text:
Çernobıl häläkäte näticälären beterüdä qatnaşıp törle cärähätlär aluçılarnıñ bötenrusiä oyışması bu könnärdä üzeneñ 10 yıllığın bilgeli. Ul çaqta Çernobıldä şulay uq Başqortstannan da 10 meñgä yaqın keşe qatnaşqan. Alar arasında ğarip qaluçılarnıñ berniçäse genä nindi dä bulsa taşlamalarğa iä, qalğannarı tulısınça inqar itelgän. Ä alarnıñ qayberläre Çernobılgä mäcbüri cibärelgän bulğan.
Başqortstanda prezident saylawlarına berençe namzät saylawaldı agitatsiä başlaw xoquqın aldı, Rälif Safin – berençe bulıp terkälde.
İrşat Tläümbät, Ufa


c: text/html

text:
“Milli elita küzlegennän tatar ğasırı. 100 mäşhür tatar” digän kitap dönya kürde
“Milli elita küzlegennän tatar ğasırı. 100 mäşhür tatar” digän kitapqa mäğlümat 4 yıl buyı tuplanğan. Şul däwerdä proyektnı äzerläwçelär barlığı 77 millättäşebez belän äñgämä qorğannar. Alar arasında Tatarstan, Rusiä, häm çit illärdä yäşäp tatar milläte yazmışına zur öleş kertkän säyäsätçelär, yazuçılar, tarixçılar, jurnalistlar da bar. Bu äñgämälär “BocToчHый эkcпpecc” gäzitendäge “Tatar ğasırı” digän säxifädä basılıp kilde. Ul çaqta uq älege äñgämälär kübesendä qızıqsınu tudıra ide. Çönki millät öçen ğorurlıq tudıra torğan çit ildä tanılğan tatar ğalime, tatar yazuçısı fikere küplärgä tansıq buldı. Kitapta 14 avtornıñ yazması urın alğan.
Äñgämälärdä millättäşlärebez üz illärendä cirle xalıqnıñ tatarlarğa qaraşı belän tanıştıralar, millätne saqlaw häm üsterü öçen nindi eşlär başqarırğa kiräklege turında üz fikerlären citkerälär. Ällä niçä çaqrımnar ayırıp torsa da, kitapta millät yazmışı öçen ber ük borçular çağıla.
Proyekt eşlängän waqıt öçendä kitapqa kergän qayberlär şäxeslär inde wafat ta bulğannar. Şular arasında Äxmät Timer, Ayaz Gıyläcev, Marsel' Sälimcanov, äytep uzarğa kiräk.
Älege kitapta kübese tatarlar tarixı, ğasırlar däwamında alarnıñ yäşäyeşe turında fikerläre belän urtaqlaşa. Çit illärdä ğömer kiçergän Bötendönya tatarları Ligası prezidentı Ali Aqış, ğalim Vil Mirzayanov, Nadir Däwlät, jurnalist Färit Aği, biyuçe İrek Möxämmätov, yazuçı Rawil Boxaraev häm başqa küp kenä millättäşlärebez fikerläre ayıruça yaña tösmer birä bu basmağa.
Şulay uq kitapta tatarlar arasında 10 iñ mäşhür säyäsätçelär, din eşlekleläre, yazuçılar, muzıkantlar, tarixçılar, cämäğät eşlekleläre isemlege birelgän. Barlığı 99 keşe. Ä 100Hчe millättäşebezne kitapnı uqığan här keşe üze bilgelärgä tieş. Añlaşıla här keşe öçen mäşhür tatar iseme törle bulırğa mömkin. Kitapnı oyıştıruçılar älege isemlek obyektivraq bulsın öçen, äñgämä aluçılardan anketalar tutırttırğannar. Biredä töp maqsat kemneder yuğarıraq yäki tübänräk kürsätü tügel, ä tatarlar arasında dön'yakülämendä ni qädär bilgele şäxeslär barlığın çağıldıru dielgän. Älege isemlekkä kergän här millättäşebezneñ qısqaça biografiäse dä urın alğan kitapta. Şuña kürä bu kitap üzenä kürä ber beleşmälek rolen dä üti.
Kitapqa “Azatlıq” radiosınıñ da ike wäkile kertelgän. Färit İdelle häm Rimzil Wäli äñgämälären uqırğa bula.
Kitapnıñ bäyäse 250 sum tora.
Landış Xarrasova

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
cишәMбe, 24 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 06:17
13 dekaber Rusiäneñ federatsiä Şurası Başqortstannan federatsiä Şurasındağı wäkil İgor İzmestyevnı wazıyfasınnan buşattı. Moña qädär anı Başqortstan parlamentı buşatqan ide. Ul monı İzmest''yevnıñ bu wazıyfasında kileş qanun bozıp eşquarlıq belän şöğellänüe belän añlattı. İzmestyev isä monıñ döres bulmawın beldergän ide. Şuña qaramastan federatsiä Şurası anı senatorlıqtan aldı. Anı aluğa İzmestyevnıñ zamanında ul citäklägän neft şirkäte aşa Baykonur taşlamaları belän faydalanıp, qanun bozu ixtimallığın da kiterälär.


text:
Tuqay büläge kemgä bireler?
Tuqaynıñ tuğan köne, Şiğriät bäyräme belän bergä , şağirneñ isemen yörtüçe däwlät bülägen birü köne dä yaqınlaşıp kilä. Bu waqiğalar 26 aprildä bulaçaq. Matbuğatta, bıyılğı Tuqay bülägenä däğwä itüçelär üzläre häm alarnıñ icatları turında mäqälälär basılıp kilä. Älegä cämäğätlelek wäkilläre arasında fiker alışu bara. Bıyılğı büläkne kem alır, qaysı şäxes layıqlıraq, büläkneñ soñğı yıllarda däräcäse üsteme, yuqmı? Bu sorawlarnı tatar zıyalılarına birdek.
Ğabdulla Tuqay isemendäge däwlät premiäse, başqa yıllardan ayırılmalı bularaq, yaña statustağı komissiä tarafınnan bilgelänä. Büläkneñ aqçalat küläme dä 300 meñğä qädär artırıldı. Prezident qarşında Komissiä tözärgä häm Tuqay bülägenä kübräk aqça birergä, digän qararlar, 2004 yılnıñ soñğı könendä, 31nçe dekaberdä dönya kürgän ide.
Tuqay bülägen bilgeläwgä üzgäreşlär kertü turında üze dä zamanında Tuqay bülägen alğan professor Mäxmüt Niğmätcanov ta uylanğan bulğan ikän. Anıñ fikerençä, Tuqay büläge tantanasında töp rol’ne yazuçılar tügel, ä xökümät citäkçeläre uynarğa tieş.
April başında, bıyılğı nämzätlär isemlege iğlan itelde. Alarnıñ isemnären isegezgä töşeräbez. «Köy ezläw», «Ut arqılı sikerü» şiğri cıyıntıqları öçen şağir Xarras Ayup, muzıka üseşenä kertkän öleşe öçen kompozitor Luiza Batır-Bolğari, zamandaşlar portretların icat itü öçen rässam Zöfär Ğimaev, «Därt çülmäge» digän şiğri cıyıntıq öçen şağir Röstäm Miñğalim, «Mäñgelek Qazan» digän tarixi räsemnär öçen Firinat Xalikov, «Mönäcätlär», «Awıl köyläre» digän xor konsertları öçen kompozitor Şamil Şärifullin kürsätelgän. İnde Tuqay bülägen iäse, Qazan utları jurnalı baş möxärrire, şağir Rawil Fäyzullin da isemlek belän tanışqan. Xäl itü xoquqı bulsa, kemgä büläkne birer idegez?-, digän sorawğa ul bolay cawap birde: «Berençe itep küñelgä kompozitor Şamil Şärifullin kilä, anıñ tatar xalqınıñ muzıkasın propagandalawğa kertkän öleşe zur, şağirlärdän, ikese dä layıq, ämma miña zamandaş bularaq, Röstäm Miñğalim icatı yaqınraq. »
Sez dä, Tuqay büläge turındağı söyläşülärdä qatnaşırğa teläsägez, bezgä xatlar yazılığız. Bu tema aldağı tapşırularda da däwam iteler.
Bikä Timerova.


text:
Fälestinnärneñ İzrail xärbi noqtasına irtänge höcümnärennän soñ ber İzrail ğäskärie xäbärsez yuğalğan dip isäplänä. Höcüm waqıtında 3 İzrail xärbie, 3 fälestinle häläk bulğan. Ülemnär öçen cawaplılıqnı üz öslärenä Hamäsneñ Qarşı toru xalıq komitetı digän qorallı qanatı häm moñarçı bilgele bulmağan İslam Ğaskärläre alğan. İzrail premyer-ministrı Ehud Olmert höcümdä Fälestin Xakimiäten ğäyepläde:
"Bez İzrail däwläte, räise Abu Mazen bulğan Fälestin Xakimiäten häm xökümäten höcüm öçen cawaplı dip sanıybız."
Höcümnän soñ cawap itep tanklar häm boralaqlar belän İzrail ğäskärläre Gazağa kerde.


text:
Tatar telendä uzaçaq älege bäygene Tatarstannıñ Törkiädäge wäkilçelege oyıştıra. Bäyge şähärneñ «Akgün» otelendä ütäçäk. Anda ike komandağa bülengän 20-dän artıq millättäşebez üzara yarışaçaq. Şunısı qızıq, jürida tanılğan ğalim, professor Nadir Däwlät tä bulaçaq ikän. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, äzerlek çaraları şaqtıy uñışlı ğına bara. Qayber kiräk-yaraqnı Törkiädäge tatarlar xätta Tatarstannan da yünätkännär. Mäsälän, cır-biyu öçen kiräkle köylär Qazannan yazdırılıp cibärelgän. Şulay uq, yıraqtağı millättäşlärebezne sälämnärgä Tatarstan wäkilläre dä kiläçäk, dip kötelä.
Gölnaz İlgizär, Qazan


text:
Mäskäw tatar yäşlärneñ qoordinatsion şurası üzeneñ çirattağı ciılışın ütkärde. Bu oçraşunıñ kön tärtibendä töp tema bulıp, 2003 yılnıñ közendä tatarlarğa qaytarılğan elekke mädäni üzäk bulğan Asadullayıv yortın torğızu prorğamması tikşerelde. Bu binanı tözekländerü öçen kiräk bulğan aqçalarnıñ berkemneñ dä byüdcetına kertelmägän. Şularnı isäpkä alıp, koordínasíon şura bu yortnıñ remontına kiräk bulğan aqçanı tabu yulların da tikşerde. Şularnıñ berse inglizçä , fandrayzing dip atala. Närsä soñ ul fandrayzing? Bu turında «Yaqlaw» oyışmasınıñ citäkçese Aynur Sibğatullin mondí añlatma birä. Fandrayzing di ul, belgeçlär eşkärtkän program. Anda süz tabış kitermi torğan proğammalarnı tormışqa aşırunı matdi yş belän täämin itü qaralğan. Bu eşte maqsatqa ireşer öçen berençedän fiker urtaqlığı bulğan häm bu eşkä bitaraf bulmağan qomanda oyıştırğa kiräk. Älbättä kemnän bulsa da närsä öçender aqça soraw bik awır närsä, bez uramda, meteroda xäyer soraşqannarğa aqça birep kitsäk tä, Nindider eş öçen dip soranuçılarğa aqça birergä aşıqmíbız di Aynur Sibğatullin. Şunıñ öçen. Bez çınlap ta xalıq mänfäğätlären qayğırtuıbıznı inandıra torğan program eşkärtergä tieşbez. Häm ul üzeneñ tägdimendä bu programnı tormışqa aşıru yulların täfsilläp añlatıp açıp birä. Bügenge köndä mädäni üzäk öçen Mäskäw xökümäte azmı küpme öleş çığara. Läkin bina häm mädäni üzäk tulısınça, barlıq xalıqlarğa da ürnäk bulırday itep, üzgärtep qorırı öçen ul çaralar ğına citmi di ul. Şunıñ öçen bez berdäm bulıp, bu yortnı kütärer öçen köçebezne birergä tieş di, Aynur Sibğatullin. Mäskäwdä genä ber million tatar bar dip äytälär. Revolütsiägä qädär bu yortnı tözer öçen xalqıbız aqça cíğan bit. Här keşe berär genä rubl' tapşırsa da, kiräk qädär aqça cíılmas mikänni, dip soraw quya Aynur. Yort bezneke ikän, ul yortnıñ problemnarına da xucalarça qararğa waqıt citte dilär Mäskäwneñ tatar yäşläre koordínasíon şurası. Häm berençe çiratta alar eşçe törkem oyıştırıp, bu eşlärdä iñ berençe adım itep alar tatar xalqına möräcäğät yazarğa qarar qıldılar.häm bu möräcäğätneñ yaqınça tekstı iğlan da itelde. Häm bu möräcäğätne Mäskäwdä çığa torğan tatar basmaları aşa basıtırıp çığarğa häm radío aşa xäbär itärgä dä planlaştırdılar. Şulay uq ul möräcäğät tatar internet säxifälärenä dä urnaştırılaçaq. Xäyriä aqçaların cíar öçen yäşlär bankta maxsus xisap ta açarğa uylílar. Şunıñ östenä koordínasíon şurası qararı, «Qol Şärif» mäçetenä aqça cíğan ürnäktä, xäyriä aqçaların tapşırğan keşelärne yazar öçen maxsus däftär buldırırğa kiräklegen dä belderdelär. Şular belän bergä, xäyriä aqçaların salır öçen maxsus tartmalar Asadullayıv yortında, Tarixi häm cämig mäçetendä, tatar restorannarı - Xarbinda,. Kitayğorod stenasında, 15nçe park uramındağı barğa, Tatarstan belän Başqortostannıñ wäkälätle wäkilleklärendä elenergä tieş digän täğdim dä kerttelär. Oyıştıruçılar fikerençä aqça cía torğan tartmalarnı disqöteqälärda, Häm tatar konsertları zalına da quyarğa kiräk. Şulay uq mädäni üzäk öçen aqça çığanağı itep alar Asadullayıv yortı turında kalendar', plaqat, buqlet , suwenirlar çığaru turında uylílar. Yäşlärneñ koordínasíon şurası şulay uq xäyriä konsertları, auksíonnar ütkärüne Häm Tatarstannıñ zur kollektífları Mäskäwdä çığış yasağan waqıtta qayber konsertlarnı da xäyriä tamaşası dip atap, häm annan kilgän aqçalarnı Asadullayıv yortı fondına kertüne täğdim itäçäklären dä belderdelär. Şul uq waqıtta alar sponsorlarnı ezläwne dä däwam itäçäklär.
Äytep ütelgän mäsälälärne tikşergän koordínasíon şuranıñ utırışında 10 keşe qatnaştı. Asadullayıv yortın tözekländerüdä alıp baralaçaq eş planın qabul itep, ul plannı binanıñ direktorı Änwär Xösäyenov aşa Mäskäwneñ milli- mädäni möxtäriäte şurasına tapşırırğa digän qarar qabul itelde. Fandrayzing- ğädi genä äytkändä yortnı tözekländerü öçen aqça cíu programı buyınça eşçe törkemne oyıştıru, häm qabul itelgän plannı tormışqa aşırunı Aynur Sibğatullinğa yöklätelde. Bu oçraşuda yäşlärneñ koordínasíon şurası mädäni üzäktä ütkäreläçäk qayber çaralarnıñ programın Häm Asadullayıv yortın torğızuda yärdäm sorap tatar xalqına möräcäğät qabul itte. Möräcäğättä, “qäderle milättäşlär, ägär dä sezgä çınlap ta bezneñ mädäniätebez, tuğan tel häm ğöref- ğädätlärebez qäderle ikän, bezneñ urtaq yortıbız bulğan Asadullayıv yortın torğızuda yärdämegezne kötäbez! Tuğannar, bezneñ bu eştä üz xalqıbızdan başqa berkem dä yärdäm itmäyäçäk. Mäskäw tatarlarnıñ simwolı bulğan Asadullayıv yortın barıbız bergä urtaq yort itep kütärik, dielgän möräcäğattä. Programda qararlğança, bıyıl mädäni üzäktä möselmannarğa, Tatar xalqına bağışlanğan berniçä kitapnı täğdir itü bulaçaq. Şulay uq programda Asadullayıv yortınıñ 90 yıllığı, cämig mäçeteneñ 100 yıllığın bilgeläw kiçäläre dä qaralğan.
Şulay itep Mäskäwneñ tatar yäşläre bu mäsşçläne yöräklärenä yaqın alıp, problemnarğa bitaraf bulmí, mädäni üzäkneñ görläp eşlep kitüen genä kötep yatmíça, üz yağınnan näticäle plan programın da täğdim itä häm ciñ sızğanıp bu eşlärdä qatnaşırğa ezer toruın belderä. Yöräktän çıqqan ğına yöräkkä kerä dilär. Xalıq qına bu möräcäğätqä bitaraf qalmasın ide. Yäşlär millätkä tartıla ikän, alarğa häryäklap teläktäşlek belderergä kiräk.
Näzifä Kärimova, Mäskäw.


