text:
Turı efirda barğan suğış: suğış ğazapların bar dönyağa kürsätü döresme-tügelme?..
Ğiraq suğışın, yaqtırtılu yağınnan, “turı efirda barğan suğış” dip atap bulır ide. Zamaça texnologiä şul däräcägä citte ki, dönya telekompaniäläre suğış ğazapların, äsir-qorban-mäyet sürätlären köne-sägäte belän kürsätä. Bu uñaydan, suğışnıñ açısın bar dönyağa kürsätü döresme, digän sorawlar quyıla başladı.
Şuğış sürätlären bar dönyağa, şul isäptän balalarğa kürsätü döresme? Äsir-qorban-mäyetlär kürsätep telekompaniälär üzläreneñ reitinğın ğına qayğırtmıymı? Mondıy sürätlär propağandağa qaytıp qalmıymı? İkençe yaqtan, kürsätmägän oçraqta, bu - suğışnıñ çın yözen yäşerü, çınbarlıqnı bizärgä tırışu, senzura bulmıymı? Şuşı sorawlar bu könnärdä jurnalistlarnı ğına tügel, küplärne borçıy. Floridanıñ tanılğan jurnalistika mäktäbe sanalğan Poynter İnstitutı belgeçe Bob Steele fikere:
Audio (Bob Steele): Ğiraq suğışı turında mömkin qädär tulı mäglümät alu, qorbannar, äsirlär turında belü – Amerikan watandaşları öçen dä, bar dönya öçen dä bik möxim. Älbättä bez monı uylap, professional däräcädä başqarırğa tieş. Läkin kürsätmäsäk, bu - xalıqnı aldaw bulır ide.
Şuşı mäsälä tiräsendäge bäxäs Ğiraq televideniese qulğa alınğan häm xäläk bulğan Amerikan xärbilären kürsätkäç qabınıp kitte. Qatarnıñ Äl-Cäzriä televideniese bu sürätlärne bar dönyağa tarattı. Amerikan kompaniäläreneñ kübese özeklär genä kürsätte. NBCnıñ ber alıp baruçısı bu sürätlärne qotıçqıç dip atadı. Äl-Cäzirä kompaniäse Geneva konvensiäsen bozuda ğäyeplände. 1949nçı yılda kabul itelgän bu konvensiädä suğış äsirläre belän eş itü qağidäläre yazılğan. Äl-Cäzirä, bezgä qädär, Könbatış telekompaniäläre Ğiraq äsirlären inde küp tapqır kürsätte digän cawap qaytardı.
Uylap qarasañ, suğışnı niçek yaqtırtu mäsäläse zur äxämiätkä iä. VietNam suğışı televizor aşa öylärgä kergän berençe suğış buldı. Suğışnıñ televizizor aşa kürsätelüwe ul çaqta Amerikan xalqınıñ suğışqa qarata fikeren üzgärtte dip sanala. Brusseldä urnaşqan Säyäsi tikşerenülär üzäge belgeçe Kirsty Hughes:
Audio (Kirsty Hughes): Mäglümät çaralarınıñ keşelärgä, alarnıñ suğşnı qabul itüwenä yoğıntısı bik zur. Keşelär bit säyäsmännärne bik tıñlamıy, alar sürät-räsem qarıy. Suğış barğan sayın medianıñ yoğıntısı arta baraçaq.
Ğiraq suğışı televizor ekrannarında kön sayın, täwlegenä 24 säğät, küp seriäle boevik sıman. Ä kemder anı propaganda dip qabul itä. Sişämbedä Britaniäneñ Daily Telegraph gäzite, koalitsiä köçläreneñ uñışsızlıqları turındağı xäbärlär Saddam faydasına propağanda dip yazıp çıqtı. Şul uq könne Britaniäneñ möselmannar şurası räsmie İnayat Bunglawala, Times jurnalında, Ğiraqnıñ tınıç xalqı arasındağı qorbannarnı iskä alıp, “şuşımı inde Ğiraq xalqın azat itü?” digän soraw quydı. Yevropanı säyäsi tikşerenülär üzäge belgeçe Kirsty Hughes:
Audio (Kirsty Hughes): Älbättä, tınıç qalıq arasında qorbannar, bigäräk tä balalar arasında, ber yatqan suğışnıñ çın yözen kürsätsä, ikençe yaqtan propaganda bula ala. Alay bulmasın öçen mäglümät çaraları bu sürätlärne tieşle kontext belän birergä tieş.
Ğiraq suğışına ber atna buldı. Bu suğışnı yaqtırtqan mäglümät çaraları cämğiät fikerenä niçek tä’sir iter älegä äytü qıyın. Läkin bäreleşlär däwam itkän, qorbannar artqan sayın, bu yoğıntı arta barır sıman.
Ali Gilmi, Praga


c: text/html

text:
Soğud Garäbstanı belän Tatarstan jurnalistları arasında elemtälär arta
Soğud Garäbstanınıñ mädäniät häm mäğlümat ministrı belän bergä oçraşuğa älege ilneñ Xalıqara mäğlümat, xalıqara mönäsäbätlär ministrı urınbasarları häm başqa wäkillär kilgän ide. Tatarstan yağınnan isä “Tatar-inform”, “İntertat”kebek elektron mäğlümat çaraları Watanım Tatarstan”, “Qazanskie vedomosti”, “Mäğrifät” gazetaları, baş möxärrirläre qatnaştı.
Garäbstan ministrı Ayad Mädäni berençe çiratta säfärneñ maqsatı turında söyläde. Rusiäneñ mädäniät ministrlığı çaqıruı nigezendä tanışırğa dip kilgännär ikän. Berniçä kön Mäskäwdä bulğannar. Ämma Qazan belän tanışu teläge dä zur bulğan. Läkin äle “İdel” yılğasın kürä alğan yuq dip şayarttı Garäbstannıynñ mädäniät häm mäğlümat ministrı. Qazan üze bik matur häm tolerant şähär dide. Tatarstan Prezidentı Sarayı qarşında mäçet belän çirkäwneñ yänäşä toruına soqlanuın äytte. Şul uq waqıtta bez berebez turında bötenläy az beläbez dide häm kiläçäktä küper salınırğa tieşlegenä basım yasadı. Jurnalistlarnıñ yaqın kiläçäktä ber-bersenä qunaqqa yöri başlawına şik qalmadı.
Massaküläm mäğlümat çaralarına kilgändä, alar Garäbstanda da böten illärdäge kebek ber tösle dide
Garäbstanda da massaküläm mäğlümat çaraları ictimaği-säyäsi mäsälälärne yaqtırta. Keşelärgä üz xoquqların yaqlawğa mönbär bulıp tora dide ministr. Garäbstandağı barlıq mäğlüm çaraları, yäğni gazet-jurnallar da däwlätneke tügel, ä ayırım şäxsi keşelärgä qarıy ikän.
Barı ber jurnal ğına Garäbstanda räsmi dokumentlarnı bastıra. Ä qalğannarında senzura, tikşerü bötenläy yuq ikän.
Däwlät aqçasına qarap yatqan Tatarstan mäğlümat çaraları citäkçeläreneñ bu bilgele eçlären qotıqlap quydı. Baş möxärrirlär Garäbstanga säfärlär oyıştıru turında süz quzğata başladılar. “Watanım Tatarstan” gazetası baş möxärrire Miñnazıym Säfärov jurnalistnıñ dini temağa yazğanda, ayırım neçkälelärne belep betermäwen äytte häm Garäbstan jurnalistları yärdäm itä alır ide bälki dide. Ministr Ayad Mädäni jurnalistlar arasındağı xezmättäşlekneñ kiräklegen äytte. islamofobiä turında süz quzğatılğaç Ayad Mädäni här jurnalist bu ölkädä mäğlümatlı bulırğa tieş – ekstremist ağımnar, terror törkemnär turında öyränergä tieşlegen äytte.
Älege säfär näticäse bularaq Soğud Garäbstanı häm Rusiä massaküläm mäğlümat çaraları arasında kileşü tözeler dip planlaştırıla. Şulay uq kkiläçäktä Rusiädä Garäbstan, ä Soğud Garäbstanında Rusiä mädäniät könnäre uzdıru farazlana. Monnan tış Ayad Mädäni ike il jurnalistları häm sänğät wäkilläreneñ säfäre programmasın tözemäkçe idek di
Ayad Mädäni buldı. Şulay uq ul Mäskäwdä Soğud Garäbstanı mädäni üzägen tözü buyınça söyläşülär başlanğanın äytte.
Landış Xararsova

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Milli mäcles tatarnı berläşergä öndi
1.Respubliqa suverenitetın torğızu;
2.Rusiä külämendä tatar xalqınıñ milli suverenitetın qabul itü;
3.Respublikada tatar telne däwlät tele sıyfatında üsterüe;
4.Tatar milläte yäşägän ölkälärdä berdäm milli mäğärif sistemasın buldıru;
5.Här şäxesneñ milli häm sotsial' xoquqların yaqlaw;
6.Milli salım sistemasın buldıru;
7.Berdäm mäğlümat qırı yasaw.
Qorıltayda oyıştıru mäs’äläläre dä xäl itelgän. Milli Mäclesneñ räise häm prezidiumğa 11 keşe saylanğan. Mäclesneñ räise itep Nurulla mäçeteneñ imam-xatıbı Ğabdulla Ğaliullin quyılğan.
Küptän tügel Milli Mäcles Fännär Akademiäseneñ tarix institutı belän berlektä fänni ğämäli konferensiä oyıştırdı. Anda tatar xalqınıñ cämäğät eşlekleläre, fän, mädäniät, mäğärif xezmätkärläre qatnaşqan. Cıyılışta milli mäğärifneñ üseş problemaları, kiläçäk yazmışı, xalıqnıñ dini mäğrifäte xaqında süz bardı. Anda Milli Mäclesneñ räise xalıqnıñ berlege häm näticädä anıñ milli üseşe xalıq räsmi xakimiät yanında tügel, ä Milli Mäcles yanında tuplansa ğına mömkin bulaçaq, digän fiker äytte.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
2002 yılda 6 çeçen keşesen ütergän 4 Rusiä xärbie ğäyeple dip tabıldı
Xärbilärneñ advokatlarınıñ berse, Nataliä Belyaeva, mäxkämä qararına rizasızlıq belderde:
"Xärbilärneñ qanun nigezendä xäräkät itkänen isbatlar öçen köräşne däwam itäçäkbez, berdän ber mömkin qarar ul – aqlaw" dide advokat.
Bu xökem prosessı – Rusiäneñ Çeçnyada alıp barğan ikençe xärbi kampaniäsendä cinäyät qılğan xärbilärgä cäza birä aluın sınaw bularaq qabul itelde. Elekke mäxkämä eşlärendä, xärbilär çeçennarnı üterüne tanığan ide. Mäxkämä üterüne – färman ütäw dip aqlağan ide.


text:
Ekrem Çelebi - Cumbullu
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Cumbullu
Etiketler : Ekrem Çelebi - Cumbullu türkü indir, Ekrem Çelebi - Cumbullu türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Cumbullu mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Cumbullu türküsü, Cumbullu sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Cumbullu bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bir Dilim Beyaz Peynir
Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet
Ekrem Çelebi - Dünya (Neyleyim Seni)
Ekrem Çelebi - Yat Kolumun Üstüne
ekrem çelebi - mektup derken şiir oldu bak yine (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Sitem Taşlarına Vurdum Başımı
Ekrem Çelebi - Doktor Benim Yaram
Ekrem Çelebi - Ne Karaymış Alnımın Yazısı
Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi


text:
Bötendönya tatar kongressı binasında suğış näticäläre turında söyläştelär
5 may könne Bötendönya tatar kongressı binasında Ciñü bäyrämeneñ 60 yıllığına bağışlanğan fänni-ğämäli konferensiä uzdı. Ul 1941-45 yıllardağı Watan suğışınıñ tarixi däresläre temasına uzdı. Konferensiäne Tatarstannıñ Fännär akademiäse, Tatar kongressı, Märcäni isemendäge Tarix institutı häm Qazan däwlät universitetı oyıştırdı. Cıyılışnı Fännär akademiäseneñ prezidentı Mansur Xasanov açıp cibärde. Ul Tatarstannıñ ciñügä kertkän öleşe, respublika xalqınıñ batırlığı, fänni intelligentsiäneñ role xaqında söyläde. Bötendönya tatar kongressı räise Rinat Zakirov isä, barlıq veterannarnı qotladı, alarnıñ batırlığın danladı. Konferensiägä suğış veteranı, fälsäfä fännäre doktorı Yax’ya Abdullin çaqırılğan ide. Ul suğış veterannarı isemennän çığış yasadı häm tatar xalqınıñ batırlığı turında iskä töşerde. Ä menä respublikanıñ xärbi komissarı Rim Mustaevnıñ çığışında süz härkemneñ üz ileneñ patriotı bulırğa, anı yaqlarğa tieşlege, xäzerge yäşlär arasında xärbi-patriotik tärbiäne köçäytergä kiräklege turında bardı. Ul, şulay uq, xörmätle veterannar saqlap qalğan sovet ile genä bar xalıqlarğa da dus, tatu yäşärgä, härkemgä üz mömkinleklärennän faydalanıp, telägänenä ireşergä mömkinlek birde, dip söyläde. Xäyer, Rim Mustaevnıñ fikerläre belän konferensiägä cıyılğannarnıñ küpläre kileşmäde, xätta urınnarınnan ğına qarşı kilüçelär dä buldı.
Töp çığış yasawçılar isä Tatarstannıñ häm tatarstanlılarnıñ dähşätle suğıştağı ciñügä kertkän öleşe, tatar ädäbiätendä Böyek Watan suğışınıñ çağılışı, xatın-qızlarnıñ tıldağı batırlıqları, tatarlarnıñ suğışta qatnaşuı turında söylädelär. Tarix institutı direktorı Rafail Xäkimov suğışnıñ näticäläre turında çığış yasadı. Anıñ fikerençä, Germaniä üze öçen döres näticälär yasağan. Şuña da, älege il dönyada tieşle urınnı biläp tora. Ä menä bezneñ il haman da älege suğışnıñ däreslären alıp citkerä almıy. Bu suğışta tatarlarnıñ role turında äytkändä, Rafail Xäkimov, alar, başqa xalıqlardan ayırmalı bularaq, berqayçan da Qızıl armiägä qarşı suğışmağannar, dip belderde. Annan soñ süz alğan ğalim, İskändär Ğiläcev isä, ikençe bötendönya suğışı waqıtında kollaboratsionizm, yäğni, doşman belän xezmättäşlek kebek küreneş turında çığış yasadı. Anıñ süzlärenä qarağanda, Sovetlar Soyuzında 1 millionnan artıq keşe natsilar belän xezmättäşlek itkän bulğan. Bu küreneşneñ maqsatları törle, alar arasında doşmanğa xezmät itü genä tügel, ä milli ideyälär, milli azatlıq öçen köräş, kommunizmğa qarşı xäräkät tä bulğan, dip söyläde ğalim. Läkin İskändär Ğiläcev konkret xalıqlarda, ayırım alğanda, tatarlarda doşman belän xezmättäşlek nindi räweştä barğanında tuqtalmadı. Barı tik, älege küreneş tarixta elekkege kebek, barı tik naçar yaqtan ğına, watanğa xıyänät bularaq qaralmasqa tieşlege turında äytte. Menä şundıy qızıqlı häm möhim temalarğa fikerläştelär 5 may könne Tatar kongressında uzğan konferensiädä.
Comğa könne şul uq kongress binasında veterannar belän dä oçraşu uzaçaq. BDB häm Baltiq illärennän millättäşlärebez, suğış veterannarı şuşı bäyräm aldı könnärendä Tatar kongressı çaqıruı buyınça Qazanğa kilde. Törlese törle cirlärdä suğışqan tatar soldatları xäzer Tatarstannan, Rusiädän çittä yäşilär. Läkin alar da tarixi watannarı belän elemtälären ezmilär, Qazannı sağınıp yäşilär. Kongressta bu könnärdä Äzerbäycan Qazaqstan, Üzbäkstan, Latviya, Litvadan barısı 24 keşe qabul itälär. Alarnı Qazan belän tanıştıralar, tuğannarı, dusları belän oçraşular oyıştıralar. 5 may könne qunaqlar başqalanıñ Ciñü parkında buldı, anda çäçäklär saldı, Qazan kremle belän tanıştı, Kamal teatrında Telsez küke spektaklen qaradı. Comğada isä veterannarnı Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetında oçraşu kötä. Şulay uq alar Qazannıñ Piramida küñel açu üzägendä uzaçaq tantanada da qatnaşaçaq. Anda alarnı respublika veterannarı belän bergä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev qotlayaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
пәHҗeшәMбe, 19 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 07:39
Şulay itep Däwlät Şurasınıñ 3 iyün könne uzğan utırışında kön tärtibendä aldan bilgelänep quyılğan 47 mäs’älägä tağın 10 östämä kerttelär häm barlığı 57 mäs'älä tikşerdelär. Bu san yağınnan kürsätkeç bulsa , Tatarstandağı mäğlümat çaraları sıyfat yağın da bilgeläp ütälär. İnde ber yıl tikşerüdä bulğan “Tatarstan Respublikasınıñ İsäp-xisap palatası turında”ğı qanunı qabul itelde. Xäzer İsäp-xisap palatası parlament kontrole orğanınnan däwlät finans kontrole oyışmasına äylänä. Anı Däwlät Şurası oyıştırsa da, ul eşçänlegendä Däwlät Şurasında xisap totmayaçaq häm respublika külämendäge kontrol' orğan bula. İkençe uqılışta qabul itelgän “Tatarstan Respublikası däwlät xakimiäteneñ başqarma orğannarı turında”ğı qanunğa deputatlar 82 tözätmä tikşerdelär häm 38 xupladılar. Mäğlümat çaraları başqarma oyışmalar eşçänlegenä älege qanunnıñ citdi üzgäreşlär kertüen bilgeläp üttelär. Äytik Ministrlar kabinetı byudjet ütäleşe turında elek Däwlät Şurasına mäğlümat kenä birergä tieşle bulsa, xäzer xisap totarğa burıçlı bula. Qanun respublika külämendä ähämiätle şähär başlıqları wazifasına kilü tärtibenä açıqlıq kertte. Mäğlüm ki älegä Tatarstanda administratsiä başlıqların saylaw turında qanun qabul itelmägän. Şuña kürä başqarma oyışmalar qanunına-“Rayon administratsiäse häm respublika küläm ähämiätle şähär administratsiäse başlıqları saylaw /bilgeläü/ tärtibe tieşle qanun qabul itelgänçe Tatarstan prezidentı tarafınnan bilgelänä“- digän maddä kertelde. Älegä maddä iñ berençe çiratta yaqınlaşıp kilgän Qazan şähäre administratsiäse başlığı saylawlarına, ä bälki bilgelänüenä qağıla. Däwlät Şurasınıñ 3 utırışında tağın ber fraksiä häm ber deputat törkeme oyışu turında belderelde. 75 deputattan torğan “Yedinaya Rossiä” fraksiäsen Qanunçılıq, reglament häm deputat etikası komitetı räise Aleksandr Gusev citäkli. Ä 11 deputattan torğan “Tatarstan yaña ğasır” törkemen şulay uq “Yedinaya Rossiä” wäkile, İqtisat, investitsiälär häm eşmäkärlek komitetı räise Marat Galiev citäkli. Ğämäldä bu törkemneñ küpçelegen “Yedinaya Rossiä“ isemlegennän saylanğan deputatlar täşkil itä. Üz saflarınnan “Tatarstan yaña ğasır” deputat törkeme oyıştırırğa “Yedinaya Rossiä” firqäseneñ säyäsi şurası fatixa birgän. Ä inde kommunistlar fraksiäse citäkçese Aleksandr Saliynıñ korrupsiä turındağı deputat sorawlarına kilgändä, ğämäldä alarnıñ berse genä Möslim rayonındağı korrupsiä turında bulıp çığa. Qalğannarı grajdannarnıñ törle oyışmalarnıñ eşçänlegenä şikäyätlär ikän. Älege sorawlar deputatlarğa iğlan iteldelär. Deputatlar tarafınnan rizasızlıqlar belderelmägäç, reglament quşqança möräcäğätlär adresatqa, Tatarstan prezidentına tapşırıldılar. Yunıs Ätnäle.


