text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi faal, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâlnı babasınıñ cenazesine yibermege razı olmadı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
Siyasetçiniñ babası Enver Celâl tünevin keçindi. Cenazesi martnıñ 28-nde olacaq. Advokat Emine Avamileva mahkemede faalge babasınen vedalaşmağa izin berilmesini rica etti.
Qadı Viktor Zinkov muracaatnı red etip, «bu tahqiqat izolâtorından qısqa vaqıtqa çıqması içün sebep degil», dep bildirdi.
«Şübheli ve qabaatlanğannıñ soy-soplarınen körüşüvleri tahqiqat izolâtorında ve nezaret altında tutuv yerleriniñ hadimleri kontrolinde keçirile», – dep bildirdi o.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faal Nariman Celâl ve ağa-qardaş Aziz ve Asan Ahtemovlarnıñ apiste qaluv müddetini 2022 senesi iyülniñ 26-na qadar uzattı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3enufiq6nhnir.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


c: text/html

text:
Qırımda yañı koronavirus infektsiyası sebebinden üç bala bağçası ve 21 mektep sınfı distant tasilge keçilrildi. Bunı sentâbr 15-inde Rusiye tarafından idare etilgen Qırım Tasil ve İlim naziri Valentina Lavrik koronavirus infektsiyasınıñ toqtatılması içün çalışqan ştabnıñ oturışında haber etti.
"Üç bala bağçası ve umumtasil müessiseleriniñ 21 sınfı distant tasilge keçirildi - bu talebelerniñ 0,7%-dır", - dedi Lavrik.
Daa evel Rusiye nezaretindeki Aqmescit şeer ükümeti başınıñ müavini, tasil bölüginiñ reberi Tatyana Suhina, ocalarında COVID-19 tasdıqlanğanından sebep şeer mektepleriniñ üç sınıfı distantsion tasilge kecirilgenini bildirdi.
Umumen Qırımda, akimiyetniñ malümatına köre, 3 341 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 94-ü çetelden keldi, 124-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina musulmanlarınıñ diniy idaresiniñ reisi Said İsmagilov Ukraina musulmaları adından Pariste teraktlar neticesinde elâk olğan ve zarar körgenlerge taziyelerini bildirdi.
«Terrorizm, zulum ve qabaatsız insanlarnıñ öldürüvini qatiyen takbih etemiz. Gunâlı cinayetlerni din ile aqlamağa mümkün degil, çünki Yüce Rabbimiz Muqaddes Quranda dey: «Bir insannı öldürgen insan dünya insanlarını öldürdi». Öldürilgen ve zarar körgenler içün dua oquymız, belâğa oğrağanlarğa taziyelerimizni bildiremiz», – yazdı Müfti Facebookta.
Onıñ sözlerine köre, ukrainler duşmannıñ ücümi ne olğanını bile, çünki olar da tesadüfiy ücümden biñlernen oğullarını coyğan.
Cuma künü keç aqşam Pariste birden bir qaç ücüm yüz berdi, neticede, soñki malümatqa köre, 120-den ziyade insan öldi.
Ücümler Paris merkezinde restoran yanında ve rok-kontsert keçirilgen kontsert salonınıda yüz berdi, soñkide reineler alındı. Paris civarında, Saint-Denis şeerinde, «Stade De France» stadionı yanında patlavlar yüz berdi.
Al-azırda teraktlar içün mesuliyetni özüne kimse almadı. Tahminlerge köre, ücümlerniñ islâmciler tarafından etilmesi mümkün.


text:
Kiçä Atlant klubınıñ şaxmat turnirınıñ I etabı bulıp uzdı ← kire kaytirga
El saen Tatarstan Respublikasınıñ «Sälät» yaşlär ictimagıy fondı tarafınnan Ädip Älmir kubogına şaxmat turnirı oeştırıla.
Şaxmat turnirınıñ töp maksatı - Sälät moxitendä şaxmatnı alga taba aktiwlaştıru, yaşlär arasında bu
uenga kızıksınu uyatu.
Şulay uk turnir yaşlär arasında şaxmat kazanışların propagandalarga, alarnı sistemalı räweştä şaxmat belän şögıllänügä cälep itärgä, sälätle balalarnı häm talantlı yaşlärne açıklarga yardäm itä.
Bıel 6 turnir ütäçäk, 4 onlayn turnir häm 2 oflayn turnir.
Alarnıñ tärtibe şundıyrak:
1) 2 onlayn turnir, alarnıñ näticäläre buença 50 keşe oflayn turnirga çakırıla;
2) Ädip Älmir kubogına 2 onlayn turnir, alarnıñ näticäläre buença 60 keşe finalga çakırıla.
Bu elnı katnaşuçılar 4 kategoriyadä köç sınaşa:
1) 11 yaşkä kadär başlangıç däräcädäge katnaşuçılar;
2) 11 yaşkä kadär razryadlı katnaşuçılar;
3) 12-17 yaştäge başlangıç däräcädäge katnaşuçılar;
4) 12-17 yaştäge razryadlı katnaşuçılar.
Kiçä şaxmatçılar berençe turnirda katnaştı. Anıñ näticäläre buença 17 dekabr uzaçak finalga ütüçelär isemlegen täkdim itäbez:
Abdraxmanow Ämir Ilgizär ulı
Abdullin Ämir Ayrat ulı
Abdullin Nurislam Röstäm ulı
Gazimow Danir Irek ulı
Gumarow Ayrat Denis ulı
Äglämow Ilşat Garif ulı
Äxmätxanowa Ilsinä Salixjan kızı
Kamalow Säydäş Rustem ulı
Karamow Kärim Artur ulı
Karamowa Alimä Artur kızı
Murzina Güzäl Zölfät kızı
Satdarow Murat Albirit ulı
Söläymanow Arıslan Lenar ulı
Xabibraxmanow Bulat Rişat ulı
Xakimow Rämis Rais ulı
Xösnetdinow Şamil Damir ulı
Şaydullina Samira Rustem kızı
Şigapow Rifat Rämis ulı
Yamaew Ämir Fänis ulı
Ciñüçelärne berençe etapnı uñışlı uzuları belän kotlap, alga taba alarga zur ciñülär teläp kalabız!


text:
Stepan Erzya
Stepan Erzä (psevdonim, çın iseme Stepan Dmitriy ulı Nefödov, эpз. HeфëдoBoHb MиTpeeHb CTëпyk, pyc. HeфëдoB CTeпaH ДMиTpиeBич (1876, Sember gubernası-1959, Mäskäw) — sınçı. Metalldan häm ağaçtan uyıp yasağan sänğät äsärläre belän dönya külämendä mäşhürlek qazanğan sänğätkär. Çığışı belän Mordoviädän. Rossiä imperiäsendä, RSFSRda, çit illärdä - İtaliä, Frantsiä (1906-1914) häm Argentinada (1925-1950), SSRBda icat itä. Ağaçlarnıñ siräk oçrıy torğan toqımınnan yasalğan ekspressiv portretları, simvolik obraz-masqaları, monumental' kompozitsiäläre belän bilgele.
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1876 yılnıñ 27 oktäberenda (8 noyäberendä) Sember gubernası Alatır' öyäze (xäzerge Mordoviäneñ Ardatov rayonı) Bayevo awılında qrästiän ğailäsendä tuğan. Çirkäw qarşındağı mäktäpne tämamlağan. 1892 yılda ğailäse belän Alatır'ğa küçenä.
1893-1895 yıllarda Qazanda balta eşendä, annarı P. A. Kovalinskinıñ ikona bizäw ostaxanäsendä eşli, Qazan sänğät mäktäbeneñ yäkşämbe klasslarına uqırğa yöri. İdel buyı şähär häm awıllarındağı çirkülärne bizi. Mäkärcä yärminkäsendä M. Wrubel kartinaların kürgäç, Mäskäwgä uqırğa kitü teläge uyana.
1902-1906 yıllarda Mäskäw sınlı sänğät, sın äwäläw, tözeleş sänğäte ukuxanäsendä, äwwäl Sergey Volnuxinnıñ sınlı sänğät klassında, soñraq Pavel Trubetskoynıñ squl'ptura klassında uqıy. Başqa uquçılardan yäşe belän ölkänräk bulğanğa, aña törle törtmä süzlär işetergä turı kilä. Şunlıqtan, därestä härwaqıt modelgä genä tekälep torğanğa, waq qına detal'lärne dä nıqlap istä qaldıra, küz xätere bik yaxşı üsä. Biremnärne öydä tönlä eşli torğan bula, çönki köndez Mäskäwdä yäşäw öçen aqça eşlärgä turı kilä: Butırqa törmäsendä fotoğraf, ğäzetalarda retuşer, Mäskäw däwlät universitetınıñ anatomiä teatrında sanitar bulıp eşli.
Üzeneñ berençe icat eşlären mordwa xalqınıñ üze çıqqan etnik törkemeneñ iseme - Erzä psevdonimı belän tamğalıy.
Çit ildä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
30 yäşendä, aqçasız, telne belmägän kileş, İtaliägä kitep bara. 3 yıl eçendä, berüze eşläp, statuya häm squl'pturalardan tulı galereya tudıra. Rus yazuçısı Aleksandr Amfiteatrov anıñ berkemnekenä oxşamağan eşlären kürep şaqqata, anı üzeneñ tanışları A.M. Gor'kiy, F.İ. Şaläpin, İtaliä muzeyları inspektorı Uğo Nebbia belän oçraştıra.
U. Nebbia Milanda S. Erzänıñ kürgäzmäsen oyıştırğaç, sınçınıñ iseme dönyağa bilgele bula. «Çäçüçe», «Peçän çabuçı», «Atıp üterü», «Sağış», «Soñğı tön» sınnarı tamaşaçını ekspressiv häm faciğäle süjetı belän cälep itä. Tamaşaçılarğa sınnarda çağıldırılğan qaharmannarnıñ psixologik yaqtan tulı açılğan xolqı, muzıkal'lege, iskitkeç sığılmalılığı oşıy. Mordwa sınçısınıñ İtaliädä 1907-1909 yıllarda eşlägän äsärläre Venetsiädä, Nitsada, Münxenda kürsätelä, sınçını Parijda ütkärelep kilüçe «Közge salonnar»ğa härwaqıt çaqırıp toralar.
Alatır' öyäze xäkimiätläre şähärdä S. Erzä muzeye açarğa uylağaç, S. Er'zä tuğan ilenä qayta. Läkin Berençe bötendönya suğışı başlanıp kitü älege plannı tormışqa aşırırğa irek birmi. S. Erzäğa xärbi hospital'dä muläjçı bulıp xezmät itärgä turı kilä.
Oktäber inqıylabı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İnqıylab mordwa sınçısına yaña mömkinleklär aça. Ul Parij kommunarlarınıñ häykällären yasıy, Yekaterinburg uramnarı öçen squl'pturalar uylap taba, şähärdä Ural squl'ptura akademiäsen oyıştıra. İl buylap säyäxät itä, Novorossiysk, Batumi, Baqu şähärlärendä squl'ptura ostaxanäläre aça. Sınçı küp kenä täcribälär yasap qarıy. Sınnarnı qoyar öçen kislotağa tüzemle timer-beton uylap çığara. 1920 yıllarda şul timer-betonnı qullanıp yasağan Baqu neftçeläreneñ squl'pturaları bügen dä isän tora.
Argentinada[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1926 yılda RSFSR mäğärif xalıq komissariatı qararı belän Parijda şäxsi kürgäzmäsen aça, tağın 3 xalıqara kürgäzmädä qatnaşa. 1927 yılda anı kürgäzmäse belän Latin Amerikasına çaqıralar. 1927-1950 yıllarda Argentinada yäşi häm icat itä. Andağı tropik urmannarda dulqınsıman cepselle häm tabiği buyawlı, taş sıman qatı toqımlı ağaçlarnı taba, icatında qullana başlıy. Latin Amerikasında älege ağaçlardan timer yul öçen şpallar yasağannar. Sınçınıñ icadi fantaziäse, fakturanı iskitkeç toyımlawı, waq detal'lärne totıp ala belü säläte belän qatı ağaçlarnıñ maturlığı açıla. Kebraço, urunday häm alğarrobo ağaçları tamırlarınnan, käwsälärennän, zur töplärennän Erzänıñ ayırım dönäsı xasil bula. Çit ildä ozaq yıllar yäşäsä dä, S. Erzä üzen emigrant dip sanamıy, xätta täqdim itelgän Argentina watandaşlığın da almıy. Sınçı, cay çığu belän, 1950 yılda SSRBğa, Mäskäwgä qayta, küpyıllıq xezmät cimeşe bulğan yözlägän icat eşen tuğan ilenä alıp qaytıp, büläk itä.
S. Erzänıñ zur-zur tawlarnı iskitkeç zur squl'pturalarğa äyländerü xıyalı, aqça citmäw säbäple, tormışqa aşmıy qala.
1959 yılda Mäskäwdä wafat. Saranskida kümelä.
Ayırım xezmätläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1908 Sağış (Avtoportret)
- 1910 Norwegiä xatın-qızı
- 1912 Xatın-qız başı
- 1912 Tuğannan tuğan eneseneñ portretı
- 1915 Ğaysä päyğämbär başı
- 1918 Balerina Fedorova portretı
- 1918 Xatın-qız portretı
- 1922 Pışıldaw
- 1930 Şärä xatın-qız
- 1932 Batırlıq
- 1932 Musa päyğämbär
- 1933 Boliwiä ir-atı
- 1944 Mordwa qartı
- 1956 Xatın-qız fiğurası
- Arçadağaçı Bogoyavlenskiy çirkäwendä räsemnär yasağan.
Büläkläre, maqtawlı isemnäre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xäter[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Saranskida häykäl quyılğan
- Saranskida S. Er'zä isemendäge Morda respublikası sınlı sänğät muzeye eşli.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Nemçinov V . Stepan Er'zä. Kitapta: yчиcb быTb пepBыM (Uçis' bıt perwım). M.: Дpoфa (Drofa), 2006. ISBN 5-358-01080-7
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
Mart 30-da Aqmescitniñ Demir yol rayon mahkemesi ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatıra merasiminde Ukraina bayrağını qullanğan Qırım faali Kurtseit Abdullayevni mecburiy işler ile cezaladı. Faalniñ adliyecisi işbu qarardan Moskvada şikâyet etmege niyetlene.
Bunı mahkemeden soñ Abdullayevniñ adliyecisi Cemil Temişev jurnalistlerge bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Adliyeciniñ fikirince, Ukraina bayrağınıñ qullanması yasaq etilmemek kerek.
«Al-azırda Qırım sakinleriniñ vatandaş aqları sıñırlana. Şimdi Ukraina bayrağını qullanmağa yasaq eteler, yarın daa beter ola bile. Sağlam tüşüngen er bir adam buña qarşılıq köstermek kerek», – dedi adliyeci.
O, Qırım mahkemelerinde adalet olmaycağına emin.
«Mence, Qırımda kerçekni tapamaycaqmız, belki de, Moskvada», – dep ayttı Temişev.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Aqmescit Demir yol rayon mahkemesinde mart 30 künü Aqmescitte mart 9-da ukrain şairi TarasŞevçenko hatırasına keçirilgen aktsiyada iştirak etken Kurtseit Abdullavniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçti. Oña ceza olaraq 20 saatlik mecburiy işler berildi.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması. Mahkeme üç faalni mecburiy işler ile cezaladı. Faaller mahkeme qararına şikâyet ettiler.


