text:
Açıq mikrofon: Çit illärdän Tatarstanğa eşçelärne kertergä kiräkme?
- Tatarlar bulsa, älbättä, kiräk. Üz millättäşlärebezne, alarnıñ toraq mäs’älälären häm böten problemaların çişep, alarnı Tatarstanğa qaytarırğa kiräk. Başqa millät keşelären, tatar telennän imtixan alıp kertergä kiräk. Rus telenä qarağanda da östenlek birep.
-Nindi eşkä qarap, inde.Zavod, fabrikalarğa mäsälän, kiräk. Belgeçlär üzebezdä dä küp. Tatar tele belü mäcbüri bulsa, yaxşı bulır ide. Çönki Tatarstan ul- tatar millätennän bulğan keşelär yäşi torğan il, tatar telen alğa üsterü buyınça berdänber il. Ä min tatar keşese bularaq- patriotqa, vatanpärvär.
- Böten dönyada şulay eşlilär. Kiräk. Beznekelär yalqaw. Üzäktä bik matur , ä ber 20-30 km cir çıqtıñmı qırıyğa , anda buş qırlar, çüp ülän belän tulğan, eskertlär qap-qara bulıp toralar, kolxozda storlyarka yuq , benzin yuq, xalıq iserek. Bügenge köndä şulay. Anda, bar , älbättä, çit illärdän kiterep, zamança cihazlandırılğan texnologiä kertep eşlägän xucalıqlar. Ämma alar 1-2-3-kenä.
- Ğomumän alğanda , gluş', nişçeta, monda kilep eşläwçe qitaylılarnı, taciklarnı urıs qua.
-Awıl xucalığında eş bik küp . Mondağı sänäğät ölkäsendä dä bik küp eşçelär kiräk. Xäzer eşçelär bik küp kiräk. Belgeçlärdän - toqar pekar, slesar' svarşçik.
Üzebeznekelärgä urın birergä kiräk, häm aqçanı yaxşıraq tülärgä kiräk dip sanıym.
-Tatarstanğa, kiräk urınğa , awıl xucalığına barsınnar. Niçek kertmäskä inde? Üzebeznekelär tatarlar çittän qaytqannar. Nişläp kertmäskä di. ? Minem üzemneñ ike tuğan enelärem , señellärem Urta Aziädän qayttılar. Änä metro tözüdä eşlilär. Kem qaya inde.
- Bezneñ üzebezdä dä eşçelär citärlek bit. Üzebezgä eş qalmıy bit.
-Ğostarbayterlar kiräkmi . Aziatlar. Bezgä eş qalmıy.
- Yugoslaviädän dä monda eşlilär. Serbiä Xorvatiä Çernogoriädän bik küp . Kiräk tügel. Alarnıñ monda eşläwennän fayda yuq. Çönki alar bezdän yaxşı eşlämilär . Xezmät xaqın alar valyuta belän alalar, bezgä qarağanda alar kübräk alalar.
- Üz xalqıñ eşsez utırğanda, mondıy närsäne küz aldına da kiterä almıym.
Zavodlarıbızğa yäşlär 4 meñ “derevyännıy”ğa zavodqa barmayaçaqlar.
- Minemçä, kiräk. Xalıqlarnıñ xoquqların yaqlarğa kiräk. Tik, bez başta üzebezneñ grajdannar turında uylarğa tieş . Ägärdä millät üz ilenä qaytası kilsä, bez üzebezneñ millät xalqına yäşel utnı açarğa tieşbez.
- Çit illärdän kübräk tatarlar qaytsınnar ide. Çönki Tatartstanda tatar telen yaxşırtır öçen , kübräk öleş kertergä kiräk.
Mälikä Basıyr
-


c: text/html

text:
Üzbäkstandağı xällärgä qarata könbatışnıñ reaksiäse köçäyä
Üzbäkstanda bulıp alğan qan tügügä qarata könbatışnıñ reaksiäse başta ällä ni bulmasa da xäzer tänqitlär artıp kitte. Britaniä,500läp keşe üterelde dip belderelgän tınıçsızlıqnıñ üzäge- Andijanğa xalıqara räsmilär ,jurnalistlar şunduq kertelsen dip Üzbäk xökümäten öndi.AQŞları sivillärgä qarata ayausız köç qullanunı xökem itä.
Straw(audio)
Ägär dä Yevropa Berlege ilçeläre häm jurnalistlar wazğiätne üz küzläre belän kürsälär bu bik zur bulışlıq bulır ide
Britaniä, andıy vizit çärşämbe yäki atnakiçtä mömkin bulaçaq dip Taşkenttağı ilçelegenä belderelgänen xabär itte. Andijanğa baraçaq törkem ilçelär, BMO , Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması häm mätbuğat çaraları wäkillärennän toraçaq. Yevropa Berlegeneñ älege prezidentı Luxembourg bulsa da anıñ Taşkentta diplomatik wäkilçelege yuq, şunlıqtan iyül ayında prezidnetlıqnı 6 ay öçen üz östenä alaçaq Britaniä Berlek öçen söyli.Üzbäkstan prezidentı İ.Karimov köç qullanu öçen islamçı ğıysyançılarnı ğäyepläde. Straw süzlärençä Britaniä terror belän eş itkändä qatı aksiälärne qabul itä ,ämma bu keşe xoquqlarına xörmät kontekstında bulırğa tieş. Üzbäkstandağı tınıçsızlıq häm xökümätlärneñ cawabı AQŞ belän Britaniäne qıyın xäldä qaldıra. Här ike il dä 11nçe sintäberdän soñ Üzbäkstannı terrorğa qarşı suğışta berektäş itep sayladı. Taşkent AQŞ häm koalitsiä köçlärenä könyaqta Qarşı –Xanabadta hava bazası açarğa röxsät itte. Straw Andijandağı waqıyğälärne tänqitläw Britaniäneñ Taşkentqa qarata säyäsäten üzgärtäçägen añlata digän fikerlärne kire qağa .Ul kiresençä bez borçılularıbıznı kiskenräk küzlektän qarap belderäçäkbez dide. AQŞları da könnärçä çağıştırmaça tınıç diplomatiä alıp barğannan soñ, düşämbedä könçığış Üzbäkstandağı qan qoyuğa qarata şaqtıy qırıs süzlär äytte. Däwlät Departamentı süzçäse
R.Boucher(audio)
Bez üzbäk xakimiätläreneñ ütkän comğada demonstrantlarğa ut açuına nıq borçıldıq. Bez qoralsız sivillärgä qarata ayausız köç qullanunı xökem itäbez häm yuğaltularğa qızğanıç belderäbez.Bez Üzbäkstan xäkümäten totnaqlıq kürsätergä çaqırdıq çaqırabız häm çaqırırğa däwam itäçäkbez, köç qullanu ozın möddätle totrıqlılıqqa alıp barmayaçaq dip basım yasıybız.Bez moñı Waşington häm Taşkenttağı üzbäk xakimiätlärenä belderdek.
Boucher şulayuq qorallı sivillärneñ Andijanda xärbi baraklarğa häm törmägä höcüm itüen häm şähärdä administrativ binanı okupatsiäläven xökem itep, terror yäki köç qullanunı ber närsä dä aqlamıy , Waşington Üzbäkstanda islamçı xäräkät äğzalarınıñ qaçuın yäki irekkä çığarıluına borçıla dip söyläde. AQŞları islamçı törkemne terrorçı dip tamğalağan.BMO general sekretarı K.Annan da taraflarnı totnaqlıq kürsätergä çaqırdı. Yevropa Komissiäse AQŞ häm başqa xökümätlärgä quşılıp Üzbäkstanda köç qullanu däwam itä digän xabärlärgä borçılu belderde. Yevropa Komissiäse süzçese Emma Udwin tışqı mönäsäbätlär komissarı Benita Ferrero Waldner waqığälärne centekläp qarap bara häm ul bik ciddi mönäsäbät kürsätä dide
Udwin (audio) Bez kürgän häm işetkän närsälärgä nıq borçılabız. Bez täräqiätne qarap barabız häm ütkän atna azağında xakimiätlärne dialog tatulaşu häm köç qullanudan totılıp qaluğa çaqıruıbıznı qabatlıybız
Udwin Yevropa Komissiäse Üzbäk xökümäten Berlek belän tözelgän partnärlıq häm xezmättäşlek kileşüe maddälärenä turılıqlı bulırğa öndi dide. Anda süz keşe xoquqları , qanun häm tärtipkä xörmät kürsätü kiräklege turında bara.
Xalıqara oyışmalar şul sanda keşe xoquqları oyışmaları da Andijandağı waqıyğälärgä reaksiä xakimiätlären waqıyğälär turında tikşerü başlatıp cibärergä çaqıra .Amnestydä, Üzbäkstannı küzätep baruçı Maisy Weicherding süzlärençä, Amnesty Andijanda sivillärgä qarata räximsez köç qullanıluına şok xälendä qaldı bez xakimiätlärne şunduq bäysez tikşerü ütkärergä näticälären cämäğätçelekkä iğlan itäp cawaplılarnıñ xökemgä tartıluın telibez .Ul ayruça Andijannıñ tışqı dönya belän elemtäseneñ özelüenä dä qayğı belderde. färidä xämit

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tömänneñ “Çişmä” ansamble Qazannan uñış belän qayttı
“Çişmä”ne ansambl' dip äytep tä beterü mömkin tügel. İke keşe alar. Tömän rayonınıñ Şıqça awılında toruçı Ğayaz Ğabdullin häm Borovoy awılınnan Äbüzär Miñlebaev. Ğayaz bayanda uynıy. Ä menä Äbüzär säxnägä alıp çıqqan xalıq uyın qoralları 10 artıq keşelek ansambl'gä citärlek. Äbüzärne Tömän yaqlarında “çelovek orkestr” dip tä yörtälär.
May urtasında Qazanda orkestrlar häm xalıq uyın qorallarında uynawçı ansambl'lärneñ böten Rusiä külämendä festival'-bäygese uzdı. Bu bäygeneñ ikençe turı ide. Ostalıqnı Qazanğa uq barıp kürsätü öçen başta yegetlär üzläreneñ videotasmaların 1 turğa cibärep imtixan tottılar. Mädäniät häm kinematografiä federal' agentlığı, Rusiäneñ däwlät xalıq icatı yortı xalıq uyın qorallarında uynawçı ansambl'lärne häm orkestrlarnı barlaw öçen ilne 3 kisäkkä bülgän. Berençe kisäktägelär aprel' ayında Rostov na Donu şähärenä cıyılğannar. İkençe kisäkkä kergännärne Qazan qabul itte. Öçençe öleş uyınçıları oktäber ayında Ulan-Udeğa baraçaqlar. Qazan festival'-bäygesen Mäskäw belän berlektä Tatarstannıñ mädäniät ministrlığı häm xalıq icatı, mädäni-ağartu eşe fänni-metodik üzäge dä oyıştırğan. Sankt-Peterburg däwlät konservatoriäseneñ xalıq uyın qoralları fakul'tetı dekanı Anatoliy Tixonov räislek itkän jyuri Tömänneñ “Çişmä” duetına 3 däräcädäge lawreatlar diplomı tapşırdı.
Orkestrlar häm xalıq uyın qorallarında uynawçı ansambl'lärneñ böten Rusiä külämendä festival'-bäygeseneñ 3 turı häm Gala konsert Mäskäwdä 2007 yılda uzaçaq. Qazanda lawreat diplomı belän büläklängänlektän bu çarağa Tömännän Äbüzär Miñlebaev belän Ğayaz Ğabdullin da barırğa cıyına. “Añarçı şomartası momentlar küp äle”,- di Äbüzär Miñlebaev.
Nail Alan, Tömän


text:
“Ulyan ölkäsendä milli proyektlarnı tormışqa aşıru” digän zur kiñäşmä uzdı
Ul tantanalı mizgeldän başlandı. Ölkäneñ munitsipal' berämlekläre häm yuridik zatlar arasında barğan yarışta ciñüçelärgä Küçmä Qızıl bayraqlar tapşırıldı. Uzğan yılda iñ zur sotsial'-iqtisadi uñışlar yaulağannar arasında millättäşlärebez dä bar. Mäsälän, Rawil Nasıyrov citäklägän danlıqlı “CTpoйплacTMacc” aksionerlıq cämğıäte tawarlarınıñ sıyfatı, alarnı çit illärgä küpläp satu, tözeleş yağınnan ciñüçe dip tabılğan. Rawil Nasıyrovqa Qızıl bayraq belän bergä diplom da tapşırdılar.
Munitsipal' berämleklär arasında Xanäfi Ramazanov citäklägän Çınlı rayonınıñ Çınlı qasabası da. Anıñ citäkçese Räis Safinnıñ eşçänlege layıqlı bäyälände.
Küñelle süzlär şunıñ belän tämam. Ölkä başlığı Sergey Morozovnıñ ölkä xälläre belän tanıştıruı xäwefle bik yañğıradı. Anıñ süzläre belän äytsäñ, “çäçläreñ ürä torırlıq”. Xalıqnıñ öçtän bere xäyerçelek xälendä yäşi. Häm bu – İdelbuyı federal' okrugı töbäkläreneñ küpçelegenä xas küreneş. Ölkädä xalıq sanı yıl sayın 10 meñgä kimi. Ölkä aqrınlap yuqqa çığu aldına kilep bastı. Här 1000 keşegä 800 awıru turı kilä. Tabiplar citeşmi. Mäğärif tarmağı da ayanıç xäldä. Soñğı yıllarda ölkädä balalar baqçaları 2 märtäbä kimegän. Mäktäpkäçä yäştäge balalarnıñ yartısı ğına alarda tärbiälänä. Ä Barış rayonında - nibarı 15 protsentı. Mäktäplär binaları kapital' remontqa moxtac. Uqıtuçılarnıñ 83 protsentı – xatın-qızlar, biştän bere – pensiä yäşendä. Gubernatornıñ ber ğibäräse ayıruça iğtibarğa layıqtır: “Bügen mäğärif uçaqları uqıtuçılar entuziazmı häm ata-analar yärdäme arqasında ğına kön kürä”, - dide ul. Cäyä eçendä genä şunı da östäp äytergä buladır: moña da qaramastan mäktäp sistemasınıñ töp maqsatı bulıp urıslaştıru säyäsäte qala birä.
Ölkä xakimiäte yaqın kiläçäktä uzğan ğasırnıñ 90-nçı yılları başındağı sotsial'-iqtisadi kürsätkeçlärgä qaytu östendä eşli ikän. İlbaşı Putin quyğan 4 milli proyektnı ğamälgä quyu buyınça Ölkä Şurası tözelgän, awıl cirendä dä maxsus komissiälär eşli başlağannar. Federal' üzäk bu maqsattan bik küp aqça birergä cıyına. “İzge eşkä birelgän aqçanı, zinhar, urlamağız, äräm-şäräm itep betermägez, ul tienenä qädär xalıqqa barıp citärgä tieş, ütenep sorıym, taläp itäm: däwlät aqçasına qul suzmağız!” – dide Sergey İvanoviç. Soñğı waqıtta qayber munitsipal' berämleklärdä uzğan tikşerülär näticäse prokuraturağa citkerelgän dä inde.
Ölkäneñ awıl xucalığı ministrı urınbasarı Margarita Salova üz tarmağı üseşe yulların barladı. Ul citäkçelärne ciñel şartlı kredit alırğa öndäde. Awıl xucalığında da xällär maqtanırlıq tügel. Soñğı 15 yılda ere mögezle terlek sanı 701 meñnän 168 meñ genä qalğan. Räsäy buyınça yılına can başına 74 kilo it aşalsa – bezdä nibarı 44 kilo ğına.
Tügäräk öställär utırışlarınnan soñ, gubernator kiñäşmägä yomğaq yasadı häm tağın da töbäk xällärenä tuqtaldı. Munitsipal' berämleklärneñ küpçelege byudjet keremen tä'min itü belän şöğellänmi. Bu yaqtan bigräk tä İske Kulatkı rayonına iğtibar itte gubernator. Anıñ elektr öçen burıçları arta bara, ğinwar planı ütälmägän. İnza häm Weşqayma rayonnarında tışqı idärä kertelä.
Ölkä başlığı yomğaq süzendä 2006-yılnıñ Yäşlär yılı dip iğlan itelüen dä iskä töşerde. Tärbiä citeşmi. Äytik, yäşlärneñ dürttän bere üzen Watanıbıznıñ patriotı dip sanamıy, 40 protsentı ölkäne başqa töbäklärgä quşu mäs’äläsenä bitaraf qarıy. Sotsiologik soraştırular kürsätüençä, yäşüsmerlär 12 yäştän alıp censi mönäsäbätlärdä yäşi. Yeget-qızlarnıñ küpçelege ber ük waqıtta berniçä partner belän yäşäwne hiç tä oyatqa sanamıy. Kiresençä, küppartnerlıq – ğorurlanırlıq küreneş. Yäşlär mondıy xälne demokratiä qazanışı, dip sanıylar.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Rusiä belän İran – säyer par?
Sişämbedä Tähranda ütkän Kaspi illäre sammitı qısalarında Rusiä prezidentı Vladimir Putin İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecat belän oçraştı. Kreml xucasınıñ İranğa 1943 yıldan birle kilgäne yuq ide. Ozaq yıllar buyına Mäskäw belän Tähran köndäşlär bulıp yäşäde. Xäzer isä Mäskäw Tähranğa qarata başqa moğämmälä kürsätä. Mänfäğätlärennän çığıp.
"Kaspi buyı illäre barısı da atom qoralın taratmaw kileşüenä tuğrı buluın raslıy, berük waqıtta här ilneñ bernindi çikläwsez tınıç atom programmasın üsterü xoquqı bar" dide Rusiä prezidentı.
Soñğı yıllarda Rusiä İrannıñ töp xalıqara partnerlarınıñ bersenä äylände. Putinnıñ säfäre aldınnan Rusiä televideniesenä birgän äñgämäsendä Äxmädinecad ta "cäğräfiä, säyäsät, mädäniät küzlegennän qarağanda bu ike il tabiği tarafdarlar" dide.
Läkin İran prezidentınıñ bu bäyälämäsen tarix kitapları raslamıy. Kiresençä, İran belän Rusiä ozaq yıllar buyına köndäş sanaldı. XIX ğasırda Rusiä imperiäse farsılar belän Üzäk Aziä häm Kavkaz öçen suğıştı. XX ğasır başında Rusiä ğäskärläre britannar belän farsı cirlärendä yoğıntını arttıru öçen köräşte. 1980-nçe yıllarda Sovetlar Berlege Ğiraq-İran suğışında Säddam Xösäyenne yaqladı.
Läkin XIX ğasır britan däwlätmäne Lord Palmerston äytmeşli, säyäsättä daimi duslar da, doşmannar da yuq, fäqät, daimi mänfäğätlär bar.
Mäskäw belän Tährannıñ mänfäğätläre xäzer berniçä yassılıqta kiseşä. Säyästtä alar ikese dä üz-ara xezmättäşlekne Könbatış basımına qarşı toru çarası itep kürä. İqtisadta da, İranğa kertelgän çikläwlär anı Rusiägä yaqınayttı. İran Rusiä yärdämendä oçqıçların, qoralın, sänäğäten yañarta, häm älbättä, Büşär stansiäsen tözi.
"İran Ruisä öçen şaqtıy faydalı iqtisadi partner. Kiläçäktä neft, gaz, transport ölkäsendä küp proyektlar bar. Rusiä öçen İran belän mönäsäbätlär totu bik möxim" di Rusä fännär akademiäseneñ Könçığış tikşerenülär institutında İran bülege citäkçese Nina Mamedova.
Läkin İrannıñ atom programması mäsäläse Rusiäne çeterekle xälgä quya. Kiläse ayda Xalıqara atom energiä idaräse İran turında yaña xisap bäyän itäçäk. Ul tiskäre bulğan oçraqta, Waşington häm Yewropa illäre Tähranğa tağı da qırısraq çikläwlär kertergä çaqıraçaq. Rusiä belän Qıtay moña daimi qarşı çığa.
Şulay da Mäskäw bu mäsälädä üzenä xäräkät itü mömkinlege qaldıra sıman. Rusiäneñ tışqı eşlär minsitrı Sergei Lavrov waqıt-waqıt "İran xalıqara cämäğätçelek taläplärenä cawap birergä tieş" digän belderülär yasıy.
Kaspi illäre sammitında da Putin, Rusiä Büşär stansiäsen tözep beteräçäk dip wäğdä itte, ämmä berük waqıtta, anda yağulıq stansiäne eşkä cigügä berniçä ay qala ğına kitereläçäk, dip östäde.
Yağni, Rusiä üze dä İrannıñ atom qoralına iä buluın telämi. Küp kenä belgeçlär fikerençä, Mäskäw belän Tähran arasındağı xezmättäşlek älegä taraflar faydasına, läkin ul ällä ni totrıqlı tügel.
ali ğilmi


