text:
volkan sönmez ağlama yar dinle,sözleri,2012 şarkıları dinle,volkan sönmez ağlama yar,volkan sönmez ağlama yar sözleri,volkan sönmez ağlama yar şarkısı dinle,volkan sönmez ağlama yar single dinle,volkan sönmez ağlama yar 2012 dinle,volkan sönmez ağlama yar indir,volkan sönmez ağlama yar download boxca,
volkan sönmez ağlama yar dinle,2012 şarkıları dinle,
0 yorum
volkan sönmez ağlama yar dinle,sözleri,2012 şarkıları dinle,volkan sönmez ağlama yar,volkan sönmez ağlama yar sözleri,volkan sönmez ağlama yar şarkısı dinle,volkan sönmez ağlama yar single dinle,volkan sönmez ağlama yar 2012 dinle,volkan sönmez ağlama yar indir,volkan sönmez ağlama yar download boxca,
Gönderen Hande Duru zaman: 12:00
Etiketler: volkan sönmez


c: text/html

text:
Mäskäw deputatları tatarlarğa wäğdä birä
4 dekaberdä Mäskäw dumasına saylawlar ütärgä tieş. Mäskäwdä ber millionğa yaqın tatar yäşäwen saylawlar aldınnan bigräk tä yış işetergä turı kilä.Tatarlar öçen buşlay konsertlar da, tatar üzägendä oçraşular da ütkärälär deputatqa nämzät buluçılar. Şundıy ber oçraşu 1 dekaberdä Mäskäwneñ tatar etnokultura yünäleşendä eşläwçe, 1186 mäktäptä ütte. Anda mäktäp urnaşqan kön''yak könçığış prefektura başlığı Vladimir Zotov, Mäskäw duması räise Vladimir Platonov , Mäskäw duması deputatı Lyudmila Stebenkova, Mäskäwneñ tatar cämäğätçelege dä qatnaştı. Oçraşunı milli mädäni möxtäriät räise Räsim Aqçurin alıp bardı. Vladmirmir Platonov üzeneñ çığışında Mäskäwdä milli mäktäplärne beterergä kiräk digän çığışlar waqıtında, bez, Mäskäw duması milli mäktäplärne saqlap qaluğa ireştek, dide. Ä inde Vladimir Zotov tatarlar Mäskäwdä millionğa yaqın, şunıñ kürä Mäskäw öçen ber genä mäktäp az, tağın ber-ike okrugta tatar mäktäpläre açarğa kiräk, ide digän täqdimen äytte. Ul könne täğdimnär dä, deputatlarğa nakazlar da küp yañğıradı. Çönki ul könne mäktäpkä kilgän, deputatlıqqa nämzät buluçılar, äle bügenge köndä Mäskäw duması deputatları ide. Tatar xalıq “Watan” partiäse räise Möxämmät Minaçev, İzmaylav parkı mäs’äläsen kütärep çığıp. Ğozeren deputatlar qulın yazma räweştä dä tapşırdı. Ğömer ğömergä İzmaylov parkı cäy könnärendä atna sayın tatarlarnıñ oçraşu urını ide. Anda säxnä dä, köräş öçen mäydan da uyınnar öçen urınnar da citärlek ide. Xäzer säxnä sütelgän, köräş mäydanı çüp urınına äylängän, dide Minaçev. Ul urınnar tözekländerelep, cäy könnärendä tatarlarnıñ oçraşu urını bulırğa tieş dide Möxämmät Minaçev. Şulay uq ul Mäskäw televidenie kanalında atna ber genä säğät bulsa da tatar programması kürsätelsen ide digän täqdimen belderde. Şulay uq Ğayaz Yanbaev ta berniçä yıl inde Könyaq Konçıygıyş okrugta mäçet tözeleşen qayğırtıp yörüen äytte häm urın bülep birelgän bulsa, bügenge köngä qädär anda başqa oyışma xuca buluın, tözeleşne başlarğa mömkinlek birmäwlären äytte. 1186 mäktäp direktorı Lemma Girfanova üz çiratında mäktäpneñ yaña binasın tözüne tizlätüne. Häm uqıtuçılar öçen tulay toraq bülep birüne soradı. Ul oçraşuda deputatlar wäğdälärgä saran bulmadılar, yäşlär programması turında da söylädelär, yärdämnärennän taşlamasqa süz bireldelär. Barı tik “Berdäm Rusiä” öçen tawış biregez didelär alar. Ä inde “Azatlıq” radiosı xäbärçese “Rodina” partiäseneñ televideniedä kürsätkän reklamasına Mäskäw duması räise niçek qarıy. Ul partiä bulletennardan sızıp taşlanğanmı soñ digän sorawğa Vladimir Platanov(audio): Mäskäw şähär mäxkämäse Rodina partiäsen saylawlarğa kertmäskä digän qarar çığarsa da. Alar bu qararnı tanımıy, anı yuğarı mäxkämängä birgännär. Şulay itep Mäskäw şähär mäxkämäseneñ qararı äle üz köçenä kermägän. “Rodina” partiäse xatta televideniedän kürsätelgän ul reklamanı fransuz telenä tärcemä itep. Anı fransuzlar reklaması dip añlatırğa tırışqan. Bu xaqta fransuz ilçelege dä qarşılıq beldergän. Häm Mäskäw mäxkämäsenä törle milli oyışmalardan da möräcäğätlär bulğan. Küp millätle Rusiädä mondıy xällär bulmasqa tieş, dide Vladimir Platonov.
Soñğı xäbärlärgä qarağanda Rodina partiäse advokatı Boris Kuznetsov Mäskäw şähär mäxkämäse qararına qarşı yuğarı mäxkämägä 1 dekaberdä genä möräcäğät itüenä qaramastan., bu partiäne yaqlawçılar “Rodina” saylawlarda qatnaşır dip ömetlänä. Xatta üzäk saylaw komitetı räise Aleksandr Veşnyakov ta “Rodinalar” reklamasında bernindi qayıp kürmi ikän. Bu reklamada äxlaq normaları bozılğan bulsa da, qanun bozılmağan dip bara “Rodina” partiäsen yaqlawçılar.
Näzifä Kärimova, Mäskäw

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ufanıñ borınğılığın isbat itärgä tırışu yulında Qazannan könläşülär qalqıp çığa
Älbättä, başqort milli oyışmaları Ufanıñ borınğı şähär buluın isbatlaw öçen, arxeoloğiä tikşerenülären kiñ cäyelderü mömkinlekläre sorap, Xakimiätlärgä möräcägät itär. Ämma alarnıñ ğozerenä respublik türäläreneñ qolaq saluı ğına ikele.
Şul uq waqıtta respubliknıñ başqort telle matbuğat basmalarında Ufanıñ Qazannan da borınğıraq şähär buluı xaqında yazmalar sanı, yañğırdan soñ çıqqan gömbälär kebek, artqannan-arta bara. Häm şunısı iğtibarnı cälep itä. Başqort ğälimnäre dä, jurnalistlar da ul yazmalarda Ufanıñ borınğı şähär buluı turında isbat itärgä tırışıp, ber ük waqıtta Qazan şähärenä tibep kitüne üzläreneñ moqatdäs burıçı dip kürä. Moña misal itep, başqort telendä çığuçı «Yäşlek» gäziteneñ soñğı sanın kiterergä mömkin. 5 august sanında bu gäzit şuşı temğa «Baş qalabız Öfö – Başqort isemle baş qala» dip isemlängän yazma bastırdı. Ul şundıy kereş süze belän açılıp kitä:
"Tarixçılar Ufanıñ 1500 yıllıq tarixı barlığın isbatlıy, ämma bez anıñ 430 yıllığın bilgelädek. Şul uq waqıtta Tatarstannıñ başqalasında arxeoloğıyk tikşerenülär waqıtında 1000 yıl elek suğılğan çex täñkäse tabıluına bäyläp kenä, Qazannıñ 1000 yıllıq yübileyen, Rusiä byüdjetınnan ällä küpme aqçalar bülderep, Xökümät räise Mixäil Fradqovnı oyıştıru qomitetı räise itep, dönya kimälendä şawlatıp bilgelärgä cıyınalar."
Şulay itep, Başqortstannıñ başqort telle matbuğatında Ufanıñ bik borınğı şähär buluın xalıq mienä señderergä tırışıp yazğan mäqälälärdä, ni öçender, Qazannıñ 1 meñ yıllığın ütkärergä äzerlänüennän könläşü xisläre dä östenlek itä. Andıy yazmalar Qazanğa qarata törle kinayalär, mısqıllı kölülär belän tulı bula. Başqort ğälimnäre, Tatarstandağı qolleğaları Qazannıñ 1 meñ yıllığı ber çex täñkäse tabıp qına, bik ansat raslap quydılar, digän fikerne alğa sörä häm cämägätçelek añına da şundıy uydırmanı señderergä tırışa. Mondıy çaqta nindider könläşülärgä köç sarıf itkänçe, barlıq tırışlıqnı Ufanıñ borınğılığın isbat itügä yünältsälär, xäyerleräk bulır ide kebek.


text:
Sverdlov ölkäsendä yaña mädäni sezon Tatarstannıñ xalıq artistçası Xäniä Färxi konsertı belän açılıp kitkän ide. Oktäber ayında Salawat, Göldaniä konsertları kötelä. Qazannan kilgän tatar estrada yoldızları, şulay ay sayın kilep, biredä yäşäwçe tatar xalqın quandırıp toralar. Matur konsertlar qaraw belän berrättän, xalıqnı mädäniät yortlarına üzara aralaşu, küptän küreşmägän tanışlarnı, duslarnı kürü teläge dä tarta.
Qayçandır işetelgän ber mäqäl istä qalğan - ber tatarnı ayırım tönyaq qotıpqa iltep quy, ul şunda uq ikençe tatarnı ezläp tabıp, alar aralaşıp yäşi başlayaçaq, digännär ide rus tanışlar. Üzara aralaşıp yäşäw çınlap ta bezneñ tatarnıñ qanına señgän.
Yekaterinburg şähäre tatarlarınıñ milli-mädäni moxtäriäte citäkçese Eliza Safiullina fikerençä, tatarlarnı üzara aralaştıru öçen tatar konsertların ğına kötep yäşäw kiräkmi. Şul maqsat belän bu könnärdä RTİ mädäniät sarayında tatar yäşläre öçen yal kiçäläre yañadan eşli başladı.
Monnan tış, Eliza xanım ölkänräk yäştäge tatarlar öçen dä oçraşu kiçäläre oyıştırırğa uylıy. Här comğa kön yäşlär öçen, här şimbädä 30 yäştän uzğannar öçen yal kiçäläre oyıştırılaçaq. Oyıştıruçılar fikerençä, ölkänräklärneñ oçraşu kiçäläre törle milli temalarğa, bäyrämnärgä bağışlanıp, küñelle häm faydalı bulıp ütärgä tieş.


text:
Üzbäk oppozisiäse citäkçesenä 18 yıl törmä yanıy
"Prokuror elekke ğäyepläwlärne qabatladı, başqa ber ni östämäde. Barısın da uqıp çıqqaç ul 18 yıllıq törmä cäzası birüne soradı. Närsä dip äytim? Älbättä, bu bik ozın möddät. Ämma advokat bularaq min beläm, Sanjar Umarovqa belderelgän ğäyepläwlärneñ kübesenä dälillär dä yuq."
Uzğan atnada şul uq koalisiäneñ tağın ber wäkikle Nodira Xidoyatovağa 12 yıl törmä cäzasın birü qaraldı. Nodiranıñ bertuğan señlese, Frans Press mäğlümat agentlığına böten bu mäxkämä eşlären – "tamaşa qılu" dip bäyäläde.


text:
Räsmi xäbärlärgä küzätü
Düşämbe könne Qazan Kremlendä respublika İminlek şurası utırışı uzdı. Utırış “Tatarstannıñ investitsion qızıqsındıruçanlığın häm xalıqnıñ mäşğüllegen arttıru maqsatında eşmäkärlek üseşe, innovatsion eşçänlek turında“-digän mäs’äläne tikşerde. Utırışta prezident Mintimer Şäymiev räislek itte. Ul utırış başında respublikanıñ 2003nçe yılda sotsial'-iqtisadıy üseş näticälären iğlan itte. Respublika iqtisadı tulayım 5 protsent çaması üseş birgän häm bu nigezdä nefteximiä xisabına ireşelgän. İqtisadnıñ ikençe ber töp tarmağı-industriä farazlağan üseşkä ireşä almağan. Barı tik “Kamaz”, Sergo isemendäge zavod, “Nijnekamskşina” kebek berläşmälär genä berniqädär uñışqa ireşä alğannar dip sanala. Läkin uzğan yıl däwamında älege berläşmälärdä dä meñärlägän eş urınnarı qısqartılğanıñ iskä alğanda bu uñışlarnıñ da bäxäsle buluı añlaşıla. Soñğı waqıtta matbuğatta respublikağa it, söt, may produktsiäseneñ yartısınnan kübräge çittän kertelä digän yazmalar işäyde. Ä bit respublika awıl xucalığında Rusiädä berençe urınnarda bara. İminlek şurası utırışında başqa produktsiä xaqında da misallar kiterelde.
Äytik respublika çittän ber yarım milliard sumlıq urın-cir cäymäläre satıp alğan. Şulay itep qayber mäs'älälärdä xäzer süz respublikanıñ iqtisadıy bäysezlege, ikençe törle äytkändä iqtisadıy iminlege turında bara. Tatarstanda keçe eşmäkärlekkä inde küptännän iqtisad tärräqiäteneñ kiläçäge itep qarıylar. Keçe eşmäkärlek üsterü programmaları bar, şöğellänüçe instansiälär dä şaqtıy. Xökümät törle faydalı başlanğıçlar belän çığa. Läkin küp oçraqta eş byurokratiä başbaştaqlığına terälep qala. Äytik Tatarstan Rusiädä berençelärdän bulıp ber täräzä prinsibın tormışqa aşırdı. Yäğni üz eşen başlarğa niätlägän keşe ber binağa kilä ber täräzägä kilep dokumentların tapşıra da ber niçä säğättän eşmäkär bulıp litsenziä alıp qaytıp kitä. Şaw-gör kilep Qazan urtasında şundıy “ber täräzä” binası açqaç eşem töşep barırğa turı kilde. Alğı işeklären yabıp quyğannar. Ällä qayan artqı ber işek tabıp kerep kittek. Ozın tar koridor, eçe tulı keşe. Yaq yaqta isäpsez-xisapsız işeklär tezelep kitkän. İşektä ni nomer, ni çinovnik iseme. Barısına da barı tik-“Kerü qatğıy tıyıla” dip yazıp quyılğan. Menä İminlek şurası utırışında da keçe eşmäkärlek tarmağındağı ğäcäp xällär mäğlüm buldı. Statistika mäğlümatlarınça respublikada 600 meñ keşe keçe biznesta mäşğül. Bu respublika iqtisadınıñ 1/3 öleşen täşkil itä. Läkin keçe eşmäkärlektän kergän salımnar barlıq salım keremnäreneñ 6 protsentın ğına täşkil itä. Utırışta qatnaşuçı keçe eşmäkärlek öçen cawaplı xökümät citäkçeläre monı sorı xezmät bazarı belän bäylädelär. Yäğni räsmi eşkä alınmıyça ğına eşlätelä torğan çittän kilgän “gosarbayter”lar, yä başqa eş tabalmıy intekkän cirle xalıq belän. Xökümät citäkçelege Tatarstanda mondıy xoquqsız eşçelär sanı 300 meñ keşe dip isäpli. Tatarstan İminlek şurası 2004-2008nçe yıllarğa respublikanıñ innovatsion üseş programmasın tikşerde. Programmanıñ töp maqsatı- respublikada innovatsiälär kertü häm keçe biznes üseşenä şartlar tudıru xisabına üzebezdäge citeşterüne arttıru dielä räsmi xäbärlärdä.
Sişämbe könne basılıp çıqqan prezident ukazı da şul uq maqsatlarğa yünälderelgän dilär. Ukaz “Tatarstan territoriäsendä cir kişärlären rezervlaw” dip atala. Ukaz nigezendä cir kişärläreneñ däwlät rezervı buldırıla. Bu däwlät rezervı xökümät qaramağında bula. Rezerv berençe çiratta ipoteka tözeleşe programmasın tormışqa aşıru öçen qullanılaçaq dielä räsmi xäbärdä. Şulay itep toraq tözeleşe belän şöğellänüçe eşmäkärlärgä şähärdä buş torğan cir kişärläreneñ här kvadrat metrı öçen şähär administratsiäse belän äytkändäy “qanlı suğış” alıp barular küpkä ciñeläyer, İnşalla.
Yunıs Ätnäle.


text: Fälestin ministrı Saeb Erekat, avtonomiäneñ yaña citäkçesen saylaw uñışlı bulırğa tieş, dip belderde. İzrael televideniäsenä birgän äñgämäsendä, Erekat, saylaw prosessında xatalar bulğan xäldä "yañadan köç qullanu başlanu ixtimalı bar" dip belderde. Kiçä saylaw köne ğinwarnıñ 9zına bilgelände. Erekat süzlärenä qarağanda, tawış birü şuşı waqıtta uzdırılsa, fälestin citäkçelege tärtip häm qanun xakimiäte urnaştıra alaçaq. Kiçä Gaza şähärendä Arafatnıñ Fatah xäräkäte suğışçıları häm Fälestinne Azat İtü Oyışmasınıñ yaña citäkçese Mähmüd Abbas'nıñ tän saqçıları arasında atışular buldı. Erekat borçılu belderde, Abbas üze isä – bu waqiğağa zur iğtibar birmäskä çaqırdı: "Prezident Arafatnıñ wafatınnan soñ xislär tulıp kitüneñ näticäse ide bu. Keşe küp ide anda, şuña da añlaşılmawçanlıq tudı. Hawağa ut açtılar, bez keşelärgä taralışırğa quştıq, üzebez dä kittek, şul ğına", dide Abbas. Fatah tarafdarları Abbas, amerikannarnıñ agentı, dip qıçqırdı. İke keşe hälak buldı.