text:
Yäş qızzı xarap iteüselär yaza aldı
Başqortostanda ike äźäm aqtığı oźaylı möźźätkä xököm itelde. Bıltır yäy Beloret rayonındağı İnyär qasabahı ergähendä 21 häm 23 yäşlek ike yünheź 18 yäşlek qıźźı köslök menän ensi bäyläneşkä inergä mäjbürlägän. Huñınan qıź höylänep yörömähen ösön bıuıp ültergändär. Qıź üź–üźen ültergän tigän feker bulhın ösön muyınına ülterelgän qıźźıñ kapron kolğotkihın urağandar. Äźäm aqtıqtarı tiź arala asıqlap totolğaynı. Respublika yuğarı mäxkämähe bıl ike bändäne 4 statya buyınsa ğäyepläp, 16 häm 17 yılğa räşätkä artına yaptı. Xököm qararı Yañı yıldan qanuni köskä keretelde. Yäş qıźźı xarap iteüselär yazanı qatı rejimdağı qoloniyala ütäsäk.
B.Fatqullin, Öfö


text:
İzrail, Könbatış Yardağı yähüd awıllarında 72 yort töziäçäge turında belderde. Tözeleş ministrlığı mäğlümatlärenä qarağanda, bu eş Beitlehem yanındağı xristian bistäsendä, Betar İlit digän utarda başqarılaçaq, tözeleş 1 yıl eçendä başlanır, dip kötelä.
Yähüdlärneñ "Peace Now", tınıçlıq xäzer isemle oyışması, älege plan "yul kartası" dip isemlängän tınıçlıq planına qarşı kilä, dip belderde. Amerika Quşma Ştatları, İzrailneñ 1967nçe yıldan birle yawlap alğan böten fälestin cirlären kire qaytaruı mömkin tügel, dide. BMO Xalıqara Yustisiä Mäxkämäse, yähüd utarların qanunsız dip atadı.


text:
İtaliä premyer-ministrınıñ Yevropa parlamentındağı süzläre Berlektä zur cäncal çığuğa säbäp buldı
Üzenä Könçığış häm Üzäk Yevropa illären dä alıp, urtaq Konstitutsiä äzerläp yatqan Yevropa Berlege kötelmägän cäncal kiçerä. Anıñ üzägendä, Berlektä räislek itä başlağan İtaliäneñ premyer-ministrı Silvio Berlusconi tora. Yevropa parlamentında yasağan çığışı barışında ul Germaniädän saylanğan ber deputatnı natsilarğa tiñlägän belderü yasadı. Räsmi Berlindä bu kisken möğämälä uyattı.
Audio, Silvio Berlusconi
"Schulz äfände, belüwemçä İtaliädä natsi kontslagerları turında film yasawçı ber keşe bar, min sezgä şunda törmä saqçısın uynarğa täqdim itär idem" dip belderde Yevropa parlamentı utırışında İtaliä premyer-ministrı. Moñardan tış ul Schulznı häm anıñ fikerdäşe bulğan deputatlarnı, "demokratiä turistları" dip atadı häm elekke süzläre öçen ğafu ütenü taläben kire qaqtı, Yevropa parlamentına Berlusconi barı tik, "bu ironiä belän genä äytelde" digän añlatma birde. Läkin deputatlarnı bu qänäğätländermäde, alar İtaliä xökümätennän xäzer räsmi añlatmalar, döresräge xakimiatneñ premyer belderüwennän çitläşüwen kötä. Pänceşämbedä şuşı cäncal Germaniä parlamentına da barıp citte. Anda kansler Schroeder ilneñ iqtisadi säyäsäte turında çığış yasarğa tieş ide, ämma anıñ aldınnan ul Berlusconi belderüwenä qağılıp kitte, häm monıñ qabul itelmäslek ber närsä buluwın äytte.
Audio, Gerhard Schroeder
"Min İtaliä premyer-ministrınıñ şundıy qabul itelmäslek çağıştırular yasaw öçen räsmi töstä ğafu ütenüwen kötäm" di german kanslerı Schroeder. Älegä qädär Berlusconi üzeneñ anı eşlärgä cıyınmawın, yevroparlamentta äytelgän süzläre belän german xalqınıñ xislärenä qağılırğa telämäwen genä belderä. Qayber belgeçlär, ul ğafu ütengän xäldä dä soñğı cäncal Yevropanı berläşterü eşlärenä inde zian kiterde dip uylıy. Berlekneñ inde urtaq Konstitutsiäsen äzerläp yatqan ber mäldä, anda räislek itkän ilneñ premyer-ministrı, ikençe ber äğza ilneñ şomlı ütkänenä bäyle şundıy belderülär yasıy ikän, bu hiç kenä dä Berlek eçendäge üzara ışanıçnı nığıtuğa yardäm itmi, kiresençä, anda şiklänü, şöbhälänü xislären genä artıra. Andıy şartlarda isä Yevropanı berläşterü bik awır eş bulaçaq.
Kärim Kamal, Praga


text:
“Tatarstan” jurnalınıñ bu 10 sanı Tatar matbuğatı turındağı Azat Axunovnıñ tänqidi yazması belän üzenä cälep itä. Ul bu yazması belän jurnalnıñ 7 sanında Waxit Şärapovnıñ “Çuyın qälämnär”dip atalğan yazmasına bäxäskä quşıla. Avtor Tatarstan massaküläm mäğlümat çaraları tiräsendäge ğädäti bulmağan wäzğıyätne küzdän ütkärä , tatar gazetaları häm jurnallarınıñ näticälelege häm maqsatçanlığı probleması ölgerep citkänlege, alarnıñ däräcäsen kütärü turında fiker yörtä. Ämma “Tatarstan” jurnalı redaksiäse , bäxäskä kergän avtorlarnıñ bar fikerläre belän dä kileşmi, - dip iskärtä jurnal üz isemennän. Tik şulay bulsa da, “Tatarstan” jurnalı üze dä bik tatar problemasın kütärüdä yuğarı basqıçta tora almağanın üz bitlärendä iqrar itsä dä, bu yazmanı bastırıp jurnalistlarnı açıqtan -açıq söyläşügä çaqıra.Ä Azat Axunovnıñ närsäne açıqlıysı kilä soñ ? Başta ul bäysez matbuğat turında fiker yörtä. Anıñ äytüençä, bäysez matbuğat närsä turında yaza soñ?,-dip isemlägän bülegendä, bäysez matbuğat ul kübräk şäxsän keşeneñ mänfägat'lären alğa çığara. Ä bügenge köndä andıy matbuğatnıñ berençe maqsatı tabış, kerem, çığım belän bäyle. Häm dä ul ikençedän, şulay uq rus matbuğatına da xas bulğan närsä, gäzitlärne yazdırıp aluçı äbünäçelärneñ küläme häm alarnıñ ixtıyacın kürü belän bäyle. Ä bu inde tatar äbünäçelären saqlap qalır öçen, alarnıñ ixtiacın ütärgä , alar arbasına utırırğa mäcbür, digän süz. Mondıy matbuğatnı bäyäsez matbuğat dip äytep bulamı soñ?,-dip Tatarstanda basılıp çığuçı gäzitlärneñ eçtälegen tänqitläp tezep kitä. Monda inde, “elep aldım, selkep saldım” sänägenä eläkkän gäzitlär: “Urtaq tüşäk”, 26 meñ danä belän bastırıluçı “Aqçarlaq” gäzitlären uqığanda , “çäçlär ürä tora” di ul. Ä tatarça yazılğan gäzitlärne şähärdä aldıruçılar bik az. Awılda yäşägän, millätne qoyuçı uquçılarğa , milli qimmätlärgä qurqınıç tudıruçı Mäskäw dä tügel, N'yu-York ta tügel , ä Qazan şähäre.”,- di ul.
Ruxi yaqtan bu gäzitlärgä yaqın torğan ”Bezneñ gäcit” belän töreklär çığara torğan “Zaman-Tatarstan” gäcite dä bik yıraq kitmägän. Xatın-qız belän ir-atnıñ cämiğı qıluı turındağı yazmalar belän tulğan bu gäzitlär, şulay itep kibetlärgä dä çıqmıyça awıllarğa tarala. Häm anda üz eşen başqara. “Däwlät xezmätendägelär”dip atağan isem astındağı bülegendä Azat Axunov, däwlät basmalarına kilgändä, alarnı, ni öçen respublikanı tänqitlägän äsärlär tudıra almıysız dip sügü, älbättä döres bulmas ide. Çönki alarnı ğämälgä quyuçı da, alarğa xezmät xaqı tüläwçe dä, şuşı respublikanıñ xakimiäte. Häm şuşı uq xakimiät alıp barğan säyäsätkä xezmät itüçe basmalar. Ul Qazanda da şulay, häm Rossiä buyınça başqa töbäklärdä dä şulay. Ä şulay da Rossiä gäzitlärendä eşläwçe jurnalistlarnıñ real' faktlarnı kiterep täqdimle tänqit belän çığuın Mintimer Şäymiev xuplıy,- di yazma avtorı. Ä bezneñ respublika gäzitläre baş möxärrirläreneñ cirle xakimiätlärne tänqitlärgä yöräkläre citmi,- dip “Watanım Tatarstan” belän “Şähri Qazan” gäziten pux-prax kiterä. Alarnıñ ikese dä ber tösle häm ber ük törle närsälärne yaqtırtuları turında tezep kitä. Baş möxärrirlärne üzgärtep toruğa da qaramastan , gäzitlär ğädättägeçä eşläwlären däwam itälär, di ul. Möstäqillek öçen köräşüne çağıldırğan , gäzitlärdä tatar teleneñ qullanılışın kiñäytü mäs’äläläre turındağı yazmalarnıñ bulmawı, xalıqnıñ milli üzañın üstererlek materiallar basılmawı, bu gäzitlärgä “yäş köçlär” taläp itä axrısı, di avtor. Nişlärgä?- digän sorawğa Azat Axunov, TR Prezidentı Mintimer Şäymiev , xalıqnı telefon belän tä'min itüdä awropaçılardan ürnäk alırğa täqdim itsä , ä nigä soñ äle bezgä matbuğatta bu yunäleşne qullanmasqa?-di ul. Monıñ öçen redaksiälärgä artıq bulmas ide, zamança iqtisat qanunnarın cigep, bazar mönäsäbätlären öyränü maqsatı belän ezlänülär alıp barunı tä'min itü öçen , tağın ber möxärrir wazıyfasın kertü. Ägär Tatarstannıñ çınlap ta yuğarı däräcäle mädäni mäğrifätle,şärexle xalqı bar ikän, respublikanıñ üseş kürsätkeçe bulıp torğan, anıñ waqıtlı matbuğatı da şul yuğarılıqta bulırğa tieş.”-dip tämamlıy fikeren Azat Axunov. Bu bäxäskä tağın kem quşılır, bez sezgä jurnalnıñ aldağı sanında söylärbez. Jurnalda pozitiv materiallar da şaqtıy. Şundıylar arasında tatar möxitendä cırlar avtorı bularaq tanılğan Äxmät Sattarov “Tatarstan” jurnalı uquçılarına tağın ber yağı belän açıla . Ul da bulsa , Mäskäw Kreml'neñ ölkän metrdotele bulıp eşlägän ikän. Bu keşe un yıldan artıq Sovetlar Soyuzınıñ yuğarı dairädäge partiä citäkçelärenä xezmät kürsätkän. Jurnal bitlärendä şaqqattırırlıq tağın ber tatar keşese turında Rafis İzmaylov yazması birelä.Ul distälärçä iñ biek taw tübälärenä kütärelgän ğalim häm al'pinist Al'bert İsxaqov belän äñgämä ütkärgän. Tamırları belän Başqortstan häm Tatarstan belän bäyle bulğan, ä bügenge köndä Mäskäwdä yäşäwçe tatar keşese Rossiä belän Tatarstan älämnären Fransiädäge Monblan tawı tübäsenä qadağan. Ul 8040 metrlı biekleklärgä dä kütärelgän al'pinist. Başqortstandağı küplär mengän 1452 metrlı İrämäl tawınıñ bieklege belän çağıştırsaq, çamalarğa bula inde ul Al'bert İsxaqov mengän tawlarnıñ bieklegen. Şulay uq “Tatarstan” jurnalınıñ bu oktäber sanında tatar sänğäten çit illärdä tanıtqan talantlı rässam İskändär Rafiqov belän Liliä Gilyazovanıñ äñgämäse birelä. Ğ.Tuqay isemendäge TR däwlät büläge iäse tatar xalıq rässamı İskändär Rafiqov 75 yäşlek yubileyın häm icat ölkäsendä 50 yıllıq eşçänlegen 25 oktäberdä Tinçurin teatr binasında uzdıraçaq.
Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Ruşan Şämsetdinovnıñ “Qazan xannarı” kürgäzmäse Qayum Nasıyri muzeyında açıldı
Qazannıñ 1000 yıllıq bäyrämenä kilgän qunaqlarnı Yılğa portınnan şähärgä kütärelgändä Parij kommunasınıñ 35 yortı Nariman uramı çatında urnaşqan Qayum Nasıyri muzey binası qarşı alaçaq. Anda 16 avgustta Ruşan Şämsetdinovnıñ “Qazan xannarı” dip atalğan kürgäzmäse açıldı.
Ruşan Şämsetdinov Tatarstan kitap näşriätında küp yıllar buyı kitaplar bizäwçe , möxärrir, häm grafik rässam bularaq tanılğan şäxes. Älege rässam bizägän “İdegäy dastanı”, Qol Şärif, Qol Ğalineñ “Yosıf”wä Zöläyxa” kitapları tatar xalqı tarafınnan yaratıp qabul itelgännär. Ul 20 dän artıq zur kürgäzmälärdä qatnaşqan rässam.
Qayum Nasıyri muzeyında Ruşan Şämsetdinovnıñ Qazan xanlığınıñ Oluğ Mäxämmäd xannan alıp Yadkär xanğa qädär täxettä torğan xannar räsemnäre urın alğan. Ruşan Şämsetdinov bu kürgäzmädäge räsemnär turında menä närsälär äytte. “Qazan xannarınıñ räsemnäre , rus yazuçısı Mixail Xudyakovnıñ “Oçerki po istorii Qazani”, mäğrifätçe, tarixçı, din belgeçe Riza Fäxretdinovnıñ äsärläre buyınça , häm Rawil Ämirxannıñ kiñäşlärenä nigezlänep yazıldı bu räsemnär ”, - dide Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese, Qol Ğäli isemendäge Xalıqara premiä lawreatı Ruşan Şämsetdinov.
Bu kürgäzmädä bina bik keçkenä bulu säbäple, Qazan xanlığı tarixında täxettä utırğan 16 xannıñ barısı da sıymağan. Ä kürgäzmädä Nursoltan, Söyembikä kebek Qazan xanbikäläre häm Möxämmät-Ämin , Safa Gäräy, Säxibgäräy, Ütämeş xan, Säxibgäräy kebek xannarnıñ räsemnäre bar . Qazan şähären Yawız İvanğa alırğa yärdäm itkän Şah Ali xanı da Ruşan Şämsetdinovnıñ kartinalar galereyäsendä urın alğan . Qazan Kremle surätläre dä bar monda.
Muzeyğa “Qazan xannarı” kürgäzmäsenä kilgän Tatarstannıñ Tuqay büläge lawreatı Ayrat Arslanov ta kilgän ide .
Ruşan Şämsetdinov bu kürgäzmä turında menä närsä äytte. Ayrat Arslanov tänqitkä bağışlanğan Ğ.Tuqaynıñ ber äsären uqıp ütte.Xäzer anı tıñlap qarıyq.
Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan bu kürgäzmäneñ Qayum Nasıri muzeyenda urnaşuı oçraqlı ğına tügel. Berdän muzey Qazannıñ tarixi tıyulığı bulğan İske tatar bistäsendä urnaşqan, ikençedän, Qayum Nasıri muzyee xezmätkärläre alıp barğan ezlänülär buyınça, kürgäzmä avtorı Ruşan Şämsetdinov üze dä Qayum Nasıri näselennän buluı turında muzey citäkçese Rauşaniä Xösnetdinova belderde.
Kürgäzmä bik qızıqlı bulsa da , anıñ açılışında mäğlümat çaralarında yaqtırtır öçen Tatarstan radiosınnan kilgännär ide. “Efir” häm “Yaña ğasır ” Televideniesennän , “Qazan” jurnalınnan kilgännär ide. Şulay uq bu çarada
Ruşan Şämsetdinovnıñ yaqın tuğannarı da qatnaştı.
Mälikä Basır Qazan.


