text:
Fälestin xakimiäteneñ yaña prezidentı itep saylanğan Mäxmüt Abbas Ramallada tantanalı räweştä prezident antı birde
Abbas prezident inawguratsiäsennän soñğı çığışında İzrail''gä tınıçlıq täqdim itep qul suzuın häm söyläşülärne mömkin qädär tizräk başlarğa teläwen belderde. Fälestinlelär belän İzrail''lelär ber-berse yanında yäşärgä yaratılğan dide Abbas. Abbas köç qullanunı tuqtatu ikeyaqlı bulırğa tieş di.
AUDİO: Soñğı könnärdä berniçä insident buldı. İzrail'' okupatsion köçläre yağınnan bulsın, qayber fälestin törkemnäreneñ cawabı bulsın bez mondıy ğämällärne ğäyeplibez. Bu ışanıçlı, citdi solıx protsessı buldıru öçen kiräk bulğan tınıçlıqqa yardäm itmi. Bez bu totaş äylänäne tuqtatu öçen ike yaqnıñ da atışlarnı beterüen telibez.
Uzğan yäşkämbedä Abbasnıñ Fälestin prezidentı itep saylanuı tınıçlıq urnaştıru tışılıqları canlanır digän ömetlärne arttırdı. Abbas elegräk fälestinlelärneñ 4 yıl däwam itkän İzrail''gä qarşı qorallı kütäreleşen tuqtatırğa häm suğışçan törkemnärne bastırırğa wäğdä itkän ide. Ämma şimbä könne anıñ inawguratsiä çaralarına yaña köç qullanular häm İzrail''neñ moña cawabı külägä töşerde. Pänceşämbedä Gazadağı çik qapqasında Fälestin suğışçıları 6 izrail''lene üterde. Moña cawap itep İzrail'' premyer ministrı Ariel Şaron Abbas häm Fälestin xakimiäte belän elemtälären özärgä buldı. Fälestin premyer ministrı bulıp qalır dip kötelgän Äxmät Qurai İzrail''neñ bu qararın ğäyepläp çıqtı.
AUDİO: Bu yalğış qarar häm ul İzrail''neñ solıx protsessın canlandıruğa, tınıçlıqqa ireşügä kiteräçäk härtörle citdi tırışlıqlarnı beterü öçen teläsä nindi säbäp tabarğa mataşuın kürsätä.
Abbas üz çığışında Gazadağı höcümne ğäyepläde. Ämma anıñ şul çığışı waqıtında uq yaña köç qullanular buldı. Gazada bulğan 2 ayırım insident näticäsendä İzrail'' xärbiläre utınnan 6 fälestinle hälak buldı. Ul arada Hamas suğışçan törkemennän alda torğan qıyınlıqlarnı kürsätüçe yaña belderü buldı. Hamas süzçese Sami Äbü-Juri barı tik İzrail fälestinlelärgä qarşı hörtörle agressiäsen tuqtatqannan soñ ğına atışlarnı tuqtatu mäs''äläsen qarap bulaçaq dide.
Naif Aqmal, Praga.


c: text/html

text:
Milli xäräkät canlana
Uzğan şimbädä Qazanda siräk oçrıy torğan ike waqiğa buldı. Ul da bulsa, beryulı ütkän ike milli cıyılış. Soñğı waqıtta tatar milli xäräkätläreneñ möstäqillek, millät mänfägat'läre dip tawışlanğanı bik sizelmäde. Matbuğatta, radio, televideniedä milli äydäwçelär kürenmi başladı. Xäyer, anısı añlaşıla da, çönki böten iğtibar deputat mandatları, partiä isemlekläre, Rusiä prezidentı urının bülügä bağışlandı. Saylawlar ütkäç, dilbegäneñ qatıraq qullarğa elägä barğanın sizgäç, millät dip ätäçlänüçelär tınıbraq qaldı. Çönki xäzer milli eşlär belän şöğellänüçelärgä qalca tügel, çıbıq elägergä mömkin bit. Tik şulay da, aqnı aq, qaranı qara dip äytmiçä bulmıy. Yuğisä, qayber ağaylar, millät, respublika arqasında ikmäk aşasalar da, xätta Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäse suverenlıq, gimn, gerb kebek prezidentnıñ ike däwlät telen belü taläplären yuqqa çığarğaç ta, tınıç qına küşäp yöredelär. Ä bit bu milli faciğä, demokratiäneñ sütelä başlawı. Milli ruxlı cämäğätçelek uyana başladı.
Şimbä irtäsendä säğät 9.00 uq Milli mäcles dip atalğan oyışmanıñ küptänge liderları Qazannıñ Tuqay kinoteatrına cıyıldı. Mäclesneñ dürtençe qorıltayına Qazannan, Çallıdan, Aznaqaydan, Älmättän, Ul'yanovskidan, Ufadan, Mäskäwdän delegatlar kilgän ide. Milli mäcles başta milli parlament statusına däğwä itte, qızıqlı qannar çığardı. Anı elegräk Tälğät Abdullin, Fäwziä Bäyramova, Aydar Xälim kebek kürenekle şäxeslär citäkläde. Öç yıl elek Aydar Xälim bu çeterekle wazifadan kitkäç, mäcles yarım konservatsiädä kileş üz eşen däwam itte. Ä xäzer, xälitkeç zamannar kilgäç, Milli mäcles yañadan eşkä kereşä. Doklad belän çığış yasağan Gabdelbär Fäyzraxmanov Tatarstannıñ bügenge xälenä analiz yasadı, Rusiä xakimiäteneñ millätlärgä, respublikalarğa mönäsäbäten çıbırqıladı. Şaqtıy radikal' häm tormış mömkinlek birgän qädär oppozitsion oyışma bularaq, Milli mäcles äle dä milli däwlätçelek prinsipların taşlamağan. Tatarstan xakimiätenä dä üz bäyäsen birergä tırışa ul.
Qorıltayda Ul'yanovskidan Nail Bikiev, Mäskäwdän Möxämmät Minaçev, Ufadan Marat Ramazanov, Qazannan Azat Säyfetdinov häm başqalar çığış yasadı. Bik möhim üzençälek. Elek Milli mäcles, milli parlament bularaq, räsmi räweştä terkälmi, üze qanunnar çığara ide. Xäzer inde ul qanunnar tügel qararlar çığara. Terkälü ütü öçen yazılğan Ustav proyektı belän Nurulla mäçete imam xatibı Ğabdulla Ğaliullin tanıştırdı. Qısqası, Milli mäcles tereläçäk digän tä'sir qaldı.
Milli mäcles ideyäsen kütärep çığuçılarnıñ berse yazuçı Fäwziä Bäyrämova bu qorıltaynı ruxlandıruçı şäxes buldı. Ul xäzer Bötendönya tatar kongressında äğza bulıp, şul oyışmanıñ küp kenä eşlärendä qatnaşsa da, Milli mäclesne onıtmağan.
Milli mäcles dürtençe qorıltayı ustav qabul itte, unber keşelek idärägä Fäwziä Bäyramova, Bernard Qasıymov, Şakircan Cäläev, Zöhrä Aysina, Marat Ramazanov, Möxämmät Minaçev häm başqalar saylandı. Qorıltaynıñ rezolyutsiäse belän kiläse tapşırularda tanıştırırbız. İñ möhim mäğlümat - Milli mäclesneñ yaña räise saylandı. Bu wazifağa Nurulla mäçete imamı Ğabdulla Ğaliullin saylandı.
Qızuraq, radikal'räk oyışma qorıltay ütkärgändä Qamal teatrı qarşında miting başlandı. Anı tatar ictimaği üzägeneñ qapma qarşı törkemnäre äzerlägän. Keşelär ällä ni küp kilmäsä dä, çığışlar qaynar buldı. Kürenekle artist Rawil Şäräfi, jurnalist Tälğät Bariev sotsial' problemalar, eş xaqları, fatir bäyäläre turında iñ qızu süzlär yañğırattı.
Qazannıñ 1000-yıllığın ütkärü komissiäsen Rusiä prezidentı citäkläw uñay, faydalı küreneş dip sanala. Bälki bu yulı Tälğät Bariev qızıbraq kitkänder. Çönki 1000-yıllıq xörmätenä Mäskäwdän alınuçı alınaçaq aqçalar bik kiräk. Läkin bu mitingnıñ milli, sotsial' problemalar kütärü belgeçlärneñ iğtibarın cälep itä. Canlana başlağan milli dulqınnı nindi cillär qaysı yaqqa qua başlar, milli borçılu nindi säyäsi köçlärneñ cilkänen kierer - anısın soñraq belerbez.
Rimzil Wäli

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Belarus prezidentı Aleksandr Luqöşenqa, ägär dä xalıq xuplasa, 2006 nçı yılda, 3 nçe mödätkä saylanırğa niäten belderde. Telewideniädä çığış yasap Luqöşenqa, öçençe möddät prezident bulır öçen konstítusíğa üzgäreşlär kertergä, bu xaqta xalıqtan röxsät sorarğa kiräk, dide. Şulay uq başqa namzätlär dä kiläse saylawlarda tigez şartlarda köç sınaşa alaçaq, dide Luqöşenqa. 1994 nçe yılda xakímítqa kilgän Luqöşenqa 2 yıl uzğaç, parlamentnıñ wäkälätlären çikläwgä ireşep, prezidentlıq möddäten 2001 nçe yılğa qädär ozayttı. 2001 nçe yılda ul ikençe tapqır Belarus prezidentı itep saylandı, ämma saylaw nätijälären Europa küzätüçeläre döres tügel dip belderde.


text:
Taşlamalarnı beterü awılğa faydağa kitte
Taşlamalarnı beterü turında süz çıqqanda xalıqnı törle bolğançıq fikerlär borçıy başladı. Ayıruça awıl xalqı belän şähärdä yäşäwçelärneñ qaraşları ber-berse belän turı kilmi. Qalada yäşäwçelär transportta yörügä häm başqa taşlamalar beterelügä citäkçelärne tirgilär. Ä awılda, rayon cirendä yäşäwçelär kiresençä räxmätlären citkerälär. Ber qarağanda awıl xalqınıñ fikere dä döres sıman. Ğömeren kolxozda kötü kötep, sıyır sawıp, iske texnikanı çöyläp bulsa da tir tükkän ğadi xalıq dürtär, altışar aylar buyı, ä qayçağında yıllar däwamında eş xaqı ala almıy azaplandı.
Bıyılğısı yıldan däwlät citäkçeläre sotsial' ölkädä üzgäreşlär kertkännän soñ awıl xalqınıñ pensiäsen öyenä ük kiterep birüdän tış 200 sum östämä aqça da birä başladılar. Üzgärtülär kertkännän soñ awıl beraz şawlap alsa da, axırdan tınıçlanıp quydı. Xalıq qulına tere aqça kerä başladı häm alar aña räxmätle genä buldılar.
Rusiädäge soñğı yıllardağı sotsial reformalarnıñ awıl xalqına faydanı ällä ni kitergäne yuq ide. Xalıq äytmeşli kemgä närsä käcägä käbestä, şähär xalqı üze turında qayğırtıp uramnarğa çıqsa, awıl xalqı üz mänfäğätläre belän yäşi.
Röstäm İsxakov


text:
Äfganstan: 3 distä yıldan soñ berençe äfgan parlamentı cıyıldı
3 distä yıl däwam itkän suğış häm Taliban rejimınıñ cimerelüennän soñ 4 yıl ütkäç Äfganstanda bügen yaña parlaemnt berençe märtäbä cıyıldı.Bu BMO tarafınnan yaqlanğan demokratiägä küçü planındağı sonğı adım bulıp tora
Bu il meñnnärçä yıl qarşılıq kürsätte häm mängelek yäşiyäçäk. Äfgan xalqınıñ xörmätle wäkilläre , parlamentnıñ eşli başlauı belän konstitutsiäbezgä äsasän äfgan xökümäteneñ töp bağanaları tämamlanğan buldı.
Yevropa Berlege parlamentnıñ berençe sessiäsen tarixi waqıyğä dip sälämläsä, NATO general sekretarı demokratik protsessnıñ baruın kürsätkän işarä dide. Ämma qayber analitiklar parlament wazıyfaların üti başlağançı aylarça waqıt ütäçäk dip qarıy.Deputatlarnıñ kübeseneñ säyäsättä täcribäse yuq , alar parlament funksiäläre turında da xabärdar tügel.Xalıqara Krizis törkemeneñ Qabulda urnaşqan analitiğı Joanna Nathan bolay dip äytä:
Säyäsät Äfganstanda köndälek tormışnıñ ber öleşe.Minemçä şunlıqtan alarnıñ säyäsättä ber täcribäse dä yuq dip äytü döres bulmas ide.Ämma başta alarnı nıq yaqlaw kiräk bulaçaq .alarmıñ qayberläre uqıy yaza belmi. Ömma min qayğırmim citäkçelär tizlektä barlıqqa kiläçäk , alar nişlägännären beler, alar säyäsätne beler äfgan xalqınıñ barlıq qatlauların wäkillek itä alarnıñ ütkännäre , bik törle, alar törle mezxäplärdän , anda xatın qızlar da bar , alar hämmäse bergäläp Äfganstannıñ kiläçägen bilgeliäçäk . Tañ Avazı isemle äfgan basmasınıñ başmuxarrire Säyed Abdulla Faramarz küptän tügel genä radiobızğa citeşsezleklärgä qaramastan yaña parlament alğa taba atlanğan adım , ägär dä parlament nindider däräcädä sistemasnı reformalauda rol uynasa , yaxşı adım bulır ide,älgä qädär upqın bar ide , xökümät üz başına eş alıp bardı . Küplär parlamentnıñ yaña äğzalarına qarata borçılu belderä. Misal öçen alar arasında xoquq yaqlaw oyışması Human Rights Watchnıñ suğış cinayätçese dip ğäyeplägän eleke köçle komandir Abdul Rasul Sayyaf ta utıra.Sayyaf parlamanet Äfganstandağı çınbarlıqnı kürsätä di .Xabär agentlıqları HRWnıñ Aziä tikşerü direktorı Sam Zarifinıñ äfgannarnıñ kübese keşe xoquqların tupas räweştä bozğan keşelärgä parlamentqa saylanırğa röxsät itelgän öçen borçılalar digän süzlären kiterä. Äfgan xatın qızı öçen parlamentnıñ cıyıluı ömed tudıra, parlamentnıñ tübän palatasındağı urınnarnıñ 25%tında xatın qızlar utıra. Malali Joya isemle xatın qız deputat parlamentqa saylanğan möcahidlärgä qarşı çığaçağın belderep şau şuğa säbäp buldı. Joya ,
saylawlar qorallı möhittä ütkän öçen xalqıbız borçıla xalqıbız häm xalıqara cämäğätçelek demokratik saylawalar kötmäskä tieş, saylawlar demokratik bulmadı, bez aqçası , köçe bulğan häm çit illär tarafınnan yaqlanuçılarnıñ parlamentqa saylanuına şaxit buldıq.Alarnıñ utıruı parlamentıbıznı pıçrata.Ämma bez xalqıbıznıñ çın wäkilläreneñ dä parlamentqa saylanğanın onıtmasqa tieşbez, qızğanıçqa qarşı alar az dip äytte Joya Malalay. färidä xämit


