text:
Yazar: Osman AKÇOKRAKLI
Osman AKÇOKRAKLI.Çeşmeler çağlap aqalar, mermer taşlar üstüne suv serpintileri sankim köz yaşları kibi töküleler. Lâkin nasıl bir sebeptendir ki, Toqtamış hannıñ dülber qızı böyle qasevetke dalğan, muñdir. Arem bağçalarınıñ gönce gülü başını eggen – inci daneleri kibi çıq tamlaları onıñ hafif yapraqları üzerinde titreyler. Nenkecan hanum ne şarqı (yır) yırlay, ne de tatlı sesi olğan sazını eline almay. Saznıñ kümüş tellerini ve sedef ziynetleriniñ üzerlerini hafif toz basqan – divar üstünde unutılıp yata. Nenkecan hanum şimdiden geri saz ile söyleşüvden vazgeçken. Aremniñ çeşit tüs pencerelerinden parlaq ay han qızınıñ köksündeki altınlar ve qıymetli taşlar üzerine ve onıñ sararıp solğan çeresine çeşit renk ziyalar serpe. Onıñ aqiq taşına beñzegen eki közü eñ qaranlıq geceni de öz ışığınen aydınlatır kibi parıldaylar… Uyquda bulunğan şu saraynıñ qıymetli kilimleri üzerinde yavaş-yavaş kezine, lâkin köletke deseñ köletke degil, peri deseñ peri degil – nedir bu aceba? …İşte, o keniş pencereniñ ögünde turdı. Saray bağçalarında gece quşçıqlarınıñ dertli-dertli ötüşüvlerini diqqatnen diñley ve aremniñ divarları: “Ah, Nenkecan! Ah, Nenkecan!” – deye muñlu bir iñilti eşiteler. Diñleñiz – bu pek tesirli bir ikâyedir. Qırım yigitleriniñ ziyneti ve yaraşığı demege lâyıq ve boy-postu kelişken Salâhiddin bek adında genç ve batır bir yigit bar edi ki, hannıñ qızı onıñ esir-i aşqına tutqun olğan edi. Nenkecannıñ qocaman babası Altın Ordu hanı Toqtamış onı nasıl olsa da sevmez edi. Amma hannıñ qızı gece-kündüz tek onı tüşüne edi. Büllür kibi tınıq havuzlarda altın tüslü balıqlarnıñ oynaması ve mis qoqulı bağçalardaki çeşit tüs çiçeklerniñ açması – yoq… Bularnıñ birisi oña teselli bermey ve Nenkecan olarnıñ iç birine aylanıp baqmay edi. Salâhiddin bekniñ de iç bir türlü kelmek itimalı yoq. Nasıl kele bilsiñ ki, arem pencereleriniñ parmaqlıqları qalın ve arem ağalarınıñ közleri pek açıq ve saray qapılarında tolu-qurallı qaravullar bekleyler! Nenkecan hanum naqışlı ve ziynetli divannıñ yastıqları üzerine yavaşçıqtan tayandı. Onıñ sararıp solğan elleri qumaş bezler üzerine bayıldı. Bu esnada birden-birge qapınıñ alqası “şuv!” etken bir ses berip aşıq-maşuqları ğıcırdadı… “Kim bu, aceba? Yoqsa arem ağası nevbetini bitirgen de, ketemi?” dep bu areketten havfqa kelgen han qızı, sankim yuqlamsırağan kibi, uzun ve qara kirpikleri arasından gizlice çevre-çetke baqa edi. Qapı açılğan soñ içerige yavaşçıqtan yeudiy qızı kirdi ve: “Saraynıñ yıldızı yuqlay, ğaliba? Kim bilir şimdi hanum sultan belki Salâhiddinni hayal etedir?” dep turar eken, onıñ ağzını aman o demde bir el kelip qapattı. Nenkecan hanum: “Alla aqqıçün söyle! Kimsiñ burada geceleyin?” – degende, aq çarşafqa bürüngen uzun boylu ve dülber qıyafetli yeudiy qızçığı tiz üstüne çökerek: “Ebet, hanum, cariyeñizdir! Seniñ bahıtlı olmañ içün canını feda etmege azırdır… Ah, o şanlı yigit Salâhiddin bek barmı! Onıñ atı ruzgârdan çabiktir ve yarın o atına minerek saray qapısı yaqlarında bulunacaqtır” – degende, Nenkecan hanum eki elini yeudiy qızınıñ omuzlarına ataraq, yüzüni onıñ yüzüne qarşı çevirdi. Gira: “Hanum! Mende saña mahsus ediyelik kiyim bar” – degende Nenkecan acele-acele: “Aman! Ne deysiñ ya? Seni Salâhiddin bek yolladımı?” – dep hıtap etti. Gira: “Ebet! Em o dedi ki, eger yigitler nişanlılarını ödek tölep alamasalar o vaqıt alıp qaçmaq adet ve şartlarındandır” – dedi. Nenkecan: “Gira! Qalq! Men şimdiden soñra han qızı degilim! Avam halq qızları kibi men de qaçacağım! Ah!.. Nenkecan Bağçasarayda eñ ğarip qız eken! O sevginen tolu yürekten başqa iç bir şeyge malik degil!” – dep el silkkende, Gira onı öperek arem odasından çıqtı. Yeudiy qızı qapınıñ artında biraz turdı. Onıñ iri ve siya közlerinde ve sararğan çeresinde bir hoşnutsızlıq ve açuv eseri körüne edi, dudaqlarını çirkin-çirkin bürüştirdi ve eşitilmeycek derecede ayaqlarını yerge yavaş-yavaş basıp saraynıñ başqa qapısına doğruldı. İş bu qapıdan Toqtamış hannıñ cariyeleri bulunğan odağa ketile edi. *** Bağçasaraydan başlap, dağlar ve qayalıqlar arasından Salaçıqqa doğru ketken yolnıñ üzerinde bir atlı kete edi. Bu kün sıcaq bir kün olıp, küneş yolnıñ eki tarafında uzanıp ketken qayalıqlarnı qızdıra edi. Atlı ileriler eken, arqasından qara kölgesi dahi iyerir, lâkin atlınıñ kendisi kölgesinden daa ziyade qara. Onıñ üstünde qara çuğadan uzun bir qaftan ve başına da qara bir arabiy qalpaq kiygen. İşte, bu atlı karaimlerniñ “Qara Arabiy” dedikleri Yehuda Bihim edi ki, şeerden kele edi. Yehuda Bihim corğası ile keter eken, çıplaq qaya üzerine urulğan keskin bir ayaq davuşı eşitti ve şu anda qarşısında tozlar köterilgenini kördi. Qarşı taraftan dahi bir atlı kele edi. Zamannıñ ükümine köre o vaqıtnıñ adamları yolda-qırda kettikleri vaqıt kelgen-keçkenlerden üşkünir ve bir fenalıq çıqmasın deye saqınıp davranaraq, er daqqada azır bulunır ediler. Buña köre Yehuda Bihim dahi kiyimi astında bulunğan qamasını qınından gizlice qurtarıp azırlandı. Qarşıdan kelgen atlı arabiyge yaqınlaşqanda kördi ki, atlınıñ kök çekmeni altından kökregindeki Kavkaz kerevkesi yıltıray, kümüş sırma qaplı bir egri qılıç, yigitniñ atı sekirdikçe eki tarafına doğru sallanır, quvurçıq ve sıq saçlarınıñ üstüne yan kiygen Bağçasaray biçim qalpağı da yigitniñ başında pek yaqışıqlı körüne edi. Qırmızı yüzünden ve kestane mıyıqlarınıñ astından ara-sıra közge çarpqan parlaq aq tişlerinden ve aybetli cesürane baqışlarından Yehuda Bihim bu atlınıñ yerli cesür yigitlerden biri Salâhiddin bek olğanını tanıya bildi. Onıñ bek oldığını tanıya bilmek küç bir şey degil edi. Zira öyle at, öyle kümüş sırmalı taqım ve öyle qural o zamanda yalıñız beklerde bulunmaq mümkün edi. Eger kerek olsa urmaq ve ya dögmek içün sağ qol daa qolay oldığından atlılarnıñ er biri kendi qolayını közetip, biri-birinden uzaqlaştılar. Lâkin öyle yuvaş ve qorqaq qabilege mensüp karaim arabiysi bir tatar askerini qorquta bilmeyecegi açıq aydın edi. Salâhiddin bek keçer eken arabiyge aylanıp bile baqmadı. Genç yigit tüşüncege dalğan, kendi yoluna kete ve dudaqları arasından yavaş-yavaş bir sesnen onıñ dünyada eñ ziyade sevdigi “Nenkecan!” adı eşitilir edi. Genç arabiy de yıraqdaki gögercin renkli dağlar ve musaffa kökniñ yüzünde ufuqqa doğru yol tutqan bir bulut parçasına baqaraq: “– Ah, Nenkecan!” – der edi. Lâkin o saatte arabiyniñ çırayı türlendi, sıq ve qara qaşlarını çattı. Onıñ sararğan çeresinde bir keder eseri ve çekişüv alâmetleri köründi. Aylançıq ve taşlaq yol ile kettikçe, yuqarığa köterilerek, Yehuda Bihim Çufut Qaleniñ çıplaq qayaları tibine kelip yetti. Kirintili-çıqıntılı isarları ve qulleleri, yüksek dağnıñ uçurımları boyunda qurulğan şu qaleni çoq acayip bir halq kendine mesken etinmiş edi. Onıñ ealisi Musaviy karaimler, Qırım hanına itaat ve boysunuv üzre bulunaraq tatar biçimi urba kiyer ve tatar ile söyleşüv eter ediler. İslâm tatarlar olarğa toqunmayıp, yalıñız alım almaq ile sıñırlanır ve olarnıñ alış-veriş ve sanatlarına qarışmaz ediler. Böyle olsa da, er alda, çufutlarğa igrenç köz ile baqılır edi ve der ediler ki, uluqat karaimler miskin ve zayıf millet olıp ve ekserisiniñ başı ilâc qabul etmez çıbanlar ve yaralar ile tolu, yani taz illetine oğrağan emişler. Karaimlerniñ uluqat eyi sanatları bar edi. Olar kibi san, qırmızı sahtiyan yapqan ustalar siyrek bulunıp, bir de acayip yemiş bağçalarına malik ediler. Er alda yuvaş ve qorqaq karaimler, Qırım hanınıñ yağmacı orduları olarğa ücüm ete keldiklerinden sebep, öyle pek te raat yaşamaz ediler. Olar kendilerine başlıca oturaqlıq ettikleri, çıqılması pek qıyın Çufut ve Mangup qaleleriniñ etrafını yüksek ve qalın horasan (kireç ve qum qarışması) isarlar ve qulleler ile qoralap alır ediler. Olar içün hususan eñ müteber turaqlıq yer Çufut Qalesi edi ki, Meydan dağı degen ormanlıq ve Yasafut deresi, dersiñ Quddus-ı Şerif dağlarını añdıra ediler. Ve şu Yasafut deresi içinde, qarma-qarışıq tereklerniñ kölgesi altında olarnıñ silsile ve ecdadı kömüli yata ediler. İşte burada esirler kibi yaşağan karaimler özlerinden yıraq bulunğan Filistin toprağınıñ asretini çekip ve olarnı amanlıqqa çıqarğan Musanı güya kelecek dep bekler ediler. O vaqıt karaimler kendi aralarından seçdikleri haham ve başqa ihtiyarlar idaresinde bulunır ediler. Olarnıñ rivayetine köre karaim milleti Çufut Qalede ta eki biñ dört yüz bilmem qaç yıldan beri yaşay emişler. Olarnıñ kendi aralarında oqumış uleması, yani hahamları da bulunır edi. İşte añdığımız genç Yehuda Bihim de zamanınıñ oqumış ulemasından sayılıp, karaimler arasında din hususında yazdığı bir taqım kitapları ile adı añılaraq, kendisini tanıtqan ve sevdirgen edi. Yehuda Bihim aylançıq yoldan kete-kete, qaleniñ büyük qapılarına kelgende, demir qapınıñ sürmeleri alınıp ve zıncırları güdürdep açıldı. Taştan oyulıp yasalğan ve eki tarafında alçaq alçaq qobalar, ya da başqa türlü aytqanda, evler tizilgen tar yoldan keçer eken, arabiy atınıñ nalları taşlarğa çarparaq gürültisi eşitile edi. Bazı açıq qapılardan evlerniñ tandır ocaqlarında yaqılğan ateş alevleri ve üzerlerine çeşit örnekli basmalardan anterler kiygen, başları maramalı genç ve yaşlı karaim qadınları ve qızçıqları körünir edi. Qale soqaqlarında uzun boylu ve qara çereli, başlarına beyaz ve qara sarıq sarğan ve üzerlerine qara ve uzun bunuş (cübbe) kiygen genç ve yaşlı karaimler ketip kelmekte ediler. Yehuda Bihim keter eken, kelgen-keçken yol berip oña büküniş ve sayğı eter ediler. Qale qapısına kirecekte sol tarafında qalğan ve uzaq zamanlar süresinde qaramtıraq bir tüs alğan taş qulleniñ ögünde süngüli qaravul oturğan – gögercin besley edi. Bir üyür gögercinler karaim qaravulınıñ eline, omuzlarına ve süngüsi üzerine üyürşerek, onıñ elinden yem aşay ediler. Yehuda Bihim biraz daa ileri kettikten soñra soqaqnıñ sol tarafında, büyük kenaseniñ (karaim ibadethanesiniñ) qomşulığında bulunğan evniñ qapısına kelgende atını hızmetçisine tuttıraraq, kendisi evine kirdi. *** Yehuda Bihimniñ evi eki qat ve taştan yapılğan olıp, Çufut Qale qayasınıñ eñ uçurım yerinde oldığından kendisi ve ayrı bir qalege beñzer edi. Onıñ küçüçik pencerelerinden avası açıq olğanda, ve ayrıca – aqşam üzeri kün qonacaq vaqıtta qarşısındaki dağlar arasından sanki küneş yüzüne bitişken kibi mavı tüs deñiz körünir edi. Divarları boyalı ve doğrama tavanlı evniñ içerisi tınçlıq ve Aşağı Meydan ormanlıqtan buraya iç bir türlü ses kelmez edi. Sözniñ qısqası – şu taş divarlarnıñ arasında bir sessizlik ve raatlıq üküm süre edi. Yehuda Bihim, tirsekleri üzerine tayanmış oldığı alda, yılan terisi üstüne yazılmış eski bir Tevrat kitabına baqıp tura ve Tevrat kitabı da karaim kenasesiniñ eñ qıymetli nesneleriden sayılıp, rivayetke köre o kitap da Musa aleyhisselâm zamanında yazılmış oldığına inanır ediler. Kürsü üzerinde ve raflarda bu kitaptan başqa “Yad Haqzaqu”, “Mitstsus Maymonida” ve “Sabil Hayruşa” kibi karaimce yazılı qandili Yehuda Bihim yeudilerni ayırdı etken mütefekkirane közlerinen ögündeki kitapqa baqıp qalğan edi. Kitapnıñ saifesinde “insan, ösümlikler, çiçekler, deñizler, quşlar ve başqa cümle türelmişni yaratqan” dep aytılğan ve buña beñzer daa bir çoq ayetlerni oqudıqtan soñra, arbiy kitapnı qapattı ve künniñ qondığı vaqıt, etrafına saçdığı ateşin ziyalarnıñ turdığı pencerege qarşı ellerini açaraq duağa başlap, eñ evel altın kibi yıldızlar parıldap turğan qoyu mavı kökke daa çoq vaqıt baqıp qaldı. Ğarip yıldız! Sanki ezeliy bir şeyler tüşünir ve qasevetle içerisi tolmuş da, o sebepten talğın bir alda titreye-titreye ışıq saça. Ve dersiñ tarif olunmaz, faqat keçmiş bir bahıt, saadet ve quvançtan haber bermek istey edi. İşte, gece tolusı ile kendi ükümini yürsetip başladı ve uyqunı yollayıp tüşler ve hayallerni uyandırdı. Genç arabiyniñ göñlü acayip ve köz ögünden ketmegen bir taqım hayalat ile toldı, şu elmaz kibi parlaq yıldızlarnen qaplanmış gecede uyquğa dalmış Yehuda Bihim tüşünde dülber Nenkecannıñ suretini körmekte edi. Hanumnıñ başında büyük bir elmaz taş yatar, faqat han qızınıñ ayret tolu közleri elmazdan dahi ziyade ışıq saçalar: Mevzun-el-lâtif-en- nazik-ü ter Baştan ayağa ziynet-ü fer Şirin lebine zilal irişmez Nazik beline hayal irişmez Dendani sefide reşk encüm Hali dahi can közüne merdüm Gönce açılur tebessüm etse Gevher saçılur tekellüm etse, – misalince Nenkecan hanum közlerni qamaştıracaq derecede dülber qıyafetke malik olıp, arabiy onı Hansaraynıñ gül bağçaları arasında körmekte ve sanki Bağçasaray çeşmeleriniñ zorlu zorlu püskürip aqması kibi onıñ yuvaş ve kederli ah ve zarını eşitir edi. Zavallı Yehudanıñ bütün hayalı yalıñız bir “Nenkecan!” ile toldı, pencereden esken yengil bir yelçikten sanki “Nenkecan!” sedası kelir edi. Uzaq bir yerden yuqusırağan saznıñ telleri “Nenkecan!” – deye çala ediler. Çevre-çet sessizlik içinde… Yehuda Bihim kördigi hayalet ve tüş tesirinden alev içinde qalmış başı ögünde açıq bulunğan Tevratnıñ üzerine sarqıp tüşti, mañlayı kitapnıñ kâğıtlarına tiygende közlerini açıp şaşmalayaraq: “Savaof!.. Yagus!” – deye mırıldanıp turarken Çufut Qale kenasesinden gece ibadetine mahsus işaret berilmege başlağan edi. *** …Biz kelelim Bağçasarayğa. Alemullah! Bağçasaray bu qadar yıldızlı ve lâtif bir gece daa körmegendir! Onıñ bağçaları cennet bağlarını añdıralar! Güllerniñ, melevşelerniñ, sünbüllerniñ ve saire güzel çiçeklerniñ qoquları avanı toldırmışlar… Qaranlıq gecede çeşit renkli yanğan fenerler tereklerniñ yeşil yapraqlarını nurlandıraraq yanmaqtalar. Minareler, köşkler ve uyquda bulunğan saraynıñ bölmeleri – bularnıñ cümlesini tatlı bir hayalet sarmış. Şu sessizlik alında bulunğan han sarayı ve onıñ köşkleri ile gül bağçaları “Elfu leyletin ve leylet” (Biñ bir gece) masalınıñ tarif ve tasvir ettigi acayip hayaletke misal ola bilecek bir derecede edi: Bir bağ-ı eremdir ki – gülü hazz ve elâdır Elhaq buña, alat buña hoş ab-ı avadır. Er bağçesi bir çemenistan-ı lâtafet Er köşesi bir meclis-i pürfeyz ve sefadır. Şadırvanlardan