text:
Nuredin Ibram
Tatar örf-âdetlerĭmĭz ana-babadan qalma kültür unsurlar
Nuredin Ibram
Independent Researcher, Constanța, Romania
Our Tatar Traditions and Customs: Cultural Expressions Inherited from Our Forefathers
Abstract: In this paper, I explore the customs and traditions of the Tatars in Dobrogea. I explain the meaning of some terms of wide circulation in the traditions of Tatars. I study salutation, welfare, visit and wedding with all stages and variants. I conclude by analyzing the basic notion, the source of all the customs of the Tatars in Romania and everywhere.
Keywords: Tatar; custom; tradition
“Geşmĭşĭn unutalmagan bĭr milletnĭñ keleceğĭnden asla şüphe etĭlalmaz”
Necip H. Fazıl
1. Kĭrĭş
Toplumlar quwetlerĭn, menlĭklerĭn, kĭm bolğanların er ortamda tartınmadan ifade etmek zorundadır; geçmĭş tarihlerĭne, tĭl, örf-âdetlerĭne, dinĭne, öz kültürlerĭne sahip şıqmalıdır. Ama, geşken zaman olaylarıñ üstünde taqılıp qalmamak kerek, kelecekke, ilerĭsĭ üşĭn azĭrlĭklĭ bolmamız kerek.
Ismail Gaspıralı’nıñ şiarı “Tĭlde, Fĭkĭrde, Ĭşte Bĭrlĭk” sözlerĭn canlandırmaq üşĭn, Tatarlarnı, halqımıznı, cemaatımıznı bĭrleştĭrmek üşĭn tarihĭn ve medeniyetĭn, kültürümüznĭ yaşatacak üşĭn, kĭmlĭğĭmĭznĭ qorımaq, keleceğĭmĭznĭ garantilemek üşĭn, geleneklerĭmĭzĭñ, örf-âdetlerĭmĭzĭñ balaban rolü bardır.
Romanya’da Müslüman Tatar’larda tatbiq yaşanğan, cayılğan mevcut laik em dinĭ örf-âdet, töre, tören, şenlĭkler, bayramlarımıznı qısqaca sıralayıq: ad salma, selam-selamlaşmak, ziyaretler, loqsa adetlerĭ, Aşüre künĭ, Nawrez-Qıdırlez-Tepreş bayramları, Qadĭr keşesĭ, Ramazan em Qurban bayramları.
Insan hayatında önemlĭ, muhim, sayılı noqtasında tuwum, balalık, caşlık, cetĭşken ve ölĭmge dair gelenekler, başqa dini ve laik âdetler, hayatımıznıñ delĭllerĭ, ĭspatları, yaşam tarzın belgelerĭdĭr.
Toplumuñ ve insanıñ hayatı, bĭr taqım sosyal qıymetler etrafında yasalğan faaliyetlerden ibarettĭr: Iktisadi qıymet (ucuz-paalı), Ilmi qıymet (dogrı-yañğış), Estetik qıymet (güzel-şĭrkĭn), Ahlâki qıymet (ârüw-yaman), Dini qıymet (muqaddes, mubarek, qutsal).
Gelenekler em örf-âdetler, bo pütĭn qıymetlernĭ qapsar, ĭşĭne alır, toplumlarıñ özellĭklerĭn hem şahsiyetĭn belĭrler, kültürüñ önemlĭ unsurudur.
Özĭn bĭlmek, kĭmlĭgĭmĭznĭ, özdeşlĭgĭmĭznĭ coytmamaq, tĭlĭmĭznĭ ve örf-âdetĭmĭznĭ yaşatmaq demektĭr. Âdetler, estetik-âhlaq yapılarımız insanımıznı, Tatar milletĭmĭznĭ qorşalağan, ayaqta tutqan kültür unsurlarıdır, baş noqtalar sayılır. Insanlarnıñ cüregĭnde, qalbĭnde, tüşüncesĭnde, faaliyetĭnde AILE, MILLET, VATAN süygĭsĭ bolmalı. Gerçek insanlarımız, gerçek Tatarlar örf-âdetlerĭn, kültürlerĭn yaşarlar, yaşatırlar. Tĭl, din, kültür eksĭlmez milli taşlarımızdır, vicdan yapısıdır.
Bĭzler Romanya Tatarları asırlardır örf-âdetlerĭmĭznĭ, geneleklerĭmĭznĭ yaşadıq-yaşattırdıq, qorıdıq ve nesĭlden-nesĭlge illettĭk, caydıq. Milli ve dini bayramlarımıznı kutlaymız, dualarımızda ölgenlerĭmĭzge rahmet ketĭremĭz. Romanya tatar cemiyetĭ köterĭlme, zamandaş medeniyetke cetĭşme olaynıñ ĭşĭndedĭr. Bo yükselĭş, bĭlĭm, üyretĭm, teknolojinĭ kapsar. Tabii, kültürniñ, örf-âdetlerĭmĭznĭñ bonda balaban payı bardır.
2. Bazı âdet ve geleneklerĭmĭz
“Âdet dinnĭñ yarısıdır” (atasöz)
2.1 Selâm. Selâmlaşmaq.
Selâm sözĭ: emniyet, selamet, sawlıq, göñĭl raatlığı, barış, yakşı netice, kurtılış manalarnı ifade eter. Selâm insanlarnıñ bĭrĭ-bĭrisĭne söz ya da işaret men yapqanları bĭr nazĭklĭk, saygı haleket, ĭşlem, bolgı, davranış, tavır, hoşlıq, külgen yüzdĭr.
Selâmlaşmaq hoşkörüw sĭmgesĭ, medeniyleşmek, insanlaşmaq demektĭr. Selâm bermek, selâmlaşmaq bĭr cemiyet ĭşĭnde insanlar arasında bağlantılarnı, sayğı-süygĭnĭñ eñ önemlĭ bĭr ifadesĭdĭr. Bĭzĭm yaşağan cemiyetĭmĭzde de farklı seslenme alışqanlıqlar bar bolğanın köremĭz. Selâm bermek sünnettĭr, selâm almaq farzdır; bĭr yerge ayaq basıp barğanda, kĭrgende, o yerden ayırılğanda, şıqqanda selâm berĭlĭr.
Selâm bergende “Selâmün aleyküm”, cevabı alğanda “Aleyküm selâm” aytılır. Demek ke “Allanıñ selâmĭ bĭzĭm üstĭmĭzde bolğanday sĭzlerĭñ de üstĭñĭzde bolsın”, “Allah sĭznĭ er türlĭ qazadan-beladan qorısın”.
Selâm bergende bargan üyge kĭrĭlgenĭn ifade ete. Kur’an-ı Kerim’de selâm ve onıñ önemĭ 20-den fazla yerde tekrarlanıp kelgendĭr. Meselâ, “Nisa” süresĭn 86-cĭ ayette oqıymız:
“Bĭr selâm man selâmlanğan zaman sĭz de ondan güzelĭ men selâm berĭñĭz; aynısı man qarşılıq berĭñĭz. Şüphe yoq, Allah er şiynĭñ esabın sorar.”
Selâmlaşmanıñ sade dini şeklĭ yoqtır. Kündelĭk, sosyal ve resmi şekĭllerĭ de bardır: “bayraq salâmı”, “asker selâmı”, “kündelĭk selâmı”, v.b.
Geleneksel bolıp halqımıznıñ kullanğan sözlerĭ: “kün aydın”, “künĭñĭz (sabañız) aydın, qayırlı bolsın”, “qayırlı ĭşler”, “qayırlı collar”, “qayırlı keşeler”.
Selâm caşlardan yaşlılarğa, cürgenlerden yerĭnde otırıp turğanlarğa, az bolğanlardan köp bolğanlarğa berĭlĭr. Selâm ne zaman berĭlmez? Namazda namaz qılğanlarda, hutbe oqığan ve tınlağanlarga, fıqıh dersĭ şalışqanlarğa, yamanlağan, ĭşkĭ ĭşken, öşeklegen şahıslarğa , yabancı qızlarğa, caş kelĭnşeklerge, v.b.
Selâmnıñ türlĭ notları, aytuwları, sölentĭlerĭ bardır. Tatlı selâm etmeknĭñ karşıtı “tuzlı selâm” bardır, o da sert cevap demektĭr. “Selâm cĭbermek” bĭr haber iletmek ya da hatırlamada tabılmaq, anmada tabılmaq. “Selâmlaşmaq” sabah selâmı (bĭrĭncĭ selâm) demek “Selâmetlemek”, “sawlıq man ket” demek, yolcını ozğarmaq demek. “Selâmsız” saygısız, sayğı köstermegen bĭrewĭdĭr. “Selâmlıq”, eskĭden saray ve qonaqlarda erkeklernĭñ qalğan qalğan, sohbet etken cerĭ. Selâmlıq kelĭmenĭñ karşıtı “haremlĭk”-tĭr (saray em qonaqlarda apaqaylarğa ayırılğan bölĭm).
Selâm, halq yaşamıñ tecrübesĭdĭr, bĭrköp deyimlerge, aytuwlarğa, atasözlerge yansığandır. Misâl: “selâm ketĭrgen saw bolsın”; “ne selâm, ne saba” (katĭrsĭz, dostlıq köstermegen bĭrewĭ); “selâm berdĭk, borıjlı şıqtıq” (bĭr nezaket yapmaq man balaban bĭr ĭşke yüklendĭk); “selâm sabanı kesmek” (bĭrew men ĭlĭşkĭlerge soñ bermek); “garĭpke berĭlgen selâm, altın cerĭn tutar”, “qış qıyamet, yaz selâmet”; “sen saw, men selâmet”, v.b. Romanya Tatar milli şairĭmĭznĭñ, Mehmet Niyazi’nĭñ duygusal bĭr şiirĭñ adı “Dobruca’dan sĭzge selâm ketĭrdĭm”
Eger “kayırlı sabalar”, “kayırlı künler, aqşamlar, keşeler” aytımları bellĭ bĭr zamanğa baylansa, “Merhaba”, “maraba” dep selâmlaşmaq künĭñ bĭr zamanına baylı tuwıldır. Arapça’dan kelgen “merhaba” raat cayılıp otır, “ârüw künler” anlamların taşır. “Merhabalaşma” selâmlaşma demektĭr. Bĭrköp kĭşĭlernĭ, toplumca selâmlamaga “Merabayıq” derler.
2.2 Bereket
“Bergen kolnı erkez öber” (atasöz).
“Oñ qolıñ bergenĭn sol qolıñ körmesĭn” (atasöz).
Toplumızda bek qullanılğan, iygĭ, bollıq, köplĭk tĭlegen bĭr hitap bereket hitabıdır, ifadesĭ, tabĭrĭdĭr. Folklorımızda, halq maneviyatımızda, bereket sözĭn qullanğan köp aytımlar, atasözlerĭmĭz bar. Meselâ, “hareket bolğan yerde, bereket bardır”.. Şalışqan kĭşĭler Alla’nıñ ĭstegĭ men de bereketnĭ, hoşnutlıqnı elde eterler. Bĭr tĭlegĭmĭz: “bereketlĭ yıl bolsın/küzde ambarlar tolsın/er şiyĭmĭz bol bolsın” başqa bĭr tĭlegĭmĭz men “Halil Ibrahimnĭñ bereketĭn bersĭn Alla (üyĭmĭzge)” köp uyuşa, ahenklĭlĭk kura. “Raamet bereket” (cawın, bollıq), “sürüwĭne bereket” (bek köp), “bereket bersĭn” (bĭr kĭmsenĭñ hoşnıtlığına, memnuniyetĭne dair sözler), “bereket duası” (Tanrı’ga şükran etken dua) v.b., Tatar cemaatımızda iyigĭlĭk etmek, ettĭrmek herkezde bĭlĭnĭr, cayılğandır.
2.3 Ziyaretler
“Saygı, süygĭ ekĭ yaqlı bolır” (atasöz)
Ziyaretler toplum arasında süygĭ ve sayğı ĭlĭşkĭlernĭ, katnaşuwlarnı, irtibatlarnı, qawileştĭrgen bĭr coldır. Ziyaretşĭler bĭrbĭrlerĭn taa ârüw tanırlar, ârüw ya da yaman tarafların bellĭ eterler, tanırlar, bĭrlerĭne yardımcı bolırlar. Romanya Tatarlarında “közden uzaq bolğan, göñĭlden de uzaq bolır” atasözĭ cayılğandır, geşerlĭdĭr.
Ziyaretler men balabanlarımız, üy reislerĭmĭz, qastalarımız, ana-babalarımız, eñ başta yaşlılar em qastaların göñĭllerĭn almaq, em olarnı, em bĭznĭ mesut, mutlu eter, vicdan rahatlığı ketĭrer.
Ziyaretlerde “kĭşkenelerĭñ közlerĭn, balabanlarıñ kolların” öpmek fırsatı man, olarğa sayğı em süygĭ kösterĭrmĭz. Gene mĭsapĭrperverlĭk, Romanya Tatarların cömertlĭk em iyilĭk gibi ahlâki erdemlerĭ, toralıq, temĭzlĭk men qawileşken bĭr örf-âdetĭmĭzdĭr.
Ziyaretĭñ bĭr taqım quralları bardır: ziyaret zamanında dıqqat, iltifat köstermek, kaberlĭ ziyaret yasamaq, qarşı taraf üşĭn maddi ya manevi sıqıntı yaratmamaq, qılıq ve qıyafetĭmĭz temĭz, tertĭplĭ bolması, üy saibĭñ kuwanışına ya da üzüntüsüne, qaar-qaswetĭne qatılmaq, ortaqlaşmaq, ziyaret süresĭ uzatmamaq. Bĭr mĭsafĭrnĭ küler yüz men qarşılamaq farz kuraldır.
Din hükĭn bolıp, mezar (qabĭr) ziyaretĭnde bĭzler Romanya Tatarları balaban önem beremĭz. Qabĭr ziyaretĭnde abdest almaq şarttır. Qabĭr ziyaret sırasında Fatiha(Elham), Yasin, Ikhlâs(Kulhualla) (Kur’an-ı Kerim’nĭñ 1-cĭ, 36-cı, 112-cĭ sürelerĭ) okunır, Peyğamberĭmĭz ve tüm aile, aqraba, müslüman ölĭlerĭñ ruhların anmaq üşĭn dualar bağışlanır. Ünlĭ Qırım Tatar tĭl uzmanı Bekir S. Çobanzade ne güzel, manalı duyğılar man şo mısralarnı yazğandır:
“Qabrĭmde melekler sorğı sorasa
Azrail tĭlĭmnĭ biñ kere torasa
Öz tuwğan tĭlĭmde ayt mağa dermen” (“Tuwğan Tĭl”)
Halqtan şıqqan bĭr deyim, ziyaret faaliyetĭn ticaret men bĭrleştĭre. Şonday ke, bĭrewnĭ körmege ketken men, bo ketĭşten başqa bĭr ĭşĭmĭznĭ halletermĭz. “Em ziyaret, em ticaret” Tatarlarda bek cayğındır.
2.4 Toy merasimĭ
“Köp süydĭk bĭrbĭrĭmĭznĭ
Sen de kel – kör bĭznĭ
Bo mutlu künĭmĭzde
Paylaşayıq her şiynĭ”
“Toy” kelimesĭ “toymaq” mastarından kelgen eskĭ Tatar halqnıñ bĭr sözĭ, sözcıgĭdĭr. Toy, “toymaq”-qa dair (“toya-toya” aşamaqqa dair) halq folqlorında şenlĭk, zewq, şölen, yemeklĭ eglence, demek. Müstecĭp Ülküsal bĭr eserĭnde “bayramlarımızda, toylarımızda, cıyınlarımızda şenlĭk yasayıq”dep buyura. Kündelĭk qonışmamızda köp manalı bolğan toylarnı köstere: “sünnet toy”, “közaydın toy”, “üylenmek toy”. Üylenme toyları üş aşamalıdır: “tolğa toy” (“söz kesme”), “nĭşan toy”, “üyken toy”.
Köp deyimler, aytuwlar: “Özĭ toyar, közĭ toymaz”; “Sekĭrgenĭñ sekĭz kün, toyğanıñ toqız kün”; ”Sĭzge toyım bolmaz” ve atasözler: “Aşap toymağan, calap toymaz”; “Insan tuwğan cerĭnden bek, toyğan cerĭn qıdırır”; “Öksĭznĭñ bĭr toyğanı ayran, bĭr toyğanı bayram”; “Toyğan qız törkĭnĭn tanımaz” demek “barlıqqa cetĭşken qız ana-baba tanımaz”); “Taban kĭrlenmiy taban toymaz”; “Tolmazğa quyma, toymazğa berme”; “Iygĭ kün men iygĭ dostqa toyım bolmaz” yaşam felsefesĭñ noktaları, işaretlerĭ, manalarıdır.
Namlı Romanya Tatarlarıñ yazarı, profesorı, gazetecĭsĭ, Rahmetke qawuşqan manevi arqadaşım Altay Kerim (1937-2006), Tatar toyların esasın, özellĭgĭn, farqlılıgın, güzellĭgĭn şay sözler men aşıqlay: “Toyğa oynaşıp, cırlaşıp, yedĭ türlĭ Tatar aşı man sıylanıp, eglene turğan toyımız” (Altay Kerim). Necip H. Fazıl ekliy: “Bĭrbĭrĭsĭ men cır cırlaşıp, laf etĭlĭp, aşk söndĭrĭlĭp, zewq etĭlĭp toyılmay” (Necip H. Fazıl).
Üylenmek, aile bolmaq, dünya üyĭne kĭrmek demektĭr. Romanya’da 1950 senelerĭnden evvel caşlarımız ĭstedĭklerĭ ve ĭstegen süygĭlĭlerĭ men üylenmez edĭler. Olarıñ cerĭne aile balabanları, baba-neni, kelĭn-kĭyew saylarlarqarar berĭr edĭler. “Allah rahmet etsĭn, anam-babam menĭ üy etmek tasasına tüştĭler” ve “Taa tĭnewĭnkĭ bala, menĭm mınaw Cevat’ım bugĭn askerlĭgĭn pĭtĭrĭp, torası, üylenmek şağına kelĭp turı” (Necip H. Fazıl).
Üylenmek-üylendĭrmek konısında babanıñ, aile reisĭ bolıp, eñ quwetlĭ sözĭ bar edĭ. Çünkĭ aytuwlı bĭr şıñdan bĭlĭrmĭz:
“Cawın cawsa cer cımşar,
qar cawsa qatar,
Anaylar sıypap östĭrĭr,
Babaylar satar”
Tabii, bĭrĭncĭ şart, kelĭn bolacaq qız ve kĭyew bolacaq erkek qarşılıqlı süygĭ duygusı taşırlar. “Boztorğay” folqlor cıyıntığında sevda, aşq, üylenmekke dair köp dörtlĭk misâlları bar:
“Suwday aqtım, duruldım
Bara-kele yorıldım
Anam menĭ üylendĭr
Bĭr güzelge uruldım”
Sonra, maddi durum da közden geşĭrĭlĭr edĭ: “dertĭñ bolsa sölen, borcıñ bolsa üylen” der edĭler atalarımız, kartilerĭmĭz.
Bazen üylemek mutlulıq, eskĭsĭnden taa arüw, güzel, anlayışlı bĭr hayat, bazen de sıqıntılı, zorlıq, parasızlıq, kĭşkene atışmalar, kavğalar demektĭr. Sıqıntılarğa qatılmaq, olarnı ceñmek, atlatmaq Yüce Tanrı’nıñ yardımı man “üy arabasın” barabar cegĭlmesĭ bĭr sorumlılıqtır. Bo durumnı gene yazarlarımızdan Necip H. Fazıl, Mehmet şahsıñ sözlerĭ men aşıqlay, borışqa batıp, insanlığın satıp, üylenmeknĭ qınay.
Demek ke üylenmek balaban bĭr soraw, bĭr sual, bĭr mesele. Qız bermek, qız almaq, kĭyew qazanmaq bĭr ticaret tuwıldır; o insani bĭr qarar, bĭr prensiptir. Yaşamda “bügĭn bar, yarın yoq!” laf etmek men cürülmez. Üylenmek şalışmaq, fedakâarlıq, bĭrbĭrĭne güven, dayanmaq ĭster. Sonra mutlulıq ta kelebílír. Elbette üylenmekte “Sewda er şiyĭñ başı”, sewda “dertĭñ ilacı”, “loqma qarınıñ toydırmaz, süygĭ toldırır”.
Tatar milli folqlorımızda begenĭşme, süygĭ, aşq, üylenme niyetĭn aşıqlağan bek köp ifade, şaitlĭk, aytım, aşıq-aşıq sözler, deyimler, şıñlarımız bardır. Qarşılıqlı aşq, sewda hisslerĭ, duyguları, sözlerĭ, caşlarnıñ temĭz ĭsteklerĭ, öz Tatar tĭlĭmĭzde türlĭ variyantlar ortağa şığara, nesĭl-nesĭlden kelĭp geşer, devam eter. Örnek: “Awası arüw, ay carıq, körĭne yıldız/Aklımdan şıqmaysıñ keşe-kündüz”; “Aş ta nedĭr, saw nedĭr? Aşayalmam/Senden gayrı yar süysem, yaşayalmam”; em “Atlap tüştĭm koraña bĭr gül üşĭn/Canımnı qurban etermen senĭñ üşĭn” (Ahmet Nagi G. Ali, Mehmet Ablai, Nuri Vuap).
Üylenmek colında, örf-âdetlerĭmĭzge köre, bĭr köp adımlar atılacaqtır: “qız tanımaq”, qız körmek, haqqında bĭlgĭler almaq, “qız ĭstemek”, “söz kesmek”, qız ve cĭgĭt tarafları nĭşan ve üylenmek üşĭn qarar bermek, “nĭşan toy”, “nikâ toy” ve “üyken toy”.
Üyken toy colında bĭrĭncı adım, bĭrĭncĭ etap, soy araştırmasıdır. Üylenecek qız ve ailesĭñ ahlâki durumı araştırıla, miydanğa şığarıla. Maddi durum bek önemlĭ tuwıldır. Ama “ul bolsın, qız bolsın, ayagı-qolı tüz, cüregĭ temĭz bolsın” derler.
Yaşam felsefemĭzge köre ul, cĭgĭt atĭk (şulq) bolacaq. O “şulq bolmasa yoq bolsın” derler. O sebepten, caş ulımız “bĭrĭ men qonışıp, bĭrĭ men üylenĭr”. Başqa bĭr demeçke köre “Halqımızğa başta özĭñ kĭm ekenĭñ tanıtmaq, öz soyıñ süydĭrmek ve özĭne balaban ĭşler yasay bĭlecegĭñ añlatmaq kerek” (Müstecip Ülküsal). Genelde kĭyew bolacaq caş becerĭklĭ, ustalıqlı, şalışqan bolacaq, çünkĭ: “ĭş süymeznĭ el süymez”,; “er bolğan ötmegĭn taştan şığarır”. Qız cuwaş, terbiyelĭ, güzel bolmalı: “Qıznı kĭm ayttırmaz, qımıznı kĭm ĭşmez?”. Şo soynı begenĭrler: “Qıznıñ arüwĭ anadan, üynĭñ arüwĭ qonadan bellĭ bolır” derler.
Tabii, üylenecek caşlar aqraba bolmaycaqlar. Geleneklerĭmĭzge köre, bĭr erkek men bĭr qızıñ üylenmesĭne itiraz etken, yasaqlağan aqrabalıq: “neni (anni) tarafından 3-ĭncĭ quşaqqa qadar, baba tarafından 7-ncĭ quşaqqa qadar devam eter.