text:
Törle politik dairälärneñ väkillärennän torğan xökümättän bäysez Milli Strategiä buyınça Şura isemennän iğlan itelgän raportta süz oligarxlarnıñ Russiädä parlamentar respublika buldırırğa telävläre turında bara. Döres Şuranıñ qayber ağzaları şuşı raport belän kileşmävlären dä bäyan ittelär. Ber ük vaqıtta Mäskävdä Almaz-Anteinıñ ike ölkän xezmätkräe ber ük köndä üterelde. German gazetası "Handelsblatt"ta şuşı uñaydan basılıp çıqqan maqälä "Putin oligarxlarğa häm Mafiağa qarşı köräştä äle ciñep çıqmadı" dip atala.
Maqälä aftorı Mathias Brüggmannıñ yazuınça, prezidet Putin çit illärdä abruy qazana barsa da, il eçendä aña basım arta bara. Kommunistlar häm Yabloko fraksiäse xökümätkä ışanıç mäsäläseneñ köntrtibenä kertelüenä ireştelär. Tauış birü kiläse Çärşämbe könne bulaçaq. Ber ük vaqıtta tanılğan säyäsi belgeçlärdän torğan şuranıñ xisabı da mäğlum buldı. Anda Oligarxlarnıñ Kreml xucasın almaştırırğa telävläre açıqlana. Xökümätkä ışanmauçılar parlamentta küpçelekne täşkil itärme-anısı bilgesez. Läkin, xätta Kreml yaqlı berdäm Russiä partiäse dä Russiädä reformarnıñ tuqtaluı öçen premier Kasyanovnı ğäyepli. Banka sektorın moderenlaştıru , Gazpromnı reformalau , komunal xucalıqnı liberallaştıru häm salımnı kimetü kebek üzgäreşlärdä alğa kiteş yuq yäisä az. Partiä funksionerları kommunistlarnıñ köçlänüen buldırmas öçen Dikäber ayındağı Duma saylaularınnan alda reformalar paketı qabul itelergä tieş digän fikerdälär. Läkin, Putin älegäçä xökümät başlığın üzgärtüne telgä almadı. Milli Strategiä buynça Şuranıñ raportında täsirle oligarxlar prezident xakimiäten cimerep, parlamentar respublika buldırırğa telilär dielgän.Oligarxlar partiälärneñ küpçelegen finansiälilär häm medianıñ zur öleşen kontrol itälär. Şul säbäple alar parlament tarafınnan saaylanğan xökümätkä küberäk täsir itä alırlar ide. Älegäçä premierne prezident bilgeli häm parlament anı raslıy ide. Ekspert jurnalınnan Aleksander Priwolownıñ yazuınça çimal xucaları Putin yañadan saylanğan xäldä xucalıq mäsäläse üzgärer dip borçılalar. Bu xärbi indurstriädä buldı ide. Putin elekke xezmätkäre İgor Klimownı Almaz Altei xärbi kompleksınıñ general direktorı itep quydı. Berberenä kündäş xärbi komplekslar anıñ qanatı astında berläşergä tieşlär ide. Aksionerlar ciılışınıñ Klimovnıñ kandidatlığın räsmi reveştä raslauına berniçä kön qalğanda ğına ul üterelde. Şuluq könne Almaz Altei törkemenä kergän Ratepnıñ direktorı Sergey Şitko da üterelde. Bu Putinneñ xärbi industriäne tazartu tırışlığına ayaq çalu dip bäyälände. Putin pozitsiäseneñ ällä ni nıq bulmauın, rişvätçelektä ğäyeplänsä dä, balıqçılıq ministere Nasdratenkonı, iminlek şurasında visi-sekretar postın birgännän soñ ğına çitlätä aluı da kürsätä. Nasdratenko, Kasyanov kebek ük elekke prezident Yeltsin tiräsendäge oligarxlar törkemenä kerä. Putin tantanalı räveştä iğlan itsä dä, korrupsiäne dä mafianı da beterä almadı. Nezavisemaya Gaztanıñ yazuınça, Putin häm başqa petersburglılar kebek Mafia da, Nevadan Moskvağa küçenep aktivlığın anda dävam itterügä oxşıy. İke yıl eşendä başqalada 19 eşquar belän säyäsmän üterelde. Mäskävdäge soñğı üterülärne İdänastı häm Oligarxlar üz mänfäğätlärenä qurqınıç sizgän xäldä yuğarı däräcädäge şäxeslär aldında da tuqlmauların kürsätkän Kremlgä cibärelgän işarä dip bäyälärgä bula dip yazılğan German gazetası Handlsblatta basılıp çıqqan maqälädä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Çuqındıru säyäsäteneñ yaña modelen Samarda sınarğa buldılar
“Berdäm Rossiä” firqäseneñ Samar citäkçese Sergey Sıyçev Samar ölkä mäktäplärenä pravoslav ruxın kertäçägen äytkäç, tatarlar der selkenep quydılar. Şunda uq “Tuğan tel” cämğiäte häm Samar şähär milli- mädäni möxtäriäte häm Samarnıñ Baş mäscedendä uzğan comğa namazında xalıq rizasızlıq belderep açıq xatnı Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa, Däwlät Duma deputatlarına, tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymievqa, Boris Grızlovqa, Samar gubernatorı Konstantin Titovqa, Samar Guberna Duma räise Viktor Sazonovqa häm başqa bik küp citäkçelärgä cibärelde. Şul uq waqıtta Sıyçev äfändegä yunältelgän açıq xat gubernator ruporı bulğan “Voljskaya kommuna” gäcitçäsenä dä cibärelde. Demokratiä turında küp söyläwçe basma xatnı bastırmadı, ä jurnalist Svetlana Vnukovanıñ Sıyçev qul astında eşläwçe Aleksandr Ciwaykin belän äñgämäse genä basıldı. Qızıq bit, açıq xat basılmadı, ä anıñ buyınça fiker alışu bara. Näq bol'şeviklar zamanındağıça. Sotsializm çorında da bit Üzäk Komitetnıñ qararların uqımıyça da xuplawlar ğädätkä kergän ide. Ciwaykin yaña Amerika aça. Pravoslav kul'turasın öyränmägän keşe Dostoevskiy äsärlären añlamayaçaq ikän läbasa?! Soñ faqır, 80 yıl buyına Dostoevskiynı añladılar da, kinät xäzer genä añlamıy başlağannar. Ä küpme zıyalılar Dostoevskiynı açıp ta qaramağannar da, ä dön'yaküläm mädäniätle bulıp yäşilär.
Sızran çirkäwendä balalar baqçası eşläwe dä däwlätkä zur yärdäm ikän. Bu fakt iğtibarğa layıq. Bälki ozaq ta köttermäs, Samarnıñ çirkäwlärendä balalar baqçaları açarlar, yäşeren genä byudjet aqçası şunda ağılır, annarı çirkäwlärgä mädxiä cırlarlar.
Xökümät säwdäne cilkäsennän taşladı, transporttan qotılu yağın taptı, toraq- kommunal' xucalığınnan qaça, inde balalarnı da kemgä tapşırırğa ikän dip uylıy başladı. Däwlät xalıqtan salım ğına cıyuçığa äwerelsä, anıñ qaharmannarı da şul tarmaqtan bulır inde.
Borınğı rus mäğärif ministrı Tolstoy “Rus mäğärifeneñ maqsatı- rus bulmağan millätlärne ruslaştıru”,- digän säyäsätne ütkärde häm ğasırlar buyına şul maqsat berençe buldı. Bügenge köndä tatarnı çıbırqılap, suğa quıp kertep çuqındırıp bulmıy. Bügen- 21 ğasırda narasıy tatarnıñ ruxın çıbırqılaw ısulın taptılar.
“Volcskaya kommuna”da basılğan mäqäläne bizägän zur qollaj da moña işarä. Uñ yaqta- aylı mäsced manarası, sul yaqta- tärele çirkäw. Qısıq küzle, qara çäçle, arqasına biştär, qultığına “Azbuka” qıstırğan malay yılmayıp çirkäwgä taba atlıy. Qollajnıñ avtorı- sergey Kokarev üzeneñ icat cimeşen tağın da bayıta töşä ala ide, ägärdä Samarnıñ Aq yortı qarşındağı çirkäw suräten qullansa. Anda biş gömbäz östendä dä, altın tärelär astında aylar cäyelep yata. Bu soñğı ike ğasır çigendä tözelgän ör- yaña çirkäw. Şuşı yıllarda Qazan Kremlendäge çirkäw gömbäzlärendäge tärelär astınnan aylarnı aldılar, ä Samarda yaña salınğan çirkäw başına quydılar. Ul waqıtta da tatar fikerenä tökerdelär.
Ciwaykinnıñ çığışı da, qollaj da ber närsäne raslıy. Bügen mäktäplärgä pravoslav kul'turasın kertüneñ iñ töp maqsatı- tatar balasınıñ qiblasın çirkäwgä boru.
21 ğasırda Rusiä çuqındıru säyäsäteneñ yaña modelen Samarda sınarğa buldı. Sıyçev, Ciwaykinnar ciñ sızğanıp Samar ataqaylarına bulışalar.
Samarda möselmannarğa, islamğa qarşı etennän alıp betenä qädär köç quya. Ägär dä moña qädär divarlarda “İslam- yawızlıq”, “İslam- xurlıq” yazmaları elenep torsa, Samarnıñ inqilabqa qädär salınğan, äle genä tatarlarğa qaytarılğan borınğı mäsced binasına zur- zur qızıl xäreflär belän “Sobakam vxod zapreşçen” yazmasın “Büläk” ittelär şovinistlar.
Şamil Bahautdin, Samar.


text: Awropa komissiäse başlığı Jose Manuel Barroso 17 martta Mäskäwdä prezident Vladimir Putin belän oçraşaçaq. Bügen Brüsseldä Awropa komissiäse wäkile, söyläşülärneñ töp teması energetikä bulaçaq dide. “Söyläşülärdä iñ möhim tema energitekä iminlege bulaçaq. Mäskäwdäge söyläşülär, Awropa komissiäseneñ xökümät häm däwlät başlıqları qatnaşında energetika buyınça xisabın tıñlaw aldınnan ütäçäk. Kön tärtibenä şulay uq töbäk mäsäläre, anda Ukraina, Görcestan, Könbatış Balqan da kerä, säwdä, investisiä temaları da quyılğan”, dide Laitenberger. Putin-Barroso oçraşuları 17 martta Awropa berlegeneñ 22-24 martqa planlaştırılğan sammitı aldınnan ütäçäk.


text:
Litva tatarları cıyınında Tatarstan wäkilläre dä qatnaştı
Bu könnärdä Litvanıñ Alitus şähärendä Tatar cämğiätläreneñ cıyını uzdı. Älege çara dürtençe tapqır oyıştırılsa da, Tatarstannan anda wäkillär berençe tapqır çaqırılğan. Häm älege cıyında Qazannan cırçı Venera Ğaniewa häm Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetınnan Röstäm Gaynetdinov qatnaşqannar. Şulay uq anda Belorussiä, Pol'şa, Latviädäge tatar oyışmaları citäkçeläre dä bulğan.
Cıyınnı Litva tatarları cämğiätläre berlege oyıştırğan. Älege berlekkä barlığı Litvadağı cide tatar oyışması kerä ikän.
Berençe könne fänni-ğamäli konferensiä uzğan häm anda Litva tatarlarınıñ bügenge milli häm dini tormışı turında süz barğan, küp kenä çığışlar yasalğan. Tatarlar Litva cirlärenä 600 yıl elek kilep urnaşqan. Röstäm Gäynetdinov bu xaqta.
Bu Litva xökümäteneñ tatarlarğa tarixi räxmäte. Çönki 600 yıl elek litvalıylar belän bergä rıytsar'larğa qarşı suğışıp zur Litva däwläten tözedelär. Häm Witoltos knyaze tatarlarnı bik zurlar alarğa dvoryan titulları birde. Häm tatarlarnı xörmät itü şunnan birle däwam itäLitvadağı millättäşlärebez telne belmäsä dä, dinne, ğöref-ğadätlärne saqlıylar ikän. Bu tatar awılları torışınnan kürengän. Cıyınnıñ ikençe könendä barlıq konferensiä xalqı tatar awıllarına säyäxät qılğannar. Räsäy, Qırıq tatar häm Yemeli awıllarında bulğannar. Şuşı öç awılda da mäçetlär qarağannar. Tağın şunı äytep uzarğa kiräk, cıyında Vil'nyustağı iman yortın torğızu turında da şaqtıy süz bulğan. 1968 yılnı Sovet xökümäte tarafınnan cimerelgän mäçet urınında yaña İman yortı tözemäkçe bulalar. Ämma şähär xakimiäte urınnı çittäräk täqdim itä. Çönki mäçet öçen urın üzäktä urnaşqan, cir qimmät bulu säbäple anı buşqa biräse kilmi ikän möselmannarğa. Şulay uq tatarlar konferensiä qısalarında Räsäy awılındağı milli-mädäni cämğiät eşe belän dä tanışqannar. Anıñ ike qatlı binasınıñ berençe qatında utırışlar zalı, ikençe qatında muzey urnaşqan ikän. Biredä barlıq xalıqnı milli rizıqlar belän sıylağannar.
İñ soñınnan millättäşlärebez Venera Ğaniewa konsertın qarağannar. Röstäm Yäxin, Rezeda Ax'yarova häm borınğı cırlarnı başqarğanda Alitus şähärendäge tatarlar küz yäşlären tıyıp tora almağannar. Tatar telen belmäsälär dä olı buın wäkilläre säxnägä menep räxmätlär beldergännär, çäçäkkä kümgännär.
Tağın şunısın äytergä kiräk, Litvada tağın ber törkem tatarlar ğömer kiçerä. Alar bu yaqlarğa Sovet zamanında zur tözeleşlärgä dip kitkännär. Häm küpçelege Wisağinas şähärenä töplängännär. Alarnıñ da tatar oyışmaları bar. Ämma 600 yıl elek kitkän tatarlar belän çağıştırğanda alar tatar telen äle onıtmağannar, tuğan tellärendä şaqtıy irken aralaşalar.
Landış Xarrasova


text:
Yekaterinburda sport bäyräme uzdı
Bu könnärdä Yekaterinburg şähäreneñ “RİNGS” sport sarayında Bötendönya tatar kongressı prizlarına häm Ural kubogına tatarça köräş buyınça Bötenrossiä turnirı bulıp uzdı.
Tatarstan respublikası belän Sverdlovski ölkäse arasındağı fizkul'tura häm sport ölkäsendäge üzara xezmättäşlek turındağı Kileşüne ütäw yözennän, Sverdlovski ölkä xökümäte qararı buyınça, Yekaterinburgta Ural kubogına Bötenrossiä köräş turnirı menä inde ikençe märtäbä oyıştırıla. Berençe turnir 2004 nçe yılda uzdırılğan ide. Bu yılğı turnir üzeneñ zur masştablılığı, kiñ geografiäse, çaqırılğan qunaqlarnıñ yuğarı statusı belän ayırılıp tordı. Anı “Tatarstan-Ural” kommersiäle bulmağan partnerlığı, Sverdlovski ölkäseneñ “Köräş” federatsiäse häm Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı ğamälgä quydı.
Milli köräş buyınça köç sınaşırğa dip Tatarstan häm Mari-El respublikalarınnan, Çiläbe, Irınbur, Tomski, Sverdlovski ölkälärennän, Kırgızstan häm Üzbäkstan illärennän batırlar kilgän ide. Komandalar arasınnan berençe urınnı Tatarstan, ikençe urınnı Sverdlovski ölkäse, öçençe urınnı Üzbäkstan sportçıları aldı. Turnirnıñ absolyut batırı bulıp Severoural'ski şähärennän Röstäm Väliullin qaldı.
Turnirnı uzdıruda Qazannan kilgän köräş ostaları häm belgeçlär küp yärdäm kürsättelär. Tatarça köräşneñ Rossiä buyınça Federatsiäse prezidentı Jäwdät Miñnäxmätov bu çaranı oyıştırudağı qayber kimçeleklärgä kürsätte. Yekaterinburgta tatar xalqı küpläp yäşäwgä qaramastan, köräşkä xalıq küp cıyılmağan, köräşçelär sanı da azraq, dide ul.
Cäwdät äfände äytüençä, Rossiä köräş federatsiäse aldağı könnärdä töbäklärdä mondıy eşlärne oyıştırunı kiñräk cäyelderep cibärergä uylıy. “Tatarnıñ tatarlığı üzennän tora, bez üzebez tırışmasaq, berkem dä bezgä yärdäm itmäs, tırışsaq, bulır”, - dide ul.
Şulay da urındağı xökümät citäkçeläreneñ dä, eşmäkär yegetlärneñ dä bu eşkä nıqlap totınuları söyendermäslek xäl tügel, dide Cäwdät Miñnäxmätov. Anıñ äytüençä, biredä kiläse yılğa turnirnı zurraq itep, “master” iseme birerlek itep oyıştırırğa cıyınalar. Bu eşne oyıştıruda bez dä çittä qalmabız dip belderde Cäwdät äfände.
Yekaterinburg şähärendä bulıp uzğan älege sport bäyrämendä “Berdäm Rossiä” säyäsi partiäseneñ cidençe syezdında qatnaşırğa dip kilgän Tatarstan Respublikası prezidentı Mintimer Şäymievnıñ bulıp kitüe yäm östenä yäm östäde häm bäyrämgä kilüçelär küñelendä onıtılmaslıq tä'sirlär qaldırdı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Tönyaq Korea atom programması söyläşüläre yañartıldı
Qıtay Başqalası Pekiñda Tönyaq Koreanıñ atom programması turında 6 il qatnaşında söyläşülär yañartıldı. Bu söyläşülär ber yıldan artıq tuqtalıp torğan ide.
Diplomatlar äytüenä qarağanda, şunnan soñ AQŞ ilçese, däwlät sekretare yardämçese Christopher Hill Waşingtonnıñ sabırı çigenä citte digän. Şul uq waqıtta ul Waşingtonnıñ bu söyläşülärdän çığıp kitü mömkinlege bulmawın da äytkän.
Söyläşülärdä qatnaşuçı AQŞ, Qıtay, Yaponiä, Rusiä häm ike Korea baştan uq bu oçraşuğa ällä ni ömetlär bağlamadı. Söyläşülärneñ maqsatı Tönyaq Koreanı 2005 yılda imzalağan utraq belderüdä äytelgännärne ütärgä künderü. Ul çaqta Pxenyan iminlek garantiälärenä almaşqa atom qoralları programmasınnan baş tartu belän nigezdä kileşüen beldergän ide.
Hill Pxenyan bu belderüdä äytelgännärdän baş tartmıy, ämma xäzer anı ğämälgä aşıru kiräk dide.
"Alar tağın ber märtäbä urtaq belderügä tuğrı qaluların, Korea yarımutrawın atom-töşennän azat itärgä äzer buluların äytte. Monı äytü bik yaxşı. Ämma bezgä xäzer monıñ planın äzerlärgä, monıñ niçek ğämälgä quyılaçağın açıqlarğa kiräk" dide Hill.
Ämma Könyaq Korea bügenge söyläşülär mömkinleklärne tikşerü genä, anda beräw dä kileşü kötmi dide.
Ömet bulmağaç nigä söyläşep torırğa soñ digän soraw tua. Britaniäneñ Leeds Universitetında Korea belgeçe Aidan Foster-Carter küräseñ barlıq taraflar da söyläşü berni eşlämäwgä qarağanda yaxşıraq dip uylıydır di.
Tönyaq Koreanı izolyatsiäläw ällä ni fayda birmi. Tönyaq Koreağa iñ zur säwdä partnerı bulğan Qıtaynıñ basımı täesir itkän bula ala. İqtisadı bik yaman xäldä bulğan Pxenyan öçen çittän energiä häm yardäm kilüe bik möhim. Şulay uq atom sınawları aña bu söyläşülärdä psixologik yardäm birgän bula ala.
Foster-Carter Ğiraqtağı bügenge xälne istä totqanda AQŞ Prezidentı George Bush Tönyaq Koreağa ul taläp itkän yardämne birergä telärgä mömkin di.
"Minemçä, Bush administratsiäse şul qädär xälsezlängändä, häm yaqın könçığışta sazlıqqa batqanda küräseñ Bush üz mirası turında uylana başlıy. Tönyaq Korea citäkçese Kim Coñ-il turında ni genä äytmä, ul barıber äl-Qaidä tügel. Şuña kürä Yaqın Könçığışta bu härwaqıttağıça bik qıyın bulsa da Tönyaq Korea belän kileşü mömkin bula ala" di Foster-Carter.
Ämma Bush xakimiätkä kilü belän üzenä qädär Aq Yortnı citäklägän Bill Clinton idaräsen näq menä Tönyaq Korea belän kileşügä barğan öçen qatı tänqitlägän ide. Ul çaqta Clinton Pxenyanğa atom reaktorları tözep birergä wäğdä itkän ide. Ul çaqta äykännäre xäzer Bushqa Pxenyan belän kileşüne ikelätä awırayta.
Waşingtonnıñ Pxenyanğa ällä ni täesir itü mömkinlege bulmağanda Qıtaynıñ täesire iñ möhim täesrigä äwerelä. Ämma Qıtay Tönyaq Koreada xakimiätneñ totrıqsızlanuı üzenä annan köçle qaçaqlar dulqını kilügä säbäp bula ala dip Pxenyanğa artıq qatı basım yarasarğa telämäs kebek.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatarstan Başqortstan belän duslığın nığıta
Pänceşämbe könne dä Tatarstanda milli, säyäsi waqiğalar bulmadı. Rusiä prezidentınıñ xakimiät vertikal'läşterü çaraları, anıñ östenä xäref, älifba reformasına ğomum Rusiä däräcäsendä qarşılıq oyıştıru, älbättä, Tatarstan cämäğätçelegen häm citäkçelegen saq bulırğa mäcbür itä. Qurqaqlar qayadır başın qomğa tığıp yata, ikençeläre, xucalıq, iqtisat mäs’äläläre belän yuana. Tem bolee digändäy, xucalıq häm finans, sotsial' tarmaqlarında härqaydağıça tatarstanda da eşlär kierenke. Yaña yılda Tatarstanda xosusıy avtobuslarda da, däwlät maşinalarında da ber ük bäyä bulaçaq. Monıñ öçen respublikadağı avtotransport şirkätläre xosusıylaştırıla. Xäzergä Tatarstanda transport şirkätläreneñ 50 protsentı däwlätneke. Tatarstannıñ 13 şirkäte Rusiäneñ iñ zur kompaniäläre reyting isemlegenä eläkkän. Alar arasında Tatneft', KamAZ, Tatenergo, vertolet, motorlar tözü häm başqa şirkätlär bar.
Milli eşlärgä kilgändä, Başqortstan belän eşlär caylıraq barsın ide, digän niät tağı da köçäyä. Pänceşämbe irtäsendä ike respublika arasındağı ruxi-mädäni xezmättäşlek söyläşüläre alıp baruçı delegatsiä Ufağa kitte. Anı akademik İndus Tahirov citäkli. Ufada respublika köne yaqınlaşuğa täğäyenlängän oçraşuda qatnaşıp, bu delegatsiä Başqortstan kollegaları belän urtaq eş planın imzalaw öçen kitte. Tatar ictimaği üzäge Xäter könenä äzerlek buyınça utırış häm matbuğat oçraşu ütkärde.Rimzil Wäli


