text:
AQŞ Qıtaynı Pxenyanğa kertelgän çikläwlärne ütärgä çaqıra
Aña qädär Qıtay wäkile, Tönyaq Koreyäğä kerüçe häm annan çığuçı böten korablarnı da, anıñ ile tikşerergä cıyınmıy dip beldergän ide. Pxenyännıñ atom programması buyınça küp yaqlı söyläşülärdä qatnaşuçı Quşma Ştatlar törkeme başlığı Christopher Hill isä, Tokíoda bolay dide: “Bez Yaonia belän BMOnıñ Tönyaq Koreyä turındağı rezolutsiasen Pxenyännan ütätü çaraları turında söyläşergä cıyınabız. Şul uq waqıtta bez östämä çaralar, Pxenyän atom programması eşlären däwam itä almasın öçen aña texnologiälär häm finans yärdäme yulların bikläw turında da söyläşergä uylıybız”.


c: text/html

text:
Soçida Rusiä häm Belarus prezidentlarınıñ oçraştı
AUDİO: Minemçä bezneñ tağın ber mäs'äläne qarıysı bar. Dönyadağı häm BDBdağı waqıyğalarğa qarata fiker alışası häm alğa taba niçek eş itü turında söyläşäse bar. Yäşerep torası yuq. Gärçä Rusiä-Belarus mönäsäbätlärenä kilgändä bezneñ ällä ni problemalar yuq.
Putin äytüençä, BDB äğzaları älege oyışma eşe turında törle täqdimnär yasağan. Putin äytüençä, Rusiä-Belarus mönäsäbätläre üsä bara häm ike il arasında ikeyaqlı säwdä küläme dä arta. Lukaşenko da Belarus-Rüsiä mönäsäbätläre yaxşı dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gilaninen wazifağa kilüe belän Pakıstanda tärtip üzgärä
Kiçä, Möşärräfkä qarşı bulğan parlamenttäge koalisiäneñ tawışların yawlağannan soñ Pakıstan premyerlıq wazifasına saylanğan Yosıf Raza Gilani, bügen xalıq aldında ant itte.
“Pakıstannıñ premyer räise bularaq, barlıq wazifalarımnı tuğrılıq belän ütiyäçägenmä, köçem citkänçä, ışanıç belän, İslam Pakıstan cömhüriäte qanunları belän eş itäçägemä ant itäm.”
Şulay itep Yosıf Raza Gilani premyerlıq wazifasına başlar aldınnañ üz xalqı aldında tuğrılıqlı bulaçağına wäğdä itte.
Gilani häm yaña xökümätneñ, 1999 yılda xärbi nizaq belän xaqimiätne üz qulına alğan Möşärräfneñ köçen kimetergä tırışaçağı farazlana.
Kiçä premyerlıq wazifasına saylanuı bilgele buluğannan son Gilanineñ, xökümätkä xakimnärne tizdän irekkä çığaruı färman itäçälägenä işarä yasadı. Xakimnär, noyabr ayında Möşärräf tarafınnan ildä ğadättän tış xäl iğlan itelgännäñ soñ qulğa alınğannar ide.
Gilani üterelgän oppozisiä citäkçese märxum Binazer Bhuttonıñ Pakıstan Xalıq partiäseneñ räis urın basarı bularaq eşlägän ide. Gilani citäklägän koalisiä xökümäte eçendä şulay uq oppozisiänen tanılğan şäxeslärennän, Nawaz Şärif tä bar.
Nawaz Şärif belän Binazer Bhutto yıllar buyına ike köndäş ide. Läkin bu ike köndäşne urtaq maqsatlar berläşterde. Säyäsät belgeçläre bu urtaqlıqnıñ alğa taba Pakıstanda demokratik reformalar kertüdä möhim eşlär başqaraçağına ışana. Bigräk tä Möşäräfneñ köçen kimetep, telägän waqıtta xaqimiätne taratu köçennän mäxrüm itü belän.
Şul fikerndä torğan Qaraçidäge säyäsi belgeç Şamim er-Rahman radiobızğa farazlar turında bolay fiker bäyan itä:
“Ber waqıtlar ike köndäş zur partiäneñ Pakıstanğa demokratiä keterü maqsatında bergä berläşergä kileşte häm sonınnan Gilani äfände wazifağa kiterelde. Bu üzgäreşlär, ozaq waqıt däwam itkän xärbi xaqimiättän soñ, Pakıstandağı demokratiä omtılışnı köçländeräçäk dip ışanam. Küp kenä partiäneñ yaqlawın qazanu belän Gilani, alğa taba xalıqnıñ säyäsi, iqtisadi häm qanun xoquqların saqlap qalu öçen yaxşı ber forsat taptı.”
Möşärräf şul uq waqıtta üze dä yaña premyer belän tulı xezmättäşlek itäçägen belderde. Möşärräf ant programı axırında yasağan çığışında şulay uq, terrorçılıq dini suğışçılar häm iqtisad ölkäsendä ilgä alğa taba awır zamanalar yanawı turında kisätte. Monı iskä totıp, bu qurqınıçnıñ elekke ike säyäsi köndäş partiäne, tegez şartlarda bergä xezmät itärgä mäcbür qaluın äytte.
Xökümät belän Möşärräf arasındağı xezmättäşlekneñ artırılu mäsäläsen AQŞ bik ähämmiät belän küzätä. Ägär dä Möşärräf belän xökümät arasında nizaqlar artıp ildä totrıqsılıq bulsa, AQŞ ul çağında bu forsattan iñ başta suğışçıları faydalanaçaq dip qurqa
Uzğan yıllarda bigräk tä bıltır Möşärräfneñ ildäge danı kime başladı. Anı yaqlağan partiälar isä, fivral ayında bulğan saylawda mäclestäge urınnarın oppozisiädä partiälärgä qaldırdı.
Kiçä tönnä Pakıstan xärbi başlığı, Xärbi ölkädä üzgäreşlär buluın iğlan itte. Nawaz Şärifneñ kitkändä Xärbi başlıq bularaq bilgelägän General Aşfaq Qayani, xärbi başlıqlarnıñ alıştırıluın belderde. Bu isä, noyabr ayında Möşärräfneñ kitüe belän armiada berençe zur üzgäreş buluı küzgä çağıla. Bigräk tä Möşärräf tarafınnañ urnaştırılğan başlıqlarnıñ alıştırıluı, ällä Möşärräfneñ xärbi citäkçelektäge tä’sere yuğala başladımı digän bäxäslär tudırdı.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Xanoyda Vetnam citäkçelege belän oçraşqaç, Rusiä Vetnam iqtisadına milliardlarça dollar kertergä äzer, dip belderde. Süz ayırım alğanda, yağulıq ölkäsendä xezmättäşlek turında bara. “Bez äytkän investitsiälärgä kilgändä, bez planlaştırğan äyberlär tormışqa aşsa, süz Vetnam iqtisadına milliardlarça dollar kertü turında bara”,- dide Putin.
Putin Xanoyğa şimbä häm yäkşämbe könnärendä uzğan Aziä-Tın okean iqtisadıy xezmättäşlege oyışması sammitında qatnaşu öçen kilgän ide.


text:
Bäläbäydä «İlham çişmäläre» bäyräme başlandı
Başqortstannıñ Bäläbäy şähärendä häm rayonında comğa könne «İlham çişmäläre» isemle töbäqära şiğriät festivale başlandı. Bıyıl ul unberençe tapqır oyıştırıla. Soñğı yıllarda matur traditsiägä äylängän bu bäyräm ike kön däwam itäçäk. Anda bıyıl da Ufadan häm Başqortstannıñ küp töbäklärennän 300 dän artıq qäläm ähelläre barğan.
Şiğriät bäyräme, här yıldağıça, Bäläbäy şähärendäge «Ural batır» isemle milli mädäniätlär üzägendä başlandı. «İlham çişmäläre»n tantanalı töstä açıp cibärgännän soñ, bäyräm qunaqları şähärdäge pedagogiä kolledjındağı zur mädäni çarağa cıyıldı. Anda, ğädättägeçä, iñ layıqlılarğa Bäläbäy şähäre häm rayonı xakimiäteneñ Fatix Kärim isemendäge premiälären tapşıru tantanası ütäçäk. “İlham çişmäläre” bäyrämeneñ bıyılğı çaraları turında Bäläbäy şähäre häm rayonı xakimiäte başlığı urınbasarı Dilbär Fätxetdinova söyli.
“Bezneñ bıyılğı bäyrämgä 300 dän artıq qaläm ähele kilde, - di ul. - Şiğriät bäyrämendä «Salawat küpere» isemle kitapnıñ isem tuyı da bula. Dürt teldä: urıs, başqort, tatar häm çuaş tellärendä icat itüçelärneñ şiğri şälkemnäre urın alğan bu kitap bıyıl tağın da maturraq häm qalınraq itep näşer itelgän.
«İlham çişmäläre» bäyräme tantanaları axırda zur ğala-konsert belän tämamlana”.


text: Kosovoda 23nçe üktäberdä uzğan ğömüm saylawlarnıñ näticälärenä qarağanda, prezident İbrahim Rugovanıñ Kosovanıñ Demokratik Ligası 120 äğzalek parlamentta – alğan 47 tawış belän berençe urında bara. İkençe urında Haşim Thaci citäkçelegendäge Kosovonıñ Demokratik partiäse, alar parlamentta 30 urın alıp toraçaq. Tağın ber elekke ğısyançılar başlığı Ramuş haradinaj citäkçelek itkän Kosovonıñ Kiläçäge öçen Berlekkä – 9 urın bireläçäk. Rugova xäzer xökümättä koalisiä tözergä tieş bula. Kosovonıñ 100 meñlek serb azçılığı saylawlarda qatnaşudan baş tarttı, ämma parlamenttağı 10 urın alarğa qaldırılğan.


text: Rusiä başqalasında maşinalar öçen yalğan xökümät nomerları, prezident Putin tarafınnan imzalanğan Kremlgä ütep kerü dokumentların alırğa yärdäm itkän 20dän artıq milisiä xezmätkäre qulğa alınğan. Bu xaqta jurnalistlarğa bügen Federal İminlek Xezmäteneñ matbuğat wäkile Sergei İgnatçenko belderde: "12 cinäyät eşe açıldı, 20gä yaqın keşe qulğa alındı." Anıñ süzlärenä qarağanda, bu dokumentlar "yuğarı sıyfatta" eşlängän bulğan. Yäşeren urınnarğa kerü röxsäte birgän qayber dokumentlar 200 meñ dollarğa satılğan bulğan.


text: Ukraina prezidentlğına oppozitsiä namzäte Viktor Yuçenko, "urıs telen Ukrainada ikençe däwlät tele itü tırışlıqları - säyäsi mäsälägä äylände", dip belderde. Berük waqıtta ul üzeneñ İnternet säxifäsendä Rusiä belän yaxşı mönäsäbätlär urnaştırırğa wäğdä itä häm 26 Dikäber saylawlarında ciñep çıqqan oçraqta, däwlät citäkçese sıyfatında berençe räsmi säfären Mäskäwgä yasayaçağın belderä. Ukrainadağı saylaw aldı kampaniäsendä tel mäsäläse töp mäsälälärneñ berse bulıptora. Xalıqnıñ 70% çaması köndälek tormışta urıs telen qullana. Urıslar yäşägän könçığış häm könyaq töbäklär Yuçenkonıñ köndäşen premier-ministr Viktor Yanukoviçnı xuplıy.


text:
Altın mönbär festivalendä Tatarstan fil’mnarı da qatnaşaçaq
II Altın mönbär festivale, anıñ programması, qunaqları, jyuri äğzäläre xaqında bik küp törle mäğlümät buldı aña äzerlek çorında. Ber jurnalistlar ber törle söyläde, ikençeläre başqa mäğlümät, yış qına xätta oyıştıruçılar üzläre dä belmägänne yazıp çıqtı. Nihayät, festival’ başlanırğa berniçä kön qalğaç, anda kiläçäk qunaqlar, täqdim itelgän fil’mnar xaqında tögäl mäğlümät bilgele buldı. Äytkänebezçä, bu xalıqara, zur mädäni çara Qazanda 10 sentäberdän 15nä qädär uzaçaq. Respublikanıñ törle ministrlıqları wäkillärennän torğan oyıştıru komitetın tatarstannıñ premyer-ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva citäkli. Festival’dä Rusiäneñ törle cirlärennän, monnan tış İran, Äfğanstan, Qazaqstan, Üzbäkstan, Misır, Britaniä, Äzerbäycan, İtaliä, Katar, Törkiä, Hindstan, İrannan qunaqlar bulır dip kötelä. Alarnıñ qayberläre inde 8dä ük kilä başlayaçaq. Festival’gä täqdim itelgän fil’mnarnı tanılğan Rusiä rejisserı Vadim Äbdräşitov citäkçelegendäge jyuri bäyäläyäçäk. Anardan tış jyuri äğzäläre bulıp Äzerbäycan rejisserı Oqtay Mirqasıym, Britaniädän rejisser häm prodyuser Ovidio Salazar, Misırdan kilgän artistka Fäyza Kamal, itel’yan rejisserı häm jurnalistı Buçço Minotti, iranlı Xösäyen Razi, Üzbäkstannan rejisser Färit Däwlätşin, Mäskäwdän kino belgeçe Sergey Lavrent’yev, Tatarstannan Yuriy Mansurov toralar.
Kinofestival’neñ programması belän dä yaqınnanraq tanışıp kitik. Altın Mönbärne açu tantanası Qazannıñ Salix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında uzaçaq. Şul uq könne festival’gä täqdim itelgän fil’mnarnı da kürsätä başlayaçaqlar. Alarnı şähärneñ Grand Cinema kinokompleksında qararğa mömkin bulaçaq. Altın mönbärneñ bäygesendä İran, Rusiä, Britaniä, Hindstanda töşerelgän näfis fil’mnar qatnaşaçaq. Barlığı festival’neñ bäygesendä 35 äsär kürsäteläçäk. Alar arasında näfis, dokumental’, animatsiä fil’mnarı bula. Bäygegä täqdim itelgän näfis fil’mnar arasında Bulat Mansurovnıñ Saga Drevnix Bolgar da bar. Äytergä kiräk, älege fil’m şaqtıy ğına aqça cälep itep, bik ozaq waqıt däwamında töşerelgän ide. Şuña da Tatarstanda anı bik qızıqsınıp kötälär. Tağın ber iğtibarnı ayıruça cälep itärlek äsär – Britan rejisserları quyğan Guantanamoğa yul fil’mı. Monnan tış jyuri äğzälärenä Törkiä, Qazaqstan, İran, Hindstan, Misır, Tunis kinematografistları tarafınnan töşerelgän fil’mnarnı bäyälärgä turı kiläçäk. Konkurstan tış isä Altın mönbär qısalarında törle illärdä töşerelgän 27 fil’m kürsätelä. Alarnıñ barısın da festival’gä rejisser häm dramaturg Odel’şa Agişev citäkçelegendäge saylap alu komissiä täqdim itte. Törle fil’mnar qarawdan tış, festival’ qısalarında bilgele rejisserlar, akterlar, avtorlar belän oçraşular da qaralğan.
Altın Mönbärdä Tatarstanda eşlänelgän fil’mnar bulaçaq. Bäygedä Ramil Töxwätullin studiäsendä töşerelgän animatsion fil’m da qatnaşaçaq. Ana bäyräme digän mil’tfil’m tatar telendä yasalğan. Xäyer, qayber belgeçlär fikerençä, respublika kinematografistları tarafınnan eşlänelgän fil’mnarnıñ ciñü mömkinlege ällä ni zur tügel. bälki şuñadadır bezneñ fil’mnar bäygedän tış programmada ğına qatnaşa.
Ä büläklärgä kilsäk, alar kinofestival’lär öçen şaqtıy ğädäti. İñ yaxşı näfis, dokumental’ häm animatsion fil’m, şulay uq iñ äybät rejisser, operator, irlär rolen başqaruçı, xatın-qız rolen uynawçı bilgelänäçäk. Monnan tış, Tatarstan prezidentınıñ maxsus prizı da tapşırılaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Ütkän xäbärgä tözätmä
26 -nçı iyündä QamAZ şirkäte aksionerlarınıñ yıllıq cıyılışı bulıp uzğan ide. Şuña qağılışlı xäbärdä, şirkätneñ direktorlar Şurası äğzalärenä aqçalata büläk birü turındağı mäsäläneñ kön tärtibenä kertelmäwen, şuña kürä aqça tüläw turında süz bulmawın äytkän idem. Kön tärtibenä kertelmäsä dä, direktorlar Şurası äğzaläreneñ här bersenä 1 million 300 meñ sum aqça tüläw turındağı mäs'älä cıyılışnıñ iñ azağında qarala häm aksionerlar yäşeren tawış birü yulı belän fikerlären belderälär. Anıñ näticäse, yäğni aqça tüläw-tüläwmäw turında 25 könnän soñ iğlan itäçäklär. Direktorlar Şurasında 11 keşe ide. Yaña Şurağa kemnärneñ saylanuı xaqında da näq şul könnän bilgele bulaçaq.