Aileler anlaşmasa, qız ailesĭ razı bolmasa, delĭqanlı ya süygĭlĭsĭnden vazgeşecek, ya da tek colı qıznı qaşıracaq. Çünkĭ: “Babaña barıp calbarmam/anañdan sormam/Boğa derler cĭgĭtlĭk/alırman zor man”. Folklorımız qaşırma olayına dair şonı köstere: “Ay qarılğaş, qarılğaş/Qanatı bar beş qulaş/Özĭ arüw, özĭ caş/Gönlĭnde bolsa, al da qaş”. Qız qaşırmaq bazen qıznıñ rızası man bola, caşlarıñ fĭkĭr bĭlgĭlerĭ men, masrap kapısın aşmamaq üşĭn, nĭşan etapın atlatıp, üylenmeknĭ ızlandıra.
Adetke köre, qaşırılğan qız, o erkegĭn apaqayı, eşĭ sayılır, qızıñ baba üyĭne qaytması tüşüncesĭ ayıptır dep alğılana.Ewelden, qız kaşırıldıqtan sonra, köydekĭ imamnĭñ üyĭnde qala edĭ, çünkĭ mında emniyette edĭ, oğa zarar berĭlmez edĭ, onı kĭmse ala-almaz edĭ. Bellĭ bĭr zamandan sonar, baba-neni üyĭne barıp, caşlar qol öbĭp bağışlanır edĭ.
Sıq-sıq qaşma olaylardan sonar qanlı-pışaqlı qavğalar bolır edĭ. Qanun, qaşma olayına davranışı, hüriyetke, özgürlĭkke, serbestlĭkke ve ırızğa tecavüz sayıp cezalandıra.
Soy araştırma neticeler bölĭmĭ de tamamlanğan soñra, pozitif bĭlĭmler alınğan soñra, sıra “cawşılıq”, “ayttırıp barmaq” ve “söz kesme” olayındadır.
Cawşı delĭqanlı ve ailesĭnĭñ temsĭlcĭsĭ, ekĭ ailenĭ de tanıy, bile ve bĭr ocaq, bĭr yuwanıñ qurma taş temelĭñ atmasına baş rölü bardır.
Ĭsteklĭ kĭyew bolacaq cĭgĭt sewgĭlĭsĭne bonday seslene: “Aqız şaşın taray tur/Cuma künĭ cawşımnı/Pencereden karay tur” (Ahmet Nagi G. Ali, Mehmet Ablai, Nuri Vuap) “Ewelden abdest alıp, “Bismillah” dep/Mewlamdan da yardım tilep” (Ziyaeddin, 1992) cawşı colğa şığar, kelĭn bolacaq qızıñ üyĭne barar, Törge buyurulğan soñ, tatlılar aşalğan soñ, qahweler ĭşĭlgen soñ, cawşı meselege yanaşır, maqsadın aşıqlar, delĭqanlı ve delĭqanlı ve ul yağın nitelĭklerĭn, maqtawların awdarır. Cĭgĭtnĭñ ĭşĭ-gücĭ, maddi durumıñ, qaraqterĭñ haqqında bĭlgĭ berĭr, arüw fikirler iletĭr. Misâl: “cĭgĭt şaylı, cemaatĭne baylı”, ”üycĭmen ve şalışqan, arslanday bĭr delĭqan” (Ziyaeddin, 1992), “yaşlılarğa hürmetlĭ, carlığa merametlĭ”(Fazıl, 1933) dep, sözlerĭne bal Qatar. Yüklengen vazifesĭn tamamlamaq üşĭn, qız ĭsteme formülün aytar. Bo formül, er zaman aynıdır ve aynen qullanılır: “Allanıñ emrĭ men, Peyğamberĭñ ızını man qızıñıznı…(ad) ulımızğa…(ad) ayttırıp keldĭk”.
Razılıq bolğan soñ, erkek tarafı vekĭllerĭ bĭr Cuma künĭ qız ailesĭ men sözleşmege barır, qız ailesĭne qahve, şeker, qatlama, lokum ketĭrer. Onlarda tatlı, qahvelĭ muamele men qarşılanırlar. Qız-kelĭn adayın körĭp, yaqından takip eter, qıznıñ boyı-postın, areketlerĭn ölşiy, inceliy, cĭgĭtke uyğun bolıp-bolmağanın tartışalar.
Taraflar arzuların, ĭsteklerĭn qarşılıqlı bolıp qonışar. Uzun sohbetten soñra, añlaşma soñında, razılıq soñrası, qız babası heyet başqanına, baş cawşığa qolın uzatır ve “Söz bĭr, Alla bĭr” cevabın berĭr. Soñında Kur’an-ı Kerim’den ayetler okunır, qahwe ĭşĭlĭr. Endĭ qız sözlĭdĭr. “Söz kesme” yemĭnĭ qattiy tutulur edĭ. Añlaşma pĭtken soñra, qızın itirazları, cılaması beş para etmez. Çünkĭ “Aqşam sepa, qadipe, top pesĭlgen/Endĭ nege cılaysıñ? Söz kesĭlgen”.
Merasimden soñra, erkek baş delegesĭ qız ailesĭne bĭr hediye (tüs-musqa) berĭr ve qız ailesĭ “Söz kesme” boqşasın azĭrler. Ĭşĭnde eñ azdan kĭyewge bĭr kölekse, bĭr şorap, ĭç şamaşır.
Söz kesmede nĭşan toy ve üyken toy künlerĭn tespĭt etĭlĭr edĭ. Söz kesmeden soñra, kĭyew bolacaq cĭgĭt qızın penceresĭne kelĭr, onı körer, oğa bĭr ediye eter.
Nĭşan sözĭ farsçadan “nişan kelimesĭnden kelĭp, ekĭ caşıñ süygĭ, sevda kösterĭp bĭrbĭrlerĭ men baylanması demek. Nĭşan merasĭmĭ, normal şartlarda qız üyĭnde yapılır. Erkek, evvelden, bo faaliyetke qatılamaz edĭ, onı vekĭllerĭ temsĭl eter, yaqın erkek aqrabaları, “qudalar”. Künĭmĭzde, nĭşanlĭ erkek te bo merasimge qatıla.
Nĭşan merasĭmĭnde Kur’an-ı Kerim’den dualar oqunur. Vekiller, alyanslar, nĭşan nĭşan yüzüklerĭn tağarlar, nĭşanlılar da balabanlarıñ qolların öberler. Soñra, evvelden azĭrlengen qız üşĭn bĭr boqşa, ul üşĭn bĭr boqşa ve aile feritlerĭne de ayırı-ayırı boqşalar teslĭm etĭlĭr. Bo olayğa “Satuw” denĭr.
Bütün berĭlecek - güzel süslengen qutuqlarda – boqşalarıñ üstĭne adlar yazılır. Ul tarafı qız üşĭn entarĭlĭk, papĭş, terlĭk, ayyaqqabı, çanta, baş örtüsĭ, gecelĭk, süs taqımları, v.b. Qarşılıqlı, kĭyew adayı üşĭn qızıñ ailesĭnden boqşada kölekse, pajama, şorap, qıravat, kemer, qazaqa,, mendĭl, testĭmal, tıraş setĭ, kolonya v.b. ediyeler tabılır. Bahşışlar kelgen ziyaretşĭlerge taker-teker kösterĭlĭr. O sebepten, “yedĭ köyge danq bolsın” dep ediyeler bolğan güzel ve pahalı sayılır.
Qudalar “igĭlĭk aşı” (Necip H. Fazıl) adlandırılğan sıpırağa buyurulur, geleneksel Tatar aşları man sıylanır. Meselâ: cantıq, qatlanşıqlı köbete, şibörek. Artından qurabiye, “köz aydın” qahwesĭ.
Eskĭden mĭsapĭrlerge (“atlılarğa”) nĭşan şerbetĭ ikram etĭlĭr edĭ. Olar da qarşılığında “şerbet” parası adlandırılğan bĭr miktar para berĭr edĭler, Bo âdet coytılğandır. Eger nĭşan toy, Qurban Bayramğa rastlansa, kĭyew bolacaq aday sogĭmlık, qurbanlıq cĭberĭr edĭ.
Nĭşan mirasĭmĭnden soñra qız ailesĭ nĭşan eglencĭsĭ, dans partisĭ, geleneksel oyın, müzik taqımı tertĭpler.
Nĭşan merasimĭ ve nĭşan eglencĭsĭ barabarında “nĭşantoy” sayılır: “Saw bolsaq bo namaz ertesĭ nĭşantoyın da yasarmız”(Necip H. Fazıl). Nĭşantoy maddi quvvet ĭster: “Hallerĭ-vakıtları teran arüw mĭ? Qız nĭşanlandırğanday taqatları bar mı?” (Necip H. Fazıl).
Nikâh üylenmeknĭñ dini ve qanuni ĭşlemlerĭndendĭr. Nikâh qıymaq, nikâh ĭşlemlerĭn cerĭne ketĭrĭp bĭr çiftnĭñqarı-qoca, aile ilân etmektĭr. Nikâh Cuma künĭ, kıznıñ üyĭnde yasalır. Vekĭllerĭñ ve caşlarıñ nikâhta tabılması şarttır. Vekĭllerge cañı bolacaq aile bütĭn hayatları, ömĭr boyı sayğı, hürmet tutarlar.
Imam, geleneksel razılıq qabul beyanın üş defa alır, aytar. Qız vekilĭ “berĭr”, erkek vekilĭ “alır”. Alğan razı, “satqan” razı, ekĭ taraf añlaştıqtan soñra başqalarınıñ körĭşĭ önemsĭz qalır. Razılıq beyanı, oñay beyan sırasında, ekĭ taraf vekĭllerĭ tĭz şöger, qarşı-qarşığa kelĭr, oñ qollarıñ işaret parmaqları tutuşqan vaziyette tabılır. Demek ki Allağa ve qulga qarşı bĭr borcın ödiyler, bĭr sorumluluğun tamamlaylar.
Allağa calbarıp, oqınılğan duwa sırası: “cerĭne köre cuwası, mollasına köre duwası” (atasöz), nikâh qıyılğan soñra qatılımcılar üy saibĭne, balabanlarğa “iygĭlĭk qayırlı bolsın”, “Allah bĭr yastıqta qartaytsın” dep tebrikliyler.
Soñra qız tarafı davetlĭlerge aşçı başı ve aşçılar azĭrlegen zengĭn bĭr sıpra berĭr. Aşçılar para ve mutfaq kĭyĭmlĭkler qazanırlar. Sıpra servis vaziyetlerĭn erkekler yasar. Davetlĭler 10-12 kĭşĭlĭk grup halinde “qona”, tögerek bĭr masada cer alır edĭler. Erkezĭñ aynı yemek qaşıq-şatalı bolır, ortağa salınğan yemeklerden aşarlar.
Eskĭden, başta dini nikâh soñra resmi nikâh qıyılır edĭ. Künĭmĭzde tam tersĭ: resmi nikâh bolmasa imam dini nikâh qıymaz.Nikâh qıyılğan soñ, kelĭn bolacaq şahısqa “mehir”, yani para ve mal berĭle edĭ.
Üyken töyda evvelde eksĭlmegen bazı etaplar: “Qına keşesĭ”, “Kĭyew tıraşı”, “Kĭyew canı”, “Kelĭn qız almaq”, “Kelĭn qarşılamaq”,”Toqız bermek”, “Koraz teelemek”, “Kelĭn gerdekke bıraqılmaq” ve başqaları canı qalıp, canı şekĭl alabĭlĭr, denĭşe ya da coq bolır. Meselâ: at-araba, payton, mögedek, kelĭn arabanıñ cerĭn suratlı maşinalar aldı; qıyafetler, şalğılar, oyun türlerĭ bile bam-başqadır; şĭmdĭlerde toylar üy aldında, azbarda gerçekleşmiy, loqantada, özel süslĭ salonlarda gerçekleşe. Erkezĭñ maddi, parasal durumına köre tüm toy ĭşlemlerĭ – ediyeler, toqızlar, sıpralar – başqa bola. Denĭşmegen bĭr şiy, o da toyıñ bayram avası, neşesĭ, zewqı, eglencelerĭ, şenlĭklerĭ. Toyşılar Tatarca oynap “tübün tüşüreler” (Altay Kerim), “halqımızıñ cırlarım man, oyunları man, arüw milli adetlerĭ men şenleneler, em soyuna, tarihĭne ĭsĭndĭriyler” (Müstecib Ülküsal). Er toyda:
“Caş qızlar, delĭqanlılar
Zewqlana, şıñlasalar
Bek güzel uydurulğan qoşıqlar man
Gönĭllerĭn aşalar” (I. Ziyaeddin)
Eskĭlerde, adetke köre, toylar Mart-Nisan, en köpte Eylül-Qasım aylarında, harmandan soñra yapılır edĭ. Şĭmdĭlerde toy merasĭmĭ ekĭ-üş kün süre, “balaban toy masası man” qapana.
Toyşılar canı qurulğan ailege, toy sahĭbĭne qatqı bolsın dep, bĭr miktar para bereler ya üyge kerekken şiyler alırlar (kĭlĭm, masa örtülerĭ, sandalye, yorğan, mĭnder v.s.)
Tatar eskĭ toylarımızğa dair qısqaca toy inanışların belĭrtiyĭm:
- Kelĭn ana-baba üyĭnden şıqmaz evvel, bĭr qartanay mögedek arabanıñ oñ, sol yağına, üstünden arqağa quru cemĭş, para şaşar ya mayda qızartılğan ufaq loqmalar dağıtır; kĭşkene ballar da parağa, bo ürünlerge qapışır. Manası: kelĭn cañı üy colında bollıq, bereket men cürsĭn.
- Başqa qartiy tĭrĭ, biyaz tawuqnıñ başın bĭr qanatnıñ astına alıp, kelĭnnĭñ başından üş kere aylandırır; boğa “qaqma” merasĭmĭ derler. Manası: kelĭnĭñ etrafı bızıq, yaramay ruhlardan, cin ve perilerden qurtulğan sayılır; oğursuzluqlar üy qapısıñ tışında bıraqılğandır anlamına kelĭr;
- Kelĭn tüşkende, qaynana ipek bĭr şal boynuna sarar ve şalıñ ekĭ ucundan tutup kelĭnĭñ önĭnden tartar, qaynata da kelĭnĭñ oñ qolından tutup üyge kĭrsetĭr. Manası: kelĭn kĭyewnĭñ ana-babası üyĭne kelgenden itibaren qaynana sözĭn sesliycek, sözĭnden şıqmaycaq, terbiyelĭ davranacaq.
- Kelĭn kĭewnĭñ üyĭne kĭrgende: qolına biyday tanelere berĭlĭr, tışarda dogrı serpetĭlĭr. Manası: üyge bereket ketĭrecek beyanı.
- Qolına topraqtan yapılğan bĭr şanaq ya şolmek berĭlĭp sındırılır. Manası: kelĭn qız bo üyge kĭrmez evvel bütün qırğınlıqlarnı, qızğınlıqların hem öfkesĭn tışarda bıraqıp canı üyge taşımaycaq.
- Qolına may cağılır, qapınıñ üst eşĭgĭne sür(dür)ülür. Manası: üy ĭşĭne sıqı-sıqı baylı qalacaq, soularğa, zorluqlarğa tayanacaq, kökregĭn kerecek, awurlıqlarnı cenecek.
- Qapığa mıq qağılır. Manası: ailenĭñ ayaqta qalması üşĭn, özĭne tüşken er sorımlıqnıñ cerĭne ketĭrtmeknĭñ beyan etmesĭ.
- Qucağına erkek bala berĭlĭr em de üy ĭşĭnde qalabalıqnıñ üstĭne pĭrĭj, para ya da şeker atılır. Manası: aile, toplım, sülale, cemaat, devam eter, em o üyde bollıqnıñ, bereketnĭñ coq bolmaz inanışı.
Toylarımız özdeşlĭknĭñ, aynılıqnıñ kĭmlĭgĭmĭznĭñ bĭr qanıtı, bĭrdiy bolğanımıznıñ kösterüwĭ, bĭrlĭk-barabarlıq, dayanışma, yardımlaşma dersĭdĭr, sĭmgesĭdĭr. Olar yaşam tarzımıznıñ zengĭnlĭgĭn, güzellĭgĭn ıspat eterler.
Epĭsĭ adetlerĭmĭz, geleneklerĭmĭz, alışqanlıqlarımız, alışuwlarımız süygĭ em sayğı üstüne qurulğandır. Bo manada sayğı em süygĭnĭñ hakim bolması kerektĭr. Qayda süygĭ bolsa, başarı em zengĭnlĭk te bardır. Süygĭ insanlarğa mutluluq, hoşnutluq ketĭre, ketĭrecektĭr. Sayğılı qatılımcılar, Süygĭ, Başaruw, Zengĭnlĭkke dair, sĭzlerge, mında bĭr hikâye anlatmam bolacaq:
Sıradan bĭr apaqay bĭr totay üyĭnden şıqqanda, emen aldında közge kelgen almenĭlĭ, közaluwcı, kelmĭndalı temĭz-taza, tertĭplĭ, üş yaşlı aqay körĭr. Apaqay qartlarıñ yorgın hallerĭn farketken, aş bolğanların da tüşünüp: “Sĭzlernĭ tanımayman, ama yorgınlıq em aşlıq şekkenĭñĭznĭ köremen. Rica etemen, efendĭler, ĭşerge buyuruñuz! Sĭzlerge bĭrşiyler ikram etiyĭm. Em dĭnlenĭrsĭñĭz” der. Yaşlılar: “Kocañız üyde mĭ?” dep sorarlar. Kısqaayaqlı: “Üyde tuwul” der. “O zaman kĭrmiymĭz, eşĭñĭz üyge kelgende kelĭrmĭz” derler.
Aqşam sââtĭnde kocası qaytqanda apaqay bolğanların anlatır. Kocası: “Olarğa üyge kelgenĭmnĭ ayt em ĭşerge davet et” der. Apaqay tışarğa şıgar ve yaşlılarnı davet eter. Yaşlılardan bĭrewĭ: “Bĭz bĭr üyge barabar kĭrmiymĭz” dep aytar em arqadaşların kösterĭp: “Bonıñ adı Zengĭnlĭk, bonıñ adı Başaruw, men de Süygĭmen. Eşĭñ men qonış, qaysımıznı üyĭñĭzge davet etecegĭñĭzge qarar berĭñĭz” der. Apaqay üyge kĭrer, bolğanlarnı qocasına anlatır. Kocası köp kuwanır: “Ne arüw” der. “Zengĭnlĭknĭ davet etiyĭk, kelsĭn, üyĭmĭz de Zengĭnlĭk men tolsın.” Apakay: “Neden Başaruw sĭmgelegen qartnı davet etmiyĭk?” dep sorar. O sırada, onlarnı seslemekte tabılğan kĭşkene hem süyümlĭ qızları: “Süygĭnĭ davet etsek taa arüw bolmaz mı? O zaman üyĭmĭz Süygĭ men tolar-taşır” der. Aqay, üy sahibĭ, aile reisĭ: “Mağa qalsa, menĭm qararım qızımızıñ ĭstewĭne uyayıq, teklibĭn qabul etiyĭk. Hanım, tışarığa şıq ve Süygĭnĭ şaqır, Süygĭ mĭsapĭrĭmĭz bolsın” dep aytar.
Apaqay tışarığa şığar, ve Süygĭnĭ saylağanın aytar, üyĭne davet eter. Süygĭ turur, üyge doğrı ilerlemege başlar. Ama, arqadaşları da oğa eşlĭk eterler. Apaqay, balaban şaşqınlıq man: “Men saade Süygĭnĭ davet ettĭm, ama köremen ke üşewñĭz de bĭr arada keliyatırsınız. Neden?” dep sorar. Yaşlı süygĭ aqaynıñ cevabı şonday bola: “Eger sĭz Zengĭnlĭk ya da Başaruwnı davet etken bolsañız, ekewmĭz qalacaq edĭk. Ama sĭz menĭ, Süygĭnĭ davet etkenĭnĭz üşĭn, qayda ketsem Başaruw ve Zengĭnlĭk te men men barabar kelĭr” dep aytar.
Bo duygılı, tüşüncelĭ, anlamlı hikâyenĭ rahmetlĭ nenem Qadriye anlattı mağa. Hikâyenĭñ soñında ekledĭ:
“Yaşam üşĭn para kereklĭ, ama yeterlĭ tuwıl. Mutlulıq üşĭn maneviyat, insanlıq ta keregĭr. O da sade Süygĭdĭr. Süygĭ menĭ pütĭn eksĭklerge qarşı hayatta tutar, tutqandır.Siz de ballarım, yedĭ erkek bĭr qız, menĭm eñ önemlĭ servetĭmsĭnĭz, barlığımsınız. Süygĭnĭ göñĭlĭñĭzde ve se sözlerĭñĭzde yaşañız, yaşatıñız. Insan hayatında eñ qıymetlĭ bağ, süygĭ bağıdır. O sebepten, tek qız balamnıñ adın Qıymet salğan edĭm. Süygĭ barbolğanıñ esasıdır, temelĭdĭr, kökenĭdĭr.”
Romanya Tatarlarıñ örf-adetlerĭnĭñ, geleneklerĭnĭñ temel taşı Süygĭdĭr: neni, baba, aile, süygĭsĭ; topraq, millet ve vatan süygĭsĭ, insan, tabiyat ve Allah süygĭsĭ. Süygĭ, serbestlĭk, özgürlĭk, doğrılıq, bĭrleşmek ve ĭşbĭrlĭgĭñ qıymetlerĭn qapsar, ### bĭr elbise gibĭ olarnı qullanır.
Bĭzler, Romanya Tatarları ekĭncĭ sınıf Romen vatandaşları tuwılmız. Bo şirin bölgede, Romanya Dobrucasında asırlardır yaşaymız. Bĭzler müslümanmız. Islam dinĭn ve pütĭn Türk-Islam kültür ve medeniyet qıymetlernĭ ayaqta tutmaq, aldğa akelmek, qawileştĭrmek boynumızıñ şereflĭ, aziz, borcumız. Tatar toplumı “atsañ atılmaz, satsañ satılmaz” bĭr toplımdır aytqanlarğa candan qatılaman, Tatar barlığının em kültürünün quwetĭn ifade etmesĭ haqqında.
Romanya demokratik, sosyal bĭr hukuk devletĭ bolğanı üşĭn, qanunlar şerşevesĭnde, yasalarğa uyğın şekĭlde faaliyetlerde tabılmaq keregĭr. Romanya Anayasasınıñ bĭzge bergen haqqları, insan em curttaş bolıp temel haqq ve serbestlĭgĭmĭznĭ bĭlĭp qullanmaqtır. Bo asimile bolmamamız üşĭn en önemlĭ sebeptĭr.
Bibliyografiy notlar
Kerim, Altay. Kâniye. Kriterion Kitap üyĭ. Bükreş, 1984
Fazıl, Necip Haci. Caş fidanlar. Kırım. Cawşılık. Emel Basın Üyĭ. Pazarcık, 1933
Ahmet Nagi G. Ali, Mehmet Ablai, Nuri Vuap. Boztorgay, Folklor toplamı. Kriterion Kitap Üyĭ. Bucureşti, 1980
Ülküsal, Müstecip. Bayram şenlĭgĭ. Emel Basın Üyĭ. Pazarcık, 1934
Ziyaeddin, Ismail (1992). Toy, şiirler. Bükreş: Kriterion Kitap Üyĭ. Bukreş, 1992


