text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Seyran Saliyev, Marlen Asanov ve Server Zekiryayevni nezaret altında qaldırdı, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Dekabrniñ 7-nde mahkeme bu davanıñ daa bir mabüsi Memet Belâlovnı apiste qaldırdı.
Episi olar 2019 senesi fevralniñ 9-na qadar nezaret altında qalacaqlar.
Bundan evel Rusiyeniñ Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Timur İbragimov ve Ernes Ametovnı fevralniñ 9-na qadar apiste qaldırğan edi.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından «Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


c: text/html

text:
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri naziriniñ muavini İnna Golovançuk vaqtınca işğal etilgen topraqlar ile sıñırlarda, hususan Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki kontrol-keçiş noqtalarınıñ hızmet merkezlerindeki tibbiy noqtalarında COVID-19 testlerini bedava yapmaq planları aqqında tarif etti. Bu aqta o, «İnterfaks-Ukraina» agentligine bildirdi.
«Karantin sıñırlavları devam etse, (Ukraina ükümetiniñ kontroli altındaki – QA) kirişinde testler yapılacaq. Şimdilik er kes içün öylemi olacaq ya da tek alâmetleri olğanlar içünmi aytıp olamayım, amma bu mıtlaq olacaq şey», – dep qayd etti nazir muavini.
O, bu hızmet yılnıñ soñuna qadar peyda olur, dep ümüt ete.
Bundan evel nazirlik yarımadada koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı vaziyeti daa beter olğanı ve ilâclar yetmegeni içün Ukraina akimiyeti Qırımnıñ memuriy sıñırında gumanitar lagerlerini açmağa azır, dep bildirgen edi.
Kreml kontrolindeki Qırım parlamenti baş naziriniñ birinci muavini Yefim Fiks Qırımğa ve onıñ sakinlerine koronavirus ile küreşte Kyivniñ yardımı kerekmey, dep ayttı.
Keçken künü Qırımda 225 koronavirus hastası qayd etildi. Qırımda pandemiya vaqtında 10212 insan tüzeldi. Qırım sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, bu yuqunçtan epidemiya vaqtında 252 kişi vefat etti. Yılnıñ başından Aqyarda 4037 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 3470 kişi tüzeldi, 109 insan vefat etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi Tbiliside suv taşqını sebebinden elâk olğan insanlarnıñ tuvğanlarına taziyelerini bildirdi.
Bu aqta Meclis matbuat hızmeti bildire.
«Tabiat felâketi neticesinde olğan telefler sebebinden gürci halqına öz taziyelerimizni bildiremiz. Zarar körgenlerge şifa tileymiz. Gürcistan halqara toplulıqnıñ yardımı ile felâket neticelerini yoq etecegine inanamız», – denile beyanatta.
Tbiliside cumaertesi suv taşqınından 13 insan elâk oldı, ondan ziyade – ğayıp oldı. Gürcistanda iyün 15 künü matem künü olaraq ilân etilgen.


text:
YAÑI KELİNLERGE QULLANILĞAN ADETLER
Ananeler er halqnıñ eñ büyük zenginligidir. Urf-adetler ise onların keçmişini al-azırda akis köstergen küzgüsidir. Bu zenginlikler ise kelecek nesillerimizge berilecek eñ müim miraslarımızdır. Episi türk milletlerde olğanını kibi qadın tatar türklerde de qorantanıñ baş tacıdır. Bu sebeple de qadınların alışqanlıqlarına ve zekâsına çoq itibar kösterilir.
Tatar urf-adetlerine köre kelin evlengenden soñra ertesi künü, evine eñ yaqın quyudan su ketirmek mecburiyetindedir. Suyu tökmeyip ketirmek bir marifettir. O kün maalleliler yañı kelinni közeterler: yürüşine, vucudına ve qabiliyetine baqarlar. Kelinge öz istidatıni ve güzelliğini o kün er keske isbatlamaq kerek.
Bir diger anane ise yañı kelinge laqşa kestirmek. Laqşalar dane-dane ve ince kesilecekler. Keskende pıçaq hamurdan ayırılmacaq. Bu da kelinniñ aşhane marifetiniñ isbatıdır. Ayrıca tatar türklerde qız balalar kiçik yaşından itibaren tikme ve nağış işlerini ögrenmek kerekler. Kelin kelgen evde bu qabiliyetini de sergilemek kerek. Ciyez sandığı açılğan zaman içinden eñ az 20 dane nağışlı silecek çıqmasa tenbel kelin derler. Genç evlilerni ufaq balaları doğğan zaman, doğar doğmaz ufaq balanı ağzına bal ve qadar kimsege köstermezler. Nazarnı ve kem közlerni teserine inanırlar. Bulardan qorumaq içün de yastıqnıñ altına demirden kesici aletler (pıçaq, maqas) yerleştirler. Bebeyni adını da qırqı çıqsa qoyulur. Ad saylağanda bebeyni şahsiyetine ve daa soñraki ayat akımına akis olacaqnı sarı yağ sürterler. Bu ise kelecek ayatında barlık ve toqkluq içinde yaşacaqnı añlama kele. Tatarlar ufaq balanı qırqını çıqqana tüşüngenler içün baştan ufaq balanı qulağına ismini bağırıp söylerler. Bebey eşitken zaman külümsirese begengenini ve kelişkenini, ağlasa da begenmeyip, kelişmegenini tüşünürler ve başqa isim qıdırmağa başlarlar. İsim qararı berilse yaqın soylarnı ve qomşularnı çağırırlar ve imamnen beraber ezan çağırıp bebeyni qulağına üç kere ismi söylep ad qoyarlar. Aynı zamanda qorantanıñ kiçikleri tahta bir tasla kelgenlerden para toplarlar.
Tatar türklerde musafirseverlik çoq müim bir unsurdır. Yañı kelgen kelinlerni musafir qarşılama sanatlarına da diqqat eterler. Musafirge başta sofra donatırlar, aşatıpiçirirler daa soñra subet eterler. Tatarlarda ayaqta turıp subet etilmez ve ayıplanır. Atta musafir sevmegen insan degildir kibi atalar sözü bile bardır. Bunıñ kibi ananelerni vaqtınen küçlenip devam etmesi tatar türklerniñ urf-adetlerge olğan vefadarlıqnı ve sadaqatnı köstergiçidir.


