text:
Bunnan birneshe kún aldın Rossiya federallıq qáwipsizlik xızmetine arnawlı tekseriw kodların bermey atırǵanı sebepli Baylanıstı qadaǵalaw boyınsha Rossiya federallıq xızmeti usı jumıs boyınsha sudqa múrájat jollaǵanı kópshilik ǵalaba xabar quralları tárepinen xabar etilgen edi.
Tagansk sudınıń sud májilisinde messendjerdi bloklaw haqqında húkim shıǵarılǵan hám bul haqqında tiyisli qarar qabıl etilgen edi. Qarar búgin – 16-aprelden baslap rásmiy túrde kúshke kirdi, dep xabar bermekte Qalampir.uz saytı.
Qararǵa muwapıq, 24 saat ishinde Baylanıstı qadaǵalaw boyınsha Rossiya fedarallıq xızmeti Rossiyada Telegramdı bloklaw imkaniyatına iye boladı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi


c: text/html

text:
Keşe prezident N.Nazarbaev jwrtşılıq jäne ziyalı qauım ökilderimen, sayasi qayratkerlermen kezdesti. Kezdesuge M.Joldasbekov, K.Sağadiev, R.Şırdabaev..
Qazaq müddesi men memlekettik twtastığına qauipti söz ben äreketterge batıl ün qatatın deputattıñ biri – Mäulen Äşimbaev. Mäulen Sağatwlı Parlament Mä..
Bügin Qazaqstan Respublikası Prem'er-Ministriniñ orınbasarı Imanğali Tasmağambetovtiñ törağalığımen Alaşorda qozğalısınıñ qwrılğanına 100 jıl toluına ..
Bwdan Alpıs jıl bwrın (1934 jılı) bizdiñ ağalarımız Ziyat Şäkärimwlınan oqıptı. Osıdan elu jıl bwrın bizdiñ üyde qazaqtıñ eki wlı aqını Abay men Şäkär..
Qazaqstan Respublikasınıñ prezidenti N.Nazarbaevtıñ kezekti halıqqa joldauı bügin tañnan bastap BAQ-ta taratıldı. «Qazaqstannıñ üşinşi jañğıruı» atal..

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İyül 27 kününe binayen Qırım ve Donbasstan 1,4 million köçip kelgen insan qayd etildi, haber ete Ukraina İçtimaiy siyaset Nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Vilâyet ve Kiyev şeer devlet memuriyetiniñ ealiniñ içtimaiy qoruvı bölükleriniñ malümatına köre, Qırım ve Donbasstan köçip kelgen 1 mln 99 biñ 852 qoranta qayd etildi.
Nazirlikniñ malümatına köre, 458 biñ 774 qoranta nefaqağa ariza yazdı, 428 biñ 330 aile böyle yardımnı elde ete. Ödenilgen nefaqa miqdarı – 1,87 mlrd grn teşkil ete.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayından işğal etkeninden soñ yerli sakinler yarımadanı terk etip, qıtaiy Ukrainağa köçmege başladı. 2014 senesi baarde Donbassta terrorizmge qarşı ameliyat başlandı ve alâ daa devam ete.


text:
Portugaliyada ukrain cemiyetiniñ temsilcileri sentâbr 20 künü qırımtatar halqınıñ yetekçileri tarafından başlanğan Qırımnıñ «vatandaşlıq» qamaçavına destegini bildirdiler.
Ukrain aktsiyası faalleriniñ talaplarına qol tutqanlar arasında – Portugaliyada ukrainlerniñ birligi, «Cerelo svitu» birligi, Algarvda ukrainlerniñ birligi, «Dıvosvit» ukrain medeniy-tasil merkezi, Faru şeerinde «T.Şevçenko adına mektep» ukrain-portugal tasil-medeniy merkezi.
Olar portugal akimiyetini Ukrainağa qol tutmağa çağıralar.
«Biz, Portugaliyada ukrain cemiyetiniñ temsilcileri, işbu teşebbüske qol tutamız ve ükümet ve portugal siyasetçilerini Ukrainağa Rusiye iyastilâsına qarşı küreşine, işğal etilgen territoriyalarnıñ azat etilmesine, Rusiyede siyasiy sebepler boyunca apiste bulunğan ukrain vatandaşlarınıñ serbest bıraqılmasına destek köstermege çağıramız», – denile Portugaliya ukrainleriniñ beyanatında.
Ukrainler Ukrain ve qırımtatar bayraqları ile Lissabon merkeziy meydanına kelip, video muracaatını yazğanlar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderleri, Qırımnıñ sabıq memurı Faruh Kamalovnı 5 yılğa üküm eterek, 3 yıl sınav müddetini berip, Rusiye işğal etken Qırımğa qaytmasına yol açqan Ukraina mahkemesiniñ qararınen razı degil.
Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, sabıq memurnıñ taqiqat ile işbirligi yapması ve qabaatını tanıması azat etilmesi içün yeterli bir sebep olmağanını tüşüne.
«Onıñ (Kamalov – QA) kibi insanlar Qırımda arbiy işğalge yardım etkenler, yüzlernen vatandaşımıznıñ ayatını telükege oğratqanlar. Bu pezevenk ve aşaa adamlar sebebinden olar (işğalge qarşı çıqqanlar – QA) apiste yata, balalar aydutlar tarafından qaçırıla, qorantalar işğalci akimiyetniñ basqısı altında buluna… Bu añlaşmanı (qabaatını tanığanına dair – QA) imzalaması yeterli degil», – dep ayttı Çiygoz Qırım.Aqiqatqa.
Milliy Meclis reisiniñ muavini qayd etti ki, Kamalov, onıñ areketlerini «yüzlernen insannıñ ayatlarını telükege oğratması» olaraq tanığan Ukraina Ceza kodeksiniñ daa sert bir maddesine köre qabaatlanmalı.
Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, Ukraina mahkemesiniñ Kamalov qararını Qırım.Aqiqatqa izaatlap, «bunıñ kibi maddeler deñiştirilmeli» dedi.
Daa evel belli olğanı kibi, Ukraina topraq bütünligine qast etkeninde qabaatlanğan Qırımnıñ Rusiye sport naziriniñ sabıq muavini Faruh Kamalov taqiqat ile işbirligi yapmağa razı olıp, qabaatını tanığanına dair añlaşma imzaladı. Soñra esas Ukrainanı terk etip, Qırımğa qaytıp oldı.
Mahküm etilgen memurnıñ ükümnen bağlı izaatları şimdilik olmadı.
Fevralniñ 2-nde «Kalançak» keçiş noqtasında Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri Qırım sport naziriniñ sabıq muavini Faruh Kamalovnı yaqalağan edi. UHH spikeri Yelena Gitlânskayanıñ bildirgenine köre, yaqalanğan kişi esas Ukrainağa kelip, çetel biometrik pasportını alacaq edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Ukraina havfsızlıq hızmeti Baş idaresiniñ taqiqatçıları cinaiy iş açqan soñ Kamalov nezaret altına alınğan edi.
İyünniñ 14-nde QMC prokuraturası Kamalovğa nisbeten qabaat aktını mahkemege yollağan edi.


text:
Meksikada 7 zurlığında cirteträw
Meksikanıñ Gerrero ştatında 7 zurlığında cirteträw barlıqqa kilgän. Zilzilädän soñ śunami kisätüe yasaldı. Berençe mäğ’lümatlärgä kürä, ber keşeneñ ğomere özelgän
Meksika Milli seysmologiya xezmäte cirteträwneñ ilneñ kön’yağındağı Gerrero ştatına bäyle Akapulko şähäreneñ kön’yaq-könçığışında barlıqqa kilüen belderde.
Amerika Quşma Ştatları Śunami kisätü sisteması tarafınnan cirteträwdän soñ śunami kisätüe yasaldı.
Şul uq waqıtta AQŞ Geologik tikşerenülär üzäge cirteträwneñ zurlığın başta 7,4 bularaq açıqladı, annan soñ 7...
-
-
-
03.10.2022
-
03.10.2022
-
03.10.2022


text:
Yañğır sularında ximikatlar bar
Şveśiya tikşerenüçeläre yañğır sularındağı kisäkçälärne tikşerde
Yañğır sularında ximikatlar tabılğan.
Şveśiyada Stokgol’m Universitetı tikşerenüçeläre alıp barğan êşçänlek qısalarında yañğır sularındağı kisäkçälärne tikşerde.
Tikşerenüdä bar dön’yada yañğır sularında PFAS bularaq belenüçe perftoralkil häm poliftoralkil ximikatları tabıldı.
Älege ximikatlarnıñ yılğa yulları, okean, tufraq häm hawa aşa cäyelüe açıqlandı. Bolar rizıq upakovkaları, yabışmawçı tabalar, yañğırda kiyelä torğan śellofan kiyem häm buyawlar belän ber rättän könküreş äyberlärdä bar.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyä yulları kemnärgä yabıldı?
Rusiyä xökümäte dus bulmağan illärneñ yul transportında Rusiyä cirlären qullanuların tıydı


text:
Bortaslar
Bortaslar - Urta häm Tübän İdel buyında yäşägän qäbilälär berläşmäse. Zamança tatarlar babalarınıñ berse bulıp sanala.
9 yöz Şäreq ğälimnäre yazmalarında telgä alına (İbn Rustä, äl-Mäsğüdi h.b.) İgen igü häm terlek asraw belän kön kürgännär.
9-10 yözlärdä Xäzär qahanlığında, soñınnan İdel buyı Bolğarına buysınıp yäşilär. Bolğarlar häm İdel töbägendäge başqa ıruğ-qäbilälär (Muqşı h.b.) arasında assimilätsiyälängän dip uylanıla. Toponimikada Bortaslar ataması belän bäyle isemnär saqlanıp qalğan (mäs., Bortas awılı).
İdel buyı Bolğarına kergän bar qäbilälär: bolğarlar, barsillar, iskillär, bäräncärlär, sawirlar, suarlar, bülärlär, törkiläşkän fin-uğorlar, soñraq ta bortaslar, xäzärlär, qıpçaqlar - zamança tatarlarnıñ babaları bulıp sanala, şul säbäple bügenge tatarlarnıñ tışqı qiäfäte törle-törle bula. Şunı da DNK-genealogiä raslıy.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
V-XI ğasırlarda bortaslar İdel buylarında (qayber çığanaqlar buyınça bügenge Samaradan Volgogradqa qädär) yäşägännnär.
X ğasırda ğäräp tarixçıları, XII ğasırda urıs yazuçıları tarafınnan telgä alına.
VII-VIII ğasırda Qotrağ citäkçelegendäge bolğarlar näq bortaslar cirläre aşa bügenge Tatarstan territoriäsenä küçenep baralar.
VII ğasırda bortaslar 10 meñ caydaqlı ğäskäre belän İdel buyı bolğarları häm bäcänäklär belän suğışalar.
VII ğasırazağınnan Xäzär qahanlığına buysına, X ğasırdan İdel buyı Bolğarına häm Kiev Rusenä bäyle bulğannar.
XI ğasırda sarı qıpçaqlar kilgännän soñ, bortaslar üz yoğıntısın yuğaltalar.
XI ğasırda könbatış-tönyaqqa Sırı, Muqşı yılğaları buylarına küçenep baralar, mäsälän bügenge Penza ölkäsendäge Bortas yılğası bar.
Bortaslar mişär tatarları mädäniätenä zur yoğıntı yasağannar, qayber çığanaqlar buyınça mişär tatarları näq bortaslardan çıqqannar.
Çığış farazları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bortaslarnıñ etnolingvistik çığışına berniçä qaraşlar bar:
Alan-asslar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Arxeolog G.Afanasyev bortaslar alannar belän qärdäş xalıq bulğan dip farazlıy, häm bortas - furt as süzennän zur yılğa yanında toruçılar dip tärcemä itä. Pritsak bortaslarnıñ qayber ğädätläre alannarnıqına tiñ dip isbatlıy.
Şul qaraş buyınça bügenge tatarlar ber öleşe (mişärlär) osetinnarğa qärdäş xalıq bulalar.
Törki qaraş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kürenekle tatar tarixçısı Mirfatıyx Zäkiev, Orlov, Xalikov bortaslar törki telle İdel buyı bolğalarına qärdäş xalıq bulğanın isbatlıylar.
Fin-uğırlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
AQŞ belgeçe Piter Golden bortaslar fin-uğır xalıqlarına qärdäş xalıq bulğanın farazlıy. Novoseltsev buyınça bortaslar mordva häm mişär tatarlarınıñ babaları bulğan dip faraz itä.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- AфaHacbeB Г. E. БypTacы // ИcчeзHyBшиe Hapoды: CбopHиk cTaTeй (пo MaTepиaлaM жypHaлa «Пpиpoдa») / CocT. C. C. HepeTиHa; Пoд peд. П. И. ПyчkoBa; Xyдoж. oфopMл. E. Л. ГoлbдиHa. — M.: Hayka, 1988. — C. 85-96. — 176 c. — 25 000 эkз. — ISBN 5-02-023568-7. (oбл.)
- ЗakиeB M. З. ПpoиcxoждeHиe TюpkoB и TaTap. — KaзaHb: ИHcaH, 2002. — 496 c. — ISBN 5-85840-317-4.
- Зaxoдep Б. H. Kacпийckий cBoд cBeдeHий o BocToчHoй EBpoпe, T. 1. — M., 1962.
- CMиpHoB A. П. K Boпpocy o бypTacax // KpaeBeдчeckиe зaпиckи (yлbяHoBckий oблacTHoй kpaeBeдчeckий Myзeй), B. 2. — yлbяHoBck: 1958.
- XaйpeTдиHoB Д. З. ИcлaM B цeHTpaлbHo-eBpoпeйckoй чacTи Poccии: эHциkлoпeдичeckий cлoBapb / KoллekT. aBTop; cocT. и oTB. peдakTop Д. З. *XaйpeTдиHoB. — M.: ИздaTeлbckий дoM «MeдиHa», 2009. — 404 c., ил. — (ИcлaM B Poccийckoй Фeдepaции; Bып. 4).


text:
Yarımadada ava şaraiti bozulğanı içün "Sevavtodor" ("Aqyar maşna yolları") hızmetlerini küçleştirilgen iş rejimine keçirdiler.
Bunı,Rusiye nezaretindeki Aqyar ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, bölge avtomobil yollarını qum ve tuz qarışmasınen işleycekler, şeerlerniñ içinde ise, yol hızmetçileri aytqanı kibi, buznı tez iritken sılatılğan tuznı qullanacaqlar.
"Birinciden havflı yol parçaları, piyade keçitlerinde toqtav qısımları, mektep avtobuslarnıñ ve içtimaiy naqliyatnıñ yürgen yolları işletilecek", - denile Aqyar ükümetiniñ beyanatında.
Bundan ğayrı, aydavcılarnı, mahsus tehnikanıñ işine mania olmamağa, surat rejimine uymağa, ozmalardan ve yolaq deñiştirüvlerden vazgeçmege çağırtalar.
Qırım gidrometeomerkeziniñ bildirgenine köre, dekabr 4-ünde Qırımda sılaq yağmur ve deñişici bulutlılıq olacaq.
Dekabrniñ 3-ünde Qırımnıñ cenübiy yalısındaki Ay-Petri platosında qar yağdı.