text:
Ni өçen Russiә elekke sovet respublikaları belәn çik kileşülәre tөzәrgә aşıqmıy?
SSSRnıŋ tarqaluına 10 yıldan artıq vaqıt ütte. Lәkin, Litva hәm Ukrainadan tış ber genә elekke sovet respublikası da Russiә belәn çiklәr turında kileşü tөzemәde. Annan tış Mәskәv tөzelgәn kileşülәrneŋ bersen dә әlegә ratifikatsiәlәmәde. Radiobıznıŋ Mәskәvdәge xәbәrçese ni өçen Mәskәv moŋa aşıqmıy digәn sorau belәn qayber belgeçlәrgә mөrәcәğәt itte.
Audio
Makarenkonıŋ fikerençә, Mәskәvgә Latviә hәm Estoniә belәn dә çik kileşülәre tөzergә turı kilәçәk. Kreml şuşı dәvlәtlәrdә rus telle xalıqlarnıŋ statusına borçıla hәm ber ük vaqıtta şuşı ike ilneŋ bәyszlekneŋ berençe yıllarında Russiәgә territprial dәğvә quyuğan buluına da açulana.
Audio
Makarenkonıŋ fikerençә, Mәskәv telәsә dә telәmәsә dә, Yevropa Berelege hәm NATO belәn mөnәsәbәtlәren bozmas өçen şuşı ike il belәn dә kileşü tөzәrgә mәcbür qalaçaq. Ә inde Bәysez Dәvlәt Berlegendә ağza bulğan 12 elekke sovet respublikasına kilgәndә, vazğiәt başqaçaraq. Makarenkonıŋ süzlәrençә, Russiә bu mәsәlәdә aşıqmıy, çөnki küpkenә ruslar bu mәsәlәdә sizger.
Audio
Mәskәvdәge Carnegie Üzәge politik küzәtüçese Nikolay Petrovnıŋ fikerençә, çik turındağı kileşülәrneŋ tөzelüenә ekonomik problemmalare da kirtә bulıp tora. Russiәneŋ dә oyışmadağı illәrneŋ dә çiklәrne bilgelәv, çik postların buldıru өçen fondları yuq. Anıŋ fikerençә, bigerәk tә Russiәneŋ Belorus, Ukraina hәm Qazaxstan belәn çiklәren bilgelәve bik mөhim hәm şulay uq qatmarlı ber mәsәlә.
Audio
Petrovnıŋ süzlәrençә, Russiә-Qazaxstan çigen tәşkil itkәn dalalarda yullar yuq dirәlek, şulay uq qayber territoriәlәrne hәm Qazaxstan hәm Russiә başbaştaqlarça üzeneke dip dәğvә itә. Bu problemmanı xәl qılu өçen Russiәgә yaxşı politik niәt kenә tügel, ә aqça da kirәk. Annan başqa Petrovnıŋ belderenә qarağanda, Baltıyqbuyı illәren iskә almağanda, Russiәneŋ çiktәşe bulğan elekke sovet respublikalarınıŋ barısı da, Bәysez Dәvlәtlәr Berlegendә ağza illәr hәm bügenge kөndә çiklәrneŋ vazğiәte yaqın ekonomik mөnәsәbәtlәrne çağıldıra hәm taraflarnıŋ mәnfәğәtlәrenә turı kilә.
Audio
Şul sәbәple bügenge kөndә çiklәr turında kileşülәr tөzü ekonomik yaqtan zian ğına kiterәçәk. Russiә hәm Baltıyqbuyı illәrennәn tış başqa elekke sovet respublikalarınıŋ aşıqmauı da monı kürsәtә.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Qazan şähär başlığı kön sayın gafu ütenä
23nçe yun - xalıqara cıyılışlar köne buldı. Cirle xakimiätlär sammitı, Berläşkän millätlär oyışması-Xabitat bülege wäkilläre, Yevropa mirası könnäreneñ açılışı da, Däwlät Şurası utırışı da ber ük könne buldı. Şähär üzägendäge yullarda ğädättägeçä wazğiät qatlawlı buldı. Qazan başlığı märtäbäle qunaqlar aldında yañadan ğafu ütende. Mäsälän, bu süzlärne ul, cirle xakimiätlär sanmitında äytte. Yevropa Şurası, Berläşkän Millätlär Oyışması, dönya mirası şähärläre, islam konferensiäse oyışmaları wäkilläre, Qazannıñ tuğandaş şähärläre başlıqları da cıyıldı anda. Sammitnıñ maqsatı dönya täcribäsen qullanıp, cirle üz idärä reformasın tormışqa aşıru yulları turında söyläşüdän ğibärät ide. Yevropa Şurası citäkçelege, başqa xalıqara oyışmalar, Tatarstan Prezidentı isemennän sammitnı sälämläw süzläre yañğıradı, xalıqqa iñ yaqında bulğan cirle xakimiätlärneñ ähämiäte turında belderülär yasaldı. Sammit, «Piramida» küñel açu üzägendä ütkärelgän ide. Tamaşa zalı buş bulmasın öçen, sammitqa şähär oyışmalarında eşläwçelär cälep itelgän. 7nçe şifaxanädän kilgän Alsu apa äytkänçä, biregä kilergä aña citäkçeläre quşqan. Bu xalıqara eşlärdä ber närsä dä añlamasam da, eşne taşlap sammitqa kilergä mäcbür buldım, di ul. Andıy, östän quşu belän kitertelgän keşelär zalda küpçelekne täşkil itte.


text:
Title News
Tufan Miñnullin: «Rusiä xökümäte barı tik urıslaştıru säyäsäten tizlätü öçen genä eşli. Mäskäwdä utıruçılar tatarnıñ kem ikänlegen, bergä bulğanda nindi köçkä iä ikänlegen bik yaxşı belä. Tuqayıbıznıñ mäğlüm “Käcä belän Sarıq” äkiätendäge Käcä kebek, Mäskäw qapçıqtan ber büre başın çığarıp kürsätä dä, monda şundıy unike baş bar, dip, bez bürelärne qurqıtmaqçı bula. Mäskäw uylawınça, bez, qurqıp, törlebez törle yaqqa qaçarğa tieş idek. Ämmä, Xodaynıñ birgänenä şöker, kiresençä kilep çıqtı. Mäskäwneñ tarqatu ideäse bezgä berläşergä yärdäm itte.» / Mädäni comğa/
Rusiä xökümäte barı tik urıslaştıru säyäsäten tizlätü öçen genä eşli. Mäskäwdä utıruçılar tatarnıñ kem ikänlegen, bergä bulğanda nindi köçkä iä ikänlegen bik yaxşı belä. Tuqayıbıznıñ mäğlüm “Käcä belän Sarıq” äkiätendäge Käcä kebek, Mäskäw qapçıqtan ber büre başın çığarıp kürsätä dä, monda şundıy unike baş bar, dip, bez bürelärne qurqıtmaqçı bula. Mäskäw uylawınça, bez, qurqıp, törlebez törle yaqqa qaçarğa tieş idek. Ämmä, Xodaynıñ birgänenä şöker, kiresençä kilep çıqtı. Mäskäwneñ tarqatu ideäse bezgä berläşergä yärdäm itte.
Küptän tügel ul Ğaliäskär Kamal teatrı artistları belän Finlandiädä dä bulğan ide. Anda yäşäwçe millättäşlär belän oçraşqaç ul küp şiklänülärdän arınuın äytä. “Anda-monda taypılıp, abınıp-sörtenep alsaq ta, bez berdäm xalıq. Teatr quyğan spektakl'ne qararğa böten Finlyandiädän tatarlar cıyıldı. Kürşe Estoniädän dä kilgännär ide. Sigez yäştän siksän yäşkä xätle tatarnıñ zur teatr zalın tutırıp utıruın kürü ğayät tä küñelle buldı”,- di Tufan Miñnullin
Mädäni comğa gäciteneñ şuşı uq sanında Gennadiy Makarovnıñ “Kürmämeşkä salışu kümäklekkä iltmäs” digän yazmasında keräşennärneñ möselmannarğa qarata üpkäse açıqtan-açıq çağılğan:
Möselman cämğıäteneñ xristianlıq faktorın isäpkä almasqa tırışuı, ğasırlar buyınça däwam itä. Ükeneç ki, älege tanımaw bügenge däwer wäzğıätendä şul uq kisken xälendä saqlana. Mondıy xäl keräşennärneñ sovet däwerendä tatar milläte qısalarına kerep, äle urnaşıp ta betmägän kileş, alarnı qısırıqlap çığaruğa yul aça tügelme?
Gennadiy Makarov millätneñ aldağı köndä yäşäw köçe awılda tügel, şähärdä ikänen assızıqlap, keräşennärneñ şähärdä yäşäw modelen buldırırğa täqdim itä. Monıñ öçen respublikabıznıñ törle şähärlärendä keräşen gimnaziälären, mädäni üzäklären, çirkäwlären oyıştırırğa kiräk, di ul.
Şul uq gäcittä “Pasport “başqort” disä dä, ruxım – çın tatarnıqı” digän yazmada Nuriä Säyär Başqortostan citäkçelegeneñ, elek Perm ölkäse Barda rayonına bernindi iğtibar birmägänlegen äytä. Soñğı yıllarda bu iğtibarnıñ köçäyep kitüe barısına da açıq sizelgän. Xättä başqort yeget-qızlarına urın bulmağan köe, Başqortostanda Barda rayonı uquçıların konkurssız yuğarı uqu yortlarına xätle qabul itüläre bäyän itä. Xalıq sanın isäpkä alğaç qına Bardalılarnı ul uqu yortlarınnan quıp çığarmaslar dip kenä ömetlänäse qala.
Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı oyıştırğan konsert truppası älege respublikada bulıp qaytuı xaqında inde xäbär itkän idek. Anda säfär qıluçılar Dürtöyle rayonına kilep töşkännär. Xaqimiät başlığı urınbasarı qunaqlardan berençe eş itep Ufada raslanğan konsert marşrutın täläp itkän. Aptırağan artistlar Dürtöylegä terälep torğan İvanaevo isemle tatar awılına barıp qararğa bulğannar. Kolxoz häm awıl sovetı räisläre «Bezgä ber konsert gruppasın da kertmäskä quştılar»,- dip alarnı kire borğan. Monıñ işe säyer xällär bütän cirle türälär belän dä qabatlanğan. Ber cirdä dä konsert quya almıy aptırağan artistlarğa, nihayät, isemnären atamasqa sorağan keşelär barısın da añlatqannar: baqsañ tatarstanlılarnı Başqortostan cirlärenä kertmäskä digän ämer aldan uq birelgän häm östän töşkän ikän»,- dip yaza Tatarstan yäşläre gäcite.
Tatarlarnı başqortlaştıru eşenä nıqlap kereşkän Başqortostan citäkçelege üz ğämällären aqlaw yözennän möräcäğät artınnan möräcäğät oyıştıruın däwam itä. Bu atnada Tatarstannıñ qayber basmalarında «Başqortostan xalqı zıyalıları wäkilläre» isemennän Mintimer Şäymievkä yullanğan häm tä'sir köçen arttıru äçen abruylı tatar isemnäre qul quyğan möräcäğäte basıldı.
Bu atnada uzğan şähär sovetı sessiäse Qazan şähärendä yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw, öyränü häm üsterü buyınça çaralarnı tikşerde. Bu uñaydan başqalabızda 1998-2002 yıllarğa programma da qabul itelgän ide. Anıñ ğamäldä bulu waqıtı töğallänep kilä. Tağın şunısı da bar, bıyıl «Tatarstan xalıqlarınıñ telläre turında» zakon qabul itelügä un yıl tuldı. Başqalabızda bu zakonnıñ niçek ütälüenä deputatlar sessiädä bäya birergä tırışqan. Şähri Qazan gäcite yazğança, sessiädä tatar teleneñ däwlät tele bularaq statusın kütärü buyınça eş tiyışle däräcädä tügellege bilgelängän. Reklamalar, belderülär ğadättä rus telendä genä yazıla. Cämäğät transportında passajirlarğa mäğlümatlarnı ike däwlät telendä birü tübän däräcädä. Razil Wäliyıw äytkänçä, Qazannıñ yöze milli yakqa aqrın üzgärä. Mäsälän Kreml' häm Bawman uramnarındağı yal häm tuqlanu predpriätelärendä tatar muzıykası bätenläy yañğıramıy. Elemtä ministrlığı telegrammalarnı tatar telendä tapşırmıy. Mäktäp kitapxanälärendä 100 balağa äç kenä kitap turı kilä.
Sessiä 2003-2007 yıllarğa Qazan şähärendä yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw, öyränü häm üsterü programmasın raslağan. Tatar telenä kilgändä Şähri Qazan gäcitendä Yäğfär Garipov «Tuğan ilem-Tuğan telem» digän yazmasında bolay dip yaza:
Şäxesneñ ana telenä xoquqı, turısın äytergä kiräk, süzdä genä qala. Küräseñ, anı burıç däräcäsenä kütärü zarur. Bilgele, şuşındıy qatlawlı şartlarda, maqsatçan ruslaştıyruğa qarşı kilep, tatar bulıp qalu ciñel tügel. Çönki tatarlıqtan waz kiçterergä teläwçelär adım sayın oçrap tora. Xätta Mäskäwneñ «Nauka» näşriätında 2001 yılda basılğan «Tatarı» digän kitapnıñ 544Hчe bitendä dä: «Keşe ber ük waqıtta üzen Rossiä häm Tatarstan grajdannarı, qatnaş niqaxlarda rus häm tatar itep toyarğa mämkin dielä. Şäxesneñ üzbilgelänüenä menä nindi xatär kürsätmä birelä.
Bu könnärdä Miras, Qazan utları, İdel jurnallarınıñ tuğızınçı, Tatarstan jurnalı urıs telendä näşer itelüçe unınçı sanı dönya kürde. Miras jurnalınıñ «Tatar etnogenezı» digän säxifädä Mansur Xäsänovnıñ «Tatar milläteneñ berdämlege», Nail Wälinıñ «Tatar milläten berläşterü faktorı bularaq ädäbiät», Miñnäxmät Säxäpovnıñ «Ğayaz İsxaqinıñ tatar milläten berläşterü xezmät itkän «berdäm ağım» teoriäse, Färit Yosıpov «Başqortostanda häm Ural töbäklärendä yäşäwçe tatarlarnıñ tarixı häm söyläşläre» häm başqa sallı fänni mäqälälärne uqırğa mömkin.
Tatarstan jurnalınıñ unınçı sanı isä Tatarstan Respublikası yañalıqları belän genä çiklänmi. Törle töbäklärdä ğomer itüçe millättäşlärebez yazmaların da bastırıp, alarnıñ fikerläre belän xalıqnı tanıştırıp tora. Bu sanda Tatarstan Respublikasınıñ Tübän Novgorod ölkäsendäge säwdä-iqtisad wäkile Wil İbrahimov Rusiädäge federativ mönäsäbätlärgä bäya birä. Ul Rusiä xäzerge waqıtta totrıqsız federalizm şartlarında yäşi dip yaza. Anıñ fikerençä, federativ mönäsäbätlär tözegändä etnik faktornı sanğa suqmaw bik xatär närsä. Rusiäneñ berdäm däwlät bulıp yäşäweneñ nigeze – xalıqlar häm territoriälärneñ berdämlegendä di ul. “Yäşäwgä öndägän kongress” isemle mäqälädä Bötendönya tatar kongressına bäya birelä. Niäz Äxmädullin häm Arslan Söläymanov tatar, tatar dönyası probleması Tatarstan häm küpsanlı tatar diasporası çiklärennän yıraqqa çıqtı, digän fikergä kilälär, älege forumnıñ tatar xalqı yazmışı öçen ähämiäte turında uylanalar. Tatarstan Respublikası premier-ministr urınbasarı Zilä Wälieva belän oyıştırılğan intervyuda kongressqa näticä yasalğan. Başqarma komitet belän Rusiä tatarlarınıñ milli-mädäni moxtäriäteneñ kiläçäkkä eşläre küzallanğan. Şulay uq älege sanda yaña saylanğan Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirovnıñ tormış yulı belän dä tanışırğa mömkin.
Kongress digännän, ütkän şimbädä Rossiä Fännär akademiäseneñ etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkovnıñ bu cıyında bulmağan köe, Zvezda Povolj'ya gäcitendä anı xurlap çığuı xaqında söylägän idek inde. Bu atnada şul uq gäcittä, älege yazmağa qaytawaz bularaq, Damir İsxaqownıñ sallı mäqäläse basılıp çıqtı. Valeri Tişkovnıñ mäqäläne cıyında bulmıyça yazuı açıqtan-açıq sizelä. Ul üz yazmasında, Aydar Xälimne Putin belän oçraşuğa tartıp çığaru närsägä kiräk ide, digän soraw quya. Baqsañ, Aydar Xälim anda bötenläy qatnaşmağan ikän. «Valeriy Tişkovnıñ citkerep tıruçıları küräseñ eşläp citkermägännär, alar tağın yalğan mäğlümät birgän», dip yaza Damir İsxakov.
Älege mäqäläda institut direktorınıñ tatarlarğa pıçraq taşlağan tağın şaqtıy ğına fikerlärenä, Damir äfände sallı argumentların kiterä. Kongressnıñ ähämiätlelegen bilgeläw öçen Valeriy Tişkovnıñ aqılı citep betmäwen, üpkäneñ zur buluın assızıqlıy ul. Qızğanıç Zvezda Povolj'ya gäcitennän tış Başqortostandağı millättäşlärebez xäle, andağı häm başqa töbäklärdäge milli mäsälälär xaqında respublika gäcitläre bötenläy basmıy diärlek. Küptän tügel Argumentı i faktı gäcitendä çıqqan «Kemgä ikençe Çeçnya kiräk?» dip tatarlarnı tänqitläp yazğan mäqälägä dä jurnalistlar tarafınnan bernindi mönäsäbät kürsätelmäde. Şaqtıy waqıt uzğaç qına şul uq Zvezda Povolj'ya gäcitendä älege yazmağa Rimzil Wälineñ «Saq bulığız: yalğan» digän sallı cawabı basıldı.
Bu atnada Ufada uzğan tolerantlıq häm massaküläm mäğlümät çaralarına bağışlanğan konferensiä xaqında da Tatarstan matbuğatı bernärsä yazmadı häm äytergä kiräk, Tatarstannan anda qatnaşuçı jurnalist ta bulmadı.
Matbuğat küzätüen Azatlıq öçen Landış Xarrasova äzerläde


text: Mäskäw, Rusiä başqalasında distälärçä demonstrant saqlanu ministırlığı aldında ber xärbineñ waxşiläçä qıynalıp, ğariplänüenä protest belderde.Associated Press agentlığı belderüenä kürä demonstratsiägä in kimendä 300keşe qatnaşqan. Çiläbedä xärbi mäktäptä waxşilärçä köçlänep ayaqları häm cinese äğzaları kiselgän 19 yäşlek Andrey Sıçıvnıñ xäle awır. Sıçev öçen şunduyuq demonstratsiä Yekaterinburgta üttte .Xoquq yaqlawçılar küptännän birle armiädä barğan waxşilärçä qıynaw, qılanışlarğa küz yomğan komandirlarnı ğäyepläp kilä.Rusiä xakimiätläre sonğı insidentnı tikşerä başladı.


