text:
Qoşma Ştatlarında Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda S-400 ava mudafaası zenit-raketa kompleksiniñ yerleştirilmesine menfiy qıymet keseler. Bunı AQŞ ordusı Avropadaki komandanlığınıñ yüksek seviyeli memurı, özüni tanıtmayıp, söyledi, dep bildire Reuters.
Agentlik: «Bu fenadır, bunıñ soñu hayır olmaz. Biz, elbette, buña ve bunıñ Qara deñizniñ telükesizligi noqtai-nazarından ne manağa kelgenine diqqat etemiz», – dep, AQŞ yüksek seviyeli zabitiniñ sözlerini naqil ete.
Memur, Qırımda S-400 sistemleriniñ yerleştirilmesine «qiymet kesmek qıyın», dep qayd etti. Buña rağmen o, bu soy ava mudafaası vastaları yarımadada Rusiyeniñ arbiy potentsialını quvetlendire, dep tüşüne.
Zabit: «Niyet olsa, bu Qara deñizniñ biraz daa ziyede yerini qorçalamağa, ya da andan ücüm etmege imkân bere… Biz buña, olarda (Rusiyede – QA) arbiy quvet qullanmaq iradesi olğanınıñ daa bir delili olaraq baqamız», – dep bildirdi.
Yanvarniñ 13-nde S-400 «Triumf» ava mudafaası zenit-raketa kompleksleri Aqyardaki Fiolent burnunda «arbiy nevbetke turdılar».
Daa evel Kremlde, S-400 zenit-raketa sistemleriniñ «Rusiye-Ukraina sıñırında provakatsiyaları»nıñ ögüni almaq içün Qırımda yerleştirilgenlerini añlattılar.
Kyivde, Qırımnıñ ilhaqından soñ andaki Rusiyeniñ arbiy mevcüdiyetiniñ arttırılmasına defalarca tecavuziy areket dediler. Ğarp devletleri de, Rusiye tarafından yarımadada arbiy talimlerniñ ötkerilmesi munasebetinen raatsız olğanlarını bildirdiler.
Rusiye, onıñ daa evelki S-300PM kompleksiniñ modifikatsiyası olğan S-400 zenit-raketa kompleksiniñ atış menzili 400 kilometr olğanını ve o, bir kereden 80-ge yaqın nişannı közete bilgenini iddia ete. Rusiye Suriyeniñ ğarbında böyle sistemni daa 2015 senesiniñ soñunda Türkiye uçağı Türkiye-Suriye sıñırında Rusiy uçağını atıp yıqqanda yerleştirdi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
Ukraina haber siyaseti nazirligi «SES ASTRA AB» (İsveçiya) adlı satellit yayınlama hızmeti boyunca şirketke «Atlant - SV» niñ olğan borc mecburiyetiniñ vaqıtını biraz uzatmaq ve uyduda ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınlamasını qaldırmaq ricası ile mektüp yollamaq niyetinde.
Bu aqta ukrain nazirliginiñ arizasında bildirile.
Matbuat hızmeti bergen malümatlarğa binaen, peyda olğan borclar sebebinden ATR telekanalınıñ uyduda yayınlaması toqtatıla bile.
«Nazirlik ATRge olğan qol tutuvını ilân ete ve er kesni, «SES ASTRA AB»(İsveçiya) şirketini de qırımtatar telekanalınıñ qapatılmasına ketire bilecek qarar ve areketlerden saqınmağa ve izin bermemege çağıra»- dep yazıla mesacda.
Bunıñnen bir sırada nazirlikte qayd eteler ki, ATRniñ borcları belki de Ukraina devlet bücetinden ödenecek.
«Ukraina haber siyaseti nazirligi ATR telekanalınıñ borclarını qapatmaq kibi mevzunı eñ yaqın toplaşuvda muzakere etmek ve qarar almaq niyetinde. İhtimal alda, borcnı qapatmaq içün, devlet bücetinde Qırım probleminiñ çezilmesine ayırılğan para işletilecek.»- dep añlatıla arizada.
Bunıñnen bir sırada, nazirlikte hatırlatqanları kibi, 2016 senesi içün, Ukraina devlet bücetinde qırımtatar milliy meclisiniñ temin etilüvine 60 mln. grn ayırıldı, onıñ bir qısmını da qırımtatar matbuat vastalarına tarqatmağa planlaştırıla.
Keçenlerde ATR qırımtatar telekanalı maliyeviy yardım aqqında muracaat yerleştirdi.
Aprel 1 kününden başlap ATR rus litsenziyasını alıp olamağanı içün, yarımadada öz muqayese yayınlamasını toqtattı. Soñra ATR telekanalı öz işini qıtalı Ukrainadan ğayrıdan başladı.
Telekanalnıñ saibi Lenur İslâmov şimdiki vaqıtta Ukrainada yaşamaqta ve sentâbr 20 künü başlağan bugünki künge qadar Qırım qamaçavı boyunca grajdanlıq aktsiyasında baş teşebbüsçilerden biri olmaqta.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi»kibi baqa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda koronavirus yuqunçı tarqalğanına baqmadan, azıq bazarları qapatılmaycaq, yarmalıqlar ise ileride de keçirilecek. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bazar ve yarmalıqlar fiyat siyasetini tertiplemek içün semereli bir alet ola, aynı vaqıtta, yarmalıq tedbirleriniñ keçirilüvinen bağlı ilâve tedbirler kirsetilmeli: ticaret çadırlarını telükesiz mesafege qoymaq içün normativ mesafeni yazmaq kerek.
Aksenovnıñ qayd etkenine köre, ticaret ve hızmet müessiseleri içün ticaret obyektleri yanında vatandaşlarnıñ toplanmaması boyunca tevsiyeler berildi, vatandaşlarğa ise sırada bir-birinden eñ az eki metr mesafede turmağa tevsiye etile.
«Bundan ğayrı, azıq olmağan ilk ihtiyac mallarınıñ cedveli tüzetilecek, anda ev ve köy hocalıq ayvanları içün yem kirsetilecek, karantin vaqtına veterinar aphaneleri qapatılmaycaq. Qırımda qurucılıq obyektleri içün qum ve köşeli çaqıl işlep çıqarğan müessiseler de sıñırlav cedvelinden çıqarılacaq», – dep yazdı Aksenov Facebook saifesinde.
Onıñ bildirgenine köre, karantin vaqtına qapatılacaq obyektler sırasına lombard, kredit kassaları, mikrokredit teşkilâtlarnıñ ofisleri, içki satqan tükânlar, insanlar özleri maşinalarnı yuvğan yerlerden («Moy sam») ğayrı, bütün maşina yuvucıları kirsetildi.
Hatırlatamız, cumaertesi künü, martnıñ 28-nde, Yaltada yarmalıq yapıldı ve ziyaretçileriniñ çoqusı koronavirus boyunca risk gruppasından edi.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, martnıñ 29-ı sabasına qadar Qırımda yañı koronavirus hastaları qayd etilmedi. Qırımda koronavirus yuqunçı sebebinden 2620 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2548-i evde dinamik tibbiy közetüv altında qala.
Hatırlatamız, 2020 senesi martnıñ 28-ne qadar Qırım yarımadasında 20 koronavirus hastası qayd etildi: 15 – Qırımda ve 5 – Aqyarda.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskayanıñ bildirgenine köre, Qırımda martnıñ 27-nde saba yedi yañı koronavirus hastası qayd etildi. Böylece hastalanğanlarnıñ sayısı 14 oldı.
Koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün işğal etilgen Qırım ve Aqyarda «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi ilân etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Türkiye Mudafaa naziri Hulusi Akar Kyivge kerçekleştirgen resmiy ziyareti çerçivesinde qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevnen ve Türkiye Cumhuriyeti ile parlamentlerara bağlar gruppasınıñ reisdeşi Rustem Umerovnen körüşti. Körüşüv vaqtında Türkiye nazirine işğal etilgen Qırımda insan aqları bozulğanını tarif etkenler. Bu aqta Umerov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, körüşüvde Ukrainadaki siyasiy vaziyet aqqında da aytıldı. «Türkiye mudafaa nazirine işğal etilgen Qırımda olıp keçken soñki adise-vaqialar, hususan tintüv ve yañı apiske aluvlar aqqında tarif ettik. Bugünki künde 120-den çoq qırımtatarı Qırım ve Rusiye apishanelerinde buluna. Bu malümatnı Tış işler nazirligi (Ukraina Tış işler nazirligi – QA) vastasınen Türkiye elçihanesine bergen edik», – dep qayd etti Umerov.
Onıñ malümatına köre, Türkiye eyyeti alğan malümatnı Tış işler nazirliginen muzakere etecek ve bunı Türkiye reberligine yetkizecek, dep vade etti. Umerov, körüşüvde infrastruktura leyhaları da muzakere etildi – Kyivde Cuma Cami kompleksi ve vaqtınca işğal etilgen Qırımdan köçip kelgenler içün mesken qurucılığı.
«Ümüt etemiz ki, memleketlerimiz arbiy-tehnik saada işbirligi yapacaq, çünki Türkiye Qara deñizde küçlü bir ortaq ola, Ukraina telükesizligi içün bizim eyi dostane munasebetlerde», – dedi Umerov.
İyülniñ 7-nde saba erte qırımlılarnıñ evlerinde tintüvler keçirildi: Emil Ziyadinov, İsmet İbragimov, Alim Sufyanov, Seyran Hayretdinov, Aleksandr Sizikov, Vadim Bektemirov, Zekirya Muratov ve Aluştada Dilâver Memetov. Memetov tintüv vaqtında evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler, dep bildire «Qırım birdemliginiñ» faalleri.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi beyanatını derc etip, «qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı qanunsız tintüvler ve tutuvlarnen bağlı narazılığını» bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Boş vaqtım çoq olğanını endi yazğan edim. Uzun yıllar devamında ocalıq faaliyetim tesir ete: ilmiy edebiyatnıñ ögrenüvi, lektsiyalarnıñ azırlanuvı ve ilâhre, ilâhre.. Men ve başqaları tüşken vaziyet aqqında tüşüngende, birinciden talil, soñra neticelerni çıqaracaq oldım.
Demek, men işsiz qaldım, çünki vatanımnı satıp olamadım, çünki Qırımda iş tapalmayım, çünki «başqa devlet» men yaşlarğa menfiy tesir etecegimden saqına.
Men Qırımdan köçip olamayım, çünki param yoq. Ne içün yoq, dep sorarsıñız? Çünki men qapar almadım, aliy oquv yurtunıñ ocası olaraq 900 saat degil, 1100-1200 saat lektsiyalarnı oqudım, qoşma çalışmaq çette tursın, yuquma bile toymadım. Añlaysızmı? Men namuslı bir oca! Yazda daireni kiralıq bermedim, turistik ticaretinde para qazanmadım, bunıñ yerine öz bilgilerimni tamamladım (sertifikatlarnıñ sayısı qarardan ziyade).
Raatlıq künleri cemaat işinen oğraştım, grajdanlıq cemiyetiniñ peyda etilmesi üzerinde çalıştım, amma, bu iş içün, memurlar unvan, medal ve nişanlar qazandılar. Faqat, olar maña hainlik yaptılar, men ve «talebelerim» ise, küreşmege devam etemiz. Amma! Olarnıñ işi beş! Menim ise, yaramay.
Men er şeyni doğru yaptımmı? Men bellesem, e! Menim kibi insanlarğa nisbetem, menim devletim doğru davranamı? Men bellesem, yoq!
Aytıñız baqayım, qırımlılar başqa şorbacığa qullar kibi berilgende, olarğa ne teklif ettiler? Men 52 yaşındam, Qırımda doğdım, menim doğum aqqkında şeadetnamemde yazılar ukrain tilinde, 35 yıl devamında men başta Ukrain sovet cumhuriyeti, soñra Ukrainağa bergi tölegen edim. Ordu, militsiya, devlet memurları, tasil, sağlıq saqlav saası içün bergi berdim.
Ne içün men şimdi küçsiz qalıp, öz daire, maşinamı istegenim kibi qullanıp olamayım, eñ esas aqsız alda qaldım? Ne içün şimdi tilenci kibi yürmege mecbur qaldım, daa bir kere tekrarlayım, iç bir vaqıt bergilerden vazgeçmedim. Menim kibi Qırım sakinleri içün ne yapıldı? «Rusiye pasportlarnı alıñız, biz er kesni afu etermiz, emiş». Men afu etilmesini istemeyim, çünki iç bir kimsege hainlik yapmadım.
Biz yarım yıl içinde devletimizden qanunlarnı, uquqiy yardım bekledik. Mına, qanunlar çıqtı! Ukrainanıñ «Qırımda serbest iqtisadiy saası aqqında» qanunı! Şu qanun ile Qırımnıñ işğalini tanıdılar, desek yañlış olmaz!
İşte, oturıp tüşünem. Şu qanunda mülkniñ aitligini kefil etken maddelerni tapamadım. Men mülkümni qaldırıp ketsem, devlet tazminatını bermege azırmı? Aqıllı deputatlar mülkümni satın almağa ya da Ukrainada bu kibi ev, maşinanı ayırmağa azırlarmı? Çoq şey teklif ete bilem! Amma, bir netice çıqara bilem - Ukrainanıñ merkeziy akimiyeti Qırımnı tek bir territoriya olaraq körip, mında yaşağan Adamlarnı körmey!
Bu qanundan soñ, coyacaq şeyim qalmadı. Onıñ içün reklamada aytılğanı kibi - demek, sizge ketemiz!
Valentina Potapova, oca, teşebbüsçi, Yaltalı bloger
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Dekabr 9-da Tataristan Cumhuriyetiniñ paytahtında Qazan kremliniñ sergi zallarında qırımtatarlarnıñ ananeleri, urf-adetleri ve tarihına dair sergi açılacaq. Bunı Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ müdiri Elmira Ablâlimova Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Serginiñ adı «Qırım defineleridir», – dedi müdir. – Sergide urf-adet ve tarihnen bağlı müzey eksponatları ve qırımtatar halqınıñ quyum sanatını aks ettirgen şeyler numayış etilecek». Sergi 2015 senesi fevral ayına qadar devam etecek.
Al-azırda Qazan kremlinde türk aleminiñ maarifçisi İsmail Gasprinskiyge bağışlanğan sergi açıq. Sergide Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruq fondları, Qazan müzeyleriniñ eksponatları taqdim etilgen. 2014 senesi UNESCO tarafından İsmail Gasprinskiyniñ yılı olaraq ilân etildi.


