text:
Paqstan: Ğadättän tış xäl idaräsendä, Oppozisiä başlıqları qulğa alına
Paqstandağı ğädättän tış xäl idäräsendä, oppozisiä citäkçelärenä qarşı basım arttı. Möşärräf, konstitusiä köçen tuqtattı. İldä ğadättän tış xäl iğlan itelgännän soñ, yuğarı mäxkämä başlığı alıştırıldı, xosusi TV Kanalları tapşıruları tuqtaltıldı. Paqstannın könbatışlı berektäşläre, Möşärräfne, ildä kiyerenkelek häm ektremistik çaralarğa qaramastan – avtoritat çaralar kürmäskä çaqıra.
Qarşılıq beldergän yuğarı advokatlar belän Paqstan Keşe Xoquqları komissiäse başlığı Asma Cihangir dä şul isäbdän qulğa alınğannar isemlegendä.
Möşärräf, şämbe könne xalıq aldında yasağan çığışında, ğadättän tış xäl iğlan itüeneñ säbäben, ildä barğan ekstremism häm terrorçılıqnın artuına qarşı ber çara bularaq açıqlağan ide.
"Min şaxsän, üz ışanıçım belän häm barlıq xaqiqatnı salıp, bügen barğan çaralarnı Paqstan öçen intixar bularaq küräm häm min bu ilneñ ber intixarğa qorban buluına yul birä almam.”
Paqstan soñgı aylarda, säyäsi kiyerenkellekkä tap buldı. Ä xärbi yaqtan isä, iminlek köçläre, Äfğanstan çige yaqınnarında, öleşçä avtonom qabilä cirlärendä, taliban yaqlı suğışçılar höcümnärennän ziyan kürä
Möşärräf, 1999nçı xärbi fetnä belän xaqimiätkä kilgän ide. 99nçı yılğı fetnä waqıtında, elekke premyer ministr Nawaz Şärif wazifasınnan quılıp, sörgengä cibärelgän ide.
Nawaz Şärif, tilifun aşa, Paqstan xalqı öçen Möşärräf rejimenä qarşı, protest çaraları oyıştıru waqıtı citte dide:
“Xäzer üzeñne kürsätü waqıtı, bu çaqıruğa qolaq salırğa kiräk. Bu bik möhim. Ägär bez bu mömkinçelekne yuğaltabız ikän, ul bezğa tağın tätemiäçäk. Bez ber keşeneñ çığıp ber il belän şundıy qılanuına yul birä almabız. Bez üz ilebezneñ yazmışın ber keşe qulına da birmäyäçäkbez”
Tege yaqtan Möşärräfneñ bu xäräkätenä dönya illäre tänqiyt belderä.
AQŞ däwlät sekretarı Condoleezza Rice, ğadättän tış xäl iğlan itü bik ükeneç dip bäyäläp, Paqstannı ğinwarda planlaştırığança, Parlament saylawların uzdırırğa çaqırdı.
Britaniä Tışıqı eşlär ministrı David Milibad isä, Paqstan xaqimiäteneñ, planlaştırılğan saylaw çaraların ğadel häm irekle şartlarda uzdıruı bik möhim mäsälä dide.
Läkin, bügen AFP xäbär agenlığına birgän belderüendä, mäğlümät Ministrı urınbasarı Tariq Azim, ğadättän tış xäl iğlan itelü belän, saylawlar kiçekterelä ala dide.
Qayçanğa xätle kiçekterelä ala digän sorawğa, oppozisiä başlıqları häm Bhutto, anın 2 yılğa qadär suzıla ala dip belderde.


c: text/html

text:
Nord-Ost faciğäsenä 4 yıl. Xatın-qızlarnı intiharğa närsä etärä?
26 Üktäberdä Mäskäwneñ Dubrovka teatrında bulğan totıq alu faciğäsenä 4 yıl tuldı. Rusiäneñ maxsus köçläre qullanğan ağulı gaz näticäsendä kimendä 129 sivil keşe häm 41 totıq aluçı ülde. Totıq aluçılarnıñ 19ı xatın-qız ide. Çeçen suğışı başlanğannan birle beryulı andıy sanda xatın-qıznıñ intihar yulına basqanı yuq ide äle. Xatın-qıznı mondıy qotıçqıç adımğa närsä etärä? Amerikan sotsiologı Rosemarie Skaine şuşı mäsäläne üzeneñ "İntiharçı xanımnar" digän kitabında tikşerde. Küptän tügel ul radiobızğa äñgämä birde.
Çeçnäneñ "qara tol xatınnarı" digän töşençä ul çaqta inde mäglüm ide. 2000 yılda Hawa Baraeva şartlatqıç töyälgän maşina belän federallar yäşägän binağa orılıp berençe intiharçı xanım buldı. Ul höcümdä 27 keşe häläk buldı.
2001neñ Noyäberendä Aizan Gazueva iren ütergän Urus-Martan komandirı Xäydär Gadjiev yanına kilep "Sin mine xäterliseñme" digän süzlär äytep üzen şartlattı. Aizan xanım üze, komandir häm anıñ tän saqçıları häläk buldı.
Şunnan soñ bu Çeçen suğışınıñ ğädäti küreneşenä äylände, di "İntiharçı xanımnar" digän kitap avtorı Rosemarie Skaine:
"Xatın-qızlarnı bu adımğa etärgän säbäplär törle. Misal öçen, Çeçnädä alarnıñ ğailäläre soñnan zur aqça ala. Läkin, başqa säbäp tä bulmasa, alar moña üzläre genä barmas ide. Qayberläreneñ şäxsi säbäpläre bar" di Rosemarie Skaine.
Aizan Gazuevanıñ şäxsi säbäpläre mäğlüm. Ul suğışta 16 tuğanın yuğaltqan. General Gadjiev anıñ küz aldında iren ütergän.
Läkin Dubrovka teatrında beryulı 19 xanımnıñ intiharğa baruı ayırım oçraq di Rosemarie Skaine:
"Minemçä, bu xanımnarnıñ adımın cämğiättäge basım, millätçel säbäplär belän añlatıp bula. Bu Çeçen xatınnarına xas. Alar üz yulın inde saylağan, läkin cämğiättäge käyeflär dä täesir itä" di Rosemarie Skaine.
Ni öçen Dubrovka teatrındağı intiharçı xanımnar üzlärenä tağılğan şartlatqıçnı şartlata almağan digän sorawlar ul çaqta küp birelde. İxtimal, alarnıñ, irlärdän färman almıyça, bomba şartlatırğa wäkäläte bulmağan" di Rosemarie Skaine.
Sotsiolog fikerençä, ğämälgä aşmağan tağın ber höcüm intiharçı xanımnıñ xaläten añlarğa yärdäm itä ala.
2003 yılda Zarema Mujixoeva Mäskäw üzägendä ber restoran yanında bomba şartlatırğa niätli. Tol xatın bularaq bu ğämäldän soñ häläk bulğan ire belän quşılırğa teli.
İreneñ tuğanı anıñ 5 yäşlek qızın üsterergä alına. Läkin Zarema xanım kire uylıy, qızın alıp qaçırğa tırışa. Tuğannarı anı hawa alanında taba. Ul bar ğailäse aldında mäshärä itelä. Soñraq aña intihar höcüm qılıp aqlanu mömkinlege birelä, di Rosemarie Skaine:
"Alarnıñ maqsatı – ğiffätlelär patşabikäse bulu. Yänäse, Cirdä ğiffätle bulmasa da, bu adımnan soñ Allah alarnı saflata. Häm alar Mäñgelekkä saf bulıp iñä. Alar saflarnıñ da safı, ğiffätlelär patşabikäse bulırğa teli" di Rosemarie Skaine.
Iñ berençe intiharçı xanım Hawa Baraevanıñ soñğı süzläre mondıy bulğan dilär: "Min närsä eşlägänemne beläm. Cännät öçen härkem tülärgä tieş. Minemçä, min tülädem" digän ul.
Ali Ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pnompen
Pnompen (kxmer telendä ក្រុងភ្នំពេញ, Phnom Penh (/pəˈnɔːm ˈpɛn/ )- Kamboca başqalası. Tolesap yılğası Mekong yılğasına quşılu urınında urnaşa.
Xalıq sanı - 1 501 725 keşe (2012).
İsem[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär 1372 yılda barlıqqa kilgän. Riwäyät buyınça Pen isemle monax-bikäse Mekong yılğasında Budda sınnarın tapqan. Pen yortı yanında qalqulıq yasalğannan soñ (qalqulıq - pnom) anıñ östendä ğibädätxänä tözelgän.
Şulay itep Pnompen - Pen qalqulığı dip tärcemä itelä.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1431 yıldan il başqalası. Ponya Yat patşası Angkor Txoma şähärennän başqalasın küçerä.
1505 yıldan täxet öçen köräş näticäsendä başqala başqa qalalarğa küçerelä.
1866 yılda Norodom patşası idärä itkän çorda Pnompen yänä Kamboca başqalası bula.
1870 yıldan Frantsiä kolonial' xäkimiäte şähärgä zamana qazanışların kertälär.
Vyetnam suğışında Pnompen - Vyetkong häm Tönyaq Vetnam ğäskäre baza bularaq qullanıla.
1975 yılda qızıl kxmerlar şähärne basıp alalar.
Tuop Sleng Yuğarı mäktäben Polpot S-21-törmäsenä äwelderä.
1979 yılda Vyetnam ğäskäre qızıl kxmerlarnı Pnompen şähärennän quıp çığara.


text:
Urıs natsilarınıñ ber dağstanlı häm ber taciqnı cäfalap üterüen töşergän video dönya kürde
Mäskäw belän Piterbur arasındağı timer yul qazası xäbärläre tağın da dähşätleräk ikençe ber waqiğäne tämam iğtibar üzägennän çitkä alıp taşladı, xörmätle tıñlawçılar. Yäkşämbedä İnternettağı säxifälärneñ bersendä Rusiädäge urıs natsilarınıñ ber dağstanlı häm ber taciqnı wäxşilärçä cäzalap üterüen töşerep alğan video çıqtı. Eçke eşlär ministrlığı xäzer şul tasmanıñ çınlığın tikşerä başladı, dip xäbär itelä.
Anda başta, urman eçendä qul-ayaqları bäylängän ike ir-yegetneñ tezlängän xäldä toruı töşerelä. Alar artında zur natsi tärese yasalğan äläm tartılıp elengän. Şunnan soñ elektron muzıka astında älege ike biçara yanına olı gäwdäle bilgesez ber keşe kilep, alarnıñ bersen çın mäğnäsendä pıçaq belän suya, gäwdädän ayırılğan baş sürätläre kürsätelä, ä annarı ikençesen yaqınnan başına atıp elek qazılğan çoqırğa tertep töşerä. Videonı şuşı urınğa qädär qararğa köçe citkännär, sürätlärneñ ifrat ta qansız buluın bilgeläp ütä.
Ütereler aldınnan berse Taciqstannan, ikençese Dağstannan dip tanıştırılğan şul keşelär üzläreneñ urıs natsional-sotsialistları-Aq Qüwät dip atalğan oyışma tarafınnan totqarlanuın äytä. Video azağında bu cinayättä qatnaşqan ike keşeneñ qulların natsi sälämläwendä kütärep toruı kürsätelä.
Berençe soraw bulıp, älbättä, mondıy wäxşilekne çınlıqta eşläw mömkinme, bu video çınmı, digän soraw tua. Rusiädäge näfrät cinayätläre tarixında alarnı aldan töşerep İnternetqa quyu oçraqları elek tä bulğaladı, xätta qıynawlarnı ğına tügel, üterü oçraqların da. Ämma elek belgeçlär andıy cäzalaw sürätläreneñ uynalğan buluın raslap kilde. Xäzergese isä üzeneñ çın bulğanğa oşap toruı belän üzençälekle, dip yaza Komsomolskaya Pravda basması. Ul sişämbedä bu xaqta yazıp çıqqan azsanlı basmalarnıñ berse ide.
Rusiäneñ eçke eşlär ministrlığı videonıñ çınlığın tikşerü üteneçe belän prokuraturağa möräcäğät itkän. Älegä ministrlıqnıñ kibernetik cinayätlärne tikşerüçe K bülege wäkile, LiveJournal säxifäsendä elengän şuşı dähşätle videonıñ çit illärdäge serverlarda buluı açıqlandı, dip kenä belderde. Yäkşämbedä video yaqınça 18 säğät İnternetta elenep torğan, annarı ğına anı alğannar.
İnde äytelgänçä, Rusiädäge mäğlümät çaraları bu temağa älegä bötenläy qağılmıy. Alar nigezdä Mäskäw-Piterbur timer yulındağı qazanı, xakimiätneñ, bu Tönyaq Kavkazdağı wäzğiätkä bäyle diülären yaqtırta. Qaçaqlar häm mäcbüri immigrantlarğa sivil yardäm komitetı räise Svetlana Ganuşkina, bu xakimiätlärneñ ildä arta barğan rasaçıl cinayätlärne häm höcümnärne kürmäskä tırışuın çağıldıra, dip isäpli.
"Bezgä andıy oçraqlar turında kön sayın xäbär itep toralar, häm bu inde xäzer kiñ-küläm tös ala. Bez moña xoquqsaqlaw häm mäxkämä oyışmalarınıñ da niçek qarawın kürep torabız - här şundıy oçraq sayın bezgä normal tikşerenü ütkärü häm ğäyeplelärne xökem itügä ireşü öçen yarılırğa tieşbez", di Svetlana Ganuşkina.
Rusiädä rasaçıl höcümnärne terkäp barğan Sova üzäge mäğlümätenä qarağanda, şundıy höcümnärdä bıyıl ğına da 37 keşe hälak bulğan. Yül başında ğına Piterburda urıs faşistları tarafınnan 23 yäşlek tatar yegete Damir Zäynullin yawızlarça çänçep üterelgän ide.
Kärim Kamal


text:
Çıñğız xan
Çıñğız xan (Temüçin, Temücin) (1155. yıl tiräse-1227), Mongol imperiäsenä nigez saluçı, anıñ berençe böyek xanı (1206 yıldan), cihangir.
Mongol häm Törki qäbilälär östennän xakimlek itü öçen barğan suğıçlarında (1183-1204) küp köndäşlären, ıruğ häm qäbilä berläşmäse başlıqların (Merkitlär qäbiläse citäkçese Tolhol bäk, Naymannar berläşmäse başlığı Tayan xan h.b.) ciñä. Tönyaq-Könçığış Mongoliä häm Bayqal küle tiräsendäge irken qır-dalalarda yäşäwçe qäbilä berläşmäläreneñ barısın da üzenä buysındıruğa ireşä. 1206 yılda Monğol aqsöyäkläre qorıltayında şul qäbilä beläşmäläreneñ "Böyek Xanı" dip iğlan itelä ("çıñğız" ataması Törkiçä "diñgez-tengiz" töşençäsenä täñgäl "böyek" mäğnäsen añlata dip uylanıla). Çıñğız xan eçke säyäsättä däwlät tözeleşen üzäkläterüne alğa sörä. İmperidäge eçke xoquq-tärtiplärne ğädäti qäğidälärne qanunlaştırıp (q. Yasa), xärbi-idärä reformnar ütkärä.
1209 yılda Tangutlar däwläte Si-Sia cirenä höcüm yasıy häm anıñ ğäskären tar-mar itä. 1211 yılda Tönyaq Qıtay bilämälärrenä basıp kerä häm 1215 yılda Xanbalıqnı yawlap ala. 1219-1221 yıllarda Urta Aziä däwlälären basıp ala. 1226-1227 yıllarda tangutlarnıñ si-Sia däwläten tämam üzenä buysındıruğa ireşä. Şul däwlätneñ başqalasın qamaw waqıtında kinät wafat bula.Kaлып:Link FA Kaлып:Link FA Kaлып:Link FA Kaлып:Link FA Kaлып:Link FA Kaлып:Link FA Kaлып:Link GA


text:
Rinat Zakirov: din ähelläreneñ berdämlege millätne saqlar
Uzğan yılda Bötendönya tatar kongressı İslam häm millät mäs’älälärenä qağılışlı Bötenrossiä fänni-ğamäli konferensiä oyıştırğan ide. Şunnan birle Bötendönya kongress qarşında Din eşläre buyınça komissiä eşli başladı. Anıñ räise bulıp kongress citäkçese Rinat Zakirov saylandı. Sişämbedä kongress binasında älege Komissiäneñ berençe utırışı ütte. Anda Rusiäneñ möftilär Şurası räise Rawil Gaynetdin, Ufadağı Üzäk Diniä Näzaräte räise Tälğät Tacetdin, Tatarstan möftie Ğosman İsxaqi dä qatnaştı. Sişämbedä, cıyında qatnaşuçılar 2006 yılğa eş planı tözedelär. Bu xaqta Bötendönya tatar kongressı räise Rinat Zakirov söyli:
Cıyınnı bez Tatarstan möftie bulıp yañadan saylanğan Ğosman xäzrät isxaqinı qotlawdan başlap cibärdek. Şulay uq bıyıl eşlänäse eşlärneñ planın da tikşerdek. Din ähellärebez arasında berdämlek bulsa, alar Rusiä cirendä tatar xalqınıñ böten yolaların, telen saqlap, bügenge säyäsättä, cämğiättä barğan protsesslarğa üz yoğıntısın kertsä, alar şunıñ belän millätebezne dä saqlar. Kongress qarşında eşläwçe din eşläre komissiäseneñ berençe utırışında kütärelgän qayber möhim mäs'älälär turında Ufadağı Üzäk diniä Näzaräte räise Tälğät Tacetdin fikere:
Komissiä utırışınıñ ähämiäte - dini häm ictimaği oyışmalarnıñ berdäm eşläwendä, xalıq belän yaqınraq buluıbızda. Armiädä pravoslau dine tarafınnan künderelgän dini keşelär bar, anda imamnarnı da cibärü turında fiker alıştıq bügen, şulay uq dinne mäktäplärdä uqıtu turında häm başqa mäs'älälär qaraldı.Ser tügel, Rusiäneñ möftilär şurası häm Ufadağı Üzäk Diniä Näzaräte arasında qarşılıqlar küp. Ämma Bötendönya tatar kongressı şuşı oyışmalarnıñ wäkillären ber Komissiägä tupladı häm alarnıñ eşçänlegen berläşterü yunäleşendä eşli.Kongresstağı cıyınnan soñ Komissiä utırışında qatnaşuçılar Qol Şärif mäçetendäge İslam dine muzeen açuda qatnaştı. Tälğät Tacetdin däwam itä:
Dönya niqädär global’läşä barsa da, xalıq tarixı belän qızıqsına, anı añlarğa tırışa. Ä uzğan tarixın belgän xalıq üz qäderen dä tanıy häm yuğalmas ul.Ufadağı Diniä Näzaräte räise Tälğät Tacetdin buldı.
Al'bina Zäynulla


text: Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen yuğarı wäkile Javier Solana häm İrannıñ atom-töş bülege başlığı Ali Laricani arasındağı söyläşülär näticäle bulmadı. Bu oçraşuda xalıqara cämäğätçelekneñ 1 ay elek İranğa tapşırğan täqdimnäre tikşerelde. Solana, nihayät, Tähran cawabın işetermen dip ömetlände. Ämma Laricani, söyläşülär ozaqqa suzılaçaq, dip belderde. İrannıñ atom-töş programması tiräsendä tuğan nizağnı cayğa salu täqdimnären Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ biş daimi äğzası häm Germania äzerlägän ide.