dersiñ tirilik suvları püskürip aqmaqta. Aremde bir sessizlik… Saray halqı uyquda. Yalıñız, aremniñ uzaq bir köşesindeki odalarnıñ birinde han ve genç Selime bulunırlar edi. Selimeniñ endamı İstanbul selbisi kibi nazik ve közleri aqiq taşı kibi yanar edi. Selime ğayet güzel olıp, hannıñ eñ sevdigi cariyelerinden biri edi. Nenkecan! İşte, şu Nenkecan barmı! O Selimeniñ birinci kündeşi edi. Öyle ya!.. Ne içün han kendi qızı Nenkecannı zavallı Selimeden de ziyade seve? Eñ birinci elâ cinis qumaşlarnı oña ala ve er cietten sevgisi oña ziyade?.. Yoq! Selime bunı çekemez, bunı iç bir türlü afu etip olamaycaq… Selime külümsirep: “– Menim sultanım! Ne emir ediyorlar? Cümle qulları uyquda. Han azretlerine nargileyi çubuqnı men cariyesi azırlayacağım” – deyerek süslü nargileni qıymetli töşeme halınıñ üzerine qoyıp, kerbar ağızlıqnı hannıñ eline tutturdı. Nargileniñ güzel qoqulı ateşinden mavımsı renkli tumanları burum-burum çıqıp çevrege dağılmağa başladı. Han Selimeden: “Qızım Nenkecan uyudımı, aceba?” – deye soray edi. Selimeniñ dudaqları titreyerek: “– Ne… ne… ke… ke… can, Nenecanmı?” – dedi ve hannıñ boynuna sarılaraq: “Bu gece Nenkecan hanum Salâhiddin bek ile saraydan furar ediyor (qaçıp keteyata). İç o padişanıñ iltifat ve muabbetine lâyıqmıdır?” – dep cevaplandı. Bağçasaray soqaqlarında kimse qalmadı, qalabalıq bazar dağıldı. Tükânlar, qavehaneler qapandı. Qayalar tibinde bulunğan aqlama divarlı evçikler zor ila seçilir oldılar. Minareler birer qara qarartılar kibi kök yüzüne doğru uzanmışlar. Üyür-üyür yıldızlar ile bezetilgen tınçlıq bir gece. Yalıñız, Hansaraynıñ etegini yayqayaraqtan turmay aqmaqta olğan Küçük Suv (Çürük Suv) yavaş-yavaş şuvuldap aqması ve bazı ara-sıra saray qaravullarınıñ areketleri eşitile. Beri tarafta, arem odasınıñ içinde Nenkecan hanum genç yeudiy qızınıñ elini kendi avuçına alaraq ve sankim avcı eline tüşmüş bir quşcığaz kibi titreyerekten: “– Gira! Ah, men qorqam! Yüregim çabalana!” – der edi. Gira: “– Hanum, nege qorqayırsıñ? Qorqacaq ne bar? Ortalıq çımçırt… Belki o şimdi kelir” – deyerek etrafına baqındı ve yavaşçıq arem penceresiniñ çabağını yuqarığa köterdi. Bu esnada gecequşnıñ sesi ortalıqnı çıñlattı. Gira, tereklerniñ arasından bir qarartı çıqqanını kördi. Ve kendi-kendine: “Bu Salâhiddin bek olmalı”, – deyerek hanumğa haber berdi. Han qızı saraydan tışarığa çıqmış edi. Tizlerine qadar suvğa battığı alda, Salâhiddin bek suvnıñ kenarında qaltırap turar, Nenkecannı usul ile kendisiniñ quvetli elleri üzerine aldı ve bir top çiçek köterir kibi, zavallı Nenkecannı saraynıñ arqa isarı astından aqqan Küçük suvdan keçirdi. Burada iç bir ses ve seda yoq ve tereklerniñ birine bağlı turğan Salâhiddin bekniñ atı ise sanki bir şeyden qorqqan kibi ne kişney ve ne de tepine edi. Bir eki daqqa soñra eki sevişmiş vucutlar buradan ğayıp oldılar. Qaçmağa davranğan Gira, arem odasında pencereniñ parmaqlığını köterip baqtıqta, yengilçik yüküni eger üstüne yan oturtqan ve qaranlıqta uçar kibi ketken atlını seçe bildi ve biraz soñra at nalınıñ davuşı bir tamam kesildi, ortalıq kene tınçlandı. Parmaqlıq ögünde ayretle baqıp turğan yeudiy qızı Gira da aman ayaq üzerine qalqtı ve merdiven basamaqlarından acele-acele enerek han sarayını terk eyleyüp qaçtı. Bu esnada edi ki, ğaliba saraynıñ bir şeyden haberi oldı, çünki nevbetçi qaravulnıñ şamatası ortalıqnı ğulğulağa berip saray içinde bir qiyamet qoptı, bir qarışıqlıq asıl oldı ki, aremde qadın-qızlar ağlaşmağa, qapılar ve sofalar boyunda şamlar yanıp, yarıqlıqlar körünip başladı. * Beri tarafta Salâhiddin bekniñ atı sanki yel ve yaki quş kibi uça. Nenkecan hanum sahtiyan terlikler ile mestur nazik ayaqlarını üzengige güzelce yerleştirip, yigitniñ boynuna sarılaraq, quçağına yatqan. Faqat, fikri iç bir şey üstünde toqtap olamay, öpüşler berdikçe oña em qorqu, em keder ve em quvanç kele. At ruzgâr kibi uça. Taşlar, qayalar közge ilişmey. Salâhiddin bekniñ yıldız kibi parlaq közleri qıznıñ qalbine doğru baqalar. Genç yigit kendisiniñ nazik ve lâtif yüküni bağrına basaraq: “– Ah, menim qozum! Al kirezim!” – deye ilerilemekte edi. Yaqınına keldikleri ormannıñ içinden birden-birge sızğırıq sedaları aks etmege başladı. Bular ücümge azır bulunğan ve Salâhiddin bekniñ ordusına mensüp qırq nefer tatar atlısı edi. Olar sağdan ve soldan sızğıraraq kendi seraskerlerini qarşılap çıqtılar. Nenkecan etrafnıñ terekler misali parlaq süngüler ile sarılmış oldığını kördi. Atlılar bir taqım qarartılar kibi ardı-sıra dağa doğru aşıp keteler. Ve genç bek dahi sevgilisiniñ yüzüne çevrilerek fısıltı ile: “– Qorqma, menim canım! Tañ vaqtı biz çölde olacaqmız” – deye yüregi eyecan içinde bulunğan han qızını avundırmaq istey edi. Dağnıñ aşağısında ve qaranlıq dere içinde bir çoq silâ sadaları ve at ayağı patırdıları eşitilmege başladı. Bular han tarafından Salâhiddin bekni tutmaq içün kele ediler. Salâhiddin bek işni añlayaraq, kendisine tabiy olğan qırq nefer tatar atlılarına bir kere: “– Aydı! Çufut Qalege doğru!” – deye bağıraraq ilerige areket etmege emir eyledi. *** Çufut Qaleniñ büyük kenasesinde nisfulleyl (yarı gece) duası icra oluna edi ve ertesi sabah şabat (cumaertesi) ve salıhat (raatlıq) künü olacaq edi. İşbu duanı alıp barğan Yehuda Bihim edi. Kenaseniñ tavanına asılı çeşit renkli fenerler duağa kelgenlerniñ üzerlerine ve divarlardaki yeudiy dinine tiyişli altın ve kümüş yazılarnıñ üstüne köñgürt ziyalar bıraqa ediler. İleri safta qartlar iskemleler üstüne oturğanlar. Kenase içinde gürülti ve şamata yoq, faqat arabiyniñ mırıltı ile Tora oqumasından ve mazinniñ ara-sıra bağırmasından şu karaim ibadethanesiniñ içinde kiyik ve titis bir sedalar asıl ola edi. Yehuda Bihim: – “Ay Avraamnıñ, İshaqnıñ, Yaquvnıñ tañrısı…! Ey, cemaat! Köz yaşlarımıznı aqızıp biz ellerimizni Sihüne (Sionğa) qarşı açalım… Dua idelim… Amin, amin!” – deyerek ellerini qaldırdıqta onıñ aq divarda aks ifrit qara kölgesi de ellerini yuqarığa köterdi. Epsi ağızlardan bir kereden erğanun (organ) kibi uzun ve tesirli sedalar çıqarmağa başladı. Kenaseniñ eñ art köşesi ki, buraya qandillerniñ yarığı pek az kele edi. İşte, burada genç yeudiy qızı Gira buluna edi. Onıñ qara ve iri közleri işanç ile arabiyniñ üzerine baqıp qalgan. Onıñ közlerinde o derece sevgi ve o qadap cazibeli bir letafet körüne edi ki, mihrabda oqup oturğan arabiyniñ baqışına iliştikçe erksizin közlerini oña tikmekten kendisini tutamaz edi… Gira bulundığı mekândan ğayıp oldı. Yehuda Bihim Giranıñ ne vaqıt ketdigini köralmadı. Niayet, kenase içinde ibadetçiler ağzından yüksek, qaba ve ötkür sedalar çıqtı. Ve biraz soñra sedalar kesilip, ortalıq tınçlandı. Bu daqiqada edi ki, añsızın uzaqtan kök güdürdisine beñzer bir taqım gürültiler barlıqqa keldi. Qaya töpesinde qurulğan karaim şeeri ğul-ğulağa kelip, sedalar ta kenasege qadar eşitilmege başladı. Tışarıdan kimdir qaleniñ demir qapısını küçlü ura edi. Cemaat kenaseden dağılır eken, qale soqaqlarında kezgenlerniñ yüzlerinde bir havf ve deşet körünmege başladı. Bir qaç kişi süngüler ile qale qapısına doğru çapıştılar, qapı yanında beklegen qaravullar bağırışır ve qapınıñ tış tarafından: – “Uluğ hanum sultan adı içün! Toqtamış hannıñ qızı adı içün..! İçerige bıraqıñız!” – sesleri eşitildi. İsar köşesindeki qale penceresinden karaimler qapı ögünde qırq nefer qadar atlılar ve öglerinde bir cenkçi yigit ve onıñ atı üzerinde beyaz çarşafqa bürülmiş bir qız köre ediler ve aman demir qapınıñ zıncırlarını qurtarıp, sürmelerini bir tarafqa iteyerek, qapınıñ qanatlarını eki tarafqa açtılar. Salâhiddin bek qırq nefer yigit ile qalege kirdi. Onıñ yigitleri aman karaim qaravullarınıñ postlarına yerleşip, karaim nevbetçileri bir tarafqa çekildiler. Qale boyu pek qorqunçlı haberler dağılmağa başlagan edi. Evaldan haberdar olğan ve saçları ağarmış baş haham tayağına tayanıp ve eki arabiy qoltuqlarından tuttığı alda adımlay-adımlay hanesiniñ ögündeki yüksek taş qaldırım üstüne çıqtı. Bu esnada qaleniñ bir tarafından Gira körünip, aşrı çaptığından dolayı soluya-soluya: – “Ah…! Yazıq…! Nişlediñiz sizler… ?” – der edi. Ve şu sırada kenasege ketmekte olğan arabiy Yehuda Bihimniñ elinden tutaraq: – “Ah…! Nişlediñiz sizler? Hannıñ qızı Salâhiddin bek ile qaçıp kelmiştir… Arqadan basqın keliyor… Aybetli hannıñ ğadabına oğraycaqsıñız. Bunıñ soñu fena olacaqtır…” – deye söylendi. Giranıñ bu sözlerine iddetlengen arabiy: – “Yalancı! Nege yalan söyleyorsuñ?” – deye qıznıñ üstüne qıçırdı. Gira ellerini bir-biri içine kilitleyerek ağlaya-ağlaya – “Ah…! Yazıq, balalarıñızğa, yazıq…! Ah, Yehuda Bihim! Yazıqlar olsun saña! Han qızınıñ qalege kirmesine sen sebepçi oldıñ… Ah, men ne bilirim ya? Sen Nenkecannı sevesiñ! Men seniñ tüşleriñde ne dep sandıraqlağanıñnı eşite edim. Sen Hansarayda kezinir eken, közleriñ nerelerde kezdigini men köre edim. Lâkin seni men sevem!!! Yehuda Bihim!… Seni men sevem!” – deye ah ve iñilti ete, Yehuda Bihim de ziyade açuvğa minip, Giranı şiddetlice bir tarafqa silkerek kendisi kenasege kirdi. *** Hansaraynıñ makeme dairesinde divan qurulğan edi. Ğadap ve hışımğa tolu aybetli Toqtamış han büyük tahtına oturğan ve çevresine tolu-qurallı, ellerinde qılıçları olğan yeñiçeriler tizilgenler, qalğay ve Nureddin sultan ve vezir-vuzera bekler, şeyhler, ülemalar ve keñeşçiler cümlesi han divanında azır ve yerli-yerlerine oturğan ediler. Divanda yalıñız han buyruğı ile evvelce öldürilgen saray bekçisi eksik edi. Saray bekçileri zenci araplar qapılarda al pence divan turalar. Er keste bir qorqu ve bir titreme bar. Haznedar ağa hannıñ iddetine oğradı. Han azretleriniñ iddet ve ğadabını yavaşlatmaq içün tatlı şerbet taqdim etken ermeni tabip saraydan quvuldı. Lâkin hannıñ eñ ziyade ğadabına oğrağan şair Hafıziy efendi olmuş edi. Zamanınıñ sözge usta ve yetkini olğan büyük şair Hafıziy efendi, iç bir maceradan haberi olmağan alda, bir rica hususında hanğa arz ve başvuru eylegen edi. Faqat hannı açuvğa tolu bir alda körmesi ile evvelkisi kibi yüz bulamayıp, han ögünde oqumaq içün tizip ketirgen medhiyelerini bile söylemege fırsat tapamadı ve daa nege oğrağanını añlayalmayıp esini toplap, Hansaray qapısından küç bir al ile çıqa bildi. Başında büyük qavuq ve üzerinde sırma işlemeli qaftan ve onıñ üzerine qıymetli bir halat ve örnekli tayağına tayanmış oldığı alda, Toqtamış han qorqunçlı bir körüniş ile makeme divanında mahsus tahtına oturğan ve Çufut Qaleden kelecek haberlerni bekley edi. Qomşu Küçük Orda basqaqları ve seraskerleri er taraftan kelip sarayğa toplandılar. Qadı efendiler aşığış ile han yarlıqlarını müürlep ve tamğa basaraq etrafqa yollay ediler. Bu sırada er bir yeri toz içinde qalmış bir atlı asker içerige kirdi ve hannıñ ayağı ucunda yüzü üzre qapanıp yattı. Han: – “Qale alındımı?” – deye sual ettikte asker: – “Sultanım! Çoq asker fevt oldı (öldi). Biz beş qayta Qalege ücüm ettik, qalege sarıldıq… Çufut Qale elge keçmey”, – dedi. Toqtamış hannıñ açuvı başına çıqıp: – “Aygidi, sizni qorqaqlar! Hain köpekler! Ne demek olsun menim o qadar askerim öyle qırq dane qancıq ve tikbaşlarğa qarşı kelip olamaylar!” – deyerek elindeki ağır tayaqnı titrep turğan askerniñ üstüne endirdikte asker arqası üstüne yıqıldı. Qapıcı ğazılar zavallını aman makeme divanından tışarığa çıqardılar. Qart şeyh ül-islâm dahi hannıñ uzurına kelerek onı öptükten soñra: – “Cenap vacib ül-vucud azretleri (Allah) vucud-ı şerif haqaniylerine (yani Toqtamışqa) sağlıq ve afiyet ihsan eylesin! Ruhset buyurılır ise arz iderim ki, Çufut Qale alınacaqtır. Lâkin haqanımızğa bellidir ki, Çufut Qale pek alınması küç yerdir. Onıñ içinde bulunğan qırq asker tışarıda qalğan qırq biñ askerden qoruna bilir”, – dedi. Şeyh ül-islâm aqqında er vaqıt yahşı fikirde olğan han onıñ ağzından bu ifadelerni eşitkeni kibi: “Yeter! Bağçasarayda kimse qalmayıp, qudreti olğanlar silâlansın! Çufut Qalege kendim ketecegim!” – deye qatiy üküm ile mecliske soñ qoydı. Böyleliknen hannıñ emri üzre areket olıp, azırlıq körüldi. Bağçasaraynıñ büyük soqağı boyunda halq toplandı. Askerniñ aldında çal bir at üzerine mingen Toqtamış han Çufut Qaleden kendi qızını almaq içün kete edi. Haznedar ağa sağına ve soluna aqça tarqata, serasker ne bekler asker ögünde qurallarını şıqırdataraq, hannıñ artından tez-tez kelmekte ve er taraftan: “Alla! Alla!” – sedaları kökke çıqaraq, asker ilerilemekte edi. *** Qulleleri ve aq isarları ay yarığına ğarq olğan büyük Çufut Qale qayalığı eteginde sepetteki balqurt kibi vızıldap sansız-sayısız tatar askeri toplaşqan ve er tarafta yığın-yığın ateşler yaqqanlar. Atlı ve yayan çapullar gece ücümine azırlana ediler. Bular arasında kümüş sırma işlemeli yelek ve kamzullar kiymiş ve Qırımnıñ yalı boyundan kelgen eñ meşur ve aytuvlı, oqatmağa usta tatlar, üstlerine zırh ve cübbe kiygen ve kümüş taqımlı corğalarğa mingen dağıstanlılar, cenkçi, çerkez batırları ve çöl taraftan kelgen boğday beñizli noğay ordusına mensüp yigitler bulunır ediler: Bizler tatarız, pek tir atarız Tirkeş belinde, elde kemanı Yani: Bizler tatarmız, pek oq atarmız Sağdaq belinde, yayı elinde, – misalince üzerlerine oq aletini taqınğan ve tikiçlerini ellerine alaraq omuzlarına arqan atqan bu yigitler minmiş oldıqları bir örkeçli develerni ve kimerleri uzun calınlı ateşköz alaşalarını sağğa ve solğa sekirtip kezeler… Şu qarartılar, yani ay ışığında qarartı kibi körüngen şu insanlar ki, tarih saifelerinde şicaat ve batırlıq namını bıraqıp ketken atalarnıñ oğulları edi. Ve bu gece öyle bir gece edi ki, dersiñ şu eki dağnıñ arasında melek ül-mevt (ölüm melegi) qanatlarını silkip uça edi. Bir baqqanda bir taqım qarartığa beñzegen insanlar, parıldap turğan ay, orman ve qayalar, canlı ve cansız, keçmiş ve kelecek – er şey köz ögünden kelip keçeler… Ne tarafqa baqsañ – bir qıbırdanuv. Er yaqtan atlı ve atsız qarartılar kelip keçeler. Qayda kete bu qara kölgeler ve atlılar?.. Alla bilsin – cümlesi şu qobalar, qayalıq, dağ ve ormanlıqlar arasına tuman içinde ğayıp olıp keteler!.. Şicaat ve qudrette misli