text:
"Aq qalfaq"lılar milli üzañ turında söyläşä
19 noyäber könne “Qazan milli mädäni” üzägendä Bötendönya tatar kongressı häm “Aq qalfaq” tatar xatın-qızları ictimaği oyışması konferensiä uzdırdı.Konferensiäneñ teması “Milli üzañ tärbiäläwdä tatar xatın-qızlarınıñ totqan urını häm role. Täcribä häm problemalar” ide. Bu konferensiädä Rusiä töbäklärennän tatar xatın-qızları oyışmaları, TR xökümäte wäkilläre, DәүләT Sovetı deputatları, yaqın çit illär, respublikadağı xatın-qızlarnıñ ictimaği xäräkät liderları barısı 120 gä yaqın delegat qunaq qatnaştı. BTK BK räise Rinat Zakirov üzeneñ çığışında Böten dönyağa sibelep yäşägän tatar xalqında milli rux, üzañ tärbiäläwne iñ möhim mäs’älälärneñ berse dip äytte. “Borınğıdan kilgän tatar ğailäsendäge din nigezendä alıp barılğan tärbiäne torğızunı, balalarnı fizik yaqtan tärbiäläwneñ näticäse Sabantuy bäyrämnärendä küreneş tabuın da , uñay dip taptı. Ä uzğan ğasırnıñ II yartısında ğädätkä kergän az (1-2)balalı häm qatnaş nikaxlı ğailälär millätne assimilätsiäläwgä kiterä. Şunıñ öçen küp balalı ğailälärne buldıru öçen köräş alıp barırğa kiräk,- dide ul. Ä bügenge köndä tatar mäktäplären açu mäs’äläsendä xökümät belän kileşülär tözep eş alıp barğan Rossiä töbäklärennän misallar kiterde. Tatar mäktäplärenä balalarnı cälep itüdä mäktäplärneñ zamança cihazlandırılğan buluı bik möhim. Şunıñ öçen cämäğätçelek, milli oyışmalarnı da eşquarlarnı da cälep itü östendä eşlärgä kiräk”,- digän fiker äytte. Qamäriä Xamidullina üzeneñ çığışında “Bez balalarıbızğa däw änilärenä, ätilärgä qarata mäxäbbät tärbiälärgä dä tieşbez , doğalar da da öyrätergä tieşbez, qızlarıbıznı ullarıbıznı ğailäle itär öçen, alarnı kiäwgä birergä, yäki öyländerergä dä burıçlıbız. Böek mäğrifätçe Rizaetdin Fäxretdinneñ qanatlı süzläre bar: “Cännät açqıçları analarnıñ ayaqları astında uralıp yörerlär”digän.Qamäriä Xamidullina äytüençä, cämğiättä barğan säyäsätneñ näticäse arqasında 80-90% xezmätkä yaraqlı keşelärne xatın qız täşkil itüen, tatar awıllarına eçkeçelek, narkomaniäneñ ütep kerüen iskärtep ütte. Häm iñ aqçasız tarmaq ul- mäktäp dide . Şähär mäktäpläreneñ kübese xatın -qızlar qulında, çönki bu tarmaqta aqça az bulu säbäple ir-atlar eşli almıy. Millätneñ kiläçäge xatın-qızlar qulında. Bezneñ burıç ürnäk bulırlıq, tolerantlı şäxes tärbiäläw”- dide ul. Şulay uq İnternet aşa “Virtual' tatar gimnaziäse”säxifäse urnaştırıluı turında da mäğlümat buldı. Konferensiädä çığış yasawçılar arasında Tä'minä Biktimerova tatar xatın-qızlarınıñ xäräkäte tarixınnan, üz mäğrifätçeläre buluı turında söyläde. İldus Ämirxanov millätne üsterüdä mäxällälär tözü eşeneñ ähämiätle buluı turında çığış yasadı. Fäwziä Bäyrämovanıñ tatar mäktäplären yäşätü , üsterü öçen, Rossiädä san buyınça ikençe urında torğan tatar milläteneñ telenä däwlät statusın alu öçen köräşne köçäytergä kiräk”,- digän fikerläre yañğıradı. Konferensiädä başqa qızıqlı çığışlar, fiker alışularda buldı. Konferensiädä latin grafikasın qullanunı ğämälgä kertü eşen kiñ cäyelderü buyınça xuplaw tapqan fikerlär dä qaralıp, rezolyutsiä dä qabul itelde. Ä kiç belän konferensiädä qatnaşqan qunaqlarğa Ğ.Qamal teatrında Z.Xäkimneñ “Telsez küke” spektakle kürsätelde.
Mälikä Basıyr, Qazan.


c: text/html

text:
Semipalatinski qalasında küptän tügel ütkän tatar sänğate bäyrämendä miña da bulırğa turı kilde. Qazaqstan cirenä ayak basuğa bezne ğacäpländergäne - möstäqil qazaq däwläteneñ Pawlodar häm Semey şähärlärendä rus teleneñ xökem sörüe. Bez üzebezne Rusiä cirennän çıqmağan da kebek xis ittek. Pawlodarda xätta vokzalda iğlannar da fäqät rus telendä genä äytelä. Uram, kibet, uçrejdenie isemnäre Tatarstandağıça – ike teldä. Şulay da, Semipalatinskida, yäğni Semeyda 5 kön toru däwerendä, Rusiä şähärläre belän çağıştırğanda ayırma sizelmi qalmadı. Bez – Seber yağında, asılda rus xalqı arasında yäşäwçelär, irkenläp üzebezneñ tuğan telebezdä - tatar telendä aralaştıq; bu närsä dip qırın qarawçı bulmadı; cirle xalıqqa tatarça möräcäğät itkändä, añlamıybız, dip äytüçe dä bulmadı; qazaqça yäisä rusça cawap birdelär. Ğomümän, biredä ruslar da, tatarlar da, başqa millätlär wäkilläre dä üzlären irken häm tınıç xis itälär. Şähärdä 1995-nçe yıldan birle, Qazaqstan xalıqları Assambleyası qanatı astında “Duslıq yortı” eşli. 10 ictimaği milli üzäkne sıyındırğan “Duslıq yortı” yaxşı binada urnaşqan. Anda eşläwçe tel säyäsäte häm kileşü bülege xezmätkäre Färidä xanım Nuretdinova süzlärençä, assambleya şurası öç ayğa ber utırışların ütkärä, milli üzäklärneñ problemaların xäl itüdä bulışlıq kürsätä, eş öçen biredä barlıq şartlar tudırılğan.
Tatar ictimaği üzäge dä şuşı “Duslıq yortı”ında urnaşqan. Bügenge köndä älege üzäkne Tatar Sänğate mäktäbe direktorı Gabdelxak Axuncanov citäkli. Gabdelxak äfändeneñ yärdämçeläre Ğaziz ağa Äxmärow, Marat ağa Yagufarov, Gäwhäriä xanım Xämitowa kebek möxtäräm ölkän keşelär.
Alar belän berrättän yäşlär dä eşli, xäzer alar üzäkneñ yäşlär bülege bulıp räsmi terkälü mäşäqäte belän mäşğul'lär. Tatar üzägeneñ eşläre turında süzen Gabdelxak Axuncanov, üzäk 10 törle yunäleştä eşlären alıp bara, dip başladı . Şähärneñ 3 mäktäbendä tatar tele uqıtıla, Xatın- qızlar oyışması “Aq qalfaq”, “Tuğan tel” ädäbi-muzıykal' klubı, tatar sänğat muzee, aqsaqallaar oyışması kebek oyışmalar eşli. “İstälek”, “İrteş moñnarı”, “Küñelle balaçaq” ansambl'lärenä xalıq iseme birelgän, tatar sänğate mäktäbeneñ bayançılar ansamble “Ürnäk kollektiv” isemenä layık. Daniä Xäybullina häm Ruslan Turaev törle bäygelärdä gran-pri, laureat isemnäre yaulağannar
Äye, Gabdelxak äfändeneñ eşläre näticäle. Bügenge köndä anıñ uquçısı Daniä Xäybullina San-Marinoğa xalıqara konkursqa kitkän. Ruslan Turaev Qazaqstannıñ milli Akademiäsendä belemen däwam itä. Gölzada xanım Safiullina ütkärä torğan “ Söembikä varisları” konkurslarında qatnaşqan uquçıları törle yıllarda laureat isemnärenä layık bulğannar. Xäzer Gabdelxak Axuncanov almaşqa tağı da yäşeräklärne äzerli - Sänğat mäktäbe qarşında ul “Görläwek” törkeme oyıştırğan.
Ğablelxaq Axuncanownıñ plannarı yıraqqa qarıy. Anıñ xıyalında “Közge İrteş moñnarı” festivalen Rusiäneñ İrteş buyı şähärlärendä dä ütkärü. Yıraq çit illärdän dä qatnaşuçılar bulın teli ul bu sanğat bäyrämnärendä. Ä Semey tatar üzägeneñ yaqın plannarı - 2005–nçe yılda üzäkneñ häm “Küñelle balaçaq” ansambleneñ 15 yıllıqların bilgeläw, aldağı festival'ne Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap ütkärü häm başqalar.
Semey tatarlarınıñ älbättä problemaları da yuk tügel. Tatarlarnıñ da, Semeynıñ barlıq xalqınıñ da ğomum probleması - can öşetkeç xäl – şähärneñ ekologik torışı. Bu turında ekskursovod xanım şähär buyınça säyäxät waqıtında, atom qoralına qarşı quyılğan häykäl yanında söyläde. 1949 yıldan birle anda yözlärçä märtäbä atom bombası sınawları ütkärelgän. Berençe sınawlar cir östendä - açıq hawada bulğan. Kisätelmägän , bernärsä belmägän, añlamağan xalıq şartlaw waqıtında açıqtan – açıq bu qotoçqıç küreneşne küzätkän. Soñınnan sınawlar cir astına küçerelgän. Bügenge köndä här ay sayın 60-tan artıq keşedä yaman şeş awıruı açıqlana, - di ekskursovod xanım. Xätta yaña tuğan bäbilärdä dä bu awıru tabıla başladı, - di ul. Ä ğarip tuğan balalar turında söyläp tä torası yuk. Şähärneñ radiologik fonı xäzer nindi,- digän sorawğa ekskursovod xanım, andıy mäğlümatlär bezgä bilgele tügel,- dide. Berençe qaraşqa yäşellege, çistalığı, maturlığı, tärtibe belän soqlandırğan şähär, küzgä kürenmägän, xäl itelmäslek şundıy zur problema belän yäşi. Xalıq isä asılda bu problema turında uylamasqa tırışa. Üz şatlığı, mäşäqäte, bäyrämnäre - ğomumän tulı tormış belän yäşi.
Rozaliä Sayganova, Azatlıq radiosı, Omski

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ufada Rusiä Eçke eşlär ministrı urınbasarı generäl–polqovnik Sergey Şadrin bulıp kitte.Ul Blağoweşçen xalqı belän oçraşuda qatnaştı.Çarada qatnaşqan 70tän artıq keşeneñ öçtän bere Başqortstan militsiäse qulınnan zıyan kürüçelär ide.Generäl xalıqnı tüzem häm tınıç bulırğa çaqırdı , tikşerü däwam itüen belderde.Militsiä abruyı turında äytep :«Militsiä üzenä layıq bulğan xalıq mönäsäbätenä iä.Şul uq waqıtta xalıq ta üzenä layıq xoquq saqlawçılarğa iä»,– dide.
Sergey Şadrin respublik Prezidentı Mortaza Räximov belän dä oçraştı.Anda süz respubliktağı xoquq saqlaw eşçänlege turında barğan.


text: Äfğanstan başlığı Xämit Qarzay 9 üktäbergä bilgelängän prezident saylawlarına qädär wazifalarınnan kitü taläben kire qaqtı. Anıñ kitüen 12 köndäşe taläp itä. Alar arasında töp köndäşe älek mäğärif ministrı bulıp äşlägän Yunıs Qanunıy da bar. Ägär dä Qarzay kitmäsä, alar saylawlarğa baykot belderergä cıyına. Saylawçılarnıñ tawışların kübräk cıyu öçen Qarzay eş urınınnan faydalana dip belderä alar. Qarzay taläpne konstitutsiägä qarşı kilä dip äytte häm üze genä nämzät bulıp qalğan oçraqta da barıber saylawlar ütäçäk dip östäde.


text:
2 aprildä Tatarstan Prezidentınıñ Udmurtiägä räsmi säfäre başlandı. İntertat.ru agentlığı xäbär itkänçä, İjaw hawa alanında anı respublika Prezidentı, xökümät başlığı, şähär merı qarşıladı. Soñğı tapqır Mintimer Şäymiev anda 1992 yılda bulğan häm şuşı waqıtta tözelgän iqtisadıy xezmättäşlek turındağı kileşü älegä qädär eşlägän. Xäzer şuşı kileşügä yaña sulış öreler, dip kötelä. «Bezneñ xezmättäşlek konstruktiv häm anı tiränäytergä kiräk», - dip belderde Şäymiev. Şäymiev, şulay uq, iqtisad ölkäsendä urtaq eş alıp baru mömkinlekläre ğayät zur, dip äytep, ike respublika arasındağı kileşüneñ 10 yıllıq näticälärğä tuqtaldı. «İke respublikada da, xakimiätlär xalıq mänfäğätlären qayğırtıp eşli häm Prezident Aleksandr Volkovnıñ xezmättäşlär komandasın tuplıy aluına şatmın», - dip beldergän anda Tatarstan prezidentı. İjawda prezidentlar «Neftemaş» şirkäten barıp qarağan. Bu oyışma neft häm gaz tabu öçen maxsus cihazlar eşli. Şulay itep, bu baruda «Tatneft» häm «Neftemaş» arasında kileşü tözelergä mömkin.
Tatarstan Prezidentı här barğan cirdä andağı tatarlar belän oçraşmıyça kitmi. Bu yulı da şulay buldı. Mintimer Şäymievneñ kön tärtibenä, İjawnıñ Cämiğ mäçetendä Udmurtiädäge möfti belän, ä annan soñ Prezident sarayında tatar cämäğätçelege wäkilläre, İjawda belem aluçı tatar studentları belän oçraşular kertelgän.
Soñınnan «İntertat.tu» agentlığı xäbär itkänçä, çärşämbe könne, Şäymiev häm Volkov oçraşuınnan soñ, tuğandaş respublikalar arasında duslıq häm xezmättäşlek turında kileşü tözelde.


