text:
27 Mayıs 2015 Çarşamba
Asan Çergeyevniñ eki şiiri
Mayıs 27, 2015 2015_2, Edebiyat ve tenqit, Muradasilov Asan No comments
2010 senesi yanvar 27-de Qrım Devlet arhiviniñ "Gazetler fondı" bölüginde "Azat Qrım" gazetasınıñ 1942 senesi çıqqan nushalarnı baqıp çıqqan edim. Asan Çergeyevniñ "Ey, sen Qrım!" (1942 s. mart 27, №19) şiiri basıldı. Aynı şu yılnıñ mayıs 8 künü (san №31) neşir etilgen nushada "Ey, Qrımnıñ yaş yigiti" şiiri de bardır.
Qırımtatar edebiyatnıñ klassik şairimiz Asan Çergeyevniñ icadiy mirasından "Azat Qrım" gazetasında 1942 senesi neşir etilgen eki şiiri ("Ey, sen Qrım!" ve "Ey, Qrımnıñ yaş yigiti") işbu maqalemizniñ esas mevzusını teşkil etmektedir.
Şu eki şiir beşer dörtlükten ibaret olsa da, mündericeleri o vaqıt halqımıznıñ ögünde olğan ağır yaşayışını körsete. Yani repressiyalar ve kulaklaştıruvğa "Ey, sen Qrım!" şiiri açıq işaret ete.
"Ey, Qrımnıñ yaş yigiti" şiirinde ise dersin şair nemselernen bir olğanını, dostlaşqan. Lâkin bu fikirler yañlıştır.
"Nemselernen el tutuşıp,
/Qardaş kibi keteyik,
/Duşmanlarnı yer yüzünden /
Bütün ğayıp eteyik"/
Bu şiir yaratılğanda Asan Çergeyev sovet ükümetinen küreşmege çağıra. Çünki şair sovet ükümet tarafından çoq horlıq körgen.
"Ey, sen Qrım!" şiiri Ural türküsi olaraq bellidir. "Azat Qrım" gazetasında bastırılğan şiirniñ astında "İhtar" degen añlatuvnda şöyle kösterile: "Qrım tatarları 1921 senesi çufut–bolşevik ükümetiniñ ağır felâketleri altında ömür ettiler; doğğan vatanlarından sürüldiler, çeşit cezalarğa duçar oldılar. Bütün bu eziyetlerge qarşı halq arasında pek çoq yır yazıldı, yırlandı.
Böyle bir yır da "Ey, sen Qrım!" - ural türküsidir. Bu parça 1930 senesinden başlap yırlanıp kele.
Ekinci Cihan cenki evelinde çıqqan "Yañı dünya" gazetasınıñ bir sanında (1924s. avgust 9, № 112) neşir etilgen "Ocalarğa" degen şiirni (T. N. Kerimov tarafından tapılğanı ve şu eserini maña berilgenin içün minnetdarlığımnı bildirem – A.M.) ve 1942 senesi "Azat Qrım"da neşir etilgen şiirlerini bu yerde taqdim etemiz.
Şiirler arhivde saqlanıp qalğan şekilleri ile bu maqalede neşir etile.
Ey, sen Qrım!
(Ural türküsi)
Ey, sen Qrım, doğğan yerim,
Köz ögünden ketmisiñ!
Ne içün bilmem, balalarıña
İç yahşılıq etmisiñ!
Kimerini, sen yolladın,
Qarlı-buzlu Uralğa.
Ölmez burun mezar qazdın,
Sen o yerde olarğa.
Kimerini türmelerde
Belâ-böten yatqızdıñ;
Tınıp turğan şeñ Salğırğa,
Qızıl qanlar aqızdıñ.
Malım-mülküm cümle şeyim,
Kolhozlarğa dağıttıñ.
Ballarını yol içinde,
Gece-kündüz ağlattıñ!
Ey, sen Qrım, doğğan yerim,
Boğul közüm yaşına!
İnşalla menim qarğışlarım,
Yeter seniñ başıña!
Asan Çergeyev
("Azat Qrım" 1942 s. mart 27, №19)
Şu yerden qayd etmek mümkün ki, belki bu şiirniñ devamı da olğandır.
Qırım kimni qarlı-buzlu Uralğa yolladı? Kimerini türmelerde belâ-böten yatqızdı? Mal-mülküni cümle şeyi, kolhozlarğa qaçan dağıtı? Bu belâlar halqımıznıñ başından keçkenini Vatan-Qırımnıñ qabatı barmı? Soñki 5-nci beyit teren oylanmaqtan qaldırmay: - nasıl etip Vatanını ve milletini sevgen şair Qırımnı qarğay?: "İnşalla menim qarğışlarım, / Yeter seniñ başıña!"
Evelde ne yazılsa, neler bastırılsa tsenzura komiteti tarafından pek qattı nezaret etile edi. Belki "Azat Qrım" gazetası 1942 senesinde tsenzuradan ceza aşaycağından qorqup bazı deñişmelerni şu şiirge kirsetken. Atta belki bazı beyitlerni alıp taşlağandır! Şu sualge cevap bere bilecek - şairniñ öz elyazıları. Amma künümizge qadar saqlanıp qalğan iç bir elyazması yoqtır.
Ey, Qrımnıñ yaş yigiti
Ey Qrımnıñ, yaş yigiti
Çıq soğuşqa belsenip,
Doğmağanday ölip ketme,
Yer yüzünden eksilip.
Al silâñnı, taq beliñe.
Dinsizlernen kel küreş,
O dım, alçaq evimizge –
Ursun mudam ay küneş.
Asıp-kesip, olar bizni –
Yolladılar er yaqqa,
Kel, Qrımnıñ yigitleri,
Çıqar bizni yarıqqa.
Nemselernen el tutuşıp,
Qardaş kibi keteyik,
Duşmanlarnı yer yüzünden
Bütün ğayıp eteyik.
Lâkin duşman ölmegencek
Biz iç raat olmamız.
Bunı eger añlamasaq,
Biz bir vaqıt oñmamız.
Asan Çergeyev
("Azat Qrım" 1942 s. mayıs 8, №31)
Ocalarğa
Ya, sen oca köter başını, çıq meydana belsenüb
Doğmağanday ölüb ketme yer yüzünden eksilüb.
Taqatıñnı sen acımay cayilliknen kel küreş,
O dım, alçaq evimizge ursun mevdam al küneş.
O evlerde ipranğan can çıqsın kelüb yarıqqa
İlim-oquv tamırları darqasınlar er yaqqa.
Caillikni bizge bergen çar devri yiberdi
Köyli, işçi faqir halqqa esirlikni o berdi.
Şimdi bizler azda olıp zıncırlardan qurtuldıq
Özimizni çoq beklegen Şura usulin qurdıq
Lâkin cealet olmasa biz iç raat olmamız
Bunı eger añlamasaq, biz bir vaqıt oñmamız.
Ya, qardaşlar belseleneyik, ant eteyik bu yerde
Cail halqıñ közlerinden tez çekilsin o perde.
Ya oca, bil sendedir bu caillikniñ duşmanı
Quvuşlarda çalışaraq qorçala sen şanını:
Yaşnı kündüz, qartnı gece oqut em özün ögren
Bu zametler nafle keçmez cigitler böyle ölgen.
Al bayraqnı köterüb sen yur halqnıñ eñ ögünde
Halqqa yolbaş olmağa sen borclusıñ bu künlerde
Top alayıq, birleşeyik biz bu kursta ocalar
Sıqlet olsaq biz eminmiz birlik bizni qorçalar.
Biz İlyiçniñ vaziyetiñ unutmayıq bir zaman
Yoq eteyik caillikni yer yüzünden bir tamam.
Asan Çergeyev
("Yeni-dunya" 1924 s. avgust 9, №112)
Bu eserde Asan Çergeyev oca zenaatınıñ halqımızğa pek kerekli olğanını köstere. Şiirniñ satırlarında müellif öz küreşini toqtatmayıp, kene halqnı küreşmege çağıra.
Umumen, netice olaraq, şunı ayta bilemiz ki, şairniñ eserleri teren mana ile yazılğan. Onıñ künümizge qadar saqlanğan şiirleri ve poemaları keçken devir qırımtatar edebiyatınıñ ne derecede bay olğanını köstermekte.
Asan Muradasilov


c: text/html

text:
Xalıqaralıq huqıq
Xalıqaralıq huqıq ma'mleketler aralıq yaki ken'irek ma'nide xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'n bolg'an waqıya ha'm protsesslerdin' huqıqıy qa'siyetlerin qarastıratın ilimi.
Xalıqaralıq huqıqıy normalarda milliy ma'mleketlerdin' o'z-ara qatnasıqlarındag'ı quramalı protsesslar o'z sheshimin tabadı. Olardın' tiykarında qa'liplesip atırg'an, xalıqaralıq subektiv niyetin emes, al ja'miyetlik rawajlanıwının' obektiv faktorlarına say keletug'ın huqıqıy sana xalıqaralıq huqıqta o'z sa'wlesin tabadı.
Ha'zirgi xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'sir jasawshı ko'plegen faktorlar ishinde xalıqaralıq huqıq u'stinligi haqqındag'ı qag'ıyda XXI a'sirdegi tsivilizatsiya ha'm huqıqıy sana da'rejesine ko'birek say keledi.
Xalıqaralıq huqıq iliminde xalıqaralıq huqıq tu'sinigine ha'r qıylı ta'riyipler berilgen. Solardan bir qatarın to'mende ko'rsetilgen:
Birinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıqtı "ma'mleketlerdin' niyetin muwapıqlastırıw tiykarında du'zilgen ha'm rawajlanatug'ın ma'mleketlerdin' tınısh-tatıw jasawı, xalıqlardın' ten' huqıqlıg'ı ha'm o'z ta'g'dirin o'zi belgilewin ta'miyinlew maqsetinde xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması" sıpatında ta'riyplew mu'mkin.
Ekinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "ma'mleketler ha'm usı huqıq sistemasının' basqa subektları arasındag'ı qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması".
U'shinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq "ja'miyetlik rawajlanıw nızamlıqlarının' ta'siri menen baylanıslı ra'wishte xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi ha'm ma'mleketler niyetinin' salıstırmalı sa'ykesligin bildiriwshi sha'rtnamalar, a'det normaları ha'm printsiplar sisteması".
To'rtinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "xalıqaralıq (ma'mleketler aralıq ha'm basqa tu'rdegi) qatnasıqlardı retlestiriwshi normalar jıyındısı ha'm sisteması".
Besinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "huqıqtın' biyg'a'rez tarawı bolıp, o'zinde bir pu'tin ha'm tutas printsiplar ha'm normalar sistemasın, yag'nıy en' da'slep ma'mleketler arasındag'ı xalıqaralıq qatnasıqlar tarawın retlestiriwshi, yuridikalıq ma'jbu'riy bolg'an a'dep-ikramlıq qag'ıydalardı bildiredi".
Altınshı ta'riyp: "Xalıqaralıq huqıq ju'da' ken' ha'm tu'rli tarawlardı o'z ishine alıwshı ayrıqsha huqıqlar sisteması. Sonın' menen birge tek normalar jıyındısı bolıp qalmastan, olardın' sisteması da".
Xalıqaralıq huqıqqa berilgen joqarıdag'ı ha'm basqa ko'plep ta'riyplerdin' avtorları imkanı bolg'anınsha ko'birek xalıqaralıq huqıqqa ta'n bolg'an waqıyalardı qamtıp alıwg'a ha'reket etken.
Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq ekinshi jer ju'zlik urıstan keyin Birlesken Milletler Sho'lkeminin' Ustavı qabıl etilgennen son' ju'zege kelip, rawajlang'an. Sol sebepli, "Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq" tu'sinigi xalıqaralıq qatnasıqlarının' ulıwma moyınlang'an priniplerı menen normaları rawajlanıwının' jan'a basqıshın sa'wlelendirgen halda, xalıqaralıq huqıq ha'reketinin' xronologiyalıq ko'lemin belgileydi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina Silâlı Quvetleri Baş ştabınıñ yolbaşçısı Viktor Mujenko, NATO Arbiy komitetiniñ oturışuvında Türkiye Ukrainağa «pek ziyade» qol tuttı, dep bildirdi.
Mujenko: «Türkiye bizge, cümleden, emekdaşlığımıznıñ yañı yönelişleri olğan hümanitar ve konsultativ yardım, Silâlı quvetlerniñ logistikasını meydanğa ketirüv ve Ukrainağa maddiy yardım berüv meseleleri boyunca pek ziyade qol tuttı», – dedi.
O, NATO baş ştabları reisleri tarafından Ukrainadaki ortaqlarına qarşı kritik çıqışlar ya da qaydlarnıñ yapılmağanını, aksine, Arbiy komitetiniñ NATO-Ukraina formatındaki oturışuvnıñ er bir iştirakçisi tarafından Ukrainanıñ topraq bütünligine pek qaviy qol tutuvnıñ ifade etilgenini ilâve etti.
Onıñ aytqanına köre, Ukrainanıñ «Javelin» tipinde tanklarğa qarşı raketa sistemlerini almaycağına dair izaatlar kerçekke zıt kele.
Baş ştabınıñ yolbaşçısı, Ukrainanıñ arbiy hadimleri tarafından bu çeşit silâlarnıñ qullanılmasına azırlıq yapılğanı kibi, bu silâlar ile vastasız şekilde silâlandırılacaq arbiy strukturalarnıñ meydanğa ketirilmesi boyunca teşkiliy tedbirler endi yapıla, dep qayd etti.
2017 senesi dekabrniñ soñunda AQŞ prezidenti Donald Trampnıñ memuriyeti Ukrainağa öldürici silânıñ bir qaç tipini satmaq içün litsenziyanı tasdiqladı. Bundan soñ Amerikanıñ kütleviy haber vastalarında, cümleden, 35 fırlatıcı tertibatı ile 210 raketası olaraq «Javelin» raketa kompleksleri bahis mevzusı olğanları aqqında bildirüvler peyda oldı.


text:
Qırım tasil saasınıñ keçici zamanını 2019 senesine qadar uzatmaq kerek. Böyle teklifini Cemaat halq cebesiniñ Merkeziy ştabı iş gruppasınıñ yolbaşçısı Lübov Duhanina bildirdi.
Duhaninanıñ fikirince, daa az vaqıt içinde qırım tasil saası Rusiye sistemasına tolusınen kirip yetiştirmeycek.
Kreml nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ ilim, tasil ve gençlik nazirliginiñ yolbaşçısı Natalya Gonçarova haber etkeni kibi, şimdiki vaqıtta, tasil sistemasınıñ turmuş meselelerinden ögretüv keifiyeti mevzularına keçip oldılar.
Gonçarovanıñ bildirgenine köre, cemaat halq cebesiniñ yardımı ile, cumhuriyette aliy tasilniñ sistematizatsiyası ömürge keçirildi. Bunıñnen bir sırada, ocalarnıñ kvalifikatsiyalarını yükseltmek içün kerekli tedbirler keçirilmekte.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Pavlodarlıq stwdentter Asxat Aytjanov pen Nwrgïza Kalïnovanıñ "Qımızdan balmuzdaq dayındaw" taqırıbında qorğağan jobası jastardıñ bïznes-bastama forwmında jeñimpaz atanıp, bes jüz mıñ teñge jüldege ïe boldı, dep xabarlaydı pavlodarnews.kz tilşisi.
Joba avtorlarınıñ biri Asxat Aytjanovtıñ aytwınşa, bul ïdeya bir ay burın twındap, az waqıt işinde qolğa alınğan. - Biz äweli şïpalı swsınnan jasalğan balmuzdaqtı balalar men eresek adamdarğa usındıq. Erekşe tağam däm tatqandardıñ köñilinen şıqqan soñ, bilim ordası basşılığına resmï xat jazdıq. Bul usınısımız birden qoldaw taptı. Köp uzamay wnïversïtetimizdegi Enactus uyımımen tığız baylanıs ornatıp, jobamızdı respwblïkalıq forwmda qorğawğa joldama aldıq. Nätïjesinde jobamız köpşiliktiñ köñilinen şıqtı, - dedi A. Aytjanov. 21 jastağı jas ğalımnıñ aytwınşa, S. Torayğırov atındağı Pavlodar memlekettik wnïversïtetinde ötken forwmda respwblïkanıñ tükpir-tükpirinen 160-tan astam jas ğalım qatsıqan. Qazirde tätti tağamnıñ eki türi dayındalğan: biri - qışqıldaw bolsa, ekinşisi - tätti.
Kommentarïï


text:
Ekrem Çelebi - Dinek Dağı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Dinek Dağı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Dinek Dağı türkü indir, Ekrem Çelebi - Dinek Dağı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Dinek Dağı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Dinek Dağı türküsü, Dinek Dağı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Dinek Dağı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Engin Ol Gönül
Ekrem Çelebi - Ben Ne Biçim Serseriyim
Ekrem Çelebi - Bu Nasıl Kader
Ekrem Çelebi - Geldi Gidiyor
Ekrem Çelebi - Ozanlar Diyarı
Ekrem Çelebi - Zahidem
Ekrem Çelebi - Heyro
Ekrem Çelebi - Hacel Ovasını Engin Mi Sandın
Ekrem Çelebi - Cumbullu
Ekrem Çelebi - Berber
Ekrem Çelebi - Yat Kolumun Üstüne
Ekrem Çelebi - Allı Sunam
Ekrem Çelebi - Şekeroğlan
Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli


text:
Qırımda, Aqmescit civarındaki Saraylı Qıyat köyü yanında belgisiz şahıslar cami qapılarını qırıp, içeri kirdiler. Bunı Qırım Musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, vaqia noyabr 4 künü yüz berdi. Kündüz signalizatsiya söndürilgen ve cami qaravulı yoq edi. Qaravul vaqia aqqında aynı şu künü aqşam bildi.
«Belgisiz şahıslar, camini abramaq maqsadı ile içeri kirdi, anda olğan şeylerni darma-dağın ettiler, amma signalizatsiya sisetmasından akkumulâtordan ğayrı bir şey alıp ketmediler. Kilitli iane qutusı yerinde qaldı, çünki boş edi», – dey imam yardımcısı Emil Kadırov.
«Nezaret kameralarımız yoq, amma signalizatsiya sisteması qurulğan, kündüz qaravul onı söndüre. Camide degerli şey yoq edi, signalizatsiya sistemasından akkumulâtordan ğayrı başqa bir şey ğayıp olmadı»«, – dep qoştı o.
Emil Kadırov şunı da hatırlattı ki, cami yerli sakinlerniñ esabına quruldı. 2010 senesi soñunda caminiñ daa qurulmağan binası belgisiz şahıslar tarafınlan ateşke berilgen edi. Sakinler öz başına camini ğayrıdan tiklediler, şimdi anda namazlar qılına.