text:
Mayısnıñ 19-nda Rusiyeniñ Cenübiy bölgesiniñ arbiy mahkemesinde ekinci Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca oturışında, mahkemelengenlerden biri Raim Ayvazovnıñ evel iskenceler ile qabaatlağan FSB operativcisi Rinat Valiulin sorğuğa çekildi. Bunı «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
«Yañı bir şey şaat aytmadı, qabaatlav hulâsasından ezberlengen laflarnı tekrar-tekrar ayttı, mahkemelengenlerniñ terroristik faaliyeti aqqındaki suallerge bölük azaları olğanı ve ekspertizağa atfı etip cevap berdi. Sorğu bir saattan az devam etti», – aytıp berdiler «Qırım birdemliginde».
Rinat Valiulinniñ mahkeme oturışı aqqında açıq tefsirleri yoq.
Bundan ğayrı, mahkemede mahkemelengenlerden biri Vladlen Abdulkadırov keçken oturışta ilân etilgen isbatlarnı tenqit etken.
Nevbetteki mahkeme oturı iyunniñ 2-nde olacaq.
Evel, ekinci Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Raim Ayvazov mahkemede, Rusiye FSB hadiminiñ tehdidi ve iskenceleri altında dava boyunca diger mabüsler aqqında yalan atqanını bildirdi.
Hatırlatamız, FSB Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini beş gruppağa böldi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi dava mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, onıñ bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil. Soñra daa bir şübheli Raim Ayvazov tutuldı.


text:
Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ (BDQK) icra komitetiniñ nevbetteki toplaşuvı Türkiyedeki Eskişehir şeerinde keçirile. Bu aqta Meclis azası Eskender Bariyev bildirdi.
Merasim iyül 31-ge qadar devam etecek. Toplaşuvda qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev iştirak ete.
Bundan evel Meclis reisi Refat Çubarov bildirdi ki, BDQK icra komiteti toplaşuvlarnı 2,5 ayda bir kere qırımtatar diasporası büyük olğan devletlerniñ birinde keçirile. Evelki toplaşuv Vilnüste keçirildi. Noyabr ayında toplaşuvnıñ Poloniyada, Varşavada keçirilmesi planlaştırıla.
Qırım işğal etilgen soñ Rusiye qırımtatar liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa yarımadağa kirişni yasaq etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiyede Donbass içün 13-ünci «gumanitar konvoy» aqqında laf eteler.
Bunı Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ yolbaşçısı Vladimir Puçkov bildire.
«Bizler qoşma konvoynı şekillendiremiz. Qurucılıq malzemeleri boyunca sımarışlar bar. Elbet de, bizler em ilâc, em de aşayt mahsulatını Donbassqa vaqtında alıp ketecekmiz», – dedi o.
Puçkovnıñ aytqanına köre, kolonna yaqın afta içinde Donbassqa yol ala bile.
Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ yolbaşçısı qayd ete ki, bu mevzuda fevqulâde vaziyetler nazirligi Qızıl Haç komiteti ve OSCE ile işbirlik tuta.
«Bizler bütün meselelerni Qızıl Haç Komiteti ile muzakere etemiz, OSCE ve ukrain zenaatdaşlarımız ile işbirlik tutamız», – dedi o.
12 «gumanitar konvoy» Ukrainağa ketirildi. Rusiye akimiyeti bildire ki, anda yalıñız aşayt mahsulatı, ilâc ve birinci ihtiyac malları bar edi.
Birleşken Milletler Teşkilâtı Rusiyeden «gumanitar konvoy» içinde olğan bütün malnıñ cedvelini talap etken edi.
Rusiyeniñ doquzıncı «gumanitar konvoyı» yük maşinaları ve benzin maşinalarından ibaret edi.


text:
Kreml nezareti astında bulunğan Canköy şeheri memuriyetiniñ fikirince, qanunsız qurılğan ticariy obyektler, yıqtırılmaq kerek.
Mezkür obyektlerniñ cedveli Canköy şeher memuriyetiniñ resmiy saytında berilgen.
Haber etilgeni kibi, bu binalar, 2014 senesi noyabr 25 künü Qırım nazirler Şurasınıñ alınğan qararı ile yıqtırılacaqlar. Qararda qanunsız olğan ve kapital qurucılıqnıñ obyektleri olmağan bütün binalarnıñ topraqları boşatılmaq kerekligi aqqında söz yürütilmekte.
Canköy şeheriniñ memuriyeti bildirgenine köre, qanunsız qurılğan ticariy noqtalar 2016 senesiniñ aprel 11 - 30 künleri arasında yıqtırılacaq.
Qırımda, yerli memurlarnıñ qararları ile qanunsız qurulğan binalarnıñ yıqtırılması sıq rast kelip başladı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Bolğar şähäre
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Bolğar (pyc. Бoлrap) — Tatarstannıñ könyaq-könbatışında, İdelneñ sul yaq yarında (Kuybışev susaqlağıçı) urnaşqan, rayon buysınuındağı şähär. Spas rayonı üzäge (1930 yıldan birle). 1991 yılğa çaqlı — Kuybışev. Bolğar şähärlege çitendä, borınğı häykälläre yanında "Bolğar" aerodromı urnaşa.
2014 yılnıñ 23 iyünenda YUNESCOnıñ Qatar başqalası Dohada uzğan çirattağı 38nçe utırışında Bolğar tarixi-arxeologik kompleksı YUNESKO bötendönya mirası isemelegenä kertelde [1].
UrnaşuYзrәpTү
Çardaqlı timer yulı stantsiäsennän tönyaqqa taba 71 km yıraqlıqta (Ulianovsk — Ufa yünäleşe). Qazanğa qädär — 140 km. Mäydan — 8 km². Xalıq sanı — 8,3 meñ keşe (2009). Ruslar — 83,4 %, tatarlar — 12,9 %, çuaşlar — 2,1 % (1989). Azıq-tölek predpriätieläre, tegü fabrikası bar.
Borınğı TarixYзrәpTү
İdel Bolğarında berençe şähärlär X yözneñ 20 nçe yılları başında kürenä başlıy. Bu xäl elekke yarımküçmä tormıştan utraqlaşıp kön itügä küçü belän bäyle. Berençe bolğar şähärläreneñ üsep çığuı islam qabul itü çorına turı kilä. Bu — oçraqlılıq tügel, ä zakonlı tarixi protsess. Näq menä dönyanıñ iñ qüätle dinnäre, şul isäptän islamnıñ taraluı şähärlär barlıqqa kilü, tsivilizatsiä üseşe belän bäyle. Bolğarda da şulay bulğan. Bu däwlättä berençe şähärlär üsep çığu belän bergä bolğarlarnıñ üz aqçaların suğu da başlanğan.
Däwlät başqalasıYзrәpTү
Bolğarnıñ X yöz başınnan, däwlät oyışqanda uq, başqala sıyfatında üsep kitüe tabiği bulğan. Çönki ul bik uñaylı urınğa, İdel belän Kama totaşqan cirgä—Könçığış Awrupanıñ iqtisadi häm strategik yaqtan zur ähämiäte bulğan ike zur su yulı buyına utırğan. Başqalanı şundıy möhim urında tözü bolğar cirlären ber üzäk däwlätkä berläşterüdä, İdel Bolğarın häm anıñ başqalasın Könbatış belän Könçığış arasında iqtisadi häm mädäni elemtälär üzägenä äwerelderüdä ifrat zur rol' uynağan. Bu oçraqta däwlätneñ säyäsi üzäge şul däwlätneñ üzeneñ häm anıñ töp xalqınıñ iseme belän ataluı bik tä tabiği bulğan. XII yözdä Bolğarğa ike ğäräp säyäxätçese kilep çıqqan. Anıñ berse—bezgä az tanış äl-Cäwaliki, ikençese inde berniçä tapqır telgä alınğan äl-Ğarnatıy. Äl-Cäwaliki Bolğarğa 1145 yılda kilgän, tik anıñ yazmaları bezneñ könnärgä qädär saqlanmağan. Tatar tarixçısı M. Rämzi Qazan, Bolğar häm tatar däwlätläre turındağı kitabında añardan qayber özeklär birgän: «Alarnıñ (bolğarlarnıñ) qorılmaları Rum (Vizantiä) qorılmalarına oxşağan. Alar zur xalıq, alarnıñ şähäre Bolğar dip atala. Ul bik zur şähär».
Äl-Ğarnatıynıñ Bolğar şähäre turındağı mäğlümatları beraz qısqaça, ämma bik qimmätle, çönki alar şähärneñ şul çaqtağı tışqı yözen surätlilär: «Ä Bolğar da ğäyät zur şähär, ul gel narat ağaçınnan ğına tözelgän, ä şähär diwarı — imännän». Şäreq geografiäsendä şulay uq «eçke» Bolğardan, yağni Bolğar şähäreneñ üzennän tış tağın däwlätne tışqı dönya belän bäyli torğan säwdä urını sıyfatındağı «tışqı» Bolğar turında da xäbärlär oçrıy. Anısı—İdel buyındağı ataqlı Ağa bazar, zur yärminkä urını. Tarixi çığanaqlarda şulay uq Bolğarnıñ annan 20 könlek yul arasında urnaşqan borınğı Rus'nıñ başqalası Quyabtan, yağni Kievtän keçeräk buluı äytelä.
İsemnäreYзrәpTү
Mongollarğa qädärge çornı çağıldırğan rus yılyazmalarında şähär bularaq Bolğar iseme oçramıy («Böyek Bolğar» bilgelämäse berençe tapqır XIV yöz azağında barlıqqa kilä—ul turıda Altın Urda xaqındağı bülektä söylärbez). «Bolğar» süze Altın Urdağa xätle çorda ğomumän bolğar cire ataması bularaq qına qullanıla. Ä borınğı Bolğarnı 1164 yılda Tönyaq-Könçığış Rus kenäzeneñ İdel Bolğarına yawı uñayınnan yılyazmada telgä alınğan Bräximov (İbrahim) şähäre itep qaraw ğädätkä kerep kitkän. Dimäk, Bolğar äle ul waqıtta başqala bulğan. Ul XII yözneñ berençe yartısında da şulay bulıp qalğan; härxäldä, äl-Cäwaliki häm äl-Ğarnatıy anı ilneñ baş şähäre itep yazğannar, alar şul şähärdä tuqtalğannar da.
Bolğar Ämirläre häm TäñkäläreYзrәpTү
Mäğlüm bulğança, Urta Aziädä Samanilar idärä itkän çorda (IX—X yözlärdä) Yevropa belän Aziä arasında säwdä bağlanışlarında ğäräp dirhämnäre—qufi kömeş täñkäläre zur urın totqan. X yözneñ 20 nçe yıllarınnan başlap bolğarlar, samanilarğa oxşatıp, üz idäräçeläre isemennän, tik yılların häm Urta Aziä şähärläreneñ isemnären quyıp, aqçalar suğarğa öyrängännär. Mäsälän, Mikail ibne Cäğfär atlı bolğar ämire isemennän suğılğan, läkin Sämärqand, Şaş (Taşkent), şulay uq Farsınıñ, yağni İrannıñ Bälx, Nisabur şähärläreneñ isemnäre quyılğan aqçalar yörüe bilgele. Ämma ozaq ta ütmästän Bolğarda, üz şähärlären kürsätep, küpläp üz aqçaların suğu başlanğan. Mäsälän, 931, 948—959 yıllarda Nasıyr ibne Äxmät häm Talib isemennän suğılğan aqçalar mäğlüm.
Talibnıñ soñraq idärä itkän ulı Mö'min ber ük waqıtta Suarda da, Bolğarda da aqça suqqan. Anıñ 976 yılda suqqan täñkäläre tabıldı. Tik şunnan soñ, 980 yılğa qädär, aqça suğu bütän Mö'min—İbne Xäsän isemennän barı Bolğarda ğına alıp barılğan. Älege xäl Suarnıñ bu waqıtqa, elekke säyäsi qüäten yuğaltıp, ilneñ başqalası bulğan şähre Bolğarğa tulısınça buysınuın kürsätep tora. Şunısın da äytergä kiräk, bolğar aqçalarınıñ taralış geografiäse bik zur bulğan. Bay xäzinälär eçendä alar ber-ber artlı Yuğarı İdel buyında, Novgorod häm Pskov cirlärendä, Baltıyq buyında, Sqandinawiä illärendä häm xätta Daniädä tabıldı (Daniädä tabılğanı—Suar täñkäse).
Altın Urda däwereYзrәpTү
Altın Urda oyışqan çağında, möstäqillegen cuyğan başqa däwlätlär kebek ük, İdel Bolğarı da ulus sıyfatında yaña mämläkätkä kerä—XIII—XIV yözlärneñ tarixi çığanaqları şunı raslıy.
Altın Urda oyışqanda aña kerep qalğan Bolğar bu däwlät köçäyep kitkän zamannarda anıñ ähämiätle ber öleşen täşkil itä. Cuçi ulusınıñ üz şähärläre qalqıp çıqqançı, İdel buyındağı säwdä üzäge bularaq, däwlätneñ märkäze wazifasın da üti, cuçi täñkälären dä iñ äwwäl iqtisadi nığıp ölgergän Bolğar qalasında suğa başlıylar. XIII yözneñ 50—60 nçı yıllarında suğılğan aqçalı xäzinälär änä şunı raslıy. Soñğı yıllarda Tatarstannıñ Apas rayonınıñ Borındıq awılı yanınnan 995 täñkädän torğan zur ğına xäzinä tabıldı.
XIII yözdä säyäxät itkän italian keşese Marko Polo yazıp qaldırğança, Altın Urdanıñ baştağı xannarı Batu belän Bärkä Saraydan torıp ta, Bolğardan torıp ta idärä itälär. Ä inde XIV yözdä Bolğar qalası Altın Urdanıñ ayıruça zur häm mäşhür şähärlärennän bersenä äwerelä. Dimäk ki, Bolğar qalası da, elekkege Bolğar däwläteneñ bilämäläre dä tulayım Altın Urdağa kerä häm anıñ tönyağındağı ulusnı täşkil itä; urta ğasırlardağı bu mäşhür däwlätkä, yağni Altın Urdağa, Bolğarnıñ qatnaşı bulmağan, digän fikerne alğa sörü öçen bernindi fänni nigez yuq. Din berlege (bigräk tä Üzbäk xan waqıtında islam däwlät dine bularaq nığıp alğaç), urtaq tel, şähär mädäniätendäge — arxitektura-tözeleştä, yüwelir sänğäte häm hönärçelekneñ başqa törlärendäge— oxşaşlıq Bolğarnı Altın Urdağa bik nıq bäyli, anıñ ayırılğısız öleşenä äwerelderä.
Näq menä şuşı däwerdä Bolğar cirendä zur üzgäreşlär, alğa kiteş bula: çuyın qoya başlıylar (anıñ seren Üzäk Aziädän tatarlar alıp kilä); berençe utlı qoral qullana başlıylar; bizäp-maturlap qäber taşları quyu ğädätkä kerä; çülmäkçelek hönäre alğa kitä, çınayaq kirpeçlär citeşterü, bizäk töşerep yäki yazu yazıp häm anı qalın yaltırawıq belän qaplaw, zatlı sawıt-saba yasaw, taş-kirpeç arxitekturada mozaika häm mayolika ışanıçlı urın yawlap ala.
Bolğar öçen köräşYзrәpTү
Cuçi ulusında Bolğar XIV yözneñ berençe yarısında bik nıq alğa kitsä dä, annan soñ Sarayda täxet öçen köräş başlanğaç, xällär üzgärä.
1361 yılda Bulattimer digän ämir, Bolğar qalası belän Urta İdelne tartıp alıp, Cuçi ulusınnan ayırılıp çıqmaqçı bula. Ämma 1367 yılnı ul Suzdal' kenäze ğäskärläre belän suğışıp ciñelä dä Sarayğa qaça häm anda Altın Urda xanı Gaziz tarafınnan üterelä. Rus çığanaqları ikençe ber xannıñ—Xäsänneñ, Altın Urda täxetennän töşerelgäç, tönyaqqa qaçuın häm üzen Bolğar ämire dip iğlan itüen yazalar. (Yılyazmalarda ul Asan, Osan iseme belän 1370 häm 1376 yıllarda telgä alına.)
1391, 1395 yıllardağı suğışlarda Aqsaq Timerneñ Tuqtamış xannı ciñüe bu cimerelüne tizlätä. 1395 yılnı Tönyaq Qawqaz tirälärendäge suğışta ciñelgäç, Tuqtamış tönyaqqa—Bolğarğa qaça. Şul çağında, Altın Urda xanın ezärlekläp, Aqsaq Timer Bolğar ciren yawlap alğan ikän, şähärne cimergän digän fiker fändä şaqtıy kiñ taralğan.
CimerüYзrәpTү
Bolğar cirenä bäla-qazanıñ zurrağın rus uşquynikları (yılğa yulbasarları) kiterä. İdel buylap köymälärdä yaw belän kilep, Kostroma, Ugliç, Nijniy kebek rus qalaların talap, bölgenlekkä töşerep yörüçe yulbasar uşquyniklar Sarayda ığı-zığı barğanın, üzäkneñ dilbegäne buşatqanın abaylap alalar da 1360, 1366, 1374, 1391 yıllarnı Bolğarğa, İdeldäge häm Qamadağı bütän qayber şähärlärgä yabırılalar. Xalıqnı talap, yolım alıp qına qalmıyça, köymälärgä äsirlärne dä töyilär. Rus kenäzläre dä qul quşırıp utırmıylar—Urta İdelgä 1370, 1376, 1431 yıllarnı yaw belän kilälär. Olı kenäz Vasiliy II neñ woyevodası Fedor Pestrıy, 1431 yılnı Bolğarğa zur yaw belän kilep, şähärne talap-cimerep kitä. Şunnan soñ inde Bolğar berqayçan da ternäklänep kitä almıy.
Bolğarı "torğızuı"YзrәpTү
1712 yılnı Qazannıñ xristian dine başlığı borınğı «Bolğar möselman şähärlege» urınına monastır' saldıru niäte belän gubernatorğa möräcäğät itä, «borınğı taş binalardan» başqa anda berni yuq, dip yaza. Gubernator röxsät birä häm irlär monastıre qorırğa dip kileşälär. Şähärlekneñ qıl urtasındağı Camiğ mäçet belän Bolğar ämireneñ saray urınnarın mäğqül kürälär, ä inde qayber arxitektura yädkärlären çirkäw itep, xätta äle baz bularaq ta faydalanalar. 1732 yılnı Qazannıñ bay satuçı Mixlyayev monastır'ğa atap borınğı Bolğar urınına «wo imya Uspeniä Boğomateri» digän taş çirkäw tözetä. Şähri Bolğar xärabäläreneñ taşı çirkäw binasına yarap quysa, yazulı qäber taşların... fundamentqa, çirkäw astına salıp qaldıralar. Monastır'nı 1770 yıllarda yabalar, şundağı bistä çirkäw iseme belän «selo Uspenskoyı» dip yörtelä başlıy, soñraq iske iseme—Bolğar qayta.
Petr I, Yekaterina II kilüläreYзrәpTү
Äle 1722 yılnı İranğa poxod belän İdel buylap barğanda, yul uñayınnan Bolğarğa Petr I dä suğılıp uza. Ul çağında äle şähärlektä azmı-küpme isän 70 läp bina bula. Ä inde 1766 yılnı Äbi Patşa (Yekaterina II) kilgändä alar 44 kä genä qala. Arxeoloğlarnıñ tırışlığı belän bügenge köngä şähärçek urınında bezgä 70 läp borınğı bina qaldığı mäğlüm. Şularnıñ fäqät altısı, azmı-küpme elekke xälenä qaytarılıp, borınğı arxitekturabız yädkäre bularaq saqlana.
Bolğarnıñ baş mäçete sanalğan älege mäçetkä teräp salğan manaranıñ bieklege 25,5 m bulıp, ul 1841 yılnı awıp töşä. Anıñ yanında ike törbä: könçığıştağısına xannar näselennän çıqqan xatın-qıznı, tönyaqtağısına ir-atnı cirli torğan bulalar. Şunnan yıraq tügel genä—ämir sarayı; bezgä mäğlüm A. Mixaylov yazmalarında ul «tsarskiy dom» (patşa yortı) dip birelä. Uspen çirkäwe näq şunıñ urınına qorılğan.
RiwäyätlärYзrәpTү
Xalıq telendä mondıy riwäyät bar. Aqsaq Timer şähri Bolğarnı ala da barça xalqın qırıp beterä. Ğabdulla xan üzeneñ ğailäse belän Xökem pulatına kerep biklänä. İlbasarnıñ ämere belän pulatqa büränälär öyep, ut törtälär. Xannıñ ğailäse yanıp häläk bula, fäqät güzäl xan qızı ğına, xoday quşıp; isän qala—anı pulatnıñ gömbäzendä utırğan xäldä kürälär.
Riwäyättäge Xökem pulatın bügengäçä saqlanğan Qara pulatqa yurıylar: anıñ taş diwarları yanıp qaralğan, yänäse. härxäldä, bu binanıñ Tatarstan cirendäge urta ğasırlardan qalğan iñ üzençälekle monumental' arxitektura yädkäre bularaq qimmäte zur. Anıñ yanında—Aq pulatnıñ qaldıqları: ul uzğan ğasırnıñ 60 nçı yıllarında cimerelä. Aq pulat cämäğät munçalarınıñ berse bula: urtada basseynlı zur yuınu bülmäse, poçmaqlarında—nomerlar. Üzäktän cılı kilä, balçıq häm timer torbalardan qaynar häm salqın su ağıp tora. Taw itägendä arxeoloğlar yänä ber munçanıñ—Qızıl pulat digäneneñ qaldıqların qazıp çığaralar; eçke diwarları qızılğa buyalğanğa kürä şundıy isem birälär. Anısınıñ üzäk zalında fontan atıp torğan. Bolğarda iñ äybät saqlanğan arxitektura yädkäre—Keçe manara; anıñ bieklege 15 m. A. Mixaylov 1712 yılnı anıñ yanındağı mäçetne dä bilgeläp quya; xärabäläre äle uzğan ğasırnıñ 20 nçe yıllarına çaqlı saqlana. Qazan xanlığı däwerendä älege mäçetneñ tübänge qatı xannar törbäse bularaq faydalanıla. Ğomumän, ul tirälär xannar ziratı digän isemdä yörtelä; şundağı isän qalğan Xan törbäseneñ zamanında aq häm zäñgär mozaika belän bizälgän buluı mäğlüm. Şähärlekneñ nığıtmaları tışında Keçe şähär urnaşqan; anıñ qapqasınnan qalğan xärabälär, aq taştan qorılğan binanıñ nigezenä qarap, Bolğar xakimiäteneñ cäyge rezidensiäse bulırğa tieş, digän fiker yäşäp kilä. Şähär tışında — Grek pulatı, yağni ärmän bistäsendä Qawqazdan kilgän säwdägärlär, qunaqlar öçen qorılğan çirkäw bulğan, ämma ul da inde küptän cimerelgän. Basım yasap şunısın äytergä kiräk: yuğarıda sanap kitkän yädkärlär hämmäse dä XIV yözgä, Altın Urda zamanına qarıy.
Soñğı TarixYзrәpTү
Xäzerge Bolğarı tarixı Bolğarlar awılınnan başlıy. Revolyutsiägä qädär Qazan gubernasınıñ Spas öyäze eçendä bulğan, sovetlar waqıtında — TASSR Kuybışev rayonında. Kuybışev susaqlağıçı tözü waqıtında Quybışev şähäre su astında qaldı. Şähär xalqı häm xakimiäte 1953–1956 yıllarında Bolğarlar awılına küçte. 1957 yılda awılğa Quybışev isemene birdelär häm ul TASSR Quybışev rayonınıñ üzäge bulıp çıqtı. 1991 yılda şähärgä Bolğar isemene birdelär. 2010 yılda şähärdä turistik üzäk tözüe başlandı.
Rayon üzägennän könçığışta Bolğar däwlät tarixi-arxitektura muzey-tıyulığı urnaşqan. X–XII ğasırlarda biredä İdel-Çulmandağı Bolğar däwläte başqalası urnaşa. Bolğar yanında mäçetlär, mawzoleylar, munçalar saqlanğan. Biredä toraq, hönärçelek, säwdä kvartalları da bulğan.
İstäleklärYзrәpTү
- Bolğar şähärlege:
- Camiğ mäçete
- Zur manara (zamança qorılma)
- Könçığış dörbä
- Tönyaq dörbä
- Keçe manara
- Aq pulat
- Qara pulat
- Xan munçası
- Xan dörbäse
- Keçe şähärçek
- Ğabdraxman qoyısı
- Rabiğa küle
- Uspenye çirkäwe (1732), xäzerge waqıtta — tarixi-arxeologiä muzeye
- Aq Mäçete
- İkmäk muzeye
- hönärçelek muzeye
GalereyaYзrәpTү
Monı da qarağızYзrәpTү
İskärmälärYзrәpTү
- ↑ http://www.azatliq.org/archive/news/20140623/570/570.html?id=25431821 Бoлrap Tapиxи-apxeoлorиk koMплekcы ЮHECKO иceMлereHә kepTeлдe
Tışqı sıltamalarYзrәpTү
- Bolğar däwläte
- ПoBecTb BpeMeHHыx лeT. M.-Л., 1950. Ч. 1-2; ПoлHoe coбpaHиe pycckиx лeToпиceй. M., 1949. T. 2; M., 1962. T. 1, Bып. 2.
- Boлжckaя Бyлrapия и Pycb. KaзaHb, 1986.


