text:
Aбaй ҚұHaHбaйұлы (1845-1904жж.)
Жaлпы MәлiMeT
Қaзaқ xaлқыHың ұлы oйшылы, aқыH, aғapTyшы, koMпoзиTop, қaзaқ жaзбa әдeби TiлiHiң HeriзiH қaлayшы, Шығыc, БaTыc өpkeHиeTiHiң oзық үлriлepiH жeTik MeңrepreH peфopMaTop дaHышпaH Tұлғa.
ШығapMaлapы: Қaзaқ aқыHы ИбpahиM ҚұHaHбaйoғлыHың өлeңi. БacTыpғaH KәkiTaй Tұғpayыл ҚұHaHбaйoғлaHлapы. -C.-ПeTeбypr. «BocToчHaя элekTpo-пeчaTHя H.БoparaHckoro», 1909. -119.
Abay Qunanbayulı
Qara sözder
BİRİNŞİ SÖZ
Bul jasqa kelgenşe jaqsı ötkizdik pe, jaman ötkizdik pe, әytewir birtalay ömirimizdi ötkizdik: alıstıq, julıstıq, aytıstıq, tartıstıq - әwreşilikti köre-köre keldik. Endi jer ortası jasqa keldik: qajıdıq, jalıqtıq; qılıp jürgen isimizdiŋ bayansızın, baylawsızın kördik, bәri qorşılıq ekenin bildik. Al, endi qalğan ömirimizdi qaytip, ne qılıp ötkizemiz? Sonı taba almay özim de qayranmın.
El bağw? Joq, elge bağım joq. Bağwsız dertke uşırayın degen kisi baqpasa, ne albırtqan, köŋili basılmağan jastar bağamın demese, bizdi quday saqtasın!
Mal bağw? Joq, bağa almaymın. Balalar özderine kereginşe özderi bağar. Endi qartayğanda qızığın öziŋ tügel köre almaytuğın, urı, zalım, tilemsekterdiŋ azığın bağıp beremin dep, qalğan az ğana ömirimdi qor qılar jayım joq.
Ğılım bağw? Joq, ğılım bağarğa da ğılım sözin söyleser adam joq. Bilgeniŋdi kimge üyretersiŋ, bilmegeniŋdi kimnen surarsıŋ? Elsiz-künsizde kezdemeni jayıp salıp, qolına kezin alıp otırğannıŋ ne paydası bar? Muŋdasıp şer tarqatısar kisi bolmağan soŋ, ğılım özi - bir tez qartaytatuğın küyik.
Sofılıq qılıp, din bağw? Joq, ol da bolmaydı, oğan da tınıştıq kerek. Ne köŋilde, ne körgen küniŋde bir tınıştıq joq, osı elge, osı jerde ne qılğan sofılıq?
Balalardı bağw? Joq, bağa almaymın. Bağar edim, qalayşa bağwdıŋ mәnisin de bilmeymin, ne bolsın dep bağam, qay elge qosayın, qay hareketke qosayın? Balalarımnıŋ özine ilgeri ömiriniŋ, biliminiŋ paydasın tınıştıqpenen kererlik orın tapqanım joq, qayda bar, ne qıl derimdi bile almay otırmın, ne bol dep bağam? Onı da ermek qıla almadım.
Aqırı oyladım: osı oyıma kelgen nәrselerdi qağazğa jaza bereyin, aq qağaz ben qara sıyyanı ermek qılayın, kimde-kim işinen kerekti söz tapsa, jazıp alsın, ya oqısın, keregi joq dese, öz sözim özimdiki dedim de, aqırı osığan bayladım, endi munan basqa eşbir jumısım joq.
1890
EKİNŞİ SÖZ
Men bala künimde estwşi edim, bizdiŋ qazaq sarttı körse, külwşi edi «eneŋdi urayın, keŋ qoltıq, şüldiregen tәjik, Arqadan üy töbesine salamın dep, qamıs artqan, butadan qorıqqan, köz körgende «әke-üke» desip, şığıp ketse, qızın boqtasqan, «sart-surt degen osı» dep. Noğaydı körse, onı da boqtap külwşi edi: «tüyeden qorıqqan noğay, atqa minse - şarşap, jayaw jürse - demin aladı, noğay degenşe, noqay deseŋşi, tükke ıŋğayı kelmeydi, soldat noğay, qaşqın noğay, başalşik noğay» dep. Orısqa da külwşi edi: «awıldı körse şapqan, jaman sasır bas orıs» dep.
Orıs oyına kelgenin qıladı degen... ne aytsa soğan nanadı, «uzın qulaqtı tawıp ber depti» dep.
Sonda men oylawşı edim: ey, quday-ay, bizden basqa halıqtıŋ bәri anturğan, jaman keledi eken, eŋ tәwir halıq biz ekenbiz dep, әlgi aytılmış sözderdi bir ülken qızıq körip, qwanıp külwşi edim.
Endi qarap tursam, sarttıŋ ekpegen egini joq, şığarmağan jemisi joq, sawdageriniŋ jürmegen jeri joq, qılmağan şeberligi joq. Özimenen özi әwre bolıp, birimenen biri eşbir şaharı jawlaspaydı! Orısqa qaramay turğanda qazaqtıŋ ölisiniŋ ahyrettigin, tirisiniŋ kyimin sol jetkizip turdı. Әke balağa qymaytuğın malıŋdı kirelep sol aydap ketip turdı ğoy. Orısqa qarağan soŋ da, orıstıŋ önerlerin bizden olar köp üyrenip ketti. Ülken baylar da, ülken moldalar da, eptilik, qırmızılıq, sıpayılıq - bәri solarda. Noğayğa qarasam, soldattıqqa da şıdaydı, kedeylikke de şıdaydı, qazağa da şıdaydı, molda, medrese saqtap, din kütwge de şıdaydı. Eŋbek qılıp, mal tabwdıŋ da jönin solar biledi, saltanat, әsem de solarda. Onıŋ maldılarına, quzğın tamağımız üşin, birimiz jalşı, birimiz qoş alwşımız. Bizdiŋ eŋ bayımızdı: «sәniŋ şaqşı ayağıŋ bilәn pışıratırğa qoyğan ydәn tügil, şıq, sasıq kazaq», - dep üyinen qwıp şığaradı. Onıŋ bәri - birin-biri qwıp qor bolmay, şarwa qwıp, öner tawıp, mal tawıp, zor bolğandıq әseri. Orısqa aytar söz de joq, biz qulı, küŋi qurlı da joqpız. Bağanağı maqtan, bağanağı qwanğan, külgen sözderimiz qayda?
1890
ÜŞINŞI SÖZ
Qazaqtıŋ biriniŋ birine qaskünem bolmağınıŋ, biriniŋ tilewin biri tilespeytuğınınıŋ, ras sözi az bolatuğınınıŋ, qızmetke talasqış bolatuğınınıŋ, özderiniŋ jalqaw bolatuğınınıŋ sebebi ne? Hәmma ğalamğa belgili danışpandar әldeqaşan bayqağan: әrbir jalqaw kisi qorqaq, qayratsız tartadı; әrbir qayratsız qorqaq, maqtanşaq keledi; әrbir maqtanşaq qorqaq, aqılsız, nadan keledi; әrbir aqılsız nadan, arsız keledi; әrbir arsız jalqawdan suramsaq, özi toyımsız, önersiz, eşkimge dostığı joq jandar şığadı.
Munıŋ bәri tört ayaqtı maldı köbeyteminnen basqa oyınıŋ joqtığınan, özge egin, sawda, öner, ğılım - solar sekildi nәrselerge salınsa, bulay bolmas edi. Әrbir mal izdegen malım köp bolsa, özimdiki de, balalarım da maldı bolsa eken deydi. Ol mal köbeyse, malşılarğa baqtırmaq, özderi etke, qımızğa toyıp, sulwdı jaylap, jüyrikti baylap otırmaq. Qıstawı tarlıq qılsa, arızı jetkendik, sıyı ötkendik, baylıq qızmetinen birewdiŋ qıstawın satıp almaq, eptep almaq, tartıp almaq. Ol qıstawınan ayırılğan jәne birewge tyispek, ya bolmasa orınsızdığınan elden ketpek - әr qazaqtıŋ oyı osı.
Osılar birine biri dostıq oylay ala ma? Kedey köp bolsa, aqısı kem bolar edi, maldan ayırılğandar köbeyse, qıstawı bosar edi dep, men ananı kedey bolsa eken dep, ol meni kedey bolsa eken dep, әwelde işimizben qas sağındıq. Әri-beriden soŋ sırtımızğa şıqtı, jawlastıq, dawlastıq, partyyalastıq. Osınday qastarğa sözim ötimdi bolsın jәne de eptep mal jıywğa küşim jetimdi bolsın dep, qızmetke bolıstıq, bylikke talastıq.
Sonan soŋ ne momınnıŋ balası böten jaqqa şığıp, eŋbek qılıp, mal izdemeydi, egin, sawdanıŋ keregi joq boladı. Öz basın özi osınday talaspenen kisi köbeytemiz dep partyya jyğandardıŋ bügin birewine, erteŋ birewine kezekpen satadı da jüredi. Urılar tıyılmaydı. El tınış bolsa, onıŋ urlığın eşkim süyemes edi. El eki jar bolğan soŋ, kim ant işip aqtap, aramdığın jaqtap, süyeymin dese, soğan jaq bolıp süyenip, burınğıdan urlığın әldeneşe ese asıradı.
Eldegi jaqsı adamdardıŋ bәriniŋ üstinen beker, ötirik «şaptı, taladı» degen әrtürli wgolovnıy is körsetip, arız beredi. Oğan doznanye - tergew şığaradı. Ötirik körmegenin kördim dewşi kwәlar da әldeqaşan dayındap qoyılğan, bağanağı jaqsı adam saylawğa jaraması üşin. Ol adam basın qutqarmaq üşin jamandarğa jalınsa, onıŋ da adamdığınıŋ ketkeni, eger jalınbasa, tergewli, sottı adam bolıp, eşbir qızmetke jaramay, bası qaterge tüsip ötkeni. Ol bolıs bolğandar özi qwlıq, aramdıqpenen bolıstıqqa jetken soŋ, momındı qadirlemeydi, özindey aram, qwlardı qadirleydi, özime dos bolıp, jәrdemi tyedi dep, eger qas bolsa, bir türli özime de zalal jasawğa qolınan keledi dep.
Osı künde qazaq işinde «isi bilmes, kisi biler» degen maqal şıqtı. Onıŋ mәnisi: «isiŋniŋ tüzwliginen jetpessiŋ, kisiŋniŋ amalşı, aylalılığınan jetersiŋ» degen söz. Üş jılğa bolıs saylanadı. Әwelgi jılı «Seni biz saylamadıq pa?» dep eldiŋ buldanğandığımen küni ötedi. Ekinşi jılı kandydatpenen aŋdısıp küni ötedi. Üşinşi jılı saylawğa jaqındap qalıp, tağı bolıs bolıp qalwğa bolar ma eken dep küni ötedi. Endi nesi qaldı? Osı qazaq halqınıŋ osınday buzıqşılıqqa tartıp, jıldan jılğa tömendep bara jatqanın körgen soŋ, meniŋ oyıma keledi: Halıqtıŋ bolıstıqqa saylaymın degen kisisi pәlen qadәrli orısşa obrazovanye alğan kisi bolsın. Eger de ortalarında onday kisisi joq bolsa, yaky bar bolsa da saylamasa, weznıy naçalnyk penen voennıy gwbernatordıŋ naznaçenyesimen boladı dese, bul halıqqa bek paydalı bolar edi. Onıŋ sebebi: әweli - qızmetqumar qazaq balalarına obrazovanye berwge ol da - paydalı is, ekinşi - naznaçenyemen bolğan bolıstar halıqqa mindetti bolmas edi, ulıqtarğa mindetti bolar edi.
Wә jәne naznaçenye qılğanda tergewi, surawı barlığına qaramasa, ötirik arız berwşiler azayar edi, bәlky joğalar edi. Wә jәne әrbir bolıs elde starşyna bası bir by saylanğandıq, bul halıqqa köp zalal bolğandığı körinip, sınalıp bilindi. Bul bylik degen bizdiŋ qazaq işinde әrbir saylanğan kisiniŋ qolınan kelmeydi. Buğan burınğı «Qasım hannıŋ qasqa jolın, Esim hannıŋ eski jolın», Әz Tәwke hannıŋ Kültöbeniŋ basındağı künde keŋes bolğanda «Jeti jarğısın» bilmek kerek. Әm, ol eski sözderdiŋ qaysısı zaman özgergendikpenen eskirip, bul jaŋa zamanğa kelispeytuğın bolsa, onıŋ ornına tatımdı tolıq bylik şığarıp, tölew salarğa jararlıq kisi bolsa kerek edi, onday kisi az, yaky tipti joq.
Burınğı qazaq jayın jaqsı bilgen adamdar aytıptı: «By ekew bolsa, daw törtew boladı» dep. Onıŋ mәnisi - taq bolmasa, jup byler talasıp, daw köbeyte beredi degenmen aytılğan söz. Öytip by köbeytkenşe, әrbir bolıs elden tolımdı-bilimdi üş-aq kisi bylikke jıl kesilmey saylansa, olar tüsse, jamanşılığı әşkere bilingendikpenen tüsse, әytpese tüspese.
Ol bylerge dawger adamdar qalmay, ekewi eki kisini bylikke taŋdap alıp, üstine birewdi posrednykke saylap alıp, bite berse; eger oğan da ıntımaqtasa almasa, bağanağı üş bydiŋ birewin alıp, yaky jerebemen saylap alıp jüginse, sonda daw uzamay, bitim bolar edi.
