text:
ŞAĞIN JÄNE ORTA KÄSİPKERLİK – EL ÉKONOMÏKASIN DAMITIP, ÄLEMDİK SAWDADAĞI ABIROY`IN ASIRATIN SALA. SONDIQTAN MEMLEKET KÄSİPPEN AY`NALISATIN JANDARĞA QOLDAW KÖRSETİP KELEDİ. OSI MÜMKİNDİKTİ PAY`DALANIP, EÑBEKPEN KÄSİP QILW- WAQIT TALABI. BÜGİNGİ TAÑDA KÄSİPTİÑ KİLTİN TAWIP, ER AZAMATTARMEN BİRDEY` QIZMET ETİP JÜRGEN QIZ- KELİNŞEKTER AZ EMES. SOLARDIÑ BİRİ – JEKE KÄSİPKER ÄY`GERİM GAYuPOVA ADAL QIZMETİMEN KÖPTİÑ ALĞISIN ALIP, QURMETKE BÖLENİP KELEDİ.
Awdan ortalığındağı A.İztelewova köşesi boy`ındağı Äy`gerimniñ «Tätti» nawbay`xa- na kondïterlik dükenine soğwdıñ säti tüsti. Dükenge kelwşilerdiñ qarası köp. Sörelerge nan önimderimen birge tort, peçenʹe, samsa, keks sekildi kondïterlik tağamdardıñ türleri qoy`ılıptı. Satwşılardıñ biri sawda jasap, biri suranıs qabıldap qızmet körsetwde. Mundağı satwşı qız- kelinşekterdiñ kelwşilerge ıstıq ıqılası men iltïpatın körip süy`sinesiñ. Düken işi tap-taza, kassalıq apparat jumıs istep tur. Amandıq-sawlıqtan soñ Äy`gerimge üy`renşikti sawalımızdı qoy`dıq. –Jalpı eñbek jolıñız, käsibiñiz twralı ay`tıp berseñiz...
–Men Özbekstannıñ astanası Taşkent qalasına jaqın mandağı burınğı Kalïnïn atındağı awılda dünïege kelgenmin. Mektepti bitirgen soñ Taşkenttegi respwblïkalıq pedagogïkalıq ïnstïtwtqa oqwğa tüsip, orıs tili mamandığı boy`ınşa bitirip şıqtım. «Qız – jat jurttıq» qoy`, däm-tuz buy`ırıp, kelin bolıp Sır elinen bir-aq şıqtım. Awdan ortalığındağı №123 darındı balalar mektebinde mamandığım boy`ınşa däris berip urpaq tärbïeledim. 5 balamen 53 jasta zey`netkerlikke şıqqan soñ käsipke bet burdım. Mine üş jıldan beri käsibimniñ näsibin körip kelemin,-dedi Äy`gerim ömir jolımen tanıstırıp. Talap tawdı jığadı. Qareket qılmay` bereket bolmas, Käsipkerlikke tirkelgen Äy`gerim iske kiristi. Kez kelgen jumıstıñ tetigi qarjığa kelip tireledi. Qarjınıñ közin izdedi.
Şükir, qazir elimizde käsipkerlikke keñ jol aşılıp, jumıs jasay`tın adamdarğa mümkindik berilip otır. İzdenip jürip nesïe alwdıñ jolın taptı. Qajetti qujattarın day`ındap «Damw» käsipkerlikti damıtw qorınan 3 mïllïon nesïe alwğa qol jetkizdi. Sol qarjığa Resey`den şıqqan şağın nawbay`xana qural-jabdıqtarın satıp alıp, üy`iniñ aldındağı eki bölmeli saray` ğïmaratına orna- lastırdı. Şağın nawbay`xananıñ qural-jabdıqtarınıñ türleri köp. Nan önimderi men kondïterlik tağam day`ındaw jumıstarı élektrli qurılğımen atqarıladı. Sanïtarlıq talapqa say` un turatın qoy`ma, day`ın önimder saqtalatın bölmesi bar. Dükende üş adam jumıs istey`di. Osında qızmet etetin Särsenkül Älibaeva, Şamşıraq Begimbetova, Élmïra Ïgenberdïevalar öz isiniñ mamandarı dese de boladı. Qay` mezgilde barsañız da düken esigi ay`qara aşıq. Qızmet jasap, qurmet körsetedi. Bul dükendegi bir erekşelik – temeki men işimdik türleri satılmay`dı eken. Qoldan day`ındalatın kondïterlik tağam türleri, sapalı äri bağaları da köñilge qonımdı. –Maqsat – aqşa jïnap bay`ıp ketw emes, xalıqqa qızmet etw.
Bal ustağan barmağın jalay`dı, otbasılıq bïznesimiz bar. Mektepterden, merey`toy`lar men merekelerde suranıstar köp boladı. Eñ bastısı, düken qızmetine turğandar dän rïza, nesïe qarızımızdı waqıtımen qay`tarwdamız-degen Äy`gerim aldağı jumıs josparımen de bölisti. Atap ay`tqanda, keleşek tağı bir nan pisiretin peş alıp, käsibiniñ ayasın keñey`tpek eken. Sosın mey`ramxanalarğa barğandar köbinese işimdik işip, wlap-şwlap, demala almay`dı. Sondıqtan ğïmarat salıp, jastar barıp mädenïetti türde demalatın arnay`ı orın aşw oy`ında bar eken. Bul ärïne, keleşektiñ jumısı. Desek te, käsipkerdiñ bul jumıstardı qolğa alıp, xalıq ïgiligine qızmet etetinine kämil sendik. Awdan xalqı kezinde awdan basşısı bolıp el basqarğan, soğıs jäne eñbek ardageri Boltay` Tasıbaevtıñ otbasın baq qonıp bereke darığan merey`li otbası retinde qurmet tutadı. Ata-enege qızmet etip alğısın alğan Äy`gerim ömirlik serigi Berik Tasıbay` ekewi 1 ul, 4 qız tärbïelep ösirip, kelin tüsirip, nemere süy`ip otır.
Serik BERTAEV.


c: text/html

text:
Rusiä Yuğarı mäxqämäse Tatarstan qanunnarında tögälsezleklär ezläwen däwam itä
Rusiä Yuğarı mäxqämäse Tatarstan qanunnarında tögälsezleklär ezläwen däwam itä
Rusiä Yuğarı mäxqämäse Tatarstan xökümäteneñ strukturası turında Tatarstan Däwlät Sovetı qararında tögälsezlek tapqan. 2001 yılnıñ 11 sentäberendä xökümätneñ strukturası üzgärtelep, qayber ministrlıqlar taratılğan ide. Rusiä Yuğarı mäxqämäse menä şuşı qarar döres tügel, dip tapqan. Bu inde yuqqa çığarılğan mäğlümät ministrlığı häm başqa tarmaqlar kire tergezelä digänne añlatmıy. Xökümät strukturasın üzgärtü Däwlät Sovetı qararı buyınça tügel, ä qanun buyınça eşlänergä tieş ikän. Şuña kürä, kiläçäktä şuşı ğämällärne küz aldında totqan qanun qabul itelergä tieş. Şulay da, mondıy yulğa basqaç, Däwlät Şurası ğämälläre tikşerelep-tözätelep torğaç, möstäqillekneñ bik çikle ikänlege küzgä taşlana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstan mäğärif ministrlığı Rusiä töbäklärendäge tatarlarğa yardäm itä
Çärşämbe, 17 aprel' könne, Mäğärif ministrlığı wäkilläre Çuaşstan respublikasına kitte. Delegatsiäne Tatarstan mäğärif ministrı Färis Xarisov citäkli. Tatarstanlılar Çuaşstanda ütäçäk tatar mäğrifäte könnärendä qatnaşaçaq. Şunısın äytergä kiräk, bu ber märtäbä genä ütkärelä torğan çara tügel. Respublikanıñ mäğärif ministrlığı şuşındıy könnärne tağın berniçä distä Rusiä töbägendä utkärergä ciına ikän. Şuşı xaqta tulıraq mäğlümät alu öçen bez Tatarstan mäğärif ministrlığınıñ milli mäğärif bülege citäkçese Radik Zaripovqa möräcäğät ittek. Xäzer Radik äfändene üzen tıñlağız.
Tatarlar Rusiä töbäklärendä bik küp yäşi häm alarnıñ problemaları bik küp. Respublikanıñ Mäğärif ministrlığı Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlar belän oçraşıp, problemaları turında soraşıp, alarğa yardäm itü çaraların kürergä buldı. Şuşı uñaydan bezneñ ministrlıqnıñ delegatsiäse inde berniçä töbäktä bulıp ta qayttı. Menä bügen, mäsälän, ber törkem belgeçlär Çuaşstanğa kittelär. Uqu yılı tämamlanğançı bez tağın berniçä töbäkkä barırğa ciınabız.


text: Fıyraqtıü Qort autonomiähı xökümäte quşıuı buensa Başqortostanğa Säläxetdin universitetınıü jurnalistika bülege etäksehe Säpän Mäğdid kilde. Ul respublikanıü taríxı, mäzäniäte menän yäqından tanışırğa niätläy. Qordistan menän Başqortostan arahında bäyläneştärze üźtereü täqdime menän tarixsı Salawat Fällämov sığış yahağaynı. Unıü ber farazına yaraşlı, qorttar menän başqorttar ber tamırzan. Tuğandaş xalıq barlığın beleü, älbittä, bik yäqşı, Salawat höylägändär Qordistanda barıhın da şaq qatırzı, tigän Säpän Mäğdid xäbärselär menän osraşıuza. Äle ul Salawat Fällämovtıü eştären qort telenä tärjemä iteü menän şöğöllänä ikän. Fällämov qorttar häm başqorttarzeü tamırı urtaq tigän farazdı raźlawğa köslö arzumenttar kilterä, tip beldergän qort väkile. Säpän Mäğdid Böryän rayonına la barasaq. Salawat Fällämov gipotezahına yaraşlı, Qordistanda Barzan rayonı iseme başqorttarzeü böryänenä-boryanğa bik yäqın. Qort menän başqort hüzzäre lä ber–berehenä bik yäqın. Säpän Mäğdid hüzzärenä qarağanda, Qordistan parlamentı parlament ara bäyläneştärze üźtereü täqdime menän Başqortostan parlamentına räsmi xat ebärgän. Oqtyabrza Qordistanda räsäy qonsullığı la asıla. Ul xalıqtar arahında duźlıqtı nığıtırğa yarzam itäsäk tigän Säpän Mäğdid. Salawat ğällämov farazdarına yaraşlı, başqort tele hind-iran sığışlı.


text:
Respublikala yamğırźan huñ bäşmäktär kewek mäktäptär qalqıp sığa başlanı. Tatar rayonı iźäplängän İglinda la Qaźayaq awılında yañı mäktäp safqa inde. Qıźıl taźmanı ğäźättägesä respublika prezidentı üźe kiźte. Mortaza Räximov xalıqtı boronğo köseptärgä qaytarıuı menän bildäle. Ul awıldarźa attar yegep yır tırmatırğa, qaşovqalar eşläwźe yayha halırğa saqıra. Bıl yulı İglinda ul meñdän aşıu uqıusığa iźäplängän möhäbät mäktäpte ğaz yäki elektr menän tügel, utın menän yılıtırğa täqdim itte. Oşolaytıp beź budjet aqsaların yanda qaldırasaqbıź tine Mortaza Räximov.
Bıyıl Başqortostanda 47 mäktäp safqa inäsäk. Ularźıñ här berehen asıuźa tierlek Mortaza Räximov üźe bulırğa niätläy. Mäktäptär hanı yıldan yıl artha la, balalar hanı aźaya. Bıl turala statistika komitetı xäbär itte. Komitet taratqan räsmi möğlümättä demografik krizis Başqortostandı la urap ütmäne tip äytelä. 2002-se yıldan xalıq hanı 40 meñgä kämegän. 2005-se yılda 60 meñgä yaqın keşe wafat bulğan. Respublikala yañı ğına tölölgän qayhı ber mäktäptärźä uqıusılar uqıtıusılarğa qarağanda aźıraq.


text:
Teror Yewropanıñ başqa illärendä dä sizelä
Xäzergäçä, Spaniä häm Britaniä da bulğan şikelle terror höcümnäreneñ tönyaq Yewropada bulğanı yuq ide äle. Läkin, bu atna Germaniä häm Daniädä polisiä tarafınnañ qulğa alular, bu illärgä dä terror qurqınıçı yanağanıñ kürsätte.
Alman eçke eşlär ministrı Wolfgang Schaeuble bügen Berlindä yasağan matbuğat oçraşuında:
"Bu İslam Cihad Berlege, hiçşiksez äl-Qaidä belän tıgız ilemtädä tora. Alar Äfğanstandağı Almannarğa ğına tügel, bezneñ ilebezgä dä zur höcüm oyıştırırğa äzerlände. Bezneñ belüebezçä, ägär dä şiklänelgän keşelär planların başqarğan bulsa ide, bu höcümnärneñ zararı bik zur bulır ide.” Saqlanu Ministrı, Franz Josef Jung bu qurqınıç baştañ uq kötelä ide dip äytte. Şiklänelgän keşelär bügen mäxkämä aldına çığarılırğa tiyeş ide.
Şul uq waqıtta, Daniä polisiäse, bombalı höcüm planlaştıru häm äl-Qaidä belän bäyläneşe buluda şiklänelgän 3 terrorçını qulğa aluların belderde. Räsmilär alarnıñ çın maqsatı närsä buluı xaqında mäğlümät birmäsä dä, qulğa alınğan ike keşedä şartlatqıç öçen keräkle maddälär tabıluı xaqında belderde.
Florien Geyer, Yewropa Säyäsät Öyränü üzäge belgeçe. Ul, şiklängän keşelärneñ qulğa alınuı belän yaña höcümnärneñ kisätelde dip äytergä äle irtä di. Keşelär barı tik qulğa ğına alındı, monıñ näticäse ni kürsäter äle bu xaqta tügäl äytep bulmas di ul.
Geyer, Terorçılarnıñ bu ike ilgä höcüm qılırğa üz säbäbläre buluın añlata. Germaniä üze AQŞnıñ Ğiraqnı basıp aluına qarşı bulsa da, Äfğanstanda äwzem räweştä xärbi çaralarda qatnaşa. Häm Almaniädä AQŞnıñ xärbi bazası bar.
Geyer, Daniä mäsäläsendä isä, bu ay Ğiraqtağı ğaskärläreñ kire qaytaruın tämamlarğa cıyınsa da, 2005nçe yılda gazetalarda Möxammäd peyğambärne mısqıllağan räsemnäre, ekstremistlar arasında tirän ez qaldırğan buluı ixtimal di. Räsemnär qarşılıq tudırğan, aña qarşı törle müselman illärendä rizasızlıq çaraları ozın waqıt däwam itkän ide.
"Dania uzğan yıl çıqqan räsemnärneñ qarşılıq tudıruın onıtmasqa kiräk, Minem uylawımça äle bu mäsälädä Daniäda xalıq arasında haman bäxäslär däwam itä. Bu kötelmägän kisken reaksiä belän belän bäyle, bälki töp säbäp bu, bu çaralar redikal köçlärneñ Daniä däwlätenä qarşı ğamällär qılu niätenä etärgänder." Geyer, Yewropa Berlegendä, İslamçı radikallar tudırğan terror qurqınıçınıñ artuın sizäm di. Läkin üzlären islam qimmätläre öçen suğışabız dip tanıtqan redikallär belän, alarğa ber nindi dä qatnaşı bulmağan Yewropa Berlegendä yäşägän millionlağan tınıç möselman xalqın butamasqa dip kisätä.


text:
Başqortstanğa bar Rusiä mariları cıyıldı
Başqortstan bu könnärdä mari xalqınıñ ruxi mäkkäsenä äwerelde. Respublikanıñ Böre şähärendä mari milläte wäkilläreneñ zur cıyını başlanıp kitte. Ul Rusiä marilarınıñ berençe qorıltayına 90 yıl tuluğa bağışlana. Şuşı uñaydan bäyräm tantanalarına 400 dän kübräk keşe kilde. Mari El' respublikasınnan da 140 delegat çaqırılğan. Alar arasında tarixçı ğalimnär dä, etnograflar, milli häm millätara säyäsät belgeçläre, däwlät häm cämäğät eşlekleläre, sänğät ostaları da bar. Mari El' wäkillegen şuşı respublika Xökümäte räise urınbasarı, Mädäniät häm milli säyäsät ministrı Mixail Wasyutin citäkli.
Töp çaralar Böre şähärendäge sotsial'-pedagogiä akademiäsendä fänni-ğamäli konferensiä belän başlandı. “Başqortstan häm Mari El':tarixi täcribä häm xezmättäşlek perspektivaları” dip atalğan cıyında başqort ğalimnäre häm räsmi xakimiät wäkilläre dä qatnaşa. Anda Başqortstan mäğärif ministrı urınbasarı Artur Surin da çığış yasadı häm başqort belän mari xalıqlarınıñ ğasırlardan kilgän duslığı turında mäğlümatlar birde. Annan soñ Mari El'dan kilgän ğalimnär dä üzläreneñ tirän eçtäşlekle dokladların täqdim itte.
Marilarnıñ berençe qorıltayına 90 yıl tuluğa bağışlanğan çaralar şimbä könne dä däwam itäçäk. Qunaqlar Başqortstanda marilar tuplanıp yäşäwçe Mişkä, Krasnokama häm Qaltası rayonnarında da bulaçaq häm andağı bixisap oçraşularda, mädäni çaralarda qatnaşaçaq.


