text:
Alp tawları
Alp tawları Fransuzsha: Alpes, Italiyansha. Alpi), Batis Evropanın' en' ba'lent taw shoqqısı. Ol Frantsiyanın', italiya, Shveytsariyanın', Germaniyanın', Avstriyanın', Lixtenshteynin' ha'm Sloveniyanın' bir bo'legin iyeleydi. Alp tawları bir-birlerinen pa'st shinkler arqalı ajralıp turg'an tawlardın' diziminen ibarat. Uzınlıg'ı 1200 km, ken'ligi 50–260 km. En' iri shinkleri — Simplon (2005 m), Sen-Gotard (2108 m), Brenner (1371 m) ha'm b. Tawlar jo'nelisine ko'ndelen' jaylasqan shuqır salmalar (Bo-den ko'linen Komo ko'line shekem) Alp tawlarının' batıs ha'm shıg'ıs bo'limlerine ajıratıp turadı.. Alp tawlarının' en' ba'lent bo'limlerinde muzlıqlar ha'mda muzlıq payda qılg'an relyef tu'rleri ko'p. Shıg'ıs Alp tawları (4049 m, Ber-nin tawı) batıs Alp tawları (4807 m, Monblan tawına)n pa'sirek. Olar ha'm ayrım dizbeklerge bo'linip ketken. Alp tawları eteklerinde ha'ktas, dolomitler ken' tarqalg'an, karst rawajlang'an. Taw eteklerinde klimat ortasha, taw biyikliklerinde ha'miyshe qar ha'm muzlıqlar bar, klimatı ha'm suwıq. Muzlıqlardın' ulıwma maydanı. 4140 km². Muzlıqlar ha'm a'bediy qarlardın' to'mengi shegarası 2500– 3200 m ba'lentlikde. . En' ko'p jawın arqa ha'm qubla jan bawırlarında jawadı (2000– 3000 mm). Alp tawlarınan ag'ıp tu'setug'ın da'ryalar (Reyn, Rona, Drava, Adije ha'm b.) sersuw, serostona, gidro-energiya imka'niyatlarına bay. Ko'rkem ko'ller ko'p: Jeneva, Syurix, Boden, Lago-Majore ha'm b. Tabiyiy o'simlik tu'rleri ba'lentlik kontinemtlerin payda qılg'an. Taw yeteginen 800 m ba'lentlikge shekem ma'deniy landshaftlar, 1200 m ba'lentlikler-de ken' japıraqlı tog'aylar,, 1300–1700 m ba'lendliklerde iyne japıraqlı tog'aylar bar. 2600 m den 3200 m ge shekem aralıqlar subalp putazarları, jaylawlar menen ba'nt. Taw dizbeglerinde tunneller qazılıp, temir jol ha'm avtomobil jolları o'tkizilgen. Al-pinizm ha'm turizm ken'nen rawajlang'an.


c: text/html

text:
Qırımnıñ işğal etilmesine qarşı sanktsiyalar Rusiyeni mıtlaq yıqacaq – Cemilev
Qırım işğal sebebinden Rusiyege qarşı qabul etilgen sanktsiyalar, şiddetleşmeseler bile, mıtlaq Rusiyeniñ dağılmasına sebep olacaqlar. Bu qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Ukrainadaki «Apostrof» neşirine beyan etti.
Cemilev: «Putin, Qırımnıñ zapt etilmesi üzerinde öyle bir propaganda yaptı ki, bunıñ üstünde büyük bir sahte vatanperverlik duyğusını qurdı. Ve Putin Qırımdan vazgeçse – siyasiy ceeten bu şahsiy harakiri kibi olıp çıqacaq. Faqat sanktsiyalar er kün Rusiyeniñ iqtisadiyatına öyle bir zarar ketire ki, böyle devam etse, ve biz ümüt etemiz ki, olar daa kğçlenecek, lâkin olğan seviyede devam etse de, yaqın zamanda Rusiye dağılacaqtır», – dedi.
Keçende Cemilev ayttı ki, qırımtatarlarnı qorçalamaq içün tek bir yol bar – sanksiyalar vastasınen Ruyeni Qırımnı terk etcegine mecbur ettirmek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kör Olası Bahtım
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım türkü indir, Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kör Olası Bahtım mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kör Olası Bahtım türküsü, Kör Olası Bahtım sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kör Olası Bahtım bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Dünya (Neyleyim Seni)
Ekrem Çelebi - Bir Nazar Eyledim
Ekrem Çelebi - Ham Meyvayı Kopardılar Dalından
Ekrem Çelebi - Seher Yeli
Ekrem Çelebi - Kızlar Maraş a Gider
Ekrem Çelebi - Leylim Ley
Ekrem Çelebi - Kurşun Yedim
Ekrem Çelebi - Bundan Sanane
Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına
Ekrem Çelebi - Bu Dağın Karı Erimez
Ekrem Çelebi - Geleli Gülmedim Cihana
Ekrem Çelebi - Huma Kuşu
Ekrem Çelebi - Kıyma Felek
Ekrem Çelebi - Güvenme Yalan Dünyaya
Ekrem Çelebi - Gör Halimi


text:
AQŞ: Apple kompaniyası üş jaña «ayfondı» tanıstırdı
Amerikalıq Apple kompaniyası 12 qırküyekte birden jaña üş "ayfonnıñ" türin jarıqqa şığardı. Kompaniya jetekşisi Tim Kuk iPhone X-dı "ülken sekiris" dep atadı.
iPhone X jeñil, jiñişke jäne aşıq tüsti. Ol 999 AQŞ dolları şamasında twradı. Al iPhone 8 jäne iPhone 8 Plus modelderi 699 jäne 799 dollar twradı.
Telefonnıñ üş türi de sımsız quattaladı.
«Onınşı» modeli 3 qaraşada satuğa şığarıladı. Al "segizdiktiñ" ekeui de osı ayda satıla bastaydı.
Mwnan bölek Apple twsau keserinde «aqıldı sağattardıñ» jetildirilgen türleri men teledidar üşin videostriming tanıstırıldı.
Abai.kz


text:
Ukraina Gürcistannıñ istegini qarşılamayıp, Saakaşvili ve Adeişvilini teslim etmedi
Ukraina Gürcistannıñ sabıq prezidenti Miheil Saakaşvili ve sabıq adliye naziri Zurab Adeişvilini teslim etmekten vazgeçti. Bunı Gürcistannıñ Baş prokuraturası bildirdi, – dep haber ete Radio Svoboda.
Gürcistan Ukraina ile eki taraflı añlaşma, em de sabıq sovet birliginiñ memleketlerinde qıdırılğan şahıslarnıñ teslim etilmesi aqqında halqara añlaşmalar ve konventsiyalarğa esaslana, lâkin Kiyev eki Gürcistan erbabınıñ berilmesi işinde «iş tutmadı».
Gürcistanda ekisini de cinayetlerde qabaatlaylar, olar ise bunı red etip, bunı şimdiki akimiyet tarafından yapılğan siyasiy taqip olaraq tanıylar.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko fevral 13-te Miheil Saakaşvilini meydanğa ketirilgen İslâtlarnıñ mesleat halqara şurasınıñ reisi olaraq tayin etti. Zurab Adeişvili de Ukraina ükümetine mesleatlar bermekte.
Ukrainanıñ Tbilisideki elçisini bu sebepten Gürcistan Tış işler nazirligine çağırdılar, Gürcistannıñ Ukrainadaki elçisine ise Kiyevden izaatlar almağa avale etildi.


text:
Belgisiz şahıslar İstanbulda AQŞ konsullığına ücüm etti
Türkiye akimiyeti bildirgeni kibi, bazarertesi saba, avgust 10-da, eki belgisiz şahıs İstanbulda AQŞ konsullığına ateş açtı.
Olğan malümatqa köre, neticede zarar körgen ve qurbanlar yoqtır. Politsiya bildirgenine binayen, havfsızlıq küçleri ateş açqanda, ücüm etkenler qaçıp olıdlar.
Ziddiyet boyevikler İstanbulda politsiya bölügine ateş açqanından soñ yüz berdi.
Ücüm Türkiye akimiyetiniñ regionda «İslâm devleti»niñ boyevkileri ile mucadelesi vaqtında yüz berdi. Keçken ay Türkiye Suriyede boyeviklerniñ mevzilerine ava ücümlerini keçirdi. Bundan da ğayrı, Ankara islâmistler ile küreşte AQŞ yolbaşçılığında olğan koalitsiyağa öz bazalarından faydalanmağa ruhset etti.


text:
Astanada «Oñtüstik» industrialdı aymaqtardıñ basqaruşı kompaniyası men türkiyalıq biznesmender arasında qwnı 12 mln AQŞ dolların qwraytın investiciyalıq eki qwjatqa qol qoyıldı. Bwl turalı Oñtüstik Qazaqstan oblısı äkimdiginiñ baspasöz qızmeti habarladı.
Mwnday kelisimge türik biznes–qwrılımdarınıñ jetekşileri bastağan delegaciyanıñ Astana qalasına jasağan jwmıs saparı kezinde qol qoyılğan.
Qazaq-türik industrialdı aymağında osı jılı iske asırılatın jobanıñ biri - qorğasın koncentratın öndiretin türkiyalıq Merkez Asia Madencilik kompaniyasınıñ zauıtı (qwnı 2 mln AQŞ dolları) bolsa, ekinşisi - qwnı 10 mln AQŞ dolları bolatın Petronet Otomosyon kompaniyasınıñ janar-jağarmay taratu kolonkaların şığaratın zauıtı.
Büginde aumağı 50 gektardı alıp jatqan «Qazaq-türik» industrialdı aymağında jalpı qwnı 37,5 mln AQŞ dolların qwraytın 8 joba jüzege asırıluda. Atalğan jobalar iske qosılğanda jaña 900 jwmıs ornı qwrıladı dep josparlanuda.
Ayta keteyik, jıl soñına deyin atalğan industialdı aymaqta «Gold Aluminum» JŞS-niñ PVH profil'deri men PVH jäne alyuminiyden jasalğan möldir konstrukciyalardı öndiretin şağın cehı iske qosıladı.


text:
Qırımtatarlar Andrey Saharovnı añdılar
Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında yanvar 8 künü Qırımtatar milliy areket iştirakçisi Veciye Kaşkanıñ evinde dissident, cemaat erbabı ce uquq qorçalayıcı Andrey Saharovnıñ hatırasına añuv merasimi keçirildi. Bunı yanvar 10 künü Qırım.Aqiqat muhbiri haber ete.
Merasimge qırımtatar faalleri ve Milliy areket veteranları keldi.
Çoqusı qırımtatarlarnıñ taqdirinde Andrey Saharovnıñ sahsiyeti yer alğan edi. Böylece, ancaq Andrey Saharovnıñ şefaatı sayesinde Veciye Kaşka ve onıñ ailesi Qırımda yazılıp olğan edi, albu ki bundan evel o 1970-ci yılları üç defa Vatanına – Qırımğa qaytmağa tırışqan edi ve Qırımdaki akimiyet tarafından basqılarğa oğratıla edi. Qırımda yaşamaq içün izin almaq maqsadınen o Moskvağa – Saharovğa barıp, onı yardımğa çağırğan edi.
«Saharovnı ziyaret etken soñ, men KGB-ge muracaat etip, meni Qırımda yazdırmağa rica ettim. Menim ögümde şart qoydılar: Saharovqa barmamaq, onıñ adresini qırımtatarlardan iç bir kimsege bermemek. Men dedim: «Yoq! Saharovğa bara edim ve daa baracam», – dep hatırlay Veciye Kaşka.
Merasimde iştirak etken Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerov, 1987 senesi Qırımtatar milliy areketiniñ adiselerinden bir vaqia hatırladı: «Menim doğmuş qardaşım Bekir Umerov Krasnodar vilâyetiniñ Krımsk şeerinde uzun müddetli açlıq tuta edi. Andrey Saharov öz mektübinde oña muracaat etip, öz ayatını telükege atmamağa rica etti. Saharovnıñ muracaatına qulaq asıp, Bekir açlıqnı toqtatqan edi».
Qırımtatarları, sürgünlik yerlerinden ana-topraqlarına qaytmaq ve aqlarını yañıdan tiklemek içün küreş alıp barğanları vaqıtta 1960-1980-ci yılları devamında Andrey Saharovnıñ bergen destegi içün oña minnetdarlıq bildireler. Saharovnıñ yardımı ile qırımtatarlarnıñ meselesi, Sovetler Birliginde tanılmağanı vaqıtta, halqara seviyege çıqarılğan edi.
Dekabniñ başında qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina millet vekili Mustafa Cemilev, Andrey Saharovğa ayatı ile borçlu olğanını aytqan edi.


text:
Klimkin: bizim maqsadımız – qırımtatar halqınıñ faciasını bitirmekten ibaret
Ukraina Tışqı işleri naziri Pavel Klimkin Ukraina qırımtatar halqınıñ çoq yıllıq faciasını bitirmek maqsadında olğanını bildirdi. Bu aqta Klimkin 18 mayıs künü qırımtatar halqınıñ sürgüni munasebetinen «Novoye Vremya» nıñ «Fikir» rubrikasında yazmaqta.
«Bizler öz küreşimizni devam ettirecegimizden emin oluñız. Men er bir körüşüvde bizim çeteldeki dostalarımız ile partnörlarımıznı, Qırım bütün medeniy dünyadan ayırılğan vaziyette bulunğanı ve onıñ qaçınılmaz sayılğan Ukrainağa keri qaytması içün izçen adımlar atmaq kerekligini usanmadan hatırlatıp turam.
Bügün «Bizler epimiz qırımtatarmız! Bizim maqsadımız - çoq yıllar devam etken qırımtatar halqınıñ faciasını bitirmek ve serbest demokratik dünyanı içi qara Rusiye propagandasına qarşı yapılğan küreşte birleştirmekten ibaret», dep yaza o.
18 mayıs künü Ukrainada memorial tedbirlerniñ keçirilmesi planlaştırıla. Er yıl bu künü tamır halq 1944 senesi yarımadadan Orta Asiyağa sürülgeninen bağlı facialı vaqialar hatırlana. Episi olıp 180 bin insan sürülgen edi.
Ukrainada qırımtatarlarınıñ sürgüni genotsid dep tanıldı.


text:
Advokat Emil Kurbedinovnı FSB hadimleri yaqaladı, onıñ ofisinde tintüv ötkerile
Bağçasarayda yanvar 26 künü advokat Emil Kurbedinovnı yaqaladılar. Bunı Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyev öz Facebook saifesinde haber etti.
Bunen beraber Emil Kurbedinov özü de bir video yayınladı, onda körüne ki, Qırımdaki FSB hadimleri maşnağa yaqınlaşalar. Bu maşnada advokat, zenaatdaşı Edem Semedlâyev ile birlikte, evinde o arada tintüv ötrekilgen Seyran Saliyevniñ evine kete ediler.
Advokat Nikolay Polozov öz Twitter saifesinde Emil Kurbedinovnıñ ofisinde tintüv ötkerilgenini haber ete.
Keçende Aqmescitte FSB hadimleri, İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ işlerinde advokat olğan Nikolay Polozovnı yaqalap, sorğuğa alğan ediler. Polozov bu yaqalamanı qaçıruv olaraq tanıy.
Emil Kurbedinov «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca bir-qaç mahkümniñ ve jurnalist Nikolay Semenanıñ advokatı ola.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ qırımtatarlar yarımadada Rusiye akimiyetini tanımadı. Böylece, Qırımnıñ şimdiki akimiyeti ve uquq qoruyıcıları olarğa qarşı basqı yapmağa başladılar. Dünya toplulığı Qırımda insan aqlarını qorçalamağa çağıra, Rusiyeden ise yarımadada insan aqlarına riayet etmesini talap ete.
Qırımda bir sıra mahkeme esnası keçirile, tintüv ve apis cezaları devam ete. Uquq qorçalayıcılar Rusiye akimiyetiniñ Qırımda yapqanları «siyasetnen bağlıdır» deyler.