1891
TÖRTİNŞİ SÖZ
Әrbir bayqağan adam bilse kerek: külki özi bir mastıq ekenin, әrbir mas kisiden ğafyl köp ötetuğının da, әrbir mastıŋ söylegen kezinde bas awırtatuğının. Bulay bolğanda, külkige salınğan kisi ne şarwadan, ne aqıldan, ne bir uyat kelerlik isten qur, ğafyl köp ötkizip otırsa kerek. Osınday ğafyldik köp ötkizip, ölmegen kisiniŋ ne dünyede, ne ahyrette bası bir awırmay qalmasa kerek.
Әrbir wayım-qayğı oylağış kisi ne dünye şarwasına, ne ahyret şarwasına özgeden jynaqıraq bolsa kerek. Әrbir jynaqılıqtıŋ tübi kәniş bolsa kerek. Endi olay bolğanda, ünemi wayım-qayğımenen jüre alamız ba? Ünemi külmey jürwge jan şıday ma eken? Joq, men ünemi wayım-qayğımenen bol demeymin. Wayım-qayğısızdığıŋa wayım-qayğı qıl dağı, sol wayım-qayğısızdıqtan qutılarlıq orındı hareket tabw kerek hәm qılw kerek. Әrbir orındı hareket özi de wayım-qayğını azaytadı, orınsız külkimenen azaytpa, orındı hareketpen azayt!
Şığar esigin taba almay, wayım-qayğınıŋ işine kirip alıp, qamalıp qalmaq, ol özi de - bir anturğandıq. Jәne әrbir jaman kisiniŋ qılığına külseŋ, oğan rahattanıp külme, ıza bolğanıŋnan kül, ızalı külki - özi de qayğı. Onday külkige ünemi öziŋ de salınbassıŋ, әrbir jaqsı adamnıŋ jaqsılıq tapqanına rahattanıp külseŋ, onıŋ jaqsılıqtı jaqsılığınan tapqandığın ğybrat körip kül. Әrbir ğybrat almaqtıŋ özi de mastıqqa jibermey, waqıtımen toqtatadı. Köp külkiniŋ bәrin de maqtağanım joq, onıŋ işinde bir külki bar-aw, quday jaratqan ornımenen işten, kökirekten, jürekten kelmeydi, qoldan jasap, sırtımenen bet-awzın tüzep, bay-bay külkiniŋ әnin sәndep, әdemişilik üşin kületin boyama külki.
Adam balası jılap twadı, keyip öledi. Eki ortada, bu dünyeniŋ rahatınıŋ kayda ekenin bilmey, birin-biri aŋdıp, birine-biri maqtanıp, esil ömirdi eskerwsiz, bosqa, jaramsız qılıqpen, qor etip ötkizedi de, tawsılğan künde bir kündik ömirdi bar malına satıp alwğa taba almaydı.
Qwlıq sawmaq, köz süzip, tilenip, adam sawmaq - önersiz yttiŋ isi. Әweli qudayğa sıyınıp, ekinşi öz qayratıŋa süyenip, eŋbegiŋdi saw, eŋbek qılsaŋ, qara jer de beredi, qur tastamaydı.
1891
BESİNŞİ SÖZ
Kökirek tolğan qayğı kisiniŋ özine de byletpeydi, boydı şımırlatıp, bwındı qurtıp, ya közden jas bolıp ağadı, ya tilden söz bolıp ağadı. Qazaqtar: «Ә, quday, jas baladay qayğısız qıla gör!» dep tilek tilegenin özim kördim. Onısı - jas baladan göri özi esti kisi bolıp, eskermes nәrsesi joqsıp, qayğılı kisi bolğansığanı. Qayğısı ne deseŋ, maqaldarınan tanırsıŋ: әweli - «Tüstik ömiriŋ bolsa, kündik mal jy», «Öziŋde joq bolsa, әkeŋ de jat», «Mal - adamnıŋ bawır eti», «Maldınıŋ beti - jarıq, malsızdıŋ beti - şarıq», «Er azığı men böri azığı jolda», «Erdiŋ malı elde, erikkende qolda», «Bergen perde buzar», «Alağan qolım - beregen», «Mal tapqan erdiŋ jazığı joq», «Baydan ümitsiz - qudaydan ümitsiz», «Qarnıŋ aşsa, qaralı üyge şap», «Qayranı joq kölden bez, qayırı joq elden bez» degen osınday sözderi köp, esepsiz tolıp jatır.
Bul maqaldardan ne şıqtı? Mağlum boldı: qazaq tınıştıq üşin, ğılım üşin, bilim üşin, әdilet üşin qam jemeydi eken, mal üşin qam jeydi eken, biraq ol maldı qalayşa tabwdı bilmeydi eken, bar bilgeni maldılardı aldap almaq yaky maqtap almaq eken, bermese onımenen jawlaspaq eken. Maldı bolsa, әkesin jawlawdı da uyat körmeydi eken. Әytewir urlıq, qwlıq-sumdıq, tilenşilik, soğan uqsağan qılıqtıŋ qaysısın bolsa da qılıp jürip, mal tapsa, jazalı demesek kerek eken.
Bulardıŋ jas balanıŋ aqılınan nesi artıq? Biraq, jas bala qızıl oşaqtan qorqwşı edi, bular tozaqtan da qorıqpaydı eken. Jas bala uyalsa, jerge ene jazdawşı edi, bular neden bolsa da uyalmaydı eken. Sol ma artılğanı? Qolımızdağını ülestirip talatpasaq, biz de özindey bolmasaq, bezedi eken. Izdegen elimiz sol ma?
1891
ALTINŞI SÖZ
Qazaqtıŋ bir maqalı: «Öner aldı - birlik, ırıs aldı -tirlik» deydi. Birlik qanday elde boladı, qaytse tatw boladı - bilmeydi. Qazaq oylaydı: birlik - at ortaq, as ortaq, kyim ortaq, dәwlet ortaq bolsa eken deydi. Olay bolğanda baylıqtan ne payda, kedeylikten ne zalal? Ağayın qurımay mal izdep ne kerek? Joq, birlik - aqılğa birlik, malğa birlik emes. Malıŋdı berip otırsaŋ, atası basqa, dini basqa, küni basqalar da jaldanıp birlik qıladı! Birlik malğa satılsa, anturğandıqtıŋ bası osı. Ağayın almay birlik qılsa kerek, sonda әrkim nesibesin qudaydan tileydi, әytpese qudaydan tilemeydi, şarwa izdemeydi. Әweli birine-biri pәle izdeydi. Ne tüsin, ne ajarın, ne ökpesin buldap, ol bolmasa, bir pәle salıp, qorğalatıp, әytewir birin-biri aldawdıŋ amalın izdesedi. Munıŋ qay jerinen birlik şıqtı?
«Irıs aldı - tirlik» deydi, ol qay tirlik? Ol osı jan kewdeden şıqpağandıq pa? Joq, onday tirlik ytte de bar. Onday tirlikti qımbat körip, buldağan adam ölimdi jaw körip, ahyretke duşpan boladı. Janın qorğalatıp, jawdan qaşıp, qorqaq atanıp, eŋbek qılwdan, qızmet qılwdan qaşıp, erinşek atanıp, ez atanıp, dünyede әlgi aytılğan ırısqa duşpan boladı. Ol aytqan tirlik olar emes. Kökiregi, köŋili tiri bolsa, sonı aytadı. Öziŋ tiri bolsaŋ da, kökiregiŋ öli bolsa, aqıl tabwğa söz uğa almaysıŋ. Adal eŋbekpen erinbey jürip mal tabwğa jiger qıla almaysıŋ.
Keseldi jalqaw, qıljaqbas,
Әzir tamaq, әzir as,
Sırtıŋ - pısıq, işiŋ - nas,
Artın oylap uyalmas, -
bolıp jürip, tirimin deme, onan da alla jibergen aq buyrıqtı ölimniŋ özi artıq.
1891
JETİNŞİ SÖZ
Jas bala anadan twğanda eki türli minezben twadı: birewi - işsem, jesem, uyqtasam dep turadı. Bular - tәnniŋ qumarı, bular bolmasa, tәn janğa qonaq üy bola almaydı. Hәm özi öspeydi, qwat tappaydı. Birewi - bilsem eken demeklik. Ne körse soğan talpınıp, jaltır-jultır etken bolsa, oğan qızığıp, awzına salıp, dәmin tatıp qarap, tamağına, betine basıp qarap, sırnay-kerney bolsa, dawısına umtılıp, onan erjetiŋkiregende yt ürse de, mal şwlasa da, birew külse de, birew jılasa da tura jügirip, «ol nemene?», «bul nemene?» dep, «ol nege üytedi?» dep, «bul nege büytedi?» dep, közi körgen, qulağı estigenniŋ bәrin surap, tınıştıq körmeydi. Munıŋ bәri - jan qumarı, bilsem eken, körsem eken, üyrensem eken degen.
Dünyeniŋ köringen hәm körinbegen sırın tügeldep, eŋ bolmasa denelep bilmese, adamdıqpen ornı bolmaydı. Onı bilmegen soŋ, ol jan adam janı bolmay, haywan janı boladı. Әzelde quday tağala haywannıŋ janınan adamnıŋ janın iri jaratqan, sol әserin körsetip jaratqanı. Sol qwat jetpegen, my tolmağan essiz bala kündegi «bul nemene, ol nemene?» dep, bir nәrseni surap bilsem eken degende, uyqı, tamaq ta esimizden şığıp ketetuğın qumarımızdı, erjetken soŋ, aqıl kirgende, ornın tawıp izdenip, kisisin tawıp suranıp, ğılım tapqandardıŋ jolına nege salmaydı ekemiz?
Sol öristetip, örisimizdi uzartıp, qumarlanıp jyğan qazınamızdı köbeytsek kerek, bul jannıŋ tamağı edi. Tәnnen jan artıq edi, tәndi janğa bas urğızsa kerek edi. Joq, biz olay qılmadıq, uzaqtay şwlap, qarğaday barqıldap, awıldağı boqtıqtan uzamadıq. Jan bizdi jas künimizde bylep jür eken. Erjetken soŋ, küş engen soŋ, oğan byletpedik. Jandı tәnge bas urğızdıq, eşnәrsege köŋilmenen qaramadıq, közben de jaqsı qaramadıq, köŋil aytıp tursa, senbedik. Közben körgen nәrseniŋ de sırtın körgenge-aq toydıq. Sırın qalay boladı dep köŋilge salmadıq, onı bilmegen kisiniŋ nesi ketipti deymiz. Birew ketkenin aytsa da, uqpaymız. Birew aqıl aytsa: «Oy, tәŋiri-ay, kimnen kim artıq deysiŋ!» - deymiz, artığın bilmeymiz, aytıp tursa uqpaymız.
Kökirekte sәwle joq, köŋilde senim joq. Qur közbenen körgen bizdiŋ haywan maldan nemiz artıq? Qayta, bala künimizde jaqsı ekenbiz. Bilsek te, bilmesek te, bilsek eken degen adamnıŋ balası ekenbiz. Endi osı künde haywannan da jamanbız. Haywan bilmeydi, bilemin dep talaspaydı. Biz tük bilmeymiz, biz de bilemiz dep nadandığımızdı bilimdilikke bermey talasqanda, öler-tirilerimizdi bilmey, küre tamırımızdı adıraytıp ketemiz.
1891
SEGİZİNŞİ SÖZ
Osı aqıldı kim üyrenedi, nasyhattı kim tıŋdaydı?
Birew - bolıs, birew - by. Olardıŋ aqıl üyreneyin, nasyhat tıŋdayın degen oyı bolsa, ol orınğa saylanıp ta jürmes edi. Olar özderi de üzdik kisimiz, özderimiz birewge ülgi berip, aqıl aytarlıqpız dep saylandı. Özderi tüzelip jetken, endi eldi tüzerligi-aq qalğan. Ol ne qılıp tıŋdasın jәne tıŋdayın dese de, qolı tye me? Basında özindik jumısı bar: ulığımızğa jazalı bolıp qalamız ba, eldegi buzaqılarımızdı büldirip alamız ba, nemese halqımızdı büldirip alamız ba, yaky özimiz şığımdap, şığınımızdı toltıra almay qalamız ba? - degen ebine qaray birewdi jetilteyin dep, birewdi qutıltayın degen beynetiniŋ bәri basında, qolı tymeydi.
Baylar, olar özderi de bir kün bolsa da, dәwlet qonıp, dünyeniŋ jarımı basında tur. Özinde joqtı malımenen satıp aladı. Köŋilderi kökte, közderi aspanda, adaldıq, adamdıq, aqıl, ğılım, bilim - eşnәrse maldan qımbat demeydi. Mal bolsa, quday tağalanı da paralap alsa boladı deydi. Onıŋ dini, qudayı, halqı, jurtı, bilimi, uyatı, arı, jaqını - bәri mal. Sözdi qaytip uqsın, uğayın dese de, qolı tye me? Ol maldı swarmaq, toyğızbaq; sawdasın jyğızbaq, küzettirmek, baqtırmaq, urı-böri, qıs, swıq-suğanaq - solardan saqtanbaq, solardan saqtarlıq kisi tappaq. Onıŋ bәrin jayğastırıp, ayağın alıp kelip maqtanğa ornalastırğanşa qaşan? Qolı tymeydi.
Endi urı-zalım, sum-surqyya özderi de tıŋdamaydı.
Onşa-munşa qoy jündi qoŋırşalar künin de köre almay jür. Analar anaday bolıp turğanda, bilim, ğılım, aqıldı ne qılsın? Jәne de bilim, ğılım kedeyge keregi joqtay-aq: «Bizdi ne qılasıŋ, ana sözdi uğarlıqtarğa ayt!» deydi. Onıŋ özgemenen isi joq, ana aldındağı üşewindey bolğan jannıŋ oyında eşbir qayğısı, muŋı bolmasa kerek.
