaq ta, älegä tulısınça näticäle tügel, korrupsiädän, säyäsi tä'sirlärdän azat tügel.


text:
Ğaşura könendä Ğiraqta şartlawlar näticäsendä distälärçä keşe hälak buldı
Kerbalada häm Bağdadta bıltırğı Ğaşura yolası könnärendäge xällärgä yul quymaw öçen iminlek çaraları köçäytelde. Bıltır intixarçı şartlatuçılar 170-tän artıq keşene ütergän ide. Qatı iminlek çaralarına qaramastan bügen berniçä şartlaw buldı. Bağdadnıñ Xädämiä rayonında şığıylar mäçete yanında bombalı aftobus şartladı. Politsiä äytüençä 17 keşe ülgän, 46 keşe yaralanğan. Xädämiä törbäse yanında intixarçı iminlek köçläre belän atıştan soñ bomba şartlatıp üzen häm ike keşene, şul isäptän AQŞ soldatın üterde. Baquba şähärendäge Ğiraq däwlät saqçıları bazası yanında maşinağa quyılğan bomba şartlap ber ğiraq saqçısın häm ber sivil keşene üterde. Bağdadta qorallı keşelär ber cenazada qatnaşuçılarğa ut açıp berniçä keşene yaraladı. Başqa ber cenazada qatnaşuçılar arasına ber intixarçı mototsikl belän kerep bomba şartlattı. Näticädä 4 keşe hälak buldı, 40-lap keşe yaralandı. Bu cenazada qatnaşuçılar comğa könne başqa ber intixarçı şartlatıp ütergän xatın-qıznı cirläw öçen cıyılğan bulğan. Xämit Räşit Talal isemle ber şahit äytüençä bügenge şartlaw qorbannarı arasında ul xatınnıñ tuğannarı da bulğan.
AUDİO: Şartlatuçı monda uq kerep üzen şartlattı. Ul monda şartladı, mototsiklı tegendä qädär oçtı. Ülgän xatınnıñ ire, ike ulı, ber tuğanı häm ike onığı da hälak buldı. Bu bik zur yuğaltu buldı.
Bıyılğı Ğaşura yolası Şığıylar İttifağınıñ Ğiratqa Säddan Xösäin çorınnan soñğı berençe saylawlarda ciñügä ireşüe iğlan itelgännän soñ berniçä kön ütügä turı kilde. Distälärçä yıl Säddam xakimiättä torğan Ğiraqa xäzer xakimiät ildä küpçelekne täşkil itkän şığıylarğa küçä. Saylarlardan soñ şığıylar belän sönnilär arasında kierenkelek arttı. Küplär bu höcümnärne sönni möselmannar watanfaşlar suğışı çığaru maqsatı belän yasıy di. Şığıy citäkçelär berniçä märtäbä, andıy höcümnärgä üç alu höcümnäre belän cawap birmäskä çaqırdı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Aq Yort Meksika qultığı töbägenä zur zıyan kitergän Katrina ğarasatınnan soñ üzara ğäyep atu uyınına quşılmayaçağın, töp iğtibarnı qotqaru, tözätü eşlärenä biräçägen belderde.
Prezident Bush administratsiäse Katrina ğarasatına aqrın cawap birde dip tänqitlände.
Ämma Aq yort süzçese Scott McClellan äle xäl itäse problemalar bar, xökümätneñ cawabın centekläbräk tikşerü öçen waqıt soñraq bulır dide.
McClellan äytüençä, Bush bügen xökümät, kongress citäkçelege häm xäyriä oyışmaları wäkilläre belän oçraşıp könen yardäm, tözätü eşlärenä bağışlağan.
New Orleanstağı wäzğiät turında soñğı xäbärlär çığarılışınnan soñ täfsilleräk mäğlümät bulır.