text:
Färit Noğmanov: "Minem barı tik ber genä xoquqım qala: bu ilneñ grajdanı bulırğa telämäw xoquqı." Tatarstan yäşläre
Räsmi gazetalar atna başında uq Tatarstan parlamentınıñ 18nçe sessiäsen bıyılnıñ 3nçe sentäberenä bilgelänüe xaqında xäbär ittelär. Oşbu plenar sessiädä töp mäs’älälärneñ berse - “Tatarstan respublikası Däwlät Sovetı deputatların saylawlar turında”ğı qanunnı ikençe uqılışta qaraw.
Saylawlar digännän, qayber gazetalar Mintimer Şäymievnıñ küptän tügel “İnterfax”qa birgän intervyusın bastırıp çığardılar. Tatarstan xäbärläre yazuınça, Şäymiev aşığıç saylawlarğa qarşı. Tatarstan citäkçese dekaberdä ütkäreläse Däwlät Dumasına saylawlarnı kiçekterep, alarnı martta uzaçaq Rossiä prezidentın saylawlar belän bergä ütkärüne döres dip tapmıy.
ЗBeздa ПoBoлжbя gazetası soñğı sanında bu temağa Räşit Äxmätovnıñ säyäsi yurawların bastırıp çığardı. Jurnalist fikerençä, Tatarstanğa saylaw aldı tayfunnarı yaqınlaşa. “Räsäy saylawlarınnan soñ Tatarstan parlamentına saylawlar, annarı cirle xakimiät başlıqlarınıñ çiratı häm, nihayät, respublika prezidentın saylaw”, dip yaza gazeta. Räşit Äxmätov süzlärenä qarağanda, alda 5 zur saylaw kampaniäse häm alar berençe tapqır Tatarstanda federal'' üzäkneñ pozitsiäse köçäygän şartlarda uzaçaq.
Kemerovo ölkäse delegatsiäseneñ Qazanda bulıp kitüe xaqında da gazetalar baytaq xäbär urnaştırdılar. BpeMя и дeHbrи gazetası bu xaqta “Kemerovlılar Tatarstanğa öyränergä kildelär” dip yazsa, Şähri Qazan üz mäqäläsen “Töbäqara xezmättäşlek däwam itä” dip atağan ide.
Bu arada qayber ataqlı şäxeslärneñ yubileyları uza. Tatarstan matbuğatı, älbättä, alar xaqında baytaq yazmalar urnaştırıp kilä. Parlament räise urınbasarı şağir Robert Miñnullin xaqında uzğan atnada bez äytep kitkän idek inde. Watanım Tatarstan comğa sanında Robert äfändegä 55 yäş tulu uñayınnan professor Fatix Urmançınıñ “Ülemsezlek yulı bula mikän?” zur mäqäläsen bastırıp çığardı. Şähri Qazan 1 avgustta çıqqan sanında ikençe ber şäxes-Tatarstannıñ xalıq şağire, Tuqay isemendäge däwlät büläge iäse, Qazan utları jurnalınıñ baş möxärrire, Rawil Fäyzullinnıñ 60 yäşlegenä bağışlap “Aq küñelen şiğergä salğan şağir” isemle külämle mäqälä urnaştırğan. Anıñ avtorı şağirneñ yaqtaşı Ramazan Kabirov Rawil Fäyzullinnıñ tuğan yağın, Balıq Bistäse rayonınıñ Baltaç awılın sağınıp, anıñ yazmışı turında borçılıp yazğan şiğerlären kiterä:
Xäleñ niçek, awıl? Älxämdüllilah, şöker. Awlaq öylär cırı, tal''yannar moñı, Onıtıldı disäm, Bäğerenä tisäm- Kiçer mine dustım! Awıl bolay isän! Sular hawa äybät, Sabantuylar isän. Bulasılar bulğan, Kibäselär kipkän... Tuğan nigezlärdä Köllär erep betkän... Bezneñ kübebezne awıl keşe itkän?
Avtor Rawil Fäyzullin belän soñğı tapqır söyläşkändä, aña mondıy soraw birgän:
“Sezneñ öçen iñ qäderle yadkär närsä ul?” – Tatarstan prezidentı ukazı belän “Tatarstannıñ xalıq şağire” digän oluğ isem birelü, - dip cawapladı yaqtaşıbız.
R. Fäyzullinnıñ şiğriät, publitsistika, balalar ädäbiäte, cämäğätçelek, möxärrirlek, ostazlıq xezmätläre, çınnan da, bik urınlı häm üz waqıtında bäyälände. Bez – yaqtaşları öçen bu ayıruça quanıçlı.”
Älbättä, Rawil Fäyzullinnıñ küpqırlı, tirän, fälsäfi şiğriäten ber, xätta bik aqıllı mäqälädä genä yaqtırtıp bulmıy. Şağirneñ “Wöcdanım belän söyläşäm - şul minem şiğriätem” digän süzläre anıñ böten icatınıñ açqıçı diärgä bula. Qayçaq ber-ike cömlä belän Rawil Fäyzullin romannarğa sıyarlıq fälsäfäne açıp birä torğan siräk şağirlärdän berse.
Şähri Qazanda basılğan mäqäläne avtor şağirneñ grajdanlıq turında yazılğan şiğere belän tämamlıy.
İneşlärneñ başı çişmä bulır Yaxşılıqnıñ asılı tuğrılıq Yäşäw bäxet: İleñ sineñ öçen, Sin il öçen bulsañ ğorurlıq. Şağir bulsañ, dönya öçen dawın, yanuıñ kiräk; Yanuıñnı xalıqlarnıñ Kümäk tanuı kiräk...
Tatarstan yäşläre gazetası soñğı arada külämle häm aktual'' problemalarnı kütärgän yazmalarnı yış bastıra başladı. Şundıylardan iğtibarğa layıqlısı “Min bu ilneñ grajdanı bulırğa telämim!” digäne 31 iyül sanında dönya kürde. Anıñ avtorı Irımbur ölkäseneñ Äsäkäy awılında yäşäwçe jurnalist Färit Noğmanov. Tögälräk äytkändä, bu mäqälä tügel, ä Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa açıq xat. Oşbu yazmağa iğtibar itüebez dä tikmägä tügel. İnde şaqtıy waqıt Färit Noğmanovnı tuğrı süz äytkäne öçen cirle xakimiät, andağı xoquq saqlaw oyışmaları ezärlekläp kilälär. Älege açıq xattan kürengänçä, bu qısular könnän-kön köçäyä bara.
Menä inde ike yıl minem häm ğailämneñ yamanatın satalar. Eşemnän, yaxşı isememnän – böten äyberdän qorı qaldırdılar. Minnän wahapçı, islamçı, millätçe häm cülär yasarğa mataştılar häm xäzer dä däwam itälär. Zinhar öçen, miherbanlıq kürsätep, bu ğälämätne tuqtatsağız ide. Millätara ızğış oyıştıruçı dip miña qarşı zakonsız töstä cinayät eşe quzğatılğaç, min sudqa möräcäğät ittem. Monnan närsä kilep çıqqan “Poccийckaя raзeTa”dağı (20 yül, 2002 yıl) “HaзHaчeH BaxxaбиcToM” yazmasınnan, “Washington Post” gazetasınnan (23 dikäber, 2002 yıl) uqıp belä alasız.
Açıq xattan kürengänçä, Färit Noğmanov General'' prokuraturadan da, Prezident apparatınnan da bernindi cawap ala almağan. Kiresençä, bu instansiälär jurnalistnıñ şiqayäten älege dä bayağı cirle xakimiät häm rayon prokurorına cibärgännär.
Min, älbättä, añlıym rayonnıñ barlıq citäkçeläre, tärtip saqlaw sisteması siña qarşı bulğanda, ciñü turında uylıysı da yuq. Yaxşı advokatlar yallarğa aqça kiräk, aqça eşlärgä eşe yuq... Sezneñ qayçan da bulsa professiäne tıyu küreneşe belän oçraşqanığız buldımı? Bulmasa, mindä ölkä jurnalistları berläşmäseneñ unikal'' qararı bar. Anda Gnetovnıñ tuğanı – rayon gazetası möxärrire YU.Fokeev minem icatımnı zararlı dip tanıy. Mondıy “täqdimnär”dän soñ mine kem eşkä alsın? Bälki, sudlaş, üz xoquqlarıñnı yaqla dip äytersez. Konstitutsiä normaların bozu da ğädäti äyber bulğaç, bu sud''yalardan närsä kötärgä mömkin?
Üzeneñ möräcäğäteneñ axırında Färit Noğmanov Rusiä cirlegendä xaqiqät''ne, keşe xoquqların yaqlawnı ömet itep bulmıy dip yaza.
Minem barı tik ber genä xoquqım qala: bu ilneñ grajdanı bulırğa telämäw xoquqı. Berençe adım itep min yaña pasport aludan baş tartam, häm bu turıda sezgä räsmi töstä belderäm.
Moña östäp şunı äytäse kilä: keşe xoquqların sanğa sanamaw, üç alu yoğışlı çir kebek sovet çorınnan bügenge Rusiägä dä küçte kebek. “Bezdä süz irege bar” digän Konstitutsiädä yazılğan cömlälärgä inanıp, üz fikeren açıp beldergän keşe – bu oçraqta qälämdäşebez Färit äfände Noğmanov, vlast''neñ doşmanına äwerelgän.
Matbuğat küzätüe qısalarına bik ük sıyıp betmäsä dä, iñ soñınnan tağın ber yañalıq turında äytep ütäse kilä. Kitap kiştälärendä “Tatar barda - Saban tuyı bar” digän 500 bitle yaña basma urın aldı. Anıñ avtorı - ğalim, yazuçı tınğısız Damir Şäräfetdinov. Biredä milli bäyrämebezneñ sotsial''-tarixi asılı açıqlanğan, xäzerge Saban tuylarınıñ töp tendensiäläre analizlanğan. Kitapnıñ kereş süzendä akademik İndus Tahirov bolay dip yaza:
Üzeneñ xezmätendä bäyrämebezneñ yolaları, uyınnarı, yarışları turında bay faktologik materialğa tayanıp, Damir Şäräfetdinov tatarlarnıñ yıl fasılları belän bäyle bäyräm itü kul''turasına qarağan qabatlanmas ber küreneş, dönyaküläm ähämiätkä iä bulğan mädäni xäzinä bularaq Saban tuyın saqlaw problemasın kütärä.
Soñğı yıllarda Saban tuyı Räsäy töbäklärenä, yıraq häm yaqın çit illärgä barıp citte. Qayçaq anı oyıştıruçılar Qazanğa möräcäğät itep bäyrämne uzdıru turında äsbaplar sorıylar. Damir Şäräfetdinovnıñ yaña kitabı alar öçen dä bik kiräkle bulır. Çönki kitapnıñ quşımta räweşendä birelgän öleşendä Saban tuyı uyınnarı, yarışları, köräş tärtipläre bäynä-bäynä yazılğan. Bıyılğı Saban tuyları uzdı. Läkin, waqıt ta tiz uza. Alda 2004 yıl bäyrämnäre. Şuña da Damir äfände iskermi torğan kitap yazğan dip äytäse kilä.
Damir Ğismetdin, Qazan


text:
Pervouralski mäçetendä kürkäm nikax mäclese bulıp uzdı
Soñğı yıllarda ike yäşneñ quşıluın nikax belän berketü, yaña tuğan sabıylarğa möselman yolası buyınça isem quştıru kürkäm ğädätkä äwerelep bara. Xätta xämersez tuylar belän dä inde berkemne dä şaqqatırıp bulmıy. Şulay da bu comğada Pervoural'ski şähäre mäçetendä uzdırılğan nikax mäclesenä ayırım tuqtalıp ütäse kilä. Bu waqiğa yäşlekneñ, saflıqnıñ, täwfiqlılıqnıñ matur ürnäge bulıp tordı.
Nikax mäclesenä kiäw belän käläşneñ yaqınnarı, tuğannarı, dusları ğına tügel, yaqın-tirä şähär häm awıllarnıñ mäçetläre imamnarı da kilgän ide. Kiäw bulası keşe, yäş kenä üzbäk yegete Äqmälcan monnan ber ay elek Pervoural'ski mäçeteneñ yäş imamı bulıp eşli başladı. Ul ber yıl buyı Sısert rayonı, Oktäberskiy bistäse imamı bulıp eşläp, üzeneñ uqımışlılığı, kürkäm xolqı belän rayon möselmannarı arasında ğına tügel, ölkä buyınça da zur abruy ayulap alğan. Qazıyat idäräseneñ üzäge bulıp sanalğan Pervoural'ski mäçetendä Äqmälcan xäzrätne bik yaratıp qabul ittelär.
Äqmälcan xäzrät üze söyläwençä, anıñ biregä küçep kilüe Qazıyat idäräse citäkçeläre çaqıruı arqasında ğına tügel. Monnan ber yıl elek, imamnar öçen uzdırılğan seminarğa dip kilgäç, yäş yegetneñ küze biredäge çibär, tıynaq, aqıllı tatar qızı Rozaliägä töşep qalğan. Rozaliä, üsmer çaqlarınnan birle mäçetkä yörüçe, unöç yäşennän namazğa basqan insaflı qız. Qıznıñ äti-änise belän dä tanışqaç, waqıt uzıp, xisläreneñ ütmäslek nıq buluına ışanğaç, yeget bulaçaq käläşkä süz quşıp, täwäkkälläp qarıy. Häm menä şundıy insaflı, çın möselman ğailäse tua.
Nikax mäclesen böten şartın kiterep möğallim Mansur xäzrät alıp bardı. Yäşlärneñ dä, äti-änilärneñ dä, şähitlärneñ dä rizalığın alıp, nikax uqılğaç, yäş ğailägä şähadätnamä tapşırıldı. Annan soñ cıyıluçılar färeştädäy çibär käläşne häm yäş kiäwne täbrikläp, tigez, tınıç, iman nurı belän balqıp torğan matur tormış telädelär.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Berniçә Mәskәw gәzitendә basılıp çıqqan, Rusiәdә 20-30 guberna tөzü turındağı tәqdimnәrdә Tatarstannı Sember өlkәse belәn kuşu ideyası әytelğәn ide. Bezneŋ xәbәrçebez, bu mәs`әlәne Ulyan qalası uramnarına kütәrep çığıp, xalıq arasında soraştıru ütkәrde. Cawap birüçelәrneŋ kubese, bu adımnı xuplamıy, anıŋ mәğnәle buluında şiklәnә. Federal xәqimiәtlәrneŋ әlege fikeren uŋay dip bәyәlәwçelәr tabılsa da, alar Samar өlkәsenә kuşulunı qulayraq kürә. Tatarlar arasında ütkәrğәn soraştıru nәticәlәrennәn millәtәşlәrebezneŋ başqa fikerdә toruları belende. Mәsәlәn, milli xәrәkәttә qatnaşuçılar Tatarstan belәn quşılunı xup kürә. Әmmә alar, bu adım artında Mәskәwneŋ milli respublikalarnı beterüğә kiterüçe mәkerle plan yaşerenmi mikәn, dip şiklәnә.
Ayrat Ibrahim,Sember