c: text/html

text:
Almatılıq bloger Ädilet Raxmetolla äyelderge tosınnan gül sıylap qwanttı. Sonday-aq, ol jolında kezdesken äyelderdiñ sıylıq alğanğa deyingi jäne keyingi beynesin swretke tüsirip alıptı, dep xabarlaydı Stan.kz.
Bloger erekşe äri jılılıqqa tolı swretterin Instagram jelisindegi paraqşasında jarïyaladı.
“Beytanıs jan sizge öte sulw ekendigiñizdi aytıp, gül sıylasa qanday sezimde bolar ediñiz?! Munday tosın äreket jumıs barısındağı adamğa qalay äser etpek? Xalıqaralıq äyelder küni qarsañında bul suraqtıñ jawabın anıqtap körwge tırıstım. Şara barısında men ärtürli qızmettegi äyelderdi swretke tüsirip, keyin: “Siz sonday ädemisiz. Mına gül sizge”, – dep iltïpatımdı bildirdim. Jäne ol kisilerdiñ jüzderindegi baqıt pen tañqalıstı kamera obektïvine tüsirip ülgerdim”, – dep jazdı bloger.
“Ärïne, fotoapparattı körgen kezde qaşqaqtap, bas tartqan jandar az bolmadı. Alayda, men özimniñ käsibïligimdi iske qosıp, qajetti kadrlardı tabwğa tırıstım. Kim de bolsa köşe sıpırwğa qwanıp şıqpası anıq qoy. Mısalı, köşe sıpırıp jürgen tätemiz äweli qarsı boldı. “Biz tüsirw kerekpiz. Bizge sonday tapsırma tüsti”, – dep jäy ğana tüsirip aldım! Keyin “Siz sonday sulwsız. Baqıttı bolıñız!” – dep qolımızdağı güldi usınğan kezde qwanıştan jüzi bal-bul jaynap ketti.
Samsa satatın arwğa: “Siz sulwsız. Mına gül sizge”, – dep sıylağan kezde müldem senbedi. “Qazir tüsirilimnen keyin alıp ketesizder me? Şınımen de mağan ba?” dep tañqalıp biraz tüsinbey turdı”, – deydi almatılıq bloger.
“Fotomodelderimniñ arasında “gül almağalı 5-6 jıl bolıp edi. Mınaw bir baqıt boldı ğoy” dep qwanğandar da, “toñıp jürgende janıma jılw sıyladıñızdar” degen äpkelerimiz de, “öziñniñ aqşaña satıp aldıñ ba? Qap, beker şığındaldıñ ğoy”, – dep qaltamızdı ayağan jandar da boldı.
Eñ bastısı, sıylıqtıñ bağası emes, meyirimdiliktiñ mañızdı ekenin sezindik. Özderiñiz fotoswretterge muqïyat qarasañızdar, jılı söz äyelderdi erekşe ärleytinin sözsiz tüsinesizder. Sondıqtan, aynalañızdağı näzik jandılarğa jïi iltïpat körsetip, maxabbatqa tolı jılı sözderiñizdi aytwdan şarşamañızdar”, – dep jazdı Ädilet Raxmetolla.
Kommentarïï