text:
Uqıtuçılarnıñ awgust kiñäşmäse tämamlandı
Bıyılğı avgust kiñäşmäse tatarstannıñ Täteş rayonında uza. Qazanda ütkän hönäri belem birü mäs’älälärenä bağışlanğan utırıştan tış, cıyılışnıñ tağı 4 seksiäse Täteş rayonınıñ törle mäğärif oyışmalarında ütte. 9 avgustta respublikanıñ mäğärif xezmätkärläre tarmaqtağı iñ aktual’ problemalar, alda torğan möhim problemalar turında kiñäşläşte. Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamov citäkçelegendäge seksiädä süz munitsipal’ mäğärif sisteması, anıñ kiläçäge häm mömkinlekläre xaqında bardı. Anda mäğärif idäräläre citäkçeläre, munitsipal’ xakimiät wäkilläre qatnaştı. Balalar baqçaları häm mäktäplär citäkçeläre, uqıtuçılar Mäğärif däwlät proyektı, anı tormışqa aşıru yulları turında fikerläşte. Söyläşüne Fän häm mäğärif ministrlığı wäkilläre alıp bardı. Tağın ber seksiädä respublikanıñ mäğärif tarmağında kontrol’ itü häm mäğlümäti-metodik yärdäm belän tä’min itü üzäge häm anıñ rayonnardağı wäkilçelekläre xezmätkärläre cıyılıp üzäkneñ eşçänlege häm anı kiñäytü yulları turında kiñäşläşte. Utırış belän respublikanıñ Mäğärifne üsterü institutı rektorı İlsur Hadiullin citäkçelek itte. Munitsipal’ mäğärif oyışmaları citäkçeläre isä üzläreneñ oyışmalarınıñ Mäğärif däwlät proyektı qısalarında üseşe xaqında süz alıp bardı. Monnan tış kiñäşmädä qatnaşuçılar Täteş rayonınıñ mäğärif oyışmaları belän tanıştı, üzara täcribä urtaqlaştı, törle kürgäzmälärne qaradı.
Äytergä kiräk, xäzer avgust kiñäşmäsenä respublika citäkçelegeneñ dä iğtibarı zur. Anda soñğı yıllarda Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, xökümät citäkçeläre, parlament räise, deputatlar da bik yış qatnaşa. Alar bulğaç, rayon xakimiäte başlıqları dä barmıy qalmıy uqıtuçılar cıyınına. Bıyıl da Tatarstan mäğärif ölkäse xezmätkärläre respublika citäkçelegeneñ iğtibarsızlığına zarlana almıy. 10 avgustta Täteş şähäreneñ rayon mädäniät yortında uzğan avgust kiñäşmäseneñ plenar utırışına Mintimer Şäymiev, Rawil Moratov, Färit Möxämmätşin, deputatlar, rayon başlıqları kilde. Plenar utırışta qızıqlı çığışlar da az bulmadı. Anda süz Mäğärif däwlät proyektın respublikada tormışqa aşıru, Awıl mäktäplärenä yärdämne arttıru, Berdäm däwlät imtixannarınıñ näticäläre turında çığışlar buldı. Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamov isä, cıyıluçılarnı Rusiä küläm ütkän innovatsion mäktäplär bäygesendä ciñüçelär xaqında äytte. Şunısın da äytergä kiräk, älege mäktäplär yaxşı eş näticäläre kürsätsä, alarğa respublika xökümäte tarafınnan da 1 million sum aqça bireläçäk. Şulay uq plenar utırışta çığış yasağan citäkçelär ağımdağı yılnıñ oktäber ayınnan respublika uqıtuçılarına xezmät xaqın arttırırğa da wäğdä birde.
Gölnaz İlgizär


text:
Tymoşenko: Yanukoviç ciñsä Ukrainanıñ kiläçäge qarañğı
Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko 2005neñ sintäberendä Yulia Tymoşenkonı premyer-ministr wazifasınnan çitlätep – alda torğan saylawlarğa üzenä köndäş yasadı.
"Şuña kürä, keşelär miña – Yuşçenkonıñ Bezneñ Ukrainası belän Yanukoviçnıñ Regionnar partiäseneñ koalisiä tözüe – yararlıq eş, dip äytkändä, min monıñ ni qädär naçar ikäne genä tügel, ä bez 18 ay elek başqarğan böten eşlärneñ axırı dip uylıym. Çönki bu yulı Yanukoviç parlamentqa Bezneñ Ukrainadan zurraq bulıp keräçäk, häm bigräk tä konstitusiädäge üzgäreşlärdän soñ premyer prezidenttan kübräk wäkälätkä iä bulğaç, Yuşçenko häm anıñ keşeläre – başqa keşeneñ üz säyäsäten ütkärüen qarap qına tora alaçaq, häm bu minemçä – qabul itelmäslek xäl."
Yulia Tymoşenko, Yanukoviç Ukrainanıñ üz säyäsäten könbatışqa qarap alıp baruın, xökümätneñ häm premyer-ministr Yuri Yexanurovnıñ bu yünäleştäge eşçänlegen üzgärtergä teli, dip sanıy. Şäxsän üze Tymoşenko üz ilen könbatış belän bergä kürä. Ägär dä Yanukoviç parlamentnıñ küpçelegen üz kontrolenä alsa, Ukrainanıñ kiläçäge qarañğı, di Tymoşenko.
"Min monıñ ni öçen faciğa buluına berniçä säbäp kiterä alam. Berençedän, min Regionnar partiäsen säyäsi firqa dip sanamıym, ul barı tik zur business klan, alar üz mänfäğätlären qayğırtaçaq, şul sanda qanunsız eşlären dä, alarnıñ eşläre ildä qanun häm ğädellektän östen bulaçaq."
Yulia Tymoşenko, Yuçenkonıñ anı uzğan yıl premyerlıq wazifasınnan çitläşterüenä üpkäsen yäşermäsä dä, parlamentta yaña Äflisün Koalisiäse öçen köräşergä äzer bulğanın belderde.
alsu qormaş


text:
WSJ: Rusiä Yaqın Könçığışta eşçänlegen arttıra
Soñğı yıllarda energiә çığanaqları satudan iqtisadıy quәte kөçәyep kilgәn Rusiә xalıqara mәsәlәlәrdә dә, bigrәk tә Yaqın Kөnçığışta üzeneñ eşçәnlegen nıq arttırdı. Şul turıda WSJ basmasınıñ Rusiәneñ Yaqın Kөnçığıştağı eşlәre dip atalğan mәqәlәse.
Anda Quşma Ştatlar belәn Russiә uzğan kөzdә Irannıŋ atom programmasın awızlıqlaw maqsatındağı BMO Iminlek Şurası resolütsiәse turında bәxәslәşkәndә Mәskәwneŋ başqa yaqlap eş itüe, Irannıŋ uran bayıtu qorılmasın hәm atom tikşerülәre qorılmaların saqlaw өçen Tәhranğa 700 million dollarlıq hawa hөcümennәn saqlanu sistemaları satuı, Iran xәrbilәren alarnı qullanırğa өyrәtüe turında yazıla.
Alğa taba mәqәlә bolay dip dәwam itә. Neft satudan hәm iqtisadı kütәrelüdәn kөçәyep kitkәn Kreml xәzer üzeneŋ dөnyakülәm rolen yaŋadan qaytarırğa hәm Quşma Ştatlarnıŋ bigrәk tә Yaqın Kөnçığışta kürengәn quәtenә qarşı çığarğa teli.
Tөbәktә üzeneŋ tәesiren yaŋartırğa telәwçe Mәskәw sovet çorınnan qalğan milliardlarça dollar burıçlarnı sızıp taşladı hәm Waşingtonnıŋ borçuların arttırıp anda keremle energiә, qoral satu eşlәrenә kereşte. AQŞ hәm Izrail rәsmilәre uzğan cәydә Izrail belәn Xizbulla arasındağı suğıştan soŋ Kremlneŋ Xizbullağa qoral satuğa yul quymaw turındağı wәğdәlәrenә qaramastan AQŞ hәm Izrail rәsmilәre Rusiәneŋ tankka qarşı minalarınıŋ Süriә aşa Libandağı Xizbulla suğışçılarına kilüe turında işarәlәr bar di.
Rusiә şulay uq AQŞ terrorçı tөrkem dip sanağan fәlestin suğışçan tөrkeme Xәmas belәn elemtәlәr urnaştırıp ta Waşingtonğa qarşı çıqtı.
WSJ Rusiәneŋ üz üzenә ışanğanlığın kürsәtüçe iŋ qatı misal Iranğa qarata mөnәsәbәte di.
Bush idarәse Mәskәwneŋ Iranğa soŋğı yıllardağı iŋ zir qoral satuın tuqtatırğa tırışa. Uzğan cәydә Libanda bulğan suğış Tәhrannıŋ Xizbulla kebek suğışçan tөrkemnәrne yaqlawı artuın kürsәtte. AQŞ Iranğa qarşı tөrle çaralar kürgәndә, Rusiә bөtenlәy başqaça eş itә.
Uzğan kөzdә AQŞ belәn Yewropa illәre Irannıŋ atom programmasına qarşı qatı çiklәwlәr kertergә tırışqanda Rusiә 4 ay buyı BMO Iminlek şurasındağı veto xoquqın alarğa kirtә quyu өçen faydalanıp kilde.
Axır çiktә dikәber ayında Rusiә Irannıŋ atom hәm hәm qanatlı raketalar programmalarınıŋ ber өleşenә genә qarağan küpkә yomşağraq resolütsiәgә rizalaştı.
Mәqәlә axırında bu iran өçen kөtelmәgәn adım buldı, әmma Rusiә yuğarı dәrәcә sәfәrlәr oyıştırıp, hawa hөcümennәn saqlanu raketaları belәn tәemin itep tiz genә Tәhran belәn mөnәsәbәtlәrne yaxşırtu eşenә kereşte dielә.
Naif Aqmal


text:
Liviä başqalasınnan yıraq tügel bügen Britaniä premyer-ministrı Tony Blair häm Liviä başlığı Muammar Kadafi oçraştı.
Blair – ikençe dönya suğışı waqıtında biregä kilgän Winston Çurçil'dän soñ Britaniäneñ ikençe räsmi yuğarı däräcädäge qunağı buldı. Älege säfär Liviäneñ uzğan dekabr ayında küpläp üterü qoralınnan waz kiçüe turında iğlan itkänennän soñ mömkin buldı.
Liviä tışqı eşlär ministrı Abdel-Rahman Şalqam, Liviä häm Britaniä "Al-Qaidağa qarşı köräş berlegen tözede" dip belderde.
Britaniä premyerı Blair, Liviäneñ könbatış belän xezmättäşlek itä başlawı – ğaräp dönyasına – möhim signal, dide, häm Liviäneñ küpläp üterü qoralınnan baş tartu plannarına xuplaw belderde: "Ägär dä bez, qurqınıç ximik yä biologik qoralğa iä bulğan başqa illärgä – ul qoral programmalarınnan baş tartıp bula, aña cawap itep dönya cämäğätçelegennän yaxşı mönäsäbät bulaçaq digän ürnäk kürsätä alabız ikän – elekke zamannardağı doşmanlıq betäçäk, barıbıznıñ da tormışı iminräk bulaçaq", dide Blair.
Blair'nıñ Liviägä baruı – şulay uq Liviäneñ könbatış belän mönäsäbätläre yaxşığa taba üzgärüenä işarä bulıp tora. Küptän tügel Kadafi belän İspaniä häm İtaliä räsmiläre oçraştı. Häm bu atnada Amerikan däwlät sekretare urınbasarı William Burns, Tönyaq Afrikadağı bu ilgä 30 yıl eçendä kilgän iñ yuğarı däräcädäge amerikan wäkile buldı.