text:
Tatar gimnaziäläre nigä urıslaşa?
Tatar gimnaziäsendä bulğan küçmä utırış ni ğäcäp fäqät rus telendä bardı. Utırışta qatnaşqan Qazan şähäre mäğärif idäräse räise urınbasarı Marat Lotfullin 1Hчe gimnaziä xaqında bolay dip söyläde
Elektän ük tatar telendä uqıtu ğädäten saqlap kilgän bu berdänber uqu yortı. Rus telendä uqıtuçı sıynıflar bu mäktäptä ğomumän yuq. Bulırğa mömkin dä tügel, çönki mäktäplärneñ statusların bez tikşerep kenä torabız. Tatar telendä uqıtuçı mäktäplär rus sıynıfların aça almıy, çönki alarnıñ moña xoquqı yuq. Läkin şundıy mäktäplär dä bar. Misalğa küptän tügel Sovet rayonında açılğan 171Hчe mäktäpne kiterä alam. Mäktäpne açqanda biregä rus mäktäplärdän dä balalar kilde. Şulay bulğaç bit inde 7Hчe sıynıfta, mäsälän, tatar telendä genä uqıtu mömkin tügel xäl. Andıy mäktäplärdä ölkän sıynıflar rusça uqı. Ä keçkenäläre inde tatar sıynıflarına yöri, alar mäktäpne dä tatar telendä tämamlıy.Şähärdä tatar telendä belem birüçe 47 uqu yortı bar. Küçmä utırış ike uqu yortın ğına tikşerep, nindi näticälär çığarırğa cıyına ikän soñ? Marat Lotfullin bu xaqta - şähärdäge uqu yortları turındağı mäğlümatlar Tatarstan mäğärif häm fän ministrlığında bar inde digän cawap qaytardı. Alay bulğaç 1Hчe gimnaziäneñ dä rus sıynıfları bulmawın belä torıp ni öçen anı saylağannar?
1nçe Gimnaziä xaqında älege uqu yortınıñ direktorı Gölfiä Gayazova “Azatlıq” radiosına bolay dip söylädeTatar mäktäplärenä rus sıynıfları açıla dip tamğa quyarğa yaramıy dip uylıym min. Xäzerge şartlarda da tatar mäktäplärenä yäşärgä kiräk. Cämğiättä tatar telenä ixtiac bulmasa, dimäk tatar tele dä kiräk bulmayaçaq. Tatar mäktäpläre inde telen saqlap toruçı berdän ber üzäk ul.
Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda tatarlığı belän şapırınğan älege gimnaziädä rus sıynıfları da bar. Comğa könne uzğan küçmä utırışta bu yäşerelsä dä, bez qapçıqta yatmıy. Citäkçelek aldında yaltıratıp kürsätelgän xäl çınlıqta qaltıramıymı?
Al'bina Zäynulla


text: Kontrol-isäp palatahı Başqortostan Fändär Akademiahı Öfö ğilmi üźägeneñ küź awırıuźarı fänni–ğämäli institutı eşmäkärlegen tikşerźe. Bıl tikşerew yämäğätselektä źur rezonans tıuźırźı. Bığa tiklem respublika kiñ mäğlümät saralarında tik maqtap telgä alınğan institutta yeteşheźlektär bulıuı bik küptärźe aptıraşta qaldırźı. İnstitut yetäksehe Marat Aźnabayıvtıñ üź wäkälättären fayźalanıp kiñ mäğlümät saraları xäbärselärenä törlö kimäldäge yetäkselär aşa basım yaharğa tırışıuı xaqında la bildäle. Marat Aźnabayıv baqtihäñ wäkälätten bınıñ ösön genä fayźalanmağan. Kontrol-isäp palatahı mäğlümättärenä qarağanda, institut üź qimmäte 462 humlıq linzalarźı qayhı ber osraqtarźa 2 meñ 68 humğa hatqan. Böyök Watan huğışı veterandarınıñ küźźärenä operasialar eşläw ösön linzalar bına şunday xaqqa hatılğan. Bını huñınan hawlıq haqlaw ministrlığınıñ maxsus komissiağı asıqlağan. Şunday yul menän instituttıñ kilemle eşläwe 250 prosentqa yetkän. Bıl inde yetäkselärźeñ eş xaqtarında la sağılış tapqan. İnstitut yetäksehe 100 meñ hum eş xaqı alğan. Tabiptarźıñ urtasa eş xaqı bında 27 meñ humğa yetkän. Tikşerewźär şulay uq motlaq medisina straxovqalaw buyınsa instituttıñ eş xaqtarın arttırıp tüläwen asıqlağan, 782 meñ humdıñ maqsathıź totonolowın asıqlağan. Şulay uq medikamenttar qıybatıraq xaqqa hatıp alınğan. Kontrol-isäp palatahı instituttağı barlıq yeteşheźlektär menän respublika prezidentın tanıştırırğa la qarar itkän.


text:
Çallı belgeçlären Mäskäw üzenä çaqıra
Aldağı tapşıruda KamAZ generalı Sergey Kogoginnıñ AvtoVAZ şirkäten citäkläw täqdimennän baş tartuın äytep kitkän idek. Şuña da qaramastan, şähärdä räsmi bulmağan mäglümätlär buyınça, "Rosoboroneksport" tarafınnan Sergey Kogoginga şuşındıy uq täqdim qabat yasalırğa mömkin. Çönki, AvtoVAZ generalı känäfie älegä qädär buş tora häm şuşı şirkät xucaları Kogoginnı çaqırıp kiterügä ömetlären özmägännär. Mäskäw tarafınnan Çallığa tağın ber yaña täqdim yasaldı, bu yulı KamAZ futbol komandasınıñ general' direktorı häm baş trenerı wazıyfaların başqaruçı Yuri Farzun ulı Gazzaevqa. Aña futbol buyınça Rusiä yäşlär cıyılma komandasınıñ baş trenerı urının birü xaqında räsmi möräcäğät bula. Läkin, Rusiä Futbol Şurası täqdimen Yuri Gazzaev kire qaqtı. Bu xaqta maxsus matbuğat konferensiäsendä äytelde. "Min üzemneñ bügenge eşemdä qalu häm Rusiä yäşlär cıyılma komandasın citäkläw turındağı täqdimnän baş tartu turında qarar qabul ittem,"-dide Yuri Farzun ulı. Çallı futbolçıları KamAZ iseme belän Rusiä çempionatınıñ 1Hчe divizionında çığış yasıylar häm soñğı berniçä yılda premyer-ligaga çığu öçen köräş alıp baralar. Läkin älegä qädär maqsatları tormışqa aşmadı. Şuşı uñaydan YU.Gazzaev üz fikeren belderde:
-Cıyılma komandanıñ baş trenerı bula qalğanda, minem urınğa kilgän keşeneñ minem eşne däwam itüe kiräk.Şuña, başlanğan eşemne axırğa citkermiçä, kitä almıym.Premyer- ligaga çıqsaq, anda layıqlı komanda bulabız, dip ışandırdı Gazzaev.Anıñ äytüençä, Rusiä yäşlär komandasın da , "KamAZ"da da uñışqa garantiä yuq.
Söyläşü barışında komandanıñ bıyılğı sezon uyınnarına äzerlekneñ barışı xaqında äytelde. KamAZ futbol klubına Bosniä häm Gersegovinadan, Rusiäneñ Tübän Novgorod, Krasnoyarsk, Mäskäw, San-Peterburg häm Maxaçqala komandalarınnan uyınçılar çaqırılğan. Bıyılğı sezonda Çallı öçen Başqortstan, Stärletamak şähärennän dä yegetlär uynayaçaq. Läkin barlıq çaqırıluçılar arasında tatar milläten çağıldırğan ber genä familiä dä yuq. Xäyer, KamAZnıñ üz uyınçıları arasında da tatarlar kürenmi. Şulay da soñğı ike yılda canatarlar Röstäm Kälimullinnıñ KamAZ öçen uynawın belälär. 2005 yılğı näticälär buyınça, Röstäm berençe divizionda ike tup kertkän futbolçı ide. Baş trener YU.Gazzaev äytüençä, R.Kälimullin soñğı waqıtta yalqawlana başlağan häm komandadan çığarılğan. İnde, Yuri Ğazzayıvnıñ SSQA futbol komandası baş trenerı Valeri Gazzaev belän tuğanlıq-qardäşleklärenä kilgändä, alar yıraq tuğannar ikän.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Mintimer Şäymiev awıl xucalığı xezmätkärlären qotladı
Soñğı yal könnärendä Tatarstanda ike zur waqiğa küz aldında -- uñış bäyräme häm Xäter köne. Respublika xaqimiäte häm däwlät öçen qaysı möhimräk -- ikmäkme ällä dürt yarım ğasır elek däwlätçelek öçen barğan köräşme? Räsmi yaqtan qarağanda, uñış bäyräme, tatarstanlılarnıñ 5 million 700 meñ tonna ikmäk üsterüe berençe urında. Çönki bu bügenge keşelärneñ bügenge eşläre häm quanıçları. Sport sarayında aldınğılar büläklände. Norlat, Aznaqay kebek rayonnarnıñ şaqqatırlıq xezmäte kürsätelde. Premyer-ministr urınbasarı Marat Äxmätov, rayon, xucalıq başlıqları ciñügä kitergän armiäne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev sälämläde. Tatar keşese cirdä yöri, cirdä eşli. Şunlıqtan, bu bäyrämneñ pafosın añlarğa kiräkter.


text: Rusiä başkprokuraturası atom ministrlığınıñ elekke başlığı Yevgeniy Adamov eşe buyınça tikşerüne tämamladı. Añar zur külämdä aqça üzläşterüdä häm wäkälätlären arttırıp uz faydasına qullanuda gäyep belderelgän. Adamov uzğan yılnıñ may ayında AQŞ sorawı belän Şveysariadä totqarlanğan ide. AQŞ anı 9 million dollar aqça üzläşterüdä gäyepli. Bu aqçalar Rusiägä atom iminlegen zamanlaştırıp qorır öçen birelgän bulğan. Uzğan yılnıñ dekäberendä Adamovnı Rusiägä qaytardılar häm anıñ östennän cinayät eşe açılğan ide.


text:
Mädäniät yañalıqlarına kilgändä, xäzerge waqıtta Tatarstan Yazuçılarınıñ Ğ.Tuqay isemendäge klubında Mäskäwdä yäşäwçe millättäşebez Raul' Xäydarownıñ «İrtälägän sağış» isemle kitabın täqdir itü kiçäse bara. Anı Tatarstan Yazuçılar Berlege häm Tatarstan kitap näşriäte oyıştırğan. Raul' Mirxäydärownıñ äsärläre bik küp çit tellärenä tärcemä itelgän. Ul üze rusça yaza. Anıñ «İrtälägän sağış» isemle kitabı Tatarstan kitap näşriätında dönya kürde. Tatarstan Yazuçılarınıñ 14 qorıltayında filologiä fännäre doktorı, professor Flera Safiullina üzeneñ çığışında «Tatar uquçısı soñğı yıllarda üze öçen ber talantlı ädipne açtı. Raul' Mirxäydärovnıñ Mars Şabaev tärcemä itkän «İrtälägän sağış» romanı intellektual' prozanıñ matur ürnäge bulıp tora. Çınnan da, äsärneñ tärcemäse ütkän ğömerneñ sağışlı intonatsiäsen birä alğan. Bezneñ tatar dönyası öçen yaña dönya, yaña geroylar, detal'-ştrixlar, üzençälekle surätläw stile uquçını üzenä tartıp tora»,-dip äytkän ide. Ämma qarşılıqlı fikerlär äytüçelär da şaqtıy buldı. Tatar yazuçıları tuğan telebezdä üz kitapların çığara almıy cäfalanğanda, soñğı yıllarda ğına üzeneñ tatar ikänen isenä töşergän keşeneñ kitabın çığarıp, anı zurlap täqdir itü kiçäsen uzdıru qayberlärdä qänäğätsezlek tudırdı.
Millättäşebez xaqında yazuçı, «Qazan utları» jurnalı baş möxärrir urınbasarı, yazuçı Flüs Latıyfi menä närsälär söyläde.
AUDİO: Mäskäwdä yäşäwçe Raul' Mirxäydär Irımburnıñ Martuq digän bistäsendä tuğan. Bu bistädä zamanında törle millät xalqı yäşägän. Häm menä bügen täqdir iteläse kitabı anıñ aftobiografik tösmerdä. Yazmış Raşat Dasaev digän keşene qayda ğına taşlamasın - Üzbäkstanmı, Gruziäme, Qırımmı ul yuğalıp qalmıyça üz yulın taba. Başta älege äsär tärcemä itelep “Qazan utları” jurnalında basılıp çıqtı, xäzer 5 meñ danä belän ayırım kitap bulıp basıldı.


text:
пәHҗeшәMбe, 19 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 01:21
29 april bäysez “Provinsial''nıye izvestiä” gäzite möxärrire Viktor Şmakov üzeneñ fatirında qulğa alınğan ide. Ul gäzite aşa xalıqnı ekstremizmğa çaqıruda ğäeplänä. Jurnalistnıñ xatını Lyudmila Şmakova ireneñ sälämätlege äybät bulmawın beldergän ide. Anıñ süzlärenä qarağanda, ireneñ yöräge awırta, qan basımı yuğarı. Viktor Şmakov başta 18 keşelek kamerada totılğan, xäzer öç keşelekkä küçerelgäç, xäle yaxşıra töşkän. Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäse anı tikşerü barışında ike ayğa iregennän mäxrüm itü turında qarar çığarğan ide. Un kön eçendä aña ğayıpläw belderelmäsä, ul irekkä çığarılırğa tieş. Ğäeple dip tabılğan oçraqta aña 3-5 yılğa iregennän mäxrüm bulu yanıy.


text:
Colin Powell Pekiñda Qıtay citäkçeläre belän oçraştı
AUDİO: Minemçä, qıtaylılar 6 yaqlı söyläşülärgä tulısınça birelgän, alar monı çişeleş tabu yulı bularaq kürälär häm ul çişeleşne tabu öçen tırışaçaqlar. Altı yaqlı söyläşülärdä AQŞ, Tönyaq Korea, Rusiä, Yaponiä, Könyaq Korea häm Qıtay qatnaşa. Moñarçı söyläşülär 3 märtäbä ütkärelde, ämma anda Tönyaq Koreanı atom qoralı yasawdan tıyılırğa künderü maqsatına ireşelmäde. Powell äytüençä, Qıtay AQŞ belän keşe xoquqları turındağı söyläşülärne yañartırğa da kileşkän. Waşington BMOda Qıtaydağı keşe xoquqları torışın tänqitläwçe rezolütsiä qabul itü öçen tırışaçağın beldergännän soñ mart ayında Qıtay ul söyläşülärdän çıqqan ide. Pekiñğa kiler aldınnan Powell Tokyoda buldı, Pekiñnan ul Seulğa kitäçäk.


text:
Irıuım - tüñgäüer, üzem - başqort
Başqort ırıuźarı qor yıya. ¦śärgän başqorttarı la 450 yıllıq aldınan üź yıyının uźğarźı. Qorźa bıl ırıuźıñ mäşhür beye, 450 yıl elek urıśtarğa baş halırğa barğan Bikbau beygä häykäl asıu mäsälähe qaraldı. ¦śärgändär yıyınında qatnaşqan Başqorttar qoroltayı räyese urınbaśarı Qäźim Aralbay, ul üźe lä oşo ırıu başqorto, Bikbau bey tamırźarı äle lä äüźem häm qeüätle qäbilälärźeñ berehe tip iśäpläy.
Başqortostandı ırıuźarğa büleü modahı 90-sı yıldarźa Yämhüriät başlanğas quźğalğaynı. Ğafuriźar Tabın, Belorettar qatay häm başqalar üź qorźarın buldıra başlanı. Şul saqta ırıuźarźı tergeźeü başqort xalqın bülgeläügä alıp kiläsäk tip hüź kütärgäynelär. Ämmä, Qäźim Aralbay äytsmeşläy, bıl ısınbarlıqqa tura kilmäne.