text:
Energiya
Energiya — materiyanıń háreket hám materiyanıń bir formadan basqa formaǵa ótiw muǵdarın kórsetiwshi fizikalıq skalyar ólshem birlik.
Kóbinese, mexanikada energiya degende deneniń jumıs islew qábilet túsiniledi.
- potencial energiya
- kinetikalıq energiya
- termodinamikada ishki energiya
- baylanıs energiyası
- salıstırmalılıq teoriyasında tınıshlıq energiyası
- maydanlar energiyası, mısalı, elektromagnit tolqınlar energiyası hám elektromagnit nurlanıw arqalı beriletuǵın nur energiyası
- maydanlardıń kvant teoriyasında vakuum energiyası
- jıllılıq energiyası
Energiya haqqında eń áhmiyetli tastıyıqlawlardan biri bul energiyanıń saqlanıw nızamı, onda aytılıwına qaraǵanda jabıq sistemanıń tolıq energiyası waqıt boyınsha ózgermeydi.


text:
Ukraina prezidentiniñ ofisi qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı («Avropa birdemligi» fraktsiyası) Mustafa Cemilevniñ doğğan kününi tebrikledi. Noyabrniñ 13-nde o, 77 yaşını toldurdı.
«Siz – qırımtatar halqınıñ baş liderisiñiz. İlham ve qaviy sağlıq tileymiz! Qırım er vaqıt Ukraina olacaq, ve onı mıtlaqa beraber qaytaracaqmız», – dep aytıla Prezident ofisiniñ Facebook haberinde.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Cemilevge sağlıq ve küç tiledi.
«Qırımnı işğalden qurtaruv ve Qırım yarımadasında yaşamaq ve inkişaf ettirmek imkânını qaytaruv işinde yardım etmege azırmız», – dep qayd etti müessise.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar tez vaqıtta Vatanğa qaytmasını tiledi.
«Ayatı küreş ve yıqılmama ve zafer numayışı olğan efsane insan Mustafa Cemilevniñ doğğan künü! Bütün memleketniñ ürmetini qazanğan insanğa bunı tileyim – ğalebe ve Vatanğa qaytmasını!», – dep aytıla Facebooktaki haberinde.
Mustafa Cemilevni işğal altındaki Qırımdan da tebrikleyler.
Semetdeşlerniñ videolarını Nariman Celâl Facbook saifesinde derc etti.
Noyabrniñ 13-nde Mustafa Cemilev istegen er kesniñ tebriklerini qabul etmek içün online körüşüv ötkerecek.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Qıtay ükimeti elde koronavirus infekciyasınıñ jaña tolqını jıldam tarap jatqanın mälimdedi. Eldegi eñ iri qala Şanhay tolıqtay karantinge jabıldı.
Bügin ğana (28 naurız düysenbi) Şanhay qalalıq äkimşiligi jaña koronavirustıñ jıldam taraluın tez arada auızdıqtau üşin eki fazalı tolıq oqşaulau (karantin) şarası qabıldanğanın mälimdedi. turalı jariyaladı.
Qabıldanğan şeşimge say, düysenbi-jwma arasında qalanıñ Pudoñ, Punan audandarında tolıq karantin engizilip, twrğındarı PCR testten ötedi. Al, qala batısındağı Puşi audandarı ekinşi satıda, yağni jwma men 5 säuir arasında osı rejimge kirgiziledi.
Karantin talaptarına say qoğamdıq kölikter toqtatıldı, twrğındar twrğın üy aulasınan şığuına, köşede jüruine şekteu qoyıldı, öndiris orındar tolıqtay jabıq rejimde nemese üyde jwmıs isteu rejimine ötedi.
Qıtay Densaulıq saqtau komissiyasınıñ dereginşe, Şanhayda 24 sağat işinde tirkelgen jwğımdaluşılar sanı 3450 adamğa jetip, sol küngi twtas el kölemindegi anıqtalğan nauqastar sanınıñ 67 payızın wstağan.
Şanhayda indettiñ jaña tolqını keşe ğana bolğan jağday emes, soñğı birer apta boyı küresip kele jatır. Eldiñ iri qarjı ortalığı bolğandıqtan qalanı tolıq oqşaulauğa jol bermeuge tırısıp, aymaq köleminde şekteu şarasın wstanıp kelgen. Qazir Şanhaydıñ 14 millionnan astam twrğını test tapsırıp boldı, olardıñ arasında vakcina alğandarı da bar. Al, qala halqınıñ jalpı sanı şamamen 26 millionnan asadı.


text:
Törki xalıqlar
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Törki xalıqlar ul Törki tellärendä söyläşä torğan küp xalıqlar berläşterä torğan atama. Törkilärneñ tulayım sanı 250 millionnan artıq.
Atamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
"Törek" atamasınıñ berençe iskä alu 6. yözneñ Küktöreklär turında buldı. Qıtay ilbaşı 585. yılda İsbara isemle Küktürk xanına xat yazğanda, tegesen «Böyek Türk xanı» dip atıy. Şul çordağı Orxon yazmalarında da «Türük/Török» ataması qullanıla.
Bügenge Törkiädä «Türk» atamasınıñ mäğnäsen yışraq “köçle” wä “qüätle” itep açıqlílar.
Böten dönyada «Törki» süzen mädäniäte, tele, milläte, taríxı belän yaqın bulğan xalıqlarnı ataw öçen qullanalar. «Törki» süze urınına «Törki-Tatar» adı da kiñ qullanıla.
Törki xalıqlarnı öyränü fäne «Türkologí» dip atala.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yäşäw cirläre wä milli büleneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge köndä Törki xalıqlarnıñ iñ zur törkeme Törkiädä yäşi. Başqa olı Törki xalıqlar Azärbaycan, Kipır, İdel-Ural, İran, Qazaqstan, Qırğızstan, Törekmänstan, wä Üzbäkstan cirlärendä yäşilär. Bu Törki däwlätlärdän tış Törki xalıqlar Könçığış Törkistan, Tönyaq Ğiraq, Äfğänstan, Moldova, Balkannar (Bolgariä) illärendä dä yäşilär.
Törki xalıqlar öyränü buyınça tanılğan ğälim Wilhelm Radloff 1866. yılda bolay yaza: Tönyaq Afrikadan başlap Awrupılı Törkiägä tikle, Könyaq-Çığış Räsäydän başlap Keçe Asía ilä Turan, annarı Seber aşa Gobi çülenä tikle cirlärendä Törki telendä söyläşä torğan ıruğlar yäşilär. Bu dönyanıñ şul tikle kiñ cäyelgän alanda qullanıla torğan Törki tele belän çağıştırmalı başqa tel yuq (Çığanaq: Törki Mädäniät Näzäräte).
Dönyada Törki xalıqlar küp. Alar arasında:
- Äzerilär
- Balqarlar
- Başqortlar
- Çuaşlar
- Qırım Tatarları
- Ğağauzlar
- Qaraçaylar
- Qaraqalpaqlar
- Qazaqlar
- Qırğızlar
- Qumıqlar
- Qaşğaylar
- Noğaylar
- Üzbäklär
- Tatarlar
- Töreklär
- Törekmännär
- Tualar
- Uyğırlar
- Yaqutlar
Qayber belgeçlär Törki xalıqlarnı altı törkemgä bülä:
19. yöz azağınnan başlap 20. yöz buyı Urıslar wä Stalin xalıqlarnı bülü/butaw/sörü säyäsäten uzdırğan, monıñ näticäse bularaq Törki xalıqlarnıñ, alarnıñ söylämnäreneñ şaqtí ayırılu başlaw, bu närsä Törki xalıqlarğa açıq küzätü yasaw qatlawlı itä.
19. yözdä zamança säyäsät çorı başlanğaç, Törki xalıqlarda berläşü maqsatın quya torğan Pan-Türkism atlı xäräkät barlıqqa kilä, «Törki» atamasın qullanırğa täqdim itelä.
Tışqı küreneş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki xalıqlar tışqı küreneş belän ber bersennän şaqtí ayırılalar. Zur öleşeneñ qiäfäte Qawqaz xalıqlarınıñ kük, yäğni körän/qara çäç belän körän küzlelär. Şayqtí öleşe sorı/qızıq çäşle zäñgär küzle. Qayber cirlärdä yäşägän Törkilär açıq tösle tän/küz belän bulıp, Moğol töçençelärene dä yörtälär, mäsälän Özbäklär berlän Tatarlar. Törki xalıqlarınıñ kübese kiñ yañaqlı, tügäräk başlı wä turı çäçle.
Törki xalıqlarnı nindi rasığa sanísı da zur bäxäslärne çığara.
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki xalıqlarnıñ kübese Sönni Möselmannar. Ämma İranda wä Äzerbaycanda Törkilärneñ kübese Şiği Möselmannarı.
Çuaş, Ğağauz wä Yaqut xalqı Xristian dip sanala.
Şulay uq Şamanízm, Buddízm, Baha wä Yähüd dine tarafdarları da beraz bar.


text:
Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlandı, – dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde işğal etilgen Qırımda Ahtem Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap.
«Gaaga yaqınlaşqanını is etip, Qırım işğalcileri qırımtatarlarğa basqı yapmağa devam eteler. Epiñiz kibi, Ahtem Çiygoz içün qasevetlenem. Kiyevde işdeşlerimnen beraber işğalci akimiyetniñ qırımtatarlarğa yapılğan yañı areketlerni ögrenip, kütleviy haber vastalarında aydınlatmağa tırışamız. Elçihane ve halqara teşkilâtlarnıñ missiya yolbaşçıları ile bağlanamız, bir çoq kanal ve diger resurs jurnalistlerine Ahtem Çiygoznıñ yaqalanmasınen bağlı haberlerde yardım etemiz», – dep qayd etti Refat Çubarov.
«Bir şey belli, – Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlandı. Añlaşıla ki, er daim olğanı kibi, esas darbe Meclis ve onıñ azalarına yönelgen», – dedi o.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi qırımlılarnı Ahtem Çiygoznıñ qorantasına qoltutmağa çağırdı.
Berilgen malümatqa köre, işğal etilgen Qırımda yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznı Aqmescitteki Turetskaya sokağındaki Merkeziy rayon mahkemesine ketirdiler. Mında ceza belgilenecek.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Bundan evel ATR qırımtatar telekanalınıñ muarririyetinde tintüv olıp keçti. «Politsiyanıñ» malümatına köre, bu adım 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında ötkerilgen miting ile bağlı.


text:
Aqyarda tünevin 11 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, dep bildire şeerniñ Rusiye ükümeti.
"Hastalanğanlarnıñ arasında - eki tıştan kelgen ve doquz yerli adam. Hususan, bir yüklü qadınnıñ diagnozı tasdıqlandı. Hatırlatayıq, eki müsbet testten soñ qadınnı balanen beraber infektsiya hastahanesine qoydılar, anda oña kerekli tibbiy yardım yapıldı. Loqsahanede sanitar ilâclama yapıldı, şiddetli epidemiya rejimi ilân etildi", - deyler akimiyette.
Yılnıñ başından Aqyarda 371 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 306 kişi yahşı oldı, 11 insan vefat etti.
Yerli akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 1410 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 75-i çetelden keldi, 112-si qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 1002 adam yahşı oldı, 16 adam vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Eskender Nebiyev mahkeme aldın taqiqat ile razı olıp, şartlı ceza aldı.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl oktâbr 12-de Aqmescit mahkemesi çıqarğan ükümni izaatlap, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«E, olarnıñ taqiqat ile añlaşması bar edi, o, 2014 senesi «fevral 26 işi» boyunca areketlerini tanıp, cevap olaraq belli üküm aldı», – dedi Celâl.
Onıñ aytqanına köre, oktâbr 9-da Nebiyev tekrar yaqalandı, bu añlaşma bundan soñ oldı.
«Natalya Poklonskaya kerçek apis cezasınıñ berilmesini rica etti. Lâkin bugün prokuratura toplaşuv başında Eskender Nebiyevniñ taqiqat ile razı olğanını ve müsbet yanaşqanını bildirip, Eskenderge şartlı ceza bermege rica etti», – dep qayd etti Celâl.
Nebiyevniñ bunıñnen bağlı izaatları daa yoq.
Bazarertesi künü, oktâbr 12-de, Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 işi» boyunca yaqalanğan ATR telekanalınıñ sabıq operatorı Eskender Nebiyevge eki yıllıq apis cezasını şartlı olaraq berdi.
Onıñ aytqanına köre, raatlıq künleri Eskender Nebiyev SİZOda keçirdi, çünki oktâbr 9-da Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi kütleviy çatışmalar işini baqıp, onı mahkeme ükmü seslendirilgenine qadar apiske almağa qarar aldı.
Sabıq operator bu iş boyunca eki ay – aprel soñundan başlap iyün soñuna qadar – SİZOda yattı.
Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev dedi ki, Nebiyev Ahtem Çiygozğa qarşı malümat bermegeninden sebep apiske alındı.
Smedlâyev Nebiyevniñ yaqalanmasını Qırım qamaçavına cevap olaraq «ticaret unsurı» dep adladı.