text:
Mixail Kasyanov tarafdarların 2 mart saylawında qatnaşmasqa çaqıra
Kasyanovnıñ saylaw aldı qağäzlärendä häm cıyılğan imzalarda kirägennän artıq xata häm citeşsezleklär bulğan, dip Rusiäneñ üzäk saylaw komissiäse oppozisiä namzäten terkämäde.
Bügen komissiä qararın äğza Elvira Yermakova iğlan itte:
"Kasyanov öçen cıyılğan imzalarnıñ 80 meñ 261re – yaraqsız, bu tulayım sannıñ 13.38% täşkil itä."
Qanunğa qarağanda, namzät itep terkäler öçen kimendä 2 million imza cıyılırğa tieş, alar arasında yaraqsız imzalar 5%tan artmasqa tieş.
Bu xaqta belgäç bügen Kasyanov üz tarafdarların 2 mart saylawına barmasqa çaqırdı. Anıñ yalğan imzalar cıyuın prokuratura tikşerä başladı.
Mixail Kasyanov 2000 alıp 2004kä qadär Putin xakimiäte astında premyer-ministr buldı. Wazifadan kitkäç ul Kreml täñqitşesenä äylände. Anıñ mart saylawında ciñü ixtimalı bik keçkenä ide, fiker beleşülärgä qarağanda Kasyanovnı xalıqnıñ 1%tı yaqlarğa mömkin ide.
Prezident saylawında Putin saylağan namzät, berençe vise-premyer häm Gazprom başlığı Dmitriy Medvedev ciñer dip farazlana.
Terkälgän qalğan 3 namzät –kommunistlar başlığı Gennadiy Zyuganov, liberal-demokratlardan Vladimir Jirinovsky häm Demokratik partiä başlığı Andrey Bogdanov. Alarnıñ berse dä Medvedevqa citdi köndäş dip sanalmıy. Zyuganov belän Jirinovskynı xalıqnıñ 10% çaması yaqlıy, Bogdanov 1%tan artıq tawış cıymas dip farazlana.
Şimbä könne Zyuganov firqa qorıltayı waqıtında Kremlne ğadel saylawğa çaqırdı häm däwlät televideniäsendä böten waqıt Medvedevqa birelä, dip belderde:
"Bez Medvedevnı açıq söyläşügä çaqırdıq, çönki problemalarnı urtağa salıp söyläşmiçäç döres häm ğadel saylaw ütkärep bulmıy. Şulay uq bez watandaşlarıbıznıñ ğadel saylawğa xoquqın yaqlap häm saylaw bülletennäreneñ urlanuına qarşı uram cıyınnarı oyıştıraçaqbız. "
Elekke dönya şaxmat çempionı Garry Kasparov saylawda liberal oppozisiädän namzät bulıp qatnaşmaqçı ide, ämma anıñ tarafdarlarına saylaw aldı utırışları ütkärergä urın birelmäde. Oppozisiäneñ tağın ber wäkile Boris Nemtsov, 2007neñ dekaberendä tawış birüdä qatnaşudan baş tarttı.
Üzäk saylaw komissiäse mäğlümatlärenä qarağanda, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması küzätüçelärenä çaqırular düşämbe könne äzer bulaçaq. Oyışma dikaberdä uzğan Duma saylawına üz keşelären cibärmägän ide.


text: Bügen Bagdadta Rumsfeld Ğiraqnıñ iminlek köçlären äzerläw eşen tizäytergä çaqırdı. Ğiraqtağı amerikan ğäskäre başlığı Ricardo Sanchez soñğı xärbi operatsiälär näticäsendä amerikannarğa qarşı xöcümnär sanı könenä urtaça 50-dän 20-gä töşte dip belderde. Rumsfeld, mondıy nätiäcälär belän älegä aşıqmasqa çaqırdı. Pentagon başlığı Bagdad häm Kirkuk şähärlärendä amerikan xärbiläre häm Ğiraq citäkçeläre belän oçraşıp, ildäge wazğiätne tikçerde. Saddam bärep töşerelgännän birle bu anıñ Ğiraqqa öçençe säfäre buldı.


text:
Äle ber niçä ay elek kenä prezident G.Bush Ğıraqtağı xaos, AQŞ iqtisadınıñ körçekkä terälewe säbäple yañadan saylanu şansı ällä ni yuq kebek kürenä ide.Ämma dä läkin yıl tämamlanğanda kötelmägändä Ğıraqtan yaxşı xabärlär kilä başladı , ekonomikada canlanu kürenä häm küpläp üterü qoralların cäyelderüne tuqtatuda uñışlağa ireşelde.
Prezident G.Bush bıyıl raştua büläklären aldanraq aldı. Fiker beleşü reytinglarında şaqtıy ğına töşkännän soñ, Saddamnıñ qulğa alınuı belän xällär üzgärep kitte .Köz aylarında Ğıraqtan kilep torğan naçar xabärlär häm ekonomika turındağı naçar prognozlardan soñ noyäberneñ 12ge fiker beleşüdä amerikannarnıñ 45% Bush säyäsäten yaqlamıybız dip belderde. Ämma ber ay soñraq saqallı , ciñelgän sıyfatlı Saddam räsemnäre gazet, televidiä ekrannarın tutırğannan soñ şuluq oyışmanıñ ütkärgän fiker beleşüdä Bushnı raslawçılar prosentı 63% kütärelde. Älbättä bu artışqa AQŞ iqtisadı 3.çirektä 8%qa üste digän xabär dä täsir itkänder. Şulay itep G.Bush möddäte tulğanda 83nçe yılda R.Reagnnan soñ ber genä prezidentnıñ da almağan yuğarı reitinq aldı.Atası Bush, 41%alıp 1992nçe yılda saylawlarnı yuğalttı. 96nçe yılda ikençe möddätkä saylanğan B.Clinton reytinğı 50% ide yıl tämamlanğanda. Cato institutında Amerika säyäsäte belgeçe Patrick Basham süzlärençä(audio)
Bush yılnı bik yuğarı tämamlıy.Sonğı 2-3 atna anıñ öçen bik yaxşı buldı. Äle küptän tügel genä xällär bik yaman dip äytmäsäm dä bik yk açıq tügel ide.Närsä bulaçağın äytü qıyın ide . Bush adminsitratsiäse milli iminlek, iqtisad plannnarnıñ yaxşı eşläwen äytä ala.
Yäkşämbedä administratsiä al Qaida AQŞqa qarşı yaña terror höcüme planlaştıra dip kisätsä dä, Waşington terrorğa qarşı suğışını qazanaçaq , Ğıraqta bulğan kebek konkret näticälär kürü öçen waqıt kiräk dip ameriknnarnı künderergä tırıştı.Süzçe McClellan (audio)
bez al Qaida citäkçelegeneñ öçtän ikesebn yuq ittek, bu zur uñış ,Ämma suğış däwam itä , Terrorğa qarşı suğışnı qazanu häm11nçe sintäber kebek eşlräne buldırmaw öçen in yaxşı yul doşmanğa qarşı suğışu, Administratsiä näk şunı eşli,
Amerikannar bu süzlärgä ışanalar kebek kürenä.Saddamnıñ qulğa alınuınnan elek fiker beleşüdä Bush 50% häm demokratlarnıñ aldınğı kandidatı Howard Dean 46% tarafınnan yaqlana ide. Ämma Saddamnıñ qulğa alınuınnan soñ Bush reitinğı 60 kütärelde, Deannıqı 37% töşte. Howard Dean äle dä Ğıraqnı okupatsiäläw yäki Saddamnı qulğa alu AQŞnı iminräk xälgä kitermäde digän retorika alıp bara. Äle 2 ay ğına elek amerikannarnıñ zur öleşe Dean belän kileşep, Suğış kiräksez ide digän fikerdä bulsa , sonğı fiker beleşü fikre soralğannarnıñ 55% tülängän bäyä yuğarı bulsa da , suğış kiräk ide dip äytä. Suğış başlanğannan birle AQŞnıñ 462 koalitsiä köçläreneñ 79 soldatı häläk buldı. Kiçä NYT gazetasında tanılğan jurnalist William safire Ğıraq suğışı totrıqsız rejimnarnıñ säyäsäten üzgärtügä kiteräçäk digän adminsitratsiäneñ argumentı döres buluğa oşıy dip äytep, Liviä,İrannı ürnäk itep kürsätte Ämma küp kenä analitiklar Liviäneñ fikren üzgärtüenä sanskiälär häm yıllarça däwam itkän sabırlı diplomatiä säbäp buldı dip belderä.Reagan administratsiäsendä milli iminlek kiñäşçese, Michigan universitetı prof. Raymond Tanter Safire fikre belän kileşä . Ul Saddamnı bärep töşerü başqa diktatorlarnıñ da yulın üzgärtügä kiteräçäk digän fikerne yaqlıy. G.Bush Fiker belşülärdä yuğarı reytinglar alsa da, anın aldına ozın yul bar äle . Säyäsi tikşerenülär instituınnan Phyllis Bennis 2004nçe yılğı saylaw aldı kampaniäsendä xäterdä qalğan eşlär tügel ä Ğıraqtağı wazğiät rol uynayaçaq dip söyli. Phyllis xanım Saddamnı qulğa alu eşe tiräsendä qupqan tuzan basılaçaq , yaña yılda Ğıraqta ğıysyan dewam itäçäk ä bälkim dä Waşingtonnıñ iyüldä xakimiätne ğıraqlılarğa tapşıru ımtılışu köç qullanunı arttıraçaq, Saddamnan qotılu, problemalarnı xäl qılmağanın amerikannar añlayaçaq dip söyli. Belgeç Bushnıñ reytinğı waqıtlıça ğına kütärelgän dip qarıy.
färidä xämit,praga


text:
Färit Möxämmätşin «Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülege başlığı itep saylandı...
Anda parlament häm «Tatarstan -yaña ğasır» xäräkäte citäkçese Färit Möxämmätşin «Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülege başlığı itep saylandı. Elekke citäkçe Yuriy Näcmiev, mötdäte tämamlanmasa da, üzeneñ wazifa başqaruın tuqtattı.
2 aylap elek, «Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte üzeneñ 4 yıllığın bilgeläp ütkändä, anıñ citäkçese Färit Möxämmätşin bernindi firqä belän quşılmıybız digän ide. 25nçe yüldä «Tatarstan - yaña ğasır» «Berdäm Rusiä» firqäsen häm anıñ räistäşe Mintimer Şäymievnı yaqlawı xaqında belderde. Häm ul waqıtta respublika xäräkäte häm şuşı Rusiä firqäse tigez xoquqlı säyäsi berlek tözi dip iğlan itelde. Färit Möxämmätşinnıñ «Berdäm Rusiä» belän tığız xezmättäşlek itüe xaqında qarar şul waqıtta qabul itelgän dip farazlap bula. 25nçe avgust konferensiäsennän soñ, matbuğat oçraşuında ul jurnalistlarğa üzeneñ äğza biletın kürsätte. Parlament räise firqäneñ Qazan bülegenä inde 7nçe yüldä qabul itelgän bulğan ikän. Möhim xäbär tiz tarala digändäy, konferensiägä cıyılgan däräcäle keşelär öçen firqä citäkçeneñ alışınuı da yañalıq bulmadı şikelle. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev üzeneñ çığışında bu üzgärtep qorularnıñ säbäplären añlatırğa tırıştı. «Xäzer partiälär çorı» dide ul, «mäs’äläneñ bäyäse bik zur», «başqa yul yuq» dip tä süzen däwam itte. Konferensiädä qatnaşuçılar Tatarstan Prezidentınıñ täqdimen xuplap, Färit Möxämmätşinnı partiäneñ Tatarstan bülege citäkçese itep saylap quydı. 330 saylawçınıñ 297-se anı yaqlap tawış birde, 28-se qarşı çıqtı. Tänäfestä söyläşkän waqıtta, Çırmeşän rayonı başlığı Minsağit Şakirov citäkçe almaşunıñ kötelgän xäl buluın belderde. Saylawlar aldınnan, däräcäle, abruylı, respublikada häm annan çittä tanılğan keşeneñ partiäneñ yözen bilgeläwe tabiği xäl dide ul.
Çırmeşän häm başqa respublika rayonnarında «Tatarstan -yaña ğasır» xäräkätenä häm «Berdäm Rusiä» firqäsenä yış qına ber ük keşelär kerä. İnde xäräkätneñ yazmışı nindi bulır, digän sorawğa, Tatarstan prezidentı aqçılıq kertte. Federalizmnı yaqlaw öçen xäräkätneñ saqlanuı kiräk, dide ul. Yäğni Färit Möxämmätşin ike säyäsi köçneñ dä başlığı bulıp qalaçaq.Tatarstandağı xällärgä çittäge millättäşlärebez dä bitaraf tügel. Mäsälän konferensiädä «Berdäm Rusiä» firqäseneñ Üzäk Säyäsi şura äğzası, eşmäkär İlyas Möslimov ta qatnaştı. Ul, bezneñ belän söyläşüdä, respublika citäkçelegeneñ ziräklegenä soqlanu belderde.
Konferensiädä, firqäneñ töp burıçı – yaqlawçılar häm äğzalar sanın arttıru dip iğlan itelde. Bu maqsatqa törle yul belän ireşep bula. Mäsälän, Säyäsi Şura äğzası Oleg Morozov firqäneñ saylaw aldı programması belän qızıqtırdı, şulay uq Mintimer Şäymiev saylawçılar belän nıqlap eşlärgä kirägenä basım yasaldı.Färit Möxämmätşin üze, soñınnan bulğan matbuğat oçraşuında, bik awır eçkä alınuın häm bik zur ışanıç kürsätkän öçen anıñ saylağan keşelärgä räxmätle buluın xäbär itte.
Bikä Timerova.


text:
İran prezidentı soñğı 30 yılda berençe märtäbä Ğiraqqa kilde
Säfär 2 kön däwam itäçäk. Söyläşü barışında iqtisad, iminlek häm mädäniät ölkläsendä kileşülär bulır dip kötelä. Bügen Axmädinäcat, Ğiraq premyer ministrı Nuri äl Maliqi belän dä söyläşte. Bügenge oçraşuda Çik buyı iminlek mäsäläse kön üzäk mäsälälärdän berse ide. AQŞ prezidentı George Bush küptän tügel, İrannı Ğiraqtagı terrorçı ğamällären tuqtatırğa çaqırıp, Ğiraq citäkçelärenä Äxmädinäcat belän söyläşergä quşqan ide.
Läkin Mäxmüd Äxmädinäcat, bügen Ğiraq premyerı Nuri Maliqi belän söyläşü waqıtında, AQŞnıñ: “İran Ğiraqtağı şiğiy suğışçılarğa xärbi yärdäm tämin itep Amerikan ğaskärlären ütertä” digän ğayepläwen kire qaqtı. Häm Äxmädinäcat östäde: "Ğiraq xalqı Amerikanı yaratmıy"
Bu säfär şul uq waqıtta AQŞnıñ BMO iminlek şurasınnan yaña çikläw qararı çığartu tırışlığı waqıtına turı kilüe dä iğtibarnı cälep itä.
Äxmädinäcat 1979 yılda İranda inqilap bulğannan soñ Bäğdadqa kilgän berençe İran prezidentı. Küp sanda şiğiy möselmannarı yäşägän ike il, Ğiraq häm İran arasında, 1980 yılda suğış başlanğan ide. 8 yıl däwam itkän suğışta 1 million keşe hälaq buldı. Saddam waqıtında naçar bulğan ike il arasındağı mönäsäbätlär, soñgı yıllarda nığıy başladı.


