text:
Qırımda Rusiye mahkemesi, advokat Nikolay Polozovnıñ Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ imayesine bir qaç aydan berli yiberilmemesine şikâyetni baqacaq.
Polozov, tahqiqatçınıñ bu davağa yiberilmemesine eki ay evel şikâyet etkenini ayta, amma o öyle de baqılmadı. Bundan sebep advokat uzatılmaqqa şikâyet etti.
"Men o birisi künü mahkeme reisi adına uzatıluv sebebinden ariza berdim ve tünevin mahkeme yarınğa saat 11-ge şikâyetimniñ baqıluvını tayin etti", - haber etti Polozov.
İyün 22-sinde Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy davanı temelden baqıp başladı.
Bu sene mart ayınıñ soñunda Rusiye Tahqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212 maddesiniñ 1-inci qısmı (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq faaliyetke açıq çağıruv) açıldı.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde keçirilecek edi. Koronavirus pandemiyası sebebinden yürüş başqa vaqıtqa qaldırıldı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
Qırımtatar yırcısı Elzara Batalova, Ukraina akimiyeti ilhaq etilgen Qırım
oğrundaki küreşniñ “mefküreviy qısmına” az diqqat ayıra dep saya Onıñ
fikrine köre, insanlarğa vatan ğururını aşılamaq içün, icatkârlıqnıñ inkişafına
küç ve para yatırmaq kerek. Bunı o Qırım.Aqıqat Radiosı efirinde ayttı.
“Yazıq ki, telekanallarımızda “boşboğazlıq”, saylav aldı kampaniyalar yayın
etile, lâkin halqnıñ mefküre ceetinden ruhlandırılmaq, ilhamdırılmaq, qanat
berip, medeniyet vastasınen til tapıp añlaşmaq, yüz bergen meselelerniñ
çezilüvine kerek derecede diqqat ayırılmay”, dep qayd etti yırcı.
Batalovanıñ sözlerine köre, “Bumboks” taqımınıñ iştirakçileri, Qırım memuriy
sıñırında siyasiy mabüslerge qoltutuv kontsertini bergende, özlerini “muzıka
diplomatları” kibi tuttı.
İyülniñ 19-ına aqşam Qırım memuriy sıñırında “Kalançak” keçirüv noqtasınıñ yanında “Bumboks” taqımı çıqışta bulundı. Sana ilhaq etilgen Qırım
tarafına baqtırılıp qoyulğan edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sentâbr 30, Cuma künü Çelâbinsk cemaat nezaret komissiyanıñ azaları Olga Frolova ve Dina Latıpova Kopeysk şeerindeki 6 sanlı Apishaneni ziyaret ettiler. Bu yerde Rusiyede maküm etilgen qırımlı Aleksandr Kolçenko buluna.
Cemaatçılarnıñ bu ziyareti aqqında Facebook saidesinde evelki siyasiy mabus Hennadii Afanasiev haber etti.
2015 senesi avgust 25 künü Şimaliy-Kavkaz vilâyet arbiy mahkemesi Oleg Setsovnı 20 yıl qattı nizam cezasına, Aleksandr Kolçenkonı – 10 yılğa maküm etken edi.
Olarnı terraktnıñ teşkil etilmesinde qabaatladılar, sanki olar Qırım paytahtında «Ebediy alev» memorialı ve Lenin abidesi yanında patlav azırlamağa niyetli ediler.
Sentsov ve Kolçenko öz qabaatlarını red ettiler. Uquq qorçalayıcı teikilâtlar bu qabaatlavlarnı esassız ve siyasiy sebeplerden aytılğanını tasdiqlaylar.


text:
Aleksey Navalnıy Manejnaya meydanına barıp çıqmadı, onı yaqaladılar – bunı Rusiye muhalifi öz twitter saifesinde bildirdi.
«Manejnaya meydanına qadar barıp yetmedim. Amma siz bunı becere bilirsiñiz. Sizlerni qaytmamaq çağıram. Er kesni yaqalap olamazlar», – dey Navalnıy.
İçtimaiy ağlarda politsiya Navalnıynı yaqalağan vaqıtta çıqarılğan fotosüretler peyda ola.
«Navalnıy Ritts Karlton yanında yaqalandı»,– dep yazdı tevqifni çıqarğan Anton Belitskiy.
Aynı zamanda, Aleksey Navalnıy öz twitter saifesinden Rusiye sakinlerine numayışnı qaldırmamağa çağıra.
«15 daqiqa olsa da, millionlarnen insannı toplağan bir şahıs olmağa pek memnün edim. Meni yaqalasar da, müim degil. Siz yapa bilecegiñizni men yapıp olamam», – dep yazdı Navalnıy.
Bu vaqıtta Manejnaya meydanında tevqif devam ete edi. meduza neşiri bergen malümatqa köre, tahminen 40 insannı tutıp yaqaladılar, politsiya küçüni qullana edi.
«OMON yuvurdı, Tverskaya soqağında ve Manejnaya meydanında çoq insan yaqalandı. Er kesni yaqalaylar, qattı sürette»,– dep bildire şaatnıñ sözlerini neşir.
Evel bildirilgeni kibi, Rusiye Federatsiyasınıñ paytahtı Manejnaya meydanında narazılıq numayışı keçirile.
Ev tevqifine baqmadan, Rusiye muhalifi Aleksey Navalnıy da numayışqa qoşulacaq edi.


text:
Qırımda politsiya Amet-Han Sultan mukâfatına qırımtatar komandaları arasında keçirilgen futbol matçına qırımtatar milliy bayraqlarını ketirmege yasaq etecek edi.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Yarışlarnıñ başlanuvında politsiya hadimleri maña qırımtatar milliy bayrağını kötermege yasaq etecek ediler. Yani, böyle emir yuqarıdan kelgendir, milliy timsallerni qullanuv yasağı, soñ künleri olğan vaqialar şunı tasdiqlay», – yazdı o Facebookta.
Onıñ sözlerine köre, böyle yasaqlar milletniñ özüni idare etüv aqqından vazgeçüvi ile bağlı «eserler» ve içinde qırımtatar bayraqları olğan maşinalarğa zarar ketirüv ile bir sırada tura.
«Bütün bu cinayetlerni etkenler alâ daa tapılmağan, camilerni ateşke bergenler ve hırsızlar, vandallar tapılmağanı kibi. Bütün bular akimiyetniñ indemez razılığı ile yapıladır, birinci nevbette, anda ketip, halqı içün ölmege söz bergenlerniñ razılığı ile», – qayd etti Smedlâyev.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Noyabrniñ 23-nci künü Aqmescitte Türkiye vatandaşından «aqsız yerde para talap etüv işi» boyunca yaqalanğan Asan Çapuh, dekabrniñ 6-sından açlıq başlağanını ilân etti.
Bunı o, yaqalanğanlarnıñ tevqif etilgenlerine şikâyetlerini baqqan Kremlniñ kontroli altındaki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ oturışuvı esnasında söyledi, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Çapuh, muvaqqat izolâtorda tevqif etilmesine dair mahkeme qararı deñiştirilmegeni içün açlıq ilân etkenini bildirdi. O, ev apisine yiberilmesini talap ete edi.
«Men yaqalanğanımdan berli bir kere bile yuvunmadım, apis şaraiti pek fena: divarlar dımlı, er yer mantar, mende qan basımı atlay. Meni ev apisine yibermeseñiz, yarın açlıq başlaycam», – dedi Çapuh.
Noyabrniñ 23-nde kündüz ilhaq etilgen Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlarnı yaqaladı. Rusiye FSBsiniñ Qırım boyunca idaresi yaqalanğan faaliyetçilerni, Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlay.
Qırımtatar faaliyetçileriniñ işbu yaqalanuvı esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Adiseniñ yüz köstergen yerinden onı «acele yardım» alıp ketti. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonınıñ mahkemesi yaqalanğan Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apiste qaldırdı.
Qırımda Rusiyeniñ ilhaqından soñ mustaqil jurnalistler, tsivil cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette kütleviy tintüvler yapıla.


text:
«Yalan ve qaba tariktir», – dedi Çurkin çarşenbe künü BMT Havfsızlıq Şurasınıñ toplaşuvında, dep bildire öz başına tayinlengen Qırım akimiyetine yaqın olğan «Krıminofrm» saytı.
Onıñ aytqanına köre, yarımadada yaqında qabul olunğan «Anayasa»ğa köre, qırımtatar tili, ukrain ve rus tilleri ile bir sırada, devlet tili olaraq belgilendi.
«Ealiniñ qırımtatar temsilcileri içün Qırım nazirlik ve müessiselerinde yüksek vazifeler ayırıldı, evelelri ise böyle olmağan edi. Endi Qırımnıñ tatar ealisiniñ içtimaiy, iqtisadiy ve diger problemlerini tek Rusiye yolbaşçılığı degil de, Tatarstan da – Rusiye Federatsiyasınıñ eñ küçlü ve muvafaqiyetli subyektlerinden birisi çezecektir. Rusiye ve Tatarstan yolbaşçılığı arasında bu aqta añlaşma endi bardır», – dedi dplomat.
BMT Havfsızlıq Şurasınıñ temsilcileriniñ ekseriyeti Ukrainanı memleketniñ cenübiy-şarqında narazılıqlarnıñ «meydanğa ketirüvinde» qabaatlağan, Ukrainada vatandaş ara cenk başlanmasınıñ imkânını ilân etken ve Kiyevge separatistler ile küreşmege kerek olmağanını qayd etken Rusiye mevamını tenqit etti.


text:
Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında iş adamı, Bekir Çoban-zade adına milletlerara amanlıq hayriye fondunıñ tesisçisi Resul Velilâyev Qarasuvbazarnıñ Svâto-Nikolskiy katedral kilsesiniñ abadanlaştıruvına maddiy yardım kösterdi.
Bunı bazarertesi künü, aprel 27-de, Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Ortodoks kilsesiniñ abadanlaştıruvına para sertifikatını musulman iş adamı papaz Maksimge aprel 24-te Qarasuvbazarda şeer camisiniñ tantanalı açılış tedbirinde berdi», – aytıla haberde.
Malüm olğanı kibi, iş adamı Resul Velilâyev Qarasuvbazar Cuma Camisini qurmağa teklif etken edi. Qurucılıq işleri bir buçuq yıl sürdi. Cuma Caminiñ tantanalı açılışına 500 insan keldi. Davet etilgenler arasında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Qırım baş naziriniñ muavini Ruslan Balbek ve Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov bar ediler.


text:
Canköyde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ merkeziy organı Qırımnıñ Qurman, Krasnoperekopsk, Cürçi, Canköy rayonlarınıñ regional Meclisleriniñ reisleri ile körüşti. Mında qırımtatarlarnıñ yarımadadaki vaziyetini muzakere ettiler.
«Qırımtatarlar içün vaziyet deñişmey fenadır. E, insanlar alışa, iradelerine qarşı tüşken şaraitlerge uymağa tırışa, amma regional Meclislerniñ reisleri öz nevbetinde er şeyden haberdar olması üzerinde çalışamız. Şu cümleden, ekinci vatandaşlıqnıñ olması aqqında mıtlaq bildirilmesi ile bağlı mesele boyunca regional Meclislerniñ reislerine adliyecilerimizniñ mesleatlarını bildirmege areket etemiz. Er bir qırımtatarı akimiyet tarafından azırlanılğan «sürprizlerge» azır olmalı», – dey Nariman Celâl.
Bunıñ ile, aytqanı kibi, Meclis er vaqıt qırımtatarlarğa muracaat etip, insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında haber etmege çağıra.
«Qırımtatarlar Qırımda insan aqları ve qırımtatarlarnıñ aqları bozuluvına qarşılıq köstere bilmeleri içün elimizden kelgenini yapmalımız. Esas çağıruvımız – iç bir şeyge baqmadan Qırımda qalmaqtır», – qayd etti Celâl.
2014 senesi mart 20 künü Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı olaraq tanıdı. Buña 283 deputat qol tuttı.
Qırım ve Aqyar Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etildi. Ukraina Yuqarı Şurası işbu künni işğalniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz ukrain ombudsmenine işğal etilgen Qırım apishanelerinden 12 mabusnıñ esas Ukrainağa berilmesinden sebep muracaat etti. Muracaat metnini Çiygoznıñ ömür arqadaşı Elmira Ablâlimova Facebook saifesinde derc etti.
«Bunı kösterdiñiz ki, bir de bir adalet ve insaniyetlikke endi iç bir kimseniñ ümüti qalmağan memlekette devlet öz vatandaşlarını tüşüne ve qorçalamağa bile. Siz memleketimiz – Ukraina içün – ğurur ve eminlik, ümüt berdiñiz, yalıñız apiste yatqanlarğa degil, özüni Ukraina vatandaşı olaraq is etken insanlarğa da!», – dep yazdı Ahtem Çiygoz ve ukrain ombudsmenine muvafaqiyetler tiledi.
Mart 17-de işğal etilgen Qırımnıñ apishanelerinden 12 mabus esas Ukrainağa berildi.
12 Ukraina vatandaşı 2014 senesi mart 18-den evel, Rusiyeniñ Qırım işğalinden evel, ukrain mahkemeleri tarafından mahküm etilgen edi. Olar esas Ukrainada cezasını çekmek istegenlerini bildirgendir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
«Anda öz başına ilân etilgen cumhuriyet akimiyeti faaliyetiniñ qanun esasları ve kefil etilgen telükesizlik bar olğanını tasdıqlağan kefaletimiz yoq», – dep qayd etti Deşçitsa.
O, Ukraina qıtası ve Qırım Muhtar Cumhuriyeti arasında kiriş noqtalarını meydanğa ketirüv aqqında malümatnı red etti.
«Bizler Ukrainağa ekstremistler ya da Rusiye mahsus hızmetleriniñ agentlerini kirsetmemek içün nezaretni quvetleştirüv aqqında aytamız», – dedi TİN yolbaşçısı.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye ile viza rejiminiñ kirsetilmesi kün mevzularından biri olaraq qala.
«Rusiye böyle bir qarar alsa, biz de qarşılıqlı alda Rusiye vatandaşlarına nisbeten aynısını qabul etermiz», – dedi Deşçitsa.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina sıñırlarını imaye etmek içün pasport ve gümrük teşkerüvi ciddiy olmalı, Ukrainada bulunması istenmez şahıslarnı memleketke aslı kirsetmemek kerek.