text: Käräk bulha Pxenyan ularzı yeteştereüze dawam itergä äzer tip beldergän bögön Korea xalıq demokratik respublikhı sit il eştäre ministrlığı wäkile. Unıñ hüzzärenä qarağanda, Pxenyan tınıs maqsattarza qullanıu ösön genä atom programmahın arttıra. Ämmä üzäktärzeñ atom qoralı buldırıu ösön fayzalanılıuı la ixtimal. Tönyaq Korea atom elektr stansiäları ösön yağıulıq üzäktären eşkärteüzeñ tamamlanıuı turahında belderze. Eşkärteü barışında alınğan plutonıy, belgestär fekerensä, 6-12 atom bombıhı eşlärgä yetä.


text:
Bügin Almatıdağı tergew abaqtısında Rwslan Külikbaevtıñ isine qatıstı sot tıñdawı ötip jatır, dep xabarladı QazAqparat tilşisi.
Külikbaev birneşe qanquy`lı tonaw jäne qaraqşılıq äreketterge qatıstı bolıp otır. Tergew tobı 57 sot saraptaması men zerttewler jürgizdi jäne bolğan oqïğanıñ barlıq jäy`tterin anıqtaw maqsatında 200-den astam kwägerler men oqïğanı körgen adamdardı tergedi. 2016 jıldıñ 12 qazanında 61 tomnan turatın qılmıstıq istiñ materïaldarın zerttew nätïjesi boy`ınşa, sotqa Külekbaev pen özge de azamattar joldandı. R.Külekbaevqa nätïjesi 8 quqıq qorğaw jäne arnay`ı organdardıñ qızmetkerleriniñ jäne 2 bey`bit turğınnıñ ölimine alıp kelgen terrorïstik akt jasadı degen ay`ıp tağıldı. Sonımen qatar ol 3 bey`ibit turğındı öltirmek boldı dep ay`ıptalıp otır.
Naqtıraq ay`tqanda, ay`ıptalwşığa qatıstı QR Qılmıstıq kodeksiniñ (QR QK) 255-babı 4-tarmağı (lañkestik akt), 99-babı 2-tarmağı (eki nemese odan da köp adamdı öltirw), 24-babınıñ 3-tarmağı (öltirw üşin şabwıl jasaw), 192-bap 4-tarmaq (top adamğa qaraqşılıq şabwıl), 287-bap 4-tarmaq (zañsız qarw tasımaldaw), 288-bap 2-tarmaq (qarwdı zañsız jasaw), 291-bap 4-tarmaq (qarw urlaw), 200-bap 4-tarmaq (kölik urlaw), 126-bap 2-tarmaq (adamdı zañsız bas bostandığınan ay`ırw) boy`ınşa qılmıstıq is qozğalğan.


text:
Balıq brakonierźarı yazağa tarttırıldı
Respublikanıñ barlıq yılğa-küldärendä küpläp balıq totow Başqortostan xökümäteneñ maxsus kürhätmähe menän 1 mayźźan alıp tıyılğaynı. Qırq kön dawamında ekoloğtar, eske eştär ministrlığı, weterinär häm fitosanitaria federal xeźmäte daimi reydtar oyoştorop torźo. Höźömtälä braqönyerźarğa qarata 200 meñ humğa yaqın külämdä ştraf halınğan. Operasia barışında yämğehe 6 meñ metr aw, 30 kämä häm 1 elektr qarmağı tartıp alınğan.
Balıq totowsılarğa qarata bınday ğına yazalar diñgeźźäge tamsı keüyıq. Balıqtı şulay qırıu arqahında elekke balıqlı yılğalarźa xäźyır taşbaştan başqa balıq ta qalmağan. Şul uq waqıtta qanun boźowsılar tip yabay keşelär yazağa tarttırıla, ä aqsalıraq, bäyläneşe bulğandar eşte mäxkämägä yetkermäy źä yabıp quya.


text: Tөnyaq Koreya üzәk xәbәr agentlığı belderüendә, Kim, Quşma Ştatlarnıŋ "Tөnyaq Koreya atom programması өstendә eşlәli", diğәn gәyeplәwlәren, kire qaqtı. Amerika hәm Britaniә rәsmilәre, Tөnyaq Koreya mәsәlәsen diplomatik yullar belәn xәl iterğә ciena. Britaniә tışqı eşlәr ministrlığınıŋ Koreya mәsәlәlәre өçen cawaplı wәkile Bill Rammell, bөten Britaniә isemennәn, Tөnyaq Koreyanıŋ atom tөş qoral programmasın tәrәqıy itüenә, borçılu belderde. Lәkin, xalıq ara mәydanda problemalar çişüneŋ berdәn ber yulı – demokratiә, dip әytte ul.Kiçә, Tөnyaq Koreyağa iğtibarnı Amerika saqlanu ministrı Donald Ramsfeld ta yunәlte. Ul, Tөnyaq Koreyanı, dөnya cәmәğәtçelegeneŋ igtibarı Ğıraqqa yunәlüwen, üz mәnfәğәtlәrendә kullanmasqa çaqırdı. Konyak Korea Prezidentı Ro Moo Hun, bügen, Rusiә, Qıtay hәm Yaponiә ilçelәre belәn oçraşqanda, şuşı illәrdәn Korea yarımutrawında atom tөş qoral mәsәlәsendә çıqqan nizaqnı tınıç yul belәn çişәrğә, yәrdәm soradı.


text:
Yusup Has Ha'jip
Yusip Has Ha'jib XI a'sirde jasag'an shıg'ıs ellerinin' ko'pshiligine belgili bolg'an ko'rnekli shayır ha'm alımlardın' biri. Ol jasap turg'an zaman tu'rkiy xalıqlar birlespesinin' en' rawajlang'an zamanı Qaraxakiyler ma'mleketinin' ilim ha'm pa'n jag'ınan o'sip, joqarg'ı basqıshqa ko'terilgen da'wiri edi. Sonın' ushında bul a'jayıp shayır tu'rkiy tilindegi jazba poeziyanın' baslawshıların'ın' biri boldı.
Yusup Has Ha'jib Balasag'uni "Qutadg'u biliktı" hijri esabı menen 462-jılı, jan'a jıl esabı boyınsha 1070-jılları jazıp pitkergen. Bul haqqında avtordın' o'zi de "on segiz ayda jazıp pitkerdim" degen pikirdi aytqan. Bunnan tısqarı onın': "Jasta eliwge kelip qaldı. Bir waqıtları qara g'arg'a edik. Endi aqıl da a'bden tolısıp, shash ta ag'arın'qırap, aq quwg'a aylanıp baratırmız" degen so'zlerine qarag'anda, bul da'standı ol eliw jaslar shamasında jazıwg'a kirisken. Usınday mag'lıwmatlarg'a tiykarlanıp "Qutadg'u bilik"tin' 1070-jılları jazılıp pitkerilgenligin esapqa alg'anda, onın' avtorı bolg'an Yusup Balasag'unidin' 1015-jılları tuwılg'anlıg'ın tastıyıqlawg'a boladı.
Yusip Has Ha'jibtin' "Qutadg'u bilik" (Baxıtqa baslawshı bilim) shıg'armasının' ha'zirge shekem tek u'sh nusqası g'ana tabılg'an. Bunın' en' birinshisi - Ve-sh nusqası. Bul kitap 1439-jılı Gerat qalasında ko'shirilgen bolıp, son'ınan belgisiz sebepler menen Stambulg'a alıp ketiledi. Bul kitap sol jerde diplomatiyalıq xızmette ju'rgen belgili Avstriya alımı İosif fon Xammer Purgishtal qolına tu'sedi de, onı satıp alıp Venadag'ı korollik kitapxanag'a sıylıqqa beredi. Solay etip bul kitap Qutadg'u biliktin' Vena nusqası dep ataldı.
Ekinshisi Kair nusqası bolıp, bul qoljazba negizinen arab ha'ribi menen ko'shirilgen. 1896-jılı nemis alımı B. Morits ta'repinen tabılg'an. Usı nusqa tiykarında ko'shirilgen belgili rus alımı V. V. Radlov qoljazbası SSSR İlimler Akademyasının' Shıg'ıstanıw institutının' Peterburg bo'liminde saqlanadı.
U'shinshisi Namangan nusqası 1914-jılı A.Z.Valitova ta'repinen O'zbekstaniın' Namangan qalasınan tabılg'an. Bul kitap 1967-jılı belgili o'zbek alımı Qayum Karimov ta'repinen transkriptsiyalanıp baspadan shıqtı.
Da'standa avtor negizinen to'rt tu'rli ma'seleni ortag'a qoyadı.
- A'dalat
- Da'wlet
- Aqıl
- Qa'na'a't.
Eldi basqarıw ushın usı to'rt talap og'ada za'ru'r bolıp esaplanadı. Birinshiden, eldi basqarıw ushın patsha a'dil bolmag'ı lazım. Bul bag'dar da'standa Ku'ntuwdı patsha obrazı arqalı berilgen. Ekinshiden, el xalıq abadan jasawı ushın ma'mlekettin' g'a'ziynesi mol bolıwı ha'm bul baylıqtı o'z ornında jumsawshı bilimli adamlar kerek. Patshalıqtın' g'a'ziynesi esap-sanaq arqalı alıp barılsa g'ana el baxıtlı, da'wletli boladı. Bul ha'diyseler patshanın' wa'ziyri Aytoldı obrazı arqalı beriledi. U'shinshiden, ma'mleket aqıl ha'm parasat arqalı basqarılıwı kerek. Bul ma'sele wa'zirdin' aqıllı ulı Ug'dulmish obrazı arqalı sheshiledi. To'rtinshisi, ha'r qanday adamnın, qa'na'a't insaplı bolıwı kerekligi wa'zirdin' tuwısqanı da'rwish Odg'urmish obrazı arqalı berilgen.
Da'stan sol da'wirdin', en' ko'lemli shıg'armalarının' biri bolıp altı mın' bes ju'z jigirma ba'yitten ibarat. Shıg'armanın' baslı qaharman'ı Ku'ntuwdı isimli patsha. Ol o'zinin' a'dilligi menen pu'tkil du'nyag'a ma'lim bolıp, ko'p g'ana adamlar onı ko'riwdi ha'm pikirlesiwdi a'rman etken.
Biraq, Has Hajib aytqanday, bir adamn ın' danalıg'ı, a'dalatlıg'ı hesh na'rse bolmas eken. Onın' ideyaların iske asırıw ushın ja'rdemshi danıshpanlar kerek. Aytoldı tap usınday keyiptegi adamlardan biri bolıp, Ku'ntuwdını izleydi ha'm tabadı. Ku'ntuwdı onı ko'p ma'rtebe sınap ko'rgenen keyin o'zine wa'zir etip tayınlaydı. Aytoldı elge ushıp kelgen bir baxıt qusı sıyaqlı xalıqtın' bereketi birden tasıp kete beredi. Shıg'armanın' basınan aqırına shekem avtor o'z pozitsiyasında anıq turadı. Ol bul kitaptı tek na'siyat ushın g'ana jazbag'an. Yag'nıy, bul du'nyanı tanıwdın' o'zi negizinen bilim iyelew. Bilimsiz adamnın' nadanlıg'ı ko'p. Sonın' ushında du'nya go'zzallıg'ı bilimnen baslanadı. Bilim adamlardın' ko'zin ashadı. Jaqsı ha'm jamanlardın' parqın tu'siniwge ja'rdemlesedi. Jamanlıq jolı menen tabılg'an baylıq adamlardın' abıroyın tu'siredi degen pikirdi aytadı. Avtor bul haqqında:
Gu'mis tez sawılar ha'm pa'nt beredi,
Danalıq so'z gu'mis alıp keledi.
O'mirge miyrasdur danalar so'zi,
So'z benen ashılar aqıldın' ko'zi.
Sonlıqtan sezimdi tarqatıp elge,
Miyras etkim keldi keyingilerge...
Ko'p adamlar bilmesede o'zimdi,
Qaldırmaqshı boldım, so'ytip so'zimdi,
Na'siyatlar jaqpas nadanlar ushın,
Men jazdım haqıyqıy adamlar ushın'
Bul so'zlerdi bilimlige arnadım,
Bilimsizdin' tilin bile almadım…
Yusip Has Ha'jib bul kitaptın' jazılıwı haqqında ayta kelip: "Meni qartayg'an halımda g'ana bul du'nyanın' ta'shwishlerin jaqsı sezdim. Jaqsılar menen bir qatarda bul du'nyada jaman adamlar da a'dewir ko'p eken. Eger bular bir shımshım bolsada danalıqtan sabaq alsa, bunday bolmas edi degen oy qıyalıma keldi. Solay etip bul shıg'armanı jazıwg'a kiristim. Sonshama ha'diyselerdi sezip ju'rgen bolsamda bul ku'nge shekem bir qatar jazbag'anım ushın o'zimdi keyidim - dep aytadı. Qullası, Yusip Has Ha'jibtin' "Qutadg'u bilik"tı og'ada erte da'wirlerde jazılıp qalıwına da'stan, danıshpanlıq haqqındag'ı en' a'jayıp shıg'arma bolıp esaplanadı.


text:
“Millätlär krossı” Tatarstanda da uzdı
Yäkşämbe könne Rusiäneñ 82 şähärendä “Millätlär krossı” Bötenrusiä yögereş köne uzdı. Qazanda älege çarada 15 meñnän artıq keşe qatnaştı. Tatarstanda Qazan häm Çallı xalqı ğına tügel, ä respublika rayonnarında da massaküläm yögereş uzdı. Yärminkä mäydanında başlanğıç alğan 2001 metr ozınlıqtağı distansiädä respublika häm Qazannıñ törle ölkälärdäge citäkçeläre, yäğni VIP-şäxeslär start aldı. Biredä Tatarstannıñ sälämätlek saqlaw ministrı Qamil Zıyätdinov, sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova, yustitsiä ministrı Midxät Kormanov, yul xezmäte iminlege däwlät idäräse başlığı Rifqat Miñnexanov, fizik tärbiä häm sport komitetı citäkçese İlgiz Fäxriev kebek şäxeslär qatnaştı. Näticädä, iñ citeze Rifqat Miñnexanov buldı. Annarı isä Bolaq buyınça 4 km ozınlıqtağı yulnı qazanlılar da yögerep uzdı. Ciñüçelär 24 sentäberdä Mäskäwdä uzaçaq “Millätlär krossı” Gran-prienda qatnaşu xoquqına iä buldı. Gölnaz Şäyxetdin


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 18:12
İranıñ elekke atom programı söyläşülärendä aradaşçısı Xösäyen Musavian xakimiätkä qarşı propaganda eşçänlege alıp baruda ğayeplände. İrannıñ Fars xäbär agentlığı, mäxkämä süzçese Aliriza Cämşidineñ: “Musavian eş urınınnan çittä bulğanda, yäşeren mäğlümät totuçı şpion kebek kürengän” digän süzlären kiterä. Musavian monnañ elek May ayında da iminlekkä bäyle oxşaş ğayepläwlär belän qulğa alınğan, läkin soñınnan äcät aqçasına azat itelgän ide. Xäbär agentlığı mäxkämä utırışınıñ qayçan bulaçağı xaqında xäbär itmi.


