text:
Gruziä belän Acarstan arasında kierenkelek arta: Saakaşvili Abaşidzeğa "buysınu" öçen 10 kön waqıt birde
Yäkşämbedä Acarstannı Gruziäneñ qalğan öleşe belän bäyläp torğan berniçä küper şartlatıldı. Acar citäkçese Aslan Abaşidze monı Gruziäneñ ixtimal xärbi ğämälenä qarşı kisätü çarası dip atadı. Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili Acar citäkçesenä üzäkkä buysınu öçen 10 kön waqıt birde.
Audio (Mixail Saakaşvili)
"İminlek Şurası utırışında bez Aslan Abaşidezğa, soñğı tapıq waqıt birergä qarar ittek. Gruziä konstitutsiäse qısalarına qaytu, keşe xoquqların bozu, qulğa alular, jurnalistlar häm başqa keşelärne qıynawlarnı tuqtatu öçen bez aña 10 kön waqıt biräbez."
Bu taläplär ütälmäsä, Saakaşvili, Acarstannıñ idarä buınnarın ğämäldän çığarıp, yaña saylawlar iğlan itäçägen belderde:
Audio (Mixail Saakaşvili)
"Abaşidze 10 kön eçendä qanunnı qaytarırğa, qoralsızlandıru eşlären başlarğa tieş. Bolar eşlänmäsä, Gruziä prezidentı konstitutsiä nigezendä Acarstanda cirle idarä buınnarın ğämäldän çığarıp, yaña saylawlar iğlan itäçäk. Berük waqıtta Acarstannıñ avtonomiäse, demokratik statusı saqlanıp qalaçaq, Acar xalqına irekle saylaw mömkinlege bireläçäk."
Bu belderüen Saakaşvili yäkşämbedä, üzbilgelängän Acarstan töbägen Gruziäneñ qalğan öleşe belän bäyäläp torğan 3 küper şartlatılğannan soñ yasadı. Acar citäkçese Aslan Abaşidze monı Gruziäneñ Acarstanğa qarşı ixtimal xärbi ğämällären buldırmas öçen kisätü çarası dip atadı. Comğa könne Gruziä ğäskärläre Acar çikläre buyında xärbi künegülär başlağan ide. Gruziä tarixında iñ ere bu künegülärdä 2 meñläp xärbi qatnaşa. Abaşidze, Gruziä Acarstannı köç belän basıp alırğa teli dip, uzğan atnada töbäktä ğädättän-tış xäl iğlan itte. Mäskäw taraflı Acar citäkçese, andıy basıp kerü bula qalsa, tieşle cawap bulaçaq dip kisätte. Bilgele bulğança Batumida Rusiäneñ xärbi nığıtması bar. Yäkşämbedä Rusiäneñ Tışqı eşlär ministrlığı wäkile Aleksandr Yakovenko Exo Moskvı radiosına, Acarstanğa qarşı köç qullanu bulsa, monıñ näticäläre qotıçqıç bulaçaq, dip kisätte. Gruziä premier-ministrı Zurab Jvania Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, bu wazğiätne çişüdä Mäskäw belän xezmättäşlek itergä teläwen äytte:
Audio (Zurab Jvania)
"Bez Rusiä bu mäsäläne çişügä möhim öleş kerter dip ömetlänäbez. Bolay dip äyter öçen nigez bar: bezneñ illär arasında xäzer mönäsäbätlär cılıraq, ışanıç köçleräk, urtaq mänfäğätlär küp, bolar qarşılıq tügel, xezmättäşlek öçen nigez bulıp tora."
Yevropa Şurası general sekretare Walter Schwimmer, (Abaşidze belän Saakaşvili arasında aradaşçı wazifasın ütägän räsmi) Tbilisi belän Batumi arasında soñğı xällärne qurqınıç täräqqiät dip bäyäläde. Tbilisidan bäysezlek dawlağan Acarstan Abaşidze qulı astında Şevarnadze çorında uq de-facto möstäqil yäşäde. Ğinwar ayında prezident bulıp saylanğan Saakaşvili, bu töbäkne Gruziä qısalarına qaytarırğa wäğdä itte. Üz näübätendä Abaşidze Saakaşvilinı Acarstanda diktatorlıq urnaştıru niätendä ğäyepli. Mart ayında Saakaşvili töbäkkä kertelmiçä, borıp cibärelgännän soñ kiereklek artqan ide. Ul çaqta taraflar kileşügä ireşä aldı. Ämmä ozaqqa tügel. Tbilisi Batuminı kileşülärne bozuda ğäyepläde. Şunnan bilre kierenkelek könnän kön arta bara.
Ali Gilmi, Praga


c: text/html

text: Çeçnya administratsiäse başlığı Äxmät Qadırovnıñ şimbä könne bulğan atışularda qatnaşuwın, Çeçnyanıñ Mäskäw taraflı prokurorı Vladimir Kravçenko bügen kire qaqtı. Bügen Rusiäneñ mäglümät çaraları, Mäskäw taraflı militsiäneñ häm Rusiä xärbiläreneñ şimbä könne Gudermes-Argun yulında çeçen suğışçıları utı astına elägüwen xäbär itte. Çeçnyanıñ Eçke Eşlär ministrı Rsulan Tsakaev, İtar-Tass agentlığına, bu bäreleşkä Qadırov maşinasınıñ da elägüwen äytte. Ämmä Kravçenko, İnterfax agentlığına, Qadırovnıñ anda bötenläy bulmağanın belderde. Alay da agentlıqlarnıñ ikese dä, qorbannar arasında 3 militsiä xezmätkäre häm 4 xärbi, dip xäbär itä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ätesenä qızıgıp ğalämgä oçtı
Garriot ğalämgä baru öçen 30 million dollar tüläde.
Garriot ğalämgä baru öçen, Rusiä Federal ğaläm oyışması häm Amerikanıñ “Ğaläm Macäraları” isemle şirkätenä, älege säfärgä quşılırga telägän 10 tursit arasında 10 million dollar kübräk tüläp, 30 million dollarga ğalämgä baru xıyalına ireşte.
Sanaq uyınnarı rässamı Garriotnıñ ätise Owen Garriot, 1973 yılda SSSR belän AQŞ arasında bargan salqın sugış waqıtında 60 kön Amerika ğaläm tikşerenüläre üzäge SkyLabdä qalgan bulgan.
Şulay itep ätiseneñ eşe belän qızıqsınıp öskän Garriot, ğalämgä baru belän AQŞta berençe bulıp “ätile-ullı kosmonovtlar” isemlegenä kerde.


text:
Semberdä keşe xoquqları küpme tora?
Soñğı arada Sember militsiäse xezmätkärläreneñ başbaştaqlıqları Mäskäw mäğlümlät çaraları iğtibarın da cälep itte. Moña Qarsun rayonı Uçastoklar palnamuçları xezmäte başlığı Viktor Droninnıñ, soraw alğanda, üz ğäyeben tanımawına açulanıp, şik astındağı keşene qıynap üterüe tiräsendäge şaw-şular tä'sir itte kebek. Älbättä, ğäyeben tanımağan öçen genä keşe üterü qanunğa sıymıy. Bu cinayät öçen Viktor Dronin 11 yılğa xökem itelde.
Tik şunısı da bar: soraw alğanda militsiä xezmätkärläreneñ köç qullanuı ğädäti küreneştäy qabul itelä. Bıyıl ğına Eçke eşlär xezmätkärläreneñ tikşerü eşlären qanunsız ısullar qullanıp başqaruına qarata 13 cinayät eşe açılğan.
Militsiä xezmätkärläreneñ üzlären başqalardan östen ayırım ber qatlam itep totuları ğadi tormışta da küzgä bärelä. Ber genä oçraq. Kafeda ike eçep utıruçı arasında suğış çığa. Berse militsioner ikän. Çaqırılğan militsiä naryadı Pavel isemle ikençesen uçastokka alıp kitä. Läkin anıñ yasalma qoralı bulğan ikän – İdelaryäğı rayonı militsiä idäräse binasında qarşı alğan serjantnı atıp üterä, tağın 4 keşene yaralıy. Prokuratura bu bändägä ayıruça awır cinayät matdäse buyınça cinayät eşe aça: xoquq saqlawçılarnıñ ğömerenä qul kütärü. Pavel atlı bu keşegä qalğan ğömeren törmädä uzdırırğa turı kiler, dilär.
Älbättä, keşe üterüçeneñ urını – törmädä bulırğa tieş. Läkin xoquq saqlawçılarnıñ ğömere qanun buyınça da başqalarnıqınnan yuğarıraq bäyälänä ikän, bu küreneş üze ük keşelärne häm alarnıñ ğömeren törle sortlarğa bülüedäy kilep çığa. Häm näq şul postulat militsiä xezmätkärlären azdıradır da äle, di “Bolğar yañarışı” oyışması aktivistı Mönir Nasıyrov.
Ul ölkä Sabantuyı barışında “Bez – bolğarlar! Yäqutiä-Saxa, Tönya Osetiä-Alaniä ürnägendä üzebezneñ respublikanı da “Tatarstan-Bolğarstan” dip atawnı xuplawçılarnıñ imzaların cıyabız” digän şiğar elep quyğan. Häm 2-3 yöz imza da cıyğan. 3 militsioner kilep, şigaren yäşerüen, ğämälen tuqtatuın taläp itälär. Nasıyrovnıñ qarşı süz äytüen üze öçen mäsxärädäy qabul itkän ölkän leytenant formasındağı iserek militsioner anıñ bitenä suğa. İkençe märtäbä kiterep suqqac, Mönir, üze dä tüzä almıyça, bar köçennän anıñ da yañağına çapqan
Şöker, di ul, qulı qıçıtqan militsionernıñ başlığı aynıq ide. Häm Sabantuy köne buluı da tä'sir itkänder. Ämma härkön Sabantuy tügel bit, dimäk, militsiägä keşene tuqmap ırğıtu berni dä tormıy. Militsiäneñ başbaştaqlığı xakimiätne dä xäwefkä salğan, küräseñ. Şuşı arada militsiä tarafınnan zıyan kürgän yäki yärdäm sorağan oçraqta bitaraflıqqa yulığular turında mäğlümätlär tuplaw häm çaralar kürü öçen Işanıç telefonı bäyän itelde. Xäbärlärne tuplawçı qız äytüençä, çıltıratuçılar bik küp, qıynalu oçraqları da bar. Läkin ul anıq faktlar äytüdän baş tarttı. Işanıç telefonı bit, şiqayätçelärneñ isemnären bäyän itü – alar öçen xäwefle buluı ixtimal, dide. Häm iğlanda da “ne razglaşayıtsya” dielgän.
Xoquq saqlaw oyışmalarına qarata tağın ber ğibrätle küreneş. Mäğlüm bulğança, 2002-yılda bulğan “Nord-Ost” faciğäse waqıtında FSB başlığı Patruşev ta, Yäwlinski, Nemsov kebek säyäsmännärdä terroristlar başlığı Mäwsär Barayıwnıñ tanışı Zawrbäk Talxigovnı aradaşçı itep qullandılar. Totqınnarnı qotqaru öçen çın küñeldän tırışqan Zawrbäk kenä mäxkämägä tartıldı. Qorbannarnıñ tuğannarı niçek kenä tırışmasınnar, başqa sud-peresudlarğa “tabu” çäpelde. İmeş, terroristlardan isän keşe qalmadı, kemne sudqa tartırğa soñ?
10 yılğa xökem itelgän Zawrbäk Talxigov moña qädär qaydadır, Vologda yaqlarındamı inde, lager'da utırğan, dilär. Läkin anda “rejim bozğanı öçen” Mäläkästäge (Dimitrovgrad) törmägä küçergännär. Berär yärdämgä ömetlänepme, ällä mäğlümat birergä teläpme – ul “Novaya gazeta” belän niçekter elemtägä kergän häm anıñ berär xezmätkäre belän oçraşu teläge beldergän. Häm moña röxsät tä birelgän.
Läkin “Novaya gazeta” xezmätkäre kilüenä, ristan küreşer xäldä bulmağan häm küreşüdän baş tartqan. Çirläp kitkän ikän, nindider poroşok aşap.
Şuşı uq törmädä utıruçı danlıqlı polkovnik Budanov isä çirlämi. Çönki anıñ çirlärgä waqıtı da yuqtır: ike eş alıp bara bit. İkese dä ifrat ta cawaplı: sport belän şöğelländerep, ristannarnıñ tazalığın nığıta häm alar öçen ipi peşerü sexın citäkli.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Qazanda “Altın mönbär” kinofestivale açıldı
Festival'neñ ikençe könendä, qunaqlar Qazan belän tanışıp yördelär.
“Altın mönbär” kinofestivaleneñ programmasına kilgändä, yäğni 11 sentäberdä näfis fil'mnardan, anda Qazaqstannan alıp kilengän “Dala ekspressı”, İrannan - “Ülemgä alıp barğan marafon” häm Hindstanda töşerelgän “Sayra ” dip atalğan fil'mnar kürsätelde.
Dokumental' fil'mnardan: Äfğanstannan: “Cir çige ”, “Pamir tirä yağı”, İordaniädän: “Säläxetdin mönbäre”, Säwd Ğaräpstanınnan: “Körändäge tögällek”, häm Qazaqstannan: “Yevraziä kontinentı. Yevraziä arıslanı”. digän fil'mnar täqdim itelde.
Ä kiçen festival' qısalarında Qazaqstan fil'mnarı köne uzdı. Anda Oljas Söläymanov turında dokumental' fil'm häm “Küçmä xalıq”dip atalğan näfis fil'm kürsätelde.
Uzğan yılda Qazanda “Altın mönbär” festivalendä berençe urınğa Azerbaycannan kilgän “Sixerçe” fil'mı layıq bulğan ide.
Anıñ avtorı rejisser, dramaturg häm prodyuser Oqtay Mir- Qasıym. Bıyıl ul jyuri äğzası. Bıyıl da bu festival'neñ Tatarstanda, häm Qazanda uzuınıñ ähämiäte nidän ğibärät digän sorawğa Oqtay- Mirqasıym bolay dide: “Qazan ul törki xalıqlarnıñ mädäniäte üseşendä ayırım ber zur urın alıp tora. İslam dineneñ häm anıñ mädäniäteneñ iñ Tön'yaq yağında üseş alğan urını bulıp sanala. Festival' turında äytkändä, anıñ Qazanda ütüenä, alar moña layıq, alar moña ışanıç qazandı . Tatarstanlılarğa kino sänğäteneñ Tatarstanda üseş aluı öçen, bu bik uñay xäl. Ä festival'neñ şiğar'lärenä kilsäk, Tatarstan ul Rusiäneñ ber öleşe. Ä Rusiädä bik küp törle dinnär şulqädär barısı ber- berse belän tığız bäyläneştä. Şunıñ öçen İslam faktorın buldıru, aña öndäw Rusiäneñ burıçı, Rusiä İslamğa keşene öndärgä tieş,- dide Oqtay Mir-Qasıym.
Ä xäzer tamaşaçı fikere belän tanışıp kitik.
“Min “Dala ekspressı” digän kinonı qarap çıqtım yaña ğına. “Canıma ber yal aldım”- dide “Söyembikä jurnalı xezmätkäre, xäbärçese Filisä Xakimova .
Xäzer Başqortstannan Sälimä xanımnı tıñlap alıyq. Ul . “ Säläxetdin mönbäre” dip atalğan kinofil'm turında bolay dide:
“ Keşeneñ üz dinenä, ilenä qağılırğa yaramıy. Rejisser şul fikerne töp fiker itep açınıp äytä. Üze ışanğan, inanğan dinennän keşene cimerep , qayırıp taşlaw, ul berwaqıtta da yaxşığa alıp kilmi”dide ul. Ä bıyılğı kinofestival'neñ Qazanda ütüe turında ul bolay dide :
“Qazanlılarnı min buldıralar, diär idem. Zur möselman dönyasında kilep tuarğa tieş bulğan “Minbar” festivalen alar eläkterep aldılar, kütärdelär häm alıp ta barsınnar. Bik yaxşı oyıştırılğan. Räxmätemne äyter idem oyıştıruçılarğa”,- dide Sälimä xanım.
“Altın mönbär” kinofestivale äle 15 sentäbergä qädär däwam itäçäk.Här telägän keşe festival' qısalarında kürsätkän fil'mnarnı qarıy ala.
Mälikä Basıyr