text: Bügen monda ütkän qorıltayda ASAR üzen säyäsi partiä dip iğlan itte häm Qazaxstan prezidentınıñ qızı Dariğa Nazarbaevanı partiä citäkçese itep sayladı.1300 keşe qatnaşqan qorıltayda älegäçä içtimağıy xäräkät bulğan ASAR üzen politik partiägä üzgärtte. Däwlät xabärlär agentlığı XABARnı citäklägän Nazarbayeva, bügennän başlap ASARNıñ da citäkçese. Qorıltayda delegatlar 7keşedän torğan şura sayladı häm partiäneñ platformın qabul itte. İTAR_TASS Asarnıñ platformı prezident Nursultan Nazarbaevnıñ Qazaxstan 2030 isemle programmasındağı strategiedän ber niçek tä ayrılmıy dip belderä.ASARnıñ 50meñ äğzası bulırğa tieş.


text:
Yevropa Berlegeneñ çirattağı prezidentı İrlandiä, uzğan dekabr ayında körçekkä terälgän Berlekneñ konstitutsiä mäs'äläsendäge söyläşülären yañartırğa çaqırdı. İrlandiä premyer-ministrı Bertie Ahern, cäy başında kileşügä ireşep bulır digän ömet belderde.
Mäğlüm bulğança, uzğan yılnı İspaniä häm Berlekkä kerergä torğan yaña äğza – Polşa, Germaniä belän Fransiägä kiñeräk xoquqlar birelügä protest belderep konstitutsiä ölgesenä qarşı çıqqan ide.
Brüsseldä Yevropa Berlege citäkçeläreneñ bügen açılğan ike könlek cıyınında şulay uq Yevropada iminlek mäs'äläläre tikşereläçäk. Yevropa Berlege summitı turında tulıraq mä
lümat bezneñ tapşıruda bulaçaq.


text: Räsäy häm Qırğızstandıñ haqlanıu ministrzarı Sergey İvanov häm Esen Topoev Qırğızstandıñ Kant aerodromında Räsäy aviabazahı statusı xaqındağı kileşeügä qul quyzı. Dokumentka Qırğızstan prezidentı Askar Akaevtıñ eş säfäre barığında qul quyıldı. Räsäy haqlanıu ministrlığı mäglümättärenä qarağanda, aviabazala Räsäyzeñ front häm xärbi-transport aviatsiähı osqostarı, şul isäptän, SU-27, SU-25 osqostarı, armiä boralaqtarı urınlaştırılasaq. Kontingentka Räsäyzeñ bernisä yöz xärbien, 100-zän aşıu belgeste indereü qarala.


text:
"Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?" Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT (4. öleş)
Xaylar mäktäbendä 1909 yılda barı tik 8 uquçı bulsa, 1917 yılda inde 52gä citte häm bu mäktäp 5 sıynıflı buldı. Tärbiä-uqıtu eşläre “Eçke Rusiä häm Seber möselman törek-tatarları millät mäclese” qabul itkän tärbiä-belem birü programması nigezendä alıp barıldı. 1919 yılda uquçılar sanı 72, uqıp beterüçelärneke - 15kä citte.
1929 yılda Qızıl Armiä Xaylarnı basıp alsa da, kire çigenergä mäcbür buldı. 1932 yılnıñ 5 dekaberendä Xaylarğa yapon ğaskärläre kerde. Şul räweşle totrıqlılıq urnaştı häm 1930-1939 yıllar arasında mondağı tatarlarnıñ tormışı tärtipkä salındı häm iqtisadi yaqtan şaqtıy uñışlı bardı. Cämğıätneñ “Yäşlär bülege”, “Äti-änilär komitetı”, “Möslimä (Möselman xatın-qızlar) bülege”, “Kitapxanä häm Uqu zalları bülege” häm “Xäyriä Cämğıäte” kebek bülekläre dä eşläp kildelär. Xaylarda yäşäwçe tatarlarnıñ sanı 1200 qadär citte, biş sıynıflı mäktäptäge uquçılar sanı da yözgä qadär arttı. İke möselman ziratında kümelgännärneñ sanı 1950 yıllarda 700 qadär citte. 1950 yıldan soñ xalıqnıñ kübese Törkiägä küçte. Qalğannarnıñ ber öleşe 1954-1955 yılda Rusiägä qayttı. 1960 yılda Xaylarda barı tik 1 genä ğailä qaldı. Xaylarda imamlıq häm uqıtuçılıq eşen alıp baruçı şäxeslärneñ berse Xatıyp Xälidi (1893-1977) ide. 1919 yıldan başlap başta ber pärdäle, soñraq şaqtıy külämle p''yesalar säxnäläşterelde. 1945 yılda suğışnıñ Xaylar şähärenä dä kilep citüe näticäsendä Xaylar mäçete bötenläy yanğan, mäktäp binası da zıyan kürgän häm şaqtıy küpqırlı eşçänleklär kebek teatrlarnıñ eşçänlekläre dä axırına yaqınlaşqan ide.
1923 yılda Tokioda bulğan köçle cir teträwe xasil itkän xäläkät baytaq törek-tatarnıñ Koreägä küçep urnaşuwına säbäp buldı. Bälkem dä böten baylıqların yuğaltqan tatarlar Koreänıñ Seul, Talğu, Pusan, İnçon häm Pxenyan kebek şähärlärenä küçep, biredä waq säwdä eşläre alıp bara başladılar. Seulda Ğabdulla Xalim häm Loqman Söläyman, Pusanda Wäli Möxämmäd, Talğuda İsxaq Aqçura häm Gabdulla Cudi, Pxenyanda Xafiz Morat häm İnayätulla Morat kebek keşelärneñ kibet totuları mäğlüm. Barlığı 60 çaması keşe. Kibetlären üz isemnäre yä isä Altay, Nur, Qazan, Kama, Baykal kebek tuğan yaqların iskä töşergän isemnär belän atıylar ide. Bu kibetlärdä Yaponiädan kiterelgän kiem-salım, tuqıma häm öy cihazları kebek tawarlar satıla ide. Bu kibetlär köne buyı, irtänge 5-6-lardan başlap, tönge 11-12-lärgä qädär açıq ide.
1926 yılda Koreädäğı törek-tatarlar Gabdulla Nogman isemle beräwgä ike qatlı bina alsın dip aqça birälär. Ul da kereşendä cielışlar ütkärä alırlıq zur zalı häm byuro bülmäläre, ikençe qatında isä mäçet häm uquçılarğa sınıyf bula alaçaq bülmäläre bulğan ike qatlı ber bina satıp ala. Bu binada açılğan başlanğıç mäktäptä isä Zäynäp Räxim, Raziä Däwlätkildi, Xalidä Qamay häm Gabdulla Xaqim isemle uqutuçılar balalarğa belem birä başlıylar. Seulda urnaşqan bu cämğıät binasında berençe bularaq Gabdelkärim Räxim imamlıq wazıyfasen ala. Şunnan soñ çıratı belän Gabdulla Xaqim, Gabdelxak Nogman, Möxämmäd Zarif Yanğuraş häm Ğarifulla İzzät bu wazıyfanı ütilär. Pusanda isä Wäli Möxämmäd mullalıq itä ide. Tatar ziratı isä tik Seulda buldı. İkençe dönya suğışınnan soñ 1945-1950 yıllarda biredäge tatarlarnıñ hämmäse yä Törkiä yä isä AQŞ-ğa küçtelär.
Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT-neñ “ Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” isemle xezmätennän özeklär tıñladığız. Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.


text:
Açıq mikrofon: Tatarstan Prezidentı itep Mäskäw keşesen quysalar kileşersezme?
- Kemne quyuları minem öçen barıber tügel älbättä. Ul Tatarstan keşese bulsa, bik äybät bulır ide dip uylıym. Çönki ul tatarnı, anıñ traditsiälären belä. İñ möhime, ul Tatarstannı belä.
- Min çittän kilgän keşene monda kürergä telämäs idem. Tatarstan prezidentı bulıp şuşı respublikada yäşägän, anı yaxşı belgän keşe bulsa, bu iñ yaxşı variant bulır ide.
- Miña qalsa kemne quysalar da riza. Ämma älege prezident tizräk kitsen. Çönki Tatarstanda tormış awır. Tuq açnı añlamıy digändäy, alar bezne añlamas inde. Ämma üzgäreşlär bik kiräk! Başqa keşene quysınnar, bälki berniqädär caylanır tormışlarıbız.
- Şäymiev kitär inde, ul mäñge prezident bulıp tora almıy. Ä menä ul kitkäç, Mäskäw dairäläre bilgele üz keşesen quyarğa omtılaçaq. Çönki alarğa säyäsätneñ tışqı yağın ğına tügel, ä xalıqqa kürenmi torğan eçke yağın da ütkärergä kiräk bu töbäktä. Ä Tatarstan ul Mäskäwneñ eşmäkär, bik täcribäle töbäge. Ämma minem uylawımça, respublikadan çıqqan wäkil prezident bulsa yaxşıraq bulır ide. Çönki bit ul Mäskäwdän kilgän keşe ul säyäsätne, anda bulğan kiräk-yaraqlarnı şul yaqqa tartu digän süz.
- Tatarstanda prezident itep quyarlıq menä digän keşelär bar. Şul uq Färit Möxämmätşin, Metşin, Minnexanov häm başqalar. İñ berençe çiratta çın mäğnäsendä tatar bulğan keşene täqdim itärgä kiräk.
Al'bina Zäynulla


text:
Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı Sverdlov ölkäsendä bulıp kitte
Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı äğzalarınnan torğan delegatsiäneñ küptän tügel Sverdlov ölkäseneñ könçığış häm tönyak rayonnarında urnaşqan şähär häm poseloklarında bulıp kitüläre biredä yäşäwçe tatarlar öçen bik zur, istä qalırlıq waqiğa buldı.
Bu waqiğalarğa Sverdlov ölkäse buylap Tatarstan – yaña ğasır sputnik telekanalı tapşıruların kürsätergä yaraqlaştırılğan sputnik tälinkä komplektların quyu häm alarnı täqdir itü sıltaw bulıp torsa da, oçraşular waqıtında bik citdi mäs'älälär kütärelde. Äytik, tatarlar küpläp yäşägän Bulanaş şaxterlar poselogında bulıp, andağı xällärne üz küzläre belän kürep, xalıq belän dä, xakimiät wäkilläre belän dä oçraşqannan soñ, bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise urınbasarı İlsur Hadiullin üzeneñ fikerlären bolay dip belderde.
-“Bulanaş poselogınıñ qayçandır, şaxtalar eşläp torğan çaqta bik matur, bay poselok buluı bilgele. Poselok muzeenda bezgä Bulanaş tatarları turında bik ğorurlanıp söylädelär. Tarixqa kerep qalğan millättäşlärebez arasında Sotsialistik xezmät geroyları, Sovetlar Soyuzı geroyları küp. Başqa millät keşeläre, ruslar alar turında bu bit bezneñ xalıq, bezneñ poselok tatarları dip bik ğorurlanıp söylädelär.
Ämma bügenge köndä poselok bik ayanıç xäldä. Şaxtalar yabılğan, eş yuq. Eçüçelek, narkomaniä kebek yämsez küreneşlär monda da ütep kerä başlağan. Xalıq belän oçraşqan waqıtta täcribäle şaxterlarnı vaxta yulı belän Qazan metrosı tözeleşenä eşkä urnaştırıp bulmas mikän digän süz quzğatıldı. Bu mäs'älä turında uylarğa kiräk. Ägär dä metro tözeleşenä eş qulları kiräk ikän, nigä soñ iñ berençe çiratta üz millätebez keşelären eş belän tä'min itmäskä. Şaxterlar bit alar bik altın qullı keşelär”.
Bulanaş poselogınnan tış, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı delegatsiäse, Yekaterinburgta eşläp kilüçe Milli Media-Xoding citäkçeläre belän berlektä, Sverdlov ölkäseneñ Krasnoural'ski, Severoural'ski, Serov şähärlärendä buldılar. Här oçraşuda da cirle xakimiät orğannarı wäkilläre qatnaştı.
Oçraşularnıñ şundıy yuğarı däräcädä uzuı anda yäşäwçe tatarlarğa qarata mönäsäbätne yaxşırtuı bäxässez. Xakimiät orğannarınıñ da milli säyäsätne añlap eş itüläre kürenep tora.
Çınlap ta, bu oçraşular töbäklärdä yäşäwçe tatarlar öçen qızıqlı ğına tügel, bik faydalı da buldı. İlsur Hadiullin bu oçraşularnı oyıştıruçı Milli Media-Xolding citäkçeläre xezmäten bik yuğarı bäyäläde. – “Töbäklärdä änä şundıy milli canlı, imanı nıq bulğan tatarlar barinda töbäklär nıqlı bulır, - dide ul, - töbäklär nıqlı bulsa, bezneñ tatar xalqı da kiläçägenä nıqlı adımnar belän atlar”.
Milli Media-Xolding citäkçeläre, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı belän berlektä, yıraq töbäklärdä yäşäwçe tatarlarnıñ mänfäğätlären qayğırtu buyınça urtaq eş yunäleşlären bilgelädelär.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text: Başqortostanda ensefalit menän zararlı talpandar kübäygän. Bıyıl här yetense talpanda ensefalit wirusı asıqlanğan. Ensefalit - ülemesle sir, şuğa kürä lä tabiptar täbiğätkä sığıusılarzı iğtibarlı bulırğa saqıra. Qalanan sittä yal itkändä, park-skverzarza haqlıq saraları xaqında onotorğa yaramay. Döyöm alğanda mizgel başınan talpandarzan teşlänep 250-nän aşıu keşe möräjäğät itkän. Virusologtar äyteüyınsä, bıyıl talpandar irtäräk uyanğan, bıltır talpandan teşläneüselär äprel azaqtarında möräjäğät itä başlaha, bıyıl täüge osraqtar mart azaqtarında uq terkälgän. Tabiptar beldereüyınsä, talpandarzıñ 15-16 prosentı ensefalitlı.


