text:
Rusiye ABDniñ Sankt-Peterburgtaki Baş konsullığını qapatqanı aqqında ilân etti ve bundan evel Büyük Britaniyağa birdemlik yaparaq, Birleşken Devletler ve başqa memeleketlerden sürgün etilgen sayıda diplomat sürgün ete. Bu aqta Rusiye tış işleri naziri Sergey Lavrov ilân etti.
«Bu daqqalarda ABDniñ elçisi Huntsman nazirligimizge davet etildi.Menim muavinim Sergey Ryabkov ABDge nisbeten böyle çarelerniñ mazmunını izaatlay, şu cumleden, bu sayıda diplomatlarnıñ sürgün etilüvi ve olar ABDniñ Sankt-Peterburgtaki Baş konsullığınıñ faaliyetine razı olmağanı aqqındaki qararını qaplap ala», – dep bidire Lavrov.
Rusiye TİN haberine istinaden, bu diplomatlar Rusiyeni 2018 senesi aprelniñ ne qadar terk etmeli.
Eñ az 28 devlet Rusiye diplomatlarını, martnıñ 4-nde sabıq rusiyeli eki taraflı casus Sergey Skripal ve qızı ingliz Solisburysinde zeerlengenlerine bir cevap olaraq sürgün etmege qarar bergen edi. London ve onıñ ittifaqdaşları Moskvanı zeerlevde qabaatlasa da, Kremi Rusiyeniñ iştirak etkenini red etken etti.
ABD - 60, Büyük Britaniya -23, Ukraina -13 diplomatnı sürgün etti. Londonnen ittifaqdaşlıq yapqan diger devletler bir ile dört diplomatnı çıqarmaqnen sıñırlandı.


c: text/html

text:
2017 senesi aprel 3 kününe qadar Donbass ve işğal etilgen Qırımdan köçip kelgen qorantalarnıñ sayısı 1 mln 200 biñ insanğa qadar yetti, dep bildire Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«Vilâyetlerniñ ve Kyiv rayon devlet memuriyeti içtimaiy qoruv bölükleriniñ malümatlarına köre, 2017 senesi aprel 3-ne qadar Donbass ve Qırımdan köçip kelgen 1 mln 590 056 insan ve 1 mln 278 204 biñ qoranta qayd etildi. 2017 senesi mart 30-na qadar yardım alğanlarğa 764 669 biñ grivna berildi», – dep qayd etile haberde.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımada sakinleriniñ bir qısmı esas Ukrainağa köçip keldi. Fevral 28-ne qadar Ukraina fevqulâde vaziyetler meseleleri devlet hızmetiniñ regional ştabları memleket içinde köçip kelgen 1 mln 62 460 biñ insannı qayd etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"5 Afrika ilenä säyäxät çiklänä"
Bu xaqta Törkiyäneñ sälamätlek saqlaw ministrı belderde
Törkiyäneñ sälamätlek saqlaw ministrı Faxrettin Koca Nu mutantı arqasında Botsvana, Kön’yaq Afrika Cömhüriyäte, Mozambik, Namibiya häm Zimbabvedan Törkiyägä säyäxät itüneñ röxsät itelmäyäçägen açıqladı.
Ministr Koca Tvitter akkauntınnan kiçä açıqlaw yasap tübändägelärne citkerde: “Nu mutantı arqasında artqan awıru oçraqları säbäple Botsvana, Kön’yaq Afrika Cömhüriyäte, Mozambik, Namibiya häm Zimbabvedan ilebezgä barlıq ciröste, hawa, diñgez häm timer yulı çik qapqalarıbızdan tönge 12dän başlap säyäxät itügä röxsät birelmäyäçäk.”
Bäyläneşle xäbärlär
Altun: “Tağın da ğadel ber dönya mömkin”
Törkiyä İlbaşı idaräseneñ êlemtä başlığı Fahrettin Altun rasaçılıqnıñ, İslamofobiyanıñ häm diskriminaśiyanıñ barlıq törlärenä qarşı torunıñ keşelekneñ iñ zur burıçı buluın belderde
Peskov: "Putin Ärdoğannıñ çaqıruın qabul itte”
Rusiyä Däwlät başlığı Vladimir Putin İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ çaqıruı qısalarında Törkiyägä kiläçäk


text:
Qırımnıñ şimalinde Rusiye arbiy tehnikası avuşmaqta, dep bildire dekabrniñ 20-nde şaatlar. Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkenine köre, Ermeni Bazar tarafından memuriy sıñırğa taba zırhlı taşıyıcılar, toplar ve tarla aşhanesi kolonnaları kete.
Berilgen malümatqa köre, kolonnalardan biri «Krımskiy titan» zavodı civarlarında, yoldan bir qaç kilometr mesafesinde yerleşti.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti yolbaşçısınıñ yardımcısı Oleg Slobodân Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, sıñırcılar vaziyetni közete.
«Vaziyetni közetemiz, dep tasdıqlay bilem. Amma şimdilik izaatlap olamayıq, çünki bütün malümat umumiyleştirile ve areket planı çerçivesinde qullanıla», – dedi Slobodân.
Ukraina Mudafaa nazirligi vaziyetni izaatlamayıp, muracaat yollamağa teklif etti.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bildirdi ki, avgust ayınıñ soñundan başlap Rusiye Ukraina sıñırı boyunca askerlerniñ bulunmasını quvetleştirdi. Onıñ qayd etkenine köre, Qırımda ve Donbasnıñ işğal etilgen topraqlarında Rusiye arbiy tehnikasınıñ sayısı artqanı qayd etildi.
«Ukraina sıñırı boyunca Rusiye ordusınıñ yerdeki taqımları Donbasnıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında ve Qırımda 28 taktik gruppa batalyonı, 1120 tank, 2600 zırhlı maşina, 1230 topçı sistema ve 442 raketa sisteması, 6 operativ-taktik raketa kompleksinden ibarettir», – dep yazdı Poroşenko.
2018 senesi noyabrniñ soñunda Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.


text:
Merkeziy saylav komissiyası ekinci turı aprelniñ 21-nde keçirilgen Ukraina prezidenti saylavları prokotollarınıñ 100%-ını teşkerdi.
Bu malümatqa köre, şoumen Volodımır Zelenskıy 13 541 530 rey (73.22%) qazandı, Ukrainanıñ şimdiki prezidenti Petro Poroşenkoğa ise 4 522 320 saylayıcı (24,54%) qoltuttı.
Umumen saylavlarda 18 491 840 vatandaş iştirak etti.
Bülletenlerniñ 2,31%-ı bozuldı. Saylavlarda iştirak etkenlerniñ sayısı 61,37% oldı.
Merkeziy saylav komissiyası saylavlarnıñ soñki neticelerini 2019 senesi mayısnıñ 1-ne qadar çıqarmalı. Yañı saylanğan prezidentniñ inauguratsiyası iyünniñ 3-ne qadar ötkerilmeli.


text:
Saq şeerinde Morskaya soqağı boyu kezinti zonasınıñ qururlışı başlandı. Leyhağa köre, mında baqma meydançıqlarınen 5,6 kilometrlik beton yalısı olmalı, oña 1,14 milliard ruble ayırıldı. Böylece tegizlengen meydanlarda raatlıq zonalarını inşaat etmege teklif etile, amma yerli sakinler buña qarşı çıqa.
Bu yıl yazda Saq faali Marina Galagan, yalıdan 40 metr uzaqlığında qurucılıq yapılğanına diqqat ayırdı. Onıñ fikrince, Rusiye federal budjetinden aqça almaq içün, sımarışçı ve icrağıca balaban meydanlarğa beton tökmege elverişlidir. Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde büyük Saq inşaatı muzakere etile edi.
Yerli matbuatqa berge intervyüsinde 2019 senesi iyül ayında Saq memuriyetiniñ rusiyeli başı vazifesini becergen Andrey İvkin, bazı yerlerde betinlı yalı kenarı suvğace baracağını aytqan edi:
"Betonlı yalı kenarı bazı yerlerde suvğaca baracaq. Biz başta inşaat meydançığını azırlaymız, topraq, çaqılnı ketirip sepemiz, soñ ise onıñ üstüne beton tökülecek. İş pek qıyındır. Amma bu meydançıqta biznes olmaycaq. Episi uzaqça, yalı kenarından tış olacaq. Ve o biznesler abadanlaştıruv, kenef, urba avmaştıruv hanelerniñ tiklemesim cıyıştırmaqnen oğraşacaq".
Qırım ekilogı Margarita Litvinenko, bu leyha yerli ekologik sistemanı deñiştirir, dep tüşüne.
Takиe бeToHHыe coopyжeHия oдHoзHaчHo oTpицaTeлbHo BлияюT Ha peжиM бeperoBMaprapиTa ЛиTBиHeHko
- Yerli akimiyet, kirağa berilecek ya da satılacaq topraqları az olğanını ayta. İnternette körgen edim ki, yalı kenarındaki topraqta qurucılıq yapmaq içün, 500 metrlik qoruma mıntaqasını 100 metrge qadar qısqartmağa isteyler.
Soñ ise betonlı yalıdan soñ topraqlarnı inşaat içün berip olacaqlar! Tabiiy plâj olsa ise, bunı yapmaq mümkün degil. Ekologiya ceetinden tesirge baqsaq, alimler endi ayta edi ki, böyle beton inşaatlar, şübesiz, yalılarnıñ rejimine menfiy tesir ete. Bu, sadece adam ahmaqlığı ve qızğançlığıdır. Anda sanatoriyni qursalar, onıñ çirkef suvlarını temizlemeyip deñizge tökeceklerdir.
2019 senesi iyünde "Primeçaniya" matbuatı, coğrafiya ilimleri doktorı, Rusiye İlimler Akademiyasınıñ Deñiz gidrofizika institutınıñ ilmiy hadimi Yuriy Gorâçkinniñ fikrini bastıra edi:
"Baarde institutımızğa Saq memuriyetiniñ ve tış icracısınıñ vekilleri kele edi. Biz eki yıldan berli seslendirgen fikrimizni olar pek yahşı bile, ve, niayet, leyhanıñ hatalarınıqabul etip, tevsiye soray ediler. Tış icracıları, tenderden evel leyha tafsilâtınen tanışıp yetiştirmegenlerini ayttı. Memuriyet hadimleri ise, şeer büdjetiniñ büyük bir qısmını tabiiy plâj yerine qurulıcaq suniy plâjlarnıñ baqmasına masraf etmege kerek olğanınen qasevetlene edi. Musafirlerimiz sağlıqlaşqanda, bizni haberdar etmege söz bergen edi, amma sözüni yerine ketirmediler. Bir aydan soñ ise qurucılıq başlandı".
Dekabrniñ başında Saq memuriyetiniñ yañı başı Mihail Afanasyev, yerli sakinlerniñ narazılıq aktsiyasından soñ, qurucılıqnıñ bir qısmında işlerni kelecek kurort mevsimine qadar toqtatmağa vade etti.
Kezlev şeer şurasınıñ kurort ve turizm bölüginiñ sabıq baş mütehassısı Sergey Vikarçuk, icracılar iş devamında bir şeyni tüzetip olacağında şübelene.
- Ebet, abadanlaştırılğan yalıkenarı kerek, amma mütehassıslar aytqanı kibi, o, ekologiyağa zarar ketirse, olarnıñ fikrini nazarğa almaq kerek. Men bu mesele aqqında eşitken edim, amma mence, akimiyet o adamlarnıñ istegenini yahşı añlamay. Men kiyik plâjlarnı sevem, balalıqtan berli Saq ve Kezlev arasında raatlana edim. Er yerge beton tökmek - yapıla bilecek eñ aqılsız şeydir. Yalı kenarı baqılğan olmaq kerek, piyade soqaqları, maşna park yerleri, kempingler ve ilâhre olmalı. Yerli sakinlerniñ isteklerini yerine ketirseler, olarnı iş adamlarına bile bermek mümkün. Onıñ içün, şeerlilerniñ telâşlanğanı mantıqlıdır, bu faaliyetke qol tutmaq kerek. Akimiyet olarnıñ isteklerini diñlese, daa bir şeyni tüşetip yetiştirirler. Amma bu, ebet, pek qıyın olacaq.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Bağçasarayda rusiyeli telükesizlik hadimleri “Qırım birdemligi”niñ faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv ötkergen soñ, onıñ babasını rayon politsiya bölügine alıp ketken. Bu aqta birleşmeniñ Facebook saifesinde haber etile.
Ayrıca tintüv yerine alıp barğan yolüzerinde GİBDD hadimleri turıp er kesniñ vesiqalarını teşkermekte.
Memet Belâlovnıñ apayı – Ediye – aytıp bergenine köre, Osman Belâlov ne yerde olğanı ale daa belli degil eken.
Malümat derc etilgen maaldegece rusiyeli telükesizlik hızmetleri tintüv boyunca iç bir bir izaat bermedi.
Sentâbrniñ 13-nde saba rusiyeli telükesizlik hadimleri “Qırım birdemligi”niñ faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv ötkerdi.
Osman Belâlov Bağçasaraydaki “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Memet Belâlovnıñ qardaşı ola.
2016 senesi Qırımnıñ rusiyeli mahkemesi Osman Belâlovqa 10 biñ ruble para cöremesi tayin etken edi. O, 2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasaraydaki “Salaçıq” kafesi yanında “ruhsetsiz mitingte” iştirak etüvde qabaatlanğan edi. O künü faaller rusiyeli telükesizlik hadimleri qırımtatarlarda tintüvyapqanını eşitip, kafe yanında toplanğan ediler.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ İçki işler nazirligi ve Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Federatsiyası içki işler nazirliginiñ hadimleri tanılmağan Qırım Cumhuriyetinde Ukraina ile sıñırğa yaqın yerleşken rayonlarda aşırıcılarnı qıdıra ve olarnıñ tarafından ola bilecek provokatsion areketlerge yol bermemege tırışalar.
Qırım içki işler nazirliginiñ saytında berilgen malümatqa köre, umumiy gruppalar tizildi, olarnıñ erkânına ise «Berkut», Devlet avtoispetsiyası, OMON ve Rusiye Federatsiyası İçki işler nazirliginiñ hadimleri kirdi.
Umumiy gruppalar «Çonğar», «Turetskiy val» ve «Perekop» noqtalarında çalışa.
İşbu tedbirler çerçivesinde qanunsız alda elde etilgen silâ, mahsus aletler, narkotik ve diger yasaq etilgen maddeler, em de sahte vesiqalar ve naqliyat vastalarınıñ işaretleri tapılsa, olarnı alacaqlar.
Nazirlikte qayd etkenlerine köre, al-azırda Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına boysuna ve uquq qorçalayıcı organlarnıñ hadimlerine nisbeten yapılğan cinayetler içün memuriy ve cinaiy cezalar da aynı bu qanunlarğa mensüp.
«Böyle etip, Rusiye Federatsiyasınıñ Memuriy kodeksindeki 19.3 maddesine köre, politsiya hadimi, cinaiy-icra sistema müessisesiniñ arbiyi ya da hadiminiñ içtimaiy tertipni nezaret etüv ve içtimaiy telükesizliknen temin etüv boyunca qanuniy avalesi ya da talabına boysunmağanı içün memuriy para cezası ya da memuriy yaqalanuv olaraq memuriy mesüliet belgilengen», – dep bildirile beyanatta.
Bundan ğayrı, mında Rusiye Federatsiyasınıñ Cinayi kodeksine de esaslanalar, böyle etip, uquq qorçalayıcı organı hadiminiñ ömürine zarar ketirilmesi (RF CK 317 madde), akimiyet vekiline nisbeten zorbalıq (RF CK 318 madde), em de akimiyet temsilcisine qarşı aqaret sözleri içün (RF CK 319 madde) mesülietke çeke bileler. Qayd etilgen cinayetler ciddiy bir ceza almasını belgiley.
Umumiy gruppalar «Çonğar», «Turetskiy val» ve «Perekop» noqtalarında çalışa.
Rusiye Federatsiyasınıñ İçki işler nazirligi ve Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Federatsiyası içki işler nazirliginiñ hadimleri tanılmağan Qırım Cumhuriyetinde Ukraina ile sıñırğa yaqın yerleşken rayonlarda aşırıcılarnı qıdıra ve olarnıñ tarafından ola bilecek provokatsion areketlerge yol bermemege tırışalar.


