text:
İşetmäwçe balalarnıñ yuğarı belem alu mömkinlege arta
Deklaratsiägä imza quyğan Roçester häm Mäskäw wäkilläre işetmäwçe studentlarğa belem birü buyınça Tatarstannıñ eşe belän soqlandılar. Roçester institutınıñ “PEN International” proyektı citäkçese Djeyms De Karo TİSBİnıñ xezmäten yuğarı bäyäläde häm invalidlarnı uqıtu buyınça küp illärgä ürnäk bulıp torırlıq, dide. Tatarstannıñ “PEN International” proyektı çeltärenä quşıluı respublikadağı işetmäwçe balalarğa yuğarı belem alırğa tağın da zurraq mömkinleklär biräçäk.
TİSBİda işetmäwçe balalarnı inde 5 yıl uqıtıp kilälär. Bıyıl berençe çığarılış. Belem birü distansion räweştä bara. Berniçä yıl elek maxsus programma äzerläp, anı Tatarstan Prezidentına kürsätkännär. Mintimer Şäymiev tarafınnan xuplanıp, programma respublikadağı barlıq invalidlarnı uqıtuğa täqdim itelgän.
2001 yılnı Tatarstannıñ Sotsial' yaqlaw ministrlığı belän älege ölkädä şartnamä tözelä. Häm TİSBİ I – II gruppa invalidlarğa yuğarı belem birä başlıy. Tabiğät tarafınnan räncetelgän balalar öçen maxsus üzäklär oyıştırıla. Respublika buyınça 19 şundıy üzäktä xäzerge köndä 100rә yaqın invalid student belem ala. Alar xoquq, iqtisat, informatika belgeçlege buyınça uqiylar. Utırış barışında Tatarstannıñ Sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova monıñ öçen küp çığımnar totıluın äytte. Bıyıl invalid balalarğa yuğarı belem birü öçen 800 meñgä yaqın aqça totılğan.
Tatarstannıñ yuğarı kürsätkeçen isäpkä alıp, Rusiäneñ mäğärif häm fän ministrlığı, TİSBİnı invalidlarnı uqıtu buyınça Federal' eksperemental' mäydan bularaq bilgeli. Häm TİSBİ 2004 yılnı “İdel buyı okrugında invalidlarnı uqıtu-metodik üzäge” digän isem ala. TİSBİ proyektı belän çit illärdä dä qızıqsına başlıylar. Amerikanıñ “PEN International» Xalıqara fondı TİSBİ akademiäse texnologiälären tikşerä häm dönyada mondıy uñışlı programmanıñ bulmawın assızıqlıy.
“PEN International» belän imzalanğan xezmättäşlek turındağı Deklaratsiä nigezendä, işetmäwçe balalarğa yuğarı belem birü buyınça xäzer urtaq fänni tikşerenülär uzdırılaçaq, konferensiälär oyıştırılaçaq.
Bügenge köndä işetmäwçe balalarnıñ kübese urta yäisä yuğarı belem alırğa xıyallana. Tatarstan Mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov alar cämğiätkä fayda kitererlek şäxeslär bulırğa tieşlegen äytä
Alar tulı xoquqlı nalog tüläwçelär bulıp yäşärgä tieşlär. Äti-änilär cilkäsendä yatmasqa. Aalarğa belem alu kiräk. Landış Xarrasova


c: text/html

text:
Şuşı könnärdä “Respublika Tatarstan” gazetası Tatarstannıñ Balıq bistäse rayonında yal itü, küñel açu şähärçege bulırmı digän yazma bastırdı. Balıq bistäse rayonı neft' yağı tügel, iqtisadıy xäle turında da maqtap söyläp bulmıy dilär bu yaqlarnı belüçelär. Ägär Balıq bistäse rayonında yal itü şähärçege bula qalsa, Qama buyı xalqına bäxet yawaçaq. 10000 yaqın keşegä eş urını bulu ixtimal. Bu zur proyektnı mäskәülär nigä näq şuşı rayonda tözergä bulğannar, nindi qorılmalar tözelergä mömkin, bu xaqta Balıq bistäse rayon xalqı ni uylıy?
Küptän tügel Balıq bistäse rayonına ere Mäskäw eşmäkärläre kilä. Qama buyların, aña quşıluçı Suşa yılğası buyındağı tabiğätne, Uraqçı digän awıldan başlap Küki awılına qädär säyäxät itep alalar. Monda awıllarnıñ torışı ällä ni maqtanırlıq tügel inde di Balıq bistälelär, cimerek kolxoz binaları, buş qırlar, yulsızlıq. Mäskäwlärgä närsä oşağan soñ monda digändä, monda hawa çista, tabiğät tä üzençälekle, urman, bolın, yılğalar, çişmälär barsı da küñelgä xuş kilä torğan digännär. Mondıy urında menä digän yal itü şähärçege yasap bula, menä bezneñ teläk älege rayonnan känfit yasap aqça eşläw dip üzläreneñ proyektların täqdim itälär. Mäskäwneñ nindi ere eşmäkärläre, isemnäre rayon citäkçelege tarafınnan ser bulıp qala. Annan soñ şunsı añlaşıldı, “Respublika Tatarstan” gazetasınıñ “Balıq bistäsendä yal itü şähärçege bulırmı ?” - dip yazuı, şul uq rayon gazetasınnan kürep yazğan bulıp çıqtı. Ä rayon gazetası öçen mäskäw eşmäkärläreneñ rayonnı üsterergä, kürkäm itärgä cıyunaları xalıqqa citkerer öçen menä digän xäbär bula. Tik menä Balıq bistäse rayonı xakimiäte üz qulı astında eşläwçe gazetanıñ bu yañalıqnı irtäräk qıçqırğan di. Rayon citäkçelegenä mäskäwlelär proyektnı Tatarstannıñ xökümät başlığına kürsätäbez dä annan prezident qul quysa Balıq bistäse känfitkä äwerelä digännär.
Mäskäw eşmäkärläreneñ proyektları buyınça älege rayonnıñ Qama yılğası yarı Qara diñgez buyındağı kurort şähärçeklärenä oxşaş bulaçaq. Mädäni-küñel açu üzäkläre, sport qorılmaları, yal itü yortları barsı da şul proyekt eçenä kerä. Nigä bu urınnarnı saylawların eşmäkärlär, ekologik yaqtan çista rayon buluı, aeroporttan yıraq bulmawı, su transportı yöri aluı, ere maşina yulları ütü belän añlatıp kitälär. Rayon üzäge qırıyında yaña ber bistä barlıqqa kilep, anda 10000 gä yaqnı keşe toraçaq. Şunda uq öç 5 yoldızlı kunakxanä, restorannar, attraksionnar, boz sarayı tağın başqa küñel açu üzäkläre tözeläçäk. Bu süzlärne Mäskäwlär söylägändä Balıq bistäse citäkçelegeneñ, annan bu xäbärne işetkän xalıqnıñ qolaqları tora, ışanmaslıq xäl bit bu dip tä quyuçılar bula. Ä tegelär proyektları belän tanıştırunı däwam itälär. İke küp qatlı binalarnı kütärep, öske qatlarınnan rayon üzägennän 30 kilometr yıraqlığındağı Yamaş, Küki, Tegermänlek awılları da kürenäçäk imeş. Şulay uq teläklärendä akvapark, zoopark tağın başqa obyektlar tözü küzdä totıla. Uraqçı awılı tiräsendä mäskäwlelär etnik awıl yasamaqçılar. Anda barlıq öylär dä ağaçtan bulıp, Qazan kirmäneñdäge kebek mäçet belän çirkäw ber tirädä bulır dip kötelä. Şunda uq balıq totu, yal itü urınnarı da bulaçaq. Balıq bistäsen känfitkä äyländerergä tieşle proyekt 5 yıl eçendä tözelep betär, yıl sayın 20 protsent qorılma torğızılır dip farazlıylar täqdir itüçelär. Bu rayonda xalıq üze bik tırış, ağaçtan urındıqlar, at arbaları, çanalar yasıylar, mamıq şäl bäyläp satalar. Ägär Rusiä başqalası eşmäkärläreneñ teläklären Tatarstan citäkçelege qabul itsä xalıqqa bäylägän şällären yıraqlarğa barıp satıp yörise bulmayaçaq, 8000 gä yaqın keşene eşle itäçäklär. Balıq bistälelär xıyalıy xalıq, alar xäyrannan; “Rayonğa ere eşmäkärlär kiler dä taş yullar tözeler, cimerek binalar urınına yañaları tözerlär”- dip kötälär ikän. “Berençe aprel' tügel inde, bezne aldalar öçen, yıraq aralarnı yaqın itep, awıllarda cıyılışlar cıyıp, ozın-ozın süzlär söyläp yörmäslär ide” – di Qama buyı xalqı. Alay disäñ 10 yılğa yaqın taş yul bulır dip ışandıralar inde, haman da yuq. Yaz-köz, qış awılğa kersäñ çığıp bulmıy, çıqsañ kerep bulmıy” – dip tä quydı şul uq rayonnıñ Kükileläre.
Röstäm İsxaqi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xäter köne ğäcäpläre
Qazanda 17 märtäbä Xäter köne uzdı. Ber Qazanda ğına tügel, Mäskäwdä dä, Çallı da buldı Matäm cıyınnarı. Läkin, tarixı Qazanda başlanğan bu cıyın milli oyışmalar arasında iñ üzäge bulıp tora. Bıyılğısı başqa yıllardan ayırmalı bularaq niçek uzdı soñ? Töp näticälär nindi?
Bıyılğı Xäter köne turında tatar matbuğatında da, radio –TVsında da bik küp söylänelde. 90 yıllar başında da şulay uq, xätta kübräk tä yaqtırtıla ide ul anısı. Läkin, soñğı yıllarda azaydı. Xäter köne uzğaç qına, keçkenä genä xäbärlär birelä başladı. Bu nigezdä şulay. Bıyıl isä, Xäter köne aldınnan küp kenä tatar matbuğatında zur wä sallı yazmalar basılıp çıqtı. Radioda, reklam rolikları yañğırap tordı, TV da tapşırular mul buldı. Läkin, ikegä bülengän Tatar ictimaği üzäge genä ber-bersen talap yattı. Bez oyıştırabız dip ber qanat ber könne matbuğat konferensiäse uzdıra, ikençe könne isä ikençese. Şularnı kürep torğan yäşlär, Xäter könenä ber atna qala mä’säläne üz qullarına aldılar. Yäşlärneñ basımı belän, ike tiü wäkilläre dä ber östäl artına utırdı. İnde berläşterelgän oyıştıru komitetı Xäter könen uñışlı ğına yırıp çıqtı. Näticälär dimäk bolayraq. Räsmi orğannar belderüençä, Matäm çarasında, İrek mäydanında 500 dän artıq keşe qatnaştı. Şularnıñ 60 protsentı yäşlär ide. Gazeta.ru kebek sallı internet basmaları isä meñ yarım keşe qatnaştı dip yazıp çıqtı. Çara aldınnan beraz ğına, törle insedentlar buluı ixtimalı turında oyıştıruçılar gel äytep tordılar. Bernindi tartqalaş bulmadı. Bıyıl, başqa yıllardan ayırmalı bularaq, tınıç wä tärtiple uzdı. Mäydan bizäleşe dä, bayraqlar küplege dä, maxsus gäzit çığarılıp, taratıluı da, yäş buınnıñ küp buluı da şatlandırğan mäydanğa kilüçe olı buınnı. Milli xäräkätneñ eçendä qaynağan Möslimä oyışması citäkçese Älmira Ädiatullina söyli:
Xäter çarasın yäşlär alıp bardı. Dimäk, bu dönyanıñ säxnäsennän kitsäk tä, bezgä awır bulmayaçaq. Çönki şuşındıy, ğäcäyep däräcädäge köçle, tuplanğan yäşlärebez üsep kilä. Berdäm, menä şuşı däwlät yuğaltuıbıznıñ açılığın toya torğan. Däwlätçelegebezne qabattan torğızırğa omtılğan ğäcäyep yäşlärebez üsep kilä ikän! Bigräktä yäş yeget-qızlarnıñ küp buluı mine ayıruça şatlandırdı. Allahnıñ räxmäte bulsın yäşlärgä! Bez alarğa ömetlär bağlıybız häm uñışlar telibez.Älmira apa räxmätlär beldersä dä, qayber säyer küreneşlär bulmadı tügel. Cıyılğan xalıqnı Tatarstannıñ xalıq artisttı Gölzadä Safiullina aptırattı. Cır cırlağaç, ul çığış yasap, menä ni dip belderde:
Azatlıq! Tatar mäñge ciñelmäs böyek Rusiädä yäşi. Rusiä tarqalmasa- tatar tarqalmas! Tarqalmas Rusiä öçen Azatlıq!17 yıl buyına İrek mäydanındağı Xäter könendä xalıq Rusiädän bäysezlek taläp itkändä, ä ul bıyılda şulay buldı, Gölzadä xanım, rusiäneñ berdäm buluına çaqırdı.
Tağın ber säyerräk ğämäl. İlsiyä Bädretdinovanıñ Azatlıq dip atalğan cırı buldı.
…Xızır-İlyas taşlap kitkän bu xalıqnı, Mähdi kilmäs inde, äy, äy, äy! Berkem birmäs bezgä ğäziz Azatlıqnı, Käläpüşeñ kiep, yılap ülsäñ dä…
Mähdi kilmäs inde, äy, äy, äy!
Berkem birmäs bezgä ğäziz Azatlıqnı,
Käläpüşeñ kiep, yılap ülsäñ dä…Ğömerlären azatlıq köräşenä bağışlağan , mäydanğa cıyılğan xalıqqa älegedäy yoqlap yäşäsäk azatlıq alıp bulmas dip cırladı İlsiyä. Tawışında da, süzlärendä dä ömet çağıldı anıñ. Cıyılğan xalıq ta, ägär ömet bulmasa ällä qaylardan monda kilmäs ide.
Mondıy ällä ni aptıratmasa da, ämma säyerräk toyılğan ğämällär buluına qaramastan, ber-bersen önäp betermäwçe milli liderlarnıñ urtaq ber mönbärdän notıq totuları, ber safta bulıp, elekkege yıllardağı kebek uramnardan ütüläre ömetlärne köçäytte.
Xäter könen oyıştırunıñ küp mäşäqätlärne üz qullarına alğan yäşlär, kiläse yılnı tağı da xalıq kübräk, ä Xäter çarası isä canlıraq bulır dip belderdelär.
Räfis Cämdixan


text:
Bügen Ğiraq xakimiätläre 52 keşene, şul isäptän 49 qoralsız soldatnı häm 3 maşina yörtüçene atıp ütergän keşelärne totıp cäzağa tartırğa wäğdä birde. Bu üterülär öçen cawaplılıqnı suğışçan islamçı Äbü Mussab äz-Zärqäwi törkeme üz östenä aldı.
Ğiraqlı tikşerüçelär belderüençä, alar xäzer armiä saflarına intixarçılarnıñ ütep kergän buluı mömkinlegen tikşerä.
Bügen Baquba şähärendä yuğa quyılğan 2 bomba şartladı, ber politsiä xezmätkäre hälak buldı.
Uzğan töndäge hawa höcümnärennän soñ bügen AQŞ köçläre Fällücä tiräsendä üz pozitsiälären nığıttı. Ğiraqnıñ küçeş çorı xökümäte Ğinwarda ütäçäk saylawlarğa qädär Fällücädäge qarşılıqqa tınıç çişeleş tabarğa tırışuı turında belderä.
AQŞ Ğiraqta 342 tonna köçle şartlatqıçlarnıñ niçek yuqqa çıqqanlığın tikşerä. Uzğan yılnıñ aprel ayında yuqqa çıqqan bu şartlatqıçlar atom bombasına detornator bularaq yäi oçqıçlarnı häm binalarnı şartlatu öçen qullanıla.


text:
“Federal Rusiä öçen” isemle xäräkät tözü başlandı. Anı başqort, mari, ukrain, alman milli oyışmaları, Başqorttstan xalıqları Assambleyası häm başqa qayber oyışmalar, firqä bülekçäläre oyıştıra. Tatar oyışmalarınnan - citäkçese başqort millätennän bulğan “Azatlıq” tatar yäşläre oyışması. Yaña xäräkätneñ maqsatı - küpmillätle häm küpdinle Rusiädä berdämlekkä ireşü. Yaña xäräkät oyıştıruçılar Oleg Morozovnıñ ike genä subyektnıñ kileşü tözi ala digän fikerlären utqa tota.
Alarnı Başqortstan prezidentı da yaqlap çıqtı. Prezident uyınça, kileşü tözüdä xoquqlar tigez bulırğa tieş.


