text:
Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, Amerikan ğaskärläre, Ğiraqta demokratik xökümät tözelüenä ışanıç bulğançığa qadär ildä qalaçaq, dip belderde. Bügen Rumsfeld Bağdadqa kilep elek Säddäm Hösäinneñ sarayı bulğan Quşma Ştatlar ğaskärläreneñ baş fatirında çığış yasadı. Soñınnan Amerikan ğaskärläre aldında notıq totıp, Rumsfeld, bez totrıqlılıq bulsın öçen şartlar tudırırğa tieş, dip belderde: “Totrıqlılıq häm iminlek buldırır öçen bez şartlar tudırırğa tieş, soñınnan Ğiraqlılar üzläre küçeş çorı xakimiäte häm xökümät tözesen. Annarı da säyäsi bäysezlek, şäxsi irekleklär häm qanun xakimiäte nigezendä yaña Ğiraq xökümäte tözelsen” dide Rumsfeld
Başqalağa kilgänçe Amerikan saqlanu ministrı könyaqtağı Basra şähärendä tuqtaldı. Rumsfeld-suğış tämamlanğannan birle älegä qadär Ğiraqqa kilgän iñ zur däräcädäge amerikan wäkile buldı.
Ğiraqtağı Falluca şähäre möselmannarı ruxanie Şäix Wağa Ali al-Mohammädi, Amerikan ğaskärlärenä, şähärneñ üzägennän çığıp kitüne sorap möräcäğät itte. Bügen irtän amerikan ğaskärläre uramda qarşılıq belderü öçen cıyıluçılarğa ut açıp kimendä 2 keşene üterde, berniçäsen yaraladı. Amerikan mayorı Michael Marti süzlärenä qarağanda qarşılıq belderüçelär berençe bulıp ata başlağan.


c: text/html

text:
Açıq mikrofon: “Prokuratura eşçänlegenä qarata xalıq fikere”
Allanıñ räxmäte minem alar belän oçraşqanım bulmadı. Alarnıñ eşläre bik awır bulsa da, tüzep utıralar inde alar. Räxmät alarğa.
Minem prokuraturağa da, militsiägä dä eläkkänem yuq. Alarğa niçek eläkkänne dä min belmim. Miña alar barısı da ber orğan bulıp toyıla, min alarnı ayırmıym alarnıñ qaysı eş belän şöğellängänen.
Min alarnıñ eşläre belän tanış, läkin alarğa möräcäğät itkänem yuq.
Minemçä, alar dönyağa ğomumän bik kiräk keşelär, alar bik zur problemalarnı çişälär, keşeneñ yazmışın xäl itälär. Alarnıñ bu cawaplı eşlärendä bik zur uñışlar telise kilä. Anda eşkä äybät keşelär kilsen, alaysa xäzer usal keşelär kilä.
Gölnaz Şäyxetdin

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Morokko'nıñ Kasablanka şähärendä uzğan töndä ber yulı 4 cirdä şartlawlar yañğradı
Barısın üz küze belän kürgän şahit: "Bik köçle şartlaw buldı, çittä bulğan keşelärgä dä citte, minem üzeme çäçrägän piyala eläkte, bik küp keşe ülde", dip söyläde.
Bombalar öç maşinağa quyılğan bulğan dip farazlana. Höcümnär öçen cawaplılıqnı üz östenä ber kem dä almadı, MAP mäğlümat agentlığı, terror ğamälen oyıştıruda şiklänelgän 3 keşe qulğa alındı, dip xäbär itte.
Qıtay, Fransiä häm İspaniä höcümnärne kisken täñqitläde. Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı, "terror ğamällärendä Al Qaida eze bar", dip belderde. Jordaniä tışqı eşlär ministrı Marwan Moaşer, höcümnärne "qotoçqıç" dip atadı, häm terrorğa qarşı köräştä berläşergä çaqırdı.


text: Ukraina prezidentlığına oppozitsiä namzäte Viktor Yuçenko bügen xökümätkä möräcäğät itep yäkşämbe saylawlarında köç qullanuğa yul quymasqa çaqırdı. Ägär eş qan qoyuğa barıp citsä, bu qotıçqıç xata bulaçaq, dide ul. Oppozitsiädäge deputatlar Yuçenkonıñ köndäşe, premier-ministr Viktor Yanukoviçnı, Yuçenko ciñgän oçraqta köç qullanuğa qotırtuda ğäyepli. Yanukoviç tarafdarları bu ğäyepläwlärne kire qağa. Xoquq saqlaw oyışmaları tawış birü waqıtında tärtip saqlarğa wäğdä itä. 21 noyäberdä ütkän ikençe tur saylawlarda Yanukoviç ciñüçe dip iğlan itelgän ide. Küp sanlı xärämläşülär säbäple Yuğarı mäxkämä bu näticäsne köçtän çığardı. 26 dikäber, yäkşämbe könne Yanukoviç belän Yuçenko arasında qabat saylawlar ütäçäk. Bügen saylaw aldı kompaniäseneñ soñğı köne. Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda alda Yuçenko bara.


text:
Qazanğa Ğata Kamskiy kilde.
2 iyül könne Qazanğa, Amerikadan tanılğan şaxmat ostası Ğata Kamskiy kilde. Ul Tatarstanda ale 7 kön bulaçaq. Qazanğa kilüeneñ berençe säğätlärendä ul, Tatarstannıñ yäşlär eşläre häm sport ministrlığı citäkçelege belän oçraştı. Ğata Kamskiynı, gädättägeçä, atası Röstäm äfände ozatıp yöri. Yäşlär eşläre häm sport ministrı Marat Bariev belän oçraşqanda dä, kübräk Röstäm äfände söyläde. Alar New-Yorkta inde 10 yıl yäşi. Ğata, universitetta yuristlıqqa uqi. Tağın 2 yıl uqisı qalğan. Şaxmat belän şöğellänüen bik belendermi ikän. Röstäm äfände barı tik keçkenä genä açıq turnirlarda qatnaşuların sizderde häm Tatarstanda da şundıy turnir ütkärergä täqdim itte. Amerikada yäşäwebez bik mäşäqätle, tığız, bernärsägä dä waqıtıbız yuk, dide. Marat Barievnıñ Qazanğa nindi teläklär belän kilüläre, anda niçek yäşäwläre turındağı sorawına Ğata häm Röstäm äfände ikese dä cawap birde:
Ğata Kamskiy: Yäş şaxmatçılarga yardäm itü mömkinlege mine bik quandıra.
Marat Bariyev: Amerikada 10 yıl yäşäp, urıs telen niçek onıtmadığız?
Röstäm Kamskiy: New-Yorkta xäzer qaya qarama urısça söyläşälär. Baştaraq, tatarlar belän dä yış oçraşıp tordıq. Bez kilğändä New-Yorkta Qazannan küçkän 60-70 tatar ğailäse yäşi ide. Xäzer tatarlarnıñ sanı ber meñ çaması buladır inde. Ber yartı yıl min oçraşular oyıştırıp kildem. 200-läp keşe kilä ide. Annan soñ, bu eşne alıp baru miña awır buldı, taşladım. New-Yorktağı tatar oyışmasın İldar Agiş citäkli ide. Qazandağı abruylı keşelär belän min anı tanıştırdım. Soñınnan ul biznes eşlärenä kerep çumdı da, tatar oyışmasın taşladı. Anda räis bulıp torırğa miña täqdim itkännär ide, ämma tatarça belmäw säbäple, üzemne bu eşkä layık tüğel dip sanadım.
Ğata Kamskiynıñ 10 yıldan soñ Tatarstanğa kilüen oyıştıruçı - «Sälät» yäşlär ictimaği waqıfı. Bu yılnıñ ğınwar ayında «Sälät» citäkçelege Ğata Kamskiy belän elemtägä çığıp, anıñ yardäme belän Qazanda çittän torıp şaxmat öyränü mäktäben açqannar. Ğata Kamskiy bu kilüendä «Sälät»neñ cäyläwlärendä şaxmat söyüçe yäşlär belän oçraşaçaq, ber yulı berniçä taqtada uynaw seansların uzdıraçaq. Sişämbe könne kiç belän, şundıy oçraşu Qazannan 30 çaqrımda urnaşqan «Sälät-Rawşan» cäyläwendä uzdı. Ğata Kamskiy şulay uq, «Sälät» neñ Älmättäge, Bilärdäge cäyläwlärendä bulaçaq. 7 iyüldä Bilärdä yäşlär festivalendä qatnaşaçaq. Ä ber kön aldan, Qazanda «tatar yäşläre könnäre» açılaçaq dip farazlana.


text: Mäskäwzeñ Twer mäxkämähe Dubrovqala teatr üzägendäge teraqt hözömtähendä zıyan küreüselärgä moräl zıyandı tüläw xaqında başqala xökümätenä huñğı 12 dägüäne kire qaqtı. Häläk bulğandarzıñ yaqındarı häm totqondarzıñ adwoqatı İğor' Trunov bıl qarar menän riza bulmayınsa Mäskäw qala mäxkämähenä möräjägät itergä yıyına. Trunov äyteüensä, Twer mäxkämähenä barlığı 61 dägüä birelgän. Ularzıñ barıhı la kire qağılğan. Elegeräk Mäskäw qala mäxkämähe unan astaraq torğan mäxkämäneñ 24 dägüägä qarata qararın üz kösöndä qaldırğaynı. Şunan huñ dägüä bireüselär Awropanıñ keşe xoquqtarı buyınsa mäxkämähenä möräjägät itte.


text:
Ğısyançılar Ğiraq awıl xucalığı ministrlığına höcüm itte, näticädä ike keşe hälak buldı.
Qorallanğan keşelär ministrlıq yanındağı ike tikşerü noqtasına höcüm itkän, şunnan soñ şartlatqıçlar tulı çüp maşinası ministrlıq yanına bärep kergän.
İslamçı internet säxifäläreneñ bersendä bu höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Al-Qaidanıñ Abu Musab Al-Zarqawi citäklägän Ğiraqtağı ber qanatı üz östenä aldı.
Könyaqtağı Basra şähärendä polisiä mäğlümatlärenä qarağanda, bomba şartlap ber polisiä ofiserı hälak bulğan, 3 keşe yaralanğan.
Süriä çigenä yaqın Qaim şähäre yanında 19 keşeneñ mäyete tabılğan. Räsmilär süzlärenä qarağanda, alar berniçä kön elek atıp üterelgän. Bağdadtan könyaqqa taba başları kiselgän 15 keşeneñ mäyete tabılğan. Alar arasında xatın-qızlar da bulğan.


text: Wilnyus. Soñğı saylawlarda ciñep çıqqan Rolandas Paksas bügen Litwa prezidentı wazifaların ütäwgä kereşte. Ant itü tantanasında yasağan çığışında ul üzeneñ, kiläse yılda Litwanıñ Yewropa Berlegenä quşıluwı maqsatında canlı eşçänlek alıp baraşağın äytte. Şuşı yılnıñ may ayında Yewropa Berlegenä quşılu mäs’äläse referendumğa cığarıla. Litwa Sovetlar Berlegennän bäysez buluwın iğlan itkännän birle Paksas inde ilneñ öçençe prezidentı bulıp tora. Ul uzğan ayda uzğan saylawlarda, elekke prezidentı Valdas Adamkusnı ciñep kötelmägän uñışqa ireşkän ide. Moña qädär küpmeder waqıt Litwa xökümäten citäklägän Paksas däwlät başlığı wazifaların 5 yıl başqaraçaq. Ul Litwa xalqınıñ yäşäw şartların yaxşırtunı, ilne NATO häm Yewropa Berlege belän nığraq berläşterüne wäğdä itä.


text:
Kuşnarenko rayonında yaña baş kütärülär bula
Başqortstannıñ Kuşnarenko rayonında yäşäwçelär tağın da mitinglar häm piketlar oyıştırırğa äzerlänä. Elegräk tä xäbär itelüençä, andağı cämäğätçelek rayon xakimiäte başlığı Sergey Qasatkinnı wazıyfasınnan alunı taläp itä. Kuşnarenko xalqı rayon xaqimeneñ citäkçelek itü ısulları belän kileşmi. “Sergey Qasatkin rayon milken taratıp beterde, eşlärgä häm yäşärgä hiçber şartlar qalmadı”, - dip belderä aña qarşı çığuçılar. Uzğan atnada Kuşnarenko rayonı üzägendä xaqimiät başlığın eşennän buşatunı taläp itep, küp keşe qatnaşlığında miting ütkän ide. Urındağı xalıq aldağı könnärdä dä piketlar häm mitinglar oyıştırırğa cıyına.
Şul uq waqıtta rayonda töbäk citäkçeläreneñ eşen tänqitläp çığuçılarnı eşlärenän buşatular däwam itä. 28 mart könne rayonnıñ Baytallı isemle tatar awılı mäktäbe direktorı İlfir Kotdusovnı eşennän alğannar. Bu mäktäp uzğan yılda Rusiä Prezidentınıñ 1 million sumlıq grantın otqan ide. İlfir Kotdusov üzeneñ eşennän alınuı säbäbe itep, üz mäktäplären başqort telendä uqıtuğa küçerügä qarşı çığuı belän bäyläp añlata. Äle ul wazıyfasına kire qaytu öçen mäxkämägä möräcäğät itäçägen belderde.


text:
Federal Tikşerü Burosı (FBİ) AQŞnıñ ike şährendä ike oçqıçta kardon kisä torğan pıçaq häm başqa şikle äyberlär tabılğannan soñ ber yulçıdan sorau ala dip belderde. Houston häm New Orleans şähärlärendä atnakiç Southwest Airlines hava yulları şirkäteneñ ike oçqıçında äytep kitkän pıçaq häm şartlağıç eşläp bula torğan maddä tabılğannan soñ, Amerikanıñ barlıq pasajir oçqıçlarında centekle tikşerü ütkärelde.FBİ belderüendä älegäçä ütkärelgän tikşerü totqarlanğan keşeneñ oçqıç iminlege öçen qurqınıç täşkil itmägäne äytelgän. FBİ direktorı Robert Müller süzlärençä(audio)
Minemçä qurqınıç yuq. Şunduq yañağan terror qurqınıçı yuq.Äytkänemçä bu terror aktı bulıp kürenmi.
Xakimiätlär totqarlanğan keşeneñ kemlegen açıqlamasa da xabärlärgä qarağanda ul 20yäşlek student.Southwest Airlines şirkäte paketler belän bergä tabılğan käğäz kisägendä mäqsat pasajir oçqıçlarınıñ iminlegen sınau dip yazığan ide dip belderde. 385 oçqıç kontroldän ütkärelgän häm ber nindi şikle äyber tabılmağan. Bilgele bulğança, kardon kisä torğan pıçaqlarnı 11nçe sintäberdä terroristlar qoral itep qullanğan ide.


text:
Özü özeni
Özü (rusça ДHeпp, ukraince ДHiпpo) - Rusiye, Belarus ve Ukraina topraqlarınıñ bir qısmını suvlağan bir özendir, Ukrainanıñ esas özeni. Edil ve Tunadan soñ Avropanıñ üçünci uzun özendir. 2290 km uzunlığındaki bu özen, Valday dağları yaylasınıñ cenübinden doğa, Smolensk şeerine yete, Belarusta kire, bu memleketniñ şarqiy qısmından keçip Ukrainağa yete. Soldan Desna özeninen birleşken, Kiyevge keçe. Daa soñra Özü yaylasını bir egri çizip dolaşa ve yalı tiliniñ qısmen qapatqanı bir liman meydanğa ketirerek Adesniñ şarqından Qara deñizge töküle. Özü, Volın kütlesiniñ sert qayalıqlarında meydanğa kelgen bir diyarnı aşa. Özenniñ rejimi Şarqiy Avropa aqar suvlarınıñ rejimindendir. Qışnıñ ayazı sebebinen suvları azlaşır, baarde büyük bir artış köstere. Yaznıñ ise sıq buharlaşma sebebi ile suvları azlaşır. Müim bir hidroelektrik menbasıdır. Eñ müim qolları Berezina (585 km), Pripât (790 km), Teteriv (365 km), İngulets (550 km), Desna (1180 km), Psel (800 km) özenleri.