text:
Kiyev – O, boyevikler tarafından eki kere esir alınğan ve azat etilgen yekâne qırımtatar qadınıdır. O, Donbassqa gumanitar yardımnı alıp kete ve arbiy esirlerniñ azat etilmesinen oğraşa. Qırım yarımadasından mecburen köçip kelgen qadın qan tökülmesini ve davanı toqtatmağa çağırıp, er şey yerine qaytacağına, Qırım ise kene de Ukraina terkibinde olacağına inanmağa devam ete.
Qırım.Aqiqat Euromaydan faali olğan qırımlı Gayde Rizayevanı onı Kiyevde esaretten qarşılağan dostları ve tuvğanlarınen beraber çiberek qavurğanda kördi. Gaydeniñ aytqanına köre, Qırım işğalinden evel o, 10 yıl devamında mahkemede çalışıp, «Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ uquqçısı» unvanını alğan edi. Euromaydan ve ondan soñraki vaqialar onıñ ayatını deñiştirdi. Başta qırımlı köçip kelgenlerniñ yerleştirilmesinen oğraşa edi, soñra ise arbiy areketler alanına yol aldı...
– Nasıl etip esir tüştiñiz, ve andan çıqmağa kim yardım etti?
– Batalyonlarımızğa gumanitar yardımnı alıp ketecek edik ve keçken sene iyül 22-de LNR blokpostlarından birinde yaqalanğan edik. Oktâbr ayında meni separatistler yerine azat ettiler, meni «Vatanperver» arbiy esirlerni aluv gruppası qarşılağan edi. Soñra olarnıñ hadimi oldım ve arbiy esirlerni almaştırmağa başladım.
Bu sene LNRge arbiy esirler içün gumanitar yardımnı alıp kete edim, balalarnı, verem hastalığı olğanlarnı Alçevskten Kiyevge alıp kete edim. Lâkin Stanitsa Luganskayada tintüv oldı, aydavcınıñ maşinasında silâ tapıldı, ve bizni yaqaladılar. Bu sefer dört buçuq ay esarette qaldım. Qırımda qayd olğanımdan sebep Rusiye taqiqat komitetine avuştıracaq ediler. Lâkin iyül 10-da men ve 10 asker Sçastye şeeriniñ rayonında azat etilgen edik.
– Ne sebepten ve kim olaraq esir alındıñız?
– Men adiy insan olaraq esarette edim. Vatandaşlarnı almaştıruv mehanizmi yoq, olarnı azat etmek kerekler. LNR «anayasası» bar, qabaat 48 saat içinde bildirilmeli, dört buçuq ay devamında qabaatımnı öyle de aytmadılar, özleri qabaatımnı añlap olamay ediler. «Adam beriñiz – madde tapılır» kibi. Bugünki künde arbiyni adiy adamğa baqqanda esaretten qurtarmaq daa qolay. Adiy insanlar – göñülli, diversant, tüzetici, jurnalistler ve ilâhre. Adamlar sebepsiz qapatıla.
– Esarette ne oldı?
– Şimdi soqaqta yürgen adiy insanğa esaret ne olğanını ve anda neler keçkenini añlamaq zor. Çoqusı allarda böyle sual bereler: anda ne oldı? O yer qaideler olğan apishane bile degil: ne sebepten ve ne qadar qalğanını bilesiñ, ne tuvğanlarınen laf etesiñ, ne de cep telefonları berile. Esaret – qorqunç bir şey, er kün ölümni bekleysiñ, apishane odası açılğanda bu kün nasıl bitecegini bilemezsiñ. Keçken sene separatistler bizden malümat almaq içün közümizniñ ögünde adamlarnı öldüre ediler. Bir çoq adam öldürildi, çoqusını artıq tapamazsıñ.
Adiy ve arbiy insanlarnıñ esaret ne olğanını bilmelerini istemez edim. Lâkin Yuqarı Radadan, ükümetimizden, eñ azından bir kişi esir tüşmesini isteyim. Bizler kibi 4,5 ay qalmaq kerekmey, ya da bazıları kibi 9 ay qıynalmaq da kerekmey. Bir kün esir qalsınlar, yapqanlarınıñ aqibetlerini añlasınlar. Arbiy esirlerniñ tapılmasını isteyim, çoqusı allarda olar bunıñ ne olğanını bilmeyler, ve olar bunıñ iç bir manası yoq, dep tüşüneler. Bizler, adiy insanlar, göñülliler, adamlarnı esaretten çıqarmaq içün elimizden kelgenini yapmağa tırışamız.
Dört buçuq ay oturmaq kerekmey, olar dayanamazlar – özüni asarlar. Bir kün qalsınlar isteyim. İç olmağanda bir kişi. Ve başqalarğa da añlatsıñ. Soñra bizim adamlarımıznı tez-tez azat etmege başlarlar.
Keçken sene men adamnı bir kün quçağımda tutıp, yalvara edim: dayan. Neticede bizni işke çıqaralar – qaytamız: odada ceset asılğan. Adam dayanamadı.
– Siziñ fikiriñizce, Qırım Ukrainağa qaytacaqmı?
– Qırımnıñ Ukraina terkibine keri qaytacağına inanam. Çoqusı peşman etti. LNR ve DNR topraqlarında da peşman oldılar, bir çoq insan bunıñ başlamasından peşman ete.
Bizler, qıtada yaşağan qırımtatarlar, ananelerimizni saqlap qalamız ve bir şeyge baqmadan, Qırımğa qaytacağımızğa, daa küçlü qaytacağımızğa, ve iç bir şeyniñ bizni yeñemeycegine inanamız. Doğru areket etecekmiz, qansız. Er şey kerek olğanı kibi olacağından eminim.
Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirip, dava arizalarını berip, Qırımnı keri almaq mümkün. Qırım qırımtatar cumhuriyeti adını alsa, adalet yeñecektir.
– Tuvğan toprağıñız içün cenkleşmege azırsıñızmı?
– Başqa çare qalmasa, silâ almağa kerek olsa. O sefer bizler, men de, qoluma silâ alıp, öz toprağımnı azat etmege azırım.
Er bir milletniñ vatan aqqı bar, bizler, qırımtatarlar, öyle de çoq şey kördik, tuvğanlarımıznı coydıq, ecdatlarımıznıñ mezarlarına ürmetten buña da razımız.