text:
Tatnet: İnternet aşa üç alu. Qorban urınında härkem bula ala
«Tatnet» tapşıruın bu çığarılışın global çeltärdä häm real tormışta bulğan ber xäl belän tanıştırudan başlap cibäräse kilä. İnternet mawıqtırğıç, ğäcäyep dönya bulıp qına tügel, qurqınıç, problemalar tudıra torğan ber möhitkä dä äylänä torğan sıyfatqa iä. Eçke eçlär ministrlığınıñ yağarı texnologiälär ölkäsendä qılına torğan cinayätlärne tikşerä torğan «K bülege» belgeçläre bezgä ber qıssa söylädelär. Şuşı könnärdä Qazanda yäşäwçe ber ir-at qulğa alınğan ikän.Nikolay dip atıyq anı. Ul üzeneñ xatınına üç alırğa uylağan häm bu maqsatqa internet yärdämendä ireşkän. İr belän xatın arası küptän suınğan bula. Par ayırılışa häm bala mäs’äläsendä süzgä kilep, tämam açulanışıp betä. İr keşe xatınnan üç alırğa bula. Ul üze eşlägän urındağı kompyuter aşa internetqa çığa häm törle tanışular säxifälärendä, seks täqdim itüçe saytlarğa xatınnıñ räsemen, isemen, barlıq telefonnarın,öy adresın urnaştıra. Xatınnı Svetlana dip atıyq. Nikolay anıñ isemennän elektron poçta tartmasın açıp, seks ezläwçe ir-atlarğs xatını isemennän xatlar yazışıp yatqan. Xatın-qız da, irlärneñ bäylänülärenä qarşı torıp, şaqtıy cäfa çikkän. Bu xäl mart ayınnan birle, iyülgä qädär däwam itkän. Soñınnan, Svetlana militsiä xezmätkärlärenä, telefonnan könenä 20-30 tapqır oyatsız täqdim işetüen söyli. Ul bu eşneñ artında ire torğan çamalağan, tüzgän, militsiägä möräcäğät itmägän. Axırdan, Svetlananıñ eşlägän urınında irlärneñ ni säbäple küpläp şaltıratuın belälär dä, anıñ ğäyepsezlegenä ışanmıyça, eşennän kitärgä täqdim itälär. Şunnan soñ ğına Svetlana, Eçke eçlär ministrlısınıñ «K bülege»nä möräcäğät itä, häm şuşı bülek tikşerüçelär genä Svetlananı xezmättäşläre aldında aqlıy ala, aña eşen saqlap qalırğa yärdäm itä.
Nikolaynıñ da ezenä çığalar. Ul eşlägän şirkättä, eş cihazların nindi maqsatta qullanğanın belälär häm eşennän quyalar. «K bülege» tikşerüçeläre Nikolaynı cawaplılıqqa tarta. Ul Cinayät Kodeksnıñ 129 matdäse nigezendä, yala yağuda ğäyeplänä. Aña 1 yıldan başlap 2 yılğa qädär tözätü eşläre häm zur ştraf tüläw kebek caza birelergä mömkin. Läkin älegä bu xaqtağı mäqkämä utırışı bulmağan, qarar çığarılmağan.
«K bülege» xezmätkärläre beldergänçä, Svetlana urınında härkem bula ala. Monda yaman niättän saqlanıp bulmıy. İnternet, doşmanlıq qıluçılarğa küp mömkinlek birä, surätne ğömerdä bulmağan cirgä, başqa keşe gäwdäsenä yabıştırıp bula, şäxeskä qağılışlı mäğlümatlarnı urnaştırırğa, häm işetkänegezçä, keşe isemennän xatlar yazıp bula. Professional däräcädä eşlänsä, doşmanlıq teläüçe keşeneñ çeltärdäge ezlären dä tabu şaqtıy awırlaşa. Monda belgeçlärneñ yärdäme häm üzeñneñ uyaw bulu ğına yärdäm itä ala.Bikä Timerova.


text:
Kiçä Yevropa Üseş häm Tärräqiät Bankınıñ Üzbäkstanğa kreditlarnı tuqtatıp toruı turındağı xäbärenä Üzbäk tışqı eşlär ministrlığı täñqit belderde. Älege bank Üzbäkstannıñ iñ zur investorı bulıp qala.
Bügen Frans Press mäğlümat agentlığına birgän añlatmalarında ministrlıqnıñ matbuğat wäkile İlxom Zakirov, banknıñ bu qararın "mäğnäsez" dip atadı. Zakirov süzlärenä qarağanda, Üzbäkstan bank quyğan taläplärneñ kübesen ütägän, häm bazar iqtisadı şartlarında demokratik cämiğät tözü – Üzbäkstan köntärtibendä torğan iñ möhim mäs'älälärneñ berse.
Üseş häm Tärräqiät Bankı isä Üzbäkstannı kiçä dekabr ayında ütäçäk parlament saylawlarına oppozitsiädäge partiälärne terkämäwdä häm säyäsi repressiälärne tuqtamawda ğayepläde.
Quşma Ştatlarnı terrorğa qarşı suğışta yaqlap kilgän Üzbäkstannıñ avtoritar xökümäten xalıqara cämäğätçelek keşe xoquqların bozuda ğayepli.


text:
Russiä prezidentı Putin Düşömbedä kötelmägändä üzeneñ ölkän kiñäşçese Andrey İllarionovnıñ cavaplılığın, däräcäsen kimette. Moña İllarionovnıñ Kreml citäkçelegen tänqitläve häm Rusisäneñ totqan yulı belän kileşmäve säbäp buldı dip uylanıla. Amerikan gazetası Nyu York Taymsta bu xaqta bügen basılğan maqälä "Putin Kremlgä tänqitle mönäsäbät kürsätkän kiñäşçeseneñ däräcäsen kimette " dip atala.
Gazetanıñ yazuınça, Putin färmanında ber nindi dä añlatma birelmiçä, İllarionovnıñ Russiäneñ 8-lär törkeme dip atalğan industriäläre alğa kitkän illär törkemendä ilçe vazıyfasınnan buşatılğan buluı äytelgän. Anıñ urnına Kremlgä küberäk turılıqlı bulğan prezident yardämçelärennän İgor Şuvalov bilgelängän. 43 yäşlek İllarionov 2000-nçe yıldan birle Putinneñ ekonomik kiñäşçese häm soñğı vaqıtlarda Kremlneñ kursın tänqitlävçe şäxes. Kreml dä İllarionovnıñ süzçese dä, älegä ul üzeneñ kiñäşçe portında qala birä dip belderdelär. İllarionov uzğan atnadağı press konferensiäsendä häm Exo Moskvı radiosına birgän intervyusında Russiädäge vaqiğälärgä centekläp tuqtalğan, il tiskäre yünäleştä bara häm öçençe dönya ile xälenä kilü belän täväkkälek itä digän fiker beldergän ide. İlliarionov xökümätne başbaştaqlarça eşlävdä ğäyeplägän , Kremlneñ medianı qısırıqlauın , Yukosnıñ töp milken qulına eläkterüen, politik xakimiätne üzäkläşterüen häm tışqı säyäsäten tänqitlägän ide. Ul Yukosnıñ töp şirkäten qulğa eläkterüen yılnıñ iñ zur xärämläşüe-aldauı dip bäyläde. Xökümätneñ sälämät şirkätkä höcüme häm Kremlneñ nindi şirkätlärgä östenlek birüen kürsäkän işarälär, anıñ finansnı näticäle eşlävçe şirkätlärdän azıraq näticälelärgä yünältüen kürsätä dip belderde İllarionov. Putinneñ gubernator saylauların köçtän çığarıp, alarnı bilgeläv sisemasın kertüe politik yarışnı beterüne añlata. Bu isä torğınlıqqa alıp bara. Putinneñ ekonomik kiñäşçeseneñ süzlärençä, Yukos turındağı räsmi häm yarım räsmi belderülärneñ ber nindi dä ekonomik nigeze yuq. Ul şulay uq AQŞnıñ Texas mäxkämäse xakimınıñ Yukos auksionıñ tuqtatırğa tırışuına yuğarı bäyä birep, xakim Russiägä yaıuzlanuğa birelmäve öçen yardäm itärgä tırıştı dip belderde. İllarionov şulay uq Ukrain saylauçıların, prezident saylaularındağı xärämläşülärgä qarşı protest belderep demonstratsiä ütkärgännäre öçen qotladı. Näticädä Putin yaqlağan Yanukoviç tügel, ä oppozitsiä kandidatı Yuşenko prezident itep saylandı. Ul şulay uq Russiä säyäsmännäreneñ Yanukoviçnı yaqlap çıqqan tupas belderüläre häm eşçänlege, Yuşenkonı yaqlamağan ukrain saylauçıların da aña tauış birergä etärde dip belderde. İllarionovnıñ törle ölkälärdä Russiäneñ räsmi säyäsätenä qapma-qarşı bulğan fiker belderüen Kreml reaksiäsez qaldırmadı. Putin anıñ däräçäsen kimette. Kiläçäktäge pozitsiäse älegä bilgesez. Läkin, Kreml divarlarınnan çittä anı yaqlauçılar bar. Ul intervyu birgändä, Exo Moskvı tıñlauçılar arasında fiker beleşü ütkärde. Alarğa İllarionov xökümättä qalıp, anıñ qararlıran täsir itärgä tırışırğamı, ällä kitärgäme tieş digän sorau quyıldı. Bu fiker beleşü dürt minut dävam itte. 9200-dän küberäk tıñlauçı şaltratqan häm 86 protsentı ul qalırğa tieş digän fiker beldergän.
Färit İdelle. Praga.


text:
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı matbuğatqa höcümnär turında yıllıq xisabın iğlan itte
Küptän tügel Quşma Ştatlardağı xoquq yaqlaw oyışması Freedom House Dönyada ireklek turındağı yıllıq xisabında Rusiäne Kuba, Liviä, Tönyaq Korea kebek illär belän ber törkemgä kertkän ide.Bu atna başında Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı xäbär taratunıñ qurqınıçlı yaqları turında yıllıq xisabın iğlan itte. Anda da Rusiädäge matbuğat torışı zur borçılu belän sürätlänä. 323 bitlek kitap itep çığarılğan bu xisap "2006 yılda matbuğatqa höcümnär" dip atala.
Ognianova iñ zur problema Rusiä di. Rusiädä xakimiätkä Vladimir Putin kilgännän birle 13 jurnalist üterelgän. Häm bu üterülär öçen beräw dä cäzağa tartılmağan.
"Mondıy cäzasızlıq mädäniäte, ul üterülärne açıqlamaw şunıñ belän bergä räsmi tikşerülärne xalıqara ser itep totu Rusiädä korrupsiä, keşe xoquqları kebek näzberek mäsälälärne yaqtırtuçılarnı qurqıta. Әlbättä cäzasızlıq üz-senzurağa kiterä häm üterüçelär üz ğämällären bernindi cäzasız qıla ala, qarşı çığuçılarnıñ awızın ülem belän tomalaw näticäle genä tügel xätta qabul itelä torğan da ğämäl digän täesir qala" dide Ognianova.
Ognianova äytüençä, Rusiädäge mondıy cäzasızlıq anıñ elek sovetlar berlegendä bulğan kürşelärenä, bigräk tä Azärbäycan, Belarus häm Törkmänstanğa dä täesir itä.
Әmma Rusiädä matbuğat iregenä qomaçawlawçı närsä üterüçelärneñ cäzasızlığı ğına tügel. Däwlät barlıq ilküläm radio- televidenielärne kontroldä tota, xäzer inde gazet jurnallarnı da üz qulına aluğa kereşte di Ognianova.
Şulay da ul bıltır üterelgän jurnalist Anna Politkovskaya eşçänlegen prezident Putinnıñ uzğan atnada uñay bäyäläwe häm jurnalistlarnı yaqlarğa wäğdä itüe ömet uyata di.
Dönyadan ayırılıp yäşäwçe Törkmänstanğa Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı ayırım iğtibar birä. Anda 5 ay elek Saparmurat Niyazov xakimiäte çorında qulğa alınğan Azatlıq radiosı xäbärçese Ogulsapar Muradova tikşerü izolyatorında hälak buldı.
Ognianova Niyazov dikäberdä hawat bulsa da anıñ säyäsäte däwam itär kebek di.
"Niyazovnıñ warisı Gurbağuli Birdemösämmädov anıñ yulınnan barunı däwam itäçägen belderde. Häm qızğanıç ki, bez mäğlümät häm matbuğatnı senzuralaw däwam itär dip kötäbez" dide Ognianova.
Naif Aqmal.


text:
Başqortostan fermerźarı Peterburda başqort balı hata. Bıl köndärźä tönyaq märkäzdä "Agrorus 2006" kürgäźmähe ütä. Unda Başqortostan fermerźarı un ber tonna bal hatırğa niätläy. Respublika fermerźarı assosiasiahı räyese Şamil Satayıv hüźźärenä qarağanda, 4 rayondan kilterelgän başqort balın Piter xalqı sirat torop ala. Şamil Satayıv äytewensä, Başqort balın bıltır hatıp alğan Piter watandaştarı bıyıl da bıltırğı eşqıuarźarźı eźläp yöröy, tap ularźıñ balın alırğa teläy ikän.
Agrorus kürgäźmäneñ bahalama ağzaları Başqortostandıñ awıl xujalığı tarmağı başqa töbäktärgä lä ölgö bulıuı turahında äytkän. Tik nişläpter kürgäźmäne asıuğa qala başlığı, Başqortostandıñ yaqın duźı Valentina Matvienko kilmägän. Şamil Satayıv şulay tip belderźe.


text:
Könyaq Osetiädä yaña atışular, qorbannar – Gruziä räsmiläre xalıqara konferensiä cıyarğa çaqıra
Üzbilgelängän Könyak Osetiä töbägendä wazğiät qıza bara. Ut tuqtatu turındağı kileşülärgä qaramastan, uzğan töndä anda yaña atışular bulğan, ber gruzin xärbie hälaq bulğan, dürtese yaralanğan dip xäbär itelä. Töbäktäge wazğiätne tikşerü öçen gruzin räsmiläre xalıqara konferensiä cıyarğa çaqırdı.
Audio (Georgi Baramidze)
"Bez suğışnı buldırmas öçen barısın da eşlibez. Gruziä xökümäte suğışırğa telämi. Läkin, ägär başqa çara qalmıy ikän, bez separatislarğa cawap biräçäkbez. Çönki bu bezneñ ilebez, häm bu bezneñ xalıq."
Şul uq könne Baramidze telefon aşa Könyaq Osetiä saqlanu ministrı Anatoli Barankeviç belän söyläşte, taraflar ut tuqtatu kileşüen ütärgä kileşkän. Läkin inde äytkänemçä, kileşü şul uq töndä bozılğan. Sişämbe irtäsendä ike saqlanu ministrı Könyaq Osetiäneñ ber awılında oçraşıp, töñge utnı alarnıñ xärbiläre tügel, ä nindider öçençe taraf açqan digän näticägä kilgän. Könyaq Osetiä xökümäte wäkile İrina Gagloeva Azatlıq radiosına bolay dide:
Audio (İrina Gagloeva)
"Baramidze belän Barakeviçğa buysınğan köçlär ut açmağan, alar kileşüne saqlıy. Atular Gruziäneñ Eçke eçlär ministrı İrakli Okruaşvili xärbiläre torğan yaqtan kilgän."
İke ministr töbäktäge qanunsız törkemnären çığarırğa kileşte. Gruziäneñ eçke eşlär ministrlığı xärbiläre bu sanğa keräme-yuqmı äytüe qıyın. Alar anda cinäyätçelek belän köräşü öçen dip kertelgän ide. Sxinvali bu adımnı töbäkne köç belän basıp alu niäte dip atadı. Tbilisi üz näübätendä Könyaq Osetiä räsmilären töbäkne gruzinnardan çistartu tırışlığında ğäyepli. Yağni taraflar ber-bersenä ışanmıy. Xäyer, 1992 yılda ireşelgän Dagomıs kileşüen küzätü öçen 4 yaqlı urtaq komissiä tözelgän ide. Aña Gruziä, Rusiä, Könyaq häm Tönyaq Osetiä wäkilläre kerä. Bu komissiä inde berniçä tapqır oçraştı, tik ber näticägä dä ireşä almadı. Şuşı wazğiättä Gruziä räsmiläre mäsäläne xalıqara säxnägä çığaru tırışlığın kürä başladı. Düşämbedä premier-ministr Zurab Jvania, töbäktäge wağziätne tikşerü öçen tiz arada xalıqara konferensiä cıyarğa çaqırdı:
Audio (Zurab Jvania)
"Gruziä prezidentı qıyu başlanğıç belän çıqtı. Ul könbatış citäkçelären Sxinvali töbägendä tınıçlıq urnaştıru yulların tikşerü öçen xalıqara konfeernsiä cıyarğa çaqıraçaq. Bezneñçä bu çarada Rusiä häm dä Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması äğzaları qatnaşırğa tieş."
Jvania şulay uq Könyaq Osetiä citäkçese Eduard Kokoity belän oçraşu täqdimen qabatladı. Kokoity bu täqdimgä älegä ber cawap ta qaytarmadı. Sişämbedä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov bu mäsälädä telefon aşa Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell belän söyläşte. Däwlät departamentı süzçese Tom Casey ike tarafnı da ut tuqtatu turındağı kileşüne ütärgä çaqırdı.
Ali Gilmi, Praga


text: Britandar Alman ile kügendä fajiğäğä osrağan TU-154 osqoso xaqında film töşörgän. Başqortostandıñ yuğarı wazifalar bilägän keşeläreneñ İspaniağa yal itergä osqan balaları häläk bulğan köndärgä 5 yıl tula. Başqortostan hawa yuldarınıñ TU-154 häm Boing-757 yök osqoso bäreleşewyendä häläk bulğan 71 keşeneñ 52-he Başqortostan balaları ine. Sit il prodyusserdarı fajiğägä ber kemdeñ dä bitaraf qalmawın isäpkä alıp waqiğalardıñ näfis- dokumentäl farazın eşlägän. Töşöröwselär komputer grafikahı yardamında ike osqostoñ bäreleşew mälen dä yasagan. Filmdıñ atamahı- Awiafajiğäne tikşerew. Hawalağı bäreleş tip atala. Alman ile kügendä 2002-se yıldıñ 2-se yülendä häläk bulğandardıñ tuğandarı oyoşmahı yetäksehe Zölfät Xammatov xäbärselärgä äñgämähendä, qayhı ber ata-äsälär bıl filmdı kürgän. Ulardıñ berehe lä kinoğa qarata arqırı feker äytmägän.