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qosqan waqıtı Jeltoqsan 16, 2016 | 499 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Täwelsizdik: jetistikter men jetpeý jatqandar
Täwelsiz el bolğanımızğa bïıl 25 jıl tolıp otır. 25 jıl – tarïxpen salıstırğanda qas qağım sät. Al, bir adamnıñ ömirimen salıstırsaq – eki müşeldi quraýtın äjeptäwir kezeñ. Osı aralıqta qandaý jetistikke jettik, nege qolımız jete almaý jatır, oýlanıp bir qorıtındı şığarwğa bolatın waqıt. Jetistigimiz de, jetpeý jatqan tustarımız da barşılıq.
Täwelsiz el bolıp, öz Twımızdı, Eltañbamızdı, Änuranımızdı, Konstïtwcïyamızdı bekitip aldıq. Şekaramızdı şegendedik. Äskerimizdi qurdıq. Ékonomïkamız jaqsarıp keledi. İşki, sırtqı sayasatımızdı özimiz aýqındaýmız. Bular – täwelsiz el bolwımızdıñ jemisi.
Ulttıñ bir belgisi – onıñ tili. Öz tili joqtardı jeke ult dep eseptemeýdi. Keñes kezinde tilimiz törden bosağağa ığıstı. Tipti, esikten şığıp qalwğa täs qaldı. Sol kezdegi Qazaqstannıñ astanası – Almatıda jalğız qazaq mektebi bolıp, keýbir jıldarı birinşi sınıpqa eki-aq bala barğan waqıt ta boldı. Awıldı jerdegi qazaq mektepterine muğalimder daýındaw üşin ğana qazaq tilinde pedagokïkalıq joğarı oqw orındarı boldı. Al, qalğan: texnïkalıq, medïcïnalıq, xalıq şarwaşılıq, awıl şarwaşılıq t.b. joğarı oqw orındarınıñ bäri orıs tilinde oqıtıldı. Texnïkwmdar tügel orısşa sabaq oqıttı. Balabaqşanıñ bäri orısşa boldı. Jetim balalar üýleri tek orıs tilinde söýlep, orısşa tärbïe berdi. Qoğamdıq kölikte, dükenderde, köşede, awlada t.b. osındaý orındarda negizgi til – orıs tili boldı. Mekemeler qazaq tilinde jazılğan ötinişti qabıldamadı. Qazaqtıñ qazaqşa söýlegeniniñ özi jañalıqtaý qabıldandı. Orısşa bilse sawattı, orısşa bilmese sawatsız dep esepteldi. Söýtip, qazaq tili tuqırtılıp, qurdımğa kete jazdadı. Bul – täwelsizdikke deýingi qazaq tiliniñ jaý-küýi edi.
Qazir tilimiz – «Memlekettik til» därejesin aldı. Qazaq mektepteri köbeýdi. Är mektepte keminde 2-3 sınıptan birinşi sınıp oqwşıları bar. Joğarğı oqw orındarınıñ bärinde qazaq toptarı bar. Joğarıda aýtılğandardıñ bäri qazaq tiline köşken. Bul turğıda qazaq tiliniñ damwı, alğa baswşılığı baýqaladı.
Degenmen, äli de, qazaq tilin qoldanwda kemşin tustarımız joq emes. Mïnïstrlerimiz ben depwtattarımızdıñ köbi orıs tiline beýim. Qujattardıñ köbi orısşa daýındaladı. «Memlekettik jumıs istew üşin, memlekettik tildi bilw kerek» dep talap qoya almaý otırmız. «Batıstıñ, amerïkanıñ demokratïyası damığan» dep awzımızdıñ swı qurıp, birdeñe bolsa solardan ülgi alwğa tırısamız. Biraq solar memlekettiñ tilin bilmeýtinderdi memlekettik jumısqa almaýtının baýqamağan bolamız. Qudaýı körşilerimiz Qıtaý men Reseýde de memlekettik tildi bilmeýtinderdi mïnïstr qılıp tağaýındamaýdı, depwtat etip saýlamaýdı. Körşilerimiz ben damığan elderdiñ bundaý ülgisin elemegen bolamız. Qazir orıs mektebindegi oqwşılardıñ jartısı qazaq balaları. Sebebi, özderi orısşa oqığan ata-analar balaların äli orıs mektebine beredi. Orıs mektepteriniñ qısqarmawına, onıñ jabılıp qalmawına at salıswda. Orıs tiline, orıs ultına qızmet etwde. XX ğasırdıñ basında Mustafa Şoqaýdıñ: «Bala qaý tilde bilim alsa, sol ultqa qızmet etedi» degen sözin däleldep jür.
Täwelsizdigimizdiñ bir jetistigi – sırttağı qazaqtarımızdı jïnawımız. Keñes kezinde bundaý mümkinşilik berilmedi. Bärin Mäskew şeşti. Al olar Qazaqstanda qazaqtardıñ sanınıñ köbeyuine müddeli bolmadı. Kerisinşe, qazaqtıñ sanı azaýıp, basqa ulttardıñ sanınıñ köbeyuine müddeli boldı. Sol sebepti 1941-1945 jıldar arasında qazaq jerine basqa ulttardı toğıttı. Odan keýin «tıñ ïgerw» degen sıltawmen tağı da basqa ulttardı tökti. Sonıñ saldarınan qazaqtardıñ paýızdıq sanı azaýıp, ulttıq bet beýnesi kömeskilene bastadı. Tilinen, salt-sanasınan, ulttıq qundılıqtarınan aýrılıp qala jazdadı. Qudaýğa şükir, qazir Qazaqstanğa kimdi şaqıramız, qanşa adamdı qabıldaýmız, onı ékonomïkalıq qwatımızğa baýlanıstı özimiz şeşemiz. Täwelsizdik alğannan beri bir mïllïondaý qazaq ata jurtına jïnaldı. Bular ösip-önip 10-15 jıl köleminde eki esedeý boladı. Äli de keletinder barşılıq. Qazaq öz jerinde, ata jurtında köbeyuge mümkindik alıp otır. Deýturğanmen, sırttağı qazaqtardıñ kelwine qırın qaraýtındar da joq emes. Olar qazaqtardıñ köbeýip, memelekettik tildiñ bel alwınan qorqadı. Biraq, tübi, Qazaqstanda memlekettik til öz küşine enetinine daw joq.
Täwelsizdiktiñ tağı bir jemisi – aqparat alw oñaýladı. Ğalamtor arqılı kez-kelgen eldegi täñerteñgi bolğan jañalıqtı tüste bilip otıramız. Şet eldegi jañalıqtardı Keñes kezinde jalğız «Azattıq» radïosı arqılı ğana estïtin edik. Onıñ özin öşirip, durıs tıñdatpaýtın. Tıñdağanıñdı bilip qoýsa basıña bäle bolatın. Al qazir ğalamtor arqılı kez kelgen aqparattı alw oñaýladı. Qalta telefonıñ arqılı da aqparat ala alasıñ.
Biraq ta ğalamtor arqılı jastarımızdı buzatın jat ïdeologïya da kirip jatır. Radïkalïzmge tolı jat ağımdar jastarımızdı öz qatarına qoswğa tırıswda. Biz talanttı bolwmen birge eliktegiş xalıqpız. Jañalıqtı tez qabıldap, tez ïgerip ketemiz. Osı qasïetimizdi jat ağımdağılar tïimdi paýdalanıp jür. Bir bölim jastarımızdı «Egova kwägerleri» özderine tartıp, «Ata-ana, twğan-twıstarıñdı, dos-jarandarıñdı tıñdamañdar. Tek qana Egovanıñ aýtqanın tıñdap, solardıñ jolımen jüriñder» dep ïdeologïyasın tıqpalawda. Endi bir bölimi «Krïşnağa kiriñder» dep taqırbastanıp, barabandarın qağıp jür. Ïslam bağıtındağı radïkalïster «namaz oqımağandardıñ bäri – käpir» dep, erkegi qawğa saqal qoýıp, qısqa balaqtı şalbar kïyude. Al, äýelderi qara xïdjappen tumşalanıp jür. Bulardıñ barlığı aqparat alwdıñ oñaýlağanın paýdalanıp, ğalamtor arqılı öz ïdeologïyasın taratwda. Nağız ömirge közqarastarı turaqtanbağan keýbir jastarımız olardıñ jalğan wağızdarına senip qalwda. Solardıñ qatarın köbeýtwde. Bul –aqparat alwdıñ oñaýlawınıñ keri äseri bolwınan bolıp tur. Özderiñiz oýlañızdarşı, bir balamız Egovağa kirdim dep onıñ kitabın jattap bir burışta, ekinşi balamız Krïşnağa kirdim dep taqırbastanıp ekinşi burışta barabanın qağıp otırsa, üşinşi balamız Ïslam dinindemiz dep Quran oqıp otırsa, erteñgi küni otbasımızda qandaý bereke-birlik boladı? Ärqaýsısı özi kirgen dinin madaqtap qırqıspaý ma? Bul sektalardı qoldap, qarjı bölip otırğan şeteldikterdiñ maqsatı – qazaqtıñ birligin buzw. Söýtip bizdi qırqıstırıp, keñ dalamız ben mol baýlığımızdı tegin ïemdenwdiñ amalı. Sondıqtan özimiz saq bolıp, basqalardıñ ïdeologïyasına ermeý, «barlıq qazaq – bir qazaq» dep birlikte bolğanımız abzal.
Batıstıñ ğılımı, bilimi, texnïkasımen birge ïdeologïyasın da kirgizip alğan Oñtüstik Koreý eliniñ aldıñğı qatarlı ğalımdarı qazir dabıl qağwda. Koreýler negizinen – bwddïzm dininde. Batıspen qarım-qatınstarı damımaý turğanda Koreyada xrïstïan dinindegiler 3% bolğan eken. Al qazir olardıñ sanı 35%-ğa köbeýip ketken. Buğan koreýler alañdawlı.
Şet eldiñ endi biri qızdardı, äýelderdi azğırwda. «Bir eldi mıltıqsız jawlap alğıñ kelse, aldımen äýelderin azğır» degen söz bar. Äýel – urpaq äkelwşi, äri tärbïelewşi. Azğan äýel – azğan urpaq tärbïeleýdi. Azğan urpaq Otanın, Elin qorğaý almaýdı. Sondıqtan qızdarımızdı jat ağımdardan saqtaý bilw kerek. Ol üşin qızdarımızğa ulttıq qundılıqtarımızdı turaqtı türde siñirip otırw kerek. Bizdiñ ïdeologïyamız – ädet-ğurpımızğa, salt-sanamızğa, mentalïtetimizge, ulttıq qundılığımızğa negizdelwi kerek.
Al, uldarımızdı ata-babalarımız: «Malım janımnıñ sadaqası, janım arımnıñ sadaqası» dep tärbïelegen. Qazir, batıstıñ materïaldıq qundılığna negizdelgen ïdeologïyasına eliktegen, ömirge közqarastarı turaqtanbağan biraz jastarımız: «Arım aqşanıñ sadaqası» dep jür. Bul ökinişti-aq!
Şet eldiñ ğılımın, bilimin, texnïkasın meñgereýik. Biraq ïdeologïyasın almaýıq. Ïdeologïyamızdı ulttıq qundılıqqa negizdeýik. Sonda Mäñgilik el bolamız.
Nazraxmet QALÏ


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ faaliyetini temin etüv bölüginiñ başı Arsen Jumadilov Odessa vilâyetinde Belâyevsk rayon devlet memuriyeti başınıñ vazifesine keçecek üç namzetten biri ola.
Bu aqta Odessa vilâyeti devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, iyül 25 künü rayon devlet memuriyetleriniñ başları vazifesine namzetler yerli sakinler ile körüştiler.
«Belâyevsk rayon devlet memuriyetleriniñ başı vazifesine üç namzet kösterilgen: Odessa adliyecisi Oleg Varivoda, Teplodar iş adamı Andrey Dotsenko ve yarımada işğalinden soñ Kiyevde yaşağan ve çalışqan Qırım siyasetşınası Arsen Jumadilov», – denile beyanatta.
Vilâyet devlet memuriyetinde bildirilgeni kibi, «Ukraina tarihında ilk sefer rayon devlet memuriyetleriniñ başını tayinlev ketişatına yerli sakinler ile körüşüv kirsetildi. Sakinler öz fikirlerini ayta, suallerini bere bilecek».
Jumadilovnıñ özü ola bilecek tayinlenüvini izaatlamay. Cemilevniñ ofisinde de izaat şimdilik berilmey.
Belâyevsk rayonı – Ukraina Odessa vilâyetiniñ cenübiy-şarqındaki memuriy birlemdir.


text:
Şımkentte äjetxanadan tabılğan örtengen mäyitke qatıstı sot otırısı bastaldı
ASTANA. QazAqparat - Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ kämeletke tolmağandardıñ isteri jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sotında 34 jastağı azamattı öltirip, denesin äjetxanağa tastağan küdiktilerge qatıstı alğaşqı sot otırısı bastaldı. Sot alında qoldarın qañğa bılğağan Anton Bıkov pen Ïgor Saratov jawap berwde, dep xabarlaydı QazAqparat «tvk-uko» telearnasına silteme jasap.
Jawızdıqpen öltirilgen 34 jastağı Denïstiñ anası Ïrïna Berezïnanıñ aytwınşa, spïrttik işimdikti tutınğan azamattardıñ biri balasınıñ basınan kürekpen ursa, ekinşisi tunşıqtırıp öltirgen.
«Men üyde bolatınmın. Keşkisin mağan balamnıñ birge turatın äyeli qoñıraw şalıp, balam - Denïsti belgisiz birewlerdiñ öltirip ketkenin ayttı. Eseñgiregen küyi sol jaqqa qaray bardım. Biraq, balamnıñ mäyitxanada ekenin bildim. Negizinde, balam Saratovpen tanıs bolatın. Al Bıkovpen tanıs emes», - deydi Ïrïna Berezïna.
Sottalwşılarğa alqa bïlerdiñ qajettiligi bolmadı. Sondıqtan, prokwror eki azamatqa tağılğan ayıppen tanıstırdı. Prokwrordıñ sözine süyensek, Anton Bıkov pen Ïgor Saratov bötelkelesteri Denïsti qatıgezdikpen öltirgen.
«Eki azamat mäyitten qutılw üşin onı örtemek bolğan. Deneniñ lezde janıp ketpeytindigin tüsingen soñ, uyıqtap qalğan. Erteñgisine jäbirlenwşiniñ mäyitin sırttağı äjetxanağa basımen tastağan. Qazirgi tañda eki azamatqa da QR QK 99-babı, 2-böligi, 2 jäne 7-tarmaqtarı boyınşa ayıp tağılwda», - dep atap ötti Qarataw awdandıq prokwrorınıñ orınbasarı Maqsat Moşqalov.
Oqïğa Qarataw awdanı Qızılsay eldi mekeninde 11 mawsım küni bolğan. Alkogoldi işimdikke sılqïya toyğan üşew özara sözge kelip, kerisip qalğan. Saldarınan Denïs Botnarevtı, qasındağı eki bötelkelesi qastıqpen öltirgen. Jäbirlenwşiniñ denesin sottalwşı Ïgordiñ anası 15 mawsım küni äjetxanadan tawıp alğan.


text:
Dzyudo: Bekarıs Sädwaqas jasöspirimder Olïmpïadasında qola enşiledi
11.10.2018 23:57
ASTANA. QazAqparat - Bwenos-Ayrestegi jasöspirimder Olïmpïadasında dzyudoşılar dodası ayaqtaldı. Qazaq balwanı Bekarıs Sädwaqas aralas komandalıq sında qola medal jeñip aldı, dep xabarlaydı Olympic.kz.
Bekarıs Ekvador, Avstrïya, Aljïr, Brazïlïya, Perw, Kanada jäne Baxreyn sportşılarımen birge "London" komandasınıñ namısın qorğağan bolatın.
Jartılay fïnalda "London" aralas komandası "Beyjiñ" komandasınan jeñilip, twrnïrdiñ qola jüldegeri atandı.
Eske sala keteyik, Bekarıs Sädwaqas 100 kelige deyingi salmaqta jasöspirimder Olïmpïadasınıñ çempïonı atanğan bolatın.


text:
İyülniñ 25-ine Qırımnıñ bazı rayonlarında küçlü yağmur, furtuna, burçaq beklenile. Bunı yarımadanıñ gidrometeomerkezi bildire.
Olarnıñ malümatına köre, Aqmescitte deñişip turğan bulutlılıq, kündüz qısqa vaqıt yağmur, furtuna beklenile. Ava 32 derecege qadar qızınacaq.
Aqyarda da deñişip turğan bulutlılıq, qısqa vaqıt yağmur ve furtuna. Kündüz ğarbiy yel 5-10 m/s, furtuna vaqtında 14 m/s qadar köterile. Kündüz ava arareti 28-30 derecede.
Kün boyunca Qırım Cenüp yalısında qısqa vaqıt yağmur, furtuna. Şimal-şarq yeli 7-12 m/s, kündüz 15 m/s-ge qadar. Ava arareti - 32 derecege qadar.
Aqyarda da deñişip turğan bulutlılıq, ağanaqlar beklenmey. . Şimal-şarq yeli 6-11 m/s, kündüz 14 m/s-ge qadar. Ava arareti – 31-33 derecege qadar
İyülniñ 25-ine Qırımda furtuna telükesi bildirile.


text:
Aqmescitte qasırğa yeli eki künden berli tereklerni yıqa ve büyük pıtaqları sındıra. Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, bazar künü, iyün 7-de, şeerniñ farqlı yerlerde qasırğa yıqqan terek pıtaqları qayd etildi.
Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ hadimleri qasırğa aqibetlerini yoq etmege aşıqmay. Furtunadan Keriç parom keçitiniñ işi toqtatıldı. Ava açılğanda paromlarnıñ işini ğayrıdan tiklemege planlaştırıla.
Yarımadada furtuna havfı bir qaç kere ilân etilgen edi.
Mayıs 27-de Qırımda burçaq ile sağanaq yağdı, Aqmescitte bir aylıq yağanaqlar yağdı.
Bağçasaray rayonınıñ köyünde yerli suv anbarından qazaiy alda suv çıqarılacağından sebep adamlarnı tahliye eteceklerini bildirdiler. Lâkin Qırımnıñ Rusiye akimiyeti suv basuv havfı olmağanını ayttı.