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 20:27
Ufağa Mäskäwdä çığuçı “Tatarski mir” gäzite möxärrire, yazuçı Rinat Möxämmädiev kilde. 10 ğinwar anı prezident Mortaza Räximov qabul itte. Prezident Mäskäw qunağın respublikanıñ sotsial-iqtisadıy xäle belän tanıştırdı. Rinat Möxämmädiev isä Başqortstanda tatar mädäniäten, telen üsterü öçen şartlar buluın bilgeläp, respublika başqa töbäklärgä ürnäk bulırlıq dip bilgeläde. Başqortstannıñ bu uñay täcribäsen “Tatarski mir” aşa barlıq Rusiädä yäşäwçe gäzit uquçılarına citkeräçägen ireşterde.


text:
Bekswltan Nwrjeke-wlınıñ ärbir tuındısı oqırmanına ümit sıylaydı, adamgerşilikke şaqıradı, adami qarım-qatınastı däripteydi. Al jazuşınıñ tarihi taqırıptağı tuındıları tarihi däldigimen halıqtıñ bastan keşkenderin köz aldıña küni bügingidey elestetedi. 2016 jılı ädebiet salası boyınşa jazuşınıñ «Äy dünie-ay» romanı Memlekettik sıylıq aldı. Tarihi derekterge qwralğan roman Şäyi men Tazabektiñ ömiri arqılı qazaqtıñ tağdırın beynelegen. Osı orayda avtormen äñgimelesip, romanğa negiz bolğan tarihi twlğalar men derekterge toqtaludıñ säti tüsti.
– «Äy dünie-ay» romanı wlt-azattıq köterilisten bastap, täuelsizdik jıldarına deyingi uaqıttı qamtidı eken. Tarihi şındıqqa negizdelgen romannıñ keyipkerleri ömirde bolğan, tipti sözderin de mwrağattan aldım dediñiz. Qazaqtıñ bastan keşken qiındıqtarı Şäyiniñ körgen zobalañına sıya aldı ma?
– Jalpı, qazaqtıñ basınan keşkenin bir romanğa sıyğızu mümkin emes. Äytkenmen negizgi, özekti närse – Alban köterilisin aytarlıqtay qamtıdım. Derbes memleketi joq, ne halıqtı qorğaytın wlttıq äskeri joq, ne wlttıq basşısı joq, turasın aytqanda, qorğauşısı joq, jattıñ bodanı bolğan halıqtıñ körgen küni ne degenge jauap beru – romannıñ negizgi maqsatı. 1916 jılğı köterilisti körgemiz joq, ärine. Körgender de qalğan joq. 80-jıldarı «Kütumen keşken ğwmır» romanın jazğanmın. Ol roman da 1916 jılğı oqiğanı qamtidı. Keñes ükimetiniñ däuirinde jazılğan şığarma. Swmdıq qırğındı aşıp ayta almay, tek qana halıqtıñ bası birigip, memleketin qorğauğa tiis azamattardıñ birin-biri öltirip, birin-biri otqa iterip jatqanın ğana jazğanmın. Elge basşılıq jasauğa tiisti azamattar tize qosıp, küş biriktiretin kezde bir-birimen talasıp, qatın men ataqqa bärin sattı. Ätike degen änşi bas keyipker. Bizdiñ jaqta Ätike, Nwrjeke degen batırlar bolğan. Qonıstanuşı orıstarğa qarsı alğa şıqqandar da solar. Ätikeni patşa äskeri atıp öltiredi, Nwrjeke jer aydalıp ketedi, qaytıp kelgen soñ qayda ölgeni, neden ölgeni belgisiz. Mine, solardıñ bärine «Kütumen keşken ğwmır» dep at qoyğanmın. Qanşama halıq swrausız atılıp ketti. Halıqtı qorğaytın zañ da joq. Reseydiñ orıstardı ğana qorğaytın, orısqa tiseñ ölesiñ, sottalasıñ degen zañı ğana bar. 1916 jılı osı zañ tolıqtay jüzege asırıldı.
Bir Şäyiniñ ömirine qazaqtıñ ömiri sıya ma? Bärin sıydıru mümkin emes, biraq negizgi-negizgisin aldım. Äyeldiñ tağdırı men halıqtıñ tağdırı wqsas. Halıqtıñ basına tüsken auırtpalıqtıñ bäri äyeldiñ basına da tüsedi. Qazaq äyel-ana, Jer-ana dep ekeuin teñestirip söyleydi. Bılay qarasañ, sol kezdegi dürbeleñniñ eş sebebi joq siyaqtı. 1846 jılı Qapalda jasalğan kelisim bar. Ol kelisimge alban taypasınıñ ökili Tazabek Pwsırmanov qol qoyıp, mör basqan, ol orıs-qazaq qatınastarı degen jinaqta twr. Patşa ükimeti sol kelisim boyınşa qazaqtan äsker almauı tiis, biraq qazaqtar salıq tölep twruı kerek boladı. Qazaqtıñ bäri salığın tölep twrğan. Sol qağaz albannıñ ağa swltanı Tezek töreniñ üyiniñ keregesinde iluli twrğanın Semenov-Tyan'-Şan'skiy körgen. Ol öziniñ memuarında: «Maqtan qılıp Tezek töre orıstıñ bergen kelisimin ilip qoyğan» dep jazadı.
Iä, 1916 jılğı köterilistiñ bärin tolıq zerttey alğan joqpın. Mwrağatta otırıp, Alban köterilisin ğana zerttedim. Bizdiñ tarihşılardıñ boylamağan närsesi köp eken. Keybir betterdi şıtırlatıp jañadan aşasıñ, kim oqıdı eken dep qarasañ, eşqanday tizim joq. Bizdiñ mwrağattıñ jwmısı da oñıp twrmağan siyaqtı. Bälen küni, bälen aldı degen qolhat bar. Oqıdım, ötkizdim dep qol qoyatın qağaz joq. Eşkim onı talap etpeydi eken. Betin jırtıp ketip jatır ma, oqıp jatır ma, älde özgertip jatır ma, eşkimniñ esebi joq. Eriksiz tañqaldım. Qwjattardıñ işinde fon Berg degen horunjiydiñ sot aldında bergen mälimdemesi bar. Bir ol emes, talaylar da jauap bergen. 16—jıldıñ qazan ayınan bastap tergeu jwmısı jürgen. Köterilis neden şıqtı, onıñ kinälileri kim, qwjattardıñ negizgisi jazalau mälimdemeleri. «Eñ qauipti pälenşe darğa asılsın» degen ükim şığaradı. Tergeydi, tergegen soñ darğa asadı. Men darğa asılğan Bekbolat Äşekeevti ğana bilemin. Talaylar darğa asılıp, el bastağan erler wmıtılğan. Biz äyteuir Wzaq, Jämeñkeni este saqtap qalğan ekenbiz. Kezinde ağalarımız sonı qwlaqqa jetkizip ketken. İliyas Jansügirovtiñ jazbaları bar, Mwhtar Äuezovtiñ «Qiıl zamanı» bar. Sonıñ arqasında jadımızda qaldı.
Al endi romanğa keleyik. Şäyi 16-ğa tolıp otırğan qız. «Baqıttı bolam, twrmıs qwram, özim wnatqan jigitke tiem» dep otıradı. Järmeñkege jeñgesimen barıp, ädemi köylek tañdap jüredi. Dürbeleñ qazaq halqınıñ basına qalay oqıs tusa, Şäyiniñ de basına solay kün tuadı. Tipti küyeuge tiyudiñ özi mwñ boladı. Bolaşaq küyeuiniñ äkesi oqqa wşadı. O zamanda bireu ölip jatqanda kelin tüsiru qiın. Söytip, «täuekel, tiri kezinde şañıraq köteru degen uäde bar edi» dep Şäyini öz äkesi wzatadı. Biraq ağasın, onıñ bala-şağası, şeşesi men äkesin orıstar öltirip, örtep ketedi. Bwl Şäyiniñ tağdırı. Qazaqtıñ da tağdırı. Jazalauşı otryadtardıñ jazğan derekterinde bwl mälimet bar. Solardıñ aytqanına qarasañ, halıq sebepsiz qırılğan. Şäyi de solay. Orıstıñ aldında eşqanday jazığı joq. Qazaq halqı da solay. Jaraydı, orısqa bağındıq pa – bağındıq. Malımızdı bağayıq, balamızdı ösireyik dep jürgen halıqtıñ basına bir-aq künde zobalañ tudı. Amalsızdan orısqa bağınğannan bizdiñ wrpağımızdıñ özi orıstana bastadı. Şäyi de solay. Orıs zorladı, tuğan balası orıs bop tuadı. Halıqpen wqsastığı da osı. Al sol orıstan tuğan bala bäribir qazaqqa qızmet jasaydı. Öytkeni tili, täni qazaq bop qaldı. Biz de solay şala orısşalandıq. Özinen tuğan şöbereni aqırı jeltoqsanda sol orıstıñ oficerleri zorlap, qaza tabadı. Halıqtıñ basınan keşkenin, barlıq qiındığın Şäyi de köredi. Qorlandı, zorlandı, tipti orıstandı. Küni büginge deyin orıstanğan qazaqtar aramızda tolıp jür. Şäyi orıstan bala taptı, biraq onı orıs emes, qazağım dep qaradı. Qalmaq ta qazaqtı qırdı, qorladı, zorladı. Onı qorğaytın Tazabekte küş joq. Ol jalğız adam. Jau jalğız emes, köp. Qorğauşısı, täuelsizdigi joq halıq osındayğa wşıraydı. Tarihi jağına keleyik. Mwnıñ işindegi Şäyi men Tazabek halıqtan alğan jiıntıq beyne. Bwl jazuşınıñ qiyalınan tiptendirilgen. Sofiya degen qız bolğan. Orıstıñ qızı, qazaqqa tigen, qazaqşağa suday, qazaqtı jaqtağan, qazaqtıñ balalarımen birge oynağan, qazaqşa än salğan. Onıñ äke-şeşesi bay bolğan, omarta wstağan. Ol – tarihi beyne. Qojaş ta sol jerde bolğan adam. Qazaqtı jaqtaytın Kobzev degen orıs bar. Ol Jalañaşta twrğan. Qapezdiñ äkesi Bayğabılmen dos bolğanı ras. Reseyden aş-jalañaş kelip, Araltöbe jaqta qızın zorlatıp, osı jaqqa kelgende Bayğabıl öziniñ jartı asın auzınan jırıp kömektesken. Sonı wmıtpaydı. Ol halıqtan qorlıq körgen joq. Kobzev pen Bayğabıl halıqtıñ ökili. Olar birin-biri sıyladı, sıylasıp otır. Sergeyçuk – mülde basqa adam. Orıstıñ köbeygen kezinde, küş alğan kezinde kelgen. Anau jeke-jeke kelgender qazaqtı panaladı. Sergeyçuk qazaqtan jaqsılıq körem dep kelgen joq, qazaqtıñ jerin alamız, solardı bileymiz dep keldi. Al Kobzev jan bağamız, bala-şağamızdı osı jaqtan asıraymız dep kelgen. Ekeui eki basqa orıs. Bwrın kelgender qazaqtı qimaydı, öytkeni köp jaqsılıq kördi. Demek, bireudiñ jerine bireu basıp kirui äu basta dwrıs emes närse. Jer kimdiki, el de, bilik te, zañ da soniki boluı kerek. Sonı qorğau kerek. Bizde kerisinşe boldı. Kelgen adam zañdı özi jasadı. Qazaqtı qorğaytın zañ joq. Qazaqtar: «Äy, sen bizden äsker almaymın dep ediñ ğoy» degeni üşin qırğınğa wşıradı. Orıstardı qazaqtar qırğan joq, mwnıñ bäri mwrağatta ayqın körinip twr.
Arı qaray jıljiıq. Qapez Bayğabılwlı – änşi—kompozitor. Ol da ömirde bolğan adam. Samsalı – Qojabektiñ balası. 1946 jılı Jarkentte Samsalı Qojabekov audandıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı bolğan, eki märte Socialistik Eñbek Eri Golovackiydi äskeri qızmetten alıp kep, auıl şaruaşılığın basqartqan, Jarkent qalasında alğaş su qwbırın tartqızğan. Osı kisiniñ esteligi meniñ qolımda. Osı estelik boyınşa bükil oqiğanı qualap otırdım. Qalmaqtar şekarada ötkizbey twrğanda Däuletbay degen kisi baradı. Däuletbaydıñ qalmaq inisi bolğanı da, Däuletbaydıñ qazaqqa siñgeni de bäri ras. Tura sonday adamnıñ bolğanı İliyas Jansügirovtiñ qwjattarında twr. Samsalı ağanıñ esteliginde de bar. Sonıñ atı ataladı. Ekeui birdey. Bir derekke keyde nanbaysıñ, eki derek bir jerden şıqsa – tarihi şındıq. Mine, bäriniñ tarihi negizi bar.
– Qazaq ädebietinde körkem şığarma men tarihi şındıq arasında qabıspaytın twstar köp. Mwnıñ qazaq tarihı, ädebieti üşin ziyanı bar ma?
– Bizdiñ tarihtı jazıp jürgen keybir jazuşılardıñ arasında ülgi qılmaytwğın bir is bar. Körkem tarih pen şın tarihtıñ arasında alşaqtıq bolsa, ol keşirimdi dep sanaydı. Bwl dwrıs emes. Tarihi faktini özgertuge haqıñ joq. Mısalı, barlığı Qarqara köterilisi dep ataydı. Men Qarqara köterilisi deuge kelispeymin. Bwl – Alban köterilisi. Öytkeni, köterilis tek Qarqarada bolğan joq. Mınau Taldıbwlaq, Narınqol, Qırğızsay (bwrınğı Podgornıy), Şelek, Ası jaylauında da boldı. Al Qarqara degen bir-aq jer. Qarqara köterilisi dep aytılıp ketken sebebi Podporkov degen aqjelke pristavtıñ negizgi twrağı sol jerde boldı. Halıq narazılığın sol jerge barıp bildirgen. Äytpese bwl – jiıntıq köterilis. Onıñ negizgi asqınğan jeri – Qarqarağa şabuıl jasaldı. Eñ bastısı, oqiğanıñ barısına qarasañ, köterilis barlıq jerdegi alban taypasın qamtılğan.
– Mwrağatta aytılmağan, bwrın-soñdı belgisiz derekter köp boldı ma?
– Ärine, endi soğan keleyin dep otırmın. Mısalı, birneşe orıstıñ, qazaqtıñ sotqa bergen mälimetin qarap, oqıp şıqtım. M.Tınışbaev, T.Bokinniñ jazbaların kördim. Jarkenttiñ bir-eki orısı jolda körgenin jazıptı. Tipti jazalauğa qatısıp jürgen orıs oficeri, soldattardıñ jazğandarı da bar eken. Keybiri köterilisşi emes ekenin, biraq onıñ düniesin tartıp alu üşin ädeyi atqandarın aytadı. Sol jerde bir düngen saudageriniñ baylığın imedenu üşin, köterilisşi dep körsetip, atıp jibergen.
Adamnıñ janı türşigetin närseler köp. Endi Qarqara köterilisi dep jürgen köterilistiñ qalay örşigenin qarañız. Podporkovtı isti dwrıs wyımdastıra almağanı üşin ornınan alıp tastaydı, ornına Kravçenko keledi. Kravçenko 29 jastağı fon Berg degen oficerge tapsırma beredi. «Qazaqtar Zuev degen omartaşınıñ omartasın qiratıp, üyiniñ kül-talqanın şığarıptı, soğan barıp kömektes», – deydi. Ol äträdimen jolğa şığadı. Öz auzımen aytadı, öz qolımen jazadı. «Biz mejege jetkende tün jarım boldı. On ekiden asıp ketti» deydi. Qazaq maldı jayğap, tipti erte wyıqtaydı. «Sodan tün işinde bir köterilisşi at minip twrdı, men onı tapanşamen attım. Ol qaşıp ketti» deydi. Onıñ köterilisşi ekenin qaydan bilipti? Neğılğan qazaq ekenin bilmeydi de. Keldi, kördi, birden atadı. Barıp körse, Zuevtiñ bala-şağası aman. Izalanğan qazaqtar qoqan-loqqı jasağan, biraq üyin de örtemegen, balasına da timegen. Qalıñ qazaq orıstarğa «biz senderdi panalattıq, sol jaqsılıqqa istep otırğandarıñ mınau ma» degeni ğoy?! Qorasına kirip, küş körsetkeni ras. Biraq tonamağan, tiispegen. Orıs qorıqqanınan qaşıp, toğaydıñ işine jasırınğan. Zuevti körgen soñ, söylesedi, söytip tañğı beste beyqam auılğa keledi. «Olardıñ küzeti bar eken, biz köterilisşilerge uralap tiistik. Söytip eluin atıp öltirdik. Qalğandarı tauğa qaşıp ketti» dep jazadı. Qaşıp ketkender kimder? Äyel men bala-şağa. Ne üşin öltirdi? Zuevti eşkim öltirgen joq, bir orıstı öltirmese de, wyıqtap jatqan elu qazaqtı qırıp saldı. Qaraqoldan bastap Tüp özenimen beri qaray tağı bir auılğa keledi. Olardıñ küzeti bar dep körsetedi. Ras pa, ötirik pe, eş adam bilmeydi. «Aysa degen taranşı (wyğır) ülken erlik körsetti. Şabuıldap, orap alıp kelip, älgilerdi tüyredik. Söytip seksenin sanap şıqtıq, bizden şığın joq» – deydi. Wyıqtap jatqan adam kimdi atıp öltiredi? Olar dayındalğan bolsa, bireuin atıp tüsirmey me, ne bireuin nayzalamay ma? Endi bwlar özin qalay aqtap aladı deysiz? Qazaqtardıñ üyin teksersek, orıs äyelderiniñ köylegi, ikonalar şıqtı deydi. Qazaqtar bireudi tonağan dep wyğarım jasaydı. Orıstıñ qay jerdegi şirkeuin tonaydı? Jalañaşta ğana şirkeu bar. Anau Tüptegi auıldar Jalañaştı qaşan şauıp edi? Keyin qolğa tüsken zattardı teksergende qazaq üylerinen 5-6 mıltıq şığadı dep jazadı. Eger köterilisşiler qarsılıq jasaytın bolsa, mıltıqtı qoldarına wstamay, nege üylerinde tığıp saqtaydı? Fon Bergtiñ köterilisşiler dep jürgeni jay öz üyinde wyıqtap jatqan qazaqtar ekenin osınıñ özi-aq däleldemey me? Kördiñiz be, bäri ötirik. Qazaq onıñ ikonasın ne qıladı? Orıstıñ köylegin qaytedi? Orıstardı tonağan soñ, biz kek aldıq degendi aytpaq qoy. Bir auıldağı 80 adamdı öltiru üşin qwrığanda on bes şaqtı kiiz üy twr degen söz. Adamzatqa qarsı jasalğan qılmıs, genocid degen osı. Osınıñ bäri janımdı türşiktirdi. Qırğınnıñ osılay bolğanı İliyas Jansügirovtiñ qoljazbasında bar. Bwl keyin tabıldı. Kezinde halıq jauı dep atıldı ğoy, onıñ tergeuşisi qoljazbaların örtep jiberdim dep aytqanmen, üyinde saqtap qoyğan eken. Keyin tergeuşi ölgennen keyin üyinen arabşa jazılğan dünieler tabıladı. Mwrağattan kisi şaqırıp, oqıtsa, bayağı İliyas Jansügirovtiñ örtendi degen qoljazbası. Mine, sonıñ arasınan Jansügirovtiñ «Jarkent uezi» degen qoljazbası şıqqan. Osı qırğınnıñ barlığı aytılğan. Bir adamnıñ jazğanına nanbaysıñ ğoy, men birneşe ret mwrağattan qaradım. Fon Bergtiñ istegenin bwl kisi de jazadı. Tağı da fon Bergtiñ öz jazğanına jügineyik. «Qaraqol jaqtan üş jüz adam kele jattı. Düngender bar, atkez tartuşılar (kontrabandister) bar. Qoldarında aq tu bar eken» deydi. Özi köterilisşi dep at qoysa boldı, kez kelgen adamdı qıra beredi. Sodan elu-aq adam aman qaladı. Sonda eki jüz elu adamdı eş swrausız qırıp tastağan ba? Bwl swmdıq qoy. Eñ bastısı, adamdardı qırıp tastağan soñ, bärin tonağan. Kravçenkoğa bälen aqşa, bälen mal dep esebin beredi. Jalañaştağı orıstarğa qoqan-loqqı jasap, Äubäkirdi qorğaymız degen tuıstarı köteriliske şığadı. Äubäkir Swltanbaev Wzaq, Jämeñke, Serikbaymen birge qamalğan. İrgebay Däldenbaevtıñ estelikteri bar. Bwl derek İliyas Jansügirovte de bar. «Sonda segiz jüz adam keldik. Qarqarada eki jüz adam qosıldı» dep jazadı. Barlığı mıñ adam. Fon Berg bes mıñ qazaq keldi dep jazadı. Bes ese ötirik aytıp twr. Biz sonı qorşap aluğa eki bölinip şıqtıq deydi. İrgebay: «Biz kele jatır edik, qorşap alıp, tört-beseumizdi attı, kilt bwrılıp qaştıq» dep jazadı. Fon Berg te osını aytıp otır. «Biz qorşap almaq bolıp edik, qazaqtar bilip qoydı, qaştı. Biz atqıladıq» deydi. Osı jerde Şäyiniñ äkesi jaralanadı. Sodan keyin Kravçenkodan jauşı keledi. «Qaşqan qazaqtardı qudalama, qayt» degen habar keldi dep özi jazadı. Fon Berg qaytpaydı. Kravçenkoğa bağınbay, köş basında aq tu wstap kele jatqan, aq boz atqa mingen adamdı tapanşamen atıp tüsiredi. Malın aydap, köşip kele jatqan adam. Ol Qıtayğa köşip bara ma, qonıs audarıp bara ma, belgisiz. Atqan soñ, attıñ üstinen domalap tüsti, barıp qarasam keudesinde Aleksandrov medali bar, bolıs bolğan adam eken deydi. Bolıs orısqa qızmet etken adam. Qalğandarınıñ bärin nayzaladıq, qılıştadıq deydi. Oq şığarmaydı, bir adam aman qalmaydı. Mıñğırğan mal Kravçenkoğa tegin tüsti. Qanşa mal tüskenin aytadı da, qanşa adamdı qırğanın aytpaydı. Men osını surettep jazdım. Bala-şağadan bastap bir adam aman qalmaydı. Swrausız qırğın degende töbe şaşıñ tik twradı. Şındıqtı boyamalağan joqpın. Fon Bergtiñ jazğanın mwrağattan tauıp alıp, öz auzımen aytqızğanda, Sofiya tıñdap otırıp: «Seni orıs äskeri degenge namıstanıp otırmın. Beybit halıqtı qırıp kelesiñ» deydi. Meni jılatqan osı qırğın. İşime sıymay -twğın. Osını oqığannan keyin pälen kün wyıqtağan joqpın. Men mwnı arhivten bwrın da oqığam, Twrsın Jwrtbay da «Qazaq ädebietine» jazğan. Biraq öz közimmen oqığannan keyin tañqaldım. Qazir atı-jönin wmıtıp otırmın, Jarkenttiñ sauda jasaytın bir orısınan swraq aladı. «Men Qaraqoldan kele jattım. Tüp özeniniñ ber jağında qarnı jarılğan bir äyel jatır, özi zorlanğan, joldıñ boyında öltirip ketken. Ana jerde bir bala jatır, sonıñ balası bolar, kötenin oyıp alğan. Mına jaqta tağı bir bala jatır. Onı da öltirip ketken» deydi. Osılar köterilisşi me? Sonda ne üşin öltirdi dep swraydı. Qazaqtı jer betinen qwrtu kerek bolğan. Maqsat solay siyaqtı. 1916 jılı ärbir orıs otbasına jasırın qaru taratılğan eken. Osınıñ bärin körip otırğan Kobzev Samsalını, sonıñ bala-şağasın jwmısqa ornalastıradı, qamqorşı boladı. Qojabektiñ aytatını bar: «Sen meni şaqırasıñ, orıstarıñnan meni qorğay alasıñ ba» deydi. «Men qorğay almasam, seni jwmısqa şaqıram ba?» deydi. Bäriniñ atı öz attarımen ataldı. Tasaşıda Qojaştı ağaşqa asıp ketti. Mwrağatta Qojaş degen atı joq, biraq Tasaşınıñ auzında qazaqtı şoşıtu üşin qazaqtı ağaşqa asıp, auzına müşesin qıstırıp ketkeni ras. Ol barlıq estelikterde bar. Anau qırılğan adamdardıñ işinde jiırma şaqtı bala batpaqqa batıp öledi, ol eldiñ jazğan esteliginde twr. Tuırlıqtıñ astında top-tobımen ölip jatqan adamdardıñ süyegi üyilip qalğan, barlıq oqiğa jelisi İliyas Jansügirovtiñ estelik jinağında bar. Osınıñ bäri töbe şaşıñ tik twratın närseler.