text: Tähran -- İran räsmiläre uzğan ayda däwalanu öçen törmädän çığarılğan jurnalist Äkbär Ganci'nı ezläwgä birde. Tährannıñ baş prokurorı Säyet Mortazavi süzlärençä, uzğan töndä räsmilär anıñ öyenä barğannar, läkin anda tapmağannar. Jurnalistnıñ xatını Massumä Şäfi ireneñ yuğaluın raslağan. Tanılğan jurnalist Äkbär Ganci yuğarı räsmiläreneñ berniçä zıyalı häm yazuçınıñ üterelüenä qatışı buluı turında yazıp çıqqannan soñ, 2001 yılda törmägä utırtılğan ide. May axırında, sälämätlege naçarlanu säbäple, däwalanu öçen ul törmädän çığarılğan ide.


text:
Comğa könne Başqortstan Üzäk saylaw komissiäseneñ yaña sostawınıñ täwge utırışı bulıp ütte. Anıñ eşendä Mäskäwdän kilgän Rusiä Üzäk saylaw qomissiäse äğzası Yevgeniy Kolyuşin da qatnaştı. Ä Başqortstan yağınnan respublika prezidentı xakimiäte başlığı Radiy Xäbirov häm Däwlät cıyılışı räise urınbasarı Salawat Qusimov kilgän ide.
Täwge utırışnıñ kön tärtibe fäqät oyıştıru mäsälälärennän genä tordı. Üzäk saylaw komissiäse äğzaları üzläreneñ räisen, anıñ urınbasarın häm komissiäneñ särkätiben sayladı. Yäşeren tawış birü näticäsendä Başqortstan Üzäk saylaw komissiäse räise itep yañadan Barıy Kincäğulov saylandı. Ul bu wazıyfanı 1998 yıldan birle başqara inde. Räis urınbasarı itep älege waqıtta Başqortstan tışqı iqtisadıy bäyläneşlär häm säwdä ministrı urınbasarı bulıp eşlägän Fänis Ämerov saylandı. Ä särkätip urınında yañadan moñarçı da şuşı wazıyfanı başqarğan Nailä Altınowa qaldırıldı.
Şulay itep Başqortstan Üzäk saylaw komissiäseneñ elekke sostawınıñ wäqälätläre bügennän ğämäldän çıqtı häm yaña wäkillärneñ wäqälätläre üz köçenä kerde. Saylaw komissiäsendä cämğıse 12 keşe eşläyäçäk.
Bügenge köngä qädär Üzäk saylaw komissiäseneñ räise urınına bälki Barıy Kincäğulovnı yañadan saylamaslar da äle digän farazlar bar ide. Çönki Rusiä Üzäk saylaw komissiäse räise Aleksandr Veşnyäqov küptän tügel ber äñgämäsendä bu kandidaturanı yaqlamawın beldergän ide. Monı ul Kincäğulov äfände citäklägän saylaw komissiäseneñ uzğan yıl Başqortstan prezidentın saylawlar çorında qanun bozuları belän bäyläp añlattı. Ämma şul äñgämädän soñ ike – öç kön ütkäç, qayber matbuğat basmalarında «Başqortstan Üzäk saylaw qomissiäse räisen saylawnı Veşnyäqov Başqortstan xaqimiätläre ixtıyarına quyğan», digänräk xäbärlär bulıp aldı. Ä inde Başqortstan citäkçeläre üzlärenä tuğrı xezmät itkän keşeneñ yañadan da saylaw komissiäse räise itep saylanuına quşqullap rizalıq birgän bulıp çıqtı. Işanıçnı aqlağan keşe belän eşläwe räxäträk iç inde ul. Tik menä Veşnyäqov äfändeneñ üz fikeren berniçä kön eçendä üzgärtep quyuı ğına küp sorawlar tudırdı.


text:
Finlandiä İslam Cämğiäte tözelügä 80 yıl
Finlandiä İslam Cämğite (FİC) tözelügä 80 yıl tulu uñayınnan “Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi”neñ 277 nomerlı Noyäber sanında İlbaris Nadirovnıñ “Finlandiä Tatarları” digän mäqaläse dönya kürde.
Bilgele bulğança Töreklärdän qala Törkilär arasında iñ küp taralğan xalıqnı Tatar-Başqortlar täşkil itä. Rusiäneñ törle töbäk häm respublikalarınnan, Qazaqstan, Üzbäkstan kebek elekke Sovet cömhuriätlärennän tış, bez “yıraq diaspora” dip atağan törle çit illärdä dä keçkenä Tatar utrawçıqları bar. Elektän Mançuriä, Qıtay, Korea häm Yaponiädä, yäğni Yıraq Könçığış illärendä Tatar koloniäläre bulsa, bugenge köndä sannarı şaqqatarlıq bulmasa da, Australiä, Yaponiä, AQŞ, Törkiä, Almaniä belän Finlandiädä dä Tatarlar yäşi. Bolar arasında iñ yaxşı oyışqanı xiç şiksez Finlandiä Tatarları. İlbaris Nadirovnıñ mäqaläsennän öyränüwebezgä kürä, FİC räsmi räweştä 1925 yılda, yäğni monnan 80 yıl elek tözelgän.
Tatarlar monnan ber ğäsır elek çaması, ul çorda äle Rusiä patşalığı qul astında bulğan Finlandiägä Nijni Novgorod ölkäseneñ başlıça Sirğaç awılınnan säwdä häm törle hönärlär başqaru öçen kilep urnaşa başlıylar. Rusiädä revolutsiä qabınu belän Finlandiäneñ dä azatlıq suğışı başlıy häm moña yaña watannarı safında Tatarlar da qatnaşa. İkençe Dönya suğışında 1940nçı yıllarda Finlandiä qabat Sovet yaki Rus xöcümünä duçar bulğaç, Tatarlar da Finnär safında qaharmannarça yawçılarğa qarşı qorallı köräş alıp baralar. Şuşı köräştä meñ tiräsendäge Tatardan 10-ı şähit bula, 30 xätlese yaralana. Xäzer menä şuşı şähitlär Fin soldatları ziratında mäxsus urın alalar. Şuşı fidaqärlek keçkenä Tatar cämğiäteneñ Fin räsmi dairälere aldında abruylı urın aluwına säbäp bula. Xätta Tatar teleneñ Avropa Berlegeneñ Azçılıq Telläre safında urın aluwı da menä şunıñ näticäse dip bäyälärgä mömkin.
İnde Nadirovnıñ mäqaläsenä kire qaytsaq ul, Sirgaç yaqlarınnan kilgän bu Mişärlär salqın suğış çorında Rusiä, ayrım alğanda Tatarstan yaki Ufa möftiäte belän mönäsäbät urnaştıra almıylar. Ber üzläre genä dinnären häm mädäniätlären saqlap qalu öçen ğädättän tış köç-quwät sarıf itärgä mäcbur bulalar dip yaza. Finlandiä Tatarları milli, dini oyışmaların tözilär, mäçet, mäktäp häm kiçälär uzdıru öçen bina satıp alalar. Törkiädän imamlar häm uqutuçılar kitertälär. Cäy könnärendä balalar öçen mädäniät kampları oyıştırılar.
Soñğı 20 yıl FİC-en yurist häm Türkolog Okan Daher citäkli. Bugenge köndä Finlandiä Tatarları Helsinki, Tampere, Yärvenpää, Turku, Kokta kebek şähärlärdä urnaşqannar. Helsinkidän tış, Tampere belän Yävrenpäädä dä mäçetläre bar. Bu inde şaq qatırlıq xäl, çönki alarnıñ sanı 800 keşedän genä ğibarät. 2-4 Dikaberdä FİC oyışmanın 80-nçe tözeleş yılın iskä alu öçen mäxsüs programa oyıştıra. Yolağa çit illärdän dä qunaqlar çaqırıla. “Törki-Tatar Dönyası, İslam Dine häm Kiläçägebez” digän temağa tügäräk östäl cıyılışı da bulaçaq. Bäyrämnäre qotlı bulsın!
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
…Näfis film studiäse äle dä yuq
Bötentatar «Mäğärif» bergälege, şähär mäğärif komitetı häm BTİÜ prezidiumı Tatarstan Prezidentı M. Şäymievkä Däwlät Şurası räise F.Möxämmätşinğa häm premier-ministr R.Minnexanovqa möräcäğät qabul ittelär. Anda mondıy yullar bar: «Millätneñ üseşendä, anıñ dönya sivilizatsiäsendä urının bilgeläwdä, tatar xalqın dönya xalqı aldında tanıtuda kino sänğateneñ role zur. Qızğanıç ki, Tatarstanda bu sänğät tören elek-elektän üsterü mömkinlege bulmağan häm tatar xalqı bu sänğättän mäxrüm bulıp yäşäwgä duçar itelgän». Möräcäğät avtorları fikerençä, näfis film töşerü öçen respublikada Näfis filmnar studiäsen oyıştıru häm anıñ kollektivın tuplawdan başlamıyça, filmnı respublikadan çittäge studiägä zakaz birep eşlätü yulına basu qızğanıç xällärgä kiterde. «İsä Bolğar cilläre» dip isemlängän film respublika büdjetınnan bik küp çığımnar totulıuna, töşerä başlawına distä yıldan artıq waqıt uzuğa qaramastan, xaman eşlänep betä almıy häm aña ömet tä yuq inde. Möräcäğät avtorları Mädäniät ministrlığı qarşında näfis häm multiplikatsion filmnar studiäsen kiçekmästän oyıştırırğa kiräk, dip sanıylar.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Damir Ğismetdin