olmağan Qırım tahtınıñ ve san-soñsız tat, çerkez, noğay ve qıpçaq ordularınıñ erdem ve qudretli akim-i azimi Toqtamış han bu kergin vaziyette ğadaplı baqış ile mahsus çadırınıñ ögünde ayaq üzre turaraq karaim şeerine baqa edi. Onıñ soñ derecege yetken, açuvdan ağarmış dudaqları arasından: “ – Ah, Nenkecan! Menim qızım!” sözleri eşitilir edi. Han elinen bir işaret bermesi ile dağ arasında bir büyük dübürdi qoptı. Ucsuz-bucaqsız çapul yerinden köçip qaleni qamaçav içün qayağa tırmaştılar. Er tarafta süngüler yaltırap, ava yüzü bulut kibi oqlar ile toldı, bir qiyamet, bir alâmet qoptı!.. Qayalarğa qarşı tırmanıp çıqqan han askerleriniñ üstlerine Çufut Qale isarlarından burçaq kibi taşlar yağa, yuqarıdan bıraqılğan taşlar parça-parça olıp tüşer eken, kendileri ile rastkelgenlerni de parçalayaraq aşağığa alıp tüşeler, askerlerniñ müthiş yayğarası, iñilti-gürülti dereniñ içini ve Çufut Qaleni velvelege berdi. Bir zamanlardan soñra biri-birine qarışmağan asker yığını, deredeki büyük dalğalarnıñ iddetnen yalığa çarpıp, birden çekilmesi kibi gürülti ve şamata ve vahşiy nidalar ile Çufut Qale qayalığından çekilerek, qamaçav etmekten çekildi. *** Çufut Qale tınç olmuş edi. Bu yerge, yalıñız, küçük çarpışmadan soñra aşağıdaki dere içinden öfkelenmiş deñiz dalğalarınıñ şuvuldısına beñzer bir gürüldiler kelip yete edi. Evlerniñ qapılarında qorqqan karaimlerniñ sarargan beñizleri körüne edi. Salâhiddin bekniñ qorquzması ve Yehuda Bihimniñ ayartuv ve ögülevleri ile olar boysunmağa mecbur olıp, Toqtamış hannıñ qızını teslim etmege cesaret etmey ediler. Aslında ise Salâhiddin bekniñ askeri eñ çoqu bir qaç kün daa dayanıp olacaq ve olarnen beraber iddetke kelgen hannıñ hışım ve ğadabına oğraycaqlar. Salâhiddin bek ise olarğa öz askerinen birlikte han askerleriniñ üstüne qale isarlarından taş atıp qarşılamaq ve qorunmaqnı emir ete edi. * Yehuda Bihimniñ hanesinde mum yarığı körüne. Haneniñ arqa taraf odalarınıñ birinde Salâhiddin bekniñ quvurçıq saçlı başını tizleri üstüne alğan Nenkecan hanum otura edi. Odanıñ orta yerinde al qanlarğa boyangan bir qılıç yata, uyqusızlıq, zamet ve qavğadan ziyade yorulğan genç bek tatlı bir uyquğa dalğan. Nenkecan hanum kendisiniñ ince ve beyaz maramasınen bekniñ elindeki oq yaralarını sara edi. Bu esnada qapı yavaşçacıq açılıp içerige arabiy Yehuda Bihim kirdi. Zavallı arabiy Nenkecannıñ yanında Salâhiddin bekni körmesinen titremege başlap, qapınıñ çatısına yapışaraq ayaq üstünde tikilip qaldı. Közleri yaş ile tolğan Nenkecan hanum sankim gizli bir ümüt ile Yehuda Bihimge çevrilerek: “Arabiy, ne dersiñ? Qale ne vaqıtqa qadar dayana bilir?” – dep soradı. Arabiy iç bir cevap bermedi. Nenkecan: “Men bilirim, bizim yigitlerden on danesi ölmüştir… Em karaimlerde bir qarışıq bar… Ne dersiñ? Seniñ dindeşleriñe inanmaq mümkünmidir?”. Yehuda Bihim: “Ah, hanum sultan! Seniñ babañ ne vaqıt olsa da bizden intiqam alacaqtır!” – dedikte Nenkecan hanum: “Ah, öyle ise menim ne qadar elmazlarım ve qıymetli şeylerim bar ise cümlesini sizge beririm! Ah, arabiy! Men şimdiden soñra han qızı olmadığımı unutqanım”, – demesi ile Yehuda Bihim kendi-kendisini toqtatamayıp, inceçikten ah ve iñiltiler etip turğan Nenkecannıñ üstüne şiddetnen atılmağa istedi, lâkin Nenkecannıñ tizleri üzerinde uyuğan Salâhiddin bek arabiyniñ bu areketine mania oldı. Zavallı arabiy ne yapacağını şaşırdığından eki elinen qafasına yapışıp fırlanaraq qaleniñ kimsesiz soqaqlarına doğru yol tuttı. Yehuda Bihim bu ketişnen qale içinde tek ve yañğız kezip dolaşır – keter, keter, lâkin nerege kettigini kendisi de bilmey edi. Bir daa ne körsin? Üzerine ışıltılı aynıñ ziyası serpilgen qale isarları ve bazı qullelerden bir taqım qarartılar enip çıqayatalar. Başqa bir yerlerde ordu qaraqollarınıñ yelpiregen bayraqları ve süngüleri parılday. Söz qısqası, er bir adımda böyle şey köre-köre arabiy ahır-soñu kendisini taş merdivenler üzerinde taptı. Basamaqlar üzerinden yürerek doğru Çufut Qale yoquşından aşağığa endi. Aşağı tarafta, qaranlıq bir köşede Yasafut vadiysi körüne ve yerli yaşavcılarnıñ “Balta tiymez” deye adlandırğan mezarlıqnıñ bilmem qaç yüzyıllıqlardan beri balta yüzü körmemiş terekliklerniñ ara yerlerinde aq mermer sandıq taşlar seçilir edi. Olar şu taşlar edi ki, olarnıñ altında topraqqa dönip toz olmuş Yehuda Bihimniñ keçmişleri ve karaim milletiniñ ecdatları yata ediler. Qara arabiy burada ayaq üzre tura qaldı. Mezarlar arasından onıñ qulağına bir ses kelir ve ses kettikçe yükselir edi. Yehuda Bihim diqqatnen qulaq salğanda: “Yazıq… Yazıq saña, ey dönmeşek!.. Yazıq seniñ kibi Sihyonnıñ (Sionnıñ) isarını yaqıp harap etken melünge!.. Muqaddes qaleñizni ecnebiylerge terk etesiñiz. Yarın onıñ taşı taş üstünde qalmaycaq… İbadethanege, aziz Urşelim (İyerusalim) kenasesine ürmet ve riayet qalmadı… Qadınlar, balalar esir olayatalar… Ah! İsrail oğulları ne alğa keldiler! Eşitesiñmi, nasıl ağlaşalar? Qulağıña kirmeymi olarnıñ ah ve fiğanı! Siz üstüñizdeki urbalarıñıznı yırtıp ağlañız… Başıñızğa toz ve topraqlar saçıñız… Siziñ bılaşıq kemikleriñiz atalar mezarlığında yatmaycaqlar. Olarğa muqaddes Yasafut mezarlığına defn olunmaq müyesser olmaycaq…” deyerek ğayıptan şu kederli sözlerni eşitti. Gece qaranlığında bellisiz birisi ağzından çıqqan bu qorquzıcı sözlerni eşitmesinen Yehuda Bihimniñ vucudında bir elem ve fena bir qorqu barlıqqa keldi ve ayqırıp: “Ah, cemaatnıñ qanı menim qarşımda tökülecektir… Şimdiden soñ maña ve menim neslime lânet olsun! Yoq… Yoq!… Danunıñ nesli menim elimden yitmiş oldığını istemem!” – deye kendini azarladı. Ve burada turmayaraq tez-tez qale qapısına ketmege başladı. Keter eken, yol üzerinde bir haneniñ ögünde toqtadı, qapısını taqıldatqanda qapı artından: “Kim o?” – dediler ve qapı açılaraq Gira çıqtı. Yehuda Bihim qapı eşiginde turğan Girağa: “Gira! Cemaat Yağusqa (Yağus ya da Yahve yeudiyler arasında qullanılğan Tañrınıñ adı) emanet olsun! Aydı, biz keteyik!” – demesinen yeudiy qızı arabiyge tabiy olaraq, yavaş-yavaş büyük demir qapılar yönelişine ketmege başladılar. Qapığa kelgenlerinde Yehuda qapınıñ ağır sürmelerini bir tarafqa iteyerek, qanatlarını açtı de Girağa çevrilerek aşağıda, dere içinde tınçsız olğan han askeriniñ yaqtıqları ateş yığınlarını körsetti. Gira bularnı körmesi ile taacipke qaldı ve nege oğrağanını bilmeyip, başını sallamağa başladı ve qaranlıq gecede bir tarafqa ğayıp olıp ketti. Bu gece çoq uzun bir gece, onıñ saat ve daqqaları pek aqırın keçeler. Kim bilir ne türlü qaza ve belâlar olıp keçedir bu qaranlıq gecelerde… Çufut Qale qayalığına moğul askerleri usul ile yılan kibi sarılmağa başladılar. Qale qapısı açıldı, cenkçiler birer-birer içerige dalmağa başladılar. Kimerleriniñ beyaz tişleri arasına qapqan yıltırlı hanceri ay ziyası toqunması sebebinden parıldap körüneler. İş bu derecege keldi… Faqat Salâhiddin bekniñ qaravulı uyquda olmalı… Ğaliba cesür yigit yarınıñ quçağında bayılıp qalğan olmalıdır. Lâkin iddetlengen hannıñ qılıçı olarnı iç afu etermi?.. İşte, Çufut Qale üzerini bir qızıllıq qapladı. Bir-birine urulğan qılıçlarnıñ şıqırtıları eşitilip başladı. Bir qıyamet qoptı ki, qale içi qarma-qarışıq oldı. Urğan urğanğa, askerler köküs-köküske dögüşeler. Biriniñ üstüne ekisi, beşiniñ üstüne birisi – şöyle ki, qale içi ayqırıq ve qıçırıq, iñilti ve qan ile toldı. Soqaqlar içi başsız, qolsuz, ayaqsız insan kevdeleri ile toldı. Çufut Qalede Toqtamış hannıñ askeri qarınca yuvası kibi fıqırday edi. * * * Nenkecan hanum bayğın bir alda kendi-kendine: “Ya rabbim! Senden meded!” – der edi. Qanlarğa bulaşqan eller ve deñişken çereler, söz qısqası er bir muarebeniñ alâmetlerini közü ögünde köre edi… Salâhiddin bek yaralanğan. Onı buqağıladılap, tarafqa alıp keteler. Yaralardan çekişken yigit qanlı ellerini uzata ve onıñ artından da Nenkecan hanum kele edi. Han qızı yüre-yüre ta qayanıñ kenarına qadar keldi… Burası kimsesiz bir yer edi. Aşağıda dere içini bir qaranlıq qaplağan. Yalıñız ormanlıq içinde bulunğan büyük süyrü qayalarnıñ töpeleri körüne ve dereniñ üstü parlaq bir tuman ile qaplı. Çufut Qale qayasınıñ töpesinde esken ruzgârğa qarşı, yayılğan beyaz bir marama içinde Nenkecan buluna. Onıñ yürek parçalayan çeresinde müthiş bir tüşünceler numayış ola. Üstüne taqınğan altınları ışıq saça. Tesirli bir sesnen Nenkecan birisiniñ adını aytıp çağıra. Zavallı qız biñ bir türlü ağlantılardan soñ turdığı yerden ğayıp oldı. Han qızınıñ bu areketini arqa taraftan körip turğan askerler: “Alla, Alla! Han qızını qurtarıñ!” – sedalarınen deşet ile ayqırıp Nenkecannıñ bulundığı yerge keldiler. Amma bular kelgende Nenkecan hanum aşağıda cansız yata edi. Qorqqan askerler bu avalnı körgenlerinde: “Ene lillahi!” (Alla yoluna men ketkeydim) deye teessüf ettiler: Ey ecel! Tiği hunfişanıñle Qıydıñ – ahır turaba attıñ sen. Badı per, deşetli hazanıñle Zulfi zerrini tağıttıñ sen! (A. Şadiy) *** Çufut Qaleniñ kenarında, qaya içinde kesilip yapılğan qaranlıq bir qoba bardır. Onıñ içinden iç bir türlü davuş ve ses yer yüzüne eşitilmey. Bu yer evel zamanlardan beri Çufut Qaleniñ zindanı ve apishanesi olıp, onıñ içine bir-eki basamaq taş merdivenlerden tüşülir. Bu qoba eki odadan ibarettir. Bulardan birisi yarğu (makeme) odasıdır – onıñ ortasında eki taş direk ve divarlarında alqalar bar. Ekincisi de yerli halqnıñ “Çıñlı qoba” ya da “Qorqulı qoba” deye adlandırdıqları odadır ki, onıñ içine birinci odadan keçip kirilir ve birinci odadan bir arşın miqdarı alçaqtadır. Bu odada qabaatlılarnıñ ceza ve idamına mahsus yer eken. Hannıñ emri ile Salâhiddin bek bu yerge bıraqılğan edi. Vucudı ezilgen ve yaralanğan yigit bu apishaneniñ içinde uyqusız bir alda yata edi. Qobanıñ kirli divarları ve alçaq tavanı onıñ mecalsiz vucudını sıqa edi. Odanıñ divarında qayadan kesilgen ve pencerege beñzer bir delik bar. İş bu delikten küneşniñ ziyası yer tübünde lâhad kibi qazılğan qaranlıq taş qobanıñ içini aydınlata ve onıñ taban altında sasımağa başlağan insan başları yata ediler. Salâhiddin bek çabalay-çabalay taştan kesilgen pencereniñ ögüne keldi. Pencereden etrafnı seyir ete, aşağıdaki yeşillengen ormanlıq ve qarşı yaqlarda kökke uzanıp ketken sarımsı renkli keniş qayalıqlar közü ögünde tura ediler. Lâciverd kökniñ iç bir noqtasında bir bulut parçaçığı yoq. Salâhiddin bekniñ yüzüne sıcaq bir ruzgârçıq ese – şu qadar lâtif ve mulâyim ki, genç yigitniñ sevgilisi onı nasıl ohşağan olsa, ruzgâr dahi onı öylece ohşamaq ve avunç bermek istey ve Salâhiddin bek yalıñız: “Ah, Nenkecan! Nenkecan!” – dep tura edi. Vucudını sarğan arqanlar ve buğavlarnıñ acısı zametten ziyade onıñ ruhunı raatsız etip, usandırğan şey ümütsizlik ve tüşkünlik edi. Salâhiddin bek iqtidarsız bir alda oturdığı bir pencere ögündeki keniş taş üzerine yıqıldı. Salâhiddin bek avada vıznen qanatlarını sallayaraq bir qartal quşnıñ uçıp kete yatqanını köre edi. “Ah, eger mümkün olsa da, şu quşnıñ artından avada uçaraq uzaqlarğa ketsem… Ebet, erkin çölge çıqsam da, cananımnıñ ah-u zar etip turdığı yerlerge barıp yetsem!.. Ah, menim bülbülim şimdi nerelerde, aceba? Altın qafes içinde çırpına ekenmi? Onıñ bulundığı yer menim yattığım qaranlıq zindandan raatlı ekenmi, aceba?” – deye kendi-kendine tüşüne edi. Bu esnada qapınıñ demir sürmeleri alınıp, gürülti ile açıldı – qoba içine üç moğol kirdiler ve Salâhiddin bekni yaqalap arqaları sıra alıp kettiler. Açılğan qapınıñ qarşısına kelgende Salâhiddin bek ekinci bir qobanı kördi. Bu qobanıñ tör yerinde kilimler ile töşengen keniş set üzerinde başları sarıqlı ve üstlerine alaca halatlar kiyingen yarğucı ve qadılar sıranen oturğanlar. Olarnıñ çevresini, ellerinde baltalar tutqan nevbetçiler quşatqanlar. Nice acınıqlı sesler ve tüşkün iñiltiler eşitken qobadır bu qoba! Çoq insanlar nice eziyet ve cebr-cefalar çektikten soñra kendi qabirlerini burada bulmışlardır. Onıñ taş divarlarına bütün qanlar serpilmiş ve toprağı qanlarğa boyanmış… Kim bilir iş bu qorqunç qobanıñ bizge bellisiz nice-nice acayip sırları bardır… İşte, bizim Salâhiddin bek şu qobada Altın Ordunıñ amansız Toqtamış hanı tarafından idam olunıp, iş bu cellâthanede canını teslim eyledi: Kim öldi aşıqlardan böyle ölümnen? Yoqtır hayır aşıqqa ölümden başqa. *** Bundan soñra cesür yigitniñ vucudı degil, atta adı bile ortadan qalqıp unutıldı. Ve tek Salâhiddin bekke dostluq etken qırq batırnıñ namlarına bir hatire olmaq üzre eali arasında Çufut Qaleni “Qırq er” dep adlağanları eşitilgendir. Arabiy Yehuda Bihim doğdığı şeerden ğayıp olaraq bir daa nam ve nişanı eşitilmedi. Karaimler de kendileriniñ genç hahamlarını bir daa körip olamadılar. Zavallı Yehuda Bihimge Yasafut deresi içindeki Balta Tiymez karaim mezarlığında ecdadınen birlikte defn olunmaq qısmet olmadı. Lâkin merume Nenkecannıñ Çufut Qaledeki qabiri üzerine Toqtamış han büyük bir türbe bina qaldırmış edi. İkâyeniñ soñu. Raqam ül-haruf bir kün mezkür türbeyi ziyaret içün Çufut Qaleye kitmiş edim. Türbe-i mezküre Çufut Qale harabatı ortasında tek ve tenha hal-ı sükütte bulunub, mazınıñ sürür ve yasından haber verir bir şahid kibi turuyor. “Nenkecan hanum türbesi” arap usul-ı mimariysinde yapılmış güzel bir binadır. Anıñ qapısınıñ, etrafında hatt-ı süls ile ihadis-i şerife mehkükdir. Ve türbeniñ içinde mermerden bir sanduqa taş mevcut olub, üzerinde ekseri hurufı murur-ı zaman ile silinmiş ve şu satır münaqqaştır: “Hezih-i revzat ül-melike ül-azime Nenkecan hanum bint-i Toqtamış han ve qadd tevfiye fi şehr-i ramazan ül-vaqiy. Fi hamm ehad ve erbaine ve semen”. (Bu dürbe, ruhu cennet bağında olğan Toqtamış Hannıñ qızı ulu hanzadelerden Nenkecan hanımnıñdır. Vefatı 841 senesi (miladiy 1437) meşhur Ramazan ayında vuqu olğandır) Şu dört-beş asırdan beri taştan şeerniñ içinde turan aq türbeyi ziyaretten soñra zaman-ı evelde üküm ve idam mahali olıp ve alâ Çıñlı qoba tebir olunğan mağaranı dahi gidüp körmiş edim. Anıñ acayip manzarası alâ közüm ögünde turuyor: Cem-ü camnı nüş etti – keçti neçe biñ Rüstem Ol bezmgir – baqiy alem yene şu (bu) alem. *