text:
Açlıq tutıp başlağanından berli Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Emir-Usein Kuku 9 kg azğan. Bu aqta adliyeci Edem Semedlâyevke esaslanıp «Qırım birdemligi» birleşmesini haber etti.
«Emir-Usein Kuku doğğan kününden başlap yani 2018 senesi iyünniñ 26-ndan berli açlıq tuta. Keçken 16 kün içinde o 9 kg azğan. Orta esapnen künde 600 gramm coya. 4 sanlı SİZOniñ bir kişilik üceyredesinde daimiy videotaqip altında tutula. İlân etken açlığına bağmadan, oña er kün yemek ketire ve tartıp baqalar», – dedi adliyeci.
İyülniñ 10-nda Emir-Usein Kukunı Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeeri SİZOsından belli olmağan tarafqa alıp ketilgen. SİZO hadimleri Sergey Loktevke onıñ imayesi altındaki şahıs ne yerge bulunğanı aqqında aytmaqnı red etkenler. Daa soñra Kukunı tibbiy muessisege teşkerüv içün alıp ketkenleri aqqında belli oldı.
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisi Emir-Usein Kuku iyünniñ 26-nda açlıq ilân etti.
Mevzunen bağlı olaraq: «Onı qanunsızlıq mecbur etti»: Emir-Usein Kuku bir aftadan berli açlıq tuta
Mayıs ayınıñ soñunda Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ altı iştirakçisiniñ tevqif müddetini üç ayğa uzattı.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadalı «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte ötkerilgen köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinleri Rostov-na-Donu şeerine yollandı.
Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçileriniñ azat etilmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Kuray Tavışı
Min ata-anamnı belmim.
Alarnı bik şäp kiyengän surättä faraz kıla idem.
Güyä alar bik şäfkatle, bik maturlar... Tik ikese dä hälsezlär... Ällä nindi, karañgılı-yaktılı bülmädä bik äkren, bik köçkä genä söyläşälär, süzläre añgarılmıy... Morcada cil sızgırıp tora, häm kurkınıçlı, häm moñlı kuray uynagan tavış işetelä... Yäisä alar ällä kayda kırda, ber-berlärennän yırak yatalar. Tagın uk hälsezlär... Öslärenä neçkä çarşaular yabılgan, kütärelep, örelep toralar... Çarşaularnı cil selketä, cil sızgıra... Karañgı... Kuray tavışı işetelä, kem uynaganı kürenmi...
Ülem miña şulay toyıla ide.
Artıgın uylıy almıy, kurka gına idem.
Dädäm mine yaratmıy ide.
Anıñ berniçä märtäbä:
– Sin, malay, yahşı bulmassıñ! – digän süzläre häteremdä.
Min moñar bik borçıla idem. Aulakka kitep yılıydır idem. Başkalarnıñ yahşı bulıp ta, üzemneñ naçar bulaçagıma küñelem ärni ide.
Minem yahşı bulasım kilä ide. «Yahşı» bulır öçen nişlärgä kiräk ikänlegen törleçä uylıy vä añlarga tırışa idem.
Hezmätçe Fäyzulla agaynı dädäm ber dä orışmıy ide.
Min anı: «Yahşıdır ahrısı...» dip uylıym, läkin närsäse yahşı ikänlegen belä almıy aptırıydır idem. Kulları yargalangan, ber barmagı käkre, ber küze aklı, üze härvakıt atlarnıñ anaların sügä...
Şulay da min anıñ turısında naçar dip hökem yörtä almıy idem: naçar bulsa, älbättä, dädäm orışır ide.
Bez çäçü vakıtında anıñ belän kırga, çäçärgä yörider idek.
Ciñgäyem mine bik irtä uyata torgan ide. Ul miña açulanmıyça gına:
– Tor, balakayım... tor, – di ide.
Min anı söyäder idem; küzläremne köçkä bulsa da açıp, tizräk torırga tırışa idem.
Küp vakıtta, bez kırga çıkkaç kına, urman artınnan koyaş kürenä başlıy ide. Bu vakıtta inde yokım açıla, rähätlänep kitäm...
Kayçagında Fäyzulla agay miña aklı küzen genä äyländerep, kalın tavışı belän:
– Nihäl, çäükä? Yokı açılamı? – di.
– Açıla, – dim.
– Anañ bulsa, mondıy irtä uyatmas ide şul. Änä niçek üzeneñ kızları rähätlänep yoklap kaldılar! – di.
– Alar bit kızlar, – dim. Ul basıp kına:
– Kızlar şul! – di dä, kön buyı minem belän ber süz dä söylämi... Ul sukalıy, min anıñ artınnan tırmalıym... Anıñ kiñ vä kerle arkası belän kara cilkäse köne buyına minem küz aldımda yörsä dä, minem añar eçem poşmıy ide. Bälki köçle vä zur ber keşeneñ mine ber dä borçımıy gına aldımnan yörüe mine tınıçlandıra ide. Bu vakıt min kurıkmıy idem. Atlar yomşak tufrak östennän haman atlıylar, haman baralar. Berseneñ kamıtı bik neçkä ıñgıraşkan tösle tavış birä, şıgırdıy...
Törle yakta keşelär bezneñ kebek ük cir kayıra, mıcgıp häräkätlänep toralar, annan-monnan tavışlar işetelgäli, keşe kıçkıra, at keşni... Mondagı tavışlar bere dä eç poşu tavışları tügel; uynau, küñel açu tavışları da tügel, uy vä ömetlär arasınnan çıkkan eş tavışları.
Cirebez başınnan uzgan kaysı keşe, süz kuşmıy ütmäs öçen, Fäyzulla agayga:
– Malaynı arıtma! – dip kıçkıra.
Ul miña äylänep karıy da:
– Malay yeget ul, – di. Yänä tegeñär karamıy, atlarnı äydi...
Min azrak şatlanam. Fäyzulla agaynıñ kerle arkası, kara cilkäse miña tagın söykemleräk kürenä. Baytak eşlägäç inde, ul miña:
– Çäükä! Aşıysı kiläme? –di.
Min ni dip äytsäm dä, ul añar ähämiyät birmi – tınarga tuktıybız.
Aşaganda min anıñ käkre barmagına karamıym; üze kürerdän oyalam. Aşap tuygaç, ikebez dä doga kılabız, Fäyzulla agay: allahım bäräkät, dip bit sıpıra, min dä anıñ artınnan şulay äytäm.
Bäğze vakıt ul doga kılgaçtın minnän:
– Nihäl, armadıñmı? – dip sorıy.
Min arganlıgımnı añar äytmim, härvakıt:
– Yuk, armadım, – dim. Şunnan soñ ul artık söyläşmi:
– Atlar solıların betergäç, mine uyatırsıñ... – di vä ozın gına kiyerelep suzıla da, tiz arada uk hırıldap yokıga kitä... Min yalgız utırıp kalam. Bu vakıt miña bik küñelsez bula.
Tirä-yaktagı çäçüçelär dä hämmäse eştän tuktalgan. Ayak östendä kem dä kürenmi. Anda-monda atlar gına ikäü-öçäü bergä kiñäşep, serläşep torgan kebek kürenälär. Tabiğat terelep betmägän. Koşlardan çıpçık yäisä sıyırçıklar gına çırıldaşkalap ütälär yäisä ala karga açı tavışı belän karkıldap uza. Anıñ söykemsez açı tavışına atlar aşagan cirlärennän tuktap karanalar, min iskärtmästän, ni buldı dip aptırap, Fäyzulla agayga karıym... Ul hırıldap yata, yoklıy ahrısı. Läkin kerfek aralarınnan küzläre kürenä, ikese dä aklı kebek, häräkätlänälär. Min tagın kurkam... Bervakıt min şulay añar taba karap tora idem, ul kinät avızın yırşaytıp, çırayı kölgän räveştä buldı. Ah, bu söykemsez köleş! Mine bötenläy izde, çäçlärem ürä tordı, tübämnän bozlı su koyılgan kebek buldı. Kurıkkanımnan torıp ber çitkä kitep utırdım.
Monnan soñ ul yoklaganda min añar karamıy ber çittäräk, avıl yakka karap utıradır idem. Avıl yanındagı tau östendä ike cil tegermäne bik yıraktan kürenä idelär. Alar minem zihenemne adaştıralar... Miña alar canlı kebek toyıla idelär. Kayçagında mögezlären suzıp, nider tıñlagan tösle, tik kenä toralar. Bu vakıtta ällä nindi kodrät käcäläre tösle canvarlarga oşıylar. Yäisä ber urında ciñnären selketep, kulların butap-butap şayargan balalar tösle kotırıp çıgalar... Ah, bu şayargan "diyü balaları" yıraktan nihätle minem eçemne poşıra idelär. Bu vakıtta atlarnıñ ber köygä kıştırdaşıp aşagan tavışları, Fäyzulla agaynıñ hırıldavı, korı cilneñ ıcgıruı arasınnan kuray uynagan tavış işetelä ide, anam-atam da şunda bulgan kebek toyıla ide. Tik kürmi genä idem...
Fäyzulla agay yoklap torgaç:
– Äydä, beterik tä, kaytırbız... – di torgan ide. Ul mine küñelländerer öçen monı äytä ide. Tagın kiçkä hätle ber dä söyläşmiçä eşlider idek.
Tik bu vakıtta borın ütä genä köy çıgargalap yöri ide ul. Bu çakta miña küñelle buladır ide.
Bez avılga kaytkanda, koyaş tübänlänep kızargan bula ide. Tegermännär yanınnan ütkändä, min inde tınıçsızlanmıy idem: Fäyzulla agay äkrenläp cırlıy, min tıñlap kaytam. Anıñ cırlarına min ällä nindi mäğnäle, serle süzlär, hakıykatlär kebek karıydır idem.
Ul ber cırında:
“Tönnär urtasında ükerep yılıy
Buyga gına citkän kız bala», – di. Min şul turıda yul buyınça uylıy kiläm: «Ni säbäptän bolay tön urtasında ükerep yılıy ikän? Alar hämmäse dä şulay tön urtasında yılıylarmı?.. Änkäläre sizäme, yuatamı ikän? Açulanmıy gına yuatası ide. Alar bit ğayeple tügel: Fäyzulla agay da alarnı sükmi, kızganıp kına cırlıy...»
Bezgä dädäm üze kapka aça, ciñgäm dä, Gölnisa belän Fatıyma da şunda bulalar.
Ciñgäm açık yöz belän minem turıda Fäyzulla agayga:
– Häsänemne sin arıtkansıñdır inde, yülär närsä! –di. Miña:
– Äydä yuın inde tizräk, aşıysıñ da kilä torgandır, bäbkäm... – kebek süzlär äytep, yagımlı gına karşılıy ide. Dädäm:
– Azdırma, azdırma üzen, Fäyzulla! Niçek, yalkaulanmıymı, karışmıymı? Yuksa, min üzen!.. – di.
Ciñgäm aña açulana:
– Ya, bulır, sataşkan! Balanıñ küñelen bozıp söylänäseñ şunda... – di.
Minem küzläremä yäşlär kilä, köçkä genä yılamıy tüzäm.
Fäyzulla agay:
– Malay yeget, öylänäse genä bar... – di.
Ciñgäy minem arkamnan kagıp kölä, min oyalıp öygä kerep kitäm.
Minem yuıngan ciremä kilep, Gölnisa belän Fatıyma ber-bersen bülep-bülep miña häbärlär söylilär: kayda änkäyläre belän kunakka bargannar, bäpkälärne niçek karga ala başlagan, ätkäläre yärminkädän nindi uyınçıklar kiterergä äytkän, – tiz genä söyläp ölgerergä tırışalar.
Kiç tiz uza, irtän tagın ciñgäm uyata, tagın tiz genä torırga tırışam...
Çäçü betkän ide inde... Ber kön Fäyzulla agay hästälänep öyenä kitte. Şunnan soñ anıñ hatının ber-ike märtäbä kürdem. Dädämnän akça sorarga kilgän ide. Anıñ hatını üzennän biyek, üzennän matur ide, tik kiyemnäre naçar. Menä ciñgämneñ külmäkläre şäplär!
Bez bervakıt comga könendä ciñgäm, Gölnisa, Fatıyma urmanga ciläkkä bardık. Ciñgäm miña yaña külmäk-ıştan, kük käläpüş kiderde. Gölnisa belän Fatıyma da bik kiyengännär ide. Kön bik häybät, ayaz, urman täbänäk, yafrak vä çäçäkkä kümelgän, küz kamaşırlık yaktı, esse. Agaç, çäçäk isläre migä ük tula, rähätländerälär; törle sandugaçlar, Gölnisa belän Fatıymanıñ min kırdan kaytkaç aşıgıp-aşıgıp häbär söylägännäre kebek, ällä niçäse berdän sayrıy, iñ neçkä kıldan alıp törle köy, törle tavıştan gacäyeple ber matur görelte çıga: ällä kaylarda çıltırap akkan yılga tavışları, ällä nindi hatın-kıznıñ bik neçkä, bik matur kahkahäläre, bişek tirbätkän köylär, ällä kaylardan işetelgän kötüçe kıçkırıkları, küktä uynalgan ällä nindi şatlık köyläre, kuray tavışları, çiksez-kırıysız maturlık, saflık, yugarılık köyläre... Bu vakıtta atam-anam da güyä ällä kayda, bik yıraklarda şatlanalar...
– Häsän, Gölnisa, sez minnän yırak yörmägez, adaşırsız... – di ciñgäm. Ul üzeneñ al külmäge, matur çırayı belän bik zur göl çäçägenä oşıy, ifrat ta söykemle!.. Kayber cirlärdä agaç botakları añar timäsen öçen, ul ütkänçe totıp toram, añar kürsätkän şul keçkenä hezmätemä canım belän rähätlänäm... Anıñ ayak astına çäçäklär tüşisem kilä...
Bez öygä kaytkanda, kötülär kilä ide. Dädäm kapka aldında küñelsez genä tora, – bezneñ ciläklärgä dä ber dä ise kitmäde. Gölnisa belän Fatıymanı da ber dä maktamadı, söymäde. Ciñgäm belän söyli kaldılar, bez öygä kerdek. İşek açık ide. Soñınnan ciñgämneñ:
– Ülgän ikän mesken!.. – dip kaygırıp kergänlegen işettem.
Ul öygä kergäç:
– Fäyzulla agagız ülgän ikän... – dide. Gölnisa belän Fatıyma ikese berdän:
– Äni, çınmı ülgän? Äni, nik ülgän, ä? – diyeştelär.
Min dä, ciñgäm ni äyter ikän dip, alarnıñ bolay soraularınnan razıy buldım. Ciñgäm:
– Çın bulmıy ni... Yuklarnı soraşmıylar... – dide.
Artık alar da soraşmadı, ciñgi dä ul turıda bezgä ber süz dä söylämäde. Şulay da minem urman rähätlärem tuzanga tuzdı, küñelemä Fäyzulla agay kilep utırdı...
Monnan soñ baytak vakıtlarga qadär älege karañgılı-yaktılı bülmädä ike keşe tügel – öç hälsez keşe yata başladı: öçese dä añlaşılmagan tel belän bik äkren, köçkä söyläşälär, morcadan cil sızgıra, täräzä töbendä häm kurkınıçlı, häm moñlı kuray uynagan tavış işetelep tora... Yäisä, mäğlüm bulmagan ällä kaylardagı kırda, ber-berlärennän yırak yatkan hälsez keşelär dä ikäü genä tügel – öçäü. Öslärenä neçkä çarşaular yabılgan, kütärelep, örelep toralar... Cil selketä, cil sızgıra. Karañgı... Kuray tavışı işetelä, – kem uynaganı kürenmi...
1912.
KOZGINNAR OYASINDA
Niçek säğat altı, gudok yänä üzeneñ ğadätençä däccal kebek akıra, – yänä häräkät, yänä mähşär kebek kaynaşu... Şahterlar, ällä niçäşär hokıb* tämugta yanıp çıkkan gönahlılar kebek, kara kisäügä äylänep, arıgan, küñelsez häldä, zavodtan kazarmalarga kaytıp kilälär. Kazarmalardan şundıy uk, yäisä az gına kim kara keşelär, üz çiratlarında äkren, küñelsez genä zavodka cıyılalar ide. Alar bu vakıtta ğadätçä salkın, küñelsez bulalar. Gudok tavışı da alarga yahşı täesir itmi. Cir östendägeläre äle yokıda bulalar, – berençe gudok ike minut qadär açı tavış belän akıra, alar yokılarınnan uyanalar, – «bet, däccal!» – di kayberse.
*Xokıb – 80 meñ yıl.
Şahter cir şarınıñ kortı; aña kön yuk, tön yuk, – kazıy, tişä, cirneñ eçenä kerä... Ni öçen? Bilgele, ğadäti kort kebek ük, aşar öçen.
Tabiğat maturlıkları, irtäneñ saf havası, urman, kırlarnıñ güzäl manzarası*, koyaşnıñ ul altınlı-kömeşle nurları häm başkalarnıñ hiçberse belän dä şahter läzzätlänä almıy. Bervakıt çınlap itep bolarnıñ barlıgına da ışanası kilmi, barı bolar hıyalga kerep çıga torgan buyaular gınadır dip butalçık ber hökem birä başlıy. Çönki anıñ eşlekle tormışı cir östennän, maturlık, mäydanınnan yözlärçä sacin töptä, tufrak astında ütä.
*Manzara – küreneş.
Cänübi* Rossiyä gubernalarınnan, başlıça cir kümere oyası bulgan Yıkaterinoslav gubernasında 1829 yıldan birle ber frantsuz kompaniyäse tarafınnan eşlätelä torgan «Şirbinskiy kümer uçaklarında eçke Rossiyädän bargan tatar eşçeläre dä baytak bar ide. Bolarnıñ küp öleşe Kazan belän Sember, kalganı da Vyatka belän Nicegorod gubernalarınnan bargan keşelär ide. Monda barlıgı cide-sigez yözläp eşçe bulıp, kübese ukrainets, annan kalganı Rossiyädän bargan häm kaytmıy torıp «bozılgan» halık...
*Cänübi – könyak.
Tatarlar üzlärenä ayırım, şahtanıñ töşlek yagındagı kazarmalarında tora idelär. Soñgı yıllarda bolar öçen ber imam (mulla) bilgelände; anıñ turında tübändä berniçä süz yazılaçak.
Bu töşlek kazarmalarnıñ könbatış yagınnan iñ çittägesendä baytak kına keşe urnaşırlık bulsa da, soñgı yıllarda monda toruçılar unbiş-yegerme arasında gına bula ide. Cäy vakıtlarında bolar tagın azaya idelär. Başka kazarmalarda urın tabılganda, ni öçender monda kerergä beräü dä telämi, kersä dä başka cirdä urın ezläp, tizräk monnan küçü cayın karıy ide. Bu kazarmanıñ işegen açkaç uk, ni öçender härkem üzendä süz belän añlatuı mömkin bulmagan ber küñelsezlek sizä ide. Kürşe kazarmalarda toruçılar bu kazarmaga «Kozgınnar oyası» dip äytä idelär, härber yaña işetkän keşe dä bu kazarma öçen şul uk yäisä şuñar bik yakın ber isemneñ üzeneñ dä tel oçında uk torganlıgın his itä ide.
Bu kazarmada cäyen, kışın, häm dä küp yıllardan birle tora torgan berniçä keşe bar ide. Kazarmaga ğadätçä bolar iyä idelär.
Nasrıy Gomärev – dürt yıl inde kitmi tora ide. Ul kırık biş yäşlärdä, şaktıy ozın buylı, şunıñ belän bergä turı sınlı, nık gäüdäle ber keşe ide.
Ğadättän tış yassı häm kansız yözeneñ urta ber cirendä biyek häm beraz bökre borınınıñ töbe härvakıt beraz yüeşlänep tora; tiräläre kanlı, zur häm akayulı küzlärennän härvakıtta bite buyınça yäş aga. Avızı tik torganda häzer yılarga torgan tösle, iren oçları tübän iyelep toralar. Mıyık häm sakalı, korılıktan üsä almıyça cirgä sırışkan ülän tösle, barı berniçä börtek kara kıldan gıybarät ide. Yörgän vakıtta ber iñbaşın töşerebräk, ozın häm kaba kulların hiç häräkätländermiçä ike yagına askan küsäklär kebek salındırıp, akrın häm ere genä atlap yöri ide. Yakşämbe häm başka eşsez könnärdä, ägär eçmäsä, köne buyı teş arasınnan ıcıldatıp ällä nindi, küñelgä kaygı sala torgan köylär tartıp, haman şul berniçä tök sakalın barmak oçları belän karmaştırıp, kazarma eçendä täräzädän täräzägä tuktap yöri. Kiç bulsa, küp vakıtta kazarmanıñ könbatış yagında kirpeç stenaga arkası belän söyälep tezlären koçaklıy häm kazarmadan yöz sacinnar çittä yalpaklanıp kitkän çokırdagı buada su koyınuçılarnı säğatlär buyınça karap köy tartıp utıra... Bu küreneş anıñ küñelen moñlandıra. Koyaşnıñ kızıl nurları çagılıp kan tösenä kergän bua suına yäş eşçelär yalangaç köyençä yögerep kilüläre belän niçek itep sikerep töşä häm çumıp kitälär... Çokırdan arı ike-öç çakrım yıraklıkta tau arkılı suzılıp torgan berse biyek, berse täbänägräk ike danä zavod morcası yanına koyaş niçek itep kızarıp yäşerenä häm niçek itep karañgı töşä... Nasrıy bu küreneşlärne karap uylanıp utıra ide. Küp vakıtta ul monda bik ozak utıra, ul kazarmaga kergändä, başkalar inde yoklagan bula, ul da çişenmiçä genä yatıp yoklıy ide.
Ul kayçagında atnalap eçep yata ide. Andıy vakıtta ul, bötenläy eşkä kul seltäp, güyäki koyaşka da: «Äydä, berazga minnän başka gına buanı kızartıp-kızartıp batıp kara», – di torgan ide. Çönki eçkän çagında ul kazarmadan da çıkmıy, hätta köy tartunı da taşlıy ide. Arakını daru eçkän tösle citdi häm tınıç kına eçä-eçä dä, avıp yoklıy ide. Tora – tagın şul eşendä...
Kürşe kazarmada toruçılarnıñ kübese Nasrıyga kırın karıy idelär.
Kayçagında anıñ moñlanıp köy tartkanın işetkäç, açu belän:
– Betmi dä zöbani! Kayçan betär ikän şul şıñşuı! – di idelär.
Läkin «Kozgınnar oyasındagı» keşelär alay tügel. Alarga Nasrıy söykemle kürenä. Alar arasında Nasrıy şaktıy iğtibarlı ide; bälki şunıñ öçen dä başka kazarmalarnıñ halıkları arasında bolarnıñ iğtibarı yuk, hämmäse «taşlandıklar» dip hisaplana idelär. Anıñ üzaldına bertörle ir tabiğatle ikänlege iskä alınsa, üze belän ber şeşädän eçä torgan iptäşläreneñ añar hörmät itülärenä gacäplänergä dä urın yuk. Hätta eçke belän artık çualmıy torgan Gosman kart ta Nasrıyga ber atanıñ üz balasına karagan küze belän karıy ide. Kayçagında Nasrıy berniçä könnär eçep izelgäç käyefsezlänep utırganda, ul:
– İh, Nasrıy enem, Nasrıy! Beteräseñ inde başıñnı!.. – dip kaygıra ide.
Gosman kart ta şahtaga Nasrıy belän ber yılda kilep, yartı yıl torgannan soñ hatının çakırtkan ide. Anıñ buyı kıska, arkası tiyeşennän artık bökräyep tora ide. Kazarma halkı anı "kart" dip kenä yörtä idelär: vakıygda da* yäş tügel ide: ille biş, altmışlarda bulgandır. Ul yörgän çagında sul ayagın beraz söyräp ala ide: şunlıktan, barırga da, barmaska da uylap ikelänep bargan tösle kürenä ide. Eş turısnda ul üzen artık köçlämi ide. İkençe däräcädä plast kisärlek köçe bula torıp, zaboy astınnan kümer tartunı da avırsınıp eşli ide; çönki ul inde nık alcıgan ide. Eşläp çıkkaç, hatını su koyıp biten-başın yudırgan çakta:
*Vakıygda da – çınnan da.
– Bötenläy täqattän kaldı keşe... – dip söylänä ide. Anıñ bolay söylänüe başkalarga kızık toyıla. Aradan berse: «Menä kart ludır», – di dä, hämmäse kıçkırıp kölep cibärälär. Kart şul arada:
– Närsä genä äytä idem äle, Märyam... – dip, güyäki äytergä teläp tä häterennän çıkkan berär süz ezlärgä kereşä, läkin süzen taba almıy ide. Ul süzne kızu söyli häm «inde»lärne kübräk ıçkındıra ide. Märyam belän alarnıñ nikahlarına altı gına yıl ide. Bu nikah kartnıñ berençe nikahı, ämma Märyamneñ, elekke ire ayırgaç, berniçä yıllar tol bulıp torgannan soñ bulgan ikençe nikahı ide. Märyamneñ yäşe utız bişlär tiräsendä genä bulsa da, karaşta baytak ölkän kürenä ide. Bitläre yahşuk zur, borın urtası batıgrak, irennäre kalın, küzläre keçkenä ide. Küzennän tübän sul bitendä tözälgän ber cärähät eze dä ber karaşta uk küzgä taşlana ide. Gäüdäse tupasrak, ayak-kulları da ayu täpilärenä ohşıy töşä idelär. Anıñ ğadättän tış oyalçanlıgı añar nindider yagımlılık birä ide. Kazarma keşeläre küp vakıtta mıskıl itä idelär.
Kayçagında Märyam, kartı belän ikäüdän-ikäü kalgaç, bolardan zarlana başlap:
– Menä, alla kargagannar. Mıskıl itälär, – di dä, artık ber süz dä äytä almıyça yarsıp-yarsıp yılıy başlıy ide.
Ul çagında kart, küñelendä uyangan neçkä ber şäfkat hise belän:
– Yılama, sabır it inde... Tizdän kitärbez... Monda inde torırlık häl kalmadı... – di ide. Läkin kön kön dä ütä, alar haman tora idelär.
Alar ber-berlärenä bik nık yakınlık his itä idelär.
Kayçagında kart, Märyamgä:
– Tagın beraz akça eşlik tä, avılga kitik... Tegermän korırbız, – dip kuya ide.
Añar karşı Märyam:
– Min bit igen eşlärgä dä bik yaratam... – di ide. Alarnıñ uyları ber-berlärenä açık bilgele bulganga, tegermän koru turında da, igen çäçü turında da artık süz ozaytmıy idelär. Monıñ şikelle özelep citmägän kararlar: başlanıp kına tuktalgan kiñäşläşülärdän soñ, bu ike, kırşılıp iskergän, izelep arıgan mähluklar eçlärennän närsä uylıy, tormışnıñ nindi matur küreneşläre alarnıñ hıyalları aldında oçıp yöri ide ikän?
Hälil Moratov monda artelışik ide. Yäşe kırıklarda bulgandır. Gosman kart belän Nasrıydan başkalar añar Hälil abzıy di idelär. Eçärgä häm kölärgä bik yarata torgan keşe ide. Üze kölkele süz söyli almasa da, keşe çıgargan kölkegä katnaşırga häzerlänep kenä tora ide. Çislonıñ berendä häm unbişendä kontoradan alıp ike kazarmada eş hakın ul öläşä ide. Menä şuşı akça öläşü zamannarı gına anı «Hälil abzıylıkka layık itep kürsätä ala ide. Ul bu vakıtta kölep mataşmıy. Yözendäge tınlık bik nık citdilek añlata ide. Hisabı härvakıt turı çıga torgan ide. Ul Nasrıydan da monda ber yıl elek kilep ilgä kaytmıy tora ide. Hatınınıñ ülgänlegen häm avılda ber kız balası kalganlıgın söyli ide. Aktıgında:
– Min bik bähetsez keşe... – dip avır sulap kuya ide.
Ul bolay itep küñelsezlängän çagında, anıñ yaktaşı Gabdelhäy:
– Doşman bähetsez bulsın! Sin nigä bähetsez bulasıñ? Gosudarstvennıy duma arakı satunı tuktatkanı yuk bit äle! Ber dä kaygırma! – digän şikelle süzlär belän tagı anı açıp cibärä torgan ide.
Gabdelhäy urta yäştä, buyı kıska, başı zur, kolakları kiñ, kul-ayagı tupas, keçkenä genä sarı sakallı, bala kıyafätendäräk ber keşe ide... Kinayaläp, koyrıklap söylärgä häm üzen bik ütker kürsätergä tırışa. Bähäsläşergä bik yarata, süz köräşterep keşegä süz birmäüdän bik nık läzzät taba torgan ide. Gosman kart belän alar yış kına bähäsläşä idelär. Bervakıt «madam» digän süz turında berniçä könnär kızıp-kızıp süz köräşterdelär. Gosman kart äytä:
– Madam dip äytkän süz bezneñçä abıstay digän süz bula.
Gabdelhäy añar avız açarga da birmi.
– Madam – fahişä ul! – di.
Gabdelhäyneñ başka bähäsläre dä şunıñ tösleräk bula ide.
Menä «Kozgınnar oyası»nda toruçılarnıñ ayırımrak urın totkannarı şuşılar inde. Kalgannarın ikegä ayırıp, yartısın Hälilneñ ber yagınnan Nasrıyga, ikençe yagınnan Gabdelhäygä taba teräp kitärgä kala.
Üzenä ayırım ber urın tota torgan beräü bar ikän äle.
Sadrıy – keçkenä kolaklı, yäşkelt küzle, çalış ayaklı, utız bişlär çamasındagı ber keşe. Menä bu keşe turında Gosman kart bervakıt: «Şaytandır bu!» – digän ide. Şunnan soñ härkem aña şuşı kuşamatnı äytä başladı: «Şaytan», vässälam.
Ul oçı yugarı kütärelgän borınınıñ tişeklären kiyerep, härvakıt kölär öçen açılgan ike kabatlı kalın irennären kaplap, böten köçe belän çın-citdi kürenergä tırışkan çagında da käcä küzlärenä ohşaşlı tügäräk yäşkelt küzlärennän keşene mıskıllau, keşelärdän şayarıp kölü çäçkän tösle kürenä ide. Gabdelhäyne – «Mıkalküf», Gosman kartnı – «Mikiş», Nasrıynı – «Cenaza», Märyamne «Hava anabız» dip atıy. Başkalarga da şulay, törlesenä törle kuşamatlar äytä torgan ide. Ul här süzdän ber kölke, här kölkedän berär ädäpsezlek çıgara. Gosman kart belän Märyam anı ber dä yaratmıy idelär. Nasrıy añar iltifatsız salkın.
– Äydä, babay! Aktık gudok...
Bu – Gosman kartnıñ iptäşläre, salazkaçı malaylar, anı çakırıp ütep kittelär. Ul şahtaga töşä torgan kümerle kiyemnären kigän, lampasına may salıp mataşa ide, Märyamgä:
– Aktık gudok, min kittem... Kara, yatkan çagında işekne eçtän biklärgä onıtma... – dip söylänä-söylänä köräge belän lampasın totıp çıgıp kitte. Märyam anı ozatıp, artınnan karap kaldı.
Ul vak atlap tiz barırga tırışa ide. Başındagı yırtık furacka (ukrainetslar mıskıllap yödätkängä kürä, alar käläpüş, bürekne kazarmada gına kiyä idelär), östendäge ällä niçä yamaulı kayışlanıp betkän kıska kiyemnär belän ul Märyam küzenä üksez bala kebek kızganıç kürenä ide. Märyam anıñ bu kileş aşıgıp-aşıgıp barganın beraz karap torgaç, ällä närsä onıtkan tösle uñaysızlanıp kitte... Kartnıñ artınnan kuıp barıp, başınnan sıyparga, yäisä nindi bulsa berär yagımlı süz äytergä teli ide şikelle. Ul arada Gosman kart başka şahterlar arasına katnaşıp kitte.
Karalıp betkän sälämä şahterlar rudnik tiräsendä därya kebek dulkınlana, kaynıy idelär. Könneñ kızulıgı kayta başlagan bulsa da, sulış alırga avır ide. Güyäki taş stenalardan, cir astınnan çıgarılıp öyelgän ällä niçä meñ vagonlık kümer taularınnan häm bolıtlarga taba suzılgan morcalardan köygän is – neft ise belän katış esselek çäçelep tora ide.
Märyam, kartın küzdän yugaltkaç, beraz karanıp tordı da, üzläreneñ alaçıgına kerep kitte.
Uram tösle ike rät tezelep kitkän kazarmalar aldında neçkä taktadan eşlängän häm här kazarma öçen bülem-bülem itep yasalgan alaçıklarnıñ berendä cäy könnärendä Gosman kart belän Märyam tınıç kına urınlaşıp tora idelär. Bu alaçıkta işektän sul yakta tüşäm yagalıy uk çöygä elengän iske ber skripka belän karavat turında kadakka elengän täsbihlärdän başka küzgä taşlanırlık artık äyber yuk ide. Barı iske-moskı, äyle-şäyle...
Märyam kerep utırdı. Närsäder uylıy ide. Küzläre sözelgän kileş, skripkagamı, yäisä täsbihlärgäme karıy, – ayırmaçık bilgele tügel ide. Baytak kına şul köye utırgaç, urınınnan tordı. Närsägä totınırga belmägän tösle yak-yagına karandı da, işek yanındagı kerlär korzinkasına küze töşte häm anı alıp çıgıp kitte.
Ul här ike-öç köndä ber tapkır kerlär alıp, tınıç vakıtta gına yılgaga töşä häm berär säğat çaması vakıtta kerlär çaykap, yuıp, rähätlänep kayta ide. Bu cirlär aña bik üz toyıla ide. Monda ul saf tabiğat arasında berär säğat bulsa da, bik küñelle yäşäü belän yäşi ide. Monda anıñ bala çagında su buylarında uynap rähätlänüläre isenä töşä. Monda bıtbıldık, turgay tavışları anıñ kız vakıtta üzeneñ tiñdäşläre belän urak urıp, peçän cıynap yörgän zamannarın iskärtä idelär.
Kerlär kütärep bara torgan Märyamne kürsätep, Sadrıy:
– Karagız, kara, Hava anabız, ayu anası bara... Ayak astına elägä kürmägez. Alla saklasın, izrätep taşlar, – dide.
Alar häzer eştän kaytıp kazarma ışıgında, ülän östenä utırışıp, çäy eçärgä kereşkän idelär. Hälil ayakların bökläp turı gına utırgan, Nasrıy tersäge belän cirgä tayanıp uñaysız räveştä suzılıp yatkan ide. Ul ğadätençä tonık çıraylı kürenä; urını uñaysızlıktan bulsa kiräk, törleçä kuzgalıp mataşa ide.
– Ayu anası digen ä... Anıñ yaratılışı şulay... Nihäl itäseñ... Bik yuaş hatın, biçara... – dide Nasrıy.
Nasrıy bu süzlärne äytkän çakta başka närsä turında uylagan kebek kürenä ide.
Koyaş inde tübän bulıp, töse kızıl, küläme şaktıy zur kürenä ide. Könbatış yak açık tügel. Koyaş şäüläse kızartkan oyışık bolıtlar fikergä kalgan tösle kürenä idelär, hava tın, zavod torbalarınnan kara tötennär, äkren genä tuzılıp, kıyıklanıp kitä idelär.
Zavod tiräsendä häzer küp halık kaynaşmıy, siräk-miräk kenä keşelär kürengäli ide.
Zavodtan bu yakka taba ber keşe kilgänlek kürende. Kıska gına tayak totkan, ozın gına aksıl cilänle, kara bürekle, siräk kenä sarı sakallı bu keşe Hösäyen mulla ide. Bu keşe Nicegorod gubernasınnan bulıp, bervakıtlar Käsim kalasında üz aldına göclägän ber mädräsädän urtakul ber «monazıyr»* «täüfıyklı» gına ber hälfä bulıp çıkkan häm çiksez zur ömetlär belän bähet ezlärgä çıgıp, nindider dulkınnar belän şuşı şahtadan dürt çakrımdagı timer yul stantsiyäsenä kilep taşlangan...
*Monazıyr – bähäsçe, bähäskä osta.
Stantsiyä bufetçısı käsimle kart belän bolar niçekter kileşep kitälär. Yomşak avızlı, täbänäk kenä, açık kına, çalışrak ayaklı Käsim tutaşı belän taza gäüdäle, şadrarak yözle «hälfä abzıy» öylänälär. Hälfä öç bala ukıta. Hälfä bufetta utıra. Hälfä kımız yasıy. Aktıgında unbiş sum calovane belän şahtada mulla bula.
Anıñ mulla bulganına häzer öç yıl inde.
Ul başta eşçelärne korı totmakçı buldı: nik namaz ukımıylar, nik akça uynıylar, nik eçälär? Öslärenä küklär kükrätä ide. Läkin tiz arada ul uñışsızlıkka oçradı.
Ber bäyräm könendä eşçelärne cıynap namaz ukıttı. Namazdan soñ bik şäpläp väğazgä kereşte. İman, gıybadät, «kürkäm holıklar» turında ozak kına söylägännän soñ:
– Cämäğat! Tıñlagız süzemne, hata yuldan barasız... Otış uynıysız, eçemlek belän harap bulasız, küñelläregez ülä, kalepläregezdäge* mökatdäs nur çatkısı sünä! Menä sezgä aktık süzem, – dip başladı... Monnan soñ mulla abzıy:
*Kalep – küñel.
– Tıñlasagız tıñlagız, tıñlamasagız, min sezneñ mondıy bozıklıklarıgızga şahit bulıp tora almıym, kitäm! Ägär menä bu eşlärne eşlämäskä väğdä birsägez, kitmim, väğdä birmisez ikän, ber kön tormıym, kitäm! – dide.
Bu soñgı süzläre belän ul üzeneñ tıñlauçılarına bik zur täesir yasavına häm alar: «Kitä genä kürmä inde, häzrät, ni teläsäñ şunı eşlibez, hämmä närsä sin digänçä bulır», – dip äytäçäklärenä bik nık ışana ide. Läkin eş ul uylagança çıkmadı, «cämäğat» avır ber mäsälä çişü belän mäşgul bulgan räveştä endäşmi utırdı. Ul tagın da:
– Ya, ni cavap biräsez? – dide.
Tagın endäşüçe bulmadı. Cämäğat arasınnan iñ elek täüfıyklırak digän beräü, annan ikençe, öçençe keşelär urınnarınnan tordılar.
– İrtän bez eştä bulırbız, häzrät. Kitsägez, inde huş ittek... – dip mulla belän saubullaşa başladılar.
Alar şulay itep ber-ber artlı torıp saubullaşa başlagaç, mulla abzıy yötkerende, tamagın kırdı... Bugazı kısılıp, buılgan keşe tösle köçlänep, ällä närsälär söylände... Ul äle irtän ük kitmäyäçägen añlatıp mataşa ide.
Mulla kitmäde. Läkin şul, älege uñışsız «kitä başlaunıñ» açı näticäse bularak, anıñ belän eşçelär arasında kap-kara ber buşlık açıldı. Mullanıñ yöräge urınında tormıy, bik kızu tibä, eşçelärneñ «bozıklıkların» kürmämeşkä salışa başladı. Eşçelär dä, añar kiräksez, artık ber mählukka karagan küz belän kırın häm salkın karıy idelär.
Ul häzer kontoradan ere genä kıyafättä kilä ide. Hälillär turısına citkäç, sälamne dä ğadättägegä karaganda kıçkırıbrak häm sälam artınnan uk süz yalgap kitä torgan tavış belän birep kuydı. Läkin ni öçender süz kuşmadı häm, bu buşlıknı tutıru öçen, sul kulı belän iñsäsen sıypap büregen algarak törtte dä, kulındagı tayagın butap-butap ütep kitte.
– Akça alıp kilä, – dide Gabdelhäy, – eştigerlar belän bergä eşçelärdän ber kön elek ala bit, nişlärseñ...
– Köç kuymagan, haram akça! – dide Nasrıy. – Beläseñ añar ni öçen akça birälär?
Gabdelhäy uylap-nitep tormıyça gına:
– Mulla ul, şunıñ öçen, – dide.
– Yuk, belmiseñ, här kön ul ber-ike rät bezgä sälam birä, – barı şunıñ öçen genä.
Hälil kölep cibärde:
– Ha-ha-ha!.. Gayıtlär ukıta iç! Ul gına da tügel äle, ülgän çakta, äytik, canıñ cähännämgä kitkändä mulla kiräk bula iç...
– Ülgändä mulla buldı ni, bulmadı ni, minem öçen ber dä kiräge yuk, – dide Nasrıy.
Hälil iltifatsız gına yırakka karap:
– Gruşovkada zaboy astında kalgannarnıñ unbere möselman dilär. Gali dä şul arada ikän, – dide.
– Nindi Gali? – dide Nasrıy.
– Taras...
Hälilneñ bu häbäre monda utırgan keşelärgä şaktıy nık täesir itte. Alar kurkıngan sıman küz belän ber-bersenä karanıp aldılar.
Alar zaboy astında kalgan iptäşläre Tarasnı kızganıp kına tügel, bälki kinät kenä üzlären anıñ urınına kuyu hise belän täesirlänep kittelär. Yartı yıl gına elek monnan Gruşovka şahtasına kitkän bu keşe arıslan kebek batır, zur gäüdäle, ğadättän tış köçle ide. Añar kuşamat itep «Taras Bulba» di idelär.
– Menä yeget ide, mesken! Öç keşegä karşı eşli ide bit ul, – dide Nasrıy.
– Biş keşegä karşı arakı da eçä ide, hayvan, – dide Sadrıy.
– «Anda» eçä almas! – dide Gabdelhäy.
Alar şulay iptäşlären törlese törleçä iskä töşerä idelär. Läkin Hälil endäşmi utıra ide. Ul onıtılgan ber äyber isenä töşkän tösle başın kütärde häm:
– Kart kayda? Çakır äle, Gabdelhäy, azrak kaz muyının tartsın ide, – dide.
– Ul eşkä kitte. Barma didem, yal it azrak. «Yakşämbene sez karşı alıgız inde», – di.
– Añar bit akça kiräk... Avılga kaytırga cıyına... – dide Nasrıy.
Sadrıy:
– Skripkasın kulına totkaç ta köläsem kilä. Çırayların ällä nişlätep, yılarga häzerlängän şikelle kılındıra... Kızık, tik mine ber genä yaratmıy inde.
– Sin härvakıt anı mıskıl itäseñ bit.
– Sadrıy, berkön äytkänne kayçan eşliseñ? – dide Hälil.
Sadrıy beraz kölemseräp:
– İrtän eşlim, – dide.
– Äydä, ber kızık yasa, kölke bulır!
– Kiräkmäs, – dide Nasrıy. – Kızganıç, meskennär... Şul hätle yaratışıp torganda aralarına ällä nindi salkınlık töşärgä mömkin. Şaytanlık bit ul. Sin anı kem dip beläseñ? Anıñ kuşamatı gına Sadrıy bit, – dide Gabdelhäy.
Gabdelhäy şulay digäç, iptäşläre kölemseräp Sadrıyga karadılar. Sadrıy moña ähämiyät birmäde.
– Äydägez, kazarmada karta uynarbız... Monda häzer çerkilär bärelä başlıy, – dide.
Gabdelhäy çäyneklärne, Sadrıy çınayaklarnı alıp kazarmaga kerdelär. Nasrıy tämäke tartıp utıra ide.
– Kızganıç, meskennär... Tik torıştan tormışları bozılırga mömkin... – dide.
– Äye şul... – dide Hälil beraz uylap torgaç: – Yüri genä şayaru ikänlegen soñınnan äytäseñ añar, – dide dä torıp kazarmaga kitte.
Nasrıy torıp-torıp avızınnan çıgargan tämäke tötenenä karap närsäder uylarga tırışa, läkin havada berniçä sekund salınıp, yuklıkka çıga bargan tämäke tötene kebek anıñ fiker-hıyalları da, tärtipkä kilmiçä çualıp, taralıp kitä idelär. Ul bik äkren genä irennäre arasınnan sızgırtıp «Urman hikäyäse»nä ohşaşlı ber köy tarta başladı.
Märyam kül buyınnan üzläreneñ alaçıkka kaytıp kergändä, cirgä karañgılık çügä ide inde. Çönki ul annan kaytışlıy mulla hatınınıñ yugan kerlären kertep, anda beraz utırıp kalgan ide.
Ul kaytıp kilgändä, Nasrıy haman kazarma yanında utıra, kazarma täräzälärendä sargılt ut yaktısı kürenä ide. Hava salkınça häm bolıtlırak bulıp, bolıtlar arasınnan anda-sanda yoldızlar da kürengäli ide.
Märyam üzendä bertörle avırlık, beraz arıganlık sizä ide. Ut alındırmıyça gına ğadättägedän irtäräk yoklarga yattı. Stenada kadakka elengän budilnik säğat çıkıldavı, kazarmada karta uynauçılarnıñ ara-tirä kıçkırışuları arasında matur gına muzıka tavışları da işetelä: direktor kvartirasında royal uynıy idelär.
Anıñ fiker, uyları ber yaktan tupas ceplär belän baglanıp, ikençe yaktan yomşak karlarga kümelgän kebek buldı, – artık uylarga, fiker itärgä ölgerä almadı, bertörle yomşak, yagımlı dulkınnarga çornalıp ällä kaylarga kitte...
Bervakıt ul uyandı, tön ide äle. Uyanuı belän berniçä sekund eçendä üzeneñ kayda ikänlegen sizgäç, iñ elek anıñ isenä üzeneñ kartı kiläp töşte, häm anıñ: «Kara, işekne eçtän elärgä onıtma», – digän süze häm yırtık furackası belän başın çaykap, aşıgıp-aşıgıp baruı anıñ küñelenä kilde...
Takta aralarınnan aynıñ ak şäüläläre suzılıp, cir idängä sızık-sızık yaktılıklar tüşälgän ide. Märyam torıp işekkä bardı. İşek eçtän biklängän ide. Şulay da tıştan işekne açarga telägän keşegä ul biklänü genä kirtä bulırlık tügel ide. Ul moñar beraz borçıldı. Çönki işek kısılıp yabılmaganga kürä, tışkı yaktan berär neçkä äyber tıgıp, elgeçne kütärep cibärü belän işek açılaçak ide. Läkin kem açaçak? Kemgä kiräk ul? Ul işek arasınnan karadı. Nasrıy inde kazarma yanında yuk ide. Kazarma täräzälärenä ay yaktısı çagılıp tora. Kazarmanıñ eçe karañgılık, tınlık belän yoklıy. Ul tupas kıçkırışlar, yagımlı royal tavışları da betkän ide. Barı säğat çıkıldavı gına moñlı tınlıknı beraz boza ide. Dikqatläbräk kolak salgan ide, tagın ber tavış, güyäki yılagan tavış işetelä başladı. Art yaknıñ takta arasınnan karasa, mulla torgan öyneñ täräzäsennän tonık kına ut yaktısı kürenä. Yahşılabrak kolak salgaç, eş añlaşıldı: mulla hatını moñlı-moñlı köyläp bala tirbätä ikän...
Märyam tagın yattı. Läkin yokısı açılgan ide. Bervakıt üzeneñ ana bulganlıgı isenä töşte. Dürt yäşen tutırıp ülgän tulı yañaklı, kük küzle Färidäse anıñ küz aldına kilde. Bervakıt ul üze dä şulay tön urtalarında köyläp-köyläp Färidäne tirbätä ide. Färidä bik tere ide. Tiz ük yöri başlap, söylärgä dä bik ostargan ide. Ul änkäsen bik söyä ide. Änkäse eş belän ärle-birle yörgän vakıtta anıñ itägenä yabışa: «Änkäy, min yahşımı, mine söyämseñ?» – dip üzen bigräk tä söyderä torgan ide. «Kaşki* ul gomerle bulgan bulsa häm anı söyä torgan täüfıyklı gına ber kiyäügä bargan bulsa, alarnı kürü nihätle can rähäte bulır ide...» – dip uylarga kereşkän arada anıñ küz aldına dürt yäşlek Färidäneñ kızıl mendär östendä avırıp yatkan küreneşe kilä... Anıñ töse sulgan, küzläre nursız, yöze kıyşaygan, ul ülem belän tartışa... Bu küreneş anıñ hıyalların ällä kayda tuzdıra, anıñ kükräge kısıla başlıy. Ul torıp utıra. Başka närsä uylarga tırışa, buldıra almıy. Beraz vakıt azaplangaç, bu kiç bik tomanlı surättä ber töş kürgänlege isenä töşä. Läkin närsä kürgänlegen açık häterli almıy. Kiçä mulla hatını belän çäy eçkänlege küñelenä kilä. Anı üzeneñ yäş vakıttagı ber tiñdäş dusına ohşata... Mulla hatınınıñ şahterlarnıñ bozıklıklarınnan zarlanuları isenä teşä. Monnan soñ bervakıt Hälil belän Gabdelhäyneñ iserep kıynaşuları, Gabdelhäyneñ Hälil östenä kaynagan çäynek bärüe, Nasrıy aña açulanıp sugıp küz töben şeşendergänlege küz aldına kilä. Aktıgında anıñ küz aldında haman şuşı küreneşlär äylänä başlıy. Güyäki alar tuktausız kıynaşalar, kıçkırışalar, yılaşalar.
*Kaşki – ägär
Bervakıt anıñ kolagına ällä kaydan, nindider tavışlar kilä başladı. Güyäki anı kaydadır bik aşıktıralar, kıçkıralar... Ul uyanıp küzlären açtı, – takta aralarınnan irtänge koyaş yaktısı çäçräp kerä ide:
– Aç işekne. Niçä tapkır kıçkırdım... Tonçıktıñmı ällä? – dide Gosman kart.
Märyam sikerep ük tordı. Äpen-töpen aşıgıp, işek açarga dip urınınnan töşä ide, siskänep kitte. Böten tännäre çımırdap, ayak-kulı kakşadı. Kuzgalırga täqate kalmadı... Anıñ karavat başı oçında uk Sadrıy terälep tora ide. Häm anıñ bik yämsez räveştä kölep torganlıgı Märyamneñ küzenä çagıldı. Tışkı yakta keşelär şaulaşa idelär. Kart tagın kıçkırdı. Märyam nişlärgä belmiçä aptırap tora ide. Kemder işekne açıp cibärde. İşek katına unbişläp keşe cıynalgan, işek açılır-açılmas Hälil:
– Tuylar möbaräk bulsın! – dide. Anıñ artınnan beryulı berniçä keşe: «Urra!» dip kıçkırıp cibärdelär.
Şakkatıp huşı kitä yazgan Märyam, yärdäm ömet itep kartına sıgınırga torganda, ni küze kürsen, kart köräk kütärep añar sugarga kilä... Märyam, iskitkeç biyek cirdän tübän taşlangandagı şikelle çırayın sıtıp, başına köräk töşkänne kötep torganda, beräü kinät kenä kilep kartnıñ arkasınnan koçaklap aldı. Kartnıñ küzlärenä kan yögergän ide. Kümer karasınnan başka çırayında kurkınıçlı açu karası bar ide. Anıñ sakal-mıyıkları tetri ide, täqatsez kalgan yırtkıç şikelle ıñgıraştı da:
– Läğnät siña! Çık! Küzemä kürenmä! – dide.
Kartnı artınnan kilep koçaklagan keşegä Märyamneñ küñelendä açu kuzgaldı. Kartnıñ telägenä beräü dä karşı kilmäüne, anıñ çırayı karalanmau, küzlärenä kan yögermäü häm irennäre teträmäüne Märyam telider ide. Gosman kartnıñ: «Çık! Küzemä kürenmä!» digän süzen äytkändä, yugarıgı ütken azau teşlären kürenderüe Märyamgä artık satulaşırga urın kalmaganlıknı añlattı. Ul başın yugaltkan ber aptırau belän işekkä taba ike adım atlagan ide. Hälil Sadrıyga:
– Äydä, bikäç belän kul totışıp çıgıgız! – dip kıçkırdı.
Sadrıy kilep Märyamne kultıgınnan totıp aldı da, avızı belän:
– Tra-ta-ri-ra-ri-ray-ri-ra-ri-ray, – dip matçiş tantsasın köyläp cibärde häm ayakların da biyegän räveştä kiterep ala ide.
Cıyılgan keşelär tagın da şarkıldap göclädelär.
Sadrıy şuşılay Märyamne tartıp-suzıp işektän çıgara. Märyam bar köçe belän annan ıçkınırga tırışa häm kartka taba kulın suzıp, närsäder äytä ide. Läkin keşelärneñ köleşü, şaulaşuları arasında anıñ närsä äytkänlege işetelmi ide. Bu arada Gosman kart karavat aslarınnan närsäder ezlänep mataşa başladı.
İşektän çıkkaç, Märyam ber çitkä kitärgä tırışa. Sadrıy cibärmi. Hälilneñ kölä-kölä küzläre yäş belän tulgan, kıska ber agaç belän iske timer çiläk töbe kıynıy, Gabdelhäy avızına samavır torbası kuygan:
– Tra-trra-trrat-tatata, – dip muzıka uynıy. Başkalar kaysı kıçkıra, kaysı sızgıra, urtalık göc kilä.
Şul arada kazarma işegen bärep Nasrıy çıktı. Ul iserek ide. Halıknıñ bolay kılanuların kürep, berär närsä añlarga tırışkan tösle, küzläre akaytıp beraz karap torgaç, açu belän kıçkırıp:
– Bolay yaramıy bu! İre kayda, gorbun täre! Närsä bu? Nigä kiräk!.. – dip sügenä başladı.
Keşelär Nasrıynıñ sügenüenä iltifat itmägän tösle kılansalar da, kölü, kıçkırularnıñ kızulıgı sürelde.
Nasrıynıñ bu çıgışı Märyamgä bik nık täesir itte. Ul, anası nazlatkan bala tösle ükerep-ükerep yılıy başladı. Güyäki anıñ da ber yaklıy torgan keşese buldı. Nasrıy işektän ber-ike baskıç töşkäç, cirgä sörtenep, tägäräp kitte. Keşelär Nasrıy tiräsenä cıynaldılar. Märyam yılgaga taba kitte. Ul, ber ciñen teşlägän köye, iserek keşe şikelleräk çaykala-çaykala bara ide. Anıñ artınnan berniçä keşe tagın da kıçkırıp, sızgırıp mataştılar. Läkin ul inde artka äylänep karamadı, tau astına töşep küzdän yugaldı.
Hälil şunnan uk kontoraga kitte. Çönki bügen poluçka köne ide. Başkalar da kaysı kayda taraldılar. Nasrıy ber basıp, biş abınıp Gosman kart alaçıgına bardı häm kartnı kirle-mırlı tirgärgä kereşte. Kart, añar iltifat itmiçä, haman närsäder ezlänep mataşa ide.
– Bet sin monda, kart täre! Min bit äyttem siña... Äyttem bit? Durak sin... Hatınıñnı mıskıllap canın alalar. Ä sin närsä? Bakalar kuıştırasıñ... Hatın bit ul keşesenä hatın... Ä sin üzeñ närsä? Hatınıñnıñ çabatası da sinnän artık!..
Gosman kart başta endäşmi torsa da, soñınnan çıdamadı:
– Sin bit, Nasrıy, iserek, – dide.
– Min?!
– İserek baş sin, enekäyem! Kargalar äle üläksä aşamagan, ä sin lakarga ölgergänseñ... Sügenäseñ... Hatınım yanında keşe yoklatsın, ä min anı yaklap torıymmıni inde? Min bit üzem dä inde...
Kartnıñ tavışı üzgärgän, küz-kaşları oçlanıp ber-bersenä yakınlaşkan, borını beraz kısılıp ike yagı yäşkelt ak töskä kergän, sakalı oçı belän alga suzılıp beraz häräkätlänä ide. Ul, artık däräcädä katı dulkınlanganlıktan, süzen äytä almıy, baskan cirendä kaltıranıp torgan çagında Nasrıyga bik kızganıç kıyafättä kürende. Ul küzlären tondırıp kartnıñ östenä beraz karap torgaç:
– İh, Bohar patşası! Yoklatmagan dim! Yüri mıskıl itälär, – dide dä kartnıñ karavatına suzılıp yattı. Ut yatkan cirendä baytak kına kirle-kärle sügenep mataştı. Kartnı avılda tormagan öçen orışa ide. Märyamne izge hatın dip maktıy, hatınnarnı hämmäsen yahşılar, meskennär...» di ide.
Nasrıy şulay sügenep yatkanda, kazarmadan kilep çakırdılar. Hälil akça alıp kaytkan ide.
Bügen dä şahterlar ğadättägeçä «bäyräm» itä başladılar. Mondagı «bäyräm» isergänçe arakı eçü, cır, köy tartu häm şul arada kıçkırışu, kıynaşudan gıybarät ide. Bügen Gosman kart ta, elek kıstatıp-kıstatıp kına, berärne eçte. Ämma soñrak «s gorya» dip kıstatmıyça gına da eçä başladı...
Märyam köne buyınça keşelärgä kürenmiçä yılga buyında tal çıbıkları arasında tordı. Kön esse häm Märyam öçen üzenä bertörle küñelsez, kurkınıçlı töş kebek kızıllı, sarılı, çiksez ozın...
Ul köne buyı yödäp çıktı. Başın kaya kuyarga belmi, ber yata, ber utıra, häm haman sukkalana ide. Anıñ baş miye şul hätle çualgan, ul bernärsä dä rätläp uylıy almıy ide. Oyat, hurlık häm bik nık cäberlänü hise ut yalkını kebek anıñ yörägenä höcüm itä, yandıra ide. Ul, cirgä, yöz östenä kaplanıp, bik ozak yıladı. Yılagan sayın anıñ yarsulanuı köçäyep, kükrägen cirgä nıgrak basarga tırışa, güyäki yörägenä totaşkan yalkınnar cirgä ışkılıp beraz basılgan şikelle bula ide. Ul üzeneñ başkalar tarafınnan hurlanu, mıskıllanuga, bigräk tä kartınıñ açulanuına yöräge ärnep yılıy ide. Kartnıñ azau teşlären kürenderep: «Çık! Küzemä kürenmä!» digän süzen isenä töşerä dä tagın da cirgä kaplanıp, yarsulanırga kereşä ide. Ul, ber zaman yılap isergäç, başın kütärep yugarı karap kaldı. Kömeş tösle ak bolıtlar havada ber-berse artınnan agıp baralar, häm güyäki Märyamgä äkren genä: «Sabır it, canım, nihäl itäseñ, dönya üze şundıy ul. Ber keşe dä üzgäreşsez tormıy; menä bez dä tınıç kına oyışıp mäydanga çıkkan idek... Kara inde häzer niçek itep cil ihtıyarsızlap ällä kaylarga sörep iltä. Sineñ dä kartıñ kızurak keşe ikän. Şulay da sabır it! Baksañ, ul üze dä bu eşenä ükener. Yalgışuın añlar da sinnän dä bähillek sorar... Menä ozaklamıy kiç bula... Anıñ da sinnän başka eçe poşa başlar: «Märyam, canım! Mine gafu it, kiçer, äydä elekkeçä ikäü bergä yäşik!» – dip, sine yuatır, irkälär», – di idelär.
Kiç. Koyaş bayıganga baytak vakıt ütkän ide. Tirä-yakta kap-kara bolıtlar salınıp tora. Urtalık haman karañgılana. Kıybla yaktan cil isep, salkınlık häm yañgır ise kiterä ide. Tirä-yakta ällä nindi ber ölkän tınlık hökem sörä ide.
Märyam haman närsäder kötä ide... Koyaş bayıgaç, anıñ kolagına ällä kaydan: «Märyam» dip kıçkırgan tavış işetelgän kebek buldı. Läkin nikadär dikqatläp tıñlasa da, tagın da ul tavış kabatlanmadı. Tönyakta tonık kına berniçä yoldız, anıñ häsräten urtaklaşkan kebek, kaygılı kıyafättä karap tordılar-tordılar da kara bolıt astına kerdelär. Yılganıñ aryagında tau artınnan suzılgan zavod morcaları karañgılık eçendä ällä nindi küñelsez häm kurkınıçlı kıyafättä kürenä idelär.
Bu vakıt Märyam, karañgıda küzlärenä çıbıklar timäsen öçen, kulları belän ike yakka totıp, çıbıklar arasınnan çıktı da, akrın gına kazarmalarga taba kitte. Ayagında oyıktan başka närsä bulmaganlıktan, ayak astına eläkkän taş kisäkläre, ülän töpläre, ayakların çänçep avırttıra idelär. Kazarmaga citärgä ille adımnar kalgaç, cil aralaş bülenep-bülenep skripka tavışı kilä başladı. Ul bargan cirennän tuktadı.
Kartnıñ skripka uynavın ul başka vakıtta da yaratıp tıñlıy, tıñlagan sayın yörägendä ällä nindi küñelle ber cılılık sizä ide. Ämma bu kisäk-kisäk teträüle moñnar güyäki anıñ uz kükrägennän, yörägennän ut bulıp yalkınlanıp çıgalar... Güyä bolarnı ul üze çıgara... Güyä ul şulay zarlana... Ul şulay baskan cirendä kuzgalmıy tuktap tora. Östendäge külmägen kiçneñ salkın cile ber yaktan tänenä sılap, ikençe yaktan ällä nindi kaygı flagı tösle cilferdätep tora ide.
Ul, baytak vakıt tıñlap torgaç, tagın alga kitte. Kurka-kurka gına barıp, kazarma täräzälärenä yakınlaştı.
Kazarmanıñ eçe kotoçkıç faciga hälendä ide: vatılgan savıt, taşlangan azık, augan urındık, cimerelgän östäl, pıçrangan äyberlär arasında keşelär kaysı kosık eçendä, kaysı ukşıy, kaysı säke astına başı belän tıgılgan, kaysı yöze belän çüplekkä kaplangan... Barı Gosman kart säkegä utırıp arkası belän stenaga söyälgän kileş, skripka uynıy ide. Güyäki ul ber köy çıgarırga, gomere buyı taba almagan ber köyne tabarga tırışa ide. Läkin ul köy çıkmıy, ul köy yuk ide...
Ber zaman ul uynaudan tuktadı. Smıçogın ırgıtıp cibärep, skripkasın säke çitenä şul hätle katı bärde: skripka bik nık çıkıldagan tavış çıgarıp, kisäkläre kaysı kayda tuzılıp kitte... Gosman kart üze yöz östenä kaplanıp üksi başladı... Märyamneñ küz aldı karañgılandı, östenä kazarma ava başlagan kebek buldı... Tönyakta akrın, läkin bik tirän görläü belän kük kükrägän tavış işetelä başladı. Kük kükrägändä kazarma eçendägelärneñ hämmäse dä güyäki üksi idelär. Märyamgä şulay toyıla ide. Ul yañadan täräzägä kararga kurıktı, karamadı... Ul şaktıy ozak vakıt hiç kuzgalmıyça kazarmaga söyälep tordı. Aktıgında ike kulın kükrägenä bastı da aşıgıp-aşıgıp yılgaga taba töşep kitte. Cil anı arttan sörep iltä ide. Yılganıñ aryagındagı morcalar karañgılıktan kürenmi idelär inde. Märyam çıbıklıkka yakınlaşkaç, ike kulın alga suzdı da, turı buaga taba yögerä başladı... Yäşen yäşnäp cir yöze yaktırıp kitkän ide, – tekä yar çitennän taşlanıp suga töşep citmägän Märyamneñ gäüdäse, küz açıp yomgançı, yomarlangan häldä kürende dä... cir yöze tagın karañgılandı...
Tañ aldınnan bik köçle yañgır yavıp, irtänçäk hava salkın häm bolıtlı ide.
«Kozgınnar oyası»ndagılar «bäyrämnän» soñ ğadätçä tonık, küñelsez kıyafättä urınnarınnan torgan çagında, su taşuçı ukrainets Märyamneñ buaga batıp ülgänlegen häbär birde.
– Su koyınırga dip töşep batkan, küräseñ, mesken!– diyeştelär. Mulla hatınınnan başka beräü dä yäş çıgarmadı.
Töş vakıtlarında yılganıñ könbatış yagında ülänsez-nisez ber dıñgıraga Märyamneñ gäüdäsen iltep tavışsız-tınsız gına kümdelär. Märyamne kümep kaytkaç, Gosman kart üzeneñ alaçıgında Märyamneñ çöygä elgän ber külmägenä karap tordı da, östälgä kaplanıp bik ozak yıladı.
Kiç belän Sadrıy kazarma eçendä hökem sörgän küñelsezlekne tarkatu uyı belän, şayaru räveşendäräk:
– Skripkanı da vatıp äräm itkän bit, tintäk! – dide.
Nasrıy anı avızına sugıp yıktı da, ayagı belän berniçä tapkır başına tipte.
– Tik kenä tormıy, holera. Canıñnı alırmın, kabahät! – dide.
Sadrıynıñ avız-borınınnan kan kitte. Läkin anıñ yagınnan töşep Nasrıyga hiçkem hiçber süz äytergä tiyeş tapmadı...
İke könnän soñ Gosman kart, hiçkem belän isänläşmiçä, koyaş kalıkmastan elek äyberlären arkasına kütärep, yılga arkılı küperne kiçep kitte. Timer yul stantsiyäsenä bara ide.
Mondagı tormış şulay uk üz yulında dävam itä ide: niçek säğat altı, gudok yänä ğadätençä akıra, yänä kaynaşu, yänä citdilek: niçek çislonıñ başı yäki unbişe, yänä poluçka, yänä «kızık»...
1910.