text:
Qırım tatarları millät-ara nizaqlı watannarına qayta: tarixi küzätü
Bügen Qırım tatarlarına bağışlanğan yaña tapşırular şälkemen başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Bu xalıq Stalin tarafınnan 1944nçe yılda watanınnan, Qırımnan sörelgännän soñ biregä ruslar häm xärbilär kilep urnaştı. 90nçı yıllar başında qırım tatarları matur häm tarixı bay Qırımğa qayta başladı. Alarnı anda millät-ara kierenlek, sosial problemalar qarşı aldı.
1954nçe yılda Qırım Ukrainağa birelde, häm Sovetlar Berlege tarqalğaç ta yarım-utraw Ukraina qaramağında qaldı. Ukraina eçendäge Qırım avtonomiäsenä 44nçe yılda sörelgän qırım tatarları qayta başladı. Xäzerge waqıtta tarixi watannarına qaytuçılarnıñ sanı – 260 meñläp keşe dip isäplänä, tağın 150 meñgä yaqın qırım tatarın kötälär. Ämma öygä qaytu ciñel bulmıy. Qırımda suğıştan soñ urnaşqannar, küpçelege – ruslar – qırım tatarlarnıñ qaytuına rizasızlıq belderä. Qırım tatarlarınıñ kire qayta başlawlarına inde 10 yıldan artıq waqıt uzdı. Ämma cirle xökümät äle dä qaytuçılarğa cir alu, eş tabuda kirtälär tudırunı däwam itä. Şuşı awırlıqlarğa qaramastan watannarına qayta alularına qırım tatarlarınıñ küpçelege – bik qanäğät. Äñgämädäşebez İskändär Ablyaevnıñ xatını – qaytqaç ike yıl uzğaç ta wafat bulğan. Xäzer İskändär ağa Aqmäçettän yıraq tügel urnaşqan Kamenka awılında 43 yäşlek ulı Şakir belän yäşi. Awılda meñ 500gä yaqın xucalıq bar, yulları naçar, Ablyaevlarnıñ yortı – aqça yuqlığı säbäple – tözelep tä betmägän. Xökümättän ayına alğan 100 dollarğa da citmägän yardäm – bik äz, ämma İskändär ağa Qırımğa qayta aluına şatlanıp betä almıy: "Çittä yäşägänçe – üz öyeñdä yäşäw yaxşıraq," di İskändär Ablyaev.
Qırım tatarları öçen milli üzañnı saqlap qalu bik möhim. Bu eştä alar ğasırlar buyına islam dinenä tayandı. Ulınıñ Kamenka awılında mäçet tözergä yardäm itkäne belän atası İskändär ağa ğorurlana ala. Azatlıq xäbärçese bu awılğa kilgändä mäçettä Ablyaevnıñ onığınıñ sönnät tuyın bäyräm itkännär. Xäbärçebez awılnıñ aqsaqalları mäçetkä cıyılıp täqbir äytkän çaqqa turı kilgän.
Üz tellären, mädäniäten saqlap qalu qırım tatarlarına däxşätle sörgen yılların da ütkärergä, watannarına qaytıp yaña cämğiät tözergä yardäm itkän. Qırımnıñ tarixi başqalası Baxçısaray''nıñ yazmışı biredäge başqa şähärlärgä bik oxşaş. Tabiğatneñ matur ber poçmağında, tirä yaqtan qıyalar belän uratıp alınğan ber cirdä urnaşqan bu şähär sovet çorında talanıp, cimerelep betkän bulğan. Xäzer şähärdäge 16nçı ğasırdan qalğan Xan sarayın qararğa turistlar kilä.
Bu matur tarixi yaqnı yañadan tözekländerü öçen qırım tatarları küp tırışlıq quydı, di şähär xakimiäte wäkile Rustem Çigöz: "Qırım tatarları watannarına ğadi küçep kilüçelär bularaq qına qaytmadı. Alar biregä – asıllarına qaytır öçen, tamırların canlandırır öçen qayttı. Qırım tatarları – näq başqa xalıqlar kebek ük üz tarixına, üz mädäniätenä, alarnı dönyağa tanıtqan mäşhür wäkillärenä iä. Şuña kürä bezneñ maqsatıbız – üzañnı saqlap qalu ğına tügel, tarixi, mädäni mirasnı torğızu", dide Baxçısaray xakimiäte wäkile.
Qırımdağı tarixi binalarnı torğızu – bik tä qatlawlı mäs''älä bulıp çıqtı. Törkiä häm Polşadan oxşaş mimarçılıqnı ğına öyränü citmäde, tarixi urınnarnı elekkeçä yasarlıq ostalar yuq, bulıp çıqtı. Olı yäştäge ber osta tabılğaç aña şunda uq uquçılar tabıp – ostanıñ üz hönären yäşlärgä dä qaldıruın sorağağannar. Baxçısaray xakimiäte wäkile Rustem Çigöz süzlärenä qarağanda, küp törle awırlıqlar sürätendä – xalıq üzenä şulay itep keçkenä bulsa da yuanıçlar taba. Qırım tatarları turında söyläwne irtägä däwam itäçäkbez.
Alsu Qormaş


text: Yevropa Berlegeneñ xäzerge prezidentı Gretsiä, Berlekneñ kiñäyüe xalıqara säxnädä qayber fiker ayırmalıqların kimetäçägenä ömetlänä. Gretsiä tışqı eşlär ministrı George Papandreou, Yevropa belän Quşma Ştatları arasındağı mönäsäbätlärgäge kierenkelek böten xalıqara cämäğätçelekkä tiskäre tä’sir yasıy, dide. Gretsiädä çığuçı köndälek basmağa birgän äñgämäsendä Papandreou, Quşma Ştatlar belän kiçekmästän söyläşülär başlarğa çaqırdı. Fiker ayırmalıqları turında süz barğanda, berençe çiratta Ğiraq suğışı tiräsendäge kierenkelek istä totıla. Papandreou süzlärençä, bu atnada Afinda Yevropa Berlegenä kerü turında kileşü imzalıyaçaq 10 däwlät Yevropa öçen strategik yaqtan zur ähämiätkä iä.


text:
Başqortstan tatarları Mäskäwdä milli-mädäni möxtäriät oyıştırıp qayttı
Mäskäwdä uzğan qorıltay uñayınnan xäbärdärlek çaraları birgän mäğlümatlar törle çıraylı. Beräwläre älege çaranı piar-aksiä dip bäyäläp, tänqit utına tota, ikençeläre soqlanu belderä, monı republikadağı keşe häm millät xoquqları qısıluı misalı itep sürätli. İnternetnıñ ”BashNews“ säxifäse qorıltay aldınnan anda qatnaşmasqa çaqırğan Başqortstan tatarları kongressı başqarma komitetı räise Eduard Xämitovnıñ möräcäğäten iskä töşerep, Xämitovnı Sergey Dorenko, Mixail Leontyev kebek telekillerlar belän çağıştıra. “Başinform” agentlığı xäbäre isä älege çaranı provokasiä dip bäyäli.
Başqortstan Prezidentı xakimiäteneñ cämäğätçelek belän eşläw bülege başı Ämir Yuldaşbayıv mondıy çaralarnıñ Ukrainadağı kebek xällärgä kiterüe ixtimallığı barlığın belderde. Ul qorıltaynı oyıştıruda Qazannıñ da qatnaşlığı bar dip, monı delegatsiäne Qazanda zurlap qabul itü , Mäskäwdä Tatarstan wäkileneñ qarşı aluı belän añlata. Yuldaşbayıv möxtäriät tözü kiräklegen iñqar itmi, şul uq waqıtta Rämil Bignov citäklägän oyışma xökümät tarafınnan tanılmayaçaq ikänlegen dä ireşterde.
Räsmi bulmağan çığanaqlar Başqortstan tatarlarınıñ tağın ber möxtäriäte tözelü ixtimallığı barlığın ireşterä. Aña qarağanda, xökümät alternatíf kesä möxtäriäten oyıştıraçaq , ä monısın tanımayaçaq.
Republika matbuğatı milli-mädäni möxtäriät räise Rämil Bignovnı utlı tabada bietä. Anda Bignov milli mänfäğätlärne satu isäbenä aqça eşläwçe itep sürätlänä.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
“570 nçe batal'on” köräşen däwam itä
Ufanıñ Frunze uramınıñ 570 kvartalında şäxsi yortlarda yäşäwçelär qarşılıq aksiäse uzdıruın däwam itä. Alar yortlarınnan küçerügä qarşı köräşä. Eş şunda, şähär xakimiäte mäxkämä aşa alarnı başqaladan 12 kilometr yıraqlıqtağı Şaqşa bistäsenä, şuşı iske yortları zurlıq fatirlarğa küçerergä tırışa. Bu yortlarda yäşäwçelär isä yortta terkälgän här ğailägä fatir birülären däğwä itä. Bu kvartalda yäşäwçelär şartlıça “570 batal'on” iseme astında berläşep qarşılıq aksiäläre uzdıra. Älegä ul çaralarnıñ näticäse yuq.


text:
11 sintäbr dähşäten oyıştıruda şiklänelgännärne xökem kötä
Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrlığı 11 sintäbr höcümnären oyıştıruda qatnaşqan dip sanalğan 6 keşene räsmi töstä üterü häm fetnä qoruda ğäyepläp çıqtı. Şuşı 6 zat bügenge köndä Guantanamodağı totqın üzägendä totıla, häm alar xäzer, ğäyepläwlär räsmi belderelgännän soñ, maxsus xärbi xäyät tarafınnan xökem iteläçäk.
11 sintäbr höcümnären oyıştıruda turıdan-turı qatnaşu ğäyepläwen mäxkämä berençe märtäbä qarıy. Älegä qädär yıllar buyı barı tik New York häm Washingtonda bulğan şul dähşätle waqiğälärne häm Guantanamoda totılğan qayber zatlarnıñ moña bäyle buluı ğına tikşerelgän ide.
Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrlığındağı matbuğat oçraşuında xoquq belgeçe bulğan general Thomas Hartmann tikşerü eşläreneñ tämamlanuın äytep, şuşı 6 keşegä qarşı çığarılğan ğäyepläw äl-Qaidä törkemeneñ Quşma Ştatlarğa qarşı höcümnären aldan uq häm bik centekläp äzerläwen kürsätä, dip belderde.
11 sintäbr höcümnären oyıştıruda ğäyeplängän şuşı 6 keşe çığışı belän törle illärdän bulsa da, alar barısı da ğäräp däwlätlärennän - Yämän, Söğüd Ğäräbstanı, Farsı qultığınnan.
General Hartmann, ğäyeplänüçelärne xökem itäçäk xäyät, maxsus xärbi komissiä üz eşen Quşma Ştatlardağı sivil mäxkämälärneñ xoquqi prinsiplarına nigezlänäçäk, ğäyeplängännärgä möğämälä xärbi tribunalğa eläkkän amerikan ğäskärienä kürsätelgän tösle bulaçaq, di.
Ämma moña ışanıp betmäwçelär dä bar. Keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar fikerençä, xärbi mäxkämälärdä ğäyeplängännärneñ xoquqların yaqlaw öçen tieşle şartlar buldırıla almıy. Misal öçen, alarnıñ advokatları fäqät xärbilär arasınnan ğına häm xärbilärneñ üzläre tarafınnan ğına bilgelänä.
Şuña da bu oçraqta eşneñ bäysez mäxkämä tarafınnan qaraluı xaqında süz alıp barıp bulmıy, dip isäpli misal öçen Rob Freer, Amnesty İnternational oyışmasındağı amerikan belgeçe.
Moñardan tış, ğäyepläw eşenä kertelgän qayber dälillärneñ basım, xätta cäfalaw aşa alınuı mäğlüm, amerikan räsmiläre üzläre, Xälid Şäyex Möxämmätkä qarata qayber şundıy şikle çaralar kürelüen tanığan ide.
Xoquq yaqlawçılar, andıy ısul belän alınğan şahadät mäxkämädä ğäyepne isbatlawçı dälil bularaq qullanıla almıy, bu xalıqara xoquq normaların bozu, di.
Amerikan xärbilären wäkillek itkän general Hartmann bu xaqta, ayırım dälilne ğäyepne isbatlaw eşenä cälep itü tulısınça xärbi komissiädäge xäkim qaramağında bulaçaq, dip belderä.


text: İslamabad. Pakstannıñ xärbi citäkçelege, Äfğanstan çigendä üz qabiläsendä törle radikallarğa sıyınu birgän qabilä başlığın ütergännän soñ, andağı "äl-Qaidä"gä bäyle suğışçıların birelergä öndäde. Qabilä başlığı Nek Möxämmäd üzeneñ 7 tarafdarı belän atnakiç Wana şähäre yanında üterelgän ide. Pakstannıñ xärbi wäkile, qoralların tapşırğan oçraqta yarlıqaw Osama ben Laden suğışçılarına häm alarğa sıyınu birüçelärgä dä cäyelä dip belderde. Könyaq Wäziristan wilayäteneñ äfğan çige buyındağı paştun qabiläläre cirlärendä "äl-Qaidä"gä häm "Taliban"ğa bäylängän yözlägän çit il suğışçısı qaçıp yata dip farazlana.


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko üzeneñ säyäsi berektäşe Yulia Timoşenkonı premyer ministr itep täqdim itte.
Parlamentta raslanğanğa qädär Timoşenko premyer minist wazıyfaların başqaruçı bulaçaq. Viktor Yanukoviç wazıyfasınnan kitkännän soñ bu urın buş tordı.
Prezident idaräsendä buldırılğan yaña wazıyfağa däwlät sekretare wazıyfasına Oleksandr Zinçenko bilgelände.
Saqlanu häm Däwlät iminlege sekretare itep Petro Poroşenko bilgelände.
Kiçä prezident antı birgän Yuşçenko bu qararlarnı bügen prezident bularaq Mäskäwgä berençe säfären başlar aldınnan iğlan itte.
Yuşçenkonıñ Mäskäwdä Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşuı turında tulıraq mäğlümät soñğı xäbärlär çığarılışınnan soñ bulır.


text:
Bötendönya tatar kongressında Törkiä konsulı belän oçraştılar
27nçe ğinwarda Tatarstan parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşin Törkiä respublikasınıñ Qazandağı general konsulı İsmäğil Xaqqı Musa belän oçraştı. Älege oçraşu bu wazifağa küptän tügel genä, yäğni 2004nçe yılnıñ 8nçe ğinwarında bilgelängän yaña konsul belän yaqınraq tanışu niätennän oyıştırılğan. Anda süz Tatarstan belän Törkiä arasındağı xezmättäşlekne üsterü, Qazannıñ meñyıllığına äzerlek, yaña saylanaçaq respublika Däwlät Şurasınıñ tözeleşe häm başqalar xaqında süz bardı. Oçraşunıñ axırında Färit Möxämmätşin İsmäğil Xaqqı Musanı Aq Bars xokkey komandasınıñ çirattağı uyınına çaqırdı, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı. Ä çärşämbe könne Törkiä konsulı belän Bötendönya tatar kongressında oçraştılar. Oçraşuda kongressnıñ räise Rinat Zakirov häm anıñ urınbasarları qatnaştı. Alar Törkiä belän Tatarstan arasındağı xezmättäşlek xaqında, ike aradağı elemtälärne arttıru turında söyläştelär. Süz Qazannıñ meñyıllığın bäyräm itü turında da bardı. İsmäğil Xaqqı Musa isä ike aradağı xezmättäşlekne nindider bäyrämnärgä bağışlap qına tügel, ä daimi alıp barırğa çaqırdı. Häm Törkiä tarafınnan Tatarstan yäşläre öçen oyıştırıla torğan mäğärif ölkäsendäge programmalar turında söyläde. Konsul süzlärenä qarağanda, älege stipendiälärneñ qayber öleşe qullanılmıyça qala ikän. Monı Tatar kongressı citäkçelege wäkilläre mäğlümat citmäw belän añlattılar. Häm kiläçäktä bu ölkädä bergä eşlärgä kiräk digän näticägä kildelär.


text:
Qarşılıq aksiäse tämam
Rusiä pensionerları firqäseneñ Başqortstan bülekçäse qarşılıq aksiäse ütkärde. Alar Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte ixatası yanında palatkalar quyıp, berniçä köngä suzılğan qarşılıq aksiäse uzdırdı. Qarşılıq aksiäsendä qatnaşuçılar möxtäriät citäkçese Rämil Bignovtan “Xalıq” fondına salğan aqça häm vawçerlar öçen tüläwlär taläp itte. Eş şunda, “Komsomol'skaya pravda” gäziteneñ Başqortstan quşımtası Rämil Bignov aqçalata kompensatsiä tüli dip ul utırğan ofisnıñ adresın xäbär itkän ide. Bignov isä üzeneñ bu eştä qatnaşı bulmawın belderde. Pensionerlar qarşılıq aksiäsen tuqtattı. Bignov monı Prezidentnıñ ulı Ural Räximovnıñ çaranı oyıştıruçılarnı Bignovqa piar yasawda ğäyepläwe öçen dip añlattı.


text:
Soñğı atnalarda bu turıda açıq belderü yasamıy torğan Putin suğış xalıqara wäzğiätne totrıqsızlandıraçaq dide. Putin Russiä Ğiraqqa qarşı suğışnı röxsät itüçe BMO İminlek Şurası rezolütsiäse qabul itelügä yul quymayaçaq dip äytte.
Kiçä AQŞ prezidentı George Bush Azores utrawlarında Britaniä Premyer-ministrı Tony Blair häm İspaniä Premyer-ministrı Jose Maria Aznar belän oçraşuda Ğiraq krizisın çişü öçen diplomatik tırışlıqlar bügen, yäğni düşämbe tuqtalaçaq digän çikläw quyğan ide.
Bügen Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin tağın ber märtäbä Fransiäneñ ul rezolütsiä belän kileşmäwen belderde. BMOdağı Britaniä wäkile Jeremy Greenstock Ğiraqqa qarşı köç qullanuğa röxsät birüçe rezolütsiä proyektı tawışqa quyılmayaçaq dide. Älege rezolütsiäne AQŞ, Britaniä häm İspaniä täqdim itkän ide. Greenstock ayırım ilne atap äytmäsä dä, rezolütsiäneñ tawışqa quyılmawın BMO İminlek Şurasındağı ber daimi äğzanıñ aña veto salu mömkinlege belän bäyläp añlattı. Aq Yort äytüençä, Bush sişämbe könne Qazan waqıtı belän irtänge säğät 4-tä Amerika xalqı aldında çığış yasıyaçaq.