text:
Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Teymur Abdullayevni ceza izolâtorında daa 15 künge qaldırğanlar. Bunı Abdullayevniñ anası Dilâra Facebook saifesinde haber etti.
«Telefondan, oğlum daa 15 kün ceza izolâtorında tutulacağını bildim, deyler ki, sanki o iç nizamını bozğan», – dep yazdı Dilâra.
Martnıñ 4-nde Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Teymur Abdullayevni ceza izolâtorında daa 15 künge qaldırğan ediler.
Evel, advokat Siyar Paniç, müşterisi, Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüsi Teymur Abdullayev aqqıda kerekli malümatnı bermekten red etkeni içün Salavattaki (Rusiye) GUFSİN №2 Tüzetüv Cezahanesine qarşı memuriy dava açacaq ola, dep haber etilgen edi.
Rusiye koloniyasında tutulğan ve anda koronavirusqa oğrağan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ ceza izolâtorında qaluv müddeti yanvarniñ 22-ne qadar uzatıldı, dep bildirdi apiske alınğan qırımlınıñ anası Dilâra Abdullayeva «Ukrinform» agentligine.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti. Bu künleri onı yüksek sıcağınen ceza izolâtorına qapatqanlar, dep haber etildi.
Başkortostan Cezalarnı Yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi qırımlınıñ ceza izolâtorına avuştırıluvını açıq sürette izaatlamadı. Qırım.Aqiqat, malümat almaq içün müessisege muracaat etecek.
Daa evel Teymur Abdullayev tahminen beş ay ceza izolâtorında qaldı, bundan soñ onı sert tutuv şaraitli kamerağa qapatqanlar.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Yan ğarasatı zur cimereklär häm su basularğa säbäpçe buldı
Hawadan töşerelgän videolarda ul uzğan cirleklärdäge ayanıç xäl kürenä
AQŞnıñ Florida ştatında hawadan töşerelgän küreneşlärdä Yan ğarasatı üz artında qaldırğan cimereklär açıq räweştä kürenä. Ul bik küp rayonnarda su basularğa kiterde. 2 millionnan artıq yort häm êş urınnarı utsız qaldı. Cirlektä êzläw häm qotqaru êşçänlege däwam itä.
Bäyläneşle xäbärlär
İranda 4 keşe ülem cäzasına tartıldı
Alar İzrail küzläw oyışması belän xezmättäşlek başqaruda ğayeplängän


text:
Ukraina Haber siyaseti Nazirligi ve Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki temsilciligi Qırım jurnalistleriniñ Hersonda media-merkezniñ teşkil etilmesi aqta leyhalarına qol tutar. Bu aqta Qırım haber siyaseti meseleleri boyunca nazir keñeşçisi Sergey Kostinskiyniñ Ukraina prezidentiniñ Qırımda daimiy temsilcisi Natalya Popoviç ile körüşüvi devamında belli oldı.
Körüşüv Hersonda ötkerildi, Qırım yarımadasınıñ işğalinden berli temsilcilik mında buluna, – dep haber eteler Nazirlikniñ matbuat hızmetinde.
«Ukraina Haber siyaseti Nazirligi Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki temsilciligi ile işbirlikte Qırım jurnalistlerine Hersonda media-merkezni teşkil etmege yardım etecektir. Merkez memleketniñ qıtaiy qısmı ve Qırım ile arasında media tüyüm olmalı. Bundan da ğayrı, Nazirlikniñ temsilciliknen daimiy işbirligi qırımlılarğa qıtada öz aqlarını amelge keçirmege imkân berir», – dey Sergey Kostinskiy.
Körüşüvde Hersonda Qırım media-merkeziniñ yerleştirilüvi içün bina berilmesi ve Herson vilâyetinde umumiy haber kampaniyalarınıñ amelge keçirilmesi kibi meseleler muzakere etildi.


text:
Qırım Yuqarı Radasınıñ sabıq reisi Anatoliy Gritsenkonı saylavaldı raqiplikten çıqardılar. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, avgust 26-da Qırım Apellâtsion mahkemesi Qırım «Devlet şurası» saylavlarından Anatoliy Gritsenkonıñ namzetini alıp taşladı.
Qayd etmeli ki, Gritsenkoğa qarşı mahkeme davası eki kere açtırılğan edi. Er sefer dava açtırğanlar yeñgen edi. Gritsenko saylav komissiyasına bütün malümatnı bermegen eken.
«Firqa cedvelleri boyunca Anatoliy Gritsenko «Spravedlivaya Rossiya» firqasından namzet köstergen edi. Qırımda yolbaşçısı olğan «Patriotı Rossii» firqasından dava açtırılğan edi. Gritsenko majoritar okrug boyunca namzet köstergen edi, №12 bölge boyunca namzet köstergen «KPRF» namzeti Oleg Popov ekinci mahkeme davasını açtırdır», – dep bildirdi Qırım.Aqiqat mühbiri.
Anatoliy Gritsenko qayd etilgende mesülietke çekilmegenini bildirdi, çünki oña nisbeten çıqarılğan mahkeme davasınıñ maddesi Ukrainada 2014 senesi fevral ayında lâğu etilgen edi.
Böyle etip, Anatoliy Gritsenko Ukraina qanunları boyunca mesülietke çekilmegen şahıs olaraq tanıla.
Kommunistler firqası ve «Patriotı Rossii» firqasınıñ namzetleriniñ fikirince, on yıl keçmegence Anatoliy Gritsenkonıñ mesülieti deñişmey qala.
Qırım mahkemecileri Anatoliy Gritsenkoğa qarşı mahkeme davalarını qanaatlendirip, onıñ Qırımnıñ Yedi Quyu rayonındaki №12 majoritar okrugı boyunca namzetini çıqardı. Mahkeme toplaşuvlarınıñ ekisi de salı künü, avgust 26-da, olıp keçti.
Anatoliy Gritsenkonıñ temsilcileri mahkeme qararına şikâyet etecek olalar.


text:
Avropa Şurası Parlament Assambleyası oktâbrniñ 13-nde keçirilgen oturış vaqtındaRusiyeniñ Ukrayinağa tecavuzını takbih etken qararnı qabul etti.
Ukrayina millet vekili ve Yuqarı Radanıñ PACE-deki delegatsiyasınıñ azası Oleksiy Gonçarenko rey berüvni "tarihiy" adlandırdı
"Qararnıñ eñ müim yerleri: Rusiye rejimi terrorcı olğanı qayd etile. Bu, dünya mıqyasında küçlü işarettir ve bu, Rusiyeniñ terrorcılıqnıñ sponsorı sayılması içün daa bir adımdır. Avropa Şurası tarihta ilk sefer silâlar berilmeli olğanını bildirdi! Söz ava mudafaası sistemaları aqqındadır", - dep yazdı o.
Tüzetmeler zamanı bu qararlar vesiqağa kirsetildi.
Bundan ğayrı, vesiqa Rusiyeniñ BMT Telükesizlik Şurasında olmasını uquqiy ceeten esassız kibi tarif ete. PACE Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı cenki ile bağlı halqara tribunal teşkil etilmesini de destekley.
Moskva bir çoq delil olğanına baqmadan Ukrayinada arbiy cinayetlerini red ete.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Saq rayonınıñ Aşağı Camin (Geroyskoye) köyünde yanğan evde eki kiçik bala ve esli başlı adam elâk olğanlar.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası haber etkenine köre, facia tünevin aqşam oldı.
Müessise, «ana-baba ve çağına yetmegenlerniñ aqlarını qoruv qanunlarınıñ profilaktika sisteması organlarınıñ işine qıymet kesip», adiseniñ diger sebeplerini teşkermege planlaştıra.
Qaza yerine Saq rayonlarara prokurorı vazifelerini eda etken Anastasiya Suprâga bardı.
Rusiye Ceza kodeksiniñ «eki ya da ziyade şahısnıñ ölümine ketirgen diqqatsızlıq» maddesine istinaden cinaiy dava açıldı.
Aqyarnıñ Geroyev Podvodnikov soqağındaki çoq qatlı evde çıqqan yanğında er adamı yaralandı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ fikirince, Rusiye ordusında askerlik yapmaq ya da ondan vazgeçmek meselesi er bir Qırım qorantasında ayrı baqılmaq kerek.
Bunı o, Rusiye ordusına çağıruvnı izaatlap, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qırımda qalıp, bugünki uquq alanını qabul etip, genç, qorantası Rusiye vatandaşı pasportını alsa, olar Qırımdaki qanunlarğa köre askerlik yapmağa mecburlar. Qanunğa köre vazgeçüvniñ bir sıra menfiy aqibetleri bar», – dedi Celâl.
Celâlnıñ aytqanına köre, daa bir variant Qırımnı terk etmek.
«Lâkin olar (askerlikke çağırılğanlar – muar.) Ukrainada da askerlik olğanını añlamaq kerekler, vaziyet tınç degil, er kesni askerlikke çağıralar. Men kene de tekrarlamaq kerekim: er bir qoranta özü qarar almaq kerek», – dep ayttı Meclis reisiniñ birinci muavini.
Meclisniñ askerlikke çağrılacaq qırımtatarlarnıñ sayısı aqqında haberi barmı sualine Celâl böyle bir malümat olmağanını ayttı.
Aprel 1-den itibaren Rusiyede orduğa çağırmağa başlaylar. Bu sene Qırım sakinleri ilk sefer Rusiye ordularına askerlikke çağırılacaq. Böylece, Rusiye Mudafaa nazirliginiñ malümatına köre, tahminen 500 Qırım gençi Rusiye Silâlı Quvetleri saflarına kirecek. Olar yarımadada hızmet etecekler, dep bildireler Rusiye mudafaa nazirliginiñ resmiy vekilleri.


text:
Jaña sauılğan sütti separatorğa tartıp, odan süti men qaymağın böle süzetin körinis auıl körgen köptiñ esinde bolar. Qazaqstan pandemiya jağdayında in..
Minsk mañında Resey jekemenşik äskeri wyımınıñ jaldamalı 32 sarbazı wstaldı. Osığan baylanıstı Belarus' prezidenti Aleksandr Lukaşenko Qauipsizdik keñ..
AQŞ Germaniyadan 11,9 mıñ sarbazın şığardı. Olardıñ 5,6 mıñğa juığı Europada qaladı, al 6,4 mıñğa juığı otanına oraladı. Bwl turalı AQŞ qorğanıs minis..
Halıqaralıq aviaciya qauımdastığı (IATA) seysenbide jahandıq äue tasımalı 2024 jılğa deyin qalpına kelmeydi dep habarladı. Mausımda jolauşılar tasımal..
Prezident Toqaev ükimettiñ şeşimin qayta qarap, eldegi karantin rejimin tağı eki aptağa wzartudı tapsırdı. Bügin prezident indettiñ aujayına baylan..


text:
Aqmescit rayonınıñ Livadki köyünde avgustnıñ 2-sinde Qadır Caminiñ resmiy açılışı oldı. Onı, Qırım musulmanlarınıñ rusiyeli müftisi Emirali Ablayev açtı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Tedbirde Livadki, Acı Qal (Çistenkoye) köyleriniñ ve Aqmescitniñ sakinleri bar edi ve, olarnıñ arasında, Rusiye Devlet Dumasınıñ mebusı Ruslan Balbek.
Cami qurulışı 2012 yılı başlandı, esas qurulış işleri ise 2017 yılı yekünlendi. Cami ayrı adamlarnıñ ve cemiyetniñ aqçasına quruldı.
Qadır Cami - yarımadadaki eki minareli camilerinden birisi. Er minareniñ öksekligi - 40 metr. Olarnı mahsus Türkiyeden davet etilgen ustalar qurdı.
Cami binası Aqmescit-Aqyar yolu ve "Tavrida" federal trassasınıñ yanında buluna.


text:
Qıtaiy Ukrainadan Qırımğa yük maşinalarınıñ qatnavı er üç noqtada qapalı, haber eteler Qırım boyunca Rusiye FSB sıñır idaresiniñ matbuat hızmeti.
«Şimdi Ukrainadan yük naqliyatı kelmey. Yolcu aqımı ve yengil naqliyat adiy sürette kele. Rusiye kiriş noqtaları insanlarnı ve yükni qabul etmege azır», – deyler mında.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov qamaçav teşkilâtçılarınıñ areketlerini takbih etti ve aqılları yerine kelecegine ümüdini bildirdi. Onıñ aytqanı kibi, Qırım akimiyeti ukrain malınıñ yoq olması neticesinde fiyatlarnıñ köterilmemesini taqip etecegini qayd etti.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ malümatına köre, Qırımğa yol açqan noqtalarda 150-200 yük maşinası toplanğan.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Budapeştte eñ azından yedi adam kezinti katerniñ qazası neticesinde elâk oldı. Daa 12-si ğayıp olğan sayıla, 15-ini qurtarıp oldılar. Bu aqta Azatlıq Radiosı bildire.
Beyanatqa köre, facia çarşenbe künü aqşam Dunay özeninde, Macaristan parlamentiniñ binası yanında oldı. Eki gemi çatıştı - 34 adamı olğan küçük kezinti kateri ve Viking kruiz layneri. Çatışmadan soñ kater avdarılıp, suv tübüne ketti.
Qurtarıcılar alâ daa ğayıp olğan insanlarnı qıdıra, amma Budapest avası buña maniadır. Devamlı sağanaqlardan soñ, Dunay taşa, özende küçlü aqıntı, suv arareti ise 15 derecede.
Katerde olğan yolcular Cenübiy Koreya vatandaşları edi, dep bildire Macaristan politsiyasınıñ vekili Kristof Gal.