text:
Samar “Yaqtılıq” mäktäbendä balalar sanı arttı
Millionlı xalqı bulğan Samar şähärendä öç yözgä yaqın mäktäp, million xalıqnıñ ille meñ tiräse – tatarlar. Menä şul tatarlar älegä tatar balalarınnan ğına tuplanğan mäktäp tota alalar. Bıyılğı uqu yılın “Yaqtılıq” üzeneñ ör- yaña yanqorma binası belän açıp cibärer dip ömetlängän ide. Süze genä yanqorma bit. Yanqorma öç qatlı häm iske binadan öç märtäbä zurraq. Şulay da ber- ike ay eçendä yanqormanıñ berençe qatı safqa basarğa tieş ikän.
Uquçılar, uqıtuçılar, ata- analar aldında mäktäp direktorı Xaridä xanım Daşkina mondıy sannar kiterde.
“Yaqtılıq” üzeneñ 10- nçı uqu yılın başlap cibärä. Ägärdä 10 yıl elek sentäber lineykasında 187 bala basıp torsa, bıyıl mäktäptä 255 bala uqıyaçaq, tağın 68 tatar balası “Yaqtılıq”nı östen kürgän. Bıltırğı belän çağıştırğanda balalar sanı qırıqqa artqan. Bıyıl berençe sıynıfqa 33 narasıy kilgän, mäktäp binası tözep betergänçä, berençe häm ikençe sıynıf uquçıları berençe çirekne “Altın balıq” şifaxanäsendä yäşäp belem dä alaçaqlar, sälämätleklären dä nığıtaçaqlar.
Uzğan uqu yılında urta mäktäpne tämamlawçılarnıñ 93 %-ı universitetlarğa, institutlarğa kergännär, qalğannarı - texnikumnarğa. Ä Röstäm Waxitov mäktäpne medal'gä tämamlağan häm Samarnıñ ayerokosmik universitetına uqırğa kergän.
Şunısı da quanıçlı, 9-nçı, 10-nçı, 11- nçe sıynıftağılar cäyge kanikul könnärendä mäktäp tözeleşendä dä eşlägännär. Här sıynıf bülmäsen maturaytu yözennän ata- analar üz kesälärennän matdi yärdäm kürsätkännär.
Möğallimälär tağın da yäşärgän, bersennän- berse yäş çibär tatar xatınnarı uqıtırğa kilgännär. Ä menä rus telennän belemne İrina xanım Şapiro, ingliz telennän Ol'ğa Kosmaçeva biräçäklär. Mäktäp kollektivındağı ike rus xatını inde süzleklär alıp tatar telen öyränä başlağannar.
“Yaqtılıq”ta moña qädär ike genä ir- at uqıtuçı bulsa, bıyıl öçençe ir – Rinat İbätov kilgän. İkençe sıynıfqa 18 balağa 6 uquçı östälgän, öçençedä 23 uquçığa 4 östälgän.
Här klassqa çit mäktäplärdän tatar balaları kilgän, iñ küp uquçılı klass – ul sigezençe, monda 28 bala uqıyaçaq.
Ğomumän tatar balalarınnan ğına tuplanğan “Yaqtılıq” yıldan- yıl üseş yağında, çönki monda iñ yaxşı tärtip urnaştırılğan.
Cäyge könnärendä “Yaqtılıq”ta uquçılar Tatarstanda “Sälät”tä yal itkännär, Samar ölkäsendäge Mäçäläy awılında etnografik ekspeditsiädä bulğannar. Rus şaşqaları buyınça Bötenrossiä yarışlarında matur urınnar alğannar.
“Yaqtılıq”ta ingliz telen Britanya metodikası buyınça uqıtalar.
Berençe sıynıftağı 33 balağa häm alarnıñ uqıtuçılarına, tärbiäçelärenä Samar şähär milli- mädäni möxtäriäte räise Cämil Wäliullin hämmäsenä zur- zur tartma känfitlär büläk itte.
217 baladan başlanğan “Yaqtılıq” bügen 255 uquçını üzenä cıydı, plannarı zurdan - 2007 yılğı sentäbergä “Yaqtılıq” balalar sanın 400-gä citkezü belän yanıp yäşi.
“Tuğan tel” isemle Samara ölkä tatar cämğiäte direktorı ata- analarğa, uquçılarğa möräcäğät itep ber täqdim kertte. Uqu yılı däwerendä här bala tağın berär tanışın ğına alıp kilsä dä, “Yaqtılıq”ta 500 bala bulaçaq.
Samil Bahautdin, Samar


text:
Respublika terror ğämäldärenä äźerlänä
Öfölä qotqarıusılarźıñ komanda–ştab uqıuźarı ütä. Ul respublika Xökümäte yortonda operativ käñäşmä menän başlandı. Künekmälär maqsatına tuqtalıp Xökümät premer ministrı Fidus Yamaletdinov bıyıl yubiley yılında diversiyalar, terror ğämäldäre bulıuı ixtimal. Ularğa respubliqanıñ barlıq kös struqturaları la äźer bulırğa teyeş tine. Qayhı ber mäğlümättär buyınsa, respubliqanıñ başqalahında 400 gramm şartlatqıs menän ber keşe totolğan. Yämğätselekte xäüefkä halmaś ösön bıl turala asıqtan–asıq xäbär itelmäne. Başqalanıñ ber rayonındağı sığanaq äyteüensä, maşina strategik obekttar küpläp urınlaşqan rayonda tuqtatıla. Tikşereü barışında 400 gramm trotil tabıla.


text:
Küp kenä mäktäptär 1 sintäbergä äźer tügel
Ul arala respublika yetäkseläre yıldamlıq menän yañı mäktäptär asıuın dawam itä. Kön hayın tierlek tege yäki blı rayonda mäktäp asıla. Ularźı asıuźa respublika yetäkselege lä qatnaşa. Mortaza Räximov ber mäktäpte tierlek qaldırmay. Xatta prezident kilä tip asılğan mäktäptärźe lä yañınan asalar. 1 sentäber aldınan mäşäqättär bına şunday. 65-se tatar gimnaziahı la belem könön qarşılarğa äźerlänä. Bında respublika prezidentı la bulıp kitkäyne. Tap oşo gimnaziala Mortaza Räximov här bala äsä telen öyränep üźergä teyeş tigän yalqınlı hüźźär äytkäyne, rekonstruksialaw eştären tiź arala tamamlaw ösön wäğäźälär birgäyne. Kilähe uqıu yılında 65-se tatar gimnaziahı tulıhınsa fayźalanıuğa tapşırılıuı ixtimal. Respublika prezidentı Mortaza Räximov töźöüselär aldında şunday burıs quyźı. Gimnazialağı barlıq eştärźe bötöröü ösön 15 million hum aqsa käräk. Mortaza Räximov aqsa wäğäźä itep kitkäyne. Gimnazia direktorı Räşiźä Xaritonova äytewensä, mäktäp tatar balaların qabul itergä äźer. Älegä küpme bala uqıyasağın äytewe qıyın, sönki kön hayın ata-äsälär kilep balalarınıñ tap oşo mäktäptä uqırğa teläwen belderä tinelär beźgä mäktäptä.
Respublika mäktäptäre äle qatı haqqa alınğan. Beslan fajiğähe qabatlanmahın ösön eşlänä bıl. Teatr sänğäte oźtahı Äxtäm Äbüşäxmanov täw tapqır mäktäpkä barğanın älegeläy xäterläy.
Audio
Üźem uqıtqanğa kürä uqıtıusı nindäy bulırğa teyeş tip yış uylanam ti Äxtäm Äbüşäxmanov.
Audio
Başqortostan teatr eşmäkärźäre berlege yetäksehe Äxtäm Äbüşäxmanov yaźmahı buldı bıl.
Uqıtıusılar as, mäğärif aqhay. Fäqir uqıtıusı - Räsäy xurlığı. Neft aqsaların - mäğärifqa. Oşonday lozungtar menän Öfölä, Stärletamaqta, Salawat häm Neftekämä qalalarında LDPR-źıñ töbäk büleksähe piket ütkärźe. Piketlaw Bötä Räsäy aksiahı siktärendä berense sentäber uñayınan oyoştorolğaynı. Liberäl–demokrattar partiahı wäkildäre xalıqqa listovkalar tarattı, üź partiahınıñ töp maqsattarı turahında höyläne.


text: Amerikanıñ Oreğon ştatındağı Protlend şähär mäxkämäse 11 martta Madrittağı terror ğämälenä mänäsäbäte bar dip şiklänelgän adwaqat Brändon Mäyfildnıñ cinayät yeşen qarawnı tuqtattı.FBR anıñ barmaq äzlären tikşergän waqıtta yalğışlıq cibärgän bulğan. Küptän tügel genä íslam dinen qabul itkän bu advokat törmädän irekkä çığarılğan. Bu xaqta Brändän Mäyfild bolay dide:ns051514 “Min möselman, läkin min ameríklı. Min Amerík möselmanı. Min yürist, Amerík xärbi köçläreneñ yılekke ofitserı. Läkin mine cämğíattän ayırıp, törmägä yabu bu barı tik möselman bulğanım öçen genä xoquqlarım qısılu dip uylím”, dide Brändän Mäyfild


text:
Törkiäneñ prezidentlıqqa nazmäte - Abdullah Gül
“Ozaq tikşerenülärdän soñ 11-nçe prezident kanditadı bularaq ber isem östkä çıqtı. Ul da minem bu säyäsi ağımnı bergäläp planlağan häm ğämälgä aşırğan tuğanım Abdullah Gül.”
Tışqı eşlär ministere Abdullah Gülneñ AK partiä ismenän prezidentlıq postına kandidat itep bilgelänüwe AK partiä deputatları saflarında zur şatlıq belän qarşı alındı. Şulay itep ozaqlamıy ütkäreläçäk parlament saylawlarına da köçle Erdoğan belän kerü mömkinlege tudı. Ägärdä ul prezidentlıq postına kandidat bulsa ide, AK partiä ber niçä ay kebek qısqa waqıta Erdoğan kebek köçle ber lidernı partiä başına kiterüdä qiyınlıqlarğa oçrawı ixtimal ide.
Erdogannıñ häm ğomumän AK partiädän islamçı beräwneñ kandidaturasına rizasızlıq beldergännär, bolar ildäge laisizm prinsibın, yäğni dinne däwlät eşlärenä qatnaştırmaw prinsibın bozaçaqlar dip şiklänälär.
“Gül saylanğan xäldä konstitutsiäneñ Törek cömhuriäten berläştergän prinsiplarına turılıqlı qalaçaqmın”.
Gül şulay itep, üzlärenä oppozitsiä belderüçelärne tınıçlandırırğa tırıştı.Törkiädä prezidentlar parlament ağzalarınıñ tawışları belän saylana. 27-nçe Aprelde ütkäreläçäk berençe turda saylana alu öçen parlament ağzalarınıñ öçtän ikeseneñ tawışın alırğa kiräk.2-nçe Maydağı turda da saylana alu öçen 367 tawış kiräk. Öçençe turda isä bu şart ezlänmi. Şul säbäple dä Gülneñ prezident itep saylanaçağı qätği kebek kürenä. Törek industrial eşbirüçelär oyışması häm başqa şundıy oyışmalarnıñ küpçelege Gülneñ kandidaturasın xupladılar. Birjada aksiälärneñ bäyäse kütärelde, dimäk kapitalistalr şuşı täräqqiät belän qänäğät.
Läkin bu täräqqiätne xuplamawçılar bu atna azağında İstanbulda zur ber demonstartsiä oyıştırırğa ciyınalar. Televizälärdä bu turıda debatlar bara. 27-nçe Apreldä prezidentlıq saylawınıñ berençe turında 550 urınlı parlamentnıñ 367 ağzası saylawğa qatnaşırğa tiyeş digän mäsälä kütärelde. Yäğni saylawnıñ qanuni räweştä başqara alunıwı öçen 14 deputat kim. Şul säbäple Gül parlamentta deputatları bulğan barlıq partiä citäkçeläre häm şulay uq bäysez millät väkilläre belän söyläşülär alıp barıp, alarnı saylawğa qatnaşırğa künderergä tırıştı. Läkin oppozitisädäge iñ zur partiä Cömhuriät Xalıq Partiäse belän wağıraq Döres Yul belän Anavatan partiäläre saylawğa qatnaşmayaçaqların belderdelär. Şuña da qaramastan saylaw öçen parlamentta ciyılış ütkärelsä, bu yulı CHP qanun bozıldı dip konstitutsiä mäxkämäsenä möräcägät itärgä ciyına. Ägärdä konstitutsiä bu qanunsız buldı digän qarar çığarsa, ul çaqta parlament taratılaçaq häm waqıttınnan elek saylawlar ütkäreläçäk. Bu saylaw da Noyäber tügel bälki dä August ayında bulaçaq.
İnde perzidentlıq saylawı waqıtında törle provkatsiälär, protestlar häm partiälär arasında satulaşular kötelä. Misal öçen 25-nçe Apreldä Yuğarı Uqu Yortı citkçese Prof. Dr. Teziçkä qorallı ber attentat oyıştırırğa omtıluçı ber şäxes qısqa waqıtta qulğa elkätte. Gül prezident itep saylansa, Törkiä cömhuriäte tarixında berençe märtäbä islamçı häm çığışı belän ber ğäräp iñ yuğarı postqa mengän bulaçaq.
İstanbuldan, Äxtäm İbrahim


text: Rumıniä parlamentında kiçä täqdim itelgän qanun ölgesenä jurnalsitlar häm advokatlar qarşı çıqtı. Qanunda, Rumıniäneñ däräcäsen tübänsetkän mäğlümatlärne bastırğannar yä radio aşa tapşırğannar ikedän alıp 5 yılğa qadär törmä cäzasına xökem iteläçäk, dielä. Oppozitsiädäge firqalär älege qanun här törle säyäsi täñqitkä qarata qullanılırğa mömkin, dip belderä. Säyäsät belgeçe Stelian Tanase, qanun ölgesen “kire kommunist çorğa” qaytu dip bäyäläde. Qanun ölgese parlamentta qaralğançı Yustitsiä ministrlığı tarafınnan tikşerelergä tieş.


text:
Eduard Xämitov millät mänfägätlären yaqlarmı?
Eduard Xämitovnıñ Rusiä Däwlät Dumasında eşli başlayaçağı xaqındağı xäbärdän soñ, Başqortstan cämägätçelege arasında qayber sorawlar tudı. İñ täwge soraw, älbättä, anıñ urınına pedağoğiä uniwersitetı rektorı itep kem bilgeläner, yä bulmasa kem saylanır? digän soraw. Tağın ber mäsälä nıq qızıqsındıra xalıqnı: Eduard Xämitovnı Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise wazıyfasında kem almaştırır? Duma deputatı sıyfatında Eduard äfände nindi qomissiädä eşläyäçäk häm respublik tatar xalqı mänfägätlären, ğomumän, ildäge tatarlarnıñ ixtıyacların yaqlaw yünäleşendä nilär eşlärgä cıyına ul? Başqortstandağı qayber tatar milli oyışmaları citäkçeläre Eduard Xämitovnıñ Dumada tatar mänfägätlären yaqlayaçağına şiklänep qarıy. «Äle Ufada yäşäp, Tatar kongressı citäkçese bulğanda bu täñgäldä älläni eş maytara almağannı, Dumada küptän eşli almıy inde ul –, dip belderä andıy skeptiklar. – Tatar kongressı Başqarma komitetın citäklägän 7 yıl eçendä Xämitov äfände räsmi xaqimiätlär öçen iñ qulay keşe ide. Mäñge qarşı äytmäs, tatar problemnarın bar kiskenlegendä kütärmäs üşän keşe buldı», – dip bäyäli tatar xäräkäteneñ küp citäkçeläre Eduard Xämitovnı. Ämma kongress räise üze bu ğäipläwlärne gel kire qağıp kilde.
Bu atnada Eduard Xämitov Mäskäwdä bulıp, Dumağa deputat mandatı alu xästärlekläre belän yörde. Şunnan Ufağa qaytıp töşkäç, bez anıñ belän oçraşıp qayber sorawlarğa cawaplarnı anıñ üzennän işetergä buldıq. Eduard Xämitovnıñ süzlärençä, Başqortstandağı tatar xalqı problemnarın ul tiränten häm eçennän belä, şuña kürä dä ul mäsälälärne yaña deputat hiçşiksez kütäräçägen ışandıra:
Audio
Şulay itep, Eduard Xämitov Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise wazıyfaların da qaldıra. Ämma kongress eşçänlegennän tulısınça çitläşergä cıyınmıy ikän ul. Kiläse atnada Ufada Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ utırışı ütärgä tieş. Menä şunda yaña räis saylaw mäsäläse dä kütäreläçäk. Tatar milli xäräkäte wäkilläre kiläçäktä Tatar kongressı Başqarma komitetı başında buldıqlı häm, iñ möhime, qıyu, täwäkkäl keşene kürergä teli. Respublik xaqimiätläre cırın cırlamağan, ä çın-çınlap tatar xalqı problemnarın qabırğası belän quyarğa sälätle keşe genä Başqortstanda tatar mänfägätlären yaqlawda fayda kiterä alır ide, di tatar milli xäräkäte liderları. Mäğlüm buluınça, Kongressta Eduard Xämitovnıñ ike urınbasarı bar: berse tanılğan ğälim häm möğallim Radik Sibäğätov, ikençese – Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise Ramil Bignov. Älbättä, räis wazıyfasında Başqortstannıñ räsmi türäläre radikäl qaraşlı bulmağan Radik Sibäğätovnı kürergä telär ide. Ämma, sälamätlege naçar bulu säbäple, älege köndä ul xastaxanädä yata häm, ğomumän, bu çeterekle wazıyfadan kisken baş tarta ul. Tatar milli oyışmaları wäkilläre isä Kongressnı Ramil Bignov citäkläsä, şäp bulır ide, digän fikerlären äytä häm bu xaqta kiñäşläşülären dä başlağan inde. Tik monda ber kötelmägän xäl kilep tuuı ixtimal. Respublik xaqimiätläreneñ tatar mänfägätlären qatğıy çaralar belän yaqlarğa cıyınuçı Ramil Bignovnıñ Tatar kongressı başında toruın sataşqan töştä dä küräseläre kilmi. Şuña kürä räsmi türälär, Kongressnıñ çirattan tış cıyının uzdırıp, aña üzläre telägän keşene saylatırğa cıyına ikän. Bu xaqta xaqimiät dairäläre eşçänlegennän xäbärdar şäxeslär xäbär itä. Niçek kenä bulsa da, barlıq sorawlarğa yaqın könnärdä ük açıqlıq kerergä mömkin.


