text:
Halqara para fondı Ukrainağa kreditniñ daa bir qısımını ayırmaq meselesini eñ yaqın zamanda muzakere etecek. Bunı HPF resmiy temsilcisi Jerry Rice bildirdi.
Rice: «Ukrain akimiyetinen muzakerelerimizni ötkerdik, yaqın zamanda Müdiler Şurasına memleketteki maliyeviy vaziyet ve EFL leyhasınıñ üçünci nezareti aqqında umumiy maruza taqdim etecemiz. Zanımızca, maruzanıñ taqdimi ve Şuranıñ toplaşuvı eñ yaqın zamanda olıp keçecek», – dedi.
2015 senesi mart ayında Halqara para fondı Ukraina içün 17 milliard dollar köleminde dört yıllıq keñiş maliyeviy yardım programmasını başlatqan edi. Oña köre, Ukrainağa er sene dört qısım berilmek kerek, lâkin eki yıl devamında 7,62 milliard dollar kölemidnde ancaq üç qısım, olardan soñkisi 2016 senesi sentâbr ayında, ayırıldı.


c: text/html

text:
Sentâbrniñ 14-de Qırımda Rusiyeniñ ukrain Qırım yarımadası işğalinden soñ akimiyet organlarınıñ birinci saylavları olacaq. Bir çoq qırımlılar bu saylavlardan soñ yañı sımalarnı ve yañı akimiyetni körmege ümüt eteler.
Yañı deputatlar qaydan kelecek, Qırımnı kimler idare etecek, ve yañı adlarnen kelgen eski sımalar ve biznes-shemalar aqqında «24» haber telekanalında Qırım.Aqiqat teleleyhasınıñ yañı yayınında tanş ola bilesiñiz.
Studiyada alıp barıcı Aleksandr Yankovskiy ile beraber Qırım siyasetçileri Vladimir Yegorov ve Sergey Kostinskiy olacaqlar.
Yayın cumaertesi künü saat 18.30 (Aqmescit vaqtına köre saat 19.30) ve bazar künü saat 11.30 (Aqmescit vaqtına köre saat 12.30) efirge çıqa.
Hatırlatamız, Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırımda olayatqanlarnı bilmege istegenler içün.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sentâbr 20-den 21-ge keçer gecesi Qırımda ava arareti pek tüşti – aman-aman 10 derecege, kökte bulutlar, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbirleri.
Sentâbr 21-de, üylege qadar Aqmescitte termometrler 11-12 dereceni kösterdi, deñiz yanındaki Aqyarda ise, 13 derece edi.
Qırımnıñ cenübiy yalısında sıcaqça oldı, hususan Yaltada termometrler 17 dereceni qayd etti, bu yerde ava, Qırımnıñ diger rayonlarına köre, biraz farqlana.
Muhtar qızdıruv sisteması olğan şahsiy evlerde yaşağan yerli sakinler gaz qazanlarını qullanıp, evlerini qızdırmağa başladı ve turistlerge böyle avada deñizde uvunmağa tevsiye etmey.
Qırım şeerleriniñ soqaqlarında adamlar kurtka ve küz ayaqqabınen yüre.
Sinoptiklerniñ haber etkenlerine köre, Qırımda yaqın eki afta devamında yağmur yağacaq ve ava arareti 14-17 dereceni teşkil etecek.
Qırımda ava suvuq olacağı aqqında aman-aman bütün meteorologik hızmetler bildire.


text:
Qırım yarımadası iri olmasa da, mında 150-den ziyade özen aqa. Olar nomay degil, lâkin insanğa büyük fayda ketireler. Eñ uzun özenler Azaq deñizine, eñ qısqa özenler Yalı boyunda aqa, eñ nomay özenler Qırım dağları eteklerinden ene.
Salğır eñ uzun özen. O ve onıñ içine aqıp tüşken özençikler ile 920 kilometrge uzanğan. Onıñ eñ nomay qoltuq özeni Büyük-Qarasuvdır.
Alma (84 km) özeniniñ adından körüne ki, bu özen boyu evel zamanlardan bağçalar östürilgen. Oña eñ almalı özen, demege mümkün. O, Sarı-Su, Babuğan ve Savlıh-Su özenleriniñ birleşkeninden peyda oldı. Keçken yolunda ise oña Quru Alma, Bodraq, Kosa, Mavlâ, ve Sablı qoltuqlar qoşula.
Qaçı (69 km) – insan tarafından eñ çalıştırtılğan özendir. Mında eki suv anbarı (Zagorsk ve Bağçasaray) qurulğan.
Belbek (63 km) eñ nomay ve yaramaz özen. Baarde onıñ vadiysinde yaşağan adamlar suv basar, dep saqınalar.
Qara-Su (41 km) eñ dülber yerlerden aqqan özen. O, Baydar vadiysinden başlanıp, körünişi acayip olğan 16 kilometrlik dereden quturıp çıqıp, İnkerman vadiysini yarata.
Uçan-Su (8km), episi yalı boyu özenleri kibi, qısqa, lâkin eñ uçansuvlı özen. Onda dört büyük uçansuv sığdı, eñ yüksek soyu 98,5 metrden aşağı suv ata.
Dereköy özeni (12 km) yalı boyunda eñ nomay sayıla. Onı eñ çoq ad saibi olğan özen, dep saymaq da mümkün. Çünki dülberden-dülber Uç-Qoş yaylasından aqqan bu özenni ayvasıllılar Bala, biraz aşağıdaki qısmında Guva, Yalta şeerinde ise Dereköy, dep adlandıralar.
Çuruk-Su (33 km) – eñ çöl özeni. O Eski Qırım şeeri yanında Ağarmış dağında başlana ve quru yerlerden keçip, çölde de qala – deñizge barıp yetmey.
Yalı boyundaki Ulu-Üzen (16 km) – Qarabiy yaylağa alıp barğan Hophal boğazı yanında başlana ve Ulu-Üzen köyünden keçip, suvunı Quru-Üzen yanında deñizge qoşa. Bu özende Qırımnıñ meşur Cur-Cur (15 m) uçansuvı bar.
Orta yolaqtaki Ulu-Üzen (15 km) eñ çapqın özen. O, Sofu-üzen ve Üzen-baş özenlerniñ qoşulmasında peyda ola, çoq basamaqlardan enip, aşıqçan suvnıñ saibidir.
Su-İndolnıñ (27 km) başı Qarakol dağınıñ etegindedir. Oña Salı özeni qoşulsa da, İndolnı eñ az suvlı özen demege mümkün.
Qırımnıñ çoqsu özenleri tek baarde nomay ola. Bundan ğayrı, yarımadada pek çoq dereler bar. Yağmurlar yağğanda olar tolıp-taşıp keteler. Yazda ise olarnıñ yataqları quru. Böyle quru özenlerden biri – Çatırlıq uzunlığınen Salğırdan artta qalmay. Eñ çoq quru özenler ağı Tarhanqut yüksekliginde. Oña Büyük Kastel deyler. Eñ uzun dereler Keriç yarımadasında – Samarli 51 kilometrge uzanğan. Lâkin özenlerge kelgende mında tek Melek-Çeşme özenini añmaq mümkün. Bu özençik Keriç şeeriniñ ortasından keçe.


text:
Noyabrniñ 22-nde aqşam Aqyarda patlav sesleri eşitildi, dep haber etti Qırım.Aqiqat mühbiri.
Patlav sesleri yerli vaqıtnen saat 18:59-da şeyorniñ merkezinde eşitilgen.
Saat 19:22-de Aqyarnıñ merkeziy qısmında 15 saniye devam etken atış sesleri de eşitilgen.
Yerli telegram kanalları da Aqyarda patlav sesleri eşitilgeni aqqında bildirdiler. Olarnıñ malümatına köre bu ava mudafaası sisteması çalışqan.
Aqyarnıñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayev şimdilik vaziyetni daa izaatlamadı.
Avgust ayından berli Qırım ve Aqyarda aman-aman er kün patlav sesleri eşitile. Rusiye akimiyeti «Ukrayına uçucısızlarına» atış ve «ava mudafaa sistemalarınıñ işi» aqqında ayta.
Avgustnıñ 16-nda Canköy rayonındaki silâ anbarlarında patlavlar oldı. Rusiye Mudafaa nazirligi buña «diversiya» dep ayttı.
Sentâbrniñ 7-nde Ukrayına Silâlı quvetleriniñ baş komandanı Valeriy Zalujnıy 2022 senesi avgust ayında Qırımdaki Rusiye arbiy obyektlerine qarşı Ukrayına arbiyleriniñ raketa darbelerini tanıdı. Ukrayına mudafaa nazirligi qırımlılarnı Qırımdaki Rusiye ordularınıñ yerlerini «eVoroğ» çat-botuna bildirmege çağırdı.
The New York Times neşiri Ukrayına memurınıñ malümatına esaslanıp, Qırımdaki patlavlar «elit Ukrayına arbiy bölügi» yardımınen kerçekleştirildi, dep bildirdi. Memur gizli qalmaq şartınen laf etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiyeni SWIFT halqara ödev sisetmasından söndürmek kerek, dedi cumaaqşamı kun, aprel 2-de, Radio Svobodağa qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilev. Böyleliknen o, Rusiyege qarşı Qırım işğalinden sebep olğan sanktsiyalarnı izaatladı.
Mustafa Cemilev iqtisadiy cezalaranı arttımaq kerek olğanını tüşüne.
«Menimce, SWIFT halqara ödev sistemasını da söndürmek kerek. Rejimge qol tutqanlar oñaytsızlıqnı is etip, çorlanmalı. Hırsızlağan paranı masraf etalmayıp, bundan raatsız olmalı», – dedi o.
Onıñ sözlerine köre, Rusiyege ayınıqlıq pek yavaş kelmektedir.
«İnsanlarnıñ çoqusı teşviqat tesiri altındadır, öyle körüne. Çünki Qırımğa kelgende, ya da rejimniñ diger areketleri aqta söz yürütilgende, ziyalılar bile çeşit laflar ayta. Rusiye akimiyeti bir şeyni acımağan teşviqat tesiri altında olğanı bellidir. Malüm ki, doğru malümatnı bergen yekâne ATR qırımtatar telekanalı bile qapaldı», – dedi Cemilev.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rusiyeniñ Ukrainağa keñiş mıqyaslı istilâsı sebebinden toqtatılğan "Şimaliy aqım-2" gaz hattısı "ölü"dir. Bunıñ aqqında ABD Devlet kâtibiniñ muavini Viktoriya Nuland bildirdi.
"Şimaliy aqım-2" leyhası artıq ölüdir, dep sayam… Bu, deñizniñ tübünde bir maden parçasıdır, bir vaqıt kene işler devam etip başlamaz, dep tüşünem", - Amerika qanun çıqarıcıları ögünde dedi Nuland. Bunı AFP agentligi haber ete.
Fevralniñ 22-nde Almaniya kantsleri Olaf Şölts, ükümet "Şimaliy aqım-2" Rusiye-Almaniya gaz borusınıñ sertifikatsiya esnasını toqtatqanınıilân etti. Onıñ sözlerine köre, qarar Rusiye-Ukraina çatışmasınıñ kerginleşmesi ve Kremlniñ "DNR" ve "LNR" gruppalarını "tanıması" üzerinde alınğan. Bunıñ aqqında fermannı Vladimir Putin keçenlerce imzaladı.
Martnıñ 1-nde Rusiyeniñ "Şimaliy aqım-2" gaz hattısınıñ operatorı Ğarbiy sanktsiyalar sebebeinden özüni müflis ilân etti. Bunı SRF İsviçre agentligine Tsug katonınıñ iqtisat naziri Silviya Talmann-Gut bildirdi.
"Şimaliy aqım-2" Baltıq deñiziniñ tübünden Üst-Luga Rusiye şeerinden Almaniyanıñ Grayfsvald şeerine qadar töşelgen gaz hattısıdır. Borularnıñ çekilmesi 2021 senesi sentâbr ayında tamamlandı.
Ukrainağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete. Mesken rayonlarğa top, çoqlu ateş sistemaları ve ballistik raketalar vastasınen ateş açıla. Rusiye ordusınıñ zırhlı tehnikası Kyiv ve Rusiye sıñırına yaqın bir qaç vilâyet merkezini sarıp almağa tırışa.
Rusiye Ukrainağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
AQŞ Cenatı bwrınğı prezident Donal'd Tramp impiçmentin qoldamadı. Bwl is boyınşa 43 senator impiçmentti qoldap dauıs berse, 57-si qarsı şıqtı. Osılayşa, Donal'd Tramp aldağı saylaularğa qatısıp, memlekettik qızmette jwmıs isteu qwqığın saqtap qaldı
Amerikada impiçment jariyalau tärtibi boyınşa, is aldımen Kongrestiñ Ökilder palatasında qaraladı. Eger bwl palata köpşilik dauıspen prezidentke impiçmen jariyalasa, is joğarğı palata sanalatın senatqa ötedi.
Bwrınğı prezidentke ayıptaudı Ökilder palatasınıñ spikeri Nensi Pelosi tañdağan kongresstiñ toğız demokratı wsınğan. 25 qañtarda olar Senatqa ayıptau qwjatın resmi türde tapsırğan. Senat Tramptı aqtap şıqqqannan keyin spiker Nensi Pelosi: «Biz bügin Senat qabırğasında bir top respublikaşıldıñ batıl äreket ete almağanın kördik. Olar özderiniñ jwmısı men qızmet etip jürgen institutın qorğaudan qorıqtı», – dep mälimdedi.
Donal'd Trampqa tağılğan ayıp 6 qañtar küngi Kapitoliydegi oqiğağa baylanıstı tağılğan. Zañ şığaruşılardıñ pikirinşe, Tramp saylau nätijelerin moyındamağanı üşin jäne Kapitoliydegi bülik üşin jauapqa tartıluı tiis.


text:
«Başqa künge keçirmeycekmiz, amma bugün er şey ola bile», – dedi Meclisniñ reisi Refat Çubarov.
O, sabıq reisniñ yaqında ola bilecek nevbetteki sessiyada iştirak ete bilecegini qayd etti. «Qurultay toplaşuvlarınıñ sıq-sıq keçirilmesine alışmaq kerek», – dep qoştı Çubarov.
Qırımda yüz bergen vaziyetni muzakere etmek içün çağırılğan Qurultaynıñ nevbetteki tış sessiyası martnıñ 29-da olıp keçecek. Mustafa Cemilevniñ iştirak etmege imkânı olmağanından sebep, o, toplaşuvnı başqa künge keçirmege teklif etti.


text:
Rusiye fevqulâde vaziyetler boyunca nazirliginiñ uçağı işğal etilgen Qırımdan Moskvağa tedaviylev içün üç balanı ve bir yetişken insannı ketirdi. Bunı Rusiye Federatsiyasınıñ fevqulâde vaziyetler boyunca nazirliginiñ resmiy temsilcisi Aleksandr Drobışevskiy bildirdi, dep haber ete İTAR-TASS.
«Ramenskoye» uçaq alanına Aqmescitten kelgen İl-76 uçağı endi. Uçaqta 4 insan bar, olardan üçü baladır», – dedi Drobışevskiy.
Fevqulâde vaziyetler boyunca nazirliginiñ temsilcisi qırımlılarnıñ dörtüne de mahsus tedaviylev kerek olğanını bildirdi. Uçaq alanından olarnı paytahtnıñ hastahanelerine alıp bardılar.