text:
Azaplawlarnı beterü mäs''äläsenä bağışlanğan konferensiä / Kiñküläm mäğlümät çaralarınıñ xoquqi xäle
Xäyer çeçennarnı ğına azaplamıylar. Rusiädäge xoquq saqlaw oyışımalarınıñ şiklänelüçelärne üz ğäyeplären tanıtu öçen apalwlarnı kiñ qullanuı turında xoquq yawlawçılar inde küptännän çañ qağa. Häm bu beräwgä dä ser tügel. Mäs''älän Krasnoyarski Universitetı ütkärgän tikşerenüdä, xökem itelgännärneñ 30 protsentı ğäyepne tanu turında belderü alu öçen mine fizik yäki psixologik azaplawlarğa duçar ittelär dip äytkän. Bu közdä Russiädä ütkärelgän , 32 meñ keşene üz eçenä alğan başqa ber tikşerenüdä qatnaşqannarnıñ çirege militsiä yäki xökem sisteması tarafınnan üz xoquqlarınıñ bozıluı turında beldergän. Militsiädä azapalawlar turında Britaniäneñ Observer jurnalı bez ütkärgän tikşerü xätta 16 yäşlek üsmerlärneñ dä ğäyepne tanıtu maqsatında elektr şawqımı belän häm buıp azaplawlarğa, qıynawlarğa duçar itelüen kürsätte dip yaza. Bu cinayätlärneñ açıluı turında yuğarı kürsätkeçlärgä ireşü öçen militsiägä iñ ciñel ısul di Observer. Ber misal, 18 yäşlek Denis üze torğan yorttan yıraq tügel ber garajdağı maşinanıñ radiosın urlawda şiklänelä. Qatı qıynawlarğa qaramastan, Denis min anı urlamadım dip qarşı tora. Şunnan soñ anıñ qulların artqa qayırıp boğawlıylar häm başına protivogaz bitlege kiderep sulış yulın qaplıylar. Bu ısulnıñ fil maskası yäki fil bitlege dip ataluı küplärgä mäğlümder. Minutyarımnan soñ Denis añın yuğalta. Ämma añına kilgäç tä ğäyep tanudan baş tarta. Militsiä bu eşnen ömetsez buluın añlap Denisnı irekka çığara. Ämma anıñ dustı, şundıy uq ğäyepläw belderelgän Artur fil bitlegen ike märtäbä kiep qarağannan soñ, militsiä bülekçälärendä ülüçelär turında işetkännären iskä töşerä häm radionı urlawı turındağı qäğäzgä imza quya. Ämma soñraq bu eş açıla häm alarnı azaplağan 2 militsioner eştän quıla.
Xoquq saqlaw oyışmalarında ğäyepne tanu turında qäğäz imzalatu öçen azaplawlarnıñ kiñ taraluı turında elegräk Azatlıq radiosına Qazan keşe xoquqları yaqlaw üzäge başlığı Pavel Çikovnıñ da söylägäne bar.
Şulay itep, Russiä azaplawlarnı tıyu turında xalıqara kileşülärne imzalasa da, azaplawlar kiñ taralğan küreneş bulıp qala birä. Noyäber ayında Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Venada üktän ike könlek konferensiäse Oyışmadağı illärdä azaplawlarnı beterü mäs''äläsenä bağışlandı. Konferensiädä Oyışmağa kergän illärneñ wäkilläre, törle xalıqara oyışmalarnıñ häm keşe xoquqların yaqlawçı törkemnärneñ wäkilläre qatnaştı. Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ demoktatiä häm keşe xoquqları idaräse wäkile Urdur Gunnarsdottir Azatlıq radiosına bolar dip belderde:
AUDİO: Bez bu konferensiäne azaplawlarnı niçek tuqtatıp buluı turında söyläşü häm Oyışmağa kergän illärdä azaplawlarğa qarşı köräşneñ niçek baruın tikşerü öçen cıyıldıq.
Demokratiä häm keşe xoquqları idaräse mödire Christian Strohal Oyışmağa kergän illär azaplawlarnı tıyu, azaplawçılarnı cawapqa tartu turında kileşülärne imzalasa azaplawlar Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışmasına kergän illärdä kiñ taralğan, häm bigräk tä 11-nçe sintäber waqıyğalarınnan soñ azaplawlardan ber il dä azat tügel dide.
Şuşı konferensiädä qatnaşqan xoquq yaqlaw oyışmaları Elekke Sovetlar Berlege illärendä azaplawlar kiñ häm nıqlap urnaşqan küreneş, häm militsiäneñ ğäyep tanıtu öçen kön dä qullana torğan ğädäti ısulı dip belderde. Human Rihts Watchnıñ Yewropa häm üzäk aziä bülege citäkçese Rachel Denber ul illärdä azaplawlar öçen ällä ni cäza birelmi, çönki azaplawlarnı beterü teläge yuq häm mäxkamälär bäysez tügel dide:
AUDİO: Qayber illärdä azaplawlarğa qarşı köräş barmawnıñ säbäbe reforma ütkärergä telämäw belän bäyle. Ä qayber illärdä isä azaplawlar repressiv xökümätlärneñ xalıqnı qulda totu ısullarınıñ berse, repressiä mexanizmnarınıñ berse.
Denber dokumental räweştä terkälgän, iñ kiñ taralğan psixologik häm fizik azaplawlar turında Human Right Watch mäğlümätlären Azatlıq radiosına birde:
AUDİO: Psixologik basım yasaw ısullarınnan iñ nıq qullanılğannarı totqarlanğannarnı, irme xatınmı buluına qaramastan köçläw belän yanaw, tuğannarın qulğa alu, azaplaw, üterü häki köçläw belän yanaw. Psixologik azaplawlardan iñ awır häm iñ tä''sirle ısul keşelärneñ balalarına berär zıyan kiterü belän yanaw. Bez dokumental räweştä terkägän fizik azaplawlarğa kilgändä, iñ kiñ taralğannarı, däwamlı qıynawlar, bigräk tä böyergä suğular, qaywaqıt ez qaldırmıy torğan äyberlär belän qıynıylar, mäs''älän telefon kitabı aşa suğu oçraqları bar. Sulışnı buu şulay uq kiñ taralğan ısul, ğädättä gaz bitlekläre yäki plastik qapçıqlar belän bualar. Qayber illärdä bez elektr şawqımı belän azaplawlarnı da terkädek. qaywaqıt elektr şawqımı öçen bik iske qır telefonnarı qullanıla. Töp ısullar menä şulardan ğibarät.
Denber azaplawlar Russiäneñ barlıq öleşlärendä dä, ayıruça Çeçnädä kiñ taralğan problema dide. Denber 11-nçe sentäberdän soñ Amerikanıñ berektäşenä äwerelgän küp kenä illär azaplawlarnı terrorğa qarşı köräşneñ ber öleşe dip aqlarğa tırışa, gärçä terrorğa qarşı köräşneñ asılı minemçä keşe xoquqların yaqlaw bulırğa tieş di.
Vena cıyınında azaplawlarnı beterü turında kileşülärneñ näticälelege turında süz bardı. Anda törle täqdimnär buldı. Şularnıñ iñ möhime dip Azaplawlarnı tıyu turında 1985-nçe yılğı konvensiäneñ östämä protokolın imzalawnı äytergä bular. Yewropa İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasına kergän barlıq illär dä bu ptotokolnı imzalarğa çaqırıldı. Bu protokol irektän mäxrüm itü urınnarın ildäge bäysez häm xalıqara bäysez oyışmalarnıñ daimi räweştä kilep tikşerü sistemasın buldıru turında. Bu protokol 2002-nçe yılda qabul itelde.
Naif Aqmal, Praga.
Rusiädäge kiñküläm mäğlümät çaralarınıñ xoquqıy xäle – süz iregeneñ möhim şartı
Rusiäneñ xäzerge Konstitutsiäse buyınça grajdanarğa süz irege birelgän. Bu xoquq elekke Sovet Konstitutsiäsendä dä yazılğan ide. Läkin şul uq waqıtta süz iregennän faydalanğan keşelär siräk oçrağan. Çonki süz iregen turı mäğnäsendä qullanğan, qıyuraq fikerlägän keşelärne Sovet vlaste Seberdäge maxsus lagerlärgä cibärgän. Şunlıqtan elekke Sovet cämğıätendä bu xoquq belän ipläp kenä eş itärgä öyrängännär. Bu inde süz iregen onıtıp yäşäw belän ber. Üzgärtep qoruğa qadär xällär şulay ide.
Ä buğen här keşe küp sanlı gäzitlärdän, jurnallardan, efirğa çıqqan törle televizion kanallardan, radiostansiälärdän ni telilär, şunı söyli alalar. Konstitutsiä buyınça här keşegä uzençä fiker yöretergä häm anı cämğıätkä citkezergä xoquqı bar. Ämmä bu xoquq çiksez tügel, çönki ayırım keşeneñ mänfägat''läre cämğıät mänfägätläre belän bertigez dip iglan itelä. Dimäk, alar ber-bersenä qarşı kilergä tieş tügel. Monı yaxşıraq añlar öçen tormıştan ber misal alıyk.
Rusiä qanunnarı buyınça däwlät genä tügel, ä här grajdanin, yä grajdannarnıñ törkeme üzläreneñ şäxsi gäziten, jurnal, televizion kanalın, yäisä radio stansiäsen oyıştıra ala. Ämmä här massa küläm mäglümät çarası eşli başlar öçen däwlättän maxsus litsenziä, tatarça äytkändä - röxsät käğäzen alırğa tieş.
Mondıy yulğa basıp, üz kanalın, üz gäziten açuçılar iğtibar itsennär. Bu röxsät käğäze beräw gennä bulmıy. 1000 danädän artıq gäzit, jupnal çığaru öçen mäğlumat çarası bularaq terkälergä häm terkälü turında tanıqlıq alırğa kiräk. Mäglümät çarasınıñ terkälüen barı tik ber genä oyışma - Rusiäneñ matbuğat xäm teleradiotapşıyrular ministrlığı ğına xäl itä. Anıñ idaräläre terkälüne häm qanunnar ütäleşen küzätep tora. Küp sanlı uquçılarğa, televizor qarawçılarğa häm radio tıñlawçılarğa citkerelä torğan mäglümät ildä fetnä oyıştıruğa, suğış alıp baruğa häm millät-ara ızğışqa çaqırmasqa tieş. Şunıñ ösäwenä basmalarnı kzur tiraj belän ürçetü öçen näşriät eşçänlege bunça litsenziä kiräk. Şunsız tipografiä ber kön dä eşli almıy.
Yaña telekanal radio açarğa kereşüçelär tieşle efir yışlıqların qullanır öçen resmi oyışmalardan texnik röxsät alırğa tieş. Monıñ öçen ul Elemtä Ministrlığına ğına tügel, ä başqa däwlät strukturalarına da möräcäğät itärgä turı kilä. Bulaçaq radionıñ nindi töbäktä, nindi diapazonda närsä turında söyläyaçägen añlatıp, şul uq radio dulqınına başqa däğwa itüçelär belän köç sınaşıp, maxsus konkurs komissiäsendä ciñep çığarğa kiräk. Radio yışlığın räsmi terkäw, konkursta qatnaşu, radio tapşırğıç, antenna, başqa cihazlarnı alunıñ bäyäse 100-200 men dollarğa çaması töşä. Ğadi keşe öçen bu aqça bik zur bulıp kürensä dä, bay keşe öçen bu mikdar ike danä prestijlı djip yä isä mersedes markalı maşinasının bäyäse belän ber.
Ämmä federal'' qanunnarğa yazılğan taläplärgä tulısınça cäwap birü massa quläm mäglümät çarasınıñ qıyınlıqsız eş alıp baruına garantiä birmi ikän. Qazannıñ ber kommersiä televizion häm radio kompaniäseneñ programalar direktorı süzlärençä, Rusiä qanunnarı buyınça här televizion häm radio kanalınıñ litsenziäsen tartıp alu öçen küp mömkinleklär bar. Ängämädäşebäz üz isemen atamawnı soradı. Anıñ süzlärençä, här radiostansiäğa birelgän litsenziäda anıñ tapşırular konsepsiäse, programması yazıla. Mäsälän bu stansiä üzeneñ köndälek programmasınnan elek yañğırağan, läkin tıñlawçını cälep itä almağan tapşırularnı töşersä, şul säbäptän aña matbuğat ministrlığı kisätü yasıy, röxsät alğan waqıtta wäğdä itelgän tapşırunı programmağa qaytarunı taläp itä. Mäsälän, sin awıl xucalığı turında söyläwçe radio açıp, altın säwdäse turında tapşırular alıp bara almıysıñ. Barısı da aldan ğarizada. Programmada, ustavlarda kürsätelergä tieş. Radiostansiä üz xatasın tözätmäsä, anıñ litsenziäne yuğaltuı da ixtimal.
Älege ängämädäşebezneñ FM dulqınnarında eşlägän radiosı Azatlıq radiosınıñ rusça tapşıruların retranslyatsiägä cibärä. Şuña kürä ul litsenziä birüçe oyışmalar turında söylägändä bik saq bulırğa tırıştı. Ängämädäşebezneñ süzlärençä, ğomümän alğanda Qazanda häm Tatarstanda FM radiolar säyäsätkä, iktisadqa bağışlanğa mäglümätne taratu belän bik qızıqsınmıylar. İñ uñışlı stansiälär – qısqa mawıqtırğıç tapşırular äzerläp, iñ küp waqıtnı törle zamança muzıykağa bağışlap eşlilär. Çönki, dide ul, säyäsätne, iktisadnı böten neçkälekläre belän añlatqan tapşırularnı äzerläw bik qibat, ä belgeçlärne çaqırmıyça äzerlängän tapşırular berkemgä dä qızıq tügel, çönki tıñlawçı üze belmägänen işetergä teli. Şul uq waqıtta, Mäskäwdä mäsälän, FM dulqınnarında muzıqa belän bik mawıqmağan, ä iñ sonğı xäbärlär häm törle möhim mäglümätne taratqan stansiälär modağa kerä başlıy. Elek Mäskäwdä andı radio ber genä ide – Exo Moskvı. Zamança mäglümäti tapşırularnı äzerläwçe radiolarnıñ iñ moxim sıyfatı – xäbärlärne, törle keşelärneñ alarğa qarata mönäsäbätlären citkergändä ber yaqlı da bulmaw.
Audio
Mondıy stansiälär amerikadağı köbek, uzläreneñ mikrofonnarı aldına törle şäxeslärne çaqıralar, häm efirda ber bersennän ayırılıp torğan fikerlär yañğırıy. Bu inde elek Sovet ilendä distälärçä yıllar däwam itkän ğadätkä qarşı kilä. Çönki elek radio Sovet keşelärenä närsäneñ döres ikänlegen, närsäneñ döres bulmağanın, kemneñ yulbaşçı, ä kemneñ xalıq doşmanı ikänlegen üze añlata ide. Xäzer radionıñ role başqaça. Ul boyırıq birmi, ä çınbarlıqnı törle yaqlardan surätli.
Ämmä tormış şunı kürsätä - säyäsätkä bik yaqın tormağan, üz tapşıruları belän qanun bozmağan radiolar da räsmi dairälärneñ basımı astına elägergä mömkin. Soñğı ike atna öçendä Ufada cirle xaqimiät törle säbäplär belän 3 däwläti bulmağan radiostansiäne, Bulğar FM, Xit FM häm Radio Retro efirdan alğannar. Bu radiostansiälär üzläreneñ köndälek xäbärlärendä Başqortostanda prezident saylawları turında söylägändä, Mortaza Raximovqa oppozitsiäda torğan kandidatlar turında belderep barğan.
Ele iskä alınğan radiolar Ufada ber niçä yıl buyı eşlägän, läkin prezident saylawları kilep citkäç kenä alarğa yanğınnardan saqlaw, sanitariä häm epidemiä inspeksiäläre bäylänä başlağan. Törle räsmi inspeksiälär tapşırğıç cihazlarığız tieşle urında urnaşmağan, xalıqnıñ sälämätlegenä zıyan yasıy, eş bülmäläregezdä yanğınğa qarşı iminlek çaralar kürelmi, dip bäysez radiolarnıñ xezmätkärlären eştän tuqtatalar. Östäwenä radiolarnıñ tapşırğıç antennalar bilgesez keşelär tarafınan sütelä başlağan yäisä radio öçen arendağa bina birüçe räsmi oyışmalar arenda kontraktın tiz arada özüne taläp itälär.
Xäzer saylawlar aldında zıyan kürgän radiostansiälär Başqortostan räsmi oyışmaların mäxkämägä birergä cıyınalar. Bu mäxkämäläşülär turında sez aldağı tapşırularıbızda işetersez, xörmätle tıñlawçılar. Şulay itep kemneñder qaraşınça döres söylämägän radiolarğa qarşı qanunğa turı kilgän yä isä kilmägän çaralar qullanıla. Tapşıru oyıştıruçılar matbuğat ministrlığı aldında ğına tügel, ä törle texnik häm xättä sanitarlıq häm gigienik kontrol'' xezmätläre aldında cawaplı. Texnik säbäpkä sıltap, säyäsi yaqtan kemgäder oşamağan radiolarnı yabıp ta quyalar. Formal'' yaqtan sanitariä, ekologiä, texniqa iminlegen tä''min itäbez dip, säyäsi kändäşne yuq itü praktikası haman da bar äle.
Ämma qayber oçraqlarda, räsmi orğannar radionıñ cämğıät tormışında şaqtıy zur rol'' uynawın añlıylar. Mäsälän Tatarstanda mönä inde 60 yıl buyı Gossvyaznadzor komitetı eşläp kilä. Anıñ burıçı, böten elemtä oyışmaları kürsätkän xezmätläreneñ sıyfatın tikşerü, televidenie häm radio kompaniälärneñ litsenziä şartlarına cawap birüne küzätep baru. Litsenziä taläplärenä turı kiterep eşlämägän radiolarğa qarata Gossvyaz''nadzor ştraf salu häm litsenziäne kire alu protseduraların qullana ala.
Däwlät elemtä küzätüçese, Gossvyaz''nadzor oyışması citäkçese Änwär Väliev süzlärençä, qup sanlı radiolarnıñ eşen kontrol'' astında totu bik qatlawlı eş, elek anı tik Elemtä Ministrlığı alıp bara ide, ä xäzer aña estäp küzätü eşlären Matbuğat häm teleradiotapşıyrular ministrlığı da başqara. Änwär Väliev süzlärençä, bu ike ministrlıq däwläti häm däwläti bulmağan radiolarğa qarata üz ğamällären zur saqlıq belän, dialog şäkelendä alıp barırğa tırışalar. Mäsälän, elekke Tatarstan Däwlät radiosı VGTRK Bötenrusiä Däwlät Teleradiokompaniäse häm Tatarstan Yaña Ğasır teleradiokompaniäse arasında bulengäç, menä inde ber yıldan artıq Rusiä däwlät kompaniäse eçenä kergän Tatarstan radiosı üz radiotapşıruları öçen xäzerge qanunnar buyınça alınğan litsenziä almağan. Şulay da ul efirğa çığa.
AUDIO
Änwär äfände fikerençä, bu oçraqta Tatarstan radiosınıñ tieşle röxsäte bulmağaç anı efirdan mäxrüm itü döres bulmas ide. Distälärçä yıllar däwamında bu Tatarstanda häm kürşe ölkälärdä yäşägän tatarlarğa ozın dulqınnar aşa mäglümätne häm mädäniät-sänğat äsärlären citkerep tora. Litsenziäse äle eşlänep betmägän bulsa da, bu radiosız tatarstanlılar yäşi almıy, dide bezgä Gossvyaznadzornıñ başlığı. Dimäk, litsenziä eşlären tärtipkä kiterü elektän alıp barılğan tapşırularnı tuqtatmıyça ğına başqarılırğa tieş bula.
Şul uq waqıtta berniçä atna elek Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına kilgän ber xatqa küz salıyk. Anda Tatarstan Däwlät Radiosı başlıqları üzebezneñ dä, Azatlıq radiosınıñ da Tatarstanda eşlär öçen litsenziä bulmaw säbäple Azatlıq tapşıruların retranslyatsiäüne tuqtatabız dip yazğannar ide. Retranslyatsiä haman däwam itä, anıñ öçen zur räxmät.
Süz uñayınnan Azatlıq radiosına Tatarstanda söylär öçen litsenziä kiräk me digän mäsäläne açıqlıyk? Äydägez uylap qarıyk. Azatlıq radiosı – nersä ul? Ul - çit ildä urnaşqan häm tapşıruların annan uq cibärgän milli radio. Anıñ Tatarstanda uzeneñ radiotapşıyrgıyçlar yuq, dimäk ul yuridik küzlektän qarağanda Rusiäda terkälergä tieş bulğan mäglümät çarası tügäl. Rusiäneñ qanunnarı buyınça, Azatlıqnıñ rusiädäge wäkilçelekläre, anıñ Rusiädäge byuroları tik iä Çit İl Eşlär ministrlıygında törkälergä tieş.
Litsenziälär birä torğan orğannarı öçen Azatlıq Radiosı yuq, ul böten dönyağa bilgele bulğan isem genä bulıp tora. Räsmi oyışmalar anı ayırım ber radio itep terki almıylar. Çönki här radionıñ üzeneñ tapşırğıç cihazları bulırğa tieş, ä Azatlıqnıñ tapşıruları qısqa dulqınnarda, sputnik aşa häm maxsus antennalar aşa taratıla. Anıñ antennaları häm tapşırğıç stansiäläre xalıqara elektr elemtäse normalarına nigezlänep eşli. Retranslyatsiä ul ayırım töbäktäge tıñlawçılarğa uñaylı şartlar tudıru çarası ğına. Sputnik tälinkäse, televizor, radioalgıyç kebek ber texnik caylanma. Yäğni qısqa dulqındağı tapşırularnı cirle dulqınnarda qabatlaw ul başqa töbäktä yasalğan tovarnı, audiovideotasmanı öygä alıp qaytıp tıyñlaugv oşaş. Çit il radioların Rusiädä yabıp quyu momkin tügel, ä radioalgıyçlarnı, komp''yuterlarnı cıyıp alu, alarnı qullanunı tıyu zamanı kilmägän äle. Şul uq tärtip buyınça distälärçä çit il telekanalları här fatirğa kilep tora. Alarnı cirle yışlıqlarda yäki kabel'' aşa taratuçı operatorlar böten don''yada bar. Efirda divarlar tözü, mäğlumat, mädäniät möxiten administrativ çiklär belän bülgäläw xäzerge zamanda bik qatlawlı. Şulay da qayber töbäklärdäge avtoritar xaqimiätlär mondıy omtılışlardan baş tartmıy. Barlıq oçraqlarda da qanunnarnı. Qağidälärne, qannarnı belmiçä, ütämiçä efir dulqınnarında xäräkät itep bulmıy.
Menä şundıy qızıqlı näticägä kiterde bezne Rusiä Massa-küläm Mäglümät Çaraları turında qanunnı häm östämä dokumentlar.
Läkin tormış şunı da kürsätä. Tapşırular alıp baruğa litsenziä bulsa da radio çınlap ta söyli alır dip äytep bulmıy. Yäisä tieşle litsenziäneñ bulmawı da qayber radiolarnı efirdan şul uq könne quuğa kitermi.
Iskändär Nurmıy, Qazan.