text:
Respublikala täbiğätte haqlaw ösön yılğa buyın qıylağan yal itewselärźe eźärlekläyźär, şul uq waqıtta täbiğät qomartqılarına bitaraflıq bar. Başqortostandıñ 20 yıl elek oyoştorlğan Şülgäntaş qursawlığı qurqınıs aźtında. Milli qursawlıqtıñ baytaq ölöşön hıu baźqan. Täbiğätte haqlaw prokuraturahı waqiğä urının tikşerep, yöź metr kiñlenktä häm 3 saqrım oźonloqta, yämğehe 5 gektar yerźe hıu baźqan tip belderä. Höźömtälä baytaq tör ağastar, üländär häm säskälär yuqqa sıqqan. Bıl ihä üź siratında Böryän bal qorttarına bal yıyıuźı siklägän. Yomağuja hıuhaqlağısın töźöy başlağas, eqoloğtar oşo mäsäläne kütärep sıqqaynı. Räsmi mäğlümättär buyınsa qursawlıqqa 4 million humdan aşıu zıyan kürhätelgän. Bıl eşte täbiğätte haqlaw prokuraturahı tikşerä.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Xalıqara Yustitsiä mäxkämäse Serbiäne genotsitta ğäyeple dip tapmadı
Düşämbe könne Xalıqara Yustitsiä mäxkämäse küptän kötelgän möhim ber qarar çığardı. Şunıñ nigezendä Serbiä häm Montenegro däwläte Bosniä suğışı waqıtında genotsit qılu ğäyepläwlärennän azat itelä. Şundıy ğäyepläw belän mäxkämägä äle 14 yıl elek Bosniä möräcäğät itkän ide. Ägär dä otqan bulsa Sarayevo xäzer inde ike ayırım däwlät bulğan Serbiä häm Montenegrodan milliardlağan dollarlıq zian aqçası däğwa itä alır ide.
Ämma üz eşen Haagta alıp barğan mäxkämä töp ğäyepläw mäs''äläsendä Bosniä däğwasın kire qaqtı. Andağı 15 xäkimneñ 13-e fikerençä, suğış waqıtında genotsit dip bäyälängän ğämällär bulsa da, Serbiä monıñ öçen däwlät bularaq cawaplılıq tota almıy.
Xalıqara Yustitsiä mäxkämäse Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ äğza illäre öçen iñ yuğarı mäxkämä sanala. Ul hiç kenä dä ayırım şäxeslär tügel, ä BMO illäre arasında çıqqan bäxäslärne tikşerä.
Bosniä üz däğwasında, suğış waqıtında Bosniä serbları cirle möselman häm xorvatlarğa qarşı törle cinayätlär qılğanda, näq menä Serbiäneñ ul çaqtağı xökümäte tarafınnan qorallanıp, finanslanıp, häm törleçä oçındırıp torıldı, bu isä däwlät yağınnan yaqlanğan genotsit bulıp tora, dip zarlanğan ide.
Ul çaqta äle Montenegro da Serbiä belän ber däwlätne täşkil itte, şuña da Bosniäneñ däğwası ber Serbiägä genä bulmadı. Ämma bıltır Montenegro referendum uzdırıp üz bäysezlegen iğlan itte häm elekke Yugoslaviäneñ xoquqi warisı bularaq Serbiä qaldı.
Belgrad isä xäzer, Bosniä suğışı waqıtında eş itkän serb qorallı törkemnäreneñ cinayätçel ğämälläre öçen hiç cawaplı bulmawın, üzenä berqayçan da Bosniä möselmannarın yuq itü maqsatın quymawın belderä.
Mäxkämä üz qararında, Belgrad Bosniädäge üterülärne tuqtatu öçen kübräk tä eş başqara alır ide, dip belderä, ämma Bosniä taläp itkänçä, bu genotsitnı oyıştıru bulıp tora digän qaraşnı yaqlamıy.
Berük waqıtta Sarayevo öleşçä qänäğätlänü xisen kiçerä - mäxkämä 1995-nçe yılğı Srebrenica wäxşäten genotsit ğämäle dip atıy, bilgele bulğança, şul çaqta Bosniä serbları tarafınnan 8 meñläp möselman keşese yuq itelgän ide.
Dayton kileşüe nigezendä xäzerge Bosniäneñ ber öleşen täşkil itkän Republika Srpska, Bosniä serblarınıñ ayırım ber respublikası, aldan uq, Xalıqara Mäxkämä nindi genä qarar çığarmasın, anı tanımayaçağın äytep quyğan ide.
Kärim Kamal


text: AQŞta xärbi qorılmada qanunsız protest beldergän 3 amerikan rahibäsenä ( manaşqasına) törmä cazaları birelde. Denver şährendä federal xakim katolik çirkäweneñ 3 rahibäsenä 30 ay belän 41ay arasında törmä cazaları birgän. 3 manaşqa-rahibä Colorado ştatında röxsätsez xärbi bazağa kerep Ğıraq suğışına protest belderü mäqsatında raketa silolarına üz qanları belän tärä räsemnäre sızğan. 55 belän 66 yäş arasındağı rahibälär saqlanu eşlärenä tıqşunu häm meñ dollarlıq zarar birüdä ğäyeple tabılğan. Prokuror 6 belän 8 yıl arasında törmä cazası taläp itkän ide.


text:
Başqortstanda partiälärne tışawlıylar
Başqortstanda yaqın kiläçäktä barlıq partiälär häm ictimaği oyışmalar tärtä arasına kerergä, tışawlanırğa mömkin. Respublika prezidentınıñ atnakiç könne dönya kürgän ber färmanı eçtälege şuña işarä yasıy. Mortaza Räximov üzeneñ xakimiätendä Eçke säyäsät idäräse digän yaña oyışma tözü xaqında färmannı imzaladı. Anıñ burıçı bulıp säyäsi partiälärneñ häm törle ictimaği xäräkätlärneñ eşçänlegen koordinatsiäläü tora. İkençe törle itep äytkändä, barlıq partiälär häm xäräkätlär xäzer prezident xakimiäteneñ qulı astında bulırğa mömkin. Bu yañalıqnı küp kenä belgeçlär şunda uq kiläse yılda Başqortstan Dählät Cıyılışına häm Rusiä Däwlät dumasına saylawlar aldınnan törle partiälärne üz qullarına alırğa tırışu omtılışı dip bäyäläde.
Eçke säyäsät idäräse digän bülekkä Ural Xäsänov atlı 29 yäşlek kenä säyäsät belgeçe citäkçelek itäçäk. Näq menä ul 2003 yılda Başqortstan prezidentın saylawlar waqıtında Mortaza Räximov komandasında bik nıq tırışıp eşlägän ide. Xäzer dä ul Başqortstan Prezidentı xakimiäte başlığı Radiy Xäbirov qulı astında xakimiätlärneñ säyäsäten uñışlı ütkärü öçen bar säläten birer, dip belderä küzätüçelär.
Mäğlüm buluınça, törle federal' partiälärneñ Başqortstandağı bülekläre respublika xakimiätläre tırışlığı belän telsez-teşsezgä äylänep bettelär. “Şulay da qayber partiälärne häm bigräk tä oppozitsiädäge ictimaği xäräkätlärne awızlıqlısı kilä Başqortstan citäkçeläreneñ, - di kiñ bilgele tatar ğalime İldar Gabdrafıykov. – Qaysısın maylap, qaysısın qurqıtıp, alarnı da ğomum tärtä arasına kertergä tırışu omtılışları bik köçle. Bu omtılışta Mortaza Räximov färmanı belän oyıştırılğan Eçke säyäsät idäräse zur eş başqara alırğa mömkin”.


text:
Yewropa illäre moña qädär kürelmägän cil-dawıl näticälärennän arına
Comğağa qarşı töndä Könbatış häm Üzäk Yewropa illäre soñğı yıllarda kürelmägän cil dawılın kiçerde - qitğa buylap zur matdi zian salğan häm xätta berniçä distägä yaqın keşeneñ ülemenä kitergän tufan uzdı. Atna azağında alar alay köçle bulmasa da, tağın qabatlanır dip kötelä. Ä älegä Yewropa illäre dawıl näticälärennän arına häm hawa torışınıñ bıyılğı säyerlekläre turında uylana.
Ülemnärneñ zur öleşenä köçle cildän awğan ağaçlar, tözeleş yanqormaları, diwarlar säbäp buldı. Qotqaru xezmätlärenä, misal öçen Pol''şanıñ Gliwice şähärendäge yanğınçı Bartosz Debernygä töne buyı eşlärgä turı kilgän, yardäm sorawçılar sanı artıp tordı, di ul:
"Bar bu xällär belän dä eş itü bik qıyın ide, çönki qaza oçraqları çınnan da küp buldı. Bezneñ xezmättäşlär härzaman eştä ide, bezgä ixtiari yardämçelär dä bulışıp tordı", di poläk yanğınçısı.
Britaniädän alıp Çexiägä qädär transport xäräkäte urını-urını belän tuqtalıp tordı, yullar yabıldı, timer yul bäyläneşe özelde. Germaniädä häm Niederlandta, misal öçen, timer yul tämam tuqtap qaldı. Frankfurtağı hawa alanı oçışlarnıñ yartısın özde, Pragada yulçılarnı utırtu öçen ciñsälär qullanunı tuqtattılar - qatı cildän alar selkenep oçqıçqa zian kiterä ala, dip añlattı monı hawa alanı xezmätkärläre.
Berlindä äle küptän tügel genä safqa kertelgän Hauptbahnhof - Baş vokzal fasadınnan binanı bizäp torğan qorıç qorılma işelep töşte. Germaniäneñ federal'' politsiäse wäkile Stefanie Kuhn, säyäxätçelärneñ iminlege xaqına vokzal binasın buşatırğa turı kilde di.
İşelep töşkän qorılmadan tirä-yündäge taxilarğa ğına zian kilgän. Germaniädä şuşı kürelmägän köçtäge dawılğa "Kiril" digän isem birdelär. Anıñ Austriä, Macarstan häm Slovakiädä qüwäte inde beraz kimede, ä dawıl Ukraina häm Rusiägä barıp citkänçe tağın da kimiäçäk, digän farazlar äytelä. Comğa irtän, dawıl säbäple Ukraina yağı "Drujba" torbaütkärgeçe aşa Slovakiä häm Çexiägä neft quuın berazğa tuqtatıp tordı.
Çexiäneñ üzendä comğağa qarşı töndä millionğa yaqın keşe elektrsız qaldı. İldäge urmannarğa moña qädär kürelmägän zian kilde, dip belderä cirle xakimiät.
Kärim Kamal


text:
Xodorkovskiynı qulğa aluğa Tatarstanda reaksiä.
Citäkçese qulğa alınğaç“Юkoc”nıñ neft' kompaniäse bularaq aksiäläre Mäskäw birjasında 20 protsenqa töşkäç Tatneft' aksiäläre dä urınında qala almadı. Ber çığanaqlar 27nçe oktäber könne Tatneft'neñ zäñgär fişkaları 13 protsentqa töştelär dip xäbär itälär, ä ikençeläre Tatneft'neñ RTS TATN aksiäläre 17,49 protsentqa töşkännär dip xäbär ittelär. Ä xalıq Berezovskiy, Gusinskiy, Xodorkovskiy kebek baylarğa qarata cinayät eşläre quzğatuğa nindi mönäsäbättä soñ? Menä bügen küpçelek xalıqnıñ telendäge ber fiker.Şulay itep xalıq bolğançıq çorda sabın kübegedäy qabarıp bayığan baylarnıñ xökem itelüenä salqın qarıy. Alarnıñ çerep bayuınnan da ber köndä bölgenlekkä töşüennän dä fayda kürmi.
Yunıs Ätnäle.


text:
♦ 2003 yılnıñ Nobel büläkläre ♦ Harvardta ütkän konferensiädä "Tatar mäsäläse" ♦ Professor Yulay Şamiloğlı belän äñgämä
[ Harvard konferensiäsendä "Tatar mäsäläse" ]
Uzğan atnada Quşma Ştatlarnıñ Harvard universitetında Üzäk Yevraziä Tikşerenülär Cämğiäteneñ yıllıq konferensiäse ütte. Şuşı märtäbäle çarada Tatarstan, tatar millätenä bağışlanğan çığışlar da yañğıradı. Menä programmağa kertelgän çığışlarnıñ berniçäse:
- Yaña tatar tarixın yazu: urıs-slavian traditsiäse şik astında - Zamança tatar tele: urıslaşudan kitep, ğäräpläşügä qaytu - Çuwaşstan tatarları: milli yolalar, izge tabınu urınnarı - Rusiädä xalıq sanın alu waqıtında tatar mäsäläse - Qol Şärif mäçete: däwlätsez millät tözü ğälämäte
Sezgä niçekter, minem öçen, Amerikanıñ abruylı Harvard universitetında mondıy çığışlar yañğırawı ğädäti küreneş tügel. Ni öçen çit il, şul isäptän Amerikan ğalimnäre Tatar mäsäläsenä şundıy iğtibar birä? Bu sorawnı min älege konferensiäneñ başında toruçı ğalim, Amerikanıñ Wisconsin-Madison universitetı professorı millättäşebez Yulay Şamiloğılınıñ üzenä birdem. Xäzer sezgä anıñ belän bulğan äñgämäne täqdim itäm.
[ Yulay Şamiloğlı belän äñgämä ] [~15'']
Xörmätle tıñlawçılar, sez Amerikanıñ Wisconsin-Madison universitetı professorı Yulay Şamiloğlı belän äñgämä tıñladıığz. Şunıñ belän Fän tapşıruwı axırına yaqınlaştı. Bügengä sezneñ belän xuşlaşam, isän-saw bulığız.
Ali Gilmi


text:
Gruziä prezidentı Eduard Şevardnadze Adjaria aftonom respublikası citäkçese Aslan Abaşidze belän oçraşıp ildäge xäzerge säyäsi krizis turında söyläşte. Abaşidzenıñ räsmi räweştä oppozitsiädä torğan Yañarış partiäse uzğan atnadağı parlament saylawlarında, berençel näticälärgä qarağanda, Şevardnadzenıñ Yaña Gruziägä öçen dip atalğan koalitsiäsennän qala ikençe urınnı alğan ide. Ämma başqa oppozitsion törkemnär älege saylawlar xärämläşü belän ütte dip täqrarlıy alarnıñ ğämäli bulmawın iğlan itüne taläp itä. Abaşidze Şevadrdanzenı köndäşlär basımına bireşmäskä çaqırdı. Bügen Adjaria başqalası Batumida Yañarışnıñ meñnärçä tarafdarı Şevardnadzenı yaqlaw demonstratsiäsenä çıqtı. Tbilisida isä yözlärçä oppozitsion aktivist Şevardnadzenıñ xakimiättän kitüen taläp itep parlament qarşında piket oyıştırdı. Eçke eşlär ministrı Koba Narçemaşvili bu törkemne köç belän taratırğa cıyınmawın belderde:
AUDİO: Min demonstratsiälärne taratu öçen köç qullanırğa cıyınuım xaqındağı imeş-mimeşlärneñ yalğan buluın belderergä telim. Min qanunğa buysınu yaqlı, häm monı, xäzer militsiäneñ berqayda da utlı qoral yörtmäwe raslıy.
Narçemaşvili tizdän Pankisi Tarlawığındağı eçke eşlär ğäskärläre Tbilisiğa qaytarılaçaq, ämma bu ildäge säyäsi wäzğiät belän bäyle tügel dide.


text:
Levent Özmen - Keklik Gibi Daldan Dala
Sanatçı : Levent Özmen
Türkü : Keklik Gibi Daldan Dala
Etiketler : Levent Özmen - Keklik Gibi Daldan Dala türkü indir, Levent Özmen - Keklik Gibi Daldan Dala türkü dinle, Levent Özmen türküleri, Keklik Gibi Daldan Dala mp3 indir, Levent Özmen türküleri Keklik Gibi Daldan Dala türküsü, Keklik Gibi Daldan Dala sözleri, Levent Özmen mp3 dinle, Levent Özmen download, Keklik Gibi Daldan Dala bedava mp3, Levent Özmen türkü sözleri, Levent Özmen türkü dinle, Levent Özmen son albüm indir
Levent Özmen Türküleri
Levent Özmen - O Şirin Sözlerine
levent özmen - top yatağın önü gayfe (aydın)
Levent Özmen - Gülüşün Gülden Güzel
Levent Özmen - Top Yatağın Önü Gayfe
levent özmen - gülüşün gülden güzel (kırşehir)
levent özmen - abalımın cepkeni safi sırma ilikli (aydın)
levent özmen - o şirin sözlerine (kırşehir)


text:
Kosovo saylawları: bäysezlek iğlan itü yaqınaya
Berençel näticälärgä qarağanda, Kosovoda şimbä könne uzğan parlament saylawlarında Kosovonıñ bäysezlege öçen köräşüçelärneñ yulbaşçısı Haşim Taçi tawışlarnıñ küpçelegen alğan. Mondıy näticä – Kosovonıñ bäysezlek iğlan itäçägenä farazlarnı tağın da arttıra. Yevropa Berlege kisken adımnar yasamasqa çaqıra.
Şulay uq bäysezlek yaqlı İbrahim Rugovanıñ Kosovonıñ Demokratik Ligası 20%tan artıq tawış belän saylawlarda ikençe buldı.
Şulay itep xäzer Haşim Taçi premyer-ministr bulır dip farazlana. Xäzerge xökümät başlığı Agim Çeku urınınnan kitäçäk.
Kosovo Demokratik Partiäseneñ saylawlarda ciñüe belän, – töbäk tarixında yaña çor başlana, dide Haşim Taçi. Räsmi töstä Serbiäneñ ber vilayäte, ğamäldä isä 1999nçı yıldan birle Berläşkän Millätlär yaqlawında bulğan Kosovo bäysezlek häm azatlıqqa taba adım yasarğa äzer, dip Taçi. Firqaneñ vise-prezidentı Hajredin Kuçi, firqa Kosovonı citäklärgä äzer, dip belderde:
"Kosovonıñ Demokratik partiäse üzgäreşlär öçen küp köç saldı häm kiläse 4 yılda ilne citäkliäçäk berençe säyäsi partiä bulaçaq."
Saylawlarda ikençe kilgän firqaneñ matbuğat wäkile Vehbi Miftari, näticälär belän kileşäçäklären äytte:
"Kosovoda uzğan saylawlarnı häm tawış birüneñ qanuni bulğanın tanıybız. Tawışlar sanalıp betkäç, ciñüçe kem genä bulmasın, bez anı tanıyaçaqbız."
Saylawlarda ciñü Kosovonıñ Demokratik partiäsenä tulısınça üz wäkillärennän torğan xökümät tözergä mömkinlek birmi. Xökümät – ike firqa wäkillärennän toraçaq, dide säyäsi küzätüçe Baton Hacu:
"Minemçä elekke zamanda qarşılıqları bulsa da xäzer Kosovonıñ Demokratik partiäse belän Demokratik ligası koalisiä tözi ala. İke zur firqa arasında kileşü bulmıyça xökümät tözelä almıy. Kileşü möhim 3 mäsälädä kiräk: ike ministr – tışqı eşlär häm saqlanu ministrları, prezidentlıq häm Priştinanıñ cirle xökümäte mäsälälärendä. Şuşılar turında taraflar kileşä alsa, qalğanı ciñel bulaçaq. "
Bügenge köndä Kosovodağı alban firqalären –bäysezlekkä omtılu berläşterä. Thaçi, parlament Kosovonıñ Serbiädän bäysezlegen 10 dikaber könne iğlan itäçäk, dip belderde.
Serbiä Kosovoğa il eçendä möstaqillek täqdim itsä dä, Kosovo albannarı bäysezlek telägendä berdäm. Yevropa Berlege Kosovonı bu adım belän aşıqmasqa çaqıra. Quşma Ştatlar Kosovonıñ bäysezlegen yaqlıy, Yevropa Berlege bu mäsälädä berdäm fikerdä tügel. Germaniä, İspaniä häm balkanğa yaqın başqa qayber däwlätlär Kosovonıñ bäysezlekne ber yaqlı ğına iğlan itäçägen xuplamıy. Bügen Brüsseldä oçraşqan Berlekneñ tışqı eşlär ministrları mondıy adımnıñ tiskäre yaqları turında fiker alıştı. Kosovonıñ bäysezlek iğlan itüe töbäktäge serblarnıñ xälen awırlaştırırğa mömkin, häm Bosniä-Herzogovinanıñ serb öleşe dä däwlätçelek iğlan itep böten balkan töbägendä totrıqsızlıq tuarğa mömkin. Britaniäneñ Yevropa eşläre ministrı Jim Murphy, Kosovo bäysezlege – böten Yevropa eşe, dide:
"Bu böten Yevropa öçen problema bulıp tora. Bez ber kemnän dä, misal öçen Quşma Ştatlardan, problemanı çişüne sorıy almıybız. Kosovonıñ bäysezlege mäsäläsen çişü öçen bez, Yevropa illäre cawaplı. Töbäkneñ möstaqillege ber yaqlı ğına tügel, ä böten xalıqara cämäğätçelek tarıfınnan tanılğan ber möstaqillek bulırğa tieş."
Şimbä saylawlarına xalıq küpläp qatnaşmadı. Tawış birüçelärneñ 45%tı ğına kilgän ide. Serb azçılığı saylawlarda qatnaşudan baş tarttı. Bäysezlek mäsäläsendä soñğı süzne äytü alban citäkçeläre qulında bulmağaç xalıq cirle yulbaşçılarğa bik ışanmıy, di säyäsi küzätüçelär.