text:
Qosqan waqıtı Qazan 28, 2016 | 576 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
TÄWELSİZDİGİMİZ TUĞIRLI, KÖŞİMİZ KÖLİKTİ BOLSIN!
Mırzataý Joldasbekov,
Qazaqstannıñ memleket jäne qoğam qaýratkeri,
fïlologïya ğılımınıñ doktorı, professor
Älemde öziniñ kindik qanı tamğan twğan jerine, at jalın tartıp ösken eline ıntıq bir el bolsa – ol qazaq eli. Bir kezdegi solaqaý sayasattıñ saldarınan qazaq öziniñ twğan topırağınan qonıs awdarıp üdere köşwge mäjbür boldı. Köşkeniniñ de, irgesin awdarmaý jurtta qalğanınıñ da körmegen qorlığı joq. Biz keşegi qïlı kezeñde ata-babalarımızğa da as bere alğanımız joq. Bilip turıp qolımız barmadı. Sayasat mümkindik bermedi. Tek täwelsizdik alğan kezden bastap qaýtadan el bolıp eñsemizdi tiktep, jurt aýta beretindeý ölgenimiz tirilip, öşkenimiz jandı. Söýtip, azattıqtıñ aq tañı atıp, san urpaq san mıñdağan jıldar añsağan, biraq, jete almağan armanğa biz jettik. Nursultan Nazarbaev jetti xalqımen. Sondıqtan da men burın-soñdı ömir sürgen urpaqtardıñ işindegi eñ baqıttı urpaq osı küngi urpaq dep oýlaýmın. Allağa mıñ şükirşilik etwimiz kerek, xalqınıñ qamın oýlağan, köşin bastağan azamatqa da täñir jarılqasın aýtwımız kerek. Nurekeñ däl qazir Qazaqstannıñ köşin jaqsı bastap kele jatır. Köş kölikti, bayandı bolsın aýtamız.
Men Elbasınıñ janında köpten kele jatqan adammın. Qasında jürgen är saparı bir wnïversïtet. Ülken mektep. 1992 jılı küzde Ankarada ötken Türik memleketteriniñ alğaş Sammïtine de qatıstım. Prezïdenttiñ tarpsırmasımen Türkistanda qazaq-türik xalıqaralıq wnïversïtetin qurw twralı kelisim-şartqa qol qoýdım. Türkïyanıñ tarapınan Xïkmet Şetïn deýtin Türkïyanıñ sol kezdegi sırtqı ister mïnïsteri qol qoýdı. Däl qazir osı wnïversïtet ülken salawattı wnïversïtetke aýnaldı.
992 jılı resmï delegacïyağa müşe bolıp Elbasımen birge Ïranğa bardıq. Meniñ sonda Ïranda birinşi ret bolwım. Onda Qazaqstan ükimeti basşısınıñ orınbasarı edim. Sol jerde Nurekeñniñ tapsırmasımen men Ïran qazaqtarımen kezdestim, 15 mıñğa jwıq qazaq turadı eken. Awğan soğısında bolıp, tutqındıqtan qaşıp şıqqan qandastardı da kördim, bet awzın opırıp oq julıp ketken. Neşe türli qïyamet qaýımdı, qïındıqtı basınan ötkergen. Solarmen kezdestim. Ïran ükimeti bular ne isteýdi, ne aýtadı dep qadağalap, qasımızda özderi boldı. Arada bir jıl ötkende 1993 jılı Ïrannıñ törinen üý aldıq, elşilik aştıq. Men elşi bolıp bardım. Ïrandağı qazaq elşiliginiñ saltanattı aşılwına sonda turıp jatqan qandastarımızdı şaqırdım. Ondağı qazaqtar Kaspïý jağalawındağı «Gorgan», «Kwnbet», «Bander» «Türkmen» deýtin qalalarında köp şoğırlanğan. Elşiliktiñ aşılwına qandastarımız üş avtobws bolıp keldi. Ïran qazaqtarınıñ arasında 87 jastağı Nurımşat degen aqıldı qarïya bolıp edi marqum. Saqalı selew, sözge şeşen adam. Mırzataý şıraq,- dedi. Nursultan ekewiñ Tegerannıñ törinen üý tiktiñder, töbesine tw tiktiñder söýtip Ïrandağı ölgen qazaqtı tirilttiñder! Eki dünïede rïzamın şırağım, jasım 87 de elşi şaqırıp jatır degen soñ qwanışım qoýnıma sıýmaý awırıp twrsam da jettim. Şaqırğan saýın kele beredi dep oýlama, bizdiñ turıp jatqan jerimizge endi sen kel,- dedi. Sodan Nawrızda sol qazaqtar turıp jatqan eldi mekenge bükil elşilikti alıp toýğa bardım. Sondağı olardıñ qwanğanın körseñ! Ïranda 2 mïllïon türkimen bar bolsa, basım böligi sol öñirlerge qonıs tepken. Qazaqtarmen aralasıp, bir birimen tatw turıp jatır eken. Sol jerde jasap jatqan Türkimenniñ qarïyaları: Eý, Nurımşat! dedi. – Baqıttısıñ ğoý, sende arman joq! Sender jalpı baqıttı qazaqsıñdar! Meniñ elşimniñ bul jerge kelgenine eki jıl bolğan. Seniñ elşiñ keşe kele salıp Ïranğa senderdi izdep kelip jatır. İzdewşiñ bar eken ğoý, sen ölmeýtin qazaqsıñ,-dep aýtqan özge ökildiñ sözderi meni şın tolqıttı. Sol jolı sırtta jürgen qandastarmen köp sırlastıq. Üýdegi jeñgeñ kişi jüzdiñ qızı ğoý, al olardıñ bäri kişi jüz, adaýlar. Meni küýewbala-jezdesinip, jas qızdardıñ bärin qasıma otırğızıp qoyadı, mına baldızdarıñ qasıña otırsın deýdi. Jağamdı ustadım, qanşa sırtta jürse de mınalar bağzı salttarımızdıñ qaýmağan buzbağan eken ğoý dep.
Nurımşat qarïyanıñ: «Şirkin, elge jetip qulaw men üşin arman, tap osı jerden atqa qonsam, bäri kewdemde saýrap tur, tötesinen tartıp, üş künde kindik qanım tamğan jerge jeter edim» – dep aýtqan armandı tilegi äli esimde. Körmegen quqaýımız joq, Ïran ükimetine raxmet, osılardıñ qoltığına sıýıp, birge jasasıp kettik. Elimizden qwdalanıp, qïmaý, artımızğa jaltaq-jaltaq qarap,amalsız ketken edik. Qazir jağdaýımız jaman emes, biraq armanım elge jetip bir wıs topıraq buýırsa eken. Öz eliñde twğan da, öz eliñde turğan da, öz eliñde ölgen de ülken baqıt eken ğoý. Meniñ şamamda twğan jerge jete almaý ölgen qazaqtıñ mürdede de süýegi qızıp jatatın bolwı kerek,-degen edi ol kisi öz sözinde. Jarıqtıq, armanına jete almaý kelesi jılı 88 jasında baqïlıq boldı. Men osınıñ bärin Ïrannan kelgennen keýin «Egemen Qazaqstan» gazetinde maqala berdim. «Qazaqtar qañbaq emes köşe berer» degen atpen.
Bul meniñ aýtıp otırğanım sırtta jürgen qandastarımızdıñ közimmen körip, özim kwä bolğan bir körinisi ğana. Ağaýın sırtta, biz elde, özegimiz talıp, bir-birimizdi añsap, bizdiñ de künimiz twdı ğoý dep sodan keýin qawışwdıñ amalın izdep, qazaq balasınıñ basın qoswdı qolğa aldıq. Mine, sonıñ nätïjesinde prezïdent bastap, biz qostap, 1992 jılı qırküýektiñ 29 küni Almatıda dünïejüzi qazaqtarınıñ qurıltaýın ötkizdik. Äli esimde, jan-jaqtan kelgen ağaýındardı äwejaýdan qarsı alğanımızda, uşaqtan tüse sala jata qalıp jerdi süýgen qandastarımzdı körgende, bärimiz de egildik. Men tuñğış dünïejüzi qazaqtarınıñ qurıltaýın ötkizw jönindegi komïtettiñ törağası bolğan adammın. Jer-jerden üş jüz kisi şaqırdıq. Üş mıñnan asa adam keldi. Bäri de üýge jaýğastı. Ağaýındar, bawırlar üýdi-üýge bölip äketti. Ol kez oñaý emes edi. Qoğam sapırılısıp, jaña sana äli qalıptasıp bolmağan jağdaýda, zawıt-fabrïkalar toqtap, el tuttaý jalañaş, bäri bıt-şıt bolıpr jatqan kezde biz qandastarımızdı jïnadıq. Qazaqtıñ bawırmaşıldığın osıdan-aq baýqawğa boladı.
Tas qulıptıñ kilti aşıldı. Zaman tüzeldi, qoğam jañardı, sana özgerdi, memeleketimiz nığaýdı. Dünïejüzi qazaqtarınıñ tuñğış qurıltaýı adam aýtsa nanğısız ulı oqïğa bolsa endi, mine, qudaýğa täwbe, oýdağı-qırdağı qazaqtar Qazaqstanğa jïnalıp jatır. Büginde Qazaqstan irgeli memleketke aýnaldı, älem moýındadı. Qazaq xalqınıñ bağı aşıldı. Biz osı üşin de Allağa mıñ märte şükirlik qılwımız kerek. Qadirin bilwimiz kerek. Täwelsizdikti bärimiz birge keregesin kerip, wığın şanşıdıq, şañırağın köterdik, üzigin japtıq, tüñdigin aştıq. Qazaqtıñ anıq 2 jarım mıñ jıl tarïxı bar bolsa, sol tarïx betterinde bügingideý baqıttı urpaq bolğan emes! Sol baqıttı bağalaý biliñder deýmin jas urpaqqa. Täwelsizdigimiz tuğırlı, köşimiz kölikti bolsın!
__________________


text:
Avgust 5-te Aqmescitte silâlı uquq qoruyıcılar «Divan» qırımtatar qavehanesine keldi. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
«Bu daqqalar Aqmescitte şeer merkezindeki populâr qırımtatar «Divan» qavehanesine maski-şou keldi. Olar içki azbarçıqta toplaşa... Demek ki, olıp keçken vaqia Gorkogo soqağında kezgenlerden saqlanıla», – dep ayttı Çubarov.
Rusiyeli uquq qoruyıcılarnıñ resmiy saytlarında Aqmescitte keçirilgen er angi operativ tedbirler aqqında malümat yoq.
İşğal etilgen Qırımda silâlı insanlarnıñ tarafından keçirilgen tintüvler sıq ola. Mayıs 12-de Bağçasarayda rusiyeli uquq qoruyıcılar musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede, dört Bağçasaray sakini yaqalandı ve terrorizmde qabaatlandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov. Olar FSB hadimleri tarafından Rusiyede terroristik teşkilâtı olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şeklenilip yaqalandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
OSMANİYE ADBA CAMİ HALILARI 0544 564 52 71
HAKKIMIZDA
OSMANİYE ADBA CAMİ HALILARI SİZ DEĞERLİ MÜŞTERİLERİMİZE;
osmaniyede cami halısı satışı,osmaniyede cami halısı imalatı,osmaniyede cami halısı fiyatları,osmaniyede cami halısı modelleri,osmaniye özel dizayn cami halısı,osmaniye seri üretim cami halısı,osmaniye modern cami halısı,osmaniye cami halı ürünleri,osmaniye ölçülü cami halısı,osmaniye feyz halı satışı,osmaniye han halı satışı
hizmetlerini vermektedir.
Etiketler
- osmaniyede cami halısı satışı
- osmaniyede cami halısı imalatı
- osmaniyede cami halısı fiyatları
- osmaniyede cami halısı modelleri
- osmaniye özel dizayn cami halısı
- osmaniye seri üretim cami halısı
- osmaniye modern cami halısı
- osmaniye cami halı ürünleri
- osmaniye ölçülü cami halısı
- osmaniye feyz halı satışı
- osmaniye han halı satışı


text:
29 nçı oktyabr’ – Cömhüriyät bäyräme
29 nçı oktyabr'dä Törkiyä Cömhüriyäte tözelüneñ 94 yıllığı bilgeläp ütelä
Bügen Törkiyä Cömhüriyäte tözelüneñ 94 yıllığı bilgeläp ütelä. Törkiyä Cömhüriyäte 1923 nçe yılnıñ 29 nçı oktyabrendä qorıldı. Ğosmanlı imperatorlığınıñ berençe Bötendönya suğışında ciñelüe häm il cirläreneñ ciñüçe dawlätlär tarafınnan talap alınuı ildä borçu tudırdı.
Kuvay – ı Milliye bularaq oyışqan häm Mostafa Kämal Atatörek citäkçelegendä berlaşkän milli köçlär Azatlıq suğışına kereşte. Töreklär küpläp yäşägän töbäklär Törkiyä çige bulıp qalırğa tiyeş fikere belän yulğa çıqqan köräş näticäsendä 1922 nçe yılnıñ 30 nçı avgustında Särğaskärlek mäydan suğışı qazanılıp yawlap aluçı köçlär bügenge Törkiyä cirlärennän çığarıldı.
Tınıçlıq söyläşüläre belän basıp alınğan İstanbulnı qotqaru, annan soñ tormışqa aşqan Lozanna tınıçlıq kileşüe belän Ğosmanlı imperatorlığı tarix säxnäsennän sörtelde häm anıñ urınına ör yaña Törkiyä Cömhüriyäte tarixtağı üz urının aldı. 1923 nçe yılnıñ 29 nçı oktyabrenä qadär däwam itkän söyläşülärdän soñ Cömhüriyätne iğlan itü häm Änkaranıñ başqala buluı böten dönyağa citkerelde.
Cömhüriyat bäyräme qotlanğan bu köndä berence çiratta tanılğan lider Mostafa Kämal Atatörek bulu belän bergä barlıq milli köräş qaharmannarın xörmät belän iskä alabız.


text:
29 Mayıs 2015 Cuma
Rustem Muyedin – 80 yaşında
Mayıs 29, 2015 2015_2, Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus No comments
Qırımtatar zemaneviy nesirine özüniñ munasip issesini qoşqan ve alâ bugün qalemini qaviy tutqan yazıcımız Rustem Muyedin 80 yaşını toldurdı.
Rustem Osman oğlu Muyedin 1919 senesi iyül 6-da Aqmescit şeerinde doğdı. Başlanğıç tahsilini şeerdeki 12-nci mektepte, orta tahsilini ise meşur 13-nci nümüne mektebinde aldı.
1939 senesi orduğa çağırılıp, Moskva civarındaki Babuşkin şeerinde bulunğan ve sıñırcı subaylar hazırlağan oquv yurtunda hızmet etti. Ekinci cihan cenki devirinde Moskva ve Kavkaz mudafaalarında, em de Qırımnı nemse faşistlerinden azat etüvde iştirak etti. 1944 senesi mayıs 18-de qırımtatarlar Qırımdan sürgün etilgen soñ sovet ordusı saflarında cebede bulunğan bir çoq qırımtatar askerlerini, bu cümleden NKVDniñ 298-nci polkunda hızmet etken Rustem Muyedinni ve diger qırımtatar asker ve subaylarını Özbekistanğa sürgün ettiler. Böyleliknen R. Muyedin Taşkent vilâyetindeki Yañıyol şeerine kelip tüşe ve komendant cedveline alına.
"Qırımtatarlarğa iş berüv pek sıñırlı olğanı içün çeşit yerlerde, çeşit vazifelerde çalışmağa mecbur oldım, - dep yaza özüniñ tercimeiyalında R. Muyedin. - Yañıyol MTSinde traktorlarnıñ magnetosını tamirlegen elektrik, aletçi (instrumentalşçik) ve tornacı (tokar) zenaatlarında çalıştım. Yañıyol şeerinde Usman Yusupov adına vilâyet teatrinde balet artisti olaraq çalıştım. Teatr qapatılğan soñ çeşit yerlerde: ammal, çilengir, aydayıcı, resimci, qurucı vazifelerinde çalıştım..."
Otuzıncı senelerniñ ortalarında R. Muyedin edebiyatnen ziyade meraqlanmağa başladı. Rustem Muyedinge edebiyat alemine ilk adımlarını atmağa mektepte çalışqan qırımtatar tili ve edebiyatı ocası Ümer Dermenci yardım etti. Edebiyat aveskârları tögeregini alıp barğan şair İbraim Bahşış ise oña qalemni daha da emince tutmaqnı ögretti.
R. Muyedin şu satırlarnıñ müelifine o devirlerni hatırlap, meraqlı bir faktnı ikâye etken edi.
"Mektepte oquğanımızda bizler edebiyatnen pek meraqlana edik. Talebeler derc arasında biri-birlerine yazılı şekilde fikir bildirecekte fikirlerini kâğıt parçalarına yazıp ata turğanlar. Edebiyat tögeregine qatnağanlar ise şiiriyet qanunlarına riayet etmege tırışıp:
"Qalemimi unutqanım,
sende olsa ber maña
Tenefüste iç bir sözsiz,
qaytarırım men saña..."
kibi satırlar yazıp biri-birimizge ata turğanmız", degen edi.
Kel-kelelim, 1937 senesi "Yaş leninciler" mecmuasında R. Muyedinniñ "Rustemniñ cinayetligi" adınen birinci ikâyesi dünya yüzü kördi. Soñra şiirleri de oquyıcılarnıñ ükümine çıqarıldı. Drama tögerekleriniñ aktiv iştirakçisi oldı. Qırım radiosında onuñ bir sıra eşittirüvleri yayınlanğan edi. Mektep drama tögeregi hazırlağan ve radio vastasınen yayınlanğan pyesalar ve edebiy radiomontajlarda baş rollerni icra etti. Şiirler, ikâyeler yazarken R. Muyedin aynı vaqıtta "Yaş quvet", "Yañı dünya" gazetalarına ve radioğa haberler yazıp turdı.
1957 senesi Taşkentte "Lenin bayrağı" gazetası çıqıp başlağanınen, yazğan eserlerini birer-birer anda yolladı. Onuñ bayağı eserleri gazeta sahifelerinde derc olunğandır. 1972 senesi "Taqdir" adlı povestini ayrı kitap şekilinde çıqarmağa nail oldı. AQŞta bulunğan "Qırım fondu" 1992-1994 senelerinde R. Muyedinniñ üç pyesasını ayrı kitap şekilinde neşir etti. 1995 senesi ise Aqmescitte "Tavriya" neşriyatı R. Muyedinniñ povest, ikâyeler ve pyesalardan ibaret "Güldeste" adlı cıyıntığını neşir etti.
R. Muyedinniñ ikâyeleri ukrain, türk ve rus tillerine tercime etildiler. R. Muyedin edebiy tilimizniñ bugünki vaziyeti, tilimizniñ incelikleri haqqında yazğan bir sıra maqaleleri oquyıcılar ve mütehassıslarnıñ diqqatını celp etken edi.
1993 senesi R. Muyedinni Ukraina Yazıcılar birligine aza olaraq qabul ettiler. Aynı şu yılı "Qırım" gazetasında çalışıp başladı. Anda üç yıl çalıştı. Şimdi ise... "Şimdi qartlıq raatlığında, daha doğrusı icadiy emeknen oğraşam", - dey külümsirep R. Muyedin. Rustem Muyedinni 80 yaşını toldurğanı munasebetinen pek çoq adamlar hayırladılar. Olar arasında Qırım Muhtar Cumhuriyeti Maarif naziriniñ muavini V. Kavrayskiy, nazirlikte çalışqan L. Nafeyeva da barlar. Ukraina Yazıcılar birliginiñ Sekretariatından ise böyle bir hayırlav mektübi keldi. onu tolusınen diqqatıñızğa avale etemiz:
"Bizim kıymetli zenaatdaşımız, Rustem!
Sizni şanlı yubileyiñiznen hayırlaymız. Siz edebiyat içün, oquyıcılarnıñ kuvançı içün, halklarımız içün çoq iş yaptıñız. Zamandaşlarıñız Ukrainanıñ maneviyatına qoşqan isseñizge yüksek qıymet keseler. Eminmiz ki, kelecek nesiller de sizge munasip qıymet keserler.
Çoqtan-çoq zenaatdaşlarıñıznıñ adından, Ukraina yazıcıları adından Sizge qaviy sağlıq, yañı icadiy muvafaqiyetler tileymiz.
Urmet ile:
Yuriy MÜŞKETİK, Vladimir
DROZD, Stepan KÖLESNİK, Öles
LUPİY, Viktor KORDUN, Mıkola
JULİNSKİY, Pavlo MOVÇAN,
Anatoliy POGRİBNIY, Lüdmila
TAGANENKO, Yaroslav STELMAH,
Valentin ÇEMEGİS, Mihaylo
ŞEVÇENKO, Aleksandr YAROVOY".
Biz de bu samimiy tebrik sözlerine qoşulamız ve, Rustem ağağa uzun ömür tileymiz, qalem tutqan elleriñiz dert körmesin.
Yunus Qandım