text:
Foto: EpжaH Жayбaй
QR Ulttıq mwzey`inde «Qansonar» Añşılardıñ qoğamdıq birlestigi men añşılıq şarwaşılığı swbʺektileri respwblïkalıq qawımdastığı uy`ımdastırğan Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan «Kadrda tazı, töbet jäne awşı jırtqış qustar» fotokörmesiniñ aşılw saltanatı ötti, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Körmeniñ maqsatı – qazaq xalqınıñ mädenï-tarïxï murasınıñ élementi retinde tazı jäne töbet, sol sïyaqtı awşı jırtqış qustardıñ ulttıq tuqımın däriptew bolıp tabıladı. Ékspozïcïyağa ït pen qus ïeleriniñ 50 fototwındıları qoy`ılğan.
«Bügingi körmede nazarlarıñızğa usınılıp otırğan ïtter men awşı qustardıñ bizdiñ Ulttıq mädenïetimizdiñ ülken salası ekeni belgili. Onıñ üstine keşegiden qalğan bağa jetpes mura dep eseptey`miz. Endigi mindet osınıñ bärin saqtap qalw asıl tuqımdı ïtter men awşı qustardı qorğaw äri tuqımın joğaltpay` ösirw», – dedi, körmeniñ mañızdılığına toqtalğan «Qansonar» Respwblïkalıq qawımdastığınıñ törağası Oralbay` Äbdikärimov körmeniñ aşılw saltanatında.
Öz kezeginde Ulttıq mwzey` dïrektorı Darxan Mıñbay` töl mädenïetimizdiñ bir salası añşılıq jäne qusbegilik önerdi nasïxattap jürgen «Qansonar» Respwblïkalıq qawımdastığına alğısın bildirdi.
«Bizdiñ mädenïetimizdiñ tarïxı öte tereñde. Qazirgidey` Täwelsizdik alğan şağımızda sonıñ bärin xalıqqa körsetwimiz kerek. Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığı qarsañında bügingidey` körme aşw arqılı bul salanı da umıt qaldırıp jatpağanımızdı körsetkimiz keledi. Ït jügirtip, qus salw bizdiñ bekzattıq önerimizge jatadı. Şın mäninde añşılıqpen onıñ qadirin biletin adamdar ğana ay`nalısqan», – dedi mwzey` dïrektorı.
Qazaqstandağı xalıqtıq dästürlerdiñ eñ bey`nelileriniñ biri ejelden-aq tazı ïttermen jäne jırtqış qustarmen añğa şığw bolatın. Osı jaqın waqıtqa dey`in tazı men töbet joy`ılıp ketwge şaq qalğan edi. Ïtterdiñ tuqımdarın saqtap qalğan éntwzïasttardıñ arqasında jäne «Qansonar» Añşılardıñ qoğamdıq birlestigi men añşılıq şarwaşılığı swbʺektileri respwblïkalıq qawımdastığınıñ bastamasımen tazı men töbet zañnamalıq turğıdan moy`ındaldı. Osı oqïğağa bay`lanıstı Qazaqstan Ulttıq banki tazı men töbet bey`nelengen kollekcïyalıq monetalar toptamasın şığardı. Kelesi qadam Qazaqstannıñ awşı jırtqış qustarın saqtaw bolıp otır.
Fotokörmeniñ qoğam nazarın janwarlar dünïesin qorğawğa jäne saqtawğa awdarw, sol sïyaqtı ärbir adamnıñ boy`ında janwarlar älemine degen qay`ırımdılıqtı oyatw sındı älewmettik mañızdı mindeti de bar. Körmege qoy`ılğan twındılar är adamğa osı mindetti jetkizwge şaqıradı.


text: Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ atom qoralı agentlığı –Quşma Ştatları tügel, ä agentlıq üze genä Ğiraqnıñ atom qoralına iä bulu-bulmawın kontrol itä ala, dip belderde. Xalıqara Atom Energiä Agentlığı başlığı Mohammäd ElBaradei, agentlıq-Ğiraqnı qoralsızlandırırğa xoquqı bulğan berdän ber idarä, dide. Bolay itep ElBaradei, Waşingtonnıñ , Quşma Ştatları Ğiraqta küpläp üterü qoralların ezlär öçen üz xärbi belgeçlären urnaştıra digän xäbärenä cawap birde. ElBaradei,şulay uq, agentlıq, suğış tämamlanğaç Ğiraqta eşen däwam itärgä ömetlänä, agentlıqnıñ Ğiraqta atom qoralın ezläw wäkälätläre äle xaman da köçendä qala, dide.


text:
Rusiädä pensionerlar inqilabı däwam itä yäki 100 sum närsägä citä
Rusiädä yul taşlamaların aqçağa alıştıruğa qarşı protest çaraları bu atnada da däwam itte, xörmätle tıñlawçılar. İjaw häm Peterburda, Ufa häm Qazanda ütkän uram cıyınnarı turında bez xäbär itkän idek. Monetizasiä yağni "tiennäşrerü" süzeneñ mäğnäsen açıqlarğa kiräk yuq – moñarçı transportta buşlay yörgän pensionerlarğa bıyıldan başlap "tiennär" birelde. Pensionerlar inqilabı qayber töbäklärdä üz maqsatına ireşte dä. Azatlıqnıñ bügenge tapşıruında sez Rusiäneñ törle töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebezneñ şul "tiennärgä" närsä alırğa cıyınuı turında işetersez, Rusiädä älege qanunnın ğamälgä kerä almawı säbäpläre turında belgeçlär fikerlären tıñlarsız, şulay uq Yevropa illärendä uram cıyınnarı täcribäse belän tanışırsız.
Urnov: (rusça) Xakimiätne waqıtında qulınnan totıp tuqtatırlıq oppozisiä bulmağanğa, räsmilär xalıqnı ber işetsä – ikençe tapqır işetmi qala. Kemder aşığıp qarar qabul itä, anı ğamälgä kertüne tizlätergä tırışa. Näticädä böten keşe aşığa – häm..... sataşu kilep çığa.
Elek transportta buşlay yörgän pensionerlar, älege taşlamadan qolaq qaqqaç yäşägän töbägenä qarap küpmeder östämä aqça aldı. Dönyanıñ iñ qimmätle şähärlärennän uzğan yıl New Yorknı da uzıp berençe unlıqqa kergän Peterburda olı yäştäge millättäşlärebez 100 sumğa närsä ala ala?
(fiker beleşü-audio)
Yäşäw däräcäse isemlegendä Ufa, Qazan, Tömännärne qaldırıp – Sembergä töşik. Anda xalıq östämä 100 sumğa närsä alırğa xiyallana?
(fiker beleşü-audio)
Mordovidädä olı yäştäge tatar abıye – tatar apasına qarağanda küpkä pissimistik fiker belderä.
(fiker beleşü-audio)
Rusiäneñ törle töbäklärendä xalıqnıñ yäşäw däräcäse turında mondıy yazmalarnı bez kiläse şimbä könne tağın birerbez, xörmätle tıñlawçılar. Älegä taşlamalar häm aqçalata kompensasiä turında söyläwne Germaniä häm Fransiä misalında däwam itäsem kilä. Germaniädä taşlamalardan bigräk – sosial kompensasiä kebek äyberlär kübräk qullanıla. Älege sistemağa inde uzğan ğasırnıñ 50-60nçı yıllarınnan birle nigez salınıp kilgän. Sosial yardäm küp balalı ğailälärgä, invalidlarğa, awıru olı keşelärgä, qaraw kiräk bulğan awıru balalarğa birelä. 5-6 distä yıl elek tözelgän älege sistemanıñ nigeze soñğı yıllarda cimerelä başladı, çönki sosial yardämgä moxtaclarnıñ sanı arta. Xäzerdän ük Germaniädä eşlägän här keşe ike pensionernı aşata.
Tabiği ürçü kimegängä bu san tağın da artır dip farazlarğa bula. Alay da Germaniädä zur xäyerçelek yuq, döresräge baylar belän yarlılar arasında upqın alay uq küzgä taşlanmıy. Xakimiätlär Germaniäne – sosial däwlät bularaq saqlap qalırğa teli, ämma bu bik awır bara. Soñğı waqıtlardağı üzgäreşlär biredä dä xalıqta rizasızlıq tudırdı. Azatlıq radiosınıñ Germaniädäge xäbärçese Yevgeni Bovkun''nan tulıraq mäğlümat tıñlıyq:
Bovkun: Xakimiätlär taşlamalarnı beterüne maqsat itep quymıy, alar däwlät çığımnarın qısqartırğa teli. Sosial yaqlaw sisteması küp sanlı dotasiälärne täşkil itä – balalarğa birelgän aqçalar, pensionerlar öçen yulda yörü öçen kompensasiä häm başqalar. Ämma älege sistema däwlätkä qıybatqa töşä başladı. İldä üseş – tabıştan kimeräk. Xäzerge waqıtta törle xäyriä çaraları, sosial yardäm kürsätü bik küp. Xakimiättäge säyäsi partiälär bolarnıñ barısın da qısqartunı yaqlıy.
Sosiolog Mark Urnov, yul taşlamaların aqçağa almaştıru – kiräkle çara, dip sanıy. Bügenge köndä Rusiädä här keşeneñ diärlek tege yäki bu taşlamağa iä bulırğa xoquqı bar.
Urnov: Büdjetta taşlamarğa digän küpmeder aqça bar ikän – nigä anı pensionerlarğa häm moxtaclarğa bülep birmäskä? Qullansınnar. Döres bit? Läkin korrupsiä yañadan üsäçäk. Xäterlisezme elek darularnı küpme urlıylar ide? Moña qarşı niçek köräşergä?
Qarşılıqlar häm uram cıyınnarın Fransiädä bik yaratalar. Ministr Martin Obri kertkän 35 säğatlek eş atnasın ozaytu mäs''äläse uzğan atnada parlamentta qaraldı. Obri qanunına üzgäreşlär kerteläçägen işetkän xalıq şunda uq uramnarğa çıqtı. Parlament eş säğaten ozaytunı xupladı, dimäk xalıq şul uq aqçağa kübräk eşlärgä tieş bulaçaq. 20 ğasırda Fransiädä hänär berlekläre oyıştırğan uram cıyınnarı timer yul, metro, elektr tä''minatı, poçta xezmäte häm hawa yulları şirkätlärendä eşlägännärgä – xezmät xaqların arttırırğa yardäm itte.
Böten bu ölkälär eşlären tuqtatqan xäldä – başqalar totıq itep alına. Yul xäräkäte tuqtıy, xatlar yörmi başlıy. Xakimiätlär – ildä tärtip buldıru öçen taläplärne öleşçä bulsa da ütärgä mäcbür. Ämma Fransiä turında söylägändä – şunı istä totırğa kiräk. Xosusi Fransiä belän däwlät Fransiäse ayırıla. Xosusi ölkädä eşläwçelär eş taşlasa – alar barı tik üzlärenä häm üz ğailälärenä ziyan kiterä. Däwlät ölkäsendä eşläwçelär – üzlärenä däwlät tarafınnan birelgän taşlamalarnı saqlap qalır öçen eşlären taşlarğa äzer.
Rusiägä häm bezneñ bügenge söyläşüneñ başına kire qaytıyq, xörmätle tıñlawçılar. Yulda buşlay yörgän pensionerlardan bu mömkinlek alındı, anıñ urınına 100-200 sum aqça birelde. Rusiädä pensionerlarğa saylaw mömkinlege birü ixtimalı bar ideme? Rusiä räsmiläre uramnan kilgän basımğa şaqtıy tiz arada bireşep, aqçanı äz genä arttırdı, qayber töbäklär üz pensionerlarına östämä aqçalar bülep birde. Rusiä mäğlümat çaraları monı xakimiätlärneñ xalıq fikerenä sizger buluı, demokratiä belän añlattı. Sosiolog Mark Urnov: Matur süzlär älbättä, ämma bezdä aldan kisätü sistemaları yuq. İrekle matbuğat yuq, opposiziä yuq. Biznes irekle mäğlümat çaralarına aqça birüdän qurqa, oppozisiä üz qazanında qaynıy. Xäzer ni öçen artqa kiteş kürenä? Cawabı bik ğadi – xäzer xakimiättä – çinovniklar. Alar cämäğätçelektän yıraq. Xalıq qarşılıq belderä başlasa – xakimiät qurquğa sabışa. Rusiäneñ yuğarı dairälärendä – "äflisün inqilabı" kilüe turında imeş-mimeşlär yöri. "äflisün inqilabı" närsä soñ ul dip sorıy başlasañ – alarnıñ berse dä añlata almıy. Xakimiät, üzeneñ köçe beter dä – saylawlarda tawışlarnı ğadel sanıy başlarğa kiräk bulır dip qurqa. Bigräk tä xalıqnıñ konservativ qatlamı sanalğan pensionerlar – uramğa çıqsa, ul ğına da tügel, sosial taläplär belän bergä säyäsi taläplär quya başlasa.....
Azatlıq dulqınnarında 100 sum dip isemlängän tapşırular şälkemeneñ berençese buldı bu. Kiläse atnanıñ şimbäsendä bez temanı däwam itärbez. Anda da sezne törle töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebez , belgeçlär fikerläre kötä. Şulay uq qayber başqa illärdäge uram cıyınnarı täcribäläre belän tanıştırırbız.
Gölzada Kamalova, Peterbur İrek Bikkinin, Mordoviä Ayrat İbrahim, Sember Alsu Qormaş