text:
Kün astındağı Künikey qız
Жaлпы MәлiMeT
Tüpnusqası QR OĞK QQ, 9-bwmada, jynap tapsırğandar: M.Eskendirulı, Y.BayzaqoB.Ertek tömendegi jynaqtan alındı: «Babalar sözi»: Jüztomdıq. Astana, 2011. T.74. Qurast.: QasqabasoB S., Toyşanulı A, Nabyolla N.
MәTiH
Burınğı ötken zamanda bir jesir kempir bolıptı. Bul kempirdiŋ perzent degende jalğız balası bolıptı, mal degende on şaqtı eşkisi bolıptı. Bala eşkilerin bağıp jüredi. Bir künderde eşkilerin dalada jayıp jürip, bir top kyikti köredi, onıŋ işinde bir altın müyizdi kyik jüredi. Bala bul kyikterdi künde körip jürip, bir künderi şeşesine kelip:
—Dalada bir top kyik kördim, işinde altın müyizdi bir şubar kyik bar. Osı şubar kyikti ustap alıp, xanğa tartw qılsam, xan mağan sıylıq berer me edi?—deydi.
Şeşesi:
—Ustay alsaŋ, alıp bar, xan sıylıq berer,—deydi. Bir künderi bala dalada eşkilerin jayıp jürip, altın müyizdi şubar kyikti tağı da köredi. Sol arada bala әlgi şubar kyikti ustap aladı. Xanğa alıp jüredi. Xanğa apara jatqanda, xannıŋ üyiniŋ janında wәzir köredi de:
—Munıŋdı xanğa aparmay-aq qoy, mağan sıylap ket,—deydi. Bala:
—Joq, sağan әkele jatqanım joq, xannıŋ özine aparam,—dep wәzirge bermeydi.
Bala altın müyizdi şubar kyikti xanğa tartw qıladı. Xan wәzirin şaqırıp alıp:
—Bul balanıŋ tartwına sıylıq berwge bola ma?—deydi. Sonda wәzir:
—Joq, buğan sıylıq berwge bolmaydı. Bul kyiktiŋ astına qoyatın bir taq boladı, onıŋ eki qanatı boladı: biri altın, biri kümis. Biri altın sıwına malınğan, biri kümis swına malınğan. Kyik sol altın taqtıŋ üstinde turıp oynağanda, dünyeniŋ qızığın körgendey bolasız. Sizdiŋ saltanatıŋız sonda kelisedi. Bala sonı tawıp әkelsin, sonda sıylıq berwge boladı,— deydi.
Sonda xan balağa:
—Bul kyiktiŋ astına qoyatın tağı boladı, onıŋ eki jağında eki qanatı boladı. Eki qanatınıŋ biri altın, ekinşisi kümis swına malınğan. Sonı tawıp kel. Sonda sıylıq beremin, al taba almasaŋ, basıŋdı alamın,— deydi.
Bala munı estip, jılap şeşesine keledi. Şeşesi:
—Oybay, balam! Buğan bola jılamay-aq qoy, özim izdep tawıp әkeleyin,— dep jolğa şığadı.
Bir jerlerge kelse, bir top kyik dalada jayılıp jüredi. Top kyiktiŋ ar jağında jerdiŋ jarığın jamap bir kempir otır eken, buğan kelip, jumısınıŋ mәnin aytadı. Sonda jer jamap otırğan kempir:
—Mısır şaharınıŋ ber jağında bir şahar bar. Kyiktiŋ tağın istese, sonda isteydi, balanıŋ qolına mıŋ dillә berip, soğan jiber,— deydi.
Sonan balanıŋ şeşesi üyine qaytıp kelip, barlıq dünye-mülkin berip, eşkileriniŋ barlığın da berip, onıŋ üstine özi neşe jıl mal bağwğa bir bayğa jaldanıptı. Söytip, balasına mıŋ dillә qurastırıp beredi.
Bala mıŋ dillәni alıp, kyik astına qoyatın taqtı jasaytın Mısır şaharınıŋ janındağı şeberge jüredi. Birneşe kün jürip, şeberge keledi. Bala şeberge kelip, osınday kyik astına töseytin taqtı istetwge kelgenin aytadı. Sonda şeber:
—Mıŋ dillә berseŋiz, istey alamın,—deydi.
Sonımen mıŋ dillәsin şeberge berip, kyik astına qoyatın taqtı istetip alıp, bala üyine qaytadı. Kele jatsa, jolında bir ülken bәyterek tur eken, onıŋ tübine kelse, eki qudıq bar eken, birinşisinde altın sw, ekinşisinde kümis sw bar. Bala sol arada alıp kele jatqan taqtıŋ bir qanatın altın qudıqqa, ekinşi qanatın kümis qudıqqa malıp-malıp aladı. Bala taqtı alıp, üyine keledi. Erteŋinde xanğa alıp baradı. Aytqanınday taqtı bayağı altın müyizdi şubar kyiktiŋ astına qoyğanda, kyik oynap, sәn-saltanatın keltirip turadı. Xan wәzirin şaqırıp alıp, aqıldasadı.
Sonda wәzir:
—Joq, taqsır. Munısına da әli sıylıq berwge bolmaydı. Endi pәlendey jer astında ösken bir sulw altın ağaş bar, sonı әkelip sizdiŋ esik aldına ornatsa, sәn-saltanatıŋız munan әri keliser edi. Bala sonı tawıp әkelsin, esik aldına ornatsın. Sol waqıtta sıylıq berwge boladı,—deydi.
Sonda xan:
—Sol jerdiŋ astında ösken altın ağaştı әkelip, meniŋ esigimniŋ, aldına ornat, sonda sıylıq beremin,—deydi.
Bala tağı da altın ağaştı izdep ketedi. Birneşe kün jol jürip, bir jerlerge kelse, aldınan bir aq saqaldı şal şığadı. Bala öziniŋ izdep kele jatqan jumısınıŋ mәn-jayın әlgi şalğa aytadı.
Aq saqaldı şal:
—Osı betiŋmen jüre ber. Bir jerlerge barğanda byik tawlarğa kezdesesiŋ. Tawdıŋ bawırınan bir qoyan qaşar, sen sol qoyandı qwa ber, ol qoyan barıp bir jerdiŋ üŋgirine kirer. Sonda ol sol jaqtağı üŋgirge kirer, sen oŋ jaqtağı üŋgirge kir. Sonda qırıq urığa kezdesersiŋ, olar seni «öltiremiz» der, sonda sen: «Men әp-sәttiŋ işinde et pisire alamın»,—de. Sol waqıtta qırıq urı sağan et pisirtip, qarap turar. Sen etti qazanğa salıp, mına kezdikpen türtip qalsaŋ, et özinen-özi pisip şığadı,—dep balağa bir kümis saptı kezdik beredi.—Sonımen birneşe künge deyin sonda et pisirwşi bolıp jüresiŋ. Qırıq urı seni üŋgirge tastap, özderi sırtqa şığadı. Sol waqıtta tükpirdegi bir aq sandıqqa köziŋ tüser. Sol aq sandıqtı aşsaŋ, işinde bir kök sandıq, bar, sonı aşsaŋ, işinde qağazğa orawlı dәrini körersiŋ. Sol dәrini al da, piswli turğan etke sal. Sol waqıtta qırıq urı kezek-kezek kelip, esik aldında öle beredi. Sonan keyin sol üŋgirdiŋ işin aralap jürseŋ, izdegen altın ağaşıŋ sonda turar. Sen sol arada dәret alıp, eki parız namaz öte de altın ağaştıŋ butağınan qısıp, qolıŋmen ustarsıŋ. Eki ayağıŋmen ağaştıŋ tüpki tamırın basıp, eki köziŋdi jumsaŋ, sonda taŋ ata xannıŋ esiginiŋ aldına ağaş özi kelip ornar,—deydi.
Bala şaldıŋ aytwımen jürip kele jatsa, tawdıŋ üŋgirinen bir qoyan qaşadı. Bala qaşqan qoyandı qwa beredi. Qoyan bir jerdiŋ üŋgirine kiredi, bala da kirip ketedi. Aytqanınday, üŋgirde eki tesik kezdesip, qoyan sol jaqtağı üŋgirge kirip ketedi, bala oŋ jaqtağı üŋgirge kirip ketedi.
Üŋgirdiŋ işine kirip kelse, balağa qırıq urı kezdesedi. Bular balanı öltirmekşi boladı. Sol arada bala lezde et pisire alatının aytadı. Bala etti qazanğa salıp, bayağı şal bergen kezdikpen etti türtip qalğanda, et özinen-özi pisip boladı.
Sonımen olar balanı öltirmeytin bolıp, et pisirwge qoyadı. Bala birsıpıra waqıt sol qırıq urığa et pisirip jüredi. Bir künderde bala uyıqtap jatsa, büyirinen bayağı aq saqaldı şal türtip: «Etke toyğan soŋ, umıttıŋ ba?»—deydi. Bala oyansa, tüsi eken. Sol arada oylap tursa, bayağı şaldıŋ aytqandarı esine tüsedi, jan-jağına qaraydı. Şal aytqanınday, bir burışta aq sandıq tur eken. Jalma-jan kiltti izdep tawıp alıp, aq sandıqtı aşsa, işinde kök sandıq bar eken. Onıŋ işin qarasa, qağazğa orawlı dәrige közi tüsedi. Bala dәrini alıp urılardıŋ sırtqa şığwın aŋdydı. Bir künderi qırıq urı tesiginen sırtqa şığadı. Bala jalma-jan etti pisiredi de, dәrini etke şaşıp jiberedi. Sol arada qırıq urı birinen soŋ biri, kezek-kezek esik aldına kelip, topırlap öle beredi. Bala jan-jağına qarap, üŋgirdiŋ işin erkindikpen aralap jürse, jer astında jalğız ösip turğan ağaştı köredi. Sol arada altın ağaştı qolımen mıqtap ustaydı da, eki ayağımen tüpki tamırın basıp, eki közin jumadı.
Bala közin aşıp qarasa, taŋ sarğayıp atqan, altın ağaş¬tıŋ xan esiginiŋ aldında turğanın bir-aq köredi.
Taŋerteŋ xan wәzirlerimen altın ağaştı köredi. Burınğı burınğı ma, xannıŋ saltanatı tipti artıp ketedi. Altın qanattı taqtıŋ üstinde altın müyizdi şubar kyik oynap turadı.
Munı körip xan balağa ryza bolıp, sıylıq berwge barlıq wәzirlerin şaqırıp alıp aqıldasadı. Balanıŋ büytip baqıtı artqanın köre almay, wәzirleri kündeydi. Sonda wәzirleri jyılıp aqıldasadı: «Xanğa aytıp bul balanı tağı da bir kelmeytin jerge jumsayıq. Bәlendey alıstağı, kün astındağı Künikey qızdı tapsın. Munı bolsa da taba almay öledi, endi onı izdep barwşılardıŋ ölmey qaytqanı joq. Balanı sonda jibereyik»,—deydi.
Xan wәzirlerimen aqıldasadı:
—Kәni, balağa qanday sıylıq beremiz?—deydi. Sonda bayağı wәzir turıp:
—Taqsır, siz öziŋiz bolsaŋız qartaydıŋız. Sizde perzent joq. Bizdiŋ oyımızşa, qartayğan şağıŋızda sizge serikke jaraytın pәlendey jerde, kün astında Künikey degen qız bar. Bul bala sol qızdı tawıp әkelsin, sonda mıqtap sıylıq berwi¬ŋizge boladı,—deydi.
Xan tağı da balağa:
—Sol kün astındağı Künikey qızdı tawıp әkel, sıylıqtı sonda beremin,—deydi.
Bala Künikey qızdı izdep ketedi. Birneşe kün jürip kele jatsa, aldınan eki alaqanına eki tawdı salıp jürgen bir dәw kezdesedi. Bala bul dәwden jön suraydı, sonda dәw.
—Kün astındağı Künikey sulwdı izdep bara jatqan bala sen bolsaŋ, men joldas bolğalı jürmin,—deydi.
Bala:
—Sol bala men bolamın,—deydi.
Sonımen ekewi joldas bolıp kele jatıp jer tıŋdawşığa kez boladı. Bul da balağa joldas bolıp eredi. Tağı da jürip kele jatsa, aldınan eki köldiŋ swın eki urtına urttap jürgen tağı bir dәw kez boladı.
Bala jön suraydı. Eki köldiŋ swın eki urtına urttawşı:
—Kün astındağı Künikey qızdı izdep jürgen balağa joldas bolğalı jürmin,—deydi.
Sonda bala:
—Endeşe, men sol bolamın,—deydi.
Sonımen bul da üşewine qosılıp, törtewi joldas bolıp jüre beredi. Kele jatsa eki ayağına eki batpan tas baylap alğan, oydan-qırdan jügirip jürgen jelayaqqa kez boladı.
Bala jön suraydı. Jelayaq;
—Men kün astındağı Künikey qızdı izdep bara jatqan balağa joldas bolğalı jürmin,—deydi.
Bala:
—Endeşe, men sol balamın,—deydi.
Sonımen besewi joldas bolıp jürip kele jatsa, bir şuqanaqtan köp balalarımen tırmısıp şığa almay jatqan bir qumırsqanı köredi.
Bala qumırsqanı balalarımen şuqırdan şığarıp ji¬beredi. Sonda qumırsqa balağa ryza bolıp:
—Sender meni şuqırdan şığarıp jiberdiŋder, osı jaqsılıqtarıŋızdı men de aldarıŋızğa tiride bir kelti¬rermin. Men mına bir qanatımdı julıp bereyin, kerek bolğan kezde tutatsaŋ, dayın bolamın,—dep bir qanatın julıp beredi.
Bular kün astındağı Künikey qızdı izdep jürip ketedi. Kün astındağı Künikey qız Ot tawınıŋ ar jağında turatın bir xannıŋ qızı eken. Ol xannıŋ bir ülken kök töbet yti bar eken. Sol yt kün astındağı Künikey qızğa kele jatqan adam bolsa, sonıŋ dıbısın sezip, jüz şaqırım jerden aldınan şığadı eken. Qanday batır, mıqtı adamdar bolsa da kök töbet yt barlığın da jalğız özi qyratıp saladı eken. Qızdı izdep barğan adam saw qaytpaytın bolğan. Munı bilgen köp adamdar kök töbetten qorqıp, qızğa bara almaydı eken.
Balanıŋ joldastarımen kele jatqanın yt jüz şaqırım¬nan bilip aldarınan şığadı. Bir mezgilde kök töbet arsıldap jer dünyeniŋ şaŋın boratıp kele jatır eken. Bayağı taw kötergen dәw qolındağı bir tawın ytke jiberip qalğanda, töbet yttiŋ töbesinen jay tüskendey bolıp, yt tawdıŋ astında qalıp, tabanda sespey qatadı.
Ytti tawmen bastırıp öltirip tastap, bular tağı jürip ketedi. Bir waqıtta bular kün astındağı Künikey qızdıŋ üyine jetedi. Xan bulardan jön suraydı. Sonda bular:
—Osı jaqtağı kün astındağı Künikey qızdı izdep kelemiz. Izdep kelwşi mına otırğan bala, biz janına ergen joldastarımız,—deydi.
Sonda xan:
—Joldarıŋda bir kök töbet yt kezdesti me?—dep suraydı. Bular:
—Jolda bir küşikke kezdesip edik, bizdiŋ laqtırğan kesegimizdiŋ astında üni öşip, ölip qaldı,—deydi.
Xan bulardıŋ küşine qayran qalıp otıradı. Xan erteŋi¬ne, el-jurtın jyıp, balwan kürestiredi.
—Osı topta kimde-kim küresip jığıp, küşi assa, qızım¬dı soğan beremin,—deydi.
Xannıŋ eli jağınan bir ögiz balwan şığadı. Bala jağınan eki qolına eki taw ustap jürwşi dәw şığadı. Eki balwan küresip, dәw jığıp ketedi. Biraq xan, sözinen tanıp, bul jolı qızın bermey:
—Endi jayaw bәygeden ozıp kelgenge beremin,—deydi. Jayaw bәygege xannıŋ elinen bir jüyrik mıstan kempir şığadı. Mıstan kempir qolına eki şını araq ustap şığadı da, jolda jelayaqqa işkizip mas qılıp, özi jügirip ketedi. Bala tıŋşığa aytadı:
—Kim kele jatır eken, sonı tıŋdaşı,—deydi.
Tıŋşı tura qalıp tıŋdap: «Kempirdiŋ dıbısı bilinedi, jelayaqtıŋ dıbısı bilinbeydi,—deydi. Bala sol arada bayağı qolındağı kezdikti ustap edi, uyıqtap jatqan jelayaqqa dı¬bıs berip oyanadı, sol arada jalma-jan jügirip otırıp, kempirge jetedi. Qolına bir wıs topıraqtı aladı da, kempirdiŋ al¬dınan öte berip, topıraqtı közine şaşıp jiberedi. Kempir közin wqalap aşa almay jatqanda, jelayaq ozıp keledi. Xan sonda da qızın bermeydi. Qızın jasırıp tığıp qoyadı da:
—Kimde-kim qızımnıŋ qay jerde ekenin tapsa, soğan beremin,—deydi.
Bir mezgilde tıŋşı tıŋdap jürse, xan qızın jer astındağı bir üyge jasırıp qoyğan eken. Qız sol üyde keste tigip otırıp, qolındağı ynesin jerge tüsirip aladı. Tıŋşı tıŋdap bilip tawıp aladı.
Xan bulardı temirden salınğan qonaq üyge jatqızadı. Qonaqtar jatqan üydi sırtınan örteydi. Bular tün ortasında oyanıp ketse, üy örtenip bara jatır eken. Bәri de sasadı. Sol jerde köl urttawşı dәw urtındağı bir köldiŋ swın bürkip tastap, örtti söndiredi. Bular tıp-tınış uyqıda jata beredi. Xan bulardı öldi dep, külin qarayın dep kelse, bәri de tıp-tınış uyıqtap jatır eken. Xan tağı oylap, bir amal tabadı. Erteŋinde:
—Qırıq qızben qızımdı qatar turğızam, solardıŋ işi¬nen tanıp alğanğa qızımdı beremin,—deydi. Erteŋine qırıq qızdı bir tüsti kyindirip, qatarlap qoyadı. Qarasa, bәriniŋ kygen kyiminiŋ tüsi bir, eşkim taba almaydı.
Bala sol waqıtta bayağı qumırsqanıŋ qanatın tutatıp jibergende, qumırsqa kelip qırıq qız işindegi kün astındağı Künikey qızdıŋ aldınan şığadı. Bala kün astındağı Künikey qızdı tanydı. Sonımen xannıŋ basqa isteytin amalı bolmaydı.
Xan amalı tawsılıp, aqırı kün astındağı Künikey qız¬dı balağa beredi.
Kün astındağı Künikey qızdı alıp, bular eline qaytadı. Bayağı ergen joldastarı, balamen qoştasıp, jolda qalıp otıradı. Bir jerlerge kelgende, tıŋşı qaladı. Tağı bir tawğa kelgende, bayağı taw köterwşi dәw qaladı. Bir köldiŋ janına kelgende, bayağı eki köldiŋ swın urttawşı qaladı. Bir jerlerge kelgende, jelayaq qaladı.
Bala kele jatıp, bastan-ayaq, öziniŋ basınan keşirgen waqyğaların qızğa tügelinen bayan etedi, onı xanğa aparatının aytadı. Qız oqımıstı, syqırşı eken. Balanıŋ erligine süysinip, әbden süyedi. Birsıpıra jer jürgen soŋ qız:
—Xannıŋ eline jetwge qanşa kün qaldı?—dep suraydı.
Bala:
—Eki künşilik jer qaldı,—deydi.
Sonda qız:
—Sen ozıp xanğa bar, meniŋ aldımnan şıqsın. Eŋ aldımen xan, onıŋ soŋınan qırıq wәzirleri jürsin, eŋ artında öziŋ jür,—deydi.
Bala xanğa barıp, qızdıŋ aldınan şığaradı. Qız kele jatqan xandı qasqır, wәzirlerdi tülki qılıp jiberedi. Olar birin-biri qwıp ketedi. Sonımen kün astındağı Künikey qız¬dı bala alıp, ekewi toy jasap, qosıladı. El-jurtı balanıŋ erligine ryza bolıp, onı xan saylaydı.
Пikip қaлдыpy


