text:
Kamal teatrı Mäskäwdä festivaldä qatnaştı
Mäskäwdä uza torğan muzıkalı spektakllärneñ “İkençe milli festivalendä” qatnaşırğa xoquq alğan Tatarstannıñ Ğäliäskär Kamal isemendäge teatrı şuşı festival'' qısalarında Mäskäw tamaşaçısına “Qara çikmän” spektaklen kürsätte. “Teatrnıñ muzıka yöräge” dip atalğan ul festival'' 2005 nçe yılda ğına barlıqqa kilgän. Festival''neñ iñ yaxşı säxnä äsärlären saylawçı belgeçläre finalğa 25 säxnä äsären çığarğan. Şul spektakl''lärgä urınnar 18 nominatsiädä bireläçäk. Ciñep çığuçılarnı büläkläwlär 2007 yılnıñ 1 martına bilgelängän.
Mäskäwneñ üzägendä tügel çittäräk torğan teatrlarnıñ bersendä, bu qışnıñ iñ salqın könne ütkän “Qara çikmän” spektaklendä Mäskäw tamaşaçısı bik küp ide. Şunısı da qızıqlı, 700 dän artıq tamaşaçı arasında spektakl’neñ rusçağa tärcemäsen tıñlıy torğan caylanmanı barı tik 40 keşe genä qullanğan. Dimäk, Mäskäw tamaşaçısı tatarça spektakl’ne añlap qarıy digän süz. Bu xäl säxnä äsäre barışında da belende. Osetinçadan tärcemä itelgän “Qara çikmän” säxnä äsärendä muzıka, cır, iyüllär dä küp. Äsärne säxnägä Färit Bikçäntäev quyğan, muzıkasın Mäsgüdä Şämsetdinova yazğan. Teatrnıñ direktorı Şamil Zakirov ber genä könlek gastrol''läre xaqında söyläp: “Bez Mäskäwdä üz tamaşaçıbız bulğanğa söyenäbez. Alar bezneñ teatrğa tuğrı tamaşaçı. Bu spektakl'' yäşlär öçen quyılğan äsär. Yañaça, zamança eşlängän. Bez ul äsärne Ufada da, Orenburda da, Samarada da, uzğan yıl Mäskäwdä dä kürsätkän idek inde. Kiläse yılğa Mäskäwgä yaña repertuar belän ozağraqqa kilergä uylıybız” – dide ul. Şamil Zakirovnıñ süzenä teatrnıñ rejisserı Färit Bikçäntäev ta quşıldı. «Mäskäwdä, uylanılğança, kübräk rus tamaşaçısı bulır dip faraz itelgän ide. Läkin alarğa ışanıç yuq ikän, yarıy äle üzebeznekelär bar», - dide Färit Bikçäntäev. Ul şulay uq, teatrnıñ repertuarı häm elek yazılğan säxnä äsärlären qaytaru turında de söyläde. Şulay itep, Mäskäwdä üz tamaşaçılarnı tapqan Ğäliäskär Kamal teatrı, ikençe yılğa biregä zur gastrol''lär belän kiläbez dip, Qazanğa ruxlanıp qaytıp kitte .


c: text/html

text: 29nçı mart Rusiä General prokurorınıñ İdel buyı okruğı buyınça urınbasarı Sergey Gerasimov Tübän Novğorodta matbuğat oçraşuı uzdırğan. Anda ul Rusiäneñ eçke eşlär ministrı Räşit Nurğalievqa Başqortstan eçke eşlär ministrı Rafael Diwayıvnı cawaplılıqqa tarttıru turında yullanma cibärelüen dä beldergän.Diwayıv yazmışı yaqın könnärdä xäl iteler dip kötelä.Bäysez çığanaqlar Diwayıvqa qarşı cinayät eşe açılu ixtimallığın da farazlıy. General prokuratura Blağoweşçen eşen tikşerüneñ berençe näticälären aprel ayına tämamlarğa cıyına.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vienada İran prezidentı Möxämmät Xatami tağın ber märtäbä İran atom energiäsen bombalar yasaw öçen tügel ä tınıç maqsatlar öçen qullanırğa teli dip belderde.
Monı ul Austriä prezidentı Heinz Fischer belän söyläşüdän soñ äytte.
Xatami atom qoralları yasawçılarnı häm qullanuçılarnı ğäyepläwe turında äytte.
Ägär İran uran bayıtu eşennän baş tartsa Britaniä, Fransiä häm Germaniä aña atom energiäse aluda yardäm, şulay uq iqtisad häm iminlek ölkäsendä xezmättäşlek cawap biräçäklären belderde.
İran barı tik tınıç masqatta ğına eş itüen belderep uran bayıtudan baş tartırğa cıyınmiy. Bayıtılğan uran atom qoralı yasawda da qullanıla ala. AQŞ İrannıñ atom programması yäşeren räweştä atom qoralları yasawnı küzdä tota di.
Bügen Xatami Fransiä prezidentı Jacques Chirac belän oçraşu öçen Fransiägä kilä.


text:
Guantanmo totqınnarı yañadan qulğa alındı
Fänis Şäyxetdinov, Rawil Ğömärov Tatarstan prokuraturası qararı buyınça Mäskäwdä qulğa alındılar. Bu qulğa alular, aqlanular tarixı inde yıldan artıq däwam itä.
2005 yılnıñ 8 ğıynvarendä Tatarstannıñ Bögelmä şähärendä irtänge yaqta gaz torbası şartlıy. Şähär üzägendä, bu şartlaw urınınnan yıraq tügel genä FSB bülekçäse dä urnaşqan. Tizdän bu şartlawnı maxsus oyıştırğannar dip öç keşe qulğa alındı. Alar şul Fänis Şäyxetdinov, Rawil Ğömärov häm Timur İşmoratovlar ide. İkese Afğanstanda suğış barğan waqıtta Amerikanlarğa äsir töşkän, Guantanamoda totqın bulğan bit östäwenä. Yäğni, terrorsitlıqqa berençe numirlı nämzätlär. Alar uzğan yılda aqlandılar. Tatarstan Yuğarı Mäxkämäsendä prisyajnıy mäxkämä bu öç keşe dä şartlawğa bernindi qatnaşı yuq dip taptı häm alar sud zalınnan uq aqlanıp çıqtılar. Läkin Tatarstan prokuraturası monıñ belän kileşmägän. Prokuraturanı Rusiä Yuğarı mäxkämäse dä yaqlap çığa. Bıyıl sud eşe yänädän başlana.
Tatarstan prokuraturasınıñ matbuğat üzäge citäkçese İldar Möxämmätcanov söyli:
2006 yılnıñ 21 fevralendä alar Tatarstan Yuğarı mäxkämäsenä kilmädelär. Anda alarğa qağılışlı eş tikşerelde. İşmoratov ta kilergä tieş ide. Läkin sudqa anıñ kilmäw säbäbe açıq ide. Çönki bu waqıtta ul, Rusiäneñ ber ölkäsendä çik aşa zakonsız çığuda ğäyeplänep qulğa alınğan ide. Ä Ğomärov belän Şäyxetdinov sudqa säbäpsez kilmädelär. Şuña kürä, mäxkämä, alarnı qulğa alırğa qara çığardı. Bu waqıtta alarnıñ qaya ikänlege bilgele tügel ide. Alar federal' ezläwgä bireldelär. Häm bu könnärdä alarnı Mäskäwdä qulğa aldılar
Älege Alarnıñ Qazanğa qaytarılğannarı tögäl tügel. Ber märtäbä sud alarnı aqlağan ide, ikençe märtäbä aqlarmı-yuqmı, küzätep barabız. Azatlıqqa, İşmoratov turında yaña mäğlümat bilgele buldı. Räsmi xäbärlär anı, Rusiäneñ Bryansk ölkäsennän Ukraina ğa çığıp barğanda, yäğni, çikne röxsätsez bozğanğa qulğa alınğan dip xäbär itälär
Bu öç möselmanı yaqlap, Rusiäneñ keşe xoquqların yaqlawçıları da berniçä märtäbä çığış yasağannar ide. Protsessnı küzätep barırıbz
Räfis Cämdixan


text: Daka - Soñgı atnalarda dönya aşamlıq bäyäläreneñ artıp kitüe xäbärläre belän çayqalğanda, bäyälärneñ artuına qarşı protest çaraları törle illärgä tarala başladı. Bügen Bangladäş başqalasında tekstil eşendä eşlägän yaqınça 10 meñ eşçe, artqan aşamlıq bäyälärenä qarşı tübän eş xaqı birülüenä ğisyan belderde. Eşçelär binalarnı cimerde, maşina häm avtobuslarğa taş ırğıtıp zavot binasına xöcüm itte. Polisiä protest çaraların taratu öçen küz yäşärtkän bombalar häm ciñel mıltıqlar qullandı. Çualışta 28 keşeneñ yaralanuı xäbär itelä. Aziädä döge bäyäläreneñ artıp kitüennäñ soñ bu wazğiättän iñ küp ziyan kürgän il Bagladäş buldı. İldä bäyälär bermä-ber arttı. Moña oxşaş protest çaraları soñgı könnärdä İndonäziä, Misır häm Haitidä bulğan ide.


text:
Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Vardım Bir Doktora
Etiketler : Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora türkü indir, Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Vardım Bir Doktora mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Vardım Bir Doktora türküsü, Vardım Bir Doktora sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Vardım Bir Doktora bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Yüce Dağ Başında
Ekrem Çelebi - Odam Kireç Tutmuyor
Ekrem Çelebi - Dağlar Duman Olmadan Gel
Ekrem Çelebi - Bende Bu Dünyaya
Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Geleli Gülmedim Cihana
Ekrem Çelebi - Gezsem De Dünyanın Dört Bucağını
Ekrem Çelebi - Geze Geze (Barak)


text:
Lümyer qardaşları
Lümyer (frenkçe Lumière) qardaşları, Ogüst Mari Lui Nikolâ Lümyer (frenkçe Auguste Louis Marie Nicholas Lumière; 1862 oktâbr 19, Bezanson - 1954 aprel 10, Lion) ile Lui Jan Lümyer (frenkçe Louis Jean Lumière; 1864 oktâbr 5, Bezanson - 1948 iyül 6, Bandol) - kinematografnıñ icatçıları.
Tercimeial[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Lümyer qardaşları Frenkistannıñ Bezanson şeerinde Klod-Antuan (frenkçe Claude-Antoine; 1840-1911) ve Janna-Jozefin (frenkçe Jeanna-Josephine) qorantasında dünyaga keldi. Olarnıñ qorantasında daa üç qız (frenkçe Jeanna, Juliette, France) ile bir oğul (frenkçe Edouard) olğan. 1870 senesi Lümyer qorantası balaban sanayı merkezine olğan Lion şeerine köçip keldi. Ekisi qardaş la Martiniere litseyinde oqudı. 1879 senesi Ogüst ve 1880 senesi Lui oquvını bitirgen soñ, babanıñ fotograf firmasında çalıştı. Babanıñ firmasında işlegende, Lui "Kök plastina" (frenkçe Etiquettes bleues) adlı fotoplastinkanı icat etken. Qoranta biznesi muvafaqiyetli olğan ve Klod-Antuan Lümyer, çalışmağan şlâpa fabrikasını satqan soñ, "kök" fotoplastinkalarnıñ istisalı teşkil etken. Vaqtınen Ogüst ile Lui qoranta fabrikasını idare etip başladı. Fabrika Lümyer qardaşlarınıñ yolbaşcılığınen inkişaf etken, imalatı artqan (foto kâgıtı çıqarılıp başladı) ve fabrika malları türlü memleketlerge satılğan. 1894 senesi fabrikada 300 işçi çalıştı ve 15 million fotoplastina çıqarıldı.
1883 senesi Lümyer qorantası ile Alfons Vinkler (frenkçe Alphons Winckler) qorantası aqraba olğan. Lümyer qardaşları babası dostunıñ qızlarınen evlengen: Lui ile Roz Vinkler, Ogüst ile Roznıñ aptesi Margerit. Olarnıñ qız qardaşı Jülyet Roznıñ kadâsına Jül Vinklerge çıqtı.
Kinematografnı icat etüv[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1894 senesi Klod-Antuan Lümyer Frenkistannıñ paytahtında Paris şeerinde Tomas Edisonnıñ kinetoskopını körgen. Kinetoskop aqqında babanıñ ikâyesinen meraqlanğan Lümyer qardaşları aracınıñ yardımınen Edisonnıñ cihazını alğan ve onı tedqiq etip başladı. Kinetoskopnıñ büyük qusurları edi - köstergenlerini bir vaqıtta tek bir adam körip olğan, cihaz kontrastsız bir tasvir bergen ve 500 kilogramm çekken. Ogüst, yañı yani olarnıñ öz cihazınen birinci olıp oğraşmağa başladı, vaqıtnen Lui de oña qoşulğan. Bir yuqusız gecede Lui terzi maşınasınıñ toquma areketiniñ mehanizmi kibi kinolentanıñ areketiniñ mehanizmi icat etken. Kinoçıqaruvnıñ apparatı şeffaf tseluloidli esasnen yarıqduyğulı çıtanı toldurğan. Bu 35-mm çıta bir taraftan perforatsıâ adlı tögerek aralıqlarnı olğan. Obyektiv yarıqduyğulı çıtanıñ üstunda tasvirni fokuslağan. Bir kadr çıqarğan soñ, fotosürgüniñ vazifesi qılğan obtürator adlı aylandırğan yarımdaire ekran yarıqnıñ aqımını qapattı. Obtürator kadr penceresini qapatqanda, sıçrama mehanizmi bir kadr aldğa çıtanı areket etken.Obtürator kadr penceresini açğanda, nevbetteki kadrnı çıqaruv eylegen. Sıçrama mehanizmi krivoşıp kibi işlegen "greyfer" adlı mahsus rıçag olğan. Obtürator aylandırğanda, rıçag mürekkep areketni eda etken. Riçagnıñ "tişi" perforatsıânıñ aralığı ilişip bir kadr aşağı çıtanı areket etken. Nevbetteki kadrnı çıqaruv eylegende, rıçag iptidaiy yerge ketken. Üstteki maqaradan aşağı maqarağa çıtanıñ avuşması,greyferniñ ve obtüratornıñ areketke ketirmesi operatornıñ sapınıñ devirmasıdan qılğan.Çıqarğan çıta kösterilgen, fiksatsiâ irintisi ile işlegen ve qurutulğan. Tapqan negativden optikiy kontakt tabı ile pozitiv kopiâsı- azır film yapılgan. Film köstermesi proektsiâ lampatınen ilâve etken kinoçıqaruv apparatı ile etilgen. Çıtanıñ artından kadr penceresiniñ artında atsetilen beki yerleştirgen. Lampatnıñ ve çıtanıñ arasında, proektsiâ lampatınıñ yarıqnıñ aqımını tertipke ketirilgen ve kadr penceresiniñ düzenli yarığı eylegen içun, buzlu camı yerleştirgen.


text: Tähran. İrannıñ tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi, üz atom programması ölkäsendä İran Yevropa Berlegenä xälennän kilgän bar taşlamalarnı da yasadı dip belderä. Britaniä, Fransiä häm Germaniä yözendä Yevropa Berlege Tähranğa, ul üzendä urannı bayıtudan baş tartqan oçraqta atom energiäse ölkäsendä texnologiälär birüne täqdim itkän ide. İrannıñ urannı üze bayıtuı anıñ qayçan da bulsa üz atom qoralın eşläp çığaruına kiterä ala digän qurqular bar. İran monı kire qağa. Pänceşämbedä ul Yevropa Berlege täqdimenä üz cawabın yulladı. Ul nidän ğibarät, bu xaqta xäbär itelmäde.


