text:
Tınışbay` Raqım Jïırmağa tarta öleñ jïnağınıñ avtorı. Olardıñ işinde «On segiz - gül däwren» dey`tin alğaşqı jïnağı, «Qaratawım - aq otawım», «Jïırma bes - jır däwren», «Toğız perne - toqsan küy`», «Kökiregim -küy` sandıq», «Qobızım - abızım», «Önerbayan», «Altay`dan sälem», «Düldül köñil», «Küy` sandıq» sekildi jır jïnaqtarı bar.
Täwelsizdik – baqıtı ğoy` elimniñ,
Täwelsizdik – şattığı ğoy` jerimniñ.
Qolğa qonğan baq qusınday` ayalağan,
Bağı ğoy` teñdesi joq bul elimniñ,-demekşi Täwelsizdiktiñ arqasında qoldağı barımızdı bağalap, bolaşağımızdı bağamday` aldıq. Sonıñ ay`ğağınday` jeksenbi küni awdandıq mädenïet üy`inde ötken aqınımızdı izdegen,
Tınışbay` Raqımdı eske alw keşi.
Tınışbay` Raqım-jay` aqın emes. Aqan seri, Birjan sal, Balwan şolaq sïyaqtı äni men sözin qatar usınğan aqındardıñ, sal-serilerdiñ özi de, izi de. Mine, osınday` birtwar aqın Tınışbay` Raqımnıñ 70 jıldığına arnalğan «Öleñge ğana tabınğan aqın» attı eske alw keşi awdan ortalığındağı mädenïet üy`inde ötti.
Keş ötetin orın äsem bezendirilgen. Awdandıq ortalıqtandırılğan kitapxanalar jüy`esiniñ kitapxanaşıları kelgen qonaqtardı zor qoşemetpen qarsı aldı.
Keşke aqın rwxına bas ïip Almatıdan jubay`ı, ul-qızdarı, körşiles awdandardağı twıstarı kelip qatıstı.
Sonday`-aq, «Kökiregim-küy` sandıq» attı kitap körmeleri uy`ımdastırılıp, keş qonaqtarın awdandıq ortalıq kitapxananıñ kitapxanaşısı Lwïza Raqımbaeva aqınnıñ är jıldarı jarıq körgen kitaptarımen, şığarmalarımen, änderimen tanıstırıp ötti. Keş qonaqtarı «Besigimiz – bey`bit kün», «On segiz-gül däwren», «Qaratawım-aq otawım», «Jïırma bes-jır däwren», «Toğız perne-toqsan küy`», «Qobızım-abızım», «Köne maqam-jaña saz» attı on beske tarta lïrïkalıq jır jïnaqtarı men «Altay`dan sälem» attı än-öleñderi kitaptarımen tanıs boldı.
Awdan äkimi Bey`bitbek Jay`lıbaev körmedegi aqın kitaptarın aqınnıñ jarı Qaraşaşpen birge tamaşaladı. Öz kezeginde Qaraşaş apay`ımız awdan basşısına aqınnıñ jarıq körgen än jïnağın tartw etti.
Sarıswım ölkem meniñ sayalı,
Seniñ lebiñ alaqanday` ayalı.
Janım añsap jetkenimde şalğay`dan,
Say`ın dalañ keñ quşağın jayadı,-dep jırlap ötken aqınğa arnalğan «Öleñge ğana tabınğan aqın» attı keş şımıldığı Tınışbay` Raqım twralı derekti fïlʹmdi körwden bastaldı.
Özbekstan öñirinen Jambıl oblısı, Sarısw awdanına otbasımen köşip kelgen bala Tınışbay`dıñ, balalıq şağı men bozbala kezi osı Sarısw öñirinde ötti. Özi ay`tqanday`:
«Osı öñirden bastalğan qara soqpağı, talay` belge, talay` beleske jeteledi.» Armanı-alıs, muratı-bïik, öleñ-än saparında, twğan jeri Sarıswğa degen, jüregindegi perzenttik sağınışınıñ otın,soñğı demi bitkenşe söndirmey` ötti.
Mine, sodan bolar Tınışbay` Raqımnıñ är öleñinen özi ösken jerler-Bürkittige, Aqtoğay`ğa, Jay`ılmağa, Jañatas, Kök-Jonğa degen ıstıq ıqılas, süy`ispenşilik taw samalınday` esip turadı. T.Raqım-nıñ sözine jazılğan änderdi awdandıq mädenïet üy`iniñ jeztañday` änşileri Roza Ötembaeva, Ğalımjan Tezekbaev, Jadıra Däwkenova, Nığmetjan Xalıqov, Mey`irjan Omarov tamıljıta şırqap, «Ay`janqız» xalıqtıq bï ujımı mıñ burala bï bïlep, körermenderge erekşe köñil küy` sıy`ladı.
Al, «Sarısw xalıq teatrı» müşeleri saxnalastırğan «Öleñge ğana tabınğan Aqın» attı qoy`ılımı keşke qatıswşılardı aqınnıñ balalıq, bozbalalıq, stwdenttik kezeñderine sayaxat jasattı.
Munan soñ awdan äkiminiñ orınbasarı Dïnara Asanova söz söy`lep, aqınnıñ jubay`ına sıy`lıqtar tartw etti.
Öz kezeginde söz kezegin alğan aqınnıñ jarı Qaraşaş Axmetqızı:
- Tınışbay` Raqım maxabbattıñ jırşısı. Jañatastıñ kişkentay` qaratasına dey`in jırlağan aqın. Onıñ ay`ğağı twğan jerge degen jırları. Mäñgi ölmey`tin jırları jasay` bersin, tıñday` beriñizder.
Osınday` dübirli keşti uy`ım-dastırğan awdan äkimine, awdan äkimdigi apparatına, awdandıq mädenïet üy`i jäne awdandıq ortalıq kitapxana qızmet-kerlerine, ağay`ın-twğandarğa basımdı ïip, alğısımdı bildiremin,-dep jürekjardı lebizin jetkizdi.
Sonımen qatar, Qazaqstan Jazwşılar odağı basqarması törağasınıñ orınbasarı, Qazaqstan Respwblïkasına eñbegi singen qay`ratkeri Maraltay` Ray`ımbekulı, Astanadan arnay`ı kelgen,Tınışbay` Raqımnıñ qurdası, qalamger dosı, aqın, dramatwrg-Qazaqstan Respwblïkasınıñ öner qay`ratkeri Serik Turğınbekov aqın jay`lı estelikterin, birge ötkizgen qızıqtı oqïğaların äñgimeley` kele öziniñ qalamınan twğan «Kümis qay`ıñ» jırın körermen nazarına usındı. Al, Jambıl oblıstıq «Balalıq şaq-detstvo» gazetiniñ bas redaktorı Esmaxanova Gülnar aqın twralı estelikter ay`ta kelip, aqınnıñ esimin oblıs ortalığındağı bir mektepke bersek jäne jıl say`ın respwblïkalıq «Tınışbay` oqwları» bay`qawı ötkizilip tursa degen usınısın jetkizdi. Aqınnıñ qarındası Jañılğan Raqım aqınnıñ «Tağdır» attı öleñin köpşilikke tartw etti.
Bükil bolmısı, jaratılısımen qazaqtıñ perzenti, qazaqtıñ maqtanışı bola bilgen Tınışbay` Raqımnıñ 70 jıldığı dürkirep ötti.
Aqın rwxına arnalıp, as berildi.
Kamelï SÜLEY`MENOVA,
«Sarısw»


c: text/html

text:
Balalarźıñ küpläp ağıulanıuı säbäptäre asıqlana
Respublika prokuraturahı Äbyälil rayonında salmonellioz auırıuına bäyle xälde üź küźäteüe aśtına alğan. 9-sı avğusta rayon dauaxanahına yuğarı temperatura menän ber nisä bala kilterelgän, ularğa salmonellİOz diağnozı quyılğan. Sirźeñ rayon üźäge Asqarźıñ Berezka balalar baqsahında taralıuı asıqlana. Bında eşläüse ber nisä keşelä, şul iśäptän aşnaqsıla oşo sir tabıla. Qullanıusılar xoquqtarın küźäteü xeźmäteneñ Başqortostandağı idaralığınıñ töbäk büleksähe etäksehe urınbaśarı Kärim Aqsurin äyteüensä, äle balalar baqsahı qarantinğa yabılğan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mäskäwdä Xäter köne uzdı
15 üktäberdä milli mädäni üzäktä uzğan xäter köne tarixi mäçet imamı Ramil xäzrätneñ “Yäsin” süräsen uquı belän başlandı.
Häm oçraşuğa kilgän xalıq belän berrättän Qazannı saqlap şähit kitkännär ruxına doğa da uqıldı. Mäskäwdä xäter köne soñğı yıllarda yıl sayın ütkärelep kilä. Mädäni üzäk tatarlarğa qaytarılğan soñğı öç yılda ul inde ğädätkä kerde. Läkin bıyılğı xäter köne başqa yıllılarğa qarağanda xalıqnıñ mädäni üzäkkä bik az sanda kilüe belän ayırılıp tordı. Mädäni üzäk direktorı Änwär Xösäenov, sanap çıqtım, 37 keşe bar ide dip belderde. Xalıqnıñ az buluına üzençä säbäbe dä bulğan. Ber kön aldan cıyılğan milli mädäni möxtäriät äğzäläre, bezgä «orğannardan» xäbär ittelär, mondıy çaranı nigä planğa kerttegez digän sorawlar da birgännär oyıştıruçılarğa. Läkin şulay buluğa qaramastan Xäter köne uzdı. Ul könne çığış yasar öçen bilgelängän Äxmät abıy Galimov ta çığışın «säyäsi kupertülär» yasamasqa kiräk digän süzlärdän başladı. Şuna kürä ul tarixi waqiğalarğa tiränten kermästän çığışın xalıqlar duslığı, tarixi riwayätlärgä nigezläde. Anıñ belen bulğan äñgämädä ul: “Säyäsät üzgärep bara, bezneñ çığışlardan xalıqqa awırlıq kilmäsen ide”, dip belderde.Äxmät Galimovnıñ tel töbendäge, läkin çığışında yañğıramağan tarixi waqiğalar, oçraşuda başqarılğan cırlarda tösmerlände. Nailä Fatixova üzeneñ “Söyembikä” digän cırın başqardı. Şul isemdäge Röstäm Nevretdinov muzıykasına yazılğan başqa cırnı Roza Xabibullina da cırladı ul oçraşuda. Bu aynıñ Ramazan ayı ikänlege dä onıtılmadı Xäter könendä. “Ayqay” törkeme başqaruında Päygambärgä bağışlanğan mönäcätlär tä yañğıradı.


text: Bügen Rusiäneñ Monopoliägä qarşı idaräse däwlät qaramağındağı Rosneft kompaniäseneñ BaikalFinansGroup isemle säyer şirkätne üzläşerü ğämälen rasladı. Uzğan yäkşämedä ütkän auksionda küplärgä tanış bulmağan bu şirkät Yukos neft kompaniäseneñ Yuganskneftegaz şirkäten satıp alğan ide. Atnakiç könne Rosneft BaikalFinansGroup'nı satıp aluın iğlan itte. Yuganskneftegaz Rusiädäge neft yatmalarınıñ 17 protsentına iä. Şulay itep Yukos östennän 18 ay mäxkämäläşülärdän soñ, strategik ähämiätkä iä bulğan neft mölkäte däwlät qaramağına küçä. Yukosqa nigez saluçı, xärämläşü häm salımnan qaçuda ğäyeplängän Mixail Xodorkovski äle dä törmädä utıra. Üze ul aña belderelgän ğäyepläwlärne "säyäsi" dip kire qağa.


text:
Sadece PHP
Mesajlar: 557
Konular: 17
Katılma Tarihi: May 2012
Rep Puanı: 15
187 Mesajına, 328 Teşekkür edildi.
Kişisel Bilgileri:
Son Mesaj: substr
Son Mesaj: kutame
Son Mesaj: hdogan
Son Mesaj: karadenizfidancilik
Son Mesaj: yilmaz70
Son Mesaj: osdem66
Son Mesaj: hcyasavul
Son Mesaj: ahmetsomuncu
Son Mesaj: DeathDance
Son Mesaj: isozi
product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım indir, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım Videosu, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım online izle, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım Bedava indir, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım Yükle, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım Hakkında, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım nedir, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım Free indir, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım oyunu, product_tag' doesn't exist Hatası Lütfen Yardım download


text:
Äydägez äle Tömängä, Tobol'skiğa barıp qaytıyq. Vladimir Putin 8 mart könne anda barğaç, älbättä, xatın-qızlar belän oçraştı. Bala tabu yortın tizräk açtıru öçen tieşle kürsätmälärne dä alar qarşında birde. Ayırılışqanda Rusiä prezidentı borınğı grek filosofı Platonnıñ Tömän häm Seber yaqları turında yazıp qaldırğan süzlären iskä töşerde. Räxmät töşkere, pomoşnikları şundıy qızıqlı sitata tapqannar. Böyek Rifey, yäğni Ural tawları artında, digän Platon, bik küp, bik kiñ häm altınğa, cir astı häm cir öste baylıqlarına bay urınnar, digän. Bu baylıqlarnı ğälämät zur berket qışlar ğına saqlıy. Ul yaqta yäşägän keşelärneñ cir baylıqlarına isläre kitmi. Vladimir Putin belän Tömändä bügen yäşäwçelärgä Platon süzlären ğibrät itep äytte. Platon da, Putin da Rusiä yäki rus keşeläre turında iskä almaw säbäple, älege qoşlar, baylıqlar kemnär belän çordaş digän soraw tua. Qazan ğalimnäre ike dä uylamıyça Seberdä borın zamannarda yäşägän xalıqlarnı iskä aldılar. Xäzerge tatarlar bulmasa da, alarnıñ borınğı törkilär ikänlege bäxässez.
Şulay itep, Platon yazğan süzlärne Vladimir Putin borınğı törkilärgä häm bügenge tömänlelärgä bağışladı. Bügen dä ul baylıqlarnı tabuçılar arasında tatarlar, başqortlar az tügel, bixisap dilär. İke meñ yıl buyı tarqalmağan qärdäş xalıqlar bügen kilep yuqqa çıqmas kebek. Bigräk tä Rusiä başlığı şulay tarixi tamırlarğa iğtibar itkändä. Uz tarixıbıznı patşalarğa da, başqa xalıqlarğa da añlatır zaman citkäç, niçek xäräkät itäbez soñ?


text: Mäskäw -- Şamil Basaev belän intervyu kürsätkän ABC kanalına Rusiädä eşläw xoquqın çikläw qararına Rusiä jurnalistları täniqt belderde. Bügen Mäskäwdä ütkän forumda Rusiä Jurnalsitları Berlege citäkçese İgor Yakovenko, xökümätneñ bu qararı Rusiägä, intervyunıñ üzenä qarağanda da kübräk zıyan kiterde, dide. Berük waqıtta, Frans Press agentlığı xäbär itüençä, forumda küp kenä jurnalistlar bu intervyunı efirğa birgän öçen ABC telekompaniäsenä dä tänqit beldergän. Basaev, Rusiädäge terror ğämälläre, şul isäptän, Beslan mäktäbendä totıqlar alu öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı.


text:
Qırğızstan oppozitsiäse citäkçese yäkşämbedä ütäçäk parlament saylawları ğädel häm irekle bulmayaçaq, dip kisätte. Elekke tışqı eşlär ministrı, oppozitsiädäge Ata-Yort partiäse räistäşe, saylaw ilsemlegennän sızılıp taşlanğan Roza Otunbaeva süzlärençä, saylawdağı xärämläşülär il-küläm protest çaralarıa kiterä ala. Bügen Bişkäktä tağın ber sızılıp taşlanğan namzät Äbdireim Kulbaevnı yaqlağan miting uzdı. Anda qatnaşqan 700läp keşe "barısına da qarşı" tawış birergä kileşte. İssıq Kül häm Narın töbäklärendä sızılıp taşlanğan namzätlär dä, üz saylawçıların şulay eşlärgä çaqırdı. Üzäk saylaw komissiäse räise Söläyman İmanbaev süzlärençä, ägär berär töbäktä "barısına da qarşı" dip atalğan namzät küpçelek tawış cıysa – yaña saylawlar iğlan iteläçäk.
Qırğızstan xökümäte, Quşma Ştatlarnıñ ilneñ eçke eşenä tıqşınuwı kötelmägän näticägä kiterä ala dip kisätte. Küptän tügel Amerikan ilçese Stephen Young, yäkşämbe saylawları demokratik şartlarda ütmäsä, bu ike il arasındağı mönäsäbätlärgä zıyan kiterä ala digän ide. Qırğızstan tışqı eşlär ministrı urınbasarı Talant Kuşçubekov bügen däwlät radiosına äytüençä, amerikan ilçelegeneñ mondıy belderüläre kötelmägän näticägä kiterä ala.