text:
Keçenlerde Qırımnıñ şimal tarafında keçken toyğa bardıq. Arsen ve Sabina bizni eyiliklerine davet ettiler. Qırımtatarlarnıñ toyu adiy bir merasim degil, bazı vaqıtları tanışuv merkezi ola (qısmetiñ çıqa bile), ve dost ve soy-soplarnıñ körüşüv yeri. Adamlar Qırımnıñ farqlı yerlerinde yaşağanları içün sıq-sıq körüşemeyler, bu sebepten de bütün soylar ve dostlar toyğa kele.
Birden aytayım, bundan evel de qırımtatar toylarına barıp, qartlarnen Qırımdaki toylar aqqında laf etken edim. Amma Sabina ve Arsenniñ toyu ve Qırımda üküm sürgen vaziyet bu barışıqsever ve açıq bir halqnıñ vatanında keçirilgen toy merasimleri aqqında tarif etmek niyetimniñ sebebi oldılar.
Tuvğan vatanına sürgünlik yerlerinden qaytıp köyde yaşağan qırımtatarlar bu merasimni keçken asırda ve al-azırda nasıl qayd ete ediler ve qayd eteler?
Merasimlerde nasıl deñişmeler oldı ve soñki bir buçuq yıldan ziyade yarımadada üküm sürgen vaziyet toylarnıñ keçirilmesine nasıl tesir etti?
Bir qaç yıl evelsi 60-ıcı seneleri Qırımğa qaytıp kelgen Reşat ağa bunıñ kibi merasimler 70-inci yılları mında nasıl keçirilgenini añlatqan edi. «O vaqıt bizim içün (sürgünlik yerlerinden Qırımğa qaytıp olğanlar – müel.) ayrı bir qaide bar edi. Evlenecek kişiñ mıtlaqa sürgünlik yerlerinden (Özbekistan, Tacikistan ve il.) olmaq kerek edi. Böylece, vatanğa avdet olğan qırımtatarlarnıñ sayısı toy-toydan eñ azından bir kişige artqan edi», – dep aytqan edi o.
Toy künü belgilengen soñ azırlıq başlana edi, bu haber bütün yarımadağa tarqalğan edi. Eñ azından, 200-350 kişige sofralar ve çadır azırlanğan edi. Sovetler Birligi zamanında adiy insanlar zengin degil ediler, amma toy yapmaq bir şeref meselesi edi.
«Qaç adam kelecegini kimse aytıp olamay edi, amma bayağı kişi olacağını bile ediler. Belgilengen saatte o qadar qırımtatarını iç bir vaqıt körmegen qomşular (tamır halqlarnıñ sürgünliginden soñ yerleştirilgenler) şaşıp qalğan ediler, Qırımnıñ er bir köşesinden bir-birini tanımağan insanlar kele edi: maşinası olğanlar maşinanen, ya da yük maşinalarınen – bugünki marşrutkalarımız kibi! (Küle – müel.) Çoqusı em kelin ve kiyevni, em de musafirlerni ilk sefer körgen edi. O vaqıt Qırımda o qadar az olıp tilini, hususiyetlerini ve ananelerini saqlap qalmaq yekâne imkân bu edi. Ve, elbet de, halqımız içün o qıyın künlerde körüşmek ve haberlernen paylaşmaq usulı edi», – dep hatıralarınen paylaşa Reşat ağa.
Yerli slavân ealisi qırımtatarlarnıñ ananeleri ve merasimlerini añlay, qabul ete ve eñ azından raat qarşılay edi aytmaq mümkün degil. O vaqıt qırımtatarlarnıñ şaqaları bile farqlı şekilde qabul etilgen edi. Misal olaraq, rahmetli Smail ağa oğlunıñ toyuna çadır qurmaq içün yer azırlağan edi, köy şurasınıñ reisi yanına kelip, «Emce, ne içün yer azırlaysıñ?», – dep sorağan soñ, qart adam da şaqalaşıp cevap berdi: «Vertolöt alacam, meydannı azırlayım!». Cevabını tam olaraq añlap, yuqarı organlarğa yetkizgen ediler. Bütün rayon qıyır-çıyır oldı.
Sabina ve Arsen toylarına büyük eyecan ile azırlanğan ediler. 70-inci seneleri Qırımda qırımtatar qızlarınıñ toy anteri SSCB on biñlernen qızlarınıñ qıyafetlerinden farq etmegen olsa, ve kelinler sürgünlik yılları saqlap qalğan quşaqnı kiygen olsalar da, al-azırda bir çoq qız ananelerini kütip, milliy qıyafetni kiymege ya da anterni bu üslüpte tiktirmege tırışa. Sabina nağışlanğan qırmızı anter ve fesni kiymege istegen edi. Ucuz olmasa da, istegiñ olsa, çaresini taparsıñ. Arsen de milliy unsurlarnı qullanıp, kelinge qalpaq kiyip ve beline qırmızı quşaq baylap keldi.
«Keder ve quvanç, zenginlik ve fuqarelik, hastalıq ve sağlıq olğanda beraber olmaq, ölüm kelgenine qadar...» – 40 yıl evelsi bu cümlelerni ZAGSta oquy ediler. Şimdi de oquylar. Qırımtatarlarnıñ bu evlenüv merasimi anane oldı, amma esas degildir.
Qırımtatarlar içün eñ müimi «imam nikâhıdır». Ateizm ve din ile küreş yıllarında bile qırımtatarlar qıznı nikâhsız bermegen ediler. Molla kelinniñ evinde nikâh qıyğan edi. Şimdi nikâh camilerde qıyıla. Amma köylerde nikâhlar adet üzre evde ola.
Sabina ve Arsenniñ nikâhları da eki taraftan olğan eki erkek şaatı yanında kelinniñ evinde qıyıldı. Molla Sabinadan artıq aqayı olğan Arsenniñ elini almağa rica etti, böyle bir adet bar.
Qırımtatarlarda «mehir» bar – er kişi apayına ediye etmek kerek. Nikâhta molla Sabinadan ömür arqadaşından ediye olaraq ne almaq istegenini soradı. Sabina utana-utana zaten bahtlı olğanını aytıp, yüzük yeter dedi. Arsen ise belgilengen müddet içinde vadeni yerine ketirmege söz berdi. Aks alda gunâ qazanacaq, ve o bir dünyada cevap berecek.
«Sürgünlikte cenkten soñ ve Qırımğa qaytqan ilk yılları «mehir» aqqında laf bile olmağan edi, – dep ayta Reşat ağa, ananelerini añlatıp. – «Qına gecesi» ve «Tıraş aqşamı» olğanını da hatırlamayım – vaqıt başqa edi. Al-azırda gençler medeniyetimiz ve merasimlerimizni canlandırmaq kerekler».
Toy eskisi kibi eki qısımdan ibaret: kelin tarafı ve kiyev tarafı. Ananege köre, ana-babalar tek öz tarafında olalar.
Kelin tarafı keçken soñ ertesi künü Arsen kelinni kiyev tarafına almağa keldi. Mında qıznı keder ile ozğaralar. Adet üzre kelin evden çıqqanda babası beline quşaq baylay. Sabinanıñ babası erte keçindi, bu vazifeni ağası yaptı. Bu yerde, ğaliba, kelinlerniñ soy-sopları ve birinciden babaları er vaqıt ağlağan ediler, ağlaylar ve ağlaycaqlar.
Kiyev tarafında Arsenniñ babası Sabinanın elinden quşağını çıqarıp, öz qızını kibi qarşıladı.
Kiyev tarafına Sabinanı Quran ile oğlançıq ozğardı. Qorantasınıñ eñ küçük vekili Bekir. Kiyevniñ anası Qurannı almaq kerek edi. Bu yerde bazarlıq yapmaq mümkün degil, Bekir eyecanlana edi. Qolunda tatası yaşaycaq evniñ eñ müim aile muqaddesatı olacaq muqaddes kitap bar edi.
70-inci yılları Qırımda toynı yalıñız çadırda yapmaq mümkün edi, adam çoq kele edi. Şimdi daa çoq imkân bar. Toy saipleri içün mobil çadırlar, qavehane, restoran ve toy salonları bar, er şey maddiy imkânlarıñızğa bağlı. Köyde o qadar imkân yoq. Kelinniñ qorantası rayon merkezine yaqın bir köyde yaşay, Sabina ve Arsenniñ kelin tarafı mındaki qavehanede keçti. Bu sefer milliy yemekler yoq edi, çünki restoran menüsinde qırımtatar aşları yoq.
Musafirlerni adet üzre muzıka ile qarşılap, «Yol avası» ile ozğarğan ediler. Davet etilgenler birinciden gençlerniñ ana-babalarını eyiliklerinen tebriley ediler.
Qırımtatarlar ananelerine mesüliyetli yanaşsa da, toy merasimi zemaneviy tesirlerge oğradı.
Kelin-kiyev tortnı kesip, birinci tilimni ana-babasına sayğı köstermek içün bereler. Bizim gençlerimiz milliy bezeklernen tatlı sımarladılar.
Sabina toynı milliy timsallerni qullanıp yaraştırmağa ve olarnıñ renklerini qullanmağa tırıştı.
Qırımtatar toylarında çoq oynaylar. Eskiden alıp barıcılar ve yarışlar çoq olmasa, şimdi er şey bar. Amma deñişmegen şeyler de bar. Misal olaraq, kelin ve kiyev «Ağır ava ve Haytarmanı» oynaylar. Sabina mında da mesüliyetli yanaştı. Toynın soñunda er kes el-elge tutuşıp, «Horan» tepti.
Toy oyunlarında diger halqlarnıñ nağmeleri ve avaları da ola. Böyle etip, qırımtatarlar Haytarma oynay ve Verka Serdüçkanıñ «Gulânoçka» yırını sımarlap, er şey yahşı olacağına inana ve ümüt eteler. Çünki olar öz evinde, vatanında yaşaylar ve iç bir küç olarnı mından quvamaz. Ananelerni saqlap qalmaq ve qoranta qurmaq – milletniñ yaşatmaq demektir.
Qayd etmeli ki, Qırım işğalinden soñ «yañı akimiyet» kelgeninen halqnıñ keyfleri de deñişti. Yanında oturğan qomşunıñ tebessüminde, gençlerni ümüt ve qasevet ile seyir etken qartlarnıñ baqışlarında, «balam bu vaziyette ne yapacaq, daa doğmağan torunlarım ne olacaq?» dep sorağan analarnıñ közlerinde körüngen bir kerginlik avada sezile.
Amma zor taqdir körgen ve tez-tez birleşmege bilgen qırımtatarlar bu dünyada bir şey nafile olmağanını añlaylar. Añlaylar ki, milliy ananeler boyunca keçirilgen er bir toy eñ azından musafirlerge tesir eter, işançlarını qaviyleştirir ve keder ve quvançta halqnı birleştirir.


text:
İşğal etilgen Qırımdan memleket içinde köçken insanlar Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası ile Skype vastasınen bağlanmaq içün ukrain regional prokuraturalarına muracaat ete bile. Bu aqta müessise saytında haber etile.
Hususan, bunıñ kibi muracaatlar Odesa, Lviv, Dnipropetrovsk, Harkiv ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ prokuraturalarından kele bile.
Qayd etile ki, qırımlılar Qırım ve Aqyardan köçkenlerniñ aqları ve serbestligi ve halqara gumanitar uquqı ve insan aqları bozulsa, bu bağ usulını qullana bile.
2018 senesi yanvarniñ 24-nde QMC Prokuraturası Rusiye işğal etken yarımadada insan aqları bozulğanına dair gizli malümat almaq içün yañı hızmet açqan edi – saytta elektron forma ve Skype üzerinden online video bağı.
O vaqıt prokuraturanıñ resmiy saytında qırımlılarnıñ aqları bozulğanına, olarğa qarşı yapılğan arbiy cinayetler ve insaniyetlikke qarşı cinayetlerge dair gizli mesaclar içün elektron forma açılğan edi. Prokuratura ile Skype vastasınen online video bağı hızmeti er salı, çarşenbe ve cumaaqşamı künleri saat 10:00-dan saat 13:00-ğa qadar çalışa.
2019 senesi mart ayında BM insan aqları Ukraina missiyasınıñ reisi Fiona Freyzer Rusiye işğal etilgen Qırımda fikir bildirüv serbestligini ve tenqitni bastırmağa devam ete, dep bildirdi.


text:
2015 senesi Ukraina Devlet büceti aqqında qanunnıñ baqıluvı vaqtında Ukraina Yuqarı Şurası işğal etilgen Qırım büceti boyunca sualni körmemezlikke urdı.
Bunı parlament ayatlarında MIGnews mühbirine qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev bildirdi.
«Elimizden kelgenini yaptıq, amma Qırımğa bir kapik bile ayırılmadı. Qırımnıñ qaytarıluv strategiyası yoqtır. Maliye destekniñ diger qaynaqlarını qıdıracaqmız»,– dedi o.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy yılbaş gecesinde Qırım ve işğal etilgen Lugansk ve Donetsk vilâyetleri rayonlarınıñ sakinlerine muracaat etip, olarnı «Yañı yılnı beraber qarşılamağa» çağırdı.
Zelenskıy, yarımada plıjınıñ qumında «Qırım – Ukrainadır» yazmağa ve Donetskteki Artemde bunı aytmağa ister edi, dep ayttı.
«Donetsk, Lugansk ve Qırım şimdi er ceetten farqlı zamanda yaşaylar, bunı bilem. Televizorda Yañı yıl kelgenini aytqanlarına bir saat olğandır. Amma bilem ki, tahminen bir saat Yañı yılnı beraber qarşılamaq içün bekleysiñiz. Bir qoranta olaraq. Bir halq olaraq. Bir memleket olaraq. Donbas ve Qırım! Saatnı artqa alıñız. Biznen beraber oluñız! Azırsıñızmı? Biz de. Bütün ukrainalılarnı can-yürekten Yañı yılnen tebrikleyim! Er kes sağlam olsun. Er kes bahtlı olsun», – dedi Zelenskıy.
Prezident, Qırımnıñ memuriy sıñırındaki ve Donbastaki zemaneviy keçiş noqtaları aqqında da hatırlattı.
«Bu yıl şunı kösterdi ki, donbaslı ve qırımlı vatandaşlar içün zemaneviy keçiş noqtalarını yapmaq mümkün, andan da kimler insanlarğa, kimler de reinelerge kibi yanaşqanı belli olacaq», – dep qayd etti o.
Hatırlatamız, Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ malümatına köre, 2020 senesinden işğal etilgen Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında 538 biñ vatandaş ve 75 biñ naqliyat vastası keçti. Bu 2019 senesinde olğanından beş qat az.
2020 senesi noyabr ayında Ukraina sıñırcıları memuriy sıñırda yolcularnıñ sayısı beş qat eksilgenini qayd etip başladı.
Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi koronavirus pandemiyası sebebinden sıñırlavlar kirsetti. Olarğa köre, qırımlılarğa pandemiya vaqtında yarımadadan bir kere çıqmağa izin berile. Yaqın soy-sopları esas Ukrainada yaşağan Qırım sakinleri içün istisna yapıla. Bu alda vatandaşlar Qırımdan bir qaç kere çıqa bile.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Bir FSB hadimi uydurğan qabaatlav satırlarını oqusañ, em külecegiñ kele, em açuvıñ çıqa.
Qıt bir hayal küçüni, şübhesiz, maqsadı Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biriniñ adını yamanlamaq ve qırımtatarlarnıñ aqları oğrunda küreşinde daima zorbalıqsız usullarnı qullanğan areketni qabaatlamaq olğan qanunsız areketlerini gizlemek içün apis qararımnıñ müellifleri qullanğan ep aynı ifadelerni oqup, öz printsiplerine zıt bir şekilde külmek.
«Qabaatımız» fikir saibi olıp, onı açıq ve halq ögünde bildirmek cesaretimizden ibarettir
Qırımnıñ tamır halqınıñ barışıq içinde yaşamaq ve tuvğan yurtunda inkişaf etmek ıntıluvlarına qoltutqan dünya toplulığını qırımtatarlarnıñ milliy idare organlarınıñ yüzlernen azası, faali zorbalıq areketlerine azır, dep qandırmaq.
Mence, bu ıntıluv hayırsızlıqqa mahküm.
Aqlımdan bile keçmegen areketlerni, gizli şaatlarnıñ yalan şaatlıqlarını uydurıp, qabaatlağan igrenç yalan, orta asırlıq bir cealetperestlikke açuvlanmaq. Muhalifleriniñ itiqatına belli bir seviyede doğru qarşılıq köstermegenine açuvlanmaq.
Ukraina topraq bütünligini qorup, insan aqlarını qorup ve repressiyalarğa qarşı çıqıp, Rusiyeniñ Qırımda yapqanlarına qarşı çıqqanda ne men, ne başqaları gizlemegen mesleklerimiz.
«Qabaatımız» fikir saibi olıp, onı açıq ve halq ögünde bildirmek cesaretimizden ibarettir.
Qırımda apiske alınğan qırımtatar faali, siyasetçi ve jurnalist Nariman Celâlnıñ beyanatını oktâbrniñ 13-nde advokat Nikolay Polozov Facebook saifesinde derc etti.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.
Nariman Celâl
Qırımlı jurnalist, qırımtatar milliy areketiniñ faali