c: text/html

text:
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov aytqanı kibi, yarımadada Ukraina tarafdarları daa bardır. Bunı o Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ süreti ile bill-boardlarnı bozğan eki studentniñ yaqalanuvını izaatlap ayttı, haber ete akimiyet tarafdarı Krıminform haber agentligi.
«Qırımlılar edi. Oquv yurtlarında ukrain devletiniñ gizli tarafdarları daa bardır. Taqiqat tafsilâtlarını bilmeyim. Tış reklamanı, şu cümleden liderniñ süreti ile bill-boardlarnı bozğan eki insannıñ yaqalanuvı aqqında bilem. Qarar alındı», – dey Aksenov.
Onıñ sözlerine köre, taqiqat studentlerniñ areketlerini sımarlağan şahısnı tapmağa tırışı. «Olarğa böyle işni kim berdi, meraqlı, bunı sımarlağan insanlarnı tapmağa kerek… Er alda, bu içün em cinaiy ve memuriy qanuniyet nazarından cezalandıracaqmız», – dep qayd etti o.
Studentelerniñ yaqalanuvı aqqında resmiy malümat ne Rusiye akimiyeti, ne Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarınıñ saytında bar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yanvar 16 künü Aqmescitniñ merkeziy Kebir camisinde qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi, belli uquq qoruyıcı Zampira Asanova hatırasına dua merasimi keçti.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Duanı Kebir caminiñ imamı Niyaziy Ramazanov ve Qırım musulmanları diniy idaresiniñ hadimi Enver Nagaşev keçirdiler. Tedbirge qırımtatar cemaatçılığı, milliy areket veteranları, Zampira Asanovanıñ safdaşları qoşuldılar. Bunıñ ile dua merasiminde Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev de iştirak etti.
«Bugün halqı içün daima eyilikni yapqan, milletini qayğırğan Zampira Asanovanı añmaq içün toplaştıq. Müminlerniñ insan hatırasına yapa bilgen eñ eyi areketi – oña dua bağışlamaqtır. Biz bugün bu ulu insanlar içün dua oquymız, em bizim bala, torunlarımız da bunı etmek kerekler. Biz bu insannı ve ömürini halqımızğa feda etken iç bir vatandaşımıznı unutmamız. Allah rahmet eylesin!» – dedi Emirali Ablayev.
Hatırlatamız, qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi, belli uquq qoruyıcı Zampira Asanova 2014 senesi yanvar 16 künü 72 yaşında vefat etti.


text:
Böyle fikirni Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında qırımlı siyasetşınas Aleksandr Formançuk bildirdi.
«Temirgaliyevniñ istifası Rusiyeniñ qattı siyaseti ile bağlıdır. O qaparcılıq meseleleriniñ çezilüvi ile bağlı areket tarzına olğan yüksek talaplarnı belgiley», – dedi siyasetşınas.
Formançuknıñ sözlerine köre, onıñ içün Temirgaliyevniñ istifası tesadüfiy bir şey oldı. «Onı er vaqıt efektiv bir idareci olaraq tanıy edim», – dedi ekspert.
O tüşüne ki, bu adise «baş nazir muavini ve Qırım yolbaşçılığı içün ökünçli bir şeydir».
Endi boş vazifege kim kele bilecek degen sualge siyasetşınas «Qırım Devlet Şurasınıñ» iqtisadiy siyaset boyunca Daimiy komissiya reisi Vitaliy Nahlupinni qayd etti.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, iyün 11 künü «Qırım nazirler Şurasınıñ reisi muavini» Rustam Temirgaliyev istifağa çıqtı. Bunı o Qırım «parlamenti»niñ toplaşuvında bildirdi.
Mütenasip qararğa 73 deputattan 72 deputat qol tuttı. Qarar Temirgaliyevniñ öz istegi ile vazifeden boşatılması aqqında arizası ile alınğandır, dep yazıla Qırım «parlamenti»niñ saytında.
Temirgaliyev bir ay devamında Qırımnıñ öz başına tayin etilgen «baş naziri» Sergey Aksönovnıñ keñeşçisi olacaqtır. Yañı namzetniñ adı raatlıq künlerden soñ belli olur.