text:
Yevropa Berlegeneñ ''yevro armiä'' buldıru plannnarı Quşma Ştatlarında tönyaq Atlantik berektäşlegen zäğiflätäçäk digän borçıluğa säbäp bulıp tora. Brüsseldä NATO ilçeläreneñ şaqtıy qızu ütkän cıyılışında Amerika wäkile N.Burns Yevropa Berlegeneñ kübräk xärbi aftonomiägä omtıluı berektäşlekneñ kiläçäge öçen qurqınıç tudıra dip bu turıda düşämbedä aşığıç cıyılış ütkärergä çaqırdı.
Diplomatlarnıñ atnakiçtä äytüenä qarağanda, NATO ilçeläreneñ oçraşuında AQŞ belän Yevropa illäre arasında , Berlektäge qayber äğzalarnıñ Tönyaq Atlantik Berektäşlegennän bäysez xärbi struktura oyıştıru planı mäsäläsendä qızu bäxäslär bulğan.Waşington Yevropa Berlegendäge qayber illärneñ saqlanu mäsäläsendä yaqın xezmätäşlek itü tırışlıqların tuqtatuı öçen, yaqın berektäşe premier Tony Blairğa qatı basım yasıy .AQŞ ilçease Nicholas Burns Fransiä häm Germaniäneñ başlatqan inisiativanı NATOnıñ kiläçägenä in zur qurqınıç dip taswirlağan.Waşington Yevropa Berlegeneñ saqlanu plannarı turında açıqça söyläşelsen dip basım yasıy.Çönki ul plan Atlantik Berektäşlegeneñ yevropa iminlegeneñ garantı rolen qaqşatır dip borçıla.Ğıraq suğışına qarşı bulğan Fransiä,Germaniä Belgiä häm Lüxemburg aprel sumitında berlekneñ xärbi planlaştıru üzägen Brüssel bistälärendä urnaştıru turında kileşkän ide. N.Burns bu täqdimne NATOnıñ kiräkmägän kopyası bulaçaq häm AQŞ östenlek itkän berektäşlekkä qurqınıç tudıraçaq dip tänqitläp kilde.Diplomatlar äytüenä qarağanda 3 atna elek Berlindä Fransiä, Germaniä häm Britaniä citäkçeläre oçraşıunda premier Blair quartet planına qarata opozitsiäsen öleşçä yomşarta töşkäç Waşington häväf çannarın qağa başlağan. Yevropalı diplomatlar Amerikannnarnıñ basımı qatı, alar Britaniä häm Berlekkä namzät illärgä ütmäskä tieşle sızıqnı kürsätergä tırışa dip söyli.Britaniä älegäçä Berlekneñ xärbi planlaştıru üzägen dä qabul itmäde. Fransiä citäkçese J,Chiraq bugen Brüseldä ütkärgän press konferensiädä (audio) bezneñ britan duslarıbız Yevropa xärbiläreneñ planlaştıru häm başkavartirasın buldıruğa saqlıq belän qarıy.Bez alar belän söyläşergä däwam itäbez. Ämma bez planıbıznı ğämälgä quyarğa tieşbez çönki bez saqlanu säläte bulmağan Yevropa bula almıy dip qarıybız, ul här kemgä açıq häm bezneñ NATO yöklämälärenä kileşle.
Brüssel sumitında qatnaşqan Britaniä premiere Blair mätbuğat oçraşuında min NATOnı ber qayçan da qurqınıç astına quymayaçaqmım, ütkän yıl azağında mine beräü dä AQŞnıñ yaqın dustı nıq berektäşe tügel dip ğäyepli almaz ide. Ämma min Britaniä häm Yevropa häm dä Amerika belän nıq mönäsbätlärdä torırğa tieş dip ışanam, qayber keşelär Mine Yevropadan , qayberäüläre AQŞtan tartıp alırğa teli . Minem premierlegem waqıtında bez här ikese belän dä bik yaqın toraçaqbız dip äytep bolay dide (audio) Britaniä NATO berektäşlege öçen söyli ikän anı xalıqnıñ zur öleşe şulsanda Fransiä belän Germaniä dä yaqılıy, sonğı çiktä yevropanıñ saqlanuı NATOğa köndäş bulsa , anıñ kiläçäge yuq Ul NATOğa tulısınça kileşle bulsa ğına eşkä yarayaçaq.
T.Blair NATOnıñ saqlanu mäsäläsendä nigez taşı bulıp qaluın AQŞnıñ kiräk kürgän operatsiälär öçen NATOnı qullanuın , ämma qayber oçraqlarda misal öçen xäzer Makedoniedä bulğan kebek Waşington tege yäki bu säbäptän anda qatnaşırğa telämäsä , Yevropa üz başına aktivlıq alıp baru säläte iä bulırğa tieş .Yäğni Amerikanıñ qatnaşırğa telämägän urınnarda Yevropa eş itergä tieş bulaçaq. Şulay Yevropa Berlege uratq aqça berämlege Yevro kebek här kemgä açıq bulğan saqlanu törkeme buldırmaqçı .Yevropalı säyäsätçelär berlekneñ iminlek vä saqlanu politikası NATO belän konflikt xälendä bulmaçaq digän garantiälär birä xäzerdän ük.
färidä xämit,praga


text:
Äfğänstannıñ Qabilälär häm çik mäs'äläläre ministrı Möxämmät Arif Nurzai äytüençä, prezident Xämit Karzai ilneñ könyaq-könçığış çik buyında qorallı kütäreleşne citäkläwdä ğäyeplängän Paştun Patşaxan Zadrannı yarlıqağan.
Nurzai süzlärençä yarlıqawdan soñ Parşaxan Karzai xakimiäte belän xezmättäşlek itärgä wäğdä birgän.
Nurzai şulay uq, anıñ Zadran qabiläsendäge aqsaqallarğa tapşırılaçağı turında belderde.
Karzai süzçeseneñ urınbasarı Xämit Elmi Frans Press agenlığına Karzai Patşaxan yazmışı turında söyläşü öçen Paktia töbäge aqsaqalların Qabulğa çaqıraçaq dip äytkän.
Zadran berniçä märtäbä Äfğänstannıñ üzä xakimiätenä qarşı çıqqannan soñ 2002-nçe yılda Karzai anı qulğa alırğa färman birgän ide. Sişämbe könne anı Äfğänstan räsmilärenä Paqstan xakimiätläre tapşırdı.


text:
Açıq mikrofon: Baqçağızdağı uñışnı cıyıp beterdegezme?
Min bäräñge utırtmıym. Bäräñgene satıp alam, yä awıldan alıp kiläm.
Baqçada min ciläk-cimeş kenä utırtam.
Kişer, petruşka , ukrop: çögender utırttıq, küp tügel, äz genä - 2 çiläk. Alma cıydıq. Bäräñgene äle cıymadıq. Qolsäyet yağınnan, Vertoletnıy zavod yağınnan.
Bez bäräñge utırtmıybız. Kişer belän çögender genä qaldı cıyası.
Başqaların cıydıq. Vasil'yevo yağında. Pomidor, qıyar, alma, ciläk, qarlığannı taşıp aptıradıq. Bik küp buldı bıyıl uñış . Äle sırğanaqnı cıyası bar.
Baqçabız Otarada, bäräñge utırtmadıq. Ä nigä utırtırğa?
Bezgä 3,50 tien belän miña awıldan öygä alıp kilälär.
Baltaç yaqlarında uñış bik yaxşı buldı. Barısı 30-40 qapçıq cıydıq.
Apastan: 9 sutıydan 60 qapçıq cıydıq .
Sarmanda da bik küp bulğan. Niçä sutıy ikänne belmim .
Quqmara rayonında bik küp çıqtı.
Ätnä rayonında Cirbi awılında -10 sutıydan 32 qapçıq aldıq.
Tübän Qamada 4 sutıydan 17 çiläk aldıq Bu bik az.
Baqçabız bar ide , tik xäzer baqçabız çirli başladı. Eşläwe qıyın. Anı taşladım da, menä xäzer bazardan satıp alam. Suğan-10 sum , bäräñge- 5 sum, pomidor- 12 sum.
Borovoe Matyuşinoda pomidor, qıyar, almalar bik yaxşı buldı.
Bez (gölçäçäk) - roza utırtabız . Maturlıq birä. 4 metrlı ber ağaçta- yözlägän. Aq rozalar da bar, qızılı da bar, sarısı da bar.
Derbışki yağında, Delyankin yanında. Bez cıyıp aldıq 4-5 qapçıq bäräñge, almalar, kişer, rediska, sarımsaq. Qışqa citärlekter inde.


text:
Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder Quşma Ştatlarnı başqa ber nindi dä suğış başlamasqa çaqırdı. Germaniäneñ RTL televideniäsenä birgän äñgämäsendä yaña suğışqa cirlek yuq, bulmasa da Schroeder “suğışnıñ qabatlanuın telämägäne” turında belderde.
Germaniä xökümäteneñ matbuğat wäkile Schroeder kiläse atnada Britaniä premyer-ministrı Tony Blair belän oçraşa, dip xäbär itte. Oçraşunıñ qayda bulaçağı äle bilgele tügel. Aña qadär bu atna azağında Peterburda Schroeder Fransiä prezidentı Jacque Chirac häm Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşa.


text:
Yıraqtağı yaqınnar
Bez tatar xalqınıñ törle töbäklärdä, illärdä, qitğalarda sibelep yäşäwen beläbez häm ul xaqta yış qına iskä dä alabız. Läkin çit illärdä yäşägän qan-qardäşlärebezneñ xäl-äxväle, problemaları xaqında tapşırular özlekle, daimi räweştä älegä yañğıramıy. Ä bit BDB illärendä genä dä bügen yaqınça 1 million yarım tatar yäşi. Yıraq çit illärdä, ğalimnär fikerençä, 80 meñläp millättäşebez kön kürä. Şunı istä totıp, radiobız “Yıraqtağı yaqınnar” isemle rubrika astında maxsus yazmalar birep barırğa buldı. Älbättä, tapşırularda emigratsiädä yäşägän tatarlar problemaları da, kürenekle şäxeslärneñ yazmışları da yaqtırtılır. Berençe tapşıruıbız - çağıştırmaça yaña uqmaşqan diaspora – Berlinda yäşäwçe Tatar-başqort mädäni üzäge turında.
Şunı istä totıp, radiobız “Yıraqtağı yaqınnar” isemle rubrika astında maxsus yazmalar birep barırğa buldı. Älbättä, tapşırularda emigratsiädä yäşägän tatarlar problemaları da, kürenekle şäxeslärneñ yazmışları da yaqtırtılır. Berençe tapşıruıbız - çağıştırmaça yaña uqmaşqan diaspora – Berlinda yäşäwçe Tatar-başqort mädäni üzäge turında.Şuşı könnärdä Germaniä başqalasınnan Qazanğa 70-yıllar stilendä kiengän, arqasına yäşel turistik ryukzak asqan ber mosafir kilep töşte. Rässam Şamil Ğimaev, - äzräk säyer, bik äkren, tınıç keşe bulıp çıqtı. Qazan yegete Berlinğa 21 yıl elek barıp urnaşqan. Anıñ abıysı, kürenekle rässam Zöfär Ğimaev, tuğan quıştan kitmägän – bügen dä Qazanda icat itä.
Şamil Ğimaev süzlärenä qarağanda, monnan 4 yıl elek Berlinda oyışqan Tatar-başqort mädäni üzäge tiräsendä kübräk rässamnar tuplanğan. Alar törle kürgäzmälär oyıştırıp, muzıkantlar tuplap, här şimbädä çäy kiçäläre uzdıralar, tatar telen, xalıq cırların öyränälär.
Berlinnan kilgän qunaq tatar üzägeneñ başlığı Räis Xalilov, anıñ ütken yärdämçese – press-sekretare Venera xanım turında täfsilläp söyläde. Xäyer, Venera Vağizovanı 1nçe dekaberdä “Piramida” zalında uzğan Bötendönya tatar kongressınıñ yıllıq cıyılışında kürgän keşelär onıtmağannardır. Ul üzeneñ mölayım yöze, milli zäwıqlı kiemnäre, millätneñ problemaların yaxşı belüe belän küplärne ğäcäpländergän ide. Kongressqa yazğan soñğı xatında Venera bıyıl may ayında Avstriädä berençe tapqır Saban tuyı uzaçağı turında xäbär itte. Berlindağısı soñraq oyıştırılaçaq ikän.
Şamil äfändeneñ ikençe ber şöğele ayıruça qızıqsındırdı. Ul dusları belän cıyılışıp, “ПaлoMHичecTBo” (“Xac qılu”) isemle disk çığarğan. Al'bomda Şamil äfände törkeme tarafınnan eşkärtelgän urta ğasırdağı alman, traditsion Awropa, törek, tatar, başqort xalıq köyläre tuplanğan. Bu çuar disknıñ avtorı muzıka aşa zamannarnı, aralarnı häm törle mädäniätlärne berläşterep, kiläçäkkä küper salırğa teli.
Şamil äfände Berlindağı ber bazardan mandolina satıp ala. Häm bu 19 ğasırdağı tatar mäcleslärendä küplärne xisländergän, moñlandırğan muzıka qoralında Berlinda yäşäwçe millättäşebez professional' däräcädä uynarğa öyränä.
Muzıka Şamil häm anıñ duslarınıñ ikençe sulışın aça. Şulay da Berlindağı meloman-rässamnar qılğan ğämälläre belän genä qänäğätlänep utırmıylar.
Tatar-başqort mädäni üzägeneñ plannarı Qazannıñ 1000 yıllıq yubileyena barıp totaşa. Alar başqalabızğa kilep, üzläreneñ kürgäzmälären oyıştırırğa häm şul uq zallarda üzençälekle cırların-köylären başqarırğa äzerlänälär.
Küräsez, ber-ike distä tınğısız, milli canlı tatar bulğan cirdä tuğan telebez dä, cırlarıbız da yäşi häm kiläçäkkä ömet tä bar…Damir Ğısmetdin


text:
Medianıñ süz ireklegeme, ällä terrorğa qarşı köräşme möhimräk?
Terror oyışmaları demokratik illärdä media faydalanğan süz ireklege belän yauızlanalar. Qayberävlär şul säbäple media köç qullanular, terror aktları turında endäşmäskä häm şulay itep terrorçılarnı propoganda qoralınnnan mäxrum itärgä tieşlär dip taläp itälär. Başqalar monı belän kileşmilär. Alar süz ireklege bik möhim häm anı terrorğa qarşı köräş öçen qorban itärgä yaramıy digän fikerdälär.
"Demokratik illärgä medianıñ politik köç qullanu yäisä terror turında mäğlümät birüen tıyu zur xata bulır ide. Media bu xaqta obyektiv häm faktlarğa tayanıp mäğlümät birgän xäldä, bu tänqitleräk debatlarğa häm kiläçäktä säyäsätne yaxşırtuğa öleş kertä ala. Şul säbäple irekle Medianıñ ähämiäte bik zur."
Wilkinson terrorçılarnıñ medianı üz mänfäğätläre öçen faydalanırğa tırışuların iqrar itä, läkin, ber ük vaqıtta cämağätçelekneñ dä xalıqara täräqqiät turında tulı informatsiägä xaqı bar dip belderä. Terrorçılarnıñ mediadan faydalanuın kürsätkän dälillär dä bar. Meditsina jurnalı- The European Journal of Social Psychology- yäğni İctimaği Psixologiä buyınça Yevropa Jurnalınıñ tikşerlärenä kürä, xalıqnıñ 16 protsentı totıqlarnıñ vazğiäten kürgännän soñ, terrorçılar belän söyläşülärne yaqlaunı mäğkul kürä. Wilkinson isä ğadättä media qotoçqıç küreneşlärne cämağätçelekkä kürsätüdän totlıp tora häm bu bik döres digän fiker belderä. Londondağı Ğäräp-İran Öyränüläre Üzäge direktorı Ali Reza Nourizadäneñ fikerençä, köç qullanular xäbär itelergä tieş bulsa da, terrorçılarnıñ belderüläre äfirgä çıqmasqa tieş.
"Min qayber amerikan häm yevropa çeltärläreneñ Bin Laden kündermälärenä, Zawahrinıñ soñğı belderüenä şundıy zur ähämiät birülären añlap citä almıym. Al Jazire kön-tön monı tapşıra häm terroristlar moña ireşergä telilär dä. Niçek kenä äytmä bolar 11-nçe Sintäberdä häm Afğanistanda häm Ğıraqta meñärlägän keşeneñ ülüenä ähämiät birmägän terroristlarnıñ belderüläre."
Nourizadäneñ fikerençä, terrorçılar süz ireklegen, üzläreneñ demokratiäne cimerü häm fiker belderüne yuq itü turındağı maqäsätlärenä ireşü öçen faydalanalar. Küpçelek jurnalistlar üzläre dä saqlıq kürsätälär. The Times gazetasınıñ elekke baş möxärrirı Lord Rees Mogg media cavaplılılıq kürsätergä, här oçraq ayırım tikşerelergä häm härkemgä üz fikeren cämağätçelekkä citkerü mömkinlege birelmäskä tieş digän fikerdä.
"Barlıq soraularğa ber genä cavap bula almıy. Gazetalar qarar birergä tieşlär. Qayber oçraqlarda informatsiäne bastırıp çığaru döres, qayber oçraqlarda döres tügel."
Läkin, anıñ süzlärençä, cämağätçelekneñ tulı mäğlümätkä iä buluı, yaxşıraq.
Färit İdelle, Praga.


text: Anıñ iseme tulısınça birelmi, Ali Z dip qisqartılıp qına äytelde. Xakimiätlär äytüençä, ul 1998-nçe yılnıñ ğinwarınnan 99-nçe yılğa qädär Germaniäneñ tönyaq-könbatışında PKK-nı citäklägän. Ul 99-nçe yılda Sotsial Demokratik Partiäneñ Hamburg bülekçäsen binasında totıqlar alunı oyıştıruda ğäyeplänä. Älege totıqlar alu waqıyğası qanu qoyusız ğına tämamlanğan ide. PKK Germaniädä töreklärgä qarşı höcümnär oyıştırğannan soñ 1993-nçe yılda bu ildä tıyıldı. 1996-nçı yıldan birle Germaniä xakimiätläre PKK-nı Terrorçı oyışma buludan bigräk cinayätçe törkem dip qarıy.