text:
Tatar qızları da SuperModel bulırğa teli
Tatar qızları çibärlekläre belän elek-elektän dan totqan. Zamança şartlarda çibär qızlarğa üzlären moda dönyasında kürsätergä mömkinleklär zur. 14 iyül könne Qazanda «Sin - SuperModel» isemle televidenie tamaşasın oyıştıruçılar berniçä distä Tatarstan qızın saylap aldı. Ğomumrusiä bäygesendä ciñüçene – 250 meñ dollarlıq kontrakt häm xalıqara çibär qızlar bäygesendä qatnaşu xoquqı kötä. Matbuğat oçraşuında äytkänçä, «Sin -SuperModel-2» tamaşasın oyıştıruçılar, qızlarğa çibärlek yağınnan ğına bäyä birmi, alarnıñ ni däräcädä qızılı şäxes bulğanın açıqlarğa tırışa. Modellär dönyasında maturlıq bilgeläre üzgärep bara, mäsälän xäzer, sarı başlı, zäñgär küzle, ozın ayaqlı ğına bulu citmi, yözneñ üzençälekkä iä buluı, qıznıñ söykemle söyäge buluı möhim ikän. Şulay uq, Mäskäw qunaqları äytkänçä, alar nindider millätneñ sıyfatların açıq çağıldırğan yözlärne kürergä telärlär ide. Qazandağı saylap alu turına 100 genä yaqın qız kilde. Ällä könneñ bik esse buluı qomaçaw itkänder, ällä qaysıları belmi qalğandır – bezgä bilgesez. Şuşı 100 läp ozın ayaqlı, 16-18 yäşlek qız arasında Tatarstannıñ rayonnarın, şähärlärennän, kürşe Çuaşstannan çibärkäylär dä bar ide. Mäskäwdän kilgän jyuri äğzäläre alarnıñ buy-sınnarın qaradı. Böten qızlarğa da ber uq soraw birelde: SuperModel bulır öçen sin närsä eşlärgä äzer? Qızlarnıñ küpçelege:mawıqtırğıç tormış belän yäşär öçen, teläsä närsägä barırğa äzer, dip cawap birde. Jyuri härber qızğa centekle bäyä birgändä, bülmäneñ tışında, basqıçta, qalğan qızlar, ozaq waqıt ayaq östendä basıp torıp, dulqınlanıp çiratın kötte. Qaysıberläre belän söyläşep aldıq, aralarında tatar qızları bulsa da, berse dä tatarça belmi bulıp çıqtı. Bäygedä qatnaşuçılar äytkänçä, alarnıñ model bulırğa, säyäxät itärgä, matur, bay tormış belän yäşärgä teläkläre zur, şunıñ öçen alar awırlıqlar belän köräşergä äzer. Bu bäygeneñ saylap alu öleşe genä ide äle, alda qızlarnı tağı da qatıraq sınawlar kötä. Çın tatar yözle qızlar bäygedä nindi bulsa ürlärgä ireşä alırmı, yuqmı – anı közen genä belerbez.Bikä Timerova.


text: Rusiä Xärbi Räsmiyi, Mäskäwneñ kiläse atna Bakıda bulaçaq söyläşülärdä, AQŞnıñ Üzäk Yewropada saqlanu raketaların urnaştıru planınnañ baş tartuı öçen basım yasayaçaqların belderde. Rusiä ğaläm köçläre baş urın basarı Aleksandr Yakushin, 18nçe Sentäbr söyläşülärendä, Rusiäneñ berençe maqsatlarınnañ berse, AQŞnıñ Polşa häm Çäxiäda roketa qalqanı urnaştıru planlanıñ tuqtatırğa çaqıru bulaçaq dide. Rusiä, AQŞ häm Azärbaycanlı räsmiläre, Bakıda Azärbaycannıñ Gabala radar stansiäseñ qullanu xaqında söyläşäçäklär.


text:
İran: Süriägä höcüm-islam dönyasına suğış iğlan itügä tiñ
İzrail Libandağı Xizbulla xäräkätenä qarşı höcümnären köçäytä bara, şuşı xärbi operatsiäneñ maqsatı itep ul älege radikal xäräkätneñ Libandağı tamırların qorıtunı quya. Berük waqıtta İzrail Libannıñ iqtisadi çeltärenä da höcüm itä, şunıñ aşa ul räsmi Bäyrutnı ildä Xizbulla eşçänlegen tuqtatuğa etärmäkçe. İzrail citäkçeläre Xizbulla häm Xämas ğämälläre artında Süriä, İran kebek illär tora dip belderä, bu isä xäzerge kierenkelekneñ kiñ Yaqın Könçığışqa cäyelü ixtimalın arttıra.
Ämma şuşı tırışlıqlarına qaramastan, İzrail üzeneñ uñışqa ireşüenä bik ışanmıy da kebek. Üzeneñ iminlegenä yanağan töp qurqınıç itep ul Xizbulla wä Xämasnı tügel, ä alar artında torğan illärne kürä. Xäzer inde İzrail wäkilläre şul illärne açıqtan-açıq atıy başladı, häm radikal'' törkemnärgä qarşı küpme genä köräşmä, alarnı oçındırıp torğan İran wä Süriägä qarata qırıs çaralar kürmi torıp, berni üzgärmäyäçäk, dip belderä. İzrailneñ Quşma Ştatlardağı ilçese Daniel Ayalon şul wäkillärneñ berse:
"Wäzğiatneñ xäzer naçarayuı artında, İzrailgä qarşı höcümnärneñ, ni qızğanıç, aldan uq Dimäşeq häm Tähranda äzerlänep quyuı yata", di İzrailneñ Quşma Ştatlardağı ilçese Daniel Ayalon.
Şul illärgä, bigräk tä İranğa Yaqın Könçığıştağı xällärne naçaraytudan nindi fayda soñ? Ul bit İzraildän dä, Libannan da şaqtıy yıraqta urnaşqan.
İnde telgä alınğan Daniel Alayon fikerençä, töbäktän beraz yıraqtaraq yatsa da mullalar idarä itkän İrannıñ anda ike maqsatı bar. Berençedän, ul töbäktäge dini xislärne tağın da qızdırıp, anda islamçı köçlärne nığıtırğa teli. Ä inde ikençe maqsat bulıp dönya iğtibarın İrannıñ şikle atom programmasınnan çitkä yünältü tora, çönki Tähran şıpırt qına üz atom qoralın eşläp yata, di Daniel Ayalon. Atnakiç İzrailneñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Mark Regev, ğomumän, Xizbulla urlağan ike yähüd ğäskärie İranğa küçerelä ala, dip kisätkän ide.
Ä İran yağı bu ğäyepläwlärgä nindi qaraşta tora?
İzrail ğäskärilären İranğa kiterü ixtimalın Tähran şunda uq kire qaqtı häm andıy farazlarnı "safsata" dip atadı. Ämma İran citäkçelege küpkä citdiräk belderü belän dä çıqtı. Prezident Mäxmüt Äxmädinecad, ägär dä höcümgä Süriä duçar bula qalsa, İran aña yardämgä kiläçäk, dip belderde. Şuşı ike il arasında çınnan ber-bereñne saqlaw kileşüe bar. İran prezidentınıñ bu kisätüe däwlät televideniäse aşa uqıldı:
"Ägär dä basqın däwlät, yäğni İzrail, yaña ber axmaq ğämäl qılıp Süriägä höcüm itä ikän, bu bar islam dönyasına qarşı yasalğan höcüm bularaq qabul iteläçäk häm İzrailgä tieşle cawap qaytarlıçaq", dielä prezident Äxmädinecadnıñ belderüendä.
Bu kierenkelekne kimetü, suğışlarnı beterü mömkinlekläre nindi soñ?
Alar älegä ällä ni küp tügel şul. Taraflar haman da üz taläplärennän waz kiçmi - İzrail ğäskärilären azat itüne şart itep quya, Xizbulla häm Xämas İzrail törmälärendäge köräştäşlären azat itüne teli. Diplomatik aradaşçılar öçen dä qır kiñ tügel. Quşma Ştatlar töbäktä İzrail yağın aluçı bularaq qabul itelä, anıñ Süriägä basım yasaw mömkinlekläre yuq. Şunı uq Berläşkän Millätlär oyışması xaqında da äytergä bula, anı Süriädä bik yaratıp betermilär - BMO Libannıñ elekke premyerı Rafiq Xaririne üterügä Süriäneñ dä qatnaşı bulu ixtimalın tikşergän ide. Şuña kürä älegä dönya illäre, törle citäkçelär doşmanlaşqan taraflarnı suğışlarnı tuqtatuğa öndäw belän genä çiklänergä mäcbür.
Kärim Kamal


text:
Qazan Ciñü bäyrämenä äzerlänä
Şulay da qayber veterannarnıñ törle yünäleşlärdä bürokratiä belän köräşep yörüen äledän äle işetep torabız. Häm, ni qızğanıç, yış qına bu köräştä äbi-babaylar ciñüçe bulıp çığa almıylar. Ä inde fatir bäyälären kütärgäç, olı yäştägelär qulların yuğarı kütärergä mäcbür buldılar.
Könnän-kön azaya veterannar. Sağışlı statistika: 2002 yılda ğına da Qazanda 800 yaqın keşe bu dönya belän xuşlaşıp kitkän. Şularnıñ küpmese xakimiätkä, yaqınnarına bäxil dip, räxmätle bulıp kitkänder - monısın statistika sanamıy. Ä qızğanıç...
Damir Ğısmetdin, Qazan


text:
Mäxäbbät radiosı tatar telendä söylämäyäçäk
19 sentäberdän eşli başlağan yaña radio 107,8 yışlığında urnaşqan. Kön däwamında annan mäxäbbät turında cırlar tıñlarğa mömkin. Monnan tış, efirda şulay uq könenä 6 märtäbä 3 minutlıq cirle yañalıqlar, hawa torışı çığarılışları qaralğan. İrtäle-kiçle tıñlawçılar teläkläre buyınça cırlar tapşıru programması da bar. Älege radio turında bezgä anıñ general direktorı Vyaçeslav Lopatin tulıraq mäğlümät birde.
Xäzer Qazanda mäxäbbätneñ dä üz radiosı bar. Yaña ğasır kompaniäse yaña proyekt başlap cibärde – şähärdä küplär kötkän populyar radiostansiä eşli başladı. Bezneñ partner – Love Radio oçraqlı räweştä genä saylanıp alınmadı. Bez qazanlılar arasında ütkärgän soraşular näticäsendä eş ittek. Citmäsä bezdä näq menä şuşı formatta buşlıq sizelä ide. Xäzer Qazannıñ FM-efirında Rusiädä bulğan barlıq radioformatlar täqdim itelä. Matur, moñlı köylär yañğırata, zamança alıp barıla torğan Love radio qazanlılarğa yaratqan şähärneñ meñyıllığına bik äybät büläk buldı
Love Radio-Kazan stansiäseneñ general’ direktorı Vyaçeslav Lopatin süzlärenä qarağanda, yaña radionıñ efirında maxsus bäygedä ciñep çıqqan alıp baruçılar eşläyäçäk.
Qazanda 19 sentäberdän efirğa çığa başlağan Love Radionıñ tarixı inde uzğan yılnıñ azağında başlanıp kitte. Näq menä şuşı waqıtta respublika xökümäte yärdäme belän Mäskäwdä başqa efirğa çığarğa teläwçelär belän yarışıp, Tatarstan-Yanga ğasır kompaniäse tağın ber yışlıqqa iä buldı. Ul waqıtta küplär yaña - 107,8 yışlığında nindi radio, närsä turında, nindi teldä söyläwe turında farazlar yasadılar. Qayberäwlär, menä xäzer Yaña ğasır radiosı ber ük cirdän tatarça da, rusça da tügel, ä bersennän ber teldä, ikençesennän – ikençe teldä täwlek buyı efirğa çığaçaq, dimäk, tatar telendä genä söyli torğan tağın ber radio buldırılaçaq, dip şatlanğan ide. Läkin älege ömetlär aqlanmadı. Bu düşämbedä efirğa çığa başlağan Love Radio barı tik rus telendä genä söyläyäçäk häm anda rus häm çit tellärdäge cırlar ğına bulaçaq. Rus telle cırlar efirnıñ 40 protsentın täşkil itäçäk, qalğanı – başqa teldäge cırlar. Alar arasında tatar cırları bulmayaçaq, älbättä. Bu xaqta da bezgä Vyaçeslav Lopatin xäbär itte.
Şulay itep, Love radio rus telle bulaçaq. Yaña ğasır radiosınıñ efirında da älegä üzgäreşlär kötelmi. Bu zur, xätta säyäsi mäs’älä, min bernärsä dä äytä almıym, monı Yaña ğasır kanalı citäkçelegennän sorarğa kiräk, dide Vyaçeslav Lopatin. Älegä Qazanda tatar telendä efirğa çığa torğan tağın ber kanal turındağı xıyallar tormışqa aşmadı. Ä mäxäbbät turında tatarça cırlarnı täwlek buyı äle haman da barı tik Tatar radiosınnan ğına tıñlarğa mömkin.Gölnaz İlgizär


text:
İran prezidentı Bushqa xat yulladı
BMOnıñ İminlek Şurası äğzaları New Yorkta Tähranğa qarata çaralar tikşergän mäldä, Iran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad kötmägändä Amerikan prezidentı George Bushqa xat yulladı. 1979 yılda mönäsäbätlären özgännän birle bu İslam respublikasınıñ Quşma Ştatlar belän berençe tapqır elemtägä kerü niäte bulıp tora.
"Bez, möselmannarğa xas itäğätlelek älegä xatnıñ eçtälegen açırğa mömkinlek birmi, xäzer bez qarşı yaqnıñ cawabın kötäbez, şunnan soñ qararbız" di İran prezidentı.
İrannıñ İminlek Şurası räise Ali Laricani bu xatnı İran belän Quşma Ştatlar arasında "diplomatia başı" dip atadı, ämmä anıñ süzlärençä, anda Tährannıñ qaraşı ber da yomşarmağan.
Amerikan räsmilärenä kilgändä, alar bu xatta atom nizağın xäl itü öçen nindi dä bulsa yaña çişeleş buluın kire qağa. Düşämbedä däwlät sekretare Condoleezza Rice, bu xatta, bezneñ qaraşnı üzgärtä alırlıq ber yañalıq ta yuq dide.
İsemnäre äytelmägän başqa räsmilär äyütençä, xatta İrannıñ Könbatış belän bäyläneşläre turında fälsäfi, tarixi, dini küzätülär urın alğan. Misal öçen, anda İzrail däwläten tözü dönyağa qimmätkä töşte, Könbatış demokratiäse xata budlı digän fikerlär bar.
Älegä räsmi Washington xatqa räsmi cawap birmäde. Anıñ urınına BMOnıñ İminlek Şurasında İranğa basım yasarğa çaqırğan qarar buldıru xästärlegen kürä. Düşämbedä New Yorkta 5 daimi äğza häm Germaniä qatnaşında oçraşu ütte. Oçraşu aldınnan Condoleezza Rice bolay dide:
"İran xalıqara cämäğätçelek taläplärenä buysınırğa tieş dip özderep äytergä waqıt citte", di Quşma Ştatlar däwlät sekretare.
New Yorktan kilgän xäbärlärgä qarağanda, oçraşuda urtaq fikergä kilenmägän. Britaniä belän Fransiä İrannı Şura taläplären ütärgä mäcbür itkän qarar ölgese täqdim itkän. Quşma Ştatlar belän Germaniä bu ölgene xuplağan, ä menä Qıtay belän Rusiä qarşı çıqqan.
Bu ölgedä İrannan uran baytuın tuqtatu, Xalıqara Atom idaräse belän xezmättäşlek itü taläp itelä. Buysınmağan oçraqta çikläwlär kertü, xättä xärbi köç qullanu qaralğan.
Qıtay wäkile Wañ Guangya Pekin köç qullanuu täqdimenä qarşı dide. Rusiä Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, İran atom qoralına iä bulmasqa tieş digän fiker belän bez barıbız da kileşäbez, ämmä Mäskäw bu nizaqnı söyläşülär aşa xäl itergä çaqıra dıde.
ali ğilmi


text:
Putinnıñ Politkovskaya turında süzenä qänäğätsezlek
Çeçnyänıñ premer-ministrı Ramzan Qadırov, Politkovskaya anıñ turında yazğan tänqıydi mäqälälär arqasında üterelde digän imeş-mimeşlärgä: “Anna Politkovskaya, äti turında naçar yazğanda, ul waqıtta anı mäxkämägä birergä, alış-bireşlär oyıştırırğa mömkin bulır ide. Ä çeçennar xatın-qızlar belän waqlanıp tormıy. Anna Politkovskayanıñ ülemen quşuçılar mine- Qadırovnı tağın ber tapqır qaraltırğa tırıştılar. Min xatın-qızlarnı ber qayçan da ütermim häm ütergänem dä bulmadı”,-dide.
Anna Politkovskaya sişämbe könne Mäskäwneñ Troyıkurovskiy zıyaratında cirlände.