text:
Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda iş adamı yarımadağa aşayt malını kirsetmege istemeyip, onı qamaçav iştirakçilerine qaldırdı. Bir qaç tonna qartop aqqında söz kete.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Geniçesk rayon devlet memuriyetiniñ başı Aleksandr Vorobyev bildirdi.
«İşbu aktsiyanıñ keçirilmesinde vatanperverlikniñ kerçek numayışıdır. Yük saibi vaziyetni añladı ve narazılıq köstermeyip, yükni qamaçav iştirakçilerine qaldırdı. İş adamınıñ ne adı, ne soyadını bilemiz, amma minnetdarlığımıznı bildiremiz», – dedi Vorobyev.
Onıñ sözlerine köre, eki maşinada 40 tonna qartop bap edi. Şimdi yükni aktsiya iştirakçileri arasında tarqatacaqlar: «Çonğar», «Kalançak» ve «Çaplinka» kiriş noqtalarına, qalğannı ATO zonasına yollaycaqlar.
İş adamınıñ izaatı yoqtır.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Herson vilâyetinde Qırım ve esas Ukrainanıñ memuriy sıñırındaki «Çonğar» ve «Kalançak» kontrol keçiş noqtaları yanında McDonald’s restoranları açıla bile.
Ukraina infrastruktura naziriniñ muavini Yuriy Lavrenükniñ Tsentr jurnalistskih rassledovaniy neşirine aytqanına köre, keçiş noqtasında qurucılıq işlerini eda etecek müessise olaraq belgilengen «Ukrinteravtoservis» reberligi McDonald’s şirketi ile muzakereler keçire.
«Ukrinteravtoservis» devlet müessisesiniñ reberligi McDonald’s şirketi ile keçiş noqtalarımıznıñ hızmet alanlarında McDonald’s küçük restoranlarını açmaq içün muzakereler keçire. McDonald’s öz şartlarını qoya, devlet müessisesi olarnı yerine ketirip olurmı-yoqmı dep tüşüne», – dedi Yuriy Lavrenük.
Onıñ aytqanına köre, memuriy sıñırdan keçecek vatandaşlarğa avropalı hızmet, hususan aşta kösterilecek.
Qırım.Aqiqat infrastruktura naziriniñ muavini bergen malümatnen bağlı izaat almaq içün McDonald’s ukrain temsilciligine muracaat etecek ola.
2018 senesi iyülniñ 4-nde Ukraina ükümeti №584 qararnı qabul etti. Oña binaen, devlet bücetiniñ yedek fondundan Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Kalançak» ve «Çonğar» keçiş noqtalarınıñ donatılmasına 105 mln 983 biñ 571 ğrıvnâ ayırıldı.
McDonald’s Qırım restoranları 2014 senesi aprelniñ 3-nde «istisal sebeplerden» qapatıldı.
Hadimlerine Ukrainanıñ diger şeerlerine işke keçmege teklif etildi.
2017 senesi aprel ayında McDonald’s ukrain temsilciliginiñ matbuat hızmeti Rusiyeniñ yarımada işğalinden evel şirketke ait Qırım binalarını satqanını tasdıqladı.


text:
Qazaqlar
Qazaq xalqı (etnosı) - XV-XVI a'sirlerde ha'zirgi jasap atırg'an ken'isliktegi dalan'lıq ha'm qumlıqta qa'liplesken. Bul xalıq uzaq waqıttın' o'tiwi menen o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpesinen qa'liplesken. Olardın' a'yyemgi zamanlardan berli tiykarg'ı xojalıg'ı mal sharwashılıq, al ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq penen shug'ıllang'an. Ja'miyetlik du'zimi urıw ha'm qa'wimlerge birikken, neke ekzogamiya (o'z urıwınan neke qadag'an) ta'rtibinde bolg'an.
Ha'zirgi xalqının' sanı 20 mln. Olar ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wimler birikpelerine bo'lingen. Olardın' ha'r biri derlik o'z shejirelerin du'zgen. Qazaq xalqı ko'p urıw ha'm urıw birikpelerine bo'liwine qaramastan, olarda o'z-ara bir etnos ekenligi haqqında birlik sezimi qa'liplesken. Qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wim birikpelerinin' atamaları (etnonimleri) olar haqqında jazba etnografiyalıq ha'm arxeologiyalıq, antropologiyalıq derekler Qazaqstan jerinde tas da'wirden berli u'zliksiz adam jasap kiyatırg'anlıg'ın ko'rsetedi. Ol a'yyemgi qa'wimlerdin' Neolit ha'm kola da'wirlerinde Sibir, Oraylıq Aziya, Ural menen ha'r tu'rli baylanısta bolg'an.
Kola da'wirindegi jergilikli qa'wimler, olarg'a kelip qosılg'an ha'r tu'rli urıw ha'm qa'wim birikpeleri qazaq xalqının' ata-babaların ha'm qazaq xalqın qurag'an. Erte da'wirlerge tiyisli jazba dereklerde b.e.sh. VII-IV a'sirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde ha'r tu'rli bir neshe qa'wimler jasag'anlıg'ı ko'rinedi.
Olardın' biri, Sak qa'wimlerinin' birikpeleri bolg'an. Olar Tu'slik-Shıg'ısta Tyan-Shang'a shekem, saklardan Tu'slik-Batısta massagetler jasag'an. Onın' quramında Amudaryanın' to'mengi alabında jasawshı Xorezmlilerden basqa, Amudaryanın' ortang'ı jag'alarında jasag'an derbikler ha'm Kawan daryasının' boyındag'ı daxlar (toxarlar) ha'm basqa Sak qa'wimleri kirgen. Solardın' biri Sak - apasiaklar, augasiler. Bular Amudarya ha'm Sırdaryanın' to'mengi alabında jasag'an. Bizin' eramızdın' birinshi a'sirinde massagetler saklar menen birikti. Sırdaryanın' ortang'ı jag'alarında, onnan shıg'ısqa qaray aslar jasag'an. Bulardı Qıtaydın' eski da'wirlerdegi avtorlardı usunlar dep ko'rsetedi. A'yyemgi Tu'slik Qazaqstannın' batıs ta'repindegi qa'wimler Kangoy ma'mleketine qarag'an. Al Batıs Qazaqstan dalan'lıqlarında b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıldın' ortalarında Savromatlar (sarmatlar), al bizin' eramızdın' baslarında alanlar (Qıtay jılnamalarında olar Yantsay) jasag'an. Qazaqstan dalan'lıg'ındag'ı a'yyemgi qa'wimler ko'shpeli ha'm yarım ko'shpeli turmıs keshirgen. Sonın' menen birge, olardın' ko'pshiligi, apasiaklar, augasiler, daxlar darya jag'alarında jasag'an, sharwashılıq penen birge a'piwayı diyxanshılıq ha'm balıqshılıq xojalıqları menen de shug'ıllang'an. Turaqlı turmıs keshirip, qalalarda jasag'an. Ol haqqında olardan qalg'an arxeologiyalıq estelikler saqlang'an. Chu ha'm Talas boylarında jasag'an Usunlarda diyxanshılıq penen shug'ıllang'an. Usı a'yyemgi qa'wimler keleshekte ko'plegen Orta Aziya xalıqlarının' da ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Jergilikli qa'wimler menen birge qazaq xalqının' qa'liplesiwine gunnılar ha'm basqa kelgen qa'wimler de qatnastı. VI-VIII a'sirlerde tu'rk kaganatıda Qazaqstannın' tu'slik-shıg'ıs ha'm tu'slik Qazaqstan jerlerine shekem tu'rkler keldi, qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnastı. Bul da'wirlerde ha'zirgi Qazaqstan jerinde shıg'ıstan kelgen u'lken tu'rk qa'wim birikpeleri tyurgeshler, ta'liler, karluklar, chigilar h.t.b. jasadı. Jerleslik ha'm xojalıq birlikleri jergilikli qa'wimler menen sırttan kelgen qa'wimler arasında tu'rklesiw, etnikalıq baylanıslardı basladı. Tu'rk kaganatı qulap, tyurgeshler u'stemligi VIII a'sirdin' qırqınshı jıllarınan baslandı. Tyurgeshler u'stemligi qulap, olardın' ornına karluklar biyligi (766-940 jj.) ornadı. Bul da'wirlerde jergilikli xalıqlarda o'tırıqshılıq ha'm diyxanshılıq rawajlandı, qalalar ko'beyip, sawda o'sti. IX-X a'sirlerde Oraylıq Qazaqstan ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarında tu'rki tilles oguzler biyligi ornadı. Olardın' orayı Yangikent qalası (Jan'a kent - jan'a o'tırıqshılıq qonısı qalası). Onın' ha'kimi Yaga lawazımında boldı. Oguzlerdin' batısında pechenegler jasap, olar tu'rkmen ha'm qaraqalpaqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Sonday-aq, oguzler belgili da'rejede qazaq xalqının' ata-babalarının' qa'liplesiwine de ta'sir jasadı. Qazaqstannın' arqa ha'm arqa-shıg'ısında ko'shpeli sharwa kimak ha'm qıpshaqlar jasadı. Olar XI a'sirde Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde Tu'slik Rossiya jerlerinde jasadı. Olardın' siyasiy biyligi XII a'sirde ku'sheydi. Qıpshaqlar ko'birek qazaq xalqının' qa'liplesiwine, sonday-aq, olar o'zbek, qaraqalpaq, bashkir, qırg'ız ha'm basqa da ko'plegen tu'rki tilles xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnastı. Qıpshaqlardın' ayrım toparları o'tırıqshılıqqa o'tti. X a'sirde Jetisuw ha'm Qashgariyada karaxanidler biyligi ornadı. Son' bular Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı Samanidler u'stemligin qulatıp, jergilikli xalıqlarg'a o'z u'stemligin ornattı. Bul da'wir Orta Aziya xalıqlarının' etnikalıq tariyxında belgili basqısh boldı. Til, ma'deniy, ekonomikalıq, etnikalıq baylanıslar Jetisuw, Shıg'ıs Turkistan ha'm Orta Aziyadag'ı eki darya aralıg'ındag'ı xalıqlar arasında ku'sheydi. XII a'sirde bul jerlerge Shıg'ıstan ata tegi mong'ollar bolg'an Kidanlar, bolmasa qara Qıtaylılar kelip Karaxanidler u'stemligin Jetisuwda, Tu'slik Qazaqstanda qulattı. Bularda qazaq xalqının' ha'm basqada Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine qatnasqan. Olar tu'rklesip, qazaq xalqının' ata-babalarının' XI-XII a'sirlerde qa'liplesiwinde a'hmiyetli bolg'an. Qazaq xalqının' qa'liplesiwine XIII a'sir basındag'ı mong'ol shabıwları irkinish jasadı. Sebebi qazaqlardın' ko'ship qon'ıwshılıg'ınan olardın' qonıslıqları buzıldı, xojalıqlarının' ekonomikası to'menlep ha'r qanday ja'miyetlik birikpeler baslandı. Mong'ollar 1218-jılı Qazaqstang'a topılıs jasadı. Egislik jerleri, suwg'arıw tarmaqları buzıldı. Jetisuw, Otrar ha'm tag'ı basqa qalaları qıyradı, xalqı qırıldı. Ko'plegen xalqı ha'r jaqqa posıp ketti.
Shın'g'ısxan 1227-jılı o'lgennen keyin Qazaqstannın' barlıq jeri Altın Ordag'a qosıldı. Biraq qazaqlardı jawlap alıwshılar qazaqlardın' ma'deniyatına, a'sirese tiline aytarlıqtay o'zgeris kirgize almadı. XIV a'sirde qıpshaqlardın' qazaqlar menen ma'deniyatı, tili jag'ınan jaqınlasıwı, aralasıwı ju'da' ku'sheydi. Shın'g'ısxan miyrasxorlarının' o'z-ara u'stemlik ushın talas-tartısları, Timurdın' Altın Ordanı qulatıwı na'tiyjesinde onın' quramındag'ı xalıqlar bir-neshe xalıqqa bo'lindi. Nogay xanlıg'ı XIV a'sir aqırı XV a'sir basında Volga, Kama, Ural daryalarının' aralıg'ında sho'lkemlesti. O'zbek xanlıg'ı Aral ten'izi ha'm Sırdaryanın' to'mengi jag'alarınan arqag'a qaray Ural, Tobal, arqa-shıg'ıstag'ı İrtıshqa shekemgi aralıqta ornalastı. O'zbek ha'm Nogay xanlıg'ının' etnikalıq quramı uqsas boldı. Olardın' xalıqları ko'shpeli tu'rk qa'wimlerinen, qıpshaq, karluk, qan'lı, argın h.t.b. edi. Sonday-aq mang'ıt, ming, merkit h.t.b. mong'ol qa'wimleri boldı. Nogay ha'm o'zbek xanlıg'ına qosılmag'an jergilikli urıw ha'm qa'wim birikpelerinen dulat, usun qa'wimlerinin' ko'pshilik bo'lekleri boldı.
Abulxair xan 1468-jılı o'lgennen keyin onın' Qazaqstanda biriktirgen u'lken ko'shpeliler birikpesi tarqaldı. Qazaqlarda bir neshe iri feodallıq biylikler, bo'liniwshilikler payda boldı. Olar bir qazaq xanlıg'ına birikti. Ol xanlıq o'zinin' etnikalıq territoriyasına, o'z-ara tu'sinikli tiline uqsas xojalıq tu'rine, ma'deniyatına, turmısına iye xalıqqa basshılıq etti. Xalqının' tilinde dialektler boldı. Sebebi o'z tilindegi ko'p qa'wim birikpeleri bir tilge birikpesten, o'zlerinin' ayırım atamaların saqlag'an. Bul xanlıqtın' xalqı da'slepki da'wirlerde birese o'zbek dep, geyde qazaqlar depte, bolmasa o'zbek-qazaqlar dep ataldı. XVI a'sirdin' 30-jıllarınan baslap bul xalıqlar qazaqlar dep ataldı.
Qazaqstan jerindegi XV-XVI a'sir basındag'ı iri siyasiy waqıyalar qazaq xalqının' qa'liplesiwinin' barısın tamamladı. XVI a'sirlerde de qazaq xalqının' quramına iri ha'm mayda urıw ja'ne qa'wimlerdin' qosılıwı boldı. Mısalı, XVI a'sir ortalarında qazaq xalqının' quramına Nogay ulısının' shıg'ıstag'ı urıw ha'm qa'wim birikpeleri qosıldı. Sonday-aq, Sibirdegi Kuchum xanlıg'ı qulag'annan son' ol xanlıqtın' ko'plegen urıw ha'm qa'wimleri qazaq xanlıg'ına qosıldı. Jetisuw jag'alarındag'ı mong'ol xanlıg'ınanda ko'plegen urıw ha'm qa'wimler qazaqlarg'a qosıldı. Biraq qazaq xanlıg'ında urıw ha'm qa'wimlerge bo'liniwshilik bul da'wirde de ku'shli boldı. XVI a'sirde qazaqlardın' 3 iri qa'wimler birikpelerge ju'zge bo'liniwshiligi birigip boldı: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Ju'z ataması - bo'legi, ta'repi, jag'alıg'ı degen ma'nide qollanılg'an. Qazaqstanda a'yyemgi da'wirlerden berli bir-birinen qashıqlıqtag'ı 3 xojalıq wa'layatlıg'ı o'mir su'rdi: Jetisuw, Oraylıq Qazaqstan ha'm Batıs Qazaqstan. Olardın' ha'r birinin' qıslaw, jazlawları bolıp, olarda belgili urıw, qa'wim sharwaları ko'ship, qon'ıp jasag'an. Bul jerlerde qazaq xalqı qa'lipleskenshe, olardın' a'yyemgi ata-babaları bolg'an qa'wimler jasag'an ha'r bir urıw, urıwlar birikpeleri o'zlerinin' shejirelerin du'zgen. Ol shejirelerde qazaq xalqının' urıw ha'm qa'wimlerinin' kelip shıg'ıwının' ko'rsetiliwi menen birge, onda qon'sılas xalıqlar menen qazaq xalqının' etnikalıq, jerleslik, xojalıq birliklerin ko'rsetetug'ın derekler bar. Ma'selen, qazaq shejiresinde: "Tu'gel so'zdin' tubi bir, Tu'p atası Mayqı biy" delinedi.
Bunday ma'nidegi ga'pler qaraqalpaq, bashkir shejirelerinde de gezlesedi. Ha'zirgi 10 mln xalqı bar qazaq xalqı, basqa xalıqlarday-aq uzaq waqıttın' o'tiwi menen, o'z-ara jerleslik, xojalıq ha'm ma'deniy birligi bar ha'r tu'rli etnikalıq toparlardan qa'liplesken. Tiykarg'ı xojalıg'ı mal-sharwashılıq, ja'rdemshi xojalıq retinde diyxanshılıq, an'shılıq, balıqshılıq bolg'an. XVIII a'sirde qazaqlar Rossiya quramına o'te baslag'an, bul da'wirde de olardın' ja'miyetlik du'ziminde urıw, qa'wimge bo'liniwshilik dawam etti. Biraq qazaq xalqının' ko'plegen urıw, qa'wim birikpelerine bo'liniwine qaramastan olardın' arasında barlıg'ı bir xalıq (etnos) ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, maqtanısh ku'shli boldı. Qazaq xalqı XX a'sir basına shekem 3 iri qa'wimler birikpeleri ju'zge bo'linedi: Ullı Ju'z, Orta Ju'z, Kishi Ju'z. Olardın' ha'r biri tag'ı bir neshe qa'wim urıw birikpelerine bo'lingen. Olardın' o'z-ara etnikalıq birlik jerlesligi haqqında shejireleri, tamg'aları, uranları bolg'an. Ullı Ju'z Jetisuw, İl, Talas daryalarının' jag'alarında Sırdaryanın' Orta ha'm Joqarg'ı jag'alarında jasag'an. Bular 1848-jılı Rossiya quramına o'tti. Bul jerlerde b.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' basında jergilikli a'yyemgi qa'wimler tiykarında qazaqtın' Ullı Ju'zinin' negizleri qa'liplesken. Ullı Ju'z Jalair, oshaktı, dulat, alban, qan'lı h.t.b. urıwlarg'a bo'lingen. Sonday-aq, Ullı Ju'zler menen birge, o'z aldına jasag'an katagan, bestamg'alı degen urıwlar jasag'an. Jalair, katagan, qan'lı h.t.b. urıwlar qaraqalpaqlarda, Nuratada jasawshı tu'rkmenler, bashkir, qırg'ızlarda bar. Jalair urıwının' adamları XIV-XV a'sirlerde Timur ha'm Timuridler qarawında bolg'an. Orta Ju'z qıpshaq, argın, nayman, kerey, qon'ırat h.t.b. etnikalıq bo'leklerge bo'lingen. Qıpshaq, nayman, qon'ırat, jalair, qan'lı urıwları qazaqlarg'a XIV-XV a'sirlerde Altın Orda da'wirlerinde qosılg'an. Bular Oraylıq Qazaqstanda, Sırdarya jag'alarında Qarataw ha'm Moyın qumda h.t.b. jerlerde jasag'an. Qazaqlardın' Orta Ju'zindegi qon'ırat, nayman, qıpshaq urıw birikpeleri qırg'ızlarda, o'zbeklerde, qaraqalpaqlarda, bashkirlerde, altaylılarda bar. Kishi Ju'z Batıs Qazaqstanda ornalasqan. Onın' quramında iri 3 urıw birikpeleri Jeti urıw (tabın, tama, kerderi, kereyit, jag'albaylı, telew h.t.b.), A'lim ulı (sho'mekey, kete, to'rtqara, qarasaqal h.t.b.) ha'm Bay ulı (aday, tana, baybaqtı, berish, sherkesh, nayman h.t.b.). Kishi Ju'z quramındag'ı kerderi, kereytler, telew (teli), nayman urıwları elede qaraqalpaqlar arasında o'mir su'rmekte. Kerderlerdin' qa'wim birikpeleri ha'm olardın' qonıslıqları a'yyemgi da'wirlerde Kidaritler dep atalıp, olardın' ko'pshiligi Amudaryanın' shep alabında jasag'an, son'lıqtan olardın' jasag'an jerlerindegi kanal, qala kerder kanalı (Quwanısh jarma), kerder qalası (Chimbay, Xawan qalaları) dep atalg'an. Bulardın' ha'kimlik, ekonomikalıq, ma'deniy orayları, oqıw orınları bolg'an. Kerderler ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi degen menen o'z-ara tu'sinikli tili bolg'an, o'nermentshiligi rawajlang'an. Jerleslik, xojalıq, ma'deniy til birligi jag'ınan ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen etnogenez etnoslardın' qa'liplesiwi tariyxta belgili derekler tiykarı bolıp turg'an. Jawgershilik, suw apatshılıg'ı h.t.b. sebepler menen urıw bolmasa qa'wim birikpeleri bo'linip, o'zleri jasap atırg'an jerden ekinshi bir qa'wimler birikpesine barıp aralasadı. Uzaq da'wir o'zlerinin' til, ma'deniyat, xojalıq o'zgesheligin saqlaydı. Bir ha'kimlikte, jerleslikte qa'wimlerge on'ısıp ketedi. Tek g'ana etnonimin saqlap qaladı. Ol etnonim bo'leklerinin' basqa urıw, qa'wim birikpelerine aralasıp, olarda o'z etnonimin belgili da'wirlerge shekem saqlaydı. Usılayınsha bir urıw qa'wimler birikpelerinen qa'liplesken etnoslarda uqsas etnonimler payda boladı. Mısalı, Qon'ırat, qıpshaq, nayman, teli, jalay etnonimleri bashkir, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaq, tu'rkmen etnonimlerinde gezlesedi. Sebebi bul etnoslardın' barlıg'ıda o'z-ara jerles, xojalıq ha'm ma'deniy baylanıstag'ı a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi iran ha'm tu'rk ja'ne basqa tillerdegi etnonimlerden qa'liplesken. Dunyada bir urıw bolmasa bir qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıq joq. Barlıq xalıqlar ha'r tu'rli qa'wim ha'm urıw birikpelerinen qa'liplesken.