text:
Qırımdaki qazaq teşkilâtları Rusiye prezidenti saylavında şimdiki Rusiye prezidenti Vladimir Putinge qol tutmağa davet ettiler. Bunı özüniñ Facebooktaki saifesinde Qırımda saylanğan Rusiye Devlet Dumasınıñ deputatı Andrey Kozenko bildirdi.
Kozenkonıñ yazğanına köre, qazaqlar «qazaq halqınıñ birinci umum Qırım toplaşuvı»nda Putinge qol tutmağa davet ettiler.
Kozenko: «Toplaşuvnıñ iştirakçileri bir ağızdan ülkemizniñ kelecekteki prezident saylavında Rusiye baş komandanı Vladimir Vladimiroviç Putinge qol tutmağa davet ettiler. Qazaq qardaşlarım, sizge qorçalayıcı melek olsun! Lübo!», – dep yazdı.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatarlarnıñ işleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekâletlisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Californiyanıñ Stanford universitetinde çıqış yaparaq, Qırım aqqında lektsiya oquycaq. Bu aqta Cemilevniñ Facebook resmiy saifesi haber ete.
«Bugün aqşam kence Leland Stanford adını taşığan, daa ziyade Stanfordolaraq belli olğan universitette lektsiya oquycam. Bir kün evel ise, Stanford universitetine bağlı demokratiya, inkişaf ve qanun üstünligi meseleleri Merkeziniñ siyasiy ilimler professorı Michael McFaulnen tanışıp qonuşmağa fırsatım oldı», – denilmekte haberde.
«Evromaydan SOS» cemaat teşkilâtınıñ koordinatorı Oleksandra Matveyçuk haber etkenine köre, Cemilevniñ lektsiyası – «Stanfordta Ukraina studiyası» tsikl çerçivesinde yapılğan ilk körüşüvdir.
«Keçken sene de men Ğarpnıñ ilmiy dairelerinde Ukrainadaki vaqialar Rusiye prizması üzerinden baqıla dep yazğan edim. Sunıñ içün bu vaziyetni biraz tüzetmek istedim. İşte, böyleliknen ortaq areketlernen bizler daa evel tasdıqlanğan tsikl boyunca ilk seminarnı teşkli etemiz. Ve Stanfordta ukrain seminarlarınıñ birincisini qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev açacaq», – dep yaza faal.
Daa evel Washingtonda Mustafa Cemilev demokratiyağa qoltutuv Milliy fondı tarafından (NED) demokratiyağa hızmet etkeni içün medalnen taqdirlengeni aqqında haber etilgen edi.
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev ABDni ziyaret etken vaqıtta ilhaq etilgen Qırımda insan aqları bozulğanını muzakere etmek içün Beyaz ev temsilcileri, kongressmen ve senatorlarnen körüşmekni planlaştırğan edi.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiyeniñ 2030 senesinece üküm sürecek iqtisadiy telikesizlik strategiyasını tasdıqladı. Bunen bağlı emir uquqiy malümat portalında derc etilgendir.
«Rusiye ükümeti 3 aylıq müddet içinde Rusiyede 2030 senesinece üküm sürecek iqtisadiy telükesizlik strategiyasıniñ ömürge keçirilüvinen bağlı teşkiliy, normativ-uquqiy ve metodik şartlarını qaplağan tedbirlerni işlep çıqarsın», – denilmekte vesiqada.
Bunıñ arfesinde, işbu iqtisadiy telükesizlik strategiyası «devletniñ milliy menfaatlarını telükege soqqan yañı şartlarğa» bir cevap olaraq azırlanğanı haber etilgen edi. Bu areketler resurs ve hammade, istisal, ilmiy-tehnologik ve buhranlı adiselerniñ ögüni almaq ve «vatandaşlarnıñ ayat seviyesini tüşmesine yol bermemek» maqsadınen yapılmaqtadır. Ondan ğayrı bu strategiya, ğarp sanktsiyaları kirsetilgen taqdirde cevap tedbirleri mehanizmleriniñ mükemmelleştirilmesi olaraq közde tutulmaqtadır.


text:
Kiyevde yaşağan bir eki yüz qırımtatarı Kiyevniñ Şevçenko bağçasında Qırımtatar milliy bayraq kününi qayd ettiler. Toplanğanlar ögünde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev, Qırım ve Aqyar meseleleri boyunca Ukraina delvet hızmetiniñ başı Aslan Ömer Qırımlı çıqışta bulundılar, – haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Öz çıqışlarında olar qırımtatar halqınıñ aq-uquqları oğrunda küreşinde qırımtatar bayrağınıñ emiyetini qayd ettiler.
Bayram teşkilâtçısı – «Kiyevde qırımtatar cemiyeti» cemaat teşkilâtı oldı. Teşkilâtçılarından biri Alim Mambetov aytqanı kibi, tedbirniñ esas maqsadı – «Kiyev sakinlerine qırımtatarlarnıñ öz milliy timsalleri ve böyle bayram bar olğanını köstermektir».
«Maqsatlardan daa biri – qırımtatarlarnı toplamaq, bir-biri ile tanıştırmaq, vatandan uzaq coyulmasınlar dep», – ayta Mambetov.
O şunı da qayd etti ki, bugün Kiyevde aman-aman eki biñ qırımtatarı yaşay. Ava şaraitlerinden sebep kontsert programması tam şekilde amelge keçirilmegeninden yazıqsınuvını bildirdi.
Musafirler içün milliy oyuncı ve yırcılar çıqışta bulundı, Ukraina ve qırımtatarlarnıñ milliy gimni yanğıradı. Toplanğanlar imam, UMMA Ukraina musulmanları Diniy İdaresiniñ temsilcisi ile dua oqudılar.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.


text:
Arbiy tehnika, ordu qıyafetine kiydirilgen balalar, «Ölümsiz polk» yürüşi. Qırımnıñ büyük şeerlerinde mayısnıñ 9-nda Sovetlerniñ ve Rusiyeniñ Zafer bayramı qayd etildi.
Rusiye işğal etken Qırımda 2014 senesinden soñ «Zafer künü» sovet ve Rusiye bayramı Qızıl Ordu ve sovet halqınıñ natsist Almaniyanı yeñgen bayramı olaraq qayd etilmekte. Ukrainada mayısnıñ 8-nde Hatıra ve barışıq künü qayd etilmekte, mayısnıñ 9-nda – Ekinci cian cenkinde natsizmni yeñüv künü.
Qırım.Aqiqat mühbirleri fotoresim yapmaq içün şeñliklerge bardı.


text:
Çeçen İçkeriä Cömhüriäte
Çeçen İçkeriä Cömhüriäte yäki İçkeriä Qawqazda Çeçennär ilendä urnaşılğan tanılmağan däwlät. Çeçennär üzläre üz ilen Noxçiyn Respublika İçreria itep atıylar. İçkeriä süze Çeçen yäşäw cireneñ Törki iseme. İçkeriä Könyaqta Görcistan, Çığış yaqta Dağstan, Batış yaqtan İnguşetiä wä Tönyaq Osetiä belän çiktäş.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1991. yılda Cäwxär Dudayev prezident wazıyfasın başqaru waqıtında Çeçen Şurası üz cömhüriätne möstäqil dip íğlan itkän wä möstäqillekne Taliban ğına tanığan. İnguşlar isä Çeçennärdän ayırılıp, ayırım cömhüriät iğlan itkännär.
1994. yılnıñ Dekäber ayında Räsäy prezidentı Boris Yeltsin, cirmay belän bay bulğan İçkeriäneñ Könyağın basıp alu öçen, 40 000 ğäskär cibärä, “Berençe Çeçen Suğışı” başlana. Suğış Urıs niäte buyınça qısqa bulırğa tieşie, ämma çınlıqta bik qanlı 13-aylı suğışqa äwerelgän. Keşelär belän tulı Çeçen başqlası raketlar belän bombılarğa kümderelgän. Berençe Suğış waqıtında Urıslar 100 meñnän artıq Çeçen keşesen ütergännär. Urıs cirbasarları dä 10-35 meñ çaması ülgännär, kübese çerep kümelmiçä Çeçen cirendä qalğannar.
1996. yılnıñ Äpril ayında urıslar raket cibärep, Cäwxär Dudayew prezidentın üterälär. August ayında 2-yaqlı şartnämä tözep urıslar üz ğäskärlärne Çeçen cirennän çığalalar.
1997. yılnıñ Ğinwar ayında Çeçen xärbiläre başı Aslan Masxadow prezident bulıp saylana. Urıs xäkimiäte İçkeriädäge xällärne bozarğa tırışa.
1999. yılda İçkeriä Şäriğät buyınça yäşi başlıy.
Säyäsät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1997. yılda xalıqara cämğiätläre küzätüendä torğan İçkeriä prezidentı saylawında 4-yıllıq wazıyfağa Aslan Masxadov saylana. 2001. yılda, suğış waqıtında yaña saylaw uzdırırğa mömkin bulmaw säbäple, Aslan Masxadov üz wazıyfasın tağın ber yılğa ozınaytqan. Soñğı waqıt İçkeriä başqalasın qaldırıp, Çeçen ğäskärläre qaramağında bulğan İçkeriäneñ Könyaq tawlı töbäklärenä kitkän. Prezident Aslan Masxadow räsmi qararlarnı çığarıp tora. İçkeriä xäkimiäteneñ Awrupı wä Ğäräp illärendä üz wäqälätläre bar. İlneñ zur öleşe Urıs ğäskäre basıp alğan.
2003. yılda Räsäy Federatsiäse xäkimiäte İçkeriä cirendä “qurçaq” xäkimiäten yasap mataşa häm İçkeriä ciren Çeçen Respublikası itep atıy başlıy. Mäskäw Gudermesle Waxxabit bulmağan möfti Äxmät Qadıyrownı Çeçen prezidentlığına utırtalar.
2004. yılda 1. Mayda Çeçen separatist ğäskärläre Äxmät Qadıyrovnı şartlatıp, uñışlı ütergännär. Şul uq 2004. yılda Urıs xäkimiäte yaña “qurçaq” prezidäntne - Alu Alxanovnı - utırta.
2004. yılda Beslan şähärendä höcümennän soñ Çeçen separatist xäkimiäteneñ abruyı töşä.
Läñkerlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İçkeriä xäkimiäteneñ Tışqı Elemtälär wäziräteneñ säxifäse
- ChechenPress.info – İçkeriäneñ räsmi matbuğat çarası
- KavkazCenter.info 2014 eлHың 5 rыйHBap kөHeHдә apxиBлaHraH. – Yañalıq xezmäte (İnglizçä, Törekçä, Urısça)


text:
Jambıl oblısında balabaqşa qızmetkeri byujetten 54 mln. teñge wrlağanı üşin sottaldı. «Qamqor» äleumettik jobası ayasında Jambıl oblısı Sarısu audanı..
Apta basında redakciyağa Almatı qalasında Ibıray Altınsarin atındağı №159 mektep-gimnaziyasınıñ mwğalimderi oqu jılınıñ alğaşqı toqsandığındağı demalı..
Kelesi aptanıñ basında, qaraşa ayınıñ 1-inen Qazaqstan joğarı bilim beru salasında alğaş ret magistraturağa qısqı emtihanğa qwjat tapsıru kezeñi basta..
Bügin, 19 qazanda Türkistan öñirindegi jekemenşik balabaqşalardıñ jüzden asa qızmetkeri bala basına memleketten beriletin qarajat köleminiñ mardımsızd..
Äl-Farabi atındağı QazWU jariyalağan kampus aumağına 10,9 mlrd teñge qarjığa qızmet körsetu jönindegi daulı memlekettik satıp alu habarlandıruı belgil..


text:
İşğal etilgen Qırımda Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi bazar künü, fevral 8-de, İskender Kantemirovnı fevral 26-da Qırım parlamenti yanında keçirilgen kütleviy tedbirlerde iştiragi içün eki ayğa apis etti.
Qırım prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Taqiqat komiteti hadiminiñ Kantemirovnıñ qapaluvı aqqında muracaatına cumhuriyet prokurorı qol tuttı, dep haber ete «Krıminform».
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Kanmetirov Cinaiy Kodeksiniñ 212 madde, 2 qısmı («kütleviy tertipsizlikte iştirak etüv») boyunca qabaatlana. Taqiqatnıñ fikrine köre, Aqmescitte 2014 senesi fevral 26 künü keçirilgen kütleviy tertipsizlik vaqtında diger insanlarğa zarar ketirgen eken.
Prokuratura Taqiqat komitetiniñ idaresinden kelgen malümat böyle qararnı çıqarmaq içün yeterli olğanı ile razı oldı.
Hatırlatamız, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov uquq qoruyıcıları tarafından Kantemirovnıñ yaqalanğanı aqqında bildirdi. Bundan evel evinde tintüv keçirilgen edi.
Evel Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ azalarından biri Abmecit Suleymanovnıñ yaqın soyu olğan Asan Çebiyev yaqalanğan edi. Onı da aynı şu madde boyunca qabaatlay ediler. Amma birazdan azat ettiler.
Yanvar 29 künü Aqmescitte Meclis reisiniñ başı yaqalandı, soñra ise fevral 19-na qadar apiske qapatıldı. Onı 2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamentni yanında kütleviy tertipsizlikniñ teşkil etüvde şekleyler.