text: Bolğarstan başqalası uramnarına Ğiraq suğışına häm aña Bolğarstannıñ qatnaşuına qarşılıq belderer öçen bügen 100gän yaqın keşe çıqtı. Protest belderüçelärneñ qayberläre qullarına “Bush häm Blair’nıñ Ğiraq suğışın tuqtatırğa” digän şiğärlär häm Ğiraq bayraqları totqannar ide. Çığış yasauçılar räsmi Washingtonğa suğışnı buldırmaunı sorap möräcäğät itte. Bolğarstan citäkçelegen , suğışqa qarşı pozitsiädä torırğa çaqırdı. Uzğan atnada ilneñ parlamentı Ğiraqqa qarşı suğış bula qalsa transport häm törle yaqlı xärbi bulmağan yardäm kürsätüne yaqlap tawış birgän ide.


text:
Qazaqstanda qajılıq memlekettiñ qadağalawına alınbaq. «Terrorïzm men ékstremïzm twralı» zañğa osınday` özgertwler engizw usınılıp otır. Öy`tkeni, 5-şi parızdı ötewge barıp, artınan teris ağımdardıñ jetegine erip ketw jağday`ları köp eken.
Talqılawda tağı da azamattardı tirkew bastı taqırıp boldı. Ärtürli täjirïbeler ay`tıldı, jañaşa ädister usınıldı. Äzirge naqtı şeşim joq. Jïnalğandardıñ soñınan söz alğan din isteri komïtetiniñ törağası Ğalım Şoy`kïn, dinï twrïzmdi memlekettiñ qadağalawına alw kerek degen özgertwdiñ engiziletinin ay`ttı.
«Bizdiñ azamattarımız qajılıqqa barğanda, wmrağa barğanda ärtürli dinï ağımdardıñ arbawına tüsip jatadı. Sondıqtan bul tetikti de biz belgilewimiz qajet zañdarımızda. Bul dinï räsim retinde bolğan soñ, ol Qazaqstan musılmandarı dinï basqarmasımen uy`ımdastırılwı qajet dep sanay`mız»,- dey`di QR Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstrligi din isterï komïtetiniñ törağası Ğalım Şoy`kïn.
Osılay`şa, sırttağı ağımdardıñ ıqpalın azay`tw közdelgen. Alay`da, eñ aldımen el işindegi axwaldı rettew mañızdı bolıp otır. Osı oray`da ay`dıñ basında bas prokwror bastağan ağartw tobı Aqtöbege arnay`ı barıp, lañkestiktiñ tüp sebebin anıqtawğa kirisken. Terorïzm jasadı dep ay`ıptalıp, türmede otırğandarmen tildesken teologtar, bastapqı tujırımdarımen bölisti.
«Şındığın ay`tqanda 70-80 pay`ızı ray`ınan qay`tıp, şınay`ı ökinip jılap otır. Özderiniñ adasqandığın bilip. Öy`tkeni biliminiñ joqtığınan. Suray` kelgende, tipti key`bir azamattardıñ Abılay` xannıñ, Şoqan Wälïxanovtıñ, jalpı qazaqtıñ körneki ğalımdarı, batırları sındı tarïxï tulğaların bilmey`tin azamattar bar», - dedi Bas müftïdiñ keñesşisi Qwat Raev.
Bir ay`ta keterligi, jazdağı lañkestikke atsalısqandardıñ işinde sol künge dey`in bay`ıptı teris ağımdı ustanwşı bolıp sanalğandar eken. Yağnï, äp-sätte radïkaldıq äreketke barwğa şeşim qabıldadı degen söz. Osını eskergen dintanwşılar, qaladağı özge jamağatpen de jumıs jürgizgen. Alay`da, arnay`ı ağartw tobı keldi degendi estigen dästürli emes ağımdağılar meşitterge kelwdi sïretipti. Onıñ üstine, qoğamnıñ özi olardı oqşawlap, tärbïelewge ïtermelep jatqan körinedi.
«Tipti ol jat ağımda jürgen otbasınıñ körşi-qolañdarınıñ özi olardan ürkip, «qay` küni jarıp jiberedi eken» dep, «qay` küni zïyan keltiredi eken» degen ürey`de bolğannan key`in ol adamnıñ özine kündelikti awır tïedi. Sondıqtan osı oy`dan qay`twdı qoy`ıp, «tipti namazdı oqımay`mız» dep jatqan jat ağımdar da bar»,- dey`di QMDB Jalpı jäne jastar isi böliminiñ meñgerwşisi Altınbek Utısxanulı.
Bul bir ay`maqtağı ğana jağday`. Ağartw tobı, terrorïzm men ékstremïzm üşin sottalğandardıñ deni orıs tilinde söy`ley`tin azamattar dey`di. Yağnï, wağızdarın ïnternet arqılı tıñday`tındar. Sondıqtan, qajet jağday`da orıs tilinde de wağız ay`twdı jolğa qoyu usınılıp otır.
31 arna


text:
4 noyäber - Udmurtiä Respublikasınıñ tuğan köne
Bu atnada İjaw şähäreneñ 215 balalar baqçasında «Karusel' drujbı» dip atalğan cırlı—iyülle kiçä buldı. Başqa yıllardağı bäyrämnärdän ayırmalı bularaq, kiçädä baqçanıñ tatar, udmurt, rus törkemnärennän malaylar—qızlar bergä milli cırlar cırlap, uyınnar uynap, şiğerlär uqıp — urtaq bäyräm oyıştırdı. Kiçädä qatnaşqan ata—analar bäyrämnän qänäğät. Änilär, xätta äbilär şuşındıy kiçälärgä bik teläp yöri, kiläçäktä ulların-qızların tatar sıynıflarına birergä niätläre…
Baqça mödire Ol'ğa Medvedeva şuşındıy çaralar balalarda keçkenädän törle millätlär yäşäwen belep, alarnıñ mädäniäten öyränep üsärgä, başqa xalıqlarğa xörmät tärbiälärgä yärdäm itä dip urtaqlaştı.
Baqça mödireneñ yärdämçese Älfirä Xämidullina şuşındıy bäyrämnärne elek ayırım milli törkemnär belän uzdırsaq, xäzer inde täcribä tupladıq, balalarnı bergä cıyıp ta oyıştırabız, bu uñışlı kilep çığa, dip assızıqladı. Balalarda törle millätlärgä yaxşı mönäsäbät uyatuına da basım yasadı.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text: Kiprda, bügen kiŋ külәm qarşılıq çarası ütte. Anda qatnaşqan tөrkiә kiprlıları utrawnı berlәşterüne hәm alarnıŋ citәkçe Rauf Denqtaşnıŋ kitüwen talәp itte. Qarşılıq çarasında qatnaşuçı 30 meŋğa yaqın keşe belderğәnçә, Grek hәm Tөrek yagındağı өleşlәrneŋ ber urtawğa berlәşüe, Kiprnıŋ Evropa Berlegenә kerüen ciŋelәytәçәk. Dinqtaşnıŋ, bu mәsәlәdә kileşüğә barmawı, alar fikerençә, şuşı maqstaqa ireşüdә kirtә bulıp tora. Grek yağındağı kiprlılarnıŋ sәyәsi firka hәm hөnәri berleklәre qarşılıq kürsәtüçelәrğә telәktәşlek kürsәtte.


text:
BMO keşe xoquqları komissarı Tönyaq Kafkazda säfärdä
BMOnıñ keşe xoquqları buyınça Yuğarı komisarı Louse Arbour İnguşetiädän Çeçnägä kilde. Ul Tönyaq Osetiada da bulğannan soñ prezident Putin häm tışqı eşlär ministere Lavrov belän Mäskävdä oçraşaçaq. Louse xanım İnguşetiädä Tönyaq Osetiädäge konflikt säbäple qaçıp kitkän inguşlar yäşägän qaçqınnar lagerında da buldı.
"Bez Çeçnä häm İnguşetiädä eşlängän cinayätlärne östän genä küzdän kiçerä aldıq. Anıñ ber sorau sorarğa da vaqıtı bulmadı.Anıñ funksiäsen küz aldında totqanda , ul Rusiä tışqı eşlär ministerlegenä aña keşe xoquqları bozılğan qorbannar häm keşe xoquqları aktivistları häm şunnan soñ xakimiätlär belän oçraşu öçen küberäk vaqıt birelsen öçen basım yasauın kötär idem. Andıy keşelär belän oçraşu anıñ vazıyfası."
Yuğarı komisar Tönyaq Osetiädän quıp çıarılğan meñärlägän qaçaq yäşävçe Gamurziyevo auılında bulıp alarnıñ xäle belän tanıştı. Alar İnguşetiä Tönyaq Osetia qorallı konfliktı näticäsendä 13 yıl elek qaçıp kitkännär ide. İnguşetiädä çeçen qaçqınnarı da bar. Alarnıñ sanı 13 meñ belän 30 meñ arasında dip xisaplana. Bu xaqta häm cirle häm federal xakimiätlär tögäl mäğlümät birmi. İnguş xakimiätläre lagerlarnıñ barısın da yabıp, andağı çeçennärne kire Çeçnägä cibäreregä teli. Kreml Çeçenädä vazğiät normallaştı dip däğvä itä. Arbour bügen Çeçnägä kilde häm anda Mäskäv yaqlı prezident Alu Alxanov häm şulay uq Mäskäv yaqlı xökümät başlığı vazıyfasın ütävçe Ramzan Qadırov belän oçraştı. Ul Çeçnädä keşe xoquqlarınıñ bozıluına borçıluın belderde. İminlek köçläreneñ qulğa alınğanarnı iqrar ittertü öçen eskänçä qullanuın häm keşe urlaularnıñ dävam itüen azsızıqlap ütte.
Färit İdelle, Praga.


text:
Toboldağı “Seber ile” televizion tapşıruına 10 yıl
Rusiäneñ küp töbäklärendä tatar telendäge tele häm radiotapşırular qısqarıp, yäisä bötenläy betep yatqan bu könnärdä Tobol şähäreneñ “Seber ile” televizion tapşıruı 10 yıllığın zurlap bäyräm itte.
Tobolnıñ üzendä tatar televideniyäse bulunı andağı tatarlarnı berläşterep toruğa ber möhim faktor dip sanıym min anı. di Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı matbuğat üzäge citäkçese Gölnaz Şäyxi. Ul Tobolğa barıp “Seber ile” tapşıruınıñ bäyrämendä qatnaşıp qayttı. İnde bilgele bulğança, Rusiä däwlät kanalındağı törle töbäklärdä efirğa çığuçı tapşırular betkän zamanda tobollılar qayan aqça taba soñ? Şähär xakimiäte yärdäm itep tora torğan tapşıru. Häm inde bu bara andağı Seber tatar mädäniät üzäge yärdäme belän dä. Monı şähär üz östenä alğan häm xalıqqa kürsätä. Ul, bu tapşırular däwamlı bulır, alar nıqlap eşläsennär öçen sezgä kiräkle apparaturnı büläk itäbez, dide. Waqıtın da beraz ozaytsalar, tik menä waqıtı ğına 10 ğına minut.
Şähär xakimiäte yärdäm itep tora torğan tapşıru. Häm inde bu bara andağı Seber tatar mädäniät üzäge yärdäme belän dä. Monı şähär üz östenä alğan häm xalıqqa kürsätä.Tobol şähär xakimiäte bu tapşırular öçen ay sayın Seber tatar mädäniät üzägenä 22 meñ sum birep tora. Ä tapşırularnı äzerläwçelär üzäktä eşli. “Seber ile”neñ 10 yıllığına bağışlanğan çarada şähär xakimiäte başlığı Yevgeniy Kuyveşev üze dä qatnaşqan.
Ul, bu tapşırular däwamlı bulır, alar nıqlap eşläsennär öçen sezgä kiräkle apparaturnı büläk itäbez, dide. Waqıtın da beraz ozaytsalar, tik menä waqıtı ğına 10 ğına minut.“Seber ile” tele tapşıruları ayğa ike tapqır 10 ar minut bulıp efirğa çığa. Annan qala Seber tatar mädäniät üzägeneñ ayğa ike tapqır 15 minut bulıp efirğa çığa torğan “Seber däryası” isemle radio tapşıruı da bar. Äñgämädäşebez Gölnaz Şäyxi äytüençä, bu tapşırularnıñ yabılmawında üzäk başlığınıñ da role zur.
Ägär dä Safiulla İlyasov şähär xakimiäte belän dus möğalämädä yäşämäsä, älbättä iğtibar bulmas ide. Bu şäxesneñ andağı tatarlarnı berläşterep toruda älbättä role yuq tügel. Xakimiät başlığınıñ aña da räxmät äytüe bu inde yuqqa ğına tügel dip sanıym min. Häm ul äytte üzeneñ bülägen tapşırğanda, menä Safiulla Fäyzulloviç şundıy apparatura kiräk dip soradı, tapşırularnı alıp baru öçen. Häm näq bez şunı büläk itäbez dide. İñ şaqqatırğan häm soqlandırğan äyber xalıqnıñ küp buluı ide. Bäyräm Rus drama teatrı binasında uzdı. Anda alma töşärlek tä urın yuq ide. Anda ölkännär dä bar, bala-çağalar da häm yäşlär dä bik küp ide. Bez anda Tatarstannıñ xalıq artistı Ferdinant Säläxov belän bardıq. Säxnädän çığış yasawçılar da üzläreneñ cırçıları, biyüçelärei dä milli mädäni üzäk qarşında eşläp kilüçe. Xalıq bit alarnı belä. Alarnı yaratıp, qararğa dip kilgän. Yaqın-tirä awıllardan da xalıq cıyılğan ide. Tapşırunı eşläwçelärgä, anıñ möxärrire bulğan Rimma Ömetbayıvağa, Seber tatar mädäniät üzägenä räxmätlären äyttelär. Häm kübese şuşı zalğa cıyılğan xalıq ta, säxnädän çığış yasawçılar da, alar şuşı “Seber ile” tapşıruınıñ geroyları ide. Alar menä çın küñeldän, älbättä üzeñne televizordan kürü bik räxätter inde ul, üzeñneñ tormışıñnı kürsätü, xalıqqa citkerü, bu alar öçen dä bik möhim äyber. Xalıqnı aralaştırıp toru öçen dä bik kiräkle faktor, dip sanıym.
Çara başlanır aldınnan alar oıyştırgannar ide milli rizıqlar kürgäzmäsen häm tatar kitapları satunı. Bu inde üzenä kürä tatar mädäniäten başqa yaqtan xalıqqa citkerü dip añladım min. Çönki älege çarada tatarlar ğına tügel başqa millät wäkilläre dä bar ide. Alar bit tatar konsertın qararğa, tatar tapşıruınıñ 10 yıllıq bäyrämenä dip kilgännär. Tapşırular tatar telendä barsa da, bezne başqa millät wäkilläre dä qarıy, dip äyttelär. Tobol şähärendä 118 meñ keşe yäşi. Anıñ 30 protsentın tatar xalqı täşkil itä. Bu san xakimiätneñ tatar xalqına bulğan iğtibarına da yoğıntı yasıydır. Çönki Tömän ölkäsendäge başqa şähärlärdä tatar xalqı 10 protsent, yä annan da kimräk. Ämma tulayım alğanda Toboldağı bügenge milli tormışnı al da göl dip kenä äytep bulmıy. Gölnaz Şäyxine tıñlawnı däwam itik.
Min anda bulğanım bar Tobol şähärendä. Ber 7-8 yıl elek. Xäzerge milli tormış niçek soñ? Läkin 90-nçı yıllardağı milli tormış bar dip äytä almıym min xäzer. Sülpänlek çorı anda ğına tügel, böten tatar dönyasında küzätelä. Küp kenä tatar mäktäplärendä tatar klassları yabılğan. Pedinstitutlarğa, peduçilişçelarğa kilüçelärneñ sanı az. Tatar mäktäplären betergäç kimegän. Balalar tuu da monıñ belän bäyle. Tobol şähärendäge Seber tatarları mädäniät üzägendä elek 120 keşe eşlägän bulsa, xäzer 40 keşe eşli. Tobol şähäre Seber tatar mädäniät üzäge qısular, çikläwlär barğan zamanada, xalıqqa mäğlümlät citkerüneñ, xalıq belän aralaşunıñ yaña yulların ezli. Seber xanlığı başqalası iseme belän İsker digän gazeta çığara başlağannar. Bu 999 danädäge basmanı Gölnaz Şäyxi dä qulına alğan. İkençe sanı dönya kürgän. Saf tatar telendä. Tuqaynı da, Cälilne dä üz eçenä alıp. Üzlärendäge milli tormışnı da yaqtırtıp. Tağın ber närsägä söyendem. Şul tatar üzäge qarşında muzey eşläp kilä. Menä anda kergäç räxätlänep üzeñneñ tarixıñ belän tanışırğa bula inde. Anda bik borınğı zamannardan birle xäzerge köngä qädär material tuplanğan.
İkençe sanı dönya kürgän. Saf tatar telendä. Tuqaynı da, Cälilne dä üz eçenä alıp. Üzlärendäge milli tormışnı da yaqtırtıp. Tağın ber närsägä söyendem. Şul tatar üzäge qarşında muzey eşläp kilä. Menä anda kergäç räxätlänep üzeñneñ tarixıñ belän tanışırğa bula inde. Anda bik borınğı zamannardan birle xäzerge köngä qädär material tuplanğan.di Tobol şähärendä efirğa çığuçı tatar telendäge tele tapşırunıñ 10 yıllıq bäyrämendä qatnaşıp qaytqan Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı wäkile Gölnaz Şäyxi. 11 martta Tömän ölkäse dumasına saylawlar uzaçaq. Tobolda ütkän bu bäyrämne saylaw aldınnan xalıqnı caylaw öçen ütkärelgän ber çara dip uylawçılar da yuq tügel.
Nail Alan


text:
Berläşkän Ğaräp Ämirlekläre räsmiläre xäbär itüençä bügen hawa mäydanı yanında İran oçqıçınıñ häläkäte näticäsendä 43 keşe ülgän. Kiş hawa yulları oçqıçı Şarca xalıqara hawa mäydanınnan yulğa çıqqaç ta cimerelep töşkän. Oçqıçta 45 keşe bulğan. Alarnıñ 40ğı hälak bulğan, tağın 3 keşene äle tapmağannar ämma alar da ülgänder dip farazlana. İke keşe isän qalğan dip xäbär itelä. Yulçılarnıñ 11e – İran watandaşları bulğan. Oçuçılar – 6sı da İrannan ide dip xäbär itelä. Häläkätneñ säbäbe – texnik xata bula ala. Oçqıçtağı qara tartmalar tabılğan, tögälleräk mäğlümat tikşerülärdän soñ bulaçaq.
Yarım xosusi Kiş hawa yulları şirkäteneñ räsmi wäkile süzlärenä qarağanda, häläkätkä oçrağan oçqıç – Hollandiädä citeşterelgän Fokker-50 markalı, 2 motorlı maşina, üzenä 50gä qadär yulçı häm oçuçılar törkemen sıydıra ala. Oçışlar İrannıñ Farsı qultığındağı Kiş utrawınnan yasalğan bulğan.