1891
TOĞIZINŞI SÖZ
Osı men özim - qazaqpın. Qazaqtı jaqsı körem be, jek körem be? Eger jaqsı körsem, qılıqtarın qostasam kerek edi. Wә әrneşik boylarınan adam jaqsı körerlik, köŋilge tyyanaq qılarlıq bir nәrse tapsam kerek edi. Sonı ne ümit üzbestikke, ne onısı bolmasa, munısı bar ğoy dep, köŋilge qwat qılwğa jaratsam kerek edi, ondayım joq. Eger jek körsem, söylespesem, mәjilistes, sırlas, keŋestes bolmasam kerek edi, tobına barmay, «ne qıldı, ne boldı?» demey jatw kerek edi, ol mümkin bolmasa, bulardıŋ ortasınan köşip ketw kerek edi. Bulardı jöndeymin dewge, jöndeler, üyrener degen ümitim de joq. Bulardıŋ biri de joq. Bul qalay? Bul aytqannıŋ birin tutpay bolmas edi.
Men özim tiri bolsam da, anıq tiri de emespin. Әnşeyin osılardıŋ ızasınan ba, özime-özim ıza bolğanımnan ba, yaky böten bir sebepten be? - eş bilmeymin. Sırtım saw bolsa da, işim ölip qalıptı. Aşwlansam, ızalana almaymın. Külsem, qwana almaymın, söylegenim öz sözim emes, külgenim öz külkim emes, bәri de әldekimdiki. Qayrattı künimde qazaqtı qyıp böten jaqqa ketpek tügil, özin jaqsı körip, ümit etip jürippin. Qaşan әbden bilip, ümitimdi üzgen kezde, özge jaqqa barıp, jattı öz qılıp, üyir bolarlıq kayrat, jalın sönip te qalğan eken. Sol sebepten bir jürgen qwıs kewdemin. Teginde oylaymın: bu da jaqsı, öler kezde «әttegene-ay, sonday-sonday qızıqtarım qaldı-aw!» dep qayğılı bolmay, aldıŋğı tilew bolmasa, artqa alaŋ bolmay ölwge.
1892
ONINŞI SÖZ
Birewler qudaydan bala tileydi. Ol balanı ne qıladı? Ölsem ornımdı bassın deydi, artımnan quran oqısın deydi, qartayğan künimde asırasın deydi. Osıdan basqası bar ma?
Balam ornımdı bassın demek ne söz? Öziŋnen qalğan dünye yesiz qalar deysiŋ be? Qalğan dünyeniŋ qamın sen jemek pe ediŋ? Ölip bara jatqanda özgeden qızğanıp aytqanıŋ ba? Özgege qymaytuğın seniŋ ne qılğan artıqşa ornıŋ bar edi? Balanıŋ jaqsısı - qızıq, jamanı - küyik, ne türli boların bilip suradıŋ? Dünyede öziŋniŋ körgen qorlığıŋ az boldı ma? Öziŋniŋ qılğan yttigiŋ az boldı ma? Endi bir bala twğızıp, onı da yt qılwğa, oğan da qorlıq körsetwge munşa nege qumar boldıŋ?
Artımnan balam quran oqısın deseŋ, tirlikte öziŋniŋ jaqsılıq qılğan kisiŋ köp bolsa, kim quran oqımaydı? Eger jamanşılıqtı köp qılğan bolsaŋ, balaŋnıŋ oqığan quranı seni nege jetkizedi? Tirlikte öziŋe-öziŋ qılmağan isti, ölgen soŋ sağan balaŋ kәsip qılıp bere ala ma? Ahyret üşin bala tilegeniŋ - balam jasında ölsin degeniŋ. Egerde erjetsin deseŋ, özi erjetip, ata-anasın tuzaqtan qutqararlıq bala qazaqtan twa ma eken? Onday balanı sendey әke, seniŋ eliŋdey el asırap ösirmek pe eken?
Qartayğanda asırasın deseŋ, o da - bir bos söz. Әweli - öziŋ qarwıŋ qaytarlıq qartaywğa jetemisiŋ, joq pa? Ekinşi - balaŋ meyirimdi bolıp, asırarlıq bolıp twa ma, joq pa? Üşinşi - malıŋ bolsa, kim asıramaydı? Malıŋ joq bolsa, qay asıraw tolımdı boladı? Balanıŋ mal tabarlıq boları, mal şaşarlıq boları - ol da eki talay. Hoş, quday tağala bala berdi, onı öziŋ jaqsı asıray bilesiŋ be? Bilmeysiŋ. Әweli öz künәŋdi öziŋ kötergeniŋmen turmay, balaŋnıŋ künәsine tağı da ortaq bolasıŋ. Әweli balaŋdı öziŋ aldaysıŋ: «Әne, onı berem, mine, munı berem» dep. Basında balaŋdı aldağanıŋa bir mәz bolasıŋ. Soŋıra balaŋ aldamşı bolsa, kimnen köresiŋ? «Boqta!» dep, birewdi boqtatıp, «kәpir - qyyaŋqı, osığan tymeŋderşi!» dep, onı mazattandırıp, әbden tentektikke üyretip qoyıp, sabaqqa bergende, moldanıŋ eŋ arzanın izdep, hat tanısa boladı dep, qw, sum bol dep, «pәlenşeniŋ balası seni sırtıŋnan satıp ketedi» dep, tiri janğa sendirmey jat minez qılıp, osı ma bergen tәlimiŋ? Osı baladan qayır kütesiŋ be?
Jәne mal tileysiŋder, nege kerek qılayın dep tileysiŋder? Әweli, qudaydan tileymisiŋ? Tileysiŋ. Quday berdi, bergenin almaysıŋ. Quday tağala sağan eŋbek qılıp mal tabarlıq qwat berdi. Ol qwattı adal kәsip qılarlıq orınğa jumsaymısıŋ? Jumsamaysıŋ. Ol qwattı ornın tawıp sarıp qılardı bilerlik ğılım berdi, onı oqımaysıŋ. Ol ğılımdı oqısa, uğarlıq aqıl berdi, qayda jibergeniŋdi kim biledi?.. Erinbey eŋbek qılsa, tüŋilmey izdese, ornın tawıp istese, kim bay bolmaydı? Onıŋ sağan keregi joq. Seniki - birewden qorqıtıp alsaŋ, birewden jalınıp alsaŋ, birewden aldap alsaŋ bolğanı, izdegeniŋ - sol.
Bul - qudaydan tilegen emes. Bul - abıroyın, arın satıp, adam jawlağandıq, tilenşilik. Hoş, süytip jürip-aq mal taptıŋ, bayıdıŋ. Sol maldı sarıp qılıp, ğılım tabw kerek. Öziŋ taba almasaŋ, balaŋ tapsın. Ğılımsız ahyret te joq, dünye de joq. Ğılımsız oqığan namaz, tutqan oraza, qılğan haj, eşbir ğybadat ornına barmaydı. Eşbir qazaq körmedim, maldı yttikpen tapsa da, adamşılıqpen jumsağan. Bәri de yttikpen tabadı, yttikpen ayrıladı. Beynet, küyigi, ızası - sol üşewinen basqa eşnәrse boyında qalmaydı. Barında baymın dep maqtanadı. Joğında «mağan da bayağıda mal bitip edi» dep maqtanadı. Kedey bolğan soŋ, tağı qayırşılıqqa tüsedi.
1892
ON BİRİNŞİ SÖZ
Osı eldiŋ ünem qılıp jürgeni nemene? Eki nәrse. Әweli - urlıq, urı urlıqpen mal tabam dep jür. Mal yesi artıltıp alıp, tağı da bayymın dep jür. Ulıqtar alıp berem dep, dawgerdi jep, qutqaram dep urını jep jür. Qarapayım jurt urlıq aytıp mal alam dep, urığa atımdı satıp paydalanam dep, ne ötkizbesin arzanğa tüsirip alam dep jür. Ekinşi - buzaqılar birewdiŋ oyında joq pәleni oyına salıp, büytseŋ bek bolasıŋ, büytseŋ kep bolasıŋ, büytseŋ kek alasıŋ, mıqtı atanasıŋ dep, awqattılardı azğırğalı әlek bolıp jür. Kim azsa, men soğan kerek bolamın dep, k...n qızdırıp alıp, özin bir ğana azıq qılayın dep jür.
Ulıqtar pәli-pәli, bul tabılğan aqıl dep, men seni büytip süyeymin dep, ananı jep, seni büytip süyeymin dep, mınanı jep jür. Qara halıq meniŋ sonşa üyim bar, sonşa awıl-aymağımmen soyılıŋdı soğayın, dawıŋdı aytayın dep, qay köp bergenge partyyalas bolamın dep, qudayğa jazıp, jatpay-turmay salıp jürip basın, awılın, qatın-balasın satıp jür. Osı bir urı, buzaqı joğalsa, jurtqa oy da tüser edi, şarwa da qılar edi. Bay barın bağıp, kedey joğın izdep, el sekildenip talapqa, tilewge kiriser edi. Endi jurttıŋ bәri osı eki bülik iske ortaq, munı kim tüzeydi? Anttıŋ, serttiŋ, adaldıqtıŋ, uyattıŋ bir toqtawsız ketkeni me? Urını tıyw da oŋay bolar edi, biraq osı buzaqınıŋ tiline eretuğın, azatuğın baylardı kim tıyadı?
1892
ON EKİNŞİ SÖZ
Kimde-kim jaqsı-jaman ğybadat qılıp jürse, onı ol ğybadattan tıywğa awzımız barmaydı, әytewir jaqsılıqqa qılğan nyettiŋ jamandığı joq qoy deymiz. Lәkyn, sonday adamdar tolımdı ğybadatqa ğılımı jetpese de, qılsa eken. Biraq onıŋ eki şartı bar, sonı bilse eken. Әweli - ymannıŋ yğtyqatın mahkamlemek kerek, ekinşi - üyrenip jetkenşe osı da boladı ğoy demey, üyrene berse kerek. Kimde-kim üyrenip jetpey jatıp, üyrengenin qoysa, onı quday urdı, ğybadatı ğybadat bolmaydı. Wa-lәkyn, kimde-kim ymannıŋ neşe nәrse birlәn kәmәlәt tabatuğının bilmey, qanşa jerden buzılatuğının bilmey, basına şalma orap, birәdar atın köterip, orazaşıl, namazşıl bolıp jürgen köŋilge qalıŋ bermey turıp, jırtısın salğanğa uqsaydı. Küzetşisiz, eskerwsiz yman turmaydı, ıqılasımenen özin-özi aŋdıp, şın diny şınşıldap janı aşıp turmasa, salğırttıŋ ymanı bar dep bolmaydı.
1892
ON ÜŞİNŞİ SÖZ
Yman degen - alla tabaraka wa tağalanıŋ şәryksyz, ğayıpsız birligine, barlığına wa әr türli bizge payğambarımız sallalahw ğalayhy wәssәllәm arqılı jibergen jarlığına, bildirgenine moyın usınıp, ynanmaq. Endi bul yman derlik ynanwğa eki türli nәrse kerek. Әweli - ne nәrsege yman keltirse, sonıŋ haqtığına aqılı birlәn dәlel jürgizerlik bolıp, aqılı dәlel - yspat qılarğa jarasa, munı yakyny yman dese kerek. Ekinşisi - kitaptan oqw birlәn yaky moldalardan estw birlәn yman keltirip, sol yman keltirgen nәrsesine sonşalıq berik bolarğa kerek. Birew öltiremin dep qorqıtsa da, mıŋ kisi mıŋ türli is körsetse de, soğan aynıp, köŋili qozğalmastay berik bolw kerek. Bul ymandı yman taklydy deymiz.
Endi munday yman saqtawğa qorıqpas jürek, aynımas köŋil, bosanbas bwın kerek eken. YAkyny ymanı bar dewge ğılımı joq, taklydy ymanı bar dewge beriktigi joq, ya aldağanğa, ya azğırğanğa, ya bir paydalanğanğa qarap, aqtı qara dep, ya qaranı aq dep, ötirikti şın dep ant etetuğın kisini ne deymiz? Quday tağala özi saqtasın. Әrneşik bilmek kerek, joğarğı jazılmış eki türliden basqa yman joq. Ymanğa qarsı kelerlik orında eşbir pende quday tağala keŋşiligimen keşedi dağı demesin, onıŋ üşin quday tağalanıŋ ğafwına yaky payğambarımızdıŋ şafağatına da sıymaydı, mümkin de emes. «Qılış üstinde sert joq» degen, «quday tağalanıŋ keşpes künәsi joq» degen jalğan maqaldı qwat körgen munday pendeniŋ jüzi qurısın.
1892
ON TÖRTİNŞİ SÖZ
Tiri adamnıŋ jürekten ayawlı jeri bola ma? Bizdiŋ qazaqtıŋ jürekti kisi degeni - batır kisi degeni. Onan basqa jürektiŋ qasyetterin anıqtap bile almaydı. Raqımdılıq, meyirbandılıq, әrtürli iste adam balasın öz bawırım dep, ezine oylağanday olarğa da bolsa ygi edi demek, bular - jürek isi. Asıqtıq ta - jürektiŋ isi. Til jürektiŋ aytqanına könse, jalğan şıqpaydı. Amaldıŋ tilin alsa, jürek umıt qaladı. Qazaqtıŋ «jürektisi» maqtawğa sıymaydı. Aytqanğa köngiş, wağdada turğış, boyın jamanşılıqtan tez jyıp alğış, köştiŋ soŋınan ytşe ere bermey, adasqan köpten atınıŋ basın burıp alwğa jarağan, әdiletti aqıl moyındağan nәrsege, qyın da bolsa, moyındaw, әdiletti aqıl moyındamağan nәrsege, oŋay da bolsa, moyındamaw - erlik, batırlıq osı bolmasa, qazaqtıŋ aytqan batırı - әnşeyin jürekti emes, qasqır jürekti degen söz.