text:
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesinde qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davada qabaatlav tarafınıñ şaatı olğan Yakub Süleymanov bazı öz şaatlıqlarını tasdıqlap olamadı. Hususan, o Mustafa Cemilevni kerçekten körmegenini añlattı, sadece nasıldır bıcaqlı qaravullarnı körgen, bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Aynı zamanda, tahqiqatta sorğu vaqtında, şaat, Cemilevni adamlarğa taba ketkende körgenini iddia etti. Em de o, askerlerniñ yarıluvı olğanını nege esaslanıp añlağanını açıqlap olamadı. Bundan ğayrı, mahkemede şaatlıq etkende şaat, "Turetskiy val" postu aqqında bilgenini ve "Armânsk" kiriş-çıqış noqtasını körgenini red etti, amma bundan evel o olarnı tahqiqat vaqtında şaatlıq etkende aña edi.
"Turetskiy val" aqqında asıl birinci kere eşitem, belki, nasıldır bir hata oldı", - dedi şaat.
Qalğanından ise, Yakub Süleymanov taksi aydavcısı olıp çalışqanını añlattı, ve 2014-ünci sene mayıs 3-ünde adamlarnı Ermeni Bazarğa alıp ketkenini ve anda bir sürü adam körgenini ayttı. Bir arada Qırım tarafından maşnanı kamuflâjda olğan bilinmegen şahışlar toqtattı. Arbiy tehnika yolnı bağladı. O bir qaç saat yolda bekledi, ondan soñ askerler bir koridor tizdi ve ondan artqa yibere ediler.
Bu dava boyunca nevbetteki oturış cuma künü, sentâbr 18-inde olacaq.
Qırımda bir ay devam etken teneffüsten soñ «Mustafa Cemilevniñ davası» boyunca mahkeme esnası yañıdan başlay.
İyülniñ 30-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ermeni Bazardaki Rusiye mahkemesiniñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ sıñırlav tedbirini ğıyabiy şekilde uzatmaq qararına qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqıp, onı qanaatlendirmedi.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komiteti mayısnıñ 27-nde bu davanıñ tahqiqatını bitirdi.
Cemilevniñ fikirince, işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsi tarafından oña qarşı açılğan dava qırımtatarlarnı yarımadadan çıqarmaq içün qullanıla.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye tahqiqatçılarınıñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını siyasiy taqip dep saya.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Avgust ayından başlap, Rusiye çift vatandaşlıqnı ve diger memleketlerde yaşayış ruhsetini gizlegenlerni cezalap başlaycaq. Bu vesiqalar mevcut olğan er kim eki ay içinde Federal Migratsion Hızmetine haber etmeli. Qırımlılarğa bu işke bir buçuq yıllıq müddet berile – bu vaqıt içinde er şeyni tertipke ketirmeli. İşte, cevaplar erine daa ziyade sualler arta.
Ne sebepten? Soñki yigirmi üç yıl devamında Rusiye pasportlarınıñ dağıtuvı tesir etüvniñ bir usulı oldı. Pasportlarnı Cenübiy Osetiya, Abhaziya, Pridnestrovye, Qırım sakinleri aldılar. Moskva menfaatlarında bulunğan territoriyalar, ilk evelâ Rusiye vesiqalarinen temin etile edi – bunıñ ile Kremlniñ tesiri altında bulunğan topraqlarda adliyeviy temel qoyüldı. İç bir kimse ne qadar vesiqa berilgenini tekmil bilmey. Añlaşılğanına köre, bunı Moskva da bilmey. Endi ise, bunı ogrenmege istedi.
Nasıl etip? Çetel pasportını elde etken ya da yaşamaq içün ruhsetnameni alğanlar avgustnıñ 4-ne qadar bunıñ aqqında Federal Migratsion Hızmetine bildirmeliler. Aksi alda – apis cezası ve 200 biñ ruble para cöremesi ya da 400 saatlıq iş ile cezalana bile. Amma, soñuna qadar bui ş nasıl etilecegi belli degil – vatandaş "bildirüvi" aqqında tasdiqlayıcı vesiqanı almağan olsa, ileride onı malümatlar cedveline kirsetmemek te mümkünler. Qırımlılar ise, çift vatandaşlığınen bağlı meseleni 2016 senesiniñ yanvar 1 kününe qadar al etmeliler.
Ya kerekmi? Ekinci pasportnı gizlemek imkânsızdır. 2015 yenesi yanvar 1 kününden başlap, Rusiyede Mustaqil Devletler Birligi memleketleri ile sıñırnıñ keçüvi boyunca yañı qanun işlep başlaycaq – artıq çetel pasportlar kerek olacaq. Bu vesiqada sıñırnıñ er keçüvi qayd etile. Qırımdan Rusiye çetel pasportı ile çıqsañız, UKrainağa ise, ukrain çetel pasportınen kelseñiz, Rusiye vesiqasında sıñırnı keçkeniñiz qayd etilmeycek.
Daa ne? Sıñırnıñ keçüvi boyunca qaidelerde qırımlılar içün daa bir mesele bar. Yarımadanıñ sakinlerine Rusiye çetel pasportları daa berilmey – olarnı almadan yanvar 1 kününden başlap, Ukrainağa asıl barmaq mümkün olmaz. Ukrain çetel pasportını alıp ta ketecek olsañız, qaytqanda sizge migratsion varaqasını berirler (onı Rusiyege kelgen yabancılarğa toldurmağa bereler). Yañı talaplarğa köre, ukrainlilerniñ Rusiyede yarım yıl içinde 3 aydan ziyade bulunmağa aqları yoq.
Demek, ya da bulunuv müddetini bozmay, ukrain vesiqalarnen kezesiñ (ceza olaraq 5 biñ ruble ya da Rusiyeden quvulmaq mümkün) ya da Qırımda qalıp, Rusiyeniñ çetel pasportını bekleysiñ.
Ne zaman? Rusiyede çetel pasportını bir ay içinde ya da yaşağan yerinde degil de, diger regionda vesiqalarnı berseñ 4 ay içinde almaq mümkün. Bu vaqıt içinde vatandaşnıñ mahkeme işleri, arbiy borcu, alimentler ve diger hususiyetlerni ögreneler. Şimdilik Rusiye Qırımda bu kibi teşkerüvlerni keçirecek müessiselerni teşkil etmedi, onıñ içün de çetel pasportlarnıñ berilüvi çoqqa uzay bile.
Nasıl etip vazgeçmek mümkün? Ukrain vatandaşlığını red etmek içün Herson vilâyetine barıp, yerekli ariza yazıp, parasını bermek kerek. Faqat, Avropa Şurasındaki memurlar aytqanları kibi, qırımlılarnıñ vesiqalarında şengen vizaları qoyulmaycaq. Em de ukrain vatandaşlığından vazgeçüv, rusiyeli çetel pasportlarınıñ berilüvini yaqınlaştırmaz.
Devamı ne? İşte, bu mesele eki yolnen devam ettirile bile. Bazıları aytqanı kibi, Moskva sakinlerinden vatandaşlıqnı seçmege talap etmesi mümkün. Digerleri ise, aksine, bunıñ ile Rusiye qomşu memleketlerde dağıtqan pasportlar vastasınen idarecilik yapıp olmaz, deyler. Böyleliknen, sakinlerniñ sadıqlığında emin olmağan devlet, ayırı cedvel tizecegine oşay. Qanun müellifi - LDPR firqasınıñ vekili Andrey Lugovoynıñ fikirince – devlet, çift vatandaşlığı olğanlarnı qayd etmeli, çünki memleket «istilâ müitinde buluna», onıñ içün de, akimiyet «rusiyelilerden kimi çetelge bağlı olğanını bilmeli». «Mahsus hızmetler fevqulade vaziyetlerde acele çalışmaları içün yapıla», - dep qayd etti Lugovoy.
Ne yapmalı? Perehodnıy period dlâ poluostrova zakançivayetsâ v 2014 godu – üje s yanvarâ Krım polnostyü doljen pereyti na rossiyskoye zakonodatelstvo. Qırım içün keçici müddet 2014 senesi yekünlemeli – yanvarden başlap, yarımada bütünley Rusiye qanunları esasında yaşamalı. Aprel 18 –ne qadar Rusiye vatandaşlığından vazgeçmege yetiştirmegen olsañız, yaşamaq içün 5 yıllıq ruhsetni almaq maqsadı ile, birinciden rus pasportını almaq kereksiñiz, soñra ise, ondan vazgeçmek te mümkün. Bu müddet bir qaç ayğa sozula bile – vatandaşlıqtan vazgeçüv er daim bir vesiqalarnıñ toplamasınen belgilene. Er alda, yarımadanıñ yañı adliyeviy vaziyetinden vazgeçmezsiñiz. Onıñ içün de, Rusiye pasportını alıp ta, onı Qırımda müddeti uzun olğan viza olaraq qabul etkenlerini men añlayım.
Pavel Kazarin, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Ukrainanıñ qırımlı yırcısı Jamala «Podıh» («Nefes») adlı yañı albomı çıqqanını bildire.
«Podıh» – munasebetler, sevgi ve ayırılıq aqqında bir albom. Menim şahsiy defterim kibi, onı soñki yıl devamında yazdım sanki. İntervyüda iç bir vaqıt aytmaycağım şeyler, yırlarda aks ettirilgen şahsiy ayat kerçekleri», – dep yazdı Jamala Facebookta.
Onıñ aytqanına köre, albomnıñ esas ğayesi – «özüni tanımaq, özüne sevgi, ayırılıq, yalıñızlıq vastasınen kelmektir».
«Sevgige inanmasañız artıq, «Podıh» ekimden berilgen bir ilâc. Sizge aytam: sevgige işanam!», – dep yaza yırcı.
Onıñ qayd etkenine köre, albomda muzıkanıñ farqlı üslüpleri mevcut – ritm-n-blüz, dram-n-beys, dauntempo, soul, elektronika i fank.
Jamala – Ukrainanıñ qırımtatar yırcısıdır, onıñ muzıkası caz, soul, elektron ve halq muzıkasını birleştire.


text:
İyül 21 künü aqşam Kiyev patriarhatı Ukraina pravoslav kilsesiniñ arhiyepiskopı Klimentniñ Aqmesci civarındaki Mramornoye köyünde yazlıq evini yaqtılar. Bunı Klimentniñ özü Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Arhiyepiskop yaqılğan evini daa öz közilerinen körmedi. «Maña telefon açıp, er şey yanğanı, tek demir damı qalğanını söylediler», - dedi o.
Ev yanında Kiyev patriarhatınıñ Ukraina pravoslav kilsesine ait ibadethne yerleşe. Bu territoriya papaz Klimentniñ şahsiy mülküdir.
«Mesele şunda ki, Ukraina öz vaqtında Kiyev patriahatına çoq yardım etmey edi. Kilselerni qurmaq içün yer ayırmağa red ete ediler, onıñ içün biz - papazlar topraqnı öz adına resmiyleştirip, ibadethane qurıp, papazlar içün evler yasay edik. Böyle etip meseleni al ete edik», – dep añlattı papaz.
Yüz bergen vaqianı Kliment bir tenbiyelev kibi tanıy, çünki ileride ev yanındaki kilseni de yaqmaları mümkün.
«Perevalnoye köyündeki vaqialardan soñ («imayeciler» papazlarnıñ kilsesini çekip aldılar) bizim mülkümizge köz taşladılar. Evniñ yaqılvını bir tenbiyelev olaraq qabul etkenimiz sebebinden, ileride kilseni de yaqa bileceklerini añlaymız», – dedi papaz Kliment.
Aynı zamanda, şimdilik qoruyıcı organlarına muracaat etmeycegini bildirdi.
Arhiyepiskop, Moskva patriahatı Aqmescit ve Qırım yeparhiyası da bu işke qarışqanını istisna etmey.
«Biz bu işke Lazarnen bağlı (Moskva patriahatı Ukrain pravoslav kilsesi Aqmescit ve Qırım mitropoliti. – Muar.) bir papaznıñ buña qarışqanını bilemiz. Olar daima Qırımdaki Kiyev patriarhatınıñ bulunmasına kıyış baqa ediler, şimdi de aqibetlerini köremiz», – dedi papaz.


text:
Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde Qırımdaki köy hocalığı ve şarapcılıq aqqında laf etecekler. Studiya musafiri – Ukraina agrar siyaseti nazirliginiñ iş gruppasınıñ mütehassısı Dmitriy Nezviskiy. Alıp barıcı – Sergey Mokruşin.
Yayın iş künleri saat 8:35 ve 18:30 orta dalğalarda 549 kgts sıqlığında efirge çıqa.
Efirge (044) 490-29-05 nomeralı telefon vastasınen bağlanmaq mümkün.
Qırımnıñ büyük qısmında radionı diñlemege imkân bar.
Diñleyiciler crimea.reality@gmail.com elektron adresine mektüplerini yollay bileler. Qırım.Aqiqat Radiosını Qırım.Aqiqat saytında diñlemege mümkün.
Qırım.Aqiqat Radiosı Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ Qırımda radio yayınlavınıñ teklinmesi boyunca leyhasınıñ ekinci basamağı çerçivesinde işlep çıqarıldı.