text:
1999-nçe yılğa qädär Çeçnäneñ tışqı eşlär ministırı bulıp torğan İlyas Axmedovqa may ayında AQŞnıñ Boston şährendä säyäsi sıyınu xoququ birelä. Axmedov çeçen suğışçılarınıñ qayber ğämällären terror aktı dip xökem itkän häm rus-çeçen suğışında söyläşülär aşa kileşügä ireşergä tırışqan şäxes bulsa da,. Amerikanıñ iminlek departamentı Axmedov terrorçı dip belderep, qararnıñ üzgärtelüe öçen möräcäğät itte.AQŞ administratsiäse nindi mäqsat quya, bu turıda belgeçlär närsä äytä.?
AQŞlarında İlyas Axmedovnı yaqlawçılar küp. Alar arasında älege kongress äğzaları häm eleke däwlät sekretarların telgä alıp bula.Ämma Bush administratsiäse eleke opozitsiä räsmien terrorçı dip belderep AQŞtan kitergä tieş digän qaraşta. Bushnıñ İminlek departamentı birelgän politik sıyınu xoququnıñ köçtän çığarıluın sorap möräcäğät itte.Bu möräcäğät turıdan turı bulmasa da, Rusiäneñ Çeçnädä alıp barğan suğışnı yaqlaw bula. V.Putin küptän inde Aslan Masxadovnıñ separatist xökümäten terrorçılar xökümäte dip atağan häm küräsen Bush administratsiäse dä bu qaraşnı yaqlıy. Bu işarä qayberäwlärgä qapma qarşılıqlı bulıp kürenä.Çönki Putin Bushnıñ Ğıraq suğışın yaqlamadı. WP gazetası muxarrire Anne Applebaum Axmedov waqıyğäsen qızıqsınu belän qarap bara. Ul Bush administratsiäseneñ Axmedovnı ildän quu motivın añlau qıyın di Applebaum radiobızğa birgän ängämä waqıtında ni öçen AQŞlarınıñ Axmedownı terrorçı itep tamğalarğa tırışaçağın bolay dip añlata berençedän Bush administratsiäsendä beräw dä anı çın terrorçıdan ayıru öçen citärlek mäğlümätkä iä tügel,ällä ni ışınıçlı argument tügel . İkençe mömkinçelek AQŞ belän Rusiä arasındağı tübän däräcädäge elemtälär säbäple Axmedov belän mäşğül bula başladılar , moña bälkim dä kübräk ışanıp bula . Ämma in ışandıruçı bulğanı öçençe açıqlau di Applebaum(audio)
Aqyort yäki İminlek departamentı Putinneñ küñelen kürergä qarar birep, Axmedownı quarğa tırışabız dip kürsätä yäğni Axmedowqa bez terrorçı dip qarıybız, bez Putinnıñ interpretatsiäsen yaqlıyıbz , Axmedov mäxkämä protessları belän mäşğül bulaçaq , çönki Putin alarnıñ şulay eşläwen teli dip belderde Applebaum.
Rusiä mätbuğatı moñı İminlek departamentı Putinnıñ Çeçnä säyäsäten yaqlıy dip bäyäliäçäk.Bu inde Waşington çeçen separatistları qanunsız , çäçän suğışçılarına isä terrorçılar dip qarıy digän mäğnä kilep çığaçaq dip äytä WP muxarrire Applebaum.Ul süzlärenä däwam itep tağı bolay dip äytte (audio)
Minemçä Amerikannar Çeçnä mäsäläsennän yıraqlaşqan . Çınbarlıqta alarnıñ Çeçnä säyäsäte yuq.Axmedov turındağı qararnı üzgärtü möräcäğäte alarnıñ bu eşkä qatnaşmawın küräsätä yä dä min äytkän kebek belä torıp qatnaşmıylar çönki Putin alarnı qatnaşuın telämi.
Ni öçen Bush adminstratsiäse prezident Putinnı Çeçnä mäsäläsändä yaqlıy soñ? Putin bit Bushnıñ baştağı duslıq uvertürlären kire qağıp AQŞnıñ Ğıraq säyäsäten yaqlamadı . Cato institutında eşläwçe saqlanu analitığı Charles Pena qaraşınça cawap bik ğadi: (audio)
Rusiäneñ äle dä bik zur strategik atom qoralları arsenalı bar. Bez bergäläp anı kimetergä tırışabız. bu protsessnı qurqınıç astına quyu AQŞ mänfäğätenä ber dä turı kilmi.Şulayuq Rusiädäge qatı qul säyäsäte häm xärbi elementlarnıñ başkütärüe turında da borçılular yuq tügel.Älbättä bu post sovet çorındağı progrestan soñ ber dä xuplanmağan täräqiät bulır ide.
Küp kenä küzätüçelär Putinnıñ citäkçelek stilına borçılu belän qarıy. Ämma Pena V:Putinnıñ köçle iqtisad buldıru häm könbatış belän yaxşı mönäsäbätlär urnaştıru tırışlıqların AQŞ häm könbatış illäre xuplarğa tieş ide di.Pena süzlärençä(audio)
Putinnıñ xakimiät däwre tämamlanğannan soñ da urınına kilgän şäxes Putin ğämälgä quyğan säyäsät häm reformalarnı däwam itterer digän idea yata. Sin ilneñ şul yünäleştä däwam itüen garantiälärgä telisen.
Şulay Global tängällek aktı urtasında İlyas Axmedovnıñ yazmışı elenep tora.
färidä xämit,praga


text:
Kanikullarda uqıtuçılar da uqıy...
Traditsion uqıtu metodikalarında uquçı haman da uqıtu obyektı ğına bulıp qala, berençe rol’ne anda uqıtuçı uynıy. Ä bezneñ texnologiäneñ elekke ısullardan iñ berençe ayırması – uquçı däresneñ töp figurası. Ul üze teläsä nindi xällärdän dä problemanı taba, anı analizlıy, anıñ modelen tözä, anıñ çişeş yulların taba häm üz-üzenä bäyä dä birä. Uquçı uqu protsessınıñ töp rolen başqarğaç, ul üzendä köç sizä başlıy, uqıtu canlana, anıñ näticäse, sıyfatı üzgärä. Annarı soñ, bala üz tuğan telendä, üze tuıp-üskän moxitnıñ telendä belem alırğa tieş. Tatarça uylarğa, fikerlärgä öyrängän balanı rus mäktäbenä iltep birep kenä, anıñ uylaw, fikerläw telen üzgärtep bulmıyVil äfände Çallıda yäşi häm eşli. Bez süz alıp bara torğan metodika da şuşı şähär mäktäplärendä eksperiment räweşendä 10 yıl elek eşli başlağan. Xäzer inde Mäğärif ministrlığı, bu eksperimentnıñ näticälären şaqtıy uñay bäyäläp, ısulnı Tatarstannıñ başqa mäktäplärendä dä kertä başladı. 7 litseyda bara torğan kurslarda näq menä şuşı texnologiä nigezendä belem birüçe başlanğıç klasslar uqıtuçıları üzläreneñ eşçänlegen kamilläşterä, uqıtu protsessı waqıtında kilep tuğan mäs’älälärne xäl itä. Kurslarnı respublikanıñ Mäğärif ministrlığı häm Uqıtuçılar belem kamilläşterü institutı oyıştırdı. Bu uqular turında tulıraq mäğlümätne Azatlıq radiosı tañlawçılarına ministrlıqnıñ töp belgeçe Ğäynetdinova Gölfiä Änwär qızı citkerä.
Bu kurslarda barı tik praktikada şuşı texnologiä nigezendä uqıtqan pedagoglar ğına qatnaşa. Eşläw däwerendä alarnıñ şaqtıy sorawları, kiñäşläşäse äyberläre barlıqqa kilgän. Uqu waqıtında alar metodika belgeçläre, däreslek avtorları belän aralaşa, alarnıñ fikerläre belän tanışaGölfiä xanım süzlärenä qarağanda, İcadi üstereş texnologiäse nigezendä uqıtu alıp baru öçen Mäğärif näşriäte yärdäme belän inde däresleklär, kitaplar çığarılğan, tematik plan, kontrol’ eşlär, däres eşkärtmäsennän torğan uqıtuçığa yärdämleklär dä buldırılğan. Alar älegä tik 1 klass öçen genä, läkin inde 2 klass öçen däresleklär bastıru öçen äzerlek eşläre alıp barıla. Mäğärif ministrlığı älege başlanğıçnı ikençe klasslarda da däwam itärgä niätli. Alay ğına da tügel, şuşı texnologiä xaqında inde başqa töbäklärdä dä belälär ikän. Tömän, Perm ölkäse, Başqortstan, Udmurtiä mäktäplärendä ütkärelgän sınaw seminarlarınnan soñ, Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığına älege metodika belän tulıraq tanışıp, anıñ nigezendä uqıtu alıp barırğa teläwçelär dä tabılğan.
Gölnaz İlgizär


text:
Polşada abort qanunnarı anıñ kürşelärendäge liberal zakonnar belän çağıştırğanda bik çiklängän bik qatı dip äytergä kiräk ,Polşada qayber säyäsätçelär häm oyışmalar qanunnı yomşartu öçen kampanie alıp barsa, başqaları bigräk tä çirkäü citäkçeläre moña nıq qarşı .Alar Polşa 2004nçe yılda Yevropa Berlegenä äğza bulğanda anıñ abortqa qarşı zakonnarınıñ saqlanıp qaluın teli.
Yevropa illäre abort mäsäläsenä törleçä qari. İrlandiedä bala töşerü tämam tıyılğan bulsa, Niederlantta bu turıdağı säyäsät nıq liberal. Quşma Ştatlarında abort xoquqı 30yıl elek konstitutsie belän garantiälängän bulsa da , bu aralarda anda bik qızu debatlar bara. Polşada kampanie alıp baruçılar yevropanıñ in qatı qanunın yomşartu öçen tırışa. Xakimiättäge Demokratik sul alians citäkçeläreneñ belderüläre nindider däräcädä qıyulandıruçı. İlneñ yaña sälämätlek saqlau ministırı da qanunnı liberalläşterü tarafında. Parlament süzçese Borowski ütkän atna azağında bu turıda referendum ütkärergä çaqırdı. Polşa, kommunistik rejim waqıtındağı liberal zakonın çiklägän siräk illärdän . Älege waqıtta xatın köçlängän bulsa , yäki anıñ tormışı qurqınıç astında bulsa , yä dä yaralğının nıq ğarib buluı añlaşılğan xäldä genä abort yasala ala.Bu qanun 90nçe yıllar urtasında bıraz yomşartılsa da , soñraq mäxkämä qararı belän eleke xälenä qaytarıldı.. Polşanıñ xatın qız vä ğailä planlau federatsiese direktorı Wanda Nowicka bolay di : nigezdä bez xatın Polşada bala tudıru häm cinese mäsälälärdä qarar birü xoquqına iä bulırğa tieş dip qaribız.İrekle qarar birü xoququn çağıldırğan qanun bulırğa tieş.
Nowickanı yaqlauçılar tıyu bulsa da, Polşada bik küp legal bulmağan abortlar yasala ,küp kenä xatın Cexiegä abortnıñ legal bulğan kürşe ilgä bara dip söyli. İrlandiedä dä şuluq xäl, abort anda da tıyılğan, ämma yılsayın meñnnärçä xatın Britaniegä bala täşertergä bara. Nowiçka süzlärençä, liberal abort qanunın yaqlau sonğı yıllarda cämäğätçelektä elekegä qarağanda kimede , bik küp keşe katolik çirkäwennän qurqıp bu turıda açıqça fikeren beyan itmi.
Xalıqara Ğailä Planlaştıru Federatsieseneñ Yevropa üzäge Brüseldä urnaşqan. Üzäktä eşläwçe Monika Pini üzäk vä könçığış yevropa illäre dönyanıñ in liberal abort zakonnarına iä ide , alarnıñ kübese 12 atna , xätta sälämätlek yäki sotsial sebäplär kürsätep 22 atnadan soñ da bala töşerä ide dip söyli. Pini Yevropa ğomumän alğanda irekleräk qanunnar qabul itä. Fransie ike yıl elek abort mömkinçeleklären kiñäytte. Şwitsarie ütkän yılda prosedura cinayät tügel digän qarar qabul itte :Şulay da Pini abortqa qarşı tendensie buluın da telgä alıp bolay di: ägär dä bez küptän tügel genä Fransiedä , Şwitsariedä tawışqa quyılğan närsälärgä qarasaq , xatın öçen kübräk saylau mömkinçelege buluın küräbez. Ämma tiskäre tendensie buluın da äytergä tieşbez.Bigräk tä abortqa qarata dini opozitsie elekegä qarağanda köçleräk. Yevropada älege waqıtta küpkenä konservativ xökümätlär utıra. Misal öçen İtaliada .. alar ütkändäge ciñülärne üzgärtergä teli.
Abortnı yaqlauçılar üzlären ‘saylau yaqlı’ dip atıy häm xatınnıñ saylarğa xoquqı bar dip basım yasıy. Abortqa qarşı buluçılar yäğni tormış yaqlılar isä yarılğınıñ yäşäw xoquqı bar di.
Polşada opozitsiedäge Qanun vä Ğädellek partiäseneñ citäkçese Kaminski fikrençä, ilneñ abort zakonnarı citärlek liberal , bu turıda äle söyläşü döres tügel, çönki iyündä Yevropa Berlegenä quşulu mäsäläsendä möhim referendum ütkäreläçäk . Kaminski süzlärençä Abort qanunnarı häm anın belän bäyläneşle mäsälälär Polşadağı barlıq konservativ köçlärne uyataçaq häm alar Yevropağa qarşı da bula alalar.Ägär dä bez Yevropa Berlegenä quşılu mäsäläsendäge referendumda ciñep çığarğa teläsäk, abort turında xalıq fikrenä möräcäğät itmäskä tieşbez.
Niçek kenä bulmasın bu ike mäsälä Polşada berberesenä bäylängän. Kardinal Jozef Glemp kebek çirkäü citäkçeläre Polşanıñ Yevropa Berlegenä kerü dokumentlarında il abort mäsäläsendä qarar çığaruda bäysez digän maddä bulırğa tieş dip taläp ittelär. Berlekkä kandidad äzğa Malta da näk şul maddä turında söyläşülär alıp bardı. Nowicka häm başqalarınıñ köräşe älege waqıtta uñışlı tämamlanır dip kötep bulmi. Premier Miller, abort zakonı älege parlamentta yañadan qaralmayaçaq dip belderep partiädäge qayber kollegalarınıñ ömedlären sünderde.
Färidä Xämit,Praga


text: Bu belderüen ul Pekiñda Qıtay Prezidentı Zän Zemin häm tışqı eşlär ministrı Tañ Caksuan belän oçraşudan soñ yasadı. De Villepin Tönyaq Korea üzeneñ şikle atom programmalarınnan baş tartırğa tieş dide häm bu mäs’älädä kompromiss bulmayaçaq dip östäde. Könyaq Korea äytüençä Pxenyan bu ayda Seul belän yuğarı däräcä söyläşülär ütkärügä rizalaşqan. Pxenyan üzeneñ atom reaktorın eşlätä başlağannan birle Tönyaq belän Könyaq Koreanıñ oçraşu ütkärgäne yuq ide. Yaponiä tışqı eşlär ministrı Yoriko Kawaguçi belän Russiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov telefon aşa söyläşep bu nizağqa tınıç çişeleş tabu öçen xezmättäşlek itärgä kileşte. De Villepin şulay uq, Fransiä, Qıtay häm Russiä Ğiraq mäs’äläse BMO İminlek Şurasında çişelergä tieş dip isäpli dide. Älege öç däwlät Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa qarata beryaqlı ğına çaralar kürü mömkinlegenä qarşı çığıp, tınıç çişeleşkä çaqırıp kilä.


text: Mäskäw. Rusiä premyer-ministrı Mixail Kasyanov, baş prokuraturanıñ YUKOS şirkäte aksiälären tuñdırıp toru turında qarar çığaruwı uñayınnan üzeneñ nıq borçıluwın belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, monıñ näticälären abaylaw bik qıyın bulaçaq, çönki bu yoğıntı yasawnıñ yaña ber töre bulıp tora. Rusiä prokuraturası YUKOS aksiälären tuñdırıp toru qararın kiçä kiç bäyän itkän ide, aña qädär şuşı şirkätneñ başlığı, mäğlüm eşmäkär Mixail Xodorkovski qulğa alındı. Bügen Rusiä prezidentı Vladimir Putin üzeneñ eçke idaräse başlığı Aleksander Voloşinneñ eşennän kitü üteneçen qänäğätländerde. Prezident idaräse citäkçese itep Voloşinneñ urınbasarı Dmitri Medvedev bilgelände. Rusiäneñ kürenekle uñçı säyäsätçese Anatoli Çubays soñğı täräqqiatne bäyäläp, yuğarı citäkçelektä säyäsät yünäleşen üzgärtü bara dip belderde. Kiçä iminlek xezmäte keşeläre "Novosibirskenergo" şirkäte idaräsendä dä tentü ütkärgän ide. Älege şirkät Çubays citäklägän "Berläşterelgän Energiä Çeltäre"neñ ber öleşe bulıp tora. Xäbärlär çığarılışı äzerlängändä İTAR-TASS häm İnterFax agentlıqları, Rusiä prokuraturası YUKOSnıñ tuñdırılğan aksiälären öleşçä azat itte, çönki xucalarınıñ cinayät eşenä qatnaşı bulmawı açıqlandı dip belderde. Süz YUKOSnıñ 4.5 protsent aksiäläre turında bara.