text:
Ğiraq suğışınıñ ikençe yağı – PR suğışı. Bu frontta Waşington ciñügä ireşä alırmı?
Ğiraqta suğış barğan ber mäldä, bar dönya buylap bu suğışqa qarşı protest çaraları ütä. Waşingtonnıñ suğış qırında ciñäçäge şik tudırmıy, ä menä xalıqara fiker öçen köräşne ul ciñep çığa alırmı?
Audio (protest tawışları)
Xärbi operatsiädä Amerikan xärbilärennän tış Britaniä häm Avstraliä genä qatnaşsa da, räsmi Waşington monı 40 ildän torğan xalıqara koalitsiä itep kürsätergä tırışa. Pänceşämbe ütkän xökümät utırışında Amerikan prezidentı George Buş bolay dide:
Audio (Buş) Bezneñ tırışlıqnı 40-tan artıq il xuplıy. Bez alarnıñ mondıy qaraş aluwına räxmätle.
Şul uq könne Aq Yort süzçese Ari Fleischer häm Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, bügenge koalitsiä 1991 yıl Farsı qultığı suğışı belän çağıştırğanda kiñräk, dip belderde. İmeş anda berniçä yäşeren partner da bar, läkin üz ilendäge wazğiät säbäple, alar suğışnı açıqtan-açıq xuplıy almıy.
Monıñ işe belderülär älbättä ğäcäpkä qaldıra. Berençe Farsı qultığı suğışına Berläşkän Millätlär fatixa birgän ide, häm ul çaqta koalitsiägä çınlap ta küp illär quşıldı, şul isäptän ğäräp illäre: Söğüd Ğäräpstanı, Süriä, Misır.
Waşingtonnıñ mondıy xöcümçän PR kampaniäse tiskäre reaksiä tudıra. Fransiä, Germaniä, Rusiä häm Qıtıay Waşingtonğa qarşı toruwın däwam itä, häm bu suğışnı qanunsız dip sanıy. Äle qayçan ğına terorğa qarşı suğışta Buşnıñ iñ möxim partnerı sanalğan Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Ğiraq suğışına qarata bik kisken belderü yasadı:
Audio (Putin)
Kiçä Waşington bar xökümätlärgä möräcägät itep, Ğiraqnıñ başqa illärdäge ilçeleklären yabarğa çaqırdı. Fransiä, Rusiä, Geramniä, Hollandiä, monı eçke eşkä tıqşınu dip, kire qaqtı.
Älegä Quşma Ştatlar töp mäsälä Saddamnı bärep töşerü belän mäşgül. Läkin bu suğıştan soñ, alar ikençesen dä, PR suğışın da ciñergä mäcbür. Ni genä äytmä, Ğiraqnı tözekländerergä kiräk bulaçaq, bu eşkä Waşington üzeneñ elekke tarafdarların cälep itergä tırışaçak.
İtaliäneñ la Stampa gäzite xäbärçese Maurizio Molinari fikerençä, ägär suğış tiz häm uñışlı tämamlansa, Waşington Yevropa illäreneñ qaraşın tiz üzgärtergä mömkin:
Audio (Molinari) Ägär siğış tiz häm uñışlı betsä ciñelräk bulaçaq, di Maurizio. Ägär inde Saddam tıyılğan ximik, biologik qoral qullanıp xata cibärsä, Bu administratsiäsenä üz säyäsäten aqlaw tağı da ciñelräk bulaçaq.
Şul uq waqıtta, suğış ozaqqa suzılıp, qorbannar sanı küp bulsa Waşingtonğa kiresençä, awırraq bulaçaq. Alman radiosı xäbärçese Siegfried Buşşulter fikerençä, suğış tiz betsä dä, küp kenä almannar üz fikeren tiz genä üzgärtmiäçäk. Çönki alar, nindi dä bulsa ilne qoraldan arındıru eşe barı tik xalıqara qanunnar, BMO qısalarında başqarılırğa tieş, dip sanıy.
Buş administratsiäseneñ üz qaraşı, alar ättüençä, Saddam BMO rezolutsiälären 12 yıl bozıp kilde, soñğı berniçä xezmättäşlek adımı da barı tik turıdan-turı yanawdan soñ yasaldı. Amerikan prezidentı George Buş bu suğıştan soñ dönya küpkä iminräk bulaçaq dip ışandıra. Bu turıda ul pänceşämbedä tağın ber tapqır äytte. Ägär şulay bulsa, bälki, bu suğışnı küpmeder däräcädä aqlarğa yärdäm iter ide. Tik, ägär şulay bulsa. Ä bulmasa?..
Ali Gilmi, Praga


text:
Rusiä, ägär dä Tähran atom yağulığın Rusiädä bayıtu täqdimen qabul itsä İrannı atom yağulığı belän tä'min itep torırğa garantiä biräçägen belderde.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Rusiäneñ täqdime yardäm itü telägenä nigezlänä dide.
İTAR-Tass İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicatnıñ kiçäge çığışında bu täqdimgä şik belän qarawın xäbär itte.
Yewropa Berlege häm Quşma Ştatlar İrannıñ bäxäsle atom programmasına bäyle körçektän çığu yulı bularaq Rusiäneñ Tähran öçen uran bayıtu täqdimen xupladı.
Vienada BMOnıñ xalıqara atom energiä idaräse şurası İrannıñ atom programması mäs'äläsen BMO İminlek Şurasına tapşıru-tapşırmaw turında qarar çığarunı irtägägä kiçekterde.


text:
Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev Amerikanıñ Rusiädäge ilçese Alexander Vershbow belän oçraştı…
7 mart könne Qazan Kremlendä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievneñ Amerika Quşma Ştatlarınıñ Rusiädäge ğadättäntış häm tulı wäqälätle ilçese Aleksandr Verşbou belän oçraşuı buldı. Oçraşuda Amerika yağınnan ilçeneñ maxsus yärdämçese Sintia Doel, Amerika ilçelegeneñ säyäsi bülege xezmätkäre Vincent O’Brain, Tatarstan yağınnan Prezident apparatı citäkçese Äğzam Göbäydullin, Tatarstan Prezidentınıñ xalıqara mäsäläläre buyınça kiñäşçese Timur Akulov, säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov, Prezidentnıñ matbuğat üzäge citäkçese İrek Mortazin häm ike yaqtan da tärcemäçelär qatnaştılar. Xäyer, tärcemäçelär yärdäme kiräk bulmadı, diärlek. Alexander Vershbow yaxşı ğına rusça belä ikän. Mintimer Şäymiev kereş süzendä monı iskä aldı, şulay uq Amerika Quşma Ştatlarınıñ elekke ilçeläre belän dä tanış buluın, alar belän aralaşuın äytep kitte.


text:
Peterburgta ciñü bäyräme
Bıyıl yubiley yılı bulmasa da, suğış veterannarı öçen bäyräm çaraları zurlap uzdırıldı. 6 mayda Mäskäw artistları konsert kürsätte. Konsert veterannar öçen tüläwsez buldı.
8 mayda irtän milli-mädäni möxtäriät häm Peterburg cämiğ mäçete isemennän Piskarevka memorial' ziratındağı tuğannar qäberlegenä çäçäklär salındı. Köndez Peterburg häm Leningrad ölkäse tatarlarınıñ töbäk cämğiäte häm Peterburg eşquarları veterannar öçen xäyriä kiçäse uzdırdı. “Redison Sas” qunaqxanäse restoranında.
Kiçädä qotlawlar küp buldı, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ qotlawı da uqıp ireşterelde. Telmärlär Peterburg konservatoriäse studentlarınıñ çığışları belän aralaşıp bardı. Veterannar da üz xatiräläre belän büleşte. Böyek Watan suğışı waqıtında medsanbat komandirı bulğan Rawil abıy İmangolov söyli: “Suğış yıllarında mediklar qulınnan 20 million yaralı ütkän häm şularnıñ 17 millionı yañadan safqa qaytqan. Bez iñ qanlı suğış - II Bötendönya suğışında ciñsäk tä, III - mäğlümati-psixologik suğışta ciñeldek. Şunısı bik ükeneçle.”
Monısı inde mäktäp eskämiäsennän yunğalar mäktäbenä elägep, “Tön'yaq konvoenda” qatnaşqan Mir abıy Niğmätullin : “Yunğalar mäktäbendä tanılğan rus yazuçısı Valentin Pikul', cırçı Boris Ştokolov belän tanıştıq. “Tön'yaq konvoenda” minnän başqa da tatar yegetläre bar ide”.
Kiçäne äzerläwgä häm ütkärügä Tatarstan häm Başqortstan wäkillekläre dä küp köç quydı. Başqortstan wäkillegeneñ iñ äwzem xezmätkärlärennän berse Sania xanım Guşçinanı tıñlap qarıyq : “Ciñü neñ 60 yıllığı aldınnan xärbi komissariatta suğış veterannarı isemlegennän millättäşlärebezne ezläp taptıq, kiçägä çaqırdıq, yıl buyı alar belän aralaşıp yäşädek. Äle dä bäyrämgä çaqırdıq. Aralarında 92 yäşlek ber babay da bar ide. Bik qänäğät bulıp kittelär”)
“Tatar generalları” cırın başqarıp ta, kiçä barışında kompozitorlar äsärlären häm xalqıbız cırların tıñlatıp ta veterannarnıñ üz keşesenä äylängän Mäskäw qunağı Nailä Fatixova da berniçä süz äytte: “Min bik şat şundıy izge keşelär belän tanışuıma, min ğorurlanam, alarğa sälämätlek telim”
Ä xäzer süzne kiçä proyektınıñ avtorı häm alıp baruçısı Älfiä Räxmätullinağa birik inde: “Bu proyektnı tormışqa aşıruda bik küplär yärdäm itte. Yawa qar, yawa qar, kemder yuq, kemder bar di xalıq. Ber yıl eçendä bez öç veteranıbıznı yuğalttıq. İsännärneñ qäderen belep qalırğa kiräk”.
Äye, xaq süzlär: kemder yuq, kemder bar. Kiçädä inde yuqlar isemlegenä küçkän Sayra apa Vel'şakova da iskä alınıp ütte, anıñ “Yalğız ağaçı” da yañğıradı. Häm tıñlawçılar konservatoriä studentkası, rus qızı Svetlana başqaruındağı “Ciläk cıyğanda” cırın da Sayra apabız istälege itep qabul itte.
Yıldan yıl veterannarnıñ räte sirägäyä häm alar kergän foto-videomateriallar tarixqa küçä bara. Ämma läkin tatar cämğiäteneñ ictimaği-mädäni tormışında qaynağan, härber veterannı yaqınnan belgän tatar operatorları häm fotograflarına kiçäne töşerergä röxsät birelmäde. Xätta 20 yıllap Peterburg tatarları yılyazmasın alıp barğan fotograf Mönirä Moratovağa da. Suğış veterannarı kiçäsen çirattağı “xalturağa” kilgän çit millät wäkilläre töşerde.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
“Nur” teatrı xaqında “tügäräk östäl” äzerlänä
Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkilläre comğa könne üz utırışın ütkärep, Ufa “Nur” tatar teatrınıñ bügenge xälen tikşerde häm teatrnı qotqarıp qalu mäs’älälären bergäläp qaraw öçen, kiläse atnada “tügäräk östäl” söyläşüe oyıştırırğa kiräk digän qararğa kilde.
Ufa “Nur” tatar teatrınıñ xäle xaqında “Azatlıq” radiosı tıñlawçılarına daimi söyläp torabız. Bügenge köndä Başqortstan tatarlarınıñ şuşı yaratıp yörgän teatrınıñ xäle bik möşkel qala. Äle bulsa anıñ zur zalı açılmadı. Gärçä ike-öç yıl elek ük anı, Qazannan da zur qunaqlar çaqırıp, tantanalı töstä açqan bulsalar da. Zur zal açılmaw ğına tügel, ul xäzer cimerelä dä başlağan inde.
Artistlarnıñ xezmät xaqları da Başqort akademiä drama teatrındağı artistlarnıqı belän çağıştırırlıq ta tügel, bik az külämdä. Şuña kürä dä soñğı berniçä ayda ğına da biredä 15 artist eştän kitkän. Menä şuşı xäl Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkillären, tatar zıyalıların bik borçıy. Şuña kürä dä kiläse atnada Başqortstan Mädäniät ministrlığı citäkçelären dä çaqırıp, “tügäräk östäl” söyläşüen oyıştırırğa kileşte tatar cämäğätçelek oyışmaları citäkçeläre. Anda ministr İldus İlişev üze kilergä tieş, digän taläpne quya tatar zıyalıları.


text:
D.Rumsfeld Ğıraqtan çigenü waqıtın bilgeläwgä qarşı
Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld AQŞ xärbilären Ğıraqtan çığaru öçen waqıt bilgeläw öndäwlären kire qağıp ilne totrıqlandıru köräşen yuğaltmıybız dip azsızıqladı.Rumsfeld häm başqa yuğarı xärbilär çigenü waqıtın bilgeläw Ğıraq ğıysyançıların qıyulandırır häm AQŞ iminlegenä qurqınıç tudırır ide dip belderä.Xärbi räsmilär Ğıraq iminlek köçlären künegüdän ütkärüdä progress turında beldersä dä alar ildäge ğıysyançılarnı yaqlaw öçen kergän çit il suğışçılarınıñ sanı arta dip äytä.
Rumsfeld(audio)
Hiç şiksez, cäwaplılıqnı üz östenä alırğa äzer bulmağan Ğıraq xärbilären qaldırıp koalitsion köçlär ildän çığıp kitkän oçraqta , kännärneñ bersendä bälkim dä sonğı rejimğa qarağanda da qurqınıçraq rejim aldında qalaçaqbız
Saqlanu ministrı qaraşınça amerikannarnıñ çığıp kitü waqıtın bilgeläw ğıysyançılarnı qıyulandıraçaq qına .Ul Ğıraq xärbiläreneñ xäzer elekegä qarağanda yaxşıraq qorallanğan, yaxşıraq künegüdän ütkän buluın häm ğıysyançılarğa qarşı kiñräk operatsiälär alıp baruın söyläde. Ämma general ştab başlığı general R.Myers häm başqa yuğarı ofitserlar Ğıraq çiklärennän ütep kergän häm ğıysyançılarğa quşılğan ekstermistlar turında borçılu belderde. Alar Süriädä ğıysyançılarnıñ ağımın tizlätkän struktura bar ämma bu eşkä Süriä xökümäte qatnaşamı raslıy almıybız dip äytte.Yaqın könçığıştağı amerikan köçläreneñ komandirı general John Abizaid Aljir,Tunisia häm Morokkodan intihar höcümçeläre kerä. Ğıysyançılarğa qarşı köräş barsa da , suğışçılar nıq bulıp qala dip söyläde. Abizaid süzlärençä
Abizaid(audio)
Altı ay elek belän çağıştırğanda çit il suğışçları xäzer Ğıraqqa kübräk kerä Ğıysyançılarnıñ köç quätenä kilgändä şuluq dip äyter idem
Bu komentarlar ütkän ayda vitse prezident D.Cheneynıñ ''ğıysyançılar sonğı sulışların birä'' digän süzlärenä qapma-qarşı bulıp tora.Senattağı söyläşülärdä senatorlarnıñ zur öleşe çigenügä qarşı bulğan.Ämma demokrat senator Carl Levin süzlärençä, AQŞ administratsiäse Ğıraq citäkçelärenä basım yasarğa tieş. Citäkçelär bilgelägän säyäsi mäqsatların waqıtında ütärgä yäki AQŞnıñ çığıp kitüe aldında qaldırılırğa tieş .Senator Edward kennedy saqlanu ministrı D.Rumsfeldnı kisken tänqitläp,ministr Ğıraq suğışı turında amerikan cämäğätçelegenä yalğış mäğlümät birde dip äytte
Kennedy(audio)
Suğışnı yalğış alıp barıp ğäskärlärebez öçen qıyın wazğiät xasıyl itte xärbi köçlärebez häm milli iminlek qurqınıç astında qaldırıldı. Xärbilärebez häm amerika xalqı yaxşıraqnı xaq itkän.Alar kompetensiä häm çınbarlıqnı belergä layıq
Rumfeld ike märtäbä çigenü teläge beldersä dä,prezident Bush kire qaqtı. Ämma Rumsfeld wazğiätne üzgärtep kürsätü , yalğış añlatu digän ğäyepläwlärne kire qağa.
Rumsfeld(audio)
Çınbarlıq şul ki bez baştan uq monıñ qıyın , qurqınıçlı häm aldan äytüe mömkin bulmağan eş buluın beldek
Çärşämbedäge şuşı oçraşu Ğıraq premiäre İbraxim al –Jaafarinıñ Waşingtonğa kilüe säbäple ütkärelde. Premyer AQŞ citäkçelären ğıysyançılarğa qarşı suğışnı köçäytergä çaqıra färidä xämit


text:
Rusiä çit ildä yäşäwçe watandaşlarınıñ tuğan illärenä qaytırğa teläkläre bulğanda alarnıñ çığımnarın qaplarğa äzer. Bu xaqtağı färmannı prezident Putin imzaladı.
Doqumentqa kürä, çit illärdä yäşäwçelärgä bulışu öçen federal budjettan bıyıl 320 million sum bülenäçäk. Bu aqçalarğa ädäbi häm beleşmä kitapları, däresleklär satıp alıp cibärü qaralğan.
Tışqı eşlär ministrlığı mäğlümatlarınça çit illärdä 30 millionğa yaqın rusiäle bar. Alarnıñ yartısına yaqını Baltıyq buyı illärendä häm Bäysez däwlätlär Berdämlegendä yäşi.


text:
«Astana ÉKSPO» ulttıq kompanïyasındağılar «Astana ÉKSPO-2017» qurılıs alañında käwap pisirilip jatqanı tüsirilgen swretke qatıstı tüsinik berdi, dep xabarlay`dı Tengrinews.kz tilşisi.
«Türik käwabına kelsek, bul şınımen 12 qırküy`ek bolğan oqïğa. «Astana ÉKSPO-2017" qurılıs dïrekcïyasınıñ mälimeti boy`ınşa, «Sembol» kompanïyasınıñ ujımı Qurban Ay`ttı merekelegen. Qızmet körsetwge «Jasmïn» türik kafesiniñ key`terïngi şaqırtılğan, şef-aspaz ben äkimşisi däl qurılıs alañındağı qazaq pavïlʹonında käwap pisirgen. «ÉKSPO» qawipsizdik qızmeti tütindi bay`qap, türik jumısşılarınıñ bul isin toqtattı. Mereke jalğastı, biraq barbekyu bolmadı», - dep tüsindirdi bolğan oqïğanı «Astana ÉKSPO-2017» UK qoğammen bay`lanıs departamentiniñ dïrektorı Sergey` Kwyanov.
Ol qurılısşılardıñ osınday` äreketterge jïi baratının ay`ttı.
«Ört te şıqtı, munıñ barlığı qawipsizdik erejelerin saqtamawdan bolğan. Biraq käwap pisirwge qatıstı jağday` alğaş ret tirkelip otır. Bul jerde ört qawipsizdiginiñ texnïkalıq erejeleriniñ 356-pwnkti buzılğan», - dedi Kwyanov.