text:
Törkiädä saylaw atmosferası
Inde saylaw aldı propogandaları başladı diәrgә mөmkin. Xakimiәttәge AK partiә dә hәm başqalar da saylawçını üz yaqlarına cәlep itü өçen eşli başladılar. Meglüm Rusiәdә mondıy traditsiә bulmaw sәbәple, sәyәsi partiәlәr dә kürsәtmәlek. Ә inde Tөrkiәdә ike mәrtәbә xәrbi putç belәn waqıtlıça demokratik sistema kөçtәn çığarılsa da 1946-nçı yıldan birle sәyәsi partiәlәr xakimiәtkә menü өçen üz ara kөrәş alıp baralar hәm alar çağıştırmaça tөrle sәyәsi qaraşlarnı wәkillek itәlәr. Inde әle parlament saylawlarına tugız ay waqıt qalğan bulsa da tөrle xalıq fikren өyrәnü oyışmaları anketalar uzdırıp sәyәsi tendensiәne bilgelәrgә tırışalar. Şulardan farazları ğomumәn dөres çıqqan KONDA isemle xalıq fikren өyrәnü oyışmasınıŋ 20-nçe Fevraldә iğlan itkәn sannarına kürә, xakmiәttәge AK partiә 28.26 protsent belәn berençe partiә. Yәğni saylawçılarnıŋ 28 protsentı AK partiәgә tawış birәçәklәren beldergәnnәr. İkençe pozitsiәdә isә parlamentağı iŋ zur oppozitsion partiә Comhuriәt Xalıq Partiәs (CHP), añarğa 13.21 saylawçı tawış birәçәk ikәn. Lәkin KONDA-nıŋ ütkәn yılnıŋ 20-nçı Noyeberendә ütkәrgәn fiker өyrәnü anketalarına kürә, CHP-nә tawış birgәnәrneñ protsentı өç protsent küberәk ide. Yәğni üç ayda saylawçınıñ fikere üzgәrgәn hәm CHP-nә ışanıçları kimi tөşkәn. Ә AK-partiәgә kiresençә ışanıç artqan. Üç ay elek 24 % saylawçı yaqlağanda xәzer 28%-ı yaqlıy. Şunı da onıtmasqa kirәk 2002-nçe yılğı parlament saylawlarında AK partiә 33 protsent tawış alıp 550 urınlı parlamentta 375 tirәsendә deputatqa iә bulğan ide. Tөrkiәdә un protsent kirtәsen aşalmağan sәyәsi partiәlәr deputatların parlamentqa kertә almıylar. Menә şul sәbәple dә 2002-nçe yıldan elek koalitsion xөkümәtne tәşkil itkәn Demokratik Sul, Millәtçe Xәrәkәt (MHP) hәm Anavatan partiәlәre parlamenttan çittә qaldılar.
KONDA- nıŋ anketasına kürә, xәzer dinçe tendensiәlәre kөçle AK berençe, sul yünәleştәge CHP partiәse ikençe urınnı bilәgәndә, isemennәn dә kürenep torğan millәtçe tendәnsiәdәge MHP 12.23 % tawış belәn өçençe hәm şulay uq konservatif Dөres Yul partiәse 11.68 % belәn dürtençe partiә bularaq kürenәlәr. 4-nçe Noyeber saylawlarında da şundıy nәticә çıqsa AK partiәneñ ber üze genә xakimiәtkә menü ixtimalı kimi, tağın ber koalitsion xөkümәt tөzü şartı xasyıl bulaçaq. Tabiği әle tuğız ay eçendә saylawçınıñ tendensiәse üzgәrәçәk, әmma partiәlәrneñ alaçaq urınnarında әllә nindi zur üzgәreş bulaçaq dip kөtelmi.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Koalitsiä köçläre häm körd ğaskärläre tönyaq Ğiraqnıñ neft başqalası bulğan Kirkuk şähären üz kontrolenä aldı dip xäbär itelde. Mäğlümat agentlıqları, şähärdä Ğiraq ğaskärläre qarşılıq kürsätmäde, dip xäbär itte. Kirkuk xalqı şunda uq uramnarğa çığıp bäyräm itä, läkin şähärdä talawlar häm urlawlar da başlandı, dip xäbär itelä. Bügen irtän Kördlär şulay uq Kamh-mur, Altun Kutri häm Xanekin şähärlären dä alğan digän mäğlümat bar ide.
Bağdadnıñ tönyaqkönbatışında mäçet öçen bulğan bäreleşlärdä ber amerikan xärbie häläk buldı häm 20se yaralandı. Başqalanıñ Säddäm köçläre kontrolendä bulğan könbatış rayonnarı utqa totıldı. Bügen Bağdadta Xalıqara qızıl xac komitetı üz eşçänlegen yañarttı.