text:
Ärdoğan 23 nçe aprel’ – milli möstäqil’lek häm balalar bäyräme uňayınnan yullama yasadı
Ärdoğan:" Törkiyä Cömhüriyätenä nigez saluçı Mostafa Kämal dönya balalarına büläk itkän bu kön il, xalıq häm balalar öçen xäyerle bulsın"
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan 23 nçe aprel’ – Milli möstäqil’lek häm balalar bäyräme uňayınnan yullama yasadı.
Ul üz yullamasında Törkiyä Böyek Millät Mäclese açılışınıň 101 yıllığı häm 23 nçe aprel’ milli möstäqil’lek häm balalar bäyräme belän qotladı , Törkiyä Cömhüriyätenä nigez saluçı Mostafa Kämal dönya balalarına büläk itkän bu könneň il, xalıq häm balalar öçen xäyerle buluın teläde.
Parlamentnıň 1920 nçe yılnıň 23 nçe aprelennän birle şaqtıy bäla - qaza kürüen, qıyınlıqlar kiçerüen ,Azatlıq suğışında ireşkän ğazıylıq däräcäsen 15 nçe iyül’däge tüntäreleş kereşüendä ikençe tapqır aluın assızıqladı.
”Tüntäreleş, xunta, terror höcümnärenä duçar bulğan , 2016 nçı yılnıň 15 nçe iyülendä “Fätullaxçı terror oyışması” tarafınnan bombağa totılğan parlamentıbız milli iradäneň çağılışı bularaq barlığın däwam itteräçäk. Törkiyä Böyek Millät Mäclese qanatı astında böyek Törkiyä idealı belän berläşkän ğaziz millätebez öçen tağın da köçle Törkiyä tözü , kiläçäk buınnarğa ğorurlanırlıq il qaldıru öçen bar köçebezgä tırışabız”,- dide ilbaşı.
"Ardoğan: “Baş komandir,Törkiyä Böyek Millät Mäcleseneň berençe başlığı , Cömhüriyätebezneň qoruçısı ğazıy Mostafa Kämal belän barlıq şähitlärebez häm ğazıylarıbıznı xörmät belän iskä alam “,-dide.
Bäyläneşle xäbärlär
“İzgelek poyızdı” quzğaldı
Türkiyädän yulğa çıqqan 12nçe "İzgelek poyızdı" paqıstanlılarğa yärdäm iltä


text:
Aqmescitteki Qırım federal universitetiniñ diplomları, yarımada işğalden azat etilgen soñ, Ukraina tarafından tanılmaz, dep ilân etti Mustafa Cemilev Kiyevde Tavriya milliy universitetiniñ tantanalı açılışında, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Aqmescitte TMU, Qırım federal universitetine çevirildi, o, öz terkibine yarımadanıñ bir qaç aliy oquv yurtunı aldı. Amma onıñ diplomları, işğalden azat etilgen soñ, Ukraina tarafından tanılmaz», – dep bildirdi Cemilev.
Bunen beraber, o qayd etti ki, universitetniñ faaliyeti Qırım Muhtar Cumhuriyeti içün kadrlarnı azırlamaq içün alıp barılacaq.
«İşğalden azat etilgen soñ, bütün strukturalarnıñ «dezinfektsiyasından» soñ, kadrlar yetmemezligi olur, ve TMU mezunları muhtariyetniñ hocalıq ve iqtisadiy faaliyetini idare etecek», – dep ilân etti halq deputatı.
Mustafa Cemilev bildirdi ki, bu universitet kelecekte Ukrainada eñ prestij olacağı içün elinden kelgenini yapar.
Sentâbr 26-da, bazarertesi künü Ukraina Tasil ve ilim nazirligi binasınıñ toplaşuv salonında Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ tantanalı açılış merasimi keçirildi, oquv yurtu işğal etilgen Aqmescitten Kiyevge keçti.
Tavriya milliy universitetinde derslerni sentâbr 27-de başlanmağa planlaştıralar.
Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti 2016 senesinden başlap, Ukraina qıtaiy qısmında çalışa.