text:
Gavriil Derjavinğa häykäl açılu, Tatarstanda saylaw aldı wäzğiäte h.b.
Rusiä Däwlät Dumasına 3 kön qalğanda, Tatarstanda säyäsi wäzğiät tınıç diärgä mömkin. Mäxkämälärdä räncetelgän nämzätlärneñ eşläre qarala, qayberäwläre qänäğätländerelä, qayberäwläre kire qağıla. Ozaq yıllar buyı Däwlät Dumasında utıruçı eşquar Sergey Şaşurinnıñ nämzätlär isemlegennän töşep qaluı cämäğätçelek tarafınnan tınıç qabul itelde. Başqa yıllarda saylawçılarğa büläklär taratu tabiği kürenä ide. Baqsañ, ul qanunğa sıymıy ikän. Şunısı qızıq, Şaşurinnıñ büläk taratıp, saylawçılarnı satıp alu turında ğariza birüçe, yäğni anı saylaw bäygesennän çığarunı taläp itkän nämzät İrek Mortazin üze iñ tıynaqlardan bulıp çıqtı. Uram qoymalarda anıñ zuraytılğan räsemnäre kürenmi, berniçä atna elek ul M.Şäymievkä saylaw aldı yalın qaldırıp eşkä kire qaytırğa çaqırıp, belderü yasağan ide, anısı qabul itelmäde. Ä menä Şaşurin turındağı ğözere ütälde.Çärşämbe könne Qazan universitetınıñ 200 yıllığı qısalarında tözelgän berençe obyekt – avtotexnika üzäge açıldı. Anda respublikanıñ iñ zur citäkçeläre qatnaştı.
Çärşämbe könne ğädättägeçä Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına törle qunaqlar kilde, telefon aşa sorawlar birelde, täqdimnär yasaldı. İñ yış qabatlanğan soraw şul – Mintimer Şäymievneñ Başqortstan tatarları turında yasağan belderüen añlatıp birüne ütenälär. Bu turıda soñraq tağı xäbärläşerbez, ä xäzer Qazan byurosı qunaqları belän jurnalist Rimzil Wäli söyläşä.Ğädättä bez säyäsät, zur citäkçelär, cäncallar turında tıñlarğa häm söylärgä yaratabız. Ä ğadi xalıq säyäsättän çittäräk torğan kebek. Läkin meñnär häm millionnar üzlärençä yäşi, radio tıñlıy yäki tıñlamıy, aralarında millät belän qızıqsınuçılar da yış oçrıy. Qazanda yäşäwçe Ğafur abıy Wälitov çärşämbe könne bezneñ byuroğa kilep kerde. Anıñ öyendä telefonı bulmağaç, ul aldan iskärtmiçä radioçılarnı kürergä kilgän. Efirda yañğırağan isemnärneñ härqaysın xäterli.
Qazanda yäşäwçe tıñlawçıbız Ğafur Wälitov üzeneñ Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov belän ber ük rayonnan buluın belmägän dä. Ämma ul yaqtaşınıñ milli säyäsäte belän riza tügel ikän. Läkin saylaw aldı agitatsiäse yäki kürşe respublika eşläre belän artıq mawıqmas öçen bu mäs`äläne quyırtıp tormasqa buldıq. Barı tik tıñlawçılarnıñ sorawların iskä alıp, Mintimer Şäymiev düşämbe könne yasağan belderü “Tatar-inform” taratqan xäbäre belän tanıştırabız:Mintimer Şäymiev Başqortstan tatarları turında.
Mintimer Şäymiev fikerençä, millionnan artıq tatar yäşi torğan Başqortstan Respublikası Prezidentı wazifasına ber genä kandidat ta Başqortstanda tatar tele statusı turındağı mäs`äläne çitlätep uza almıy.“Bu töp soraw häm bez aña cawapnı işetergä tieş”, - dide. M.Şäymiev. “Başqortstanda tatarlarnıñ sanı ruslar häm başqortlar belän ber däräcädä bulğanğa kürä alarnıñ tuğan tele däwlät tele bulırğa yäki ayırım statusqa iä bulırğa tieş. Şunnan da kimräk bula almıy”,- dip sanıy Mintimer Şäymiev. -“ Soñğı waqıtta min bigräk tä Başqortstannan şuşı mäs`älägä qarata qaraşımnı belderüne ütengän xatlar alam. Mondıy soraw tulısınça xaqlı, saylaw kampaniäläre barışında ul härwaqıt kiskenläşä häm bu şikne kiläçäkkä qaldırırğa yaramıy”,-dide Tatarstan prezidentı. «Tatar-inform» agentlığı taratqan xäbärdä menä şundıy yullar bar.


text: Bügen Baqıda çığış yasap Erdogan bu suğışçan törkem üz eşen törle mädäni oyışmalar qanatı astında alıp bara dide. Şul uq waqıtta ul Azärbäycannıñ bu törkemgä qarşı iminlek çaralarınnan qänäğät buluın äytte. PKK 1999-nçı yılda Törkiädäge höcümnären tuqtatqançığa qädär 15 yıl buyı qorallı köräş alıp bardı. Azärbäycan Prezidentı Heydar Aliev belän oçraşudan soñ Erdogan Baqı-Cäyhan neft’ üktärgeçe niätlängännän, yäğni 2005-nçe yıldan aldaraq ğämälgä kerer dip isäpläwe turında belderde. Azärbäyannan soñ Erdogan säfären Törkmänstanda däwam itä. Kiçä ul Üzäk Aziädäge Törki respublikalar belän mönäsäbätlärne nığıtırğa wäğdä birde.


text:
Yekaterinburg şähärendä urnaşqan Raxman mäçete problemaların çişü maqsatı belän mäçetkä yärdäm itü sovetı tözelde. Xäteregezgä töşerep ütäbez: xalıq bik yaratıp häm teläp yöri torğan, yäş buınnı din-äxlaq yulına bastıru eşe cayğa salınğan Raxman mäçete, tözekländerelgän taşlandıq mäktäp binasında urnaşqan bulğanğa kürä, äledän-äle xucalıq itü yağınnan awırlıqlarğa oçrap tora. Küptän tügel biredä yağulıq sistemasın üzgärtep qordılar. İñ tıynaq isäpläwlär buyınça, bu eş mäçet cilkäsenä 200 meñ sumğa töşte. Mondıy aqçanı ciñel genä tabu mömkin tügel, Qızğanıç, küp kenä eşquarlar din uçaqları bulğan mäçetlärneñ moxtaclıqlarına bik iğtibar birep betermilär. Ämma bu oçraqta din ähellärenä biznesmennarnıñ iğtibarın beraz cälep itü mömkin buldı. Ramazan bäyrämendä mäçetkä kilgän Milli Media-Xolding citäkçeläre biredäge moxtaclıqlarnı üz küzläre belän kürdelär, häm mäçetkä yärdäm itü sovetı tözü maqsatı belän başqa eşquarlarğa möräcäğät belän çıqtılar. Şulay itep, matdi problemanı öleşçä çişü nasıyp buldı. Burıçnıñ küp öleşen Qazıylat idäräse qapladı.
Raxman mäçeteneñ imamı Ruslan xäzrät belän oçraşqan çaqta, Milli Media-Xolding citäkçeläre küp kenä milli-mädäni çaralarnı bergäläp ütkärergä dip süz quyıştılar. Äytik, dekaber ayında ütkäreläçäk Milli Media-Xolding stipendiatları bulğan sälätle balalarnıñ çirattağı oçraşuına Ruslan xäzrätne dä çaqırırğa uylıylar. Alar uylawınça, ata-babalarıbıznıñ izge dine, yolalar belän balalar tanışa başlarğa tieş. Monnan tış, milli häm dini tärbiä buyınça Raxman mäçete belän bergä urtaq eş plannarı qorıp, alarnı tormışqa aşıra başlaw da küzdä totıla.
Utırıp söyläşülärneñ tağın ber faydalı yağı kilep çıqtı: mäçetlärneñ matdi xälen yaxşırtu buyınça küp kenä qızıqlı täqdimnär kertelde. Mäçetlär nigezendä matdi çığımnarnı tä'min itärlek küp kenä eşlär oyıştırırğa bula. Alar arasınnan xäläl it, dini atributqa satunı bergäläp oyıştırunı başlap cibärü bu zur eşneñ berençe adımnarı bulaçaq.


text:
Ğäläm yaña turistik urınğa äylänä - "Soyuz" korabı inde öçençe säfärine alıp kitte
Şimbä irtän Qazağstandağı Baykonurdan kükkä Rusiäneñ "Soyuz" ğäläm korabı kütärelde. Rusiäneñ genä tügel, çit il mäğlümat çaralarınıñ da bu säfärgä zur iğtibar birüe bu korabta urıs häm amerikan astronaftları - Valeri Tokarev häm William McArthur bulu belän genä añlatılmıy. Anda äle tağın ber keşe, Gregory Olsen bar häm ul ğälämgä üzenä kürä yal säfäre belän bara.
60 yäşen tutırğan häm inde onıqları bulğan Olsen ğälämnän Cirneñ güzälleklären küzätü belän çiklänergä telämi, anda ul keşe gäwdäseneñ awırlıq yuğalu şartlarına reaksiäsen tikşergän sınawlar ütkärergä cıyına. Comğa könne korabqa kütäreler aldınnan Gregory Olsen üzeneñ beraz tınıçsızlanuın, ämma barıber ğömerendäge berdänber säfärne bik kötep aluın belderde:
"Korab bik yaxşı xäldä, bez anı kiçä qarap çıqtıq. Barıbız da yulğa äzer, ekipaj da, min dä äzer", digän ide comğa könne ğäläm turistı Olsen.
Ul ğälämdä 10 kön ütkäräçäk, ä menä anı ozatıp barğan astronaftlarnı ozınraq säfär kötä. William McArthur häm Valeri Tokarev Xalıqara Ğäläm stansiäsendä 6 ay ütkärergä cıyına. "Soyuz" isä ğäläm stansiäsenä düşämbedä tağılır dip kötelä. Anda xäzer eşlägän urıs Sergey Krikalev häm amerikan John Phillips kire Cirgä Gregory Olsen belän qaytaçaq. Alar anda bıyılğı aprildän birle ide. Krikalev belän Phillipsneñ soñğı burıçı - öçençe ğäläm turistın isän-imin kire Çirgä alıp qaytu.
Kärim Kamal


text:
Baybaq köne
Baybaq köne (İnglizçä Groundhog Day ) – Amerika Quşma Ştatlarda häm Kanadada xalıq bäyräme, yıl sayın 2 fevral könendä bäyräm itelä. Bu köndä önnärdän çığuçı baybaqlarnı küzätälär, alar eşläre buyınça kilüçe yazğa aldan äytü yasıylar. Ägär kön sürän bula, baybaq üz şäwläsen kürmi häm önnän tınıçlap çığa, şunnan ozaqlamıy qış beter dip äytälär. Kön yaqtı bulsa, baybaq şäwläsen kürä, häm, anı qurqınıp, öngä kire qayta. Şunnan tağın 6 atna qış bulır dip uylanıla. Amerika häm Kanadanıñ berniçä qalada meteorolog baybaqlarğa bağışlanğan fistivällär ütkärelälär, bu fistiväl'lär küp turist tarta.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Borınğı Rimda 2. Fevral'dä Kerpe Köne bäyräm itelgän. Uyatqan kerpe eşläre buyınça yazlarğa farazlar tözägännär. Könbatış Awrupada başqa Kelt häm German xalıqlarında baybaqlar yä ayularnı şundıy könnärdä (Qışqı Qoyaş Torınlığıdan soñ 40. kön) dä küzätkännär. 2. Fevräldä dä könbatış Xristiannar Candlemas Day bäyräm itälär. Başqa mäcüsi bäyrämnär kebek, xalıqta Baybaq köne Xristinalıqqa yaraqlaşqan, häm Amerikada Candlemas Day /Kendlmas Dey/ Baybaq köne kilep çıqtı. Amerikada şundıy Şotland äyteme bik tä populyar: If Candlemas Day is bright and clear, there`ll be two winters in the year. ( Candlemas Day yaqtı häm çista bulsa, yılda ike qış bulır). Bu bäyräm yolaları Pennsilvaniä'däge Punxsutawney qalasında barlıqqa kilgän. Berençe tapqır 2. Fevrälendä bäyräm itü 1887. yılda telgä alına, läkin Pennsilvania'däge Franklin and Marshall College qaramağında Holland Folklorı Üzägendä tabılğan yazmalar şulay dilär: 4. Febräl, 1841 - Morgantown, Berks County (Pennsylvania), kibetçe James Morris'neñ köndälegennän..."Ütkän Sişämbe, 2. kön, Candlemas day buldı, şundıy köndä, Almannarça, Baybaq qış yoqıdan uyatqaç, önnän çığa häm üz şäwläsen kürsä, ul qaytarğa omtıla häm tağın altı atna yoqlıy, läkin kön bolıtlı bulsa, ul qala, çönki hawa torışı yomşarırğa tieş."
Tanılğan baybaqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
AQŞta belän Kanadada iñ tanılğan 7 baybaq. Bolar Punxsutawney Phil, Wiarton Willie, Staten Island Chuck, Shubenacadie Sam, Balzac Billy, Jimmy the Groundhog häm General Beauregard Lee.
Puxsutawney Phil'e[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Punxsutawney (äytelä pak-sa-to-ni) baybağı - berençe räsmi meteorolog baybaq. Xalıq bäyräme 1887. yılda ütkärelä. Bu şähärneñ danı Baybaq köne filme (1993, Bill Murray baş rolendä) taralğan..
Wiarton Willie'se[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kanadanıñ iñ bigele baybağı Ontario provinsiäsendäge Wiarton awılında yäşi. Anıñ isemenä bağışlanğan festvallär dä şulay uq ütkärelälär.
Staten Island Zooparkınnan Chuck[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
New Yorknıñ räsmi meteorolog baybaq Staten utırawındağı zooparkında yäşi (Staten Island Zoo). Yıl sayın, 2. FeMräldä, 7 säğät 30 minutta şähär merı barında faraz birä. 1980. yıldan Chuck'nıñ farazlardan 80% çınğa aştı.


text:
Rusiäneñ xäzerge xakimiäte ğämällären tarixtan da şäyläp bula
Prezident Putin häm anıñ tirälege yış qına, Rusiäneñ demokratiägä üz yulı bar, bu anıñ üzençälekle tarixı belän bilgelänä, dip qabatlarğa yarata. Alarnıñ Rusiä kiläçägen niçek itep kürüen añlar öçen Mäskäwdäge yuğarı citäkçelekneñ menä şul tarixnı, häm törle uydırma miflarnı niçek itep üz maqsatında qullanuın töşenü bik möhim.
Bäyräm bularaq şuşı kön barı tik öçençe yıl ğına bilgelänä, häm ul 1612-nçe yılda Mäskäwne poläk ğäskärlärennän azat itügä, yäğni urta ğasırlar tarixına qaytıp qala. Rusiä tarixında ul çor "smuta", yäğni fetnä, tarqawlıq zamanı bularaq bilgele. 17-nçe ğasır başında çınnan da, ayaqqa basıp kilgän urıs däwlätendä Rüriklarnıñ patşa näsele özelep, wağraq asılzatlar häm urıs morzaları arasında xakimiät öçen ayawsız köräş başlana.
Şuşı eçke köräş Rusiä tarixına qorallı bäreleşlär, açlıq, yulbasarlıq, çit köçlär, ayırım alğanda, katolik poläklärneñ basqınlığı, yäğni däwlätneñ tulısınça diärlek tarqala başlawı belän bilgelänä. 1612-nçe yılda şul poläk ğäskärlären Mäskäwdän qua başlaw, häm soñraq xakimiätkä Romanovlar näselen kiterü Rusiä däwläten yañadan torğızuğa tiñlänä.
Ni öçen Putin xakimiäte moña ayıruça zur iğtibar birä soñ? Xäzerge prezident häm anıñ tirälege tarixnı üz xezmätenä quyıp, Putingä qädär bulğan Gorbaçov-Yeltsin çorın näq menä 17-nçe ğasırdağı fetnägä tiñli. Ä inde 2000-nçe yılda yaña prezident kilüe alar öçen 1612-nçı yıldağı kebek ük, Rusiäneñ yänä kütärelä başlawın añlata. Şuña da 4-noyäbrne xäzerge xakimiät köçle üzäk xökümätkä dan cırlaw öçen faydalana.
Mäskäwne yawlap alğan poläklärgä işarä yasap, Kreml'' tiräsendäge saray ğalimnäre xätta "tışqı idarä", "vneshnee upravlenie" digän töşençä dä uylap çığardı - bu çit illärneñ Rusiädä qurçaq xökümäten urnaştıru telägen añlatırğa tieş ide. Ä inde xakimiätkä Putinneñ kilüe moña kirtä quyunı, Rusiäneñ yänä bäysez däwlät bularaq ayaqqa basa başlawın kürsätergä tieş.
Alay ğına da tügel, Mäskäw citäkçeläre xäzer fetnä çorınıñ kiläçäktä dä bulmawı öçen bar köçen quyarğa tırışa. Putinneñ prezident bulıp öçençe märtäbägä dä qala almawın anda näq menä şundıy totrıqsız çornıñ kire qayta alu ixtimalın arttıra dip añlatırğa tırışalar. Yäğni, ildäge totrıqlılıqnı saqlaw öçen Putinneñ xakimiättä qaluı zarur digän qaraş alğa sörelä.
Yedinaya Rossiä partiäse xäzer aşığıç töstä Putin öçen "däwlät yulbaşçısı" digän yaña ber töşençä uylap çığardı. 1613-nçe yılda urıs elitası monı inde ber eşlägän ide - ul çaqta däwlät yulbaşçısı itep Mixail Romanov saylandı. Rusiä kiläçägen belergä teläwçelär, anıñ tarixına küz sala ala.
Kärim Kamal


text: 2 noyabr könne uzğan parlament saylawların küzätkän xalıqara oyışmalar da – saylawlarda bik küp qanun bozular buldı, dip beldergäç, Yevropa Komissiäse bügen Gruziädä tınıçlıq saqlarğa çaqırdı. Annan alda Gruziä İminlek Şurası sekretare Tedo Dzhaparidze, saylawlarda bik küp citeşsezleklär, tawış birüdä häm alarnı sanawda qanun bozular buldı, dip saylawlarnı yañadan uzdırırğa çaqırğan ide. Ämma Dzhaparidze prezident Eduard Şevardnadzenıñ urnınnan kitüen taläp itkän oppozitsiä köçlärenä teläktäşlek beldermäde. Äle dä däwam itkän uram cıyınnarın kisken täñqitläp ul, alar inde çiktän aştı häm qan qoyuğa kiterä ala, dip belderde. Dzhaparidze şulay uq, yaña saylawlarğa äzerlängänçe, 2 noyabr könne saylanğan deputatlar eşkä kereşä torır, dip belderde.