Qazaq ta adam balası ğoy, köbi aqılsızdığınan azbaydı, aqıldıŋ sözin uğıp alarlıq jürekte jiger, qayrat, baylawlılıqtıŋ joqtığınan azadı. Bilimdi bilse de, arsız, qayratsızdığınan eskermey, ustamay ketedi. Jamanşılıqqa bir eligip ketken soŋ, boyın jyıp alıp keterlik qayrat qazaqta kem boladı. Osı jurttıŋ köbiniŋ aytıp jürgen mıqtı jigit, er jigit, pısıq jigit dep at qoyıp jürgen kisileriniŋ bәri - pәlege, jamanşılıqqa elirtpek üşin, birin-biri «ayda, batırlap!» qızdırıp aladı da, artın oylatpay, azğıratuğın sözderi. Әytpese qudayğa teristikten, ne ar men uyatqa teristikten silkinip, boyın jyıp ala almağan kisi, ünemi jamanşılıqqa, maqtanğa salınıp, öz boyın özi bir teksermey ketken kisi, tәwir jigit tügil, әweli adam ba özi?
1893
ON BESİNŞİ SÖZ
Aqıldı kisi men aqılsız kisiniŋ, meniŋ bilwimşe, bir belgili parqın kördim.
Әweli - pende adam bolıp jaratılğan soŋ, dünyede eşbir nәrseni qızıq körmey jüre almaydı. Sol qızıqtı nәrsesin izdegen kezi ömiriniŋ eŋ qızıqtı waqıtı bolıp oyında qaladı. Sonda esti adam, orındı iske qızığıp, qumarlanıp izdeydi eken dağı, küninde aytsa qulaq, oylansa köŋil süysingendey boladı eken. Oğan bul ötken ömirdiŋ ökinişi de joq boladı eken.
Eser kisi ornın tappay, ne bolsa sol bir bayansız, bağasız nәrsege qızığıp, qumar bolıp, ömiriniŋ qızıqtı, qımbattı şağın ytqorlıqpen ötkizip aladı eken dağı, küninde ökingeni payda bolmay-dı eken. Jastıqta bul qızıqtan soŋ jәne bir qızıq tawıp alatın kisimsip, jastığı tozbastay, bwını bosamastay körip jürip, birer qızıqtı qwğanda-aq moynı qatıp, bwını qurıp, ekinşi talapqa qayrat qılwğa jaramay qaladı eken.
Üşinşi - әrbir nәrsege qızıqpaqtıq. Ol özi boyğa qumarlıq payda qılatın nәrse eken. Әrbir qumarlıq özine bir dert boladı eken, әrtürli qumar bolğan nәrsege jetkende, yaky әne-mine, jeter-jetpes bolıp jürgende, bir türli mastıq payda boladı eken.
Әrbir mastıq boydan oğattı köp şığarıp, aqıldıŋ közin baylap, töŋirektegi qarawşılardıŋ közin aşıp, «ananı-mınanı» degizip, boydı sınatatuğın nәrse eken. Sol waqıtta esti kisiler ülken esi şıqpay, aqıldı qoldan jibermey, boyın sınatpay jürip izdenedi eken. Eser kisiler er-toqımın tastap, börki tüsip qalıp, etegi atınıŋ k...n jawıp ketip, eki közi aspanda, jındı kisişe şaba berwdi biledi eken, sonı kördim.
Egerde esti kisilerdiŋ qatarında bolğıŋ kelse, küninde bir mәrtebe, bolmasa jumasında bir, eŋ bolmasa ayında bir, öziŋnen öziŋ esep al! Sol aldıŋğı esep alğannan bergi ömirdi qalay ötkizdiŋ eken, ne bilimge, ne ahyretke, ne dünyege jaramdı, küninde öziŋ ökinbestey qılıqpen ötkizippisiŋ? Joq, bolmasa, ne qılıp ötkizgeniŋdi öziŋ de bilmey qalıppısıŋ?
1893
ON ALTINŞI SÖZ
Qazaq qulşılığım qudayğa layıq bolsa eken dep qam jemeydi. Tek jurt qılğandı biz de qılıp, jığılıp, turıp jürsek bolğanı deydi. Sawdager nesyesin jyya kelgende «tapqanım osı, bittim dep, alsaŋ — al, әytpese sağan bola jerden mal qazam ba?» deytuğını bolwşı edi ğoy. Quday tağalanı dәl sol sawdagerdey qılamın deydi. Tilin jattıqtırıp, dinin tazartıp, oylanıp, üyrenip әlek bolmaydı. «Bilgenim osı, endi qartayğanda qaydan üyrene alamın» deydi. «Oqımadıŋ demese boladı dağı, tilimniŋ kelmegenin qaytwşı edi» deydi. Onıŋ tili özge jurttan bölekşe jaratılıp pa?
1893
ON JETİNŞİ SÖZ
Qayrat, aqıl, jürek üşewi önerlerin aytısıp, talasıp kelip, ğılımğa jüginipti. Qayrat aytıptı: «Ey, ğılım, öziŋ de bilesiŋ ğoy, dünyede eşnәrse mensiz kәmeletke jetpeytuğının; әweli, öziŋdi bilwge erinbey-jalıqpay üyrenw kerek, ol - meniŋ isim. Qudayğa layıqtı ğybadat qılıp, erinbey-jalıqpay ornına keltirmek te - meniŋ isim. Dünyege layıqtı öner, mal tawıp, abuyır mansaptı eŋbeksiz tabwğa bolmaydı. Orınsız, bolımsız nәrsege üyir qılmay, boydı taza saqtaytuğın, künәkәrlikten, körseqızar jeŋildikten, nәfsi şaytannıŋ azğırwınan qutqaratuğın, adasqan jolğa bara jatqan boydı qayta jyğızıp alatuğın men emes pe? Osı ekewi mağan qalay talasadı?» - depti.
Aqıl aytıptı: «Ne dünyege, ne ahyretke ne paydalı bolsa, ne zalaldı bolsa, biletuğın - men, seniŋ söziŋdi uğatuğın - men, mensiz paydanı izdey almaydı eken, zalaldan qaşa almaydı eken, ğılımdı uğıp üyrene almaydı eken, osı ekewi mağan qalay talasadı? Mensiz özderi nege jaraydı?» - depti.
Onan soŋ jürek aytıptı: «Men - adamnıŋ denesiniŋ patşasımın, qan menen taraydı, jan mende meken qıladı, mensiz tirlik joq. Jumsaq tösekte, jılı üyde tamağı toq jatqan kisige töseksiz kedeydiŋ, toŋıp jürgen kyimsizdiŋ, tamaqsız aştıŋ küy-jәyi qanday bolıp jatır eken dep oylatıp, janın aşıtıp, uyqısın aşıltıp, töseginde döŋbekşitetuğın - men. Ülkennen uyat saqtap, kişige raqım qıldıratuğın - men, biraq meni taza saqtay almaydı, aqırında qor boladı. Men taza bolsam, adam balasın alalamaymın: jaqsılıqqa eljirep erytuğın - men, jamanşılıqtan jyrenip twlap ketetuğın - men, әdilet, nısap, uyat, raqım, meyirbanşılıq deytuğın nәrselerdiŋ bәri menen şığadı, mensiz osılardıŋ körgen küni ne? Osı ekewi mağan qalay talasadı?» - depti.
Sonda ğılım bul üşewiniŋ sözin tıŋdap bolıp, aytıptı:
- Ey, qayrat, seniŋ aytqanıŋnıŋ bәri de ras. Ol aytqandarıŋnan basqa da köp önerleriŋniŋ barı ras, sensiz eşnәrseniŋ bolmaytuğını da ras, biraq qarwıŋa qaray qattılığıŋ da mol, paydaŋ da mol, biraq zalalıŋ da mol, keyde jaqsılıqtı berik ustap, keyde jamandıqtı berik ustap ketesiŋ, sonıŋ jaman, - depti.
-Ey, aqıl! Seniŋ aytqandarıŋnıŋ bәri
de ras. Sensiz eşnәrse tabılmaytuğını da ras. Jaratqan
tәŋirini de sen tanıtasıŋ,
jaralğan eki dünyeniŋ jayın da sen bilesiŋ. Biraq sonımen turmaysıŋ, amal da, ayla
da - bәri senen şığadı. Jaqsınıŋ, jamannıŋ
ekewiniŋ de süyengeni, sengeni - sen; ekewiniŋ izdegenin tawıp berip jürsiŋ, sonıŋ jaman, - depti. - Sen üşewiŋniŋ basıŋdı qospaq - meniŋ isim, - depti. Biraq sonda bylewşi, әmirşi jürek bolsa jaraydı. Aqıl, seniŋ qırıŋ köp, jürek seniŋ ol köp qırıŋa jürmeydi. Jaqsılıq aytqanıŋa janı-dini qumar boladı. Könbek tügil qwanadı. Jamanşılıq aytqanıŋa ermeydi. Ermek tügil jyrenip, üyden qwıp şığaradı.
- Qayrat, seniŋ qarwıŋ köp, küşiŋ mol, seniŋ de erkiŋe jibermeydi. Orındı iske küşiŋdi ayatpaydı. Orınsız jerge qolıŋdı bosatpaydı. Osı üşewiŋ basıŋdı qos, bәrin de jürekke bylet, - dep uqtırıp aytwşınıŋ atı ğılım eken. Osı üşewiŋ bir kiside meniŋ aytqanımday tabılsaŋdar, tabanınıŋ topırağı közge sürterlik qasyetti adam - sol. Üşewiŋ ala bolsaŋ, men jürekti jaqtadım. Qudayşılıq sonda, qalpıŋdı taza saqta, quday tağala qalpıŋa әrdayım qaraydı dep kitaptıŋ aytqanı osı, — depti.
1893
ON SEGİZİNŞİ SÖZ
Adam balasına jırtıqsız, kirsiz, sıpayı kyinip, hәm ol kyimin bılğap, bıljıratıp kymey, taza kymek - durıs is. Lәkyn öz dәwletinen artıq kyinbek, ne kyimi artıq bolmasa da, köŋiline qwat tutıp, tım aynaldırmaq - kerbezdiŋ isi.
Kerbezdiŋ eki türli qılığı boladı: biri bet-pişinin, murtın, müşesin, jürisin, qas-qabağın qoldan tüzetip, şıntağın köterip, qolın taraqtap әwre bolmaq. Birewi atın, kyimin «ayran işerim» dep, solardıŋ arqasında sıpayı, juğımdı jigit atanbaqqa, özinen ilgerilerge elewli bolıp, özi qatardağınıŋ işin küydirip, özinen keyinşilerge «әtteŋ, dünye-ay, osılardıŋ atınday at minip, kyimindey kyim kygenniŋ ne armanı bar eken?!» - deytuğın bolmaqqa oylanbaq.
Munıŋ bәri - masqaralıq, aqımaqtıq. Munı adam bir oylamasın, egerde bir oylasa, qayta adam bolmağı - qyın is. Kerbez degendi osınday ker, kerdeŋ nemeden beziŋder degen sözge uqsatamın. Teginde, adam balası adam balasınan aqıl, ğılım, ar, minez degen nәrselermen ozbaq. Onan basqa nәrsemenen ozdım ğoy demektiŋ bәri de - aqımaqtıq.
1893
ON TOĞIZINŞI SÖZ
Adam ata-anadan twğanda esti bolmaydı: estip, körip, ustap, tatıp eskerse, dünyedegi jaqsı, jamandı tanydı dağı, sondaydan bilgeni, körgeni köp bolğan adam bilimdi boladı. Estilerdiŋ aytqan sözderin eskerip jürgen kisi özi de esti boladı. Әrbir estilik jeke özi iske jaramaydı. Sol estilerden estip, bilgen jaqsı nәrselerdi eskerse, jaman degennen saqtansa, sonda iske jaraydı, sonda adam dese boladı. Munday sözdi esitkende şayqaqtap, şalıqtanıp ne salbırap, salğırttanıp esitse, ne esitken jerde qayta qayırıp surap uğayın dep tuşınbasa, ne sol jerde sözdiŋ rasına közi jetse de, şığa berip qayta qalpına ketse, estip-esitpey ne kerek? Osınday söz tanımaytuğın elge söz aytqanşa, öziŋdi tanytuğın şoşqanı baqqan jaqsı dep bir hakim aytqan eken, sol sekildi söz boladı.
1893
JYIRMASINŞI SÖZ
Tağdırdıŋ jarlığın bilesizder - özgerilmeydi. Pendede bir is bar jalığw degen. Ol - tağdırda adammen birge jaratılğan nәrse, onı adam özi tapqan emes. Oğan eger bir elikse, adam balası qutılmağı qyın. Qayrattanıp, silkip tastap ketseŋ de, aqırında tağı kelip jeŋedi. Aqılı tügel, oylı adamnıŋ balası bayqasa, osı adam balasınıŋ jalıqpaytuğın nәrsesi bar ma eken? Tamaqtan da, oyınnan da, külkiden de, maqtannan da, kerbezdikten de, toydan da, toptan da, qatınnan da köŋil, az ba, köp pe, jalığadı. Onıŋ üşin bәriniŋ ğayıbın köredi, bayansızın biledi, köŋili burınğıdan da swıy bastaydı. Dünye birqalıptı turmaydı, adamnıŋ qwatı, ğumırı birqalıptı turmaydı. Әrbir maqluqqa quday tağala birqalıptı turmaqtı bergen joq. Endi köŋil qaydan birqalıptı tura aladı?
Biraq osı jalığw degen әrneni körem degen, köp körgen, dәmin, bağasın, bәriniŋ de bayansızın bilip jetken, oylı adamnan şığadı. Sonşalıq ğumırınıŋ bayansızın, dünyeniŋ әrbir qızığınıŋ akırınıŋ şolaqtığın körgen-bilgender tirşilikten de jalıqsa boladı. Bulay bolğanda aqımaqtıq, qayğısızdıq ta bir ğanybet eken dep oylaymın.