text:
Rusiye Dnipronıñ ğarbinde bölüklerine seferber etilgenlerni ketirdi, bu da «teminlevleri alçaq seviyede olğanını» köstere, dep tüşüne Büyük Britaniyanıñ istihbaratı, dep bildire memleketniñ Mudafaa nazirligi oktâbrniñ 28-nde.
İstihbarat Rusiye zabitleri sentâbr ayında Herson sektorında altı-sekiz kişilik rotalar aqqında bildirgen edi, dep qayd ete. Adet üzre rotalar tahminen 100 arbiyden ibaret ola.
«Soñki altı aftada Rusiye qara ordusınıñ Ukrayınadaki cebeniñ çoqusı rayonında mudafaa mevzilerine keçüv adımları açıq edi. Bu, büyük ihtimal, doğru qıymet kesüvnen bağlıdır, çünki temin etilmegen, yaramay azırlıq körgen ordu Ukrayınada tek mudafaa etile bile», – dep bildire müessise.
İstihbaratnıñ malümatına köre, Rusiye Ukrayınada mudafaağa irişe bilse, keyfiyetli ordunen temin etilmegen soñ operativ planı küçlü olmaycaq.
Ukrayına Silâlı quvetleri oktâbrniñ 28-nde saba bildirgenine köre, Rusiye ordusı Hersonnıñ sağ tarafında yañı seferber etilgenlernen quvetleştire.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
İtaliyağa barışlıy üldelär
Tunis sulıqlarında sıyınuçılar batıp ülde
Tunis sulıqlarında ber köymäneñ batuı arqasında, berençel mäğ’lümatlarğa qarağanda, 21 afrikalı migrantnıñ ğomere özelde. Alar İtaliya utrawı Lampedusağa kitärgä mataşqan.
Köymädä tağın da küp keşe bula. Tunis wäqalätleläre beldergänçä, qalğannarnı êzläw êşläre däwam itä.
Bäyläneşle xäbärlär
6 aylıq bäbäylärgä koronavirus vakśinası röxsät itelde
“Comirnaty” preparatınıñ kiräkle qurqınıçsızlıq, sıyfat häm näticälelek standartlarına cawap birüe açıqlandı


text:
Qırmınıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov qırımtatarlarnıñ ilân etken yarımadanıñ «mal qamaçavı» «yıllarce qurulğan alâqalarnı» bozğanını tüşüne.
Bunı o Facebookta yazdı.
«Qırımnıñ naqliyat qamaçavı – Rusiye ve Ukraina arasında alâqalarnı bozmaq içün yapılğan arekettir… Ayrı insanlarnıñ bu kibi numayışı ve iradesinden sebep yıllar devamında qurulğan alâqalar bozulğanına pek yazıqsınam», – yazdı o.
Aksenovnıñ fikrine köre, Qırımğa Ukrainadan kelgen yollarnıñ qapatılması «qomşu memleket sakinleri arasında büyük manialarnı meydanğa ketire».
Qırımnıñ ruiseli başı dey ki, yarımada qamaçavından Qırımda «mahsulatını satmaq imkâniyetini coyğan» ukrainler zarar körer. Aksenov emindir, «sıñırdaş» territoriyalarnıñ sakinlerine de zarar olacaqtır
Dey ki, «ukrain siyasetçileriniñ tüşünmeden alınğan qararları» yarımada inkişafına tesir etmez.
Hatırlatamız, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etip, işğalci yarımadağa ukrain malınıñ ketirilmesini toqtatmaq niyetindeler. Qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev aytqanı kibi, «Ukraina Qırmınıñ işğalci rejimini temin etmemeli».
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov yarımada qıtaiy Ukrainadan malnıñ ketirilmemesine bütünley azır olğanını bildirdi. Bu mevzuda «iç te qorqu olmağanını» da qayd etti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Refat Çubarov sentâbr 16 künü parlament toplaşuvında bildirgeni kibi, qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etmek niyetindeler.
Ekspertler Qırımğa ukrain malınıñ ketirilmemesi ile bağlı aktsiyanı – qaparcılıqqa cevap olaraq adladılar. Ukrainanıñ icraiy akimiyeti ve prezidenti Petro Poroşenko qırımtatarlarnı Qırım ile memuriy sıñırnıñ qamaçavı ile bağlı niyetlerini izaatlamaylar.


text:
Ukraina, Qaradağ, Arnavutlıq ve Norvegiya olmaq üzre dört devlet martnıñ 13-de Ukrainanıñ territorial bütünligi bozulması telükesi sebebinden AB kirsetken sanktsiyalarğa qoşuldı. Bu aqta AB Şurasınıñ saytındaki beyanatta söz yürsetilmekte, dep bildire Azatlıq Radiosı.
«Şuranıñ qararına binaen sıñırlav tedbirleri 2017 senesi sentâbrniñ 15-ne qadar devam ettirilmekte. Bu, Ukrainanıñ territorial bütünliginiñ bozulması, suverenitetinen mustaqilligine zarar bermesi ve telükege kirmesine sebepçi olğan şahış ve teşkilât varlıqlarınıñ toñdurılması ve areket etüvlerini yasaqlağan tedbirlerni qaplamaqtadır. Haberde, namzet olğan Karadağ ve Arnavutlıq devletleri ve Avrupa iqtisadiy birligine kirgen Norvegiya, ayrıca Ukraina bu qararğa qoşulğandır», - denilmekte.
Beyanatta ayrıca, sanktsiyalarğa qoşulğan devletler öz milliy siyasetlerini AB Şurasınıñ sanktsiyalarnen bağlı qararına uyğun olacaq şekilge ketirilmeli denilmekte.
Martnıñ 13-de Avrupa birliginiñ Şurası, Avrupa birligi tarafından Ukrainanıñ territorial bütünligi bozulması, suverenitetinen mustaqilliginiñ telükege kirmesinen bağlı kirsetken sıñırlav tedbirlerini daa yarım yılğa uzatqan edi. Olar 2015 senesi sentâbrniñ 15-ne qadar devam etecek. İşbu sanktsiyalar 150 şahış ve 37 teşkilât varlıqlarını toñdurıp, AB kirişlerini yasaqlamaqta.
İşbu sıñırlav tedbirleri Ukrainadaki buhran sebebinden Avrupa Birliginiñ bir reaktsiyası olaraq 2014 senesi mart ayında kirsetilip, soñki sefer 2016 senesi sentâbr ayında uzatılğan edi. Olar bir taraftan Rusiye iqtisadiyatınıñ sabit saalarına yönelgen iqtisadiy sanktsiyalarnı qaplap, 2017 senesi iyülniñ 31-ne qadar devam etecek.Diger taraftan Qırım ve Aqyarnıñ istilâsınen bağlı sıñırlav tedbirleri olaraq 2017 senesi iyun ayınıñ 23-ne qadar devam etecek.


text:
Rusiyeniñ Qırımdaki FSB idare taqiqatçısı advokat Nikolay Polozovnı Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovğa adliyeviy yardımnıñ berilmesi aqqında soraştırdı. Bunı advokat Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirdi.
«Bunıñ episi advokat sırı olğanı içün, men cevap bermege red ettim. Eki saat soñra meni yiberdiler», – dedi Polozov.
O qayd etti ki, Rusiyeniñ Qırımdaki FSB idaresi tarafından yapılğan bu kibi areketler qaçıruv olaraq tasnif etile.
«Bu qaçıruv. Mahkeme qararı olmağanda, vekâletlerini aşıp, taqiqatçı meni mecburen İlmi Umerovnıñ işi boyunca şaat olaraq ketirilmem aqqında qarar aldı. Bir-qaç adam meni soqaqta tuttı, avdobusqa itep Aqmescitte İvan Franko bulvarındaki Qırım ve Aqyar boynca FSB idaresiniñ binasına ketirdi», – dep tarifledi advokat.
Yanvar 25 künü Rusiye FSB hadimlerinden altı kişi Aqmescitte Serov soqağında musafirhane yanında Polozovnı yaqaladılar.
Dekabr 20-de Qırımda advokat Nikolay Polozovğa qarşı cinaiy iş ğayrıdan açıldı. Uquq qorçalayıcılar Rusiye uquq qoruyıcı sistemasınıñ bu areketleri Polozovnı «fevral 26 davasınıñ» imayesinden ayırmaq içün yapıla, dep tüşüne.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ qırımtatarlar yarımadada Rusiye akimiyetini tanımadı. Böylece, Qırımnıñ şimdiki akimiyeti ve uquq qoruyıcıları olarğa qarşı basqı yapmağa başladılar. Dünya toplulığı Qırımda insan aqlarını qorçalamağa çağıra, Rusiyeden ise yarımadada insan aqlarına riayet etmesini talap ete.
Qırımda bir sıra mahkeme esnası keçirile, tintüv ve apis cezaları devam ete. Uquq qorçalayıcılar Rusiye akimiyetiniñ Qırımda yapqanları «siyasetnen bağlıdır» deyler.
2014 senesi mart 20-de Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı olaraq tanıdı. Buña 283 deputat qotuttı.
Ukraina qırımtatarlarğa Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ inkişaf etmesi ve saqlap qalmasını kefil etmektedir.


text:
Fiolent burunı civarında, «Karavella» turistik bazası yanında, yalı qısımı eşildi. Zarar körgen yerniñ meydanlığı – tahminen 250 kare metrni teşkil ete. Bunı «Aqyar haberleri» bildirdi.
«İlk malümatqa köre, sahil boyu ve yol parçası eşildi. Qısmetimizge, insan qurbanları yoq. Qaza yerinde Aqyardaki FVN idare hadimleri vaziyetge qıymet kesip, eşilüvniñ aqibetlerini al etmek ve ealini qorumaq içün tedbir ala», – dep yazıla bildirüvde.
Kütleviy haber vastalarınıñ foto-resimlerine körmege mümkün ki, mesken binalar eşilgen yerden bir-qaç metr çette qala.


text:
İlhaq etilgen Qırımdan abituriyentler ukrain Tış mustaqil degerlendirüvni (ZNO)onlayn keçe bile. Bunı Vaqtınca ilhaq etilgen Ukraina topraqlarınıñ reintegratsiyası Nazirligi bildire.
"Bildiremiz ki, deñev ZNO iyül 15 ve 17-sinde onlayn rejimde keçecek. Talebelerniñ sınav noqtalarında bulunması talap etilmey. Akimiyet ZNO keçirilüvi şartlarınıñ bu deñişmelerini qabul etti", - denile beyanatta.
İyül 15 ve 17-sinde talebelerniñ episi ZNO vazifelerini öz saifelerinden yüklep, soñra test vazifelerini becerip, cevap cedvellerini toldurıp olacaq. İyül 19-ınace talebeler teşkerüv servisine cevaplarını yüklemeli, ondan soñ neticelerini almalı.
Teşkerüv servisi iyül 15 saat 11:00-dan başlap iyül 19 saat 18:00-ğace çalışacaq.
Deñev ZNO prodsedurasınen bağlantıdan keçip tanış olmaq mümkün.
İyün 9-ında "Qırım - Ukraina" tasil merkezleri işini başladı.
Soñki üç yıl içinde qırımlılarnıñ esas Ukrainada aliy oquv yurtlarına oqumağa kirmek içün faydalanğan «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ sayısı aman-aman üç qat arttı, şimdi olarnıñ sayısı 35 oldı.


text:
Velocïpedpen jürw rak qawpin eki ece azaytadı
5 jıl işinde olardıñ 2430-ı qaytıc bolğan. Zerttew nätïjecinde velocïpedpen jürw ölim qawpin rakpen awıratındarda 45%-ğa, jüregi awıratındarda 46%-ğa azaytqan. Bacqa jağdayda bul körcetkiş 41%-dı quraydı. Zerttewge qatıcwşılar velocïpedpen aptacına ortaşa eceppen 48 km jürgen. Biraq köp jürgen cayın, dencawlıq ta jaqcara bergen. «Bul zerttew velocïpedtiñ adam dencawlığına paydacın körcetti.
Condıqtan velojoldardı köbeytw kerek», deydi zerttewşi doktorlardıñ biri Djeycon Gïll. Ğalımdardıñ aytwınşa, aptacına ortaşa eceppen 9-10 km jayaw jürw jürek awrwları qawpin azaytadı. Biraq mamandar jayaw jürgennen göri velocïpedtiñ tïimdi ekenin aytadı. Cancer Research UK ökiliniñ aytwınşa, velocïpedpen jürw arqılı cport zalğa barmay-aq dencawlıqtı nığaytwğa boladı. Tek onı kündelikti turmıctıñ bir böligine aynaldırw kerek. Mıcalı, jumıcqa velocïpedpen barıp kelwge boladı.


text:
Yuqarı Rada reisi Vladimir Groysman Ukrainanıñ devlet akimiyeti organlarınıñ yanında Rusiye Federatsiyası kütleviy haber vastalarınıñ jurnalistleri ve tehnik hadimleriniñ akkreditatsiyası toqtatılması aqqında qararnı imzaladı.
Radio Svoboda bildire ki, fevral 12-de Yuqarı Rada işbu qarar leyhasına qoltuttı.
Leyha müellifi, «Petro Poroşenkonıñ blokundan» deputat İrina Friz dedi ki, işbu qararnıñ maqsadı informatsion telükelerge yol bermemek, çünki, onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ bazı kütleviy haber vastaları informatsion cenkni alıp baralar.
Keçken seneniñ dekabr ayında Ukraina havfsızlıq hızmeti 83 Rusiye jurnalistine Ukrainağa kirişini yasaq etti. UHH yolbaşçısınıñ mesleatçısı Markiyan Lubkivskiyniñ bildirgenine köre, Ukraina havfsızlıq hızmeti mezkür 83 Rusiye jurnalisti ve olarnıñ çalışqan yerlerini terroristik faaliyetke qoltutuv olaraq tanımaqta.