text:
İyül 20-de 2014 senesi fevral 26 vaqiaları boyunca toplaşuv keçirilgen Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesinde bu işni ekige bölmege teklif ettiler, dep bildire Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl.
«Mahkeme işni bölmege teklif etti. Ahtem Çiygoz (iş boyunca qabaatlanğanlarnıñ biri – Meclis reisiniñ muavini – QA) ayrı, onı kütleviy nizamsızlıq teşkil etkeninde qabaatlaylar, ve qalğan beş oğlan ayrı, olarnı 26.02.14 kütleviy nizamsızlıqta iştirak etkenlerinde qabaatlaylar», – dep yazdı Celâl Facebook saifesinde.
«Prokuratura, er vaqıt olğanı kibi, mahkeme qararına qol tuttı, bütün adliyeciler böyle bölüvge qarşı çıqtı», – dedi o.
İyül 20-de, çarşenbe künü Aqmescitte «fevral 26 işi» boyunca diñlenüvler keçirile. Toplaşuv başında onıñ qapalı şekilde keçirilmesi aqqında qarar alındı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahküm etmege başladılar.
«Memorial» uquq qoruyıcı merkezi Rusiyede «Fevral 26 işi» boyunca qabaatlanıp apiste bulunğan Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini siyasiy mabus olaraq tanıdı.
2016 senesi fevral ayında Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni qoşma taqiqatqa yollamaq qararı alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qısımnıñ komandanı muavini Oleksiy Nikiforov Azatlıq Radiosına aytqanı kibi, tünevin Keriçten avtobusnen 36 arbiy hızmetçisi çıqtı. Digerleri bir qaç kün evelsi poyezd vastası ile ketken edi.
Qırımdan qıtağa ketip, Ukraina Silâlı quvetlerinde hızmetke devam etmege 59 keriç deñiz piyade askeri istegini bildirdi.
Yanına arbiyler arbiy qısımnıñ arhivini de aldı.
Avtobusnıñ icaresi içün paranı, Nikiforovnıñ aytqanı kibi, Ukraina göñülleri cıydılar. Mudaafa naziriligi teklif etken marşruttan arbiyler vazgeçtiler, çünki Aqmescitten yol pek çoqqa sürecek edi.
«Yahşı barıp çıqtıq. Ruslarnen añlaştıq, anda turalar (Çongardaki blok-postında). Bizim vesiqalarımıznı baqıp çıqtılar. Silâsız ketkenimizge de inandılar», – dedi Oleksiy Nikiforov.
Keriç deñiz piyade askerleri ile Nikolayevge Kefe deñiz piyade askerleri de keldi. Olarnı vaqtınca evel olğan arbiy qısımnıñ territoriyasında yerleştirdiler.
Olar şimdi ilerideki areketleri ile bağlı komandanlıqnıñ emirlerini bekleyler.


text:
Rusiye advokatı Mark Feygin ukrain advokatları cedveline bergen vesiqaları yeterli olmağanı içün kirsetilmey. Bunı Ukraina advokatları milliy birliginiñ matbuat hızmeti iyülniñ 3-de Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Feygin bütün vesiqalarnı bergen edi, qarar alınğan edi. Lâkin biz bütün vesiqalarnı elde etmedik. Kyiv advokatları şurası eksik olğan vesiqalarnı yollamalı. Şimdilik bunı yapmadı», – dep qayd etti matbuat hızmeti.
Ukraina advokatları birliginiñ bildirgenine köre, çetel advokatı Ukrainadaki cinaiy davalarda iştirak etecek olsa, o, ukrain advokatları cedveline kirsetilmeli.
«Biz onıñ (Mark Feyginniñ – QA) qayd olma maqsadını bilmeymiz. Advokatlar bunı haber etmey. Oğraşqan davalarnı da bilmeymiz. Amma ukrain advokatı Ukraina advokatları cedvelinde olmasa, cinaiy davalarda iştirak etmege aqqı yoq. Çetel devletniñ advokatı da aynı, Ukrainadaki davalarda iştirak etecek olsa, cedvelge malümat kirsetmeli», – dep ayttılar matbuat hızmetinde.
Bundan evel Mark Feygin Ukraina tarafınıñ qararı bar olğanına baqmadan, onıñ çetel advokatı olaraq ukrain cedveline kirsetilmesine keder eteler, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, işğal etilgen Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketi liderleriniñ birisi İlmi Ümerovnı qorçalamaq içün o mezkür cedvelde qayd olmaq kerek.
İyünniñ 30-da advokat Mark Feygin bildirdi ki, Qırımda Ümerovnıñ davasını baqqan «qadınıñ çift vatandaşlığına dair vesiqalarnı Ukrainada alacaq ola».
Advokatnıñ qayd etkenine köre, işbu vesiqalarnı ukrain cedvelinde çetel advokatı olaraq qayd olğan soñ elde etmek mümkün.
İyün ayınıñ ortasında Kreml kontrol etken Aqmescit rayon mahkemesiniñ oturışında Ümerovnıñ advokatı Mark Feygin qadı Andrey Küleşovdan çift vatandaşlığı bar olğanına dair malümat bermesini talap etti. Feyginniñ aytqanına köre, «çift vatandaşlığı olğan insan adaletni temsil etemez».
Ukraina 2014 senesinden soñ qırımlılar Rusiye pasportlarını basqı altında almağa mecbur edi, dep bildire. Kyiv qırımlılarnı işğal etilgen topraqta yaşağan Ukraina vatandaşları olaraq tanıy. Qırımnıñ Rusiye qurulışlarında çalışmağa qalğan qadı, devlet işçileri, uquq qoruyıcılar Ukraina pasportlarını teslim etken edi.
Ukraina adalet şurası Ukrainağa ant etip Rusiye tarafına keçken 276 Qırım qadısınıñ işten boşatılmasına qoltuttı.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Ümerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovnıñ tutulması, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Ümerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, manalarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Yañı keşfiyat aqqında haberni onıñ müellifi Anvar Azizov Facebook saifesinde bildirdi.
«Niayet, bu kün da keldi – 10000 sözden ibaret olğan ukrain-qırımtatar luğatnıñ mobil şekli endi App Store-de. iPhone ya da iPod saipleri olsañız – siz bu ilâveni qullana bilesiñiz… İleride optimizatsiya, bagfiksing, yañı sözler, olğan sözlerdeki hatalarnı tüzetüv olacaqtır ve ilhr», – dep yaza müellif.
Şimdilik, bu luğatnıñ birinci versiyası. Onıñ imkânları: ukrain ve kırımtatar sözlerni elifbege köre tasnif ete, ukrain ve qırımtatar sözleri boyunca qıdıruvnı eda ete.
Hatalar aqqında ve tekliflerni elektron poçta vastasınen müellifke bildirmek mümkün.
A. Azizovnıñ yazğanına köre, şimdiki vaqıtta qırımtatar elifbesinden «ı» ve «ğ» ariflerni kirsetmege çare olmadı. Amma, müellif, luğat üzerindeki iş devam etecek ve onı inkişaf ettirecegini qayd etti.


text:
Türkiye
Türkiye ya da Turkiye, resmiy adı Türkiye Cumhuriyeti (türkçe Türkiye, Türkiye Cumhuriyeti) – cenüp-şarqiy Avropa ve ğarbiy Asiyada bir memleket. Qara, Aq ve Ege deñizlerine çıqışı bardır. Paytahtı Ankara, eñ balaban şeeri İstanbuldır. 1923 senesi oktâbr 29-ında quruldı, qurucısı Mustafa Kemal Atatürktir. Zemaneviy Türkiye peyda olğanından evel onıñ topraqlarında Osmanlı Devleti bar edi. Lâkin bazı menbalarda Osmanlı devleti Türkiyeniñ monarhik versiyası dep kösterile ve Osmanlı imperiyası Türk imperiyası yaki Türkiye imperiyası dep yazıla.
Galereya[deñiştir | kodunı deñiştir]
Türkiyeniñ illeri[deñiştir | kodunı deñiştir]


text:
Donbass üzerinde tüşürilgen Malayziya ava yollarına ait uçaq qazasını 15 ay devamında ögrengen Felemenk taqiqatçıları esabatnı aydınlattı: «Boeing» Ukraina şarqında 320 kilometr kârelik alandaki bir noqtadan «Buk» raketa kompleksi ile uruldı.
Bu Breda şeeri civarındaki arbiy ava bazasında Felemenkteki Uçuşlarnıñ havfsızlığı işleri boyunca taqiqat Şurasınıñ resmiy taqiqat neticeleri aydınlatılğanda seslendirildi.
Bu malümatnı Felemenkteki Uçuşlarnıñ havfsızlığı işleri boyunca taqiqat Şurasınıñ reisi Tjibbe Joustra aydınlattı. Zalda qısmen yañıdan tertip etilgen uçaq qoyuldı.
Taqiqat neticeleri Rusiyeniñ uçaqnı ukrain qırıcı uçağı tüşürdi kibi malümatını inkâr ete.
Aynı vaqıtta, esabatta «Buk» raketasını kim tarafından atıldı aytılmay. Bunı diger taqiqat gruppası ögrenecek, Felemenk yolbaşçılığında taqım erkânına Belçika, Malayziya, Avstraliya ve Ukraina kirmekte.
Esabatnı aydınlatmadan evel taqiqat neticelerini uçaq qazasında elâk olğanlarnıñ tuvğanlarına bildirdiler. Uçaqta olğanlar bir saniyede can berdi.
Qayd etmeli ki, oktâbr 12-de «Buklarnı» yapqan «Almaz-Antey» müessisesi Malayziya uçağı Kiyevniñ nezareti altında olğan topraqlardan tüşürildi, dep bildirdi.
Ukraina akimiyeti 2014 senesi iyül ayında MH17 sefer sayılı «Boeing-777» uçağınıñ tüşürilmesine Rusiye mahsus hızmetleriniñ alâqası bar olğanını israr ete.
«Malayziya ava yollarına» ait uçaq qazası neticesinde 298 insan elâk oldı, ekseriyeti Felemenk vatandaşı edi.
Ukraina ve Ğarp uçaq Rusiyege qoltutqan boyevikler tarafından Moskvanıñ yardımınen «Buk» kompleksi ile urulğanını isbatlağan deliller bar, dep bildirgen ediler. Boyevikler ve Rusiye bunı red eteler.
2014 senesi sentâbr ayında Felemenk Havfsızlıq şurası aydınlatqan maruzağa köre, Malayziya uçağı avada «tışarıdan kirgen yüksek energiya obyektleriniñ» mağlübiyeti neticesinde dağıldı.


text:
İşğal etilgen Yaltada tsirkni quracaq olalar. İyül 4 künü şeer yolbaşçılığı «Rusiye devlet tsirk şirketi» ile mütenasip añlaşmanı imzaladı.
«Şeer başı vazifelerini eda etken» Sergey Karnauh şeer bağçasında qurucılıqnıñ husussiyetlerini muzakere etmek içün «Rusiye devlet tsirk şirketi»niñ yolbaşçılığı ile körüşti.
«Rusiye devlet tsirk şirketi» baş müdiri Vadim Gagloyevniñ sözlerine köre, tsirk şekli boyunca özgün olacaqtır, çünki Pioner baqçasında adetiy tögerek sananı qurmaq içün imkân yoq.
Cenüp içün yañı mündericeni de vade eteler. «Biz seyircilerge aqiqiy ögretici tsirkni taqdim etermiz», – dedi Vadim Gagloyev.
O emindir, Yaltada tsirk yarışınıñ – «Monte Karloda olğan tsirk festivaliniñ sade, amma ifadeli beñzeviniñ teşkil etilmesi mümkündir», – deyler Yalta şeer yolbaşçılığı matbuat hızmetinde.
«Tsirk yañı şekilleri ile ileriley ve zemaneviy dalğalar yönelişinde inkişaf etmek kerek», – dedi «Rusiye devlet tsirk şirketi»niñ baş müdiri.
Sergey Karnauh tsirk temsilcileriniñ ğayelerine qol tuttı. Onıñ fikrince, bu kibi obyektniñ peyda oluvı Yaltanıñ kurort saasına tesir ete bilecek.
Yalta «akimiyeti» qurucılıq kelecek seneniñ başında başlaycağını tahmin etti.


text:
Amerika Qoşma Ştatları Mudafaa naziri Eşton Karter mayıs 3-te almaniyalı Ştutgartta, AQŞ avropalı komandanlığı yerleşken yerde, Avropada yañı NATO baş komandanını – general Kertis Skaparrottini taqdim etti.
Bu vazifeni Kertis Skaparrotti AQŞ Arbiy ava quvetleri generalı Filip Bridlavdan aldı, o ise istifağa çıqtı.
Skaparrotti Ukrainağa silânı, hususan Javelin adlı köçürme tanklarğa qarşı raketa komplekslerini bermek teklifte bulunğan edi. O, Rusiye tecavuzına qarşı turmaq içün Avropada NATO quvetleriniñ bulunmasına qol tuta. Kertis Skaparrottiniñ fikirince, Rusiye alyansnı bozmağa tırışa.
Skaparrottini Avropada NATO Birleşken quvetleri komandanlığınıñ yolbaşçısı vazifesine namzet olaraq AQŞ prezidenti Barak Obama teklif etti. Onıñ namzetini Şimaliy Atlantik Alyansnıñ (NATO) Şurası ve Amerika Qoşma Ştatları Senatı tasdıqladı.
Bundan evel Kertis Skaparrotti Cenübiy Koreyada AQŞ birleşken komandalığınıñ yolbaşçısı edi.


text:
Kyivte qırımtatar yırcılarınıñ «Vatan Sesi» adlı ilk büyük kontserti keçirilecek. Merasim aqqında ilân «Musafir» qırımtatar qavehanesiniñ Facebook saifesinde yerleştirilgen.
«Vatan Sesi» - böyle şıar ile kontsert teşkilâtçıları Ukrainada ilk kere bir sanada eñ parlaq qırımtatar icracılarını toplamağa niyetliler. Üsein Bekirov, Elvira Sırahalil, Elina Sosnovskaya, Seyran 7/62 – bu ve daa çoq diger artistler Kyivteki event-hall Freedom sanasında noyabr 27, bazar künü, saat 19.00 (Kirillovskaya soq., 134) icra etecekler», – dep aytıla ilânda.
Aqşamnıñ esas yırcısı – Ukraina halq artisti, «Eurovision-2016» halqara yarışınıñ ğalibi, qırımtatar yırcısı Jamala.


text:
2 tamızda Ferğana mwnay oñdeu zauıtında jumıs isteytin Sanobarhon Haydaova käsiporın aumağanda öz-özin örtedi.
47 jastağı qızmetker öziniñ jwmıstan negizsiz şığarılğanı üşin üstine benzin qwyıp öz-özin örtegen. Al, mwnay öñdeu zauıtınıñ baspa söz qızmeti «äyeldi jwmıstan şığarmağan, onı mekemege kiru kuäligi bolmauına baylanıstı işke kirgizbegen. Onıñ üstine, äyeldiñ otbasında bir qiınşılıqtarı bolğan» delingen mälimdeme jasağan.
Osığan oray Sanobarhon Haydarovanıñ tuıstarı Ferğana zauıtı taratqan mälimetti jalğan ekendigin ayıtqan tuıstarı: «Qazir biz Sanobarhonmen birgemiz. Onıñ denesiniñ 70 payızı küyip qalğan. Közi körmeydi, biraq esin biledi. Onı öz-özin örteytindey jağdayğa jetkizgen. Ol bärin aytıp berdi. Basqa jwmısqa auıstıramız dep jwmıstan ketu turalı arız jazğızğan. Ol kelisken. Biraq zauıtqa kelgende onı kirgizbey qoyğan. Söytip ol jwmıssız qalğan. Ol Feruza esimdi direktor orınbasarımen söylesken. Ol jwmıstan qısqartılğanın aytqan. Äpkemiz üyine jılap qaytqan. Ertesine jwmısqa qayta barğan, biraq onı küşpen şığarıp jibergen. Zauıt basşılığı äpkemizdi aldadı», sonday-aq, «Bwl zauıtta segiz jıl jwmıs istegen. Jaqsı jwmısı üşin gramota, televizor alğan. Endi öz-özin örteuge deyin jetkizgen zauıt basşılığı onıñ astı-üstine tüsip, jağdayın jasap jür. Endi bwdan ne payda?» - deydi.
Soñğı jıldarı narazılıq akciyaları ötip twratın Ferğana mwnay öñdeu zauıtınıñ jwmısşıları jwmısşılırdı qısqartu men jalaqınıñ azdığına jii şağımdanadı.
Özbek bas prokuraturası oqiğağa baylanıstı tergeu, tekseru jürip jatqanın habarladı.