text:
Udmurtiädä berençe tapqır Ciñü bäyräme könne parad uzdı
Ciñü köne Rossiä xalqı öçen iñ zur bäyrämnärneñ berse. Anıñ qaytawazı yıllar ütkän sayın tağın da köçleräk yañğırıy. Yıldan yıl suğışnı ütep häm Ciñüne yaqınaytıp könne—töngä yalğap eşlägän keşelärneñ sanı kimegännän kimi bara. Respublikanıñ veterannar oyışması birgän sannarğa qarağanda, bıyıl veterannar isemlegendä 7 meñ 120 suğışçı. Tıl veterannarı respublikada 77 meñ yarım. Veterannarnıñ tormışın respublikanıñ räsmi xökümät orğannarınnan tış meñ yarımnan artıq veterannar oyışmaları ciñeläytergä tırışa. Respublikada maxsus «Ölkännär» programması tözelde. Anda suğış häm tıl veterannarına törle xezmät kürsätü quzdä totıla. Ämmä, bu «Veterannar turında» Zakonda qaralğannıñ 60 protsentı ğına, dip urtaqlaştı respublikanıñ veterannar oyışması räise Petr Russkix. Mäsälän, telefonğa tüläw öçen aqça älegä suğış veterannarına ğına citä, darular belän tä'min itü dä älegä tieşleçä külämdä tügel, fatirlar da yıldan yıl kimräk birelä. Şuşı könnärdä veterannarğa İjaw şähäre administratsiäse yärdäm qulın suzarğa ışandırdı — alarnıñ fatirların tözekländerüdä finans yärdäm kürsätüne planğa kertergä niätlilär. Petr Russkix süzlärençä, suğış qırlarınnan äylänep qaytuçılar yärdämgä moxtac bulmasa, ä menä yäştän ük igen qırlarında, zavod—fabrikalarda mixnät çikkän keşelärneñ pensiäläre dä az, yärdäm dä bik zur tügel. Monda cirle xakimiät orğannarınıñ kiñ küñellelege bik tä urınlı bulır ide. Suğışnı ciñep çığuda tatar xalqınıñ da öleşe bik zur. Berlinnıñ reyxstag binasına berençe bulıp bayraqnı tatar yegete — ölkän serjant Gazetdin Zahitov berketüe äle haman da bäxäslär tudırsa, bügen İjawda yäşäwçe Räisä Minneraxman qızı Soninanıñ rexstax binası stenalarında isemen yazıp qaldıruı bernindi dä bäxäs tudırmıy. 9 may könne İjaw şähäreneñ üzäk mäydanında bağışlap udırılğan tantanada da 80 yäşen tutırıp kilüçe Räisa xanım da bar ide.
Qatı suğışlarda qatnaşıp, berniçä tapqır yaralanıp, medal'lärgä layıq bulğan Şihabetdin abıy Sadıykov ta, ütkän yılnıñ közendä 80 yäşen bilgeläp ütsä dä bu könne öydä utırıp tora almıym, äle Ciñüneñ 60 yıllığın da qarşı alırğa isäbem bar, minem öçen bu bäyräm iñ zur bäyrämnärneñ berse, min anı uzemneñ qanımnı qoyıp yauladım, dide Şihabetdin abıy. Mäñgelek ut yanında suğışta qatnaşqan tatarlar da, tılda tırış xezmät itkän millättäşlärebez dä baytaq ide. Alarnıñ berse — Ğilmulla abıy Şärifullin. Bala ğına bulğan ul suğış barğanda. Ämmä, tormışnıñ açısın da, töçesen dä tatırğa turı kilgän aña. Şuña da bügen kibettän aq ipi satıp alğaç ta, şatlıqtan küz yäşlärem çığa di ul. Mäñgelek ut yanına suğışta wafat bulğannarnı iskä alıp, häykäl qarşına çäçkälär bäyläme salınğaç, mäydanda urnaşqan Milli muzeyda veterannar bu uñaydan asılğan yaña kürgäzmädä buldılar, annan soñ ikençe mäydanğa — parad qararğa aşıqtılar. 9 mayda İjawda berençe tapqır parad oyıştırıldı. Anı suğış veterannarı açtı. Alar arasında bezneñ millättäşlärebez dä bar — Xuca Waxitov, Gabdulxay Gazizov, Mansur Äxmätov Minneğali Bikmuxämätov häm başqalar. Veterannardan soñ xärbi çast'lär tözeleşep ütte. Parad ozaqqa suzılmadı, ämmä xalıq qänäğät qaldı. Äytergä kiräk, suğış yıllarında Udmurtiädä, İjawnıñ üzendä dä bik küp qoral citeşterelgän, bälki kiläçäktä alarnı da kürsätü mömkinlege bulır, bıyılğısı yubileyğa äzerlek kenä, ä bıyılğı bäyräm kiç salyut belän tögällände. Tik anı veterannar tügel, yäşlär tamaşa bularaq küzätte.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Polkovnik Xudyakov maşina yarışında Boğ yärdämendä ciñep çıqtı
Oyıştıru komitetında Atqazanğan avtomobil'' sportı masterı, Rusiäneñ 10 märtäbä çempionı, şulay uq BDB illäreneñ, Mongoliä, Rumıniä, Bolgariä kebek illärneñ açıq çempionatlarında ciñüçe millättäşebez Binyämin Capaev ta bar. Semberdän yıraq tügel urnaşqan Arskoyı awılı yanındağı tawlı-çoqırlı yullarda yıl sayın uza torğan Rusiä çempionatında bıyıl da ul ciñep çığar, dip kötelgän ide. Çönki törle ölkälärdä uzğan etaplarda ğına tügel – final yarışı öleşlärendä dä ul ciñep kilde. Soñğı zaezdda ğına anı trassadan çitkä törtep töşerü arqasında finişqa kilep citä almadı. Büläkkä äzerlängän “UAZ-Patriot” avtomobile Piterburdan kilgän Vladimir Xudyakovqa tapşırıldı, häm ul şuşı büläkne Arsqoyıdağı binihayä zur çirkäwgä tapşıraçağın belderde.
Binyämin isä Xudyakovnıñ quştırnaqlı “ciñüen” menä niçek añlattı.
Polkovnik Xudyakov çirkäwgä barıp, ataqayğa zarlanğan: min monda bişençe märtäbä inde, ber dä uñışqa ireşkänem bulmadı. Mine Boğ aldında blagoslavlyat'' it äle, ägär ul miña yärdäm itsä, maşinanı çirkäwgä büläk itäm. Monda bit sez ğärip-ğorabalarnı da asrıysız, Sezgä maşina bik kiräk, dip sanıym. Ul bötenläy finalğa da kerä almağan ide. Uteşitel''nıy zayızd, digän östälmä zayızdı ğına uñışlı buldı. Finalda yarıysı ğına sportçılar arasında ul iñ artta ide. “Uteşiteln''nıy zayızd” digäne arqasında ğına finalğa eläkte dä. Liderlarnı beräm-beräm çitkä etärä kildelär, soñğı zaezda miña da çirat citte – yuldan çitkä törtep çığardılar.
Ul bötenläy finalğa da kerä almağan ide. Uteşitel''nıy zayızd, digän östälmä zayızdı ğına uñışlı buldı. Finalda yarıysı ğına sportçılar arasında ul iñ artta ide. “Uteşiteln''nıy zayızd” digäne arqasında ğına finalğa eläkte dä. Liderlarnı beräm-beräm çitkä etärä kildelär, soñğı zaezda miña da çirat citte – yuldan çitkä törtep çığardılar.Şulay kilep çığa inde: çirkäw armiägä, mäktäplärgä, radio-televizorğa ğına tügel – sportqa da ütep kerde. Çirkäwgä kerep Boğtan yärdäm sorağaç, ul äbizätelne bu ğözerne ütärgä tieş bit. Yuğisä, çirkäwneñ genä tügel, Bognıñ da abruyı töşäçäk, Allam saqlasın. Şunı da östäp äytergä kiräkter: Arsqoyı çirkäwendä yış qına moğcizalar bulıp tora: yä altın täre üzennän-üze tönen päyda bula, yä cimerek tübä irtän toruğa tözätep quyılğan, yä tözälmäs çirlärdän terelep kitälär…
İzge ğämälläre küpter inde Çeçenstan suğışında ğäriplängännärneñ priyutı da eşli bit monda. Şulay uq eçkeçe äti-änilärneñ yätim balaların da sıyındıra bu oluğ çirkäw.
Ayrat İbrahim, Sember


text: Qabul. Taliban köçläre dip şiklänelgän qorallı törkemnär ilneñ könyağında ike xärbi kärwanğa höcüm itkän, şularnıñ berse comğa kiçen Helmand wilayätendä bulğan, bäreleş anda şimbä könne dä däwam itkän. Näticädä Taliban yağınnan 6 suğışçı üterelgän, xökümät köçläre ber ğäskärien yuğaltqan. İkençe höcüm Zabul wilayätendä bulğan, anda 4 ğisyançı yuq itelgän. Comğa könne bäreleşlär Uruzğan wilayätendä dä bulıp alğan ide, anda ber amerikan xärbie hälak bulğan, altısı yaralanğan. Şimbädä isä Qandaharda da Taliban qaldıqları belän atışlarda ike fransuz ğäskärie üterelde.


text:
Homsters.kz jıljımay`tın mülik satıp alwşılarğa arnalğan xalıqaralıq onlay`n-servïsiniñ sarapşıları jaña üy`ler twralı öz mälimetter bazası negizinde Almatınıñ kottedjdi kentteri men tawnxawstarındağı üzdik usınıstarğa şolw jasadı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Küzdiñ soñı men qıs – kottedjder men tawnxawstar satıp alwğa eñ qolay`lı kezeñ. Jıldıñ bul mezgilderinde munday` baspanalar boy`ınşa mämileler az jasaladı da, key`bir nısandardıñ bağası, äsirese, qısqı merekeler qarsañında, tömendewi mümkin. Buğan qosa, tawnxawstardan üy`ler men apartamentterdi qısta satıp alğan qojay`ın köktem şıqqannan key`ingi belsendi jumıstarğa dey`in ïnterʹer men landşaft dïzay`nı jobaların jasap ülgeredi.
"Munday` baspanalardıñ élïtalıq segmentinde turğan oñtüstik astanadağı üzdik usınıstardıñ biri – äl-Farabï dañğılınan joğarı, Ospanov köşesi awdanında ornalasqan Esentai River Townhouse rezïdencïyası. Nısannıñ säwlet obrazı Vïktorïya däwiri stïliniñ ıqpalımen jasalğan. Rezïdencïyadan birneşe qadamdıq jerde Haileybury mektebi men «Suñqar» şañğı tramplïnderi keşeni bar. Esentai River Townhouse üy`di qaşıqtan basqarwğa mümkindik beretin iTownhouse jüy`esimen jabdıqtalğan törtqabattı 43 tawnxawstan turadı. Är kottedjdiñ kölik turağı men işki awlası bar. Keşennen awdanı 182 şarşı metrge jetetin bes jäne altı bölmeli apartamentterdi satıp alwğa boladı. Esentai River Townhouse rezïdencïyasındağı tawnxawstıñ qunı – 118,3 mln. teñgege jwıq (şarşı metri – 650 mıñ teñge). Qurılıstıñ birinşi kezegi 2016 jıldıñ jeltoqsanında pay`dalanwğa berwge day`ındalıp jatır" - dey`di sarapşılar.
Joğarı sanattı segmenttegi tağı bir tartımdı usınıs – Bağanaşıl awdanındağı jeke garajdarı men üy` mañındağı wçaskeleri bar 36 tawnxawstan turatın «Amanï» kottedj qalaşığı. Qalaşıqtıñ jalpı awdanı – 1,6 ga, onda sport jäne balalar alañdarı, jügirw jäne serwendew ay`maqtarı, düken men balalar ortalığı bar. Tawnxawstardıñ bärine «Aqıldı üy`» jüy`esi ornatılğan. Üy` salwşılar awdanı 340-tan 380 şarşı metrge dey`ingi baspanalardı usınadı, bir şarşı metriniñ qunı – 450 mıñ teñge. Kottedj qalaşığı 2016 jıldıñ säwirinde pay`dalanwğa berilgen.
"Almatıda, äsirese, qalanıñ ortalığında tawnxawstar boy`ınşa usınıs asa köp emes. Sonday` sanawlı nısannıñ biri – Naxïmov köşesindegi tawnxaws. Ol äl-Farabï dañğılı mañında, Sey`fwllïn dañğılındağı jolay`rıqqa jaqın ornalasqan jäne törtdeñgey`li eki bloktan turadı. Munda şarşı metrdiñ qunı – 559 mıñ teñge. Rey`tïngtiñ basında turğan keşenge qarağanda, bul tawnxawsta awdanı 62 şarşı metr bolatın bir, 75 şarşı metr bolatın eki jäne 94 şarşı metr bolatın üş bölmeli päterler satıladı. Nısan 2016 jıldıñ birinşi toqsanında tapsırılğan" - dey`di mamandar.
Kottedj qalaşıqtarındağı usınıstardıñ bäri élïta segmentinde emes. Ékonom-klass boy`ınşa da birneşe nısan bar. Mısalı, Qarabulaq kentindegi Alma Village kottedj qalaşığı. Bul – Almatınıñ iri kottedj qalaşıqtarınıñ biri. Qurılısşılardıñ josparı boy`ınşa keşen birneşe tïptegi 503 üy`den turwı kerek: eki qabattı kottedjder (152-195 şarşı metr), tawnxawstar (118 şarşı metr), bloktalğan eki qabattı üy`ler (129 şarşı metr) jäne 1-3 bölmeli köppäterli üy`ler (84 şarşı metrge dey`in). Şarşı metrdiñ qunı 190 mıñ teñgeden bastaladı. Keşende tolıqqandı ïnfraqurılım qarastırılğan – balabaqşa men mektepten bastap, öziniñ derbes sawda ortalığına dey`in. Nısandardıñ jartısı salınıp bitip, pay`dalanwğa berwge day`ın tur.
Ékonom-klass sanatındağı tağı bir kottedj qalaşığı – «Qarasw» kenti. Munda satıp alwşılarğa baspananıñ eki türi usınıladı: awdanı 77 şarşı metrge dey`ingi tawnxawstar nemese awdanı 154 şarşı metr bolatın jeke üy`ler. Rey`tïngtegi özge keşenderden ay`ırmaşılığı – «Qarasw» kottedjdi kenti qalanıñ tömengi böliginde, Soltüstik ay`nalım awdanında ornalasqan. Bul kentte baspananıñ qunı – 165 pen 190 mıñ teñgeniñ aralığında. Kottedj qalaşığı işinara pay`dalanwğa berilgen.
«Kottedjdi kentter men tawnxawstar qazaqstandıqtar arasında ay`tarlıqtay` turaqtı suranısqa ïe. Bul, bizdiñ oy`ımızşa, munday` turğın üy` keşenderiniñ respwblïkamızda qala sırtında ornalasatındığımen bay`lanıstı. Salıstırar bolsaq, mısalı, TMD-nıñ basqa elderinde kottedjder men tawnxawstar ädette qala sırtındağı baspana sanaladı. Qazaqstanda jıljımay`tın müliktiñ osınday` türin tañday` otırıp, «keñ jerde» turğanday`, sonımen birge, qala ïnfraqurılımınan qol üzbegen jağday`da ömir sürwge boladı», - dep eseptey`di Homsters.kz onlay`n-servïsiniñ qazaqstandıq ökildiginiñ jetekşisi Olesya Melʹnïkova.


text: Kazaxstan mäxkämäse bügen bäysez jurnalist Ermurat Bapi'nı şartlı räweştä ber yıllıq cäzağa xökem itte, häm anıñ jurnalistika belän şöğellänüen 5 yılğa tıydı. Almatıñ Medeo rayonı mäxkämäse Bapi'ğa salım tülämäw häm xärämläşüdä ğayepläw belderde. Cäzadan başqa Bapi'ğa 150 dollarlıq ştraf salınğan, häm mäxkämä çığımnarı tülätelgän. Bäysez SolDat basmasınıñ baş möxarrire bulğan, Bapi, böten ğayepläwlärne kire qağıp, Azatlıq radiosına, xärämläşü mömkin tügel, çönki min gazetnıñ finans eşlärenä qatnaşmadım, dip belderde. Bapi süzlärençä, ğayepläwlär – säyäsi säbäplärgä nigezlängän.


text: İranda Tu-154 oçqıçı cirgä töşkän waqıtta yana başlağan. Kim digändä distälägän keşe ülgän. Oçqıç ilneñ könyäğındağı Bender-Ğabbas şähärennän İrannıñ tönyaq-könçığış öleşendäge Mäşhäd şähärenä kilgän bulğan. İran telekanalı bu xaqta bolay dip belderde: “150 lep keşe bulğan oçqıç cirgä töşkän çaqta tägärmäçe şartlap, qaplandı häm yana başladı. Qotqaruçılar häm yanğın sünderüçelärneñ tırışuına qaramastan 80 keşe hälaq buldı. Qalğannarnıñ kübese yaralandı”. İrannıñ sivil aviatsia xezmäte başlığı, pilotnıñ yalğışuı oçqıç qazasına kitergän säbäplärneñ berse bulırğa mömkin, dide.