text:
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ başı Zair Smedlâyev ATR telekanalınıñ sabıq muarriri Lilâ Bucurovanıñ evinde tintüvniñ bitmesi aqqında bildire.
Onıñ malümatına köre, tintüv neticesinde Rusiye mahsus hızmetleri Bucurovadan tehnika ve telefonnı tutıp aldılar.
Qırım.Aqiqat mühbirleri Bucurova ile bağlanıp olamay, telekanalnıñ sabıq baş müdiri Elzara İslâmova ile de, onıñ evinde de noyabr 2 künü tintüv keçirildi.
Saba noyabr 2 künü Qırımda ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov ana-babasınıñ evinde tintüv keçirildi. Moskvada yaşağan İsâlmovnıñ tatası Lenaranıñ evini de tinteyler.
Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ işbu sebepten resmiy izaatları şimdilik yoqtır.
Aynı zamanda, Qırımnıñ Devlet milletler komitetiniñ başı Zaur Smirnov RİA Krım neşirine aytqanı kibi, İslâmov «Rusiyege qarşı ekstremist faaliyeti içün cevap bermeli».
Rusiye Merkeziy bankı saytında ATR telekanalınıñ saibi, iş adamı Lenur İslâmovnıñ «Just Bank» şirketiniñ bank ameliyatlarınıñ keçirilmesine litsenziyanıñ qaytarılması aqqında malümat peyda oldı.
Şimdi İslâmov qıtaiy Ukrainada yaşay ve sentâbr 20 künü başlanğan Qırım qamaçavınıñ teşebbüsçilerinden biri ola.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
«Hizb ut-Tahrir davası» mabüsi Servet Gaziyevniñ advokatı Edem Semedlâyev Tahqiqat komitetine ve Rostov vilâyetiniñ prokuraturasına (Rusiye) şikâyet ve cismaniy ve maneviy iskence faktına köre SİZO-ğa ariza yolladı. Bunı Semedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine haber etti.
Sentârniñ 29-nda advokat müşterisi ile körüşip oldı ve vaqianıñ tafsilâtlarını ögrendi.
«Sentâbrniñ 19-nda onı Rusiye Devlet Dumasına saylavlarda rey berip olması içün kameradan çıqardılar. Ukraina vatandaşı olğanına ve meslegi buña imkân bermegenine atfı etip, bunı etmekten red etti. Bir qaç künden soñ FSİN hadimleri kamera ile kelgenler ve tıraş aqqında sual bergenler. Musulman olğanını ve islâm dinine köre saqal olmaq kerek olğanını aytqan soñ, FSİN hadimleri kameranı qapatıp, Gaziyevni yerge yıqıp, biri arqasına çıqtı, daa ekisi qollarını qayırıp bağladı, dörtüncisi ise tıraş etti. Bütün bular onen beraber kamerada oturğanlarnıñ köz ögünde oldı», – aytıp berdi Semedlâyev.
Bundan soñ Gaziyevniñ arqası ve qolları ağırıp başladı ve bu ağrı alâ daa keçmegen.
«Bugün onen körüşip oldım. Belkemigi ağıra, omuzı da. Ğaliba onı pertti. Daa qolları da pek ağıra. Yatıp, oturıp ve turıp olamay. Bütün vaqıt yüre, ağırğan yerlerini yazmağa tırışa. Amma ağrı toqtamay. Yazda o daa koronovirusqa oğrağan edi ve mikroinsult keçirgen edi», – dedi advokat.
Advokat Lilâ Gemeciniñ haber etkenine köre, Rostov-na-Donudaki 19-ncı vilâyetlerara verem hastahanesinde 61 yaşındaki qırımtatar sisâsiy mabüsi Servet Gaziyev cısmaniy zorbalıqqa oğratılğan.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorında mikroinsult keçirgen Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi 61 yaşında Servet Gaziyevniñ alı eyileşmedi.
Rostov vilâyeti Rusiye İnsan aqları vekâletlisiniñ apparat reberi Vladimir NekrasovAqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti fenalaşqanı içün tibbiy teşkerüv keçirmek talabınen muracaat yolladı. Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Gaziyevniñ aqlarını ğayrıdan tiklemege, oña kerekli tibbiy yardım köstermege ve sağlıq vaziyeti sebebinden sıñırlav tedbirini deñiştirmege talap etti.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Yazar: Osman AKÇOKRAKLI
Osman AKÇOKRAKLI.İşbu yanvar 6-cı künü vefat iden Seyit Abdulla Özenbaşlı qırımtatarlarnıñ uyanuv devriniñ ilk künlerinde çalışanlardan birisi idi. 1880–90 senelerini qırımtatarlarınıñ uyanuv devriniñ başlanğıçı saymaq mümkündir. Bir taraftan Terciman çıqa, usul-i cedit üzre mektepler açıla, eski usul medreseleriniñ islahına yollar qoyula, genç tatarlar rusça oqumaya yapışalar, az-çoq rusça bilenler rusça gazetalar aldırıp oquylar ehval-i-alemden haberdar olalar. O asırlarda Avrupada türeyen, canlanan sotsializm cereyanı kerek rus ve kerek türk gazetaları vastasıle Qırımğa aks ide. Bir taraftan Rusiyede, İkinci Aleksander zamanınıñ reformaları, diger taraftan Türkiyede Meşrutiyet (Konstitutsiya) qavğaları qırımtatarı arasında yeñi doğan ufaq bir cemiyetçik arasında habersiz, tesirsiz qalmay. Muhite tenqit nazarıle baqanlar, cemiyetlerde, qavehanelerde serbest ve bu mümkün olmayan yerlerde qapalı olaraq, yine de serbest laf itmeye havesliler çıqa. O devirlerde Qırımnıñ başqa yerlerinde tatarın ehval-i-ruhiyesi ne halda ve ne derecede bulundığından malümat yoq. Lakin Bağçasaraya kelince, bu asırlarda andaki Avrupa qavehanesi bir yeñi fikirler klubu şeklini ala. Anda her kün sağların çarpışması ola. Nihayet, bunlar arasında eñ soñ bir fırqaçıq ayırılıp Çubuqçı qavehanesine avuşalar. Yaşça, ötekilerden daha genç olan bu tabaqa arasında merhum Badaninskiy, Ahmet Nureddin, Mehmetşah Aqçurin, Pıçaqçı Murtaza ve gayrılar ile Seyit Abdulla Özenbaşlılar da bulunalar. Bunlar öz cemiyetlerinde bildiklerine köre, maddiyundan (materialistlerden), tabiyyundan (naturalistlerden), darvinizmden, sotsiyalizmden, iştirakiyundan (sotsialistlerden) bahs idiyurlar. Kenardan baqan halq bunlara farmasonlar, dinsizler adını taqa. Yine o vaqıtlar İstanbulda Meşrutiyete ittigi yemini bozup, ilk meclis mebusanı qapatan Abdul Hamidi indirmek teşebbüsinde bulunan fırqa mensuplarından qırımlı qart inqilapçı Asan Nuriniñ (yerli halq oña Asan Yurgi derlerdi – O.A.) ara-sıra Bağçasaraya kelip-kitmesi gençler fırqasını canlandıra idi. Bağçasarayda meşhur zengin Acı Abdullanıñ ticarethanesinde defterci hızmetinde bulunan Seyit Abdulla Özenbaşlı kendisiniñ urbasını, tıraşını ve daha bilmem nesini şeriat zan ittigi taassup qalıplarına tökmek isteyen Acınıñ millionlarını bıraqıp, öz başına yaşamaya başladı. Seyit Abdulla Özenbaşlı Acı Abdullanıñ hızmetinde bulundığı esnada, Acınıñ etrafını sarmış bir çoq dalqavuq (yaltaq) mollaların quruntılarını köre-köre onlara qarşı onda bir protest fikri uyana. Burada söylemek lazimdir ki, Seyit Abdulla Özenbaşlı gençliginde, atta Üseyin efendide yazı ögrenmekten başqa, mükemmel bir mektep körmedigi halda, öz başına rusça ve türkçe, arabça ve iranca ögrenmiş hudayinabit (öz başına tasil körgen) bir tatar idi. Türkçe şiir yazar, nağış örnek çıqarır, guzel yazı yazar istidatlı bir kişi idi. Şarq muzıkasında da mahareti var idi. İlk şiirleri ile şeriye yapan, yetim malı yiyen, tatarın doğğanında, ölgeninde başı ucuna ancaq alim quruntusı ile çöken nefishor mollalara qarşı protest ile başladı. Yüzden ziyade şiir yazıp, adını Fonograf haqayıq (aqiqat sesi) qoyduğı, divannıñ bir çoq yerleri eski tsenzura tarafından bozulıp kelmiş ve basılamayıp qalğan edi. Qırımtatarları arasında ilk olaraq teatro eseri yazan Seyit Abdulla Özenbaşlı diyerek, yañlış olmaz. 1900 senesi Bağçasarayda ilk teatro sahnası quruldığı vaqıt oynalan yerli eserlerden birisi ve ilkisi Seyit Abdulla Özenbaşlınıñ “Olacağa çare olmaz” namındaki eseri idi. Bu eserde tatarın er şeye kör-körüne inandığı, taqdire til bağlayaraq mesul qaldığı kösterilmek üzre istenile idi. Bu eser oynaldığı vaqıt, Seyit Abdulla Özenbaşlı kendisi de oyunda iştiraq itti. Bir taraftan eserin oynalması, diger taraftan bunda Seyit Abdulla Özenbaşlınñ kendisiniñ de qadın olaraq sahnaya, o vaqıt eski fikirlilerni büs-bütün şaşırttı. Muharrir ve artist Seyit Abdulla nice sögüşlere oğradı, üzerine lanetler, qaharler yağdırıldı. Seyit Abdullla Özenbaşlı bir qaç seneler Terciman gazetasında da çalıştı. Onda onıñ qalemile yazılan tatarın iqtisadiy, içtimaiy hayatına dair maqaleler ve şiirler körülirdi. 1902 senesi qırımtatarınıñ Türkiyeye köçmek meselesi Özenbaşlı keskin bir şiir yazdırdı. Tatarın eskiden bildigi ve zemane uymadığından, kittikçe söndügi sanatlardan faide olmayacağını kören Özenbaşlı, tatarı yeñi sanatlarda teşviq itmek maqsadıle Bağçasarayda ilk olaraq tatar terzihanesi açmış idi. Seit Abdulla Özenbaşlınıñ hayatında diqqat olunacaq bir şey daha var ise, o da oğlu ile qızını muntazam surette oqutmasıdır. Bu işten onu hiç bir türlü müşkülat alaqoyamadı. Eñ muhtac künlerinde bile balalarınıñ terbiyesiniñ çarelerini buldu. Tatarlarda qızını İstanbula mahsus tahsil içün ilk yollayan Özenbaşlıdır-demek mumkündir. İstanbulda türkçe, Qırımda rusça idadiye tahsil kören qızı, darulfununda tahsilde ve oğlu ise, darulfununnıñ tıbbıye şubesini bitirip doktor unvanını almış ve bugün Totayköy terbiye tehnikumı müdiri bulunmaqtadır. Özenbaşlınıñ bu bala terbiyesi meselesinde zevcesiniñ de yardımı olduğı inkar olunmaz, zira eskiden tatar hayatında balaların halı, alelhusus qızların oqumamasında anaların ne qadar fena tesiri olduğı belli bir şeydir. İşte, tatarın edebiy ve içtimaiy hayatında meşaqatlı adımları atanlardan birisi olan mazlum halq şairi Seyit Abdulla Özenbaşlınıñ hayatı ve faaliyeti bu surette keçmiştir.


text:
Ukraina mudafaa Nazirliginiñ Rusiye ordularınıñ Qırımdan qıtağa ücüm ete bilecegini tasdıqlağan malümatları bar. Bunı Ukraina mudafaa naziriniñ muavini Petr Mehed Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, bu malümat mudafaa nazirligi içün yañı degil.
«Keçken sene fevral ayından berli Rusiye Federatsiyası ordularınıñ Ukrainağa ücüm telükesi bar. Şu cümleden, işğal etilgen Qırım ve «Pridnestrovye Moldova cumhuriyetinden» ücüm etile bile», – dedi Mehed.
Onıñ qayd etkenine köre, Silâlı quvetlerge bu plannı yerine ketirmege imkân bermemege emir etildi ve olar bunı yaparlar.
Ukraina prezidenti istihbarat malümatlarına esaslanıp, Rusiye orduları Ukrainağa ücüm etmege azırlanğanını bildirdi. Bir sıra ukrain ve halqara eksperti ve siyasetçisi Rusiye ordusı işğal etilgen Donetsk vilâyetiniñ topraqlarından işğal etilgen Qırımğa «ayat keçirmege» tırışqanından qasevetini bildirgen edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımda, Aqmescitniñ Boğurça qasabasında, fevral 21 künü saba, Rusiyeniñ silâlı hızmetleri, Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv ötkergen soñ, bir-qaç erkekni yaqalap alıp ketti. Bunı Radio Svoboda muhbiri haber ete.
Şaatlarnıñ sözlerine köre, yaqalanğan şahıslar Marlen Mustafayevni desteklemek içün keldiler. Yaqalanğanlar arasında Osman Arifm de olğanı haber etile, o 21 fevral sabası rus silâlı hızmetleriniñ Boğurçada yapqan areketlerini videoğa çekip Facebookta yayınlağan edi.
Rusiye silâlı hızmetleri Boğurçada ötkergen areketlerini izaatsiz qaldıralar.
Salı künü saba Qırımdaki faaliyetçi Osman Arifm Facebookta haber etti ki, Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv ötkerile.
Bu malümatnı advokat Emil Kurbedinov tasdiqladı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi defalarca zapt etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarına qarşı basqı ve taqip areketleri yapılğanınen raatsız olğanını bildire edi, ondan da ğayrı Rusiyeni yerli sakinlerge basqını toqtatqanını ve ukrainalı siyasiy mabuslarını azat etilmege çağıra edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Keriç boğazında yel küçü 11-13 m/s yete, Keriç keçitiniñ limanlarında yüzlerce maşina nevbette tura, esasen ek maşinaları.
Bu aqta Yekâne naqliyat müdirliginde aytıla.
Soñki malümatqa köre, saba fevral 27 künü «Kavkaz» limanında nevbette 25 yengil ve 80 yük, «Qırım» limanında 20 yengil ve 11 yük maşinası tura. Yük yolağında: «Novorossiysk» limanı – 144 maşina, Slavânsk-na-Kubani – 335, Keriç ava limanında – 180 avto tura.
«Qırım» limanında iskele tamir işleri devam ete, bu sebepten Keriç keçiti yerli vaqıtqa köre 6:40-15:00 saatler arasında çalışmay


text:
Bent - yapma göl yaratmaq, suv basımını yapıp GESte onıñ işçenligini çıqarmasına qullanmaq, meskün yerlerge ya da sanayı obyektlerge suv bermek içün özen yatağınıñ ya da başqa bir suv aqımınıñ ve deresiniñ suv seviyesini kötermesine qapatılğan gidrotehnikiy bir inşaattır. Bentniñ üst qısmında adette özenden keçmek içün naqliye bir magistral qurula.
Huver Benti, 221 m yüksekliginde, kemer-çaqıl çeşitinde beton bir bentidir.
Yerden bent
İspaniyadaki Kornalvo Benti yaqında eki biñ yıl qullanıla.
300 m yüksekligindeki Nurek GESiniñ gravitatsiya çeşitiniñ eñ yüksek üyme taş-topraq benti (Tacikistan)
Gran Diksen (İsviçre), gravitatsiya çeşitiniñ eñ yüksek (285 m) beton benti
Özü GESiniñ massiv konfors çeşitiniñ benti (yükseklik 60 m)
Gordon Benti, 140 m yüksekligindeki kemer benti (Avstraliya)
Daniel-Conson çoq kemerli benti (214 m) Kebekte (Kanada) Manik-5 GES