text:
Mozdok xärbi xastaxänäsendä bulğan şartlawdan 40tan artıq keşe hälaq bulğan
Mozdokta xärbi xastaxänädäge şartlaw qorbannarı sanı soñğı mäğlümätlärgä qarağanda 40tan arttı. Yaralanuçılarnıñ täğäyen küpme buluı älegä bilgele tügel. Şul uq waqıtta 80nän kim tügel dip xäbär itelä. Qotqaruçılar eşlären däwam itä. Mozdokqa kilep citkän saqlanu ministrı Sergey İvanov, şartlaw waqıtında binada 125 keşe bulğan dip xäbär itte.
Comğa könne kiç belän intixar terrorçı idarä itkän, şartlatqıç tutırılğan yök maşinısı xastaxänäneñ işek aldına bärep kergän. Rusiäneñ general prokuror urınbasarı Sergey Fridinskiy, Mozdoktağı terrornı oyıştıruçılarnıñ häm başqaruçılarnıñ isemnäre xoquq saqlawçı oyışmalarğa bilgele dip belderde.
4 avgust Tönyak Osetiädä matäm köne dip iğlan itelde.
Comğa könne kiç belän intixar terrorçı idarä itkän, şartlatqıç tutırılğan yök maşinısı xastaxänäneñ işek aldına bärep kergän. Rusiäneñ general prokuror urınbasarı Sergey Fridinskiy, Mozdoktağı terrornı oyıştıruçılarnıñ häm başqaruçılarnıñ isemnäre xoquq saqlawçı oyışmalarğa bilgele dip belderde.
4 avgust Tönyak Osetiädä matäm köne dip iğlan itelde.


text:
Mäskäw mäxkämäse Nord-West totıqları şikäyäten qarıy başladı
Mäskäwneñ Tver mäxkämäsendä bügen, uzğan yılnıñ üktäberendä totıq alu waqiğasında qorban bulğannarnıñ şikäyätläre tikşerelä başladı. Totıqlarnı azat itü waqıtında xäläk bulğan keşelärneñ tuğannarı häm isän qalğan totıqlar, alarğa kilgän ruxi häm fizik zıyan öçen, Mäskäw xökümätennän kompensatsiä taläp itä. Däğwalarnıñ küläme 60 million dollar çaması. Mäxkämägä barlığı 60-lap şikäyät birelgän. Bügen şularnıñ berençeläre tikşerelä başladı.
Utırış başlanır aldınnan qorbannarnıñ advokatı İgor Trunov, bu xäkimnär bäysez tügel, alar Mäskäw xökümätennän açqa ala, dip alarnı alıştırırğa soradı. Läkin mäxkämä anıñ taläben kire qaqtı.
Mäskäwdä bulğan totıq alu waqıtında 120-dän artıq keşe xäläk buldı. Alarnıñ kübese Rusiä xärbiläre qotqaru operatsiäse waqıtında qullanğan ağulı gazdan ülde.
Utırış başlanır aldınnan qorbannarnıñ advokatı İgor Trunov, bu xäkimnär bäysez tügel, alar Mäskäw xökümätennän açqa ala, dip alarnı alıştırırğa soradı. Läkin mäxkämä anıñ taläben kire qaqtı.
Mäskäwdä bulğan totıq alu waqıtında 120-dän artıq keşe xäläk buldı. Alarnıñ kübese Rusiä xärbiläre qotqaru operatsiäse waqıtında qullanğan ağulı gazdan ülde.


text:
Vroclavta wnïversïtette klïnïkalıq awrwxanada ol twğanğa deyin 55 kün burın anası qaytıs bolğan er bala dünïege keldi. Därigerlerdiñ aytwınşa, bul tañğalarlıq jağday zamanawï medïcïnalıq qurılğınıñ arqasında mümkin boldı.
Radïo Polşa xabarlağanday, 45 jastağı polşalıq äyel obırmen awırğan. Jüktiliktiñ 17 aptasında nawqastıñ mïı ölgeni anıqtalğan. Biraq äyeldiñ jüregi soğıp turğan, därigerler balanıñ ömiri üşin küreswge şeşim qabıldağan.
Arnayı jabdıqtıñ arqasında därigerler anasınıñ öimir sürwin qoldap kelgen. 55 künnen keyin balanı dünïege äkelwdi şeşip, balanı jarıp alğan.
RMF FM radïosınıñ aqparatına säykes näreste 9 aqpanda dünïege kelgen. Onıñ salmağı ne barı 1 keli bolğan. Oğan qarqındı terapïya jasaldı. Bir aydan keyin balanı respïratordan ajırattı. Tağı eki aydan keyin üyine şığardı. Qazir bala aman-esen. Salmağı 3 keli, onı äkesi tärbïelewde.
QazAqparat
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Qırım mektebi: işsizlikke doğrumı?
2014 senesi mayıs ayında yolda tanış bir ocağa rastkeldim. Yüzü Qırımnıñ mayısı küneşi kibi parılday edi. «Tüşüne bilesiñmi, bu ay 18 biñ ruble aylıq aldım», – dep ayttı o maqa. O vaqıt kerçekten bayağı para edi, fiyatlar Qırımda ukrain olıp qala edi. Uzun-uzun laf ettik, tanışım quvançını toqtamayıp añlattı, Rusiyede ocalar kerek ve ürmet etile, endi iqtisat etmeycegini ayta edi ve ilâhre...
Aman-aman üç yıl keçti. Bu afta kene bu tanışıma rastkeldim. Selâmlaştıq, eski tanışlar yapqanı kibi, biri-birimizden işler nasıl ketkenini soramağa başladıq. Ocanıñ beti bu sefer pek parlaq degil edi, aksine qasevet etkenini köstere edi. Aytalar da, er kes öz dertini añlata — o da işini añlatmağa başladı. Haberleri ise iç de quvançlı olmadı.
Dostum Qırımda mektep tasiliniñ «optimizatsiyası» başlağanını añlattı. Qırım ocalarını işten boşatmağa başlaycaqlar
Dostum Qırımda mektep tasiliniñ «optimizatsiyası» başlağanını añlattı. Qırım ocalarını işten boşatmağa başlaycaqlar. «Optimizatsiya» endi başladı, yaznı da beklemeyler. Köy mektepleri eñ çoq tesirlenir. Yüzden az talebesi olğan doquz sınıflı kiçik mektepler qapatılacaq. Kiçik orta mektepler ise doquz sınıflı olacaq. Ocalarnıñ sayısı yüz talebege bir oca olaraq belgilenecektir.
Köy mekteplerinde ocalar «çoq zenaatlı» olacaq. Biologiya ocası himiya, fizik, coğrafiya derslerini berecek. Talebelerniñ bilgileri nasıl olacaq? Kerekli bir seviyede degildir. Yahşı talebeler şeer mekteplerine keçecek, böylece köy mektepleri «optimizatsiyağa» oğraycaq, köyler ise yoq olmağa devam etecek.
Tanışım dey ki, ocalar bu haberlerge şaşa, çoqusı inanıp olamay, amma bu malümat mekteplerde keçirilgen resmiy toplaşuvlarda seslendirildi. Qırımnıñ köy rayonları eki yüzer ocanı işten boşatmalı. Yarısı nefaqacı olsa bile, er bir rayonda işsiz olğan yüz oca – cemiyet içün ağır olacaq.
Yolbaşçılıq «optimizatsiyanıñ» sebebi para az olğanınen bağlı, dep bildire
Dostumnıñ añlatqanına köre, yolbaşçılıq «optimizatsiyanıñ» sebebi para az olğanınen bağlı, dep bildre. Ocalarnıñ sayısı eksilse ve ders saati artsa, akimiyet eki maqsatqa irişip olur – tatil, tedaviylev, hastahane kibi içtimaiy ödemeler ve ilâhre eksilir ve ders saati çoqlaşqan soñ ocalarnıñ aylığı da artar.
Aksenov ve Medvedev işsizlik yeñilgenini ne qadar aytsa da, vaziyet pek kederli
Amma işsiz qalğanlar ne yapacaq? Aksenov ve Medvedev işsizlik yeñilgenini ne qadar aytsa da, vaziyet pek kederli. İşten boşatılğan ocağa işke kirmek pek zor olacaq. Subet soñunda tanışımdan sorayım, üç yıl evelsi pek bahtlı ediñ de. O, açuvlanıp ayta: ebet, bizler de turizmni icret ile qarıştırğan lâtife kibi oldıq.
Öyle, işte.
Tanış ocanen körüşken soñ şeer memuriyetine kirdim, odalar tolu, memurlar rıqma-rıq. Oturıp saatke baqalar, üyle teneffüsini bekleyler. Aytacaq edim, Aksenov ve Medvedev efendiler, yañlış insanlarnı işten boşatasıñız. Lâkin olarğa adiy insanlarnıñ fikirleri kerekmi...
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadı ile deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Advokat Polozov «Çiygoznıñ işi» boyunca mahkeme toplaşuvınıñ neticelerini açıqladı
Aqmescitte noyabr 16 künü «Çiygoznıñ işi» boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvında eki şaat sorğudan keçti, ve prokuror yazılı şekilde ketirilgen delillerni ketirdi. Bunı videomuracatta qabatlanğanınıñ advokatı Nikolay Polozov seslendirdi.
«Öyleden evel eki şaat sorğudan keçti, olardan biri fevral 26 künü miting zamanında Ukraina İçki işler nazinliginiñ hadimi Marlen Asanov edi. Ahtem Çiygoz aqqında bir şey bilmey, onı şahsen körmedi», – dep izaatladı advokat.
Ekinci şaat – «narodnoye opolçeniye» azası Nikolay Bruja. O da Ahtem Çiygoznı körmegenini ayttı.
Polozovnıñ aytqanına köre, öyleden soñ şaatlar kelmegenleri belli oldı. Bundan soñ qabatlayıcı yazılı şekilde ketirgen delillerini kösterdi. Bu – tehnik ekspertizalarnıñ neteceleri edi. Olarğa köre, Çiygoz videoda qayd etilmegen.
«Qabaatını tanığan Kantemirov ve Yunusovnıñ adları seslendirildi. Birincisi Çiygoznı körgeni aaqında ayttı, ekincisi ise Çiygoz o yerde olmaq mümkün olğanını ayqan», – qayd etti advokat.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Parïjdiñ sän aptalığında reseylik dïzayner Seta Yandïevanıñ namaz oqığanda kïyuge arnalğan köylekteriniñ toptaması jurtşılıq nazarına usınılmaq. Seta Yandïeva Ïngwşetïyanıñ twması, YAND brendiniñ negizin salwşı.
YAND brendiniñ namazğa arnalğan köylekteri joğarı sapalı francwz jibeginen qolmen tigiledi. Qımbat tastar japsırıladı. Dïzaynı biregey köylekti tigw üşin 3 ay waqıt ketwi mümkin.
«Men üşin jäne meniñ komandam üşin är zattıñ payda bolwı – nağız şığarmaşılıq. Ol buyımnıñ maketin sızwdan bastaladı. Qol eñbegi, awır jumıs. Minsiz köylektiñ işi de, sırtı da minsiz bolwı kerek. Bizdiñ barşa älemimiz jüzdegen qupïyalardan quralğan. Olardıñ birin men tüsindim. Endi qız-kelinşekterge ömirdegi eñ bastı amalın jasağan sätterde sulw bolıp turwlarına kömekteskim keledi»-deydi avtordıñ özi.
Derekköz: islamreview.ru
Kommentarïï


text:
Ekrem Çelebi - Yavrum
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Yavrum
Etiketler : Ekrem Çelebi - Yavrum türkü indir, Ekrem Çelebi - Yavrum türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Yavrum mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Yavrum türküsü, Yavrum sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Yavrum bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Al Gonca Gül Deremedim
Ekrem Çelebi - Yavaş Yavaş
Ekrem Çelebi - Kader Benim Yollarımı Bağlama
Ekrem Çelebi - Seni Düşünmemek Elimde Değil
Ekrem Çelebi - Aklımı Başımdan Aldın
Ekrem Çelebi - Dön Beri
Ekrem Çelebi - Acem Kızı
Ekrem Çelebi - Bir Çift Araba
Ekrem Çelebi - Cumbullu
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Ekrem Çelebi - Çerkez Oğlu
Ekrem Çelebi - Ya Dost
Ekrem Çelebi - Sunam
Ekrem Çelebi - Dost İle Sohbet Edelim
Ekrem Çelebi - Huma Kuşu


text:
Çiygoz boyunca mahkemede «zararlanğan» özüniñ şovinist olğanını saqlamay – Polozov
Qırımda sentâbr 15-te, cumaaqşamı künü «Çiygoznıñ işi» boyunca mahkeme toplaşuvı başlandı. Adliyeci Nikolay Polozovnıñ Twitterde bildirgenine köre, toplaşuv zararlanğan kişiniñ sorğuğa çekilmesinden başlandı.
Adliyeciniñ sözlerine köre, «Qırım samooboranası» azası olğan şaat Sergey Vahlin qırımtatarlağa yaramay baqqanını saqlamay.
«Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca mahkeme başlandı. Birinci zararlanğan – Vahlin Sergey Yuryeviç – «Qırım samooboranası» azası. Zararlanğan Vahlin özüniñ şovinist olğanını ve qırımtatarlarğa yaramay baqqanını saqlamay. Bildirdi ki, onıñ NKVD-den babası «banderovetslerni urğan edi», – dep yazdı adliyeci.
Bundan evel cedvel qabul etildi, buña köre, toplaşuvlar aftada üç kere keçirilmeli.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.
Sentâbr 7-de eki zararlanğan kişi – Bızin ve Şparev – mahkeme toplaşuvı keçirilgen vaqıtta bildirdiler ki, Ahtem Çiygoznı mitingde körmedi ve onıñ teşkil etüvde rolü aqqında bir şey bilmeyler.
Sentâbr 8-de «Çiygoznıñ işi» boyunca daa eki zararlanğan kişi de – Nesterov ve Petrovskiy – ayttılar ki, Ahtem Çiygoznı fevral 26-da mitingde körmedi ve onıñ merasimniñ teşkil etilüvinde ve keçirilmesinde rolü aqqında bir şey bilmey.