text:
AQŞ däwlät sekretarı Powell urnınnan çigende. Urta yulda torğan möhim şäxes kitte
AQŞ Dävlät sekretarı Colin Powell , Buş administratsiäseneñ iñ tanılğan häm xörmät itelgän ağzası ide. Powell vazıyfasınnan kitärgä buldı häm Buş bu urınğa üzenneñ Milli İminlek buyınça kiñäşçese Condoleezza Ricene bilgeliäçäk dip kötelä. Dävlät sekretarı kem genä bulmasın Powellneñ varisı bulu ciñel bulmayaçaq.
Audio
"Min soñğı mizgelgä qädäre bik nıq eşliäçägemä sezne künderäm. Min prezident Buşqa häm amerikan xalqına millätemä xezmät itü mömkinlegen birgännär eöçen raxmät belderäm."
Çınnan da Powell vazıyfasınna kitäçägen beldergän köndä, İzraeil tışqı eşlär ministere Silvan Şalom belän oçraştı, çit il diplomatları aldında çığış yasadı. Bu atnada Aziä Tın Okeanı ekonomik konferensiäsenneñ summitına qatnaşır öçen Çiligä kitäçäk . Kiläse atnada Ğıraqqa bağışlanğan xalıqara forumda qatnaşu öçen Misırda bulaçaq. Powell Buş xökümätendä konservativlar, visi-prezident Çeyney, milli iminlek buyınça kiäşçe Rice , saqlanu ministere Rumsfeld häm baş prokuror dip atalğan Yustitsiä ministere Aşkroft belän çağıştırğanda kileşüçäneräk minister ide. Powelneñ törle mäsälälärdä, mäsälän Ğıraqqa qarşı suğış mäsäläsendä Çeyney häm Rumsfeld belän fiker ayırmalıqları bulğan. Ul şulay uq Buş administratsiäsenneñ İzrael-Fälästin tınıçlıq protsesında tübän däräcädä qatnaşuı belän dä qänğät bulmağan. Powell Düşämbedä yasağan çığışında qorallı köçlärdä başlanğan, dürt yoldızlı general häm ştap başlığı däräcäsenä qädär kütärelgän xärbi karyerası , şulay uq dävlät sekretarı bularaq xezmät itkän çorda qıyınlıqlarğa oçrağanın iqrar itte.
Audio
"Bu vazıyfalarnı ütägändä yuğarı häm tübän noqtalar buldı. Xökümättä eşlägändä, yäisä tormışta problemmalarnı xäl qılu öçen tırışırğa kiräklegen öyränäseñ. Mömkinleklärdän faydalanırğa kiräk, krizislar belän eş itärä kiräk. Min üzemneñ içtimaği tormışımda menä şulay yäşärgä tırıştım."
Dävlät sekretarınıñ çit illärdäge kolegaları belän ğädättä monäsäbätläre yaxşı ide . Läkin, Powellneñ Ğıraqqa intervensiä aldınnan İminlek Şurasında yasağan çığışında, Saddam Xösäinneñ massa küläm yuq itü qoralları bar digän argumentınnan soñ qayber illärneñ tışqı eşlär ministerläre belän mönäsäbäte kierenkelände. Mäğlüm bulğança andıy qorallar tabılmadı. Xalıqara tınışlıq buyınça Carneigie Endowment Üzägendäge Demokratiä häm Qanun Xakimiäte programnması direktorlarınıñ berse Tomas Carothers aña xayran bulğannarnıñ küzendä Powellneñ abruy şul säbäple töşkän bulsa da, anıñ bareber Buş xökümätendä utıruı kileşüçäneräk element bar digän ömet tudırğan ide digän fikerdä. Carothers radiobız xäbärçesenä birgän ängämäsendä, qatıraq ideologiä taraftarlarınıñ täsire artaçaq dip AQŞta häm berektäş illärdä borçıluçılar öçen Poellneñ kitüe zur yuğaltu bulıp tora dip äytte.
Audio
"Buş administratsiäsendä Yevropa, Yaqın Köçığış häm Aziädäge berektäşlärebezneñ borçıluların citdigä alğan hiç bulmağanda ber şäxes bar digän ışanıçnı yuğalttıq."
Anıñ süzlärençä, amerikanıñ berektäşläre Powellneñ üzenä tügel, ä anıñ Buş administratsiäsendäge qatı-qul taraftarlarına qarşı tora aluına ışanıçnı yuğalttılar.
Audio
"Dönya Powellneñ prezidentqa täsir itä aluına ışanıçnı yuğalta bardı. Dönya öçen qayğılı yuğaltu. Läkin, küplär kitär öçen vaqıt citte dip tä iqrar itälär. Anıñ Ğıraq suğışı, Fälästin-İzrael kebek mäsälälärdä ireşkännären yomğaqlasañ, Powellneñ xökümättä ber nindi dä möhim köräştän ciñep çığa häm prezidentqa täsir itä almağanın küräseñ."
Läkin, Powell Buşqa çigenü xatında ükenüen yazmağan. Ul Afğan häm Ğıraq xalqın azat itkän , terrorğa qarşı suğış alıp barğan, atom toş qorallarnııñ cäyelüenä diqqätne cälep itkän, dönyada fäqirlek häm xastalıq mäsäläse belän şöğellängän komandanın ber ağzası buluı belän ğorurlanuın bäyan itkän.
Färit İdelle, Praga.


text:
Küp kenä katoliklar, dönya citäkçeläre yaña papanı xuplasa da, liberallär qänäğät tügel
Dönya citäkçeläre Rim Katolik Çirkäweneñ yaña başlığı itep kardinal Joseph Ratzingernıñ saylanuın xuplap çıqtı.Ämma ğomumän alğanda papa Benedict XVIğa qarata reaksiä bik törle. Küp kenä liberal katoliklar konservativ kardinalneñ çirkäw başlığı itep saylanuı belän ber dä qänäğät tügel.
Gschwendtner(audio)
Min monda nıq ğorurlanıp papa Benedict XVI nıñ tuğan yortı aldında toruıbıznı äytäm
Dönya citäkçeläre dä yaña papanı xupladı. BMOsı general sekretarı K.Annan bilgele reaksiä süzläre äytte
K.Annan(audio)
Minemçä papa bik täcribäle keşe ul sonğı papa belän dä nıq xezmätäşlek itte, ul da şulayuq mäğnäwi tormışqa öleş kerter dip ömed itäm
Ämma ğomumän alğanda reaksiä bik törle.Çönki Benedictneñ , üzennän eleke papa İonn Paul İkençeneñ bik konservativ qaraşların urtaqlaşqanı mäğlüm. Ämma qayberäwlär monıñ belän kileşä misal öçen amerikan katoliğı
Ned Farmer (audio)
Min bik bäxetle, bik şat, Min anıñ- konservativ buluına bik şat. bu bik yaxşı,katolik çirkäweneñ konservativ bäyälärne yaqlawı bik yaxşı
Ämma Ratzingerneñ saylanuı başqaların ber dä qänäğätländermi. Misal öçen Çilele Manuel Celis min bu märtäbä Latin Amerikasınnan beräwneñ papa itep saylanuın telär diem, Minemçä yaña papa in kileşle keşe tügel digän. İkençeläre yaña papa çirkäwneñ ayrılışu , xatın qız poplar , homoseksuallek häm kontraseptivlar kebek mäsälälärdä qarşılıq kürsätüen yomşartır dip ömed itkän ide. Könyaq Afrikada aglikan arxiepiskop Desmond Tutu Benedictnı nıq konservativ zamanadan artta qalğan keşe dip bäyäläde.Tutu min kondomlar häm AİDS mäsäläsenä qarata mäqülleräk pozitsiä alğan beräw bulır dip ömed ittem dide. Braziäle Clari Santos ta ,minemçä yaña papa konservativ, bez çirkäwdä kübräk xäräkät, üzgäreş telär idek, añı saylağannnar ikän nişlägännären belä torğannardır dip söyläde, Yaña papa Benedict XVInıñ başqa dinnärgä mönäsäbäte dä borçılu tudıra. 2000nçe yılda Ratzinger xristian dönyasınıñ başqa çirkäwlären citärsez dip tamğalap Luterannarnıñ şiqäyätlären absurd dip bäyälägän ide. Ul şulayuq möselman ile Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerüenä röxsät itü bik zur xata digän ide. Bügen başqa dinnärneñ citäkçeläre dä yaña papanı üzennän eleke Papa İonn Paul IIneñ yulınnan barırğa dinnärne berbersenä yaqınnaştırırğa öndedelär Azie häm yaqın Könçığıştağı dini çitäkçelär şulayuq Anglikan çirkäwe başlığı Rowan Williams, Rusiä Provaslaw çirkäwe patriarxı Aleksey IInçe dinnär arasında dialog häm xezmättäşlekkä çaqırdılar . İzraelneñ turizm ministırı
Abraham Hirchson(audio)
Ratzinger äfände, papa yaña papa , üzennän eleke papa kebek yähüd xalqı , İzrael däwläte häm dinnär arasında dialogqa ähämiät birer. Bügen papa Benedict ütkärgän berençe dini yolada başqa dinnär belän dialog urnaştıru minem plannaştırğan eşlär arasında dip belderde. 23yıl buyı Vatikanda nıq konservativ qaraşnı yaqlağan kardinal Ratzingergä italian mätbuğatı qalqan kardinal , Allanıñ Rottweilere kebek quşamatlar birgän ide . Anıñ çärşämbedä ük başqa dinnär arasında dialog urnaştırırğa uylıym häm yarlı 3.Dönya katoliklarınıñ borçıluların onıtmıyaçaqmım dip äytüe bälkim Benedict XVI yulı turında aldan fiker beyan itmäw kiräklegenä işaräder färidä xämit


text:
İärçen neft gazı
İärçen neft gazı - tabiği gaz. Ul neft belän bergä bulğanğa, anda eregän xäldä yäki «bürek» täşkil itep neft östendä yatqanğa kürä anı şulay ayırım isem belän iärçen gaz dip atağannar. Neft skvajina buylap cir östenä kütärelgändä basımnıñ kisken kimüe arqasında gaz nefttän ayırıla.
Elek bu gaz faydalanılmağan, anı neft çıqqan urında, promıselda uq yandırğannar. Xäzer gaznı cıyalar, çönki iärçen gaz, tabiği gaz kebek ük, yaxşı yağulıq häm qimmätle ximik çimal bulıp sanala. İärçen gaznı faydalanu mömkinlekläre tabiği gaznı faydalanu mömkinleklärennän xätta küpkä kiñräk tä: çönki anıñ sostavında metannan tış şaqtıy miqdarda başqa uglevodorodlar — etan, propan, butan, pentan bar. Şuña kürä iärçen gaznı ximik eşkärtü yulı belän annan tabiği gazdan alğanğa qarağanda kübräk matdälär tabarğa mömkin.
İärçen gaznı ratsional' faydalanu öçen, anı sostavında quşılmaları küp bulmağan ayırım qatnaşmalarğa ayıralar.


text:
BMOnıñ 62-nçe Ğömüm Cıyını üz eşen başladı
Yözdän artıq ilneñ citäkçeläre ber atna buyı ikeyaqlı häm küpyaqlı diplomatik mäsälälär belän şöğellänäçäk. Cıyınnıñ başında AQŞ prezidentı çığış yasadı. Sişämbe kiç şul uq mönbärdän Iran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat ta süz tota.
AQŞ prezidentı George Bush üz çığışında terrorğa qarşı köräş mäsälälärenä basım yasadı.
"Berençedän, BMOnıñ maqsatı xalıqlarnı zolımnan häm köç qullanudan qotqaru. Ğömümi keşe xoquqları deklaratsiäseneñ berençe maddäse barlıq keşelär dä irekle, tigez däräcädä häm tigez xoquqlı bulıp tua dielgän. Keşelekkä näfrät qaraşın urnaştıru maqsatında ğäyepsez keşelärne üterüçe terrorçılar häm ekstremistlar bu döreslekne kire qağa" dide Bush.
BMO general sekretare Ban Ki-Moon düşämbe könne qatı eş aldağı aylarda da däwam itär dip ötemlänüe turında äytte.
"Bu BMO tarixında küpyaqlı diplomatiäneñ iñ qızu çağı bulır dip isäplim. XXI ğasırda BMO yañadan mäsälälärne qarap çişeleşlär tabuçı dönya forumına äwerelä" dide Ban.
Sişämbe könne cıyınnı açu çığışında ul BMOnıñ eşçänlegen üzgärtergä çaqırdı.
"Bezgä BMOnıñ eçke klimatın üzgärtergä kiräk. Üz eşebez turında yañaça uylaw zarur. Töp temalar ğadiläşterü, kamilläşterü häm wäkalät birü bulırğa tieş" dide.
Ğömüm Cıyınnıñ yaña prezidentı itep saylanğan Srgan Kärim bıyıl cıyınnıñ töp teması klimat üzgäreşläre bulaçaq dide.
Düşämbe könne Ban Ki-Moon citäklägän dönyaküläm cılınu turındağı söyläşüdä 70-läp ilneñ citäkçese qatnaştı.
Dikäber ayında Indoneziäneñ Bali utrawında klimat üzgäreşlärenä bağışlanğan sammit ütäçäk. Anda törle illärneñ xökümätläre dönyaküläm cılınuğa qarşı çaralar kürü turında söyläşep kileşer dip kötelä.
Kärim Cıyında terrorğa qarşı köräş mäsälälärenä dä iğtibar zur bulaçaq dide.
"Bu utırışnıñ kön tärtibendä terrorğa qarşı çaralarğa da zur urın birelä. Bez alğı sızıqnı köçäytergä, çaralarnı, qorallarnı häm ısullarnı yaxşırtu öçen äğza illär arasında xezmättäşlekne nığıtırğa tieşbez. Şul isäptän dönyanıñ härtörle urınında terrorçılarğa häm terrorizmğa höcüm itü turında tieşle konvensiä qabul itärgä" dide Kärim.
Aldağı atnalarda Gömüm Cıyın qısalarınnan çittä dä küp kenä oçraşular kötelä. Ul oçraşularda Darfurdağı genodsid, Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru mäsäläläre dä qaralaçaq.


text:
Fälestinnärneñ qarşı toru-intifadasınıñ 31nçe ayı barğanda İsrael xärbi köçlär başlığı Moşe Yaalon häm premyer-ministr Ariel Şaron kiläçäkkä ömet tulı belderülär yasadı. Yaalon-köç qullanunıñ iñ qurqınıç çorı tämamlandı disä, Şaron-açı nizaqnı beterer öçen yaña yul bar, dip belderde. Misır prezidentı Hösni Möbäräk häm Rusiä citäkçese Vladimir Putin İsrael prezidentı Moşe Katsav häm premyer-ministr Ariel Şaronğa üz qotlawların cibärde.
Ul arada Fälestin premyer-ministrı Mahmüd Abbas, İsraelneñ tınıçlıq söyläşüläre başlar öçen alğa sörgän şartların kire qaqtı.Amerika Quşma Ştatları täqdim itkän “tınıçlıq yulı” planındağı “fälestin qaçaqlarınıñ qaytuı” turındağı maddäne İsrael tulısınça sızıp atırğa taläp itä.
Abbas isä-4 millionğa yaqın fälestin keşeseneñ xäzerge waqıtta İsrael cire bulğan tuğan yaqlarına qaytu üteneçen kire qağıp bulmawı turında belderde.
İsraelneñ däwlät bäyrämendä Könbatış Yardağı Nablus şähäre yanında Hamas törkemeneñ yuğarı wäkile Amin Fadel häläk buldı. İslam suğışçıları oyışması İsrael ğaskärlären şartlatqıç quyuda ğayepli. İsrael çığanaqları, Fadelne inde ike yıl ezlägännären, anıñ İsrael watandaşlarına qarşı häcümnär oyıştıruda ğayeplängänen belderde. Şulay uq Gazada fälestin häm israel köçläre arasında bulğan atışlarda 1 yäşlek bala häläk bulğan.