text:
Aqmescit – Qırım.Aqiqat mühbiri qırımlılarnıñ büyük şeerlerden uzaq yerleşken köylerde yaşayış tarzını ögrenmek içün Qırımnıñ Alabaş Qoñrat köyüne bardı. Köylülerniñ nefaqadan quvançını, Rusiyeni SSCB ile qıyaslağanlarını kördi, suv ile probemalarğa ve «ticaret ölgenine» şikâyet etkenlerini eşitti
Alabaş Qoñrat Qırımnıñ merkeziy şimaliy qısmında yerleşe. Ealisi soñ yılları azlaşa ve şimdi eki buçuq biñ insandan ibarettir. Aluştada, misal içün, 30 biñ insan yaşay.
SSCB zamanları kelirniñ esas qısmı kolhozlardan kele edi, amma bugün insanlarnıñ çoqusı öz bostanları sayesinde yaşay. Faqat şimdi Dnepr suvu yarımadağa kelmey ve er şey zor oldı. Köy sakini pensioner Anna Kiselöva bostannı suvarmaq içün suv olmağanını bildire, amma köyüler episi bir sebze ve meyvalarnı saça. Soñ vaqıtları yağğan yağmurlar bağçacılarnı qurtara.
Annanı köyde er kes bile. O, veteranlar şurasınıñ azasıdır, şunıñ içün jurnalistler ondan intervyü almağa seve. Köylü dey ki, onı sıq «Ukraina aqta» soraylar. «Ukrainada ya da Rusiyede yaşamağa yahşı edi? Em Ukraina vaqtında çare tapa edik, em de şimdi. Şimdi maña qolayca oldı, ebet. Nefaqam, o vaqıt biñ grivna alsam, em de birden masraf etilse edi, şimdi doquz biñ ruble alam ve maña yete», – tarif ete Anna Kiselöva.
Ukraina vaqtında serbest qonuşa edik – köylü
Köydeşi İosif Pogorskiy – Qırımnıñ tamır sakini, 86 yaşındadır. Evel ve şimdiki yaşayışı aqta nasıl farq bar degen sualge pensioner küle. «Bunı nasıl etip de sizge aytayım…», – İosif Nikolayeviç teren nefes ala ve uzun sükünet üküm süre. Bundan soñ pensioner sanki baş egip, dey: «Em o vaqıt yahşı edi, em şimdi».
Qırımnıñ tışında İosif Pogorskiy tek qızında, Harkovda edi. O, Harkovtaki yaşayış ve şimdiki Qırımda olğan yaşayış arasında farq büyük olğanı aqta bildire.
«Ukrainada azatlıq bar, mında biz biraz qapalımız. Çünki İttifaq zamanında biz er şeyden qorqa edik, biznen er şeyni yapa bile ediler. 37-nci sene ne olğanını bilesiñizmi? Köyümizde erkeklerni toplap, yolladılar. Kim qayttı, kim yoq… Ukraina vaqtında serbest qonuşa edik, şimdi – bunı aytmağa olmay, bunı mümkün degil. Rusiye keldi, qanunları ise sovet zamanları olğanı kibi qaldı. Biz endi sustıq», – dey qartbaba ve ne içündir küle.
Biznes öldi – köylü iş adamı
İş adamı Valeriy Büyük Onlar qasabasında bir tükânını qapattı ve Alabaş Qonrat köyünde olğan tükânından bütün hadimlerini işten boşattı.
«Biznes öldi. Qartlıqta raat yaşamağa ümüt etken edim, amma, teessüf ki, er şey yoq oldı. Alış-veriş on qat azlaştı. Bergi, aylıqnı ödemege ne olğanını tasavur etesiñizmi? Bütün hadimlerni işten boşattım, 17 insannı», – dep şikâyet ete iş adamı.
Valeriy turistler sayesinde yaşay edi. Şimdi turizmden kelir artıq kelmey. «Qırımda bir qaç million turist nedir, olar er keske aqça bere edi: mında sebze, meyvalarnı östüre ediler, et bar edi. Bunı yalıda sata ediler – Aqyar ve Yaltada. Andan mında aqça ketire ediler. Şimdi kimse bir şey östürmey, suv yoq», – tarif ete erkek.
İş adamı vaziyet yaqın zamanda eyileşecegine ümüt beslemey ve onı ukrain 90-ncı seneleri ile qıyaslay. «1998 senesi defolt vaqtında tükânımda 25 biñ dollarğa mal bar edi, defolt keçti – 10 biñge qaldı. 15 biñ qayda ketti, alâ bilmeyim. Şimdi defoltqa azırım. Tükânım boş», – dey Valeriy.
«Evel tükân rıqma-rıq tolu edi, ve saibi mında yürmey, satmay edi. Küzgece işlermiz, ğaliba, soñ ise vaqıt kösterir», – dey yavaş sesinen ümüt ve işançını coyğan erkek.


text:
"Ukraina cirlären başqa il cirläre itep qabul itmäyäçäkbez"
Bu xaqta AQŞ ilbaşı Djo Bayden citkerde
Amerika Quşma Ştatları däwlät başlığı Djo Bayden Ukraina cirlären başqa il cirläre itep qabul itmäyäçäklären häm Rusiyäneñ töbäktä uzdıraçaq referendum näticälären kire qağaçaqların açıqladı.
Djo Bayden yazma açıqlaw yasap: “AQŞ Ukraina cirlären Ukrainanıñ öleşe bularaq qına tanıy. Rusiyäneñ referendumı – yalğan häm Berläşkän Millätlär Oyışması belän ber rättän xalıqara xoquqqa qarşı. Ukraina cirlären yawlaw öçen säbäp kenä,” – dide.
Rusiyägä qırıs iqtisadi çikläwlärneñ däwam itüe mäs’äläsendä urtaq illär belän êşçänlek başqaruların beldergän Bayden: “AQŞ Rusiyäneñ yasalma referendumı näticäsen kire qağu mäs’äläsendä dön’yadağı barlıq partnyerları belän urtaq fikerdä,” – dide.
Bayden Ukraina xalqına Rusiyäneñ töbäktäge yawlawına qarşı toruları öçen iminlek yärdämnären kürsätergä däwam itteräçäklären citkerde.
Ukrainanıñ könçığışında separatistlar kontrolendäge güyä Doneŝk häm Lugansk xalıq cömhüriyätläre belän Zaporoj’ye häm Xerson şähärlärendä Rusiyägä quşu öçen planlanğan häm kiçä başlanğan referendum 27 sentäbr’ğa qadär baraçaq.
Bäyläneşle xäbärlär
İspaniyada poyızdlar bäreleşte
Ber ük yünäleştä xäräkät itüçe ike poyızd bäreleşü arqasında 155 keşe yaralana


text:
Ukraina BM temsilciligi bildirgenine köre, teşkilâtnıñ baş kâtibi António Guterresniñ işğal altındaki yarımadada insan aqları vaziyetine dair üçünci maruzası Qırımnen bağlı yañı qararnıñ leyha temeli olacaq.
«BM Baş kâtibiniñ Qırım maruzası… Rusiyeniñ işğalci devlet olaraq halqara mecburiyetlerini yerine ketirmege istemegenini köstere. Ukraina BM Baş Assambleyasınıñ qarar leyhasını baş kâtipniñ hulâsasına esaslanıp taqdim etecek», – dep aytıla Ukraina missiyasınıñ Twitter haberinde.
BM baş kâtibiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardaki insan aqları vaziyetine dair üçünci maruzasında hususan FSB hadimleri tarafından işkence ve sert yanaşuv, insan hırsızlanuvlarına alâqası olğanlarnıñ cezasız qalması, jurnalistlerniñ işine kirişüv, Qırımdan zornen avuştıruv ve sürgün etüv aqqında aytıla.
António Guterresniñ Qırım ve Aqyarda insan aqları vaziyetine dair evelki maruzası bu sene iyül ayında derc etildi.
İyülniñ başında BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair maruzanı taqdim etip, yarımadada işkence qullanıla ve söz serbestligi sıñırlanıla, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
ABDde aprelniñ 26-nda 2018 senesiniñ soñunda qayd olmağan çetel agenti olıp çalışmaq içün Birleşken Devletlerge qarşı areket etkenini tanığan rusiyeli Mariya Butinağa üküm ilân etilecek, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Washington mahkemesi yerli saatqa köre saat 10:00-da (Kyiv saatına köre 17:00-da) toplaşuv başlamağa planlaştıra.
30 yaşında Butina beş yılğa apiske alına bile, amma Amerika akimiyeti rusiyelini 18 ayğa tevqif etmege ve onı sürgün etmege talap ete.
Bütina «Silâ aqqı» Rusiye areketiniñ esasçısı ola. Rusiyeli 2018 senesi iyülniñ 15-nde yaqalandı. Onı resmiy kanallar tışında Rusiye ve ABD prezidentleri arasında bağ qurmağa tırışqanında qabaatlaylar.
2018 senesi dekabr ayında Butina ABDge qarşı fitne yapqanında özüni qabaatlı tanıp, tahqiqat ile işbirligi yapmağa razı oldı. Diñlevlerde rusiyeli resmiy şahısnıñ reberligi altında areket etkenini ve cumhuriyetçiler ve ABD Milliy atıcılar birligi ile bağ qurmağa tırışqanını bildirdi.
Qabaat tarafı Butinanıñ sabıq Rusiye deputatı ve Rusiye Merkeziy bankınıñ azası Aleksandr Torşin ile bağları aqqında aytqan edi. Butinanıñ apiske alınmazdan üç ay ögüne ABD Maliye nazirligi Torşinğa qarşı maliye sanktsiyalar kirsetken edi.
Kreml Butinağa qarşı qabaatlarnı «delilsiz» dep adlandırdı.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde Rusiye mustaqil arbiy jurnalisti Arkadiy Babçenko bildirdi
«Er taraftan atalar. Bloklarnıñ birisine yol qapalıdır, ekincisine de, belki», – yazdı o.
Onıñ malümatına köre, qomşu bayırlardan granatometçikler çalışa.
Bundan da ğayrı, Himzavodnıñ rayonında snayperler çalışqanlarını yazdı.
Twitterde de şeerde arbiy areketlerniñ başlanmasını tasdiqlaylar.
«Slavânsk endi 1,5 saat deamında toplarnıñ çalışmasını diñley. Ukraina ordusınıñ bölügi etrafında atışlar yüz bere, rayon üzerinde tuman», – dep yaza Sloviansk qullanıcı.
Keçken gece Donetsk vilâyetinde boyevikler üç kere blokpostlarğa ateş açqan edi. Bunı öz Facebook saifesinde operativ gruppasınıñ yolbaşçısı Vladislav Seleznöv bildirgen edi.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Kiyevdeki Maydanda açlıq tutqan qırımlığa yardım etmege azır. Açlıq tutqan insannı yarımadağa qaytmağa çağıralar.
Bunı Qırım baş naziriniñ muavini Ruslan Balbek RİA Novosti Rusiye agentligine bildirdi.
«Bu insannıñ taqdiri bizni lâqayt qaldırmay, biz onı Qırımda bekleymiz ve yaşayış şaraitlerini qurmağa azırmız, çünki Rusiyeli Qırım içün devletten tış olğan er bir qırımtatarı Qırımnıñ dostane ve, tabiiy ki, Rusiyeniñ çoq milletli qorantasınıñ bir parçası ola», – dedi Balbek.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Kiyevde afta devamında 56 yaşında qırımtatarı, mecburen köçip kelgen Server Abibulayev «akimiyetniñ nizamsızlığına» qarşı açlıq tuta. Er kişi Euromaydan faali olğanını ayta. O, Rusiye Qırımnı işğal etken soñ ketti, amma şimdi ne yaşaycaq yeri, ne de aşaycaq şeyi bar.
Ukraina prezidentiniñ Qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisiniñ ofisinde hızmet bu vaziyetni nezaret ete ve qırımlığa yardım etmege azır, dep bildirdiler.


text:
Ukraina telükesizlik hızmetine Rusiyeli yırcı Yüliya Samoylova işğal etilgen Qırımda, Keriç şeerinde çıqış yapqanı malüm. Amma, mart 13 künü saba, icracığa Kyivge ziyaretni yasaq etilecekmi, degen sualge, müessiseniñ matbuat hızmetinde Radio Svobodağa cevap bermediler.
Mart 12 künü Rusiyeni Eurovision yarışında temsil etecek yırcı belgilendi – balalıqtan saqatlar arabasını qullanmaq mecbur olğan yırcı Yüliya Samoylova Ukrainağa kelmeli.
Yırcı devletniñ siyasetini bütünley desteklry. Bunı, ayrıca, 2015 senesi iyün 27 künü işğal olunğan Qırımda «Sport ve merhamet dünyası» festivaliniñ gala-kontsertinde onıñ yapqanı çıqışı da isbatlay. Yüliya – Oleg Gazmanov, Lolita kibi Rusiyeli yırcılarınen beraber kontsert berdi.
Yabancılarnıñ Qırımğa kirmek içün mahsus ruhset almaq kerek olğanları aqqında Ukraina Nazirler şurasınıñ 2015 senesi iyün 4 künü qabul etkeni №367 qararını bozğan bu yırcı, Ukrainağa kirsetilmemek kerek.
Bundan evel Ukraina, Qırımda çıqış yapqan Rusiyeli artistlerge qarşı tedbir alğan edi edi.
Böylece, 2016 senesi oktâbr 9 künü Ukraina Yuqarı Şurası yolbaşçısınıñ müavini İrina Geraşenko, Qırımda çıqış yapqan Rusiyeli artistlerge Ukrainağa kirişini yasaq etmek içün Telükesilik sızmetine muracaatta bulunacağını bildirgen edi.


text:
Bügin Almatı qalasındağı «Qazaqstan» qonaq üyinde bir top azamat demokratiyalıq küşter koaliciyasın qwrıp ündeu jasap jatqan twsta jetekşisi qamauda j..
Bügin Almatı qalasındağı «Qazaqstan» qonaq üyinde bir top azamat demokratiyalıq küşter koaliciyasın qwrıp ündeu jasap jatqan twsta «Oyan, Qazaqstan» q..
Bügin Almatı qalasında bir top azamat demokratiyalıq küşter koaliciyasın qwrıp 1 qırküyektegi prezident Toqaevtıñ joldauındağı kezekten tıs prezident..
28 tamızda astanada oppoziciya mitingisi ötedi degen orında tirkelmegen "Alğa, Qazaqstan" partiyasınıñ keminde üş müşesi wstaldı. Bwl jöninde oqiğa o..
26 tamız. Almatı. 6 aydan beri qamaudağı sayasatker, tirkelmegen "Demokratiyalıq partiyanıñ" jetekşisi Janbolat Mamayğa qarsı SI-18 mekemesindegi terg..