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (aytılıwı: Leonardo da Vinchi, 15 aprel, 1452 - 2 may, 1519) İtaliyanın' Florentsiya qalasında tuwılg'an italiyalı su'wretshi, skulptor, qurılısshı, do'retiwshi ha'm injener.
Leonardonın' en' ataqlı su'wretleri The Last Supper ha'm Mona Lisa.
Leonardo da Vinci su'wretshiliktin' jan'a stilin jaratqan. Onın' da'wirinin' su'wretshileri a'dette su'wrettin' artqı ko'rinisi sıpatında aq ren'nen paydalang'an. Bul tiykarg'ı obektte u'sh o'lshemli effekt payda eter edi. Ol, sonın' menen birge, ko'p sayalı bolg'an qaran'g'ı stilde su'wretler do'retiwi menen belgili bolg'an.
Leonardo da Vinci joqarı Renessans da'wiri su'wretshilerinin biri bolg'an. Onın' realistlik suwretlerge qızıg'ıwshılıg'ı u'lken bolg'anı sonshelli, ol adam denesi qalay islep turg'anlıg'ın ko'riw ushın deneni jarıp ko'rgen.
Qosımsha mag'lıwmat[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
To'mendegi Renessans dawirinin' su'wretshilerinin' da Vinci menen baylanısı bolg'an:


text:
"Bögelmägä säyäxät": Praga teatrı Bögelmägä çaqıra
3nçe dönya suğışı....dönyanı terrorçılar basqan. Rusiädä ber çex ğailäse - babası, ulı häm onığı suğıştan qaçırğa dip Bögelmä digän ber cirne ezli.
Tamaşada säyäsät, cämğiät, xatın-qızlar xälläre yaqtırtıla... Yevropanıñ elekke häm bügenge äğzaläre turında bäxäs – ike xatın-qız awızınnan çığa... Berlek üzenä yaña äğzalärne qabul itsä dä elekke Yevropada, anıñ könbatış öleşendä üzlären östenräk totu häm monı açıq itep kürsätü däwam itä...Yevropanıñ könçığışında isä – belem citmäw, tarqawlıq häm üz yazmışlarına bitaraflıq xökem sörä.
"Bögelmägä säyäxät" äsäre avtorı yazuçı Jachym Topol, çex radiosına birgän äñgmäsendä cämğiätlär arasındağı bu qarşı torunı menä niçek añlattı:
"Qalıplaşqan cämğiätlär turında bu. Könçığış Yevropa xatın-qızı üz tormışın ire idarä itkän cämğiättä yäşi, ire anı tübänsetä häm qıynıy. Ämma üze ul tormışın mäğnäle itep sanıy, çönki ul yalğız tügel. İkençe xatın-qız Könbatıştan, belemle, irekle, anıñ aqçası bar. Şundıy uq iptäş qızları bar. Ämma ber mäldä – ul üzeneñ yalğız bulğanın añlıy. Sez inde xäzer alay tügel, dip äytersez. Min üzem dä aptıradım, andıy qalıplaşqan qaraşlar inde üzgärgänder dip sanıy idem. Ämma yuq, tamaşaçı, duslarım reaksiäsennän – yuq, bu ölkädä ällä ni üzgäreş bulmağanın kürdem."
Säyäsi temalardan – bayraq totqan amerikan xärbilären häm alarğa mönäsäbät, qotqarırğa kilgäç oçqıçnı kürgäç – bälägä yulıqqannarnıñ, "Putin, Putin, bezne Putin qotqaraçaq" dip qıçqırğannarın kürdek. Çexiädä barğan säyäsi häm iqtisadi reformalar, inde äytkänemçä – Yevropa Berlegenä häm konkret atap äytelgän säyäsätçelärgä täñqit – Praganıñ Na Zabradli teatrı säxnäsendä ber nindi qurqusız häm şiklänüsez yañğradı... Äsär inde äytkänemçä Bögelmägä säyäxät dip atala ide.... Suğıştan, açlıqtan häm terrordan bu keşelär Bögelmä digän tınıç räxät cirgä qaçıp qotılırğa teläde...Tamaşanı qarap çıqqaç xalıq belän aralaşqanda, Bögelmäneñ çınnan da şähär bulğanın belgän keşelärneñ bik az bulğanın kürdek.
-Uydırma ul
-Älbättä Bögelmä bar, Seberdä...anıñ turında Haşek ta yazğan
-Eye bar, däwlät ul Bögelmä
-Älbättä, nindider cir ul bezneñ planetada
-Qaydadır çınbarlıqtan yıraqta
-Ber kem dä belmi şul anıñ qayda ikänen, säxnädä bar, läkin kiläçäktä bulaçaq ul
-Belmim, çınnan da bar mikän, läkin minemçä eye bardır
-Bögelmä ul şähär, Tatarstanda, internettan qaradım
Şulay itep här keşeneñ üz Bögelmäse bar bu dönyada, şul sanda Tatarstannıñ da!
Çex yazuçısı Jachym Topolneñ "Bögelmägä säyäxät" isemle tamaşasın Germaniä häm Polşa säxnälärendä, alman häm polyak tellärendä kürep bula. Azatlıqta bu xaqta tapşırunı 27 üktäber şimbä könne tıñlağız.


text:
Ul Ğafuri rayonı Qowardı awılındağı ber sıyırdan tabılğan. Awıru sıyır yuqqa çığarılğan, rayondağı qalğan böten mal-tuarnı tikşerü häm tülämägä qarşı vaqsina yasaw bara. Qowardı awılında karantin iğlan itelgän. Älege çir keşe öçen dä ğäyät qurqınıç bulıp isäplänä. Anı eläktergän keşeneñ öç täwlek eçendä märxüm buluı ixtimal. Şuña rayon xalqına da tülämägä qarşı waqsina yasaw bara. Başqortstanda bu soñğı distä yıllarda tülämä tabılunıñ berençe oçrağı. Kürşe töbäklärdän isä, bu awırudan 1979nçı yılda 69 keşe ülgän ide.
Ufada ber Törkiä watandaşı üterelde. Ul Aden Ağakalı. Aden ber Törekmänstan keşese belän kafedä isertkeç eçemleklär eçkän häm üzlären bik tärtipsez totqannar. Alarnıñ tärtiplären oşatmağan ike yeget kafedän çığuların saqlap torıp höcüm itkän. Törekmänstan keşese beraz tuqmalğannan soñ qaçıp qotıla alğan. Aden Aaqäliy qoyma taqtası belän tuqmalıp cantäslim qılğan.


text:
Şartnamä qabul itelerme, yuqmı?
19 ğinwarda uzğan utırışta Rusiä däwlät şurası üzeneñ yumartsızlığın kürsätte. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev üz tuğan könenä Rusiä belän Tatarstan arasındağı şartnamägä qul quyılır dip büläk kötkän ide alardan. Ömetlär yuqqa bağlanğan. Ä bit Tatarstan citäkçelege tarafınnan anı tözergä 3 yıl waqıt, küp tırişhlıq, xezmät sarıf itelgän. İke prezident ta imzalawğa qaramastan, Tatarstan belän federal üzäk arasındağı wäkälätlärne büleşü şartnamäse, däwlät şurası tarafınnan qabul itelep betä almıy. Vladimir Putin isä şartnamä belän cäy axırında uq kileşkän bulsa da, üz imzasın 4 noyäber könne genä quyğan. İsegezgä töşeräbez mondıy şartnamä 10 yılğa dip, berençe märtäbä 1994 yılnı tözelgän ide. Anıñ näticäsendä zamanında Respublika xälläre şaqtıy yaxşırdı. Äle 1990 yıllarda Tatarstan sänäğät quäteneñ 2% ğına Tatarstannıqı bulğan. Xäzer isä keremneñ 95% respublika qaramağında. Rusiä prezidentı 2010 yılğa ilneñ tulayım tovar citeşterüne 2 tapqırğa arttırırğa kiräk digän ide. Başqalar monı küptän onıttı, ä Tatarstanda quyılğan plannı üti. Respublikada bu kürsätkeçneñ yuğarı buluı, “Tatneft”, “Nicnekamskneftexim”, “Taif”, “Qamaz” kebek zur berläşmälär buluı belän bäyle. Alar salımnı Mäskäwgä tülämäsälär, kerem kürsätkeçläre tağın da yuğarıraq bulır ide dilär belgeçlär.
Zvezda Povolj'ya gäciteneñ 8 fevral sanında Räşit Äxmätov bolay dip yaza. “Rusiä prezidentı ilne berdäm itterep saqlap qala aldım digändä ul Çiçnä belän Tatarstannı küzallıy. Şunısı bar, ägär Çiçnä Rusiä, suğış yärdämendä üzeneke itsä, Tatarstan isä, bu xälne başqaçaraq, keşelekleräk xäl itte. Tatar suverinetetı – zur aqçalarğa almaşına. Mondıy kileşüdän ike yaq ta barı tik otışta ğına qala. Bügen isä Qazan Rusiäneñ könbatış baş qalası dip sanalırğa xaqlı. Könnän kön anıñ abruyı arta bara.”. Bu Zvezda Povolj'ya gäcitennän özek ide.
Tatarstannıñ üseş yulın tağın da nığıtu maqsatınnan, Respublika belän Rusiä arasındağı wäkälätlärne büleşü şartnamäse, 9 fevral’dä bulaçaq utırışta qabul iteler dip kötelä. Tatarstan öçen älege dokumentnıñ uñay häm tiskäre yaqları nidä. Bu sorawlarnı bez Tatarstan prezidentı yärdämçese Rafail Xäkimovqa yulladıq.
Barıber ul bulaçaq dip uylıy, irtägäme, bügenme, ber aydanmı. Uñay yaqlar bar inde anda älbättä. Federalizmnı alğa iltä, şartnamäneñ 9 maddäseneñ bezgä konkret faydası bar. Küp bulmasa da ul bezneñ faydağa bit inde. Qabul itelmäsä, tiskäre yağı närsä inde. Bez inde küp närsäne eşlädek, şuña da artıq xafalanmıybız.Läkin şartnamä kiräk.Yaña şartnamä nigezendä Tatarstan belän Rusiä xökümäte, iqtisadi, ekologık, mädäni häm başqa qayber respublika üzençäleklärenä bäyle ölkälärenä kileşülär tözeläçäk. Rusiä däwlät duması Oleg Morozov süzlärenä qarağanda yaña şartnamä elenkesennän şaqtıy ayırılaçaq. Älege şartnamä nigezendä Respublika federal' üzäk belän mönäsäbätlärne üze köyli alaçaq. Bügenge köndä şundıy uq şartnamä Çiçnä respublikası belän dä tözelgän. Tatarstannıñ üzenä genä mondıy şartnamä alu älbättä Rusiäneñ qayber töbäk citäkçeläreneñ eçen poşırdı. Niçekinde ber Tatarstan ğına ayırım şartnamä tözi. Başqa ölkä häm respublikalar moña sabır ğına qarap torsa, Başqortstan xakimiäte bezgä dä şundıy uq şartnamä bulmasa, bu federalizmnı cimerü bula dip xat audıra başladı. Maxsus ictimaği oyışmalar “Mı za Rossiyskiy federaliz” diep piketqa çıqtı. Ä Mortaza Räximov näq şuşı oyışmalarnı häm alarnıñ piketların yaqlawın räsmi räweştä tanıdı. 1992 yılğı federal kileşüdä Başqortstan imza quyıp, yäşeren östämä portoqol imzalağannarın da onıtqan bulıp sabıştı. Ä Sergey Mironov isä üze bik xörmät itkän Vladimir Putinnnıñ imzası yaña şartnamädä buluğa qaramastan, anı tänqitli başladı. Belgeçlär farazınça Mironovnı üze citäklägän firqäneñ Tatarstanda ternäklänep kitmäwe borçıy. Tatarstan belän Rusiä arasında älege şartnamäne tözer öçen, kem qarşı. Prezidentı yärdämçese Rafail Xäkimov şul xaqta.
Bötenese qarşı ide başqa, läkin Putin quydı bit qulın. Monda menä Mironovtan başqa qalğannarı bolay tınıç qına. Ä Başqortostanmı, kemme anısı bit inde anıñ bezgä qağılmıy. Alar da tözseñ andıy şartnamä.Tatarstan belän Rusiä arasındağı wäkälätlärne büleşü şartnamäse 9 fevral’dä uzaçaq däwlät şurası utırışında qabul iteläçäkme, yuqmı, monısı bilgesez. Şunısın äytergä kiräk, Rusiä başlığı Boris Yel'sin bulğanda, ilneñ 46 töbäge belän mondıy şartnamä tözelgän bulğan. Citäkçelekkä Vladimir Putin kilgäç, mondıy kileşülärneñ sanı kimü genä tügel, ä 28 kileşü kire tarqatılğan. Alay da Tatarstan citäkçelege, şartnamäneñ qabul itelüenä ömetlär bağlıy.
Ğädel Galämetdinov


text:
Azatlıq radiosınıñ bäygese tämamlandı
Şulay itep Azatlıq radiosınıñ 21 fevral’ – Xalıqara Ana tele könenä bağışlap ütkärgän bäygese tämamladı. Bügen bez sezne anıñ berençe näticäläre belän tanıştırabız. Äytergä kiräk, tıñlawçılarıbıznı bäyge bik qızıqsındırdı. Cawaplarnı bezgä Qazannan ğına tügel, ä Bua, Tübän Kama kebek respublikanıñ başqa töbäklärennän dä cibärdelär. Alay ğına da tügel, bäygedä qatnaşıp tärcemälärne Surgut, Sember, xätta Ukrainanıñ Dnepropetrovski şähärennän dä cibärüçelär buldı. Yäşläre, hönärläre buyınça da bezneñ bäygedä qatnaşuçılar törle. Alar arasında studentlar, uqıtuçılar, ğalimnär, jurnalistlar, pensionerlar bar. Şunısı qızıq, küpçelek tıñlawçılarıbız süzne tärcemä itep kenä qalmağan, ä alarğa täfsille añlatmalar da birgän. Filologiä belgeçe, ğalimä Döriä Ramazanova yärdämendä, bez alarnıñ barısın da qarap, tikşerep çığıp, şuşı könnärdä ciñüçelärne bilgelärbez häm sezgä citkererbez.
Ä bezneñ älege bäygene ütkärüneñ maqsatlarına kilgändä, bu xaqta Dnepropetroski şähärennän kilgän xatta bik döres äytelä. Bezneñ fikerebezçä, viktorinanıñ töp maqsat täqdim itelgän süzlärgä kiñ añlatmalar birep, misallar kiterep yazu ğına tügel. Bu ğämälneñ iñ möhime – Azatlıqnı qaysı yaqlarda tañlawnı anıqlaw, tatarlarnıñ berdämlegen, teläktäşlegen açıqlaw bulırğa tieş, dip yazalar bezgä Mäğsüm häm Zäytünä Fäsxievlar häm alarnıñ 17 yäşlek student onıqları. Alğa taba da şuşınıñ räweşendä törle ölkälärgä qarağan sorawlar, bäygelär oyıştırsağız, Azatlıqnıñ dusları, tarafdarları tağın da işäyer digän ömettä qalabız, dip östi alar. Şunısı qızıq, älege fikergä bezneñ bäygedä qatnaşuçılarnıñ barısı da diärlek quşıla. Dimäk, bez äle kiläçäktä dä tıñlawçılarıbız öçen törle qızıqlı bäygelär ütkärerbez. Ä ciñüçelärneñ isemnären häm Azatlıq radiosınıñ istälekle büläkläre turında bez sezgä yaqın aradağı tapşırularıbızda iğlan itärbez.
Gölnaz İlgizär


text: Ğiraq başqalasında intixar höcüme näticäsendä kimendä 30 keşe häläk buldı, küplär yaralandı. Polisiä xäbär itüençä şartlaw avtobusta bulğan. Şaxitlärneñ berse menä närsälär söyläp birde: "Nassiriägä avtobus Än-Nädhä stansiäsennän yulğa quzğalırğa tora ide, şartlaw yañğrağanda min stansiägä kereştä tora idem. Yaralanğan 7-8 keşene üz küzem belän kürdem, avtobus eçendä bulğannar arasında isän keşe yuq ide. Şartlawnı üze belän avtobusqa berär şartlatqıç alıp kergän keşe oyıştırğan bulsa kiräk." Totıq itep alınğan xristian çirkäweneñ xäyriä eşläre belän şöğellängän 4 wäkile isän, totıq aluçılar üz şartların ütärgä, Ğiraqta törmälärdän totqınnarnı çığaruğa waqıtnı tağın 48 säğätkä ozayttı. Londonda Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw totıq aluıçlarnı Ğiraqtağı britan räsmilärenä möräcäğät itülären soradı. Totıq aluçılar belän söyläşülär bulu ixtimalı turında Straw ber ni dä äytmäde. Yaponiä premyer-ministrı Junichiro Koizumi, xökümät, 600 keşelek ğäskärlären Ğiraqta tağın ber yılğa qaldıru turında qarar qabul itte, dip belderde. Yapon ğäskärläre Ğiraqta xärbi çaralarda qatnaşmıy.