text:
Türkşınaslıq ve şarqşınaslıqnıñ müim meseleleri
Şu mevzuda mart 20-23 künleri Tavriya milliy universitetinde keçirilgen IV halqara ilmiy-ameliy konferentsiya bu sefer türkşınaslıq ve şarqşınaslıq iliminde büyük itibar qazanğan, qırımtatar tilşınaslığı boyunca birinci ilim doktorı, professor Ayder Memetovnıñ 65 yıllığına bağışlandı.
Konferentsiya arfesinde alim yüksek devlet mukâfatı - Vatan ögünde hızmetleri içün üçünci dereceli ordennen taqdirlengen edi. Konferentsiyanı açqan TMU ilmiy işler boyunca rektor muavini, fizika-matematika ilimleri doktorı, professorı V. Berjanskiy yubilârnıñ ve umumen bu sene açılğanınıñ 90 yıllığını qayd etecek şarqşınaslıq fakultetiniñ faaliyeti aqqında ikâye etip, keçenlerde türk tili boyunca olimpiadada ğalip çıqqan studentlerge yarlıqlarnı taqdim etti.
Alimni Tataristan, Qazahistan, Rusiye ve Kiyevdeki zenaatdaşları, bunıñ kibi de QMPU kollektivi samimiy hayırladılar. TMU qırımtatar tilşınaslığı kafedrasınıñ dotsenti L. Aliyeva ve şu kafedra doktorantı, dotsent, filologiya ilimleri namzeti L. Okaz professor Ayder Memetovnıñ ayatiy ve ilmiy yolu aqqında maruza yaptılar. Professornıñ kendisi ise öz çıqışında TMUniñ qırımtatar tasili sistemindeki rolüni aydınlattı.
Milliy areket veteranı S. Memetov alimniñ milliy areketke qoşqan issesi aqqında ayttı. Plenar meclisten soñ konferentsiya işini "Qırımtatar tilşınaslığı", "Qırımtatar edebiyatşınaslığı", "Milliy tiller ve olarnıñ özara alâqaları", "Tillerni ögretüvge kulturologik yanaşuv: türk ve şarq tilleri ve edebiyatını ögretüv usulları", "Türkiy ve şarqiy devletlerniñ tarihı ve etnologiyası, tili ve medeniyeti", "Türkiy ve şarqiy tillerniñ tarihı ve bugünki vaziyeti", "Türkiy ve şarqiy tiller ve edebiyatlar" kibi sektsiyalar boyunca devam etti.
Konferentsiyada ğayet meraqlı ve mündericeli çıqışlar yapılıp, türkşınaslıq ve şarqşınaslıqnıñ bugünde-bugün turğan aktual meseleleri muzakere etildi.
Zera BEKİROVA
Yañı Dünya gazetasından alınğan:


text:
Aksenov Qırım memurları aqlarınıñ qoruvı boyunca komissiya aqta avalesiniñ lâğu etilmesini «Rusiye qanunlarına ters kelgeni» ile añlata
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov devlet vazifelerini, devlet hızmeti ve belediye hızmeti vazifelerini eda etken şahıslarnıñ qoruvı boyunca mahsus komissiyanıñ teşkil etilmesi boyunca avalesini lâğu etti.
Bu aqta o Qırım telekanalında bazarertesi künü olğan canlı efirde bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Rusiye federal qanuniyetine ters kelgeni qararıma tesir etti (qararnı lâğu etmege)», – dey Aksenov.
O dey ki, memurlarnıñ taqdirlerini parlamentariyler çezecektir: «Komissiya lâğu etilmedi, qarar alındı endi, Qırım Cumhuriyeti Devlet şurasına şikâyet kelgende, deputatlardan iş gruppalarını teşkil etip, vaziyetni ögrenmek kibi avale endi aşkâr etilmeli».
Qırımda memurlarnıñ bir sıra yaqalanuvı neticesinde Aksenov iyül 8 künü memurlar aqlarınıñ qoruvı boyunca mahsus komissiyanı teşkil etti. İyül 11 kününden bu aqta vesiqa Qırım ükümeti saytında yoqtır. İyül 13 künü Nazirler şurası resmiy şekilde avaleniñ lâğu etilmesi aqta bildirdi.


text:
Ukraina prezidenti müddetten evel parlament saylavlarını oktâbr 26 kününe belgiledi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko öz avalesi ile Yuqarı Şura vekâletlerini toqtattı ve kelecek saylavlarnı oktâbr 26 kününe belgiledi. Mütenasip vesiqa devlet başı saytında peyda oldı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Öz avalesi ile prezident Ukraina Nazirler Kabinetine Yuqarı Şurasına nevbetten tış saylavlarnıñ maliye tarafını temin etmege buyurdı.
Evel Petro Poroşenko parlamentniñ dağıtuvı aqqında bildirgen edi.


text:
Aqmescit merkezini OMON ve «samooborona» sarıp aldı, şeer sakinlerini metallodetektor vastasınen teşkereler
Çarşenbe künü, dekabr 10-da, İnsan aqlarını qoruv kününde, Aqmescit merkezini arbiyler sarıp aldı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, Lenin meydanında OMON, politsiya, em de «halq imayesi» vekilleri buluna.
Arbiylerniñ büyük qısmı Qırım Nazirler şurasınıñ binası yanında tura.
Meydan kirişi ve çıqışında metallodetektorlar bar. Şeerniñ merkeziy soqaqları ve er bir çarpazında DPS hadimleri buluna.
Matbuat vastalarınıñ vekillerine meydannı terk etmege tevsiye eteler, fotograflardan ise çıqarğan fotoresimlerni silmege talap eteler.
Çarşenbe künü, dekabr 10-da, işğal etilgen Qırımda qırımtatar faalleri İnsan aqlarını qoruv künü munasebetinen ananeviy mitingni keçirmege planlaştıra ediler. Lâkin yerli akimiyet bu tedbirlerni yasaq etti. «Prokuratura» vekilleri ise bunıñnen bağlı ihtarnı seslendirdi.


text:
Qırımğa kirmek içün maşinalar 12 saat «Çonğarda» bekleyler
Qıtaiy Ukrainadan Qırımğa kirecek olğan maşinalarnıñ nevbeti cuma künü, mayıs 1-de, bayağı arttı, – dep haber ete Qırım.Aqiqat. Şaatlarnıñ aytqanına köre, bayram künleri Qırım sıñırından keçmek içün 12 saat beklemek kerek.
«Şimdi Qırımdan çıqtım, 1,5 saat içinde eki sıñırdan keçtim. Qırım kirişinde tünevin olğanı kibi, 12 saatlik, nevbet. Daa diqqatlı baqalar, amma problemsiz», – dep ayttı Qırımdan qıtaiy Ukrainağa mayıs 1-de saba kirgen qırımlı Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ bildirgenine köre, Qırımda qıtağa çıqacaqlarnıñ nevbeti qıtaiy Ukrainada olğan nevbetten az.
Qırımlılarnıñ aytqanına köre, aprel 30-dan mayıs 1-ge keçer gecesi memuriy sıñırdaki vaziyet eñ qıyın edi.
«Bizler Qırımğa soy-soplarımızğa aprel 30-da barğan edik, olarğa mayıs bayramlarına baracaq edik. Nevbette üç yüzünci oldıq. Memuriy sıñırnıñ ukrain qısmında bir buçuq saat içinde yalıñız 40 metrni keçip oldıq. Yanımızğa bir genç keldi ve 500 grivnağa kolonnanıñ başına keçmege teklif etti. Ukrain sıñırcıları bunı bilelermi aceba?», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Tatyana adlı qırımlı.
Şaatlarnıñ aytqanına köre, nevbette ukrain nomeraları ile maşinalar çoq, Qırımğa farqlı mallarnı alıp ketken yük maşinalar da bar.
Ukraina Devlet sıñır hızmetinde bildirdiler ki, mayıs bayramları Ukraina pasportı olğan adiy adamlar Qırımdan qıtaiy Ukrainağa raat-raat kire bileler.
Ukraina içki işler naziri Arsen Avakov bir qaç kün evelsi dedi ki, işğal etilgen yarımadada Rusiye vesiqalarını alğan adamlar mayıs bayramları Qırımdan qıtaiy Ukrainağa kiremezler. Faqat Rusiye pasportını alğan er bir qırımlı ya da Rusiye vesiqaları boyunca qıtağa kirecekler kiremezler öyle de añlaşılmadı.


text:
Räximov xaqimiät başlıgı Xäbirovnı eşennän aldı
Ufa - Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov üzeneñ xaqimiät başlıgın eşennän azat itte. Eştän alu färmanı nigeze bulıp anıñ keremnär häm milek turında deklarasiädä döres mäglümat birmäwe telgä alına.
5 iyuldä Mortaza Räximov Başkortstan prezidentı xaqimiäte başlıgı Radiy Xäbirovnı eşennän alu turındagı färmanga qul kuydı.
Radiy Xäbirov 2003 elda Başkortstan prezidentı xakimiäte başlıgı itep tägayenlängän ide. 2008 elnıñ 22 iyunendä, Radiy Xäbirovnıñ eşendä mutlıqlar barlıgı açıklandı, dip, Mortaza Räximov, ğayeplärne tikşerü eşe tämamlangançı, anı eşennän çitläşterü turında qarar çıgarğan ide.
5 iyuldä Mortaza Räximov Başkortstan prezidentı xaqimiäte başlıgı Radiy Xäbirovnı eşennän alu turındagı färmanga qul kuydı.
Radiy Xäbirov 2003 elda Başkortstan prezidentı xakimiäte başlıgı itep tägayenlängän ide. 2008 elnıñ 22 iyunendä, Radiy Xäbirovnıñ eşendä mutlıqlar barlıgı açıklandı, dip, Mortaza Räximov, ğayeplärne tikşerü eşe tämamlangançı, anı eşennän çitläşterü turında qarar çıgarğan ide.


text:
Halqara uquqçılar gruppası «fevral 26 işini» ögrenmege başladı
Halqara uquqnı bilgen uquqçılar gruppası Qırımdaki «fevral 26 işiniñ» malümatını örgenmege başladı.
Bunı İnsan aqları Ukrain Helsinki birliginiñ uquqçısı Darya Sviridova Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Fevral 26 işine» uquq ceetinden qıymet kesilmesi müim. İnsan aqları Ukrain Helsinki birligi bu işni insan aqları aqqında halqara uquq ceyetinden talil etken halqara ekspert ve halqara uquqçılardan ibaret olacaq gruppanı qurmağa teklif etti. Şimdilik tam bir cevap yoq, uquq ve barışıq toplaşuvlarınıñ serbestligi aqqında meseleler ceetinden zor bir iş», – dedi Sviridova.
Missiya siyasiy tesir altında qala ve uquq problemlerine baqmadan, ekspertler güzel bir perspektiva bar olğanını qayd ete.
«Gruppamız içün bu işniñ uquqiy tarafını qayd etmek müimdir, çünki halqara cemaatçılıq bu hulâsalarnı temel sayacaq, bu insanlarnı azat etmek içün yapılacaq areketler buña esaslanacaq», – dep qayd etti uquq qorçalayıcı Vladimir Yavorskiy.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. Aqmescit SİZOsında yatqan Ahtem Çiygoz da bu iş ile qabaatlana. Mahkümler qabaatını tanımayıp, iş siyasiy sebeplerden açılğanını tüşüneler.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri, apiste yatqan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci siyasiy mabus olaraq tanıdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Çubarov Putin ile körüşmege istey – Tatarstan prezidenti
Aqmescit – Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Volodımır Putin ile körüşmege istey.Bunı Bağçasarayda olıp keçken Qurltaynıñ nevbetten tış sessiyasındaki çıqışında Tatarstan prezidenti Rustam Minnihanov bildirdi.
Minnihanov qayd etti ki, o, Putinniñ ricası ile, qırımtatar halqınıñ talaplarını ve olarnıñ öz kelecegine olğan noqtaiy-nazarını ögrenecek. Ve şu meselede alâqacı olmağa da razı olğanını bildirdi.
O qayd etti ki, onıñnen beraber Qırımğa Tatarstan ticaret vekilleri de kelgen eken.
Qurultay vekilleri Qırımtatar halqınıñ özüni belgilev aqqını amelge keçirüv aqqında qarar leyhasını baqacaq. Qarar leyhasında qırımtatar halqınıñ tarihiy Vatanında milliy-territorial cumhuriyetiniñ meydanğa ketirilmesi aqqında da söz yürsetile
Minnihanov qayd etti ki, o, Putinniñ ricası ile, qırımtatar halqınıñ talaplarını ve olarnıñ öz kelecegine olğan noqtaiy-nazarını ögrenecek. Ve şu meselede alâqacı olmağa da razı olğanını bildirdi.
O qayd etti ki, onıñnen beraber Qırımğa Tatarstan ticaret vekilleri de kelgen eken.
Qurultay vekilleri Qırımtatar halqınıñ özüni belgilev aqqını amelge keçirüv aqqında qarar leyhasını baqacaq. Qarar leyhasında qırımtatar halqınıñ tarihiy Vatanında milliy-territorial cumhuriyetiniñ meydanğa ketirilmesi aqqında da söz yürsetile