text:
Fevralniñ 26-sında Odesada Rusiye Baş konsullığı yanında faaliyetçiler Kremlniñ siyasiy mabüslerine qol tutmaq maqsadınen ötkerilgen «Birdemlikniñ 26 daqiqası» halqara tedbirine qatıldılar. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Beş faaliyetçi qollarındaki plakatlarnen 26 daqiqa turdılar. Olardan birinde Qırımda Ukraina tarafını tutqan faaliyetçilerniñ cinaiy işlerini tahqiq etken prokurorlar tarafından sözde tapılğan deliller tasvir etildi.
Tedbir esnasında faaliyetçiler: «İlhaqnıñ üç yılı içinde 43 kişi zornen alıp qaçıldı. Olarnıñ 19-ı azat etildi, 16-sı tapılmadı ve ğayıp olğan sayıla, 6-sı ölü tapıldı, 2 kişi azatlıqtan marum etüv yerlerinde tapılıp, daa soñra siyasiy sebeplernen açılğan cinaiy işler boyunca mahküm etildi. Talil esasında 36 vaqiada bu cinayetlerniñ işlenmesinde Rusiye devlet organlarınıñ iştirakine işaret etken faktlar tayin etildi», – dediler.
Kyivde Rusiye elçiligi yanında da fevralniñ 26-sında Ukraina siyasiy mabüslerine qol tutmaq maqsadınen ötkerilgen «Birdemlikniñ 26 daqiqası» tedbiri keçti. Tedbirni AQŞ Pen-klubu ile ortaqlıqta Vatandaş urriyetleri merkezi teşkil etti.
Ukrainada fevral 26 kününi «Qırımnıñ Rusiye işğaline muqavemeti künü» olaraq ilân etmege teklif eteler. 26 künü, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı muqavemet künü olaraq tayin etildi. 2014 senesi bu künde Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen miting ötkerildi. O künü miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafını tutqan ve şu cümleden «Rusiye birligi» fırqasına ait olğan faaliyetçiler tura edi.
Fevralniñ 26-sında Ukrainada ve büyün dünyada Qırım sakinlerine ve Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq içün tedbirler, munaqaşalar, forumlar, mitingler ve numayışlar yapıla.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
ATR qırımtatar telekanalınıñ reberligi belgisiz şahıslar tarafından içtimaiy ağlarda teşkil etilgen provokatsiya aqqında bildirdi, – dep haber ete Qırım.Aqiqat. ATR telekanalı baş müdiriniñ muavini Lilâ Bucurova Facebook saifesinde bildirdi ki, içtimaiy ağlarda telekanal Hersondan yayınlamağa azırlanıp, para toplay degen haber peyda oldı.
Bucurova ilânğa inanmamağa çağırıp, onıñ müelliflerini «ya dolandırıcı, ya da provokatorlar» dep adladı.
«İlânnıñ müellifleri – bizim problemlerimiz sayesinde para qazanacaq olğan adiy dolandırıcılar ya da ATR «halqtan para istey» dep, bizni qabaatlaycaq olğan provokatorlar ola bile. ATR bir yerge köçmey, telekanal Qırımda qalıp, para toplamay», – dep ayttı Lilâ Bucurova.
Malüm olğanı kibi, aprel 1-den itibaren ATR işini toqtattı. Mart ayınıñ soñuna qadar telekanal Rusiye qanunlarına köre öyle de qayd olamadı.
Telekompaniya Roskomnadzorğa vesiqalarnı bir qaç kere bergen edi, lâkin olarnı farqlı sebeplerden keri qaytarğan ediler. ATR mediaholdingine kirgen Lâle qırımtatar bala telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radioları da aynı vaziyetke oğradılar. «15 minut» internet neşiri ve QHA da Rusiyede qayd etip olamadılar.