Qatardağı Üzäk xärbi idaräneñ matbuğat wäkile kapitan Frank Thorp, alğa taba amerikan ğaskärlären qatı bäreleşlär kötä äle, tönyaqta Tikrit häm Mosul şähärläre tiräsenä küp sanlı Ğiraq cömhüriät saqçıları cıyıla, dip belderde. Tikrit-Säddämneñ tuğan şähäre, Mosul isä-körd avtonomiäsenä yaqın bulğan Ğiraqnıñ 3nçe zur şähäre.
Ğiraqnıñ Bağdad, Basra häm Kirkuk şähärendä urlaw-talawlar däwam itä. Bağdadta berençelärdän bulıp Säddäm rejimı wäkilläreneñ öyläre talandı, Germaniä ilçelege häm Franzus Mädäniät üzägennän äyberlär urlandı. İñ soñğı bulıp äyberlär Ğiraqnıñ transport häm Neft ministrlıqlarınnan çığarıldı, dip xäbär itelä.
Amerikan generalı Vincent Brooks qatı bäreleşlär Ğiraqnıñ tönyağındağı Al-Qaim şähärendä bara, dip belderde. “Rejim köçlärenä qarşı maxsus çara al-Qaim şähärendä däwam itä. Bu yaqlar aşa Süriä häm Ğiraqnı berläştergän yul uza häm bu töbäk şulay uq ballistik raketalar atır öçen uñaylı” dide Brooks.
Süriä çigendä bulğan Al-Qaim şähäre 1991nçe yılğı Farsı Qultığı suğışında iñ küp cir-cir raketaları atılğan töbäk.
Törkiä tışqı eşlär ministrı Abdullah Gül, Amerika Quşma Ştatları, qorallanğan Körd köçläre Kirkuk şähären kontrol itmiäçäk, dip belderde, dide. Amerikan däwlär sekretare Colin Powell , bügen kiçkä taba şähärgä qorallanğan Törkiä küzätüçelären kertergä süz birde. Abdullah Gül, kiräk bulsa Ğiraqqa üz ğaskärlären kertergä äzer, dip beldede. Törkiä, Ğiraq kördläreneñ ilneñ tönyağındağı neftkä bay bu şähärlärne üz qulına aluı alarnıñ üz däwlätlären tözü xärkäten başlap cibärmäsen dip qurqa. Ul opraqta Törkiä kördläre dä Ğiraqtağı millättäşlärenä quşılırğa teläk belerergä mömkin.


text:
Tatarstanlılarnı qurqınıç xärbi büleklärgä cibärerlärme?
Yanında añlawçı, teräk bulırday söygän keşese häm balaları bulğanda xatın qız bäxetle. Ämma şuşı bäxetne çelpärämä kiterü awır tügel. Yäp-yäş yegetlär xärbi xezmätkä kitep, äylänep qaytmağan oçraqlar azmı? Soñğı aralarda mondıy ayanıçlı oçraqlarnıñ yışayıp kitüe citäkçelärne dä borçuğa saldı. Tatarstan premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov quşuı buyınça Qazanda Rusiädäge tärtip bozıla torğan büleklärneñ isemlege tözelde. Älege “qara isemlekkä” Rusiäneñ törle poçmaqlarında urnaşqan 9 xärbi bülek kertelgän. Anda Tatarstan xärbiläre cäberlängän, ülem xälenä kiterelgän oçraqlar terkälgän. Rawil Moratov - tärtip bulmağan xärbi büleklärgä bez üzebezneñ yegetlärne cibärä almıybız dip belderde.
Ämma Federal' Üzäk Tatarstannıñ bu telägen kisken tänqitläp çıqtı. Rusiä Federatsiäse Şurasınıñ saqlanu häm iminlek komitetı räise Viktor Ozerov Rawil Moratovqa atap, Tatarstandağı räsmi Rusiädä xärbi köçlärne tuplaw eksterritorial' prinsip nigezendä buluın onıtqan ikän, däwlät xezmätendä aña urın yuq dip beldergän. Kemne qaya xezmätkä cibärüne federal' üzäk kenä xäl itä, dide Viktor Ozerov. Mäğlümat çaralarına saqlanu ministrlığı wäkilläre bu turıda - ildä qanun bar häm anı xörmät itü kiräklegen äyttelär. Ägär dä respublika citäkçelegendä xärbilärneñ xoquqları bozılu faktları bar ikän, ğayıplelär belän xärbi prokuratura şöğellänergä tieş, dide ministrlıq wäkilläre.