text:
İşğal delilleri. Referendum künü vareniklerni pişire edik
İsmail Qırımlı
Qırımda yeşil adamçıqlarnıñ peyda olğanı aqqında Lenin meydanı yanında yaşağan tanışımnıñ saba saat dört buçuqta kelgen SMS beyanatıdan ögrendim. Atış eşitilgeni ve arbiy kiyingen insanlarnıñ Nazirler Şurasına kirgeni aqqında yazdı. Bu er şeyni penceresinden kördi.
Oqup, birden haberlerni açtım, QMC Yuqarı Şurası ve Nazirler Şurası üzerinde Rusiye bayraqlarınıñ asılğanını ögrendim. Arqadaşım ile şeerge çıqıp, aqiqaten, bayraqlarnıñ asılı olğanını, şeerni nezaret etecek Qırım «imayesini», rayonnı sarıp alğan militsiyanı kördik. Maña çeşit neşirlerden telefon etip, Qırımda olayatqan adiseler aqqında haber ala ediler. Aqiqaten, o vaqıttaki vaqialar qorqunçlı edi…
O zaman Rusiye bayrağınıñ binalarda asılacaq müddeti muzakere etile edi – afta ya bir ay. «Halq imayesi» bunı yapıp olamaycağı belli, olarnı andan yerli akimiyet küçleri quvar edi. Arbiylerniñ olğanını birazdan añladıq. Şu vaziyette binağa kimse ücüm etmeycegini añladıq.
Aqlımda, bir qaç künden soñ Kiyev patriarhatı Ukrain ortodoks kilsesinde toplandıq, faallerimiz kele bilecek bir noqtamız oldı. Mında toplanıp, ilk kere Taras Şevçenko abidesine numayışqa çıqqan edik. İleride bu yerde diger aktsiyalarğa da toplana ediler. Lenin meydanında «halq imayesi» bulunğanından sebep, onıñ aktualligi coyuldı. Numayışlarımız Taras Grigoryeviç abidesine avuştı.
İşbu vaqia tesadüfiy edimi? Amma Qırımnıñ işğal etilecegi, ayıruvı aqqında söz endi bayağı vaqıt devamında yürütile edi. Fevral 23 künü olğan mitingde de bu duyula edi. Aksönovnıñ «imayesi» Vatan qoruyıcısı Kününi qayd etkende, bu, aslında, başlanuvı edi, çünki ilk sefer olarnı böyle miqdarda toplap, ilerideki vaqialarğa azırlay ediler. Birazdan biz er şeyni añladıq. «Rusiye birligi» saytında insanlarnıñ toplavı ilân etile, rekruting keçirile edi. Bu sebepten militsiyağa telefon etemiz, militsiyada bizni er şey yahşı olğanında qandıralar. Aktsiyalar vastası ile Kiyev akimiyetiniñ diqqatını Qırımğa celp etmege tırışa edik. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurasına narazılıq numayışlarına çıqa edik. Mında Rusiye tarafdarları bizge ücüm etip, mitingni keçirmege imkân qaldırmağan ediler.
Duşman kendi planı boyunca areket ete, onıñ soñ maqsadını tam olaraq añlamay edik, Ukrainadan ayırılıp, Rusiye terkibine kirmege istegenini añlay edik, amma nasıl olacaq, müddet ve usullar – bizler içün añlaşılmağan bir şey edi
E, tesadufen olğanını ayta bilem. Amma o vaqıt Qırımğa zaruriy diqqat ayırılsa, bu aqibetlerniñ ögüni almaq mümkün olur edi. 27-den soñ Kiyev akimiyeti Qırım sualini endi al etip olamaz edi. Duşman kendi planı boyunca areket ete, onıñ soñ maqsadını tam olaraq añlamaymız, Ukrainadan ayırılıp, Rusiye terkibine kirmege istegenini añlay edik, amma nasıl olacaq, müddet ve usullar – bizler içün añlaşılmağan bir şey edi. Teessüf ki, biz o qadar küçlü degil edik ve o vaqıt muayyen bir qarar çıqarıp olamağan halqara toplulığına işana edik. O vaqıt nasıldır bir çıqışnı körmege zor edi.
Bu vaqialardan evel Qırım Yevromaydan faali edim, yeşil adamçıqlarnıñ peyda oluvından soñ Ukraina topraq bütünligini qourmaq içün areket etmege qarar aldıq. Şu cümleden «Qırım qadınları barışıq içün» areketi teşkil etile, qadınlar zapt etilgen arbiy qısımlarğa kelip, askerlerge çeşit usullar ile qol tutmağa çalışa edi.
Aqmescitte Pavlenko soqağındaki Arbiy-deñiz küçleriniñ ştabı hususiy bir yer edi. Mitinglerniñ birinde qadınlarımızğa Qırım «imayesi» ücüm ete. Yaqında turğan militsiyanıñ buña reaktsiyası olmadı, sanki olar insanlarnı degil de, «halq imayesi»niñ qadınlarğa etken ücümini qorçalay edi. Barışıq oğrunda turğan qadınlarğa erkekler ücüm ete… Bu kibi adise yüz bergenine pek yazıq, böyle mesülietli vaqıtta militsiya öz halqını satqanına yazıqlar olsun.
İşğal vaqtında özümni nasıl is ete edim? Intcıtuv, iqtidarsız olğanımıznı duya edim. Militsiya bile başqace laf etmege başlay. Aynı şu insanlar farqlı vaziyette öz insaniyetligini coyğan edi. Maydannıñ ilk künlerinden olarnen bütün aktsiyalarnı uyğunlaştıra edik, er şey problemsiz keçe edi. İşğalden soñ olarnen bir şeyni muzakere etmek imkânsız oldı.
Varenikler narazılıq olaraq
Başta referendumnı mayıs 25 künü keçirecek ediler, soñra müddet ep qısqartıla edi. Doğrusı, mayıs 25 tarihı Kiyev akimiyetiniñ diqqatını bozmaq içün aytılğan edi, sanki vaqıt daa çoq olğanını köstermek içün. Aqiqaten ise referendumnı kimse böyle uzaq müddetke qaldırmaycaq edi.
Er bir numayıştan soñ insanlar ğayıp olmağa başladı. Soñki aktsiyamıznı mart 15 künü keçirdik. Referendumğa barmayıp, vareniklerni pişirecegimizni ilân ettik. Tınç narazılığımız edi. Bizim içün bazar künü bir bayram degil de, adiy bir kün olğanını köstermege tırıştıq. Yerli akimiyet bu künni tantanalı sürette keçirecek edi, baqıñız, niayet ki, Rusiyege qayttıq dep. Biz ise bu adiy kün olğanını köstermege tırıştıq, aş pişirip, musafirlerni sıylamağa teklif etken edik.
Kiyev ve halqara toplulığına da bir çağıruv edi, Qırımda referendumğa qoşulmağan insanlar bar, bu referendumnı «halq iradesi» olaraq tanımağan insanlar bar olğanını köstermege areket ettik.
Referendumnı körmemezlikke urğanlar, evde oturıp, vareniklerni pişirgen insalar bar olğanını kösterdik. Varenikli bir fleşmob oldı. Varenikler – narazılığımız edi.
Qırımdan mart 18 künü kettim, Rusiye Federatsiyasınıñ eki yañı subyektiniñ peyda oluvı aqqında emirniñ imzalanuv künü. Ketkende, bir afta, eñ çoq eki aftağa ketkenimni tüşüne edim. Şeylerimni bile yanıma almadım. Amma çıqmağa mecbur edim, çünki ücüm, taqipler başlandı, insanlar ğayıp ola edi. Vaziyet al etilir, qaytırmız dep tüşüngen edik. Afsus ki, o vaqıttan bir sene keçti.
Al-azırda Qırımnıñ Ukraina terkibine qaytuvı meselesine tesir etecek adım körmeyim. Cezalar bar, amma olar cenk sebebinden peyda oldı.
Qırım oğrunda daa küreşmek lâzim…
İsmail Qırımlı, qırımlı
«İşğal delilleri» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ fikir-tüşüncelerini aydınlatıp, muarririyetniñ fikirleri ile aynı olmay bile
Körgen ve bilgen şeyleriñizni bizlernen paylaşıñız, emailge yazıñız: krym_redaktor@rferl.org


text:
Kiyevde balalar qırımtatar tilini ögrene, Qırımğa qaytuvğa azırlana
Kiyevde maarif leyhası inkişaf ete, onıñ maqsatlarından biri – qırımtatar adetlerini ve bilgilerini saqlamaq, bunen beraber, köçken balalarnı Qırımğa qaytuvğa azırlamaqtır. Bu yerde qırımtatar adetleri aqqında añlatalar, milliy oyun ve yırlarğa ögreteler, qırımtatar tilinden ders bereler. Bu aqta leyha teşebbüsçileri – «Krımska rodina» («Qırım vatanı») cemaat teşkilâtı – sentabr 8-de matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Ocalar bu işke pek mesüliyetli davrana, çünki tül ve medeniyetni saqlamaq – bu şaraitte pek müim bir vazifedir. Balalar Qırımğa qaytacaqta, olar ise o yerge qaytacaq, olar, tamırlarından qoparılğan olmamaq içün, em til, em medeniy adetlerni bilmek kerek olur. Merkezde qırımtatar balalarınen beraber diger milletlerge ait olğan balalar da oquy: ruslar, ukrainler – bu Qırımğa qaytacaq ve qırımtatar tilinde laf etecek balalardır», – dedi «Qırım vatanı» cemaat teşkilâtınıñ azası Anna Dremova.
Merkez talebeleri Ukraina medeniy merasimlerinde iştirak ete, oyun ve yırlarnen sanada buluna, böyle etip, Ukraina tamır halqınıñ medeniyetini populârlaştıra.
«Bizim içün bita-qartbabalarımız nümüne ola, olar sürgünlik şaraitinde til, medeniyetni saqlap oldı – bu qaraman nümünesidir», – dep qayd etti «Qırım vatanı» cemaat teşkilâtınıñ idare yolbaşçısı Anife Kurtseitova.
Dersler Kiyevdeki 165 sanlı mektepniñ sınıflarında berile, sentâbr 10-da balalar bayramdan yañı oquv yılını başlaycaq.
Ukraina İçtimaiy siyaset nazirligi, iyül 18-de olğan vaziyetke köre, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan ve Donbasstan 1 million 774 biñ 627 mecburen köçkenlerni belgiledi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
“Altın qäläm” suda tutıqmıy
Bügen “Altın qäläm”lelär zur säyäxätkä quzğaldılar. Altın qäläm – yıl sayın iyün axırlarında ütkärelä torğan balalar häm yäşüsmerlär qälämen çarlawçı respublika külämendäge festival'. Bıyıl älege bäygeneñ 10 yäşlek yubiley. Şuşı un yıl eçendä älege bäygedä 20 meñ keşe qatnaşqan, bäxetlelär, yäğni bäygeneñ “Gran-pri” na layıq bulğannar jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetına imtixansız kerdelär. Bıyıl Altın qäläm bäygesendä 200 yäşüsmer qatnaşqan, şularnıñ 110 ğına finalğa ütkän. Finalğa çığuçılar, bulaçaq jurnalistlar “Boris Polevoy” teploxodına Tübän Novgorod, Yaroslavl', Kostrama, Vologdo, Çeboksar şähärlärendä icadi komandirovkalarda bulaçaqlar. Bıyılğı säyäxättä Tatarstan yäşläre belän bergä Qazaqstan, Ukraina, Mäskäwdän kilgän yäş qäläm iäläre dä qatnaşa.
“Altın qäläm”neñ maqsatları elek niçek bulsa xäzerdä şul yunäleştä alıp barıla. Yäş qäläm iäläreneñ, jurnalist bulırğa teläwçe yäşläreneñ icatın kamilläşterü, alarnıñ talantlıların barlaw. Şulay uq, yäşüsmerlär arasında bulğan problemnarnı barlaw, alarnıñ çişü yulların ezläw. Festival'dä qatnaşuçılar ğädät buyınça tatarça häm rusça gruppalarğa bülenep köç sınaşaçaqlar. Radio häm televidenie belän qızıqsınğannar da üz ostalıqların kürsätergä tieşlär. Ni qızğanıç, tatar gruppasına cıyılğan yäş qäläm iäläre küp oçraqta aktivlıykların kürsätep betermi dip sanıylar başqa yıllarda qatnaşuçılar. Konsert nomerlarında, uyınnarda, icadi tügäräklärdä az qatnaşalar. Läkin bu alarnıñ ğayıbe tügel. “Altın qäläm” tulısı belän diärlek rus telendä alıp barıla. Şuña da tatar yäşlärenä awırğa turı kilä. Äye, anda tatar telendä gazetada çığarıla, konsert nomerların kürsätkändä, ägär tatar yäşläre aktiv bulsalar ğına çığışlarda tatarçanı işetep bula. Tik bu ğına bik az. Çönki oyıştıruçılarnıñ, äydäp baruçılar rus telendä söylilär. Bıyılğı jyuri sostavın ğına alıyq: festival'neñ jyuri räise, Tatarstan jurnalistlar berlege räise – Rimma Ratnikova, yäşlär-sport häm turizm ministrı, bäygeneñ oyıştıru komitetı räise Marat Bariev. Bulaçaq jurnalistlarğa ostaz bulıp “Yaña ğasır” teleradiokompaniäseneñ general' direktorı urınbasarı Miläwşä Aytuganova, KDU nıñ jurnalistika häm sotsiologova fakul'tetı dotsentı Dmitriy Tumanov, “Efir” teleradiokompaniäseneñ tanılğan alıp baruçısı Konstantin Kuranov häm başqalar.
“Altın qäläm” bäygese säyäxäten 3 iyülgä qädär däwam itäçäk.
Röstäm İsxaqi
“Altın qäläm”neñ maqsatları elek niçek bulsa xäzerdä şul yunäleştä alıp barıla. Yäş qäläm iäläreneñ, jurnalist bulırğa teläwçe yäşläreneñ icatın kamilläşterü, alarnıñ talantlıların barlaw. Şulay uq, yäşüsmerlär arasında bulğan problemnarnı barlaw, alarnıñ çişü yulların ezläw. Festival'dä qatnaşuçılar ğädät buyınça tatarça häm rusça gruppalarğa bülenep köç sınaşaçaqlar. Radio häm televidenie belän qızıqsınğannar da üz ostalıqların kürsätergä tieşlär. Ni qızğanıç, tatar gruppasına cıyılğan yäş qäläm iäläre küp oçraqta aktivlıykların kürsätep betermi dip sanıylar başqa yıllarda qatnaşuçılar. Konsert nomerlarında, uyınnarda, icadi tügäräklärdä az qatnaşalar. Läkin bu alarnıñ ğayıbe tügel. “Altın qäläm” tulısı belän diärlek rus telendä alıp barıla. Şuña da tatar yäşlärenä awırğa turı kilä. Äye, anda tatar telendä gazetada çığarıla, konsert nomerların kürsätkändä, ägär tatar yäşläre aktiv bulsalar ğına çığışlarda tatarçanı işetep bula. Tik bu ğına bik az. Çönki oyıştıruçılarnıñ, äydäp baruçılar rus telendä söylilär. Bıyılğı jyuri sostavın ğına alıyq: festival'neñ jyuri räise, Tatarstan jurnalistlar berlege räise – Rimma Ratnikova, yäşlär-sport häm turizm ministrı, bäygeneñ oyıştıru komitetı räise Marat Bariev. Bulaçaq jurnalistlarğa ostaz bulıp “Yaña ğasır” teleradiokompaniäseneñ general' direktorı urınbasarı Miläwşä Aytuganova, KDU nıñ jurnalistika häm sotsiologova fakul'tetı dotsentı Dmitriy Tumanov, “Efir” teleradiokompaniäseneñ tanılğan alıp baruçısı Konstantin Kuranov häm başqalar.
“Altın qäläm” bäygese säyäxäten 3 iyülgä qädär däwam itäçäk.
Röstäm İsxaqi


text:
Türkiye Tış işler nazirligi Meclis reisi muavininiñ yaqalanmasını takbih etti
Türkiye Cumhuriyetiniñ Tış işler nazirligi Qırım akimiyetiniñ areketlerini, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ yaqalanmasını takbih etti.
Bunı Türkiye nazirliginiñ resmiy saytında bildireler.
Türkiye tış işler nazirligi Qırımnıñ şimdiki akimiyeti tarafından qırımtatarlarnıñ temsil organına yapılğan basqını qayd etti.
«Ahtem Çiygoznıñ yaqalanması qırımtatar halqınıñ temsil organına yapılğan basqı ve onı qorquzmaq ıntıluvlarını isbatlay», – aytıla beyanatta.
Nazirlik Meclis liderlerinden biri eñ yaqın vaqıtta azat etilecegine ümüt beslegenini bildirdi.
«Qırımtatarlarğa nisbeten demokratik ve insan aqlarına sayğı kösterilmesini ve eñ yaqın vaqıtta Ahtem Çiygoznıñ azat etilmesini bekleymiz. Türkiye öz menfaatlarını er daim demokratik yollar ile qoruğan soydaş qırımtatarlarnıñ aqlarını qorçalamağa ve olarnıñ vaziyetini taqip etmege devam etecektir», – dep qayd ete Türkiye tış işler nazirligi.
Bundan evel Türkiye Rusiye arbiyleri tarafından ATR qırımtatar telekanalında yanvar 26-da keçirilgen tintüvni takbih etken edi.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
VUZlarğa dokumentlar qabul itü başlana...
Bıyıl yuğarı uqu yortlarına qabul itu qağıydälärenä üzgäreş kerde. Berençedän : VUZlarğa dokumentlarnı 1июHbHәH qabul itü başlana dip xäbär itä «Tatcenter.ru»—mäğlümat—analitika portalı. İkençedän: Xäzer abiturientlar appellätsiägä ata—analar belän bergä kerä alalar. İñ möhime— yañadan imtixan birü tügel, ä quyılğan bilgeneñ döreslegen açıqlaw.
Bu yılda Tatarstan berdäm däwlät imtixanına da quşılmıy.Bu turıda Tatarstan respublikası Ministrlar kabinetınıñ yuğarı häm urta hönäri belem häm fän idäräse başlığı Ramil Wäliev äytüençä,mondıy imtixannı kertkän töbäklärdä dä, maqsatçan yullama belän kilgännärne niçek qabul itärgä ikänlege açıqlanıp betmägän äle. Şuña kürä dä inde Tatarstan bıyıl yuğarı uqu yortlarına qabul itüneñ yaña tärtiben kertüneñ küzätüçese bulu telägen genä belderä,— di Ramil Wäliev. Tatarstanda çığarılış sıynıftağı balalar 2 iyün könne rus tele häm ädäbiättän imtixannıñ yazma eşe temasın televizor aşa beldelär..
Bu yılda Tatarstan berdäm däwlät imtixanına da quşılmıy.Bu turıda Tatarstan respublikası Ministrlar kabinetınıñ yuğarı häm urta hönäri belem häm fän idäräse başlığı Ramil Wäliev äytüençä,mondıy imtixannı kertkän töbäklärdä dä, maqsatçan yullama belän kilgännärne niçek qabul itärgä ikänlege açıqlanıp betmägän äle. Şuña kürä dä inde Tatarstan bıyıl yuğarı uqu yortlarına qabul itüneñ yaña tärtiben kertüneñ küzätüçese bulu telägen genä belderä,— di Ramil Wäliev. Tatarstanda çığarılış sıynıftağı balalar 2 iyün könne rus tele häm ädäbiättän imtixannıñ yazma eşe temasın televizor aşa beldelär..