text:
İrannıñ Yuğarı Milli İminlek Şurası başlığı Hassan Rohani, Yevropa räsmiläre belän İrannıñ qayber atom eşçänleklären tuñdırıp toru ixtimalı turında söyläşülär bara, dip xäbär itte.
Ämma sişämbe könne Amerika Quşma Ştatları Däwlät Departamentı wäkile Richard Boucher, Waşington İrannıñ wağdälärenä ışanıp betmi, dip belderde: (audio) "İran räsmilärennän – sentrifugalarnı citeşterüne häm qullanunı tuqtatırğa cıyınabız digän süzlär işetsägez dä – soñıraq alar – yuq dip äytäçäk" dide Boucher. Şulay uq kiçä Däwlät sekretare Colin Powell Tährannıñ atom programmasın Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası tikşerergä häm kiräk bulsa cäza bilgelärgä tieş, dip belderde. Germaniädä kansler Gerhard Şröder parlament aldında, İrannıñ atom programmasına borçıluın citkerde. Waşington Tährannı atom qoralı citeşterüdä ğayepli, Tähran monı kire qağa.


text:
Keşe xoquqları torışın küzätüçe Human Rights Watch oyışması, Gruziä räsmiläre totqınnarnı cäberläwne beterä almadı, dip belderde.
Bügen yasalğan älege belderüdä "2003nçe yılda Eduard Şevardnadzenı bärep töşerügä kitergän "göl inqilabınnan" soñ tözelgän yaña xökümät törmälärdä köç qullanuğa qarşı ber ni eşlämäde, dielgän. Human Rights Watch oyışmasınıñ Könyaq Kavkaz belgeçe Matilda Bogner, bügen Gruziä başqalası Tbilisidan bezneñ radioğa, xökümät kürgän çaralarnıñ näticäse yuq diärlek, dip söyläp birde:
"Xökümät qayber reformalar ütkärde, plannarı tağın da zurraq. Ämma, yasalğan adımnarnıñ ällä ni näticäse bulmağanın kürdek. Cäberläw häm ezärlekläw turında bik küp şikäyätlär bar, häm alar äle dä tikşerelmägän. Cäberläw öçen cäza alğannarnıñ sanı küp tügel."
Human Rights Watch oyışması xisabı "Gruziä: Bilgesez cäberläw reforması" dip atala.


text:
Dj ibrahim Çelik Rihanna Disturbia Dinle
Dj İbrahim Çelik Dinle, Dj İbrahim Çelik Mp3, Dj İbrahim Çelik 2012, Dj İbrahim Çelik, Dj İbrahim Çelik Dinle, Dj İbrahim Çelik müzikleri,Dj İbrahim Çelik full dinle, Dj İbrahim Çelik şarkıları indir, Dj İbrahim Çelik, Dj İbrahim Çelik online Dinle, Dj İbrahim Çelik Şarkı sözleri, Dj İbrahim Çelik Konser, mp3 indir, Klip izle, Dj İbrahim Çelik Bedava Dinle, Dj İbrahim Çelik, Dj İbrahim Çelik Yeni Şarkılarını Dinle, Dj İbrahim Çelik 2011, Dj ibrahim Çelik 2012 Albümü indir


text:
Yunıs Kamaletdinov: Bez ğayepsez möselmannarnı yaqlap çıqtıq
Bögelmädä terakt oyıştıruda ğayıplänüçe öç möselman xaqında uzğan tapşırularıbızda söyläp kildek, xörmätle tıñlawçılar. İskä töşerep ütäbez, Fänis Şäyxetdinov, Timur İşmoratov häm Rawil Gomärov uzğan yılnıñ berençe ğinwarında Bögelmä şähärendä gaz torbasın şartlatuda ğayıplände. Ämma belgeçlär monı texnik avariä dip sanıy. Uzğan yılnıñ sentäber ayında “Bögelmä eşe” mäxkämädä qaraldı. Prisyajnıylar mäxkämäse möselmannarnı ğayıpsez dip taptı. Häm alar irekkä çığarıldı. Tatarstan prokuraturası isä qarşılıq belderde häm Mäskäwdä Yuğarı mäxkämäneñ qaraşı belän bögelmälär yañadan qulğa alındı.
Comğa irtäsendä milli xäräkät wäkilläre Tatarstan prokuraturasınıñ ğämällärenä qarşı piket oyıştırdı. Milli xäräkät wäkilläre bu ğämällär möselmannarğa, tatarlarğa qarşı maxsus eşlänä dip sanıy. Bötentatar ictimaği üzägeneñ ber qanatı räise Yunıs Kamaletdinov söyli:
Bu inde sistemağa kerep bara. Yıl yarım waqıt däwamında Räfis Kaşapovnı borçıdılar, törle törmälärdä yörttelär. Monı prokuratura eşläde. Annarı Älmättäge dürt möselman belän dä şulay buldı, axırda barıber çığarırğa mäcbür buldılar. Menä xäzer bögelmälär eşe. Bez monı döres dip tapmıybız. Häm möselmannarnı yaqlap, prokuraturağa qarşı çıqtıq. Piketqa törle mäğlümat çaraları kilde. Xalıq bu ğämälne ähämiätle dip taptı. Kiläçäktä dä ğayıpsezlärne yaqlap, qarşılıq belderäçäkbez.Respublikanıñ prokuratura wäkilläre isä milli xäräkät wäkilläreneñ ğayıpläwlären nigezsez dip sanıy. Tatarstan prokurorınıñ massaküläm mäğlümat çaraları belän eşläw buyınça yärdämçese İldar Möxämmätcanov söyli:
Bu yalğış fiker. Keşelärne din häm başqa mäs'älä buyınça ezärlekläwgä Tatarstan prokuraturasınıñ häm şulay uq respublikanıñ Yuğarı mäxkämäseneñ dä bernindi qatnaşı yuq. Äye çınlap ta Fänis Şäyxetdinov, Timur İşmoratov häm Rawil Gomärovnı mäxkämä ğayıpsez dip taptı. Tatarstan prokuraturası isä mäxkämä eşe döres alıp barılmadı dip sanap, bu xaqta Rusiäneñ yuğarı mäxkämäsenä citkerde. Rusiäneñ yuğarı mäxkämäse mäxkämä qararın ğämäldän çığardı häm Tatarstanğa älege eşne yañadan tikşerü öçen cibärde. Bu alarnı ğayıpläw yäki ğayıplämäw maqsatınnan eşlänmi, çönki mäxkämäneñ berençe qararı qabul itelgändä qanun häm qağidälärne bozu oçraqları buldı.Al'bina Zäynulla


text:
Rusiädä xatın-qızlar arasında eçkeçelek arta: Tömän
Rusiädä eçkeçelek turında söyläw yañalıq tügel. Läkin soñgı 10-15 yılda xatın-qızlar arasında eçkeçeleknen artuı yaña problema bulıp tora. Xatın-qız ir-atqa qarağanda tizräk eçkeçega äylänsä dä, räsmi sannarda monı küru mömkin tügel. Rsiä Sälämätlek Saqlaw Ministırlığı alkoholiklarnıñ biştän ber äleşe xatın-qız dip belderä. Tatar-başqortlar arasında da wazğiät ğomum Rusiädän ällä ni ayırmalı tugel. Monı urındagı xäbärçelärebez äzerläp cibärgän yazmalar kürsatte. Tömän Narkologiä Üzägenen aşıgıç yärdäm bülege başlıgı äytüenä qarağanda, soñgı 3 yılda Tömändä eçuçe xatın-qızlarnıñ sanı 11%qa artqan.
Aleksandr Morguşin äytkän eçüçelär armiäseneñ sanın mäktäp uquçıları könnän-kön arttıra tora. Xäzer xätta baliğ bulmağan qız balanıñ şähär uramınnan ğına tügel, awılnıqınnan da sıra şeşäse kütärep kitep baruı ğädäti küreneşkä äylände.
Tübäntäwde rayonı Tarman mäktäbeneñ 11nçe sıynıf uquçıları Salawat belän İnğa äytüenä qarağanda pivo eçkäneñne kürsälär, yä işetsälär mäktäpkä çaqırıp kirägeñne birälär. Äti-äniläreñnän 500 sum ştrafnı da suırıp alalar. Tarman mäktäbeneñ qanunnarı qatı. Mäktäp mödire Cämilä Tuyçikova äytüenä qarağanda mäktäptä yuğarı sıynıfta uquçılar arasında tämäke tartuçı da yuq. Ber öç-dürt yıl elek isä tänäfes arasında köyrätüçelär bulğan.
“Bez mäcbür itep naçar ğädätne taşlattıq”,- di mäktäp mödire. Ä şulay da Tarmanda eçärgä yaratuçı xanımnar yuq tügel. Balalar baqçasında peşekçe bulıp eşläwçe Kafiä Baldaşova fikerençä, böten närsä dä keşeneñ üzennän genä tormıy şul. Däwlät tä närsäder eşlätä.
-Töptän-töptän uylap qarasañ, min uylıym keşeneñ üzennän dip. Beraz däwlätebez dä närsäder eşlätä alarnı dip äytim mikän? Açulanmaslar mikän şulay dip äytsäm. Çönki alarğa subsidiymı, ällä närsälär birälär, şul aqçağa alar bezneñ xalıq äytkänçä imänep yatalar. Bez subsidiäne alabız. Bezgä şul citä. Çastnıy eşkä kerep kitälär. Anda kersälär aldalap alarnı “Troyqa”mı, “Kompozitsiä”me...
-Arzanlı eçemlek belän ağulıylarmı... -Bezdä alar ber-ike bar. -Alar sezneñ yaxşı yäşägänne kürep tormışqa tartılasıları kilmi soñ? -Yalqawlıq. Töptän kilgän, mojet äti-änilärennän kürep şulay bulğannardır dip uylıym.
Tömän narkologiä üzägeneñ kiçektergesez yärdäm bülege başlığı Aleksandr Morguşin Rusiädä qabul itelgän qanunnarnıñ ütälmäwe: yäşläre citmägännärgä alkogol''le eçemleklärneñ satıluı, şäxsi kibet xucasınıñ bu xälgä qomsızlıq arqasında küz yomuı, annan soñ arzanlı, ämma keşene tilertä torğan eçemleklärneñ küpläp citeşterelep, alarnıñ qatğıy kontrol''dä bulmawınıñ da tiskäre yoğıntısın äytep uzğan ide. İşetkänegezçä awıl apaları bolarğa östäp näseldän häm ğailädän kilä torğan ğadätlärne dä kire qaqmadı. Tömän yanındağı Kırınkül mäktäbe mödire Alevtina Manqayevanı tıñlıyq äle.
Min üzem küp kenä yıl uqıtam. 1995 yılnı yaxşı ğına klass çığardım. Klassıymda yaxşı ğına qızlar bar ide, malaylar bar ide. Qaysısınıñ änise eçkän, äçü yulına bastılar. İnğa isemle qızım mäktäpne 4-5 kä dä beterde. Änkäse-ätise bik eçä ide. Qız berençe yıllarnı tormış itärgä tırışıp baqtı. Annarı üze dä uñışsız kiäwgä çığıp üze dä şul yulğa bastı. Bala tudırdı. Balası üsep bezgä mäktäpkä uqırğa kerde. 2 nçe klassta uqi. Ul qızğa 25 yäş. Yäşläy tudırdı. Otdel sotsial''noy zaşçitanı çaqırtıp min ul malaynı aldım. Küz yäşlärem aqtı. Qıznı da cällädem. Minem küz aldımda üste bit ul qız. Anıñ malayı da minem küzemdä tudı.
Şundıy moment bar. Änkä-äti eçsä balağa awırraq tormışta. Opora yuq. Gosudarstvobıyzda eş yuq. Mäktäpne beterä ikän andıy malay, xäzer bit böten cirdä alalar aqçağa. Uçilişçe bulsa da aqça tüläp kerergä kiräk. Andıy semyänıñ aqçası yuq tülärgä. Bala uqı almıy, uqı almasa üzenä eş taba almıy. Urnaşa almıy dönyada.
Yelsin waqıtlarında xatınnar da kübräk eçä ide. Araqlar kübäyde. Şuña qızıq bulıp, keşe kübräk eçep kitte. Şundıy volna bulıp aldı, keşe araqını taşlap pivo eçärgä kereşte. Pivo arzan, isertä. Xalıq pijonı zıyansız dip uylıy. Şuña eçä dä eçä. Pivo eçkän keşe ul tizräk öyränä. Aralarında xatınnar da küp öyränep aldı. Xäzer tormışıbız yaxşı bulsın, dönyabız yaxşı bulsın digän xatınnar kübäyde. Kübe kodirovat''sya itte. Yarım keşe eçep ülep tä aldı bit. Yarım keşe opomnitsya itep, menä Krıynküldä äytämen, yullar salındı, ğaz ütte. Böten xalıq üzläreneke öylären maturlıy başladılar. Yarım täräzädä ğömer ştora bulmağan, ştor poyavlyat''sya iltergä kereşte.
Awılğa gaz kerü, asfal''t yul salınu uramdağı pıçraqqa ğına tügel, ä tormış batqağına çumıp yäşäyeş problemalarına şeşä muyınına menep atlanıp anıñ yäşel pıyalası aşa qarawçılarda da ömet çatqısı uyatırğa mömkin. Aleksandr Morguşin da sotsial problemalar xatın-qıznıñ şeşä belän duslaşuına kiterä dip äytte.
Nail Alan, Tömän