text:
Tatarstan törkemeTübän Novgorodqa yul tottı
Audio: “Bezgä 15-17 may könnärendä Tübän Novgorod möselmannarı Diniä näzaräteneñ 10, Cämiğ mäçeteneñ 90 yıllığına çaqıru kilde. Häm menä möfti Ğosman xäzrät İsxaqi citäkçelegendäge 4-5 keşelek delegatsiä bügen yulğa çığabız. Şulay uq biredä islamğa qağılğan zur fänni-ğamäli konferensiä dä uzaçaq. Bez anda da qatnaşaçaqbız.”
Tübän Novgorodta uzası çarada Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı urınbasarları jurnalist Rimzil Wäliev, tarixçı Damir İsxakov häm ensiklopediä institutı xezmätkäre Aydar Nogmanov ta qatnaşaçaq.


text:
Rusiä Tönyaq Qotıpqa däğwä itä
Rusiäneñ dönyanı tikşerüçeläre Tönyaq Qotıpta okean töbenä Rusiä älämen urnaştırdı. Bu simvolik adım ğına bulsa da, Rusiä tikşerüçeläreneñ anda diñgez töbendä zur eşçänlek cäyelderep cibärüe dönyanıñ iğtibarın cälep itte häm Tönyaqtağı diñgez töpläreneñ xoquqıy statusı turında törle sorawlarğa säbäp buldı.
Bu töşüneñ maqsatı Tönyaq Qotıpta diñgez töbendä maxsus titannan yasalğan Rusiä älämen urnaştıru.
Mir-1 su astı köymäse üzeneñ metal qulı belän kügärmi torğan materialdan yasalğan Rusiä älämen Tönyaq Boz Okeanı töbenä urnaştırdı.
Rusiäneñ xalıqara törkemne utırtqan ikençe su astı köymäse ul urınğa yartı säğät soñraq kilep citte.
Tikşerüçelärneñ äläm urnaştıruı Rusiäneñ bu diñgez töbenä däğwa belderüe turında süzlär kübäyep kitkän çaqqa turı kilde. Biredä zur neft häm gaz yatmaları, mineral baylıqlar küp bulırğa tieş dip farazlana.
Xalıqara qanun nigezendä Rusiä, Kanada, Norvegiä, AQŞ häm Daniä üz yarlarınnan 370 çaqrımğa qädär Tönyaq Boz Okeanın uz iqtisadıy zonaları bularaq kotrol itä.
Ämma qanun nigezendä berär il ul iqtisadıy zonadan çittä östämä territoriägä dä däğwa itä ala. Monıñ öçen ul üz qaramağındağı qıytğa shelfınıñ yäğni diñgez töbendäge çiteneñ qayda buluın bigelärgä tieş. Bu oçraqta diñgez töbendäge Lomonosov qalqulıqlarınıñ däwamı turında süz bara.
Bu qalqulıqlar Rusiä territoriäseneñ däwamı dip däğwa itü öçen Mäskäw xäzer fänni dälillär kiterergä tieş. 2001 yılda Rusiä mondıy mäsälälärne qarawçı komissiägä bu däğwäne beldersä dä anı dälilläw öçen citärlek mäğlümät birä almadı.
Rusiä älämen diñgez tögenä urnaştıru aldınnan Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Manilada xäbärçelärgä bu säfärneñ maqsatı şul däğwäne quätläw dide.
"Bu säfärneñ maqsatı Rusiäneñ çigenä xoquqlarnı bilgeläwçe bağana urnaştıru tügel, ä bezneñ şelfnıñ Tönyaq Qotıpqa qädär däwam itüen isbatlaw. Monıñ öçen bilgele fänni ısullar bar. Häm minemçä bu säfär, şul isäptän Tönyaq Qotıpta Tönyaq Boz Okeanı töbenä batiskaf töşerü bezneñ maqsatlarğa ireşü öçen östämä fänni dälillär alu mömkinlege birer dip isäplim" dide Lavrov.
Ämma bu territoriägä däğwa itüçe barı Rusiä genä tügel. Kanada da inde küptännän aña tarixi xoquqı buluın belderep kilä.
Kanada tışqı eşlär ministrı Peter MacKay CTV televideniesenä Artktikada Kanada suverenlığına qurqınıç yanamıy. Bu barı Rusiäneñ tamaşası ğına dide.
"Xäzer dönyanıñ teläsä qaysı urınına barıp äläm qadap bu bezneñ cir dip äytep bulmıy. Bu 14-nçe yäki 15-nçe ğasır tügel. Bu mäsälä bötenläy qaralmıy" dide MacKay.
AQŞ Däwlät Departamentı wäkile Tom Casey Rusiä ul cirlärgä üz däğwasın belderep Berläşkän Millätlär Oyışmasına möräcäğät itä ala, ämma äläm urnaştıru bernindi dä xoquqıy nigez bula almıy dide.
Ämma älegä şunı äytep bula, häm monı kire qağu mömkin tügel, Rusiä Tönyaq Qotıpta diñgez töbenä berençe bulıp töşte. Küpmeder däräcädä monı da ciñü dip atarğa mömkin.
Naif Aqmal


text:
İstanbulda Başqortstan sänğät könnäre ütte
Kiçen isä İstanbulnıñ Aziä öleşendä Umraniyädä 250-300 urınlı Bälädiyä teatr zalında Askar Gasparov Başqortstan Däwlät Biyü Ansamble sänğätkärläreneñ konsertı buldı. Barlıq sänğätkärlär matur biyülär belän tamaşaçılardan alqış cıydılar. Tik zalnıñ 40-50%-ğına tulğan buluwı, kiçke säğat sigezdä başlayaçaq dip iğlan itelsä dä 8:40’ta başlawı häm zalnıñ esse buluwı citeşsezleklär kebek bik toyılmadı. Läkin bigräktä ir biyüçelär bürekläre belän tirläp bettelär. Konsertta ğomumän Başqort biyüläre häm ber Rus xalıq biyüwe kürsätelde. Cırçılar arasında ber soprano Başqort xalıq cırı dip täqdim itelgän “Aşqazar”nı başqardı. “Karavanharay” törkemeneñ Tatarça cırlayaçağı isä anons itelmäde. Asılda bit Tatar mı Başqort mı anıñ cırında da, biyüwendä dä älä nindi zur ayırma yuq. Monı Töreklär bolay da añlamaslar ide. Ber säğat buyı däwam itkän konsert yegetlärneñ Törkiä-Rusiä-Başqortstan bayraqların säxnägä kütärep çığuwı belän tämamlandı. Düşänbe kön isä İstanbulnıñ Avropa öleşendä Cemal Reşit Rey konsert zalında Başqortstan sänğätkärläreneñ soñğı konsertları buldı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
BAQ.KZ aqparattıq portalı memlekettik tildiñ örisin keñey`tw jäne Tilderdi qoldanw men damıtwdıñ 2011-2020 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlamasın jüzege asırw maqsatında 2010 jıldıñ qaraşa ay`ında qurılğan.
Maqsatı – ïnternet jelisinde qazaq tildi BAQ-tıñ ıqpalın küşey`tw jäne barlıq qazaq tildi buqaralıq aqparat quraldarına bir ğana siltememen qol jetkizwge mümkindik beretin ortaq alañ qurw, qazaq tilindegi kontenttiñ kölemi men sapasın, qazaqtildi oqırmannıñ belsendiligin arttırw.
Portaldağı 10 arnay`ı jobada, 5 arnay`ı bölim men 25 ay`darda kündelikti älemdegi jäne Qazaqstandağı jañalıqtar usınıladı.
BAQ.KZ-te elimizdiñ qazaq tilindegi 91 gazet, 14 jwrnal say`ttarı jäne 301 élektrondı BAQ say`ttarına siltemeler toptastırılğan, sonday`-aq Portal qoldanwşıları 6 radïo men 15 telearnanı onlay`n jüy`esinde pay`dalana aladı.
«Ay`maqtıq BAQ» böliminde say`ttarı joq 275 gazettiñ jeke paraqşaları aşılıp jumıs istewde.
«Blogtar» böliminde 400-ge jwıq blogşı ïnternet-kündeli
Sonday`-aq, Qazaqstandıq «Mädenï ortalıqtar» attı bölim aşılıp, qazaqstandıq mwzey`ler men teatrlarğa, basqa da mädenï ortalıqtarğa tegin negizde paraqşa aşıp berip, aqparat taratwda.
Portalda şeteldegi qazaq dïasporalarınıñ tınıs-tirşiligin qamtïtın «Jahan qazaqtarı», murağattardağı qundı derekterdi jarıqqa şığaratın «Asıl qazına» bölimderi jumıs istey`di.
Sonımen qatar «Közqaras» jäne «Solay` de» ay`darları aşılıp, onda qoğam arasında esimi tanımal tulğalardıñ şığarmaşılığı men älewmettik jelilerdegi tanımal blogerlerdiñ är küngi jarqın pikirleri jarïyalanadı.
2014 jıldıñ qorıtındısı boy`ınşa say`t Award.kz ulttıq ïnternet bay`qawınıñ «Mass-medïa» nomïnacïyasında İİİ orındı ïemdendi.
Eskertw!
Baq.kz say`tında jarïyalanğan avtorlıq materïaldardıñ barlıq quqıqtarı qorğalğan jäne aqparat agenttiginiñ menşigi bolıp tabıladı. Köşirip basw redakcïyanıñ ruqsatımen jüzege asadı. Materïaldı köşirip basw kezinde Baq.kz say`tına töte silteme körsetw talap etiledi.
Say`tta jarïyalanğan oqırman xattarı men jeke avtor maqalalarınıñ mazmunı redakcïyanıñ közqarasın bildirmey`di


text:
Ufağa Vladimir Pozner kilde
Başqortstanda da SPİD çiren yoqtıruçılar yıldan-yıl arta. Älege köngä räsmi mäğlümatlarğa qarağanda, respublikada 7 meñnän artıq keşe bu bälägä yulıqqan. Ämma älege räsmi sannı kimendä öçkä tapqırlarğa kiräk, dip belderä tabiblar. Vladimir Pozner Ufada üzeneñ tapşıruın şimbä könne töşerä. Anda WİÇ zäxmäten yoqtıruçılar da, tabiplar da, räsmi zatlar, cämäğätçelek wäkilläre dä qatnaşaçaq. Tapşırunıñ efirğa çığu köne 3 iyülgä täğäyenlängän. Ä comğa könne Pozner äfände Ufada jurnalistlar belän matbuğat oçraşuı oyıştırdı. “ “Min bu proyektnı tormışqa aşıra başlağaç, döres yulda buluımnı añladım, - di Mäskäw jurnalistı. – Şuşı kisken problemanı xäl itügä küpmeder öleş kertä aluıma qänäğätmen. Älbättä, bez – jurnalistlar SPİD çirlelärne däwalıy almıybız. Läkin bez cämğiättä añlatu eşläre alıp bara alabız”, - di Vladimir Pozner. Mäskäwdän Ufağa “Vremya jit'” tapşıruın äzerlärgä kilgän tanılğan jurnalist Vladimir Pozner süzlärençä, räsmi mäğlümatlarğa qarağanda, bügen Rusiädä WİÇ zäxmäten eläktergän keşelärneñ sanı 400 meñ dip isäplänä. Ämma monı kimendä öçkä tapqırlarğa kiräk, di Pozner äfände. “Rusiädä SPİD çirlelärgä tüzemle qaraş tärbiäläw bügenge iñ aktual' problema, - di Vladimir Pozner. – Awır sırxawlardan yöz çöermäw, alarnı añlıy belü, alarğa cämğiättä üz urınnarın tabarğa yärdäm itü kiräk. Bu eştä matbuğat çaraları, radio-televidenie küp eşlär başqara ala”.


text:
Seberdä icat itelgän şiğerlär fänni yaqtan tikşerelde
“Bügenge seber şiğriäte Tuqaylar, Rämievlar çorı 20 yöz başı tatar ädäbiätendäge kebek yañarış kiçerä”,- di bulaçaq filologiä fännäre kandidatı Güzäliä Mullaçanova. Ul 10 yıldan artıq inde Tömän rayonı Şuqça urta mäktäbendä uquçılarğa tatar tele häm ädäbiäte nigezlären öyrätä. Güzäliä Xälil qızı yaña ğına Qazan däwlät universitetında uzğan kandidatlıq dissertatsiäsen yaqlawdan qayttı. Anıñ fänni xezmäte “Seber töbäge tatar şiğriäteneñ icat dönyası” dip atala. 1990 yıldan alıp 2005 yılğa qädär bulğan icat nigezgä alınğan.
“Bu xezmät fänni cämäğätçelektä zur qızıqsınu uyattı. Seberdä şiğriätneñ üseş kiçerüen kürsätte”,- di Güzäliä Mulaçanovanoñ fänni citäkçese filologiä fännäre doktorı, KDU professorı Daniä Zahidullina.
Daniä Zahidullina süzlärençä, Mullaçanova 40 lap kitapnı tikşergän. Bu zur baylıq. Seber şiğriäte Seber panteizm fälsäfäse- keşeneñ tabiğät balası buluın belderüe belän yañalıq alıp kilä.
Soñğı yıllarda Tömän ölkäseneñ könyağında icat itelgän şiğerlärne dürtyullıqlar, kamil tügel äle alar, xätta şiğer dip ataw da qıyın digän süzlär buldı. Bu xaqta 2 yıl däwamında eşläp kilgän “Ädäbi Tömän” berläşmäsendä dä äytkälädelär. Yaqlaw waqıtında “primitiv” şiğerlär turında süz bulğan. Güzäliä Mullaçanova fikerençä:
“Seberdäge qäläm tibrätüçelär tatar dönyasın kütärmäkçe bulalar. Alarğa yärdäm qulı suzarğa kiräk”. Fänni citäkçe fikerenä kilsäk, poemalar yazılu xällärneñ alay uq naçar bulmawı turında söyli häm: “Zahit Akbüläkov belän Ğaliä Abaydullina icatı matur ğına bulıp formalaşıp kilä. Töp problema icatqa yäşlär kilsen ide. Alar kilmäsä bu şiğriät şul kileş yuqqa çığarğa mömkin”,- di professor.
Bu mäs'älä turında bez Güzäliä Mullaçanova belän dä söyläştek.
“Ädäbi Tömän” berläşmäsenä çarlanğan qälämlelär Qazannan yışraq kilep öyrätep torsalar xällär yaxşırır ide. Ä yäş buınğa kilgändä, mäktäplärdä xällär naçar. Ädäbiät ta ber säğät kenä uqıtıla. Şiğer yazarğa öyrätsen öçen uqıtuçı üze dä yaza belergä tieş bit”,- di Güzäliä Mullaçanova.
Güzäliä Mullaçanovanıñ yaqlawı seber şiğriätendäge tağın ber yañalıq belän ber waqıtqaraq turı kilde. Tatarstan kitap näşriäte bastırıp çığarğan “Min- Seber tatarımın” digän kitap april başında Tömängä qayttı. Anı Qazannan Şäwkät Ğädelşa häm Niaz Aqmal kiterde. Bu kitapqa 20 yöz başında icat itkän Mäwlekäy Yumaçikov, ğomum tatar şiğriätenä tanılğan Bulat Söläymanov, Şäwkät Ğädelşa, Nikolay Şämsetdinov häm bügenge köndä Tömän ölkäseneñ könyağında qäläm tibrätüçe tağın 6 keşeneñ icatı tuplanğan. Kitapnı tözegän Rafis Qorban “Bez isän” digän kereş süzdä bolay dip yaza:“Ädäbiätebezgä çit töbäklärdän talantlı ädiplär kilü bötenläy tuqtaldı. Räsäydä milli säyäsät alıp barılmaw (bälki bu, kiresençä, başqa xalıqlarnı urıslaştıru buyınça yäşeren säyäsätter) näticäsendä tatar digän millätneñ äle dä şuşı köngä xätle yäşäp kilüenä ğäcäplänergä, soqlanırğa häm ğorurlanırğa kiräkter! Äle tegendä, äle monda üzebezneñ tawışıbıznı işetterep torabız. Sezneñ qulığızğa kilep eläkkän älege cıyıntıq ta, menä şunıñ matur ber misalı”,- dip yaza Rafis Qorban. Bu kitap 1000 danädä dönya kürde.Nail Alan. Tömän.


text:
287-gä 209 tawış belän Yewropa Parlamentı BMO-nı Ğiraq krizisına tınıç çişeleş tabarğa çaqırdı. Rezolütsiädä, şulay uq, Ğiraq prezidentı Säddam Xösäyen tıyılğan qorallar ezläwçe BMO tikşerüçeläre belän tulısınça, berşartsız häm qarşılıqsız xezmättäşlek itärgä tieş dielä. Bügen Yewropanıñ 8 däwläte – Britaniä, Çexiä, Dania, Macarstan, İtalia, Pol’şa, Portugalia häm İspania Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq qoralsızlanırğa tieş digän qatğıy taläplärenä teläktäşlek belderüçe urtaq möräcäğät belän çıqtı. Ğiraqnı köç belän qoralsızlandıruğa daimi qarşı çığıp kilüçe Fransiä belän Germaniä bu xatnı imzalamadı.
Bügen Waşingtonda AQŞ prezidentı George Bush İtalia premyer-ministrı Sylvio Berlusconi häm Söğüd Ğärabstanı tışqı eşlär ministrı Söğüd äl-Faizal belän oçraşıp Quşma Ştatlarnıñ taläbe turında söyläşä.