text:
Tamızdıñ 30-ı QR Konstituciyası küni Almatı qalasında Oyan, Qazaqstan azamattıq qozğalısı belsendileriniñ qatısuımen şeru marşı ötti.
Sağat 17:10-dar şamasında bastalğan şeruge qatısuşı 30 şaqtı belsendi Konstituciyanı reformalaudı talap etip, özderiniñ konstituciyalıq deñgeyde kepildendirilgen qwqıqtarı men bostandıqtarın bilik esine salatının ayttı. «Parlamenttik respublika», «Renkonstituciya» degen jazuı bar kölemdi bannerlerdi qolına wstağan marş qatısuşıları jol boyı «Oyan, Qazaqstan», «Konstituciya reforması üşin», «Meniñ tañdauım bar», «Sayasi twtqındarğa bostandıq», «Avtoritarizmge qarsımız» lozungtarın wrandap jürip ötti.
Jibek jolı köşesinde ornalasqan Arbattan bastalıp Abay atındağı opera jäne balet teatrına deyin jalğastı. Astana alañınıñ (bwrınğı QBTU) aldına kelip, biraz ayaldağan top belsendisi Äsem Japişeva «Biz avtoritarlıq rejimniñ negizin qalağan konstituciyanı özgertetin uaqıt keldi. Biz mwnday memleket qwrğımız kelmeydi, konstituciyalıq reformalauğa arnalğan wsınıstarımızdı öz platformamızda jariyaladıq» dep mälimdedi.
– Qazaqstannıñ prezidenttik basqaru jüyesinen bas tartatın kezi keldi. Elimiz parlamenttik respublika boluı kerek. Qoğam demokratiyağa zäru. Elimiz demokratiyağa dayın emes siyaqtı tirkesterdiñ mäni joq. Özgeris jasaytın kez keldi. Biz ülgi etetin elderde öz pikirin tanıtatın şerulerdi bilikke eskertse, ökinişke oray bizde rwqsat swraydı, – dedi azamattıq qoğam belsendileriniñ biri Dimaş Al'janov marş barısında.
Merekelik kün retinde demalıs uaqıtına arnayı josparlanğan şaranıñ talap-şarttarı turalı qozğalıs ökilderi osı uaqıtqa deyin äleumettik jeli arqılı habarlağan edi. Onda «Bizdiñ beybit Marştıñ maqsatı – Oyan, Qazaqstan mälimdemesinde körsetilgen konstituciyanı reformalaudı talap etu. Bwl sonımen birge tuğan köşeler bizge – halıqqa tiesili ekenin, Konstituciyamen kepildendirilgen qwqıqtar men bostandıqtarımız turalı biliktiñ esine tüsiru», – dep körsetilgen. Azamattıq qozğalıs ökilderiniñ aytuınşa, atalmış şaranıñ ötetini turalı habarlanğannan keyin birqatar belsendilerdi «policiya, äkimdik qızmetkerleri qorqıtıp jäne arnayı qızmet ökilderi añduğa tüsken». Osığan deyin eki ay ilgeri el prezidenti Q.Toqaev Euronews-ke bergen swhbatında Oyan, Qazaqstan jaqtastarı men belsendileriniñ öte kreativti ekenin söz etip, jastardı memleketti basqaru isine tartatınıñ aytqanın eske alıp, soğan qaramastan qudalau isiniñ jürip jatqanın «Prezident (Toqaev) mırza, bwl sizdiñ jastardıñ kreativtiligine jauabıñız ba?» dep sınadı.
Konstituciya küni Almatı, Şımkent qalaları men el astanasında osı sipattağı Atazañdı tüpkilikti reformalauğa qatıstı birneşe qarsılıq şaraları ötti. Almatı qalasında ötken qozğalıs marşında qwqıq qorğau organdarı tarapınan oqıs wstau-qamau äreketteri bolğan joq. Azamattıq kiim ülgisindegi belgisiz adamdar beynekamerağa tüsirip, topppen erip jürdi.


text:
Ukraina TİN , iyülniñ 13-nde BMT Şurası tarafından Qırımda ve Donbasta insan aqları bozulması aqqında dünyanı haberdar etmek yardım etecek «Ukraina ile işbirlik ve insan aqları saasında oña yardım» qararınıñ qabul etilmesini alğışladı. Bunı TİN matbuat hızmeti haber etti.
«Qarar BMT İnsan aqları şurasınıñ kelecek eki yıl devamında Ukrainadaki insan aqları vaziyetini bütün halqara alemde tanılğan sıñırlarında baqmağa devam etmesini közde tuta. Baquv, BMT-niñ İnsan aqları Yuqarı komissarı ile Ukrainadki vazitlerge dair onıñ idaresi tarafından azırlanğan esabatlar esasında interaktiv dialoglar çerçivesinde olacaq», – dep yazıla bildirmede.
Qayd etilgeni kibi, qararğa köre, BMT İnsan aqları Yuqarı komissarınıñ ofisi Ukrainağa insan aqları saasında tehnikiy yardım köstermege devam etecek.
«Bu qarar sayesinde, BMT İnsan aqaları şurasınıñ, Rusiyeniñ Ukrainağa tecavuzınıñ aqibetlerine dair diqqatını eki yılğa daa devam ettik. Bu, TİN-niñ RF tarafından muvaqqat işğal etilgen Qırım, Donbas ve Lugansk bölgelerinde insan aqları ve esas azatlıqlarnıñ qaba şekilde bozulması aqqında aqiqatnı dünyağa bildirmek içün sistemli bir işniñ qısmıdır», – dedi Dmıtro Kuleba.
Vesiqanıñ müellifleri Ukraina ile beraberlikte daa 45 memleket oldı, olarnıñ arasında AB memleketleri, Avstraliya, Arnavutlıq, Büyük Britaniya, Gürcistan, İslandiya, Lihtenşteyn, İsrail, Kanada, Libiya, Moldova, Norveç, Yañı Zelandiya, Şimaliy Makedoniya, ABD, Türkiye, Çernogoriya, İsviçre ve Yaponiya.
Hatırlatamız, Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Marija Pejčinović Burić ile Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair mahsus maruza azırlanmasını muzakere etti. Berilgen malümatqa köre, Marija Pejčinović Burić iyülniñ 7-nde Vilnüste Ukrainadaki islâatlarnen bağlı Dördünci Konferentsiya açılışında çıqışta bulunıp, teşkilâtnı işğal altındaki Qırımda insan aqları vaziyeti qasevetlendire, dep bildirdi.
BM Ukraina insan aqları Monitoring missiyasınıñ reisi Matilda BognerRusiye Birleşken Milletlerniñ Qırımda insan aqlarınen bağlı tevsiyelerine riayet etmey, dep bildirgen edi.
Fevralniñ 16-nda Ukraina Yuqarı Radası halqara institutlarğa muracaat etip, Qırımnıñ Rusiye işğalini ve yarımadada insan aqları bozuvlarını takbih etmesine çağırdı. Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv yılında bir sıra ğarp memleketi Rusiyege muracaat etti. Bundan soñ Kreml «ilhaq olmadı», dep bildirdi, Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharova ise Qırım aqqında «olmağan şeylerni aytmaqtan» vazgeçmege çağırdı.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım.Aqiqat haberler qullanımı
Qırım.Aqiqat
haberler qullanımı
Qırım.Aqiqatnıñ obyektiv ve ihtisasiy materialları, Qırım ve dünyadaki eñ soñki haberler, Qırım meseleleriniñ talili, parlaq Qırım foto ve videoları, canlı radio yayınları, keskin bloglar endiden üç tilde – rus, ukrain ve qırımtatar.
Yañı hususiyetler arasında canlı video aqımı, keñleştirilgen TV baqma ve auodio diñleme imkânları, rus, ukrain ve qırımtatar tillerinden ibaret olğan Qırım.Aqiqat haberlerini öz içün istenilgen bir şekilde tertipleştirmege yol bergen sazlaştırıla bilgen interfeys.
Qırım.Aqiqatnıñ yañı qullanımını bu bağlantılardan keçip endirmek mümkün:


text:
Rusiye nezaret komiteti “malümat tarqalmasınıñ teşkilâtçıları” cedvelini kenişletti. Olar, FSB-niñ talabınen qullanıcılar aqqında, şahsiy beyanatlarğa barğance, malümatnı açıqlamağa mecbur dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Cedvelge, hususan, Jıvoy jurnal onlayn-kündelikler hızmeti, Avito ilânlar hızmeti, Loveplanet tanışuv hızmeti ve BlaBlaCar ortaq yolculıqlar hızmeti kirsetildi.
Devlet Dumasınıñ deputatı İrina Yarovaya ve rusiye senatorı Viktor Ozerovnıñ “terrorcılarğa qarşı” qanunları 2018 senesi iyülniñ 1-nde küçke kirdi. Bu qanunlarğa köre, malümat tarqatuv teşkilâtçıları qullanıcılarnıñ malümatını ve şahsiy yazışmasını saqlap tutmağa mecbur.


text:
Fevralnıñ 4-nde, cumaaqşamı künü, Rusiye nezareti astında olğan Ermeni Bazar şeer mahkemesinde, ğıyabiy şekilde Qırımda mahkemelengen Qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca mahkeme oturışı keçirile.
“Qırım birdemligi” cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa haber etkenine köre, imaye tarafını advokat Nikolay Polozov temsil ete, diñlev ise açıq şekilde keçe eken. Mahkemede qabaatlav tarafınıñ şaatlarını diñlemege devam eteler.
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesi Qırımda ğıyabiy şekilde mahküm etilgen qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca eki qabaatlav şaatını sorğuğa çekti.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ Ukraina davası qullanıla.
Mustafa Cemilev, işğal etilgen Qırımda oña qarşı açılğan cinaiy davalarda «Rusiye tarafınıñ qabaatlavları saçma olğanını» Avropa insan aqları mahkemesinde isbatlamağa niyetlene, dep bildirdi.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Qırımda mart 9 künü Aqmescitte ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatıra aktsiyasına ukrain timsalleri ile çıqqan faalleriniñ işi boyunca mahkeme ketişatı endi bir ay devam ete.
«Ukrain timsaleri de, ulu ukrain şairi, yazıcı, mütefekkir, ressam ve felsefeci hatırasını añmağa çıqqan insanlar da ekstremist olmağanını endi bir ay devamında isbatlamağa tırışamız. Olar Rusiye Federatsiyası Anayasasınıñ 31-nci maddesine köre öz mevamını köstergen insanlardır», – dep yazdı Facebookta faallerden biri Leonid Küzmin.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması. Mahkeme üç faalni mecburiy işler ile cezaladı. Faaller mahkeme qararına şikâyet ettiler.


text:
Şimaliy Kavkaz bölge arbiy mahkemesi avgust 26-sında, ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" iştirakçileriniñ tevqifini altı ayğa uzattı.
Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev, Ernes Ametov, Server Mustafayev ve Edem Smailov, SİZOda 2020 yılı fevral 13-ünece tutulacaq. Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine advokat Aleksey Ladin aytıp berdi.
Bu dava boyunca birinci ilk oturışma Rostov-na-Donuda, qabaatlanğanlar tutulğan №1 Aqmescit SİZOsınen video bağ vastası ile keçrilidi. Amma olarnıñ advokatları, Aqmescitteki Qırım garnizon arbiy mahkemesinden iştirak ete ediler.
"Mahkeme, imayeniñ bütün muracaatlarını lâğu etti. Amma mahkemeci, öz isteginen bütün dava iştirakçileriniñ SİZOda tevqifini yarım yılğan uzattı (2020 yılı fevral 13-ünece)", - aytıp berdi o.
Bu cinaiy davanı baqacaq nevbetteki oturışma, sentâbrniñ 3-ıne tayinlendi. Oñace, advokat aytqanına köre, qabaatlanğanlarnıñ episini Rostov-na-Donu şeeriniñ SİZOsına etep etecekler.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti bildirgenine köre, mayısnıñ 29-nda «Yandex»te keçirilgen tintüvler, kompaniyanıñ menegmenti qanunğa uymağan şekilde ukrain vatandaşlarınen bağlı malümatnı toplap, Rusiyege yollay eken.
Ukrain devlet muessisesiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre söz, şahsiy malümat, faaliyet saası, ayat tarzı, yaşağan yeri, işi, işten boş vaqtı, qazanç yolu, elektron adresi ve ictimaiy ağlardaki akkauntları aqqında ketmekte.
SBU bergen malümatqa binaen, malümatı Rusiye yollanğan vatandaşlar arasında uquq qorçalama ve hususiy organlarnıñ, Ukraina Silâlı quvetleriniñ arbiyleri, Ukraina şarqında terrorizmge qarşı keçirilgen operatsiyalarda iştirak etken diger şubelerniñ, devletniñ idare ve akimiyet organlarında çalışqan hadimlernen bağlı malümatlar da bar eken.
«Malümat bizim ülkemizde planlaştırma, keşif areketleri, diversiya, informatsion ve patlav operatsiyaları teşkil etüv ve ötkeriv maqsadınen Rusiye Federatsiyasınıñ hususiy hızmetlerine yollanmaqta edi», – dep qayd ete devlet hızmetiniñ temsilcileri.
«Yandex» kompanyasında işbu taqiqat areketlerine iç bir izaat berilmedi.
Daa evel mayısnıñ 29 bazaertesi künü Ukraina havfsızlıq hızmeti rusiyeli «Yandex» kompanyasınıñ terkibindeki Kyiv ve Odessa şubeleriniñ ofislerinde tüntüvler keçirgeni aqqında bildirgen edi.
Taqiqat işleri Ukraina Cinayet kodeksiniñ 111 maddesine binaen (Vatan hainligi) cinaiy iş çerçivesinde ötkerilmekte, dep bildire muessiseniñ temsilcisi.
«Yandex» kompanyası taqiqat keçirilgenini tasdıqalay, lâkin hadimlerniñ işbu taqiqatnıñ sebebinden haberi yoq.
Mayısnıñ 15-nde Ukraina prezidenti Pötr Poroşenko öz emirinen Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ, Rusiyeli bazı vatandaşlar ve şirketlerine nisbeten yañı sanktsiyalar kirsetmekni közde tutqan qararını küçke kirsetti. Bu cedvelge kirgen 468 şirket arasında, hususan «Yandex» servis hızmeti, «VKontakte» «Odnoklassniki» ictimaiy ağları da bardır. Qararğa istinaden, internet-provayderler añılğan internet-resurs kirişlerini blok etmege mecburlar.