text:
AQŞ däwlät sekretare Colin Powellnıñ BMO İminlek Şurasındağı çığışı häm şura äğzalarınıñ reaksiäse
AQŞ däwlät sekretare Colin Powellnıñ BMO İminlek Şurasında Ğiraqnı qoralsızlanırğa telämäwdä ğäyepläwçe, küzläw mäğlümätlärenä nigezlängän täfsille xisap birüe İminlek Şurası äğzaları tarafınnan tağın borçulı belderülärgä etärgeç buldı. Ämma şuranıñ töp äğzaları elekkeçä köç qullanırğa aşıqmasqa, Ğiraqta tıyılğan qorallar ezläwne däwam itärgä çaqırdı. Qoral tikşerüçelär citäkçelegeneñ bu atna axırında Bağdadqa barıp anda ütkäräçäk oçraşuları Ğiraqqa qoral tikşerüçelär belän tulı xezmättäşlek itüen kürsätü öçen birelgän soñğı mömkinlek bularaq qarala.
75 minutlap däwam itkän çığışında däwlät sekretare Ğiraqnıñ atom, ximik, biologik qoralları, yıraq arağa oça torğan raketalar yasaw tırışlığın kürsätüçe küzläw mäğlümätläre belän tanıştırdı, Ğiraq äl-Qäidä belän xezmättäşlek itüçe terrorçılarnı sıyındıra dip belderde. Qoral tikşerüçelärgä qomaçawlaw, mäğlümätlärne yuq itü turında ğäräp telendä söyläşüne tıñlatıp, Powell Ğiraq xärbiläreneñ telefon aşa söyläşüe yazılğan bu tasma Bağdadnıñ tikşerülärgä qarşı kampaniä alıp baruın kürsätä dide.
Ğiraqnıñ qoral programmaları häm bu aldawlar İminlek Şurasınıñ 1441-nçe Rezolütsiäseneñ Ğiraq tarafınnan bozıluın kireqaqqısız räweştä isbatlıy dide Powell.
AUDİO: Ğiraq haman da rezolütsiäne tupas räweştä boza. Döreslekne açu häm qoralsızlanu öçen birelgän soñğı mömkinlekne quldan ıçqındıruı belän Ğiraq anı tağın da nığraq boza häm şurağa buysınmawnı däwam itüeneñ citdi näticälären küräçäk könen yaqınayta
İminlek Şurasında veto xoquqına iä bulğan 5 daimi äğzanıñ 3-se - Fransiä, Russiä häm Qıtay Ğiraq mäs’äläsenä säyäsi çişeleş ezläwne däwam itärgä teläwlären belderde. Fransiä tışqı eşlär minisrtı Dominique de Villepin qoral tikşerüçelär sanın 2-3 märtäbä arttırunı, tikşerelgän urınnarğa daimi küzätüçelär quyunı täqdim itte. Rezolütsiäneñ tınıç yul belän ütälüe öçen äle mömkinlek qalğanda nigä suğışırğa dide Villepin. Ğiraqnıñ rezolütsiäne bozuın raslawçı şiksez dälillär yuq dip ul tikşerülärne däwam itärgä çaqırdı.
AUDİO: İşarälär, mäğlümätlär, şiklänülär bar. Häm bez barıbız da bu turıda kübräk belergä tırışırğa tieş. Şuña kürä tikşerülärne däwam itü häm maqsatıbızğa tuğrı qalu zarur. Maqsat - Ğiraqnı qoralsızlandıru.
Russiä tışqı eşlär ministrı İgor’ İvanov Quşma Ştatlar birgän yaña mäğlümät barlıq şura äğzalarınıñ belgeçläre tarafınnan centekläp öyränelergä tieş dide. İvanov, tikşerülär däwam itärgä tieş ämmä Ğiraq Powell kütärgän mäs’älälärgä cawap birergä burıçlı dip belderde.
Xäzerge waqıtta Yewropa Berlegendä prezidentlıq itüçe Gretsiä tışqı eşlär ministrı George Papandreou jurnalistlarğa krisiznı tınıç yul belän çişü mömkinlekläre äle dä bar dip belderde. Papandreou äle genä Yaqın Könçığış däwlätlärendä säfärdä bulıp qayttı. Anıñ äytüençä, qayber ğäräp illäre citäkçeläre Säddamnı qoral tikşerüçelär belän xezmättäşlekkä ügetläw öçen Bağdadqa üz wäkillären cibärü mäs’äläsen qarıy. Gretsiä tışqı eşlär ministrı da, başqa illärneñ wäkilläre kebek ük, qoral tikşerüçelär citäkçese Hans Blix belän BMO atom agentlığı başlığı Möxämmät äl-Baradaynıñ, tizdän Bağdadqa barıp qaytqannan soñ, İminlek Şurasına xisap biräçäk köne - 14-nçe fevral’ne Ğiraqqa qarata çara kürü mäs’äläsenä xälitkeç tä’sir yasıyaçaq kön dip isäpli.
AUDİO: Minemçä waqıt sanaw başlanğannı bez barıbız da sizäbez. Waqıtnıñ qayçan çığaçağın min tögäl genä äytä almıym. Hiçşiksez, Blixnıñ xisabı xälitkeç ähämiätkä iä bulaçaq. Şuña kürä min Säddam Xösäyengä monıñ soñğı mömkinlek ikänen ni qädär qatıraq itep añlatsaq, şul qädär yaxşıraq bulaçaq dip isäplim.
Powellnıñ kisken belderüenä şura äğzalarınıñ bik azı ğına - Britaniä, İspaniä häm Bolğarstan quşıldı. Bolğarstan tışqı eşlär ministrı Solomon Passy “ägär dä tikşerüçelär Ğiraqnıñ qoral tikşerülärgä mönäsäbäte üzgärmäwe turında xisap birsä, şura şuña layıqlı çara kürergä tieş bulaçaq dide.
Naif Aqmal, Azatlıq Radiosı, Praga


text:
İzrael premyere Sharonnıñ Gazadan ber yaqlı çigenü planın yaqlau häm ğıraqlı totqınnarnıñ törmädä ezärleklänüe säbäple AQŞnıñ sonğı atnalarda ğäräb dönyasında abruyı kimi töşte. Däwlät sekretarı C.Powell atna azağında Yordaniädäge cıyında Amerikağa qarata ışanıçnı arttıru ömedendä tırışlıq alıp barsa da , anıñ uñışın kürsätkän dälillär yuq kebek.
Dönya Ekonomik Forumınıñ Yordaniä-Shunehtä barğan 3 könlek ikençe cıyını bügen tämamlandı.Dönyanıñ törle cirennän kilgän
meñnän artıq ölkän däräcädäge räsmi,iqtisadçı häm zialılar qatnaşqan konferensiädä AQŞ däwlät sekretarı C.Powell ğäräb dönyasında Amerikağa qarata ışınıçnı arttıru öçen tırıştı. Ul xätta ğıraqlı totqınnarnıñ AQŞ xärbi saqçıları tarafınnan ezärleklänüe öçen ğafu da ütende.Kiçäge çığışında däwlät sekretarı ğäräb citäkçelären dönyanıñ aldınğı illäre belän bergäläp eşläp, üz illärendä reformalar ütkärergä çaqırdı. Powell AQŞ belän Yordaniäneñ ekonomik reformalar ölkäsendä xezmättäşlek itüe, Waşington belän ğäräb dönyası öçen ürnäk bula ala dip äytep bolay dip däwam itte(audio)
Bez yardäm itä alabız. Yardäm birä alabız,bez Yordaniä belän bulğan kebek töbäktäge başqa illär belän dä irekle säwdä kileşülärenä ireşergä telibez.Bezneñ yaqın könçığış partnörlege inisiativası kebek inisiativalar belän yardäm itä alabız.Ämma bez sonğı çiktä reformalarnıñ eçtän bulırğa tieşlegen beläbez. Bez reformalar öçen partnörlıq buldırırğa äzerbez.
Powell andıy mexanizmanı xalıqara oyışmalar eçendä buldıru mömkin dip söyläde. Ämma Ğäräb Ligası citäkçese Amr Musa Powell komentarlarına, Waşington yaqın könçığışta demokratiä urnaştırırğa teli, Waşingtonnıñ ğäräb dönyasın AQŞ mänfäğätlärenä turı kilerlek itep reformalau teläge qabul itelmäslek närsä digän cawap qaytardı, Amr Musa ayruça Waşingtonnıñ''zur yaqın könçığış inisiatiavsı''nıñ detalläre ğäräb citäkçeläre belän kiñäşläşüdän elek xalıqara mätbuğatta basılıp çıqtı dip äytte. Ul reformalar bik yaxşı täqdim, Waşington biräçäk kiñäşlärne dä xuplıybız, Ämma AQŞ alarnı köçläp taqmasqa tieş dip söyläde. Yordaniä tışqı eşlär minsitırı Marwan Moaşer Waşington ğäräb dönyasında moñarçı bulmağan däräcädä tübän töşkän abruyın kütärü öçen çaralar kürergä tieş dip belderde. Maoşır süzlärençä, Powell İzrael—Fälästin konfliktı häm Ğıraq belän idaräne ğıraqlılarğa tapşıru älege waqıtta in möhim 2mäsälä buluın prezident Bushqa belderergä tieş .
Däwlät sekretarı AQŞnıñ İzrael-fälästin konfliktın çışü öçen tırışlıq alıp baruın İzraelneñ Gazada fälästin yortların cimerü säyäsäten yaqlamauın söyläp , Ğıraqta 30nçe iyündä idaräne ğıraqlılarğa tapşıraraçaqbız dide .Powell süzlärençä(audio)
Bez bu xaqta ilçe l.Braximi belän söyläşülär alıp barabız, protses alğa taba bara, iminlekne kontrol itü zarurlığı belän berrättän här kem 1nçe iyüldä Ğıraq waqıtlı xökümäte P.Bremer citäkçelegendäge waqıtlı koalitsion xakimiätne almaştıraçağın här kem añlarğa tieş.AQŞ häm koalitsion köçlär yaña xökümät belän bergä totrıqlılıq urnaştırıp ğıynuar ayında bulaçaq saylawlarğa äzerlek eşläre alıp baraçaq.
färidä xämit,praga


text:
9 yıl elek qabul itelgän töp qanun äle ber-ike atna elek kenä yañartıldı. Säyäsätçelär öçen bu kön-9 yıl elek qabul itelgän konstitutsiäne iskä alu köne bulsa, xalıqqa-yaña yıl aldı eşlären tämamlau häm büläklär alıp beterü öçen yaxşı forsat. Mäğlüm bulğança Tatarstan Däwlät Şurası deputatları bu könnärdä 2003nçe yıl byudjetı mäs’älälären tikşerde.Başqortstan parlamentında da bıyılğı byudjet tıñlauları şoma ğına uzmağan. Azatlıq xäbärçese qanunçığaru palatası deputatı Xämid Möxammätcänov belän oçraşqan.
Rämzit Abulaev, Ufa


text:
Belarus xakimiate Rusiä mäğlümat çaralarınıñ "tiskäre" yoğıntısınnan arına
Belarustäge cämäğätçelek üzen torğan nığraq dönyadan ayırılğan xäldä xis itä bara. Könbatıştağı irekle mäğlümat çaraların alıp uqu yäisä qaraw ildä inde bolay da elektän ük çiklängän ide, xäzer inde xakimiat Rusiä kanalların da çiklärgä tırışa. Alar urının prezident Lukaşınkağa tuğrı bulğan mäğlümat çaraları ala, irekle fiker belderergä tırışqannarına isä qatı törleçä basım yasala.
Audio
Uzğan cäydän başlap Belarus xakimiate, Rusiä televidenieseneñ, ul uylağança, tiskäre yoğıntısın kimetü maqsatında qayber çaralar kürä başladı. 6 ay elek ekrannardan kinät kenä iñ populär telekannallarnıñ berse bulğan ORT yuğaldı, häm anıñ urınına ONT digän yañası päyda buldı. Ul ORTnıñ bar küñel açu, sport tamaşaların kürsätep, anıñ yañalıqları urınına üzeneken, yäğni Minskidä äzerlängänen täqdim itä. Yaña kanalnıñ kapitalı nigezdä, älbättä däwlätneke. Mäskäwdäge ORTnıñ asıl programmaların Belarustä xäzer satelit aşa ğına qarap bula, xalıqnıñ zur küpçelege andıy cihazlar alırlıq xäldä tügel, şuña kürä aña sönnätlängän ORTnı qararğa ğına qala. Belarustä urısça çığa torğan, üzeneñ bäysezlege häm qıyu yazmaları belän tanılğan Belorusskaya Delovaya Gazetanıñ möxärrir urınbasarı İrina Halip, xakimiat kürgän çaralar nigezdä senzura kertüne añlata dip belderä.
Audio
Halip süzlärenä qarağanda, Minskidä äzerlängän xäbär programmalarına tübän sıyfat häm waqiğälärne östän-östän genä yaqtırtu xas, şuña da qaramastan ONT tapşıruların xalıq räsmi Belarus televideniäse tapşıruları belän çağıştırğanda yaratıbraq qarıy. Lukaşenka xakimiate Belarustä söylägän qayber Mäskäw radioların da cirle stansiälär belän almaştıra, İnde telgä alınğan Doroxov, yaña radiolar da däwlät tarafınnan kontrol itelä dip belderä, häm bu uñaydan prezident Lukaşenkanıñ küptän tügel genä üzeneñ, ideologiäne dä xosusilaştıruğa yul quymayaçağı turında belderüwen iskä töşerä. Başqa mäğlümat çığanaqlarına, ayırım alğanda Könbatış matbuğatına kilgändä, anı uqu Belarustä inde küptän qibat ber şöğelgä äylände. Könbatış basmaların satu urınnarı bik az häm yänä ğadi xalıqnıñ satıp alu mömkinlekläre bik çiklängän. Şul uq närsäne İnternet turında da äytep bula, anı belaruslarnıñ barı tik 3 protsentı ğına qullana, häm ildäge berdänber provider, Beltelecom, älbättä däwlät qulındağı ber şirkät bulıp tora.
Kärim Kamal, Praga.


text: Berläşkän millättär Oyoşmahınıñ keşe xoquqtarı buyınsa maxsus wäkile İordandıñ könbayış yarında haqlanıu diuarı tözögän İzraildı qatı tänkitläne. Bögön Jenevala iglan itelgän xisapta BMO wäkile John Dagard diuar İzrail raslağansa, terrorsılarğa yuldı qaplaw ösön tügel, täw siratta, yähüd awıldarın haqlaw ösön tözölgän tip belderze. Diuar tözöü fälestin bilämälären kösläp tartıp alıuğa tiñ tigän BMO wäkile. İzraildıñ BMO-lağı wäkile Yaakov Levi xisaptı samanan tış säyäsiläşterelgän häm ısınbarlıqqa tap kilmäy tip atanı.


text: Uzğan tönda Aziädän alıp New Yorkka qädär yözlägän million keşe Yaña 2006 yılnı qarşı aldı. Bäyräm çaraları Tın okean töbägendä, Australiäneñ Sydney şähärendä başlanıp, cir şarı tiräli däwam itep, New Yorkka barıp citte. New Yorknıñ Times mäydanında Yaña yıl kilüen taswirlağan zur balqıp torğan şarnı küzätergä bıyıl millionğa yaqın keşe kilgän. Mäskäwneñ Qızıl mäydanına da Yaña yıl qarşılarğa meñlägän keşe cıyılğan. Fransiädä maşinalarğa üt törtülär Yaña yıl kiçendä dä küzätelgän. Politsiä äytüençä, 340lap maşina yandırılğan, 260 keşe qulğa alınğan.