text:
Başqortstan mäğärif ministrlığı barlıq mäktäplärdä dä başqort telen mäcbüri uqıtunı täqdim itä
Zöhrä Räxmätullinanıñ bu çığışı parlament utırışına canlılıq kertep cibärde. Deputatlar Gennadiy Şabayıv belän Edward Murzin Zöhrä Räxmätullinağa üz sorawların yawdırdı häm başqort telen respubliktağı başqa millätlär balalarına da köçläp uqıta başlawğa dälillär kiterüne soradı. Ministr xanım üz cawapların aldan uq äzerläp quyğandır, möğayın, çönki, sorawlarğa şunda uq üz raslawların qarşı quydı. «Başqort telen öyrätü respubliktağı başqort bulmağan başqa xalıqlar wäkillären başqortlar belän aralaşırğa öyrätü maqsatın küz aldında tota», – dip belderde Zöhrä Räxmätullina. Ämma bu cawap Şabayıv belän Murzin äfändelärne dä, başqa qayber deputatlarnı da qänägätländermäde. Misal öçen, başqort belän tatar, urıs belän tatar yäki çuaş belän başqort häm başqa xalıqlar äle respubliknıñ töp xalqı sanalğan başqortlar belän aralaşuda nindi dä bulsa qıyınlıq kiçeräme ällä? Şulay da parlamentnıñ küpçelek deputatları başqort telen mäcbüri uqıta başlaw täqdimen berençe uquda xupladı häm bu qanunnı közge sessiädä tulısınça qabul itü mömkin bulaçağın äytte. Mäktäplärdä häm yuğarı uqu yortlarında başqort telen mäcbüriläp uqıta başlaw ideyäse kiçäle-bügenle Başqortstan cämägätçelegeneñ dä iğtibar üzägenä mende. Başqortstan telewideniese üzeneñ parlament utırışınnan kürsätkän reportajları belän çın-çınlap xalıqnı tınğısızlanırğa mäcbür itte. Respublikta bolay da başqortlaştıru säyäsäte alıp barıla digän ber waqıtta deputatlarnıñ şundıy qanunnı qabul itep yatuı nindider kierenkelekkä kiterüe dä ixtimal. Monı deputat Gennadiy Şabayıv parlament utırışı tämamlanğaç, jurnalistlar belän aralaşuda äytte. «Respublik xalqınıñ çınlıqta nibarı 22 protsent tiräsen genä täşkil itkän başqort milläte telen ixtıyarsızlap uqıta başlawnıñ Başqortstanda ayıruça küpçelekne alıp torğan urıslar belän tatarlar arasında zur känağätsezlek uyataçağı şiksez, – di Gennadiy Şabayıv. – Başqort telen uqıtunı telägän ayırım keşelär öçen faqültätiv räweştä kertergä mömkin äle, ä menä anı barlıq uquçılarğa häm taliplarğa köçläp tağu başqort telenä xörmät urınına, kiresençä, aña kire qaraş qına tudıraçaq».
Älege fikerne Başqortstan tatar milli xäräkäte wäkilläre häm kürenekle tatar ğälimnäre dä quätli. Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı äğzası, sotsioloğiä fännäre doktorı, professor Cäwdät Ğiläcetdinov parlamentta qaralğan qanunğa bäyle üz fikerläre belän urtaqlaşıp, menä nilär dide.
(Cäwdät) Sez Başqortstandağı tanılğan tatar ğälime Cäwdät Ğiläcetdinov fikerlären işettegez. Qayber ğälimnär häm milli xäräkät citäkçeläre fikerençä, barlıq uq yortlarında başqort bulmağan barlıq millätlär wäkillären dä başqortçağa öyrätä başlaw bıyılğı köz aylarınnan uq, yağni yaña uqu yılı başında uq ğämälgä quyılırğa mömkin. Läkin uylap citkerelmägän bu ğämäl, Başqortstandağı bolay da çeterekle millätara xälne tağın da kiskenläşterüe ixtimal, dip belderä alar.


text:
Qazaqstan Respwblïkası Təwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` Oblıstıq Xalıq Şığarmaşılıq Ortalığı janınan aşılğan "Talant" jas aqındar klwbı men Aqmola oblısınıñ Jastar Reswrstıq ortalığı birlesip "Jas aqın" attı stwdentter müşəy`rası men körkemsöz oqw şeberleriniñ bay`qawın uy`ımdastırğan edi. Oğan Qazaqstan Jwrnalïster odağınıñ müşesi Baqıt Sumağul, Ädebïet Jäne Öner Mwzey`iniñ ğılımï qızmetkeri Baqıtbek Bekmuratulı, OXŞO-nıñ redaktorı Mergen Toqsanbay` qazılıq etip, şaranı Oyulı Qwanış Erğalïulı jürgizdi. Müşəy`ranı Reswrstıq ortalıqtıñ bölim meñgerwşisi Mırzabek Mırzaxmetov aşıp, qatıswşılarğa səttilik tiledi.
Atalmış say`ıstıñ qorıtındısı boy`ınşa «Mänerlep oqw» atalımınıñ İİİ orın ïegeri Ş. Wälïxanov atındağı KMW stwdenti - Bespaeva Aqmaral, İİ orın ïegeri Ş. Wälïxanov atındağı KMW stwdenti Amangeldi Güljay`na atansa, İ orınnıñ jüldesin Aqan ceri atındağı mädenïet kolledjiniñ stwdenti Muxambettïyar Jänibek qanjığasına bay`ladı!!!
«Men - aqınmın!» atalımı boy`ınşa İİİ orındı Aqan ceri atındağı mädenïet kolledjiniñ stwdenti - Jumabek Abzal, İİ orındı J. Mwsïn atındağı qazaq pedagogïkalıq kolledjdiñ stwdenti Abılay`xan Äşimxan ïelense, birinşi ïegeri Ş. Wälïxanov atındağı KMW stwdenti Küläş Nısanbek atandı!!! Sonımen qatar barlıq qatıswşılar arnay`ı alğıs xattarmen marapattaldı!!!


text: Ramalla -- Bügen Fälästin cirlärendä saylaw aldı kampaniäse başlandı. Prezident Mäxmüt Abbasnıñ Fatah xäräkäte anı Könbatış yarda başladı. Premier-ministr urınbasarı Nabil Şaat kiläse parlament saylawların "tarixi forsat" dip atadı. Hamas törkeme tarixında berençe saylaw aldı kampaniäsen Gaza sızığında başladı, häm 25 Ğinwarğa bilgelängän saylawlarnı kiçektermäskä çaqırdı. "Saylaw aldı kampaniäsendä qatnaşıp bez saylawlarnıñ ütergä tieşlegenä basım yasıybız. Fälästin krizis kiçerä, saylawlar anı çişügä yul aça. Saylawlar kiçekterelsä krizis köçäyäçäk kenä. Fälästin xalqı säyäsi wazğiätneñ üzgärüenä moxtac," di Hamas süzçese Sami Äbü Zuhri. Düşämbedä prezident Abbas, ägär Izrail Könçığış İerusalemda tawış birüne tıysa, saylawlarnı kiçekterü ixtimalın äytkän ide. Elegräk İzrail üzeneñ tıyuın saylawlarda Hamas qatnaşuı belän añlatqan ide. Bu törkem İzrailgä qarşı höcümnär oyıştıruda ğäyeplänä. Könçığış İerusalemda tawış birü mäsäläse äle xäl itelmägän.


text: Kiev -- Yevropa Berlege Ukrainağa "bazar iqtisadı" statusın birde. Bu turıda bügen Kievta, Ukraina-Yevropa Berlege sammitında iğlan itelde. Älege status Ukrainağa Yevropa Berlege belän säwdä bäyläneşlären ciñeläytergä mömkinlek biräçäk. Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko Ukrainanıñ Yevropa Berlegenä kerüe Berlekneñ üzenä dä faydağa bulaçaq dide. Şuşı startegik maqsat qısalarında eşläp, bez Ukrainanıñ Berlekkä kerüe Yevropa keşelärenä zıyanğa tügel, kiresençä, faydağa bulaçağın kürsätergä tırışaçaqbız, dide ul. Yevropa Berlegendä räislek itkän Britaniä premier-ministrı Tony Blair Ukrainanıñ "bazar iqtisadı" bularaq tanıluı – çiksez täräqqiät protsessında ber genä adım bulıp tora dide. Taraflar energetika, aviatsia, iärçen texnologiäse ölkäsendä berniçä kileşü imzaladı.


text:
Xalıqara Atom Agentlığınıñ tikşerüçeläre bu atna azağında İranğa qaytıp , anıñ ilneñ atom programması turında agentlıqqa tapşırğan yaña xisabın tikşerä başlayaçaq.Agentlıqnıñ süzçese Mark Gwozdecky inspektorlar bigräk tä İrannıñ uran bayıtu mämkinçelegen tikşeräçäk dip belderde. Tehran atnakiçtä BMO agentlığına, räsmilär äytüenä qarağanda ilneñ barlıq atom programmasın açıqlağan dokumentlarnı tapşırğan.
Xalıqara aton agentlığı İranğa yäşren räweştä atom bombası eşlämäwen dälilläw öçen 31-nçe üktäbergä qädär waqıt birgän ide.Tehran atom programmasınıñ tınıç mäqsatlarnı ğına küzdä totuın däğwä itep kilä..


text:
BMO cir teträwdän cimerelgän Bam şähärenä küpme humanitar yardäm kiräk bulaçağın isäpli
AUDİO: Min kürgän keşelärneñ küpçelege aşqazanı awırtu, baş awırtu, cilkäläre awırtu säbäple kilä. Alar monda kilep cılıy da cılıy, cılıy da cılıy. Alar şul qädär qayğıru säbäple aşamıy. Häm aşamaw säbäple xälsezlänälär. Yortsız bulu häm çatırlarda qunu säbäple alar tuñalar, üpkälärenä salqın tiä. Bolar barısı ber-bersenä bäylängän.
BMO eşlären koordinatsiäläwçe üzäk wäkile Ted Pearn su, sanitariä, azıq-tölek, häm çatırlarğa ixtiacnıñ ni däräcädä buluı isäplänep, tä'min itüçelärgä ber atna eçendä beldereläçäk dide. Bamlılar ixtıyacların bäyäläwdä BMO agentlıqları belän berniçä il, şul isäptän Quşma Ştatlar da qatnaşa. AQŞ prezidentı George Bush tabiğät qazası kiçergän İrannıñ Amerikadan humanitar yardäm aluğa rizalaşuın xuplap çığış yasadı. Şul uq waqıtta ul, ägär dä İran Waşington belän yaxşıraq elemtälär buldırırğa teläsä kübräk tırışlıq kürsätergä tieş bulaçaq dide.


text: Yerevan - Kiçä Ärmänstan başqalasında protest çaraları waqıtında, polisiä belän saylaw näticälärenä protest belderep cıyılğan xalıq arasında bulğan çualışta, bügen Polisiä belderüençä 8 keşe ülgän. Polisiä süzçese Sayat Şirinan, üleçelärneñ protestçelärdänme yäisä polisiä xezmätkärlärennänme buluı turında añlatma bermäde.Läkin ul 33 polisiä xezmätkärenen yaralanuın äytte. Maşinalar yandırılğan, kibetlär talanğan uramnarnı bügen xärbilär uratıp aldı. Xärbi maşinalar Yerevan şähären kontrol astına ala. Qanlı waqiyğalardan soñ, Ärmänstan prezidentı Robert Koçaryan ildä 20 könlek ğadättän tış xäl iğlan itte. Däwlät böten protest çaraların tıydı häm matbuğat çaralarına çikläwlär kertte.


text:
Tufan Miñnullin: «Doşmanmı min, dusmı?» /Tatarstan yäşläre/
Tufan Miñnullin: «Doşmanmı min, dusmı?» /Tatarstan yäşläre/
Mädäni Comğa gazetasında Kim Şaqirov «Yeget itep toydı bezne atlar» digän mäqäläsendä Könçıgış goroskopları, yıllarga xaywan isemen birü yolası turında uylana. At yılı turında, mäsälän, ul bolay dip yaza:
«Xäzerge könnärdä «at» digändä, minem küz aldıma qala xalqın azıq-tölek belän täemin itüçe sala xezmätçännäre kilep basa. Awıl xalqın çınnan da at belän çagıştırıp bula. At kebek eşli bit ul awıl keşese. Şuña kürä, 2002 yılnı At yılı dip kenä tügel, At häm awıl yılı dip ataw bik ğadel bulır ide kebek!»
At yılı bulgangamı, awıl xezmätçännäre, gomumän awıl teması matbugatta kiñ yaqtırtıldı bu könnärdä. Şähri Qazan gazetasınıñ «1000 dä ber uy» digän säxifädä Radik Fäizovnıñ «Bergälektä — bäräkät, tarqawlıqta — xäläkät» digän yazması dönya kürde.
«Soñgı waqıtlarda gına awılga qaytıp kilgänegez yuqmı? Ä awılda anda xällär ber dä şäptän tügel. Min matdi yaq turında äytmim. Bügenge köndä awıl ul yarlı tügel. Qabatlap äytergä turı kilä, awıl cirendä gomümi küñelsezlek. Şunnan kotılu ezläp, klublar açılsa da, anda yäşlär araqı eçep, qızmaça kileş kilä. İrlär törle qarañgı poçmaqlarda, xättä eş urınnarında sala, inde bit xatın-qızlarnıñ da şuşı xäräkätkä quşılu oçraqları bar. Menä şulay, awıl eçärgä sabıştı…» dip yaza Radik Fäizov. Avtor bu bälädän qotılu yulın tormışnı yañaça qoruda kürä. Mäsälän ul, xıyalga birelep, kiläçäktäge awılları agroşähärçeklär räweşendä küz aldına kiteräm, di. Yağni avtor erelängän, 15-20 meñ xalqı bulgan awıllarnı kürergä teli, bu ideanı zamanında Xruçev kütärep algan ide, ämmä tormışqa aşıra almadı di.
«Agroşähärçekllärdä tuplanıp yaşäw awıl xalqına niqadärle uñaylıqlar, mömkinleklär alıp kiler ide! Xäzerge asfalt yullar, xäzerge texnika zamanında yıraq basularga barıp eşläw älläni zur qıyınlıqlar tudırmas ide. Äytik, mexanizatorlar öçen 30-40 kilometrdagı basuğa barıp eşläp qaytu mömkin bulmagan ğämäl tügel..» digän täqdimnär äytä Radik Fäizov häm dä «bu awıl xucalıgı belgeçe bulmagan, ämma awılnıñ kiläçäge turında uylangan ber qäläm iyase fikere genä» dip tä iskärtep quya.
Mädäni Comğa gazetasında basılgan awıl cirendä yaşäwçe ikençe avtornıñ yazması, şulay uq, igtibarga laeq. Ğarifcan Möxämmätşin «Küñeldä ışanç talpına» digän mäqäläsendä bolay dip yaza:
«Ör-yaña yılga ayaq bastıq. Küñeldä — izge, yaqtıga ışanıç. Küñeldä — şöbxä, borçular, ärnülär… Barıber yaqtıga, izgegä ışanıç tiränräk! Çönki yaqtılıqqa, izgelekkä, maturlıqqa bik tä susadı soñgı yıllarda bezneñ küñellär.»
Bu yazmanıñ awtorı şulay uq, 90-nçı yıllar aldınnan başlangan üz-añ uyanu, xalqıbıznıñ milli gorurlıq üsü, imanı nıgıy baru çalımnarı bulunı da sürätli. Ämma bu xälät ozaqqa barmadı. Milli pessimizm mikrobı canıbıznı aşıy, dip fikerläre belän urtaqlaşa Garifcan Möxämmätşin. Telebezne saqlaw, avtor fikerençä, bezneñ ata-babalarıbız aldındagı burıçıbız. Ä şuşı burıçnı ütäw öçen — milli gorurlıq bulırga tieş, dip sanıy Ğarifcan Möxämätşin. Bu töşençäne ul bolay, dip añlıy:
«Milli gorurlıq — ul gomümkeşelek tarixında, keşelek dönyası küp gasırlar däwamında tudırgan bixisap qimmmätlär arasında üz xalqıñnıñ laeqlı öleşe barlıgın añlaw, digän süz. Milli gorurlıq - ul küpmillätle, küp xalıqlı şuşı çuar keşelek dönyası öçen sineñ — tatar bulıp tugan keşeneñ — näq menä tatar bularaq qaderle häm qimmätle ikänlegeñne añlaw, digän süz.»
Ğarifcan Möxämätşin şulay uq xalıqnı bülgäläü ğämäle turında da fikerläre belän urtaqlaşa. «Mäskäw bu eşne başladı gına, ä üz arabızdan anı tormışqa aşıruçılar inde barlıqqa kilgän. Köt tä tor, Mişärstan yanında Keräşenstan, Tiptärstan qalqıp çıgar», dip yaza ul.
BeчepHяя KaзaHb gazetası yaña yıl aldınnan üzeneñ uquçıları belän turı elemtä ütkärde. Gazetanıñ säyäsi küzätüçese Röstäm Vafinga birelgän sorawlar, ayıruça igtibarnı cälep itä. Mäsälän, İlya Aleksandroviç isemle ber uqıtuçı, xäbärçeneñ milli mäsälägä qaraşları belän kileşmäven äytä. Röstäm Vafin zamanında «tatar milläte däwlät qısalarında gına üsä ala» dip yazgan ide. «Tatar millätenä assimilatsiä yanamıy, millätneñ «çıstalıgı turında» natsistlar söylägän ide üz waqıtında, bu bik bäxäsle fiker», dip sanıy İlya Aleksandroviç.
Zöfär isemle ber eşmäkär, üzeneñ milläte, respublika turında niçek borçıluların sürätläp birä. «Şäymiev suverenitetnı yaqlarga dip yärdäm sorasa, bez uramnarga, mitingqa çıgar idek», dip söylägän bulgan. Ber uquçı, gazeta xezmätkärlärenä «latin grafiqasına küçergäme, yuqmı digän bäxäslärlärne quertqançı, latin grafiqasında keçkenä genä tekstlar bastırıgız, bez künä torır idek» digän täkdim kertä. Ämma BeчepHяя KaзaHb gazetası xezmätkärläre bu keşegä tatar matbugatına möräcägat itärgä täqdim itä. İkençe ber uquçı bolay dip äytä:
«BeчepHяя KaзaHb gazetasın qayber tatar radioları «sarı matbugat» dip atıy. Min üzem dä sezneñ, tatar telen uqıtuga mönäsäbätegezne — mısqıl itügä tiñlär idem.»
Xäbärçe, Marina Yudkeviç: «bez köçläp uqıtuga qarşı, telägän keşe qıtay telen dä öyränä ala» dip cawap birgän. Bu yazmalada gazetada maqtaw süzläre dä äytelä, tänqit tä yañgırıy. Ämma uquçılarnıñ kübese BeчepHяя KaзaHb gazetasına gel açı süzle tügel, ä kiñ küñelle, yomşagraq bulırga çaqıra.
Tatarstan yäşläre gazetasınıñ bu yıldagı berençe sanında Tufan Miñnullinıñ «Doşmanmı min, dusmı?» digän külämle mäqaläse basılgan.
Tufan Miñnullin Däwlät Şurasında da, matbugatta da Başqortostan tatarların yaqlap kilgän keşe bularaq bilgele. «Kommersant» gazetası anıñ ber çığışın bastırgan bulgan. «Doşmanmı min, dusmı?» digän mäqälädän ber özek:
«Başkortostan citäkçelege ul gazetanı uqıp «ah» itkän häm minem tarafqa Ufadan salqın cillär isä başladı. Başkortostanda üz keşe bulgan Tufan Miñnullinnan başqort xalqınıñ doşmanı uq bulmasa da, tatarnıñ ber axmaq millätçesen yasap quydılar».
Tufan äfände, Däwlät Şurasında çıgış yasagan waqıtta, Yañawıl rayonındagı awıllarda ütkärelgän antropologik tikşerenülär turında ber gazetaga tayanıp qına äyttem, bu minem süzlär tügel dip, qat-qat iskärtä. Şuşı külämle mäqalädän tagın ber özek:
«Bü süzlärne min üz tirämdäge ıgı-zıgılarnıñ nidän başlanganın tagın ber qat añlatu öçen yazam. Ämma bu aqlanu tügel. Başqortostandagı tatarlarnıñ xälläre al da göl, alarnıñ problemaları xäl itelgän dip ätergä cıenmıym.»
Min başqort millätçelären añlıym, başkort xalqınıñ yazmışı tatarnıqına oxşagan, di avtor. Avtor bu mäqalädä «Başqortnı başqort bularaq tatar tuganı gına saqlap qalırga sälätle. Ägär dä başqort millätpärwäre tatarnı başqort qına saqlap qalaçaq di häm dälilli ikän, min aña räxmät uqıyaçaqmın häm eşemdä tayanaçaqmın. Menä ni öçen bezgä utırıp söyläşergä, fikerläşergä kiräk» — digän fiker dä äytä.
«Bez 2002 elga ayaq basabız. Yaña yıl başında yaqınnarnı qotlau yolası bar. Başqort tugannarnı Yaña yıl belän qotlıym. İsänlek-sawlıq telim. Bäxäslär bulır, ämmä alar nizaqqa küçmäsen ide» dip yaza Tufan Miñnullin.
Matbugat küzätüwen Azatlıq radiosı öçen Qazannan Bikä Timerova äzerläde