text:
Çiläbe şähäreneñ yubiley könnäre
Bu könnärdä Çiläbe şähäre üzeneñ 270 yıllıq yubiley könnären bik zurlap bäyräm itä. Şähärneñ tuğan könenä bik zur äzerlek eşläre başqarıldı. Törle şirkätlär köçe belän yort alları, yullar, yortlar tözekländerelde, anda balalar öçen mäydançıqlar tözelde. Bäyräm çaralarınıñ programması ber ayğa isäplängän. Şähärneñ här tarafında: barlıq mäydannarında, parklarda, çiläbelelärneñ iñ yaratqan yal itü urınına äylängän Kirovqa uramında bäyräm çaraları här kön bara. Şul uramda oyıştırılğan «Kitap» kürgäzmäsendä kitapxanälärdän tış, barlıq kitap kibetläre, näşriätlär, Çiläbe yazuçılar oyışması qatnaştı. Kürgäzmädä här oyışma üzeneñ eş näticälären kürsätkän eksponatlar, şähär turında soñğı yıllarda çıqqan basmalar belän tanıştırdı. Monda ni teliseñ şunı satıp alırğa da mömkin ide: Çiläbe şähäreneñ tarixın, bügenge xälen, sänäğäten çağıldırğan kitaplar, qartalar, Kön'yaq Ural tabiğate töşerelgän otkrıytkalar, suwenirlar bar ide. Kürgäzmädä qatnaşuçı oyışmalarnıñ çığışları tanılğan artistlar qatnaşı belän çiratlaşıp bardı. Mäydanda balalar öçen maxsus programma da ütte. Qısqası, Kirovqa uramında irtädän kiçkä qadär cır-moñ tuqtamadı. Bıyıl noyäber ayında 100 yıllıq yubileen ütkärergä äzerlängän Şäixzada Babiç isemendäge tatar-başqort kitapxanäse ayırım ber kürgäzmä oyıştırdı. Tatar häm başqort xalıqlarınıñ könküreşen çağıldırğan kitaplar, milli kiemnärgä kienderelgän qurçaqlar, milli aşlar, yort cihazları kürsätelgän ide. Kürgäzmäne uram buylap ütep baruçı här keşe tuqtap, soqlanıp qarap ütte. Monda Çiläbedä qırıq yıldan artıq eşläp kilüçe Aqmulla ädäbi berläşmäse äğzalarınıñ ayırım kitapların, bergä çığarğan cıyentıykların da kürergä bula ide. Törle yäştäge yazuçılar berniçä säğät buyı kürgäzmädä üzläreneñ şiğırläre, proza äsärläre belän millättäşlärne tanıştırdı. Bıyıl dekaber ayında 90 yıllıq yubileen ütkärergä äzerlängän frontovik Äxmät abıy Rafikovnıñ da, iñ yäş şağirä, küptän tügel Ufada üzeneñ berençe şiğırlär cıyentıygın çığarğan Zilä Gallyamovanıñ da çığışları xalıqnıñ küñelenä xuş kilde.
Millättäşlärne bäyräm belän täbrikläwçelär küp ide. Alar arasında: tatar häm başqort mädäni üzäkläreneñ citäkçeläre, Çiläbedäge milli basmalarnıñ: ölkädä başqort telendä çığuçı «Uralım gäzite», öç teldä çığuçı «Xiläl» dini gäziteneñ möxärrirläre häm Başqortostan Prezidentınıñ Uraldağı daimi wäkile Möxämatulla Xafizov bar idelär. Qotlawlar tanılğan cırçılarnıñ: Marat Qanafin, Flürä Zaripova, Damir Safin, Xatim Möxärrämovlarnıñ cırları belän ürelep bardı. Yubiley çaraları programmasında kürgäzmälär zalında oyıştırılğan Çiläbe şähäreneñ «İctimaği-säyäsi vernisajı» isemle kürgäzmäse öç kön däwam itte. Anda Çiläbedä eşläp kilüçe ike distädän artıq milli-ictimaği oyışmalar belän berlektä, säyäsi firqalar da, barlıq dini konfessiälär dä qatnaştı.
Şähärneñ tuğan könenä bağışlanğan bäyräm çaraları şimbä könne şähärneñ üzägendä: Lenin prospektı häm Revolyutsiä mäydanında däwam itte. Şä'är uramnarı buylap törle şirkät xezmätkärläre bäyrämçä bizälgän kolonnalar belän ütte. Çiläbeneñ här cide rayonınıñ kolonnaları ber-bersen uzdırırğa tırıştı: törle oyışmalarnıñ xezmätkärläre, mäktäp, urta häm yuğarı belem alu yortlarınıñ uquçıları, härber oyışmanıñ üzenä genä xas bulğan maxsus kiemnär kiep, Üzäk mäydannan üttelär. Mondıy demonstratsiälär sovet yıllarınnan birle ütkärelgäne yuq ide. Milli-mädäni üzäklär dä bu çaralardan çittä qalmadı. Şähärdä yäşäwçe törle millät wäkilläre, milli kiemnär kiep, mäydannan üttelär.Şä'är könenä bağışlanğan bäyräm tantanaları şähärneñ üzägendä Mäskäw estrada yoldızlarınıñ konsert programması häm ber säğät buyına däwam itkän feyerverklar festivale belän tämamlandı. Bu festival'dä Mäskäw, Sankt-Peterburg, Çiläbe häm Finlyandiä şirkätläre qatnaştı. Şähär könenä bağışlanğan çaralar sentäber axırına qadär däwam itär.
Çiläbe şähärendäge İsmägıyl' mäçetendä uquçı balalar yakşämbe könne şähärneñ tuğan kön bäyrämen zurlap ütkärde. Balalar bu mäçettä din däreslären genä tügel, tatar telen dä öyränälär.
Bäyrämgä balalar äti-äniläre belän kilgän ide. Şähärneñ nigez saluınnan başlap bügenge könen çağıldırğan kürgäzmä dä eşlängän ide. Bäyrämne ütkärgändä tatar xalqınıñ Çiläbe şähäreneñ tarixına nindi öleş kertkännäre dä añlatıldı. Çiläbe şähäre tatar morzası Möxämmät Täftilev salğan nığıtmadan başlanuı da äytelde. Çiläbeneñ berençe könnärennän ük anda tatarlar yäşäwenä iğtibar birelde. Kürgäzmädä küpsanlı iske fotolar da bar ide. Anda 18-19 ğasırlarda yäşägän tatar säwdägärläreneñ yortları, şul isäptän xäzerge könnärgä qadär saqlanıp qalğan Waliewlarnıñ, Yäuşewlarnıñ yortları, şähärneñ mäçetläre, parkları, uramnarı kürsätelgän ide. Şähär küreneşlären çağıldırğan räsemnär konkursı aldan uq iğlan itelän ide. häm şul konkursqa küp uquçılar üzläreneñ räsemnären kiterde. Konkursnıñ jyuri räise, İsmägıyl' mäçete imamı Abdrauf xäzrät berençe urınnarnı aluçı balalarnı bilgeläde. Küptänge ğadät buyınça bäyräm körän uqudan başlandı. Bäyrämdä uquçılar şähär turında tatar şiğırläre söyläde, cırlar cırladı, milli uyınnar uynadı. Şähärne tiränräk öyränüne maqsat itep quyğan viktorina da ütkärelde. Balalar bergäläp başqarğan «Tuğan yaq" cırı ayıruça matur yañğıradı.
Bäyräm tatar telendä alıp barıldı, çönki bu çaralarnıñ töp maqsatı - bäyrämnär, uyınnar aşa tuğan teldä uquçılarnı aralaşırğa öyrätü.
Mäxälläneñ räise Artur Maxmutov büläklär tapşırıp, balalarnı bigräk tä quandırdı. Törle töstäge şarlar, quıqlar, Çiläbe küreneşläre töşerelgän otkrıytkalar balalarğa bik tä oxşadı.
Bäyräm milli aşlar belän äzerlängän çäy tabını belän tämamlandı. Ata-analar bäyrämneñ töp oyıştıruçısına, mädräsädä tatar telen uqıtuçı Flürä apa Gil'mullinağa räxmätlären belderep, mondıy matur bäyrämnär bulğanda balalar tuğan telebezne öyränergä tırışırlar dip taralıştılar.
Çiläbe, Luiza Zakircan


text:
AQŞ senatı komitetnıñ Ğıraq suğışınnan elek küzläw xezmätläreneñ eşen tänqitlägän xisabınnan soñ prezident G.Bush kongress belän bergäläp eşläp AQŞ küzläw agentlıqların reformalarğa wäğdä itte. İlbaşı kiçä S.Xösäinsez Ğıraq Amerika öçen iminräk dip äytte. Bush süzlärençä(audio)
Qayber xatalar bar.Bez Ğıraqta küpläp üterü qoralları bar dip uyladıq. Min, Kongress, BMo şulay uyladı. Saddam Xösäin qoral eşläp çığaru säläte iä ide häm eşläw mäqsatın quyğan ide Bez anıñ Amerikadan näfrät itüen beläbez.
Senat komitetınıñ xisabında CİA häm başqa agentlıqlar Ğıraqtan kilgän qurqınıçnı küpertte dip äytelgän. Senator Rockefeller älege faktlar belensä ide, suğış raslanmas ide dip äytte


text:
Qazanda yaña transport çeltäre buldırıluı kiçekterelde
1 maydan Qazan citäkçelege, şähärneñ marşrut avtobuslarınıñ yöreşen üzgärtergä wäğdä itkän ide. Monı işetügä, xalıq “yä, Alla xäzer ostanovkalarda 40 minut torası, söyrälep yörgän pazik, ğazellärdä G xärefe kebek böklänep barası” bulmayaçaq dip, tämam şatlanıp, ciñel sulap quyğan ide. İrtäräk tınıçlanğannar şul. Xalıqqa yaz bäyrämenä digän büläkne, şähär xakimiäte, iyüldä genä yasarğa buldı. Yäğni avtobus marşrutlarınıñ yörü yulları 1 iyülgä üzgärteler dip kötelä. Şulay uq xakimiätlelär tizdän Qazanda 1100 iske avtobus yañağa almaşınaçaq,dip tä wäğdä itälär. Yaña maşinalar ekologik yaqtan çista bulaçaqlar. Tik menä yunle transportqa utırıp yörüneñ waqıtı çigerelüeneñ säbäpläre genä äytelmi. Şähär xakimiäte matbuğat üzäge,üz çiratında bezgä, bu mä’sälägä ällä ni iğtibar birergä kiräkmi, şuña kürä bez bu turıda söylämibez didelär. Annan soñ ber dä cawapsız qalmas öçen: Yaña avtobuslar qaytıp citmäde äle, iyül ayında şähärdä xalıq ta az, şuña kürä üzgäreşlär cäygä bilgelände, didelär.
Beräwlär öçen bu yañalıq puçtäk bulsa, ikençelärneñ yazmışların da üzgärtergä mömkin. Marşrut avtobusları xucaların diyuebez. Alar bu mä’sälägä ber dä bitaraf tügel. Şäxsi avtobuslarğa xuca Ğolnara şähär transportı ölkäsenä kerteläçäk yañalıqlarğa menä bolay dip baya birde.
Zamanında şäxsi eşmäkärlär, üz aqça yuğaltudan qurkmıyça marşrut avtobusların başlap yörgännär, anı sistema däräcäsenä xätle üstergännär. Ä xäzer, türälär, bezneñ eşlärne üzeneke itep, bezne ipisez qaldırmaqçı bulalar.Bu ğädelsezlek. Xätta marşrutlarğa auksionnı ğına alıyq. Anı oyıştırğanda bezne bötenläy anda kertmädelär. Anda inde küptän böten marşrut satılıp alınğan ide. Alar bezgä avtobuslarnı yañartırğa üzläre litsenziä dä birmi. Näticädä bezneñ avtobuslar iskerä, sirägräk yulğa çığa. Axır çiktä barıdır xalıqqa naçar bulıp qala. Yäğni törle yullar belän bezne qısalar bu marşrut avtobus xucası Gölnara süzläre ide.2Hчe ATP xezmätkärläre beldergänçä bügenge köndä Qazanğa 15 yaña avtobus qaytqan, alarnıñ 10 inde şähärdä yöri. Baştaraq bu ATPda 50 avtobus almaqçı bulğannar, läkin 25 kenä qaytarılaçaq, qalğannarı Tatarstan NEFAZları bulaçaq didelär bezgä 2Hчe ATPda. Yaña marşrut kertüne kiçek torunıñ säbäpläre isä, alarça, yaña avtobuslarnıñ qaytıp betmäwe belän bäyle. Şäxsi eşmäkär Ğolnara isä bu mä’sälägä başqaçaraq qarıy.
Bezgä qalsa, şähär yullarınnan ber-ike köndä genä, anıñ xätle küp marşrut avtobusların alıp atu, bu mömkin tügel. Annarı yaña avtobuslar şaqtıy qimmät. 2 ATP alğan dilär anda berniçä avtobus. Härberseneñ bäyäse yaqınça 2 million. Meñlägän mondıy avtobus alırğa xakimiät qayan aqça alsın.Yaña transport çeltären açıp, sezgä eşlärgä mömkinlek birmägän oçraqta sez nişlärgä cıyınasız digängä, marşrut avtobusı xucası Ğolnara bolay cawap birde.
Tik torğannan bezne eşsez qaldırırğa, sızıp atırğa alarnıñ xaqları yuq. Yaña marşrut çeltären açıp alar bezne yuq itergä telilär. Bez üz mänfägatlärebezne, üz xoquqlarıbıznı yaqlayaçaqbız. Bu şäxsi eşmäkär Ğolnara fikere ide.
Äle qayberäwlär äytüençä, Rusiäneñ 3Hчe başqalası isemen ayularğa tırışqan Qazanda, yaña marşrutlarğa küçü, dekaber axırlarına xätle suzılırğa mömkin.Ğädel Galämetdinov.


text:
Yewropa Berlege sammitında "matematika bäxäse"
Yewropa Berlege sammitınnan başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Brusseldä barğan oçraşuda Berlekneñ yaña qağidäläre tikşerelä. Oçraşu bik kierenke şartlarda ütte. Berençe kön näticä birmäde. Yaña täqdimnärgä Polşa kisken qarşı çığa.
12 yaña il östälgännän soñ, 27 äzğalı oyışmağa äylängän Yewropa Berlege üzeneñ Konstitutsiäsen buldırırğa tırışıp qarağan ide. Bu eş barıp çıqmadı, Fransiä belän Hollandiä anı referendumda kire qaqtı.
Berlektä xäzerge waqıtta räsilek itüçe Germaniä "reformalar kileşüe" dip atalğan yaña dokument äzerläde. Bu dokumentta iñ zur bäxäs uyatqan mäsälä – Berlektä tawış birü qağidäläre bulıp çıqtı.
Germaniädä xalıq sanı Polşadan 2 tapqır kübräk buluğa qaramastan, älegä qädär alarnıñ tawış sanı ber çama ide. Yaña kileşüdä "ikelätä küpçelek" digän formula täqdim itelä. Yağni qararnı – Berlektäge illärneñ 55%-tı häm xalıqnıñ 65%-tı xuplarğa tieş bulaçaq. Qabul itelsä, bu formula Germaniä kebek zur illärgä östenlek biräçäk. Polşa moña qarşı çıqtı.
Bäxäslär şil qädäre qızdı ki, Polşa premier-ministrı Yaroslaw Kaçinski tarixqa möräcäğät itä başladı. Radioğa birgän ber äñgämäsendä ul, Germaniä suğış başlamağan bulsa, bezneñ xalıq sanı xäzerge kebek 38 million tügel, ä 66 million biulır ide, dip belderde.
Germaniä kanslerı Angela Merkel Polşa räsmiläre belän oçraşıp, alarnı künderergä tırıştı. Läkin berençe kön näticä birmäde:
"Kileşügä ireşü öçen här tırışlıq yasalırğa tieş digän añlaşu bar. Läkin aña ireşep bulırmı – äytep bulmıy" dide Germaniä kanslerı.
Comğa könne Angela Merkel ike yaqlı oçraşuların däwam itte. Polşa premier-ministrı belän ul 12 säğät eçendä 3 tapqır oçraştı. Warşaw üze tawış birgändä, xalıq sanınıñ tamırına nigezlänergä täqdim itä. Bu sistem keçekenäräk illär öçen ğadelräk bulaçaq, di. Täqdimnär arasında yaña qağidälärne berniçä yılğa kiçekterep toru digäne dä bar.
Yaña qağidlärgä qarşı çığuçı – ber Polşa ğına tügel. Britaniäneñ – tışqı säyäsät, mäxäkämä, politsiä, salım sistemana qarata üz täqdimnäre bar.
Yewropa Berlegeneñ artıq üzäkläşüenä Çexiä belän Hollandiä dä qarşı çığa. Soñğısı, ğömümän, Berlekneñ alğa taba kiñäyüenä xättä çik quyarğa çaqıta.
ali ğilmi


text: Bu Yewropa Berlegenä üz xärbi operatsiälären ütkärü öçen NATO planlaştıru resursların açu turındağı kileşü nigezendä eşlänä. NATO tarafınnan uzğan comğada xuplanğan bu kileşü Yewropa Berlegeneñ 60 meñlek citez xäräkät itüçän ğäskärlären buldıru niätlärenä yul aça. Yewropa Berlege ğäskärläreneñ berençe törkeme Makedoniädä urnaştırılır dip kötelä. Kiläse yılda Yewropa ğäskärläre Makedoniädäge 700-läp NATO xärbien almaştırırğa tieş. Yewropa Berlege şulay uq Bosniädäge NATO tınıçlıq köçlären dä almaştırırğa teläk belderde. Älege kileşü nigezendä Yewropa Berlege NATO-nıñ xärbi planlaştıru apparatın humanitar yäki tınıçlıq saqlaw operatsiälärenä çaqıra alaçaq, ämma ul operatsiälärdä NATO tulısınça qatnaşmayaçaq.