text:
Dekabr 19-da Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ toplaşuvında Rusiye işğal etken Qırımda insan aqlarına dair rezolütsiya qabul etildi.
Qırım aqqında rezolütsiyanıñ ukrain leyhasına BMT 70 devlet-azası qoltuttı, 26 qarşı çıqtı, 77 aza bitaraf oldı.
Ukraina tışqı işler naziriniñ muavini Sergey Kislitsa toplaşuvda çıqışta bulunıp, BMT devlet-azalarını ukrain rezolütsiyasına reyy bermege çağırdı.
«Qırımda işğalcilerden zarar körgenler qorqa ve yardımğa muhtac. Olar aqlarını qorçalama, narazılıq ya da eşitilme imkânları olmasa da yaşay. Ukraina, Rusiye Federatsiyasını işğalci devlet olaraq halqara uquqqa uyğun bir şekilde şartlarını yerine ketirmesi, em de işğal etilgen yarımadağa halqara uquq qorçalayıcı mehanizmleriniñ telükesiz ve maniasız kirmesi ve monitoring yapması ve olarnıñ vazifelerine köre vaziyet aqqında esabat bermesi içün bütün ğayretini kösterecektir», – dep ayttı Kislitsa.
Ukraina TİN matbuat kâtibi Maryana Betsa «Qırım haberleri» agentligine bergen malümatına köre, «bu rezolütsiya – Rusiye akimiyeti Qırımda işğalci olıp, insan aqları sert bir şekilde bozulğanını ifadelegen müim bir vesiqa».
Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ üçünci komiteti toplaşuvında noyabr 15, salı künü Ukraina teşebbüsi ile azırlanılğan «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqlarınıñ vaziyeti» rezolütsiyası qabul etildi. BMT vesiqalarında ilk kere Rusiye «işğalci-devlet» olaraq adlandırıldı, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile Aqyar ise – «vaqıtınca işğal etilgen topraqlar».
Dekabr 15-de Amnesty International halqara uquq qoruma teşkilâtı, 2014 senesi yarımada işğal etilgeninden berli Rusiye akimiyeti tarafından muntazam surette qırımtatar cemiyetiniñ aqları bozulğanını beyan etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Mayıs 18 künü qırımtatar halqınıñ zorbalıqnen vatanından sürgün etilüvi hatırasına Aqmescitniñ merkeziy Kebir camisinde dua merasimi keçirildi.
Dua başlanmadan evel Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri Müftisi qırımtatar halqınıñ tarihındaki qara künlerini unutmamağa, ecdatlarımıznıñ mirasını saqlamağa, urf-adetimizni kütmege, sürgünlik zamanında halqımıznıñ ayaqta qalmasına yarlım etken diniy degerlerimizni qorçalamağa çağırdı.
Dua merasimi “Millet” telekanalı ve “Vatan sedası” radiosınıñ canlı yayınında kösterildi. Bundan da ğayrı, duağa Feysbuk ve İnstagram ictimaiy ağlarınıñ qullanıcıları da qoşula bildi.
Er yıl, mayıs 18 künü Qırımda qırımtatar halqınıñ sürgüni qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanıp, matem tedbirleri keçirile. Cumhuriyetniñ şeerlerinde ve diger mesken yerlerinde şu dehşetli künlerniñ qurbanları hatırasına qoyulğan abidelerge çiçekler ketirile.
Mayıs 18 künü – qırımtatar halqı içün matem ve hatıra künüdir, şu künde sürgünlik yollarında canlarını bergen, sürgünlik yerlerinden qaytıp olamağan ve Vatanda yaşamaq sevinçini yaşağan semetdeşlerimiz içün dualar oqula.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Aprel 30 künü Qırım boyunca Rusiye Taqiqat komitetinde Qırımtatar Milliy Meclis azalarınıñ sorğusı keçirildi. Bu sefer taqiqatçılar 2014 senesi fevral 26 künü mitinginde çıqarılğan videodaki adiselerni añlatmağa rica etkenler. Bunı Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Taqiqatçılarnı videoda olğan insanlarnıñ areketleri meraqlandırdı, şu cümleden, Ahtem Çiygoznıñ. Onıñ toplanğanlarğa tınçlanıp, ses arttırıcı tehnikasız çıqışta bulunğan Çubarovnı diñlemege rica etkenini añlattım. Ayrı şahıslar bu areketlerni XX asırnıñ 30-40 ss insanlarğa kin beslegen bir Avropa firqasınıñ selâmlaşuv areketi kibi tanıp olur. Matbuat vastaları da miting fotoları boyunca böyle bir teñiştirüvni keçirgen edi. Taqiqatçığa böyle qıymet yañlış olğanını da añlattım», – dey Celâl.
O şunı da bildirdi ki, Taqiqat komitetinde Meclis Kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyev ve Qurultay Merkeziy Saylav komissiyasınıñ başı Zair Smedlâyevni de sorğuğa çekip, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ fevral 26 künü etken çıqışını köstergen ekenler.
«Evelden añlaşılmasaq da, videodaki adiseler aqqında bir türlü cevap berdik. Hamzin, Kürtiyev ve Özenbaş qaldılar. Olarğa da şu videonı kösterecekler, ğaliba. Andaki sımalar tanış, amma bugün olardan birisi SİZOda otura. Digerleri akimiyet tarafından ohşanğan ve sabıq dostlarını aqaretlep yüre», – yaza Celâl.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.
Aprel 22-de işbu iş boyunca ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev apiske alındı, bundan evel ise Ali Asanov da apiske alınğan edi.


text:
Ukraina Nazirler şurası Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy tarafından Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Seyran Saliyev ve Server Mustafayevge Levko Lukyanenko stipendiyasınıñ berilüvini tasdıqladı.
Böyle qarar martnıñ 24-nde Nazirler şurasınıñ toplaşuvında qabul etildi.
Stipendiya Saliyev ve Mustafayevniñ «Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligini qorçalamaq içün» köstergen «cemaat ve siyasiy faaliyetleri» içün berildi. Stipendiya Rusiye apsinde qalğan müddet devamında ve azatlıqqa çıqqan soñ bir yıl devamında berilecektir.
Levko Lukyanenko devlet stipendiyaları – Rusiye tarafından qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ aqları, azatlığı ve menfaatlarınıñ qorçalavını temin etmek maqsadınen 2018 senesinden itibaren berilgen mukâfattır.
Siyasiy mabüs tanılğan qırımlı Emir-Usein Kukuğa da Lukyanenko stipendiyası berilgen edi.
2019 senesi iyül ayında prezident Zelenskıy 11 ukrainalı siyasiy mabüske Lukyanenko stipendiyasını berdi.
Ukrainanıñ beşinci prezidenti Poroşenko Oleg Sentsov, Volodımır Baluh, Mıkola Semena ve Roman Suşçenkoğa Lukyanenko stipendiyasını bergen edi.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
2017 senesi yanvar 1-den Qırımda Aluşta, Yalta ve Aqmescit trolleybuslarınıñ bilet fiyatları deñişecek.
Bu aqta Qırım Fiyatlar ve tarifler boyunca devlet komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Fiyat eki basamaqnen deñişecek: 2017 senesi yanvar 1-den iyün 30-ğa qadar eali içün bilet fiyatı 12,00 rubleni, iyül 1-den dekabr 31-ge qadar 14,00 rubleni teşkil etecek.
Müessisede qayd etkenlerine köre, bundan da ğayrı, Aqmescit-Yalta trolleybus biletleriniñ tarifi belgilendi: bir kilometr içün 1,47 ruble, bunen beraber, biletniñ eñ kiçik fiyatı 20,00 rubleni teşkil etecek.
Foto: Avdet


text:
Qara deñizde esir alınğan ve Aqmescitte apiske alınğan Ukraina askerleri Aqmescit SİZOsından çıqarıla, dep bildirdi noyabrniñ 29-nda aqşam Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini, aq qorçalayıcı Ahtem Çiygoz.
«Şimdi alğan haberimizge köre, cenk esirleri Aqmescit SİZOsından çıqarıla», – dep yazdı Ahtem Çiygoz Facebookta.
Bu malümatnı Qırım.Aqiqatqa rusiyeli advokat Nikolay Polozov da tasdıqladı. Onıñ bildirgenine köre, Ukraina askerleri avuştırılacaq yer şimdilik belli degil.
TASS haber agentliginiñ Rusiyeniñ Qırım insan aqları vekâletlisi Lüdmila Lubinanıñ malümatına esaslanıp bildirgenine köre, Qara deñizde zapt etilgen ve Aqmescitte apiske alınğan Ukraina deñiz askerlerini Qırımdan Moskvadaki tahqiqat izolâtorına alıp keteler.
«Taqım erkânı Moskvağa avuştırıla. Davalarnı baqacaq tahqiqatçılarımızdan, Moskva tahqiqatçılarından büyük gruppa quruldı», – dedi Lubina.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl cumaaqşamı künü aqşam Facebookta yazğanına köre, «bütün menbalar Ukraina askerleri anda (Aqmescit SİZOsında – QA) yoq degen fikirge keldi».
«Dostlar, yarın saba erte Aqmescit SİZOsına kelmege istegenler – lâğu etemiz. Niayet, bütün menbalar Ukraina askerleri anda yoq degen fikirge keldi. Olarnıñ tutılğan yerini bilip, yardımnı anda yollamağa çare taparmız. Teslim olmayıq, çalışmağa devam etemiz», – dep yazdı Celâl.
Noyabrniñ 29-nda qırımtatar faali Nariman Celâl Qara deñizde esir alınğan ve Aqmescitte apiske alınğan Ukraina askerleriniñ advokatları bergen malümatqa esaslanıp, deñizciler Qırımdan çıqarılıp, Rusiyeniñ paytahtı Moskvağa avuştırıla, dep bildirdi. Bu malümatnı Qırım.Aqiqatqa advokatlar Cemil Temişev, Emine Avamileva ve Ayder Azamatov tasdıqladılar.
Daa soñra Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz öz menbalarına esaslanıp, Qara deñizde esir alınğan ve Aqmescitte tevqif etilgen Ukraina askerleri Qırımda qala, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti tarafından bunı tasdıqlaycaq ya da inkâr etecek resmiy bir tefsiri şimdilik yoq.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Keriç boğazında FSB tarafından zapt etilgen Ukraina askerleri tutılğan yerni tez vaqıtta bildirmege talap etti.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi 21 Ukraina deñizcisini 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiske aldı. Keriç hastahanesinde bulunğan daa üç deñizcini Keriç şeer mahkemesi apiske aldı. Olar da 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiyeniñ FSBsi tarafından tutılğan Ukraina deñizcilerini cenk esiri olaraq tanıdı.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Ukraina telükesizlik hızmeti bildirdi ki, gemilerde Ukraina deñizcilerinen beraber Ukraina telükesizlik hızmetiniñ eki hadimi bar edi.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
RPR-Parnas firqasınıñ siyasiy şura bürosınıñ azası İlya Yaşin aytqanı kibi, «Domodedovo» Moskva ava limanında firqanıñ regional bölükleriniñ eki yetekçisini yaqaladılar.
Yaşin Facebookta yazğanı kibi, yaqalanğanlardan biri – RPR-Parnas Çelâbinsk bölüginiñ reberi Aleksey Tabalov. Evel matbuat vastaları Moskvağa kelgen Altay cumhuriyetiniñ muhalif Sergey Mihaylovnıñ yaqalanuvı aqqında bildirgen ediler.
Yaşin aytqanı kibi, yaqalanuv sebebi olaraq ava limanlarına Ekstremizmge qarşılıq merkezinden kelgen vesiqa kösterile. İlya Yaşinniñ sözlerine köre, aprel 17 künü RPR-Parnas reisdeşi Boris Nemtsovnıñ ölüminden soñ federal siyasiy şurasınıñ ilk toplaşuvı keçirilecek.