text:
Evropa komissiäseneñ qararı Tatarstan Konstitutsiäsen yaqlap qala almadı
29 mart könne, Tatarstan Yuğarı mäxkämäsendä, Tatarstan Konstitutsiäse östenennän barğan eşne qaraw däwam itelde.
Belgänegezçä, Rusiä baş prokurorı urınbasarı Aleksandr Zvägintsev suverenlıq töşençäsenä bäyle bulğan, Tatarstannıñ tuğrasına, bayrağına, gimnına däğwä belderä. Şulay uq ul, Tatarstan deputatların çaqırtıp alu tärtibe tögälsezlege belän kileşmi häm bu normanı ğämäldän çığarırğa täqdim itä.
Rusiä prokuraturası isemennän eş yörtkän Tatarstan prokurorı Kafil Ämirov, mäxkämä utırışında çığış yasap, üz qaraşın belderde. Anıñ äytüençä, Rusiä konstitutsiäsendä, Rusiäneñ küpmillätle xalqı ğına suverenitet iäse bula ala, dielgän, şuña, respublikalar möstäqil bula almıy. Ä gerb, gimn häm bayraq, respublikalarnıñ däwlätçelek bilgeläre tügel, ä federatsiä subyektınıñ üz üzen tanıtu bilgese genä, dip sanıy Kafil Ämirov.
Tatarstan yağınnan mäxkämä utırışında Midxät Kormanov qatnaştı. Ul mäxkämäneñ 2003 yılda. şuşı uq mäs’älädä çığarğan qararın iskä alıp, konstitutsiäne tikşerü eşen tuqtatırğa çaqırdı. Annarı ul, Çeçnyanıñ töp qanunın tikşergän Venetsiä komissiäseneñ qararların mäxkämägä täqdim itärgä telägän. Ämma, xökemdar Radik Ğabdullin, älege Evropa komissiäseneñ urısçağa tärcemä itelgän qararı xoquqlı bula alamı, dip şiklänep, älege dokumentnı eşkä cälep itärgä telämäde.
Xökemdar ike yaqnı da tıñlap, utırışnıñ eşendä tänäfes iğlan itte. Utırış 31 martta däwam iteläçäk.
Bikä Timerova.


text:
AQŞ xärbiläre süzçese General Mayor William Caldwell äl-Qaidäneñ Ğiraqtağı citäkçese Äbü Musab äz-Zärqäwi uzğan atnada Baquba şähärendä AQŞ hawa höcümennän soñ ber säğät çaması tere bulğan dip belderde.
Caldwell äytüençä Zärqäwi yäşerengän urınğa berençe bomba töşkännän soñ ul 55 minutlap tere bulğan. DNA tikşerüläre anıñ çınnan da Zärqäwi buluın raslağan.
AQŞ tabibı Steve Jones äytüençä, Zärqäwi şartlaw dulqınınnan ülgän.
"Ülem säbäbe yabıq urında şartlawdan üpkä yarası. 2 bomba şartlawnıñ dulqınnarı üpkälären tişkälägän, zarar kitergän häm qanatqan. Bu yaralar tıştan qarağanda kürenmi, Alarnı üpkäsen qarap qına kürep bula" dide Jones.
Äz-Zärqäwi häm suğışçı dip şiklänelgän tağın 5 keşe uzğan çärşämbedä AQŞ hawa höcümennän soñ hälak buldı.
Ğiraqtağı äl-Qaidä törkeme Zärqäwi urınına yaña citäkçe bilgelägän dip xäbär itelä. İnternetta çıqqan belderügä qarağanda, törkem bertawıştan yaña citäkçe itep äbü Xämzä äl-Möhäcirne quyarğa kileşkän.
Äl-Möxäcir könbatışta bilgele keşe tügel häm ul Zärqäwine almaştırır dip kötelgännär arasında da yuq ide.


text:
Qazannıñ meñ yıllığına bağışlap “Dialog Awraziä” jurnalı Awgust sanında 64 bittän torğan “Tatarstan” quşımtasın çığardı. Redkollgiädä Räzil Wäliev, Damir İsxaqov, Fuat Ğalimullin, Räşit Mingazovlarnıñ isemnärenä oçrıybız. Quşımtanıñ yartısı Rusça yartısı Törekçä çıqqan. 1000 yıl quşımtasında qızıqlı ğına mäqalälär bar. Berençese Prezident Mintimer Şäymievneñ "Qazan: küñel açu şähäre" dip atala. Şunan soñ Ayrat Sitdikovnıñ "Arxeologik qatlamnar arasında Qazan"; İskändär İzmayilovnıñ "Kaspinıñ imenlege: Qazan Xanlığı Flotı"; Marat Lötfullinnıñ "Cämğiyäwi täräqqiät mäğarif belän mömkin”; Aydar Abdraxmanov belän Färit Urazayevneñ “Tatarstan: Çit il investorlarınıñ diqqät üzägendä”; Rafael Xakimovnıñ "Tatar ruxı canlana"; Damir İsxakovnıñ "Mäskäw Däwlät Titullarında Qazan Şähäre"; Räfik Möxämätşinneñ "Tatarstanda İslam"; Rezeda Dautovanıñ "Qazan mäçetläre"; Änziä Xannanovanıñ "Kiläçäkkä ışanıç belän qarıybız"; Yevgeniy Lipakovnıñ "Qazanda Xristianlıq"; Damir Ğismetdinovnıñ "Tatar mädäniäte meñ yıldan birle bar"; Damir Şäräfetdinovnıñ "Borınğı häm härdaim yäş sabantuy"; Tatyana Leskovanıñ "Xalıqnıñ prinsessası Daniä"; Miläwşä Aytuğanovanıñ "Yözyılnıñ ekranı – Yaña Yözyıl"; Gölnara Qadırovanıñ "Tatarstandağı ağımdagı moda häm İslamça kiyenü" häm Ravil Fäyzullinnıñ "Qazan Utları berençe sanınan uq yalqınlı yana başladı" isemle mäqaläläre urnaştırılğan.
Matur räsemnär belän bizälgän Dialog Awraziä jurnalınıñ Qazannıñ meñ yıllığına bağışlangan quşımtasınnan Prezident Şäymievneñ süzlärennän ber-ike yul kiterik: “Qazan şähäreneñ iseme Rus däwläteneñ simvollarında da urın aldı. Añarğa tik Qazan soltanı - tsar ğına tügel, Bolğar knäze isemen dä quşqannar. Qazanıñ ikençe iseme Bolğar äl-Cädid. Qazan şläpäse dä patşalıq Rusiäseneñ simvollarınnan bere. Rusiä Prezidentı Putinneñ zur yardäme belän Qazanda bik zur restovratsiä başqardıq. Qol Şärif salındı, Blagoveşen cirkäwenä restovratsiä yasaldı.”
Äxtäm İbrahim, Istanbul


text:
Putin başqortstanlılar sorawlarına cawap birmäde
25 oktäber Rusiä Prezidentı Vladimir Putin rusiälelärneñ sorawlarına cawap birde. Başqortstanlılarğa bıyıl turı efirda Putinğa soraw birü, aralaşu nasıyp bulmadı. Bu il başınıñ xalıq belän ütkärgän şundıy bişençe dialogı. Şul waqıt eçendä respublikada barı tik ber tapqır ğına Prezidentqa soraw birü, aralaşu öçen maxsus urın oyıştırılğan ide. Ul 2002 yılda Awırğazı rayonın üzäge Tolbazı awılında oyıştırıldı. Anda aldan saylanğan törkem, aldan äzerlängän sorawlar belän qatnaşqan ide. Şulay buluğa qaramastan, il başına soraw cibärüçelär respublikadan citärlek bulğan. “Azatlıq” xäbärçeseneñ sez Vladimir Putinğa nindi soraw birer idegez dip xalıq fikeren beleşüdä qatnaşuçılar arasında Prezidentqa soraw cibärüçe ber keşe dä bulıp çıqtı. Ul Ufada yäşäwçe Nail Xäkimov. Nail Xäkimov Putinğa Başqortstandağı mäğärif problemaları turında äytep, başqort telen mäcbüri uqıtu uñayınnan fikerlären belergä telägän. Älbättä, Putin bu sorawğa cawap birmäde. Soraşuda qatnaşuçı millättäşlärebez arasında Vladimir Putinğa tatar problemasına qağılğan başqa soraw birü teläge buluçılar da açıqlandı. Alar milli tigezsezlek, tel statusı, Rusiädä tatar tele statusı kebek sorawlar birer idek dip belderdelär.


text:
Tbilisida prezident Eduard Şverdnadzenı çitläşterergä çaqırğan uram cıyınnarı sülpänäyä
İnterfax mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, oppozitsiä wäkilläreneñ oçraşuı – aldan äytelgänçä xökümät binasında tügel dä, Filarmoniä zalında uzğan. Tärtip bozular bulmağan, alay da Tbilisi'dağı möhim binalar häm xökümät yanında eçke eşlär ministrlığı ğaskärläre urnaştırılğan bulğan. Gruziäneñ oppozitsiäse citäkçese , Milli Xäräkät Blogı yulbaşçısı Mixail Saakaşvili, bügen yañadan Şverdnadze'ğa, wazifasınnan tınıç qına kitergä cirle säğat belän kiçke 7gä qadär waqıt birelä, dip belderde.
Bügenge köngä tawışlarnıñ 60%tı sanalğan xäldä, xökümät yaqlı "Yaña Gruziägä taba" dip isemlängän bloknıñ 25.4 %, Saakaşvili'nıñ Milli Xäräkät blogınıñ 24.4%, Leyborist Partiäseneñ tawışlarnıñ 15%tın yawlağanı mäğlüm.


text:
Keşe xoquqlarınnan bigräk tatarstanlılarnı yäşäyeş mäs’äläläre borçıy
15 yünnän Mobil’ advokat aksiäse ütte. Ul 26 yündä bilgeläp ütä torğan Xalıqara cäzalawlardan zıyan kürüçelärne yaqlaw könenä bağışlanıp uzdırıldı. Agora dip atalğan töbäkara xoquq yaqlaw oyışmaları assotsiatsiäse ütkärgän Mobil’ advokat aksiäse Rusiäneñ 12 şähärendä uzdı. Şular arasında Tatarstannan Qazan häm Çallı da bar. Respublikada bu çara Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge yärdämendä oyıştırıldı. İke atna däwamında täwlek buyı mobil’ telefon aşa militsiä xezmätkärläre tarafınnan totqarlanğan keşelär advokatqa möräcäğät itep, üzlären döres totqarlanğannarmı ikänen beleşergä häm kiräk oçraqta tüläwsez räweştä yurist yärdämenä ömetlänä aldılar. Mobil’ advokat aksiäse nindi maqsatlardan ütkärelde, anı uzdıru kemneñ ideası? Oyıştıruçılar äytüençä, alarğa xoquq saqlaw organnarı xezmätkärlärennän zıyan kürgän, qanunsız räweştä totqarlanğan bik küp keşelär möräcäğät itkän. Berençe çiratta bu aksiä alarğa yärdäm itü yözennän oyıştırılğan. İkençe säbäp, xoquq yaqlawçılar militsiä citäkçelegeneñ üz xezmätkärlären ni däräcädä kontrol’ itüen tikşerergä telägännär.
29 yündä isä Mobil’ advokat aksiäsenä yomğaq yasaldı. Näticälär nindi buldı, çara aldında quyılğan maqsatlar ütäldeme – şuşı sorawlarnı bez Qazannıñ keşe xoquqların yaqlaw üzägenä yulladıq. Azatlıq radiosı tıñlawçılarına cawaplarnı üzäkneñ matbuğat bülege citäkçese Liliä Safinanı birde.
Aksiä qısalarında mobil’ advokatqa 100dän artıq Qazan häm Çallı keşese möräcäğät itte. Çara ütkändä xoquq yaqlawçılar şuña iğtibar itte – keşelärgä yärdäm aluğa qarağanda üzlärendä yärdäm ala aluğa ışanıç bulu ähämiätleräk. Mäsälän, Qazannan Dmitriy Rafailov Mobil’ advokatqa säğät irtänge 4tä şaltıratıp, anı tuqtalışta militsiä xezmätkärläre totqarlarğa teläwe turında xäbär itte häm üzeneñ xoquqları belän qızıqsındı. Xäyer, keşelär bezneñ aksiäneñ maqsatların bez bilgelägängä qarağanda kiñräk añlap, xoquq saqlawçılarnıñ böten wazifalarınnan arttıru oçraqları turında citkerdelär. Çallıdan ber keşe anıñ qızına Yul iminlege xezmätkäre bäylänep yörüenä zarlana. Küp kenä keşelär aksiäneñ barışı belän qızıqsınıp şaltırattı, telefon nomerların soraştı. Äytergä kiräk, şaltıratu oçraqlarınıñ barı tik 4tän ber öleşe genä militsiä xezmätkärläreneñ qanunsız ğämälläre xaqında buldı. Qazan häm Çallı xalqın toraq, yullarnıñ sıyfatı, taşlamalar, niçek, närsägä yäşäw mäs’äläläre keşelärne kübräk borçıy bulıp çıqtı. Niçek yäşärgä digän soraw torğanda, keşe xoquqları turında uylaw qıyınraq, şuña da inde, däwlättän tieşlene taläp itmiçä, alardan närsä dä bulsa sorarğa ğına cör’ät itäbezQazan xoquq yaqlaw üzägeneñ matbuğat bülege citäkçese Liliä Safina süzlärenä qarağanda, aksiäneñ näticäläre, çara waqıtında alğan mäğlümätlär Rusiäneñ Eçke eşlär ministrlığına citkereläçäk. Xoquq yaqlawçılar isä kiläçäktä dä Mobil’ advokat çarası ütkäreläçäkme,yuqmı digän sorawğa älegä cawap birmilär. Bez uzğan aksiäneñ böten şähärlärdäge yomğaqları belän tanışıp, anı tağın ütkärergäme, yuqmı digän näticä äle yasarbız, dilär alar. Läkin xoquq saqlawçı organnarnıñ başbaştaqlığına qarşı köräşne nindi genä räweştä bulsa da däwam itärgä wäğdä itälär.
Gölnaz İlgizär