text:
Başqortstan tatarları häm Tatarstan başqortları
Rimzil Wäli. Kön sayın diärlek Başqortstan tatarları iskä töşä.Çönki bu respublikada Rossiä tatarlarınıñ dürttän ber öleşe yäşi. İdel –Ural tatarlarınıñ 80 protsentı, millätebezneñ yartısınnan artığı Tatarstan häm Başqortstanda ğömer itä. Borın zamannardan, Başqortstan digän respublika tumağan çaqtan uq biredä millätebezneñ olı şäxesläre çıqqan. Ğalimcan İbrahimov, Mirsäyet Soltangaliev, Fatix Kärim, Näqi İsänlät, Ämirxan Yeniki, Ğazi Zahitov, Färidä Qudaşewa, Nacar Näcmi kebek qabatlanmas şäxeslär, Tatarstannıñ däwlät, säyäsät eşlekleläre könçığıştağı kürşe töbäktän çıqqan. Tuğan tel dä, borınğı häm yaña cırlar da monda yañğırıy, talantlı artistlar, yazuçılar, ğalimnär, fiker iäläre, säyäsätçelär şuşı tuğandaş ike respublika cirendä ayaq basqannar. Tatar xalqınıñ yazmışı monda xäl itelä. Tatarstandağı başqa millättäşlärebezneñ niçek üz-üzlären saqlawı ayırım ber mäs'älä, ul turıda ayırım baş watarğa kiräk, ä bügen Başqortstan tatarlarınıñ problemaları çişelmäweneñ säbäpläre turında Azatlıq radiosınıñ 6 may tapşıruında yañğırağan qayber fikerlärne citkeräbez. Şuşı könnärdä Qazandağı xalıqlar duslığı yortında ütkän oçraşuda Ufa häm Qazan ğalimnäre küzgä küz qaraşıp küñel türendäge fikerlären açıqtan açıq äyttelär. Ber qarasañ barısı da ällä qayçan açıq itep äytelgän kebek- Başqortstanda tatar mäktäpläreneñ, klasslarınıñ, tuğan tel däresläreneñ qısqaruı, yöz meñnärçä tatarlarnıñ, distälärçä awıllarnıñ başqort dip yazıluı, citäkçe urınnarğa töp millät wäkillären quyıp, tatar-urıslarnı alar quşqannı eşlätä-eşlätä, ber xalıqnı üsterü täcribäse dönyağa bilgele. Häm bu xäl ällä ni üzgärmi. İke respublikadağı başqort häm tatarlarnıñ milli zıyalıları söyläşüendä tatarlar häm Qazan fikerennän bigräk, Ufa häm başqort yağınıñ qaraşları açıqlandı. Bu fikerlär Qazanda, Tatarstanda taralğan qaraşlarğa täñgäl kilmi. İke yaqın tel, ike tuğandaş millätne käyefen qıruçı, qotın aluçı küreneşlär nidän ğibärät soñ?
Bezneñ uzğan atnadağı tügäräk östäl söyläşüe başqort milli oyışma wäkilläreneñ, ğalim häm deputatlarnıñ Qazandağı qordaşları belän oçraşuında yazdırıp alınğan ide. 450 yıl elek Rusiägä quşılğan başqort ıru başlıqların olılaw, şuşı quşılunıñ näticäläre turında bäxäs qızu bardı. Ufa xakıykatenä qazanlılar qarşı tormadı, ämma tarixi döreslek bu temağa şundıy qaraş barlığın da iskä töşerä: Qazannı yaqlawçılar häm alarnıñ onıqları tatar ileneñ üz teläge belän quşılmawı soñğı tamçı qanğa qädär köräşüe belän ğorurlana. 21 ğasırda qayçandır üz teläge belän quşılğannar häm yallap alıp buysındırılğannar arasında da bernindi ayırma da bula almıy. Härkem Rusiä däwlätenä üz yulı belän kergän yäki kertelgän, ä xäzer bügenge qanunnar buyınça yäşärgä qala.
Bügenge ”Tügäräk östäl” söyläşüendä şul uq tatar häm başqort xäräkäte wäkilläre qatnaşa. Ämma tema başqaraq häm bügenge kön öçen bik ähämiätle. Başqortstandağı tatarlarnıñ xäle häm Tatarstanda başqortlarnıñ yäşäyeşe. Başqortstan tatarları turında Qazanda härwaqıt belep işetep toralar, Ufadağı räsmi xakimiät bu turıda söyläşergä därtlänep tormıy. Ä Tatarstandağı başqortlar probleması turında Qazanda bik azlar ğına beläder. Çönki başqortlar monda küp tügel. Bulğannarı da kürenekle urınnarda - rässamnar berlege räise Abrek Abzgildin, Yaña Savin rayonı başlığı Timur Alibaev, elekke biyu Däwlät ansamble citäkçese Lima Kustabaeva, küptän tügel wafat bulğan rässam Räşit İmaşev, yäş estrada artistı Aygöl Säğınbayıwa. Bu çın başqort keşeläre Tatarstannıñ ğorurlığı.
Çallığa, Tübän Qamağa böyek tözeleşkä kilgän başqort eşçeläre, injenerları berniçä meñ keşe. Alarnıñ mäğärife, matbuğatı nindi xäldä? Menä şundıy soraw da quyıldı. Ä inde Başqortstan tatarları turında kön sayın işetep torabız. Bu söyläşüdä yaqadan alışıp, qıçqırışu bulmadı. Kiresençä üz xakıykateñne añlatırğa tırışu omtılışı buldı. Tügäräk östäldä qatnaştılar: Başqortstannan akademik Niaz Mäcitov, filologiä fännäre doktorı Ernest İşberdin, başqort qorıltayı citäkçese Rumil Aznabaev, däwlät cıyılışı deputatı Güzäl Sitdiqova. Şulay uq Tatarstannan filologiä fännäre doktorı Döriä Ramazanova, yazuçı Zäki Zäynullin, ğalim Räşit Yäğfär qatnaştı. Bu tapşırunı Rimzil Wäli alıp bara.
Başta Niaz Mäcitovnıñ kereş süzlären tıñlıybız.
Niaz Mäcitov. Tatar belän başqort duslıq nigezendä yäşäp kilä. Mintimer Şäymiev Başqortstanda oçraşu waqıtında başqort belän tatar xalqı – ike tuğan xalıq digän fikerne äytte. Bez aña quşılabız.
Rimzil Wäli. Döriä Ramazanova Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnıñ tele häm alarnıñ asılı nindi buluı turında bik küp fänni xezmätlär yazğan. Xäzer anı tıñlıybız.
Döriä Ramazanova. Min Başqortstan tatar awıllarnıñ tatarça söyläşülären öyrängän idem. Çınnan da, Başqortstanda tatar söyläşüläre taralğan. Başqortlar tatarlarnıñ üsüendä alarnı yaqlasalar ikän. Tatarlarğa başqort telen tuğan tel itep kertü bik matur tügel. Xäzer zamannar üzgärä bara. Şuşı şartlarda xalıqlarnı saqlaw digän mäs'älä ul iñ töp mäs'älä. Ul tatarlarda da kütärelmi, başqortlarda da. Çiläbe ölkäsendä ike saf başqort rayonı bar. Xäzer anda urıslaşu protsessı bara, çönki alar Çiläbe ölkäsendä. Alarnıñ yazmışı mine bik teträndergän ide. Alarnıñ tele betä, ä tel betkändä millät betä. Şuşı ike rayonnı Başqortstanğa quşırğa bula bit.
Rimzil Wäli. Bötendönya başqort qorıltayı räise urınbasarı Qadim Aralbaev Döriä Ramazanovağa şundıy soraw birde.
Qädim Aralbaev. Döriä xanım, äytegez äle. Çiläbe ölkäsendä yäşägän başqortlar yazmışı ğına tügel, sezne qızıqsındırğanı barmı Aqtanış, Minzälä başqortları? Bügen alar ni xäldä yäşi?
Döriä Ramazanova. Aqtanış, Minzälä başqortlarınıñ xälläre bezne älbättä qızıqsındıra. Tel yağınnan alar tatarlaşqannar. Alar bit bezneñ zamanda tatarça söyli başlamağan. Min alarnı tatar dip sanıym.
Rimzil Wäli. Teliseñme – telämiseñme, Başqortstandağı millionnan artıq tatarlarnıñ milli – mädäni mäs’äläläre kilep çığa. Küptän tügel Rusiä tatarlarınıñ federal' avtonomiäse qorıltayında şul turıda belderü dä qabul itelgän ide. Anda can-isäp näticäläre häm tatarlarnıñ sanın kimetü, mäktäplärdä tatar telen öyrätüneñ kimüe turında äytelgän. Başqortstannıñ räsmi dairäläre monıñ belän rizalaşmıy. Alarğa bu mäs'älä bötenläy başqaça kürenä. Başqortstan däwlät cıyılışı deputatı Güzäl Sitdiqovanıñ çığışına iğtibar itegez. Bu räsmi Başqortstannıñ şuşı mäs’älägä säyäsi platforması.
Güzäl Sitdiqova. Bezneñ respublikada yözdän kübräk millät wäkile yäşi. Bezneñ respublikada da, sezneñ respublikada da rusça söyläşkän başqortlar, tatarlar küp. Ägär dä bez alarnı urıs dip sanıy başlasaq, bu zur xata bulır ide. Şuña kürä tatarça söyläşkän keşegä bez tatar disäk, ul da xata bulır ide. Şunıñ öçen bez respublikabızda yözdän artıq millätlärneñ milli ixtıäcların, telen, mädäniäten tergezü östendä eşläwgä böten mömkinleklärne salabız. Başqortstan respublikası, böten Rossiäneñ subyektları kebek, berük Rossiä zakonnarı dairäsendä yäşibez. Şuña qaramastan bezneñ respublika başqa subyektlarğa qarağanda bik küp östen eşlär eşli. Bezneñ mäktäplärdä undürt tel öyrätelä, sigez teldä uqıtu protsessı bara, biş teldä gazeta, jurnal respublika byudjetı aqçasına çığarıla. Tatar mäktäpläre başqort mäktäplärenä qarağanda kübräk. Yuğarı uqu yortlarında tatar fakul'tetları bar. Tatarlar öçen genä tügel, marilar, çuaşlar, udmurtlar öçen dä şundıy uq şartlar tudırılğan. Başqortstan üz aqçasına Tatarstannan, Mordoviädän, Mari-eldan, Çuaşstannan, Udmurtiädän däresleklär satıp alıp, balalarğa tüläwsez räweştä şul däresleklärne taratıp tora. Minemçä, respublikada bik zur eşlär eşlänä häm tatar xalqınıñ kiläçäge bik matur. Çönki, berdän. Tel saqlana, ikençedän, alarnıñ milli ixtıäcların qänäğätländerü öçen böten şartlar tudırıla.
Rimzil Wäli. Filologiä fännäre doktorı Ernest İşberdin şulay uq tatar telendä söyläşü yäki başqort telenä xas bulmağan ”ç”, ”s”, ”z” awazların qullanu başqortlarğa da xas dip faraz itä.
Ernest İşberdin. Tatar tele belän başqort tele törki tellär arasında iñ yaqın tellär. Alar bertörle. Tik ber ayırma bar. Tatar telendäge ”z”, ”s”, ”ç” ğına ayıra. Qarağız, başqort telendä ”z”nıñ öç etabı bar. ”Hin” digän süz dialektta berniçä törle äytep tä bula. Nişläp bez anı tatarça dip äytergä tieş? Bu döres tügel bit.
Rimzil Wäli. Räşit Yagfärov mäktäplärdä tatar balalarına başqort telen öyrätü urınsızlığın, alarnıñ bolay da tel belüen iskä töşergäç, Güzäl Sitdiqova Tatarstannıñ täcribäsen iskä töşerde. Qazanda Sergey Xapuğinnıñ tatar telen öyränügä qarşı mäkkämä eşen kütärep, ciñelgäç Ufada bu xäldän üzlärençä näticä yasağannar. Tıñlağız äle.
Räşit Yagfärov. Tel yağınnan qarağanda bez awazlarda ğına ayırılabız. Şul uq waqıtta Başqortstanda tatarlarğa başqort telen öyrätü säyer küreneş. Ni öçen bez belgän tellärne maxsus äzerlängän däreslärdä öyränergä tieş? Bez anı beläbez bit. Awazlarnı ğına öyränäbez, şunıñ belän bette, dilär. Bälki bezgä bu mäs’äläne metodik yaqtan eşlärgä kiräkter. Tatar tele däreslärendä başqa tel üşänçeleklären añlatırğa häm bezneñ tatar balaları başqort telen äybät beläçäk. Şulay itep millätlärneñ ber bersenä açuınıñ qabartmıyça ğına, matur xäl itärgä bulır ide.
Güzäl Sitdiqova. Mäskäwdän ber grajdanin konstitutsion sudqa bezgä ni öçen tatar telen öyrätälär diep birde. Konstitutsion sud şundıy verdikt çığardı: bu tel däwlät tele bulıp iğlan itelde, monda zakonlı räweştä tatar tele öyrätelä. Şul qarar qabul itelgän soñ ğına bez dä başqort telen däwlät tele bularaq öyrätergä buldıq.
Rimzil Wäli. Rumil Aznabaev tatar balalarınıñ tatar häm başqort telen belüe üzlärenä faydalı dip sanıy.
Rumil Aznabaev. Çallıda başqort mäktäbe bar, ämma uquçı balalar az. Tatarstanda biş säğät tatar telen uqilar, bez bit ber närsä dä äytmibez. Bala televideniedä tatar telendä çığış yasaw, bu bit bezneñ öçen ğorurlıq. Çönki bala telne belä. Ä tatar matur itep başqortça söyläsä, bez anı kütärep yörtäbez. Qarağız äle, 65 tatar gimnaziäsenä bıltır Prezident berençe sentäberdä avtobusnı büläk itte. Biş yöz urın, 292 ike tatar balası uqı anda, qalğannarı –urıs. Min direktorğa kerdem, nişläp mäktäptä böten balalar tatarlar tügel? Başqaları kilmi, di. Şuña kürä urıs klassları bar. Ber berebezgä yaxşı mönäsäbät yäsayık, başqort betä ikän, tatar da qalmayaçaq, tatar betä ikän, başqort dä betä. Rimzil Wäli. Azatlıq radiosına kilgän mäğlümatlärdä Ufadağı başqort gimnaziälärneñ matdi yaqtan uñaylıraq, uqıtunıñ sıyfatı da yuğarıraq bulı kürsätelä. Şuña kürä başqortça belsäñ yuğarı mäktäpkä kerü ciñelläşä dip wäğdälägäç, çınnan da qayber tatarlar üz balaların şul başqort mäktäplärenä birä. Başqort qorıltayı urınbasarı Qädim Aralbaev Qazanda çıqqan däresleklärneñ Başqortstan öçen yaramawın äytä.
Qädim Aralbaev. Bügenge köndä tatar millätendäge balalarnı tatar telenä uqıtabız. Döriä Ramazanovağa yuqqa soraw birmädem. Minzälädä, Aqtanışta, Älmät, Bögelmä, Quqmara rayonnarda yäşägän başqortlarnı perepis'tä tatarlar dip yazğannar. Alarğa kire başqortqa äylänegez dip bez berniçek tä äytä almıybız. Bezneñ respublikada başqortlar tamırların onıtmas öçen bik faydalı eşlärne eşlilär. Şundıy eşlärne eşläp qarağız. Başqortstannıñ awıllarında keşelär, tamırların tabıp, bäyrämnärne ütkärälär. Şäcäräne eşlärgä kiräk. Tatar, başqort bergä yäşäsä, alar köçäyälär. Räsäy patşalığı nindi säyäsät alıp barğan bezne ayırırğa tırışqan. Ägär dä bez uzğan zamannarğa kilsäk, bezgä ayırılırğa turı kiler.
Rimzil Wäli. Menä şundıy söyläşü buldı. Qayber argumentlarnıñ oçı-oçqa yalğanmasa da, härkem üzenä kiräkne genä söyläp başqa taraflarnıñ xakıykaten onıtsa da, bu söyläşü ixlas şartlarda ütte. Cıyılıp kilgän qıyın mäs’älälärne yäşerep yatqırğanğa qarağanda, alarnı urtağa salıp niçek tä xäl itärgä tırışu qızığraq häm faydalıraq bulıp kürende.
Şunıñ belän Azatlıqnıñ tügäräk östäl söyläşüe tämamlana. Anda Niaz Mäcitov, Güzäl Sitdiqova, Rumil Aznabaev, Ernest İşberdin, Räşit Yagfarov, Döriä Ramazanova häm başqalar qatnaştı. Tapşırunı Rimzil Wäli alıp bardı.


text:
Rusiädä berdäm poçta möxite saqlanıp qala
“Xatlar yazam utırıp, käğäz biten tutırıp” dip cırlana xalıq cırında. Tatarstan poçtasınıñ möstäqil eşli başlawı federal' xakimiät orğannarında zur tawış çığarğan ide. Buysınmağan Tatarstan poçtası belän Rusiä poçtası belän bäxäslär arbitraj mäxkämäsenä barıp citte. Uzğan atna axırında yuğarı arbitraj utırışı başlanğançı uq, Tatarstan xökümäte kötelmägän qarar çığara. Tatarstan poçtasın xosusilaştıru turındağı qarar üz köçennän çığarıla. Şulay bulğaç, bäxäs tä betä Rusiädä berdäm poçta möxite saqlanıp qala. Yıl axırına qädär poçta qarşılığı tämamlanırğa tieş.
Rimzil Wäli


text: Xalıqara Matbuğat İnstitutı dönyada barğan terorğa qarşı kampaniä küp kenä illärdä süz ireklegeneñ çiklänüwenä kiterde, dip kisätä. Venada urnaşqan bu oyışmanıñ belderüendä äytelgänçä, küp kenä illärdä qabul itelgän terorğa qarşı köräş turındağı qanunnar, yış qına jurnalistlarnıñ xoquqların çikli. Oyışma fikerençä, bu uñaydan ayıruça borçulı wazğiät Rusiädä küzätelä. Belderüdä äytelgänçä, süz irege qısılğan Üzbäkstan, Qazaqstan, Tacıqstan häm Törkmänstan, terorğa qarşı koalitsiädä qatnaşuları turında beldergännän soñ, tänqittän çittä qalğan.


text: Äfğanıstanda Xämid Karzai Qabuldağı ilçelege tar-mar itelgängä Paqıstannan ğafu ütengäne öçen, "Payomıy Möcähid" gazetı ilneñ liderın eşennän kitüen taläp itkän yazma bastırğan. Läkin gazetnıñ barlıq tirajı da satuğa çığarılmıy tartıp alınğan. Tönyaq Alyans tarafınnan näşer itelä torğan "Payomıy Möcähid" gazetı "Karzai Amerika qurçağı, ul ğafunı da Amerika basımı astında yasadı" dip belderä. Qabulda Paqıstan ilçelege bügen eşen yañadan başladı. İlçe, äfğan xakimiäte zıyannarnı tüläde häm iminlekne saqlarğa wäğdä birde dip belderde. Ber törkem äfğanlı, Paqıstan ğäskärläre Äfğanıstanğa bärep kergän digän xäbärdän soñ, Paqıstan ilçelegen tar-mar itkän ide.


text:
Taşlama ällä aqçamı?
Uzğan yılda Tatarstanda 180 meñ keşe taşlamalardan baş tartqan ide. Bu respublikanıñ taşlamağa iä buluçılarnıñ yartısı digän süz. Xätta diabet, rak başqa qatlawlı awırular belän integüçelär dä däwlät yärdämen qabul itmäde. Alarğa isä ber tapqır däwalanu öçen genä dä berniçä yöz meñ aqça kiräk. Şulay da alarnıñ qayberläre barıber taşlamalar urınına aqça yäğni 500 sumnı qulay kürgän. Bu keşelär bilgele üz xatasın añladı.
Ämma wäzğıät bıyıl da älläni üzgärmägän. Haman da küp kenä invalid, suğış veterannarı taşlamalardan baş tarta. Yıl başınnan 57 meñ keşe taşlamanı aqçalata alğan. Küräseñ uzğan yıl keşelärgä sabaq bulmağan, di pensiä waqıtı wäkilläre. Älege taşlamalar keşeneñ sälämätlegen saqlawçı ber çara bulıp tora, di alar. Çönki alarnıñ xälläre bügen yaxşı ğına bulsa, irtägä ul naçarlanırğa mömkin. Şulay da nindi säbäplär keşelärne taşlamadan baş tartırğa mäcbür itkän soñ? Qayber keşelär monı taşlamalı darular arasında üzlärenä kiräkleläre bulmawı belän añlata. Taşlamalarnı aqçağa alıştıru protsessı başlanğanda darularnı kiterü belän qıyınlıqlar tuğan ide. Şuña kürä dä taşlamalarnı aqçalata alunı qulayraq kürgännär. Ä qayberläre aqçasızlıq, xäyerçelek arqasında. Qazanda yäşäwçe Läysän isemle xanım isä taşlamalı darulardan waz kiçüen bolay añlattı:
Minem awırunı däwalar öçen qimmätle darular kiräk. Ämma alar härwaqıt kiräk tä bulmasqa mömkin. Şuña kürä aqçalata alu bezgä caylıraq. Bezneñ aptekada ozın-ozaq çiratlarda torası kilmi, waqıt ta yuq. Bezgä kiräkle darular da älläni yuq anda.Elek çınlap ta aptekalarda taşlamalı darularğa qıtlıq bulsa da, bıyıl mondıy problema bulmas, di belgeçlär. Tatarstanğa ber milliard sumlıq taşlamalı darular kitergän. Bu uzğan yılğa qarağanda öç tapqırğa kübräk. Ä inde respublikada 60 meñgä yaqın keşe bu darulardan baş tartqan. Şulay da alarnıñ äle beraz uylarğa, üzläre öçen iñ qulay variant saylarğa waqıtı bar. Ämma berençe oktäbergä qädär alar xäl itärgä tieş.
Al'bina Zäynulla


text:
İstanbul konferensiäsenä Tatarstan ğalimnäre nigä barmadı?
Akademik Mirfatıx Zäkievneñ Mäskäwgä barıp, çığış yasawı, anda tuplanğan ğalimnärneñ fiker alışuınıñ ber mizgele genä. Ğomumän alğanda, Qazan xäzerge yarım säyäsi-fänni söyläşülärdä provinsiä xälendä. Şulay uq 27 fivraldä İstanbulda «Tatarstan häm tatar mäsäläse»n tikşergän konferensiädä Tatarstannan ber genä dä wäkilneñ bulmawın Qazan ğalimnäre üzläre dä añlata almıy. İstanbulğa barırğa cıyınğan Rafail' Xäkimov säfäre tormışqa aşmağaç, törki-tatar qazanı Qazansız ğına qaynağan.
Ğäbdelbär Fäyzraxmanovnıñ Seber tatarları turındağı kitabın täqdir itü turında xäbär itkän idek. Bu çara İstanbulda da, Mäskäwdä dä bik şäpläp qabul itärlek ide. Fänni yaqtan da, milli eçtäşlek buyınça da…
Çaradan reportaj


text: Yevropa Komissiäse prezidentı Romano Prodi Yevropa Berlegenä ayırım tışqı eşlär ministrı wazifasın buldırırğa täqdim itte. Yevropa Parlamentı tarafınnan saylanğan älege keşe, äğza däwlätlärneñ xökümät wäkilläre bulırğa tieş tügel. Ul üz eşe öçen Komissiä häm Yevropa Berlege aldında xisap totaçaq. Prodi şulay uq, Yevropa Berlege Komissiäse häm Parlamentqa kübräk wäkälätlär birergä, ayırım däwlätlär ministrlarına üzlärenä genä qarar birü tärtiben beterergä çaqırdı. Saqlanu ministrlarına älege täqdim qağılmıy. Bu täqdimnärne Romano Prodi, Yevropanıñ kiläçägenä bağışlanğan, Brusseldä uzğan cıyında yasadı. Täqdimnärgä, Britaniä. Fransiä häm İspaniä qarşılıq belderde inde. Bu illär, Yevropa Şurası prezidentı –berlek illäre citäkçeläreneñ berse bulırğa tieş dip sanıy.