text:
Cälilçelärne Germaniädä onıtmıylar
25 oktäberdä Germaniäneñ Pletsenzee şähärendä urnaşqan muzeyda Musa Cälil häm anıñ köräştäşlärenä bağışlanğan ekspozitsiä açıldı. Kürgäzmäne açu tantanasında Tatarstannan kilgän delegatsiä qatnaşa. Qazannan kilgän qunaqlar arasında Tatarstan xökümäte citäkçese urınbasarı Zilä Wälieva, respublikanıñ Rusiädäge wäkilçelegennän Räfis İzmaylov, başqalabızdağı Cälil muzeenıñ direktorı Güzäl Saqaeva, yazuçı Rafael Mostafin bar. Kürgäzmä yaña eksponatlar, dokumentlar, fotoräsemnär belän tulılandırılğan.
Damir Ğısmetdin


text:
Üzbäkstan tışqı eşlär ministrlığı, uzğan atnada 440 üzbäk qaçağın Qırğızstannan Romaniägä ozatqanı öçen Berläşkän Millätlär Oyışmasın kisken täñqitläp çıqtı. Belderüdä, bu ğämäl – "eçke eşlärgä tıqşınu" dip bäyälände. Qaçaqlar may ayında Ändicandağı wäqiğälärdän soñ Qırğızstanda sıyınu tapqan ide. Berläşkän Millätlär Oyışması Taşkentnı, Ändicanda bäysez tikşerü ütkärergä röxsät birmäwdä ğäyepläde. Qırğızstannıñ könyağındağı Oş şähärendä qulğa alınğan tağın 15 üzbäk qaçağı äle tikşerülär barışında ber qaya da cibärelmiäçäk. Bu xaqta prokuror urınbasarı Nurlan Cıyınaliev xäbär itte:
"Äle qarar qabul itelmägän. Alar Üzbäkstanğa cibäreläçäkme, başqa cirgäme – bügenme, irtägäme – äle äytä almıybız. Tikşerülär ütsen, qarar şunnan soñ bulır. General prokuratura 15 üzbäk qaçağınıñ Üzbäkstanğa qaytarıluı yaqlı," dide prokuror urınbasarı.
Prokuraturanıñ, 15 üzbäk keşeseneñ zur cinäyätlärgä qatnaşı bulğannarı turında mäğlümate bar, dip xäbär itelä.


text:
“Pravoslav mädäniät” däresläre tiräsendäge bäxäskä noqta quyıldımı?
“Pravoslav mädäniät” däresen mäktäplärgä kertü xaqında bäxäslär barğan waqıtta, yaña uqu yıllannan Rusiäneñ distälägän töbägendä bu däreslär uqıtıla başlandı inde. Ağentlıqlar, Rusiä mäğärif ministrlığı birgän sannarnı kiterä. Xäbärlärdä äytelgänçä, “Pravoslav mädäniät” däräsläre kergän töbäklär sanı 42 citte. Mäğärif turındağı Rusiä qanunı ölege fänne mäcbüri uqıtunı tıysa da, regional komponent räweşendä anı uqu programmasına kertü mömkinlege bar
Kaluga ölkäsendä pravoslav mädäniät däresläre uqu planına byıdan kertelgän. Andağı tatarlar äytüençä, älegä mäcbüri fän itep tügel, ixitari kurs räweşendä genä. Kaluga milli mädäni avtonomiäse räise Ravil Yäxyäev “Azatlıq”qa bu xaqta bolay dide. “ Bezdä, Kaluga ölkäsenä, totındılar pravoslav mädäniäte uqıtırğa. Anda barlıq balalar yöri. Ministrlıqta bu fakultativ bula, dip äyttelär.” Rawil Yäxyäev äytüençä, Kaluga ölkäsendä ölege fän 87 mäktäptä inde ütkän yıldan birle uqıtıla. Balalarnıñ häm ata-alarnıñ teläkläe belän. Rawil äfände süzen däwam itä “ Min mäğärif ministrlığınnan soradım. İslam turında bulamı. dip..Äle äzer tügel, bälkem kiläçäktä, islam turında da bulır, didelär. Qısqası pravoslaviägä kübräk östlenlek birelä.” Kaluga tatar avtonomiäse räise äytkänçä, yaqın könnärdä tatarlar älege däreskä barıp, eçtälege belän tanışıp qaytırğa teli. Tatar cämäğätçelege bu yañalıqqa söyenmäde, cirle xalıqlarğa birelgän mömkinlekär tigez tügel, dide ul.
Kaluga yahüd oyışması wäkile Nadejda Rassadina, fakultitv bulğan oçraqta da, yaña fän dönya dinnäre itep uqıtılırğa tieş, dip sanyı. “ Teoretik yaqtan qaraganda, fakultativta uqırğamı yuqmı ata-analar ixitarınnan tora, rizalıq birgän ğariza belän genä, başqaça berniçek tä ul däreskä yörergä mäcbür itä almıylar. Ämma bu fakutltativ ayırım mäktäptä niçek itep uqıtılaçaq, aña nindi mönäsäbät bulaçaq, fänne kem uqıtaçaq, şunı möhim. Fakultativ bulsa da, yäşlärgä barlıq din wäkilläre belän fiker alışu mökinlegen birelsen ide. Niçek itep uqıtıluına bäyle, ägär mäcbüri bulsa, moña härkem däğwä belderä alaçaq. Xäzer bezneñ maqsatıbız, barlıq dinnärneñ niğezlären çaqıldırğan kurs tözep, şuşı täqdim belän ministrlıqa möräcäğat itärgä.” Kaluga ölkäse yahud oyışması wäkile Nadejda Rassadina äytkänçä, ul yahud dini oyışmalar kongressınnan xat alğan. Ägär mäcbür itü oçraqları bulsa, xäbär itegez, dielä anda. Nadejda Rassadina, älegä ölkädä andıy xällär yuq, di. “Ämma Yahud kongressı xatında yazılğança, mäcbür itü öçraqları bulğan, bu berençe adımnar ğına. Alda närsä bulasın bez belmibez.” –di Kaluga yahud oyışası wäkile.
Kaluga ölkäsendäge pravoslav bulmağan xalıqlar alegä wäzğiätne küzätep tora. Ämma yaña fän kertelügä inde reaksiälär kilä başladı. Tatarstan Prezidentı monı, zur xata, dip bäyäläde. Yahud dini oyışmaları kongressı “pravoslav mädäniät” fänen oyränü balanıñ üz teläge belän genä bulırğa tieş, digän möräcäğät belän çıqtı. Rusiä möftilär Şurası, ägär “pravoslav mädäniät” mäcbüri uqıtıla torğan fännär rätenä kertelä ikän, cawap yözennän, bez dä islam nigezlären uqıtunı taläp itärgä mäcbürbez, digän belderü tarattı. Moña äzerlek tä kürelä. Muslim.ru saytı xäbär itüençä, Mäskäw möftiäte qarşındağı İslam mäğärife şurası, yaña uqu yılı başlanuı uñayınnan utırış ütkärep, “möselman mädäniäte” däreslege planın tikşergän. Älege däreslek fakutlativ kurs öçen häm 5 yıl oyränerlek itep dip äzerlänä.
Bikä Timerova


text:
Timer yul qağiźälären boźousılarğa ştarf küläme arttırıldı
Timer yul aşa sığıu urındarında yul qağiźälären boźousılarğa ştarf küläme arttırıldı.
Administrativ kodekstağı üźgäreştärgä yaraşlı, röxsät itelmägän urındarźa, svetoforźıñ qıźıl töśönä timer yulı aşa sığıu, şlağbaumdı hanğa huqmau ösön ike meñ yarım ştarf tülärgä tura kiläsäk, şulay uq voditel tanıqlığı ber yılğa tartıp alına. Bığa tiklem oşonday osraqtarźa 500 hum ştarf qaralğan ine. Kuybışev timer yulınıñ Başqortostan büleksähendä huñğı osorźa yul kiśeleştärendä avariyalar yışayğan.


text: Rusiäneñ törle şähärlärendä bäyälärneñ artuına riza bulmıyça meñlägän keşe bügen uramnarğa çıqtı. Vladivostokta 5 meñ tiräse, Xabarovskida berniçä yöz, Omskida meñnän artıq keşe, gaz, elektr häm fatirlarğa bäyälärneñ artuına kitergän xökümätneñ soñğı reformaların kisken täñqitläp çıqtı. Uram cıyınnarında qatnaşuçılarnıñ kübese – olı yäştäge keşelär dip xäbär itelä. Comğa könne Tatarstandağı toz krizisı bügen Başqortstanda da küzätelgän. Regnum mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, xalıq toznı uramda maşinalardan küpläp sata ala başlağan.


text:
BMO: Dönya külämendä mullıq artu belän bergä küp kenä illärdä yarlılıq häm açlıq ta artqan
Yarlı illärneñ xälen yaxşırtu öçen xalıqara yardäm citärlek däräcädä birelmi häm ägär dä dönya yarlılılqnı, açlıqnı häm awırularnı kimetü turında quyğan maqsatına ireşergä teli ikän xalıqara yardäm mäs''äläsen tamırınnan üzgärtergä kiräk. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Keşelek Tärräqiäte turındağı äle genä iğlan itelgän 2003 yılğı xisabı şundıy näticä çığara.
Ğömümän alğanda barlıq illär dä aqrınlap üsä bara dip sanalsa da, çınlıqta, xäzer 54 ildä xalıq 1990-nçı yıl belän çağıştırğanda yarlıraq tormış kiçerä. Şul illärneñ 20-se Afrikada bulsa 17-se Könçığış Yewropa häm BDB däwlätläre, atap äytkändä, Ärmänstan, Azärbäycan, Belarus, Bolğarstan, Gruziä, Qazaxstan, Qırğızstan, Latvia, Litva, Makedonia, Moldova, Rumınia, Rusiä, Taciqstan, Törkmänstan, Ukraina häm Üzbäkstan.
Bu xisapnı äzerlägän oyışmanıñ mödir urınbasarı Jean Fabre Azatlıq radiosına bolay dip belderde:
AUDİO: Soñğı yıllardağı iqtisadıy häm säyäsi tärräqiätlär dönyaküläm mullıqnı şaqtıy nıq arttırırğa yardäm itte. Ämma şul uq waqıtta, soñğı distä yılda küp kenä illäre tulısınça artqa taba kitte. Küptän tügel däwlätlärneñ 2015 yılğa bilgelägän qayber maqsatların istä totqanda bu küreneş belän kileşergä yaramıy.
Urtaça ğömer ozınlığı, uqımışlılıq, uqıy-yaza belü häm keremnärne bergä quşıp isäpläw näticäsendä çığarılğan Keşelek tärräqiäte kürsätkeçe yağınnan qarağanda 21 il artqa taba kitkän. Bu isemlektä 14 Afrika däwläte, 7 elekke Sovetlar Berlege ile, şul isäptän Russiä dä bar.
34 ildä urtaça ğömer ozınlığı kimegän. Monıñ töp säbäbe AİDS yäğni SPİD awıruı dielä. 1990 yıl belän çağıştırğanda, 21 ildä açlıq artqan, 37 ildä yarlılıq artqan. 14 ildä 5 yäşkä qädärge balalarnıñ ülem oçraqları artqan.
Fabre elekke Sovetlar Berlege cirlärendäge xällär turında bolay dide:
AUDİO: Qayber illärdä qotoçqıç naçarayu küzätelä. Alarnıñ kübese elekke Sovetlar Berlege respublikaları. Anda yarlılıq bik nıq arta bara. Bu cirlärdä yarlılıq 3 märtäbä artqan. Ğömümän alğanda bu respublikalardağı xalıqnıñ 20 protsentı, yäğni 100 million çaması keşe yarlı sanala. Berniçä ildä keşelek tärräqiäte kürsätkeçe kimi bara. Häm qayber illär iñ artta qalğan dönya illäre däräcäsenä diärlek töşkän. Bu töbäktä can başına isäplängän kerem artmıy yäki kimi bara. Bu bigräk tä Ukraina, Törkmänstan, Gruziä, Moldova, Qırğıstan häm Taciqstanğa qağıla.
Bu xisapta artta qalğan illärdäge sälamätlek saqlawğa häm ğömüm belemgä investitsiälärne arttıru, awıl xucalığı citeşterüen arrtıru, säwdä çığımnarın häm geografik kirtälärne kimetü masqatındağı infrastuktur üzgärtülär aşa alarğa yardäm kürsätü kiräk dielä.
Alarnıñ xälen yaxşırtu öçen şulay uq, demokratik citäkçelekne, keşe xoquqların alğa sörü, korrupsiägä häm diskriminatsiägä qarşı köräş kebek çaralar da täqdim itelä. Qayber illär wäzğiätne üzläre genä yaşxırtırlıq xäldä tügel, şuña kürä alarğa xalıqara finans yardämen arttırırğa, texnologiälär tapşırırğa kiräk, alar şulay uq ğädelräk xalıqara säwdä sistemasına moxtac di Fabre.
BMO xisabında xalıq tormışı iñ yaxşı bulğan 10 il dip Norvegiä, İslandiä, Şwetsiä, Awstralia, Niderland, Belgiä, Quşma Ştatlar, Kanada, Yaponiä häm Şwetsariä atala.
BMOnıñ Tärräqiät Bülege bay illärne yarlı illärneñ burıçlarınıñ kübräk öleşen sızıp taşlarğa çaqıra.
Ğömümi xalıqara yardäm 2001 yılda 52 milliard 300 million bulıp bıltır 57 milliardqa dädär citkän buluğa qaramasta, xisapta bu ğına citmi, yarlı illärgä xalıqara yardäm külämen 100 milliardqa citkerergä kiräk dielä.
Fabre şulay uq, bay illärneñ üz awıl xucalıqlarına zur külämdä dotatsiä birüe häm çittän awıl xucalığı tawarları kertügä kirtälär quyuı yarlı illärneñ awıl xucalığına üsü mömkinlege birmi, alarnı kiresençä köçsezländerä di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
1 yül könne Yaña ğasır radiosında Azatlıq radiosı köne ütte
Bu çara Yaña ğasır dulqınnarında bezneñ radionı translyatsiäläwgä ber yıl tuluğa bağışlandı. Azatlıq belän Yaña ğasır radiolarınıñ xezmättäşlege nibarı 1 genä yıl barsa da, alar arasında inde şaqtıy nıq xezmättäşlek urnaştı. Şuña da, Azatlıq radiosı könen Duslıq bäyräme dip tä atadılar. 1 yüldä kön däwamında Yaña ğasır dulqınnarında tıñlawçılar Azatlıq radiosınıñ tatar-başqort redaksiäse xezmätkärläre belän äñgämälär işettelär, radionıñ tarixı belän tanıştılar, Azatlıq radiosında çığıp kilüçe programmalar xaqında beldelär. Praga şähärendä urnaşqan radiobıznıñ töp redaksiäse belän radioküper dä oyıştırıldı. Anıñ yärdämendä tıñlawçılar Färit İdelleneñ fikerlären işetä aldılar. Şulay uq alar radiobıznıñ jurnalistları belän turı efirda da aralaştılar. Qazannan Rimzil Wäli, Pragadan Naif Aqmal tıñlawçılarnıñ sorawlarına cawap birdelär.
Xäyer, sorawlarğa cawaplarnı 1 yül könne jurnalistlarğa ğına ezlärgä turı kilmäde. Azatlıq radiosı belän qızıqsınuçılar öçen bez bäygelär dä ütkärdek. İrtänge efirda bezneñ sorawlarğa döres itep cawaplarnı berençelärdän Qazannan Gölnaz Xuciäxmätova birde. Näq menä ul Azatlıq radiosı tarafınnan oyıştırılğan bäygeneñ berençe ciñüçese itep tanıldı. Aña radiobızdan istälekle büläklär tapşırıldı. Bäyge kön däwamında bardı häm anıñ töp ciñüçeläre älege programma äzerlängändä äle bilgele tügel ide. Alar belän bez sezne kiläse tapşırularıbızda tanıştırırbız. Läkin sorawlarnıñ qayberäwlärenä genä cawap tapqan tıñlawçılarıbız da istälekkä Azatlıq radiosınıñ simvolikası töşerelgän keçkenä küçtänäçlärgä iä buldı. Radiobıznıñ tıñlawçıları üz täqdimnären dä citkerdelär.
1 yüldän Yaña ğasır radiosı Azatlıqnıñ tapşıruların kiçke säğät 9da retranslyatsiäli başlıy. Dimäk, moña qädär 23 säğättä başlana torğan programma ike säğät aldanraq başlanaçaq. İrtän 5 başlana torğan tapşıru isä ğädättäge waqıtında efirğa çığaçaq. Östäwenä, Azatlıq radiosın qısqa dulqınnarda häm Tatarstan radiosı aşa da tıñlap bula. Tatarlar küpläp yäşi torğan qayber Rusiä töbäklärendä dä radiobıznı retranslyatsiäläw oyıştırılğan. Mäsälän, Çiläbe ölkäsendä millättäşlärebez bezne Kontiniental’ radiosı aşa tıñlıy ala. Ä menä Perm’ ölkäseneñ tatarlar bik oyışıp yäşi torğan Bardada Azatlıq radiosı tıñlawçılarğa rayon radiosı dulqınnarı aşa kilep ireşä. Retranslyatsiäne monda rayon xakimiäte yärdämendä oyıştırğannar. Şulay itep, Azatlıq radiosı tıñlawçılarğa yaqınaya bara.
Gölnaz İlgizär