Qaşqan qazaqtı nege keri qaytardı? Mwnıñ da sebebi bar. Narınqolğa barsañ Sümbe degen jerde äskeri küzet ornı bar. Qıtayğa ötkenderdiñ barlığı osı jerden şekara asqan. Qazaqtar asulardıñ bärin bilgen, alğaşqılar ötip ketken. Keyin mwnı bekitip, ötkizbey qoyğan. Orıstıñ soldattarı art jaqtan kelip, atqılaydı, zeñbirektiñ dausı şıqqanda qazaqtar ölgen-tirilgenine qaramay şekara asadı. Qalmaqtar taudan tüse qalıp, qazaqtardıñ malın, qızdarın tonap aladı. Bwl bolğan närse. Äubäkir alğaş barğanda pälen malımnıñ jartısın berip öttim deydi. Köbi solay istegen. Al Qojabek ağalar barğanda Däuletbaydıñ bir inisi qalmaqtardıñ atamanı bolıp jürgen. Sol arqılı özi ötkizip aladı. Bwl da bolğan oqiğa. Qalmaqtar şekaradan öte almay twrğan qazaqtardı atpen aralap, ädemi-ädemi qız-kelinşekterdi öñgerip äketedi eken. Bir kün, eki künnen soñ qan-söl joq qıp qaytadan äkep tastaydı. Bwl tiridey öltiru ğoy… küyeui twr, ata-enesi twr, olarmen eşkim sanaspaydı. Bwnday qorlıqqa şıdau swmdıq qoy. Osı qorlıqtıñ bärin oqığannan keyin wrpaq kişkene oylanuı kerek. Täuelsizdik aspannan tüspeytin närse. Tögilgen qan, tögilgen ter, taptalğan namıstan kelip qolımız jetti. Täuelsizdik qasietti. Äne, ata-babañ täuelsizdigi joq kezde körgeni anau. Bwlar Qıtayğa ötken soñ Uaqıtşa ökimet ornadı. Olardıñ bar bitirgeni – qazaqtı izdedi. Qıtayğa «Bizdiñ halqımızdı otanına qaytar» degen resmi hat tüsiredi. Olar qudalanbaydı, tek jerimizge qaytar dep talap qoyadı. Qıtayğa halıq kerek joq, üydi-üydi aralap twrıp, qaytardı. Keybiri tuıstarımız bar dep qaluğa tırıstı. Halıq aş, kele jatadı da qwlap tüsedi, qasına kelip qarasañ, qwlağan jerinde janı şıqqan. Qaytuın qaytqanmen, jolda tağı qırıladı. Erte köktemde qaytarğan ğoy, wzınsarı kezinde, juannıñ jiñişkerip, jiñişkeniñ üziletin aşözek kezi. Qazaq arı auğanda da, beri auğanda da swrausız qırıldı. Serikbay bolıstıñ Kökşegir degen äyeli äygili Qojeke batırdıñ qızı. Sonı qalmaq tanidı. Körkem şığarma bolsa da oydan şığarılğan beyne joq, bolğan tarihtı bwrmalau joq. Tek adamnıñ psihologiyalıq dayındığı, tarihi närselerdiñ psihologiyalıq astarın aşu. Onı jazbau tarihqa da obal, adamğa da obal.
– Bwl taqırıpqa «Jau jağadan alğanda» romanı bastau bolğan siyaqtı. Ekeui de eleñ-alañ uaqıtta qazaqtıñ bastan keşken qiın kezeñin qamtidı. Bwl jalğastıqtıñ tübinde zañdılıq bar deysiz be?
– Ol Keñes ükimetiniñ ornauı turalı ğoy. Elu jasımda tuğan jerge degen borışım siyaqtı qarap, jiırma kün memlekettik mwrağatta otırdım, jiırma kün Jarkenttiñ mwrağatında otırıp qarağam. Bäri tarihi närse, Dutovtı öltirgen Mahmwt Qojamiyarovtıñ öziniñ qolımen jazğanın oqıdım. Jeke listoktağı wltı degen jerge taranşı dep jazğan. Qalay barğanı, qanşa adam barğanın jazadı. Bwl tarihi şındıq. Meniñ mektepte birge oqığan Aqjol YUsupov degen dosım bar, sonıñ äkesi qatısqan. Äkesin kördik, äkesimen söylestik. Olardıñ bärin nagradtağan, qılış bergen. Qılış asınıp, tapanşa wstağanı üşin «halıq jauı» bolıp ketetin zaman boldı. Bas keyipker Kitapbek ömirde bolğan adam. Sahalinge aydalıp ketken Wltanbay turalı A.Çehov jazğan. «Sahalin» degen oçerkinde mwnda mwsılmandar da twradı dep, atı-jönin keltirgen. Ol kisi elge oralğan soñ, balası Zärip bizde alğaşqı revkom müşesi bolğan. Tuğan tuıstarı Almalıda, Basqwnşıda twradı. Tarihta şındıqqa jetuden artıq qızıq joq.
– Tarih tülkibwlañğa salınğan deydi tarihşılarımız, jazuşılarımız. Bir söziñizde «Sayasat sağım siyaqtı siqır närse» degen ediñiz. Sayasat aralaspağan tarihqa qaşan qol jetkizemiz?
– Tarihtı sayasatta paydalanbağan memleket joq. Tarihtı sayasatker de, tarihşı da, aqın-jazuşı da paydalanadı. Bizdiñ ata-babalarımız pälen dep aytadı degenderi keyde añızğa aynalıp ketedi. Añız – tarih emes. Añız sol adamnıñ belgili bir däuirde bolğanın ğana däleldeydi. Mısalı, Rayımbek batırdıñ töñireginde añız köp. Añız – damığan ötirik. Keyde adamğa ziyanın keltiredi, añızğa qwlağı üyrenip alğan adamdar şındıqqa senbeydi, tarihi şındıqtı moyındamaydı. Qazir Şıñğıs hannıñ töñireginde de solay. Tileuberdi Äbenaywlı Şıñğıs handı eşqanday moñğol emes deydi. Segiz jüz jıl boyı senip keldik osığan, endi tarihşılardıñ özi sonı moyındağısı kelmeydi. Ğalım Zäripbay Orazbay Irandağı Raşiddinniñ eşkim körmegen tüpnwsqasın, audarıp jatır. Sonda eşqanday moñğol degen söz joq. Ol moğol degen sözdiñ qate jazılıp ketkeni. Moğolstan – Jetisu. Şıñğıs hannıñ tuıp-ösken jeri – Jetisu. Oğan qarsı şığu üşin ieroglifti men bılay oqıdım, sen bılay oqıpsıñ dep ayta alu kerek. Bizde oqısa da, oqımasa da «ä, ol ötirik» dey saladı. Tarihtı meñgeru mädenieti, tıñdau mädenieti, üyrenu mädenieti kem. Bwl tarihşılardıñ özinde kem bop twr. Al basqadan ne swraysıñ? Tarihşı öziniñ pänin qwrmetteytin, tarihqa qasietti dep qaraytın bolsa, «Şınında biz bwğan män bermeppiz, mına azamattıñ jazıp otırğanı şındıq şığar» dep qarau kerek. Bwl – tarihtıñ aldında da, ata-babanıñ aldında da adamgerşilik. «Bwl sandıraq» dep otıra beredi köbi. Sebebi ol tarihşı emes. Bizde «men tarih ğılımdarınıñ doktorımın, sondıqtan ötirik aytsam da şındıq boluı kerek. Äbenaywlı qıtay tilin bilmek tügili, jer älemniñ tilin bilse de ol tarihşı emes, onı tıñdamau kerek…» degender bar. Qadırğali Jalayıridıñ tarihşı degen qwjatı bar ma edi? Dulatidiñ de tarihşı degen qwjatı bolğan joq. Mine, osınday närselerdiñ kesirinen aynalıp kelgende biik därejege köterilmegenimiz bilinedi. Tarihşı, tarih degen öte qasietti närse. Är adam keltirgen däyekke sıylastıqpen qarau kerek. Sonda tarihtıñ bedeli köteriledi. «Oybay, aqın-jazuşılar köbeyip ketti, tarihşı bolmasa da tarihtı aytıp jatır» dep baybalam saladı keybireuler. Qayta quanuı kerek. Özderi aralasıp, pikir talastıruı kerek. Men Jarkenttiñ tarihın äldebir tarihşı kelip jazadı dep kütip jüruim kerek pe? Men sonda tuıp-östim, jerdiñ jayın bilem, ol menimen birge ölmeui kerek. Bizde tarihtı oqıtu naşar. Bwl tarihşılardıñ negizgi mini. Tarihtı iemdenuge bolmaydı, tarih halıqtiki. Halıqqa nasihattau kerek, halıqpen aqıldasıp jasau kerek. Tarih turalı tarihşılar ğana söyleu kerek degen qağida joq. Tarihşılar kitap oqımasa, izdenbese oğan aqın-jazuşılar kinäli emes qoy. Kitap oqığannıñ arqasında aqın-jazuşı boladı. Al tarihşılardıñ köbi tek orıs ğalımdarın oqudan aspaydı, öz ğalımdarımızdı mensinbeydi. Mahmwt Qaşqaridıñ audarılğanına bälen jıl boldı. Twnğan tarih. Soğan pikir aytqan eşkimdi bilmeymin. Kitaptıñ işinde talay tarih bar, ru, taypalardıñ atı jatır. Mına taypalardıñ atı pälen kezde aytılğan, biz pälen kezde dep jürmiz, nege bwlay dep Aristovpen nege salıstırmaydı? Bükil Wlı jüzdiñ ru taypaların aytqan, qazaq taypaları jöninde aytpağanı joq. Nege sonı salıstırmaydı? Ärine, tarih bizdiñ käsibimiz emes, biraq oqimız, köremiz. Mine, tarihqa belsene kirispegen soñ osınday boladı. Änebir jılı Marat Täjin tarih turalı bayandama jasap edi. Barlıq tarihşılar «endi qatıramız» dep şuladı. Sol şudıñ nätijesi qayda? Täjinniñ qızmetiñ auısıp edi, tarihşılardıñ da mindeti auısıp ketti. Äşeyin bireuge qolpaştap tarih jasaydı. Tarih qanı tamğan şındıq boluı kerek.
– Orıstıñ otarında üş ğasırğa juıq uaqıt bolsaq ta tilimizdi, dinimizdi, wltımızdı saqtap qaldıq. Wlttıq özegi älsiz halıq bolsa, jwtılıp keter me edi? Osınıñ özi qazaq üşin erlik emes pe?
– Dwrıs swraq qoyıp otırsıñ. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında bizdiñ eki ülken tarihşımız kolhozdastırudı qoldap maqala jazdı. Kamal Smaylov meniñ tarihtı jazıp jüretinimdi oqısa kerek: «Bekswltan osılay jazıptı, sen qalay qaraysıñ?» deydi. «Biz wlt bolıp qalıstaspağanbız» degen maqala eken. «Otar ma edik, qatar ma edik?» degen qarsı maqala jazdım. «Leninşil jasqa» şıqtı. Eger wlt bolıp qalıptaspağan bolsaq, 1731 jıldan 1991 jılğa deyin 260 jıl qalay otarşıldıqqa tötep berdik?! Tilimizdi, şekaranı, ata-tekti, psihologiyalıq birlestikti saqtap qaldıq. Stalinniñ wlt bolu üşin qajet degen bes erekşeligin tolıq saqtap qaldıq. Bizde dialekt joq. Şetel asqan qazaqpen erkin tüsinisemiz. Tilimizden de, bärinen ayrılar edik. Osı maqalanı Amantay Ahetov orısşağa audarıp bastı. Wlt bolmasaq, bölek-bölek jürgen qauım bolsaq, wzaq jıldıq otarşıldıqqa eşqaşan tötep bere almas edik. Biz erteden wlt bolğanbız. Şıñğıs han, Üysin, Kök türik, Saq, Ğwn zamanı bar. Arğı ata-tegimizden wyımdasqan halıqpız, äytpese bıt-şıt bolar edik. Biz sol wlttıq wyısudı dwrıs bekite almay jatırmız. Äu basta birikken elmiz, bizdi iritken keyingi zaman. Ata men ruğa bölinu – nadandıq. Biz ru wğımın bölekteu üşin qoldanamız. Şıñğıs han nayman, kerey, jalayır, merkitti biriktirip, memleket qwrğan. Nege osılar birige qaldı? Bäriniñ ata-babası türik bolğan soñ jinaldı. Anau tañğwttar qayta-qayta köterilis jasadı, öytkeni olar türik emes. Otırar qazaqtıñ jeri deydi, Otırar Horezm şahtıñ jeri bolğan. «Şıñğıs han qazaqtıñ jerin qirattı» deydi. Rubruk, Karpini, Marko Polo Qazaqstanğa keledi, eşqanday qirağan jer körmeydi. Taldıqorğannan on segiz şaqırım jerde Ekiözen qalası bar. Sonıñ ornı äli jatır. Rubruk osı qalanı «Sauda jürip jatır, ädemi qala eken» dep suretteydi. Qayalıqqa bardıq, şetelden köpester keledi deydi. Şıñğıs han olardı qiratpağan. Osılardı körgennen keyin Ebi jeline wrındıq deydi. Qoylıq degendi dwrıs aytpaydı. Dwrısı – Qaylıq. Rubruk Qaylıqqa kelgende «Endi Şıñğıs hannıñ tuğan jerin körsetem dep bizdi on eki kün toqtattı. Al onı köretin bolsaq, on bes künge ayaldaymız» deydi. Şeteldiñ tarihşıları da, bizdiñ tarihşılar da jerdi bilmeydi. Ebi, Sayqın jeli qayda? Jer-su attarı twr. Biz qalay män bermey kelgenbiz?
Bir tarihtı ekinşi tarih ne joqqa şığaradı, ne däleldeydi. Memleket ata-baba jeriniñ üstinde twrğan şañıraq. Biz ata-babanı sıylauğa tiispiz. Türikter auız biriktirgende älemdi bilegen. Ädil Ahmetov pen ağılşın professorı Amerikadağı ündisterdiñ arğı atası türik ekenin däleldedi. Beybarıs atınıñ twyağı tigen Afrikada jwma meşitin aşqan. Attila, Şıñğıs han Europağa barğan.
Arıstan tarağan wrpaqtıñ üş balası üş auıl birikpeyinşe, täuelsizdik mäñgi bolmaydı. Mäñgi bolğıñ kelse, mäñgi qoldaytın bauır tabuıñ kerek. Meniñ oyım osı. «Äy dünie-aydı» jazğandağı maqsatım osı.
– Jalpı, jastardıñ ğalamtor älemine ötip kete jazdap jürgeni kürdeli bir mäsele. Olar kitap oqudan alşaqtap ketken. Osığan qalay keldik? Köpşilik qazirgi jastar kitap oqımaydı deydi, al osı jastardıñ ata-anası, ata-äjesi kitap oqi ma? Olar kitap oqığan bolsa, jastardı nege kitap oquğa tärbielemeydi?
– Bizdiñ twsımızda eñ köp kitap oqitın Qazaqstan bolatın. Odan ayrılıp qaldıq, ökinişke qaray. «Mädeniet jäne twrmıs», «Qazaqstan äyelderi» jurnaldarı ärbir qoyşınıñ qoynında jüretin, qoy bağıp jürip, kitap oqitın. Köptegen orıstıñ jastarın bayqadım, jol qısqartu üşin kitap oqıp otıradı. Ol adamgerşilik. Kitap oqımağan adam jaqsı maman boluı mümkin, biraq adam sıylamaydı, ata-baba, tarihtı sıylamaydı. Aqşasın aladı, tamağı toq. Adamğa keregi sol ğana bolsa, januardan ayırmaşılığı şamalı. Osı jolı Astanağa barğanda qattı oylanıp keldim. Täuelsizdikke jetkenimiz osı ma dep kergitin nebir naysaptar bar. Men tañ qaldım. Astana-operanı aralap kördim.Ğajayıp älemdi aralağanday äser qaldıradı. Tarihtı oqığanda pälenşe patşa saldırğan saray, memleketiniñ mädenieti däuirlegen twsta salğan dep tañday qağamız. Sonday küşti memleket bolğan eken dep däripteymiz. Bizdiñ Astana mädeniettiñ ğajayıp oşağı, ğimarattardıñ ärqaysısı bir eskertkiş. Jüz jıl bwrın täuelsizdik alıp, memleket qwrğan elder bizge qızığa da, qızğana da qaraydı. Jiırma bes jıldıñ işinde qalay salıp alğan dep tañday qağadı. Osını biz kötere almay jürgen siyaqtımız. Aqtamberdi aytqanday, osınşama baq-däuletti kötere alar ma ekenbiz? Bilim, mädeniet, adamgerşilik kötere aladı, qarın kötere almaydı. Qarın bügin toq, erteñ joq. Osınday tärbie beruden olqılığımız bar. Tarih – bilimniñ anası. Ötkeniñdi ekşeydi, qazirgini salıstıradı, bolaşaqtı boljaydı. Key adam «dayar asqa – tik qasıq», eşteñeniñ qadirin bilmeydi. 16-jıldıñ qırğının bilmegen täuelsizdiktiñ de qadirin bilmeydi.
Men negizi äyel, mahabbat taqırıbında jazam. Sonıñ özinde de sıylastıq turalı jazam. Kez kelgen zañnıñ negizi sıylastıq. Bärin bilimmen meñgeru kerek. Sonda ğana irgemiz mıqtı memleket bolamız, az bolsaq ta, terezemiz teñ halıq bolamız.
Jeti ata men şejire – tarih, biraq bwnı qazirgi jastar dwrıs tüsinbedi. Gerodottıñ özi aytatın Anaharsisten bastauğa boladı. Arğı ata qalıp, bergi atanı däriptep ketkenbiz. Tipti bası aşıq närseni şatastıramız. Altın adam saq emes, üysin. Üysin, Ğwn, Qañlı bir däuirde ömir sürgen. Osını üysinge qimaydı, rulıq, taypalıq auru meñdep alğan keybireudi. Osıdan qwtılmay memleket nığaymaydı. Basşılardıñ keybiri taypalıq közqaraspen dertti, bwl etek alıp ketken auru. Oqığan jastar osını joyuı kerek. Bilim naşarlap ketti, osını taratıp tüsindirmesek el bolmaymız.
– Bekswltan ağa, köñildi alañdatqan, kökeydi tesken, jazılmağan dünieleriñiz bar ma? Qazir ne jazıp jürsiz?
– «Qızğa qızığu» degen äñgime jazıp jürmin. İştarlıq turalı tolğau jazıp jürmin. Birin-biri köre almauşılıq üdep baradı. Nadandıqtıñ eñ asqınğan türi. Bağı janğan adamdı köre almaudan artıq mädenietsizdik joq. 1936 jılğı qırğında köre almastıqtan birin-biri körsetken.
«Qızğa qızığudıñ» da negizi osı. Biz sıylasa bilmeymiz. Bilimdilik degen bärin biletin adam emes, bilimdilik mädeniette. Ol mädeniet äueli basqanı sıylaudan bastaladı. Tarihtı sıylau – mädeniet pen bilimdiliktiñ bastı belgisi. Ädil söyleytin adam qay auıldan bolsa da, ol seniñ bauırıñ boluı kerek. Ädildik memlekettiñ negizgi tüpqazığına aynalsa, memleket sonda mıqtı.
– Şındıqtı tura aytqanıñız üşin köp rahmet!
Äñgimelesken
Aqniet OSPANBAYcomments powered by HyperComments