text:
Quşma Ştatlarda vitse-prezident nämzätläre arasında da debatlar uzdı
Amerika Quşma Ştatlarında kiläse ayda uzaçaq prezident saylawlarına äzerlek däwam itä. İke töp nämzät - xäzerge prezident George Bush häm anıñ demokrat köndäşe John Kerry arasında ütkän berençe debattan soñ näq şundıy uq fiker köräşe vitse-prezidentlıqqa däğwa itkän Dick Cheney häm John Edwards arasında da uzdı. Ğiraq suğışınnan alıp Quşma Ştatlarnıñ iqtisadi xälenä qädär tikşerelgän şuşı debatlarda alay da ayırım ber ciñüçe açıqlanmadı, ike nämzät tä bäxäsne osta alıp bardı.
Audio, Dick Cheney
"Bez Ğiraqta näq menä iñ zaruri närsäne eşlädek. Ägär dä min bu ölkädä tağın ber märtäbä kiñäş birä alsam, näq şunı uq, şul uq ğämällärne kiñäş itär idem. Saddamnıñ bügen totqında utıruı, ä anıñ xökümäte xakimiattä utırmawı arqasında dönya küpkä iminräk. Bez kiräk närsäne eşlädek" dip belderä Dick Cheney. Anıñ köndäşe John Edwards moña, "vitse-prezident äfände, sez äle haman da amerikan xalqı belän çın küñeldän, açıqtan-açıq söyläşmisez" dip cawap qaytara. Ul Ğiraqta xäzer kilep tuğan awır wäzğiatne sürätläp, John Kerry belän xakimiatkä saylanğan oçraqta andağı xälne yaxşırtaçağın wäğdä itä.
Audio, John Edwards
"Bezgä eşne yañaça başlaw kiräk. Bezgä Ğiraqnıñ üz köçlären äzerläwçe, monıñ öçen kübräk keşe cälep itüçe prezident kiräk. Bezgä Ğiraq xalqı fayda kürä başlaw öçen andağı tözekländerüne tizlätergä kiräk. Şuña kürä dä bez bu eşlärgä kübräk keşelärne cälep itärlek, ışanıçlı prezidentqa moxtac, John Kerry şundıy keşe" dip belderä Edwards. George Bushnıñ uzğan atnada demokrat nämzät John Kerry belän ütkärgän debatında östenlek soñğısına, Kerrygä birelgän ide. Ul üzen şaqtıy ışanıçlı tottı, anıñ tänqite dä, cawapları da eçtälekle buldı. Bush isä yış qına açuın kürsätkäläde. Ämma vitse-prezident urınına däğwa itkän Cheney dä, Edwards ta üz debatın bik sabır häm sallı alıp bardı. 63 yäşlek xäzerge vitse-prezident üzen täcribäle, inde küpne kürgän häm küp närsä aşa ütkän säyäsmän itep sürätlärgä tırışsa, 51 yäşlek senator Edwards üzeneñ başta advokat bulıp, ä soñraq senatta eşläw täcribäsenä tayanuın kürsätte. Debatlarda kütärelgän temalar arasında Ğiraq suğışı ğına tügel, Quşma Ştatlardağı eşsezlek, İranğa qarata säyäsät, AİDS çirenä qarşı çaralar kürü, Yaqın Könçığıştağı wäzğiat kebek mäs''älälär dä bar ide. Vitse-prezident nämzätläre andıy üzara süz köräşterüne ber märtäbä genä ütkärä, ä prezidentlıqqa däğwa itüçelärneñ debatları 3 bulaçaq. Şularnıñ berse inde uzdı, çirattağısı comğa könne Saint Louis şähärendä ütäçäk, öçençese kiläse çärşämbegä bilgelängän, anısı Arizona ştatınıñ Tempo şähärendä bula. Saylawlar isä Quşma Ştatlarda noyäbrneñ 2-sendä uzaçaq.
Kärim Kamal


text:
Berniçä yıl elek oyışqan «Watanım» oyışması häm ul oyışmanıñ basma organı bulğan «Tatarskiy mir» ğazetası öçençe yıl inde Rusiädä tatar mäsäläsen tikşergän seminärlar ütkärep kilä. Bu seminärlarda Tatarstan, Başqortostan ğälimnäre belän berrättän isemnäre bilegele bulğan säyäsätçelär, Däwlät Duması deputatları, Rusiäneñ başqa ğalimnäre dä qatnaşa. 24 martta ütkärelgän seminärnıñ iseme “Rossiä milläte häm Rossiä etnosları” dip atalğan ide. Biredä dä Dağıstan, Başqortostan Rusiäneñ fännär akädemiäsennän ğalimnär qatnaştı. Läkin Tatarstannnan ber genä dä ğalim yuq ide. Bälki bu mäsälä Tatarstan ğälimnäre öçen qızıqlı bulmağandır digän fikerne äytergä bula. Läkin Tatarlarğa, Tatarstanğa qararta diskussiä şäkelendä ütkän oçraşuda höcümnär bulmadı tügel. Ä inde Rossiäne öyränü üzäge direktorı İğor' Çubays, bilgele Çubaysnıñ tuğanı, Rusiädäge milli respublikalar ğomümän milli töbäk büleneşlären Rusiäne tarqatırğa tırışqan çöy dip sanıy.
Rusiäne öyränü üzäge direktorınnan şundıy fiker işetkäç nadanlıq menä qayda ul dip äytäse kilä.Çönki äle Rusiädä tabılğan iñ berençe basmalarda mäsälän “Powest vremennıx let» digän äsärdä Rusiädä ruslardan başqa ikençe millätlär barlığı xaqında turıdan turı äytelgän.
Ul fikerlärgä qarşı Tatarstannıñ wäkälätle wäkile urınbasarı Almaz Fayzullin citdi añlatmalar belän cawap birde. Diskussiä aldınnan bu seminärnı oyıştırğan “Tatarskiy mir” ğazetası baş redaqtorı Vadim Çurbanov, bez ideologlar tügel, monda mäsälä säyäsi aksiä turında barmıy, barı tik tarixi prosess turında dip basım yasağan ide.. Läkin Çurbanov şulay dip äytsä dä, monıñ säyäsi zakaz bulğanlığı çığış yasawçılarnıñ süzlärendä açıq kürende. Mäsälän Däwlät Dumasınıñ millätlär komititetında ikençe çaqırırlışta eşläp kilgän Ruşan Konopyanova, bez millätlär mäsäläse buyınça Däwlät duması tikşerülärenä öç soraw belän çıqsaq ta, qanun bularaq ul täqdimnär ütmäde, barı tik parlament tıñlawlarında ğına qaraldı. Bez kütärgän qanun proyıqtı itep äzerlängän mäsälä milli azçılılk, xalıq xoquqları häm rus milläte xaqında ide dip belderde.
Däwlät Duması tarafınnan millätlärgä bitaraflıq xaqında söylägän Ruşan Konopyanova, Rossiä milläte digän atamanı bik citdi säyäsi zaqaz dip sanıy. .
“Rusiä milläte häm Rusiä etnosları” dip atalğan bu seminärda töp doqladnı Ramazan Abdulatıypov yasarğa tieş bulğan. Läkin ul üze kilmäde häm anıñ bulaçaq xisabı käğazdä genä taratıldı. Ul üzeneñ xisabın 21 ğasır proektı dip atağan. Anıñ yazmasında şundıy süzlär bar. “Rusiägä töbäklärne ereländerergä omtılğan, autonomiälärne berläştergän, respublikalarnı taratqan proektlar tügel, anıñ xalıqların cirlären ber itep tuplağan säyäsät kiräk, dip yaza ul. Şul uq waqıtta sotsial yaqtan tigez yäşämägän xalıqlar federätsiäneñ berdämlegenä berqayçan da ğarantiä birmäyäçäk dip yaza Ramazan Abdulatıypov. Üzeneñ yazmasında ul şulay uq «Russiä milläte» digän töşençäne sovet xalqı digän töşençä belän çağıştırıp, alar ikese ber närsä digän fikeren äytä. Bügenge sotsial tigezlek bulmağan ildä ber däwlät milläte tözügä ğälim Eduard Bağramov ta qarşı çıqtı. Töptän alğanda ul moña qarşı tügel, läkin bügenge ksndä Rusiä xalqı ber rusiä milläte bulıp citeşmägän dip sanıy ul.
Äytkänemçä ğälimnär Başqortostannan da bar ide.. Ämir Yuldaşbayıv Başqortostan prezidentı administrasiäsendä bülek mödire bulıp eşli. Ul da kübräk başqortlar turında tügel, tatarlar turında söyläde. Häm teläsägez respublikalarnı yuq itä alalsız dide ul, läkin milli azçılıq dip atalğan xalıqnı qızıl kitapqa kergän üsemleklärne saqlağan kebek saqlarğa kiräk. Alarnıñ telen, mädäniäten üsterergä mömkinleklär birergä kiräk dide ul.. Mzszlzn Çiläbe, Tömän , Swerdlovskiy ölkäläreneñ härbersendä 200 meñ tatar yäşi, läkin alar öçen ber genä mäktäp tä yuq dide Ämir Yuldaşbayıv.
Şulay itep, bu seminärdağı qayber çığışılar tıñlağannan soñ, “Tatarskiy mir” ğazetası Rusiä milläte digän yaña atamanı süz äyläneşenä, qanunğa kertep cibärer öçen cirlek äzerli başlağan digän näticä çığarırğa bula..
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
3 yündä Tatarstan Däwlät Şurasınıñ öçençe çaqırılış deputatları öçençe utırışlarına cıyıldılar. Kön tärtibenä 47 mäsälä bilgelängän ide. Barısı da qanun çığaru, qanun üzgärtü kebek qatlawlı häm mäşäqätle mäsälälär tügel älbättä. Andıyları ike distägä yaqın ide. Läkin kön tärtiben kileştergändä deputatlar tağın ike distägä yaqın mäs''älälär täqdim ittelär. Täqdimnär arasında şulay uq şaqtıy cäncallı bulıp işetelgännäre dä buldı. Kommunistlar fraksiäse citäkçese Aleksandr Saliy korrupsiä faktları buyınça deputat sorawları kertüen belderde. Bu öç soraw reglamentta qaralğança kön tärtibeneñ “törlesennän”- digän bülegenä kerteldelär. Demokratik köçlär tarafdarı deputat Aleksandr Ştanin şulay uq qolaqqa kererlek mäs''älä kütärde. Ul kön tärtibenä “Tatarstanda balalar belän mäktäptän tış eşläw sistemasın yuq itüdän yaqlaw” mäsäläsen täqdim itte. Aña bilgele bulğança xökümät 2005 yılğa byudjet proyektın tözegendä çığımnarnı optimal’läşterüdä mäktäplärdä sıynıftan tış eş sistemasın da optimal’läşterä. Yäğni ğadiräk itep äytkändä mäktäplärdä däreslärdän soñ oyıştırıla torğan tügäräklärne, sport seksiälären tüläwle itärgä niätli. Bu eşkä qaralğan byudjet çığımnarın ata-analardan cıyıp alınaçaq ikän. Dimäk bu tüläwle tügäräklärdän balalar bizä başlayaçaqlar. Deputat Ştanin küzätüençä inde xäzer ük mäktäp tirälärendä üz ixtiarlarına qaldırılğan balalar törkemnäre işäya başlağan häm bu deputatqa siksänençe yıllar wäzğıäten xäterlätä. Yäğni mäğlümat çaraları “Qazan fenomenı” dip isemlägän yäşüsmerlärneñ cinayätçel törkemnärgä tuplanuı. Aleksandr Ştanin äytüençä monı respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığınıñ soñı waqıtta tuplağan mäğlümätläre dä raslıy. Mäktäp balalarınıñ 8 protsentı narkotiklar tatıp qarağan, läkin ğämäldä bu san 10 tapqırğa kübräk dip sanıy deputat. Balalar faxişälege artuı qurqıta. Şul şartlarda mäktäplärdäge tügäräklärne, seksiälärne tüläwle itü, Ştanin fikerençä balalarnı mäktäptän tış eş sistemasınnan çığara häm cinayätçel törkemnär, narqodellerlar, sutenerlar qoçağına taşlıy. Bu täqdimne Däwlät Şurası kön tärtibenä kertü-kertmäwne tikşergändä prezident Mintimer Şäymiev süz aldı. Anıñ fikerençä 2005 yılğa byudjet tözü mäsälälären tikşerergä äle irtäräk. Çönki äle añıñ proektı xäzergä yuq. Äzer bulğaç deputatlar anı tikşerüdä qatnaşaçaqlar. Ä deputat Saliynıñ korrupsiä turındağı sorawları sezgä, xörmätle tıñlawçılarıbız, xäbärlärebezne äzerläp betergän säğätlärdä äle tıñlanmağan ide. Şulay bulğaç Däwlät Şurası utırışı turında işetäsegez kilsä kiläse tapşırularıbıznı tıñlağız.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
“Berdäm Rusiä” Samar şähär başlığı saylawlarında ottırdı
Uzğan yäkşämbe - oktäberneñ 22- dä Samarda mer saylawınıñ 2-nçe turı uzdı. Här saylaw Samarda kisken köräştä uza, läkin dä bu soñğı mer saylawına tiñe bulğanı yuq äle. Ğömerenä sul köçlärgä tayanğan Georgiy Limanski saylaw aldınnan kinät kenä “Berdäm Rossiä” arbasına sikerde. Un yıl buyına Georgiy Limanski gubernator Titov belän etle- mäçele yäşäde dä kinät kenä qul qısışıp dusqa äyländelär. Däwlät telekanalı Limanskinıñ tetmäsen tetep yäşäde dä kinät kenä maqtıy başladı.
Saylaw könenä ber atna qalğaç, Mäskäw türäläre töyälep kilep töştelär dä Limanskinı maqtarğa kereştelär. Saylawnıñ 1-nçe turınnan soñ Viktor Tarxovnıñ maşinasın yandırdılar.
Tatarlar da ikegä bülendelär. Ber öleşe kiläçäk merğa eşläsä, ber qatlamı Limanskinı qaldırırğa köç quydı. Ataqlı köräşçe Xäbil Biktaşev üz aqçasına Qazannan artistlar çaqırıp, xalıqqa buşlay konsert kürsätte. Häm bu tamaşada säxnä türendä Limanskinı maqtadılar.
Rusiä qanunnarın bozıp, gubernator üze Limanskiğa tawış birüne soradı. Kötü- kötü ataqaylar Limanskiğa mädxiä cırladılar, Baş ataqay Aleksiy İkençe anı wäğäzläde. Samar qaynadı.
Saylawlarnıñ berençe turında saylawçılarnıñ 41%-ı kilgän bulsa, ikençe turda saylawçılarnıñ 44%-ı kilde. Samar öçen bu zur kürsätkeç.
Mer bulıp eşlägän Georgiy Limanski berençe turda 23% cıyğan bulsa, ikençe turda 40% tawışlarnı cıydı. Merlıqqa nämzät Viktor tarxov berençe turda 28 % cıysa, ikençe turda 56% cıydı. Viktor Tarxov 16% ayırma belän östen çıqtı. Tarxov “Tormış” firqäseneñ Samar bülekçäsen citäkli. Şulay itep Samarda “Berdäm Rossiä” firqäse ottırdı. “Berdäm Rossiä” Samar saylawı waqıtında üzeneñ bol'şeviklarnıñ däwamçısı ikänen kürsätte. Kommunistlar belän übeştelär, eşläw ısulları da tulısınça bol'şeviklarça buldı. Telekanallarğa, radioğa Viktor Tarnxovnı çığarmadılar, saylaw uzğan tönne telekannalar saylaw näticälären xalıqqa citkezmädelär. Berdänber “Terra” kanalı ğına mäğlümat birep tordı. Tönge säğät berdä “Mayaq” radiostansiäse saylaw turında ber genä san kiterergä ölgerde, şunda uq Samar üzäge translyatsiäne özde.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Ekrem Çelebi - Seher Yeli
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Seher Yeli
Etiketler : Ekrem Çelebi - Seher Yeli türkü indir, Ekrem Çelebi - Seher Yeli türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Seher Yeli mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Seher Yeli türküsü, Seher Yeli sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Seher Yeli bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bülbüller Öttüğü Zaman
Ekrem Çelebi - Gezsem De Dünyanın Dört Bucağını
Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Ekrem Çelebi - Gel Sevdiğim Gel
Ekrem Çelebi - Yiğit Gurbet Elde Sağ Mı Olur
Ekrem Çelebi - Karanfil Suyu Neyler
Ekrem Çelebi - Torşahin Misali
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği


text: Hindstan bügen Agni raketa sınawların uzdırdı. Saqlanu räsmiläreneñ süzenä qarağanda "cir-cir" tibındağı älege raketa 700 çaqrımğa qadär oça häm ber tonnağa qadär yök ala. Sınawlar könçığıştağı Orissa ştatı yarında, Wheeler utrawında ütkärelgän. Dählidä saqlanu ministrlığınıñ matbuğat wäkile Amitab Çakravarti – sınawlar yaxşı uzdı, dip belderde. Paqstan kürşe Hindstannıñ qoral sınawları uzdıruına borçılmawın belderde, "här bäysez däwlätneñ üzeneñ saqlanu häm xärbi köçen sınarğa xoquqı bar" dide. Berniçä atna elek Hindstan belän Paqstan atom qoral qarşılığın kimetergä kileşkän ide. Uzğan atnada Paqstan mäğlümat çaraları, prezident Pärwäz Möşärräf süzlären kiterep, 2 ay eçendä Paqstan "möhim" raketa sınawları ütkäräçäk, dip xäbär itte.


text:
AQŞ däwlät sekretare Colin Powell Ğiraq İdarä Şurasınıñ waqıtlı konstitutsiäne raslawın xupladı
AUDİO: Bu dokument çärşämbe könne iğlan iteläçäk, tantalı räweştä täqdim iteläçäk häm İdarä Şurası prezidentı Möxämmät Bahr äl-Ulum anı cämäğätçelek aldında imzalıyaçaq.
Bügen Londonda Britaniä premyer ministrı Tony Blairnıñ süzçese Blairnıñ bu konstitutsiäne xuplawın belderde häm saylawlarğa qädär ğiraqlılarnıñ töp xoquqların saqlaw mömkin bulaçaq dide. Waqıtlı konstitutsiädä keşe xoquqları telgä alına, xatın qızlarnıñ kiläçäk parlamenttağı rolen garantiälänä häm Ğiraqnıñ federal' däwlät buluı tanıla. Ämma anda Körd azçılığı qaramağındağı cirlärneñ statusı bilgelänmi. Bu mäs'äläne soñraq açıqlaw turında äytelä.