text:
Räşit Äxmätov: Neftkä bäyälär artqanda Tatarstanğa bäysezlek uñaylıraq
“ЗBeздa ПoBoлжbя” gäzite törle yazmalar belän şaqqatırırğa yarata anısı. Qaywaqıt gäzit birgän farazlar tormışqa aşıp ta quya anısı. Läkin, bu gäzit milli tormış turında urıs telendä şaqtıy ğına sallı, analitik yazmalar bastıra. Cämäğätçelek arasında gäzit bazarın şulay taptı. Menä soñğı sanında “KaзaHckий Bыбop” yäğni “Qazan saylawı” digän yazma dönya kürde. Berençe bittä basılğan bu yazmanıñ avtorı Räşit Äxmätov- gäzitneñ oyıştıruçısı häm möxärrire. Räşit Äxmätov bu oçraqta kiläse atnada Qazanğa, tantanalarğa BDB illäre liderları, Törkiä, İran däwlätläre prezidentları kilä. Häm şundıy wäzğıättä Tatarstanğa qarata öç küñelsez xäl eşlände dip yaza.
Şul uq waqıtta ber atna elek Rusiä yuğarı mäxkämäse Tatarstan üzeneñ konstitutsiäsendä “suverenitet” terminın qullanırğa xoquqı yuq digän qarar qabul itte. “Suverenitet” terminı zakonnan tış dip iğlan itelde. Töbäk suverenitetına däwlätkä qurqınıçlıq alıp kilä torğan, separatistik mäğnä salındı. Qazan yubileye aldınnan bu demonstrativ qarar. Ul, kem köçleräk digän pozitsiädän çığıp eşlängän, Tatarstan monıñ belän kileşergä mäcbür. Räşit Äxmätov, menä şundıy bäyä birä Rusiä Yuğarı mäxkämäse qararına. İkençe küñelsez xäl dip, avtor, küptän tügel genä Qazanğa säfär yasağan Rusiä iqtisadıy üseş ministrı German Grefnıñ kilüen atıy. Döres, säfärneñ üzen tügel. Ä anıñ awızınnan çıqqan süzlärne.
Gref qatıy räweştä, Tatarstanğa federal' programm buyınça başqa aqçalar küçerü bulmayaçaq dip belderde. Häm äle respublikağa federal' programmadağı qaralğan aqçanıñ qalğan 30 milliard sumnı da birelmäyäçäk. Şäymievqa bu mä’säläne Putin belän söyläşep xäl itärgä turı kiläçäk. Çönki aqça, metro tözeleşen däwam itär öçen häm Qazansu yılğası aşa tözelgän küperneñ ikençe öleşen yasar öçen kiräk
Räşit Äxmätov Qazan yubileye aldınnan, Respublikağa qarata eşlängän tağın ber küñelsez xäl turında yaza.
Qazanda plan buyınça Törkiä könnären ütkärü qaralğan ide, - dip yaza gäzit möxärrire.-Ul avgustnıñ ikençe yartısında uzar dip kötelde. Läkin kilep çıqmadı. Törkiädän zur ğına delegatsiä kilergä äzerlängän bulsa da. Mäskäwdä Törkiä belän Tatarstan arası nığuın telämädelär. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, Mäskäw, Törkiädän Qazanğa kilüçe delegatsiä äğzalarınıñ kübesenä viza birmägän. Tatarstanda törek-tatar litseyların basım bara. Xäzer Şäymiev saylanmağaç, ä Putin tarafınnan bilgelängäç, aña üzbaşlı pozitsiädä toru awır. Añlaşıla, Mäskäw, Qazan yubileyenıñ tä'siren tışqı säyäsättä kimetep kürsätergä, Tatarstannı xalıqara soyuzniklardan izolyatsiälärgä teli
“ЗBeздa ПoBoлжbя” gäziteneñ möxärrire tağın ber, dürtençe küñelsez waqiğağa tuqtala. Ul da bulsa, Rusiä belän Tatarstan arasındağı yaña kileşüneñ äzer dä bulmawı. Şartnamä Qazanda yubiley könnärendä imzalanır digän sürän genä ömet bar di avtor.
Mäskäw belän Qazan mönäsäbätlärenä kilgändä, Räşit Äxmätov, Rusiägä köçle Tatarstan kiräkme digän soraw quya. Häm aña cawabın da üze birä:
Soñğı yıllardağı säyäsätkä obyektiv qarasañ, - dip yaza ul.- Mäskäwgä köçsez Tatarstan kiräk. Häm şuñardan çığıp, Mäskäw Tatarstannı tağı da köçsezländerergä tırışaçaq. Mäskäwdä xakimiät vertikale tözergä telilär ikän, anıñ maqsatı töbäklärdäge tormış däräcäsen tigezläw. Yäğni byudjetlar törle şähärlärdä tigez bulırğa tieş- di Räşit Äxmätov. Häm mondıy oçraqta, Mäskäw şähäre genä çerep bayaçaq digän faraz birä.
Yıl sayın Tatarstanda suırtılğan 30 million tonna neft'tän 350 milliard sum aqça kerä, - dip iqtisat mä’sälälärenä küçä Räşit Äxmätov. - Şunıñ, Tatarstanğa 100 milliardı ğına qalıp barsa da, 250 milliardı Rusiägä kitä. Neft'kä bäyälär artqanda respublikağa bäysezlek uñaylıraq. Ä Mäskäw, Tatarstannı Rusiä eçendä qaluına qızıqsındırırğa tieş. Mäskäw büleşergä tieş. Neft'kä bulğan bügenge bäyälärdä, Tatarstanğa federal' programm buyınça birelä torğan aqçalar, ul Tatarstan neft’ennän Mäskäwgä kitkän keremneñ altı protsentın ğına täşkil itä. Tatarstan Rusiä stabilizatsion fondın tulılandıra häm üze bernigä dä tienä almıy, dip yaza Räşit Äxmätov. Yäğni, qayberäwlär, Tatarstanğa, Rusiä, başqa töbäklär xisabına yärdäm itä digän süzlärne yazma avtorı bik ğadi arifmetika belän inqär itä. Häm bügenge köndä, Rusiäneñ töp säyäsäte töbäklärne, ayırım alğanda Tatarstannı qısu dip näticä yasıy Räşit Äxmätov “ЗBeздa ПoBoлжbя”gäzitendä basılğan yazmasında.
Räfis Cämdixan


text:
Amerikan xärbiläre Bağdadnıñ könçığışında Räşid hawa qırın üz kontrolenä alğan. Bu xaqta Qatardağı Üzäk Xärbi İdarädä amerikan generalı Vincent Brooks belderde. Bağdadnıñ üzendä bäreleşlär däwam itte. Quşma Ştatları ğaskärläre başqalağa tönyaq häm könyaqtan höcüm itte.
Xalıqara Qızıl Xac komitetı Bağdad xastaxanäläre bombalawda yaralanğannar belän tulğan, şähärdä su, medetsina kiräk yaraqlarına qıtlıq bar dip xäbär itte.
Könyaqta, Britaniä xärbiläreneñ matbuğat wäkile polkovnik Chris Vernon, xakimiättäge Baath partiäse Basradan kitte, cirle xalıq Britan ğaskärlären şatlıq belän qarşı aldı, dip belderde. “Britan ğaskärläreneñ Basrağa kerüläre xuplap qarşı alındı, cirle xalıqta nixayät basımnan qotıluğa ışanıç barlıqqa kilde, könnän kön ul ışanıç arta bara”, dide Chris Vernon. Britan wäkile xäbär itüençä Ğiraqnıñ ikençe iñ zur şähäre bulğan Basra Britan ğaskärläre kontrolendä, läkin tulısınça iminlekne buldıru öçen äle tağın ber-niçä kön kiräk bulaçaq.
Ğiraq mäğlümat ministrı Sahaf, Ğiraq köçläre amerikan xärbilären “cimeräçäk” dip belderde. Bağdadtan 100 çaqrım çaması yıraqlıqtağı Üzäk Ğiraqta hawadan boralaqlar häm xärbi oçqıçlar yardämendä Amerikan köçläre Ğiraq cömhüriät saqçılarına höcüm itkän dip xäbär itelä.


text:
BMO Ğiraqta saylawlar ütkärü mömkinlegen tikşerergä cıyına
Audio (Kofi Annan)
"Bilgele bulğança Ğiraqta saylawlar ütkärü mäsäläse körçekkä terälde. Şuşı mäsäläne tikşerü öçen min anda törkem cibärergä buldım."
Ämmä, Annan süzlärençä, başta bu törkemgä tieşle iminlek şartları buldırılırğa tieş. Ğiraqnıñ şiği möselmannarı citäkçese Ayatolla Ali Äl-Sistani, xökümätne bilgeläp tügel, saylap quyarğa taläp itä. Amerikan räsmiläre, saylawlar öçen waqıt qalmadı dip, xökümätne 30 Yündä bilgeläp quyarğa cıyına. Bügen Parisğa kilgäç Annan, Berläşkän Millätlär bu körçektän çığarğa yärdäm itä ala, digän belderü yasadı. Kofi Annannıñ Ğiraq mäsäläsendä fikerläre turında tulıraq itep bezneñ küzätülärdä işetersez.


text:
AQŞlarında ike möhim basma Ğıraq suğışnnan elek Bush administratsiäseneñ däğwä itkän mäsälälärgä qarşı çıqmadı dip yaza ''New York Rewiew of Books''jurnalı..Aftor New York Times häm Washington Post gazetaları popular prezidentqa qarşılq kürsätüdän tıyılıp, Ğıraq turında çınbarlıqnı ezlämi, başqa mäsälälärdä berberse belän yarıştı dip belderä..Bu mäqalä AQŞta jurnalizmğa iqtibar cälep itsä dä ,anıñ yomğaqları barlıq kiñ küläm mäğlümät çaralarına sabaq bulıp tora.
Amerikanıñ täsirle New York Rewiew of Book journalınıñ 26nçe fevral sanındağı mäqalädä ilneñ ike aldınğı basması suğıştan elek cämäğätçelekne citärlek yaqtırmadı digän tänqitle fiker belderä.Aftor Michael Massing NYT häm Waşington Post basmaları administratsiäneñ Ğıraq küpläp üterü qoralların yäşerä digän fikrenä citärlek qarşılıq kürsätmäde dip yaza. Massig fikerençe gazetalar bik nıq räsmi çığanaqlarğa tayandı, üzgä fikerlärne çitkä qağıp, administratsiäneñ açuı belän täwäkkällek itmäs öçen üz üzen senzuraladı.Massing Radiobızğa birgän ängämädä ni öçen bu mäqaläne yazuın bolay dip añlattı(audio)
suğışqa qädärge aylarda minemçä AQŞtağı mätbuğat çaraları üz wazıyfaların başqarmadı. alar administratsiäneñ suğış öçen kürsätkän sıltawlar turında Amerika xalqın yaxşı, bäysez analitik mäqalälär belän tämin itmäde.
Ğıraq tıyılğan qorallarnı yäşerä digän mäsälä suğış öçen töp säbäp buldı. Bu turıda kiñ debatlar ütkärelmäde häm näticädä xalıqnıñ zur öleşe suğışnı yaqlap çıqtı.Ämma zur bäreleşlär betügä 10ay ütkännän soñ da tıyılğan qorallar tabılmadı, Qorallarnı tikşerü törkemeneñ citäkçse David Kelly küptän tügel genä Bush pozitsiäse nigezlängän küzläw mäğlümäte yalğış ide dip belderde. Massing äytüenä qarağanda suğışqa qädäre aylarda WP häm NYT basmalarındağı yazmalar adminsitratsiä yaqlı ide, jurnalistlar Bushqa yaqın torğan, töğäl bulmağan küzläw mäğlümätenä tayandı häm başqa tänqitle mönäsäbät kürsätkän küzläw xezmätlärlären iqtibarğa almadı. Amerikada jurnalistlar yaña çığanaq , yaña temalar ezläp tabası urınğa kübräk yarıştağılar köndäşlärgä yaraqlaşu yäki alarnı ütü , ciñü belän şägelllänä. Massing süzlärençä (audio)
Jurnalizmnıñ in häyläkär aspektlarınnan berse , här kemeneñ şuluq mäsälädä yazuı , şuluq keşelärgä tayanu tändensiäse, beräw dä yaña teritoriägä çığarğa tırışmıy. Här kem başqaları yazğan temağa yaza, häm bu yış qına jurnalizmda qaytavazğa alıp bara häm minemçä bu yaxşı jurnalizmğa qarşı.
Annan başqa di Massing här ike basmanıñ da muxarrirları bigräk tä 11nçe sintäberdän soñ popular prezidentnı tänqitläwdän tıyıldı yäki patriotik bulıp kürenmäwdän qurıqtı.
Massing (audio)
Min ber yaqnı yaqlaw patriotik bulmawda ğäyeplänügä kiterer digän qurqu bar ide dip uylıym . Minemçä jurnalistlar arasında bik zur qurqu cäyelgän. min yazğanda moñı üzem dä sizdem, yazğannarımnı uñ qaraşlı beräw uqısa , miñe Amerikağa qarşı keşe dip xökem itäçäk dip uyladım.Minemçä bez säyäsi tänqit qayçaqta patriotik tügel digän fikergä tängäl qaralğan säyäsi möhittä yäşibez häm bu keşelärne nirvalandıra.
Aftor AQŞta barlıq mätbuğat çaraları administratsiäne tänqitsez yaqlaw tozağına töşmäde. Ul 31 basmadan torğan Knight Ridder çılbırın misal itep kiterä. Anda kergän basmalar administratsiäneñ suğış başlawına bik tä nıq tänqit belderde. Knight Riderneñ Waşington bürosı citäkçse John Walcott bez dä NYT yäki WP kebek yarış basımı astında tordıq , ämma törkem yarışqa tügel ä mäsäläneñ üzenä iqtibarnı birde dip söyläde. Walcott(audio)
Jurnalistlar här cirdä här halde başqaları(kollegaları) närsä eşli dip borçıla bu sine yış qına belagä kertä ala. Bez mäsälägä iqtibar itep , ul turıda ğına qayğırttıq başqaları närsä eşli yäki eşlämi ähämiät birmädek.
Walcott täcribäse , uquçılarnı çitlätmäven kiresençä alarnıñ xörmäten qazandırğanın kürsätte. Massing NYTnıñ Ğıraq qoralları turında yazuçı jurnalistı Judith Millergä üzen aqlaw forsatı birä. Judith xanım min xökümätneñ Ğıraq qoralları turında uylağanın ğına xabär ittem , anı bäyäläw yäki tänqitläw minem eşem tügel dip qaradım digän. Massing moñı bik çiklängän jurnalizm dip atıy .Walcott süzlärençä (audio) Bu saylaw tügel.Bu xata . İrekle cämğiättä jurnalistlar xökümätneñ nişlägänen ,närsä äytkänen bik töğäl xabär itergä tieş. Ämma cawaplılıq monda betmi.
Michael Massing NYT , WP ta kündermäne añlağan bulırğa Suğış betkännän birle yazmalar tänqitleräk küzlektän qaralıp äzerlänädip äytte.
färidä xämit,praga


text:
Äläzänlelär öçen caylaşıp yäşäw ürnäge
Populyar Rusiä gäziteneñ tatar awılına qarata provokatsion xäbäre tatarlarnı häm ğomumän möselman dönyasın bitaraf qaldırmadı. Bu xaqta respublikanıñ barlıq mäğlümat çaraları da şawladı. Häm bügen dä bu xällärgä awazdaş yazmalar matbuğatta oçrıy. “Watanım Tatarstan” gäzite jurnalistı Räşit Minhac Urta Äläzän tatarlarına ürnäk itep AQŞtağı törkilärneñ yäşäyeşen täqdim itä.
Küptän tügel Tatarstannan ber törkem ğalimnär Amerikağa barıp qayttı. Säfärneñ säbäbe islam dinenä bağışlanğan ğilmi cıyılışlarda qatnaşu ide. Ğadi genä äytkändä älege ike konferensiä dä islam dineneñ yäğni töreklärneñ amerikan cämğiätenä caylaşuın öyrängän. Süz üz yözeñne saqlap caylaşu xaqında bara. Andağı töreklär milli-dini üzençäleklären niçek saqlıy soñ? Zur şähärlär - megapolislar şartlarında milli üzençälekne saqlaw öçen här şähärdä üzläreneñ mädäni märkäzlären buldırğan alar, dip yaza “Watanım Tatarstan” jurnalistı. Älege märkäzlär qarşında sport zalların qorğannar. Daimi aralaşu, iftar kiçläre uzdıru urınına äylängän älege märkäzlär milli moxitneñ qaynap torğan urını.
Başlıça Törkiädä ük bayıp, üz biznesların buldırğan, nıqlap ayaqqa basqan töreklär kilep urnaşqan biregä. Alarnıñ balaları AQŞ universitetlarında uqığan yäisä xäzerge köndä uqıp bu cämğiät tormışın eçtän belüçe yäşlär. Törek xatınnarınıñ kübese öydä utırğanğa balağa yäşli dini, milli tärbiä birü mäs’äläse ğailädä xäl itelä. Ä iñ möhime möselman äxlağı nigezendä yäşi alar. Möselman äxlağı digändä berençe çiratta xäyriä cämğiätlären misal itep kiterälär. Yäğni andağı baylar yarlı yäisä qıyın xäldä qalğan qärdäşlärenä, cämğıäwi ähämiätle proyektlarğa aqça sarıf itä. Revolyutsiägä qädär bezneñ babaylarıbız da şuşılay yäşägän di Räşit Minhac. Tik xäzer küp närsäne onıtqanbız şul.
Amerikanıñ Pensil'vaniä ştatında cir kişärlege satıp alıp, mädräsä oyıştırğan Fätxullah Gülän Qazan ğalimnärenä zur tä'sir yasağan. Älege mädräsädä mäşhür xäzrät ilahiät belemen üzläşterüdä ayıruça ölgerlek kürsätkän sälätle törek şäkertlären uqıta. “Mäçetlärgä qädär iñ äwwäl mäktäplär tözegez. Çönki küpme genä mäçet salsañ da, nadan keşelär berqayçan da çın möselman bula almıy” - bu Fätxullah xäzrät süzläre. İñ möhime - bu xäzrät şärexli torğan islam xäzerge dönyağa bik neçkä ütep kerä, üz urının taba.
Cirle xakimiätlär, cämäğätçelek belän urtaq tel tabunıñ tağın ber ütemleräk çarası - ingliz telendä uqıtuçı törek xosusıy mäktäpläre. Xosusıy mäktäplärdä tärbiä eşe yaxşı quyıla, narkomaniä, censi bozıqlıq kebek sotsial' çirlärgä küz yomılmıy.
Xäzer Urta Äläzängä äylänep qaytıyq. Andağı millättäşlärebez dä bit mul yäşi. Ämma kürşe-tirädä fäqirlek, eçkeçelek çäçäk atqanda, mondıy tormışnı küpsenäçäkläre kön kebek açıq. Şulay da bay, buldıqlı tatar yegetläre üz mänfägat'lären genä qayğırtmıyça, kürşe-tirä, ğomumölkä xalqı mänfägat'lärenä turı kilä torğan proyektlar täqdim itä, şuña aqça kertä alır ide bit. Mäçetlärne dä cidene tügel, unnı salıp buladır. Tatar mäktäbe oyıştıra almawları - äläzänlelärneñ ber genä yaqlı üsülären kürsätä. Dini yäşäyeşne kütärü yaxşı, älbättä. Ämma bu ğına az. Äylänä-tirä belän imin-tatu yäşäw öçen kürşe-tirälärne üz däräcäñä citkerergä tırışu da kiräk äle. Älegä bu Penza taraflarında sizelmi, dip yaza “Watanım Tatarstan” jurnalistı Räşit Minhac.
Al'bina Zäynulla