text:
Prezident şırşıhında Qarhılıuhız Qış babay
/Bıl eş bılay ğına qalırğa teyeş tügel. Xuliğandar yazağa tarttılırığa teyeş, ularźıñ eşen yomorğa uylayźar. Mayźansıqtı militsiya haqlamanı/
Tap däülät tsirqında irtägä Başqortostan prezidentı şırşıhı ütäsäk. Balalar yıyılıuğa ularźı Qarhılıuhıź Qış babay qarşı ala. Boź qalasığın töźöüselär 1 kön esendä yañı qarhılıu eşlärgä uylay, ölgörmäüźäre lä ixtimal. İldar Şäyäxmätov äyteüensä, boź bısıu ösön xatta bısqılar źa ütmäy başlağan.
Däülät tsirqı ergähendäge yabay boźźan eşlängän Qarhılıu hının watıu bälki wandallıq ta tügelder. Ämmä barıhınıñ kötöp alğan izge bayramı– Yañı yılğa qarata şunday qaraş boź hındarźan da halqınıraq.Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Mäşhür ansamblne dönya belä
Böten dönyağa tanılğan Tatarstan cır häm biyu Ansamblenä 65 yıl tulu uñayınnan , şulay uq ansambl'neñ berençe citäkçese Zöläyxa Äxmätevanıñ tuuına 100yıl tuluğa bağışlanğan kiçä uzdı. Düşämbe könne G.Qamal teatrı binası mäydanında Tuğan tel bäyrämenä bağışlanğan çaralar kiçkä qädär görläp tordı.Anda bik küp şağirlär, artistlar çığış yasadılar.G Tuqay şiğerlärenä yazılğan cırlar yañğıradı. Kiçke säğät altı tiräsendä xalıq azaysa, soñraq xalıq tağın cıyıldı. Dimäk, keşelär milli sänğät belän qızıqsına. Häm milli sänğät ürnäkläre, berkemne dä bitaraf qaldırmıy.Menä şundıy tansıq häm dönya küläm milli sänğät ürnägen Tatarstan cır häm biyu ansamble kürsätep kilä.Qayda ğına bulsa da, säxnädä zatlı milli kiemnär kiep, moñlı itep xalıq cırların, citez biyüllär başqarğan ansambl'ne respublikada häm, çit illärdä yözmeñnärçä tamaşaçı qarağan.G.Qamal teatrı mäydanında açıq hawada Tuğan tel bäyräme uzğanda teatr zalınıñ eçe dä tamaşaçılar belän tulı ide. Anda ansambl'neñ 65 yıllıq yubiley kiçäse bardı. Bu kiçtä ansambl' üzläreneñ iñ zatlı äsärlären kürsättelär. Ansambl'ne qotlarğa Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin häm icadi oyışmalar wäkilläre kilgän ide. Ansambl’’neñ sänğät citäkçese Rinat Wäliev menä närsälär äytte:«Bu kiçägä kilgän Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin da, mädäniät ministrı İldus Tarxanov ta häm tamaşaçılar da programma belän bik qänäğät qaldı»,-dide Rinat Wäliev. Älbättä, bu bäyrämne ansambl'neñ berençe citäkçese Zöläyxa Äxmätovanıñ tuuına 100 yıl tuluğa turı kitergännär . Anıñ turında muzıka belgeçe professor Mäxmüt Niğmätcanov menä närsälär dide.«Zöläyxa Äxmätova 1904 yılda Magnitogorskiy şähärendä tua. Ufa sänğät texnikumında , annan Mäskäw konservatoriäsendä uqıp yuğarı belemle muzıkant, dirijer bula. Tatar filarmoniäsen citäkli. Tatar däwlät cır häm biyu Ansambleneñ citäkçese , oyıştıruçısı bulıp tarixqa kerep qala»,-dide Mäxmüt Niğmätcanov. Ansambl'neñ bügenge köne ni xäldä digän sorawğa Rinat Wäliev süzen menä närsälär dip däwam itte.«Bügenge köndä ansambl'gä bik küp yäşlär kilde. Şul yäşlär belän bez 65yıl buyına nigez salınıp, cıyılıp kilgän äsärlärne, törle cirlärdä yäşägän tatar xalqınıñ cırın , moñın däwam itäbez. Yaña programmada Perm tatarları biyue, Samara tatarları, Nijgar tatarları, Sarman yäşläre vokal'-xoreografik biyülläre quyıla»,-dide ul. Rinat Wäliev aldağı könnärdä Qazan şähäreneñ meñyellığına, borınğı Bolğar babalarıbız çorındağı biyüllärne xalıqqa qaytaru programması östendä eşläwläre turında da söyläde. Mälikä Basıyr,Qazan.


text:
Geraylar
Geraylar (arap urufatında: كرایلر) - Qırım Hanlığınıñ ükümranları.
Geray adı aqqında[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Birinciden, qayd etmek kerek ki, "Girey" aytmağa yañlıştır. "Girey" - ruslaştırılğan şekli. "Geray" - Qırım hanlarınıñ sülâle adıdır. "Geray" adı - Qırım hanlığına temel qoyğan I Hacı Geray hanımızdan başlap nesilden-nesilge keçken ve ta 1783 s. Qırım Rusiyege keçkeninece, tahtta Şahin Geray hanğa qadar bu isimni qabul etkenler. Adnıñ peyda olmasına rağmen, alimler arasında eñ keniş tarqalğan fikir - Hacı hannıñ öz adı Geray edi. Bu isim türk dünyasında meşur olıp, onıñ manasını açıqlağan bir qaç söz ve ibareler arasında - "doğru", "adaletli" degen bir mana bardır. "Geray" adı öyle de tek bir insannı Hacı Geray hannıñ adı qalır edi, lâkin onıñ altıncı oğlu - Meñli - öz adına babasınıñ Geray adını soyadı olaraq qoştı. Meraqlısı şu ki, Meñliden evel olğan 5 ağası bu meselege böyle taraftan yanaşmadılar
Hanlar cedveli[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
* Canibek Geray (1624 s.) ve Maqsud Geraynıñ (1771-1772 ss.) saltanatları cedvelde kösterilmegen. Bu hanlar Osmanlı sultanı tarafından resmiy olaraq tasdıqlanğanına baqmadan tahtta yer alıp Qırım Hanlığını idare etmegenler. Aslında bu vaqıtlarda Qırımnı III Mehmed Geray ve II Sahib Geray idare etkenler.
Bazı menbalarda añılğan Şahbaz Geray (1787-1789) ve Baht Geray (1789-1792), 1783 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım Hanlığını idare etmegenleri içün cedvelge kirsetilmegen.
Arap urufatında Geray ismi ananege binaen كراى olaraq (yani گ yerine ک ile) yazılğan edi.


text:
“BeчepHяя KaзaHb” gazetası çärşämbe könne şundıy xäbär bastırdı. Prezidentnıñ tuğan yağı üzäk belän elemtäsez qalğan. Elemtä mäs’äläsendä gazeta arttırğan, älbättä. Aqtanış rayonı belän Qazan arasında telefon elemtäse bik yaxşı. İñ berençelärdän bulıp, käräzle telefon da Aqtanış rayonına kertelde. İnternetqa tatar mäktäplären yalğaw buyınça Aqtanış artta österälmi. Şulay da, gazetanıñ xäbärendä xaqlıq bar. Çınnan da, aqtanışlılar berniçä kön ORT häm RTR kanalın qaramağan. Säbäbe dä, gäzittä yazılğança, tele-radiotapşırular üzägeneñ, yäğni PTПЦ dip atalğan oyışmanıñ “Tatenergo”ğa aqça tülämäwendä ikän. Ä bit şuşı “Tatenergo”nıñ general' direktorı bulıp Aqtanış rayonınıñ Nurbayan kolxozında, prezident Şäymiev tuğan cirdä üskän häm moña qädär Älmät, Aqtanış rayonnarınıñ xakime bulğan İlşat Färdiev eşli. Niçek inde İlşat äfände Färdiev yäş häm ziräk citäkçe kürälätä üzeneñ genä tügel, prezident Şäymievneñ yaqtaşların televidenie tapşırularınnan mäxrüm itkän? Aqtanışlılarnı çınnan da ekrannan ayıruda, “Tatenergo”nıñ ğayıbe barmı, digän soraw belän min şuşı oyışmanıñ finanslar bülegenä möräcäğät ittem. “Ğayıp tügel, säbäp kenä”, dip cawap birdelär miña. Birelgän elektr energiäse şaqtıy kiräkle häm qimmätle tovar, ä eş öçen tülämäsäñ, bu tovar çığarunı tuqtatırğa kiräk bit. Çınnan da, elektr. energiäse öçen tülämäwçelär yış qına tok aludan mäxrüm itelälär. “Tatenergo”nıñ citäkçese İlşat Färdiev üzeneñ tuğan rayonın bik yaratsa da, Aqtanışqa taşlama yasalmıy. “Tatarstan yaña ğasır” telekompaniäseneñ dä millionnarça burıçı bar, PTПЦ oyışmasınıñ da. Ä şundıy rayonğa, şundıy keşelärgä xörmät belän qaraw, nindider taşlama yasaw urınlı bulmas ideme ikän? Energetiklarnıñ cawabı qısqa buldı. Ä energiä belän tä'min itüçelärgä ixtiram bulmasa, tormış bötenläy tuqtala bit. Şulay itep, başta burıçıñnı tüliseñ, annan lampoçka qabızasıñ. “Tatenergo” citäkçese İlşat Färdievneñ bertuğan enese Zäy rayonın citäkli. Ämma Rinat äfände Färdiev qaramağındağı predpriätielär elektr öçen tülämäsä, alarnı da rubil'nik belän däwalıylar ikän. Burıçlarnı tüläp betergäç, “Tatenergo”nıñ buxgalteriäsenä barasıñ, käğäzläreñne kürsätäseñ häm çıbıqlar yañadan elektr taşıy başlıy. Menä şundıy ul, 21 ğasır başındağı Rusiä häm Tatarstan iqtisatı qağidäläre. Qoda yuq, tuğan yuq – eş berençe urında.
Äytkän süzne ütämäwçelär, waqıtında aqça tülämäwçelär meñnärçä eşçelärne, alarnıñ ğailälärne awır xälgä quya. Pänceşämbe könne bez Qazanda Başqortostan tatarların kürdek. Alar yärdäm sorıy. Şul uq Aqtanış rayonı xakimiäte uzğan yılda uqıtuçılar konferensiäsen ütkärer aldınnan Başqortostannıñ Ağidel şähäre tözüçeläre belän kileşü tözegän. Häm Ağidel tözüçeläre Aqtanıştağı 80-nçe hönäri uçilişçesın menä digän itep remontlağannar. Konferensiägä kilgän prezident, premyer-ministr da alarnı maqtağan. Ämma ber yıl ütsä dä, tözüçelär häm alarnıñ ğailäläre eşlängän eşe öçen 600 meñ sum aqçanı haman da kötälär ikän. Ağidel şähärendä yäşäwçe xoquq belgeçe Fäyzi äfände üzebezneñ qärdäşlär belän arbitraj mäxkämäse aşa tügel, ä tuğannarça söyläşergä dip Qazanğa kilgän.
Başqortostan tatarlarına yärdäm itär öçen bu yulı milli problemalarnı çişü kiräk tügel. Barı tik eşlängän eş öçen tieşle aqçasın tülärgä. Ul aqça alınmasa, 1 sentäbergä qädär Ağideldä yäşäwçe tatar balalarına däresleklär dä, mäktäp kieme dä satıp alıp bulmıy. Şunısı qızıq, atom stansiäsen tözüçelär yäşägän Ağidel şähärendä tatarlar küpçelekne täşkil itä, 80-90% qädär. Tatar dönyasınıñ ğäziz töbäge Aqtanış kürşedäge Ağidel tatarların töp başına utırtmas, dip uylarğa kiräk. Kürşe respublikadan kilep, menä digän PTU tözekländergän tatarlar elektr energiäsen cibärep tä aqçasın ala almağan “Tatenergo” berläşmäse kebek ük xäldä.
Rimzil Wäli. Qazan.


text:
Fälestin Üzidaräse intifadanı ber yılğa tuqtatıp torırğa çaqıra
2 könlek säfär belän Mäskäwgä kilgän Abbas bügen Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov belän oçraştı. İvanov, Ğiraq krizisı säbäple, Yaqın könçığışqa iğtibar kimemäskä tieş, dide. Bu ike krizis turıdan-turı bäyle bulmasa da, bersendäge täräqqiät, ikençesen çişüdä yärdäm, itergä mömkin, dide ul:
audio
İvanov, şulay uq, Yaqın könçığışta solıx urnaştıru planına üzgäreşlär kertü niätlärenä tänqit belderde. Anıñ süzlärençä, üzgäreşlär, protsessnıñ ozaqqa suzıluwına kiteräçäk. Älege planda, 2005 yılda Fälestin däwläten tözü qaralğan. İsraeleñ Haaretz gäzite, kiçäge sanında, İsrael, bu planğa kimendä 100 üzgäreş kertergä teli dip yazıp çıqtı.
Ul arada bügen İsrael xärbiläre Gaza sızığında ike Fälestinlene atıp ütergän. İsrael xärbiläre äytüençä, alarnıñ berse, Erez tikşerü noqtasında, politsiä xezmätkärenä ike granata taşlağan. İkençese – tön urtasında Dugit isemle yäxüd bistäsenä kerergä tırışqan. Bu atnada İsrael xärbiläre Gaza sızığında Hamas törkemenä qarşı maxsus operatsiä ütkärde. Uzğan şimbädä ber İsrael tankın şartlatu öçen cawaplılıqnı Hamas törkeme üz östenä alğan ide. Anda 4 İsarel xärbie xäläk bulğan ide.


text:
Äl-Baraday İran yıllarça däwam itkän yäşerenlektän soñ üzeneñ atom programmasın açu öçen härnärsäne eşlärgä tieş dide.
Äl-Baraday Venada Xalıqara Atom Energiäse İdaräseneñ şura utırışı aldınnan jurnalistlar belän söyläşte.
AQŞ häm Yewropa Berlegendäge Britaniä, Fransiä, Germaniä wäkilläre İrannıñ atom programması mäs'äläsen BMO İminlek Şurasına kütärü mömkinlege turında süz alıp bara.
Uzğan şimbädä BMO ğömüm cıyınında İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat çığış yasap İrannıñ atom yağulığı citeşterergä kireqaqqısız xoquqı bar dide häm Tährannıñ atom qoralı yasawı turındağı ğäyepläwlärne kire qaqtı. AQŞ citäkçelgendä könbatış illäre İran yäşeren räweştä atom qoralı yasaw belän şöğellänergä mömkin di. Ämma BMO İminlek Şurasında veto xoquqına iä bulğan Rusiä İranğa qarşı çikläwlär kertü zarurlığı yuq dip isäpläwen belderde.