text:
Zur miting Samarnı selketep aldı
Oktäberneñ 25- dä Samarnıñ üzäk mäydanı- Kuybıyşev isemendäge mäydan umarta qortı oyasın xäterlätte. Mäydan xalıq belän şığrım tulı ide. Soñğı un yılda mäydanda törle piketlar, mitinglar uzdı, läkin dä monıñ qädär xalıq diñgezen baş mäydan berençe kürde. Näfrät cıyını– “Samar şähär türäsen xalıq üze saylap quyarğa tieş!”- iseme astında uzdı. Eş şunda ki soñğı ber yılda Samar şähär Dumasına saylawlar näticäsendä küpçelek deputatlar bulıp oligarx köçlär üzläreneñ wäkillären saylatıp quya aldılar. Ä soñğıları kilep kerügä ber genä närsä belän şöğellänä başladılar. Samar şähär ustavın üzgärtep Samar merın deputatlar arasınnan bilgeläp quyunı maqsat itep quydılar. Cirle yustitsiä orğannarı bu yaña ustavnı terkämägäç Tübän Novgorodtan okrug yustitsiä wäkilläre üzläre kilep, ustavnı terkämägän Anna İwanuşkinanı häm İğor Xrulevnı eştän azat itep üzläre möherne alıp qul quyıp yaña, xalıqqa qarşı ustavnı terkäp kitkännär. Şulay itep, yaña Ustav nigezendä Samar merın deputatlar arasınnan deputatlar saylıy.
Oktäberneñ 25- dä irtänge unnar tiräsendä mäydanğa xalıq ağıldı. Xalıq cıyının citäkçelär üzläre oyıştırğanlığı küzgä bärelep tora ide. Mäydanda kvadratlap- kvadratlap xalıq basqan, qullarında- transparantlar:
“Şähärgä xalıq saylap quyğan mer kiräk!”
“Xalıqqa qarşı Ustav- Samarda demokratiäneñ yuqqa çığuı digän süz.”
“Mer saylaw xoquqınnan ayırmağız.”
“İske Ustav – deputatlar öçen zakon ul.”
Kuybıyşev isemendäge mäydan- ul Samarnıñ Qızıl mäydanı dip äytergä bula. Oktäberneñ 25- dä biredä qartlardan alıp alqa taqqan yegetlärgä qädär, bökräyep barğan äbilärdän alıp yap- yäş qızlarğa qädär mäydannı tutırdılar.
Mönbärgä kütärelüçelär dä törle qatlam keşeläre ide, läkin dä çığışlar eçtälege ber buldı.
Petr Monastıyrskiy çığışı:
“Xörmätle yaqtaşlar, monıñ qädär xalıqnı min mäydanda berqayçan da kürgänem bulmadı. Monıñ qädär xalıq Ciñü könendä genä cıyılğan ide. Bez mitingtan ciñep kitärgä tieşbez. Yaña Ustavnı yazuçılarnıñ töşlärenä Kirgiziä, Gruziä kerä. Bez, Samar şähärendä, mernı xalıq saylap quyu yağında.”
Soñınnan mitingtağılar Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa tübändäge möräcäğätnamäne qabul ittelär.
“Xörmätle Prezidentıbız!
Samarda xalıqnıñ konstitutsion xoquqı – ul saylap quyu häm saylanu xoquqı bozıla. Ber törkem deputatlar Samar merın üzläre arasınnan saylap quya torğan Ustavnı terkädelär. Bu federal' qanunnarğa qarşı häm iske şähär Ustavına da qarşı. Şunısı ğäcäpländerä, deputatlar yaña ustav proyektın matbuğatta bastırmadılar häm xalıq fikeren belmädelär. Bez şähär yazmışın oligarxlar qulına birmibez!
Oktäberneñ 18- dä Tübän Novgorodtan kilep Samarnıñ yaña ustavın terkäp kittelär. Bu bernindi xokuki normalarğa sıymıy. Xalıq cirle üzidarä xoquqınnan mäxrüm itelä.
Rusiä yustitsiä orğannarındağı çinovniklarnıñ pozitsiäläre añlaşılmıy.
Xörmätle Rusiä Prezidentı, Sezdän konstitutsion xoquqlarıbıznı yaqlawığıznı soralabız. Samarnıñ däräcäle, maqtawlı grajdannarınnan torğan delegatsiäne qabul itüegezne sorıybız. Bu delegatsiä Sezgä zur industrial' Samaranıñ çın xälen söyläp biräçäk»,- dielä möräcäğätlämädä.
Oppozitsiä dä oyada qaçıp- posıp yatmıy. Mitingnıñ iñ qızğan çağında xalıq dulqını arasında mäydanda gömbälärdäy qızıl cirlektä yazılğan zur- zur plakatlar kütärelde. Ä andağı yazmalar tübändäge eçtäşlektä ide:
“Limanski- oligarx.”
“Çinovnik- iñ naçar monopolist.”
“Limanski- kit!”
“Toraq- kommunal' xucalığı tarifların xalıq kontrole astına»
Bu plakatlarnı köçle taza yegetlär kütärep tordı, alarnı saqlawçılar tağın da köçleräk häm kübäw ide. Menä şunda xalıqnıñ mäydanda nigä küp ikäne añlaşıldı, çönki yaña ustavqa qarşılar belän yänäşä yaña ustavnı tormışqa aşırırğa etläwçelär dä yänäşä basqannar ikän. Läkin dä Samardağı çäçäk atuçı korrupsiä yaña Duma däwerendä qaysı yaqqa yünäler, monısı älegä bilgesez.
Samarda säyäsi möhit tınıçlıqta tügel. Äle gubernator Titov ta “Rossiyskaya gazeta”ğa birgän äñgämäsendä “regionnarnı oligarxlar qulğa alırğa mataşa” digän fikerne äytkän ide. Säyäsi sizgerlekkä iä bulğan Titov bu süzlärne yuqqa ğına äytmägänder, älbättä. Ataqla finans- sänäğät törkeme Rusiäneñ qayber töbäklärendä üzlärenä kiräk keşene gubernator itep quya aldılar. Samar şähär Dumasına da finans- sänäğät törkeme üzlärenekennän quyaçaqlar bit. Moña qädär et belän mäçe şikelle yäşägän Limanski belän Titov kinät duslaştılar, dimäk ikeseneñ dä ayaq aslarında ut yana.
Qırğızstan, Gruziä, Uqraina variantı Rusiädä ölkä bieklegendä Samarda sınalırmı? Monısın waqıt kürsäter. Mäydanda xalıq küp ide, läkin dä bit küplär üzläre kilmädelär, alarnı mäydanğa bügenge şähär xakimiäte avtobuslarda alıp kilde.
Şamil Bahautdin,Samar


text:
Rusiä belän Ukraina gaz nizagında kileşte
Timoşenko yasagan çığışında: “Barlıq kileşü kägazlarına qul quyı öçen ike taraf arasında urtaq qararga kilü bik awır buldı. Gazprom häm Naftogaz şirkätläre wäkilläläre kiräkle kägazlarnı äzerläde. Kilüşü kägazlarına qul quyılgannan soñ, Yewropaga gaz cibärü eşe tizdän başlanaçaq.” dip äytte.
Gazprom Ukrainaga gaznı Yewropadagı möştärelärenä satqan bäyädä, 1,000 kubometrına 450 dollarga satırga taqdim itkän ide. Bu bäyä uzgan yıl bäyäläre belän çağıştırganda 2 tapqırga qıybatıraq.
Kiçäge söyläşülär waqıtında Rusia şulay itep Ukrainaga gaznı Yewropa bäyälärenä qarağanda 20 % taşlama belän satırga kileşte.
Bu yılgı nizaq säbäple gaznı taşlamalı bäyägä satırga kileşkän Putin, kiläse yıldan başlap Ukraina tulı bäyäne tüliyäçäk dip belderde: “Bez şul uq waqıtta Ukraina belän 2010 yılnıñ 1 gıynwarınnan başlap, ber nindi çıgarma yäisä taşlama kertmiçä gaz satu häm gaz transit bäyälären Yewropa bäyälärenä nigezlänep bilgelärgä kileştek” dide.


text:
Azatlıq awazı Yaña Ğasırdan kitä
Bügen fivralneñ 28-se, ä irtägädän başlap Tatarstandağı Yaña Ğasır radiosı Azatlıqnıñ ber säğätlek programmasın birüne tuqtata. Soñğı söyläşülär näticäsendä Azatlıqnıñ Yaña ğasırda älegä 20 minutlıq ber yañalıqlar blogı belän qaluı xaqında kileşende, ä inde asıl programmanı tıñlawçılarıbız "salqın suğış" yıllarındağı kebek qısqa dulqınnarda işetä alaçaq.
Xäzer küplär sükkän Gorbaçovnıñ üzgärtep qoruı Azatlıqnı da şul kilbätsez qılanulardan azat itkän ide. Ä inde 1998-nçe yılda Azatlıqnıñ töp ber säğätlek tapşıruları ğomumän Tatarstan radiosı, soñraq Yaña Ğasır dulqınında yañğırıy başladı. İrtägän alıp bu tuqtatıla.
İñ ayanıçı şul - Yaña Ğasır citäkçelege üze Azatlıqnıñ Yaña Ğasır dulqınınnan kitüen hiç telämi. "Bez mäcbürbez, Mäskäwdäge federal xakimiät bezgä basım yasıy", di alar. Süz dä yuq, Rusiädä xäzer xällär başqa, üz eçke eşlären üze xäl itä başlağan tatardan bu xoquqın äkrenläp kire ala baralar, häm bu yaqtan qarağanda, Yaña Ğasır citäkçelären bez yaxşı añlıybız. Mäğlümät taratu eşen Mäskäw üz qulında nıq tota, kiläse yılğa bilgelängän prezident saylawları aldınnan ul tağın da nığıyaçaq, dip kötärgä bula.
Ä inde Yaña Ğasır belän Azatlıqnıñ araları yaxşı buldı häm yaxşı bulıp qalır dip ömetlänäbez. Alarnıñ üz täqdime belän xäzer Yaña Ğasırda Azatlıqnıñ keçeräk ber közgese çığa başlayaçaq. Ul 20 minut däwam itäçäk, häm anda Azatlıqnıñ töp programmasında yañğırağan ayırım xäbärlär keräçäk. Azatlıqnıñ Tatarstanda şaqtıy ğına tıñlawçısı buluın bez beläbez, monı yıl da ütkärelä torğan sotsiologik tikşerenülär dä yaxşı kürsätä. Şuña da bez Yaña Ğasır täqdimen qabul itäbez. Şundıy urtaq qaraşka kilügä Azatlıqnıñ Tatarstandağı tıñlawçıları da bulıştı diärgä bula, alarnıñ qayberläre Azatlıqnı yaqlap xätta Miñtimer Şäymievkä dä xat yullağan.
Ämma berük waqıtta 20 minutnıñ ber säğätlek tulı programmanı alıştıra almawı da kön kebek açıq. Azatlıq Qazan yä Tatarstan yañalıqların ğına söylämi bit, anda dönya xäbärlären dä, tatar-başqortlar yäşägän töbäklärneñ xäl-äxwäle turında da işetep bula. Alarnıñ barısın da 20 minutqa sıydıru mömkin tügel. Şuña da asıl Azatlıq, çın Azatlıq qısqa dulqınnarda bulaçaq. Häm İnternetta.
İnternet digäne bik caylı ber närsä ul, xörmätle tıñlawçılar. İrenmiçä kerep qarağız äle sez Azatlıqnıñ internet säxifäsenä - anda tapşırunı teläsä qayçan tıñlap bula. Sezgä bu eştä balalarığız, onıqlarığız yardäm itä ala - ber uñaydan, alar da tere, saf tatar telen işeter sezneñ belän bergä.
Qısqası, bezne FM dulqınınnan ayırsalar da, telägän keşegä, irekle mäğlümätkä susağan keşegä, Azatlıqnı yaqın itkän tıñlawçılarıbızğa başqa mömkinleklär qala. Häm biredä bit süz Azatlıqnı yaratu-yaratmaw turında da tügel. Süz irekle, başqa törleräk mäğlümätkä ixtiac bulu turında. Ä ul ixtiac bar, Azatlıq Tatarstandağı başqa radiolar birmägän mäğlümätne birä. Monı bezne söymägännär dä tanıy, häm iñ qızığı, alar da tapşırularnı tıñlıy.
Süz azağında Azatlıqnıñ Tatarstandağı bar tıñlawçısın da isemläp sälämläp çığarğa telär idem, ämma bu hiç mömkin tügel, moña bezgä täqdim itelgän 20 minut qına tügel, bügenge ber säğät tä citmäs ide. Şuña da Azatlıqnıñ bar tıñlawçıları wäkile itep respublikanıñ törle töbäklärendä yäşägän, bezne kön sayın tıñlap barğan berniçä canatarıbıznı sälämläp tämamlar idem. Qabatlap äytäm - alar isemnären atap beterep bulmağan bar tıñlawçılarnı gäwdäländerä - Älmättäge Qarabaş awılında äle genä 77 yäşen tutırğan Şärip ağa Fäsxetdinov, Arçadağı Qazanbaş awılınnan Saniä apa, Baltaçnıñ Borbaş awılınnan Zäynäxetdin abıy, Aznaqaydan İğlimä Şäydullina, Qazannan Älmirä Ädiätullina - Azatlıq sezneñ belän xuşlaşmıy, dönyalar rätlängänçe sawbullaşıp qına tora.
Kärim Kamal


text:
Aytıslar
Aytıs - qaraqalpaq xalq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı retinde erteden tilge alınıp keldi. 1939-jılları O.Kojurov ha'm Q.Ayımbetovlar aytıstın' folklorımızdın' bir janrı retinde ko'rsetse, 1951-jılı N.Baskakov qaraqalpaq folklorın tu'rlerge bo'lgende juwap ha'm aytıstı qız-kelinshekler qosıqlarına kirgizip belgilegen edi. Qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerin pu'tini menen izertlew jumısın qolg'a alg'an, ol tuwralı u'lken izertlew dereklerin N.Da'wqaraev o'zinin' doktorlıq dissertatsiyasının' birinshi tomın folklorg'a arnap, onnan qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' janrlarına tallaw bergen edi. 1950-jıllardın' basında pitken bul jumıs 1959-jılı basıla basladı. 1977-jılı u'sh tomnın' birinshi folklorg'a arnalg'an tomı N.Da'wqaraevtın' "shıg'armalarının' tolıq jıynag'ı" menen (2-tom) o'z aldına kitap bolıp basıldı.
Usı kitapta N.Da'wqaraev "Aytıs ha'm juwap" degen temada berilgen bo'limde, qaraqalpaq da'stu'rlerinde qız-jigitlerdin' otırıspa merekelerinde uyqasımlı, astarlı so'z benen aytısıwlar og'ada ko'p jıynalg'an. Bunday poetikalıq so'z benen aytısıw juwaptan baslanadı. Juwap demektin' ma'nisi egerde birew astarlıq, poetikalıq so'z benen sizge tiyip, ilip so'ylese sizde bul kisinin' so'zine ılayıqlı poetikalıq so'z benen juwap qaytarıwın'ız kerek. Qaraqalpaq da'stu'rinde juwaptan jen'iliw uyat sanalg'an. Juwap sol aytısqan waqıttag'ı payt, ha'reket, waqıya menen baylanıslı boldı. Ma'selen, jigit u'yge kirip kelip, u'yde otırg'an qızlardı ko'zge ilmey so'ylegendegi juwap aytıstın' bir tu'ri.
Jigit:
- Haw kim eken desem,
- Qızlar eken g'oy.
I- qız:
- Ha' qız adamnın' xorıma,
- Ko'zge ilinbes tarıma?
II - qız:
- Ko'zin'e mayda temeki az ko'rineme?
Jigit:
- Tawdın' jırası bar,
- Ha'r so'zdin' ma'nisi bar,
Qız:
- Amanbısan' quda bala?
Jigit:
- Tentektin' aqılı tu'sten keyin degen.
A'lbette bunda juwap aytısları qaraqalpaqlar arasında ha'zirgi ku'nde de ko'plep ushırasadı. Toy merekesiz jol-jo'nekey aytıla beretug'ın, bir-birewdi utıw ushın qollanılatug'ın juwap aytısları qız-jigitler, jigitler-kelinshekler arasında og'ada ko'p.
Folklordag'ı shayırlar aytısın jazba a'debiyattag'ı aytıstan o'zgeshelikleri joqarıda ko'rsetip o'tilgen edi. Folklordag'ı shayırlar aytısı mısalında A'jiniyaz benen Qız Men'eshtin', Mansur menen Da'menin' aytısların ko'rsetse boladı. Jazba aytıslarda bul aytıstın' o'zgesheligi folklorg'a ta'n bolg'an, olar bir-biri menen duslasqan waqıtta, yadtan shıg'arıp awızeki aytısqan. Shayırlar aytısqanda umtılıw-umıtıw ko'rkem so'zinin' ku'shliligi menen aytılıwınan degen oydın' teren', sheber, o'tkir beriliwi menen bayqaladı. A'jiniyaz benen Men'eshtin' suw boyında ko'risip birinshi aytısı bılay baslanadı:
A'jiniyaz:
Tosınnan jaw kelsede tartınbag'an,
Ko'ldegi u'yrek-g'azday g'an'qıldag'an,
Qudasha sa'lemberdik ko'riwden-aq,
Ju'zlerin'iz jazg'ı tanday jarqırag'an,
Men'esh:
Sag'an men suwda turıp na'zer saldım,
Ag'eke sa'lemin'di a'lik aldım,
Keyinirek turın'ız, keyingenshe,
Kelgenin'di g'apılda bilmey qaldım.
A'jiniyaz Qazaqstan shayır qızı Men'esh penen bir neshe jerde ko'zbe-ko'z, ju'zbe-ju'z turıp yadtan shıg'arıp aytısadı. Olar suw boyında, qonaqta, toyda aytısqan so'zlerin xalıq yadında saqlang'an. Bul aytıs 1878-jılı Tashkentte shıg'arılatug'ın "Tu'rkstan walayatı" (11-12sanları) gazetasında basılg'an. Bul aytıs mazmunı ha'm ko'rkemligi boyınsha folklordag'ı qaraqalpaqlar ushında, qazaqlar ushın da, shayırlar aytısının' o'z aldına "Klassikalıq shın'ı" desek boladı. Bul aytısta ko'rkem so'zdi qurastırıwdın' sonday ma'nili u'lgileri bar, bulardı basqa aytıslardan tabıw qıyın. Haqıyqatında da eki tuwısqan xalıqlar shayırlarının' aytısı folklordın' tariyxında, a'debiyatımız tariyxında bezep turadı. Sonday-aq Mansur menen Da'menin, Altın menen Seydalının aytıslarının da a'hmiyeti u'lken.
Solay etip qaraqalpaq folklorındag'ı juwap aytısları menen awızeki, ju'zbe-ju'z turıp yadtan aytatug'ın shayırlar aytıs janrın qurap turadı ha'm usılar aytıs degennin' ne ekenin an'latadı.
Belgili bir-eki tariyxsız, belgili bir waqıtsız, belgili bir orınsız eki jaqtın' yadtan shıg'arıp aytıwısız aytıs degendi ko'z aldın'a keltiriw qıyın. Bul janrdın' o'zgesheligi de usında.