text:
Pakstanda saylaw 18 fevraldä bulaçaq
Pakstan saylaw kommisiäse bügen saylawnın, Bhuttonıñ üterelüennän soñ çıqqan nizaqlar säbäble 18 fevralgä qadär kiçekterelüen iğlan itte.
Pakstan saylaw komissiäse başlığı, Qazıy Möxämmäd Faruq İslamad şähärendä bügen matbuğat aldında yasağan çığışında komissiä qararın bolay iğlan itte:
“Pakstanda saylawlar, 8 ğinvarda tügel, 18 fevral 2008 tarixında bulaçaq”
Komissiä başlığı şul uq waqıtta, bu saylawlarnıñ, “açıq, döres häm bäysez” bulaçağına ışandırdı. Häm ul barlıq partiälärne bu kiçekterüne qabul itep - saylawlarda qatnaşırğa çaqırdı.
Yäqşämbe könne, Binäzir Bhutto citäklägän Pakstan xalıq partiäseneñ yaña citäkçese itep märxümä Bhuttonıñ xälal cifete Asif Ali Zardari belän anıñ 19 yäşlek ulı Bilalwal saylanğan ide. Häm partiäneñ yaña başlıqları Pakstan saylawlarına qatnaşaçaqların belderde, Partiä saylawlarnıñ aldan planlaştırılğança 8 ğinvarda buluın xuplıy ide. Kiçä partia başlığı Zardari, ikençe oppozisiä partia başlığı Nawaz Şärifneñ dä bu qaraşta buluın belderde.
“Nawaz Şärif tä saylawlarnı kiçekterelmäwe kiräklege turında minem belän ber ük fikerdä.”
Başta saylawlarnın kiçekterelüe mäsäläsendä qararsız bulğan oppozisiä partiaları, xäzer ber tawıştan saylawlarnın kiçekterelmiçä üz waqıtında buluın teli. Alar şulay uq, prezident Pärwäz Möşärräfneñ saylawnı kiçekterü belän wazğiyätne üz mänfäğatenä qullana alaçağına borçıla.
Könbatış häm Amerika, ildä demokratiäne yañadan torğızu maqsatında saylawlarnı planlaştırılğança waqıtında, 8 ğinvarda buldırırğa çaqırğan ide.
Läkin bu, ildäge qatlawlı wazğiätne haman da üzgärtä almıy. Saylawlarnıñ ber awızdañ xuplanğança waqıtında uzdıru eşlärne tağında qatlawlandıra ala digän farazlar da bar.
Saylaw isemlek qäğazlären äzerläw, saylaw tartmaların törle saylaw üzäklärendä urnaştıru kebek saylaw aldı äzerlekläre dä bu nizaq waqıtında totqarlandı. Saylawlarğa bu şartlarda äzerlängän ildä, saylaw axırı da ällä ni yaqtı kürenmi. Äytik, saylawlarda Pakstan xalıq partiäse ciñep çıqsa, premyer itep kem bilgelänäçäge äle xäl itelmägän. Zardari üze törle korupsiä eşläre belän ğayeplänsä, anıñ 19 yäşlik ulı Bilalawal äle ul täxetkä utıru öçen bik yäş. Bu oçraqta partiä citäkçese yärdämçese Mäxdüm Ämin Fähim bilgeläner dip farazlana.
Xäzergä saylaw köne bilgele bulsa da moña partialar häm xalıqara cämäğatçelek niçek qarar? Qısqası, xäzerge waqıtta qarşılıqlar häm talawlar belän çayqalğan Pakstan uramnarında barı tik bilgesezlek genä xöküm sörä.


text:
Russiә prezidentı aldında Ğıraqqa qarata nindi qarar qabul itәrgә digәn qıyın problema tora. Belgeçlәr bu xaqta nәrsә uylıy?
AQŞnıŋ Ğıraqqa qarşı suğış başlauı yaqınaya barğan sayın Russiәgә moŋa qarata pozitsiәsen bilgelәv vaqıtı da yaqınlaşa bara. Bügenge kөndә Rusisә barlıq işeklәrne açıq tota. AQŞ Dәvlәt Sekretarı Powellneŋ Iminlek Şuasındağı çığışınnan soŋ da, Russiә tışqı eşlәr ministere Igor Ivanov, alğa sөrelgәn dәlilәr inspetorlanıŋ eşen dәvam itәrgә kirәklegen kürsәtte dip belderde. Mәskәvneŋ nindi qarar qabul itәçәge әle bilgesez.
Audio
Küzәtüçelәrneŋ fikerençә dә, Russiә ike yulnı da saylıy ala. Küp nәrsә AQŞnıŋ pozitsiәsennәn bәyle bulaçaq. Ul Ğıraqqa qarşı suğış başlau өçen Iminlek Şurasına rezolutsiә qabul itüe өçen basım yasarmı, әllә rezolutsiәsez suğış başlar mikәn? Kosaçevneŋ fikerençә, Mәskәvneŋ suğışnı yaqluı mөmkin, lәkin, Washington unilateral yәğni beryaqlı ğına xәrәkәt itkәn xәldә qurqınıçlı ürnәk birgәn bulaçaq. Anıŋ süzlәrençә, Russiә Ğıraq rejimın yaqlau belәn qızıqsınmıy. Ikençe Dөnya suğışınnan soŋğı kümәk xalıqara qurqınıçsızlıq sistemasın saqlau anıŋ mәnfәğәtlәrenә turı kilә. Әlbәttә, ekonomik mәnfәğәtlәr dә yuq tügel. Russiәneŋ tәsirle nefte industriәse Ğıraqtağı miliard dollarlıq kontraktların saqlap qalırğa, ә Kreml isә 8 miliard dolarlıq burıçın alu belәn qızqsına. Russiә AQŞnıŋ Ğıraqqa qarata pozitsiәsen tәnqitlәp kilsә dә, bu mәsәlәdә aldınğı frontta Fransiә belәn Germaniә tora. Prezident Putnneŋ Kievta yasağan çığışında Bagdat inspektorlarnıŋ eşenә qomaçaulağan xәldә, Mәskәvneŋ qatıraq pozitsiә aluı mөmkin digәn kisәtüe dә, Russiә cәmağәtçelegen politikanı üzgәrtügә әzerlәv kebek yaŋgırıy. Mәskәvdәge politika fondı direktorı Vyәçeslav Nikonovnıŋ fikerençә, Putin politik maneverlarğa mөmkinlek birgәn bөgelüçәn sәyәsәt alıp bara.
Audio
Nikonovnıŋ fikerençә, Mәskәv әle Ğıraqqa qarşı suğış mәsәlәsendә qәtği qarar qabul itmәgәn. Washington isә suğış turındağı rezolutsiәne qabul itterә almasa, üz başına ğına suğış başlayaçaq. Mәskәv soŋğı çiktә suğışqa qarşı çıqmayaçaq.
Audio
AQŞ hәm Kanada institutı direktor urınbasarı Viktor Kremenyuk bu fiker belәn kileşmi, Anıŋ süzlәrençә, Putinneŋ AQŞnıŋ suğış başlauın blokadalarğa tırışuı ixtimal.
Audio
Kremenyuknıŋ fikerençә, Putinneŋ bu yılğı parlament hәm kilәse yılğı prezident saylauların küz alında totıp, suğışqa qarşı çığuı ixtimal. Yuqsa, cәmağәtçelekneŋ anı Ğıraq mәsәlәsendә AQŞqa kapitulәtsiәlәvdә ğәyeplәve ixtimal.
Audio
Kremenyuk şundıy yomşaq yasıy- Saylauçılarnıŋ küpçelegeneŋ tauışın alır өçen amerikan yaqlı tügel, ә anti-amerikan bulırğa kirәk.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Washington üz xärbiläreneñ Xädifädäge wäxşäten tikşeräçägen belderä
Ğiraqtağı amerikan köçläre Xädifä awılında berğäyepsez 24 keşene atıp ütergän digän ğäyepläwlär tikşereläçäk, monıñ näticäläre cämäğätçelekkä citkereläçäk - Quşma Ştatlar xakimiate şunı wäğdä itä. Mäğlümat çaraları faş itkän şuşı ğawğa amerikan köçläre abruyına zur kiterä ala, Xädifädäge wäxşät öçen cawaplılarnı cäzağa tartuğa Ğiraq xökümäte dä öndi.
Xädifä awılı Ğiraqnıñ äl-Änbär wilayätendä urnaşqan, ä ul ğisyan cäyelgän sönni ğäräp töbäge sanala. Amerikan mäğlümat çaraları xäbärenä qarağanda, bıltır 19-nçı noyäbr könne Quşma Ştatlarnıñ xärbi marinnarı anda berğäyepsez 24 keşene atıp ütergän. Alar arasında xatın-qızlar häm balalar da bulğan, Quşma Ştatlar köçläre monı, yul buyına quyılğan bomba şartlawı näticäsendä ber amerikan ğäskärieneñ hälak buluına cawap yözennän, üç itep eşlägän, dielä xäbärdä.
Tony Snow sişämbedä, bu xäbär inde prezident Bushqa da citkerelde, tikşerenü näticäläre kiñ cämäğätçelekkä dä iğlan iteläçäk, bez çınlıqta anda ni bulğannıñ süräten beläçäkbez, dip ışandırdı:
Amerikan xärbiläreneñ Xädifädäge nindider qırın eşenä häm anı yäşerergä tırışuına iğtibarnı berençe bulıp äle fivral ayında uq "Time" atnalığı cälep itkän ide. Mart ayında şul uq jurnal cirle xalıq arasındağı şahidlär häm keşe xoquqların yaqlawçılar äytkän süzlärgä tayanıp, Xädifädä 19-nçı noyäbrdä ni bulğanın inde yazıp ta çıqtı.
İnde äytelgänçä, amerikan marinnarı anda üzläreneñ ber iptäşe ülüenä üç itep öç öyne tämam tar-mar itkän, 19 keşene atıp ütergän, annarı äle şul urınğa maşinada kilgän tağın biş ğiraqlını ütergän. Ğiraqtağı keşe xoquqların yaqlawçı ber törkem şul uq mart ayında Xädifä wäxşäten töşerep alğan videonı kürsätte, anda xätta 3 yäşlek bala mäyeten dä kürep bula.
Şul dälillär sürätendä Ğiraqtağı amerikan köçläre Xädifädäge 24 keşeneñ çınnan da atıp üterelüen tanırğa mäcbür qaldı. Aña qädär isä, alar barısı da yul buyına quyılğan bombanıñ şartlawı näticäsendä hälak buldı dip sanala ide.
Älegä Ğiraq çiklärennän çıqmağan şuşı ğawğa soñğı könnärdä yaña sulış aldı - maynıñ 28-endä, üze dä yäş çağında marin bulğan, ä xäzer Ğiraq suğışın kisken tänqitläp torğan demokrat kongressmen John Murtha Quşma Ştatlar xärbilären şul qırın ğämälen yäşerergä tırışuda ğäyepläde:
"Min keşe üterüne kiçerä almıym, ä anda näq menä şul bulğan. Bu xaqta mindä bernindi dä şik yuq. Monı tikşerü ike yä öç ay uzu belän bulırğa tieş ide, häm anı açıq itep, cämäğätçelekkä citkerep alıp barırğa kiräk ide, keşelär monıñ öçen cawaplılıq kem östendä buluın belergä tieş ide", dip belderde kongressmen Murtha ABC kanalına.
Şul uq könne senator John Warner, senattağı qorallı köçlär komitetı räise, Xädifädäge üterülärğa bağışlap maxsus tıñlawlar ütkäräçägen xäbär itte.
Ğiraqtağı sönni ğäräp törkemnäre, ğomumän, amerikan xärbiläre Xädifädä ğadi tügel, ä suğış cinayäte qılğan, häm alarnı şunıñ öçen cawapqa tartırğa kiräk digän taläp belän çığa.
Kärim Kamal


text:
Austrianıñ Awl List firmahı menän oşo turala höyläşep kileşelde. Traktorźıñ törlö detaldären törlö şirqättär eşläyäsäk. Bınıñ ösön respublika mömkinlektäre bar. Şul mömkinlektär ber urında Öfö motorźar eşläw berekmähendä ğämälgä aşırılasaq. Traktor eşläwgä 7 qalanan 14 şirqät yälep itelä. Respublika prezidentı fekerensä, sit il texnikahı Räsäyźekeä qarağanda, küpkä otoşlo,yağıulıqtı aź qullana, watılmay, unıñ menän eşläwsegä keşelärsä şarttar tıuźırılğan. Şunıñ ösön dä Başqortostan yetäkselege Awl List firmahı täqdimenän baş tarmay.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Tatarstan belgeçläre çit ildä äzerlänäçäk
Tatarstanğa xezmät itäçäk awıl xucalığı belgeçlären Şotlandiädä äzerläyäçäklär. Üzebezdä genä äzerlärlär ide dä – anıñ buyınça uqıtuçı belgeçlär yuq ikän. Bezdä ğomumi belem genä birälär. Çüp östenä çümälä digändäy, Şotlandiädä belem alu öçen ingliz telen belergä kiräk. Şuña barlıq grantnı otuçılar, yäğni çit ilgä belemnären arttırırğa kitärgä layıqlı dip tabılğannar, başta 2-3 ay däwamında çit tellärne öyränergä tieş bulaçaqlar.
Sişämbe könne Tatarstan Ministrlar Kabinetında uzğan matbuğat oçraşuında, çit tellärne tiz arada öyränü öçen maxsus üzäk tözeläçäk dip belderdelär TR mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov häm anıñ urınbasarı Lyubov' Ovsienko.
Çit il häm Rusiädä belem alu, belem kütärü häm stajirovka mömkinlege dürt törkem öçen qaralğan. Studentlar, aspirantlar häm yäş ğalimnär – berençe törkem, ikençe törkemgä yuğarı uqu yortları ğalimnäre häm uqıtuçılar kerä. monnan tış oyışma citäkçeläre belän aksionerlıq cämğiät direktorlar Şurasınıñ bäysez äğzaları bar. Şulay uq däwlät xezmätkärläre dä üz belemnären kütärä alaçaq. Alar dürtençe törkem. Barlığı 2006 yılnı 750rә yaqın belgeç belem alır dip farazlana. Studentlar, aspirantlar häm yäş ğalimnär awıl xucalığı, tözeleş, sälämätlek saqlaw, mäğärif, arxitektura yunäleşläre buyınça uqırğa häm kandidatlıq dissertatsiälären yaqlarğa cibärelä.
Räis Şäyxelislamov äytüençä, älege proyektnı tormışqa aşıru maqsatınnan dokumentlar äzerlängän, barısı da eşlängän.
Grantlar alu öçen bäyge ike öleştän toraçaq. Başta dokumentlar tapşırıla, Tatarstan Fännär akademiäse prezidiumı, oyışma citäkçeläre, Tatarstan Prezidentı qarşındağı däwlät xezmäte oyışması, munitsipal' berämleklär başlıqları täqdim itä. Annan proektnı tormışqa aşıruçı komissiädäge büleklär här ayırım keşe buyınça qarar qabul itä.
Monnan soñ bäysez ekspertlar äñgämä ütkärä, test uzdıra. İyün başına näticälär bilgele bulaçaq dielde matbuğat oçraşuında.
Studentlar inde iyül avgustta uqırğa kitär dip farazlana.
Landış Xarrasova