text:
Qırımtatarlar insan aqları künü munasebetinen miting keçirmek yasaq etilgeninden sebep piket azırlaylar
Aqmescit akimiyeti yıl-yıldan dekabr 10-da qayd etilgen İnsan aqlarını qoruv künü munasebetinen bir de bir miting keçirilmesini yasaq etti. Bundan sebep faaller Qırım paytahtında narazılıq piketini ötkerecek olalar.
Bunı Qırımtatar halqı aqlarını qoruv komitetiniñ reisi Eskender Bariyev dekabr 5-te Aqmescitte keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bizler Rusiye Federatsiyasınıñ qanunına köre şeer şurasına muracaat ettik, lâkin belli olmağan sebeplerden yerli akimiyet tedbir keçirilmesine izin bermey. Bu arada, bizler onı er kün bir de bir tedbir keçirilgen binada yapacaq olamız. Öyle bir fikirimiz bar ki, Qırımda ve, belki de, bütün Rusiye Federatsiyasında halqara insan aqları kününi qayd etmege istemeyler», – dedi Bariyev.
Bundan sebep, Qırımtatar halqı aqlarını qoruv komiteti dekabr 10-da Aqmescitteki merkeziy meydanda piket ötkerecek ola. Bariyevniñ qayd etkenine köre, bu tedbir Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasası bile bergen aqlarnı körmemezlikke urğanlarına narazılıq olacaqtır.


text:
Belarus aktivistı qıynalğan. AQŞqa barğanı öçen
Rusiä prezidentı Vladimir Putin comğa könne Minskida Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenka belän söyläşülär alıp bardı. Putinnıñ kilüe aldınnan 200läp keşe Minskida Belarusnıñ Rusiä belän ixtimal quşıluına qarşı protest çarası ütkärde. Şuşı çara waqıtında militsiä tarafınnan qıynalğan ber yeget xäzer xastaxanädä yata. Üzeneñ ayıruça qatı qıynaluın ul küptän tügel Amerikağa barıp qaytuı belän añlattı.
Belarusnıñ yäşlär frontı citäkçese 19 yäşlek Zmitser Fedaruk uzğan atnada ğına Quşma Ştatlarda bulıp prezident Buş häm kongressmennar belän oçraşıp qayttı. Çärşämbedä Minskida ütkän tınıç protest çarası waqıtında militsiä tarafınnan añın yuğaltqançığa qädär qıynalıp ul xäzer xastaxanädä yata. Radiobıznıñ belarus bülegenä telefon aşa militsiäneñ üzenä qarata ayıruça iğtibarın ul Amerikağa baruı belän bäyläde:
Qıynaluım Amerikağa baru belän bäyle dip uylıym. Moña işarälär küp. Mine başqalardan ayırıp OMON kordonı artına çığarıp qıynadılar. Annarı "mägez yegetegezne, ul Amerikağa yaxşı ğına barıp qayttı" dip kire taşladılar, dide ul.
Fedaruk häm tağın 200läp keşe Putinnıñ Minskiğa säfäre aldınnan Belarusnıñ Rusiä belän ixtimal quşıluına qarşı protest çarası ütkärde. Mäğlümät çaraları ike prezidentnıñ oçraşuında quşılu mäsläse dä kütärelergä mömkin digän xäbärlär taratqan ide.
Quşma Ştatlarnıñ Belarustağı ilçese Karen Steward Belarus räsmiläreneñ Fedaruk häm başqa protest belderüçelrga qarata qılğan ğämällärenä tänqit belderde:
"Mondıy räximsez ğamällär räsmilärneñ tınıç protestlarğa qarata fikere üzgärmäwen kürsätä. Räsmi Waşington bu uñaydan tirän borçılu belderde, häm bez Belarus räsmilären zıyan kürüçelärgä bar kiräkle meditsina yärdäme kürsätergä çaqırabız" dide Quşma Ştatlarnıñ Belarustağı ilçese.
Karen xanım süzlärençä, Belarus yağında üzgäreş küzätelmäsä, Quşma Ştatlar Belarusnıñ räsmi oyışmalarına qarata östämä çaralar kürergä mömkin.
2006 yıl prezident saylawları waqıtında oppozitsiä qırıs bastırılğannan soñ Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlege Aleksandr Lukaşenka häm Belrausnıñ başqa räsmilärenä üz illärenä kerüne tıyğan ide.
Räsmi Waşingtonnıñ teläktäşlek belderüenä Fedaruk yuğarı bäyä birde. Zıyan kürüçe min genä tügel, Zmitser isemle tağın ber yegetneñ ayağı sınğan, Palina isemle qıznıñ barmağı sınğan dide ul.


text:
Kongress vekilleri: qırımtatarlar iç bir şeyge baqmadan, Qırmğa qaytmalı
Bütündünya qırımtatar kongressiniñ Qırım vekili Nureddin Seitablayev Ankaradaki qurltay iştirakçilerine Qırımğa qaytmağa rica etti. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri avgust bir kün bildire.
«Çetel diasporalarımıznıñ temsilcileri, bir şeyge baqmadan, Qırımğa qaytmalı», – dedi Seitablayev.
Evel Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev, II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ iştirakçileri ögünde çıqışta bulunıp, qırımtatar diaspora vekillerini «ukrain devletindeki ketişatlarğa faal sürette qoşulmağa» çağırdı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Qırımğa, qırımatatar halqınıñ tarihiy Vatanına ukrain devleti terkibinde milliy-territorial muhtariyet statusınıñ berilmesi aqqında «yol haritasınıñ» işlep çıqarılacağını bildirdi.
Kongresste 12 memleketten 500 vekilniñ iştirak etmesi beklenile: Ukraina, Türkiye, Özbekistan, Qazahistan, Qırğızistan, Litvaniya, Romaniya, Poloniya, Frenkistan, Rusiye, AQŞ ve Kanada.
Rusiye yarımadanı işğal etken soñ 2014 senesi fevral 27-den bugünki künge qadar 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Qırımtatar halqı liderleriniñ Qırımğa kirişleri yasaq etildi, demokratik yollar vastasınen saylanğan ve bütün dünyada yerli halqlarnıñ idare organlarınıñ örnegi olğan – Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Meclisi – faaliyetlerini devam ettirmek imkânından marum qaldılar, olarnıñ mal-mülki ise musadere etildi.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.


text:
Qırım «cemiyet palatasında» ATRde söz serbestligini yoq etmege talap eteler
ATR qırımtatar telekanalı añlı olaraq Rusiyege qarşı siyasetini alıp bara, Qırım Rusiye terkibine qırımtatarlarnıñ istegi olmadan kirgeni aqqında fikirni tarqata. Rusiye qıtaiy qısmında bu kibi areketler yasaq etile, Qırımda ise daa yoq. Bu kibi fikirni Qırım «cemiyet palatası» reisiniñ muavini, siyasetşınas Aleksandr Formançuk Qırım «parlamenti»niñ Krımskiye izvestiya neşirine bildirdi.
«Onıñ (ATR telekanalınıñ – muar.) haberleri tek merkeziy degil de, yerli akimiyet ve qırım yolbaşçılığınıñ sayğısını yoq etmege çalışa», – dey Aleksandr Formançuk. Onıñ fikrine köre, qırımtatar telekanalınıñ siyasetine küç tertibatlarnıñ seslenüvi olmalı.
«Rusiye devleti öz milliy menfaatını qorumaq meselede ğayet ciddiydir, Ukrainağa ait olğan serbestlikke yol bermey. Rusiye qıtaiy qısmında bu kibi areketler yasaq etile, Qırımda ise daa yoq. Bu etilecek dep ümüt besleyim. Em de eali ile terbiyeviy subetni çoqtan keçirmeli», – dep tüşüne Formançuk.
O şunı bildire ki, qırımtatarlarnıñ ayırımı aqqında liderlerniñ aytqanları tariktir eken.
«Qırım – Ğarpnıñ Rusiye Federatsiyasına qarşı küreşte faydalanğan cenkniñ cebe tarafındaki qısmı olğanını hatırlatmaq kerek. Bunı nazarımız altında tutmalımız ve bu kibi tariklerniñ ögüni almaq kerekmiz», – dedi Formançuk.
Sentâbr ayında ATR qırımtatar telekanalına qarşı ekstremizm faaliyeti aqqında qabaat endi çıqarılğan edi.
Evel qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilev onı efirde köstergen ATR telekanalını qapatacaq olğanı aqqında bildirgen edi.


text:
Mayıs bayramlarında Novoalekseyevkağa qoşma tren qatnaycaq – «Ukrzaliznıtsâ»
Ukraina demir yol naqliyatınıñ devlet memuriyeti («Ukrzaliznıtsâ») mayıs bayramları qatnaycaq qoşma trenlerni belgiledi, olardan biri Novoalekseyevkağa qadar ketecek. Bunı matbuat hızmeti bildire.
«282 nomeralı Kiyev-Novoalekseyevka qoşma treni aprel 29-da ve mayıs 2-de yolğa çıqacaq. Kiyevden saat 21:56-da çıqıp, saat 13:13-te Novoalekseyevkağa kelecek. Aprel 20-da ve mayıs 3-te trenler qaytacaq. Saat 15:05-ta çıqıp, Kiyevde saat 04:50-de olacaq», – dep aytıla haberde.
Al-azırda eskiden Aqmescitke qadar ketken 12 nomeralı tren Novoalekseyevkağa qatnay. Novoalekseyevka Herson vilâyetinde Rusiye işğal etken Qırım ile sıñırda yerleşmekte.
2014 senesi dekabr ayında Ukraina yarımada ile transport alâqalarını üzdi. Qırım işğalinden sebep yolcularnıñ havfsızlığını teminlemek içün «Ukrzaliznıtsâ» trenlerniñ Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar qatnaycağını ilân etti. Bundan ğayrı, 2014 senesi dekabr 26-dan itibaren Ukrainanıñ esas qısmı ve Qırım arasında bir de bir yükn demir yol naqliyatı vastasınen taşımaq yasaq etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye bayrağı Qırımnıñ er bir arbiy bölüginde köterildi
Rusiye bayraqlarını Qırımnıñ 193 arbiy bölüginde köterdiler. Bu aqqında Rusiye Silâlı quvetleriniñ Baş ştabınıñ yolbaşçısı Valeriy Gerasimov ayttı, dep bildire «RİA Novosti».
«Martnıñ 26-da Rusiye Federatsiyasınıñ bayraqları Qırım Cumhuriyetinde yerleşken Ukrainanıñ 193 arbiy bölügi ve müessiselerinde köterildi», – dep ayttı Gerasimov.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina Silâlı quvetlerinde hızmetini devam etmege istegen arbiyler silânı teslim etip, arbiy bölüklerinden tış bulunalar ve eşyalarını alıp, Ukrainağa ketmege azırlanalar.
«Martnıñ 26-da Rusiye Federatsiyasınıñ bayraqları Qırım Cumhuriyetinde yerleşken Ukrainanıñ 193 arbiy bölügi ve müessiselerinde köterildi», – dep ayttı Gerasimov.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina Silâlı quvetlerinde hızmetini devam etmege istegen arbiyler silânı teslim etip, arbiy bölüklerinden tış bulunalar ve eşyalarını alıp, Ukrainağa ketmege azırlanalar.


text:
Qırımdan sahte vesiqalar boyunca maşnanı çıqaracaq ediler – Ukraina Devlet sıñır hızmeti
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ Herson bölüginiñ sıñır bekçileri «Kalançak» nezaret noqtasında teşkerüv vaqtında sahte vesiqalar ile maşnanı taptılar. Bunı hızmetniñ matbuat hızmeti bildire.
«Ukraina vatandaşı qıtaiy Ukrainağa «Citroen» maşnası ile çıqacaq edi. Avtonı teşkerip, sıñırcılar naqliyat vastasınıñ nomerası vesiqalarda olğan nomerası bir olmağanını qayd ettiler», – denile beyanatta.
Şimdi Milliy politsiya hadimleri maşinanı teşkermege devam ete.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, aqiqatta ise – kerçek sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq sayıla.


text:
Danïal Axmetov Street Workout alañınıñ aşılwına qatıstı ASTANA. QazAqparat - Öskemende sporttı serik etken azamattardıñ qoldanısına jañadan aşılğan StreetWorkout alañı berildi. Alañnıñ aşılwına Şığıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi Danïal Axmetov qatıstı, dep xabarlaydı QazAqparat altaynews.kz saytına silteme jasap.
Roza Rımbaeva özi oqığan mektepke 1 mïllïon teñge awdardı ASTANA. QazAqparat - Qazaqstannıñ xalıq ərtisi, belgili ənşi Roza Rımbaeva «Rwxanï jañğırw» bağdarlaması ayasında Şığıs Qazaqstanda bastaw alğan «Meniñ mektebim» jobasına özindik ünin qostı. Ataqtı änşi özi oqığan mektebine 1 mïllïon teñge awdardı, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.
Şığıs Qazaqstan oblısında 4,2 baldıq jer silkinisi boldı ASTANA. QazAqparat - QR Bilim jäne ğılım mïnïstrligi Ğılım komïtetiniñ «Seysmologïyalıq täjirïbelik ädistemelik ekspedïcïyası» memlekettik mekemesiniñ seysmïkalıq stansalar jelisi 16 qazan küni 07 sağat 51 mïnwt 36 sekwndta jer silkinisin tirkedi, dep xabarlaydı QazAqparat.
ŞQO-da maylı daqıldardı öñdew zawıtı salınadı ÖSKEMEN. QazAqparat - Öskemende 2019 jılı maylı daqıldardı öñdew zawıtı boy köteredi. Qıtay standartına say sertïfïkattalğan dayın önim tek Qazaqstannıñ narığına emes, sonday-aq, aspan astı eline eksporttaladı, dep xabarlaydı Şığıs Qazaqstan oblısı äkiminiñ resmï saytı.
Semeyde üydiñ qulağanı twralı jalğan vïdeo taratwşı sottaldı ASTANA. QazAqparat - Semey qalasınıñ №2 sotında köpqabattı üydiñ qulağanı twralı jalğan vïdeo taratqan 33 jastağı ayıptalwşığa qatıstı sot procesi ayaqtaldı, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi Semey qalası № 2 sotınıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
ŞQO zeynetkerleri men ardagerleri şïpajayda tegin em aladı ASTANA. QazAqparat - Şemonaïxa awdanındağı «Wba» şïpajayı kendi Altaydıñ qarttarın qamqorlıqqa aldı. Munda qarïyalar densawlıqtarın qalpına keltiredi. Oblıs äkimi Danïal Axmetov mekemege at basın burıp, qızmettiñ sapasımen tanıstı, dep xabarlaydı öñirlik äkimdiktiñ baspasöz qızmeti.
Qazaqstandıqtardıñ radïacïyamen lastanğan jerlerdi tazalaw täjirïbesine japondıqtar qızığwda ASTANA. QazAqparat - Qazaqstan ğalımdarınıñ radïacïyamen lastanğan jerlerdi tazalaw täjirïbesine japondıqtar qızığwda. Bul twralı bügin elordada ötip jatqan Azïyadağı yadrolıq kooperacïyalar forwmınıñ mïnïstrler deñgeyindegi 18-keñesi ayasında suxbat bergen QR Ulttıq yadrolıq ortalığınıñ bas dïrektorı Erlan Batırbekov ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Semey polïgonı jeriniñ 85 payızı awıl şarwaşılığı aynalımına engiziledi ASTANA. QazAqparat - Semey polïgonı jeriniñ 85 payızı awıl şarwaşılığı aynalımına engiziledi. Bul twralı bügin elordada ötip jatqan Azïyadağı yadrolıq kooperacïyalar forwmınıñ mïnïstrler deñgeyindegi 18-keñesi ayasında suxbat bergen QR Ulttıq yadrolıq ortalığınıñ bas dïrektorı Erlan Batırbekov ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Danïal Axmetov jöndew jumıstarın talapqa say atqarmağan merdigerlerdi sınğa aldı ASTANA. QazAqparat - Şığıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi äkimi Danïal Axmetov jaqında ğana Öskemendegi köşelerdiñ birine jürgizilgen jöndew jumıstarınıñ sapasın qatañ sınğa aldı. Qırwar qarjı quyılğan joldıñ jaña jabındısı qalalıqtarğa uzaq qızmet ete qoyması anıq. Isine salğırt qarağandar endi olqılıqtıñ ornın toltırwğa mindetti, dep xabarlaydı Şığıs qazaqstan oblısı äkimdiginiñ baspasöz qızmeti.
arı qaray


text:
Trump Obamanı Rusiyeniñ Qırım işğalinden sebep tenqitke oğrattı
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ prezidenti Donald Trump Twitterdeki saifesinde sabıq prezident Barack Obamanı tenqit etti. O, memleketniñ halqara alandaki areketleri ve Rusiyeniñ Qırım işğalini qayd etti.
«Sekiz yıl devamında Rusiye prezident Obamağa «basqı yaptı», daa küçlü ola edi, Qırımnı tutıp aldı ve raketalarnı arttırdı. Küçsüz!», – dep yazdı Trump.
Barack Obama Trumpnıñ tenqidine şimdilik cevap bermedi.
AQŞ prezidenti Donald Trump saylavaldı kampaniyası devamında Barack Obamanı, aytqanı kibi, devletniñ yımşaq iç ve tış siyaseti içün tenqit etken edi. 2017 senes fevral ayında Trump Rusiye Qırımnı Barack Obama prezident olğan vaqıtta işğal etkenini hatırlattı.