text:
24 YİGİRMİ DÖRTÜNCİ DERS
· Yer yüzünde tüsümiz qalmaycaqmı?
Sayğılı dostlar!
2007 senesiniñ soñlarında gazetamızda halqımıznıñ terbiyesinen bağlı mevzusında ayrı maqaleler basıp başlağan edik. Şu mevzunı aktual olğanını köz ögüne alıp, 2008 senesi onı devam etmek qararına keldik. Lâkin bugün kene tilimiziñ vaziyeti aqqında aytmağa mecburmız.
Eki kün o yağında qırımtatar tili aqqında olğan teleyayında böyle sözlerni eşittim (sizler de eşitkendirsiñiz, belleyim):
Vladimir Andronaki Nadir Bekirovnen olğan subetiniñ soñunda soradı:
«yBaжaeMый Haдиp! CkaжиTe, пoжaлyйcTa, kakиM Bы BидиTe cBoй языk чepeз 10–15 лeT?»
Nadir Bekirov: «Ecли Tak пoйдëT и Hичero He изMeHиTcя, языk – yMpëT…», – dedi.
yMpëT. Ne de suvuq, titis, titretici söz. Nadirniñ bu sözünden soñ menim hasta yüregimde öyle bir ağrı peyda oldı, onı tarif etmek küç. Qollarım, ayaqlarım yiberildi, bütün vucudımnı nasıldır bir tüşkünlik, yılan sarıp alğan kibi, sarıp aldı. Ebet, tilimizniñ bugünki vaziyeti pek acınıqlı. Nadirniñ aytqan sözünde aqiqat yoq dep olamaymız. Yazıqlar olsun – bar.
Menim dülber, aqıllı, cesür tuvğan halqım! Nasıl oldı da biz böyle alğa qaldıq? Ne içün balalarımızğa öz tilimizni ögretmeymiz? Ne içün böyle acayip, güzel ve başqa tillerden eksik olmağan tilimizge şaşılacaq derecede qulaq asmaymız, lâqaytlıqnen baqamız? Bunıñ soñu ne olacaq? Ruslaşıp ketecekmizmi? Yer yüzünde tüsümiz qalmaycaqmı?
Dağıstan yazıcısı Razul Gamzatov aqılsız adam degil edi. Öz halqını, öz Vatanını, öz tilini candan, yürekten sevgeni içün:
«Ecли ckaжyT – зaBTpa yMpëT TBoй языk,
Я ceroдHя roToB yMepeTb!» – degen edi. Aqlıñızdamı?
Ya İsmail Gasprinskiyniñ:
“Tilsiz millet olmaz. Tildir onları birleştiren ve yaşatan. Çocuqlarına öz tilini ögretmek – ana ve babanıñ muqaddes borcudır” – sözlerini ne içün unutamız?
Bizge asıl ne oldı? Nasıl oñmaz hastalıqqa oğradıq da, tilimizni sevmeymiz?
Balasınen toqtamayıp rus tilinde laf etken yaş ana-babalar (kimerde qartlarımız da) ketişatnı añlamaymı? Añlasa, ne içün balalarınen öz tilinde laf etmey? Ne içün kerekli kitapçıqlarnı tapıp, balalarına oqutmay, şiirler ezberletmey, yırlar ögretmey?
Bu sualler bütün cemaatımıznı raat oturtmamaq ve raat yuqlatmamaq kerek. Bir mücize olur da birden tilimizni bilip ketermiz dep beklep oturmağa şey yoq.
Milliy Meclisimizniñ reisi Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre “qırımtatar tili ğayıp olmaq havfı astında olğan tillerniñ birisi olaraq, YUNESKOnıñ cedveline kirsetildi”.
Nadirniñ yürek acısınen aytqan “prognozı” olmasın desek, tilimizni qorçalayıq ve yaşatayıq desek, öz vatanımızda millet olaraq qalayıq desek, daa keç degil – bugünden tezi yoq, birleşip, kerekli çarelerni köreyik, evlâtlarımıznen öz tilimizde laf etmege unutmayıq.
Tilimizni ölümden özümiz qurtarmasaq, başqaları kelip onı qurtarmaz. Öz çaremizni özümiz tapmaq kerekmiz.
Alla bizni aqıl-ferasetten ayırmasın! Tilimizni bugünki ağır vaziyetten çıqarmaq içün küç-quvet bersin, imkân bersin! Amin, ya Rabbim!
· Qısqa ikâyeler, masallar
Yañı yıl masalı
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken, bir Fikiret degen adam bar eyen. Er kes kibi, o da Yılbaş bayramını qorantasınen narat yanında keçire eken. Oğulları bazardan narat teregini alıp kele ve odanıñ ortasında yerleştirip qoya, qızları ise o naratnı çeşit yıltıravuq oyuncaqlarnen ilvanlay. Sofra da narat yanında qoyula. Bir gece devam etken şeñlik narat etrafında keçe… Soñ bayram bite. Bayram bitken soñ endi kimsege kerekmegen naratnı çıqarıp çöplük obasına taşlaylar.
Bu yılı da vaqtı kele, Yılbaş bayramı azırlığı körüle. Amma… şaşılacaq şey, beklenilmegen yerde, birden küçlü bir boran köçe, camlar yerinden qopıp yerge tüşe ve çil parça ola. Pencereden buzlatıcı suvuq yelnen üfürip başlay. Bir daa içeri balaban bir qara qartal uçıp kire ve Fikiret ağanıñ omuzlarına kelip otura. Qartalnıñ közlerinden ateş püsküre edi, onıñ quvetli pancaları bu adamnıñ tenine saplana. O buz-buzlay, titrep başlay. Sofra başında oturğanlarnıñ da ötleri patlay, tili tutula, olar başlarını omuzları içine çekip, qartalğa şaşqınlıqnen baqıp tura.
Qartal kiyik-kiyik sesnen:
– A-a-a… Sizsiñizmi narat etrafında şeñlengen? Siz onı öldürip, yanında
şeñlenesiñizmi? Aysa endi siz onıñ cezasını çekeceksiñiz. Siziñ kibi merametsiz adamlardan sebep Qırım dağları siyrekleşip qaldı, quşlarğa yuva yapmağa, ayvanlarğa yaşamağa yer qalmadı, çoqraqlar qurudı, tabiat tüsüni coydı, – dey.
Özüni aqlamaq içün Fikiret ağa qaltıravuq sesnen:
– Biz onı ba-a-azardan aldıq, – deycek oldı, amma sözleri yarı yolda qaldı. Qartal
şu daqqası onı silkip ve közlerini yıltıratıp aldı:
– Bazardan, bazardan… bazarda narat ösmey, onı anda siziñ kibi soylarına kesip
ketirip satalar, demek – siz de qabaatısıñız, – dey.
– Quşlar ve ayvanlar ricasınen, qartallar padişasınıñ emrinen men seni ve balalarıñnı birer-birer Qırımnıñ eñ yüksek bayırları tüpesine alıp ketip taşlaycam, anda aqlıñız kelir – dey, ve qanatlarını qaqıp, Fikiret ağanı pancalarında tutıp, tışqa alıp çıqa ve köterilmege başlay.
Fikiret ağa pek acınıqlı sesnen qartalğa yalvarıp-yalqarıp başlay:
– Qar-r-rtal ağam, bağışlañız, artıq nar-r-ratlarnı almamız, kestir-r-rmemiz, söz berem, yemin etem…, bağışla bizni…, t-t-tiyme bizge, – dey ve bala kibi ökür-ökür ağlay… Öyle ağlay, öyle ağlay, tap… – uyana.
Uyana…, közlerini açıp baqsa, etrafta ne qartal bar ne boran, öz töşeginde yata. Tek sıq-sıq yüregi ura.
– Şükür Allağa, tüş eken, – dep, sevine ve yavaş-yavaş tınçlana.
Tınçlana amma, qartalnıñ sözleri daa qulağında çıñlap tura. Birazdan:
– Aqiqattan da, qartalnıñ aytqanı doğru. Yañı yıllıq narat alğan çoqtan-çoq adam bar, olar episi birer narat evine ketirse, ne qadar yaş narat teregi yoq ola.
Aslında eveli bizde bu adet yoq edi, baba-dedelerimiz bayramlıq dağdan narat kesip ketirmey edi, bu soñki vaqıtlarnıñ adeti. Şimdi endi ne yapayıq eken? – dep, tüşüne. Soñ öz-özüne:
– Bu adetten vazgeçmek kerek, – dey. Amma balalar mıtlaq narat olsun dese, barsın suniy narat olsun, şimdi olarnı pek güzel, tamam özü kibi yapalar. Tükânlarda istegeniñ qadar bar, – dey ve balalarına da bu fikirni aytıp, olarnı da qandıra.
Şundan soñ Fikiret ağanıñ qorantası Yılbaş bayramını suñiy narat yanında pek yahşı keçire.
· Şiirler, yırlar
Cafer ağanıñ doğğan kününe bağışlana
Doğğan künüñ seniñ bugün, evalla, dostum Cafer,
Qayta-qayta böyle künüñ barsın olsun biñ sefer.
Maarifçide azasıñ, biz seni hayırlayıq,
Cıllı-cıllı sözler aytıp, bir şeyler bağışlayıq.
Körümli…, dülber aqay o! – qadınlar bunı ayta, –
Kâde, ğalba, bizlerge de gizliden o köz ata!
Sözge usta-a… zorlanmayıp, keregini tez tapar,
İnsanlarnıñ qadrin bilir, çare tapsa, tek maqtar.
Merametli, küleryüzlü, apayına pek oşay,
Ekisini körseñ eger, mıtlaq dersiñ: “Ebet, şay!”
“Yuvarlanğan ketken qutu ve qapağını tapqan”…
Cafer, diñle… Rabbi-Taalâ – onı sençün yaratqan!
İç bir vaqıt qartaymañız – biñ yaşañız beraber,
Sizden er kün iraq tursun ğam-qasevet ve keder,
Bala-çağa, torunlarnıñ ferağını körüñiz,
Quvanç sizge yoldaş olsun, çastlı-bahtlı oluñız.
2008 s. yanvar 4
“Maarifçi” Assotsiatsiyası ve onıñ reisi Safure Kacametovanıñ adından
Seyran Üseinov
Korney Çukovskiy
Seyran Üseinovnıñ tercimesi
Tsokotuha çibinçigi
(Başı 20-nci derste)
Şu yerde qurt-qırmısq,
Yuvalarından çıqa:
Şan olsun! – dep qıçıralar,
Ğalipni ep alğışlaylar.
Fener qurtları keldi,
Ateşçikler ketirdi,
Yahşılaştı er bir yer,
Şeñ külüşti böcekler.
Ey-ey-ey, qırqayaqlar,
Çapıñız, yelayaqlar,
Çalğıcılar tez kelsin,
Bir şeñ oyun töşelsin!
Böyle çalğı çalğan siyrek,
Davul domp-domp dompulday,
Çibinçiknen Sivrisinek
Ortağa tüşken, oynay.
Sümeçikler qurtçıqlarnen,
Qırmısqa da sıvalçannen,
Çetke çıqıp qandalay,
Ayaqların qaqqalay.
Müyüzli böcekler –
Pek zengin erifler –
Şapkelerini sallay,
Çökip-çökip oynaqlaylar.
(Devamı bar)
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Yañlışmağan bir Alla olsa da, matbuatımızda yañlışmamağa tırışmaq kerek
“Alla epimizniñ qısmetimizni açıq etsin” degil de:
Alla epimizniñ qısmetini açıq etsin olmalı.
“Allanıñ yardımına ümüt et …” degil de:
Allanıñ yardımını ümüt et… olmalı.
“2008 s. ukrainlerniñ sayısı nasıl olacaq?” degil de:
2008 s. ukrainlerniñ sayısı ne qadar olacaq? olmalı.
“Rusiye gaz içün fiyatlarnı arttırğan…” degil de:
Rusiye gaz fiyatını kötergen olmalı.
“Taze mantardan yasalğan salata” degil de:
Taze mantardan yapılğan salata olmalı.
Canım-canım sözlerimiz olğanda başqa millet sözlerini qullanmağa acet barmı?
· Atalar sözleri
Çıqmağan canda ümüt bardır – жиBoй (чeлoBek) He TepяeT Haдeжды
Bir çiçeknen yaz olmaz – oдиH цBeTok лeTa He дeлaeT (oдHa лacToчka BecHы He дeлaeT)
Er çiçekniñ bir qoqusı bar – y kaждoro цBeTka cBoй зaпax
Er saqallığa baba deme (или demege olmaz) – He Bcяkoro (бopoдaToro) cToиT HaзыBaTb oTцoM
Bir bala balaban olğance, bir balaban qart olur – пoka peбeHok cTaHeT BзpocлыM, oдиH Bзpocлый cTaHoBиTcя cTapыM
Bala yıqıla-yıqıla balaban ola – peбëHok pacTëT пaдaя и BcTaBaя
Balağa iş buyursañ, artından özüñ ket – ecли пocылaeшb peбëHka c пopyчeHиeM, caM иди cлeдoM
Çoq laf etken (или söylegen), çoq yañılır – kTo MHoro roBopиT, ToT MHoro oшибaeTcя
· Frazeologizmler
qırq dereden suv ketirmek – пpиBoдиTb Tыcячy дoBoдoB (дocл. BeзTи Boдy из copoka дoлиH)
çekip çıqarmaq – BыдëprиBaTb, BыpыBaTb c kopHeM
çelik irade – HeпpekлoHHocTb Boли
çelik iradeli adam – чeлoBek c жeлeзHoй Boлeй
ağzını açmayıp oturmaq – MoлчaTb, He packpыBaTb pTa, He roBopиTb Hи cлoBa
lafqa urmaq – бoлTaTb He пepecTaBaя
ağzını qapatmaq – 1) зacTaBиTb зaMoлчaTb; зaTkyHyTb (зaжaTb) poT; 2) зaMoлчaTb
ağzı qapanmamaq – roBopиTb бeз yMoлky; pTa He зakpыBaTb
lafnı kesmek – пepecTaTb roBopиTb; зaMoлчaTb
lafqa usta – MacTep roBopиTb
tili tutulmaq – пoTepяTb дap peчи
tilini uzatmaq – pacпyckaTb языk