text:
Rusiye Tahqiqat komiteti Perm universitetinde açılğan ateşnen bağlı (Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 2-nci qısmı – öldürüv) cinaiy dava açıldı, dep bildirdi. Müessise, ücüm neticesinde 8 insan öldürildi, ateş açqan kişi ise yaqalanğanda yaralandı, dep bildirdi.
«Elimizde olğan malümatqa köre, sentâbrniñ 20-nde Perm devlet milliy tedqiqat universitetiniñ korpuslarından birinde bulunğan student etrafında olğanlarğa ateş açtı. Neticede 8 insan öldürildi, bir qaç kişi yaralandı. Elâk olğanlar ve yaralanğanlar aqqında tam malümat alına. Şübheliniñ şahsiyeti belli. Yaqalanğanda tirengeni içün yaralandı. Tahqiqat onıñ aqqında malümat toplay, adiseniñ bütün tafsilâtları ögrenile», – dep aytıla haberde.
Quvetçiler ateş açqannıñ ölümi aqqında malümatnı tasdıqlamay. Lâkin, «Nastoyaşçeye Vremâ» yazğanına köre, «Mediazona» ateş açqan kişi o yerde öldi, dep bildirgen edi. «İnterfaksnıñ» menbası da ateş açqan genç quvetçilernen olğan çatışmada «yoq etildi», dep haber etken edi.
İç işler nazirligi universitette «elâk olğanlar bar», dep tasdıqladı. Perm ülkesiniñ sağlıq nazirligi ücümde eñ az 10 insan yaralandı, dep bildirdi.
«Perm tibbiy müessiselerine yedi yaralanğan kişi alına, biriniñ alı ağır, altısınıñ alı orta ağır sayıla. Daa dört yaralanğan insanğa o yerde yardım kösterile», – dep aytıla nazirlikniñ matbuat hızmeti bergen haberde.
Perm ülkesiniñ valisi Dmitriy Mahonin «ücüm etkenlerden biri» öldürildi, dep bildirdi, ücüm etken başqa insanlar barmı teşkerile.
Bu sene mayıs ayında Kazandaki №175 gimnaziyasında açılğan ateş neticesinde doquz insan elâk oldı: yedi bala ve eki büyük. Daa 23 kişi yaralandı. Tataristan Cumhuriyetiniñ Tahqiqat komiteti Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden – «öldürüv» – cinaiy dava açtı. İç işler nazirliginiñ malümatına köre, 19 yaşında İlnaz Galâviyev ücüm etti. O, bu mektepte oquğan edi, amma soñki 4 yıl devamında yaqından quvulğan kollecde oquy edi. Tahqiqatçılar yapqanlarınıñ sebeplerini ögrene. Rusiye Tahqiqat komiteti bildirgenine köre, 2020 senesi İlnaz Galâviyevniñ miy hastalığı aqqında belli oldı.
2018 senesi oktâbr ayında Keriç politehnik kollecinde patlav ve atış oldı. Rusiye Tahqiqat komitetiniñ malümatına köre, patlavnı 4-ünci kurs talebesi, 18 yaşında Vladislav Roslâkov kerçekleştirdi ve «özüni öldürdi». Şeerniñ Rusiye akimiyeti faciada 21 insan elâk oldı, dep bildirdi.


text:
Qırımtatar falleri devlet akimiyet organları tarafından vatandaşlarnıñ anayasa uquqlarınıñ bozuluvına qarşılığını köstermek maqsadı ile dekabr 10 kününe planlaştırılğan mitingniñ keçirilmesinden vazgeçtiler ve numayışqa akimiyetniñ resmiy iznini talap etmege tırışacaqlar.
Bu aqta Qırımtatar halqınıñ aqlarını qoruv komitetiniñ koordinatorı Eskender Bariyev bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Bariyev şunı da bildirdi ki, teşkilât mitingniñ keçirilmesine resmiy musaadeni talap etecektir. Bundan da ğayrı, faalli yerli akimiyetniñ qanunsız areketleri sebebinden mahkemege muracaat etecek ola.
«Biz bir de bir insan ile degil de, aq ve qıymetlerimiz oğrunda küreşemiz», – dedi Komitetniñ yolbaşçısı.
İşğal etilgen Qırımda Rusiye akimiyeti Aqmescitte Halqara insan kününe bağışlanğan kütleviy tedbirlerni keçirmege yasaq etti.
Rusiye uquq qoruycı strukturalarınıñ hadimleri Qırımtatar milliy Meclis temsilcilerini ve qırımtatar cemaat teşkilâtlarını mitinge çıqmağa ıntıluvları aqqında tenbiyeledi. Aqmescit merkezine politsiya ve mahsus hızmetlerniñ qoşma quvetleri kirsetildi.
Bu sebepten Qırımtatar halqınıñ aqlarını qoruv Komitetiniñ koordinatorları matbuat konferentsiyasını teşkil etip, Rusiye Federatsiyasınıñ insan aqları boyunca Vekâletli şahısqa, prokuratura ve mahkemelerge muracaat etecekleri aqqına bildirdiler.


text:
Qırımtatar tilinde yayın yapqan telekanal Moskva aman-aman bütün mustaqil qırımtatar matbuat vastalarını qapatqan Rusiye işğal etken Qırımdan uydu vastasınen yayınlamağa başladı.
Qırımnıñ şimdiki ükümet reisiniñ muavini bildirdi ki, «Millet» telekanalı «Rusiyege qarşı teşviqat ile» küreşecek.
Avgust ayında telekanal qayd etilgen soñ qırımtatarlar oña «Kremlniñ teşviqat matbuat vastası» dep, narazılıq bildirgen ediler. 2015 senesi sentâbr ayında telekanal yayın yapmağa başladı.
Telekanalnıñ baş müdiri Seyran Mambetov aprel 1-de bildirgenine köre, yayınları Rusiyeniñ «Yamal 401» uydusı vastasınen Rusiye, Ukraina, Orta Asiya ve Türkiyede kösterilecek.
Ukraina televideniye ve radio milliy şurasınıñ azası Sergey Kostinskiy «Milletniñ» uydu vastasınen yayınğa başlağanını Qırım.Aqiqatqa izaatlap, Milliy Şura Ukrkosmosqa Ukrainada mezkür uydunıñ yayınlavınen bağlı muracaatta bulunğanını ayttı.
Mart 30-da Ukraina haber siyaseti naziriniñ Qırım işlerinden vekâletlisi Emine Ceppar Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, Ukraina teleradioyayın meseleleri milliy şurası «Millet» telekanalı yayınlarınıñ Ukrainada qanunğa riayet etkenini teşkerecek.
Tam bir yıl evelsi, 2015 senesi aprel 1-de, Rusiyege qoltutqan Qırım akimiyeti ATR qırımtatar telekanalını ve ATR mediaholdingine kirgen diger kütleviy haber vastalarını qapattı. AQŞ, Avropa birligi, OSCE, Amnesty International bu adımnı takbih etip, yarımadada qırımtatarlarğa basqı yapılğanını qayd ettiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Gazeteci-yazar-şair Mehmed Kemal Kurşunlu, İstanbul’da öldü.
Mehmed Kemal Kurşunlu için yapılan aramalarMehmed Kemal Kurşunlu, Mehmed Kemal Kurşunlu biyografi, Mehmed Kemal Kurşunlu hayatı, Mehmed Kemal Kurşunlu özgeçmişi, Mehmed Kemal Kurşunlu hakkında, Mehmed Kemal Kurşunlu doğum yeri, Mehmed Kemal Kurşunlu fotoğraf, Mehmed Kemal Kurşunlu video, Mehmed Kemal Kurşunlu resim, Mehmed Kemal Kurşunlu kimdir?, Mehmed Kemal Kurşunlu kaç yaşında?, Mehmed Kemal Kurşunlu kaç yaşında öldü? Mehmed Kemal Kurşunlu nereli, Mehmed Kemal Kurşunlu memleketi Mehmed Kemal Kurşunlu ne zaman ve neden öldü? Mehmed Kemal Kurşunlu Ölüm nedeni?
Twitter'de ara: Mehmed Kemal Kurşunlu
Google'de ara: Mehmed Kemal Kurşunlu


text:
Euroodaq Wlıbritaniyağa koronavirusqa qarsı vakcina eksporttaudı toqtatuı mümkin. VVS-diñ habarlauınşa, britaniyalıq «AstraZeneca» kompaniyası odaqqa kelisilgen ekpe kölemin jetkizbegen. Al Europada indettiñ üşinşi tolqını bastalğandıqtan, odaq aumağında preparat jetpey, qiın jağday tuındauı mümkin.
Al Wlıbritaniya Sırtqı ister ministri Dominik Raab Eurokomissiyanıñ mälimdemesi eki el arasındağı qatınastı şielenistirui mümkin ekenin aytadı. Sebebi Euroodaq bwğan deyin vakcinanı eksporttauda eşqanday şekteu bolmaytının uäde etken deydi.
Qazir Europadağı birqatar sayasi küş jäne key memleket Eurokomissiyanıñ vakcinalau jönindegi sayasatın sınap otır. Qazirgi sayasat ayasında, vakcina satıp alu men ülestiru ortalıq sanalatın Bryussel' arqılı jürip otır. Al memleketterdiñ Eurokomissiyanı aynalıp ötip özdiginen satıp alu mümkindigi şektelip otır.
Bwğan deyin Euroodaq müşe elderdiñ halqın koronavirusqa qarsı vakcinalau jöninde qatelik jibergen boluı mümkin dedi Eurokomissiya törağasınıñ orınbasarı Frans Timmermans. Ol qatelikti Euroodaq biligi de, jekelegen el ükimetteri de jibergen boluı mümkin dedi. Söyte twra ol epidemiyanıñ ayaqtaluın kütuge şaqırdı. Onıñ sözinşe, tek sol kezde qate jäne dwrıs şeşimderdiñ ara-qatınasın anıqtauğa boladı.
13 naurızda Avstriya, Çehiya, Sloveniya, Bolgariya, Horvatiya jäne Latviya elderi Euroodaqtıñ tötenşe sammitin ötkizuge şaqırdı. Olardıñ sözinşe, qazir Euroodaq müşeleri arasında vakcinalau jöninde tepe-teñdik joq. Atalğan elder sammitte osı mäsele talqılanuı tiis deydi.
Birneşe memleket Euroodaq işinde vakcinalau deñgeyiniñ AQŞ pen Wlıbritaniyanıkinen qalıp qoyğanın sınğa alğan. Keyingi derekterge qarağanda, ortaşa eseppen Euroodaq halqınıñ 10%-ı vakcinanıñ kemi bir dozasın alğan. Biraq Latviya men Bolgariya sekildi elderdiñ körsetkişi bwl mejeden edäuir tömen. Al Wlıbritaniya halıqtıñ üşten bir böligi vakcinanıñ kemi bir dozasın alıp ülgergen.


text:
Bunı Ukrainada BMT inkişaf Programmasınıñ daimiy vekili Aleksandra Tisso jurnalistlerge bildirdi.
«Qırımda bazı leyhalarnen oğraşmağa devam etemiz, çünki adamlarnıñ ihtiyacları bar» – dep ayttı o. – BMT Baş assambleyasınıñ Qırım boyunca rezolütsiyası bar, Qırımda cemiyetlerniñ ihtiyacları diqqatımız altında».
BMT qaçaqlar Agentliginiñ malümatına köre, Ukrainada mart ayında Qırımda keçirilgen «referendumdan» evel başlanğan ealiniñ faal içki avuşması devam ete. Memlekette yaşağan yerini deñiştirgen şahıslarnıñ sayısı 10 biñ adamnı teşkil etti.
Olardan çoqusı – qırımtatarlardır. Qaçaqlarnıñ üçte biri – balalar. Qorantalarnıñ çoqusı merkeziy (45%) ve ğarbiy Ukrainağa (26%) köçeler, lâkin bir qısım memleketniñ cenüp ve şarqında yerleşti.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden Rusiye koloniyasında 20 yılğa apiske alınğan ukrainalı rejissör Oleg Sentsovnı azat etmesini kene talap ete.
«Bugün Oleg Sentsov 43-ünci doğğan kününi qayd ete. O, 6 yıldan berli Rusiye apishanesinde buluna, qanunsız tutulğan ve mahküm etilgen edi. Biz Olegge qoltutamız, ve onı azat etmek talabını tekrarlaymız», – dep haber etile nazirlikniñ Twitter saifesinde,
Oleg Sentsov cumaertesi künü, iyülniñ 13-nde, 43 yaşını toldurdı. O, altıncı doğğan kününi apiste qayd ete. Al-azırda Sentsov Rusiyeniñ şimalinde, Labıtnangi koloniyasında, buluna.
Ukrainada ve diger memleketlerde Sentsovnen birdemlik tedbirleri keçirile.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yata. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında buluna.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrainağa qarşı ilân etilmegen cenkte televizor silâ olaraq. Bu informatsion cenk ne vaqıt başlandı? Avangardda kim edi? Angi telekanallarnıñ orduları areket etken edi? Ukraina mudafaası angi qalelerge tayana? Ve qarşılıq ücümine ne vaqıt başlaycaq?
Yarımada işğali vaqtında Rusiye teşviqatınıñ melez cenkiniñ esas silâsına çevirilmesi aqqında – «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – «Ukrainskaya pravda» baş muarriri Sevgil Musayeva-Borovik, Qırım siyasetşınası Vladimir Yegorov ve Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ mesleatçısı Sergey Kostinskiy
Studiya musafirleri – «Ukrainskaya pravda» baş muarriri Sevgil Musayeva-Borovik, Qırım siyasetşınası Vladimir Yegorov ve Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ mesleatçısı Sergey Kostinskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Kyivde Noman Çelebicihan añıldı (video)
Fevral 23-te Kyivdeki Ukraina edebiyat milliy müzeyinde qırımtatar siyasiy erbabı Noman Çelebicihan añıldı. Noman Çelebicihan Bağçasaray, İstanbul ve Sankt-Peterburgda oqudı, qırımtatar gençleriniñ maarif ve inqilâp teşkilâtlarında iştirak etti. Çelebicihan – «Ant etkenmen!» milliy gimniniñ müellifidir. Fevral inqilâbından soñ Qırım müftisi olaraq saylandı, soñra – birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi oldı. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından yaqalandı, fevral 23-de öldürildi. 33 yaşında Noman Çelebicihannıñ cesedi deñizge atıldı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti yarımadağa Şimaliy-Qırım kanalından Dnipro suvı berilüviniñ toqtatılması sebebinden insan aqları halqara mahkemesine muracaat etmege azır olğanını bildirdi. Bu aqta iyünniñ 7-nde Qırım parlamenti spikeriniñ birinci muavini Yefim Fiks ayttı.
Onıñ bildirgenine köre, Rusiye tahqiqatçıları Qırım akimiyetiniñ «energetik, sanayı, naqliyat ve suv qamaçavınıñ teşkilâtçılarına qarşı» cinaiy dava açıluvına dair arizaları baqılğanda ekspertizalarnı belgiledi.
«Biz öz yönelişinde ketemiz, Rusiye Tahqiqat komitetine muracaat ettik, bu davanen oğraşqan tahqiqatçılar tayinlendi, ekspertiza keçirilüvinen bağlı emirler bar. Kerek olsa, qırımlılarğa qarşı genotsid sebebinden insan aqları halqara mahkemesine muracaat etecekmiz», – dep bildire «Krıminform» akimiyetke qol tutqan Qırım agentligi Fiksniñ aytqanlarını.
Qırım akimiyeti, Şimaliy-Qırım kanalı qapatılğan soñ «yarımadağa suv qamaçavı ketirgen zarar sebebinden» Ukrainağa qarşı dava açtırmağa azırlana, dep bildirdi. Qırımnıñ Rusiye parlamentiniñ reisi Vladimir Konstantinov halqara qurulışlarğa muracaat etmezden evel Rusiye mahkemelerine dava berilecek, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Azatlıq Radiosına intervyü berip, Dnipro suvı Qırımğa ancaq yarımada işğali bitken soñ berilecek, dep aytqan edi.
Ukrainanıñ BM monitoring missiyası Qırım yarımadasınıñ işğali sebebinden «Rusiye Qırımda insanlarnıñ suv teminatından mesüliyetli ola», dep israr ete.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
RF Milliy antiterroristik komissiyası Qırım köpründe yük maşnası patlatılğanını bildirdi. Bunı Aqyarnıñ Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçısı Mihail Razvojayev haber etti.
"Bunıñ neticesinde trenniñ yedi yaqıt tsisternası yanın başladı. Köpürniñ eki araba közü dağıldı. Qırım köpründe naqliyat areketi qapatıldı", - dep yazdı o.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönov bildirdi ki, al-azırda o, "Qırım köpründe yanğınnıñ söndürilmesi işlerni koordinatsiya ete".
"Yanğın sözdürilgen soñ yañ yaqın vaqıtta ekspertiza keçirilecek ve qazanıñ neticeyelri belli olacaq. Şimdi ise er kesni tınçlanmağa ve yalan malümat tarqatmamağa çağıram. Vaziyet kontrol astındadır", - dedi o.
Patlav oktârniñ 8-nde saba saat 6-da yüz berdi. Yol ve yük treni ateş içinde, de p haber ete Kerch.fm. Bundan ğayrı yolnıñ bir parçası dağıldı.
"Qırım demiryolu" Federal devlet unitar şirketiniñ malümatına köre, yük treniniñ quyruğında yaqıt tsisternası patlağan. Sebepler daa belli degil. Yerli başlıqlarnıñ malümatına köre, naqliyat areketi toqtatılğan. Gemiler qatnavı Keriç boğazı üzerinden qapatılmapağa, arabalar içün paromlı keçit azırlanmaqta.
İşğal etilgen Qırımnıñ yolbaşçısınıñ mesleatçısı Oleg Krüçkov, yanğınnı sözdürmege tırışqanlarını bildirdi.
"Sebepler ve aqibetler aqqında bir şey aytmaq daa erte", -dedi o.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
9/11 komissiäse: Amerikanıñ hawa köçläre bu xöcümnärgä äzer bulmağan
2001 yılnıñ 11 sintäberendä Amerikan şähärlärenä bulğan xöcümnärne tikşergän maxsus komissiä, Quşma Ştatlarnıñ hawa köçläre bu xöcümnärgä äzer bulmağan, digän näticä yasadı. Komissiäneñ soñğı utırışında iğlan itelgän xisabında äytelgänçä, Pentagonnıñ hawa xöcümennän saqlanu üzäge yuğalıp qalğan, näticädä xatalar häm añlaşmawlar arqasında, 4 oçqıçnıñ hiçyuğı bersen bärep töşerü forsatın ıçqındırğan. Monnan tış, urlanğan oçqıçlarnı qoral itü qullanu ixtimalı, bötenläy qaralmağan bulğan. Kiçä komissiä Äl-Qaidä belän Saddam Xösäyen arasnda xezmättäşlek bulğan dip äyter öçen ber dälil dä yuq, digän näticä yasağan ide. Maxsus komissiä yıl-yarım waqıt eçendä meñnän artıq şahitnı soraştırıp çıqtı. Üzeneñ soñğı xisabın ul 26 Yüldä iğlan itergä cıyına.