text:
AQŞ xärbi politsiäseneñ ğıraqlı totqınnnarnı ezärlekläwe turındağı foto- räsemnär böten dönyağa taralıp ber atna ütkännän soñ ğına G.Bush, administratsiä häm yaqın könçığış säyäsätenä kilgän ziannı kimetü mäqsatında 2 Ğäräb televidiniäsenä ängämä birde. Şulayuq däwlät sekretarı häm Milli İminlek mäsäläsendäge kiñäşçe dä bu turıda belderülär belän çıqtı. Ämma küzätüçelär fikerençä, Bush tırışlıqları Ğäräb dönyasındağı näfrätne kimetü öçen citärlek tügel .
Al Arabiä häm AQŞ xökümäte tarafınnan finansiälängän al Hurra telekanallarına birgän ängämädä G.Bush ezärlekläwlär öçen ğafu ütenmi, añı cirengeç eş dip atadı häm bu ğämälne qıluçılar amerikan xärbi personaleneñ zur öleşen täşkil itmi dide.Al Hurra xabärçeseneñ sorawına xökümät bu eşkä qatnaşuçılarnı mäxkämä aldına çığaraçaq gigän cawap birep(audio)
bez başqalarınnan kötkänne üzebezgä eşliäçäkbez. Ägär dä bez sez keşe xoquqların bozasız ,problemanı xäl qılığız dip äytäbez ikän . Bez şuluq närsäne eşliäçäk, problemanı xäl qılaçaqbız dide.
Däwlät sekretarı Powell jurnalistlar belän oçraşıuda bolay dide(audio)
Bez Amerika xalqı häm ğäräb dönyasındağı duslarıbıznıñ närsä buluın añlawları öçen barlıq mäğlümätne cıyarğa telibez.Bezneñ ildä qanun ,zakon, ğädellek xökem sörä. Bu tör ğämäl qılanışlarğa çıdamlıq kürsätelmiäçäk häm mömkin bulğan in qırıs möğämälä kürsäteläçäk.
Amerikan xärbi politsiäseneñ cinese yaqtan kimsetelgän totqınnar yanında töşkän räsemnären möselman cämğiätenä ber niçek tä añlatıp bulmıy dip äytä George Waşington Universitetı profesorı Nathan Brown .Şunlıqtan di Brown ziannı kontrol itergä tırışu näticesez bulaçaq Anıñ süzlärençä(audio)
Waqıt qına yardäm itä ala. Keşelär sonğı çiktä onıtırlar dip ömed itep bula.Ämma bu ziannnı kimetü yulı barmı dip soralsa, yalğış soraw.Çönki şul qädär küp zian zarar bulmasa ide , mäsälä dä andıy qaranğı räweştä täfsillänmäs ide
Yaqın könçığış İnstitutında eşläwçe analitik Murhaf Jouejati mäsälägä bıraz uñayraq qarap min Bushnıñ nixäyät ğäräb televidiäsenä ängämä birüenä şatlandım, Bushnıñ totqınnarğa möğämälä mäsäläsendä amerikannar belän Saddamnı çağıştırıp, bu küreneş amerikannar öçen çığarma bulsa, Saddam öçen qağıydä ide dip äytüe miña täsir itte dide. Jouejati (audio)
Soña qalu waqıtında ğäräblärneñ açuı arta ğına bardı. Ber genä ölkän AQŞ räsmie yaxşı itep cawap birmäde. Prezident televidiniädä mäsäläne añlatqanda ğäräblärneñ açu,näfräte bik yuğarı däräcägä citkän ide.Minemçä bu ziannı kimitmiäçäk. Zian tözäterlek tügel dip äytte
Brown da kiçegü Bushqa yardäm itmiäçäk digän fiker belän kileşsä dä ,bu Bushnıñ qayber tänqitläwçwlär äytkäneçä täqäberlegen tügel ä xärbi komanda çılbırında mäğlümätneñ aqrın yörüen kürsätä di.Aqyort räsmiläre kiçä Bushnıñ törmä skandalı turında waqıtında xabär itmägän saqlanu ministırı Rumsfeldnı şeltälägänen belderde.Här ike analitik tä totqınnar skandalı AQŞnıñ Ğıraqtağı tırışlıqların totqarlağan problemalarnıñ sonğısı ämma iñ yämseze dip äytä. AQŞ ğäräb dönyasında üzenä orım yasağan berdän ber mäsälä totqınnar cancalı belän genäme eş itergä tieş digän sorauğa Brown(audio)
Bu yalğışqan berdänber ber mäsälä tügel. Amerikan planı berniçä ay elek parçalana başladı. Totqınnnar skandalı tabutqa suğılğan tağın ber qadaq qına .bu Ğıraqta näticä yaxşı bulmayaçaq digän süz tügel,ämma AQŞ protsessta öleşçä kontrolnı yuğalttı digän cawap qaytardı.
Jouejati dä üz çiratında ilneñ suğış belän cimerelüe , iminlek şartlarınıñ naçar buluı häm xäzer totqınnarnıñ ezärleklänüe turındağı xabärlär küp kenä ğıraqlılarnı şulsanda Saddamnı bärep töşergän okupantlarnı xuplağan ğıraqlılarnıñ da açuın çığardı dip söyläde. Ğäräb dönyası Ğıraqtağı fäciğäle xällärgä,Waşingtonnıñ İzrael säyäsäten yaqlawına yaxşı küz belän qaramıy .Jouejati AQŞ öçen yaqın könçığışta bik naçar waqıt, Bush prezident bulıp torğan möddätçe ğäräblärneñ amerikan tışqı säyäsätenä qaraşı üzgärmiäçäk dip äytä.
färidä xämit,praga


text:
Respublika xalqı bına bernisä atna dawamında uramdarğa sığıp 122-nse hanlı federal qanunğa şulay itep üz reaksiahın belderä. Zurabov, Gref häm Kudrindı otstavkağa yebäreü bıl mitingtarnıñ töp lozunglarına äylände. Bögön Öfölä ber tügel, ike oşonday miting ütkärelde. Ularnıñ berehe Lenin isemendäge maydanda, ikensehe Sovet maydanında oyoştorolğaynı. Mitingta qatnaşıusılar täüdäräk teleüzäk ergähendä piket oyoştororğa teyeş ine. Ämmä huñınnan aksianı oyoştorousılarnıñ plandarı üzgärep kitte şikelle. Piketlaw bulmanı. Bığa tiklemge oşonday aksialardan ayırmalı, bögöngöhöndä Öfönän genä tügel, respublikanıñ başqa qalalarınan kilgän lgotniktar da qatnaştı. Sığış yahawsılar lgotalaržı aqsalata tüläüdärgä almaştırıu turahındağı qanundı ğämälgä aşırıužı tiž arala tuqtatıužı talap itte, Räsäy prezidentı Vladimir Putindı xalıqqa qarşı eşläüžä ğäyepläne. Qayhı ber kiñ mäğlümät saralarında xäbär iteleüensä, ayırım eşqıuaržar Başqortostanda oppozitsiä xäräkäten qaytanan igänäläy başlağan. Federal qanunğa qänäğäthežlek oppozitsiä wäkildäre ösön hıltaw ğına. Ular uñaylı mäldän fayžalanıp, pensioneržaržan protestlı elektorat buldırırğa niätläy. Säyäsi säxnälä berni tiklem tänäfestän huñ Ayrat Dilmöxämätov ta päyžä buldı. Bıl köndäržä ul oppozitsiänıñ iñ aktiv wäkildäreneñ berehe. Başqortostan xalıq kongressı isemenän sığış yahawsı Ayrat Dilmöxämätovtıñ huñğı beldereüžärenä qarata oyoşmañ üžäk şurahı yetäksehe Fänit Moratbaqıev asıu belderže:
Audio
Ayrat Dilmöxämätov üže kollegahınıñ oşonday beldereüenä qaraşın beldermäy. Qıžğılt-harı tös Öföläge mitingtaržıñ töp üžensälegenä äylängäyne. Mitingtaržı oyoştorousılar Öfö bına şulay itep Ukrainanan estafetanı alırğa uylay tip tä beldergäyne. Ämmä bögön äflisun tösö kürenmäne. Mitingqa yıyılıusılar nimä turahında höyläy huñ?
Audio
Bögön Sovet mayžanında ütkän mitingta Ayrat Dilmöxämätov ta, Rämil Bignov ta kürenmäne. Sama menän äytkändä, meñläp kenä keşe yıyılğaynı. Yarhığan xalıq yulğa sığıp imgänmähen ösön ularžı militsiä xežmätkäržäre uratıp alğaynı. Härxäldä militsiä bını şulay añlattı. Bež şulay uq ularžıñ qart-qoroğa yul aşa sığırğa yaržam itkänenä lä şahit buldıq. Bıl yulı Respublika yetäkselegenä qarşı käyeftär hiželmäne tierlek. Bıl mäğlümät huğışında Respublika kiñ mäğlümät saralarınıñ ölöşö žur bulıuğa işara. Sönki huñğı köndäržä lgotalaržı aqsalata tüläüžärgä almaştırıu radio häm televideniela, matbuğatta töp temağa äylängäyne. Mitingtı yaqtırtıu ösön barğan Azatlıq radiohı xäbärsehenä lä eläkte:
Audio
Mitingılawsılar, başlısa, federal organdaržı hügä. Räsäyžäge barlıq töbäktärže finans yaqtan qısıp, barlıq aqsalaržı Mäskäwgä tuplap, Zurabovtar "jiruyut" tieüselär žä tabıldı. Oppozitsiä oşonday mitingtaržı tağı la ütkärergä qarar itte.
Rämzit Abuläev, Öfö


text:
Pakstanda äl-Qaidäneñ yañadan tuplanuı ilgä häm dönyağa qurqınıçnı arttıra
Comğa könne Pakstan başqalası Islamabadta Qızıl Mäçet qorılması yañadan açıldı. Mäçetkä sıyınğan qorallı suğışçan törkem belän iminlek köçläre arasında ber atna däwam itkän qarşılıqtan soñ 10-11 yüllärdä iminlek köçläre Qızıl Mäçetne yaw belän alğan ide. Bu mäçetneñ yañadan açıluı häm ildäge başqa mädräslär prezident Pärwäz Möşärräfkä alda torğan qıyınlıqlar turında onıtu mömkinlebe birmi. Waşingtonda da Möşärräfkä şul uq mäsälälär turında iskä töşerergä tırışalar. Kongressnıñ qayber äğzaları AQŞnıñ Islamabadqa yardämen Pakstannıñ äl-Qaidägä qarşı köräşne niçek alıp baruına bäylärgä teli. Pakstandağı tärräqiät borçılu uyatu säbäple Äfğänstandağı AQŞ xärbiläreneñ kürşe Pakstanğa kerep anda da xärbi çaralar ütkärü mömkinlege turında süz kütärüçelär dä bar.
Quşma Ştatlarda räsmilärneñ Pakstan cirlärendä äl-Qaidägä qarşı höcümnär oyıştırudan baş tartmawı qayber Pakstanlılarnıñ açuın çığardı.
Comğa könne Reuters xäbär agentlığı AQŞ kongressmennarı Waşingtonnıñ Islamabadqa yardämne Pakstanda äl-Qaidäne, Talibannı häm başqa suğışçılarnı bastıru mäsäläsenä bäyläwçe qanun turında kileşügä yaqınlaşıp kilä dide.
Kürenekle Pakstan jurnalistı häm äle genä islamçı suğışçılar turında kitap bastırğan analitik Zahit Xösäin Azatlıq radiosına äl-Qaidä çeltäre Pakstanda inde küptännän eşläp kilä häm soñğı 6 yılda ul köçäyep kitte dide.
"Äl-Qaidä belän Taliban küpkä köçleräk häm alarnıñ çeltären kiñäytügä Pakstanda tıyılğan islamçı suğışçan törkemnärneñ yardäme zur öleş kertte. Preziden Möşärräf 2002 yılda suğışçan islamçı törkemnärne tıyğannan soñ alar keçkenä çeltärlärgä tarqaldı häm xäzer alar Pakstandağı äl-Qaidä çeltäreneñ däwamı bularaq xezmät itä. Könbatış illärenä qayber höcümnär Pakstannan torıp äzerlände. Qayberäwlär qulğa alındı, ämma alarnıñ höcüm itü mömkinlekläre tulısınça beterelmäde" di Xösäin.
Küpçelek küzätüçelär Möşärräfneñ suğışçılarnı awızlıqlaw yäki tıyu tırışlıqları ällä ni uñışqa kitermi dip isäpli. Alar äytüençä, çik buylarındağı zur ğına asaba cirlären kontroldä totuçı Äl-Qaidä häm Taliban qaldıqları Pakstanda häm Äfğänstanda höcümnär oyıştıra ala.
"Tönyaq häm Könyaq Wäzirstan çınnan da äl-Qaidä belän Taliban oyasına äwerelde. Xökümät alarğa qarşı 2 yıl däwamında xärbi çaralar alıp barğannan soñ uzğan sintäber ayında Tönyaq Wäzirstan suğışçıları belän atışlarnı tuqtatu kileşüenä ireşte. Ämma ul kileşü sınaw kileşüe genä. Şul kileşüdän soñ çikneñ ikençe yağında, Äfğänstanda höcümnärneñ artuı küzätelde. Şulay itep bu solıx kileşüe Pakstanğa sulış alu mömkinlege birsä dä problemanı çişmäde" di Xösäin.
Qayber könbatış analitikları isä preziden Möşärräf üz xakimiäten ozaytu öçen Pakstanda äl-Qaidägä urın birä di.
Waşingtondağı Yaqın Könçığış Institutınıñ Pakstan belgeçe Marvin Weinbaum "Minemçä, mondıy qurqınıç buluın kürsätü Möşärräfkä faydalı. Şulay da xällärneñ mondıy yuldan kitüen ul telämägän bulırğa da mömkin. AQŞqa häm xalıqara xämäğätçelekkä qarap, miña artıq basım yasamağız, minem alda torğan qurqınıçnı küräsezme, min bu urında bulmasam alar xakimiätkä kilergä mömkin dip äytü ber xäl. Ämma xäzer Pakstanda ekstremistik tärräqiät, kürüebezçä çınnan da Pakstan armiäsenä häm däwlätenä qurqınıç tudıra häm bu Möşärräf öçen berniçek tä yaxşı bula almıy" di.
Quşma Ştatlar 2001-neñ sintäberennän birle Pakstanğa 10 milliardlap dollarlıq yardäm kürsätte. Anıñ küp öleşe çik buyı töbäklärendä äl-Qaidägä qarşı xärbi operatsiälär ütkärü öçen birelde.
Ämma qayber analitiklar AQŞnıñ yardäme 160 millionlı ildä demokratik xakimiät xisabına Möşärräfneñ xärbi xökümäten nığıtuğa kiterde di.
Terrorçılıq belgeçe, Usama bin Laden turında kitap yazğan Peter Bergen AQŞ prezidentı George Bush Pakstan belän terrorçılıqqa qarşı xezmättäşlegenä tiränräk qararğa tieş di.
"Minemçä, Quşma Ştatlar Pakstanda sivil xakimiätne qaytaru mäsäläsendä beraz qatıraq bulırğa tieş. Prezident Bush ul turida bik däşmi. Bush idaräsendäge başqa keşelär Möşärräfne yaqlıy. Ämma möhimräk mäsälä ber keşe belän genä bäyle tügel. Pakstannıñ ozın möddätle uñışlı däwlät buluı öçen sivil xakimiätkä qaytu möhim. AQŞ belän Pakstan arasındağı söyläşülärdä başqa mäsälälär dä bar. Şularnıñ berse tözekländerü aqçaların asaba cirlärenä kübräk birü häm minemçä aqça döres totılsa faydası kübräk bulaçaq" di Bergen.
Bergen fikerençä, Pakstanda demokratik xakimiät urnaştıru axır çiktä ekstremizmnı awızlıqlarğa yardäm itä alır ide.
Naif Aqmal


text:
Qoştar qayta teźelep...
Öfö aeroportı qoştar höjümenän haqlanıuğa äźerlänä. Yaźın- köźön, qoştar yılı yaqqa osqanda häm qaytqanda ular haua yuldarına nıq qamasaulay. Öfö xalıq-ara aeroportı etäksehe urınbaśarı Tahir Möxämätşin äyteüensä, älegä respublikala qoş teyeüźän osqostar qolauı terkälmägän. Xoźay häm maxsus qoş qurqıtıu xeźmättäre haqlay.
Stärletamaqtıñ Soda şirkäte yañı etäkse haylanı. Direktorźar şurahı Sodağa general direktor itep Yuriy Maltsevtı täğäyenlägän. Sodanıñ aksionerźarınıñ berehe başqort ximiyahı şirkäte oşo turala mäğlümättär etkerä. Kadrźar üźgäreşe şirkätteñ öśtönlöklö alımdarı üźgäreüenä bäyle ikän. Žatıu häm finans kürhätkestäre buyınsa üśeü küreneşe bötöröldö, xäźer barı eteşltereüźe arttırıu iśäbenä genä üśergä mömkin tip beldergändär Şura ağzaları. Yuriy Maltsew bığa tiklem Sodanıñ general direktorı urınbaśarı bulıp eşlägän. Eleke etäkse Färxät Samelov direktorźar şurahı räyese itep haylanğan.