text:
Törkiyäneñ aldınğı turizm üzäklärennän - Nämrut tawı
Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 04
Bügen sezgä Törkiyäneñ alda baruçı turizm üzäklärennän –Nemrut Tawın tanıtaçaqbız. Törkiyäneñ könyaq-könçığışında Adıyamanda urın alğan bu mavzoley- qaber Ellinistika çornıñ patşalarınnan- Antioxnıñ .
1987nçe yılında UNESCO Dönya mädäniyät Miras isemlegenä kergän bu qaber-xäykäle dönyanıñ här poçmağınnan kilüçelärne cäläp itä.
Böyek İskändärneñ bezneñ erağa qadär 3nçe yöz yılda qorılğan imperiyanıñ ülemennän soñ generallar arasında dürtkä bülende.
Könyaq-könçığışı Anadolu töbägenä häm Süriyäneñ büleme bulğan Selevkos däwläte zäğıflägäç keçkenä monarxiyağa bülende.
Bolardan ber büleme Samsat üzäkle Kommagene däwläte tarafınnan idarä itelä ide. Patşa 1nçe Antiox bezneñ erağa qadär 69nçe yılında täxetqä çıqtı häm däwlätneñ in yaqtı çornı yäşätkän.
İlendä tanılğan törle dinnärne berläşterergä häm idaräne däwam itergä uylıy ide.
Könbatış häm könçığış dinñärenä ışanğan ilneñ keşelärne butalçıq ber ışanuğa yünländerergä tırıştı.
Grek täñrelärne Pers tänreläre belän butaştırırğa teläde.
Bu ışanıçnıñ başında da Antiox – yartı tänre-patşa bularaq urın ala ide.
Bu yaña dini ışanıçnı taratır öçen ilneñ här poçmağında izge binalar tözelä başlandı.
Bolardan berse dä tirä-yaqtağı iň böyek tawlardan berse bulğan Nemrut tawında üze öçen mavzoley häm ğibadätxanä bulırğa tiyeş ide.
Monda diňgezdän böyeklege 2200 metr.
Nemrut tawınıň här yaqtan matur manzarası bar.
İlneň här poçmağınnan sänğätçelärne çaqırıp mavzoleynıň häm ğibadätxanäseneň tözeleşenä başlandı.
Başta çın qaber bülmäse häm ike dana yasalma bülmäse tözelde.
Bolardan tışqa qadär däwamitkän häm kereşne tämin itäçäk tonellär dä yasalğannan soň qaber östenä Tümülüs yağnı keçkenä taşlardan bik biyek öyem qaber qalqulığın oyıştırdı.
Artınnan bu Tümülüsneň könçığış häm könbatış terrassalarınıň äni belän äti simvolı bularaq ike ğibadät itü urınnarı da tözelde.
Monda tözelgän bik zur xäykällär häm kabartmalarda häm Pers tänreläre häm Grek tänreläre urın aldı.
Bu tänre xäykäl häm kabartmalarının arasında täňreläşterelgän Antioxta urın aldı. Bu kabartu eşeneñ bersendä arıslan törkem yoldızı bar. Bu kabartu eşe- iske goroskop- yoldız kartası bularaq belenä.
Antioxnıň ülemennän soň monda kümelgännäne ışanıla.
Ultra tawış tikşerenügä oxşağan kürsätü ısulları beläň urınnarı bulğan qaber bülmäsenä ireşü öçen yasalğan böten qazılma tırışlıqları uňışlı räweştä tamamlanmadı. Keçkenä taşlardan oyışqan qalqulıqqa här qatnaşu terrassalarda urın alğan xäykäl törkemenä zarar birä. Kiläçäktä texnologiyäneň üseşe belän bergä qaber bülmälärenä ireşü mömkin bulaçaq. Şuşı räweştä ber uňdırışlılıq Misir piramidalarında bulğan Tutanxamonnıň qaber bülmäseneň tabılğannan Arxeologiya ölkäsendä yasalaçaq iň zur açış-tabu nämzäte. 2000 yıldan artıq yabıq bulğan qaber bülmäse häm saqlağan belgelär keşe dönyasına yaqtılıq kiteräçäk.
Xäzerge köndä dönyanıň här poçmağınnan keşelär Nemrut tawın kürergä kilälär.Biyeklek arqasınnan ğomumän cäy aylarında bu tawğa çığarğa mömkin. Tawğa ireşkän şaqtıy keşe irtänge qoyaşnıň atqanın kürer öçen kiçne monda uzdıra. Cirneň strukturası arqasınnan taň atu waqıtında törle ber täbiğät yäşänä.
Qoyaş ber noqtada bulğan waqıtta kinät kenä başqa noqtağa sikerep çığu kebek qabul itelä.
İyul ayında da tönnär bik suwıq, yorğan häm qışlıq kiyemnärgä ixtiyac bulğan bu tawda bu säbäp belän ber tönne uzdıru bik käyefle.
Dönya turizm yazuçıları häm jurnalistlar federatsiyäse (FİJET) tarafınnan 2004 nçe yılında Nemrut Tawı Ören urınına Dönyadağı iň zur östenlekle uñış büleklärennän berse bulğan häm Turizm OSCARnı sanalğan altın alma büläge birelde. Turizmnıň sıyfatınıň arttıruı häm üseşe öçen birelgän bu “Altın alma" büläge Adıyaman Muzeyendä tora.


text:
Salı künü, aprel 14-te, Rusiyede qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkemeciler olmağanlarnıñ birinci toplaşuvı ötkerilmeli.
Bunı adliyecisi Nikolay Polozov bildirdi.
Aprel 8-de Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkemeciler olmağanlarnıñ eyyetini şekillendirdi. Adliyeciniñ malümatına köre, 16 mahkemeci olmağan şahıs saylandı, olardan 12 esas ve dörtü qoşma olaraq.
Toplaşuv saat 11:00 belgilengen.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi.
Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.


text:
İşğal etilgen Aqyarda yanvar 16-da «Cenüp-Şarq» hayriye fondu taqdim etilecek. Onıñ prezidenti Ukrainanıñ sabıq içki işler naziri Vitaliy Zaharçenko ola. Bu aqqında regional kütleviy haber vastalarına yollanılğan ilânda aytıla, – dep haber ete yanvar 14-te «Krım Media».
Neşirniñ malümatına köre, taqdim merasiminden ğayrı, «Berkut» mahsus bölüginiñ meydanğa ketirilüv kününe bağışlanğan bir sıra tedbir keçirilmesi planlaştırıla.
Tedbir programmasında resimler ve «Cenüp-Şarq ressamlarınıñ baqışı» fotoresimler sergisi, kontsert mevcut.
Bundan ğayrı, matbuat vastalarınıñ vekilleri içün Ukrainanıñ sabıq içki işler naziri brifing keçirecek.
İlânda hayriye fondunıñ hadimi olaraq taqdim etilgen Yevgeniy Rostetskiy telefon vastasınen bildirdi ki, Zaharçenko kerçekten de tedbirge qoşulacaq.
Fondnıñ taqdim merasimi ve diger tedbirler Aqyar bank işiniñ institutında keçirilecek.
Aqyar «ükümetiniñ» matbuat hızmeti ise mezkür tedbirden haberdar degil.


text:
«Ukrain evi» emek ve medeniy işbirlik Qırım merkeziniñ reberi Andriy Şçekun işğal etilgen Qırımda «Roshen» mahsulatınıñ satıluvından açuvını bildirdi ve ukrain akimiyetine Qırım meseleleri boyunca muayyen areketlerniñ aprel 15-ne qadar eda etilmek kerekligi aqqında hatırlattı.
Bu müddet mart 10 künü cemaat temsilcileri tarafından keçirilgen tögerek masa beyannamesinde qayd etilgen, – hatırlattı Şçekun Kiyevde aprel 2 künü keçirilgen brifing devamında, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Bugün işğal etilgen Qırımda qalğan qırımlılar içün cevabımız yoq. Ne içün «Roshen» şirketiniñ qanfetleri satıla? «Qırım» serbest iqtisadiy zonası aqqında qanunnen ne ola? – dey faal.
Brifing devamında o, Aqmescitniñ tükânlarından birinde yaqında «Roshen» qanfetleriniñ satın alınuvını tasdiqlağan çekni kösterdi.
Cemaatçılar Ukraina devlet akimiyet organlarına aprel 15-ne qadar Qırım meseleleri boyunca cemaat şurası ve mahsus organnı teşkil etmek zaruriyeti aqta hatırlattı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Milli xärbi oçqıç 2023tä oçaçaq
Ul xäzerge waqıtta qullanılışta bulğan F-16 oçqıçlarınıñ urınına kiläçäk
Milli xärbi oçqıçnıñ täwge prototip oçışı 2023nçe yılda yasalır dip kötelä. Bu xaqta saqlanu sänäğate citäkçese urınbasarı Cälal Sami Tüfäkçe belderde. Ul Untuğızınçı may universitetınıñ aviaśiyä häm ğaläm texnologiyäläre tikşerenü häm programmalaw üzägendä buldı. Tüfäkçe çığışı waqıtında soñğı yıllarda Törkiyäneñ saqlanu sänäğatendäge üzgäreşlärgä iğ’tibarnı cälep itte. Ul 15 yıldır bu ölkädä quyılğan tırışlıqlarnıñ yuqqa bulmawın häm Törkiyäneñ qazanışları xaqında söylärlek xälgä kilüen assızıqladı.
Tarmaqtağı proyektlarnıñ berse - Milli xärbi oçqıç. Alar xäzerge waqıtta qullanılışta bulğan F-16 oçqıçlarınıñ urınına kiläçäk. 2030nçı yıllardan başlap F-16larnı êtaplı räweştä almaştıru küzdä totıla. Maqsat milli mömkinleklär belän çığarılğan modern oçqıçlarnı qullanılışqa kertü.


text:
Bügin dollar 330 teñgege jetti. Qazaqstan Qor birjasınıñ tañğı sessiyasında AQŞ valyutası birden 3 teñgege qımbattadı. Wlttıq bank törağası Daniyar Aqışev teñge qwnınıñ qwldırauına Resey rubl'iniñ älsireui türtki boldı dedi. Osı twsta, töl aqşanıñ aldağı tağdırına alañdap jatqan adam köp. Sondıqtan biz sala mamandarınıñ pikirin biludi jön kördik.
"Teñge äli de älsirey bere me, älde bwl - uaqıtşa qwbılıs pa?" degen mäselege belgili ekonomist Maqsat Halıq boljam jasap kördi.
- Dollar tağı qımbattay bastadı. Teñgeniñ tömendeuine ne türtki?
- Teñgeniñ kürt qwnsızdanuın tağı bayqap otırmız. Negizgi sebebi - AQŞ mwnay narığında qara altın kölemin arttırdı. Olar endi täuligine 10 mln 264 mıñ barrel' mwnay öndiretin boldı. Mwhittıñ arğı betindegi alıp eldiñ bwl şeşimi - mwnay şığaratın memleketterge salqının tigizgeni sözsiz. Öytkeni, swranıs azayıp, qara altın qwnı birte tömendey bastadı. Tiisinşe, älgi elderdiñ valyutası da birşama älsiredi.
- Sonda, älemdik narıqtağı mwnay bağası äli de şatqayaqtap twr deuge boladı ğoy?
- Iä, olay aytuğa tolıq negiz bar. AQŞ - OPEK elderine müşe emes. Olar mwnay narığında derbes sayasat jürgizedi. Eşkimge bağınbaydı. Eger mwnay bağası tömendey beretin bolsa, onda teñge de älsireui mümkin. Soñğı 2 jıldı taldap qarasaq, "jıldıñ alğaşqı jartısında teñge küşti, soñğı jartısında dollar küşti" degen tendenciyanı bayqauğa boladı. Qaytkenimen, bilik teñgeniñ qattı qwldırap ketuine jol bermeytin siyaqtı. Öytkeni, soñğı 2 jılda bizdiñ eldegi inflyaciya deñgeyine qaramastan, teñge qwnı şıñırau tübine tüsken joq. Memleket aqşa bağamın erkin aynalımğa jibergenimen, özindik sayasatın jürgizedi.
- Al, Reseyge salınıp jatqan türli sankciyalar töl valyutamızğa qalay äser etui mümkin? Teñge älsizdenip ketse, Wlttıq bank qanday şara qoldana aladı?
- Şınında, Reseyge qarsı sankciyalar üdey tüsti. Älemdegi reseylik investorlar bwl şekteulerden biraz qarajatınan ayırıldı. Bizdiñ elde de biraz äñgimeler jeldey esti. Mäselen, EKSPO halıqaralıq körmesinen keyin, dollar birden qımbattap, teñge tipti älsirep ketui mümkin eken degen qauip boldı. Körme bitisimen, dollar küş ala bastadı. Biraq aytarlıqtay qımbattağan joq. Öytkeni, ol mäselege Wlttıq Bank aralasıp ülgerdi. Olar teñge bağamın erkin aynalımğa jibergenimen, bizge körinbeytin şektik dälizdi wstap twrdı. Negizi, erkin aynalım sayasatın wstanğan elderde mwnday ädis qoldanılmauı kerek. Äytse de, Wlttıq Bank saqtanıp otır. Meniñşe, teñge tağı älsirey bastasa, qarjı retteuşi tap osınday sayasattı wstanuı mümkin.
“The Qazaq Times”


text:
Elektrik tiremelerniñ patlavı Qırımnıñ energetik qamaçavınıñ başlanuvı sayılamı, bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde bildirdiler. Programma musafirleri – energetika meselelerinden ekspert, «Strategiya XXI» merkeziniñ prezidenti Mihail Gonçar ve Ukraina halq deputatı Aleksey Gonçarenko.
Yayın iş künleri saat 8:35 ve 18:30 orta dalğalarda 549 kgts sıqlığında efirge çıqa.
Efirge (044) 490-29-05 nomeralı telefon vastasınen bağlanmaq mümkün.
Qırımnıñ büyük qısmında radionı diñlemege imkân bar.
Diñleyiciler crimea.reality@gmail.com elektron adresine mektüplerini yollay bileler. Qırım.Aqiqat Radiosını Qırım.Aqiqat saytında diñlemege mümkün.
Qırım.Aqiqat Radiosı Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ Qırımda radio yayınlavınıñ teklinmesi boyunca leyhasınıñ ekinci basamağı çerçivesinde işlep çıqarıldı.


text:
Bunı online-Herson bildire.
«Herson ava limanınıñ bir çoq müsbet tarafları bar, onıñ halqara statusı mevcut, o, Qara ve Azaq deñizlerinden uzaq degil ve Tavriya ülkesi içün büyük bir turistik imkânlarını bere. Bundan ğayrı, ava limanı yük uçaqlarını qabul ete bile», – dep qayd etti vilâyet devlet memuriyetiniñ birinci muavini İgor Şepelev.
«Turkish Airlines» ava şirketiniñ vekilleri menimsegen malümatnı talil etip, ilerideki emekdaşlıq boyunca qarar alalar.
Körüşüvden soñ vilâyet devlet memuriyeti ve «Turkish Airlines» ava şirketiniñ temsilcileri «Herson» avalimanını baqıp çıqtılar.