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi «Veciye Kaşka davası» olaraq belli qırımtatar milliy areketiniñ dört faaliniñ taqip etilüvinde noqta qoydı. İstinaf mahkemesi körmemezlikke urğan deliller, mahküm etilgen faallerniñ bu qararğa yanaşqanı, mahkeme esnası vaqtında bozulğan adliye standartları aqqında maqalede oquñız.
Cıltlar yazmaq mümkün
İstinaf şikâyetlerini baqmazdan evel mahkeme formal sebepten oturışuv keçirdi. Qadı Eduard Belousovnıñ aytqanına köre, birinci instantsiyada sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı şikâyet «gizli baqıldı» ve taraflarğa bildirilmedi, olar bu qararnı şikâyet etip olamadı. Mesele çoqtan endi aktual degil ve, advokat Emil Kurbedinovnıñ aytqanına köre, resmiyet ileride Avropa insan aqları mahkemesine dava açtırmaq içün kerek edi.
Aslında, qadı Eduard Belousov bir şey aytmasa, bu oturışuv aqqında hatırlatmağa da kerek olmaz edi. Prokuror Novoselçuk «birinci instantsiya mahkemesiniñ qararını qanunğa uyğun ve delilli» sayıp, bu meseleniñ baqılmasına qarşı çıqqanda imaye bir çoq bozuvlarnı qayd etmege başladı, ve qadı apansızdan başını sallamağa başladı. «Bu davada añlaşılmamazlıqlar pek çoq. Cıltlar yazmaq mümkün», – dedi Eduard Belousov.
Cevapsız
Añlaşılmamazlıqlar aqqında aytqanda – advokatlar istinaf şikâyetlerini berip, esas soylarını qayd etti ve yüksek mahkemeni bir sıra kelişmegen sualge cevap bermesine çağırğan edi, Moskva kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qadısı Mihail Belousov qabaatlav ükmüni çıqarıp, olarğa diqqat ayırmağan edi.
Meselâ, Asan Çapuhnıñ evinde keçirilgen tintüv vaqtında aranında tapılğan Kalaşnikov avtomatlarınen alâqasını mahkeme öyle de añlatıp olamadı. Boş ev on eki saat devamında OMON tarafından sarılıp alınğan soñ anda qıtalararası raketanı da yerleştirmek mümkün edi, bu ise faalniñ onı alıp saqlağanını isbatlamay. Söz sırası, istinafta da qadılar belgisiz şahıslarnıñ politsiyanı raat keçip, ev yanında yapqan areketlerini köstergen video ilâve etmege istemedi.
Cevabı berilmegen diger sualler arasında – Kazim Ametovnıñ qabaatı, o, er vaqıt Veciye Kaşkanıñ yanında edi. Borclıdan esli-başlı qadınğa para qaytarmağa talap etkenine dair deliller davada yoq. Zarar körgen Yusuf Aytan video bağı vastasınen keçirilgen sorğuda bu mahkümge iddiaları yoq, dep ayttı. Mahkeme onı nege esaslanıp qabaatladı – añlaşılmay.
Ve, niayet, Belousovnıñ sözlerinen aytacaq olsaq, esas «añlaşılmamazlıq, – bu cinaiy davanıñ tasnifi. İmaye, küçük ya da orta ağırlı cinayet olğan özareket bar edi, dep israr ete. Üküm ise «para talap etüv» maddesine istinaden çıqarıldı, o, ciddiy cinayet sayılmaqta. Advokatlar emin ki – vatandaş-uquq munasebetleri olsa (Aytannıñ Veciye Kaşkağa bergen borc seneti), para talap etüv aqqında laf da olmaz.
Qayd etmeli ki, istinaf qurulışında qadılar Kiyev rayon mahkemesi «qaçırğan» bu vatandaş-uquq munasebetleriniñ delillerini tedqiq etti, amma ğayrıdan tasnif olmadı. Mahkeme insannıñ qabaatsız olğanını isbatlağan delillerni tedqiq etse, amma ükümni deñişmesiz qaldırsa, aynı olur edi.
«Adliyeñizge inanmayım»
Aslında, mahkümler istinaf qurulışından bir şey beklemegen edi – qarar çıqarılmazdan evel de olar skeptik yanaşqanını gizlemey ve bunı çıqışlarında qayd etken edi.
«Küçük balalar degilmiz. Mence, bir şey deñişmeycek. Mahkeme qarar alacaq», – dedi munaqaşada Ruslan Trubaç. Ve soñki çıqışında şöyle qoştı: «Mahkemede bir şey yahşı tarafqa deñişkenini daa körmedim. İnsanlarnı celp etmeysiñiz, uzaqlaştırasıñız».
Bekir Degermenci de aynısını ayttı: «Mahkemeden ümütlenmeyim ve bütünley aqlaycaqlar, dep beklemeyim. Bu pek yahşı olur edi. Men para talap etmegen edim».
«Adliyeñizge inanmayım», – SİZOda insult olıp öyle de tüzelmegen Asan Çapuh qısqa çıqışını böyle sözlernen yekünledi.
Peşin fikirli, bağlı ve gizli
Mahkeme esnası vaqtında açıq mahkeme esnasınıñ teminlevi, em de peşin fikirsiz ve bağsız mahkeme printsipleriniñ kerekli teminlevi ceetinden adaletli adliye standartlarınıñ bozuluvı qayd etildi. Böyle fikirge «Qırım esnası» cemaat teşebbüsiniñ ekspertleri keldi, olar bu dava boyunca bütün oturışuvlarğa dair malümatnı topladı.
Faallerni birinci instantsiyada mahküm etken qadı Mihail Belousov ve davanı istinafta baqqan eki qadı Eduard Belousov ve Nana Petüşevanıñ peşin fikirli ve bağlı olğanını sabıq ukrain qadıları olğanına dair iddialar ve Ukraina uquq qoruyıcı organları tarafından devlet hainliginden şübheli sayılğanları isbatlay.
Bu dava taqrizinde qadı Belousovnıñ birinci isntantsiyada peşin fikirli olğanına dair deliller qayd etile: o, advokatlarnıñ lafını bölip, olarğa basqı yaptı, şaatlarnıñ sözüni böldi ya da olarğa sual berdi, em de mahküm Ruslan Trubaçqa soñki sözünde fikrini aytmağa bermedi.
Bundan ğayrı, «Qırım esnası» közeticileriniñ esaplarına köre, on beş mahkeme oturışuvından eñ azından sekizinde açıq mahkeme printsipi bozuldı, mahkeme memuriyeti esnasta bulunğan diñleyicilerniñ sayısını da muntazam sürette sıñırlağan edi. Bunı ne içün yapqanlar – añlaşılmay. Amma qadılar yapqan «adliye» içün utanmaydırlar.
İgor Vorotnikov, qırımlı bloger
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklengen edi. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
Rusiye devlet qabaatlavı «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri içün şartlı apis cezaları berilmesini istedi. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ bildirgenine köre, Rusiye prokuraturası Asan Çapuhnı üç buçuq yılğa, Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçnı üç yılğa üküm etmege talap ete, er birine üç yıl sınav müddeti berile bile.
Aynı vaqıtta, bundan evel Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımağan edi.


text:
Edem Nalbandov qırımtatar bestekâr ve çalğıcısı
Edem Nalbandov, 1926 senesinde Qırımnıñ Qarasuvbazar şeerinde doğdı. Balalığı Qarasuvbazarda keçken Edem Nalbandov cıyğan paralarınen özüne bir mandolin aldı. Lâkin onıñ çalğıcı olğanına razı kelmegen babası mandolinni sındırdı. Bir vaqıt soñra drama cemiyetine qoşuldı. Bu cemiyette keman çalmanı ögrendi. En soñunda babası onıñ muzıka sevgisine razı oldı. Oña balalayka, keman ve mandolin aldı. Edem Nalbandov ilk mektepnen beraber muzıka mektebiniñ keman sınıfında oqudı.
1945-de muzıka ocalığına başladı. 1948-de Yoşkar Ola şeerinde (Rusiyeniñ Çirmiş Cumhuriyeti) filarmoniya hor çalğıcısı oldı. 1950-de muzıka mektebiniñ bestekâr bölügine kirdi. 1956-da Tacikistanda Leninabad muzıka mektebniñ bitirip, aynı mektepte oca oldı. 1957 de Taşkent Devlet Konservatoriyasına qabul etildi. 1962-de hor idareciligi bölümini tamamladı. Bir qaç sene Qaytarma Ansambliniñ baş idarecisi oldı. Halq yırlarnıñ hor içün yañıdan işledi. Tañ Yıldızı, Ay Nenni, Horan adlı halq yırları Özbekistan Radio Televizion horu tarafından aytılıp plaqqa qayd etildi. Qırımtatar şairlerniñ doquz eserinden bestelengen Bir Top Gül (1979), hor içün bestelengen yırlar Baht Yıldızı (1985), kene qırımtatar şairlerniñ sözlerine bestelengen Sümbül Taşkentte yayınlandı.
Edem Nalbandov 1999 senesinde vefat etti.
QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar BM insan aqları Şurasınıñ 48-inci sessiyasında Birleşken Milletlerniñ 40 aza devleti adından beyanat yaptı. Bu aqta Ceppar Twitterde bildirdi.
«Beyanatta «Qırım platformasınıñ» başlanması tebriklene, sentâbrniñ 17-19-nda Ukrainanıñ suveren toprağında keçirilgen Rusiye Devlet Dumasınıñ saylavları takbih etile, sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen siyasiy esaslı tintüvler ve tutuvlar takbih etile», – dep yazdı Ceppar.
İnsan aqları keñeşi 2021 senesi sentâbrniñ 13-nden oktâbrniñ 8-ne qadar Jenevada Birleşken Milletler Bölüginde 48-inci sessiyasını keçire.
BM insan aqları Ukraina Monitoring missiyasınıñ reisi Matilda Bogner sentâbrniñ 23-nde Kyivde taqdim etken yañı maruzasında Qırım.Aqiqatnıñ (Azatlıq Radiosınıñ leyhası) serbest hadimi Vladislav Yesipenko ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâlnıñ tutuluvı aqqında tarif etti.
Vladislav Yesipenko davası
Vladislav Yesipenko – Azatlıq Radiosınıñ (Qırım.Aqiqat leyhası) ştattan tış jurnalisti (frilanser), içtimaiy ve ekologik meselelerni aydınlatqan, qırımlılarnıñ soravlarını çıqarğan edi. 2021 senesi martnıñ 10-nda Qırımda Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından tutuldı. «Ukraina mahsus hızmetleriniñ menfaatları içün» malümat toplağanında ve maşinasında «elnen yapılğan patlayıcı cihaznı» saqlağanında qabaatlandı.
27 kün devamında Yesipenkonı mustaqil advokatlarnen körüştirmediler. Amma «Krım 24» Rusiye devlet telekanalı intervyüsını kösterdi: kanal saytında derc etilgen videoda Vladislav Yesipenko yarımadada Qırım.Aqiqat leyhası içün video çıqarğanını tasdıqlap, çıqarılğanlarnı Ukraina mahsus hızmetlerine de bergenini ayttı.
Mustaqil advokat kirsetilgen Aqmescitteki mahkeme oturışuvında Vladislav Yesipenko Rusiye mahsus hızmetleri tarafından oğratılğan işkence aqqında bildirdi. Anda Yesipenko tayin etilgen advokat Violetta Sineglazovadan vazgeçti. Mahkeme Yesipenkonı 2021 senesi mayısnıñ 11-ne qadar apiste qaldırdı.
Advokat Aleksey Ladinniñ aytqanına köre, Yesipenko mahkemede işkence aqqında aytqan soñ, Rusiye FSBsiniñ hadimleri «onı öldürirler», dep qorquzdı.
Ukraina tış istihbarat hızmeti Qırım.Aqiqatqa cevap berip, FSBniñ Vladislav Yesipenkonıñ Ukraina mahsus hızmetlerinen yapqan işbirligi aqqında "provokatsiyasını izaatlamay», dep bildirdi. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımda Vladislav Yesipenkonıñ tutıp apiske alınmasınen bağlı cinaiy tahqiqat başlattı.
Rusiye quvetçileri Vladislav Yesipenkoğa qarşı tahqiqat tedbirleri aqqında resmiy malümat bermey.
Ukraina Tış işler nazirligi, Ukraina ombudsmanı, Avropa ve Halqara jurnalistler federatsiyası Vladislav Yesipenkonı acele azat etmege çağırdı.
Serbest Avropa Radiosı/Azatlıq Radiosınıñ prezidenti Jamie Fly Yesipenkonı acele azat etmege çağırıp, SAR/AR Qırımda tutulğan Qırım.Aqiqat frilanseri bildirgen işkencege açuvlana, dep bildirdi.


text:
İşğal etilgen Qırım akimiyetine «cumhuriyetke radikal keyfi olğan islâm teşkilâtlarınıñ sıq-sıq kelmesine diqqat ayırmaq» teklif ettiler. Bunı bazarertesi künü, oktâbr 27-de, Krıminforda ötkerilgen matbuat-konferentsiyası devamında Strategik taqiqatlarnıñ Rusiye institutınıñ ilmiy hadimi Galina Hizriyeva bildirdi.
O, «mahsus diqqatnı» eki teşkilâtqa ayırmaq kerek olğanını qayd etti.
«Qırımğa er vaqıt Rusiye müftiler şurasınıñ insanları kele. Bu teşkilâtqa olğan ürmetime baqmadan, olarnı Rusiyeniñ temeli olaraq tanımayım. Kendi maqsatları bar, kendi vazifeleri, parallel ayatı», – dey ekspert.
O şunı da qayd etti ki, bu qasevetni doğurğan yekâne teşkilât degildir.
«Mında «Hizb ut-Tahrir» firqasınıñ seviyesinde olğan yolbaşçılar da kele. Olar gizli sürette kele, babalar ile raatlanmağa, arqadaşları ile subetleşmek. Olar añlı rus tilli müitinde yaşap, tecribeli teşviqatçı olalar», – qayd etti Hizriyeva.
O şunı da qayd etti, «Qırım akimiyeti, menimce, buña endi diqqat etmelidir. Rusiyeden mında vahhabitlerniñ kelmesi aqqında daa bir şey aytmayım, çünki olarnı daa öz közümnen körmedim».
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
İyülniñ 15-nde «Avdet» qırımtatar gazetasınıñ ilk sanı çıqqanına 30 yıl tola. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov gazeta muarririyetini ve oquyıcılarını tebrikledi.
«Qırımtatar Mıllıy Hareketi basın organı Avdet gazetesinin ilk sayısı çıkmıştı. Gazetenin organizatörlerini, Avdet'in gazetecilerini ve en önemlisi okuyucuları hayırlayım!», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
«Avdet» – 1990 senesi iyünniñ 15-nden berli eki tilde (qırımtatarca ve rusça) çıqqan zemaneviy içtimaiy-siyasiy-medeniy gazetadır. Qırımtatarlarnıñ Orta Asiyağa sürgün etilgeninden berli çıqqan ilk mustaqil neşirdir.
Gazetanı Qırımtatar milliy areketi teşkilâtı meydanğa ketirdi, adını qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev sayladı.
Qırım işğalinden soñ gazeta Rusiyede kütleviy haber vastası olaraq qayd olamadı. Rusiye qanunlarına köre, cemi 1000 nushadan az olğan gazetalar qayd olmayıp neşir etile bile, şunıñ içün gazeta nushası 999-ğa eskiltildi ve kiosklarda satılmay. Gazeta sıñırcı abunecilerge tarqatıla, daa çoq saytqa emiyet berile. Aqmescitteki «Qırım Fondu» binası tutıp alınğanı içün muarririyetniñ yeri qalmadı.
Gazeta qırımtatarlarnıñ kimligi ve mefküresini ve halq içün aktual olğan diger meselelerni saqlap qalmaq esas maqsadı dep ilân etti. Neşir qırımtatar devletçiligini ğayrıdan tiklev problemlerini baqa, tarihiy-halqşınaslıq meselelerine diqqat ayıra.