text:
Wäqälätlär büleşü turındağı ikeyaqlı Şartnamägä 11 yıl tuldı
11 yıl eçendä säyäsi wäzğiät tä üzgärde, elekke şartnamä matdäläre dä saqlanmadı. Soñğı yıllarda şartnamä qabul itelgän kön iğtibarğa alınmıy başladı, ä moña qädär gäzitlärdä älege şartnamäne qabul itügä qatnaşqan säyäsätçelär belän äñgämälär bastıra ide. 2005 yılda 15 fevral waqiğaları küpçelek mäğlümat çaralarında iğtibarsız qaldı. Barı ber şähär gäzite yaña şartnamä haman da tözelä almıy, digän xäbär bastırdı. Şuşı könnärdä Qazanğa Angliä lordları kilep, töbäk häm üzäk arasındağı mönäsäbätlär belän qızıqsınıp yöri. Alar Däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin belän oçraştı. Parlament räise Federal Üzäk häm Tatarstan arasında tözelgän şartnamäne telgä aldı. Zamanında ul ike yaqlı mönäsäbätne tözügä üz öleşen kertte, dip bilgeläp ütte.
Tatarstannıñ räsmi dokumentları arasında söylängändä Möstäqillek turında deklaratsiä, Konstitutsiäne häm şuşı Şartnamä atala. Belgänegezçä, Konstitutsiä üzgärtelde häm anıñ nigezendä eşlängän ike yaqlı Şartnamäneñ dä, 2005 yılnıñ iyün ayında mötdäte betä.
İnde 1yıldan artıq, Tatarstan häm Rusiä yağınnan tözelgän törkemnär arasında eşlekle söyläşülär bara. İke yaq urtaq ber fikergä kilä almıylar, 1nçe martqa şartnamäneñ ber öleşe äzer bulırğa tieş ide, ämma ul waqıtqa alğa kiteş bulmasqa oşıy, dip xäbär itelä. Elekke şartnamä 9 matdädän tora, alar arasında Tatarstannıñ üzeneñ, ike yaqnıñ da häm Federal Üzäkneñ wäqälätläre añlatılğan. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, yaña Şartnamädä barısı da yañaça bulaçaq. Tatarstan däwlät şurası deputatı Razil Wäliev, şuşı şartnamäne tözü turındağı söyläşülärdä qatnaşa. 15 fevral könne ul bu eşneñ barışı turında küpmeder mäğlümat birde. Razil Wäliev süzlärençä, yaña şartnamä turında mäğlümat çığarılmıy, çönki ber närsä dä tögäl bilgele tügel. 16 fevral’dä Mäskäwdä eşçe törkemeneñ çirattağı oçraşuı bula. Tikşerelä torğan mäsälälär arasında, Tatarstan mäğärif ölkäsendäge wäqälätlären kiñäytergä teli.
Bikä Timerova.


text:
Avstralia häm berniçä Aziä ilendä bügen Ğiraq suğışına qarşı demonstratsiälär ütte.
Sydneyda ütkän çarada 50 meñ çaması keşe qatnaştı. Alar Ğiraqqa cibärelgän 2 meñ Avstraliä xärbien qaytarırğa taläp itte. İndoneziä başqalası Jakartada yözlägän keşe Amerikan ilçelege qarşında Amerikan bayraqların yandırdı. Protest çaraları şulay uq Bali häm Java utrawlarında ütte. Quşma Ştatlar däwlät departamentı Amerikan watandaşlarına qarşı yaña teror ğämälläre ixtimal dip, alarnı İndoneziädän kitergä çaqırdı. Äfğanstannıñ Lağman töbägendä ütkän qarşılıq aksiäsendä meñgä yaqın keşe qatnaştı. Bu Äfğanstanda, Ğiraq suğışına qarşı berençe protest çarası buldı. Demonastratsiälär şulay uq Paqstan, Misır, Bangladeş, berniçä Yevropa ilendä ütte.


text:
Azärbäycannıñ 2 töp oppozitsion partiäse şimbä könne Baqıda xökümätkä qarşı demonstratsiäne militsiä köç belän taratqanda yaralar alğan 90-lap keşeneñ isemlegen iğlan itte.
Musavat partiäse üzeneñ 46 aktivistınıñ törle cäräxätlär aluı, häm tağın 5 keşeneñ 15 köngä törmägä yabıluı turında belderde.
Azärbäycan xalıq frontınıñ reformaçıl qanatı üzeneñ 43 aktivistınıñ qatı yaralanuı turında äytä.
Baqıdağı AQŞ ilçelege militsiäneñ şimbä könge ğämällären ğäyepläp çıqtı.
Meñnärçä oppozitsiä tarafdarı 6-nçe noyäberdä ütkän häm parlamentqa xakimiät tarafdarların kitergän parlament saylawları näticälärenä protest belderü öçen cıyılğan ide.


text:
Vladimir Putin: "Rusiädä Yevropa qimmätlärenä nigezlängän demokratiä bulaçaq, ämma moña bez üz yulıbız belän baraçaqbız"
Bu atnanı Rusiä prezidentı Vladimir Putin üzeneñ yıllıq yullamasın bäyän itü belän başlap cibärde, xörmätle tıñlawçılar. Üze citäklägän Rusiäneñ eçke häm tışqı säyäsättäge maqsatların bilgeläp ul, alar berençe çiratta ildä demokratiäne, xoquqi wä säyäsi sistemanı nığıtudan ğibarät dip belderde.
Audio, Vladimir Putin
"Demokratik qağidälärgä ireşüneñ xaqı xoquqi tärtip tä, bik awırğa töşkän totrıqlılıq ta, yäisä bez alıp barğan nıqlı iqtisadi kurs ta bula almıy. Moñarda min bez saylağan demokratik yulnıñ üzençälekle buluın küräm. Şuña kürä dä bez alğa taba üzebezneñ eçke şartlarnı iskä alıp baraçaqbız, ämma bu, älbättä, barı tik qanunğa, konstitutsiä nigezlärenä tayanıp qına alıp barılaçaq" dip belderä Rusiä prezidentı ildä demokratik üzgäreşlärne niçek alıp baraçağı turında. 50 minut çaması däwam itkän çığışında ul şulay uq, ildäge xoquqi wä säyäsi sistemanı tağın da näticäleräk itügä, alarnı konstitutsiädä çağılış tapqan töp xoquqi nigezlämälärgä yaqınaytuğa öndäde häm däwlät eşen üz kesälären genä qalınaytu öçen faydalanğan türälärne kisken tänqitläp çıqtı. Rusiä iqtisadın üsterü öçen ilgä çit il investitsiälären cälep itü kiräklegenä basım yasap Vladimir Putin berük waqıtta, üz aqçaların çittä totqan urıs eşmäkärlären dä tänqitläp aldı häm ul aqça kire Rusiä banklarındağı xisaplarğa qaytarılğan oçraqta aña 13 protsentlıq qına salım quyılırğa tieş dip belderde. Üz çığışında ul soñğı yıllarda Gruziä, Ukraina häm Qırğızstanda bulğan xakimiat üzgäreşlärenä tuqtalıp tormadı, ämma xökümät qanunğa sıymağan teläsä nindi kütäreleşne bastırudan qıyınsınıp tormayaçaq dip kisätte:
Audio, Vladimir Putin
"İldä demokratiäne ezlekle räweştä üsterü barı tik qanuni, xoquqi yullar aşa ğına mömkin. Milli, dini, başqa mänfäğätlärne xoquqi qısalardan çığıp qayğırtu tırışlıqları demokratiä nigezlärenä qarşı kilä, häm däwlät andıy omtılışlarğa qarşı qanuni, ämma qırıs çaralar küräçäk" dip kisätep quya Rusiä prezidentı. Üzeneñ 2008-nçe yılda prezident saylawlarında qatnaşu-qatnaşmawı xaqında Putin bu yulı berni äytmäsä dä, anıñ çığışında şaqtıy qızıq ber belderü yañğıradı. Ul, töbäklärdäge başqarma xakimiatneñ citäkçese itep andağı saylawlarda ciñep çıqqan partiä wäkilen quyıp bula dip belderde. Ser tügel, soñğı aralarda Putinneñ üzenä dä xakimiattä qalunıñ törle yulların täqdim itälär häm alar arasında anı Duma saylawlarında ciñgän partiädän xökümät başlığı itep bilgeläw täqdime dä bar.
Kärim Kamal


text: Gruziä häm Macarstannıñ Tışqı eşlär ministrları Rusiäne – Gruziä häm Moldovadan ğäskär çığaru wäğdälären ütärgä çaqırdı. Salome Zurabişvili häm Ferenc Samogi bu turıda bügen Sofiada, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasınıñ Tışqı eşlär ministrları oçraşuında äytte. Gruziä ministrı süzlärençä, Mäskäw bu wäğdäsen 1999da, İstanbul oçraşuında uq birgän bulğan, anıñ kiçekterelüe Yevropada qoral çikläw turındağı kileşüne raslawğa kirtä bulıp tora. Macarstan ministrı bigräk tä Moldovadağı wazğiätkä borçılu belderde. Xäbärlär çığarılığı äzerlängändä Rusiä wäkile äle çığışın yasamağan ide. Moñarçı Mäskäw, Gruziä häm Moldovadağı ğäskärlären Rusiäneñ bu illär arasındağı üz eşe dip kilde.


text:
- Idil-Ural Çevresi Edebiyatı
Idil,Ural Çevresi, Edebiyatı, Idil-Ural Çevresi Edebiyatı
- Karadeniz Kafkas ve Hazar Ötesi Edebiyatı
Karadeniz, Kafkas , Hazar, Ötesi, Edebiyatı,Karadeniz Kafkas ve Hazar Ötesi Edebiyatı
- Sibirya Türkleri Edebiyatı
Sibirya, Türkleri, Edebiyatı,Sibirya Türkleri Edebiyatı
- Balkan Türkleri Edebiyatı
Balkan, Türkleri, Edebiyatı,Balkan Türkleri Edebiyatı
- Irak Türkleri Edebiyatı
Irak, Türkleri, Edebiyatı,Irak Türkleri Edebiyatı
- Doğu Türkistan Uygur Türkleri Edebiyatı
Doğu, Türkistan, Uygur, Türkleri, Edebiyatı,Doğu Türkistan Uygur Türkleri Edebiyatı
İdil-Ural çevresi edebiyatı: Tatar edebiyatı, Başkurt edebiyatı, Çuvaş edebiyatı, Karadeniz, Kafkas ve Hazar ötesi edebiyatı: Gagavuz Türkleri edebiyatı, Kazan Türkleri edebiyatı, Kırım Türkleri edebiyatı, Karaim Türkleri edebiyatı, Karaçay-Balkar Türleri edebiyatı, Kumuk Türkleri edebiyatı, Nagay Türkleri edebiyatı, Karakalpak Türkleri edebiyatı, Sibirya Türkleri edebiyatı: Yakut Türkleri edebiyatı, Hakas Türkleri edebiyatı, Tuva Türkleri edebiyatı, Altay Türkleri edebiyatı, Balkan Türkleri edebiyatı: Batı Trakya Türkleri edebiyatı, Romanya Türkleri edebiyatı, Kosova Türkleri edebiyatı, Makedonya Türkleri edebiyatı ve Bulgaristan Türkleri edebiyatı, Irak Türkleri edebiyatı, Doğu Türkistan - Uygur Türkleri Uygur edebiyatı gibi toplulukların edebiyatlarından oluşmaktadır


text:
Putinneñ Merkel belän Tomski oçraşuı - yaqlar kütärenke belderülär yasıy
Atnakiç Seberdäge Tomski şähärendä Germaniä häm Rusiä citäkçeläreneñ yuğarı däräcäle oçraşuı tämamlandı, xörmätle tıñlawçılar. Ul ike yaqnıñ da qänäğät qaluın beldergän süzlär belän yabıldı. Berlin häm Mäskäw üzara säwdäne, xalıqara mäs''älälärdäge xezmättäşlekne arttıru turında söyli.
Şuña kürä Vladimir Putin Germaniäneñ berençe xatın-qız kanslerı Angela Merkelne Tomskigä çaqırıp, Mäskäw belän Berlin arasında qorı säyäsi xezmättäşlek kenä tügel, elekke kansler Schroeder çorına xas dustanä mönäsäbätlär urnaştırırğa da teli kebek. Rusiä prezidentı şul maqsatqa ireşü öçen Tomskidä küp närsä eşläde, monı anıñ anda yasağan belderüläre yaxşı kürsätä.
Soñğı aralarda Rusiäne dönyanıñ töp yağulıq çığanağına äyländerü niäte belän yörgän Vladimir Putin şul yaratqan temasın Tomskidä dä kütärde:
"İnde belüegezçä, bıyıl Rusiä "sigezlek"tä räislek itä, häm anıñ töp östenleklärennän berse bulıp energiä mäs''äläse tora. Bez şuña ömetlänäbez - yağulıq ölkäsendäge şuşı aralaşu bezgä yaña urtaq proyektlar başlawğa bulışa ala, ä bu isä Yewropanıñ da, başqa dönyanıñ da totrıqlı iqtisadi wä sotsial'' üseşenä yardäm itäçäk", dip añlata Vladimir Putin Germaniäneñ Rusiä belän tığız xezmättäşlek urnaştıruı faydaların.
Mäskäw Yewropağa yağulıq satu belän çiklänmiçä, annan investitsiälär dä kötüen äytä. Merkel belän oçraşu üze Rusiäneñ baylıq bazı sanalğan Seberdä uzdı, şunıñ qısalarında anda Rusiä-German eşmäkärläreneñ zur cıyını da oyıştırılğan ide häm şunda çığış yasap Putin, älege töbäkneñ zur iqtisadi potensialın, tabiği baylıqların häm fänni mömkinleklären maqtadı.
Ä Merkel belän kilgän german eşmäkärläre şaqtıy ide. Bu german xökümäteneñ Rusiä belän mönäsäbätlärgä nindi ähämiat birüen yaxşı kürsätä, dip isäpli Germaniä kanslerı:
"Minem belän nindi wäkillek kilüe bezneñ Rusiä belän mönäsäbätlär ähämiaten, minemçä, bik yaxşı kürsätä. Rusiä mädäniatına häm Rusiä investitsiälärenä ixtiac Germaniädä zur. Bu german mallarınıñ yarışa aluın ğına tügel, ä Rusiä iqtisadınıñ da zamançalaşuın kürsätä. Bezneñ bu eştä qızıqsınu zur", di german kanslerı Angela Merkel.
Qızıqsınu Rusiä yağında da zur - Tomski söyläşülärendä qatnaşqan ministrlarnıñ sanı, eşmäkärlärnıñ däräcäse şunı kürsätä. Moñardan tış, ğömereneñ küpmeder öleşen kommunistik GDR-da ütkärgän Vladimir Putinneñ german xolqına, german mädäniatına mäxäbbäte dä mäğlüm. Anıñ xakimiatendä Mäskäwneñ Berlin belän mönäsäbätlärgä iğtibarı härzaman yuğarı buldı.
Kärim Kamal


text:
Tatarstan ikmäge kürşelärdä saqlanaçaq
Tatarstanda qotırıp ikmäk uñuınıñ zur bälä buluı turında xäbär çıqqan ide. 5 million yarım tonna ikmäkneñ barı 1 millionı öçen genä kelätlär bar. Elevatorlarnıñ küp kenä öleşendä bıltırğı ikmäk. Şulay da, mondıy ğına bäläne ciñep bula. Çönki kiläse yılda ikmäkkä qotlıq buluı mömkin. Kürşe töbäklärdä uñış alay uq yuğarı tügel. Kelät citmäwgä qarşı da çara kürep bula ikän. Başqa töbäklärdäge aşlıq saqlağıçlarnı arendağa alıp, şunda iltep igenne salıp quyu. Monısı inde eşlänä.


text:
Germaniäneñ Münhen şähärenä 40tan artıq däwlätneñ räsmi wäkilläre ike könlek konferensiägä cıyıldı
Añlatam sezgä-ber kem dä suğış telämi. Suğış-berençe häm iñ ciñel adımnarnıñ berse tügel. Läkin kübräk närsädän qurqınıç yanıy? Suğıştanmı, yäisä Ğiraqqa qarşı çaralar kürelmägän xäldä anda küpläp üterü qorallarınıñ citeşterelüennänme? menä monı döres bäyälärgä kiräk, dide Rumsfeld.
Yevropanıñ öç ile –Germaniä, Fransiä häm Berlgiä- Ğiraq suğışında Törkiägä xärbi yardäm kürsätergä qarşı çığa. Donald Rumsfeld, Törkiäne saqlau-NATOnıñ burıçı, dip belderde. Ğiraq Törkiägä höcüm yasıy qalsa , NATOğa kergän böten däwlätlär NATO äğzası bulğan Törkiägä yardäm kürsätergä tieş. Törkiäne saqlau çaraları turında täqdimnär inde äzer, qarşı çığışlar bulmasa, älege täqdimnär düşämbe könne qabul iteläçäk.
Germaniä tışqı eşlär ministrı Joscka Fischer, räsmi Berlinnıñ üz pozitsiäsendä qaluın belderde. Mäğlüm bulğança, Germaniä, nizaqnı Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar başlamıyça da xäl itep bula dip sanıy:
Minem uylawımça, suğış kiteräçäk qurqınıçlarnı iskä alıp , bez aña qadär, bulğan böten çaralarnı qullanunıñ ni qadär möhim bulğanın añlarğa tieş. Xärbilärneñ qotqısına birelergä yaramıy, inspektorlarğa tağın waqıt birep bez dä şul waqıtnı, tağın başqa alternativalar uylap tabu öçen qullanırğa tieş, dide Germaniä tışqı eşlär ministrı.
Rumsfeldnıñ, Yevropada älege mäs’älädä fikerläre ayırıldı digän süzlären Joschka Fischer kire qaqtı, cämäğätçelek suğışqa qarşı, dide Fischer.
Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov Münhenda, ağulı pициH toksinın citeşterüne Çeçen suğışçıları başlağan bulırğa mömkin, dip belderde. Mondıy näticä, Gruziäneñ Pankisi tarlawığında ağunı citeşterü urınnarı tabılğannan soñ yasaldı. Çeçen terrorı , dide İvanov, törle illärdä bulğan terror höcümnäreneñ ber öleşe. Şunıñ öçen, terrorğa qarşı suğışnı berlektä alıp baru möhim, dide İvanov:
Bügenge köndä, bez barıbız da, terrorğa qarşı koalitsiäneñ berdäm buluınıñ ni qadär möhim ikänen añlarğa , xäzerge waqıtta inde bulğan xezmättäşlekne saqlap qalırğa kiräklegen tanırğa tieş. Yuqsa bezneñ bu eşebez –näticäsez bulaçaq, dide Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov.
Germaniä politsiäse, uzğan töndä, konferensiädä qatnaşuçılarğa qarşı çaralar oyıştırırğa äzerlänüdä şiklänelgän 23 keşene qulğa aldı.