text:
Yanvar 10 künü, cumaertesi, «QHA» bildirgeni kibi, işğal etilgen Qırımda belli ekim-urolog, tibbiy ilimler namzeti, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ vekili İsa Cemilev yürek tutuşqanından sebep vefat etti.
«İsa Cemilev Semaşko adına Cumhuriyet klinik hastahanesinde çalışa edi. Tecribeli mütehassıs olaraq belli edi, oña yalıñız urologiya saasında degil de, tibbiyetniñ diger sualleri boyunca da mesleat almaq içün muracaat ete ediler», – denile beyanatta.
İsa Cemilevniñ cenazesi yanvar 11 künü, saat 14.00, Aqmescit, Beloye-2, Dunayskiy,11 adresi boyunca keçirilecek.
İsa Cemilev 1959 senesi mart 10 künü doğdı. Andican Devlet Tibbiy Universitetiniñ mezunı oldı. 1993 senesi Baku şeerinde namzetlik işini qorçaladı ve mart 10-da, öz doğğan kününde, Qırımğa qayttı.
1993 senesinden itibaren Semaşko adına Cumhuriyet klinik hastahanesiniñ Urologiya bölüginde çalışa edi. Evli olıp, dört balanı terbiyeley edi.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımnıñ sabıq deputatlarınıñ işlerini baqacaq mahkemelerni aydınlattı. Remzi İlyasovnıñ davası Solomenskiy rayon mahkemesinde, Vladimir Klıçnikovnıñ davası ise Dneprovskiy rayon mahkemesinde baqılacaqtır.
«Hatırlatamız, diger sabıq deputatlar Sergey Tsekov, Grigoriy İoffe, Anatoliy Zaiçenko, Sergey Şuvaynikov, Yefim Fiks ve Edim Gafarovnıñ işleri şeerniñ Desnânskiy rayon mahkemesinde baqılacaq. Konstantin Baharevniñ işi Podol rayon mahkemesinde baqılacaq. Vitaliy Nahlupin ve Svetlana Savçenkonıñ işleri 2017 senesi yanvar 10 kününe qaldırıldı», – dep bildire prokuratura.
Cinaiy işlerniñ taqiqatı devamında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «2014 senesi mart ayında Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ bu deputatları Qırım işğaline yardım etkenini ve qoltutqanını isbatlağan» deliller taptı.
2016 senesi dekabr ayınıñ soñunda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası mahkemeden aldın taqiqatnı yekünlep, Qırımnıñ sabıq deputatlarına qarşı çıqarılğan qabaat qararlarını mahkemege yolladı. Sergey Tsekov, Svetlana Savçenko, Konstantin Baharev, Edip Gafarov, Anatoliy Zaiçenko, Remzi İlyasov, Grigoriy İoffe, Vladimir Klıçnikov, Vitaliy Nahlupin, Yefim Fiks, Sergey Şuvaynikov Ukraina Ceza kodeksiniñ 111-inci maddesiniñ 1-inci qısmındaki (devlet hainligi) cinayet işlemesi ile qabaatlana.


text:
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov dedi ki, Qırımda sürgün olunğan grajdanlar aprel 1-den itibaren topraq damartılarını alacaqlar. Bunı yanvar 9-da Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildirdi.
«Devlet ya da belediye mülkinde olğan topraq damartılarınıñ berilmesi ve bazı topraq meseleleri aqqında» Qırım Cumhuriyetiniñ qanunı ve Rusiye Fderatsiyası prezidentiniñ sürgün olunğan halqlarnıñ reabilitatsiyası aqqında buyruğı altında qalğan qırımlılar aprel 1-den itibaren topraq damartılarını alacaq», – aytıla beyanatta.
Aksönovnıñ aytqanına köre, fevral 1-den itibaren Qırımnıñ yerli idare organları vesiqalarnı qabul etecekler.
«Aprel 1-ne qadar yerli akimiyet organları qanun ve prezidentniñ vatandaşlarnıñ reabilitatsiyası aqqında buyruğına ait adamlarğa berilecek topraq damartılarınınıñ cedvelini tizmeli. Aprel 1-de topraq berilecek. Topraq damartılarınıñ cedveli elektron şeklinde de tizilecek. Bu sene devamında bizler işbu qanunnı yerine ketirmek kerekmiz», – dep ayttı Sergey Aksönov.
Onıñ bildirgenine köre, qanunğa köre 300 biñ qırımlı topraq saib iola bile, lâkin «bu raqam tüzetilecek».
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
İlhaq etilgen yarımadanıñ ukümeti qırımtatarlarnı öyle de qolğa alıştırıp olamadı, Rusiyeniñ nizamına boyun etmege mecbur etalmadı. Şimdi endi tamır halqqa, onda «Rusiyeniñki» Qırımda iç bir aqqı olmaycağını bildirdiler.
Qırımnıñ Rusiye cemiyet palatası, bölgeniñ ukümeti ve «Qırım federal universiteti»niñ iştiraki ile milletlerara munasebetlerge bağışlanğan «tögerek masa»nı keçirdi. Körüşüvniñ neticesinde, sanki yarımadada milliy siyaset «tüzetilmekni talap ete», dep bildirildi. Cemiyet palatasınıñ başlığı Grigoriy İoffe qırımtatarlarnı qomşu Rusiyede keçken prezident saylavına yaramay kelgenlerinde qabaatladı. Bu sebepten o, qırımtatar halqınıñ «umumiy esas» boyunca – kvotalar ve imtiyazlarsız yaşamaq kerek olğanından emin. Qırımtatarlarda hususiy bir statusnıñ olmağanı aqqında İoffe efendi acizane söylemedi.
«Prezident saylavı bir sıñır sızığı oldı. Ondan soñ, problemağa Ukrainanıñki Qırım içün ananeviy olğan yanaşuvlar, Rusiye kerçegi şaraitinde ciddiy bir deñişmeler yapılmasına muhtaclar. Qırımda milliy siyaset saasındaki vaziyetniñ talili ve muim bir bölükniñ yañıdan baqılması kerek», – dedi o. İoffeniñ fikrine köre, evelden bölgede milliy siyaset bir tarihiy vaqia – «totalitar sovet rejiminiñ insaniyetsiz yüzüni köstergen» bir çoq halqnıñ sürgün etilmesi üzerinde qurula edi. O, ukümetniñ «evelden sürgün etilgen halqlar» añlamına munasebetini ğayrıdan baqıp çıqmaq, ıstılalar meselesini bir tertipke ketirmek ve «evelden sürgün etigenler» ile qırımtatarlar arasında musaviylik işaretini qoymamaqnı teklif etti. İoffeniñ zan etkenine köre, «evelden sürgün etilgen»ni Qırımdan quvulğanlar ve olarnıñ sürgünlik yerlerinde doğğan balalarına qarşı qullanmaq kerek. O, genç qırımtatarlar «evelden sürgün etilgen» adı ile «tamğanı taşımaq» istemegenlerinden emin.
Muşaverede seslendirilgen «ekspertlerniñ hulâsaları»na köre, qırımtatarlarnıñ iştirak seviyesi 29%-ni teşkil etti, lâkin köstergiçler bölgeden bölgege deñişe. Eñ çoq qırımtatar yaşağan Qarasuvbazar rayonında saylav bölüklerine qırımtatarlarnıñ qararnen 13,2%-i; İslâm-Terek (Kirovskoye) rayonında – 23,6%-i keldi. Aqmescit (18,7%) ve 2,4 biñ qırımtatardan saylavğa tap 100 kişi (4,1%) kelgen Canköyde de kelüv seviyesi alçaq edi. Qurman (Krasnogvardeyskoye) rayonında qırımtatarlarnıñ umumiy sayısından 9,8%-i, Seyitler (Nijnegorskiy) rayonında – 16,6%-i saylav bölüklerine keldi. Canköy ve Bağçasaray rayonlarında köstergiçler biraz daa yüksek – munasip şekilde 20,6% ve 21,6% edi. Tekrarlaymız ki, bu yerde «tögerek masa»nı teşkil etkenler tarafından taqdim etilgen malümat aqqında söz yürsetile.
Qırımtatarlarnıñ «milliy-medeniy muhtariyeti» adınen bilingen teşkilâtnıñ başlığı Eyvaz Umerov alçaq iştirak etüv seviyesi aqqında tezisni yalanlamaq istedi, lâkin onıñ sözlerini tez kestirdiler. Yani, «raqamlar aqqında ne qadar davalaşsañ davalaş, qırımtatarlarnıñ ekseriyetiniñ saylavğa kelmegeni bir aqiqattır» manada söylediler. Ondan soñ munaqaşağa eki yerli tarihçı davet etildi: Oleg Romanko ve Tavridanıñ merkeziy muzeyi mudiri Andrey Malgin. Tarihiy faktlarnı bozup köstergeni sebebinden defalarca tenqit etilgen Romanko, Qırımda Ekinci cian cenki vaqtındaki kollaboratsionizm mevzusını bastırıp qoyalar, dep bildirdi. Bunıñnen birlikte, qırımtatarlar aqqında aytılğanı közde tutula edi. Muzey direktorı Malgin, daa da qaçamaqlı ifadeler qullandı, yani nahoş, lâkin muim olğan milliy meseleni muzakere etmege vaqıt keldi, dedi.
Qırımtatarlarğa, olar «hainlerniñ nesilleri» olğanlarına ustalıqnen işaret ettiler
Demagogiyanı çetke taşlasaq, «tögerek masa»da bulunğan qırımtatarlarğa, olar «hainlerniñ nesilleri» olğanlarına ustalıqnen işaret ettiler. Vaziyetniñ masqaralığı şunda ki, kollaborantlarnıñ toplaşuvında, tamır halqqa qarşı menfiy kinayeler qullanılıp, sovet-alman cenki yıllarındaki kollaboratsionizm mevzusında munaqaşalar yapıla edi. Qırımtatarlarnıñ açıq bir diskriminatsiyası yapıla. Bu sefer işlegen ayıpları, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ saylavına kelmegenleridir. Şimdi endi Qırım ukümeti, bölgede «milliy siyaset»niñ tam bir muvafaqiyetsizligi içün «ayıplı» tayin etileceklerini qıdıra. İbare mahsus tırnaçıqlar içine alındı, çünki ilhaq etilgen yarımadada milliy siyaset degende qırımtatarlar ve ukrainlerniñ qolğa alıştırılmalarını közde tutalar. 2014 senesiniñ küzünden başlap, Kreml ve regional ukümet tamır halqtan, açıqtan bildirilgen ilhaq ile razılıqnı talap ete edi. Prezident saylavı, qırımtatarlar içindeki esas kütlesiniñ, Rusiyenıñ nizamını qabul etmegenini nevbetteki kere kösterdi.
Kontekstke köre, içine Eyvaz Umerov kirgen, Devlet Duması deputatı Ruslan Balbekniñ taqımını «ayıplı» ilân ettiler. Qırımtatarlarnıñ ruslaştırılması boyunca esas işni tamam olar yapa edi. Prezident saylavından daa evel Eyvaz Umerov, qırımtatarlarnıñ 50%-inden ziyadesiniñ saylav bölüklerine kelmege azır olğanlarını bildire edi. Onıñ tahmini kerçek olıp çıqmadı. Aynı zamanda saylav kününde Ruslan Balbek jurnalistlerge tamır halqı arasında iştirak seviyesiniñ 40%-ni aşqanını ve kelgenlerniñ 91%-i Vladimir Putinge rey bergenini bildirgen edi. «Tögerek masa»da o, yoq edi. Tedbirden soñ Ağda Ruslan Balbekniñ izaatı peyda oldı, lâkin o, diger bir muim mevzu ile alâqalı edi: Devlet Dumasınıñ deputatı, Rusiye balalarınıñ qum meydançığında üstlerinde AQŞnıñ simvolikası olğan oyunçıqlarnen oynağanlarına açuvlandı.
Saylavğa kelmeme meselesi – buz dağınıñ yalıñız üst qısmıdır. Maalliy rehberler qırımtatarlarnen umumen esaplaşa. Ukraina zamanında olarğa qanunlar ve Anayasa keder etken olsalar, şimdi endi iç bir mania yoq. Grigoriy İoffe teşkerilgen tehnologiyanı qullandı: qırımtatarlar sırasından yerli memurlar ve «ekspertler» çağırılğan «tögerek masa»nı teşkil etti. Ondan soñ olarnı bir-birine usturdılar. Bu sefer milliy meseleler boyunca mutehassıslar sıfatında Malgin ve Romanko iştirak ettiler. Keçken sefer, Grigoriy İoffege qırımtatar tili aqqında qanun leyhasını batırmağ kerek olğanda, «ekspert» rolüni diger erbaplar vekili – tip universitetiniñ dotsenti Viktor Harabuga icra ete edi. O, Qırımda «tamır halq» yoq, dedi. Demek ki, qırımtatar tilinde mecburiy oqutuvnıñ kirsetilmesiniñ manası yoq.
Cinayetkâr 1944 senesi sürgüniniñ nevbetteki yıllığı arfesinde yerli akimiyet tamır halqqa, «Rusiyeniñki» Qırımda onda iç bir aqqı olmağanını hatırlatmaq qararına keldi. Rusiye qanunlarında qayd etilgen aqlar bile yoq. Tendentsiyalar pek telükeli. Kelecek sefer qırımtatarlarğa: «Siz saylavğa barmadıñız. Şeyleriñizni toplañız da, def oluñız», – dep ilân etilmeycegine kimse kefalet beremez.
Sergey Stelmah, Qırım siyasiy közeticisi (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, muarririyetniñ fikrini er vaqıt aks etmey bileler