text:
Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ başı Vladimir Konstantinov Herson vilâyeti tarafından faallerniñ Qırımğa malnıñ ketirüv qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasını «cinayet» olaraq adladı.
Bunı o oktâbr 6 künü Qırım parlamentiniñ prezidiumı toplaşuvında bildirdi, haber ete matbuat hızmeti.
«Qamaçav, ölüm tilegi – cinayetke çağıruv degil de, genotsid havfı. Faşist qanunsız teşkilâtlarnıñ aqiqiy tüşünceleri, olar bundan utanmaylar. Cinaiy maqsatları – halqnı yoq etmek», – dep bildire Konstantinovnıñ sözlerini matbuat hızmeti.
Qırımnıñ rusiyeli prokuraturasını «ukrain siyasetçileriniñ areketlerine qıymet kesmege» çağırdı.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi müminlerni Qurban bayramı namazına maska taqıp ve öz namazlıqlarını alıp kelmege çağırdı, dep haber ete Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
«Pandemiya sebebinden Qırım müftiligi bütün müminlerni diqqatlı olıp, bayram namazına maska taqaraq, öz namazlıqlarını alıp kelmege ve içtimaiy mesafeni qorumağa çağıra. Namaz bitken soñ biri-birini Qurban bayramınen tebriklemek içün quçaqlaşmaqtan ve qol tutuşmaqtan vazgeçmege çağıra», – dep aytıla haberde.
Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi Qurban bayram namazı iyülniñ 20-nde saba 06:00-da olacaq, dep bildirdi.
Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi Qırımda koronavirus vaziyeti fenalaşqanından Qurban bayramı munasebetinen keçirilecek kütleviy tedbirlerni sıñırlamağa qarar berdi.
Hatırlatamız, Qırımnıñ 10 regionında yarımadada COVID-19 vaziyeti fenalaşqanı sebebinden alış-veriş merkezlerindeki aş qatlarınıñ işi yasaqlandı. Bundan ğayrı, qayd etilgen regionlarda attraktsion parkları, eglence merkezleri ve akvapark işi yasaq etildi.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Qırımnıñ daa altı regionında koronavirus sıñırlavlarını sertleştirdi.
Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri Aleksandr Ostapenko koronavirus yuqunçı ile küreş ştabınıñ toplaşuvında Qırımda COVID-19 diagnozınen hastahanege alınğan hastalarnıñ sayısı 70% arttı, dep bildirdi.
Hatırlatamız, keçken künü Qırımda bir künde qayd etilgen COVID-19 hastalarınıñ yañı rekordı oldı – 375 hasta qayd etildi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Bıltır koronavirus pandemiyası sebebinden Qırımda camiler qapalı edi.
Qurban bayramı – musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri olıp, Mekkege acılıqnıñ soñuna kelgenini temsil ete. Oraza Bayramından 70 kün keçken soñ qayd etile.
Qurban Bayramı büyük meydanlarda cemaat ile qılınğan bayram namazından başlana ve ondan soñ qurban çalına. Bu ananeniñ tamırları Allahnıñ İbraim peyğamberge oğlu İsmailni qurban ketirmege bermeyip, qoynı kesmege buyurıp toqtatqanından kele.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Jambıl oblısında jük poyızı rel'sten şığıp ketti – dep habarlaydı "Qazaqstan temir jolı" kompaniyasınıñ baspasöz qızmeti. Kompaniya mälimetinşe, şilde..
Europalıq Komissiya Ispaniyanıñ tötenşe kömek körsetu ötinişin qarastıruda. Ispaniya mwnday qadamğa eldiñ oñtüstik jağalauına keluşi bosqındar sanınıñ..
Iran lauazımdılarınıñ biri Yemenniñ batıs teñiz jağalauında Saud Arabiyasınıñ kemesine bağıttalğan zımırandardıñ Iranğa tiesili emes dep mälimdedi. De..
Yemen jerinde ükimet armiyası men Husit küşteri arasında qarulı qaqtığıs qaytalandı. Armiya tarabınan jasalğan mälimdemede, äl-Meladjim audanındağı äl..
Wlıbritaniya twrğındarınıñ jartısı EO-dan şığu turalı ekinşi referendum jasaudı talap etude. Qoğamdıq pikir saualnamasınıñ qorıtındıları boyınşa, Biri..


text:
Eger de separatistler iyün 27 kününe planlaştırılğan körüşüvde barışıq planınıñ esas noqtaları ile razı olsalar, «ümüt peyda olur», eger de ondan vazgeçseler «müim qarar alınacaq», dep ayttı Prezident Petro Poroşenko.
Bunı Ukraina prezidenti Avropa Şuarsınıñ Parlament Assambleya deputatlarınıñ suallerine cevap olaraq ayttı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Amma, dey prezident, o, nasıl qarar olacağını aytıp olamaz.
Poroşenko bugün, iyün 26 künü, separatistler yarın ötkerilecek yañı körüşüvge razı olğanlarını tasdiqladı.
Evel Poroşenko PASE sessiyasında çıqışta bulunıp, Rusiye tarafından onıñ barışıq planına qol tutuvı «iç yeterli» olmağanını ve Rusiye Ukrainağa qarşı ilân etilmegen cenkni alıp barğanını qayd etti. Rusiyeni barışıq planına sözde degil de, amelde qol tutmağa çağırdı.
Prezident şunı da qayd etti ki, separatizm ğayeleri «Ukrainağa tışarından suniy şekilde yüklendi». Devlet başı «Rusiye matbuat vastaları tarafından tarqatılğan yalan ve nefert aqımlarınıñ toqtatuv» zaruriyetini de qayd etti. Bu vaziyet barışıqnıñ pekitilmesine yol bermez, dedi prezident.
Bunıñ ile Poroşenko eger de Qırım qaytarılmasa, Ukraina ile Rusiye arasında munasebetlerniñ eyileşüvi aqqında aytmağa acet olmağanını da bildirdi.


text:
«Ukrzaliznıtsâ» Novoalekseyevka stantsiyasından qatnağan eki trenni lâğı etti. Bunı şirketniñ matbuat hızmeti resmiy saytında bildire.
Berilgen malümatqa köre, №144/90 — 89/143 Krivoy Rog/Dnepropetrovsk – Novoalekseyevka treni aqqında laf kete. Krivoy Rog ve Dnepropetrovsk trenini yanvar 19-da, Novoalekseyevka trenini ise yanvar 20-de lâğu etecekler.
№28/27 Kiyev – Novoalekseyevka treni lâğu etile. Kiyev treni yanvar 19-dan itibaren qatnamaycaq, Novoalekseyevkadan ise yanvar 20-den itibaren lâğu etilecek.
Böyle etip şirket «yolcu taşımalarnıñ masraflarını eksilte».
Aynı vaqıtta, bildirile ki, «Ukrzaliznıtsâ» «yolcular sayısını er daim talil etip, kerek olsa belli yollarda tren qatnaması baqacaq».
Malüm ki, dekabr 26-da «Ukrzaliznıtsâ» Qırım ile demir yol alâqalarını toqtattı. Ukrain naqliyat inspektsiyası ile avtomobil ve avtobus stantsiyalarnı işğal etilgen Qırımğa biletlerniñ satılmasını toqtatmağa avale etti.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Törkiyädä Kovid 19: virus belän zararlanu oçraqları kimi
İldä soñğı täwlektä 236 keşe koronavirus qorbanı buldı
Törkiyädä sonğı täwlektä koronavirustan 236 keşeneñ ğomere özelde.
Şulay itep kizü başınnan birle ildä älege çirdän yaqtı dön’yadan kitüçelärneñ sanı 44 meñ 537 buldı.
Ber täwlektä 204 meñ 637 test yasaldı häm 1 meň 84 yaña xasta açıqlandı.
Könlek yoqtıru kürsätkeçe isä – 11 meñ 472.
Däwalanuı tögällängän 38 meň 814 keşe belän koronavirusnı ciňüçelär sanı 4 million 932 meň 838gä citte.
Bäyläneşle xäbärlär
Ministr Çavuşoğlu wazıyfadaşı belän küreşte
Türkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu yapon wazıyfadaşı Hayaşi Yoşimasa belän Türkiyä-Yaponiya säwdä külämeneñ arttırıluı häm saqlanu sänäğäte xezmättäşlege mäs’älälären söyläşte
Türkiye milli saqlanu ministrlığınnan Paqıstanğa yärdäm
Çavuşoğlu Yaponiyada
Çavuşoğlu: "Yaponiya keşesez qorallı hawa apparatı bulmasın, başqa saqlanu sänäğäte êşlänmälärebez bulmasın, bolardan alırğa telägän oçraqta bez şatlanıp bu ölkädäge ixtıyacların da qanäğätländererbez"