text:
"Ukrinform" agentliginiñ mühbiri Roman Suşçenko, Rusiye esirliginden qaytqanından soñ jurnalistikağa qaytmağa azırlana, dep haber ete Radio Svoboda.
"Ebet, men ondan (jurnalistikadan - QA) ketmey edim. Tuvğan "Ukrinform" agentligime qaytacam", - dedi "Borıspil" ava limanında jurnalistlerge Suşçenko.
O, "zenaatdaşlarınen qonuşmağa, dostlarınen quçaqlaşmağa, babasınıñ mezarlığına barmağa" istey, dep ayttı. Babası 2018 senesi martnıñ başında, oğlu esirlikte olğanda, vefat etti.
Ukrain jurnalisti Roman Suşçenko - Ukraina ve Rusiye arasında yapılğan almaşuvda boşatılğan mebüslerden birisi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, qırımtatar faallerniñ Rusiye esirliginden qaytarıluvı - Ukraina-Ruisye almaşuvnıñ ekinci basamağı olacaq, dep Qırım.Aqiqat mühbiriniñ sualine cevap bergende, ayttı.


text:
Qırımda 26 sentâbrden 29 sentâbr künlerine qadar, yel quvetleşecegi sebebinden, furtuna havfı ilân etildi.
Bu haberni Qırımnıñ fevqulâde nazirliginiñ matbuat hızmetinde bildireler.
«Gidromettsentr bildirgenine köre, 26, 27, 28, 29 sentâbr künleri, Qırımda pek küçlü, saniyede 22 – 27 metr küçlüginde, şimaliy – şarqiy rüzgâr esecek», – deyler haberde.
Hadimlikte, sakinlerni muqayt olmalarına cağırdılar, pencere ve qapılarnı sıqı qapatıp, balkonlardan tuturılmağan şeylerni almalarına rica ettiler. Ondan da başqa yolda yerleşken işaretler ve elektrik ağları altında yürmemelerine celp ettiler.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi, tahqiqat versiyasına köre, Keriçte teraktlarnı azırlağan eki gençni eki ayğa apiske aldı. Bu aqta Qırım kütleviy haber vastaları bildire.
«Mahkeme, tahqiqatnıñ muracaatına baqıp, yaqalanğan gençlerni ilk tahqiqat müddetine eki ayğa apiske aldı – 2020 senesi aprelniñ 18-ne qadar», – dep bildire Rusiye Tahqiqat komiteti vekiliniñ aytqanlarını Qırım ükümetine yaqın «Krıminform» resursı.
Berilgen malümatqa köre, oturışuv qapalı oldı.
«RİA Novosti Krım» malümatına köre, gençlerden biriniñ yanında anası bar edi, ekincisiniñ yanında babası bar edi.
Gençlerniñ ana-babaları ya da olarnıñ advokatları mahkeme qararını şimdilik açıq izaatlamadılar.
Fevralniñ 18-nde Rusiye FSBsi Keriçniñ oquv yurtlarında terror ücümlerini azırlağanından şübheli sayılğan 2003 ve 2004 seneleri doğma eki gençni tuttı, dep bildirdi. Müessiseniñ bildirgenine köre, yaqalanğanlar «2018 senesi oktâbr ayında Keriç politehnik kollecinde 20 insannı öldürgen 18 yaşında Vâçeslav Roslâkovnıñizdeşleri, ekstremist mefküresiniñ tarafdarları» ola.
Rusiye Tahqiqat komitetiniñ yolbaşçısı bu dava tahqiqatını tezleştirmege emir etti.
Bundan soñ Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi bu cinaiy davanı özü baqıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye zenaatdaşı Tatyana Moskalkovadan Rusiye FSBsi tutqan ve şeerniñ eki oquv yurtunda terror ücümlerini azırlağanından şübheli sayılğan çağına yetmegen eki Keriç sakini aqqında malümat bermesini talap etti.


text:
İsrail ve Türkiye munasebetlerniñ eyileşmesi aqqında ilân etti, bu ise, eki Yaqın Şarq devleti arasındaki altı yıllıq ayırılmanıñ soñu olacaqtır, dep bildire Radio Svoboda.
İsrail baş naziri Binyamin Netanyahu Romada bulunıp, iyün 27-de añlaşma Yaqın Şarqta istiqrarğa yol berecegini ilân etti. Onıñ türk zenaatdaşı Binali Yıldırım aynı vaqıtta Ankarada sözde bulunıp, İsrail ile muabbetleşüv aqqında bildirdi.
İyün 27-de ilân etilgen añlaşma boyunca eki devlet bütünley diplomatik munasebetlerni yañıdan tikleycek. İsrail elâk olğanlar ve zararlanğanlarnıñ soy-soplarına tazminat olaraq 20 million dollar töleycek ve Türkiyege Ğazze Sektorında yardım kösterme boyunca bir sıra leyhalarnı ömürge keçirmege izin berecek.
Yıldırımnıñ ilân etkenine köre, añlaşma «esasen» İsrail qamaçavını toqtata, aynı vaqıtta Netanyahu bildirdi ki, qamaçav devam ete, amma İsrailniñ Aşdod şeerindeki limandan Ğazze Sektorına içtimaiy yardım yollamaq mümkün olacaq.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ baş kâtibi Pan Gi Mun añlaşmanı alğışladı, ve onı «regionda istiqrar içün ümüt bergen işaret» dep, adlandırdı.
Bir vaqıt yaqın ittifaqdaş olğan devlet arasındaki munasebetler altı yıl evel, İsrail arbiy deñiz patruli «Mavı Marmara» paromında doquz Türkiye vatandaşını öldürgen soñ kerginleşti. O vaqıt «Mavı Marmara» gemisi HAMAS tarafından nezaret etilgen İsrailniñ Ğazze Sektorında qamaçavını bozmağa tırıştı.


text:
İyülniñ 23-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeeri Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qabaatlağan tarafnıñ şaatı sorğulandı ve dava materiallarınıñ bir qısmı oquldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbirine davanıñ iştirakçisi Remzi Memetovnıñ oğlu Dilâver Memetov ikâye etip berdi.
«Bağçasaray sakini ve dava iştirakçilerini tanığan qabaatlayıcı tarafnıñ şaatı sorğulandı. Sorğulav ne içündir 2013 senesiniñ vaqialarınen yani iştirakçiler tarafından şeerde ötkerilgen bala bayramınen bağlı edi. İmayecilerniñ -yarımada başqa devlet ihtyarında bulunğan devirdeki vaqialarnıñ bu cinaiy işke ne alâqası bar degen mantıqlı bir suali doğa. Sorğulavdan soñ prokuror, FSB eki yıllıq tahqiqat devamında toplağan dava materiallarınıñ bir qısmını oqudı», – dep ayttı Memetov.
Buña baqmadan, onıñ sözlerine köre, qabaatlanğanlar aqqında şaat musbet sözler aytqan.
«Bu insan mahkemekengenler aqqında terbiyeli, Allah qorqusı olğan ve camini devamlı ziyaret etken kişiler olğanlarını ayttı. Prokurornıñ, şaat olarnıñ ükümetni elge keçirüv teşebbüslerinden haberi barmı degen sualine, o menfiy cevap berdi», – dep qayd etti Memetov.
Ayrıca o iyülniñ 24-nde mahkemede qabaatlağan tarafnıñ gizli şaatı sorğulanacağı aqqında haber etti.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulııp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen ve yanvarniñ 22-nde apis müddetleri bitkeninen azatlıqqa çıqqan birinci qırımlılar Rustem Vaitov ve Nuri Primov Moskvada bulunalar.
Bu aqta qırımlı aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyeva Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Koloniyadan azat etilgen Rustem (Vaitov – QA) baş ağrısı bar dep hastahanege ketti. MRT yapıldı ve şimdi neticelerini bekley. Nuri (Primov – QA) bir qarar, ciddiy sağlıq şikâyetleri yoq. Bir saat evel alğan haberimizge köre, Nuri ve Rustem Moskvada körüşip, Qırımğa ketmege azırlanalar», – dep bildirdi Zudiyeva.
Onıñ aytqanına köre, Qırımda Primov ve Vaitovnıñ evlerine qaytması munasebetinen dua keçirmege niyetleneler.
Rustem Vaitov «terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etkeninde» qabaatlanıp, beş yıl koloniyada yattı. Yanvarniñ 22-nde apis cezasınıñ müddeti yekünlengeninen onı azat ettiler. Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ekinci mabüsi Nuri Primov dayanvarniñ 22-nde qomşu Rusiyeniñ Mariy El Cumhuriyetindeki Rusiye koloniyasında azatlıqqa çıqtı.
2016 senesi sentâbr ayında Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi qararını seslendirip, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca qabaatlanğan aqyarlılar Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovnı beş yıl umumiy rejim koloniyasında qalmalarına üküm etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda çarşenbe künü, mayısnıñ 28-nde, sıcaq ve quru ava olması beklenile, ava arareti +32° derecege köterilecek. Bu aqta yarımadanıñ gidromettsentri haber ete.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte yağanaqlar olmaycaq. Cenübiy-şarqiy yel süratı saniyede 7-12 metrni teşkil ete. Ava arareti gece 17…19º, kündüz 30…32º olacaq.
Aqyarda şarqiy yel süratı 5-10 metr, saba ve kündüz cenübiy-şarqiy yel süratı 9-14 metr olacaq.
Qırımnıñ cenübiy yalısında yağanaqlar beklenilmey. Cenübiy-şarqiy yel süratı 7-12 metr, bazı vaqıtları 15 metr olacaq. Ava arareti gece 17…19°, kündüz 25…27° derece olacaq.
Keriçte yağanaqlar yağmaycaq. Gece şarqiy yel süratı saniyede 2-7 metr, kündüz cenübiy-şarqiy yel 5-10 metr olacaq. Ava arareti gece 15…17°, kündüz 25…27° derece olacaq.


text:
Aqımdaki seneniñ aprel 15-den itibaren apiste yatqan «fevral 26 işiniñ» iştirakçilerinden biri, dört küçük balanıñ babası Ali Asanov bu işniñ diger iştirakçisi – sekiz aydan berli apiste bulunğan Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa muracaat etti.
Qırım.Aqiqatta mektüpniñ kopiyası bar, Asanov qayd ete ki, o, onıñnen beraber apiste bulunğanlar ve olarnıñ ailesi Çiygoz içün dua eteler.
Asanov bildirdi ki, onı «FSB büyük apis cezası ile qorquza», susmağa devam etse, (oña) «20 yıl berip, 6 biñ kilometr uzaqlıqqa alıp ketecekler».
«Bilem, Allah istemese, olar maña ve epimizge bir şey yapamazlar. Bizim içün, musulmanlar içün, halqımız içün canımnı feda etmege azırım, bir kimseni tiymesinler», – dep ayttı Asanov.
İşğal etilgen Qırımnıñ Taqiqat komiteti ve FSB Asanovnıñ yazğanını izaatlamaylar.
Hatırlatamız, taqiqatqa köre, Ali Asanov 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Rus birligi» firqası faalleriniñ iştiraki ile çoq biñli mitingde yüz bergen kütleviy çatışmalarnıñ iştirakçisi edi.
Delillerge baqmadan, ne birinci instantsiya mahkemesi, ne de Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi adliyeciniñ Asanovnı azat etmek muracaatını qabul etti. Ali Asanovnıñ apis cezası aqımdaki seneniñ oktâbr 15-de bite. İyün ayında Asanovlar qorantasında dörtünci bala doğdı.
Ahtem Çiygoz aqımdaki seneniñ yanvar 29-da 2014 senesi fevral 26-da «kütleviy çatışmalarnı teşkil etüv ve iştirak etüv boyunca» cinaiy işniñ taqiqatı çerçivesinde yaqalanğan edi. Meclis reisi muavininiñ bir qaç kere uzatılğan apis cezası noyabr 19-da bite.
Avgust 24-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisi reisi muavininiñ imayesi bergen şikâyet arizasını red etti. Mahkeme Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesi çıqarğan qararını deñiştirmedi. Çiygoz mahkeme toplaşuvında Asanovğa basqı yapıp, oña qarşı malümat bermege zorlağanlarnı bildirdi.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa kâtibi Andriy Parubiy bildirdi, dep zaber ete Azatlıq Radiosı.
Yaqında memleketniñ şarqında arbiy areketlerniñ toqtatıluvı boyunca Ukraina prezidenti vekili vazifesine İrina Geraşçenko tayin etilgen edi.
«Lugansk halq cumhuriyetiniñ» vekilleri Geraşçenko ile, Rusiye tarafından aracı olmadan,muzakerelerni keçirmege razı olmadılar.
Salı künü, iyün 17-de, Lugansk civarında uruş neticesinde minaatıcı atışqa «Rossiya-24» telekanalınıñ çıqaruv taqımı oğradı. Operator Anton Voloşin birden elâk oldı, mühbir İgor Kornelük hastahanede vefat etti. Cesetlerini soydaşlarına bugün berecekler. OBSE ve BMT bu vaqianı taqiq etmege avale ettiler.