text:
Rusiä-Gruziä nizağı BMOğa citte
Çärşämbedä BMOnıñ İminlek Şurası Rusiä belän Gruziä arasındağı nizağnı tikşerde. Könbatış illäre Rusiäne Gruziä töbäkläre belän elemtälär nığıtu planınnan baş tartırğa çaqırdı. Mäskäw öndäwne kire qaqtı.
Yabıq işeklär artında ütkän bu utırış, aldan kötelgänçä, näticä birmäde. Quşma Ştatlar, Britaniä, Fransiä häm Germaniä Mäskäwne Abzaxiä häm Könyaq Osetiä belän tığız elemtälär urnaştıru niätennän waz kiçergä öndäde. Rusiä wäkile bu öndäwlärne kire qaqtı.
"Bezneñ ğamällär xalıqara kileşü häm qanunnarğa qarşı kilmi. Alarğa niçek zarlanıp buladır, bez añlamıybız" – di Vitaliy Çurkin.
Uzğan atna Rusiä prezidentı Vladimir Putin Gruziäneñ bu ike töbäge belän säwdä bäyläneşen nığıtırğa, andağı qayber oyışmalarnı räsmi tanırğa çaqırğan ide.
Bu töbäktä yäşägän xalıqnıñ kübeseneñ qulında Rusiä pasportı. Xäzer Mäskäw üzeneñ säyäsäten bu watandaşlarnı saqlaw kiräklege belän añlata.
Ämmä BMOdağı Gruziä wäkile süzlärençä, Mäskäwneñ ixlaslığına ışanuçı küp tügel.
"Bu utırış waqıtında Şura äğzalarınıñ kübese Rusiägä kisken tänqit belderde. – di İrakliy Alasania. – Çurkin kitergän dälillär ışandırırlıq tügel ide."
1990-nçı yıllarda Gruziädän bäysezleklären iğlan itkännän birle, Mäskäw Tsxinvali belän Suxuminı yaqlap kilde. Räsmi Tifllis Rusiäneñ bu soñğı ğamälen Gruziäneñ NATOğa kerü niätlärenä ayaq çalu dip bäyäli.
"Gruziä üze bu töbäktä tınıçlıq häm totrıqlılıqnı bozğan adımğa barmayaçaq. – dide atnakiç könne Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili. – Bügen bu töbäktä näq menä Rusiä köçläre häm ğamälläre qurqınıç tudıra."
Uzğan atna axırında Abxaziä kügendä Gruziäneñ pilotsız küzläw oçqıçı bärep töşerelde. Räsmi Tiflis anıñ Rusiäneñ MiG-29 xärbi oçqıçı tarafınnan bärep töşerelgänenä video häm radar dälilläre kiterde. Mäskäw moña qatışı buluın kire qaqtı häm Tiflisne provakatsiä oyıştıruda ğayepläde.
Estoniäneñ elekke premier-ministrı, zamanında Gruziä xökümäteneñ kiñäşçese bulğan Mart Laar süzlärençä, küptän tügel Buxarestta ütkän NATO sammitında Gruziägä Äğzalıq planınıñ älegä birelmäwen Mäskäw döres añlamağan. Ul anı Gruziä kire qağıldı, xäzer teläsäñ närsä eşläp bula, dip añlağan. Bu döres tügel di Laar.
Bu fiker belän amerikan prezidentlığına respublikan namzät McCain da kileşä. Saakaşvili belän dustanä mönäsäbätläre bulğan McCain, Rusiägä Gruziägä qarata telägänen eşlärgä yul quymasqa çaqırdı.


text:
Qıtay Tönyaq Koreanıñ raketa sınawı ütkärü mömkinlege turındağı xäbärlärgä tirän borçılu belderde.
Tışqı eşlär ministrlığı süzçese Ciañ Yu barlıq taraflarnı bu xälgä tınıç çişeleş tabarğa çaqırdı.Bez xäzerge wäzğiätkä bik nıq borçılabız. "Bez barlıq taraflar töbäktä tınıçlıq häm totrıqlılıq saqlawğa yardäm itü öçen tırışır dip ömetlänäbez. Könçığış Aziädä tınıçlıq häm totrıqlılıq saqlaw Qıtay xökümäteneñ maqsatı. Bez üzebezdän konstruktiv öleş kertüne däwam itärgä telibez" dide Ciañ.
Mäskäwdä rusiä tışqı eşlär ministrlığı bu wäzğiät turında söyläşü öçen Tönyaq Korea ilçesen çaqırtıp aldı häm aña töbäktäge totrıqlılıqqa zıyan kitererdäy härtörle çaradan tıyılıp qalu kiräklegen äytüe turında belderde.


text:
İl xökümätenä yañı premer-ministr häm yañı ministrźar täğäyenläneüźe küptär Yañı hepertke tigän mäqäl menän bäyle kürä. Däülät Yıyılış- Qoroltay deputatı Güzäl Sitdıkova kabinetqa qatın-qıź ministrźar täğäyenläneüe ildäge sotsial mäsälälärgä iğtibar artır tigän ömöttä. Başqortostanda ğümämän, Elvira Näbiullinanıñ iqtisadi üśeş ministrı itep täğäyenläneüe xaqındağı yañılıqtı nıq şatilanıp qarşı aldılar. Ni tihäñ dä Öfölä tıuıp üśkän qıź bit. Ul uqığan 31-se mäktäptä arxivta soqonop Elvira Näbiullina isemenä bäyle doqumenttarźı la tapqandar. Mäktäp uğa attestat bireüźe terkägän jurnaldı xäźer bik qäźerläp haqlayasaq. Elvira Näbiullinanıñ uqıtıusıları unı teüäl fändärźe nıq yaratauın xäterläy. Unı 5 yıl buyı matematinanan uqıtıusı Liliä Brağina qıźźı Mäskäü däülät universitetına uqırğa inergä öndägän ikän. Qatın-qıźźıñ ministr bulıuında timäk Öfönöñ qaźanışı źur ikän şul.
Däülät Yıyılışı- Qoroltay deputatı Zifğät Säyetğäliew ta yañı xökümättän barı yaqşı eştär genä kötä. Auıl xujalığın yaqşı belgän keşeneñ xökümät başlığı itep täğäyenläneüe bik yaqşı tip belderźe parlamenttıñ auıl xujalığı mäsälälre menän şöğölläneüse komitetı etäksehe.


text:
Publitsistika
Publitsistika (latınsha - publikus) ja'miyetlik so'zinen alıng'an bolıp, turmısımızdın' ha'r qıylı tarawlarındag'ı a'hmiyetli ma'selelerdi, faktlerdi, qubılıslardı u'yreniwshi ha'm avtordın' sotsial idealı o'lshemi menen bahalawshı, ku'n ta'rtibinde turg'an ma'selelerdi sa'wlelendiriwi sebebinen da'wir ruwhın beriwshi, ken' ja'miyetshilikke arnalg'an shıg'armalar bolıp tabıladı. Publitsistika o'mirimizde bolıp atırg'an barlıq faktlerdin', qubılıslardın', waqıyalardın' tez arada ken' ja'miyetishilikke ma'limleniwi, olar haqqında pikirlew, juwmaqlar shıg'arıw, aldag'ı wazıypalardı anıqlaw ha'm orınlaw, ja'ne orınlanıw barısın xabarlaw ha'm analizlew, juwmaqlar shıg'arıw h.t.b. sıyaqlı o'mir ag'ısınday u'zliksiz protsess.
Publitsistikanın' maqseti, birinshiden, ekonomikalıq, siyasiy ha'm ma'deniy jan'alıqlardı, o'mirdegi sotsial a'hmiyetke iye barlıq faktlerdi, waqıyalardı, qubılıslardı operativ tu'rde xalıqqa jetkerip beriw. Ekinshiden, mag'lıwmat ha'm hu'jjetlerge su'yeniw arqalı ja'miyetlik pikirge ta'sir jasaw, insaniyattın' jaqsılıqqa, jarqın keleshekke talpınısların quwatlawdan ibarat.
Publitsistika da'wir menen ten' qa'dem taslap, turmıs mashqalaları haqqında pikirleydi. Jetiskenliklerdi en jaydırıw ha'm kemshiliklerdi saplastırıw jolların, bul ma'seleler ruwhıy turmıstın' basqa tarawlarında ken' tarqalmay atırıp-aq, juwaplar izleydi. A'debiyat, ko'rkem o'ner, arxitektura ha'm tag'ı basqa tarawlarda keleshekte u'lken polotnolardın' do'retiliwi ushın bay materiallardı toplap beredi.


text:
Hunnar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Hunnar (Ğunnar) Törki qäbuilälär berläşmäse. 2.-4. yözlärdä Könçığış Ural töbägendä Üzäk Asiädän çıqqan Hunnular belän cirle Sarmat häm Uğır qäbiläläre qatnaşında oyışa. 370. yıllarda Hunnarnıñ könbatışqa taba xäräkät itä başlawı Xalıqlarnıñ oluğ küçeneşenä etärgeç bula. Qarşılıq kürsätkän qäbilärne yawda ciñä-ciñä Könbatış Awrupağa barıp citälär, üz bilämälären İdeldän başlap Dunay yılğası buylarına qädär cäyelderälär. Ayıruça dan-şöhrät qazanu çorları Attila citäkçelege däwerenä turı kilä. Anıñ wafatınnan soñ (435.) Hunnar qäbiläläre berläşmäse berniçä öleşkä tarqala.


text:
Tobol şähäreneñ yar astında ike tatar yegete bil alışa
23 nçe oktäber könne şähär duması saylawlarında “batır” da bilgele bulaçaq. Seber tatar mädäniät üzäge dä, şähärdäge tatar tele uqıtıla torğan berdän-ber 15 nçe mäktäp tä taw astına urnaşqan. Şähärneñ taw astı öleşen ikençe törle tatar bistäse dip tä yörtälär. Yartısına yaqını tatarlar yäşi. Bil alışuçılar 15 nçe mäktäp mödire Säyet Xismätullin häm mädäniät üzäge citäkçese Säfiulla İl'yasov.
Seber tatar mädäniät üzäge mödire Säfiulla İl'yasov äytüençä, taw astı keşeläreneñ saylawğa barası kilmi. Şähär başlığı tormış xälen yaxşırtu öçen ber närsä dä eşlämägängä kürä, deputatlarnıñ närsä dä bulsa maytarasılarına ömetläre bötenläy süngän. Üzäk mödire üzeneñ saylaw aldı programmasın 12 bülektän tözegän. Berençe çiratta ul anda taw astı öleşen tönge döm qarañğılıqtan çığarunı, watılıp betkän yullarnı asfal't belän qaplatunı, qart-qorılarnıñ yortlarına ğaz kertterüne häm militsiä xezmätkärläreneñ bu yaqlarda da kürengäläp aluına ireşüne kertkän.
-Blagoustroystva net. Doroği v ujasnom sostoyanii. Problema s osveşçeniem, vodoponejeniem. Problema kommunal'nogo obslujivaniä.Mäktäp mödire dä bu problemalarğa bitaraf tügel. Anıñ programmasına da kergän. Säyet Xismätullin “Yedinaya Rossiä” äğzası. Xakimiättäge här kemneñ dä bu partiä qanatı astında buluı berkemgä dä ser tügel.
Tobol şähärendäge tatar mädäniäte başlığı süzlärençä, anı xakimiätkä çaqırıp söyläşkännär. “Sineñ saylanuıñ bezneñ öçen otışlıraq”,- dip tä äytkännär. Ämma mäktäp mödire belän dä şundıy uq söyläşü bulırğa mömkinlegen dä inqar itmi.
Säyet Xismatullin äytüençä, kem ütsä dä milli problemalar çittä yatıp qalmayaçaq. Ul mäktäp-mäğärif problemaların kütärsä, şul uq däräcädä mädäniät mäsälälärenä dä iğtibar itäçäk. Häm kiresençä. Urtaq kileşü şulay. Tobol şähär dumasına barlığı 25 kandidat saylanırğa tieş. Alarnıñ öçese tatar. Tağın berse: Gumanitar institut rektorı Rodion Räis ulı Barsukov. Ul ütmägän oçraqta da şähär dumasında barıber ber tatar deputatı bulırğa tieş.Nail Alan. Tömän.


text:
Uraq totqarlıqtar menän bara
Uraq barışın yetäkselär rayondarźa bulıp daimi tikşerä. Prezident Mortaza Räximov Tuymazıla bulğanda, urındağı awıl xujalığı idaralığı yetäksehe Marat İbrahimov eştärźeñ yaqşı barıuın belderźe. Unıñ äytewensä, bıyıl rayonda 40 meñ gektarźa igen kulturaları üsterelhä, äle 10 meñ gektar mayźanda aşlıq yıyıp alınğan. Ayırım xujalıqtarźa gektarınan 35-40 sentner uñış alına. Rayondıñ awıl xujalığı idaralığı räyese Marat İbrahimov äyteüyınsä, köndär yäqşı torha aźna-un köndän uraq tamamlanasaq.
Yıyılğan igende haqlawźa la üźgäreştär bar. Xäźer aşlıq fondı tulılığı ösön elekkesä, respublika tügel, ä qala–rayondar üźźäre yawaplı. Urındağı üźidäralıq xaqındağı qanun oşoğa qaytıp qala. Başqortostan ösön bıl yañılıq hanalha la, Räsäy töbäktäre oşonday ısul buyınsa küptän eşläy. Bıl üźgäreş respublika qaźnahı sığımdarın küpkä qıźqartırğa yarźam itäsäk. Mäğlüm bulıuınsa, bığa tiklem aşlıq fondın respublika üź iźäbenä formalaştırıp kilde. Bınıñ ösön qaźnanan baytaq sığımdar tügelä. Uźğan yıl mäźälän, säsewgä häm uraqqa 400 million hum kredit bülengän. Xujalıqtar şunıñ 100 millionın ğına qaytarıp birgän. Yäğni finans yarźamdan tik eşkärtewselär genä otop kilä. Xäźyır igen häm on zapasın här qala–rayondıñ ikmäk menän tämin itew şirqättäre urındağı xäkimiättär menän berlektä tuplayasaq


text:
Düşämbe könne, Saranskida Vladimir Putin İdel buyı okrugı citäkçeläre belän kiñäşmä ütkärde.
Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev tä Mordovia başqalasına kitte. Aldağı köndä Rusiä Prezidentı Ulyanovskiyğa kilgäç, andağı türälärne tozlap-borıçlap sügär, dip kötüçelär yalğışqan bulıp çıqtı. Ul biredäge qiınlıqlar, bigräk tä energetikadağı qıtlıqnı elekke gubernator, yäğni, kommunist Yuriy Goryaçev Sember dilbelgäsen qulda totqan waqıtta ciyılğan kimçeleklär belän añlattı. Çınnan da, ber general Şamanov qına Sembergä kilep, dönyanı cimermägänder, ämma, süz bu turıda ğına tügel. Vladimir Putin üz komandasın, üze quyğan generallarnı räncetmi, başqalardan da cil, yañğır tidertmi. Ä qalğanın Saranskida bulğan söyläşüdän soñ, niçektä, beleşerbez, nindi sälämnär äytep cibärer Rusiä patşası?