text:
Soñki vaqıtları qırımtatar Matbuat Vastaları «Dört bizni qurtaracaq!» mevzusını köterdiler. Yani, er qırımtatar qorantasında eñ azı dört bala olmalı fikiri pekitile.
Asılında, bu mevzu yañı degil. Men qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetinde yekâne slavân vekili edim, ve 2003 senesinden başlap, men çoq kere: «Beş, eñ az dört bala östürmek kereksiñiz» mevzusında munaqaşalarnıñ şaatı olğan edim. Daa doğrusı, bu munaqaşa degil edi. Çünki, dört bala aqqında laflar er parlaq studentniñ qafasında çoqtan yerleşken bir ğaye edi.
Yani, qırımtatarlarnıñ özcesine uydurğan bir felsefesi – sayı cietinden çoqlaşıp, Qırımnı zorbalıqsız qırımtatarlarğa qaytarmaq istegi. Menimce, bu, qırımtatarlarnıñ Vatanda tesirini arttırmaq içün yekâne bir yoldır. Ne içün? Çünki küçniñ qullanuvı qırımtatarlarnıñ soyqırımınen yekünler, aqlanuv ceryanı ise, de-fakto yekünlendi.
Bazı malümatlarğa köre, Türkiyede öz vaqtında Qırımdan çıqqan qırımtatarlarnıñ torun ve torunçelerniñ sayısı tahminen 5 millionnı teşkil etti. Endi ise, özüñizge bir sual beriñ: «Ya olardan kimi Türkiyeden keri qayttı?». Men tek sayılı misallerni bilem. Ukrain Qırımında qorçalamağa ümütimi coymağan menim namzetlik işim qırımtatar icretiniñ edebiyattaki aksi ile bağlı. 2012 senesiniñ küzünde Romaniyağa barğanda, anda şimdiki vaqıtta 25 biñ qırımtatarı yaşay (ekseriyeti Konstantsa üezdi civarında toplu yerleşti), ziyalılarnıñ er vekiline aynı bir sual berdim: «Qırımğa ne vaqıt keleceksiñiz?» cevaplar çeşit oldı: «Qırım – qırımtatarlarnıñ devleti olğandan soñ», «Konstantsa – bizim küçük Vatanımız» ve «Anda nasıl etip ömür sürecekmiz» ve saire.
Kosntantsada yaşağan belli şaireniñ torunı Qırımğa barıp kelgen soñ, şunı ayttı: «Men Qırımda yaşağan adamlarnen bir de bir tuvğanlıqnı is etmeyim. Tilimiz başqa, menligimiz başqa. Kelecegimiz Tuyurkiyenen bağlı».
Mında, Amerikada, Vaşington ştatınıñ Leykvud şeerinde men qırımtatarnen tanıştım. İsmail Arslangiray, Giraylar sülâlesiniñ mirasçısı, amerikalı arbiyli oldı. «Kel, doğrusını aytayıq – bizni Qırımda iç bir kimse beklemey», - dey İsmail ağa. «Men cenkâver ecdatlarımnıñ hatırasını añam. Amma, şimdiki vaqıtta, biz qırımtatarlar, Qırımda istenilgen musafirler degilmiz».
Amma, er alda parlaq nümüneler de bar. Konstantsada, sıcaq qanlı, adiy bir noğay İsmet ağa yaşay, meni körip, baba kibi quçaqladı ve ağladı: «Sen Qırımnen qoquysıñ. Biz, evge qaytarmız, ille qaytarmız», - dedi. Faqat, diasporada İsmet ağa kibi adamlarnıñ sayısı pek az.
Pek ister edim, can yürekten ister edim ki, bir de bir qafalarda bir patlav yañğırasın. Amma…Qırımdan tış yaşağan qırımtatarlarnıñ er yañı nesili içün Qırım Eldorado ya da Zanadu kibi hayal mekânnı añdıra, ve halq ağız yaratıcılığında yaşay.
1944 senesinden evel ve ondan soñ, Qırımnı terk etkenler arasında büyük bir farq bar. Birincileri Qırımnı, çeşit ağır sebeplerden olsa da, öz istegi ve göñülli terk ettiler. Ekinciler ise, istemeyerek, vagonlarğa nıqtanılıp alıp ketildi, kimi sahra, kimi ormanlarda qaldırıldı. Bütün halqqa nisbeten yapılğan aqsızlıq, adaletsizlik duyğusı sürgünlikke oğratılğanını vatanına qaytardı. Ekincileri, ne sebepten qaytqanlarını hatırlaylar. Birincileri, ne sebepten ketkenini bileler.
Qırımtatar diasporasınıñ yazıcı ve şairleri, minarelerge oşağan dağlarnıñ töpeleri, sırlı Qara deñizniñ yalığa urğan dalğalarını, bereketli bağçalarnı eserlerinde tasvirlemege devam ettirecekler. İtalyan şairi Sannadzaro içün Arkadiya olsa, şair Memet Niyazi içün Qırım bu kibi mekân oldı. Bu şiiriyet acayiptir, yaralanğan göñül içün bir melem.
Ve belki de, onıñ içün, olar (Türkiye, Romaniya, Bulğariya, AQŞ, Almaniya diaspora vekilleri) qaytmaycaqlarını añlap, kederlenesiñ. Olar Qırımnı seveler, şübesiz. Amma, Qırımda yaşağan qırımtatarlar isteseler bile, içinden añlaydırlar –kutleviy şekilde evge avdet etmezler.
Bu sebepten, «dört bizni qurtaracaq» ğayesi yaşap turmalı. Qırımtatarlarnıñ içindeki ekspansiya olarnı qurtarır.
Maksim Mireyev, amerikalı bloger, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Şımkent qalasında bıltır küzden beri qoğamdıq rezonans tudırıp, birneşe serialğa jalğasqan 125 mekteptegi dau uşığa tüsti. Taraptardıñ şielinisken tartısı zañ üstemdiginiñ iske asuında kemşilik barın körsetti.
«Eks-direktor men sıbaylastarı bilim oşağında üş jıl oyran saldı» degen ayıppen bıltır «qaraşa, jeltoqsan men sol bir-eki ayda» bas kötergen 200-ge tarta mwğalimniñ bir tobı jwma küni ädildik izdep basar tauı qalmağanın aytıp, Şımkent qalasınıñ äkimi Mwrat Äytenovke qayrıldı. Wjımdıq arız Facebook jelisinde tikeley efirde beyne-şağım türinde joldandı. (Läzzat Äjibekova jergilikti bilim salasına jauaptı basşılıq özge mektepterdiñ osı beyne-ündeuge bolısıp-pikir bildiruine tıyım salğanı jöninde jazdı.)
«Biz №125 jalpı orta bilim beretin mekteptiñ mwğalimderi 2020 jıldıñ qaraşa ayınan bastap mektebimizde 2017 jıldan beri beri mektebimizdiñ direktorı Ä.Satıbaldievtiñ sıbaylas jemqorlıqqa jol berip, wjımnıñ arasında senimsizdik tudırğanı jöninde aşıq aytıp, arızdandıq. Sol sebepten wjım bolıp Şımkent qalalıq bilim bölimine, jergilikti bilim salası boyınşa sapa jäne baqılau departamentine jäne qalalıq sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qimıl departamentine şağım tüsirdik. Tekseru barısında osı qwzıretti organdar birqatar zañ bwzuşılıqtardı anıqtadı», – dep bastadı, äkimge jügingen top ökili Meruert Qayırova wjımdıq şağımınıñ mätinin.
Bwl kezde bası dauğa ilikken Äset Satıbaldiev densaulığına baylanıstı auruhanada jatqan, öz erkimen bilim basqarmasınıñ basşısı Janat Täjievanıñ atına jwmıstan bosatu jöninde ötiniş jazğan. 16 qaraşada basqarma bastığınıñ bwyrığımen qızmetinen bosağan. Bir qızığı, Satıbaldiev eki künnen soñ lauazımına oraluın talap etip qwzırlı organğa şağımdanadı. Wjımdıq arız negizinde jeltoqsan ayında antikordıñ jergilikti departamenti qozğağan №207900131000185 qılmıstıq iste eks-direktor Satıbaldiev «küdikti» retinde tanılğan. Biıl 26 aqpanda Şımkent qalası äl-Farabi audandıq sotı Satıbaldievtiñ bilim basqarmasına qatıstı şağımın qarap, talabın qanağattandırudan bas tartadı. Al bwl kezde mekteptegi direktordıñ bos ornına lauazımdıq konkurs jürgizip jatqan.
«Wjımnıñ qalauımen jäne konkurstıñ ärtürli satısınan öz bilimimen ötken isker, bilimdi bwrınğı mektep direktorınıñ orınbasarı Arappay Urisov basşılıqqa tağayındaldı. Urisov mektep direktorı bolğan 5 ayda wjım arasında eşqanday sına ne sıbaylas jemqorlıqqa jol berilmedi. Gazet-şüberekke, sınıpqa qajetti zattardıñ barlığına memleketten qarjı bölinetinine közimiz jetti. Osı uaqıtta mwğalimder men jäne qızmetkerlerdiñ qaltasına qol swğılıp eşqanday aqşa jinalğan joq. Satıbaldiev kezinde dekrettik demalısqa ketken mwğalimder men konkurspen tegin kelgen mwğalimder jwmısqa ornalastı. Demokratiya, eñbek qwqığınıñ şınayı dämin tattıq. Mwğalimderdiñ jwmısqa degen jaña tınısı aşıldı. Alayda Ä.Satıbaldiev 2 mausımda appelyaciyalıq sotta jeñip, mektep direktorı bolıp qayta keldi», – delingen hatta.
Arızdanuşı mwğalimderdiñ aytuınşa, wjım respublikalıq «Jemqorlıqqa qarsı küres halıqtıq komitet» qoğamdıq qorına kömek swrap jügingen. 23 mausım küni Nwr Otan partiyasınıñ qalalıq filialı şuğa qatıstı barlıq taraptıñ qatısuımen talqı ötkizgen. Mwğalimder «diskussiya barısında basqarma basşısı Janat Täjieva eks-direktor Äset Satıbaldievtiñ jwmıstan şettetu oyında joqtığı belgili bolıp, kerisinşe ımıralastığı bayqaldı» deydi.
«Sebebi jiında qoğam belsendisi Äset Ibrahim wjımdıq arızımız ben memlekettik audittiñ 3 258 582 teñge tauarlıq qwndılıqtar jäne negizgi qwraldardıñ jetpeytindigin anıqtağan aktisin Täjievanıñ qolına wstattı jäne şara qoldanuın swradı. Tiisinşe bizdiñ ökilimiz Jañabek Äbişev basqarma basşısına osı qwjattı paydalana otırıp, QR Eñbek kodeksiniñ 48 babınıñ 1,3,5 tarmaqtarı boyınşa memlekettik «müliktiñ jäne basqa da qwndılıqtardıñ saqtaluın qamtamasız etpegeni üşin jwmıstan şettetuge qwqığı barın» naqtılap körsetse de, ol (Täjieva – QT) Satıbaldievti ornınan bosatpaq tügili tergeu bitkenşe uaqıtşa şettetkisi kelmeytinin anıq bayqattı», – dedi basqarma basşısınıñ äreketsizdigine küdiktengen mwğalimder.
Narazı wstazdar basqarma köptiñ qalauı tüsken Urisovti wjımdıq arızdıñ şuı basılsın degen aldarqatu maqsatında direktor lauazımına otırğızdı deydi.
«Täjieva men Satıbaldievtiñ arasında kelisim bolğan jäne bizdi uaqıtşa aldarqatu, basu operaciyası, spektakli orın alğan degen küdik wyaladı. Memleket byudjetin eki märte şığınğa batırğan: alğaşında jeñilip, keyinnen wtqan Satıbaldievke qatıstı Täjievanıñ amalsızdan kassaciyalıq sotqa şağım tüsiru keypi; öz ötinişimen bosatılğan, basqa negizgi qılmıstıq iske küdikti retinde tartılğan bwrınğı kadrdı konkurspen zañdı jolmen saylanğan qazir qızmettegi direktordıñ ornına qayta tağayındauı; mektep qarjısınan onıñ bos jürgen uaqıtına jalaqı öndirtui – mwnıñ bäri ekeuara kelisilgen spektakl' ekenin däleldeydi», – dep şağındı.
Mwñlıq hälge tüstik degen mwğalimder jarıq izdep, mäseleni kötergennen keyin basqarmanıñ «suıq qabağına», «jwmsaq äri astarlı qısımına» tap bolğanına qapalı.
Jartı jıldan asa uaqıt telegey teñiz dälel-derek wsınsa da, ädildikke jete almağanına mwñdanğan mwğalimder Satıbaldiev pen qalalıq bilim böliminiñ basşısınıñ «arasında bolğan köpşilikke tüsiniksiz äri kümändi äreketterge say, memleket qazınasınıñ, yağni halıq qarjısınıñ şığın bolıp jatqanın eskertedi». Bwğan memlekettik audit tarapınan jürgizilgen komissiya qorıtındı-hattamasında körsetilgendey köptegen materialdıq qwndılıqtar men mülikterdiñ joğaluı «ayğaq bola aladı». Sonımen qosa, mwğalimder Satıbaldievtiñ «basqarma ötinişti qısım körsetip mäjbürli türde jazdırğanı» turalı sotqa aytqan uäji jalğan ekenine senimdi. Arızdanuşı wjım eks-direktordı moral'ğa qayşı äreketke bardı, mwnısı bilim beru oşağında jäne tärbie procesinde basşı lauazımınıñ etikasına sıyıspaydı dep sanaydı.
Siırqwyımşaq sipat alğan isten äbden mazası ketken mwğalimder qala äkiminen «qwzırlı organdar anıqtağan materialdıq qwndılıqtardıñ jetispeuşiligine qatıstı komissiya qwrudı jäne wjımdıq arız boyınşa qozğalğan iske sot soñğı nükte qoyğanşa eks-direktor Satıbaldievti qızmetten mektepten uaqıtşa şettetuin swraydı». Sonday-aq, wstazdar qwqıqtıq normalar negizinde bilim salasına jauaptı mekeme basşınıñ şeşimin özgertuge qwqığı barın Äytenovtiñ esine saldı.
Joğarğı-Şımkent sottarı vs Prokuratura: Derekter antonimi
Redakciya sottan şeşimniñ özgeru sebebi men qwqıqtıq negizi jöninde tüsinik beruin swradı. Şımkent qalalıq sotınıñ törağası Erbol Rahımbekov basqarma eks-direktordıñ ötinişin tikeley özinen qabıldap almağanın habarladı. Basqarma-direktor arasındağı dauda mektep wjımınıñ arızı eskerilmegen, tek tärtiptik process qaralğan.
«Öytkeni basqarmanıñ Äset Satıbaldievpen arada jasalğan eñbek şartın bwzuına (wjımdıq arızdağı – QT) bayandalğan män-jaylar, soñğınıñ qılmıstıq, äkimşilik qwqıq bwzuşılıq jasağanı nemese onıñ tarapınan tärtiptik teris qılıqtıñ orın aluınıñ öz dälelin tabuı negiz bolmağan. Sonımen qatar, sot alqasına wsınılğan Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qimıl agenttiginiñ Şımkent qalası boyınşa departamenti tergeuşisiniñ 2021 jılğı 20 mamırdağı qaulısına qarağanda, №207900131000185 qılmıstıq isin sotqa deyin tergep-tekseru däleldemeler jetkiliksiz boluına baylanıstı toqtatılğan», – delingen Rahımbekov qol qoyğan jauap hatta.
Osı sarındağı jauaptı astanadağı Joğarğı sot janındağı Sottardıñ qızmetin qamtamasız etu departamenti basşınıñ orınbasarı Eldos Jwmaqsanov ta qaytaladı. Joğarğı sot 28 mausımda redakciyağa joldağan resmi hatında «Satıbaldievke qatıstı qozğalğan №207900131000185 qılmıstıq isi boyınşa sotqa deyin tergep-tekserui däleldemelerdiñ jetkiliksiz boluına baylanıstı toqtatılğan» dep habarladı.
Qala prokurorınıñ birinşi orınbasarı Nwrjan Seydaliev arızdanuşı taraptı «prokuratura №207900131000185 qılmıstıq isin toqtatu turalı tergeu organınıñ şeşimine kelisuden bas tartıp, is boyınşa sotqa deyingi tergep-tekseru äreketterin jürgizuge nwsqau bergenin» habarlağan. Demek is toqtamağan. Biraq Joğarğı jäne jergilikti qalalıq sot istiñ toqtağanın aytadı. Sot biliginiñ eki birdey instanciyasına joldanğan redakciya swrau hatında prokuratura 25 mamırda isti toqtatpauğa şeşim şığarğanı körsetilgen. Alayda jabılmağan isti «toqtadı» dep noqtaladı.
Osımen qosa, Joğarğı sot Satıbaldievtiñ «talap arızı azamattıq sot isin jürgizu tärtibinde qaralğan jäne oğan özge qozğalğan qılmıstıq istiñ qatısı joq» degen wstanımda. Täjieva osığan deyingi aqparat qwraldarına bergen pikirlerinde «mwnday adamdı bilim salasına jolatpau keregin» aytıp, qızmetten bosatıluına wjımdıq arız bastı sebep bolğan degen.
Departament mälimetinşe, jauapker rölindegi basqarma talap qoyuşı Satıbaldievtiñ «Eñbek kodeksiniñ 56-babınıñ 4-tarmağında közdelgen habardar etu merzimi işinde habarlamanı keri qaytarıp alu qwqığın şektegenin» eskere kele, Täjievanıñ 2020 jılğı 16 qaraşadağı №762 «Ä.Ä.Satıbaldiev turalı» bwyrığı zañsız dep tanılğan. Nätijesinde eks-direktor lauazımına oralıp, Eñbek kodeksiniñ 161-babınıñ 1-tarmağına say, onıñ paydasına amalsız bos jürgen jartı jıldıq ortaşa jalaqısı öndirilgen.
Qazir basqarmanıñ Satıbaldievti aqtağan apellyaciyalıq sot alqasınıñ qaulısın kassaciyalıq tärtippen qayta qarau turalı ötinişhatın Joğarğı Sottıñ azamattıq ister jönindegi sot alqası qarap jatır.
Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qimıl agenttiginiñ Şımkent qalası boyınşa departamenti redakciyanıñ tergeu barısı men jay-japsarı, tergeuşiniñ isti toqtatuğa tırısu sebebi jönindegi swraqtarına qwpiyalıq normasımen (QR QPK-niñ 201-babınıñ 1-böligi) jauap bere almaytının jetkizdi. Mwğalimder äu basta isti ädil tergeuge uädeni üyip-tögip, artınşa isti jabuğa wmtılğan tergeuşi Nwrdäulet Särsenbekke senimsizdik bildirgen. Juırda basqa tergeuşi tağayındaluı mümkin.
Daudıñ bası: «Direktor – basqarma – wjım» triadası
Bıltır küzde Şımkent qalasındağı 125 jalpı bilim beretin orta mektebi mwğalimderi äleumettik jelilerde birneşe jılğa jalğasqan «sozılmalı-jüyeli bılıqtıñ» betin aşqan. Arızdanuşı wjımnıñ redakciyağa jäne qwzırlı organdarğa wsınğan derek-däyekteri boyınşa, üş jarım jıl mektepte qarjı jinau, auızbastırıq alu, käsipodaqtıñ birjaqtığı (direktorğa täueldiligi), gazet-basılımdarğa mäjbürli türde jazğızu, ot jağuşını jwmısqa ornalastırudan bastap dekretten oralğan qızmetkerdi jemqorlıqqa itermeleu, kanikulda remontqa, körnekilik qwraldarğa, äkimşilikke salınğan ayıppwldı öteuge jäne tuğan kün-merekelerge jönsiz aqşa jinau siyaqtı keminde 25 tarmaqtan twratın türli zañsızdıqtar orın alğan. Antikor jalpı arızdı naqtı jağdaylar boyınşa tolıqtırudı swrağanda är maman tap bolğan zañbwzuşılıq turalı jekeley qosımşa arız tüsirgen.
Qalalıq bilim basqarması, ministrliktiñ (BjĞM) bilim jäne ğılım salasında sapanı qamtamasız etu komitetiniñ şımkent qalasınıñ bilim salasında sapanı qamtamasız etu departamenti, memlekettik eñbek inspekciyası jäne memlekettik audit qızmeti siyaqtı tört birdey organnıñ zerdeleu jwmısımen mekteptiñ ötken 3,5 jılındağı kemşilik şaş etekten anıqtalğan. Komissiya qorıtındıları saytta jariyalandı. Bilim ministri Ashat Aymağambetov brifingte, swhbatında komissiyanıñ eki rettik tekserisi boyınşa ondağan tarmaqtan twratın olqılıq anıqtalğanın aytıp, eks-direktor men onıñ orınbasarı qızmetten şettetilgenin aşıq mälimdegen.
Degenmen wjım-direktor arasındağı dau özgeşe öñdenip, eks-direktor men basqarma basşısı tartısına aynaldı. Sotta bir wtıp, bir jeñilgen basqarma eleusiz öz rayınan qaytıp, bwyrığınıñ küşin joydı. Eki ortada antikor şetin twsı men şikiligi köp qalıñ isti aşıq ta ädil jürgizuge bergen uädesin wmıtıp, kenetten isti toqtatuğa tırıstı. Qoğam nazarın audarğan qoyırtpaq istiñ qalay şeşileri äzirge belgisiz. Redakciya köptiñ kökeyinde swraq tuğızğan şulı isti jiti baqılaytın boladı.
Antikor dereginşe, el arasında «jemqorlıq oşağı» atanğan Şımkent qalası boyınşa bilim salasında 2019 jılı 3 qılmıs tirkelip, onıñ ekeui sotqa joldanğan. Al bıltır 31 qılmıs tirkelip, onıñ 30 sotqa jiberilgen. Biıldıqqa 4 qılmıs tirkelip, tügeli sot qarauına wsınılğan.