text:
Türkiye akimiyeti, Ankara şeheriniñ merkezinde, avtobus durağında yüz bergen patlav neticesinde 27 insan elâk olğanı, 75 insan yaralanğanı aqqında haber etti. Patlav mart 13, bazar künü, aqşam olıp keçken.
Azatlıq Radiosı bildirgenine köre, başta terroristlerniñ arabası patladı, soñra ise, daa bir qaç naqliyat yanıp başladı.
Mesülietni boynuna daa kimse almadı.
Patlav yüz bergen yerde bir qaç akimiyet binaları ve nazirlikler yerleşmekte.
Bundan evel bazar künü, Ankaradaki patlav sebebinden 5 insan elâk olğanı aqqında haber etken ediler. Bir ay evel ise, turk paytahtında yüz bergen patlav, aman-aman 30 insannıñ ayatlarını aldı, 60 - şı yaralanğan edi. O vaqıt Türkiye akimiyeti şeherdeki telükesizlik tedbirleriniñ küçleştirmesi aqqında söz yürütken edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda Gaagadaki Birleşken milletlerniñ Halqara mahkemesi çıqarğan qararğa baqmadan, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağınen bağlı qararnı ğayrıdan baqmaycaqlar. Bunı jurnalistlerge Kreml kontrol etken Qırım ükümetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlarnıñ işleri komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov bildirdi, dep haber ete RİA Novosti.
«Meclis ekstremist faaliyeti içün yasaqlandı, bu sebepen mahkeme qararı ğayrıdan baqılmaycaq. Keri adım atılmaycaq. Qırımlılarğa nisbeten duşmanlıq yapqan lider teşkilâtnıñ itibarını tüşürgen, tıştan yapılğan bir basqı sebebinden bizler bu teşkilâtnıñ faaliyetine izin bermeycekmiz», – dep ayttı Smirnov jurnalistlerge.
Onıñ aytqanına köre, qırımtatarlar işğal etilgen Qırımda menfaatlarını bildirmek ve qorçalamaq içün farqlı cemaat qurulışlarını meydanğa ketire bileler.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov Rusiyede qırımtatar cemaat teşkilâtlar ekstremist bir faaliyet yapmasa ola bile, dep ayttı. O, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağı lâğu etilecegini açıq-aydın bildirmedi.
Keçken sene 2016 senesi aprel ayında Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi işğal altındaki yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etti. Dünya toplulığı Rusiye akimiyetiniñ areketlerine narazılıq bildirdi. Meclis imayesi Rusiye Yuqarı mahkemesine şikâyet etti, amma şikâyet arizası red etilip, Meclis faaliyeti yasaq etildi.
Aprelniñ 19-nda Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesi işğal altındaki Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ aq-uquqlarını qorçalamaq içün «Ukraina Rusiyege qarşı» davası boyunca muvaqqat tedbirlerini kirsetmege razı oldı. Bunı aprel 19-da Gaagadaki açıq diñlevlerde mahkeme reisi Ronni Abraham bildirdi. Mahkeme ukrainlerniñ aq-uquqlarına ketirilgen zarar deliller bar olğanını tasdıqladı.
Böylece, mahkeme Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain tilinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
Yanvar ayında Ukraina BM Halqara mahkemesinde Rusiyeni terrorizmge maddiy destek köstermesine qarşı Halqara añlaşma ve er türlü ırqiy ayırımnıñ yoq etilmesi boyunca Halqara añlaşmalarını bozğanında qabaatlap, oña qarşı dava açtırdı. Mart başında Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesinde dava baqılmasınıñ birinci basamağı ile bağlı açıq diñlevler yekünlendi.


text:
Keriç boğazından keçek köpürniñ leyhası yapılğanda, alimler şu regionda zelzele ihtimalını 10-dan 8,5 baağa qadar eksiltken ediler ve bunen qurucılıqqa yol berdiler. Amma öyle neticeler professional degil ve qazağa ketirmek mümkün. Öyle fikirni mart 22 künü Qırım.Aqıqat Radiosınıñ saba efirinde Vernadskiy adına TMU Cografiya institutınıñ müdiri Dmitriy Nikolayenko bildirdi.
«Köpür – 20 kilometrlik mesafedir. Zelzele ihtimalını 20 faizğa tüşürdiler. Ola bilecek aqibetler büyük qazağa ketirmek mümkün. Büyük muendislik inşaatı olacaqta, ekspertler toplaşa da özüni ayaqçılar kibi alıp bara. Qaveqanege kelseñiz, bir şey sımarlaysız, ayaqçı kele ve soray: «ne istersiñiz?», bu ekspertlerniñ davranmasında yañı standart oldı. SSCB-de bile öyle degil edi», – dedi Nikolayenko.
Keriç boğazında köpür qurucılığı aqqında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım işğalinden soñ birden ilân etti. Köpürni 2018 senesine qadar qurmağa, 2019 senesi yazda ise çalıştırmağa vade ettiler. İyül başında «Krımskiy most» haber merkezi Keriç boğazındaki Rusiyeden Qırımğa köpür qurucılığınıñ fiyatı 227,92 mlrd ruble teşkil etkenini bildirgen edi.
Bundan evel Rusiye ükümeti Keriç boğazındaki köpürniñ demir yol qısmınıñ vaqtınca açılmasını bir yılğa qaldırdı – 2018 senesi dekabr ayından 2019 senesi dekabr ayına. Ukraina tarafı 2014 senesi Qırım işğalinden soñ Rusiye ile köpür qurucılığı añlaşmasından ayırıldı.


text:
Rostov vilâyetinde Ukrainadan kelgen qaçaqlarnıñ sebebinden iyün 30-dan fevqulâde vaziyet rejimini kirsettiler, dep bildire Azatlıq Radiosınıñ mühbiri Grıgoriy Boçkaröv.
Akimiyetiniñ sözlerine binayen, bu vaziyet insanlarnıñ vaqtınca yaşav noqtalarınıñ işini teşkil etmege fırsat berir.
Fevqulâde vaziyetler boyunca nazirlikniñ temilcisi Aleksandr Drobışevskiy şimdi Rusiyede vaqtınca yerleşüv noqtalarında ukrain qaçaqlarnıñ sayısı 17 biñden ziyade olğanını qayd etti. Olarnıñ arasında 7 biñden ziyade bala bar.
Şimdi qaçaqlarnı Qırım ve Rostov vilâyetinden diger regionlarğa alıp keteler. Rusiye Fevqulâde vaziyetler boyunca nazirlikniñ aviatsiyası vastası ile tahminen üç biñ insannı Merkeziy, Şimaliy ve Şimaliy-Kavkaznıñ vaqtınca yerleşüv noqtalarına alıp bardılar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınnı deputatı Refat Çubarov Rusiye-Gürcistan arasında cenkniñ yıllığında 2008 senesi gürci vaqialarını «ezberlenmegen ders» olaraq adladı. Çubarov dey ki, o vaqıt dünya toplulığınıñ qattı mevamı olmağanından sebep, Rusiyeniñ 2014 senesi Qırımnı işğal etmege ve Donbass vaziyetini kerginleştirmege imkânı peyda oldı.
«Ah-vah çekip, halqara toplulıq tezden raat oldı ve birazdan kene Putinnen teñ uquqlı şerik olaraq munasebet qurmağa başladı… 2014 senesi fevral ayında Rusiye, Qırımnı işğal etip ve Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde qanlı qıyır-çıyırnı başlap, kene de halqara toplulıqnı şaşırttı… Endi Ukraina Rusiye qurbanı oldı», – yazdı deputat Facebookta.
«İşğal etilgen Qırım ve onıñ sakinleri Kremlniñ hasta siyasetiniñ reineleri oldı», – dey Çubarov.
Cumaertesi künü, avgust 8-de, Rusiye ve Gürcistan arasında arbiy ziddiyetniñ başlanuvına 7 yıl tolды.
2008 senesi avgust 8-ne keçer gecesi Tbilisiniñ öz başına ilân etilgen Cenübiy Osetiya ve Abhaziya cumhuriyetleri üzerinde nezaretini tiklemek ıntıluvından soñ Gürcistanğa Rusiye küçleri kirdi.
Bazı qaynaqlarğa köre, tahminen biñ insan ziddiyet qurbanı oldı.
5 künlük cenkniñ neticesinde Rusiye Gürcistannıñ eki regionı – Abhaziya ve Cenübiy Osetiyanıñ mustaqilligini tanıdı ve işbu territoriyalarda öz arbiy bazalarına qoşma ordu ve silâlandıruvını kirsetti. Dünya devletleri – Rusiye, Venesuela, Nikaragua ve Naurudan ğayrı – bu territoriyalarnı Rusiye tarafından işğal etilgen Gürcistan toprağı olaraq tanıy.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Tüzetilgen vesiqa, uquqiy malümat resmiy saytında yerleştirildi.
«Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal şeeri Rusiye Federatsiyası terkibine qoşulğanından sebep Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasasına deñişmeler kirsetildi (yañı subyektlerniñ adları «Rusiye Federatsiyası terkibine Qırım Cumhuriyetini qabul etüv ve Rusiye Federatsiyası terkibinde yañı subyektler – Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal şeeriniñ – peyda oluvı aqqında» Federal anayasa 2014 senesi martnıñ 21-ne ait №6-FKZ qanunına köre qullanıla», – dep aytıla beyanatta.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 21-de Rusiye Federatsiyası terkibine Qırım qoşulması aqqında federal anayasa qanunını imzaladı.
Bugün tanılmağan Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ nevbetten tış umumiy toplaşuvında Kreml tarafından azırlanılğan Anayasa qabul etildi.


text:
Mayıs 23-ünde Aqyarda daa 5 yañı COVID-19 adisesi qayd etildi, olarnıñ arasında üç ve on eki yaşındaki eki bala bar. Şeerniñ rusiyeli ükümeti bildirgeni kibi, olarnıñ episi bundan evel hastalarnen alâqada bulundı ve izolâtsiyada ediler.
Akimiyetniñ malümatına köre, infektsiya hastahanesinde 89 adam, 9-ıncı şeer hatshanesinde 62 adam nezaret altında buluna. Yaşağan yerlerinde 597 adam baqıla. "İzumrud" pansionatı observator rejiminde çalışa.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti malümatına köre, bugünge qadar 326 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 9 koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda 154 yañı koronavirus hastası qayd etildi, eki kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Yaltada eki kün evelsi ğayıp olğan 12 yaşında Yelizaveta Poliyanskaya tapıldı, dep bildirdi Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi idaresiniñ matbuat hızmeti.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, qızçıqnıñ bulunğan yerini Yalta şifahanelerinden biriniñ bekçisi haber etti.
«Bala evge qaytarıldı. Evde olmağanda oña qarşı qanunsız bir areket yapılmadı. Politsiya bala ve ana-babasınen bir sıra profilaktika subetini keçirdi», – dep qoştı matbuat hızmeti.
Yelizaveta Poliyanskaya fevralniñ 11-nde saat 16:00-larda evden ketti ve aman-aman eki kün devamında bulunğan yeri belli degil edi.
Kefede 2018 senesi mart ayında üç kişiden ibaret qorantanıñ ğayıp oluvı sebebinden cinaiy iş açılğan edi. Martnıñ 7-nde belli olğanına köre, Qırımda ğayıp olğan aileniñ cesedleri tapıldı. Tahqiqat komiteti bu cinayetni işlegeninden şübheli olğan Keriç sakini yaqalandı, dep bildirdi.


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım ükümetiniñ başı Yuriy Gotsanük, koronavirus tarqalmasıniñ telükesi sebebinden Qırım bazarlrınıñ işçileriniñ sacağı baqılacağını haber etti.
Bunı o martnıñ 24-ünde bu infektsiyağa qarşı küreş ştabınıñ oturışında ayttı.
"Bazar satıcıları maska kiymeli, tükânlarnı daima cıyıştırmalı ve dezinfektsiya yapmalı. Bütün bazarlarda işçilerniñ sıcağını ölçemek içün noqtalar qoyulacaq", - qayd etti Gotsanük.
Qırımda ilk koronavirus hastası bar dep tasdıqladılar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina telükesizlik hızmeti Donbastaki deñişim çerçivesinde azat etilgen Ukraina vatandaşlarınıñ cedvelini derc etti. Anda 12 arbiy ve 64 vatandaş bar, umumen – 76 Ukraina vatandaşı.
«Deñişim neticesinde Vatanğa qaytqanlar: 12 arbiy (üçü 2015 senesinden berli Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen rayonlarında apiste yattı); 64 vatandaş (on yedisi 2015-2016 senelerinden berli apiste yattı).
Ukraina telükesizlik hızmeti, «tutulğan bütün vatandaşlarnıñ evlerine qaytması içün elinden kelgenini yapacaqlar», dep qoştı.
Tutulğanlarnı deñişim Donetsk vilâyetindeki «Mayorsk» keçiş noqtasında dekabrniñ 29-nda kerçekleşti. Azat etilgen Ukraina vatandaşları andan Kyivge uçaqnen ketirilecek. Tuvğanları olarnı qarşılamaq içün «Borıspil» ava limanına yol alğanlar. Azatlıq Radiosınıñ mühbiri bildirgenine köre, tuvğanlar Kyivdeki Mıstetskıy Arsenal yanında avtobuslarğa mindi.
«DNR» vekili Darya Morozova, 52 arbiy esir ve vatandaş reinesi Ukrainağa berildi, dep bildirdi. Donetsk vilâyetiniñ bazı rayonlarına 60 kişi berildi.
Ukraina jurnalistleri deñişimniñ bu qısmına kirsetilmedi.
İşğal etilgen Ğorlivka yanındaki sıñırda «Mayorske» keçiş noqtasında dekabrniñ 29-nda tutulğan şahıslar deñiştirildi.
Dekabrde Parijde «normand formatı» sammiti keçirildi – Frenkistan, Almaniya, Ukraina ve Rusiye liderleri körüşti. Taraflar, Kyiv ve Moskva «er kesni er keske» formulası boyunca şahıslarnı dekabrniñ 31-ne qadar deñişecek, dep añlaşqan edi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy tutulğan şahıslarnı deñişim dekabrniñ 29-nda olacaq, dep tasdıqladı.
Üç taraflı bağ gruppasınıñ gumanitar alt gruppasındaki Ukraina vekili Valeriya Lutkovskaya, «İlovaysk, Debaltsevodan soñ dört yıl devamında esirlikte olğan balalarnı niayet alıp olurmız», dep bildirgen edi. Al-azırda resmiy deñişim cedvelleri yoq.
Dekabrniñ 23-nde Donbastaki zıddiyetni al etüv üç taraflı bağ gruppası «er kesni er keske» şeklinde deñişimni belgiledi.
Rusiye qoltutqan «DNR» temsilcisi Darya Morozovanıñ dekabrniñ 25-nde bildirgenine köre, olar Ukrainağa 53 insannı berecekler. Onıñ aytqanına köre, Ukraina tarafı «DNR» aydutlarına 87 insannı bermege razı oldı. Bu malümat şimdilik tasdıqlanmadı.
Dekabrniñ 18-nde Ukraina telükesizlik hızmeti Azatlıq Radiosınıñ muracaatına cevap berip, umumen Donbasta Rusiye qoltutqan aydutlarnıñ esaretinde 250 insan buluna, dep bildirdi.