text: Başqortstannıñ tanılğan tatar ğalime, etnik mäsälälär belgeçe İldar Ğabdrafıqov 1 üktäber könne eş säfäre belän Fransiägä kitte. Anda ul Etnoloğık monitoring xalıqara çeltäreneñ XI seminärında qatnaşaçaq. Yıl sayın ütkärelüçe bu cıyınğa dönyanıñ törle illärennän etnik mäsälälär, etnik säyäsät belgeçläre cıyıla häm anda bügenge köndäge problemnar xaqında fiker alışa, etnik säyäsättä tuplağan täcribäläre belän urtaqlaşa. İldar äfände Fransiädäge fänni seminärda «Başqortstandağı millätara mönäsäbätlär häm etnik säyäsät wäzğıyate» digän temğa doqlad belän çığış yasayaçaq. Üz çığışında ul Başqortstan tatarlarınıñ qayber problemnarın da kütäräçägen äytte. Äñgämäne Azatlıqnıñ yäkşämbe tapşıruında tıñlağız.


text:
Qazaqstanda xaqimiät internetnı awızlıqlarğa cıyına
Qazaqstan xaqimiäte internettäge bar mäğlümätne üz kontrolı astına alırğa omtılıu tırışlığı turında xäbär itelä. Bu xäbär mädäniät häm mäğlümät ministrı Ermöxämät Ertisbayev belän bäysez jurnalistlär oçraşqannañ soñ mäğlüm buldı. Ministr, qazaq internet çeltärendäge mäğlümät ireklegen qısu yulında urtaq fikergä kilü öçen söyläşülär alıp barıluı xaqında äytte. Läkin söyläşülärgä qatnaşuçılar, qaysı temalarnı yaqtırtıp bula qaysıların yuq digän mäsälälärne söyläşkändä üzlären basım astında buluların xis itkännären belderä. Ertisbayev isä, internetne rätkä salu maqsatında xaqimiätkä kübräk çaralar kürergä quşa.
Bu yazmalarnıñ kem tarafınnañ yazdırıluı xaqında mäğlümät yuq. Şulayda, bik küplär bu eşneñ oçında, wazifasınnañ quılğan Räxat Aliyevneñ buluına ışana. Räxat ilneñ elekke däwlät iminlek başlığı häm prezidentnıñ elekke kiyäwe bula ide.
Mädäniät häm mäğlümät ministrı Ermöxämät Ertisbayev, belän internetkä maqalä elü qağidälärendä cıyılışqa qatnaşqan - bäysez matbuğat jurnalistları wäkilläre belän öleşçä kileşüläre xaqında belderde.
Läkin, internettäge 3 oppozisiä web saxifäse, Respublika, Taszhargan häm Vzglyat möxärrirläre, uquçılarına bu cıyılış maqsatınıñ yazma xoquqlarına tıqşınu tırışlığı buluı turında xäbär itte.
Qazaqstan jurnalistları berlege başlığı, Säyetğazi Mataev, Ertisbayev; matbuğat çaraların bigräktä Qazaqstannıñ tanılğan räsmiläre belän bulğan telefon-äñgämä yazmalarınıñ qazaq internet saxifälärendä urnaştıruğa çikläw kertü öçen basım yasaw tırışlığında bulğanıñ äytte.
Älegä telgä alıngan audio yazmaların internetkä urnaştırğan inkar.info säxefäseneñ baş möxarrire, Sergey Duvanov, Ertesbayev bu qararıñ bolay yuradı
“Bu oçraqta ul, İnternette qanun bozuğa qarşı yomşaq çaralar kürü xaqında söyli. Häm monıñ buş süz ikäne añlaşıla da. Prezidentnıñ elekke kiyäwi waqıtında Avstriadä ilçe bularaq eşlägän Raxat Aliyev, prezident Nazarbayevkä qarşı ide. Näticädä bu bäxäslälär xaqimiättägelärne internetnı qaysı oçraqta totqarlap yäisä rätkä salu eşenä etärde.”
Bügen yabıq eşeklär artında barğan cıyılışnı Kazakh Today gazetası, Ertisbayevnıñ “Qazaqstannıñ internet qırındağı qağiydäläredä belgelänergä tiyeş” digän süzläre belän añlattı.
Qazaq xaqimiätläre, Räxät Aliev bäyläneşe bar dip internetnı kontrol astına alu tırışlıqları kürä. Bu oçraqta isä jurnalistlar belän utırıp urtaq fikergä kilü urnına, däwlät räsmiläre, qatı qul säyäsätenqullanunı xup kürä dip farazlanıla.


text:
Mın' bir tu'n
Mın' bir tu'n (Arabsha: كتاب ألف ليلة وليلة - kitāb 'alf layla wa-layla; Parsısha: هزار و یک شب - Hezār-o yek šab) Orta Aziyada arab tilindegi kitaplardın' tarqalıwı og'ada erte da'wirlerden baslanadı. Bulardın' ishinde İbn Kuteybanın' (828-899 j.) "Shayırlar kitabı", Abul Faradjdın' (897 – 967 j.) "Qosıqlar kitabı" ayrıqsha orındı iyeleydi. Olardın' ko'pshiligi qoljazba tu'rinde tarqalg'an hikmetler edi. Son'ın ala arab tilinde jazılg'an bir neshe xalıq kitapları tarqala basladı. Olardın' arasında a'sirese "Mın' bir tu'n" (Alif La'yla wa' La'yla) ayrıqsha orındı iyeleydi. Bul kitap arab tilinde jazılg'an ertekke ta'kabbil-bir da'stan bolıwına qaramastan onın' syujetleri tek arab ellerinen alıng'an emes, ko'pshiligi hind o'mirinen alıng'an. Bul ma'seleni dodalag'an belgili rus alımı İ.M.Filshtinskiy o'zinin' "Arab klassikalıq a'debiyatı" - dep atalg'an miynetinde "Mın' bir tu'n" hind, arab, iran ha'm tu'rk syujetlerinin' qosılıspasınan payda bolg'an" degen sheshimge keledi. Onın' aytıwı boyınsha bul kitapqa iranlılardın' "Sha'riyar" haqqındag'ı ertegi baslı syujet etip alıng'an. Hindlerdin' İran patshası Sha'riyar haqqındag'ı erteginde, Sha'riyar patsha ha'r ku'ni bir hayal alıp, azanda tan atqannan baslap olardı o'limge buyırg'an. Sonın' ushın da bunday jawız patshag'a hayal bolıwdı hesh kim de qa'lemegen. Usınday bir jag'dayda wa'zirdin' qızı Shaxrizada patshag'a hayal bolıwg'a ırazı ekenligin bildirgen. Shaxrizada aqsham patshag'a sonday bir tamasha-ertekti baslap, en' qızıq jerine kelg'ende tan'dı atırg'an. Patsha: "Ertektin' qalg'an jerin esiteyin, son'ınan o'ltirtermen" - dep oylag'an. Ekinshi aqshamda ertektin, onnan da qızıq jerine kelgende tan' atıp ketken. Solay etip ertek bir ha'pte, ay ha'm jılg'a dawam etken. Aqırında aradan eki jıl 281 ku'n yag'nıy bir mın, bir tu'nnen keyin ertek tamam boladı. Bul aralıqta patsha ertek syujetleri ta'sirinde basqasha adam bolıp ta'rbiyalanadı. Ol Shaxrizadanı su'yip qalıp o'z niyetinen qaytadı.
Bunnan tısqarı arablardın' 231 tu'n dep atalg'an qıssası da bar. Bul qıssanın' syujetleri de Sha'riyar ha'm Shaxrizadag'a og'ada jaqın. Bunda da go'zzal kelinshek 9 ay 9 tu'n dawamında patshag'a qızıq ertek aytıp berip o'limnen qutıladı. Bul mu'ddet ishinde kelinshek jas bosanadı. Patsha o'zinin' perzentli bolg'anın sezip, kelinshekti o'limnen azat etedi.
Arablardın' arasında ko'p tarqalıp ketken bul didaktikalık romanlardın' ko'pshiligi hind syujetleri tiykarında payda bolg'an.
"Alif La'yla wa' La'yla"dag'ı aytılg'an syujetler bir mın' bir tu'nge sozılıp ketken bir mın' bir da'stan. A'lbette bundag'ı ertek yaki da'stan tu'rindegi ra'wiyatlardın' ha'r birewi bir tan'g'a jeterlik da'rejede hikaya etilgenligi oqıwshını inandırmaytug'ın bolsa da, ondag'ı hikayatlar qısqa bolıwına qaramastan belgili bir maqsetke bag'darlang'an. Bunda. arablardın' sol da'wirlerge ta'n bolg'an ta'lim ta'rbiya ha'm estetikalıq oyları bir kitapqa ja'mlengendey boladı. Sebebi bul shıg'armanın' kompozitsiyalıq o'zegin uslap turg'an patshag'a hikaya aytıwshı en' baslı qaharmannın' biri bolg'an qız ha'r bir hikayanın' o'zinde de aqıl-parasat, eldi a'dillik ha'm a'dilsizlik penen basqarıwdın' aqıbetleri, ilim u'yreniw ha'm muhabbattı qa'dirlewlew abzallıg'ı pikirleri menen ha'ddinen asıp, o'z jolınan adasıp baratırg'an patshanı qaytadan ta'rbiyalaw ushın da xızmet etedi. Ko'pshilik alımlar "Mın bir tu'n"di ertek dep esaplag'an menen de bul shıg'armanın' syujetleri xalıq turmısı menen a'dewir jaqın. Sebebi bunda ra'wiyat etilgen patshalardın' ayırımlarının' atları ha'reketleri Shıg'ıs xalıqlarının' tariyxında ushıraydı. Demek bunı jazg'an adamnın' o'zi de Qu'nshıg'ıs ma'deniyatı tariyxınan a'dewir xabardar bolg'an. Biraq bul shıg'arma folklorg'a a'dewir boysındırılg'anı ushın da onda a'psananın' syujetleri a'dewir mug'darda ushıraydı.
Shıg'armanın kompozitsiyası og'ada sheberlik penen du'zilgen. Sebebi ha'r bir tu'n waqıyasın bayanlawdın' o'zinde de avtor o'z aldına u'lken maqset qoyadı. Birinshi jag'ınan shıg'arma syujetleri og'ada qızıqlı bolıp patshanı zeriktirmewi kerek. Eger patsha zerikken jag'dayda qızdı o'lim ku'tedi. Ekinshiden bul hikayatları menen shaxtı ta'wbege keltirip, qaytadan ta'rbiyalawı za'ru'r edi. A'lbette bul shıg'arma tutas bir mın' bir hikayattan ibarat bolg'anı ushın da onın' barlıg'ın oqıwshılarg'a aytıp jetkeriw mu'mkin emes. Geypara shıg'ıs izertlewshilerinin' aytıwına qarag'anda bul shıg'arma bir mın' bir kitaptan ibarat bolg'an. Son'ınan bul kitaptag'ı hikayatlar a'dewir qısqartılıp biriktirilgen.
Bunan tısqarı bul shıg'armadag'ı hikayatlarda bir romannın' bir-birine baylanısqan baplar sıyaqlı birin-biri tolıqtırıp baradı. Ma'selen kitaptın' bas betinen baslap-aq ushırasatug'ın Omar Nug'man patsha ha'm onın, a'wladları haqqındag'ı hikayatlarda arab patshalıg'ının' ishi menen tısına baha berilgendey ko'rinedi. Sebebi Omar Nug'man a'wladı arasındag'ı da jaqsılıq penen jamanlıq arasında gu'resiwshiler bolg'an. A'sirese onın' ulken balası Sharxan Allataala onın' ha'reketlerin hesh qanday su'ymeydi. Sonın' ushın ol ha'mme waqıt gu'nag'a batıw menen aq ju'redi. Ishqı jolında da talapları kelispeydi. A'kesi menen arazlasıp basqa jurtqa ketedi. Ol jaqta da hesh bir qızdı qa'lemey ju'rip, urı Ba'dawiy ta'repinen urlang'an anası basqa bolsa da a'kesi bir bolg'an qarındası Nuzhat az-Zamang'a u'ylenedi. A'lbette bul ma'selenin' to'rkinin Sharqan da, Nuzhat az-Zaman da bilmeydi. Solay bolsada Allataala bulardı jazalaydı.
Kitaptın' 57 aqshamdag'ı hikayatlar menen 77 aqsham aralıg'ındag'ı hikayatlar negizinen usı ma'seleler haqqında so'z etedi.
Bul hikayatlarda patshanın' en kishkene balası Daw-al Maqan og'ada aqıllı ha'm sabır taqatlı jigit sıpatında su'wretlengen. Ol o'zinin, jigit ag'asının' İerusalimde qattı qa'stelenip qalg'anın esitip jolg'a shıg'adı. Biraq baskeser urı Ba'dawiyge ushırap o'zinin' qarındası Nuzxat az-Zamannan ajıralıp qaladı. Bir monshashının' mehir muhabbatı ha'm doslıg'ı tiykarında g'ana ol o'limnen aman qaladı. Ko'p g'ana qalalardı aralap o'z qarındasın izleydi.
Ol ha'tte talantlı shayır sıpatında da ko'rinedi. Sebebi onın' o'z qarındasın izlegen da'rtli ku'nleri qosıqlar tiykarında berilgen. Mısalı:
Qarındastan ayrıldım, qaralı kewlim jubanbas,
Shaxtın, qızın qaraqshı urladı desem inanbas.
Ju'regime ot tiydi, jaman ëken jalg'ızlıq,
Qan tiygen daqtı heshkim de qanı menen juwalmas.
En' izinde Daw al-Maqan o'z qarındasın izlep tabadı. Bul arada patsha Omar ibn an-Numandı o'zinin' qarsılasları za'ha'r berip o'ltiredi. Son'ınan elge patsha saylaw kerek bolg'anda xalıq onın' u'lken balası Sharqannın' a'detlerin unatpay kishkene balası Daw a'l-Muqandı patshalıqqa miyasar ko'redi. Kitapta bul ra'wiyatlar patshalar a'deti bayanı menen baylanısqan bolsa, son'g'ı hikayatlarında xalıq hikmetlerine a'dewir itibar beriledi.


text:
Donald Rumsfeld: Ğiraqnı diplomatik yul belän qoralsızlandırıp bulmadı, suğış ixtimalı arta
audio
Aşığu şunnan kilä, di Rumsfeld, här atna, här ay ütkän sayın, ximik, biologik, atom programmalar citlegä bara. Tege yäki bu ilneñ alarnı qullanu, yä terorçılar qulına tapşıru ixtimalı arta bara.
Rumsfeld süzlärençä, çara kürmäwdän kilgän qurqınıç, suğış qurqınıçınnan küpkä zurraq. Rumsfeld, Ğiraqqa kertelgän iqtisadi sanksiälärneñ dä, oçular tıyılğan zonalaranıñ da, näticä birmäwen iskärtte.
Antonio Martino, İtaliäneñ, Quşma Ştatlarnı xuplawın belderde.
İrtägä Rumsfeld Münxenda Xalıqara konferensiädä cığış yasarğa cıyına. Anda Yevropa illäre dä qatnaşaçaq, şul isäptän, Ğiraq suğışına qarşı çıqqan Fransiä häm Germaniä citäkçeläre.


text: Şveytsariädäge Dönya İqtisadi Forumı köntärtibendä torğan möhim mäsälälärneñ berse dönyada tuberkulez taraluın tuqtatu. Uzğan yılda dönyada bu çirdän 1 million 600 meñ keşe ülgän. Komputer programmaların citeşterüçe iñ ere Microsoft şirkäte başlığı Bill Gates, tuberkuleznı kisätü programmasına 2015nçe yılğa qädär aqçanı 3 märtäbä, 300 millionnan 900 million dollarğa arttıraçağın iğlan itte. Gates, Nigeriä prezidentı Olusegun Obasanjo häm Britaniä finans ministrı Gordon Brown belänberlektä, aldağı 10 yılda 50 million keşene däwalaw, 14 million keşene ülemnän saqlap qalu turındağı programma mäsäläsendä kileşte. 10 yıllıq tuberkulez programması tulayım 56 milliard dollarğa töşäçäk.