text:
Litva Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım sakinlerine qol tutmağa devam eterek, Rusiye Federatsiyasından yarımadadaki insanlarnıñ aqlarını bozmaqnı bitirmesine çağırdı. Bu aqta mayısnıñ 29-nda Twitterde Litva tışqı işleri naziri Linas Linkeviçus Vilniuste, «Qırım işğal etilgeninden üç yıl keçken soñ qırımtatarlarınıñ şimdiki vaziyeti ve halqara cemaatçılıq içün ilerideki strategiya» adlı halqara konferentsiyanıñ ötkerilüvine izaat bergende söz yürsetti.
«Litva zapt etilgen Qırımda zulumğa oğrağan insanlarğa qoltutmağa devam ete. Biz Rusiyeni bir daa olarnıñ aqlarınını bozmamasına çağıramız», – denilmekte haberde.
Vilniuste konferentsiya başlağanı aqqında mayısnıñ 29-nda jurnalist Yuriy Lukanov haber etken edi.
O, qayd etkenine köre, konferentsiyada «Qırımnen bağlı çeşit meseleler muzakere etilecek hususan: işğal esnasında halqara uquqnıñ bozulğanı, Qırımdaki insan aqlarınen bağlı vaziyet, yarımadada mülkiyet aqlarınıñ bozuluvı».
Mayısnıñ 28-nde konferentsiyada Ukraina halq deputatı Refat Çubarov, «Sila prava» (Uquq küçü) ictimaiy areketniñ yolbaşçısı Andrey Sençenko, ömür arqadaşı Roksolananen beraber Ukrainanaıñ Litvadaki elçisi Vladimir Yatsenkovskiy, Litvanıñ Ukrainadaki elçisi Marius Yanukonis ve qırımtatar Meclisiniñ diger azaları iştirak etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım tarihçısı Gülnara Bekirovanıñ qayd etkenine köre, bugünde-bugün Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatar yaşları narazılıq aktsiyalarında pek faal degil. Lâkin qart nesil vekilleriniñ bir kişilik aktsiyaları olarğa örnek köstere. Bunı Bekirova Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Şimdilik aktsiyalarda daa çoq qartlar, büyükler iştirak ete, gençler az. Lâkin bunı tüşünmek kerek – gençler ne içün faal degil. Al-azırda qart nesilniñ temsilcileri işğal altındaki Qırımda yalıñız başına çıqıp narazılıq bildireler. Amma gençler de qoşula», – dep tüşüne tarihçı.
Bekirovanıñ qayd etkenine köre, qırımtatar milliy areketi zemaneviy gençler içün nümüne ola.
«Qırımtatar milliy areketiniñ bir çoq iştirakçisi ayta edi: «meni apiske atsalar, lagerge yollasalar – zararı yoq, arqamda turğanlar bar, menim yerime başqası kelir»... Qırımtatar milliy areketiniñ esası budır – «er kes biri-birine qoltuta», ve bu tarihnı qaramanlar qura. Biz – qırımtatarlar, biz aqlarımız içün küreşemiz», – dep qayd ete tarihçı.
Avgustnıñ 9-da Kremlge tabi olğan Aqmecitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkesi 76 yaşında Server Karametovnı 10 künge apiske aldı. Er kişi biri kişilik piketke çıqqanı içün «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeninde» qabaatlandı.
Avgustnıñ 14-de Aqmescitniñ Kreml kontrol etken Yuqarı mahkeme, Qırımnıñ parlament ve ükümet binaları yanında apiske alınğan esli-başlı qırımtatar faali Server Karametovğa qoltutmaq içün bir kişilik piketler olıp keçti. Rusiye uquq qoruyıcıları miting iştirakçilerini tutmağa başladı. Çoqusı yiberildi.
Qırım Rusiye kontroline keçken soñ yarımadada FSB jurnalist, faal, cemaat erbaplarını sorğuğa çeke, tintüvler keçire, qırımtatarlarnı yaqalay. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı fikirler ile küreş» dep adlandıra.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi aprelniñ 12-nde «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Lenur Seydametov ve Timur Yalkabovnıñ sıñırlav tedbirini uzattı. Olar 2021 senesi iyülniñ 15-ne qadar apiste qalacaqlar, dep haber ete «Qırım birdemligi» birleşmesi.
Haberde aytılğanına köre, prokuror, mabüsler «azatlıqta cemaat nizamı içün telüke ola ve saqlanmağa tırışacaqlar», dep tüşüne. İmaye ise, dava mabüslerini tahqiqat izolâtorında tutmaq içün delil olmağanını israr etti.
«Mahkeme delillerimizni diñlep eşitmedi», – dedi advokat Refat Yunus.
Timur Yalkabovnıñ imayecisi Safiye Şabanovanıñ aytqanına köre, onıñ müvekkili mahkeme-psihiatrik ekspertizasından keçkeni içün mahkeme oturışuvında yoq edi.
«İmayeci, sıñırlav tedbirini uzatuv evelki qararına qarşı istinaf şikâyetini berdi, amma şikâyet öyle de baqılmadı, ve neticede apiste tutuv müddetine dair yañı qarar çıqarıldı», – dep aytıla «Qırım birdemliginiñ» haberinde.
Qayd etilgenine köre, Timur Yalkabovnıñ qız qardaşı astma ağırlaşqanından apishane şaraitlerinde sağlığı içün qasevetlene.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerine keldi. «Qırım birdemliginiñ» faali Lutfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, tutulğanlar «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları olğanından şübhelene ve Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ Qırımda musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerinde keçirgen tintüvleri aqqında malümat Ukraina uquq qoruyıcılarına berile ve «milliy ve halqara seviyedeki işte» qullanılacaq, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye quvetçileriniñ fevralniñ 17-nde işğal etilgen Qırımda keçirgen tintüv ve tutuvlarğa qarşı narazılıq bildirdi. Müessise, halqara institutlarnı bu areketlerge qıymet kesmege çağırıp, soñki tutuv ve tintüvler aqqında malümatnı BM Baş Assambleyasınıñ sessiya baqıluvına çıqarmağa planlaştıra.
Ukraina Reintegratsiya nazirligi halqara toplulıqnı Qırımdaki tutuvlarğa cevap bermesine çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir davası»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda Taras Şevçenkonı añma tedbirinde ukrain timsalleri içün mahküm etilgen Qırım faalleri Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev Kiyevge keldiler.
Faallerniñ Qırım.Aqiqatqa berilgen malümatına köre, olar qıtaiy Ukrainağa kelip, cemaat faaliyetini devam etmek içün küç alacaq olalar.
«Bizler serbestlik avasını almağa keldik. Bugün Qırımda bulunıp, bizler özüni ukrain toplulığından tış is etemiz, malümat qamaçavına oğradıq», – dedi Kuzmin.
«Bizler mında serbest fikir yürsetken eyi, müsbet insanlarnen laf etip, müsbet teessuratlar almaq içün bulunamız. Yañı küç ve quvanç ile Qırımğa qaytmaq içün teneffüs yapmaq kerek», – dep ayttı Şukurciyev.
Faaller Qırım tarafından yarımada kirişini nezaret etken Rusiye sıñırcıları olarnı serbest kirseteceklerine ümüt eteler, çünki olarnı evge kirsetmemek sebep yoq, dep tüşüneler qırımlılar.
Malüm olğanı kibi, faalller Aleksandr Kravçenko, Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev mart 9-da ukrain şairi Taras Şevçenkonı añma tedbirinde yaqalanğan ediler.
Mart 12-de mahkeme olıp keçti, faallerniñ ukrain timsallerini qullanğanlarından sebep cezası belgilendi. Mahkeme er bir faalni 40 saatlik mecburiy işler ile cezaladı.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Nariman Celâl Qırım sakinlerine videomuracaat azırladı. Onda o, yarımada sakinleriniñ qomşu Rusiye prezidentiniñ saylavında iştirak ete bileceklerini, lâkin böyle etip, «Rusiyege, onıñ kirli ve uquqsız işini devam ettirmek içün litsenziya bereceklerini» bildirdi.
«Eger siz, umumen Qırımda ve ayrıca qırımtatar halqına qarşı yapılğanlarnı doğru ve adaletli saysañız, eger siz repressiyalar, onlarca tintüvler ve tevqifler, adaletsiz mahkemeler ve eziyetlevler, aqlarnıñ sıñırlavları ve adamlarnıñ alıp qaçılmaları, hatırañızğa qarşı vandalizmni aqlı, qanuniy ve adaletli saysañız, eger siz, azatlıqsız yaşamaq ve yalanğa boysunmaqnı normal saysañız, o zaman saylav bölüklerge özüñizni sıqmayıp bara beriñiz. Amma aqılıñızda olsun ki, anda rey bereceksizmi, quşçıqnıñ qoyulacaq yerini saylacaqsızmı, yoqsa bazıları kibi bülletenni mahv eteceksizmi – yapacağıñıznıñ iç bir emiyeti yoq, çünki saylav bölügine kelip, siz artıq Reşat Ametovnıñ qatillerine, Ervin İbragimovnı alıp qaçqanlarna, bir çoq taqipler ve eziyetlernñ icracılarına qol tutacaqsız. Siz olarğa, olarnıñ kirli ve uquqsız işini devam ettirmek içün litsenziyanı bereceksiz», – dedi o.
Rusiye prezidentiniñ saylavı 2018 senesi mart 18 kününe – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi. Onda sekiz namzet iştirak etecek – Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy.
Fevral 16-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda kelecekteki Rusiye prezidenti saylavınıñ neticelerini tanımamağa davet etti.


text:
Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Maydanda eki ateş yaqıldı, alevge ara-sıra köpçek qapılarını taşlaylar. Maydan iştirakçileri kelgen yanğın maşinasına ateşni söndürmege bermediler. Olar paytaht akimiyetiniñ barrikadalar ve diger inşaatlarnı bozıp qoymaq planlarına qarşı narazılıq köstereler.
Faallerniñ aytqanına köre, Maydan daa ne qadar turacaq memleket reberliginiñ nevbetten tış parlament ve yerli saylavları aqqında qararına bağlı.
İyün 1-de Maydan «halq toplaşuvını» keçirmege planlaştıra.
Maydannıñ halq imayesi mayıs 31-de Kiyev merkezinde kerek olmağan çadır ve bazı barrikadalar bozıp qoyulacağını ilân etken edi.


text:
Terroristlerge qarşı amleiyat devam etken Ukraina şarqında kergin vaziyet üküm sürmekte. Mahsus ameliyatnıñ matbuat merkeziniñ malümatına köre, bir kün içinde 3 asker elâk oldı, 27 yaralandı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
«İnformatsionnoye soprotivleniye» gruppasınıñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuk aytqanı kibi, Donetsk vilâyetinde separatistler tarafından yolda qoyulğan patlav aletleriniñ patlavından 2 ukrain arbiyi elâk oldı, 11 zarar kördi.
Bundan da ğayrı, «Doljanskiy» sıñır noqtasına ateş açılğanından Lugansk vilâyetinde 7 arbiy hıztmeçisi zarar kördi. Cumaaqşamına keçer gecesi ukrain ordunınıñ beş blokpostı atışqa oğradı.


text:
Aqmescitte yağğan küçlü yağanaqlar neticesinde Qırım paytahtınıñ bir sıra soqağı suv altında qaldı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki,yollar tamir etilecek yerlerde aydavcılar çuqurlarğa tüşeler, çünki olarnı suv qapata. Aynı böyle vaziyetni 1 Konnoy Armii soqağında körmek mümkün edi.
Mında birden eki maşina çuqurğa tüşti. Diger maşinalarnıñ aydavcıları ve qomşu evlerniñ sakinleri taşlarnı ketirip maşinalarnı çıqarmağa yardım ettiler.
Maşinalarnıñ saipleri yollarnıñ vaziyetine açuvlanalar, em de şeerni bunıñ kibi furtunalarğa azırlamağan kommunal hızmetlerni sögeler.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, iyün 9-da aqşam yağğan sağanaq neticesinde Aqmescitniñ merkezi suvğa battı, yollar tam bir özenlerge çevirildi, aydavcılar maşinalarnı taşlap ketmege mecbur ediler.
Küçlü yağmurdan soñ bazı yollarnıñ asfalti yoq oldı.
Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov iyün 10-da bergen malümatına köre, yaqın vaqıtta şeerniñ sağanaq kanalizatsiyasını tüzetmek imkânsız. O, kommunal hızmetlerniñ keyfiyetsiz işini qayd etti.
Aksenov mal-mülki zarar körgen sakinlerden afu soradı.


text:
İyülniñ 26-nda ilk malümatqa köre, Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonı Qışlav köyüniñ bir qaç evinde tintüvlet ötkerile. Bu aqta «Qırım birdemligi» teşkillâtınıñ Facebook saifesinde haber etile.
«İlk malümatqa köre, Qarasuvbazar rayonı Qışlav köyüniñ iç olmağanda üç qırımtatarnıñ evinde tintüvlet ötkerile», – denilmekte haberde.
Aynı zamanda qırımtatar faali Zair Smedlâyev Qışlav köyündeki tüntüv Umer Abduveliyevniñ evinde ötkerile dep qayd ete.
Qırım.Aqiqat olıp keçkenlerniñ inceliklerini ögrenmege areket ete. Al-azırda yarımadanıñ rusiyeli akimiyeti iç bir malümar bermedi.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.


text:
Bunı ukrain «5 kanal» efirinde Ukraina sağlıq saqlav naziri muavini Ruslan Salütin bildirdi. Onıñ bergen malümatına köre, al-azırda ukrain arbiy hızmeçtlerden 5 insan ağır vaziyette buluna.
Ukraina mudaafa Nazirliginiñ matbuat hızmeti bergen malümatına köre, arbiy adamlar Volnovaha civarında mayıs 22 künü patlav neticesinde yaralanğanlar. Cuma künü arbiy adamı Konstantin Zinkeviç Volnovaha şeeriniñ hastahanesinde daa eki arbiy hızmetçiniñ elâk olğanı aqqında bildirdi. Volınsk vilâyetinde mayıs 23-24 matem künleri olaraq ilân etildi.