text:
Avropanıñ bir sıra memleketinde faal ve diplomatik hızmetler sentâbr 3-de Rusiye işğal etken Qırımda psihiatrik hastahanede tutılğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovğa qoltutuv aktsiyasını keçirdiler.
Ukraina
Kyivde saat 11:00 Kök Yüzü Qaramanları alleyasındaki cayav köpürinde İlmi Ümerovğa qoltutuv levhası asıldı. Lâqayt qalmağan vatandaşlar Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovğa qoltutqanını bildirdi. Cemaat erbaplarınıñ aytqanına köre, işbu aktsiya cemaatçılıqqa Rusiye ve Qırımda siyasiy mabuslarnıñ problemini köstermek içün yapıldı.
«İlmi Ümerovnı tanımağan ve Qırımdaki vaziyetni bilmegen insanlar levhanı körgen soñ evine kelip, internette bir malümat taparlar, Rusiye Qırımda ürmet etilgen insanğa qarşı ceza psihiatriyasını işletkenini añlarlar. Levha İlmi Ümerovğa bağışlana, amma insanlar onı oqup, diger siyasiy mabuslar aqqında da haber alırlar, dep tüşünemiz», – dep ayttı «KrımSOS» teşkilâtınıñ göñüllisi Mila Şevçenko Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Aktsiyada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da bar edi.
Çeh Cumhuriyeti
Çeh Cumhuriyetiniñ paytahtı Pragada bir qaç on faal – ukrain, rus ve çehler – meydanğa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ fotoresimleri ve ukrain ve qırımtatar bayraqlarınen çıqtı.
Birdemlik aktsiyasında iştirak etkenler arasında «Ukrainskaya pravda» neşiriniñ jurnalisti Anastasiya Ringis de bar. «Şimdi epimiz İlmi Ümerovğa ve qırımtatarlarğa qoltutmaq içün birleşmelimiz», – dep qayd etti o, Radio Svobodağa bergen izaatında.
Cumaertesi aqşamı Praganıñ merkezinde olğan onlarnen turist aktsiyanıñ keçirilmesini közetti.
Macaristan
Siyasiy mabuslarğa qoltutuv aktsiyası Macaristanda da olıp keçti.
«Aktsiya Macaristan cemaatçılığınıñ diqqatını Rusiye işğalci akimiyeti tarafından İlmi Ümerovnıñ qanunsız yaqalanmasına celp etmek ve em siyasetçi, em de Macaristannıñ lâqayt olmağan vatandaşlarını İlmi Ümerov ve Rusiyede apiste tutılğan diger ukrain siyasiy mabuslarınıñ azat etilmesine qoltutsın, em de Rusiye Ukrainağa qarşı istilâsını toqtatsın dep, oña basqı yapmağa çağırmaq içün keçirildi», – dep aytıla Macaristandaki Ukraina Elçihanesiniñ matbuat hızmeti yapqan beyanatında.
Macaristanda yaşağan ukrainler İlmi Ümerovğa qoltutqanını bildirmek içün ayrı bir beyanatnı da aydınlattılar.
«İlmi Ümerov ve Rusiye işğal etken Qırımda, em de Rusiyede tutılğan diger ukrain siyasiy mabuslarınıñ azat etilmesine qoltutqan er kesniñ seslerine qoşulamız», – dep aytıla vesiqada.
Sloveniya
Sloveniyadaki Ukraina elçihanesi de sentâbr 3-de İlmi Ümerovğa qoltutuv aktsiyasını keçirdi. Bunı diplomatik temsilcilikniñ matbuat hızmeti bildire.
«İşbu aktsiya İlmi Ümerovnıñ qanunsız tutılmasına cemaatçılıqnıñ diqqatını celp etmek ve onıñ ve diger ukrain siyasiy mabuslarınıñ azat etilmesine qoltutmaq, Ukrainağa qarşı istilâ toqtatılsın dep, Rusiyege halqara seviyede basqını devam ettirmek maqsadı ile keçirile», – dep aytıla haberde.
İlmi Ümerov yapqan muracaatında dünyadaki semetdeşleri ve lâqayt qalmağan vatandaşlarnı sentâbr 3-de siyasiy mabuslarğa qoltutuv aktsiyalarına çıqmağa çağırğan edi.
«Qırımnıñ diger siyasiy mabuslarını da aytmağa çağıram – bu cesür insanlar bir qaç aydan bir buçuq yılğa qadar SİZOda yata... İnsanlar insafı ve kerçegine sadıq qaldı, yalan ve iftirağa razı olmayıp, öz serbestligini coydı. Dünya işğalci akimiyetniñ Qırımda yapqan repressiyalarını bilmek kerek!»
Qırımdaki Rusiye uquq qoruyıcı organları İlmi Ümerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı.
Avgust 11-de İlmi Ümerov mahkeme zalında yaramadı. Ekimler onı infarkt ola bile dep hastahanege alıp ketti. Bundan soñ Rusiye kontrol etken Aqmescitniñ Kyiv rayonı mahkemesi Ümerov statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçecek kibi qararnı qabul etti. Avgust 18-de onı psihiatrik hastahanege avuştırdılar. Mahkeme-tibbiy ekspertizadan soñ hulâsa çıqaracaq ekimler komissiyasınıñ toplaşuvı sentâbr 7-de keçirilecektir.
İlmi Ümerovnıñ advokatları kelecek afta Ümerovnı kardiologik bölükke avuştırmaq muracaatına cevap kelecegini bekley. Qorantası alı ağır olğanını bildire.
Rusiyeniñ «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi Meclisniñ reis muavininiñ işi qanunsız ve siyasiy sebeplerden açılğanını bildirdi.


text:
Varşava – Varşavada qırımtatarlarnıñ sürgünligine bağışlanğan «Haytarma» filmi numayış etildi. Seyirciler, levhanıñ çekimi, Qırımdaki vaziyet ve yarımadanıñ işğalinden soñ, Rusiyege nisbeten munasebeti aqqında film rejisserı Ahtem Seytablayevden soradılar. Tedbir iştirakçileri, hususan milliy azlıq temsilcileri ve poloniyalı cemaat vekilleri qırımtatar halqınıñ tarihını beyan etken «Haytarma» filmini bütün dünyada köstermek kerek, dep ayttılar.
Poloniyalı seyirciler, «İllüzion» kinoteatrini toldurdılar, filmniñ soñki levhasına qadar sessiz oturdılar. Bazılarınıñ közleri yaşlandı. Filmni bir buçuq satten ziyade muzakere ettiler. Poloniyalılar film rejisserını yalııñız levha aqqında degil, Qırımdaki vaziyetnen bağlı sualler berdiler.
Ahtem Seytablayev, hususan, Qırım yarımadasında böyle vaziyet olacağına iç ümüt etken ediñizmi, degen sualge cevap berdi. «Böyle olacağını eñ qorqunçlı tüşümizde bile körmedik. Bu sene milletimizniñ sürgün etilüvine 70 yıl tolacaq. Qırım soqaqlarında o keçmişte qalğan adisereni körecegimizni iç ümüt etmedik ki», – dedi rejissör.
Qırımtatarlarnı tekrar sürgün ete bilelermi? Bu sualge rejisser böyle cevap berdi: «Tatarlar göñülli olaraq Qırımdan iç bir yerge ketmezler, Allahqa şükür, şimdi 44ci sene degil, ve şimdiki künde qırımtatarlar bu tek esli başlı, qadınlar ve balalar degil, şimdi yarımadada pek çoq erkek de bar. Onıñ içün men istemez edim, em de inanam ve bu kibi fikirler bir kimseniñ aqılı çetine bile kelmemesini tevsiye etem».
Bir yıl evelsi levhanı çıqarğan vaqıtta, nasıl duyğular is etkeni aqqında sulge cevapnı seyirciler elçırpmalarnen alğışladılar. «Men bu vaqialarnıñ ögüni ala bilse edim, o vaqıt, men ordunı toplamağa başlar edim», – kinorejissör.
Ğayet tesirli ikâye – Poloniyalı ükrianliler
Qırımnıñ işğaline rusiye cemaatçılığı qol tutqanına baqmadan, «Haytarma» filmniñ rejissörından ruslarğa ve Rusiyege nisbeten olğan munasebetini soradılar. Bu sualge cevap bererek, Seytablayev incilden Sodom ve Gomorra ikâyesini hatırladı, Allah günahqa dalğan bu şeerde iç olmağanda bir aziz insan tapılsa, onı yoq etmeycegini vade etken edi. A. Seytablayev, Rusiyeni tüşüngende, Pütinni desteklegen ekseriyetni degil de, onıñ siyasetine qarşı çıqqan azlıqnı köz ögüne ketirgenini bildirdi.
«Eger de anda iç olmağanda bir aziz adam olsa, – rejissör incilniñ ikâyesin hatırlay, – o şeer yaşacaq. Onın içün men ümüt etem, eger anda iç olmağanda bir aziz adam olsa, zaten olarnıñ tahminen 15 million insanı bardır, demek soñu hayırlı olacaq».
Film aqqında öz fikirlerinen poloniya milliy azlıqlar temsilcileri de paylaştılar. Petr Tima, Poloniya ukrainlileri cemiyetiniñ reisi aytqanına köre, 1947 senesi «Visla» tedbirlerniñ çerçivesinde öz tuvğan topraqlarından sürgün etilgenlerniñ torunlarnı «Haytarma» ayrette qaldırdı.
«Bu – şübesiz çoq eyecanlı bir ikâye. Poloniyada yaşağan ukrainler ayını ikâyeler esasında terbiyelengenler, hususan salonda bulunğan seyirciler içün añlaşilğan bir ikâye. Menim içün de çoq teserli oldı», – dedi Petr Tima.
Poloniya yeudiylerniñ vekili öz tarafından «Haytarma» filimi universal ve teren manalı olğanını qayd etti. 20-nci asırda olğan facialar tekrarlanması içün, bu filmni dünya boyunca kösterip, ösüp kelgen nesilni terbiyelemek kerek. «Haytarma»nıñ numayışını azırlağan teşkilâtçılar, Ukraina ile birdemlikniñ cemaatçılıq komiteti filmni devletniñ birinci kanallarnıñ efirinde köstermege qarar aldılar.


text:
«Biz, Ukraina İçki işler nazirliginiñ azaları, ilk evelâ sabıq «Berkut» hadimlerine muracaat etemiz. Siz daima uquqiy nizamnıñ müim quveti ediñiz. Siz insanlarnı qorçalamaq içün quvetiñizni acımay ediñiz. Şimdi Ana-Ukraina siziñ yardımıñızğa daa da muhtacdır. Tünevin «Berkut» ve «Halq imayesi» barrikadalarnıñ farqlı taraflarında olsa bile, bugün, tışqı istilâ ögünde vatandaşlar bir Ukraina toprağınıñ balaları olğanını hatırlamaq ve bütün öz ıncıtuvlarını unutmaq kerekler», – dep aytıla İçki işler nazirliginiñ Kollegiya beyanatında.
Fevral soñunda Ukraina içki işler naziriniñ vazifelerini eda etken Arsen Avakov öz emri ile milisniñ «Berkut» vatandaşlıq hafsızlığınıñ mahsus bölügini yoq etmege avale etti.
«Berkut» hadimleri Kiyevdeki 3 aylıq numayışnıñ faal iştirakçileri edi. Aynı olar 2013 senesi noyabr 30-da student narazılıqnıñ iştirakçilerini qattı köteklep, Ukraina paytahtında uzun süreli narazılıqqa sebepçi oldılar.


text:
Yañı parlamentniñ eñ müim vazifelerinden biri Ukraina etnik milliy siyaset esasları aqqında qanunnıñ qabul etilmesi olmalı.
Bunı Petro Poroşenkonıñ Bloku cedvelleri boyunca Radağa keçken qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Qanunnıñ qayd etilgen leyhası artıq bar, lâkin komitet toplaşuvında tüzetilecek bir çoq yerni taptılar. Çalışmaq kerek. Bu pek müimdir, çünki tamır halqlar ve milliy azlıqlarnı belgileycek esaslar olmalı», – dep qayd etti Cemilev.
Onıñ fikirince, mekzür qanun evelden peyda olsa edi, Qırımdaki vaziyet de bam-başqa olur edi.
2014 senesiniñ soñuna qadar Qırım territoriyası zurinden devlet suverenitetiniñ ğayrıdan tiklenmesi içün bir sıra qanun deñişlemeri teklif etilecek.
Böyle bir vade Petro Poroşenkonıñ Bloku aydınlatqan koalitsiya añlaşmasında mevcut. Vesiqa 10 maddeden ibaret. Mında akimiyetniñ Qırımnı keri qaytaruv, yarımada sakinleri ve köçip kelgenlerniñ aqlarını qaytaruv bar.


text:
Qomşu Rusiyeniñ Moskvadaki Yuqarı mahkemesi aqyarlı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Zeytullayevniñ ükmünden berilgen şikâyet arizasını iyül ayınıñ soñunda baqacaq. Bunı advokat Emil Kürbedinov iyülniñ 6-da Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Moskva şeeriniñ Rusiye Yuqarı mahkemesi iyülniñ 27-de saat 10-da Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesiniñ «Ruslan Zeytullayevniñ davası» boyunca çıqarğan ükmünden berilgen şikâyet arizalarını baqacaq. Güzel bir şey olacağını tüşünmeymiz. Mahkeme eski ükümni deñişmesiz qaldırsa daa bir qarar», – dedi Kürbedinov.
Onıñ aytqanına köre, Zeytullayev üçünci kere açlıq ilân etkenini bilmey.
Ruslan Zeytullayev şikâyet arizalarınıñ baqılması ögüne üçünci açlıq ilân etecegini bildirgen edi.
«Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Zeytullayev mayısnıñ 26-da mubarek Ramazan ayında oraza tutmaq içün açlıqnı toqtattı.
Ekinci açlıqqa evelkinden 19 künden soñ başladı.
Birinci açlıqnı aprelniñ 4-de Rostov-na-Donudaki Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesinde üküm çıqarılğanına qadar ilân etken edi.
Aprelniñ 26-da Rusiyeniñ Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Zeytullayevni 12 yılğa azatlıqtan marum etti.
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi 2016 senesi sentâbrniñ 7-de Zeytullayevni «terrorist cemiyette iştirak etkeninde» qabaatlı olaraq tanıp, oña 7 yıl apis cezasını berdi. Rusiye prokuraturası Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ bu qararına itiraz bildirdi ve dava tekrar baqılması içün kene Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesine qaytarıldı. Taqiqat organları Zeytullayevnıñ terrorist cemiyet iştirakçisi degil de, teşkilâtçı olaraq tanılmasını istey. Rusiye Ceza Kodeksiniñ bu maddesi eñ azından 15 yıl ve atta ömür boyu apis cezasına ketirmek mümkün.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırım jurnalisti Natalya Kokorina ve onıñ adliyecisi Cemil Temeşev FSB binasından çıqtılar, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qırım jurnalisti Natalya Kokorinanıñ sorğusı altı saat sürdi.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bergen malümatına köre, aqşam üstü FSB binasınıñ yanına «1 Krımskiy» kanalınıñ jurnalistleri ile maşina keldi. Bundan soñra uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimi FSB binası yanında toplaşqan kütleviy haber vastalarınıñ vekillerine «yarım saatten soñ taqiqat tedbirleriniñ» yekünleycegini bildirdi.
Malüm olğanı kibi, mart 13-te saba «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» mühbiri Natalya Kokorina işdeşlerine saat 8:00 oña ana-babasınıñ dairesine kelmege rica etkenlerini haber etti. O, dairege kelgen soñ onıñnen bağ üzüldi. Tintüvden soñ onı yaqaladılar.
Cuma künü, mart 13-te, FSB hadimleri işğalden soñ Qırımnı terk etip, al-azırda Kiyevde yaşağan daa bir Qırım jurnalisti Anna Andriyevskayanıñ ana-babası yaşağan dairede tintüv keçirdiler. Jurnalistniñ babasına Aqmescit mahkemesiniñ qararını kösterdiler. Vesiqağa binaen, Andriyevskayağa nisbeten «Qırımda akimiyetni devirmek çağıruvları ile maqale içün» cinaiy iş açıldı.
OSCE söz serbestliği reisi Dunja Mijatović Qırımda jurnalistlerge yapılğan basqını takbih etip, «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» haber neşiriniñ jurnalisti Kokorinanı acele sürette azat etmege çağırdı.