text:
Aqmescitte yanvarniñ 24-nde Rusiye kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi «Veciye Kaşka davasını» baqtı. Dört mabüsi – qırımtatar faalleri Bekir Degermenci, Kazim Ametov, Asan Çapuh ve Ruslan Trubaç – Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etkenlerinde qabaatlana.
Mahkeme oturışuvı vaqtında prokuror Alina Logvinenko üç mabüsni SİZOdan ev apsine almağa rica etti. «Tanığan prokurorlardan eñ eyisi», – 58 yaşında Bekir Degermenci prokurornıñ muracaatını böyle izaatladı. Qadı muracaatnı qanaatlendirdi. Daa evel mahkeme 66 yaşında Asan Çapuhnı ev apsine avuştırğan edi.
Mabüsler bir yıl ve eki ay SİZOda yattı, sağlıqları fenalaştı. Qarar seslendirilgen soñ mabüslerniñ tuvğanları ve soy-sopları mahkeme salonından ağlap çıqtı. Uzun vaqıt içinde ilk sefer olar babaları, aqayları ve ağalarını evde körecekler.
Bekir Degermenci, Kazim Ametov, Asan Çapuh ve Ruslan Trubaç Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından 2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte tutulğan edi. FSB ve SOBR mahsus tedbirleriniñ şaatı qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka oldı. Semetdeşleri tutulğan soñ Kaşka yaramadı, «acele yardım» çağırıldı. Lâkin Veciye Kaşka hastahanege bile baramayıp yolda can berdi.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/03-7
Tomaş Masarik (07.03.1850, / Moraviä markgraflığı'nıñ Hodonin qalası, / Avstriä imperiäse - 14.09.1937, Lanı, / Çexoslovakiä) — berençe Çexoslovakiä prezidentı.
Praga'dağı Karl universitetı fälsäfä professorı, / Avstro-Vengriä imperiäse parlamentında — çex firqäse deputatı.
Berençe bötendönya suğışı yıllarında möxäcirlektä — London'dağı Patşa kolledjı slavän mädäniäte üzägendä "Keçe millätlär problemaları" buyınça lektsiälär uqıta, / Rusiä İmperiäse yağında köräşüçe çexoslovak korpusınıñ barlıqqa kilüen oyıştıra.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov öldürilgen Rusiye muhalifetçisi Boris Nemtsovnıñ hatırasına mart 1-de Moskvada keçirilgen yürüşte iştirak etip olamağanına ve Rusiyege 5 yıllıq kiriş yasağından sebep onıñnen vedalaşıp olamaycağına yazıqsına.
«Dünya kerçek bir Vatandaş ve Küreşçini ğayıp etti!.. Menim mart 3-te de Moskvada Boris Nemtsov ile vedalaşuv merasiminde başımnı egmek imkânım olmaycaq. Dostunı coymaq zor, lâkin Rusiye cemiyetini büyük bir çılğınlıq qaplap alğanda qırımtatar halqını qoruğan, Qırım işğali ve Putin tarafından Ukrainağa qarşı başlatılğan cenkke qarşı çıqqan adamğa temenna etmemek daa zordır», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Meclis reisi Rusiyeniñ yarımada işğaliniñ yıllığı ve bir çoq qırımtatarını vatanında yaşamaq aqqından marum qaldırğan rejim aqqında hatırlattı.
«İşğal etilgen Qırımda bulunğan bütün insanlarnıñ serbestligi ve kelecekke olğan ümütleri alındı. Ahtem Çiygoz kibi eñ cesür insanlar FSB apishanelerine qapatıldı. Boris Nemtsovğa açılğan dört ateş onıñ 87 yaşındaki anası – Dina Yakovlevna Eydmanğa da – açılğan edi. Belki de, sağ ya da ölü qatilniñ adı belli olacaq. Lâkin medeniy dünya biñlernen, on ve yüz biñlernen analarnıñ olarnıñ qız ve oğullarını sağ qaldırmaq içün seyyaremizni er şeyni yoq etken cenkke qaplağan Kreml delisini toqtatmaq kerek», – dep qayd etti Çubarov.
Boris Nemtsov fevral 27-de aqşam Moskvanıñ merkezinde atıp öldürildi. Cinaiy iş açıldı. Ukraina, Amerika Qoşma Ştatları ve Avropa Birliginiñ liderleri olıp keçken adiseden sebep qasevetlenip, cinayetçiler cezasını alacaqlar, dep ümüt eteler.
Rusiye memleketine, şu cümleden Qırımğa kirişini, qırımtatar halqınıñ milliy liderleri Refat Çubarov ve Mustafa Cemilevge, em de bir sıra qırımtatar faal ve uquq qorçalayıcılarına yasaq etti.


text:
Lavrov, Rusiyede yaqalanğan ukrainliler deñiştirilmek mümkün olğanlarını tüşüne. Bunı Rusiyeniñ Tışqı işler naziri Sergey Lavrov OSCE nazirler körüşüvi devamında matbuat-konferentsiyasında bildirdi, dep haber «Eurointegration».
Jurnalist, Ukrainalı esirler sırasında olğan Oleg Sentsov, Roman Suşenko ve Stanislav Klıhnıñ azat etilmeleriniñ mümkünligi aqqında sual sorağanda, Lavrov onı izaatladı.
«Bu insanlarğa kelgende, mında adliyeviy imkânlar bardır. Böyle imkânlar Nadejda Savçenko deñiştirilgende qullanıla edi. Ukrain apishanelerinde de Rusiye vatandaşları tutıla», – dedi o.
Bunen beraber Rusiye TİN yolbaşçısı, şu ya da bu esirlerge dair tam tahminlerini seslendirmedi.
2015 senesi avgust 25 künü Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrug arbiy mahkemesi, Aqmescitli ukrain rejissörı Oleg Sentsovnı, terrorizmde qabaatlap, 20 yılğa sert rejim apishanesinde azatlıqtan marum etilecegi aqqında qarar alğan edi.
Ukraina vatandaşı Stanislav Klıh, Çeçenistan Yuqarı mahkemesinde 20 yılğa mahküm etildi. Onı, 1994-1995 seneleri qışta, Rusiye ükümet ordularına qarşı Çeçenistan cenkinde iştirak etip, bir-qaç onluq rus askerini yaralağanında ve öldürgeninde qabaatlap, apiske oturttılar.
Ukrain jurnalisti, «Ukrinform» agentliginiñ Frenkistandaki mahsus muhbiri Roman Suşenko, sentâbr 30 künü Moskvada yaqalanğan edi. O Rusiyege şahsiy işlerinen, soy-sopını ziyaret etmek içün kelgen edi. Rusiye Federal telükesizlik hızmeti onı casuslıqta qabaatlap, onı «Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ hadimi» olaraq tanıta.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev insan aqları boyunca Avropa mahkemesine Qırımnıñ işğalci akimiyeti tarafından oğlunıñ qanunsız qapaluvı boyunca davanı açtırdı.
UNİAN bergen malümatına köre, Cemilevniñ adliyecisi Arkadiy Burşçenko şunı qayd etti ki, olar insan aqları boyunca Avropa mahkemesine acele qararlarnıñ alınuvı ile bağlı şikâyet ile buyurdılar.
«İyül 10 künü insan aqları boyunca Avropa mahkemesi maña bu bölük prezidentiniñ qararları olğanı aqqında bildirüvni yolladı. Yani, Rusiye ve Ukraina zalım munasebetten qoruv ve serbestlik aqlarınıñ saqlanuvı aqqında añlaşmağa riayet etmek kerekligi aqqında avale berildi», – dedi adliyeci..
Arkadiy Burşçenkonıñ sözlerine köre, al-azırda insan aqları boyunca Avropa mahkemesiniñ qararı amelge keçirilmedi ve Mustafa Cemilevniñ oğlu alâ daa apiste buluna.
Evel Mustafa Cemilev oğlu işğal etilgen Qırımda mabüs kibi tutılğanı aqqında bildire edi.
O, eger de Ukraina vatandaşı olğan Hayser Cemilevniñ işi Rusiye qanunlarına köre baqılacaq olsa, insan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaatta bulunacağını qayd ete edi.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27 künü Bağçasaray evindeki azbarında yaqaladılar. Onıñ elinden 44 yaşında olğan qurucı Fevzi Edemov elâk oldı.


text:
Tıva halq masalı
Bir zamanda qartnen qartiy yaşağan. Bir kün qart odun cıymaq içün ormanğa ketken. Eñ büyük terekni körip, endi baltanen urmaq istegende, terekten altın quş çıqqan.
Quş insan sesinen ayta:
– Qart, teregimni kesme!
Qart şaşırğanından baltanı yerge tüşüre.
Quş qartnıñ bütün isteklerini becermege söz bere.
Qart razı olıp, dey:
– Evim yanına odun taşıp qoy.
– Yahşı, olur saña odun.
Qart boş ellernen evine qayta.
– Tenbel qart, neçün evge odunsız qayttıñ? – soray qartiy.
Qart qartiyge altın quş aqqında tarif ete.
Ertesi künü qart eski yurt etrafında çoq odun köre. Şaşıp qalğan qart kene baltanı beline bağlap, ormanğa kete. Büyük terekniñ yanına barıp, baltanen ura. Altın quş terekniñ içinden çıqıp, soray:
– Qart, ne isteysiñ?
– Maña eski yurt yerine aq çadır qoy, – dey qart.
– Yahşı, olur saña aq çadır, – dey quş ve quvuşqa qayta.
Qart evine qaytıp kele. Ertesi künü qart ve qartiy büyük aq çadırda uyanalar.
Kene qart ormanğa bara. Büyük terekni qaqa, altın quş çıqıp, soray:
– Ne isteysiñ, qart?
– Mende aq tuvar olmasını isteyim, – dey qart.
– Yahşı, olur saña aq tuvar, – dey quş ve quvuşqa qayta.
Qart evine qaytıp kele. Ertesi künü qart ve qartiy çadırnıñ etrafında bir sürü aq mal köreler. Bütün kün qart ve qartiy malnı saya, sayamaylar.
Qart qartiyden soray:
– Altın quştan daa ne tileyik?
– Açköz qart, – dey qartiy. – Er şey bizde bar, qalğan yaşayışqa yeter.
– Ah, sen, qartiy! Öz baht-seadetiñden vazgeçesiñ. Men Han olmağa isteyim, qullarğa emir etmek, em sen Hanımım olacaqsıñ.
– Aqılıñnı topla, qart, bu aqılsızlıqnı başıñdan çıqar, – dey qartiy.
Qart qartiyni diñlemegen ve ormanğa ketken. Urğan baltanen büyük terekke, quş çıqmağan. Daa bir kere urğan, altın quş çıqmağan. Üçünci kere bütün küçnen urğan terekke, lâkin beftan eken. Qart açuvlanıp, terekni yıqtırğan, quvuşnıñ içine baqıp, quşnı tapmağan.
Qart evine qaytıp, qartiyge er şeyni añlatqan. Qartiy açköz qartnı pek sürekli söggen.
Saba olğan. Qart ve qartiy, eskisi kibi, qara yurtnıñ içinde uyanğanlar.