text:
Rusiä prokuraturası mäğlüm eşmäkär Mixail Xodorkovski häm anıñ YUKOS şirkätenä bäyle bulğan äşnälären xäzer "oyışqan cinayätçel törkem" dip bäyäläp, alarnı 90-nçı yıllar başında Rusiädä xosusilaştıru barğanda xökümätne aldawda häm törle xärämläşülär oyıştıruda ğäyeplärgä cıyına. Prokuratura pänceşämbe könne ikençe ber YUKOS citäkçese Platon Lebedev eşen bäyän itte, anda şundıy ğäyepläwlär kiterelä.
Äle qayçan ğına yaña urıs baylarınıñ zatlılığın, näzäqätle ğädätlären gäwdäländergän, häm Rusiädä zamança eşläwçe eşmäkärlek başında toruçı sanalğan Xodorkovski häm anıñ dusların Rusiäneñ baş prokuraturası äkrenläp ğadi, küñel qaytarğıç mafiä äğzalarına äyländerep kilä, xörmätle tıñlawçılar. Üzgärtep qoru yıllarında küplär, "Sigezayaq" dip atalğan mawıqtırğıç italyan filmın qarağanda, andıy mafia barı tik İtaliädä genä bula ala dip uylasa, yalğışa - Rusiä prokuraturasınıñ atnakiç bäyän itkän mäğlümatınnan şul añlaşıla. Anda YUKOS şirkäte iäläreneñ berse Platon Lebedev, 1990-nçı yıllar başında däwlät milken xosusilaştıru barğanda, anı caylı ğına üzenä küçerü maqsatında "oyışqan cinayätçel törkem" eşendä qatnaşuda ğäyeplänä. Alay ğına da tügel, Lebedevne ğäyepläw qäğäzendä, şul törkem Mixail Xodorkovski tarafınnan oyıştırlğan häm citäklängän ide dielä. Prokuratura fikerençä, Lebedev älege törkem yardämendä Xodorkovki belän bergä Rusiä şirkätläreneñ aksiälären qulğa töşerü eşen alıp barğan. "Oyışqan cinayätçel törkem"gä Lebedev häm Xodorkovski citäkçelegendä eşläwçe "Menatep" bankı, aña bäyle başqa qayber şirkätlärneñ xezmätkärläre dä kergän dielä Rusiä prokuraturası bäyän itkän belderüdä. Ayırım alğanda anda, Lebedev däwlättän xosusilaştırılaçaq şirkätlärneñ aksiälären alu öçen qorılğan yalğan oyışmalarğa bank garantiäläre birgän dielä. Şuña kürä xäzer ul, "oyışqan törkem tarafınnan alıp barılğan külämle xärämläşülärdä, däwlät mölkätenä zian saluda, salımnar tülämäwdä, mäxkämä qararların ütämäwdä" ğäyeplänä. Prokuratura Platon Lebedev kitergän ziannıñ aqçalata külämen dä isäpläp çığarğan - ul ber milliard 200 million dollarğa tiñ bulıp çığa. Bu san, döresräge, prokuratura tarafınnan anıñ şunda uq kiñ cämäğätçelekkä bäyän itelüe bigräk tä iğtibarnı cälep itä. Xakimiatneñ şulay itep xäzer törmädä utırğan magnatqa, üz azatlığınıñ küpmegä töşä aluına işarä itüe mömkin. Mäskäwdäge yuğarı xakimiat xäzer "urtaqlaşırğa kiräk" digän kiñäşen Rusiä magnatlarına yış birä. Qayberäwlär inde tıñlıy başladı - prokuratura iğtibarınnan älegä çittä qalğan Viktor Vekselberg, misal öçen, kürenekle asıltaşçı Fabergenıñ zatlı Pasxa kükäylären satıp alıp alarnı kire Rusiägä qaytarırğa buldı. Pänceşämbe könne, baylığı belän Xodorkovskidän az ğına qalışqan Roman Abramoviç isä "Moskovski Komsomolets" basmasına, Londonda iñ zatlı utarnıñ bersen satıp alıp anı Rusiä ilçelegenä tapşırırğa cıyınaçağın xäbär itte. Beryaqtan qarağanda, Mäskäw Kremlennän kilgän signallar tieşle urınnarğa barıp citä şulay itep, läkin ikençe yaqtan, monıñ niçek eşlänüe, nindi alımnar qullanıluı demokratik cämäğätçelektä şom uyata. Prokuratura ähelläreneñ Platon Lebedev ğäyepläwlären äle mäxkämä ütkänçe ük şulay açıqtan-açıq bäyän itüe xalıqta aldan uq anıñ cinayätçe buluı turındağı fikerne nığıta, aña mäxkämägä qädär tä''sir yasıy. Xoquqi wä sivil cämğiat öçen bu xas tügel, kiresençä, yazıq närsä. Ä Rusiädä civil cämğiat qoru prezident Putinneñ, anıñ üz süzlärenä qarağanda, iñ möhim maqsatlarınnan berse bulıp tora.
Kärim Kamal, Praga


text:
“ Millät, mädäniät, yäşlär matbuğatı” isemle oçraşunı elektron mäğlümat agentlıykları xäbär itkängä “Tatmedia”ğa xayran ğına redaksiälärneñ jurnalistları kilgän. “Yaña ğasır” telekanalı, “Rusiä” telekanalınıñ Qazandağı xäbärçeläre, rus telendä yazuçı jurnalistlar da bulğanğamı oçraşuda başta xalıqqa iñ kiräkle mäğlümatnı birergä tırışqan häm birgän jurnalistlar rus telendä söyländelär. Bu waqıtta tatar telle şul uq yäşlär-yäşüsmerlär auditoriäsenä yunälgän “Yalqın” jurnalı, “Sabantuy” gazetası. Uquçıları törle yäştäge “Watanım Tatarstan”, “Tatarstan yäşläre”, “İntertat.ru” elektron gazetası qäläm iäläre tik kenä tıñlap, kiräkle fikerlärne yazıp, üzläre kiräksez sanağannarın qolaq artınnan ütkärep utırdılar. Oçraşunıñ üzägendä jurnalist, cämäğät eşleklese Rimzil Väliev buldı.
Aña ul citäklägän redaksiäneñ bügengesenä häm kiläçägenä qağılışlı sorawlar birdelär. Ul şulay cämäğät eşleklese bularaq, törtmäle genä uy-fikerläre belän dä urtaqlaştı. Jurnalistlarnıñ kiñäşep söyläşüendä şulay uq qayber matbuğatnıñ iske yuldan baruı, xalıqqa, yäşlärgä qızıqlı, üzläre teläp alırlıq gazeta-jurnallar kiräklegenä basım yasadılar. Sarı matbuğat çäçäk atqan kebek, säyäsi-iqtisadıy, mädäni temalarnı yaqtırtuçı gazeta-jurnallarnıñ xalıq, tatar xalqı tarafınnan yaratıp uqılğan matbuğatqa äyländerügä iğtibar citmäwen dä qäläm iäläre yäşermäde. Monda däwlätkä genä salınıp yatmıyça, jurnalistlar ber qalıpta, ber urında taptanmıyça xäbärlärne, yazmalarnı, gazeta-jurnalnı tämle itep, törle yäştäge keşelär qızığırlıq itep çığaru, “Şäp bit bu!” - dip äyterlek däräcägä üzgärtü citep betmäwe dä söyläşü däwerendä äytelep kitelde. Ürnäk misalda “Watanım Tatarstan”gazetası iskä alındı. Üzeneñ cırçıları, ayдio-SD häm başqa produktsiäse belän yäşlärne-ölkännärne cälep itüçe däwlätneke bulmağan “Bars Media” şirkäte häm anıñ tarafınnan çığuçı “Käyef niçek?” gazetası da çittä qalmadı. Tatar ruxlı rus telendä çığuçı “Molodej' Tatarstana” kebek gazetalarnıñ da üseşkä omtıluları küzgä kürenä başladı di oçraşuğa kilüçelär. Şunnan 4 xakimiät wäkilläre ber-bersenä oçraşunıñ isemenä, temasına qağılğan sorawlar birdelär. Jurnalistlar arasında iñ aktivı Rimzil' Wäli buldı, sorawlarğa ul cawap tabarğa tırıştı. Ä soraw-täkdimnär mondıyraq ide:
- Rusiä töbäkläre arasında ürnäk yäşlär matbuğatı bardır inde. Bulsa, qaysı töbäk?
- Yäşlärneñ üzläreneñ genä matbuğat çarası açırlıq mömkinlekläre bar mikän?!
- Tatar yäşläre öçen yaxşı ğına gazeta-jurnal çığarğan oçraqta da barsına da oşamıy bit äle ul. Törle yäşlärneñ mänfägatläre törleçä.
Tatar milläte, mädäniäte, matbuğatına bik küp itep ozaq itep söyläşergä bula. “Läkin bit söyläşep kenä bulmıy, ä eş-näticä kiräk” - dip äytä, jurnalistlar da xalıqta. Ä näticäneñ nindi buluı üzebezdän tora di jurnalistlar. Tatar telle yäşlär matbuğatına enä kilgändä, “Yalqın” jurnalınıñ jurnalistı Aysılu İmamiewa äytkänçä:
- Tatarlarğa artıq tıynaq bulıp yörülären beterergä kiräk!
Röstäm İsxaqi


text:
Venesuela prezidentı Chavez Rusiä säfäre axırında Putin belän oçraştı
Venesuela prezidentı Hugo Chavez Rusiädä 3 könlek säfären tämamladı. Säfäreneñ soñğı könendä ul Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşıp qoral satıp alu häm energiä ölkäsendä xezmättäşlek turında söyläşte. Chaveznıñ Rusiädäge oçraşular küplär tarafınnan anti-amerikan dip bäyälängän xalıqara säfäreneñ ber öleşe buldı.
"Venesuela bezneñ tabiği partnerıbız. Venesuela üzeneñ neft yatmaları belän Amerika qitğasında berençe, häm gaz yatmaları belän dönyada sigezençe urında tora. Bu iskitkeç zur mömkinleklär digänne añlata. Şirkätlärebezneñ energiä tarmağında, energiä genä tügel, maşina yasaw, ğäläm häm metallurgiä ölkälärendä urtaq çişeleşlär ezläwenä min bik şatmın" dide Putin.
Putin sannarğa qarağanda säwdä elemtäläreneñ äle keçkenä buluın äytü belän bergä bıltır säydä äyläneşeneñ 50 protsentqa artuın telgä aldı.
Şunnan soñ ul Chavezqa Venesuelada dikäber ayında ütäçäk prezident saylawlarında uñış teläde.
Chavez üz çiratında Könyaq Amerika buylap 8 meñ çaqrımlı neft ütkärgeç tözüdä häm Venesuelanıñ qayber neft yatmaların üzläşterü proyektlarında Rusiädän yardäm soradı.
Chaveznıñ Rusiädä tuqtaluınıñ töp maqsatlarınnan berse Rusiädän qoral satıp alu. Çärşämbe könne ul Udmurtiädä qoral yasaw qorılmasında buldı.
Venesuela şulay uq Rusiädän 30 danä SU-30 höcüm oçqıçları häm 30 boralaq satıp ala.
Venesuela AQŞ üzendä citeşterelgän F-16 oçqıçlarına almaş kisäklär satudan baş tartuı belän Venesuelanıñ hawa köçlären yağartuğa kirtä quyırğa tırışa di. Chavez Putinğa Bezne blokadadan qotqaruığız öçen räxmät belderäbez, bez bötenläy diärlek qoralsız qalğan idek dide.
Küptän tügel Venesuelağa qarşı qoral çikläwläre kertän Waşington sişämbe könne Mäskäwgä möräcäğät itep Su-30 höcüm oçqıçları satu niätennän kire qaytırğa çaqırdı. Bu Rusiäneñ dä Venesuelanıñ da mänfäğätlärenä turı kilmi dide.
Waşingtonnı härçaq qatı tänqitläwçe Chavez AQŞ neftkä bay Venesuelanı basıp alırğa cıyına dip qabatlap kilä. Pänceşämbe könne dä ul Mäskäwdä Simon Bolivar sının açu tantanasında AQŞnı tänqitläp çığış yasadı. Bolivar bar Latin Amerikasında İspaniädän bäysezlek suğışlarında tanılğan 19-nçe ğasır xärbi generalı.
"Äyterseñ lä Quşma Ştatlar ireklek xaqına diep bar dönyanı fäqirlekkä töşerü öçen yaralğan. Bu Ğiraqta da, Yaqın Könçığışta da, Latin Amerikasında da şulay. Quşma Ştatlar imperiäse bügenge dönyadağı iñ zur qurqınıç. Tormışnı añlamawçı, dönyanı añlamawçı, keşe xoquqların añlamawçı aqılsız, suqır, axmaq alpamşa" dide Chavez.
Chaveznıñ älege xalıqara säfären küplär Quşma Ştatlarğa qarşı taraflarnı tuplaw omtılışı dip bäyäli. Bu säfäre barışında ul Amerikağa qarşı qatı çığışları belän tanılğan 2 citäkçe, Kuba prezidentı Fidel Castro häm Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenko belän oçraştı.
Rusiädän soñ isä Chavez Waşington tarafınnan solım küçäreneñ ber öleşe dip atalğan İranğa baraçaq.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Udmurtiädä milli-mädäni avtonomiä üz eşen başqa ölkä tatarları belän çağıştıra
Mart azağında Qazanda Rossiä Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäseneñ 3 konferensiäsendä Udmurtiädän dä delegatlar qatnaştı.
Rossiä külämendä milli avtonomiälär turında qanun qabul itelgäç, tatarlar kümäk yäşägän töbäklärdäge kebek Udmurtiä cirendä dä bu xaqta uylana başladılar. Baştaraq älege qanunğa niçekter qırıq qaraş bulsa, soñraq Udmurtiäneñ ike töbägendä - Mojga şähärendä häm Balezino rayonında cirle milli-mädäni moxtäriätlär barlıqqa kilde. Öç yıl elek moxtäriät respublika külämendä dä oyıştı. Milli-mädäni avtonomiä buş cirlektä barlıqqa kilmäde. Töbäklärdä eşläp kilüçe tatar ictimaği üzäkläre, mädäni oyışmaları avtonomiälärneñ nigezen täşkil ittelär. Udmurtiädä dä milli-mädäni avtonomiä respublikada eşläp kilüçe barlıq tatar oyışmaların yärdämendä, alarnıñ citäkçeläreneñ qatnaşında tözelde. Nigezdä anı respublikada eşläp kilüçe milli oyışmalar — tatar ictimaği üzäge, aqsaqallar şurası, «Yaqtaşlar» oyışması, «İman» tatar yäşläre berlege täşkil itte. Bu yıllarda möxtäriät tarafınnan küp kenä çaralar da oyıştırıldı. Süzne moxtäriätneñ idärä räise İrek Şäripovqa biräm.
Milli-mädäni moxtäriätneñ idärä räise İrek Şäripov süzlärençä, başqa regionnardağı kebek Udmurtiä tatarları älegä milli çaralarnı uzdıru öçen byudjettan tieşle külämdä finanslawnı tä'min itä almadı, tatarlarnıñ bergä cıyılıp eşlären xäl itü öçen, konsertlar, kiçälär uzdıru öçen dä matur zalları, ayırım yortları da yuq älegä. Ämma tizdän ütkäreläçäk yäş talantlar festivalenä tulısınça diärlek respublika xakimiäte yärdäm itäçäk, şulay uq bıyılğı respublika küläm Sabantuyın uzdıruda da İjaw şähäre xakimiäte citäkçeläre yärdäm kürsätäçäk.
Şulay itep, Qazanda Rossiä Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäseneñ konferensiäse Udmurtiä milli-mädäni avtonomiä citäkçelärendä milli xäräkät eşen yañaça - däwlät belän bergä tığız elemtädä xezmättäşlek itärgä digän qaraş belän qaytqan.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Eşme, balamı? Latviä xatın-qızları üz yulın saylağan
Latviädä xakimiättä xatın-qızlar küp. BMO İminlek Şurası, 6 yıl elek qabul itelgän rezolüsiäneñ bik küp illärdä ütälmäwe turında çañ qaqqanda, Latviädä - prezident häm parlament spikerınnan başlap, ministrlar wazifalarına qadär xatın-qızlar üti. Mäğlüm 1325nçe sanlı rezolüsiädä iminlek häm tınıçlıq eşlärenä kübräk xatın-qızlarnı qatnaştıru täqdim itelgän.
Küptän tügel Azatlıq radiosında uzğan Yevropa yağulıq forumında Latviä iqtisad ministrlığınıñ däwlät sekretare urınbasarı İlga Preimate''ğa Latviädäge xatın-qızlar turında ber niçä soraw belän möräcäğät ittek. Söyläşüdän añlaşılğança, respublika xalqı iñ yuğarı däräcädä xatın-qızlar buluı belän genä tügel, ul däräcälärdä eşneñ näticäle baruı belän ğorurlana. Latviädä prezident Veire Vike Freiberga häm parlament spikerı – İngrida Udre – ikese dä xatın-qızlar, monnan tış törle ministrlıqlarda büleklärne citäklägän xatın-qızlar küp. İqtisad ministrlığında däwlät sekretare urınbasarı İlga Preimate süzlärenä qarağanda, Latviädä, kem nindi eştä bulırğa tieş digän süzlär inde küptän artta qalğan. İñ möhime – eş yaxşı eşlänergä tieş.
Latviä xanımnarı ğailä qorıp bala tabırğa xıyallanmıymı ällä? Küp cämğiätlärdä bala tapqan xatın-qıznıñ karyera yasaw mömkinlekläre bik çiklänä bit. Bu sorawğa İlga xanım menä närsä dide:
"Min, xatın-qız berençe çiratta äni bulırğa tieş dip äyter idem, annarı ğına säyäsätçe. Läkin monıñ ikese dä ber yulı bulsa – bik yaxşı."
Alay bula alamı soñ?
"Min anı buldıra alğan xanımnar aldında baş iäm. İñ berençe şundıy xatın qız ul bezneñ prezidentıbız, anıñ ike balası bar. Bezneñ tağın ber tanılğan säyäsätçe xanım bar, ul İngrida Udre – anıñ da ğailäse, balaları bar. Küp bezneñ andıy xatın-qızlar. Sosial mäsälälär ministrı Dagne Estate, anıñ, yalğışmasam, 4 balası bar. Mädäniät ministrı Helena Damakova, şundıy uq misal. Häm bu isemlekne däwam itep bula."
Latviä iqtisad ministrlığınıñ däwlät sekretare urınbasarı İlga Preimate''dan, küp eşläp tä bala üsterergä waqıt tapqan xatın-qızlar turında beldek. Yort mäşäqätläre, bala üsterü häm ğailä problemalarına kerep batmas öçen bilgele yanıñda töple ışanıçlı kiñäşçe häm yardämçel ireneñ buluı – ber şart bulsa, ikençese:
"Xatın-qızğa qurıqmasqa kiräk, eşkä çığarğa, uqırğa barırğa, üzeñne tabırğa kiräk, balalar belän genä utırmasqa. Öydän çığıp kitü yulın tabıp bula. İrekle bulu säläte häm teläge – barı tik xatın-qızlarnıñ üzlärennän tora."
Latviädä xakimiättäge xatın-qızlar turında iqtisad ministrlığınıñ däwlät sekretare urınbasarı İlga Preimate fikerläre buldı bu.
Alsu Qormaş