text:
Emil Kurbedinovğa tintüv devamında alınğan tehnikasını qaytardılar
Qırımlı advokat Emil Kurbedinovğa tintüv devamında tutıp alınılğan bütün tehnikasını qaytardılar. Bunı o Radio Svoboda muhbirine bergen izaatında bildirdi.
«Bilgisayarımda körgen edebiyat ve vesiqalar aqqında soradılar. Olar (vesiqalar – QA) episi menim iş faaliyetimnen bağlı, iş malümatında ekspertizanen beraber bulunalar», – tarif etti advokat.
Tintüv devamında alınğan tehnikasını işdeşi Edem Semedlâyevke de qaytardılar.
Yanvar 26 künü Rusiye silâlı hızmetleri Emil Kürbedinovnıñ ofisi ve evinde tintüv keçirdiler. Tintüv devamında bütün tehnika alınğan edi.
Advokat Emil Kürbedinov yanvar 26 künü Bağçasarayda Rusiyeniñ silâlı hızmetleri tarafından yaqalandı. O qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evine, adliyeviy yardım bermek içün kete edi. Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi advokat Emil Kürbedinovnı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi (Natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlı olaraq tanıdı ve 10 künge apis etti. Bunıñ sebebi – Kürbedinov «Vkontakte» saifesinde 2013 senesi Aqmescitte «Hizb ut-Tahrir» mitingi aqqında yazını paylaşqanı oldı.
Kürbedinov siyasiy davalarnı baqqan eñ eyi Qırım advokatlarından birisidir. O ve zenaatdaşları apiske alınmasını advokat faaliyetine keder etmek ıntıluvı olaraq tanıylar.


text:
Advokat Polozovğa oña qarşı yañıdan başlağan taqiqattan aldın teşkerüv teşebbüsçisini aytmaylar
Rusiye advokatı Nikolay Polozov oña qarşı taqiqattan aldın teşkerüv teşebbüsi kimge ait olğanını bilmey. Advokat Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, taqiqatçı malümat bermedi.
«Taqiqatçınıñ bergen malümatına köre, o, cinaiy iş açılmasını red etti, amma qarar lâğu etildi. O, kim yapqanını aytmay – ya taqiqat organınıñ reberi, ya da prokuror. Olar bunı tekrar baqmağa ve menden malümat almağa isteyler. Olarğa baracaq alım yoq», – dep ayttı Polozov.
Dekabr 21-de Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesiniñ «Çiygoz davası» boyunca toplaşuvında advokat oña basqı yapılğanını ayttı. Polozov taqiqatçığa advokatlar palatasınıñ cevabını yollağan.
Dekabr 20-de advokat Nikolay Polozovğa qarşı cinaiy iş ğayrıdan başladı.
Bundan evel Qırımdaki Rusiye taqiqat komiteti Qırımda qırımtatarlarğa qarşı açılğan bir sıra davada imayeci olğan Rusiye advokatı Nikolay Polozovğa qarşı cinaiy iş açılmasına razı olmağan edi.


text:
Filistin akimiyeti İsrail ile munasebetlerni toqtatqanını bildirdi
Filistin milliy memuriyetiniñ prezidenti Mahmud Abbas zorbalıq künü ve musulmanlarğa camige kirmege imkân berilmegen soñ İsrail ile bütün bağlarnı toqtatqanını bildirdi. Bunı iyülniñ 22-de Radio Svoboda haber ete.
Filistin prezidentiniñ aytqanına köre, İsrail Qudustaki cami etrafında quvetleştirilgen havfsızlıq tedbirlerini lâğu etkenine qadar onıñ memuriyeti İsrail ile bütün munasebetlerni toqtata.
İyülniñ 21-de üç israilli ve üç filistinli Qudustaki çatışmalardan soñ memlekette yüz bergen bir sıra adise neticesinde elâk oldılar.
Haber etilgenine köre, cuma künü aqşam filistinli biri üç israillini Urdunnıñ Ğarbiy yalısındaki Galamiş avropalı yerleşmesinde kesip öldürdi.
Bundan evel eki filistinli Qudusnıñ arap qısmında İsrail uquq qoruyıcılarınen çatışıp elâk oldı. Daa bir filistinli «ateş açılğan soñ» can berdi – adise yeri belli degil ve Qudus zıddiyeti ile alâqası-barmı yoqmı şimdilik haber etilmey.
Filistinliler İsrail uquq qoruyıcılarnıñ sıñırından keçmek içün taş atmağa başlağan soñ çatışmalar yüz berdi.
Bundan evel Qudusnıñ Eski şeerinde çoq biñli cuma namazları raat keçti; onıñ sıñırlarında müim bir musulman ibadethanesi yerleşmekte.
İsrail politsiyası 50 yaşını toldurğan ve ondan küçük musulman erkeklerine Eski şeerge kirmege yasaq etken soñ, qartlar ve qadınlar içün ise Eski şeerniñ qapularında maden qıdırıcılarnı qoyğan soñ musulman cemiyetiniñ liderleri kirişi yasaqlanmağan diger müminlerni de camige barmayıp, soqaqlarda ibadet etmege çağırdı.
İsrail uquq qoruyıcıları mezkür tedbirlerni iyülniñ 15-de olğan adiselerden soñ almağa qarar çıqardı. İsrail arapları Qudusnıñ Eski şeer kirişleriniñ birisinde ücüm etip, İsrail politsiyasınıñ eki hadimini öldürdi. O künü musulmanlarnıñ cuma namazı devamlı bir müddet içinde ilk sefer lâğu etilgen edi.
Qudusnıñ tarihiy Eski şeerinde em musulmanlar, em de yeudiyler içün muqaddes olğan bir bayır bar. VII asırda arap fethinden soñ anda «Qaya qubbesi» camisi, El Aksa camisi qurulğan edi. Yeudiyler içün bu İbadet dağı sayıla – olar içün eñ muqaddes yer, bir vaqıtları anda yeudiylikniñ baş ibadethanesi yerleşken edi, onı bir qaç kere yoq etkenler. Şimdi tek Közyaş divar ya da Ğarbiy divar qalğan.