Ä xäzer “Agora” töbäkara xoquq yaqlaw assotsiatsiäneñ citäkçese Pawil Çikovnıñ fikeren tıñlap kitik:
Rusiädäge qanun buyınça barlıq töbäklärdäge yegetlärneñ dä xezmät itü öçen urınnı saylaw mömkinlege yuq. Ämma Tatarstannıñ federal' qanunğa qarşı kilü teläge yuq ide. Respublika citäkçeläreneñ maqsatı tatarstanlılarnı şikle xärbi büleklärdäge wäxşileklärdän saqlap qalırğa ğına tırışu. İnde Rusiäneñ Saqlanu ministrlığı wäkilläre öçen dä andıy xärbi büleklärneñ barlığı ser tügel. Qazan xoquqçıları älege büleklärneñ isemlegen tözep, bu büleklärgä yegetlärne cibärü-cibärmäw mäs’äläsen respublika Federal' üzäk belän bergä xäl itä alır ide. Monda bernindi qanun da bozılmıy. Tağın şunı da äytä alam, Rusiä Konstitutsiäsendä keşeneñ xoquqların yaqlaw mäs’äläsen Federal' üzäk häm töbäk ikese bergä xäl itärgä tieş. Bu oçraqta süz yäş yegetlärneñ xoquqları turında bara. Köç qullanuğa duçar bulırğa telämägän yäş keşelär turında.Al'bina Zäynulla


text:
Qazan Londonğa oşağan
Ul Londonda yäşägän jurnalist, şağir Rawil Buxarayıv. Kiçä genä Qazanğa qaytqan. Derjavin häykäle açılu tantanasında qatnaşqan. Derjavin turında Buxarayıvnıñ poeması bar .“Qazan tarixnı xörmät itüe belän Londonğa oşağan. Qazannı bik sağınam”,-di ul.Şulay itep, comğa könne 5nçe dekaberdä näq säğät 5tä Sälix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında Rawil Boxarayıvnıñ yaña kitapları täqdir iteläçäk.
Ä xäzer Çallı xäbärläre belän sezne Ğafiulla Ğaziz tanıştıra.Şunıñ belän Tatarstan xäbärläre tuplanması tämam. Anı Rimzil Wäli häm Mälikä Basıyr alıp bardı.


text:
Qazanda ber köndä 5 doktorlıq dissertatsiäse yaqlandı
Qayberäülär tatar milläten menä şulay tarqatıp, tatarlarnı ayırıp, alarnıñ sanın kimetergä tırışqanda, millättäşlärebez isä üzençä yäşi, uqıy, eşli birä. Monıñ yaqtı dälile bulıp torğan ber fakt turında da äytep ütäse kilä. Sişämbe könne Qazanda uñışlı ğına 5 doktorlıq dissertatsiäse yaqlandı. Alar arsında Qazan pedagogika universitetında Aida Sadıkovanıñ «German häm törki tellärdä tözelmä süzlär», Nuriä Fättaxovanıñ «Tatar xalıq sınamışları», Qazan däülät universitetında Ğamircan Däülätşinnıñ «Tatar xalqınıñ ruxi mädäniäte» dip isemlängän, şulay uq Zöfär Rämievneñ tatar ädäbiätı belgeçlege buyınça doktorlıq dissertatsiäläre yaqlandı.


text:
Qazan Pol'şa belän tanışa
Şulay itep, Tatarstan üzeneñ başqa illär belän xezmättäşlegen arttıra bara. Şuşı könnärdä genä Qazanda «Biznes-Pol'şa—2002» dip isemlängän ikençe milli kürgäzmä açıldı. 7 iyüngä qädär baraçaq bu kürgäzmädä Pol'şanıñ 60-tan artıq şirkäte üzläreneñ produksiäsen kürsätäçäk. Kürgäzmä Pol'şa respublikası iqtisad ministrlığı bulışlığında oyıştırılğan. Bilgele bulğança, Tatarstan belän Pol'şa arasındağı qayçandır şaqtıy canlı elemtälär soñğı arada tuqtalıp torğan ide. Läkin bıyıl alar qabat yañardı. Näticädä şuşı kürgäzmä oyıştırıldı. Kürgäzmäne açu tantanasında Pol'şa ilçelegeneñ xezmätkärläre, Tatarstannıñ säwdä-sänäğät palatası wäkilläre, eşmäkärlär qatnaştı. Alar barısı da kiläçäktä Tatarstan belän Pol'şa arasında nıqlı iqtisadi-mädäni xezmättäşlek bulır, dip ışanalar.