text:
2007 Xäyriä yılına Tatar kalendarı
Tatar kalendarınıñ tarixına küz salsaq, aña nigez saluçı, mäğrifätçe Qayum Nasıyri çorına uq barıp totaşa. 165 yıl buyına tatar tormışın yaqtırtıp kilgän, diwarlarğa elenep quyılıp, häm kön sayın yırtıp alına torğan kalendar''. Menä şuşındıy zur tarixı bulğan kalendar'', 2006 yılda çıqmağan ide. Häm menä bıyıl 2007 yıl öçen çığarılğanı 50 meñ tiraj belän dönya kürgän. Bu kalendar''nı tanılğan jurnalist Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Minşäyex Zäbirov tözegän. Ul respublikada çığıp kilüçe küp kenä gäzitlärdä cawaplı wazıyfalarnı ütägän keşe. Häm menä 75 yäşe tulıp kilgändä Minşäyex Zäbirov tatar kalendarın tözergä alına. Xäzer 165 yıllıq tarixı bulğan tatar kalendarinıñ 2006 yılda ni säbäple çığa almawı turında häm 2007 yılğı kalendar''neñ berniçä üzençälekläre turında belderde kalendarnı tözüçe Minşäyex Zäbirov.
Ä menä 2007 yılğa Xäyriä yılına bağışlap bastırılğan qalendar''neñ tağın da, ber iñ üzençälekle waqiğasın küzätergä bula. Minşäyex Zäbirov respublika citäkçeläreneñ tügäräk dataları turında söyläde.
Qazanğa qunaqqa kilüçelärgä bik tä tanış bulğan Bauman uramındağı 19 yortta tağın ber kalendar'' çığıp kilä. Ul tatar möselman kalendarı dip atala. Xalıq arasında tatar möselman kalendarı- Fäniä kalendarı iseme belän kiñ tarala.Minşäyex Zäbirovnıñ tormış iptäşe Fäniä xanım belän bergä alar möselman kalendarı çığaruları turında söyläde.
Şulay itep, bıyıl tatar xalqı Yaña yılğa beryulı ike kalendar belän ayaq basa. Anıñ berse tatar möselman kalendarı bulsa, ikençese - Qayum Nasıyri kalendarı nigezendä tözelgän, 2007 yılğı Xäyriä yılına bağışlanğan Tatar kalendarı.
Mälikä Basıyr


text:
Omskida dini kitap çığarğan yeget qulğa alındı
Omskida Bädiüzzaman Säid Nursineñ “Risale-i Nur” äsärlär cıyılmasınnıñ ber kitabı bulğan “Plodı verı” digän basmasın çığarğanı öçen qazax yegete Cambul İsabaev qulğa alındı. Omski prokuraturası älege kitapnı törle dinnär arasında doşmanlıq uyata, näfrät xisläre tärbiäli häm möselman bulmağan din wäkillären tübänsetä dip tapqan ide. Bu ğaepläw Omsk däwlät universitetınıñ etnologiä häm muzey eşläre kafedrası dotsentı Aleksandr Seleznev häm şul uq universitetnıñ islam dine buyınça belgeç Vyaçeslav Danilov yasağan analizlarğa tayanıp eşlände.
Berniqädär waqıttan soñ, älege ğaepläwgä, Cambulnıñ fatirında tentü yasağan waqıtta tabılğan şartlatqıç-şaşqa östälde. Bu inde yegetneñ ğaeben köçäytep, aña terrorçılıq möheren dä tağarğa mömkinlek birde. Şulay itep, cinayät eşe açıldı, tikşerülär başlandı. Bälägä tarığan Cambul İsabaev yaqlawçı ezläp, tatar möxtariäte räise- Xäkim Sadıyqovqa möräcäğät itä. Ğädäti bulmağan eşkä alınğaç, Xäkim äfändegä başqa şähärlärdäge belgeçlärgä dä möräcäğät itärgä turı kilä.
Yaqlaw eşenä tanılğan Mäskäw advokatı Vladimir Ryaxovskiy da quşıla. Mäğlüm bulğança , Ryaxovskiy äfände Yuğarı mäxkämädä moselman xatın-qızlarınıñ dokumentlarğa yaulıq bäyläm fotoğa töşärgä xoquqlı buluların isbatlağan advokat.
Şuşı könnärdä genä 8 ayğa yaqın barğan älege eş şähärneñ Kirov okrugı mäxkämäsendä qaraldı. Mäxkämä barışında yaqlawçılar, ğalimnär häm şähitlär tarafınnan Cambulnıñ ğaepsez buluı dälillände häm nigezlände. Säid Nursineñ “Plodı verı” kitabında ekstremistik fikerlär bulmawı da isbatlandı. Ä Cambulnıñ fatirında tabılğan şartlatqıçnıñ anıqı buluı isbatlanmadı. Şunı da azsızlıqlarğa kiräk, kitapnı zararlı dip kürsätkän din ähelläre dä, analiz yasağan universitet belgeçläre dä “Kitap turında bez başqaçaraq fikerdä idek, mäxkämä eşendä ul bez uylağança kürsätelmägän”, - dip alda birgän mäğlümätlärenän baş tarttılar.
Näticädä, sud''ya Nadejda Libes Cambul İsabayıwnıñ ğaebe yuq dip taptı häm aqlaw xökeme çığardı. Bu urında tınıçlanıp, yaqlawçılarnı häm aqlanuçını täbriklärgä mömkin bulır ide. Ämma eşkä noqta quyarğa irtäräk bulıp çıqtı. Prokuratura, qarar belän riza bulmıyça, eşne ölkä mäxkämäsenä apellyatsiägä birde. Döres, Xäkim äfände anda da ciñügä ireşügä ömetlänä. Saniä Mirxaleewa. Omski.


text: Makedoniäneñ elekke eçke eşlär ministrı Ljube Boskovski bügen Hagueqa Yugoslaviä öçen Xalıqara Cinäyätlär Mäxkämäsenä kilde. Xorvatiäneñ Yustisiä Ministrlığı, Boskovskiğa 2001nçe yılda albannarnıñ ülemendä ğayepläw belderelä, dip xäbär itte. Pula şähäre mäxkämäse Boskovskiğa inde uzğan yılnıñ avgustında uq törle mäddälärdä ğayepläwlär belderep törmädä totqan ide, çärşämbe könne alar Makedoniäneñ elekke eçke eşlär ministrın Haage'qa tapşıru turında qarar qabul itte. Serbiä, Xalıqara Cinäyätlär Mäxkämäse tarafınnan ezlängän 13 serb häm bosnia keşeseneñ bank xisapların tuñdırğan. Alar arasında genosidta ğayeplängän bosniä serb generalı Ratko Mladiç ta bar. Mäxkämä wäkilläre Mladiç Serbiädä qaçıp yata, dip farazlıy.


text:
Russiä: ğailädä xatın qızğa qarata köç qullanu
Russiädä säğät sayın ber xatın ire, partnörı yäki yaqını tarafınnan üterelä. Rusiädä öydä köç qullanu qotoçqıç däräcägä citkän . Xoquq yaqlaw Oyışması Amnesty İnternational Rusiä Federatiäsendä ütkärgän tikşerülären küptän tügel genä iğlan itte . Xisapta, xakimiätlär ğailädä köç qullanu keşeneñ xosusi eşe tügel ä bik ciddi xoquq bozu buluın qabul itkänçegä qädär problemanı xäl qılıp bulmayaçaq dip yazılğan.Bügen Russiä belän bergä Tatarstandağı xällärgä dä tuqtalabız
''Ber xatın ber kiçne yardäm sorap militsiägä 15 märtäbä şaltıratsa da alar kilmägän Bez anıñ bülmäsendä söyläşkändä ul bezgä öyennän yartı çaqırımğa tulmas arada urnaşqan militsiä punktın kürsätte. Başqa ber xatın ire qıynağannan soñ şaltıratqan , aña bez mäyet bulsa ğına kiläbez digän cawap qaytarılğan . Militsiä kilä qalsa , alar irne qulğa ala berniçä säğät totıp kire qaytara '' dip söyläde Frederika Behr
Rusiä qanunnarı öydäge köç qullanu qorbannarın bik az yaqlıy. Altay Täbägendä xatın qızlar Berektäşlegennän Yelena Şitova süzlärençä öydäge köç qullanu waqıyğäläreneñ küpçelege xosusi ğäyepläw dip sanala , maximum 3 yıl törmä cazası birelä.Andıy xäldäge xatın şäxsi ğäyepläwçe bularaq barlıq dokumentlarnı , dälillärne üze cıyarğa, legal proseduranı alıp barırğa tieş bula, bu bik qıyın eş ,xalıq üz xoquqların belmi
Aqça başqa ber kirtä bulıp tora , öydäge köç qullanu qorbannarı advokat öçen üzläre tülärgä mäcbür bula.Şitova äytüenä qarağanda Altay töbägendä advokat 3meñ rubl tora, bu isä ber aylıq xezmät xaqı digän süz. Şitova Rusiä Qazaxstan häm Qırgızstannnan ürnäk alırğa tieş, alar öydäge köç qullanu turında ayrım qanun qabul itte bu qanun qorbannarğa yardäm häm cinayätçelär östennän xökem protsesı ütkäränü küzdä tota dip söyli .Aİ Russiä xakimiätlären ğailädä köç qullanunı tuqtatu öçen yustitsiä häm bäysez oyışmalardan torğan mexanizma buldırırğa çaqıra Berençe adım bularaq xoquq yaqlaw oyışması Russiä xakimiätlären BMOnıñ xatın qızğa qarşı här törle diskriminatsiäne tuqtatu komitetınıñ barlıq kiñäşlären ğämälgä quyarğa çaqıra. Aİ Rusiä turındağı xisabı 2004 çe yılnıñ dikäbere belän 2005çe yıl başlarında ütkärgän tikşerenülärgä nigezlänä.Tikşerülär Rusiä Federatsiäseneñ 89 töbägeneñ qayberlärendä şulsanda Kareliä. St.Peterburg Mäskäw häm Altay töbäklärendä ütte. Azatlıq xabärçese Mälikä Basır Qazannıñ berdän ber xosusi psixologik üzäge Aprioride direktor Aygül Axmädcan belän xatın qıznıñ qıynalu säbäpläre turında söyläşte (audio) A.Axmedcan xatınnıñ bilgele säbäplärdän ire tarafınnan qıynalğanın söylägännän soñ ul xatınnıñ ğailädä ana bularaq ta cazalanğanın,qayber oçraqlarda narkotika qullanğan ulı tarafınnan da qıynalğanın äytte.
Açıq Mikrofon(audio)Bu öleştä Qazan uramnarında öydä köç qullanu turında tatar,urıslarnıñ närsä söylägänen işetä alasız. İre tarafınnan qıynalğan xatın qız uqıtuçı. Barmaq, borınnarı sınğan xatınnar yäki öygä soña qalıp qaytqan öçen genä xatının qıynarğa xoquqı bar dip ışanğan irne işetä alasız Açıq Mikrofonda färidä xämit


text:
NATO häm Rusiä citäkçeläre üzara mönäsäbätlärne maqtıy, ämma aña qädär qarşılıqlı belderülär yasıy
Comğa Mäskäwdä NATO general'' sekretare Jaap de Hoop Scheffernıñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşuı uzdı. Söyläşülär üzägendä bergäläşep terrorğa häm äfyün taratuğa qarşı köräş, Äfğanstan, Ğiraq häm Balkandağı xezmättäşlek mömkinlekläre tordı. Ber kön elek kenä Vladimir Putin Äfğanstannı terrorçılardan häm äfyün zäxmätennän arındıru eşeneñ bik näticäle barmawın äytep, anda äle haman da terrorçılarnı äzerläw cäyläwläre bar dip belderde.
Audio, Vladimir Putin
"Östenlek birelgän maqsatlar arasınnan bez ayıruça terrorğa qarşı köräşne saylap aldıq, häm bu uñaydan min bigräk tä üzebezneñ ğomumi belderülärdän ğämäli eşkä küçüebezne äytergä telär idem, monıñ misalı - Rusiä xäzer NATO-nıñ Urta diñgezdä terror ğämällären buldırmawğa yünälderelgän urtaq operatsiäsendä qatnaşa", di Rusiä prezidentı Putin üz ileneñ NATO belän tığızraq xezmättäşlek urnaştıruı xaqında. İkençe ber möhim ölkä itep Rusiä citäkçelege äfyün/narkotiklar säwdäsenä qarşı köräşüne kürä. 2001-nçe yıl azağında amerikannar Äfğanstandağı "Taliban" xakimiaten bärep töşergännän soñ bu säwdä bermä-ber arttı, anıñ zur öleşe xäzer Uzäk Aziä illären ütep Rusiägä turı kilä. Yänä Vladimir Putin:
Audio, Vladimir Putin
"Ägär dä Rusiä häm NATO, Äfğanstanda häm, äytik, Üzäk Aziädä, şuşı äfyün zäxmätenä qarşı köräşkän xezmätlär öçen urtaq ber künegü proyektı äzerläsä, bu bügenge könneñ iñ möhim wä citdi problemalarınnan berse sanalğan şuşı zäxmätkä qarşı köräşkä bezneñ ber möhim öleş bulır ide" dip belderä prezident Putin. Mäskäwgä kiler aldınnan NATO general'' sekretare bu söyläşülärdä üz yağınnan, oyışmanıñ Üzbäkstandağı soñğı xällär uñayınnan nıq borçıluın belderergä cıyınuın äytkän ide. NATO häm Könbatıştağı başqa oyışmalar Ändicandağı waqiğälärne xalıqara däräcädä tikşerüne teli, ä menä Rusiä bu mäs''älädä, andıy tikşerüne tamırdan kire qaqqan üzbäk xakimiaten yaqlıy. Arada saqlanğan qarşılıqlarnıñ ikençe ber ölkäse - 1990-nçı yılda imzalanğan, ä 1999-da üzgärtelgän Yewropadağı ğädäti köçlär kileşüe mäs''äläse. NATO monı ğämälgä quyudan, räsmän raslawdan äle haman baş tartıp kilä, çönki Rusiä älegä kileşüdäge qayber şartlarnı ütämäde, misal öçen, Moldova häm Gruziädän üz ğäskärlären çığarmadı dip belderä. Mäskäwdäge Quşma Ştatlar häm Kanada institutı mödireneñ urınbasarı Viktor Kremenyuk, bügenge köndä NATO belän Rusiä arasında nindi dä bulsa zur alğa kiteşne kötep bulmıy dip isäpli.
Audio, Viktor Kremenyuk
"İñ möhim soraw bulıp xäzer qaya taba baru mäs''äläse tora. Küplär fikerençä, NATO-Rusiä şurası xälennän kilgänen inde eşläde, ämma ällä ni zur qazanışlarğa ireşmäde, qarşılıqlar häm ber-bereñä ışanmaw qala birä. Min citdi alğa kiteş bulır dip uylamıym" di Kremenyuk. Anıñ fikerençä, NATO-nıñ Rusiä belän aralaşuı torğan sayın bürokratlaşa ğına bara, ireşelgän kileşülär dä bik aqrın ğämälä aşa.
Kärim Kamal


text:
QR Prezïdenti Nursultan Nazarbaev birqatar zañğa qol qoy`dı, dep xabarlay`dı Aqordanıñ baspasöz qızmeti.
Memleket basşısı Qazaqstan Respwblïkasınıñ Byudjet kodeksine säy`kes eldiñ älewmettik-ékonomïkalıq damw boljamdarı negizinde äzirlengen «2017-2019 jıldarğa arnalğan respwblïkalıq byudjet twralı» Qazaqstan Respwblïkasınıñ Zañına qol qoy`dı.
Sonday`-aq, Elbası Qazaqstan Respwblïkasınıñ Byudjet kodeksine säy`kes äzirlengen jäne respwblïkalıq byudjet pen astananıñ, Almatı qalasınıñ jäne oblıstardıñ byudjetteri arasındağı byudjetaralıq qatınastardı rettewge bağıttalğan «Respwblïkalıq jäne oblıstıq byudjetter, respwblïkalıq mañızı bar qala, Astana byudjetteri arasındağı 2017-2019 jıldarğa arnalğan jalpı sïpattağı transfertterdiñ kölemi twralı» QR zañına, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq qorınan respwblïkalıq byudjetke tüsetin kepildik berilgen transferttiñ kölemin bekitetin «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq qorınan 2017-2019 jıldarğa arnalğan kepildendirilgen transfert twralı» QR Zañına qol qoy`dı.
Zañdardıñ mätini baspasözde jarïyalanadı.