text:
Näft
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Näft, neft, qaramay, cir mayı — üzenä bertörle isle, qarasu töstäge maysıman yanuçan sıyıqlıq. Ul sudan ciñelräk häm suda eremi.
Neftneñ nigezdä uglevodorodlar qatnaşması buluın täcribädän bik ansat kürergä mömkin. Ägär neftne 26 nçı räsemdäge kebek priborda cılıtsaq, bez anıñ ayırım matdälärgä xas bulğança bilgele ber temperaturada quılmawın, bälki temperaturanıñ kiñ interwalında quıluın kürerbez. Başta, äkren cılıtqanda, kübesençä molekulyar massası keçkenä, ä qaynaw temperaturası tübän bulğan matdälär quıla, annan soñ, temperatura kütärelä başlağaç, molekulyar massası zurraq bulğan matdälär quıla.
Neftneñ sostavı bertörle tügel. Läkin alarnıñ här-qaysı öç törle uglevodorodlardan — parafinnardan (kübesençä normal' tözeleşle), tsikloparafinnardan (naftennar) häm aromatik uglevodorodlardan tora. Bu uglevodorodlarnıñ miqdari çağıştırması törle yatmalarda törleçä. Mäsälän, Manğışlaq nefte çikle uglevodorodlarğa bay bulsa, Baqu rayonındağı neft tsikloparafinnarğa bay.
Neft sostavında, uglevodorodlardan tış, az ğına miqdarda bulsa da kislorod, azot, kükert häm başqa elementlarnı eçenä alğan organiq quşılmalar da bar. Sumala häm asfalt matdäläre kebek yuğarı molekulyar tözeleşle quşılmalar da kerä. Neft şundıy yözlärçä quşılmalardan tora.


text: 21 martta Sarıtawda tatar-başqort mädäniäte könnäre başlanıp kitte, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı. Älege çara inde 10 yıl ütkärelä, bu yulı Sarıtawda “Urta ğasır şähäre Uwekkağa –750 yıl" digän temağa fänni-gämäli konferensiä, tatar gimnaziäse yubileena bağışlanğan tantanalı kiçä ütäçäk häm G.Kamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrı artistları tarafınnan kürenekle dramaturg Tufan Miñnullinnıñ "Ezlädem bäğrem sine" spektakle kürsäteläçäk. Tatar-başqort mädäniäte könnäre barışında Tatarstan Respublikasınıñ Sarıtaw ölkäsendä daimi wäkilçelegen açu tantanası da uzdırıla.


text:
Qırğızstan İminlek Şurası sekretare Mısır Aşirkulov Qırğız iminlek xezmätläre Üzbäk kollegaları belän yaqın elemtädä tora häm Üzbäk-Qırğız çiklärendä iminlek çaraları arttırıldı dide.
BMO Berdäm İminlek Kileşüe illäreneñ general' sekretare Nikolay Bordyüja bu kileşügä kergän illär Üzbäkstanğan yaña suğışçılar kilüne tuqtatırğa yardäm itäçäk dide. Üzbäkstan bu kileşü äğzası tügel.
Tacisqstan prezidentı İmomali Raxmonov Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimovqa şaltıratıp soñğı 3 köndäge bu xällärdä ğäyepsez keşelärneñ hälak buluı uñayınnan qızğanıç belderde. Raxmonov mondıy ekstremizmnı beterü öçen Üzbäkstan belän xezmättäşlek itärgä wäğdä birde. Kiçä kiç Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev üz ileneñ Üzbäkstanğa yardäm itü öçen buldıra alğannıñ barısın da eşliäçäge turında belderde. Qıtay tışqı eşlär ministrı Li Jaoksiñ bez üzbäk xökümäteneñ suğışçılarğa cawabın xuplıybız dide.


text:
Bötendönya oyışmasınıñ üzäge Qazanda
Rusiäneñ munitsipal' berläşmälär Kongressı Qazan şähäre xakimiäte yärdämendä uzdırıla torğan şuşı sessiä 2nce aprel'dä “Qazan” milli-mädäni üzägendä ütte. Anda älege oyışmanıñ General' sekretare Elizabet Gato, Rusiäneñ Munitsipal' berläşmälär Kongressı Räise Oleg Sısuev, Qazan şähäre xakimiäte başlığı Qamil İsxaqov, Rusiä şähärläreneñ xakimiät başlıqları, şulay uq Rusiäneñ munitsipal' berläşmäläre citäkçeläre Ärmänstan, Qırğızstan wäkilläre qatnaştı. Şulay itep älege çara 117 keşe qatnaşlığında ütä.
Rusiäneñ Munitsipal' berläşmälär Kongressı Räise Oleg Sısuev sessiäne açıp cibärep, älege çaranıñ näq Qazanda uzuın Qazannıñ säwdä yulları, xalıqlar yazmışları, mädäniätläre kiseşkän urında urnaşuı belän bäyli.
Yevroaziat regional' bülege prezidentı itep saylanğan Qazannıñ şähär başlığı Kamil' İsxaqov, yaña oyışmanıñ eşçänlege öçen barlıq şartlar, zur täcribä tuplanğanı häm başqala üzennän zur öleş kertäçäge turında belderde. Mari-El' respublikasınıñ başqalası Yoşqar Ola şähäre xakimiäte başlığı Vladimir Tarkov yaña oyışma yärdämendä törle illärne berläştergän berük iqtisat, cämäğät, mädäniät problemaların dön'yaküläm xäl itü mömkinlege tuuı turında söyläde.
Sessiädä qaralğan mäsälälär arasında Rusiä häm BDB illäre buyınça Yevroaziat regional' bülegen oyıştıru, töbäk bülekneñ ustavın qabul itü, bülekneñ Şurasın, Prezidentın, General' sekretaren saylaw kebek mäsälälär qaraldı. Yaña oyışmanıñ ştab-fatirı itep Qazannıñ Ostrovskiy uramında urnaşqan “Xalıqlar duslığı yortı” 3 yıl waqıt däwamında xezmät itäçäk.
Şuşı yılnıñ 2-5nce may könnärendä Parijda “Berläşkän şähärlär häm cirle xakimiätlär” oyışmasınıñ oyıştıru kongressı uzaçaq. Anda cir şarındağı barlıq illärdän 3000 wäkil qatnaşır. Kongressta yaña oyışmanıñ säyäsi yunäleşen, oyışma şurasın häm byurosın saylarğa tieşlär. Ä xäzergä şunısın äytep bula munitsipal' xakimiätlärneñ Bötendönya oyışmasınıñ Rusiä häm elekke SSSR illäre buyınça töbäk bülekçäse tözelde. Häm bu bülekçäneñ üzäge Qazanda urnaşaçaq.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Başqortostanda yöräk tibeşen köyläü buyınsa üzensälekle operatsiya eşläy başlanılar
Bınday qatmarlı operatsiya Mäskäü, Sankt-Peterburg dauaxanalarında 160 meñ humğa eşlänhä, Respublikala ul byudjet iśäbenä başqarıla. Sälämät keşeneñ yöräge minutına 70–80 tapqır tibä, ul normanan tübän bulğan osraqta inde keşene ülemdän qotqarıu ösön maxsus elektrod quyıu talap itelä, ä yöräk tibeşe minutına 200 tapqırźan artqan osraqta aritmiyanı barlıqqa kiltergän urın yuqqa sığarıla. Yöräk tibeşeneñ boźolouı yäşkä qaramay. Bıl auırıu ololar arahında la, sabıyźarźa la osray. Unıñ näśeldän küseüe lä, stres höźömtähe bulıuı la ixtimal. Elek yöräk–tamır auırıuźarı menän yafalanıusılar operatsiya ösön Mäskäü, Sankt–Peterburg klinikalarına ebärelhä yañı alınğan elektrofizioloğik stantsiya bınday qatmarlı operatsiyalarźı urında uq yahau mömkinlegen astı. Bınday üźäktär ildä bötähe 13, ber stantsiyanıñ xaqı ğına 37 million hum tirähe, şulay źa xalıqtıñ haulığı möhimeräk ti, tabiptar. Yañı qorolma alıu ösön aqsa Respublika byudjetınan bülengän.


text:
Üzbäkstan eçke eşlär ministrlığınıñ terrorçılıqqa qarşı köräş bülege başlığı İlya Pyagay terrorçılıqta şiklänelüçelärne totqarlaw operatsiäse däwam itä dide. Pyagay şulay uq xäzer sişämbe könge bäreleşlärdä üterelgän, terrorçı dip şiklänelgän 20 keşeneñ üzbäkstan watandaşımı berär çit il watandaşımı buluın açıqlaw eşläre bara di.
Üzbäkstan xakimiätläre meñlärçä möselman dissidentnı törmädä tota dip belderüçe keşe xoquqlaın yaqlaw oyışmaları bu xällärdän soñ Üzbäkstanda köç qullanu tarafdarı bulmağan möselmannarnı ezärlekläw tağın da artırğa mömkin dip borçıla.
Keşe xoquqların yaqlawçı xalıqara oyışma Human Rights Watch wäkile Açaçia Shields Frans Press agentlığına bezneñ isäpläwebezçä Üzbäk xakimiätläre üzeneñ doşmannarı dip qaraluçı keşelärneñ tuğannarın totqarlıy dide.
Taşkent militsiäse ber keşe militsiä belän qarşılıqqa kergän üzen şartlattı dip belderde. Baştaraq intixarçı yanında totıqlar bulğan dielsä dä soñraq militsiä ul xäbärne kire qaqtı.
Üzbäsktanda uzğan yäkşämbe könne başlanıp kitkän höcümnär näticäsendä 43 keşe hälak buldı.


text: Ğiraq premyer-ministrı İyad Allawi, Fallucada ğısyançılar belän söyläşülär öçen bülengän waqıt tämamlanıp kilä, dip belderde. Tınıç xalıqnıñ zur öleşe Fallucadan kitte inde, dide Allawi: "Tınıç yul belän xäl itü öçen birelgän waqıt betep kilä, täräzä yabıla. Falluca xalqınıñ küpçelege şähärdän çığıp kitte, anda inde baş kütärüçelär häm terrorçılar ğına qaldı. Alar aqılğa kiler, dip ömetlänäbez. Yuq isä – alar cawapqa tartılaçaq," dide Allawi. Ğiraqtağı amerikan ğaskärläre uzğan töndä Fallucağa hawa höcümnäre yasadı häm şähärne qamawğa aldı, dip xäbär itelä. Bügen ğaskärlär şähär buylap uram qağäzläre taratqan, häm şähärdän çığarğa yä kerergä tırışqan 45 yäştän yäşräk här ir keşe qulğa alınaçaq, dip uramnarda beldergän. Amerikan ğaskärläreneñ matbuğat wäkile, Fallucada zur xärbi çara äzerlänä, dip xäbär itte. Başqa yañalıqlarğa kilgändä, Ğiraqta atna başında totıq itep alınğan ber Nepal keşese azat itelgän, şulay uq ber aydan artıq keşe urlawçılar qulında qalğan ike Livanlı da öylärenä qaytqan, dip xäbär itelä.


text:
Amerikan prezidentı Hindstannan Paqstanğa kilde
Comğa könne Hindstan säfären tämamlap Amerikan prezidentı George Bush Paqstanğa kilde. Dählidä ireşelgän kileşülärne Bush uñışlı dip bäyäläsä, İslamabadta anı qatlawlıraq söyläşülär kötä. Paqstannıñ berniçä şähärendä Bush säfärenä qarşı protest çaraları ütte.
Bush Hindstan belän atom ölkäsendä ireşelgän kileşüne uñış dip atadı. Anıñ süzlärençä, xäzer Hindstan atom qoralı belän eş itüdä cawaplıraq bulaçaq, östäwenä, neftkä azraq bäyle bulaçaq, bu isä dönyada neft bäyäseneñ dä kimüenä kiteräçäk. Çärşämbedä kötmägändä Äfğanstanğa barıp Bush prezident Karzaiğa ışanıç belderde.
Washingtondağı Cato institutında saqlanu häm tışqı säyäsät belgeçe Ted Carpenter süzlärençä, terrorğa qarşı köräş turındağı süzlär Möşärräf öçen yañalıq bulmayaçaq, läkin Bush, Hindstanğa säfär qılıp, anıñ köndäşe, Paqstanğa barmıy buldıra almıy, bigräk tä xäzer, andağı oppozitsiäneñ basımı köçäygändä. Bush Möşärräfne Paqstan çigendäge Äl-Qaidäçe törkemnärne yuq itergä çaqıraçaq, tik çaqıru ber närsä, näticägä ireşü – ikençe, dide Azatlıqqa birgän äñgämäsendä Ted Carpenter. "İslamabad xakimiäte ber qayçan da näticäle bulmadı. Bu Möşäräffkä genä qaramıy, Paqstannıñ bar tarixı şul. Bu töbäktä üzidarä köçle, häm dä qäwemnärneñ kübese Äl-Qaidägä dustanä mönäsäbättä. Şuña kürä dä Äl-Qaidä Äfğanstanda irken xäräkät itä. Amerikan köçläre qızdıra başlasa, alar çik aşa ütep Paqstanğa çığa", dide ul.
Säfärgä çığar aldınnan Bush Hindstan häm Paqstan citäkçelären Kaşmir mäsäläsen xäl itergä çaqıraçağın äytkän ide. Qayber küzätüçelär Bushnıñ ömetlären nigezsez dip atadı. Ämmä Carpenter süzlärençä, soñğı waqıtta Möşärräfneñ Kaşmirdağı islamçılardan küñele qayta başlağan. Bush şuşı forsatnı faydalanıp, Kaşmir suğışçıların Äl-Qaidä belän bäyläp, Möşärräfne, alarnı bastırırğa öndi ala. Şul uq waqıtta, Carpenter süzlärençä, ul Möşäräffkä basımnı yomşaq itep yasarğa tırışaçaq. Ni genä äytmä, soñğı yıllarda Paqstan belän Hindstan arasında kierenkelekneñ kimüe belän Bush qänäğät, häm anı tağı da kimetü öçen qulınnan kilgäne eşlärgä tırışaçaq.
Ali Gilmi


text:
Madridtağı timer yul şartlawların oyıştıruçı törkem başlığı, şimbä kiçen Madrid yanındağı ber yortta üz-üzen şartlatuçılar arasında hälak buldı
İspaniä politsiäse birgän mäğlümatqa qarağanda, uzğan ayda Madridtağı timer yul şartlawların oyıştıruçı törkem başlığı, şimbä kiçen Madrid yanındağı ber yortta üz-üzlären şartlatuçılar arasında hälak bulğan.
Audio, şahid
"Kötmägändä bez torğan cirgä küpsanlı politsiä xezmätkärläre kilep tuldı. Täräzä artınnan, öy eçendäge ğäräplärneñ "Allah, Allah" dip qıçqıruları işetelde, politsiä alarğa basqıç buylap tışqı işekkä töşärgä quştı. Bu urın tulısınça qamap alınıp, tağın da kübräk politsiä köçläre kilä başladı" dip sürätli kürgännären anda yäşäwçe ispanlı. Şartlaw yortnıñ aldağı diwarın tulısınça cimerep, tirä-yündäge binalarğa da zur zina kiterä. Eçke eşlär ministrı Acebes, 2 yäisä 3 şiklänelgän adämneñ barıber qaçıp kitüe ixtimal dip tä isäpli. 11-nçe mart şartlawları uñayınnan ispan xakimiat bügenge köndä 15 şikle keşene qulğa aldı. Şularnıñ 11-e Marokko watandaşı. Tağın 5 mäğrib keşesenä häm ber tunislığa xalıqara totqarlaw taläbe çığarılğan ide. Eçke eşlär ministrı, şartlawlarğa Marokkonıñ İslam suğışçan Törkeme digän yäşeren oyışma bäyle, anıñ "äl-Qaidä" belän dä bäyläneşläre bar dip belderä. İspaniädäge terror qurqınıçı soñğı könnärdä üzen yänä sizderde. Comğa könne politsiä Madrid-Sevilla timer yulında 12 kilolıq bomba tapqan ide, andağı şartlatqıç 11-nçe martta qullanılğanına tiñ dip xäbär itelde. İspaniä politsiäse timer yullardağı iminlek çaraların köçäytte, bu maqsatta anda boralaqlar häm qorallanğan maşinalar da qullanıla.
Kärim Kamal, Praga


text: Ğiraq şiğiläreneñ yuğarı ruxi yulbaşçısı Ayatollah Ali as-Sistani, ildä kiläse yılnıñ ğinwarına bilgelängän saylawlar waqıtında ütergä tieş, dip belderde. As-Sistani'nıñ matbuğat wäkile Hamid Xaffaf, bügen Azatlıq radiosına birgän äñgämäsendä, As-Sistani, saylawlar uzdıruda zur rolne Berläşkän Millätlär Oyışması uynarğa tieş, dip sanıy, dide. (audio) "Sistani menä närsälärgä basım yasıy: berençedän, saylawlar bilgelängän waqıtta uzarğa tieş. ikençedän, ul, saylawlarnıñ ğadel häm irekle buluı öçen protsessqa Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qatnaşuı kiräk, dip sanıy." dide as-Sistani'nıñ matbuğat wäkile. Ul şulay uq ğiraqlılar tawış birüdä qatnaşır dip ömetlänä. Kiçä Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, saylawlar – ilneñ köç qullanu däwam itkän töbäklärendä ütmäskä dä mömkin, dip belderde. Kiçä amerikan kongressı aldında çığış yasağanda Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyad Allawi, Ğiraqnıñ 18 provinsiäseneñ 14ndä wazğiät imin dip belderde. Ğiraq eçke eşlär ministrlığı, Orascom isemle Misır telekom şirkäteneñ kimendä 8 xezmätkäre urlandı, dip xäbär itte. Misır ilçelege totıq alu turındağı xäbärne rasladı. İldä köç qullanu däwam itä. Falluca şähärenä amerikan köçläre hawa höcümnäre yasadı. Dhuluiya şähäre yanında 7 ğiraq keşese häm 3 xärbi hälak bulğan dip xäbär itelä.