1894
JYIRMA BİRİNŞİ SÖZ
Az ba, köp pe, adam balası bir türli maqtannan aman bolmağı - qyın is. Sol maqtan degen nәrseniŋ men eki türlisin bayqadım: birewiniŋ atın ülkendik dep ataymın, birewin maqtanşaqtıq deymin. Ülkendik - adam işinen özin-özi bağalı esep qılmaq. YAğny, nadan atanbastığın, jeŋil atanbastığın, maqtanşaq atanbastığın, әdepsiz, arsız, baylawsız, paydasız, suramşaq, ösekşi, ötirikşi, aldamşı, keseldi - osınday jaramsız qılıqtardan saqtanıp, sol minezderdi boyına qorlıq bilip, özin ondaylardan zor eseptemek. Bul minez - aqıldılardıŋ, arlılardıŋ, artıqtardıŋ minezi. Olar özimdi jaqsı demese, meyli bilsin, jaman degizbesem eken dep azaptanadı. Ekinşi, maqtanşaq degen birewi «demesin» demeydi, «desin» deydi. Bay desin, batır desin, qw desin, pısıq desin, әrdayım ne türli bolsa da, «desin» dep azaptanıp jürip, «demesindi» umıtıp ketedi. Umıtpaq tügil, әweli is eken dep eskermeydi. Munday maqtanşaqtardıŋ özi üş türli boladı. Birewi jatqa maqtanarlıq maqtandı izdeydi. Ol - nadan, lәkyn nadan da bolsa adam. Ekinşisi öz eliniŋ işinde maqtanarlıq maqtandı izdeydi. Onıŋ nadandığı tolıq, adamdığı әbden tolıq emes. Üşinşisi öz üyine kelip aytpasa, ya awılına ğana kelip aytpasa, özge kisi qostamaytın maqtandı izdeydi. Ol - nadannıŋ nadanı, lәkyn özi adam emes.
Jatqa maqtalsam eken degen elim maqtasa eken deydi. Elime maqtalsam eken degen ağayınım maqtasa eken deydi. Ağayınnıŋ işinde özi maqtaw izdegen özimdi özim maqtap jetem deydi.
1894
JYIRMA EKİNŞİ SÖZ
Dәl osı künde qazaqtıŋ işinde kimdi jaqsı körip, kimdi qadirleymin dep oyladım.
Baydı qadirleyin deseŋ, bay joq. Bay bolsa, öz basınıŋ, öz malınıŋ erki özinde bolmas pa edi? Eşbir baydıŋ öz malınıŋ erki özinde joq. Key bay özi birewmen küş talastıramın dep, jüz kisige qorğalawıqtığınan jalınıp, malın ülestirip jür. Oylaydı: jalıntıp berdim dep, aqımaqtığınan. Joq, özi jalınıp berip jür. Qayır da emes, mırzalıq ta emes, öz elimen, öz jerimen oyraŋdasıp, oysızdarğa qoynın aşıp, malın şaşıp jür. Key baylar, eldegi quttılar, süttiler berekelese almağan soŋ, keseldi qwlar köbeyip ketip, köp qorqıtıp, izdegen nәrsesi joq, eriksiz kim bolsa soğan jemit bolıp jür.
Mırzalardı qadirleyin deseŋ, osı künde anıq mırza elde joq, mal bergiş mırza ytten köp. Birew bir paydama keltirem dep mırza bolıp jür. Birewler k...ne qurım kyizdi tuzğa malşıp tıqqan soŋ esi şığıp, mırza bolıp, eriksiz kim bolsa soğan taltayıp emizip jür.
Bolıs pen bydi qurmetteyin deseŋ, qudaydıŋ özi bergen bolıstıq pen bylik elde joq. Satıp alğan, jalınıp, bas urıp alğan bolıstıq penen byliktiŋ eşbir qasyeti joq.
Mıqtını qurmetteyin deseŋ, jamanşılıqqa eldiŋ bәri mıqtı, jaqsılıqqa mıqtı kisi elde joq.
Esti kisini tawıp qurmetteyin deseŋ, әdilet, uyat, nısapqa esti kisi elde joq. Qwlıq, sumdıq, aramdıq, amalğa eldiŋ bәri de esti.
Ğarip-qasar byşaranı qurmetteyin deseŋ, jatqan tüyege mine almasa da, ol momındıqqa esep emes. Eger minerlik jayı bolsa, birdemeni eptep ilerlik te jayı bar.
Endi qaldı qw men sum, olar özi de qwartpay, swaltpay tınıştıq körer emes.
Jә, kimdi süydik, kimniŋ tilewin tiledik? Özi qurttanıp şaşılğan bolıs-byler tura tursın. Endi, әlbәttә, amal joq, momındığınan «Irıs baqqan daw baqpas» degen maqalmen bolamın dep, bergeninen jağa almay, jarımın berip, jarımın tınıştığımen bağa almay, urı, zalım, qwlarğa jemit bolıp jürgen şın momın baylardı ayamasaŋ hәm sonıŋ tilewin tilemeseŋ bolmaydı. Sonan basqanı taba almadım.
1894
JYIRMA ÜŞİNŞİ SÖZ
Bizdiŋ qazaqtı oŋdırmay jürgen bir qwanış, bir jubanış degender bar.
Onıŋ qwanışı - elde bir jamandı tawıp, ya bir adamnıŋ bul özi qılmağan jamanşılığı şıqsa, qwanadı. Aytadı: quday pәlenşeden saqtasın, o da adammın dep jür ğoy, onıŋ qasında biz sәwleli kisiniŋ biri emespiz be, oğan qarağanda men taza kisi emespin be? - dep. Oğan quday tağala aytıp pa, pәlenşeden tәwir bolsaŋ boladı dep? YA bilgender aytıp pa, әytewir öziŋnen nadanşılığı asqan, ya jamanşılığı artılğan kisi tabılsa, sen jamanğa qosılmaysıŋ dep? Jamanğa salısıp jaqsı bola ma? Jaqsığa salısıp jaqsı boladı dağı. Jüz at bәygege qosılsa, men bәyge aldım degen söz bolsa, aldıŋda neşe at bar dep surar, artıŋda neşe at bar edi dep surağannıŋ nesi söz? Men bes attan, on attan ilgeri edim degenniŋ nesi qwanış?
Endi jubanışı - jalğız biz be, eldiŋ bәri de süytip-aq jür ğoy, köppen körgen ulı toy, köppen birge bolsaq boladı da degen sözdi jubanış qıladı. Oğan quday tağala aytıp pa, köpten qalmasaŋ boladı dep. Köpke qaharım jürmeydi dep. Köpke tuzağım jetpeydi dep pe? Ğılım köpke kelip pe? Birewden tarap pa? Hykmet köpten taray ma? Birden taray ma? Köpke qorlıq jürmey me? Bir üydiŋ işi tügel awırsa, jeŋil tye me? Jer bilmegen köp adam adasıp jürse, bir jer biletuğın kisiniŋ keregi joq pa eken? Köp kisi jolawşınıŋ bәriniŋ atı arığanı jaqsı ma? Joq, jarmısı arısa, jarmısınıŋ küylisi jaqsı ma? Jut kelse, eldiŋ bәriniŋ tügel jutağanı jaqsı ma? Jarım-jartısı aman qalğanı jaqsı ma? Osı köp aqımaqtıŋ bir aqımaqqa nesi jubanış? Tuqımımızben awzımız sasıq bolwşı edi degen jaman küyew qalıŋdığın jeŋip pe? Köŋilin sol sözi razı qılwğa jetip pe? Endeşe, köbiŋnen qalma, sen de awzıŋdı sasıta ber dep pe?!
1894
JYIRMA TÖRTİNŞİ SÖZ
Jer jüzinde eki mıŋ myllyonnan köp artıq adam bar, eki myllyonday qazaq bar. Bizdiŋ qazaqtıŋ dostığı, duşpandığı, maqtanı, mıqtılığı, mal izdewi, öner izdewi, jurt tanwı eşbir halıqqa uqsamaydı. Birimizdi birimiz aŋdıp, jawlap, urlap, kirpik qaqtırmay otırğanımız. Üş myllyonnan halqı artıq dünyede bir qala da bar, dünyeniŋ bas-ayağın üş aynalıp körgen kisi tolıp jatır. Östip, jer jüzindegi jurttıŋ qorı bolıp, birimizdi birimiz aŋdıp ötemiz be? Joq, qazaq ortasında da urlıq, ötirik, ösek, qastıq qalıp, önerdi, maldı tüzden, böten jaqtan tüzw jolmen izdep, öristerlik kün bolar ma eken? Әy, ne bolsın!.. Jüz qarağa eki jüz kisi suğın qadap jür ğoy, birin-biri qurtpay, qurımay tınış taba ma?
1894
JYIRMA BESİNŞİ SÖZ
Balalardı oqıtqan da jaqsı, biraq qulşılıq qılarlıq qana, türki tanırlıq qana taza oqısa boladı. Onıŋ üşin bul jer darwlharap, munda әweli mal tabw kerek, onan soŋ arab, parsı kerek. Qarnı aş kisiniŋ köŋilinde aqıl, boyında ar, ğılımğa qumarlıq qaydan tursın? Aşap-işimge maldıŋ tapşılığı da ağayınnıŋ arazdığına wә әrtürli pәlege, urlıq, zorlıq, qwlıq, sumdıq sekildi nәrselerge üyirlendirwge sebep bolatuğın nәrse. Mal tapsa, qarın toyadı. Onan soŋ, bilim tügil öner kerek eken. Sonı üyreneyin ne balama üyreteyin dep oyına jaqsı tüsedi. Orısşa oqw kerek, hykmet te, mal da, öner de, ğılım da - bәri orısta tur. Zararınan qaşıq bolw, paydasına ortaq bolwğa tilin, oqwın, ğılımın bilmek kerek. Onıŋ sebebi olar dünyeniŋ tilin bildi, munday boldı. Sen onıŋ tilin bilseŋ, kökirek köziŋ aşıladı. Әrbirewdiŋ tilin, önerin bilgen kisi onımenen birdeylik dağwasına kiredi, asa arsızdana jalınbaydı. Dinge de jaqsı bilgendik kerek. Jorğalıqpenen köŋilin alsam eken degen nadan әke-şeşesin, ağayın-jurtın, dinin, adamşılığın jawırınınan bir qaqqanğa satadı. Tek mayordıŋ külgeni kerek dep, k...i aşılsa da, qam jemeydi. Orıstıŋ ğılımı, öneri - dünyeniŋ kilti, onı bilgenge dünye arzanıraq tüsedi. Lәkyn osı künde orıs ğılımın balasına üyretken jandar sonıŋ qarwımen tağı qazaqtı aŋdısam eken deydi. Joq, olay nyet kerek emes. Maldı qalay adal eŋbek qılğanda tabadı eken, sonı üyreteyik, munı körip jәne üyrenwşiler köbeyse, ulıqsığan orıstardıŋ jurtqa birdey zakonı bolmasa, zakonsız qorlığına könbes edik. Qazaqqa küzetşi bolayın dep, biz de el bolıp, jurt bilgendi bilip, halıq qatarına qosılwdıŋ qamın jeyik dep nyettenip üyrenw kerek. Qazir de orıstan oqığan balalardan artıq jaqsı kisi şığa almay da tur. Sebebi: ata-anası, ağayın-twğanı, bir jağınan, buzıp jatır. Süytse de, osı oqığan balalar - ana oqımağan qazaq balalarınan üzdik, ozıq. Ne qılsa da sözdi uqtırsa boladı olarğa. Jaqsı atanıŋ balaları da köp oqığan joq, qayta, kedeydiŋ balaların orısqa qorlap berdi. Olar osıdan artıq qayda barsın? Jәne de keybir qazaqtar ağayınımen arazdasqanda: «Seniŋ osı qorlığıŋa köngenşe, balamdı soldatqa berip, basıma şaş, awzıma murt qoyıp ketpesem be!» dewşi edi. Osınday jaman sözdi, qudaydan qorıqpay, pendeden uyalmay aytqan qazaqtardıŋ balası oqığanmenen ne bola qoysın? Sonda da özge qazaq balalarınan artıq üyrengeni nemene, qay köp üyrenipti? Kirdi, şıqtı, ildi, qayttı, tübegeylep oqığan bala da joq. Әkesi el aqşasımen oqığanğa әreŋ oqıtadı, öz malın ne qılıp şığarsın? Twrasın oylağanda, balaŋa qatın әperme, enşi berme, barıŋdı salsaŋ da, balaŋa orıstıŋ ğılımın üyret! Mına men aytqan jol - mal ayar jol emes. Qudaydan qorıq, pendeden uyal, balaŋ bala bolsın deseŋ - oqıt, mal ayama! Әytpese, bir yt qazaq bolıp qalğan soŋ, sağan rahat körsete me, özi rahat köre me, ya jurtqa rahat körsete me?
1894
JYIRMA ALTINŞI SÖZ
Bizdiŋ qazaqtıŋ qosqan atı aldında kelse, tüsirgen balwanı jıqsa, salğan qusı alsa, qosqan yti özgeden ozıp barıp ustasa, esi şığıp bir qwanadı. Bilmeymin, sodan artıq qwanışı bar ma eken? Әy, joq ta şığar! Osı qwanış bәri de qazaq qarındastıŋ ortasında bir haywannıŋ öneriniŋ artılğanına ya bir böten adamnıŋ jıqqanına maqtanarlıq ne ornı bar? Ol ozğan, alğan, jıqqan özi emes, yaky balası emes. Munıŋ bәri - qazaqtıŋ qazaqtan basqa jawı joq, byttey nәrseni bir ülken is qılğan kisidey qwanğan bolıp, ana özgelerdi ızalandırsam eken demek. Birewdi ızalandırmaq - şaryğatta haram, şarwağa zalal, aqılğa teris. Әnşeyin birewdi ıza qılmaqtıŋ nesin dәwlet bilip qwanadı eken? Jә, bolmasa, ana ıza bolwşı sonşalıq nege jer bolıp qaladı eken?