text:
Bagdadnıñ zur öleşe alınuğa qaramastan koalitsiä köçläre suğış bette dip äyterä äle irtä dip sanıy
Audio
Quşma Ştatlarnıñ 3-nçe cir öste diviziäse başlığı general Buford Blount, Bagdadnıñ üzäge bezneñ qulda, başqala, häm hiç yuğı Ğiraqnıñ könyağında bäreleşlär berniçä könnän betäçäk dip belderde. Saddam xökümäte ni xäldä digän sorawğa, general, bez bar xökümät binalarında bulıp çıqtıq, anda xökümät dip äyterlek närsä qalmadı, dide. Alay da koalitsiä citäkçeläre, suğış bette dip äytergä äle irtä dip sanıy. Amerikan xärbiläre süzçese kapitan Frank Thorp bügen bolay dip äytte:
Audio: “Operatsiäneñ axırı turında söylärgä äle irtä. Bagdadnıñ üzendä dä, başqa urınnarda da äle qatı bäreleşlär bulırğa mömkin.”
Thorp süzlärençä, xäzer kolaitsiä köçläre äkrenläp tönyaqqa, Saddamnıñ tuğan şähäre Tikritqa taba xäräkät itäçäk. Tönyaqta bäreleşlär äle dä däwam itä. Bügen andağı körd suğışçıları häm Amerikanıñ maxsus köçläre Mosul şähäre yanındağı möxim qalqulıqnı aluwın belderde. Körd citäkçese Hoşiar Zebari Maqlub töbägeneñ alınuwın tönyaqtağı iñ zur uñış dip bäyäläde:
Audio: “Min monı tönyaqtağı xärbi kompaniäneñ iñ zur uñışı dip äyter idem. Bu – Ğiraq armiäseneñ tulısınça töşenkelekkä birelüwen kürsätä, yuq isä, alar bu urınnı alay ciñel genä birmäs ide.”
Alay da, qayber belgeçlär fikerençä, Ğiraq armiäse häm Respublikan gvardiäsenä zur zıyan kilsä dä, berniçä meñ Cömhüriät saqçısı äle dä safta qalğan bulırğa tieş. Alar waqıtlıça ğına yäşerengän, cay çıqsa, baş kütärep, partizan suğışı başlarğa mömkin. Suğış bette dip äytergä äle irtä digän fikerne bügen berniçä citäkçe qabatladı, şul isäptän Amerikan prezidentı George Buş, vitse-prezident Dick Cheney, Britan premier-ministrı Tony Blair. Bäreleşlär tağın küpmeder waqıt däwam itergä mömkin digän süzlärne äle genä Pentagonda ütkän matbuğat oçraşuında saqlanu ministrı Donald Rumsfeld ta äytte. Saddam isänme-yuqmı digän sorawğa, Rumsfeld belmim, läkin bez anıñ üzen, yä bulmasa, ülgänen raslağan dälillär tabırğa tieş dip äytte. Moña östäp Pentagon başlığı bolay dide:
Audio: “Saddam Xösäin – Hitler, Stalin, Lenin, Çauşesku kebek qanlı diktatorlar rätendä üz urının alaçaq. Ä Ğiraq xalqı – aztlıq yulında..”
Xäyer, Ğiraq xalıqın tulısınça irekle itü öçen äle eşlise eşlär baytaq. Humanitar yärdäm, tözekländerü eşläre, ilneñ waqıtlıça xökümäten tözü – başqarılası möxim eşlärneñ berniçäse genä. Qayber küzätüşçelär fikerençä, bu eşlärne uñışlı başqarıp çığu öçen 3 atna ğına tügel, ä aylar, bälki yıllar kiräk bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text: BÄĞDAD -- Ğiraq polisiäse xäbär itüençä, Ğiraq başqalası Bäğdadtnıñ tönyaqkönçığış ber şähärendä, bügen şartlatqıç töyägän ber xatın-qız intixar höcüme qılğan. Şartlawda, 16 keşe ülgän, 24 keşe yaralanğan. Waqıyğa yış qına qarşılıq çaraları urını bulğan Diyala wiläyäteneñ Muqtadiyä şähärendä bula. Polisiä, bu höcümneñ soñgı waqıtta äl-Qaidägä qarşı iminlek köçläre belän bergä eşli başlağan sönnilär törkeme äğzälärenä qarşı yünälderelüen belderde. Xäbärlärgä qarağanda, yaralanğannar arasında xatın-qız häm balalar da bar. Ğiraqta, intixar höcümnärendä xatın qızlarnıñ qullanuı oçraqları bik siräk ide.


text:
Balet häm opera Törkmänstan mädäni tormışına kire qayta
Törkmänstan prezidentı Qubanguli Bärdimöxämmädov, Saparmurat Niyazov xaqimiäte waqıtında kertelkän radikal häm säyer üzgäreşlärne tüzätü eşen däwam itä. Şulardan berse bularaq, elekke başlıq Saparmurat waqıtında tıyılğan, opera, kino, balet häm tsirk kebek mädäniät çaraların mädäni tormışqa kire qaytaru.
Bärdimöxämmädov, ilneñ Saparmurat waqıtında oçrağan ziyannı qaytaru yulında yasağan bu adımnar, Törkmänläşterü säyäsäten axırda yuqqa çığarırmı?
Tamaşaçılar qaraşınça, opera xislärne beyü häm muzik aşa dönyağa citkärä belü sänğate, häm ul inde ber ğasırğa yaqın - küpkenä qitğalarda üz itelgän mädäni ber çara. Läkin Saparmurat bu qaraş belän kileşmäwçelär rätendä ide. 2001 yılda, yäğni bäysezlekneñ iğlan itelüenä distä yıl tulğanda, elekke sovet aparatçige operanıñ çit mädäniätneñ ber yuğıntısı buluın häm anıñ törkmän xalqı öçen ber nindi dä mäğnäse bulmawın iğlan itte. Niyazovka kürä opera, tabiğiy bulmağan, mäğnäsez beyüdän başqa ber ni tügel ide.
Citäkçeneñ bu qaraşı, kiçekmästän il säyäsätenä aştı häm opera-baletlär belän ber rättän tsirk häm kinolar da yabıldı. Monıñ urnına, prezident öçen tağın da mäğnäleräk bulğan – Niyazovnıñ tormış mizgellären mädxiälär belän kürsätkän TV programnarı urın aldı.
Niyazovnıñ asıl maqsatı, sovetlär waqıtınnañ qalğan ğadätlärne beterep, elekke Törkmän milli mirasın yañadan qaytaru ide. Tarix yañadan yazıldı häm däwlät Törkmän üzençäleklärenä iğtibarnı arttırdı. Häm bu ağım axırda, Törkmän xalqın olılağan, il watandaşlarına, Niyozovtan yul kürsätüçe rähbär kitap bularaq büläk itelgän, Ruxnamädä tuplandı. Törkmän milli üzençälärgä buysınmağan, äytik törkmän milli kiyemnäre kimägän yäisä telne öyränmägän keşelär öçen eş tabu awırlaştı. Näticädä bu şartlarğa buysınmağan sovetlär waqıtında bu ilgä töplängän çit keşelär – çaranı qaçıp kitüdä taptı.
Läkin Saparmuratnıñ ülüennäñ soñ, Bärdimöxammädnen kötelmägändä xaqimiätkä kilüe belän ildäge mäğnäsez üzgäreşlärne üzgärtü mäsäläsendä yaña ömetlär qabına başladı kebek.
Bärdimöxämmädov Törkmänstannı çit mädäniätkä açınu iğlan itüe küplär öçen söyeneçle xäbär buldı.
Mommak Kulı, Germaniädä yäşäwçe Törkmän sänğatkäre. Ul Bärdimöxämmädovnıñ bu qararı, törkmän artistlären ilgä kire qaytarırğa yärdäm itär dip ömetlänä:
“Bez Opera, ballet häm tsirklarnı tıyğan qararnıñ ğamäldän çığarıluına bik şatbız. Min teatr ähelläreneñ yañadan säxnägä çığıun ömet itäm . Bezneñ xalıq teatrdan, operadan añlamıy dip anı tıyarğa yaramıy. Xalıqqa monı añlatu bik möhim. Ul üzenä kürä millätne dönyağa tanıtu öçen ber mädäni çara ber sänğat töre.”
Qaysı beräwlär, Bärdimöxämmädov dönyanıñ iñ qatı basımnarına duçar qalğan säyer ber xaqimiät mirasın cilkäsenä aldı dip ışana. Şuña, Bärdimöxämmädneñ möhim üzgereşlärne kertü yulında waqıtqa ixtiyaçı buluı, qaysı ber keşelär tarafınnañ yaxşı añlaşıla.
Sänğätneñ kere xalıqqa qaytaru turında yasağan çığışında, Bärdimöxämmädov “Min qızıqlı sänğatnen bu ildä yañadan çäçäk atuın telim” dide.
Ägär dä ul bu teläklären kübräk tormışqa aşıra başlasa, monnan distä yıl elek illären taşlap kitärgä mäcbur bulğan sänğat ähelläre häm şulay uq törkmän bulmağan xalıqnarnın illärenä qaytu xıyalları da tormışqa aşqan bulır ide.
Älbättä – kinonı tıyğan qararnı ğamäldän çığaru belän ikençe kön üz milli kinoların töşerü mömkinçelege bulmağan il xalqı, hiç yuğı xalıqara dönya kinoların qarap ğiybrät alırğa mömkinçelek birer. Ä sänğat ähillären yañadan ilgä qaytaru mäsäläse, xäzerge waqıtta äle köp eş taläp itä.
Şulayda Bärdimöxämmädov ber närsägä basım yasıy: bu yañadan dönyağa açılu häm yañadan tözü waqıtı. Häm bu adım, äkereneläp bulsa da, böten närsäne dä Törkmänläşterü säyäsäten üzgärtü yulında zur adım bularaq sanala.


text: Başqortostanda urman yanğındarı arqahında älenän ük million humlap zıyan kürelä. Şişmä rayonınıñ Şingäk-kül qursawlığında 200 gektarźan aşıu mayźan yanğaynı. Unda ondatra, başqa hıu yänlekktäre häm qoştarı, şul isäptän aqqoştarźıñ oyaları la yanıp yuqqa sıqqan. Bıl yänlek-qoştarźıñ baytaq törźäre Qıźıl kitapqa inderelgän. Äle yanğın bilämähe huğış yalanı keüek. Yanğan yänlektär, qoştar höldäläre tegendä-bında tägäräşep yata. Belgestär äyteüyınsä, yanğın ergänän ütkän timer yulında eşläüselärźyıñ haqhıźlığı arqahında sıqqan. Yanğınğa bäyle tikşereü eşen täftişselär Şişmä prokuraturahına tapşırğan.


text:
22-23 sentäbr könnärendä Ufada Başqortstan tatarları yäşläre könnäre uzaçaq. Çara qısasında “Azatlıq” tatar yäşläre qorıltayı ütäçäk. İke kön barğan çaralarda qorıltaydan tış ğämäli konferensiä, ”İxlas” mäçetendä ğäilä turında wägäz tıñlaw, Milli muzeyda bulu häm başqa çaralar planlaştırılğan. “Azatlıq” berlege räise Zäliä Axunowa çaranı açu tantanası Ufa “Nur” tatar däwlät teatrında bulırğa tieş ide, läkin ul üzgärde dip belderde. Säbäbe, älege dä bayağı, Bignovqa bäyle. Başqortstan oppozitsiäseneñ töp citäkçese Rämil Bignov çarada qotlaw belän çığış yasarğa tieş bulğan. “Nur” citäkçelege Bignovnıñ tatar problemnarın quzğatuınnan qurqıp bina birüdän baş tartqan. Yäşlär könnäre başqaladan çittä “Altın qomlıq” lağerenda uzaçaq.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Yaña yılda tuğan balanıñ bäyäsen minutlar bilgeli
Yaña yılnıñ kilüen qayber keşelär şürläp kenä kötälär, çirattağı bäyräm bezne ber yılğa qartayta dip anıñ ällä ni tiz kilmäwen teli. İkençelär isä, kiresençä, bäyrämneñ citüen tüzemsezlek belän kötä, anı citkerä almıy aptırıy. Ğädättä, bu balalarğa xas. Läkin bıyıl andıy Yaña yılnı tüzemsezlek belän kötüçelärgä tağı ber şaqtıy üzençälekle törkem östälde.
Bilgele bulğança, 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan ikençe bala tapqan xatın-qızlarğa 250 meñ sum külämendä tüläwlär qaralğan. Bala tapqaç ber tapqır alına torğan aqça häm ay sayın anağa tülänä torğan tüläwlär dä arta kiläse yılda. Germaniädä dä şul uq xäl ikän. Ğinwardan başlap anda da äni bulğan xatınnarğa aqçalarnı kübräk tüli başlıylar ikän. Şuña da, ildäge tabiplar süzlärenä qarağanda, andağı şuşı könnärdä bala tabırğa tieşle yöklelär balaların 2006 yılnıñ axırında tügel, ä niçek tä bulsa 2007 yılnıñ başında tabarğa tırışa. Häm bäbiläwne kiçekterü öçen törle ısullar qullana ikän. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, bezdä dä andıy oçraqlar bar ikän. Xätta dekaber azağında bala tabuçılar tudıru yortlarına yäki tabiplarğa möräcäğät itmiçä, alarnı ğinwar ayında ğına terkärgä cıyına. Dekaberneñ soñğı könnärendä bäbilärgä tieşle xatın-qızlar arasında tabiplar yanına kilep, alardan bala tabunı 1-2 köngä kiçekterep torunı sorawçılar da oçrıy ikän. Balanı tärbiägä alırğa teläwçelär dä älegä tuqtalıp torırğa bulğan. Çönki alarğa da 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan aqçalata tüläwlär artaçaq.
Läkin alda äytelgän oçraqlar buluğa da qaramastan, bar bulaçaq häm inde bulğan analarnı da qomsızlıqta ğäyeplärgä urın yuq. Küplär bala häm aqça ikese ike närsä, bala qayçan nasıyp itelgän şunda tuarğa tieş, dip sanıylar. Yaqın arada berençe märtäbä ana bulırğa äzerlänüçe Liliä xanım bu xaqta menä nindi fikerdä tora.
Andıy mömkin minem başıma da kilmi. Min andıy eşkä bara almas idem. Niçek inde aqça öçen bala tabarğa mömkin. Ul bit Xoday birgän bäxet. Kemder aqça alam dip balasın tapmasqa tırışa ikän, ul inde dimäk bu balanı aqça öçen genä tabarğa bulğanÄ tabiplar isä bu problemağa niçek qarıy soñ? Balanı tabiğät quşqan waqıtta tügel, ä üzeñ telägändä tabu mömkinlege barmı digän sorawğa Qazannıñ Xatın-qızlar konsul’tatsiäse tabibı Dilärä Latıpova Azatlıq radiosına menä närsä dide.
Yökle xatınnıñ bäbiläw waqıtı citsä, anı berniçek tä tuqtatıp bulmıy. Läkin xatın-qız üz-üzen min balamnı menä şuşı könne tabam dip psixologik yaqtan köyläp quysa, ul şul könne bäbilärgä mömkin. Ä menä darular yärdämendä bäbiläwne kiçekterüneñ mömkinlege az. 1-2 köngä soñğaraq bäbilätergä bula, läkin bu oçraqta xatın-qızğa da, balağa da zıyan kilergä mömkinBu tabip Dilärä Latıpova fikerläre buldı.
Şulay itep, tabiplar balanı tabunı kiçekterüne xuplamıy. Alay da, bik kiräksengännär 1-2 köngä genä bäbiläwne soñlata ala. Bolay eşlärgäme, yuqmı ikänen härkem üze xäl itä. Bu oçraqta anağa yäki balağa zıyan kilü mömkinlege belän alası aqçalarnıñ külämen här ana üze çağıştırırğa tieş.
Gölnaz İlgizär


text:
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Dertli Gönül
Sanatçı : Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz)
Türkü : Dertli Gönül
Etiketler : Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Dertli Gönül türkü indir, Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Dertli Gönül türkü dinle, Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) türküleri, Dertli Gönül mp3 indir, Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) türküleri Dertli Gönül türküsü, Dertli Gönül sözleri, Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) mp3 dinle, Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) download, Dertli Gönül bedava mp3, Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) türkü sözleri, Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) türkü dinle, Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) son albüm indir
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) Türküleri
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Yarin Ellerinden
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Gül Yüzlü
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Fareler
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Gam Kasavet
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Dayanmaz Derdimin
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Talih Bizi
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Dertli Gönül
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Küçük Yaşta
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Huri Melek Misin
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - İndim Koç Babayı
Seyit Meftuni (İbrahim Mamo Temiz) - Ben Dostunan


text:
Qazanda metro tözeleşe bara
Mitingta metrotözüçelär citäkçese Marat Räximov, Qazan şähäre administratsiäse başlığı Kamil İsxakov häm Tatarstan xökümäte citäkçese Röstäm Miñnexanov çığış yasadılar. 450 yıl elek Kreml'gä cir astınnan qazıp kilep diwarnı şartlatsalar, xäzerge cir astındağı yul qazanlılarnıñ tormışın ciñeläyter, digän fikerlärne näq şuşı citäkçelär üzläre iğlan itte. Qazan metrosınıñ berençe yulı Kreml'dän Gorki mikrorayonına suzılaçaq häm bu yul Qazan şähäreneñ 1000-yıllığına, 2005 yılnıñ 30 avgustına xäräkät itä başlarğa tieş.Düşämbe könne tağın berniçä möhim waqiğa buldı. Ozaq yıllar buyı “Mäğärif” jurnalınıñ baş möxärrire bulıp eşlägän Färit Şärifullin layıqlı yalğa, döresräge – baş möxärrir wazifalarınnan kitärgä bulğan. Anı ozatırğa häm yaña baş möxärrirne täqdim itärgä xökümät başlığı urınbasarı Zilä Wälieva, “Tatmedia” agentlığınıñ general' direktorı Marat Moratov kilde. Färit Şärifullinğa räxmät äytep, anı ozatqannan soñ, “Mäğärif” jurnalınıñ baş möxärrire itep moña qädär “Watanım Tatarstan” gazetasınıñ baş möxärrire bulıp eşlägän täcribäle jurnalist, tarix fännäre kandidatı Gäbdelxaq Şämsetdinovnı yaña wazifada täqdir ittelär. Annarı şuşı uq täqdim itüçelän törkeme “Watanım Tatarstan” gazetası redaksiäsenä töştelär. Respublikanıñ iñ zur tatar gazetasınıñ baş möxärrire itep moña qädär “Tatarstan yäşläre” gazetasında baş möxärrir urınbasarı bulıp eşlägän Miñnazıym Säfärov bilgelände. Miñnäzıym Safarov äle çağıştırmaça yäş keşe. Ul Çuwaşiäneñ batır rayonı Tatar Soğıtı awılında tuğan. “Watanım Tatarstan” häm başqa tatar basmalarındağı waqiğalarnı, üzgäreşlärne “Azatlıq” radiosı elekkeçä iğtibar belän küzätep, tıñlawçılarğa citkerep toraçaq.
Rimzil Wäli


text: 11 martta Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäsendä çirattağı tapqır Rusiä General Prokurorı urınbasarı Aleksandr Zvyagintsevnıñ şikäyäte kire qağıldı. Tögälräk äytkändä, Tatarstan Konstitutsiäseneñ 19 mätdesenä qağılışlı Zvyagintsevnıñ şikäyäten qaraw waqıtlıça tuqtatıldı. Tatarstan Däwlät Şurasınıñ wäkile Midxät Qormanov täqdimen istä totıp , Yuğarı mäxkämä wäkilläre, Rusiäneñ Konstitutsion mäxkämäsenä möräcäğät itü turında qarar qabul itte häm bu eşne qarawnı tuqtattı, dip xäbär itä bu xaqta İntertat.ru elektron gäzite.