text:
Germaniyada PYD/PKK taraftarları binağa bärep kergän
PYD/PKK taraftarlarınnan ikese saq astına alınğan, 4 qatnaşuçığa gayepläw belderelgän
Germaniyada Sośial demokratlar partiyäseneñ Hamburg bülegenä PYD/PKK taraftarları häm nemeś sul törkemnäre bärep kergän. Alar êçtä şaw-şu quptara, “Zäytün botağı” xäräkätenä qarşı şiğar’lär qıçqıra. Binanıñ balkonında PYD/PKK flagların açıp, salyut attıralar.
Germaniya poliśiyäse tärtip bozuçılarnı binanı buşatırğa mäcbür itkän. PYD/PKK taraftarlarınnan ikese saq astına alınğan. Tağın 4 qatnaşuçığa gayepläw belderelgän.


text:
Brïtanïyalıq qos qalıñdıq üylenw toy salonı uyımdastırğan sayısqa qatıstı. Olar 5 mıñ fwnt üşin 60 sağatqa jwıq waqıt turıp, «tiri maneken» boldı. Bul twralı The Huffington Post xabarlaydı. Jalpı Brïtanïya jerinde üylenw toyın toylawğa 18 mıñ fwnt şığındaladı. Sol sebepti az da bolsa, toyda aqşa ünemdemek bolğan qos qalıñdıq barın salıp baqtı. Söytip, 32 jastağı Tara Ettïs pen 27 jastağı Keyt Xolder baq talasıp, turıstarı 60 sağatqa jwıqtağan kezde Ettïs qarsılasınan jeñilgenin moyındadı. Sayıstıñ şartı boyınşa qatıswşılar tek ärbir 4 sağat sayın ğana äjetxanağa bara aldı. Al tamaqtı olar düken vïtrïnasında turıp jedi. Jarıs ötip jatqanına 2 täwlik bolar kezde ereje qataytılıp, qalıñdıqtar küni boyı tapjılmastan tañğı 07:00-den 23:00-ge deyin turıp, tek keşki asqa ğana üzilis jasadı. Endi qomaqtı qarjını utqan Xolder 5 mıñ fwnttı keler qısta bolatın üylenw toyına jumsamaqşı, dep jazadı gazeta.ru.
Derekközi: 24.kz
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Jámiyet
Aзия paўaжлaHыў бaHkи ҚapaқaлпaқcTaHдa cyў TәMийHaTыH жaқcылaў yшыH қaHшa қapжы aжыpaTпaқшы?
23.05.2018, 07:30 | 17
MIYNETTI QORǴAW: JAS XÍZMETKERLERDI QOLLAP-QUWATLAYMÍZ
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi janındaǵı Puqaralardıń kepillengen miynet huqıqların támiyinlew máseleleri boyınsha aymaqlıq komissiyası hám Qaraqalpaqstan kásiplik awqamları shólkemleri birlespesi…
27.04.2018, 14:40 | 17
Dúnyadaǵı eń kóp aqsha tabatuǵın balalardı bilesiz be?
Geyde balalar eresek adamlarǵa qaraǵanda kóp aqsha tabatuǵın jaǵdaylar da ushırasıp turadı. Bul kóbinese rawajlanǵan mámleketlerde ushırasadı. Balalıq dáwirinen baslap…
27.04.2018, 14:38 | 18
KURSANTLAR TAYaRLAW JAŃA BASQÍShQA ENDI
Qaraqalpaqstan Respublikası «Vatanparvar» shólkemine qaraslı Nókis avtomobil mektebi hár jılı eki basqıshta 50 kursanttan jámi 100 kursanttı oqıtıp, olarǵa áskeriy-texnikalıq…
27.04.2018, 14:35 | 18
Mekteplerde oqıwshı hám ata-analardan pul jıynawdı toqtatıw máselesine arnalǵan peticiya járiyalandı
Usı jıldıń 20-aprel sánesinde «Mening fikrim» portalı jumıs baslaǵanı haqqında xabar berilgen edi. Aradan bir hápte ótip, portalda dáslepki onlayn–peticiyalar…
27.04.2018, 14:33 | 15
ARAL TEŃIZINIŃ JAǴALARÍ DEM ALÍW AYMAǴÍNA AYLANBAQTA
Insaniyat qolı menen awır apatshılıqqa ushıraǵan. Aral teńiziniń jaǵaları búgingi kúnde turistler ushın dem alıw aymaǵına aylanbaqta. Dúnyanıń túrli mámleketlerinen…
27.04.2018, 14:32 | 13
Temeki ónimleriniń bahası qımbatlaydı
Ózbekstanda 2018-jıl ushın byudjet járiyalandı. Onda jergilikli byudjetlerdiń dáramat bólegi neniń esabınan toltırılatuǵınlıǵı kórsetilgen, dep jazadı Sputnik. Bul haqqında Daryo.uz…
27.04.2018, 14:28 | 12
Sudlanǵanlıqtı qalay alıp taslaw múmkin?
Insonvaqonun.uz saytında sudlanǵanlıq jaǵdayı, sudlanǵanlıq múddeti hám sudlanǵanlıqtıń alıp taslanıwı haqqında soraw-juwap formasındaǵı qısqasha maǵlıwmat járiyalandı. Sudlanǵanlıq degen ne? Sudlanǵanlıq…
27.04.2018, 14:26 | 12
JOL HÁREKETI QÁWIPSIZLIGI XÍZMETI XÍZMETKERLERI ARASÍNDA TAŃLAW BASLANDÍ
Paytaxtımızda Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Jol háreketi qáwipsizligi xızmeti xızmetkerleri arasında tańlaw baslandı. Úsh kún dawam etetuǵın ilajǵa Tashkent…
27.04.2018, 14:25 | 15
93 JASTAǴÍ ATADAN XABAR ALÍNDÍ
Jaqında Qaraózek rayonlıq «Nuranıy qorı» hám Puqaralardıń ózin-ózi basqarıw uyımlarınıń jumısın muwapıqlastırıw boyınsha Qaraózek rayonlıq Keńesi, sonday-aq, «Dosnazarov» awıl puqaralar…
27.04.2018, 14:22 | 15
XVI EKOJURNALISTIKA RESPUBLIKALÍQ TAŃLAWÍ
Ekologiya tarawında jumıs alıp barıp atırǵan jurnalistlerdiń mamanlıǵın arttırıw, qorshaǵan ortalıq hám onı qorǵawdaǵı mashqalalardı sáwlelendiriwde ǴXQnıń rolin kúsheytiw maqsetinde…
27.04.2018, 14:21 | 13
Ellikqalada jasaytuǵın urıs qatnasıwshısı Nikolay Raxmetovtıń halınan xabar alındı
Usı jıldıń 19-aprel kúni Ellikqala rayonı hayal–qızlar shólkemi, nuranıylar keńesi hám «Nawayı» awıl puqaralar jıyını basshıları rayondaǵı Nawayı awılındaǵı Baǵjap…
27.04.2018, 14:19 | 15
Qońırat rayonında neshe urıs veteranı jasaydı?
Qońırat rayonınan Ekinshi jer júzilik urısqa 3672 puqara qatnasqan bolsa, sonnan 812 si sawash maydanında qaytıs bolǵan, al 823 i…
27.04.2018, 14:18 | 15
«ÓZBEKSTAN QURAN JARÍSÍ – 2018» JARÍSTA BIZIŃ JERLESLERIMIZ JEŃIMPAZ BOLDÍ
Ózbekstan musılmanları mákemesi basqarması tárepinen shólkemlestirilgen «Quran jarısı»nıń Tashkent qalası Studentler qalashasındaǵı «Jaslar orayı»nda 21-24-aprel kúnleri (erler) arasında ótkerilgen Ózbekstan…
27.04.2018, 14:16 | 13
Avaz Ohun, Uchqun Tillaev hám basqa da kórkem óner ǵayratkerleri Ámiwdáryada koncert berdi
Usı jıldıń 19-aprel kúni Ámiwdárya rayonınıń Voxum posyolkasında jaylasqan stadionda Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń Mádeniyat sarayı qosıq hám ayaq-oyın…
27.04.2018, 14:11 | 13
Shımbayda mákan puqaralar jıyını baslıǵı qıytaq jerden paydalanıw ushın úlgili jumıs isledi
Shımbay rayonındaǵı «Berdaq» mákan puqaralar jıyını baslıǵı F.Palvanova óz aymaǵında jasaytuǵın turǵınlardıń qıytaq jerlerin suwǵarıw ushın Taǵjap kanalınan suw alatuǵın…
27.04.2018, 12:56 | 12


text:
Omar Hayyam
Parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri Omar Hayyam 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılg'an. Atası shatır tigiwshi bolg'anı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalag'an. Onın' jasag'an zamanı Orta Aziya G'aznaviyler hu'kimranlıg'ı da'wiri. Usı da'wirdin' belgili danıshpanlarının' biri Nizammulmu'lk (1017-1032) wa'zir da'rejesine jetip shıg'ısta u'lken medreseler qurıp, a'tirapına belgili adamlar jıynag'an. Omar Hayyam da jaslıg'ınan filosofiya, filologiya ha'm matematika t.b. ilimlerdi qunt penen u'yrengen. Son'ınan Nizammulmu'lktan İsfahang'a shaqırtıp observatoriyag'a basshılıq etiwdi o'tinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırg'an. Biraq onın' atın pu'tkil du'nyag'a tanıtqan rubayıları ekenligi bizge ma'lim.
Omar Hayyam da'wirinde sufizm ta'liymatı ken' taralg'an edi. Biraq ol real ta'biyat tendentsiyalarına su'yenedi. Ma'selen materialistlik tendentsiyalardag'ı filosofiyalardın' pikiri menen ortaqlasıp, Omar Hayyam du'nyanın' materiyanın' ma'n'giligin, bardan joq bolmag'anlıg'ın ha'm joqtan bar bolmaytug'ının ta'n aladı. Du'nyanı o'lmeytug'ın ruwxtan, ideyadan ibarat dep tu'sindiriwshi ta'liymatqa qarsı boladı.
Bul du'nyadan ketken menen du'nyag'a bir pul,
Jerden izimiz o'tken menen du'nyag'a bir pul,
Du'nya tu'rdı ha'm turadı biz bolmasaqta,
Jer astına tu'sken menen du'nyag' bir pul.
Shayırdın' pikiri boyınsha du'nya ma'n'gi bolıwı menen birge tek g'ana o'zgerip turadı, basqa-basqa tu'ske kirip turadı. Bular bolmıstın' tiykarg'ı nızamlıg'ı dep biledi. Solay etip ol erisilgen o'mirge qayıl bolıp o'mir keshiriw kerek ekenligin aytadı. Shayır du'nyadag'ı zulımlıqlardan, ten'sizlikten qattı nalıydı. Ol g'amnan, qayg'ıdan qutılıwdın' sha'rti go'zzal menen ma'y ish dep tu'sindiredi. Hayyam optimizimdi jaqlaydı. Sonın' menen birge g'am-qayg'ı jalg'ızlıq motivi jırlanadı. Ja'ne aytatug'ın na'rse ma'y (sharap) motivi parsı-ta'jik poeziyasında a'yyemgi, motivlerdin' biri. Negizinde shayır, jo'nsiz ma'y ishiw ta'repdarı emes, sharap o'z mo'lsherinde ishilgende g'ana jaqsı. Mo'lsherden zıyat ishimlik adamdı qor-zar etedi dep tu'sindiredi.
Sharap ishsen' aqıl dana menen ish,
Ya gu'l ju'zli qası qara menen ish,
Gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber,
Biraq, samsam shama menen ish,
Du'nyada adam tuwıladı, o'nedi , o'sedi, o'ledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp ju'rgen topıraqta patshanın' bası, shopannın' barmag'ı aralasıp jatpag'anına kim kepil boladı. Ha'tte "ma'y quyılg'an mına gu'zede bir waqıtları sulıw qız bolg'an shıg'ar"-degen pikirge keledi.
Mınaw gu'ze mendey bolg'an yar qumar,
Su'ygeni de qara burım, xosh nigar,
Bul gu'zenin' tutqası da bir gezde,
Go'zzal moynın qushaqlag'an qol shıg'ar.
Mına gu'ze-patsha shıg'ar, xan shıg'ar,
Endi bunnan suw iship ju'r jalshılar,
Sharap quyg'an ıdıslardın' ishinde,
Sulıwlardın' erinleri bar shıg'ar.
Qullası Omar Hayyam XI a'sirde jasag'an so'z sheberi o'mirge filosofiyalıq pikir ju'rgizgen danıshpan shayır.


text:
Qırım Tatarları
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qırım Tatarları (üzataması: Qırımtatarlar, Qırımlar) - Törki xalıq.
1989. yıldağı xalıq sanın isäpkä alu waqıtında 270.000nän artıq keşe terkälgän. Ukrainada (Qırım yarımutrawında, Xerson ölkäsendä), Rusiädä (nigezdä Krasnodar häm Stavropol kraylarında) häm Üzbäkstan (başlıça Tashkänt (Taşkent) belän Färğänä ölkälärendä) yäşilär. Törkiä, Romaniä häm Bolğarstandä dä Qırımtatar diasporaları bar.
ЭчTәлek
Törkemnär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Dala yaq (Noğay Tatarlar), Taw Aldı (Tatlar) häm Könyaq yar buyı (Yalıboylular) Tatarları subetnik törkemnärenä bülenälär.
Tel häm yazu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırımtatar telendä söyläşälär. Yazuda 1926. yılğa qädär Ğäräp älifbasın, 1939. yılğa qädär Latin älifbasın (Yañalifkä oxşaş), 1940 Urıs älifbasın (östämä xäreflärsez, digraflarnı qullanıp), 1990. yıllardan qabat Latin älifbasın (Törek älifbası nigezenä Q häm Ñ quşqaç) qullanalar.
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Möselman-Sönnilär. İslamnı Altın Urda däwerendä qabul itkän, dip uylanıla. İslamğa qädär Qırımtaralarnıñ babaları öleşçä Xristian yäki Yähüd dine totuçıları bulğan.
Atalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırımtatarlar etnogenezendä Xäzär, Qıpçaq, Nuğay, şulay uq cirle qäbilälärdän Tawır, Kimmeri, Törki Alan häm başqa qatnaşqan. Hunnarnıñ häm Skiflarnıñ yoğıntısı da bar. Berböten xalıq bularaq formalaşuları Altın Urda häm ul tarqalğanda Qırım Xanlığı däwerendä turı kilä.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Rusiä Qırım Xanlığın basıp alğaç, Qırımtatarlar 1850. yıllardan Törkiägä küçä başlıylar.
Zamança tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1918. yılda yarım möstäqil Qırım Xalıq Cömhüriäte, 1921. yılda RSFSRda Qırım ASSR oyıştırıla; 1945.tä moxtar yuqqa çığarıla.
İkençe Bötendönya Suğışı barışında Qırım okkupatsiä waqıtında (1941-1943) Natsi propaganda säbäple küp Qırımtatarlar Almannar tarafında Sovet xökümäte häm Bolşevik partizannarı qarşı suğışalar, etnik çistartularda (Yähüdlär häm Urıslarğa qarşı) qatnaşalar.
Deportatsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1944. yılnıñ Mayında Qırımtatarlar (238,5 meñ keşe) Qırımnan mäcbüri räweştä Seber, Urta Asiä häm Urta İdel buylarına sörelä. Ayawsız qırıs şartlarda ütkärelgän küçerü barışında häm sörgendäge berençe aylarda Qırımtatarlarnıñ çama belä yartısı ülä.
Reabilitatsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1967. yılda Qırımtatarlarnıñ konstitutsion xoquqı çiklängän räweştä torğızılsa da, 1980. yıllarnıñ axırlarına qädär alarğa üz watannarına qaytu röxsät itelmi. Üz illärenä qaytqan Qırımtatarlarnıñ ber öleşe torğızu öçen köräşä. 1992. yılda Qırımğa Cömhüriät xäläte birelä.
1990. yıllardağı Üzbäkstanda etnik çistartular säbäple Färğänä üzenendä yäşäğän Qırımtatarlar Awrupağa küçte.