text:
Rusiä mäktäplärendä pravoslav dinne uqıtu turında Tatarstanda ni uylıylar?
Kön tärtiben tikşergändä dä, kierenkelek wäzğiäte kilep tudı. Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komissiäse räise Räzil Wäliev ike östämä mäs’älä täqdim itte. Anıñ berençese — Rusiä mäğärif sistemasında pravoslav mädäniätne uqıtunı kertügä mönäsäbät, ä ikençese — Rusiä xalıqları telläre turındağı qanunğa östämä kertü. Bu inde Rusiä federal' Şurasınıñ Rusiädä qullanışta kirillitsanı ğına qaldıruçı qanunnı raslawğa reaksiä. Ğädättä, sessiädä iñ kierenke, iñ kisken urınnarda prezident üzeneñ çirattan tış süz alu xoquqın faydalana. Räzil Wäliev mäktäplärdä pravoslav mädäniätne uqıtunı kertügä qarata mäs’äläne kön tärtibenä täqdim itkändä, monı ikençe märtäbä çuqındıru belän çağıştırğaç, Şäymiev, ägär dä älege niätlär ras bulsa, bu — axmaqlıq, dip atadı. Çınnan da, bu axmaqlıqmı, ällä yawız niät belän qılınğan ğämälme? Sessiäneñ berençe tänäfesendä «Azatlıq» radiosına Räzil Wäliev bolay dide:
Bu axmaqlıq, läkin bu ğadi axmaqlıq qına tügel, ä däwlät däräcäsendä eşlängän axmaqlıq. Şuñay kürä bez moña küz yomıp qala almıybız. Bezneñ Däwlät Şurası bu xaqta belderü qabul itep, anı Rusiä xökümätenä cibärsä, bu mäs’älä bälki uñay xäl iteler, dip uylıym.


text:
Tatarstanda yäşlär parlamentı oyıştı
Küptän kötelgän, wäğdä itelgän, küp kenä ictimaği oyışmalar kütärep çıqqan yäşlär parlamentı ideyası, nihayät, tormışqa aştı. Anıñ «Rusiä Yäşlär köne» belän bergä turı kilüe, waqiğağa bäyräm ruxın östäde. Şulay itep, Tatarstan däwlät şurasınıñ keçe zalında Tatarstan rayonnarınnan, ictimaği oyışmalardan saylanğan barlığı 70 yaqın delegat cıyıldı. Alar Däwlät Şurası qarşındağı İctimaği yäşlär palatasınıñ 1nçe utırışında qatnaştı. Eş näq zurlar parlamentında kebek oyıştırğan ide. Yäşlär wäkillärenä waqıtlıça tanıqlıqlar birelde, Däwlät Şurasınıñ xezmätkärläre eş käğäzlären tarattı. Yäşlär palatasın räise saylanğançı, utırışnı Däwlät Şurasınıñ iñ yäş deputatı Dmitriy Vtorov alıp bardı. Palatanıñ berençe utırışın oyıştıru belän yäşlär ministrlığı nıqlap şöğellände, şuña kürä, räis, anıñ urınbasarları häm komissiä räislärenä täqdim itelüçelär isemlege alar tarafınnan aldan uq äzerlänep quyılğan ide. Yäşlär palatası äğzäläre ul keşelärne, al’ternativasız räweştä, bik tiz arada raslap quydı. Şulay itep, «Yäşlär berdämlege» säyäsi-ictimağıy xäräkäte wäkile İldar Berxeev Yäşlär palatasınıñ räise buldı. Anıñ urınbasarı itep, şul uq xäräkät wäkile, Marat Buxarayıv häm Yäşel Üzännän gimnaziä uqıtuçısı Marina Batova saylandı. Şulay uq, xoquqi mäs’älälär, sotsial yaqlaw, mäğärif, sport häm yal itü problemaların bağuçı komissiälär oyıştırıldı. Alarğa da yäşlär ministrlığı xezmätkäre, KVN komandası citäkçese, Älmät yuğarı uqu yortı prorektorı häm KamAZ şirkäte xezmätkäre saylandı.Tatar yäşlärennän älege ictimaği palatada «Azatlıq» yäşlär berlege häm Tatar yäşlär assotsiätsiäsennän 2 deputat eşläyäçäk. Tağın ber keşe – yähüd yäşlär oyışmasınnan saylanğan. Alar anda tatar häm başqa urıs bulmağan yäşlärneñ problemaların kütärergä uylap tora. Däwlät Şurası qarşındağı yäşlär palatasına, «Berdäm Rusiä» firqäseneñ«Komsomolı»nnan qala, «Tatarstan-yaña ğasır» xäräkäteneñ yäşlär qanatı äğzäläre, yäş ğalimnär häm belgeçlär xäräkäte wäkilläre, studentlar hönär berlekläre, yäşlär belän eşläw komitetları xezmätkärläre, yuğarı uqu yortları uqıtuçıları kerde. Yäşlär palatasınıñ kiläse utırışı, sentäber ayına bilgelände, ä aña qadar deputatlarğa Tatarstannıñ «Yäşlär turında» digän qanunına tözätmälär äzerläw kebek «öy eşe» birelde.Bikä Timerova.


text:
Uzğan yılda İjaw Tatar İctimaği Üzäge eşçänlegeneñ töp yünäleşe-respublikada milli mäğärifne cayğa salu buldı. Bıyıl da, tatar cämäğätçelege üz eşen yäşlärgä kübräk iğtibar birü, alarnı da ictimaği tormışqa cälep itüdän başladı. Berençe yıllarda yäşlärneñ dä milli xäräkätkä qatnaşqan buluı sizelep torsa, soñğı waqıtlarda törle säbäplär arqasında yäşlär tatar möhitennän çitläşä bara. Näq şuşı säbäplär Tatar İctimaği Üzägendä yäşlär belän bulğan oçraşu waqıtında tikşerelde dä.
Xamidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Rusiädä urıs bulmağan xalıqlarnıñ sanı artu yağında, 2002-nçe yılğı canisäp näticläre
Mäğlümat çaralarında küptän tügel genä bäyän itelgän bıltırğı canisäp näticälären tikşerü bara, alar äle tulısınça eşkärtelmägän bulsa da, Rusiä xalqınıñ milli tözeleşe inde bilgele diärgä bula. Küptän tügel genä "Azatlıq" radiosı bu xaqta, ayırım alğanda Rusiädäge tatarlar wä başqortlarnıñ sanı turında inde analitik tapşıru da äzerlägän ide. Xäzer bez sezgä bu xaqta yaña yazma täqdim itäbez. Canisäp näticäläre Rusiädä urıs bulmağan xalıqlarnıñ sanı artuwın kürsätä.
Audio, Vladimir Zorin
Berük waqıtta ul, bu äle alarnıñ barısı da möselman buluwın añlatmıy, çönki canisäp barışında keşeneñ dini üzbilgelänüwe soralmadı di. Qayber möselman ähelläre bu san belän kileşmi, ul kimetep kürsätelgän dip belderä. Misal öçen, Üzäk Rusiä möselmannarı başlığı möfti Rawil Ğäynetdin, Rusiädä 20 millionlap möselman bar, canisäp waqıtında Azärbaycan, Qazağstan, Taciqstannan kilep eşläwçelär isäpkä alınmadı dip uylıy. Rusiädä xäzer urıslardan tış, sanı millionnan artqan 7 millät bar, alar tatarlar, başqortlar, ukrainnar, çuwaşlar, çäçännär häm ärmännär. Rusiädä ikençe ere millät urının saqlap qalğan tatarlar sanı, inde xäbär itelgänçä, 5 yarım million tiräse. Canisäpneñ räsmi näticälärenä qarağanda, 1989-nçı yıldan soñ alarnıñ sanı, Üzäk Aziädän, Kavkazdan küpläp qaytuwına qaramastan, barı tik 38 meñgä genä artqan. Ä menä başqortlar sanı 24 protsentqa kübäygän, canisäp alarnıñ 1 million 670 meñ buluwın kürsätä. Belgeçlär monı Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnı başqort itep yazdırudan kürä. Mäskäwdäge etnologiä häm antropologiä institutı mödire Valeri Tişkov sulay dip uylıy.
Audio, Valeri Tişkov
Bıltırğı canisäp aldınnan Başqortstan citäkçelegeneñ respublikada yäşäwçe tatarlarnıñ qayber öleşen başqort itep yazdıru maqsatında äwzem äzerlek eşläre alıp baruwı xaqında xäbär itelep tordı. Qazandağı etnik küzätü üzägen citäklägän ğalim Damir İsxaqov, çınnan da bu şulay buldı dip belderä.
Audio, Damir İsxaqov
Kärim Kamal, Praga


text:
Foto: www.cablook.com
Qazaq – qaşanda ay`tar sözin bağamdap, mıñ oy`lanıp məmile jasağan xalıq. Sodan bolar, el arasında sözge şeşen, tilge jüy`rik adamdar köp bolğan. Oy`ındağısın mıñ qubıltıp jetkizip, teñew arqılı astarlağan. «Söz – oy`dıñ dıbıs türindegi bey`nesi» dey`di biletinder. Qay` jerde qalay` kösilwi qajettigin bilgen babalarımızdıñ körkem oy`dıñ ïesi bolğanına daw joq.
Qazaq bir qubılıstıñ birneşe özgerisine jeke ataw bergen. Əsirese, ulı dalanıñ ulandarı atanğan köşpelilerdiñ tabïğat pen tört tülikke qatıstı qoldanıstarınan osını anıq añğarwğa boladı. Degenmen, ömir sürw qağïdaları özgergen soñ köptegen sözderdiñ mağınası bizder üşin küñgirt tarttı. Olardı birimiz tüsinsek, birimiz mən bermey`miz. Al, key`biriniñ tübin bilmesek te, jattalıp qalğan qalpımen qoldana beremiz. Negizi key`ingi bwın tüsine bermey`tin tirkester köbine xalıq ənderinde uşırasadı.
El arasında keñ tanılğan «Aq darïğa» öleñinde «Qolımda bir qamşım bar büldirgeli, Ay`tay`ın men bir sözdi küldirgeli» degen joldar bar. Osındağı büldirgeli söziniñ mağınası atqa minbegen, qamşıdan alıstağan biraz qazaq üşin kömeski körinetini ras. Temir tulparğa üy`rengen bügingi urpaq əlgi sözden bir nərse büldirey`in dep jatır degen mağına tüsinetini anıq. Büldirge dep qazaq qamşınıñ sabınan bilekke ilinetin bawdı atağan. El arasında osığan oray`las «bülingen elden büldirge alma» degen maqal qalğan. Sonımen birge, key`de tañ qalğanda «məssağan, bezgeldek» dep keletin tirkesti de uşırastıramız. Birinşi sözdiñ köñil- küy`di bildiretini tüsinikti. Al, ekinşisinen neni uğwğa boladı? Söy`tsek, bezgeldek degenimiz qustıñ atawı bolıp şıqtı. Dwadaqtıñ bir türi osılay` ataladı eken. Özi jıldam qozğaladı, ekpindi, tüzw sızıq jasap şarıqtay`dı.
Adamnıñ işki sezimin osı qustıñ qïmılımen uqsatqandıqtan, tañırqağanda awızdan eriksiz şığatın söz eken. Bir sözben émocïonaldı reñkke boyalğan ataw bolıp otır. Qazaq qasïet tutatın uğımdardıñ biri – bata. «Batasız el arımas» dep jaqsı tilektiñ jan azığı bolatının da ay`tıp ketken. Bata büginde qazaqtıñ öz sözine ay`nalğanımen tübi arab sözi dey`di mamandar. Qurannıñ kilti, qasïetti kitaptıñ eñ alğaşqı süresi fatïxadan tamır tartqan. Tek key`in dıbıstıq özgeristerge uşırap, qazirgi qalpına tüsken. «Fatïxa» – «fateke» – «bata» bolıp ay`nalğan. Bata – adal nïettiñ, aq köñildiñ, şın janaşırlıqtıñ belgisi. Quranda söz bası fatïxa süresi bolğanday`, ərbir isti jaqsı nïetpen bastap, aq jol tilew de osı batadan bastaladı. Dinmen engen tağı bir söz – momın. Bul arabtıñ musılman mağınasın bildiretin mümin söziniñ özgeriske uşırağan sïpatı.
Qazaq jwas adamdı momın, bïyazı dep jatadı. Al, şın musılmannıñ eşkimge zïyanı bolmay`tını, taqwalıqpen kün keşetini osığan sayadı. Key`bir jerlerdegi dïalektilerdiñ de şığw törkini qızıqtı. Mısalı, bir uğımğa qoldanılatın, biraq, ay`tılwı ərtürli bökebay`, şarqat degen sözder bar. Endi osınıñ tübine köz salıp körey`ik. Burın tildik zañdılıqtar saqtalıp turğanda dalamızğa kelgen kez kelgen ataw qazaqılığınan ay`ırılmağanın osıdan añğarwğa boladı. Bökebay` orıstıñ «pwxovıy`» söziniñ türlengen keskini. Al, şarqat parsı tilinen engen. Onıñ tüpki məninde «şar» törtburış, «qat» jaq degendi bildirgen. Yağnï törtburıştı jamılğı. Sonday`-aq, kişkentay` balalardı tıy`ıp tastağanda ay`tılatın jügermek sözi köne türkiden qalğan mura eken. Burın bul jigit mağınasında qoldanılğan. Bul sözderdiñ key`biri qazir qoldanılsa, key`biri jadımızdan öşip baradı. Ərïne, oğan ömir sürw saltımızdağı özgerister əser etwde. Alay`da, köne sözderimizdi jawapkerşiligin arta alatın jaña uğımdarğa telisek, sözdik qorımız odan əri molaya tüseri anıq.
M.JASULANULI.