text:
Öfölä yanğındar yışaya
Kize–mamıq kombinatındağı keyem-halım baźarında sıqqan yanğında häläk bulıusılar yuq. Bıl turala ğäźättän tış xäldär idaralığınan xäbär ittelär. Qotqarıusılar äyteüensä, älegä yanğın säbäptäre bildäle tügel. Baźarźa ut sığıu turahındağı xäbär kisä 15 säğät 36 minutta alına. Yanğın hündereü büleksäläre täüźä sauźa predpriyatiehında elektr utın hünderä. Huñınan ut sıqqan urın da tabıla. 16 säğät 46 minutta yanğın tulıhınsa hünderelä. Kisä Başqort däülät filarmoniyahında saunala sıqqan yanğındı urındağı matbuğatqa bötönläy sığartmanılar. Öśtän tıyıu buldı.


text:
Çärşämbedä Yevropa Komissiäse Kiprneñ törek okupatsiäse astında torğan öleşenä säwdädä qayber qulaylıqlar kürsätü häm 2004 belän 2005nçe yıllar öçen 259million yevro yardäm birü turıda qarar qabul itte. Komissiä räsmiläre, bu çaralar äğza illär tarafınnan (kötelgäneçä) qabul itelgännän soñ utrawnıñ tönyaq öleşeneñ iqtisadi izolatsiäse beteçäk digän qaraşta .
Yevropa Komissiäse utrawnı berläşterü buyınça ütkärelgän referendumda ''eyye''dip tawış birgän Kiprnıñ Tönyaq öleşen büläklägän qayber çaralar iğlan itte. Komissiä Tönyaq Kiprnıñ säwdäsen irekländerergä qarar birde . Yevropa Berlegenñ kiñäyü buyınça komissarı Günter Verheugen Blok äğzaları bu çaranı qabul itäçäk dip kötä. Ayruça komissiä 2004 wä 2005nçe yıllar öçen 259million yevrolıq yardäm birmäkçe. Verheugen ciñelülärgä qaramastan Yevropa Berlege Kiprnıñ törek wä grek öleşlären berläşterü turındağı ozın möddätle mäqsatın ğämälgä quymaqçı dide..Verheugen süzlärençä(audio) .
Paketnıñ mäqsatı Kiprnıñ törek cämäğätçelegen izolatsiädän çığaru. Bez monıñ öçen törle çaralar qullanabız. Säyäsi mäqsat Kipr konfliktın xäl qıluğa yardäm itü häm sonğı çiktä utraunı berläşterü .Yevropa Berlege berläşkän häm Berlekkä äğza Kipr kürergä teli
Verheugen Kiprneñ törek öleşe 24nçe apreldä ütkärelgän refendumnı yaqlap tawış birde, monıñ öçen añı çittä qaldıru ğädel bulmas ide dide. BMO ximäyäsendä utrawnı berläşterü buyınça ütkärelgän refendumda grek öleşe qarşı tawış birde . Utrawnıñ könyağı yäğni grek öleşe 1nçe mayda Yevropa Berlegenä quşıldı. Tönyaq Kiprnı Ankara ğına tanıy. Verheugen Berlekneñ tönyaqqa yardäme çiklängän häm qısqa waqıtlı bulaçaq, azıq tölekne küzdä totmağanda ul barlıq tovarların irekle räveştä sata alaçaq dip äytte. Ul tağı Yevropa Berlege çüp eşkärtü zavodları , baqır şaxtaların yaxşırtu kebek proyektlarnı finansiäliäçäk ozın möddätne küzdä totqanda turizm qorılmaları , awıl xuçalığı elektr, telekomunikatsiä infrastrukaturasın yaxşırtaçaq dip söyläde. Berlek şulayuq törek häm grek xakimiätläreneñ urtaq proyektların yaqlayaçaq . Verheugen bu çaralarnıñ säyäsi ähämiäte iqtisadi faydağa qarağanda küpkä kübräk di . Komissar qaraşınça, utrawnıñ ike öleşe arasındağı zur iqtisadi upqınnı taraytırğa kiräk. Ägär dä tönyaqnıñ ekonomik kiläçäge yaxşırmıy, naçarlana barsa ,Kipr törekläreneñ zur öleşe utrawnı taşlap kiter dip kötergä kiräk. Sonğı çiktä anda Kipr törekläre tügel ä kiterelep urnaştırılğan törklär genä qalaçaq . Verheugen Yevropa Berlege Tönyaq Kiprdağı Yevropa yaqlı demokratik köçlärne büläklärgä teli dip äytep (audio) Beräwdä turıdan turı yäki başqa yul belän Tönyaq Kipr Respublikasın tanırğa cıyınmıy. Urta Dingezneñ könçığışında keçkenä Törek däwläte ber kemneñ dä mänfäğätenä turı kilmi.Bu eşne qatmarlandıraçaq qına, beräüdä şulsanda Yevropa Komissiäse dä bu fikerne yaqlamıy.
Ämma Verheugen Kirp Törek xakimiäten izolatsiädän çığıru öçen xezmätäşlek itü zarur barlıq äğza illär täqdimnärne yaqlıy disä dä ul Kipr Grek xökümäteneñ saqlıq kürsätäçägen küzdä totıp, säwdäne irekländerü öçen Berlek äzğalarnıñ küpçelek tawışı ğına kiräk dip äytte.Räsmilär Kiprnıñ Grek xökümäte säwdäneñ törek portları , şulayuq ike maxalläne ayırğan yäşel sızıq aşa eşlänüenä qarşı dip belderde. Ämma alar 259 million yevronıñ birelüenä qarşılıq kürsätmäs dip kötelä.
färidä xämit,praga


text:
Tatarstannıñ altın gäwhär waqıfı beterelde
Tatarstannıñ altın gäwhär waqıfı beterelde
Sişämbe brifingında menä şuşı ğäyepläwgä räsmi cawap birelde. Älege altınnıñ ber sentnerı 1999 yılda satılğan häm annan kilgän aqça tışqı burıçlarnı qaplawğa totılğan. Qalğan 60 kg altın 2001 yılnıñ oktäberendä satılğan, keremnäre büdjetqa östämä fayda bulıp kertelgän. Şunıñ belän altın waqıfın tuplaw eşe tuqtatıldı, dielde brifingta. Goxran, yäğni däwlät saqlağıçı da beterelgän. Respublikanıñ altın gäwhär waqıfı Mäskäw taläbe belän beterelä ikän, digän imeş-mimeşlärgä dä çik quyıldı. Elekkege Goxrannıñ citäkçese Yuri Semenov jurnalistlar sorawlarına cawap birgändä, bernindi dä Mäskäw kürsätmäse, Mäskäw basımı bulmadı, dip belderde. Xäyer, elekkege citäkçegä alay äytsä dä, yuğarıda älläni gönahlı itmäslär inde.


text:
Tatar gimnaziäse binasın cimerü tämamlandı
Ufada tatar gimnaziäse öçen dip tözelüçe binanı cimerü eşläre 9 fevral' könne töş waqıtında tämamlandı. Öç qatlı mähabät binadan kirpeç, timer-beton xäräbäläre genä torıp qaldı. Ul tözeleş watıqların da mäxkämä pristavları zur yök maşinaları belän biredän alıp kitü xästärlegen kürä.
Şulay itep Ufada tatar eşquarları tatar gimnaziäse öçen dip tözetüçe bina tiräsendä 1 fevral'dä başlanğan kierenkelek üzeneñ iñ yuğarı noqtasınnan tübän tägäri başlar kebek. Ämma monıñ alay bulmayaçağı xaqında da belderä Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse wäkilläre. Alar comğa könne töştän soñ jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı oyıştırdı häm aldağı könnärgä uy-niätläre belän urtaqlaştı. Oçraşuda biredä açlıq iğlan itkän keşelärneñ Belderüe dä qabul itelde. Anda respublika xakimiätläre fatıyxası belän şuşı binanı cimerüneñ bar tatar xalqına qarşı eşlängän xösetlek buluı assızıqlana. Jurnalistlar belän oçraşunı Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse başlığı, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise, tatar gimnaziäse binasın tözetügä töp öleşen kertkän Ramil Bignov açtı häm alıp bardı.
Tatar gimnaziäse öçen dip tapşırılğan binanı cimerüneñ nigezendä barı tik säyäsi häm milli säbäplär genä yatuın qat-qat äytte Ramil Bignov. “Bezneñ şuşı binanı sütkän ber waqıtta şuşınnan yöz metr arada ğına restoran häm kunakxanä tözeleşe bara, - dide ul. – Läkin ul tözeleşkä bäylänüçe yuq, çönki anıñ xucası - Başqortstan parlamentınıñ ber deputatı”.
Ramil Bignov şuşı köç qullanıp cimertelgän binanıñ zıyanın kire qaytaru çaraların küräçäkme soñ, çönki anıñ bäyäse 20 million sum belän isäplänä. “Azatlıq” xäbärçeseneñ şuşı sorawına Ramil äfände bolay cawap birde.
“Äye, bez bu mäs'älädä Ufanıñ Oktäberskiy rayonı mäxkämäsenä möräcäğät ittek. Mäxkämä aşa üz xoquqlarıbıznı yaqlayaçaqbız”. Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse başlığı, Başqortstan Tatar milli-mädäni üzäge räise Ramil Bignov fikerläre buldı.
Matbuğat oçraşuında açlıq iğlan itüçelärdän Başqortstan Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin belän Oktäberskiy şähärennän kilgän tatar şağire Ğali Ğizzät tä qatnaştı. Ayrat Ğiniätullin üz çığışında respublika tatar xalqınıñ xoquqları bozıluğa iğtibar cälep itü öçen xalıqara däräcägä çığu kiräklegen äytte. Şulay uq Başqortstan tatarlarınıñ xäle turında mäğlümatlar tuplağan kitaplar çığaru, bäysez gazetalarnı, ayırım alğanda “Xalıq ixtıärı” basmasın kiñräk faydalanu kiräklegen dä äytte ul.
- Bez Başqortstan tatarları xäle turında mäğlümatlar tupladıq. Xäzer anı broşyura itep çığarırğa cıyınabız. Bu mäğlümatlarnı dönya cämäğätçelegenä citkerergä kiräk.
Älege matbuğat oçraşuı barğan säğättä Başqortstannıñ “Başinform” räsmi mäğlümat agentlığınıñ elektron säxifäsendä respublika Mäxkämä pristavları baş idäräseneñ ber Belderüe dä bäyän itelde. Baş mäxkämä pristavı Zarif Bayguskarov imzalağan ul Belderüdä äle cimertelgän bina tiräsendäge xällärgä bäyle añlatmalar birelä. Anda mäxkämä pristavlarınıñ ğämälläre qanun nigezendä häm mäxkämä qararına nigezlänep başqarıluı xaqında äytelä. Ä mäxkämä pristavlarınıñ bu binanı yaqlap qarşılıq çaralarında qatnaşuçılarğa qarata köç qullanuı xaqındağı xäbärlärneñ yalğan buluı turında äytelä.
Läkin moña qarata Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin üz fikeren citkerde. “Mäxkämä pristavları üzläreneñ başbaştaqlığın yäşerä almıy, çönki bez alarnıñ här adımın videokamerağa töşerdek häm ul tasmalarnı bez teläsä nindi auditoriädä kürsätep alarnı faş itä alabız” – dip belderde Mäcit Xucin.


text:
Britaniäneñ Üzbäkstandağı ilçese tiräsendä bäxäs bara
Britaniäneñ Taşkenttağı ilçese Craig Murray tiräsendä bäxäs bara. Moña anıñ Üzbäkstanda keşe xoquqlarınıñ bozıluın häm Britaniäneñ cäberläv yulı belän alınğan küzläv informatsiäsennän faydalanuın tänqitlägän belderüläre säbäp bulıp tora. İlçe bu xaqta iyül ayında yazğan memorandumında beldergän. Bu memorandum niçekter Britan mätbuğatına eläkkän. Mediadağı mäğlmätlärgä qarağanda, Britaniäneñ tışqı eşlär ministerlege anıñ postına kire qaytuın, mäsälä açıqlanğançğa qädäre, tuqtatqan. Britan xökümäte şulay da Murray äle dä ilçe dip belderde. Keşe xoquqların yaqlau oyışmaları Murraynıñ qıulığın xuplau belän ber rättän, yäşeren memorandum niçek cämağätçelek qulına eläkte digän sorau da quyalar.
Audio
"Minem fikeremşä, keşe xoquqların yaqlauçı oyışmalarnıñ küpläre ilçene alqışlar. Üzbäkstandağı xällär turında xäqiqätne äytergä anıñ qıulığı citte. Bez keşe xoquqları häm xalıqara yöklämär xaqında citdibez ikän, ul çaqta alar turında açıqça söylärgä tieşbez. "
Rhodes Murrayneñ qıulığın häm açıqlığın xuplasa da, anı şulay uq bu memorandumnıñ mätbuğat qulına niçek elägüe dä qızqsındıra
Audio
"Monda ber sorau tua. Bu niçek faş itelde. Keşe üzeneñ borçıluın belderüe belän döres eşläde. Läkin, bu memorandum medianıñ qulına niçek eläkte?"
Anıñ fikerençä, mondıy näzberek diplomatik mäsäläneñ cämağätçelekkä mäğlüm buluı, pärdä artında anı xäl qılunı qıyınlaştıra. Murray moña çaqlı da diplomatik bulmağan belderülär yasap kilde. Anıñ 2002-nçe häm 2003-nçe yıllarda Üzbäkstanda keşe xoquqlarınıñ küzätlmäve turındağı bik açıq belderüläre Britan xökümäten dä, prezident İslam Kärimovnı da qıyın xäldä qaldırğan ide. Murray üze tiräsendä barğan bäxäs turında endäşmi. AQŞnıñ Üzbäkstanda xärbi hava bazası bar häm ul annan torıp Afğanistanda anti-terror operatsilär alıp bara. Tänqitçelär, Könbatışnı terrorğa qarşı suğışta xezmättäşlek itüe säbäple Üzbäkstanda keşe xoquqlarınıñ bozıluına küz yomuda ğäyeplilär. Helsinki federatsiäse mödire Rhodesnıñ süzlärneçä, Murrayneñ şikle şäxeslärdän eskänçä yulı belän informatsiä alına digän borçıluı döres bulğan xäldä, andıy mäğlümätneñ döreslegenä şiklänep qararğa kiräk.
Audio
"Üzbäklär monı eşlilärme-yuqmı anısın belmim. Läkin, andıy säyäsät moral prinsiplarnı bozu belän ber rättän, näticäle dä bula almıy. Çönki, cäberläv yulı belän alınğan mäğlümät ğädättä döres bulmıy."
AQŞ Dävlät Departamentı August ayında Üzbäkstan 2002-nçe yılda tözelgän Strategik Partnerlıq Kileşüendä telgä alınğan keşe xoquqları ölkäsendäge yöklämälärne ütämäde häm reformalar ütkärmäde digän näticägä kilde häm 18 milion dollarlıq ekonomik yardämne tuñdırdı.
Färit İdelle, Praga.