text:
Ukraina Tış İşleri Nazirligi (TİN), Venada halqara teşkilâtları yanında Ukrainanıñ Daimiy temsilciliginiñ reisi İgor Prokopçukqa sıltav etip, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda ukrain tilinde tasil alğan gençlerniñ sayısı 35 qat eksildi, dep bildire.
Tünevin OSCE (OBSE) Daimiy şurasınıñ nevbetteki meclisinde İgor Prokopçuk: «Rusiye işğalcı akimiyeti Qırımda ukrain kimligi, tasili ve medeniyetiniñ er bir körünişini tübü-tamırnen yoq etmege devam ete. Şu cümleden 2013 ile 2017 yılları arasında ukrain tilinde tasil alğan gençlerniñ sayısında büyük eksilüv oldı – 13 biñden 370-ke qadar, ukrain mektepleriniñ sayısı yediden birge, sınıflarnıñ ise 875-ten 28-gece eksildi. Aliy oquv yurtlarında bir oqutuv tili olaraq ukrain tili tekmil ğayıp etildi», – dedi.
Diplomat, böyle sıñırlamalarnıñ BMT Halqara mahkemesiniñ qararına zıt kelgenini bildirdi. Bu qararğa binaen Rusiye «ukrain tilinde tasil alınmasına irişüv»ni temin etmek kerek.
«Vaziyetniñ bu telükeli ve devam etken bozuluvı, münasip qarşılıq ve işğal etilgen Qırımda qırımtatar halqı ile ukrain ve diger etnik gruplarnıñ aqlarına sayğı kösterilmesini temin etmek maqsadınen milliy azlıqlarnıñ işleri boyunca OSCE Yuqarı komissarınıñ daimiy ve faal surette celp etilmesini talap ete», – dedi Prokopçuk.
Noyabrniñ 14-nde BMT Baş assambleyası 72-nci sessiyasınıñ Üçünci (içtimaiy, insaniy ve medeniy meseleri boyunca) komiteti «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqları saasında vaziyet» adlı qararnıñ leyhasını tasdiqladı. TİNde bildirgenleri kibi, Baş assambleyanıñ (BA) teklif etilgen qararı, «işğal etken devlet olaraq Rusiyeni insan aqları ve esas urriyetlerniñ bozulmasını toqtatmağa mecbur etmek» maqsatlıdır. Qarar leyhasınıñ baqılması 2017 senesi dekabrniñ ekinci yarısında BMT BAnıñ plenar meclisinde yapılacağı beklenilmekte.


text:
Qırımtatar halqınıñ işleri boyunca Ukraina elçisi, milliy lider Mustafa Cemilev aytqanına köre, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ quvetleştirüvi Qırım qaytarılmasında yardım eter.
«Qırımnıñ qaytaruv meselesinde, Rusiye nasıl mevamda olmasa bile, muzakere masası başına oturmaq kerek. Amma şimdi olar Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ qısmı olaraq tanımaqtalar, böyle vaziyette müzekere etilecek şey yoq. Amma olar büyük ağrını, inanılmaz ağrını is etken soñ, masa başına oturıp laf etmege isterler. Buña ketirecek yol ise, sanktsiyalarnıñ quvetleştirüvidir» - dep izaatlay Cemilevnı onıñ matbuat hızmeti.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Vesiqağa köre, regional ve yerli meclisler qırımtatarlar arasında olarnıñ qırımtatarca laf etmek, tasil almaq, terbiyelemek aqları aqqında añlatma işlerini keçirmek kerekler.
Ondan da ğayrı ocalar cemiyeti ve qırımtatar cemaat teşkilâtları balaları mektepte ve mektep yaşından küçük olğan ana-babaları 2014 senesiniñ İyün 10 kününe qadar yerli mektep ve mektepten aldın tasil idarelerine, mektep ve mektepten aldın müessiseleriniñ yolbaşçılarına rus mekteplerinde qırımtatar tilinde oquğan ayrı sınıflarnı açmaq içün ve mektepten aldın olğan müessiselerde qırımtatar tilinde terbiyeci gruppalarnı açmaq içün arizalar yazmasında celp etmesine avale etildi.
Bu arizalarda er şeyden ğayrı mektep teşkil etmek içün qırımtatarlarnıñ sayısı yeterli olğan yerlerde mektep açmaq talap etmeliler.
Ondan da ğayrı arizalarda qırımtatarlarnıñ sayısı 30% ve ondan ziyade teşkil etken mekteplerde qırımtatar-rus (qırımtatar-ukrain) oqutma tillernen mektepleri statusını talap etmek kerek.
QHA bildirgenine köre, Qırımda 15 qırımtatar milliy mektep çalışa.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ mında ukrain mekteplerge qarşı başqı yapılmağa başladı. Ukrain gimnaziyasında müdirni nefaqağa yollap binada Rusiye bayraqnı tiklediler.


text:
Keriç keçiti rayonında yel süratınıñ artması beklenile. Bu künleri furtuna havfı tahmin etile.
Bunı «Yekâne naqliye müdirliginiñ» matbuat hızmeti bildire.
«Bu daqqada Keriç keçitindeki yel süratı saniyede 17-20 metrni teşkil ete. «Qırım-Kavkaz» ağında 5 parom çalışa – «Olimpiada», «İonas», «Nikolay Aksenenko» ve «Yeysk», işni devam etmek içün Keriç balıq limanından bizge «Kerçenskiy-2» paromını yolladılar. Paromlarnıñ boğazdan keçüv müddeti 45 daqqadan bir buçuq saatke qadar devam etmesi mümkün», – dep bildire Yekâne naqliye müdirligi.
Nevbetçiniñ malümatına köre, al-azırda «Kavkaz» limanında 850 maşina nevbetini bekley, «Qırım» limanandı – tahminen 720 maşina.
Aqşam üstü yel süratı saniyede 20-23 metrni teşkil ete bile, bundan sebep büyük paromlarnıñ işi toqtatılması mümkün.
Adamlarğa sentâbr 5-6 künleri Qırım ziyaretlerinden vazgeçmege tevsiye etile.


text:
Cumaaqşamı künü, aprel 2-de, Petro Poroşenko Blokundan halq deputatı Stepan Barna Ternopol vilâyetiniñ başı vazifesine tayinlendi. Onıñ parlamentteki yerine Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov keçecek.
Çubarovnıñ Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputat saflarına kirecegi aqqında yañı sessiyanıñ başında ilân etildi, – dep tarif ettiler Qırım.Aqiqat mühbirine Petro Poroşenko Blokunıñ matbuat hızmetinde.
«Refat Çubarov pek belli ve teren insandır, böyle şahıslarnen işlemege memnünmiz», – deyler matbuat hızmetinde.
«Olğan imkânlarımnı qaviyleştirgen ve yañı fırsatlarnı yaratqan bir meydançıq olacaqtır», – dedi Qırım.Aqiqatqa Refat Çubarov.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Petro Poroşenko Blokundan deputatlarnıñ cedvelinde 71-nci yerni ala. Ukraina Yuqarı Şurasınıñ terkibinden deputatlardan biri çıqsa, Refat Çubarov onıñ yerine keçe.


text:
Törkmänstan keremeneñ zur ber öleşe, ilneñ cir baylığı, gaz satudan kirä. Läkin bu zur aqçadañ, iqtisad bazarı häm xalıq fayda kürmi. İl xalıqınıñ yartısı diyärlek, awır şartlarda faqirlektä ğömer itä.
Niyazov xäzergäçä bu aqçanı, kürkäm matur proyektlärenä yomartqına sarıf itsä dä, anı sosial proyektlärgä bülep birergä, saran ide. Mäğarif, aqça qısulardan in küp ziyan kürgän ölkälärdäñ berse ide.
3 kön elek, turı efirdä kürsätelgän däwlät utırışı barışında, Berdimöxämmädov bu küreneşne üzgärtergä wäğdä birde. Ul üzäk bankına, mäktäp programı planın başlatu öçen 4 milliard dollar aqça bülep birü wazifasın tapşırdı.
Xäzerge program nigezendä, bezgä 600 mäktäp tözärgä kiräk. Läkin bu programga kürä, bez anı ber niçä yılda ğına tözi alabız. Ä bez ozaq waqıt kötälmibez. Şuña bu programnı ikegä bülü kiräk. Üzäk bank başlığı, sezgä äytäm, Programnıñ berençe öleşe öçen yaña stregediä tabarğa häm monıñ öçen 4 milliard dollar aqça bülep birergä kiräk. Bu proyektne niçek tämamlarszñ, anısı sezneñ eş.
Törkmänstan prezidentı 10 yıllıq mäcbüri uqu programın rätlär öçen çaralar küräçägen wäğdä itkän. Bu reformalar arasında, mäğarifdän başqa sälämätlek mäsälälärenä dä tuqtaldı.
Läkin prezidentnıñ bu adımnarına şik belderüçelärdä buldı.
12nçe üktäberdä bulğan mäcles utırışında, Berdimöxämmädov, investetsiä häm finans tarmağında xalıqara standartlar buldıralmağan öçen mäclesne tänqiytläde.
Törkmänstan, gaz häm yağulıqqa baylığı belän dönyağa mäğlüm. Läkin Törkmänstan prezidentı, qoyaş energiasınnañ faydalanu öçen yaña proyetlärgä ixtiyaç buluı turında belderä. İlneñ yaqınça 90 protsentı qara qum, saxrä täşkil itä.
“Sezgä ber misal kiterem. Belgiädä waqıtta alar bezgä üzläreneñ qoyaş proyektlarına quşılırğa çaqırdılar. Bu bik qızıq, Yewropa kebek qoyaş bik siräk kürengän cirdä, qoyaş energiäse turında qayğırtalar. Ä bezdä yıl buyına qoyaşlı bulsa da, bezneñ bu turıda uylağan da yuq.”
Mäğarif, Sälämätlek häm alternativ texnologiä reformaları, il öçen älegä töp reformalar bulıp tora. Prezident, bulardañ başqa sosial temalarğa tuqtalmadı. İldä äle dä räsmi bularaq ber genä terkälgän säyäsi partia bar. İldä bäysez matbuğat çaraları yuq. Bu mäsälärneñ alğa taba üzgäräçäge mäsäläsendä Berdimöxämmädovdan älegä ber işarä yuq.
Läkin üzgäreşlärne uñay küzätkännär, elekke xaqimiätneñ mäğariftä yäisä sälämätlek mäsälälärendäge reformalarnı xalıq aldında söylärgä berdä qıyulıqları citmägän ide di. Xaqiqattä Berdimöxammädovnıñ reformalarğa bu tarmaqta kübräk iğtibar birüe, nindi maqsatnı ğamälgä aşırırğa teläsä dä, anıñ elekkesennäñ üzgä xaräqät itü omtılışı bularaq farazlana.


text:
İyünniñ 17-si cumaertesi künü Bahçasarayda qırımtatar halqınıñ yetekçilerinden biri olğan İlmi Umerov ve onıñ dört qardaşı mübarek Ramazan ayında musulmanlar içün iftar teşkil etecekler. İftarğa qorantanıñ dost-eşi ve bütün bahçasaraylılar davet etile. Bu aqta Umerov özüniñ Facebook saifesinde yazmaqta.
«Yarın, iyünniñ 17-nde bahçasaraynıñ 6-ncı mikrorayonındaki camide bizler, bei ağa-qardaş olaraq (İlmi, Bekir, Femi, Reşat, Ruslan) iftar keçiremiz. Bahçasaraylılarnen beraber qarantamıznı tanığanlarnı davet etemiz» – dep yaza Umerov.
2017 senesi Ramazan ayındaki musulmanlarnıñ orazası mayısnıñ 26-ndan iyünniñ 24-ne qadar devam etecek.
Aman-aman bir ay devamında, İslâm dinini kütkenlerniñ episi, kün devamında aş aşamaqtan, suv ve tütün içmekten vazgeçerek oraza tutması farz. Er aqşam oraza saati bitken soñ, iftar yapılır – yani Ramazan ayındaki aqşam yemegi aşalır. İftar yerli saatqa köre, aqşam namazı vaqtın doğru kele.


text:
Bunı o bugün Aqmescitte partizan mayovkanı açqanda bildirdi, dep haber ete Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti.
«Bugün Avropa ve Ukrainada natsizm ve ksenofobiya tarafdarları olğan siyasiy küçleri peyda olğanda, Qırım toplulığına grajdanlıq birleşüvi kerektir. Biz yañı nesilge tarihiy hazinemizni bermelimiz, memorial abidelerni, partizan ve mabüslerniñ mezarlarını saqlamaq kerekmiz, Vatanımıznıñ serbestligini qorçalağan insanlarnı unutmamalımız», − dedi Aksenov.
Malüm olğanı kibi, evellri işğal etilgen Qırımnıñ memurları natsizmde tek Ukrainanı ve onıñ akimiyetini qabaatlay edi. Avropanı ise ya da añmay, ya da natsizmniñ «yardımcısı» olaraq aña ediler.