Jüyrik at - keyde ol elde, keyde bul elde bolatuğın nәrse, qıran qus ta, jüyrik yt te - keyde onıŋ qolına, keyde munıŋ qolına tüsetuğın nәrse. Küşti jigit te ünemi bir elden şığa ma? Keyde ana elden, keyde mına elden şığadı. Munıŋ bәrin adam öz önerimenen jasağan joq. Bir ozğan, bir jıqqan ünemi ozıp, ünemi jığıp jürmeydi. Sonıŋ bәrin de bile tura, jerge kirgendey bolıp ya bir aramdığı, jamandığı şıqqanday nesine uyalıp, qorlanadı eken?
Endi osılardan bilseŋiz boladı: nadan el qwanbas nәrsege qwanadı hәm jәne qwanğanda ne aytıp, ne qoyğanın, ne qılğanın özi bilmey, esi şığıp, bir türli mastıqqa kez bolıp ketedi. Hәm uyalğandarı uyalmas nәrseden uyaladı, uyalarlıq nәrseden uyalmaydı. Munıŋ bәri - nadandıq, aqımaqtıqtıŋ әseri. Buların aytsaŋ, keybirewi «ras, ras» dep uyığan boladı. Oğan nanba, erteŋ ol da әlgilerdiŋ biri bolıp ketedi. Köŋili, közi jetip tursa da, haywan sekildi әwelgi әdetinen boyın toqtata almaydı, bir tyyanaqsızdıqqa tüsip ketedi, eşkim toqtatıp, uqtırıp bolmaydı. Ne jamanşılıq bolsa da bir әdet etse, qazaq ol әdetinen eriksiz qorıqqanda ya ölgende toqtaydı, bolmasa aqılına jeŋgizip, munım teris eken dep bilip, oylanıp özdiginen toqtağan adamdı körmessiŋ.
1894
JYIRMA JETİNŞİ SÖZ
(Sokrat hakimniŋ sözi)
Bir küni Sokrat hakim bir Arystodym degen ğalım şәkirtine quday tabaraka wa tağalağa qulşılıq qılmaq twrasında aytqan sözi. Ol özi qulşılıq qılğandarğa külwşi edi.
- Әy, Arystodym, eşbir adam bar ma, seniŋ bilwiŋşe, qılğan önerleri sebepti adam taŋırqawğa layıqtı? - dedi.
Ol ayttı:
Tolıp jatır, qaziret.
Biriniŋ atın ataşı, - deydi.
Gomerge bәyitşiligi sebepti, Sofoklge tragedyyası sebepti, yağny birewdiŋ sıypatına tüspektik, Zevksyske swretşiligi sebepti taŋırqaymın, - dep, soğan uqsağan neşe onan basqa önerleri әşkere bolğan jandardı ayttı.
Olay bolsa, kim artıqşa ğajayıptanwğa layıqtı: jansız, aqılsız, qur pişindi jasaytuğın swretşi me? YA jan yesi, aqıl yesi adamdı jaratwşı ma? - deydi.
Soŋğısı layıqtı, - deydi, - biraq ol jaratwşı jarattı, özdiginen kez kelip, solay bolıp ketpey, basınan bilip istegen hykmetimen bolsa, - deydi.
Jә, paydalı nәrse dünyede köp, biriniŋ paydası körinip, bilinip turadı. Keybiriniŋ paydası anıq bilinbeydi. Sonıŋ qaysısın hykmet köresiŋ? - dedi.
Әryne, әşkere paydağa bola jaratılğanın hykmet desek kerek deymin, - deydi.
Jә, olay bolsa, adamdı jaratwşı hawasy hamsa zahry bergende, tahqyq oylap, olardıŋ paydasınıŋ barlığı tügel oğan muqtaj bolarlığın bilip bergendigi әşkere tur ğoy. Әweli közdi körsin dep beripti, eger köz joq bolsa, dünyedegi körikti nәrselerdiŋ körkinen qaytıp lәzzat alar edik? Ol köz özi nәziktiginen keregine qaray aşıp, jawıp turwı üşin qabaq beripti. Jelden, uşqınnan qağa bersin bolwı üşin kirpik beripti. Maŋday terini közden qağıp turwğa kerek bolğandığınan, basqa tağı keregi bar qılıp qas beripti. Qulaq bolmasa, ne qaŋğır, ne düŋgir, dawıs, jaqsı ün, küy, әn – eşbirinen lәzzattanıp habar ala almas edik. Murın yis bilmese, dünyede ne tәtti, ne qattı ne dәmdiniŋ qaysısınan lәzzat alar edik? Bulardıŋ bәri bizdiŋ paydamız emes pe?
Közdi, murındı awızğa jaqın jaratıptı, işip-jegen asımızdıŋ tazalığın körip, yisin bilip, işip-jesin dep. Bizge keregi bar bolsa da, jyirkenerlik jeri bar tesikterdi bul bastağı ğazyz bilimdi jerimizden alıs aparıp tesipti, munıŋ bәri hykmetpen bilip istelgendigine dәlel emes pe? - depti.
Sonda Arystodym tahqyq oylap teksergende, adamdı jaratwşı artıq hykmet yesi ekendigine hәm mahabbatımenen jaratqandığına şübәsi qalmadı.
Olay bolğanda jәne ne oylaysıŋ, hәmma maqulıhattı jas balalarına eljiretip, üyiriltip turwın körgende wa hәmma maqulıhattıŋ ölimin jek körip, tirşilikte köp qalmaqşılığın tilep, yjtyhad qılwın körgende, ösip-önwiniŋ qamında bolwdan basqa isti az oylamaqtarı - bularınıŋ bәri jurt bolsın, össin, önsin üşin. Solardıŋ bәrin jaratqanda köŋilderin solayşa ıntıqtandırıp qoyğandığı hәm munıŋ bәri jaqsı körgendiginen ekenin bildirmey me? - deydi.
Ey, Arystodym! Qalayşa sen bir öziŋnen,
yağny adamnan basqada aqıl joq dep oylaysıŋ? - edi. - Adamnıŋ denesi öziŋ jürgen
jerdiŋ bir bytimdey qumına uqsas emes pe? Deneŋde bolğan dımdar jerdegi swlardıŋ
bir tamşısınday emes pe? Jә, sen bul aqılğa qaydan ye boldıŋ? Әryne, qaydan kelse
de, jan degen nәrse keldi de, sonan soŋ ye boldıŋ. Bul ğalamdı kördiŋ, ölşewine
aqılıŋ jetpeydi, kelisti körimdigine hәm qanday layıqtı jarastıqtı zakonimen
jaratılıp, onıŋ eşbiriniŋ buzılmaytuğının köresiŋ. Bulardıŋ bәrine taŋğajayıp qalasıŋ hәm aqılıŋ jetpeydi, osılardıŋ bәri de kez kelgendikpen bir nәrseden jaralğan ba, yaky bulardıŋ yesi bir ölşewsiz ulı aqıl ma? Eger aqılmenen bolmasa, bulayşa bul esebine, ölşewine
oy jetpeytuğın dünye әrbir türli kerekke bola jaratılıp hәm bir-birine sebeppen baylanıstırılıp, pendeniŋ aqılına ölşew bermeytuğın mıqtı körkem zakonge qaratılıp jaratıldı, - deydi.
Ol ayttı:
Tahqyq bul aytqanıŋnıŋ bәri ras, jaratwşı artıq aqıl yesi ekendigi mağlum boldı. Ol qudaydıŋ ulıqtığına iŋkәrim joq. Biraq sonday ulıq quday meniŋ qulşılığıma ne qılıp muqtaj boladı? - dedi.
Ey, Arystodym! Qate aytasıŋ. Muqtaj bolmağanda da, birew seniŋ qamıŋdı jese, seniŋ oğan qarızdar ekendigiŋe de ustaz kerek pe? - dedi.
Arystodym ayttı:
Ol meniŋ qamımdı jeytuğının men qaydan bilem? - dedi.
Jә, olay bolsa hәmma maqulıqqa da qara, öziŋe de qara, jandı bәrimizge de beripti. Jannıŋ jarığın bәrimizge de birdey uğarlıq qılıp berip pe? Adam aldın, artın, osı künin - üşewin de tegis oylap tekseredi. Haywan artın, osı künin de buldır biledi, aldıŋğı jağın teksermekke tipti joq. Haywanğa bergen denege qara, adamğa bergen denege qara. Adam eki ayağına basıp tik turıp, dünyeni tegis körmekke, tegis teksermekke layıqtı hәm özge haywandardı quldanarlıq, paydasın körerlik layığı bar. Haywannıŋ biri ayağına senip jür, bir öziŋdey haywandı quldanarlıq layığı joq. Adam özi özine senbese, adamdı da haywan sekildi qılıp jaratsa, eşnәrsege jaramas edi. Haywanğa adamnıŋ aqılın berse, munşa şeberlik, munşa darkarlik, bir-birine ğılım üyreterlik şeşendik salahyyat ol denege layıqtı kelmeydi. Qay ögiz şahar jasap, qural jasap, neşe türli sayman jasap, sıpayılıq şeberliktiŋ üdesinen şığarlıq qysını bar? Biraq adam balası bolmasa, bul ğajayıp aqıldı jәne ğajayıppen jasağan denege kirgizip, munşa salahyyat yesi qılğanı hyqmetpenen özge haywanğa sultan qılğandığına dәlel emes pe? Ol dәlel bolsa, adam balasın artıq körip, qamın әwelden allanıŋ özi oylap jasağanına da dәlel emes pe? Endi adam balasınıŋ qulşılıq qılmaqqa qarızdar ekeni mağlum bolmay ma? - depti.
1894
JYIRMA SEGİZİNŞİ SÖZ
Ey, musılmandar! Birew bay bolsa, birew kedey bolsa, birew awrw, birew saw bolsa, birew esti, birew eser bolsa, birewdiŋ köŋili jaqsılıqqa meyildi, birewdiŋ köŋili jamanşılıqqa meyildi - bular nelikten dese birew, sizder aytasızdar: quday tağalanıŋ jaratwınan yaky buyrığınşa bolğan is dep. Jә, olay bolsa, biz quday tağalanı ayıbı joq, mini joq, özi әdil dep yman keltirip edik. Endi quday tağala bir anturğanğa eŋbeksiz mal beredi eken. Bir qudaydan tilep, adal eŋbek qılıp, payda izdegen kisiniŋ eŋbegin jandırmay, qatın-balasın jöndep asırarlıq ta qılmay, kedey qıladı eken. Eşkimge zalalsız bir momındı awrw qılıp, qor qıladı eken. Qayda bir urı, zalımnıŋ denin saw qıladı eken. Әke-şeşesi bir eki balanıŋ birin esti, birin eser qıladı eken. Tamam jurtqa buzıq bolma, tüzik bol dep jarlıq şaşıp, jol saladı eken. Tüzikti beyişke şığaramın dep, buzıqtı tozaqqa salamın dep ayta tura, pendesiniŋ birewin jaqsılıqqa meyildendirip, birewin jamanşılıqqa meyildendirip, özi qudaylıq qudiretimen birewin jaqsılıqqa burıp, birewin jamandılıqqa burıp jiberip turadı eken. Osınıŋ bәri quday tağalanıŋ ayıpsız, minsiz ğafwr rahymdığına, әdildigine layıq kele me? Jurt ta, mülik te - bәri qudaydıŋ öziniki. Bul qılğanın ne dey alamız? Öz mülkin özi ne qılsa qıla beredi. Onı ayıptı boladı dey almaymız deseŋ, ol söziŋ quday tağalanıŋ ayıbı, mini joq emes, tolıp jatır, biraq aytwğa bata almaymız degeniŋ emes pe? Olay bolğanda, pende öz tırısqandığımenen ne tabadı? Bәrin qılwşığa qıldırwşı özi eken. Pende pendege ökpeleytuğın eşnәrse joq. Kim jaqsılıq, kim jamandıq qılsa dağı qudaydan kelgen jarlıqtı qılıp jür eken deymiz be? Quday tağala әrbir aqılı bar kisige yman parız, әrbir ymanı bar kisige ğybadat parız degen eken. Jәne de әrbir ras is aqıldan qorıqpasa kerek. Jә, biz endi aqıldı erkine jibermesek, quday tağalanıŋ aqılı bar kisige yman parız degeni qayda qaladı? «Meni tanığan aqılmenen tanır» degeni qayda qaladı? Dinimizdiŋ bir jasırın turğan jalğanı joq bolsa, aqıldı, onı oylama degenimizge pende bola ma? Aqıl toqtamağan soŋ, dinniŋ özi neden boladı. Әweli ymandı tüzetpey jatıp, qılğan ğybadat ne boladı? Joq, sen jaqsılıq, jamandıqtı jaratqan - quday, biraq qıldırğan quday emes, awrwdı jaratqan - quday, awırtqan quday emes, baylıqtı, kedeylikti jaratqan - quday, bay qılğan, kedey qılğan quday emes dep, nanıp uqsaŋ bolar, әytpese - joq.
I895
JYIRMA TOĞIZINŞI SÖZ
Bizdiŋ qazaqtıŋ maqaldarınıŋ köbiniŋ iske tatırlığı da bar, iske tatımaq tügil, ne qudayşılıqqa, ne adamşılıqqa jaramaytuğını da bar.
Әweli «Jarlı bolsaŋ, arlı bolma» deydi. Ardan ketken soŋ, tiri bolıp jürgen qurısın. Eger onısı jalğa jürgeniŋde janıŋdı qynap eŋbekpenen mal tap degen söz bolsa, ol - ar ketetuğın is emes. Tınış jatıp, közin satıp, birewden tilenbey, janın qarmanıp, adal eŋbekpen mal izdemek - ol arlı adamnıŋ isi.