text: İran beldereüensä, ul atom energiähı buyınsa xalıq-ara ağentlıq menän mönäsäbättären qaytanan qarap sığasaq. Xalıq-ara ağentlıq İrandan 31-se oqtyabrğa tiklem atom proğrammahı xaqında barlıq mäglümätte tapşırıuzı talap itkän rezolyutsiä qabul itkäs, İran yetäkselege şunday beldereü yahanı. İran deleğätsiähı qarşılıq yözönän ultırıştar barğan yerzän sığıp kitkän. Amerikä Däwlät Departamentı wäkile Adam Ereli äyteüensä, İrandıñ baş tartıuı, unıñ atom proğrammahı barlığın tağı la ber isbatlaw bulasaq. Atom energiähı buyınsa xalıq-ara ağentlıq rezolyutsiähında bildäläneüensä, Tegerändıñ tulı xezmättäşlege genä xalıq-ara yämägätselekte bınday proğrammanıñ yuqlığına ışandıra ala.


text: Bu kön uñayınnan respublikanıñ hönär berlekläre törle çaralar ütkärde. Respublik Prezidentı küp balalı analarğa “Analıq danı” bilgelären tapşırdı. Bu yulı anıñ cılı qulınnan 56 ana älege bilgene aldı. “Analıq danı” biş häm annan da kübräk balaları bulğan analarğa tapşırıla. Ul 1998nçe yılda buldırılğan ide, bügenge köngä ul barlığı 2822 keşegä birelgän. 21 000 küp balalı häm az täemin itelgän ğäilälär torlaq, kommunäl tüläwlärgä taşlamalar belän faydalana. Bu törkemgä kergän balalar buşlay mäktäp forması häm cılı aş belän dä täemin itelä. Dürt balası bulğannar öçen aylıq posobie 1 000 sum, biş häm annan da kübräk balalılar 1 500 sum aqça ala. 10 balası bulğan ğäilälärgä “Ğäzel” mikroautobusı birelä.


text: Tağı ikesen totıq itep alğannar. Bu xaqta Tışqı eşlär minstrlığı wäkile Aleksandr Yakovenko xäbär itte. Hälaq buluçı 44 yäşlek Aleksey Konorev Sverdlovskiy ölkäsennän. Bağdadtan ille çaqırım yıraqlıqtağı yulda, qorallı törkem Rusiä belgeçläre utırğan maşinağa höcüm itkän. Keşe urlawçılar äle bernindi taläp tä beldermägän. Ğiraqta Rusiä watandaşların totıq itep alu, ikençe oçraq. 12 apreldä şul uq "İnterenergoservis" şirkäteneñ sigez keşese totıq itep alınğan ide. Alarnı ul waqıtta ber täwlektän soñ kire qaytardılar.


text:
Qol Ğäli kem şağire?
Meñ yıllıq tantanalarınıñ şaw –şu däwam itä. Menä, Başqortstan gäzitläreneñ berse, Respublikanıñ iñ tanılğan tatarları Qazan meñ yıllığı uñayınnan Tatar kongressı cıyğan bäyrämgä çaqırılmağannar dip yazıp çıqtı. Şul uq respublikanıñ tağın ber gäzite, tatarlar Qazanda Qol Ğäligä häykäl quyğan, ul bit başqort şağire dip xäbär tarattı. Ufada quyarğa kiräk bulğan ikän. Bu xäbärlär niqädär döreslekkä turı kilä.
“Uto streletskoy Kazani” dip atala ber yazma, Ufa gäzitläreneñ bersendä. Älege yazmada süz älege dä bayağı meñ yıllıq turında bara. Läkin, yazma avtorı, meñ yıllıqqa dip cıyılğan tatarlar arasında Başqortstannıñ iñ kürenekle tatarları çaqırılmağan dip sanıy. Kemnär disezme. Tatar kongress başqarma komitetı meñ yıllıqqa cıyılğan meñ tatarlar arasında, imeş tanılğan ğalim , yazuçı Safuan Povarisovnı yünle rätle çaqırmağan. Şuña ğalim kilmägän. Azatlıq radiosına Safuan äfände isä bolay dip belderde.
Min aldan bulğan idem, ber atna aldan. Min anda Tatar kongressında da buldım, yazuçılar berlegendä dä oçraşu ütkärdek. Annarı barıp tormadım inde, sälämätlek tä bit naçar. Läkin mine qat-qat çaqırdılar
“Utro streletskoy Kazani” yazması avtorı monnan tış tanılğan oçuçı, geroy Dayan Murzin çaqırılmağan di. Anıñ belän intervyuda oyıştırğan. YÄ xoda, çınlıqta isä, Dayan Murzinğa bu gäzittän şaltıratuçı da bulmağan bulıp çıqtı. Ul üzeneñ isemennän şundıy yazma çıqqanına bik aptıraşta. Kilä almawınıñ säbäbe, isä, sälämätlege naçar bulu. Qazanğa çaqırılmağan keşelär isemlegen gäzit däwam itä. Başqortstan tatar Milli mäclese räise, matematik Marat Ramazanov. Ä çınlıqta isä, ul Qazan tantanalarında buldı häm bik qänäğät ide. “Tulpar” jurnalı baş möxärrire Ramil Miñleäxmätov. Qazanğa çaqırılğan. Xätta barırğa teläge barlığın da beldergän. Läkin, säfärgä çığarğa ber kön qala, barmasqa bulğan. Başqort kongressı räise Äxmät Söläymanov, şulay uq çaqırılğan. Barırğa rizalaşqan- läkin barmağan. Säbäbe bilgele tügel. Bu isemlekne däwam itärgä bula. Läkin citep torır. Gäzit taratqan mäğlümatlar yalğan ikänlege kön kebek açıq. Tatar kongressında bolarnı faktlar belän här xezmätkär inqär itä ala. Eş närsädä soñ? Qayberäwlä çınlap ta sälämätlek arqasında kilä almağan. Läkin, başqa mäğlümatlar da bar. Başqortstan prezidentı administratsiäse, isemlekkä kertelgän, çaqırılğan qunaqlarğa barmasqa dip boyırıq birgän. Bu turıda, Qazanğa kilgän, yäğni administratsiä basımına buysınmağan delegatlar söyläde. Cibärmilär dä, östäwenä naxaq ta taratalar. Nişliseñ, zamança säyäsi texnologiä şundıy. Pıçratu. Aqlanu tügel. Pıçratu. Xäyerlegä bulsın. Läkin, Ufa monıñ belän genä tuqtap qalmadı. Yäşlek gäzite, Qazannıñ meñ yıllıq alleyasına meñ yıllıq könnärendä quyılğan Qol Ğäli häykälenä borçılu belderep yazıp çıqtı. Yänäse, Qol Ğali başqort şağire, tatarlar niçek inde aña häykäl quya ala. Ul bit Äylä ıruınnan. Cämäğät, fän ölkäse bu. Kem nindi millät şağire, kem anıñ varıysı. Fängä jurnalistika qağılsa, bigräktä ambitsiäle jurnalistika – bu qurqınıç. Monda xaqiqat ber çittä qala. Çınlap ta Qol Ğäli kem ul. Süzne fän ğalimenä- Qol Ğäli icatın tirännän öyrängän filologiä fännäre doktorı Nurmöxämmät Xisamiovqa birik äle
Ädäbiät barlıqqa kiler öçen şähär kul'turası kiräk. Ul çorda Bolğarlar islamğa berekkän xalıq ul çorda. Anda mädäniät çäçäk atqan. Ul uğız-qıpçaq telendä yazğan häm ul traditsiälär annan soñ da däwa itelgän. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, ul ğomumän tübän İdeldä tuğan bulğan
İnde, cämäğätçelek niçek uylıy. Tatarlar kiñ küñelle, öyränsennär başqa millätlär dä tatar şağirläre icatın dip kenä yılmayalar tatar cämäğätçelege.
Başqortstan ozaqlamıy Rusiä sostavına irekle kerüenä 450 yıl buluın bäyräm itärgä cıyına. İnde, şul uñaydan. Ufada Yawız İvanğa häykäl quyarğa teläk belderdelär. Nik Qazanda quyılğan häykällärgä borçılırğa. Äle bit änä üzlärendä dä tarixi geroylar tabıla tora. Şul uq Yawız İvan…
Räfis Cämdixan


text: Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeld bügen Taciqstanğa kilde. Taciq prezidentı Emomali Raxmonov belän bulğan oçraşudan soñ tışqı eşlär ministrı Talbaq Nazarov häm Donald Rumsfeld berlektä jurnalistlar belän oçraştı. Nazarov, Taciqstan, Amerika Quşma Ştatlarınıñ Äfğanstandağı çaralarına teläktäşlek belderä häm yärdämne däwam itäçäçäk, dip belderde. Düşänbe Äfğanstandağı xärbi çaralarğa yağulıq birep tordı häm üz hawa kiñleklärendä oçarğa röxsät itte. Düşänbe hawa alanında 200gä yaqın fransuz xärbie urnaşqan. Qırğızstanda Rumsfeld Bişkäk yanındağı Manas xärbi hawa alanı häm andağı amerikan ğäskärläreneñ yazmışı turında söyläşülär uzdırdı. Bu xaqta tulıraq mäğlümat bezneñ xalıqara küzätülärdä bulır.


text:
Rusiä citäkçeläre süzdä, islamnıñ terrorğa bäyle buluwın kire qaqsa da, ildäge möselmannar soñğı aralarda, torğan sayın yışraq törle ezärlekläwlärgä duçar bula. Häm bu xätta xakimiat wäkilläre tarafınnan da eşlänä. Bu xaqta inde xäzer, möselmannarnıñ üz basmaları ğına tügel, Könbatıştağı mäğlümat çaraları da yaza. Düşämbedä Washington Post basması, Rusiä möselmannarı höcümnär maqsatına äylänä digän mäqälä bastırdı.
Üz mäqäläsen Washington Post Rusiä başqalası yanında urnaşqan Zvenigorod şähäre möselmannarnıñ tormışın sürätläwdän başlıy. Mäskäwdäge teatrnı yawlap alu waqiğäsenıñ qaytawazı, Zvenigorodnıñ 500-läp möselmanı namaz uqırğa yörgän, yağılmağan, tözelep tä betmägän mäçetendä köçle buldı dip yaza Susan Glasser. Üktäbrdäge totıq aludan soñ uq mäçetneñ imamı Yaqub Wäliullinne Federal’ iminlek xezmäte FSB bülekçäsenä çaqırıp, añardan, mäxällädäge möselmannarı xaqında soraşalar. Alar, sez, möselmannar, keşelärne üteräsez dip äyttelär, alar ğomumän bar möselmannı da terrorçılar belän bäyli di Wäliullin. Rusiädä islamofobiä dip atalğan şuşı küreneş, san yağınnan qarağanda, ildäge iñ qüwätle azçılıqnı teträtte, möselmannar Rusiädä, pravoslavlardan qala, iñ zur dini törkem bulıp tora häm alarnıñ biredä ğasırlarğa suzılğan tarixı bar. 70 yıl däwamında däwlät tarafınnan allasızlıq säyäsäte alıp barılğannan soñ Rusiädä xäzer, mäçetlär tözüdä, ata-babalar ğädätenä qaytuda çağılğan möselman yañarışı bara, läkin Zvenigorod möselmannarı, häm Rusiädäge 20 millionlap islam dinen totuçılarnıñ zur öleşe öçen şuşı yañarış belän bergä iminsezlek tä kilde. Çeçnä suğışına, 11-nçe sintäbr waqiğälärenä, häm Mäskäwdäge teatrda totıq itep aluğa işarä yasap, Rusiä başqalasında urnaşqan Şäreq institutı professorı Robert Landa, şuşı täräqqiat, urıs cämğiatendäge, inde elektän ük islamğa doşman bulğan häm anı terror täğlimatı itep kenä kürgän köçlärne tağın da nığıttı ğına dip belderä. Zvenigorodtağı mäçet imamı Yaqub Wäliullin üz çiratında, xäzer möselmannarğa biredä yäşäw bik awır di. Anıñ fikerençä, Rusiädä ber problema bar, anda haman da doşman ezlilär. Elek bu yähüdlär bula ide, läkin xäzer alar barısı da İzrailgä kitep bette. Şuña da säyäsätçelär, xakimiate bulmağan biçara möselmannarnı kürep aldı, yähüdlär urınına alar xäzer möselmannarğa höcüm itä, xalıqnı qotırta. Bez yaña yähüdlär dip belderä imam Wäliullin. Rusiädäge islamofobiä törle räweştä çağıla dip däwam itä Washington Post, häm bu uñaydan, bıltır skinheadlarnıñ Mäskäw bazarında oyıştırğan tar-mar itülären iskä ala. Gazetada şulay uq, Orenburdağı tatar jurnalistı Färit Noğmanov tarixı da kiterelä. Andağı tatar awılında, cirle xakimiatneñ möselman ziratı östendä urıs çirkäwe salu qararın tänqitläp mäqälä bastırğannan soñ FSB anıñ wahabilarğa bäyle buluwın tikşerä başlıy, näticädä ul 16 yıl eşlägän cirennän kitärgä mäcbür qala häm östäwenä aña şul wahabi iseme tağıla. Bezneñ yaqlarda şulay inde, di Noğmanov, ägär dä sin xakimiatne yaqlamıysıñ ikän, şunda uq wahabigä äylänäseñ. Washington Postta dönya kürgän, häm Rusiädäge möselmannar xälenä bağışlanğan şuşı mäqälädä şaqtıy urın, andağı möftilärneñ ber-bere belän kileşep eşli almıy, üzara tartqalaşıp yatuwına birelä. Bu uñaydan gazeta Mäskäw möftie Rawil xäzrät Ğäynetdinneñ, möselmannarnı bülgäläw däwlät mänfäğätlärenä turı kilä, xökümättä möselmannarnıñ berläşüwen telämägän keşelär bar, alar öçen bülgäläp xakim itü caylıraq digän süzlären kiterä, häm şul uq mäqäläsendä Washington Post, Rusiä möselmannarı arasında üzara doşmanlıqnı qızdırıp toru öçen elekke sovet çorı alımnarı qullanıla dip yaza.


text: Birmingham, Politsiä yañau säbäple şimbä kiç Britaniäneñ ikençe zur şähreneñ üzägennän 20meñ keşene evakuatsiäläde. Politsiä başlığı Scott qurqınıç turında äytmäsä dä qurqınıç bombadan ğına kilmi digän. Politsiä ber närsä dä tapmadı ämma Scott(audio)Ütkän töndä ğädättän tış çara kürep Birmighham şähreneñ üzägen buşattıq, xalıqnı öyenä yäki başqa urınnarğa kitergä öndädek . Bügenge wazğiätne küzdä totqanda bezneñ alğan mäğlümät şähär üzägendäge xalıqnıñ tormışına qurqınıç tudıra ide,xalıqnıñ iminlege bezneñ öçen töp prioritet dip kiçäge ğämälne yaqladı. Londonda politsiä metro tünelendäge mäyetlärne çığarırğa tırışa. Rim papası Benedict terrorçılarnı Allah xaqına näfrät aktların tuqtatırğa çaqırdı .