text:
Bäla Yawız İwan belän İosif Stalinda ğına tügel
Beräwlär äytä, bu ekologiä belän bäyle, di. Tötennärne, tuzannarnı küp oçırğaç, bolıtlar quyıra da, atmosfera cirneñ cılı tunına äylänä. Eşlär bolay kitsä, yaña yılnı külmäkçä, xätta plyajda yatıp qarşılarğa turı kilmägäye. Töten küp, tuzan oçıru kübäygäç, uzğan zamannar iskä töşä başladı.Berär kileşmägän süz äytsäñ, partiäneñ şähär komitetında tänqitlärlär dip qurqıta. Bıyıl Yaña yıl qarşılağanda iskeçä manzaralar da küzgä taşlandı. Yaña yılğa qarşı tön buyı fatirlarda östäl artına utırıp, figuranı boza torğan tämle azıqlarnı aşap, xäräm eçemleklär belän mawığuçılar küpçelekne täşkil itte. Çäneçkelär-qalaqlar qullarda, ä küzlär televizor ekranında. Qızıl tübätäyle Cäwit Şakirov yäki İnsaf Abdulla alıp barğan cirle televizion kanalların qarawçılar bik az bulğan dilär. Küplär sovet zamanın sağınıp, berençe kanaldan ayırılmadı. Anda şul uq Maksim Ğalkin şul uq Yel'sinğa oxşatıp söyli. Şul uq Pugaçeva cırlıy-bii. Anısın añlap bula, ni disäñ dä maymıl yılı bit. Ämma prima cırçısınıñ gäwdäsendä radikal' üzgäreş bar. Ul inde zifa buylı bulıp qılanmıy, tüp-tügäräk kileş şayara da, ölä dä, cırlıy. Ä xalıq qarıy. Nigä kiräk aña tübätäyle cırçı? Tatarça şiğır söylägän malay-şalay ni pıçağıma? Ä 1nçe kanal, yäki RTR nı açsañ, anda Maksim Ğalkin, Alla Pugaçeva häm dä Filipp Kirkorov. İosif Qobzon, Muslim Magomaev, Lev Leşçenko kebek yoldızlarnı kürep bula. Küpme yıllar buyı sağındırğan. Änä Rusiä gimnın tınlağaç, alar kelt itep iskä töşte.Koroleva, Vetlitskaya, Leont'yev ta bulırğa mömkin. Yäisä İğor Nikolaev, xätta Tatar ğailälärendä qayberäwlär ber genä küz belän bulsa da, Yaña ğasır, Tatarstan kanallarına küz salırğa telägäç, andıylarğa ikençe bülmägä küçärgä turı kilde. Mesken äbi balalar bülmäsenä çıqsa, anda da televizor qarıylar. Anda da şaw-gör, xi-xi-mixi, qul çabu.Çönki balalar da ölkännärdän ürnäk alıp, Maksimnı da, Allanı da, Filippnı da şaqqatıp qarap utıra idelär. Ber yıl elek tä şulay ide, 10 yıl elek Yaña yıl kiçläre şulay ütä ide. Kemne ğäyepliseñ? Berençe kanalnımı yäki RTRmı? Yäisä Qazannıñ kanallarınmı? Efir, Variant TV, STS digännärendä dä şul uq Zadornov, Ğalkin, Jvanetskiy häm dä Petrosyan.
Qısqası, xikmät televizorçılarda ğına tügel, ä üzebezdä. Şulay itep mesken äbigä balalar bülmäsendä dä Salawat Fätxetdinovnı kürergä nasıyp bulmadı. Äbiebez barı tik 1 ğinwar kiçendä genä beraz küñelen basa aldı. Yaña ğasır kanalında ike yıl elek töşerelgän Salawat häm «Munça taşı» artistları konsertın kürsättelär. Boları içmasam, çınnan da qızıqlı buldı äbigä. Milli mäsälälärne xäl itmilär dip Räsäy patşaların İwan Groznıynı, Şah Ğalinı, kommunistlarnı sükkän ata-analar bu kiçtä dä cirle kanallarğa küçärgä waqıt tapmadı.Berençe, ikençe ğinwarda da şul uq Mäskäw kanallarında şul uq yoldızlar buldı. Pugaçeva şämäxä külmäktän, Maksim Ğalkin bötenläy başqa kurtqa kigän, ä Kirkorov küptän töşerelgängäme, ul yeget sölek kebek kürende. Xikmät närsädä soñ? Xikmät monda qayberäwläreneñ millätebez betä dip qayğıruında. Ä nigä aptırarğa?
Qazanda Yaña yılnı bizärlek berär tatarça tamaşa ezläp konsert-teatr zallarına çığıp kitsägez, barıber televizor yanına äylänep qaytasız. Çönki tatarça tamaşa quysañ – ul bit mawıqtırğıç, qızıqlı bulırğa tieş. Qaywaqıtta tatar icatçıları da andıy kiçälär oyıştıra belä. Ämma bıyılğı yaña yılda böten mögciza Maksim Ğalkin qulında ide. Şul arıq gäwdäle mölayım artistnı tatar-başqortnıñ milli üseşen totqarlawda ğayıplisem kilmi. Nişliseñ? Bälki bezneñ yäşäw räweşebezdä, millättäşlärebezneñ sanı kimüdä, milli üzañnıñ üzgärüendä İwan Groznıy belän İosif Stalinnıñ da ğayıbe bardır. Şulay da alarnı häm dä figurasın bozğan Alla Borisovnanı ğäyıpläp utıru ğädel bulmas ide. Üzebezneñ televizor kanallarına häm üzebezneñ tamaşaçılarğa, ata-analarnıñ 38 yıl elek formalaşqan estetik ideallarına iğtibar belän qarıyk äle. Menä monda 21 ğasır öçen ğacäp xällär, xikmätlär kübräk, yawnı kübräk.Rimzil Wäli, Qazan.


text:
2 ay elek ütkän saylawlardan soñ bügen parlament eşkä kereşte, könbatış yaqlı häm Rusiä yaqlı partiälär yaña xökümät tözü turında söyläşülärne däwam itte.
450 urınlı parlamentta prezident Viktor Yuşçenko çığış yasadı.
"Xökümätkä berdäm törkem bularaq Yewropa qimmätläre nigezendä Ukrainanıñ tärräqiäten tä'min itä, il xalqın berläşterä, iqtisadıy reformalarnı canlandıra alırdaylar, keşelärneñ xoquqların häm ireklären saqlıy alırdaylar kerergä tieş" dide Yuşçenko.
Bügenge parlament utırışı başında xäzerge xökümät eştän kitüen belderde.


text: Tähran. Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana bügen İran citäkçelegen, üzendäge atom programmasına qarağan möhim sorawlarğa cawap birügä häm Berläşkän Millätlärneñ maxsus idaräse belän xezmättäşlegen arttıruğa öndäde. Solana Tähranda İrannıñ tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi belän oçraştı, söyläşülärdän soñ ul, İran citäkçeläre, Xalıqara Atom energiäse idaräseneñ küptän tügel genä İrannıñ üz atom qoralın citeşterä aluwına işarä itkän şikle dälillär tabuwına açıqlıq kertergä tieş dip belderde. Yevropa Berlege üzeneñ Tähran belän iqtisadi mönäsäbätlären, Xalıqara atom energiäse idaräse İran atom programması turında maxsus xisabın bäyän itkännän soñ yañadan bilgelärgä cıyına.


text: Öfölä yäşäwse Öfö-Antalia osqosona köslö täźir itewse darıu alıp inergä mataşqan. Bıl Kanal-2006 operasiahınıñ täwge nätijäläreneñ berehe. Narkotiktar äyläneşen kontroldä totow buyınsa federal idaralıqtan xäbär itewźärensä, qulğa alınıusı elek narkotiktar haqlağan ösön yawaplılıqqa tarttırılğan bulğan. İdaralıq belgestäre unan tartıp alınğan darıuźıñ köslö täźir itewselär isemlegenä inewen raźlağan. Bıl eş buyınsa yenäyät eşe quźğatılğan. Qulğa alınıusığa xäźer Antaliala yal urınına irkenän mäxrüm ite yanay.


text:
İminlek Şurası Ğiraqnıñ yaña xakimiaten xuplağan häm anıñ wäkalätlären bilgelägän yaña qarar qabul itä
Çärşämbegä qarşı töndä Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası Ğiraq turında yaña qarar qabul itäçäk, xörmätle tıñlawçılar. Anda ildäge xakimiatne 30-nçı yündä nihayät cirle idarägä tapşıruğa şuşı xalıqara oyışmanıñ fatixası bireläçäk dip kötelä. Moñardan tış, qarar ölgesenä kertelgän soñğı üzgäreşlär nigezendä, Ğiraqnıñ yaña xakimaite iminlek ölkäsendä kiñräk wäkalätlärgä iä bulaçaq dip xäbär itelä.
Audio, Guenter Pleuger
"Mindä bez urtaq fikergä kildek digän xis bar, soñğı waq-töyäk üzgärtülär äle bügen kerteler, ämma inde irtägä bez qararnı tawışqa quyıp qabul itä alırbız dip uylıym" di İminlek Şurasındağı german wäkile. Fransiä tışqı eşlär ministrı Michel Barnier da, üz ileneñ qarar eçtälege belän tulısınça qänäğät bulmawın äytsä dä, Fransiä anı qabul itü öçen tawış biräçäk dip belderde. İminlek Şurasınıñ Ğiraq turındağı yaña qararına kertelgän soñğı üzgäreşlärne Rusiä prezidentı Vladimir Putin da xuplap çıqtı. Uzğan töndäge kiñäşläşülär aldınnan İminlek Şurasında Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Laxdar Brahimi çığış yasap, anıñ äğzaların waqıtlı xökümät qoru tırışlıqları belän tanıştırdı. Bu eşlär bik ük uñay şartlarda barmasa da, Ğiraqta xäzer ike möhim xakimiat xäyäte - waqıtlı xökümät häm bäysez saylaw komissiäse bar dip belderde Brahimi.
Audio, Laxdar Brahimi
"Ğiraq xalqı alarğa, yäğni xökümät häm saylaw komissiäsenä, üzlären ğämäldä kürsätü mömkinlegen birergä teli kebek. Läkin çamadan tış ömet bulmasqa tieş, aldağı könnär häm atnalar yaña xökümät öçen zur sınaw bulaçaq, Ğiraqtağı xäzerge problemalarnı xäl itü, aylar da tügel, yıllar taläp itäçäk" di Berläşkän Millätlärneñ andağı maxsus wäkile Brahimi.
Kärim Kamal


text:
Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) - Ahçik
Sanatçı : Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü)
Türkü : Ahçik
Etiketler : Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) - Ahçik türkü indir, Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) - Ahçik türkü dinle, Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) türküleri, Ahçik mp3 indir, Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) türküleri Ahçik türküsü, Ahçik sözleri, Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) mp3 dinle, Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) download, Ahçik bedava mp3, Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) türkü sözleri, Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) türkü dinle, Elazığ Musiki Cemiyeti (Emrah Güllü) son albüm indir


text:
Rusiä belän Belarus bäxäsläşä – Yewropa neft betügä añlatma kötä
Rusiä belän Belarus arasındağı bäxäs arqasında düşämbe kiçendä Yewropanıñ berniçä ilenä neft cibärü tuqtatıldı. Mäskäw belän Minski xäzer bäxäsne çişü yulların ezli, ul arada Yewropa räsmiläre kilep tuğan wazğiiätkä añlatma taläp itä.
Şuşı bäxäs uzğan yılnıñ soñğı könnärendä başlandı. Rusiäneñ Gazprom şirkäte 1 Ğinwardan Belarusqa gaz bäyäsen ike tapqır arttırdı. Minski başta moña qarıştı, läkin soñan, rizalaşırğa mäcbür buldı, Yaña yılğa 2 minut qala kileşü imzalandı. Cawap itep uzğan atnada Belarus yağı üz cire aşa quılğan Rusiä neftenä tranzit salımı kertte. Mäskäw monı qanunsız dip atadı, häm östäwenä Belarusnı neft urlawda ğäyepläp, Drujba ükärgeçen yabıp quydı.
Düşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin kilep tuğan wazğiäte tikşerü öçen Kremldä aşığıç kiñäşmä ütkärde.
"İqtisadıbznı yaqlaw öçen xökümätkä kiñ-külämle çaralar äzerlärgä quşam. Älege çaralar, bezneñ partnerlar, bu oçraqta Belarus yağı belän bulğan bäyläneşlärneñ bar yaqların isäpkä alırğa tieş" di Rusiä prezidentı.
Drujba ütkärgeçe waqıtlıça yabılu säbäple Putin neft çığarunı kimetep toru mömkinlegen dä öyränergä çaqırdı.
Düşämbedä Mäskäwgä Belarusnıñ Yustitsiä ministrı urınbasarı kilde, ämmä anıñ belän söyläşülär bulğanmı, bulsa berär närsägä ireşelgänme – älegä xäbär itelmi.
Yewropa citäkçeläre şuşı wazğiätkä borçılu belderde, Rusiä belän Belarustan añlatma birergä soradı. Sişämbedä Berlinda YewroKomissiä prezidentı Jose Manuel Barroso belän oçraşqannan soñ Germaniä kanslerı Angela Merkel:
"Bu çirattağı tapqır ışanıçnı bozu bulıp tora, bu wazğiättä ışanıçlı xezmättäşlek qorıp bulmıy. Bez älbättä Rusiägä dä, Belarusqa da äytäçäkbez: mondıy awırlıqlar tuğanda, kim digändä, kiñäşläşergä kiräk, kiñäşmälär – ğädäti äybergä äylänergä tieş" di Germaniä kanslerı.
Merkel Ğinwarnıñ 21ndä Mäskäwgä baraçağın häm bu mäsälädä Rusiä prezidentı Putin belän söyläşäçägen äytte.
Här Yewropa ilenneñ qara köngä dip saqlağan yağulığı bar. Drujba ütkärgeçeneñ yabıluı Yewropağa ni qädär zıyan kiterä ala? Şuşı sorawnı bez Londondağı Energetik tikşerenülär üzägeneñ baş belgeçe Leo Drollasqa birdek:
"Älegä bu Yewropadağı wazğiätkä ällä ni yoğıntı yasıy almıy. Çönki Yewropada Drujbanıñ tuqtaluın 24 ay byına qaplarlıq yağulıq bar. Yewropa Berlege här ilne kimendä 90 könlek yağulıq totırğa taläp itä. Şuña kürä däwlät saqlanmalarında zur külämdä neft bar" di energetika belgeçe.
Şulay da, bu çirattağı nizaq Yewropa räsmilärenä tağın ber uylanırğa etärgeç buldı:
"Bu wazğiät bezneñ urtaq energiä säyäsäten buldıru mäsäläsen tağı da aşıqtıra, anıñ kiräklegen sürätli" di YewroKomissiä prezidentı Jose Manuel Barroso.
Kilgän xäbärlärgä qarağanda qayber illär Rusiägä alternativ bulğan çığanaqlar turında uylana başlağan. Äytik, Polşa, qimmäträk bulsa da neftne Norvegiädän alu ixtrimalın belderde.
Ali Ğilmi


text:
Mintimer Şäymiev Çeçnyağa mömkin qädär kübräk möstäqillek birü yağında
Prezident şulay uq Rusiä Federatsiäse Konstitutsion mäxkämäseneñ üz waqıtında respublikalarnıñ suveren xoquqların inqar itkän qararın da iskä aldı. Mäxkämä qararın tikşermäw xäyerle bulsa da, Mintimer Şäymiev fikerençä, bu qarar säyäsiläşterelde, qay yaqtan qarasañ da, Rusiäneñ töp Zakonında däwlät dip tanılğan respublikalar federativ däwlät qısalarında suverenitetqa iä bula almıy qalmıylar. Mintimer Şäymiev äytüençä, bügen Çeçnya Rusiä sostavında bulamı-yukmı digän soraw tormıy. “Çeçnya xalqı artıq küp mixnät kiçerde. Häm ber yaqtan Federal' üzäkkä ışanıçnı kire qaytaru öçen, ikençe yaqtan Çeçnya xalqına xörmät kürsätü yözennän respublikağa Rusieneñ ber öleşe bularaq, üz yazmışın möstäqil xäl itü mömkinlege birergä kiräk. Konstitutsiäneñ referendumda qabul iteläçäge moña tağın ber dälil”, dip sanıy Mintimer Şäymiev. İnterv'yuda şulay uq Çeçnyağa kiñ möxtäriät statusı birü ideyäse da xuplana. Şulay itep, Çeçnyada yaña Konstitutsiä xaqında referendum ütkärü aldınnan Tatarstan yörägennän kiçergän suverenitet, möstäqillek, däwlätçälek ideyälären yaqlap çıqtı.
Küptän tügel Bötentatar ictimaği üzäge plenumında Rusiäneñ federativ däwlät tözeleşen yaqlawçı häm anıñ öçen köräşüçe berdän-ber respublika -Tatarstan ğına qalıp bara, digän fiker äytelgän ide. Ä Tatarstan prezidentınıñ Däwlät Şurasına yullamasında federativ mönäsäbätlärgä ayırım bülek bağışlandı. Häm anda Tatarstan statusın saqlap qalu küpçelek öçen Rusiädä federalizmnıñ qotılğısızlığın häm ütä kiräklegen añlaw belän bäyle, dielä. Kem belä, birsen Xoday, bälki Çeçnyadağı referendumnan soñ Rusiä federalizmın yaqlawçılar sanı artır.