text:
Äset Ïsekeşev Astananı jahandıq qalağa aynaldırwdı qalay elestetetinin aytıp berdi
17.05.2018 13:45
ASTANA. QazAqparat - Astana ekonomïkalıq forwmı ayasında elordadağı «Bastı jobalar tusawkeseri» plenarlıq otırısında Astana qalasınıñ äkimi Astananı jahandıq qalağa aynaldırw üşin qanday jumıstar jürgizilip jatqanın ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
«Jahandıq qalalardıñ qatarına Dwbay nemese Sïngapwr sekildi qalalardı engizwge boladı. Onday şaharlarda sapalı ïnfraqurılımnıñ joğarı sapası - äwejaylar, otelder, restorandar, awrwxanalar men älewmettik nısandar ayqın körinedi. Sol bağıtta Astanada birşama nısandar salındı. Ekinşiden, biz ïnvestorlardı qorğawdıñ joğarı deñgeyine beyimdelip otırmız. Jalpı Qazaqstanda ïnvestorlardıñ qorğalw deñgeyi joğarı. Biraq, «Astana» Xalıqaralıq qarjı ortalığınıñ salınıp jatqanın - postkeñestik elderdiñ işinde revolyucïya dep aytwğa boladı. Brïtandıq quqıqpen munday brïtandıq swdyalar jumıs isteydi. Bul - osında jumıs istewge keletin ïnvestorlardıñ ülken senimin qalıptasıradı», - dedi qala äkimi.
Ol qalanı damıtwda mümkindikterdi jasay bilw kerek ekenin tilge tïek etti.
«Osı qalada birneşe wnïversïtet aşıladı. Bilim jüyesindegi köşbasşımız - Nazarbaev Wnïversïteti bar. Ol tolıq keşendi quraydı. Elordada älemdik deñgeydegi medïcïnalıq jeliler jumısın bastaydı. Demek, osınıñ bäri Astananı jahandıq qalağa aynaldırwdıñ joldarı bolıp esepteledi. Adam qalamızğa kelip, üyindegidey sezinip, bïznesin bastap nemese bilimin alıp jürwge mümkindik alwı - mine bizdiñ közdep otırğanımız osı. Sondıqtan, älemniñ iri jetekşi qalalarınıñ täjirïbesin tereñ zerttep otırmız», - dedi ol.
Äset Ïsekeşevtiñ aytwınşa, London, Vena, Berlïn sekildi köne qalalarmen birge, Dwbay jäne Sïngapwr sekildi şaharlardıñ täjirïbesi qalalıq äkimdik üşin mañızdı.
«Twrïzm men bilim salasına da basa mañız berip otırmız. Sondıqtan, bul ülken proces. Biz ärdayım oqw üstindemiz», - dedi qala äkimi.


text:
İşğal etilgen Qırımda musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler devam ete. Bunı qullanıcı Osman Arifm Facebook saifesinde bildirdi.
«Al-azırda Asan ve Susanna Ablayevlerniñ qorantasında tintüv keçirile. (Seyitler rayonı). Paralamovlar ailesinde de (Seyitler rayonı)», – dep yaza o.
Arifmnıñ aytqanına köre, «nizam hızmetçileri» eki metrlik araba qapusında keçip, silâ qullanıp, qorqqan, ne olğanını añlamağa yetiştirmegen yaş musulman qadınını ve aileniñ diger azalarını divar yanında topladılar.
«Ufaq balanı qorquzdılar. Er vaqıt olğanı kibi musulman qorantalarında silâ, narkotiklerni qıdıralar. Birazdan belli olğanına köre, Seyitler rayonında tintüvler birden dört evde keçirile, olardan üç ev din kütken musulman qorantalarına ait!», – dep yaza qullanıcı.
Qırım.Aqiqat bildirgenine köre, işğal etilgen Qırımda qırımtatar qorantalarında tintüvler devam etip başladı. Avgust 28-de saba Bağçasarayda İbragimovlar ailesine yerli «politsiya» ve kamuflâj urbasında silâlı adamlar keldiler.
Arbiyler qırımlınıñ evini teşkerip, diniy kitaplarnı alıp kettiler. Olarnıñ aytqanına köre, bu edebiyat Rusiyede yasaq etilgen ve ekstremistik kitaplar cedveline kirsetilgen.
Bundan evel Bağçasarayda yaşağan Muslâdinovlar ailesiniñ evinde tintüv keçirildi.
Bundan ğayrı, Qırım medreselerinde kütleviy tintüvler keçirile. Böylece, avgust 13-te Aqmescitniñ üç musulman oquv yurtında tintüvler olıp keçti.


text:
Avvenire xabarlawına qarağanda, bïılğı dinï şarağa 12 adam qatıstı. Pontïfïkke ayağın jwdırıp, süydirgenderdiñ arasında Malïden, Sïrïyadan jäne Päkistannan kelgen üş musılman da boldı.
Pontïfïk Pasxa meyramınıñ qarsañında Rïm qalasınıñ mañındağı Kastelnwovo dï Porto eldi-mekenindegi bosqındar lagerinde bolıp qayttı. Katolïkterdiñ älemdik jetekşisimen kezdesken bosqındar arasında katolïktermen qatar musılmandar, pravoslavtar jäne ïndwstar boldı. Pontïfïktiñ bosqındarğa körsetken bul qurmeti öz kezeginde Ewropanı örttey şarpığan ïslamofobïyalıq qubılısqa toytarıs bermese de dinaralıq tatwlıqtı saqtawdıñ ïşarası ispetti boldı, eren ülgisi retinde qabıldandı.
Kommentarïï


text:
Osman Öztunç - Köroğlu
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Köroğlu
Etiketler : Osman Öztunç - Köroğlu türkü indir, Osman Öztunç - Köroğlu türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Köroğlu mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Köroğlu türküsü, Köroğlu sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Köroğlu bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Dağlara Komşu Oldum
Osman Öztunç - Dadaloğluyam
Osman Öztunç - Ötme Bülbül
Osman Öztunç - Vur
Osman Öztunç - Bekliyorum
Osman Öztunç - Mektup
Osman Öztunç - Ben Dönersem Başbuğum
Osman Öztunç - Adı Türk
Osman Öztunç - Canciğer
Osman Öztunç - Kadınım
Osman Öztunç - Binboğalar
Osman Öztunç - Durmuş un Türküsü
Osman Öztunç - Cebeci İstasyonu
Osman Öztunç - Divan
Osman Öztunç - Darmadağın


text:
Arab tili
Arab tili - samiy (semid) tiller toparına kiredi.
Arab tilinin' a'debiy norması islamnan burın-aq du'zile basladı. İslam dininin' payda bolıwı arablardın' oraylasqan bir ma'mleketke birigiwine alıp keldi. Bul ha'diyse arab tilinin' bekkemleniwine ja'nede rawajlanıwına o'z ta'sirin tiygizdi. VIII-IX a'sirlerde arab tilinin' grammatikası islep shıg'ıldı, leksikografiyalıq so'zlikler jaratıldı, folklor ha'm arab ba'da'wiy poeziyası jıynaldı. Arab tilinin' arab ha'm a'ja'm (arab emes) xalıqlar arasında ken' tarqalıwına Quran ha'm Muhammed A'leyhis-salamnın' ha'diysleri o'z ta'sirin tiygizdi. Arab tili islam dini jetip barg'an barlıq xalıqlar arasında ken'nen tarqadı ha'm bekkem ornalastı. Arab tili ko'p waqıtlarg'a shekem xalıq aralıq ha'm bilim-ta'lim tili bolıp keldi. O'zlerinin' teren' ilimiy pikirleri menen du'nya iliminin' rawajlanıwına u'lken u'les qosqan A'bu'w Rayxan Beruniy, A'bu'w Nasır Farabiy, A'bu'w A'liy ibn Sina, Muhammed Xorezmiy, Mahmud Zamaxshariy ha'm t.b. ullı alım ha'm allamalar usı tilde miynetlerin do'retken.
Klassikalıq arab tili ha'zirgi arab tilinin' payda bolıwına negiz saldı. Ha'zirgi arab tili jaqın shıg'ıstag'ı ha'm Afrikanın' arqa ta'repinde jaylasqan jigirmadan artıq arab ellerinin' ra'smiy tili. Bul tilde ku'ndelikli gazeta-jurnallar shıg'adı, kitaplar basıladı, radio ha'm televidenie esittiriw ha'm ko'rsetiwleri alıp barıladı, mekteplerde, joqarı ha'm orta arnawlı oqıw orınlarında sabaqlar o'tiledi h.t.b.
Tariyxqa na'zer taslasaq islam dini kirip kelgennen baslap tap 1929 jılg'a deyin Qaraqalpaqstanda arab jazıwınan paydalanıp kelindi. Jazıw-sızıw, ilim-bilimlendiriw, ma'mleketlik isler usı jazıwda ju'rgizildi. Bizin' diyarımızda ata-babalarımızdan miyras bolıp arab tili, arab grafikası tiykarındag'ı fars, tu'rkiy tillerinde ko'plegen qoljazba ha'm baspa kitaplar saqlanıp qalg'an. Bul qoljazba ha'm baspa kitaplarda tariyxımız, ma'deniyat, a'debiyat tariyxımız boyınsha ele ilimiy ko'pshilikke ma'lim bolmag'an qunlı derekler saqlang'an.


text:
Bwkïngem wnïversïtetiniñ zerttewşileri adam boyındağı qorqınış pen meyirimsizdik atalarınıñ boyında bar tuqım qwalaytın qasïet ekenine äbden köz jetkizip otır. Psïxologtar osınday er adamdar men äyelder öz tärtibin qadağalap, minezimen jumıs istewi tïis dep esepteydi. Sebebi, bozbala, boyjetken kezinde ağza mazasız sezimderge jïi urınsa, belsendi DNK genine ïe bolwdı adam tärïbe arqılı ğana boyına siñirmek.
Därigerler bul jañalıqtıñ adamnıñ psïxïkalıq awrwın zerttew jolında jasalğan tağı bir naqtı qadam dep otır.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï


text:
Sïır eti — 800 g
Pïyaz — 1 şt.
Tätti qızıl burış —1 dana
Sarımsaq — 4 bas
Qızanaq — 250 g
Suyıq may — 10 ml
Tuz — ¼ a.q.
Usaqtalğan qara burış — ¼ a.q.
Jasıl pïyaz — 20 g
Aqjelek — 10 g
Dayındaw täsilderi:
1.Etti 2 sm qalıñdıqta twraw qajet. Bul astı dayındawğa sübe et durıs.
2. Sarımsaqtı usaqtap, al pïyaz juqalap döñgelek etip twraw kerek. Burıştan dänderin tazalap twrañız.
3. Qızanaqtı barınşa juqalap jarnaqtap twrañız.
4. Ettiñ eki jağına azdap ösimdik mayın jağıp, qızıp turğan tabağa salamız.
5. Ettiñ eki jağın qattı qızıp turğan otta 2 mïnwttan qwıramız. Sosın oğan dämine qaray tuz, burış salıp jılı jerge jawıp qoyamız, mäselen, 50 radwsqa qoyılğan dwxovki peşine. Et dayın bolğan kezde tegis alqızıl tüste boladı.
7. Dayın bolğanda ettiñ üstine twalğan kökenisterdi, aqjelkendi salıp ıstıq tağam retinde usınwğa boladı.
Asıñız dämdi bolsın!
Tegï: As mäziri,
Kommentarïï


text:
Aqmola oblısınıñ awıl şarwaşılığı basqarmasına jaña basşı keldi
KÖKŞETAW. QazAqparat - Aqmola oblısınıñ äkimi Mälik Mırzalïnniñ ökimimen Azamat Sağınbaev oblıstıq awıl şarwaşılığı basqarmasınıñ basşısı bolıp tağayındaldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Azamat Sağınbaev 1980 jılı burınğı Celïnograd qalasında twğan. Säken Seyfwllïn atındağı Qazaq memlekettik agrarlıq wnïversïtetin mal şarwaşılığınıñ menedjeri mamandığı boyınşa bitirgen. Awıl şarwaşılığı ğılımdarınıñ kandïdatı.
Ol eñbek jolın S.Seyfwllïn atındağı Qazaq memlekettik agrarlıq wnïversïtetinde texnologïyalardı jäne mal şarwaşılığınıñ önimderin standarttawdı zerttew kafedrasında tälimger bolıp bastağan.
2008-2010 jıldarı «Asıl tülik» akcïonerlik qoğamında jumıs istegen. 2010-2014 jıldarı «QazAgroÖnim», «KazAgroMarketïng», «KazAgroÏnnovacïya» akcïonerlik qoğamdarında jawaptı qızmetter atqarğan.
2014-2017 jıldarı «Mal şarwaşılığı men mal därigeri salasınıñ ğılımï-ïnnovacïyalıq ortalığı» seriktestiginiñ bas dïrektorı boldı.
Tağayındawğa deyin QR Awıl şarwaşılığı mïnïstrligi janındağı mal şarwaşılığı departamentiniñ dïrektorı qızmetin atqardı.
«Eren eñbegi üşin» medalimen marapattalğan.


text:
Mamandar qara jäne kök şaydı kez-kelgen jasta şay işwge boladı. Kişkentay balalarğa süt qosılğan şay berwge de boladı. Alayda, eñ paydalısı kök şay bolıp sanaladı. Osığan deyin jasalğan zerttewler nätïjesinde kök şay quramında erekşe amïnqışqılı - teanïn bar ekeni anıqtaldı.
Bul zat adamnıñ köñil-küyine jaqsı äser etedi (küyzelis joyıladı). Sonday-aq, onıñ quramındağı antïoksïdanttar obır dertiniñ aldın alwğa ıqpaldasadı. Bul antïoksïdanttar kewde, ökpe, asqazan obırına (isigine) qarsı tura aladı. Key ğalımdardıñ aytwınşa, şay Alcgeymer (aljw) dertinen qorğap, xolesterïn deñgeyin tömendetedi.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï


text:
Fevral 29 künü Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım Yuqarı Mahkemesi, 11 fevralde qapatılğan ve soñunda «terrorizmde» qabaatlanğan qırımlılar Müslim Aliyev, Emir - Üsein Kuku, Enver Bekirov ve Vadim Siruknıñ apiste qaldırmaq qararında qaldı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa olarnıñ advokatı Emil Kürbedinov bildirdi.
«Afsus ki, mahkeme qorumanıñ delillerini qabul etmedi, her şey esaslanğan ve mabuslar qanunğa köre qapatılğan.- dediler olar. Buña baqmadan olarnı hiç olmasa ev tevqifine qoymaq içün bütün temeller bar», – dep ayttı Kürbedinov. Aynı zamanda,o, apis etilgenlerniñ «müthiş baqım şarait» şikâyetlerini belgiledi.
«Qabaatlanğanlarnıñ özüleri makeme devamında FSBniñ uydurılğan qabaatı, işlerniñ fabrikatsiyası, müthiş baqım şaraitleri aqqında ayttılar, mında söz yemekniñ içinde bulunğan fırın böcekleri, qandalay ve bitler aqqında yürütüle, olardan ise, tsitata ketirem: bütün töşek - yastıqlar qan içinde... » , kameralarnıñ rıh-marıh olğanı sebebinden koykalar yetişmey (sıranen yuqlaylar) », - izaatladı Kürbedinov.
Fevral 11 künü, Qırımda, qırımtatarlarnıñ evlerinde bir sıra tintüvler keçirildi. Olarnıñ neticesinde 12 insan tutıp qapatıldı, sorğudan soñ çoqusı azat etildi. Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokuror Natalya Poklonskaya «Hizb ut - Tahrir» adlı terroristik teşkilâtnıñ faaliyetinen bağlı cinayi işniñ açılması aqqında bildirdi.
Fevral 12 künü qapatılğan dört insan Müslim Aliyev, Emir - Üsein Kuku, Enver Bekirov ve Vadim Siruknı Qırımdaki mahkeme apis etmek qarırını aldı. Olarnıñ advokatı Emil Kürbedinov iddia etkeni kibi, taqiqatta apis etilgenlerni «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ iştirakçileri olaraq qabaatlamaq içün iç bir delilleri yoq. Fevral 12 künü daa tahminen on tintüv keçirildi.
Qırımtatar halqınıñ Meclisi böyle areketlerni qırımtatarlarğa qarşı yapılğan yañı repressiyalar kibi tanığan. Bundan sebep UkrainaTiş İşler Nazirligi fevral 12 künü narazlıqnı bildirip, Rusiyege basımnı küçleştirmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
GEMİDE Yerli Dram Filmi Tek Parça İzle HD 720P - WebTv
107 izlenme
Kategori Film
Eklenme Tarihi 2 yıl önce
Dilİngilizce [English]
Açıklama
GEMİDE Yerli Dram Filmi Tek Parça İzle HD 720PGEMİDE Yerli Dram Filmi Tek Parça İzle HD 720PGEMİDE Yerli Dram Filmi Tek Parça İzle HD 720P===============================================Tag:film türkçe dublaj,film türkçe dublaj tek parça,film türkçe dublaj 2015,film türkçe dublaj full izle,film türkçe komedi,film türkçe 2014,cekicen film türkçe full,cekicen film türkçe 2014,cekicen film türkçe dublaj,izle film türkçe dublaj,film türkçe dublaj,film türkçe dublaj tek parça,film türkçe dublaj 2014,film türkçe dublaj full izle,film türkçe komedi,film türkçe 2015,cekicen film türkçe fullcekicen film türkçe 2014cekicen film türkçe dublajizle film türkçe dublajalmanca film türkçe altyazılıfilm türkçe dublajfilm türkçe dublaj tek parçafilm türkçe dublaj 2014film türkçe dublaj full izlecekicen film türkçe dublajizle film türkçe dublajtitanik film türkçe dublajburusli film türkçe dublajçizgi film türkçe dublajfull film türkçe dublajsindirella çizgi film türkçe full izlecekicen film türkçe fullkülkedisi çizgi film türkçe full izlecizgi film türkce izlefilm türkçe komediçizgi film türkçe tom ve jerryfilm türkçe 2014cekicen film türkçe 2014