text:
Könbatış mätbuğatında sonğı könnärdä Tatartsan , Başqortstan isemnären yışraq oçratıp bulsa da qızğanıç ki bu Guantanamo totqınnarı säbäple. Waşington Post gazetasında basılıp çıqqan ''AQŞ Guantanamoda totılğan 7 keşene Rusiägä qaytardı'' isemle mäqalä
AQŞları Kuba–Guantanamoda xärbi törmädä totılğan 7keşene öslärennän xökem protsesı ütkärelüe öçen Rusiägä qaytardı. Totqınnar şimbädä qaytarıldı. Rusiä prokurorları 7keşegä Äfganstanda Taliban yanında yallanğan suğışçı bulu ğäyebe quyaçaq.AQŞ xökümäte totqınnarğa keşelekle möğämälä kürsäteläçäk digän garantiä Rusiä räsmilärennän alınğannan soñ, alar qaytarıldı dip belderde.Bu şäxeslär Däwlät departamentınıñ Rusiädä keşe xoquqlarınıñ torışın kisken tänqitlägän xisabı iğlan itelep 3 kön ütkännän soñ kire Rusiägä cibärelde.Xisapta , xoquq saqlaw xezmätkärläre tän cazası, cäberläw, köç qullana şulayuq kimsetüçe möğämälä kürsätä dip äytelgän. Guantanamoda 8Rusiä watandaşınıñ totıluı bilgele ide. Alarnıñ berse ni öçen qaldırılğan bu xaqta ike yaq ta ber ni äytmäde.26yäşlek totqın Ayrat Waxitownıñ änise Äminä Xasanova, ulım barlıq totqınnar kire qaytarıluğa qarşılq kürsätä , çönki öydä alarğa Guantanamoğa qarağanda naçarıraq möğämälä kürsäteläçäk dip qurqa dip yazğanın äytkän WP jurnalistına telefon ängämäsendä. 68 yäşlek Xasanova ägär dä ul irekkä çığarılsa ide , bik şatlanır idem, ämma ul ber törmädän ikençesenä genä küçerelä , niçek moña çıdarmım , ul inde Rusiä törmälärendä utırğan, qotoçqıç urın .... xatında ulım Rusiä törmäse belän çağıştırğanda Guantanamo kurort urını kebek dip yazdı dip söylägän amerikan jurnalistına telefon ängämäsendä.Mäskäw Helsinki törkemennän Tatyana Lokşina ğädel protses ütkärelü şansı yuq ,alar mäxkämä aldına çığarılır mikän dip sorıy.AQŞ xäkümäte elegeräk 4 totqınnı Suğut Ğäräbstänenä häm bersen İspanya xakimiätlärenä tapşırdı.88 totqın östennän ber nindi tikşerü ütkärelmi, irekkä çığarıldı.Ütkän ayda Waşington Britaniäneñ 5 watandaşın cibärergä kileşkän ide. Guantanamoda terrorda şiklänelgän 650 totqın utıra. Qaytarılğan Rusiä watandaşlarınıñ 4se Tatarstan häm Başqortstannan ikese Kabardino-Balqar häm berse Seberdän. Ber totqınnın änise totqınnarnıñ Pyatıgorsk törmäsenä cibärelüen beldergän WP jurnalistına
färidä xämit,praga .


text:
Aqmäçettä Qırım tatarları qorıltayı Ukrainanıñ Könbatış belän integratsiälänüe öçen Kievnıñ Qırımtatarları xoquqların torğızuı şart dip belderde.
Qorıltay äğzaları Ukraina xakimiätlären Qırımtatar xoquqların xörmät itmäwdä ğäyepläde.
Qorıltay Yewropa Şurasına häm Yewropa Berlegenä möräcäğät itep Yewropa Berlege häm Dönya Säwdä Oyışması äğzası bulu öçen Ukraianağa Qırımtatarları xoquqlarına mönäsäbäten isäpkä alırğa çaqırdı.
Qorıltay şulay uq Ukraina 1944-nçe yılda Qırım tatarların deportatsiäläwne genotsid dip bäyälärgä tieş dide.


text:
Rusiä: Avgust fetnäsenä 15 yıl tula, bügen demokratiä ni xäldä?
Tizdän elekke Sovetlar berlegendä bulğan avgust fetnäsenä 15 yıl tula. 1990-91-nçe yıl qışında Sovetlar Berlegen totıp torğan ceplär şartlap özelä başlağaç 91-neñ 20-nçe avgustında respublikalarnıñ bäysezlegen arttıruçı yaña kileşü imzalanırğa tieş ide. Ämma aña 2 kön qala politburo citäkçelege Qırımğa prezident Mixail Gorbaçevnıñ yal yortına kilep prezidentnı häm anıñ ğailäsen öy sağı astına quydı. Şunnan soñ bulğan waqıyğalar meñnärçä keşene rizasızlıq kürsätep, üz omtılışların belderep uramğa çığarğa mäcbür itte. 15 yıl ütkäç, Rusiäne demokratiädän çigenüdä ğäyepläwlär arta barğanda xalıqnıñ bu teläk-omtılışlarına ni buldı soñ digän soraw tua.
"Min sezne namusığız, añığız, yörägegez quşqança eş itärgä çaqıram. Bügen il yazmışı, anıñ irekle demokratik üzeşe yazmışı sezneñ qulığızda" dide Rutskoy.
Anıñ bu möräcäğäte şaqtıy näticäle buldı. Tanklar uz urınnarına bassa da soldatlar fetnäçelärgä qarşılıq kürsätü öçen uramnarğa çıqqan meñnärçä mäskäwlelärgä atudan tıyılıp qaldı.
Kürenekle dissident häm keşe xoquqların yaqlawçı Yelena Bonner Azatlıq Radiosına "Säğät sigezdän soñ Yuriy Samodurov şatlıratıp televizonı qabızırğa quştı. Qabızğaç andağı böten yözlärne dä bulğan xällärne dä kürdem. Telefon yanına utırıp böten keşegä şaltırata başladım. Min şaqtıy küp keşelär belän aralaşam. Min barısına da Mäskäw şähär şurası yanına barırğa quştım. Äle beräw dä ni bulğanın belmi ide bit. Soñraq säğät tuğızlar-unnar tiräsendä miña şähär şurasınnan şaltıratıp anda bezneñ küp kenä keşelärebez cıyılğanlığın äyttelär. Aq Yortqa baruların äyttelär häm min dä Aq Yortqa kittem" dide.
Boris Yeltsin ul könnärdä qarşılıqnıñ töp simvolına äwerelde. Ul Rusiä älämen kütärep tank östenä menep bastı häm xalıqnı qarşılıq kürsätergä çaqırdı.
Fetnäçelär ciñelde. Gorbaçev Qırımnan Mäskäwgä kikrige şiñgän xäldä qayttı. Fetnädän soñ uq Yeltsin Azatlıq Radiosına Gorbaçev bulmağanda Sovetlar Berlege üzgärde dide.
"Minemçä prezident Gorbaçevnıñ başqa Rusiä qaytuı da möhim. Ul başqa ilgä qayttı. Kiçä min anıñ belän yartı kön buyı bulıp reformalarnı, demokratik üzgäreşlärne däwam itü turında söyläştem. Häm ul miña demokratiädän, anıñ üzeşennän, mondıy fetnälärgä yul açuçı tınıç reformalar tügel, ä radikal reformalardan başqa alğa barıp bulmawın nihayät añlağan sıman kürende. Ul miña KPSSnıñ citäkçe rolen bererergä kirägen dä añlağan sıman kürende" dide Yeltsin.
Ämma bügen ul çaqta Yeltsin äytkän demokratiä nindi xäldä soñ?
Matbuğat çaraların, xökümättän tış oyışmalarnı bastırular, YuKOS eşe, töbäk başlıqların saylawnı beterep bilgeläp quyuğa küçü, Çeçnä suğışı, säyäsi oppozitsiäneñ bik köçsez bulıp qaluı Rusiädäge demokratiä torışındağı qara taplar.
Chatham House üzägeneñ Rusiä häm Yewraziä bülege citäkçese James Nixey Rusiädä liberal demokratiä sınawınıñ uñışsız tämamlanuı kürenä di.
"Prezident Putinnıñ reytingı bik yuğarı buluın, 2000-nçı yıl belän çağıştırğanda tormış däräcäseneñ şaqtıy kütärelüen, köçle häm bäysez buluın isäpkä alğanda, bolar Rusiälelärgä gubernatorlarnı bilgeläw yäki xökümättän tış oyışmalarğa qarağanda küpkä möhimräk. Küpçelek rusiälelär dä, küpçelek inglizlär dä xökümättän tış oyışmalarnıñ ni ikänen belmi. Alarnıñ ğadi rusiälelärneñ tormışına ällä ni täesir bulmawın äytergä dä kiräkmi" di Nixey.
Bügen inde fetnäçelär belän Aq Yort yanına cıyıluçılar, demokratlar belän alarğa qarşı bulğannar arasındağı açıq büleneş tä yuqqa çıqtı. 2004-nçe yılda prezident Putin fetnäçelärneñ bersen, Dmitriy Yazovnı näticäle ictimağıy eşçänlek öçen medal belän büläkläde.
Küptän tügel Mäskäwdäge Levada üzäge ütkärgän fiker beleşü xalıqnıñ fetnäçelärgä häm 91-neñ avgustı waqıyğalarına mönäsäbäte üzgärüen küräsätä. Fiker beleşüdä qatnaşqannarnıñ 22 protsentı ul çaqta Yeltsinnı yaqlağannarın äytkän. Ämma 15 yıl soñraq 52 protsent fetnäçelär dä Yeltsin da döres eşlämägän dip isäpli.
Üzäk citäkçese Levada bügen Rusiälelärneñ demokratiägä ällä ni östenlek birmi di.
"Xalıq demokratiä, demokratik qorılış, ğömümi saylawlar bik möhim dip isäplämi. Rusiä xalqı öçen iñ möhime ğailä, iqtisadıy wäzğiät, finans, inflätsiä, eşsezlek, cinayätçelek häm başqa närsälär" di Levada.
Naif Aqmal, Praga.


text: Berläşkän millättär Oyşmahı generäl sekretarı Kofi Annan fekerensä, BMO kätgi üzgärtep qorouzarğa moxtaj. Bıl ihä Ğıyraq körsögön xäl itä almağanlıqtan yuğaltılğan abruyzı qaytarırğa, xäzerge zaman yanawzarına hözömtäle qarşı tororğa bulışlıq itäsäk, tip bildälägän Annan. BMO başlığı fekerensä, üseş alğan ildär qararzar qabul itkändä zur rol' uynarğa teyeş. Annan donyawıy mäsälälärze kiñ tikşereü käräklegen dä hızıq östönä alğan. Qayhı ber ildär bar igtibarın terrorğa qarşı köräşkä häm xalıqtı küpläp qırıu qoralın yuq iteügä tuplağan. Başqalar ösön fäkirlek häm SPİD-qa qarşı köräş möhim mäsälä bulıp tora tip beldergän Berläşkän Millättär Oyoşmahı generäl sekretarı Kofi Annan.


text:
Qazan däwlät universitetında qabul itü imtixannarı başlana
Qabul itü komissiäse yanındağı iğlannar taqtasında bıltır iñ zur köräş barğan fakul’tet isemlekläre elengän ide. Yänäse uqığız, çağıştırığız, uylanığız... Bıltır, mäsälän, iñ zur konkurs rus jurnalistikası bülegendä, psixologiä häm xoquq belgeçleklärendä bulğan. Şuşı uq taqtada tüläwle bülektä uqu bäxeteneñ bäyäläre dä elengän ide. Mäsälän, iñ qıybatlı bülektä, xalıqara mönäsäbätlär bülegendä uqu, ber yılğa 34 meñ sum tora. Xoquq belgeçlegen alırğa teläüçelär ber yılğa 30 meñ sum tülärgä tieş bula. Ekologiä häm kerüçelär küp bulğan başqa fakul’tetlarda uqu 20 meñ sum tiräse tora. İñ arzan student kenägäse texnik büleklärdä birelä häm 18 meñ sum tora. Şuşında uq, iğlannar belän tanışıp toruçı ber apa häm anıñ qızı belän söyläşep aldım. Alar Quqmaradan kilgän bulıp çıqtı. Tatar tele bülegenä dokumentların tapşırğannar. Uqırğa kerüçe qız tatar telen yaratam disä dä, uqıtuçı bulırğa telämäwen äytte. Qıznıñ änise äytüençä, aqçası häm tanışlığı bulmağan keşelärneñ uqırğa kerü mömkinlekläre çikle. Alar üz köçenä genä ışana.Köndezge bülekkä qabul itü imtixannarı 17 iyüldän alıp 29 iyüldä qädär arada baraçaq. Ä çittän torıp belem alırğa teläüçelärneñ dokumetlarnı tapşırırğa zapasta äle berniçä köne bar. Alar imtixannarnı da avgust ayında ğına tapşıra başlıy. Universitet talibı bulu bäxetenä ireşkän barlıq keşelärneñ isemlege avgustnıñ 20-lärendä bilgele bulırğa tieş.
Bikä Timerova, Qazan.


text: Ul Berläşkän Ğäräp Ämirlekläreneñ Bağdattağı ilçelegenä tapşırıldı. Filippin prezidentı Glorí Aroyyo bolay dide: “Min anıñ belän telefonnan söyläştem. Anıñ sälamätlege yaxşı häm küñele kütärenke. Häm ul anıñ isänlege öçen doğa uqığan här filippinlığı sälam yullí”. Filippinlılar totıqnı qulğa töşergän törkem taläben ütäp, Ğíraqtan üz ğaskärlären çığradı. Ğíraqta soñğı 5 kön äçendä genä dä polísí binalarına 4 terror xöcüme oyıştırıldı. 30 dan artıq keşe hälaq buldı. Berniçä distä keşe yaralandı. Şartlatqıç quyılğan maşínada härwaqıt intixarçı äkstremistlar ide.


text:
Groznıy merı Oleg Jidkov şartlatuçılar militsiä citäkçesen üterergä telägän bulırğa mömkin dide.
Anıñ äytüençä, şartlaw urınnan yıraq tügel genä militsiä citäkçese dä maşinada barğan bulğan. Militsiä citäkçeseneñ iseme äytelmi.
Groznıydağı Russiä xärbi bazasında eşläwçelärne utırtqan avtobusta ülüçelär yuq. Avtobus yanında baruçı 2 ciñel maşinada barlığı 3 keşe hälak bulğan. Şartlaw näticäsendä yaralanğan 9 keşe xastaxanägä salınğan.
Älegä şartlaw öçen beräw dä cawaplılıqnı üz östenä almadı. Monı Çeçen köräşçeläre oyıştırğan dip sanala.
Bu ayda Çeçnädä 2 intixar höcüme näticäsendä kimendä 78 keşe hälak bulğan ide.


text:
Särsenbi, 19 qazan küni Qazaqstan ay`maqtarınıñ basım böliginde atmosferalıq frontalʹdı bölikterdiñ ötwine bay`lanıstı key` jerlerde qar türindegi jawın-şaşın kütiledi. Oñtüstikte jäne oñtüstik-şığısta jawın-şaşın mol jawadı, jawın-şaşınsız kün ray`ı tek batısta boljanıp otır. Key` ay`maqtarda sonday`-aq, tuman, köktay`ğaq, jayaw burqasın boladı, 15-23 m/s jıldamdıqta jel turadı, dep xabarlay`dı QazAqparat «Qazgïdrometke» silteme jasap.
Atap ay`tqanda, Jambıl oblısınıñ jekelegen jerlerinde tuman, köktay`ğaq kütiledi, 15-20 m/s-pen soqqan jeldiñ ekpini 23 m/s-qa jetedi. Qızılorda oblısınıñ key` jerlerinde köktay`ğaq, 15-20 m/s jıldamdıqtağı jel 23 m/s-qa küşey`edi. Batıs Qazaqstan, Qarağandı, Şığıs Qazaqstan oblıstarınıñ key` jerlerinde tuman, köktay`ğaq kütiledi, jel 15-20 m/s küşey`edi. Aqmola, Soltüstik Qazaqstan, Pavlodar oblıstarınıñ jekelegen awmaqtarında köktay`ğaq, burqasın bolıp, 15-20 m/s jıldamdıqta jel turadı. Qostanay` oblısınıñ key` jerlerinde tuman, köktay`ğaq, jayaw burqasın boladı, jeldiñ ekpini - 15-20 m/s. Almatı oblısınıñ jekelegen awmaqtarında tuman, köktay`ğaq, 15-20 m/s jıldamdıqta jel boljanadı. Mañğıstaw oblısınıñ key` jerlerinde tuman kütiledi.
kyzylorda-news.kz


text:
III bötendönya tatar kongressı “Yaña Ğasır” häm Internet aşa turıdan-turı tapşırılaçaq
III bötendönya tatar kongressı “Yaña Ğasır” häm Internet aşa turıdan-turı tapşırılaçaq
28 avgustta III bötendönya tatar kongressınıñ “tügäräk östäl”läre açıla. Delegatlar häm qunaqlar öç törkemgä bülenä. Berençe törkemdä gumanitar mäsälälär tikşerelä. Monda fänni problemalardan alıp, tärbiä, ğailä mäsälälärenä qädär temalar kütäreläçäk. İkençe törkem Qazan milli mädäni üzägendä eşläyäçäk, anda yäşlär problemaları turında süz baraçaq. Öçençe törkemdä Qazan yärminkäsendä tatar eşmäkärläre, biznesmennarı qatnaşında eşlekle xezmättäşlek urnaştıru xaqında söyläşülär, kiñäşülär alıp barılaçaq. Kongressta törle töbäklärdän häm çit illärdän 80 artıq jurnalist akkreditatsiälängän. “Tatarstan Yaña ğasır” teleradiokompaniäse turıdan-turı translyatsiä alıp baraçaq. İnde xäbär itkänebezçä, Kongress barışın İnternetta “online” rejimında kürsätü da farazlana. Monısı Kongressnıñ oyıştıru tärtiben raslawçı sannar-mäğlümatlar buldı.
Ä inde Kongressnıñ eçtälegenä kilgändä, brifingta qatnaşuçı Kongressnıñ Başqarma komitetı räise İndus Tahirov Öçençe kongressnıñ eçtälege uzğannarınnan kisken ayırmalı, üzençälekle dip belderde. Çönki Öçençe kongress Rusiädä säyäsi wäzğıät üzgärgän ber çorda uzdırıla. İndus äfände äytüençä, xäzer respublikalarnıñ möstäqillegenä genä xöcüm tügel, xätta, Rusiäneñ federativ nigezlärenä xöcüm bara. Şuña kürä Kongressta şuşı säyäsi wäzğıätkä mönäsäbät açıqlanaçaq.