text:
“Azatlıq” nı kem niçek teli, şulay tıñlıy ala
3 may - Bötendönya matbuğat irege köne. İldäge küp kenä redaksiälär häm näşriätlär qatğıy senzura basımı astında eşli. Jurnalistlarğa, näşer itüçelärgä höcüm itälär, xätta üterälär. Älege kön cämäğätçelekkä matbuğat iregeneñ bozıluı turında, xökümätkä matbuğat iregen tä'min itü kiräklegen iskä töşerep torırğa mömkinlek birä.
“Azatlıq”nıñ Qazan studiäsenä kilgän xatlarğa qarağanda, tıñlawçılarıbız soñğı waqıtta radionıñ irege qısıla dip zarlana. Äytik, şuşı könnärdä genä Çistay rayonında yäşäwçe Läysän Sabirovadan xat kilde. Radionı yaqın itep ul sin dip däşä. Xatnıñ eçtälege mondıy. “Bik zur räxmät sina, barı tik sin genä bezgä çit ildäge xälne “qara buyausız” citkerep tordıñ. Sineñ arqılı bez Tatarstan xalqı, çit ildä yäşäwçe tatarlarnıñ tormışı turında mäğlümat ala idek. Sin bezne Auropa belän totaştırıp toruçı berdän-ber radio buldıñ. Çit illärneñ Rusiägä mönäsäbäten dä bez barı tik sineñ yärdämeñ belän işetep beldek. Meñ-meñ räxmät sina!
Tik Mäskäw bezneñ elemtäne kisärgä buldı axrısı. Nik digändä bez sine işetmibez dä diärgä bula. Saylap alınğan xäbärlärne genä Yaña ğasır arqılı işetäbez. İmeş iñ qızığı, iñ kiräkle xäbärlärne. Ä min moña ışanmıym. “Azatlıq”nıñ otbornıy xäbärläre bezgä kilep citä mikän? Niçek kenä bulmasın, bez Qızıl Yalan awılı yäşläre, sineñ belän “Azatlıq”, kiräk bulsa sineñ öçen köräşergä dä äzer. Bezne taşlama” dip tämamlana xat. Xörmätle tıñlawçılarıbız, bilgele bulğança 1 marttan başlap “Yaña ğasır” da “Azatlıq” tapşırularınıñ retranslyatsiäse yabıldı. Anı tuqtatu turında qararnı “Yaña ğasır” kanalı citäkçeläre qabul itte. Alar monı radio tapşırularnı tikşerep toruçı federal' agentlıq tarafınnan litsenziälärne tärtipkä kiterü taläbe belän añlattı. İke radio arasında barğan söyläşülär näticäsendä, “Azatlıq” üzeneñ ber säğätlek töp tapşıruında yañğırağan iñ aktual', qızıqlı bulğan yazmalarnı tuplap “Yaña ğasır” öçen maxsus tapşıru äzerli başladı. Anda yañğırıy torğan yazmalarnı “Azatlıq” radiosı üze saylap ala.
Şulay uq berniçä kön elek kenä Tömän ölkäsennän Minzat İbätullinn isemennän xat kilde. Xatta Minzat äfände “Säğätlärne cäyge waqıtqa küçergäç, “Azatlıq” radiosınıñ yışlıqları qabat üzgärde, dip borçıla. “Azatlıq” tapşıruların 25 metrlı qısqa dulqında tıñlawı bik qıyın. Ber dulqında öç radiostansiä ber – bersenä totaşa. Qış könnärendä bik yaxşı işetelä ide. Bu xällär yıl da qabatlana. Ägär dä “Azatlıq” härwaqıt ber ük yışlıqlarda qalsa yaxşıraq bulır ide. Ä bez Seberdä yäşäwçelär “Azatlıq” radiosın qısqa dulqınnardan ğäyre tıñlıy almıybız. Çönki bezdä cirle radio dulqınnarı aşa retranslyatsiä köylänmägän häm İnternet aşa tıñlaw mömkinlege dä yuq. Zinhar çarasın küregez, alaysa sezneñ radionı tıñlawdan waz kiçäm!”.
Xörmätle tıñlawçılar, Mondıy xatlar “Azatlıq” nıñ Qazan bülegenä yış qına kilep tora, şaltıratuçılar da küp. “Azatlıq” nı tıñlarğa teläüçelär küp, ä mömkinleklär azraq, çönki teläsä kem ciñel genä qısqa dulqınlı yışlıqlarğa radioalgıçın köyli almıy. Läkin barıber qısqa dulqınnar iñ universal' häm ışanıçlı ısul bulıp qala.
Minzat äfändeneñ yışlıqlar alışmıyça daimi ber ük dulqında qaluı kiräklege turında äytüe bik döres, ämma texnik säbäplär arqasında qısqa dulqınnar qışqı häm cäyge waqıtqa küçkändä alışıp tora. Bu tıñlawçılarnı yuğaltuğa kitersä dä berni eşläp bulmıy. Dimäk, yazın häm közen yaña yışlıqlarnı iğtibar belän yazıp alıp tieşle waqıtta alarnı tıñlarğa turı kilä.
Qabat isegezgä töşeräbez, “Azatlıq” radiosınıñ tapşıruların kön sayın berniçä yul belän tıñlap bula. Täwlegenä 4 tapqır qabatlana torğan 1 säğätlek tulı tapşırunı qısqa dulqınnar aşa dönyanıñ törle illärendä tıñlıy alasız. Alarnıñ yışlıqları efirda yış äytelep tora.
Şulay uq “Yaña ğasır” radio kanalında 20 minut däwamında tapşırunıñ maxsus çığarılışın tıñlıy alasız.
NTV+ sputnik tälinkäse aşa “Yaña ğasır” telekanalın qarawçılar da “Azatlıq” nıñ şul uq maxsus çığarılışnı Rusiä töbäklärendä häm çiktäş illärdä televizor aşa aşa tıñlıy alalar.
İnternetqa çığarğa mömkinlege buluçılar www.azatliq.org säxifäsennän teläsä qaysı waqıtta “Azatlıq”nı işetä ala. Tapşıruda yañğırağan yazmalarnıñ tekstları şul uq könne İnternet säxifäsenä quyıla.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Suvelan Mayakda butun seraitli ev
Suvelanda Mayak erazisinde yerlesir. Mirmovsum aga ziyaretgahinin arxasi terefdedir. 2 mertebelidir. Ev 2 ildir tikilib. Tam temirlidir ve yasayis demek olar ki olmayib. Heyetin sahesi 6 sot. Evin sahesi 250 kv.m-dir. Torpagin senedi (kupcasi) var. Tikinti zamani en keyfiyyetli materiallardan istifade olunub. Heyetyani sahe 8 eded videokamera ile gece gunduz, hem de kenardan internet vasitesile nezaretde qalir. Heyetin darvaza qapisi ve qarajin qapisi avtomatik acilan mexanizmle tehciz olunub. İsiq ve qaz saygaci ve 7 tonluq su ceni var. Kombi sistemi qurasdirilib. Evin qarsisinda dincelmek ucun genis terasa var. Evde 3 sanitar qovsaq var (2-si evde, 1 heyetde). Heyetde coxlu sam (kiparis) agaclari ve 3 illik bar veren meyve agaclari (gavali 6 sort, armud 2 ed, tut ag qara, gilas, visne, encil, nar 3 ed, xurma 2 ed, erik 2 ed, ezgil, uzum 5 ed) var. Agaclarin sulanmasi ucun avtomatik suvarma sistemi qurulub. Heyetde xususi manqal ve bisetka var. 1-ci mertebede Qaraj, metbex (15 kv.m), yataq otagi (18 kv.m), qonaq otagi (45 kv.m), dehliz (30 kv.m), hamam (8 kv.m) kladovka ve Camasirxana (8 kv.m) yerlesir. Evde bezi mebeller var. 2-ci mertebede yataq otagi (15 kv.m), yataq otagi (18 kv.m), yataq otagi (30 kv.m), qarderob (4 kv.m), hamam (8 kv.m vanna ile) ve dehliz (25 kv.m) yerlesir. Bag evinde lazim ola bilecek demek olar butun levazimat ve aletler alinib ve ev ile birlikde verilecek. Heyetde 1 hamam tualet, Nasosxana (kombi, ariston, su nasosu, elektrik stabilizatoru 16 Kvatt, kladovka), bisetka ve xususi manqal var.
Ozum satiram, maklersiz. Real alan olsa razilasa bilerik.
Qiyməti: 190000 AZN


text:
25 mart könne Ufada Başqortstan Däwlät Cıyılışı – Qorıltaynıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Anıñ kön tärtibenä 20 dän artıq mäsälä kertelgän ide. Şul isäptän deputatlar «Başqortstan xalıqları telläre turında» qanunğa üzgäreşlär kertü mäsäläsen dä ikençe uquda tikşerde häm qabul itte. Parlament älege qanunğa yañadan tözätmälär kertä başlağaç, bu ğämälgä Başqortstan tatar cämäğätçelege zur ömetlär bağlağan ide. Bıltır dekäber ayında republík prezidentın saylawlar barışında Mortaza Räximov Başqortstanda tatar telenä dä status birü mäsäläsen qanuní yul belän xäl itüne ışandırğannan soñ uyanğan ide ul ömetlär. Däwlät Cíılışı üzeneñ bıyılğı täwge utırışında uq tellär turındağı qanunğa kire äylänep qaytqaç, republík tatar milli oyışmaları möğäyen da deputatlar tatar tele statusı mäsäläsen dä tikşerügä quyaçaqtır dip uyladı. Ämma tatar cämäğätçelege bu yulı da aldandı bulıp çıqtı. Tellär turındağı qanunnıñ qayber tözätmälär kertelgän yaña şäkelen berençe uquda tikşergändä anda tatar tele statusı turında läm – mim ide. Şul çorda republík tatar milli oyışmaları berlege, ä bu berlekkä 12 tatar ictimağí oyışması kerä, başqort häm urıs telläre belän berrättän tatar telenä dä däwlät tele statusı birelergä tieş dip Mortaza Räximovqa da, parlamentqa da, xätta Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa da xatlar, möräcäğätlär yulladı. Şundí aktíflıqtan soñ, deputatlar citdi uylanıp, bälki, tellär turındağı qanunnı ikençe uquda tikşergänçe, anda tatar tele statusı turında da üzgäreşlärne östär dip uyladı tatar milli oyışmaları liderları. Ämma bu ışanu da berqatlılıq ğälämäte genä bulıp çıqtı. 25 martta ütkän utırışta ikençe uquda tikşerü barışında da tatar tele turında ber genä süz dä qaralmawı açıqlandı. Alay ğına da tügel, xätta bu qanunnı şuşı ikençe uquda uq tulısınça qabul itep, çeterekle mäsäläne aşıq – poşıq qına yabıp, aña noqta quyu yaqlı deputtatlar da buldı utırışta. Läkin älege qanunnı qaruçı qömitet citäkçese Güzäl Sitdíqowa parlament eşçänlege tärtiben bozmasqa, qanunnı tieşle qäğidä buyınça öçençe uquda da tikşerergä kiräk, digäç kenä deputatlar üz niätennän kire qayttı. Läkin bügennän ük şul añlaşıla bulsa kiräk, qanunnı öçençe uqılışta qarağanda da, anda tatar tele statusı mäsäläse quzğatılmayaçaq inde. Qısqası, republík tatarları öçen bik möhim bulğan problemnı Başqortstan xakímítları üzläre öçen bügennän ük şapıldatıp yabıp ta quydı.
Elegräk tä xäbär itelüençä, bu şimbä, 27 martta Ufada Başqortstan tatar milli oyışmaları berlegeneñ çirattağı utırışı bulırğa tieş ide. Anda Qazannan da wäkillär çaqırılğanlığı xaqında aldan uq äytelde. Ämma, Başqortstan Däwlät Cíılışında tatar milli xäräkäteneñ tatar telenä status birü buyınça möräcäğätlärenä qolaq salmawları mäğlüm buluğa uq, bu şimbädä ütäçäk zur cíınnı aldağı atnanıñ şimbäsenä, 3 äprelgä qädär kiçekterergä buldılar. Monı tatar milli xäräkäte citäkçeläre kilep tuğan şartlarda aldağı söyläşügä citdi häm töple äzerlänü kiräklege belän añlata. İnde parlamentta qanunnarnı üzgärtü yulı belän tatar tele statusı mäsäläsen xäl itep bulmağaç, bu yünäleştä başqa adımnarğa kereşü ixtíacı tua. Nindi adımnar soñ ul digändä, tatar milli oyışmaları berlegeneñ bu yılda uzğan berniçä utırışında bu täñgäldä äytelgän qayber täqdimnär iskä töşä. Anda berniçä täqdim arasında tatar telenä däwlät tele statusı birü öçen Başqortstanda referendum oyıştıruğa ireşü täqdime dä bik eş yañğırağan ide. Äle bu alım iñ täesirle çara bularaq küzallana. Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qömitetı äğzası, sosíologí fännäre doktorı, professor Ruşan Ğallämov äytüençä, xäzer tatar milli oyışmaları ana tele xoquqları öçen köräşneñ näq şuşı yulına basarğa mömkin. «Älbättä, bu eşne bügen – irtägä genä oyıştırıp bulmí, – di Ruşan äfände. – Aña ozaq qına waqıt äzerlek alıp barırğa turı kiläçäk. Çönki referendumğa kiñ cämäğätçelekneñ dä äzer buluı kiräk. Ä xalıqqa añlatu eşläre alıp baru öçen üz mäğlümat çaralarıñ bulu şart. Mäğlüm ki, Başqortstan tatarları üz matbuğatınnan mäxrüm. Tatar telendä çığuçı gäzitlär dä, xökümät aqçasına kön kürgäç, xakímít cırın ğına cırlí. Alarda tatar problemnarı xaqında qíıklatıp qına bulsa da hiçber süz äytep bulmí. Tizdän Başqortstanda tatar telendä bäysez gäzit çığa başlarğa tieş. Tatar mänfäğätlären yaqlawda aña zur ömetlär bağlí milli oyışmalar».


text:
Uzğan töndä Amerikan ğaskärläre Bağdadtan könbatışqa taba urnaşqan Falluca şähärendä ut açıp 7 Ğiraq keşesen atıp ütergän. Bu xaqta polkovnik Arnold Bray belderde. Mäğlümat agentlıqları, kimendä 13 keşe häläk bulğan dip xäbär itte. 45 Ğiraqlı yaralanğan. Amerikan köçläreneñ xärbi idaräse , Ğiraqlılar berençe bulıp ut açtı dip belderde. Şahitlär isä, Amerikan xärbiläre berençe bulıp attı dip belderä.
Amerikan ğaskärläre xäbär itüençä Ğiraqta elekke neft ministrı Ämer Räşid Mohammäd al-Ubaydi qulğa alınğan. Kiçä ministr üz teläge belän birelgän. Säddäm xökümätendäge 55 wäkilneñ 47se-qulğa alınğan inde. Räşidneñ xatını “mikrob doktorı” iseme belän tanılğan mikrobiologiä belgeçe Rihab Taha, Ğiraqnıñ yäşren biologik qoralı öçen cawaplı bulğan dip farazlana. Anıñ qayda bulğanı mäğlüm tügel.
Bügen Bağdadta Amerikan häm Ğiraq neft sänäğäte räsmiläre oçraştı. Ğiraqtağı waqıtlı xakimiätne citäklägän amerikan wäkile Jay Garner qatnaşında uzğan bu oçraşuda sänäğätneñ bu tarmağın tözekländerü turında süz barğan. Neft böten ilne ayaqqa bastıruda da möhim rol uynayaçaq. Ğiraqta Söğed Ğaräspatnnan qala dönyada ikençe iñ zur neft zapasları bar.


text:
Başqortstan wäkillege Törkiägä kitte
Törkiäneñ İstanbul şähärendä 1-3 iyün könnärendä Başqortstan mädäniäte könnäre ütäçäk. Älege möhim çarada qatnaşu öçen, Başqortstannan yözdän artıq keşedän torğan zur wäkillek comğa könne yulğa çıqtı. Wäkillekkä Başqortstan Prezidentı xakimiäte başlığı Radiy Xäbirov belän BR vitse-premyerı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev citäkçelek itä.
Wäkillek eçendä şulay uq BR Tışqı iqtisadıy bäyläneşlär, säwdä häm eşquarlıq ministrı Boris Qolbin, Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetı räise Rumil Aznabaev häm başqa räsmi şäxeslär bar. Mädäniät könnäre barışında Başqortstan sänğät'kärläre dä zur programma belän çığış yasıy. Şuña kürä dä säxnä yoldızları da älege säfärgä baytaq alındı. “Karavansaray”, “Dalan” sänğat törkemnäre, biüçelär ansambl'läre, ayırım cırçılardan Waxit Xıyzıyrov, Flürä Kildiärova häm başqalar bar. Alar İstanbulda 2 iyün könne ütäçäk Sabantuy bäyrämendä dä zur konsert kürsätäçäk. Başqortstan mädäniät häm milli säyäsät ministrlığınıñ mädäni çaralar bülege xezmätkäre Aygöl Karabulatova raslawınça, bıyıl töp mädäni çaralar Sabantuyda ütäçäk.
Älbättä inde, Törkiägä säfär barışında Başqortstannıñ räsmi zatları iqtisadıy häm sotsial' mäs'älälär buyınça eşlekle söyläşülär dä alıp baraçaq. İstanbul şähärendä ike yıl elek Başqortstannıñ daimi wäkilçelege açılğan ide. Anıñ citäkçese Qanşawbi Miziev şuşı waqıt eçendä üzara bağlanışlarnıñ şaqtıy artuı turında belderä. İke yıl eçendä üzara säwdä äyläneşe 2,5 tapqırğa artqan. Bügenge köndä Başqortstanda Törkiäneñ 60 tan artıq şirkäte eşli. Berlektäge şirkätlär eşçänlege dä yaña sulış aldı.
İke arada säyäxätçelek tarmağı da kiñ qolaç ala. Misal öçen, bıltır Başqortstannan 30 meñnän artıq keşe Törkiädä yal itkän. Bıyıl bu san 35 meñnän dä artıp kitäçäk, dip kötelä.