text:
Başqortostan xökümäteneñ aldağı 4 yıllıq proğrammahı işetterelde
4 yıldan respublika xalqı bäxetle yäşäy başlayasaq. Däülät yıyılışı- Qoroltayźıñ köźgö sessiyalağı berense ultırışında xökümätteñ aldağı 4 yıllıqqa proğrammahı menän deputattar aldında premer-ministr Rafael Baydäülätov sığış yahanı. Ul här tarmaqqa tuqtaldı.
Premer-ministr äyteüensä, xökümätteñ 2011-se yılğa tiklemge proğrammahı, ä ğämäldäge xökümätteñ möźźäte tap şul yılda tamamlana, Başqortostanda 50-nän aşıu ere investitsiya proektın ğämälgä aşırıuźan ğibärät.
Ular arahında Uçalı, ¦źyılğa yatqılıqtarın kiñeräk üźläştereü, Uçalı tau bayıqtırıu şirkäten töźökländereü, Soda, Polief yämğiättärenä zamansa qoramaldar qaytarıu, üźebeźźä töźölöş materialdarın küpläp eteştereü, 3 yıldan huñ tägärmäsle traqtorźar eşläy başlau häm başqalar bar.
Yäğni bıl äytelgändär ütälä qalha, sänäğät eteştereü küläme 1źä 3 tapqırğa, tulayım töbäk produqtı 1źä 4 tapqırğa, xalıqtıñ aqsalata kilemen 1źä 6 tapqırğa artasaq.
Premer-ministrźıñ optimistik telmärenän huñ qatmarlı bulmağan horauźar źa buldı. Mäśälän deputattar qıśqa ğına waqıt arauığında yäşäü kimälen donya tiñenä tura kilerlek itep kütärep bulamı huñ tigän horau quyźı.
Donya standarttarına älbittä alıśıraq, şulay źa ambitsiyalı maqsattar bulırğa teyeş- buldı yauap.
Şul uq Könbayış Evropa menän sağıştırğanda beźźä eş xaqı aźıraq. Ämmä sağıştırıp qarağıź- ularźa ber ikmäk beźźeñ aqsa menän iśäplägändä 300 hum tora. Ä Başqortostanda bıl aqsağa şäptän ike kilo it hatıp alırğa bula tine sağıştırıp premer-ministr. Yauaptan qänäğät qaldılar, bıl temağa başqa horau birelmäne
Permdän deleğatsiya bayramğa yıyına, ä öfölölär qalanan qasa.Başqortostandıñ Rus däülätenä quşılıuınıñ 450 yıllığı häm respubliqa könö uñayınan uźğarılğan saralarźa ildeñ başqorttar küpläp yäşägän töbäktärenän dä deleğatsiyalar qatnaşa. Perm krayı başqorttarı qoroltayı räyese Räsil Möxämätyänov äyteüensä, bıl töbäktä 40 meñ başqort yäşäy, ularźıñ hanı kämey bara. Yubiley saralarına Permdän qunaqtar kiläsäk.
Ä Öfö xalqı kirehensä, bayram ütkänse Öfönän qasıu otoşloraq tip iśäpläy. Komsomolsqaya prawda säxifälärendä ber keşe «Qalağa bayram kilä, qala qalalan qasa» tip yaźıp elgän. Xalıq nisek itep eşkä yörörgä ikän tip aptıray. Avtobustar yörötöüźe genä tuqtatıuźan tış, benzin hatıu źa tıyıla, kibettärźä bayram rizığı- şaraptar hatıu źa siklänä tigän xäbärźär yöröy xalıq arahında. Kongress- xoll tirähendäge yorttarźa yäşäüselär ösön 450 yıllıq bayramı ike törlö toyğo qaldıra. Ularźıñ ağas ramdarźan eşlängän täźrälären Evropa standarttarı buyınsa eşlängän plastik täźrälärgä almaştırıp qıuandırğaynılar. Xäźer bıl yorttarźa yäşäüselär arahınan yomşağıraq äytkändä töşörörgä häüäśtärgä nıqışmalı räüeştä 4 kön sittä yal itergä täqdim itälär, üź fatirźarında qalıusılar uçastqa inspektorına ğariza yaźırğa teyeşle. Şuğa kürä Öfölä Ber keşe ösön bayram tigän qaraş nığınğan. Studenttarźı la auıldarına qıśqa qaniqulğa ebärälär, ularźıñ urınına sittän kilterelgän militsiya xeźmätkärźäre urınlaştırıla. Student ğäziz respubliqahı bayramın auılda yatıp zäñgär ekrandarźan qarayasaq.
Yämäğät tärtiben haqlauğa 6 meñ militsiya xeźmätkäre yälep itelä. 11 se oqtyabrźan un dürtenä tiklem militsiya täülek äylänähenä eşläyäsäk. Añlaşılmausanlıqtar kilep sıqmahın ösön Öfö xalqına häm qunaqtarğa şäxes tanıqlığın üźźäre menän alıp yörörgä täqdim itelä. Yuğihä bayram kürmäy, qalalan sitkä sığarıp ebäreüźäre yäki yabıp quyıuźarı la ixtimal


text: AQŞta ütkärelgän soñğı tikşerenü näticälärenä qarağanda, maylı rizıq aşamaw – xatın-qızlarda olı yäştä yaman şeş häm yöräk awıruların kimetmi. 8 yıl däwam itkän tikşerüdä urtaça 62 yäşendä bulğan 49 meñ xatın-qız qatnaşqan. Ämma ğalimnär fikerençä, bu xäbär, xatın-qızlar xäzerdän ük maylı rizıq aşıy başlarğa tieş digän süz tügel. Barı tik – maylı häm maysız rizıq aşawçı xatın-qızlar arasında – yaman şeş – rak awıruı häm yöräk çirenä bäyle ayırmalıqlar küzätelmägän, dip belderde amerikan ğalimnäre.


text:
Räsmi Ksinhua xäbär agentlığı belderüençä, anda töp iğtibar partiä idaräsen yaxşırtu mäs'äläsenä bireläçäk.
Partiä citäkçeläre rişwätçelekkä qarşı köräş barğanda häm räsmilärneñ wazıyfaların üzläre öçen faydalanuına açu arta barğanda partiä äğzaların dissiplinalı häm xalıq ixtiaclarına iğtibarlı bulırğa çaqırdı.
Qıtay räsmiläre elekke prezident Zän Zeminne Qıtay xärbilären citäkläwçe komissiä räise wazıyfasınnan töşerü öçen basım yasala digän xäbärlär uñayınnan belderü yasawdan tıyılıp qala.
Qıtay kommunistları oçraşuınıñ näticäläre yäkşämbe kiçenä qädär mäğlüm bulmasqa mömkin. Qıtayda inde distälärçä yıl däwam itüçe tärtip nigezendä Kommunistlar Partiäse citäkçelgendäge üzgäreşlär yäşerep totıla.


text:
Balalarnıñ teläge qabul bulırmı?
Yaña yıl bäyrämnäre härkem öçen yaña ömet, xıyallar, şatlıqlar belän bäyle bula. Bigräk tä bala çaqta bu bäyräm şundıy tılsımlı toyıla. Ul waqıtta xıyallarnı çıñğa aşırıp, qış babay kilüenä ışanasıñ bit. Ğailä nazın kürmiçä üskän balalar öçen bu bäyräm ayıruça qäderle bula. Balalar anı yıl buyı ömetlänep kötä. Alarnıñ küñelläre ni telägänen belüe awır tügel inde anısı. Ämma şuşı sabıylarnı şatlandıru, yöräk yarsuların berniqädär basu öçen Yaña yıl büläkläre dä yärdäm itä.
Soñğı aralarda Tatarstanda zur-zur säwdä üzäkläre açılıp qına tora. Şularnıñ qayberlärendä maxsus xäyriä çırşıları tora. Çırşıda isä uyınçıqlar tügel, ä teläklär, xıyallar tulı täbriklämälär elengän. Tandem häm Yujnıy gipermarketlarınnan paket-paket aşamlıqlar töyep çıqqanda, keşelär älege çırşılar yanında tuqtap, yätim häm ğärip balalarnıñ qış babayğa yazılğan samimi teläklären uqı. Kemder bu teläklärne tormışqa da aşırırğa tırışa. “Yöräktän yöräkkä” dip atalğan xäyriä waqıfı älege aksiäne bıyıl ikençe tapqır uzdıra. Ämma bu izge eşkä här säwdä yortı rizalaşmıy dide waqıf citäkçelegendä eşläwçe Aida Anisimova. Här keşeneñ dä büläklärne balanıñ üzenä tapşırırğa mömkinlege yäki waqıtı bulmıy. Şunlıqtan alarnı säwdä yortı administratsiäsendä qaldırıp kitälär. Ä bu bilgele artıq mäşäqät.
Teläklär çırşısı aksiäse yärdämendä moxtac balalar häm yärdäm itärgä äzer buluçılar ber-bersen taba. Yärdäm itüçelär arasında törle şirkätlär, şäxsi eşmäkärlär bar. Yätimnär yortına balalar telägän uyınçıqlar, täm-tomnarnı alıp kilgändä, alar andağı balalarnıñ niçek ğömer itüen dä kürä. Häm mömkin qädär yärdäm itä. Ä qayber şirkätlärdä xätta böten xezmätkärlär dä bu eşkä cälep itelä häm ayırım ber yätimnär yortındağı balalarnıñ teläklären tormışqa aşıra, dide Aida Anisimova.
Yätimnär, ğärip balalar tärbiälänüçe yort xezmätkärläre belän elemtägä kerdek. Alarnıñ qayberläre balalarnıñ “Teläklär çırşısı” aksiäse aşa büläklär aluın äytte. Ä beräwlär isä bu xaqta işetmägän dä bulıp çıqtı. Bıyılğı Yaña yıl bäyräme här balağa da büläk, söyeneç alıp kilerme?
Al'bina Zäynulla


text:
Yewropa Berlege Pol'şa-Belarus mönäsäbätläre naçarayuğa borçılu belderä
AUDİO: Bez moña bik tä borçılabız. Bu yaña ğämäl Belarusta säyäsi partiälärgä, xökümättän bäysez oyışmalarğa häm bäysez kiñküläm mäğlümät çaralarına qarata arta baruçı repressiälär sürätendä buldı. Ul Belarusnı Yewropa İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması qarşındağı yöklämälären, şul isäptän keşe xoquqların xörmät itü turındağı yöklämälären ütärgä çaqırdı häm Yewropa Berlege Belarustağı wäzğiätne küzätep baraçaq dide. Belarustağı polyaklar berlege başlığı Andzelika Boris äytüençä anı kiçä politsiä qısqa waqıtqa totqarlağan häm oyışmanıñ aqçasın urlawda ğäyeplägän.


text:
Tatarstan prezidentı respublikanıñ mäğärif häm Fän sistemasın yaña keşegä, iqtisat fännäre doktorı Räis Şäyxlislamovqa tapşırulı turında färmannı imzaladı
“İnterfax” agentlığı xäbär itüençä, Tatarstan prezidentı xezmät häm tıl veterannarğa qağılğan taşlamalar mäs’äläse töbäklärdä xäl itelergä tieş dip belderde. Taşlamalarnı beterep, tüläwlär belän alıştıru turındağı qanun proyektı cämäğätçelektä zur rezonans uyattı. İñ möhime, taşlamadan qullanuçı veterannarnıñ tormış däräcäse kimemäskä tieş, dip beldergän Tatarstan prezidentı. Ul taşlamalar mäs’äläsen “Berdäm Rusiä” firqäse alıp barğan säyäsät belän bäyläp, üz qaraşların da belderä.
Xalıqara söyläşülär
Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov İran Respublikasına barıp, iqtisadıy, texnik, fänni xezmättäşlek turında söyläşte. Ä düşämbe könne Kuveyt däwläteneñ wäqıflar häm din eşläre ministrı Abdulla Maatuq al'-Maatuq citäkçelegendäge delegatsiä Ministrlar Kabinetında qabul itelde. Süz Tatarstanda din eşlärenä häm millätara totrıqlıqqa iğtibar häm ike arada xezmättäşlek turında bardı. Qunaq, şulay uq, İslam universitetında, Qazan yärminkäsendä buldı.
Qazannıñ iñ borınğı Märcäni mäçetendä remont eşläre bara. Märcäni mäçetenä yaña manara häm ay quyıldı.
Tatarstannıñ mäğärif ministrı alışındı
Düşämbe könne Tatarstannıñ mäğärif ministrı Fariz Xarisov başqa eşkä küçü säbäple, wazifalarınnan azat itelde. Fariz Faxraz ulı Xarisov mäğärif ministrı bulıp 7 yıl däwamında eşläde. Aña qädär ul Qazan gimnaziäläreneñ bersendä direktor bulıp, yaxşı näticälärgä ireşte, annarı Aviatözeleş rayonınıñ mäğärif bülegen citäkläde. Xäzer mäğärif sistemasında fän, innovatsiälär belän bäyle yaña üzgäreşlär başlanırğa tora. Bu şartlarda Tatarstan prezidentı respublikanıñ mäğärif häm Fän sistemasın yaña keşegä, iqtisat fännäre doktorı Räis Şäyxlislamovqa tapşırulı turında ukaznı imzaladı. Räis Şäyxlislamovqa 52 yäş, ul Tatarstannıñ Möslim rayonında tuıp üskän, berniçä yıl Çallı şähär mäğärif idäräsen citäklägän. Ä soñğı yıllarda Qazan universitetınıñ Çallı filialı rektorı bulğan.
Tabip äfändene ozatu
Tağın ber citäkçe alışındı. Kürenekle tabip häm oyıştıruçı Yuri Yefim ulı Säxäbetdinov “Tatarstankurort” berläşmäseneñ citäkçese bulıp ozaq yıllar buyı eşlägän ide. Profsoyuzlar berläşmäse qararı belän xäzer ul yalğa ozatıldı. 9 şifaxanäne berläştergän oyışmanıñ yaña citäkçese itep Eçke eşlär ministrlığınıñ sanitar bülege mödire urınbasarı Bakirov raslandı. Çüpräle rayonında tuıp-üskän yaña citäkçe düşämbe könne Qazan sanatoriyında urnaşqan älege berläşmä ofisında eşlärne qabul itte.Rimzil Wäli


text:
Ukraina üzäk saylaw komissiäse mäxkamälärgä möräcäğätlär säbäple prezident saylawlarınıñ tögäl räsmi näticälären älegä iğlan itä almawın belderde.
Komissiä süzçese Zoya Şarikova qanun komissiägä, barlıq möräcäğätlär dä qaralıp betmi torıp, saylaw näticälären iğlan itüne tıya dide.
Şarikova äytüençä, elekke premyer-ministr Yanukoviçnıñ saylawlarda İvano-Frankovski ölkäsendäge qanun bozular turındağı möräcäğäte äle dä mäxkamädä.
Ukraina yuğarı mäxkamäse düşämbe könne utırışqa cıyıla.
Saylawlda ciñep çıqqan Yuşçenko, Yuğarı mäxkamä barlıq möräcäğätlärne dä qarap üz süzen äytmi torıp, prezident antın birä almıy.


text:
Comğa könne Najaftağı bomba şartlauında 100dän artıq keşe,şulsanda tanılğan şığı citäkçese häläk buldı.Höcümne Saddamğa turılıqlı törkemnärme, çit il terroristları ällä xakimiät öçen üz ara köräşkän şığı törkemnäreme oyıştırdı? Bilgele tügel.Tağı da möhimräge bu höcümneñ AQŞ citäklägän waqıtlı idarägä, ğomumän ildäge xällärgä täsire nindi bulır anısı da bilgesez.
Üterelgän şığı citäkçese Ayatolla Möxämäd Baqir al –Hakimneñ cänaza märasimı Bagdadta başlandı. Yök maşinasına quyılğan simvolik tabut artınnan açu häm matäm şiğarları qıçqırğan uñmeñnnäçä keşe yöri (audio) alar bügen irtän Qärbälägä kilep citte , irtägä ul Nacafta kümelergä tieş. Al Hakim comğa namazınnan soñ Nacafta şığılarnıñ izge ğıybadätxanäsendä 124 keşe belän bergä häläk buldı. Hakim Ğıraqtağı in möhim şığı firqası İslam İnqilabı öçen Yuğarı Şuranıñ citäkçse ide. Nacaf gubernatorı Mehadi şartlau eşen tikşerüdä AQŞ Federal tikşerü Bürosı FBİdän yardäm sorağan.Älegäçä insident öçen cawaplı dip şiklänelgän 2 distägä yaqın keşe qulğa alındı. Şartlatu eşe öçen kem cawaplı digän sorauğa turıdan turı cawap yuq älegä , berençe çiratta eleke rejim qaldıqları tora. Hakimneñ İnqilap Şurasınıñ Londondağı wäkile Hamid Al Bayati dä ( audio)
Saddamğa turılıqlılar küptännän birle Ayatollanı hädäf itep alğan. Rejim cimerelgännän soñ da alar Ğıraqta aktivlıq alıp bara. Minemçä alar in şiklänelgän keşelär. Ämma Äl Cäzire televidiäse bügen Saddamnıñ yaña audio kasetasın işetterde. Eleke diktator Nacaftağı bombalau eşenä qatnaşuın häm taraftarlarına quyılğan ğäyepläwlärne kire qağa İnsident öçen Ğıraqnıñ yaña xökümätendä xakimiät öçen köräşkän köndeşlärne ğäyepläp bulğan kebek ilneñ zur küpçelegen täşkil itkän şığılarnıñ ruxaniläre arasında da köndäşlek az tügel dip äytergä kiräk , xätta küp kenä ğıraqlılar amerikannar şığılarnıñ artığı belän köç qazanuın telämägän öçen bu şatlaunı oyıştırdı dip söyli . Ğıraqnıñ azçılıqtağı sönniläre elek xakimiätlärenä qurqınıç tudırğan şığı citäkçelären tazartu belän şögellände. Comğa könne üterelgän al Hakim üzenä yasalğan höcümnärdän soñ İranğa kitkän ide, 23 yıl eksildän soñ ul bu aralarda ğına kire qayttı.Şığılar üz aralarındağı tirän upqınnı iqrar itergä telämäsä dä, şığılarnıñ säyäsi üzäge Nacafta Al Hakimneñ köçle doşmannarı bar ide. Şığılar ber genä şığı da İzge imam Ali meçetendä bomba şartlatmas dip söyläsä dä ,apreldä Nacafta köndäş şığı firqaları arasındağı köräş säbäple ike ruxani üterelde.Ütkän yäkşämbedä Hakimneñ abzısı bomba höcümendä yaralandı , anıñ 3 saqçısı häläk buldı. Bu insidentnıñ AQŞ citäklägän okupatsiägä täsire nindi bulır digän sorau kön üzägendä tora. Şığı citäkçeläre ildä iminlek urnaştıra almağan amerikannarnı ğäyepläp çıqsa da , Ğıraq İslam İnqilabı öçen Yuğarı Şura häm başqa şığı firqaları amerikannnar belän xezmätäşlek däwam itäçäk dip belderde. AQŞ Nacaf häm tiräsen Polşa citäklägän xalıqara köçlärgä tapşırırğa tieş ide. Ämma insidenttan soñ bu eş kiçekterelde. Bagdadtta Ğıraq idarä şurası bügen nixäyät 25 keşedän torğan waqıtlı kabinetnı bilgeläde . Saylaularğa qädär Ğıraq belän idarä itäçäk xäkümättä 13şığı, 5 sönni ğäräb, 5 körd ber etnik törek häm ber assurian xristian utıra. Bu xökümät belän ğädättägeçä premier citäklämi, xakimiät administrator Paul Bremer qulında tuplanğan.
färidä xämit, praga


text:
Yul fajiğähendä ike keşe häläk buldı
Öfö-Qaźan yulınıñ Kuşnarenлo aşa ütkä ölöşöndö yul–transport fajiğähendä ike keşe häläk buldı. Bıl xäl bögön irtän buldı. Kiske smenanan eştän sıqqas, Öfönöñ yök maşinaları şirqäte xeźmätkärźäre yul sitenä bildälängän urınğa yıyıla. Şul vaqıtta ,,Ural,, yök maşinahı qarşı yaq yulğa kilep sığa häm yul sitendä torğan keşelärźe bärep osora. Köslö bäreü ularźı KAMAZ maşinahına alıp ırğıta. ,,Ural,, voditele äyteüensä, ul qarşı kilgän MAZ-ğa bärelmäyem tip maşinahın keşelärgä bororğa mäjbür bulğan. Ämmä şahittar bıl mäğlümätte raślamay. Fajiğä säbäptären tikşereüselär asıqlay.