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ öldürüvde qabaatlanğan oğlu Hayserge mahkeme ükümi çıqarılmadı. Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi iyün 10-ğa qadar teneffüsni ilân etti.
Bunı Hayser Cemilevniñ adliyecisi Nikolay Polozov bildire.
Onıñ malümatına köre, mahkemede qabaat tarafı Hayserni 5 yıl ve 6 ayğa qadar azatlıqtan marum qaldırmağa rica etti.
«Müimi şu ki, diqqatsızlıqtan yapılğan öldürüv afu etile, Cemilev 2 yıldan ziyade apiste yata, bu da sayıla», – dep qayd etti adliyecisi.
İyün 2 künü Krasnodar mahkemesinde mahkemeci olmağanlar maqsatlı öldürüvde qabaatlanğan Hayser Cemilevni aqladılar. Ömür cezasını belgilegen öldürüv qabaatı lâğu etildi. Cemilevniñ imayesi qarardan memnün qaldı.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı. Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.
Hayser Cemilev qabaatını tanımay. Adliyecisi öldürüv diqqasızlıqtan sebep olğanını bildire. Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/04-10
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
İvan Strod (10.04.1894, Lütsin öyäze administrativ üzäge Lütsin qalası, Vitebsk gubernası, / Rusiä İmperiäse - 4.02.1938, Mäskäw, RSFSR, / SSRB) — sovet ğäskär başlığı.
Poläk näselle xärbi feldşer ğailäsendä tua, anası – latış.
Berençe bötendönya suğışı, soñraq Qızıl Ğäskär saflarında Rusiä watandaşlar suğışında qatnaşa.
Säyäsi zolım qorbanı.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Mayıs 23-te, kündüz, Rusiye GİBDDsi (Devlet yol areketiniñ telükesizligi inspektsiyası – QA) uniformasını kiygen belli olmağan şahıslar Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatı Asan Egizni alıp qaçtılar. Bu adise, Aqmescit yanındaki Colman (Pionerskoye) civarında olıp keçti. Alıp qaçuv aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov haber berdi. Daa soñra aynı şu künniñ aqşamında «Qırım birdemligi» alıp qaçılğannıñ Aqmescit rayonında tapılğanını bildirdi.
Bundan aman soñra advokat Ayder Azamatov ve Asannıñ ağası Abdurahman Egiz onı hastahanege alıp kettiler. Tezden Asan Egiz jurnalistlerge, bütün oña qarşı yapılğanınıñ, daa bir qırımtatarlarnı qorqutuv aktı olğanını bildirdi. Bundan evel o, kimseniñ tarafından qorqutılmadı. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından açıq menbalarda Qurultay delegatınıñ alıp qaçılmasına dair izaatlar berilmedi.
Asan Egiz özü, Qırım.Aqiqat Radiosı içün bergen izaatta alıp qaçılğanınıñ tafsilâtları ile paylaşa.
– Bir qaç kişi yaqaladı, qayırdı, maşinağa kirsetti, başıma çuval keçirdiler. Qollarımnı arqama qayırıp, buğavlar taqtılar. Bir qaç kere bedenime urdılar. Tabanğa yüzüqoyun yatqızdılar. Bundan soñ qararnen bir saat, aydavcınıñ aydav usulından añlağanıma köre, trassa boyunca kettik. Bir qaç kere topraq yoluna çıqtıq, şeerde oldıq, soñ şeer tışına çıqtıq. Maşina bir qaç kere toqtadı. Yük bölügini aça, bir şeyler yükley ve boşata ediler. Ondan soñ kene topraq yolğa çıqıp, orman yolağına kirdik. O yerde meni maşinadan çıqardı, qollarımdan buğavlarnı alıp taşladı, yerge yüzüqoyun yatqızdı, 200-gece saymaq kerek dedi ve kettiler. Men evelden bu yerde olmadım. Esas yolğa çıqtım, cemaat naqliyatına minip Aqmescitkece keldim, anda ise taksinen aqrabalarıma bardım.
Asan Egiz ne maqsatnen alıp qaçılğanını ve bu adamlar GİBDDniñ kerçek hadimleri edimi, bilmey.
Bugün Qırımda – mutlaq qanunsızlıq ve qanunlarğa sistematik ürmetsizlik vaziyeti bar. Qırımnıñ iç bir sakini özüniñ telükesizlikte olğanını is etmeyAsan Egiz
– Bunıñ kibi diger vaqialarnı köz ögüne alıp, alıp qaçılğanımnı añlay edim, lâkin ne maqsatnen bilmey edim. Alıp qaçqanlar, olarnen laf etmemekni talap ettiler. Olarda GİBDD hadimleriniñ bütün atributları bar edi, lâkin olar kerçekten de böyle hadimler edimi, eminliknen aytamam. Uniforma, tayaq, avtomobil ve ilâhre ile olar yol inspektsiyası hadimleriniñ standart bir ekipajını añdıra ediler. İlk evelâ, biz insannıñ alıp qaçılması aqqında ariza ile polis ve Tahqiqat komitetine muracaat ettik. Umüt etem ki, olar munasip çareler körecek. Qabaatlılarnıñ qıdırılması ve mesüliyetke çekilmesi içün bütün qullanıla bilecek qanuniy usullarnı qıdırmağa devam etecekmiz. Bugün Qırımda – mutlaq qanunsızlıq ve qanunlarğa sistematik ürmetsizlik vaziyeti bar. Qırımnıñ iç bir sakini özüniñ telükesizlikte olğanını is etmey. Hususan, uquqqoruyıcı organlar böyle adiselerge keregi kibi qarşılıq köstermegende.
Jurnalist Taras İbragimov, bunıñ kibi adiselerni talil etip, Qırımda bu usulnen Rusiye FSBsi çalışadır, dep tahmin ete.
Alıp qaçqanlarnıñ maqsatlarından biri tamam bu – qırımtatarlarda bellisizlikten dolayı telâş doğurmaqtırTaras İbragimov
– Asan Egizniñ adisesinde, tapılğanından ğayrı eñ esas şey – onıñ ne içün alıp qaçılğanınıñ öyle de bilinmemesidir. Zanımca, alıp qaçqanlarnıñ maqsatlarından biri tamam bu – qırımtatarlarda bellisizlikten dolayı telâş doğurmaqtır. Olar yürip, böyle bir şey er kerske qarşı yapıla bilir, dep tüşünsinler. Asan Egiz –pek de közge körüngen faaliyetçilerden degil, öz noqtai-nazarını açıqtan bildirmey. Buña oşağan diger adiselerde insanlarnı orman yolağına alıp ketkende, olarğa tahqiqat ile emekdaşlıq yapmaq, çaqmaq ya da «Hizb ut-Tahrir» boyunca işlerde gizli şaat rolüni icra etmek kibi bir şart qoya ediler. Men bunıñ kibi beş adiseni aytıp bermek mümkünim. Doqsan faiz ihtimalı ile bu işnen GİBDD uniformasını kiygen FSB hadimleri oğraşa, dep iddia ete bilirim. Asılında, Asan Egizniñ adisesi, adaletni talap etmek içün yahşı bir fırsattır. Alıp qaçqanlar tsivil urbada degil edi. Böyle olsa, daa qıyın olacaq edi.
Asan Egizniñ advokatı Ayder Azamatov, bu adden aşırı adise Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından, ne de olsa, tahqiq etilecek, dep umüt ete.
– Ekim yalıñız betinde tırnalğan yerlerni taptı ve melem tayin etti. Alıp qaçuv aqqında ariza aynı şu künü berildi. Asannı Tahqiqat komitetinde eki saat qadar sorğuladılar: birisini kördimi, olardan bir de-birini tanıp olurmı. GİBDD uniformasını kiygen kişilerniñ betleri açıq edi, yani telükesizlik strukturalarında böyle adamlar barmı, yoqmı, tayin etmek mümkün. Bilgenim qadar, GİBDDge, hadimleriniñ o vaqıt o yerde ihtimal ile devriye kezmelerine dair bir qaç malümat talabı ile muracaat etildi. Biz şimdilik eminliknen bir şey aytıp olamaymız. Tahqiqatnıñ bütün basamaqlarını birer-birer keçecekmiz. Şimdilik Rusiye telükesizlik hadimleri yapılması kerek olğan bütün adımlarnı yapa ve tahqiqat tedbirlerini keçireler. Baqayıq, bundan soñ ne olacaq.


text:
Kreml kontrolindeki Qırım parlamenti ilhaqnıñ beş yılı munasebetinen 407 biñ rublelik 500 medal yapılmasını sımarladı. Bu aqta Qırım parlamentiniñ spiker muavini Yefim Fiks bildirdi.
«Bu yubiley medali. Martnıñ 15-ne qadar yetiştirmek kerekmiz. Yarışnı «Qırım baariniñ» yıllığına medallerni azırlağan «Goznak» Moskva zavodı yuttı», – dep yaza Fiksniñ aytqanlarını «Krıminform».
Spiker muavininiñ aytqanına köre, qomşu Rusiyeden «musafirler» ve «Qırım referendumınıñ» keçirilüvini teşkil etkenler» medallernen taqdirlenecek.
Parlament qararına binaen, yubiley medali 2019 ve 2020 seneleri berilecek.
Devlet sımarışında aytılğanına köre, medaller baqır ve çinkeden yapılacaq. Olarnen beraber taqdirlevni tasdıqlağan şeadetnameler de berilecek eken.
Medalniñ oñ tarafında yuqarıda «Qırım Rusiyenen beraber» dep yazılacaq. Ortada Qırım parlamenti ögündeki bayraqlarnen erkek ve qadın olacaq, altta – defne pıtaqları. Ters tarafta – «Beş yıl hatırası», ortada grifon resmi, altında «Qırımnıñ Rusiye ile ğayrıdan birleşüvi 2014-2019» yazısı olacaq.
2018 senesi dekabr ayında Rusiye kontrolindeki Qırım parlamenti yarımada ilhaqınıñ beş yılına medalni tesis etti.
Ukrainanıñ Qırımı zapt etilgen soñ Rusiyede arbiy, siyasetçi ve «Qırım samooboronasınıñ» vekilleri «Qırımnıñ qaytarılması» medalinen taqdirlenmege başladı. Anda bu tedbirler 2014 senesi fevralniñ 20-nden 2014 senesi martnıñ 18-ne qadar keçirildi, dep qayd etile.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bisermännär
Bisermännär - udmurtlarnıñ etnografik törkeme.
Udmurt Respublikasınıñ tönyaq-könbatış öleşendä, başlıça, Noqrat quşıldığı Çüpçä yılğası buyında Yukamen, Glazov, Balezin, Yar rayonnarı, Kirov ölkäseneñ Sloboda rayonı territoriäsendä yäşilär. 20 läp awılda bisermännär genä yäşi, 41 toraq punktta öleşçä udmurt, tatar, ruslar da bar. Törki tel üzençäleklären qatnaştırıp, udmurt telendä söyläşälär.
Bisermännär tabını ğädäti qrästiän rizığınnan torğan; it fäqät bäyräm aşı sanalğan. Möselmannar kebek ük, duñğız iten 20 yöz başlarına qädär qullanmağannar, xäzer dä yola ütäw tabınnarına quymasqa tırışalar. Bisermännär fol'klorı yola ütägändä, bäyrämnärdä başqarıla torğan maxsus cırlarnı, äkiät häm tabışmaqlarnı üz eçenä ala. Xalıq bäyrämnäre nigezdä cir eşkärtügä bäyle kalendar' bäyrämnärennän ğibarät. Alarnıñ iñ olısı, möhime bulıp yazğı saban bäyräme «Akayaşka» sanala.
Dingä qaraşları bik üzençälekle, qatlawlı. 18 yözdän başlap xristian dinenä tabınsalar da, elgäredän kilgän mäcüsilek yolaların da ütilär, islam dinen dä xörmät itälär. Här yılnı awılğa mulla kitertep doğa qıldıru, ülem-kitem bulğanda da mulla çaqıru, berençe kötü çıqqan köndä möselman dine ähelenä sädaqa birü (on, yarma h.b.) ğädätkä kergän.
1990 yıllardan başlap xalıqnıñ üz etnik yözen saqlarğa omtılışı köçäyä. 1990 da Ğlazov şähärendä bisermännärneñ matdi häm mädäni üzençälegen, borınğıdan kilgän ğöref-ğädätlären saqlaw häm üsterüne, xalıq sanı isäben alğanda ayırım etnik törkem bularaq terkälüne küzdä totqan milli üzäk - «Bisermän xalqı cämğiäte» oyıştırıla.
1992 yıl iyünendä Udmurtiä Respublikası Yuğarı Sovet Prezidiumı «Bisermän xalqınıñ tarixi isemen qaytaru turında» qarar qabul itä. Bisermännär Rossiä xalıqları isemlegenä kertelä.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Бeлицep B.H. K Boпpocy o пpoиcxoждeHии бecepMяH // Tpyды ИHcTиTyTa эTHorpaфии. 1947. T. 1; TeпляшиHa T.И. Языk бecepMяH. M., 1970.


text:
Büyük depressiya
Büyük depressiya — 1929 senesiniñ küzünde başlanğan ve 1930 seneleriniñ soñlarınace sürgen küçlü bir umumdünya iqtisadiy buhrandır. Büyük depressiya, çeşit devletlerde çeşit hronologik sıñırlarğa saip edi, faqat eñ çoq Ğarbiy Avropa ve Amerika Qoşma Ştatlarına tesir etti.
Aslında, Büyük depressiya, umumcian bir iqtisadiy buhranı olsa da, ıstıla adetince Amerika Qoşma Ştatlarındaki vaziyet içün qullanıla. Büyük depressiya, XX asırnıñ eñ uzun, eñ teren ve eñ global iqtisadiy buhranı oldı ve adetince cian iqtisadiy inkişafınıñ seviyesi ne qadar alçaqça tüşe bileceginiñ bir misali olaraq qullanıla.


text:
Ukraina Tasil ve ilim naziri Ğanna Novosad, Qırım ve Donbass abituriyentlerine Ukrainanıñ tek ayrı-ayrı universitetlerine degil de, bütün oquv yurtlarına kirmege ruhset bermek kerek, dep saya.
"Beş yıldan berli biz, işğal etilgen Donbass ve Qırım abituriyentlerine aliy oquv yurtlarınıñ sıñırlı bir cedveline kiriş imkânını beremiz. Men bellesem, beş yılda bu saylav özüni tüketti, biz bu abituriyetlerge başqace yanaşmalımız", - dedi Novosad Mariuplde Birlik Forumında.
Hususan, nazir, bu abituriyetlerge tek devlet belgilegen universitetler cedveline degil kirmek aqqını bermek kerek, dep saya.
Amma aynı zamanda o, Ukraina nezaret etmegen topraqlardaki abituriyentlerniñ aliy oquv yurtlarına kirmesine azırlav müim bir mesele olıp qala, dep qayd etti.
Soñki eki yıl devamında qırımlılarğa esas Ukrainadaki aliy oquv yurtlarına oqumağa kirmege yardım etken «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ sayısı üç qat arttı, şimdi 35 danesi bar.
Nazirlikniñ malümatına köre, «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ 3 yıllıq işinde bu merkezler vastasınen oqumağa kirgenlerniñ sayısı eki qat arttı: 2016 senesi 153 qırımlı, 2017 senesi 204 qırımlı, 2018 senesi ise 227 insan oldı.
Daa evel Ukraina tasil ve İlim nazirligi Qırım ve Donbass abituriyentleri içün talimat derc etken edi.