text:
Qara deñizde, Tuapse (Rusiye) rayonında balıqçılaqnıñ gemisinde yanğın çıqtı, ondan sebep gemi bate. Bunı Rusiye Fevqulâde Vaziyetler Nazirliginiñ Krasnodar ülkesi idaresi bildirdi, dep haber ete TASS.
Şimdiki malümatqa köre, yanğın sebebi, köçüriciniñ tutaşqanı oldı.
"Qara deñizde, Cubga qasabasından 1,5 kilometr mesafede balıqçılar gemisiniñ köçüricisi tutaşıp yanğanı aqqında bildirüv, Tuapse rayonınıñ Yekâne Nevbetçi Dispetçer Hızmetine keldi", - denile Rusiye FVN-niñ beyanatında.
Gemide altı adam bulunğan bildirile, episi yanlarından keçken gemilernen yalığa ketirildi, elâk olğan ve zararlanğan adamlar yoq.


text:
MәдeHий-aғapTыўшылық илaжлap
Usı jıldıń 22-25-iyun kúnleri Ferǵana wálayatı, Ferǵana mámleketlik universiteti quramındaǵı Repressiya qurbanların eslew mámleketlik muzeyinde ótkerilgen «Jańa Ózbekstanda…
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde Xalıqarlıq muzeyler kúni aldınan «Insan qádiri ullı» atamasında «Repressiya qurbanların eslew muzeyi»nde kórgizbe shólkemlestirilidi. Kórgizbeni…
Бepдaқ aTыHдaғы Қapaқaлпaқ MәMлekeTлиk yHиBepcиTeTи №1,2,3,4,5 -caHлы cTyдeHTлep Typap жaйыHдa жыйHaлыc өTkepилди. ЖыйHaлыcTa cTyдeHTлepди Typap…
Бepдaқ aTыHдaғы Қapaқaлпaқ MәMлekeTлиk yHиBepcиTeTи ҳәM ҚapaқaлпaқcTaH Pecпyблиkacы Ишkи иcлep MиHиcTpлиrи MeHeH биpreлиkTe…
Қapaқaлпaқ MәMлekeTлиk yHиBepcиTeTи Ҳaял-қызлap keңecи TәpeпиHeH cTyдeHT қызлapдың TәлиM-Tәpбияcы MeHeH шyғыллaHыў, әcиpece oлapдың oқыўдaH бoc ўaқыTлapыH MaзMyHлы…
Búgin qızlarımızdıń salamatlıǵına itibar bersek, keleshekte salamat anadan salamat bala dúnyaǵa keledi. Sonlıqtan da Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde Hayal-qızlar keńesi tárepinen…
Búgin 26-mart kúni Universitetimiz kórkem-óner fakulteti saz atqarwshılıģı qánigeligi student- jaslarınan quralģan jaslar orkestriniń koncert baģdarlaması bolıp ótti. Bul koncert…
Studentler turar jayındaǵı studentler keńesi aǵzalarınıń wazıypaları túsindirildi. Universitetimiz rektorınıń hayal-qızlar máseleleri boyınsha másláhátshisi I. Seytnazarova tárepinen 1-2-3- sanlı Studentler…
Usı jıldıń 16- mart sánesinde Sanaat texnologiyası fakultetinde «Sergeklik- dáwir talabı» atamasında Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrligi, Jol háreketi qáwipsizligi…
Korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlardıń aldın alıwǵa qaratılǵan is-ilajlar Joqarı oqıw orınlarında dawamlı túrde alıp barılıp, bul óz náwbetinde jaqsı nátiyjesin bereri…


text:
Bunı Qırımnıñ «İçtimaiy siyaset naziri» Yelena Romanovskaya bildirdi, dep haber ete Novosti Krıma.
«Çarşenbe künü, iyün 4-de, Nazirler Şurasınıñ reisi adından Qırım Devlet Şurasınıñ baquvına yarımadada «keçici müddet» devamında iş ödevi aşğariy miqdarınıñ belgilevi boyunca, bücet saasında – 4628 ruble, bücet olmağan saada – 4141 ruble, leyhanı çıqarmağa teklif etemiz», – dedi o.
Öz başına tayin etilgen Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov «nazirlik»ke salı künü, iyün 3-ne qadar, işbu raqamlarnı zenaat birlikleri ile muzakere etmege teklif etti.
«Eger de zenaat birlikleri qarşı çıqmasa, men de razı olurım», – dedi o.
Qayd etemiz, aprel 1-den «Rusiyeli» Qırımda aylıqnıñ aşğariy miqdarı 5554 ruble edi.


text:
Bunı içtimaiy siyaseti «naziri» Yelena Romanovskaya bildirdi.
Yerli «nazirlik» ve Rusiye emek nazirligi ile birlikte işlep çıqarğan qanun leyhasına köre, keçüv deviri devamında analar evelden alğan paranı öyle de alıp turacaqlar. 2015 senesinden başlap, para Qırım bücetinden ayırılacaq. Ve imtiyazlarnen beraber, Rusiyede belgilengen analıq kapitalını açmağa mümkün olacaq.
«Nazirniñ» aytqanına binaen, qanun leyhası şimdiki vaqıtta uyğunlaşma stadiyasında buluna. Bunı öz başına tayin etilgen Qırım ükümetiniñ ruporı «Krıminform» bildire.


text:
Şanxay xezmättäşlek oyışması sammitı Sämärqandta başlandı
Şanxay xezmättäşlek oyışmasınıñ Däwlät başlıqları 22nçe cıyılışı Üzbäkstannıñ tarixi Sämärqand şähärendä başlandı
Üzbäkstan İlbaşı Şäwkät Mirziyayıv räislegendä başlanğan yuğarı däräcäle oçraşuda Rusiyä Däwlät başlığı Vladimir Putin, Qıtay İlbaşı Şi Cinping, Qazaqstan Däwlät başlığı Qasıym Cumart Toqayıv, Qırğızstan İlbaşı Sadır Caparov, Tacikstan İlbaşı İmamali Rahman, Paqıstan Baş ministrı Şahbaz Şärif, Hindstan Baş ministrı Narendra Modi, küzätüçe illär Belarus İlbaşı Aleksandr Lukaşenko, Mongoliya Däwlät başlığı Ukhnaa Khurelsukh, İran İlbaşı İbrahim Räisi, çaqırılğan liderlar Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan, Törekmänstan Däwlät başlığı Särdar Bärdimöxämmädov häm Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıv qatnaşa.
Mirziyayev Şanxay xezmättäşlek oyışması äğ’zase Rusiyä, Qıtay, Qazaqstan, Qırğızstan, Tacikstan, Paqıstan häm Hindstan liderların kongress üzägendä qarşı aldı. Soñınnan liderlar sammit aldınnan bergä fotosürätkä töşte. İñ êlek Şanxay xezmättäşlek oyışması äğ’zase illärneñ liderları qatnaşuında başlanğan cıyılışya Mirziyayıv, açılış çığışın yasap, cıyılışnıñ kön tärtibe turında mäğ’lümat birde.
Şanxay xezmättäşlek oyışmasınıñ Sämärqand yuğarı däräcäle oçraşuında oyışma êşçänlegeneñ üsterelüe, regional’ säwdä külämeneñ arttırıluı, sänäğät häm transport ölkälärendä ike yaqlı xezmättäşlekneñ üsterelüe häm yäşel iq’tisad, innovaśiya, sanlı texnologiyalar, logistika, awıl xucalığı, mediśina häm başqa tarmaqlardağı urtaq proyıktlarnı häm êşçänlekne üz êçenä aluçı 30ğa yaqın dokumentnıñ qabul itelüe küzdä totıla.
Sammit axırında Sämärqand deklaraśiyäsenä imza salınaçaq.
Bäyläneşle xäbärlär
Urta koridornı üsterü öçen yul kartası imzalandı
Türkiyä, Azärbaycan, Qazaqstan häm Gruziya tışqı êşlär häm transport ministrları arasında Tranz Xäzär xalıqara transport yünäleşen (urta koridornı) üsterü öçen 2022-2027 çorınıñ yul kartasına qul quydı
Äliyıv: "Bez azärbaycannarnı saqlaw öçen qulıbızdan kilgänne yasayaçaqbız”
Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıv: "İrandağı azärbaycannar belän bergä dönyadağı böten azärbaycannarnı yaqlaw öçen bar köçebezne quyarbız. Alar xalqıbıznıñ ber öleşe”, - dip äytte
Qazaqstanda Toqayıvneñ ciñüe töğäyın bilgele buldı
Qazaqstanda xäzerge İlbaşı Qasıym Cumart Toqayıv waqıtınnan êlek Däwlät başlığı saylawında, tawışlarnıñ 81,31%ın alıp, wazıyfasına yañadan saylandı