text:
Çavuşoğlu Aljirğa kitä
Törek ministrı 6 -7 ğinwar könnärendä Aljirğa säfär yasayaçaq
Törkiyä tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu Aljirğa kitäçäk.
Tışqı êşlär ministrlığınnan yasalğan açıqlawğa kürä ministr Çavuşoğlu 6 -7 ğinwar könnärendä Aljirğa säfär yasayaçaq.
Açıqlawda tübändäge yullar urın ala: “Säfär qısalarında ütkäreläçäk söyläşülärdä ike yaqlı mönäsäbätlärebezneñ bar yaqlap qaraluı, ayıruça regional’ häm xalıqara mäs’älälärdä fiker alışu küzdä totıla.”
Bäyläneşle xäbärlär
Altun: “Tağın da ğadel ber dönya mömkin”
Törkiyä İlbaşı idaräseneñ êlemtä başlığı Fahrettin Altun rasaçılıqnıñ, İslamofobiyanıñ häm diskriminaśiyanıñ barlıq törlärenä qarşı torunıñ keşelekneñ iñ zur burıçı buluın belderde
Peskov: "Putin Ärdoğannıñ çaqıruın qabul itte”
Rusiyä Däwlät başlığı Vladimir Putin İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ çaqıruı qısalarında Törkiyägä kiläçäk
Altun - Guliyev oçraşuı
Törkiyä ilbaşı idaräseneň êlemtä bülege başlığı Azärbaycan Cömhüriyäteneň ictimaği oyışmalarğa yärdäm itü agentlığı başlığı urınbasarın qabul itte