text:
Qabulda Äxmäd Şah Masudnı iskä aldılar
Äxmäd Şah Masud üz çorında sovetlarğa qarşı, soñınnan Äfğanstannıñ xökümät köçläre häm Taliban xäräkätenä qarşı suğışqan xärbi citäkçe.
"Bügen äfğan şäxitlären iskä alu çarasında bez üzen il xaqına qorban itkän şäxitne räxmät süzläre belän iskä alabız. Ul keşeneñ iseme – Äxmäd Şah Masud, min anı yaqınnan belä idem."
Çarada şulay uq Masudnıñ ber tuğanı Ahmad Wäli Masud häm 90nçı yıllar urtasında Äfğanstannı citäklägän Borhanetdin Rabbani çığışları buldı.
Masudnıñ üleme – ul citäklägän Tönyaq Alyansnıñ üleme belän tiñ ide. Äfğanstannıñ 5-10%tın üz kontrolendä totqan Tönyaq Alyansnı ciñergä Talibanğa küp waqıt kiräk bulmas ide. Ämma Masud ülemenä 2 kön digändä dönyanı üzgärtkän – 11 sintäber terror ğämälläre buldı.
Taliban belän elemtädä torğan Osama bin Laden häm anıñ äl-Qaida oyışması tiz genä AQŞtağı höcümnärne oyıştıruçılar dip iğlan itelde häm – Äfğanstanda terrorğa qarşı suğış başlandı. Masud ülemenä 2 ay çaması waqıt uzğanda, Taliban Qabuldan häm Äfğanstannıñ zur öleşennän quıp çığarıldı häm Masud köçläre başqalağa kerep urnaştı. Äxmäd Şah Masudnıñ tuğan yağı "biş arıslan üzänendä" quyılğan häykäle yanına keşelär küp kilä.
Alsu Qormaş


text:
Turizmğa kilgändä, monda da problemalar citärlek. Qunaqxanälär, transport, tarixi urınnarnı tärtipkä salu. Brifingnıñ bu öleşen yäşlär eşläre, sport, turizm ministrı Marat Bariev häm Qazan şähäre administratsiäsendä şul yünäleşne äydäp baruçı Mansur Miftaxov alıp bardılar. Respublikanıñ da, Qazannıñ da eçke turizmnı üsterügä yunälderelgän maxsus programmalar bar. Programmalarnıñ tıñlawçılarıbız öçen qızıqlı urınnarın äytep kitärgä kiräkter. 2003 yılda Qazan Kremle ansamblen, Qazan universitetın, opera teatrın, Märcäni mäçeten üzgärtep, tözätep qoruğa konkret summa aqçalar qaralğan. Mäsälän, opera teatrın tözätügä 330 million sum, ä Märcäni mäçetenä 20 million sum qaralğan. Şunısı qızıq, älege programmalarnıñ bersendä 2005 yılda Qazanda IV Bötendönya tatar kongressın ütkärü dä qaralğan.
İreksezdän, xalıq telendä yörgän Bötendönya tatar yäşläre qorıltayı turında soraw kilep tudı. Häm bu sorawnı min ministr Marat Barievqa birdem:
Audio: Marat Bariev Tatarstanda yıl sayın tatar yäşläre könnäre ütkärelüe qänäğätlänerlek buluın äytä. Härxäldä, yäşlär eşläre ministrlığı bötendönya tatar yäşläre qorıltayı ütkärü başlanğıçı belän çığarğa cıyınmıy, ägär dä Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı bu başlanğıç belän çıqsa, anı xuplıy, häm bu eştä qatnaşırğa äzer.