text:
Ukrainanıñ qıtaiy qısmından Qırımnıñ işğal etilgen territoriyasına mal ve hızmetlerniñ ketirilmemesi aqqında Ukraina qarar leyhası Ukraina Nazirler kabinetiniñ toplaşuvında kelecek çarşenbe künü baqılmalı, dep bildire Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Refat Çubarov dekabr 6 künü.
«Böyle qararnıñ alınması ile Qırımnıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasına qıtaiy Ukrainadan mal ve hızmetlerniñ berilmesi tam toqtatılır», – dey Çubarov.
«Böyle vesiqanıñ qabul etilmesi ile Qırımğa qamaçav iştirakçileri tarafından de-fakto toqtatılğan mal ve hızmetlerniñ berilmesi, de-yüre toqtatılır. Qırım qamaçavı boyunca aktsiyanıñ neticelerinden biri olacaq», – qayd etti Meclis reisi.
O şunı da bildirdi ki, vesiqada mal ve erzaqnıñ vatandaşlar tarafından ketirilmesiniñ qaideleri de yazılğan.
«Er bir insan özünen içtimaiy emiyeti olğan mallarnı ketire bile, amma umumen on biñ grivnadan ve 50 kg çoq olmamalı», – dey Çubarov.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rostov-na-Donudaki SİZO-da tutulğa Qırım sakini Timur Yalkabovnıñ sağlığı zayıflaşqanını bildire.
«Rusiye Federatsiyasınıñ işğalci akimiyet organları tarafından qanunsız tarzda «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmesinen qabaatlanğan ukrain siyasiy mabüsi Timur Yalkabovnıñ advokatından müşterisiniñ sağlığı bayağı zayıflaşqanını bildim. Timur Yalkabov 3-nci gruppa saqatı, bronhial astaması bar. Bedeniy yük sebebinden boğulğanından aytına, oña merdivenen çıqmaq bile qıyın. Bundan ğayrı Yalkabovnı büyrek ağrısı raatsızlay. Qırımtatarnıñ SİZO-ğa yerleştirilmesinden soñ allergiya da qoşuldı», – dep yazdı Denisova
Ombudsmannıñ sözlerine köre, tahqiqat tevqifhanesiniñ müdiriyeti Yalkabovğa tibbiy yardım iç köstermey ve kerekli ilâclarnen de temin etmey.
Rusiye zenaatdaşı Tatyana Moskalkovanı çareler körmege çağırdı.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerine keldi. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faalleri Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, İçki rayonında Mamamadinov Abdulbori, Qarasuvbazarda Azamat Eyupov, Aqmescitte Yalkabov Timur, Bağçasarayda İbragimov Ernest, Bağçasarayda Fedorov Oleg, Aqmescitte Seydametov Lenur ve Aqyarda Şihametov Yaşarnıñ evinde tintüv keçirildi.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İyülniñ 26-nda QırımSOS cemaat teşkilâtınıñ faalleri Kyivdeki Rusiye elçiligi yanında işğal etilgen Qırımda mecburiy ğayıp olğanlarnıñ ve olarnıñ tuvğanlarınıñ destegine 60-ncı aktsiya keçirdiler - «Ne vaqıt qaytacaqsız...».
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, aktsiyanıñ maqsadı, işğal etilgen yarımadada mecburiy ğayıp olğanlarğa diqqat celp etmek.
Aktsiya vaqtında faaller 2014 senesinden başlap Qırımda 44 mecburiy ğayıp oluv aqqınla hıtırlattılar.
«2014 senesinden başlap Qırımda 44 insan mecburiy ğayıp oldı. Olardan 19-ı biraz soñra sağ tapıldılar, 3-ü apis yerlerde tutulğanı belli oldı, 1-i ekstradatsiya etildi ve 6-sı ölü tapıldı. 15-niñ taqdiri aqqıyeda alâ daa bir şey belli degil», – dep haber ettiler faaller.
Bundan ğayrı QırımSOS Facebook saifesinde bir video yayınlandı. Videoda teşkilâtnıñ azaları ğayıp olğan ve taqdirleri aqqında iç bir şey belli olmağanlarğa muracaat ettiler.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada insanlar, hususan qırımtatarlar, sıq-sıq qaçırılmağa başladı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi, «yarımadada qırımtatarlarnıñ kütleviy ğayıp olması» qayd etilmey, dep israr ete.
Prezidentniñ Qırımdaki temsilciligi bir haber alınmağan ğayıp olğan qırımlılarnıñ cedvelini de derc etti: Valeriy Vaşçuk, İvan Bondarets, Vasiliy Çernış, Timur Şaymardanov, Seyran Zinedinov, İslâm Cepparov, Cevdet İslâmov, Eskender Apselâmov, Fedor Köstenko, Muhtar Arislanov, Arlen Terehov, Ruslan Ganiyev, Arsen Aliyev, Eskender İbraimov ve Ervin İbragimov.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Noyabr 14-ne keçer gecesi Canköy rayonı Küçük Alqalı (Zavet-Leninskiy) köyünde yerleşken camige ücüm – Qırımda vaziyetniñ kerginleşüvine nevbetteki adım. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Tevqif ve qanunsız apis cezaları, qırımtatarlarnıñ hırsızlavı ve öldürüvi, camilerniñ ateşke berilmesi ve abravı, qırımtatar timsalleri ile maşinalarnıñ bozuluvı, qırımtatar timsallerini qullanmaq yasağı – regionda vaziyetniñ kerginleşüvine yönelgen areketlerdir», – yazdı o Facebookta.
Onıñ sözlerine köre, bütün bu areketler mahsus yapıla: «Akimiyet qırımlılarnıñ iqtisadiy oñaytlığını eyileştirip olamağanını gizlemek içün, mında milletlerara qarşılıqnı meydanğa ketirecek ola, bu ketişatqa bütün bunı alğışlağan ve antitatar ve antimusulman tariklerniñ tarafdarları olğan qırımtatar memurlarını celp etmege tırışa».
Qırımda belgisiz şahıslar Canköy rayonı Küçük Alqalı (Zavet-Leninskiy) köyünde yerleşken caminiñ eki penceresini qırdı. Vaqia noyabr 14-ne keçer gecesi yüz bergendir.
Bu sene sentâbr ayında Aqmescitte Cuma cami qurucılığı yerinde belgisiz şahıslar bina isarında asılğan bir qaç levhanı boya ile lekeledi ve yırtıp qoydılar.


text:
«Qırım birdemligi» birleşmesi oktâbr 29-da Aqmescitte er ay olğanı kibi toplaşuv keçirdi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Toplaşuvda Skype vastasınen iştirak etken «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Dilâver Memetov «Qırım birdemliginiñ» haber alanında bulunması müim olğanını qayd etip, ukrain matbuat vastalarını birleşmeniñ faaliyetini aydınlatmağa çağırdı.
«Bu mevzu Qırım.Aqiqattan ve «ATR» kanalından ğayrı başqa kimsege kerekmey sanki. Sayımız arta, amma farqlı matbuat vastaları buña diqqat etmey. Ukrain kütleviy haber vastalarını faaliyetimizni daa çoq aydınlatmağa çağıram», – dep qayd etti körüşüvde Dilâver Memetov.
Uquq qorçalayıcı «Qırım birdemliginiñ» faallerine farqlı yayınlarda iştirak etip faaliyetlerini aydınlatmağa teklif etti.
Aprel 9-da Aqyarda Qırım insan aqları bağ gruppası Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları yaqalağan musulmanlarnıñ körüşüvini teşkil etti. Mında qabaatlanğanlarnıñ advokatları da oldı. Körüşüvde çıqışta bulunğan advokat, Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ azası Emil Kürbedinov bu kün Qırımda apiske alınğan musulmanlarnıñ qorantalarını birleştirecek meydançıq qurulğanını bildirdi.
Tezden «Qırım birdemligi» birleşmesi yalıñız «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile iş tutmasınen qabaatlanğanlarnıñ soy-soplarını degil de, Qırımnıñ diger siyasiy mabusları ve qaçırılğan ve ğayıp olğan insanlarnıñ ailelerini birleştirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
`suğış invalidları` Näticälär
Xäbärlär [451]
- Rusiyä Ukrainanıñ 4 töbägen üz cirlärenä quştı
- Ukraina häm Rusiyä aşlamasın - xalıqara bazarğa
- Ukrainada raketalı höcüm
- Ärdoğan - Putin söyläşüe uzdı
- Awrupa Berlege referendumnı tanımıy
- BMO protestçılarnı irekkä cibärergä çaqırdı
- Törek hawa yulları qayber reysların qabat kiçekterde
- Blinken Rusiyäne atom-töş qoralı turında kisätte
- “Ukrainadağı suğış äle ozaq däwam itäçäk”
- Putin yaña qararlar imzaladı
- "Ukraina cirlären başqa il cirläre itep qabul itmäyäçäkbez"
- "200 xärbi äsir - bezneñ mösafirıbız"
- Tağın 12 korab quzğaldı
- Germaniyä Rusiyädän qaçuçılarnı sıyındıra
- Ukrainanıñ 4 töbägendä referendum başlandı
- BMOdan Türkiyägä räxmät
- Qıtay Rusiyägä basım yasarmı?
- Rusiyä-Ukraina höcümnäre
- Rusiyädä rizasızlıq çaraları (video bar)
- Türkiyä tırışlığı belän Ukraina häm Rusiyä äsir almaştı
- Süriyäle Xäsän ikençe tapqır suğıştan qaça
- Buçada fleşetta qoralları qullanıla
- TRT xäbärçeläre ukrainalı äbigä yärdäm kürsätte
- Rusiyäneñ Ukrainadağı xäräkäte
- Ukraina uramnarında xaos häm ömet däwam itä
- Ukraina belän Rusiyä suğış çigendä
- Rus tankları Kiyev uramnarında
- Dronnar xäräbälär östennän oçtı
- Balalar xastaxanäse sıyınu urınında
- Azovstal' östenä närsä yawdırdılar?
- Odessa portınnan berençe korab quzğaldı
- Gipertawış raketalarına nigä bu qadär ähämiyät birelä?
- Ukrainlılar Xar’kov metro stanśiyäsendä yäşerende
- Sankśiyälär Könbatışnıñ üzenä dä zarar birä
- Ukrainada säwdä üzäge bombalandı
- Rusiyädä rizasızlıq çaraları
- Awrupa Parlamentı äğzase Äfğanstan krizisına da ähämiyät birüne soradı
- Rusiyä poliśiyäse Yekaterinburg şähärendä suğışqa qarşı mitingqa çığuçularnı qıynadı (video)
- Çernobıl'dän qabat qurqınıç yanıy
- Ukraina aşlığın çığaru başlana


text:
Qırımnıñ Qırmızı kitap komissiyası qırmızı kitap ayvanları cedvelinden korostel quşını ve borsuqlarnı alıp taşlamağa istey, dep bildirdi quşlarnı qoruv ukrain cemiyetiniñ yolbaşçısı Oleg Dudkin Qırım.Aqiqatqa.
«Bizde bir quş bar – korostel. O, qoruv altında edi, av quşı degil edi. Bir ay evelsi Qırımnıñ Qırmızı kitap komissiyası bu quşnı qırmızı kitap ayvanları cedvelinden çıqarmağa teklif etti. Ne içün? Onı av quşı yapmaq içün», – dedi o.
Onıñ aytqanına köre, qanunğa köre bu quş qoruma altında buluna, lâkin – keçken asırnıñ soñunda bu asırnıñ başında onı tuta ediler.
«Qırımnıñ şimdiki avcıları ateşiniñ altında borsuq da qaldı. Onı Qırmızı kitaptan çıqarmağa teklif ettiler. Ayvan Qırmızı kitaptan çıqarılsa, o, av nişanı ola», – dep qayd etti Dudkin.
Onıñ bildirgenine köre, borsuq yağı pek faydalı, bu sebepten yarımadada onı atıp öldüre bileler.
Malüm olğanı kibi, yarımada Rusiye tarafından zapt etilgen soñ ukrain tabiat qorçalayıcıları cumhuriyetke kirip olamaylar.
Bundan ğayrı, Şimal-Qırım kanalından suv olmağanından saz quşları qıtaiy Ukrainağa «köçti».
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Aqmescitte 9 mayısqa bağışlanğan arbiy parad olıp keçti. Er şey Rusiye adetlerine köre oldı: voyenpromnıñ ilk ğalebeleri, ulu cenkniñ 1947 senesi doğma veteranlarınıñ minnetdarlıq bildirgen ve ğurur tolu közleri, sovet cebe urbasını kiygen bahtlı balalar. Bu künleri sürgünlik qurbanlarını añuv kününe azırlanğan qırımtatarları toplu yaşağan yerlerde ise kene bir sıra tintüv oldı, insanlar tutıldı.
Meydanlarğa Zafer kününe quvanğan Aqmescit sakinleri Sudaqta oturğan İlver Ametovnıñ qorantası oğrağan vaziyetni eşitmegendir. Mayısnıñ 8-nde saba, büyük şeerlerde «Ölmez polk» kolonnaları tizilgende, rayon Meclisiniñ reisi yaşağan evine uquq qoruyıcılar tintüv keçirmege keldi. Bir şey tapmayıp, oğlunı kötekledi ve alıp kettiler. İlver ve tuvğanları oğlu ne içün ve qayda alıp ketirilgenini bir qaç saat bilmege tırıştılar.
9 mayıs bayramı Rusiyede ealini cenkke azırlıq aletine çoqtan çevirildi
Bundan soñ OMON askerleri diger yerli sakin Server Toroznı tutıp kettiler. Bunıñ da sebepleri aytılmadı. Sudaq musulman cemiyeti narazılıq bildirse de, onı da evinde tuttılar. Rusiye «uquq qoruyıcı organlarınıñ» vekilleri tarafından mayısnıñ 7-10 devamında qırımtatarlarğa olğan büyük diqqat haberleri yarımadanıñ diger regionlarından da kele edi.
Qırımda olğan yañı repressiyalar Zafer kününiñ qayd etilmesinen nasıl bağlı? Aseletmi yapıla? Tesadufmı ola? Elbet de, yoq, mında tüşünmege de kerekmey.
Rusiyege Qara deñizni kontrol etmege imkân bergen Qırımnıñ arbiy bazağa çevirilmesi yarımadanıñ raatlıq imkânlarını yoq ete ve cemaat yaşayışınıñ askerleştirmesine ketire. 9 mayıs bayramı Rusiyede ealini cenkke azırlıq aletine çoqtan çevirildi.
Rusiye devleti tışqı siyasetinde istilâiy kenişleme ve içki siyasetinde «demir el» printsibi esasında quruldı
Rusiye devleti tışqı siyasetinde istilâiy kenişleme ve içki siyasetinde «demir el» printsibi esasında quruldı. Böyle bir yanaşmanıñ temeli devlet siyasetinde XVIII asırnıñ başında imperiyanı ilân etken Birinci Petr tarafından qoyulğan edi. Vladimir Putin yañı bir şey uydurmadı.
Er angi muhalifet küçleriniñ açıq bastırılması askerleştirmeniñ diger tarafını köstere. Resmiy teşviqatnıñ esas mevzusı «tekrarlay bilemiz» olğance cemiyet bugün Rusiyede aytılmağan şeylerge tekrar oğray bile. Misal olaraq, qırımtatarları er yıl Aqmescitte ve işğal etilgen yarımadanıñ diger mesken yerlerinde hatırlatqan 18 mayıs faciası.
Maksim Osadçuk, qırımlı, siyasetşınas
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırında sıñırcılar, olarğa nisbetten qorqutuv areketleri yapılğanı aqqında bildireler. Müessisede deyler ki, «kontrabandacılar sıñırcılarnı qorqutıp işlerine keder etecek olalar».
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti yanvar 11 künü bildirdi ki: «Tünevin Berdânsk otrâdınıñ sıñır hızmeti bölüklerden birine reberlik yapqan yolbaşçınıñ evine taş atıp penceresini qırdılar. Aynı otrâdnıñ sıñırcılarından daa birisiniñ kvartira qapısına, qanun bozğanlar avcılıq tüfeginden ateş açtılar. Çastlarına, kimse bu areketler neticesinde zararlanmadı, Devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri bu vaqıtta işte ediler».
Qayd etilgenine köre, Milliy politsiya vekilleri qanunsız areketlernen bağlı vaziyetni taqip ete ve qabaatlılarnı qıdıra.
Müessisede qayd ettiler ki, «bundan evel de, belli olmağan şahıslar tarafından sıñır qoruyıcılarını qorqutmaq ve olarğa mahsus zarar ketirip, tesir etmek içün, bu kibi ıntıluvlar yapılğan edi», 2016 senesi devamnda 33 kere sıñırcılarnı qorqutmaq maqsadı ile basqı yapılğan edi. Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti, altı kere cinayetçiler sıñırcılarnıñ arbiy arabalarını yaqqanlarını bildirdi.