«Qalawın tapsa, qar janadı», «Surawın tapsa, adam balasınıŋ bermeytini joq» degen - eŋ barıp turğan quday urğan söz osı. Surawın tabamın, qalawın tabamın dep jürip qorlıqpenen ömir ötkizgenşe, maldı ne jerden suraw kerek, ne aqqan terden suraw kerek qoy.
«Atıŋ şıqpasa, jer örte» deydi. Jer örtep şığarğan atıŋnıŋ nesi murat? «Jüz kün atan bolğanşa, bir kün bwra bol» deydi. Tәŋirge jazıp, minbey-tüspey arıp, şömeŋdep dywanalıqpen bir kün bolğan bwralıq nege jaraydı?
«Altın körse, perişte joldan tayadı» deydi. Perişteden sadağa ketkir-ay! Perişte altındı ne qılsın, öziniŋ körseqızar sumdığın qostağalı aytqanı.
«Ata-anadan mal tәtti, altındı üyden jan tәtti» deydi. Ata-anasınan mal tәtti körinetuğın anturğannıŋ tәtti derlik ne janı bar. Bulardıŋ bәrinen de qımbat ata-anasın malğa satpaq eŋ arsızdıŋ isi emes pe? Ata-ana şaması kelse, myhnattanıp mal jysa da, dünyelik jysa da, artımda balalarıma qalsın deydi. Ol ata-ananı malğa satqan soŋ, qudayğa duşpandıq is emes pe? Osınday bilmestikpenen aytılğan sözderine bek saq bolw kerek.
1895
OTIZINŞI SÖZ
Qırqın minse qır artılmaytuğın osı bir «qırt maqtan» degen bir maqtan bar, sol nege kerek, nege jaraydı? Ol ar, esti bilmeydi, namıstı bilmeydi, keŋ tolğaw, ülken oy joq, ne balwandığı joq, ne batırlığı joq, ne adamdığı joq, ne aqıldılığı, arlılığı joq. Moyının burıp qoyıp: «Öy, tәŋiri-ay, qoyşı әri, kimnen kim artıq deysiŋ, kimniŋ bası kimniŋ qanjığasında jür, ol meniŋ qazanıma as salıp berip jür me, men onan sawın sawıp otırmın ba?» - dep bulğaqtap, nemese: «ayağanım janım ba? Öy, enesin urayın, ölip ketpey nege kerek? Azar bolsa atılıp, ya osı üşin aydalıp ketsem de köngenim-aq! Әytewir bir ölim bar ma?» - dep qalşıldaytuğın kisi köp qoy.
Özderiŋ körip jürsiŋder, osı aytqan söz boyına layıq qazaq kördiŋder me? Ölimge şıdaytuğın qazaq körgenim joq, ölimge şıdamaymın degen de qazaq körgenim joq, keŋirdegin ğana körsetedi-aw: «qyılıp qana qalayın» dep. Eger osı söz boyına layıq kisi körinse, aqılı joq bolsa da, qayratımenen-aq kisi aydındıratuğın adam bolğanı ğoy! Eger şın ayğaydı körgende, kirer jerin taba almaytuğın daraqı, jurttı osı sözimen aydındıramın, «mına kәpirden kisi şoşytuğın eken» degizip aydındırayın dep aytıp otırğan qur dombıtpası bolıp, bosqa qoqyıp otırsa, sonı ne deymiz? Ay, quday-ay! Janğa mırzalıq qılatuğın, erdiŋ jadağayda-aq sertke turğıştığı, malğa mırzalığı, dünyeni bir tyın esep körmeytuğın jomarttığı - әrtürli belgisi boyınşa turmas pa edi? «Uyalmas betke talmas jaq beredi» dep, köp bıljırağan arsız, uyatsızdıŋ biri dağı.
1895
OTIZ BİRİNŞİ SÖZ
Estigen nәrseni umıtpastıqqa tört türli sebep bar: әweli - kökiregi baylawlı berik bolmaq kerek; ekinşi — sol nәrseni estigende ya körgende ğybrәtlanw kerek, köŋildenip, tuşınıp, ıntamen uğw kerek; üşinşi — sol nәrseni işinen birneşe waqıt qaytarıp oylanıp, köŋilge bekitw kerek; törtinşi - oy keseli nәrselerden qaşıq bolw kerek. Eger kez bolıp qalsa, salınbaw kerek. Oy keselderi: wayımsız salğırttıq, oyınşı-külkişildik, ya bir qayğığa salınw, ya bir nәrsege qumarlıq payda bolw sekildi. Bul tört nәrse - külli aqıl men ğılımdı tozdıratuğın nәrseler.
1895
OTIZ EKİNŞİ SÖZ
Bilim-ğılım üyrenbekke talap qılwşılarğa әweli bilmek kerek. Talaptıŋ öziniŋ biraz şarttarı bar. Olardı bilmek kerek, bilmey izdegenmen tabılmas.
Әweli - bilim-ğılım tabılsa, onday-munday iske jaratar edim dep, dünyeniŋ bir qızıqtı nәrsesine kerek bolar edi dep izdemekke kerek. Onıŋ üşin bilim-ğılımnıŋ özine ğana qumar, ıntıq bolıp, bir ğana bilmektiktiŋ özin dәwlet bilseŋ jәne әr bilmegeniŋdi bilgen waqıtta köŋilde bir rahat huzwr hasyl boladı. Sol rahat bilgeniŋdi berik ustap, bilmegeniŋdi tağı da sonday bilsem eken dep ümittengen qumar, mahabbat payda boladı. Sonda әrbir estigeniŋdi, körgeniŋdi köŋiliŋ jaqsı uğıp, anıq öz swretimen işke jayğastırıp aladı.
Eger din köŋiliŋ özge nәrsede bolsa, bilim-ğılımdı bir-aq soğan sebep qana qılmaq üşin üyrenseŋ, onday bilimge köŋiliŋniŋ meyirimi asırap alğan şeşeŋniŋ meyirimi sekildi boladı. Adamnıŋ köŋili şın meyirlense, bilim-ğılımnıŋ özi de adamğa meyirlenip, tezirek qolğa tüsedi. Şala meyir şala bayqaydı.
Ekinşi - ğılımdı üyrengende, aqyqat maqsatpen bilmek üşin üyrenbek kerek. Bahasqa bola üyrenbe, azıraq bahas köŋiliŋdi pısıqtandırmaq üşin zalal da emes, köbirek bahas adamdı tüzemek tügil, buzadı. Onıŋ sebebi әrbir bahasşıl adam haqtı şığarmaq üşin ğana bahas qılmaydı, jeŋbek üşin bahas qıladı. Onday bahas hwsidşilikti zoraytadı, adamşılıqtı zoraytpaydı, bәlkim, azaytadı. Jәne maqsatı ğılımdağı maqsat bolmaydı, adam balasın şatastırıp, jalğan sözge jeŋdirmekşi boladı. Munday qyyal özi de buzıqtarda boladı. Jüz twra joldağılardı şatastırwşı kisi bir qysıq joldağı kisini tüzetken kisiden sadağa ketsin! Bahas - özi de ğılımnıŋ bir jolı, biraq oğan hyrslanw jaramaydı. Eger hyrslansa, öz sözimşil ğwrwrlıq, maqtanşaqtıq, hwsidşilik boyın jeŋse, onday adam boyına qorlıq keltiretuğın ötirikten de, ösekten de, ursıp-töbeleswden de qaşıq bolmaydı.
Üşinşi - әrbir haqyqatqa tırısıp yjtyhatıŋmen köziŋ jetse, sonı tut, ölseŋ ayrılma! Egerde onday bilgendigiŋ öziŋdi jeŋe almasa, kimge pul boladı? Öziŋ qurmettemegen nәrsege bötennen qaytip qurmet kütesiŋ?
Törtinşi - bilim-ğılımdı köbeytwge eki qarw bar adamnıŋ işinde: biri - mulahaza qılw, ekinşisi - berik muhafaza qılw. Bul eki qwattı zoraytw jahatinde bolw kerek. Bular zoraymay, ğılım zoraymaydı.
Besinşi - osı sözdiŋ on toğızınşı babında jazılğan aqıl keseli degen tört nәrse bar. Sodan qaşıq bolw kerek. Sonıŋ işinde wayımsız salğırttıq degen bir nәrse bar, zynhar, janım, soğan bek saq bol, әsirese, әweli - qudanıŋ, ekinşi - halıqtıŋ, üşinşi - dәwlettiŋ, törtinşi - ğybrattıŋ, besinşi - aqıldıŋ, ardıŋ -bәriniŋ duşpanı. Ol bar jerde bular bolmaydı.
Altınşı - ğılımdı, aqıldı saqtaytuğın minez degen sawıtı boladı. Sol minez buzılmasın! Körseqızarlıqpen, jeŋildikpen, ya birewdiŋ orınsız sözine, ya bir kez kelgen qızıqqa şayqalıp qala berseŋ, minezdiŋ beriktigi buzıladı. Onan soŋ oqıp üyrenip te payda joq. Qoyarğa ornı joq bolğan soŋ, olardı qayda saqtaysıŋ? Qılam degenin qılarlıq, turam degeninde turarlıq minezde azğırılmaytın aqıldı, ardı saqtarlıq beriktigi, qayratı bar bolsın! Bul beriktik bir aqıl, ar üşin bolsın!
1895
OTIZ ÜŞİNŞİ SÖZ
Egerde mal kerek bolsa, qolöner üyrenbek kerek. Mal jutaydı, öner jutamaydı. Aldaw qospay adal eŋbegin satqan qolönerli - qazaqtıŋ әwlyesi sol. Biraq quday tağala qolına az-maz öner bergen qazaqtardıŋ keselderi boladı.
Әweli — bul isimdi ol isimnen asırayın dep, artıq ismerler izdep jürip, körip, biraz istes bolıp, öner arttırayın dep, tüzden öner izdemeydi. Osı qolındağı az-muzına maqtanıp, osı da boladı dep, bayağı qazaqtıŋ talapsızdığına tartıp, jatıp aladı.
Ekinşi - erinbey istey berw kerek qoy. Bir-eki qara tapsa, malğa böge qalğan kisimsip, «mağan mal joq pa?» degendey qılıp, erinşektik, saldaw-salğırttıqqa, kerbezdikke salınadı.
Üşinşi - «darqansıŋ ğoy, önerlisiŋ ğoy, şırağım», nemese «ağeke, neŋ ketedi, osı ğanamdı istep ber!» degende «mağan da birew jalınarlıqqa jetken ekenmin» dep maqtanıp ketip, paydasız aldawğa, qw tilge aldanıp, öziniŋ waqıtın ötkizedi. Jәne anağan dünyeniŋ qızığı aldawdı bilgen degizip, köŋilin de maqtandırıp ketedi.
Törtinşi - tamırşıldaw keledi. Bağanağı aldamşı şaytan tamır bolalıq dep, bir bolımsız nәrseni bergen bolıp, artınan üytemin-büytemin, qarıq qılamın degenge mәz bolıp, tamırım, dosım dese, men de kerektiniŋ biri bolıp qalıppın ğoy dep, jәne jasınan is istep, üyden şıqpağandıq qılıp, joq-barğa tırısıp, aldağandı bilmey, derew onıŋ jetpegenin jetkizemin dep, tipti jetpese özinen qosıp, qılıp ber degeniniŋ bәrin qılıp berip, küni ötip, eŋbek qılar waqıtınan ayrılıp, «joğarı şıqqa» qarıq bolıp, tamaq, kyim, borış esinen şığıp ketip, endi olar qısqan küni birewdiŋ malın buldap qarızğa aladı. Onı qılıp bereyin, munı qılıp bereyin dep, sonımenen tabıs quralmay, borışı asıp, dawğa aynalıp, adamşılıqtan ayrılıp, qor bolıp ketedi. Osı nesi eken. Qazaqtıŋ balasınıŋ özi aldağış bola turıp jәne özi birewge aldatqış bolatuğını qalay?
1895
OTIZ TÖRTİNŞİ SÖZ
Jurttıŋ bәri biledi öletuğının jәne ölim ünemi qartaytıp kelmeytuğının, bir alğandı qata jibermeytuğının. Qazaq osığan da, amal joq, nanadı, anıq öz oyına, aqılına teksertip nanbaydı. Jәne hәmmanı jaratqan quday bar, ahyrette suraw aladı, jamandıqqa jazğıradı, jaqsılıqqa jarılğaydı, jazğırwı da, jarılğawı da pende isine uqsamaydı, begirek esepsiz qynawı da bar, begirek esepsiz jetistirwi de bar dep - bәrine sendik deydi. Joq, onısına men senbeymin? Olar sendim dese de, anıq sengen kisige wayım oylap ne kerek? Osı ekewine layıqtı jaqsılıqtı özderi de izdep taba beredi. Egerde osı ekewine buldır senip otırsa, endi nege sendire alamız? Onı qaytip tüzete alamız? Olardı musılman dep, qalayşa ymanı bar ğoy deymiz?
Kimde-kim ahyrette de, dünyede de qor bolmaymın dese, bilmek kerek: eş adamnıŋ köŋilinde eki qwanış birdey bolmaydı, eki ıntıq qumarlıq birdey bolmaydı, eki qorqınış, eki qayğı - olar da birdey bolmaydı. Munday eki nәrseni birdey boladı dep aytwğa mümkin emes. Olay bolğanda, qay adamnıŋ köŋilinde dünye qayğısı, dünye qwanışı ahyret qayğısınan, ahyret qwanışınan artıq bolsa - musılman emes. Endi oylap qaray ber, bizdiŋ qazaq ta musılman eken! Egerde eki nәrse kez bolsa, biri ahyretke kerekti, biri osı dünyede kerekti, birin alsa, biri tymeytuğın bolsa, sonda birew ahyretke kerektini almay, ekinşi bir kez kelgende alarmın dep, joq, eger kez bolmaytuğın bolsa, keŋ quday özi keŋşilikpenen keşiredi dağı, mına kezi kelip turğanda munı jiberip bolmas dep, dünyege kerektini alsa, endi ol kisi janın berse ahyretti dünyege satqanım joq dep, nanwğa bola ma?