text:
Florit Ägzamov isemendäge premiäneñ berençe iäläre açıqlandı
Bügenge köndä Tatarstan jurnalistlar berlegendä 890 äğza isäplänä, alarnıñ 350ce isä pensiä yäşendäge jurnalistlar. Berlektä Tatarstannan ğına tügel, şulay uq Mäskäw, Sankt-Peterburg, Ul'yan, Tömän töbäklärendä yäşäp icat itüçe qäläm iäläre dä bar. Qazan mädäniät üzägeneñ utırışlar zalında cıyılğan 100 yaqın delegat qatnaşlığında ütkän qorıltayğa Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin kilgän ide. Berlekneñ räise Rimma Ratnikova üzeneñ çığışında Jurnalistlar berlegeneñ eşçänlegenä näticä yasap, kiläçäkkä plannarı turında söyläde. Rimma Ratnikova süzlärenä qarağanda, soñğı waqıtta respublika jurnalistlarınıñ üz maqtawlı isemen - "Tatarstannıñ atqazanğan jurnalistı" isemen buldıru turında küp täqdimnär bulğan. Mondıy isemnär Ukrainada, Üzbäkstanda, Tacikstanda häm başqa töbäklärdä dä bar. Min bu xaqta Tatarstan Prezidentı belän söyläştem. Ul qarşı tügel, ämma Prezident mondıy isemne däwlät tügel, ä cämäğätçelek birsä döres bulır dip añlattı. Prezident Jurnalistlar berlegenä layıqlı keşelärne täqdim itärgä, ä ul üz çiratında isem birü turındağı Ukazğa qul quyaçağın äytkän. Şulay uq qorıltayda "Jurnalistlar berlege" ictimaği oyışmasınıñ yaña ustavı qabul itelde. Elekkegese 1990 yıldan birle eşläp kilde. İnde bu bügenge zaman taläplärenä cawap birmi ikän. Yaña ustav buyınça berlektä premiälär birü, jurnalistlarnıñ xoquqın yaqlaw, yäş jurnalistlar belän eşläw, milli jurnalistikanı üsterü komissiäläre häm veterannar sovetı buldırıla. Jurnalistlar berlegeneñ räise itep yänädän Rimma Ratnikova saylandı. Elekke yıllarda jurnalistlar berlege qorıltayı zur zallarda bik küp sanlı delegatlar häm däräcäle qunaqlar qatnaşlığında zurlap ütkärelä ide. Ä xäzer yartı meñnän artıq mäğlümat çarası terkälgän Tatarstanda berniçä meñ jurnalist eşli häm alarnıñ härqaysı üz basması, üz icadi qiblası qağidäläre qısalarında icat itä. Köçle jurnalistlar häm redaksiälär hönäri berlek kürsätmäsen kötep tormıy, möstäqillek kürsätep üzläre tudırğan proyektlar buyınça eşlär başqara. «Tatarstan» jurnalı başmöxärrire Rifat Fattaxov jurnalistlar berlege qorıltaenda qatnaşmadı, qayber mäğlümatlar buyınça ul anda çaqırılmağan da. Pänceşämbe könne Mäskäwdä Rusiä matbuğatınıñ altın fondına kertelü turında tanıqlıq alıp qaytqan Rifat Fattaxov comğa irtäsendä “Tatarstan Yaña ğasır” kanalında çığış yasadı. Ul 17 fevral'dä jurnalist Florit Ägzamovnı iskä alu kiçäsen ütkärelü turında söyläde. Küptän tügel wafat bulğan Florit äfände üzeneñ 70 yıllığın niçek ütkärü, iñ yaxşı ğalimnärgä, studentlarğa maxsus büläklär birü turında teläklären äytkän bulğan. Xäzer inde wasiätkä äylängän bu teläklärne “Tatarstan” jurnalı redkollegiäse isemennän tormışqa aşıru öçen uñaylı waqıt - Florit äfändeneñ tuğan köne kilep citte. 11 fevral'dä, şimbä könne kürenekle jurnalist, Qazan universitetınıñ , jurnalistika fakul'tetın häm tatar jurnalistika kafedrasın oyıştıruçı Florit Ägzamovnıñ tuuına 70 yäş tula. Yözlärçä talantlı jurnalistlar tärbiälägän pedagog, ğalim häm jurnalist Florit Ägzamovnıñ isemen mäñgeläşterü, cämğiättä jurnalist professiäseneñ däräcäsen üsterü, bu ölkägä yäşlärne yaqınaytu maqsatınnan “Tatarstan” jurnalı redkollegiäse 2006 yıl öçen jurnalistika ölkäsendä Ägzamov isemendäge “Tatarstan” jurnalı respublika premiäsen buldırğan ide. Azatlıq çığanaqları xäbär itüenä qarağanda, älege premiä “Respublika matbuğatın üsterü öçen” Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievqa; “Matbuğat häm kitap näşriäte ölkäsendä küpyıllıq uñışlı xezmäte öçen” Tatarstan kitap näşriäteneñ elekke direktorı Ğaräf Şäräfetdinovqa häm ozaq yıllar Yuğarı Oslan rayon gazetası möxärrire bulıp eşlägän Rimma Troitskaya bireläçäk. Şulay uq “jurnalistika tarixı häm teoriäse ölkäsendäge qazanışları öçen” KDUnıñ jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetı dekanı Vasıyl Ğarifulin iä bulaçaq. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Äginä Bulatova: Berdän-ber ömetebez – Azatlıq radiosı
Dürtöyledä 40 yıl buyı sälämätlek sağında eşläp ul xäzerge köndä layıqlı yalda. Aña 66 yäş. Şuña da qaramastan Äginä Bulatova, Başqortstandağı Dürtöyle şähäre tatar xatın-qızlar oyışmasınıñ “Aq qalfaq”filialı räise bulıp eşli. Alarnıñ “Ällüki ” klubı eşläp kilä. Dürtöyledä “Aq qalfaq” oyışması aşa sez nindi eşlär başqarasız digän sorawğa ul menä niçek cawap birde
Onıtılmasın xalqım moñnarı” digän maqsat belän küñelebezdän çıqqan moñnarnı, cırlarnı, ğöref-ğadätlärebezne yäş buınğa, ölkän buınğa qaldırasıbız kilep xezmät itäbez.Bıyıl 4Hoябpbдә 10 yıllığıbız ütep kitte. Ämma läkin ütkän yılnı ber yıl tänäfes yasap alırğa turı kilde. Başqortstanğa Prezident saylağan waqıtta kem Ralif Safin häm Veremeenko kandidaturaları buyınça küzätüçe yäki kiñäş birep toru äğzası bulıp saylawda qatnaşuçılarnı ezärlekläwlär başlandı.Şul säbäple bezneñ xakimiät başlığı yärdämçese Böre rayonınnan kilgän, Sirazev Reviner Niğmätyän ulı bezne bik kimsetep, qıyırsıtıp şuşı “Ällüki” klubıbıznıñ repetitsiälären yasatmıy , konsertlar quydırmıy tuqtatıp tordı. Min Mäskäwgä keşe xoquqları komitetınıñ citäkçese Ella Panfilovağa xat yazğaç , kilep tikşergännän soñ, yañadan “Ällüki” klubıbızğa eşlärgä röxsät ittelär. 21 yıl buyı “Bez qabızğan utlar” dip atalğan xorıbız eşli. Anda törle yäştäge keşelär eşli. Annan da saylawğa qatnaşqan keşelärne xurlıqlı räweştä senzurağa sıymağan süzlär belän sügep 5 keşene quıp çığardılar.
Alar bäyrämnärdä xor kollektivı belän tatar mäktäplärenä barıp, qartlar yortlarına , kitapxanälärgä barıp konsertlar quyalar, yazuçılar belän oçraşularda qatnaşalar. Alarnı “Axirätlär ” klubına da çaqıralar. Ğomumän alarnı xalıq bik yarata. Aralarında Başqortstannıñ häm Rossiäneñ atqazanğan mädäniät xezmätkärläre, törle bäygelärdäge lawreatlar, diplomantlar häm törle yäştäge xalıq yöri alarnıñ oyışmasına. Alar fäqät tatar xalıq cırların ğına cırlıylar. 8 mart könne Azatlıq radiosına kilüegezneñ säbäbe närsä dä soñ digän sorawğa ul bolay cawap birde
Bez elek atnasına ber märtäbä yäkşämbe könnäre tatar radiosınnan matur tatar konsertları tıñlıy idek. Zifa Basıyrova, Räşit Vagapov, Fäxri Nasıritdinov, Gölsem Söläymanovalarnı bez äle xäterlibez häm sağınabız. Xäzer bezgä andıy radio tıñlaw bäxete yuq. Bezgä bötenese Başqortstan 20 minut “Räyxan” tapşıruı birä. Bezneñ berdän-ber ömetlänep tatar telennän tıñlağan radio- ul sezneñ Azatlıq radiosı. Bez, bu radionı yaratabız. Häm sezneñ Azatlıq radiosınıñ ozaq eşläwen teläp küñelebez belän räxmät äytäbez. 8 mart bäyräme xörmätennän barlıq radio tıñlawçı xatın-qızlarnı täbriklim.
Äñgämädä “Aq qalfaq” tatar xatın-qızlar oyışmasınıñ Dürtöyle şähäre filialı räise Äginä Bulatova buldı.Mälikä Basıyr


text:
Ğıraqnıñ waqıtlı tışqı eşlär ministrı BMO-nı tänqitli häm anı yardämgä çaqıra
Ğıraqnıñ vaqıtlı tışqı eşlär ministere Zebari BMOsı İminlek Şurasın Ğıraq mäsäläsendäge fiker ayırmalıqların beterep ilenä yardäm itärgä çaqırdı. Ul BMOsın Saddam rejimına Ğıraqlılarnı ezärleklävenä yul quyğanı öçen tänqitläde häm ber ük vaqıtta kiläse altı ayda xakimiätne üz qulına alırğa äzerlängän şıraqlılarğa yardäm itärgä çaqırdı. Üz nävbätendä BMOnıñ general sekretarı Kofi Annan oyışmanıñ Ğıraqtağı politik rolenä Ğıraqlılarnıñ häm İminlek Şurasınıñ açıqlıq kertüen soradı.
Audio
"Oyışma bularaq BMO Ğıraq xalqın 35 yılğa suzılğan cinayätçel tirannan qotqaruğa yardäm itmäde. Bügen bez ul xatanıñ meñärlägän qorbannarınıñ tanıqlığına şaxitbez. BMO Ğıraq xalqına qarata yañadan xata eşlämäskä tieş."
BMOsınıñ general sekretarı Kofi Annan Ğıraqtağı qurqınıçsızlıq mäsäläse xalıqara belgeçlärne anda qaytaruğa yul quymıy dip beldergän ide. Zebari imilek väğdä itte häm Eçke eşlär ministerlege bu mäsälädä yardäm itä ala dip äytte.
Audio
" Bez barıbız da terror obyektı bulıp torabız. BMO ğına tügel, ä koalitsiä häm ğadi Ğıraq keşeläre dä . Bez qarşı çığıp terrostlarnı ciñärgä tieşbez."
Fransiä ilçese Jean-Marc de La Sabliere jurnalistlarğa Ğıraqtağı politik protsesqa köç qullanunı kire qaqqan balıq politik aktörlär qatnaştırılırğa tieş dip belderde .
Audio
"Bu döres yünäleştäge adım. Noyäberneñ 15-dä ireşelgän kileşü mäsäläne ğadiläşterü tırışlığı buldı. Bu mömkin bulğan qädäre tizlek belän vaqıtlı xökümät buldırunı küz aldında totqan Afgan modelına oxşıy."
Britaniä ilçese Jones Parry BMOsı yaqın kiläşäktä Ğıraqtağı politik protsesqa qatnaştırılaşaq häm bu uñay ber küreneş dip belderde. Läkin, anıñ fikerençä, BMO vaqıtlı xökümät iyülneñ 1-ndä xakimiätne üz qulına alğannan soñ ğına töp rol uynıy başlıy alaçaq. Parry İminlek Şuarsı ağzaların Ğıraqtağı demokratik protses xisabına kamillek taläp itmäskä çaqırdı.
Audio
"Ğıraqnıñ nindi xäldä bulğanın küz aldında totqanda xäzerge vazğiätnı zur alğa kiteş dip bäyäläp bula. 1959-nçe yıldan birle bu xaqta uylanılmağanda, bez altı ay eçendä kamil, ideal demokratik vazğiätnıñ urnaşuın kötä almıybız."
AQŞ räsmi şäxesläre İminlek Şurası Ğıraqta üzidarä buldıru planın yaqlar dip ömet itsälär dä, ilçe John Negropontı, bu protsenı yaqlağan rezolutsiä yaqın kiläçäktä täqdim iteler dip kötelmi dip äytte.
Färit İdelle, Praga.


text:
New Yorkta ciñel qoral säwdäsenä qarşı xalıqara konferensiä açıldı
Düşämbedä New Yorkta Berläşkän Millätlär ximayasında ciñel qoral belän qanunsız säwdä itügä qarşı köräşkä bağışlanğan konferensiä açıldı. 2 atna baraçaq bu çarada 177 ildän 2 meñnän artıq delegat qatnaşa. Konferensiäneñ maqsatı – Ğiraq, Äfğanstan, Çeçnä, Kaşmir kebek qaynar töbäklärgä qoral kontabandasın tuqtatı yulların ezläw.
"Bıyılğı konferensiä qanunsız ciñel qoralnı beterügä, keşe ğömeren saqlawğa bağışlanğan berençe şundıy zur çara bulıp tora. Bilgele bulğança, 90nçı yıllarda 49 ere konfliktnıñ 47sendä ciñel qoral totıp suğışqannar, ciñel kontarbandası moña eträgeç bulğan" di konferensiädä räislek itüçe Prasad Kariyawasam.
Dönyada ciñel qoral belän qanunsız säwdä itüne çikläw çaraları 5 yıl elek ütkän oçraşuda bilgelängän ide. Bıyılğı konferensiä şul çaralarnıñ ni däräcädä näticäle bulğanın tikşerä. Mäsäläneñ citdilegen kürsätü öçen tağın ber çağıştıru: bügen qara bazarda satılğan qoral küläme bar dönyada räsmi räweştä satılğan qoral külämen quıp citkän. Prasad Kariyawasam süzlärençä, bu qara bazarnıñ tamırın qorıtu bik awır, çönki ul qorallı konfliktlar, oyışqan cinäyätçelek, narktiklar, qimmätle metal kontrabandası kebek başqa käseplärne tuqlandırıp tora.
Ciñel qoral konflikt barğan urınnarğa qaydan kilä soñ? Jenevadağı xalıqara tikşerenülär institutında Ciñel qoral programması citäkçese Keith Krause süzlärençä, nigezdä ul başqa kofliktlarda qullanılğan yä berär il armiäseneñ qoral saqlanması kimetelgännän soñ barlıqqa kilän qoral:
"Rusiä, Quşma Ştatlar yä başqa citeşterüçelärneñ yaña qoralı anda siräk barıp citä. Bälki Qıtay çığarmadır. Nigezdä bu ber konflikttan ikençesenä küçep yärgän, törle saqlanmalardan taralğan qoral. Bu bik citdi mäsälä, moña qarşı saqlanu çaraları kürergä, Ukrainada şikelle artıq qoralnı yuq kiräk" di Keith Krause.
BMOnıñ 2006 yıl xisabına qarağanda, Ukrainada 7 millionnan artıq ciñel qoral bar ikän, yağni här xärbigä 6 mıltıq turı kilä digän süz. Könçığış Europanıñ başqa illärendä dä iske qoral sanı şul çama, yä kübräk. Äytik, NATOğa kergän Çexiädä ber xärbilgä 10 qoral turı kilä, Albaniädä 6.7. Ä menä Quşma Ştatlarda bu san ni barı 1.2.
Keith Krause süzlärençä, menä şul iskergän, qullanılmağan qoral satuçılar qulına eläkmäsen öçen anı yuq itergä kiräk. Ukrainada bu eş NATO partnerlıq programması qısalarında alıp barıla. Berük waqıtta belgeç qanunlı säwdäne dä ütä kürenmäle, tikşerep barmalı itergä täqdim itä.
BMO 5 ıyl elek buldırğan çaralardan soñ küpmeder täräqqiät bar dielä. 50 il bu ölkädä üzeneñ qanunnarın yaxşırtqan, 60ı qanunsız qoral saqlanmaların yuq itkän.
Ämmä dönyada barğan konfliktlarnı häm dä ciñel qoralğa bulğan ixtiacnı iskä alğanda, alda eşlise tağı da kübräk.
ali ğilmi


text:
Açıq mikrofon: Könyaq keşeläre urınına bazarda, tözeleştä eşlär idegezme?
-Min yuq. Çönki biş yıl buyı universitetta uqıdım. Min bazarda eşlär öçen uqımadım!
-Min başqa hönär sayladım. Şunıñ öçen bazar yäki tözeleşkä barmas idem.
-Yuq eşlämäs idem. Kiräk tügel miña andıy eş.
-Nik çıqmasqa, çığar idem andıy eşkä. Üzebez öçen iç ul. Kemder öçen tügel. Ğomumän, monda qara xalıq kimesä, yaxşıraq bulır ide dip uylıym. Böten cirdä şular bit. Min üzem eşlär idem alar öçen.
-Eşlämäs idem. Min uqığan keşe.
-Bezneñ tatar xalqı elek elektän säwdä eşläre belän şöğıllängän. Äle dä üzebeznekelär bik äybät itep bazarda da satır ide, tözeleşendä dä sınatmas ide, dip uylıym. Ämma üzem älege eşlärgä çıqmas idem, çönki minem hönärem başqa.Al'bina Zäynulla


text: Bügen Kirkukta Ğiraqnıñ Milli Ğaskärläre idaräse urnaşqan bina yanında eş sorap kilgän keşelär tiräsendä intixar terrorçısı maşinasın şartlattı. Kimendä 20 keşe hälak bulğan. Soñğı berniçä kön eçendä Ğiraqnıñ iminlek köçlärenä inde 3 höcüm yasaldı. Sişämbe könne Bağdadtağı polisiä binası yanındağı şartlaw 47 keşeneñ ğömeren özde, comğa könne tikşerü noqtasında maşina şartlap 8 xärbi hälak buldı. Tönyaqtağı Mosul şähärendä Ğiraqnıñ yuğarı neft räsmiläreneneñ berse bulğan Mohammäd Al-Zibari'ğa höcüm yasalğan. Atışlarda anıñ 4 tän saqçısı hälak bulğan. Al-Zibariğa ziyan timägän. Baquba şähärendä studentlar cıyılğan cirgä raketa atılğan, kimendä 7 keşe yaralanğan dip xäbär itelä.