text:
Ekstremistlıqqa ike qaraş
Ğosman xäzrät İsxaqıy, şulay uq, desantçılar könen bäyräm itkändä äzerbäycannarğa qarata ekstremist xäräkätlärne xökem itte. Eş şunda ki, 2 avgust, desantçılar könenendä ğädättägeçä, Qazannıñ üzäk uramnarında törle yıllarda desant ğäskärlärendä xezmät itkän irlär cıyılıp bäyräm itte. Ğädättägeçä, mondıy bäyrämnär, araqısız uzmıy. «Efir» telekompaniäse kiçke xäbärlärendä, bäyräm itüçe iserek desantçılar Qazannıñ Üzäk bazarında pogrom oyıştırdı, cärähätlänüçelär, xätta ber häläk buluçı da bar, dip xäbär itelde. Ä menä Däwlät Tele-radiokompaniäse xäbärlärendä bu xällär inqär itelde. İkençe könne, eçke eşlär ministrlığınıñ räsmi zatları älege pogrom turında, bigräk tä anıñ näticälären -yaralanuçılar, ülüçelär turında xäbärne, qatğıy räweştä inqär itte. Läkin cil ismiçä, yafraq selkenmi dilär. Xalıq arasında desantçılar bäyräme könne Kolxoz bazarınıñ irtä yabıluı, ä kem äytmeşli, «litsa kavkazskoy natsionalnosti» yäğni Könyaq Kavkaz yaqlarınnan kilep, satu itüçe xalıqlarnıñ bötenläy kürenmäwe turında süzlär yörde. Çönki desantçılar könendä, yarım xärbi kiemdäge, qızmaça yegetlärneñ, Üzäk Kolxoz bazarında satuçılarnı pıran-zaran kiterep, qıynap çığaruları inde soñğı 4-5 yılda ğädätkä kerep bara ikän. Ğädättä, militsiä xezmätkärläre, mondıy ğämälne tıymıy, qatnaşmıy dilär. Yuğisä, äle küptän tügel genä, Rusiädä ekstremizmğa qarşı qanun qabul itelde. Küräseñ, Rusiä xoquq saqlaw orğannarında ekstremizm ike sortka bülenä. Ägärdä ul milli mäsälälärne, möselman qanunnarın yaqlap qılınğan gämäl bulsa, monısı -- bik xätär ekstremizm. Ägärdä, elekkege desantçılar, yä bulmasa, xäzerge skinxedlar başqa millät wäkillären cäberläsä, monısı inde -- bula torğan xäl. Küptän tügel, Qazanda, Vaxitov rayonı mäxqämäsendä ber törkem möselman xatın-qızlarnıñ Rusiä pasportlarına yawlıq börkänep — xidcapta fotoğa töşüne tıyuına qarata şikäyätläre kire qağıldı. Mäskäwneñ «ИзBecTия» kebek, üzäk gäzitläre, Tatarstan möselmannarınıñ şuşı ğädäti, qanunıy taläben ekstremizm dip bäyäläp, şarran suqtı. Ägärdä, älege xatın-qızlar, Tatarstan möselman xatın-qızları berlege oyışması yärdämendä, xalıqara mäxqämägä barıp citsälär, nişlärlär, Alla üze belä.


text: Bügen Amerika Quşma Ştatlarında saylawaldı kampaniäseneñ soñğı köne. Demokratlar namzäte John Kerry irtägä saylawlarğa kilüçelärneñ sanı yuğarı bulaçağın farazlıy. Amerikannar 2000nçe yılda bulğan waqiğalärneñ qabatlanuın telämi, dide Kerry. Kerry häm George Bush, kampaniäneñ soñğı könendä küp sanlı oçraşular planlaştırdı. Bäysez fiker beleşülär näticäläre – ike namzät arasında bik keçkenä ayırma bulğanın kürsätä. Analistlar häm küzätüçelär farazlarına qarağanda, il buylap tawış birü näticäläre şaqqatırmas, ämma – bäxäsle ştatlar ğömüm saylaw näticälärenä tä'sir itä ala.


text:
Bagdad, İntihar terrorçı maşinası belän Bagdad politsiä puktına bärelep 22 keşene üterde,25ne yaraladı. AQŞ armiäse şartlawda in kimendä 40keşe ülde di.İke sannı da bäysez çığanaqtan raslaw mömkinlege yuq.Eçke eşlär ministırlığı şartlaw Al Mashtel bistäsendä buldı, qorbannarnıñ zur öleşe politsiä dip äytä.AQŞ süzçese mayor Russ Goemaere(audio)
Terrorçılar yaña Bagdad, könçığış Bagdadta yäk maşinasına şartlağıç tutırıp Ğıraq iminlek köçlärenä höcüm oyıştırdı , missiä uñışsız buldı ul Ğıraq politsiä stansiesen cimerä almadı,ämma ul bik küp sivil keşene üterde dip uylıym.
Ğıraq saylaw komissiäsennän Hendawi bıyılğı saylawlar häm konstitutsiä referendumı öçen saylawçılarnı tizdän terki başlayaçaqbız dide, Registratsiä 1.augustta başlanırğa tieş.


text:
Ukraina premyer-ministrı Yuri Yexanurov, Kievnıñ, ägär dä Rusiä qänäğät bulmasa, Mäskäw belän tabiği gazğa kileşüne yañadan qarap çığarğa äzer bulğanın belderde. Yaña Yıl başlanğanda tözelgän älege kileşü Ukrainada da rizasızlıq tudırdı, gazğa bäyälär arttı, gaz täminatına şulay uq aradaşçı şirkät quşıldı. Älege şirkät – RosUkrEnergonıñ yartısı – Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Gazpromnıqı, häm qalğan yartısı – bilgesez investorlar qulında. 7 fivral könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin, älege bilgesez investorlarnıñ Rusiägä qatnaşı yuq, alar Ukrainanıqı, dip beldergän ide. Yexanurov monı kire qaqtı häm tikşerü başlağanın belderde:
"Ägär dä RosUkrEnergonıñ nindi dä bulsa öleşeneñ Ukrainanıqı buluı açıqlansa – min däwlät milek fondına şirkätne 1 hryvnağa auksionğa satuğa quyarğa täqdim itäm."
Ğinwar ayında Ukraina parlamentı Yexanurovnı älege gaz kileşüe mäsäläsendä urınınnan alu öçen tawış birgän ide.