text:
İran turında söyläşülär däwam itäçäk
"Venada, ike yul bar, dip äytkän idek. İrannıñ – döres yulnı saylamawı - borçılu tudıra. Bez kileşügä ireşü tırışlıqların däwam itäçäkbez. 1nçe yün könne yasalğan täqdimnärebez äle dä köçendä qala."
Biredä – Yevropa illäreneñ İranğa iqtisadi täqdimnäre turında süz bara. Ämma İran üz cawabında, täqdimnärdä ike törle mäğnä tabıp, söyläşülärne däwam iter öçen uran bayıtunı tuqtatudan baş tartuın belderde. Comğa könne, AQŞ däwlät sekretare urınbasarı Nicholas Burns, ägär dä Tähran fikeren üzgärtsä, könbatışnıñ täqdimnäre köçendä qala, dide.
İranğa çikläwlär kertergä çaqırğan rezolüsiä ölgese kiläse atnada äzerlänä başlayaçaq.
Qıtay belän Rusiä İranğa sanksiälär kertügä qarşı çığıp kilde. Bu ike ilneñ İran iqtisadında üz mänfäğätläre bar. Ämma söyläşülär kiräklegen Rusiä kiçä dä qabatladı. Tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, BMO İminlek Şurasında, İrannı alar täqdimnären qabul itergä öndäw öçen tağın söyläşülär ütäçägen belderde.
İran räsmiläre isä, ber nindi dä çikläwlär alarnıñ uran bayıtuın tuqtatmayaçaq, dip belderep kilä. Çärşämbe könne, prezident Mäxmüd Äxmädinecad, İran – qüätle il, häm ber nindi dä basımğa birelmiäçäk, dip belderde, ämma söyläşülärgä äzer bulğanın östäde:
"Bez söyläşülär häm kiñäşläşülär yaqlı, bez tınıçlıql yaqlı, ämma barısı da qanun häm ğädellek qısalarında bulırğa tieş."
Britaniä, Fransiä, Qıtay, Germaniä, Rusiä häm AQŞ diplomatları İrannıñ atom programması turında söyläşülärne kiläse atnada däwam itäçäk.
Alsu Qormaş


text:
Mäğärif ministrlığı milli mäğärif sistemasına bağışlanğan seminar-kiñäşmä uzdırdı
Ä inde informatsion-kommunikatsion texnologiälärgä kilgändä, monda berençe çiratta, mäktäplärne kompyuterlaştıru, kompyuterlar çeltäre buldıru küzallana. Rusiädä 72 balağa ber kompyuter turı kilsä, Tatarstanda 43 balağa ber kompyuter turı kilä, mäktäplärdä kompyuter klassların artıru säyäsäte alğa taba da alıp baralaçaq. Ä inde mäktäplärdä kompyuter çeltärläre buldıru xälenä kilgändä, älegä bu Qazan şähäreneñ qayber mäktäplärendä häm gimnaziälärendä genä bar. Seminar-kiñäşmädä qatnaşuçılar 14 mart könne şundıy uqu yortlarınıñ berse, Qazan şähäre Novo-Savin rayonı 7-nçe gimnaziäseneñ eş täcribäse belän tanıştılar. Milli mäğärif sistemasında İnternet çeltären qullanuğa äle yıraq. Qayber säyäsätçelär tatarlarğa latin belän yazunı tıyıp, monı tağın da yırağaytırğa mataşalar. Yuğisä, tatarlar küpläp yäşägän töbäklärgä, äytik Sebergä, İnternet aşa yuq digändä, metodik yärdäm kürsätep bulsa, hiçşiksez, fayda bulır ide. Mäğärif ministrlığınıñ uqıtu-metodik ädäbiät bülege xezmäktärläre küptän tügel Tömändä bulıp, 15 däres birep qaytqan. Tömän ölkäsendä 200 meñ tatarğa bergenä tatar mäktäbe dä yuq ikän.


text:
Akademik Kaybışev mäxkämägä äzerlänä
Närsädä ğäyeplänä soñ dönyaküläm tanılğan ğälim Kaybışev äfände? Aña cinayät eşe açuçılar raslawınça, Oskar Kaybışev üz institutı tarafınnan eşlängän açışlarnı Könyaq Koreyägä röxsätsez satqan. Şul uq waqıtta finans mutlıqlarda da ğäyeplilär zur ğalimne. Ämma Oskar äfände şuşı ike yıl däwamında barğan tikşerü barışında üzeneñ dä, institutnıñ da bernindi dä ğäyebe bulmawın äytep kilä. «Bu bezneñ köndäş firmanıñ häm anıñ mänfäğätlären yaqlawçı iminlek organnarınıñ berlektäge xösetlege, zakaz buyınça baruçı qoyı qazuı, – dip belderä Oskar Kaybışev. – Çönki bez röxsätsez satqan texnologiälär dip atalğan äyberlärneñ ber sere dä yuq, ällä qayçan inde mäğlüm bu xaqta häm alarğa AQŞta küptän inde patentlar da alınğan. Akademik O. Kaybışev äytüençä, şuşı tikşerü barğan waqıt eçendä institut ällä küpme talantlı belgeçlären yuğaltqan. Alar çit şähärlärgä eşkä kitärgä mäcbür, di Osqar äfände.Oskar Kaybışev üzenä tağılğan ğäyepläwlärne kire qağa häm mäxkämädä üzeneñ ciñep çığaçağına ışana. Ämma şul uq waqıtta Rusiä mäxkämäseneñ ğädellegenä şik tä belderä ul.


text: Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Daimi Şurası qarşında çığış yasap, NATO general sekretare George Robertson, bügenge köndä NATO terrorçılarğa qarşı köräşne terrorçılar äzerlägän lagerlarda alıp barırğa äzer, dip belderde. Saqlanu Berlege dönya politsiäse bulırğa telämi, läkin qurqınıç qaydan kilsä – şuña qarap alarğa qarşı köräşergä äzer, dide Roberston. Yaña äğzalärgä NATO işekläre açıq, dip, Roberston, 7 yaña äğza il – Bolğarstan, Rumıniä, Slovakiä, Sloveniä häm 3 Baltıq buyı däwläteneñ tırışlıqlarına xuplaw belderde. Kiläse ayda George Roberston NATO General Sekretare wazifasınnan kitä.


text:
Tatarstanda da xalıq telendä saylawlar. Respublika citäkçelegeneñ Rusiä Duması saylawlarında aktiv qatnaşuı protsessnı aktualläşterä häm kiskenläşterä. Monı Rusiäneñ Üzäk saylaw komissiäse wäkile dä tanırğa mäcbür buldı. Monnan ber atna çaması elek Üzäk saylaw komissiäse äğzäse Yevgeniy Kolyuşin Tatarstandağı saylaw aldı wäzğiäte belän tanışqaç jurnalistlarğa “Tulayım wäzğiät tınıç, ämma eçke kierenkelek bar. Miña biredä administrativ resurs bik zur bulıp toyıla digän” ide. Äye administrativ resurs bik zur häm anı yäşerep tä tormıylar. Äle monnan ber atna çaması elek kenä räsmi mäğlümat çaralarında “EдиHaя Poccия” firqäseneñ yuğarı şurası räistäşe Mintimer Şäymiev, fälän cirgä barğaç fälän närsä büläk itte, äytik Möslimdä açılğan yaña mäktäpkä 11nçe kompyuter büläk itte dip açıq itep xäbär itelä ide. Yäğni monıñ saylawlar turındağı federal' qanunnı bozu bulıp qabul itelergä mömkinlegenä iğtibar da itelmi ide. Soñğı könnärdä genä bu xata tözätelep Sarmandağıça- “büläklärne räistäş yanındağı berär ministr tapşırdı” dip xäbär itelä başladı. Şulay uq “EдиHaя Poccия” firqäse äğzäse ber mandatlı okrugtan çığuçı ber nämzätneñ buşlay sıra häm aqça öläşüe, yäğni saylawçıları satıp alu belän şöğellänüenä xalıqtan kilgän signallarğa xoquq saqlaw oyışmalarına iğtibar itmäskä kürsätmä birelgän digän ğäyre räsmi xäbärlär dä bar. Ä menä ber nämzätneñ tele debat waqıtın da isemnären äytep Eçke eşlär ministrlığı citäkçelegen ike yözlelektä ğäyepläwenä räsmi reaksiä özleksez buldı. Ministr räsmi mäğlümat çaralarına älege nämzätkä qarata yala yağuda ğäyepläp cinayät eşe quzğatıluın belderde. Saylaw aldı kompaniäseneñ tağı ber yañalığı kierenkelekne arttırmıy arttıruın. Kiresençä kimetä genä kebek. İdel buyı saylaw okrugınnan nämzät bulıp terkälgän Aleksandr Ştanin räsmi räweştä “Soyuz pravıyx sil” firqäse quşuı buyınça däğwäçelär isemlegennän çığuın belderde. Läkin ğäyre räsmi çığanaqlardan belengänçä älege qarar aña citkerelgäç Aleksandr Ştanin isemlektäge demokratik yünäleştäge firqälärdä torğan ber-niçä nämzätkä üz-ara ğına praemreliz saylawlar yäğni saylaw aldı saylawları ütkärergä häm ciñüçene genä qaldırırğa täqdim yasağan. Şulay itep ul üzeneñ kitäsen belä torıp, üze belän tağı ber real' nämzätne alıp kitärgä telägän. Bu inde “CПC” firqäse kürsätmälären arttırıp ütäw bulır ide. Häm saylaw aldı wäzğiätenä qağılışlı soñğı häm ğäyre räsmi yañalıq. Şuşı könnärdä Qazanda “EдиHaя Poccия”dän başqa barlıq firqälär yäşeren cıyılış ütkärgännär. Monda ber mandatlı okruglardan çığuçı qaysı nämzätne xuplaw mäs`äläse xäl itelgän. Ber genä yä bulmasa ber-niçä nämzätne genä xuplarğa kileşä almağannar. Ä menä “Prezident belän bergä ciñäbez” digän şiğär kütärep yörgän firqä nämzätlärenä yaqtı çıray kürsätmäskä kileşelgän. Menä şundıy kierenkelek “Azatlıq” radiosınıñ uzğan tapşıruında yañğırağan komentariynı raslıy da inde. Tatarstanda “ayaqlar belän tawış birüçelär” yäğni saylawlarğa barmawçılar häm “Barısına qarşılar” “firqäsenä” yäğni barlıq nämzätlärgädä qarşı tawış birergä cıyınuçılar firqäsenä yazıluçılar sanı artu farazları raslana. Qazanda inde älege “firqäne” isemlekkä 22 itep kertep anıñ öçen agitatsiä alıp barırğa äzer keşelär dä bar ikän.
Qısqaça köndälek yañalıqlarnı däwam itep beraz Qazandağı xällär turında. Çärşämbe könne Rusiäneñ zapastağı ofitserlar cämğiäteneñ Qazandağı ofisında 3 ofitser çiklänmägän açlıq iğlan ittelär. Qazanda yäşäwçe 1300 zapastağı ofitser monnan ber yıl elek armiä birgän sertifikatlarına toraq tözü üteneçe belän respublika citäkçelegenä möräcäğät itkännär. Röxsät alğaç tözeleş belän şöğellänüçe däwlät çinovnikları ofitserlar öçen yort saldırtırğa kereşkännär. Yort äzer digändä genä fatirlar kötkän ofitserlarğa “sezneñ sertifikatta kürsätelgän aqçalarığız citmi, yaña fatir alasığız kilsä östämä tülägez dip beldergännär. Rusiä armiäse ofitserları “bezne Tatarstan çinovnikları aldadılar” dilär.
1552nçe yılda Qazannı yaqlağanda şahit bulğan babalarıbızğa häykälneñ yaña proyektı täqdim itelde. Proyektnıñ avtorları rässam Niäz Xaciäxmätov, arxitektor Svetlana Mäwlieva häykälne uzğan, xäzerge häm kiläçäk zamannarnı simvollağan 3 stella räweşendä surätlägännär. Stellalar bergä quşılıp şatır xasil itälär. Şatır başında gömbäz. Stellalarğa “Tuğan tufrağım öçen meñ ğömeremne birergä äzermen, ä watanım öçen soñğı tamçı qanımnı”-dip yazıp quyılaçaq.
Yunıs Ätnäle.


text:
İnguşetiä xökümäteneñ idarä başlığı Timur Moguşkov süzlärençä, düşämbe könne bulğan xöcümnär näticäsendä 98 keşe hälaq bulğan, 104-e yaralanğan. Ülgännärneñ 23-e sivil keşelär, qalğannarı militsiä häm iminlek xezmätkärläre, dide ul. 3 mäyetneñ kem ikäne älegä açıqlanmağan. Rusiä prezidentınıñ könyaqtağı wäkile Vladimir Yakovlev süzlärençä, xöcümçelärneñ kübese cirle xalıq bulğan. 200-300 qorallanğan keşeneñ kürşe respublikadan kilüe mömkin tügel, dide ul. Bu xöcümnärgä bäyle räweştä 5 keşe totqarlanğan. Rusiä prezidentı Vladimir Putin İnguşetiägä östämä ğäskär cibäreläçäk dide:
Audio (Vladimir Putin)
"Bez Tönyaq Kavkazda köçlärne arttıraçaqbız, şul isäptän xärbi köçne. Nazran'dä eçke ğäskär polkın urnaştıru qarar itelde, şulay uq, Saqlanu ministrlığı bülekläre dä nığıtılaçaq."
Putin, düşämbe xöcümnären oyıştıruçılarnı yuq itergä wäğdä itte.


text:
Şärif Kamalğa bağışlanğan çaralarğa näticä yasaldı
Düşämbe könne Qazan däwlät universitetında tatar ädäbiät klassigı Şärif Kamalnıñ tuuına 120 yıl tuluğa bağışlanğan konferensiä uzdı.
Bilgele bulğança, bıyıl Şärif Kamalğa bağışlanğan çaralar küp oyıştırıldı. Häm Tatarstanda ğına tügel, ä yazuçınıñ tuğan yağı Mordoviädä dä. Älege çaralarğa düşämbe könne näticä yasaldı dip äytergä bula. Ägär irtän universitettan fänni-ğamäli konferensiä uzsa, kiçen Kärim Tinçurin isemendäge drama häm komediä teatrında “Matur tuğanda” isemle ädäbi-muzıykal' kiçä oyıştırıldı.
Bilgele bulğança, Şärif Kamalnıñ icatı kiñqırlı. Ul romannar, povest'lar, xikäyälä belän bergä p'yesalar da ijat itkän.
Ädäbiätçılar 20 nçe ğasır başında tatar ädäbiäte oluğ yañarış kiçergän dip söylärgä yarata. Läkin şul yañarış bergä bu çor äsärlärendä küñel töşenkelege dä çağılğan ikän. Häm bu Şärif Qamal äsärlärendä ayıruça assızıqlana. Bilgele bulğança, anıñ küp kenä äsärläre eçtälege ğadi xezmät keşese, anıñ yäşäyeşe turında. Älege tema klassikka ayıruça yaqın. Nik digändä ul üze timer yulda, şaxtalarda eşlägän. Läkin şunı äytep uzarğa kiräk, Şärif Kamalnıñ barlıq diärlek äsärläre ciñelü, sıqraw belän tämamlanğan. Älege alımnı ul kübräk nemes filosofı Şopengaurdan alğan dip isäpli professor Rezedä Ğanieva. Häm küñel töşenkelege tatarlarğa bügen dä xas dip sanıy. «Bez Yawız İvan Qazannı alğan 1552 yıldan birle küñel töşenkelegendä utırabız. Beraz ömetlänep aldıq ta, xäzer dä bu töşenkelek xäräkäte däwam itä. Tatarlarğa töşenkelekkä birelmäskä kiräk, Şärif Qamal da ömet belän yäşägän”, - dide Rezidä Ğanieva.
Ğomumän, tatar ädäbiätına Şärif Qamal küp yañalıq alıp kilgäne mäğlüm. Bu xaqta filologiä fännäre doktorı, professor Xatıyp Miñnegulov «Azatlıq» qa menä närsälär dide:
Şärif Qamal tatarlığın härwaqıt saqlap kilde. Törle çit illärdä bulsa da, qayda ğına barsa da. Anıñ Tatarstannan çittä tuuı da küp äyberne bilgeli. Çönki xäzer Başqortstannan tış başqa töbäklärdän yazuçılar çıqmıy.Sez Xatıyp Miñnegulov fikerlären işettegez.
Äye, Tatarstannan çittä Mordoviädä tuıp üskän Şärif Qamal
tatar ädäbiätına küp yaña alımnar kertä. Alarnı ul Yevropa, törek, rus yazuçılarınnan ala. Äytergä kiräk, Şärif Qamal küp kenä çit illärdä bula. Xätta anda belem dä ala. P'yesalarğa kilgändä, ul alarnı milli mänfägat'lärne istä totıp icat itä. Çönki ul çaqta tatar teatrınıñ üseş ala torğan çorı bula. Häm tatar p'yealarınıñ kiräklegen Şärif Qamal añlıy.
Tağın şunı äytep uzu kiräk, Qazanda Şärif Kamalnıñ muzey-fatirı bar. Häm tatar klassigına bağışlanğan çaralarnıñ kübese alar tarafınnan oyıştırıla. Bügen älege muzeynıñ citäkçese Rämis Äymät qayber möhim mäs’älälärne dä bilgeläp uzdı. Berençe çiratta ul Şärif Qamalnıñ saylanma äsärlären, ber pärdäle inssenirovkaların, fondta bulğan xatlar, raspiskaların kitap itep bastırıp çığarırğa kiräklegen äytte. Muzey citäkçeseneñ älege teläkläre tormışqa aşırmı, anısın kiläçäk kürsäter.
Landış Xarrasova.