text:
Bu gece Odessadaki Malovskiy soqağında demir yol köprüsinde patlav yüz berdi. Elâk olğan ve zarar körgenler yoq.
İçki işler nazirliginiñ idaresi bergen malümatına köre, Odessa demir yolunda patlav tam yolda yüz berdi, onıñ neticesinde 1 metr terenligi ve diametri ile çuqur peyda oldı. Uquq qoruyıcılar vaqianı ögreneler.
Patlağan köpürge birinci olaraq «Pravıy sektor» faalleri keldi. Olar şeerdeki nizamnı muntazam sürette nezaret eteler. Bunı teşkilâtnıñ matbuat kâtibi Varvara Çernoivanenko bildirdi. Onıñ aytqanına köre, patlav trenden bir qaç daqqa ögüne yüz berdi. Maşinistke telüke aqqında bildirmege yetiştirdiler.
Mayıs 12-de Odessa patlav tehnikacıları daa bir patlavnıñ ögüni aldılar. Odessa vilâyetinde İçki işler nazirliginiñ idaresi bildire ki, şeerniñ sanayı rayonında bir zavodnıñ yanında işçiler gaz magistralini tamir etip, belgisiz şeyni taptılar. Bu elde yapılğan patlav maddesi oldı. Onı ekspertizağa yolladılar.
Mayıs 2-den 10-ğa qadar Odessa uquq qoruyıcıları faal çalıştılar. Ukrainanıñ farqlı regionlarından biñden ziyade Odessağa kelip, bu müddet devamında nizamnı nezaret ettiler. Böyle tedbirler mayıs 2 adiseleriniñ yıllığı ve Ğalebe künü sebebinden yapıldı. Bu künler Odessada raat keçti.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Merkeziy rayon mahkemesiniñ oturışuvı esnasında «fevral 26 işi» figurantı Ali Asanov taraflarnıñ munaqaşalarında çıqış yapmaqtan vazgeçti. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Onıñ advokatı Edem Semedlâyev, imayesi altında olğan şahısnıñ, «prokurornıñ nutqunı köz ögüne alıp», çıqışqa daa tafslâtlı azırlanması içün oturışuvnı başqa vaqıtqa keçirilmesini istedi.
Mahkeme, mayıs 4-ke qadar teneffüsniñ ilân etilmesine dair qarar aldı.
Daa evel prokuror Dmitriy Tarannıñ «fevral 26 işi» figurantları Ali Asanov ve Mustafa Degermenci içün üç yıllıq sınama muddeti ile beş yılğa azatlıqtan şartlı olaraq marum etüv, Eskender Kantemirov, Arsen Yunusov ve Eskender Emirvaliyev içün üç yıllıq sınama muddeti ile 3,5 yılğa azatlıqtan şartlı olaraq marum etüv şeklinde cezalav istegeni bildirilgen edi.
2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir gruppa qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme 2015 senesinde başlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbr 25-te Rusiye ukümeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Poloniyanıñ Gdansk şeerinde iyün 7-de Qırımtatar medeniyeti ve sanatı festivali keçirilecek. Bu aqqında Poloniya Cumhuriyeti Ukraina elçihanesiniñ Facebook saifesinde aytıla, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Poloniyanıñ tarihında böyle bir festival ilk sefer ötkerile, poloniyalılar qırımtatar halqınıñ medeniyeti ve sanatı ile tanış ola bilecekler», – dep aytıla beyanatta.
Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, Gdansknıñ şeer bağçasında çadırlar qurulacaq, er bir insan çeşit sanatta özüni sınap baqa bilecek. Qırımdan nağış, çolmekçilik ve quyumcılıq ustaları kelecek. Ziyaretçiler içün ustalar ders keçirecekler.
Belli qırımtatar yırcıları, oyun ve çalğı taqımları, rok-taqımları çıqışta bulunacaqlar.
Tedbirni «Qırım fondu» teşkil etecek. Festival Poloniya Cumhuriyeti Ukraina Elçihanesi ve Poloniya Cumhuriyeti Türkiye Elçihanesinini yolbaşçılığında Qırımtatar Milliy Meclisi ve Gdansk şeeri Oruna rayonınıñ vatandaş teşebbüsleri teşkilâtınıñ qoltutuvı ile keçirilecektir.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Yuqarı Radanıñ deputatı Refat Çubarov, ilhaq etilgen Qırımda içinde ekisi qırımtatar olğan dört kişiniñ ölümi munasebeti ile yardım soray.
Çubarov Facebookta: «Aqmescitniñ tahqiqat izolâtorında dört mabüsniñ, ve şu cümleden Server Bilâlov (69 yaşında) ve İslâm İskerovnıñ (39 yaşında) zorbalıq neticesindeki ölüm vaqiaları aqqında malümat, obyektiv olğanına oşay. Server Bilâlov ve İslâm İskerovnıñ vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağan aqrabaları ile bağlanmağa yardım etkenlerniñ cümlesine minnetdar olurmız», – dep yazdı.
Aprel 19-da «Qırım insan aqlarını qorçalav gruppası» (QİG), Aqmescitteki 1-nci nomeralı Tahqiqat izolâtorında dört kişiniñ tabiiy olmağan tarzda ölgenini bildirdi.
Aq-uquq qorçalayıcıları: «QİGde, ihtimal ile aprel 6-da 69 yaşındaki Server Bilâlov ve 46 yaşındaki Oleg Gonçarovnıñ asılğan alda tapılğanları aqqında malümat bar. Aprel 12-de ceza izolâtırında (kartserde) 23 yaşlı Dmitriy Şipovnik asılğan alda tapıldı.
Aprel 13-te yañı kelgenler yerleştirilgen 8 nomeralı kamerada kesilgen boğaz ile Aqmescitke Canköyden ketirilgen 39 yaşlı İslâm İskerov tapıldı.
Aq-uquq qorçalayıcılarnıñ sözlerine köre, olar, bu adamlarnıñ ölümi içün neler sebep olğanını bilmeyler. Lâkin olar, ölülerniñ özlerni öldürgenlerine dair tahminniñ qandırıcı olmağanını sayalar.


text:
Ukraina kütleviy haber vastaları ilhaq etilgen Qırım haberlerini çoqusı allarda Qırım.Aqiqat saytından ala. Bunı Kütleviy haber institutı derc etken «Ukraina kütleviy haber vastaları Qırım aqqında nasıl yaza» monitoringiniñ neticeleri köstere.
Ukraina kütleviy haber vastaları Qırım aqqında malümat derc etip, 18%-ında Qırım.Aqiqatqa esaslanğan edi. Rusiye kütleviy haber vastalarından alınğan haberler ise 15%-nı teşkil etti.
Qırım aqqında haber bergen menbalar içtimaiy ağlar, cemaat ve göñülli teşkilâtları ola.
«Er altıncı haberde haber menbası içtimaiy ağlar ola edi (16,5%): Facebook saifeleri, Twitter ve Telegram kanallarınıñ haberleri. İçtimaiy ağlardan pek faal begenilmegen haberler de bar edi (yani ilk menbanı tapmaq mümkün degil edi). Cemaat teşkilâtları, göñülli toplulıqlar da ilk menba olğan edi, olar malümatnıñ 16,5%-ını bergen edi», – dep aytıla tedqiqatta.
Eñ az Ukraina devlet organları haber berdi – 1,5%, Rusiye devlet organları ise ilk menba olaraq 3,8% haber berdi, Qırımdaki Rusiye organlarınıñ matbuat vastaları ise – 2,3%.
20 populâr ukrain online kütleviy haber vastasında çıqqan haberlerniñ tek yarım fayızı Qırımnen bağlı edi.
Qırım.Aqiqat – Azatlıq Radiosı ukrain bürosınıñ Qırım leyhasıdır – 2014 senesi mart ayında, işğalden soñ ve Rusiyeniñ Qırım ilhaqı vaqtında, çalışıp başladı.
Azatlıq Radiosınıñ Qırım taqımı üç tilde haber saytını yapa: rusça, ukraince ve qırımtatarca, aftada eki kere «24» haber telekanalında ve «Nastoyaşçeye vremâ» halqara telekanalında «Qırım.Aqiqat» televizion programmalarını azırlay.
2015 senesi sentâbr ayında Qırım taqımı Ukraina radiosınen beraber Qırım.Aqiqat Radiosını açtı. O, Qırımnıñ büyük qısmında, Ukrainanıñ cenübi-şarqında ve Rusiyeniñ Şimaliy Kavkaznıñ dağ rayonlarında yayınlana, 2017 senesi sentâbr ayından başlap ise Qırım.Aqiqat Radiosınıñ kanalı gece-kündüz 105,9 FM dalğasında çalışa.