text:
Törkmänstan saylawları turında yış yañğırawçı sorawlar
Saylawlar ütkärüneñ säbäbe Törmänstannıñ ğömerlek prezidentı, Törkmänbaşı Saparmurat Niyazovnıñ dikäberdä wafat itüe. 21 dikäber irtäsendä Törkmänbaşınıñ yöräk öyänägennän ülüe küpçelek küzätüçelär öçen kötelmägän xäl buldı.
Elegräk Törkmänstanda saylawlar niçegräk ütte?
Törkmänstanda prezident saylawları ber genä märtäbä ütte. Ul da bulsa 1992 yılnıñ yünendä. Anda Niyazovnıñ ber köndäşe dä bulmadı. Räsmi sannarğa qarağanda anda saylawçılarnıñ 99.8 protsentı qatnaşqan häm 99.5 protsentı Niyazov öçen tawış birgän. 1994-neñ ğinwarında, 2 yıl da ütmästän Niyazovnıñ Prezidentlıq möddäten 2002 yılğa qädär ozaytu turında referendum ütkärelde. 1999 yıl tämamlanğanda isä Xalq Mäsläxäte dip atalğan cıyın Niyazovnı ğömerlek prezident dip iğlan itte.
Bu saylawlarda kemnär qatnaşa häm alarnı kemnär täqdim itte?
Barlığı 6 namzät terkälgän. Alar prezident wazıyfaların başqaruçı Gurbanğuli Birdemöxämmädov, ul Niyazovnıñ ülemennän soñ küp tä ütmästän prezident wazıyfaların ütäwçe dip iğlan itelde, Daşoguz ölkäse xakimiät başlığınıñ berençe urınbasarı Amanyaz Atacıkov, Gaz sänäğäte häm mineral baylıqlar ministrı urınbasarı Iğanguli Nuriev, Qarabikaul rayon başlığı Möxämmätnazar Gurbanov, Abadan şähäre merı Orazmırad Gäräyev häm Törkmänbaşı şähäre merı Aşirniyaz Pomanov.
Barlıq 6 namzätne dä 26-nçı dikäberdä ğädättän tış utırışqa cıyılğan Xalq Mäsläxäte rasladı. Namzätlärne Xalq Mäsläxäte saylaw alğanlıqtan alarnıñ bersen dä oppozitsiä wäkile dip ataw mömkin tügel.
Törkmänstannıñ çittä yäşäwçe oppozitsiä wäkilläre elekke premyer ministr urınbasarı Xödaybirde Orazovnı täqdim itkän ide. Әmma Niyazov ülemennän soñ aşığıç räweştä könstitutsiägä kertelgän üzgäreşlär kimendä soñğı 15 yılda Törkmänstanda yäşägän keşelär genä namzät bula ala digän şart quya. Oppozitsiädäge Ağzıberlek xäräkäte başlığı Nurbirde Nurmammedov namzät bularaq qatnaşa alır ide ämma ul haman da Törkmänstanda öy sağı astında qala.
Kem çiñep çığar dip kötelä?
Prezident wazıyfaların başqaruçı Gurbanğuli Birdemöxämmädov ciñärgä oxşap tora. Anıñ prezident wazıyfasın başqaruçı bularaq kütärelüe küplär öçen kötelmägän xäl bulsa da, ilde idarä itüçe köçlärneñ näq men Birdemöxämmädovnı yaña prezidentı itärgä teläwen kürsätte.
Üzäk saylaw komissiäse başlığı Murad Karriev Birdemöxämmädov nazmät itep çığarılğannan soñ ul layıqlı namzät dip anıñ çiñep çığuı öçen barısın da eşliäçägen belderde. Birdemöxämmädov Niyazovnıñ räsmi bulmağan ulı digän imeş-mimeşlär dä bar. Әmma alar älegä imeş-mimeş kenä häm prezident saylawlarına täesir itmi.
Bu saylaw näticäläre başqa illärne närsä belän qızıqsındıra ala?
Berençedän Törkmänstan tabiği gaz häm neftkä bay il. Bäysezlek alğannan soñ añarçı qağılğısız saqlanğan ul baylıqların üzläşterü başlandı. Әmma ul baylıqlarnıñ zur öleşe äle dä cir astında qala birä. Alarnıñ çitkä ozatu yulları citmi. Gaz qudıruçı töp torbaütkärgeç Rusiä aşa ütä. Gazprom belän bäxäslär säbäple gaz täeminäte berniçä märätäbä özelep tä tordı. Xäzer Qıtayğa taba da, Kaspiy diñgeze aşa da ütkärgeçlär tözü plannarı bar.
Saylawlar irekle häm ğädel bulır dip kötep bulamı?
Moñarçı Törkmänstanda ütkän saylawlarnıñ berse dä xalıqara demokratik saylawlar isäpläwe belän irekle, ğädel dip bäyälänmäde. Boları da ğädel bulmasqa oxşıy. Däwlät kiñküläm mäğlümät çaraları Gurbanğuli Birdemöxämmädov turında bik küp yaza häm söyli, başqa nazmätlär isä çağıştırmaça bilgesez bulıp qala.
Naif Aqmal.


text:
İqtisat, xucalıq tormışı häm ekologiä xäbärläre.
Färit Möxämmätşinneñ räsmi çaralarda sişämbe häm çärşämbe könnärendä Rusiäneñ zur bäyrämnäre uñayınnan täbrikläp çığış yasawı aptıratmasın. Bu respublika citäkçeläreneñ eş büleneşe. Prezident Mintimer Şäymiev üz urınında, ul bik möhim çaralar ütkärä häm oçraşularğa äzerlänä dip äyttelär räsmi strukturanıñ xezmätkärläre. Yäkşämbe könne ul Sankt-Peterburgqa barıp, şähär yubileyına bağışlanğan çaralarda ğına tügel, bik zur dairälär belän oçraşırğa mömkin dip sizderdelär mäğlümatlı keşelär. Ul bik zur zatlarnıñ isemnären äytep tormıybız, ämma Tatarstanda bu könnärdä Rusiädäge säyäsi bäyge cilläre sizelä.Äytik, sişämbe könne Narodnaya partiäneñ selektor cıyılışın Qazanda da tıñladılar. Sovet kunakxänäsendä urnaşqan ofista Narodnaya partiä wäkillärennän başqa berniçä jurnalist ta Raykovnıñ urınbasarı Gal''çenko, Tatarstannıñ Dumadağı deputatı Flyura Ziätdinova qatnaşlığında kiñäşmäne tıñlap tordılar. Yäşeren-batırın tügel, bu firqäneñ Tatarstandağı wäkilläre ber-bersenä oxşamağan. Sergey Şaşurin Narodnaya partiäneñ tayanıçı dip üzen xis itä. Ul Duma saylawında İdel buyı okrugın ıçqındırmasqa tırışaçaq. Flyura Ziätdinova şul uq firqäneñ yoldızı bulsa da, bötenläy başqa platformada. Ul Tatarstan mänfäğätlären bik qayğırta, respublikanıñ räsmi säyäsätenä yärdäm itärgä tırışa. Äle anda Sälimxan Axmetxanov digän ber deputat ta bar. Busı inde xäzer Çallıdan saylatıp cibärgän xakimiät resursına ömet itmiçä, tuğan yağın qähärläp yañadan deputat bulmaqçı. Menä şul şäxeslär Narodnaya partiäne Tatarstanda üsterergä cıyınalar. İñ ähämiätlese şul, Narodnaya partiä Yedinaya Rossiägä quşılmayaçaq ikän. Ul üzenä saylawda 5 protsent tawış cıyıp, möstäqil firqä bulmaqçı. Bu partiä Agrar firqä häm Sportivnaya Rossiä belän qul totışırğa bulğan. Moñı qädär Yedinaya Rossiäneñ ber tägärmäçe bulıp sanalğan firqäneñ mondıy belderüe selektor kiñäşmäsenä kilüçelärne şaqqatırğan. Bolay bulğaç, älege superfirqä Yedinaya Rossiä bik yalğız häm mesken xäldä qalmasmı? Bäyräm könnärendä yedinoroslar Qazanda miting, Çallıda forum ütkärergä cıyınalar. Dimäk, eşlär qızu kitkän bit. Yedinaya Rossiäneñ aldında asfal''t yullar tüşälmägän, Vladimir Putin anıñ awızına känfit qaptırıp, başın sıypap torır mikän? Xäzergä äle Tatarstanda bu näzberek xällärne belmilär.Tanış jurnalistlar bik ışandırıp äytkänçä, kommunistlarnıñ respublika oyışması plenumında Aleksandr Saliyğa qänäğätsezlek kürsätkännär. Qarşılıq şaqtıy kisken bulğanlıqtan mikän, plenum yomğaqları cämäğätçelekkä çığarılmıy. Jizn'' firqäse bäyräm otkrıtkaları häm ike sosqı on taratudan ğäyre batırlıq kürsätä almadı. Şulay itep, Qazanda ber genä firka dä xäzergä at dilbegäsen qulında totarlıq tügel. Bäyräm aldınnan alarnıñ härqaysı üzeneñ dönyada barlığın sizderä.
Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Rustavi 2 televideniese taratqan bu xäbär älegä başqa çığanaqlardan tikşerelmägän.
Gruziä häm Rusiä räsmiläre Könyaq Osetiä tiräsendä xäzer kön sayın diärlek bulıp toruçı bu atışlarda räsmilärgä buysınmawçı bilgesez öçençe köçneñ barlıqqa kilüe häm anıñ qorallı nizağ çığarırğa tırışuı turında belderä.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Könyaq Osetiädäge bäreleşlärne 1990-nçı yıllar başındağı xällärneñ qabatlanuı bularaq kürüen äytep moña yul quymasqa çaqırdı. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Gruziäneñ Könyaq Osetiä turında xalıqara konferensiä ütkärü täqdimenä qarşı çıqtı.


text:
Oppozitsiä wäkilläre utırışı buldı
3 may Başqortstannıñ berläşterelgän oppozitsiäsenä kergän oyışma citäkçeläreneñ utırışı bulıp ütte. Anda 27 april bulğan uram cıyını, çara aldınnan iminlek xezmäte ütkärgän tentülär häm soraw alularğa bäyä birelde. Çaranı oyıştıruçılar totqarlanu säbäple uram cıyını zägiyf' ütügä qaramastan, ul üz eşen eşläde dip bäyälände. İminlek xezmäte ütkärgän çaralar uram cıyını uzdıruğa qarağanda da cämäğätçelek häm xäbärdarlıq çaralarında zur şaw-şu tudırdı dip bilgelände. Tentü ütkärgändä, soraw alularda bulğan qanun bozular uñayınnan mäxkämägä möräcäğät itärgä kileşende.
Utırışta qatnaşuçılar Viktor Şmakovnı yaqlap FSB binası qarşında piket ütkärergä digän qararğa kildelär. Şulay uq uram cıyını ütkärü mäs’äläse qaraldı. Ul 18 mayğa bilgelände.