text:
Kyivde aq qorçalayıcılar mart 23-de Qırımdaki 43 qaçıruv aqqında esabat berdi. «Krım SOS» cemaat teşkilâtınıñ faalleri 2014 senesi fevral 27 künü ve 2016 senesi dekabr 31 tarihleri arasında işğal etilgen Qırımda qaçırılğan insanlarnı qayd etken vesiqa aqqında matbuat konferentsiyasında tarif etti.
Qırım.Aqiqat aq qorçalayıcılarnıñ matbuat konferentsiyasını canlı köstere.
Esabat müellifleriniñ aytqanına köre, bu müddet içinde Qırımda qaçırılğan 43 insandan 17-si soñra yiberildi, 18 kişi – tapılmadı ve ğayıp sayıla, altısı ölü tapıldı, eki kişi apiste tapılıp, siyasiy sebeplerden mahküm etilgen edi.
Qırım Rusiye tarafından zapt etilgen soñ FSB yarımadada jurnalist, faal, cemaat erbaplarınıñ evlerinde tintüvler keçirip, olarnı yaqalay, qırımtatarlar arasında yaqalavlar çoq oldı. Aq qorçalayıcılar «farqlı fikirlernen küreş» olğanını aytalar.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal altındaki Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, basqılarnı toqtatmağa çağırğan edi.


text:
Ukraina ve çetel sinoptikleri tahminlerine köre, bu aftanıñ soñuna doğru Ukrainanıñ büyük bir qısmında ava suvuycaq ve qar yağacaq. Qış avası martnıñ 17 ve 18-nde keri qaytması beklenile.
«Kene de artktikadan kelgen suvuq kütle basıp başlaycaq ve ava arareti -10...-12 derecegece tüşecek, şimaliy-şarq qısmında ise, -12...-16 derecege qadar tüşecek. Cenübiy-ğarbiy yönelişten ise, bizim musafir olaraq küçlü yağışlar ketirecek tsiklon kelmekte. Şimaliy rüzgârnen cenübiy tsiklon arasındaki çatışma furtunalı yelni kötere. Bu tahminler vaqıtsızdır sayıla ve daa da tafsilâtlı malümat berilecek», – dep tenbiyeley sinoptik Natalya Didenko.
Ayaz afta soñunında bütün Ukrainanı qaplamaycaq dep israr ete Norvegiya meteorologiya institutı. Şimal ve şimaliy-şarqta (mesela, Kyiv ve Harkivte) suvuqlar tatil künlerinden soñ da devam etecek, lâkin cenübiy vilâyetler (Odessa ve qomşu vilâyetlerde) suvuq is etilmeycek esap. Qalğan territoriyalarda meselâ, Dniproda olğanı kibi, ava pek suvumaycaq ve çoq devam etmeycek.
Mart ayınıñ başında Qırımda ava şartları pek deñişken edi. Böylece, ava bozulğanı sebebinden martnıñ 1-nde 17 mesken yeri yani 4 biñge yaqın sakin elektriksiz qalğan edi. «Krımenergo» martnıñ 2-nde yarımadada elektriknen teminlev tiklengeni boyunca esabat bergen edi.
Martnıñ 1-nde küçlü qar yağğanı sebebinden Aqmescit avalimanında 14 uçaq seferi keçiktirilgen edi.


text:
Bağçasaraydaki qadimiy musulman mezarlığınıñ meydanında istiraat yerini yapacaq olalar. Yerli musulmanlar açuvlılar: olar mezarlıqnıñ yerinde qurucılıqnı kemikler üzerine park adlandıralar. Yerli memurlar ise, Bağçasaray sakinleri özleri bu yerniñ abadanlaştırılmasına ses bergenlerini bildireler. Qadimiy mezarlıqnıñ etrafında yüz bergen qavğa aqqında Qırım.Aqiqatnıñ materialında oquñız.
Bu yılnıñ fevral ayında qadimiy Sauskan, daa bir adı Hanlar mezarlığınıñ yerinde qurucılıq teknikası peyda oldı. Bunı körgen qartlar iza almaq içün başta yerli musulman cemiyetiniñ reisine muracaat ettiler. O, bu yerde şeer bağçası qurulacağını bildirdi.
Güya artıq mesele al olunğan, iç bir şey yapmaq mümkün degil ve bu esnasnı toqtatmaq imkânsızdırŞükri Seytumerov
"Güya artıq mesele al olunğan, iç bir şey yapmaq mümkün degil ve bu esnasnı devlet parası celp olunğanı, razılıq vesiqaları alınğanı ve leyhanıñ ekseprt hulâsası olğanı içün toqtatmaq imkânsızdır", - eşitkenlerini dey Bağçasaray sakini Şükri Seytumerov.
Qırımtatarlar teslim olmamaq qararına keldiler ve mektüp yazdılar, onıñ altında 50-den çoq adam imzasını qoydı. Olar mektüpte devam etken topraq işleriniñ ve mezarlıqnıñ qırımtatarlarnıñ dini ve ananelerine zıt kelgen maqsatlar içün qullanmasınıñ toqtatılmasını talap ettiler. Olar bir nushasını Bağçasaraynıñ Rusiye memuriyetine, digerini ise Rusiyeniñ nezaretinde olğan Milliyetlerara munasebeteleri Qırım devlet komitetine yolladılar.
"Bu umumiy qarardır"
Hansaraynıñ yaqınlarında yerleşken Sauskan Bağçasaraydaki eñ büyük musulman mezarlıqlarından biridir. Bağçasaray sarayınıñ birinci müdiri Üsein Bodaninskiy baş taşlarınıñ üzerindeki bazı hronogrammalarnıñ XVI asırıñ evellerine ait olğanını yazsa da, mezarlıqnıñ Bağçasaraynıñ özüniñ temeli qoyulğan az soñra peyda olğanını istisna etmey. 18 asırnıñ soñunda anda defn etmekni toqtattılar.
Qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etken soñ baştaşlarnı mezarlıqtan çıqardılar ve olarnıñ yerine terekler oturttılar. Daa anda tir ve sport meydançığı qoyuldı. Soñra o yararsız vaziyetke keldi.
Bağçasaraylı Seyar Gafarov, evel yerli bücet ve iş adamları sayesinde mezarlıqnıñ meydanını qoralamağa istegenlerini, amma öyle da yapıp olamağanlarını hatırlay.
Gafarov, alınğan muracaatlardan soñra yerli qırımtatarlarnıñ ükümet temsilcileri ile teşkil etilgen körüşüvniñ iştirakçilerinden biri oldı. Gafarov körüşüvden narazı ketti. "Olar, biz bunı (qurucılıqnı - QA) tabi bir şey kibi qabul etkenimizni istey ediler", - dep aytıp bere o.
Bağçasaraynıñ Rusiye memuriyetinde, tam bu yerniñ abadanlaştırılması keçken yılnıñ baarinde muvafıq reyting ses bermesinden soñ saylanğanını bildireler.
"Umumiy qullanuv yeriniñ abadanlaştırılması çerçivesinde bu yerniñ yarıqlandırıluvı, piyadelerniñ ketiş-keliş zonalarınıñ qaldırım taşçıqlar ile abadanlaştırılması ve töşelmesi, bala ve sport meydançıqlarınıñ tiklenilmesi közde tutula. Meydannıñ yeşertüvi içün işler yapılacaq ve yañı terekler oturtılacaq", - dep yazıla Rusiyeniñ nezaretinde olğan Bağçasaray memuriyetiniñ mektübinde.
"Yuqarı meydan evel olğan alğa ketirilecek. Aşağı meydanğa kelgende yerli sakinler ile beraber umumiy qararğa keldik: bu qadimiy mezarlıqnı ebediyleştirecekmiz, belki de anda dürbe ya da daa bir şey qrurarmız. Bu yer öz lâyıq körüşini alması içün bütün tireme divarlarını deñiştirirmiz", - dedp memuriyetniñ başı Dmitriy Skoblikov "Millet" telekanalına.
"Eger er angi ceset ya da baştaş tapılsa, biz elbette ki, şeer reberligine malümat berecekmiz ve işni soñraki koçürme ya da mahkemege qadar toqtatacaqmız", - dedi Crimean Tatars portalına OOO "Stroyprogress" baş müendisi Sergey Fartukov.
Bu mantıqqa zıt kelgen bir şey: kemikler üzerinde istiraat parkıŞükri Seytumerov
Şükri Seytumerov yerli sakinler arasında rey berüv aqqında bilmegeni aqqında aytıp bere. Amma yerli memurlar bu yerde qadimiy mezarlıq olğanını çoqtan bilgenlerini qayd ete.
"Bu mantıqqa zıt kelgen bir şey: kemikler üzerinde istiraat parkı, aqılğa sığmağan şey", - dey o.
Başqa variantlar
Şükri Seytumerov qadimiy mezarlıqnıñ yerindeki şeer bağçasına qarşı olmasınıñ üç sebebini ayttı.
Bu bizim em diniy, em milliy adetlerimizni bozaŞükri Seytumerov
"Birincide, bu bizim keçmişimizdir. Ekincide, bu bizim em diniy, em milliy adetlerimizni boza. Niayet, Hansaray UNESCO cvedvellerinde lâyıq yer tutu bilecek medeniy emiyetke malik obyekt kibi qabul etilgenini hayıtrlayıq. Şunıñ içün Hansaraynıñ mümkün qadar öz etrafında tarihiy müitini saqlap qalması müimdir. Bu mezarlıq ise şu tarihiy müitniñ elementlerinden biridir", - dep añlata o.
Öz nevbetinde, Bağçasaray memuriyetinde, "bu yerniñ hatıra obyekti kibi qabul etilmesine tesir etmeycegini, aynı zamanda bu yerniñ abadanlaştırıluvı öse yatqan nesilniñ diqqatını bu yerniñ tarihiy keçmişine celp etecegini" bildireler.
Keçmişi olmağannıñ ne şimdimi, ne de kelecegi barİlmi Ümerov
"Bağçasaray içün bu "boş topraqlarnıñ" qıymeti ve cazibesi bar, daa yahşısı, ğayrıdan tiklengen qadimiy, tarihiy emiyetke malik olğan hanlar mezaqlıqları. Bu yerlerde zemaneviy park ve şeer bağçalarınıñ yapılması cinayettir. Keçmişi olmağannıñ ne şimdimi, ne de kelecegi bar", - dep ayta Milily Meclis reisinin muavini İlmiy Ümerov.
Onıñ fikrince, şimdiki boş yerde şeer bağçasını qurmaqnıñ keregi yoq, bunıñ yerine ise mezarlıqnı ğayrıdan tiklemek kerek. Onıñ bildirgenine köre, Hansarayda saqlanıp qalğan baştaşlar arasında bu mezarlıqtan da baştaşlar bar.
Şükri Appazovnıñ aytıp bergeni kibi, 10-15 yıl evelsi Hansaray mezarlığınıñ yaqınlarında yaşağan soyları azbarda saqlanğan qadimiy baştaşlarnı oña köstergenler. Ve o zaman Seytumer özü olarnı Hansaraynıñ meydanına alıp ketken edi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3f6698iwwkivl.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Bağçasaraydaki Han sarayı
Bağçasaraydaki Hanlar sarayı – qırımtatarlarnıñ tarihınen bağlı eñ meşur müzey, Qırım hanları Geraylarnıñ yaz rezidentsiyasıdır. Müzey kompleksinde saray, garem, hanlar mezarlığı ve cami bar. O, UNESCO dünya mirasınıñ cedveline kirsetilecek namzetler sırasında mevcut.
2016 senesi iyül ayında Qırımnıñ Rusiye medeniy mirasnı qoruv devlet komiteti, Han sarayınıñ «restavratsiya» işlerini keliştirdi. Akimiyet bunı «qazağa qarşı işler» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri komitetiniñ sabıq reisi, qırımlı faal Edem Dudakovnıñ bildirgenine köre, «rekonstruktsiya» vaqtında Hanlar sarayınıñ tahta tosunları yoq etildi: bir qısmı pıçıldı, diger alıp ketirildi. Bundan ğayrı, Dudakovnıñ malümatına köre, restavratsiya işlerini yapqan tış hızmetçi şirket eski kiramet yerine ispan üslübindekini qoymağa planlaştıra.
Kyiv, Rusiye akimiyetiniñ Hanlar sarayında keçirgen «restavratsiyanı» çoq tenqit etken edi. Ukraina medeniyet nazirligi bu işler sebebinden Hanlar sarayınıñ baş korpusı yoq etile bile, dep bildire.


text:
Ukraina devlet sıñır hızmeti (UDSH) mayısnıñ 26-nda Ukrainağa Rusiye vatandaşı olğan KHV eki temsilcisiniñ kirişini yasaqlağanı aqqında haber etti.
UDSHnıñ matbuat hızmeti haber etkenine köre, rusiyeliler Kyivge Minsk ve Tbilisi uçaqlarınen kelgenler.
«Olarnıñ birisi qanunsız şekilde Qırımnı ziyaret etkeni içün kirsetilmeyip, 3 yıllıq kiriş yasağı aldı. Diger rusiyeli vatandaş keliş maqsadını tatil ve çempionlar Ligasınıñ matçını seyir etmek dep kösterse de, teşkerüv esnasında «Rossiya» telekanalına alâqası olğanı ortağa çıqtı. Ukrainağa kiriş maqsadı tasdıqlanmağanı içün bu şahıs keri qaytarılıp yiberildi», – denilmekte müessiseniñ haberinde.
Ayrıca bugün sıñırcılar Rusiyeniñ «Torpedo» futbol taqımınıñ tarafdarları olğan Rusiyeniñ 4 vatandaşınıñ Ukrainağa kirişini yasağladı.
Bugün, mayısnıñ 26-nda, Kyivniñ «Olimpiyskiy» MSKde, ispanyalı «Real» ve ingiltereli «Liverpul» taqımları oynaycaq çempionlar Ligasınıñ finalı ötkerilecek. Kyiv telükesizlik tedbirleri körülgendir.