text:
Rusiä häm Qıtay strategik xezmättäşlek turinda kileşä
Xäbärlärdän işetüwegezçä, Rusiä prezidentı Vladimir Putin räsmi säfär belän Qıtayda yöri, xörmätle tıñlawçılar. Anıñ anda inde ilneñ bar yuğarı citäkçeläre belän dä söyläşüläre uzdı, ike yaq ta imzalağan Urtaq deklaratsiädä Rusiä häm Qıtay citäkçeläre, xalıqara terrorğa qarşı köräştä tığızraq xezmättäşlek itü, Ğiraq mäs’äläsen fäqät säyäsi yullar aşa ğına çişü, Koreyä yarımutrawınıñ atom qoralınnan azat bulıp qaluwı kiräklege turında belderä.
Audio
Terrorğa qarşı köräş mäs’äläsendä Mäskäw Pekin belän urtaq telne, Washingtonğa qarağanda da tizräk taba. Çäçännärneñ bäysezlek köräşen teläsä niçek xalıqara terrorğa bäylärgä tırışqan Putin Qıtayğa kilgäç tä bu eşen däwam itte, alay ğına da tügel, Pekin idaräsendäge Könçığış Törkestanda da, andağı uyğırlarnıñ azatlıq xäräkäten terror eşçänlegenä tiñläde. Bu Qıtay öçen bik qatlawlı ber mäs’älä, anıñ üz çäçän probleması diyärgä bula, Pekin inde yıllar däwamında Könçığış Törkestanda möselman uyğırlarnıñ milli üseşen awızlıqarğa tırışa. Şuña kürä, Vladimir Putin häm prezident Jiang Zemin imzalağan urtaq Deklaratsiädä, Qıtay yağınıñ, Rusiä çäçännärgä qarşı alıp barğan suğışnı yaqlawı bäyän itelä. Anda süz älbättä, xalıqara däräcädä tamır cäygän terrorçılar häm sepatartistlar turında bara. Alarnıñ bar dönyadağı iminlekkä häm totrıqlılıqqa yanawı säbäple, Rusiä häm Qıtay, terrorğa qarşı alıp barılğan qırıs suğışta ikeyaqlı häm küpyaqlı däräcädä tieşle çaralar kürüne yaqlap çığa. Ä menä Ğiraq mäs’äläsendä alar kiresençä, andağı nizaqnı fäqät säyäsi wä diplomatik yullar belän genä xäl itü yağında. Fiker urtaqlığı Pekin belän Mäskäw arasında, Tönyaq Koreyäneñ atom qoralları programması, häm Koreyä yarımutrawın andıy qorallardan azat zona bularaq qaldıru mäs’äläsendä dä bar. Bu uñaydan alar, Tönyaq Koreyäne häm Quşma Ştatlarnı, üzara mönäsäbätlären yaxşırtuğa çaqıra, Pxenyannıñ Könyaq häm Yaponiä belän dä araların nığıtu kiräklege xaqında belderä. Häm älbättä, Rusiä, tağın ber möhim ölkädä Pekin küñelen kürerlek belderü yasıy – ul Thaywanne Qıtaynıñ ayırılğısız ber öleşe itep sanawın äytä, häm Mäskäw anıñ belän bernindi räsmi bäyläneşlärgä dä kermiyäçäk digän wäğdä birä. Şulay itep Vladimir Putin, Könbatış yağınnan üz säyäsäten yaqlawnıñ bik ük totrıqlı bulmawı säbäple, andıy totrıqlılıqnı, strategik xezmättäşlekne Qıtay yaqınnan ezläp qararğa buldı sıman. Andıy xezmättäşlek turında ul Pekindä küp söyläde.
Audio
Ä Qıtay citäkçese Jiang Zemin isä üz yağınnan, ileneñ berençe çiratta totrıqlılıq kiräklegenä basım yasawın belderde.
Audio
Min barı tik şunı ğına äytergä telär idem, häm bu dönyadağı xäzerge xällärne dä çağıldıra, Qıtay härzaman tınıç il buldı, häm anıñ öçen totrıqlılıq iñ zur ähämiatkä iyä dide Qıtay prezidentı Jiang Zemin, Putin belän söyläşülärennän soñ.
Kärim Kamal, Praga


text:
Ramazan ayınıñ soñğı könnärendä Tomskida Qor`än uqu buyınça bäyge bulıp uzdı
Ramazan ayınıñ soñğı könnärendä Tomskida Qor`än uqu buyınça bäyge bulıp uzdı. Mondıy yarışlar Tomskida inde öçençe märtäbä oyıştırıla. Aldağı ikese ölkä külämendä ütkärelgän bulsa, bıyılğısı töbäqäräğa äylänep, anda Kemerovo häm Novosibirski ölkälärennän dä qatnaşuçılar buldı. Şunısı da ähämiätle, bu dini bäygelär balalar häm yäşlär arasında ütkärelä, häm anda 5 yäşlek nänilärdän başlap, 25 yäşkäçä bulğan yegetlär häm qızlar qatnaşa. Yäş buyınça alar 4 törkemgä bülenep yarışalar. Qatnaşuçılarnıñ dini belemnären häm Qor`än uqu ostalıqların, sostavında Qızıl häm Aq mäçetlär imamnarı, ğäräp häm tatar telläre uqıtuçıları, tatar mädäniät üzäge direktorı bulğan märtäbäle jyuri bäyäli. Bäygeneñ töp oyıştıruçısı bıyıl da, başqa yıllardağı kebek, ölkä tatar mädäniät üzäge buldı häm ul uzğannarı kebek ük Kärimbay yortında ütte. Bıyılğı konkursnıñ şundıy üzençälege dä buldı – anda tatar balaları ğına tügel, rus, üzbäk, tacik, qazaq, qırğız häm başqa möselman ömmätennän bulğan balalar häm yäşlär qatnaştı.
Bäyge ütkärelgän könne irtän-irtük tübätäylär kigän yegetlär, aq yawlıqlar bäylägän häm ütä dulqınlanğan qızlar Kärimbay yortında cıyıldılar. Bäyge Qor'än sürälären uqudan başlanıp kitte. Soñınnan islam nigezläre buyınça sorawlar birelde. Yarış qararğa küp kenä tamaşaçı da kilgän ide. Şunısı da kürkäm buldı, qatnaşuçılarnıñ Qor`än sürälären uquların, sorawlarğa cawaplar birülären alar ruxlanıp tıñladılar, xätta yözläre dä yaqtırıp kitkän kebek toyıldı. Axırda ğäräp tele möğallime Äbdeliläx Zäxar äfände tamaşaçılar arasında da konkurs ütkärde, alarnıñ ni däräcädä islam dine nigezlären belülären tikşerde. Äytergä kiräk, qatnaşuçılar ğına tügel, tamaşaçılar din qanunnarın yaxşı belülären kürsättelär. Älbättä aktiv cawaplar birüçelärgä istälekle büläklär tapşırıldı.
Konkursnıñ näticälärenä kilgändä, ğädättägeçä här nominatsiä buyınça ciñüçelär bilgelände. Alarğa Qor`än kitabı, yefäk şarflar, çikkän tübätäylär, şämäillär, mäçet räweşendä eşlängän şämdällär kebek büläklär birelde. Şunı da assızıqlarğa kiräk, törle nominatsiälärdä 1nçe urınnarnı Tomskilılar - Timur Sitnikov, Alisä Berdieva, Abusäyet Cumaev, İldar İzmaylov yawladılar. Küräseñ biredä dini tärbiägä iğtibar küp birelä. Döres, qayber qunaqlar da yaxşı ğına näticälär kürsättelär - Anjero-Sudjenskidan Räşit Möcbatullin häm Novosibirskidan Ruslan Fetqullin öçençe urınnarğa layıq buldılar.
Äytergä kiräk, oyıştıruçılar da, qatnaşuçılar da dini bäygedän qänäğät qaldılar. Mondıy çara berençe yaqtan yäş buınnıñ din belän qızıqsınuın, dingä tartıluın arttırsa, ikençe yaqtan islam dineneñ tatulıqqa, berdämlekkä, tınıçlıqqa öndäwçe din ikänlegen tağı ber qat assızıqladı,- didelär alar.
Sayganova, Omski


text: Başqortostanda köndär hıuıttı. Ese köndärzän huñ, qapıl hıuıtıu qäzimge küreneş tizär sinoptiktar. Bıl tağı la ber tapqır Başqortostan klimatınıñ üzensäleklelegen isbatlay, ti ular. Älege halqındarğa tönyaq-könbaeştan kilgän halqın hawa massaları säbäbse. Räsäyzeñ başqa bilämälärenän ul tiz arala üthä bezzä ihä Ural tawzarı tota ti meteorologia xezmätkärzäre. Şuğa la yamğırzar zaeş yawa ikän. Halqındar artınan elı, ayaz köndär kötölä. Elı hawa massaları könbaeştan kötölä. Ber-nisä köndän hawa tempuraturahı kütäreläsäk, ämmä yamğırzar dawam itäsäk äle. Oşo säbäple respublikala qışqılıqqa mal azığı äzerläü totqarlana. Premer ministrzeü berense urınbaźarı Şamil Växitov bınıü ösön aerıusa nıq borsola. Bıl mäs'äläne ul premer ministr kimälenä kütärep, qoyaşlı köndärze mömkin tiklem fayzalanıp qalırğa saqırzı.


text: Havana. Şimbä irtän Dennis iseme birelgän dawıl tufanı Kuba başqalasına citte häm anda ağaçlarnı tamırı belän umırıp alıp, elektr bağanaların awdardı. Havananıñ üzendä hälak buluçılar yuq, dip xäbär itelä, ämma ilneñ başqa öleşlärendä Dennis 10 keşeneñ ülemenä säbäp bulğan. Haitidä ul 22 keşene ütergän. Dawıl cilläre säğätenä 240 caqrımlıq tizlekkä çitkän. Kuba aşa ütkändä tufannıñ köçe beraz kimegän, läkin ul yañadan Atlantik sularına çıqqaç anıñ qüäte artaçaq dip farazlana. Yäkşämbe kiçen ul Quşma Ştatlarnıñ Florida häm Alabama ştatları yarlarına çitäçäk.


text:
Başqortstannıñ kürenekle tatar ğalimnäre häm möğallimnäre Radik Sibäğätov belän Sufiän Powarıysov «Tatarstan Respublikasınıñ atqazanğan fän eşleklese» digän maqtawlı isemgä layıq buldı. Alar ikese dä Başqortstan däwlät universitetında eşli. Radik Sibäğätov universitetnıñ tatar filoloğiäse kafedrası mödire, ä Sufiän Powarıysov – şuşı uq kafedranıñ professorı, abruylı möğallim.
İke moxtäbär zat ta älege yuğarı isemgä küpyıllıq näticäle fänni – pedağoğık eşçänlekläre öçen layıq bulğan. Bu xaqta büläkläw turındağı färmannarda yazıla. Radik Sibäğätov Başqortstanda ozaq yıllar tatar filoloğiäsen üsterügä zur öleş kertä, bixisap fänni xezmätläre näşer itelde anıñ. Moñardan tış Radik äfände bik aktiv cämägät eşleklese dä. Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı räise urınbasarı bularaq, ul respublika tatarları mänfägätlären yaqlaw täñgälendä baytaq igelekle eşlär başqardı. Ä Sufian ağa Powarıysov möğallimlek eşçänlegennän tış talantlı yazuçı bularaq ta mäğlüm. Anıñ ataqlı ädip Ğälimcan İbrahimov xaqındağı triloğiäse häm başqa proza äsärläre ädäbi tänqitçelär yağınnan yuğarı bäyälände häm uquçılar tarafınnan bik cılı qabul itelde.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Mäskäw -- Rusiäneñ millätçel Rodina partiäse, Mäskäw mäxkämäse qararı östennän Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäsenä şikäyät birde. Noyäberneñ 26nda Mäskäw mäxkämäse Rodina partiäsen, saylaw aldı kampaniäse waqıtında millät-ara näfrät xislare uyatuda ğäyepläp, Mäskäw Duması sayalawlarınnan çitlätü tutrında qarar çığarğan ide. Mondıy ğämällärdä Rodinanı Rusiäneñ ikençe millätçel partiäse – LDPR ğäyepläp çıqtı. Mäskäw Duması saylawları 4 Dikäberdä ütäçäk. Aña qädär Yuğarı mäxkämä üzeneñ qararın çığarırğa tieş.


text:
Aleksander Vilyam Kingleyk
Aleksander Vilyam Kingleyk (inglizce Alexander William Kinglake; * 1809 avgust 5, Taunton, Somerset - 1891 yanvar 2) - namlı İngliz devlet adamı, tarih ilmi erbabı ve yazıcısı.
Kingleyk İton kollecde (Eton College) mektepke bardı ve Kembric Universitetinde (Cambridge University) akademik ayatını tamamladı. 1837 senesi Londonda yerli idareci olıp başlağan siyaset ayatına, 1857-68 senelerinde Liberal Fırqa azası olaraq Büyük Britaniya parlamentinde devam etti. Halqara siyaset saasında icatlar meydanğa ketirdi.
Onıñ yazğan seyaat qaydları sayesinde bir şarqşınas alimi olaraq nam qazandı. İlk icadı Eothen (1844, yañı basımı 1864) oldı, Osmanlı Devleti ve Qırımğa yapqan seyaatı qaydlarınıñ yer alğan yedi cıltlıq eseri The Invasion of the Crimea (London 1863-75, 5 Cılt; 6. Basım. 1883, 7 Cılt.) ile nam qazandı. Kırım'a Müdahale adnı taşığan bu eseri Qırım Cenki aqqında esas eserler arasında sayıldı.


text:
Omski möxtäriäte binasız qalmasmı
Yaña yıldan kommunal' xezmät kürsätü häm arenda bäyäläreneñ küpkä artuı säbäple Omski ölkä tatar milli-mädäni möxtariätenä binasız qalu qurqınıçı yanawı turında Azatlıq dulqınnarında beldergän idek. Möxtäriät citäkçelege uzğan şimbä könne bu mäsäläne tatar xalqı aldında quyıp anı çişü yulların ezläw maqsatı belän cıyılış ütkärde. Cıyılışnı möxtäriät räise Xaqim Sadıykov alıp bardı. Xalıqnı ul möxtariätneñ oyışu, älege binağa urnaşu tarixı häm kilep çıqqan problema belän tanıştırdı. Binasız qalğan oçraqta cıyılışırğa da urın bulmayaçaq häm möxtariätneñ eşçänlege tuqtaluı da ixtimal dip kisätte.
Äytergä kiräk cıyılışta cämğısı 53 keşe qatnaştı. Alarnıñ küpçelege ölkän yäştägelär ide. Tatar millätennän bulğan deputatlar, qayber wazıyfalı tatarlar, eşmäkärlär çaqırılğan bulsalar da, alarnıñ berse dä kürenmäde. Xakimiät dairälärennän berdänber qatnaşuçı - ölkä mädäniät ministrlığınıñ milli oyışmalar belän eşläwçe bülege belgeçe Nurbol Älcanov buldı. Xakim äfändeneñ alda quyğan bu sorawına tögäl genä cawap birüçe tabılmadı. Şulay da törle täqdimnär küp yañğıradı. Fond oyıştırırğa, eşne kommersiä yulına salırğa, tüläwle tügäräklär açarğa, sälämätlek saqlaw häm xoquq yaqlaw buyınça konsul'tatsiä üzäkläre buldırırğa, Tatarstan prezidentına möräcäğät itep problemanı citäkçelär däräcäsendä xäl itärgä digän häm başqa törle fikerlär küp buldı.
Cıyılış barışında tağın ber iğtibarğa layıq bulırday fiker yañğıradı, yäğni möxacätenä ayırım yort satıp alırğa digän täqdim buldı.
Arendağa bulmağan aqça, yort satıp alırğa qayan tabılsın dip bu täqdimgä artıq iğtibar birüçe bulmadı. Şulay da axır çiktä fond tözergä kiräk digän nıqlı qararğa kilende. Fondnıñ oyıştıruçısı häm cawaplı keşese itep bu fikerne täqdim itüçe Marat Katıyrov bilgelände. Marat äfändegä min fondnıñ eşläp kitäçägenä ışanıçığız barmı digän soraw yulladım. Marat äfände bu sorawğa, fond eşläp kitär, cıyılışta bulğan küp keşelär teläklären belderdelär, dip cawap birde
Äytergä kiräk, möxtariätneñ eşçänlegennän rizasızlıq belderüçelär dä buldı. Qayberäwlär möxtäriät 8 yıldan artıq xisap-saylaw cıyınnarı ütkärmi, xalıq belän bäyläneşe yuq, şuña kürä dä bügen artıq küp keşe cıyılmadı didelär. İkençeläre bezgä duslıq, berdämlek citeşmi dip assızıqladılar. Öçençeläre möxtäriät citäkçelären din ähelläre belän urtaq tel tabıp eşlämilär dip ğäyeplädelär.
3 säğättän artıq barğan qaynar fiker alışular binanıñ arenda bäyäsen ölkä byudjetı isäbennän tüläw mömkinlegen tabuların sorap ölkä häm şähär başlıqlarına möräcäğät qabul itü belän tämamlandı. Omski ölkä milli-mädäni möxtariäte binada qaluğa ireşä alırmı-yuqmı älegä äytüe qıyın.
Rozaliä Sayganova, Omski