text:
2003 yılğa küzätü: Udmurtiä tatarları
İjawda yaña mäçet tözeleşenä nigez salındı, ber koloniädä totqınnarğa ğibädät qılu urını açıldı.Mojgada milli—mädäni avtonomiä tırışlığı näticäsendä räsmi räweştä berençe tatar sıynıfı tuplandı. Glazov, Votkinsk, Sarapul, Kambarka, Mojğa, häm, älbättä, İjawda milli kiçälär, oçraşular, bäyrämnärebez daimi oyıştırılıp kilde. Tatar ansabl'llär härberse milli moñnarıbıznı taratuda üz yunäleşendä ayırım uñışlarğa ireşkän, «Güzäl» ansambleneñ biyu kollektivı Mäskäwdä çığış yasap, Bolğariägä çaqıru alğan, «Serdäş»neñ cırçıları tormış qorıp, bäbilär üsterä, «Şatlıq» bik küp gastrol'lärdä bulğan, «Läysän» ansamble citäkçese İl'fat Äglamcanovnıñ cırları Qazanda yäş cırçılar tuplanmasında dönya kürgän. Sanap kitsäñ, küpkä cıyıla. Mägärif ölkäsendä dä istä qalırlıq waqiğalar bulğan. Tulıraq mäğlumat belän mägärif ministıyrlıygınnan belgeçe Älfiä Rawil qızı Ğaysina .
—audio—Mägärif ölkäsenä qağılğan uñışlar turında ğına tügel, yuğaltularnı da äytep kitärgä kiräk. Qızğanıçqa qarşı, bıyılğı uqu yılında ike iñ käçle tatar tele uqıtuçıların arabızdan mäñgegä yuğalttıq. Bu Zölfiä Kasıymova Balezino rayonınnan häm gimnaziädän Räzilä Lekomseva. Şuşı kännärdä genä tatar cämäğätçelege tağın ber zur yuğaltu kiçerde. 76—nçı yäşendä qatı awırudan soñ üzeneñ ğomeren yäş buınnı tärbiäläwgä bağışlağan qärdäşebez Rawil Minnäxmät ulı Gubaev arabızdan kitte. Sälätle pedagog, siräk şäxeslärneñ berse, İjaw şähäreneñ 10 mäktäbendä çirek ğasırğa yaqın citäkçelek itkän, bik küp uquçılar tärbiälägän keşelärneñ berse.
2003—nçe yılda milli jurnalistikada üzgäreşlär sizelerlek. Süzne «Yañarış» gazetasınıñ baş redaktorı İrek Şäripovqa birik äle.—audio
— Şulay itep Udmurtiä tatarları tormışında şaqtıy ğına küñelgä uyılıp qalırlıq waqiğalar buldı. Alarnıñ iñ möhimnäre turında mägärif ministırlıgınnan belgeç Älfiä Ğaysina häm «Yañarış» gazetası citäkçese İrek Şäripov söylädelär.Yaña yılda yañadan tarixqa yazılıp qalırlıq waqiğalar da küp kötelä. Alarğa tuqtalıp, İrek Şäripov bolay dide.
—audio—Yaña yılda tarix bitlärenä yazılıp qalırlıq waqiğalar, oçraşular, çaralar qup oyıştırılsın, millätebez alğa taba da useş yulında bulsın digän teläklär belän İjawdan Xämidä Ğayfullina.


text:
2007 yıl dönya säyäsäte tarixına nindi waqiğalar belän kerep qaldı?
2007 yılnıñ töp iqtisadıy waqıyğaları dollarnıñ qimmäte töşü, neft bäyäläreneñ kükkä sikerüe buldı. Dollarnıñ töşüe baylığın bu valyutada saqlarğa künekkän dönyağa bik yaman täesir itte. Citmäsä yağulıqnıñ artuı säbäple hämma närsä, citeşterü dä, aşarğa pereşü, cılıtu da qimmätlände.
Yıl başında ber dollar yewronıñ 80 sentına tiñ bulsa, xäzer 68 sent tiräsendä. Berençedän dollarnıñ satıp alu köçe kimede, ikençedän, xalıqara bazarda ğädättä dollarda bäyälänüçe äyberlärneñ qimmäte arttı.
Xalıqara bazarda dollarda bäyälänüçe töp tawar neft. Dollarnıñ töşüe, dönyada eşkärtü quätläreneñ citmäwe, energiägä ixtiacnıñ artuı säbäple ğinwar ayında miçkäse 55 dollar bulğan neftneñ bäyäse xäzer 100 dollarğa yaqınlaştı.
Alğa taba ni bulır. Bu Amerika banklarınıñ ildäge ipoteka krizisın niçek xäl itüenä bäyle bulaçaq. Küplärneñ ipotekanı ciñel genä alıp soñraq tüli almawı dollarnıñ nıq töşüeneñ töp säbäplärennän berse. Xäzergä neft çığaruçı illär nıq bayıy. Şuña kürä başqa tawarlarğa bäyäneñ artuı da alarnı ällä ni borçımıy. Ämma dollarnıñ töşüe däwam itsä bu xätta alarnı da borçuğa salırğa mömkin.
Gruziä demokratiäse qatı sınawğa duçar buldı
Xökümät alarğa qarşı rezin yadrälär häm yäş gazları qullandı. Bu yäş demokratik illär turındağı iñ zur bäxäslärneñ bersenä säbäp buldı.
Ikençe könne isä , bu krisiz öçen Rusiäne ğäyeplägän Saakaşvili waqıtınnan alda parlament saylawları iğlan itte:
Kierenkelekne soñğa qalıp bulsa da säyäsi yul belän beterü qararı Saakaşvilinı tänqitlägän küp kenä küzätüçelär, şulay uq oppozitsiä wäkilläre tarafınnan xuplandı.
Waqıtınnan alda saylawlarğa äzerlänüçe Gruziä prezidentı demokratik protseduralarnıñ östenlegen öyrängänme? Ägär dä saylawlar irekle häm ğädel bulsa Gruziädäge säyäsi köräş anda qatnaşuçı oyışmalar qısasında ğına qalırğa mömkin, ägär dä irekle häm ğädel bulmasa bu köräş tağın uramnarğa çığar kebek.
Ğiraqta köç qullanu kimede, ämma bu zur üzgäşeşlär öçen citärlekme?
Tirän mäzhäbara büleneşkä häm bäreleşlärgä çumğan Ğiraqtan iminlekneñ artuına ömet birüçe xäbärlär kilde. AQŞ häm Ğiraq räsmiläre uzğan yartı yılda şartlatular häm başqa höcümnärneñ yartılaş diärlek kimüe turında belderde. Höcümnär sanı haman da yuğarı bulıp qalsa da 2006 yılnıñ fevralendä şığıylarnıñ möhim ğibadätxanäsen şartlatudan soñ kiñküläm mäzhäbara bäreleşlär başlanğançığa qädär bulğan däräcägä töşte.
Bu sönni qabilälärneñ bıyıl äl-Qaidägä qarşı çığuı häm qoral sorap AQŞ köçlärenä möräcäğät itüe belän añlatıla. Şul uq waqıtta Bağdadta häm sönni töbäklärdäge AQŞ köçlären nığıtu, şığıy citäkçe din ähele Moqtada äs-Sadrnıñ üz suğışçılarına höcümnärne tuqtatırğa quşuı da iminlekne arttıruğa yardäm itte.
Ämma Waşington ägär dä şığıylar östenlek itkän üzäk xökümät bu mömkinlektän faydalanıp sönnilär belän tatulıq urnaştıruğa ireşä almasa iminlekneñ artuı qısqa möddätle bulırğa mömkin dip kisätä. Aldağı aylar bu mömkinlekneñ niçek faydalanılğan buluın kürsätäçäk.
Kosovo tizdän bäysez bula alırmı?
Küptänge Kosovo krizisı bıyıl axırğı öleşenä kerde. BMO Belgrad belän Priştinağa Kosovonıñ kiläçäk statusı turında kileşü öçen 10 dikäbergä qädär waqıt birgän ide. Kosovo kileşügä ireşü bulmağan oçraqta şul könne yä soñraq bäysezlek iğlan itü belän yanadı.
Kosovo yazmışı turında qarar itä alırday BMO Iminlek Şurası da urtaq fikergä kilä almıy. Şurada Britaniä belän Fransiä bäysezlekne xuplasa, Serbiäneñ küptänge berektäşe bulğan Rusiä Kosovo bäysezlegenä veto salaçağın belderä.
Bu wäzğiät Kosovo yazmışınıñ kiläse yılda niçek bulaçağın tögäl belü mömkinlege birmi. Şulay uq bäysezlekkä omtıluçı Abxaiä, Könyaq Osetiä häm Dnestr buyı töbäge Kosovodağı tärräqiätne zur iğtibar belän küzätep tora.
Alar Kosovonıñ bäysezlekkä ireşüe üzläre öçen ürnäk bulır dip ömetlänä. Bu isä xalıqara cämäğätçelekne Kosovo mäsäläsendä ayıruça saq bulırğa mäcbür itä.
AQŞ-Iran qarşılığı arta bara
Bu yılda Waşington belän Tähran arasındağı kierenkelekneñ artuı turında xäbärlärneñ küp buluı näticäsendä qayber küzätüçelär kiläse yılda AQŞ Iranğa xärbi höcüm başlarğa mömkin dip farazlıy.
Pentagondağı yuğarı räsmilär Iranğa qarşı kisätü höcümnäre äzerlänä di. Bu turıda söyläşülär Waşingtonnıñ atom programmasınnan baş tartırğa telämäwçe Irannı izoläysiäläwgä Yewropa Berlegen dä cälep itü tırışlıqların tağın da köçäytep cibärde. Näticädä başta Fransiä prezidentı Nicolas Sarkozy, soñraq Germaniä Kanslerı Angela Merkel Yewropa däwlätlären häm şirkätlären Tähran BMOnıñ uran bayıtunı tuqtatu taläben ütägänçegä qädär Iranğa investitsiälär kertüdän tıyılırğa öndiäçäklären belderde.
Ämma AQŞ-Iran qarşılıqları atom mäsäläse belän genä çiklänmäde.
Avgust ayında AQŞ prezidentı George Bush Iran yaqlawındağı şığıy suğışçılar ğiraqlılarnı bezneñ köçlärgä häm Ğiraq xalqına höcümnär oyıştırırğa öyrätä. Iran Islam Inqıylabı saqçılarınıñ Quds köçläre äğzaları suğışçan törkemnärgä aqça häm qoral, şul isäptän kamil şartlatqıçlar belän yardäm itä. Häm Xizbulla yardäme belän alar bu suğışçan köçlärdä Ğiraqnıñ üzendä künegülär birep kilä dide.
Şul uq waqıtta AQŞ häm Iran räsmiläre dä qatnaşqan Ğiraq mäsäläsendä oçraşular kierenkelekne kimetügä ömet tudıruçı işarälär birde.
2008 yılda ni bulır digän sorawğa kilgändä Waşington Irannıñ atom eşçänlegen tuqtatuın taläp itä, häm köç qullanu mömkinlegen kire qaqmıy. Iran isä härtörle atom tikşerenülärenä xoquqı buluı turında täqrarlıy.
Noyäber ayında Iran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat Bezneñ atom programmabıznıñ yulı beryaqlı ğına, kiregä borılu yuq dide. Bu yulnıñ qaya barğanı äle bilgesez.
Äfğanstanda Talibanğa qarşı suğış uñışqa ireşmäde
Äfğanstanda Talibanğa qarşı suğış 2007 yılda ber nindi dä uñışqa kitermäde. Kiresençä, suğışçıları üz köçlären ilneñ könyağında, Paqstan belän çik buyında tupladı.
AQŞ häm NATO citäkçelägendäge ğaskärlärneñ xärbi çaraları, Qabuldağı xökümätneñ söyläşülär täqdim itüe dä – wazğiätne üzgärtä almadı. Suğış Äfğanstan belän Paqstan çigenä küçte. Bu isä ike xökümätneñ tığızraq xezmättäşlegen taläp itä başladı. Ämma Qabul belän İslamabad arasındağı kierenkelek bıyıl da däwam itte. Ul ğına da tügel, yıl azağında üz ilendä çıqqan säyäsi kierenkelek säbäple Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf ildä ğadättäntış xäl iğlan itte. 2008 yıl Paqstan öçen ğinwar başında ğömüm saylawlar belän başlanaçaq. Xalıqara cämäğätçelek tawış birüneñ il häm töbäk öçen uñay näticälärgä kiteräçägenä ışana.
Hawa torışı global problemağa äylände
Hawa torışı turında kön dä söyläşäbez. Uzğan yıl inde bu waqıtta qar yata ide, yäki bıyıl almağaçları irtä çäçäk attı, xäyerlegä bulsın digän süzlärne işetergä turı kilä. Bıyıl hawa torışı häm klimat üzgäreşe berençe märtäbä global mäsälägä äylände, anıñ turında säyäsätçelär, jurnalistlar söyläşä başladı. Klimat üzgärü möhimlegeneñ tağın ber dälile – bıyılnıñ Nobel tınıçlıq büläge– näq şuşı mäsäläne öyränüçelärgä birelü buldı.
Ğadi itep kenä äytkändä, keşelärneñ üz tormışların üzläre öçen caylıraq itep qorırğa tırışuları, salqında hawanı artıq cılıtuları, essedä artıq suıtuları, şulay uq sänäğätneñ qayber ölkäläre tabiğatkä häm klimatqa 50nçe yıllardan birle ziyan salıp kilä. Büläkne alğan bu xökümätara komitet mäğlümatlärenä qarağanda, çaralar kürelämäsä kiläse 100 yılda dönyada hawa urtaça 6.4 däräcägä artırğa mömkin. Xökümätlär bu problemağa ni däräcädä iğtibar birer? Cir şarınıñ kiläçäge öçen nilär eşläner? 2008 yılğa dönya cämäğätçelege menä şundıy sorawlar belän ayaq basa...
Ukraina alğa kitär öçen ber adım artqqa yasadı
Sintäberdä uzğan parlament saylawlarınıñ näticäse – näq 2004 yılda kebek buldı. Tawışlarnıñ küpçelegen alğan "äflisün koalisiäse" yulbaşçıları Viktor Yuçenko häm Yulia Tymoşenko arasındağı säyäsi qarşılıqlar ul waqıttan birle betkän bulsa kiräk, alar yañadan berläşte. Yuğarı Radada Tymoşenko premyer-ministr itep saylandı. Saylawçılar xäzer 2008 yılda bu ike citäkçe ilgä demokratik mul kiläçäk kiterer dip ömetlänä.
Mäskäw-Könbatış araları suındı
Uzğan yıl Mäskäw belän könbatış arasında upqın barlıqqa kilde, häm kiläse yılda bu upqın tiränäyäçäk digän farazlar citärlek. Qayçandır Putin häm könbatış Rusiäneñ kiläçäge turında ber törleräk fikerdä bulğan bulsa, xäzer Rusiä häm könbatış – ikese ike yaqta – bu yağulıq ölkäsenä dä, demokratiä dä, iminlekkä dä qağıla.
2007 yıl Rusiä belän könbatış arasında gazğa bäyälär turında kileşä almaw cäncalınnan başlanğan ide. Gruziä, Ukraina, Belarus belän kierenkelekne iskä alıp, Yevropa, Mäskäw yağulıq ölkäsen tışqı säyäsättä qoral itep qullana, dip belderde.
Fivral ayında Germaniäneñ Münxen şähärendä uzğan konferensiädäge çığışında Rusiä prezidentı Waşingtonnı dönyanı "ber qotıplı" itergä tırışuda ğäyepläde:
"Dönyanı ber qotıplı itüneñ näticäse närsä soñ? Ber yaqlı, yış qına qanunsız ğamällär äle ber problemanı da çişmäde. Kiresençä, alar faciğalar häm kierenkelekkä genä kiterä bardı. Üzegez uylap qarağız, suğışlar sanı, cirle nizaqlar sanı kimemäde. Häm mondıy nizaqlarda keşelär kübräk ülä."
AQŞ belän Rusiä arasında iñ tirän qarşılıqlar Waşingtonnıñ Üzäk Yevropada İranğa qarşı raketa qalqanı tözü plannarı mäsäläsendä çıqtı. Bushnıñ öyendä Putin belän bulğan oçraşu da Mäskäwneñ, bu cihazlar Rusiägä qarşı quyıla digän şigen kimetmäde.
Könbatış ta Rusiägä täñqiten belderä kilde. Germaniä kanslerı Angela Merkel may ayında Yevropa Berlege-Rusiä sammitında Rusiädä süz irege torışına borçıluın belderde. Fransiä prezidentı Nicolas Sarkozy Kremlne yağulıq problemaları häm agressiv tışqı säyäsäte belän dönyanı qatlawlandıruda ğäyepläde.
2008 yıl bu kierenkelekne nişläter? Älegä ul arta ğına, häm martta ütäçäk prezident saylawlarına qadär şulay bulır dip farazlana. Könbatışnı xäzer ber genä soraw qızıqsındıra. Prezidentlıq möddäte tämamlanğannan soñ Putin xakimiättä tağın küpmegä qalaçaq?
Törkmänstan prezidentı ber yıl idarä itte
2007 yıl Törkmänstan prezidentı Gurbanguly Birdemöxämmädovnıñ xakimiättä berençe tulı ber yılı ide. Elekke prezident Samarmorat Niyazovtan ayırmalı bularaq xäzerge ilbaşı küp säyäxät itte. Bıyıl ul, Rusiä belän kürşe Üzäk Aziä däwlätlären sanamağanda, AQŞ, Yevropa, Qıtay häm Söğüd Ğäräpstanda buldı. Şunda uq – törkmän prezidentı Törkmänstannı dönyağa açamı? digän soraw quyıldı.
AQŞ häm Yevropa Berlege küptän inde Aşğabadnı Kaspi diñgeze astınnan Rusiägä kermägän gaz ütkärgeçe tözergä sorıy. Bu ütkärgeç aşa gaz turı Törkiä häm Yevropağa kitä alır ide.
Ämma könbatışnıñ şartı ber – alar öçen Törkmänstannıñ açıq il buluı, anda eşlängän eşlärneñ yäşeren bulmawı möhim. Birdemöxämmädov moña äzerme? – Yaña yıldağı tärräqiätlär moña küpmeder däräcädä açıqlıq kerter.