text:
Bunı Azatlıq Radiosı Ukraina içki işler Nazirligine esaslanıp bildire.
«Yaqalanğan Davidçenko ve Doljenkovnı Kiyevge taqiq areketleri içün yollanıldı», – dep ayttı Ukraina içki işler naziriniñ muavini Serğiy Çebotar.
İçki işler Nazirliginiñ beyanatına binaen, mayıs 2-de olıp keçken adise-vaqialarnıñ daa bir iştirakçisi, Odessa şeer şurasınıñ deputatı Sergey Bovbalannı yaqaladılar.
«Onı ekstremizm, hususan, kütleviy qalabalıq ve memuriy binalarnı zapt etüvde qabaatladılar», – dep qayd eteler militsiyada.
İçki işler nazirliginiñ vekili dey ki, Odessa vilâyetinde ekstremistik ve cinaiy birleşmeler regiondaki vaziyetni kerginleştirmege tırıştı.
Olar çetel devletlerniñ strukturaları ile Odessada Rusiyege qol tutqanlarnıñ memnüniyetsizligini doğurmağa çalıştılar.
Nazir muavininiñ atqanına köre, al-azırda militsiya Odessada tınçlıq olması içün er şey yapa.
Malüm ki, mayıs 2-de Odessada yüz bergen facialı adise-vaqialardan soñ vilâyette militsiya reberliginiñ büyük bir qısmı işten boşatıldı.
Mayısnıñ 2-de Odessada Ukraina ve Rusiye tarafdarları arasında yüz bergen çatışma neticesinde 46 insan elâk oldı. Olarnıñ çoqusı Odessa zenaat birlikleri Evinde yanğın vaqtında boğuldı.
Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ malümatına köre, Odessada çatışmalarnıñ teşebbüsçileri olğan qanunsız arbiy birleşmelerniñ areketlerini tanılmağan Pridnestrovyeden Rusiye diversion gruppaları teşkil etti.