text:
Mäskäwneñ pedagogiä universitetında fänni ğämäli konferensiä ütte
Ul “Slavyan mädäniäte, traditsiälär üzara bäyläneş” dip atalğan ide. Ğomumän alğanda bu konferensiäne Yuğarı uqu yortlarara yäş filolog tikşerüçelär assotsiatsiäse oyıştırğan. Tatar tele häm tatar ädäbiäten tikşerülär konferensiäneñ isemendä çağılmasa da, konferensiä barışında tatar ğalimnäreneñ fänni eşlärenä dä zur iğtibar birelde. Şulay uq oyıştıru komitetı ägzäläre arasında, Mäskäw pedagogiä universitetı telem beleme kafedrasınnan Landış Latfullina, Qazannıñ pedagogiä universitetı dotsentı Älfiä Ğalimullina da bar ide. Konferensiä ike kön däwam itte. 17 mayda ütkän ber seksiäneñ eşe “Mädäniätlär dialogı rus häm tatar bağlanışları” dip atalğan ide.
Bu sessiädä Qazannan kilgän un ğalim qatnaştı. Şulay uq Mäskäw tatar mädäni üzäge direktorı Änwär Xösäenov ta mädäni üzäkneñ eşe turında çığış yasap, mädäni üzäkneñ tarixına, bügenge könendäge eşçänlegenä aldağı plannarğa tuqtaldı. Mädäni üzäktä yäşlärneñ äxlaq häm ruxi tärbiäse xaqında Zämzämiä Säxäbetdinova xisap tottı. Çığışlarda şulay uq tatar tele üseşendä tatar radiosınıñ ähämiäte digän tema da yaqtırıldı. Qazan ğalimnäre çığışında kübräk rus ädäbiatı belän tatar ädäbiäten häm şiğriätlärne çağıştırıp tikşerügä küp urın birelgän ide. Biredä Mayakovskiy äsärläre belän Xadi Taqtaş äsärlären çağıştırıp tikşerü çığışları da, Rasputinnıñ “Matera belän sawbullaşu” häm Ayaz Ğilayıvnıñ “Comğa kön kiç belän” äsärlären çağıştıruğa bağışlanğan çığışlar da buldı. Ğomumän ,17 may könne Mäskäwneñ pedagogiä universitetında tatar yazuçıları, şağırläre, ğalimnäre iseme yañğıradı. Konferensiädän soñ min pedagogiä fännäre kandidatı, äytep ütelgän konferensiäne oyıştıruçılarnıñ berse bulğan Älfiä Ğalimullinağa berniçä soraw belän möräcäğät ittem. Ul üzeneñ çığışında mäskäw pedagogiä universitetında inde 4eл tatar törkeme belem aluı da bu oçraşuğa etärgeç buldı. Bälki alar alğa taba tatar mädäniäten äydäp baruçılar bulırlar. Çönki xäzer yäşlär telgä mädäniätkä bik iğtibarlı tügel dide. Ul şulay uq, bezneñ bu tatar studentları belän tığız bäyläneşlär yuq ide, xäzer bez alar belän aralaşıp yäşärgä omtılaçaqbız dip belderde.
Näzifä Kärimova “Azatlıq” radiosı , Mäskäw.


text:
Ädäbiät häm mädäniät yılına näticälär
16 fevral' könne G.Qamal teatrı binasında premyer-ministrı Röstäm Miñlexanov qatnaşında mädäniät ministrlığınıñ kiñäytelgän utırışı ütte. Kollegiä belän premyer-ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Välieva räislegendä uzdı. Yıllıq utırış härwaqıttağıça xisap çığışlardan başlanıp kitte. Tatarstanda uzğan ädäbiät häm sänğät yılına näticälär häm 2007 yılğa eş plannarı belän premyer-ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Välieva tanıştırdı. Ul respublikada häm çit cirlärdä mädäni çaralarnıñ nindi däräcädä uzuın assızıqladı, bäyälär birde. Qayberlärenä ayırım tuqtaldı. Tulı näticä yasağanda Zilä Välieva tübändägelärne äytte:
“Ädäbiät häm sänğät yılı bezneñ öçen üzençälekle buldı. Ul bezneñ xalqıbıznıñ berläşüen, Tatarstan sänğäteneñ kürenekle wäkilläreneñ ireşkän uñışların propagandalauga, respublikabıznıñ qup millätle mädäniäten açıqlawğa häm Tatarstan sänğäteneñ rusiä häm dön'yaküläm sänğät moxitendä urın aluına zur öleş kertte. Häm Rusiäneñ ädäbiät häm sänğät ölkäsendä iñ yuğarı bilgesen Yosıf turında qissa baletın quyuçı Tatar akademiä opera häm balet teatrı kollektivı layıq buldı. Sankt-Peterburgta böyek tatar şağire Ğabdulla Tuqayğa häykäl açıldı. Ğabdulla Tuqaynıñ yaña muzeyı Qazaqstannıñ Ural'sk şähärendä açıldı.”