text: İlneñ tönyaqkönbatışında oyıştırılğan xärbi çara waqıtında Al Qaida äğzaläre buluda şiklänelgän 100dän artıq suğışçı qulğa alınğan. General – leytenant Safder Hössäin belderüençä, qulğa alınğannarnıñ kübese – çit il keşeläre häm alarğa sıyınu birgän paştu qabiläläre keşeläre bulğan. Mäğlüm bulğança Paqstan xärbi köçläre bu töbäktä Al Qaidanıñ "yuğarı däräcädäge wäkilläreneñ bersen" ezli. Hössäin süzlärenä qarağanda älege "yuğarı wäkil" çeçen yä üzbäk bulırğa mömkin, çönki bäreleşlär barğan urında totılğan radio signallarda çeçen häm üzbäk telläre işetelgän. Ämma bu "yuğarı däräcädäge wäkilneñ" inde qaçıp qotılğan buluı da ixtimal, dide general – leytenenat Safder Hössäin.


text: Başqortstannıñ berläşterelgän oppozitsiäseneñ kileşterü şurası äğzaları “Xalıq demokratiä xäräkäte” bülekçäsen oyıştıru cıyılışına kilgän İvan Starikov belän oçraştı. Oçraşuda töp süz oppozitsiä häm Kasyanovçılar arasındağı xezmättäşlek mäsäläse turında bardı. Kileşterü şurası xäräkätneñ proğramması qabul itelep anıñ belän tanışqaç qına xezmättäşlek mäsäläsen qarayaçaq. Şul uq waqıtta oppozitsiägä kergän oyışmalar ayırım-ayırım xäzer ük älege xäräkät belän xezmättäşlek itä ala digän fikergä kilende.


text:
Ekologik wazğiät Rusiäneñ böten töbäklärendä dä ber törle
Qazanda “Tatarstannıñ aktual' ekologik problemaları” dip atalğan fänni konferensiä uzdı. İke yılğa ber ütkärelä torğan respublika konferensiäläreneñ bu altınçısı. Tatarstan Fännär akademiäse, respublikanıñ Ekologiä häm tabiğät resursları ministrlığı belän berlektä oyıştırılğan bu konferensiädä, respublika tabiğäte saqlanuınıñ problemaları tikşerelä. Tufraq torışı, ülännär üseşe kebek mä’sälälärdän alıp, sulıy torğan hawabıznıñ sıyfatına qädär. Ul ğına da tügel, xätta şähär tözeleşe, anıñ ekologiägä yoğıntısı. Soñğısı turında, Yaruslawdan kilgän Yevgeniy Kolbovskiy söyli:
Rusiälelär, sotsium bularaq tögäl, açıq itep üzläreneñ mänfäğätlären qayğırta belmilär. Şuña kürä, cir ayırım keşelärgä, iñ yaxşısı digändä, ber törkem keşelärgä genä birelä häm alar öçen ul çiksez resurs bulıp tora. Qayçan, ayırım ber keşe, matur cirne şäxsi yort tözer öçen ala ikän, başqalar bu cirne qullana almıy, bu cirdä yal itü, däwalanu urınnarı tözep bulmıy inde. Çönki bu şäxsi milek. Cirne şulay itep bülärgä kiräk, ul ğadi xalıqqa da xezmät itsen. Bezdä mondıy säyäsät, şäxsi häm ğomumi milekne añlaw bulmağanğa, xäzer cirne oçraqlı ğına taratabız.
Yaruslawdan kilgän ğalim, tulayım Rusiä turında söyläde. Ä Tatarstanda, ayırım alğanda, Qazanda niçek soñ?
Wazğiät Rusiäneñ böten töbäklärendä dä ber törle. İñ äybät cirlärne üzläşterü, xätta äyter idem, sorı räweştä üzläşterü bara. Alar, rişwät arqasında bulmasa da, kimendä, qanunğa qarşı kilep taratıla. Cämğiät mänfäğätlären bäyälämiçä, öyränmiçä taratıla. Xalıq bu eştä bötenläy qatnaşmıy. Bu Könbatış illäre mädäniäte qaraşı buyınça, döres tügel häm alay bulırğa da tieş tä tügel. Yaruslawdan kilgän ğalim Yevgeniy Kolbovskiy buldı.
Tatarstannıñ ekologiä häm tabiğät resursları ministrı Boris Petrov bu xaqta ni uylıy ikän?
Qızğanıçqa, bik küp tözedek häm tözibez, läkin tabiğät faktorın isäpkä almıybız. Mäsälän, kvartal bar ide. Şul kvartal eçendä yaña ber yort barlıqqa kilde di. Un yıl buyına keşelär tınıç qına yäşilär ide. Andağı yäşel zonada yaña yort barlıqqa kilde. Tözüçelär öçen bu äybät, älbättä, böten kommunikatsiä kertelgän. Läkin, anda yäşäwçelär öçen bu nıq zararlı. Ekologiä ministrlığı moña qarşı çığa. Şuña bezne gel naçar dip sügälär. Qazanda bu 100 protsent şulay. Tatarstannıñ ekologiä häm tabiğät resursları ministrı Boris Petrov, “Azatlıq” radiosına, Tatarstandağı ekologik xalät älegä tüzärlek, respublika, tabiğätne saqlaw buyınça, Rusiädä berençe bişlektä bara dip belderde.
Ekologiä problemaları böten Rusiädä ber törle. İñ möhime kem häm niçek xäl itä alarnı. Bezdä başqa problema, awıl xucalığı häm sänäğättän kilgän zararnı xäl itü. Qayber regionnar berençel tabiğätne yañartu belän mäşğül. Tatarstanda eşkärtelmägän, qullanılmağan cirlär yuq, şuña kürä berençel tabiğätne torğızu tügel, ä barın saqlap qalu mä’säläse tora. Bügenge köndä tabiğätkä zararnı kübräk keşelär yasıy. Yäğni, yılğadağı su yañğırnıñ küp yawuınnan tügel, ä xucalıq alıp barudan tora. Tufraqnıñ çistalığı, küpme aşlama kertüdän tora. Läkin Tatarstanda bu mä’sälälärne xäl itär öçen programmalar eşlängän häm alar ğämälgä aşırılıp bara. Tatarstannıñ ekologiä häm tabiği resurslar ministrı Boris Petrov buldı.
Qazanda uzğan “Tatarstannıñ aktual' ekologik problemaları” digän konferensiädä siksännän artıq fänni çığış buldı, yözlägän yazma dokladlar xäzer ide. Alarnıñ küpçelege ekologiä mä’sälälären xäl itü öçen yaña ısullar täqdim itälär.
Ä konferensiä, ikençel resurslarnı yañadan qullanu, ğadi tel belän äytkändä, cıyın çüp-çarnı eşkärtü sistemasın kamilläşterergä, Tatarstannıñ kül-yılğaların öyränüne däwam itärgä, äylänä-tirä möxitneñ xalıq sälämätlegenä tä'siren tikşerüne cayğa salırğa häm qayber başqa täqdimnär belän rezolyutsiä qabul itte.
Rafis Cämdixan.


text: Tatar dönyasında Saban tuylar çorı başlandı. Şul isäptän Tatarstanda da. Mäğlümät çaralarında Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievnıñ 2003 yılğı Saban tuyı uñayınnan bäyräm qotlawı dönya kürde. Anda ul Saban tuyın «yaratqan milli bäyrämebez häm härwaqıt, sağınıp, kötep alına torğan, olı waqiğa»itep atıy. Prezident uylawınça, «Saban tuyı tatar xalqınıñ köç-egären, rux kamillegen kürsätü belän bergä, anıñ başqa xalıqlarğa qarata iğtibarın, ixtiramın häm duslıq-tuğanlıq xislären dä çağıldıra. Keşelärneñ üz ara añlaşıp yäşägän oçraqta ğına, söyekle Watanıbız yuğarı mädäniätle illär däräcäsenä kütärelä ala», dielä älege qotlawda.


text:
Yaña ğasır radiosına – 2 yäş!
Yaña ğasır radiosınıñ berençe märtäbä efirğa çığuına 26 avgustta ike yıl tuldı. Yaña ğasır radiosı äle üzeneñ ikençe tuğan könen genä bäyräm itsä dä, ul respublikada inde şaqtıy bilgele häm yaratqan radio. Şuña da älege radioda bügen qotlawlar häm matur teläklär bik küp yañğıradı. Alarnı teläwçelär arasında bilgele, tanılğan keşelär dä, ğadi tıñlawçılar da bar ide. Yaña ğasır radiosınıñ Qazanda eşläp kilüçe başqa radiolardan ayırması da bar - ul rus telendä dä, tatar telendä dä söyli. Tuğan köne uñayınnan bäyräm çaraları da ike teldä bardı. 26 avgust könne tıñlawçılar üzläreneñ yaratqan alıp baruçıları, jurnalistlar belän yaqınraq tanışa aldılar, radionıñ eşçänlege, kiläçäkkä plannar xaqında beldelär, üzläreneñ başqa sorawlarına da cawap ala aldılar. Monda şunısı iğtibarnı cälep itte. Tatar telendä barğan 3 säğätlek kisäklärdä tıñlawçılar aktivraq buldılar – alar qotlawların, teläklären dä kübräk citkerde, radionıñ eş räweşe belän dä nığraq qızıqsındı. Alardan ayırmalı bularaq, mäsälän, irtänge 9dan soñ rus telendä radionıñ möxärrirläre belän bulğan turıdan-turı oçraşuğa ber genä dä tıñlawçı şaltıratmadı.
Radionıñ tuğan köne ul bäyräm genä tügel, ä qılğan eşkä näticä yasap, kiläçäkkä plannar xaqında uylana, yaña tapşırular, programmalar efirğa çığara torğan kön. Şuña da bez Yaña ğasır radiosınıñ baş möxärrire Şämsiä Cihangirovağa möräcäğät itep, añardan radio xaqında, yaqın arada bezne yaña ğasır dulqınnarında nindi üzgäreşlär kötü turında soraştıq.
Yaña ğasır ul zamança taläplärgä turı kilä torğan qısqa dulqında eşläwçe radiolarnıñ berse. Bez Qazan xaqında, tatar tarixı, millät yazmışı, tatar xalqınıñ bilgele, tanılğan şäxesläre turında rus häm tatar tellärendä söyläwçe radio. İkeyıllıqnı bez qayber tapşırularıbıznı qısqartıp qarşılıybız. Mäsälän, yal könnärendä efirğa çığa torğan spektakl’lär beterelä. Çönki televideniedän alar bik yış kürsätelep tora. Älege tapşıru urınına tañlawçılarğa başqa qızıqlı programmalar täqdim itäbez. Şimbä, yäkşämbe könnärendä Aladan qolağa häm Yaña ğasırda Xuca belän xatını digän tapşırular efirğa çığaçaq. Bizäleş tä üzgäräçäk, başqa yañalıqlar da bulaçaq. Ğomumän, zamança radio ul härkönne üzgärep torırğa tieş.
Şunısın da äytergä kiräk, Yaña ğasır Azatlıq radiosınıñ yaqın dustı da äle. Belgänegezçä, älege radiodan bezneñ programmalarnıñ retranslyatsiäsen dä tıñlap bula. 1 yül könne Azatlıq radiosınıñ Yaña ğasırda yañğırıy başlawına 1 yıl tuluğa bağışlanğan zur ğına bäyräm dä uzdı. Anı äle bez genä tügel, ä tıñlawçılarıbız da, Yaña ğasırdağı kollegalarıbız da istä tota ikän.
Bez dä Yaña ğasır radiosın, anıñ bar xezmätkärlären tuğan könnäre belän qotlıybız häm kiläçäktä dä küpsanlı tıñlawçılarnıñ yaratqan radiosı bulıp qaluın telibez.
Gölnaz İlgizär


text:
Quşma Ştatlarnıñ Yuğarı Mäxkämäse Aq yortnıñ Guantanamodağı totqınnarğa qarata mönäsäbäten qanunsız dip bäyäli
Üz prezidentlığınıñ töp qazanışı itep kürsätergä tırışqan eşendä - terrorğa qarşı köräşendä Quşma Ştatlar citäkçese George Bush yaña uñışsızlıqqa duçar buldı. İke ay elek Aq yort, şuşı köräş barışında amerikan yağı, "Taliban" häm "äl-Qaidä"gä bäyle buluda şiklänelgän keşelär mäxkämä röxsätennän başqa da totqarlana häm saq astında totıla ala dip, monıñ Yuğarı Mäxkämä tarafınnan da xuplanuın telägän ide. Läkin Yuğarı Mäxkämä, bar totqınnar da, alar amerikan watandaşı bulu-bulmawğa qaramastan, bar xoquqi yullarnı da faydalana ala digän qarar çığardı.
Audio, Jamie Fellner
"Keşelärne totqarlaw öçen däwlät iminlegen sıltaw itep här diktatura qullana" di Fellner, amerikan idaräseneñ Guantanamodağı kebek cirlärdä totqınnarnı qanuni yaqlawsız totuına işarä itep. Quşma Ştatlarnıñ Yuğarı Mäxkämäse qabul itkän qarar xäzer moña çik quya ala. Düşämbedä ul, berniçä totqın eşen berläştergän ike oçraqnı xäl itte. Anda süz här totqınnıñ mäxkämä qarşında, üzen totqarlawnıñ qanuni bulmawına däğwä belderü xoquqı turında bara. Bu amerikan yustitsiä sisteması nigezen täşkil itüçe töp prinsiplarnıñ iñ möhimnärennän berse bulıp tora. April ayında Bush idaräse, terrorğa qarşı köräş barışında qulğa alınğan totqınnar, alar suğış qırında totqarlanu säbäple, barı tik xärbi yustitsiä qarşına ğına basa ala dip belderep, monıñ şulay buluın Yuğarı Mäxkämä tarafınnan da raslanuın telägän ide. Düşämbe könne isä yuğarı xäkimnärneñ berse Sandra Day O''Connor, sivil mäxkämälärneñ rolen şulay çikläw xakimiatneñ mäxkämä tarmağı wäkalätlären başqarma tarmaqqa tapşıru bulıp torır ide dip belderde. Bush idaräse, Guantanamo totqınnarınıñ amerikan mäxkämäläre qarşına basa almawın, şul xärbi nığıtmanıñ Kubada urnaşuı, yäğni Quşma Ştatlar cirendä bulmawı belän dä añlatırğa tırıştı. Yänäse, şul säbäple Guantanamoğa amerikan mäxkämäläreneñ köçe cäyelmi. Läkin ilneñ Yuğarı Mäxkämäse bu däğwanı da kire qaqtı. Qayber amerikan prezidentları elek tä, suğış waqıtında, üz wäkalätlären arttıru belän tanılğan ide. Misal öçen, Abraham Lincoln 19-nçe ğasırdağı Watandaşlar suğışı çorında, totqınnarnıñ mäxkämädä üzlären totqarlawğa däğwa belderü xoquqın ğämäldän çığarğan ide. İkençe dönya suğışı waqıtında Franklin Roosevelt ta, amerikan yaponnarı xoquqların bozıp, alarnı maxsus cäyläwlärgä tuplağan ide. Quşma Ştatlarnıñ Yuğarı mäxkämäse şul oçraqlarda da üzeneñ xoquq sağında toruın kürsätte. Lincoln qararı köçtän çığarıldı, ä yaponnar mäs''äläsendä, däwlät xäzer alarğa, xoquqsız räncetkäne öçen aqçalata kompensatsiä tülärgä mäcbür. Şulay itep Yuğarı Mäxkämä xakimiat balansın qarap tora. Washingtondağı CATO tikşerenü üzägendä eşläwçe Robert Levy, soñğı qararı belän Yuğarı mäxkämä, Bush idaräseneñ terrorğa qarşı köräşendäge çamadan tış tırışlıq kürsätüenä kirtä quydı dip isäpli.
Audio, Robert Levy
"Bu qarar bezdäge xakimiattä balans häm kirtälär buluın raslap tora. Alar bar häm yaxşı ğına eşläp kilä, Yuğarı Mäxkämä monı raslap amerikannarğa ğına tügel, başqa illär keşelärenä dä yaxşı xezmät kürsätte" di xoquq belgeçe Robert Levy.
Kärim Kamal