text:
Üzbäkstan:Kärimov xalıqara tikşerüne kire qağa
Prezident İ.Kärimov ütkän atnada Ändicanda xärbilärneñ köç qullanu waqıyğäsen xalıqara bäysez törkem tarafınnan tikşerügä qarşı buluın beldergän.BMOkeşe Xoquqları öçen yuğarı komissarı äytüenä qarağanda, Kärimov atnakiçtä general sekretar K.Annanğa älege waqıtta tikşerü ütkärü kileşle tügel digän.Ämma Yevropa Kärimovnı qararın yañadan uylarğa çaqıra
Diaz(audio)
General sekretar K.Annan belän Üzbäk prezidentı Kärimov arasında kiçä telefon söyläşüe buldı häm anda üzbäk xakimiätläre älege waqıtta andıy tikşerüne xuplamıyaçaqları äytelde.
Comğa könne Yevropa Berlege Kärimovnı üz pozitsiäsen yañadan uylarğa häm bäysez tikşerügä röxsät itärgä çaqırdı. Yevropa Berlegeneñ tışqı mäsälälär wäkile Javier Solananıñ süzçese Cristina Gallach düşämbedä berlekneñ 25 tışqı eşlär ministırı cıyılıp Üzbäkstannı ütkän atnadağı waqıyğälärne tizlektä tikeşerergä çaqıraçaq dide Diaz ber mäsälä açıq tügel, Kärimovnıñ xalıqara tikşerüçelärgä Ändicanğa kilergä röxsät itmäwe qatğıy qararmı ällä waqıt otu öçen manevr ğına mı moñı belmibez, Bez bäysez häm ütäkürenmäle tikşerü protsesına anı künderep bulır, Ändicandağı waqıyğälär şartlar açıqlanır dip ömed itäbez .Minemçä närsä buluın belü üzbäk xalqı häm xalıqara cämäğätçelekneñ mänfäğätenä turı kilä dip söyläde Dias
Komissar Arbour üzbäk xakimiätläre ayausız köç qullandı digän xabärlärgä borçıluın belderep könçığış Üzbäkstandağı waqıyğälär bäysez törkem tarafınnan tikşerelergä tieş dip çaqıruçı könbatış illäre safına basqan ide .Üzbäk xakimiätläre diplomat häm jurnalistlarnı Ändicanğa alıp kilsä dä alarğa şähärdä irekle räweştä , xalıq belän elemtägä kerü mömkinçelege birmäde . Alar xätta qan tügelgän Çolpon uramına da alıp barılmadı. Dias vizit faydalı bulsa da citärle tügel ide dip äytte.
Dias(audio)
Min bu vizitnı bäysez xalıqara tikşerü , faktlar ezläw protsesı belän tiñläp bula dip uylamim.Anda närsä buluın añlaw öçen sistematik häm professional sorau alu ütkärergä kiräk.
üzbäk xakimiätläre ütkän atnada häläk buluçılar sanı 169 alarnıñ 32 xärbi ide dip belderde. Opozitsiä häm xoquq yaqlaw törkemnäre 750 belän meñ arasında sivil keşe ülde dip äytä.Venada urnaşqan Keşe Xoquqları öçen Helsinki Federatsiäse häm Üzbäkstan keşe Xoquqları oyışmasınıñ atnakiçtä iğlan itelgän urtaq belderüendä Ändican häm Paxtaobodta meñnnän artıq qoralsız keşe şulsanda yaralılar atıp üterelde dielä .İke oyışma üzbäk xökümäteneñ başkütärü barğanda informatsiä blokadası quyuı häm qan qoyudan soñ keşelärne başbaştaqlarça qulğa aluın xökem itte .Dias könçığış Üzbäkstanda ütkän atnada bulğan waqığälär turında qapma qarşılıqlı xabärlär buluı säbäple anda bäysez , ütä kürenmäle häm ışanıçlı tikşerü ütkärü zarur dip söyläde färidä xämit


text:
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Niye Belli Değil
Etiketler : Neşet Çelebi - Niye Belli Değil türkü indir, Neşet Çelebi - Niye Belli Değil türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Niye Belli Değil mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Niye Belli Değil türküsü, Niye Belli Değil sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Niye Belli Değil bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin
Neşet Çelebi - Karnı Büyük Koca Dünya
Neşet Çelebi - Dağların Eteklerinde
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler


text: Rusiäneñ YUKOS neft kompaniäseneñ direktorlar şurası bügen Mixail Xodorkovski urının alaçaq yaña citäkçene bilgeläde. Ul amerikan watandaşı Semen Kukes bulaçaq. Bügen ütkän matbuğat oçraşuında, Kukes, kompaniäneñ elekkeçä eşläp kitüwe öçen 2-3 ay waqıt kiräk bulaçaq, dide. YUKOSnıñ elekke citäkçese Mixail Xodorkovski 10 kön elek xärämläşü häm salımnan qaçuda ğäyeplänep qulğa alınğannan soñ, YUKOS aksiäläreneñ qimmäte töşte. Kiçä Xodorkovski wazifasınnan kitüwe turında beldergännän soñ, aksiälär yänä kütärelä başladı. Kukes süzlärençä, Xodorkovski kompaniädän bolay da kitäse bulğan. Kompaniäneñ startegiäsendä ber üzgäreş tä bulmayaçaq, YUKOS belän Sibneft şirkätlären berläşterü eşe däwam itäçäk, dide ul. 70-nçe yıllarda Sovetlar Berlegennän Amerikağa kitep, Texas ştatınıñ neft sänäğätendä eşlägän, Semen Kukes, Sovet Berlege tarqalğannan soñ kire qayttı. Şuşı yılnıñ cäyendä YUKOSnıñ idarä şurasına kertelgänçe, ul Tömän neft kompaniäse prezidentı bulıp eşläde.


text:
1000 yıllıq Qazannı qarar idem. Kem kürsäter?
Qazannıñ 1000 yıllığı ber yaqtan Tatarstannıñ borınğılığı turında söyläsä, ikençe yaqtan, başqalanıñ qabatlanmas tarixi urın buluın kürsätä. Bu cähättän alıp qarağanda, Tatarstan häm Qazan şähäre turistlar ağıla torğan urınğa äwerelergä tieş ide. Ämma älegä, respublikada turizm ölkäse bik äkren räweştä üsä. Qazanğa kilgän turistlar, 1000 yıllıq başqalada närsä kürä ala, nindi qıyınlıqlarğa oçrıy?Uramda Qazan xaritasın kütärep yörgän keşelärne kürsägez, Tatarstanğa kilgän turistlarnı şunduq tanırsız. Başqalağa timer yul belän kilgän keşe närsä kürä? Qazan vokzalınıñ iske binasında remont eşläre bara, şuña tuzan, tözeleş tawışları, qayber yullarnıñ yabıq buluı, kilüçelärneñ şähärdän alğan berençe tä’siren bozarğa mömkin. Su yulı belän kilüçelärneñ dä käyeflären yılğa portlınıñ iske binası töşerä ala. Korabnı kötkän arada äyberlärne quyıp torır urın da yuq anda. Qıybat bäyägä milli suvenirlarnı, Qazan turında istälekle büläklärne alıp bula, ämma maxsus avtobuslarğa utırtıp, şähär kürsätergä, anı tarixı turında söylärgä atlığıp toruçılar yuq. Alayda, Qazandağı maxsus turistik şirkätlär belän söyläşelgän bulsa, İdel buylap säyäxät itüçe turistlarğa, korabta üzendä, yäki yar buyında tamaşa, milli kiemnär kiep biülär, uyınnar ütkärälär. Ğädättä, andıy çaralar çit it turistları öçen oyıştırıla. Qazandağı qunaqxanälär - üzenä ber zur häm qatlawlı tema. Küpçelek analitiklar, Tatarstan başqalasında, zamança da, uñaylı da, bäyäse dä tüzärlek bulğan qunaqxanälärneñ yuqlığın bilgeläp ütä.
Berär cirgä urnaştığız di, ekskursiägä zakaz birer öçen, maxsus şirkätlärneñ adres, telefonnarın belergä kiräk. Urınında uq, maxsus belgeçne yallap, 1- 1,5 säğät yarımlıq ekskursiä kürsätü Qazan Kremlendä genä oyıştırılğan. Şähärneñ başqa urınnarın qararğa telägän turistlarğa, üzlärenä, xarita kütärep qarap yörergä turı kilä. İnde milli äyberlär, istälekle büläklär mäs’äläsen tikşerep qarıyq. Qazannıñ berniçä kibetendä, Milli muzey yanında, Bauman uramındağı «Büläklär» kibetendä, üzäk uramda 1-2 urında qalfaqlar, tübätäylär, milli kiemnän qurçaqlar satıla. «Çäy yortı» yanında, milli häm dini äyberlärne sata torğan keçkenä kibet eşläp kilä. Annan böten uramnı tutırıp, tatarça cırlar yañğırap tora, çigüle äyberlär, yıraqtan uq iğtibarnı cälep itä. Tel turında ayırım söyläşü kiräk. Qazan uramnarında älegä urıs tele östenlek itä. Satuçılar çittän kilgän tatarlarğa, wata-cimerä bulsa da, tatarça cawap birergä mömkin. Ämma, çit il turistlarına xezmät kürsätüçelär belän ımnar, qul belän kürsätep aralaşırğa turı kiläçäk. Milli aşlarnı äzerläwçe «Çäy yortı»nda da, inglizçä, almança, fransuzça menü käğäzlären tabu bik awır, tabınçılarnıñ çit teldä söyläşüläre dä çamalı. Milli kitap, qurçaq, räsemnär satuçılar äytkänçä, çit il satıp aluçılar belän eş itärgä turı kilsä dä, bu bik siräk bula, şuña, alarnıñ, ingliz yäki başqa telne öyränergä ällä ni ixtiac yuq.Bikä Timerova.


text:
"Tatarstan" jurnalınıñ 11nçe sanına küzätü
“Tatarstan” jurnalınıñ bu 11caHыHдa säyäsät säxifäsendä ildä barğan “Däwlät tözeleşe” turında Niaz Äxmädullinnıñ “Putin. Eşne başlap cibärüçegä cäza birelmi” dip isemlängän yazmasında V.Putinnıñ soñğı waqıtta alıp barğan säyäsäte turında törle yaqlı fikerlär birelä. Bu reformanı yaqlawçılar regionnarnıñ citäkçeläre, äydäwçe säyäsi partiälärneñ liderları bulsa, misal öçen: M.Şäymiev, F.Möxämmätşin, S.Kiriyenko V. Surkov, D.Roğozinnar, ä bu reformanı yaqlamağannar Rossiädäge saylawlar waqıtında säxnädän töşep qaluçılar”- di ul. RF neñ xäzerge territorial' büleneşe turında “İndem” fondınıñ citäkçese Georgiy Satarovnıñ fikerläre başqa fikerlärdän ayırmalı bularaq, bolayraq: “ berdäm xokuki qırı buldıru öçen xärbi okruglarnıñ kiräge yuq ide. Häm bu tabiği bulmağan äyber, yasalma, yäşäwgä sälätlelege bulmağan organizm”di ul. Reformanı yaqlamawçılarnıñ, mäsälän“ Yabloqo”firqaseneñ liderı Ğ.Yäwlinskinıñ “ tatarlarnı häm tatarlarnıñ mädäniäten yaratam häm xörmät itäm, häm min bik bäxetlemen alar belän ber ildä yäşäwemä,- digän fikerlären jurnal bitlärendä äñgämäçe Räfis İzmaylov birä. Ä “terrorizm :aña niçek qarşı torırğa” digän isem astında ütkärelgän “Tügäräk östäl” artındağı fiker alışularğa jurnal xezmätkärläre RF FSB idäräseneñ elekke citäkçese, xäzerge TR däwlät sovetınıñ qanun häm äxlaq komitetı räise, Aleksandr Ğusewnı, tağın TR analitik ezlänülär üzäge direktorı A. Salağayıwnı, Qazandağı pravoslav dineneñ äydäwçese Oleg Sokolov häm Tatarstannıñ berençe möftie urınbasarı Ğäliulla xäzrät Yaqupovnı çaqırğannar. Respublikanıñ iqtisad ölkäsendäge qazanışların çağıldırğan materiallar arasında 10 yıllıq yubiley datasın bilgeläp ütkän Qazan şähäreneñ Yaña- Savin rayonı turında, rayonnıñ xakimiät başlığı Aleksey Çugunov belän äñgämäse. Şähärneñ Awiatözeleş rayonındağı vertolet tözüçelär hönärçelären “qoyğan”123 litseynıñ direktorı Näfis Taciev belän äñgämä dä Respublikanıñ Aqsubay rayonı mäğärif idaräseneñ mödire Roza Säxäbetdineva belän äñgämälär dä respublikanıñ iqtisad ölkäsendäge qazanışları, xalıqnıñ sotsial' üseşen çağıldıra. “Tatarstan” jurnalında KDUnıñ 200 yıllığına bağışlanğan material yazuçı, publitsist Yagsuf Şafikovnıñ KDUnıñ rektorı Mäğzüm Säläxov belän alıp barğan äñgämäsendä çağıldırıla. Ä Mäğzüm Säläxov belän bulğan äñgämädä, bu universitetnıñ totqan urını nidän ğibarät soñ digän yazuçınıñ sorawına, anıñ şuşı 200 yıl eçendä inde 35 nçe rektorı bulğan Mäğzüm Säläxov menä niçek cawap birä. “Qısqaça äytkändä, universitet bügenge köndä bezneñ respubliqa häm ğomümän, bezneñ böten il öçen, ul- “fänni- kadrlar qoyu uçağı” ,- di. Çönki, Qazan däwlät universitetı bügenge köndä, Rossiädä iñ ere fänni- mäğärif komplekslarınıñ berse. Anıñ ike filialı bar; berse - A.Butlerov isemendäge ximiä buyınça fänni- tikşerenü institutı häm ikençese - N.Çebotarev isemendäge matematiqa häm mexaniqa buyınça fänni-tikşerenü institutı, cide muzee, observatoriäse, botaniqa baqçası , texnik -xisaplaw cihazları üzäge häm başqalar, häm başqalar. KDUnıñ 17 fakul'tetında 44 hönär buyınça belgeçlär äzerlänä. 100 kafedrada –17000 student uqi. Tatarstan respublikasınnan, Rossiädän häm çit illärdän kilep uqığan studentlarnı , 1000 nän artıq ğalimnär, häm mäğällimnär uqıta. Alar arasında 3 akademik -Rossiäneñ fännär akademiäse akademikları, 300 professor, häm 600 dotsent bar. Uqıtu eşendä tağın meñnän artıq doktorlar häm kandidatlar cälep itelä. Uqıtu protsesı universitetnıñ N. Lobaçevskiy isemendäge fänni kitapxanä fondı yärdämendä alıp barıla. Bu kitapxanädä 5 million kitap saqlana. Anda 11uqu zalı ğına bar. Häm ul kitaplarnı elektron katalog aşa ezläp tabıp bula. Yuğarı däräcäle belgeçlär äzerläw aspirantura aşa alıp barıla. Universitettta 7 kandidatlıq häm 19 doktorlıq Şuraları eşli. Yıl da 20 gä yaqın belgeç doktorlıq däräcäsen häm 200 belgeç kandidatlıq däräcäsen yaqlıylar. Mondıy ğilmi däräcälärne alırğa tüläwçe belgeçlärneñ yartısı, ğadättä , bezneñ universitettan bula.”-di Mäğzüm Säläxov. Ä şuşı uqu yortında “qoyılğan” däräcäle belgeçlär arasında milli kadrlar mäsäläse niçek tora soñ?- digän soraw birä äñgämäne alıp baruçı Yagsuf Şafikov. M.Säläxov äytüençä, “ fänne üsterügä bağışlağan nimes ğalime Qarl Fuqsnıñ (1823-27) yıllarda ul universitetnıñ rektor wazifasın ütägän) tatarlar tormışın öyränü niäte belän, Qazan tatarları turında yazğan kitabın iskä aludan başlap, 19-20 ğasırlarnıñ azağında universitet belän tığız bäyläneştä torğan tatar mäğrifätçeläre häm ğalimnäre Şihabetdin Märcäni, Xösäyen Faisxanov, häm Qayum Nasıyri kebek şäxeslärne häm kürenekle tatar tarixçısı Gaynutdin Äxmärovnıñ universitetqa bulğan xezmätlären iskä töşerä. 60 yıllıq yubileen bilgeläp ütkän tatar tele häm ädäbiätı bülegendä törle fänni yunäleşlär, mäsälän, tatar tele tarixı belgeçe , borınğı häm urta ğasırlar çorındağı tatar ädäbiätı belgeçlären äzerläw buyınça eş alıp barıluı turında söyli. 40 yıl elek açılğan tatar filologiäse fakul'tetınıñ bügenge köndä Rossiä fännär akademiäse belän, Germaniä , Törkiä, Vengriä, AQŞ häm başqa illär belän näticäle fänni bäyläneştä eş alıp baruların söyli. Jurnalistiqa fakul'tetında tatar telle massaküläm mäğlümat çaraları öçen belgeçlär äzerlänüe turında belderä. Şulay buluğa karamastan, belgeçlärne äzerläwne mäktäptän başlarğa kiräk ikänen äytä. Ä universitetnıñ bügenge eşläreneñ näticäse bulıp torğan, tözelep betkän Ğadel Qutuy uramındağı 2 gektar çaması cir bilägän “Avtotexüzäge” häm universitetnıñ töp binasınıñ könyağına salınğan yanqormasın tözüdä TR prezidentı M.Şäymiewneñ yärdäme zur buluın belderä ul. Xörmätle radio tıñlawçılar, “Tatarstan” jurnalınıñ 11 sanına küzätü tıñladığız. Ä xäzergä saw bulıp torığız.
MälikäBäsıyr Qazan.