text:
Basayev Nalçikqa höcümdä qatnaşqanın bederde. Ni öçen yäşlär andıy aktlarda qatnaşa?
Çeçen koräşçeläre komandirı Şamil Basayev uzğan atnada Nalçikqa bulğan höcüm öçen cavaplılıqnı üz östenä aldı, operatsion kürsätmälär birgänen äytte. Soñğı yılarda Basayev Rusiädä bulğan teror aktları öçen yış qına cavaplılqnı üz östenä alğan ide. Basayev ta, şulay uq Rusiä räsmiläre dä Nalçiktağı höcümdä suğışçılarnıñ küpçelegeneñ cirle keşelär bulğanın belderälär. Çağıştırmaça tınıç respublikada mondıy höcümgä närsä säbäpçe häm bu Tönyaq Kafkazda konfliktnıñ cäyelüen kürsätä mikän?
"Alar militsiäneñ qulına beräm beräm elägäse urınğa bergäläp suğışırğa bulğannar. Cirle häm federal köçlärneñ alarnıñ qaydalığın tizlek belän bilgeli alularınıñ säbäbe dä şunda. Suğışçılar naçar öyrätelgän häm täcribäsez bulğannar."
Nalçiktan mäğlümät alu äle dä qıyın. Şulay da höcüm itüçelärneñ küpläre cirle xalıqtan Qabardalar bulğan dip belderelä. Bu döres bulğan xäldä möhim fakt. Çönki älegäçä, alar xalıqnıñ 10 protsentın täşkil itkän Balqarlar dip uylanıla ide. Balqarlar da Stalin tarafınnan sörgengä cibärelgän häm alar kire qaytqanan soñ da deskriminatsiälänep kildelär häm iqtisadi xälläre dä naçarıraq. Xakimiätlär xalıqnıñ 50 protsentın täşkil itkän Qabardalarğa uñayıraq qarıy. Balqar belän Qabarda militantları Yarmuq Camaat bayrağı astında bergäläp eşlägän xäldä, bu Mäskäv öçen problema tudıra ala. Xakimiätlär bu yılda inde ike märtäbä bu oyışmanı tartqan buluların belderdelär. Yäş Qabarda belän Balqarlarnı Basayevneñ Cihadqa çaqıruına iärülärneä närsä säbäp bulıp tora? Belgeçlärneñ fikerençä, säyer yañğırasa da, moña xökümätneñ İslam radikalizmına qarşı köräşe säbäpçe. Bu köräş yäşlärne radikalizmğa etärä. Keşe xoquqları aktivlarınıñ belderüenä qarağanda, radikalizmnı beteräbez dip militsiä cirle xalıqqa, bigeräk tä yäşlärgä qarşı raximsez taktika qullana. Bu häm iqtisadi xälneñ ömetsezlege yäşlärne açulandıra häm Basayev safına etärä. Radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz redaksiäse direktorınıñ süzlärençä,
"Kabarda Balqarda militsiäneñ räximsezlege mäğlüm. Militsiä tarafınnan qulğa alınğan yäşlärneñ yış qına cäberlänüen beläbez. Bu militsiägä berençe höcüm tügel. Uzğan yılnıñ dikäber ayında antinatkotik militsiägä höcüm bulğan ide. Äyye, bu üzenä kürä militsiäneñ räximsezlegenä reaksiä bulıp tora."
Qabarda-Balqarnıñ yaña prezidentı Arsen Kanokov dini radikalizmğa qarşı köräşneñ tiskäre näticälär tudırğan buluı ixtimal dip işarä itte. Şvetsiäneñ Uppsala Universitetınıñ belgeçe Svante Cornell, radiobız xäbärçesenä, xakimiätlär tozaqqa eläkte , alar militantlarnıñ Mäskäv belän konflikt dini digän raslauların qabul ittelär. Asılda, ul Çeçnädä etnik konflikt bulıp başlanğan ide häm ul xäzer dä nigezdä sotsial häm ekonomik dip belderde. Mäskävgä cavaplı cirle xökümätlär ekonmikanı yaxşırtu häm rişvätçelekne beterü öçen köräşäse urınğa dini radikalizmğa qarşı köräş belän şäğellänälär. Bu inde militantlarğa rekrutlar tabuğa yardäm itä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Evlenmek İstemeyen Sevgilinin Evlenmesi Büyüsü
Allâhumme salli alâ Seyyidinâ Muhammedin ve alâ âli Seyyidina Muhammedin salâten tüncînâ bihâ min-cemî'il-ehvâli vel âfat. Ve takdî lenâ bihâ cemîal hâcât ve tutahhirunâ bihâ min-cemîi's-seyyiât ve terfe'unâ bihâ a'lâ'd-deracât ve tubelliğunâ bihâ aksâ'l-ğayât min cemiîl-hayrâti fî'l-hayâti ve ba'del- memât birahmetike Yâ erhame'r-rahimîn. Hasbunellahu ve ni'mel vekîl, ni'mel mevlâ ve ni'me'n-nasîr. Ğufraneke rabbenâ ve ileyke'l-masîr.
Her gün sevgilinizin üzerine değen bir giysi üzerine 7 defa okuyunuz.


text:
Yaña yıl bäyrämnäre Başqortstan citäkçelegenä yallardan kübräk mäşäqätlär kiterde. Rusiä prezidentınıñ respublikada yal itep tä-anıñ Ufağa kilü-kilmäwe soñğı mizgelgä qadär bilgesez ide. Alay da Rusiä citäkçese başqalanı ziarät qıldı, programmağa kertelgän häm kertelmägän oçraşular häm söyläşülär uzdırdı. Cirle mäğlümat çaraları Putin 2003nçe yılın Başqortstanğa säfärdän başladı dip şatlıq beldersä, bezgä isä, Rusiä prezidentınıñ bu yulı Ufağa kilüennän kemgä nindi fayda bar ikän dip uylarğa ğına qala.
Bıyıl respublikada 3 törle saylaular uza, alarnıñ berse-inde 16 martta ütäçäk Däwlät Cıyılışı saylauları bulaçaq. Säyäsi firqalär äzerlek çaraları kürä. 5 ğınwar könne Berdäm Rusiä firqase üzeneñ çirattantış cıyının uzdırdı.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Ğali Aqışnıñ İnternet säxifäse buldırıldı
Çiklär açılğaç ta berençe bulıp tuğan telen belüçelär "armiäse" tügel, ä rus telle tatarlar çitkä urğıldı. Yäğni telim disäñ dä, tatar xäreflären häm telen belüçelärne çit ildä tabu awır. Şulay uq ğamälgä kertergä täqdim itelgän tatar latinın da küpme genä törkilektä ğayıplämäsennär, ul, çınlıqta, törek latinınnan şaqtıy yıraqta tora. Törkiädä yäşäwçe tatarlar öçen dä anı tabu problema bulıp tora.
Şulay itep, latinğa küçüne tıyu çit ildä yäşäwçe millättäşlärebez belän bağlanışlarnı kiñäytüdä kirtä häm çit illärdä dä Rusiädäge kebek ük tatarça uqiy-yaza belmägän millättäşlärebez kirillitsanı yaqlıylar.


text:
Putin küzätüçelärdän qurqamı?
Europa iminlek häm xezmättäşlek oyışması Dumağa uzaçaq saylawlarğa küzätüçelär cibärüennän baş tartuında Putin AQŞnı ğäyepläde.
Düşämbe könne Rusiä Prezidentı Vladimir Putin Europa iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ saylawlarnı küzätergä kilmäwendä AKŞnı ğäyepläde, yäğni Waşington basım yasağan dip belderde. Häm kiläçäktä däwlät ara xezmättäşlektä bez monı isäpkä alaçaqbız, dide. Putinnıñ bu belderüen Amerika kire qaqtı. AKŞ däwlät departamentınıñ matbuğat särqätibe Şon Makkormak äytüençä, Europa iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ saylawlarğa küzätüçelären cibärmäwe Rusiä xakimiateneñ kirtälär tudıruı belän bäyle. Waşington bu qararnı xuplasa da, bernindi dä basım yasamawın belderde Amerika däwlät departamentı matbuğat särqätibe.
Tışqı säyäsät Şurasınıñ Waşingtondağı prezidentı German Pirçner Azatlıq radíosına äytüençä, Prezident Putinğa Europa iminlek häm xezmättäşlek oyışmasın häm AQŞ departamentın tänqıytläw, Rusiädän ğäyepne töşerü, yäğni çit il küzätüçelärenä wizalar birelmäw problemasınnan çitkä yünältü öçen kiräk bulğan. Amerika härwaqıt saylawlarda bäysez küzätüçelär qatnaşuı yaqlı buldı dip basım yasadı German Pirçner.
Rusiä xakimiate Europa oyışmasınıñ tawış birüne küzätü bülege wäkillären, yäğni bu eşne yaxşı belüçelärne kitermäw öçen vizalar belän ığı-zığını maxsus çığardı. Çönki Federal' üzäk professionäl bulmağan ekspertlarnı çaqırunı qulayıraq kürä.
Putin üz çığışında, Europa iminlek häm xezmättäşlek oyışması Däwlät Dumasına bulğan saylawlarnı qanuní tügel dip belderergä tırışaçaq häm bez moña yul quymayaçaqbız dip basım yasadı. Läkin Europa oyışması tikşerenüçeläre saylawlarnı hiç kenä dä qanuní yäki kiresençä qanunsız dip belderä almıy. Saylawlar uzğaç qına anı demoqratik bulmadı digän näticä çığarırğa mömkinnär. Läkin moña qarap qına Rusiädä bernärsä dä üzgärmäyäçäk. Bu xaqta Azatlıqqa säyäsät belgeçe Dmitriy Trawin:
“Minem añlawımça bu ber xalıqara oyışmanıñ bäyäse genä bulaçaq. Ägär saylaw uzuçı ildä xalıq saylawlarnı qanuní dip tanıy ikän bu inde citä. Ä Europa oyışması näticäsenä qarap, xakimiat legitim tügel dip uylawçı xalıq artaçaq, ämma ğömümän küpçelek barıber saylawlarnı qanuní dip sanıyçaq”, - dide.
Äytergä kiräk, başqa yıllarda Europa Şurası häm Europa iminlek häm xezmättäşlek oyışması Parlament mäclesen saylawlarda küzätçelek itü öçen Rusiä tarafınnan çaqırular berniçä ay aldan cibärelä ide. Çönki Europa wäkilläre saylawlarnıñ niçek uzuın ğına tügel, ä äzerlek barışın da qarap bara ide. Bıyıl Rusiädän çaqırular öktäber azağında ğına cibärelgän.


text:
Başqortostanda 3 meñdän aşıu mäktäp, 12 üźallı däülät yuğarı uqıu yorto, Räsäy qalaları yuğarı uqıu yorttarınıñ 20-nän aşıu büleksähe, 76 urta hönär birew uçilişçehı, 100-źän aşıu başlanğıs hönäri mäğarif uçrejdeniehı eşläy. İldäge milli proekt buyınsa möğällimdärźeñ eş xaqı arttı, mäktäptär yıhazlandırıla tip höyläybeź. Asılda awıl uqıtıusıhı nisek yäşäy huñ.
Bıltır Beloret rayonınıñ Ğäbdök awılında yañı mäktäp asılğaynı. Mäktäp uqıtıusıhı Säriä Zäbirowa äytewensä, oźaq yıldar eşlägändärgä aqsa küberäk tülänä, yañı eş başlağan awıl möğällimähenä figura haqlarğa qala – aqsanı ikmäk–säyźän arttırıuı awır. Mäğärif milli proektın da töpköl awıldarźa radío– telewidenie häm gäzit aşa belälär.
Räsmi bildäläwźär buyınsa, Mäğarifte üśtereüźäge kürhätkestär yähätenän respublika Räsäyźä aldınğı urındarźa tora. İñ yäqşı 109 mäktäp häm 363 uqıtıusı Räsäy konkurstarında yıñyıü yawlanı. Barlıq mäktäptär źä yäqın arala internetqa totaştırılasaq. Hälätle uqıusılar häm studenttar Räsäy prezidentı granttarın, ä mäktäptär uqıu- uqıtıu ösön yäñı yıhazdar häm autobustar alasaq. Yaqtı kiläsäk. Tik töpköl mäktäptärgä qasanıraq kilep yetä ikän.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Yewropanıñ Keşe xoquqları mäxkämäse ulı federallar qulında yuğalğan çeçen xatının yaqlıy
Yewropanıñ Strasbourgta urnaşqan Keşe xoquqları mäxkämäse pänceşämbedä möhim ber qarar çığardı, xörmätle tıñlawçılar. Ul turıdan-turı Rusiägä, anıñ Tönyaq Kavkazda alıp barğan suğışına bäyle. Ulı federal'' köçlär tarafınnan qulğa alınğan häm şunnan soñ xäbärsez yuğalğan Fatıyma Bazorkinanıñ Rusiä xakimiätenä qarşı şikayäten tikşerep, Strasbourgtağı mäxkämä şul çeçen xatının yaqlap çıqtı. Bu Çeçnädä keşelär yuğaluın tikşergän berençe mäxkämä qararı bulıp tora.
Bu waqiğä näq menä 1999-nçı yılnıñ közendä Alxan-Qala awılında bulğan dip farazlana. Älege sürätlärne kürügä Fatıyma Bazorkova üz ulın, hiç yuğı anıñ ezlären ezläwgä kereşä häm xaqiqätne açıqlaw öçen Rusiädäge yustitsiä belän 6 yıl köräş alıp bara.
Ämma ildä bar xoquqi mömkinleklärne qullanıp qarap ta ğädellekkä ireşä almağaç, ul bu eşne qaraw üteneçe belän Yewropanıñ Keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcäğät itä.
Çeçnädä keşelärne urlaw, alarnıñ xat-xäbärsez yuğaluı elegräk şaqtıy kiñ cäyelgän bulsa da, Strasbourgtağı mäxkämä mondıy oçraqnı berençe märtäbä tikşerä. Şuña kürä dä anıñ bügenge qararın keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar bik yuğarı bäyäli.
27-nçe yüldä cide qazıydan torğan mäxkämä xäyäte bertawıştan, Xacimurat Yandievneñ yuğaluı oçrağında Yewropanıñ Keşe xoquqları konvensiäsendäge 2-nçe häm 5-nçe matdälär bozılğan, häm Rusiä xakimiate bu eşne tieşle däräcädä tikşerüne oyıştırmağan, digän qarar çığardı. Yuğalğan Yandievneñ yäşäwgä, iminlek wä ireklekkä xoquqı bozılğan dielä, mäxkämä qararında.
Ul şulay uq, ulınıñ qaya kitüe xaqında bernindi dä mäğlümat birelmäw säbäple Fatıyma Bazorkina xoquqları bozıluın da açıqlağan, häm aña kilgän ruxi wä matdi ziannı qaplaw öçen Rusiä xakimiate 47 meñ euro tülärgä tieş, digän qarar çığarğan.
Keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar birgän sannarğa qarağanda, ikençe çeçen suğışı başlanğannan birle Çeçnädä 5 meñläp keşe xäbärsez yuğalğan, alarnıñ kübese inde xäzer isän tügelder digän farazlar äytelä. Şundıy yuğalu oçraqların, ayırım alğanda, Human Rights Watch oyışması terkäp bara. Anda misal öçen, Taisä İmakayeva oçrağı da bar, anıñ ire federallarnıñ tikşerü nığıtmasında 2000-nçe yıl martında totqarlanğan bulğan:
"Bez cäyäwläp tikşerü cirenä kilep cittek, bezneñ belän 11 ir bar ide. Alarnıñ barısın da bezdän ayırıp, şundağı ber taw artına alıp kittelär, ä bezne - xatınnar häm balalarnı - Ural maşinasına töyädelär. Min ul çaqta yökle idem, 6-nçı ayda. Yanıbızğa ber federal kilgäç, min añardan özgälänep, iremne cibärüne ütendem, çönki ul awıru ide. Ä urıs xärbie isä, alay bulğaç sälämät ber suğışçı tudırırsıñ, ğäriplär närsägä kiräk, dip mısqıllap cawap qaytardı", dip sürätli üz ireneñ äle 2000-nçe yılda uq yuğaluın Taisä İmakayeva.
Şunnan birle ul ireneñ ezlären taba almıy. Yewropanıñ Strasbourgtağı Keşe xoquqları mäxkämäsendä xäzer şulay yuğalğan 200-läp keşeneñ eşe yata.
Kärim Kamal