text:
QARACHAYLILA
Dodulanı Asker,
Nal’chik
QARACHAYLILA
Bu stat'yağa köre telefil'm salınñandı. Orus tilde. Ol "Mir" kanal bla bıyıl 2-chi iün'da, Qarachay-CHerkes Respublikanı televideniyası bla ua 16-chı iül'da körgüztülgendi. SHimal Kavkazda djashağan halqlanı üslerinden "Ömürleni tereninden" degen cikl bla 49-chu kanalda beriule qurar muratı bardı anı avtorunu. Birinchisi "Qarachaylıla" dep bashlanñandı.
Kertichilik
Qarachaylıla qalıubaladan beri SHimal Kavkaznı künbatısh djanında djashap keledile. Ala turğan djerle - Teberdi, Dombay, Arhız, Mahar, Miñi taunu tiyresi - biteu duniyağa belgilidile. Ata-babaları alanladıla. Alanlanı tüp etgen 1395-1936 djıllada aqsaq Timur bolğandı. Aslamı qırılğandı, kimi, djesirlikge tüshüp, SHarkğa sürülgendi, bir qauumları ua tar auuzlağa qachıp buğunñandıla, kimi ua, biyik auushladan ötüp, tau artlarında taphandıla qadarların. Bügün-bügeche da qarachaylıla bir birlerine "alan" dep aytadıla.
Lev Tolstoy hayt degen zamanında qarachaylılanı kertichiliklerin, girtchiliklerin emda em süydümlü halq bolğanların eslegendi, alay bla ol alanı duniyağa bayam etgendi. Qarachay halqnı sıfatın quray, XIX ömürnü ullu orus alimi akademik G.Ü. Klaprot a bılay chertgen edi: "Qarachaylıla Kavkazda em biyik kul'turası bolğan halqdıla, hallarını djumushaqlıqları bla, oğurluluqları bla da qonshuların ala köpge ozadıla dep, bir da arsar bolmay aytallıqma".
Bu oümnu kertiligine shağatlıq etgencha, bashha akademik, orus askerni generalı I.F. Blaranbergni aythanı ua bılay bolğandı: "Barın da tergey, süze kelsek, qarachaylıla ullu civilizaciyaları bolğan halqlanı sanına qoshuladıla. Ariu halleri bla, ahshı adetleri bla ala bashhalanı keslerine usharğa itindiredile".
Qarachay Rossey imperiyağa 1828 djılda 23-chü oktyabr'de qoshulğandı. Arı deri üch kün alğa onekisağatlıq Hasauka urush barğandı. Bu sermeshde horlam orus askerge keledi. Aña bashchılıq etgen general Emanuel' edi. Anı qoranchı ölgenle bla, djaralıla bla birge otuz miñ sanlı Battal-Pashanı korpusu bla orus asker sermeshgende qoranchladan qayda aslam edi. Rossey imperiyanı asker ministri A.I. CHernıshovha G.A. Emanuel' 1828 djılda 30-chu oktyabr'de Qarachaynı horlağanını üsünden raport djazğandı. Anda aytılğanı bılaydı: "Sizni DJarıqlığığızğa ahshı hapar bildirirge ashığama. SHimal Kavkaznı fermopillerin bizni askerleribiz horlağandıla emda Miñi taunu tiyresinde Rosseyge qadjau süelgen halqlanı tuturuğu Qarachay bla ara ayırılğandı. Qarachaylıla bla urush, bıyıl oktyabr'ni 20-sında erttenlikde sağat 7-de bashlanıp, iñirlikde sağat 7-de boshalğandı em ahır biyikle alınñandıla, meni bashchılığım bla, Allahnı ahshılığından, ala bla birge bizni orus askerge alacha biyik daradja kelgendi, horlam aña teyri djarığın djañı nür bla iygendi". Andan arı ol raportnu ahırında bılay djazıladı: "22-chi oktyabr'de Qarachaynı bashchısı Vali Islam Qırımshauhal ulu belgili tuqumlanı kelechileri bla maña kelgendi emda orus patchahha keslerini kertichi bolluqlarına ant etgendile, anı bla birge tört belgili tuqumdan amanatla bergendile. Bu ullu qıral mağanalı ishle boshalğanlay, Kavkaz oblast'nı qorquusuzluğu bla, tınchlığı bla baylamlı, askerle 24-chü oktyabr'de artha atlanadıla. Alanı birgelerine men 29-chu oktyabr'de Stavropol'ğa tiyisheme. Urushha qatıshhan askerleni sanlarını, ala qalay sermeshgenlerini emda bashha bolğan zatlanı üslerinden artdaraq tıñılı hapar aytırığımı ullu sıyğa sanayma".
Ara shaharda chıqğan "Severnaya pchela" degen gazet ol keziulede Qarachaynı Rosseyge qoshulğanı bla baylamlı bılay djazğandı al betinde: "Bu alamat horlam igi ıshanıu beredi biteu Kavkaznı mından arı tınchayırığına... Qarachaylılanı tögereklerinde djashağan emda alanı horlanmazlıq sunñan halqla endi mından arısında sağısh eterle, alağa da bıllay kün kelligine arsar bolmazla".
Qarachaylıla bergen sözlerine ie bolğandıla. SHamilni belgili kelechileri Sefer-bey Zana bla Süleyman-Efendi ne bek küreshgen esele da, Qarachaynı, kesleri djanlı etip, Rosseyge qadjau süeltirge biteu salğan qıyınları ullu mağana tutmağandı. Müridizmni bayrağı bla kelgen Muhammed-Aminni oquna kelmegendi qolundan alanı antlarından taydırırğa. Qarachaylılanı aslamı anı djanlı bolmağandıla. Anı sebepli bolur edi belgili orus alim V.M.Sısoevni bılay aythanı: "Orus patchahha bir kere ant etip, qarachaylıla ol antha kertichi bolğanlay qaladıla... Ol kertichilik üchündü Qarachaynı bügünñü chekleri bla djerleri alağa sauğa etilgeni da...". Qarachaylıla djañı djerlege köchürülmey, eski djurtlarında qalğanları da ma anı bla baylamlıdı.
1829 djılda oquna taulanı, artığıraqda Miñi taunu, tintirge ekspediciya quraladı. Alimleden sora da, ol ekspediciyağa qarachaylıladan djol ustala da qoshulğandıla. Adam ulu djaratılğanlı ma ol djıl minñendi adam Kavkaznı chardağına, Miñi taunu töppesine. Ma andan sora bashlanñandıla Qarachaynı djerinde tintiu ishle, djolla, qalala ishlegen da.
Rossey bla birge
XIX ömürnü ekinchi djarımında Qarachaynı tarıhı bashha djoruqlağa boysunadı. Kavkaz urush da boshaladı, bashha djañı auushla achıladıla. Demeñili Rosseyni qadarı bla Qarachay bütün baylanadı, anı qoy, ol anı bla bir etedi kesini qadarın. Birinchi oquu mekyamla da ishlenedile, oquğan, qara tarta bilgen adamla da chığa bashlaydıla. Qarachaylılanı aynıu djolları orus emda kavkaz halqla bla birlikde barğandıla - urushlanı, revolüciyalanı da otlarına birge kire, bir birge bolusha, birge chığa da kelgendile.
Qarachay halqnı bay fol'kloru, kölden chığarmachılığı köp türlü djashau bolumlanı, ertte ozup ketgen ishleni, djalanda kesini djashauundan uğay, qonshuda djashağan halqlanı tarıhlarından oquna saqlap, bügünñü künñe deri djetdirgendile. "Ullu Hodjnu", "Aznaurnu" djırların alıp qoysaq oquna, qallay bir kertilik keledi aladan cherkeslileni, noğaylılanı, qabartılılanı, abazehleni djashaularından. Maña ishim bla baylamlı köp djerlede bolurğa tüshedi, köp adamlağa tüberge. Esimden ketmeydi belgili cherkes alim I. Kalmıkov bla Dağıstannı, Qarachay-CHerkesni da sıylı alimi SH. Sekalievni qarachay halqğa ıspasları, djürek ırazılıqları. Alanı keslerinde ertte unutulğan, eslerinde qalmağan shartlağa, kir qondurmay, saqlayalğanı üchün. Ol a Qarachaynı keñ da, saq da djüregini, oğurlu esini cheksizligin, terenligin dağıda bir kere chertedi.
Ma bu tuqum zatladıla halqnı mağanasın chığarğan, anı biyik etgen. Ol djırlada "adamlıq", "achıu", "halal" degen sözle djoqdula, alay ala, alağa siñip, alada erip, adamlıq bla, halallıq bla, djandauurluq bla birge atlanadıla ömürlükge. Anı sebepli qalay igi añılashınadı belgili orus poet Nikolay Aseevni bılay djazğanı: "Qarachaylılanı ich namısları biyikdi, oümlu sabırlıq qaynaydı alada. Ala alamat, bek qatı da adamladıla: tau djaylıqlada sürüulerin burundan küte kelgen, köre da, süze da, teñleshdire da, em bashı ua, bağalay da bilgen".
Qarachaylıla em ish köllü halqladan biridi. Ömürden beri ala malchılıq bla küreshe keledile, djetishimleri bla keslerini atların biteu Rossey imperiyağa aytdırğandıla. XIX ömürnü ahırında, HH ömürnü bashında, söz üchün, bıllay tarıh shartla bardıla: har bir qarachaylığa adam bashından eki at, beshden artıq tuuar mal, otuzdan atlap echki bla qoy djete edile. Bu körümdüle biteu Rosseyde oquna bek biyikge sanalğandıla. Har bir er kishi bashından a 121 mal djetip bolğandı. Allay bir mal adam bashından bir djerde da bolmağandı bir Malqardan bashha.
Qarachay at, qarachay qoy, qarachay ayran biteu duniyağa da belgilidile, kefir a (gıpı ayran) Rossey imperiyanı halqlarına Qarachaynı sauğasıdı. Belgili alim D'yachkov-Tarasov 1908 djılda, djashırıp küreshmegenley, achıq aythandı, kefirni gıpıları qarachaylıladan alınñandıla dep, emda kefir bla baylamlı alada bügün da köp tauruhla djürügenin enchi chertgen edi.
Atlanı em chıdamlı bolğanları üchün Rossey imperiyanı alchı atlı askerleri, qazaq polkla, qarachaylıladan alıp bolğandıla. Anı üsünden 1913 djılda belgili alim emda veterinar A.A. Atamanskih bılay sağınadı: "Ol djanı bla Qarachay bek ullu mağananı tutadı, asker atla bla Qoban em Terk qazaq polklanı djalchıta. Har djıl sayın 10 miñ at satılıp alınadı andan".
1998-1999 djıllada djalanda qarachay atla kötürülgen edile Miñi taunu bashına. Ol a alanı qallay chıdamlı bolğanların körgüztedi.
Brest qaladan Pragağa deri
Gitche hapar bla bek qıyın boladı halqnı adetin, sıfatın, halin, tarıhın, etnografiyasın körgüztüp qoyarğa. Alay, halqda aytılğanlay, teñizni tatıuun bilir üchün, anı tolusunlay icherge kerek tüyüldü. Bolsada Ullu Ata djurt urushda bolğan ishlege qaytmay bolalmayma.
Ullu Ata djurt urushnu al aylarında qızıl askerge 15.600 qarachaylı djash ketgendi. Bashhacha aytsaq, har beshinchi qarachaylı. Aladan toğuz miñ adam qaytmağandıla, sermeshlede djoülğandıla. Añılashınırcha aythanda - halqnı har segizinchi adamı... Qarachaylıla, Brest qalada barğan sermeshleden bashlap, ahır, CHehiyanı ara shaharı Pragada urushlağa deri qatısha kelgendile.
Boğatırlanı Harun, Dekkushlanı Magomet, Temrezlanı Ramazan urushnu keziuünde brigadalanı komandirleri bolup turğandıla. Bashha türlü aythanda, general qulluqlada bolğandıla. Qarachaylı askerchile em girtchi, em djigit komandirle bolup turğandıla partizan otryadlada. Aythılıq belorus partizan polknu bashchısı Qasaylanı Osman edi. Nemisli general Ermansdorf bılay djazğan edi anı üsünden: "Kavkazlı Osman bek hıylachıdı, bek ustadı urush djanı bla". Partizan otryadlanı komandirleri bolup urush etgenleni aralarında Hayırqızlanı Kichibatır, Karaketlanı Djünüs, Barhozlanı Asker, Kipkelanı Qurman (barı da Belorussiyada urush etgendile), Özdenlanı Dügerbiy (Ukrainada), CHochulanı Harun (Sloveniyada) dağıda bashhala bolğandıla.
Sovet Soüznu DJigiti degen sıylı atha 25 qarachaylı körgüztülgendi. Aladan djalanda onbirine berilgendi ol sıylı at. Anı sıltauu Qarachaynı köchürülgeni bla baylamlı edi. DJigitge körgüztülgenleni aslamısı ol sıylı atnı almay qalğandıla. Söz üchün, Badahlanı Asker, Barhozlanı Asker, Batchalanı Ismayıl, Dekkushlanı Magomet, Gaddjalanı Muradin, Qanamatlanı Adju emda bashhala. Besh-altı orden bla sauğalanñan qarachaylılanı sanı az tüyüldü.
Bıllay körümdüle al-ğınñı Sovet Soüznu tiyresinde djashağan bir dep bir milletde da djoqdula. Anı üchün a ökümetni ıspası - qarachaynı ullusun, gitchesin da Orta Aziyağa bla Qazahstanña köchürgendile, 1943 djılda noyabr'ni ekisinde qısh suuuqla kele tebiregenlerinde. Halqnı ekiden biri qırılğanına seyir etercha tüyüldü. Ölgenle ua - sabiyle, qartla, tishirıula...
Qarachaynı saqlanñanı djalanda anı ish köllülügü bla, girtchiligi bla baylamlıdı. DJashauunda bolğan shartla anı djauları etgen tilleden ese, anı djauları aythan ötürük sözleden ese bashha türlü hapar aytadıla. Ol ötürükle ish etilip quralğandıla. Esimden bir zamanda da keterik tüyüldü, Qabartı-Malqarnı gosteleradiosunu "Ömürleni tereninden" degen keziulü beriuüne Rosseyni sıylı alimi Habichlanı Magomet bla tarıhchı professor Laypanlanı Qaziyni chaqırğanım. Perestroykanı qaynağan zamanında ala SHimal Kavkaznı djer kartasın alıp kelgen edile. Ol karta Ullu Ata djurt urush bashlanñınchı djarashdırılğan edi Leniñrad shaharda, basmalanñan a 1942 djılda Qazan shaharda etilgen edi. Bizni barıbıznı da seyirge-tamashağa qaldırğan bir zat edi: Qarachay avtonom oblast'nı arası Mikoyan shaharnı atı Kluhorige türlenip, Qarachaynı djeri ua Gruziya SSR-ğa qoshulup tura edile. Andan sora neda ayt da tur.
Igini bağasın chığara biliu
Uzaq 1915 djılda, Birinchi duniya urush qıstau barğan zamanda, "Priroda" degen atı bla ara jurnalda, bu ariu djerleni kiyik adamlarından tazalap, mında Rossey imperiyanı baylarına, biylerine soluu üyle, sanatoriyle ishlerge tiyishlisini üsünden oümlay edile bir qauumla. Ol qauumla alay murat etgen keziulede ua Qarachaynı djashları orus askerlede frontlada sermeship bolğandıla. Duniyağa aytılğan "Kiyik Kavkaz diviziyada" enchi tatar polk bar edi. Anda qulluq etgenleni barısı da qarachay elleden edile. Alanı aralarında Georgiyni djorunu tolu kavalerleri Bayramuqlanı DJattay, Özdenlanı Dauut, Botashlanı Ahaz, Botashlanı Sosran. Ahshı qulluq etip, Qrımshamhanlanı Mırzaqulcha, general chınnı alğanla da bolğandıla.
Generalnı sağınñanıbız bla Nikolay Petrusevichni esgermey ketalmayma. Ol, 1860 djıldan bashlap, 1880 djılğa deri Qarachaynı asker administratoru bolup turğandı. Qarachaylıla aña, tüz fayğambarnı allına kelgencha, alay kelip bolğandıla. Qarachay tilge üyrense, adetlerin, törelerin bilse, halleri bla kelishse, sora adamlağacha qarasa, andan bashha ne kerekdi. 1880 djılda Kavkazdan uzaqda. Turkestanda. Nikolay Petrusevichni öltürgenlerinde, qarachaylıla, ahcha djıyıp, qazaqla bla birge arı barıp, anı ölügün keltirip, Qarachayda asıraydıla. Ol adamğa mında bügün da ullu namıs, ullu hurmet etgenley keledile. Ma ol aytıp bolğandı, Qarachaynı baylığı, anı djerini ariuluğu mından arı da köp djıllanı djasıu anaları bolğanlay turluqların anı halqına...
"Kavkazlıla oğurlu adamladıla"
XIX ömürde SHimal Kavkaznı halqlarını kelechileri Osman imperiyanı djerlerine köchüp tebireydile. Ol köchgünchülük tarıhda muhadjirlikcha belgilidi. Bir-bir halqla ua, bir adamları da qalmay, köchüp ketgendile. Bu ish ullu imperiyalanı sayasatları bolğanına kimni da bir ishegi djoqdu. Anı üsünden alimle köp djerde, köp türlü oümla da aytadıla, men ala bla sizni, bashığıznı aurutup, zamanığıznı almayma. Belgilidi ol qıyınlıq, ol muhadjirlik qarachaylılanı bir djanında qoüp ketmegeni.
Bügünlükde qarachaylıla duniyanı köp türlü qırallarında djashaydıla. Barısından da köb a ala Türkdedile. Qarachaylılanı kul'tura araları eki djurnal chığaradı "Birikgen Kavkaz" - türk tilde, "Qart-djurt" - qarachay tilde. Muhadjirleni tuuduqları busağatda 14 el bolup djashaydıla anda. Art keziude ua köp üyürle ullu shaharlağa köchedile, ala alada da millet-kul'tura arala quraydıla, tilni, adetni, millet sezimni saqlarğa küreshedile.
Muhadjirlege, keslerini öz, ariu tabiyğatı bolğan djerlerinden ayırılıp, teñiz tiyrelede djashau eterge tüshgendi. Qırılğan da köp etip, amannı kebinden, qıynalıp tirnekley edile ala. Ma ol zamanlada köchgünchüleni bir qauumu soltanña, bolushluq tiley, keledile, Anatoliyanı ich djerlerinde bılanı djasharğa qoyarcha. Anda aytadı anı Biyikligi biteu osmanlanı padchahı soltan Abdul-Halit: "Kavkazdan kelgenle - meni qarındashlarımdıla. Ala qalayda süysele, alayda djasharğa erkindile. Ala izlegen - meni buyruğumdu". Ol tübeshiuden sora Kavkazdan kelgen muhadjirle, qayda djürekleri ırazı ese da, anda djasharğa erkin edile.
Bek bay qarachay elleden biri Bashhüyüknü quralğan tarıhı bılaydı. Beri kelgenlege üyle ishlene turğunchu, alağa Kon'yanı gubernatoru qonaqbaylıq etip turğandı. Ol keziude bashhüyükchüle Kon'ya shaharda djashağandıla. Qarachaylıla djañı üylerine köchgenlerinde, elge "Ümran Hamidie" dep atağandıla. Anı tau tilge köchürsek "Hamidni sauğası" degen mağananı tutadı. Hamit soltannı 1918 djılda Türkde padchahlıq taydırılğandan sora, elni atı Bashhüyük boladı. Bügünlükde 35-40 kilometrge deri baradıla bashhüyükchüleni sabanları. Har bir üyürnü da arbazında traktorla, kombaynla, djük tashığan mashinala bardıla. Qıralnı saparishi (zakazı) bla bıla buday bla arpa ösdüredile.
1919 djılda qarachaylılanı aslamı Kemal'-pasha (Atatürk) bashchılıq etgen revolüciya (ınqılap) djanlı süeledile. Qarachaydan chıqğan muhadjirleni allarında bolğan Atatürknü antlı teñi Bozqurt edi. Türk revolüciyanı bash horlamlarından biri türk millet bla anı tili quralğanı bolğandı. Türkde djashağan qartlanı bügün da eslerindedi ol zamanlada alimleni qarachay ellege basınıp keliuchüleri emda har söznü, har aytıunu mağanasın sorğanları, djazıp alğanları. Alimle Atatürknü: "Qarachay halqnı tabığız, aladıla bizni erttegili da, taza da tilibizde söleshgenle", - degenin, enchi chertip, qatlap-qatlap ayta edile. Anı üsünden siriyachı muhadjirleni tuuduqları da aythandıla Qarachay-CHerkesni "Leninni bayrağı" oblast' gazetinde. Kemal' Atatürk türk tilni tısh sözleden tazalağan kampaniyasını allında, alimleni chaqırıp: "Barığız, qarachay ellede turuğuz da, alanı em ariu sözlerin alığız", - degendi. Qarachay tilni baylığın, burunñulu bolğanın ullu orus alimle da chertip ayta kelgendile.
XIX ömürnü ahırında Franciyada chıqğan "Musul'manin" degen jurnalnı kitaplarından birinde bılay djazıladı: "Taululanı taza ilmu bilimleri djoq ese da, djash tölünü üyretiu amalları, djolları birda bolmağancha biyikdedile, bu duniya mağanası bolğan soruuğa kul'turası bla aythılıq Evropa endi-endi djuuuqlasha keledi..."
Aq djabıuda qara tamğa
Arbazıbızğa demokratiya ertte kelgenlikge, qarachaylılağa kir djağarğa, chimdirge küreshgen qılıqla tohtağanña ushamaydıla. Ol anı djartı reabilitaciyasını hatasımıdı? Allahdı bilgen. 1970 djılda Sabiyleni qoruulaunu kününde Töben Teberdide urushnu keziuünde ajımlı ölgen sabiylege sın tash salınadı. Ol sabiyleni nemeclile bla bılaylada djashağanla öltürgendile, dep, aytılıp turğandı. Bılaylada djashağanla ua kimledile? Qarachaylıla Duniyanı djer-djerlerinden kelgenle, bu sın tashnı qatında tohtap, alağa duua tutdurup, nemeclile bla mında djashağan qarachaylılanı murdarlıqlarını, alanı adamsızlıqlarını üslerinden köp haparla eshitip turğandıla.
Bılayda 1988 djılda belgili leniñradchı poet Üriy Loginov Qarachay-CHerkes oblast'nı birinchi sekretarına djazğan qağıtından bir üzükchüknü keltirmey bolmayma: "Maña alay qıyındı sabiy künlerimde mında körgen achıuumu esgergen. Alay andan da qıyın a bu oğurlu, kishilikleri bolğan adamlanı betlerine qarağandı. Kim ese da, bolmağan zatlanı qurashdırıp, aman betli eterge küreshedi bılanı, millet sezimlerin ayaq tüp eterge. Bu sın tashnı salınñanı bedishlikdi, bu zatnı, ish etilip, niet (ideologiya) diversiya bolğanña sanayma". 1990 djılda ua KPSS-ni AK-sını bash gazeti "Pravda" bılay djeñdire edi: "Ala ötürük haparla bolğandıla (oruscha aythanda "utka") bizni usta chekistleribiz djarashdırğan... KGB-nı bla Stavropol' kraynı, QCHAO-nu prokuraturalarını organları Töben Teberdide sabiyleni qırılğanları qurashdırılğan ish bolğanın tohtashdırğandıla", - dep. Onbir djılnı ua qallay ötürük aytılıp turğandı... Aq djabıuda qara tamğa bütün bek eslenmeymidi?!.
Men Qarachaynı haparladan bilmeyme, namısnı, sıynı, kishilikni, taularından ese biyik tergegen, biyik salğan Qarachaynı. Anı qonaqbaylığı biteu Kavkazğa aytıladı. Alanlanı bashchısı Bolat djalanda kesini qonağın - Altın ordanı emiri Uturkunu Temirlanña bermegeni üchün gunch bolup, tonalğandıla alanla. Temirlannı: "Sende buğunup turğan Uturkunu djiber maña, alaysız aslanladan quralğan, horlanıunu bilmegen askerle bla kellikme", - dep djazğan qağıtına Bolat bılay djuuap qaytaradı:
- Meni oülmazlıq qalalarım bardıla, urush kereklerim da djetishedile. Uturku meni qonağımdı. DJanım ichimde bolğan qadarda, men anı saña bermem. Oñum, küchüm tarqayğınchı anı töppesinden tügü da tüshmez. Ma ol hal, ma ol öt bügünda Qarachayda djashaydı. Ishanñılılıq bla, kertichilik bla ayırmalıdıla qarachaylıla.
Türknü djayau askerlerini bashchısı SHaqman Akay bla SSSR-ni djayau askerlerini bashchısı Semenlanı Vladimir bir keziude qulluq etgendile. Biri NATO-da, bashhası ua Varshavskiy Dogovorda. Ekisi da bir milletni adamları. Bıllay shartla dağıda bardıla. Bıla ullu Ata djurtha qulluq etiunü ülgüleridile. KPSS-ni AK-sını sekretarı Qarachaynı sürgenden boshamağan Suslov ertte ölgenlikge, anı ishin djashırtın bardırğanla bügün da tabıladıla. Quuandırğan bir zatdı djalanda: qarachaylılağa kir djaqğan, alanı aman betli körgüztgen, qıral politika bolmay, qayda ötgen-sötgenleni enchi qara ishchikleridile.
DJañı köz qaram bla
Qarachaylıla, bizni barıbızcha, djañı qıralda, djañırğan Rossey Federaciyada djashaydıla. Bügünlükde Qarachaynı tauları bla qıralıbıznı igi kesek, uzun chegi ötedi. Qarachaylılanı qıralğa qulluq eterge süygen küchlerini ua djoqdula ne qıyırı, ne chegi. 1926 djılda uchkulanchılağa vrach-okulist, professor S.V. Ochapovskiy djazğan qağıt "Gorskaya jizn'" gazetde basmalanñandı. Anda bılay aytılğan djeri bardı: "Qarachaydan keterimi allında, andan ayırıla turup, bir Allahdı bilgen qallay birge deri bash ururğa süeme aña. Djalanda mında, Miñi taunu eteklerinde, sezgenme men qarachay halqnı djürek halallığını biyikligin...".
Kavkazğa bügün djañı köz qaram bla qararğa, anı halqlarını djarsıularına djañı chığıshla kerek bolğanına kim da tüshünedi. Bek bashı ua, taulu qartlacha, artıq söz aytmay, bir birge tıñılarğa. Bir birni bölmey, tıñılay bilsek, mında - Kavkazda - eshitillikdi ull.