text:
453 yıldan soñ Samarda tatarlarnı yañadan çuqındırırğa cıyınalar
Soñğı yıllarda ölkä rus matbuğatında mäktäplärgä pravoslav kul'turası däreslären kertergä kiräk digän fiker uzdırıla. İmeşter, mäktäplärdä pravoslav kul'turası uqıtılsa tärtip tä yaxşıraçaq, ölgereş tä kütäreläçäk, töbäktä balalar tabu da artaçaq. Äle genä ölkä mäğärif ministrlıysında ekspert törkemeneñ utırışı uzdı. Samar tatar milli xäräkäte isemennän bu söyläşüdä öç keşe qatnaştı, şularnıñ berse- Azat Nadirov.
Bügen Azat Nadirov belän äñgämä totabız.
Azat äfände, Sezne ministrlıqqa nindi niät belän çaqırdılar. Mäktäplärgä pravoslav kul'turasın kertäbez dip äytergäme, ällä kiñäşü yözennänme?
Ber yaqtan kiñäşü yözennän. İkençe yaqtan bulğannı belgertergä çaqırğannar. Çönki rezolyutsiägä bez riza bulmağan punktlarnı kerttelär. Rezolyutsiä baytaq keşelärneñ fikerlärenä turı kilmäde.
Menä bu turı kilmägän fikerlär nindilär ide alar?
Mäktäplärdä törle millät balaları uqıi. Ber dinne kertü balalarnı ayıraçaq. Bolay da millätara mönäsäbätlär qıl östendä. Balalar arasında kimsetü kilep çığaçaq. Şul uq utırışta ruslar üzläre äyttelär. “Yuq, bu döres tügel. Törle dinnär tarixın ğına öyränergä kiräk”,- didelär.
Täre poxodları, inkvizitsiä- barçasın da öyränsennär. Vatikan da keşelek dönyası qarşında ğafu itende bit. Ä Rusiädäge xristian dineneñ agressivlığın nigä söylämäskä? Köçläp çuqındıru, mullalarnı suğa batıru, çuqınmawçılarğa salım salu, cir birmäw. Menä şularnı balalar belsennär.
Rusiä şartlarında pravoslav dine rıçag rolen ütägän dip äytäsezme?
Äye, aqtıqqı yıllarda da näq şulay. Pravoslav dinen köçläp tağalar.
Kiñäşmädä pravoslav din ähelläre qatnaştımı?
Qatnaştılar. Alarnıñ inde täcribä uzdıruları bilgele buldı. Ölkädä bu däreslärne öç meñ bala öyränä ikän. Bezneñ fiker. Samarda atlağan sayın çirkäw, tele- radiokanallarda bertuqtawsız xristian din sabaqları bara. Telägän keşegä mäktäpsez dä pravoslav dinen öyräner öçen şartlar bixisap.
Samar ölkäsendä mäktäplärgä pravoslav kul'turasın nindi dokumentqa tayanıp kertergä cıyınalar?
Gubernator urınbasarı Sıyçev äfände qararı nigezendä.
Samar töbägendä bezdän başqa başqort, üzbäk, qazax, tacik, çeçen, qırğızlar yäşi. Ekspertlar komissiäsenä şuşı xalıqlarnıñ wäkilläre çaqırılğan ideme?
Yuq.
Kiñäşmädä äyttelär. “İstoriä religi” isemle kitap äzerlänä ikän. Bez şart quydıq Bu kitapqa Tatarstan, Başqortstan häm başqa respublikalar röxsätlären birergä tieşlär.
Ğalimä Tamara Vedernikova etnografiä fänen uqıta. Min aña: “Nigä mäktäplärgä pravoslav kul'turası urınına etnografiä fänen kertmäskä? Barlıq xalıqlarnıñ da kul'turasın eçenä ala bit bu fän”,- diüemne Vedernikova xuplağan ide. Tamara xanım ekspertlar törkemenä kertelgän ideme?
Äye. Näq sin äytkän süzlärne Vedernikova komissiädä dä söyläde. Bik küplär anı xupladılar, tik ekspert citäkçeläre qabul itmädelär anıñ täqdimen. Ğacäplänerlek süzlär söylilär komissiä utırışında. İmeşter, rus pravoslav kul'turasın uqımağan keşe Tolstoy, Dostoevskiy äsärlären añlamayaçaq. Uqıdıq bit. Añladıq ta. Bu mäkerlekneñ ber töre genä.
Min çığışımda mondıy sorawlar quydım: Rusiäne berençe Bötendönya suğışına kem kertte? Revolyutsiäne kem yasadı? Grajdannar suğışın kem oyıştırdı?
Ber ük dindägelär ikegä bülendelär. Ataqaylarnıñ şundıy köçe bulğaç nigä soñ xalıqnı tuplamağannar?
Dimäk çualışlarnıñ nigezendä iqtisat yata, keşelärne baylıq häm xäyerçelek ayıra. Din ekonomikadan köçle tügel. Xäzer dä şul uq xäl cämğiättä. Tizdän mäktäplärgä pravoslav kul'turasın kertügä qarşı xatıbıznı törle dairädäge citäkçelärgä cibäräçäkbez, “Berdämlek”tä bastıraçaqbız. Tatarlarğa saq häm uyaw bulırğa kiräk. Balalarıbıznı tımızıq qına çuqındırırğa cıyınalar.
Şamil Bahautdin,Samar


text:
BMO inspektorları häm Quşma Ştatlar Ğiraqnıñ qoral programması turındağı xisabına bäyä birä
Pänceşämbedä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasında Ğiraq mäsäläsendä yabıq tıñlawlar ütä. BMOnıñ baş qoral inspektorı Hans Blix anda çığış yasap, Bağdad äzerlägän 12 meñ bitlek xisapqa bäyä biräçäk. Şunnan soñ üz fikeren räsmi Waşington äytergä cıyına. Amerikan räsmiläre älege xisapnı “tulı tügel” dip, aña rizasızlıq belderer dip kötelä.
Näq ber aydan, dikäberneñ 7-sendä räsmi Bagdad BMOnıñ qoral tikşerüçelärenä 12 meñ bittän torğan xisap tapşırdı. Bu dokumentnıñ kopiäse tanışu öçen İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzasına birelde: Quşma Ştatlar, Britania, Fransiä, Rusiä häm Qıtayğa. Ä menä Şuranıñ qalğan 10 äğzasına dokumentnıñ 4 tapqır qısqartılğan sözemtäse genä birelde. Ğiraqqa qoral buldıruda yärdäm itkän çit il şirkät isemnäre, küpläp yuq itü qoralın yasaw turındağı mäglümätlär töşerep qaldırılğan.
Pänceşämbedä İminlek Şurasında yabıq işeklär artında Ğiraq mäsäläsendä tıñlawlar ütä. Notıq belän BMOnıñ baş qoral inspektorı Hans Blix häm Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı başlığı Möxämmät Äl-Baradi çığa. Alar ikese dä Ğiraqnıñ xisabında töşep qalğan mäglümätlär, anadğı aq taplar turında söylär dip kötelä. Xärxäldä, bu ike räsmi tiräsendä yörgän diplomatlar şundıyraq süzlär içqındırdı. Şulay da, Blix ta, Baradi da Bagdad äzerlägän dokement BMO rezolutsiäsen boza dip äytüdän totılıp qalır sıman. Çönki bu älegä berençe tıñlaw, Blixnıñ axır xisabı ğinwarnıñ 26-sına bilgelängän.
Ä menä Quşma Ştatlar qırısraq bäyä birer sıman. Räsmi belderü belän Amerikanıñ BMOdağı wäkile John Negroponte häm däwlät sekretare Colin Powell yasar dip kötelä. Berençese New Yorktan, ikençese Waşingtonnan.
Çärşämbedä Colin Powell Bagdad äzerlägän dokumenqa qarata ike süz äytep ölgerde inde. Älege xisapta “ayanıç buşlıqlar häm töşep qalular bar” dide ul. Prezident süzçese Ari Fleisher süzlärençä, George Buş älege töşep qalularnı “bik citdi” dip sanıy. Bar mäsälä xäzer menä bu “bik citdi” digän süzlärneñ däräcäsen açıqlaw. Bagdad äzerlägän xisapnıñ tulı bulmawı, Ğiraqta bulğan qayber qoralnıñ anda kertelmäwe BMO rezolutsiäsen bozu dip sanalaçaqmı-yuqmı? Şul uq rezolutsiädä qaralğan “citdi çaralar” kürä başlarğa nigez barmı-yuqmı?
Amerikanıñ töp tarafdarı Britaniä Ğiraqnıñ xisabı belän şulay uq qänägät tügel. Tışqı Eşlär ministrı Jack Straw süzlärençä, Bagdadnıñ “bez ximik, biologik häm atom qoral eşläwne tuqtattıq” digän süzläre çep-çi yalğan bulıp tora, ä 12-meñ bitlek xisabı hiç kenä dä tulı tügel. Läkin şulay da, monı BMOnıñ rezolutsiäsen bozu dip sanaw älegä irtäräk dide ul.
Ul arada Washington Post gäzite üzeneñ bügenge sanında yazuınça, Amerikan xärbilärenä 50 meñ çaması ğäskärineñ kiläse yıl başında Farsı qultığına cibärelü ixtimalı turında kisätü yasalğan. Aq Yortnıñ iseme äytelmägän räsmie äytüençä, älegä Buş bu xaqta qarar qılmağan. Niçek kenä bulmasın, süz irtägä oçqıçlarnı hawağa kütärep bombalar qoya başlaw turında barmıy, di ul. Töp maqsat – Saddam Xöäsyenne BMO rezolutsiäsen ixtiram itergä öyrätü, anı qoralsızlandıru.
Ali Ğilmi, Praga


text:
Säbäpläre älegä bilgesez."Bu irtä belän buldı. Hälakät urının Äfğanstannıñ iminlek köçläre uratıp alğan. Bezdä bulğan iñ soñğı müğlumat - boralaqta çit illärneñ watandaşları - barlığı 16 keşe bulğan”,- dide tınıçlıq köçläre citäkçelege wäkile.
Şul uq waqıtta BMO wäkile, taliplar koalitsia ğäskärlärenä häm xökümät armiäsenä qarşılıqnı köçäytälär, dip belderä. Tom Kengis äytüençä, süz äledän-äle bulıp torğan köç qullanu turında barmıy, ä baş kütärü xäräkäte cäyelä. Taliplarnı çit däwlätlär häm terror oyışmaları finanslıy, alar Paqstannan kilüçe ğıysyançılar belän artıp tora.
Taliplarnıñ köçäyüenä qarşı säyäsi häm xärbi çaralar kürelergä tieş, di Kengis. Ul bu xaqta BMO İminlek Ğurasında çığışınnan soñ jurnalistlarğa äytte.


text:
«Tatnet yoldızları - 2004» bäygeseneñ saytı açıldı
Şuşı könnärdä global çeltärneñ RU öleşenä, yäğni Rusiäneñ domenı barlıqqa kilgängä, 10 yıl tuldı. RU-zonada küp kenä tatar saytları da üzlärenä sıyınır urın taptı. Tatar.ru, tatarlar.ru, kazan.ru häm başqa distälägän saytnıñ adresı şuşı RU öleşenä kerä. Şuña, Runetnıñ 10 yıllığı - tatar häm Tatarstan internetına da qağılışlı bäyräm.www.etatar.ru saytınıñ mäğlümatlarına qarağanda İnternet çeltärendä Tatarstan säxifäläre berençe tapqır 5 yıl elek barlıqqa kilep, şunnan birle üseş kiçerä. Elemtä ministrlığı mäğlümatlarına qarağanda, uzğan yılda global çeltärgä totaşuçılar sanı 116 meñgä citkän. Tatarstanda yıl sayın qullanuçılar sanı urtaça 20% arta bara häm informatsiä küläme dä bik zur tizlek belän kübäyä ikän. Şul uq, etatar.ru saytı xäbär itkänçä, Tatarstan saytları global çeltärdä äle bik az urın alıp tora, häm alar üseşeneñ berdäm yünäleşe yuq.İnternet çeltäre üskän sayın, Tatarstannıñ üz domenın buldıru turındağı söyläşülär da üsä bardı. Küpçelek möstäqil däwlätlärneñ üz domennarı bar, xätta keçkenä genä, 1 million xalqı bulğannarnıñ da, ä Tatarstannıñ –yuq! Bu mäs’älä zamanında matbuğatta da, fänni cämäğätçelek arasında da kütärelde. Bäxäslär buldı, çığışlar yasaldı, ämma waqıt uzdı, domen mäs’äläse onıtıldı.Şul arada, tatar säxifälären yasıy torğan entuziast yegetlär, tatarlıqnı başqa yullar belän kürsätü yaqın qaradı. Runetta eşläde, başqa illärneñ domennarın qullandı. Mäsälän at.tt , tk öleşendä saytlar yasaw omtılışı buldı. Mäsälän, elektron kitapxanä.at.tt häm tuğan-tel.at.tt kebek säxifälär - şundıylardan.
Ütkän atnada «Tatnet yoldızları-2004» bäygeseneñ başlanıp kitüe turında xäbär itkän idek. Ul waqıtta bäygeneñ säxifäse äle äzerlänep betmägän ide. İnde xäzer, anıñ açıluı turında häm adresın äytä alabız. Bu eş belän Aynur Sibğätullin isemle millättäşebez şöğellände. Ul ütkän yılğı bäygene oyıştırğan keşelärneñ berse. Belgänegezçä, Aynur tatar.info adresında urnaşqan «Tatar tarix cämğiäte» digän säxifäne alıp bara. «Tatnet yoldızları-2004» digän bäygeneñ web-biten dä, ul, şul tirägä urnaştırğan. Anıñ adresı: tatnet.tatar.info. Älege säxifädä bäygeneñ nigezlämäse, qağidäläre, oyıştıruçılar turında mäğlümat tabıp bula.Şulay uq, Aynur Sibğätullin, şäcärälärgä bağışlanğan yaña sayt belän dä tanıştırdı. Anda şotland, yapon, urıs, çeçen häm tatarlarnıñ bilgele näsellären, alarnıñ tarixların tabırğa mömkin.
Tatar ıruğları turında da küp mäğlümat tuplanğan. Apraksinnar Aqçurinnar, Närbäkovlar, Narışkinnar, Kutuzovlar kebek tatar näselläre, ıruğ isemeneñ mäğnäläre turında belep bula. Adresı tatar.famklan.ruBikä Timerova. bike@azatliq.ru