text:
İşğal etilgen Keriçte arbiy uçaqlar mesken yerlerniñ üzerinde uçmasını devam ete. Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatqa köre, salı künü, noyabr 25-de, nevbetteki arbiy uçaq yataq mikrorayonı ve mektep üzerinden uçıp ketti.
Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbirine istifadaki arbiy Nikolay Petroviç aytqanı kibi, evel mesken evlerniñ üzerinde uçuşlar yasaq etilgen edi.
«SSSR zamanında «Uçuşlarnıñ yapıluvı boyunca qaideler» bar edi, olarğa köre, mesken zona üzerinde uçmaq ve davuş sıñırından keçmege mümkün degil edi», – dedi arbiy adamı.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñra arbiy tehnikanıñ yarımadanıñ mesken zonanıñ üzerinde uçması adiy bir şey oldı. Amma, Keriçte bu al vatandaşlarda memnüniyetsizlikni doğura. Şu cümleden, bala meydançıqları, mektep ve bala bağçaları üzerinde uçqan arbiy uçaqlar ana-babamnı qorquta, – dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Aqmescitte ava şaraitleriniñ bozuluvı vaqtında qızdıruv noqtaları çalışacaq.
Bunı Aqmescit memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Aqmescit memuriyetiniñ memuriy organlarını idare başınıñ muavini Andrey Domanitskiy aytqanı kibi, Merkeziy, Kiyev ve Demiryol meskün servsileriniñ negizinde yerleşken qızdıruv noqtalarında Qırım paytahtınıñ sakinleri isinip, sıcaq çay içe bileler.
Memuriy organlar idaresinde aytılğanı kibi, fevral 17-19 künleri qızdıruv noqtalarına 65 insan muracaat etti.
Bu afta Qırımda ava şaraitleri bozuldı – yarımadada qar yağuvından sebep naqliyat yürüşi zorlaştı, Keriç keçiti qapatıla edi.


text:
Futbol boyunca Avropa çempionatı 2021 yılınıñ yazında keçirilecek. Bu qararnı Avropa Futbol Birleşmesiniñ Birligi (UEFA) qabul etti, bildire dünya haber agentlikleri, haber ete Azatlıq Radiosı.
Futbol üzrə Avropa çempionatı 2021-ci ilin yayında keçiriləcək. Azadlıq Radiosu xəbər verir ki, bu qərarı Avropa Futbol Assosiasiyaları İttifaqı (UEFA) qəbul edib.
Oyunlar 2021-ci yıl iyüniñ 11-inden iyülniñ 11-inece keçirilecek.
Matrnıñ 17-sinden soñ UEFA Çempionlar Ligası, Avropa Ligası ve 2019/2020 yılları mevsiminiñ milliy çempionatları aqqında qararnı alacaq.
Avropa Çempionatı 2020 senesi iyünniñ 12-sinden iyülniñ 12-sinece olacaq edi. Oyunlar Avropanıñ 12 şeerinde keçecek edi. Ukraina taqımı bu yarışqa iştirak etmekni qazandı.


text:
Qırım – Bir qaç on insan Aqmescitke Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Ümerovğa qoltutmağa keldi. Rusiye kontrol etken Qırım taqiqatçıları onı separatizm ile qabaatlay. O, itiraz bildirecek ola, amma faydası yoq. Şikâyeti kene red etildi.
Qırımtatarı ATR telekanalında çıqqan yayınlardan birinde iştirak etkeni içün taqiqat altına alındı. O, ana tilinde cezalar vastasınen Rusiye Qırımnı ve Donbassnı terk eter, dep ayttı.
İlmi Ümerov mahkemeden evge, Bağçasarayğa, qayta eken, Rusiye prezidenti Vladimir Pütinniñ bir sıra portretini köre. Şunı hatırlay – Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Bağçasaray rayonı memuriyetiniñ reberi işinden ayırıldı. Zor bir qarar edi. Onıñ aytqanına köre, bu şeer qırımtatarlar içün – bir timsal, bir zamanları Qırım hanlığı adını taşığan küçlü bir devletniñ merkezi.
Fotoresimler: Qırımda Putinni «seveler»
Al-azırda Bağçasarayda Rusiye bayraqları yelpirey. Ümerov doquz yıl boyunca çalışqan binanıñ yanından keçip kete. «13 rayondan orta iqtisadiy derecege köre rayon doquzıncı yer alğan edi. Bir qaç yıldan soñ birinci yerge keçip, soñki 5 yıl devamında onı tuttıq», – dep hatırlay o.
Qollarına avtomat alıp, içeri birisi barmı-yoqmı baqtılar. Men olarnıñ ögünde qapu açmağa başladımMayye Ümerova
Faqat Qırımnıñ yañı akimiyeti buña emiyet bermedi. Eki ay evelsi İlmi Ümerovnıñ azbarına Rusiye uquq qoruyıcıları kirdi. Onı sorğuğa çekip, evinde tintüv keçirdiler. «Qollarına avtomat alıp, içeri birisi barmı-yoqmı baqtılar. Men olarnıñ ögünde qapu açmağa başladım. İlmi turdı. Bizde ayaqqaplarnı çıqarıp kireler, dedi», – dep tarif ete Meclis reisi muavininiñ ömür arqadaşı Mayye Ümerova.
Ümerov tintüv tez bitkenini ayta: «Olarnı meraqlandırğan şeyler... Olmağanını añladılar. Bilgisayar, iPhone, iPad qıdırdılar. Menim eski cep telefonımdan ğayrı, başqa bir şeyim yoq».
Al-azırda Ümerov Qırımnı terk etip olamay. Atqan er adımnı yerli uquq qoruyıcılarğa haber etmeli. «Ekstremizm» içün onı beş yılğa qadar azatlıqtan marum qaldıra bileler. Amma o, ükümden qorqmay: «Menim içün Vatan sevgisi ya da işğal tezce bitsin istegim azatlığımdan qat-qat müimdir. Men apis cezası ya da qabaat ükmünden qorqmayım, bu rejim çoq süreceginden qorqam».
Men bir şeyni bozmağa degil, em Rusiye Federatsiyası, em de Ukraina topraq bütünliginiñ tiklenmesine çağıramİlmi Ümerov
Ümerov ekstremist faaliyetine çağıruvlarından özüni qabaatlı saymay. «Men bir şeyni bozmağa degil, em Rusiye Federatsiyası, em de Ukraina topraq bütünliginiñ tiklenmesine çağıram. Men onıñ topraq bütünligini bozmadım, Rusiye öz reberiyetinen beraber öz topraq bütünligini bozıp, dünyada tanılmağan sıñırlarnı deñiştirdi», – dep ayta o.
Qırımda Rusiye uquq qoruyıcı organları İlmi Ümerovğa qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtılar. Mayıs 19-da Rusiye FSB idaresinde olıp keçken sorğudan soñ onıñ qabaatı aydınlatıldı. Mayıs 12-de onıñ evinde tintüv keçirildi, Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ Qırım idaresiniñ taqiqatçısı oña yarımadanı terk etmege yasaq etti. Soñra taqiqatçılar İlmi Ümerovğa iş malümatları aydınlatılmaycaq kibi şartlar qoydılar.
Ümerov Kremlge boysunğan Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesine cinaiy iş qararından şikâyet etti. O, FSB taqiqatçısına mahkeme-psihiatrik ekspertizasından keçmege razı olmağanını ve onı şahsiyet aşalaması olaraq tanığanını bildirdi.
Rusiye adliyecisi Mark Feygin «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezinden İlmi Ümerovğa siyasiy sebeplerden taqip etilgen insan statusını bermege rica etti.


text:
Ukrainada iyünniñ 28-nde memleketniñ esas qanunı – Anayasa Künü qayd etile.
Ukraina prezidentiniñ ofisi Twitterde bildirgenine köre, bugün Bankovayada saksofoncı Vladimir Spirinniñ kontserti ötkerilecek. Tedbir saat 19:00-da başlaycaq.
1996 senesi iyün ayında Yuqarı Rada deputatları Ukraina Anayasasını qabul etken edi. Mustaqil memleket ilân etilgeninden beş yıl keçken edi. Millet vekilleri iyünniñ 27-nden 28-ne keçer gecesi çalıştı – toqtamayıp 23 saat devamında. Rey berüvde 315-i «ebet» dedi. Ukraina Anayasası künü – Ukrainanıñ devlet bayramıdır. Er yıl iyünniñ 28-nde Ukraina Anayasası qabul etilgen künü munasebetinen qayd etile.
Anayasağa köre, Ukraina – suveren ve mustaqil, içtimaiy ve uquqiy devlettir. Ukraina – unitar devlettir, onıñ sıñırları bütün ve toqunılmazdır. İnsan, onıñ ayatı ve sağlığı, namusı ve itibarı, toqunılmazlığı ve telükesizligi Ukrainada eñ yüksek içtimaiy qıymet dep sayıla.
Ukrainanıñ devlet tili ukraince ola.
Ukraina prezidenti devlet suvereniteti, Ukrainanıñ topraq bütünligi, Ukraina Anayasası, insan ve vatandaş aqları ve serbestligine riayet etüvniñ kefilidir.


text:
Kremlniñ nezaretindeki Qırım İçki siyaseti, informatsiya ve rabıta nazirligine itaat etip çalışqan «Pervıy krımskiy» telekanalınıñ hadimlerine tölenilgen maaşlar eksildi. Bunı Qırım.Aqiqatqa kanalnıñ hadimlerinden biri tarif etti.
«Evel aylıq maaşı orta esapnen 20-25 biñ ruble etrafında olsa, şimdi – 15-17 biñ ruble. Bonuslar artıq berilmey», – dedi subetdeşimiz.
Telekanal hadiminiñ sözlerine köre, idareciler maaş eksilmesiniñ sebeplerini añlatmadı.
İşğal etilgen Qırımda eki yıldan ziyade çalışıp, Rusiye tarafdarlarınıñ malümatını qırımtatar tilinde yayınlağan «Millet» telekanalında da aylıqlar eksildi. Bu müessiseniñ hadimlerinden biri maaşlar orta esapnen 50% qısqartılğanını bildirdi. Hadimlernin bir qısımı «Millet» TV kanalını terk etti.
Kreml tarafından tain etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ fermanı ile 2015 senesi aprel 22 künü «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası» kârsız ayrı teşkilât meydanğa ketirilgen edi, onıñ adı «Millet» ve «Vetan sedası» radiosı oldı. Avgust 28 künü Roskomnadzor bu teşkilâtqa yayınlav içün litsenziya berdi. 2015 senesi sentâbr 1 künü «Millet» telekanalı deñeme şekilinde yayınlarını başlatqan edi.


text:
Bunı Qırım.Aqiqatqa «PrivatBank»ta bildirdiler.
«Öz varaqalarını Qırımda ziyaretnen bulunğan ve anda varaqalarını açqanlar qullana bileler. Eger de sizde Qırım qaydı olsa ve bütün vesiqalarıñız Qırımda resmiyleştirilse, demek bir şeyni açıp olamazsıñız. Esaplarıñıznı tek qaydnıñ deñiştirüvi neticesinde aça bilesiñiz», – dey call-merkeziniñ mütehassısı.
Bugün matbuat vastalarında Qırımdan öz meskenlerini deñiştirmek maqsadınen çıqqan insanlar öz varaqalarını qıtaviy Ukrainanıñ er bir bölüginde aça bilecekleri aqqında malümat peyda oldı.


text:
Qırımda Milliy-qurtulış areketi (NOD) Aqmescitte prezident Vladimir Putinge qol tutuv mitingini keçirmek niyetindedir. Bunıñ ile miting Rusiye mustaqilligine bağışlanacaqtır.
Bu aqta malümat teşkilâtnıñ içtimaiy ağlardaki saifelerinde ve resmiy saytında peyda oldı
«Vatan Mustaqilliginiñ ğayrıdan tiklenüvi boyunca milliy yetekçimiz V.V. Putin yönelişiniñ destegi! Milliy Banknıñ milliyleştirüvi ve Devlet ğayesi yasaqlığınıñ lâğu etilmesiniñ destegi. Ukraina-Rusniñ AB ve AQŞ işğalinden azat etilmesi içün», – denile beyanatta.
Miting fevral 21 künü saat 12:00 Aqmescitte Puşkin ve K.Marks soqaqlarınıñ çarpazında keçirilecek.
Bu kibi numayışlarnı Rusiyeniñ diger şeerlerinde de keçirecek olalar.


text:
«Lâle» qırımtatar telekanalı Qırımda işine devam ete bile. Bunı Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov dekabr 8 künü «Tatlı ses» bala istidat yarışınıñ teşkilâtçı ve iştirakçileri ile körüşüvde bildirdi.
«Er kesnen laf ettik, istisnasız, kanal litsenziyasını alacaq», – dep bildirdi Qırım.Aqiqatqa Aksenovnıñ sözlerini körüşüv iştirakçilerinden biri.
Qırımnıñ Rusiye baş naziri Sergey Aksenov Facebookta yazğanı kibi, «Tatlı ses» bala istidat yarışınıñ ğaliplerine ediyelerni berdi: turistik ziyaret sertifikatlar.
«Yaş qırımlılarımızğa qol tutacaqmız. Olarğa ileride de yardım etmege, inkişaf imkâniyetlerini yaratmağa tırışacaqmız, bir başlanuv kerek. Balalarımızğa özlerini tapmağa yardım etmelimiz… Leyha reberi Liliya Rustemovna Bucurovağa işbu tedbirniñ keçirilmesi içün teşekkür bildirem. İşbu festivalni ileride de inkişaf ettirmek ve Vatanımız – Rusiyeniñ seviyesine çıqmaq kerek», – denile beyanatta.
2015 senesi aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, «Lâle» bala telekanalı, «Meydan» radiosı Roskomnadzor litsenziyasını alalmayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlavını toqtatmaq mecbur oldı. İyün 17-den ATR ve «Lâle» Kiyevden yayınlavına devam etti, «Meydan» internette çalışmağa başladı.
ATR «Tatlı ses» bala yarışını 8 yıldır keçire. Esas teşkilâtçı vazifesi «Lâle» kanalında edi. «Tatlı ses»niñ bu senedeki şiarı: «Show must go on» edi.