text:
Britaniä häm Germaniädä möselman oyışmaları terrornı xökem itä, möminnärne politsiä belän xezmättäşlek itergä çaqırğan belderülär yasadı.
Britaniäneñ Möselman Şurası tarafınnan ildäge meñ mäçetkä häm oyışmalarğa cibärelgän kündermä sonğı atnalardağı tragediä häm qurqınıçlarğa işarä itep, alarnı ilde tınıçlıqnı saqlarğa çaqıra. Dokumentta Möselman Şurası Madridttağı höcümne xökem itkän bulsa da , qayberäwlär Britaniädä islamnı terror belän bäylärgä däwam itä dip äytelgän. İspan xakimiätläre madrid höcüme öçen möselman ekstremistların ğäyepläde. Belderüdä Böyek Britaniädäge 2 million möselman cinayätçel elementlarğa qarata uyaw bulırğa häm här törle kriminal aktivlıqlarda cirle politsiä belän xezmätäşlek itärgä çaqırıla. Britaniä möselman şurasınnan İnayät Bunglawala ( audio)
möräcäğätkä qarata möselman maxalläseneñ reaksiäse uñay buldı. Möselmannar üzläre belän keçkenä ekstermist törkemne ayıruğa nıq şatlandı. Bu keçkenä radikal törkem Madrid insidentına da şatlıq belderep, şunduyuq höcüm Britaniädä dä oyıştırılsın ide digän teläk belderde. dip söyläde. T.Blair palarlamentta yasağan çığışında Britaniä häm anıñ çit ildäge mänfäğätläre terrorçılarnıñ hädäfe bulıp qala birä dip äytep , Möselman Şurasınıñ andıy aktivlıqnıñ çın islam belän bäyläneşe yuq dip açıqlağan xatına räxmät belderde. Bunglawala kündermäneñ waqıtı bik döres ide dip ışana.Ütkän atna azağında ekstemist al-Muhajirun törkemeneñ Britan bayrağın yandırıp, Bin-Laden kilä digän şığarlar qıçqıruına britan cämäğätçelegeneñ nıq açuı çıqqan ide. Şotlandiädä Saint Andrew Universitetında Terror häm Säyäsi Köç Qullanunı Tikşerü Üzägeneñ citäkçese Paul Wilkinson (audio)
Minemçä şuranıñ möselmannarğa möräcäğäte bik mantıqlı eş ide , bu möselman maxalläseneñ kisken cawap birüenä kitermäs dip ömed itik. Britaniägä qarşı demonstratsiä oyıştırğan törkem , bik keçkenä azçılıqnı wäkillek itä. Ul zur şau-şu kütärä torğan azçılıq , bez alarnıñ ähämiäten möselmannar arasında küpertmäskä tieş. dip söyläde Paul Wilkinson.
Germaniädä ike zur möselman oyışması terrornıñ barlıq formaları islamğa qarşı digän urtaq belderü yasadı. Oyışmalarnıñ berse , Germaniä Möselmannarı Üzäk Şurası dip atala häm anda etnik ğäräblär, bosnialılar , alman wä küp bulmasa da töreklär dä kerä , İslam Şurası dip atalğan ikençe oyışma başlıça töreklärne wäkillek itä. Şuşı ike oyışma berençe märtäbä yasağan urtaq belderüdä terrornı yaqlağan keşeneñ bezneñ safta urını yuq dip belderä. Belderüdä qanlı aktlarğa qatnaşqan keşe islamda aqlaw taba almıy , islam cinayät, keşe urlaw , anarxiä häm terrornı tıya dielgän. Germaniä Möselmannarı Üzäk Şurasınıñ Berlin wäkile Abdul Hadi Hoffman süzlärençä här ike oyışma 11nçe sintäberdän soñ här forsatta här törle terror aktların xökem itep kilsä dä , bezne nindi genä diskussiägä çaqırmasınnar, anda säyäsätçelär, ruxanilär , xalıq ni öçen sez terrornı xökem itmisez digän soraw quya dip zarlandı. Hoffman dönyada islam isemennän närsä genä eşlänmäsen könbatış cämäğätçelege här waqıt möselmannarnıñ xökem itep çığuın kötä. Salman Röşdi waqıyğäsennän birle Germaniädäge İslam Berläşmäläre şulay eşläp kilä dip äytte. İke törkemneñ urtaq belderü yasauınıñ ähämiäte turında Hoffman bolay dide(audio)
Ber märtäbä tağı Germaniädäge möselmannar terrorğa qarşı buluların açıqladı , Federal däräcädä berberse belän yarışqan Üzäk Şura belän İslam Şurası beräw dä islam isemennän köç qullanılğan akt eşli almıy dip bergäläp belderde.
Hoffman süzlärencä(audio) açu çığa başladı, Germanidä 3millionnan artıq tınıçlıq söyeçe möselman yäşi , dönyada närsäge bulmasın här märtäbä alar qurqınıç tudıramı digän sorau quyıla
Bu urtaq belderü her kemne qänäğätländerer mikän. Germaniä Evangelia Berketäşlege tarafınnan 3yarım yıl elek oyıştırılağn İslam tikşerüläre İnstitutında eşläwçe Christine Schirrmacher ike möselman oyışmasınıñ belderüen xuplasa da , (audio)
belderüdä Jihad turında ber närsä dä yuq . Anda süz üterü, terror, yäki anarxiä turında ğına bara, cihadnı telgä almaw kimçelek . Min här ike oyışmadan jihad häm jihadta häläk bulğan keşelär turında sorar idem. alar şähitme alarğa şähit digän bäyä bireläme dip sorıy Schirmacher xanım.
Bilgele bulğança Fälästin suğışçan törkemnäre İzraelgä jihad iğlan itkän, Ğıraqta AQŞ citäklägän koalitsiägä qarşı barğan suğışta islam elementları bar, al Qaida könbatışqa qarşı şulayuq cihad iğlan itkän. Schirrmacher bezneñ oyışma İslamğa qarşı tügel dip äytep bolay dip däwam itä. (audio)
İnstitut islamğa qarşı tügel , bezneñ idarädäge küp kenä keşe möselmannar häm möselman oyışmaları belän bäyläneştä tora. Bezneñ cämğiättäge möselmannarnıñ borçıluların añlıybız. Ämma bezneñ mädäniät, tarixıbız xristian qıymätlärenä nigezlängän şunlıqtan bez islam qıymätlären tänqitsez, suqır kileş qabul itä almıybız.
İslam tikşerüläre İnstitutında islam buyınça ğalimä dr Christine Schirrmacher menä şundıy qaraşta
färidä xämit, praga


text:
"Ğälim törkömönä" xökem sığarıldı
Huñğı yıldarźağı iñ źur enäyät eştäreneñ berehenä nöktä quyıldı– Öfö qalahınıñ Oktyabr rayon mäxkämähe Albert Ğälimov etäkselegendäge enäyät törkömö ağzaları eşe buyınsa xököm qararı sığarźı.
Albert Ğälimov, Salauat Räfetdinov häm Rinat Xösnötdinov– bıl keşelär kriminal donyala Ğälim törkömö bularaq bildäle. Unıñ törkömöndä başlısa sportsılar tuplanğan bulğan. Xoquq haqlau orğandarı Albert Ğälimov etäkselegendäge enäyätsel törkömdö 1999–źan 2004 yılğa tiklem başqarılğan tiśtänän aşıu enäyättärźä ğäyepläy. Mäxkämä tıñlauźarı bıyıl iyuldä başlanğaynı. Tikşereü barışında keşelärźe tuqmau, qatı yäräxätläü, keşe milken tartıp alıu, talau keüek enäyättärźeñ barıhı la raślanğan. Enäyät planın äźerläü, unı oyoştorouźı küp osraqta törköm etäkseheneñ üź öśtönä alıuı asıqlanğan. Oktyabr rayon mäxkämähe ğäyepläneüse watandaştarźıñ barıhın da ğäyeple tip tapqan. Xököm qararına yaraşlı Albert Ğälimovtı 11 yılğa irkenän siklärgä qarar itelgän. Unıñ törkömönän Salauat Räfetdinov menän Rinat Xösnötdinov 9 häm 7 yıldı qatı rejimlı qoloniyala ütkäräsäk. Xököm qararın uqıu 4 säğätkä yaqın huźılğan.


text:
AQŞ wäkilläre Tönyaq Koreanıñ atom şirkätendä bulıp kitte
Tağın ber amerikan ğalime Sig Hecker, Waşingtonğa xisap tapşırılğançı, säfär turında tulıraq mäğlümat birä almawların äytte: "Bez berniçä urında buldıq, şul sanda Yongbyonda da. Bezne qabul itkän Korea wäkilläre zur xezmättäşlek häm teläktäşlek kürsätte. İnde professor Lewis äytkänçä, min dä böten bulğan mäğlümatne sezneñ belän büleşergä telim, ämma bügen tügel" dide amerikan ğalime.
Bu delegatsiä Tönyaq Koreağa – Amerikan xökümäte wäkilçelege bularaq kilmägän. Räsmi Waşington fikerençä Tönyaq Korea ber yä ike atom bombasına iä ämma Pxenyan monı ber qayçan da raslamadı da, kire dä qaqmadı.
Pxenyannıñ atom programması mäs''äläsendä Tönyaq Korea belän Quşma Ştatları arasında kierenkelek inde 2002nçe yıldan birle däwam itä. Ul çaqta Pxenyan xalıqara kileşülärne bozıp yäşren atom programmasına iä buluın iğlan itkän ide. Şul çaqta Pxenyan Berläşkän Millätlär Oyışması inspektorların ildän quıp, başqaladan tönyaqqa taba 90 çaqrım yıraqlıqta bulğan Yongbyon atom reaktorın yañadan eşlätä başlağan ide. Bu atna başında Tönyaq Korea, ägär dä Waşington iqtisadi çikläwlärne alsa – atom programmasın tuqtatu mömkinlege turında belderde. Ämma räsmi Waşington, Pxenyan, ber nindi dä şartlar quymıyça başta ul programmanı ğamäldän çığarırğa tieş, dip sanıy. Dönyadağı ber-niçä il Tönyaq Koreanıñ atom programması tiräsendäge kierenkelekne söyläşülär aşa çişüne teli häm monıñ öçen aradaşçılıq täqdim itä.


text:
Tatarstan konstitutsiäsenä tözätmälär turındağı qanun ikençe uqılşta qabul itelde
Tatarstan konstitutsiäsenä tözätmälär turındağı qanun ikençe uqılşta qabul itelde
Tatar telendä uqırğa xoquq birü häm anıñ garantiäläre turındağı tözätmä dä bäxäslär kiterep çığardı. Bu mäsälä ber tapqır inde qaralğan bulgan häm yañadan redaksion komissiägä tapşırlıp, çärşämbe könge plenar utırışqa qabat tikşerelde. Däwlät Şurasınıñ milli mäsälälär komissiäse räise Razil Väliev, deputat, yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin qatnaşında bäxäslärdän soñ “ike däwlät telen qullanu häm belem alu xuquqı garantiälänä” digän cömlä qabul itelde.
Tagın qup sanlı tözätmälärne tikşerğännän soñ, Tatarstan konstitusiäsenä tözätülär turındağı qanun ikençe uqılışta qabul itelde. XI plenar utırış tänäfestän soñ däwam itäçäk.


text:
Sınlı sänğät muzeyında yañarış çorı
Bilgele bulğança, küptän tügel Rusiädä iñ zur häm tanılğan sänğät muzeylarınıñ berse – Tatarstan däwlät sınlı sänğät muzeyına yaña citäkçe bilgelängän ide. Muzeynıñ mirası şaqtıy bay bulsa da, anda oyıştırıla torğan çaralar turında moña qädär siräk işetelä ide. Yaña citäkçe bilgelänü belän nilär üzgärer ikän? Muzey eşçänlegendä nindi yaña maqsatlar, plannar qaralğan soñ? 9 fevral'dä Sınlı sänğät muzeyında uzğan matbuğat oçraşuında da näq menä şul sorawlar kütärelde.
Rusiäneñ iñ zur häm bay muzeylarınıñ berse - Tatarstannıñ sınlı sänğät muzeyı. Ul elekke Qazan xärbi ğäskärläreneñ generalı Sandetskiy rezidentsiäse binasında urnaşqan. Muzey yanındağı parkta Kürgäzmä zalı da bar.
Sınlı sänğät muzeyında räsem, skul'ptura, grafika sänğäte, 17-18 ğasır Könbatış Yevropa sänğäte, rus, tatar sänğät'läreneñ tarixi yadkärläre saqlana. Anda şulay uq tanılğan rässamçı Feşin eşläreneñ bay kolleksiäse bar. Xäyer, sınlı sänğät muzeynıñ tarixi yadkärläre turında şaqtıy söylärgä bula. Menä şuşı yadkärlärne saqlap qalu, alarnıñ barısın da xalıqqa citkerü yulların bilgeläw, kürgäzmälär oyıştıru, muzey binasın tözekländerü – Muzeynıñ yaña citäkçese Rozaliä Nurğaliewanı şundıyraq sorawlar borçıy.
Tözekländerü eşläre turında söylägändä şunı äytergä kiräk – muzey bik qatlawlı tözelgän binalardan sanala. Binanıñ asqı qatlarında inde çerü gömbäçekläre barlıqqa kilgän. Andıy urınnarda sänğät äsärläre saqlap bulmıy, şuña kürä bezgä älege äsärlärne başqa cirdä saqlarğa kiräk. Bu mirasnı başqa binalarğa çığarıp saqlawda bez çit il muzeyları täcribäsen qullanaçaqbız. Yadkärlärneñ barısın bergä tügel, ä öleşläp çığarırğa kiräk. Çönki muzey tözekländerü waqıtında da eşlärgä tieş.Rozaliä Nurğaliewa äytüençä, xäzerge waqıtta arxitektorlar binanıñ elekke eçke bizäleşen torğızu buyınça ezlänü eşläre bara. Qazanda bu eş elek tä alıp barılğan, ämma bu ezlänülär näticäsez bulğan. Muzey xezmätkärläre xäzer Mäskäw, Peterbur arxivlarına da yärdäm sorap möräcäğät itäçäklär.
Muzeyda oyıştırılaçaq çaralarğa kilgändä, yaqın arada bilgele rässamnar Baqıy Urmançı, İvan Şişkin kürgäzmäläre ütkäreläçäk. Kürgäzmälärneñ qayberläre Tatarstannıñ milli sänğät galereyasında oyıştırıla. Anda Abzgil'din, Şäydullin häm başqa bügenge kön rässamnarnıñ kürgäzmäläre dä bula. Rozaliä Nurğaliewa däwam itä.
Töp sänğät muzeyında Könbatış Yevropa, borınğı rus häm rus sänğätläre kürgäzmäläre, ä Milli sänğät galereyasında Sovet çorı häm Tatarstan sänğäte kürgäzmäläre açılaçaq. Kiläçäktä muzey xezmätkärläre Sviäjsk häm Alabuğanıñ tarixi urınnarında, muzeylarında ekskursiä, muzıkal' çaralar oyıştırırğa cıyına. Balalar öçen dä uyınlı, muzıkal' kiçälär, cäyge programmalar qaralğan. Sänğät belän nıqlap qızıqsınuçılar öçen sänğät klubları da bulaçaq ikän.
Şulay itep, muzeynıñ eş plannarı zurdan. Yaña seberke yañaça seberä, di xalıq mäqäle. Rusiäneñ iñ tanılğannarınnan sanalğan Tatarstan sınlı sänğät muzeyı uylanğannarnıñ barısın da tormışqa aşıra alırmı? Busın waqıt qına bilgeli alaçaq.
Güzäl Zıyätdinova


text:
Mäskäw Kyoto kileşüwen raslamayaçağın belderä
Sişämbedä Rusiä prezidentınıñ iqtisad kiñäşçese Andrei İllarionov Rusiä Kyoto kileşüen raslamayaçaq digän belderü yasadı. Dönyada çığarılğan kümer gazların kimetep, Cirneñ cılınuın tuqtatunı maqsat itep quyğan bu kileşü, Mäskäwneñ imzası bulmıy torıp, ğämälgä kerä almayaçaq
Audio (Andrei İllarionov)
"Kyoto protokolı xäzerge räweşendä raslansa, Rusiäneñ iqtisadi üseşenä citdi çikläwlär salaçaq. Şuña kürä ul raslana almıy. Başqa illär üzlärenä andıy çikläwlär salmıy."
İllarionov bu adımnıñ çın säbäplären, Mäskäwneñ nindi şartlar quyuwın açıqlap tormadı. Ämmä, xaq süz bulsa, bu Kyoto kileşüwen cirläwgä tiñ. Bu xäbär dönya citäkeçläre öçen ayaz könne kük kükrägändäy yañğırasa da, älegä alar ser birmäskä tırışa, ixtimal, bu belderü şuşı atnada Rusiädä ütäçäk saylawlar belän bäyle, beraz kötergä kiräk digän fikerdä tora. Bügen Brusseldä Yevropa komissiäseneñ tirä-yün moxit komissarı Margot Wallstrom Kyoto kileşüen cirlärgä irtä, ul äle ülmägän, fäqät sulışın qısıp tora dide:
Audio (Margot Wallstrom)
Mäskäwneñ soñğı belderüwe küp kenä belgeçlärdä ğäcäplänü utyattı. Çönki küplär fikerençä, Rusiä bu kileşüne imzlasa zur aqça qazana ala. Eş şunda ki, kileşügä 90nçı yılda ul çaqtağı Sovetlar Berlege çığarğan kümer gazı küläme kertelgän. Bügenge Rusiädä ul qädäre ere sänäğät yuq, çığarılğan kümer gazı 30 protsentqa azraq. Menä şuşı artıp qalğan öleşen başqa illärgä satıp Rusiä, qayber belgeçlär fikerençä, milliardlağan dollar aqça eşli ala. Mondıy alış-bireş kileşüneñ üzendä qaralğan. BMOnıñ elekke energetika häm tirä-yün moxit belgeçe Susan Legro süzlärençä, Rusiä Kyotonı raslasa aqça eşläwneñ tağın ber yulı bar:
Audio (Susan Legro)
"Rusiä urtaq proyektlarda qatnaşa ala: çit il investorları kümer gazın kimetügä açqa birä ala."
Susan äytüençä, İllarionovnıñ Rusiä Kyotonı raslasa aña zıyan kiläçäk digän fikere añlaşılmıy, çönki, nindi genä üseş kiçermäsen, Rusiä sovet çorındağı awır sänäğät xälenä qayta almıy. Älegä İllarionov üz dälillären kitermäde. Qayber belgeçlär fikerençä, bu Mäskäwneñ barı tik, satulaşu säyäsäte, kileşüdäge kvotalarnı arttıru niäte bulırğa mömkin. Putin üze bu mäsälädä törle belderülär yasadı. Sintäber ayında ul Rusiä Kyotonı raslarğa äzer tügel digän ide. Küptän tügel, İtaliä häm Kanada citäkçeläre belän oçraşqanda, Rusiäneñ bu kileşüne raslarğa niäte bar dip belderde. Xäzer belgeçlär Mäskäwdän anığraq belderü kötä.
Ali Gilmi, Praga