text:
Ğiraqta Säddamnıñ ike elekke yuğarı yärdämçese asıldı
Düşämbe irtäsendä Ğiraqta Säddam Xösäyenneñ ike elekke yuğarı yärdämçese asılıp üterelde. Elekke küzläw başlığı Barzan İbrahim belän elekke İnqilab mäxkämäse başlığı Äwäd Xämit Äl-Bandarğa näq Säddämğa belderelgän ğäyepläwlär belderelde. Säddam üze 30 Dikäberdä asılğan ide.
Säddam Xösäyen Dikäberneñ 30nda asıldı. Asuda qatnaşqannarnıñ berse küreneşne kesä telefonına yazdırğan. Säddamnıñ soñğı minutlarında kimsetelgän buluı küp şaw-şu häm tänqit tudırğan ide.
Ğiraq premier-ministrı kiñäşçese Bassam Ridha süzlärençä, bu yulı andıy kimsetülär bulmağan:
"Bu yulı barısı da tieşle däräcädä başqarıldı, bernindi kimsetülär, şiğär qıçqırular, tärtip bozular bulmadı" di premier kiñäşçese.
Şulay da ber qotıçqıç xäl bulğan. Asılğannarnıñ berse - Barzannıñ başı ğäwdäsennän özelgän. Bassam Ridha monı Allahı Täğälä ğämäle dip atadı:
"Kötelmägän ber xäl buldı. Barzannıñ başı ğäwdäsennän ayırıldı. Mondıy xällär siräk bula, bu Allahı Täğälä ğämäle, bula torğan xäl" di premier kiñäşçese.
Bassam Ridha süzlärençä, Barzan belän Bandarnıñ cäsadları cirläw öçen yaqın arada tuğannarına tapşırılaçaq.
Barzan belän Bandar Säddam çorında anıñ qararların miherbansız tormışqa aşırıp toruçı keşelär bulğan. 80nçe yıllarda Muxabarat, yä isä Küzläw xezmäte başlığı bulğan Barzan turında, ülem xökemnäre çığarılğan utırışlarda bu keşe tınıç qına yözem aşap utırğan, dip söylilär.
İnqilab mäxkämäseneñ elekke başlığı Bandar 1982 yılda Dücäil qalasında Säddam Xösäyenne üterü tırışlığı bulğannan soñ, andağı 148 şiğineñ üterelüe öçen ğäyeplände. Mart ayında ütkän mäxkämä utırışında ul üzenä belderelgän bar ğäyepläwlärne kire qaqqan ide:
"Xörmätle räis, ul çaqta Ğiraq suğış xälendä ide. İkençedän, alar Ğiraq prezidentına höcüm ittelär häm bu höcümneñ, anı bärep töşerü öçen, İran tarafınnan äzerlängänen tanıdılar" digän ide Mart ayında Äwäd Xämit Äl-Bandar.
Ülem cäzasına qarşı bulğan Ğiraq prezidentı Cäläl Talabani uzğan atnada bu ike keşegä cäzanı kiçekterergä täqdim itkän ide. Yäkşämbedä ul räsmi säfär belän Süriägä kitte.
Yewropa citäkçeläre dä bu cäzanı ğämälgä quymasqa çaqırğan ide. Düşämedä Yewropa komissiäse prezidentı Jose Manuel Barrosso häm İtaliä premier-ministrı Romano Prodi ülem cazasın tıyu mäsäläsen Berläşkän Millätlär däräcäsendä tikşerergä çaqırdılar.
Xökem itelgännärneñ advokatları, alarnıñ şikäyät itü häm başqa xoquqları tupas bozıldı dip, Ğiraq xökümäten xalıqara mäxkämägä birergä cıyına. Ğiraq räsmiläre cäzanıñ ğämälgä quyıluı töşerelgän videonı düşämbedä jurnalistlarğa kürsätte.
Ali Ğilmi


text: Ayrat Dilmöxämmätovnıñ uram cıyınında yasağan çığışı häm qul xaräkäte qanun bozu, xalıqnı xaqimiätne alıp taşlarğa çaqıru dip bäyälängän. Bu xaqta federäl iminlek xezmäte Başqortstan bülekçäseneñ matbuğat üzäge xäbär itä. Aña qarağanda, Dilmöxämmmätov uram cıyınında :”Ägär Räximov yaxşılıq belän kitmäsä, xalıq ul utırğan 6nçı qatqa menep, xaqimiätne seberep tügäçäk”,- dip beldergän. 26nçı mart bulğan cıyında Prezident xaqimiäte başlığı Radiy Xäbirov yanında qulı belän muyının sızıp lürsätkän. Monı Xäbirov xalıqnı xaqimiätneñ muyının özärgä çaqıru dip bäyälägän. Ayrat üze isä bu xäräkäte belän xaqimiättän tuyuın kürsätüen ireşterä. Ul şulay uq ğäipläw respublik citäkçelege urının saqlap qalu öçen uylap çığarılğan dip isäpli.Yaqın könnärdä anıñ eşe mäxkämägä tapşırılaçaq. Mäxkämä anı ğäiple dip tapsa, Dilmöxämmätovqa öç yılğa qädär iregennän mäxrüm itü yanıy.


text: Ul – Marat Wäliev. Marat Wäliev Başqortstan Prezidentı xakimiäteneñ “Mir peçati” näşriätı direktorı. Ul 2003nçe yılda Başqortstan Prezidentı saylawları çorında yalğan bülletennar basuda ğäyeplände. Ul çaqtağı Başqortstan prokurorı urınbasarı Vladimir Korostılev töp zakazçınıñ Prezident xaqimiäte başlığı Radiy Xäbirov buluın äytkän ide. Şunnan soñ prokuror urınbasarı başqa töbäkkä eşkä küçerelde, proquror üz teläge belän wazıyfasınnan kitte. Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäsendä älege eş nibarı ber säğät waqıt eçendä qaraldı. Mäxkämä Marat Wälievnı ber yıllıq xezmät xaqın tülätü turında qarar çığardı. Ul yaqınça 300 000 sum. Utırışta qatnaşqan proquror cäza yomşaq dip belderde häm yuğarı mäxkämägä möräcägät itäçäklären äytte.


text:
Bügin juldızdar ne dey`di?
Toqtı
Süy`iktiñizge qay`ta ğaşıq bolasız. Aradağı qarım-qatınastarıñız twralı jïi oy`lay`sız. Osı waqıtqa dey`in renjisip jürgen bolsañızdar, qay`ta tabısasızdar. Al boy`daq jandar alğaşqı maxabbatın esine alıp, onımen qay`ta jolığw üşin türli äreket jasay`dı. Birewdiñ aqşasın almañız. Onı saqtap qoyamın dep urlatıp alwıñız mümkin.
Torpaq
Alıs ağay`ındarıñızğa qonaqqa barasız nemese üy`iñizge köp qonaq keledi. Qalay` bolsa da, twğan-twıstarıñızben qarım-qatınastı retke keltirgeniñiz jön. Al künniñ ekinşi böliginde süy`iktiñizben renjisesiz. Ol sizdiñ älewmettik-turmıstıq jağday`ıñızğa razı emestigin ay`twı mümkin.
Egizder
Künniñ alğaşqı böliginde eski tanıstarıñızben jolığasız. Ol alğaşqı maxabbatıñız bolwı mümkin. Oğan bola köñiliñizdi tüsirmeñiz. Keşke qaray` toy`lawğa sebep tabıladı.
Şayan
Künniñ alğaşqı böliginde aqşağa bay`lanıstı qïındıqtarıñızdı retke keltiresiz. Köşede ketip bara jatıp aqşa tawıp alwıñız mümkin. Däl qazir üy` şarwasımen ay`nalısatın waqıt. Al künniñ ekinşi böliginde süy`iktiñizben renjisesiz. Ol sizge köp köñil bölmey`tindey` körinwi mümkin.
Arıstan
Bügin sırt kelbetiñizge özgeris engizesiz. Köpşiliktiñ közay`ımına ay`nalw üşin şaşıñızdı basqa tüske boyawıñız mümkin. Ay`nalañızdağılarğa öziñizdiñ kim ekeniñizdi däleldewge tırısasız. Batıl bolıp, şeşimdi durıs qabılday`sız.
Bïkeş
Künniñ alğaşqı böliginde küş-qwatıñız tasıp, kez kelgen isti oñay` rettey`siz. Däl qazir dostarıñız ben jaqındarıñızdıñ qılıqtarı oğaş bolıp körinedi. Alay`da tözimdiliñizdiñ arqasında köp jetistikke jetesiz.
Tarazı
Däl qazir jeke ömirde jibergen qateliktermen jumıs istegeniñiz jön. Süy`iktiñiz aldıñızda ïilip, sizdi keşirwge day`ın. Ekewiñizdiñ tatwlaswlarıñızğa ortaq dostarıñız kömektesedi. Aqşa jağınan qïındıq twındawı mümkin, sol sebepti ünemdeñiz.
Sarışayan
Bügin bir jaqsı is jasap, bedeliñizdi joğarılatasız. Belsendi bolwğa tırısıñız. Mindetti türde jolıñız boladı. Künniñ ekinşi böliginde bolaşağıñızdıñ jarqın bolwına äser etetin tulğalarmen tanısasız. Olarmen kezdeskende söz talastırwdan awlaq bolıñız
Mergen
Juldızdar alañsız jürip, köñil köteretin toy`-dwmandarğa barwğa keñes beredi. Bügin erekşe janmen tanısasız. Biraq, ol adamdı öziñizge jaqın tartpañız, jay` dos bolıñız. Kölik ay`dağan kezde abay` bolıñız
Taweşki
Bügin süy`iktiñizben qarım-qatınasıñızdıñ jaqsarğanın tüsinesiz. Süy`iktiñizge bostandıq berip, barlıq jawapkerşilikten bosatıñız. Ol sol kezde barlıq jawapkerşilikti moy`nına alıp, qïın suraqtardıñ jawabın tabadı. Qatemen jumıs jasay`sız. Barlığına bağanı ädiltti türde berwge tırısıñız
Swquy`ğış
Birewmen renjiswden, söz talastırwdan saqtanıñız. Sizdi kez kelgen adam aldap ketwi mümkin. Sondıqtan «saqtıqta qorlıq joq» ekenin umıtpañız. Qanday` jağday` bolmasın, mañızdı şarwağa böten adamdı aralastırmañız.Az söy`leseñiz, köp jumıs istey`tiniñizdi umıtpañız.
Balıqtar
Däl qazir jeke ömiriñizdegi qïın mäselelerdi talqılap, olardıñ şeşimin tabatın waqıt. Süy`iktiñizben söy`lesip, tüsinisetin waqıt ta kelgen sïyaqtı. Maxabbat pen bir-biriñizdi tüsinwdiñ arqasında jüregiñizde tınıştıq ornay`dı. Adam balasın bïik maqsattarğa jeteley`tin maxabbat sezimi ekenin umıtpañız. Aqşañızğa abay` bolıñız. Nesïe almağanıñız jön.


text:
Penza cırçısı tatarça cırlawın taşlarğa mäcbür
Penza şähäreneñ tatar cırçısı Ğaliä Tipaeva turında “Azatlıq” radiosın tıñlawçılar işetkän ide inde. Anıñ interv''yusı uzğan yılnıñ 1 yülendä işetterelde. 2004 yılnıñ iyün ayında Ğaliä Tatar yäşläre forumında Penza ölkäsennän delegat ide. Anda anı Tatar yäşläre forumınıñ Başqarma komitetı äğzası itep sayladılar. 27 yündä, forumnıñ soñğı könendä, distälägän yäş artistlar, forumnıñ delegatları, Qazannıñ Yäşlär üzägendä Ğala-konsert birdelär. Ğaliä Tipaeva üzeneñ “Dönya möselmannarı” cırı belän zalnı şaqqattırdı.
Cır fragmentı: "Dönya möselmannarı, borın zamannardan kilgän bezgä qalsın ädäpläre..."
Bu Ğaliä Tipaevanıñ “Dönya möselmannarı” cırınnan ber özek ide. Ğaliä Penza ölkäsendä tatar xalıq häm estrada cırların başqaruçı berdänber professional'' cırçı bularaq bilgele. Ul uzğan yıl yarım eçendä üzeneñ gruppası belän Mäskäw, Tübän Novgorod, Sarıtaw, Penza, Saransk, Ul''yanovsk şähärlärendä gastrol''lärdä buldı. Ğaliä Samarada mädäniät häm sänğat akademiäsın tämämlağan, üze cırlar da yaza, xalıq cırlarına da aranjirovkalar eşli. “Min yaratam tuğan yağımnı” isemle berençe kompakt-diskın da çığardı. Ğaliä Penza filarmoniäsında üzeneñ cır, muzıqa häm biyu teatrın tözep, anda iñ yaxşı professional'' muzıykantlar, biyuçelär cıyıp bik yaxşı milli xistäge tatar programması tözegän ide. Penzanıñ ölkä teatrında aña xätta simfonik orkestr da quşılıp uynıy ide. Artistlarnıñ matur kiemnäre, Ğaliäneñ matur tawışı tamaşaçılarnı soqlandıra ide. Ämma bu qazanışlar ütkän zamanda qaldı, çönki Ğaliä tatarça cırlawın tuqtatqan häm äle urıs cırları programmasın tözi ikän. Tatar estradasınıñ yaña yoldızı kütärelä genä başlağan ide, sünep tä kitte. Ğaliä tatarça cırlawın tuqtatunıñ ber säbäben şulay añlattı: (sitat) “Qayber konsertlardan soñ min üzem ber tien dä almıy idem, çönki berençe çiratta min cıyılğan aqçanı artistlarıma tülärgä tieş idem. Ä qayber waqıtlarda äle artistlarğa üz aqçamnı östäp tülärgä turı kilä ide”, di Ğaliä.
Ğaliäneñ tatar programmasın taşlawın aqça probleması belän genä añlatu döres bulmas ide. Monda tağı ber säbäp bar – Penza ölkäse xaqimiätläreneñ, çinovniklarnıñ soñğı ike yıl eçendä tatarlarğa qaraşları, mönäsäbätläre küzgä kürenep naçarayuı da Ğaliägä zur tä''sir itkän. Qızğanıçqa qarşı, Ğaliä üze radio tıñlawçılar öçen awır xällären söyläp interv''yu birüdän baş tarttı. Şunnan Ğaliäneñ icatı häm xäzerge xälläre turında Penza ölkäseneñ “Yaqtaşlar” cämğıäten oyıştıruçı häm anıñ ozaq yıllar buyınça bulğan elekke citäkçese Näzıyf abıy Gil''deev söyli:
– Ğaliä Tipaeva bezneñ Penza ölkäsendä bilgele keşe. Min anıñ belän berençe märtäbä tanıştım bezneñ gubernatornı saylağan waqıtta. Anıñ zur programması ide, ul programma belän ul oblastnoy teatrda çıqtı, rayonnarda çıqtı, xalıq bik yarattı anı. Annan soñ biletlar sata başladılar daje, vıystuplenieları buldı. Wıborlar bette, wıborlar betkäç, qaldı başqa meropriätielar, sabantuylar. Şul sabantuylarğa anı çaqıra idelär. No masştabı anıqı kimede, masştab kimegäç, tormışta torır öçen kiräk aqça. Anıñ programması, qas''ı bilgelängän ide, ğamälgä aşırılmadı.
Ğaliä taqmaq cırlıy:
Ay-läder lär itä, ritäläder lär itä... Biek tawdan mengän çaqta sandalilarım taya. Aqlı külmägeñne kiep qaya bardıñ sin baya? Ay-läder lär itä, ritäläder lär itä... Ay-läder lär itä, ritäläder lär itä...
Penza ölkäsendä tatarlar xalıqnıñ altı protsentın täşkil itä. Tatarlar ölkä byudjetına üz aqçaların salım räweşendä küp birälär, ä ölkädä tatarlar öçen ber professional'' kollektiv ta yuq. Nik soñ Ğaliäneñ gruppasın byudjet xisabına totmasqa ide? Penzada xätta qazaqlar öçen dä maxsus ansambl'' byudjet xisabına eşli başlağan. Tatarlar bit nindider kilmeşäklär tügel. Alar Penza ölkäseneñ töp xalqı.
– Min niçä märtäbä kütärdem ul turıda problemanı oblastnoy upravlenie kul''turıyda, xazerge ministerstvo kul''turıyda. Bar ide waqıt, tatarlarnı sanıy idelär, alar bire kilgännär çit cirdän. Küptän tegel genä ber kitap çıqtı, professor İnyuşkin Niqolay Mixayloviç, pedinstitutta eşlider zavkafedrı bulıp, ul ätä, 13-12 ğasırlarda biredä torğannar tatarlar, mordvalar. A rдe-To пoToM, B 16 Beke, пoяBилcя pycckий peчb. Şundıy tarixıbıznı belep, şundıy tarixnı tormışta uqıp, eränep, üzebezneñ kul''turabıyznı yuğata barabız. Ğaliäneñ bu eşe bik yaqşı ide, anarğa bulışuçı bulmadı. Anı podderjivat'' itärgä tabılmadılar keşelär, qas''ıları amälgä moğli aşırırğa. Min anıñ belän söyläştem, ul miña äytä: “Näzıyf abıy, tormışta torığa kiräk bit yırlap qına tegel, äldä aşarğa da kiräk”.
Bu Penza ölkäseneñ “Yaqtaşlar” cämğıäteneñ elekke räise Näzıyf abıy Gil''deev ide. Ul Tatar yäşläre forumınıñ Başqarma komitetı äğzası, bik talantlı yäş tatar cırçısı Ğaliä Tipaevanıñ tatarça cırlawınnan tuqtawı turında söyläde.
Azatlıq radiosı öçen Penza şähärennän İrek Bikkinin.