text:
“İdel-press” näşriätenä 35 yıl
Bügen näşriät tatar, rus, çuaş, ingliz, nemes, fransuz törle tellärdä ädäbi kitaplar çığara. Bıyıl “İdel Press” tarafınnan 7 million kitap bastırılğan. Zakazlar Rusiäneñ törle regionınnan, şul isäptän Mäskäwdän dä bula. Äle berniçä yıl elek, “İdel Press” ber smenağa, eşläp, zakazlar da ällä ni küp bulmasa, bügen ul Rusiäneñ tanılğan näşriätlәre belän ber däräcädä tora, di İslam Äxmätcanov.
Nigezdä Mäskäw näşriätläre belän eşlibez,ni öçen digändä, çönki alarnıñ zakazları,portfel''ları bayıraq, tirajları sallıraq. Weçe digän näşriät belän dä, Belıy gorod näşriät belän dä,Vladov, İnfraen, Yurayd,Sofiä digän näşriät belän dä. Alar barısı da Mäskäwneñ kürenekle, küz uñındağı näşriätları. Xäzer inde Qazan alar belän bil alışa ala. Min sanap ütkän näşriätlär qazannı kubraq kürälär.
Näşer itü bazarında konkurentsiä köräşen alıp baru öçen, texnik baza köçle bulırğa tieş. Soñğı öç yılda näşriättä ike zur bitle basuçı maşina zamançaraq texnikağa almaştırılğan, Spedmaster digän basuçı maşina alınğan. Bu texnik yañarunıñ ber öleşe genä. Fikerne İslam Äxmätcanov däwam itä.
Bügengese köndä här tipografiäneñ devizı: iñ qısqa sroklarda qabul itelerlek bäyälär belän häm yaxşı sıyfat. Yaxşı sıyfatnı çükeç belän sandalda ğına yasap bulmıy. Bu küz uñında tora torğan närsä,aña bez iğtibarnı elegräk tä yunälttek,bügen dä yunältäbez.Maşina parkı yañara,min inde alarnıñ isemnären atap tormıym. Şunıñ arqasında ğına bez üzebezneñ köndäşlärebez, kollegalarıbız belän nıqlap tartışa alabız.
Bilgele, qayber ğәzitlәr, “İdel Press” näşriäte bäyälären qimmätsenep, başqa şähärlärdäge keçeräk näşriätlärdä bastırılalar. Aqça yağınnan otışlı bulsa da, sıyfat yağınnan älbättä alarnı “İdel Press” belän çağıştırırlıq tügel.
Härber oyışmanıñ iñ zur baylığı anıñ eşçeläre. Bügen İdel Pressta 700rә yaqın yuğarı kvalifikatsiäle belgeç eşli. Älbättä eşçe personalğa kilgändä, xezmät xaqı turında da äytergä kiräkter. Ağımdağı yılda urtaça xezmät xaqınıñ küläme 11 meñ sumğa xätle kütärelde. Monnan tış oyışma üzeneñ xezmätkärlärenä, toraq, sälämätlek, yal itü ölkäsendä härdaim yärdäm kürsätergä tırışa.
Näşer itü ölkäsendä iñ zur problemalarnıñ berse – kadrlar mäsәläse. İslam Äxmätcanov äytüençä elegräk alar xezmätkärlären, Mäskäw, Samara, Omsk şähärlärenä cibärep uqıtqannar. Mondıy uqıtunıñ caysız bulu säbäple, monnan berniçä yıl elek “İdel-Press”lılar Qazan däwlät texnologiä universitetına “Näşer itü texnologiäse” bülegen kertergä digän täqdim yasağannar ide. Älege täqdim qabul itelde. Kiläse yılğa İdel-Press näşriät berençe çığarılış belgeçlären eşkä kötä.
Ğadel Galämetdinov


text: Yevropa Komissiäse Üzäk Aziädä tabiğat qazaların buldırmaw eşlärenä 3 million 500 meñ yevro bülep birde. Bu yärdäm töbäkneñ 5 ilenä – Qazağstan, Qırğızstan, Taciqtstan, Törkmänstan häm Üzbäkstanğa bulaçaq. Yevropa Berlege Üzäk Aziägä häläkätlärne buldırmaw öçen aqçanı 1995nçe yıldan birle birä başladı. Komissiä şulay itep cirle xakimiätlärgä tabiğat häläkätlären aldan kürü, xalıqnı kisätü sistemaların buldırırğa yärdäm itä. İñ qatı qazalar bulğan töbäklär arasında Taciqstan, Üzbäkstannıñ ber öleşe, Könyaq Qırğızstan häm Färğänä üzäne.


text:
Mäskäw Kremlendäge çekistlar korporatsiäsen kem täşkil itä?
Vladimir Putinneñ Rusiädä köçle, qatı qul belän idarä itelgän prezident xakimiäten buldıruı ser tügel, ämma şul uq waqıtta ul ilgä üze genä citäkçelek itmi. Putin asılda yuğarı citäkçelektä soñğı yıllarda tuplanğan çekistlarnı gäwdäländerä, alarnıñ xalıqqa kürengän yöze bulıp tora. Xäzer inde alar Rusiäneñ säyäsi dilbegäsen genä tügel, iqtisadi nigezen täşkil itkän mölkäten, ere şirkätlärne dä üz qulına aldı. Bügen bez Rusiäneñ şuşı elitasına küz salırğa buldıq.
"Min şäxsän Kreml şirkäte digän ğibaräne qullanırğa yaratam. Miña qalsa, anda Rusiäneñ säyäsäten bilgeläwdä näq menä şirkät idarälärenä xas strategiä kürenä", di Gvozdev.
8 yıl elek xakimiätkä kilgännän birle Vladimir Putin üzen ilneñ berdänber häm qaqşamas citäkçese, nıq, şik-şöbhä uyatmaslıq başlığı bularaq tanıttı. İldä - patşamı ul, general sekretarme, ällä prezidentmı - ämma ber genä xuca bula ala digän fikerläw belän ğasırlar buyı yäşägän xalıq Rusiädä barğan bar täräqqiätne xäzer fäqät anıñ iseme belän genä bäyli.
Ämma çınbarlıqta Putin, yuğarı citäkçelektä üze tiräsenä cıyğan fikerdäşlären, elekke xezmättäşlären, çekistlarnı gäwdäländerä. Kreml'' şirkäte dip näq menä şul törkemne atıylar. Rusiä Fännär akademiäseneñ Sotsiologiä institutında ilneñ elitasın tikşergän Olga Krıştanovskaya, qayber küzätüçelär "kümäk Putin" dip atağan şuşı törkemgä kemnär kerüe turında bolay di:
"Minemçä anda barlığı 5 keşe. Putin üze, ike İvanov - Sergey häm Viktor, prezident idaräse citäkçese urınbasarı Seçin häm Federal'' iminlek xezmäte başlığı Nikolay Patruşev. Bu keşelär Putin belän baştan uq ide. Xäzer ğämäldä bulğan däwlät häm idarä modelen bergäläşep näq menä alar uylap çığardı", dip añlata Rusiädäge idarä dilbegäläre çınbarlıqta kemnär qulında buluın Olga Krıştanovskaya.
Sanap kitelgän zatlar barısı da elekke sovet yäşeren xezmätlärendä eşlägän, alar barısı da yaqınça ber yäştä häm çığışları belän barısı da Piterburdan. Krıştanovskaya, alarnıñ fikerläwe dä bertösle häm alar Rusiä üseşen dä berçama kürä, di:
"Alar qatı qul belän ütkärelgän modernizatsiä yaqlı. Alar sovet tibındağı avtoritar däwlätne teli, ämma ul çaqtağı axmaqlıqlarsız ğına. Yäğni sovet iqtisadı häm sovet ideologiäse alar öçen minus. Ä menä qalğanın alar kire qaytarıp häm saqlap, xakimiät büleneşe bulmağan däwlät qoru yaqlı", di Krıştanovskaya.
Ämma alarnıñ şuşı zamançalaştırılğan sovet mämläkäten torğızu maqsatına ireşü öçen, "kümäk Putin"neñ kiläse yılğı prezident saylawlarınnan soñ da xakimiättä qaluın garantiälärgä kiräk. Ä moña ireşü Putin öçen zur häm awır ber maqsat bulıp tora. Anıñ prezident urınınnan kitüe, ä ul monı inde äytep quydı, şuşı qaqşamas kürengän törkem eçendä qarşılıqlar çığara ala. Mäskäwdäge Panorama fiker üzäge citäkçese Vladimir Pribılovski:
"Alarnıñ üzläre arasında da problemaları bar. Alar ber-bersennän şürli. Xäzer alar täxetne ışanıp tapşırırlıq keşe ezli. Älegä alarnıñ härberse Putingä ışana, ä menä anıñ warisı belän eşlär niçek bulır, berkem belmi", dip añlata yuğarı citäkçelektäge çekistlarnıñ eçke qurquların Pribılovski.
Kreml'' Korporatsiäse şuşı 5 keşe belän genä çiklänmi, älbättä. Olga Krıştanovskaya mäğlümätenä qarağanda, Rusiäneñ xakimiät häm biznes strukturalarındağı yuğarı citäkçelekneñ 26 protsentın, yäğni çiregennän artığın näq menä qüät xezmätlärennän kilgän keşelär täşkil itä.
Kärim Kamal


text:
İran tışqı eşlär ministrı Manuçir Mottaqi İrannıñ atom programmasına bäyle xalıqara nizağnı çişärgä yardäm itä aluçı uñay atmosfera tudı dip belderde.
Däwlät televideniesendä kürsätelgän belderüdä Mottaqi xäzerge atmosfera atom nizağın çişügä iñ yaxşı mömkinlek bula ala dide.
Ämma ul İrannı uran bayıtudan tıyılırğa künderü maqsatındağı xalıqara täqdimgä Tährannıñ qayçan cawap biräçägen äytmäde.
Mottaqi kileşü öçen bu täqdimne äzerlägän BMO İminlek Şurası äğzaları AQŞ, Qıtay, Rusiä, Britaniä, Fransiä, häm şulay uq Germaniä belän söyläşülär kiräk bulaçaq dide.


text:
Comğa könne dönyadağı millionlağan möselman azan tawışın işetep ğädättägeçä yaqındağı mäçetlärgä namazğa yul tota, xörmätle tıñlawçılar. Bu atnadan başlap azan İspaniäneñ Granada şähärendä dä yañğırayaçaq, şuşı könnärdä genä anda da mäçet açıldı.
Yaña mäçet açu turındağı xäbär belän bezneñ tıñlwçılarıbıznı xäzer bik ğäcäpländerep bulmıy, soñğı yıllarda alar tatar-başqort dönyasınıñ törle poçmaqlarında küp açıldı. Citmäsä İspaniä tatar-başqortlardan yıraq yata häm ğomumän mädäni Yevropanı mäçetlär belän xäzer ällä ni şaqqattırıp bulmıy da şikelle. Läkin İspaniäneñ Granada şähärendäge waqiğä ähämiate belän barıber ayırım tora. Atnakiç anda şähär üzägendä yañadan mäçet açıldı. Yañadan digäne yuqqa tügel, "Allah äkbar!" dip azan salu İspaniäneñ şuşı öleşendä 5 ğasır elek tabiği ide, xristiannar tarafınnan yawlap alınğançı biredä dönyanıñ iñ aldınğı möselman däwläte yäşäp kilde. Şuña kürä dä Granadada, mäşhür Älhämbrä yanında yänä mäçet açılu zur simvolik ähämiatkä iä. Möselmannar öçen genä tügel, xristiannar öçen dä. İslamnıñ xäzerge dönyadağı urını turında bäxäslär artu belän İspaniädä, Granadadağı möselmannarnıñ üzläre öçen mäçet tözergä teläwen, islam dineneñ yañadan xristian Yevropağa yanaw bilgese itep kürä başladılar. Näticädä mäçet tözü eşe cirle möselmannar öçen 22 yılğa suzılğan häm törle xoquqi kirtälär aşa ütkän ber marafonğa äylände. Möselmannar üzläre danlı islam mädäniatınıñ yañarışı turında söyläsä, ispannarnıñ küpçelege näq menä şuñardan qurqa da. Ser tügel, ispan däwläteneñ tarixı, ğomumän ispannarnıñ däwlätçelek qoruwı, İberiä yarımutrawınıñ tönyağındağı xristiannarnıñ könyaqtağı Kordoba xälifäte belän köräşenä bäyle. Bu köräş 500 yıl elek möselmannarnı xäzerge ispan cirlärennän qısıp çığaruğa kitergän ide. İspan patşaları islam dinen totuçılarğa başta ireklek wäğdä itsä dä, soñraq alarğa qarşı qırıs ezärlekläwlär başlap cibärde. Bu yaqtan qarağanda älege säyäsätne urıs patşalarınıñ törki-tatar möselmannarğa qarata qılğan yawızlıqlarına tiñläp bula. Häm Granada mäçeten tözü tırışlıqlarına qarşı kürelgän çaralar da Rusiäneñ qayber töbäklärendäge xällärne xäterlätä. İspan möselmannarı şähär üzägendä cirne 22 yıl elek alsa da, mäçet qoru röxsäte alarğa xäzer genä birelde. Añançı Granada möselmannarı ike distä yıl däwamında, üzlärenä qarşı quyılğan küpsanlı xoquqi kirtälärne ütü belän mäşğül buldı. Şunısın da äytep ütü kiräk, cirle möselmannarnıñ küpçelegen başqa illärdän kilgän möxäcirlär tügel, ä islam dinen qabul itkän ispannar wä basklar täşkil itä. Şuña da qaramastan, xakimiat dä, tirä-yündä yäşäwçe xalıqnıñ zur öleşe dä mäçet tözügä kisken qarşı çığıp kilde. Satıp alğan cirdä islam ğibadätxanäse tözeläçäge açıqlanğaç şähär xakimiate, anda barı tik toraq yortlar ğına tözelä ala digän maxsus qarar da çığara. Läkin axırğı çiktä mäxkämälär aşa röxsät barıber alına, häm äle şunnan soñ da mäçetne niçek itep tözü, anıñ manarası nindi bulu mäs''äläsendä cirle möselmannarğa qatı basım yasala. Şulay itep bu üzennän-üze möhim ber säyäsi eşkä, qayçandır görläp torğan ğäräp xälifäte cirlärenä yañadan möselman ruxın qaytaru eşenä äylände. Atnakiç Granadada tantanalı räweştä şul mäçet nihayät açıldı, anda islam illärennän kilgän olı qunaqlar ğına tügel, ispan räsmi şäxesläre dä qatnaştı. Cirle möselmannar fikerençä, Granada Yevropa islamınıñ üzäge bulıp tora, dimäk bu ölkädä ul tatarlarnıñ Qazanı belän yarışa ala.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programması turında bügen Pxenyan, Waşington häm Pekin wäkilläre qatnaşında berençe söyläşü uzdı. Amerikan wäkile James Kelly, bügenge oçraşuğa añlatma birüdän baş tarttı. Könyaq Korea tışqı eşlär ministrı Yoon Young-kwan, söyläşülär äle başlandı ğına, kileşügä ireşü yıllarça suzılırğa mömkin äle, dip belederde. Könyaq Korea nizaqnı çişüdä qatnaşırğa teläge buluın äytsä dä-prezident Noh Moo-hyun. Könyaqnıñ bu mäs’älägä qatnaşuı alay uq möhim tügel, dip belderde.
Tokyoda söyläşülär uzdırğan Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Losyukov, Korea yarım utrawı faciğa qırıyında dip belderde. Tönyaq Korea Amerika Quşma Ştatlarnıñ atom programmasınnan waz kiçü taläbenä kisken qarşı toraçaq, dip östäde Losyukov.


text:
Antarktika
Antarktika bul jer sharının' en' to'meninde jaylasqan materik. Hawa-rayı ol jerde ju'da' suwıq. Antarktikanın' 98% ke shamalası muz benen qaplang'an. Jag'ada jaylasqan McMurdo ha'm Palmer kishkene qalaların esaplamag'anda, ol jerde ju'da' az adam jasaydı. Qubla polyuste ilim stantsiyası jaylasqan bolıp, ol jerde tiykarınan hawa-rayı ha'm kosmos izertlewleri menen baylanıslı ta'jiriybeler alıp barıladı. Antarktikag'a barıwdı qa'legen adamlar tek g'ana hawa arqalı barıwına boladı. Antarktika maydanı jag'ınan Evropadan u'lken.
Antarktika hesh qanday ma'mleketler jaylaspag'an jalg'ız materik esaplanadı. Xalıq aralıq pitimge tiykarlanıp, Antarktika jerinin' hesh biri hesh ma'mleketke tiyisli emes.
Antarktikada o'simlikler ju'da' az; hawa menen dem alıwshı haywanlardan tek pingvin, tyulen ha'm kitler bar.
Antarktika Tınısh okeanı, Atlantika okeanı ha'm the Hind okeanı menen qorshalg'an, biraq keyingi waqıtları onı qorshag'an ten'izler bir at penen yag'nıy "Qubla okeanı" dep atalmaqta. Antarktikag'a en' jaqın materik bul Qubla Amerika.
Antarktikada a'dette qısta qarang'ı, jazda jaqtı.
Antarktikada ot ha'm taslar atıwshı bir vulkan bar. Ol Erebus dep ataladı.


text:
16 mart yäşkämbe könne Başqortstanda uzaçaq parlament saylaularına küzätüçelär kilä başladı. Üz waqıtında terkälüdän töşep qalğan namzätlärneñ qayberläre üz xoquqların dawlap yörep saylawlarğa 2-3 kön qalğanda namzät bulıp terkälergä röxsät aldı. Alar arasında Başqortstandağı tatar milli xäräkäte aktivistlarınıñ berse-Zahir Xakimov. Däwlät Cıyılışı qorıltayına deputatlar äle saylanmağan, läkin cämäğätçelek iğtibarın küptän inde dekabr ayında uzaçaq respublika prezidentı saylawlarına boralar. İñ berençelärdän bulıp bu eşkä räsmi basmalar totındı.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Uzğan atnada Gruziä belän annan ayırılırğa teläwçe Abxaziä arasındağı Kodori tarlawığında BMOnıñ 4 wäkilen totıq itep alğan keşelär alarnı azat itü öçen beryarım million dollar aqça taläp itä.
Gruziäneñ milli iminlek şurası sekretar urınbasarı Djemal Gaxokidze Gruziä xakimiätläre dä Gruziädäge BMO wäkilçelege dä totıq aluçılarğa aqça tülärgä cıyınmıy dide.
4 totıqnıñ 2-se Germaniä, berse Daniä xärbi küzätüçese häm berse Gruziäle tärcemäçe.
Küzätüçelär Gruziä belän Abxaziä arasındağı solıx kileşüeneñ ütäleşen küzätü wazıyfasın başqarğanda totıq itep alınğan.
Gruziä iminlek köçläre alarnı cirle cinayätçel törkem alıp kitkän dip isäpli.
Biredä BMO küzätüçeläre elek tä 2 märtäbä totıq itep alınğan ide. Ul çaqta alar söyläşülär aşa azat itelde.