text:
Sişämbedä Yerusalemdä İzrael premiere A.Sharon fälästinle kollegası M.Abbas belän oçraşıp xalıqara yaqlanğan tınıçlıq planın ğämälgä quyu mäsäläsendä söyläşülär alıp bardı. Mätbuğatnıñ eşlekle atmosferada ütte dip beldergän oçraşuda ike premier tınıçlıq planınıñ ğämälgä quyuluın qarap baraçaq 4 urtaq komitet oyıştıru turında kileşkän.
Sişämbedä 4nçe märtäbä küreşkän Abbas belän Sharon berençe märtäbä ikäüläp kenä cämäğätçelek aldında kürende. Alar yardämçeläre belän 2säğättän artıq däwam itäçäk söyläşügä başlağançı mätbuğat oçraşuı ütkärde. . .här ike citäkçe dä tınıçlıqta yänäşä yäşäü ömede belderde. Premier Mäxmud Abbas (audio) sezneñ belän konflikt säyäsi häm ul säyäsi çaralar belän betereläçäk .Bez izrael xalqına doşman tügel häm alar belän konfliktnı däwam itterü niätendä tügelbez.
Premier Sharon bugen bez här ike xalıq öçen yaña mömkinçelek , yaxşıraq kiläçäk aldında torabız. Solıxqa alıp baraçaq politik xäl çarası tabu öçen här törle tırışlıqnı kürsätäçäkmem , bu minem missiäm , minem wazıifam bulıp tora dip äytep tağı (audio)
bez sezneñ belän suğış telämibez. bez seznen belän idarä itärgä sezneñ yazmışnı bilgelärgä telämibez. Bez sezneñ belän tınıçlıqta , yänäşä yaxşı kürşelär kebek berberenä xörmät kürsätep xezmättäşlek itep yäşärgä telibez. İke citäkçeneñ berberseneñ qulların samimi yılmayu belän qısıp bernindi aradaşçısız cıyılışqa kerep kitülärn kürü 33 ay däwam itkän intifadadan soñ häm fälästin häm izraelle televidinie tamaşaçıları öçen şaqqattırlıq xäl bulğandır. Cıyılışta M.Abbas Sharonnnan ber yıldan artıq Ramallada öy sağı astında totılğan Yasir Arafatnıñ irekle säyäxät itüen sorağan. Sharon İzrael, Arafatqa Ramalladan Ğaza Sızıgına ğına barırğa röxsät itä ala digän cawap qaytarğan, Sharon 2002nçe yılda NYT gazetasına birgän ängämädä dä näk şulay dip beldergän ide. Ämma Sharon başqa mäsälälärdä kübräk bögülüçänlek kürsätep İzrael törmälärendä totılğan 5meñ çaması fälästinleneñ irekkä çığarılaçağın beldergän. Ul iminlek saqlau köçlärennän qaysı totqınnarnıñ irekkä çığarıla alaçağın soraşqan . Räsmilär qulları qanğa buyalğan fälästinnär törmälärdä qaldırılaçaq dip äytä. Fälästin iminlek ministırı Mäxmut Dahlan totqınnar mäsäläläse fälästin xakimiäteneñ abruyın töşerähäm yaqlaunı kimetä dip belderde ''tınıçlıq yulı ''dip yöretelgän xalıqlara solıx planına esasän premierelär 4 urtaq komitet tözü turında kileşkän. Komitetlarğa amerikannar da qatnaşa. Bu komitetlar iminlek, ekonomik üseş, köç qullanu , legal häm politik ayırmalıqlarnı qarap baraçaq. Waşington Sharon belän Abbas yasağan belderülärne xuplap çıqtı. Çärşämbedä amerikan räsmiläre fälästinnärgä Könbatış Üzäne häm Ğazada qorallı bäreleşlärdä cimerelgän cämäğätçelek binaların tözätü öçen 30million dollarlıq yardäm biräçäklären iğlan itte. Çärşämbedä aldan kileşälgäneçä İzrael köçläre Bäyt äl Lehemnän çıgenep, iminlek kontrolen fälästinnärgä tapşırdı. Xärbi maşinalar,tanklar üzäktän çigensä dä , şähär tiräsendä İzraelneñ kontrol punktları qala. Yäkşämbedä bilgele bulğança fälästin radikal törkemnäre waqıtlıça atışlarnı tuqtatıp torırığa yäğni İzraelgä hööcüm itmäü qararı qabul itte. yaqın Könçığış şartlarında çağıştırmaça tınıçlıq xökem sörä dip äytergä kiräk. yäkşämbedän birle 2 genä keşe üzterelde. İzrael tışqı eşlär minsitırı Silwan Shalom bugen radio çığışında yaña çınbarlıq xökem sörä, minemçä fälästinnär yünäleşne üzgäretergä teli dip belderde . Min saqlıq belän genä bälkim dip kenä äytäm
färidä xämit, praga


text:
Yuşenko: Ukrainadağı säyäsi nizağnı saylawlar ütkärep kenä çişep bula
Ukrainadağı säyäsi nizağ başlanuğa inde ikençe atna kitte. İke yaq ta, küpmeder pozitsiäsen yomşartsa da, krizistan çığu yulı kürenmi. Parlament räsmi räweştä taratılğan häm Prezident belän premyer ikeseneñ dä tarafdarları uramda ciyıla. Kilep tuğan wäzğiät xaqında söyläşer öçen “Azatlıq” radiosınıñ Ukrain xezmäte Ukraina Prezidentı Viktor Yuşenko belän äñgämä ütkärde. Anda Viktor Yuşenko, säyäsi nizağ saylawlar aşa ğına çişelä ala, dip belderde.
Prezident ber genä äyberne äytmäde. Ul saylawlar qayçan ütkärleläçäk? Räsmi töstä saylaw aldı kampaniäse inde başlandı häm tawış birü 27 mayga bilgelände. Ämma kiçä, Prezident berektäşe, İminlek häm saqlanu däwlät şurası sekretare Vitaliy Hayduk, Prezident, parlamentnı taratu häm waqıtınnan elek saylawlar ütkärü qararınıñ ütäleşen tuqtatıp toru mömkinlegen isäptän çığarmadı, dide.
Bu saylawlarnıñ waqıtı küçerelü mömkinlegen añlata. Häm bu şulay uq, bu waqıt eçendä parlament üz eşen däwam itterä alaçaq digän süz. Küzätüçelär, Yanukoviçnıñ kompormiska taba adım yasawın bilgeli. Ul qayber şartlar ütälgän oçraqta waqıtınnan elek ütkärelgän saylawlarda qatnaşa ala aluın belderde. “Azatlıq” radiosı belän bulğan äñgämädä Yuşenko, ike yaqnıñ da üz ara söyläşüe däwam itelüe turında äytte.
“Bez tağın şul yağıbız belän ayırılabız. Bez äwzem räweştä söyläşep torabız. Xakimiätneñ här tarmağı arasında daimi aralaşu bara. Parlament, xökümät, prezidnet xakimiäte arasında aralaşu häm fiker alışu mäsäläsendä ayırımlanu yuq”
Bäxäsle mäsäläne qaraw Konstitutsiä mäxkämäsendä 17 apreldä başlanırğa tieş ide. Ämma 18 xökemdarnıñ 5-se, säyäsi basımğa zarlanıp, mäsäläne qarawdan baş tarttı.
Şul uk waqıtta, nizagnı xäl itü öçen xalıqara däräcädä tırışlıqlar kürelä. Rusiä häm Polşa diplomatları Kievta, säyäsi nizağnı xäl itü yulları turında söyläşte. Yevropa parlamentı vitce-prezidentı Marek Siwiec Brusseldä, Ukrainadağı xällärne oyrängännän soñ, matbuğat oçraşuın ütkärde . Läkin Yuşenko, Ukraina, üz nizağın üze dä xäl itä alaçaq, di.
“Bu problemanı säyäsi yullar belän xäl itü möhim. Ukrainlılar monıñ aşa üzläre ütärgä tieş. Çönki bu täcribäne başqa cirdän alıp torıp bulmıy, bu säyäsi xezmät. Min, bez kileşügä söyläşülär, fiker alışular aşa ğına, ireşerbez dip ışanam. Bälkem bu dialog başta bik zur näticä birmäs, närsädäder çigenergä turı kiläçäk, närsänerder köç belän ütkärergä turı kiler. Menä şul räweşle bez kileşügä taba xäräkät itäbez”


text:
Qazan häm Baqıda zamança tözeleşlär borıñğı binalarnı cimerä
İnde bilgele bulğança Tatarstan başqalası kiläse yılda meñ yıllığın bäyräm itergä cıyına, xörmätle tıñlawçılar. Bügenge köndä Qazan üze zur ber tözeleşne xäterlätä. İske yortlar cimerelä, alarnıñ urnına zamança binalar torğızıla. Qazannıñ qayber tarixi binaların dönyanıñ mädäni mirasın saqlawçı YUNESCO oyışması üz qanatı astına alsa da – başqalada kön sayın istälekle urınnar yuqqa çığa bara. Gärçä meñ yıllıqnı bäyräm itkändä – şähärneñ borıñğılığın kürsätü möhim bulsa da.... Bu problema ber Qazanğa ğına qağılmıy. 12nçe ğasırdan birle farsı ğaskärläre, ruslarnıñ höcümnäre, watandaşlar suğışın häm 2000nçe yılda köçle cir teträwdän soñ da saqlanıp qalğan Azerbaycan başqalası Baqıdağı borıñğı şähär divarı xäzer cimerelü aldında qaldı.
Mir-Teymur Azerbayacan prezidentı İlham Alievqa, şähärneñ tarixi arxitekturasın saqlaw öçen çaralar kürüen sorap xat cibärgän. Üz möräcäğätendä azeri mimarçısı – iske şähärdä yaña tözeleş başlar aldınnan başta arxeologlar, seysmolog, kartograf , arxitektorlar kebek belgeçlär belän kiñäşläşüne sorıy.
Baqı yäşläre dä tarixi urınnarnıñ betä baruına bitaraf qala almıy. "İçäri şähärdä yaña binalar tözelä häm iske şähär cimerelä bara. Monı tuqtatırğa kiräk, çönki tizdän şähärdä barı tik biek binalar qalaçaq," dide uramdağı ber azerbaycan malayı.
2003nçe yılda iske şähärdä tözekländerü eşlärennän tış böten tözeleşne tuqtatırğa digän prezident färmanı dönya kürä. Ämma cirle xalıq süzlärenä qarağanda, monıñ ber näticäse dä yuq.
Näq Qazan Kremle kebek ük Baqınıñ iske şähäre uzğan yıl UNESCO''nıñ tarixi miras isemlegenä kertelde. Şuşı oyışmanıñ Parijdağı wäkile Fumiko Ohinata säbäplären menä niçek añlattı. "Bezne 3 mäs''älä borçıy: 2000nçe yılnıñ noyaberendä bulğan köçle cir teträw näticäläre, zamança binalarnıñ "basıp aluı" häm iñ borçığanı – ilneñ üzendä borıñğı mirasnı saqlap qalu säyäsäte bulmawı," dip belderde UNESCO wäkile. Qazanda da tarixi binalar urnınna tözelgän zamança saraylar häm kottedjlar – zur problema bulıp tora. Başqalada tarixi mirasnı saqlaw idaräse bulsa da – annan arxitektura ürnäklären cimerü öçen röxsät alu bik qıyın eş tügel digän tä''sir qala. Bügen Qazanda Açıq Universitet dip isemlängän proektnıñ ikençe sessiäse tämamlandı. Anda qaralğan mäs''älälär arasında – Tatarstandağı tözeleşlärgä kübräk investisiälär cälep itü häm şul uq waqıtta bulğan mirasnı saqlap qalu. İke könlek cıyında Mäskäw häm Peterbur mimarçıları, strategik öyränülär belgeçläre, Qazan xakimiäte wäkilläre qatnaştı. Ämma ni qadär genä söyläşülär barsa da – türälär häm belgeçlär, inde ber ni dä eşläp bulmıy, dip qul selti, ul arada Qazannıñ borıñğı möxite yuqqa çığa bara.
İğtibarlı tıñlawçılarıbız xäterläsä – Azatlıq dulqınnarında küptän tügel Amerikan mimarçısı, fotorässam William Brumfield belän Qazan arxitekturası turında äñgämä bulğan ide. Quşma Ştatlarnıñ Tulane Universitetı professorı Brumfield – Rusiäne gizep çıqqan keşe, Qazanda da küp tapqırlar bulğan. Borıñğı arxitekturanı saqlap qalu, ber Qazan probleması ğına tügel, dide ul. Häm Qazan, anıñ fikerençä, äle iñ naçar xäldä tügel.
"Qazanda – tarixi qorılmalarnı saqlawğa qarata yaxşı mönäsäbät sizelä. Äytik, timer yul vokzalı binası bik yaxşı saqlanğan häm tözekländerelgän. Qızğanıçqa qarşı bik küp başqa şähärlärdä bu binalar cimerelde."
Azerbaycan başqalasında kebek ük – Qazanda da şähärneñ borıñğı yözen saqlap qalu – räsmi dairälärne häm cirle xalıqnı bik borçımıy kebek. Brumfield däwam itä:
"Mine şul borçıy –yış qına borıñğı uramnarnı saqlap qalu öçen ber ni dä eşlänmi, bu eş ber keşegä dä qızıq tügel, binalar cimerelä, anda ut-su ütkärelmägän, şuña alarnı tizräk cimerü yağın qarıylar. ä bit moña başqa yaqtan qararğa, infrastrukturanı üsterü turında da uylanırğa bula"
Ägär dä borıñğı mirasnı saqlap qalu sisteması , moña teläk häm mömkinlek bulmasa – häykällärne UNESCO isemlegenä genä kertep saqlap bulmayaçaq, bu bik yaxşı añlaşıla.
Alsu Qormaş