text:
1916 jılğı Qarqara köterilisiniñ qaharmanı - Twrlıqoja
Narınqol-Şarın pristavı Aleksandr Podvarkovqa Twrlıqoja turalı Ayt bolısı Raqımbay Soltanqwlov tömendegidey mälimet jibergen:
Jası – 53-te
Näsili – qazaq
Guberniyası – Jetisu
Uezi – Jarkent
Tirkelgen jeri – Ayt bolısı
Twraqtı meken-jayı – köşpendi
Tuu zañdılığı – nekeli
Dini – mwsılman
Sauatı – mwsılmanşa
Otbası – üylengen, 4 wl, 3 qız – 7 balası bar.
Käsibi – mal şaruaşılığı
Mal-mülik därejesi – bay
Jıljımaytın mülki – jazdıq üy jäne tağı basqaları
Ayrıqşa belgileri joq, sottalmağan
Araq işpeydi, äskeri mindetti emes
Ükimet nagradası – Ülken altın medal', Birinşi därejeli şapan
(Q.M.O.A. 109 qor, 1-tizbe, 35-is).
Twrlıqoja 1916 jılı tamızdıñ 3-i küni rubasılarımen birge twtqınğa alınıp, osı aydıñ 10-küni Wzaq batırdıñ auılında bolğan jiınnan jansız, Ivanov bolısınıñ qazağı Bibatır Jienbaev jipke tizgendey etip mälimet beredi. Jiınğa Albannıñ 16 bolısınan ökilder qatısadı. Äñgime mazmwnı otarşıl orıstan körgen qorlıq, maydan jwmısına bala bermeu, qarsılıq körsetu, äsker keletin joldardan künşilik jerlerden habar alu, qarsılıq körsetu, bolmağan jağdayda köterilip Qıtay auıp ketu. «Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyini» – erteñgi el tağdırı bolatın. Bwl mämileni körşiles jatqan Vernıy, Qapal uezinen kelgen ökilder, jergilikti taranşılar, qaraqoldıq qırğız-bwğılar da qostap, qoldarın qızıl qanğa batırıp, ant işip batalasqan bolatın. Wzaqtıñ üyindegi basqosu änşeyin onşaqtı adamnıñ jiını emes, töñirektegi uezderden ökilder qosılıp, bir şeşimge kelgen ülken jiın edi.
Söytip, 11-şildede el järmeñkege jinaldı. Jämeñke men Wzaq bastağan el jaqsıları järmeñkeniñ oñtüstigindegi örge, Ayttöbeniñ basına jinaldı. Jan-jaqtan jiılğan mıñ qaralı adam ru basılardan tüyindi şeşim kütti.
Qariyalardıñ aytuınşa, erteñ wlıq aldında köptiñ tilegin jetkizu jeti atasınan bilik üzilmegen üş äulettiñ ökiline tapsırıladı. Olar – Qızılbörik Ersarıbaydan Serikbay Qanaywlı, Qojmanbetten Aytbay Därkembaywlı, Ayt-Jaynaqtan Twrlıqoja Janserkewlı. «Qilı zamanda» Mwhtar Äuezov te osı üşeuine söz beredi.
Twrlıqoja Janserkewlı
B.Jienbaevtıñ mälimeti: «11-iyun' küni bastıqtıñ keñesinde top arasınan suırılıp şıqqandar – Twrlıqoja Janserkin, Serikbay Qanaev, Aytbay Därkembaev.» (T.Jwrtbaev «Beyuaq» 87-bet). Bayqap otırsaq, auıl qariyalarınıñ äñgimesi, Jienbaevtıñ mälimeti, Äuezovtiñ körkem şığarması üşeui ündesip otır. Tağı da mälimetterge kezek berelik:
«…Iyul'diñ on birinşi düysenbi küni Alban Qarqarağa jinaldı. Keñes – bala beru, bermeu. Köp bermeuge qaulı qılıp kelip, Serikbay, Aytbay, Twrlıqoja üşeui arqılı jauabın berdi. Üşeui kelip pristopqa ayttı. Pristop bir auıq aşulandı, bir auıq aqılın aytıp, maydaladı: «Qattı jazağa wşıraysıñdar!» dedi. Jwrt ilikpey twrıp alıstı. Ayağında pristop elge: «Tarqa, ne jauap bolsa, bolıstarıñnan estisiñder», – dedi. (Ğılımi kitaphananıñ Sirek qoljazbalar qorı. 1022-buma. Jinağan – Jansügirov İliyas. Äñgimeleuşi – Aldabergen Qoyşıbekwlı (Qoyşıbay).
Qazaqtan: «Üş kisi jauap beremiz» dedi. Pristop: «Maqwl» dedi. Jauap beruge bastapqı şaqırılğan Twrlıqoja, Aytbay, Serikbay üşeui keldi. El artınan entelep, jayau sığılıp, basıp ketti. Policiya wrıp-soğıp, qılıştarın jarqıldatıp, äzer toqtatıp twr. Men däl sol aldıñğı toptıñ işinde bwğıp twrmın. …Pristop Podbarkov, onıñ orınbasarı Plotnikov, Qaraqoldıñ pristopı Krasnenkov, uçaskebay sudiya Molçevskiy, sleubatel Smernov, medicinskiy nazratel Anan'ev degender twr edi. Sleubatel Smernovtıñ qolında fotografiya jabdıq bar, ol qwrıp, dayındalıp jatır.
Börki qolında, Serikbay sözdi maydalap, izektep twr:
– Köp biledi, jwrttıñ isi, jwrtqa auır tiip twr, jwrt öz auzımen aytsın, bala beresiñder me? – degende, köp: – Joq, joq! – dep şu ete tüsti.
Üstinde kökala şıt şapanı bar Twrlıqoja:
– Toqta, olay emes, – dep sözdi alıp ketti. – «Han ädilinen taysa, qaraşası bwzıladı» degen, biz orısqa qarağanğa elu jıl tolğan joq, elu jılğa deyin soldat almaqşı emes edi, odan tandı. Bir som jiırma tiınnan artıq tütinnen ramat almaq emes edi, biıl 21-45-tiñ arasına kelgennen alım aldı, artıq aldı. Jerdi aldı, qonıstı aldı, sudı aldı, aş orıstı alıp keldi, öz jerimizdi özimizge sattı! – dep, tağı bir osındaylardı «bir» dep, «eki» dep dauıstap özi sanap twrdı. Bitip, aytıp kelip:
– Biz bala bere almaymız! Ras pa? – dep edi, twrğan köp: «Ras, Ras!» dep ayqaydı aspanğa şığardı. Köptiñ qozğalısı qozıp ketti. Köptiñ ortasınan bir şal ögizin jetelep kelip qalğan eken:
– Kim bolsa da, «bala berem» degendi men jarıp öltirem, – dep pışağın suırıp aldı.
– Patşa bala almasın, mal alsın, bala alsa, qolına jabdıq bersin. Wrısta or qazıp, şepke wstalıp, qoyşa qırılğanşa, jastığın ala jatatın bolsın! Astına at, qolına qaru berilsin, jwrt osını tileydi! – dedi Twrlıqoja.
Aytbay da kibirtiktep, birdemeni ayttı. Biraq du onıñ sözin esittirmedi. Namazdıgerde el taradı («Qarqaradağı köterilis». Ğılımi kitaphananıñ sirek qoljazbalar qorı. 1022-buma. Äñgimeleuşi – belgili qoğam qayratkeri Äubäkir Jüniswlı. Latın ärpinde maşinkağa basılğan. 46-59 better)
«Sonımen şildeniñ 11-küni ereuildiñ otı lap etip janğan kün boldı». (S.Tänekeev. 1916 jıl. Qarqara-Alban köterilisi) Iä, 11-şildede köterilistiñ tuı tigildi. Sol tudı wstağandardıñ biri – Twrlıqoja Janserkewlı. Jarkent uezi, Narınqol-Şarın uçastogınıñ pristavı A.Padvarkov uezdik Jarkent kelisim sotınıñ 4-bölimşesine bergen tüsiniginde bılay deydi: «Erteñgi sağat 10-da keñse aldına mıñ qaralı adam jinaldı. Olar jüz qadamday jerde twrdı. Men küzetşilerdi jiberip, är bolıstan bir-eki ıqpaldı adam jiberuin, mäseleniñ män-jayın tüsindiruin swradım. (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is). Osı küni Podvarkovtıñ qasında özine bağınıştı soldattar men tilmaştar, jalpı tileules 47 adamı bolsa da halıq qaharınan qorqıp, şarasız qaldı.
Qarqara järmeñkesiniñ aldındağı 11-şildedegi oqiğalardıñ ötu barısına mwrağat derekteri arqılı oy jügirtuge boladı. Tergeu protokoldarı, bolıs tilmaştarınan alınğan jauaptar, tıñşılardıñ esebi, tergeu materialdarı – bäri sayrap twr.
Qwrman bolısınıñ tilmaşı Gribanovskiy: «Patşa bizdi aldadı. Biz Qıtay jerinen kelip ornalasqanımızda äskerge adam almaymız dep uäde bergen bolatın. Bizdiñ balalarımız qara jwmısqa üyrenbegen. Bwl sözderdi aytqan ıqpaldı adamdar – At bolısınan Twrlıqoja Janserkin, Qwrman bolısınan Sıbanqwl Arğınov, Qojbanbet bolısınan Aytbay Därkembaev, Bayanköl bolısınan Qwdiyarbek» (Q.M.O.A. 109-qor. 1 – tizbe, 35-is).
Narınqol – Şarın uçastogınıñ policiya küzetşisi Desyatov: «Patşa uädesinen taydı. Olar (balalar) qara jwmısqa üyrenbegen, erkimizben adam bermeymiz… Küşpen alıp köriñder degen ıqpaldı adamdardıñ arasınan meniñ tanitındarım – Ayt bolısınan Twrlıqoja Janserkin, Şelek bolısınan Serikbay Qanaev. Bwlardı jinalğandar qoldap otırdı». (Q.M.O.A. 109-qor. 1 – tizbe, 35-is).
Aljan bolısınıñ tilmaşı Komarov: «Patşa uädeden tayğan eken, biz de bağınudan bas tartamız», – dedi. Iqpaldı adamdardıñ arasınan tanitındarım: Twrlıqoja Janserkin, – Ayt bolsınan, Saza Töpiev – Qwrman bolısınan, Äbdihalıq Baysügirov – Qwrman bolısınan, Serikbay Qanaev – Şelek bolısınan, Aytbay Därkembaev – Qojabambet bolısınan».
Ayt bolısınıñ tilmaşı Parşukov: «Iqpaldı adamdar arasınan tanitındarım: «Twrlığoja Janserkin, Janğaraş Manabaev, Qwdiyarbek, Serikbay Qanaev, Aytbay Därkembaev».
Tekes şekara postınıñ küzetşisi Goryaçinov: «Men Qaraqara järmeñkesinde tanıs qırğızımdı kezdestirdim. Ol «qazaqtar öltiredi» degen saqtıqpen özin aytpaudı ötindi de bolğan jaydı bayandap berdi. «Qwrmetti kisiler jinalıp, adam bermeymiz, Qıtayğa qaşamız desti de, soñınan orıstar az, Qıtayğa qaşpayıq, qaruı bar adamdardı wyımdastırıp, qarsılıq körsetemiz. Sätsizdikke wşırağan jağdayda tauğa, bolmasa Qıtay ötip ketuge kelisti. Bwl iske wytqı bolıp, wyımdastırıp jürgen qwrmetti adamdar retinde mınalardı atadı: Jämeñke Mämbetov, Twrlıqoja Janserkin, Wzaq Saurıqov jäne Qazıbek Şormanov» (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is).
Endi Twrlıqojanıñ tergeu isine bergen jauabına toqtalayıq. «1916 jıldıñ 10-şildesinde Qaban qarağaydağı Wzaq Saurıqovtıñ auılındağı keñeste basqa da adamdarmen kelise otırıp, Joğarı märtebeliniñ 25-iyun' jarlığına oray soğısıp jatqan äsker mañına qatınas, qorğanıs salu jwmıstarına adam bermeuge jäne osı jıldıñ 11-şildesinde osı uezdiñ Qarqaradağı Narınqol – Şarın bölimşesiniñ pristavı Podvarkovqa reval'ver, nagandarmen qarulanğan mıñ qaralı adamnıñ jiınına qatısıp, «adam bermeymiz, kim beruge kelisetin bolsa, – onı öltiremiz – dep ayttım. Söz qısqa, adam bermeymiz». …Qarqarağa keñeske kelgen Ivanov, Kegen, Bayanköl, Aljan, Qwrman bolıstarınıñ tilmaştarı Gudzalevskiy, Dostovalov, Komarov, Gribanovskilerden äskerge şaqırılğandardıñ tizimin tartıp alıp, qwrtıp jiberdim» (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is).
Arı qaray tergeu jauabında kenet özgeris boladı. Onda eşqayda barmağandığın, eşkimdi körmegendigi, eşteñe bilmeytindigi aytılğan. Wzaq, Jämeñke, Äubäkir üşeui erterek qamalğandıqtan, olardan basqa on adamnıñ barlığınıñ sözi Twrlıqojanıñ bergen jauabı ülgisinde toltırılğan. Bwl tilmaş Äubäkir Jünisovtiñ el ağaların aman alıp qalu üşin jasağan «aylası» bolatın. Keyin ol osı isi üşin jwmıstan şığarılıp, qamauğa alınğanın osı taqırıptı tereñ zerttegen S.Tänekeevtiñ «Qarqara-Alban köterilisi» kitabında jan-jaqtı bayandaladı.
Sonımen tergeu qorıtındısında Jarkent uezi kelisim sotınıñ 4-bölimşesi, Resey sot ustavınıñ 396-babına süyene otırıp, 67 adam qılmıstı dep tanıladı da, patşa ükimetiniñ Qılmıstıq kodeksiniñ 13, 2, 265 jäne 266-babımen 15 adam asa qauipti qılmısker retinde atu jazasına bwyırıladı. Olar:
1.Twrlıqoja Janserkin – Ayt bolısı
2.Wzaq Saurıqov – Qwrman bolısı
3.Qazıbek Şormanov – Bayınqol bolısı
4.Jämeñke Mämbetov – Ivanov bolısı
5.Serikbay Qanaev – Şilik bolısı
6.Aytbay Därkembaev – Qojbambet bolısı… dep arı qaray kete beredi. Üş topqa topqa bölinip, barlığı 66 adam qılmısqa tartılğan.
11-şildedegi oqiğanı tergeu kezinde tıñşı-tilmaş bitkenniñ barlığı Twrlıqojanı erekşe belsendilik tanıttı dep körsetip, tergeu qorıtındısında ol patşalıq Resey üşin atıluğa bwyırılğan 15 adamnıñ işinde «№1 asa qauipti qılmısker» dep tanıladı.
M.Äuezovtiñ «Qilı zamanında» jäne S.Tänekeev «Qarqara-Alban köterilisi» şığarmalarında Qaraqol türmesinde Twrlıqojanı «joğaltıp» aladı. Serikbaymen birge «jolda atıldı», – dey saladı.
Şın mäninde, ol türmege qamalğan. Qaraqol türmesindegi qırğınnan tört adam aman şığadı. Olar Äubäkir Swltanbekov, Twrlıqoja Janserkin, Biläl Razaqov, Jayşıbek Bektenov. Endi Äubäkirdiñ esteligine nazar audaralıq: «…Bizdi aydağan Kenbay soldat qolındağı päketin berip edi, bizdi aparıp abaqtığa tığıp jiberdi. …Tün ortasında abaqtınıñ esigi aşılıp, üstimizge birtalay adam kirgizdi. Olar Albannan: Jäyşibek, Twrlıqoja, Bekdayır, Qazıbek, Saza, Käriboz, Sıbanqwl, Qwdiyarbek, Nöke, Jämpeyis, Qwrman, Jañabay, Biläl – barlığı on üş kisi, bwlardı da Qarqarağa şaqırıp alıptı da, jauapsız kenbaylatıp Qaraqolğa aydap äkelipti.
…Namaz oqıp bolğanda älgi üş soldat tağı keldi. Birinde besatar, birinde ämirken tapanşa, endi birinde berdiñke bar edi. Kele sala, temir esiktiñ tesiginen mıltıqtıñ astına aldı. Tütin twman boldı. Ornımnan «Alla-lap!» atıp twrıp, qalpağımdı kigende, arqama eki oq tidi. Qayta aynalğanımda sübemnen bir oq tidi, üstelden ırğıp tüsip, ülken esiktiñ tasasına tığıldım. Oq tigen altı kisi törde aunap jatır. Bwlar: Nöke, Saza, Qwdiyarbek, Janpeyis, Qazıbek, Käriboz edi. Bwlar birine-biri qaqtığıp, jığılıp jatır. Men az twrıp, «aqır öldim» dep, şekpenimniñ bir jeñin sıbanıp alıp, ırğıp, esikten atıp twrğan besatardıñ moynınan şap etip wstap, soldattıñ şineline şapşañ qolım tidi. Soldat baqırdı, qasındağı eki soldat mıltıqpen atuğa dat qıla almay, men wstağan mıltıqqa üşeulep talastı da, tartıp aldı. Soldattıñ etegi meniñ qolımda qaldı. Soldattar qaşıp şığa berdi.
– Al, jıldam abaqtını bwzalıq! – degende, Wzaq:
– Ökşemnen oq tidi, sonda da şığıp ölelik, esikti bwzıñdar! – dedi. Esikti ırğap twrıp bir taqtayın suırıp aldım. Sol taqtaymen temir esikti tüymiştegenimde tört şegesi suırılıp, esik sırtına qapsırılıp qaldı. İşindegiler dürkirey jöneldi. Sıbanqwl, Wzaq, men üşeumiz jwrttı ötkizip artında qala berdik, Wzaqtı jäne bes kisini daualdan laqıtırıp şığarıp, özim daualğa ırğıp şıqqanımda, Sıbanqwl meniñ etegimnen wstay şıqtı. Qarğıp jerge tüse bergende, qarsı aldımızdağı üydiñ bwrışınan mıltığın kezey bergen soldatqa közim tüsti. Sıbanqwlğa: «Qarğı» dedim, oğan sol daualdıñ üstinde oq tidi. «Ah!» dedi. Men daualdıñ bwrışın aynala berdim, sol jerde şığarğan älgi bes qırğızdı kördim, men Wzaqtı qarap jürgenimde, abaqtınıñ qaqpasınıñ aldınan Jañabaydı atıp, jalp etkizdi. Köşege mıltıq tolıp ketti. Tütini twman sasıdı. Men qaşıp qalanıñ işindegi bir noğaydikine keldim. Noğay qaqpasınan süyrep şığarıp, quıp jiberdi. Meşitke kelsem, onda da eşkim joq. Terezesin talqandap şığıp, moldaları qaşıp ketipti. Meşittiñ aldınan moldanıñ tobılğı tayağın tauıp, bir bwzılğan essiz qorağa bekindim.Ol qorada keşke şeyin jattım da, kün batqan soñ qaladan şığıp ketip, jaqın jerdegi Qaraböldek degen tauğa jettim». (Swltanbekwlı Äubäkirdiñ 16-şi jılğı basınan keşken oqiğaları. ĞK. 1022-buma).