text:
Fäwziä Bäyrämova: Meñ yıllıq citä başlağaç, bağana şartlatular tağı da artırğa mömkin
Çärşämbe irtäsendä Tatarstannıñ Teläçe rayonındağı Nırsı awılı yanındağı köçle vol'tle elektr bağanasınıñ awuı zur yañğıraş aldı. Bu xaqta Azatlıq radiosı xäbär itkän ide. İminlek orğannarı elektr bağanası şartlaw arqasında buldı dip baralar.
Başta uq şunı äytep ütärgä kiräk, saqlanu orğannarı tarafınnan terrakt dip bäyälängän bağana teräge awu arqasında bernindi ülem-kitemnär bulmadı, allağa şöker. Kinderle- Bökäş –Sentral'naya dip atalğan elektrütkärgeç liniädä elektr birü özelgän bulğan, läkin Tatenergo cämğiäte tiz arada elektr birüne cayğa salğan. Şundıy tiz arada bötenese cayğa salınuğa qaramastan, Teläçe rayonı prokuraturası Rusiä Cinayät kodeksınıñ 205 matdäse buyınça, yäğni terrorizm bulğan dip cinayät eşe açqan.
“Azatlıq” radiosına väzğıyätne, Tatarstan prokurorınıñ ölkän yärdämçelçe İldar Möxämmätcanov bolay dip belderde
Tiz arada Teläçe rayonı prokurorı, belgeçlär, Tatarstan prokuraturasınnan kilgän belgeçlär, maxsus tikşerüçelär şartlaw bulğan urınğa bardılar. Tikşerü barışında säğät mexanizmı qaldıqları häm şartlawda qullanıla torğan matdälär tabıldı. Bu planlaştırylğan şartlatu bulğanlıqnı añlata. Mondıy oçraqlarda tikşerü eşe niçek bulırğa tieş, şundıy ısullar belän tikşerü bara. Monıñ belän Tatarstan buyınça Federal' iminlek komitetı tikşerü alıp bara. Cinayät tiz arada açılır digän nigez bar. Tikşerüçelär törle versiälär qarıylar .Nindilär ikänlege xaqında min älegä äytä almıym. Läkin, qayber ekstremistik oyışmalar eşe buluı mömkin digän versiä dä qala birä. Xätta, bu töp versiä bulıp qaluı da mömkin. Läkin başqalarnı da qararğa kiräk. Tikşerü barğan cirdä, qayber mäğlümatlarğa qarağanda, tikşerüçelär yaqın-tirä awıllarda här yortqa kerep, cinayät ezlären ezlilär.
Teläçe rayonında elektr bağanası teräge auğannan çığıp, bez qayber säyäsätçelärgä häm säyäsät belgeçlärenä möräcäğät ittek.
“İttifaq” tatar milli bäysezlek firqäse räise Fäwziä Bäyrämova fikere
Meñ yıllıq citä başlağaç, mondıy bağana şartlatular tağı da artırğa mömkin dip uylıym min üzem. Çönki kemgäder, Tatarstanda xällär tınıç tügel dip kürsätergä kiräk. Maxsus räweştä menä şundıy şartlatular belän şöğellänälär. Küräsez, kemgä bäyräm, kemgä ğailäsenä qayğı artınnan qayğı kilä. Minem uylawımça, qazannıñ meñ yıllığı da tınıç qına ütmäs kebek. Çönki Rusiägä tatarnıñ bu bäyräme kiräk tügel. Minem fikerem elek tä şuşılay ide, xäzer dä şulay bulıp qala. Bu şartlatularnı maxsus orğannar üzläre oyıştıralar. Bu oçraqta mäs'älän, Tatarstanda bulğan şartlatular ul tatar xalqına häm islam dinenä qarşı yünälderelgän. Monda möselmannarnıñ ber nindi qatnaşı da yuq. Äle möselmannarnı turıdan-turı ğäyeplämäsälär dä, möselmannarğa kilep çığaçaq inde. Äle berqayçan da şartlaw bulğannan soñ, berqayçan da nindider banditlarğa kilep çıqqannarı yuq. Yuq cirdä dä möselmannarğa kilep çığalar. Bezneñ täcribäbez bar bit inde xäzer
Säyäsät fännäre doktorı Midxät Farukşin isä, bağana töben şartlatunı ğädäti xuliganlıq dip sanıy
Min monı terror öçen bik tä waq ğämäl dip sanıym . Ägär dä bu şartlaw berär elektrostansiädä, yäki keçkenä stansiädä bulsa da bulğan bulsa, monı citdi räweştä terrorizm çarası bularaq bilgelärgä bulır ide. Qayçan elektr ütkärgeçe bağanaları şartlatalar, bu miña qalsa, keçkenä xuliganlıkka oxşağan. Xoquq saqlaw orğannarına anısı kürenä töşä. Läkin monda ber şundıy soraw tua: terrorizm belän köräşäbez digän küz buyaw yasamıylar mikän? Häm min äyter idem, terrorizmga qarşı köräşkä qatnaşı bulmağan maqsatlar da yuq mikän monda?Tatar milli xäräkäte ideologlarınıñ berse, Tatarstan xalıq deputatı, akademik İndus Tahirov, Teläçedäge şartlaw nindi genä bulmasın, ğäyepne başqa cirdän ezlärgä kiräk di
Menä şuşı konkret şartlawnı min hiç kenä dä terrakt dip sanamas idem. Ğomumän, menä soñğı waqıtlarda elektrostansiälär eştän çığa tora, elektr liniäläre bozıla tora, şähärlär, awıllar utsız-susız qala. Küpme zarar kilä dönyağa. Şuña kürä, min äyter idem, bu RAO YEEsnıñ citäkçelegeneñ näticäse. Citäkçelegeneñ elektr situatsiäse buyınça tieşle qayğırtuçanlıq kürsätmäwe. Häm üz kesälären genä tutırıp bayıtıp, menä şuşı ilneñ iminlegenä iğtibar birmäwneñ näticäse dip sanıym min
Räfis Cämdixan


text:
Atatörek kongressında tatarlar da qatnaştı
Uzgan atnada Törkiä başkalası kabat dönyanıñ törle illärennän ğilmi tikşerenüçelärne häm galimnärne cıydı, bu yulı Törkiä cömhüriyäteneñ nigezen saluçı Mustafa Kemal Atatürkne iskä alu, anıñ fikerlären häm inqilapların täfsille räveştä añlatu öçen. 10 noyabr könne törek xalkı här yıldagıça üzeneñ yulbaşçısın iskä aldı. Bıyıl Atatürkneñ ülemeneñ 69 yıllıgı ide. Bu vakiga uñayınnan ildä häm çit illärdäge törek väkilçeleklärendä törle iskä alu çaraları oyıştırıldı.
Ankarada uzdırılgan Atatürk Kongressı da şuşı çaralar kısalarında oyıştırıldı. Berençese 1987 yılda ütkärelgän VI Xalıkara Atatürk Kongressında bıyıl 250-gä yakın galim katnaştı. Dürt yılda ber tapkır Atatürk isemendäge mädäniyät, tel häm tarix yugarı şurası tarafınnan ütkärelüçe ğilmi cıyında ilbaşı Abdullah Gül häm premyer-ministr Recep Tayip Erdogan da çıgış yasadı.
5 kön buyı olı liderga bagışlap törle kızıklı çıgışlar yañgıragan kongressta başka il tikşerenüçeläre belän ber rättän Qazannan häm Mäskävdän 3 tatar galimäse dä üz fänni notıkların täqdim itte. Monnan aldagı fänni cıyında da katnaşkan Tatar dävlät gumanitar-pedagogika universitetı dotsentı, filologiya fännäre kandidatı Ramilä Yarullinanıñ bıyılgı teması da zur kızıksınu uyattı:
“Biredä çıgışım “Atatürk säyäsätendä tatar zıyalılarınıñ role” dip atala häm nigezdä Yosıf Aqçura, Sadri Maksudi, Әxmät Timer häm Ğayaz İsxakilarnıñ Atatürk säyäsätenä, gomumän xökümät tözeleşenä kertkän öleşläre turında süz bara. Sovet çorında tıyılıp torgan älege zur şäxeslärebezneñ icatı belän Qazanda Färidä Ğaffarova kızıksınunı alıp bardı. Min ädäbiyatçı bularak kübräk Ğayaz İsxakineñ icatına tuktaldım, çönki İsxaki minem elektän dä eşlänep kilgän töp yünäleşem bulıp sanalgan ide. İsxakineñ 1936 yılda yazılgan tarixtagı İstanbul Bugazları öçen bargan köräşne çagıldırgan “Bugazlar” isemle publitsistik mäkaläse häm Yosıf Aqçuranıñ törkiçelek ideyaların ädäbi formada çagıldırgan “Өygä taba” isemle povestına nigezlänep älege temanı açarga tırıştım. Mondıy tördäge xalıkara konferentsiyälärdä katnaşkannan soñ, min ilhamlanıp tagın da nıgrak kızıksınu belän, üzemneñ fänni ezlänüläremne isä tatar ädäbiyatı belän genä çiklämiçä, başka xalıklarnıñ da, törki xalıklarnıñ da ädäbiyatı, mädäniyäte belän kızıksınu teläge belän Qazanga kaytıp kiläm.”
Mondıy tördäge xalıkara konferentsiyälärdä katnaşkannan soñ, min ilhamlanıp tagın da nıgrak kızıksınu belän, üzemneñ fänni ezlänüläremne isä tatar ädäbiyatı belän genä çiklämiçä, başka xalıklarnıñ da, törki xalıklarnıñ da ädäbiyatı, mädäniyäte belän kızıksınu teläge belän Qazanga kaytıp kiläm.”Şihabetdin Märcäni isemendäge Tarix institutı fänni xezmätkäre, fälsäfä fännäre kandidatı Gölüsä Ğaliäxmätova isä bu olı kongressta äle berençe tapkır katnaşa:
“Minem çıgışımnıñ teması: “Xatın-kız mäs’äläseneñ ictimagi tormıştagı urınınıñ üzgäreşläre” dip ataldı. Bu çıgışımda min, tatar häm urıs matbugatına nigezlänep, Rusiädä häm Törkiädäge xatın-kızlarnıñ yäşäyeşen añlattım”. Ankarada ütkärelgän fänni cıyında yasagan çıgışı turında Rusiä Fännär akademiyäseneñ Şärkiyät institutı fänni xezmätkäre Әlfinä Sibgatullina söyli:
“1923-1925 yıllar: Qazan matbugatında Törkiä xäbärläre. 23-25 yıllar Törkiä tarixı öçen gayät tä ähämiyätle bulgan çor. Menä şuşı çorda bulgan vakigalar Qazanda bolşevistik gazet bulıp isäplängän “Qızıl Tatarstan” häm anıñ urısça variantı bulgan “Krasnaya Tataria” gazetlarında ni räveşle xäbär itelgän. Ğaräp grafikasında çıkkan “Qızıl Tatarstan” gazetında min bik kızıklı materiallar taptım. Misal öçen, Ğaliaskär Qamalnıñ Törkiä xakında häm Törkiädäge xälifälek mäs’äläsen añlatkan zur külämle mäkalälärgä analiz yasıym. Şulay uk İbrahim Tirigulovnıñ Törkiä xakında yasagan çıgışlarına iğtibar biräm. Bigräk tä Fatih Kärimineñ yazmaları minem küñelemä bik xuş kilde, çönki Fatih Kärimi elek-elektän Törkiäne bik yaxşı belgän keşe häm Törkiä anıñ ikençe vatanına äylängän, dip äytergä mömkin, çönki Törkiädä ozak yıllar üze dä eşlägän, ukıgan häm “İstanbul mäktüpläre”n yazgan keşe bularak Törkiäne yakınnan belgän keşe. Monnan kala tagın räsmi xäbärlär dä bar gazetlarda. Menä şundıy kızıklı materiallar alıp kildem. Ğomumän alganda Atatürk Kongressı bik yaxşı oyıştırılgan, ber cirdä dä bernindi kimçelekne kürmim. Ğayät kiñ planda, kiñ geografiyädän kunaklar kilgän. hindıstannan, Pakıstannan, Qıtaydan, başka bik küp mämläkätlärdän kunaklar bar. Miña bigräk tä Qıtaydan kilgän uygırlarnıñ häm Azärbaycan kızlarınıñ çıgışı bik oşadı. häm Tatarstannan şulay uk ike yäş galimäbezneñ çıgışları da gayät bik matur.”
Ğaräp grafikasında çıkkan “Qızıl Tatarstan” gazetında min bik kızıklı materiallar taptım. Misal öçen, Ğaliaskär Qamalnıñ Törkiä xakında häm Törkiädäge xälifälek mäs’äläsen añlatkan zur külämle mäkalälärgä analiz yasıym. Şulay uk İbrahim Tirigulovnıñ Törkiä xakında yasagan çıgışlarına iğtibar biräm. Bigräk tä Fatih Kärimineñ yazmaları minem küñelemä bik xuş kilde, çönki Fatih Kärimi elek-elektän Törkiäne bik yaxşı belgän keşe häm Törkiä anıñ ikençe vatanına äylängän, dip äytergä mömkin, çönki Törkiädä ozak yıllar üze dä eşlägän, ukıgan häm “İstanbul mäktüpläre”n yazgan keşe bularak Törkiäne yakınnan belgän keşe. Monnan kala tagın räsmi xäbärlär dä bar gazetlarda. Menä şundıy kızıklı materiallar alıp kildem.
Ğomumän alganda Atatürk Kongressı bik yaxşı oyıştırılgan, ber cirdä dä bernindi kimçelekne kürmim. Ğayät kiñ planda, kiñ geografiyädän kunaklar kilgän. hindıstannan, Pakıstannan, Qıtaydan, başka bik küp mämläkätlärdän kunaklar bar. Miña bigräk tä Qıtaydan kilgän uygırlarnıñ häm Azärbaycan kızlarınıñ çıgışı bik oşadı. häm Tatarstannan şulay uk ike yäş galimäbezneñ çıgışları da gayät bik matur.”Tatarlarnıñ fänni eşçänlege belän yakınnan kızıksınuçı törek galime, Әgäy universitetı professorı Mustafa Өner dä üzeneñ fikerläre belän urtaklaşa:


text:
Leningrad blokadasın kiçergän Sämiä apa
Leningradnı bocra urap alğanda Sämiä Mäğdievağa 9 yäş bula. Üzennän çaq qına ölkänräk abıysı belän yandırğıç bombalar sünderergä dä yörgännär, yulda yatqan mäyetlär aşa atlap ütärgä dä qurıqmağannar. Ğomumän, ul yıllarda qurqu toyğısı üz urının mine, böten barlıqnı bilägän açlıq toyğısına birgän. Sämiä bu yaqtan başqalarğa qarağanda bäxetleräk bula, çönki yanında ätise Abdulla abıy. Abdulla abıy üz balalarınıñ ğına tügel, böten podyezdnıñ ğömeren saqlap qalğan. Alarnıñ zur samawarları bula, utırğıçlar watıp, taqta kisäkläre cıyıp, Abdulla abzıy härkön şul samawarnı quyıp tora, podyezdağı bar keşegä qaynar su öläşä. Ätise yağınnan Sämiä apanıñ tamırları Serğaç yağınnan, Suıq Sudan. Peterburda yäşäwçe bişençe buın bulsa da, Sämiä apa telne bik yaxşı belä, ä dulqınlanğanda üzennän-üze urıs telenä küçä. Añlıysız inde, blokada turında dulqınlanmıyça ğına iskä töşerep bulmıy.
Gölzadä Kamalova, Peterbur