text:
SuperÄlisä başqa ağım cırçısı
Soñğı waqıtta tatar mäğlümat çaralarında tatar cırı turında söyläşü-bäxäsläşü modağa kerep kitte. Beräwlär xäzerge zaman tatar cırın üterep maqtasa, ikençelär qotırınıp sügä. Älbättä öçençe törkem dä bar, saylap tıñlağız, küñelegezgä yaqının digännäre dä. Niçek kenä bulmasın, cır, moñ milli mädäniätneñ nigeze. Älegä tatar cırın tıñlıylar, tasmaların satıp alalar. Bu süz başı ğına.
Küptän tügel ber dustımnı kürdem. Ul urıs telle tatar. Şähär balası. Awıl xalqın kolxoz dip kenä sanıy, üzeneñ şähärdän buluına , min gudron balası di. Süz artınnan süz tatar cırına kerep kitte. Tıñlamıym min xäzerge tatar popsasın, tıñlarlıq, qararlıq yünle kliplar yuq, di. Min, di, şähärdä tuıp üskän, törle tellärdäge iñ aldınğı cırlar belän tärbiälängän. Sin menä kürsät miña tatarça rok, rep, qısqası tatar al’ternativ muzıkasın. Popsa bulmasın tülke, dip tä östäde. Dustıma tatar mädäniäte awılnıqı ğına bulıp qalğan digän fikerne üzem iñdergän idem anısı. Läkin al’ternativ tatar muzıkasın ul çaqta totıp kürsätälmädem.
Xäyer, bar ul. Salawat, Xäniälär kebek cırlamağan, İlhamnar kebek tä moñlanmağan, läkin alardan ilhamlanğan al’ternativ tatar cırçıları, başqa törle tatar cırları. Yäğni başqa ağım. Misalmı? Räxim itegez!
Audio
Bu SuperÄlisä buldı. Mäskäwdä yäşäwçe tatar qızı. Tatarçası ipilek tozlıq bulmasa da, üzen tatar cırçısı dip sanıy häm elektronika stilendä cırlar icat itä, kliplar töşerä, Mäskäw, Kievlarnıñ iñ tekä tönge klublarında ğına çığış yasıy. Häm awıldağı tatar äbiläre kebek kienep yöri. Başına şaqmaqlap yawlıq bäyli, itäkle külmäk kiä, ayağında arça çitekläre.
Mäskäwdä “Bunker” dip atalğan ber zatlı tönge klubta “Tatar rok muzıkasınıñ töre legendası” digän isem astında SuperÄlisäneñ konsertı ütkän ide. Mäskäwdäge bur tanışım şul konsertta bulğan. SuperÄlisä tatar millätennän kölderep häm bizderep kenä yöri di. Tanışım, awıl balası, İlham cırlarında, Älfiä panın “Qartaya meni soñ yöräk”lären tıñlap üskän, xäzer Salawatnı iñ tekä tatar cırçısı dip sanıy. Qabul itälmi ul SuperÄlisäneñ elektronikasın. Tatarnıñ küpçelege qabul itälmi digän şik bar. Moñardan qurqırğa da kiräkmi. SuperÄlisä başqa ağım cırçısı. Tatarlıqnıñ “t” xärefe dä bulmağan etnik tatarlarğa ul iñ ciñel variantta, tatar muzıkasınnan ber-ike genä nota alıp, anı zaman muzıkasına törep birä. Äbilärçä kienep tatarnıñ tarixi mädäniätenä iğtibar yünältergä omtıla.
Amil Nur, tanılğan jurnalist häm cämäğät eşleklese. Anıñ belän SuperÄlisä xaqında äñgämä qorabız. Amil Älisäneñ icatına ğaşıyq keşe.
R.C. SuperÄlisäneñ Qazanda diskın prezentatsiä ütkärdegez. Ä üzegez anıñ cırların könenä niçä märtäbä tıñlıysız?
A.N. Köne buyı tıñlıy alam, çönki añarda min agressiä sizmim. Ul minem ruxıma turı kilä. Minem fikeremä, fiker söreşemä. Miña anıñ ideyäse oşıy, ber. İkençedän ritmnarı. Öçençedän ul başta qatırmıy, mäsälän. Aqıllı süzlär belän. Ğadi genä süzlärne, ixlas kiçereşlärne äytep birä ala. Minem öçen anı tıñlaw bernindi dä awırlıq ta tügel. Mäsälän min roknı tıñlıy almasqa mömkin, estradanı. SuperÄlisäne tıñlap tuya torğan tügel. Barı tik anı ideyäse belän yäisä küñeleñ aşa uzdırıp qabul itärgä genä. Şul waqıtta tıñlarğa bula. Min mäsälän anı 24 säğät buyı tıñlıy alam.
R.C. Sezneñçä niçek ul, bälkem menä bu sintipop muzıka balaçağığız muzıkası bulğanğadır. Ul ğına da tügel, SuperÄlisä icatında mul'tfil'm çalımnarı bar tügelme? Menä balaçaq xatiräläre belän bäyle tügelme ul?
A.N. Şulay inde, ul üzençälekle cırlıy Maxsus dip kenä äytälmim min. Üz-üzen totışı balalarğa xas bit inde. Bezneñ Qazan, Mäskäw säxnäsendäge ıjgırıp torğan estrada yoldızları tügel inde ul. Usal qız tügel. Ul anıñ şäxsi xolqına da bäyle. Şuña kürä tıñlarğa qızıq. İkençedän ul elektr-cırçı. Menä elektrğa kilgändä, ul älbättä inde bezneñ bala çaqtağı cırlar. Häm elektr modası yañadan qayttı bit. Elektr-diskotekalar. Elektr-muzıkanı radiolar bertuqtawsız qabatlıy. Tuqsanınçı, siksänençe yıllar muzıkasınnan remikslar yazalar. Kiem stile dä qayttı. Ä Älisä anı ber öç yıl elek cırlıy başlağan ide. Ä xäzer inde ul elektrdan kitep bara. Rep stilläre, xip-xop stilläre, bötenese dä bergä quya. Xäzer ul, berençe çiratta islamı motivlarnı ezlärgä tırışa. Monısı da bik qızıqlı. Mäsälän miña anıñ icatında Amerikadağı Notiv Din, Jurasi Biş digän islamı rep törkemnäreneñ tekst çalımnarın, şul uq waqıtta, Malayziädä bik populyar bulğan popsa, mönäcätlär gruppası “Räyxan”çalımnarın häm äbilärdän qalğan mönäcätlär stilen dä sizäm. Mönäcätlär dä bit bik ğadi ber uylasañ. Läkin tirän fälsäfäse dä bar. SuperÄlisädä şulay berqatlı ğına itep äytä, tirän fälsäfi fikerlärdä yata anıñ cırlarında dip sanıym.
Audio: SuperÄlisä cırlıy
A.N. Ul üzennän färeştä dä yasamıy. Barı tik üze añlağança inde, islamı fikerlären añlatırğa tırışa. Älbättä yaxşıraq bulır ide, anıñ cırları diskotekalarda tügel, ä, mäsälän, Tatarstan telekanalında, Başqortstan telekanalında kürsätelsä. Şunısı qızıq, Başqortstan telekanalında anıñ turında syujet kürsätkännär. Häm işetüemçä, anı çığarğan redaktorlarğa şeltä dä eläkkän. Säbäben inde añlağansızdır, tatarça cır reklamlağan öçen digän versiä bar. Älbättä anıñ kompleksları yuq. Awıldan çıqqan yomıqıy qız bala tügel bit. Anıñ ise kitmi. “Tatarstan super good” dip cırlıy ikän, çınlap ta Tatarstannı yarata inde. Ämma ul, tulayım alğanda Qazannan räncep kitte.
R.C. Qazan temasına qaytqanda. Qazanda sez ütkärgän matbuğat konferensiäsennän soñ, törle matbuğat çaralarında SuperÄlisä turında tänqidi, yä bulmasa pafoslıraq yazmalar barlıqqa kilde. Säbäbe nidä sezneñçä?
A.N. Anda iserek rokerlarnıñ aqıra-aqıra cırlıy torğan, äytik Şevçuk konsertına yöri torğan jurnalistlarnıñ, yä bulmasa tämäke-araqı satıp, maşinada çabıp yöri torğan estrada cırçılarınıñ konsertların maqtap yaza torğan jurnalistlar fikerenä SuperÄlisäneñ ixtiacı yuq ide. Min añardan ütendem. “Äydä, yaxşımı-naçarmı, bu xalıqqa xezmät itäseñ, hiç yuğında alar işetsennär,”- didem. Häm çınlap ta şulay kilep çıqtı. SuperÄlisäneñ alar tänqitenä, yä bulmasa maqtawına ixtiacı yuq ide. Anıñ tatar estradasına qısılırğa niäte dä yuq. Anıñ maqsatı tatar telle cırnı, tatar telle ideyäne yäisä bezneñ traditsiälärgä mönäsäbätle bulğan äyberlärne başqa dairädä tanıtu.
Xörmätle tıñlawçılar. Al’ternativ tatar muzıkasınıñ ber wäkile SuperÄlisä turında tıñladığız. Älbättä küñel-şärifläregezgä bik xuş kilmägän bulsa da, tatar moñınıñ yaña ürnäkläre turında tanışıp baru zarar da itmäs. Qayın qoçaqlap cırlağan tatar cırçıların ğına da gel tıñlap bulmıy bit inde. Bu tatar cırı tügel, bu tatarça cırlamıy, menä ütkän zamannarda.... Bu süzlärgä SuperÄlisä cawabın tıñlap qarıyq. Ä min Räfis Cämdixan xäzergä sawbullaşam.


text:
Sarapuldagı İlgiz Mansurov milli canlı, kiñ küñelle şäxes
Berniçä distä yıl oktäber ayı-ölkännär ayı bularaq iğlan itelä. Ay buyına äbi-apalarğa, ağaylarğa-babaylarğa iğtibar arta. Eş urınnarına qunaqqa çaqıru, alar öçen qızıqlı çaralar uzdıru ğädätkä kerde. İkençe yıl rättän respublika prezidentı çaqıruı buyınça ölkännärne berençe oktäberdä yaña açılğan sirk binasına tamaşağa cıyalar.
Ölkännär ğömerläre buyı eşläp, layıqlı yalğa çıqqaç qına üzläreneñ xıyalların tormışqa aşıra yäisä küñelenä xuş kilerlek eş taba.
Udmurtiä respublikasınıñ Sarapul rayonında millättäşlärebez küpläp yäşi. Alarnıñ yaratqan şöğellänä dä törle.
Xärbi xezmättän soñ bu töbäkkä qaytıp urnaşqan, berniçä yıl Sarapul tatar ictimaği üzägen citäklägän İlgiz Mansurov milli canlı, kiñ küñelle şäxes. Ul milli xäräkätkä kilü belän şähärneñ ike mäktäbendä tatar sıynıfların açuğa ireşte.
İlgiz ağa täbiğat''qe ğaşıyq, Sarapul rayonnıñ matur poçmağında -Ryabinovqa awılında öy satıp alğan. Küp itep ağaçlar utırtqan, çäçkälär üsterä. Monıñ säbäbe — xärbi xezmät yıllarında küñelendä ser bulıp yörtkän xıyalı - umartaçılıq belän şöğellänü.
Bügen İlgiz Mansurovnıñ xuçalıgında 30 dan artıq umarta oyası bar. Här cäy sayın tonnadan artıq bal ala. E eşen ike umarta oyasınnan başlap cibärgän. Qış könnärendä umarta oyaların, aña barlıq kiräkle cihazların üze yasıy. Monda üze uylap tapqan yañalıqları da bar. İlgiz ağa bu yaqlarda ğädättä bulğan umarta oyaları belän berrättän cılıtılğan zur umarta oyaların da yasağan. Alarnı xättä qışqa umarta öyenä kertep torası da yuq, üz urınnarında qışlıy. Umartaçı dusları şuşındıy qort oyaların polyarnıy dip atağan.
Bal qortı totu bik mäşäqätle eş, dip urtaqlaştı İlgiz ağa. Yäş balalarnı üstergändä küpme köç biräseñ, bal qortları belen şöğellänü dä keşedän bik zur tırışlıq, tüzemlek taläp itä.
Bal qortlarınıñ ğädätläre turında da İlgiz Mansurov qızıqlı oçraqlar söyläde İlgiz Mansurov.
Umartaçılar küp itep bal alırğa tırışa. Monda da üzeneñ neçkälekläre bar ikän. Berençedän, umarta oyasınıñ qayda toruında da bal cıyuğa tä''sir itä. Oyalarnı gel ber urında torırğa kiräk. Alarnı un santimetrğa çitkä küçersäñ, bal qortları oyanı yuğalta, ikençesenä kerergä tırışa. Ä anda alarnı saqçılar kertmilär ikän. Şulay itep, oyada bal çıyılmasqa mömkin. Dimäk, uñış ta az bulaçaq. İkençedän, ışıq urınnarı da ışıq çirdä bulırğa tieş.
Bal qorlarına bal cıyu öçen törle üsemleklär dä kiräk. Yaz qortlar yılğa buylarında üskän ağaçlardan tuqlansa, soñraq baqçada maxsus çäçep üsterelgän çäçkälärdän nektar cıyalar. İlgiz ağa üze dä baqçağa berniçä törle çäçkälär çäçep üsterä.
Nihayät, bal alu waqıtı. Umartaçı başta härber ramanı kütärep, tikşerep qarap, alarda küpme bal buluın açıqladı. İlgiz Mansurov isäpläwençä, yaqınça här oyadan 50 kilogramm bal çığarğa tieş. Maxsus caylanmağa ramalarnı quyıp, bal ayırtıp alına.
Bal ayırtqan könne öydä bäyräm. Yaña ayırtqan balnı tatıp qararğa İlgiz ağaynıñ onıqları da kilgän. Altın kebek ağıp torğan balnı berençe balalar teläde. Awıllarda üsüçelär xäterlider, umartaçı berençe tapqır bal ayırtqan könne şul öygä bala-çağa cıyıla. Zur bal sawıtlarınnan ipi kisägen balğa manıp aşamağan keşe siräkter. Borınğıdan kilgän ğädät -umartaçı berençe ayırtqan bal belän balalarnı, ğäriplärne sıylağan. İlgiz ağa Mansurov ta bu yolanı ütäde. Kürşe yorttan balalar tuyğançı bal belän sıylandı.
Bal qortların uz balaları kebek yaratqanğa, alar mina räxmätle, küp itep häm bik tämle bal birälär dip basım yasadı xuca.
Dörestän dä İlgiz Mansurov üzeneñ umartaçılığında alğan balına törle bäygelärdä qatnaşıp, sıyfatlılıq sertifikatlarına iä bulğan. Ul berniçä yıl rättän Mäskäw merı Lujkov oyıştırğan yärminkälärdä qatnaşa. İlgiz Mansurov berniçä tapqır umartaçılarnıñ cıyınnarında da qatnaşqan. Çığışlar yasağan. Bu ölkädäge problemalar turında Däwlät Duması deputatlarına da xat-möräcäğät yazuda da qatnaşqan. Alarnıñ täqdimnäre kiläçäktä umartaçılıq belän şöğellänüçelärgä yärdäm itär digän ömettä.
Bügen dä İlgiz Mansurov Mäskäwdä — awıl xucalığı produktsiäse yärminkäsendä qatnaşa.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Respublika yuğarı uqu yortlarında berençe kerü imtixannarı uzdı
Pänceşämbe könne respublika yuğarı uqu yortlarında berençe kerü imtixannarı uzdı. Statistika bıyıl iñ yuğarı konkurs, yäğni, ber urınğa turı kilgän ğarizalar sanı iqtisadçı häm jurnalist belgeçlegenä dip kürsätä. Yuğarı uqu yortlarınıñ şundıy belgeçlek fakultetlarına ber urınğa 5-6 abiturient turı kilä. Läkin bu statistika bik şartlı. Berençedän, ber abiturient berniçä yuğarı uqu yortına ğariza birä häm, ğädättä, berençe imtixannı birgännän soñ qaysıdır bersen saylap, şunda qala. İkençedän, bıyıl abiturientlar arasında mäktäpne medalgä tämamlawçılar küp. Yuğarı uqu yortlarına kergändä, alarnıñ xoquqları östen bulğanğa kürä, prestijlı belgeçleklärgä konkurs arta.
Xäzerge zamanda yuğarı belem alırğa telägän keşegä zur konkurslardan uzunıñ başqa yulı da bar. Här uqu yortında äle kommersiä urınnarı, yäğni, aqça tüläp uqu urınnarı bar. Ägär dä büdjet urınnarına, yäğni däwlät xisabına uqıtıla torğan urınğa ütä almasañ, yılına 10-15 meñ sum tüläp kommersiä kileşüe nigezendä yuğarı belem alırğa mömkin.


text: Ämma alar urtaq proyektlarnı tämamlaw waqıtın bilgeläwgä ireşä almadı. Söyläşülärdä qaraluçı proyektlar arasında çik aşa ütüçe timer yullar, maşina yulları, Tönyaq Koreada sänäğät kompleksı, su basunı kontrol'dä totu poyektları bar. Taraflar äytüençä, söyläşülär aprel' ayında Pxenyanda däwam itäçäk. Söyläşülär tämamlanğannan soñ berniçä säğät ütü belän 500-läp Könyaq Korea turistı yaña tözelgän maşina yulı belän Tönyaq Koreağa säfärgä quzğaldı. Uzğan atnada bu yulnı Könyaq Korea räsmiläre sınadı. Bu yul ike il arasında suğış tämamlanğannan soñ çik aşa açılğan berençe yul.