text:
Könbatış Başqortostanda tatarlar yäşi
Xalıq sanın alu, tatarlarnıñ Ural yaqlarında yäşäwe turında da fikerlär beräw genä tügel. Marat Qolşäripovnıñ ”Faciğäle demografiä” mäqäläse turında “Azatlıq” radiosı comğa kiçendä söyläde. Başqortlarnıñ Başqortostan respublikasında azçılıqnı täşkil itüen avtor genotsid dip atap, ğäyepne Rusiä xaqimiätlärennän häm tatarlardan kürä. Häm, näticädä, ğädellekne torğızu öçen Ufadan könbatışqa taba urnaşqan rayonnarda yäşäwçe yartı millionlap tatar başqort bulıp yazılırğa tieş bulıp çığa. Başqortostan matbuğatında bu respublikadağı tatarlarnıñ başqort telen onıtqan başqortlar buluı turındağı mäqälälär basıluın Qazanda belälär. Çönki Başqortostanda yäşäwçe qärdäşlär, duslar Qazanğa bu turıda borçılıp xäbär itälär. Qazannıñ reaksiäse, mönäsäbäte nindi soñ? Ni öçen Tatarstan ğalimnäre tatar xalqı tarixı turında citdi mäğlümät birep, döreslekne yaqlamıylar. Bu turıda belergä tırışsam da, anıq qına cawap alıp bulmadı. Çönki Tatarstan ğalimnäre Başqortostan tatarların şulay turıdan-turı başqortlaştırunıñ fänni nigezen kürmilär. Bernindi dälilsez häm nigezsez millät üzgärtü keşe ışanmıy torğan ğämäl, dip sanıylar alar. Tel ğalimäse, kürenekle dialektolog Dörriä Ramazanova Başqortostanda bik ozaq waqıtlar tikşerenülär alıp barğan häm älege problema turında “Azatlıq” radiosına bolay söyläde. Bez Könbatış Başqortostanda bik küp tikşerenülär alıp bardıq häm dialektologik atlas tözedek. Könbatış Başqortostanda tatarlar yäşi. Alarnıñ telläre, yäşäw räweşläre, qıäfätläre Qazan tatarları belän ber ük. Xäzerge Başqortostandağı başqort awıllarında yäşäüçe çın başqortlar alardan ayırılıp tora. Niçämä ğasır buyı tatarlar tatar, başqortlar başqort bulıp qalğan.
Tatarstan matbuğatında häm kitap näşriätlärendä xäzergä tatar xalqınıñ demografiäse, etnografiäse, tarixı turında propagandistik ädäbiät basılmıy. Törle töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebeş çın tarixıbıznı kürsätkän kitaplar sorıylar, çetrekle sorawlar quyalar. Şunı isäpkä alıp, “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosı kürenekle ğalimnär Dörriä Ramazanova, Marsel Äxmätcanov, Damir İsxakov qatnaşlığında analitik äñgämä ütkärde. Anıñ yazması kiläse yal tapşırularnıñ bersendä efirğa çığaçaq.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli.


text:
Title News
«Bezne dä başqort itmäkçelär…» /Tatarstan yäşläre/
BocToчHый эkcпpecc gazetasınıñ möxärrire Räşit Gällämov «Tatarstan parlamentınıñ aldağı çaqırılışı Tatarstan Prezidentına oppozitsiädä bulırğa momkin» digän faraz qordı. Qanunnarğa tözätmälär kertelgäç, saylaw okruglarınıñ büleneşe üzgäräçäk. Şuña kürä deputlarnıñ kübese şähärlärdän saylanaçaq. Ä awıl xalqı isemennän barı 3-4 keşe genä deputat bulırğa mömkin. Şunıñ östäwenä aldağı saylawlarda, firqälär isemlege dä qullanırğa tieş. Anıñ aşa xaqimiätkä oppozitsiä köçläre dä ütep kerergä mömkin. Analiz şunı kürsätä, Tatarstan häm anıñ möstäqillege öçen can atıp yörüçelärne alda sınawlar kötä, dip yaza Räşit Gällämov.
Başqa gazetalar «Konstitutsiägä üzgäreşlär kertelgäç, Tatarstannıñ kiläçäge nindi bulır?» digän qaynar temağa komentariyların birergä batırçılıq itmäde, küräseñ. Böten mäsälägä üz fikeren beldergän BeчepHяя KaзaHb gazetası da bu yulı kötep torırğa buldı, küräseñ. Barı tik fantaziägä bay ЗBeздa ПoBoлжbя gazetası farazlarğa mul buldı. «Tatarstan parlamentına yaña saylawlar bulaçaq, anıñ räise itep xäzerge Tatarstan Prezidentı saylanırğa mömkin, çönki yaña Konstitutsiädä Prezident wazıfasınıñ bulmawı ixtimal, läkin xälläreñ başqa yunäleştä baruwı da bik mömkin» dip yazdı Räşit Äxmätov.
Tatar matbuğatı zur säyäsi uyınnarnı açıqlaw, farazlar qoru belän şögellänmi. Bu atnada tatar matbuğatınıñ iğtibar üzägendä başqa temalar tordı. Alarnıñ berniçäse belän sezne dä tanıştırabız.
Tatarstan yäşläre gazetasında bu atnada «Bezne dä başqort itmäkçelär» digän yazma basılıp çıqtı. Tarix uqıtuçısı Rober Zaripov anda ber mäktäp balasınıñ aña anonim xat kitep birüe xaqında bäyän itä. Älege xatta bolay dip äytelä:
«Tatarstannıñ könyaq-könçığış rayonında yäşäwçe xalıqlar, yäğni sez üzegezne tatarlar — bezneñ borınğı babalarıbız bolğarlar bulğan dip kükräk qağıp yörisez. Bu hiç tä tarixi döreslekkä turı kilmi. Bezneñ babalarıbız kebek, sezneke dä başqortlar bulğan. Tatarlarnıñ kilep çığışı başqortlardan başlana.»
Bu xatnı cibärüçe, uqıp çıqqaç duslarğa birergä täqdim itä. Şuşı xat ber mäktäp balasına kilgän bulğan häm ul anı üz uqıtuçısına Robert Zaripovqa kiterep birä. Uqıtuçı tarixi çığanaqlarğa möräcäğät itä häm şularnı açıqlıy:
«Tatarstannıñ könyaq-könçığış rayonnarında yäşäwçe keşelärneñ çınnan da tatarlar ikänenä bezneñ yaqtan ber şik tä yuq. Bez nigezdä bolğarçılıq belän genä çikländek. Tatar milläten tözegän bütän komponentlarnı, ätik, şul uq noğaylarnı isäpkä alıp betermädek. Şunıñ belän kürşelärebezgä yalğannarğa cirlek birdek. Änä, başqort ğalimnäre Şülgäntaş isemle taw quışlığında tabılğan keşe söyäklären «borınğı başqort» dip bilgälägännär, xätta. Bu tabıldıq Başqortostan cirendä yuğarı paleolit çorına qarıy häm «borınğı başqort»qa 40 meñ yäş bulıp çığa. Küräseñ, 40 meñ yıl elek yäşägän keşe söyägennän millätne ayıra belüçe pribor uylap tapqan ut kürşe başqort tuğannarıbız »
Robert Zaripov tatar tarixçısı Şihabetdin Märdcäni xezmätlärendä ber urında da başqort däwläte, yäki xanlığı turında yazılmağan, di. Çönki andıy däwlät berqayçan da bulmağan. Başqortostanda tatar awıllarında häm bezneñ yaqta «başqort» süze qullanıla başlaw isä XVIII ğasırdan ğına kilä, dip yaza anda Aznaqaydağı tarix uqıtuçısı. Ul fänne säyäsiläşterergä kiräkmi, digän teläk tä belderä.
Watanım Tatarstan gazetasında basılğan Fändäs Safiullin belän äñgämä tel mäsäläsenä bäyle. Uzğan yılnıñ közendä Däwlät Dumasınıñ un deputatı, şul isäptän Tatarstannan Äxmätxanov, Saliy häm Şaşurin, tellär turındağı zakonğa östämälär kertü turında zakon proyektı eşläw initsiativası belän çıqtı. Anıñ mäğnäse — Rusiä xalıqları üzläreneñ yazularında barı tik kirillitsanı ğına qullana aludan ğibärät. Fändäs Safiullin här xalıqqa — tel iäsenä üz yazuın uz ixtiarı belän bilgeläw xoquqı birä torğan al'ternativ proyekt kertkän. Ul «Tatar-inform» agentlığı xäbärçesenä şundıy añlatma birgän:
«Ägär ul qabul itelsä, tatarlar latin grafikasın tügel, xätta federal' zakon röxsätennän tış bezneñ telneñ üzençälegen gäwdäländerüçe altı xärefne dä faydalana almayaçaq. Min monı xalıqlarnıñ üzeneñ telen häm yazma telen faydalanu xoquqına turıdan-turı tıqşınu, höcüm yasaw dip sanıym. Ägär Dumanıñ öç komitetınıñ, Tatarstannıñ latin grafikasına küçüe Rusiäneñ bötenlegenä yanıy, digän näticäse şundıy zakon qabul itü belän tögällänsä, bu — Rusiä bötenlegeneñ şul qadär zäğif buluın kürsätäçäk.»
Yazmanıñ axırında şundıy mäğlümät kiterelgän. Millätlär eşläre komitetı «RF xalıqları telläre turında» RF zakonınıñ 3 matdäsenä östämälär kertü mäsäläsen tikşerde häm fevral' başında şuşı mäsäläne Däwlät Dumasınıñ plenar sessiäsendä qarawnı östämä öyränülär häm konsul'tatsiälär ütkärelgänçegä qadär kiçekterep qararğa qıldı.
Psixologiä belgeçe Ramil Ğarifullin millilek mäsäläsen öyränä. Etnolog ğalimnär millätneñ isemen, milli añnı tarixi çığanaqlarğa qarap öyränsä, Ramil Ğarifullin bu mäsälägä psixologiä küzlegennän qarıy. Anıñ kimçeleklelek kompleksına bağışlanğan yazması Tatarstan yäşläre gazetasında «Milli toyğı çirgä äylänsä» digän baş astında basılıp çıqtı. Avtor ayırım keşelärdä bula torğan kimçeleklelek kompleksı böten millätkä xas bulırğa mömkin digän faraz yasıy. Anıñ fikerençä, tatarlarda bu mondıyraq çağılış taba — latin yazuın kertergä niätläw, üzlären Altın Urda warisları, dip iğlan itü, yä bulmasa kiresençä, tatarlıqtan qaçarğa tırışıp, bolğar bulıp yazılu şawqımı. Ramil Ğarifullin yazmasınnan ber özek:
«Xäteremdä: keçkenä çağımda balalar baqçasına barğanda ätiemä minem belän tatarça söyläşmä dip äytep quya idem. Bu waqıttan soñ 34 yıl ğomer uzdı. Häm menä qızım Ence balalar baqçasında üzen urıs qızı, dip iğlan itä! Nigä alay itäseñ dip sorağaç: «Üzemne tatar disäm, üçekläşälär!» - dip cawap birä. «Çaplaşka» digän kod-süz bar. Şuşı süz barlıq tatarlarnıñ da yörägenä qağıla.»
Şuşı psixologiä belgeçeneñ äytüenä qarağanda, milli tösmerle mitinglarda qatnaşuçılarnı öç törkemgä bülergä mömkin. Berençeläre — qızıqsınıp yörüçelär, ikençeläre — köçle toyğılar kiçerergä omtıluçılar, ä öçençelär — nevrotiklar. Ber qarağanda, keşene aktivlıqqa etärüçe älege çirdän — kimçeleklelek kompleksınnan däwalap torunıñ kiräge yuq kebek. Ägär dä bu çir zur taypılışqa, patologiägä äylänmäsä, digän fikerlär äytä ul. Bu kompleksınıñ kürsätkeçlären di kiterä avtor. Maskirovkağa omtılu, mäsälän. Äytik, Mäskäw tatarlarına xas «yäşerenü» ısulı. Üzeneñ tatarlığın tanıtmas öçen Mäskäwdä yäşäwçe här ike tatarnıñ berse familiäsenä üzgäreşlär kertä. Yäğni familiä urısçağa yä yevropaçağa yaqınlaştırıla. Bu cähättän Qazan tatarları da mäskäwlelärdän qalışmıy. Sannar kürsätkänçä, soñğılarnıñ 22% üz isem familiälären «imgätä»: Säğıt — Saşa, Musa—Mişa bulıp yöri başlıy. Milli kimçeleklelek kompleksı turında avtor şundıy sannar kiterä:
«Urıs telle tatarlarnıñ 89% bu kompleksqa bireşä, ä tatarça belüçelärneñ 19% ğına. Ğadi genä äytkändä, şähär tatarlarııñ kübesenä milli kimçeleklelek kompleksı xas. Armiädä isä tatarlarnıñ 74% milläte öçen mısqıllawğa duçar bula, ä 20% milläten yäşerä. Bügen Tatarstanda törle milli programmalar qabul itelgän buluğa qaramastan, tatar balalarınıñ 29% tuğan telendä söylärgä tartına. Xatın-qızlar isä milli kimçeleklelek kompleksınnan irlärgä qarağanda öç tapqır azraq integä. Bolğar bulıp yazılırğa teläwçe tatarlarnıñ 91%-na bu çir xas.»
Ramil Ğarifullin milli xisne çirgä äyländermäw çaraların da belä. Tatarstannıñ dönyağa tanıla baruwı, respublikanıñ kürkäm süräten buldıru da milli kimçeleklelek kompleksınnan qotılu yulında nıq yärdäm itä ala, dip yaza psixologiä belgeçe Ramil Ğarifullin.
Küzätüneñ axırında matbuğatqa yazılu sannarı belän tanışırğa täqdim itäm. Tatarstan yäşläre gazetası bıyıl iñ zur tiraj cıyuçılarnıñ berse. Anıñ 92 597 uquçısı bar. İkençe urında —Yuldaş gazetası. Anı 66 966 keşe yazıdırıp ala. Bu gazeta kön-küreş öçen faydalı mäğlümätlärdan, Rusiä matbuğatınnan cıyılğan qızıqlı xäbärlärdän tora. Watanım Tatarstan gazetasın 42 349 keşe uqıy. Söyembikä jurnalınıñ 16 652 uquçısı bar. Tatarstan jurnalınıñ urıs häm tatar tellärendäge çığarılışların 9 034 keşe aldıra. Mädäni Comğa gazetasın 8 482 millättäşebez uqıy. Qazan Utları jurnalında basılğan äsärlär belän 6 750 zıyalı qızıqsınıp tora. Tatar millätçeläreneñ çığışların bik teläp bastıra torğan Şähri Qazan gazetasınıñ 4 678 uquçısı bar.
Urıs telle gazetalar arasında iñ zur tirajlı basma — BeчepHяя KaзaHb gazetası. Anı 53 285 keşe uqıy. Çinovniklarnı tänqıt utına tota torğan, usal telle, üzençälekle qaraşlı bu gazeta belän tağın ber basma yarışa ala. Ul — CaM xoзяиH gazetası. Baqçaçılar öçen çığa torğan bu basma — 47 639 tiraj cıya alğan. Belgeçlär fikerençä, aldağı yartı yıl belän çağıştırğanda, küpçelek gazetalarnıñ tirajları kimegän. Baş möxärrirlär zamança eşläw ısulların qullanırğa tırışsalar da, gazetalarnıñ comğa, atnalıq sannarın ayırım kürsätä başlasalar da, bizäleş yağınnan alğa kiteş bulsa da, mäğlümat çaralarınıñ salımnar, administrativ çikläwlär, qäğäz, buyawlar tabu, bastıru, reklama tabu kebek problemalar arqasında bu ölkädä xällär qatlawlı bulıp qala.
Matbuğat küzätüwen «Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Bikä Timerova äzerläde