text:
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ baş nazir muavini Yelena Romanovskayanıñ bildirgenine köre, COVID-19 hastalığına oğrağan doquz çağına yetmegen insan hastahanede tedaviylene.
Bu aqta o, mayısnıñ 16-nda yuqunç ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Bugünki künde 17 yaşını toldurmağan doquz insan «koronavirus» diagnozınen hastahanede buluna, 6-sınıñ alı orta ağır. Ana-babalardan balalarnı şimdilik evde qaldırmalarını rica etemiz», – dedi Romanovskaya.
Daa evel Qırım hastahanelerinde ağır alda bulunğan yedi kişi aqqında haber etildi.
Keçken künü Qırımda 13 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Böylece, Qırımda 272 koronavirus hastası qayd etildi. 24-ü çetelden keldi, 26-sı Rusiyeden keldi. Eki kişi vefat etti. Akimiyetniñ malümatına köre, daa eki hastanıñ ölüm sebebi belli degil, amma COVID-19 diagnozı qoyulğan edi. Aqyarda 135 kişi koronavirus yuqunçına oğradı, 65 insan tüzeldi, eki kişi vefat etti.
Mayısnıñ 18-nde Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi lâğu etile, amma maska taquv rejimi qala.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Üç qadın, qollarında sepetleri, bazardan qaytalar. Yolda evlâtları aqqında subet eteler.
Birinci qadın:
– Menim oğlum em edepli, em gimnastikanen oğraşa, em çeşit tögereklerge qatnay, – dey.
Ekinci qadın:
– Menim oğlum ise istidatlı, bülbül kibi sesi bar, sesinden er kes ayrette qala, kelecekte yırcı olacaq, – dey.
Üçünci qadın susıp kete. Şu eki qadın ondan soraylar:
– Ya, sen ne içün öz oğluñ aqqında aytmaysıñ? Onıñ ne, iç bir şeyge qabiliyeti yoqmı?
Bir ihtiyar ise qadınlar aytqan laflarğa qulaq asıp, peşlerinden kete.
Qadınlar yorula, sepetlerini yerge qoyıp, soqaqnıñ başında toqtaylar. Balaları olarnı körip, yanlarına çapıp kele. Birinci qadınnıñ oğlu anasına qollarında nasıl yürgenini köstere, ekinci qadınnıñ oğlu anası sevgen yırnı yırlay. Üçünci qadınnıñ oğlu anasınıñ sepetlerini alıp, birer- birer evge taşımağa başlay.
İhtiyar adam bunı körip, qadınlarğa:
– Men tek bir hayırlı balanı kördim, o da anasına yardım etken evlâttır, – dedi.


text:
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ sıñırlav tedbiri uzatılğan mahkemelerden birinde prokuror mabüslerniñ SİZOda qalmasını istedi. Onıñ aytqanına köre, apiste bulunğan yigirmi beş qırımtatarı, «başqaları yapqanı kibi», tahqiqattan saqlana bile. Advokatlar ğayıp olğan Edem Yayaçikov (2019 senesi martnıñ 27-nden berli bulunğan yeri belli degil – QA) aqqında aytılğanından emin edi. Bir qaç künden soñ yañı tafsilâtlar peyda oldı: mabüslerniñ imayecileri bu davanıñ daa üç şübhelisi aqqında bildirdi.
Advokat Edem Semedlâyevniñ bildirgenine köre, yañı şübheliler dava malümatlarında başta yoq edi. Onıñ aytqanına köre, olar aqqında 2019 senesiniñ soñunda haber aldı, amma imayeciler bu malümatnı telükesizlik maqsadınen aydınlatmamağa qarar alğan edi. «Vesiqalarnı tek mahkemede (2020 senesi fevralniñ 10-nda olğan oturışuv aqqında aytıla – QA), uzatuv mahkemesinde, kördik, bundan evel vesiqalarnı kimse bermegen edi, tek soyadlarını bile edik. Ve bu mahkemede vesiqa peyda oldı, federal qıdıruvğa ilân etüv qararı», – dep ayttı Semedlâyev.
Üç qırımtatarı aqqında aytıla: Eldar İbragimov (1981 senesi doğğan), Ruslan Zaurov (1980 senesi doğğan) ve Ruslan Bulgakov (1989 senesi doğğan) (şahsiy malümatları advokatnıñ izninen derc etile – QA). Semedlâyevniñ aytqanına köre, bu insanlar Rusiyede degil ve federal qıdıruvğa ilân etildi.
«Ne vaqıt ketkenleri belli degil. (Dava – QA) açılmazdan evelmi, açılğan soñmı ketkenler… Amma açılmazdan evel ketkenler, dep tüşünem. Açılğan soñ olsa edi, endi SİZOda bulunacaq ediler», – dep tüşüne o.
Advokatnıñ aytqanına köre, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» yañı mabüsleri cemaat arasında tanılmay. Amma, onıñ aytqanına köre, olarnıñ cemaat yaşayışında iştirak etmesi mümkün edi. «Olar mahkemelerge kelip, bir şeyler yollağandırlar, para toplamağa yardım etkendirler», – dep tahmin ete imayeci.
Advokatnıñ bildirgenine köre, İbragimov, Bulgakov ve Zaurov federal qıdıruvğa ilân etilgenlerini kütleviy haber vastalarından bildi. «Malümat aydınlatılğan soñ, olarnıñ haberleri oldı. Maña başqa insan telefon etti, onıñ da soyadı İbragimov ola ve adı «E» arfinden başlana, Qırımda buluna, onı qıdıralarmı, dep soradı. O olmağanını añlattım. Kütleviy haber vastalarından haber aldılar. Qıdırılğan insanlar da öyle», – dep bildirdi advokat.
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüslerniñ sayısına köre eñ büyük Qırım davası ola. Edem Semedlâyevniñ aytqanına köre, FSB, 29 mabüste toqtamaycaqtır.
«Mence, yañı şahıslar qayd etildi dep, er vaqıt qoşa bileler. Meselâ, Bağçasaraynıñ ekinci gruppasında («Hizb ut-Tahrir» – QA) operativ hadim camide keçirilgen gizli körüşüvde iştirak etken er kes qayd etilmedi ve tutulmadı, dep aytqan edi. Olar qıdıralar. Bu davada da qıdıralar. Başqa insannı begenmeyip, onı da terrorist dep ilân eterler», – dep tarif etti advokat.
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temeli şimdilik baqılmadı.
2019 senesi martnıñ 27-nde Rusiye quvetçileri Qırımda qırımtatarlarnıñ, hususan «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutuldı. Edem Yayaçikov ğayıp oldı, onıñ bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil. Soñra daa bir şübheli Raim Ayvazov tutuldı.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlarnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina akimiyeti Rusiye ordusınıñ Mariupolde himik silâ qullanğanına dair malümatnı teşkere, dep bildirdi Ukraina mudafaa naziriniñ muavini Ğanna Malâr.
«Şimdige qadar bu malümatnı teşkeremiz, ne olğanını añlamağa tırışamız. Amma, ilk malümatqa köre, fosfor silâlı olğanını ayta bilem. Lâkin doğru resmiy malümat soñra olacaq», – dedi Malâr milliy telemarafon yayınında.
Onıñ qoşqanına köre, Rusiye ordusınıñ himik silâ qullanuv telükesi bar «ve bayağı yüksek».
Aprelniñ 11-nde aqşam Mariupolni qoruğan «Azov» alayı Rusiye arbiyleri uçucısız cihazdan Ukraina arbiylerine ve şeerdeki vatandaşlarğa ne olğanı belli olmağan zeerli madde tüşürdi. Haberlerge köre, zarar körgenlerniñ nefesi tutula, vestibulo-ava yetersizligi bar, belli olmağan madde qullanıluvınıñ aqibetleri ögrenile.
Soñra «Azov» lideri Andriy Beletskıy üç zarar körgen kişi aqqında bildirdi. Onıñ aytqanına köre, olarnıñ «himik maddenen zeerlenüv alâmetleri bar edi, amma felâketli aqibetler olmadı».
Büyük Britaniya Tış işler naziri Lis Trass memleketi ortaqlarınen beraber Mariupolde himik silâ qullanılıp-qullanmağanını teşkermek içün çalışa.
Aprelniñ 11-nde «RİA Novosti» Rusiye devlet agentligi Rusiye qoltutqan «DNR» gruppirovkasınıñ vekillerinden biri Eduard Basurinniñ aytqanlarını bildirdi. O, «Azovstalda» olğan Ukraina arbiylerine qarşı himik silâ qullanılması mümkün edi, dep ayttı.
Aprelniñ 11-nde saba Britaniya arbiy istihbaratı Mariupolde Rusiye ordusınıñ fosfor silâ qullanması mümkün, dep tahmin etti.
Aprelniñ 11-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina yeterli sayıda ağır silâ alsa, Mariupolni bloktan çıqarır edi, dep haber etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
İşğal etilgen Qırımda arbiy biletlerni aluv müddeti aprel ayınıñ başına qadar arttırıldı. Bunı Qırım «Nazirler şurası» reisiniñ birinci muavini Mihail Şeremet dekabr 22-de Qırım arbiy komissarlıqlarını ziyaret etkende bildirdi, – dep haber ete Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Berilgen malümatqa köre, Mihail Şeremet arbiy biletni vaqtında almağan adamlar para cezasını alacaqlar degen malümatnı resmiy şekilde red etti.
«Yarından itibaren Qırım Cumhuriyetiniñ MÇS hadimleri arbiy komissarlıqlarda nevbetler meselesini al etmek içün çadırlarnı quracaqlar», – dedi Şeremet.
Malüm ki, işğal etilgen Qırımnıñ arbiy komissarlıqları «soñki ziyaretçige qadar» çalışalar.
Bunıñ sebebi dekabr 20-ne qadar arbiy cedvelge adnı yazdırmağanlar para cezasını alacaqlar degen haber oldı.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
«Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi keçken sene noyabr ayında Qırım yalısında Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen 24 ukrainalı arbiyini siyasiy mabüs olaraq tanıdı. Aq qorçalayıcılar ukrain gemilerine kerçekleştirilgen ücümni halqara gemi zıddiyeti dep saya. Bu aqta «Memorialnıñ» saytında aytıla.
Aq qorçalayıcılar apiske alınğan deñizciler cenk esiri olğanını tasdıqlap, Rusiye akimiyetinden olarğa Üçünci Jeneva şartnamesine köre yanaşmasını talap etti. «Memorial» vekilleriniñ fikirince, ukrainalı arbiy hızmetçiler Rusiye deñiz sıñırından keçmedi ve olarnı qabaatlamaq içün sebep yoq.
BM insan aqları yuqarı komissarınıñ idaresi azırlağan maruzada aytılğanına köre, deñizciler cenk esiri olaraq tanılmalı.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Qırımda oktâbrniñ soñuna qadar Rusiye uquq qoruyıcıları «vicdan serbestligi, din ve diniy birleşme serbestligi» maddesine köre diniy teşkilâtlar ve azalarına qarşı 101 memuriy dava açtı. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppası haber ete.
Bu davalar çerçivesinde eñ az 1 340 500 rublege para cezaları berildi.
Oktâbr ayında Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemelerine diniy teşkilâtlarnıñ azalarına qarşı 5.26 maddesiniñ 4-ünci qısmına istinaden (qanunsız missionerlik faaliyeti) eki yañı memuriy dava berildi. Birisi – cuma namazını qıldırğanı içün imam Ablâkim Galiyevge qarşı.
Martnıñ 2-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Mirovoy mahkemesi aqmescitli imam Rasim Dervişevni «qanunsız missionerlik faaliyetinde» qabaatlap, 5 biñ ruble para cezasını berdi.
Avgustnıñ 14-nde Rusiye kontrolindeki Aluşta şeer mahkemesi advokatlar Rustem Kâmilev ve «qanunsız missionerlik faaliyetinde» qabaatlanğan imam Yusuf Aşirovnıñ istinaf şikâyetlerini baqmadı. Aşirovğa 5 biñ ruble para cezası berildi.
Yarımadada «qanunsız missionerlik faaliyeti» sebebinden taqip etilgen imamlar Rusiye ile işbirligi yapqan Qırım musulmanları diniy idaresine boysunmay.


text:
NASAnıñ Van küle fotosı finalda
Konkurs 12nçe aprel’dä tögällänäçäk
Van küleneñ ğalämnän töşerelgän räsemnäre NASAnıñ fotokonkursında finalğa çıqtı. AQŞnıñ aviaśiya häm ğaläm agentlığı här yıl astronavtlar arasında şundıy yarış uzdıra. Anda küktän Cirneñ törle urınnarın töşergän räsemnär arasında iñ yaxşıları saylana.
Onlayn bularaq oyıştırılğan “Cir turnirı” dip ataluçı çarada dön’yadağı iñ zur soda küle bulğan Van küle fotosı finalğa çıqtı. Älege sulıq Törkiyädä.
Van külen astronavt Keyt Rubins 2016nçı yılnıñ 12nçe sentyabrendä töşergän. Räsem “xozur” kategoriyäsendä berençe buldı häm yarımfinaldağı köndäşe “Bolıt qatlamı”n uzdırdı. “Van küle” fotosı tawışlarnıñ 94%ın aldı. Finalda ul “Xäräkät itüçe yoldızlar” räseme belän yarışaçaq.
Konkurs 12nçe aprel’dä tögällänäçäk. Tawış birüdä NASAnıñ räsmi internet säxifäsendä qatnaşırğa mömkin.
Bäyläneşle xäbärlär
İspaniyada poyızdlar bäreleşte
Ber ük yünäleştä xäräkät itüçe ike poyızd bäreleşü arqasında 155 keşe yaralana


text:
Rusiye ava şirketleriniñ bazıları yanvar 28 künü «Aqmescit» ava limanına ava seferlerini, olarğa ihtiyac olmağanı sebebinden, lâğu etti.
Bunı akimiyetke yaqın olğan Krıminform saytına Qırım naqliyat «naziri» Anatoliy Tsurkin añlattı.
«Avataşıyıcı qoşma seferlerni açqan edi, amma biletler satılmağanı sebebinden olar lâğu etildiler. Şirket yalıñız bir seferni qaldırdı», – añlattı o.
Bunıñ ile memur şunı da qayd etti ki, lâğu etilgen seferlerge biletlerni alğan yolcular zarar körmedi.
Çarşenbe künü, yanvarniñ 28-de, Rusiye ava şirketleri «Aqmescit» ava limanından 8 seferni ve Qırım paytahtına – 10 seferni lâğu etti.