text:
İyün 23-te, cumaaqşamı künü Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda, Aluşta-Aqmescit yolunda Aqyardan Krasnodarğa ketken MAN turistik avtobusı yandı. Kremlge boysunan Qırım Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, vaqia Yuqarı Şuma (Verhnâya Kutuzovka) köyü yanında yüz berdi, avtobus yolcuları arasında zararlanğanlar yoq.
Müessisede qayd etkenlerine köre, avtobusta 44 yolcu bar edi, olarnıñ arasında 37 bala bar edi. Qırım kütleviy haber vastalarınıñ bildirgenine binaen, olar 8-10 sınıf talebeleri ola.
«Yanğın saat 18.35 söndürildi. Yanğın meydanı 30 kvadrat metrni teşkil etti», – dep aytıla beyanatta.
Qırım Fevqulade vaziyetler nazirligi matbuat hızmetiniñ yolbaşçısı Vladimir İvanovnıñ «Krıminform» Qırım saytına bildirgen malümatına köre, yolcular tuman qoqusını duydı ve vaqtında avtobusnı terk etti.
Onıñ qayd etkenine köre, avtobus yaqarlıqnen beraber bütünley yandı.
Yanğın kerçek sebebini ekspertiza belgileycek, dep bildirdiler müessisede.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler vaqtında Rusiye uquq qoruyıcıları «yasaqlanğan» edebiyatnı gizliden qoya bile, dep bildirdi qırımlı advokat Emil Kurbedinov tahqiqat tedbirleriniñ şaatları aytqanlarına esaslanıp.
«Tofikniñ (Abdulgaziyevniñ – QA) tuvğanları (Rusiye uquq qoruyıcıları – QA) bir de bir edebiyat qoyğanını ayttı. Olar bundan 100% eminler, çünki tünevin bu yerde temizlik yapıldı ve anda bir şey yoq edi… Soy-sopları emin ki, bu kitaplar gizliden qoyuldı», – dedi Kurbedinov.
Onıñ aytqanına köre, onı tintüv yerine almadılar. Tofik Abdulgaziyev ise Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresine alıp ketirildi.
Kurbedinovnıñ malümatını «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi tasdıqlay.
Olarnıñ malümatına köre, Riza İzzetovnıñ evinde keçirilgen tintüv vaqtında da «yasaqlanğan» edebiyat qoyuldı.
Rusiye uquq qoruyıcıları bunı izaatlamay. Daa evel haber etilgeni kibi, tintüvler keçirilgen yerlerge mustaqil advokat alınmay.
Saba Qırımda Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğanlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler neticesinde eñ az 10 insan tutuldı, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Berilgen malümatqa köre, Rustem Seythalilov, Tofik Abdulgaziyev, Cemil Gafarov, Seyran Murtaza, Alim Kerimov, Farhad Bazarov, Riza İzzetov, Şaban Umerov ve Bilâl Adilovnıñ evlerinde tintüvler bitti. Olarnı Aqmescitteki Rusiye FSBsiniñ idaresine alıp ketkenler.
Bavurçıda keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Bunıñ sebebi Rusiye uquq qoruyıcıları ve Bavurçı qasabasınıñ sakinleri arasında çıqqan qavğa oldı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, Aqmescitniñ Bavurçı qasabasındaki Memet Appazov soqağında semetdeşlerine qoltutmağa kelgen 5 kişi tutuldı. Olarnıñ soyadları qayd etilmey.
Martnıñ 27-nde saba FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğan eñ az 25 insannıñ evinde tintüv keçire. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, tahqiqat tedbirleri qırımtatarlar yaşağan evlerde keçirile.
Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqlap, şübhelilerniñ sayısını ve olarnıñ soyadlarını aydınlatmadı.
Daa evel haber etilgeni kibi, tintüvler Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Strogonovka)köyü, Aqmescitniñ Bavurçı qasabası, Qarasuvbazar rayonınıñ Köneçi (Vladimirovka) köyünde keçirile.
Faallerniñ bildirgenine köre, Bavurçı qasabasında tintüvler keçirilgen maalleni Rusiye gvardiyası qapattı. Yerli sakinlerni evlerine yibermeyler.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
SİZOda tutulğan "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Akim Bekirovnıñ avgust 9-ında oğlu doğdı. Bunı "Qırım balalığı" teşebbüsiniñ Facebook saifesinde haber eteler.
"Siyasiy mabüs, ekinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Akim Bekirovnıñ oğlu doğdı! Bu, qorantada ekinci bala. Biz can-yürekten Akim ve Sabriyeni hayırlaymız. Akim ömür arqadaşı ve balası yanında degil. Onı eline alıp olamay. Amma biz inanamız ki, bu vaqtınca ayırılıq", - denile beyanatta.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 insan tutuldı.


text:
Altı yıl devam etken Qırımnıñ Rusiye işğaline baqmadan, qırımtatarlar Ukraina vatanperverleri olıp qala, dep bildire Qırımtatar Milliy Meclisi.
«Qırım işğaliniñ altı yılı qırımtatar halqınıñ ve çeşit millet Qırım sakinleri büyük qısmınıñ iradesini qırmadı. Olar Ukraina devletine sadıq ve öz toprağına vefadar qala, Rusiye işğalcilerine qarşı zorbalıqsız barışıq tirenüv aktsiyalarını teşkil ete», – dep aytıla Meclisniñ Rusiye işğaline qarşı Qırım tirenüv künü munasebetinen azırlağan beyanatında.
Beyanatta qayd etilgenine köre, Qırımda «yarımada sakinlerine qarşı kütleviy cinayetler, hususan öldürüv, hırsızlav, ğayıp oluv, siyasiy sebepli taqipler, ayırım, aqsımlav, tecavuz, apiske aluvlar, malümat berilmesine irişmek içün işkence ve sert yanaşuv, psihiatrik hastahanelerge qapatuv, mecburiy avuştıruv ya da Qırımdan sürgünlik yapıla».
Qayd etilgenine köre, Meclis Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ icra-temsiliy organı olaraq ve Qurultay qırımtatar halqınıñ temsiliy organı olaraq «Ukrainada tamır halq olğan qırımtatar halqınıñ yekâne milliy idare organları ola ve qırımtatar halqı adından aytmaq ve onıñ menfaatlarını Ukrainada, şu cümleden Qırımda temsil etmek aqqı tek olarğa ait».
Meclis, «Ukraina devletine sadıq qalğan» qırımtatar halqına ve yarımadanıñ bütün sakinlerine teşekkürler bildirip, Qırımnıñ işğalden qurtarılması içün küreşmege devam etecekler, dep işandırdı.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ içtimaiy ağlarda yazğanına köre, o zamannıñ adise-vaqiaları «yarımadanıñ taqdirini belgilegen külminatsion kün» oldı.
Qırım.Aqiqat Radiosında «Rusiye Qırımda. Tirenüvniñ 6 yılı» marafonı başlandı. O, 14:00-ğa qadar (Qırım diñleyicileri içün 15:00-ğa qadar) devam etecek. Marafon Ukrainada fevralniñ 26-nda qayd etilgen Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününe bağışlana.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İyülniñ 10-unda saba Qırımnıñ ğarbiy, merkeziy ve cenübiy qısımlarında küçlü sağanaq, furtuna, burçaq, ve 20-25 m/s şiddetinde yel olacaq. Bu aqta yarımadanıñ Gidrometeomerkezi bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq. Saba qısqa vaqıt yağacaq yağmur, kündüz yağanaqlarsız. Çenüp-ğarbiy yel 7-12 m/s, bazıda 15 m/s. Ava arareti 25…27º.
Aqyarda deñişici bulutlılıq. Saba qısqa vaqıt yağacaq yağmur, furtuna, kündüz yağanaqlarsız. Ğarbiy yel 6-11 m/s, bazıda 9-14 m/s. Ava arareti 25…27°.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq. Qısqa vaqıt yağğan yağmurlar, saba küçlü yağmur. Cenüp-ğarbiy yel 7-12 m/s, bazıda 15 m/s qadar üfürecek. Ava arareti 24…26°.
Keriçte deñişici bulutlılıq. Kündüz qısqa vaqıt yağmur. Ğarbiy yel 5-10 m/s. Ava arareti 26…28°


text:
Martnıñ 9-ında olğan malümatqa köre, Qazahistanda çetelden kelgen 3 676 adam koronavirus sebebi ile karantinde tutula, haber ete Sağlıq Nazirligi. Bunı Radio Azattık bildire.
Olardan 1 053 adam Qıtay, Cenübiy Koreya ve İrandan qayttı, 182 adam - İtaliyadan, 2 849 adam - Almaniya ve İspaniyadan. 408 adamnı karantinden çıqardılar.
Akimiyetni bildirüvine köre, Qazahistanda koronavirus hastalığı adiseleri qayd etilmedi. Ülkede, eñ çoq yoqulama alları olğan memleketlerden qaytqan adamlarnı 14 künlük karantinge qoyalar.
Soñki malümatqa köre, Qıtayda yoquma alları azlaşıp başladı. Umumen ülkede 80 biñden zoyade adise ve üç biñden ziyade hastalıq qurbanı bar.
Ekinci yerde - Cenübiy Koreya, anda 7,4 biñden ziyade hastalıq adisesi ve 50 ölüm qayd etildi. İranda 7,1 biñ adise ve 237 ölüm.
İtaliyada: 7,3 biñden ziyade hasta ve 366 ölü.
Umumen dünyada 60 biñden çoq adam tedaviylendi.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Aqmescitte Ukrain medeniyet merkeziniñ esasçıları Ukraina kinoteatrilerinde çıqqan «Nezlamna» ukrain filmini köstermege planlaştıralar. Bunı merkezniñ faal ve esasçılarından biri Veldar Şukurciyev «Ridna hata» neşirine bildirdi.
«Bizler ukrain kinosı ve zemaneviy rejissörlardan çette qalamaymız. Al-azırda olardan eñ meşur ve halqara mukâfatlarnen taqdirlengen Oleg Sentsov ola, o, bizim semetdeşimiz, qırımlı. Onıñ Qırım medeniyetine de alâqası bar, onıñ tercimeiyalı ve icadı aqqında da laf etmek isteymiz. Yaqın zamanğa planlarımız böyle», – dedi o.
«Nezlamna» – Rusiye ve Ukraina tarafından kerçek adise-vaqialar esasında çıqarılğan tarihiy dramadır. Levha qaraman snayper Lüdmila Pavlüçenko aqqında tarif ete. Film 1937-1957 seneleri olıp keçken adise-vaqialarnı qaplap ala. Yaş olğanını baqmadan (20 yaşında bir qız edi), o, aman-aman 400 faşist işğalcisini öldürdi. O vaqıtları o Beyaz Sarayğa alınğan Sovetler Birliginiñ ilk vatandaşı edi. Bundan ğayrı, Lüdmila Pavlüçenko qadın aqları içün küreşti.
Qırımda mayıs başında Ukraina vatanaşı olğan bir qaç qırımlı Ukrain medeniyet merkezini qurdılar. Teşkilâtçılarnıñ qayd etkenine köre, merkez siyasetnen oğraşmaycaq. Olar medeniyet, tasil ve tarihqa diqqat ayıracaqlar.
Teşkilâtçılar arasında – Qırımda T.Şevçenkonı añma aktsiyasında ukrain timsallerinden yaqalanğan faaller Leonid Küzmin ve Veldar Şukurciyev.