text:
Rusiä ğädäti qoral kileşüennän çıqtı
Çärşämbegä qarşı töndä Rusiä Yewropada ğädäti qoral turındağı kileşüdä qatnaşuın tuqtattı. Räsmi Mäskäw belderüençä, salqın suğış çorında tözelgän bu kileşü bügenge taläplärgä cawap birmi, ä anıñ yañartılğan ölgesen NATO illäre raslarğa telämi. Waşington Kremlneñ bu adımına ükeneç belderde.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bu turıda april ayında uq, yıllıq yullamasında kisätkän ide. "Bezneñ partnerlarğa da, süzdä tügel, ğämäldä, hiçyuğı Yewropada, qoral kimetügä öleş kertergä waqıt. Alar bit arttıra ğına. Bu mäsäläne Rusiä-Yewropa şurasına tikşerergä täqdim itäm. Näticä bulmasa, kileşüne ütäwdän tuqtarğa täqdim itäm" dide Rusiä prezidentı.
150 kön kötkännän soñ 14 yüldä Putin kileşüne tuqtatu turında qarar çığardı.
1990 yılda NATO häm ul çaqtağı Warşaw kileşüe illäre arasında distä yıl söyläşülärdän soñ imzalanğan bu dokument älegä qädär Yewropa iminlegeneñ nigez taşı sanala ide. Ul Atlantik okeannan alıp Ural tawlarına qädär ike tarafnıñ da qoral urnaştıruına çikläwlär sala, daimi tikşerülär ütkärergä mömkinlek birä ide.
Sovetlar berlege cimerelgäç kileşü üzgärtelde, 1999 yılda İstanbulda ütkän oçraşuda yañartılğan ölge tözelde. Ämmä anı älegä qädär 4 kenä il imzaladı: Rusiä, Ukraina, Belarus höm Qazaxstan. NATO illäre başta Mäskäwne İstanbulda birgän wäğdäsen ütärgä, Moldova häm Gruziädän ğäskären çağırarğa taläp itä.
"Töp qarşılıq xäzer Moldova, - di Novaya Gazeta küzätüçese Pavel Felgenhauer, - Rusiä andağı ğäskären çığarırğa telämi. Prezident Putin häm başqa räsmilär Könbatışnıñ monı taläp itergä xoquqı yuq di. Ä üzlären anda ğäskär totırğa xoquqlı dip sanıy."
Räsmi Waşington Mäskäwneñ kileşüne tuqtatıp toru qararın xata dip bäyäläde. Sişämbedä däwlät sekretareneñ Yewropa häm Yewraziä mäsäläsendä yärdämçese Daniel Fried monı här taraf öçen "ükeneçle" adım dip atadı.
Bu qarşılıq alğa taba nindi yünäleş alır, älegä bilgesez. Diplomatik tırışlıqlar däwam iter sıman. Belgeçlär fikerençä, Mäskäwneñ bu adımı, säyäsi qarşılıqnı arttırsa da, xärbi küzlektän qarağanda, wazğiätne ällä üzgärtergä tieş tügel.


text:
Kiçä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Keşe Xoquqları Komissiäseneñ Belarus xakimiätlären oppozitsiäneñ xoquqların qısularında ğayepläp rezolyutsiä qabul itüenä Minsk –Quşma Ştatların ğayepläp çıqtı. Rezolyutsiä ölgesen Berläşkän Millätlär Oyışmasına Quşma Ştatlar täqdim itkän ide. Komissiä säyäsi cinäyätlärne tikşerergä, mäxkämälärne bäysez itergä häm Belarus küzläw xezmäten üzgärtep qorırğa çaqıra. Bügen Minskida jurnalistlar belän oçraşqan Tışqı eşlär Ministrlığınıñ matbuğat wäkile Andrei Savinikh, “keşe xoquqları mäs’äläsendä ike yözle bulğan Amerika Quşma Ştataları, üzeneñ säyäsi häm iqtisadi ambitsiälären tıya almıyça başqa ber däwlätkä basım yasarğa tırışa”, dide.
Belarusta bügen yaña oppozitsiä törkeme tözelde, anıñ iseme-“Yaxşıraq tormış öçen köräşüçe Watandaşlar Berlege”.


text:
Törkiäneñ eçke eşlär ministrı Abdulqadir Aksu, uzğan töndä İstanbul üzägendäge ike oteldä häm şähär çitendäge gaz saqlağıçında bombalar şartlawında – körd ğısyançıları şiklänelä, dip belderde. Ämma bu şartlawlarnıñ ber bersenä bäyle bulu-bulmawı turında Aksu ber süz dä äytmäde. Otellärdä bulğan şartlawlarda 2 keşe hälak bulğan, 11re yaralanğan. Gaz saqlağıçında – yaralanuçılar yuq.
Aksu süzlärenä qarağanda küptän tügel İstanbul polisiäse elekke Kördistan Eşçelär Firqase , PKKnıñ 4 äğzasen qulğa alğan bulğan häm alar dürtese dä köç qullanuğa, häm yül ayında könçığıştağı Tünceli provinsiäse gubernatorına höcüm oyıştıruğa qatnaşı buluda şiklänelä.


text:
NATO sammitınıñ kön üzägendä Äfğänstan mäsäläse
Sişämbe könne Latvia başqalası Rigada NATOğa kergän 26 ilneñ däwlät başlıqları cıyıldı. 2 könlek bu cıyında qaralaçaq töp mäsälä NATOnıñ Äfğänstandağı eşçänlege bulır dip kötelä. Mäğlüm bulğança anda Tönyaq Atlantik Saqlanu Berektäşlegeneñ Taliban ğisyançılarına qarşı çaraları äle dä däwam itä.
İrtän Rigadağı çığışında de Hoop Scheffer bu sammitta NATO äğzaların Äfğänstandağı Xalıqara İminlek Yardäme Köçläre İSAF xärbilären arttırırğa çaqıraçağın äytte.
"Bez İSAFnı tieşençä täemin itärgä tieş. Äfğänstannıñ könyağında qatnaş urtaq köçlärdä 20 protsent xärbilärneñ citeşmäwe qabul itelmäslek. Min inde bu turıda berniçä märtäbä äyttem. Häm min monı bügen irtän tağın ber märtäbä äytäçäkmen. Ayırım däwlätlärneñ saqlığı arqasında Äfğänstandağı xärbi citäkçelekneñ sığılmalı bula almawı, eşçänlegebezneñ näticälelege kimüe turında äytäçäkmen" dide Scheffer.
NATO Äfğänstanda 30 meñnän artıq xärbien tota. Häm bu il anıñ öçen xäzer bik möhim sınaw bulaçaq.
Ägär dä ul anda Taliban ğisyançıların ciñep totrıqlılıq urnaştıra alsa, üzeneñ Salqın Suğış mirasınnan qotılıp 21 ğasırnıñ iminlek mäsälälären çişärgä äzer oyışmağa äwerelgän digän süz.
Ägär dä Äfğänstanda uñışsızlıqqa duçar bulsa, bu oyışmanıñ möhimlegenä bik zur şiklär tuaçaq.
AQŞ Senatınıñ tışqı mönäsäbätlär komitetı räise Richard Lugar düşämbe könne äğza illärneñ Äfğänstandağı eşçänlekkä çın küñeldän birelmäwe NATO abruyında bik zur zıyan kiterä ala dide.
"Ägär dä bügenge kön tarixındağı iñ danlıqlı berektäşlek üz äğzalarınıñ ixtiarsızlığı näticäsendä Yewropadan çittäge berençe operatsiäne üti almasa, NATOnıñ näticälelegenä, terror qurqınıçına qarşı urtaq çara kürä alu mömkinlegenä şik tuaçaq" dide Lugar.
Soñğı aylarda Taliban ğisyançıları köçäyä bara häm eşçänlegen küptän tügel genä ilkülämenä cäyeldergän NATO artıq tarqaw bulıp, sığılmasız bulıp qala.
De Hoop Scheffer däwlätlärneñ saqlığı digändä NATOnıñ qayber möhim äğzalarınıñ üz xärbiläre eşçänlegen qısalar belän çikläwen küzdä tota. Bu isä alarnıñ Talibanğa qarşı suğışu mömkinlegen dä bik nıq çikli.
Ğisyançılar iñ nıñ köçäygän könyaqta xäzer AQŞ, Britan, Kanada häm Niderland xärbiläre genä suğışa häm alar zur yuğaltular kiçerä.
Germaniä xärbiläre isä çağıştırmaçaq tınıç bulğan tönyaqta urnaşqan häm Berlin alarğa NATOnıñ başqa äğzalarına yardäm itü öçen könyaqqa barunı röxsät itmi.
Fransiä, İtaliä häm İspaniä, şulay uq başqa qayber illär dä üz xärbilärenä zıyan kilmäslek itep törle çikläwlär quyğan.
Bu isä NATOda eçke rizasızlıqqa häm qarşılıqqa kiterä.
Bügen Rigağa barışlıy Tallinda tuqtalğan AQŞ prezidentı George Bush ta NATO äzğaların Äfğänstanda zurraq öleş kertergä çaqıraçağın äytte.
"Bez iñ zur NATO köçläre torğan il – Äfğänstan turında, Äfğän iminlek köçläre belän bergäläp Talibannı çiñü, şunıñ belän alarnıñ yäş demokratiäsen köçäytü turında söyläşäçäkbez. Äfğänstanda uñışqa ireşü öçen NATO äğzaları NATO xärbi citäkçelege sorağan qädär ğäskär birergä tieş" dide Bush.
Äfğänstan iğtibar üzägendä zur urın alu säbäple NATOnı kiñäytüne däwam itü, Albania, Makedonia, Gruziä kebek illärne äğza itep alu mäsäläläre çitkäräk etärelä. Rigada NATOnı kiñäytü turında bernindi qarar da kötelmi.
Naif Aqmal, Praga.


text:
BMO Kipr mäsäläsen utrau Yevropa Berlegenä kergänçe xäl qılırğa tırışa
Yevropa Berlegen kiñäytü turında Kopenhagenda bulıp ütkän summitta bülengän Kipr utrauı da 2004nçe yılda oyışmağa çaqırıldı. Ämma bu xäl Berlekkä kandidat äğza Törkiene okupatsieläüçe il xälendä qaldıra ala. Brüssel belän Ankaranıñ Kipr körçegen çişü öçen waqıtı bik az. Tönyaq Kipr törekläre häm Ankara problemağa xäl çarası tapsın dip Lefkoşadağı citäkçelekkä basım yasıy.
BMOsı ximäyäsendä barğan berläşü söyläşülärendä uñışqa ireşelmäde. Törkie Yevropa Berlege äğzasınıñ territoriesen okupatsieläp tora digän xäldä qalaçaq digän borçıludan çığıp Dönya Oyışması Kiprnıñ häm törek häm grek yağın problemanı 28nçe fevralgä qädär çişergä çaqırdı. 11nçe noyäberdä BMOsı Utraunı ike millät törkemennän torğan , qayber urtaq oyışma , buınnarı, rotatsie prinsıbına nigezlängän prezidentı bulğan däwlätkä äyländerü turında täqdim kertte.Bmosı töreklär kontrolendä torğan territoriegä qayber grek moxacirların da qaytarırğa çaqıra. Tönyaq Kipr Çömxöriäte citäkçeläre utrau yevropa blogına ike suveren däwlätttän torğan konfederatsie formasında quşıla ala, şulay bulsa ğına törekçä söyläşüçe azçılıqnıñ xoquqları saqlanaçaq digän pozitsiedä tora. Taraflar BMOnıñ proyektın xalıqara aradaşçılar ömed itkäneçä Kopenhagen summitınnan elek raslamadı. Tönyaq Kipr prezidentı Rauf Denktaş Brüsselnı aşıqtıru, basım yasauda ğäyepli. Denktaş Törkiye Yevropa Berlegenä kergänçe Kipr mäsäläsendä qarar birelmäskä tieş dip söyli .Ul Ankara belän söyläşülärgä başlağançı , utraunıñ grek yağın oyışmağa qabul itergä äzerlängän Brüsselne , Urta Dingezneñ könçığışında xristian nığıtması buldıruda ğäyepli. Ankarada utırğan yaña xökümät tä , Brüsselneñ ike yıl eçendä bülengän utraunı äğza itep alu plannarın qabul itelerlek tügel dip bäyäläde . Ankaranıñ belderüendä- böten utraunı wäkilçelek itäçäk, ber däwlät yäki parlament yuq , Brüsselneñ xalıqara kileşülärne bozıp, Kiprnıñ kiläçäge turında ber yaqlı qararlar çığarırğa xoququ yuq dip äytelgän. Bu kisken teldäge deklaratsie Törkieneñ xükümät häm xärbi citäkçeläre Çankayadagı prezident sarayında cıyılğançı iğlan itelde. Cıyılşqa Denktaş ta qatnaştı. Oçraşudan soñ Prezident süzçese Tacan İldem Ankara Denktaş täqdim itkän konfederatsie fikren tulısınça yaqlıy dip äytep Bolay dide : Törkie Kipr mäsäläseneñ , Kipr törekläreneñ iminlek häm suveren tigezlegenä xörmät , Törkie häm Tönyaq Kipr Cömxöriäteneñ strategik mänfäğätläre häm Törkie belän Gretsieneñ tänğällegen küzdä totqan yaña partnörlıq qısalarında çişelergä tieşlegenä ışana . Süzçä Tacan İldem Utrauda Denktaşqa qarata artıp kitkän tänqitlärne kimetü tırışlığında tağı bolay dip äytte. Bez Kipr Grek citäkçeläre kiläçäk söyläşülärdä konstruktiv vä yaxşı niätle bulırlar dip kötäbez.Elek bulğan kebek Törkie ,Tönyaq Kipr cämxäriäte häm Rauf Denktaş citäkçelegendäge xalıqnı barlıq mäsälälärdä yaqlarğa dävam itäçäk. Ankara 28yıllıq Kipr bäxäsenä politik çara tabırğa häm BMOnıñ proyektın kiläçäk söyläşülär öçen nigez itep qabul itüen belderä.. Denktaş ütkän atnada ,bez yaxşı niät kürsätep, 28nçe fevralgä qädär söyläşülärgä dävam itäçäkbez dip äytkän ide. Tönyaq Kiprda xalıq Kipr grekları belän kompromisqa ireşüe öçen Denktaşqa basım yasıy. Töreklärneñ Lefkoşa dip atağan Nikosiada ütkärelgän demonstratsielärdä Denktaş yä BMOnıñ proyektın qabul it yä dä çigen digän tawışlar işetelde. İqtisadi qıyınlıqlar säbäple 1974-nçe yıldan birle utraudan 30meñ çaması törek küçep kitte. Qalğan utrauda tuup üskän 85meñ törek Yevropa Berlege problemalarğa xäl çarası bulaçaq dip uylıy. Törkiedä uñ yıllarça Kipr mäsäläsendä konsensus bulsa da, älege waqıtta qaraşlarnıñ üzgärgäne añlaşıla. Xakimiättäge Adalät vä Kalkınma partiäse citäkçse Erdoğan Kipr söyläşülären ozaytmasqa çaqıra. Kopenhagen sumittınnan soñ törek mätbuğatı Denktaşnı açıqtan açıq tänqitli başladı. Törkiedä yaña citäkçelär 1-nçe ğıynuardan başlap Yevropa Berlegeneñ prezidentı bulaçaq Gretsie, Ankaranıñ berlekkä tizräk kerüe öçen yardäm itär dip qarıy. Afina isä üz çiratında bloknıñ Ankarağa söyläşülär öçen birgän waqıt Kipr mäsälsäendä kompromis tabarğa yardım itäçäk dip uylıy. Greklar Kiprğa çişeleş tabılsa, Egey dingezendäge territoriel bäxäslär xäl qılınır dip ömed itä.Yevropa Berlege Gretsie belän Törkiägä 2004nçe yıl azağına qädär yä bäxäslärne kompromis yulı belän xäl qılasız yä dä xalıqara mäxkämä aldına çığasız digän saylau birde. Kipr mäsäläsen xäl qılu ike yaqınıñ da mänfäğätlärenä turı kiler ide
Färidä Xämit, Praga


text:
İke räsem: 40 yıl ayırma, ber urtaqlıq
Şul uq östäl, ämma ğäskärlär başqa... 1968 yılda Pragada imzalanğan kileşü Çexoslovakiädä SSSR ğäskärläre turında ide. Bu yulı Çexiägä xökümät fatixası belän AQŞ köçläre kilä ala.
Çexiäneñ tışqı eşlär ministrlığı, bu waq qına, ämma qızıq äybergä iğtibar itkän jurnalistlarğa, “böten kileşülär şuşı östäldä imzalana, tarixta nilär bulğanı öçen bez cawap tota almıybız”, dip cawap birde.
1968 yılnıñ avgustında Çexoslovakiägä meñlägän sovet ğäskäre kertelde. Okkupasiä 20 yıl däwam itte. Ul çaqta, Çexoslovakiä citäkçelege Mäskäwdän sovet rejimına qarşı bulğannar belän köräşergä yärdäm soradı, dielde. Ämma asılda ğäskär kertü qararı Mäskäwdä qabul itelgän ide.
Sişämbe (8 iyül) Çexiäneñ Brdı şähäre yanında 250gä qädär amerikän ğäskärien urnaştıru turında kileşü tözelde. Alar şunda tözeläçäk radar qorılmasın qarap toraçaq.
Kileşü imzalaw östäle şul uq bulsa da, 1968 yıl belän ayırma şunda - bu yulı kileşügä irekle fiker alışu şartlarında ireşelde. Radar turındağı şartnamäne äle ike ilneñ dä parlamentı raslarğa tieş.