text:
Rusiädäge urıs bulmağan millätlär Xalıq berdämlege könen şomlanıp kötä
Yäkşämbedä Rusiä yaña bäyrämnäreneñ bersen - Xalıq berdämlege könen bilgeli. Bu bäyrämneñ iseme asılda Rusiädä yäşäwçe bar xalıqlarnıñ berläşüen küz aldında totsa da, urıs bulmağan millätlärneñ wäkilläre öçen noyäbrneñ 4-e şomlı ber kön bulıp tora. 3 yıl elek räsmiläşterelgän şuşı bäyräm urıs millätçeläre häm neonatsilar öçen törle uram cıyınnarı ütkärü öçen uñay ber säbäp bulıp tora.
Ämma älegä qädär Xalıq berdämlege köne ber tirägä urıs millätçelären häm natsi taqırbaşların ğına tuplıy. Uzğan öç yıl noyäbrneñ 4-e tarixqa Rusiäneñ törle şähärlärendä uzğan Russkiy Marşlar - Urıs yöreşläre belän genä kerep qaldı. Alar isä üzläreneñ şuşı çaraların "Rusiä urıslar öçen" digän şiğärlär astında ütkärä. Yäğni Xalıq berdämlege köne Rusiädäge bar xalıqlarnı berläşterüne küz aldında totsa da, çınbarlıq älegä şundıy - noyäbrneñ 4-endä Rusiä uramnarına başlap urıs millätçeläre çığa.
Bıyıl da şul xäl qabatlanır dip farazlana. Millätçelär yöreşeneñ iñ zurısı Mäskäwdä planlaştırılğan. Şähär xakimiäte moña inde röxsät birgän. Şuña da keşe xoquqların yaqlawı belän tanılğan Svetlana Ganuşkina, urıs bulmağan millätlärgä Xalıq berdämlege könendä uramnarğa çığıp yörmäskä, öydä genä utırırğa täqdim itä.
Ganuşkina fikerençä, bu könne üz maqsatlarında qullanğan urıs millätçeläre monı xökümät oçındıruı belän eşli.
Bu fiker belän ikençe ber aktivist, SOVA üzäge wäkile Galina Kojevnikova da kileşä. SOVA üzäge näq menä ksenofobik höcümnärne küzätep häm terkäp bara.
"Bügenge köndä xakimiät xalıqnı ksenofobik eş itügä öndäp tora. Alar älbättä taqırbaşlar cinayätlären yäisä millätçelär oyışması eşçänlegen açıqtan-açıq xuplamıy. Ämma alar şul millätçel oyışmalar belän xalıq yaqlawın qazanu ölkäsendä yarışa, şul maqsatta salmağraq, ämma barıber ksenofobik süzlär qullana, törle ksenofobik çaralar kürä", di SOVA üzägennän Galina Kojevnikova.
Xakimiätneñ şundıy çaraları arasınnan bıltır köz Rusiädän gruzinnarnı quu kampaniäsen, bıyıl ğinwarda isä bazarlarnı çit il satuçılarınnan arındırunı atap bula. Soñğısın xätta prezident Putin üze xuplap çıqtı, ul, bu çara asaba xalıqnı yaqlaw öçen kiräk, dip belderde.
SOVA mäğlümätenä qarağanda, bıyıl ğına da rasaçıl höcümnärdä Rusiädä 53 keşe üterelgän, 419-ı törle cäräxätlär alğan. Ä menä rasaçıl höcümnär yasawda ğäyeplänep bar Rusiädä 17 keşe genä xökem itelgän. Xakimiät andıy höcümnärne nigezdä ğadi xuliganlıq dip kenä bäyäläwne xup kürä.
Bıyıl cäy Piterburda şundıy höcümnärneñ bersendä tatar yegete Damir Zäynullin üterelgän ide.
Kärim Kamal


text:
İntixarçı şartlatuları Cäzair xalqın milli qayğığa saldı
Cäzayerneñ başqalası Cäzayerdä 23 keşeneñ ülüenä, 170 keşeneñ yaraluwına säbäb bulğan intiharçı şartlawına, dönya citäkçeläre borçıluların häm känäğätsezleklären belderde. Şartlawlarğa cäwaplılıqnı äl-Qaidägä bäyle ber törkem üz östenä aldı.
Berençe şartlawda, şartlatğıç töyälgän maşina xökümät binası aldındağı saqçı nığıtmasına bärep şartladı häm 12 keşeneñ xälaq buluwına ä 135 keşeneñ yaralanuına kiterde.
6 qatlı Binanıñ alğı yağı şartlaw täserendä işelep töşsä dä, bina eçendä bulğan prezidentkä ber ni bulmawı açıqlandı. Ber niçä minuttañ, hava alanına yaqın polis yortında qabınğan ikençe şartlawda isä, 11 keşe ülde häm 40dañ artıq keşe cäräxätlände. 17nçe May saylawlarğa äzerlängän il öçen, mondiy faciğalär yaña närsä tügel. 1990nçı yıllarda Xaqimiät belän xaqimiätkä qarşı İslamçı ğisyançılar arasında bulğan bäreleşlärdä 200 meñläp keşeneñ xälaq bulğanı belgele.
Elekke fetnäçelärne qulğa alınuwı belän, Cäzayer uramnarında soñgı yıllarda tınıçlıq urnaşqan ide. Awır yıllarnıñ betüenä şatlanğan Cäzayerlelär alğa taba ömet belän qariy başlağannar ide.
11nçe Aprildäge xöcümnär, küplärne bu ömetläreneñ yuqqa çığıp yañadañ fäciğale könnärgä tap bulabız mı digän borçı häm qayqığa saldı. Şartlawlardañ soñ Azatlıq xäbärçesenä bergän äñgemäsendä cäzayerle, xisläre belän bolay urtaqlaştı:
"Bügen böten xalıqnıñ yözendä qayğı bar , härberse borçıla xätta şartlawğa şaxit bulmağannarı da. Bügen xalıq üzenä bik küp soraw birä, bu xäl däwam itäçäkme, ällä waqıtlıça gınamı, närsä telelär? Ağımdağı xälğä bik borçılabız"
Çärşämbe könge xöcüm, üzeñ İslami Mağreb äl-Qaidäçeläre dip atağan törkem tarafınnañ oyıştırılğan. Mäğreb ğaräpçä ‘Afrikanıñ tön yaq illären’ añlata.
Çärşämbedä bulğan xöcüm belän ber rättän kürşe Marokkadağı oxşaş intixar xöcümnäre, ällä äl-Qaidä tönyaq afrikada yaña xöcümnären başlata mı digän qurqınıç şik tudıra. BMO General Sekretarı süzçese, Marie Okebe bu uñaydañ mäğlümät çaralarına bulay belderde,
"General Sekratar bu xälneñ bik ayanıç waqiyğa bulğanına ışana. Soñğı waqıtta tönyaq afrikanı urap alğan şartlawlar, Terorizmgä qarşı Xalıqara çaralar kürergä keräklegen kürsätä, bu xöcümnar ictimagi tormıştagı keşelärneñ tormışın xiç urnına sala. Ğadi xalıqqa ziyan kiterä."
Terrorizmğa qarşı köräştä täcrebä cıyğan belgeçlär, tönyaq afrikağa bigräktä Cäzayer cirlärenä xärbelär urnaştırunıñ, terorizmneñ yewropağa kerüneñ tuqtatuda faydalı bulaçağın belderde. Bu isäbdäñ 6 million mäğreble yäşägän Frantsiä, tönyaq afrika belän bäyläneşlären zur buluwın monıñ isä ilgä kergän potentsial terorist köçlärne küzätü eşen qıyınnaştırğanın belderä. Prezident Jak Şiraq Çärşämbe kön xöcümnarnı xöküm itte, şulay uq Rusiä, AQŞ häm İran da anıñ bu belderünä quşıldı.
M.K.


text:
Erkin Şay`mağambetov Qazaqstan Respwblïkası Qorğanıs jäne aéroğarış önerkäsibi mïnïstrligi Aéroğarış komïtetiniñ törağası bolıp tağay`ındaldı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Erkin Mustafaulı Şay`mağambetov 1974 jılı 7 mawsımda Qazaq KSR Qızılorda oblısı Sırdarïya awdanınıñ Tastübek poselkesinde dünïege kelgen.
1998 jılı «Ğarıştıq uşw apparattarı jäne ekpindetkiş blok» mamandığı boy`ınşa Mäskew memlekettik avïacïyalıq ïnstïtwtın bitirdi.
Eñbek jolın 1998 jıldıñ nawrızınan Ğılım mïnïstrligi – Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ğılım akademïyası Ulttıq aéroğarış agenttiginiñ «Bay`qoñır» ğarış ay`lağı basqarmasında «Bay`qoñır» ğarış ay`lağı obʺektilerin pay`dalanw şarttarın baqılaw böliminiñ bas mamanı (Bay`qoñır qalası) lawazımınan bastadı, 1998 jıldıñ qaraşasında atalğan bölimniñ bastığı bolıp tağay`ındaldı.
2005 jılı Qazaqstan Respwblïkası Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ Aéroğarış komïteti «Bay`qoñır» ğarış ay`lağı basqarmasınıñ bastığı bolıp tağay`ındaldı.
2006 jılı Qazaqstan Respwblïkası Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ Aéroğarış komïteti törağasınıñ orınbasarı bolıp tağay`ındaldı.
2007 jıldan bastap 2014 jılğa dey`in Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq ğarış agenttigi törağasınıñ orınbasarı lawazımında qızmet atqardı.
2014 jıldıñ 1 qazanınan bastap Qazaqstan Respwblïkası Ïnvestïcïyalar jäne damw mïnïstrliginiñ Aéroğarış komïteti törağasınıñ orınbasarı boldı.
2016 jıldıñ 7 qırküy`eginde QR Ïnvestïcïyalar jäne damw mïnïstrligi Aéroğarış komïtetiniñ törağası lawazımına tağay`ındaldı.
Marapattarı: «Eren eñbegi üşin» medali, merey`toy`lıq medalʹdar.


text:
İranda inde dürtençe kön, ilneñ könyaq-könçığışın teträtkän köçle zilzilä näticäläre belän köräş bara. Xäzer xäräbälär astındağılarnı qotqaru eşe äkrenläp isän qaluçılar öçen toraq, azıq-tölek, cista su, meditsina kiräk-yaraqları tä''min itügä küçä bara. Bu ölkädä İranğa bar dönya bulışa diärgä bula. Atna azağında humanitar yardäm xätta İrannıñ küptänge doşmanı Amerikadan da kilde. Şuşı yardämläşü xise ike il arasındağı salqın mönäsäbätlärne yaxşırta ala digän ömet belderelä.
Yäkşämbe könne İran cirenä soñğı yıllarda berençe märtäbä 4 amerikan xärbi oçqıçı kilep töşte, xörmätle tıñlawçılar. Şul oçqıçlar xärbi buluğa qaramastan alar bu yulı İranğa humanitar yardäm belän kilde. Başqa illärgä quşılıp Amerika Quşma Ştatları da, comğa könne köçle cir teträw kiçergän İranğa meditsina kiräk-yaraqları, eçär su, yurğannar, azıq-tölek belän bulışu eşenä quşıldı. Äle qayçan ğına prezident Bush şuşı ilne, "zolım küçäre"neñ ber öleşe dip atap, anı xalıqara terrornı yaqlawda ğäyeplägän ide. Läkin tormış yış qına, üzara doşmanlaşqan taraflarnı da awır mizgellärdä yardämläşü wä xezmättäşlek xise aşa yaqınayta ala. Yardämne tabiğät qazası urınına citkerep, kire Küwäyttäge xärbi nığıtmağa qaytqan amerikannarnıñ berse Vic Harris "Christian Science Monitor" basması xäbärçesenä, "bezne bik cılı qarşı aldılar, yökne buşatu eşendä bez İran xärbiläre belän bergä, iñgä-iñ quyıp eşlädek. İrandağı xärbi nığıtma başlığı xätta, monıñ yaña mönäsäbätlär başlap cibärä aluına ömetlänüen belderde" dip söyläde. Ğadi tormış qissası küzlegennän qarağanda, räsmi töstä ber-bersen doşman sanağan şuşı ike xärbineñ üzara oçraşuwı ğına tügel, ä ğomumän yaña mönäsäbätlärgä ömetlänüwe şaqtıy tä''sirle bulsa da, İran belän Quşma Ştatlar arasındağı säyäsätne alar tügel, ä yuğarıdağı säyäsätçelär bilgeli. Alar isä nigezdä bik siräk xiskä birelä. Läkin İrandağı cir teträw häm anda zian kürüçelärgä yardäm itü teläge bu yulı säyäsätçelärne dä xezmättäşlekkä taba etärde. Waşingtonnıñ İranğa yardäm täqdim itüwe, häm Tährannıñ monı qabul itärgä riza buluwı, ike yaqnıñ üzara doşmanlıqtan waz kiçep yaña mönäsäbätlär yünäleşendä ni däräcädä yıraq bara aluwın kürsätkän ber bilge bulıp tora. İran başqalasındağı ber Yevropa diplomatı, amerikannar yardäm cibärä başladı, häm bu bik uñay ber küreneş dip belderde. Şundıy izge teläktä bulu ozaq däwam itärme, monısı inde başqa mäs''älä. Awır çaqta yardäm qulı suzunıñ, mäñge açılmaslıq kebek kürengän işeklärne açuğa bulışu oçraqları citärlek. Dürt yıl elek näq şundıy uq köçle wä cimergeç zilzilä kiçergän Törkiägä qotqaru törkemnäre berençelärdän bulıp, anıñ ğasırlar däwamındağı doşmanı Gretsiädän kilde. Küp tä ütmäde Gretsiä üze cir teträw qazasına duçar buldı, kiçekmästän yardäm belän kilüçelär arasında töreklär bar ide. Şunnan soñ ike il arasında törle ictimaği, ğäyre räsmi oyışma wäkilläre küreşä başladı, tışqı eşlär ministrları oçraşuı ütte. İranğa da amerikan yardäme kilüe ikeyaqlı mönäsäbätlärneñ tiz arada yaxşıruına kiterer dip ömetlänü bik naiv, älbättä. Şuşı ike il arasında inde 1979-nçe yıldan birle diplomatik mönäsäbätlär tulısınça özelgän xäldä. İranda şaxnı bärep töşerep andağı xakimiat islam ruxanilärenä küçkännän soñ bu il Quşma Ştatlarnıñ iñ töp doşmanına äylände, İrannıñ üzendä dä Amerikanı "iblis däwläte" dip kenä atıy başladılar. Şuña kürä dä, ike il arasında yaqınayu başlanğan oçraqta da, monıñ ozaqqa suzılaçağı şik uyatmıy.
Kärim Kamal, Praga


text: Britaniä Berläşkän Millättär oyoşmahınıñ imenlek şurahına 1988-se yılda Şotlandiänıñ Lockerbie qalahı östöndä Amerikan osqoso şartlağandan huñ Liviäğa qarata inderelgän sanksiälarzı gämäldän sığarırğa täkdim itte. Liviä yañıraq şartlaw ösön yawaplılıqtı räsmi räweştä tanını häm häläk bulğan 270 keşeneñ tuğandarına zur külämdä kompensatsiälar tülärgä rizalıq belderze. London tarafınan äzerlängän rezolyutsiä proyektı bıl azna azağında tawışqa quyılıuı ixtimal. Ägär Liviä başqa terakt qorbandarı yaqındarına, 1989-sı yılda Nigerza Fransuz osqoso şartlaw hözömtähendä häläk bulğan 170 keşeneñ tuğandarına tüläwzärze arttırmasa Fransiä rezolyutsiäğa qarşı tawış bireü menän yanay.


text:
Anda 20 000gä yaqın keşe qatnaştı. Cıyında ufalılardan tış respublikanıñ 12 rayonı häm 14 şähärennän dä kilgän xalıq qatnaştı. Çaradağı töp taläplär Rusiädäge sotsiäl säyäsät häm Başqortstan Prezidentına qarşı yünälderelgän ide. Cıyın Mortaza Räximovqa urınınnan kitärgä çaqırdı. Artaban çarada qatnaşuçılarnıñ ber öleşe – 3000gä yaqın keşe 7 kilometr yul ütep, Oqtyäbr prospektı buylap Aq yortqa kilde. Aq yort autobuslar belän uratıp alınğan, autobuslar aldında berniçä rät bulıp militsiä xezmätkärläre çılbırı tezelgän ide. Uram cıyınında qatnaşuçılar militsiä belän bäreleşkä kermi, uram cıyının urında ğına ütkärde. Xalıq taläbe buyınça cıyılışuçılar aldına Başqortstan Prezidentı xaqimiäte başlığı Radiy Xäbirov çıqtı. Läkin aña söylärgä irek birmädelär. Xäbirovqa Prezidentqa tapşıru öçen taläplär tapşırıldı. Anda Räximovqa otstawqağa kitü dä taläp itelgän.
Räsmi bulmağan çığanaqlar cıyın bulğan könne militsiä yuğarı äzerlekkä quyıluın ireşterä. Aña qarağanda, rayonnardan bik küp militsiä xezmätkärläre kitertelgän, maxsus äzerlekle militsiä törkeme dä ğaz, su siptergeç häm başqa qorallar belän xalıqqa qarşı torırğa äzerlängän bulğan.
26nçı mart şundıy uq uram cıyını Blağoweşçen şähärendä uzdı. Anda sotsiäl säyäsätkä qarşı häm dekäbr ayında tazartu ütkärgän militsiä xezmätkärlären cawaplılıqqa tarttıru taläp itelde.
27nçe mart Ufanıñ Salawat Yulayıv mäydanınnda qarşılıq aqsiäse ütte. Kommunistlar oyıştırğan bu çara taşlamalar beterelügä qarşı yünälderelgän ide.