text:
Fevral 12-de saba erte Topuz Bahtiyar ve balaban qorantası Qırımdaki Yaltanıñ Tsvetoçnaya soqağında yerleşken beş qatlı evniñ birinci qatındaki dairelerinde yuqlağanda silâlı insanlar camlarnı qırıp, içeri kirdiler. Rusça emir etip, qadınlarnı bir odada, balalarnı ekinci odada qapatıp, tintüv keçirdiler. Soñra Topuznıñ ellerini baylap, qorantasına bir şey añlatmayıp onı alıp kettiler, qollarında ise qırılğan camdan qanlı yaralar bar edi.
35 yaşında Topuz çeber elli ayaqqapçı ve istidatlı bir dizayner, eskiden bala bağçası olğan birinci qatnı satın alğan soñ onı özü tamir etti. Rusiye nizam organlarınıñ hadimleri evlerine kirgende anda Topuznıñ üç balası, ömür arqadaşı, tatası ve torunı bar edi.
Topuznı Rusiye FSB (Federal havfsızlıq hızmeti) binasına alıp kettiler ve odağa qapatıp, 12 saat tuttılar. Gecege yaqın onı azat ettiler – FSB hadimi onıñ yaqalanması Rusiyede yasaq etilgen Hizb ut-Tahrir ile alâqalarında şeklenmesinen bağlı olğanını aydınlattı. Topuznıñ soy-sopları oña Kyivge köçip kelmege yardım etti, o, universitette oqumağa başladı.
Cumaaqşamı künü, iyün 2-de, Rostov-na-Donu mahkemesinde dört qırımlı ekstremist teşkilât ile alâqaları olmağanını bildirip, qabaatlarını red ettiler. Olarnı Qırımda yaqalağan ediler – tuvğan Aqmescit şeerinde.
Er saba evimni tüşünip uyanam ve haberlerni baqmağa qorqam, anda yaramay şeyler olaEnver Oçilov
«Er saba evimni tüşünip uyanam ve haberlerni baqmağa qorqam, anda yaramay şeyler ola», – dep ayta Topuznıñ emcesi – Enver Oçilov. O, ömür arqadaşı ve qızınen beraber New Yorkta otura. Enver «Amerikanıñ sesinen» telefonda bağlanıp şunı qayd ete: Kremldeki dost ve aqrabalarını qorqu bastı.
«Facebookta bir şey paylaşmağa qorqalar, telefonda laf etmege qorqalar. Telefon etsem, avanı laf etemiz», – dep devam ete o. Oçilovnıñ aytqanına köre, qırımtatarlarnıñ büyük nesli gençlerge öz başına yürmemege tevsiye ete: bir çoq adam ğayıp oldı».
2014 senesi Rusiye Ukrainağa ait olğan Qırımnı işğal etken soñ qırımtatarlar yaqalanmağa, ğayıp olmağa ve apiske alınmağa başladı.
Rusiye mahsus hızmetleri bütün tedbirler teraktlar olmasın dep, alınğanını bildire.
Uquq qorçalav teşkilâtları buña razı degiller: olarnıñ qayd etkenine köre, Rusiye qırımtatarlarnı islâm ekstremistleri olaraq köre – çünki olar Qırım yarımadasında Rusiye uquqını öyle de tanımadı.
Farqlı fikirler olmasına yol berilmey: mustaqil qalğan jurnalist ve diger tenqitçilerni kontrol etmege başlaylarSamantha Power
«Farqlı fikirler olmasına yol berilmey: mustaqil qalğan jurnalist ve diger tenqitçilerni kontrol etmege başlaylar», – dep ayttı aprel ayında Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Birleşken Milletler «Teşkilâtındaki daimiy temsilcisi Samantha Power.
Neticede tatarlarnıñ er angi siyasiy ve cemiyet ifadelenmesiniñ şekilleri qanundan tış ilân etildi».
Berilgen malümatqa köre, 2014 senesi mart ayında, Qırım işğaliniñ ilk künleri, prezident Vladimir Putin Qırımtatar Milliy Meclisiniñ sabıq reisi Mustafa Cemilevge telefon etip, Kremlde körüşmege teklif etti. Cemilev Rusiye prezidentiniñ davetini qabul etmeyip, Qırımnı acele sürette Ukrainağa qaytarmağa çağırdı.
Massachusetts Universitetiniñ (Dartmouth) islâm tarihı professorı Brian Glyn Williams şunı qayd ete: Putin Cemilevniñ davetini qabul etmegenine «pek darıldı».
«Qırımtatarlarnıñ lideri ile fotoresim işğalni qanunlaştırmaq içün qullanılacaq teşviqatnıñ küçlü bir silâsı olur edi», – dep ayttı Brian Glyn Williams «Amerikanıñ sesi» mühbiri ile subetleşkende. Ekspertniñ aytqanına köre, Cemilev Rusiye prezidentiniñ davetini red etken soñ repressiyalar qaçınılmaz oldı.
Kitap leyhası üzerinde çalışqanda Qırımda yaşağan Brian Glyn Williams Cemilevni Rusiye işğalini iç bir vaqıt tanımaycaq «Qırımdaki Nelson Mandela» dep adlay. Cemilev Ukraina parlamentiniñ deputatı olıp, halqara toplulıq Rusiyeniñ Qara deñiz yalısı işğalini toqtatmaq kerek, dep tüşüne.
2014 senesi aprel ayında Rusiye mahkemesi Cemilevni ekstremistler cedveline kirsetip, Qırım ve Rusiyege kirişini beş yılğa qadar yasaq etti
2014 senesi aprel ayında Rusiye mahkemesi Cemilevni ekstremistler cedveline kirsetip, Qırım ve Rusiyege kirişini beş yılğa qadar yasaq etti. Aqımdaki seneniñ yanvar ayında Aqmescitteki Rusiye mahkemesi Cemilevni ğıyabiy şekilde apiske aldı. FSB onı adaletten saqlanğan ve faal sürette qıdırılğan insanlar cedveline kirsetti. Mayıs 20-de Moskva mahkemesi Cemilevniñ Rusiyege kirişini yasaq etken mahkeme qararını deñiştirmedi.
Aprel 26-da Rusiye mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisini «ekstremist faaliyeti» ile qabaatlap, onı yasaq etti.
Politsiya hadimleri Qırım camilerini sıq-sıq teşkere. İbadet etmege kelgenlerni yaqalaylar. Bunıñ kibi bir adiselerden birinde 50 qırımtatarı yaqalanğan edi. Resmiy sebep – yanlarında pasport taşımağanları.
Bundan ğayrı, Qırım akimiyeti Rusiye reberliginen beraber yarımada sakinlerine 1944 senesi mayıs 18-de sovet diktatorı İosif Stalin Orta Asiya ve Rusiyeniñ bazı regionlarına sürgün etken qırımtatarlarnıñ hatırasına cemaat tedbirlerini keçirmege izin bermedi.
«Eskiden qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra kününde er kes toplaşıp, facia qurbanlarını añğan edi. Bu sene bütün cemaat tedbirleri yasaq etildi», – dep ayttı «Amerikanıñ sesi» telefon subetinde Zair Smedlâyev – Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi.
Mayıs 18-de soqaqlarğa çıqması yasaq etilgen qırımtatarlar şeer ve köylerde dua keçirdiler. Üyle vaqtında maşinalar toqtalıp, sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına ses berdi. Politsiya bir qaç aydavcını yaqaladı.
«Resmiy şahıslar qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra kününde cemaat tedbirleriniñ keçirilmesi ne sebepten yasaq etilgenini aydınlatmasa da, apansızdan olmağanını añlaymız», – dedi Smedlâyev.
Keçken sene dekabr ayında «Sut vremeni» rus milletçi taqımı Aqmescitte Stalinniñ «ğalebelerini añmaq» maqsadınen sergi teşkil etti.
«O sergige bardım, – dep ayta Smedlâyev. – Stalinniñ fotoresimleri ve levhalarını nezaketli bir şekilde alıp saqlamağa rica etti. Olar qulaq asmadılar, masalarını köterip attım. Provokatsiya olğanını bile edim, amma doğru yapqanımnı tüşündim».


text:
Esas qanundaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti qısmı içün deñişmeler ve ilâveler işlep çıqqan Ukraina Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası, teklif etilgen deñişmelerniñ metnini taqdim etti ve vesiqanıñ muzakerelerine keçti. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ mesleatçısı Arsen Jumadilov bildirdi.
Jumadilov: «İş gruppası muzakere ve bazı meseleler boyunca rey bermek içün aprel 18-de toplanacaq. Ondan ğayrı, qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanun leyhası ve azırlanğan deñişmelerniñ metnine uyması kerek olğan bazı diger qanun leyhalarınıñ işlep bitirilmesi içün ekspertlerniñ alt gruppası meydanğa ketirildi», – dep tafsilâtlarnı añlattı.
Keçken sene Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası, deokkupatsiyadan soñ Qırımnıñ statusına dair Ukraina Anayasası içün tüzetmeler işlep çıqmağa başladı. Deñişmeler, yarımadanıñ tamır halqı – qırımtatarlarnıñ öz Vatanında Ukraina devletiniñ sıñırları içinde öz taqdirini özü tayin etme aqqı közde tutulıp, azırlandılar.
Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası Ukraina Anayasasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti aqqında onuncı bölügi içün deñişmelerniñ azırlanmasını artıq 2017 senesiniñ noyabrinde bitirgen edi.