text:
Bu aqqında malümat öz başına ilân etilgen Qırım «ükümetiniñ» Facebooktaki resmiy saifesinde mevcut.
Tanılmağan Qırım Cumhuriyeti Nazirler şurasınıñ «reis muavini» Lenur İslâmov teşkiliy komitetniñ toplaşuvında bildirdi ki, tedbirler planı tasdıqlandı, em de azırlıq meselelerinen oğraşacaq iş gruppalarınıñ erkânı endi belgilendi.
Hıdırlez programmasında qırımtatar dekorativ-ameliy sanatınıñ mallar sergisi, belli qırımtatar artistleriniñ kontserti, at qoşuları, qırımtatar milliy «Küreşi» boyunca sport yarışları bar.
«Bayram maqsadı qırımtatarlarnıñ zengin medeniyetini köstermektir», – dep ayttı İslâmov.
Musafirler cedvelinde – Qırım ükümetiniñ vekilleri, çeşit memleketlerden musafirler, şu cümleden Rusiye (Tataristan) temsilcileri, dep aytıla Nazirler Şurası matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev Qırım işğali vaqtında Hıdırlez qayd etilmesiniñ tarafdarı olmağanını bildirdi. Cemilevniñ fikirince, bu bayram akimiyet içün «muvafaqiyetli stsenariy olması mümkün». O, şunı da qayd etti ki, bu bayramnı milliy ve Ukraina bayraqlarıaltında keçirmek planları bar.
Hıdırlez bayramı «quralay» (mayıs) ayı birinci aftasınıñ cuma künü qayd etile ve saçuv işleriniñ başlanmasını ifadeley.


text:
Bunı NATO matbuat hızmetine esaslanıp, UNN bildire.
Rasmussen öz rey berüv aqqını prezident saylavlarında qullanılğan Ukraina halqını hayırladı. Onıñ sözlerine köre, ukrainliler azatlıqqa, demokratiyağa olğan ıntıluvını kösterdiler.
NATO baş kâtibi Ukraina akimiyetiniñ «Rusiye tarafdarları olğan sepratistlerniñ tarik, qorquzuv, zulumına baqmadan» saylavlarnı er yerde keçirmek içün etken areketlerine qıymet kesti. O, endiden Alyans yañı prezident ile işbirlikniñ devam etecegini beklegenini qayd etti.
Rasmussen şunı da qayd etti ki, NATO ittifaqdaşları Rusiyeniñ Qırım işğalini tanımay.


text:
Rusiye nezaretindeki Yalta akimiyeti, qanunsız çalışqan otellerniñ cedveliniñ tizip bitirgeni aqqında bildire.
"Bazı yerleşüv bazaları yüksek azırlıq rejiminiñ ilân etilmesinden evel qanunsız çalıştı, bundan sebep, vergi hızmeti ve şeer memuriyeti böyle obyektlerni tayin etmek içün keñiş işni teskerüvni becerdi. Qanunnıñ bozğanlarnıñ bazası tizildi, bundan soñ cedvel azırlanacaq", - denile şeer akimiyetiniñ beyanatında.
Qayd etile ki, "qanunnı bozıp şimdi raatlanıcılarnı qabul etkenler cezalanacaq".
"Bu cedvel sıñırlayıcı tedbirlerniñ toqtatılmasından soñ da bizge yardım eter. O, kurort mevsiminde vesiqasız çalışqanlarğa qarşı küreş aleti olacaq", - yaza Yalta başı İvan İmgruntnıñ sözlerinden memuriyetniñ matbuat hızmeti.
Daa evel Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov, koronavirus telükesi sebebinden Qırımnıñ Rusiye medeniyet nazirligine aprel ayında turist aqınını arttırmasından vazgeçmege emir etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin küzde Rusiye ordusına aluv fermanını imzaladı. Rusiye Federatsiyasınıñ uquqiy malümat resmiy internet portalındaki vesiqağa köre, 120 biñ insan orduğa alınacaq.
Bıltır küzde Rusiye ordusına 127,5 biñ kişi alındı. Bu sene küz askerligi bir ay keç başlanacaq, noyabrniñ 1-nde askerlikke çağırıp başlaycaqlar. Rusiye Baş ştabı askerlikke alınğanlar Ukrayınadaki cenkke yollanılmaycaq, askerlikleri bitken soñ evlerine qaytacaqlar, dep bildirdi.
Sentâbrniñ 21-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin memlekette qısmiy seferberlik ilân etip, buyruq imzaladı. Rusiye akimiyeti 300 insannı seferber etmege niyetlene, dep bildirdi, amma kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, bu raqam million insandan çoq ola bile. Rusiye prezidenti onı qısmiy dep adlandırdı, lâkin buyruqnıñ açıq qısmında onı sıñırlağan bir şey yoq. Başta yedekte olğan 300 biñ insannı çağıracaqlar, bu Rusiyeniñ seferber ete bilgeniniñ bir fayızı ola.
Rusiyede seferberlik ilân etilgen soñ arbiy komissarlıq ve memuriyet binaları ateşke berile, biñlernen insan narazılıq aktsiyalarına çıqa – olarnı quva, kötekley ve tutalar, daa biñlernen kişi memleketten ketmege tırışa – Rusiyeden uçaq biletleri pek paalılaştı, qara sıñırlarında çoq kilometrli tıqanıqlıqlar peyda oldı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Soltüstik Koreya ükimeti eskertu jasap, yadrolıq qarusızdanu turalı kelissözderdiñ jaña jobasın jolğa qoyu turalı AQŞ ükimetinde köp uaqıt qalmağanın esine saldı. Bwnday eskertudi keşe KHDR Sırtqı ister basqarmasınıñ AQŞ isterine jauaptı ökili Kim Joñ Gın (Kim Jong Gen) jasağan bolatın.
Kim Joñ Gın jasağan mälimdemede, Pioñyañ (Phen'yan) kelissözderdi qayta bastau üşin Qwrama Ştatqa jıldıñ soñına deyin ğana uaqıt beretini aytılğan. Ol sonday-aq, AQŞ-tıñ Soltüstik Koreyağa bağıttalğan sankciyalardı keñeytui dwşpandıq sayasat retinde bağalağan. Äri, bwl Soltüstik Koreya men AQŞ liderleriniñ Singapurdağı alğaşqı kezdesuindegi kelissöz tabıstarın joqqa şığaru dep sanağan.
Esteriñizge sala keteyik, Tramp pen Kim arasındağı V'etnamda ötken ekinşi sammit sätsiz ayaqtalğannan keyin Aq üy üşinşi sammitke neğwrlım ikemdi ädisterdi paydalanuğa küş salatının aytqan bolatın. Al, Soltüstik Koreyanıñ "Ülken Jiırmalıq" sammiti qarsañında jasağan bwl mälimdemesinde Qıtay ükimetiniñ ıqpalı bar deuge boladı. Sebebi, osıdan birneşe kün bwrın ğana Qıtay basşısı Şi Jinpiñ Soltüstik Koreyağa saparlay bardı jäne qızu qarsı aluğa bölengen bolatın.


text:
Monda üterelep kümelgän keşelärneñ kübese erzya xalqınnan – 60 protsent, urıslar – 14 protsent, muqşılar – 10 protsent, qalğannarı – tatar, eston, latış, nemes häm başqalar. Alar bötenese 3 köndä NKVD podvallarında atılğan – 23 mayda 29 keşe, 24 mayda – 41 keşe, 25 mayda – tağı 3 keşe. Mordoviä respublikasınıñ iñ uqımışlı, iñ talantlı keşelären berdän üterep taşlıylar. Qaysıların millätçelektä ğayıplilär, qaysıların “xalıq doşmanı” dip atağannar, qaysıların Stalin, Voroşilov, Budennıynı üterergä cıyınuda ğayıplilär, kübesen “mordovskiy pravotrotskistskiy burjuazno-natsionalistiçeskiy terroristiçeskiy blok”ta qatnaşuda ğayıplägännär.
Professor Vladimir Abramovnıñ “MopдoBckий Hapoд (1897-1939)” digän kitabında 1937 yılğı repressiälar turında şulay yazılğan: (sitat) “ЭTи apecTы фakTичeckи дeзopraHизoBaли paбoTy HayчHыx и kyлbTypHo-пpocBeTиTeлbckиx yчpeждeHий MopдoBии. Из пoлoжeHHыx пo шTaTy 32 coTpyдHиkoB HИИMK k okTябpю 1937 r. ocTaлocb лишb 8 чeлoBek, B ToM чиcлe 5 acпиpaHToB, пepeBeдeHHыx B HayчHыe coTpyдHиkи дo okoHчaHия cpoka yчeбы. MopдoBckaя пиcaTeлbckaя opraHизaция, пoTepяBшaя бoлee пoлoBиHы cBoиx члeHoB, былa pacпyщeHa Booбщe. ПpekpaTилcя Bыпyck HaциoHaлbHыx жypHaлoB. MopдoBckoe kHижHoe издaTeлbcTBo k aBrycTy 1937 r. BыпoлHилo плaH лишb Ha 10%”. Sitat tämam.
Muqşı-erzya intelligensiäsınıñ qayber wäkillären başqa sıymaslıq gönaxlarda ğayıplilär, yänäse, alar, Finlyandiä şpionnarı bulıp, Saranskidan Finlyandiäğa qadär tunnel' qazırğa häm Mordoviänı Finlyandiäğa quşarğa cıyınğannar. Bu keşelärne üz waqıtında böten Sovetlar Soyuzınnan cıyğan bulğannar. Alar mordva xalıqlarınıñ elitası bulğan. 1937 yılda NKVD çekistları 100 dän artıq şundıy keşene qulğa alalar häm alarnı berniçä ay qinap, eşlämägän eşlärne üzläreneñ östenä alırğa mäcbur itälär häm şulardan 73 keşene atıp üterälär.
1938 yılnıñ may ayında çekistlar Saranskidan tön'yak-könbatışta urnaşqan urmanda zur ber çoqır qazığannar häm üterelgän keşelärne şunda ştabel'lär belän öep taşlağannar. Anda yatqan mäyetlärneñ qulları artqa qayırılıp tora, çönki üterer aldınnan alarnı bäylägän bulğannar, ä başlarında ikeşär pulya tişege. Şulay uq bu çoqırda buş nağan gil'zaları da tabılğan. Bälki märxümnärneñ qayberläre, NKVD podvallarında atıp ta, älegä ülmägän bulğan. Alarnı çoqırğa taşlağanda tağı berär qat atqannar.
“Mordovskiy blok” eşen Mordoviänıñ NKVD komissarı Veyzager başlıy. Anı üzen qulğa alıp atqannan soñ, yaña komissar Krasovskiy bu eşne däwam itä häm 73 ğayıpsez keşeneñ tormışında ülem noqtası quya. 1939 yılda şul “mordovskiy blok” belän bäylängän xällär buyınça tikşerelü ütkärälär, şul üterüdä häm soraw alularda qatnaşqan çekistlarnıñ 17ceH qulğa alalar. Mordoviänıñ NKVD başlığı Krasovskiynı häm anıñ tağı öç xezmätkären üzlären dä atıp üterälär, qalğan 14 çekistnı törmägä utırtalar.
Äle şul 73 keşe qaldıqları tabılu säbäbe belän Mordoviä prokuraturası cinayät eşe açarğa cıyına. Şulsın da äytep kitärgä kiräk, 1938 yılda NKVD binası bulğan urında xäzer Mordoviänıñ “Aq yortı“ häm xökümät kunakxanäse urnaşqan, monda Mordoviä xökümäte eşli, monda Mordoviä başlığı utıra, monda iñ xörmätle qunaqlar yäşi. Ä 66 yıl elek monda, qarañğı podvallarda, çekistlar mordva xalıqlarınıñ iñ uqımışlı, iñ buldıqlı keşelären yuq itkännär. İrek Bikkinin, Mordoviä.


text:
Er bir halqnıñ öz milliy qaramanları bar. Qırımtatarlarnıñ böyle qaramanlarından biri – Alim Azamat oğlu. O, 19 asırnıñ başında Qarasuvbazar yanındaki Köpürliköyde doğğan. Halq arasında oña Aydamaq da degenler. Bu ad qaramanlıq, cesürlik ve adaletliknen bağlıdır. Halq Qırım Robin Gudı – Alim aqqında efsane ve yırlar uydurğan.
Alim adamlarnı milleti ve dinine köre ayırmağan, er keske yardım etken, fuqarelerni qorçalağan, hırsız, yalancılarnı cezalağan. Onıñ eñ sadıq dostu – Tozla toru – atı onı duşmanlardan alıp qaçqan. Halq Alimni sevgen ve qorçalağan.
Akimler Alimniñ küçü onıñ halqında olğanını pek yahşı añlağan. Alimniñ namuslığı, merhametligi, halqına olğan sevgisi er bir yañı nesil içün nümünedir. Alim Azamat oğlu – qırımtatar halqınıñ tarihına kirgen milliy qaramandır!


text:
«Asker» vatandaşlıq birliginiñ faalleri ukrain sıñırcıları ile Qırım ile memuriy sıñırda birlikte hızmette turmaq içün azırlanmağa devam ete.
Bunı Qırım.Aqiqatqa «Asker» birliginiñ reisi, Novoalekseyevka qasabasınıñ Meclis reisi Veyser Sarıbelâlov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, şimdi zaruriy vesiqalar azırlanıla, faaller bütün kerekli protseduralardan keçip, nevbetke turacaqlar.
Bunıñ ile müddetleri şimdilik belgisizdir.
«Asker» vatandaşlıq birligi Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ iştirakçileri tarafından teşkil etildi.
Faallerniñ sözlerine köre, öz işini göñülli olaraq becerecekleri içün aylıqnı almaycaqlar. Amma arbiy urba olarğa yardım olaraq Türkiyeden yollanılğanını qayd ettiler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ yetekçilerinden biri İlmi Umerov, Qırımnıñ Ukraina nezaretine qaytarılması içün SSCB dağılğanda qabul etilgen Rusiyeniñ sıñırları ğayırlan tiklenilmek kerek olğanını tüşüne. Bunı Umerov mayısnıñ 29-nda öz Facebook saifesinde yazdı.
«Mayısnıñ 31-nde Aqmescit rayon mahkemesinde saat 11.00 menim cinaiy davamnıñ mahkeme ceryanı başlatılacaq. Men 2014 senesiniñ referendumını ve soñraki qoşuluvnı qabul etmeyim. Qırımnı vaqıtınca işğal etilgen topraq, Rusiyeni ise Ukrainağa nisbeten istilâcı-devlet olaraq qabul etken BM Baş Assamlesınıñ rezolütsiyasına qol tutam. Zanımca, şimdiki vaqıtta meseleniñ tek bir çezüv yolu bardır – SSCB dağılğanda 1991 senesi Ukraina ve Rusiye arasında qabul etilgen sıñırlar ğayırdan tiklenilmeli», – dep yazdı Umerov.
İlmi Umerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca FSB tarafından cinaiy iş açılğanını 2016 senesi mayıs 12 künü Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya beyan etken edi.
Meclis reisi muavininiñ yaqalanuvı, tintüvi ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
Meclis reisi Refat Çubarov, İlmi Umerovnıñ taqip etilmesini Rusiye taradından istilâ etilgen Qırımda qırımtatar halqına qarşı yapılğan aqsızlıq ve zulumnıñ bir qısımı olaraq tanıy.
Kreml nezaretindeki Aqmescit raon mahkemesiniñ resmiy sitesinde yerleştirilgen malümatqa köre, İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi boyunca açılğan cinaiy dava eki kün evelsi mahkemeci Andrey Kulişovğa teslim etildi.
«Mirotvorets» sitesiniñ malümatına köre, Andrey Kulişov, mahkemeci şeadetini bozğanı içün ve Ukraina CK 111 maddesini bozağanı («devlet hainligi») içün, Ukraina uquq qoruyıcı olrganları tarafından qıdırılmaqta.
Bunen beraber Ukraina Yuqarı adalet şurası tarafından işten boşatılğan qırımlı mahkemeciler sırasında Andrey Kulişovnıñ adı keçmey.