text:
Swerdlovski ölkäse ğubernatorı Eduard Rossel Yıqäterinburgta yañaraq ütkän ber konferensiädä çığış yasap, Rusiädä federätiv qorılışnı tamırınnan üzgärtü täqdime belän çıqqan ide. Rossel äfände Rusiädä töbäklär milli bilge belän tügel, ä territoriäl bilge buyınça ğına bülenergä tieş, dip belderde. Şul uq waqıtta Rossel äfände millätlär isemen atamıyça, Rusiädä bar xalıqnı rossiännar digän atamada yörtü yaqlı da ikän äle. Yağni anıñ uyınça, ildä milli töbäklär dä, millätlär töşençäse dä beterelergä tieş. Mondıy fikerne Eduard Rossel berençe bulıp äytmi inde, anı urısnıñ böyekmämläkäktçel başqa säyäsätçeläre dä elektän ük yañğırata kilde. Şuña da aptırıysı yuq moña. Şulay da üzen Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ yaqın dustı dip yörgän Eduard Rossel awızınnan mondıy täqdimne işetü Başqortstan citäkçelärenä bik awır qadalğandır. Älbättä, Rossel äfände mondıy ideyälären äytep, üzeneñ dä nindider küñel töbendä yatqan uy-xislären il citäkçelegenä qıyıqlatıp qına bulsa da citkerergä uylağandır.
Swerdlovski ölkäse citäkçese täqdimenä Başqortstan deputatlarınıñ mönäsäbäten belü öçen bez Başqortstan Däwlät Cıyılışı deputatı Fänil Tayıpovqa möräcägät ittek. Fänil äfändeneñ cawabı qısqa buldı. «Rossel äfändeneñ şuşı täqdimen häm anıñ Ufağa kilgäç, Başqortstan prezidentı belän qoçaqlaşıp yörgändä äytkän tatlı süzlären iskä töşerergä ide, –di Fänil Tayıpov. – Ä inde Rusiäneñ federätiv qorılışın territoriälär belän bilgeläwgä kilgändä, bu mäsälä başqa sub'yektlarğa qağılğan oçraqta da, Başqortstan belän Tatarstanğa berqayçan da qağılırğa tieş tügel. Älege täqdime belän, küräseñ, Rossel äfände Mäskäw Kremlenä oşarğa tırışqandır. Çönki äle anıñ yañadan ğubernator itep raslanası bar bit».
Älege mäsälägä Başqortstan prezidentınıñ da fikeren belü öçen, bez prezidentnıñ matbuğat süzçese Rostislaw Morzağulovqa da möräcägät itkän idek. Ämma ul älegä bu xaqta Mortaza Räximovnıñ bernindi dä belderü yasağanı yuq, dip äytü belän genä çiklände.


text:
Britaniäneñ iñ yuğarı mäxkamäse möselman qızına ozın külmäk kiüne tıyğan mäktäpne xupladı
Britaniäneñ iñ yuğarı mäxkamäse çärşämbe könne möselman qızı Şabina Begumğa mäktäpkä yawlıq bäyläp möselman kiemennän kilüne tıyğan mäktäp xaqlı digän qarar çığardı. Bu mäs''älä mäktäp uqıtuçıların häm küp kenä Möselman citäkçelären dä berläşterde.
Şunnan soñ öç yıl yarım çaması Begum mäxkamälärdä üze äytüençä dindarlığın kürsätü iregen yaqlap kilgän. Berwaqıt ciñügä ömete bulğan bulsa da martnıñ 22-sendä Britaniäneñ iñ yuğarı mäxkamäse Lordlar Yortı elekke mäxkamä qararın ğämäldän çığarıp mäktäpneñ ğämälen döres dip taptı.
Şuşı mäs''älä säbäple berniçä mäktäp yılın yuğaltqan Begum mäxkamä qararına mondıy mönäsäbät belderde.
"Baqşa mäktäkä baru mömkinlege buluın añlıym. Ämma ul waqıtta min şul mäktäptä uqıy idem. Ni öçen min dinemä birelgän öçen genä ul mäktäptän, barlıq duslarımnan ayırılırğa tieş, anısın añlamıym" di Şabina.
Britaniädä Ğädättä mäktäp kieme turında mäktäp citäkçelege belän ata-analar wäkilläre kileşä. Häm yış qına alar cirle möselman cämäğätçelegeneñ teläklären qänäğätländermi. Ämma mäktäp kieme nindi bulırğa tieşlege turında kileşengännän soñ mäktäplär uquçılarnıñ barı tik kileşep raslanğan kiemnär genä kiüen taläp itä ala. Bernindi çığarmalar, xätta dini nigezdägeläre dä qabul itelmi.
Xäkimnärneñ berse, Lord Bingham Shabina uqığan mäktäp bolay da kienü mäs''äläsendä möselman cämäğätçelegeneñ teläklärenä yaraqlaşu öçen bik zur tırışlıq kürsätkän di.
Şabina mäktäbe uquçılarınıñ 80-läp protsentın möselman balalar täşkil itä. Londonnan 50 çaqrımlap tönyaqta Lutonda urnaşqan bu mäktäp uquçı qızlarğa yawlıq, hidcab belän kilüne dä, möselman illärendäge başqa kiemnärne dä röxsät itä.
Britaniä möselmannar şurasınıñ mäğärif mäs''äläläre süzçese Tahir Alam da ul mäktäpneñ şaqtıy yaraqlaşuın tanıy.
"Bu mäktäptä kienü mäs''äläse şaqtıy ğına mömkinlek birä, ğömümän alğanda möselman cämäğätçelege taläplärenä turı kilä" di Alam.
Alam şulay uq mäktäp röxsät itkän belän Şabina kigän kiem ozınlığı arasında 15-20 santimetr ğına ayırma bar di. Ul Şabina mäxkamägä möräcäğät irmäskä, 2 yıl uquın yuğaltmasqa tieş ide digän fiker belän kileşmi. Şul uq waqıtta ul ike yaq ta şundıy keçkenä närsäne zurğa cibärmäskä, sığılmalılıq kürsätergä tieş ide di.
Başqa möselman ğölämälär isä Şabina xaqsız di. Alar Şabinanıñ kieme islam taläp itkän kiem tügel, ä qayber illärgä kielä torğan kiem genä di. Londondağı Ğäräp-İran tikşerenülären citäkläwçe Ali Nurizadä.
"Möselmannarnıñ küpçelege andıy kiem kimi. Bu möselmannarnıñ ğädäti qiäfäte yäki kieme tügel, alay kienergä tieş digän närsä yuq. Monıñ dingä ber qatnaşı da yuq. Bu qayber ğäräp häm qayber möselman illärendäge milli kiem genä" di Nurizadä.
Nurizadä qayber küzätüçelärneñ Şabinanı mäxkamägä möräcäğät itärgä suğışçan abıysı etärgän, häm anı qayber islamçı oyışmalar yaqlağan bulırğa mömkin digän fikeren xuplıy.
Britaniäneñ Urta mäktäplär berläşmäse wäkile John Dunford Britaniä möselmannarnıñ taläplärenä Fransiägä qarağanda kübräk yaraqlaşa, Fransiädä däwlät mäktäplärendä dini tamğalar häm kiemnär tıyıla di.
"Minemçä Fransiädä mäktäp kiemenä dä, mäktäptä dingä dä bötenläy başqa mönäsäbät" di Dunfold.
Dunfold Britaniädä mäktäp qağidälären däwlät tügel, ayırım mäktäplär üzläre bilgeli, ägär dä berär ğailäneñ balaların nıq dini mäktäptä uqıtası kilä ikän, ildä dini mäktäplär citärlek, alarnıñ da kübesen däwlät finanslıy, balaların şunda cibärsen di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Bush röxsätsez möhäcirlärne küpläp deportatsiäläwgä qarçı çıqsa da, AQŞ-Meksika çigen saqlarğa ğäskär cibärergä cıyına
Quşma Ştatlarda küpsanlı röxsätsez möhäcirlär säyäsi mäs''älägä äwerelde. Qayber Kongress äğzaları - küpçelege prezident George Bushnıñ Respublikan partiäse wäkilläre – Amerikada röxsätsez yäşäwçe millionnarça çit il keşese amerikannarnıñ eşlären aldı häm xezmät xaqlarınıñ töşüenä säbäp buldı dip alarnı küpläp ildän çığarıp cibärergä çaqıra. Başqalar isä, şul isäptän Bush üze dä çikne barı eş tabu häm ğailälären asraw öçen genä ütep kergän röxsätsez möhäcirlärgä yomşağraq çaralar kürüne yaqlıy. Düşämbe kiçendä prezidentı Aq Yorttan televidenie aşa il xalqına möräcäğät itep bu mäs''äläne çama belän çişärä çaqırdı, şul uq waqıtta süzen qatı itep äytergä tırıştı.
Amerikada xäzer röxsätsez12 millionlap çit il keşese yäşi dip isäplänelä. Bush şundıy qırıs çaradan başqa bulmıy dide.
"Distälärçä yıllar buyı AQŞ üzeneñ çiklären tulısınça saqlamadı. Näticädä bezneñ ildä eşlärgä telägän küplär çik aşa ütep kerä aldı häm millionnar monda yäşärgä qaldı" dide Bush.
Bush äytüençä, milli gvardiä soldatları çik saqçıları eşen başqarmıyaçaq, barı tik alarğa küzläwdä häm başqa eşlärdä yardäm genä itäçäk. Şulay da alar çik buyında qorallı köç bulaçaq.
Bush ğäskär urnaştıru çik buyınıñ xärbi zonağa äwerelüen añlatmıy dide. Anıñ äytüençä, AQŞ häm Meksika xökümätläre möhäcirlär mäs''äläsen, häm çik buyındağı narkotiklar taşu häm başqa cinayätlär mäs''äläläre belän bergäläp şöğelänäçäk.
Kongressta qaraluçı täqdimnärneñ berse ğailä qorıp balalar üstergän, yäki Amerikağa başqaça öleş kertkän röxsätsez möhäcirlärgä axır çiktä amerikan watandaşlığı alu mömkinlege täqdim itä.
Kongressnıñ başqa öleşe isä kiresençä, qırısraq çaralar başlaw yaqlı. Düşämbe çığışında Bush çama belän urta yuldan barırğa çaqırdı.
"Bu ildä qayberäwlär çişeleş bularaq härber röxsätsez möhäcirne deportatsiälärgä çaqıra. Şulay eşlämäw yarlıqawğa tik bulaçaq di. Min kileşmim. Kübese Quşma Ştatlarda tirän tanır cibärgän, Millionnarça keşene awlap çik aşa ozatu aqıllı eş tä tügel mömkin dä tügel. Härber röxsätsez möhäcirgä üzennän-üze watandaşlı1 birü yulı belän küpläp deportatsiäläw yulı arasında urta yul bar" dide Bush.
Bush cämğiättä inde tamır cibärgän röxsätsez möhäcirlär ştraf, salımnar tülärgä, ingliz telen öyränergä häm totrıqlı eşlärgä tieş, annan soñ alarğa watandaşlıq sorap möräcäğät itü xoquqı birelergä tieş dide. Ämma watandaşlıq aftomat räweştä birelmiäçäk dide.
Prezident Amerikada küplär röxsätsez möhäcirlär mäs''äläse qotılğısız qarşılıqqa kiteräçäk dip isäpli, ämma min andıy problema kürmim dide.
"Bez qanunnar däwläte. Bez qanunnarnı ütärgä tieş. Bez şul uq waqıtta möhäcirlär ile dä häm bez küpyaqlap ilebezne köçäytkän bu traditsiäne saqlarğa tieşbez. Qarşılıqlı maqsatlar yuq. Amerika ber ük waqıtta qanunı cämğiät tä açıq cämğiät tä bula ala" dide Bush.
Milli gvardiä ğäskärläre ştat gubernatorlarına buysınuçı xärbi büleklär. Häm alarnı AQŞ-Meksika çigen saqlawda qullanu öçen gubernatorlarnıñ raslaw kiräk bulaçaq. Qayber gubernatorlar, bigräk tä çik buyındağı ştatlar başlıqları, prezident täqdimen xupladı. Qarşı çığuçılar isä milli gvardiäne inde bolay da Ğiraq häm Äfğänstandağı çaralarğa tartqalap beterdelär dip ul ğäslärlärne Meksika çigenä cibärergä telämi.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Sverdlovski ölkäse Cälilneñ 100 yıllığına äzerlänä
Fevral başınnan uq awıl klublarında häm mäktäplärdä Cälil uquları uzdıru, anıñ şiğerlären uqu buyınça häm ul yazğan süzlärgä yazılğan cırlarnı cırlaw buyınça bäygelär oyıştırırğa qarar qılındı. Tübän Sırğa rayonı Ufa Şiğere awılındağı äzerleklär turında tatar tele uqıtuçısı Räfisä xanım İsmagzamova bolay dip söyläde.
–“Bez bu bäyrämne böten awıl belän bilgeläp ütärgä cıyınabız. Balalar da, olılar da ädäbi-muzıykal'' kompozitsiädä qatnaşaçaq, kitapxanälärdän berär spektakl'' tapsaq, spektakl''dän özek äzerlärgä uylıybız”.
1 mart könne Mixaylovski şähäre mädäniät sarayında Musa Cälilgä bağışlanğan zur yomğaqlaw kiçäse uzdırılaçaq. Kiçädä bäygelärdä ciñüçelär çığış yasayaçaq, Sverdlovski ölkäse millätara kitapxanäse oyıştırğan ayırım programma buyınça qäderle qunaq – Qazannan kiläçäk Rafail äfände Mostafin belän oçraşu uzdırılaçaq, annan soñ Yekaterinburg şähäre tatar cırı ostaları tarafınnan zur konsert quyıluı kötelä.