text:
«Zar zaman» turalı şındıqtı älemdik auditoriyağa bizdegi qay «ekspertter» aytqızbay otır?
Türkiyada «Bilik» (Bilik) attı gumanitarlıq saladağı bedeldi ğılımi jurnal bar. Ol reytingisi joğarı, SCOPUS halıqaralıq bazasına kiretin basılım. Onıñ maqalaların tek Türkiya emes, türki älemin zertteytin düniejüzilik ğılımi qauımdastıqtıñ mamandarı oqidı. Biıl «Bilik» jurnalınıñ redakciyasına ağılşın tilindegi «Solonial era in Kazakh historical consciousness (Religious poetry of "Zar zaman") attı (qazaqşağa audarğanda – «Qazaqtıñ tarihi sanasındağı otarşıldıq zaman beynesi («Zar zaman» dini sarındağı poeziyası boyınşa)», 25 bettik kölemdi maqala (osı joldardıñ avtorı dayındağan) kelip tüsip, qatañ saraptamalardıñ tört birdey satısınan sürinbey ötip, märege jetuge jaqın twrdı. Bwl şağın ğılımi zertteudi Türkiya, basqa şeteldik türkologiya ğalımdarı joğarı bağalap, sın pikir jazuşılar (recenzentter) öz qorıtındılarında oñ bağa bergen-di.
Ağılşıntildi älem oqırmandarına qazaq ruhani mwrasınıñ asa bir mañızdı äri kürdeli qırın jañaşa metodologiyamen taldauğa arnalğan, qala berdi qazaqtıñ mwñ-mwqtajın joqtap, ar-namısına ara tüsetin osı maqala töñireginde «Bilik» jurnalında tiisti talqılau, saraptama bolıp ötti. Elektrondıq poşta arqılı jurnaldıñ ğılımi qızmetkerlerimen talay habarlasıp, oñ pikir bildirip kelgen qoljazbalanıñ eñ soñına kelgende kenetten keri qaytarılıp, «Redakciyalıq alqa atınan qabıldanbadı» degen qısqa jauap keldi.
«Ne sebepti?» degen swraqqa resmi jauap berilmedi. Al beyresmi äñgime barısında, yağni maqalanı jılı qabıldap, janaşırlıqpen janküyer bolıp jürgen senimdi tanıs türik ğalımdardan swrastırıp bilgen kezde bwl şeşimniñ şın sebebi ayqındaldı. Söytse, «Zar zaman» turalı ğılımi maqalanı halıqaralıq jurnal betine şığaru isine Türkiya da, AQŞ-ta, Resey de, Qıtay da emes... özimizdiñ Qazaqstan jağı kedergi jasaptı! Redakciyalıq alqağa kiretin nemese «ekspert» bop arağa kiligip jürgen türkologiyağa jaqın qazaqstandıq tanımal maman (mümkin onıñ özi «joğarğı» jaqtan keñes aldı) odan qoljazba jaylı bir auız pikir swrağan kezde «joq!» dep onı toqtatıp tastaptı. Halıqaralıq jurnal bolğan soñ qay eldiñ avtorınan maqala kelip tüsse –sol eldiñ belgili mamandarınıñ birine bir körsetip aludı jön sanaytın bolar...
Allanıñ qwdıretimen şındıq jartılay bolsa da aşıldı. Eş kinäsi joq türik ağayındarımız qattı ökinip, wyalıp, osı jayttı äreñ, sıbırlap, jetkizdi. Oylaymız, bwl «Zar zaman» aqındarınıñ aruağınan wyalıp qısılğandarı bolar, oqıp tanısqan soñ.... Ärine, qazaq-«ekspert» anonimdi türde qala berdi, yağni ol – H-mırza, onıñ esimin etika, qwqıq erejelerine säykes redakciya atamadı. Ayta ketu kerek, Türkiya ğalımdarınıñ eñ joğarğı tobı ğana ağılşın tilin jetik meñgergen, ol tilde erkin jazıp oqi aladı. Al sol jurnalda isteytin sol eldiñ bedeldi ğalım-türkologınıñ sözi mınaday: «Bizdiñ tarapımızdan bäri qoldadı, biraq özderiniñ qazağı jibermey qoydı».
O, toba! Bizdiñ qazaqta osınday da opasızdıq, jiirkenişti köre almauşılıq jäne wlt-sız-dıq, namıssızdıq boladı eken-au! Türkiyanıñ özi, jat el sarapşısı jibermedi dese amal ne, bwl özge jwrttıñ bizdiñ tarihtı jete tüsinbeui nemese özderiniñ akademiyalıq sayasatınıñ belgili erekşelikterine baylanıstı dey salar edik ğoy. Şetel mamandarı «iä» dep twrğanda öz qazağımnıñ qaraköz zalım-ğalımı wyalmay, şimirikpey, aruaqtan attap şınayı ğılımğa äri kieli taqırıpqa tosqauıl qoyğanı janğa batadı. Eriksiz Ahmet Baytwrsınovtıñ bir sözi osındayda eske tüsedi: «Mağan auır osılardıñ bärinen Öz auılımnıñ itteri ürip qapqanı!».
Iä, bwl qoljazba äste Qazaqstanda makulatura qorın toltırıp jatqan ortanqoldı maqalalar tobınan emes, biregey sipattağı zertteu bolıp tabıladı. Änşeyin maqtan, reyting, professor atağın alu üşin nemese şetelmen jımıñdap dos bolu üşin jazıla salğan närse emes. Onı kez kelgen mazmwnımen tanısqan şınşıl ğalım moyındarı sözsiz. Türikterdi jağalap jürgen jañağı jılpos qazaq «mamandar» özderiniñ tanıstarı men tuıstarı, qatındarı men aşınaları jazğan tükke twrmaytın şimaylar, «referattarın» tıqpalap jürip, öytip-büytip jariyalauğa ötkizip beretinin de ğılımi orta körip bilip otır. Ğılımda dwrıs maqalanı jaman dep şegindirip tastap, al bwrıs maqalağa «promouşn» (ilgeriletu) jasau – ol käduelgi özimizdiñ qazaqı dert – künşildik pen korrupciyanıñ körinisi. Eger oylanıp, taqırıpqa qarasa edi, wlttıq mäsele men şınayı ğılımğa kelgende jeke simpatiya-antipatiyalardı da, ruşıldıq, protekcionizm, t.b. wstanımdardı sırıp tastau kerek emes pe?!
Jalpı, bizdiñ «täuelsiz» ğalım-ekspertterimizdiñ köbiniñ aqşa men tamır-tanıstıqqa küşti täueldiligi bwrınnan belgili. Mısalı, QR BjĞM qarjılandıratın ğılımi jobalardıñ adal, nätijeli orındalğandarına otandıq beymälim «ekspertter» eş sebepsiz tömen bağa (ball, wpay) qoyıp tastap, kerisinşe, «haltura»-jobalardı sıbaylas jemqorlıq ülgisi boyınşa «aman alıp şığarının» bäri biledi. Endi sol «ekspertter», sonıñ işinde türkolog-«bilgişter» özderiniñ aram wzın qoldarın şet elge de sozıptı degen söz. Äsirese Türkiyanıñ basın aynaldırıp alu olarğa op-oñay närse, ärine.
Al eñ bastısı, aydan anıq aqiqat mınau: eñ aldımen bwl bolğan jayt – bizdegi şendiler psihologiyasına tän ideologiyalıq astarı bar qwldıq, qorqaqtıq äreket. Orıs klassiginiñ keyipkeri boyınşa, «kak bı çego ne vışlo». YAğni «Zar-zaman», «otarşıldıq däuirdiñ obrazı» turalı, «mwsılmandıq eshatologiya men din-Islam» mäselelerin qazaq tarapınan älemge tis jarıp aytqızbau. Iya, tipti taza ğılımi jolmen de. Bwl da ädeyi, qasaqana qazaqtıñ wlttıq mäselelerge qatıstı auzın aşqızbau sayasatınıñ bir ğana kişkentay ayqın körinisi.
Ayta keteyik, «Bilik» jurnalı, basqa da halıqaralıq deñgeyde moyındalğan ğılımi basılımdar siyaqtı, maqalalardı (türik jäne ağılşın tilderinde) qabıldau üşin birşama qatañ talaptar qoyadı. Mwnda tapsırılğan qoljazba birneşe satıdan twratın täuelsiz halıqaralıq saraptamalardan ötip, onıñ sapası, ğılımi jañalığı men bireygeyligi, taqırıptıñ özektiligi, tildik deñgeyi mwqiyat tekserilip bağalanatıtın sol siyaqtı tehnikalıq jağınan da mätin belgili standartqa say boluı kerektigin joğarıda ayttıq.
«Solonial era in Kazakh historical consciousness (Religious poetry of "Zar zaman") attı maqalanıñ ağılşın tiline audaru deñgeyiniñ özi minsiz, sebebi onı ana tili – ağılşın (yağni native speaker) äri qazaq jäne orıs tilin erkin meñgergen amerikandıq tarihşı, PhD (ğılım doktorı) audarıp bergen bolatın. Ğılımi mazmwnı jağınan bwl maqalanıñ negizi AQŞ-ta 2013 j. ötken halıqaralıq ğılımi konferenciyada (Indiana universiteti) osı joldar avtorı tarapınan jasalğan bayandamanıñ nätijelerinen twradı. YAğni maqalanıñ özegi, bastı ideyaları men twjırımdarı bwdan bwrın halıqaralıq deñgeyde aprobaciyadan ötken. Tipti Amerikağa jäy qabıldanu üşin ol arnayı saraptamadan ötip, maqwldanğan edi. Euraziya, Ortalıq Aziya tarihınıñ iri mamandarı, sonıñ işinde prof. Uil'yam Fierman, t.b. oñ pikir aytqan. Biraq osı künge şeyin ağılşın tilindegi tolıq nwsqası eş jerde jariyalanbay keldi, onı sebebi – şalağay iske jol bermeu; avtor şeteldik akademiyalıq ortağa zertteudi jazba türinde jetkizu üşin äli de dwrıstap, tolıqtıru, zerttey tüsu kerek dep sanadı, ädistemesi men derekterin qayta qaraudı jön kördi.
Söytip, arada jıldar ötip, zertteu jwmısı ayaqtalıp, qoljazba pisip jetilgen. Derekter men arnayı ädebietke 30 siltemesi bar onıñ işinde arab qarpindegi sirek qoljazbalar, yağni XIX ğasırda Qazanda basılıp şıqqan Dulat, Şortanbay aqındardıñ eski kitaptarı da tikeley qoldanılğan. Ğılımi talaptarğa say zertteu tarihnamasına şolu da qosa berilgen (M. Äuezov, S. Seyfullinderden bastap M. Mırzahmetov, Q. Mädibay, B. Omarov, t.b.; şet eldik avtorlar), halqımızdıñ tarihına tikeley qatıstı, wrpaqqa tağılımı mol bwl tuındı aqırı Batıs emes, özimizdiñ türki oqırmanına jaqın Türkiya jurnalına beru dwrıs dep wyğarılğan edi.
Maqalanıñ teoriyalıq twjırımdaması jäne ğılımi jañalığına kelsek, birinşiden, bwl taza ğılımi, akademiyalıq twrğıdan orındalğan dünie. Onda şındap kelgende bir tamşı sayasat, ideologiya, soqır din nemese populizm joq. Tek tarihi, ğılımi şındıq, siltemeler, aqındardıñ öz sözderin keltiru. Ekinşiden, zertteudiñ qwndılığı, ğılımi jañalığı nede dep swrağan sınşı bolsa wyalmay aytarımız mınau: 1) Şortanbay, Mwrat, Dulat, Äbubäkirlerdi bwrın-soñdı ağılşın tilinde kim «söyletipti»? Jaraydı, ol bılay twrsın, 2) Zar zaman poeziyasındağı dini sarındar, islami közqarastı, mwsılmandıq dünietanımdı tereñirek taldau bizde joqtıñ qası. Sosın, 3) otarşıldıq ezginiñ jağımsız beynesin tarih jäne etnostıñ bwqaralıq sanasınıñ (dil) kürdeli psiho-mentaldıq mäselelerimen tığız baylanısta taldauğa tırısu – ol müldem jaña rakurs. YAğni äleumettik jağdayı kürt naşarlap bara jatqan qauımnıñ jappay küyzelis, pessimizmge wşırau zañdılığı, wlttıq sananıñ tığırıqqa tirelip, twtas bir halıq alqınıp, jol tappauı qazirgi zamanğı pänaralıq zertteuler negizinde aşıladı.
Söyte twra, wsınılğan maqalada Patşalıqtıñ osı keleñsiz obrazı tek balamalıq obraz dep eskertilip; basqa bir top, resmi qazaq elitası, ağartuşılar tobı öz sanasında «özge», dialektikalıq twrğıda oylanıp pişilgen, realistik Resey obrazın qalıptastırıp ornıqtırdı degen bayıptı tezis de negizdeledi. YAğni maqala HH ğ. bas. kezinde ömir sürgen Abay siyaqtı qazaq ziyalıları otarşıldıqtı ayıptay kele, Resey civilizaciyasınıñ oñtaylı jaqtarın da köruge şaqırdı degen oy-tüyin wsınadı (ol pikirdi twñğış H.Dosmwhamedov aytqan).
Endeşe ğılım men äuesqoylıq arasın ajırata almay, sayasattıñ iisi joq jerde mäseleni jasandı sayasilandırıp, öz köleñkesinen özi qorqıqqanı nesi älgi bizdiñ «ideolog»-türkitanuşılar? Maqalada rusocentrizm de, rusofobiya da, islamizm de atımen joq. Al bizdiñ sayasi saq sarapşı-ğalımdar, şeneunikter qazir joq jerde islam qaupi nemese wltşıldıq degenderdi körip twradı! Mwsılmandıqtan göri älemge bizdi «täñirşil» şamanist etip körsetuge tırısadı.
«SKOPUS!» dep şapqılap, qwr jeke basınıñ, odan qalsa oqu ornınıñ reytingisin köterudi birinşi orınğa qoyatın qazaqstandıq ğalımdar, ärine, bärine de jağımdı, kon'yunkturağa ıñğaylı, mäselen, «halıqtar dostığı», «integraciya», nemese «köşpeli mal şaruaşılığı», «Wlı Jibek jolı» siyaqtı jauır bolğan taqırıptarğa, sol siyaqtı jansız, ideyasız arheologiyağa arnalğan maqalaların op-oñay şet elge ötkizip jatadı. Alayda biz otandıq ğılımnıñ zamanaui talaptarın sıylap, onı orınday otırıp, biraq (bwl - is jüzinde eki qoyandı atu) – anau-mınau, mayda-şüyde emes, qazaq tarihı men ruhaniyatına paydası bar, irgeli mäseleler, şıntuaytqa kelgende aruaq razı bolatın taqırıptardı älemge aytıp jariyalasaq nwr üstine nwr bolar degen biik twrğını, taza niet pen azamattıq wstanımdı tañdadıq.
Sayasi baysaldılıqtı, toleranttılıq pen taza akademizmdi basşılıqqa alıp, ötkenimizdiñ özektiligi kümänsiz, irgeli mäselelerin köterip zertteu – tarihşılardıñ parızı. Sondıqtan, jurnalğa «Zar-zaman» taqırıbı tañdalıp, bağalı da jaña zertteu düniege keldi. Äsirese bizdi tikeley estimey, orıstildiler arqılı janama aqparat alıp, keyde şatasıp jüretin ağılşıntildi mamandar men ğılımi-köpşilik auditoriyasına wlttıq tarih pen töl mädenietke, sol siyaqtı qazirgi tarihi tañdauımız ben sanamızğa qatıstı babalar mwrasın jetkizu – Allağa jağatın qayırlı isterden emes pe?!
«Bilik» jurnalı redakciyasımen äli de hat almasıp, ötiniş jasap, ümit üzbey otırmız. Eger sol qiyanat jasağan qazaq «ekspertter» osı jariyalanımnan keyin oylanıp, öz rayınan qaytıp, qatesin moyındap «Solonial era in Kazakh historical consciousness (Religious poetry of "Zar zaman") attı maqalanı ötkizip, jariyalau mäselesine aralaspasa (mümkin ziyalı qauım, Mädeniet, Bilim jäne Ğılım Ministrlikteriniñ ökilderiniñ de ıqpalımen), osı incident turalı keleñsiz aqparat jahandıq aqparattıq keñistikke taratılatın boladı.
Mäselen, Eurasia.Net attı amerikandıq aqparattıq agenttiginiñ Ortalıq Aziya aymağı boyınşa korrespondenti, jurnalist Djoanna Lillis hanımmen tığız tvorçestvolıq baylanıstamız. Qwqıqtıq jağı belgili, eşkimniñ atı atalmaytın, qayşılıqtı uaqiğa dese de, ayqın twrğan fakt (poşta arqılı almasqan hattar saqtaluda) – tört satılıq tekseruden ötken, ğılımi deñgeyi joğarı, qwndı, qızıqtı, tartımdı, biraq bar ğana «jazığı» – geosayasi mäselelerge janama qatısı bar, atap aytqanda «Qazaq-Resey tarihi-mädeni dialogı» problemasına arnalğan ğalım-professordıñ zertteu maqalasın jariyalauğa nege rwqsat berilmedi degen swraq şet elde, aqparattıq keñistikte, äleumettik jelilerde tuatını jäne ol qızu talqılanatını sözsiz. Al onday halıqaralıq diskussiya «Bilik» jurnalına da, Qazaqstan türkologiyasınıñ bedeline de abıroy äkelmeytini anıq.
P.S. Armyan Revolyuciyası bärimizdi oylandıru kerek, odan sabaq aluğa tiistimiz. Jalpı, «Otanım, halqım, Elbasım» dep jürgen beytarap, eñbekqor, qatardağı adal ğalımdardı «bwğa berse swğa beredi» eken dep sayasi şeneunikter, ğılım men bilim salasınıñ şeneunikteri öreskel qılıqtarımen, sol siyaqtı joğarı oqu orındarında üdep bara jatqan qorlau men qanau sayasatı arqılı tübi sayasi Oppoziciyağa itermelemeu kerek. Oppoziciya aspannan tüspeydi. Ol äleumettik ädiletsizdikten tuındaydı, sodan när aladı. Bizge, ärine, sayasi revolyuciya kerek emes – eger territoriyalıq, geosayasi, basqa da erekşelikterimizdi dwrıstap oylap eskersek. Haos sırtqı sayasi oyınşılarğa tiimdi bop ketip, Allalap äreñ kötergen kieli şañırağımız şayqaluı äbden ıqtimal. Qwday onıñ betin arı qılsın. Biraq bizge ruhani, ideologiyalıq revolyuciya kerek. Nağız Ruhani Jañğıru. Ol – Sananıñ, jürekterdiñ oñalu revolyuciyası. Dildiñ (mentalitet) arsızdıq pen künşildikten, korrupciyadan tazaruı... Imansızdıqtan arılu degen wlı ruhani töñkeris qajet.
«Zar zaman» aqındarınıñ aruağınan qorıqpaytın biraq köleñkesinen qorqatın, atı-jöni jasırın beymälim bolsa da, Alla men aruaqqa kim ekeni jaqsı belgili älgi H-türkolog, oğan aqıl berip otıratın basqa da Qazaqstannıñ şeneunikteri men ideologtarı künderdiñ küni bolğanda ayağı aspannan kelmeytinine senimdi me eken? «Dünie kezek» degen qazaq. Ilği osılay zalımdığın, qulığın asırıp, işip-jep, aşıq-jasırın ädilettilikti taptap, adal adamdardıñ ayağın şalıp mäñgi jüre bermes olar... Dandaysıp, öz wltınıñ ar-namısına, ata dinimizge qarsılıq jasauğa äbden dağdılanıp alğan bizdegi ideologiyanıñ «Sargsyandarı» bir küni sümireyip «YA bıl ne prav, Paşinyan bıl prav» demeuine kim kepil?
Nazira Nwrtazina,
Äl-Farabi atındağı
QazWU-dıñ professorı
Almatı
Abai.kz


text:
Tättini köp jewdiñ zïyanı men ıstıq şaydıñ öñeş obırın twdırwı mümkin ekeni talay zerttewlerde kezdesedi, bul jolı ğalımdardıñ tağı bir wäjin oqırman nazarına usınamız.Swsamır (dïabet) - bul ağzada ïnsïwlïnniñ azdığınan, ne belsendiligi tömendiginen twındaytın awrw. Ïnswlïn degen bizdiñ denemizdegi jaswşalardıñ qanttı (glyukozanı) siñirwin qamtamasız etetin gormon. Glyukoza energïyanıñ bastı qaynar közi bolğandıqtan, ïnswlïn bizdiñ ağzamızdıñ eñ mañızdı gormonı. Swsamırdıñ eki türi boladı. Birinşisi - ïnswlïnge täweldilik (bul uyqı beziniñ qajetti gormondı öndirmeytin bolğandıqtan adam ïnekcïya jasawdı qajet etedi) jäne ekinşisi - ïnswlïnge täwelsizdik (bul gormon jetkilikti türde öndirilip, biraq onı ağzanıñ siñirmewi). Qant swsamırınıñ birinşi türininiñ neden payda bolatındığı tolıq anıqtalmağan. Biraq därigerler awrw gen arqılı taratılğandıqtan adamdı odan saqtandırw mümkin emes deydi. Al swsamırdıñ ekinşi türi köbine tättini köp paydalanğannan, may baswdan payda bolatın semizdikpen baylanıstı.Öytkeni, teri astındağı qalıñ may qabatı jaswşalardıñ ïnswlïnge degen sezimtaldığın tömendetedi. Glyukoza siñirilmegendikten, zat almasw buzılıp, adamğa qawipti dïagnoz qoyıladı jäne onı qatañ dïetağa otırğızadı. Al «tättini köp jese, qandağı glyukozanıñ deñgeyi joğarılaydı da, ağzada ïnswlïndi köp öndirip, ağza isten şığadı» degen pikirdi därigerler teriske şığaradı. Bul tek swsamırdıñ ekinşi türinde ğana äser etwi mümkin, al onıñ birinşi türinde eşqanday äseri joq.
Qorıta kelgende, qant bul dertke şaldıqtırmaydı, biraq semizdikke beyim adamdar men osı awrwmen awratın twısqandarı bar adamdarda swsamırdıñ ekinşi türine şaldığw qawipin joğarılatadı.
Istıq şaydı nege işwge bolmaydı?
Öñeş obırınıñ payda bolwın keñ awqımda zerttewdi ğalımdar erteden qolğa alğan. Mamandar alğaş ret Oñtüstik Amerïka turğındarınıñ onkologïyalıq awrwlarğa şaldığwınıñ bastı sebebi - osı ıstıq şay bolwı mümkin degen wäj usınğan. Öytkeni oñtüstik elderdiñ turğındarı joğarğı gradwstıq ıstıqta ıstıq swsındar işkendi unatadı eken. 2009 jılı Ïran ğalımdarı elde ıstıq şay işkendi jaqsı köretin bir awılda «öñeştiñ jalpaqjaswşalı obırı» degen dïagnozı bar adamdar köp ekenin bayqap, ondağı deni saw eriktilerdi iriktep alıp, zerttew jürgizedi. Onıñ qorıtındısı qızıq bolğanı sonşalıq, ewropalıq bas medïcïnalıq jwrnaladardıñ biri «British Medical Journal» onı attay qalap, jarïya etedi. Zerttewdiñ nätïjesi boyınşa, ıstıq şay (65-69°S) men öte ıstıq şay (temperatwrası 70°S joğarı) işw obırdıñ payda bolwın 2 eseden 8 esege deyin joğarılatatın bolıp şıqtı. Sonday-aq, ğalımdar şaydi demdegennen keyin onıñ temperatwrası obırdıñ payda bolw «qawiptilik aymağınan» şığwı üşin tört mïnwt turwı qajet deydi. Biraq demdelgen şaydiñ tört mïnwt işinde qanday özgeriske uşıraytındığı äli künge deyin anıqtalmağan.
Qorıta kelgende, öte ıstıq şaydan payda bolatın öñeş obırın aldın alw üşin şaydi demdep bolğannan soñ, tım qurımağanda tört mïnwttay tundırw kerek.
Kerek keñes yvision.kz saytınan alındı.
Tegï: Densawlıq,
Kommentarïï