text:
Zindanğa utırtular da başlandı
29 apreldä ütkän mäxqämä utırışında mäxqämäçe Bulatowa, ägär Şmaqov irektä qalsa, anıñ tikşerü öçen kiräkle doqumentlarnı yuq itüe ixtimal, dip Şmaqovnı ike ayğa zindanğa utırtu turında qarar çığardı.
İsegezgä töşeräbez: Viktor Şmakov başqort oppozitsionerı Ayrat Dilmöxämätov belän berlektä “ПpoBиHциaлbHыe BecTи” gäzitenä quşımta räweşendä “Плoщaдb BoccTaHия” ("İnqilab mäydanı") digän gäzit çığara başlağan ide. Anıñ bitlärendä Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov häm anıñ ulı Ural törle cinayätlär qıluda, respubliknıñ yağulıq-energetika kompleksın üz kesälärenä saluda, millätara kierenkelek tudıruda ğäeplände, Mortaza Räximovnıñ kiçekmästän urınınnan alınırğa tieşlege turında çañ qağıldı. 27 apreldä ütärgä tieşle miting aldınnan 150 meñlek tiraj belän näşer qılınğan “Плoщaдb BoccTaHия” sanındağı berniçä yazmağa xoquq saqlaw orğannarı ayırım iğtibar itkän bulıp çıqtı.
Xoquq saqlaw orğannarınnan alınğan mäğlümatlarğa qarağanda, FSB xezmätkärläreneñ 27 apreldä, miting ütäse könne, Başqortstannıñ berläşkän oppozitsise liderların qulğa alıp soraw alular başlawına häm alarnıñ ofislarında, öylärendä tentülär ütkärülärenä formäl säbäp bulıp, näq, taratılıp betmägän “Плoщaдb BoccTaHия” gäziten ezläw torğan.
Kärim Yawış, Ufa


text:
Ğabdulla Tuqay : «Ägär millätne yoqlağan disäk, dönya köpçägeneñ bu qädär döberdäp äylänüenä wä başqa millätlärneñ ällä nindi qatı wä yöräk yarğıç tawışlarına uyanırğa kiräk ide. Çönki yoqınıñ, älbättä, ber çige bulırğa kiräk. Bu turıda minem fikre qasıyrem bolay dip äytä: bez ul millätkä ädäbiät göl-suları sibik, gäzitä bitläre ilä yomşaq cil isterik häm awızına ittixad wä ittifaq suları salıyq, can räxäte bulğan muzıkalar ilä därtländerik...» [Şähri Qazan]
Tel açılğaç äytä alsañ: «Äni!» - dip,
Tel açılğaç äytä alsañ: «Äti!» - dip,
Küzläreñdä yäşlär tığılmas,
Tuğan teleneñ äle ul bulmas.
Soñ minutta äytä alsañ: «Äni!» - dip,
Soñ minutta äytä alsañ : «Äti!» - dip,
Küzläreñdä yäşlär tığılır,
Tuğan teleñ änä şul bulır... Bu Zölfät şiğere ide. Şähri Qazan gäziteneñ «İlhamiät» quşımtasında isä şiğerlär dä, Tuqay belän äñgämä dä urnaştırılğan. Xäzerge tatar şağirläreneñ ütkän ğasırnıñ böyek şağirenä bağışlanğan şiğri äsärläre «Şağir ömete ul – härber çornıñ «Yarlıqağıl» digän doğası» -digän isem astında basılıp çıqtı. Anda Zölfät, Gölşat Zäynäşeva, Rawil Fäyzullin, Mödäris Äğläm, Lena Şağircan, Äxmät Räşitov, Şämsiä Cihangirova, İldus Ğiläcev häm başqa avtorlarnıñ şiğerläre urın aldı. Şiğriät küpçelek gäzitlärdä urın alsa, Tuqay belän äñgämä başqa ber basmada da bulmadı. «Niçek inde Tuqay belän äñgämä?» diärsez. Bik tırışqanda bügenge zaman sorawlarına Tuqaynıñ cawapların tabıp bula. Şağir Raşat Nizami älege yazmanı äzerlägändä Tuqay äsärläre cielğan 5 tomlıqnı aqtarğan. «Bezneñ millät ülgänme, ällä yoqlağan ğınamı?» digän sorawğa Tuqay bolay cawap birer ide.
Ägär millätne yoqlağan disäk, dönya köpçägeñ bu qädär döberdäp äylänüenä wä başqa millätlärneñ ällä nindi qatı wä yöräk yarğıç tawışlarına uyanırğa kiräk ide. Çönki yoqınıñ, älbättä, ber çige bulırğa kiräk. Bu turıda minem fikre qasıyrem bolay dip äytä: bez ul millätkä ädäbiät göl-suları sibik, gäzitä bitläre ilä yomşaq cil isterik häm awızına ittixad wä ittifaq suları salıyq, can räxäte bulğan muzıkalar ilä därtländerik... Bezneñ millät ülmägän dä, yoqlamağan da, huşı ğına kitkän. Mäzkür räweşlär ilä huşına kitersäk , dus kem, doşman kem – millät üze ayırır.
Raşat Nizami şulay uq Tuqaynıñ xäzerge Dumağa mönäsäbäten, baylar häm faqirlär, zamana häm anıñ çirläre, säyäsi firkalär turındağı cawapları belän tanıştıra. Avtornıñ Räsäydä yaña yıl aldınnan bula torğan un könlek yallar Tuqay bolay cawap birä di imeş : Bezneñ millätneñ bäyräme yıl täwlegenä añçaq ike tapqır ğına buladır. Dimäk, bez bik eşçän, tırış ber xalıq ikänbez.... Bezneñ watandaşlarıbız urıslarnıñ atlağan sayın bäyrämnäre bula.... Soñ bez küp eşlägäç, alar küp käyef sörgäç, bezneñ alğa baruıbız, alarnıñ artqa qaluları tieş läbasa! Xaqiqättä nidänder bolay tügel: bez haman artta, haman fäqir, haman tübänbez. Bez haman şul inä berlä koe qazıybız, urıslar maşina berlä... Alar mäğişät säfärendä bergäläşep ber yoq tartıp alıp barmaqçı bulsalar, bez, yökne törlebez törle yaqqa tartıp, haman ber urında äylänäbez... Ütkän ğasır başında yäşägän häm 1913 yılda wafat bulğan Tuqay xäzer zamanda ni bulasın belmägän inde, ämma nigäder anıñ fikerläre bügengebezgä bik turı kilep tora. Küräseñ xällär älläni üzgärmägän.
Tuqay bülägen däğwälawçılarnıñ isemnären iğlan itü könnäre yaqınlaşu belän, matbuğatta alar turında yazu da kimi töşte. Belgänegezçä, bıyıl bu märtäbäle büläkne barı ike keşe genä aldı. Dirijer Röstäm Abyäzov häm yazuçı Mösäğit Xäbibbullin. Nämzätlär küp bulu säbäple, öçençe keşe bilgelänmäde, çönki ciñgän ike keşedän qala başqa däğwälawçılarnıñ berse dä tieşle tawış cia almadı. Büläk ala almağannar, kiläse yılda köç sınıy ala, çönki bıyılğı lawreatlarğa da ütkän yılda tawış citmägän ide.
26 aprel bıyıldan başlap räsmi räweştä ütkärelä torğan tuğan tel bäyräme dä. Şul nisbättän Qazanda tuğan telgä mäxäbbät, här xäldä xörmät tärbiäläwgä yünälgän çaralar ütkärelde. Gäzitlärdä tatar teleneñ yazmışına bağışlanğan çığışlar, uylanular urın aldı. Mädäni comğa atnalığında «Tamçı-tamçı tamlasa, qatı taş ta tişelä» dip isemlängän tügäräk östäl söyläşüe basılıp çıqqan. Gäzit redaksiäsendä «Yuğarı uqu yortlarında ike däwlät telendä belem birü, anıñ kiläçäk perspektivaları» digän temağa söyläşü bulğan häm anda şuşı mäs’äläne yaxşı belgän belgeçlär qatnaşqan. Xökümätneñ tellärne üsterü bülege citäkçese Kim Miñnillin, Tatarstan qaramağında nibarı 3 institut qına bar, qalğannarı Federatsiä qaramağında, dip äytä. Milli universitet da, anıñ fikerençä bu problemanı xäl itmäyäçäk. Universitet professorı Flüra Safiyllina «balalar tatar telen törle däräcädä üzläşterä, tatar mäktäplärendä häm gimnaziälärdä bügen küp fännär urısça uqıtıla. Menä bu problemanı xäl itäse ide», di. Tatar telendä uqıta alırlıq belğeçlärne berän-särän buluına da iğtibarnı yünältä Flera xanım. Tözeleş häm arxitektura akademiäsendä 1990 yıldan birle ayırım fännär tatarça uqıtıla. «Barısı da entuziazm däräcäsendä başlanıp kitte, qızğanıç, bügen dä xäl älläni üzgärmäde...» - dip zarlanıp ala Akademiäneñ tözeleş fakel’tetı dekanı Wağiz Fätxullin. Söyläşüdä qatnaşuçılar barısı da diärlek kadrlarnı yuğaltmıyça törle uqu yortların alıp barılğan eşne berläşterergä kiräk digän fikergä kilä.
KaзaHckиe BeдoMocTи gäzite dä soñğı waqıtta tatar problemalarına iğtibar itä başladı. Bu üzgäreş gäzitneñ Rabit Batulla belän duslığı tä’sirendä mömkin bulğan dip farazlar bula. Rabit Batulla küptän tügel anda üzeneñ «Tatarlar nigä betä?» digän mäqälälär şälkemen bastırğan ide. Basmanıñ comğa sanında bu yulı telebez yazmışına bağışlanğan äñgämä basılıp çıqtı. Xäbärçe Diana İbrahimova, Tatarstan xalıq deputatı Tufan Miñnullinğa latin grafikasına küçü turında soraw birä. Tufan äfände latin xärefläre bezneñ tormışqa kerep bara, annan çitläşep bulmıy dip cawap birä. «Tatar öçen närsä möhim bulırğa tieş?» - digän sorawğa Tufan Miñnullin bolay cawap birä: Här keşeneñ küñelendä teräk bulırğa tieş. Ägär keşe üzeneñ äti-änisen, ğöref- ğädäten, tarixın, mädäniäten onıta ikän, anıñ küñelen närsä totıp toraçaq soñ? Tayanu noqtası bulmasa, keşe küñelendä ikelänü, urın tapmaw kebek xislär barlıqqa kilä. Läkin bu bezneñ problema ğına tügel.. Xäzer «böyek urıs tele» dip äytergä yaratalar. Qaya soñ ul? Ul bit zhargon! Yäşlärneñ söyläşüen tıñlap qarağız, alarnıñ kübese 50-60 süz qullana. Alar telneñ maturlığın añlamıy. Alarnıñ teräge – tärbiä, ğöref-ğädäte yuq. Alar qaya barırğa belmi. -dip cawap birä Tufan Miñnullin.
Şähri Qazan gäzite dä tatar awılınıñ xälenä iğtibar itä. Gäzitneñ sişämbe sanında «Watan» xalıq-demokratik partiäse citäkçese Möxämmät Minaçevnıñ yulyazmaları basılıp çıqtı. « Barğan idem..» digän yazmasında ul tuğan yağı, Tübän Novgorod ölkäse, anda Qızıl üktäber rayonında urnaşqan 10 tatar awılın yörep çığuı turında söyli Awıllarnıñ isemnäre dä tanış - Yandovişça, Qarğa, Ötskül, Tsümbäli, Aqtuq, Urazovka, Moçali häm başqalar. Tatarstanıñ küp kenä bilgele keşeläre şunnan çıqqan, Finländiä yäşäwçe tatarlarnıñ äbi-baları Aqtuq awılın iskä ala, Mäskäwdä ğömer itüçe millättäşlärebezneñ kübese şulay uq, şuşı awıllarda tuıp üskän. Möxämmät Minaçevnıñ yazmalarına qarağanda, awıllarnıñ kübesendä töşenkelek ruxı, buydaq yegetlär häm qart qızlar sanı kübäyä, balalar az tua. Tatarlar dus häm tatu yäşi almıylar, qaysıber cirdä basular buş, çäçelmägän, mäktäplärdä tatar tele uqıtılmıy. Yomğaqlaw öleşenä Möxämmät Minaçev « Küñelsez näticä» digän isem birä. Menä anıñ çığışınnan ber özek. Şuşı un awılnı yörep çıqtım. Tuğan yaqnıñ öçtän ber öleşe bu. Bezneñ yaqta cämğısı 34 awıl bar. Kübesendä keşelärneñ käyefläre töşenke. Kolxozları cimerek, eşsezlär küp. Qırları çäçelmägän, yarıy äle terlek asrıylar. Yuğisä açlıq bulır ide. Östän kürsätmä birgän buyınça yäşärgä künegep betkännär. Üzlärendä ber nindi initsiativa yuq. «Mömkinlek birmilär» - dilär. «Kem birergä tieş tieş?» - disäñ, « Däwlät nik birmi, nik qayğırtmıy bezne», - dilär.... Awıllar betä. Qaluçılar, imeş, şähärgä küçäçäk. Mäskäwgä barabız, dilär. Alarnı anda kötep yatalar inde. Awıllarda yörgändä baytaq qına keşelär qiäfätlärendä töşenkelek tä kürende. «İnde ni eşlik, betäbez», - dilär. Gel şik-şähbä borçı üzlären, bigräk töşep qalğan xalıqqa äylängännär. Elgäre bolay tügel ide. Nikter xäzerge buyın bik yomşaq, ixtiarsız.- dip fikerlär belän büleşä Möxämmät Minaçev Şähri Qazan gäzite bitlärendä. Şuşı yazmanı häm aldaraq yañğırağan mäqälälärne iskä alsaq, millätebezneñ, telneñ, mädäniätneñ awır xäldä buluın küräbez. Bälkem xäzerge xälne « tatar xalqı ülmägändä, yoqlamağanda, anıñ huşı ğına kitkän» digän Tuqay süzläre belän bäyäläp buladır. Älegä bu sorawğa cawap yuq. Ä şuşı matbuğat küzätüenä kergän mäqälär gäzit uquçıların fiker belderügä etärerme, yuqmı inde kiläse atnalarda uq belerbez.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Rusiä keşe xoquqları aktivistları Federal İminlek Xezmäteneñ Mäskäwdäge Britan ilçelegendä eşläwçe şpionnardan aqça alıp toru turındağı ğäyepläwlären kire qaqtı.
Mäskäw Helsinki Törkemen citäkläwçe Lyudmila Alekseeva, bu ğäyepläwlär sivil cämğiätkä höcüm buldı dide. Ul Mäskäwdä başqa kürenekle keşe xoquqları aktivistları belän urtaq matbuğat oçraşuında çığış yasadı.
Keşe Xoquqları Öçen dip atalğan törkemne citäkläwçe Lev Ponomaryov bu ğäyepläwlär keşe xoquqları oyışmalarına arta barğan basımnıñ däwamı buldı dide.
Federal İminlek Xezmäteneñ bu ğäyepläwläre RTR däwlät televidenie kanalı aşa 22-nçe ğinwarda yañğıratıldı. Häm bu xökümättän bäysez oyışmalar eşçänlegen häm finanslanuın nıq çikläwçe bäxäsle qanun qabul itelgännän soñ küp tä ütmästän buldı.


text:
Giraq başqalasında tağın köçle şartlaw buldı. Säwdä itä torğan urında mina quyılğan maşína şartlap 9 keşe ülde, 11 keşe yaralandı.
Giraqnıñ Basra şähärendä Britan xärbiläre Giraq gäskäriläre belän bergä, urındağı politsiäneñ zur cinäyätlärgä qarşı köräşüçe bülegen qoralsızlandırğan. Britan xärbiläre wäkile belderüençä, “çın cinäyätçel törkemgä” äylängän politsiäneñ bu bülege törmädägelärne üterergä cıyınğan.
Bu operatsiä tanklar yärdämendä ütkän. Atışlar waqıtında maxsus bülekneñ kimendä 7 xezmätkäre üterelgän.