text:
Tiflis belän Mäskäw arasında süzlär suğışı köçäyä bara
Soñğı könnärdä Rusiäneñ Gruziä belän mönäsäbätläre tağın da kierenkelänä töşte - Mäskäw gruzin watandaşlarına vizalar birüne tuqtatıp toruın iğlan itte häm Gruziä premyerı Zurab Nogaydelineñ aldan planlaştırılğan Mäskäw säfären kişekterü xaqında belderde. Ber atna elek Gruziä parlamentı Könyaq Osetiä suğışın betergän 1992-nçe yılğı kileşüne üzgärtü häm annan Rusiä tınıçlıq köçlären çığaru taläbe belän çıqqan ide.
"Miña gruzinnar bik tä, bik tä qızğanıç. Üzebezne yaqın toyğan şul güzäl xalıq xäzer bik awır xäldä qaldı. Gruziä qatlawlı iqtisadi awırlıqlar kiçerä häm ägär dä anda qayberäwlär şul awırlıqlarnı keşelär iğtibarın çittän doşman ezläwgä yünälderep xäl itärgä teli ikän, minemçä, alar yalğış yulda", dip kisätä Gruziä citäkçelären Vladimir Putin.
Rusiä prezidentı şul yalğış yuldağı keşelär arasınnan Gruziä citäkçese Mixail Saakaşviline isemläp telgä almasa da, anıñ küz aldında näq menä anı totuı şik uyatmıy. Saakaşvili üze dä Mäskäwgä qarata qırıs belderülär yasawdan totılıp tormıy. Fivralneñ 21-endä ul ilneñ İminlek Şurasında, Rusiäneñ xärbi hawa köçlären Gruziä hawa kiñleklären bozuda, ä Mäskäwne könyaqtağı keçkenä kürşesen törleçä qotırtuda ğäyepläde:
"Bar şuşı xällär alğa ber genä maqsatnı - bezneñ nervılarda uynawnı, qurqıtu häm tübänsetüne quya. Ämma bez inde xäzer ike-öç yıl elek bulğan il tügel. Bez bernidän dä qurıqmıybız häm berkemgä dä bezne kimsetügä yul quymayaçaqbız", di Mixail Saakaşvili Mäskäwneñ Gruziägä qarata alıp barğan säyäsäte turında.
Şunısı qızıq - citäkçelär şundıy qırıs belderülär belän almaşıp torsa da, ike il arasındağı iqtisadi mönäsäbätlär ber dä naçar tügel. Rusiä Gruziäneñ töp säwdä partnerı bulıp tora. Çit il investitsiäläre ölkäsendä Rusiä berençe urında. Ämma säyäsi qırda ike il arasında nigezdä kierenkelek kenä xökem sörä häm monıñ töbendä formal töstä Gruziägä kergän, läkin inde Sovetlar tarqalu belän Rusiä qanatı astında yäşägän Könyaq Osetiä wä Abxaziä yata.
15-nçe fivral''dä Gruziä parlamentı Könyaq Osetiädän Rusiäneñ tınıçlıq saqlaw köçlären çığarunı taläp itkän qarar qabul itte. Deputatlar, Rusiä köçläre anda inde küptännän Könyaq Osetiäne Gruziädän ayıru tarafın aldı, şuña kürä dä nizaq töbägenä xalıqara köçlärne kertergä kiräk dip isäpli häm bu uñaydan xökümätne, 1992-nçe yılda ireşelgän kileşüne yañadan küzdän kiçerergä çaqıra. Mäskäw monı kire qağa, Könyaq Osetiädäge xäzerge wäzğiatne üzgärtü kötelmägän näticälärgä kiterä ala dip kisätä.
Bu atnada Rusiä 1992-nçe yılğı kileşüneñ ütäleşen qarap barğan Urtaq Küzätü Komissiäseneñ Venada uzarğa tieş utırışına kilmäde, anıñ urınına anı Mäskäwdä oyıştırırğa tırışıp qaradı. Tik anda inde Gruziäneñ dä, Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması wäkilläre dä qatnaşmadı.
Atna başında Rusiäneñ Tiflistäge ilçelege Gruziä watandaşlarına vizalar birüne bilgesez ber waqıtqa tuqtatıp toruın iğlan itte. İlçelek wäkile Mixail Svirin, bu gruzin yağınıñ ildäge Rusiä xärbiläre öçen säyäxät çikläwläre kertüenä cawap bulıp tora, dip belderde.
Gruziädä bügenge köndä Rusiäneñ ike xärbi nığıtması bar, ul alarnı 2008-neñ azağına qädär yabaçağın wäğdä itä. Soñğı aylarda gruzin xakimiate andağı berniçä xärbine säyäxät qağidälären bozu öçen totqarlağan ide, moñardan tış, Tiflis küptän tügel genä Rusiäneñ Könyaq Osetiädäge tınıçlıq saqlaw köçläre öçen dä viza kertergä cıyınuın belderde.
Kärim Kamal


text:
Tatarstannıñ xalıq şağire, tanılğan däwlät häm cämäğät eşleklese Robert Miñnullin bu könnärdä Başqortstanda üzeneñ icat kiçälären ütkärä. Bik matur häm üzençälekle ütä bu kiçälär. Öç säğätkä suzılğan zur konserttan ğıybarät xalıq şağire belän oçraşular. Mäğlüm ki, Robert Miñnullin xalıq arasında kiñ taralğan, küp cırçılarnıñ repertuarına kergän yözlärçä cırlarnıñ şiğerlären yazğan şağir dä. Şuña kürä dä bu tamaşada ädipneñ şiğerlärenä yazılğan küpsanlı cırlar yañğırıy.
Robert äfände Tatarstannan üzeneñ şuşı säfärenä bik küp cırçılarnı da alıp kilgän. Kürenekle cırçılar Rimma İbrahimowa, Fän Wäliäxmätov, Räsim Nizamov, Näfkät Niğmätullin, Färit Taişev, Liliä Xämitowa, Aydar Ğabdinov häm başqa sänğät ostaları çığış yasıy bu konsertta. Başqortstan yağınnan da talantlı cırçılarıbız İdris Ğäziev, Aydar Ğälimov, Fänünä Siracetdinowa, Elmir Ğäzizullinnar Robert Miñnullinnıñ şiğerlärenä yazılğan iñ populyar cırlarnı başqara.
Öç könlek älege säfären Robert äfände Nefteqama şähärennän başladı. Atnaqiç könne anıñ belän Ufa tamaşaçıları başqalanıñ “Yübileynıy” mädäniät sarayında oçraştı. 1 meñ keşe sıydırışlı zalı bulğan älege mähäbät mädäniät sarayı bu tamaşağa kerergä telägän bar keşene dä sıydıra da almadı. Xalıq şağire belän küzgä-küz qarap aralaşırğa, anıñ şiğerlären, cırların tıñlarğa yäşe dä, qartı da kilgän ide. İke bülektän torğan bu cır häm şiğer bäyrämendä Robert äfände üzeneñ yaña şiğerlären dä uqıp işetterde. Şulay da tamaşanıñ zur öleşe sänğät yoldızları qaramağına birelde. Tatarstannıñ xalıq şağire Robert Miñnullinnıñ icat kiçäse, cır häm şiğer bäyräme comğa könne Başqortstannıñ Stärletamaq şähärendä däwam itä.


text:
Soñğı yıllarda Tatarstanda neft' äzäy barğan sayın qatı xalättäge bitum neft’enä ixtıäc arta bara. Tatarstan neft'çeläre respublikada qara altın betep citkänçe bitumnı üzläşterergä kereştelär. Bitum zapasları Tatarstanda neft' zapaslarına qarağanda kübräk dip tä baralar. Çağıştıru öçen misal kitersäñ, “Tatneft'” häm başqa respublikadağı keçe neft' oyışmaları 60 yıl eçendä 3 mlrd tonnağa yaqın qara altın çığarğannar, ä zapaslar 800 mln. tonnağa yaqın dilär. Bitum zapasların isä belgeçlär 1 mlrd. tan alıp 7 mlrd. tonnağa xätle bulırğa mömkin dip isäplilär. Şuşı sannarnı isäpkä alıp bulsa kiräk, Tatarstan başlığı neft’’çelär aldına yaña eşlär yökli- bitum qatlamnarın tabırğa, çığarırğa häm faydalı itärgä. Neft'çelär belän yış aralaşqan,“Tatneft'” turında kitap yazğan “Watanım Tatarstan” gazetası jurnalistı İlsöyar Xäyrullina qara altın häm anıñ almaşı bitum turında qısqaça añlatma birep kitte:
- Neft' digäçten dä keşe cir astında maylı küllär bar dip uylıy.Çınlıqta bit ul alay tügel, tufraq belän qom qatnaşqan matdä bit ul. Anı qualap çığarırğa kiräk. Ul sıyıq, ä bitum qatı, bitumnı çığaru öçen par generatorları yärdämendä qaynar par cir astına kertep, cebetep çığarırğa kiräk. Min üzem qayçandır “Tatneft'” turında kitap yazğan waqıtta, “Tatneftebitum” idäräse citäkçese Räis Safuanov:“Neft' çığaruğa qarağanda bitum çığarunıñ üz qimmäte 10 tapqırğa yuğarıraq” - digän ide. Şuña kürä beznekelär moña totınırğa qurqıbraq tordılar.
Läkin bügenge bazar iqtisatı neft'çelärne selkenergä mäcbür itte. Alar bıyıl şuşı bitum qatlamnarın üzläşterergä kereştelär. Älmät rayonındağı “Tatneft'”çelärneñ fänni eşlär buyınça yärdämçese Tälğät Bikçurin söyli:
- 100-200 metr cir astında bitum qatlamnarı urnaşqan. Bezneñ prezidentnıñ quşuı buyınça bitum çığaru eşen bıyıl başlap cibärdek. Berençe bitum çığaruçı skvajina buldırıldı, anıñ nomerı 233, bu skvajinağa östäp aldağı könnärdä tağın berne borawlarğa torabız.
Cämäğät, xäbärneñ başında äytkän tege tufraqtağı sualçan kebek borawlaw caylanması turında “Watanım Tatarstan” gäcite dä yazğan ide. Bu xäbär qızıqsındırğaç bez “Tatneft'”çe Tälğät Bikçurinğa sorawlar yawdırdıq;
- Menä bu vertikal' räweştä borawlıy torğan caylanma turında “Watanım Tatarstan” gäcite dä yazğan ide. Gäcit caylanmanı dönyada berdänber digän, bu döresme?
- Gorizantal' räweştäge borawlar küp, ä menä yañadan cir östenä kilep çığa torğannarı berençe, andıy skvajinalar çınnan da dönyada yuq.
- Tağın bolay yazğannar;“Küz aldına kiteregez borawlaw caylanması cirne 100 metr qazıp töş dä yılan kebek şuışıp qatlam buylap kitä. Yartı çaqrımlap yul ütkäç boraw cir östenä kilep çığa.” Bu çınnan da şulaymı, tögälräk añlatsağız ide?
- Äye, bu şulay. Läkin ul 100 metrğa töşep citkänçe qıyığaya başlıy, 5, 10, 70, 90 gradusqa üzgärep bara. Annan cir astınnan gorizontal' yunäleştä bara häm cir östenä taba borıla başlıy.
- Neft' çığaruğa qarağanda bitum çığaru faydalıraq dilär, çınnan da şulaymı?
- Neft'tän yasala torğan matdälärne bitumnan artığı belän alıp bula. Yaxşılap eşkärtergä genä kiräk.
Neft'çelärgä bitum qatlamnarınıñ qayda buluı bulmawı bilgele inde. Xäzer cir östenä çığaru ısulların ğına kamilläşterep betärgä kiräk. Neft'çelärneñ süzlärenä qarağanda;
- Bitum çığaru belän yaña eş urınnarı buldırılaçaq. Bez bitum çığarıp bayırğa uylıybız!
Alar bitum çığarıp bayırğa uylıylar. Citmäsä yaqın kiläçäktä Tübän Qamada yaña benzin çığaru şirkäte dä açılaçaq. Cir mayınnan alınğan aqçalar qaya kitär, Tatarstanda qalırmı? Kem kesäsenä kerer? Monsı inde ikençe mäs'älä.
Röstäm İsxaqi


text:
Qatarda AQŞ-İslam Dönyası Forumı ütte
Quşma Ştatlar belän İslam dönyası arasındağı upqınnıñ säbäpläre närsädä? Annan çığu öçen närsä eşlärgä kiräk? Qatar başqalası Dohadada ütkän Quşma Ştatlar-İslam dönyası forumı dip atalğan cıyında qatnaşuçılar 3 kön buyı şuşı sorawlarğa cawaplar ezlädelär. Düşämbe könne tämamlanğan bu cıyında Quşma Ştatlardan häm 30-dan artıq möselman ilennän säyäsätçelär, ğalimnär, cämäğät eşlekleläre, barlığı 200läp keşe qatnaştı.
Ä menä Quşma Ştatlar-İslam dönyası forumı dip atalğan cıyın Qatar başqalası Dohada inde 4nçe tapqır ütkärelde. Bu cıyınnarnı Quşma Ştatlarnıñ İslam dönyasına qarata säyäsäte belän şöğellänüçe Washingtondağı Brookings İnstitutı qarşındağı Saban üzäge belän bergä Qatar xökümäte oyıştıra.
Cıyınnıñ berençese 2004neñ Ğinwarında uzğan ide. 11 Sintäber höcümnärennän soñ AQŞ belän İslam dönyası arasında tuğan qarşılıqlarnı çişü niäte belän. 3 yıl eçendä bu qarşılıqlar ber qaya da kitmägän, kiresençä, arta ğına barğan. Monı cıyılış barışında iğlan itelgän fiker beleşü näticäläre dä rasladı.
Quşma Ştatlarnıñ säyäsi tikşerenülär programı citäkçese Steven Kull süzlärençä, Amerika belän İslam dönyası arasındağı uqınnıñ tiränäyüe öçen amerikannarnıñ kübese Bushnıñ tışqı säyäsäten ğäyepli. İzrail-Fälästin nizağı häm dä Ğiraq suğışı moña ayıruça zur öleşe kertä dip sanıy. Kull süzlärençä, soraşuda qatnaşqan amerikannarnıñ 60%tı, amerikan ğäskärläreneñ Ğiraqta toruı tınıçlıqqa tügel, nizaqnıñ köçäyüenä kiterä digän.
Maryland Universitetı professorı Shibley Telhami ğäräp illärendä ütkärelgän tikşerenülär belän tanıştırdı. Anıñ mäğlümätlärenä kürä, xäzer ğäräp dänyasında iñ zur näfrät uyatqan şäxes – amerikan prezidentı George Bush ikän. Ul bu bäygedä İzrail premier-ministrı Ehud Olmertnı da uzıp kitkän.
Ä menä iñ ixtiram itelgännär isemlegendä berençe urında Xizballa citäkçese Xäsän Nasrulla, annan soñ Fransiä, İran, Venezuela prezidentları kilä. Äl-Qaidä citäkçese Osama bin Ladennıñ möselman dönyasında abruyı kimegän.
Cıyınnıñ yomğaqlaw utırışında delegatlar, ägär Quşma Ştatlarnıñ çınlap ta üze belän İslam dönyası arasındağı upqınnı kimetäse kilä ikän, alar tışqı säyäsäten üzgärtergä, dönyada xakimlek itü niätennän baş tartırğa tieş, digän näticä yasadılar.
Xalıqara möselman ğalimnäre berlege prezidentı şäyx Yosıf Äl-Qaradawi, Amerikağa İslam dönyası belän yaqınayırğa 5 kirtä qoma çawlıy dip belderde: xakimlek itü teläge, ğadelsezlek, belem citmäw, saranlıq häm näfrät. Anıñ fikerençä, möselmannar arasında Amerikağa qarşı käyeflär artuına Quşma Ştatlar üzläre ğäyeple. Sovetlar Berlege cimrerlgännän soñ alar öçen İslam berençe doşmanğa äylände dide ul.
Qaradawi süzlärençä, ägär Amerika möselmannarğa yöze belän borılsa, ul alarnıñ yöräklären ber köräşsez yawlap ala ala, Amerika berençe adımın atlasa, möselmannar qarşı adım atlayaçaq.
Xalıqara ğölämälär berlege prezidentı, Quşma Ştatlarnı üz milliardların dönyanı yawlawğa tügel, ä 3nçe dönya illärenä yärdämgä sarıf itergä çaqırdı.
Ali Ğilmi


text:
Qazan meñyıllığına äzerlänä
Tatarstanda haman da bik esse, qızu könnär tora. Sişämbe könne kiçen yawıp ütkän yäşenle yañğır da hawanı suıtmadı. Şuña da qaramastan, Qazanda eş tuqtalmıy. Sişämbe könne Kamil İsxakov citäkçelegendäge Qazannıñ meñyıllığına äzerlänü komissiäse üzeneñ çirattağı utırışın uzdırdı. Utırışta bäyrämne qarşılap eşlänelgän çaralarğa näticälär yasaldı. Şulay uq anda alda eşlise eşlär turında da süz bardı. Başqalabıznıñ meñyıllığına nibarı 1147 kön genä qalğan. Ä alda torğan eşlär äle bixisap. Mäsälän, Qazannıñ gerbın, şähärneñ poçetlı grajdanı digän isemne buldıru. Läkin anıñ öçen maxsus qanunnar qabul itelergä tieş ikän. Başqa şundıy küp kenä çaralar da älegä tormışqa aşıruğa äzer tügel bulıp çıqqan. Bäyrämgä äzerlek çaraların finanslaw mäs’äläse dä xäzerge waqıtqa qädär çişelep betmägän. Şulay itep, bäyräm inde yaqınlaşıp kilä, ä xäl itelmägän mäsälälär älegä qala bira.