text:
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov aytqanı kibi, Qırımda noyabr soñunda energoqıtlığı sebebinden kirsetilgen fevqulâde vaziyet (FV) rejimi eñ azından 2016 senesi mayıs 1-ne qadar saqlanılacaq. Bu aqta o yanvar 7 künü FV aqibetleriniñ yoq etilmesi boyunca ştabnıñ toplaşuvında bildirdi, haber ete TASS.
«Ştab FV rejiminiñ soñuna qadar çalışa – mayıs 1-ne qadar, eñ azından. Er kes iş yerlerinde buluna», – dedi Aksenov memurlarğa.
Aytqanı kibi, yaqın vaqıtta elektrik energiyasını söndürüv cedvelleri tam tertipke ketirilmeli, qazan daireleri er vaqıt elektrik energiyası ile teminlenilmeli.
Yanvar 10-na qadar bütün belediyeler energoqıtlığı şaraitlerinde iş planını taqdim etmeli.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
Yalta blogeri ve jurnalisti Yevgeniy Gayvoronskiyniñ imaye tarafı onıñ Qırımdan quvulması ile bağlı mahkeme qararına şikâyet etecek.
Bunı Facebookta advokat Aleksey Ladin yazdı.
"Bugün Yalta şeer mahkemesi qarar cıqardı, oña köre Qırım blogeri ve jurnalisti Yevgeniy Gayvoronskiyni 2000 ruble cöremesini tölemeli ve Qırımdan çıqarılmalı. Qarar quvetini almağance, Evgeniy, Krasnodar ülkesinde yerleşken, Çetel vatandaşlarnıñ vaqtınca tutulğan merkezinde bulunacaq. Mahkeme qararına şikâyet etilecek", - haber etti advokat.
Dekabrniñ 20-sinde advokat Aleksey Ladin, Qırım.Aqiqat mühbirine tefsir bergende, ilhaq etilgen Qırımda Yalta blogeri ve jurnalisti Yevgeniy Gayvoronskiyniñ "Rusiye territoriyasından" sürgüni aqqında qararnı qabul etti, dep bildirdi.
Şimdilik ilhaq etilgen Qırımnıñ resmiy müessiselerinden bu malümatnıñ tasdıqı yoq.
İlhaq etilgen Qırımda dekabrniñ 20-sinde bloger ve jurnalist Yevgeniy Gayvoronskiyni politsiyanıñ Massandra bölügine alıp kettiler. O, dekabr 20-sinde onıñ mahkemesi olmaq kerek, dep haber etken edi.
Oktâbrniñ 31-inde Gayvoronskiy içtimaiy ağlardaki Rusiye prezidenti Vladimir Putin aqqında yazı içün Rusiye Memuriy kodeksiniñ 20.1 maddesine köre qabaatladılar.
Yaltada Rusiye uquq qoruyıcıları martnıñ 6-nda «Primeçaniya» Aqyar neşiri ile iş tutqan jurnalist ve bloger Yevgeniy Gayvoronskiyniñ yaşağan yerini tintti. Bu aqta Rusiye tarafdarı cemaatçısı İlya Bolşedvorov Qırım.Aqiqatqa haber etti.
Yevgeniy Gayvoronskiy Donetskte dünyağa keldi, yerli aliy oquv yurtunıñ jurnalistika bölüginde oqudı ve şeerde jurnalist olıp çalıştı. Yaltada bir qaç yıl yaşay. Daa evel «Narodnoye yedinstvo» yerli Rusiye tarafdarı cemaat teşkilâtınıñ matbuat kâtibi olıp çalışqan edi. Onıñ faalleri 2014 senesi mart ayında yarımadanıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında «referendum» keçirilmesi içün imza toplağan edi. Soñra Gayvoronskiy «Yevraziyskiy jurnal» Rusiye tarafdarı mecmuasınıñ muarriri oldı. Bu vazifede Yalta yalısında kösterilgen Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ er yılki beyanatı vaqtında onı maqtağan edi. Bir müddet Gayvoronskiy «Komsomolskaya pravda» Rusiye neşiriniñ Qırım muarririyetinde mühbir olıp çalıştı. İşten boşatılğan soñ ise yerli akimiyetni tenqit etkeni içün muhalifet dep adlandırılğan «Primeçaniya» Aqyar neşiri ile işbirligi yapmağa başladı. Bazı maqaleler içün jurnalist Yalta akimiyetini de raatsızlay. Ara-sıra onı şeer şurasınıñ sessiyasına yibermeyler.
2018 senesi fevral ayınıñ başında qırımlı jurnalist Yevgeniy Gayvoronskiy onı Yalta merkezinde köteklegenler, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, o künü oquyıcı ile körüşip, şeer parkında olacaq tamir işlerini muzakere etecek edi. Jurnalist bu ücümni Yalta iş adamı Dmitriy Tükayev sımarladı, dep tüşüne. Gayvoronskiy onıñ «işine ve qanun bozuvlarına» bir qaç jurnalist tahqiqatını bağışlağan edi. Tükayev bu ikâyede onıñ adı keçkeni içün Gayvoronskiyge qarşı namus, itibar ve iş reputatsiyasını qorçalamaq içün dava açtırğanını bildirdi. Gayvoronskiy olıp keçken adiseni özü azırlağanında qabaatlandı.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar, Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqı sebebinden ayrı şahışlar ve teşkilatlarğa qarşı sanktsiyalarnıñ yarım yılğa uzatılmasına razılıq bergenleri içün AB elçilerine minnetdarlığını bildirdi. Aynı zamanda, o, Ukrainanıñ Keriç köprü qurulışı sebebinden sanktsiyalarnıñ keñleştirüvini beklegenini qayd etti.
"Rusiye tarafından Qırımda halqara uquqnıñ her bir bozuqlığı sanktsiyalar ile cezalanmalıdır. Qanunsız "Keriç köprü" sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ keñleştirüvini bekleymiz", - yazdı Ceppar Twitterde.
AB ülkeleriniñ Daimiy vekilleriniñ komiteti. çarşenbe künü Ukrainanıñ topraq bütünligi, suvereniteti ve mustaqilligine zarar ketirgen şahıs ve teşkilâtlarğa qarşı şahsiy sanktsiyalarnıñ yarım yılğa uzatılmasını muzakere etmeden qabul etti. Bunı sentâbr 9-ında Brüsselde Azatlıq.Radiosınıñ mühbiri Rikard Yozvâk haber etti. Bundan ğayrı, bu sanktsiya cedveline yaqında Keriç köprüniñ qurulmasınen bağlı daa 15 adam ve teşkilât qoşulacağını bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeniñ Ukrayinağa istilâsı neticesinde 223 bala öldi, 408 yaralandı, dep haber ete Ukrayina Prokurorı ofisi.
Bu raqamlar soñki degil, çünki faal cenk areketleri ketken yerlerde, vaqtınca işğal etilgen ve azat etilgen topraqlarda malümat teşkerile, dep haber ete Baş prokurornıñ ofisi.
"Eñ çoq Donetsk vilâyetinde – 139, Kıyiv vilâyetinde – 116, Harkiv vilâyetinde – 95, Çerniğiv vilâyetinde – 68, Herson vilâyetinde – 46, Mıkolayıv vilâyetinde – 44, Lugansk vilâyetinde – 37, Zaporijjâ vilâyetinde – 27, Sumı vilâyetinde – 17, Kıyivde – 16, Jıtomır vilâyetinde – 15 bala zarar kördi", – dep aytıla haberde.
Mayısnıñ 5-nde Harkiv vilâyetiniñ Lesnoye qasabasındaki "Feldman Ekopark" parkında ateşke tutmalar sebebinden ayvanlarnı aşatmağa ve tahliye etmege yardım etken 15 yaşındaki göñülli bala öldi.
Rusiye Federatsiyası silâlı quvetleriniñ er künlik bombardıman ve ateşleri sebebinden 1607 oquv yurtu zarar kördi, 121-i tamamen yıqıldı.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qıtaiy Ukraina ve Qırım arasında demir yol ve avtobus munasebetiniñ toqtatuvı vaziyetni kerginleştirir ve yarımadanıñ Rusiyege qoşuluvını tezleştirir.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Ukraina nazirler Kabinetiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar meseleleri boyunca Departamentniñ başı, Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı bildirdi.
«Qırım ile naqliyat munasebetniñ toqatutvı Rusiye diversantlarnıñ ola bilecek ücümi ile bağlı olğanı aqqında bildirüvler aqiqatqa uymay,– dedi Qırımlı. – Bizde Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırlarında kiriş noqtaları çalışa. Ukrainanıñ mahsus ve uquq qoruyıcı hızmetleri havfsızlıqnı temin etmek içün nezaret noqtalarında teşkerüvni daa da ciddiy sürette keçire bile. Eger de sizde Rusiye ile teftiş etilmegen yüzlernen sıñır kilometrleri olsa, Qırım ile sıñırnı qapatmağa acet barmı? Misal içün, Vaşington sentâbr 11 künü olğan teraktlardan soñ devlet sıñırlarını qapatmadı, amma AQŞ vatandaşları tarafından eyi şekilde qabul etilgen havfsızlıq qararlarını kirsetti».
Qırımlı şunı da qayd etti ki, ukrain memurları qırımlılar nişan altında keçirilgen mart ayındaki qanunsız referendumğa qol tutmağanı aqqında defalarca bildirgen edi. «Bugün ise ne köremiz? Ukrainağa sadıq qalğan Qırım sakinleriniñ memleketimiz toprağı boyunca serbest areket etmege ve soy-sopları ile körüşmege imkânlarını yoq ettiler. Bizni bağlağan yipni yırtamız! Qırım sakinlerinden ada ealisini yapıp, Qırımnı qıtadan ayırıp, Ukraina kendi vatandaşları tarafından tenqitke oğratıla bile. Eger de böyleliknen Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvını tezleştirmege isteseler, o vaqıt, usullar doğrudır», – dedi Qırımlı.
Ukraina nazirler Kabinetiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar meseleleri boyunca Departamentniñ başı aytqanı kibi, Ukraina akimiyeti «vatandaşlarnıñ ayatını daa da qıyın etmek yerinde, olarnıñ işğalge nasıl dayanacağını» tüşünmek kerek. «Bizde ise Nazirler kabinetinde bile Qırımda yalıñız Rusiye vatandaşları yaşağanı aqqında fikirler bar. İç bir şeyge yaramağan bir yol. Belki de, bir kimse «qırğıy» olmağa istep, Moldova ve Gürcistan tecribesini toprağımızğa keçirmege areket ete. Amma er bir vaziyet şahsiydir. Resmiy Kişinöv Pridnestrovye olarğa yevrointegratsiya meselesinde keder etkenini endi añladı ve işbu topraqtan vazgeçmege bile azır. Yani, bu kibi qararnı alğanlar Qırımnı Ukrainağa Avropağa keçmege keder etken bir lengen olaraq tanıy», – dep qoştı Aslan Ömer Qırımlı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı 2014 senesi aprel 10 kününden Qırım Cemiyetinde baş vazifesinden vazgeçti. Bu aqta Qırım Cemiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetinde qayd etilgeni kibi, Qırımda qırımtatarlarnıñ qanuniy aqlarınıñ temin etüvi meselelerinde halqara yönelişni inkişaf ettirüv zaruriyetten sebep vazifelerinden vazgeçti.
«Yaqın zamanda Qırımlı ekinci Bütündünya Qırımtatarlarnıñ kongressi ile bağlı teşkiliy suallerge ve kongressniñ nizamname leyhasınıñ azırlanuvına diqqat ayıracaqtır», – deyler matbuat hızmetinde.
Qırım Cemiyetiniñ başı vazifesine reberniñ muavini Nariman Ustayev keçti.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, iyül 31-den avgust 2-ge qadar Türkiyede Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi planlaştırıla. Kongressni toplamaq qararı aprel 4-5 künleri Ankarada olıp keçken Türkiyedeki qırımtatar teşkilâtları platformasınıñ toplaşuvında qabul etildi. 2015 senesi fevral ayında Türkiyedeki 43 qırımtatar teşkilâtı ğayretini birleştirip, yekâne platforma çerçivesinde işbirlik tutmağa qarar aldılar.
Ekinci Bütündünya qırımtatar kongressi angi şeerde keçirilecek belli degil.
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev kongress delegatlarınıñ yarımadağa qaytması ile bağlı problemleri ola bilecegini tahmin ete.
Birinci Bütündünya qırımtatar kongressi Aqmescitte 2009 senesi mayıs ayında olıp keçken edi. 800 delegat iştirak etti – 12 memleketten 160 qırımtatar cemaat siyasiy teşkilâtınıñ vekili. Kongress prezidenti olaraq Refat Çubarov saylanğan edi.


text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda Telegram messencerini blok etüvniñ birinci adiseleri aqqında bildireler. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Resursqa kirmek teşebbüsi yapılğanda ekranda «Saytqa irişmek teşebbüsi muvafaqiyetsiz oldı» yazısı peyda ola, dep bildirile.
Aynı zamanda mobil cihazlarındaki Telegram ilâvesi evelden olğanı kibi qullanuv içün açıq.
Aprel 16-da qomşu Rusiyede mahkemeniñ qararı ile Telegram messengerine irişüvni blok etip başladılar.
Aprel 13-te Moskvadaki mahkeme Telegramnıñ deral blok etilmesine dair qarar aldı. Qorçalavnıñ vekilleri, messencer rehberleriniñ iç bir razılaşma ya da añlaşma yapmaycaqlarını, ve mahkemeniñ qararına qarşı şikâyet berilecegini bildirdiler.
Keçken aftada Roskomnadzor tarafından Telegram içün tayin etilgen muddet soñuna yetti. Muessise, qullanıcılarnıñ mesajlarını şifreleme anahtarlarını FSBge alıp bermekni talap etti. Telegramda bu talapnıñ yerine ketirilmesini red ettiler ve, ondan ğayrı, bunı tehnikiy ceetten yapmaq mumkün olmağanını bildirdiler.


text:
Qırımtatar cemaatı Eski Qırım şeeriniñ sakini Zarema Kulametovağa şeer parkında cemiyet işlerini yapmağa yardım ete. Rusiye mahkemesi qadınnı «akimiyet vekilini aqaretlegeninde» qabaatlap, oña qarşı cinaiy iş açqan edi.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ saifesinde video derc etildi.
«Er kün Qırımnıñ farqlı köşelerinde yaşağan lâqayt olmağan insanlar oña qoltutmağa ve birdemlik köstermege kele, oña berilgen memuriy cezanı paylaşalar. Bu savap işte iştirak etken halqımız semetdeşleriniñ acısını ne qadar yahşı is etkenini, olarnıñ yanında olmağa, yardım qolunı uzatmağa bilgenini daa bir kere köstere. İnsaliyetlilik budır», – dep aytıla videodaki yazıda.
Kreml nezaretindeki İslâm-Terek rayonınıñ mahkemesi Zekkiy Kulametovnıñ ömür arqadaşı Zarema ve qızları Riananı yasaqlanğan timsallerni içtimaiy ağlarda paylaşqanında qabaatlap, 1000 ruble (tahminen 410 grıvnâ) para cezalarını tayin etti.
Sentâbrniñ 4-nde saba Eski Qırımda Kulametovlarnıñ evinde tintüv keçirildi. Soñra aileniñ üç azası politsiyağa alındı.
Rusiye uquq qoruyıcıları bunı öyle de izaatlamadı.
2018 senesi fevral ayında Zarema Kulametova politsiya hadimini «aqaretlegeni» içün politsiyağa çağırılğan edi.
Qabaatlağan tarafnıñ versiyasına köre, Kulametova, onıñ oğlu Giray Kulametov tutulıp alınayatqan künü politsiya hadimini aqaretlegeni içün sağlığına zarar bergen ve ayatiy telükege soqqan eken. Tahqiqat versiyasına köre, qabaatlanğan qadınnıñ aqaretlevinden Rusiyeniñ İslâm-Terek (Kirovskoye) rayonı İİN bölügi politsiya yolbaşçısınıñ muavini Andrey Rogojin zarar körgen.
2018 senesi aprel ayında İslâm-Terek (Kirovskoye) rayon mahkemesi Kulametova, politsiya hadimini aqaretlevde (Rusiye Cinayet kodeksiniñ 319-ncı maddesi) qabaatlı dep tanıdı. Qadın 250 saat mecburiy cemiyet işlerinde çalışuv ve zarar körgen politsiya hadimine tazminat olaraq 20 biñ ruble (8,3 biñ ğrıvnâ) ödevge mahküm etildi.
Zarema Kulametova özüni qabaatlı dep tanımay, onıñ imayecisi mahkeme qararına şikâyet berse de, bir netice alamadı.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.