text:
Xalıq-ara kongress: “Xäzerge çorda Rusiä Tarixı fäne: kiläçäge häm milli mäğärif säyäsäten ğämälgä aşıru”
Tatarstan prezidentı M.Ş.Şäymiev yärdäme belän uzdırılğan älege kongressqa Rusiäneñ bik küp töbäklärennän häm çit illärdän kilgän ğalimnär bar ide. Şulay uq Qıtaydan, Germaniäneñ George Ekkert isemendäge institutınnan, İtaliäneñ La Sopensio universitetınnan, Misırnıñ Äl-Äzhär universitetınnan qunaqlar bar. Törkiädän Nadir Däwlät citäkçelegendä delegatsiä kilgän. Fännär Akademiäseneñ Bauman uramındağı töp binasınıñ zur zalında plenar utırışnı Tarix institutı direktorı R.Xakimov açtı. Mäğärif sistemasında tarix fänen uqıtu, mäktäp däresleklärendä Rusiä xalıqlarınıñ kilep çırışın häm ütkänen qaywaqıtta bozıp taswirlaw, kongressta quyılğan mäs’älälärneñ aktual’lege turında Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov söyläde. Fännär Akademiäseneñ vitse-prezidentı Mirqasıym Ğosmanovnıñ şaqtıy külämle çığışı zur qızıqsınu uyattı. Ul tarix kitaplarında, bigräk tä däresleklärdä rus bulmağan xalıqlarnıñ qırğı, borınğı citäkçeläreneñ wäxşi, mäkerle itep surätläwne faş itkän bik küp misallar häm dälillär kiterde:
“Rusiäne çistartırğa”, “Rusiä urıslar öçen” kebek şiğerlär könnän-kön nığraq yañğırıylar. Fäqät SSSR çorında narodofobiägä nigez salındı. Ğädel bulırğa kiräk. Bügenge kön belän genä yäşärgä tügel, mäs’äläneñ säbäplären açıqlap, irtägäsen dä uylarğa kiräk.
Konferensiädä taratılğan materiallarda watan tarixı buyınça däresleklärgä retsenziälär cıyılması da ayırım ber kitapçıq itep äzerlängän. Germaniäneñ George Ekkert isemendäge institut direktorı Lessik Simona Yevropa illäre häm ğalimnäre älege mäs’älägä ğomumän ğädel tarix buldıruğa niçek qarawı turında söyläde. Tarixi tikşerenülär häm däresleklär yazu, täcribä alışuda xezmättäşlek turında kileşüe kongress barışında Simona Lessik häm Rafael' Xakimov tarafınnan imzalandı. Tänäfes waqıtında kongressta qatnaşuçılar Azatlıq radiosına menä şundıy fikerlär äytte.
Din eşläre şurası räise Rinat Näbiev:
Din turındağı däresleklär bik möhim. Şuña bezneñ respublikada ğına tügel, ğomumän Rusiädä älege problema bik quyırtılğan töstä öyränep, zur eşlär alıp barıla. Bez bar dinnärgä dä qaraş tigez bulırğa tieş, digän fikerdäbez. İslam bulsınmı, Xristian dine bulsınmı, uqu kitaplarında alar tigez räweştä çağıldırılırğa tieşlär.
Ensiklopediä institutı citäkçese urınbasarı Ğömär Sabircanov:
Tarix däreslekläre xalıqlar mönäsäbäten yaqınayta da, boza da ala.
7-8 yıl elek qayber çuaş ğalimnäre bez bolğarlarnıñ berdän ber näsele, dip äytälär ide. İnde, Allağa şöker, mondıy qaraşlar kürenmi. Sez dä bez dä ber oyadan çıqqan, tuğan xalıq. Bezgä berni dä bülärgä kiräkmi, Bolğarlardan häm Altın Urdadan qalğan baylıqlar belän bergä faydalanıp, xalıqlarnı dustanä mönäsäbättä tärbiälärgä kiräk.
Töştän soñ fänni diskussiälär däwam itte, pänceşämbe könne kongressta qatnaşuçılar berniçä seksiägä bülenep eşläyäçäklär.Kongress rezolyutsiäse pänceşämbe kiçendä plenar utırışta qabul iteläçäk.El'mira Gazizova


text:
Şäymiev birgän interv'yu
Saylaw aldı kampaniäse qızğannan-qıza bara. Xäzer inde nämzätlärneñ televizor, radio aşa sipkän wäğdäläreneñ iñ quyırğan çağı. Könnär suınıp barğanda, Tatarstan başqalasındağı kibetlärdä buşlay sıra birä başladılar. Uramdağı qayber kibetlärdä menä şundıy iğlan elengän. Ägär dä “Qızıl Şärıq” firması çığarğan litr yarımlı ike şeşä sıra alsañ, öçençe şeşä buşqa birelä. Deputatlıqqa qayber nämzätlär “Qızıl Şärıq” sırasınıñ reklaması Ayrat Xäyrullinğa agitatsiä bulıp tora dip, mäxkämägä ällä qayçan birgän idelär. İvan Graçevnıñ küpsanlı portretların cete qara buyaw belän bozıp kitkän idelär. Xäzer şul buyawlı urınnarğa «Yaxşı keşene pıçratıp bulmıy”, digän iğlannar quyılğan. Çittän qarap torğan keşelär, sänğät yağınnan möläyım qara taplarnı aldan uq uylap eşlängän aksiä digän näticä yasıylar.


text:
Tatar geografiäse tar tügel
Bu atnadağı iñ zur sotsial' xikmätneñ şähär transportında yörgän öçen tüläwgä bäyle buluı tabiği. Çönki ğinwar ayında böten Räsäyne ayaqqa bastırğan, prezident Putinnıñ abruyına cil-yañğır tidergän, däräcäsen töşergän häm töbäklärdäge xakimiätne utlı tabağa bastırğan närsä transportta buşlay yörü xoquqın yuğaltuçılar kütäreleşe buldı. Şulay itep, kommunizm, sotsializm qazanışlarınıñ iñ şäbe pensionerlarnıñ häm ayırım hönär wäkilläreneñ avtobus, tramvayda, trolleybusta buşlay yörü buldı bit.
İnde xäzer böten keşe dä bilet alaçaq. Çönki transport şirkätläre färeştä tügel. Alarğa da aşarğa, eçärgä, maşinalarına benzin salırğa kiräk. İnde bu eş caylandı, pensionerlarğa häm taşlamalarğa layıqlılarğa 200 täñkälek proezdnoy satıla. Ul proezdnoynı satıp alırğa digän 200 täñkä däwlättän birelä. Telämiseñ ikän, proezdnoy alma, aqçañnı ğına tüläp yör. Barı tik uramğa çığarıp, yullar buıp, yaña revolütsiä oyıştırıp yörmä. Biletlar satuğa çıqtı. Ämma alarnı aluçılar bik siräk.
İnde küpme könnär buyı uramnar buıp, mitinglar ütkärep, transportta buşlay yäki taşlamalı yörü xaqın yawlap aldılar veterannar. Ämma ni xikmät, tağın ber problema. Maxsus aqça da birelgän, tipografiädä matur-matur buyawlarnı cällämiçä proezdnoylar basılğan. Bar da ala häm räxätlänep yöre. Bu sovet keşesen añlamassıñ. Proezdnoy alu miña faydalı tügel, siräk-miräk çıqqanda bilet qına alam da, aqçasın itkä-sötkä totarmın diüçelär bik küp bulıp çıqtı. Ä transport xucaları şuşı proezdnoylarğa bäräbär dotatsiä kötep utıralar. Xäzergä alarğa da küp tammıy.
Menä bit. Uylap qarağanda baş sındırırlıq äkämätlär kilep çıqtı. Här keşe Qazan finans-iqdisad institutın, hiçyuğı 3 aylıq buxgalterlar kursın tämamlarğa tieş. Ä uramğa çıqsañ, xosusıy maşinalar timer taşqın bulıp ağıla. Bu maşinalarda baruçılar arasında taşlamadan qullanuçılar barmı ikän? Alar tramvayğa utıramı ikän? Utırmasalar, alarnıñ oçsız proezdnoy yäki biletsız yörüçe yaqınnarı barmı? Cayı çıqqanda alar ätilären, änilären, balaların, salım inspektorların, militsionerlarnı yäki taşlamağa layıq bulmağan ğadi pensionerlarnı utırtıp yörime ikän? Ä nigä utırtmasqa? 200 tä-käläre yanğa qalır ide, proezdnoy da kiräkmi.
Buşlay yörü, taşlamalar pensionerlarğa ğına tügel, qayber hönär iälärenä kiräk häm elek birelgän ide. Tatarstanda 30-40 meñläp xoquq saqlaw orğannarı xezmätkärläre, 8 meñ ğädättän tış xällärdä qotqaruçılar, 2-3 meñ sotsial' yaqlaw xezmätkärläre häm başqalar oçsızlı proezdnoy alırğa tieş. Şunıñ östäwenä, bernindi taşlamağa layıq bulmağan 260 meñ pensioner bar. Alar da 200 sumlıq proezdnoy ala, ämma üz kesälärennän. Menä inde alar yullarnı buıp miting ütkärsälär dä, ütkärmäsälär dä bilet alırğa tieş.
Tatarstan menä şuşı butalçıq eşlärne caylawda ürnäk bulıp çıqtı bit. Uzğan şimbädä Qazanda Aleksey Kudrin, 3 federal' ministr, 6 gubernator qatnaşlığında ütkän kiñäşmädän soñ Tatarstanğa kürşe ölkädän delegatsiälär ağıla başladı. Uzğan sişämbe könne selektor kiñäşmäsendä xökümät citäkçese Röstäm Miñnexanov böten Rusiä çinovnikları qarşında çığış yasağaç, çit töbäklärdän ğibrät alırğa kilüçelär tağı da kübäyde. Bu comğada Tatarstanğa beryulı ike gubernator kilgän. Bez üzebezneñ türälärne sügäbez, peşeräbez häm döres eşlibez. Ä tegelär bez quşqannı ütärgä tırışıp, can-färmanğa eşlilär. Bezgä dä yararğa kiräk, Mäskäwgä dä yarıysı bar. İkesen dä beryulı buldıru üze ber xikmätter inde.
Yaxşı süz – can azığı dilär. Ä tupas süz, naxaq sügü, bitärläw – käyefne genä qorıp qalmıy, cannı, tänne ağulap quya. Rusiäneñ ber töbägendä şundıy xikmätle eksperiment ütkärgännär. Boday orlığı östendä härwaqıt magnitofon tasmasınnan sügenä süzläre yañğıratıp torğannar. İkençe öyemgä matur köylär uynatılğan. Televizordan qarıybız. Berençe orlıq salınğan basuda ülännär zäğıyf' – busı inde sügelgän boday. Şundıy fiker kilde äle. Bik küp ölkälärdä aşlıq uñmıy, alabuta, bilçän ürçep kitä. Ällä säbäbe şul naxaq ğäyepläp, kileşmägän süz belän üsemleklärneñ ğäyräten çigergängäme ikän?
Älbättä, härkem üze ni teli, şunı söyli inde. Küptän tügel, Tatarstan-Yaña ğasır televidenieseneñ Mädäniät dönyası programmasında Tuqay muzee direktorı, şağir Rämis Äymät Tatar cırı festivale oyıştıruçıların üzen gala-kotsertqa çaqırmağan öçen sügep kenä qalmadı. Barmı anıñ üz fikeren äytergä xaqı? Bar, häm ul äytä. Tieşle keşelär tıñlıy. Bälki närsäneder tözäterlär dä. Ämma şul uq Rämis Äymät Başqortstannan kilgän cırçılar bäygedä gel alğa çığa, üzebezneñ tatarstanlılar talantların kürsätä almıy, dip zarlandı. İnde moña nindi çara kürergä. Başta quqmaralılarnı, annarı çüprälelärne, bualarnı, bawlılarnı dip, annan soñ, cayı çıqsa, Irımbur, Ufa, Samar yaqların Altın barsqa layıq itärbez, dip utırsınnarmı ikän?
Elek alay tügel ide bit ul. Änä, märxüm Ğäli İlyasov Ästerxannan kilgän, Naciä Terkulova da Ästerxan, Mordoviä, Penza yaqlarınnan, Räşit Wahapov Nijgardan, Näcip Cihanov Irımburdan, Musa Cälil dä şul yaqtan. Şärif Qamal, Ğabdraxman Äbsälämovlar, Ğalimcan İbrahimovlar häm başqa bik küplär çittän kilgän. Tatar xalqınıñ, mädäniäteneñ däräcäsen kütärgännär. Bernindi tuğan-tumaça, sabaqtaşlar, yaqtaşlar yärdäme dä bulmağan kileş, ayaqqa basqannar. İñ möhime, Tatarstanğa xezmät itkännär. Ätnä, Arça yağı malayı Ğabdulla Tuqay üze dä şağir bulıp ölgerep, Uralskidan qazanğa qaytqan. Häm şunda 4-5 yıl fatirsız yäşäp, wafat bulğan.
Zur tatarlar bit çit cirlärdä tuıp, Qazannıñ tatar ziratında kümelgän. Zur tatarlar küpme bulğan? Qayber taşlardağı isemnärneñ geografiäse bar. Bu geografiä tar tügel. Ällä tarayır mikän? Ğömerläre qayda ütär tatarlarnıñ, millät öçen can atarlarınıñ?
Xäyer, Qazan yaqtılıq çığanağı buldı. Härwaqıt törle qäwemnärne üzenä cıydı. Uzğan yäkşämbedä Qazandağı Tuqay muzeyenda Tatarstan xökümätenä räsmi oppozitsiä cıyılışı ütkärgännär. Xakimiätkä qarşı säyäsätçelär bula ul. Bulırğa da tieş. Ämma, priçem monda Ğabdulla Tuqay? Häm däwlät muzeyen citäklägän şağir yegetneñ säyäsi qaraşı belän tatar milli mänfäğäte berär cirdä kiseşäme ikän? Şundıy säyer uylar kilä başqa. Şundıy xikmätle zaman, Bik qarşılıqlı. Ämma bäxetlelär bardır. Bernärsä turında da uylamağan keşelär. Läkin tatarda uylamawçılar az, bik az. Tın ğına tıñlap torıp, üzençä uylap, fiker yörtep yörüçelär küp. Sezdä şular arasında.
Rimzil Wäli


text:
Ğiraqtağı şiği möselmannarı başlığı Ayatolla Ali al-Sistani, xalıqara cämäğätçelekne – Ğiraqta saylawlar bıyılnıñ axırına qadär uzdırılırğa tieş dip ışandıra. Al-Sistani'nıñ baş fatirında bäyän itelgän belderüdä, saylawlarnıñ kiçekterelmiäçägenä garantiä bularaq Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası rezolüsiäsen qabul itü täqdim itelä. Şulay uq anda, 30nçı iünnän soñ eşkä kereşäçäk xökümätneñ wäkälätläre çiklängän bulırğa tieş häm alar wazifaların saylawlarğa qadär berniçä ay ğına başqarıp torırğa tieş, dielä.
Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı wäkile Ross Mountain, Ğiraqta iminlek torışı naçarayğan, dide. İminlek yaxşırğançı, Berläşkän Millätlär Ğiraqqa üz missiäsen kiterä almayaçaq, dide oyışmanıñ wäkile.


text:
İjaw mäktäbenä Rawil Gubaev iseme birelde
Şähärdä unınçı mäktäpne elek—elektän Gubaev mäktäbe dip yörtälär. Rawil Minneäxmät ulı Gubaev unınçı mäktäpne tözep, çirek ğasır anı citäkläde. Layıqlı yalğa çıqqaç ta Rawil Gubaev mäktäptä sotsial' pedagog bulıp xezmät itüen däwam itte. Mäktäp üzeneñ tırış uquçıları, tınlı instrumentlar orkestrı, sport ölkäsendä uñışları belän dan qazandı. İjawda berençelärdän bulıp unınçı mäktäp tatar sıynıfların tuplıy başladı, bügen dä bu eş anda ezlekle räweştä alıp barıla.
Rawil Gubaev inde berniçä yıl elek bezneñ aradan kitte, ämma anıñ iseme xalıq telennän töşmi. Mäktäpneñ stenasına elekkege direktornıñ isemen mäñgeläşterü yözennän memorial' taqta berketelde, mäktäp muzeyında anıñ eşçänlege xaqında ekspozitsiä bar, ä xäzer unınçı mäktäpkä şähär administratsiäse qararı nigezendä räsmi räweştä Rawil' Gubaev iseme birelde. Bu uñaydan anda miting uzdı. Uqıtuçılar, uquçılar, uqu yortınıñ bügenge citäkçeläre, ata—analar, Rawil Ğubayıvnıñ xezmättäşläre, dusları, tuğannarı mitingta qatnaştılar. Süz Rawil Gubaev belän yäştän tanışıp, bergä uqığan häm İjaw şähäreneñ 20 tatar mäktäbendä bergä xezmät yulın başlağan Ädip Kärimovqa.
Rawil Gubaev isemen mäktäpkä birü eşen anıñ bügenge citäkçese Elena Razvalinova häm bu mäktäpne tämamlağan, bügen şähär dumasında häm respublika Däwlät Sovetında deputatlar Nail Möxämmätcanov belän Yuri Tyurin da zur tırışlıq kürsättelär. Deputatlarnıñ yärdämçese Foat Äbübäkerov unınçı mäktäpneñ direktorı turında xatiräläre belän urtaqlaştı.
Foat Äbübäkerovnıñ ike balası da şuşı mäktäpne tämamlağan, üze dä deputat bulıp eşlägän yıllarında biredä saylawçılarnı qabul itkän, mäktäp xezmätkärläre, ayıruça direktor, anıñ eşendä yärdäm itkän.
Unınçı mäktäptä tarix uqıtuçısı bulıp eşlägän Gölfidä Märdänova küñelendä dä Rawil Gubaev turında iñ yaqtı xatirälär saqlana.
Mäktäpne tämamlap, yuğarı belem alıp, biregä eşkä qaytuçılar da baytaq ikän. Alarnıñ berse — Kadriä Asıylmardanova. Ul Rawil Minneäxmät ulına bik räxmätle, anıñ başlanğıçların däwam itüe belän şat.
Bügenge uquçılar da elekkege direktor turında xäbärdar. Anıñ isemen yörtüçe mäktäptä uquları belän ğorurlanalar.
İjaw şähärendä mäktäpne citälüçeneñ isemen birü — berençe oçraq. Ä inde millättäşebez iseme birelüe — ayıruça şatlıqlı waqiğa.