text:
Foto: ӘлeyMeTTik жeлi
Kezdesw barısında Qazaqstannıñ Resey`degi Elşiligi men Qazaqstan jazwşılar Odağı «Lïteratwrnaya gazeta» jäne «Roman-gazeta» şığarğan «Qazaqstan-Resey`» ädebï alʹmanaxınıñ ekinşi bölimi jazwşılarğa usınıldı. Alʹmanaxtı jalğastırw şeşimi ötken jılı qazanda bolğan Qazaqstan jäne Resey` jazwşılar kezdeswinde qabıldanğan bolatın. Ekinşi alʹmanaxtıñ ekinşi bölimi eki eldiñ jas jazwşılar şığarmaşılığına arnaldı. Prezïdent N.Nazabaevtıñ qazirgi zamandağı mädenïet dïalogınıñ mañızdılığı twralı oy`ınıñ arqasında eki el jazwşılarınıñ şığarmaşılıq bay`lanısı ötip jatqanın Qazaqstannıñ Resey`degi Tötenşe jäne Ökiletti Elşisi Marat Täjïn tusaw kesw räsimi barısında basa ay`ttı, dey`di BAQ.kz tilşisi.
Ol, osı bölim jas qalamgerlerge arnalıp, Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25-jıldığına oray` basılap şıqqanın ay`tıp ötti.
"Qazaqstannıñ täwelsizdik jıldarında elimizde qızıqtı, jas, erekşe avtorlar bwını ösip şıqtı jäne olardıñ şığarmaşılığı orıs awdïtorïyasınıñ qızığwşılığın twğızwı mümkin. Qazaqstanda da Resey`diñ jaña ädebïetimen tanıswğa qızığwşılıq bay`qaladı. Jaña jïnaqqa şığarmaşılığı da jäne özderi de eki mıñjıldıqtıñ tüy`isinde twılğan elwden astam prozaïk jäne aqındardıñ eñbekteri endi. Bizdiñ joba – bul ötkendi añsaw emes. Bügingi jazwşılar dïalogtı munday` negizde qurwğa bolmay`dı. Mädenï üderisti ötken zamannıñ ülgisimen ölşewge bolmay`dı. Degenmen mädenïet jäne ädebïet sïyaqtı salalar adamdardı biriktiretin sïpatınan ay`ırılmağan. Bunıñ barlığınıñ kvïntéssencïyası, dramatïzm, sezim jäne ötkenmen qoştasw jäne jaña älemniñ dünïege kelwi, jaña key`ipkerler, bey`neler jäne sözder – osınıñ barlığı jaña alʹmanaxta jïnalğan» dedi Marat Täjïn.
Söz soñında Elşi jaña ädebï jïnaqtıñ şığwına qoldaw körsetken QR Mädenïet jäne sport mïnïstrligine, Qazaqstan jazwşılar Odağına jäne «Lïteratwrnaya gazetanıñ" basşılığına alğısın ay`ttı.
«Meniñ oy`ımşa, alʹmanaxtıñ barlıq qatıswşıları öziniñ erekşe dawsımen tanımal, äsirese, ulttıq mädenïet bağdarlarğa buljımastıq bildirip, jasampazdıqqa bet burıp jäne ädebïetke bar ıntasımen qızmet etwge day`ın, - dep jazadı Polyakov öz alğı sözinde. – Eger Resey` men Qazaqstannıñ jas jazwşıları bir-birin tek oqwmen şektelmey`, awdara bastasa, onda bizdiñ memleketterimizdiñ dostastığına jäne ıntımaqtastığına eşqanday` qïratqış geosayasï dawıldarda qawip töndire almay`dı».
Kezdesw basında Qazaqstan jazwşılar Odağı joldağan arnay`ı quttıqtaw xatı da oqıldı. Onda Qazaqstan-Resey`lik ädebï bay`lanıstarınıñ dästürli dostıq sïpatı atalıp, jäne Qazaqstannıñ Resey`degi Elşiliginiñ bastamaları arqasında jaña jasampazdıq qwat alıp jatqanı ay`tılğan.
«Biz twğan tilin jäne ädebïetin – yağnï xalqın saqtaw mïssïyasın, qoldarına alğan 30-40 jastağı ädebïetşilerdiñ eñbekteri engen «Qazaqstan-Resey`» alʹmanaxınıñ ekinşi bölimi jarıq körwimen barlıqtarıñızdı quttıqtay`mız! Eger de jïnaqtıñ mazmunımen muqïyat tanıssaq, bul qalıptasqan ädebï bwınğa senimdi küş bererine közimiz jetedi», - delingen Qazaqstan jazwşılar Odağınıñ törağası Nurlan Orazalïn joldağan quttıqtaw xatta.
Kezdesw barısında jas avtorlar ewrazïyalıq keñistikte ädebïet üderisiniñ eñ özekti mäselelerin talqılap, özderiniñ şığarmaşılıq oy`larımen jäne josparlarımen bölisti. Sonımen birge, Qazaqstan-Resey` jazwşılar klwbınıñ barlıq müşeleriniñ qatıswımen orındawğa bolatın jaña jobalar boy`ınşa pikir alıstı.


text:
Zur Sigezlektä qaralğan Klimat Kileşüeneñ asılında ni yata?
Alman kanslerı Angela Merkel, Pänceşämbe könne zur sigezlekneñ klimat üzgäreşe mäsäläsendä urtaq kileşügä ireşüen xuplap çıqtı. Kümer gazı çığarunı kimetü öçen alğa taba barı tik söyläşülärne genä küz aldında totqan bu räsmi köçe bulmağan kileşüne citdi qabul dip bulamı? Bu sorawnı bez Edinborodağı Atmosfera häm Tirä Yaq möxit fäne institutı belgeçe David Stevensonğa birdek.
"Bu döres yulda ber adım. Läkin, tormışqa aşmağan waqıtta ul, küpertelgän süz bulıpqına qalaçaq.
BMOda Kilimet üzgäreşläre mäsäläsendäkiläçäktä nindi adım yasalaçaq?
"Dikäbrda tağın ber cıyılış bulaçaq. Bu törkemneñ ikençe cıyılışı bulaçaq. Monda Kyoto kileşüenneñ däwamın başlatırğa cıyınabız. Amerika belän Qıtaynın qatnaşlığında çınnañ da köçle maqsatlar bilgeläw waqıtı bula."
Prezident Bush zur sigezlektä, kümer gazıñ kimetü tırışlıqları, Qıtaynı qatnaştırmıyçä täsere äz bulaçağın beldergän ide. Qıtay Kyoto Protokolına kermägän, läkin dönyanıñ iñ küp kümer gazı çığaruçı ikençe ile. Kiläçäktä Qıtaynın da kümer gazın kimitüdä köçle qararlar qabül itü mömkençelege barmı?
"Qıtaynın iqtisadı bik tiz üsä bu zur mäsälälärdän berse. Könbatış illärendä, arzan buluı häm başqa iqtisadı säbäblär arqasında küp Qıtayda yasalğan tawarlar qullanıla. Ägär dä älege tawarlarnı citeştergändä kümer gazları cäyelä ikän, çınnañ da moña Könbatış illäre cawaplı, çönki malnı taläp itüçelär - alar. Çikläwlärne tawarnı citeşterüçegäme me yäisä anı qullanuçığa kertergäme? Qarar qabul itkändä iñ awırı - närsägä nigezlänü mäsäläse."
Germaniä häm Yewropa Berlege, 2050nçe yılğa qadär 50 protsent kümer gazı kimetüne alğa sörä. Bu bik dramatik. Läkin xisaplar, yewropa illäreneñ küp öleşeneñ äle Kyoto Protokolında kileşengän 2010nçı yılğa qadär, kümer gazın 5 protsentkä kimitü qararında ütälmäwen kürsätä. Bu döresme?
"Yewropa däwlätläreneñ bik azı ğına Kyoto kileşüen ütärgä maqsat quyğan. Qaysı beräwlär inde kiläse 2-3 yılda alınaçaq citdi qararlarğa da bitaraf qalaçaq. Ä Protokolnı ütäwçe, Angliä kebek illär barı tik alternativ säbäblär öçen üti. Min äyter idem, klimat üzgäreşe mäsäläsendä citdi adımnar bulsa ide. Britanya monı üti ala, çönki songı ike distä yıl eçendä kümer sänäğätlären yaptı. Xäzer anıñ urnına gaz qullana. anıñ kümer gazı cäyelderüdä täsere äzräk."


text:
Açıq mikrofon: Qazanlılarnıñ yaratqan sport komandaları barmı?
Xäzer min sport belän qızıqsınmıym. Läkin bala – çaqta sport belän şöğellänä idem, bigräk xokkey töre belän. Üzebezneñ Aq bars komandası öçen canata idem. Ber yulı Aq bars belän Dinamo finalğa çıqqan ide. Bu uyın aldınnan min üzebezneñ awıldağı barlıq doğa uqı torğan äbilärgä barıp, alarğa sädaqa birdem. Menä şuşı komanda öçen doğalarığıznı uqığız dip. Şulay uq minem yaratqan xokkeyçı Dobrışkin öçen dä uqısınnar dip äytä torğan idem. İñ qızığı şunda, bez Aq bars ciñelde. Läkin bezneñ yaqtan berdän – ber alqa kertelde, ul da bulsa min doğalarımnı uqıp torğan Dobrışkin ğolı buldı.
Bez aq bars öçen can atabız. Menä qaywaqıt uyınnan çıqqaç. Malaylar kilep sorıylar, sin kem öçen dip? Şunda qayberäwlär bütän komanda isemen äytä. Şunda Qazan yegetläre bäylänep kitälär inde. Kitä inde monda talaş, suğış…
Min bernindi dä sport töre belän dä şöğellänmim, şuña kürä bernindi komanda belän dä qızıqsınmıym. Qarawın qararğa yaratam bik tä.
Waqıt bulğanda min üzemneñ komandalar öçen canatam.Futbol, xokkeynı yaratam.
Min barısın da bik yaratam. Härwaqıt ta alarnıñ çığışların qarap baram. Menä bezneñ komandalarda üzebezneñ yäştän ük üstergän Qazan yegetläreneñ bulmawları borçıy. Üzebezneñ talantlı yäşlärne üsterep, kütärergä kiräk.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Tatarstan turistları Thailandqa kitte
Bäyräm aldı könnäre buluğa qaramastan, Tatarstan xalqı säfärgä cıyına, qayberäwläre inde yulğa çıqtı da. Pänceşämbedä 64 tatarstanlı xac qılırğa kitte. Alar avtobuslarda Mäkkägä bara. Maqsatları 20 ğinwarğa izge cirlärgä barıp citü. Çönki 20 ğinwar qorban gayete köne. Mäkkägä xalıq xac qılırğa yul alsa, pänceşämbedä tağın ber törkem, 45 keşe Tailantqa , yaña yılnı qarşı alırğa oçtı. Tatarstan epidimilogları moña qarşı bulsalar da. Alar Pattaya häm Samui digän cirlärdä yal itäçäklär. İsegezgä töşeräbez, bu könnärdä, Könyaq Aziä töbäklärendä, şul isäptän Taylandta da tabiğät bälä-qazaları buldı. 1500 keşeneñ ğömeren alıp kitte, 9 meñ keşe cäräxätlär aldı, meñyarım keşe bilgesez yuğalğan isäplänä, bu faciğä bulğannan soñ. Tatarstannan da, faciğä barğan waqıtta yal itüçelär bar ide. Alarnıñ niçä keşe bulğanlığı mäğlüm tügel. Pxuket utrawında, ä monda şaqtıy keşe häläk buldı, bälä-qaza waqıtında un tatarstanlı bulğanlığı tögäl mäğlüm. Alarmın härberse isän-saw, şul xaqta alar Qazan belän elemtägä kergännär.
Bügen tatarstannıñ transport häm yul xucalığı ministrı Vladimir Şvetsov, alda torğan monetizatsiä, yäğni taşlamalarnı beterü turında, yaña yullar töze xaqında jurnalistlar belän oçraşu ütkärde. Älege oçraşu da, Vladimr Şvetsov, pensionerlar häm studentlarğa avtobuslarda yörü üçen taşlamalı yörü biletları satılaçaq dip iğlan itte. İsegezgä töşeräbez, monetizatsiä, yäğni taşlamalarnı beterü ğämälgä yaña yıldan kerä. Älegä qädär pensionerlar xökümät transportında buşqa yörilär ide. Respublikada, şulay itep, azmı-küpme taşlama mä’säläse xalıq öçen uñaylı xäl itärgä omtılış bar.
Qazannıñ berniçä eşquarı ğarizası arqasında, şähärneñ transport häm elemtä komissiäse räise Şamil Ğıylmanovka qarşı cinayät eşe quzğatılğan ide. Şunnan soñ ul eşennän mäcbüri kitte. Şamil Gıylmanov şähärdä yaña avtobus marşrutları açqanda wäqälätlären arttırıp cibärüdä, rişwätçelektä ğäyeplände. Qazanda yaña marşrutlar açılu tarixın, bolar xaqındağı şamil Gıylmanov boyırıqların tikşergäç, Tatarstan prokuraturasınıñ tikşerüçese Romanova, ğayeplänüçeneñ cinayät eşenä qatnaşı bulmağan dip taptı. Yäğni Şamil Gıylmanov ğayepsez dip tabıldı. Dälilsez kileş awır cinayättä ğayeplängännän soñ xoquqi yaqtan aqlanğan Gıylmanov xäzer sawlığın tözätä. Yañadan şähär xakimiätenä eşkä qaytuı turında mäğlümat yuq. Tik şunısı açıq , ul bügenge köndä räsmi räweştä eşennän alınmağan.
Räfis Cämdixan


text:
Bulmacalarda da karşılaşabileceğiniz "Azeri ve Türkmen halk şiirinde mâni türü" sorusuna cevap olarak "BAYATI" yanıtı verilebilir.
Anahtar Kelimeler:
azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, bulmaca azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, bulmaca sözlüğü azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, sözlük azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, bulmaca çözümü azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü nedir, azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü tanımı
azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, bulmaca azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, bulmaca soruları azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, sözlük azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü, azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü nedir, azeri ve türkmen halk şiirinde mâni türü ne?


text:
Peterburgta blokada könnären iskä alalar
Blokada 27 ğinwar - leningradlılar öçen iñ izge kön, ciñü köne. 61 yıl elek, 1944 yılnıñ 27 ğinwarında 900 kön häm 900 tön däwamında barğan mäxşärgä çik quyıla- şähärne äyländerep alğan doşman bocrası özelä. Ämma bu ciñüneñ bäyäse - açtan ülgän millionnan artıq blokadnik ğömere, tözälmäs küñel yaraları, cuyılmas xatirälär. 90 yäşen tutırıp kilüçe Arifä äbi Bekyäşeva suğış başlanğanda "Krasnoe znamya" fabrikasında eşlägän bula, fabrikadan anı Krasnoe Selo tiräsenä okop qazırğa cibärälär. Annan blokada, açlıq, gospitaldä sanitarka bulıp eşläw. Arifäneñ dä, ire Carullanıñ da küp sanlı tuğannarı Piskarevkada, Serafimovskiy ziratında-tuğannar qäberlegendä. Arifä äbineñ üzenä başqa açlıqtan qurqu toyğısı, azıqqa, ikmäkkä ayıruça xörmät belän qarawı blokada waqıtınnan qalğandır ul. Arifä Bekyäşevanıñ istälekläre pänceşämbedä "Azatlıq" dulqınnarında.
Gölzada Kamalova, Peterbur


text:
Obama alğa urğıla häm demokrat nämzät bulu şansın arttıra
Amerikan prezidentı bulu öçen köräşüçe töp nämzätlär üz maqsatlarına taba yaña ber adım yasadı - Virginiä, Maryland ştatlarında häm Kolumbiä bülgesendä çirattağı berençe saylawlar ütte. Alarnıñ näticälärenä bigräk tä respublikannardan John McCain häm demokratlardan Barack Obama quana, partiä tawışlarınıñ zur öleşen näq menä alar qazandı. Obama öçen bu ciñü xälitkeç bula ala.
Sişämbe könne Virginiä, Maryland häm Kolumbiä bülgesendä uzğan çirattağı berençel saylaw isä moña xälitkeç ber üzgäreş kertte - xäzer inde demokratlarda da keçkenä genä bulsa da alğa urğılış bar.
46 yäşlek Obama, üzeneñ Marylandta, Virginiädä otuın, östäwenä ilneñ başqalası urnaşqan Kolumbiä bülgesendä dä ciñüen iskä alıp, "bezneñ şuşı xäräkät başqala Washingtonda üzgäreşlär yasağançı däwam itäçäk, bez şul yuldan barabız!", dip belderde.
Bu qağidä şuşı sişämbedä yuqqa çıqtı. Elek nigezdä qaratänlelär häm yäşlärne cälep itkän Obama bü büleneşne beterde diärgä bula. Soñğı saylawda ul yaqlawnı irlärdän dä, xatınnardan da, baylardan da, fäqirlärdän dä aldı. Xätta ispantellelärneñ dä yartısı näq menä anı yaqlap çıqtı.
Şulay itep rasaçıl häm ceneslär arasındağı büleneşne beterü, berläşüne alğa sörgän Barack Obama berençe märtäbä üzeneñ kiñ qatlam xalıq yaqlawın da qazana aluın kürsätte.
Şuşı xarizmatik säyäsätçe öçen bu xälitkeç ber qazanış bula ala. Ägär dä ul şuşı uñışların däwam itep, demokratlar qorıltayında da ciñä alsa, töp nämzät itep kürsätelgän berençe qaratänle keşe bulaçaq.
Ämma Obama bu yünäleştä şaqtıy ğına eş başqarsa da, anıñ şulay tarixqa kerä aluı älegä xäl itelgän närsä tügel.
Hillary Clinton üçen mart başında Ohio häm Texas ştatlarında uzaçaq saylawda alırğa cıyına. Bu ştatlarnıñ ikesendä dä şaqtıy ğına xalıq yäşi, dimäk alarda demokratlar qorıltayına saylanaçaq wäkillär sanı da yuğarı bulaçaq. Häm älegä qädär östenlek anda näq menä Clintonğa birelep kilgän ide.