text:
Ukraina millet vekilleri Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda mahküm etilgen ukrain faili Vladimir Baluhqa muracaat azırlap, açlıq tutmaqtan vazgeçmege rica etkenler. Bunı köstergen vesiqa Ukraina Yuqarı Radasınıñ saytında aprelniñ 10-nda derc etilgen.
Muracaatta «sağlıqnıñ pek tez fenalaşqanı ve ayatnı coymaq telükesi sebebinden» açlıqnı toqtatmaq ricası mevcut.
Deputatlar Vladimir Baluhqa ve onıñ küreşine nisbeten «sıñırsız sayğı» iss etkenlerini ve o «bütün memleket içün nümine olğanını» bildirdiler.
«Ukrainağa sağ qaramanlar lâzim. Siziñ sağlığıñız ve ayatıñız Ukrainanıñ ğalebesinde eñ güzel qısım olacaqtır», – dep aytıla muracaatta.
Baluh, mart 19-da ilân etken muddetsiz açlıqnı tutmağa devam ete.
Mart 14-te Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluhqa dair qararnı deñiştirdi. Akem qabaatlavdan arbiy yedeklerniñ satın alınması aqqında maddeni alıp taşladı. Faaliyetçige qarşı koloniya-qasabada 3 yıl ve 5 ay muddetine azatlıqtan marum etüv ve, ondan ğayrı, 10 biñ ruble (qararnen 4,6 biñ hrn.) miqdarında cöreme şeklinde uküm çıqarılğan edi.
Mart 28-de Ukraina Tış işleri nazirligi Baluhnıñ deral azat etilmesini talap etti. Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova, açlıq tutqan faaliyetçige ekimlerni yibermek ricasınen Rusiyedeki zenaatdaşına muracaat etti.
Rusiye FSBsi Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabr 8-de yaqaladı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ tavanında 90 patron ile bir qaç trotil şaşkasını taptılar, dep iddia ete ediler.
Baluhnıñ qorçalavı ve aq-uquq qorçalayıcıları, o, Ukraina vatanperveri olğanı içün – eviniñ azbarında Ukraina bayrağı olğanı içün repressiyalar qurbanı olğanını iddia eteler.


text:
QırımSOS aq qoruyıcı teşkilâtı avgustnıñ 11-nde işğal etilgen Qırımda tintüvlerden soñ tutulğan qırımtatarlarnı Rusiye akimiyeti tarafından siyasiy taqiplerniñ qurbanı adlandırdılar.
"Bu, adetince altı ayda bir kere yüz bergen bir tintüvler dalğasıdır. Daima olğanı kibi qırımtatarlar terroristik teşkilâtqa alâqası olğanında qabaatlanalar. Tintüv ve yaqalavlarnıñ qurbanları çoqusı allarda vatandaş jurnalistleri ya da faaller ola", - dedi Yevgen Yaroşenko.
Onıñ qayd etkenine köre, al-azırda 11 qırımlı vatandaş jurnalisti Rusiye akimiyeti tarafından taqip etile.
Avgustnıñ 11-nde saba faaller işğal altındaki Qırımda Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ evlerini tinte, dep bildirdi. Advokatlarğa kirmege izin berilmedi, bazı yerlerde cep telefonı bağı söndürildi. Altı er adamı – Vilen Temeryanov, Enver Kroş, Seitâya Abbozov, Murat Mustafayev, Edem Bekirov ve Rinat Aliyev Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etkeninde qabaatlanıp tutuldı.
Ukrayına prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerni takbih etti.
Avgustnıñ 12-nde Rusiyeniñ nezaretinde olğan Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi keçenlerde tutulğan qırımtatar faalleri Vilen Temeryanov, Enver Kroş, Seitâya Abbozov, Murat Mustafayev, Edem Bekirov ve Rinat Aliyevni 2022 senesi oktâbrniñ 22-nece tevqifli qaldırğan.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
FSB işaretli Rusiye quvetçileri sentâbrniñ 3-nde saba Aqmescitte Qırım sakini Eldar Odamanovnıñ evini tintip, onı belli olmağan yerge alıp ketti. Qayd etilgenine köre, keçirilgen tintüv Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyünde gaz borusınıñ patlatıluvınen bağlı.
Bu aqta Odamanovnıñ ömür arqadaşı Safiye Mamutova «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesine haber etti.
«Saba Aqmescitte Qırımdaki Anğara köyünde olğan patlav sebebinde qırımtatarı Eldar Odamanovnıñ evinde tintüv keçirildi. FSB işaretli quvetçiler tehnikalarını alıp, er adamnı yanına alıp ketti. Al-azırda bu adam şeerniñ iç bir nevbetçi bölüginde yoq, apayı aqayı hırsızlanğanına dair poliske ariza berdi», – dep aytıla birleşmeniñ Facebook saifesinde.
Derc etilgen malümatqa köre, Odamanovlarnıñ evinde tintüv saba 6-da başladı.
«Özüni tanıtmaq ricasını körmemezlikke urğan haki urbada insanlar qorantanıñ cep telefonlarını toplap, mahkemeniñ Anğara köyünde gaz borusını patlatuvnen bağlı tintüv qararını kösterdi. Advokat Lilâ Gemeci, vesiqada tek evniñ adresi bar edi, dep qayd etti. Qararda soyadı ve qabaatlav qayd etilmedi. Quvetçiler yanına özüni tanıtmağan eki şaatnı ketirdi», – dep aytıla haberde.
Faallerniñ malümatına köre, tintüvden soñ quvetçiler eki noutbuk, eki cep telefonı ve eki malümat toplayıcısını tutıp aldı.
«Protokolda alınğan eşyalar cedveli tizilgen soñ, Eldar Odamanov uquq qoruyıcılardan müürli paket içinde olğanlarnı köstermelerini talap etti. Anda tintüv protokolında qayd etilgen cep telefonı yoq edi. Onı quvetçilerden biri alıp, belli olmağan yerge alıp ketken eken. Soñra onı qanunsız alda alınğan cihaznen beraber qaytardılar. Uquqiy alan tışında cep telefonında neler yapıldı belli degil», – dep qoştı «Qırım birdemligi».
Tintüv saba 07:20-ge qadar devam etti, dep bildire faaller, bundan soñ quvetçiler Odamanovğa olarnen beraber merkeziy polis bölügine baracaq, dep aytqanlar. Berilgen malümatqa köre, Mamutova nevbetçi bölükke telefon etti, amma aqayı ne anda, ne FSB ve İç işler nazirliginde yoq.
«Merkeziy rayonğa polis bölügine barıp keldim, ve aqayım hırsızlanğanına dair ariza yazdım, çünki 9:30-da telefon etip başlağanımdan berli onıñ bulunğan yeri aqqında bir şey bilmeyim», – dep ayttı Safiye Mamutova.
Mamutova, Facebook saifesinde qabaatlav «o qadar manasız» dep, tanışlarını tutıp alınğan cep telefonından onıñ adından kele bilecek şeylerge diqqatlı olmalarını ayttı.
Hatırlatamız, avgustnıñ 23-nde Kreml kontrolindeki Qırımnıñ İç işler nazirliginiñ idaresi Aqmescit civarındaki Anğara köyünde kimligi belli olmağan insanlar gaz borusına zarar ketirdi, dep bildirdi.
«Cinayet yeri baqılğan soñ, gaz borusına kimligi belli olmağan insanlarnıñ qanunsız areketleri neticesinde zarar ketirilgeni belli oldı», – dep aytıla haberde.
Rusiye quvetçileri «mülkni aselet yoq etüv ya da zarar ketirüv» sebebinden cinaiy dava açtı.


text:
Qırımda «Qırım baari» olaraq adlandırılğan vaqialarnıñ birinci yıllığına bağışlanğan tedbirlerni belgilediler.
Qırım ükümeti tedbirler cedvelini derc ete.
Olarnıñ çoqusı Aqmescitte keçirilecek.
Tedbirlerniñ cedveline binaen, mart 10-da «Qırım poçtası» bir yıl evelsi olıp keçken vaqialarğa bağışlanğan mektüp pulunı azırlaycaq.
Mart 11-de akimiyetniñ işini aydınlatqan Krıminform agentliginiñ matbuat merkezinde «Qırım baari» mevzulı fotoresimler albomını taqdim etecekler.
Mart 12-den 22-ge qadar Devlet akademik muzıkalı teatrinde «Seniñ Qırım baariñ» cumhuriyet fotosergisi keçirilecek.
Mart 16-da, «referendum» keçirilgen künü, Qırım Devlet şurasınıñ meydanında medeniyet tedbirleri keçirilecek, soñra ise parlament binasınıñ foyyesinde «Qırım baari» fotoresimler sergisi açılacaq.
Aynı bu künü yerli saatke köre saat 18:00 Aqmescitteki Lenin meydanında tantanalı tedbir ve bayram kontserti keçirilecek.
Mart 18-de yerli saatke köre saat 09:00 «Birleşüv» aktsiyası ötkerilecek, onıñ çerçivesinde Rusiye Federatsiyası subyektleriniñ devlet binalarında Qırım Cumhuriyetiniñ bayrağı köterilecek.
Bu künü aqşam Aqmescitteki Lenin meydanında tantanalı toplaşuv ve bayram kontserti ötkerilecek.
Beyanatta qayd etile ki, tedbirler Qırım Cumhuriyetiniñ «Anayasası» qabul etilgen künü, aprel 11-de, bitecek. Qırımlılarğa üç devlet tili – rusça, ukraince, qırımtatarca – bastırılğan Qırım Cumhuriyetiniñ Anayasasını dağıtacaqlar.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Ukrainada Qırımdan köçip kelgen adamlarnıñ teşebbüsi ile Qırım işğaline qarşı informatsion kampaniya başlandı. Onıñ çerçivesinde fotosergi, brifing, telemarafon, konferentsiyalarnıñ keçirilmesi planlaştırıla. Qırım işğaliniñ yıllığı ile bağlı tedbirler mart 15-ke qadar devam etecek.


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ askerleri işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñır yanında ve diger yönelişlerde Rusiye silâlı quvetleriniñ faaleşkenini qayd etmege devam ete. Bu aqta ukrain müessisede bildireler.
«Soñki kün devamında Azaq-Qara deñiz regional idaresiniñ sıñırcıları memuriy sıñırlarğa yaqın Mi-8 vertolötınıñ vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar cumhuriyeti üstünde uçqanını kördi. Bunen beraber, sıñır müessisesiniñ bölükleri işğal etilgen yarımada territoriyasında arbiy tehnikanıñ faal olğanını qayd etti. Bundan da ğayrı, işğalciler bu yönelişte hızmet etken sıñırcılar noqtalarına projektorlarnen yarıqlatmağa tırıştı», – dep aytıla matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Bundan evel Devlet sıñır hızmetinde bildirgen ediler ki, rusiyeli askerlerniñ Qırım ile memuriy sıñır yanındaki noqtaları zemaneviy tehnikanen teminlene. Hususan, memuriy sıñırdaki vaziyet rusiyeli FSB yarımadada «ukrain devarsantlarını» tutqanı aqqında ilân etken soñ kerginleşti.
Avgust 25-te, cumaaqşamı künü Rusiye mudafaa nazirligi Ukrainanen sıñır ve işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñır boyunca ordunıñ arbiy azırlığınıñ apansız teşkerüvi aqqında ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Çufut Qale
Çufut Qale – Bağçasaray yanında qadimiy şeer viranesidir.
Çufut Qaleniñ tarihiy adları – Qırq Yer, Cever Kermen, Fullı.
Qırq Yerniñ ilk sakinleri – alan-sarmatlar – mında VI asırda yaşağan ediler. Qaraylarnıñ yerleşkeninen qaleniñ yañı qubbeleri qurulğan ve qapıları yasalğan edi. Qaleniñ bulunğan yerini diqqatqa alğan I Hacı Geray han XV asırnıñ ortalarında qale yanında öz qonağını qurdurdı ve telükeli vaqıtlarda qalede buluna edi.
XV asır soñlarında Çufut Qale tolusınen qaraylarnıñ idaresine keçe. Qaleniñ soñki sakinleri onı 1852 senesi terk ettiler.
Qalege şarq qapılarından kirgende, oñ tarafta qaya içinde yağmur suvunı toplamaq içün bir havuz oyulğan. Bayırda yel degirmeni bulunmaqta edi. Yolnıñ başqa tarafında dağ ormanı içinde eski qaray mezarlığı bar.
Qapını keçkeninen ziyaretçiler qaray şeerniñ başqa, yañı qısmına kireler. Şimal ve cenüpten şeerni uçurımlar qaplap ala. Şeerde bir esas yol (soqaq) olıp başqa soqaqlar ona çıqa edi. Esas soqaqnıñ cenüp tarafında belli qaray alimi, seyaatçı şarqşınas Avrağam Firkoviçniñ (1786-1874) evi tura. Şeer küçük ve ealisiniñ sayısı çoq olğanından evler bir-birine sıqıştırılıp qurula edi, evlerniñ çoqu eki qatlı edi. XVI asır soñunda Çufut Qalede 4-5 biñ adam yaşay edi ve 400-den ziyade ev bar edi. Qayanıñ şimal tarafında birden körülmegen bir qapıdan qoba ve qullelerge çıqıla. Mından qaraylar duşman ücümine qarşı ateş aça ediler.
Orta qapıdan şeerniñ eski qısmındaki meydan acıla. Meydannıñ sol tarafında taş quyu, oñ tarafında – 1346 senesi hristian mabediniñ qalımtılarında qurulğan caminiñ yıqıntıları bar. Bundan soñra Nenekecan Hanım dürbesi körüle. Bu meydandan üç esas soqaq: Burunçaq (Şarq) soqağı, Orta ve Kenassa soqaqları uzana (soqaqlarnıñ adları şartlı olaraq qoyulğan). Kenassa soqağında qaraylarnıñ eki ibadethanesi – Büyük ve Kiçik Kenassalar – bar. Olar XIV ve XVIII asırlarda qurulğan edi. Kenassa soqağı Kiçik Qale qapısınen bite. Çufut Qale – Qoba şeerler sırasına kire. Yıqıntılar arasında Nenekecan Hanımnıñ dürbesi yüksek tura. Dürbe içinde baştaşta arap yazısınen böyle sözler oyulğan “Bu dürbe Altın Ordu hanı Toqtamış hannıñ qızı Nenekecan Hanımnıñ dürbesi. Vefatı 841 s. icriy, ramazan ayı”. Nenekecan Hanım aqqında bir çoq efsane, rivayetler bardır. Bir efsanege köre, o, qalede yaşap, bir asker tümenniñ başında bulunıp, cenk vaqtında duşman tarafından öldürilgen edi. Babası onıñ adına dürbe qoydurğan eken. Başqa rivayetke köre Nenekecan Hanım, onı sevgilisinen körgen babasınıñ açuvdan saqlanaraq özüni uçurımdan atqan edi. Böylece uçurım başında dürbe peyda olğan eken. Qaleniñ bu tarafından Qırım tabiatınıñ acayip manzarası açıla.