text:
Kreml nezareti altindaki Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraylı «Hiz ut-Tahrir işi»niñ eki iştirakçisi - «Qırım birdemligi»niñ faali Server Mustafayev ve musulman qırımtatarı Edem Smailovnıñ avgustnıñ 9-na qadar imayecisiniñ SİZOda tutuluv muddetine qarşı bergen şikâyetini red etti. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbiri haber ete.
Şikâyetniñ baqıluvınen bağlı mahkeme oturışuvı qapalı rejimde keçti. Mahkemeci işbu iş iştirakçileriniñ havfsızlığı telüke altında olğanını esapqa alaraq, mahkeme oturışuvınıñ qapalı rejimde keçmesine qarar berdi.
Mustafayev ve Smailov mahkeme binasına ketirilmedi ve oturışuv videobağ vastasınen keçti.
Mustafayevnıñ adliyecisi Sergey Legostov belli bir sebeplerden dolayı mahkeme oturışuvına kelip olamadı. Tevqif etilgen qırımtatar faaliniñ menfaatlrını mahkemede tayin etilgen adliyeci Yemelyanov temsil etti.
«Öz şikâyetimde men Kyiv rayon mahkemesiniñ apis muddetini uzatuvnen alâqalı qararınıñ lâğu etilmesini, imayem altındaki şahıs daa da yımsaq muitke yani ev apsine keçirilmesini, ayrıca men mahkemeniñ qapalı rejimde keçirilüvi lâğu etilgenini rica etken edim», – dep ikâye etti Edem Smailovnıñ adliyecisi Konstantin Rustemov.
Esas talaplarnıñ iç birisi qanaatlendirilmeyip, appelâtsion şikâyet red etildi dep ilâve etti o.
Mayısnıñ 21-nde Rusiye telükesizlik hadimleri «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar musulmanı Edem Smailovnı tutıp alğan edi. Olarnıñ işi Bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir işi»nen birleştirildi.
«Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Dilâver Memetovnıñ malümatına köre, Smailov soñki 15 yıl devamında Bağçasarayda musulman diniy merasimleriniñ ötkerilmesinen oğraşqan.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırım ve Aqyarda ealiniñ çerigi qadarı deñiştirdi. «İnformatsion muqavemet» gruppasınıñ talilcileri böyle neticege keldi. Olar Rusiye ve Ukraina statistikasınıñ resmiy malümatlarını qıyas etti ve, misal içün, Qırım ealisiniñ 2014 senesinde, büyük ihtimal ile Qırım sakinleriniñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmına köçmeleri neticesinde, 70 biñ kişige eksilgenini tayin ettiler.
Rosstatnıñ (Federal Devlet statistikası hizmeti – QA) bildirgenine köre, ilhaqtan soñ keçken yıllar içinde yarımadağa 247 biñden ziyade kişi keldi ve 140 biñ kişisden az ziyadesi yarımadadan çıqıp ketti. Aynı zamanda 145 biñ Qırım sakini öldi. Böylelikle, Rusiyeniñ resmiy malümatına köre yarımadanıñ ilhaqı esnasında eali deñiştirüv seviyesi qararnen 17%-ni teşkil etti. Ukraina talilcileri, hata ola bilecegini köz ögüne alaraq tüzetüv yapıp, kerçekte Rusiye yarımadada ealiniñ çerigi qadarını deñiştirdi, degen neticege keldiler.
İçtimaiyat professorı, demografiya ilimleri doktorı, Ukraina milliy akademiyası yanındaki İçtimaiyat institutınıñ yetekçi ilmiy hadimi İrina Pribıtkova, ilhaq etilgen Qırımda al-azırdaki demografik ceryanlar ile tarihiy paraleller çize.
– Ealiniñ böyle areketi, yani o yerde işğalden evel yaşağan sakinlerniñ toqtamağan çıqıp ketüvi, arbiyleştirilgen zona içün has. Böyle ceryan barışıqlı ayat devri içün has degil. Men Qırımda 1990 senesinden soñ çalıştım: o zaman, elverişli bir vaziyetten faydalanıp, yarımadağa pek çoq qırımtatar, ermeni, bulğar, yunan ve diger milletlerniñ vekilleri keldi. Şimdi buña beñzer al tekrarlana, lâkin endi Rusiye tarafından.
Ealiniñ böyle areketi, yani o yerde işğalden evel yaşağan sakinlerniñ toqtamağan çıqıp ketüvi, arbiyleştirilgen zona içün hasİrina Pribıtkova
Aqyar, o yerge bütün sabıq SSCBden pensiyağa kelgen Rusiyeniñ istifadaki arbiler sebebinden Ukraina içün er vaqıt ihtimallı problemalar çıqa bilecek yeri edi. 2014 senesinden soñ ise ealiniñ planlı surette deñiştirilmesi aqqında söylemek mümkün. Daa bir beñzeyiş – 1944 senesinde Qırımğa sovet Rusiyesiniñ Rostov, Voronej, Oröl ve diger vilâyetlerinden ketirilgen kolhozcılarnı ketirip yerleştirilmesidir.
İrina Pribıtkova, yarımadanıñ, asılında, cenk vaqtı rejiminde bulunğanı içün bundan soñ yahşı bir şey beklenmeycegini qayd ete.
Mence, köpür arbiy tehnika ile insanlarnıñ taşılması şartlarını daa optimal şekilge ketirmek içün quruldıİrina Pribıtkova
– Rusiyeliler iqtisadiyatnı inkişaf ettirmeyip, ilk nevbette mudafaa mevzilerini pekitecek ve ucümini devam ettirmek içün azırlanacaqlar. Mence, köpür bu maqsatnen – arbiy tehnika ile insanlarnıñ taşılması şartlarını daa optimal şekilge ketirmek içün quruldı. Er ne ise, demografik ceryan devam ete, onda öz trendleri bar, ve bu taşımalarnıñ neticesini añlamaq içün o, Ukraina tarafından daimiy bir şekilde közetilmek kerek. Qırımtatarlarğa qarşı, Qırımdan ketsinler ya da vatandaşlıqlarını Rusiye vatandaşlığına deñiştirsinler dep, toqtamayıp provokatsiyalar yapacaqlar. Narazılıq bildirgenlerni, qorqutmaq içün apis etecekler.
Qırım tarihçısı ve siyasetşınası Yevgeniya Gorünova, Rusiyeniñ Qırım ealisiniñ deñiştirilmesinde mantıqiy soñuna qadar baracağını zan ete.
Narazılıq ocaqları olğance, yarımada tolusınen integrirlenmegence ealiniñ deñiştirilmesi devam etecekYevgeniya Gorünova
– İç şübhesizdir ki, Rusiye Qırımdaki demografik ceryanlarını idare ete. Zanımca, ealini deñiştirüv seviyesi kene de 25% degil de, 15%-dir. Men buña, Qırım sakinleriniñ yımşaq sürgün etilüvi, der edim. Olarnı yarımadadan daa yahşı bir yaşayış qıdırmaları içün yavaş-yavaş sıqıştırıp çıqaralar. Olarnıñ yerine şimalden, Sibirden ruslar kele ve özlerinen beraber öz ananelerini ketireler. Lâkin eñ esası, olarnıñ Kremlge sadıq olmasıdır. Olardan ne meydanlar, ne de tenqit bekleyler – ukümetke de tamam bu kerek. Bundan ğayrı, iqtisadiy problemalar bar: Qırım – dotatsiyalar bölgesi olıp, onıñ içün 2 millionlıq eali – pek çoq. Rusiyege olarnı keçindirmek elverişsizdir. Soñ üç yıl içinde federal bücetten Qırım içün yalıñız dotatsiyalar içün 300 milliard ruble ayırıldı. Bu miqdarğa Pensiya fondu ayırğan paralar ve diger masraflar kirmey. Narazılıq ocaqları olğance, yarımada tolusınen integrirlenmegence ealiniñ deñiştirilmesi devam etecek.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Bunı Ukraina Devlet migratsion hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Qırımda migratsion hızmetiniñ yerli bölüklerinden Ukraina vatandaşları pasportlarınıñ blanklarını çıqarmağa imkân yoq. Bu sebepten olarnı lâğu etmege qarar alındı.
«Ukraina devlet migratsion hızmetiniñ Reisi Serğiy Radutnıy böyle bir emirni imzalap, tahminen 14,5 biñ dane blanknı yañlış dep saymağa avale etti», – qayd eteler matbuat hızmetinde.
Berilgen malümatqa köre, işbu blanklarnıñ seriya ve sanı bütünukrain hırsızlanğan ve coyulğan pasportlar bazasına, em de sıñır hızmetiniñ aynı cedveline kirsetildi, böyleliknen blanklar Ukraina vatandaşı pasportları içün qullanılmaycaq, çünki böyle bir pasport teşkirüvden keçmey ve sahte sayılacaqtır.
Demek, bu blanklardan yapılğan pasportlarnen Ukraina devlet sıñırdan keçmek imkânsızolacaq.
«Çetel pasportlarınıñ blankları Kiyevde «Vesiqalarnı şahsiyleştirüv Devlet merkezi» Devlet müessisesinde qayd etilgeninden sebep Ukraina vatandaşınıñ çetelge çıqmaq içün pasportlarnıñ yañı blankları yerli bölüklerde (şu cümleden Qırımda) yoq», – bildirgenler migratsion hızmetinde.


text:
«Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım Cumhuriyeti boyunca Taqiqat komitetiniñ» baş taqiqat idaresi sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarında ğayıp olğan Cevdet İslâmov ve İslâm Cepparovnıñ fotoresimleri ve belgiler malümatlarını aydınlattı.
İslâmovnıñ qara sport ştanları, boz kurtkası, kirli yeşil renkte beysbolka, «Adidas» boz krossovkaları bar edi. Yanında qara renkli «SONY» sensorlı cep telefonı bar edi. «Taqiqat komitetiniñ» saytında aytıla ki, ekinci ğayıp olğan insan İslâm Cepparovnıñ yeşil ştanları, qara payta, qara kurtkası, qara sport ayaqqabı bar edi.
Fotoresimleri «Taqiqat komiteti» resmiy saytınıñ «Ğayıp olğanlar» bölüginde derc etildi. Malüm olğanı kibi, oktâbr 6-da Ukraina Baş prokuraturası işğal etilgen Qırımda eki genç qırımtatarını esir aluv boyunca cinaiy taqiqatqa başladı.


text:
2019 jılğı 28 qazanda Qostanay ïndwstrïaldı-pedagogïkalıq kolledjinde 2 jäne 3 kwrs stwdentteri arasında «Käsiptik oqıtw» mamandığı boyınşa «Tamaq öndirisin uyımdastırw jäne uyımdastırw» mamandığı boyınşa käsibï şeberlik bayqawı ötti
2019 jılğı 28 qazanda Qostanay ïndwstrïaldı-pedagogïkalıq kolledjinde 2 jäne 3 kwrs stwdentteri arasında «Käsiptik oqıtw» mamandığı boyınşa «Tamaq öndirisin uyımdastırw jäne uyımdastırw» mamandığı boyınşa käsibï şeberlik bayqawı ötti
Jarıs mamandıqtıñ bedelin, käsibï kadrlardı dayarlaw sapasın arttırw jäne käsibï biliktiligi joğarı deñgeydegi qatıswşını anıqtaw maqsatında uyımdastırılğan. WorldSkills Qazaqstan käsibï şeberliktiñ oblıstıq çempïonatında Qostanay ïndwstrïaldı-pedagogïkalıq kolledjiniñ komandası qatısadı.
Bayqaw nätïjeleri: I orın – Kwn Tatyana
II orın – Vasyanovïç Tatyana
III orın – Ïsaev Zelïmxan


text:
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ aytqanı kibi, yaqında mında suv ağınıñ borusı patladı.
Sakinleri qaza sebebi – repetitsiyalarda bir qaç kere eski yollardan yürgen ağır arbiy tehnikası oldı.
Neticede mayıs 9 künü şeerniñ merkeziy rayonları, tibbiyet müessiseleri de suvsız qaldı.
Paraddan evel tamir işlerni keçirmege yetiştirmediler, neticede arbiylerniñ ve tehnika kollonaları asfaltta teşikni demir kâğıtı ile qapatılğan yoldan keçe edi.
Tamir işleri ekinci kün devam ete. Kirova soqağında arbiy tehnika çalışa,


text:
Qırım Müftisiniñ yardımcısı, Qırım MDİ diniy teşkilâtlar ile iş alıp baruv bölüginiñ reberi Raim Ğafarov, Mordoviya Cumhuriyetiniñ paytahtı Saransk şeerinde olıp keçken, FSİN ve merkeziy musulmanlar diniy idareleriniñ işbirligi boyunca iş taqımınıñ keñleştirilgen muzakerde iştirak etti. Tedbir, İslâm medeniyeti, ilimi ve tasiline destek köstergen Fond tarafından İslâm medeniyeti merkezi ve İslâm tasili boyunca Şuranen işbirlikte teşkil etildi.
Cinaiy-icra etüv sistemasınıñ 2020 senesine qadar köntseptsiyası boyunca, mahküm etilgenlerniñ maneviy-ahlâqiy terbiyesinde, bundan da ğayrı, azat olğan insanlarnen iş alıp baruvında, diniy konfessiyalar potentsialınıñ daa faal qullanıluvı közde tutula. Fond faaliyetiniñ esas iş yöñelişlerinden biri – UİS müessiselerinde terrorizm ve ekstremizm ideologiyasına qarşı vazifesini eda etken musulman diniy teşkilâtlarına destek köstermektir. Al-azırda bu mesele, İş taqımı tarafından işlep çıqarılğan ve musulman diniy idareleri tarafından tasdiqlanğan añlaşmalar çerçivesinde alıp barıla. Bu añlaşmalar mücibi, musulman din erbapları UİS müessiselerini muntazam sürette ziyaret etebileler. Mahküm etilgenlernen maneviy-ahlâqiy iş alıp barıla, maqsadı – qanun boyunca areket etüv tarzını terbiye etmek, qabaatnı añlamaq, İslâm dini etikası qaidelerine uyğun areket tarzını şekillendirmektir.
Raim Ğafarovnıñ sözlerine köre, FSİN ile olğan işbirlik, koloniyalarda bulunğanlarğa büyük destek köstermege imkân bere.
Raim Ğafarov: “Hatanı er kes yapabile, bazıda hatalarnıñ neticesi pek ağırdır. Maqsadımız – insanğa hatanı añlamağa yardım etmek ve onı doğru yolğa çağırmaqtır. Maneviy destek müim, bu meselede din erbaplarınıñ rolü ğayet büyüktir”, – dep ayttı.
İştirakçiler, FSİN vekilleri ve musulman din erbapları içün azırlanğan metodik qullanmalarnı muzakere etti. Musulman din erbapları arasından, UİS müessislerine barıp, ekstremizmge qarşı profilaktik işni alıp baracaq ekspertlerniñ azırlanuvı meselesi de baqıldı.
QMDİ matbuat hızmeti


text:
Galileo Galilei
Galileo Galilei (15 fevral, 1564 – 8 yanvar, 1642) İtaliyalı astronom (kosmostı uyreniwshi adam) ha'm ataqlı oyshıl bolg'an.
Ol juldızlardı ha'm basqa planetalardı baqlaw ushın teleskoptı oylap tapqan birinshi adam bolg'an. Ol Qus jolı ko'plegen mayda juldizlardan turatug'ının, aydın' to'beshikleri bar ekenligin ashqan ha'm Yupiterdin' to'rt joldasın tapqan.
Galileo zatlardın' qalay qulawın ashqan. Bul qag'ıdalar fizikanın' bir bo'limi.
Galileo jaqtılıq tezligin anıqlawg'a ha'reket etken. Ol mınaday etken: Ol bir to'beshikke mingen ha'm onın' ja'rdemshisi ekinshi to'beshikke mingen, ekewinde de qaqpag'ı bar, basta jawılıp turg'an lampası bolg'an. Keyin ol o'z lampasının' qaqpag'ın ashqan. Ja'rdemshisine Galileonın' lampasın ko'rgennen keyin o'zinikin ashıwdı buyırg'an. Galileo keyin ja'rdemshinin' qaqpaqtı ashıw waqtın esaplag'an. Waqıttı ha'm to'beshikler aralıgın bilip, ol jaqtılıq tezliginin' anıqlag'an.
Galileo a'lemnin' orayı jer emes, al quyash ekenligin aytqanlıg'ı ushın Katolik shirkewi onı qamaqqa alg'an ha'm o'ltiremiz dep qorqıtqan. Ol o'limnen qutılıw ushın o'z pikirinen qaytqanlıg'ın aytqan. Shirkew onı qalg'an o'mirin o'z uyinen shıqpastan o'tkerige ma'jbu'rlegen.