text:
2060 yılğa başqorttar 62%-qa yeteü ixtimal
Başqort tabiptarına Amerikanıñ George Meyson isemendäge universitetı matematigı Boris Weisman yarźamğa kilgän. Ul respublikanıñ milli sostawın 100 yılğa aldan küźallaw ösön matematik algoritm töźögän. Ğälimdar 5510 par buyınsa mäğlümät tuplağan. Oşo mäğlümättär nigeźendä başqorttoñ kemde nığıraq oqşatıuı, yä ihä tatarźıñ qayhı milläte nığıraq oqşatıuı bildälängän. Tikşerewźär başqort menän tatar arahında qatnaş nikaxtar küp bulıuın kürhätkän. Nätijälär respublikalağı älege handar menän tap kilä ti Läylä xanım. Boris Weisman küźallawźarı buyınsa 2060 yılda respublikala başqorttar hanı 50 prosenttan artıp kitäsäk. Bıl täw siratta başqorttarźıñ 3-4 bala tabıuı menän añlatıla. Urıstar ul osorğa bik aź qalasaq tip farazlay Boris Weisman. 2002 yıldağı bötä Räsäy xalıq iźäben alıu mäğlümättärenä yaraşlı, başqorttar hanı ısınlap ta artqan. Ämmä bıl turala respublikala asıqtan-asıq iğlan itelmäne. Şuğa la xalıq unan aldağı xalıq isäben alıu mäğlümättärenän sığıp hüź yörötä.


text:
Rusiäneñ Menatep Bankınıñ elekke citäkçeläreneñ berse İgor Babenko Litva xökümätennän säyäsi sıyınu sorağan. Litvada çığuçı Lietuvos Zinios basmasına, Babenko, Litvanıñ Appelyasiä Mäxkämäse anı Rusiägä tapşıru qararın ğämäldän çığarır dip ömetlänüen beldergän.
Litvada tuğan Babenko Menatepnıñ Stavropol bülekçäseneñ elekke citäkçese, Rusiä general prokurorınıñ färmanı nigezendä yül ayında qulğa alındı. Rusiä tikşerüçeläre, Babenko 11 million dollardan artıq aqça üzläştergän, dip xäbär itä.
Babenkonıñ Litvadağı advokatı Vitoldas Petra-viçius, ğäyepläwlär – Mixail Xodorkovski eşenä bäyle, dip belderä. Menatep – Xodorkovski citäklägän Yukos neft şirkäte xissäläreneñ küp öleşeneñ iäse ide.


text:
Mintimer Şäymiev: Tatarstan prezidentı ike däwlät telen belergä tieş
Tatarstan Prezidentınıñ Interfax agentlığına birgän interviusında süz Tatarstan konstitutsiäse xaqında barğan. 19 aprildä respublika parlamentında töp qanun 3-nçe tapqır qaralırğa häm axır çiktä qabul itelergä tieş. Mintimer Şäymiev älege äñgämädä konstitutsiägä kertelgän üzgäreşlär häm üzgärmi qalğan mätdälärne barlap çığa. Tatarstanda ike däwlät tele buluwı xaqındağı mätdägä ayırım tuqtalıp ul, üz añlatmaların birä. “Ägärdä, respublikada ike däwlät tele dip sanala ikän, dimäk Prezident bulırğa teläwçe nämzät tä tatarça da, urısça da belergä tieş”. Interfax xäbärçese moña gäcäplänep, “bu keşe xoquqların qısa” digän fiker beldergän. Ämma Mintimer Şäymiev anıñ belän kileşmägän. Şul uq äñgämädä ul “Urısça belmägän keşe Rusiä Prezidentı bula alamı?” – digän soraw quyğan. “Bez milli töbäklärneñ ixtiacların añlarğa tieşbez, çönki anda yäşäwçe xalıqnıñ yartısı – urısça söyläşsä, qalğan yartısınıñ – töp xalıqnıñ – üz däwlät tele bar” – dip äytkän Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev.


text:
Diniä nazaräte häm Aqsaqallar Şurası tormışınnan
Diniä nazaräte häm Aqsaqallar Şurası tormışınnan
Räsmi xäbärlärdä şulay uq monnan ay yarım elek başlanğan ber nizagnıñ xäyerle tämamlanuı turında da xäbär itelä. Xäbär itkänebezçä, Tatarstannıñ Aqsaqallar Şurası prezidiumı räis Rafiğulla Xämidullinnı möddätennän alda wazifasınnan azat itü turında qarar çığarğan ide. Rafiğulla Xämidullin bu qarar qanuni tügel, dip bäxäsläşte. Tatar-İnform agentlığınıñ 10 ğinwar xäbärlärendä Aqsaqallar şurasınıñ häm çirattan tış cıyın oyıştıru komitetınıñ berläşterelgän utırışında Aqsaqallar Şurası räise Rafiğulla Xämidullin sälämätlege qaqşaw säbäple wazifasınnan azat itü turında ğariza birde, dielä. Berläşterelgän utırışta qatnaşuçılar bu ğarizanı qanäğätländerdelär häm başqarılğan eşläre öçen räxmät äytep, Xämidullinğa Aqsaqallar Şurası prezidiumı sostavında qalırğa täqdim ittelär, dielä. 17 ğinwarğa bilgelängän cıyında Aqsaqallar Şurası räise wazifasına Tatarstan Yuğarı Sovetınıñ elekkege räise Änwär Bahawetdinov namzäte täqdim iteläçäk, digän faraz bar.
Yunıs Ätnäle


text:
Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell Ukrainada qabat ütäçäk saylawlar aldınnan yaña saylaw komissiäse bilgelänügä zur qänäğätlänü belderde. Yevropa Berlegeneñ çit il säyäsät citäkçese Havier Solana, 26 Dikäberdä ütäçäk qabat saylawlar aldınnan bar möxim qararlarnıñ qabul itelüenä xuplaw belderde. Rusiä wäkile Boris Grızlov isä, Mäskäw, bu qabat sayalwlar Ukrainanıñ berdämlegen bozmas dip ömetlänä, digän süzlär äytte. Bilgele bulğança, räsmi Mäskäw Ukrainadağı perzident saylawlarında premier-ministr Viktor Yanukoviç namzäten yaqlap kilde.
Bügen NATO illäre çit il ministrları Ukraina räsmiläre belän pänceşämbegä bilgelängän oçraşunı kiçekterüen belderde. Alyans belderüendä äytelgänçä, bu oçraşı Ukrainanıñ "yaña, qanuni xökümäte" bilgelängäç ütäçäk.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 5.III.2008
►Timer-tomır qarağınıñ ipien kisälär ►Açıq mikrofon: Küñelegezgä iñ xuş kilgän xatın-qız kem? ►Millionlıq asıltaş 25 sekundta yuqqa çıqtı
►Timer-tomır qarağınıñ ipi’yen kisälär
Tatarstanda metal säwdäsen tärtipkä kiterü yünäleşendä milisia zurdan qubıp eşli başladı.
Respublikanıñ eçke eşlär ministrı Säfärov Şäymievqa qara, tösle metal cıyu ölkäsendä yartı yıl eçendä tärtip urnaştırırbız, dip süz birde. Moña dälil bularaq 5 martta ministrnıñ urınbasarı Rinat Timercanov salım tülämiçä timer-tomır belän säwdä itüçelärne cawapqa tarta başladıq, dip jurnalistlarğa söyläde. Bıyılnıñ 1 febrälennän 30 yünenä qädär Tatarstannıñ eçke eşlär ministrlığı metall urlawçılarğa, anı kiräkle qäğäzläre bulmıyça cıyıp satuçılarğa qarşı köräş başlağan.
“Metal” operasiase näticäsendä 300gä yaqın yäşeren qara häm tösle metal qabul itü punktı açıqlanğan. Şulay uq, 227 timer-tomır töyälgän maşinanı totqarlağannar, alarnıñ tiyeşle qäğäzläre bulmağan. Bügenge köndä 369 berketmä mäxkämägä cibärelgän häm qanunsız metal satuçılarğa 430 meñgä yaqın ştraf salınğan. Şuşı eşlär näticäsendä urlap-satuğa bäyle cinayätlär sanı nıq kimegän.
Xäzer ciñel genä timer-tomır cıyıp Qazannan da yıraq kitep bulmıy ikän, küzätü noqtalarında milisionerlar yök maşinaların tuqtatıp tikşerep çığaralar yäki kertälär, di respublikanıñ eçke eşlär ministrı yärdämçese.
Tatarstanda “Metal” operasiasen xoquq saqçıları 30 yüngä qädär uzdıraçaq.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Açıq mikrofon: Küñelegezgä iñ xuş kilgän xatın-qız kem?
8 mart, xalıqara xatın-qızlar köne uñayınnan Azatlıq uramğa şundıy soraw belän çığarğa buldı.
- Bik danlıqlı kürenekle xatın-qızlarıbız bar, ämma min soqlanğan xatın-qız, ul ataqlı, danlıqlı yazuçı Nurixan Fättaxnıñ xatını Rufina Fättaxova. Ul medisina fännäre kandidatı, tuberkulez belän awıruçılarnı däwaladı ğömer buyı. Bik zıyalı, zatlı härwaqıt matur itep kienep yöri torğan, iskitkeç çibär. Şul uq waqıtta ul artıq ğädi dä tügel, şunıñ belän ul başqalardan ayırılıp tora.
- Bik matur üzençä, töskä-bitkä da matur - ul minem kürşem. Färidä Xaybullina şul xätle yärdämle, xätta küz yäşlärem kilä, tuğannar arasında da andıylar bik siräk.
- Barısıda layıq, barısıda maturlar, çibärlär minem küñelgä barısı da xuş kilälär.
- Dönyada iñ yaxşı keşe minem öçen äniem. Min anı yaratam, ul iñ yaqın keşe, aña 38 yäş. Ul Fänisä Zinnätullina, “Unistroy”da, tözeleştä dokumentlar belän eş itä.
- Menä Zilä Wäliewa bik yaxşı keşe. Bar bit äle xökümättä eşli torğan Zilä Wälieva. Kürkäm, böten yaqtanda bulğan. Öste başı dip äytsäñ dä, qarap tora torğan, iskitkeç. Eşne dä alıp bara belä. Üze dä matur da, çibär dä, uñğan da, bulğan da bar yaqtan kilgän.
- Waqıtında Fäwziä Bäyramova bar ide. Xäzer anıñ tawışı bik eşetelmi. Ul tel mäsäläsendä tatar xalqın yaqlap kilde. Ämma anıñ xıyalları tormışqa aşmadı, dip äytäse kilä.
- Tatarstandağı härber xatın -qız.
- Bik awır bu sorawğa cawap birüe. Xatın-qızlar bik küp, ämma läkin min isemä dä töşerä almıym kem minem küñelemä iñ xuş kilgäne.
- İñ berençe änider inde ul. Nailä Şavalievna, ul xäzer pensioner.
- İñ kürkäme - äniem, Söläymanova Finä. Bezne, 4 balanı üstergännär äti belän. Barıbızğa da olı belem birdelär, yaxşı yulğa öyrättelär, baş buxgalter bulıp eşläde tözeleştä ğömer buyı.
- Minem üzemneñ xatınım Şaqirova Zöhrä. Ul awıldan kilgän, tatarça bik matur söyli, çın-çınlap islam dinen totqan xatın. Balalarımnı, üzemne qarıy, aşarğa peşerä... min anı bik yaratam, yoldızım, canım dimen.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Millionlıq asıltaş 25 sekundta yuqqa çıqtı
Şuşı könnärdä Qazan üzägendä urnaşqan «Yaxont» kibetenä qaraqlar kerep 2 millionğa yaqın bäyälängän brilliantlı zärkän eşlänmälär urlıy. Älege xäl nibarı 25 sekund eçendä genä eşlängän, xoquq saqlawçılar tarafınnan ul iñ tiz başqarılğan urlaw dip bäyälänä.
17 febräl könne üzäktäge “Yaxont” zärkän kibetenä ike yäş yeget kerep, biredäge saqçığa qoral teräp, kibettän brilliant zärkän eşlänmälären urlıy. Soñraq belgeçlär urlanğannarnıñ xaqın yaqınça 2 million sum dip bäyäli. Ni ğäcäp, kibet eçendä saqçılar bulsa da, üzäk uramda ğädättä tärtip saqlawçılar torsalar da, qaraqlar ber awırlıqsız qaça ala.
Soñğı urlaw oçrağın kibet videokameraları töşerep barğan, şuña kürä bügenge köndä cinätçelärneñ yaqınça sürätläre bilgele häm alarnı ezläw bara.


text:
Qayber analitiklar Ğiraqtağı Amerikan xakimiäte almaştırıla dip isäpli
Ğiraqta Bremernıñ Garnernı almaştıruınnan tış, berniçä kön elek 3 atna çaması de fakto Bağdad merı bulıp torğan Barbara Bodine urınına da başqa citäkçe bilgelänäçäge mäğlüm buldı. Tizdän Ğiraqta Amerikanıñ tağın 3 yuğarı räsmie almaştırılır dip kötelä. Kiçä AQŞ Däwlät Departametnı süzçese Philip Reeker bu üzgäreşlär alarnıñ buldıqsızlığın kürsätmi, ä barı tik xezmätkärlärne ğädäti almaştıru küreneşe genä dip belderde.
Ämma Bağdad alınğannnan soñ alar eşlägän ber ay çaması çorda Ğiraqta cinayätçelek ällä ni kimemäde, säyäsi wäzğiättä dä uñay üzgäreşlär bik kürenmi. İldä küpçelekne täşkil itüçe şiği möselmannar citäkçese, 20 yıl ildän çittä yäşäp äle genä Ğiraqqa qaytqan Ayatulla Möxämmät Baqir äl-Xäkim uzğan yäkşämbedä Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtan kitüen, citäkçelekne ğiraqlılarnıñ üzlärenä qaldıruın taläp itte:
AUDİO: Amerikalılar üz illärendä xätta urtaq mädäniätkä iä bulğan İnglizlärneñ citäkçelek itüenä riza bulır ideme? Niçek inde bez yat telgä iä bulğan, tännäre bötenläw başqa bulğan çit il xakimiäten qabul itä alıyq. Äy tuğannar, bez Ğiraq xökümäte bäysez bulğançığa qädär köräşäçäkbez.
Düşämbe könne Bremer isä Bağdadqa kilü belän Ğiraqlılarnı tınıçlandırırğa aşıqtı:
AUDİO: Koalitsiä köçläre Ğiraqnı koloniäläşterergä kilmäde. Bez zalim xakimiäten bärep töşerergä kildek. Anısın bez inde başqardıq. Xäzer bezneñ eşebez Ğiraq xalqına üz yazmışların üz qullarına alırğa, Ğiraqtağı cämğiätne şäxsi irekleklär nigezendä qorırğa, qanun xakimiäten, ber-berlären xörmätlärgä yardäm itü bulaçaq.
Carnergie Fondınıñ Demokratiä häm Qanun Xakimiäte Proyektı mödirlärennän berse Thomas Carothers Bush administratsiäse xäzer Ğiraqta küçeş çorı xökümäte oyıştıru plannarın yañadan küzdän kiçerergä tieşlegen añlıy başladı di. Carothers fikerençä, Ğiraqtağı eş İkençe Bötendönya Suğışınnan soñğı Germaniä häm Yaponiäne tözekländerüdän bötenläy üzgä bulaçaq:
AUDİO: Bu Germaniä belän Yaponiäne tözekländerü kebek bulmayaçaq. Ğiraqta Germaniä belän Yaponiädä bulğan kebek näticäle üzäk xakimiät yuq ide. Bu Ğiraqta berençe märtäbä ilne çınnan da yaxşı idarä itä torğan xakimiät häm xökümät tözü omtılışı bulaçaq. Bu anda däwlät tözü bulaçaq. Häm bu eş anda tulısınça diärlek säyäsi buşlıq çorına turı kilä.
Ğiraqta bärep töşerelgän xökümätkä oppozitsiädäge köçlär bülgälängän yäki distälärçä yıl çittä yäşägännän soñ äle qayta ğına başlağan di Carothers. Anıñ fikerençä, Ğiraqta belemle hönär iäläre Yaqın Könçığıştağı başqa illär belän çağıştırğanda citärlek bulsa da, suğış çorında bulğan talawlar häm xäzerge säyäsi kierenkelek alarğa tiz arada oyışıp näticäle xakimiät tözü häm sänäğätne ayaqqa bastıru mömkinlege birmiäçäk. Carothers Ğiraqta qanunsızlıq xäzer töp qıyınlıq bulıp tora di.
Anıñ süzlärençä, ägär dä ğiraqlılar üz illärendä amerikalılarnıñ buluın telämi ikän, ildäge Amerikan xakimiäten xärbi keşe citäklime, diplomatmı – alarğa barıber. Carothers xärbi Garner urınına diplomat Bremernıñ quyıluın xalıqara cämäğätçelek aldında okkupatsiäneñ yözen almaştıru tırışlığı dip sanıy.
Waşingtondağı Strategik häm Xalıqara Tikşerenülär Üzägeneñ strategik mäs’älälär belgeçe Anthony Cordesman Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta äle dä tärtip urnaştıra almawınıñ säbäben mart ayında suğışnı başlağançığa qädär Ğiraqta başqarası eşneñ külämen döres bilgeli almaw belän añlata:
AUDİO: Açıqtan-açıq äytkändä, ägär dä AQŞ xökümäte agentlıqlarındağı tikşerenü törkemnäreneñ kisätülärenä qarasañ, xatanıñ saqlanu ministrlığında häm Däwlät İminlege Şurasında buluı kürenä. Xezmättäşlek citärlek däräcädä bulmadı häm bez äzer tügel idek. Döresen äytkändä, General Garnernıñ xezmätkärläre citärlek sanda da tügel ide, üz wazıyfaların başqaru öçen alarnıñ mäğlümäte dä yuq ide, tärcemäçeläre dä yuq ide.
Cordesman küp kenä ğiraqlılarnıñ Quşma Ştatlar bezneñ tormışıbıznı yaxşırtırğa telämi, Ğiraq neften alırğa häm Yaqın Könçığışta Amerikan köçlären urnaştırırğa ğına teli dip uylawına amerikannarnıñ buldıqsızlığı ğäyeple di. Cordesman fikerençä, Bush monıñ öçen başqalarnı tügel, üzen ğäyeplärgä tieş:
AUDİO: Minemçä, Aq Yortnıñ häm, açıqtan-açıq äytkändä, prezidentnıñ zur xatalarınnan tağın da berse AQŞnıñ Ğiraqta nişlärgä cıyınuı turında Ğiraqlılarnıñ berni dä belmäwe. Energetika, iqtisad, säyäsi tözeleş öçen bernindi açıq qına plannar da yuq. Näticädä keşelär yäşeren niätlär turındağı farazlarğa ışanıp bette.
Cordesman planlaştıru häm koordinatsiä eşläreneñ naçar oyıştırıluı näticäsendä xätta Bremer kebek bik täcribäle diplomat ta Ğiraqta qıyın xälgä qalırğa mömkin di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
AQŞ-İran: ber xisap, ike qaraş
Xalıqara atom energiä idaräseneñ İran turındağı soñğı xisabına qarata Waşington belän Tähran qapma-qarşı añlatmalar birde.
İrannıñ köçle şartlatqıçlar häm raketa yasaw ölkäsendä eşçänlege idaräneñ citdi borçuın uyatqan. Monnan tış, İran räsmiläre idarä tikşerergä telägän berniçä atom qorılmasına kerü röxsäte birmägän. Näticädä xisapta "İrannıñ atom programı tınıç buluına äle citdi dälillär kiräk" digän yomğaq yasalğan.
Atom idaräse bu xisapnı İran belän Könbatış arasındağı nizağnı diplomatik yullar belän çişü maqsatında äzerlägän ide.
İrannıñ uran bayıtuı Könbatışnı iñ nıq borçığan äyberlärneñ berse. Bayıtılğan uran atom stansiälärendä yağulıq itep qullanıla. Ul bezgä şunıñ öçen kiräk, di İran räsmiläre. Ämmä nığraq itep bayıtılğan urannı qoral eşläwdä qullanıp bula. Könbatış menä şunnan qurqa.
Atom idaräse xisabına kürä, İrannıñ Natanz qorılmasında uran bayıta torğan 3500 sentrifuga bar. Kübese 1970-nçe yıllardağı iske texnologiägä nigezlängän. Tähran bu sannı 6 meñgä citkeräçägen belderä. Boları inde yaña texnologiä bulaçaq.
Atom idaräse xisabı amerikan räsmiendä borçılu xisläre uyatsa, İran räsmie, kiresençä, bu xisap İrannıñ atom programı tınıç ikänen tağın ber tapqır kürsätte, dide.