text:
Ulyan ölkäsendä Qorban aşları bara
Töbäk dini idäräseneñ möftie Säwbän xäzrät Söläymanovnıñ şayarıbraq äytkän süze bu mäclestä qatnaşuçılarnı kölderep tä aldı. “3 kön eçendä çalınğan qorban itlären 20 köndä aşap beterergä tieşbez”, - dide ul.
Bu mäclesneñ üzençälege räsmi xakimiät binasında uzu ğına tügel. Anda ölkä häm şähär başlıqları Sergey Morozov häm Sergey Yermakov, Ölkä başlığınıñ dini häm milli mäs'älälär buyınça kiñäşçese Tat'yana Sergeewa, Federal' inspektor İğor Juravlev ta qatnaştılar. Tağın ber üzençälek: başta 5 – 6 yäşlek balalar ayätlär uqıdılar, milli biyüllär dä başqardılar. Ä “Tuğan tel” aktivistı Rozaliä Matrosova mönäcät äytte.
Üzeneñ kereş çığışın Säwbän xäzrät tatu yäşärgä häm barıbıznıñ da Adäm belän Hawa balaları buluıbıznı onıtmasqa öndäwe belän tämamladı.
Ölkä häm şähär başlıqları Sergey Morozov belän Sergey Yermakov salqın hawanıñ Sember xalqına zarar kitermäwenä qänäğätlek belderdelär. Gubernator xätta bu salqınnarnıñ xalıq häm xakimiät arasındağı mönäsäbätlärneñ cılına töşüenä dä säbäp buluına şatlığın belderde. İke citäkçe dä milli ğöref-ğadätlärne saqlarğa öndädelär. Tat'yana Sergeevanı iñ soqlandırğanı – möselmannarnıñ yärdämçellege. “Sezne yätimnär yortlarında da, xastaxanä-xospislarda da yaxşı belälär häm sezgä räxmätlär uqilar. Sezneñ xalıq Qorban ayında ğına tügel – yıl buyı moxtaclarğa yärdäm itep kilä, dide Tat'yana İvanovna.
Federal' inspektor İğor Juravlev, yañadan-yaña qanunnarnıñ uñay yaqların añlatu eşläre alıp barğan öçen, din ähellärenä räxmäten belderde. Bu – ilebezdä tınıçlıqnı tä'min itü yulında xezmätegez, dide Mäskäw wäkile.
Mäclesneñ kereş öleşe Rifqat Xismätneñ şuşı çara tudırğan şatlıq xisläre turındağı şiğere belän tämamlandı. Aştan soñ Säwbän xäzrät şuşı mäclesne oyıştıruda matdi yärdäm kürsätkän maltabarlarğa räxmät belderde. Mäcles ğomum täkbir äytü belän tämamlandı.
Berniçä qısqa xäbär. Qatnaş xalıqlı Zelenaya Roşça awılınıñ imamı Mäxmüt xäzrät Kadraliev yaqınraq urnaşqan şundıy uq urıslı-çuaşlı-tatarlı urıs awılları Otradnoe häm Gimovoda mäxällälär oyıştırğan häm anda da dürtär-bişär qorbannar çalğannar.
Ölkädä yaña qanun çıqtı. Anıñ töp mäğnäse – sponsorlar yärdäm aqçaların turıdan-turı moxtac oyışmalarnıñ banktağı xisabına tügel – xakimiät xisapları aşa ğına küçerä ala.
Ölkä awıllarında 154 keşe ata-ana xoquqlarınnan mäxrüm itelgän. Säbäbe – eçkeçelek.
Uzğan yılda cinayätçelek 40 protsentqa artqan. Yıl eçendä 8000 cinayät terkälgän, şularnıñ 60 protsengtı ğına açıqlanğan.
Şähär merı Sergey Yermakov toraq-kommunal' xezmät öçen tüläwne yıl başınnan 19,5 protsentqa arttıru turındağı qararğa qul quyğan.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
AQŞları BMOsı İminlek Şurasında Xämäs citäkçese Axmäd Yassinnı ütergän öçen İzrael xökem itelgän rezolutsiägä veto saldı. Quşma Ştatları rezolutsiä çınbarlıqnı çağıldırmıy , Xämäsneñ İzraelgä höcümnär oyıştırıp , yözlärçä keşene ütergänen telgä almıy dip belderde.Fälästin xakimiäte rezolutsiäneñ kire qağıluı , İzraelneñ säyäsäten qıyulandıra dip belderde.
Düşämbedä izrael boralaqları Xämäsneñ ruxi yulbaşçısı şäyx Yassinnı üterde.BMOsı iminlek şurasında rezolutsiä turında debatlar barğanda AQŞ wäkile dokumentta şulayuq Xämäs häm başqa suğışçan fälästin törkemnäreneñ isemnäre bulırğa häm alar da xökem itelergä tieş dip taläp itkän ide. Rezolutsiäneñ ximäyäçese Aljir moña qarşı çıqtı. AQŞ ilçese John Negroponte (audio)
Quşma Ştatları rezolutsiägä qarşı tawış biräçäk, Çönki bez resolutsiä Xämäsneñ terror ğämällärenä endäşmi , çönki ul yaqın könçığıştağı çınbarlıqnı çağıldırmıy, çönki ul töbäktä tınıçlıq wä iminlekne qıyulandırmıy digän qaraştabız dip söyläde.
İminlek Şurasınıñ 11 äğzası rezolutsiä proyektın yaqlap tawış birsä Germaniä, Britaniä häm Rumıniä tawış birüdän totılıp qaldı. AQŞ şuranıñ daimi äğzası bulğanlıqtan anıñ veto xoququ bar.Negroponte süzlärençä, AQŞ şeyx Yassinnıñ üterelüenä nıq borçıldı , İzraelneñ bu ğämäle Gazada häm töbäktä wazğiätne kierenkeländerde bu isä bezneñ tınıçlıq öçen tırışlıqlarıbızğa tiskäre täsir yasıy ala, waqıyğälärgä üz kontekslarında qararğa kiräk, İminlek Şurası ber yaqnı xökem itep ,töbäktä barğan başqa eşlärgä küz yomsa tınıçlıq urnştıruğa yardäm itmiäçäk. BMOdağı Germaniä wäkile Günter Pleuger, Berlin xökümäte İzraelneñ Yassinnı ütertüe qanunğa qarşı dip isäpli dip äytep(audio) Germaniä Yevropa Berlege tışqı eşlär ministırları şurasınıñ här ike yaqnı da açıqça xökem itkän 3 kön elek qabul itelgän belderügä turılıq bulıp qala . Germaniä Yevropanıñ urtaq pozitsiäsenä turı kilmägän rezolutsiäne yaqlıy almıy dide
Tawış birüdän totılıp qalğan Britaniäneñ wäkile Jones Parry süzlärençä (audio)
Britaniä rezolutsiä balanslı bulmağanlıqtan tawış birüdän totılıp qaldı . Dokument ber yaqnı köç qullanuçı dip atasa, İzraelgä yasalğan terror höcümnären xökem itmi, ul sivillärgä qarşı yasalğan terror höcümnären xökem itü belän çiklänä
Aljir ilçese Abdalla Baali rezolutsiä proyektın ütkärä almağannan soñ , dönyağa cinayätne ber tawıştan xökem itkän kündermä cibärä almadıq dide. İzrael ilçese Dan Gillerman (audio) şeyx Yassin küpläp üterüçe häm terrornıñ atası ide.Bez çınbarlıqnı añlap , tawış birgän äğzalarğa räxmätebezne belderäbez dide.
Rusiä İminlek Şurasınıñ konsensusqa ireşä almawına qızğanıç belderde.Fälästin xakimiätläre BMOda rezolutsiäneñ ütä almawı İzraelne bu tör üterülärgä qıyulandıraçaq digän borçılu belderde.
Çärşämbedä Jenevada urnaşqan Keşe Xoquqları Komisiäse Yasinnın üterelüen 2gä qarşı 32 tawış belän xökem itep çıqsa da ul ber nindi çaralar kürä almıy.
färidä xämit,praga


text:
Qazan boralaqları Venezuelağa kitärme?
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov, Venezuelağa satılaçaq qoralnıñ nindi buluı xaqında äytkändä, Mäskäw aña höcüm oçqıçlarınnan tış, 30 xärbi boralaq ta sataçağın äytkän ide. Şul mäğlüm, küptän tügel genä Venezuelağa şundıy boralaqlarnı Qazandağı boralaq berläşmäse satqan ide. Rosoboronexportnıñ Tatarstandağı wäkile Mixail Tixonov Tatar-inform agentlığına, xäzer satılaçaq boralaqlar da Qazannan bula ala, dip belderde. Qoral alğan il öçen şul möhim - texnika wä cihaznı ul ber citeşterüçedän alırğa tırışa, çönki bu alarnı qullanu häm kiräk bula qalsa remontlaw yağınnan qarağanda arzanğaraq töşä", di Rosoboronexport wäkile. Berük waqıtta Mixail Tixonov, süzneñ niçä boralaq turında bara aluı xaqında sannar äytmi, bu mäğlümat barı tik Hugo Chavez säfärennän soñ, yäğni kileşä imzalanu belän genä bilgele bulaçaq", di.
Elegräk satılğan partiädän Venezuela yağınıñ qänäğät qaluı mäğlüm, Qazan boralaqları Venezuela başqalası Caracasta ütkän xärbi paradta kürsätelgän ide. İlneñ xärbiläre alarnı Venezuelanıñ saqlanu qüäten nığıtu öçen genä tügel, ä xalıq xucalığında da, misal öçen, ilneñ başqa transport çaralı belän barıp bulmağan poçmaqlarına citü öçen dä qullanmaqçı - prezident Chavez üzen yarlılarnı yaqlawçı, alarğa bulışuçı itep kürsätergä tırışa, häm bu maqsatta ul yış qına xärbilärneñ mömkinleklären dä faydalana.
Boralaqlar küpläp alınğan oçraqta Venezuelada alarnı xezmätländerü üzägen tözü dä küz aldında totıla, moñardan tış Caracas, oçuçılarnı äzerläw öçen üzendä maxsus künegülär üzägen buldıru kiräklegen dä äytä. Bu oçraqta Qazan texnikası öçen Venesuelada kiñ bazar açıla ala. Tatarstan başqalasında citeşterelgän saqlanu texnikasın häm cihazların, küptän tügel genä Qazanda bulıp kitkän Sergey İvanov - Rusiäneñ vitse-premyerı häm saqlanu ministrı da maqtağan ide.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğalimcan İbrahimovnıñ 120 yıllığına çaralar ütte
İnstitutıbız Ğalimcan İbrahimov isemen yörtkängä, bezneñ mönäsäbät tä, plannar da İbrahimovnıñ tormış yulına, icatına, mirasına qarata bik citdi bulırğa tieş, dide Tel, sänğät häm ädäbiät institutı mödire Kim Miñnullin. Ğalimnär häm jurnalistlar belän ütkän tügäräk östäl söyläşüendä ul Mäğärif näşriätendä basılğan Ğalimcan İbrahimov “Millät, tel, ädäbiät” dip talğan kitapnı da täqdim itte.
Comğa kön kiç belän genä ör yaña kitap alıp kildelär. Şuşı 120 yıllıqqa bağışlap çığarılğan. Monda İbrahimovnıñ saylanma xezmätläre, tel beleme häm ädäbiät belemenä bağışlanğan xezmätläre tuplanğan. Kim Miñnullin äytüençä, Ğalimcan İbrahimov iseme belän bäyläneştä başqarası eşlär dä xätsez. Täqdimnär Tatarstan xökümätenä dä citkerelgän. Dekabristlar uramı belän İbrahimov prospektı totaşqan cirdä häykäl urnaştıru olı eş bulır ide, İbrahimovnıñ ensiklopediäsen eşli başlarğa kiräk digän täqdim belän çıqtıq. Tatar filologiäse, sänğäte ölkäsendä İbrahimov premiäsen buldıru bik urınlı bulır ide.
Tügäräk östäl söyläşüe institutnıñ İbrahimov isemendäge muzey – bülmäsendä ütte. Monda kürenekle şäxesneñ şäxsi äyberläre bulmasa da, anıñ äsärläre, İbrahimovqa bağışlanğan fänni xezmätlär kiştälärgä quyılğan. Ä institutnıñ liksekologiä häm dialektologiä bülege citäkçese akademik Mirfatıx Zäkiov bu çarada qatnaşqannarnıñ iğtibarın tür poçmaqta torğan İbrahimov sınına cälep itte.
Min direktor idem ul çağında, Ğalimcan İbrahimov muzeyına quyu öçen, Baqi Urmançıdan menä şuşı byustnı yasatıp aldıq. Bu ber cirdä dä yuq. Menä aña ber keşe dä iğtibar itmi. Ni öçen postamentnıñ ber yağındaraq tora ul. Urmançı aña bik zur mäğnä salıp, İbrahimovnı turı ğına itep üz postamentında utırırlıq itmädelär, soñınnan beraz qıyırsıttılar, menä şul yağın iskä alıp min anı şulay quyam, dide. Ğalimcan İbrahimov bezneñ ğasır başınnan uq yazuçı bulıp kitep, tatar xalqın saqlaw, üsterü östendä eşlägän keşe. Häm qızğanıç, näq menä şuşı eşçänlege Stalin waqıtında waq millätlärne saqlarğa, üsterergä tırışıp yörüçelär kiräk bulmadı. Stalin kul'tınıñ tägärmäçe astında qalırğa mäcbür buldı. Ğalimcan İbrahimovtan da layıqlıraq keşe, ğalim, yazuçı bu institutqa isem birergä tabılmadı. Ğalimcan İbrahimov çınlap ta gumanitar belemnärneñ barsında da xezmät küsäktän keşe. Ul böyek yazuçı, annan soñ ul ğalim keşe, tarix buyınça, tel buyınça, ädäbiät beleme buyınça xezmätläre bik küp. Häm sänğät buyınça da anıñ xezmätläre bar.
Ğalimcan İbrahimov bezneñ ğasır başınnan uq yazuçı bulıp kitep, tatar xalqın saqlaw, üsterü östendä eşlägän keşe. Häm qızğanıç, näq menä şuşı eşçänlege Stalin waqıtında waq millätlärne saqlarğa, üsterergä tırışıp yörüçelär kiräk bulmadı. Stalin kul'tınıñ tägärmäçe astında qalırğa mäcbür buldı.Tügäräk östäl söyläşüe waqıtında Mirfatıx Zäkiov, ni öçen näq tel sänğät häm ädäbiät institutınıñ Ğalimcan İbrahimov isemen yörtüen dä assızıqlap uzdı. İnstitutqa bu isem 1967 yılda birelä. 96 yılğa qädär, ayırılğançı, tarix institutı da monda bula.
Ğalimcan İbrahimovtan da layıqlıraq keşe, ğalim, yazuçı bu institutqa isem birergä tabılmadı. Ğalimcan İbrahimov çınlap ta gumanitar belemnärneñ barsında da xezmät küsäktän keşe. Ul böyek yazuçı, annan soñ ul ğalim keşe, tarix buyınça, tel buyınça, ädäbiät beleme buyınça xezmätläre bik küp. Häm sänğät buyınça da anıñ xezmätläre bar.12 martta Qazandağı Ğalimcan İbrahimov isemen yörtkän 17- nçe gimnaziä qarşındağı häykälgä dä çäçäklär saldılar. Bu häykäl 1960 yıllarda, ul waqıttağı 89 - nçı mäktäp mödire Wazıyx Nadriev tırışlığı belän uqıtuçılar aqçasına quyılğan bula. Monnan näq 10 yıl elek İbrahimovnıñ tuuına 100 yıl tulğanda gimnaziädä muzey da açıla. Anıñ mödire Midxät İjbulatov äytüenä qarağanda, qäderle eksponatlar arasında 1915 nçe yılda dönya kürgän Ğalimcan İbrahimovnıñ “Tatar telen niçek öyränergä?” digän kitabı da bar. İbrahimovnıñ 120 yıllığı uñayınnan mäktäplärdä, uqu yortlarında törle çaralar uza. Azatlıq radiosı Çallıda “İbrahimov mirası häm xäzerge zaman” digän fänni-ğamäli konferensiä ütüe turında xäbär itkän ide inde. Ğalimcan İbrahimov isemendäge tel sänğät häm ädäbiät institutı mödire Kim Miñnullin äytençä, Tatarstan ğalimnäre Başqortstanda ütäçäk çaralarğa da quşılaçaq.
İbrahimovnıñ yubilee uñayınnan Başqortstannıñ Awırğazı rayonı Soltanmorat awılına yul totarğa cıyınabız. Ufağa kerep üzebezneñ xezmättäşlär, kollegalar belän tanışu, Awırğazı rayonına barıp andağı çaralarda, annan Stärletamaqqa barıp anda studentlar konferensiäsendä qatnaşu. Tatar klassları bulğan gimnaziädä oçraşular uzdırıp menä şundıy säfär, säyäxät urap qaytırğa isäbebez. Kim Miñnullin äytüençä, Başqortstanda yäşäwçe yazuçı Sufian Povarisovnıñ İbrahimovqa bağışlanğan trilogiäse Tuqay bülägenä dä täqdim iteläçäk.Nail Alan


text:
Çiläbe ölkäsendä 90nçı yıllar başında uq oyışıp eşli başlağan tatar oyışmaları älegä qadär aktiv eşçänlek alıp bara. Yemanjeliski isemle şaxterlar şähärendä, tatar-başqort üzäge bıyıl köz üzeneñ 15 yıllığın bilgelärgä äzerlänä. Uzğan 2003nçı yılnı üzäk tarafınnan bik küp çaralar oyıştırılğan bulsa, bu yılnı da Yemanzheliski tatarları üzläre turında berençelärdän bulıp xäbär saldı. Azatlıq xäbärçese şähär xakimiäte başlığı urınbasarı, şağir İrek Sabirov belän oçraşıp söyläşte.
Luiza Zakircan, Çiläbe


text:
Kiçä 8nçe mart, xalıqara xatın qızlar köne uñayınnan küp kenä illärdä xatın qız yazmışı köntärtibendä tordı.Ämma dönyada ber niçä ildä genä xatın qıznıñ xäle Äfganstandağı kebek qıyın,ömetsez. Äfgan xoquq aktivistları häm Amerikan räsmiläreneñ Äfganstanda xatın qıznıñ xäle turındağı komentarları berbersenä qapma qarşılıqlı.
Kiçä radiobıznıñ Waşington bürosında 8nçe mart uñayınnan ütkärelgän forumda AQŞ däwlät departamentınıñ xalıqara xatın qız mäsäläläre koordinatorı Charlotte Ponticelli 2 yıl yarım çaması elek Taliban räjimı bärep töşerelgännän soñ äfgan xatın qızınıñ xäle bik nıq yaxşırdı dip äytep (audio) min üz täcribämnän çığıp äytä alam , progress tuqtalğısız, AQŞları bik küp närsä belän ğorurlana ala , ämma anda eşläse eşlär dä küp dip söyläde.
Könbatış mätbuğatında da äfgan xatınıñ ireşkän uñışları turında xabärlär işetelä.Äle genä Qabuldan qaytqan Ponticelli äfgan xatınınıñ wazğiäte bik nıq yaxşırdı dip däğwä itä.Ul AQŞ ximäyäsendä xatın qızlar öçen oyıştırılğan proyektlar sanı 175alar arasında sälämätlek saqlaw, mäğarif häm iqtisadi programmalar bar , şulayuq ijün ayındağı saylawlar öçen xatın qıznı terkäw eşe dä qarala dide häm däwam itep(audio) min Äfganstanda xatın qıznıñ xäle ber yıl elek belän çağıştırğanda yaxşıraq, ike yıl yäki 10 yıl elekese turında söyläp tä torası yuq dip äytte.
Ämma Ponticellinıñ bu kündermäse radiobıznıñ Waşington ofısındağı forumda äfganlı xoquq yaqlawçılarnıñ äytkännärenä qapma qarşılıqlı. Äfganstanda solıx häm keşe xoquqları öçen xatın qız berektäşlegennän Ziba Şoriş Şamley, Ponticellinıñ terkälgän saylawçılarnıñ 28%xatın qız dip belderüenä qarşı çığıp, ul san 10%qa yaqın , töbäklärdä xatın qız xoquqların ğämälgä quyarğa teläsä äzerleklänä dip belderde.Shamley süzlärençä:(audio) Älbättä äfgan xatın qızınıñ xäle yaxşıraq. Ul uramğa çığa ala, anıñ artında taliban yöremi,ämma qorallı suğışçılar anı äzerlekli.Ul teläse eşkä bara ala, ämma aña eş yuq . Ul sälämät bulırğa teli, ämma sälämätlek saqlaw sisteması yuq . İn yamanı ul kievgä çığarğa telägän keşesen saylıy almıy.
Äfgan qızlarıñ köçläp kievgä birü mäsäläse könbatış mätbuğatında zur xäreflär belän yazıla.Bu aralarda kiñ küläm mäğlümät çaralarında kievgä çığarğa mäcbür itelgän xatın qıznıñ ömetsezlekkä birelep üz üzen yandıruı , öydäge köç qullanu turında bi xisap tapşırular bardı. Shamley süzlärençä(audio)
Köçläp kievgä birü äle dä bar häm xatınnnar üz üzlären yandıra .Heratta in kiemndä 40xatın qız üz üzen yandırdı , alarnıñ dürtese ütkän atnada Bu kin cäyelgän ğämäl häm bu xaqta xabär itmilär.
Başqa ber oyışma Täräqi itüçe moxacir xatın qızı isemle oyışma äğzası Sima Wali ( ul da Äfganstanda tuğan aktivist) kiçäge forumda AQŞ xökümäteneñ Äfganstan turındağı belderüläre minem kürgännäremnän nıq ayrıla dip äytte. Wali qaraşınça çağıştırmaça alğa kiteş bulsa da,(audio)
bu täräqiät, xatın qızğa qarata neo taliban praktika säbäple kimi.Xatın qız äle dä cinese ezärlekläw, cäberlänü qorbanı , xatın qız belän säwdä itelä, ul köçläp kiewgä birelä, öydä qıynala häm bu isemlek şulay däwam itä...
Wali äfganlılarnıñ tormışı bik aqrın yaxşıra, ölkälärdä qabilä citäkçeläre, komandirlar üz telägännären eşli, iminlek urnaşmağan, xalıqara cämäğätçelek wäğdä itkän finans yardämnären bik aqrın birä dip wazğiätne añlatıp birde.
Äytep kitkän bu kimçeleklärne Ägfan prezidentı Qarzai dä kiçä Qabulda politexnik institutta 8nçe mart oçraşuında telgä aldı. Ul köçläp kievgä birüdän dä yamanraq ezerlekläw çarası bula almıy , ul islamğa qarşı dip söyläp, mullalarnı bu xaqta mäçitlärdä väğäz birergä çaqırdı. Ğıynuarda qabul itelgän öfgan konstitutsiäse xatın qızğa politik sotsial tormışqa qatnaşu xoquqın tanıy, parlamenttağı urınnarnıñ 25% xatın qızğa ayrılğan.
färidä xämit,praga