text:
Ğabdulla Tuqay
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Möxämmätğärif ulı Ğabdulla Tuqay (1886-1913 عبدالله توقاي), Tatar xalıq şağire, Tatar ädäbiäte klassigı, ädäbi tänqitçe, publisist, yaña zaman Tatar ädäbiätenä häm ädäbi telenä nigez saluçı.
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1886 yılnıñ 26 Aprelendä Qazan gubernasınıñ Arça yağında, Quşlawıç awılında tua. 1895-1907 yıllarda Cäyek şähärendäge Motıyğiä mädräsäsendä uqıy, tipografiädä, gäcit häm jurnal redaksiälärendä eşli. 1905-1907 yılğı inqıylabi xäräkätlärdä qatnaşa.
İcat[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1907 yılnıñ közennän Qazanda Yäşen, Yalt-Yolt jurnalların çığaruda qatnaşa. Şağirneñ böyek talant iäse häm kiñ mäğlümatlı şäxes buluı, Tatar xalqı tormışın böten tulılığında gäwdäländerü häm 20. yöz başı Tatar poeziäsen moñarçı kürelmägän tizlek häm sänğäti kamillek belän üsterep cibärü öçen zur mömkinleklär aça.
Realistik häm romantik ruxtağı poeziäsendä Tuqay şağirneñ cämğiättäge rolen bik yuğarı bäyäli. (İ, qäläm!, 1906; Möxärrirgä, 1907); tuğan telgä, tuğan cirgä mäxdiä uqıy (Şüräle, 1907; Par at, 1907; Tuğan tel, 1907, h.b.); xatın-qızlarnıñ xoquqların yaqlap çığa (Tatar qızlarına, 1906; Xatınnar xörriyäte, 1909); sotsial häm milli izelüdän azat bulğan cämğiät turındağı fikerlären belderä (Xörriät xaqında, 1905, Kitmibez, 1907). Sorıqortlarğa (1906), Peçän bazarı, yä Yaña Kisekbaş (1908), Mädräsädän çıqqan şäkertlär ni dilär (1907) kebek satirik äsärlärendä häm publisistikasında samoderjaviene, feodal-patriarxal yäşäyeşne, cämğiättäge härtörle iskelek qaldıqların, Qädimçelärne häm iske tip mädäräsälärne, äxlaqsızlıq küreneşlären tänqitli; Sayfiä (1911), Äxlaqsızlıq (1912) şiğerlärendä, "küz yäşe aralaş kölep", baylıq häm xäyerçelek arasındağı sotsial qarşılıqlarnı kürsätä.
Tärcemäçe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuqay Tatar realistik tänqitenä nigez saluçı da (Tänqit kiräkle şäyder, 1907). Krılov, Bayron, Goethe, Heine, Schiller, Puşkin, Lermontov şiğerlären irekle tärcemä itä häm näzıyrälär yaza. Tatar häm Törki telle xalıqlar ädäbiyätlärendä Awrupa tibındağı realizm häm romantizm ısulların üzläşterügä üzennän zur öleş kertä. Tuqay Tatar xalqınıñ söyekle şağirenä äwerelä, tormışı häm icatı böten Tatar ädäbiäte üseşenä bügen dä üzeneñ şifalı yoğıntısın yasap tora. Rus telendä berençe kitabı 1920 yılda basıla (Valentin Volnov tärcemäsendä).
İstälek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1858 yılda Tatarstan Respublikasınıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge buldırıldı. Arça Rayonınıñ Yaña Qırlay awılında Ğabdulla Tuqay muzey-kompleksı, Arça Rayonınıñ Quşlawıç awılında Tuqayıvlar muzey-yortı, Qazanda Ğabdulla Tuqay ädäbi muzeyı eşli.
Ğabdulla Tuqay Yaña Tatar bistäse ziratında kümelgän.
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Kitapxänädä äsärlär(үлe cылTaMa)
- Ğabdulla Tuqay üze turında: İsemdä qalğannar(үлe cылTaMa)
- Ğabdulla Tuqay äsärläre 2007 eлHың 12 MapT kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Ğabdulla Tuqay qäbere
- Ğabdulla Tuqay qäbere 2019 eлHың 3 фeBpaлb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Әлифбa бyeHчa шәxecләp
- 26 aпpeлb kөHHe TyraHHap
- 1886 eлдa TyraHHap
- KyшлaBыч aBылыHдa TyraHHap
- Apчa BoлocTeHдә TyraHHap
- KaзaH өязeHдә TyraHHap
- KaзaH ryбepHacыHдa TyraHHap
- Poccия иMпepияceHдә TyraHHap
- 15 aпpeлb kөHHe BaфaTлap
- 1913 eлдa BaфaTлap
- KaзaHдa BaфaTлap
- KaзaH өязeHдә BaфaTлap
- KaзaH ryбepHacыHдa BaфaTлap
- Poccия иMпepияceHдә BaфaTлap
- TaTap язyчылapы
- TaTap шәxecләpe
- Шarыйpbләp


text:
Bu yıl mayıs ayında teşkil etilgen, “Qırım ğayesi” içtimaiy areket iyülniñ 29-ına Qarasuvbazar şeerinde “qırımtatar milliy areketniñ ğayrıdan tiklenmesi"ni öz esas maqsadı kibi belgiledi. Onı yerine ketirmek içün, bütün Qırım boyunca faaller toplaşuvları keçirilecek. Bunı Qırım.Aqıqatnıñ muhbiri haber etti.
Qırımtatar milliy Meclisniñ faaliyeti yasaqlanğanından sebep, Qırımda “tıştan kelgen küçlerge halqnıñ demokratik ve azatlıqsever şuurını baştırmağa bermeycek qırımtatar milliy areketniñ faalleşmesi kerek”, - dep qayd etti iştirakçiler.
“Zemaneviy Qırımda bayağı faal qırımtatar bar. Aynı zamanda, qırımtatarlarnıñ ekseriyeti tarafından passivlikke yol bermemek kerek. “Qırım ğayesi”niñ esas vazifesi – qırımtatar milliy areketniñ faalleştirüvi, maqsadı ise – öz azatlıq ve aq-uquqlarımıznı qorumaq içün milliy areketniñ evelki seviyesini ğayrıdan yaşatmaq”, - dep toplaşuvda belgiledi uquqqoruyıcı Abdureşit Cepparov.
“Qırım ğayesi”niñ falleri “yerli faallernen körüşip, toplaşuvlar keçirecek”, - dep bildirdi toplaşuvnıñ iştirakçisi Rolan Osmanov.
“Yaqın tarihımızda olıp keçkeni kibi, toplaşuvlarımıznı evlerde keçirecekmiz. Ana-babamnıñ evinde muhtazam tarzda böyle toplaşuvlar keçkeni, anda müim meseleler muzakere etilgeni alâ daa aqlımda bar. Şimde ise bu adetni ğayrıdan yaşatmaq kerek, milliy areketni de canlandırmağa ihtiyacımız bar, çünki Qırımdaki bütün qırımtatarlar içün şimdi qıyın bir zamandır”, - dey Osmanov.
Mayısnıñ 27-sine Qarasuvbazarda Qırım faallerniñ toplaşuvında “Qırım ğayesi” içtimaiy areketniñ yaratması aqqında qarar alındı.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Avgustnıñ 18-nde Aqyarda "Belbek" Rusiye arbiy uçaq alanında patlav sesleri etilgen.
"Aqyar civarındaki "Belbek" arbiy uçaq alanında patlav sesleri eşitile", - dep haber ete "Krımskiy veter" telegram kanalı.
"Krımskiy veter" telegram kanalınıñ malümatına köre, Aqyarnıñ ve Bağçasaray rayonınıñ yanındaki şeerniñ sakinleri "patlav ve atış sesleri" aqqında bildireler. Olarnıñ episi "Belbek" arbiy uçaq alanından bir qaç kilometr uzaqlıqtadır.
Reuters agentligi yerli menbalarğa atfı etip Aqyardaki "Belbek" arbiy uçaq alanından eñ az dert patlav aqqında haber ete.
Aqyarnıñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayev patlavlar aqqında malümatnı tasdıqlap, "iç bir bozuqlıq yoq ve kimse zarar körmedi" dep bildirdi.
Avgustnıñ 16-nda saba işğal etilgen Qırımnıñ Canköy rayonında patlavlar oldı. Silâ anbarları, transformator alt stantsiyasında patlavlar ve demir yolnıñ zarar körgeni aqqında haber etildi.
Rusiye akimiyeti Canköy rayonınıñ Qalay köyünden 3 biñden çoq sakin tahliye etildi, dep bildirdi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Rusiye Mudafaa nazirligi Qırımnıñ şimalinde olğanlarnı «diversiya» dep adlandırdı. Qırımda cinaiy iş açıldı. Şübheli ya da tutulğanlar aqqında malümat berilmey.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ mesleatçısı Oleg Krüçkov Qırımdaki patlavlarnı «terakt» dep adlandırdı.
The New York Times neşri yüksek rutbeli Ukrayına memurına atfı etip, işğal etilgen Qırımnıñ Canköy civarındaki patlavlarğa «elit ukrayin bölüginiñ» alâqası bar, dep bildirdi. Neşirniñ qayd etkenine köre, memur adı gizli olğanını istegen.
Avgustnıñ 9-nda Saq rayonınıñ Novofedirivka qasabasınıñ arbiy uçaq alanında patlavlar oldı. Rusiye akimiyeti «yaqın evlerden» tahminen 30 kişi tahliye etildi, dep bildirdi. 60-tan çoq mesken ev zarar kördi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Novofedirivkada (Saq) arbiy uçaq alanında olğan patlavlarnıñ sebebi «bir qaç aviatsiya silâsınıñ detonatsiyası» oldı, dep bildire. «İnterfaks» Rusiye neşiri Rusiye Federatsiyasınıñ Mudafaa nazirligindeki menbasına esaslanıp haber etkenine köre, müessise patlavlarnıñ esas sebebi olaraq «yanğın telükesizligi qaideleriniñ bozuluvını» saya.
Ukrayına akimiyeti ve arbiyleri Rusiye işğal etken Qırımdaki patlavlardan mesüliyetini tanımadı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Magdeburg
Magdeburg (almança Magdeburg [ˈmakdəboːk], luj. serbça Dźěwin) - Almaniäneñ şähäre. Saksoniä-Anhalt cireneñ başqalası.
Urta Elba yılğasında urnaşqan qala. Xalıq sanı 231 525 keşe (2010).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
805 yılda Magdeburg säwdä noqtası bularaq telgä alına.
937 yılda imperator Otton I biredä Benedikt käşişxanäsenä nigez sala
1013 ylda läx qıyralı Boleslav I Qıyu şähärne tuzdıra.
1550-1551 yılda Morits Saksoni şähärne qamalışqa ala.
Utız yıllıq suğış waqıtında qala qamap alına (1629).
1631 yılda imper ğäskär başlığı Tilli şähärne basıp ala, barlıq qala xalqı üterä diärlek, Magdeburgnı cimerä.
1806, 1813, 1816 yıllarda Napoleon ğäskäre tarafınnan qamap alına.
1945 yıda berektäşlär qalanı nıq bombağa tota, tönyaq öleşe tulısınça cimerelä. AQŞ häm SSRB ğäskäre qalanı basıp ala, soñraq AQŞ qaladan kitä.
1990 yılğa qädär ADC eçendä Magdeburg bülgeseneñ üzäge.
1990 yıldan oyışqan Saksoniä-Anhalt cireneñ başqalası.
Şulay uq qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
Liderler Şanhayda havfsızlıq halqara sammiti çerçivesinde körüştiler.
«Baş kâtip ve prezident Putin buhran bütün taraflar iştiraginen siyasiy dialog ve siyasiy yol vastasınen çezileceginde razı oldılar», – dep bildirdi BMT reberiniñ matbuat kâtibi Stefan Düjarrik.
«Baş kâtip şunı qayd etti ki, nevbetteki prezident saylavları memlekette qaviy barışıq ve istiqrar olmasına yaqınlaştıracaq», – dep ayttı Pan Gi Mun temsilcisi.
BMT ve Rusiye reberleri Suriyedeki vaziyetniñ siyasiy çezilmesi ve milliolarnen qaçaqlar qıyınlıqlarınıñ qolaylaştırılmasını muzakere ettiler.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Brüsselde Şimaliy atlantik Alyans memleketleriniñ temsilciler toplaşuvında çıqışta bulunacaq. Bunı deputatnıñ matbuat hızmeti Qırım.Aqiqat neşirine bildirdi.
Matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, muşavere mart 17-de NATO baş kâtibi Jens Stoltenbergniñ yolbaşçılığında keçirilecek. Toplaşuvda Qırım meselesi, işğal yıllığınıñ muzakere etilmesi beklenile.
Mustafa Cemilev Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ işbu tedbirde Qırım temsilcisi olaraq iştirak etmek ricasına seslendi. O, toplaşuv iştirakçilerine Qırım yarımadasında ükümsürgen vaziyet aqqında tarif etecek. Deputat mart 16-da Brüsselge kelmek kerek. Anda da qırımtatar diasporasınıñ vekilleri ile körüşecek.