text:
Keräşen tatarları yañadan millät bulırğa teli...
« MockoBckиe HoBocTи » gäzite xäbärçese başta uquçılarnı Tatarstan Prezidentın keräşennärneñ ayırılıp çığu mäs’äläsenä mönäsäbäte belän tanıştıra häm şunda uq qarşı yaqqa da süz birä. Mäsälän keräşen regionara berlegeneñ Mendeleyevskiy bülekçäse citäkçese İgor’ Utkin Mäskäw gäzite xäbärçesenä tübändägelärne beldergän:«Keräşen tatarların Tatarstanda ezärleklilär, üz dinebezne totarğa qomaçawlılar, keräşen telendä doğa qılu öçen Tatarstanda 1genä çirkäwdä mömkinlek bar...».
Qazanğa kilgän jurnalistlar törkemendä «REN-TV» kanalnıñ xäbärçese dä bulğan ikän. 3nçe sintäber kiçendä älege kanalnıñ yañalıqlar xezmäte dä keräşennärneñ tatar millätennän ayırılıp çığarğa teläge häm alarnıñ Tatarstanda cäberlänüe turında xäbärne tapşırdı. REN-TV anda «Tatarstan xakimiätläre alarğa basıym yasıy, häm ayırım millätkä bülenep çığarğa mömkinlek birmi», digän näticä yasap quydı.Barlıq xäbärçelär dä bu ayırılıp çığu ğälämätläre artında ber uq maqsatnı kürä – Yäğni keräşennärneñ sanın ğomum tatarlar sanınnan alsaq, Tatarstanda tatarlar küpçelekne täşkil itmäyäçäk, häm bu Tatarstanda milli häm dini xälneñ kisken üzgärüenä kiterergä mömkin ikän.
Läkin şunısı qızıq qayber mäğlümat çaraları bu säbäpne Tatarstan xakimiätläreneñ ni säbäple qarşı çıqqanın añlatu öçen kitersä. Başqa jurnalistlar – şul dälilne ni säbäple keräşennär ayırılıp çığarğa telägänen kürsäter öçen qullana. Bu şartlarda çın döresen äytep birü awır. Tatarstanda da keräşennärneñ xatlarına mönäsäbät kürsätüçelär buldı. Küptän tügel «İnterfax» agentlığı Rafail Xakimovnıñ fikeren bastırıp çığardı. Anda ul «Keräşennär barı tik başqa din totuçı tatarlar ğına. Din – millätne bilgeläwçe faktor tügel», dip mönäsäbäten beldergän ide Tatarstan Prezidentınıñ säyäsi kiñäşçese. Şulay uq «Tatarstan yäşläre» gäzitendä Semberdä yäşäwçe millättäşebezneñ keräşen eşenä qarata külämle mäqäläse basılıp çıqtı. Anda ul «keräşennärdän ayırım xalıq yasarğa omtılu – barı tik tatarnı tämam yuq itü çarası», digän fiker äytä.Äytkänebezçä, keräşen tatarları arasında da başqa fikerdä toruçılar da bar. Qazan keräşen oyışması wäkile Nikolay Maksimov mäsälän şundıylardan. Yaqın könnärdä anıñ fikerläre «Azatlıq» radiosınıñ dulqınnarda yañğırar. Bezneñ belän bulığız.
Bikä Timerova.


text:
Yaponiädä yäkşämbe parlament saylawlarında ciñgän premyer-ministr Junichiro Koizumi, qarşılıqlı poçta reformaların däwam itäçägen belderde.
"Poçtanı xosusilaştıru belän berrättän min başqa reformalarnı da alğa söräm. Reformalarnı ğämälgä aşıruda miña 4 yıllıq täcribä yärdäm iter, dip ömetlänäm. Barığızğa da mine yaqlağanığız öçen räxmät, bu wazifada qalğan tağın 1 yılda sezdän kiñäşlär kötäm. Zur räxmät."
Koizuminıñ Liberal Demokratik firqase 480 keşelek parlamentnıñ tübän palatasında 296 urınnı alaçaq. Berektäşe Yaña Komeito firqase belän berlektä, Koizumi partiäse parlamentta küpçelekne täşkil itäçäk, häm yuğarı palata qanunğa qarşı bulsa da – monıñ täesire bulmayaçaq.
Koizumi, Liberal Demokratik firqase prezidentı urınınnan 1 yıldan, mäddäte çıqqaç kitäçägen qabatladı.


text: New York. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasında yaña yıl başlanu belän 5 daimi bulmağan yaña äğza, Germaniä, İspaniä, Çili, Pakstan häm Angola wäkilläre eşli başladı. Alarnıñ wäkaläte 2 yıllıq, häm şuşı illär, moña qädär Şurada äğza bulıp torğan İrlandiä, Mauritsius, Norvegiä, Singapur häm Kolumbiäne almaştıra. Barlığı 15 äğzası bulğan İminlek Şurasınıñ Qıtay, Rusiä, Britaniä, Fransiä häm Quşma Ştatlardan torğan 5 daimi äğzası bar, daimi bulmağannarnıñ qalğan öleşen, Gvineä, Meksika, Süriä, Bolğarstan häm Kamerun täşkil itä. Şuranıñ äğzaları 2 yılğa Berläşkän Millätlärneñ Ğomumi Mäclese tarafınnan saylana.


text:
Kirkukta politsiä akadamiäse aldında maşinada şartlatılğan bomba in kimendä 10keşe üterde 20keşe yaraladı dip belderde politsiä citäkçese Şirku Şabir .Bu höcüm AQŞ häm Ğıraq xärbiläreneñ tönyaq Ğıraqta terrorçılarğa qarşı bergäläp başlatqan höcüm waqıtına turı kilde.Bügen Bagdadta waqıtlı parlament cıyılğan binağa bombalar atılğan.
Fransiä xökümäte totıq itep alınğan 2jurnalistı tizdän irekkä çığarılır dip ömed itä.Eçke eşlär minsitırı De Villepin Ğıraqtağı iminlek şartları irekkä çığarunı kiçekterä dip äytkän.Jurnalistlar 19nçe augustta Nacafğa barğanda urlanğan ide


text:
Dönyada krizis, Törkiädä bäyräm
Dönyada citdi krizis şartları säbäple barlıq däwlätlär AQŞ-ta Kongress nindi qarar biräçäk dip küzlären Vaşingtonğa tekäde, Törkiä isä Ramazan bäyräme uñayınnan 9 kön yal itä.
Törkiädä ekonomika isä inde ütkän yıldan birle üsmi, kiresençä torğınlıq arta bara. Bigräk tä tekstil industriä. Unlağan fabriklar yabıldı. Xucalarnıñ qayberläre üz fabrikların sütep eş xaqı tübän bulğan Misırğa ilttelär. Asılda Törkiäneñ Qıtay, Hindstan, Misır kebek illär belän yarışqa kererlek köçe qalmadı. Tik tekstil ölkäsendä tügel, ä industriäneñ başqa öleşlärendä dä şundıy uq xäl. Säwdä defitsitı da üsä. Läkin xökümät kiläse yıldağı munitsipal saylawlarnı küz aldında totıp, ildä hämmä närsä alda göl dip kürsätergä tırışa.
Menä dönyada citdi krizis şartları säbäple barlıq däwlätlär AQŞ-ta Kongress nindi qarar biräçäk dip küzlären Vaşingtonğa tekäde, Törkiädä Ramazan bäyräme başlandı. Xökümät räsmi bularaq öç könlek bäyrämgä 1,5 kön tağın östäp, däwlät çinovnikları öçen bäyrämneñ totaş tuğız köngä suzıluına mömkinlek birde. “Tilegä här kön bäyräm” digändäy töreklärneñ xälle öleşe Törkiädäge yal yortlarına, çit illärgä yalğa kittelär. Birjada räsmi räweştä öç kön yabıq bulu säbäple aksiälärneñ torışı turında berkem dä ber närsä belmi. Döres, bäyräm yalına çıqmas borın da birjalardağı aksiälär, yäğni qimmätle käğäzlärneñ bäyäse töşä başlağan ide.
Birjalarda ber aksiäneñ bäyäseneñ kütärelüe yäki töşüe, anı bazarğa çığarğan şirkätkä bulğan ışanıçnı üsterä yäki töşerä. Yäğni aksioner kiläçäk kön, ay yäki yıllarda bäyäse kütäreläçäk dip ışanğan aksiälärne satıp ala. Asılda bu üzenä kürä ber otış uyını. Çönki şuşı birjada aksiälär belän uynaw, banklarda aqça saludan da otışlıraq bula. Läkin ışanıç qalmasa hämmä keşe qulındağı aksiälärne satu yağın qarıy häm şuşı aksiäneñ bäyäse töşä. İstanbul birjasındağı aksiälärneñ 70 protsent tiräse çit il investorları qulında. Dimäk birjağa aqça çittän kergän. Alar Törkiädä kübräk tabış alırbız dip kilgännär. Xäzer inde aksiälären satıp Törkiä bazarınnan kire kitä başladılar. Bu da törek ekonomikasına zur orım. Bu atnada tabiği gaznıñ bäyäse 4,5 %qa arttırıldı. Monnan elek tä elektrğa bäyälär kütärelgän ide. Başqa bäyälär dä kütäreläçäk, inflyatsiä köçäyäçäk. Bu inde faraz ğına tügel.
Şulay da xökümät mäs’älägä salmaq qına qarıy. 1-nçe üktäberdä Törkiä Böyek Millät Mäclese açılır aldınnan ütkärelgän kabinet utırışınnan soñ xökümät süzçese Cämil Çiçäk: “Panika hawası isterergä kiräk tügel, tieşle adımnar atlanaçaq”, dip belderde. Tabiği, anıñ bu süzenä xätta säyäsätçelär üzläre dä ışanmıylar. Çönki säyäsi partiälärneñ bäyrämläşü oçraşuında deputatlarnıñ töp temasın ekonomik wäzğıät täşkil itte. Şul uq könne prezident Gül parlamentı açu yolasında töp oppozitsiä partiäse cömhüriät Xalıq Partiäse deputatları ayaq ürä tormadılar häm alqışlamadılar. Şulay uq bu yolağa xärbilärdän kem dä qatnaşmadı. Qısqası, Törkiädä däwam itkän säyäsi kierenkelekkä ekonomik kierenkelek tä östälde.


text:
Amerikan xärbiläre, "äl-Qaidä" Ğiraqta möselmannar arasında suğışlar başlap cibärä ala dip belderä
Ğiraqtağı soñğı şartlawlar häm höcümnär süzrätendä yänä, alar artında nindi köçlär tora soñ digän soraw qalqa, xörmätle tıñlawçılar. İldäge amerikan ğäskärläre moña üz cawabın taptı kebek, alar Ğiraqtağı totrıqlılıqnı önämägän qarşılıq xäräkäte mäğlüm "äl-Qaidä" törkeme belän bäyläneşkä kerergä omtıla dip belderä häm monı raslağan xat tabuın xäbär itä.
Audio, Mark Kimmitt
"Xatnı Zarqawi yazuına inanabız, uylawıbızça, xäbär yörtüçe xatnı çitkä alıp çığu öçen alğan bulğan häm bez yaqın kiläçäktä anı bäyän itärgä cıyınabız" di general Kimmitt. Yäkşämbe könne şuşı xat häm anıñ amerikan xärbiläre yasağan ingliz tärcemäse "New York Times" xäbärçesenä kürsätelgän. Anıñ süzlärenä qarağanda, xatta Ğiraq xalqınıñ amerikannarğa qarşı köräşne bik yaqlamawı, qarşılıq köçläreneñ çit il ğäskärlären qurqıtırlıq höcümnär oyıştıra almawı bäyän itelä. Şunıñ sürätendä anda "äl-Qaidä" citäkçelärennän Ğiraqta törle dini törkemnär arasında nizaq çığaru eşenä yardäm itüe sorala. Ayırım alğanda, ildäge xalıqnıñ küpçelegen täşkil itkän şığıylarğa höcümnär oyıştırıp, alarnıñ sönni ğäräplärgä qarşı suğışa başlawına ireşü maqsatı quyıla. Bu Ğiraqtağı wäzğiatne kiskenläşterügä häm näticädä amerikannarnıñ Ğiraqta uñışsızlıqqa ireşüenä kiterä ala digän ömet belderelä äl-Zarqawineñ "äl-Qaidä"gä yullanğan dip farazlanğan xatında. Şotlandiädäge Saint Andrews universitetınıñ Terrorçılıq häm säyäsi çualışlar üzägendä eşläwçe Magnus Ranstorp, äl-Zarqawi üze "äl-Qaidä" äğzası tügel, läkin ul İordaniädäge Könbatış tarafında torğan xökümätkä häm amerikannarnıñ Yaqın Könçığış eşlärendä qatnaşuına qarşı köräş alıp bara häm şul eşendä anıñ maqsatları "äl-Qaidä"neke belän dä kiseşä dip isäpli. Ranstorp, äl-Zarqawi möselman dönyası buylap cäyelgän törle suğışçan üzäklärgä bäyle, şul üzäklär turıdan-turı "äl-Qaidä"gä kermäsä dä, alarnı urtaq täğlimat berläşterä dip belderä.
Audio, Magnus Ranstorp
Ranstorp fikerençä, äl-Zarqawineñ şuşı bäyläneşläre aña üz maqsatına ireşü eşenä törle törkemnärne cälep itü mömkinlegen birä. Uzğan awgustta Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Bagdadtağı idaräsen, şığıy möselmannarnıñ Näcäf şähärendäge izge ğibadätxanäsen şartlatu artında da näq menä ul tora dip farazlana. Amerikan xärbiläre qulğa töşergän xat, Ğiraqtağı çit il suğışçılarınıñ ildäge xalıqnı Quşma Ştatlarğa qarşı kütärü eşendä awırlıqlar kiçerüenä işarä itä, anda misal öçen, ğiraqlılar islam suğışçılarına, alar dini qärdäş bulu säbäple, xörmät kürsätä häm öylärendä qunaq itä ala, läkin köräşkä quşıludan baş tarta dielä. Ämma şunı da onıtmasqa kiräk - Ğiraqta Könbatış köçlärenä qarşılıq kürsätüdä çit ildän kilgän islam suğışçıları ber öleşne genä täşkil itä.
Kärim Kamal, Praga


text: Bildäle ğalim Ernst Muldaşevtıñ Tibetqa fänni ekspeditsiyahı höźömtälärenä arnalğan xeźmäteneñ sirattağı tomı donya kürźe. ,,Erźä tormoş matritsahı. Tibetqa ğilmi ekspeditsiyanıñ şaqqatırğıs asıştarı,, tip atalğan bıl kitaptıñ isem tuyı ütte. Unda Ernst Muldaşew Tibet, Pasxa utrauźarına säfäre, yañı asıştarı xaqında bäyän itte. Keşelekteñ kilep sığıuı, ğömümän, erźäge tereklek tarixı xaqında höyläne. ,,Allalar qalahın eźlägändä,, tip atalğan seriyanıñ sirattağı tomında ğalim sensatsiyağa tap bulıuın bäyän itkän– Muldaşew ekspeditsiyahı ağzaları fekerenä yaraşlı, Tibetta Allalar qalahı urınlaşqan häm Keşe lä tap unda barlıqqa kilgän. Ğalimdarźıñ yänä ber qıźıqlı asışı la bar– allalar qalahınıñ qarta –sxemahı keşe DNK–hı menän ber ikän. Kitap uqıusılar häm jurnalistar menän osarşıuźa Ernst Muldaşew kiläsäkkä niättäre menän dä urtaqlaştı. Tiźźän ğilmi ekspeditsiya ağzaları Malta häm Krit utrauźarına yullanmaqsı, bında la ular mäñgelek horauźarğa yauap eźläyäsäk.


text:
Kürşe ölkälärzäge häm respublikalarzağı başqorttar Başqortostanda belem alasaq<
Başqortostanda eşläp kileüse innovatsion mäktäptärźeñ öśtönlöktäre menän kürşe ölkä häm respublikalarźa yäşäüse millättäştärebeź źä fayźalanırğa teyeş. Räsäy töböktärenän sıqqan hälätle balalarźı Başqortostanda uqıtıuğa etdi iğtibar büleü möhim, bıl turala bögön respublika xökümäte premer–ministrı Rafael Baydäülätov belderźe. Kilähe uqıu yılına Kürşe ölkä häm respublikalarźan berense hanlı gimnaziya–internatqa tağı la 60–lap bala qabul iteläsäk. Pedağoğtar bildäläüensä, ularźı haylap alıu äle ük başlanğan. Yaźğı qanikuldar osoronda Räsäy töbäktärendä yäşäüse millättäştärebeź arahında külämle añlatıu eştäre başqarıu qarala. Bıl aktsiyağa möğällimdär menän ber rättän uqıusılar źa yälep itelgän. Mäğarif ministrı Zinnät Allayarov bildäläüensä, respublika uqıu yorttarına kürşe ölkälärźän hälätle balalarźı haylap alıuźı oyoştorou möhim. Ata–äsälär Käñäşmälä Başqortostanda belem alğan balalarźı artaban uqıtıu, ularğa yuğarı belem bireü mäsälähe lä qaraldı. Xökümät premer–ministrı urınbaśarı İldus İleşev äyteüensä, Başqortostanda tärbiälängän belgestär tıuğan töbäktärenä qaytıp milläteñ üźañın üśtereügä üź ölöşön inderergä teyeş. Kilähe uqıu yılına Räsäy töbäktäre ösön 272 urın bülengän. Balalarźı barlığı 14 innovatsion mäktäp qabul itäsäk.
Rämzit Äbüläev, Öfö