text:
“Qazan küçtänäçe”neñ çirattağı rubrikasında qunaqta Mäskäw häm Tatarstannıñ tatar yäşläre yaratıp ölgergän täcribäle cırçı, köy yazuçı, 2004 yılda Qazannıñ iñ zur disko-klubı “Arena”da ütkän “Köyle Non-stop – 2004” festivaleneñ iñ aldınğı, iñ şäp tatar di-djee diplomı lawreatı, “Ayuqay” törkemeneñ vokalistı häm tawış operatorı. Xäzer isä Rossiäneñ başqalasındağı “Qunaq” tatar yäşläre klubında emsi häm di-djey bulıp eşläwçe 19 yäşlek optimist yeget – Radik Yarullin. Radiknı Qazan yäşläre soñğı yıllarda “Bars Media” oyışması oyıştırğan tatar diskätükläre aşa ğına belä başlasalar, Mäskäw tatar yäşläre anı “Aq bars” tatar yäşläre üzäge, “Bingo”, “Relaks”, şulay iñ zur klublarınıñ berse bulğan “Kosmos”ta ütkän tatarça diskätüklärdän, Tübän Novgorod ölkäse Sırğaç rayonındağı Sabantuylarda 15,16 yäşlek waqıtınnan birle yaxşı belälär. Bügen ul “Azatlıq” qunağı…
- Radik, üzeñ belän qısqaça tanıştırıp kit äle?
- Min Mäskäwçe malay bulam inde. Tudım Mäskäwdä. Äniem tudı Qazanda, ätiem Nijgar tatarı Irbişça awılınnan. Mäskäwdä fortepiano buyınça köy mäktäbendä 7 yıl uqıdım. Xäzer Gnesin isemendäge Rossiä köy akademiäsendä prodyuserlıq hönären üzläşteräm, öçençe kursqa küçtem.
- Di-djey bulıp küptän şöğellänäseñme?
- Di-djeylıq belän küptän tügel inde. Ul minem xobbi da, “ipi” dä. Şulay inde, küñelgä yata bu professiä.
- “Qunaq”qa niçek kildeñ?
- “Qunaq”qa mine däştelär, şaltırattılar. Anda min äle ike yıl ğına eşlimen. Aña qädär min başqa tatar diskätüklärendä dä eşläp alğan idem.
- Emsi ul alıp baruçı bit inde äyeme. “Qunaq”ta diskätüklärne kübräk nindi teldä alıp barasıñ?
- Kübräk rus telendä. Çönki Mäskäwdä tatarça naçar belälär. Diskätükne başçalağanda “İsänmesez xörmätle qunaqlar” dip äytäm inde. Min söyli belämen, läkin açıq tügel.
Radiknıñ yıl başında “Bars Media” “Di-djey” radik isemle al'bomın çığardı. Al'bomda Radiknıñ üz cırları häm tanılğan tatar cırçılarınıñ cırlarına remikslar tuplanğan. Äñgämäbez däwam itä.
- “Bars Media”oyıması belän dä xezmättäşlekkä kilgändä ni diärseñ?
- “Bars”qa min şaltırattım Färit Taişovka. Min sezdä tatar remiskların tuplap al'bom çığaram didem. Annarı Alla boyırsa üzemneñ cırlardan torğan cıyentıygıymnı çığaram. Dekaber aylarına dip isäpläp toram.
- Salawat Fätxetdinov, Xäniä Färxi kebek cırçılarnıñ cırlarına biyü remiksları tudıru ideyäseneñ sere nidä?
- İdeyä, belmim qayda çıqqandır, möğayın diskätüktäder. Çönki miña qabatlanmas tatar biyü köyläre kiräk ide. Berençe tapqır Salawatnıñ “Awılım qayınnarı” na yasadım. Bu köy xalıqqa oşadı häm şunnan soñ inde Xäniyä Färxi, Güzäl Urazova häm başqa cırçılarğa da eşli başladım. Şularnı tuplap al'bom çığardım.
- Menä sin Mäskäwdä dä Qazanda da diskätüklärdä yäşlärne bietäseñ. Mäskäw tatar yäşläre belän Qazannıqılar arasında ayırma barmı?
- Bar, ayırma bar. Min uylıym bezneñ Mäskäwdäge tatarlar berdämräk häm köçle ruxlı, bergäläşep biep-cırlap küñel açalar. Sezdä bit tatar diskätüklärenä tatarlar belän ruslar da yörilär. “Qunaq”ta ruslar bik az, anda kübräk nijgar tatarları küñel aça.
- Ä sin üzeñ qaysısına keräseñ?
- Min üzem 50rә 50лe inde. Äti nijgar, äni Qazan…
- Sin bit äle cırlar da yazasıñ. “Tatar radiosı”nda cırlana torğan…
- “Siña aşqına küñel”!!!
- Äye, äye. Bu cırnıñ tarixı belän qısqaça tanıştırmassıñmı?
- Anı min yazdım qışın. Bu cırnıñ avtorı Rişat Ramazanov. Ul anı minem apağa yazğan ide. Kilde bezneñ öygä, söyläde şuşı şiğerne häm min şunduq süzlären eläkterep alıp cır yazarğa buldım.
Röstäm İsxaqi.


text: Germaniä saqlanu ministrı Peter Struck Germaniä Törkiägä “patriot” isemle raketalarğa qarşı sistemalarnı Hollandiä aşa kitertergä niätli, dip belderde. Patriot cihazaları Germaniädän Hollandiägä, soñınnan Törkiägä kitäçäk. Germaniäneñ suğış bulğan xäldä Törkiägä yardäm kürsätmiäçägen isäpkä alıp raketalarğa qarşı sistemalarnı Hollandiä ğaskärläre eşlätäçäk. Törkiägä yardäm kürsätergä qarşı çıqqan däwlätlärneñ berse Belgiä, NATOnıñ bu turıda qarar qabul itüenä qarşı çığaçağı turında belderde. Bu xaqta Berlgiäneñ holland telle VRT televideniäsenä Belgiä tışqı eşlär ministrı Louis Michel belderde. Kiçä Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, Fransiä, Germaniä häm Belgiäneñ NATO äğzası bulğan Törkiägä höcüm yasalğan xäldä yardäm itüennän baş tartuı-saqlanu berlegeneñ nigezlären qaqşata, dip äytkän ide. Michel süzlärenä qarağanda, Amerika Quşma Ştatlarnıñ suğış başlau öçen üz säbäpläre bar.


text:
Osman Öztunç - Bozgun
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Bozgun
Etiketler : Osman Öztunç - Bozgun türkü indir, Osman Öztunç - Bozgun türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Bozgun mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Bozgun türküsü, Bozgun sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Bozgun bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Ben Sensiz Öldüm Bağışla
Osman Öztunç - Sende Neyi Aradım
Osman Öztunç - Kan Düşerken Toprağa
Osman Öztunç - Züleyha da Kalmışım
Osman Öztunç - Üç Ayak Bir Şafak


text:
Färit Möxämmätşin Qıtayda
Sişämbe könne Däwlät şurası Räise Färit Möxämmätşin citäkçelegendäge Tatarstan wäkilçelege Qıtayğa kitte. Alar anda 8-13 noyäberdä Pekinda uzaçaq Rusiä milli kürgäzmäse eşendä qatnaşaçaq. Kürgäzmä “Rusiä häm Qıtay: XXI ğasırda säwdä-iqtisadi xezmättäşlekneñ yaña yulları” şiğäre astında uzdırıla. Älege kürgäzmä qısalarında Tatarstan da üzeneñ ekspozitsiäsen oyıştıraçaq. Monda respublikanıñ töp sotsial'-iqtisadi kürsätkeçläre häm şulay uq törle oyışmalar turında mäğlümatlar, alarnıñ östenlekle investitsiä proyektları täqdim iteläçäk. Gölnaz Şäyxetdin


text: Yevropa Berlegeneñ Kiñäyü öçen cawaplı wäkile Olli Rehn, Törkiädä Ğosmanlı çorında ärmännärne küpläp üterü turında äytkäne öçen törmädä utırğan törek yazuçısı Orhan Pamuk belän oçraştı. Pamuk dikaber ayında İstanbulda mäxkämä aldına basaçaq. Aña, Şveysariä jurnalına birgän äñgämädä, ğosmanlı çorınıñ soñğı yıllarında millionnan artıq ärmän yuq itelde dip äytkän süzläre öçen "Törkiägä tap töşerü"dä ğäyepläw belderelgän. Pamuk ul üterüne "genosid" dip atamadı. Ärmännär häm könbatış tarixçılarınıñ Törkiäne genosidta ğäyepläwne räsmi Änkara kire qağıp kilde.


text: Tehran, İrannıñ räsmi xabär agentlığı İRNA tışqı eşlär ministırınıñ İran BMO xartiäse yöklämälärenä turılıqlı bulıp qala ,ul ber ilgä köç qullanırğa da yäki anı yanarğa da cıyınmıy digän süzlären tapşırdı.İran prezidentı Mäxmüd Axmädinejatnıñ çärşämbedä 'İzrael xaritadan sörtelep taşlarğa tieş'digän süzläre xalıqara kisken reaksiägä säbäp buldı.BMO İminlek Şurası yasağan belderüendä, BMO äğzaları berbersen kisätü yäki berbersenä qarşı köç qullanudan totılıp qalırğa tieş dip äytelä.Axmedinejad kiçä üz süzlären kire almıy, bu süzlär İran xalqınıñ süzläre dip äytte.


text:
Ğıraqtağı koalitsiä köçläre belderüenä qarağanda urtaça alğanda alarğa könenä 30 höcüm oyıştırıla.Çärşämbedä Nasiriyede 19 italian ğäskäriä häm 9 ğıraqlı sivilneñ häläk buluı, AQŞ citäklägän koalitsion köçlär höcümne tuqtaçaq küzläw mäğlümätenä iä tügelme ide digän sorawnı tağı ber märtäbä köntärtibenä quya. Küp kenä ğıraqlılar AQŞ bälkim dä Ğıraq armiäse häm küzläw aparatın bik aşığıp tarattı ,şunlıqtan xäzer cafa çigä digän fikerdä.
Säddäm Xösäin rejimı waqıtnda Ğıraq iminlek oyışmalarında yaqınça yartı million keşe eşläde. Säddäm bärep töşerelgännän soñ baatçılarnı tazartu başlanğaç alarnıñ zur öleşe urınnarın yuğalttı.İldä torğan çit il köçlärenä yasalğan höcümnär artqanan arta barğanda ,küp kenä ğıraqlılar koalitsion köçlär küzläw strukaturasın taratıp, üzlärenä zarar kitermädeme mikän digän sorawlar quya.1990-nçe yılda Ğıraqtan qaçıp çıqqan häm sonğı 12 yıl AQŞ küzläw idaräsenä Säddämne bärep töşerü öçen plannar äzerläwdä yardäm itkän general Möxämmäd Abdulla al Şahwani süzlärençä üze kebek Säddämgä turılıqlı bulmağan ğadi ğıraqlılar da AQŞnıñ şundıy küp xärbi häm küzläw räsmilären quuları belän qänäğät tügel . General bolay di(audio) Bezneñ bik yaxşı razvedka çeltäre bar ide, alar här närsäne belä ide. , Alar öylärenä qaytarıldı. Beräw dä ul eşne eşli almıy, baştan başlarğa teläsen waqıt kiräk. Minemçä mäxsus küzläw törkeme -muxabarättän qala barlıq politsiä kire qaytarılırğa tieş.
Al Şahwani AQŞnıñ iminlek aparatın taratuı, çiklärneñ yaxşılap saqlanmawı çit il terrorçılarınıñ ütep kerüenä säbäp buldı, tağı da qurqınıçrağı koalitsiäneñ quıp cibärgän iminlek ölkäsendäge räsmilär aqça ezläp yäki üç alu mäqsatında terrorist törkemnärgä quşıladip söyli Şahwani bolay dip belderde(audio)
Alar armiägä aqça öçen kerde. Alarıñ Ğıraq xökümäte belän kontraktı bar ide, kemder kilep bu kontraktlarnı köçtän çığardı. Alar niçek yäşiyäçäk. Alarnıñ küpçelege ,mömkinçelek bulsa terror oyışmalarına quşılaçaq.
Qayber ğıraqlılar, ğıraqlı iminlek räsmiläre, xätta qayberläre Säddäm zamanında ildän qaçıp kitkän keşelärneñ täğdim itkän yardämnären amerikannarnıñ qabul itmäwen añlamıy.90-nçe yıllarda Ğıraqtan qaçıp çıqqan xärbilärneñ oyıştırğan Ğıraq Milli kileşü törkeme citäkçese Hani İdriss bez Koalitsiäneñ vaqıtlı xakimiäte başlığı Paul Bremergä iminlek mäsälälärendä yardäm täğdim itsäk tä här daim kire qağıldıq çönki alar üz iminlek mexanizmın buldırırğa teli., ämma alar uñışqa ireşä alamdı dip söyli.Axmäd Çalabi citäklägän eksildäge ğıraqlılarnıñ Ğıraq Milli Kongressı süzçese Qanbar , CİA cirle informantlar alırğa tırışsa da praktik näticäläre bulmadı di. Qanbar süzlärençä(audio)
min könyaqta qabilä başlıqların cälep itü öçen zur tırışlıq alıp barıluın işettem.Ğıraqnıñ törle cirlärendä tırışlıqlar bara. AQŞ küzläw räsmiläre Ğıraq cämğiäten belmi, anı qatmarlı buluın añlamıy.
Qanbar min AQŞnıñ cirle küzläw çeltäre buldıru tırışlaqlarındağı problemalar xaqında küp kenä mäzäklär işettem dip äytte. Koalitsiä räsmiläre küzläw mäsäläläre turında komentar birmiäçäklären beldergän. Ämma çärşämbädä Nasiriädä küp keşeneñ häläk buluı koalitsion köçlärneñ citärlek informatsiägä iä bulmawın kürsätep tora.
färidä xämit. praga