text:
Mäskäwdä Sara Sadıyqova yubileyı
Sara Sadıyqovanıñ tormışı Mäskäw belän tığız bäyle bulğanğadır, anıñ 100 yıllıq yubileyın mäskäwlelär öçençe tapqır bäyräm itte. 25 noyäberdä Mädäni üzäktä uzğan bu çarağa äzerlek tä , xalıqnıñ ixlas küñel belän ğayät küp däräcädä cıyıluı, Sara Sadıyqova xatiräsenä bulğan räxmät xisläre belän berrättän, ul konsertta barı tik Qazan artistları qatnaşuı belän dä bäyle bulğanğadır. Mädäni üzäktä ütkän ul tamaşanı Sara Sadıyqovanıñ qızı Älfiä Aydarsqaya äzerlägän. Yubiley yılınıñ bu programmasın Piterburda da, Çallıda da kürsättek, xezer inde anıñ cırları cıyıntığın çığarırğa yöribez, konsert bula da betä, ä cıyıntıq istälek bulıp qalaçaq, dide Älfiä Aydarsqaya. Älfiä xanım şulay uq, minem üzem öçen Piterbur qaderle bulsa, çönki min anda uqıdım, Sara Sadıykova öçen Mäskäw bik qaderle ide. Alar ätiem Ğaziz Aydarski belän Donbass şaxtalarına Mäskäwdän barıp cırlağannar. Şaxta zaboylarına töşep, basıp cırlarğa mömkinlege bulmağanlıqtan, minem äni anda yatıp cırlağan, dide Älfiä Aydarsqaya. Mäskäwdäge oçraşuda Älfiä xanım şulay uq internetta Sara Sadıyqova säxifäsen buldırğan Ğayar İskändärovqa räxmäten belderep, bu säxifäneñ konkursta «Tatar dönyası» nominasiäsendä berençe urın aluın äytte häm Ğayar İskändärovqa diplom da tapşırdı. Ul könne tamaşağa kilgän bar keşe dä Sara Sadıykova muzıykası aldında mökibbän bulğannarın belderergä aşıqtı. Ä inde konsertta Zöhrä Säxäbieva başqaruında “Cidegän çişmä” cırın berkem dä bitaraf küñel belän tıñlamağandır. Sara Sadıyqovanıñ uquçısı bulğan Zöhrä Säxäbievağa Orenburdan kilgän ber xanım, säxnägä menep iñnärenä mamıq şäl saldı. Ä inde tamaşa zalında utırğan Xäydär Bigiçev awılınnan bulğan ber törkem apalar, tänäfes waqıtında da küz yäşlären tıya almadılar. Tatarça, awılça , ozınçalatıp ayulıq yapqan ber apa yanınnan bolay ğına uzıp kitä almıy, añar da süz qattım. 83 yäşlek Ğiffät isemle äbi Başqortstannan bulıp çıqtı. “Cidegän çişmäne” tınıç qına tıñlap bulmıy. Anı minem qızlarım da cırlıy, dide ul. Konsert, ğäcäyep ber tamaşa buldı ul könne. Säxnä türen Sara Sadıyqovanıñ Piterbur rässäme Fäyzeräxman Kamalov yazğan räseme bizäp tordı. Daniä Nurullina häm Xälim Cälälov başqaruında Sara Sadıyqovanıñ üze yazğan häm aña bağışlap yazılğan şiğerläre söylände. Sara Sadıyqova muzıkası Marat Äxmätov başqaruında skripkada, Margarita Kavarskaya başqaruında fortepianoda, Axmät Kärimov başqaruında bayanda yañğıradı. Mäskäwlelär şulay uq Ruslan Däminov, Zölfiä Zaripova, Aygöl Xäyri, Almaz Nurgaliev İskändär Biktahirov başqaruında yañğırağan cırlarnı bik yaratıp qabul ittelär. Ä inde «Bergä ğömergä” digän cırnı başınnan alıp axırına qädär alqışlar belän tıñladılar. Konsert programmasın bik yağımlı itep Albina Möxämätşina alıp bardı. Milli mädäni möxtäriät tamaşadan soñ barlıq artistlarnı çäy östälenä çaqırdı. Bäyräm barı şunda ğına, ğädätkä kergänçä, Ğabdulla Tuqaynıñ “Tuğan tel” cırı belän tämamlandı.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Törkiä ir atı könçığış Yevropa xatın qızın faxişälektän qotqardı
Bügenge xatın qızlar säxifäsendä ir-atnı, bigräk tä Törkiä faxişxanälärendä köçläp eşlätelgän xatın qıznı qotqarğan törek ir atın maqtap söylämäkçebez. Sonğı 6 ayda 100 çaması xatın alarnıñ zur öleşe Ukraina, Moldova , Rumıniä yäki Russiädän- faxişxanälärdän qotqarılıp öylärenä qaytarılğan.Xalıqara Migratsiä Oyışması(İOM)Dönyada keşe säwdäsenä qarşı köräşep kilä.Alarnıñ Törkiädä başlatqan kampaniä ber qayda da bulmağan qädäre uñışlı buldı.Xalıqara mätbuğatta taralğan uñış xabärlären Xalıqara Migratsiä Oyışmasınıñ Ankara bülege dä rasladı.
keşe säwdäse qorbanı xatın qıznıñ qotqarıluı öçen yardäm itüçelärneñ 74-75% irlär ide. Çınlap ta taläp çığanağı bulğan ir at bu oçraqta qorbannarnı qotqaruçı rolendä . Bu bezneñ öçen kötelmägän närsä buldı.Yevropada keşe säwdäsenä qarşı köräş alıp baruçı illärneñ bersendä dä andıy xäl bulğanı yuq. här 4 xatınnıñ 3seneñ qotqarıluında Törkiädä ir at rol uynadı
Bez bu eştä üzebezneñ eşçänlekneñ faydası buldı dip qarıybız. Bez Törkidä xalıqqa keşe säwdäsen tämam başqa yullar belän añlattıq, bigräk tä kiñ küläm mätbuğat çaraların qullandıq, ''nindi genä eş bulmasın sex xezmäte, öydä xezmät itü, bala qarau , keşe telägenä qarşı mäcbürlap eşlätü , ber äyber kebek alınıp satılu , sezne töp xoquqlardan mäxrüm itü bula, keşene sex industriäsendä mäcbürlap eşlätü keşe xoquqların in tupas räweştä bozu bulıp tora dip bik nıq añlatırğa tırıştıq .. menä şul mäsälä xalıqqa añlatılğaç, sex xezmäte alu öçen faxişxanägä barğan beräw dä , anda eşlägän xatınnarnıñ üz teläge belän tügel ä mecbüri räweştä eşlägänen añlap , politsiägä şaltıratuı, bezneñ öçen bik zur uñış bulıp tora .Çönki bez keşe säwdäse, keşeneñ qorban buluın xalıqqa añlatıp citkergänbez digän süz bulıp tora. Törek xalqı öçen bik matur küreneş,alar tübänsetelgän keşegä yardäm qulın suza. Bik küplär xatın qız qotqarılğannan soñ da bezgä şaltıratıp öylärenä qaytarıldımı , bilät alırğa aqçaları barmı, bulmasa bez tülibez dip qat qat şaltıratuçılar buldı . Başqa illärneñ ürnäk alaçaq xäl. Taläp çığanağı bulğan ir at keşene qotqaruçı saqlap qaluçı rolenä küçä. dip söyläde Xalıqara migratsiä Oyışması xezmätkäre Selin Ünal.
Sonğı 6 ayda 100 xatın qıznıñ faxişxanädän qotqarılıp illärenä qaytaru, keşe belän säwdä itkän 10çeltärne cimerü çınlap ta bik zur uñış. İOMnıñ Törkiä başlığı Marielle Lindstrom da ütkärgän press konferensiädä bez monı Yevropada ber qayda kürmädek dip söylägän .Britan basması İndependent yazuına kürä 1990.nçe yıllarda Törkiäneñ tönge klub , gazino , yal urınnarın yaulap alğan Rusiä faxişäläre Törkiädä Nataşa iseme belän yöretelä. Alar keşe säwdäse qorbanı tügel. Ä migrant sex xezmätkäre- profesional.Şuşı Nataşalarğa iläşkän törek faxişxanä klientları, yaxşıraq eş, kübräk aqça ezläp çit ilgä kitergä telägän ämma keşe säwdägärläreneñ qorbanı bulğan xatın qıznı tizlektä ayırdı älbättä. 31 yäşlek moldovalı ber xatın qız Antalyada üzen qotqaruçılarğa, mine Veysel isemle beräw hava alanında qarşı alğaç ta pasportımnı alıp mine awılğa alıp kitte. , Pistoletne başıma quyıp, süz tıñlamasan qıynayaçaq, üteräçäkbez dip kisätep mine ber yortqa yabıp quydı häm anda klientlar kiterde dip söylägän Britan gazetası İndependendkä. färidä xämit


text: Seberdä 11 meñgä yaqın qoş-qort yuq itelgän. Qoş kizüeneñ xalıq küpläp yäşägän ilneñ Yevropa öleşenä citü qurqınıçı arta. Sälämätlek saqlaw räsmiläre süzlärenä qarağanda, monı buldırmaw öçen çaralar kürelä. Düşämbe könne, Rusiä xökümäte, H5N1 virusı Çiläbe ölkäsenä cäyelä, dip belderde. Anda bügen tağın ber awıl uratıp alınğan. Keçe Şumakovo awılında 79 tawıq häm 21 ürdäk ülgän. Rusiäneñ baş sanitar tabibı Gennady Oniçenko, qoş-qort kizüeneñ Rusiädän Yaqın Könçığış häm Könyaq Yevropa illärenä taralu ixtimalı bar, dip xäbär itte.


text:
Tözeleştä qorbannar sanı arta
Rusiädäge qatlawlı demografik wäzğıäteneñ ber säbäbe - naçar eş şartları. Awırularnıñ şaqtıyı şunnan kilep çığa. Eşkä sälätle keşelärneñ qırıla baruında da zavod-fabrikalar, tözeleştäge naçar eş şartlarınıñ tä'sire zur, di belgeçlär. Şuña da eşçelärneñ sälämätlegen qayğırtu bik ähämiätle. Rusiäneñ sänäğät şirkätlärendä yıl sayın 100 meñnän artıq keşe cäräxätlänä. Şularnıñ 3-4 meñe wafat bula.
Tatarstanğa kilgändä, respublika şirkätlärendä imgänüçelär soñğı öç yılda kimegän. Ämma şatlanırğa urın yuq. Çönki imgänep ülüçe eşçelär sanı bermä ber arta ikän. Xökümätneñ tatarstanlılarnıñ yäşäw däräcäsen kütärergä tırışıp yörüe bu sannarda berniçek tä çağılmıy. Uzğan yılda ğına Tatarstan sänäğät şirkätlärendä 120 keşesen yuğaltqan. 1400e törle däräcädäge cäräxätlär alğan. Bu xaqta respublikanıñ ministrlar kabinetında uzğan cıyılışta äytelde. İñ küp ülüçelär Saba, Yäşel Üzän rayonnarı, Alabuğa, Norlatta terkälgän. Qorbannarnıñ artuın tözeleştä faciğälär kübäyue belän añlattılar.
Marat Şämsetdinov Qazanda 16 qatlı yort tözi. Tözeleştäge eş şartları turında, keşelärneñ sawlığın, iminlegen qayğırtu niçek tora digän sorawğa ul “Azatlıq”qa bolay dip söyläde:
Bez zur yort tözibez. Monda saqlanu çaralarınıñ yartısı diärlek qullanılmıy. Ä çistalıq turında äytäse dä yuq, gigiena digän närsäne ğomumän uylawçı yuq. Sälämätlek öçen zıyan bik küp. Qısqası, monda bezneñ sälämätleklär betä dä inde..
Eşçelärneñ sawlığın, iminlegen qayğırtuğa küp kenä şirkät citäkçeläre bik salqın qarıy. Şuña da alarnıñ yış qına maxsus kiemnäre, başlarında kaska bulmıy. Xezmät häm mäşgul'lek ministrlığı wäkilläreneñ süzlärenä qarağanda, mondıy tärtipsezlek nigezdä şäxsi şirkätlärdä küzätelä. Sänäğät tarmağında qorbannar sanı artuı türälärne dä borçuğa saldı. Wäzğıätne caylaw öçen ministrlıq wäkilläre nindi çaralar äzerli soñ? Bu xaqta Tatarstan ministrlığınıñ xezmätne saqlaw bülegeneñ citäkçese urınbasarı Lidiä Kalantayıwa söyläde:Älege waqıtta bez rezolyutsiäne äzerlibez. Tatarstannıñ 2007-2009 yıllarğa sotsial'-iqtisadi säyäsäte turında kileşü tözelde. Anı respublikanıñ ministrlar kabinetı, profsoyuzlar federatsiäse, eşmäkärlär assotsiatsiäse häm säwdä-sänäğät palatası wäkilläre imzaladı. Älege dokumentta xezmätne saqlaw buyınça da çaralar qaralğan. İñ berençedän bulıp, tözeleş ministrlıysında xezmätne saqlawçı belgeçne buldırırğa cıyınabız. Çönki inde berniçä yıl andıy belgeç yuq. Barlıq sänäğät şirkätlärenä dä eşçelärneñ xezmät şartları, sälämätlegen saqlawğa iğtibarnı arttırırğa digän taläplär quyıldı, dip belderde xezmätne saqlaw bülegeneñ citäkçese urınbasarı Lidiä Kalantayıwa.
Al'bina Zäynulla