text:
Dästürli emdew ädisin qoldanwşılar ökpe qabınwın, büyrek awrwın jäne t.s.s. sırqattardı emdep jürgende, zamanawï medïcïnada jürekke ota jasalıp, körw mümkindiginen ayırılğandarğa közin qalpına keltirip, mïllïondağan adamnıñ ömirin aman alıp qalatın däriler jasalwda.
Penïcïllïn
XX ğasırdağı (keybir mamandardıñ aytwı boyınşa soñğı mıñjıldıqtağı) medïcïna salasınıñ eñ negizgi jañalığı kezdeysoq jağdayda aşılğan. 1928 jıldıñ qırküyek ayında brïtanïyalıq bakterïolog Aleksandr Flemïng jazğı demalıstan soñ öz zertxanasına oraladı. Ol Petrï keselerin körip, olardıñ jwılmay qalıp kögerip ketkenine ızalanadı. Degenmen muqïyat qaray kele ol bir qızıqtı jayttı añğaradı. Kögerip ketken keselerdiñ birewine üñilgen Flemïng ondağı bakterïyalardıñ möldir küyge engenin, yağnï ölip qalğandığın bayqaydı. Ğalım osılayşa kögergen zattan bakterïyalardı öltiretin närseni bölip alıp, onı penïcïllïn dep atadı. Bakterïolog öziniñ tañğajayıp jañalığın jete bağalamadı, öytkeni ol antïbïotïkti aşıq türde öndirw öte qïın dep oyladı. Söytip onıñ jumısın Govard Florï men Ernst Borïs Çeyn esimdi ğalımdar jalğastırıp, penïcïllïndi tazartw ädisin jasap şığardı. Däri Ekinşi dünïe jüzilik soğıs kezinen bastap jappay öndirile bastadı.[Aleksandr Flemïng]
Aleksandr Flemïng
Qutırwğa qarsı vakcïna
1885 jıldıñ 6 şildesinde francïyalıq mïkrobïolog Lwï Pasterdiñ zertxanasına közinen jas aqqan äyel men onıñ kişkentay balası keledi. Äyeldiñ äñgimesinen Paster birneşe kün burın balanı qutırğan ït qawıp alğanın estïdi. Ol kez üşin bul ölimmen teñ bolğan. Alayda anası munday ükimmen kelise almay, alıs saparğa, Elzastan Parïjge, qutırwğa qarsı vakcïna jasawmen tanımal bolğan mïkrobïologtı izdep şığadı. Onday täjirïbe şınımen de jürgizilgenimen, olardıñ bäri janwarğa jasalğan edi, vakcïnanıñ adamğa qalay äser etetini belgisiz bolatın. Söytip älgi bala qutırwğa qarsı vakcïnanı qabıldağan alğaşqı adam atandı. Nätïjesinde em izdep kelgen bala da, keyinnen älem boyınşa mıñdağan adamdar da qutırwdan aman qaldı. Alayda emdew ädisteri köptegen jıldar boyı awır bolıp keldi: vïrwstı juqtırğan adamğa 40 ret däri egiletin bolğan. Büginde däri egw 4 ret qana jasaladı.
Aspïrïn
Barlıq awrwdıñ dawası atanğan aspïrïn bas awrwın qoydırıp, temperatwranı tüsirip, qabınwğa qarsı äser ete aladı. Onı oylap tapqan – nemis xïmïgi Felïks Xoffman. Äkesiniñ bwındarı qattı awırıp, onı emdewdiñ jolın izdegen Xoffman közdegenine 1897 jıldıñ 10 tamızında jetedi. Eki jıldan soñ däri satılımğa şıqtı. Keyinnen atalmış däriniñ jürek awrwınıñ, ïnswlttiñ, trombozdıñ jäne qaterli isiktiñ damw qawpin tömendetetini belgili boldı.
Efïr
1846 jılğa deyin ota jasaw üsteline tüsken nemese tis därigeriniñ qabıldawında bolğan adamdar qattı awırsınwdıñ zardabın tartqan, keybirewleri onı kötere almay ölip te ketken. Öytkeni oğan deyin awrwdı sezdirmew quralı tek şoqpar bolatın, onıñ kömegimen awrwdı ota jasaw üşin waqıtşa «uyıqtatatın» bolğan. Efïr XIII ğasırdıñ özinde-aq aşılğan bolatın, alayda tek XVI ğasırda ğana onıñ awrwdı sezdirmeytin qasïetteri belgili boldı jäne onı anıqtağan – Fïlïpp Paracels esimdi däriger. Aşılğan jañalıq alğaş ret 1844 jılı paydalanıldı. Al 1846 jıldıñ 16 qazanında anestezïya kömegimen alğaşqı ota jasaldı. Bostondağı klïnïkada däriger buqara aldında Gïlbert Ebbot esimdi adamnıñ moynındağı isigin kesip alıp tastadı. Osı kündi zamanawï anestezïyanıñ twğan küni dep atawğa boladı.
Ïnswlïn
Bul gormon ärbir adamğa qajet. Deni saw adamdarda ïnswlïn uyqı bezi arqılı jetkilikti mölşerde bölinedi, qant dïabetimen awıratındarda ïnswlïnniñ bölinwi buzılıp ketedi: uyqı bezi onı ne tım köp böledi, ne tım az böledi. Ïnswlïn twralı adamzat orıs ğalımı Leonïd Sobolevtiñ arqasında 1901 jılı bildi. Ol atalmış gormonnıñ fwnkcïyaların aştı. Onıñ jumısın kanadalıq Frederïk Batïng pen onıñ jas kömekşisi Çarlz Best jalğastırdı. 1921 jılı ïtterdiñ (keyinnen buzawlardıñ) uyqı bezinen olar ïnswlïndi praktïkalıq ädispen bölip aldı. Kelesi jılı, yağnï 1922 jılı ïnswlïn ïnekcïyası arqılı alğaş ret qant dïabetimen awıratın adam aman qaldı jäne ol 14 jasar Leonard Tompson bolatın.
Derekközi: el.kz
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Ebzelanı Şaharbiy.
"Hamamnı direktoru"
(Hamamnı direktorunu kabinetinde direktor da kaçegar da şahmat oynaydıla. Ekisi da burunları bla muruldab oraydanı tartadıla).
DİREKTOR (cırlağanın da tohtatıb, bir kesekden): - Cürü-cürü-cürü …..cürü munu!….. Ne saklaysa?….Tañña deri cırlabmı turluksa munu! Cürü!
KAÇEGAR (oraydasın buzub): Busağat cürüyme (biyağı oraydasın cırlaydı….Bir kesekden sabır bola) - Karaçı ..ı…..! Karaçı….. Ma munu bla ma munu kabdım, (küle-küle) kördüñmü ..ı…, kabdım da koydum ı….
D: - Kayrı alıb barasa!? Kayrı alıb barasa, deyme, men senñe anı!? Sen anı kabsañ, men ne zat bla oynarıkma!?
Q: - Da… kabhan etdim da?
D: - Kim erkinlik bergendi kabarğa?! Sal ornuna!
Q: - Da… sal dey eseñ salayım?
D: - Vot… sal! Başha hod et! (kaçegar akırtınçık oraydanı tartıb başlaydı):
Q: - I… karaçı, endi wa! Ma munu bla ma munu kabdım ı!
D: - Da munu, üyü kuruğannı, bir kıyırından tutub, bir kıyırına sozub kelmegeñe ne boladı?! Munu bılay ortarağında koysañ ne bollukdu!? Korat ızına!
Q (oñsunmay): - Da, sal dey eseñ, salayım?
D: - Vot… korat ızına! Başha hod et! (Kaçegar oynamay ketib başlaydı) Oynamay keterge umut etme! Beri kayt, deyme, men señe! Beri kayt! Oynamay ketseñ, tambla sen da işiñden ketdiñ!…. Vsö!
Q: - Da… Kaçaña deri oynarıkbız biz bılay bla?
D: - Men seni kabhınçıña deri oynarıkbız! Oynab kaçaña deri oynarıkbız?! Tañña deri oynarıkbız. (Kaçegar ızına olturadı) Sağış et!
K (Biyağınlay cırlağanın tohtatıb): - Ha…a! Karab turçu endi wa! Endi wa karab tur! İgi karab tur! Ma bılaydan, ma bu col, ma bılayğa mat!!! Mat boldu da kaldı! Hı-ı, kördüñmü!?
D (Kesin cıları kelgença etib ): - Oy, amandan mat bolğun sen! Mat etseñ, boladı mat! Ansı kesi allına mat bolsa, üyü kuruymudu!
Q: - Da, al dey eseñ, ızına alayım?
D: - Tiyme! Mat bolub turğanın közüñ körmeymidi!? Oğay, men añlamağan bir zat bardı: adam direktoruna mat kalay saladı…ne?
Q: - Da, bu oyundu da.
D: - Ne! Ne zat oyun!? Oyunuñ, başıñ da kuruğun! Bılanı jığırdağan taўuşların eşitdirme bügünden sora menñe! Kaçegarqañda oynarsa. Korab ket közümden!
Q: - Da, kesiñ tülmüse har kuru da kelib: "kel, oynay eseñ", deb turğan ...hı-ı!?
D (İgi eşitmey kalğança etib): - Ne deyse?
Q Korkub): - I-ı-ı… men barayım…, ı-ı-ı, men barıb kaçegarqada suwnu cabayım.
D: - Bar!… Suўnu da cab, har zatıñı da igi tındır! Kaçegar kete başlağanlay, telefon zıñırdaydı) Beri kayt! Beri kayt deyme men senñe! Al trubkanı! Al!
Q (Trubkanı alıb): - Allo?
D: - Tohta-tohta! Ne "allo" deb tebreyse! Sorğanları bolsa, men mında cokma de! Rayonña ketgendi de! İgirek tebse, arı oblastha ötüb keterikdi de! Bir zatla ayt da alda!
Q (Cunçub): - A-allo? … Mında cokdu…! Rayonña ketgendi… İgirek tebse, oblastğa ötüb keterge da bolludu… Da, anı bilmegen bolamıdı? Atı Sarıbaş, atasını atı Tokmak…
D (Oñsunub): - I-ı, molodets!
Q (Trubkağa): - Men a… men anı zamestitelime… kaçegar.
D: - Ay, amandan tokmak bolğun sen!
Q: (Trubqağa): - Kellikdi! Kelmey kalay kalır ol! Kelib ornuna olturmay, halknı allında cumuşun tolturmay, kalay koyar ol!?
D: - Bılay bu senden polnıy atçöt alıb, bu seni bla kesine bazıb, gırıldarğa küreşgen kimdi!? Trubkanı bılay koluma bir cetdirçi! Bılay ber ol trubanı! Bılay ber! (Trubkanı sermeb alad) … Ne ўa tohtaçı…Ol men aytırıknı kesiñ ayt da koyçu! Vale de! Ma! (Trubkanı ızına beredi).
K (Bekden bek cunçub): - A-allo? I-ı vale de, deydi!
D: - Tohta, a üyüñe, valeni koşma da, dedini, kesin aytıb koy!
Q: - Dedini koşma da, Valyanı kesin aytıb koy, deydi!
D: - Tohta-a-a munu! Kayda körese Valyanı!? Bılay ber trubkanı, bılay ber! (Trubkanı sermeb alıb, kolu bla cabadı) Kayda körese Valyanı, üyüñ kurumağan! …Kayda Valya!
Q: - Da, kesiñ aytdıñ da, alay ayt deb!
D: - Alay aytama men: "vale, vale", - degen eki sözden sora cuk aytma deb, nença kere aytama, haparıñ aytıllık suwbaş. (Trubkanı kulağına saladı) Allo? …Da! …Hamamnı direktoru Sarıbaş Tokmakoviç! …Tıñılayma! …Da! ….I-ı! …A üyüñe, "vale" degen söznü adam nesine çarlaydı? "Vale" degen söz, ol latin sözdü! Sav kal degen mağananı ornun tutadı! ….Da, ne añılamağanı bardı munu? …Alaydı! Zamestitelim suv ustadı. Bılay, neme ı-ı, …hoў, latinça suv ustadı. Başha tilde söleşirge çırtdanda unamaydı. …Hamamnı kelseñ körürse, igi caş! …Vsö! …Vale! (Kaçegarğa karab) Ket allımdan! Çırtdanda bu açıў bolub turğanı bla katımda sirelme! Korab ket busağat!
Q (Hıylaçı tülküça, ışarıb): - Sarıbaş?
D (Bir kesek cumuşab): - Korab ket, deyme, busağat, açıў bolub turğanı bla süelme allımda! Seni ol telefoña söleşgeniñ da nege uşay edi?
Q (Arakı içgenni belgiletib): - Sarıbaş?
D (Sabır bolub, taўuşun da akırtın etib): - Endi beri tıñıla! Mağomet tükenni açhan bolur, bar da: "Sarıbaş iygendi" - deseñ, kesi billikdi. Başım çaçılıb baradı. Bir şışaçık al da kel! …Hayda!
Q (uyala-uyala): - Hoў, men barayım. Men barıb suўnu cabhınçıña deri sen, ı-ı...nemeçikle hazır etib tur, ı-ı….ma körese da ı-ı …açhaçıklanı hazır etib tur! Hazır etib tur açhaçıklanı!
D: - Terk bol! …Bar! …Hayda bar! (Kaçegar ketedi) …Altınçaç!
ALTINÇAÇ (Kirib kelib): - Çakırğanmı ete edigiz? ...Çakırğanmı ete edigiz, deyme?
D: - Ne çakırğanña kaldıñ? …Çakırmadım ese, kalay keldiñ?.. Bar, çakırsam kelirse!
Aç: - Sarıbaş, Ariwcan kelgendi da, senñe tübemey keterik tülme deydi. Ne eteyim?
D: - Ol soruўğa bir karağız! Ay üyüğüz kurumağanla, kallay bir üretirikme men sizni? Ürenigiz! Men saўlukda başığızğa bir akıl cıyığız! Men boşmu turama bılayda? Ma bu kağıtlanı köremise stol üsünde? Men ma busağatdan, mıçımay, rayonña barlıkma, soveşçaniyağa. İgirek tebsem, oblastha ötüb keterge, artıma turluk tülme. Ariўnu bas da, barma koy! Munu ne zatın sağış etese? İşi bolubmu carsırıqdı? Artda kele-kelir. Bar!
Aç: - Bolsun. (Ketedi).
(Eşikni artın saklab turğan Ariwcan, dağıda talay bir adam, kabinetge kirir umut bla dawur etedile. Kaçegar kaytıb keledi).
D (Qaçegarğa): - Bu kabinet menikimidi, oğese meniki tülmüdü?
Q: - Senikidi!
D: - Da meniki ese, nedi bu bılayda kıçırıq-sıyıt? Sokmak salıb, nedi bu oçered? …Bılayı gastronommudu? …Ne ўa bılayda küyüzlemi satıladıla, bılayda, kremplinle? …Bu hamamdı! …Adamla bılayğa cuўunurğa keledile!…ayt da añılat!
Q (Adamlağa): - Añılağız, bılayı hamamdı! Adam bılayğa cuўunurğa keledi! (Daўur tohtamaydı. Kaçegar kıçıradı). Direktor bir kağıtha kol saladı, bir kağıtha redaktsiya saladı, bir kağıtha peçat saladı, a siz a anı işlerge koymaysız!
(Direktor süek şahmat bla, stolğa urub, peçat taўuş etdiredi).
D (Seyirsinib): - Tohtab kaldıla bolurla deyme?
Q: - Hoў.
D: - Molodets, suўbaş. Endi bılanı bu jığırdağan taўuşların menñe eşitdirme!
Q: - Hı-ı!
D: - Bolduñmu? …Hı-ı! …Bar! Ne saklaysa?
Q: - Endi men barayım, sen, ol aythanıñça, ber menñe! Hı, …aythanıñça, men alıb keleyim, barıb.
D: - Koluñu beri sozub tur, bılay ne bolsun! Oğay, men seni bla işlegenli bir şışanı, bılay, alıb kelib, allıma salğanmısa? Bılay, alıb kelib, şışanı, ma iç deb allıma salsañ, üyüñ kuruymudu, koluñu sozulmak bolub, beri sozub turmay?!
Q: - Sora menden mat alıўçu sen, señe şışa alıўçu da men bolubmu turlukma?
D: - Ne dediñ? Entda birçik, kaytarıb, bir aytçı!
Q: - Oğay, men barıb keleyim ...ı-ı-ı, erlay tükeñe, busağat kaytırıkma.
D: - Ma! Ma senñe açha! Bar! Bar da şışa alda kel! Terk bol, hayda! Bar!
K (Kete başlab, kaytıb): - A-a! Unutub koya edim… Ma bu kağıtnı senñe deb tabhanma. (Bir kağıtçıknı uzatıb, çığadı).
D (Kağıtnı koluna alıb): - Ne zatdı bu a? …Tohta, nele-nele deydi? …Bu kağıtda nele cazılıb turadı, Allah üçün? …"Kiştik 10-12 cıl caşaydı"…T-a-ak! "Koy - 10 cıl"…Tak! "Tavuk", tavuk da bar köreme, horoşo-o! "tavuk - 15 cıl". …Oğay, ol kalayğa barğan zatdı!? Şo endi, aman tavuk da, añılaymısa, gakıla tabama deb, kozula bergen koydan 5 cılnı artık caşarğa kolundan kalay keledi!? …Ne-ye-pravilna!!! …"İynek - 20 cıl". İynek caşasın! "Sarıўbek bla haram çabak - 100-150 cıl", O! Ollahi, molodtsı! Tak… "Eşek", (kuўanıb) eşek da bar köreme! Horoşo! Ak burun eşek 50 cıl caşaydı! Ay molode-yets! Eşek, Ollahi, caşasın. Ollahi, kolumdan kelse, aram-karam etmeyin, eşekge entda bir 50 cılnı koşub barma koyar edim, deb Allah bla ant eteyim! Eşek bolmasa cokdu adam! İynanığız! (Telefon zıñırdaydı. Direktor telefonnu alıb, koşaklanıb) Hamamnı direktoru Sarıbaş Tokmakoviç! Tıñılayma! …Da!? …Da-da? …Kimlanı da-damı? …A üyüñe, tukumun aythanlığm tüldü, ol sen aythan sözlege "da, da" degenligimdi… Da ne añılamağanlığı bardı… karaçayça aytsañ "hı, hı" degenligimdi… da sen… kallayla söleşese kesiñden tamadağa!? Da boşay tur institutnu! …Da sen bir institutnu boşab akılıñ alay söleşirge cete ese, da men bir institut oğay, bir, eki, üç, tört deb, tört klas…dı-dı-dı…tört institutnu boşab olturub turama bılayda! …A-a-a, aşhı ulan, aytıb a nek aytama, esiñde bolsun, iş kuru okuvda tüldü, iş köbüsüne kesiñi kalay cürütgeniñe köre baradı… Ollahi, diplomuñ boşuna atılıb kalır alay… Vale! (qülüb) Da "valeni" da bilmey eseñ, institutnu wa kallayla boşağansa? Vsö! Vale!
(Eşik açılıb Ariўcan kaçegarnı da teberib, daўuru bla kirib keledi)
ARİWCAN (Kaçegarğa): - Toba, caşçık, türtmezse! Men türtsem, adamıça türtürme! (Kaçegar direktor taba kaçadı).
D: - Caş! Bar ornuña arı! Meni stolumu artına nek buğasa, kelib? Ornuña bar, deyme men senñe! (Ariўcaña) Egeçim, sizni bu etgenigiz a nedi? At oyun etib, kişi kabinetge alay kirib kelemidi?
Ad: - Da kelgenme! Qalayçıqğa olturturuqsuz?
D (Qaçegarğa): - Bar, arı olturt alay.
Q: - Ma bılayçıqğa olturuğuz, …amma!
Ad: - Meni atım amma tüldü, men Ariўcanma!
D: -How- how- how- how! …Tohta allayla etme, a üyüñe! (Qaçegarğa) Alayın caratmay ese, beri meni qatıma, stolğa cuўuq, olturt beri munu.
Q: - Ma bılayçıqğa olturuğuz, Ariўcan!
D: - Bılay meni qatıma olturuğuz, egeçim! Cuўuğuraqçıq.
Ad: - Meni atım Ariўcandı. Deligatsiya bolub kelgenme!
Direktor: - Hamamnı direktoru Sarıbaş Toqmaqoviç... Bek aşhı, bek alamat.
Qaçegar (Şıbırdab): - Sarıbaş, qara! Keltirgenme.
D. (Ol da şıbırdab): - Molodets, molodets, Qaracaş! Ha-a, caşağın! Endi bar da Altınçaçnı menñe terk ciber, sora, igi caşça, artdan kesiñ kele-kelirse!
Q. (Çığıb bara): - Altınçaç, direktor çaqıradı (Altınçaç kiredi)
D. : - Oltur, Altınçaç! (Ariўcanña) Taq! …Tıñılayma, egeçim!
Arücan: - …Tıñılay eseñ, tıñıla!
D. : - Sizden tilerim: bılay, zamanım azdı. Har zatnı cigin-ciligin ayırıb, ariў qıshasıça… Ma busağat rayonña keterikme. Hayda!
Ar. : - Bek cigin-ciligin ayırıb, bek qıshasıça añılatayım.
D. : - Añılat!
Ar. : - Endi, Sarıbaş-direktor, meni beri delegatsiya etib iygenle, halqnı amanatın tolturursa deb.
D. : - Bek aşhı, bek alamat! Caz! Har aythanın caz, Altınçaç! (Ariўcanña qarab) …Tıñılayma.
Ar. : - Endi, Sarıbaş-direktor, elde bek türlü mağanalı haparla cürüyle. Da, kerekmidi ol haparlağa iynanırğa, deb kelgenme, Sarıbaş-direktor?
D. : - Da, hapar-haparğa, anı aythan adam da, bılay, imanlı adamğa uşay esele, nek bolmaydı iynanırğa?
Ar. : - Hapar da uşaydı haparğa, adam da uşaydı adamğa. Bek qart da caş da süygen adam aythandı.
D. : - Da, kesin elçilege alay birden süydüre bilgen, nasıblı insan ol kim boldu?
Ar. (Tilburğuçnu aythan halda): - Bu haparnı, Sarıbaş-direktor, men Ciltinsizleni Topşaynı qızlığı Stependen aytıb eşitgenme. Aña da Amantişleni Balahay haribni qatını Suўsüymez aythandı. Amantişleni Balahay haribni qatınına da, Sapınsızlanı Cuğuliyni üy biyçesi Suўalas aythandı. Sapınsızlanı Cuğuliyni üy biyçesine da, Qaraşalbarlanı Maşallanı sabiylerini anaları Siltihan cetdirgendi…
D. (Ariўcannı tohtatır umut bla): - Tohta! to…
Ar. (Tohtaўsuz): - Qaraşalbarlanı Maşallanı sabiylerini anaları Siltihanña da, Elbuzduqlanı Toptıymaznı qatını Cantotay aytha…
D. (Tözalmay): - To-to-to-tohta! Tohta! Tohta! Tohta, üyüñ qurumağan, munu! Pulemet quyğança qayrı quyub barasa! …Egeçim, delegatsiya bolub kelgen eseñ, tileb aytama, aytırıñı ayt da, hayda bar! Zamanım coqdu!
Ar. : - Tohta, egeçim demeseñ, unutub qoyarğa başlağan edim. Sen Qaraşalbarlanı Maşallanı anaları Siltihan bla Elbuzduqlanı Toptıymaznı qatını Cantotay bir-birlerine qalay cuўuq cetgenlerin bilemise?
D. (Açıўlanıb): - O da, qaydan billikme men anı!? Ne wa, nek bilirge kerekme!?
Ar. : - Oў!?
D. : - Bilmeyme, bilirge da izlemeyme!
Ar. : - Bilmeyme, deydi! Bilmey eseñ, men bildireyim? …Tıñılayma de!
D. (Amanına tayanıb): - Tıñılayma.
Ar. : - Tıñılay eseñ tıñıla! Qaraşalbarlanı Maşallanı anaları Siltihan!
D. : - Siltihan, ta-aq!
Ar. : - Elbuzduqlanı Toptıymaznı qatını Cantotay!
D. : - Cantotay. (Tözüb turalmay) Da ne bolğandı bılağa? Bir ayt ne bolğandı!?
Ar. : - Da sen: sora ўa - de!
D. : - Astompirillya! Bu qıyıllıqga bir qara! …Sora ўa?
Ar. : - Sora ўa ne? I-ı… Cantotay bla Siltihan, ekisi eki carağan qatınladan tuўğanladan tuўğanlay turalla.
D. : - Ket, a üyüñe?
Ar. : - Hoў!
D. : - Qatınla qatınladan qallayla tuўadıla? Neni esede qatışdırasa bılayda!