Endi Twrlıqojanıñ Şorman auılına kelip, Qazıbekke köñil ayta kelgende balasına aytqan esteligine nazar audaralıq. «Birden oq tigen Qwdiyarbek, Janpeyis, Jañabay, Sıbanqwl jäne Qwrmandar «Alla, Alla» deuge ğana şaması kelip, kamera işinde swlap tüsti. Kameranıñ işi kökala tütinge tolıp ketti. Bireudi-bireu bilip bolmaydı. Sol sätte Wzaqtıñ: «Wsta mıltıqtan, bwz esikti!» dep aqırğan dausı şıqtı. Bärimiz esikke wmtıldıq. Wzaq meniñ aldımda edi, wmtıla berip, «Wh» dep bir janına qisaya berdi. Men Wzaqtı wstay aldım. «Ayağıma oq tidi» dep Wzaq mağan süyene berdi. Osı sätte on şaqtı adam bar küşimen esikti iterip şalqasınan tüsirdi. Wzaqtı süyemeldep soñın ala abaqtınıñ aldına şıqqanımda seniñ äkeñ:
– Qaş, qaşıñdar, men soldattardı bögeymin! – dedi äkeñ bizge bwyıra aqırıp. Opır-topır dualğa lap qoydıq. Sonıñ arasında, Bekdayır da Wzaqtıñ bir jağınan süyep aldı. Men dualdan asıp tüstim de, qalğandarı süyemeldep dualdan asırğan Wzaqtı tosıp aldım. Artınşa qalğandarı opır-topır dualdan asıp jatqanda Käriboz ben Sazağa oq tidi. Aldımen jetkenimen, qalğan eldi süyemeldep, dualdan asırğan Bekdayır eñ soñınan dualğa sekirip şıqqanda kök jelkesinen tigen oq mañdayınan bir-aq şığıp mert boldı. Bir kezde, bir top adam türmeniñ darbazasın bwzıp köşege şığa berdi. Seniñ äkeñ aldında keledi eken. Alğaş eñkeyip kele jatır edi, köşege şığa bere qarsı bettegi soldattı atpaq boldı ma eken, mıltığın kezene berip, kesken terektey şalqasınan tüsti…
Äkeñe oq tigenin közimizben körgen soñ, biz tiri qalğan Äubäkir, Biläl, Jäyşibek törteumiz Wzaqtı köterip äketpek bolıp edik, ol «ketiñder, meni köterip wzay almaysıñdar, men mına twrğan tanıs wyğırımnıñ üyine panalaymın. Bärimizdi birdey jasıra almas» dep könbedi de oq tigen ayağın süyretip wyğırınıñ üyine qaray jüre berdi. Söytkenşe bolğan joq köşeniñ basınan 3-4 attı soldat şığa keldi. Wzaq batır üyge jetip qalğan. Attıñ dübirinen sekem aldı ma, jarıqtıq, qoranıñ bwrışındağı tandırğa barıp tığıldı. Sol kezde üydiñ iesi, Wzaqtıñ «tanısım» degeni, köşege şığa salıp «Mwnda, mwnda!» dep ayğaylağanı, pätşağardıñ. Qılar ayla-amalımız joq, tilimizdi tistep tığılıp jatırmız. Soldattarğa, ne aytqanın estimedik, olar bwrılıp kelip, «Wzaq batır, Wzaq batır» dep kelemejdep külgenine qarağanda, tanısı, Wzaqtıñ atın atap bergendey. Batır namıstandı-au deymin, tandırdan şığa berdi. Osı sät bir orıs qılışın suırıp alıp, atın tebine wmtılıp Wzaqtı däl bastan şauıp jiberdi. Wzaq batır sılq etip, swlap tüsti… («Parız». Twrsın Sıbanqwlwlı Şormantegi).
Türmeden şıqqanda Wzaqtıñ jaralı ekendigi barlıq derekterde aytıladı. Al onıñ qay jerde qalğanı, qalay atılğandığı turalı derekter är türli.
Ködek aqın «Ürkin» dastanında bılay deydi:
Twrlıqoja, Äubäkir,
Bola jürip şermende,
Kelip jetti bir demde,
Qaraqolda twratın,
«Mwsılman» dep düngenge.
Aqısın tölep, qolma-qol,
Jasırıp tığıp bergenge.
Jarasın qarap dayında,
At alıp elden kelgende.
Al Äubäkir dualdan qarğıp tüskennen keyin qasındağı jaralı Wzaq, Twrlıqojalar turalı aytpaydı. Arı qaray jalğız qwtılğanın aytadı. Ködek «Tünqatar qajınıñ joqtauında» tağı da bılay deydi:
«Wrpaq üşin şeytter,
Wmıtar sizdi nege eliñ.
Äubäkir, Biläl, Jayış pen
Twrlıkem aman kep ediñ.
Bekdayırdıñ küşiniñ,
körgen kömegin»…
Aqınnıñ aytuınşa, bwlardıñ aman qwtılğanı Bekdayırdıñ arqası bolıp otır. Bwl jerde, ärine, «pälendey» dep kesip-pişip aytu mümkin emes. Bizdiñ mindetimiz tek derekterdi salıstıra otırıp oqırmanğa oy tastau.
Qaraqol qırğınınan keyin Twrlıqojanıñ tağdırı ne boldı? Osı twrğıda baspasöz betterinde är türli derekter jariyalanıp jür. Birde onıñ elmen birge qaza bolğandığı aytıladı, endi birde aman qalıp, ile-şala qayta wstalıp, atılıp ketkendigi söz boladı. Derekterdiñ osılayşa türlenip ketuine sebepşi jayttardıñ biri Qaraqol türmesiniñ bastığı Hromıhtıñ 1916 jılı 31-tamızda bergen raportı bolatın. Onda ol twtqındardıñ bärin «atıldığa» jatqızıp qoyğan.
Sonımen Twrlıqoja elge oraladı. Onıñ keyingi tağdırın söz qılmastan bwrın tağı da mwrağat derekterine jüginelik.
«Mirovomu Sud'i 4 uç. Djarkenskogo uezda 25 oktyabrya 1916 goda po delu o soprativlenii okazannom kirgizam na Karkare zatrebovanı svedenie ot Naçal'nika Prjeval'skoy tyur'mı, kto iz zaklyuçennıh po etomu delu arestantov ubit' vo vremya nabega 12 avgusta s.g. Ubitı po doneseniyu Naçal'nika tyur'mı ot 31 avguste s.g. № 758 v çisle drugih arestantı Aubikor' Sulembekov (Äubäkär Swltanbekov. N.Ä.). Turluhodja Janserkin, Uzak Şaurukov (Wzaq Saurıqov) Svedeniya dastavlennaya Naçal'nikom tyurmı vozdaet somneniya toçnosti tokavıh».
Postonavlenie №40
2 noyabrya, 1916 g. Djarkent.
«YA, Naçal'nik Djarkentskogo uezda podpolkovnik Stupin, rasmatrev doniseniyu po delu o begstva iz Prjeval'skoy tyurmı kirgiza Aytovskoy volosti Turluhodju Djanserkina naşel, çto on bıl zaklyuçen v tyurmu mirovoy sud'eey 4 uç. Djarkenskogo uezda, no vo vremya myateja kara kirgiz' on v çisle drugih sbejal s' Prjeval'skoy tyurmı a potomu postanovil:
Kirgiza Aytovskoy volosti Turluhodja Djanserkina zaklyuçit' Djarkenskuyu tyurmu i kopiyu postanovleniya s doznaniey perepravit' mirovomu sud'yu 4 uç. Djarkentskogo uezda i kopiyu postonavleniya predostavit' Prokurora Vernenskoy Okrujnogo suda.
İle-şala 16-küni tağı bir qaulı şığadı.
Postanovlenie:
1916 g. 17-ogo mirovoy sudiey 4 uç. Djarkenstkogo uezda, prinimaya vo vnimanie po semu delu kirgiz Aytovskoy volosti Turluhodja Djanserkin, bejavşiy iz Prjeval'skoy tyurmı pri poimke naçal'nikom Djarkentskuyu tyurmu, zapretit' emu obşenie postoronnimi licami (Q:M:O:A: 109 qor, 1-tizbe, 35 is).
Osı arqılı Twrlıqojanıñ Qaraqol qırğınınan keyingi ömirinen biraz derekter aluğa boladı. Eñ aldımen onı abaqtı azabı, Qaraqol qırğını, üzeñgiles serikteriniñ tügelge juıq opat boluı moyıta almağan, qayta şiray tüskenin bayqaymız. Suğarğan sayın şiray tüsetin şarbolat sekildi. Ol tauı şağılmay, patşa ükimetine qarsı küresin toqtatpağan. Serikterimen birge Qıtayğa jwrttı ötkizbey twrğan şekara postına şabuıl jasap, onı joyıp jibergen.
Qıtay mwrağattarındağı derekterdiñ birinde İle qorğanıs komandiri YAn Fişağa qarauıl bastığı Amri bılay dep habarlaydı: «Tamızdıñ 28-inde Qaljatta Resey qazaqtarınıñ mal-mülkin Resey soldattarı tük qaldırmay talan-tarajıladı jäne köp adamdı atıp öltirdi. Oyrat batal'onınıñ sol qanat bas basqarmasınıñ bastığı Naşün batır: «28-küni Reseyge qarastı qazaqtar Reseydiñ Albansu qarauındağı oficerleri men olardıñ otbasındağı 21 adamdı atıp öltirdi. Sonday-aq Qaşın degen jerde qorğanısta twrğan Resey oficerleri men äskerlerin qırıp saldı» (Jetisu. 1916 jıl. Qwjattar men materialdar jinağı. Qwrastıruşı: Tileubaev Ş.B. – Astana, «ElŞejire», «Astana poligrafiya AQ», 11-tom).
Bizdegi mwrağattarda şekarada, qorğanısında twrğan orıs soldattarın köterilisşilerdiñ qırıp salğandığı turalı derek mardımsız. Orıstardıñ şığını turalı aytılmaydı. Bwl derek qıtay oficerleriniñ mälimdemelerinen şığıp otır.
Bwl turalı uez bastığı Stupin bılay deydi:
«Şekara postına şabuıl jasağan banditter şayqasınıñ işinde Twrlıqoja Janserkin de bar» (Q.M.O.A. 109-qor. 1—tizbe, 35-is).
«U tolpı kirgiz grabivşih post bılo bolee 40 rujey a tam gde ona jila voorujennıh kirgiz sobiralas bol'şaya partiya i kuda to uezjali i …rili mejdu soboyu çto ih zovet Turluhodja. Vışli i dela s posta kirgizı uvezli slojili v kopiu sena i sojgli». (CGA RK. F.109. Op.1. D.17).
Osı derekten postqa şabuıl jasağan 40 mıltıqtı sarbaz ben olardıñ töñiregindegi adamdarğa Twrlıqojanıñ basşılıq jasağanın añğaramız.
Kirgizı Turluhodja Djanserkin, Telihmet Koçeganov, Baybul Akçolakov, Ortabay Kul'djabaev, Aksakal Taudarbekov, Alimdjan Zakirbaev, Sembay Satıbaldiev predlagavşie kalmıkam den'gi za propusk ih çerez granicu, krome uçastie ih v ubistve i grabejah oni bıli rasporyaditelyami i rukovoditelyami bunta v svoih starşinstvah kak govarili mne ob etom kalmık, krome vışepoimenovannıh kirgiz rukovoditeley bıli eşe starşina 4 aula Moldabay i narodnıy sud'ya 2 aula Işpekbay (fam. ih ne znayu) a takje poçetnıy kirgiz Djangaraş Manabaev 2 aula Aytovskoy volosti. (CGA RK. F.109. Op.1. D.17).
Qabılbek Sauranbaev «On altınşı jıl» dastanında Qaraqol qırğınınan keyin az jasaqpen patşa äkimşiligine qarsı küresken batırlar turalı bılay dep jazadı:
El bağıp artta qaldı otız adam,
Ataqtı bwl soğısta erlik qılğan.
Aldın tosıp soldattıñ, eldi baqtı,
El ötip bolğanınşa şekaradan.
İşinde batır Taylaq, Qwdaybersin,
Şıqsa soldat jibermey Narınqoldan.
Bwl otız, jaudan qaytpas erjürek-ti,
Jüzbası bop basqarğan bastalğannan.
…Qırğınğa wşıradı talay soldat,
Tiridey komandirin baylap alğan…
Twrlıqoja halıqqa aqıl saldı,
Aqıl tappay köpşilik esten tandı.
Qazaq, qırğız adamın qasına alıp,
Qarğa törge aldına özi bardı:
– Tuısımız bir edi qazaq, qalmaq,
Estip jatqan şığarsız bizdiñ haldi.
Patşadan keñ etekti sizdiñ halıq,
Qorğauğa kömek bergin, şıbın jandı?
Keñesip köştiñ jolın aşpaq boldı,
Qarğa törge bwl aytqan sözge nandı.
Şaqırıp Qoşqa, Moşqa şerikterin,
«Ötkiz» dep şekaradan jolğa saldı:
…Krome togo mne liçno izvestno çto pered buntom Turluhodja Djanserkin i Uzak Savrukov imeli peregovori s projivayuşimi v Kitae Albanami i karakirgizami u kotorıh prosili prinyat uçastie v bunte, ob çem mnoyu bılo doneseno naçal'niku Narınkol'sko-Çarınskogo uçastka.
(CGA RK. F.109. Op.1. D.17).
Bwl derektiñ mañızdılığı sonda Wzaq pen Twrlıqoja Qıtaydağı qandastarınan osı köteriliske qatısuın ötingen. YAğni, basşılar köterilis auqımın barınşa keñeytuge küş salğan.
1917 jıldıñ kökteminde Twrlıqoja janına Ayt işinde Süyindikten Ämire mergen men Qalıbekten Baybosın dilmar eredi de Sümbeniñ sağasımen Şartastıñ etegi, Qısañnıñ auzı arqılı tağı da Qıtay asadı. Osı sapar turalı Ködek aqın «Ürkin» dastanında bılay deydi:
«Twrlıqoja jiıp ap:
«El bolmaysıñ Qıtayğa
Qaşudı Alban qoy! – dedi.
Qalmaqtan düre jegenşe,
Öz jeriñde öl!» – dedi.
…Twrlıqoja jol şekti,
«Elimdi jiıp alam – dep.
Ürikken jwrttı qaytarıp,
Qonısına salam», – dep.
Süydin degen qalada,
«Erligimdi kör» dedi.
Sabap Törge qalmaqtı,
Aytqanına köndirdi.
Audarıp alıp börte attı,
Janına qauip töndirdi.
Üseyinbay qaşqarlıq,
Iñğayında ol jürdi.
Mıñ ambı, sibe qalıs bop,
Sözine sonda sendirdi.
Seksen tüye, segiz at
El şığının öndirdi.
Qas, Künes, Tekes, Jırğalañ
Erdiñ isin el bildi.
Bärin tügel aralap,
Aqılğa eldi köndirdi.
Qaljat, Qorğas, Narınqol
Şegaradan ötkizip,
Jerine eldi qondırdı.
…Opası joq swm ajal,
Esil erdiñ qapıda,
Oñ saparın sol qıldı.
Barmaq tistep, san wrıp,
Qalıñ Alban şulaptı.
«Ajal neden boldı» dep,
Şañdatıptı tulaqtı.
Qauip qaydan demeñiz,
Qalmaq degen qu halıq.
Qapısın tauıp ketipti,
Üzeñgige u jağıp.
…Üş kün salıp arağa,
Sümbeniñ ötip suınan,
Sol udan er swlaptı.
Jetkeninde jwma kün,
Janserkeniñ janına,
At jalın qwşıp qwlaptı.
Seksennen asıp o dünielik bolğan Rayımbek audanında twrğan Aytbay qariyanıñ äñgimesine kezek berelik: «1952 jılı meni basşılar hat berip, Mañğwlkürege jwmsadı. Bwl Qıtaydağı aşılıp sayrau nauqanınıñ kezi bolatın. Qwrmanjannıñ qwlıbı janında iintiresken el. Ataqtı qalmaq Molınğa ayıp tağılıp jatır eken. Qolında tayağı bar, bir ayağı aqsaq, dembelşe kelgen qara domalaq kisi eken. Sol twsta oğan köptegen kinä tağıldı. Jinalıs soñında söz ayıptaluşığa berildi:
– Al, halayıq, – dedi ol, – bağanadan beri taqqan kinälärıñnıñ bäri ötirik. Mende bir-aq ayıp bar. Onı taba almadıñdar. Bala kezimde ülkenderdiñ jwmsauımen «hasaqtıñ hanı» Twrlıqojanıñ üzeñgisine u jaqtım. Keyin öldi degen habar keldi. Meniñ ayıbım osı». Qalmaqtar onı «hasaqtıñ hanı» dep beker atamağan eken. Mwrağat derekterin jüginelik:
…Turluhodja Djanserkin hotya v naçale bunta ne uçastvoval no osvobodivşis iz Prjeval'skoy tyur'mı on poslal dvuh kirgiz Aytovskoy volosti uezjavşih k nemu dlya svidaniya Muhamediya Bayzakova i Moldaspana Haseneva s soobşeniem çtobı vse Albanovskie volosti naçinali bunt ob çem sami kirgizı posle razgroma pograniçnıh postov razskazıvali kalmıkam i çto Turluhodja i Dikambay provozglasili sebya hanami. (CGA RK. F.109. Op.1. D) . Derek tarihşı R. Orazovtıñ jeke qorınan alındı).
Alban işinde Aljandar Diqanbay Janpeyisovti, Ayttar Twrlıqojanı han saylağan eken. Bwl patşa biligin moyındamay, öz aldına el bolu maqsatındağı talpınıs. Qalmaqtar qazaqtıñ eki adamı ölgende toy jasap, at şaptıradı. Biri – Twrlıqoja, ekinşisi – Qwsıq Mergenbay batır.
Osı köktemde uaqıtşa ükimet ornap, köterilisşilerge keşirim jariyalanadı.
1917 g. 17 marta – Raport Tovariş prokurora Vernenskogo okrujnogo suda Mirovomu sud'e 4-go uçastka Djarkentskogo uezda
Soobşayu Vaşemu Vısokoblagorodiyu, çto soderjivşisya pod strajey v Djarkentskoy tyur'me po delu Vaşemu №5 – 1917 g. obvinyaemıe Turluhodja Djanserkin, Djayçibek Bektenev, Dikambay Djanpeysov i Aytbay Darkenbaev prokurorskim nadzorom na osnov. Ukaza Vremennogo Pravitel'stva ot 6 marta sego goda o politiçeskoy amnistiya iz nazvannoy tyur'mı osvobojdenı.
Tovariş Prokurora [podpis' nerazborçiva] (CGA RK. F.109. Op.1. D.10).
Şın mäninde, bwlardıñ eşqaysısı da türmege qamalğan joq. Mälimet 1916 jıldıñ qara küzindegi uez bastığı Stupinniñ şığarğan Qaulısına süyenip jazılğan. Eger küzde bwlar türmege qamalğanda eşqaysısı da tiri şıqpağan bolar edi.
Twrlıqoja aldımen Resey äkimşiligine qızmet etip, bolıs boldı. Birte-birte orıs ozbırlığın kördi. Iyun' jarlığı, Wzaqtıñ üyindegi bata, Ayttöbedegi ereuil, el basına töngen qayğınıñ qara bwltı, zorlıq-zombılıq, eldiñ bas köterer azamattarınıñ qwrban boluı, mwzday qarulanğan patşa äskerimen aşıq soğıs – bärin basınan keşirgen patşa ükimetiniñ qas jauına aynaldı. 1917-jıldıñ mamır ayında qalmaqtardıñ qastığınan 54 jasında dünieden ötti.
Nwrlan Äbdibekov, Jurnalister odağı sıylığınıñ lauretı
Abai.kz