text:
Bäyrämnän soñ Qazan haman qaynıy
Düşämbe könne, 27 iyündä, Tatarstanda küp sanlı qunaqlar sabantuyların, Qol Şärif mäçeteneñ açılışın qarağannan soñ öylärenä ozatu. Uzğan comğa könne Qazan kirmänendä mähabät mäçet açıluı şähärneñ ruxi dönyasın, keşelärneñ energetikasın bayıtıp, quwätländerep cibärde. Anıñ östäwenä din, millät, ruxi miras, cirle xakimiätlär, tarixi şähärlär belän bäyle konferensiälär, xalıqara sammitlar Qazannıñ tormışın qaynattı. Bu çaralar xätta şimbä könne ütkän sabantuylardan soñ da däwam itte. Bu könnärdä Qazanda bulğan räsmi zatlar, ataqlı ğalimnär, säyäsätçelär isäpsez-sansız ide. Çit il ilçeläre, säyäsätçelär, eşquarlar Tatarstannıñ küptänge dusları adım sayın oçrap tordı.
Şähärneñ beryulı cide urınında ütkän sabantuylarınıñ ciñüçeläre, tösmerläre, qızıqlı waqiğaları turında äytep tä tormıybız. Beryulı 350-450 meñ keşeneñ milli bäyrämdä qatnaşuı häm yözlärçä, meñnärçä keşelärneñ cırçı-biyuçe, köräşçe bularaq tanıluı, prezidentnıñ häm başqa abruylı qunaqlarnıñ qaysı sabantuyda buluı, kem atınıñ niçänçe urında kilüe turında süz quyırtıp tormıybız, çönki eşlär tağın da qızuraq kitte. Eş şunda ki, Qol Şärif mäçeten açu häm fänni, mädäni çaralar Qazannıñ meñ yıllığın ütkärüdä repetitsiä bulıp tora. Küper, ippodrom, metro tözü, yullarğa asfal't cäye tağın da qızuraq bara. Şähärneñ iñ qızu eş barğan noqtalarına, mäsälän, küper tözeleşenä zur citäkçelär utırğan vertoletlar tiz genä oçıp kilep, şulay uq tiz genä kitep baru ğädäti xäl.
Düşämbe könne isä yäşlär könenä bağışlanğan qayber çaralar ütä. Yäşlär sport ministrı Marat Bariev respublika xalqın şuşı bäyräm belän qotladı. Piramida küñel açu üzägendä zur türälär, diplomatlar, artistlar tügel, ä fizik mömkinçelekläre çiklängän yäki invalid balalarnıñ çığarılış kiçäse uza. Sişämbedä Qazanda Amerika könnäre başlana. Sişämbe kiçendä AQŞnıñ Mäskäwdäge ilçese Verşbou äfände kilä. Başqa möhim qızıqlı çaralar da bar.
Sälätle yäş jurnalistlarnıñ “Altın qäläm” festivalendä qatnaşuçı 110 yäş qız häm uquçı malay İdel buylap säfärgä quzğaldı.
Rimzil Wäli


text:
Matbuğat küzätüe
Eşlekle dairälär gazetası Vremya i Dengi Tatarstannıñ Däwlät Milek komitetınıñ yıllıq kollegiäse näticäläre turında yaza. Komitet eşçänlege uñay bäyälänä häm bu töp yañalıq tügel. Töp yañalıq komitetnıñ ikegä bülenüe. Tatarstanda Rusiäneñ Milek ministrlığınıñ territorial' idäräse buldırıldı. Anıñ qaramağına respublikadağı 300läp şirkät küçä. Nigezdä saqlanu ministrlığına qarağan şirkätlär. İdärä citäkçese itep Tatarstan Däwlät Milek komitetı citäkçese urınbasarı Lotfulla Şäfiğullin bilgelände dip yaza Vremya i Dengi.
Tatarstan Yäşläre Mintimer Şäymievneñ Novaya gazetanıñ 22nçe ğinwar sanında çıqqan bik üzençälekle interv'yusın tärcemä itep birgän. İnde ber niqädär söylägänebez bulsa da tağın ber niçä ütä üzençälekle sorawlarğa cawaplar kiteräbez. Yaratmağan rizığığız, kiemegez? Cawap: Ustritsa. Eşläpä. Sezgä qaysı qıyınraq: räxmät süzläre işetüme, ällä keşeneñ ğafu ütenüenme? Cawap: Ğafu ütenüen. Satuğa çığarır öçen üz qullarığız belän närsä yasıy alasız?- digän sorawğa, Mintimer Şäymiev: “İrtä ölgerä torğan bäräñge üsterä alam”- dip cawap birgän.
Yunıs Ätnäle.


text:
Gruziädä oppozitsiäneñ Saakaşviliğa köçe citärme?
Gruziädä oppozitsion koalitsiä kiläse yılnıñ ğinwar ayında ütäçäk prezident saylawlarına urtaq namzät itep deputat häm eşmäkär Levan Geçaçiladzenı çığardı. Şul uq waqıtta tağın 3 oppozitsion säyäsätçe bu saylawlarda prezident Mixail Saakaşviliğa qarşı çığarğa niätlänüen belderde. Şulay itep oppozitsiä äle dä köçle bulıp qaluçı prezident belän alışta zarur bulğan säyäsi berläşügä ireşä almas kebek.
Öleşçä moña säyäsi mäydanda anı almaştırırlıq köçle xarizmağa iä şäxeslärneñ bik kürenmäwe dä säbäpçe.
Ämma ildäge töp oppozitsion törkem 5 Ğinwarda ütäçäk prezident saylawlarına Saakaşviliğa qarşı urtaq namzät çığarırğa buldı. Levan Geçaçiladze tanılğan şärab citeşterüçe häm parlament äğzası.
Küzätüçelär fikerençä, çınlıqta Geçaçiladze artında oppozitsiä citäkçese Salome Zurabişvili tora. Konstitutsiä nigezendä prezidentlıqqa barı soñğı 15 yılda Gruziädä yäşägän keşe genä däğwa itä ala. Ä Zurabişvili bu taläpkä turı kilmi. Geçaçiladze Zurabişvilinı xökümät citäkçese itep quyarğa häm prezident wazıyfasın be
Zurabişvili "Bezneñ mömkinleklärebez bik nıq zur. Çönki bezneñ artta böten Gruziä xalqı tora. Saakaşvili artında barlıq administrativ resurslar tora. Ämma şunnan arı berni dä yuq" di Zurabişvili.
Geçaçidzenıñ Saakaşviliğa qarşı ni qädär köçle namzät buluı başqa oppozitsion köndäşlär sanına bäyle bulaçaq.
Ä bu saylawlarda namzät bulırğa teläk beldergän andıy köndäşlär sanı inde 3-kä citte. Xezmät partiäse citäkçese Şalva Natelaşvili, Yaña Uñçılar partiäse citäkçese Davit Gamkrelidze häm Gruziädäge iñ bay keşelärneñ berse Badri Patarkatsişvili. Patarkatsişvili açıqtan açıq Saakaşvilinı xakimiättän töşerü öçen üzeneñ barlıq milken cigärgä äzer bulın belderde.
Alarnıñ barısa da namzät bulırmı-yuqmı äle bilgesez. Ämma niät belderüläre inde Saakaşvilinı töşerergä teläwçe oppozitsiädä berämlek citmäwen kürsätte.
Säyäsi küzätüçe Bakur Kvaşilava Gruziädäge oppozitsiä baştan uq bik nıqlı tügel ide di.
"Bu oppozitsiä digändä närsäne küz aldında totuğa bäyle. Ägär dä bez xökümätneñ qayber qararlarına qarşı çığunı küz aldında totsaq, ul härçaq bar ide häm 2005-2006 yıllarda köçäygännän-köçäyä kilä. Üz saylawçıları, konkret saylaw aldı platformaları bulğan eşläp kilüçe säyäsi oyışmalarnı küz aldında totqanda isä berni dä üzgärmäde" di Kvaşilava.
Geçaçiladzenı yaqlawçı Milli Şurağa 10 firqä kerä. Häm alarnıñ törlese törle programmağa, törle säyäsi ideologiägä iä.
Anda sulçı populist Xezmät Partiäse dä, Konservativ häm Respublikan firqälär dä bar. Respublikannar inde küptännän aktiv eşläp kilsä, Berdäm Gruziä Xäräkäten küptän tügel elekke saqlanu ministrı Irakli Okruaşvili oyıştırğan ide. Okruaşvili üze inde säyäsättän kitüen dä iğlan itep ölgerde.
2 möhim oppozitsion törkem Yaña Uñnar belän Sänäğätçelär Milli Şurağa kermäde. Şul uq waqıtta küp kenä mäsälälärdä aña teläktäşlek belderep kilä. Xezmät Partiäse citäkçese Natelaşvilinıñ namzät bularaq iğlan itüe bu partiäneñ şuradan çığuın añlatamı-yuqmı anısı da açıq tügel.
Saakaşviliğa qarşı ğäyepläwlär belän çıqqan Okruaşvilinıñ qulğa alınuınnan soñ üktäberdä Milli Şura canlanıp kitte. Saakaşvilinı Säyäsi köndäşlären üterergä färman birüdä ğäyeplägän Okruaşvili inde üz süzlärennän kire qayttı.
Milli Şura isä parlament saylawların elek bilgelängän waqıtqa kire qaytarunı taläp itä başladı. Saakavşili parlament saylawların prezident saylawları belän bergä ütkärü öçen kiläse yılnıñ yazınnan közenä küçergän ide.
Milli Şuranıñ bu ğämälläre Saakaşvili xakimiätkä kilgännän soñ oppozitsiäneñ aña qarşı berençe märtäbä köç cıyuyı buldı diüçelär dä bar.
Ämma 2-nçe noyäberdä başlanıp, 5 könnän köç belän taratılğan, 70 meñ keşene cıyğan uram cıyınnarı berläşkän oppozitsiäneñ küp kenä mäsälälärdä berläşmägänlegen kürsätte. Anda bik tä törle şiğarlär kütärelde. Kvaşilava bu säyäsi protest tügel, watandaşlar protestı ide, alarnıñ urtaq säyäsi maqsatı yuq di.
Naif Aqmal