text:
Barışıqlı işğalden azat etüv olmaz – Cemilev Qırımnı işğalden azat etüv
Foto: Dmıtro Halko/Hrani.Ru
Qırımnı barışıq olaraq işğalden azat etüv ceryanı olmaz, dep Herson şeerinde “Hrani”ge qırımtatar halqınıñ milliy lideri ve Yuqarı Şuranıñ mebusı Mustafa Cemilev bildirdi.
– Fevral ayınıñ 24-ünden yani rusiyeniñ tolu miqyaslı tecavuzından soñ Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası qarar berdi ki, Qırım silâsız tarzda azat etilecektir. Amma rusiyeniñ yapqanı şeylerden soñ, rusiyeniñ şimdiki nazar noqtasına ve başqa topraqlarımıznı zapt etkenine köre, mezkür müessise barışıq işğalden azat etüv ceryanını destek etmey. Men tüşünem ki, bunı yapmaq içün barışıq usulları endi qalmadı, – dep Cemilev ayttı.
Cemilev qayd etti ki, Ğarpta “bazı siyasetçiler şunı aytalar: rusiyege Qırımnı bereyik”. Onıñ sözlerine köre, “bu basir olmağan bir siyaset ve bu, tecavuzcını rağbetlendirüv, yani halqara uquqnıñ manası olmay”.


text:
“Qırım federal universiteti”ndeki (QFU) qanunsızlıqlar aqqında yazğanımdan soñ, maña başqa Qırım aliy oquv yurtundan muracaatlar keldi - onı asıl yoq etmege isteyler. Bu - Kefe Maliye ve İqtisadiyat Akademiyası.
Oquv yurtunınıñ vekilleri haber etkeni kibi, rusiyeli Qırım Tasil ve İlim Nazirligi onı qapatmaq içün iş köre. Hadimler ve studentler buña şaşa. Çünki keçken beş yıl devamında, qıyınlıqlarğa baqmadan, olarnıñ aytqanına köre, oquv yurtunıñ inkişafını devam ettirip oldılar. Bu yılları devlet akademiyağa para ayırmadı, grant destegi ya da başqa çet yardım da yoq edi. Yani yurt özü özüne para yetkize.
İşte, “halq cebeleri” ve “Rusiye tayançı” kibi başqa cemiyet birleşmeleri Qırımda memurlarnıñ aqsız areketlerine iç bir tesir yapıp olamağanıñ daa bir tasdıqı
Soñki eki yıldan berli Akademiyada klassik tasil sisteması boyunca oquvnıñ ücreti yılda 55 000 ruble (bundan evel daa ucuz edi). Oquv yurtu, 25-27 million rublelik yıl budjetiniñ 20%-ını terbiyelev işlerine ve Rusiye volontör göñüllilik areketiniñ inkişaf ettirmesine masraf ete. Mında büyük volontör merkezi tizildi. Böylece, akademiya esasında endi dört yıldan çoq böyle Rusiye yaşlar cemiyetleriniñ birleşmeleri yerleşken: “Ğalebe volontörları” bütünrusiye teşkilâtı, Rusiye student sport klublarınıñ birleşimi, Volontör merkezleriniñ birleşimi ve il.
Meraqlısı, akademiyanıñ çoqusı studentleri ve hadimleri, “Rusiye içün” Halq Cebesi” bütünrusiye areketi ştabınıñ faalleri ve azaları ola. İşte, “halq cebeleri” ve “Rusiye tayançı” kibi başqa cemiyet birleşmeleri Qırımda memurlarnıñ aqsız areketlerine iç bir tesir yapıp olamağanıñ daa bir tasdıqı.
Şimdi akademiya 2019 senesi sentâbr 1-ine qadar qanun boyunca çalışa bile. Amma memurlar endi studentlerniñ QFUğa avuştırılmasını talap ete. Şimdilik 450 talebeden sadece 50-si avuştırıldı. Mahkeme qararı olmazdan, memurlar binanı müürledi, studentlerge tasil vesiqalarını almağa imkân bermeyler, bu yıl ise 121 mezun oldı.
Akademiya başlığı akimiyetnen til tapıp olamağanı içün, oña qarşı Rusiye Cinayet Kodeksiniñ 159 maddesiniñ 3-ünci qısmına köre, cinaiy dava açıldı. Bu maddege köre, oquv yurtu aylıqlar, bergi, bina kirası, bina tamiri, merasimler keçirilüvine masraf etken aqça - sanki hırsızlanılğan, dep sayıla! 10 aydan berli prokuratura davanı tahqiq ete. Oquv yurtu hadimleriniñ endi sabırı yetmey. Adamlar er şeyge azır.
Mahkeme qararı olmazdan, memurlar binanı müürledi, studentlerge tasil vesiqalarını almağa imkân bermeyler, bu yıl ise 121 mezun oldı
Er şey bundan başlandı: Kefeniñ rusiyeli prokurorı, Kefe akademiyasınıñ faaliyetini yasaq etmek talabınen dava açtı, sebebi - oquv yurtunıñ nizamnamesinde “ukrain selefniñ uquqiy mirasçısı”nıñ belgilenmegeni. Bell ki, “ukrain müessiselerniñ uquqiy mirasçısı”ları 50%-ğa qadar Qırım müessisesi oldı. Ekinci qısmı ise daa olmadı, ve asıl bunı kimse teşkermey edi (birisi nizamnamesine yazıp qoyğan, başqası qoymağan).
Böylece, mahkeme prokurornıñ davasını qanaatlendirse, buña köre Qırım oquv yurtlarınıñ yarısını qapatmaq mümkün olur. Akimiyet ise, soñki beş yıl devamında berilgen tasil vesiqalarını - bu ise onlarce biñ bala bağçası, mektep, aliy oquv yurtlarınıñ mezunları - qanunsız saymağa mecbur olur.
İşte, böyle kibi “tuvğan liman”ğa qaytuvnıñ aqibetleri alâ daa qırımlılarnıñ başına, kökten taşlar kibi tüşe.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Bağçasaray rayonında yengil maşinağa çarpqan tirkeme ile KAMAZ avdarıldı, dört insan elâk oldı, dep haber ete iyül 15-te Qırım boyunca Rusiye İçki işler nazirliginiñ GİBDD matbuat hızmeti.
Yol politsiyasınıñ malümatına köre, KAMAZ Aqmescit-Bağçasaray-Aqyar yolundan salı künü aqşam kete edi. Tirkemeniñ arqa sol köpçegi patladı, tirkeme qarşılıqlı areket yoluna avdarıldı, andan ise VAZ-20174 maşinası kele edi.
Yol qazası neticesinde VAZ maşinasınıñ üç yolcusı ve aydavcısı can berdiler, dep haber ete matbuat hızmeti.
Qazadan sebep iyül 14-te aqşam yolda tıqanıqlıq yüz berdi.