text:
Ulyan ölkäsendäge ber awıl tarixı
Ul'yan ölkäsendä qatnaş xalıqlı urıs awılları – ğädäti küreneş. Şularnıñ berse Krasnıyy Gulyay awılında da Sabantuy buldı. Bu awıl xalqınıñ 40 protsentı çaması – Çüpräle rayonınnan kilep urnaşqan tatarlar. Sengiley rayonınıñ barı tik şuşı awılında ğına mäçet eşläp kilä, mäktäptä ana telenä berqädär iğtibar birelä, bıltır berençe märtäbä Sabantuy uzğan ide. Bıyıl da uzdı.
Krasnıyy Gulyay awılınıñ ğäyre tabiği isemen qartlar menä niçek añlatalar. İmeş, monda urman urtasında monaxlar skitı ğına bulğan. Revolyutsiä yıllarında, aqlar xaqimlek itkändä, biredä qızıllar qaçıp yatqannar. Gay Bjişkyansnıñ “Timer diviziäse” 1918-yılnıñ 12-sintäberendä aqlarnı tar-mar itkäç, qızıllar bu şatlıqtan atnalar buyı ğuläyt itkännär. Tirä-yaqtağı baylarnı talaptır inde, dilär. Şunnan soñ bu urınnı Qızıllar güläyt itkän cir dip atıy başlağannar. Biredä barı tik suğış waqıtında timer yul tözü arqasında stansa tözelä. Ä Xruşçev belän Suslovnıñ gigantomaniä çire arqasında awıl cirendäge barlıq tözeleşlärne dä material belän tä'min itär öçen “Oblmejkolxozobyedinenie” digän närsä buldırıla häm baytaq sänäğät şirqätläre Tatarstannıñ tatar-çuaşın suırıp ala.
Sabantuyda rayon başlığı Vladimir Loginov ta täbrik süze tottı. Anıñ yärdämendä rayon üzägennän çapqın atlar häm “Voljskie napevı” digän urıs xalıq cırı ansamble kiterelgän ide. Rayonnıñ xärbi komissarı mayor Vilxov dürt xristian familiäle “äfğançığa” Äfğanstannan sovet ğäskärlären çığaruğa 15 yıl tulu uñayınnan istälekle midal häm ber tatar yegetenä “Çeçenstan respublikasında İNTERNATSİONAL' BURIÇIN ütäwdä batırlıqları öçen“ dip, Jukov midale tapşırdı.
Sabantuynı açu tantanasında avtonomiä häm “Tuğan tel” oyışması wäkilläre ğöref-ğädätlärebezne häm ana telen saqlaw kiräklege häm ısulları turında da süz tottılar. Ana tele uqıtuçıları apalı-señelle Gölfäriä Latıypova häm Gölnur Mäxämmätcanova äytüençä, tatar balalarınıñ barçası da diärlek ana tele buyınça fakul'tativlarğa yörilär. Bu däres raspisaniegä dä kertelgän, tik soñğı säğätlär bulıp, artıq yök sıyfatında ğına. Şulay da 9-sıynıf tämämlawçılar bu fän buyınça da imtixan totalar. Şöker, dilär, qatnaş xalıqlı awılda bulsa da, balalarıbız üzara tatarça aralaşalar.
Näq şuşı ike ğailä awılda tatar moñın, tatar telen saqlap qalu eşläreneñ oyıtqısı bulıp xezmät itälär dä. Sabantuy konsertınıñ töp öleşen alarnıñ cır-moñnarı täşkil itte. Venera häm Gölinä Möxämmätcanovalar Sember tamaşaçısına da tanış – törle bäyrämnärdä qatnaşalar. Gölnur xanımnıñ ire Fähim Möxämmätcanov mäçet tözeleşen başlap cibärgän häm xäzer imam wazifaların üti. Döres, mäçetkä comğa namazına ğına yörilär, anda 5 çaqrım yıraqlıqtağı Silikatnıy qasabasınnan da qartlar kilälär. Ä ğäyet namazlarına rayonnıñ barlıq awıllarınnan da xalıq cıyıla, di. Älbättä, başqalar da milli mänfäğätlärdän bötenläy çittä tormıylar. Zur yärdäm dä kürsätälär. Äytik, mäçet tözeleşen erele-waqlı tatar türäläre häm bayları aqçasına tözelgän iç. Tağın ber ğibrätle misal. Fähim xäzrät yäş äle – pensiägä çıqmağan. Dimäk, eşlärgä dä kiräk. Läkin räsmi eşne dä, imam wazifaların da alıp baru mömkin tügel. Şunlıqtan Silikatnıy qasabasınıñ xaqimiäte başlığı Rinat Mallämevtän tönge qarawılçı itep eşkä aluın sorağan. Ä Rinat isä yarıysı ğına xezmät xaqı tüläp, bu ğözerne ütägän. Döres, Fähim xäzrät tağın ike yıl timerçe bulıp eşläsä, anıñ pensiäse kübräk bulır ide, çönki “zararlı eş” kategoriäse buyınça pensiägä çığarğa ike yıl citmi. Läkin “can birgängä cün birer äle Xoday” dip, bu mömkinlektän baş tartqan.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember


text:
"Ğiraq – siña äytäm, İran – sin tıñla"?
Uzğan ayda Ğiraqnı öyränü törkeme amerikan prezidentın Yaqın Könçığış säyäsäten kisken üzgärtergä, Süriä häm İran belän säyläşülär başlarğa çaqırğan ide. Bushnıñ respublikan partiäse äğzaları da, oppozitsiädäge demokratlar da bu kiñäşlärne Ğiraqtağı sazlıqtan çığu yulı dip bäyäläde. Ämmä soñğı könnärdäge ğämällär Bushnıñ başqa yul saylağanın kürsätä.
"Bu ike rejim terrorçı häm ğisyanıçlarğa üz cirlärennän Ğiraqqa ütep kerergä mömkinlek birä. İran amerikan xärbilärenä höcümnär öçen matdi yärdäm birä. Bez bu höcümnärne kisätäçäkbez, İran häm Süriädän kilgän yärdämne tuqtataçaqbız, Ğiraqtağı doşmannarnı zamança qoral, künegülär belän täemin itü çeltärlären tar-mar itäçäkbez" dide uzğan atnada amerikan prezidentı.
Bushnıñ bu çığışınnan soñ ikençe köngä amerikan xärbiläre Ğiraqnıñ İrbil qalasında 6 İranlını qulğa aldı. Ğiraq keşelärenä häm xärbilärgä qarşı höcümnärdä qatnaşuda ğäyepläp. İran kisken protest belderde, qulğa alınğannarnı azat itergä taläp itte, 5se äle dä saq astında.
Prezidenttan soñ İran-Süriä mäsäläsen başqa räsmilär dä kütärde:
"İranlılar amerikannar Ğiraqta kerep battı, xäzer alarğa törle yaqtan basım yasap bula dip uylıy. Älegä alar Ğiraqta ber näticäle äyber dä eşli almıy" dide düşämbedä Saqlanu ministrı Robert Gates.
Däwlät sekretare Condoleezza Rice äle genä Yaqın Könçığış illärendä yörep qayttı. Belgeçlär fikerençä, ul Amerikanıñ Ğiraq häm dä İrannı çikläw säyäsätenä sönni ğäräp illäreneñ xuplawın qazanırğa tırışqan.
Şulay da küzgä iñ nıq bärelgäne - Quşma Ştatlar soñğı könnärdä bu töbäktä xärbi qüäten arttıra.
Uzğan atna Pentagon Farsı qultığına tağın ber oçqıçlar köymäsen cibäräçägen belderde. Stennis köymäse inde anda bulğan Eisenhowerğa şuşı ay axırında quşılırğa tieş. Bu – 16 meñ diñgezçe, 7 xärbi köymä, 10 eskadra, 2 su astı köymäse, boralaqlar digän süz.
Monnan tış, şuşı atnada Törkiäneñ İncirlik hawa alanına Amerikanıñ 16 F-16 oçqıçı kilgän digän xäbärlär bar.
Nixayät, Üzäk xärbi citäkçelek başına tarixta berençe tapqır admiral bilgelände. Hawa suğışı belgeçe William Fallon Äfğanstan belän Ğiraqnı küzätäçäk. Läkin İran da iğtibardan çittä qalmayaçaq.
Şuşı täräqqiät, mäğlümät çaralarında, Quşma Ştatlar İranğa qarşı xärbi ğämälgä äzerlänä, digän şaw-şuğa säbäp buldı.
Qayber belgeçlär fikerençä, köç tuplaw belän admiralnıñ bilgelänen İrannıñ atom qorılmalarına höcümgä äzerlänü belän genä añlatıp bula.
Amerikan räsmiläre bu ğäybätlärne älegä kire qaqtı. Çärşämbedä Aq Yort süzçese Tony Snow, yaña plan Ğiraq belän çiklänä, dip ışandırdı.
Ali Ğilmi


text:
Amerika häm Törkiäneñ xärbi yök maşinaları Ğiraqqa taba yul aldı
Ä menä 62 meñ Amerikan xärbien Törkiädä urnaştıru mäsäläsen Parlametta tağın ber tapqır tawışqa quyğançı, Törek xökümäte Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ Ğiraq mäsäläsendä qararın kötergä ciena. Bu turıda bügen xakimiättäge Ğädellek häm Täräqqiät partiäse citäkçese Recep Tayyip Erdoğan äytte. Kiçä Törkiäneñ xärbi citäkçese general Hilmi Özkök, armiä Amerikan xärbiläreneñ Törkiädä urnaşuwın xuplıy, çönki, Ğiraqnıñ Körd töbägendä wazğiätne kontroldä totırğa teli, dip äytkän ide. Ğädellek häm Täräqqiät partiäse räsmiläre äytüençä, bu mäsäläne Parlametta qabat tawışqa quyu 3 atnağa suzılığra mömkin. Uzğan atnada Törkiä Parlamentı, xökümätneñ 62 meñ Amerikan xärbien 6 ayğa Törkiädä urnaştıru täqdimen kire qaqqan ide.


text:
Ğiraqtağı waqıtlı xakimiät başlığı Amerikan wäkile Jay Garner, Ğiraq ministrlıqlarınıñ kiläse atnada torğızıluına ömetlänüen belderde. Här ministrlıqqa eşçänlekne yañartıp cibärergä yardäm iter öçen ber küzätüçe bilgelänäçäk.
Ğiraq şiği möselmannarınıñ uzğan atnada Amerikağa qarşı çığışları –İran tä’sirendä bulğan digän borçıluğa qarata, Garnernıñ yardämçese Britaniä generalı Tim Cross-bu barı tik distä yıllarça däwam itkän Säddäm rejimınnan soñ, süz iregenä qaytu , bu… böten Ğiraq şiğiläreneñ İranda kebek İslam däwläten tözü telägen añlatmıy, dip belderde.
Üzen Bağdad şähäre başlığı dip iğlan itkän Möhammäd Möhsän äl-Zubaidi, bügen xastaxanälär häm su sistemaların tikşerep çıqtı, üze bilgelägän yardämçeläre belän oçraştı. Zubaidi, amerikan räsmiläre tarafınnan Bağdad merı bularaq tanılmağan, häm Garner belän äle oçraşmağan.
Bügen Säddäm rejimınıñ tağın 4 yuğarı wäkile qulğa alınğan. Amerika Quşma Ştatları ğaskärläre isemlektä bulğan 55 keşeneñ 11en qulğa aldı.


text:
Äfğanstannıñ Hirat şähärendä Berläşkän Millätlär idaräsenä ut törtelde
Yäkşämbe Äfğanstan könbatışındağı Hirat şähärendä kierenkelekneñ kinät kiskenläşüe belän bilgelände. Kiçä anda, ilneñ prezidentı Xämit Qarzay ämere belän wilayätneñ küptänge xakime İsmail Xan eşennän alınğan ide. Ul üze monı räsmän qabul itüen beldersä dä, anıñ açulı tarafdarları tönlä taşlar belän ike amerikan ğäskärienä höcüm itte, köndez isä İsmail Xannı yaqlağan yözlägän keşe, "Qarzayğa ülem!", "Amerikağa ülem!", "Bez İsmail Xannı telibez" dip qıçqırıp Berläşkän Millätlärneñ Hirattağı idaräsenä ut törtte.
Audio, Basıyr Begzad
"Şähär xäzer Äfğanstannıñ Milli ğäskäre qulında kebek kürenä, alar şähärdäge töp uramnarnı häm uram kiseleşlären kontrol'' itä. Uramnarda şulay uq amerikan xärbiläre dä kizüdä yöri, Hirat östennän ara-tirä Quşma Ştatlarnıñ xärbi oçqıçı da oçıp uza. Şuşı köçlär İsmail Xannıñ öye tiräsendä dä urnaştırılğan" dip belderä könbatış Äfğanstannan radiobıznıñ andağı xäbärçese. Soñğı mäğlümatqa, İsmail Xan torğan çirdä dä xökümät ğäskärlären urnaştıruğa kilgändä, Äfğanstannıñ eçke eşlär ministrı urınbasarı Xilaletdin Xilal radiobızğa, bu hiç kenä dä elekke xakim öyen qamap alunı añlatmıy dip belderde. Hiratqa ğäskär kertkän çaqta anda İsmail Xan tarafdarları belän atışlar buluı xaqında da xäbär itelä. "Reuters" agentlığı ber tabib birgän mäğlümatqa tayanıp, şul bäreleşlärdä kimendä 7 keşeneñ hälak buluı turında äytä. Äfğanstannıñ eçke eşlär ministrlığındağı ikençe ber xezmätkär Şah Mäxmüt Miaxel, wäzğiat alay uq qatlawlı tügel, keşelärneñ üz açuın belderü xoquqı bar, läkin monıñ köç qullanuğa küçüenä yul quyılmayaçaq dip kisätte. Anıñ süzlärenä qarağanda, İsmail Xannı eşennän alu da näq menä Hirattağı kierenkelekne kimetü maqsatında eşlängän. İnde äytelgänçä, İsmail Xan prezident Qarzaynıñ şuşı ämeren, xakim urınında üzen Ukrainadağı äfğan ilçese Säit Möxämmäd Xäyerxağa almaştırunı qabul itüen beldergän ide. Läkin ul berük waqıtta Qabulda ministr bulu täqdimen kire qaqtı. Anıñ belän prezident Qarzay arasında mönäsäbätlär mart ayında, İsmail Xannıñ ulı, sivil aviatsia ministrı Mirwäğiz Sadıyq, Äfğanstannıñ saqlanu ministrlığı qulı astındağı törkem belän bäreleştä üterelegännän soñ bozılğan ide. Moñardan tış İsmail Xannıñ, döresräge anıñ tarafdarlarınnan torğan qorallı militsiäneñ uzğan ayda, Äfğanstan milli ğäskäreneñ cirle başlığı Amanulla Xan suğışçıları belän dä bäreleşläre buldı.
Kärim Kamal


text:
Paul Salem: İzrailneñ Xizbulla belän nizağında iñ ottırğan taraf bulıp Liban tora
Libanda şulay itep, atış tawışları inde işetelmi, qaçaqlar bombalanğan yullar buylap äkrenläp torğan cirlärenä qayta, yaqlar üzläreneñ yuğaltuların açıqlaw eşenä kereşä. Töp sorawlarnıñ berse bulıp xäzer bu nizağtan kem ottı, häm kem ottırdı, digäne tora. Şuña cawap birüne ütenep "Azatlıq" radiosı Carnegie fondındağı Yaqın Könçığış üzägen citäklägän Paul Salemğa möräcäğät itte.
"Bu oçraqta min küpmeder däräcädä här tarafnı da ottıruçı dip sanar idem. İzrail üzeneñ ciñelmäslek häm dähşätle köç bulıp toru xisen yuğalttı, Xizbulla üzeneñ raketalarınnan qorı qaldı häm Liban eçendäge säyäsi urınına zian kiterde. İran Libanda başqalarnı qurqıtıp toru qüätennän mäxrüm qaldı, ä inde Quşma Ştatlar dönyanıñ şuşı töbägendäge abruyın tağın da nığraq yuğalttı. "
*?* Ägär dä inde ber genä yaq ta ciñüçe tügel ikän, hiçyuğı kem dä bulsa başqalarğa qarağanda beraz ğına aldaraq kilmädeme?
"Moña cawap Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası qabul itkän qararnı ğämälgä quyuğa, andağı ayırım taläplärne ütäwgä bäyle. Ul tulısınça çınğa aşsa, Xizbulla, miña qalsa, kübräk ottıraçaq, ä inde Quşma Ştatalar, xalıqara cämäğätçelek, häm öleşçä İzrail küpmeder däräcädä ciñüçe bulaçaq.
Şunı da äytep ütü möhim - il bularaq iñ zur ottıruçı monda Liban. Xucalıq çeltärenä kilgän zian häm keşe ğömerlären yuğaltu yağınnan qarağanda, Liban cämğiate dä, andağı näzberek säyäsi sistema da zur zian kürde. Xäzer anda xalıq kütäreleşe, watandaşlar suğışı qurquları bar - şuña da nizağtan iñ zur ottıruçı Liban bulıp çığa."
*?* Öylärenä qayta başlağan libanlılarnı Xizbulla İzrailgä qarşı suğışta ciñügä ireşü belän qotlıy, digän xäbärlär bar. Andıy çara yardämendä Xizbulla närsägä ireşergä teli?
"Aña bu integülärne häm yuğaltularnı älbättä, säyäsi wä xärbi ciñü itep sürätläw bik kiräk. Häm bu küpmeder däräcädä çınnan da şulay. Xizbulla İzrailneñ bar xärbi qüätenä ber ay buyı qarşı torğan häm ottırmağan berdämnber ğäräp köçe, ğäräp ğäskäre bulıp tora. Älege suğış anı tar-mar itü belän tügel, ä barı tik atışlarnı tuqtatu kileşüe belän genä tuqtatıldı. Häm ul monı awıllarına kire qayta başlağan keşelärgä kürsätergä dä teli - yuğaltularğa qaramastan bez şular aşa üzebez öçen faydalı ber närsägä dä ireştek, bu ğorurlanırlıq ber närsä, dimäkçe Xizbulla."
*?* Ä İran bu nizağtan niçegräk çıqtı - anıñ xäle xäzer yaxşıraqmı, ällä naçarraqmı?
"Törleçä, axırğı çiktä şaqtıy qatlawlı xäldä, diär idem. Beryaqtan, İzrailgä şulay qatı qarşı torğan oyışmanı, yäğni Xizbullanı yaqlap, İran ğäräp wä islam dönyasında küpmeder abruy qazandı. Ämma ikençe yaqtan, Xizbullanıñ ğäskäri qüätenä şundıy zur zian kiterü xäzer anı İran mänfäğätendä qullanu mömkinleklären çikli. Xizbulla älegä qädär İrannıñ üzenä İzrail yä Quşma Ştatlar yağınnan yasala alırlıq mömkin höcümnän totıp toruçı töp köç ide. Bu yaqtan qarağanda İran ottırdı, xäzer anıñ atom programması yänä xalıqara cämäğätçelek iğtibarına açıldı häm aña yasala başlayaçaq säyäsi basım xäzer näq menä şul ölkädä bulaçaq."
Sez Carnegie fondında Yaqın Könçığış üzägen citäklägän Paul Salem fikerläre belän tanıştığız, cawaplarnı Kärim Kamal tärcemä itte