text:
Qırım cennet degil, dostlar,
Pek horlanğan, deñişken,
Mında nice yol ayrılıp,
Nice yollar kesişken
Qırım! Qırım! Bir zamanda
Belki cennet ediñ sen.
Endi ise ceennemniñ
Qapısına keldiñ sen.
İşbu acınıqlı satırlar qırımtatar edebiyatınıñ klassigi, yedi yıl evelsi ebediyen köz yumğan yazıcınıñ qalemine ait.
Şakir Selim – şair, yazıcı, terciman, muarrir – 1942 senesi aprel 10-da, cenk vaqtında, Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Büyük-As Aqşeyh köyünde dünyağa kele. Ana-babasınıñ kence, sekinci balası oldı. Eki yıl soñra ailesi, er bir qırımtatarı kibi, sürgün etile. Qorantası Samarqand vilâyeti Cambay rayonına tüşe.
O nesil qırımtatar balalarında olğanı kibi, Şakirniñ ilk hatırlavları – mahsus köçip kelgenlerniñ qorqunç künleri oldı – daimiy külfatlı açlıq, hastalıq ve ölüm…
Oğlançıq mektepke erte ketti, amma şiir toqtmaq istidatı bundan da evel peyda oldı. Mektepten soñ Şakir Samarqand devlet universitetiniñ tilşınaslıq fakultetine kire, rus bölügini bitire. Student devrinde şiirlerini bastırmağa başlay.
On yıllardan soñ «Aqbardaq» ilk şiirler cıyıntığı dünya yüzü köre. Asfalt tübünden ösken aqbardaqnıñ mecazı çoq taraflıdır. Baarni temsil ete – baarnen ise er vaqıt yañı ümüt, sevgi eyecanı bağlıdır. Ayat – bir tek küreş degil, manası aqta soñsuz tüşünce, maqsatqa ıntıluvdır.
Universitetni bitirip, Şakir Selim Cambay mektebinde ders bere, 1970 seneleri başında Taşkentte «Lenin bayrağı» gazetasınıñ mühbiri, soñra Samarqand vilâyet radiosınıñ qırımtatar bölüginiñ reberi ola. Birinci kitabından soñ «Sevgi alevi», «Duyğularım», «Uyanuv» şiir cıyıntıqları çıqa.
Onıñ şiiriy şiarı qırımtatarı içün müim olğan, – halqınıñ faciası – sürgünlik, Sovet zamanları muvafaqiyetli yazıcı olmaq – eserlerni bastırmaq, tanılğan şair olmaq – sovet «oyun qaideleri» şaraitlerinde yaşamaq manasında kele ve Şakir Selimniñ icadını da bundan ayrı baqmağa imkânsız. Faqat istidat, söz ustalığı – Şakir Selimni qırımtatar edebiyat klassiskleri sırasına kirsetken hususiyetlerdir.
Şair icadını ögrengen Fera Seferova aytqanı kibi: «Şakir Selimniñ eserleri er künlük ayatımızğa poema, şiirlerinden alınğan tsitataları ile kirgen. Şakir Selimniñ qaraman ve ibareleri matbuat saifelerinden bizge baqa ve tercimelerde faal qullanıla. Atta yazıcınıñ ayatiy yolu, kündelik yazıları ve tuvğanlarnıñ aytqanları işlerde qullanıla, musatqil süjetlerge çevirile.
1989 senesi Qırımğa qaytıp, Şakir Selim bir qaç kere Aqmescitte basılğan «Dostluq» qırımtatar gazetasıanda muarrir muavini vazifesini eda ekten edi. Ukraina yazıcılar Birligi Cumhuriyet teşkilâtı yanında Qırımtatar edebiyatı boyunca Şura reisi ola. 1992 senesinden Ukraina milliy yazıcılar birliginiñ bir otuz azasını birleştirgen Qırımtatar yazıcılar birliginiñ başı vazifesini eda ete.
Şakir Selim yalıñız şair kibi degil, tecribeli terciman kibi bellidir. Onıñ qalemine Aleksandr Puşkinniñ «Kavkaz esiri» poemasınıñ qırımtatar tiline tercimesi, Mihail Lermontovnıñ şiirleri, Taras Şevçenkonıñ «Katerina» poeması, Adam Mitskeviçniñ «Qırım sonetleri» (1997 senesi Poloniyada eki tilde çıqqan ayrı kitap peyda ola) tercimeleri ait. Qırımtatar akademik muzıkalı-drama teatrinde onıñ tercimesi olğan bir sıra oyun qoyuldı: Nikolay Gogolniñ «Evlenüv»i, Şekspir – «Makbet», Mustay Karimniñ «Aydın gecede» eserleri. Bir sıra publitsistik maqaleniñ müellifi ola.
2004 senesi Şakir Selim rejissör Aleksandr Muratovnıñ ukrain edebiyatınıñ klassigi Mıhaylo Kotsübınskıy ikâyeleri üzerinde qurulğan «Tatar triptihi» filminiñ mesleatçılarından biri ola.
Muratov hatırlay: «Qırımtatar edebiyatını olduqça eyi billem ve qırımtatar ayatını diqqat ile taqip etem, çünki özümni bu halqnıñ bir qısmı olaraq duyam. Şakir Selimni mesleatçı yerine tesadüfen saylamadım, bunı onıñ acayip şiiriyeti ile tanışqanımdan soñ yaptım. Acayip bir insan. O, er bir milletke musaviy munasebette buluna ve bunıñ ile aqıllı milletçi ola. Qırımtatarlarnıñ yaşayışına yalıñız tış degil de, iç faktorları da tesir etkenini añlay edi. Onıñ yardımı ile filmni istegime köre çıqarmağa saqınmadım. Meni ise tam bir apolegetikağa qandıra ediler. O zaman film doğrulığını coyar edi. Bediiyligini de. Şakir ağağa «Men – Qırım stsenariyi» nevbetteki stsenariyimniñ qaralama şeklini kösterdim. Altı yaşlı balanıñ nazarında sürgünlik ikâyesi. Teessüf ki, Medeniyet nazirligi maña qol tutmadı, stsenariyge ise yalıñız müsbet izaatlar kele edi. Menlik İnqilâbından soñ yañı nazir maña qol tutı, amma şu vaqıtta Qırım faciası yüz berdi. Şakir Selimni er vaqıt tek minnetdarlıq sözlerimnen añam»
2007 senesi mayıs ayında Teşkiliy Komitet Bekir Çoban-zade adına mukâfatnıñ ilk laureatlarınıñ adlarını aşkâr ete. Mukâfat Qarasuvbazar iş adamı Resul Velilâyev tarafından tesis etile. Laureatlar sırasına professor İsmail Kerimov ve şair Şakir Selim de kireler.
Soñki sefer Şakir Selim ile onıñ evinde subetleşken edik – hasta olğanına baqmadan, planları çoq edi. Ne yazıq, amelge keçirip olamadı… 2008 senesi noyabr 18 künü Şakir Selim közüni yumdı.
Yañı nesilge nasiatı nevbetteki satırlardadır:
Alladan berilgen güzel bu topraq,
Közlerimiz kibi körlanğan çoqraq,
Tereklerimizde sararğan yapraq
Bizi kibi çekmekte feryat ve nale, –
Dünya bizge baqıp, bir köznen ağlay, bir köznen küle.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN klubu azası


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Moskva, Qırımnı bir platsdarm olaraq qullanıp, Ukrainağa qarşı provokatsiya azırlay. Bir sıra faktlar Kreml, Ukrainanıñ itibarını tüşürmek ve memurlarğa «terorist hunta» yarlığını asmaq maqsadınen, nevbetteki «aynecilik plan» işlep çıqarğanını köstere. Qırım ise bu operatsiya içün pek kelişe.
Ukraina halq deputatı, «Haber qarşılığı» gruppasınıñ koordinatorı Dmıtro Tımçuk, Kremlniñ mahsus hızmetleri, ihtimal, Qırım ealisine qarşı terroristik areketler azırlap, soñradan Kyivni qabaatlaycaq ola, dep ayttı.«Toplanğan malümatqa köre, Rusiye mahsus hızmetleri yaqın zamanda (iyül soñu- avgust ayınıñ başında) ilhaq etilgen Qırım MC territoriyasında, şu cumleden, ilhaq etilgen Qırım ealisine qarşı kütleviy qurban ketirecek terroristik aktlar ötkerecek provokatsiyalar teşkil etmege istey», - dep yaza deputat Facebookta.
Onın malümatına köre, ücüm etilecek noqtalar olaraq halq toplanğan yerler (alış-veriş merkezleri, bazarlar, kütleviy tedbirler ötkerilgen yerler), em de suv teminlev noqtaları ve yaqıt ambarları qullanıla bile.
Rusiyeli akimiyet olıp bitkenlerde nasıldır bir «ukrain diversantlarını» qabaatlamaq istey
Rusiyeli akimiyet olıp bitkenlerde bir daa nasıldır bir «ukrain diversantlarını», qabaatlamaq istey dep saya halq deputatı. Onıñ malümatına köre, Kremlniñ mahsus hızmetleri bunıñ içün siyasiy temel azırlamaqta. Rusiye Havsızlıq Şurasınıñ kâtibi Nikolay Patrusev Qırımnı ziyaret etken vaqıtta, dersiñ Kyivde çalışqan Ukraina tarafdarı olğan teşkilâtlarnıñ areketlerinden dolayı «anda istiqrarsızlıq telükesi devam ete eken» dep ayttı. «Rusiye mahsus hızmetleri ötkergen aktsiya tendentsiyaları taqip etilse, bundan evel Kreml nezareti altında bulunğan KHV mevcut tehdit aqqında cemaatçılıq fikrini şekillendirüvnen bağlı kampaniya başlatqanını körmek mumkün. Ve aslında, Herson vilâyetiniñ cenübiy-ğarbiy qısmını zapt etip almaq maqsadınen Rusiye ordusınıñ qullanılması içün suniy manaçıq yaratmağa areket ete», – dep yaza Dmıtro Tımçuk.
İnfrastruktura obyektlerini zapt etip almaq, Qırımğa Dnipro suvını yibermek içün tosmenni açmaq maqsadınen Herson vilâyetine ücüm etüv ihtimali – problemanıñ ufaq bir parçası sayıla. Rusiyelilerniñ esas maqsadı, Qırım sakinlerini suv ve elektriknen teminlevden daa da farqlı. Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ faalligine baqılacaq olsa, Kreml üç meseleni çezmek istey, yani: yañı sanktsiyalarğa yol bermemek, al-azırdaki soylârını yımşatmaq ve işğal etilgen Donbasstaki vaziyetil legalleştirmek.
AQŞ ükümeti bu baarde kirsetken sıñırlavları Kreml oligarhları üzerine ciddiy bir darbe endirdi. Sanktsiyalar daa ziyade arttırılğan taqdirde Moskva içün bu artıq devlet içinde büyük iqtisadiy problemalar çıqmasına sebep olacaq. Vladimir Putin «Minsk añlaşmalarını» becermeden ve işğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde (İEDLV-ORDLO) qalmaq maqsadınen bundan qaçınmağa areket ete. Kreml nevbetteki «aynecilik planını» çevirip, Ukraina esabına maliyeviy ve siyasiy problemelarını al etmege areket ete.
Kreml nevbetteki «aynecilik planını» çevirip, Ukraina esabına maliyeviy ve siyasiy problemalarını al etmege areket ete
Bloomberg agentligi haber etkenine köre, Helsinkide keçken sammit esnasında Vladimir Putin Donald Trumpqa Donbaassnıñ «halq cumhuriyetleri» denilgen cumhuriyetlerinde «referendum» keçirmekni teklif etken. Agentlikniñ subetdeşleri iddia etkenine köre, Trump, «AQŞ prezidenti bunı tüşünmege çaresi olsun dep», onı bu ğaye aqqında nihaiy matbuat konferentsiyasında söz etmemege rica etken. Neşir menbaları bildirgenine köre, Putin halqara cemaatçılıq imayesi altında Donbassnıñ statusı içün rey berilgenini teklif etken. Beyaz ev şimdilik teklifnen bağlı izaat bermedi.Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, Donbass boyunca «bazı yañı ğayeler muzakere etildi» ve olar «işlenmek kerek» degen sözler ayttı.
Añlaşılğanına köre, «rey berüv» neticesinde Kreml, işğal etilgen rayon sakinleri adından Kyivden İEDLVge iç olmağanda, öz tış siyaset aqqına saip muhtariyet statusı isteycektir. Söz, terroristik «cumhuriyetlerniñ» legalleştirilmesi, artından da, sanktsiyalarnıñ lâğu etilmesi aqqında kete. Moskvanıñ daa evelki «aynecilik planlarına» baqacaq olsaq, Bloombergniñ malümatı doğru olıp çıqa. İşte bu da, Qırımda ihtimal berilgen provokatsiyalarnen doğrudan doğru bağlı olğanını köstere. Donbassta nebvetteki «referendum» keçirilmesi ancaq AB ve AQŞ Kyiv üzerine bastırğan taqdirde mumkün olur, lâkin bunıñ içün ciddiy bir sebepler kerek.
Kreml, sanki dersiñ, Donbass ve Qırım sakinlerini qorçalamaq içün «terroristik hunta» tezisini canlandırmağa istegeni pek elverişli sayıla
Rusiye akimiyeti ve mahsus hızmetleri böyle manaçıq tapmaq oğrunda faal çalışmaqta. Yarımadada terroristik aktlarnıñ sanalaştırıluvı ve Ukraina şarqında yapılğan arbiy provokatsiyalar Moskva içün kerekli informatsion muitini yaratabile. Kreml, sanki dersiñ, Donbass ve Qırım sakinlerini qorçalamaq içün «terroristik hunta» tezisini canlandırmağa istegeni pek elverişli sayıla. Yaqında Vladimir Putinniñ Donbassta «vaziyetniñ kerginleşme ihtimali bar» eken degen sözleri işbu kanava içün tamam uyğun.
Ortağa şöyle bir manzara çıqa. İlk başta Nikolay Patruşev Qırımda «istiqrarsızlıq telükesi devam ete» dep ayta, ondan soñ, Vladimir Putin Ukrainanıñ şarqındaki vaziyetnen bağlı noqta-i nazarını aynı sözlernen ifade ete. Eki sefer de söz, tamamile Kreml nezareti altında bulunğan territoriyalar aqqında yürsetilgen edi. Rusiyeniñ yolbaşçıları İEDLVde arbiy areketlerniñkerginleşmesinen beraber, Qırımda provokatsiyalar yapılabilecegini, buña faqat özü alâqadar olğanında «tahmin etip olabile».
Sergey Stelmah, qırımlı siyasiy közetici (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarını aks ettirmey bile