text:
Ullı jipek jolı
Ullı jipek jolı - a'sirler dawamında Shıg'ıs ha'm Batıstı baylanıstırdı. B.e.sh. II a'sirden baslap sawda jollarının' bul birikpesi Qıtaydı a'dewir qashıqlıqtag'ı Rim imperiyası menen baylanıstırdı, diniy, ma'deniy ha'm ko'rkem ideyalardın' tarqalıwına mu'mkinshilik berdi.
I-II a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha sawda isleri joqarı da'rejege jetti. Qıtay menen sawdada tiykarg'ı da'ldalshılar Orta Aziya sawdagerleri boldı.
III-VI a'sirlerde Ullı Jipek jolı boyınsha buddizm monaxları Qıtaydan-Hindstang'a barg'an.
VIII-X a'sirlerde Ullı Jipek jolının' a'hmiyeti ja'ne de ku'sheygen. Qıtay menen Vizantiya ha'm Arablar menen baylanıslar ornatılg'an.
Ullı Jipek jolında tiykarg'ı tovar jipek bolg'an. Xan da'wirinde jipek gezlemelerinin' eni 0,5 metr uzınlıg'ı 9 metr bolg'an. Bunnan basqa Qıtaydan farfor, keramikalıq ıdıslar, altın, temir, gu'rish ha'm basqada zatlar sırtqa shıg'arılg'an. Vietnam qımbat bahalı taslar, bezeniw zatları ha'm basqa zatlardı jetkerip bergen.
Hindstan altın, gu'mis, temir, gilemler ha'm basqa da qımbat bahalı zatlar menen sawda islegen. Persiya ha'm aldın'g'ı Aziya elleri qural-jaraq, gilemler ha'r qıylı ıdıslar, qımbat bahalı taslar menen sawda islerin alıp barg'an.
Orta Aziyadan gezlemeler, gilemler, atlar, miyweler, vino, Samarkand qag'azı eksport islengen. A'sirese Qıtayda Orta Aziya atları ju'da' qımbat bahalang'an.
Ullı jipek jolı boyınsha sawda islerinde sheklerden paydalang'an. Jol boyınsha 25-20 km. qashıqlıqta ka'rwan sarayları jaylasqan. Bul jerde sawdagerler ha'm xızmetkerler ushın barlıq qolaylıqlar jaratılg'an.
Jipekten basqa batıs jerlerde qural-jaraqlarg'a talap joqarı boldı. Tyan-Shan ha'm Pamir tawları arqalı jollardı qadag'alaw qıtaylılardın' qolında boldı.
Ullı jipek jolı boyınsha baylanıslar I-II a'sirlerde joqarı da'rejege jetti. Parfiya Qıtay jipeklerin satıp ala basladı. Parfiyalılardan jipek jolı haqqında rimliler xabardar boldı. Tariyxshı Flor jazıp qaldırıwı boyınsha rimliler ko'rgen birinshi jipek Parfiyalılardın' altınnan toqılg'an bayrag'ı boldı.
Evropag'a jipek jetkerip bergen Parfiyalılar boldı. Jipek sawdası olarg'a ju'da ko'p payda keltirdi.
III-VI a'sirlerde jipek jolı boyınsha budda monaxları Qıtaydan İndiyag'a barg'an ha'm keyinge qaytqan. Ullı jipek jolının' xalıqaralıq a'hmiyetinin' o'siwi VII-X a'sirler menen baylanıslı. Usı waqıtları Qıtaydın' Vizantiya ha'm arablar menen baylanısı ornatıladı. Orta Aziya xalıqlarının' onı qorshag'an u'lkeler menen sawda baylanısları b.e.sh. III-II mın' jıllıqqa barıp taqaladı.
Sawda baylanıslarının' payda bolıwına Orta Aziya, Badaxshan ha'm Xotan jerlerinde lazurit, nefrit ha'm basqa da qımbat bahalı taslardın' qayta isleniwi qolaylı mu'mkinshilikler jaratıp berdi.
Hindstan ha'm Qıtaydan jipek gezlemeleri menen birge, paxta gezlemeleri Ullı jipek jolı boyınsha sırtqa shıg'arılg'an. Sogdıdan Qıtayg'a gilemler alıp kelingen.
Ullı jipek jolı boyınsha tek tovarlar g'ana emes, al azıq-awqat o'nimleri alıp shıg'ılg'an. Hindstannan tek paxta gezlemeleri emes, sonın' menen birge paxta tuxımları da sırtqa shıg'arılg'an. Usıg'an baylanıslı Buxara, Samarqandtan baslap Tashkent, Fergana alabına shekem paxta egilgen. Bunda paxta tuxımları Hindstan, İrannan alıp kelingenligi belgili. Jipek jolının' barlıq boyı boyınsha paxta egilgenligi anıq.
Sonın' menen birge Ullı jipek jolı boyınsha Yaponiya ha'm Qıtayda ju'da' ken' tarqalg'an o'nim gu'rish penen sawda isleri alıp barılg'an. Gu'rish Samarqand, Buxara, sonday aq Hindstang'a shekemgi ellerge alıp barılg'an.
Jipek jolının' o'mir su'riwi ha'r qıylı ellerdin' sawdagerleri arasında g'ana emes, al ha'r bir eldin' sawda turmısına o'zgerisler kirgizdi. Jipek jolı boyınsha elatlı punktler, u'lken qalalar payda boldı ha'm olar ka'rwan jolg'a xızmet etti.
Ka'rwan jolı o'z da'wirinin' ulıwma adamzatlıq nızamlar menen jasadı, sonın' menen birge o'zinin' nızamların ha'm da'stu'rlerin payda etti. Ka'rwanlarg'a xızmet etken ha'r qıylı sotsiallıq qatlam wa'killeri boldı. Ka'rwan jollarda diniy topardın' wa'killeri de boldı. Olar haqıyqıy ma'nisinde dindi tarqatıwg'a xızmet etti. Ka'rwan jipek jolının' boylarında buddizm dini ken' tarqalg'an. Termez, Dalvarzinto'be a'tiraplarında arxeologlar ta'repinen Buddag'a bag'ıshlang'an xramlar ko'plep tabılmaqta.
Ka'rwan jolı boyınsha buddizm Qıtay qalalarına shekem barıp jetti, onnan arman qaray Yaponiya ha'm Qubla-Shıg'ıs Aziya, İndoqıtay ellerine tarqaldı.
Jipek jolı boyınsha tek budda monaxları g'ana emes, al musılman mollaları, da'rwishler de gezip ju'rgen ha'm islamdı ken' aymaqqa tarqatqan. İslam dini Orta Aziya ha'm Volga boylarınan Qashg'arg'a shekem jetip bardı.
Jipek jolı boyında jaylasqan ma'mleketler boylap tek dinlerdin' tarqalıwı bolıp g'ana qoymastan, ma'deniy, sonın' ishinde muzıka, jazıwlar, u'rp-a'det, da'stu'rler almasıwlar a'melge asırıldı.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' biri sonnan ibarat, ol xalıqlardın' aralasıwına mu'mkinshilik jaratıp berdi. Jaqın ha'm Uzaq Shıg'ıs elleri, Orta ha'm Oraylıq Aziya aymag'ında jasag'an xalıqlardın', rasalardın' aralasıwı, ma'deniy almasıwlar bolıp o'tti.
Jipek jolı hesh kimdi sırtqa ılaqtırıp taslamastan, ha'mmesin birlestirdi, tuwısqan ha'm jaqın barlıq xalıqlardı o'zinin' qa'wenderligine aldı. Jipek jolı boyınsha qay jerge barmasın Qıttaydan Jer Orta ten'izi ha'm Hindstan bag'darında, yamasa kerisinshe bag'darda ba'rqulla ha'reketler bolıp turdı.
Qubla joldın' Baqtriya bo'limi boyınsha ha'reketlerdın' izleri ataqlı Afganstandag'ı Telyato'be (I-II a'sirler) ha'm Bagram (III a'sir) qoyımshılıqlarınan tabıldı. Bul jerdegi tabılmalardan bezeniw zatları o'nermentshilik buyımları, bronzadan islengen o'nimler, aynalar ha'm basqalardan ellinistlik zatlar ayırılıp turadı.
Jipek jolının' ta'g'dirine sol da'wirdegi siyasiy awhalda o'zinin' ta'sirin tiygizgen. Ma'mleketler arasındag'ı urıslar sawda jolının' bag'darın o'zgertip turg'an. Ma'selen, Qıtay tariyxshısı Pey Tszyuya joldın' arqa bo'limin bayan ete otırıp shıg'ıs Tu'rkistan ha'm Sogdı orayların Qara ten'iz boyları ha'm Vizantiya menen baylanıstırg'an a'yyemgi ka'rwan joldın' qayta tiklengenligin jazıp qaldırg'an. Bul jol boyınsha ha'rekettin' qayta tikleniwi Ullı jipek jolı boyınsha siyasiy jag'daydın' o'zgeriwi menen baylanıslı boldı. Sasaniyler İranının' jipek sawda jolın jawıp taslawı, aylanıp o'tetug'ın joldı talap etti. Na'tiyjede Tu'rk, Sogdı elshileri ta'repinen bunday jol tabıldı. Ol Tu'rk qag'anı jaylasqan Sogdıdan Sırda'rya arqalı Aral ten'izin shetlep o'tip, Emba ha'm Ural da'ryaların boylap, Volga ha'm Alanlar arqalı ha'zirgi Turkiyanın' aymag'ındag'ı Trapezuntqa shekem barıp jetken.
İzertlewshilerdin' pikirinshe sawda jollarının' boylarında b.e.sh. IV-III a'sirlerde sawda qonısları payda bolg'an. Sogdılar bul qonıslarda shan'araqları menen jaylasqan. Bul Shıg'ıs Tu'rkistan, Jetisuw, Mongoliya rayonları. Koloniyalarda iri sawda isleri alıp barılg'an, onın' gu'llengen da'wiri VI-IX a'sirlerge tuwra keledi. Koloniyalar o'z betinshe ha'kimiyatqa, a'skeriy toparlarına ha'm bekinislerine iye bolg'an.
Shıg'ıs Tu'rkistan ten'gelerinde Buxaranın' eki o'rkeshli tu'yeleri, atlarının' payda bolıwı tosınnan emes. Olar bul jerge qonıs basqan Sogdılar ta'repinen kirgizilgen bolıwı mu'mkin. Bul fakt Buxara Sogdılarının' Shıg'ıs penen tıg'ız sawda baylanıslarının' bolg'anlıg'ınan guwalıq beredi. Bul jerde erte waqıttın' (b.e.sh. IV-III a'sirler) o'zinde Batıs ten'geler bo'linip shıg'a baslag'an. Bul xalıqaralıq sawdag'a bag'dar alg'anlıg'ınan guwalıq beredi.
Usıg'an baylanıslı Orta Aziyadag'ı eki da'ryanın' A'miwda'rya (Oks) ha'm Sırda'rya (Yaksart) keme ju'ziw ushın qolaylı ekenligi haqqında antik avtorlardın' mag'lıwmatları u'lken qızıg'ıwshılıq tuwdırdı. Buxara Sogdısı Buxaradan arqada Xorezmge, sarmatlar Qaraten'iz a'tiraplarına, basqa batıs bag'darında Margiana, Parfiyag'a, qublada Sogd, Baqtriyag'a o'tetug'ın jollardın' kesispesinde jaylasqan.
İzertlewshiler Oks boyınsha Kaspiyge suw jolı bolg'an bolıwı mu'mkin dep esaplaydı. Bul jol antik da'wirden XIV a'sirge shekem o'mir su'rgen. Oks boyınsha bul arqa jol Parfiyanı shetlep o'tip, Baqtriyadan Okstın' joqarısına qaray, Sogd Buxarası arqalı A'yyemgi Xorezmge, Kavkazg'a, Qara ten'iz boyındag'ı ellerge barg'an bolıwı mu'mkin.
A'yyemgi ka'rwan jollar haqqındag'ı ilimiy izertlewlerdi joldın' tiykarg'ı bo'limi Tu'rkistannan, yag'nıy Qazaqstan, Orta Aziya ha'm Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tkenligi ko'rsetiledi. O'ytkeni bul jerlerdin' ta'biyg'ıy baylıqları ha'mmenin' dıqqatın o'zine tartqan. Sonın' menen birge bul joldı qayta rawajlandırıw ta'reptarları onı Batıs penen Shıg'ıstı baylanıstırıwdı ekonomikalıq jaqtan na'tiyjeli ekenligin ko'rsetpekte. Basqa so'z benen aytqanda qurg'aqlıqtan o'tetug'ın "Ullı jipek jolının'" ten'iz jolına qarag'anda artıqmashlıg'ın ko'rsetpekte.
Jipek jolının' a'hmiyetinin' to'menlewinin' tiykarg'ı sebebi XVI a'sirde Evropadan Qıtayg'a shekem bolg'an ten'iz jolının' ashılıwı ekenligi aytıp kelinbekte.
Qıtaydan baslang'an bul jol Kumul, Aqsuw arqalı Qashg'ar, Farob, Shash, Samarqand, Buxara, U'rgenish ha'm basqa ko'plegen qalalar arqalı o'tip, birinshi na'wbette o'zlerinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen ka'rwan ju'klerin ko'beytip, Batıs ma'mleketlerine shekem baratug'ın edi. Bul joldan o'tetug'ın sawdanın' a'hmiyetli bolg'anlıg'ı ushın onın' tınıshlıg'ı ha'm turaqlıg'ı ushın ma'mlekettin' hu'kimdarları ta'reptar bolg'anlıg'ı haqqında mag'lıwmatlar bar.
Dereklerde ko'rsetiliwinshe, A'mir Temur da'wirinde Qıtaydan baslap Evropag'a shekem sozılg'an jolda sawda ka'rwanlarının' qa'wipsizligi ta'minlengenligi ushın bul jollarda sawda qatnasıqları rawajlanıp ekonomikalıq jaqtan jetilisiwine, ju'da' ko'plegen ma'mleketlerdin' ma'deniyatının' gu'llep jasnawına sebep bolg'an edi.
"Jipek jolının'" Qıtaydan o'tetug'ın bo'limi haqqında Maxmud Qutluqovtın' qıtay, arab, farsı ha'm basqa dereklerge tiykarlang'an izertlewleri sonı ko'rsetedi, 1279-1367 jıllarda Qıtayda u'stemlik etken mong'ollar diynastiyasının' ornın Mın' diynastiyası (1368-1644 jj) iyelewi ha'm Tu'rkistanda Mong'olıstan ma'mleketinin' (1348-15116 jj) kelip shıg'ıwı na'tiyjesinde Tu'rkistan Qıtay qatnasıqlarında keskin o'zgeris payda boldı. Bul eki u'lke ortasında sawda qatnasıqlarının' buzılıwına Mın' dinastiyasının' jipek jolın qolg'a kirgiziw maqsetinde, ka'rwan jolının' tiykarg'ı bo'legi bolg'an Kumul qalasın iyelew ushın basqınshılıq urısın baslaw sebep boldı. Kumul birese Qıtaydın' qolına, birese Mong'olıstang'a o'tip turdı. A'lbette, ju'z jıldan aslam dawam etken bul urıs sawdagerlerdin' din'kesin qurıtadı. 1499-jılı Kumul Qıtay qolına o'tip qalıwına qaramastan, Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri Mong'olıstan xanı Axmedxandı, qolg'a tu'sken Qıtay ha'meldarların Qıtayg'a qaytarıp berip, pitim du'ziwge ma'jbu'r etti. Bunda Tashkent ha'kimi Maxmudxannın' Qıtay xanına jazg'an xatı a'hmiyetke iye boldı ha'm belgili bir mu'ddette sawda qatnasıqların jaqsılawg'a erisildi.
1513-jılı Kumul qalası Axmedxannın' ulı Mansurxan ta'repinen azat etiledi. Bul qala ushın gu'res Mong'olıstan xanlarınan keyin Yarkent (1465-1759 jj) ha'm Jung'ar (1635-1755 jj) xanları ta'repinen Mın' ha'm Shin (1644-1911 jj) basqınshılıq urıslarına qarsı XVIII a'sirdin' birinshi yarımına shekem dawam etedi. Bul awhal Qıtay Orta Aziya sawda qatnasıqlarının' qısqarıwına alıp kelgen.
1746-jılı Qıtay-Jung'ar sawda kelisimi du'zilip, 4 jılda bir ma'rtebe Jung'ar sawdagerlerinin' Qıtayg'a barıp sawda qılıwına ruxsat etiledi. Bul kelisim 1756-jılı Jung'ar xanlıg'ının' Manchjurlar ta'repinen basıp alınıwı menen o'z ku'shin joytadı.
Qıtay tovarlarının' Tu'rkistang'a alıp keliniwinin' qısqarıwına XIV a'sirde Qıtayda ha'kimiyat basına shıqqan Mın' diynastiyası xanlarının' Mong'olıstan jerlerine basqınshılıq urısları zıyanın tiygizgen. Na'tiyjede Qıtay menen Tu'rkistan arasındag'ı sawda qısqarıp, Qıtay tovarlarının' Batısqa barıwı azayadı. Tu'rkistannın' Qıtay menen sawdasının' qısqarıwı belgili da'rejede Tu'rkistan sawdasına ta'sirin tiygizdi. biraq a'yyemgi ka'rwan jollarında sawda dawam etken.
Tu'rkistannın' en' shetki u'lkesi bolg'an Shıg'ıs Tu'rkistanda da XVII a'sirlerde sawda qatnasıqları bolıp turg'an. 1603-1605 jılları bul ma'mleket qalalarına Hindistannan ka'rwan menen kelgen portugaliyalı sayaxatshı Benedekt Goes Yarkent, Qashqar, Aqsuw, Turfan qalaları u'lken sawda orayları ekenligin ha'r jaqtan kelgen sawdagerler menen tolı ekenligin jazadı. XVIII a'sirde Manchjurlar basıp alg'ang'a shekem bul u'lkenin' ekonomikalıq awhalı haqqında Grigoriy Nikolaevich Potanin rus arxiv materialları boyınsha to'mendegi mag'lıwmatlardı keltiredi "Qubla qalalarda jasawsha buxaralılar (kishi buxaralılar, yag'nıy qashg'arlılar) o'zlerinin' erte bilimliligi menen maqtanadı, shayırlardı u'yrenedi, bag'shılıq, toqımashılıq, gezleme toqıw ha'm de sawdegershilik penen shug'ıllanadı. Olardın' ka'rwanları orta a'sirdegi Genuya (İtaliya) respublikasınday Aziyanın' en' iri jerlerine shekem barg'an. Buxaralı sawdagerlerdi Astraxanda, Tobolda, Kyaxtada ha'm Arxangelskta ushıratıw mu'mkin ".
Shıg'ıs Tu'rkistan sawdagerleri XVIII a'sirdin' birinshi yarımında tiykarınan o'z elinde islep shıg'arılg'an tovarlar menen sawda etken. Chin imperiyası, 1759-jılı Shıg'ıs Tu'rkistandı tolıq basıp alg'annan keyin Jung'ar ha'm Yarkend xanlıqları joq etildi.
Shıg'ıs Tu'rkistan arqalı Rossiya-Qıtay sawda qatnasıqları 1851 jılg'ı kelisimnen son' ra'smiy tu'ske kirgen bolsa da, ba'rqulla Chinlar ta'repinen tu'skinlikke tu'sip turg'an. Rossiya usı da'wirde Qıtayda ju'z bergen ekonomikalıq ha'm siyasiy awır jag'daydan paydalanıp, 1860-jılı Beyjinde, 1864-jılı Guljada du'zilgen kelisimler arqalı sawda qatnasıqlarında a'dewir tabıslarg'a eristi. Bul da'wirde orta aziyalı sawdagerlerdin' abıroyı Shıg'ıs Tu'rkistannın' qublasında u'stinlikke iye edi. Lekin 1864 jılı Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq ha'reketinin' baslanıwı ha'm de Batıs Tu'rkistanda Rossiyanın' basqınshılıq ju'rislerinin' baslanıwı menen Qıtay-Orta Aziya sawdasında sheshiwshi o'zgerisler ju'z berdi.
Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resleri na'tiyjesinde payda bolg'an Jetiasar ma'mleketi (1864-1878 jj) o'z g'a'rezsizligin ja'riyalap, birinshi ku'nlerden aq Orta Aziyadag'ı 3 xanlıqqa elshiler jiberdi, siyasiy ha'm ekonomikalıq qatnasıqlar ornatıwg'a eristi. Rossiya Qazaqstan ha'm Orta Aziyanın' a'dewir jerlerin iyelep alg'annan keyin, 1869 jılı Shıg'ıs Tu'rkistang'a sawda ka'rwanların jiberip, Jetiasar ma'mleketi menen ma'nisibetlerin ornatıwg'a kiristi. Bul ma'mleket ha'kimi Yakubbek sawda baylanısların tiklewde Rossiya ta'repinen qoyılg'an sha'rtlerge tolıq razılıq beriw esabına o'z ma'mleketinin' g'a'rezsizligin ta'n alıwdı talap etti. Rossiya bul talaptı qabıl etpegenligi ushın rus sawdagerlerinin' erkin ha'reket etiwine jol qoymadı. Shıg'ıs Tu'rkistanda payda bolg'an ja'ne bir xanlıq İliy sultanlıg'ının' (1864-1871) Rossiya ta'repinen basıp alınıwı Jetiasar ma'mleketinin' Shıg'ıs Tu'rkistannın' arqa menen bolatug'ın sawda baylanısın qıyınlastırdı. Onın' u'stine Gulja g'a'llesinin' Qıtay jazalawshı a'skerlerine satılıwı menen Chinler Jetiasar ma'mleketin joq etiw imkaniyatına iye boldı. Bul da'wirde Rossiya-Qıtay sawdası Tu'rkistan aymag'ında o'z-ara sheklengen ko'lemde zat almasıw menen dawam etip turdı.
1881 jılı Sankt Peterburg kelisimi du'zilip, İli alabının' tiykarg'ı bo'limi Qıtayg'a qaytarıp berilgennen son', Qıtay-Rossiya sawdası ja'ne qaytadan rawajlana basladı.
Shıg'ıs Tu'rkistannan o'tetug'ın Rus-Qıtay mu'na'sibetlerinin' tikleniwi "Jipek jolında" ja'ne janlanıw payda etti. Usı mu'na'sibet sebepli jergilikli zatlarg'a talap ku'sheye basladı. Na'tiyjede sawda jolında o'nermentshilik rawajlanıp, kishi-kishi fabrika ha'm ka'rxanalar qurılıp, ishki bazardı rawajlandırıwg'a imkaniyat tuwıldı. Bay sawdagerler shiyki zat ha'm jergilikli o'nermentshik tovarların Qıtay ha'm Rossiyada sata basladı. Tilekke qarsı, bul qayta tiklengen sawda baylanısları uzaqqa sozılmadı. "Oktyabr awdarıspag'ı"nan son' burıng'ı Ken'es ha'kimiyatında jeke menshiktin' joq etiliwi menen eski sawda jolının' a'hmiyeti tu'pten o'zgerdi. Jan'a payda bolg'an Ken'es ha'kimiyatı Batıs Tu'rkistan aymag'ın o'zinin' shiyki zat bazasına aylandırıwg'a urındı ha'm bug'an eristi.
1930 jıllarda Shıg'ıs Tu'rkistanda milliy azatlıq gu'resinin' baslanıp ketiwi "Jipek jolında" ja'ne sheshiwshi siyasiy o'zgerislerge sebep boldı. Sonın' ishinde ziyalılar menen birge bay sawdagerlerdin' qırg'ıng'a ushırawı azg'ana rawajlanıwg'a jol tutqan sawda qatnasıqların joqqa shıg'ardı. Qıtaydan alıp kelinetug'ın chay qısqarg'anlıg'ı ushın Orta Aziyag'a chay Hindstannan alıp keline basladı. Tu'rkistan Batıs ha'm Shıg'ıs Tu'rkistang'a bo'lingenligi ha'm Qıtay menen sawdanın' toqtatılg'anlıg'ı ushın Orta Aziya bazarları tek Rossiyag'a baylanıslı bolıp qaldı. Usı waqıtta Rossiyadan sanaat tovarları alıp kelinip, shiyki zat alıp ketilgenligi ushın Orta Aziyada o'nermentshilik tu'skinlikke ushırap, xalıq tiykarınan diyxanshılıq penen shug'ıllandı. 1949 jılı Qıtay Xalıq Respublikası du'zilgennen keyin sovet hu'kimeti menen sawda dawam etken bolsa da, 1960 jılları Sovet-Qıtay mu'na'sibetlerinin' jamanlasıwı na'tiyjesinde qısqardı.