Ar. : - Oğay-oğay, bir Allah qatışdırmayma!
D. : - Da, qalay qatışdırmaysa, üyüñ qurumağan! Qatınla qatınladan tuўub qaçan körgense! …Aqırtınçıq caraşdır da menñe añılat!
Ar. : - Añılatayım-añılatayım.
D. : - Kim kimden tuўğanın meñe añılatçı! Hayda!
Ar. : - Añılatayım. Qaraşalbarlanı Maşallanı sabiylerini anaları Siltihan!
D. : - Tak, Siltihan.
Ar. : - Elbuzduqlanı Toptıymaznı qatını Cantotay!
D. : - Cantotay, hı-hı.
Ar. : - Cantotay bla Siltihan…
D. : - Hı-hı?!
Ar. : - Ekisi eki carağan qatınladan tuўğanladan tuўğanlalla!
D. : - Da bıyağında tuўğanladan tuўğanlay turalla dey ediñ da, a üyüñe! Endi tuўub turalla, deyse! Kim kimden tuўğandı?
Ar. : - Siltihan bla Cantotay ekisi eki carağan qatınladan tuўğanlalla!
D. : - Da bıla, üyleri qurub, bu qatınla, añılaymısa, büğünlü biri birinden tuўğanladan tuўğanladan tuўğanlay turalla?
Ar. : - Alaydı-alaydı-alayd!
D. : - Da, sora bılanı, üyleri qurumağan ese, bu qatınlanı aralarında bir erkişi bolmağanmıdı!?
Ar. : - Oğay-oğay-oğay-oğay, erkişi tut ni pri çöm!
D. : - Net, egeçim! Erkişi kaq raz pri çöm!
Ar. : - Ni pri çöm!
D. : - Net, pri çöm!
Ar. : - Ni pri çöm!
D. : - Stop!!! (Qolu bla stolğa uradı).
Ar. : - Oğay, Cantotay bla Siltihan e….!
D. (Sözün bölüb): - Cab! Cab! cab! aўuzuñu! Cab! (Örge turub) Altınçaç, ne eterik eseñ da munu bılayda közün aça tur! Men busağat qaytayım.
Altınçaç: - Bolsun. (Direktor çığadı)
Ar. : - Nesin aça tur, dedi?
Al. : - Közün aça tur, deydi.
Ar. : - Ketibmi baradı! Da men boşamağanma sözümü!
Al. : - Direktor alay boş adam tüldü: kassirlikni, zavhozluqnu, kaçegarlıqnı tuthan bir adamdı. (Telefon zıñırdaydı. Altınçaç direktornu çaqırırğa ketedi. Ariўcan telefoña uzaladı).
Ar. (Telefonnu qulağına salıb): - Ale-ye…? Qurmanıñ bolayım, qaysısa? …Oğay-oğay, tülme direktor…, diyelegatsiyasıma! …Boş tüldü direktor - delegatsiya kelgendi! …Delegatsiyanı da em tamadası menme! (Direktor kirib keledi).
D. : - Hey!!! …Kim bla söleşese?
Ar. : - Seni soradıla.
D. : - Meni soradılamı?
Ar. : - Coqsa, degenme, mında, kelmegense, degenme, ma busağat…coqsa degenme …ı-ı-ı…
D. : - Cab! Cab! Cab aўuzuñu! Tohta! Bılay ber telefonnu! (Trubqanı qolu bla cabıb) Erkişimi edi, tişirıўmu edi söleşgen?
Ar. : - Erkişi edi.
D. (Qulağına salıb körüb trubqanı): - Da…, bu alına turadı da! Senmi alındırğansa munu!?
Ar. : - Oğay-oğay, men söleşmegenme.
D. : - Ne aythansa!?
Ar. : - Bir cuq da aytmağanma.
D. : - Da, bu alına turadı da!? (Trubqağa) …Allo? …Hı-hı… eşiteme… alay qıçırmasağız da eşiteme… Hamamnı direktoru Sarıbaş Toqmaqoviçme… Hoў, menme… (Taўuşun bir türlü etib, hıylaçı tülqüça) A-a-a! Sizmisiz? …Ollahi, bılay, aўazığızdan acaşhança da boldum allında, alay bolsa da tanıdım… Tanımay a sizni tanımasam, kimni tanırıqma… Hoў! …Ollahi hamamnı taşkömürün entda keltirtalmağanma… Tambladan qalmay keltirteme… Da-daqumentatsiyam da habba-hazırdı… Hoў! …Qaçan biterikdi cañı hamammı? (Trubqanı qolu bla cabıb, Ariўcanña qarab) Ne aytayım?
Ar. : - Bilmeyme.
D. : - Da aytıb ne aytırıqma, fundamenti salınmağandı sora. (Trubqağa) Da, cañı hamamnı sorsağız…, cañı hamam ne eterikdi? Turadı… ba-bardırabız degenligimdi. Bılay keçe-kün da üslerine sirelib, bir mazallı çögüçüm da qolumda, bu komanda degenni da berib, bek qızıўda bardırtama. Endi qısha zamannı içinde, Allah aytsa, biterik bolur cañı hamam. Ollahi, iynanığız, sağat carımnı kabinetge kirib qağıtlağa qararğa zamanım coqdu. …Hoў! …Bitdirebiz! …Biterikdi cañı hamam! …Salamıbız birgeley! (Trubqanı salıb, qolu bla töñegini oñ canından tutub) …Oy Allah cüregim!
Ar. : - Da, cüregiñ sol canında bolğa kerek tülmüdü?
D. : (Qolun terk sol canına taydırıb) - Da, senñe cüregiñ oñ canındadı degen kimdi? …Ay! Allah-Allah-Allah! …Oh-oh! …Biyağı meni cüregim tutdu! …Ma bılay, işge kesimi bereme, deyme da, oh! Allah!, Kesimi ayay bilmeyme işge cetsem, egeçim! Sora, tutsa da, bılay, qalğan adamladaçamı tutadı üyü quruğan. Ayıb etmegiz, bılay, sabırçıq ete turuğuz! Men bir cü…, darmançıq içib qaytayım. (Direktor çığadı. Telefon taўuş etedi)
Ar. : (Trubqanı alıb) - Ale-ye! Kim kerekdi! …Oğay coqdu mında! Da, darmançıq urtlarğa ketgendi! …Da, bek kerek ese ўa çaqırıb keleyim?
(Qoçegar kabinetge kirib keledi)
Qoçegar (Altınçaçha): - Qaydadı direktor!?
Altınçaç: - Bılay çıqğandı, busağat kellikdi!
Q.: - Sora sen meni anı üçün ayırıbmı kelese teñlerimden!?
Al: - Ket-ket, iyisden da alındırasa kesiñ da! Bılay çıqğanlayığızğa, qaydan içib kelesiz!? …Bu krannı suўu da sizge araqı bolub qalmağan ese bilmeyme!
Q: - Ayhay da, bu krannı suўu bizge araqı bolub qalsa ўa!
Al: - Ket-ket, iyisden alındırasa! İgi caş, bılay etib tursañ, barıb ataña-anaña da aytırıqma! Alay bolmasa wa, komsomol orğanizatsiyağa da barlıqma da, bolğannı da aytırıqma! Ol zamanda ўa kölüñ qalmasın!
Q: - Da, sora men da aytırımı aytıb qoyayım: men añılağan da bir zat bardı - ne da boşdu, ol seni allıq candan carlı adam bolurmu!?
Al: - O-o-o!!! (Başından tutub çığıb ketedi).
Q: (Stemeyni maqamın salıb) -
Keçe kün deb qaramay
Qulağımı qaşıyma,
Sarıbaşça tabhanımı
Men üyüme taşıyma.
Keçe kün d…
(Direktor kirib keledi)
Direktor: - Ey!!! (Qoçegar qarnından tutub stolğa aўadı) Nedi bu etgeniñ!? Meni stolumda sırtıñdan soylanıb ne işleyse!?
Q: - Qarnım aўruy edi.
D: - Üyüñ qurub aўruruq, qarnıñ aўrudu ese, ol halq çabıўçu cerge çabsaña, meni stolumu üsüne catmay?!
Q: - Qarıўum cetmey qalğan edi.
D: - Bılay kelçi! (qoçegarnı iyiskeydi) Tartıb tura bolursa, deyme?
Q: - Da, ol ekibizden qalğançıqnı!
D: - Tohta, anı calağanmısa?
Q: - Calağanma!
D. (Cıları kelgença etib): - İtni qanın calarıq! Cılanlarıñ coq ese, menñe qoymay, anı artına deri qalay "lıq" etib qoyduñ?
Q.: - Da, …bizde entda bir şişa bardı da?
D.: - Qayda!? Ne zat şişa?
Q.: - Da, saў şişa bardı!
D.: - Saў şişa barmıdı?
Q.: - Hı-ı!
D. (Can kirib): - Da, sora men nek olturub turama!? Al beri ol şişanı! (Qaçegar şişanı çığaradı) Hı-ı, hayda quy! (Qaçegar şişanı başın açadı) Hı, sen quya tur, tohta! (Eşik taba qarab) Altınçaç!
Al.: - (Tawuş) Tıñlayma!
D.: - İgi qızça beri tıñla: büğün, qalğan künledeça bolmay, işibiz bir da bir bek qatıdı, menñe adam cibereme deseñ, eşitmegen edim, deme!
Al.: - Añıladım!
D.: - Alay et igi qızça! (Qoçegarğa qarab) Hazır bolduñmu?
Q.: - Hı-ı!
(Rümqaların qollarına aladılı).
D.: - Nu! …Budem!?
Q.: - Budem!
D.: - Adam bol! (Qağışdırıb içedile) Ah-ah-ah-ah! …Qurman bolayım munu çığarğanña! (Zaqusqasın çaynay-çaynay) Endi beri qara Qaracaş: a, üyüñe ol hamamnı müyüşün bir cabar dığalas et deb, nença kere aytama. Aqğan cañur, aram-qaram etmeyin, içine qüwladı!
Q.: - Da, …ne bla cabayım!?
D.: - Endi, igi caşça, alayğa bir köbmü kerekdi: sqladdan bir talay şiferçik al da, cab arı!
Q. (seyirsinib): - Qayda şifer?
D. ¬(Bu da seyirsinib): - Qalay qayda?
Q.: - Cokdu şifer!
D.: - Qalay cokdu? …Qaydadı şifer!?
Q.: - Cüzdürgenek da "nalevo fşi-i-t" deb, kesiñ aythança!
D.: - Tohta anı cüzdürgen edikmi sawlay?
Q.: - Cüzdürgen edik!
D.: - O-o-o-Ollahi, unutub ayta turama, köl kaldı bolma! Kara kağıt bla cabarıq eseñ da cab! Gazet bla üyübüznü cabarğa başlağandıla! …Hı, quy! (Qoçegar quyadı) …Hı, …boldu-boldu! …Nu! …Budem!!!
Q.: - Budem!!!
D.: - Adam bol!!!
K. (İçib boşar-boşamaz): I¬-ı, Sarıbaş, unutub qoya edim aytırğa: …Domalay tsementçik izley edi.
D.: - Domalaymı?
Q.: - Hoў!
D.: - Ollahi tabsız zamanda aytadı da. …Qallay bir izleydi?
Q.: - Üç tonna.
D.: - Az da aytad, sau qallıq. Alay a Domalayğa etmey bolluq tülbüz. Beri tıñıla: "kimni razı etmesek da, seni razı eterme", - deb Sarıbaş teñiñ alay ayta edi, de! Sora esiñde bolsun: Domalayça adamla bla bizge svyaznı kuruturğa çırtdanda bolluq tüldü. Ala bla svyaznı qurutduq - kesibiz quruduq. Tambla oblastha barlıqma da, Allah sen aytsañ da, ol maşinanı beri bururça eterme.
Q.: - I-ı-ı oblastha barlıq eseñ (taўuşun aqırtınıraq etib) …kirpiçle ala kel!
D.: - Ts-s-s! …Qıçırma! (Şıbırdab) Alıwçulanı hazırlağanmısa?
Q.: - Qallay bir süyseñ da!
D.: - Beri qara, Qracaş: men aythan bağadan kapegin tüşseñ, eşitmegen edim, deme!
Q.: - Andan da bağağa barlıqdıla!
D.: - Qallay bir kirpiç?
Q.: - On miñ!
D.: - On miñ kirpiç? Ağı, qızılı da?
Q.: - Başhası coqdu!
D.: - Molodets!!! Adam bola başlağansa! Men seni adam eterikme, degenem da? Adam eterikme! …Nu! …Budem!
Q.: - Budem!
(Qağışdıradıla)
D.: - Adam bol! (İçedile) ...Ah-ah-ah-ah-ah-ah! …Qayda, Qaracaş hayda, endi terk bar da, Altınçaçnı beri menñe çaqır! Bıstro! Hayda!
K. (eşikni qatına cuwuq barıb): - Altınçaç, direktor çaqırad!
(Altınçaç kirib kelib, olturadı)
D.: - Taq! …Munu bla proizvodstvennuyu, noye soveşçaniyunu açama! (Qoçegar bla Altınçaç hars uradıla) …Protoqol soveşaniyu! Caz Altınçaç! …Taq, cazdıñmı?
…Povestka dnya d-d-d-dnü …ı-ı tohta-tohta-tohta, cazma-cazma! Tabsızla zıñırdaydı! …Taq! Povestka …d-d-dnöm, povestka dnöm. I-ı, bu tab caraşadı. Hı, cazdıñmı!
Al.: - Cazdım!
D.: - Caz-caz! …Endi munu artından ol ırğaqnı ilindir! Ol ilindiriwçü ırğaqığıznı ilindir!
Al.: - Zapitoyğamı aytasız?
D.: - Ne, zat?
Al.: - Zapitoyğa?
D.: - Hı-hı, anı ilindir!
Al.: - Sarıbaş, eki toçka kerek tülmü edi?
D.: - Ne zat toçqanı haparın aytadı bu? Men aytdım ese, alayda zapitoydu! İlindir! Cazıb tebre! …Bıltır …bizni …hamamnı …başından …cawum aqğan …beş teşik bar edi. Bıyıl quru eki teşik qalğndı. Üç teşikni camağanbız, başından cañur aqmazça etgenbiz. …Hayda, endi bılayğa ol bıyağında zapasda tuthan eki toçqañı sal!
Al.: - Sarıbaş, bir toçka kerek tülmü edi!
D.(Açıwlanıb): - Ne qayğığa qaldı bu toçqala bla bu!? Ne sağış etgeni bardı munu, a üyüñe, Altınçaç!? Süygenni süymegenni arasında sen da, endi, on klassnı boşağanma, deb turasa! Allay birni biri-birine qalay qıyışdıralmaysa, munu?! Eki teşik qalğan ese, ol eki toçqanı bas da, barma qoy, munu ne sağış etgeni bardı! …İlindirdiñmi?
Al.: - İlindirdim!
D.: - …Kelir cılğa …ol eki teşikni da …başından …cañur aqmazça eterge …qolubuzdan kelirge …bolluqdu. Endi bılayğa soru belgi sal!
Al.: - Saldım!
(Qoçegarnı huruldağan taўuşu çığadı)
D.: - Munña bir qara! Cuqlab tura bolur deyme, üyü quruğan? (Qolu bla silkib) Caş! Caş! Caş!!!
Q. (Qorqub sekirib örge qobadı): - I-ı o-o-allo?
D.: - Tohta-tohta-tohta! Ne allonu haparın aytasa!?
Q.: - Ne deydi?
D.: - Kim ne deydi? Men deyme! Hamamıñ işleymidi, issi suўuñ ceterikmidi, adamlanı carsıўlarına qarayallıqmısa, deb sorsam, cuwab berallıqmısa deyme!
Q.: - Süysele, issi suў, süysele qaynağan suў, süysele suўuq suў!
D. (Hını etib, bileginden eñişke basıb): - Oltur-oltur-oltur arı! …Oltur! (Altınçaçnı qatına barıb, tawuşun aqırtınıraq etib) Altınçaç, tambladan başlab bizge cañı kaçegar izleb başla! Bu bizge carawlu adam tüldü! (Tawuşun ullu etib) …Ekinçi soruwğa köçebiz! Bu bizni hamamda, …bu biletsiz cibergen zatnı, …bu eki-üç cılnı içinde tübü bla quruturğa tırmaşırğa. Ol sıylı borçnu, …hamamnı kassiri Altınçaçnı boynuna salırğa. …Cazdıñmı?
Al.: - Cazdım!
D.: - Munu bla proizvodstvennoye soveşaniyunu cabama! (Hars uradıla) …Endi, canlarım-közlerim, barığız, işigizge qarağız, çırtdanda tarığıw cetmezça etigiz!
Al.: - Sarıbaş qalay ariw söleşdigiz!
D. (Kölü költürülüb, ışara-ışara): - Söleşgençigimi caratıb tura bolursa deyme, Altınçaç!
Al. (Qubulub): - Carathanma.
D.: - Ay, Allah caratsın seni! Molodets, Ollahi! …Altınçaç, qayda, söleşgençigimi da carathansa sora, endi, men da, ne caşırıw, seni bu art közüde, bılay menda seni, ı-ı nemetgença bolub turama, bılay, ı-ı carathança bolub turama degenligimdi, bu işni bardırğanıñı artıqsız da bek. Ollahi, Altınçaç, bu art közüde, bu işni bardırğanıñ bla meni, bılay cüregime cetgenley turasa! Allah aytsa, endi meni mundan arı da, andan da bek kölüme cete turursa deb bek umutçuma.
A.: - Küreşirikme!
D.: - Ay, Allah razı blosun senñe! Ollahi molodets, yey boğu, Altınçaç. …İgi qızça endi, ol da, ol da alay ese, cañız senñe kölüm qalğn bir zat bardı: har quru bılay sınab qarab turğanma da, qaydam tışından, başdan adam kelgen közüde, Sarıbaş, Srıbaş, Sarıbaş, deb bu sarı başha qadalıb turmay, atamı atın da ayta bir tursañ a? Oğese atamı atınmı bilmeyse?
Al.: - Bileme!
D.: - Qayda, bile eseñ, bir aytçı! Qalay aythanıñı bir köreyim.
Al.: - Toqmaq!
D.: - Endi Sarıbaşnı artından Toqmaqnı bir ilindirçi!
Al.: - Oў! …Sarıbaş Toqmaq!
D.: - A üyüñe, adam Sarıbaşnı da Toqmaqnı da bılay qatışdırıb qalay aytadı!?
Al.: - Da üretigiz!
D.: - Da, büğünlü men aytıb küreşgen anañı boza qalağımıdı? Toqmaq ulu, Toqmaq ulu deb turmay, Toqmaqnı uçuna bu "oviç" deb ilindirirge kerekmidi!?
Al.: - A-a, alaymı deysiz?
D.: - Vot-vot-vot endi añılay başlağansa. I-ı, endi ilindir! İlindirda boşa!
Al.: - Sarıbaş Toqmaq ulu!!!
D.: - Ulu, ulu, ulu deb meni ulutur canından bolub turma da, artına "oviç" deb bir ilindir!
Al.: - Sarıbaş Toqmaq uluoviç!
D.: - Nepravilno!!! …Meni atamı atı Toqmaq!
Al.: - Toqmaq!
D.: - Toqmaq!
Al.: - Toqmaq!
D.: - Entda bir kere, Toqmaq!
Al.: - Bileme!
D.: - Da bile eseñ "amma bilgen tıbına" degenley, büğünlü men haribni ulu, ulu, ulu, deb ulutur canından bolub turma da, ol ilindirligiñi ilindirlik ceriñe ilindir da bir boşa!!!
Al.: - Söz üçün?
D.: - Söz üçün! Entda bir kere qaytarama, Altınçaç! Aytalmasañ tambla sen da ketdiñ işiñden! İgi tıñıla: söz üçün ¬- Toqmaq ulu deb meni atımı alnında, atam Toqmaqnı atın salmada, atam Toqmaqnı atın meni atımı artından ilindir, anı uçuna da "oviç" deb ilindir, ilindir da boşa, üyüñ qurub ilindirlik munu ilindirlik eseñ!!!
Al. (Quўanıb): - Bağalı Sarıbaş!!! Oquwum alay ullu balmasa da, Tabsaşarlanı Sarıbaşnı atın, atasını atın da ayta billikme!!! …Sarıbaş Toqmaqoviç!!!
D.: - Soverşenno tübbe-tüz - pravilno boldu da qaldı! Ay, aperim senñe, Altınçaç! Tuwra razı etdiñ meni büğün! Endi mından arı da meni mından da bek razı ete turursa! Endi, endi bar da cumuşlarıña qara, igi qızça! Ay caşağın sen! Bar!
(Altınçaç ketedi) Oğay beri bir tıñlağız: Tabsaşarov Sarıbaş Toqmaqoviç. Bılay kesibizça aytsaq andan da alamat: Tabsaşarlanı Toqmaqnı caşı Sarıbaş! Munu mından arı qayrı zıñıdatırıqsa, qayrı dıñırdatırıqsa. Endi bir içki muratçığımı ayıtıb qyayım sizge: bılay Qaraçay Şaharnı dom sovetini allında, Alley parqamı deyle, ne deyle ol alçılanı suratlarını ortasında, meni da bılay bellimden örgesin bir ilindirsele, sora talay bir zamanña işleni bitgenñe sanarıq edim. Allah aytsa, ol da bolur. (Kesine arakı kuyub içedi)
K. (Eşikden kirib kelib): - Sarıbaş, bu pismonu senñe rayondan iygendile!
D.: - Rayondanmı?
Q.: - Hoў! Qayda bılay ber! (Qoçegar tentireydi) Üyüñ qurmağan, bılay kesiñi qatdır! Qallayla tentireydi adam alay! Oğay, men añılamağan bir zat bardı: adam bılay lüyüldek bolub, qalay qaladı?! Qatdır kesiñi! Meni bılay qatdırırğa küreşib turğanımı körmeymise kesimi! İşni üsünde uşaysada! İgi bişmegen maqoronça, üyüñ qurub! (Pismonu açadı) Taq! "Bağalı Sarıbaş! Senñe bildirirge aşığama" - Domalaydandı - "Qısha zamannı içinde qararğa narodnıy kon…(Esi çığadı) Norodnıy kontrlnı ciberirge onoўlaşhandıla. Baş qayğıñı kör!" - Eşitemise, suў baş! Eşitemise! (Cıları kelib) Narodnıy kontrol kelse, nebizni körgüztürüqbüz, eki qabırğadan sora cuq qoymayın üyge taşığanbız sora? İşlet! Bu başnı işlet! Munu içinden bir aqıl söz çıqsa, üyü quruymudu? (Awur soluydu) Ne etsin adam? (Qağıtlanı qazadı) Qayda, ne boldula bu qağıt kibikle?!
Q.: - Tabdım!!! Tabdım-tabdım!
D.: - Nenii tabdıñ!?
Q.: - Direktordan qağıt - bülleten!
D.: - Ne?
Q.: - Aўruğanıña doqturdan qağıt!
D.: - Doqturdan qağıtmı?
Q.: - Hoў!
D.: - Tohta-tohta-tohta! Ollahi bir zatnı kelişdirgense! …Caşağın!!! Molodets, suўbaş! Molodets! Tambla oğuna bülletenñe çığama. Ma, radikulitim tutdu. Körese, ma radikulitim tutub qoyğandı. Kesimi ornuma direktorluqğa seni qoyama.
Q. (Quўanıb): - Meni?
D.: - Hoў!
Q.: - Men dirktor! Altınçaç!
Al.: - Tıñılayma!
Q.: - Qara, men direktor boldum! Men direktorma!
D.: - Cab awuzuñu, bolmay a sen direktor! Altınçaç, nazad!
Q.: - Süda!
D.: -(Qoçegarnı başından eñişge basadı) Tohta-a! …Beri tıñıla bılay! (Qulağına cuwq iyilib) Direktor bolğan alay tınç işdi, deb, aqılıñ alaymıdı!? Ne!? Men ol orunña olturur üçün, nença carlını üyün quruthanımdan haparıñ barmıdı!? …İgi tıñıla! Oynay tururğa zaman coqdu! Qısha zamannı içinde, endi, bılaydan tas bolurğa kerekbiz! Munda biz eter zat qalmağandı. Tohta-tohta-tohta! Esiñdemidi: Domalay menñe har quru aytıwçan edi? Bılayda qalayda ese da, elleni birinde, uzaq bolmay, "dom kulturı" işlene turadı. Endi alayğa cañı direktor kerek bolub turadı. Añılaymısa!?
Q.: - Hoў!
D.: - Ol a, Domalaynı qolundan kellik zatdı. Endi bılaydan ketebiz! Altınçaçnı da alıb, brigadaçığıbız bla bılaydan ketebiz!
Q.: - Men anda ne eterikme?
D.: - Qalay ne eterikse? Sen mında mende kaçegar ediñmi!? Anda da men seni kaçegar eterik …tülme. Men seni hudruk eterikme!
Q.(Kuanadı): - Men hudruk!? Kalay igidi! (Awazın da türlendirib) Ne zatdı ol?
D.: - Ollahi, kesim da bilmeyme, artda ürene barıbız. …Nu! Karacaş, bılayda aşağanıbızça, kultura frontnu kıyırından kirib aşab tebrerge - alğa!!!