text:
Suriye akimiyeti işğal etilgen Qırımnı Rusiyeniñ bir parçası olaraq tanıy. Bunı Suriye parlamentiniñ reisi Hadiya Abbas Sputnik Rusiye neşirine bergen intervyüsında bildirdi.
«Qırım halq referendumda istegini köstergen soñ tamırlarına qayttı. Qırım Rusiyeniñ ayırılmaz bir parçası olğanını tanıymız», – dep ayttı Hadiya Abbas.
Ukrainadaki Suriye Arap Cumhuriyetiniñ elçihanesi telefonda Hadiya Abbasnıñ beyanatını izaatlamay.
Qırım.Aqiqat bunıñnen bağlı informatsion muracaat azırlay.
Rusiye mudafaa naziri Sergey Şoygu bildirdi ki, Rusiye ve Suriye aviatsiyası isyancı ve barışıqsever sakinlerge şeerni terk etmege imkân berecek pauzadan eki kün ögüne Aleppoda ava darbeleriniñ endirilmesini toqtattı.
Suriyede 2011 senesinden berli cenk kete. Prezident Başar Asad memleketniñ bir qısmını kontrol ete, onıñ siyasetine razı olmağan isyancılar diger qısımnı nezaret ete. Daa bir qısmı «İslâm devleti» radikal gruppirovkasınıñ kontroli altında buluna.
Rusiye 2015 senesi küzde Suriyede Asad tarafında cenk kampaniyasına qoşuldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye Merkeziy saylâv komissiyasınıñ başı Ella Pamfilova 2018 senesi keçirilecek prezident saylâvlarını kününi bir aftağa – mart 11 kününden 18 kününe avuştırmaq teklifine qol tuttı. Bunı MSK başı RİA Novosti agentligine bildirdi.
«Men Dumağa kirsetilgen deñişmelerine dair – 2018 senesi keçirilecek prezident saylâvlarını bir aftağa – mart 11 kününden 18 kününe avuştırmaq teklifine qol tutam, çünki saylâv kommisiyaları içün saylâvlar ne qadar keç keçirilse, o qadar yahşı», – dedi Pamfilova.
Onıñ sözlerine köre, saylâvlar künü 2017 senesi dekabr ayınıñ başında ilân etilmek kerek.
«Dekabrniñ soñu ve yanvarnıñ başı, adamlar Yañı yılğa azırlanıp Yañı yılnı qayd etkende, siyasette bu kerçekten sakin devir. Onıñ içün bir aftağa keççe saylâvlar keçirilse, bu saylâvlarda daa faal olmağa ve saylâv komissiyağa yahşıca azırlanmağa çare bere», – dedi MSK başı.
Bundan evel mart 7 künü Devlet Dumasınıñ devlet qurucılığı ve qanunlar boyunca profil komitetiniñ yolbaşçı müaivi Mihail Emelyanov, Devlet Duması saylâvlar qanunına kirsetilmesi teklif etilgen deñişmelerini qabul eter ve bundan soñ 2018 senesi keçirilecek prezident saylâvları martnıñ üçübci bazar kününe avuştırılacaq.
Kelecek sene bu mart 18 – «Qırım ve Aqyarnıñ Rusiyege qoşulğanları aqında» añlaşma imzalanğan künü olacaq.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Stenford universitetinde (Kaliforniya AQŞ) Qırım aqqında lektsiya ile çıqış yptı. O, yarımadadaki repressiyalar, askeriyleştirilmesiniñ artması ve bunıñ kibi de Qırım işğaliniñ toqtatılması perspektivalarına baqışları ile paylaştı.
Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, Qırımda bugünki vaziyet keçken asırnıñ 30-ncı senelerini añdıra, bazı noqtalarda ise sovet devrindekinden de beterdir.
«Sovet vaqtında adamlarnıñ bunıñ kibi alıp qaçuv ameliyatı kenişletilmegen edi. Em de keçmişte nasıldır protokollar ve tintüv keçirilmesiniñ qaideleri bar edi. Şimdi ise bütün operativ tedbirler soñ derecede sert şekilde ve adamlarnı aşalamaq niyetinen ötkerileler. Dersiñ ki, telükesizlik hadimleri öz qurbanlarına keskin areketler yaptıracaq olıp, ondan soñ cezalarını arttırmaq isteyler», – dep paylaştı o.
Qırımtatar lideri, başqaca fikirlev içün ilk evelâ qırımtatarlar total şekilde közetile, insanlarnı qorquzalar ve atta içtimaiy ağlardaki postlar ve «layk»lar içün cezalandılarlar.
Qırımnıñ askeriyleştirilmesi körüşüvniñ ayrı bir mevzusı oldı.
Telükesizlik hadimleri öz qurbanlarına keskin areketler yaptıracaq ola, operativ tedbirler soñ derecede sert şekilde ötkerilelerMustafa Cemilev
Cemilev: «Yarımadada Rusiye arbiy hadimleri ve arbiy tehnikasınıñ toqtamayıp arttırılması közetile. Parallel şekilde mahsus hizmetler hadimleriniñ sayısı arta. Ealiniñ bir canına kelgen FSB zabitleriniñ sayısı, Rusiye boyunca orta sayısını endi 10-15 qat arta. Asılında, işğal etilgen territoriyalarnıñ statusı aqqında konventsiyanı bozaraq, suniy tarzda Qırımdaki tamır ealisiniñ deñiştirilmesi yapıla.
Ondan ğayrı rusiyeliler gece-kündüz Qırımdaki nükleer bazasını ğayrıdan tikleyler. Başta qurucılıq işlerine qırımtatarlarnı bile celp ete ediler, ve biz yapılğan işlerniñ bütün tafsilâtlarını bile edik. Lâkin daa soñra, qurucılıq işleriniñ yekünleyici basamaqlarında Qırımnıñ bütün tamır ealisini olarda iştirak etüvden çetleştirip, yalıñız Rusiyeden kelgen işçilerni celp ettiler. Amma biz, bu bazağa arbiy başlıqlarnıñ artıq ketirilgeni aqqında malümatnı eki mustaqil menbadan ala bildik.
Ayrıca umum Qırım «Tavrida» trassası aqqında aytmalı. O, qurulırken, top-top ösümlikler kesile ve medeniyet abideleri mahv etileler», – dep qayd etti.
Qırımtatarlarnıñ lideri Moskvanıñ, Qırımda arbiy quvetini numayış etip, arbiy tehnikası nomaylığınıñ körünişini yaratmaq istegenini qayd etti.
«Yerli sakinler Qırımnıñ türlü rayonlarında yürgen tanklarnıñ nomerlerini yazıp ala. Meger ki, bu ep aynı tanklardır», – dep bildirdi o.
Mustafa Cemilev ayrıca Qırım ilhaqınıñ detalleri ve şu cümleden o adiselerde Rusiye Qara deñiz flotunıñ rolü aqqında ikâye etti:
«Artıq 2008 senesinde Rusiyeniñ Qara deñiz flotu gemileri Gürcistanğa qarşı arbiy areketlerinde iştirak etip, Rusiye Ukrainanı da öz cenkine vastalı tarzda celp etmege tırışqanda Qırımtatar Milliy Meclisi Qırımda Rusiye flotunıñ yerleştirilmesi aqqında muqavele denonsatsiya etilmeli, yerli ukümet munasip şekilde deñiştirilmeli ve çatışmanıñ çıqması taqdirinde Qara deñiz flotuna qarşılıq köstere bilecek Ukraina arbiy quvetleriniñ mahsus gruppirovkası yarımadağa yollanılmalı, dep beyan etti. Lâkin bulardan iç biri yapılmadı. Yanukoviçniñ vaqtında ise er şey tam tersine yapıldı. Muqavele uzatıldı, yerli SBU ise Kyivge daima, Meclisniñ «Qırımda baş separatist teşkilâtı» olğanını bildire edi».
Cemilev, Qırımnıñ ilhaqından soñ ukrainlerniñ qırımtatarlarğa munasebeti deñişkenini ve Rusiyeniñ bu halq aqqında propagandasına endi az kişi inanğanını qayd etti. Halqara toplulıq tarafından Qırımdaki vaziyet ve tamır halqınıñ problemalarına kösterilgen qarşılıq ise, bazan, halqara uquqqa sadıqattan ziyade devletlerniñ iqtisadiy menfaatlarınen bağlı ola.
Qırım Ukraina terkibine qaytarılmağance bütün dünya nizamı telüke altında qalacaqtırMustafa Cemilev
Mustafa Cemilev, Qırım.Aqiqat muhbiriniñ sualine cevap bererek: «Misal içün, İtaliyanıñ parlamentinde maña, ülkeleriniñ Rusiyege qarşı sanktsiyalardan zarar körgenini bildirdiler. Buña qarşı men, azatlıq içün belli bir bedelniñ ödenmesi kerek, dedim. Lâkin Büyük Britaniya TİNi başlığı Boris Consonnıñ yanaşuvı bundan bayağı qattı edi. Qoşma Ştatları da Qırım meselesi boyunca sert bir yanaşuv köstereler. Daa sade aytqanda, bir de-bir devlet Rusiye nefti ya da gazına ne derecede muhtac olsa, onıñ Qırım meselesi boyunca qarşılığı da o derecede yımşaqtır. Misal içün, «referendum» dep adlandırılğan tedbirniñ keçirilmesinden aman soñra biz Türkiyege, Rusiyege qarşı sert bir çareler körmek ve şu cümlerden Bosfor boğazını gemileri içün qapatmaq ricasınen muracaat ettik. Amma olar, bunıñ yalıñız NATOnıñ umumiy qararı ile yapıla bilecegini aytıp, böyle bir sert çareler körip olamadı. Faqat biz türklernen, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına alâqaları olğanlarğa Türkiyege barmaq imkânınıñ berilmemesi aqqında kelişe bildik. Yani er bir devlet Rusiyeniñ areketlerine qarşılığını, öz imkânlarına köre köstere. Lâkin, teessüf ki, kimerde bir şu anlik iqtisadiy mamürlikten vazgeçmek kerek olğanını er kes añlamay. Asılında, Avropa ülkeleri sanktsiyalardan pek az zarar köre. Ondan ğayrı, Qırım Ukraina terkibine qaytarılmağance ve halqara uquqnıñ normaları ğayrıdan tiklenilmegence bütün dünya nizamı telüke altında qalacaqtır», – dep hatırlattı.
Qırımtatarlarnıñ lideri, bazı devletlerniñ qararsızlığına baqmadan, emindir ki: Qırım işğaliniñ toqtatılması qaçınılmaz. Onıñ başlanmasına doğru atıla bilecek bir adım olaraq o, öz vaqtında Budapeşt memorandumını imzalağan devletler iştirakinen muzakereler etüv platformasını meydanğa ketirmekni teklif etti.
İşğalniñ er bir ayı – halqımız içün eñ acımasız bir darbedirMustafa Cemilev
Mustafa Cemilev: «Rusiyege qarşı sanktsiyalar onıñ iqtisadiyatına endi olduqça ciddiy surette tesir ete. Olarnıñ neticesinde başlağan bazı ceryanlar ise keri qaytarılmaz harakterge malikler. Qırım Ukrainağa qaytarılmağance sanktsiyalarnıñ alıp taşlanmaycağını sert bir şekilde bildirgen Qoşma Ştatlarğa ayrıca minnetdarlığımı bildirmek isteyim. Men Vaşingtonda, sanktsiyalar cedvelinden adlarınıñ alıp taşlanması içün büyükten büyük qabarlar bermege azır olğan Rusiye oligarhlarını şahsen körgen edim. Lâkin olarnıñ ıntılışları neticesiz qaldı. Elbette, Rusiyeden eñ ciddiy sanktsiyalar alıp taşlansa, o, Qırımdaki vaziyetni buzlatılğan çatışma alına keçire bilmek mümkündir. Amma halqımız içün bu variant qabul etilemez. İşğalniñ er bir ayı – halqımız içün eñ acımasız bir darbedir. Bizde Qırımdan başqa vatan yoq ve biz işğaliniñ toqtatılması içün küreşecekmiz», – dep yekün çekti.


text:
Aqmescitte mayıs 18-de saat 12:00-de qırımtatarlar, qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasını sessizlik daqqası ile añdılar. Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, hatıra işareti yanında 100-den ziyade kişi toplanıp, dua ile sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasını añdılar.
Toplaşqanlar ögünde qırımtatar faaliyetçisi Nariman Celâl çıqışta bulundı. O, kelgenlerniñ qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasını ürmet ile añmaq içün kelgenlerini ve böyle tedbirlerniñ Qırımnıñ türlü şeerlerinde ve dünyada keçkenini hatırlattı.
Celâl: «Bu hatıra yüreklerimizde daima yaşaycaq. Biz, kim olsa olsun, bu ağrınıñ unuttırmasına yol bermeycekmiz. Eñ azından bir kişini – babası, qartanası, balalarını coymağan iç bir qırımtatar qorantası yoq. O yıllarda pek çoq ufaq balalar elâk oldı. Bu sebepten biz bu künni başqa bir şeyge çevirmege bermeycekmiz, ve toprağımızğa qaytıp olamağanlarnıñ episine ğam, ağrı ve hatıra borcumıznı qaytaracaqmız», – dedi.
Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçken skverde Rusiye polisi ve OMONnıñ hadimleri ve içinde tahmin ile Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri olğan üç avtobus buluna.
Mayıs 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Qırım müftisi haci Emirali Ablayev qırımtatarlarnı milliy neşilerni (gazeta ve mecmualarnı) desteklemege çağırdı.
Bu aqta Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırımtatar gazeta ve jurnalları millet içün zengin qırımtatar tiliniñ, medeniyet ve ahlâqnıñ tiklenüv vastası ola. Olar özlerinde tarih, adet, tarihiy adiseler ile bağlı unikal malümatnı saqlaylar ve zemaneviy mevzularnıñ talilini eteler»,– dedi Qırım müftisi.
O, kendi tarafından musulman diniy cemiyetlerniñ abune olmasını temin etmege söz berdi. Qırım musulman diniy idaresiniñ tertibatında 300-den ziyade neşir bar.
«Halqımızğa ricam bar – bütün gazetalarımızğa abune olmalımız, olarnı oqumaq kerekmiz, oqumağa bilmeseñiz, neşirlerimizni desteklemek içün abune olmalısıñız – borcumızdır: baba, ana, qartbaba ve qartanalarımıznıñ borcu, çünki torunlarımız er şeyni köre. Biz neşirlerimizni desteklemesek, kelecek nesiller de bunı yapmaz. Er bir musulmannıñ, qırımtatarınıñ evinde bu gazetalar olmalı», – dey müfti.
Qırımtatar neşirlerine Qırımnıñ poçta bölüklerinde dekabrniñ 25-ne qadar abune olmaq mümkün.


text:
Malivay ottura mäktividä yazğuçi-şairlar tävälludiğa beğişlanğan ädäbiy käçlärni uyuşturuş än°änigä aylanğan. Äynä şundaq käçlärniŋ biri «Beybitşilik älemi» häliqara Qazaq iҗadiy birläşmisi vä mäzkür mäktäpniŋ uyğur tili vä ädäbiyati pänliri birläşmisiniŋ uyuşturuşi bilän ataqliq şair Helil hämraevniŋ iҗadiyitigä beğişlandi. Käç «Ösäk vadisiniŋ daŋliq ğäzälhini» mavzusida štti.
Uniŋğa «Beybitşilik älemi» häliqara Qazaq iҗadiy birläşmisiniŋ vitse-prezidenti, professor Tursun Roziev, häliqara Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi Abdulhäy Dšlätov, şair Yüsüpҗan Җolaev, Ämgäkçiqazaq nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ Malivay yezisidiki şšbisiniŋ räisi Pärhat Dšlätov, peşqädäm ustaz İminҗan Yunusov vä başqilar qatnaşti.
Däsläp sšzgä çiqqan mäzkür bilim därgahiniŋ mudiri Klara Sadıqanova mäktäp oquğuçiliri bilän ustazliriniŋ utuqliriğa, štküzülüvatqan çarä-tädbirlärgä vä ularniŋ bala tärbiyisidiki ähmiyitigä tohtaldi. Andin uyğur tili vä ädäbiyati päniniŋ muällimi Gülzarim Şäripova aldin-ala täyyarlanğan slaydlar arqiliq qatnaşquçilarni Helil hämraevniŋ tärҗimihali vä iҗadiyiti bilän tonuşturdi.
Mäktäp oquğuçiliri şair iҗadiyitidin şeirlar oqup, sähnilik kšrünüşlärni namayiş qildi. Şairniŋ ana jut, vätän, yeza hayati, dehan ämgigi vä Ösäk däriyasi mavzusiğa yezilğan şeirliri käç mehmanliriniŋ zor alqişiğa bšländi.
Käç davamida şairniŋ äsärlirini ipadilik oquğan oquğuçilar Pähriy yarliq vä maddiy soğilar bilän mukapatlandi. Şundaqla bu käçni uyuşturuşqa paal qatnaşqan uyğur tili vä ädäbiyati päniniŋ muällimliri Büvinur Üsänova, Riyazät Mäŋsürova, Gülmira Bähniyazova, Gülzarim Şäripova vä mäzkür qurlarniŋ muällipiniŋ ämgigi alahidä tilğa elinip, ularmu soğisiz qalmidi. Mäktäp oquğuçiliridin tärkip tapqan «Yasmin» ussulçilar topiniŋ orunlişidiki milliy vä zamaniviy ussulliri käçni tehimu җanlandurdi.
Sšyümlük şairimiz Helil hämraev – iҗadiyät beğida 40 jildin oşuq qäläm tävrätkän namayändilärniŋ biri. Uniŋ ismi jürigimizdä mäŋgü saqlinidu.
Zulfira hAŞİROVA, Uyğur tili vä ädäbiyati pänliri birläşmisiniŋ yetäkçisi.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.


text:
Ukraina qırımtatarlarğa bergen tamır halqı statusı – Qırımnıñ Ukraina nezaretine qaytarılmasına yol bere bile. Bu aqta Ukraina Haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Tamır halqları meseleleri boyunca Daimiy forumınıñ 15-ci sessiyasında ilân etti.
«Qırımnıñ işğalden azat etilmesinden soñ tamır halqı, öz-özüni idare etüv aqqı ömürge keçirilse, Qırımda Ukrainanıñ imayecisi olacaqtır», – dep bildire Haber nazirliginiñ matbuat hızmeti Emine Cepparnıñ sözlerini.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda tamır halqına nisbeten «bütün seviyelerde, tilden başlap beden zorbalıqlarına qadar, yoq etüv siyaseti» saylandı.
BMT Forumınıñ 15-ci sessiyası mayıs 20-ge qadar devam etecek. Er sene dünya tamır halqlarınıñ temsilcileri BMT sessiyasında toplaşıp, öz halqlarınıñ meselelerini muzakere etip, olarnıñ çezüv yollarını qıdıra. Bu sene merasim «Tamır halqları: dava, barışıq ve qararlar» şiarınen keçirile.
Ukraina Haber nazirliginiñ beyanatında qayd etilgenine köre, qırımtatarlar Forumda qırımtatar halqınıñ temsilci organı Meclis tarafından temsil etile. Eyet terkibine Eskender Bariyev, Ayla Bakkalı ve Aslan Ömer Qırımlı – Nyu-Yorkta Meclis temsilcileri kirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye nezareti altındaki Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesi adliyeci Emil Kurbedinovnıñ taqiqat orğanlarına 2016 senesi hırsızlanğan qırımtatar faali Ervin İbragimovnen alâqalı soravı boyunca bergen şikâyetini red etüv aqqındaki qararına qol tuttı.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, adliyeci Emil Kurbedinov taqiqat butün muracaat ve soratuvlarnı közde ardı etip, yalıñız mahkemede cevap bergenine diqqat çekti.
«Uquqqorçalama organları ile aramızdaki munasebetler bayağı kergin. Soratuv yollağanımda – cevap bermeyler, mahkemege bergenimde – aman er şeyni taqdim eteler. Mahkemeci Mojelyanskiy eki aydan soñ cevaplar mahkemege ketirilgenini esapqa alıp, demek menim şikâyetrlerimni tatmin etmek kerekmey dep qarar berdi. Bu cevaplar tamam mahkemeden evel azırlanğanından eminim», – dep ayttı adliyeci.
Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimov 2016 senesi mayıs ayında Bağçasarayda belgisiz insanlar tarafından hırsızlandı. Video nezareti kamerası Rusiye yol inspektorları urbasındaki eki kişi İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı mikroavtobusqa çekip kirsetkenini qayd ete.
Qırım uquqimaye gruppası bu hızrsızlıqqa rusiyeli akimiyet ya da paramillitar gruppalarnıñ alâqası bar olğanını iddia ete.


text:
Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev bazarertesi künü Qırımğa kele, mında Ulu Vatan cenki veteranları ile körüşecek ve Sovet arbiyleri abidesine gülçemberlerni qoyuv tedbirinde iştirak etecektir.
Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, baş nazir muşavere keçirmek, Aqmescitte köy hocalığı şirketlerinden birini ziyaret etmek, Federal migratsion hızmetiniñ idaresini teşkermek niyetindedir.
Medvedev ile muşaverede Rusiye birinci baş nazir muavini İgor Şuvalov, Rusiye baş nazir muavinleri Dmitriy Kozak, Olga Golodets, Arkadiy Dvorkoviç, Sergey Prihodko, Aleksandr Hloponin, Qırımda daimiy temsilci Oleg Belaventsev, Qırım işleri boyunca nazir Oleg Savelyev, Rusiye Kommunikatsiya ve bağ Nazirliginiñ başı Nikolay Nikiforov, Qırım başı Sergey Aksenov ve Aqyar valisi Sergey Menâylo iştirak etecek.
Evel Aksönov aytqanı kibi, Medvedevniñ Qırımğa aprel 27 künü ziyareti vaqtında bir sıra programmanıñ maliye destegi muzakere etilecek.