text:
Tatar icat kollektivları sınatmadılar
Bu könnärdä Sverdlovski ölkäseneñ Krasnoufim şähäre mädäniät yortında kürşe-tirädä urnaşqan Ärtä, Äçit häm Krasnoufim rayonnarı awıllarında eşläp kilüçe xalıq isemenä layık bulğan icat kollektivlarınıñ bu isemne aqlaw buyınça imtixan festivale bulıp uzdı. Festival'dä rus, tatar, mari icat kollektivları qatnaştı. Alarnıñ çığışın Sverdlovski ölkäse Xalıqlar icatı yortı citäkçeläre, xoreograf, vokal belgeçe, konservatoriädän kilgän professor kebek yuğarı däräcädäge ostazlardan torğan wäqälätle jyuri bäyäläde.
Festival'dä tatar kollektivlarınnan Äceğol xalıq teatrı häm Krasnoufim xalıq teatrı qatnaştı. Monnan tış, Urta Boğalış awılınnan “Yalqın” ansamble xalıq iseme alu öçen, Äceğoldan kilgän “Kübäläk” balalar ansamble “ürnäk” iseme alu öçen köräşte.
Äceğol teatrı 1956 yıldan birle eşläp kilä. 1989 yılda kollektiv “xalıq teatrı” digän maqtawlı isem alırğa ireşte. Ul waqıtlarda teatrnıñ rejisserı bulıp eşlägän Näğim ağa İdrisov kollektivnıñ professional' ostalığın üsterügä bik küp köç quydı.
Äytergä kiräk, teatr kollektivı üz isemenä tap töşermi, yılğa ikeşär spektal' säxnägä quyıp, älegä qädär äybät kenä eşläp kilä. Ämma problemalar küp. Teatrnıñ bügenge rejisserı Azat Fazıylov äytüençä, finans qıyınlıqlardan tış, p'yesalar tabu zur mäs'älä bulıp tora.
Äceğol xalıq teatrı festival'gä “Qartayameni soñ yöräk” digän spektakl' alıp kilgän ide. Artistlar üzläreneñ xisle, matur itep uynawları belän soqlandırdılar. Äceğol mädäniät yortınıñ bayançısı, spektal'lärneñ bersen dä qaldırmıy uynap kilgän Marat ağa Bäyrämov töp geroy Xafizulla obrazın bik matur itep gäwdäländerde.
Krasnoufim xalıq teatrı kollektivı unaltınçı yıl eşläp kilä. Anıñ tarafınnan festival'gä dip äzerlägän “Söydergeç bötie” dip atalğan komediä tamaşaçılar küñelenä bigräk tä xuş kilde.
Töp rol'ne başqaruçı Räfis äfände küptän tügel Qarağanda şähärennän küçep qaytqan. Teatrğa äle ber genä yıl yörsä dä, säxnädä üzen bik ğadi totuı, obrazğa tulısınça kerep betüe belän soqlandırdı.
Ğomumän, ike kollektiv quyğan spektakl'lär dä küñellärdä bik uñay tä'sir qaldırdı. Zaldağı tamaşaçılar alarnı bik yaratıp qabul ittelär.
Krasnoufim rayonı tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiäse räise Räsimä xanım Safina, teatrnıñ elekkege rejisserı bularaq, problemalarnı eçtän belä. Anıñ äytüençä, finans qıtlığı arqasında xätta dekoratsiälär dä öydän alıp kilgän cihazlardan yasala. Ämma tatar keşese, küñelennän icat çişmäse urğılıp torğanğa, bernigä qaramıy eşli, säxnägä menä, di ul. Räsimä xanım fikerençä, tatar kollektivlarınıñ saqlanıp qaluı näq menä şuşı eçke köçebezdän kilä.
Şulay itep, ike tatar teatr kollektivı da “Xalıq teatrı” digän maqtawlı isemne aqladı. “Kübäläk” balalar ansamble häm “Yalqın” ansamble çığışların jyuri qänäğätlänerlek dip taptı.
Bügenge köndä alarğa isem birü-birmäw turında qarar älegä qabul itelmägän. Jyuri äğzası Raisa İleeva süzläre buyınça, barlıq kiräkle dokumentlar äzerlänep betkäç, jyuri äğzaları soñğı utırışqa cıyılıp qararnı qabul itäçäklär. Soñğı süzne Sverdlovski ölkäse mädäniät ministrı boyırığı çıqqaç qına äytergä bula, dide Raisa Petrovna.
Şulay da, festival' barışında küzgä taşlanğan qayber närsälärgä tuqtalıp kitmiçä bulmıy. Tatar kollektivları böten küñellären birep, bik yaratıp häm tırışıp çığış yasasalar da, üzeşçän sänğät däräcäsendä qalğan kebek. Bigräk tä kiem, kostyumnar yağınnan, alar qayber rus kollektivlarınnan qalışalar. Çağıştırıp qarasañ, rus kollektivlarınıñ kostyumnarı küz yawın alırday bay da, zäwıqlı da. Alarnıñ citäkçeläre professional' belgeçlär ikänlege kürenep tora, säxnä kul'turası digän äyber küzgä taşlana.
Şuña kürä, milli mädäniätebezne başqalardan qalışmaslıq itär öçen eşlise dä eşlise bar äle.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Kulikov qırında kem ciñgän?
Bügenge tügäräk östäl söyläşüneñ teması bik iske – ul mäktäp däreslärennän ük bilgele – Kulikovo qırı. Altı ğasır elek, undürtençe ğasırda, Kulikovo qırında tatar-mongollar belän urıs ğäskärläre suğışqan dip, mäktäptä öyrätälär.
Annan soñ bik küp sular aqtı, fän üzgärde, tarix üzgärde, Kulikovo qırına da fänni qaraş üzgärde. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev berniçä yıl elek Kulikovo qırın alay öyrätmäskä häm anı zur bäyräm itep ütkärü tatar, rus häm başqa xalıqlar arasında duslıqnı beterä dip xätta Rusiä Prezidentına möräcäğät belän çıqqan ide.
Ğalimnär dä törle fikerlär äyttelär häm, çınnan da, monıñ äkiät ikänlege dä açıqlana başladı. Läkin haman da äle Kaliningradtan Xabarovski qädär mäktäp uquçıları şuşı Kulikovo qırı suğışı ütkännän soñ tänäfeskä çıqqan aralarında tatarlar bulsa, menä doşman dip äzräk qıynap ta alalar.
Bıyıl bu bäyräm tağı da zurraq ütkärelä, ä Däwlät Dumasında Kulikovo qırında suğışnı räsmi bäyrämenä sanına kertergä digän proyekt bar.
Uzğan yılnıñ 4 noyäberneñ beräwgä artsa, Rusiäneñ berdämläşü bäyräme anda polyaklarnı Mäskäwdän qayadır çığarıp cibärü häm Rusiä Däwläte şunda ternäklände digän fiker äytelsä, busına da, Kulikovosına da şundıy zur iğtibar birelä.
Küptän tügel, «Azatlıq» radiosında äytep kitelde, bıyılğı Kulikovo festivalenä Qazannan da xärbi patriotik uyında qatnaşuçılar barıp, Altın Urda, Mamay ğäskärläre sürätendä qatnaşqannar häm xätta tönlä uqtan atqanda berençe urın alğan yeget tä bar Qazanda.
Äybätme bu, patriotizmmı bu, tarixmı bu, nindider çirme bu häm bezneñ milli cämäğätçelek bu eşkä niçek qarıy? Şul turıdağı tügäräk östäl söyläşüendä qatnaşalar tarix fännäre kandidatı, yazuçı Nurulla Ğarif; tarix institutınıñ fänni xezmätkäre, şulay uq fännär kandidatı Räşit Ğällämov, Tatar kongressı xezmätkäre, Rusiä tatarlarınıñ milli mädäni möxtäriäte şurasınıñ räistäşe Färit Urazaev. Färit Urazaev şulay uq tarix fännäre belän qızıqsına.
«Azatlıq» radiosınıñ Qazan bülegennän bu äñgämädä Gölnaz İlgizär qatnaşa. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Başta tarixçılar äytsen äle, bu Kulikovo qırı bulğanmı, yuqmı, närsä bulğan anda? Nurulla Ğarif.
Nurulla Ğarif: Kulikovo suğışı 1380 yılnıñ 8 sentäberendä bulğan. Monı suğış diep äytüe qıyın, çönki monda Altın Urdanıñ ike olısı bäreleşe. Döresen äytkändä suğış bulmıy. Mamay ğäskäre üzeneñ başqa ğäskäre belän quşılırğa da ölgermi. Mäsälän, Ryazan kenäze Oleg utız kilometr yıraqlıqta qala, Litva kenäze bötenläy yıraqta qala. Mamay ğäskäre rus ğäskärneñ zasadasına elägä, läkin, monda keçkenä genä ğaskärneñ üz ara suğış bu. Ä Mäskäw tarixçıları bu qırnı xäzergäçä tabalmıylar. Ämma anıñ urınnı bilgeläsälär dä, anda qazıp qarıylar, ber-ike uqtan başqa başqa uq oçların da tapmıylar. Menä bu ğäcäyep fenomen.
R.W. Ä keşe söyäkläre?.. Anda bit niçä meñ keşe qatnaşqan häm häläk bulğan sanala.
N.Ğ. Anı 400 meñnän 40 meñgä xätle kürsätälär. Ä şul waqıtta keşe söyäkläre yuq. Ägär keşe söyäkläre bulsa, ul keşe söyäklären izgeläşterep, ällä nindi çirkäwlär tözep beterer ide anda. Yuq bit ul. Anı “Mamaevskoe poboişçe” digän yazma buyınça belälär. Ul yazma annan 100 yıl elek yazılğan bulğan.
R.W. Mamay häm Dmitriy Donskoy figuraları monda küz aldına totıla. Kemnär alar? Räşit Ğällämov.
Räşit Ğällämov: Monda şul çordağı situatsiägä tuqtalıp kitü urınlı bulır. Ul Altın Urdanıñ köçsezlänä başlağan waqıt, Tuqtamış xan çorı bu. Mamay şuşı Altın Urdanıñ ber olısınıñ başlığı. Ul separatizm bilgelär kürsätep, ayırım üzidarä möstäqillektä omtıla başlıy. Şuşı Tuqtamışnı Dmitriy Donskoy üz qulı belän yuq itä dip äytergä mömkin. Bu oçraqta etnik yaqtan şaqtıy çuar ğäskärlär bula. Mäsälän, Mamay yağınnan Genuya keşeläre dä bula.
N. Ğ. Dmitriy Donskoy Mamayğa qarşı çıqqanda, ul ber närsädän dä qurıqmıyça çığa, çönki ul Tuqtamışnıñ färmänen ütäp aña qarşı çığa. Ul äle Altın Urda tarixında iñ kürenekle waqiğalardan sanalmıy da, Kulikovo suğışı. Annan da zurraq suğışlar bula, annan da ähämiätleräk bula. Mamay cigelgännän soñ Qırım yaqlarına kitep yuğala häm Qırım yağında ul üterelä dip xäbärlär bar.
R. Wäli: Yäğni Tuqtamış Altın Urda däwläte, anda süz tıñlamıy başlağan ber keçkenä citäkçedän qotıla.
R. Ğällämov: Qotıla Dmitriy Donskoy qulı belän. Xäzerge rus tarixçılar Kulikovo suğışı Rus Däwläte möstäqillegenä ber adım dip sanasalar da, äle yöz yıl buyına, yäğni, mäsälän, 1480 yılda Uğra yılğası buyında toru – menä şuşı çorğa qädär rus däwläte tulısınça Altın Urda qaramağında bula.
R. Wäli Bälki çınnan da, berençe tapqır başqalağa qarşı, tıñlamasqa tırışu – şul xäräkät ğämäle bulğandır. Küptän tügel, İnguşetiä häm Çeçnya militsiäläre bäreleşep aldılar. Çağıştırırğa caylımı mondıy xäl belän, Färit Urazaev, sezneñ fikeregez niçek?
F. Urazaev: Bu problemağa kilgändä bigräk tä Räsäy imperiäseneñ tözeleşe, anıñ sulışı niçek formalaşqan tarixi yaqtan şul problemadan başlar idem, çönki härber imperiä üzeneñ eçke häm tışqı doşmannarın bilgeläp formalaştırırğa tieş. Tışqı doşman yuğalsa, eçke doşman yuğalsa, imperiä xälsezlänä, tarala başlıy. Bügenge köngä qaytsaq, şuşı Kulikovo qırında bulğan virtual' programmasın buldıralar. Bu obraznı yañadan tudıralar. Älbättä, härber däwlät üzen saqlarğa tieş.
R. Wäli: Häm ğämsez bulmas öçen tıştan qurqınıç, yodrıq, yamanlıq yäşen kürsätü, bälki çınnan da siskänderep, berläşterep cibäräder.
F. Urazaev: Älbättä, xalıqlarnı bu ildä saqlap qalu äçen bu däwlätne tä'min itü öçen tışqı häm eçke doşman ezlänäçäk. Tarixqa qarasaq, tatarlar – ul här waqıtta eçke doşman bilgelägännär.
İkençedän, bügen tışqı doşman da bilgele dönyada – global' islam terrorçılığı. Yäğni, imperiälär äle yäşärgä teli, üzeneñ ğömeren däwam itärgä teli. Berençe çiratta bez şuşındıy säyäsi biregä tieşbez.
İkençe yaqtan kilgändä, bu näq Altın Urda imperiäsen tarqalu analogı. Altın Urdadağı üz eşennän xälsezlänep qarşılıqlarda kerep taralğan.
R. Wäli: Bu suğış nindi näticägä kitergän? Bu ciñüdän soñ nindi xällär bulğan soñ?
N. Ğarif Altın Urda xökümäte äle küp yıllar gerlätep yäşägän. Ruslar Tuqtalmışqa xezmät kürsätkännär. Dimäk, alar alğannar inde üz illärennän yasaq cıyu xoquqın, elek basqaqlar cıysa alarnı, ä xäzer inde kenäz' üze cıyğan. Ul, älbättä, küpmeder nalog tülägännän soñ küpmeder üzenä alıp qalu – şunıñ belän bayu. Naloglarnı yañadan bülü isäbenä rus kenäzläre basıp kitkännär. Alarğa xan ışanıbraq qarıy başlağan häm menä şulay ışana-ışana axır çiktä alar inde şuşı külägädä köçäyep kitep, ayırılıp ta çığalar.
R. Wäli: Yäğni zur suğış qarşılığı bulmağan, ämma bu tarixta qalğan ber waqiğa inde?
F. Urazaev Elek şul çordan soñdağı Mäskäw olısı, ul Altın Urda yaqtısında qalğan, näq Mäskäw qulı belän İdel bolğarları bastırıp torğannar.
R. Ğällämov: 1480 yıldağı Ugra yılğası buyında Äxmät xan belän, Altın Urdanıñ soñğı xannarınnan bersennän, rus ğäskärlär arasında qarşı toru bula. Qış köne bulsa da, alar ber ay buyı toralar, boznı kiçärgä tegelär dä bazmıylar, bolar da bazmıylar. Şulay itep suğış bulmıy itep qala. Äxmät xan, ğäskären alıp, kire Urdağa qaytıp kitä.
N. Ğarif: Bez bit Kulikovo suğışın rus-tatar suğışı dip äytäbez; ul waqıtta tatar xalqı anda qatnaşmağan. Bezneñ tatar dip atalu xäzer çıqqan, ä anda noğaylar, çirkäslär, genuzietslar, ruslar üzläre, litov, polyaklar – alar suğışqan. Xäzerge tatarlar anda tatar dip atalış bötenläy bulmağan ul yaqta.
R. Wäli: Ul waqıttağı tatar-mongollarnı xäzerge tatarlarnıñ ata-babaları dip äytüe bulamı?
N. Ğarif: Alar İdel buyındağı tatarlar tügel. Ul waqıtta alar ruslar belän suğışqa, alar bezneñ äti-babalarıbız tügel. Alar noğaylar, çirkäslär, Kavkaz, Qırım xalıqları; ul Olı Urda xalqı.
R. Wäli: Ä däreslektä ul elekkeçä kürsäteläme, yañaçamı?
N. Ğarif: Elek bit rus xalqına başqa bötenese tatarlar dip äytelgän. Xäzer bit Rusiädä federatsiä itep saqlawçı töp xalıq – tatar xalqı. Rusiäne saqlap qalır öçen, unitar däwlät itär öçen, imperiäne saqlap qalır öçen bez anı federatsiä itep totabız. Şul federatsiä arqasında ul xalıqlarğa yaxşı möğällämä kürsätergä mäcbür. Ägär bez dä bulmasaq, bötenläy rus däwlät itep, unitar itep häm ber genä dinle, ber genä telle itärgä omtıla ul anı. Bez, tatarlar, moña qarşılıq tudırabız häm anı bez genä federatsiä itep kiläbez.
R. Wäli: Yäğni Nurulla Ğarif fikerençä, tatarlar äle vertikal', avtoritar xakimiätkä qarşı torıp, federalizm häm demokratiäne yaqlıylar. Niçek uylıy bu tarix öleşe turında Räşit Ğällämov?
N. Ğarif: Näticäse şul inde. Tuqtamış xan çorı ul Altın Urda däwlätendä äzme-küpme däwlät idäräse äle bilgele ber däräcädä saqlanğan soñğı xan idäräse çorı dip atarğa bula. Qızğanıçqa qarşı, şuşı suğışlardan soñ Altın Urda grajdannar suğışına birelep, törle olıslarda separatizm küreneşläre köçäy. Şul isäptän şuşı rus kenäzleklärendä şundıy separatizm tendensiäläre köçäyep kitä.
Çınnan da, şuşı suğışlar eçendä köçsezlänep baruçı Altın Urdanıñ üzäk xakimiätennän töşep baruçı xakimiätne qulğa alıp, anı alıştıru öçen köräşneñ ber çağılışı ul. Menä şuşı köräştä törle köçlär quşılıp, soñraq çorında oyışqan Qazan xanlığı, başqa tatar xanlıqlarında da şul, alar üzara köräş alıp barğannar.
Menä şuşı köräştä rus kenäzlekläre, annarı üzäkläşkän rus däwläte öskä çığıp, berençe bulıp, axırdan şuşı Altın Urda mirası nigezendä Rossiä imperiäse barlıqqa kilep, annarı anıñ forması, räweşe genä üzgärep, SSSR digän däwlätkä äylänep, ul imperiä törle formalarğa kerep, äle dä bulsa, yäşi dip äytergä bula.
Xäzerge Rossiä federatsiäsen dä Altın Urdanıñ turıdan turı warisı häm mirasçısı dip äytä alır idem. Menä anıñ ikençe yağı da bar bit äle. Xäzer ägär dä bu Rossiä il bularaq qalsın disälär, säyäsätçelär aqıllı dip äytik inde, alar närsä eşlärlär ide? İnternatsionalizm küreneşlären, xalıqlarnıñ duslığı küreneşlären öskä çığarıp - menä şunı propagandalarlar ide, ä närsägäder menä şuşı xalıqlarnı. Dinnärne ayıruçı, küreneşlärne öskä qalqıtıp, alarnı bäyrämgä äyländerep, turıdan – turı xalıqlar dinnär arasına çöy suğalar. Bu Rossiäneñ alğa taba berdäm däwlät bulıp saqlawına xezmät itär mikän?
- G. İlgizär: Ägär dä şuşı bäyrämnärne, şuşı waqiğalarnı berençe däräcädä ähämiätkä iä bulmağan waqiğalarnı yasalma räweştä kütärep, nindi maqsatqa ireşälär ikän? Ul xalıqlarnı ayırırğa xezmät itärgä mikän, ällä quşarğa mikän?
- N. Ğarif: Bezne tärbiälägändä, härwaqıtta ikençe bötendönya suğışındağı batırlar, alarnıñ geroizm tuzında tärbiäläp kildelär. Ämma läkin ul batırlarnıñ, ata-babalarıbıznıñ bügenge köndä xäyerçe xäldä, aç xäldä, küpläp kenä suğışta qorılmağan waqıttağı sıman qırıp barularnı küräbez. Älbättä, monıñ belän çın mäğnäsendä ilne, Watannı saqlawçı yäş patriotlarnı tärbiäläp bulmıy.
İkençe yaqtan kilgändä, 1604 yıldağı problemanı Räsäy küläm bäyräm itep, 4 noyäbere ilne, watannı saqlaw köne dip bilgeläp itärgä telädelär. Läkin monda bik köçle butalçıqlar bar.
Ber urıs tarixçı äytte, sez bu problemağa qağılmağız, qağılsağız – çığa almassız. Xäzer bez tağı da tiränräk kerep kittek. Ul Mamay poboişçesı, Mamay suğışı, Kulikovo qırı dip äytälär. Bu bügenge köndä üzeneñ tiränlegen taba almas. Min menä ber misal kiteräm.
Menä bezneñ mäktäplärgä pravoslavie dinen bügenge köndä kertälär. Ä närsä ul dinnär bügen? Dinnär qarşılığı, suğışlar, täre poxodları. Şuña kürä, bu yaqtan çıqsañ, qızğanıçqa qarşı, ni öçender Räsäy cirlegendä xalıqnı bik tırışıp ideologik, suqırlıq yulına kertep cibärdelär.
- G. İlgizär Äydägez, tağın bügenge köngä qaytıyq äle. Kulikovo suğışında ciñü dip inde söyläşülär küptän bara Rusiädä. Läkin äle Tatarstan da üzeneñ bu bäyrämgä mönäsäbäten üzgärtä kebegräk; böten Qazanda, böten Tatarstanda şawlap söylädelär – bäyräm uñayınnan ütkän öleştä nindider uyında Qazan komandası, Qazan yegetläre dä qatnaşqan ikän, häm xättä dä ber yeget berençe urın alğan…
- F. Urazaev Bu bäyrämdä qatnaşırğa inde küptän ber-ike yıl xatlar kilgän ide. Tatar cämäğätçelege iğtibar birmäde. Ber-ike yıl däwam itkännän soñ, Qazannan «Wityaz» dip atalğan barıp qatnaşqan.
Sez äytegez, bügenge real' tormışqa monıñ nindi tä'sire bulğan? Bu turıdan turı tä'sirläşü forması oyıştırılıp kilä, yaña mirovozzrenie, dönyağa qaraş formalaştırıla. Ul Räsäy cirlegendä urıs faşizmnı qädär üsterep citkerergä mömkin bu xäräkätne. Küz aldına kiteregez, dönyada berkönne islam terrorçılığı häm rus faşizm barlıqqa kilä. Bu ike köçne bergä quşıp, kemgä qarşı quyarlar?
Menä bez şuşı tatar grajdannar suğışın iskä töşeräbez, Räsäy imperiäsendä bulğan protsesslarnı iskä töşeräbez dä, bezne mäktäptä niçek uqıttılar, şulay fiker ciñel genä yörtäbez dä quyabız. Yuq, bu ike köç, ike yodrıq, uñ yaqtan kilsäñ dä yodrıq, sul yaqtan kilsäñ dä, yodrıq bulaçaq.
R. Ğällämov Rusiädä faşizmnıñ bik zur traditsiälär bar. Küplär uylıylar,ul 30 Germaniädä barlıqqa kilgän dip. Yuq, anıñ ideologik nigezläre 19 ğasır axırında – 20 ğasır başında, annarı grajdannar suğışınnan soñ çorlarda, Qıtayğa, Mançjuriägä eläkkän migrantlar arasında tendensiälär rus faşizm ideyäläre ternäklänep kitä. Ägär dä däwlät şuşı tendensiälärne qızdırıp torsa, skinxedlarnıñ çığışlarına küz yomıp kilsä, waq-töyaq suğışlarnı millät-ara suğışlar itep kürsätergä tırışıp, millätlär arasına çi qağu politikasın alıp barsa, monıñ näticäläre turında da uylıysı kilmi.
R. Wäli: Bezneñ Tatarstanıbızda intelligentsiä zıyalıları bar, säyäsätçelärebez bar. televizornı qabızabız, qarıybız – şvedlar da, urıslar da, tatarlar da üz kiemnären kiep çuqmar belän ekrannar eçendä telekamera qarşında sığışalar. Uzğan yıldağı bäyrämdä Kulikovoda ber at qoyrığına qız gäwdäsen österäp yörttelär. Yäğni bu şou bik kisken xislärgä, yöräkkä suğa torğan, suğışu, çuqmarlanu häm näfrät uyata torğan şou inde bu.
N. Ğarif Bälki anda suğışqanı ber törle baradır, ä anı televidenie häm radio, gäcit–jurnallar ikençe törle itep birälär. Şul säyäsätneñ kire yağın kürsätälär bezgä.
R. Ğällämov Xäzerge waqıtta rus tarixına bik küp säyäsät öyelgän. Karamzinnan uq başlanğan şuşı tarixqa uylap çığarılğan patriotik syujetlar. «Slovo o polku İgoreve» berençe yazma äsär dip sanala.
R. Wäli: Bu bäyräm itü, bu Kulikovo qırında kiemnär kiep suğışu Rusiäne nığıtamı?
N. Ğarif Rus xalqı bit qatı kilep bara, anıñ kiläçäge bik ömetsez häm ul şunnan qurqa, ul şuşı 30 – 40 yıl eçendä här xalıqlarnı ruslaştırıp, ber mentalitetın, ber telle, ber dinle itep tegermän taşında tartıp elärgä tırışa.
R. Ğällämov Bälki patriotik tärbiä öçen ber bäyräm kiräkter, läkin Kulikovo suğışı bulırğa tieşme soñ ul? Bälki ikençe suğışlar küpkä däräcäleräk – Böyek Watan suğışı, fransuzlar östennän ciñü – nişläp şularnı kütärmilär, ä nişläp Kulikovo suğışın kütärälär?
F. Urazaev Miña qalsa, patriotizm ul tuğan ata-analarnı, tuğanıñnı, milläteñne, mädäniäteñne, tuğan cireñne yaratu. Yalğan patriotizm ul härwaqıtta faşizmğa kiteräçäk.
R. Wäli: Şulay itep, bu watannı yaratu tügel, näfrät uyatu çarası bulıp çıqqan, dip sanıy tügäräk östäl söyläşüendä qatnaşuçılar.