text:
Qırımda bazarertesi künü, noyabr 23-de, küçlü yağmurnıñ yağması ve saniyede 30 metrge yetecek yelniñ olması beklenile, dep bildire Qırımnıñ rusiyeli Fevqulâde işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Bunıñ ile bildirilgeni kibi, yarımadada bazı yerlerde tumannıñ olması beklenile.
Qırımda noyabr 23 künü yağanaqsız bulutlı ava olacaqtır. Cenübiy-ğarbiy 15-20 m/s, bazı yerlerde 25-30 m/s yelniñ olması tahmin etile. Ava arareti sıfırdan yuqarı gece 8-13, kündüz 19 derece etrafında olacaq.
Aqyarda cenübiy-şarqiy yel gece 12-17 m/s, ava arareti sıfırdan yuqarı gece ve kündüz 14-16 derece olacaq.
Keriçte bazı yerlerde bulutlı ava beklenile. Cenübiy yel 6-11 m/s, bazıda 14 m/s qadar yetecek. Ava arareti gece 10-12, kündüz 14-16 derece etrafında olacaq.
Keriçte noyabr 22 künü qızdıruv söndürilgen. Şeerde ışıq yoq, suv teminlevi sıñırlanğan.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi yarımadağa kelip, tamır halqnıñ Qırım işğalinden soñ vaziyetini örgenmege istegen Türkiye eyyeti ile qurulğan bağlardan memnün. Meclis reberligi emin ki, Türkiye alğan malümatlarnı doğru qullanır.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bizler Türkiye eyyeti ile bağlarımızdan memnünmiz. Bizler insan ve qırımtatarlar aq-uquqlarınıñ bozulması aqqında tarif etmege tırıştıq, umumen vaziyetni añlatmaq istedik», – dep ayttı Celâl.
«Bizler qayd ettik ki, Qırımğa kelgen ve Qırım şeerleriniñ soqaqlarını kezgen insan er şey yahşı olğanını tüşüne bile, iş adamları olğan qırımtatarlarnı da köre bile», – dep qayd etti o.
Celâlnıñ aytqanına köre, «qorqu duyğusı, jurnalistlernen qonuşmaq istemegeni ile bağlı «büyük «amma» bar, bunıñ neticesi – adamlarnı qaçıruv, öldürüv, apiske aluv, tintüv ve ilâhre».
«Bunı añlatmağa tırıştıq. Eyyet azaları azır olıp kelgenler. Olar tam sual berdiler... Mence, eyyet ziyaretinden dos-doğru neticelerni beklemek yañlıştır. Eyyetniñ vazifesi: farqlı malümatnı toplap, olarnı yollağan adamlarğa yetkizmey. Menim fikirimce, Türkiye Cumhuriyetiniñ reberligi alğan malümatnı doğru qullanıp olup», – dep ayttı Meclis reisiniñ birinci muavini.
Bazarertesi künü, aprel 27-de, Aqmescitke ğayrı resmiy Türkiye eyyeti keldi. Qırımtatarlarnıñ Qırımdaki vaziyetini ögrenecek olğan eyyetniñ erkânında alim ve uquq qorçalayıcılar bar. Türkiye eyyeti Qırımda aprel 30-ğa qadar bulunacaq.


text:
Guterrişnıñ Mongoliyağa säfäre
Awraziya qaytawazı 51
8 avgustta BMO ğomüm särqätibe Guterriş däwlät başlığı Uxnaagiyn Xurêlsuxnıñ çaqıruı belän räsmi säfär öçen Mongoliyağa kilde. 9 avgustta Mongoliya prezidentı Ulan-Batorda BMO ğomüm särqätiben räsmi tantana belän qarşı aldı. Räsmi qarşılaw tantanasınnan soñ däwlät başlığı Xurêlsux häm BMO ğomüm särqätibe üzara küreşep söyläşte.
BMO ğomüm särqätibe Guterriş säfär qısalarında Mongoliya Patlamentı başlığı Zandanşatar Gombojav, Mongoliya prem’yer-ministrı Luvsannamsrain Oyun-Erdene häm Mongoliyaneñ tışqı êşlär ministrı Batmunx Batsetseg belän söyläşülär ütkärde. Mongoliya tışqı êşlär ministrı belän uzğan söyläşüdän soñ jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı ütte. Antonio Guterriş oçraşuda Mongoliyaneñ regional’ tınıçlıqnı urnaştıruğa kertkän öleşenä basım yasadı. Xäterlätep kitik, Mongoliya 2021 yılnıñ dekabr’ ayında Atom-töş qorallarnı tıyu kileşüen raslağan ide. BMO ğomüm särqätibe şulay uq dön’yada gender tigezlegeneñ täêmin itelüe mäs’äläsendä Mongoliyaneñ ürnäk buluın citkerde.
Antonio Guterriş säfär qısalarında ağaç utırttı. Mongoliya däwlät başlığı başlatqan “million ağaç utırtu” kampaniyasen BMO ğomüm särqätibeneñ xuplawı Ulan-Bator citäkçelege cähatennän zur ähämiyätkä iyä. Çönki qorılıq häm çülläşü Mongoliya öçen dä zur porblema bulıp tora. İlneñ barı tik 8%ı ğına urmannan tora häm Mongoliyaneñ kön’yağı çülgä äylängän wazğıyät’tä.
BMO ğomüm särqätibe Ulan-Batordağı BMO Ofisına da bardı. Ulan-Batordağı BMO Daimi ofisında Diñgezgä yarı bulmağan, Äz üskän illärne tikşerü üzäge bar. Mongoliya tarafınnan täqdim itelgän Tön’yaq-könçığış Aziya İminlege Öçen Ulan-Bator Dialogı däwam itterelä. Älege “Ulan-Bator Dialogı” qısalarında 2013 yıldan bügengä qadär 7 tapqır xalıqara konferenśiya oyıştırıldı. Ayıruça Mongoliya BMOnıñ Tınıçlıq köçe missiyasendä aktiv räweştä qatnaşa.
5 iyun’ könne Rusiyä tışqı êşlär ministrı Sergey Lavrov, 8 avgustta isä Qıtay Xalıq Cömhüriyäte tışqı êşlär ministrı Mongoliyağa säfär yasadılar. Rusiyä häm Qıtay arasında urnaşqan Mongoliya tışqı säyäsättä älege ike il arasında qısılıp qalmasqa tırışa. Şunıñ öçen Mongoliyaneñ “Öçençe kürşe” doktrinası häm BMO platforması bik möhim.
Mongoliya prem’yer-ministrı Oyuun-Êrdênê BMO ğomüm särqätibe belän uzğan söyläşüendä ilneñ tön’yağında tözeläçäk su êlektr stanśiyase öçen säyäsi xuplaw soradı. Qıtaynıñ kreditı belän tözeläçäk GÊS proyektı Rusiyäneñ YUNESKOğa şiqayäte arqasında tuqtatılğan ide. Älege GÊS proyektı Mongoliyaneñ ênergetika iminlegeneñ urnaştırıluı cähatennän möhim. Çönki ênergetika ölkäsendä Mongoliya Rusiyägä bäyle.
Dön’ya säyäsätendä qotıplaşu artqan çorda Mongoliyaneñ tışqı säyäsättä tigezlek säyäsäten alıp baruı ähämiyätle. Bu cähattän BMO ğomüm särqätibeneñ 13 yıldan soñ Mongoliyağa säfär yasawı Mongoliya öçen dä möhim täraqqıyät’.


text:
Avropa Birligi Rusiye Federatsiyası vatandaşları içün sadece sadeleştirilgen viza rejimini toqtatmamalıdır, aynı zamanda olarğa viza berilmesini tamamınen yasaqlamalı. Azatlıq Radiosı mühbiriniñ malümatına köre, Bunı Ukrayina TİN yolbaşçısı Dmıtro Kuleba Pragada "Forus 2000"de çıqışta bulunğanda bildirdi.
"Vizalarğa kelgende, qısmen olacaq olsa, asla olmasın. Bu menim fikrim. Men kerçek sert tedbir tetbiq etmek içün daa uzun muzakereler, çezim qıduruvlar tarafdarım", - dedi Kuleba.
Keçenlerde o, Rusiyege qarşı tam qısmiy qararlarnıñ Ukrayiğa qarşı büyük istiyalınıñ sebeplerden biri olğanını bildirdi.
Evel avgustnıñ 31-nde Avropa Birliginiñ Tış işler yolbaşçısı Josep Borrell Rusiye vatandaşları içün sadeleştirilgen viza rejiminiñ toqtatılmasını ilân etti.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
İşğal etilgen Qırımda ve işğal altındaki diger Ukrayına topraqlarında hırsızlanğan insanlarnıñ sayısı bayağı arta bile. Bu aqta «KrımSOS» aq qorçalayıcı teşkilâtınıñ idare yolbaşçısı Oleksiy Tılnenko Helsingør Dagblad dan neşçirine bildirdi.
«Fevralniñ 24-nde başlağan büyük istilâdan soñ işğal etilgen Ukrayınanıñ cenübinde de insanlar hırsızlanıp başlandı ve olarnıñ sayısı arta», – dedi Tılnenko.
Noman Çelebicihan batalyonı davası boyunca apiske alınğan 10 insandan eñ az 7-siniñ hırsızlav alâmetleri bar, dep qayd ete aq qorçalayıcılar.
Bundan ğayrı, işğal etilgen Qırımda vatandaş jurnalisti İrına Danılovıçnıñ da hırsızlanuv alâmetleri bar. Jurnalist 2022 senesi aprelniñ 29-nda Koktebelden Kefege ketkende tutuldı ve 12 kün devamında alı ve bulunğan yeri aqqında bir malümat berilmedi.
«Bazı vaqıtları qorantalarğa yañlış malümat berile. Meselâ, ğayıp olğanlar bir de bir apishanede yata, dep aytalar», – dep tarif etti Tılnenko.
Onıñ qayd etkenine köre, rusiyeliler hırsızlanğanlarnıñ bulunğan yerini sıq-sıq gizley, neticede insanlar Rusiye apishanelerinde ve SİZOlarında tapıla.
2014-2020 seneleri «KrımSOS» Qırımda 44 insan hırsızlanğanını qayd etti, 15-iniñ bulunğan yeri alâ daa belli degil.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımtatarlar Rusiye Federatsiyası Silâlı quvetlerine askerlikke çağırılmaq kerek, dep tüşüne «Qırım birligi» cemaat teşkilâtınıñ reisi Seytumer Nimetullayev.
Bu aqqında Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyetine yaqın olğan Krıminform saytı bildire.
Nimetullayevniñ bildirgenine köre, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderleri yañlış malümatnı tarqatıp, semetdeşlerni Rusiye ordusında hızmet etmekten vazgeçmege çağıralar.
«Bizler (qırımtatarlar – muarrir) Rusiye qanunları boyunca yaşasaq, Rusiye ordusınıñ saflarında hızmet etmelimiz. 18 yaşını toldurğan balalarımız asker olmalı», – dep ayttı cemaat teşkilâtınıñ reisi.
Oña köre, qırımtatarlar askerlikte hızmet etip, Rusiye aliy oquv yurtlarına imtiyazlı olaraq oqumağa kire bileler, em de uquq qoruyıcı organlar ve devlet strukturalarında çalışa bileler.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Qırım ealisini cedvelge aluv qırımtatar oğlanlarını askerlikke çağırmaq içün kerek olğanını tahmin etken edi.
«Qırım birligi» teşkilâtı Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ meydanğa ketirildi. Közeticilerniñ zanınca, bu teşkilâtnı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ alternativası olaraq köre ediler.


text:
Rusiye nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi qırımtatar faali Eldar Enverovnıñ memuriy uquq bozma içün berilgen 15 biñ rublelik cöremesine qarşı berilgen istinafını red etti.
Bunı «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
Özü Enverov mahkeme qararı evelden belli ve o sımarlanğan olğanın ayttı.
«Bütün bu qararlar evelden alına. Qadılar içün qanunlar yoq, dava materiallarında men piketet iştirak etkenimni tasdıqlağan bir şey yoq, amma diñlevlerde tercimannıñ iştiragi olarnı pek meraqlandırdı. Yazıq ki, Qırımda adalet ve qanunlar yoq», – dedi o.
Oktâbrniñ 25-nde Aqmescitteki Qırım garnizon arbiy mahkemesiniñ binası ögünde Rusiye quvetçileri Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün toplaşqan 20-den çoq kişini tuttı. Tutulğanlarnı Aqmescitniñ Merkeziy rayon polis bölügine alıp kettiler.
Daa soñra Rusiyeniñ Merkeziy rayon bölügine kelip, saba mahkeme ögünde tutulğan qırımtatarlarğa uquqiy yardım köstermek içün kelgen advokat Edem Semedlâyevge qarşı «poliske boysunmağanı» içün memuriy protokol tizildi.