Sankt-Peterburgta böyek tatar şağire Ğabdulla Tuqayğa häykäl açıldı. Ğabdulla Tuqaynıñ yaña muzeyı Qazaqstannıñ Ural'sk şähärendä açıldı.”Ädäbiät häm sänğät yılnıñ näticäläre kürsätkänçä, bu ölkädä bik küp eşlär başqarılğan. Şunı da äytergä kiräk, älege yılnıñ çaralarında 1 million keşe qatnaşqan, yäğni respublikada yäşäwçe här öçençe keşe mädäniät ölkäsenä üzennän öleş kertkän.
2007 yılğa burıç itep isä ministrlıq, mädäniät uçaqların, kitapxanälärne barlaw maqsatın quydı. Monnan qala bıyıl Qazanda Surikov isemendäge institutnıñ filialı açıluı planlaştırıla.
Mädäniät häm sänğät yılında bu ölkägä qarağan xezmätkärlär cawaplı häm bik küp eşlär başqardılar, ämma bu ölkädä xezmät quyuçılarnıñ eş xaqı başqalar belän çağıştırğanda iñ tübäne ikän. 2007 yılda isä alarnıñ xezmät xaqı ber yarım tapqır artaçaq dip belderde tatarstan premyer-ministrı urınbasarı - mädäniät ministrı Zilä Välieva. Respublika Däwlät Şurasızınıñ fän, mäğärif , mädäniät häm milli mäs'älär komitetı räise Razil Väliev isä üzeneñ çığışında mädäniätçelärneñ tübän xezmät xaqı iñ zur problema dip belderde.
“Qazan däwlät sänğät universitetın tämamlap, mädäniät ölkäsenä eşkä kilgän yuğarı belemle xezmätkärneñ xezmät xaqı 1300 sum, muzeylarda, mädäniät yortlarında, kitapxanälärdä eşläwçelär isä qullarına 3-4 meñ aqça ala. ”
Bu Rusiä külämendäge mäs'älä, häm här töbäk anı üzençä xäl itärgä tırışa. Tatarstanda da bu ölkädä şaqtıy eşlär başqarıla. Törle östämä tüläwlär ğämälgä kerä başladı. Ämma mömkin bulğannarın da faydalanmawçılar yuk dide Razil Wäli.
“Monnan ike yıl elek tellär turında zakon qabul itelde. Häm anda ike däwlät telen belep eştä qullanğan öçen 15 protsent östämä tüläw turında stat'ya bar. Ämma ul şuşı köngä qadär eşlämi. Çönki anı qabul itü öçen xökümätebez nigezlämä qabul itmägän. Ägär dä tieşle çaralar kürelsä, tatar teleneñ dä berniqädär däräcäse üsär ide. ”Respublika rayonnarınnan kilgän mädäniät idäräläre citäkçeläre üz çığışlarında cirle üzidarä şartlarında eşläwçe mädäniät uçrejdenieläreneñ xälen kütärde. Här awılnıñ üz kitapxanäse, klubı eşlärgä häm anda respublikanıñ sänğät kollektivları kilep yörergä tieş, digän fikerlär äytelde. Şulay uq utırışta yıldağıça respublikada mädäniätneñ häm bigräk tä anıñ ähelläreneñ sotsial' xäle turında süz kütärelde. Şunlıqtan premyer-ministr Röstäm Miñlexanov mädäniät yortlarına, sänğät kollektivlarına bazar şartlarında yäşärgä öyränergä kiräklegen assızıqladı:
“Xalıqnıñ yäşäw däräcäse yaxşıra, küp kenä tüläwle xezmätlär barlıqqa kilä. Şähärlärdä küñel açu üzäkläre, kinoteatrlar açıla, monıñ östenä eş barğanı kürenep tora.bezgä dä tik torırğa yaramıy. Ni öçen bez bu ölkägä eşmäkärlekne cälep itmäskä tieşbez?”Tatarstan Premyer ministrı Röstäm Miñlexanov yıllıq utırışqa näticä yasap, mädäniät ölkäsenä kiläçäktä dä yärdäm kürsäteläçägenä işarä itte.Gölnaz Şäyxetdin


text:
İran atom eşçänlegen yañartıp cibärü belän yanıy
Düşämbedä Irannıñ atom programması tiräsendäge wazğiät yänä kierenkelek aldı, xörmätle tıñlawçılar. Räsmi Tähran, Yevropa Berlegenä yaña täqdimnär yasaw öçen berelgän waqıt çıqtı dip, İsfahan şirkätendä atom eşçänlegen yañartıp cibäräçägen belderde. Yevropa räsmiläre, İrannıñ bu adımı arqasında, söyläşülär körçekkä terälergä mömkin dip kisätä.