text:
III Bötendönya tatar kongressınıñ berençe yomğaqları
III Bötendönya tatar kongressınıñ berençe yomğaqları
III Bötendönya tatar kongressınıñ töp waqığaları, qararları, anda yañğırağan çığışlar, ğomümi yomğaq belän tanıştıru öçen waqıt citmägän äle. Bügen sez berniçä töp waqığa turında işetersez. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ kongress açılışında yasalğan 20 minutlıq çığışı tatar milläte häm Tatarstan, respublika möstäqillege häm federalizm, tatarlarnıñ bötenlege, xäzerge çordağı problemaları, urtaq eşläre turında ide.
Prezidenttan soñ doklad belän Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetın 10 yıl buyı citäklägän, komitetnıñ berençe räise akademik İndus Tahirov çıqtı. Ul bernindi käğäzsez 40 minut däwamında millät häm Tatarstan yazmışı turında emotsional' formada çığış yasap, delegatlar küñelendä tirän tä'sir qaldırdı.
3 kongressta yañğırağan barlıq çığışlar da centekle iğtibarğa layıqlı. Alar turında kiläçäktä sezgä söylärbez. Ä xäzergä -- rezolyutsiä turında. 4 bitlek bu dokumentta tatar xalqınıñ bügenge xälenä, Rusiädäge säyäsi wäzğıätkä, milli säyäsätkä prinsipial' bäya birelä. Uñay küreneşlärgä dä, tiskäresenä dä iğtibar itelgän. Federal' xaqimiätneñ tatarlarnıñ milli xoquqları qısıluğa iğtibar birmäwe dä kürsätelä. Bigräk tä, millätneñ bötenlege, berdämlege assızıqlana. Nindi burıçlar quyıla bu rezolyutsiädä? Rusiädä federalizm, bazar iqtisadı, demokratik reformalar saqlanırğa tieş. Tatarstan -- tatar xalqınıñ üzbilgelänü forması, xaqimiät belän xezmättäşlek, mädäniätne, eşmäkärlekne üsterü, urtaq mäğlümät kiñlegen buldıru, Qazannıñ 1000 ğına äzerlek, ana telen belü, tuğan telne, milli mäğärifneñ torışın öyränü, latin grafikasına qaytaru eşlären däwam itü, milli-mädäni avtonomiälärgä federal' üzäkneñ yärdämen tä'min itü, milli bötenlekkä yanawçı etnik häm konfessional' törkemnärne ğäyepläw turında süz bara bu rezolyutsiädä. Proektqa bik küp täqdimnär kertelde. İntertat.ru gazetasında basılıp çıqsa da, bu tulı rezolyutsiä tügel, ä anıñ proektı ğına. Qabul itelgän dokumentnı redaksiäläü tämämlanğaç qına, anı räsmi räweştä çığaraçaqlar.


text:
Prezident Kuçma Ukraina oppozitsiäsen poçmaqqa teräde
Ukrainanıñ Yuğarı mäxkämäse prezident saylawlarınıñ ikençe turı näticälären ğämäldän çığarıp, alarnı qabatlaw kiräklege turında beldersä dä, ildäge säyäsi krizis äle haman da kierenke qala birä. Viktor Yuçenko üz tarafdarların, xakimiat oppozitsiä taläplären ütägängä qädär taralmasqa öndäde, prezident Kuçma isä ildä yaña säyäsi reformalar ütkärü kiräklegen alğa sörä.
Audio, Yuliä Timoşenko
"Barınnan da bigräk, Leonid Kuçmanıñ säyäsi qüwätne tınıç häm mädäniatle itep kenä birmäwenä imanım kamil häm anıñ, oppozitsiädän garantiälär alğan oçraqta da kitärgä äzer toruına ışanu bik zur xata bulır ide" di Timoşenko. İkençe turnı qabatlawğa öç atnadan da azraq waqıt qalıp bara, häm Yuçenko yözendä oppozitsiä xakimiatkä öç taläp quya. Berençedän, Kuçma xäzerge üzäk saylaw komissiäsen taratıp, bäysez wäkillärdän torğan yañasın bilgelärgä tieş. Moñardan tış oppozitsiä saylaw qanunına da üzgäreşlär kertüne, anda çittän torıp tawış birüne tıyunı taläp itä. Öçençedän, prezident Kuçma parlamentta ışanmaw belderelgän xökümätne häm anıñ premyerı Yanukoviçne eşennän alırğa tieş. Leonid Kuçma şuşı taläplärne barı tik oppozitsiä ul alğa sörgän säyäsi reformalarnı yaqlağan oçraqta ğına ütärgä äzer toruın belderä. Ul monı düşämbedä dä qabatladı.
Audio, Leonid Kuçma
"Minemçä, säyäsi reformalar täqdime oppozitsiäneñ xökümätne eşennän alu taläbenä dä cawap bula ala. Ägär dä andy niät bar ikän, konstitusiägä üzgäreşlär kertep yaña xökümätne inde şular nigezendä qora başlarğa kiräk" dip belderä Ukrainanıñ xäzerge prezidentı Leonid Kuçma. Birmingham universitetında eşläwçe Ukraina belgeçe Kataryna Wolczuk, Kuçmanıñ şuşı täqdimnäre oppozitsiäne bik qatlawlı xäldä qaldıra dip isäpli.
Audio, Kataryna Wolczuk
"Bu oppozitsiä öçen çınnan da ota almaslıq wäzğiat - ägär dä alar, prezident Kuçmanıñ xökümätne eşennän aluı aşa ikençe turnıñ ğädel, xärämläşülärsez ütüe garantiäsen ala, läkin kiläçäk prezident inde xäzergese tösle qüwätle bulmıy, yä Kuçma täqdimen kire qağıp, 21-nçe noyäbrdäge xällärneñ, yäğni saylaw aldaşularınıñ dikäbrneñ 26-sında da qabatlanuı aldında qala ala" di Ukraina oppozitsiäse aldındağı dilemma turında Kataryna Wolczuk. Ukraina konstitutsiäsendä qaralğança, Üzäk saylaw komissiäsenä wäkillärne prezident qına täqdim itä ala, soñraq komissiä parlament tarafınnan raslanırğa tieş.
Kärim Kamal


text:
Qazanda Student bäyräme ütte
Yaña yıl şikelle studentlar bäyrämeneñ nigezendä dä pravoslav dine, anıñ traditsiäläre yatsa da, studentlar köne böten ildä bilgeläp ütelä. 25 ğinwar yäğni izge Tat'yana köne studentlar öçen iñ äwäl imtixannar tämamlanu, kötelgän yallar kilü belän bäyle. Bigräk tä berençe kurs şäkertläre öçen. Alar üzläreneñ iñ berençe sessiälären kiçerep studentlar bulıp qalsa, bu çın-çınlap bäxet inde. 3-4 kurslarda studentlar arasında duslıq, mäxäbbät xisläre köçäyä, yaña plannar tua. Häm inde bu çorda hönäri bäyräm dä üzençä ähämiätle häm qızıqlı bula.
Studentlar könendä Tatarstan Kirmänendä uquda ayıruça zur uñışlarğa ireşkän studentlar prezident isemendäge büläk aldı. Aspirantlarğa 9 meñ, yuğarı uqu yortı studentları 7,2 meñ, urta belem alu yortlarında uquçılar 3,6 meñ sum külämendä stipendiä alu bäxetenä ireşte. Respublikanıñ berençe studentların prezident M.Şäymiev qotlap, alarğa tanıqlıq tapşırdı.
Bu könne student xalqı öçen “Sentr klubnoy jizni”, “Bumerang” kebek tönge klublarda zur konsert programmaları da oyıştırıla. Tatarstanda yäşäwçe 300 meñ student hönäri bäyrämen niçek ütkärergä cıyına ikän? Ğomumän cıyına mikän? Bügen alarnı närsä borçıy? Bu soraw belän Qazannıñ Ğor'ki häm Kreml' uramnarında, universitetta oçrağan studentlarğa möräcäğät ittek.
Älege niçek bäyräm itäçägemne belmim. Ämma kiç duslar belän cıyılışıp, älbättä, studentlar könen ütkärerbez. Stipendiälär belän problemalar yuq bezdä. Stipendiälär kütärelä, Allağa şöker. Fakul'tet eşçänlegendä aktiv qatnaşsañ, törle premiälär dä birelä. Äle min bişençe kursta belem alam häm minem öçen bügen töp problema ul eş tabu. Minem öçen bügenge kön bik ähämiätle. Çönki waqıtında zaçetnı birä almadım. Ä bügen inde tağın ber tapqır üzemne sınap qarıym. Universitettan quarlar dip borçılam, bügenge zaçettan küp närsä tora. Ä anı tapşırğaç, bäyräm itäm! Ämma xämerdän başqa, çönki ul ağu. Nindi bäyräm, imtixan biräse bar! Bäyräm qayğısı tügel äle mindä.Bu Qazanda uquçı studentlarnıñ fikerläre ide. Nigezdä küpçelek studentlar bu könne yal itsä, çittän torıp uquçılar öçen uqunıñ iñ qızğan çağı. Şunlıqtan bäyräm dip älläni isläre kitmi.
Tat'yana könendä Tatarstan studentlarına ber şatlıqlı xäbär dä kilep ireşte. Kiläse yıldan respublika studentların belemne kütärü öçen çit illäreneñ yuğarı uqu yortlarına cibärä başlıylar ikän. Respublika xökümäte däräcäsendä qabul itelgän älege qararnı tormışqa aşıru öçen berençe waqıtqa 100mln. sum aqça da qaralğan. Bu xaqta Tatarstan prezidentı studentlar könendä Kreml'dä student häm aspirantlar belän oçraşuda xäbär itte.
Al'bina Zäynulla


text:
Tömändä 25 yäşlek İlnur kürgäzmäse
Wağay rayonınıñ Qarağay awılında yäşäwçe rässam İlnur Säfäräliewnıñ ike räseme Tömändä totqarlanaçaq. Tıñlawçılarıbız Mäskäwdäge Puşkin muzeyneñ kartinaları Şveysariädä totqarlana yazğan kebek räsemnärgä höcüm modası Tömän ölkäsenä dä kilep citkän ikän dip uylıy kürmäsen. Ölkä fänni kitapxanäneñ milli ädäbiätlär bülegenä elengän 12 räsemneñ ikesen, ber kemgä dä birmägez, min satıp alam, dip teläk belderüçe bulğan. Kitapxanägä kilgännär matur häm fänni ädäbiät belän tanışqaç İlnur Säfäräliewneñ räsemnären qarap xıyalda ğına bulsa da tabiğät xozurına: kül buylarına, urman alannarına barıp kilä alalar.
“96 nçı, 97 nçe yıllarda çınlap torıp qulıma pumala aldım. Üzem räsem sänğäte turında ükim, öyränäm. Räsemnäremne yäşlärgä büläk itäm. Satıp aluçılar da bar. Kinder bulmağanğa, DVP ğa yasıym. Buyaularnı Tobolğa barıp alam. Awılda eş yuq. Äti dä, äni dä, señelem dä eşlämi”,- di İlnur.
İl'nur Säfäraliev räsemnären sul qulı belän yasıy. Ul tumıştan ğärip. Räsemnären täqdim itü kiçäsendä Tömänneñ sınlı sänğät muzey xezmätkäre Vera Tuşnolobova da qatnaştı. “Tuğan yaqqa eçkersez mäxäbbät küñelne quandıra. Qatlawlı, awır tormışta, sazlıqlar arasında yäşäwçe yegetneñ tirä yaqtağılarnıñ küñelen yuandırırlıq räsemnär yasawı da bügenge köndä zur äyber”,- di Tuşnolobova.
Räxmätlär däftärendä: “İlnurnıñ räsemnäre belän tanışqaç, seber tatarlarınnan da ber kürenekle rässam çığar digän ömetlär uyattı”, dip yaza veteran uqıtuçı Lyutsiä Xäbibullina. Mönciä äbi: “Mondıy talant xodaydan iñgänder dip uylıym. Qıyınlıqlarğa bireşmä. Qosıq, yäğni kedr urmannarın da kürsät bezgä. Kübräk üzebezneñ peyzajnı yasa”,- digän üteneçen qaldırğan. Natal'ya Ustyugova isä: “Miña İlnurnıñ icatı bik oşadı. Bigräk tä qış küreneşläre. Qızğanıç ul räsemnären atamağan. Rässamnıñ üz icatına eçke mönäsäbäten dä beläse kilgän ide»,- digän.
Nail Alan. Tömän


text:
İtar-Tass mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, kiçä Rusiädän Görcistan häm Ärmänstanğa gaz quğan ike ütkärgeçtä bulğan şartlawdan soñ, Görcistanğa gaznı Azärbaycan cibärä başlıyaçaq, dip kileşkännär. Görcistan energetika ministrlığı xäbär itüençä, respublikada ber köngä genä citärlek gaz qalğan. Rusiä räsmiläre, ütkärgeçlärne tözätügä kimendä 4 kön kitäçäk, dip belderä. Şartlawlarnıñ säbäbe älegä räsmi iğlan itelmäde, ämma Rusiädäge qayber raslanmağan mäğlümatlärdä, şartlawnı ğısyançılar oyıştırğan, dielä. Tikşerü başlandı.
Görcistan prezidentı Mixail Saakaşvili, şartlawlarda Rusiäne ğäyepläde. Rusiäneñ Gazprom şirkäteneñ matbuğat wäkile İnterfax mäğlümat agentlığına, mäsäläne säyäsiläşterü – qabul itelerlek äyber tügel, dip belderde.


text:
Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı 2002 yılnıñ yomğaqların yasadı
Tatar ictimağıy üzäge, döresräge, respublikanıñ Xalıq frontı 17 dekaberdä, sişämbe könne, irtänge säğät 10 da press-konferensiä ütkärä. Matbuğat oçraşuınıñ teması – “Tatar xalqınıñ tele: uzğan zamanda, bügen häm kiläçäktä”. Bu xaqta Xalıq frontınıñ mäğlümät üzägeneñ särqätibe Räsix Cälälov xäbär itte. Xalıq frontı häm ictimağıy üzäk bu turıda nindi östämä mäğlümät citkerer. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı isä, kiçen Kamal teatrında 2002 yılnıñ yomğaqların yasadı. Töştän soñ, Rusiä töbäklärennän kilgän wäkillär belän kiñäşmä ütkärelde. Kamal teatrındağı kiçädä säyäsi deklaratsiälär tügel, ä soñğı waqıtta millätkä ayıruça xezmät itkän şäxeslärne büläkläw, zurlaw oyıştırıldı.


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ, kiñ yaqtırtılıp barğan, xärbi künegülär bağıp yörü säfäre däwam itä. Bügen ul Plesetskida xärbi iärçen cibärüne küzätte. Molnia-M raketası oçuın kürgännän soñ Putin, Rusiäneñ ğäläm texnologiäsenä yuğarı bäyä birde. Kiçä prezident Barens diñegzendäge su astı köymäsennän ballistik raketa cibärüne küzätte. Rusiä mäglümät çaraları xäbär itüençä, 98-nçe sekundta raketa yulınnan taypılğan, häm üzen-üze yuq iergä mäcbür bulğan. Näq şundıy xata bügen dä qabatlandı. Bu künegülär, Sovet Berlege tarqalğannan birle, iñ külämle xärbi uyınnar bulıp tora. Putinnıñ anda qatnaşıu saylaw aldı kompaniäseneñ ber öleşe sanala. Bu turıda tulıraq itep bezneñ küzätülärdä tıñlağız.


text:
Sabantuyları Tatarstanğa da kilep citte
Respublika xalqı bu könnärdä Sabantuylarnı bäyräm itärgä äzerlänä. 5-6 yün, yal könnärendä Tatarstannıñ awıl-rayonnarında şuşı tatar milli bäyräme görläp uzaçaq. Hawa torışı bu arada ällä ni quandırmasa da, yañğır, cil häm salqınğa da qaramastan meñlägän keşe bu bäyrämgä barırğa cıyına. Xäyer, qayber awıllarda Sabantuynı inde comğa könne ük ütkärep quydılar. Respublika citäkçelege bu bäyräm uñayınnan da qotlaw süzläre citkerde. Sabantuynı bu könnärdä tatarstanlılar ğına bäyräm itmi. Mäsälän, şuşı könnärdä Sarıtawdağı, Volgogradtağı millättäşlärebez dä Sabantuyğa äzerlänä. Respublikanıñ Mädäniät ministrı İldus Tarxanov andağı tatarlarnı Tatarstan isemennän qotlarğa dip Volgogradqa kitte dä inde. Qazannıñ mädäniät, sänğät ostaları da töbäklärdäge häm Tatarstandağı Sabantuylarda qatnaşırğa äzerlänä.Gölnaz İlgizär