text:
Ğiraq amerikannar öçen ikençe Viet Namğa äylänerme?
Saddam bärep töşerelügä yıldan artıq waqıt üzğannan soñ, Ğiraq suğışı yaña sulış ala sıman. Şuşı atnada bulğan bäreleşlär näticäsendä 35 amerikan xärbie, yözlägän ğiraqlı xäläk buldı. Koalitsiä köçlärenä qarşı sönni genä tügel, şiği meselmannar da baş kütärä. Çärşämbedä Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Ğiraqta ğäskär sanı artaçağın belderde.
Ul arada Falluca şähärendä sönnilär belän bäreleşlär inde berniçä kön däwam itä. Cirle tabiplar äytüenä qarağanda kimendä 280läp ğiraqlı xäläk bulğan. Çärşämbedä amerikan oçqıçları şähärneñ Äbdel-Aziz Äl-Samarrai mäçeten utqa tottı. Amerikan generalı Mark Kimmit süzlärençä, ğisyançılar bu mäçetne nığıtma itep qullanğan. Koalitsiä köçläre şähärne qamawğa aldı, ämmä bäreleşlär urını-urını belän qabınıp tora. Xalıqnıñ xuplawı digännän. Atnakiç könne Fallucağa Bagdadtan humanitar yärdäm qärwanı kilde. Amerikan xärbiläre yullarnı yapsa da meñlägän keşe şähärgä ütep kerä aldı. Aralarında şiğilär dä, sönnilär dä bar, qamawda qalğan qalağa azıq-tölek, medikamentlar alıp kilgännär. Bezneñ Ğiraqtağı xäbärçebez Sami Alxoca bolarnı xäbär itte:
Audio (Sami Alxoca)
"Monda yözlägän maşina, keşelär azıq-tölek, medikamentlar, aqça kiterä. Bu eş Qızıl Xac oyışması belän berlektä başqarıla."
Xäzer küplär şuşı wazğiätne uzğan ğasır 60-70nçe yıllardağı Viet Nam belän çağıştıra. Washington Universitetınıñ tarix professorı Peter Kuznick süzlärençä, anda da töp doşman Tönyaq Viet Nam dip sanalğan ide, axır çiktä kiresençä bulıp çıqtı. Ğiraqtağı soñğı xällär şunı kürsätä: koalitsiägä qarşı toruçılar, Bush äytüençä, Saddam qaldıqları belän çit il terrorçıları ğına tügel, ä küpkä kiñräk qatlam:
Audio (Peter Kuznick)
"Nigezdä Quşma Ştatlar Saddam başqara almağan eşne başqardı: Ğiraq xalqın beläşterde, läkin uñay mäğnädä tügel, ä Amerikağa, anıñ okupatsiäsenä qarşı."
Belgeçlär fikerençä, sönnilär belän şiğilärneñ älege berläşüe waqıtlı küreneş bulıp tora, xäzergä alarnıñ urtaq doşmanı bar, häm dä taraflarnıñ ikese dä, Yünneñ 30-ın buldırmasqa tırışa. Bilgele bulğança, bu könne amerikan räsmiläre xakimiätne ğiraqlılarğa tapşırırğa cıyına. Läkin saylanğan tügel, ä bilgelängän xökümätkä. Amerikannar isä bu xakimiät tapşırunı möxim eş dip sanıy häm quyılğan maqsattan çigenmäyçägen belderä. Çärşämbedä Pentağon başlığı Donald Rumsfeld bolay dip belderde:
Audio (Donald Rumsfeld)
"Quşma Ştatlar üz yulında qalaçaq. Eşne axırına citkeräçäk. Prezident Bush süzlärençä, bez 25 million keşene azat itü öçen yäzlägän çaqırım Ğiraqnıñ üzägenä ütep kerdek, zur yuğaltular kiçerdek, bolar – xäzer ber törkem başkisär häm üterüçe aldında çigener öçen eşlänmäde."
Ğiraqtağı qarşılıqnı bastıru öçen Quşma Ştatlar andağı ğäskär sanın arttırırğa cıyına. Xäzer Ğiraqta 135 meñläp amerikan xärbie bar sanala. Bu sannıñ küpmegä artasın Rumsefeld tägäl äytmäde, ämmä arttıru, ğäskär alıştıru belän bergä baraçaq dide ul. Yağni, östämä ğäskär Ğiraqqa kiläçäk, ä qaytıp kitergä tieşläre ozaqqaraq qalaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Däwlät Şurasınıñ plenar sessiäse 28 noyäbergä bilgelände
Däwlät Şurasınıñ plenar sessiäse 28 noyäbergä bilgelände
Mäğlüm ki, Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäsälälär komissiäse älege mäsäläne sessiägä çığaru niäten beldergän ide. Älege komissiä räise Razil Wäliev 21 noyäber könne İntertat elektron ğazitendä on-layn konferensiä ütkärde. “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bürosı şuşı temağa, yäğni latin imlasına qağılışlı mäsäläneñ sessiägä quyıluı-quyılmawı häm 2003 yıl büdjet proektnıyda fän, mäğärif, mädäniätkä küpme çığımnar qaraluı turında soraw quydı. Qızğanıçqa qarşı, bu xäbärne äzerlägänçe, cawap alınmadı. Tıñlawçılarıbız cawapnı älege säxifädän belä alır, dip ışanabız.


text:
Yaña boz sarayında “Scorpions” çığış yasıy
Qazannıñ meñ yıllığı aldınnan şähär şaqtıy ğına yaña tözelgän qorılmalarğa bayıdı. Ul, gumanitar-pedagogiä universitetı, metro, ippodrom, KVN teatrı diseñme…
29 avgust, düşämbe könne Qazannıñ Yaña Savin rayonında “Qazan - 1000” dip atalğan boz sarayın açu tantanası uzdı.
Uzğan yılnıñ avgust ayında ğına biredä tözeleş eşläre başlanıp kitkän ide. Töp eşne başqaruçı “Lencom” fin kompaniäse tözeleşneñ nigeze itep Hamburgtağı sport sarayın alğan, ämma cirle üzençäleklärne istä alıp, proyektqa şaqtıy ğına üzençäleklär kertelgän.
Dürt qatlı mädäni-sport kompleksı 5,5 gektar cirne bili. Yaña kompleks boz sarayı dip atalıp yörtelsä dä, monda- xokkey, figuralı şuu, boz tamaşaları, törle sänğät kollektivları çığışları, diskotekalar, yaña yıl bäyrämnäre uzdıru planlaştırıla. Şulay uq, kürgäzmälär häm Qazannıñ yaña original' qorılması belän tanıştıruçı ekskursiälär ütkärü küzdä totıla.
Yaña tözeleştä tamaşaçığa xokkey matçları ütkärgändä 10 meñ utıru urını qaralğan bulsa, konsertlar waqıtında ul 12 meñ urınğa citäçäk. Monnan tış, künegülär uzdıra torğan saraynıñ östämä qorılmasında 500 keşegä urın bireläçäk. Ä biregä üz maşinaları belän kilüçelärgä beryulı 800 avtomaşina quyu urını buldırılğan.
Xalıqara xokkey federatsiäse wäkilläre Boz sarayın tikşergäç, ul xalıqara däräcädäge yarışlarnı qabul itä ala digän yomğaq yasağan. “Aq bars” xokkeyçıları biredä yılına 30-40 uyın ütkäräçäk dip farazlana. Ä xokkeyçılarnıñ berençe uyınnarı älege sarayda dekaber-ğinwar aylarında bulır dip kötelä.
Yaña boz sarayınıñ räsmi açu tantanasınnan soñ, monda Konstantin Orbilyan idäräsendäge Däwlät akademiä kamera orkestrı qantaşlığında Skorpions roq törkeme çığış yasadı. Rusiädä älege törkem berençe tapqır 1988 yılda bulğan. Şunnan soñ alar rusiäne yaratıp ölgerälär häm Sankt-Peterburg şähärendä genä un tapqır bulğannar. Qazanda isä “Scorpions” berençe tapqır çığış yasıy, elegräk Tatarstanğa kilü mömkinleklärenä bulsalar da.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Başqortstandağı saylaw aldı ğawğalarına Qazan häm Tatarstan cämäğätçelegeneñ reaksiäse turında. 7nçe dekaberdä tatarlar yäşi torğan rayonnarda – İleştä, Yañawılda, Dürtöyledä häm başqa töbäklärdä Räximovqa al'ternativ bulğan kandidat Ralif Safinnıñ ciñep çığuı yäki bik küp tawışlar cıyuı Tatarstanda da mäğlüm. Ufada, Bäläbäydä, Beloretskida häm başqa şähärlärdä Sergey Veremeyenkonı häm Ralif Safinnı yaqlawçılar tağın da kübräk ikän. Menä şuşı şartlarda, yäğni Mortaza Räximovnıñ säyäsätenä Başqortstan saylawçılarınıñ iñ kimendä 55% tiskäre bäyä birgändä, ikençe turda anıñ ciñügä forsatı zur bulmawı kürenep tordı. Uzğan atna axırında Mäskäwdän, Rusiä prezidentı administratsiäsennän wäkillär kilep, Putin isemennän Räximovnı yaqlaw, tatar telenä status birelergä mömkin dip yuatu Qazanda qarşılıqlı fikerlär uyattı. Tatar telenä status birü xaqına zakon çığaru initsiativası belän parlamentqa möräcäğät itärgä bulğan Mortaza Räximovqa ışanuçılar bik az. Çönki bügen ük, bernindi zakon üzgärtmästän dä Başqortstannıñ Könbatış rayonnarında, tatar awıllarında başlanğıç klass uquçılarına tuğan tel itep başqort telen kertüne ber köndä tuqtatıp bulır ide. Ğomumän, Başqortstanda millätlär tigezlegenä garantiä bireläme? Bötendönya tatar kongressınıñ qararları, tatar cämäğätçelegeneñ teläge Başqortstan xakimiätläre tarafınnan kiläçäktä dä inqär itelerme? Elek birelgän wäğdälärneñ, cäy köne çığarılğan mäğlüm Ukaznıñ ütäleşe turında da tulı mäğlümat yuq. Tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov berençe turda Könbatış Başqortstan rayonnarındağı tawış birü yomğaqların üzenä kürä milli referendum, dip atadı. Zur säyäsi uyınnar barğanda, tatar mänfäğätlären Başqortstan xakimiäte ber tapqır uynıy torğan kärt itep kenä qullanmasmı? Qazanda şundıy sorawlar tudı.
Rimzil Wäli


text:
Yäkşämbedä Serbiädä waqıtınnan elek ütkärelgän parlament saylawlarınıñ räsmi näticäse bilgele bulmasa da ,Xökümättän bäysez oyışmanıñ farazlarına qarağanda ütä millätçe Serbiä Radikal Partiäse (SRS) birelgän tawışlarnıñ 27yarım prosentın alıp, parlamentta in zur köç bula ala.Saylaw näticäläre bälkim dä demokratik köçlärne fiker ayrımalıqların beterep,urtaq mäqsat öçen berläşergä etärer.
Saylawlarnıñ räsmi bulmağan näticäläre, remormaçı partiälärneñ aylarça däwam itkän totrıqsızlıq betär, Serbiäneñ Yevropa Berlegenä häm NATOğa kerüe öçen zarur reformalar totqarlanmas digän ömedlären yuqqa çığardı. Räsmi bulmağan näticälär suğış cinayätlärendä ğä
yeplängän Vojislaw Şeşelinıñ Serbiä Radikal partiäse SRS 250 urınlıq parlamentta 80deputat çığarıp in zur partiä bulaçağın kürsätsä dä, bu anıñ ber üzenä xökümät tözü öçen citärlek tügel.Ber genä zur partiä dä millätçelär belän xezmätäşlek itergä äzer tügel. Analitiklar qaraşınça 4partiädän torğan demokratik blok berläşep potensial yaqtan ällä ni totrıqlı bulmağan küpçelekkä ireşer ..İsemeneñ äytelüen telämägän ölkän däräcäle diplomat min andıy xökümetneñ ğämere küpme bulır farazlarğa telämim, ämma ozın bulmayaçaq dip äytkän. Demokratik Serbiä partiäseneñ citäkçse Vojislaw Kostunica süzlärençä(audio) Serbiä Radikal partiäseneñ uñışqa ireşüenä ağımdağı xökümätneñ säyäsäte şulayuq Serbiägä qarata çit illärneñ alıp barğan säyäsät säbäp buldı.
Başqa ber demokratik partiä citäkçeseneñ urınbasarı Boris Tadic bolay digän(audio) Demokratik partiä bulmıy ber nindi demokratik xökümät oyışa almıy. Bez yaña xökümätkä kerü öçen här törle bäyä tülärgä äzer tügel. barlıq mömkinçeleklär açıq. Demokratik partiä bilgele şartlarda ğına xökümätkä qatnaşaçaq, yäki ul opozitsiädä qalaçaq öçençe mömkinçelek isä ul bik qırıs şartlar belän genä azçılıq xökümätne yaqlayaçaq.
Suğış cinayätlärendä ğäyeplängän Voyıslaw Şeşeli bilgele bulğança fevral ayında BMOnıñ Haagadağı mäxkämäsenä birelde. Ul anda Xorvatiä häm Bosniada eşlägän suğış cinayätläre öçen cawap birergä tieş. Şulayuq 2000. yılda Haagadağı tribunalğa tapşırılğan Yugoslaviäneñ eleke prezidentı Slobodan Miloşeviçnıñ Sotsialist partiäse räsmi bulmağan näticälärgä kürä parlamentta 20deputat çığaraçaq. Miloşeviç tä Şeşeli de deputat bulıp parlamentta utıra almayaçaq , bälkim alarnı başqaları wäkillek itär! Serbiä radikal partiäse general sekretarı Aleksander Vucic (audio) bez xökümät tözü öçen ber genä partiäne da çaqırmadıq, çönki bez älege waqıtta Serbiädä in köçle partiä. Bez üzebezneñ säyäsi , iqtisadı programmabıznı täğdim itäçäkbez.Alarnı qabul itäçäk partiä barmı yuqmı kürerbez
Serbiä radikal partiäse häm anıñ traditsional berektäşe Miloşeviçnıñ Sotsialist partiäse başqa ber partiä belän küpçelek koalitsion xökümät oyıştıra almayaçaq dip äytä analitiklar
Reformaçı partiälär birelgän tawışlarnıñ 42%alğan dip farazlana , patşa yaqlı ike partiädän torğan koalitsiäse isä tawışlarnıñ 8%ın alğan dip täxmin itelä. Saylawlarda millätçelärneñ küpläp tawış aluına Serbiädä yaqınça 30%qa citkän eşsezlek kenä tügel ä ildä zur antipatiä belän qaralğan xalıqara suğış mäxkämäse dä säbäp buldı. Saylawlardan elek mäxkämä suğış cinayätlärendä şiklänelgän 4 keşe şulsanda İlneñ politsiä başlığınıñ urınbasarın üzenä tapşırıluın soradı. Küzätüçelär bu taläp ildä millätçe xislärne köçäytte häm saylaw näticälärendä dä üzen kürästte dip belderä
färidä xämit,praga


text: Vladikavqaz yanında Mi-8 boralağı qazağa yulıqqan. Anda 11 xärbi ülgän, 4 xärbine xastaxanägä salğannar. Boralaqta barlığı 15 keşe: yuğarı däräcädäge ofitserlar häm generallar, şulay uq ekipäj äğzaları bulğan. Bu boralaq düşämbe könne qazağa yulıqqan. Tönyaq Kavkazdağı xärbi idarä başlığı Aleksandr Baranov bolay dide: “Pilot boralaqnı bolıtlar arasına alıp kergän. Bolıtlardan çığu öçen kiräkle saqlıq çaraları qullanılmağan. Boralaq ağaçlar oçına tigänlektän idarä yuğalğan häm yaqınça 7 sequndtan soñ boralaq tarlawıqqa yığılıp töşkän”.