text:
Mars Express ğaläm korabı Mars orbitasına kerde
Älegä eşneñ näticäse bilgesez bulsa da – älege missiäneñ zur uñış buluı inde xäzerdän ük bilgele, dide Missiäne Kontrol itü üzägeneñ Germaniädäge texnik citäkçese Gaelle Winters: "Şunı onıtmıyq, bügen irtän şaqqatqıç xäbär aldıq – Mars Express missiäse däwam itä. Yevropa Ğaläm Agentlığı tarixında berençe tapqır bezneñ ğaläm korabı Mars orbitasına kerde. Mars Express eşli, anda ğilmi tikşerülär öçen bik küp cihazlar bar. Bu üz çiratında bezneñ ğalimnärebezgä kiläse ike yılda eş bulır digän süz" dide Germaniädäge ğaläm tikşerü üzägeneñ texnik citäkçese.
Elekke yıllarda Quşma Ştatlar häm Sovetlar Berlege oyıştırğan Marsqa mondıy missiälär ğadättä uñışsız tämamlanğan ide.


text:
Sember muzeyı üzeşçän arxeolog İrşat Camaletdinov tuplanmasın qabul itte
Uqıtuçı bulıp eşlägän İrşat abıy 25 yıllıq stajı tulu belän ük eştän kitä häm bar waqıtın, köç-quäten üzeneñ yaratqan ğämäle – arxeologik qazınularğa bağışlıy. Tormış iptäşe wafat bulğaç, yalğız yäşäde. Fatirınıñ poçmağında üzenä ber karawat sıyarlıq urın qaldırıp, bülmälären tabıldıqları bilämäsenä äyländerde. Nilär genä yuq anda: qimmätle täñkälärdän alıp, ğadi qaraşqa ber dä kiräge bulmağan çülmäk-söyaklärgä qädär. Berwaqıt, öyenä kerep, beraz tärtip yasarğa da täqdim itkän bar. “Fatirımda ideal' tärtip”, dip qırt kiskän ide. Tärtipter inde üzençä: här äybereneñ qayda tabılğanı, waqıtı, nindi ähämiätkä iä ikäne turında iskärmälär belän. Şähärdä nindi genä tözeleş başlanmasın – ul anda ide. Berdän-ber yuldaşı – bistär qapçıqtağı palatkası belän ul Sember yaqların ğına tügel – kön'yaq dalalarnı da küp gizde.
Tabışları belän millättäşlärebezne dä tanıştıra tordı. Törle çaralarda kürgäzmälär oyıştıra, kitapxanädä studentlarnı cıyıp, İdel Bolğarstanı turında äñgämälär uzdıra kilde. Ä töp maqsatı – törki xalıqlarnıñ şanlı tarixın yaqtırtuçı muzey buldıru ide. Tatar mädäni üzägenä bina birelsä, anda berär bülmä tabılır digän wäğdägä ömetlänep yäşäde. Tik bu xıyalı tormışqa aşmıy qaldı – wafat buldı.
İrşat abıynıñ enese Rawil äfände üz qaramağına qalğan fatirda älegä saqlıy kilde anıñ tabışların. Tik qayadır urnaştırırğa kiräk bit inde. Töbäkne öyränü muzeyına möräcäğät itkän. Döresräge, çuaş yegete Nikolay Kazakov şunı täqdim itkän. Häm muzey xezmätkärläre tabıldıqlar belän tanışqannar, bu tabışlar tik yatarğa tieş tügel, digännär.
Rawil Camaletdinov äytüençä, İrşat abıy balaçaqtan uq bik tä belemgä omtıluçan, här yaña närsäne tirän iğtibar belän öyränüçän bulğan. Üzlegennän ğäräp, farsı, ingliz tellären öyrängän. Xäyer, monısı “Ömet” gäziteneñ uquçıları öçen yañalıq tügel inde: anıñ fängä qağılışlı yazmaları yış kürenä ide bu gäzit bitlärendä. Arxeologiä cene qağıluı da anıñ bar närsäne enäsennän cebenä qädär öyränü teläge etärgeç birgänder, di Rawil äfände. Abıysı anı da arxeologiägä tartırğa tırışıp qarağan, tik mondıy çeterekle eşneñ faydasın añlamağan-kürmägängäme – abıysınıñ yaratqan ğämälenä quşılmağan.
İrşat ağa Camaletdinov turında qayber üzençälekle xatirälär belän büleşü dä urınlı bulır kebek. Ber eşkä totınsa, bernindi qarşılıqlar aldında da tuqtalıp qalmıy ide ul. Ber-ike misal. 1990-yılda “Tuğan tel” oyışmasında yasalma qapma-qarşılıqlar arqasında büleneş kitkän ide. “Östän” äyttelär: ike törkem dä üz qorıltayların uzdırsınnar – qaysınıñ xalıq aldında abruylı ikänen şul kürsäter. İrşat ağa İdelneñ uñ yağında urnaşqan tatar awıllarında ğomum cıyılışlar uzdırıp, delegatlar saylatunı üz östenä alğan ide. Başqa rayonnarda bu eşne uñışlı başqarğan, cıyılışlarnıñ berketmälären tuplağan. Ä menä saf tatar rayonı İske Kulatqıda militsiä, anı tabıp, kolyaskalı mototsiklğa utırtıp, kürşe Radişçev rayonına iltep quya. “Rayonda artaban iseñ dä kilmäsen” – digän kisätü belän kitä. İrşat abıy bu turıda yılmayıp söyli ide – ölgergän bulğan ikän. Berketmälärneñ qayberlären xat belän alğan.
Tağın ber ğibrätle xäl: İrşat abıyıbız çuaşça “Yetker” digän televizion tapşıruda şır çuaşça üzeneñ arxeologik tabışları turında söyläp utıra. Älbättä, söyak-çülmäk-täñkä-töymä-yozaqları turında. “Qayan çuaşça öyrändeñ?” – digän sorawğa cawabı ğibrätle: “Çuaş dustım Tsıgankov tatarça belä, ä min anıñ telen belmim. Ğar'ländem, ber ay çuaş awılında qazınğan idem – Ul'yanğa çuaş bulıp qayttım”, - di. Häm näq şunıñ öçen anı çuaşlar özelep yaratalar da ide.
İrşat abıynıñ tağın ber ğämälenä tuqtalıp ütü kiräk. “Ul'yanovskaya pravda” gäzitendä anıñ “Sember qalası 1317-yılda uq bulğan” digän yazması basılıp çıqqan ide. Sembergä barı tik 1648-yılda ğına nigez salınğan, dip täqrarlawnı inqar itüçe yazma.
Şähri Bolğarda elek – çirkäw, xäzer muzey bulğan bina astında möselman qäber taşlarınıñ sıqranıp yatuları turında süz çıqqan ide 90-nçı yıllar başında. Şuña uñaysızlanıpmı, bu wäxşilekne yäşerü öçenme - qayber taşların ştukaturladılar, başqaların qayırıp alıp ırğıtqannar. Şunı işetkän İrşat abıy, maxsus Bolğarğa barıp, çüplektä berseneñ watıqların taba häm uqıy ala. Häm 1317-yılğı yazmada “Sember” süzen uqıy ala. Monısı fänni yaqtan nigezlängänme – yuqmı, äytüe qıyın. Ämma yıl sayın Sembergä 1648-yılda nigez salunıñ fälän yıllığın bäyräm itügä äzerlänülär turında şawlağan räsmi gäzitneñ räsmi yalğannı şikkä aluı – üze zur waqiğa buldı ul waqıtta.
İrşat abıy tudırğan waqiğa.
Anıñ enese Rawil Camaletdinov belän äñgämä düşämbe könne bulğan ide. Bügen ul telefon aşa muzey xezmätkäre Marat Ğismätullinnıñ tabışlarnı alıp kitüen häm anda ayırım urın bireläçägen citkerde.
Ayrat İbrahim, Sember


text: Paris, Fiker beleşülär fransuzlarnıñ yevropa berlege konstitutsiäsen kire qağaçağın kürsätä.Ämma kiçä iğlan itelgän ber fiker beleşü Prezident J.Chiraq häm eyye dip äytüçelär öçen ömed birüçe . Konstitutsiä tarafdarları ul 25ildän torğan Berlekneñ täsirle räweştä eş alıp baruına yardäm itäçäk disä, qarşı buluçılar Fransiäneñ suverenlegenä zian kiterä häm eşsezlekne arttıraçaq di. Fransiäneñ çittäge territoriälärendä- Kanada yarlarındağı Fransiäneñ 2 utrawında tawış birü bügen başlandı. Yıraqtağı territoriälärdä 2 million Fransiä watandaşı yäşi .Referendum Fransiädä irtägä ütkärelä.


text:
“Dönya dilbegäse kem qulında?”
Ex şul dilbegä... Härkem üz qulına berär oyışma, uram, awıl dilbegäsen töşerergä tırışuın beläsez. Bigräk tä aqçalı berär firma, bank, rayon, şähär, ölkä yäki respublika dilbegäsen eläkterü öçen nindi genä ğämällärgä barmıylar. Elegräk Rusiädä häm Sovetlar berlegendä berdänber partiä yäki anıñ üzäk komitetı, obkom, rayon isemennän telefon aşa kürsätmä niçek birelä, şul ğämälgä quyıla ide. Äle dä, Allağa şöker, andıy kürsätmä birüçe barmaq, berär vertikal' türä yäisä yaña berdänber firqä elekkeçä dilbegäne qulına çornamas dip ışanıp yäşäwçelär haman bar. Ä qayberäwlär şiklänä, ay-hay dilär. Balta yäki dilbegä kem qulında ikänen onıtırğa yaramıy. Säwdägärlärgä dä, sıyır sawuçılarğa da, şiğer yazuçılarğa da, cır icat itüçelärgä dä şul dilbegäle kürsätüçe barmaqnı härwaqıt istä totarğa turı kilä.
Mäsälän, ber xikmätle, döresräge äkämät xäl turında bu atnada mäğlüm buldı. Tatarstannan tön'yaqqa taba Komi respublikası urnaşqan. Şaqtıy salqın bu cirlärdä komilar, ruslar, tatarlar häm başqa xalıqlar yäşi. Şul Komi respublikanıñ başqalası Sıktıvkardağı opera häm balet teatrı böyek kompozitor Şostokoviçnıñ 100 yıllıq yubiley xörmätenä yaña opera quya. Ämma 25 sentäberdä operanıñ berençe quyılışı belän dönyanı şaqqatırabız dip torğanda, teatrda ni barı bäyräm konsertı ğına bulaçaq ikän. Başqa çığışlar arasında Şostokoviçnıñ “Balda” operasınnan özeklär kürsäteläçäk. Bu ni xäl bu? Şundıy suıq yaqlarda şaxterlar, urman kisüçelär räxätlänep ör-yaña opera spektakle qarıy dip torğanda, tağı xalıqnı kimsetü kilep çıqmıymı? Opera quyu öçen küpme aqça totıla, säxnä bizäleşe, tarixi kostyumnar äzerlänä. Şular barısı da yuqqa çığamı?
Eş närsädä soñ? Ä menä närsädä. Ul balda operası böyek rus şağire Puşkinnıñ “Pop häm anıñ xezmätçese balda turında” äkiäte buyınça quyılğan. Opera äzer bulğaç, anı qabul itkändä Sıyktıyvkar häm Vorkuta yeparxiäse särkätibe Filipp ataqay bik qänäğätsez qalğan. Pop yäğni pravoslau dine wäkilen uynawçı, ryassa dip atalğan ozın kiem kigän zat bu operada yämsez kürsätelgän. Puşkin närsä yazmas. Ä xalıq kürä nindi pop, nindi ruxi ostaz. Kileşmi bit inde. Ä ğadi xezmätkär Balda şundıy xörmätle din eşleklesennän kölsä, anıñ cilkäsenä tondırsa, ni eşkä yarıy? Şundıy opera bulamıni ağay-ene? Qısqası, 25 sentäbergä quyılası premyera urınına, konsertta bernindi pop ta kürsätelmäyäçäk. Çönki ul Puşkin tarafınnan uñay qaharman itep kürsätelmi. Sänğät, icat eşläre dilbegäse kemdä ikänlegen hiç añlap bulmıy. Sıktıvkar häm Vorkuta yeparxiäse wäkile opera eşlären belmäsä dä, ideologiäne, säyäsätne belä bulıp çığa. Häm anıñ kürsätmäse, xälitkeç. Mäskäw patriarxlatınıñ tışqı elemtälär bülege xezmätkäre Mixail Dudko bolay dip äytkän – yuq, bu senzura tügel, teatr direksiäse üze xäl itsen, bu bezneñ fikerebez genä. Ä bula şundıy fikerlär, alar färmannan häm qanunnan da qatıraq. Çirkäw fikere teatr öçen nindi ähämiätle ikänlegen tormış üze kürsätte.
Äytergä kiräk, 19 ğasırda da şuşı Puşkin äsärenä däğwälar bulğan ikän. 1840 yılda Jukovskiynıñ “Sını Oteçestva” jurnalında şuşı äkiätne basqanda pop urınına kupes “Quz'ma ostolob” digän ädämne kertkännär. Barı tik 1882 yılda ğına yañadan Puşkin äsären tözätmiçä basa başlağannar. Ä bolay pop urınına säwdägär obrazın qullanu naçar tügel. Kibetçelärne tänqitlärgä yarıy ul. Barı tik däwlät başlıqlarına tel tidermä. Bu mäs'älädä A.Puşkin şulay uq çista tügel. Mäktäp däreslegendäge “Klevetnikam Rossii” şiğıren uqıp qarasağız, şul waqıtta uq Puşkin çın ekstremist bulğan diäçäklär. Ägär dä inde 2006 yıldağı Rusiä qanunnarı buyınça bäyäläsäñ, şulay. Mixail Lermontov ta Puşkinnan äybäträk tügel. “Proşçay nemıtaya Rossiä, strana gospod, strana rabov…”. Ästägafirulla, ästägafirulla. Yäş häm qızu qanlı Lermontov süzlären qabatlap, ällä qaya barıp çığarsıñ. Qaya inde opera yäki balet quyu. Mäktäp däreslegen säke astına yäşerep quyasıñ kilerlek.
Dilbegäne tieşle qullarda qaldırırğa ide. Möselman ruxaniları da Kärim Tinçurinnıñ “Qazan sölgese” äsäre belän qänäğät tügel. Xätta Tuqay üze dä qayber naçar işannardan kölgän. Aña qarap sänğät häm säyäsät dilbegäse mäçetlärgä tapşırılmıy bit. Ay qatlawlı bu dönya. Sıktıvkardağı yeparxiä kürsätmäse turında uylasañ, bötenläy äsär yazu tügel, awız açıp süz äytäse dä kilmi. Xätta şuşı cömlälärne efirda äytergä tel äylänmi. Ämma barıber Sıktıvkar teatrı turındağı mäğlümatnı sezgä äytmi çıdıy almadıq. Biğäybä. Rimzil Wäli


text:
Nigä ber din genä?
Tatarstan buyınça keşe xoquqların yaqlawçı wäqälätle wäkil Räşit Wäğizov bu xaqta üzeneñ Mäskäwdäge kollegası Oleg Mironovqa maxsus xat yulladı. Wäğizov fikerençä, bu mäs'älä Tatarstanda borçu tudıra, çönki grajdannarnıñ wöcdan irege çiklänä. Şuña da Räşit Wäğizov oşbu mäs'älä buyınça Oleg Mironovtan Rossiä prezidentı Vladimir Putinğa möräcäğät itüen ütenä.
Moña östäp şunısın da äytergä kiräk. Uzğan yılnıñ dekaber ayında Bötendönya Tatar kongressınıñ märtäbäle ber cıyılışında Fäwziä Bäyramova çığış yasap :“Ägär dä mäktäplärdä pravoslavie dinen öyrätü kertelä ikän, bez şunduq islam dinen uqıtunı da taläp itäçäkbez”, - digän ide. Çınnan da, demokratik cirlektä milli wä dini tigezlek (paritet) saqlanırğa tieş. Älege mäs’älägä Tatarstan xökümäteneñ qaraşın açıqlaw yözennän bez respublikanıñ xökümäte qarşındağı din buyınça şura räise, ğalim Rinat Nabievqa şaltırattıq. Ul bezgä menä närsälär söyläde. AUDİO: (Nabiev küpmillätle, küpdinle däwlättä ber genä dinneñ östen buluı zur problema tudıra, dip sanıy).


text:
Qazaxstan yuğarı mäxkamäse uzğan fevral ayında oppozitsiä citäkçese Altınbäk Sarsınbayevnı üterüdä ğäyeplängän 10 keşegä ülem häm törmä cäzaları bilgeläde.
Ğäyeplänüçelär basım astında ğäyeplären tanırğa mäcbür itelüläre turında belderep Avgust axırında yuğarıraq mäxkamägä möräcäğät itkän ide.
Elekke iminlek ofitserı Röstäm İbrahimov ülemgä xökem itelde.
Qalğan ğäyeplänüçelär 3 yıldan alıp 20 yılğa qädär törmä cäzalarına xökem itelde.
2003 yıldan birle Qazaxstanda ülem cäzaların ğämälgä aşıru tıyıla.