text:
Yaña İqtisadi Säyäsät
Yaña İqtisadi Säyäsät (NEP) (Urısça: HЭП – HoBaя эkoHoMичeckaя пoлиTиka ), 1921 Yılnıñ martında RKP(b)'nıñ 10. qorıltayında qabul itelä; Xärbi Kommunizm säyäsätenä almaşqa kilä. Töp eçtälege: prodrazvörstkanı prodnalog (çiklängän külämendä salıp tüläw) belän alıştıru, bazar mönäsäbätlärennän, yallanğan xezmättän, törle räweştäge milektän häm citeşterü çaraların arendalaw mömkinlegelärennän faydalanu. Tatarstanda xucalıq apparatın üzgärtep qoru ğämälgä aşırıla, sänäğät xucalıq isäbenä küçerelä.
Şartlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qanqoyğıç Watandaşlar suğışınnan soñ Sovet Rusiäneñ iqtisadı bötenläy cimerelgän diärlek. Vladimir Lenin 1921 yılda Yaña İqtisadi Säyäsäten başlarğa mäcbür bula, xosusıy şirkätlär açıluı röxsät itelä.
Üzleklär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Trest häm sindikatlar, kanton citeşterü berläşmäläre sisteması sänäğätne bazar mönäsäbätläre belän bäyli. 1922 yıl başında 10 trest (Lesotrest, Metallotrest, Pişçetrest, Silikattrest, Tatvalenka, Tatşveytrest, Elektrotrest h.b.); 7 kanton citeşterü berläşmäse (Alabuğa, Bua, Bögelmä, Mamadış, Spas, Çallı, Çistay) isäplänä. Qayber wağraq citeşterü şirkätläre elekke xucalarına qaytarıla. 41 ere sänäğät şirkäte arendağa, ş.i. 23e xosusí milek xucalarına birelä (1922). Däwlät, xosusí, kooperativ-kümäk säwdä itü törläe barlıqqa kilä. NEP töbäktä Berençe Bötendönya, Grajdannar suğışlarında cimerelgän xalıq xucalığın tiz arada torğızuğa, 1921-1922 yıllardağı açlıqnı, 1922-1923tä igen uñmaw säbäple kilep tuğan qıtlıqnı beterügä kiterä. 1920-yıllar axırında xalıq xucalığın industrializatsiäläşterü häm krestiän xucalıqların kümäkläşterü barışında NEP ğämäldän çığarıla.
Qazanışlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1921-1926 yıllarda sänäğät citeşterü indeksı 3 tapqırğa arta, awıl xuçalığı citeşterüe 2 tapqırğa arta häm 1913 yılğı kürsätkeçlärne 18%qa arttırıp ütägän. Sänäğät tawarları öçen kümärtäläp bäyäläre 26%qa kimegän.