Düşämbedä İran räsmiläre, Yevropa illärenä yaña täqdimnär yasaw öçen birelgän waqıt yäkşämbedä ük çıqtı, ägär bu täqdimnär düşämbegä, kiçke säğät 5kä kilep citmäsä, bez atom eşçänlegen başlap cibärergä äzer digän kisätü yasadı.
İrannıñ Tışqı eşlär ministrlığı süzçese Xämit Riza Asefi:
"Bez İsfahan şirkätendä, uran bayıtunı tügel, läkin qayber başqa eşçänlekne başlap cibäräbez. Şul uq waqıtta Yevropa illäre belän söyläşüne däwam itergä äzer. Bez Londonda, Awgustnıñ 1e, düşämbe – soñğı kön dip açıqtan-açıq äyttek."
Britaniä Tışqı eşlär mihistrlığı süzçese, Tähran bu adımğa barsa, söyläşülär körçekkä terälergä mömkin dip kisätte. Fransiä mondıy adımnı "qabul itelmäslek" dip atadı. Düşämbedä Germaniä Tışqı eşlär ministrı Yoşka Fişer, yaqın arada täqdimnär äzer bulaçaq dip, İrannı tüzemlek kürsätergä çaqırdı.
Xalıqara tikşerenülär institutı citäkçese Gary Samore Azatlıqqa äytüençä, İran Yevropa Berlegenä mömkin qädär nığraq basım yasarğa tırışa, atom eşçänlege yañartılğan oçraqta, monıñ säyäsi näticäläre citdi bulaçaq:
"Älegä süz uran bayıtu tügel, ä monıñ öçen çimal äzerläw turında bara, yağni anı atom qoral citeşterüdä qullanıp bulmıy. Läkin säyäsi küzlektän qarağanda bu bik möxim. Çönki bu adım Noyäber kileşülären bozu bulıp toraçaq. Yağni, texnik yaqtan möxim bulmasa da, säyäsi yaqtan bik mäxim di."
Noyäber ayında İran räsmiläre uran bayıtu eşlären tuqtatıp torırğa kileşkän ide. Läkin monıñ barı tik waqıtlıça adım ikänen, atom energiäsen citeşterü niätennän baş tartmayaçağın daimi äytep tordı. Bayıtılğan uran beraqtan atom reaktorında yağulıq bulıp torsa, ikençe yaqtan anı atom qoralı citeşterüdä dä qullanıp bula. Räsmi Tähran üzeneñ atom programmasın barı tik tınıç maqsatlar öçen dip täqrarlasa da, Quşma Ştatlar İrannı yäşeren räweştä atom qoralı yasaw niätendä ğäyepli.
Xalıqara tikşerenülär institutı citäkçese Gary Samore fikerençä, İran atom eşçänlegen yañartıp cibärsä, eşlär çınlap ta citdigä kitä ala. Xalıqara Atom Energiä İdaräse İran mäsäläsendä 6 qarar çığardı. İran şularnı kire qağıp, atom eşçänlegen yañartsa, bu mäsälä Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasına barıp citergä mömkin.
-Ali Gilmi