text:
Baş Kemaneci
Aqşam üstü, Enver oca ve qomşusı, yaş kişi Selim azbarda, terek tübündeki masa başında oturmaqtalar. Laf-laftan çıqa…
– Ocam! – dey Selim, subetdeşiniñ közleri içine baqıp. – Qartlarımız cıyınlarda, toylarda çalğı çalınıp başlasa, daima Aşır usta degen adamnı añalar. O kişi aqiqaten usta kemaneci edimi, yoqsa bu, halq tilinde esassız şekillengen efsanemi?
– Yoq, qardaşım, efsane degil, – dey Enver oca, – Aşır ağa kerçekten de ulu kemaneci edi.
Sorağanımnıñ sebebi şunda ki, evel zamanlarda küreşlerde, cenklerde cesürlik köstergen kişiler ket-kete halq tasavurında kenişlep, temelleşip, yeñilmez qaramanlarğa çevirilgenler, – dey Selim.
– Ebet, qardaşım, halq yahşını yaraştırmağa seve, yamannı, nefretnen yürekten silip taşlay. Vaqıtlar keçe, büyük adamlar aqqında efsaneler doğa. Aşır usta ise, bizim asırnıñ belli kişisi. Onı körgen, bilgen adamlar aramızda yoq degil.
Enver oca saçı-saqalı aq adam. Bir qaç sene evelsi ocalıqnı taşlap pensiyağa çıqsa da, er kes oña ürmetle ep “Enver oca” dey.
– İşitkenime köre, siz, ocam, Aşır ustanen aşna olğansıñız, – dedi oña Selim.
– Şübesiz…– dep cevap berdi Enver oca, – atta şimdi onı añğan sayın, kemanesiniñ acaip davuşı qulaqlarımda çıñlay.
– Aşır usta ne yerli edi?
– Salaçıqlı.
Eski Dürbe, Tahtalı Cami hatiriñdemi? O yerlerden Salaçıq yoluna tüşüle. Eski Dürbe yanından keçken Büyük İsar mallesiniñ bir yolu sabıq Orta Medrese yanında Tahtalı Cami taraftan kelgen yolğa qoşula. Salaçıq o yerde başlay. Adamnıñ nasıl şahs olğanını bilmek içün, fikirimce, onıñ nerede doğıp öskenini, angi çoqraqnıñ suvunı içkenini ögrenmek lâzim. Aşır usta salaçıqlı dedim men. O, ğayet dülber manzaralı, tarihiy emiyetke saip yer. Aşır usta, mında qayalar astında pısıp turğan evçiklerniñ birinde doğğan ve yaşağan. Onıñ dostları kemaneci Appaz usta, klarnetçi Mecit usta, trubacı Memiş usta Qırımda namlı çalğıcılar esap etilgen alda, Aşır usta olar arasında baş kemaneci edi. Onıñ kemanesi öyle aenkli söylene, öyle teren duyğu ile iñley edi ki, diñleyiciler ayrette qala ediler.
Selim, ocanıñ sözlerinden eyecanlandı.
– Ocam, bazı adamlar Aşır ustanıñ ayatını altın medal ile bağlaylar. Bu nasıl medal?
– Medal? A! O zamanda Qırımda yüksek sanat ustalığı içün altın medal alğan yalıñız Aşır usta oldı. Lâkin onıñ tarihını soñ aytırım.
Salaçıqta Çalbaşlarnıñ eki qatlı evi yanındaki çeşmeniñ artında, yüksek qayalar altında, aq divarlı evlernen sarılı meydanlıq bar. Yaz aqşamlarında bu yerde halq, bala-çala toplana. Çalğıcılar kemane-darelerinen bu yerge kelip, türlü avalar çalalar. Oyun-külkü başlay. Evelâ ortağa balalar çıqıp qaytarmağa oynaylar. Soñra yaşlar, qızlar çıqalar. Tatarlar, ruslar, çingeneler, karaimler –episi oynaylar. Çalğı davuşı, meydanlıq çetindeki evler üstünde asılı turğan yüksek qayalarnı çıñlata.
Men Aşır ustanı ilkide bu yerde kördim. O zamanda sekiz, yahut doquz yaşımda edim. Ustanıñ yanında bir klarnetçi ve bir de dareci bulunmaqta edi. Halq ep şeñlenmekte… Men, kendim de Salaçıqta doğdım, balalığım anda keçti.
Çeşme meydanlığında zevq-sefa devam etken vaqıtta, yanımda bir adam kemane çalmaqta edi. Orta boylu, entir qalpaqlı, mıyıqlarınıñ ucları burmalı, otuz beş-qırq yaşlarındaki bu adam kemanesiniñ yalını zevq-sefanen oynata. Yanında yaş yigit dare çala. Meydanlıqta qızğın oyun kete. Mında toylardaki kibi eki adam oynamay, kim istese oyunğa o çıqa. Ortada on – on beş qadın ve qız, yigitler oynamaqtalar. Kemaneci çaluvnı toqtatıp, süt satılğan yerge köz etti.
– Yaqub, qardaşım, bizim evge de bir oqqa süt bermege unutma! – dedi.
– Berdim endi, Aşır ağa! – dep cevap berdi Yaqub ağam.
Biraz vaqıttan soñ bizge yolumıznı devam etmek kerek oldı. Men bu zevq-sefa meydanlığını terk etmek istemedim.
– Ama da çala kemaneci e-e!..– dedi Yaqub ağam.
– Ğayet yahşı…– onıñle razı oldım men. – Ya, o, saña Yaqub qardaşım, degen adam kim ola?
– O, Aşır ustanıñ özü. Onı bilmeysiñmi? – Yaqub ağam taaciplendi. Men o zamanda, bana dedigim kibi, daa sekiz yaşımdam. Muzıka inceliklerinden añlamayım, nasıl ustanıñ kimden üstünliginden haberdar degilim. Faqat Aşır usta maqtalğanını bir-qaç defa işitken, lâkin laflarğa emiyet bermegen edim. Yaqub ağamnıñ sözleri ise, menim içün itibarlı olıp, özü de qavalnı pek güzel çala edi. Demek, muzıkadan añlay dep zan ettim.
– Aşır usta Peterburgnıñ özünde bulunğan, – dedi Yaqub ağam. – Padişanıñ sarayında kemanesini çalğan… Öyle çalğan ki, generallar, knâginâlar şaşıp qalğanlar. Padişa da ayretke kelgen. Padişa oña altın medal ve yahşı kemane bağışlağan. Aşır usta kimerde o altın medalni taqıp çıqa, Bağçasaraydaki pristavlar, gorodovoylar oña temenna berip, yerge egileler, Aşır usta öyle adam, – dedi Yaqub ağam.
Qayalar arasında monastırniñ qapısı ögünde cevizlik içinde küz künlerinde panayır (yarmalıq) ötkerile turğan. Panayır, bu yerde monastırni ilkide qurğan yunanlarnıñ sözü. Bu sözni cümle Bağçasaray, yaqın köyler, şeerler ealisi yahşı bile edi. Panayır açılmazdan bir qaç kün evel Simferopolde, yaqın köylerde ilân yazıla, haber berile, halq yarmalıqqa iştirak içün çağırıla, Bağçasarayda dellâl Löman merkeziy soqaqnıñ bir başından diger başınace yürip, bu haberni er keske beyan ete. Üspenskiy kilsesi civarında panayır ötkerilecegini, anda oyun-külkü, şeñlik, eglence vaqıtında Aşır ustanıñ çalğı taqımı çalacağını tafsilâtınen añlata. Dellâl Löman teren nefes alğan soñ: –Diqqat etiñiz, tekrar aytam, – dey. – Panayırda Aşır ustanıñ çalğı taqımı iştirak etecek!
Ertesi künü tükâncılar, esnafçılar, tuccarlar panayır meydanlığına aşıqa, tükânçıqlar, çadırlar, beştahtalar içün yer alalar. Panayır hristyanlarnıñ bayramı esap etile. Bu bayramda zenginler fuqarelerge sadaqa bereler. Kilsede tabaqlar kümüş, baqır, kâğıt aqçalarğa tola. Kilse ögündeki meydanda alış-veriş qaynay.
Mında türlü yemişler, ceviz, fındıq, baqır qazanlar, siniler, meşin, ayaqqap, kaloş, büyük qapı ögünde arabalarnen boğday, çavdar, arpa, er şey bar. Sıra-sıra aş qazanları qaynay, ocaqlarda kebap çırılday. Adamlar boyunlarına asılı davullarda acayip qoqulı çiberek, bulğaça, örme sepetlerde yantıq satalar. Halq yollarnı toldurıp panayırğa aşıqa. Bazıları nedir satmağa, nedir almağa, bazıları ise, seyir etmege, eglenmege keleler.
Aşır ustanıñ çalğı taqımı yüksek terek taldasında yerleşken, vira çala. Uzaqtan kelgen tuccarlar bu zevqlı eglencede paralarını qızğanmay, vira oyuncılarnıñ qalpaqları astına qıstıralar.
İşte, o panayır künü men Aşır ustanı ekinci sefer kördim. Çalğıcılarnıñ yanına Qasap Asan keldi, selâmlaştı. Özü biraz sarğuş edi. “Aşır usta, eliñdeki – padişa bergen kemanemi?” – dep soradı.
– Ebet, Asan ağa, – dedi Aşır usta. – Bizni davet etken kilse vekili ve baş papaz panayırge mutlaqa bu kemanemnen kelmemni rica etti. Parası da oña köre! – dedi külip Aşır usta. – Ne dese, icra etmege borclım. Olarnı aldamaq da mümkün degil. Muzıkanı mükemmel bileler. Şay etip, qaytarma çala başladı. Meydanlıqta birden qızğın oyun başladı. Kemaneniñ tatlı davuşı, klarnetniñ, trubanıñ, dareniñ ötkür sesleri halqnıñ diqqatını celp etti. Adamlar oyun meydanlığını sarıp aldılar. Men Aşır ustadan, onıñ elindeki kemaneden közümni alamay, baqıp turdım. Aqılıma Yaqub ağamnıñ sözleri keldi: onıñ aytqanı doğru eken. Aşır ustanıñ elindeki kemane – padişa bağşışı edi. O zaman doquz – on yaşlarımda olsam da, er şeyni temelinden bilmek istey edim. O sebepten, ağızımdan: “Asan ağa! O kemaneni qaysı padişa bağışladı?” degen sual çıqıp ketkenini duymay qaldım.
Padişa Aşır ustanıñ sanatından pek memnün olıp, oña saraydaki muzıka aletleri kollektsiyasından meşur Stradivari Antonio elinen yapılğan kemaneni bağışlay. Aşır usta Qırımğa böyle büyük bağşışlar ile qaytıp kele. Kelgen soñ, yañı bıcağını kiye, köküsine altın medalni taqıp, Bağçasaraynıñ Osman ağa mallesine çıqa. Politsiya idaresi adamları, gorodovoylar toqtalıp, oña şeref ile temenna bereler.
Aşır ustanıñ Peterburgda kontsert künlerinde icra etken Ağır ava, Qaytarma, Tım-tım, Taqsim ve Peşraf o vaqıtlarda grammofon plastinkalarında yazılıp alınğan. O, plastinkalar soñundan Qırımda pek paalı qıymetle satıldı. Grammofonı olğan adamlarnıñ, zenginlerniñ evinde aqşam üstü o plastinkalar çaldırılıp başlasa, qolum-qomşu sofalarğa ve pencereler tüblerine toplana, yürekten diñley ediler. O plastinkalar şimdi bile, siyrek-serpek de olsa, bazı muzıka aveskârlarınıñ kollektsiyasında bulunmaqtalar. Bir qaç yıllar evelsi men Leningradda polkovnik İbraim Ramazanov ile körüşkende o, Aşır ustanıñ plastinkası bir dostında barlığını söylegen edi.
Ulu kemaneci imperiyanıñ paytahtında kontsertlerde iştirak ete, padişanıñ sarayında öz sanatınıñ üstünligini köstere, altın medal ile mukâfatlana… Ne qadar büyük imtiyaz! Lâkin mukâfatlar ustanıñ başını aylandırmay. O, Bağçasarayğa kelgen soñ, anda ziynetli sarayda, özüne bir ğarip varlıq dep baqılğanını çoq defalar ikâye ete.
Enver oca bu yerde lafını üzdi.
– Ne? Meni diñlep yoruldıñmı, Selim? – dep soradı. – Yoqsa bezdiñmi? Bezgen olsañ, kök çayğa buyur! O qafanı tazerte! – Maña masa üzerindeki çaynikni kösterdi.
– Yoq, ocam, iç de bezmedim. İkâyeñiz ğayet meraqlı! – dedi Selim, Enver oca sözüni devam etti.
– Doğrusını aytsam, men özüm de muzıka, çalğı-çağana aveskârı edim. Bana degenim kibi, Yaqub ağam qavalnı yahşı çala edi. O, dört – beş yaşımda ekende, maña oynamaqnı ögretti. Yaqub ağam evge kelse, aştan soñ, boyuncaqlar, kümüş dögmeler ile bezeli tulup-zurnadan qavalnı çıqarıp: “Aydı, Enver, ustalığıñnı köster” dep, çalıp başlay turğan. Men ortağa tüşem, yerde töşelgen kiyiz üstünde aqay kibi ellerimni köterip, ayaqlarımnı yerge urıp-urıp evelâ ağır ava, soñra qaytarma oynayım. Babam, anam meni maqtaylar. Ondan soñ, anamnıñ teren cebindeki tespisi tübünden bir-eki konfet, yahut ceviz çıqa. “Aferin, balam!” dep olarnı maña uzata… Mallemizde, yahut şeerde toy, cıyın olıp da, çalğı davuşını işitsem, deral anda çapam, çalğıcılarnıñ çalğanını avesliknen diñleyim. Adeti üzre, toylarda ilki oyun, ilki küreş balalardan başlana turğan. Balalarnı ortağa tüşürip, çalğıcılarga işaret eteler. Ellerimizni köterip oyünga tüşemiz. Bizde utanmaq, çekinmek yoq. Cümle halknıñ nazarını celp etemiz. Bir oynağan soñ, meni maqtap tekrar oynatalar. Elime baqır, kümüş aqça tuttıralar. Maña, oynağanım içün berilgen aqçalarnı çalğıcılarğa teslim etmek lâzim. Men ise, adetni bilmegen olıp, paraçıqlarnı cebime qoyıp, çetke çekilem. Büyükler ayneciligimni körip, külüşeler. Eger toyda Aşır ustanıñ çalğı taqımı – Appaz usta, Mecit usta, Memiş usta olsalar, men çalğıcılar yanında saatlernen turam. Kimerde Aşır ustağa Tım-tımnı sımarlaylar. Bu muzıkanı yaratqan adam – Aşır ustanıñ özü, yani “Tım-tım”nıñ müellifi bu ulu kemaneci. Bizim kompozitorlarımız, muzıkaşnaslarımız, çalğıcılarımız bu hususta aqsız olaraq susıp keldiler. Ne sebepten… belli degil. Aşır usta yalıñız çalğıcı degil, aynı zamanda halq kompozitorı edi. Yapon cenki, birinci cian muarebesi yıllarında çıqqan tatar yırlarınıñ çoqusı Aşır ustanıñ eserleri ekeni malümdir. 1919–1920-nci senelerde Qırımda Vrangel zorbalığı vaqıtında beyaz gvardiyağa hızmet etmege istemegen tatar gençliginiñ Hansaray azbarında şompol ile köteklenüvi aqqında çıqqan “Şompol yarası…” türküsi de, Aşır ustanıñ eseri ekenligini çoq menbalar tasdıqlamaqtalar. “Şompol yarası…” türküsiniñ tafsilâtı ğayet facialı.
Tatar halqı evellerde, esasen, eki müsülman bayramı yapa: Qurban ve Oraza bayramları. Bayram künü cümle erkekler-yaşlar, qartlar – saba erte abdest alıp camige namazğa keteler. Böyle namaz vaqıtında Bağçasaray camileri Vrangel askerlerinen sarılıp alına. Camilerden çıqqan (on sekizden altmış yaşına qadar) erkeklerni yaqalap, Vrangel ordusına alıp keteler. Beyaz orduğa, yani qızıl orduğa qarşı hızmet etmek istemegen erkeklerni tutıp, Hansaray azbarına qapaylar. Er birine ellişer – yüzer şompol urıp apshanelerge qapay, yahut vagonlarğa toldurıp, Or betke cenkke yollaylar. O, unutılmaz, facialı künleri, halq arasında “Şompol yarasına dayanamadım” türküsi dogdı, beş – on kün içinde bütün Qırımğa dağıldı. Mezkür türkü beyazlarnıñ canavarlığına, Vrangelge qarşı oldığı içün onıñ müellifini gizleseler de, onıñ Aşır usta ekeni malüm edi.
Biz Bağçasarayda Tuz bazarı yanında zemstvo mektebinde oquğan vaqıtımızda şeerniñ ürmetli, ziyalı adamlarından biri, ocamız Emirali Qaişev emek, işkirlik, ustalıq aqqında söz çıqqanda Aşır ustadan misal ketire edi. Aşır usta mektepniñ üç sınıfını bitirgen. Faqır adamnıñ balası edi ki, ötmekke, kiyimge muhtac olıp, ileride oqup olamağan. Ama o, küçlü irade, emek, ğayret neticesinde öz sanatı saasında yükseklerge köterilgen.
Emirali Qaişev 1904 senesi Bağçasarayda drama dernegi meydanğa ketirgen, özü mahsus “Quvuşta yanğın” pyesasını yazıp, sanağa qoyğan, 1923 senesi bizni de ilki olaraq sanağa çıqarğan edi. Onıñ Aşır usta aqqında subetleri yüreklerimizden iç silinmez! Simferopolde doquz yıllıq nümüne ve tecribe mektebinde oquğan vaqıtımızda, belli kompozitorımız Asan Refatov bizge muzıka dersi bere, hor tögeregi işlerini alıp bara edi. Bir defa Küçük-Özenbaşlı, aveskâr kemaneci Memet hor tögeregi meşğuliyetine kemanesini alıp keldi.
– Çalasıñmı? – dep soradı ondan Asan Refatov.
– E! Tekaran…– dedi utanıp, qızarıp Memet.
– Eliñe bu aletni aldıñmı, onı Aşır ustanıñ kemanesi kibi söylendirmeycek olsañ, bıraq, kemaneni çekiştirme, – dedi oca. – “Ya bu deveyi kütmeli, ya bu diyardan ketmeli”. Ğayret et! Belki Aşır usta kibi şanlı-şerefli usta olursıñ.
Asan Refatov Aşır ustanı yahşı bile edi. Aşır ustanıñ namı köklerge köterilgende Asan ağa Bağçasaray gimnaziyasında oquy, em duhovoy orkestrde truba çala, aynı zamanda orkestrniñ kapelmeysteri edi. Revolütsion bayramlarda Hansaray azbarı adamnen tola. Azbarnıñ bir yerinde Refatovnıñ, diger çetinde Aşır ustanıñ çalğı taqımları çalıp, adamlarnı şeñlendire ediler. Duhovoy orkestr ne qadar yahşı çalsa da, Aşır ustanıñ çalğı taqımı halqnı kendine pek çeke turğan. Ustanıñ parmaqları kemane telleri üstünde nasıl oynağanlarını, ince teller parmaqlarnıñ arzusını eda etip nasıl söyle-genlerini seyir etmek insanğa büyük memnuniyet, aqiqiy zevq bağışlay edi. Tesirli ava çalğanda ustanıñ yüzü ağır tüşünceli ola, közleri yumula, qara qaşları çatıla, teller qaltıray, kemane ağlay. Niayet, nağmeniñ yengilce yerinde Aşır usta sanki dertli, teren uyqudan uyana: közleri açıla, sıması yımşay, çeresi quvanç, şeñlik ile aydınlana, omuzları kerile, kevdesi köterile, sağ elindeki yaynı yüksek araretle oynata. Avanı şeñ muzıka toldura. Aşır usta ne çalsa yürekten çala. Diñleyicini em küldüre, em ağlata…
1919–1920 senelerde Vrangel ordusı Qırımnıñ, Ukrainanıñ boğdayını, çavdarını cıyıp, Qara deñizde gemilerge yüklep, ecnebiy memleketlerge alıp ketti. Neticede ülkede açlıq başladı. Biñlernen adamlar açlıqnıñ qurbanı oldılar. İşitkenime köre, meşur kemaneci, halq kompozitorı Aşır uyeta bu facialı yılnıñ amansız pancaları altında elâk olğan. Yazıq… çoq yazıq! Masa başında subet toqtadı. Yeşil azbarnı sukünet bastı. Tek asma yüzümler üstünde quşlar çivildeşmekteler.
– Ya kemane?! – dep soradı yavaştan Selim.
– Kemane?.. Kemanesi?! – Enver oca, öz-özüne sual bergen kibi, tüşüncege daldı. – Kemane?.. O evellerde menim hatirime kelmey edi. Kemaneniñ taqdiri hususında iç bir şey işitmedim. Ustanıñ ayattan ketkeni altmış yıldan ziyade. O sanki unutıldı. Ama Aşır ustanı unutmağa aqqımız yoq, çünki o medeniyetimizniñ iftiharı edi.
Ya kemane… qayda o?! Bu sual meni çoq yıllar qıynap keldi. Tanışlarğa-bilişlerge mektüpler yazdım. Körüşüvler vaqıtında soraştırdım. Kimse bir şey bilmey. Uzaqlarda yaşağan tanış adamlarıma, muzıkaşnaslarğa, salaçıqlılarğa muracaatta bulundım. Müsbet haber kelmedi. Niayet, künlerniñ birinde, Bağçasarayda doğıp ösken, er şeyden haberdar eski dostım Üsni-Amet Penirci sualime, facialı da olsa, cevapnıñ izini açtı. Üsni ağa öz mektübinde şu sözlerni yazdı: “İşitdigime köre, Aşır usta 1921 senesi açlığında çaresiz alda qalğan. Qorantasınıñ ayatını qurtarmaq içün evindeki bütün eşyasını, variyetini satıp, yemek elde etken. Er şey satılıp bitken soñ, çare qalmay… eñ sevimli kemanesini bazarğa alıp çıqa.
Elinde baqır cezve, tabaq üstünde filcançıqlar, şeker, qaymaq, Enver ocanıñ qadını Ayşe apte masa yanına kelip toqtaldı.
– Subetiñiz çoqqa sürdi…– dedi o.– Sofada işitem ki, söz kene Aşır usta ve onıñ kemanesi üstünde. Enver ocañ seni de özüniñ hastalığına mübtelâ etken, – dedi Ayşe apte ve filcannı Selimniñ ögüne çekti.
Serin aqşam yeli esti. Çölden taze otlarnıñ qoqusını alıp keldi.
Emir Faiq 1983 s. Alma-Ata.