text:
Quran
Arab xalqı ma'deniyatının', ulıwma islam dinindegi xalıqlardın' muqaddes ma'n'gi miyrası – Quran. Diniy alımlardın' tastıyıqlawınsha, "Quran" Allah Taalanın' Muxammed payg'ambarg'a wahiy qılg'an, jer ju'zindegi ba'rshe adamzatqa jibergen son'g'ı diniy ko'rsetpelerinin' toplamı. "Quranı Ka'rim" Allahtın' kalamı (so'zi) bolıp, onın' ha'r bir so'zi Allah ta'repinen so'zbe-so'z aytılg'an ha'm Jabreyil perishte arqalı Muxammed payg'ambarg'a s.a.s. jiberilgen. Allah Taala ta'repinen aqırg'ı payg'ambar Muxammed sallalahuw alayhi wassalamg'a jiberilgen bul son'g'ı kitap tap qıyamet qayım bolg'ang'a deyin adamlar arasında ma'n'gi a'melge asırıladı. "Quranı Ka'rim" tek belgili qa'biyle, xalıq ha'm ellerge g'ana emes, al ba'rshe adamzatqa, jer ju'zindegi barlıq xalıqlarg'a jiberilgen.
Quranı Ka'rimnin' wahiy qılıp jiberiliwi muqaddes ramazan ayının' jigirma jetinshi ku'ni tu'nde baslag'an. Sonın' ushın da bul ay muqaddes esaplanadı, oraza tutılg'an ku'nlerdin' jigirma jetinshi tu'nlerinde "Laylat ul Qa'dir", yag'nıy qudiret tu'ni, ilahiy qudiret payda bolg'an teberik tu'n dep ulıg'lanadı.
Quranda islam dini nızam-qag'ıydaları, isenim sha'rtleri, huqıq ha'm moral normaları, insan ushın paydalı bolg'an, ha'mme zamanlarg'a da tuwrı keletug'ın ha'm qıyametke deyin o'zgermeytug'ın hikmetli hu'kimler jazılg'an. Quranı Ka'rimnin' tiykarg'ı mazmunı ha'm maqseti adamzat ideologiyasında ko'p quraytug'ındı rawajlandırıw ha'm İslam dinin orınlaw.
Quranı Ka'rim 23 jıl dawamında ko'n'ilge sin'dirilgen. Muxammed payg'ambardın' s.a.s. buyrıqlarına muwapıq Quran ha'r qıylı ko'lemdegi 30 bo'limge 114 su'rege bo'linedi ha'm 77439 kaliyma, 325743 ha'ripten ibarat 6236 ayat jaylastırılıp, ha'r bir su'rege at berildi. Qurannın' son'g'ı ayatı Muhammed payg'ambardın' s.a.s. o'liminen 18 ku'n burın kewilge ornatıladı. Qurannın' birinshi su'resi - "Fatiyha", song"isi bir ju'z on to'rtinshisi "An-nas" su'resi.
Qurandag'ı su'reler Mekke ha'm Ma'diyne su'relerine bo'linedi. 86 su're, 4780 ayat Mekkede 610-622-jıllarda, 28 su're, 1456 ayat Ma'diynede 622-632-jıllarda ko'n'ilge jaylastılıg'an.
Quran Muhammed payg'ambar s.a.s. ta'repinen ja'mlenip toplam halına keltirilgen edi. Payg'ambar s.a.s. qaytis bolg"an waqıtta Quran sahabalar, qarıy-hafızlar ta'repinen tolıq yadqa alınıp, qurma ag'ashının' qabıqlarına, tastaxtalarg'a, teri ha'm basqa na'rselerge jazıp qoyılg'an edi. Sol da'wirlerde Quranda tolıq yadqa bilgen saqaba ha'm hafizlardan 30 adam sanaqta bar edi. Payg'ambardın' s.a.s. 24 wahiy jazıwshı ka'tipleri bolg'an. Olar gezekpe-gezek ka'tiplik qılg'an. Muxammet (sallalahuw aleihi wassalam) payg'ambardın' en' belgili ka'tibi Zayd ibn Sabit radiyallahuw anhuw bolg'an.
Mag'lıwmatlarg'a qarag'anda, Muxammed payg'ambar s.a.s. oqıwdı-jazıwdı bilmegen. Payg'ambar s.a.s.ayatlardı perishte Jabreyilden (aleyhissalam) esitip, yadlag'an ha'm saqabalarına aytıp, uyretip turg'an, olar bolsa yadlap alg'an. Payg'ambar s.a.s. ha'r bir jan'a ayattı qaysı su'rege tiyisli ekenligin ha'm ornın ka'tiplerge tu'sindirip turg'an. Quran su'releri usılayınsha 23 jıl dawamında yadqa alıng'an ha'm xatqa tu'sirilgen.
Quranı Ka'rim tariyxta u'sh ma'rte toplam halına tu'sirilgen. Birinshi ma'retebe Muxammed payg'ambar s.a.s. zamanında, ekinshi ma'rte xaliyfa Abiw Ba'kir Sıdıq da'wirinde, u'shinshi ma'rte xaliyfa Usman Zunnurayn zamanında Quraysh qira'a'ti (dialektinde) toplanıp kitap halında keltirilgen.
Quranı Ka'rim xaliyfa Usman buyrig"i boyınsha arabsha kufiy ha'ripte altı nusqada jazılg'an. Olardın' besewi quraysh qira'a'ti menen oqıwdı u'yretug'ın qarıy-hafızlar menen birge Mekke, Sham, Kufa Basra ha'm Ma'diynege jiberilgen. Altınshısın xalifa Usman o'zleri ushın alıp qalg'an. A'ne usı altınshı kitap u'stinde xalifa Usman sheyit boladı ha'm qanı Quran betlerine to'gilgen.
Xalifa Usman Quranin Amir Temur Basradan Samarqandqa keltirilgen. 1869-jılda Tu'rkstan general-gubernatorı Konstantin Kaufmannın' buyrıg'ı menen podpolkovnik Serov onı Peterburgke alıp ketti.
Bul Quran eki ta'repine jazılg'an 353 paraq - yag'ınıy 706 betten ibarat bolıp, onın' biyikligi 68 santimetr, eni bolsa 53 santimetr.
1917-jıldag'ı Rossiyadag'ı ma'mleketlik awdarıspaqtan son' Peterburgta du'zilgen İslam ken'esi sho'lkeminin' talabası ha'm Leninnin' 1917-jıl 9-dekabrde shıg'arg'an buyrıg'ı menen bul Quran Rossiya musılmanlarına qaytarıp berildi. Bashqurstandag'ı Ufa din mekemesinde 1924-jılg'a shekem saqlandı. Bunnan keyin Tu'rkstandag'ı tariyxıy mu'zeyler ha'm a'yyemgi estelikler boyınsha du'zilgen komitettin' talapnaması ha'm Rossiya hu'kimettinin' qararı tiykarında xalifa Usman kitap halına keltirgen Quran 1924-jılı 18-avgustta u'lken saltanan penen Tu'rkstan avtonomiyalı respublikası paytaxtı Tashkentte alıp kelindi. Ha'zirge shekem bul kitap ju'da' qa'sterlenip, ko'zdin' qarashıg'ınday saqlanbaqta.
Quran a'sirler dawamında musılmanlardın' en' qa'dirli kitabı bolıp keldi, bir de bir kimse og'an o"zgeris kirgize almadı, zıyanın tiygize almadı. Bul tuwralı Allah Taalanın' arnawlı ayatı tu'sirilgen: "A'lbette, bul zikirdi (yag'ınıy Qurandı) Biz o'zimiz na'zir qıldıq ha'm onı o'zimiz saqlaymız" (15-"Hisir" su'resi, 9-ayat). Ulamalardın' ta'riyplewinshe Quranı Ka'rimnin'
- janı - ta'ha'ret
- bası - baslama
- anası - "Fatixa" su'resi
- qorg'anı -"Ayat al-Kursiy
- qa'lbi -"Yasin" su'resi
- kelini -"Ar-rahman” su'resi
- qulpı -"Iqlas" su'resi
- tajı -"Mu'lk" ("Taba'rik" su'resi)
Quranı Ka'rimnin' so'zlerine bir o'zgertiw kigiziw, bir ha'ribin, ha'tteki ha'ripler belgisin o'zgertiw mu'mkin emes, qatan' qadag'an etilgen.
Quran ta'liymatının' oraylıq ideyası bir Quday tuwralı ta'liymat. Sonday-aq, onda iyman, Allag'a isenim, a'lemnin' jaratılıwı, perishteler, payg'ambarlar, axıret-qıyamet, qayta tiriliw, a'jel, İslam dininin' tiykarları ha'm basqada diniy ko'rsetpeler belgilip berilgen. Ondag'ı morallıq, huquqıy, ja'miyetlik, ekonmikalıq o'lshemler islam dininin' nızamları jıynag'ı - sha'riyatqa negiz etip alıng'an.
Basqa web-betler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
- Al-Quran online
- Al-Quran *.wav format


text:
Munxendäge xalıqara konferensiädä Rusiä Yewropada ğädäti qorallar külämen çikläwçe 1989-nçe yılğı kileşüneñ qimmätenä şik belän qarawın belderde.
Rusiä Saqlanu ministrı İvanov Yewropadağı Ğädäti Köçlär Kileşüe Yewropadağı bügenge çınbarlıqqa yaraqlı tügel dide. Bu kileşü xäzerge formasında totrıqlılıqnı saqlıy almıy, Yewropadağı xäzerge xärbi häm säyäsi tärräqiätne isäpkä alğanda, kileşügä quşılğan däwlätlärneñ mänfäğätläre balansın saqlamıy dide İvanov. Ämma Ul Rusiäneñ bu kileşüdän çığu mömkinlege turında berni dä äytmäde. 1989-nçı yılğı kileşü NATO häm Varşava blokları arasında 10 yıl çaması däwam itkän söyläşülärdän soñ tözelgän ide.
Münhendä iminlek mäs''älälärenä bağışlanğan xalıqara konferensiädä küpçelek Yewropa däwlätläreneñ, şulay uq AQŞ häm Kanadanıñ saqlanu ministrları häm başqa yuğarı räsmiläre qatnaşa.
Bu kileşü ğädäti köçlärneñ, yäğni xärbilärneñ, tanklarnıñ, xärbi oçqıçlarnıñ häm başqa tör qorallarnıñ Yewropada tege yäki bu urınğa küpläp tuplanuın çikli. Ul şulay uq ber yäki berniçä däwlätneñ başqalarğa yanawına yul quymas öçen Yewropanıñ ber öleşendäge köçlärne başqa öleşkä küçerüne çikli.
İvanov bu kileşüneñ ähämiätenä şiklänep qarawın berençe çiratta Rusineñ Gruziädäge, Dnestr buyındağı häm Tönyaq Kafkazdağı xärbi köçläre turındağı bäxäskä bäyläde. NATO däwlätläre, kileşüneñ 1999-nçı yılda İstanbulda yañartılğan variantı nigezendä älege xärbi köçlär häm alarnıñ qoralları ul urınnardan çigerelergä tieş dip isäpli. İvanov isä bu 1999-nçı yılğı kileşülär barı tik säyäsi teläklär ğena häm alar Yewropadağı Ğädäti Köçlär Kileşüeneñ üze belän bäyle tügel dide.
Rusiäneñ qatşı çığuı näticäsendä 99-nçı yılğı tözätmälär ratifikatsiälänmäde, şulay da İvanov Rusiä ratifikatsiäläwne kiçekterergä cıyınmıy dide. İvanov Rusiä Kaliningrad häm Pskov ölkälärendäge, şulay uq Leningrad xärbi okrugındağı xädäti qorallar mäs''äläsendä üz yöklämälären ütäde dide. Anıñ äytüençä uzğan 5 yıl eçendä alarda xärbi cihazlar häm tenika sanı 700 danägä kimegän.
İvanov bu kileşügä qarata tänqit çığışında şulay uq NATOnıñ qayber elekke Varşava blogı däwlätlären äğza itep aluı turında da äytte. May ayınnan Bolğarstan, Estonia, Latvia, Litva, Rumıniä, SLovakiä häm Sloveniä NATOğa quşılaçaq. İvanov älege 7 ilneñ äğza itep alınuı, alarnıñ 4-seneñ bu kileşüne imzalamağan buluı kileşüne näticäsez häm çınbarlıqtan ayırılğan itä dide.
Rusiä wäkile AQŞ häm NATOnıñ könçığış Yewropada xärbi bazalar açu niätlärenä borçılu belderde


text:
Programmabıznıñ xatın-qız mäsälälärenä ayrılğan öleştä bez yış qına xatın qızğa qarata köç qullanu turında söyläp kiläbez. AQŞta ütkärelgän sonğı tikşerülär köç qullanuçı ir at mifen yuqqa çığara.
(kölgä oçıra)
İr at qına xatın qıznı qıynami , xatın qız da irgä suğa, anı qıynıy, Sonğı tikşerülär öydäge köç qullanuda xatın qıznıñ rolen kire qağu, här ike cineskä dä fayda kitermiäçägen kürsätä. Älbättä xatınnıñ kübäk yaralanuı, awırraq xäldä qaluına beräü dä şiklänmi. xatın bälkim dä irneñ yañağına berençe bulıp çaltırata, suğa, ämma qarşı yaq köçleräk yışraq suğa, qıynıy.Yaña tikşerülär ,üzläreneñ yış qına uynağan urtaq rolne añlamau säbäple xatınnıñ kübräk yaralanu qurqınıçı aldında qaluın kürsätä. Oregon Sotsial Tikşerülär Üzäge Psixologı Deborah Capaldi süzlärençä, yaña näticälär ir genä köç qullana digän feminist ışanularnı , mifnı şik astında qaldıra. Capaldi berençe bulıp suqqan, yäki cawap qaytarğan xatın qız sanı uylanğannan küpkä kübräk di . Psixolog tikşerü näticälärendä xatın qıznıñ agressiv aktlarına , häm xatınınıñ höcüm itüennän qurıqqan irlär sanına şaqqattım dip äytä. Capaldi häm tağı ike xatın qız tikşerüçe böten ildä dävalau sisteması yañadan küzdän kiçerelergä tieş digän qaraşta. Çönki andıy programmalar ir atqa ähämiät birä, xatın qıznı çittä qaldıra. Yäğni mäxkämä ir atnı nindider rehabilitatsiä üzägenä cibärä , anda anı köç qullanudan vazkiçterergä tırışalar , xatın qız isä sıyınu yortına yäki nindider yardäm törkemnäre qaramağına tapşırııla, xatınğa köç qullanu belän bäyläneşe yuq dip qarala. Capaldi süzlärençä konfliktnı buldırmau häm dävalau här ir häm dä xatınnı küzdä totarğa tieş.Alarnıñ här ikese dä üz rolleren añlarğa tieş, ämma ir at xatın qıznı kübräk ğaribli alğan öçen aña mäxsus cawaplılıq yöklänergä tieş. Öç xatın qız ğalimä ayrım tikşerülär ütkärsä dä , alarnı küptän tügel genä ütkärelgän konferensiädä kümäk eşçänlek itep täğdim itte.Tikşerüçelär xatın qıznı ğäyeplämibez dip basım yasıylar Colombia Universitetı psixologı Miriam Ehrensaft bez kemder
ğäyeple dip äytmibez, yaña mäğlümät xatın qıznıñ da agressiägä qatnaşuın kürsätä.ägär dä bez moñı xatın qızğa beldermäsäk, alarnı qurqınıç asıtnda qaldıraçaqbız dip söyli. Öydäge köçqullanuğa qarşı koalitsiä isemle oyışmadan Rita Smith ir atnıñ köç qullanuçı xatın qızdan qurquına ışanıp betmi.Anıñ süzlärençä, qurqu öydäge här törle köç qullanuda qurqınıçlı faktor bulıp tora,köç qullanu öleşçä başqasınıñ xäräkät , qılanışın kontrol itü näticäsendä tua.New Hampshire Universitetı ğailä tikşerüläre laboraratoriäse direktorlarınnan Murray Straus ir at ta xatın qız da köç qullanuğa qatnaşa , ämma ul ğariblänü prosetları ber yk tügel di , Straus yaralanğan xatın qıznıñ tabip tarafnnan dävalanuı zarur , ir atnıñ xatın qızğa kitergän zian kübräk dip belderä. Konfrensiädä çığış yasağan İowa universitetı tikşerüçese Erika Lawrence yaña öyläneşkän parlarda köç qullanu eşen tikşerü näticälären bolay dip añlattı :yaña ğına kievgä çıqqan xatın qıznıñ öçtän ber öleşe ä yaña ğına öylängän ir atnıñ dürttän ber öleşe fizik agressiägä kerä. Bu tikşerü niçek ütkärelgän? Öyläneşü häm ğailä digän proyekt öçen Erika lawrence törkeme 172 yaña öylängän parnı oçraqlı räweştä saylap ala. İowa universitetı eşçe törkeme 6 ayda ber 4 yıl buyı bu parlarnı kontrol itä.. Lawrence parlarnıñ öçtän ber öleşeneñ fizik agressiä, yäğni ete, törtü, yäki nindider äyber belän suğu kebek eşlär eşläwen belderä. Bu xanımnıñ elegeräk tikşerüläre kievgä çıqqan yäki partnörı eblän bergä yäşäwçe xatın qıznıñ yartısı häm ir atnıñ öçtän ber öleşe fizik yaqtan agressiv buluın kürsätä. Partnörlar arasındağı köç qullanu teması minalanğan qır kebek. anda mäsälälärne bilgeläü dä bäxäskä säbäp bulıp tora. Qayberäülär talaşunı da suğışnıñ ber forması dip kürä. Törle tikşerülär törle yullar belän yasaldı. Kriminal statistik mäğlümät, xatın qızlar sıyınu yortlaınıñ birgän mäğlümät ir atnıñ xatın qızğa dramatik agressiäsen kürsätä. ( qayber tikşerüçelär ir at qayçaqta berençe bulıp xatın qıznıñ höcümenä duçar buluın añlamıy qala , moñı politsiägä dä äymi , yäki yaralanğan bulsa xastaxanägä dä barmi dip äytä. Tikşerülär näticäse köç qullanuda ir atnıñ tügel ä xatın qıznıñ kübräk zarar kürüen kürsätä. Xatın qıznıñ da ir atqa qarata köç qullanuın kürsätkän yaña tikşerülärne kiñ cämäğätçelek aldına quyu faydalı. Xatın qız täräqiäte öçen üzäktän Faye Wattleton min bu näticälärne cämäğätçelek iqtibarına täqdim itkän qıyu xatın qızlarnı xuplım, çönki dälillärne yäşerü belän bez ber nindi dä progress yasamıyaçaqbız dip äytä.
färidä xämit, praga


text: İnğuşetiäla federäl imenlek xezmäte binahı ergähendäge şartlaw säbäple häläk bulıusılar häm yaralanıusılar hanı äle bulha teüäl genä bildäle tügel. Tikşereü alıp barıusılar mäglümättärenä qarağanda, şartlatılğan maşina Çeçnyäla terkälgän. Unıñ xujahı la bildäle. Huñğı räsmi mäglümättärgä qarağanda, şartlaw mälendä 4 keşe, şul isäptän maşinala ultırğan üzzären ülemgä dusar itkän ike keşe ülgän. Yaralanğan tağı la ber keşe töndä dawaxanala wafat bulğan. Azatlıq radiohı xäbärsehe xäbär iteüensä, şahittar häm tabiptar başqa handarzı atay. Ul mäglümättär buyınsa 5 keşe ülgän. Tağı la 5 keşe dawaxanala yaqtı donyanan kitkän. Yaralanıusılar – 30 keşe samahı. Şartlaw kösö 1 tonna trotilğa tiñ bulğan.


text: Räsäyźä yıl hayın 100 meñ keşeneñ 66–hı, respublikala 46 keşe bıl awırıuğa dusar bula. Bıl sirgä tarıusılarźıñ 85 prosentı törmälä ultırıp sığıusılar. İrektän sikläü urındarında bulğan 100 meñ keşeneñ 2 meñdän aşıuı irekkä tuberkulez eläkterep sığa. Respublikanıñ tuberkulezğa qarşı köräş dispanserınıñ baş tabíbı Miñlenur Azamatowa äyteüyınsä, bıl sirgä tämäke tartıusılar, spirlı esemlektär menän mawığıusılar, narkomandar, teyeşle räweştä tuqlanmawsılar, yäğni immunitettarı qaqşawsılar yışıraq dusar bula. Şuğa kürä sirźe iskärteü ösön dörös tormoş alıp barırğa, yıl hayın flurografia ütep tororğa käräk. Bıltır Başqortostanda iñ küp awırıusılar Öfö, Blagoveçen, Börö qalalarında, şulay uq Mişkä, Salawat häm Nuríman rayondarında terkälgän. Respublikala äle 37 meñ keşe tuberkulez dispanserında iźäptä tora, ularźıñ 700-ö balalar. Tuberkulezdan arınıu yeñel tügel. Ber keşene dawalaw 3-9 ay dawam itä. Bıl sirgä dusar bulıusılar artaban da tabiptar küźätewe aźtında qala.