text: Ğiraq polisiäse xäbär itüençä başqalanıñ tönyaqkönçığışında qorallanğan suğışçılar kimendä 18 keşene atıp ütergän, küplär yaralanğan. Şunda uq neft taşuçı maşinağa quyılğan bomba şartlağan. Elekke Ğiraq citäkçese Saddam Xösäin östennän xökem eşe bügen yaña çorına kerde. Süz yaqlawçılar şaxitlärenä birelde. Şaxitlär , mäxkämä aldına basqan Baath partiäseneñ mäxkämä aldına basqan 7 äğzase keşeçelekkä qarşı cinäyät qılmağan dip tanıqlıq itte. Ägär dä belderelgän ğäyepläwlär nigezle dip tabılsa Saddam häm tağın 7 keşegä ülem cäzası yanıy.


text:
Ğıraq suğışı monnan ber yıl elek 20nçe martta başlandı.AQŞ citäklägän koalitsiä köçläre 3 atna kebek qısqa waqıt eçendä Bagdadtqa bärep kerde. Ämma şunnan soñ eşlär şoma ğına barmadı. Koalitsiä köçläre, Saddamğa turılıqlı törkemnär häm möselman ekstremistlarınıñ başlatqan qarşılıq kürsätüne bastıruda qıyınlıqlarğa duçar bula.
Ğıraq suğışı ber yıl elek 20nçe martta Qazan waqıtı belän irtänge 6-da prezident G.Bushnıñ (audio)
Minem kürsätmämä esasän koalitsiä köçläre Saddamnıñ suğış alıp baru säläten zäğiflätü mäqsatında xärbi ähämiätkä iä saylanğan hädäflärgä höcüm itä başladı. Başlanğıç fazasında qatı bombalaw bulaçaq digän süzläre belän başlandı ğıraq suğışı
Prezident başlanğıç fazasında, Bagdad häm tiräsendäge komunikatsiä häm iminlek strukturası qatı bombalanaçaq dip belderde. Bagdadta ber tuqtaqsız şartlawlar böten şähärne teträtte (audio)
Ğıraq räsmiläre suğışqa qarata täqäbber belderülär yasadı. Mäskäwdä Ğıraq ilçese bulıp torğan Abbbas Xalaf misal öçen bolay dip äytkän ide (audio)
Xalaf äytmişle suğış parkta yörü bulmasa da, Ğıraq suğışı Amerika xärbi tarixında in tiz ciñülärdän berse buldı. AQŞnıñ tank, BTR, xärbi maşinalar kolonnalarınıñ Bagdadqa bik zur tizlektä baru strategiäse Ğıraqnıñ zur berleklären izolatsiädä qaldırdı, rejimnıñ komanda kontrol sistemasın cimerde. Britaniäneñ eleke ofitserı xäzer Londonda Strategik Tikşerülär öçen Xalıqara İnstitutta xärbi belgeç bulıp eşläwçe Philip Mitchell Ğıraq ğäskäriläreneñ zur küpçelege Saddamğa ällä ni turılıqlı tügel ide, alar şunduq taraldı, mundirlarıp çığarıp sivil kiyemnären kide di. (audio)
Respublikan Gvardiä nindider däräcädä qarşılıq kürsätte , ämma xärbilärneñ kübese naçar qorallandırılğan, cünläp künegülärdän ütmägän az tülängän rekrutlar ide. Alar elitağa böten yaxşı närsä birelä bezgä ber närsä dä yuq digän qaraşta ide.häm berektäşlärgä qarşılıq kürsätmäw bezneñ mänfäğätlärgä turı kilä dip qarar birde.
9nçe apreldä AQŞ xärbiläre Bagdadqa basıp kerde.Rejim citäkçeläre yäşerengän ide. G:Bush 1nçe mayda Ğıraqta zur bäreleşlär bette dip iğlan itte.Ğıraqqa kerü, yaratılmağan rejimnı bärep töşerü ciñel genä bardı, ilne okupatsiäläw küpkä qıyınraq eş buldı.Suğışqa qatnaşqan 200meñ amerikan häm britan soldatı sivil tärtibneñ bozıluına ber dä äzerlekle tügel ide. Ğıraq politsiäse xalıqnıñ ezärlekläwennän qurqıp, urınnarın taşlap kitte, şähärlärdä talaw, qaraqlıq, üterülär başlandı. Qanunsızlıq küp kenä ğıraqlılarnı tämam şokta qaldırdı.Koalitsion köçlär tärtip urnaştıru,xalıqnı su, ut kebek töp ixtiaçlar belän tämin itüdä bik aqırın xäräkät itte.Bu Saddamğa turılıqlılarğa , eleke rejim waqıtında tormış yaxşıraq ide dip däğwä itü forsatı birde. Alar okupatsiä köçlärenä qarşı partizan suğışı başlatıp cibärde, suğış tizlektä çittäge islamçı törkemnärne cälep itte.Bagdadnı alğan AQŞ armiäseneñ 3 nçe diviziäse , okupatsiäneñ ni öçen zur qıyınlıqlarğa duçar buluı turında eçke tikşerü ütkärde.Äzerlängän xisapta bolay dielgän: Waşingtonnıñ politik qarardan çığıp, AQŞ armiäsen okupatsion köç tügel ä irekländerüçelär dip atawı , küp kenä ofitser, komandirlarnı legal aftoritet turında bilgesez xäldä qaldıra, alar sivil tärtipsezlekkä qarşı çaralar kürmi . Okupant statusın kire qaqqan komandirlar okupant köçneñ qulında bulğan qayber çaralarnı misal öçen ğädättän tış xäl kertü, sivillärne kire eşlärenä qaytaru, cirle xökümät häm xalıqnı kontrol itü kebek eşlärne alıp barmadı. Xakimiät buşlığı xasıyl buldı häm başqaları moñı tutırdı. Xärbi ekspert Mitchell süzlärençä(audio)
AQŞ ğäskäriläre suğışabız dip Ğıraqqa kerde, Alar tınıçlıq saqlaw, yäki tınıçlıq urnaştırırğa kiräk bulır dip uylamadılar da.Bu planda yuq ide, Minemçä operatsiägä qatnaşuçılar bu eştä ber nindi täcribägä iä tügel bernindi künegüdän dä ütmägän ide..
Talawlar şaqtıy waqıt ütkännän soñ ğına tuqtatıldı,ğıysyançılar rekonstruksiä tırışlıqların äle dä totqarlıy , äle dä okupatsion köçlärgä höcümnär oyıştırıla.Ütkän ber yılda koalitsiäneñ 665 ğäskäriä suğışta yäki qazalarda häläk buldı. Ğıraqnıñ xärbi häm sivil yuğaltuı 12 belän 16meñ arasında dip farazlana. Ğıysyançılarnıñ sivillärne hädäf itep alğan höcümnäre bu sannın artuına säbäp bulıp tora Şığılarnıñ Aşurä bäyrämendä ber köndä genä 180 keşe üterelde. Analitiklar fikrençä, koalitsiä başkütärüne bastıru öçen tizlektä Ğıraqnıñ üz politsiä häm başqa iminlek köçlären oyıştıra, çit il köçlären şähärlärdän çığaru strategiäse alıp bara. Xärbi belgeç Mittchel bu strategiä üzen kürsätä, Ğıraqnıñ yaña iminlek köçläre urnaşqan şähär awıllarda ğıysyançılarnı öyränü öçen küzläw xezmätläre buldıra, qulğa ala, ämma partizan häm terrorçılarnıñ däwam itkän höcümnäre Ğıraqta wazğiätne totrıqlandıru öçen bik ozın yul barası buluın kürsätep tora.
färidä xämit,praga