text:
Matbuğat küzätüe
Matbuğat küzätüen atnalıq gäcitlärdän başlıym. Mädäni Comğa gäciteneñ soñğı sanında yazuçı Mösäğit Xäbibullin bügenge Rusiäneñ säyäsi tormışı xaqında fikerläre belän büleşä. Gäcittä Fäwziä Bäyrämovanıñ «Törki dönya häm xatın-qızlar” digän säyäxätlämäse basılğan.
Vostoçnıy ekspress gäciten şağir häm deputat Rinat Xarisnıñ säyäsi firqälärgä bulğan mönäsäbäten belergä bula. Ul Däwlät sovetına deputatlıqqa Rusiä regionnarı firqäse isemlege aşa çığarğa bulğan. Säbäbe mondıy- Berdäm Rusiä firqäse” täqdim isemlegen kürgäç, Rinat Xaris üze dä deputatlıqtan kitärgä irtäräk ikänlegen añlağan. Şul uq gäcittä “Elemtä”neñ general' direktorı Zäkiä Şäfikova aqça belän eş itärgä öyrätä.
6nçı fevral'dä çıqqan Watanım Tatarstan gäcitendä yazuçı Fakil Safinnıñ fikerläre yazılğan. Fänis Yarullinnıñ da şiğerläre bar. Şul uq gäcittä Rafiq Möxämmätşin häm Tatarstan prezidentı kiñäşçese Rafail Xakimovnıñ din häm wöcdan iregenä bağışlanğan yazmaları da dönya kürgän.
Watanım Tatarstannıñ şimbä sanında Rossiä İslam universitetı rektorı, möfti Ğosman xäzrät İsxaqi belän äñgämä basılğan. Gäcitneñ soñğı bitendä Salix Säydäş isemendäge Zur konsert zalında «Qara yözlär», «Söyembikä» operalarnıñ avtorı Batu Mölekovnıñ tuuına 75 yıl tulu uñayınnan ütkärelgän kiçä turında yazma bar.
Tatarstan yäşläre gäciteneñ «Tatar awazı» rubrikasında İskändär Siracineñ ataqlı opera cırçısı, şulay uq küp kenä memuarlar avtorı Usman Älmiev turında mäqäläse çıqqan.
Qazan xakimiäte başlığı Kamil' İsxaqov 8nçe fevral'dä 55 yäşlek yubileyın ütkärmim dip iğlan itkän ide. Jurnalistlar bu yarımyubiley çittä qaldırmadı. Gäcitlärdä Kamil İsxaqovnıñ zur täcribägä iä buluı häm Qazan yubileyına äzerlänü buyınça alıp barğan zur eşe, xalıqara eşçänlege turında mäqälälär bastırıldı. Televidenie maxsus töşerelgän fil'm kürsätte. Qayberäwlär şähär başlığın atamıyça ğına, bozlawıq arqasında yağılıp imgänüçelär sanı artu, uramnarnıñ tigez bulmawına suqrandılar.
Şähri Qazan gäcitendä «Mäğäriftä nindi üzgäreşlär bara?» dip atalğan mäqälädä mäğärif ministrı urınbasarı Lyudmila Nugumanova belän äñgämä bastırılğan. Monda äxlaq tärbiäläw, belem birü, innovatsiälär, milli mäğärif turında qızıqlı fikerlär bar.
Ence Yaqupovanıñ «Nigä şulay buldı?» isemle mäqäläsendä üzäkne özärlek, ämma qızğanıçqa qarşı tormışta yış qına oçrağan taciğa- ğäziz änkäyne yäki äni urınına bulğan bertuğan apanı balalarnıñ qartlar öyenä taşlap kitüläre turında söylänä.
Al'bina Zäynulla


text:
100 ataqlı tatarnı kem sayladı?
Kitap ike bülektän tora. Berençe bülegendä “Vostoçnıy ekspress” gäzitendä 3 yıl däwamında basılıp kilgän tatar zıyalıları belän äñgämälär urın alğan. Äñgämädä 77 iñ zatlı tatar säyäsätçeläre, yazuçıları, sänğät eşlekleläre, käsepçeläre uzğan 20nçe ğasırğa näticälär yasıy, millätneñ kiläçäge xaqında uylana. Alda äytelgänçä, kitapnıñ ikençe bülegendä inde yöz iñ ataqlı tatarnıñ isemlege urnaşqan. Älege isemlekkä kergän keşelärne kitap möxärrire, “Paradigma” näşriäte citäkçese Räşit Gallämov äytüençä, äñgämädä qatnaşqan tatar zıyalıları sayladı. Monıñ öçen alar maxsus anketalar tutırdı. Şundıy uq anketalar buyınça belgeçlär dä 100 ataqlı tatar isemlegenä kemne kertergä täqdimnär yasadı. Näticädä kübräk tawış alğannar bu isemlekkä kertelde. Ä iñ küp tawış aluçılar dip Räşit Gallämov Tuqaynı, Ğayaz İsxaqinı häm bügenge Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiewne äytte.
“Paradigma” näşriäte çığarğan kitapnı unikal'' kitap sanarğa mömkin, çönki yöz tatarnıñ isemlegen tatar cämäğätçelege äle dä tözi alğanı yuq ide.
Albina Zäynulla


text: Prodi Albaniä citäkçelärenä, ägär dä Albaniä korrupsiägä qarşı çaralar kürsä häm reformalar ütkärsä, anıñ Yewropa Berlegenä quşılu mömkinlege bulaçaq dip äytte. Bügen Prodi Albaniä prezidentı Alfred Moisiu häm başqa citäkçelär belän oçraştı. Üktäbr ayında Yewropa Berlege illäreneñ tışqı eşlär ministrları Albaniä belän Totrıqlılaştıru häm Xezmättäşlek Kileşüe turında söyläşülär başlarğa rizalıq belderde. Albaniä Yewropanıñ iñ yarlı däwlätlärennän berse sanala häm tışqı finans yardämenä bik nıq bäyle bulıp qala birä.


text:
Grammatika
Grammatika belgili bir tilde durıs oqıw ha'm jazıw qag'ıydaları.
Ma'selen, ispan tili grammatikası inglis tili grammatikasınan o'zgeshe. Olar ha'r qıylı qag'ıydalarg'a iye. İnglis tilinde bizler "I like fast cars" dep aytıwımızg'a boladı, biraq ispan tilinde bul "me gustan los coches rápidos" boladı. Ga'pte so'zlerdin' izbe-izligi o'zgerdi: eger grammatikasız, tek g'ana so'zler inglis tiline awdarılg'anda bul "to me they please the cars fast" degendi an'latar edi. Bul ga'p inglis tilinde nadurıs bolg'anı menen, ispan tilinde grammatikalıq jaqtan durıs esaplanadı. Sebebi ispan ha'm inglis tillerindegi ga'pte so'zlerdin' ornı haqqındag'ı qag'ıydalar ha'r qıylı.
Grammatika a'ste o'zgermekte. Bu'gingi ku'nde a'dette qollanılatug'ın ga'pler bunnan 100 jıl aldın adamlarg'a qolaysız ko'ringen bolıwı mu'mkin. Geybir adamlar so'ylesiwde basqalardan o'zgeshe grammatikanı qollanıwı mu'mkin. Olar "I didn't do anything" nin' ornına "I didn't do nothing" dep aytıwı mu'mkin. Sebebi bul olardın' shan'arag'ında yamasa olar jasaytug'ın ortalıqta a'dettegidey bolıwı mu'mkin.


text:
Aziä illäre Üzäk Aziädän neft häm gaz suıra
Bu atnada 3 april könne Pekinda bulğan söyläşülär waqıtında Törkmänstan häm Qıtay prezidentları Saparmorat Niyazov häm Hu Jintao, Qıtaynı törkmän gazı belän tämin iter öçen gaz ütkärgeçe tözü turında kileşügä qul quydı. Küptän tügel Rusiäneñ Qıtayğa gaz ütkärgeçe tözü niätlären belderüe turında söylägän idek, şulay uq Qıtayğa Qazaxstan neften quu öçen ütkärgeçneñ berençe öleşen açıluı äle dä xäterdä. Üzäk Aziä illäre Hindstan öçen dä energiä çığanağı bulır dip farazlana. Üzäk Aziäneñ säwdä häm säyäsät ölkäsendä könçığışqa taba borıluı küzätelä. Yaña bu küreneşkä Üzäk Aziäneñ könbatıştan çitläşüe bularaq qararğamı?
Janes Mäğlümat Törkeme wäkile Alex Vatanka, bu ğämäl – Qıtay säyäsäteneñ ber öleşe, dip belderde:
"Energiä qıtaylar öçen bik citdi mäsälä, çönki alarnıñ üseşe – üz illärendä häm çit illärdän kilgän neft, gaz häm kümergä bäyle. Alarnıñ Latin Amerikası häm Afrikadağı eşçänlegenä qarağız. Alar energiä öçen şundıy yıraq cirlärgä çığa ikän – alar älbättä kürşedäge Üzäk Aziä belän eşläw turında uylanaçaq."
Üzäk Aziä däwlätlärenä Qıtay häm Hindstan belän yağulıq mäsäläsendä xezmättäşlek itü şulay uq bik faydalı, çönki alar üz çimalına yaña satıp aluçılar taba, dide Janes Mäğlümat Törkeme wäkile Alex Vatanka.
Säwdäneñ tağın ber uñay yağı bar – illär ber bersenä yaqın urnaşqan. Yevropa da Üzäk Aziä gazın satıp alırğa teli, ämma monıñ öçen gaznı berniçä il arqılı quarğa kiräk. Şulay uq Yevropa äle yaña partner, ä Aziä däwlätläre belän Üzäk Aziäneñ meñ yıllıq säwdä tarixı bar.
Soñğı aralarda ğına tözelgän kileşülärne barlıyq. Könbatış Qazaxstannan Qıtayğa neft ütkärgeçe, Törkmänstannan Äfğanstan aşa Paqstanğa häm annan Hindstanğa suzılaçaq gaz ütkärgeçe . Rudiäneñ Seberdäge neft qırlarınnan Qıtayğa gaz häm neft quaçaq ütkärgeçlär. Bolarnıñ barısı artında, Alex Vatanka fikerençä, Aziä illäre öçen tağın ber fayda bar:
"Alar keşe xoquqları taläbe quymayaçaq. Şulay uq rişwätçelek kebek mäsälälälär – qatği tormayaçaq. Könbatış şirkäte quyğan bu tör taläplärgä qıtaylar yomşağraq qararğa mömkin. Yevropa yäki Tönyaq Amerika taläplärennän çığıp başqa törle – qurqınıç möhittä eş itü ciñelügä kiterergä mömkin. Qıtaylar belän bu ölkädä ciñel, hindlar da franzus, britan yäki amerikan şirkätennän faydalıraq bula ala, " dide Vatanka.
Törkmänstan üzen dönyada gazğa bay illär arasında 4nçe urınğa quya. İldäge bik küp gaz yatmalarına äle çınnan da qul timägän. Ämma Londonda urnaşqan Suğış häm Tınıçlıq insututı belgeçe John MvLeod süzlärenä qarağanda, Törkmänstannıñ Qıtay belän kileşüdä bulğan böten şartlarnı ütäiäçäge älegä bilgesez:
"Bu gaz kileşüe turında möhim ber äyber – kileşü kübräk bügenge xälgä qarap tügel, ä kiläçäkkä ömetlär nigezendä tözelgän. Çönki Törkmänstan Qıtayğa – Ukraina häm Rusiägä wäğdä itkän qädär gaz quırğa wäğdä itä. Häm Törkmänstan Hindstan häm Paqstanğa Äfğanstan aşa gaz ütkärgeçe tözergä teli. Alarnıñ çınnan da gazı barmı – yuqmı, busı bilgesez."
Şulay uq MacLeod äytüenä qarağanda, mondıy zur proyektlarnı tormışqa aşırır öçen zur külämdä çittän investisiälär kiräk bulaçaq. Ber kem dä – çınbarlıqta küpme gaz barın belmi torıp tözeleşkä açqa birmiyäçäk.
Dönya cämäğätçelege Üzäk Aziäneñ küpme neft häm gaz çığara aluı turında mäğlümat kötkändä, Aziäneñ zur tizlektä üsä barğan iqtisadları kürşelärdän mömkin qadär zurraq fayda kürergä tırışa.
alsu qormaş


text:
15 oktäberdä yıl-sayın uzdırılıp kilüçe Xäter könenä äzerlek başlandı dip xäbär itä tatar ictimaği wäkilläre. Xäter könen bıyıl eçtälekleräk, tä'sirleräk itmäkçe bulalar. Tatarstan citäkçeläre, Qazan şähäre idäräse belän şul uñaydan söyläşülär bara. Tatar ictimaği üzäge respublika xalqınnan da 15 oktäber könen istä qalırlıq, mäğnäle itep ütkärü maqsatınnan teläk-täqdimnär kötä ikän. Bezgä bu xaqta Marat Mölükov isemendäge böten tatar ictimaği üzäge räise Yunıs Kamaletdinov citkerde. Bıyılda här yıldağıça Xäter köne başqalanıñ İrek mäydanında matäm cıyını belän başlanıp kitäçäk. Şul uq könne respublikanıñ başqa şähär, rayonnarında, tatarlar yäşägän töbäklärdä däwam itäçäk di Yunıs Kamaletdinov häm süzen ul bolay dip däwam itte:
- Tatarnıñ iñ zur qayğılı könen bilgeläp ütär öçen häykäl dä bulır tösle ide. Ul turıda inde küptännän söyläşülär bara, qararlar da qabul itelde. Läkin bügenge köngä äle ul häykäl yuq.
Tatar ictimaği oyışmaları wäkilläre süzlärenä qarağanda alar yärdämne däwlät oyışmalarınnan, mädäniät ministrınnan kötälär. Respublika xalqı da çittä qalmas digän ışanıçları da bar. Marat Mölükov isemendäge böten tatar ictimaği üzäge räise Yunıs Kamaletdinov süzen däwam itä:
- Kiläçäktä Xäter köne aldınnan piketlar oyıştıru da küzdä totıla. Şulay uq cıyılışlar, seminarlar bulır dip tä ışanabız. Radio-televideniälärgä dä xäbär sala başladıq inde.
Xäter köne uñayınnan älegä menä şundıyraq çaralar kötelä dip xäbär birä Yunıs Kamaletdinov.
Röstäm İsxaqi


text:
Başqortostan Tatarstandan ürnäk alasaq
Respubliqa vlastäre lä Mäskäüźän yañı kileşeü talap itäsäk. İl başlığınıñ İźel buyındağı Tulı xoquqlı wäkile Aleksandr Konowalov şunday fekerźä tip yaźa Regnum ağentlığı. Mäğlüm ki, parlamenttıñ yaźğı sessiyalağı huñğı ultırışınan huñ Konstantin Tolqaçew uźğarağan matbuğat osraşıuında oşo turala hüź quźğatılğaynı. Ul saqta däülät Yıyılışı- Qoroltay räyese Konstantin Tolqaçew Tatarstan beźźän qayhı ere menän artıq, beź źä oşonday kileeü äźerläybeź, beräy yıldan ul äźer bulasaq tigäyne. Xäźer prezidentıñ wäkile lä oşo fekerźe narıqlay. Räsäy gäzite yaźıuınsa, Öfö menän Qazan Mäskäü menän Piter keüek ükhär waqıt ber-berehen ütergä tırışa. Kem küberäk neft taba, kemdeñ xoqkey qomandahı köslöräk, maşinanı qayhınıhı şäberäk eşläy häm başqalar. Oşo osraqta Qazandıñ kileşeü töźöüe Öfö ösön ügeźgä qıźıl sepräk kürhäteü menän tiñ. Urındağı parlment başlığı la Tatarstan beźźän qayhı yağı menän artıq, beź ber ük statusqa eyä, ildeñ ber töbägebeź. Ä kileşeü ihä demoqratiya qanundarın raślausı faqtr tip belderä. Äle Başqortostanda bulasaq kileşeüźe maxsus törköm äźerläy.


text: Taylandnıñ yal itü utrawı bulğan Phuketkä barğan oçqıçnıñ, naçar hawa şartları arqasında, hawa alanına mätälep töşüe xäbär itelä. jet oçqıçında xezmätkärlär belän bergä 128läp yulçınıñ bulğan. Alarnıñ köp öleşen çit il säfärçeläre täşkil iteü belderelä. Kilgän soñğı mäğlümätklärgä qarağanda qazada 68-läp keşe ülgän. Tay hawa şerkätlärennäñ One-Two-Go-nıñ MD-80 oçqıçı Bankoktañ kilä bulğan. Räsmilär oçqıç ikegä watılğannañ soñ yañğın çığıu näticäsendä äle ülgännär sanınıñ artuı ixtimalı bar dip belderä.


text: İrannıñ reforma taraflı deputatları, çığığı belän İrannan bulğan Kanada foto-jurnalistı Zöhra Qazemi'nıñ ülüwe uñayınnan, qadimi köçlär qulında bulğan mäxkämägä tänqit belderde. Parlamentta tıñlawlar barışında deputat Möxsän Ärmin, Zöhrä xanımnıñ üleme öçen cawaplılıqnı prokuror Säet Mortawazi'ğa saldı. Ärmin süzlärençä, Zöhrä xanım qulğa alınğannan soñ, törmädä bik qatı qıynalğan, näticädä anıñ baş mienä qan sawğan. Deputat süzlärençä, prokuror, jurnalistnıñ xoquqların häm İrannıñ abruyın yaqlarğa tieş ide. 54 yäşlek Zöhrä Kazemi, Tährannıñ Evin törmäse yanında bulğan protetst aksiäsen fotoğa töşergän öçen, Yünneñ 23-ndä qulğa alınğan ide.