text:
Qasıym xan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qasıym xan (?-1469), Qasıym xanlığınıñ berençe idaräçese (1450 yıllardan), Oluğ Möxämmäd xannıñ ulı. Biläw yanındağı suğış (1437) häm Suzdal' yanındağı suğışlarda (1445) qatnaşa. Suzdal yanı suğışınnan soñ tözelgän solıx kileşüe ütäleşenä küzätçelek itü öçen bertuğanı Yaqub belän Mäskäwgä Böyek Kenäz Vasiliy II sarayına cibärelä, şunda xezmättä qala. 1449 yılda Paxra yılğası yanında Böyek Mäskäw kenäzlegenä yaw belän barğan Olı Urda xanı Säyed Äxmäd ğäskären tar-mar itä. 1447-1453 yıllarda, kenäz Vasiliy II yağında torıp, Mäskäw täxete öçen köräşkän Dmitri Şemäkağa qarşı suğışa. 1452 yıl tiräsendä Vasiliy II aña näsel bilämäse sıyfatında Räzan kenäzlege belän çiktäş elekke Mişär yortı cirlären häm Gorodets Meşçorskiy qalasın birä. Şul cirlektä Qasıym xanlığı barlıqqa kilä. Qazan täxete öçen köräştä qatnaşa.


text:
Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesiniñ Mustafa Cemilevni «Qırım» Fondı» hayriye teşkilâtınıñ tesisçileri sırasından çıqarmağa qararı Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına ters kele.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına İnsan aqları boyunca Qırım eyyeti bildirdi.
«Teşkilâtnıñ peyda oluvında tesisçi degen añlam bardır. «Qırım» Fondı» hayriye teşkilâtı ukrain qanunlarına köre teşkil etildi. Yani o vaqıt Rusiye qanunlarını Cemilev bozamaz edi. Uquqiy mesele peyda oldı. Mahkeme onı tesisçiler sırasından çıqarmağa qarar aldı, amma buña iç bir uqiuqiy temel yoqtır», – dey İrina Kirkora.
Adliyeci şunı da qayd etti ki, eger de bugün nasıldır bir teşkilât Cemilevni tesisçiler cedveline kirsetmege istese, buña, Rusiye Federatsiyasınıñ ticariy olmağan teşkilâtlar aqqında 15-nci maddesine köre, izin bermeycekler. Acliyeciniñ sözlerine binayen, endi teşkil ve qayd etilgen teşkilâttan tesisçini çıqarmağa olmay.
Bundan da ğayrı, «Qırım» Fondı» hayriye teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyev añlatqanı kibi, yuridik vesiqalarda Cemilev tesisçi olaraq keçmey eken.
Sentâbr 15 künü Merkeziy rayon mahkemesi fondnıñ bütün esap ve mülki yaqalanmaq kerek olğanı aqqında çıqarğan qararına köre, fondnıñ bütün esap ve mülki yaqalanmaq kerek edi. İrina Kirkova emindir, bu qarar rusiyeli qanunlarını boza.
«Qırım» Fondı»na ait olğan qırımtatar milliy Meclisiniñ binası FSB tarafından sentâbr 17 künü qapatıldı. İnsanlar binanı terk etmege mecbur ediler. Qapatılğan binada 15 yıl devamında qırımtatar milliy Meclisi buluna edi.


text:
14/12/2021 – QANDASTARĞA ARAŞA baspasöz jiınınıñ baspasöz bayanı 14 jeltoqsan küni, sağat 13:00, «Qandastarğa araşa» taqırıbında baspasöz mäslihatı ö..
Şıñjañdağı az sandı wlttarğa bağıttalğan sayasi qısım men qudalau soñğı uaqıttarda qayta küşeygeni bayqaladı. Jeli qoldanuşılar da qıtaylıq äleumettik..
Qıtaydağı qazaqtarğa jasalıp jatqan sayasi qısım men qudalau ondağı qazaq qalamgerlerine de ülken soqqı bolıp tidi. Tipti, bwl qoldan jasalğan sayasi ..
Jıl basınan beri respublikanıñ jer-jerinen 48 jüyrik aqın aytısqa tüsken «ASSYL DOMBYRA» aqındar aytısınıñ superfinalı Almatıdağı «Alatau» dästürli ön..
Keşe, 9 qırküyek küni keşke Almatı äuejayına qonğan Qazaqstan qarulı küşteriniñ arnayı wşağı Auğanstannan 41 jolauşını jetkizdi. Olardıñ 35-i Auğan q..


text:
Ukraina Nazirler kabineti prezident fermanı leyhasını alğışladı ve fevral 26 künü Qırım sakinleriniñ rusiyeli basqıncılıqqa qarşılığı künü olaraq tasdıqladı.
Mütenasip qarar iyül 6-da, çarşenbe künü ukrain ükümetiniñ toplaşuvında qabul etildi.
Bu tarih, 2014 senesi fevral 26-da Qırım sakinleri Aqmescitte Qırım Muhtar Cumhuriyeti parlamenti yanında Ukraina topraq bütünligi içün miting keçirgeninen bağlı olıp belgilendi.
«Bu, işğal şaraitinde yaşağan, öz seviyesinde zorbalıqsız qarşılıq faaliyetini alıp barğan ukrainlernen birdemlikniñ büyük bir işaretidir», – dep qayd etti toplaşuvda Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar.
Ukraina Yuqarı Radası fevral başında «2016 senesi hatıra künleri ve yubileylerni qayd etüv» qararını qabul etti. Oña binaen bu sene fevral 26 künü devlet seviyesinde qayd etildi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası 2016 senesi mayıs 17-de Qırım parlamentiniñ yanında 2014 senesi fevral 26-da keçirilgen barışıq toplaşuvına mania olması boyunca cinaiy iş açtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Balalarda simezlek nik artqan?
Kovid-19 kizüe waqıtında balalarda simerü artqan
Angliya häm Amerika Quşma Ştatlarında ütkärelgän tikşerenülärgä kürä balalardağı simerüneñ artuına xäräkätsez tormış räweşe häm naçar tuqlanu kiterep çığarğan.
Angliyadağı Milli sälamätlek saqlaw xezmätläre mäğlümatları tikşerelde. Moña kürä 2019-2020 çorında 10% bulğan simezlek küläme 2020-2021nçe yıllarda 14%ka küärelde. Fäqıyr’ töbäklärdä isä bu küläm ike tapqırğa kübräk.
AQŞtağı Xastalıqlarnı kontrol’ itü häm buldırmaw üzäge dä ütkärgän tikşerenü dä oxşaş näticä kürsätte.
Yaqınça 435 meñ bala tikşerelgän êşçänlektä balalarda tän massası indeksınıñ ike tapqırğa diyärlek kütärelüe kürelde.
Kizüdän alda 19% bulğan balalar simezlege küläme Kovid-19 kizüe waqıtında 22%gä citte.
Belgeçlärgä kürä simezlekne arttıruçı säbäplärdän berse – uramğa çığu tıyuı.
Bu çorda balalar xäräkätsez qaldı. Komp’yuter, planşet häm televizor aldında waqıt uzdıru arttı. Ibır-çıbır aşaw da simezlek säbäpläre arasında.
Bäyläneşle xäbärlär
Mask - Tongağa: "Starlink cibärä alam"
İlon Mask yanartaw atu häm śunamidan soñ êlemtä çaraları özelgän Tonga utraw-däwlätenä täq'dim yasadı
İranda 9-12 yäş'lek balalarğa vakśina qadıy başlıylar
Korona belän milli köräş oyışmasınıñ kinäşe belän vakśinalaştıru yäşen 12dän 9ğa töşerergä qarar qılındı


text:
“Bu narasıy tönlä yoqlağan waqıtta Ärmänstan armiyäseneñ ballistik raketası belän üterelde"
Twitterda Ärmänstannıñ yawızlığın kürsätüçe yazma
Törkiyä milli saqlanu ministrlığı Ärmänstannıñ balistik raketalar belän Azärbaycannıñ Gäncä şähärenä höcümeneñ yawızlığın añlatu öçen anda ülgän sabıylarnıñ fotoların qullandı. Twitterdağı säxifädä käfengä törelgän bäbäyneñ räsemen urnaştırıp törle tellärdä söyläşüçe häm törle illärdä yäşäwçe keşelärgä çaqıru yasaldı.
“Bu narasıy tönlä yoqlağan waqıtta Ärmänstan armiyäseneñ ballsitik raketası belän üterelde. Telebez, dinebez häm däwlätlärebez törle bulırğa mömkin, ämma bu foto barçabıznıñ yörägen yandıra ala. Bälki bu fotonı täwge tapqır küräsezder, ämma Azärbaycan xalqı 30 yıl şunıñ belän yäşi. 30 yıl êlek Xocalıda bäbäylärne ütergän Ärmänstan bügen şul uq üterüen däwam itä. Bu räsemne kürep tä tawışın çığarmasqa köçe citä torğan keşe bar ikän – çığarmasın. Bez süssez qalmayaçaqbız!”-diyelä yazmada.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyä “qara ğıynwar’” ütereşendä şähit buluçılarnı iskä aldı
Törkiyä Milli saqlanu ministrlığı 1990nçı yılnıñ 20nçe ğıynwar’ könne Azärbaycanda yäşängän häm “Qara ğıynwar’” dip belengän küpläp üterüdä şähit itelgännärne iskä aldı
Çavuşoğlu: “Mart ayında qayber Latin Amerika illärenä baraçaqmın"
Törkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu mart ayında qayber Latin Amerika illärenä säfär yasayaçağın belderde


text:
Qırımnıñ vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçilerinden biri Lenur İslâmov Qırım ile memuriy sıñırnıñ yanında eletrotiremelerniñ bozuluvını ukrain akimiyetiniñ areketsizligi ile añlata. Bunı o oktâbr 20-de, salı künü, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde bildirdi.
«İnsanlar akimiyet ağımıznı satqanından öyle boldurdı ki, atta tiremelerni patlatmağa başladı. Bundan evel patlavnı körgen edik, şimdi birden üç tireme. Halq akimiyetten doğru ve ırızlı areketlerni beklemekten boldurdı», – dey İslâmov.
Oktâbr 20-ne keçer gecesi Çonğar köyü yanında bozulğan Melitopol-Canköy elektrik tiremesi işlettirildi.
Herson vilâyetinde oktâbr 20 künü kene bir kene «Melitopol-Canköy» yolağınıñ tiremelerini bozdılar. Biriniñ tübüne mina qoyulğan edi. Militsiyanıñ bildirgenine köre, 3 mina ve 2 trotil qılıçı tapıldı.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.


text:
Petro Poroşenko, mayıs 20-sinde yapılğan yañı Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ inauguratsiyasına kelip çıqtı.
Zelenskıynıñ inauguratsiyasını Qırım.Aqiqat ve «Nastoyaşçeye vremâ» telekanalı yayınlamaqtalar.
O, sabıq prezidentler Leonıd Kravçuk, Leonıd Kuçma ve Vıktor Yuşçenko yanında otura.
Yañı Ukraina prezidentiniñ inauguratsiyasını üç kere repetitsiya ete ediler.
Aprel ayında o, prezident saylavlarınıñ ekinci turınla reylerniñ 73,22%-ını qazanıp galip çıqtı. Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko reylerniñ 24,45%-ını qazandı. Ukraina prezidenti vekâletleri beş yıl devam etmektedir.


text:
Udmurtiyada mäktäpkä höcüm
Rusiyä Federaśiyäsenä bäyle Udmurtiya Cömhüriyäte başqalası İjevsk şähärendä ber mäktäpkä tanıqlığı bilgesez keşe oyıştırğan qorallı höcümdä 9 keşeneñ ğomere özelgän, 20 keşe yaralanğan
Rusiyä êçke êşlär ministrlığınnan yasalğan belderügä kürä, Rusiyä Federaśiyäseneñ Udmurtiya cömhüriyätendä İjevsk qalasındağı 88nçe mäktäpkä kemlege bilgesez ber keşe qorallı höcüm oyıştırğan.
Höcümdä balalar belän bergä 9 keşe häläq bulğan, 20 keşe dä yaralanğan.
Waqıyğa urınına iminlek köçläre cibärelep, uquçılar häm uqıtuçılar mäktäptän êvakuaśiyälängän.
Höcümçeneñ intixar itüe belderelde.
Rusiyä tikşerü komitetınnan yasalğan belderüdä, berençe mäğ’lümatlärgä kürä, höcümdä ikese iminlek wazıyfalısı, 2se uqıtuçı, 5se mäktäp uquçısı belän bergä 9 keşeneñ häläq buluı belderelde.
Yaralanuçılarnıñ da buluı citkerelgän belderüdä waqıyğa belän bäyle tikşerüneñ başlatıluı iskärtelep uzıldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Êş urınında 5 keşeneñ berse naçar möğamälä kürä
“Strep A” bakteriyase 9 can aldı
Belfastta 5 yäş’lek qız bala älege infekŝiyadan ğomere özelgän 9nçı bala buldı


text:
Vatandaş jurnalisti Zidan Acikelâmovnıñ aytıp bergenine köre, quvetçiler saba evinde tintüv keçirgen soñ protokol tizgenler.
Tintüvniñ sebebini sorağanda, añlayışlı bir cevap bermegenler.
«Sanki men bir şeyge azırlanam. Belki de evimde bir şeyler bar. Olar bir şey tapmadılar. İç bir şey tapmağanları aqqında protokol tizgenlerini ayttılar: «Er şey yahşı, bir şey yoq. Biz keldik, basıp kirmedik, OMONsız edik, köresiz, e. Er şeyni itinanen yaptıq», – dedi Acikelâmov tefsirinde.
Qayd etkenine köre, o, advokatsız protoklnı imzalamaqtan red etken, quvetçiler ise, «o zaman iç bir şeyni imzalamaq kerek degıl» aytqanlar.
«İç bir şey bermediler. Atta protokolnıñ kopiyasını. Çünki men imzalamağanım eken. İmzalasa edim, o zaman protokolnıñ kopiyasını berer ediler», – dedi jurnalist.
Tintüvde altı quvetçi ve eki şaat iştirak etken. Oña tintüvni çekmege ya da bir kimsege onıñ aqqında haber etmege yasaq etkenler.
Mayısnıñ 19-nda, saba «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ mühbiri Zidan Acikelâmovğa «tahqiqat tedbirleri» ile bir qaç polis ve FSB hadimi keldi.
Rusiye qanun qoruyıcı organlarınıñ tefsirleri yoq.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.


text:
Hindstanda êşlängän darular turında kisätü yasaldı
Gambiyädä Hindstannan kiterelgän 4 törle darunı qullanğan balalarnıñ kisäk üleme küzätelde
Bötendön’ya sälamätlek saqlaw oyışması Gambiyädä açıqlanğan böyer xastalığı kizüe häm 66 balanıñ ülemennän soñ Hindstanda êşlängän 4 sirop turında kisätü yasadı.
“4 daru - Hindstanda “Maêyden Farmas’yutikalz Limited” yasap çığarğan yötkerü häm salqın tiyügä qarşı sirop. Bötendön’ya sälamätlek saqlaw oyışması Hindstandağı şirkät häm kontrol’dä totuçı dairälär belän tağın da küp tikşerü alıp bara” diyelä belderüdä.
Oyışma, darularnıñ älegä qadär barı Gambiyädä tabıluına qaramastan, ilneñ tışında taralğan bula aluı mäs’äläsendä kisätte. Barlıq illärne awırularğa tağın da kübräk zarar birmäw öçen älege tovarlarnı açıqlarğa häm äyläneştän alırğa çaqırdılar.
Gambiyädä uzğan ayda bik küp balanıñ paraśetomol sirobı êçkännän soñ 3-5 kön ütügä ğomerläre özelüe belderelde.
Bäyläneşle xäbärlär
İspaniyädä bombalı paketlar xäwef uyattı
İldä törle oyışmalar häm diplomatik wäkillekkä bomba caylanması urnaştırılğan paketlar kilde
İrannıñ Dön'ya kubogında ciñelüenä söyenüçene atıp üterdelär
Maşinasınıñ signalına basqan öçen iminlek köçläre aña ut aça...