text:
Rostov-na-Donu şeeriniñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ sıñırlav tedbirini uzatuv qararına qarşı berilgen istinaf şikâyetini red etti, olar 2021 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apiste qalacaq. Bu aqta «Qırım birdemligine» advokat Aleksandr Stasük haber etti.
«Qarar qanunsız olğanına dair bütün delillerni berdik, müvekkillerimizniñ bu cinayetlernen alâqasını isbatlaycaq deliller ilk tahqiqat organları tarafından berilmedi. Prokurornıñ muracaatta qayd etken delilleri sahte ve sebepsizdir. Şunıñ içün Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bularnı körer dep tüşündik: prokuror müsbet tasvirley ve birden uzatmağa rica ete. Bugün (noyabrniñ 12-nde – QA) istinaf qurulışı Cenübiy okrugı arbiy mahkemesiniñ qararına qol tutıp, onı deñiştirmedi. Müvekkillerimizniñ sıñırlav tedbiri 2021 senesi yanvarniñ 15-ne qadar, üç ayğa uzatıldı, demek», – dedi advokat.
Diger advokat Safiye Şabanovanıñ aytqanına köre, mahkeme Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerinden biri Ayder Cepparovnıñ davada halqara normalarnı qullanuv muracaatını qabul etti.
«Bugün (noyabrniñ 12-nde – QA) müvekkillerimiz uzun-uzun çıqışlar yaptı, hususan Cepparov Ayder. Olarğa nisbeten halqara uquq normalarınıñ qullanmasını rica etti. Ve mahkeme bizni şaşırtıp, muracaatını qanaatlendirdi, qarar çıqarğanda halqara uquq normalarına da riayet etecekler, dedi», – dedi Şabanova.
Daa evel berilgen malümatqa köre, oktâbrniñ 12-nde Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir dava» mabüsleriniñ apis müddetini üç ayğa uzattı.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov veEskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qazaqtıñ wlı dalası men elin, jerin qorğağan batırları
(Qazaqstan täuelsizdiginiñ 30 jıldıq merey toyına arnaymın)
Avtorı: tarihşı, fol'kloris, filolog, alaştanuşı
Kerimbaywlı Talasbek Tauasar
Eskertu: Bwl maqalanı baspağa bastıru jäne
sayıttarğa şığaru tek avtordıñ rwhsatımen boladı.
2021 j
Qazaqtıñ wlı dalası men elin, jerin qorğağan batırları
Biıl Qazaqstan täuelsizdiginiñ mereyli 30 jıldıq toyı. Ata – babalarımız san ğasırdan beri bilektiñ küşi men nayzanıñ wşı men wlı dala eliniñ jerin, halqın janqiyarlıqpen qorğap, qazaq dalasına şabuıl jasağan jauların jer jastandıra joydı. Ata- babalarımızdıñ « ….Köş jolınan köresiñ köşpendiniñ, tarihta qaldırğan öşpes izin….. », « Közi babamızdıñ bir körgende tüsken jeri, bilektiñ küşi, nayzanıñ wşı tigen jeri» dep qazaqtıñ wlı dalasın qorğauı bizdi batırlar wrpağı ekenimizdi barşa älemge päş etti.
Qazaq handığınıñ negizin qalağan Kerey han men Jänibek hannan bastap, Qasım handarğa deyin berik qamalı, qorğanı bolğan, äsker bastap, jau şebine atoy salıp soğısqan mıqtı qolbasşılar köp boldı. Olardıñ erlik, qaharmandıq izgi isteri wrpaqtan wrpaqqa añız bolıp tarap keledi. Alayda tasada wmıt bolğandarı da joq emes. Baytaq dala men baylığımızdı ğana amanat dep bilmey, olardıñ erligin wrpaqtan wrpaqqa jırlap ötui bizge ülken mindet.
Elimiz täuelsizdik alğannan beri köp tarihtıñ beti aşılıp, qazaq tarihındağı aqtandaqtardıñ, orıs, qıtay basqa da şeteldikterdiñ bwrmalağan, qasaqana özgertip jazğan tarihtarı tüzetile bastadı.
Bügingi tañda qazaq tarihınıñ altın parağı aşıldı. Endigi tarih qazaqtıñ altın tarihı bolıp jazılmaq. Ata- babalarımızdan amanat bop ne qaldı?! Aqın Mağjan Jwmabaev aytqanday:
Erlerdi wmıtsa da el, sel wmıtpas,
Erlerdi wmıtsa da el, jel wmıtpas.
El üşin janın keşip, jaudı quğan,
Erlerdi wmıtsa da el, şöl wmıtpas.
El jauın zerttep, ört bop tınbay jortqan,
Erlerdi wmıtsa da el, bel wmıtpas.
El üşin tökken erler qanın jwtqan,
Erlerdi wmıtsa da el, jer wmıtpas.
Arqanıñ seli, jeli, şöli, beli,
Erlerdi wmıtpasa el de wmıtpas.
« El ümitin er aqtar, er atağın el saqtar» deytin halıq danalığı erdiñ de eri bolatını, bidiñ de bii bolatını turasında qazaqtıñ san ğasırlıq twjırımın däleldedi.
Mine sol wzaq tarihtan bizge jetkeni bireu bolsa da biregeyi batır Jäntekey Berdişora wlı (1460-1543) jasağan. Qasımhannıñ qaradan şıqqan äskeri qolbasşılarınıñ biri. Qasımhan qwrğan qazaq handığınıñ negizin qalauşılardıñ biri. Ol qazaqtıñ orta jüzi arğın, nayman, qoñırat, qıpşaq, kerey, uaq taypalarınıñ işindegi jan sanı eñ köp bolğan kerey taypasınıñ kindikti, ösip-öngen bir bwtağı Bağanalı-Baylau-Berdişora atasınan taraydı.
Bağanalı da qazaq batırlarınıñ biri äri mıqtı bii bolğan eken. Bir halıq aqınınıñ öleñinde: «Şöptiñ jaqsısın jalbız deydi, tışqannıñ jaqsısın qwndız deydi. Aytayın ata tegimdi swrasañız, äkem Baylau bay, şeşem Qwndız deydi». Baylau Berdişoranıñ äkesi, Qwndız Berdişoranıñ şeşesi eken. Baylau da elge tanıs ataqtı bay, jau jürek batır bolğan eken. Jaularımen şayqasta erlikpen qaza bolıptı. Osı Baylau atadan Jäntekey taraydı.
Jäntekeyde Süyinşiäli, Süyinbay, Süyindik attı üş wlı bolıptı. Bwlardı ata tek şejirelerinde « üş Jäntekey » dep ataydı. Jäntekey kezinde ataqtı bay bolğan. Tarihi añızdarda Jäntekey aytıptı eken degen söz bar. «Baylığım halqıma jetse mende arman joq» degen sözi onıñ öz zamanınıñ köregendi twlğası ekenin körsetedi. Jäntekeydiñ äyeli Mäulim de erlermen qatar soğısqa qatısqan batır, aqıldı, parasattı, qolınan öner tamğan, tekti, wltına pana, wrpağına asıl ana bolğan eken. Mäulim Kelbağıs qızı(şwbarayğır atasınan).
Mäulim ananıñ äkesi Kelbağıs. Onıñ äkesi Kenel degen ataqtı bay auılın jaugerşilik zamanda jau şauıp, tışqaq laq qaldırmay Şaybandar äuleti şauıp ketedi. Osıdan keyin auıl öte qiın auır aşarşılıqqa tap bolıp, köp adam qırıladı. Şıdamağan Kelbağıs Janata, Järke abız attı eki wlın ertip, keñ dalada iesiz – tegin jatqan Jäntekey jılqısınan birer ayğır üyirli jılqısın barımtalap alıp qaytadı da, äkelgen jılqılardı auılına soyısqa taratıp berip, tek ayğırın ğana alıp qalıp, auıl arasına kölik qılıp paydalanadı eken.
Bir ülken toyda bir ayğırğa mingesip jürgen bir aqsaqal, eki azamattı körip, jılqısın tanığan Jäntekeydiñ ağası Jädik batır jılqını qaydan alğanın, qasındağı qalğan jılqını swraptı. Şının aytqan Kelbağıs mal qwnın töleuge şaması joq bolğandıqtan, qızı Mäulimdi inisi Jäntekeyge nekelestirip beruge kelisedi.
Tarihi añızdarda «Qıdır» payğambar Jäntekey şañırağına kelip, müsäpir adam küyinde qonadı eken deydi. Kelgen qonağın erekşe sıylap, sıy körsetken Mäulim anağa jaqsı qasiet osı payğambardan darığan desedi. Halıq auızında «Jäntekeyge qıdır darıp, baq qonğan» deytin tämsil osıdan tarağan eken.
Mal bası tegis ösken batır Jäntekey öz kezinde Qasımhan äskerleriniñ qolbasşısı bolğan, oğan qosa Qasımhan ordasınıñ jäne Qasımhan attı äskerleriniñ minis atın, han, swltandardıñ minetin ataqtı jüyrik, jorğa säygülikterin de öz jılqısınan tañdap bergen. Tipti Iran, Irak, Qırğız, Parsı elderine deyin dañqı şıqqan. Qasımhan elşilik maqsatta basqa eldiñ swltandarına sıylaytın jılqılardı da osı Jäntekey baydıñ jılqılarınıñ üyirinen tañdağan desedi.
Jäntekeydiñ sol kezdegi qonısı Sarıarqanıñ jonı men Sibirdiñ şığısı eken. Sarıarqa qazaqtıñ kindik kesip, kir juğan, batırlarımızdıñ bilektiñ küşi, nayzanıñ wşımen qorğağan qasietti mekeni. Jäntekey batırda onıñ wldarı men nemereleri de Sarıarqa tösinde jerlengen.
Wlıtau erteden qazaq astanası. Joşı han negizin qalağan. Qasımhan qazaq ordasın tikken. Jäntekey han şañırağın köterisken qasietti mekeni.
Ataqtı Ümbetay jırau jırlağanday:
Batır hanğa say boldı,
Eli jalpaq bay boldı.
Qıs qıstauı tau boldı,
Jaz jaylauı köl boldı.
Sarıarqa bel boldı,
Sarıarqa dep tañdanıp,
Özge jwrt añsar jäy boldı.
Mağol jäne ündi elderiniñ bileuşisi, aqın, jazuşısı Zahireddin Babır öz derekterinde « Jwrttıñ aytuına qarağanda qazaq handarı men swltandarınıñ birde biri bül halıqtı däl Qasımhan siyaqtı bağındıra almasa kerek. Onıñ äskerinde üş jüz mıñ adam bolğan » dep jazadı. Al äygili tarihşı, ädebietşi Mwhammed Haydar Dulati Qasımhan jayında «Ol deşti Qıpşaqqa tolıq biligin tarattı. Onıñ halqı millionnan astı. Joşı hannan keyin bül jwrttıñ däl osınday küşti hanı bolğan joq» dep jazadı.
Orta ğasırdağı qazaqtıñ ğwlama ğalımı Qadırğali Jalayır eñbekterinde «Jänibek han wldarınıñ işindegi asa belgili bolğanı Qasımhan edi, wzaq uaqıt atasınıñ wlısına patşalıq etti. Töñiregindegi uäliyattardı özine qarattı» dep jazılsa, tarihşı Mwhammed Haydar Dulati « Tarih-i-Raşidi » kitabında: « Qazaq handarı men swltandarı arasında Qasımhanday qwdiretti bolğan eşkim bolğan emes»dep jazadı.
Al batır Jäntekey Berdişorawlı osı Qasımhannıñ qaradan özi tañdağan qolbasşısı, tuın wstap, elin, jerin qorğağan qaytpas, jau jürek batırı. Sol kezdegi qazaqtıñ alıp jauı Şaybani äuletiniñ qazaq dalasına jasağan bes märte qandı şayqasında Qasımhan üş jüz mıñ attı äskeri men onıñ qolbasşısı Jäntekeyge qattı senim artıptı.
Tize qosqan Qasımhan äskerleri 1519 jılı bastalğan Mañğıttarğa qarsı şabuılın, Şaybanilardıñ Samarhan, Türkistan, Sır öñirlerindegi qalalardı basıp aluı şayqastarın, Wlıtaudağı han sarayın basıp aluı şayqastarın mañızdı strategiyalıq soğıs taktikasımen talqandaydı.
Äkesine säykesken Jäntekeydiñ üş wlı Süyinşiäli, Süyinbay, Süyindikter Qasımhan attı äskeri qatarında jau şebine toytarıs berip, öz erlikterin körsetedi. Tarihi derekterde aytıluında Jäntekey wldarında alpıs mıñnan astam jılqı bolıp, minis at, soyıs mal siyaqtı han ordasınıñ negizgi qajettilikterin qamdauda eresen zor eñbek körsetken eken.
Batır, öz däuiriniñ körnekti twlğası, qoğam qayratkeri, qolbasşı Jäntekey Qasımhannıñ qasqa jolın jasauğa eleuli üles qosqan tarihi twlğa. Ol atam qazaqtıñ wlı dala köşpeli eliniñ mal şaruaşılığımen şwğıldanudağı tarihi täjiribelerin dwrıs qorıtındılap, qazaqtıñ köşpeli twrmısındağı qıs qıstau, töldeulik, jaz jaylau, küz küzeuliktegi tabiği twrmısın Qasımhannıñ twñğış ret qasqa jolına engizdirtken sayasatker. Keyingiler bwl joldı «qazaqtıñ tört özgermesi» dep atağan. Bwlay degendik aua-rayına qaray qıstau, küzeulik özgermeydi dep qazaq qayda köşip barsa da bwl qağidadan ajıray almaytındığın zañdıq twrğıdan twraqtandırğan.
Bwdan tıs qazaq arasında köp bolatın jer dauı, jesir dauı, mal dauı, kisi ölimi qatarlı keleli isterdi naqtılap, Qasımhannıñ qasqa jolı dep körsetken. Bwl halıq arasında dwrıs şeşim jasauğa ıqpal etip, Qasımhannıñ bedelin arttırdı.
Jäntekey Mwrındıq han twsında Qasımhanmen birge qol bastap Noğay Uäliyattarına basıp kirip, Noğaylardı talqandap, Mwrındıq hannıñ Sarayşıqtı astanağa aynaldıruına eleuli üles qosadı.
Qasımhannıñ qazaqtıñ örisin keñeytip, Sibirdiñ şığısın, Aqmola, Kökşetau, Qızıljar, Mañğıstau, Qostanay, Sarıarqa, sır boyı, Samarhan, Bwhar, Türkistan, Sarayşıq, Wlıtau, Qarağandı öñirlerine, Sarısu, Atasu, Nwra özeni boylarına tolıq jetekşilik etip, qazaqtıñ etnografiyalıq ornın keñeytip, Qasımhan däuirindegi bir millionnan astam qazaqtıñ quanışın eselep, qazaq qolınıñ aybatın eseledi.
Qasımhan twsındağı üş bi: Tanaş Farhatwlı, Bağlan bi, Jäntekey bi qazaqtıñ «üş altın diñgegi» atanğan jäne «altı arıstı» eldiñ bileri bolğan eken.
Qasımhan men birge han ordasındağılardıñ qol astındağılardıñ köbi han twqımı, swltan äuletteri bolğan. Qaradan tañdap alğan memleket qayratkerleri az sandı bolğan. Tarihşı, ädebietşi Mwhammed Haydar Dulati « Tarih-i-Raşidi » kitabında «Qasımhannıñ öz zamanında tarihi ornı joğarı boldı, äsirese qazaq halqınıñ etnikalıq aumağın keñeytti, mal şaruaşılığın negiz etken taypalardıñ jayılımdıq jerleriniñ twtastığın qamtamasız etti, eldi nığayttı. Halıq sanın ösirdi. Qazaq elin alıs jaqın elderge paş etti. Qazaq sanı bir millionnan astı»dep jazadı.
Mühammed Şaybani 1500 jıldarda qazaq jerine qayta – qayta şabuıl jasaydı. Qolbasşı Jäntekey şabuıldarğa atoy salıp batıldıqpen qarsı twradı. Osı qiyan keski şayqastarda äkesi Berdişora da qaza boladı. Berdişoranıñ äkesi Baylau batırda Sibir dalasın qorğauda eluli eñbek körsetken batır bolğan eken.
Jäntekeydiñ mol baylığı Bağanadan, Baylaudan, Jienşoradan wrpaq jalğap üzilmegen eken. Ol tek jılqılarınıñ köptigi men emes, sapasınıñ öte jaqsılığımen elge tanılğan.
Qazaq halqı jılqını ülken jaqtan qılañ, baran dep eki tüske böledi. Baranğa qara, qarager, torı, keri, qoñır, qwbaqan(qwbañ), jiren, qara swrı, swrı, qwla jatadı. Qılañğa aq, boz, kök, qara kök, qızıl kök, tarlan, aq swrı kiredi. Jäntekey jılqılarınıñ köbi osı eki türge jatqan eken. Qıyıq endi Jäntekey malı degen osıdan qalğan.
Qasımhan kezindegi ataqtı saygülikterdiñ, jorğalardıñ, jüyrikterdiñ atı qazaq elinen tıs basqa elderge de keñ tarağan. Jılqı qasietti mal, ata- babamız jılqını özine erteden serik etken. Onı qadirlep, qasterlegen.
Qazaq auız ädebietinde jılqı turalı « Qwlın – tayğa jetkizer, tay – qwnanğa jetkizer, qwnan – atqa jetkizer, at – mwratqa jetkizer » dep, jılqını öziniñ baqıtı men mwratına jetudiñ negizine balağan.
Halıqpız jılqı ösirgen älmisaqtan,
Janına batırlardıñ twlpar jaqqan.
Minseñ at, işseñ qımız, jeseñ qazı,
Qazaqqa jılqı malı bolğan maqtan,- dep änge de qosqan.
Tepkişekte ösken qazaq wrpağımız ğoy,
Beldeuinde at twrmasa jatpağan,- degen atalı sözde aytılğan.
Tarihi derekterde Jäntekey jılqılarınan su jorğalar köp şıqqan desedi. Su jorğa dep jürisi mayda, tostağanğa su toltırıp qoysa da tögilmeytin jäyli boladı. Sağatına 15-20 kilometr jol basadı. Tüye jorğa jıldamdığı tez, sağatına 20-25 kilometr jol basadı. Endi bir jorğa tökpe jorğa, eñ tezi sağatına 50-60 şaqırım jol bastaladı. Halıqaralıq jorğalar minutına bir kilometr jol basadı. Bwl jorğalardıñ eñ jaqsı türi.
Jılqınıñ osı türlerine qattı qızıqqan Qasımhan birde Saydhanğa bılay depti:
- Biz dala halqımız, bül jerde aluan türli bwyımdar joq, üy salu
maşaqatı joq. Eñ qımbattı baylığımız jılqı jäne dämdi tamağımız onıñ eti. Äri eñ süyikti susınımız onıñ süti, bizdiñ ölkemizde bau baqşamen ğimarat joq, seruendeytinbiz maldıñ jaylauı, jaylauğa barıp jılqılardı tamaşalaymız, sonı qızıqtaudan läzzat alamız, – dep Saydhandı ertip, üyine alıp baradı. Jılqılarımen maqtanğan Qasım han:
- Meniñ eki arğımağım bar, ekeuide bükil üyirge tatidı,- dep arğımaqtarın alıp keledi. Saydhan däl mınanday keremet säygülikterdi eşqaşan körmegenin jasırmaydı. Qasım han:
- Dala halqı jılqınıñ küş quatına qaray tirşilik etedi. mende osı eki arğımaqtan özge özime layıq senimdi serik joq. Sondıqtan ekuin birdey sizge sıylay almaymın. Olar men üşin qımbat bolsa da sizge bireuin sıyğa beremin jäne sizdey qadırlı qonaqqa layıq bül,- deydi.
Osı sıyğa berilgen arğımaq Jäntekey jılqısınan tañdalğan eken.
Jäntekeydiñ üş wlı Süyinşiäli, Süyinbay, Süyindikterde eñ az degende otız mıñ äskerdi soğısqa attandıra alatın baylıq quatı men attarı bolğan desedi. Odan bölek äskerlerdi kiim – keşek, tamaq, qaru jaraqtarmen qamdağan. Qazaqta « Erdiñ de eri boladı, Bidiñ de bii boladı» deytin maqalı bar. Osı atalı söz ataqtı batır, qolbasşı jomart bay Jäntekey bige berilgen halıq bağası. Qazır Jäntekey wrpaqtarı Qıtay, Manğoliya, Qazaqstan, Türkiya, Germaniya qatarlı qırıq neşe elde ömir swrip jatır.
Jäntekeydiñ « Baylığım halqıma jetse mende arman joq» degen sözi wrpaqtan wrpaqqa jalğasıp, özi batır, özi jomart, öz zamanınıñ köregendi twlğası bolıp, artına öşpes mol mwra qaldırğan.
Jäntekey wrpaqtarı tarihtan beri eñ köp ösken qazaq halqınıñ bir bwtağı. Osı rudan talay maytalman biler men jaujürek batırlar şıqqan. El wyıtqısı bolğan el.
Jäntekey men Qasımhan deñgeyles ösken, biri töreden şıqqan han bolsa, biri qaradan şıqqan qolbasşı egiz qozıday auılı aralas, qoyı qoralas bop ötken eken.
Qasımhan däuirinde Jäntekeydiñ bas boluımen han ordasın qazaqtıñ kigiz üy jabdıqtarı men qazaq kigiz üyleriniñ eñ jaqsı ülgilerin tañdap, Jäntekey wrpaqtarı Wlıtauda han ordasın tikken. Şeteldikterdiñ, han swltandardıñ, ekspediciyaşılardıñ tamaşalauına körsetip qana qalmastan, han ordasınıñ aybatı men bedelin arttıra tüsti. Qazaq kigiz üy mädenietin şet elderge deyin taratadı.
Sol kezde han ordasında Jalayırşora bastağan 200 den astam ataqtı sayatşı, añşı jäne sal seriler bolğan, olar han ordasın ayu, qasqır, jolbarıs terisi men qamdap, tülki, qarsaq, qwndız terilerinen qımbat bwyımdar jasap han ordasın jabdıqtağan.
Tarihi derekterde Qasımhan däuirinen qalğan bir söz aytıladı eken.
«Qwstar aytadı eken, aspanğa wşsaq qanatımız taladı, Jerge qonsaq Jalayırşora aladı» dep. Osı añız el auızında tarağan.
Qasımhannıñ « Aq ordasına» tigilgen üyler 130 bastan, «Kök ordasına» tigilgen üyler 120 bastan eken. Hannıñ qonaq kütetin jäne öz üyleri 80-90 bastan, Ädettegi as üyleri 40-60 bastı üyler tigilgen. Üydiñ 120-130 bastı üyler 12 qanat kerege men uıq pen esepteledi. Mwnday üyler atpen tigiledi. 8-10 qanattı üyler 8 de 10 kerege uıqpen, 4-6 qanat üylerde qanattıq üylerde uıq pen ölşenedi.
Bwrınğı öten babalarımız atqan tañğa şıqqan künge jetsem dep armandap ötken eken ğoy. Däl qazir qazaqtıñ tañı atıp, küni şığıp, kök tuımız jelbirep, twtas düniege tanılğalı şwğılalı 30 jıl boldı. Är qazaq balası qaz dauıstı Qazıbek bi aytqanday:
Altın wyañ otan qımbat,
Qwt berekeñ atañ qımbat.
Aymalaytın anañ qımbat,
Meyirimdi apañ qımbat.
Asqar tauıñ äkeñ qımbat.
Tuıp – ösken eliñ qımbat,
Kindik keske jer qımbat.
Wyat penen ar qımbat,
Öziñ süygen jar qımbat.- dep tolğaydı.
Rasında « Erdiñ aynası – eli, jerdiñ aynası köli», « Ata qonıs – altın meken», « Eliñ panañ, jeriñ anañ», « Er esimi el esinde», « Er ölse de atı ölmeydi» deytin söz önerin wstanğan halıqpız. Wlı jazuşı Mwhtar Äuezov aytqanday: « Er el tarihınıñ beli, ol közi tirisinde bir tanıladı, özi ketken soñ keyingi wrpaq qadırın bilip, qasietin tanığan sayın tağı da tanıladı».
Qazaqtıñ wlı dalasın, elin, jerin qorğağan batırlar ruhı mäñgi öşpeydi. Täuelsizdigimiz twğırlı, eldigimiz ğwmırlı bolsın, ağayın!
.