text:
6 aпpeля B ДyxoBHoM yпpaBлeHии MycyлbMaH KpыMa и r. CeBacToпoлb (ЦPO ДyMK) B paMkax пpoekTa "ИcлaMckoe пpaBo для жeHщиH" cocToиTcя ceMиHap Ha TeMy:«KakиM дoлжeH быTb дoM MycyлbMaHиHa». Haчaлo ceMиHapa B 17 чacoB.
Müftiyatta seminar devamında zekât aqqında ikâye etecekler
Martnıñ 16-nda saat 17-de Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresiniñ salonında qadınlar içün "Zekât" mevzusında seminar ötkerilecek. Mevzunı Müfti muavini, ilâhiyatçı Ayder İsmailov añlatacaq.
Aqmescitte "Altın nesil" yarışınıñ yarı finalı ötkerilecek
Martnıñ 13-nde saat 11-de, "Marakand" qavehanesiniñ salonında "Altın nesil" bütün Qırım islâmiy intellektual yarışınıñ yarı finalı ötkerilecek. Yarışta Qırımnıñ bütün rayonlarında keçirilgen diniy kurslarnıñ 12 yaşından 16 yaşına qadar 30 talebesi iştirak etecektir.
"Hidayet" gazetasınıñ "Köyümniñ camisi" yarışına qoşulıñız!
"Hidayet" diniy-maarif gazetası "Köyümniñ camisi" fotoresimler yarışına davet ete. Gazeta muarririyetinde bildirgenleri kibi, iştirakçiler 2016 senesi martnıñ 25-ne qadar cami yanında ya da ibadethaneniñ içinde çekilgen balalarnıñ resimlerini yollamaq kerekler. İcadiy işler This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. elektron menzili boyunca qabul etilecek. Mektüpte balanıñ adı ve cami nasıl etip adlandırılğanı qayd etilmek kerek. Esas bahşış – planşet! İştirakçilerni bahşışlar ve şeñ bala bayramı bekley.
Qırım musulmanları birinci Müfti Noman Çelebicihannı añacaqlar
Fevralniñ 23-nde Qırım, Poloniya, Litva, Aqrusiyeniñ birinci Müftisi, devlet erbabı Noman Çelebicihannıñ öldürüvine 98 yıl tolğanı munasebetinen Qırım camilerinde dua merasimleri ötkerilecek. Cemaat namazları saat 18.30 –da başlancaq (aqşam namazından soñ).
Halqara İslâm Missiyası dinlerara ve milletlerara ürmetniñ aşlanması boyunca leyihada iştirak etmege çağıra
Fevral ayında 2016 senesi İslâm medeniyeti, ilimi ve tasiline destek Fondınıñ yardımınen Halqara İslâm Missiyası yaşlar arasında dinlerara ve milletlerara ürmetniñ aşlanması içün leyihanıñ 2-nci basamağını ömürge keçirmege başladı.
HoBый Haбop Ha Kypcы чTeHия KopaHa B Keбиp-ДжaMи!
OбъяBляeTcя HoBый Haбop Ha Kypcы чTeHия KopaHa для жeHщиH. Kypcы бyдyT пpoxoдиTb kaждyю cyббoTy, B 13 чacoB, B koHфepeHц-зaлe ДyxoBHoro yпpaBлeHия MycyлbMaH KpыMa и r. CeBacToпoлb пo aдpecy: r. CиMфepoпoлb, yл. KypчaToBa, 4 (Ha TeppиTopии MeчeTи Keбиp-ДжaMи).
Aqmescitteki Oquv Yurtında ananeviy qırımtatar nağışçılıq Kursları başlana
Yanvarniñ 23-nde, saat 11-de Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresiniñ Oquv merkezinde ananeviy qırımtatar nağışçılıq kursları başlanacaq.
Dersler er cuma ertesi künü saat 10-ndan 14-ke qadar Müftiyat yanında çalışqan Oquv merkezinde ötkerilecek. Adresimiz: Aqmescit ş., Pobeda Cadddesi, 128. Talebeler kurslarda ananeviy qırımtatar nağışçılıq usullarından "bükme", "mıqlama", "pul", "qasnaq" kibi türlerini menimseycekler.
Aqmescitte miliy areket veteranı Zampira Asanovanı añacaqlar
Yanvarniñ 22-nde Aqmescitniñ merkeziy camisi Kebir camide cuma namazından soñ (saat 13:00-te) milliy areket veteranı Zampira Asanovanıñ hatırasına dua ötkerilecek.
Bundan da ğayrı, Zampira apteniñ soyları ve Müftiyatnıñ teşebbüsinen merhumeniñ yaqınları, dostları, safdaşları iştiraginen dua merasimi teşkil etilecek. Dua kene de yanvarniñ 22-nde "Şen" qavehanesinde saat 14:30 keçirilecek.
Müfti hacı Emirali Ablayev dindaşlarnı Mevlid gecesinen hayırlay
Müfti hacı Emirali Ablayev Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi adından Muhammed Peyğamberimizniñ (s.a.v) doğğan kününi temsil etken muqaddes Mevlid gecesinen dindaşlarnı hayırlay.
Qırım musulmanlarınıñ maneviy yetekçisi Qırım ve bütün dünyada amanlıq üküm sürmesini, er qorantağa sağlıq-selâmetlik, em de Mevlid gecesini Allahqa dua ve yalvaruv içinde keçirilmesini tiley.
Aqmescitte ananeviy qırımtatar nağış eserleri taqdim etilecek
Dekabrniñ 23-nde saat 15-te Qırımtatar medeniy-tarihiy asabalığınıñ müzeyinde "Sanat bağçası" serlevalı sergi açılacaq. Müzey salonında professor S.O. İzidinov adına Aqyardaki qırımtatar medeniyetiniñ tiklev fondı ve "Evciyar" icadiy birleşmesi tarafından ötkerilgen nağış kursları mezunlarınıñ işleri sergilenecek.
Qırım hafızları Bütün Rusiye yarışında iştirak etecekler
Noyabrniñ 28-29 künleri Saratovda erkekler arasında Quran oquvı boyunca "Canlı adet" Bütün Rusiye yarışı keçirilecek. Tedbirde Rusiye Federatsiyasını 10 regionından 35 temsilci iştirak etecek. Qırım Cumhuriyetini Qırım Müftiyatı yanındaki Qalay yüksek islâm ilimleri medresesiniñ talebeleri temsil etecekler.
Borçoqraq qasabasınıñ camisinde qadınlarğa İslâm esaslarını añlatacaqlar
Noyabrniñ 21-nde Aqmescitniñ Borçoqraq qasabasında Quran oquvı, namaz ve İslâm temelleri boyunca leyiha öz işini başlaycaq. Dersler er cuma ertesi künü saat 10-nda başlaycaq.
Eski Qırım qadınlarını İslâm esasları ve Quran oqumaqnı ögrenmege çağıralar
Eski Qırımdaki oquv-maarif merkezinde İslâm esasları ve Quran oquvı boyunca kurslarğa qaytnaycaq yañı qadınlar gruppaları teşkil etile. Qadınlarğa tezleştirilgen oqutuv sisteması boyunca arap elifbesini ögretecekler, Quran oquvı qaidelerini añlatacaqlar.
Aqmescitte balalarnı islâm boyunca terbiye etken kurslar açılacaq
Aqmescitte Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi yanında islâm dini boyunca balalarnı terbiye etken kurslar teşkil etilecek. Programma mektep çağına yetmegen yani 3 yaştan 6 yaşına qadar balalar içün azırlandı.
Ğaye müellifleri aytqanlarına köre, Qırımda bu kibi leyihalar daa kerçekleştirilmegen edi. Derslerde "Mültibem" adlı bala terbiyesi ve inkişafı sistemasına tayanıp, küçüklerge islâmnıñ farzları, Peyğamberimizniñ (s.a.v) ayatı, diger Peyğamberlerimiznen (a.s) bağlı ikâyeler, Quran oquvı, diger lâdiniy fenler oyun tarzında añlatılacaq.
Qarasuvbazarnıñ Cuma camisinde Quran bayramı ötkerilecek
Noyabrniñ 14-nde, saat 10.00-da Qarasuvbazarnıñ Refat Veliulla adına Cuma camisinde Quran bayramı teşkil etilecek. Merasim, camide ealiniñ diniy tasilinen bağlı oquv leyihalarına bağışlanacaq.
Orta camide qadınlarnı eki ay içinde Quran oqumaqnı ögretecekler
Bağçasaray ve Bağçasaray rayonında yaşağan qadınlarnı Quran oquvı ve İslâm temelleri derslerine davet eteler. Olğanı eki ay içinde mahsus usullar vastasınen qadınlarnı muqaddes kitap - Quran oqumaqnı ögretecekler.
Borçoqraq qasabasında Qurannı tezleştirilgen usul ile oqumağa ögretecekler
Noyabrniñ 2-nde Aqmescit civarındaki Borçoqraq qasabasınıñ camisinde erkekler içün Qurannı tezleştirilgen usul ile oqumağa, İslâm temelleri ve namaz qılmağa ögretecekler. Dersler er bazar ertesi künü yatsı namazından soñ, saat 19:30 keçirilecek. Er yaşta olğan erkekler davet etile.
Qırım Müftiyatı Ufadaki Halqara konferentsiyasında iştirak etecek
Oktâbrniñ 22-23 künleri arasında Ufada (Başqorqostan Cumhuriyeti) "21-nci asırda tasil alanında islâm degerlikleri ve idealları" mevzusında 8-nci Halqara ilmiy-ameliy konfentsiya ötkerilecek.
Konferentsiya M. Akmulla adına Başqorqostan devlet pedagogika universiteti, Rusiye musulmanları Merkeziy diniy idaresiniñ Rusiye islâm universiteti, Tasil, ilim, medeniyet boyunca halqara islâm teşkilâtınıñ (ISESCO), Rusiye Federatsiyası tasil ve ilim nazirligi ve Başqorqostan Cumhuriyeti yolbaşçısı yanında devlet-dinlerara munasebetleri Şurasınıñ desteginen teşkil etile.
Qırımda yaşlar ile iş alıp barılması boyunca treningler keçirile
Oktâbrniñ 18-den noyabrniñ 21-ne qadar Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi, "Halqara İslâm Missiyası" teşkilâtı, İslâm medeniyeti, ilimi ve tasili Fondunıñ desteginen Qırımnıñ 10 rayonında "Yaşlarğa daa yaqın olayıq" serlevalı treningler ötkerilecek.
Qırımda islâm tahsili boyunca büyük konferentsiya ötkerilecek
Oktâbr 10-13 künleri yarımadada "Qırımda islâm tahsili: tarihiy basamaqlar ve tiklenüv yolları" mevzusında Halqara ilmiy-ameliy konferentsiya keçirilecek. Merasim Avropada eñ qadimiy islâm oquv yurtu sayılğan Zıncırlı medreseniñ 515 yıllığı ve onıñ temelini qoyğan Meñli Geray hannıñ hatırasına bağışlanacaq. Konferentsiya Yaltadaki "Mriya Rezort" raatlıq-kurort kompleksiniñ salonında keçirilecek. Merasimniñ başlanuvı ve birinci toplaşuvı oktâbr 11-de ötkerilecek.
More Articles...
- Qırım acıları eki reys ile oktâbr 2 ve 4 künleri kelecekler
- Qurban-bayramı munasebeti ile Qırım Müftisiniñ hayırlavı (VİDEO)
- Qurban bayramını Qırımnıñ er regionında qayd etecekler
- Bayram namazı Qırım camilerinde saat 7:15-te başlanacaq
- Qurmanda Qurban bayramını kütleviy şekilde qayd etmege niyetlendiler
- 1
- 2


text:
Dönyanı "teträtüçelär" Davosta yıllıq forumın ütkärä
Här yılnı ğinwar ayında Şvetsariäneñ Alp tawlarında yatqan Davos şähärendä xalıq sanı kinät kenä artıp kitä. Üzgäreş sanda ğına tügel, sıyfat yağınnan da sizelä - danı taralğan İqtisad Forumına anda dönyanıñ iñ qödrätle zatları, eşmäkärlär, säyäsät ähelläre cıyıla. Bıyılğı utırışlarda iğtibar üzägendä klimat üzgäreşläre, energiä çığanaqları tora.
Moñardan tış fiker alışularda Coca-Cola, British Petroleum, Gazprom, Microsoft kebek bar dönyada tanılğan zur şirkätlärneñ citäkçeläre qatnaşa. Davos Forumı şuşı yäkşämbegä qädär däwam itäçäk, bıyıl anda barlığı 200-läp törle oçraşu, fiker alışu ütäçäk. Alar barısı da ber şiğär - Qüät Bizmäneneñ Üzgärüe digäne astında uza.
Davos Forumınıñ başqarma mödire Klaus Schwab:
"Menä xökümätlärgä genä qarağız - bügenge köndä alarnıñ üzlärendäge qüwätne qullanu telägenä qarağanda, kübräk xalıqnıñ şul qüwätne üzenä alu niäten kürep bula. Yäisä şirkätlärgä qarağız, di Schwab, - anda qüwätneñ üzäktän äkrenläp küçüen kürergä mömkin. Yäğni şirkätneñ üzennän kübräk qullanuçılarğa, şul şirkätneñ xissälären totuçılarğa küçä bara. Bar dönya külämendä qarasağız, bez xäzer azmı-küpme ber törle qüwätkä, ber xakimiätkä nigezlängän sistemadan, küptörle qüwätlesenä küçä barabız", dip añlata Davos Forumındağı fiker alışularnıñ üzägendä ni toruın anıñ başqarma mödire Schwab.
Davosta barğan Dönya İqtisadi Forumında köndälek problemalar - Ğiraq häm Yaqın Könçığıştağı wäzğiättän tış, Qıtay, Hindstan, Braziliä kebek illärneñ iqtisadi üseşe häm alarnıñ dönyadağı urınınıñ arta baruı da qaralaçaq.
İkençe ber möhim tema bulıp Davosta dönyaküläm cılınu ğälämäten tikşerü tora. Şuşı çetrekle mäs''älä Germaniä kanslerı Angela Merkelneñ Forumnı açqanda yasağan çığışında da üzäktä ide. Anda ul dönya illären kümer gazın çığaru külämen kimetügä öndäde. Forum tarafınnan ütkärelgän fiker beleşü moxitne saqlaw mäs''äläseneñ ähämiäte yağınnan ikençe urında toruın açıqlağan. Berençe urında iñ yuğarı östenlek iqtisadi üseşkä genä birelgän.
Kärim Kamal


text:
Ğiraqnıñ tönyağındağı Mosul şähärendä 2 amerikan hälak buldı, 2se yaralandı
Associated Press mäğlümat agentlığı Tikrit şähäre yanında neft torbası yana, dip xäbär itte. Torbağa ut törtkännär dip farazlana.
Xäbärlärgä qarağanda Bağdadta tormış tuqtağan. Başqalada bilgesez törkemnär tarafınnan bügen häm irtägä "qarşı toru çaralarına" çaqırğan qağäzlär taratıla. Uram qağäzlärendä Ğiraqnı okkupatsiäläwgä qarşı 3 könlek protest çaralarında qatnaşırğa ügetläw dä bar.
Amerika Quşma Ştatlarınıñ Bağdadtağı konsullığı kiçä, il buylap höcümnär bulu ixtimalı turında kisätte.
Bügen Amerikan prezidentı Geroge Bush üzeneñ şimbä sayın yasıy torğan radio çığışında Quşma Ştatlar ğaskärläreneñ Ğiraqtan xäzer ük çığıp kitüe döres bulmas ide, bez andağı eşne axırına citkeräçäkbez, dip belderde.


text:
Bäyräm diep, eş tä onıtılmıy
Tatarstanda bu könnärdä bäyräm mäşäqätläre belän şöğellänälär. 1 oktäber könne respublikada Olılar könen bäyräm ittelär. Xäyer, Olılar köne uñayınnan çaralar ber kön genä barmadı. Oçraşular, büläkläwlär, tüläwsez tabiplarğa, çäçtaraşlarğa, munçağa baru kebek çaralar berniçä kön däwamında mömkin ide. Olılarnı räsmi räweştä respublikanıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin qotladı. Ä yäkşämbe könne respublikanıñ uqıtuçıları üzläreneñ hönäri bäyrämnären bilgeläp ütäçäk. Räsmi räweştä uqıtuçılar köne inde menä berniçä yıl 5 oktäbergä bilgelängän bulsa da, uqıtuçılar da, uquçılar, alarnıñ ata-anaları da yış qına elekkeçä, oktäberneñ berençe yäkşämbesendä bäyräm itä. Mäğärif ministrlığı respublika uqıtuçılarınıñ iñ layıqlıların Piramida küñel açu üzägenä cıyıp, 1 oktäber könne Uqıtuçılar könen bäyräm itte. Balalar ostazların qotlarğa häm büläklärgä premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva, Mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamov kilde. Qazan uqıtuçılarınıñ räsmi tantanası isä 5 oktäber könne uzaçaq.
Bu arada bäyrämnär küp bulsa da, eş tä onıtılmıy. Räsmi bulmağan mäğlümätlärgä qarağanda, Qazannıñ Gorbunov isemendäge aviaberläşmäse belän Proyekt-3000 şirkäte arasında zur kileşü tözelgän. Älege kileşüdä Qazan aviatözüçeläre tarafınnan oçqıçlarnı arendağa birep toruçı Proyekt-3000 şirkäte öçen 2007 yıldan başlap 100 TU-334A oçqıçı yasaw qaralğan, dip xäbär itä Kommersant gäcite. Älege kileşüneñ bäyäse 1,5 milliard dollar. Bu Qazan aviatözüçeläre berniçä yılğa eş häm finanslar belän tä’min itelgän digän süz. Alabuğada isä bu könnärdä awıldağı keçe eşmäkärlekkä yärdäm itü programması eşli başladı. Anıñ qısalarında awılda yäşäwçe eşsezlärgä terlek satıp alırğa aqça bireläçäk. Älege programmada qaralğan aqçalar oçqıçlar tözü tarmağınnan meñlägän märtäbägä azraq bulsa da, alar awıl xalqına şaqtıy zur yärdäm kürsätergä mömkin.Gölnaz İlgizär


text:
Qırğızstanda xakimiatne häm cämäğät tärtiben totrıqlandıru tırışlıqları yasala
Ber kön eçendä oppozitsiädän xakimiatkä küçkän säyäsi köçlär Qırğızstanda yaña idarä buınnarın qoru eşen alıp bara. İldä yaña premyer-ministr häm waqıtlıça prezident wazifaların ütäwçe bilgelände, xökümätneñ yaña äğzaları raslandı. Alarnıñ töp burıçı bulıp xäzer başqala Bişkäktäge tärtipne torğızu tora - comğağa qarşı tön anda kibetlärne talaw belän ütte, distädän artıq keşe üterelde.
Audio, Marat Qaipov
"Ni qızğanıç, prezidentıbız ilne üz urınınnan kitüe xaqında beldermi taşlap kitte, häm bu qanuni problema tudıra. Berençe bulıp bez prezident yazmışın xäl itärgä tieşbez. Ul inde kitüe xaqında belderde digän xäbärlär bar ide, başqalar bu döres tügel di. Şuşı mäs''älä berniçä kön eçendä xäl itelergä tieş. Oppozitsiä wäkilläreneñ Aqayevqa iminlek tä''min itü ölkäsendä anıñ belän kileşüe kiräk. Bez ilne citäkçesez qaldıra almıybız" di Qırğızstannıñ Konstitutsiä Mäxkämäse xäkime Marat Qaipov. Ul üze ixtimal çişeleş bularaq Aqayevnı urınınan parlament tarafınnan alunı täqdim itä:
Audio, Marat Qaipov
"Prezidentı urınınnan alu tärtibe bar, monı kön tärtibenä quyu deputatlarnıñ küpçelegennän tora" di Qaipov. Yaña xakimiat öçen tağın qatlawlıraq burıç bulıp Bişkäktä mömkin qädär tizräk cämäğät tärtiben torğızu tora. Comğağa qarşı tön anda kibetlärne talaw belän ütte, bu şul xätle kiñ qolaç aldı ki, qüwät köçläre eşen yañartu öçen maxsus bilgelängän Feliks Kulov Bişkäk xalqına möräcäğät belän çığarğa buldı:
Audio, Feliks Kulov
"Minem bar ömetem xalıqqa ğına, totrıqlılıq, tärtip, namusıbıznı saqlap qalu maqsatında min sezne torğan urınnarığızda xalıq drujinalarına yazılırğa öndim" di Qırğızstannıñ qüwät xezmätlären citäklägän Feliks Kulov. Ul eçke eşlär büleklärendä xezmät itüçelärgä dä möräcäğät itep, alarnı kire eşlärenä qaytuğa çaqırdı häm şuşı taläp ütälmäsä alarnı militsiädän quu belän kisätte.
Kärim Kamal


text:
"TatMedia" agentlığı tözelä
Yaña agentlıqnı oyıştıru, finanslaw mäsäläläre Tatarstan xökümätenä yöklängän. Äytergä kiräk, älege färmannıñ päyda buluın beräwlär kötep alğan bulsa, ber-işe dairälär, şul isäptän räsmiläre dä, sağayıp qabul itkän, dilär. Matbuğat, televidenie, radio belän citäkçelek itü şaqtıy qatlawlı wä çeterekle mäsälä. Citmäsä, çorı başqa, mäğlümat çaralarınıñ däwlät qaramağında bulmağannarı arta bara. Uñışlı eşläp kilgän bäysez gazetağa, mäsälän, ukazda kürsätelgän qayber problemalar bötenläy qağılmıy, disäñ dä yarıy. Kiresençä, andıy basma räsmi xakimiätneñ iğtibarın köçäytüendä süz ireklegen çikläwne kürä. Läkin oçın-oçqa yalğap yäşägän matbuğat agentlıqnıñ oyışuın şatlanıp qabul itär sıman. Tağın şunısın da äytik, berniçä yıl elek, Mäğlümat ministrlığı yabılğaç, pressa, radio, televidenie belän kem citäkçelek itüe bik sizelmäde. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, bu yünäleştäge federal' ministrlıq ta büdjet aqçaların Mäskäwdän Qazanğa küçermi başlağan. Çönki mäğlümat çaralarınıñ mäşäqätlären öleşçä üz östenä alğan Tatarstan elemtä ministrlığına Lesin citäklägän ministrlıq aqça cibärüne, küräseñ, urınsız dip sanağandır. Qısqası, yaña agentlıq eşne qay yaqqa borır - monısın ozaq kötärgä qalmadı.