text:
Yaña atna şaqtıy küñelsez waqiğa belän başlanıp kitte. Düşämbe könne “Kazjilgrajdanstroy” oyışmasınıñ citäkçese İldar Säxibullinnı Qazan milli-mädäni üzägendä soñğı yulğa ozattılar. Urta yäşlärdäge bu ir-yeget maşina qazasına oçrağan. Şunısı ğäcäp, ul jeep maşinasına utırıp Gor'ki şossesennän Qazannan çıqqan yuldağı küper bağanasına bärelep, xäläk bulğan. Näq şul urında april ayında SK zavodı direktorı Röstäm Bikmullin da üz maşinasında beton bağanağa bärelep xäläk bulğan ide. Qazan belän Mäskäw arasında ber ük taşlarğa suğılu faciğäläre nişläpter haman tuqtamıy.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Yul xaqları yänä arta
Passajirźar taşıu Öfölä kilemle eştärźeñ berehe. Konkurensia küp osraqta yul xäräkäten boźowğa, passajirźar imenlegen xäwef aźtına quyıuğa kilterä. Şuğa la eske eştär ministrlığı autobus operasiahın iğlan itte. Unıñ barışında transport şirqättäreneñ kümäk xalıqtı yörötöü xoquğı birgän doqumenttar, autobustarźıñ texnik toroşo tikşerelä. Operasianıñ täwge könöndä genä, ministrlıqtıñ matbuğat xeźmätenän xäbär itewźärensä, 200-źän aşıu autobus marşruttan alınğan. 500-läp woditelgä yul xäräkäte qäğiźälären boźğan ösön ştraf halınğan. Qayhı ber woditeldärźeñ yalğan tanıtmalar menän yöröüe asıqlanğan. Bıyıl Öfölä autobustar qatnaşlığında 24 źur avaria terkälgän. 34 keşe zıyan kürgän.


text:
Samar töbägendä berençe tatar deputatı
Soñğı yıllarda Samar töbägendä ölkä Dumasına deputatlıqqa tatarlar ütärgä tırışıp qaradılar. Tik menä berseneñ dä kilep çıqmadı. Xättä inde urıslaşıp betkän, tarix öçen tatar familiäse genä qalğan şäxeslärne dä saylaw kampaniälärendä qara piar tatarlıqların doşmanlıqqa äyländerep, başlarına tübätäy kiderep, billärenä qılıç taqtırıp, deputat bulsam islamnı köçäytü yünäleşendä eşläyäçäkmen digän tuzğa yazmağannarnı çäpäp listovkalar taratalar ide.
Sızran dumasına uzğan saylawlarda bolarnıñ berse dä küzätelmägän. İke tuğan, ağalı- enele İldus häm İlsur Ğıylmanovlar rus köndäşlären artta qaldırıp Sızran şähär Dumasına deputat bulıp uzalar.
İldus äfände, töbäk tatarları öçen zur quanıç, bezneñ millättän ölkädä berençe märtäbä tatar keşese şähär Dumasına deputat bulıp uza. Niçek, nindi yullar belän ağalı- enele şundıy ciñügä ireşä aldığız?
Enem İlsur belän ikebez ike okrugtan uzdıq. Dumada awır tarmaqnı – sotsial' könküreş yünäleşen üz östemä aldım. Bu tarmaqqa xalıqqa meditsina xezmäten kürsätü dä, mäğärif, mädäniät, sport, yäşlär mäs’äläläre kerä. Enem İlsurğa da ciñel tarmaq eläkmäde. Bügenge köndä xalıqqa iñ yaqın bulğan - toraq- kommunal' xucalığı, cirle üzidarä tapşırıldı. Allağa şöker, ikebez dä uñışlı ğına eşläp barabız.
Küpme täcribä tupladığız bu eştä?
Menä ikençe yılğa çığıp barabız.
Sızranda xalıqnıñ 88% - ruslar. Niçek ciñügä ireşä aldığız?
Keşelärneñ başlarına da kilmägän ide. İke tatar, ike brat ruslarnı ciñärlär dip. Min üzem yäşägän okrugtan saylandım. Min şul uq xalıq arasında yäşim, toram. Xalıq mine kürä, belä, çağıştıra häm näticä yasadı. İlsur da üze torğan okrugtan saylandı. İkebezneñ dä maqsatıbız - xalıqqa yärdäm itü, xalıqnıñ xälen ciñeläytü.
Saylaw waqıtında Dumağa tatarlar kilä dip şom taratuçılar bulmadımı?
Yuq. Tatar dip pıçraq atu kürenmäde. Saylawlarda miña yala yapmadılar.
Bügenge Sızran tatarlarınıñ tormışında iñ zur problema dip närsäne sanıysız?
Mädäniätebezne üsterü, yäşlärne telle itü. Yaqındağı maqsatıbız – mäscedne safqa bastıru. Matdi yärdämne üzebezneñ tatarlardan tış “Plastik” zavodınıñ direktorı Vladimir Semenoviç Simonov, şähär administratsiäse daimi kürsätälär. Din, mäğärif, mädäniätne bergä alıp barırğa, yäşlärne tatar telle itü, yäşlärebez tatar cırların cırlasınnar ide.
Üzegez dinebez İslamnı ayaqqa bastıru yağında, ä namazlıqqa bastığızmı äle?
Üzem äle namazlıqqa yaqınlaşam ğına. Ä menä enem İlsur namazlar da uqi, Sızranda ikençe keşe bulıp Xac da qıldı.
Alaysa yäşlär uzdırdı?
Äye, döres äytäsez.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Törkiädän atnalıq küzәtü
Atna azağına taban Tөrkiyәgә qabat qatı qış şartları kilde. İlneñ tөnyagında şәherlәrdә qatı qar yawımı transportqa tiskere yoğıntı yasadı.2000-nәn artıq awılğa totaşqan yullar yabıldı. Mәktәplәrdә uqular tuqtaldı. İstanbulda isә valilek Ginvar ayındağı xәlәkәtne küz aldında totıp bulsa kirәk, İstanbulda başlanğıç hәm urta mәktәplәrne pensihşәnbe hәm comğa kөnnerne yaptı. 12-nçe Fevral Pensihşәnbe kөn yanğır hәm qatı cil belәn başlağan qış, tөştәn soñ qar yawımı belәn yullarnı yaba başladı. Istanbulda dәwlәt dairәlerendә eşlegәnnәr dә tөştәn soñ өylәrenә cibәreldelәr. Şulay itep trafikada yaña ber xaos buldırmasqa tırışıldı. Politsiyә aftomaşinalarında tәgermeçkә bәyli torğan çılbırları bulmağannarnı yulğa çığudan tıydı. İstanbul Bөyek Şәhәr Bәlәdiyәse alarm vazğiyәtenә küçte.Farazlarğa kürә bu awır şartlar atna azağında betәçәk.
Bu atna sәyәsi vizitlar yağınnan da bik canlı ber atna buldı. Premier Erdoğan rәsmi vizit belәn Kөnyaq Koreanıñ başqalası Seoldә buldı. Anı Dәwlәt rәise Moo-Hyun Roh da qabul itte hәm Erdoğan xөrmetenә sıy mәclese birde. Şunda Tөrek ğәdәtlerenә tiskere dip xörmәt öçen bakal kütәrelmәwe jurnalistlarnıñ diqqeten cәlep itte. Erdoğan 1950’nçe yıllarda Kore suğışı waqtında şәhit töşkәn Tөrek ğәskәrlәreneñ ziratına da vizit yasadı. Ul biredә bolarnıñ qәberlәre Kiblağa qarıy mı dip soradı.
Bu atnada Tөrkiyәnәñ mөhim qunağı Misır Prezidentı Mөbarәk ide. Anı kollegası Sezer qabul itte. Ber kөnlek eş vizitında taraflar Ğıyraqtağı tәrәqqiәtlәr turında fiker alıştılar hәm Ğıyraq bülenmәskә tiyeş digәn urtaq fiker belderdelәr. Şulay uq İzrael-Fәlәstin konfliktın çişü mәsәlәsendә dә urtaq qaraş beldedelәr. Tege yaqtan bu atnada İzraelneñ oppozitsiәdәge Eşçe Partiәse lidere hәm elekke Tışqı Eşlәr Minestere Şimon Perez Ankaraga kilde. Ul Tışqı Eşlәr Minester Gül belәn oçraştı.
Bu atnada Xosusilaştıru Yuğarı Oyışması Tөrkiyәneñ iñ zur nefte eşkәrtü zavodı Tüpraş’nıñ paylarınıñ 65,76 %-ın 1 milyar da 302 million dolarğa Efremov Kautchuk GmbH’ğa satıluwın tәsdiqlәde. Qarar .”Rәsmi Gazeta”da iğlan itelde . Şuña küre, Tatneftneñ 60 kөn eçendә kileşügә qul quyıp aqça tülewenә genә qalğan ide. Petrol-İş xөnәr berlege isә Efremov burçı bulğan ber şirkәt, Almanyada adrese yuq, şuşı şirkәtneñ 49 % payına iә bulgan Penix isә Virgin urtawlarında tөzelgәn, qara aqça aqlaw belәn şөgellәnә digәn dәgvә kütәrde hәm mәxkәmәgә mörәcәğәt itte. Vazğiәt “Financial Times” gazetasınıñ yazuwınça, Tatneftneñ azçılıq payına iә bulğannarnıñ Premier Erdoğanğa mörәcәğәt itep, Efremov Kautchuk AQŞ hәm Rossiә qanunnarın boza, şul sәbәple Tüpraşnıñ payların satu eşen tuqtatırğa çaqıruları arqılı tağın da qatmarlıraq tös aldı. Bu turıda “Hürriyet” gazetası da yazdı. Inde Premier nindi adım ataçaq şul kötelә.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
İzrail waqıtınnan alda saylawga bara
Ehud Olmertnen wazifadan kitüennän soñ Qadima partiäse citäkçese bulıp saylangan Tzipi Livni, soñgı atnalarda urtaq xökümät tözü öçen başqa partiä başlıqları belän kileşü maqsatında söyläşülär alıp bargan ide. Livnigä Eşçe partiäse yaqlaw beldersä dä, bu ike partiänen mäclestäge sanı xökümät tözü öçen citmi.
Şul säbäple, 2010 yılga planlaştırılgan saylaw, waqıtınnan alda yäğni fiwral yäisä mart ayında uzdıru küz aldında totıla.
Waqıtınnan elek bulaçaq saylawda Tzipi Livnegä iñ zur köndäş partiä, Bänyamin Nätänyahu citäkçelegendäge uñçı partiä Liqud bulaçaq.


text:
Söğüd Ğäräpstanda Xac başlandı
Bügen Söğüd Ğäräpstanda yıl da bula torğan möselmannar öçen izge Xac ğämäle başlandı. Bıyıl xacilar sanı 2 millionnan artır dip farazlana. Söğüd räsmiläre alarnıñ iminlegen saqlaw häm häläkätlärne buldırmaw öçen bıyıl östämä çaralar kürde. Tatarstannan Xacğa 1100 möselman kitte.
"Bismillähi-är-räxäni-är-räxim. Bügen bez Tärbiä könendä Minä üzänenä çıqtıq. Palatkalarda urnaşıp bettek. Bötenebezgä urınnar citte, älxämdü-il-lah. Monda 25-28 gradus, bezneñçä cäy dip äytergä bula. Tönlä beraz salqınçaraq. Ämma kübebez Mäkkädä bulğan çaqta yoqlaw qapçıqları, yurğannar belän waqıtında tämin itelde. Şartlar tüzerlek, awırlıqlar bulsa da. Böten üzän çatırlardan tora, alar uramnarğa bülengän. Çatırlarda 10-20-30zar keşe urnaşqan. Här uramda kiosklar, milli aşlar satqan kibetçeklär bar, anı satıp alırğa bula. Çatırlarğa elektr kertelgän, çäy qaynatıp eçergä mömkin."
Yıldan yıl şartlar yaxşıra, awırlıqlar bulsa da, Xacda sabır bulırğa kiräk, di Wäliulla xäzrät:
"Älbättä, salqın tiep, eçläre awırtuçılar buldı. Ämma citdi oçraqlar bulmadı, böten şartlar tudırılğan. Bezneñ İdel-Xac başlıqları wazğiätne küzätep tora, berär problema çıqsa ul şunda uq xäl itelä."
Bügenge tönne xacilar Minä üzänendä uzdıra, comğa, 29 dikäber könne qoyaş çığu belän alar Ğäräfä tawına yul totaçaq. Näq Ğäräfä tawında Möhämmäd päyğämbär 632nçe yıldan üzeneñ soñğı wäğäzen uqığan dip farazlana. Möselmannar bu könne alladan yarlıqaw sorap, doğa qılıp ütkärä. Möselman kalendarendä bu kön – Ğäräfä köne dip atala.
Soñınnan xacilar kire Minä üzänenä qaytıp şaytanğa taş ata, menä bu çarada yıl sayın küpläp keşe taptalıp ülä. Uzğan yıl kimendä 345 keşe häläk bulğan ide. Bıyıl bu urınnar kiñäytelgän, xalıq ağımın küzätü cihazları quyılğan. İminlekne 30 meñgä yaqın polisiä xezmätkäre saqlıy.
Ber törkemdä kilgän xacilar ber bersen yuğaltıp adaşa qalsa da, çaralar küreögän, Wäliulla xäzrät bu xaqta bezgä menä närsälär belderde:
"Terkälü waqıtında maxsus beläzeklär birelä, alar tös belän dä törle kontinentlarğa ayırılalar. Bez qızıl tösle beläzeklär kiäbez. Bez Diniä Nazarätennän maxsus beyjiklar (tanıqlıqlar) yasadıq, anda xaci turında mäğlümat, şulay uq törkem citäkçeseneñ kesä telefonı nomerı kürsätelgän. Ägär dä xaciyıbız yuğaldı ikän, ul berençe oçratqan polisie keşese yäki xezmätkärlärgä möräcäğät itä, alar kesä telefonın cıya, citäkçebez şul keşene kilep ala."
Yuğalu häm adaşudan qala, mäsxäbara qarşılıqlar qurqınıçı da bar. Bıyıl Ğiraqtağı sönnilär häm şığılar, fälestindäge fraksiälär arasında bäreleşlär arttı.
Söğüd Ğäräpstannıñ Xac komitetın citäklägän ilneñ eçke eşlär ministrı şaxzadä Nayif bin Ğäbdel äl-Äziz, iminlek köçläre här törle tärtipsezlek omtılışın buldırmas öçen böten çaralarnı küräçäk, dip belderde.
17 yıl eçendä Xac waqıtında bik küp borçulı waqiğalar da buldı, 1990nçı yılda meñ yarım keşe taptalıp , Minädä çatırlar şähärçegendä çıqqan yanğında 340 keşe yanıp ülgän ide. Şulay uq esselekkä çıdıy almıyça, bigräk tä olı yäştäge keşelär wafat bula. Xac komitetı xäbär itüençä, bıyıl inde 200 keşe ülgän. 21 xaci xastaxanägä salınğan, Xac urınnarında 9 meñ yarım tabip eşli.
Barlıq şartların ütäp başqarılğan Xacdan soñ – möselman keşeseneñ böten ğönahlardan arına, dip sanala.
Xac ğämäle Qorban bäyräme belän tämamlana, bıyıl ğäyet 31 dikäbergä turı kilä.
Alsu Qormaş


text:
Amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov häm iminlek räsmiläre belän oçraşır öçen bügen Taşkentqa kilde. Bu – Rumsfeldnıñ 2 yılda öçençe tapqır Üzbäkstanğa kilüe.
Üzbäkstan tışqı eşlär ministrlığı xäbär itüençä, söyläşülär Üzbäk-Amerikan mönäsäbätläre, töbäktäge iminlek häm kürşe Äfğanstandağı wazğiät turında bulaçaq.
Küptän tügel üzbäk räsmiläre Üzbäkstan, Khanabad hawa bazasın amerikannarğa ozaq waqıtqa qullanışqa birergä äzer, dip beldergän ide. Quşma Ştatlar bu bazanı Äfğanstandağı xärbi çaraları öçen qullana.
Xalıqara keşe xoquqları oyışmaları Üzbäkstannı keşe xoquqların bozuda ğayepli. Şul ğayepläwlär nigezendä bulsa kiräk, Rumsfeldnıñ kilüe aldınnan ğına, ber möselman dissidentınıñ änisen irekkä çığarğannar, dip xäbär itelä.