text:
Bağçasaray rayonınıñ Zalanköy (Holmovka) köyü yanında 2018 senesi avgustnıñ 6-nda ğayıp olğan qırımtatarı Eynar Eyupovnıñ cesedi tapıldı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde yazdı.
«Bir yıldan berli ondan haber yoq edi. Cenaze yarın, sentâbrniñ 17-nde, qılınacaq», – dep qayd etti Çubarov.
Qırımtatar faali Seydamet Mustafayevniñ aytqanına köre, Eynarnı «Bağçasaray raonında Zalesnoye köyüniñ rayonında ormanda eçkilerni otlatqan qadın taptı», tek urba ve bazı kemiklerniñ qalıntıları bar edi.
2018 senesi avgust ayında haber etilgenine köre, Bağçasaray rayonınıñ Büyük Qaralez (Krasnıy mak) köyünde 1998 senesi doğğan qırımlı Eynar Şevketoviç Eyupov ğayıp oldı.
Yarımadanıñ Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ vaziyetke dair izaatları şimdilik yoq.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ alğan malümatına köre, Qırımda nezaret altında tutulğan bir qaç Ukraina vatandaşı «çuqurğa» avuştırıldı.
«Qırımdan yaramay haberler keldi. «Çuqur» adlı yerde bir qaç Ukraina vatandaşınıñ tutulğanını ögrendim. Olarnıñ arasında eki afta evelsi tutulğan Dilâver Gafarov bar. Kartserge «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri – Bekir Degermenci, Ruslan Trubaç, Kazim Ametov – oğradılar. Daa eki qırımtatarı Rostov-na-Donuda «mahsus blokta» buluna. Ekisi de – «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Remzi Memetov ve Enver Mamutov», – dep yazdı Denisova Facebook saifesinde. O, BM insan aqları monitoring missiyasınıñ yolbaşçısı Fiona Freyzer ile kerçekleştirgen körüşüvini tarif etti.
Ukraina ombudsmeni, «mezkür malümat teşkerilsin dep», Ukraina konsulına muracaat etkenini bildirdi.
Qırım.Aqiqat mahküm qırımlılarnıñ advokatlarından malümat almağa tırışa.
Noyabrniñ 1-nde Rusiye FSBsi Qırımda «Ukrainada qanunsız silâlı birleşmeniñ faaliyetinde» iştirak etmesinde qabaatlanğan İslâm-Terek rayonınıñ sakini tutulğanını bildirdi. Ukraina Tış işler nazirligi, Gafarovnıñ nezaret alınmasını takbih etip narazılıq bildirdi.
«Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri Bekir Degermenci, Ruslan Trubaç, Kazim Ametov dekabrniñ 7-ne qadar nezaret altında qaldırıldı. Qırımlı advokat Edem Semedlâyev Degermenciniñ tahqiqat izolâtorında tutulmasını cinayet dep saya.
Bu sene noyabr ayında Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Enver Mamutov Rostov-na-Donudaki SİZOnıñ mahsus blokunda «suvuq, böcekler olğanını ve tavandan suv aqqanını» bildirgen edi. Mamutov ve bu davanıñ diger mabüsleri Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov yanvarniñ 11-ne qadar Rostov-na-Donu SİZOsında qalacaqlar.


text:
Kyivniñ Svâtoşın ve Şevçenko rayonlarında Rusiye arbiyleri martnıñ 23-nde açqan ateş neticesinde şahsiy evler, bir çoq qatlı ev ve alış-veriş merkezi zarar kördi, dört insan yaralandı. Bu aqta Kyiv şeer devlet memuriyeti haber ete.
«Gece Svâtoşın rayonında alış-veriş merkezine ve şahsiy sektorğa ateş açıldı. Yanğın söndürildi, yaralanğanlar yoq. Alış-veriş mmerkezi ve eki şahsiy ev zarar kördi», – dep aytıla haberde.
Saba şeerniñ Şevçenko rayonı da ateşke oğradı.
«Adise yerinde qurtarıcılar ve ekimler çalışa. Al-azırda bir qaç şahsiy ev ve çoq qatlı evde yanğın bar. Dört kişi yaralandı. Zarar körgenler ve viraneler aqqında malümat teşkerile», – dep qayd etti Kyiv şeeriniñ devlet memuriyeti.
Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti. Bundan soñ Kyiv, Harkiv, Odesa, Kramatorsk, Berdânskta patlav ve raketa darbeleri aqqında haber etildi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete. Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire.
Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire. Başta Rusiye arbiyleri ölgenini inkâr ettiler. Amma fevralniñ 27-nde Rusiye Federatsiyası Mudafaa nazirliginiñ resmiy vekili İgor Konaşenkov Ukrainada ölgen ve yaralanğan Rusiye askerleri bar, dep ayttı. Sayısını aytmadı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: d3hzcgsd893cx5.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bazarertesi künü, martnıñ 31-de, Şoybleniñ matbuat kâtibi çıqışta bulunıp, nazir bugünki Rusiyeni Adolf Gitlerniñ Üçünci imperiyasınen qıyaslamağanını bildirdi.
Almaniya kantsleri Angela Merkel maliye naziriniñ aytqanlarından uzaqlaşıp, Qırım işğalini halqara uquqlarnıñ bozuluvı olaraq tanıdı.
Şoyble çıqışta bulunır eken, prezident Volodımır Putinniñ Qırımda yaşağan rus ve rusça qonuşqan adamlarnı qorçalamaq arzusı Gitlerniñ Sudetı dağlarında Üçünci reyhniñ istilâsını aqlağamaq areketlerine oşap kete, dep ayttı.
Mart ayında AQŞ sabıq devlet yolbaşçısı Hillari Klinton Putinniñ Ukrainağa qarşı adımlarını Gitlerniñ areketlerinen qıyasladı.