text:
Räşit Äxmätov: Tatarstan-Rusiä şartnämläse Şäymievnıñ 70 yäşenä büläk bulır
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite Tatmedia mödire Moratov, Tatarstannıñ milli oyışmaları berlege räise Caksıbaev tarafınnan mäxkämägä tartıldı. Ämma mäxkämä ällä ni qatı cäza birmäde. Gäzit öçen zur finans yuğaltular bulmadı. Bersenä 500 sum, ikençesenä 5 meñ sum külämendä ştraf tüläde. Läkin, gäzitne tağın ber keşe mäxkämägä birde. Bu oçraqta cinayät kodeksına nigezlänep. BeчepHяя KaзaHb gäzite baş möxärrire Xasbulat Şämsetdinov ЗBeздa ПoBoлжbяdä anıñ turında yalğan mäğlümatlar basıldı dip bara. Älegä bu xaqta mäxkämä eşe däwam itä. Gäzitne yaqlap, Tatar ictimaği üzägeneñ ber qatanı piketlar da oyıştırdı. Şulay buluına qaramastan, gäzit äle daimi räweştä çığıp kilä häm totqan säyäsi yünäleşen alıp bara. Ul yünäleş, nigezdä, respublika gäzitläre bitlärennän töşep qalğan temalar. Monda, respublika säyäsätenä başqaça qaraş ta bar, Rusiä xaqında da, başqa ictimaği waqiğalar turında da qızıqlı yazmalar basılıp kilenä.
Menä, gäzitneñ pänceşämbedä dönya kürgän soñğı sanı da ğädättägeçä gäzitneñ baş möxärrire Räşit Äxmätov yazması belän açıla. «Bezneñ parlamentarizm» dip atal ul yazma. Süz, bu könnärdä Tatarstan parlamentı spikerı Färit Möxämmätşinnıñ, Däwlät Şurasınıñ bıyılğı yartı yıl eşçänlegenä bağışlanğan yomğaq matbuğat konferensiäse turında. Yazma avtorı Räşit Äxmätov, “Bez älbättä Tatarstan parlamentınıñ bäyäsen añlap betermibez” di. Häm bolay dip däwam itä. Sitat. «Parlament şaqtıy tä'sirle orğan. Döresräge, ägär teläsä, parlament respublikada bik tä'sirlegä äylänä ala. Ul, öçtän ike tawış belän Respublika Konstitutsiäsen üzgärtä ala, xäzer ul Respublika prezidentı da bilgeli. Parlamenttağı 100 deputat, Rusiä prezidentı täqdime belän Prezidentnı raslıy. Döres, ägär rusiä prezidentı täqdim itkänne raslamasa, anı şul uq Rusiä prezidentı quıp tarata ala.” Sitat tämam. Avtor Räşit Äxmätov, älegä di, putin täqdim itkän keşelärne ber ölkäneñ dä parlamentı kire qaqqanı yuq. Rusiä prezidentınıñ tä'sire şul xätle köçle ki, xätta berkem dä aña qarşı çığarağ uylap ta qaramıy di. Häm bolay dip däwam itä. Sitat. “Läkin, Tatarstan ul başqa töbäk. Monda parlament Şäymiev tarafınnan tözelgän. Häm qayçan, putinnan soñ kiläçäk keşe. Respublika başlığı itep başqa keşene täqdim itsä, ul nämzät Şäymiev belän kilmeşenmägän bulsa, ixtimal Tatarstan parlamentı ul nämzätne kire qağır.” Menä şundıy farazlar yasıy da, Räşit Äxmätov. Annarı Färit Möxämmätşinnıñ matbuğat ähelläre belän oçraşuı xaqında yaza. Färit Möxämmätşin, inde ğädätigä äylängän, qayçan Rusiä belän Tatarstan arasındağı şartnamägä qul quyılaçaq digän sorawğa, anı inde nigezdä Rusiä xökümätendä rasladılar dip cawap birgän. Färit Möxämmätşin, älege ike yaqlı şartnamäne Däwlät Duması ratifikatsiälärgä häm federal' qanun itep raslarğa yazğı sessiädä ölgermäde, ixtimal közlegen raslar dip äytkän.
Räşit Äxmätov, üzeneñ yazmasında, Bu Şäymievnıñ 70 yäşlegenä büläk bulır möğayın dip yaza. Läkin di, Rusiä säyäsi köçläre arasında bu şartnamägä qul quyulığın telämäwçelär dä bar di. Şular arasında, Räşit Äxmätov Qazannıñ elekkege merı Kamil İsxaqovnı da kürsätä. Kamil İsxaqov, Rusiä xökümätendäge Seçin törkemenä qarıy, ä Şäymiev isä, liberalräk qaraşta torğan Med'vedev belän Surkov tarafında dip yaza. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite sannan-sanğa Qazannıñ elekkege merı Kamil İsxaqov, Tatarstanğa Prezident bulıp qaytırğa xıyallana dip bara.
ЗBeздa ПoBoлжbя nıñ soñğı sanında, monnan tış, İrek Mortazinnıñ Qazannıñ ber gäzitendä basılğan Posledniy prezident Tatarstana dip atalğan yazmasına qarata da fikerlär basılğan. Şäymievnıñ elekkege matbuğat särkätibe, soñğı waqıtlarda, Prezident turında şaqtıy bäxäsle yazmalar bastıra başladı. Şul uñaydan, gäzittä «İke yözle Yanus» digän, Mortazinnıñ xaqsız buluın dälillärgä tırışqan Mixail Purimov digän keşeneñ yazması da bar. Ä soñğı yañalıqlar bülegendä, gäzit, İrek Mortazinğa namuslı bulırğa çaqıra. Anda bolay dielä. Sitat. Mortazinnıñ yazmaları äxläqsız buluı kürenep yata. İrek Mortazinğa, batırlığın nığıtıp, elekkege ofitser namusının çığıp, qarar qabul itärgä kiräk.”
ЗBeздa ПoBoлжbя bu oçraqta, ber tabaqtan aşap ta, annarı ul tabaq yanınnan yırağaytılğaç, bu äle ğäybät wä üzara bulğan xällärne qıçqırıp söyläp yörü kileşmi digän mäğnädä yaz. Şuña kürä, bügenge xalät belän kileşergä çaqıra Mortazinnı.
Räfis Cämdixan


text:
Çärşämbe könne Paqstannan Äfğanstanğa tapşırılğan 14 Taliban suğışçısı tizdän mäxkämä aldına basaçaq. Bu xaqta prezidentnıñ matuğat wäkile Xaleeq Ahmad belderde. İlbaşınıñ başqa ber wäkile Karim Rahimi süzlärenä qarağanda, alarğa nindi ğäyepläw belderü mäsäläse tikşerüdän soñ xäl iteläçäk.
Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Yusuf Stanezai, suğışçılarnı tapşıru – Paqstan belän Äfğanstan arasındağı "uñay tärräqiät" dip belderde: Bu ike il arasında üsä barğan xezmättäşlek işäräse, şulay uq bu Äfğan xökümäte häm xalıqara cämäğätçelekneñ terrorğa qarşı köräşen näticäleräk itep Äfğanstanda qanun xakimiäteneñ ähämiäten arttıraçaq." dide ministrlıq wäkile. Äfğanstanğa tapşırılğannar arasında suğışçılarnıñ matbuğat wäkile Abdul Latif Hakimi dä bar, dip xäbär itelä.


text:
Gruziä saqlanu ministrınıñ rişwätçelekkä qarşı köräşe artında närsä yata?
Ber yıl elek xakimiatqa kilgäç, Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili ilneñ saqlanu säläten köçäytergä, kiläçäktä NATOğa quşılu niäte belän armiädä üzgäreşlär başqarırğa wäğdä itkän ide. Şuşı yünäleştä ireşelgän uñışlarğa yuğarı bäyä birep, ul üzgäreşlärne tağı da tizäytergä çaqırdı. Ämmä sişämbedä, "gölçäçäk inqilab"ınnnan soñ 14 ay ütügä, Gruziäneñ yaña saqlanu ministrı armiädä rişwätçelek häm xärämläşülär däwam itä dip belderde.
Audio (İrakli Okruaşvili)
Okruaşvili bu räsmilärne tözerkländerü eşlärenä, xärbilärne aşatuğa häm kienderügä digän aqçalarnı urlawda ğäyepläde. Anıñ süzlärençä, qaraqlar sanı monıñ belän genä çiklänmi, başqaların da şul uq cäza kötä:
Audio (İrakli Okruaşvili)
"Bu keşelär armiäne tağı da naçarraq xälgä kiterde. Alar urınarınnan alınaçaq. Alay ğına tügel, urlağan aqçaların tuğannarı, alarğa törmägä cibärep toraçaq."
Zamanında baş prokuror, annarı Eçke eşlär ministrı yögen tartqan Okruaşvili, 3 atna elek prezident Saakaşvili xökümättä başqarğan üzgäreşlär näticäsendä saqlanu ministrı buldı. Prokuror çağında da rişwätçelekkä qarşı kampaniäse, gölçäçäk inqilabınnan soñ berniçä räsmine törmägä ozatuı belän, Eçke eşlär ministrı bularaq, şul uq korrupsiägä qarşı dip, Könyaq Osetiä operatsiäse belän xätergä kerep qalğan Okruaşvili, xäzer, küzätüçelär fikerençä, yaña wazifasında üzeneñ qatılığın kürsätergä tırışa.
3 atna elek üzgäreşlärgä qädär saqlanu ministrı urınbasarı bulıp torğan Paata Gaprindaşvili – telgä alınğan 4 "qaraq" räsmineñ berse – çärşämbedä "İmedi" televideniesenä birgän äñgämäsendä, üzenä belderelgän ğäyepläwlärne "safsata" dip atadı. Baş prokuror urınbasarı Kaxa Koberidze häm İminlek Şurası räise Gela Bejuaşvili – räsmi tikşerülärgä qädär mondıy ğäyepläwlär belän saq bulırğa çaqırdı.
Okruaşviliğa qädär saqlanu ministrı bulğan, xäzer Yevropa belän berläşü öçen cawaplı ministr Goirgi Baramidze da, warisınıñ ğäyepläwläre faktlarğa tügel, farazlarğa nigezlängän dip belderde.
Elekke xärbi ombudsman, xäzer armiäne küzätüçe ğäyre räsmi oyışma wäkile İrakli Sesiaşvili süzlärençä, çınbarlıqta Okruaşvili ğäyepläwläre artında rişwätçelek belän köräşü niäte tügel, ä säyäsät yata - ber yaqtan prezident, ikençe yaqtan premier ministr Zurab Zvaniaga yaqın torğan keşelär arasındağı qarşılıqlar.
Audio (İrakli Sesiaşvili)
"Saakaşvili xakimiatqa kilgännän soñ, bez Saqlanu Ministrlığın tikşerep, Yaña İdaräneñ 100 köne digän xisap iğlan ittek. Anda küp kenä rişwätçelek oçraqları kiterelgän ide. Ämmä ul çaqta Okruaşvili citäklägän prokuratura moña ber iğtibar birmäde. Şevarnadze çorında armiäne satıp yatqan generallarğa qarata da ber çara da kürelmäde, qayberläre äle dä yuğarı urınnarda utıra."
Sesiaşvili süzlärençä, Okruaşvili, aña qädäre ike saqlanu ministrınnan berni belän dä ayırılmıy, yärdämçelären sälätenä tügel, tuğrılığına qarap eşkä ala. Bu sistema ğämäldä qalğan nisbättä, armiädä rişwätçelekneñ tanırı özelmiäçäk.
-Ali Gilmi


text: Mäskäw. YUKOS şirkäteneñ iñ zatlı öleşe sanalğan "Yuganskneftegaz"nı älegä qädär kiñ tanılmağan finans törkem - "Baykalfinansgrup" satıp ala. Älege şirkät räsmi töstä Tver şähärendä urnaşqan dip xäbär itelä häm ul bügen Mäskäwdä uzğan satışta "Yuganskneftegaz" öçen, ikençe däğwaçı "Gazprom"ğa qarağanda kübräk aqça täqdim itkän. Bu xaqta satışnı oyıştırğan xäyät räise Yuri Savin belderde. "Yuganskneftegaz" öçen "Baykalfinansgrup" cämğese 9 milliard 350 million dollar birgän. Rusiä xakimiate yäkşämbe könge satışnı YUKOSnıñ däwlätkä bulğan salım burıçların qaytaru öçen oyıştırğan ide. Bu san 27 yarım milliard dollar dip belderä Rusiä xökümäte. YUKOS üze, san döres tügel, YUKOSqa qarşı çaralar barı tik anıñ elekke başlığı Mixail Xodorkovskine pıçratu maqsatında ğına kürelä dip isäpli.


text:
Papa İoann Paul İkençe elekke SSSRda möselmannar arasında da abruy qazandı
İonn Paul İkençe Qor''änne üpkän häm mäçetkä kergän berençe papa bulıp tora.Ul şulayuq İzrael häm yähüd törkemnäreneñ tänqitlärenä qaramastan Fälästin citäkçese Y.Arafat häm Yordaniä patşası Abdulla belän oçraştı.İonn Paul dinnär arasında dialog urnaştrıunı qıyulandırdı Ul möselmannar küpçelektä bulğan Azerbaycan häm Qazaxstanda buldı. Kommunizmğa qarşı toruı belän ul eleke Sovetlar Berlegendä dä popularlıq qazanğan şäxes. Vaticanda xäzer kem genä papa bulıp saylanmasın aña üzennän eleke citäkçeneñ popularlığına ireşü qıyın bulaçaq .
Papa( audio) keşe möhäbätne yärägeneñ türendä taba, bu olı täñreneñ eşe ''söyü logikası'' ike dinne yaqınlaştıra ala, dinnär ber qayçan da konflikt säbäbe bulmasqa tieş dip söyläde ruxani. İonn Paul Qor''änne üpkän berençe papa bulıp ta tarixqa kerä. Bu waqıyğä 1999nçe yılda Ğıraq wäkilçelegeneñ Vaticanğa säfäre waqıtında buldı. İonn Paul şulayuq mäçetkä kergän berençe papa bulıp tora. Ul 2001nçe ylınıñ mayında Süriä başqalası Damasqta 8nçe ğasırdan qalğan Yaxya päygämbär törbäse dä şunda urnaşqan Omayad camiğıyına başqa möselman din ähälläre belän kergän ide. Ğölema İonn Paulnıñ islam belän xristianlıq arasında dialog urnaştırırğa tırışuın añladı.Misırda al Azhar Universitetında şeyx
Fäwzi Zafzaaf(audio)
hiç şiksez izge papa Vaticanda dönyağa qarata açıqlıq säyäsäte alıp bardı. Minemçä ul Vatican häm başqa xalıqlar belän mönäsäbätlärne täräqi itü mäqsatında küp kenä illärdä bulğan berençe papa.Ul başqa dinnärgä yaqınlıq xis itte häm katoliklar belän möselmannarnı dialogqa qıyulandırdı.
Ämma Germaniädä Heidelberg Universitetı profesorı Raoul Motika süzlärençä papanıñ islam, sivilizatsiälär arasında dialog urnaştıru tırışlıqları ğına möselmannarnıñ iqtibarın cälep itmäde. Anıñ säyäsi qaraşları da möhim ide Ul amerikanmı kem genä başlatmasın suğışqa nıq qarşı keşe ide. İslam dönyası moñı añladı. Äzerbaycan, Qazaxstanda Papanıñ kilüenä keçekenä azçılıq qarşı bulsa da, här ike ildä dä reaksiä uñay buldı. Xökümätlär papanıñ kilüen bäysezlekne tanu dip bäyäläde.Eleke SSSRda İonn Paulnıñ popularlığı anıñ dinnär arasında dialog urnaştıru omtılışına ğına qaytıp qalmıy. Profesor Motika radiobızğa bolay dip äytte
Motika(audio)
Çönki papa kommunistik rejimğa qarşı ide. Polşada kommunitik rejimnıñ cimereklüendä ul töp faktorlardan berse buldı.BDB illärendä opozitsiä anı kommunistlarğa, nomenklaturağa qarşı dus dip qarşı aldı. Menä bu möselmannar küpçelektä bulğan illärdä dä anıñ kilüenä qarşılıq kürsätelmävenä bik möhim komponent bulıp tora.
Dönya yaña papanıñ saylanuın kötä. İonn Pauldan soñ kiläçäk şäxesneñ bigräk tä BDB illärendä popularlıq qazanuı öçen küp tırışuı kiräk Tacikstanda opozitsiädäge islamçı partiä citäkçelärennän Hekmatulla Saifullahzadä süzlärençä(audio) papa cämğiätneñ törle aspektlarına täsir itte. Ul ike din arasında dialog häm xezmätäşlek başlatıp cibärde.Minemçä anıñ tırışlıqların kürüçülär annan soñ kiläçäk papanı da şul suqmaqnı däwam itäçäk dip kötä Bez yaña papa bu yünäleştä kübräk eşlär dip ömed itäbez.
Profesor Motika da,saylanaçaq papa kommunistik il kardinalı bulmayaçaq , monısı bilgele di. İonn Paul quyğan yuğarı moral standartlarnı däwam itterü yaña papa öçen qıyın bulaçaq .Ämma ägär dä ul solidarlıq, ğädellek, demokratik bulmağan rejimnar kebek mäsälälärne kütärep çıqsa ul Üzäk Aziä häm BDBnıñ başqa illärendä popularlıq qazanaçaq dip söyli Heidelberg Universitetı profesorı. färidä xämit