text: Öfölä yänä ber mäset töźölä başlay. Unı milli batır Salawat Yulayıv istälegenä arnayasaqtar. Bıl turala Başqortostan mosolmandar Diniä Nazaratı yıtäksehyı urınbasarı Äyüp xäźrät Bibarsov beldergän. Mäset Öfönöñ Kalinin rayonında töźölä. Mosolman yortona yır büleü xaqındağı qararźı Öfö qala sowetı sığarğan. Unı yübiley yılına ölgörtä almayźar, barı nigeź halıp qına ölgöräsäktär. 15-20 yıl elek Öfölä 1 genä mäset bulğan, xäźyır respublikala buyınsa ularźıñ hanı 500-gä yıtä. Ğäźättä eşqıuarźar tıuıp-üskän töbäktärendä mäsettär töźöy. Bıl yähättän iñ bildälehyı eşqıuar Xämzä xaji Ğällämov. Ul Beloretta bernisä mäset töźönö, Öfö ergähendäge Bolğaq awılında üźeneñ isemen yörötkän mäset haldırźı, xäźyır Öfölä tağı beräüźyı töźöy.


text: İran prezidentı Möxämmät Xattami citäklägän firqä, saylawlardan çitlätelgän reforma-taraflı namzätlär mäsäläsendä çaralar kürelmäsä, saylawlarğa baykot belderü belän kisätte. Firqäneñ kiçäge utırışında qabul itelgän belderüdä äytelgänçä, ägär bu wazğiättä aşığıç çaralar kürelmäsä, saylawlarda qatnaşunıñ mägnäse qalmıy. Prezidenttan tış, utırışta, şulay uq firqä äğzası bulğan, Mäcles räise Mähdi Qarubi da qatnaştı. Qadimçelär qulında bulğan Saqçılar Şurası 3 meñnän artıq reforma-taraflı namzätne saylaw isemlegennän sızıp taşlağannan soñ İranda säyäsi cancal barlıqqa kilde. Parlament saylawları 20 fivralgä bilgelängän.


text:
Ğiraq eçke eşlär ministrlığı äytüençä, bügen irtän qorallı keşelär Bağdad üzägendäge ber yorttan ike amerikannı häm ber britannı totıq itep alıp kitkän. Bu xäbärne Bağdadtağı AQŞ häm Britan ilçelekläre dä rasladı.
Ministrlıq äytüençä, bu keşelär Bağdadnıñ küp kenä çit il käsepçeläre häm eşçeläre yäşi torğan bay, äl-Mansur rayonında yäşägän bulğan.
Alar Berläşkän Ğäräp Ämirleklärendä terkälgän tözeleş şirkätendä kileşü nigezendä eşlägän.
Soñğı aylarda Ğiraqta 100-dän artıq çit il watandaşı totıq itep alındı. Alarnıñ kübese azat itelde, ämma 20-läp totıq üterelde.


text:
Soldat nigä qaça?
Bıyılnıñ may ayı azaqlarında Tatarstannıñ Tuqay rayonında urnaşqan 89572 sanlı xärbi berläşmädän ike soldat qaçıp kitä. İyün ayınıñ urtalarına qädär alarnıñ qaçuları xaqında kiñ cämäğätçelekkä bilgele dä bulmıy, qaçqınnarnı bälki, xärbi berläşmä üz köçläre belän genä ezlägänder, tabarğa ömetlängänder. 15 kön däwamında soldatlar qayda yörgännär, närsä aşağannar älegä mäğlüm tügel. Şulay da, 14 iyün könne Tuqay rayonı territoriäsendä cinayät eşlänä - yarım xärbi kiemle ike keşe, pıçaq belän qurqıtıp, beräwneñ "OKA" maşinasın urlap kitälär. Şuşı waqiğadan soñ cinayätçelärne ezläwgä militsiä dä quşıla. Häm menä, küptän tügel genä, Tuqay rayonı militsionerları Orenbur ölkäsendä maşina urlawçılarnı totalar. Cinayätçelär xärbi xezmättän qaçqan soldatlar, Maksimenkov häm Kosıyrev bula. Alar armiägä Ural yaqlarınnan çaqırılğannar . Soldatlarnı qaçırğa närsä mäcbür itkän ? Xezmät awırlığımı, "dedovşçina" digän närsäme ? Şunı açıqlaw maqsatınnan berniçä tapqır älege xärbi berläşmägä bardım. Läkin kontrol' - ütkärü işeklärennän arı ütä almadım. Kerep - çığıp yörgän soldatlar bu xaqta söyläşergä telämädelär. Şulay da berse, "aşaw äybät, qıyırsıtu yuq, ber yıl xezmät itkännän soñ ni öçen qaçqannardır, añlıy almıym, " - dide. Şulay da , xärbi çast'neñ komandirı Ramil Ğibadullin belän elemtägä kerü mömkin buldı häm ul Azatlıq xäbärçesenä"
- Matbuğatqa xörmätem zur, läkin qayber faktlarnı bolğatıp beterälär, şunlıqtan bulğan waqiğa xaqında söyläşäsem kilmi - dide. Qısqa ğına äñgämä barışında polkovnik Ğibadullin, Orenburda totılğan soldatlarnıñ Bögelmä tikşerü izolyatorına kiterülären, maşina talaw oçrağı buyınça Tuqay rayonı eçke eşlär bülege tikşerüçeläreneñ şöğellänüen, cinayät eşenä açıqlıq kergäç, yegetlärneñ armiä xezmätennän qaçuların xärbi prokuratura tikşeräçägen äytte. İnde qaçunıñ säbäplärenä kilgändä, cawap mondıy :
- Ni öçen qaçuların äytä almıym, çönki min telepatik köçkä iä tügel. Bu - älege soldatlarnıñ şäxsi tärtipsezlekläre genä dip sanıym.
Xärbi berläşmä komandirı polkovnik R.Ğibadullin fikerläre buldı.
Tuqay rayonınıñ Yaña poselogındagı älege xärbi çast'tä Tatarstannıñ rayon häm şähärlärennän dä yegetlär xezmät itä. Şuşı temanı öyrängän waqıtta, armiä xezmätennän bik yıraq tormağan beräw, isemen äytmäwne soradı, mondıy fiker citkerde : "Çallıdan şuşı xärbi çast'qa xezmätkä çaqırılğan yegetlär başqa regionnardan kilgän soldatlarğa qarta üzlären bik qırıs totalar ikän" Bu süzlär ni däräcädä däresme, yuqmı, aldağı tikşerü eşläre kürsäter
Ğafiullla Ğaziz, Çallı


text:
Sverdlaw ölkäseneñ Novouralski şähärendä berençe Sabantuyı uzdı
Novoural'ski şähäre Ural qartasında äle küptän tügel, üzgärtep qoru zamanında ğına päyda buldı. Aña qädär bu şähärneñ iseme berniçä sanlı sifrdan ğına ğibärät bulıp, küplär öçen anıñ barlığı da bilgele tügel ide. Bu köngä qädär şähär yabıq rejimlı bulıp qalğanğamı, biredä küpläp yäşägän tatar xalqı milli çaralardan çittä qala.
Cäy başında Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillegenä häm Yekaterinburg şähärendä eşläp kilüçe Milli media-xolding citäkçelärenä Novoural'ski şähärendä yäşäwçe yäş kenä Wal'mir Galimov digän yeget möräcäğät itte. Wal'mirnı un meñnän artıq tatar xalqı yäşägän tuğan şähärendä milli tormışnıñ yuq däräcäsendä buluı borçıy ikän. Olı yäştäge äbilär, apalar ğına qor'än aşlarında aralaşalar, bolay tatarlarnı berläşterä torğan çaralar uzdırılmıy, dide ul. Bezneñ şähärdä ber tapqır da sabantuy bulğanı yuq, uzdırırğa bulışmassızmı ikän, digän fiker dä belderde. Wal'mirnıñ teläge Milli media-xolding citäkçelärendä yaqlaw taptı. Şulay itep, Novoural'ski şähäre yal parkında berençe sabantuy uzdırıp qaraw başlanğıçı tudı.
Kön yañğırlı bulğanlıqtan, Novoural'ski şähäre sabantuyı park mäydanında urnaşqan “Äkiät sarayı” dip atalğan zur binada uzdı. Çın sabantuydağıça, biredä moñlı tatar cırları yañğıradı, küñelle uyınnar, milli köräş, ger kütärü, qul köräşterü kebek sport yarışları oyıştırıldı, xalıq därtle iyüllär, cırlar belän küñel açtı.
Sabantuyda Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Gıyl'fanov, Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetı studentları Al'bina Vaxitova, Vilarek Sadıykov, “Urmay moñnarı” festivale laureatı Ruslan Vakkasov häm başqalar tarafınnan bik matur konsert quyıldı. Novoural'skida yäşäwçe tatar xalqı bik qanäğät qaldı.
Sabantuynı qararğa dip kilgän Novoural'ski şähäre sovetı deputatı Aleksey äfände Şixovsov, oyıştıruçılarğa räxmät äytep çığış yasağanda, kiläse yıldan başlap Novoural'ski sabantuyı çığımnarın byudjetqa kertergä wäğdä birde häm mondıy mul bizäkle bäyrämnär şähärdä yıl sayın bulır digän ışanıç belderde.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Färit Möxämmätşin Semberdä utırış ütkärde
Sember ölkäse Qanunnar çığaru cıyılışı räise Boris Zotov Munitsipal'' berämleklär turındağı qanunnı tormışqa aşıruda yul yarıp, barısınnan da alda saylawlar uzdırunıñ näticäläre belän tanıştırdı. Yaña yılda yaña berämleklär üz eşlären başlap cibärergä tieşlär dä inde. Läkin byudjet mäs’äläse küp sorawlar da tudıra, çönki yaña berämleklärneñ baytağı üz-üzlärne totar xäldä tügel.
Mordoviä respublikasınıñ Däwlät cıyılışı räise Waleri Kiçkin da üz täcribäse belän urtaqlaştı häm bu qanunnı ğämälgä kertü qıyınlıqlarına tuqtaldı. Anıñ fikerençä, xakimiät vertikaleneñ törle basqıçları arasında wazifalar häm xoquqlarnı açıqlaw kiräk.
Färit Möxämmätşin çığışınıñ da töp mäğnäse şuña yaqın buldı. Älege Federal'' Qanun üzgäreşlär häm tözätmälärgä moxtac. Anı aşıq-poşıq ğämälgä kertüneñ tiskäre näticäläre dä ixtimal.
İdelbuyı Federal'' okrugında İñbaşınıñ tulı wäqälätle wäkile urınbasarı Georgiy Matyuşkinnıñ çığışı Prezident kütärep çıqqan proyektlarnı tormışqa aşıru ısulların açıqlawğa bağışlanğan ide. Toraq, mäğärif, sälämätlek saqlaw, awıl xucalığın torğızu - menä nindi töp burıçlar tora ilebez aldında.
Färit Möxämmätşin fikerençä, cämğiät İñbaşı Putinnıñ şuşı 4 proyektın tormışqa aşıru näticälärenä ömetlänep yäşi dä. “Bezneñ burıç – bu proyektlarnı üzläşterüdä aktiv qatnaşu. Östän bülep birelgän aqçanıñ üz urınına barıp citüen, döres qullanılışın tä''min itü öçen, citdi eş alıp barırğa kiräk”, dide Tatarstan Däwlät şurası räise. Çınlap ta, monısı bik möhimder dä. Häm korrupsiä, rişwätçelek yağınnan ğına tügel. Sember yaqlarında byudjet aqçasın kübräk rus xalqı mädäniäte, rus awılları ixtıyaçlarına ğına qullanu moña qädär ğädäti küreneş bulıp kilde iç.
Reglament buyınça waqıtı bik tar buluğa qaramastan, Färit äfände tatar mäğlümlät çaraları xezmätkärläreneñ berniçä sorawına cawap birü mömkinlegen dä taptı. Süz, nigezdä, ut kürşelär Tatarstan belän Sember ölkäse arasında mädäni häm iqtisadi bağlanışlarğa qağılışlı buldı.
Assotsiatsiä äğzaları cıyılışınıñ näq Semberdä buluı Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışınıñ 10 yıllıq yubileena da bäyle. Qunaqlar ikençe könne şuña bağışlanuğa çarada qatnaştılar.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Başqortstanda – 7 dekabr könne respublikada Rusiä Däwlät Dumasına häm prezident saylawları bergä uzaçağı wazğiätne tağın da qatlawlandıra. Kierenkelek arta bara. Başqortstannıñ tatar cämäğätçelege – Başqortstan tatarları kongressı başqarma komitetınıñ prezidentlıqqa namzätlär mäs'äläsendä berdäm qarar qabul itüenä qanäğät. Nur tatar drama teatrı binasın inde açarğa wağdä itälär, läkin anda eşläwçe sänğatkärläre fikerençä – bu çara saylaw aldı ğamäle, anda eş äle tağın ber-niçä yılğa suzılırğa mömkin.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
«Tatarstan» köymäse xärbi künegülärdä qatnaşa
Tatarstanda yasalğan «Tatarstan» xärbi köymäseneñ yazmışı turında da törle xäbärlär yörde. Rusiäneñ Saqlanu ministrı zakazı buyınça tözelgän köymäne uzğan ay, tantanalı şartlarda qullanuğa tapşırdılar. Küp tä ütmäde, qayandır «Tatarstan» köymäse cünläp äzerlänmägän ikän, ul äle bernindi xärbi manevrlarda qatnaşa almıy, digän xäbär taraldı. Bu xäbärneñ dä tel astında «Qazan Mäskäw süzen tıñlamıy, cirenä citkerep üti almıy», digän yäşeren fiker yata ide. Pänceşämbe könne Rusiä häm Tatarstannıñ räsmi mäğlümat çaraları ber yulı Kaspi dingezendä xärbi manevrlar başlanuı, anda «Tatarstan» köymäse flagman karap sıyfatında qatnaşa, dip xäbär ittelär. Älege manevrlarda qatnaşu öçen Rusiä Saqlanu ministrı Sergey İvanov çaqıruı belän Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev Ästerxanğa kitte, dip xäbär itte «Tatar-inform» agentlığı.