text:
Zagrebde "Qırım platforması" parlament sammitiniñ muzakere programması başlandı.
Teşkilâtçılarnınh qayl etkeni kibi, tedbirniñ maqsadı "işğal etilgen Qırım yarımadası ile bağlı müim meselelerni aydınlatmaqtır, yani: Rusiye ve Rusiye vazifedar şahıslarınıñ işğal etilgen Qırımda yapqan halqara cinayetleri içün mesülietke celp etilmesi istiqballeri, Qırım işğalden azat etilgen soñ kelecek reintegratsiya meseleleri, Horvatiyanıñ topraqlarınıñ reintegratsiya tecribesi ve kelecekte ukrayin aqiqatında qullanuv imkânları".
"Bu mürekkep meselelerniñ muzakeresinde Ukrayina memurları ve ekspertleri ve Horvatiya vatandaş cemiyetiniñ temsilcileri ve muvafıq tecribege malik keçmiş ükümet azaları iştirak etecekler", - dep yazıla bildirmede.
"Qırım platforması" parlament sammitiniñ umumiy toplaşuvı yarın saba oktâbrniñ 25-nde başlanacaq
Avgustnıñ 23-nde bu yıl Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı büyük istilâsından soñ online şekilde «Qırım platformasınıñ» ekinci sammiti keçirildi.
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy «Qırım platforması» sammitini açıp, qırımlılarğa Ukrayina akimiyeti Qırımğa «kesen-kes qaytacaq», dep ayttı.
«Qırım platforması» – Ukrayinanıñ teşebbüsinen qurulğan halqara mesleat-koordinatsion formattır. Onıñ maqsadı Qırım işğaline qarşı halqara cevap semereligini arttırmaq, telükesizlik havflarınıñ artmasına cevap bermek, Rusiye Federatsiyasına qarşı halqara basqını quvetleştirmek, insan aqlarınıñ bozuluvına yol bermemek ve Rusiye rejiminiñ qurbanlarını qorumaq, em de esas maqsadı Qırımnı işğalden azat etip, Ukrayinağa keri almaqtır.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
"Taygan" arslan parkınıñ ve "Skazka" ayvanat bağçasınıñ müdiri, qırımlı iş adamı Oleg Zubkov Hersonda Rusiye arbiyleri tarafından qırsızlanğan dişi qaşqır, eşek ve lamanı kösterdi.
Onıñ sözlerine köre, noyabrniñ 16-nda "Taygan"da Hersondan ayvanlarnıñ qabulını tamamlağanlar.
"Taygan" arslan parkınıñ matbuat hızmeti, Zubkov şahsen işğal etilgen Hersonğa ketip, ayvanlarnı qurtarğanını" bildiye.
Parkta Daşa adlı dişi eşek ve Roma adlı lamanı kösterdiler.
Keçenlerde "Taygan" arslan parkınıñ matbuat hızmeti Hersonda qırsızlanğan yanatlar ile resimlerni yayınladı.
Herson ve vilâyetniñ bir qısmı rusiye arbiyleri tarafından martnıñ başında işğal etildi. Noyabrniñ 11-nde Ukrayina Mudafaa nazirligi Herson Ukrayina ordusınıñ nezareti altına qaytqanını ilân etti. Şeerniñ merkezinde Ukrayina bayrağını köterdiler.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırg'ızlar
Orta Aziya xalıqlarının' ishinde qırg'ız xalqının' ata-babaları menen qırg'ızlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwi tartıslı, tolıq sheshilgen ma'sele emes. Bunın' bir sebebi eki etnikalıq birikpenin' bir at penen Tu'slik Sibirde, Enisey jag'asında ha'm Shıg'ıs Orta Aziyada gezlesiwi. Qırg'ız xalqının' kelip shıg'ıw ma'selesine bag'ıshlang'an İlimiy Ken'es 1956-jılı Bishkek qalasında o'tti. Bul Ken'estin' juwmag'ında, qırg'ız xalqının' qa'liplesiwinde Oraylıq Aziya tiykarg'ı orınlardın' biri dep esaplanadı. Olardın' Orta Aziyag'a qashan, qay bag'dar menen kelgenligi haqqında eki tu'rli pikirler boldı. Birinshi pikir A.N.Bernshtam ta'repi, bular 1300-1400 jıllar qırg'ızlar Tyan-Shang'a qonıslasqan dep esaplaydı. Ekinshi pikirdegi ilimpazlar qırg'ız ata-babaları ha'm ozleri a'yyemgi zamannan ha'zirgi territoriyasında jasamaqta dep esaplaydı. Qırg'ızlardın' Enisey boyınan Oraylıq Tyan-Shang'a XIII a'sirde kelgen, a'sirese Qıpshaqlardın' keliwi menen baylanıslı degen pikir u'stemlik etti. Bul avtorlar qırg'ızlardın' ha'zirgi territoriyasına Tu'slik Sibirden ko'ship keliwin tek siyasiy jag'dayg'a baylanıstırdı. Biraq etnikalıq tariyx bul sotsiallıq, ekonomikalıq, ma'deniy, turmıslıq ha'm etnikalıq traditsiyalar menen tıg'ız baylanıslı. Tyan-Shan, Pamir-Alay ha'm Sayan-Altay jerleri a'yyemgi bir neshe qa'wimler ta'repinen o'zlestirildi. Bul jerlerdegi jaylawlar menen jollar, egislik jerler menen jabayı an'lar makanları, adamlardın' qonıslıqları qırg'ız xalqının' ata-babaları ha'm qırg'ız xalqının' qa'liplesken jerindegi estelikler dep esaplanıwı kerek. Sebebi ha'r qanday etnostın qa'liplesiw territoriyası bolıwı sha'rt. Sonlıqtan qırg'ızlardı Tyan-Shang'a kelip bolıp qa'liplesken xalıq dep esaplaw anıqlawdı talap etedi. Qırg'ız xalqı Enisey boyınan kelgen ha'm jergilikli a'yyemgi, Orta a'sirlerdegi qa'wimlerdin' aralasıwınan qa'liplesken. Qırg'ız xalqının' qa'liplesiwi etnikalıq tariyxı jergilikli xalıqlar menen ha'r tarmaqlı qarım-qatnas na'tiyjesinde qırg'ız xalqı Tu'slik Sibir, Orta Aziya, Qazaqstan xalıqları menen ha'r tu'rli baylanısta, sonın' menen birge etnikalıq qarım qatnasıqta bolg'an. Qırg'ızlardın' a'yyemgi ata-babaları a'yyemgi saklar, usunlar, dinlikler menen unnılardan quralg'an.
Qırg'ızlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde etnikalıq tariyxında quralg'an. Qırg'ız etnonimi, XVI-XVII a'sirlerde de Tu'slik Sibirde, Shıg'ıs Turkistanda, Ural a'tirapında yag'nıy bir-birinen ashıq jerlerde gezlesedi. Bul qırg'ız xalqının' qa'liplesiw ma'selesi uzaq da'wirdi Oraylıq Aziya ha'm Orta Aziyadag'ı urıw, qa'wim xalıqlarının' qa'liplesiwi menen baylanıslı ekenligin ko'rsetedi. Biraq uqsas etnonimler tiykarında xalıqtın' qa'liplesiw ma'selesin sheshiw mu'mkin emes. Olardın' ja'miyetlik du'zimi, xojalıg'ının' ma'deniyatının' rawajlanıw da'rejesi ha'r tu'rli. Onnanda beter xalıq atınan onın' kelip shıg'ıwın anıqlaw mu'mkin emes. Ma'selen, bir da'wirde Oraylıq Aziyadag'ı qıpshaqlardın' bir toparı o'zlerin qırg'ızlar dep atag'an. Demek belgili bir da'wirde qırg'ızlar ha'm qıpshaqlar bir siyasiy birikpede bolıp, biraq olardın' ha'r biri o'z etnoniminde o'mir su'rgen. Ol siyasiy birikpe X-XI a'sirlerde bir neshe tu'rki tilles qa'wimlerden ibarat bolıp, onın' tu'slik shegerası ha'zirgi Qırg'ızstang'a jetken. Ol siyasiy birikpe "Qırg'ız" dep atalg'an, biraq ol atama etnonim emes edi. O'zgeshe ma'deniyatına, ha'r tu'rli urıw qa'wimlerdin' bir etnos ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, yag'nıy qırg'ız xalqının' qa'liplesiwi XIV-XVI a'sirlerde bolg'an. Qırg'ızlardın' etnikalıq quramı ko'plegen urıw ha'm qa'wim birikpelerden ibarat bolg'an. Qırg'ızlar on' ha'm sol qanat bolıp eki qa'wim, urıw birikpelerine bo'lingen, olar tu'rki tilinde so'ylegen. Bul qa'wimler jergilikli bolıp, hesh jerdan ko'ship kelmegen. Mısalı, qırg'ızlardın' iri urıw birikpelerinin' biri, qıdıq quramında qıpshaq, qatagan, sart, jalayır h.t.b. urıwlar bolg'an. Ol urıwlardın' birikpeleri o'zbek, bashkirlerde, qazaqlarda h.t.b. bolg'an. Al qaraqalpaq ha'm qırg'ızlar arasındag'ı uqsas etnonimler jigirmadan asadı. Mısalı, Bes-kempir, Qalmaq, Qaramoyın, Tog'ızaq h.t.b. Bashkirlar menen qırg'ızlardag'ı uqsas etnonimler 15 ten asadı. Qan'lı, Qıpshaq, Qalmaq, Nayman, Sart, Uysin, Estek h.t.b.
Ko'p ilimpazlar qıpshaq etnonimin bashkir, o'zbek, qaraqalpaq, qazaq, qırg'ız, Altayda, Qırım tatarlarında, gagauzlarda barlıg'ın ko'rsetedi. Ol xalıqlar bir-birinen qashıq jerlerde jasaydı, son'lıqtan qırg'ız, o'zbek bolmasa qaraqalpaq xalqının' ata-babaların sol jerlerden izlew na'tiyje bermeydi. Sebebi qay jerde uqsas urıw bolsa, sol jerde xalıqtın' qa'liplesken jeri emes, al subetnos bolmasa urıwlardın' belgili bir da'wirlerde bo'lingenliginen ha'r jerde, ha'r xalıq quramında bolıwı mu'mkin. Bul tek olar arasında etnikalıq baylanıstan azıraq derek berse de, ol jag'day xalıqtın' qa'liplesiw ornın', waqtın anıqlay almaydı. Ma'selen, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaqlardın' etnonimleri, Qıpshaq, Nayman, Sart, Qon'ırat h.t.b. bashkir, xakas, tuvalılar, buryatlar menen yakut etnonimlerinin' arasında ko'riniwinen Orta Aziya xalıqlarının' ata-babaların Tu'slik Sibirden izlewge bolmaydı. Sebebi ol jerdegi xalıqtın' xojalıq tu'rleri, sog'an baylanıslı xalıqtın' materiallıq ha'm ruxıy miyrasları Orta Aziya xalıqlarının' xojalıq tu'rlerine o'zlerine ta'n ma'deniyatına sa'ykes kelmeydi. Son'lıqtan ha'r bir xalıqtın' o'zi jasap atırg'an jerinen onın' milliy ma'deniyatınan ajıratug'a bolmaydı. Biraq bul pikirden, Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine Sibirden etnikalıq baylanıs bolmadı degen pikirden juwmaq shıqpawı kerek. Ol etnikalıq baylanıs jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwinde sheshiwshi derek emes dep biliwi kerek. Ko'ship qonıw ha'm qonıslasıw waqtın, sebebi ko'ship kelgen jerindegi xalıqqa qalay, qansha da'rejede aralasıwın anıqlaw qıyın. Sonın' ushın etnonimlerdin' uqsaslıg'ı xalıqtın' kelip shıg'ıwın anıqlawda tiykarg'ı derek emes. Bul ma'selede tiykarg'ı derek jerleslik, xojalıq, ma'deniyat birligi bolıwı kerek.
Qırg'ızlardın' etnikalıq quramı ha'm etnikalıq tariyxı haqqındag'ı derekler jazba derekler menen a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi tu'rki ha'm mong'ol tilindegi xalıqlardın' etnonimlerinde saqlang'an. Ol derekler qırg'ızlardın' qa'liplesiwindegi baslı basqıshlardı, qatlamlardı anıqlawda baslı derekler boladı. Da'slepki qırg'ız xalqının' qa'liplesiw basqıshı VI-XI a'sirler. Ol da'wirlerde jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi tu'rki xalıqlarına tiyisli etnonimler qıpshaq, qanlı, uysın, az, teli h.t.b. bolıp esaplanadı. Qıpshaqlar qırg'ız xalqının' etnikalıq tariyxında baslı orınlarda bolg'anlıg'ına gu'man joq. Qırg'ız xalqının' tilinde qıpshaq tili ustem. "Qıpshaqlar qırg'ız xalqınan (aq qalpaqtan) bo'linip shıqqan" degen pikirde bar.
Qırg'ız xalqının' etnikalıq tariyxındag'ı ekinshi basqısh "qatlam", XII-XIV a'sirler. Bul da'wirde tu'rki ha'm mong'ol xalqına tiyisli etnonimler gezlesedi. Tu'rki etnonimlerge Qon'ırat, Qatag'an, Qıtay, Nayman h.t.b., al mong'ol etnonimlerine - barg'ı, barın h.t.b. Bul da'wirde qırg'ız qa'wimlerinin' birigiwi tamamlanıwı menen birge qırg'ız xalqı qa'liplese baslaydı.
U'shinshi "qatlam" XV-XVIII a'sirler bolıp, bul da'wirlerde qırg'ız xalqı ha'm onın' o'zine ta'n' ma'deniyatı qa'liplesti. Bul da'wirde jergilikli tu'rki tilles qa'wimlerdin' qırg'ız xalqına tolıq birigiwi tamamlandı. Sonday-aq, qırg'ızlarg'a qazaq, nogay urıwları aralasadı.
Qırg'ız xalqının' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı o'zinin' o'zgesheligine iye. Biraz ilimpazlar qırg'ız atamasının' qay jerlerde gezlesiwine, ol atamanın' kelip shıg'ıwına ko'birek kewil bo'lgen. Al xalıqtın' qa'liplesiwi tariyxına, xojalıg'ının' tu'rlerine, ma'deniyat o'zgesheligine az dıqqat bo'lgen. Enisey boyındag'ı qırg'ızlardı Tyan-Shandag'ı qırg'ızlar menen baylanıstırıwshılarda az emes. Biraq bul shamalawlar na'tiyje bermedi. Ko'plegen ilimpazlar qırg'ız xalqı ekinshi mının'shı jıllardın' da'slepki da'wirlerinde Orta Aziya ko'shpelilerinin' arasında qa'lipleskenligin da'lillemekte. Usı da'wirde Qazaqstan ha'm Qırg'ızstannın' tusligindegi tu'rklesken qa'wimler mong'ollar birikpesin quraydı. XVI a'sirge shekem bul jerler Mong'olıstan dep ataldı. Qırg'ızstanda jer shariyatına baylanıslı (tawlıq) xalıqlardın' ekonomikalıq jaqtan birigiwine ja'rdemlesiwshi oypatlıq bolmadı. Usı sebepten olarda ko'shpelilik ha'm olarg'a ta'n ja'miyetlik du'zim, ideologiya ko'birek saqlang'an. Degen menen xojalıqlardın' irileniwi, sol sebepli jaylaw ha'm egislik jerlerdin' keneyiwi bo'leklengen jergilikli İran ha'm tu'rki ko'shpelilerinin' birigiwine, solardın' tiykarında qırg'ız xalqı XIV-XVII a'sirlerde qa'liplesken.
Qırg'ız xalqının' xojalıg'ında b.e.sh. VII a'sirlerdegi saklar, b.e.sh. III a'sir b.e. IV a'sirlerindegi ta'n mal sharwashılıg'ı, o'nermentshiligi ko'birek saqlang'an. Sebebi qırg'ız xalqının' ata-babaları ha'm o'zlerinin' qa'liplesiwine qatnasqan tu'rki qa'wimlerde sol xojalıq tu'ri menen de shug'ıllang'an. Sebebi Qırg'ızstanda XIX a'sirde de o'ndiris quralları to'men edi. Qırg'ızstan jer sha'riyatı qısı, jazı mallardı (qoy, janlıq, tu'ye, jılqı) jaylawda saqlawg'a mu'mkinshilik berdi. Sharwalar ayırım mayda oypatshılıqta diyxanshılıq penen de shug'ıllandı. Diyxanshılıq penen shug'ıllanıp o'tırıqshı turmıs keshirgen qırg'ızlar iri qara mal asıradı. Ha'r bir urıw birikpelerinde belgili jaylawlar ha'm taw bawraylarında jaylasqan qıslawlar boldı. Mallardın' xasıldarlıg'ın saqlaw usılları, olardı ha'r qanday awrıwlardan saqlaw usılları bolg'an. Qan alıw, sınıqshı, operatsiya islew h.t.b. xalıqtın' veterinariyalıq usılları bolg'an. Sonın' menen birge awırg'an maldı mazarlardan aylandırıw, ayırım o'simlerdin' tu'tini menen emlegen. Degen menen jılda mallar qırg'ıng'a ushırag'an. Qırg'ızstan Rossiyag'a qosılıw menen veterinariya isleri azda bolsa tarap, mallardın' qırılıwı azayg'an.
An'shılıq qırg'ız xalqının' ata-babalarının' tiykarg'ı xojalıq tarawının' biri bolg'an. Bul xojalıq tu'ri XIX a'sirde de belgili da'rejede saqlang'an. An'shılıq quralları anshı qus (bu'rkit, qarshıg'a, anshı iyt), qaqpan, duzaq, mıltıq, qorshap urıw arqalı an'shılıq islegen. Ol qurallar menen taw eshkilerin, qasqır, tu'lki, suwınlardı uslag'an. Haywanatlar go'shin pisiriwde a'yyemgi usıl haywanat qarınlarında pisirgen. Qarıng'a qızdırılg'an taslardı almaslap salıp, qaynatqan. Suwıg'an tastı alıp, basqa qızg'an tastı salg'an. Qarındag'ı suw qaynap go'sh pisken. Bunday usılda jılqı terisinen de "qazan" islep go'sh pisirgen. Anshılardan awıl adamları sıralg'ı alg'an. An'shı o'z oljasınan awıl adamlarına sıralg'ı bermewge haqısı bolmag'an.
Mal sharwashılıg'ında, diyxanshılıq ha'm an'shılıqta xalıq kalendarı bolg'an. Bunda xalıq xojalıg'ının' ma'deniyatının' tariyxı sa'wlelengen. Noyabr ayında taw eshkilerine an'shılıq qadag'an bolg'an, sebebi bul da'wirde olar balalaydı. Sonday-aq, aspan planetalarının' jılısıw, orınlasıw jag'dayına qarapta waqıt o'lshegen, jıl esabın alıp barg'an. A'sirese urker juldızının' jılısıwına qarap jıl ma'wsimlerin belgilegen. Bul usıllar o'zbek, ta'jik, qazaq, qaraqalpaqlarda a'yyemgi da'wirlerden berli o'mir su'rmekte. Sonın' menen birge bul xalıqlar arasında etnikalıq ha'm ma'deniy baylanısları ko'rinedi. Bul pikirler qırg'ızlardın' toqımashılıq, temir, ag'ash ustashılıg'ında, zergershiliginde turaq jayları (otaw) kiyimlerinde (sa'wkele) de ko'rinedi.


text:
Minsk añlaşmaları yalıñız Donbassqa ait, Qırım bu çerivede muzakere etilmey, amma kün tertibinde qala. Bunı Ukraina prezidenti memuriyetiniñ başı muavini Konstantin Yeliseyev bildirdi, haber ete İnterfaks-Ukraina.
«Minsk añlaşmaları – yalıñız Donbass aqqında. Yani, söz Donbassta vaziyetniñ bir nizamğa ketirilmesi ve Donbassqa Ukraina mustaqilliginiñ barışıq sürette qaytarılması aqqında kete. Qırımğa kelgende, bu ayrı bir ikâye», – dedi Yeliseyev oktâbr 5 künü brifingde.
Onıñ sözlerine köre, «Donbass – Qırımnıñ Ukraina mustaqilligi altına qaytarılması içün azırlıq basamağıdır».
«Donbasssız qalsaq, Ukrainağa Qırımnıñ qaytarılmasını nasıl talap etecekmiz», – dey o.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etilgen. Ukraina Yuqarı Şurası bu tarihnı yarımadanıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuvı olaraq belgiley.