Adam balasına adam balasınıŋ bәri - dos. Ne üşin deseŋ, dünyede jürgende twısıŋ, öswiŋ, toywıŋ, aşığwıŋ, qayğıŋ, qazaŋ, dene bitimiŋ, şıqqan jeriŋ, barmaq jeriŋ - bәri birdey, ahyretke qaray ölwiŋ, körge kirwiŋ, şirwiŋ, körden mahşarda suralwıŋ - bәri birdey, eki dünyeniŋ qayğısına, pәlesine qawpiŋ, eki dünyeniŋ jaqsılığına rahatıŋ - bәri birdey eken. Bes kündik ömiriŋ bar ma, joq pa?.. Biriŋe-biriŋ qonaq ekensiŋ, öziŋ dünyege de qonaq ekensiŋ, birewdiŋ bilgendigine bilmestigin talastırıp, birewdiŋ bağına, malına kündestik qılıp, ya körseqızarlıq qılıp, köz alartıspaq layıq pa? Tilewdi qudaydan tilemey, pendeden tilep, öz betimen eŋbegimdi jandır demey, pәlenşenikin әper demek - ol qudayğa aytarlıq söz be? Quday birew üşin birewge jәbir qılwına ne layığı bar? Eki awız sözdiŋ basın qosarlıq ne aqılı joq, ne ğılımı joq bola tura, özimdikin jön qılamın dep, qur «oy, tәŋir-ay!» dep talasa bergenniŋ nesi söz? Onıŋ nesi adam?
1896
OTIZ BESİNŞİ SÖZ
Mahşarğa barğanda quday tağala qajı, molda, sopı, jomart, şeyit - solardı qatar qoyıp, surar deydi. Dünyede ğyzzat üşin, sıy-qurmet almaq üşin qajı bolğandı, molda bolğandı, sopı bolğandı, jomart bolğandı, şeyit bolğandardı bir bölek qoyar deydi. Ahyretke bola, bir ğana quday tağalanıŋ razılığın tappaq üşin bolğandardı bir bölek qoyar deydi.
Dünye üşin bolğandarğa aytar deydi: «Sender dünyede qajeke, moldeke, sopeke, mırzeke, batıreke atalmaq üşin öner qılıp ediŋder, ol dünyeŋ munda joq. Senderdiŋ ol qızıqtı dünyeŋ harap bolğan, sonımen qılğan önerleriŋ de bitti. Endi munda qurmet almaq tügil, suraw beriŋder! Mal berdim, ömir berdim, ne üşin sol maldarıŋdı, ömirleriŋdi, betiŋe ahyretti ustap, din nyetiŋ dünyede turıp, jurttı aldamaq üşin sarıp qıldıŋdar?» dep.
Ana şın nyetimenen ornın tawıp, bir qudaydıŋ razılığı üşin öner qılğandarğa aytar deydi: «Sender bir ğana meniŋ razılığımdı izdep maldarıŋdı, ömirleriŋdi sarıp qılıp ediŋder, men razı boldım. Sizderge layıqtı qurmetti ornım bar, dayın, kiriŋder! Hәm ol razılıqtarıŋnan basqa osı mahşar işinde, senderdiŋ osı qılğanıŋa özi qılmasa da, işi erip, ıntıq bolğan dostarıŋ tabılsa, şafağat qılıŋdar!» - dep aytar deydi.
1896
OTIZ ALTINŞI SÖZ
Payğambarımız salallahw ğalayhy wәssәllәmniŋ hadys şaryfinde aytıptı: «mәn lә hayahün wәlә ymanwn lәhw» dep, yağny kimniŋ uyatı joq bolsa, onıŋ ymanı da joq degen. Bizdiŋ qazaqtıŋ öziniŋ maqalı da bar: «uyat kimde bolsa, yman sonda» degen. Endi bul sözden bilindi: uyat özi ymannıŋ bir müşesi eken. Olay bolğanda bilmek kerek, uyat özi qanday nәrse? Bir uyat bar - nadandıqtıŋ uyatı, jas bala söz aytwdan uyalğan sekildi, jaqsı adamnıŋ aldına jazıqsız-aq әnşeyin barıp jolığıswdan uyalğan sekildi. Ne şaryğatqa teris, ne aqılğa teris jazığı joq bolsa da, nadandıqtan boyın keristendirip, şeşilmegendik qılıp, uyalmas nәrseden uyalğan munday uyat şın uyalw emes - aqımaqtıq, jamandıq.
Şın uyat sonday nәrse, şaryğatqa teris, ya aqılğa teris, ya abyurlı boyğa teris bir is sebepti boladı. Munday uyat eki türli boladı. Birewi - onday qılıq öziŋnen şıqpay-aq, bir böten adamnan şıqqanın körgende, sen uyalıp ketesiŋ. Munıŋ sebebi sol uyat isti qılğan adamdı esirkegendikten boladı. «YApırım-ay, mına bayğusqa ne boladı, endi munıŋ özi ne boladı» degendey, bir nәrse işten rahım sekildi bolıp kelip, öziŋdi qısıp, qızartıp ketedi. Birewi sonday uyat, şaryğatqa teris, ya aqılğa, ya abyurlı boyğa teris, ya adamşılıqqa kesel qılıq, qateden yaky nәpsige erip ğapıldıqtan öz boyıŋnan şıqqandığınan boladı. Munday uyat qılıq qılğandığıŋdı böten kisi bilmese de, öz aqılıŋ, öz nısabıŋ öziŋdi sökken soŋ, işten uyat kelip, öziŋe jaza tarttıradı. Kirerge jer taba almay, kisi betine qaray almay, bir türli qısımğa tüsesiŋ. Munday uyatı küşti adamdar uyqıdan, tamaqtan qalatuğını da bar, hatta özin-özi öltiretuğın kisiler de boladı. Uyat degen - adamnıŋ öz boyındağı adamşılığı, yttigiŋdi işiŋnen öz moynıŋa salıp, sögis qılğan qısımnıŋ atı. Ol waqıtta tilge söz de tüspeydi, köŋilge oy da tüspeydi. Köziŋniŋ jasın, murnıŋnıŋ swın sürtip alwğa da qolıŋ tymeydi, bir yt bolasıŋ. Köziŋ kisi betine qaramaq tügil, eşnәrseni körmeydi. Mundaylıqqa jetip uyalğan adamğa ökpesi bar kisi keşpese, yaky onıŋ üstine tağı ayamay örtendirip söz aytqan kisiniŋ öziniŋ de adamşılığı joq dese bolar.
Osı künde meniŋ körgen kisilerim uyalmaq tügil, qızarmaydı da. «Ol isten men uyattı boldım dedim ğoy, endi neŋ bar?» deydi. YA bolmasa «Jә, jә, oğan men-aq uyattı bolayın, sen öziŋ de süytip pe ediŋ?» deydi. Nemese «pәlenşe de, tügenşe de tiri jür ğoy, pәlen qılğan, tügen qılğan, meniki onıŋ qasında nesi söz, pәlendey, tügendey mәnisi bar emes pe edi?» dep, uyaltamın deseŋ, jap-jay otırıp dawın sabap otıradı. Osını uyalğan kisi deymiz be, uyalmağan kisi deymiz be? Uyalğan desek, hadys anaw, jaqsılardan qalğan söz anaw. Osınday adamnıŋ ymanı bar deymiz be, joq deymiz be?!
1896
OTIZ JETİNŞİ SÖZ
Adamnıŋ adamşılığı isti bastağandığınan bilinedi, qalayşa bitirgendiginen emes.
Köŋildegi körikti oy awızdan şıqqanda öŋi qaşadı.
Hykmet sözder özimşil nadanğa aytqanda, köŋil wanğanı da boladı, öşkeni de boladı.
Kisige bilimine qaray bolıstıq qıl; tatımsızğa qılğan bolıstıq özi adamdı buzadı.
Әkesiniŋ balası - adamnıŋ duşpanı.
Adamnıŋ balası - bawırıŋ.
Er artıq surasa da azğa razı boladı.
Ez az surar, artıltıp berseŋ de razı bolmas.
Öziŋ üşin eŋbek qılsaŋ, özi üşin ottağan haywannıŋ biri bolasıŋ; adamdıqtıŋ qarızı üşin eŋbek qılsaŋ, allanıŋ süygen qulınıŋ biri bolasıŋ.
Sokratqa w işkizgen, Yoanna Arkti otqa örtegen, Ğaysanı darğa asqan, payğambarımızdı tüyeniŋ jemtigine kömgen kim? Ol – köp, endeşe köpte aqıl joq. Ebin tap ta, jönge sal.
Adam balasın zaman ösiredi, kimde-kim jaman bolsa, onıŋ zamandasınıŋ bәri vynovat.
Men eger zakon qwatı qolımda bar kisi bolsam, adam minezin tüzep bolmaydı degen kisiniŋ tilin keser edim.
Dünyede jalğız qalğan adam – adamnıŋ ölgeni. Qapaşılıqtıŋ bәri sonıŋ basında. Dünyede bar jaman da köpte, biraq qızıq ta, ermek te köpte. Bastapqığa kim şıdaydı? Soŋğığa kim azbaydı?
Jamandıqtı kim körmeydi? Ümitin üzbek – qayratsızdıq. Dünyede eşnәrsede bayan joq ekeni ras, jamandıq ta qaydan bayandap qaladı deysiŋ? Qarı qalıŋ, qattı qıstıŋ artınan kögi mol jaqsı jaz kelmewşi me edi?
Aşwlı adamnıŋ sözi az bolsa, ıza, qwatı artında bolğanı.
Qwanbaqtıq pen baq – mastıqtıŋ ülkeni, mıŋnan bir kisi-aq k...n aşpaytuğın aqılı boyında qaladı.
Eger isim önsin deseŋ, retin tap
Byik mansap - byik jartas
Erinbey eŋbektep jılan da şığadı,
Ekpindep uşıp qıran da şığadı;
Jikşil el jetpey maqtaydı,
Jelökpeler şın dep oylaydı.
Dünye - ülken
köl,
Zaman - soqqan jel,
Aldıŋğı tolqın - ağalar,
Artqı tolqın - iniler,
Kezekpenen öliner,
Bayağıday köriner.
Baqpen asqan patşadan
Mymen asqan qara artıq;
Saqalın satqan kәriden
Eŋbegin satqan bala artıq.
Toq tilenşi - adam saytanı,
Hareketsiz - sopı montanı.
Jaman dos - köleŋke:
Basıŋdı kün şalsa,
Qaşıp qutıla almaysıŋ;
Basıŋdı bult alsa,
Izdep taba almaysıŋ.
Dosı joqpen sırlas,
Dosı köppen sıylas;
Qayğısızdan saq bol,
Qayğılığa jaq bol.
Qayratsız aşw - tul,
Turlawsız ğaşıq - tul,
Şәkirtsiz ğalım - tul.
Bağıŋ öskenşe tilewiŋdi el de tileydi, öziŋ de tileysiŋ, bağıŋ ösken soŋ - öziŋ ğana tileysiŋ
1896
OTIZ SEGİZİNŞİ SÖZ
Ey, jüregimniŋ qwatı, perzentlerim! Sizderge adam uğılınıŋ minezderi twralı biraz söz jazıp yadkar qaldırayın. Iqılaspenen oqıp, uğıp alıŋızdar, onıŋ üşin mahabbatıŋ tölewi - mahabbat. Әweli adamnıŋ adamdığı aqıl, ğılım degen nәrselermenen. Munıŋ tabılmaqtığına sebepter - әweli hawas sәlym hәm tәn sawlıq. Bular twısınan boladı, qalmıs özgeleriniŋ bәri jaqsı ata, jaqsı ana, jaqsı qurbı, jaqsı ustazdan boladı. Talap, uğım mahabbattan şığadı. Ğılım-bilimge mahabbattandırmaq әlgi aytılğan üşewinen boladı. Ğılım-bilimdi әweli bastan bala özi izdenip tappaydı. Basında zorlıqpenen yaky aldawmenen üyir qılw kerek, üyrene kele özi izdegendey bolğanşa. Qaşan bir bala ğılım, bilimdi mahabbatpenen kökserlik bolsa, sonda ğana onıŋ atı adam boladı. Sonan soŋ ğana alla tağalanı tanımaqtıq, özin tanımaqtıq, dünyeni tanımaqtıq, öz adamdığın buzbay ğana jәlib mәnfağat dәfğı muzarratlarnı ayırmaqlıq sekildi ğılım-bilimdi üyrense, biler dep ümit qılmaqqa boladı. Bolmasa joq, eŋ bolmasa şala. Onıŋ üşin köbinese balalardı jasında ata-anaları qyyanatşılıqqa salındırıp aladı, soŋınan mollağa bergen boladı, ya ol balaları özderi barğan boladı - eşbir bәhra bolmaydı.
Ol qyyanatşıl balaları talapqa da, ğılımğa da, ustazğa da, hattә yman yğtyqadqa da qyyanatpenen boladı. Bul qyyanatşılar - jarım adam, jarım molla, jarım musılman. Olardıŋ adamdığınıŋ kәmәlәt tappağı - qyınnıŋ qyını. Sebebi alla tağala ezi - haqyqat, rastıqtıŋ jolı. Qyyanat - haqyqat pen rastıqtıŋ duşpanı. Duşpanı arqılı şaqırtqanğa dos kele me? Köŋilde özge mahabbat turğanda, haqlıqtı tappaydı. Adamnıŋ ğılımı, bilimi haqyqatqa, rastıqqa qumar bolıp, әrnәrseniŋ tübin, hykmetin bilmekke ıntıqtıqpenen tabıladı. Ol - allanıŋ ğılımı emes, hәmmanı biletuğın ğılımğa ıntıqtıq, özi de adamğa özindik ğılım beredi. Onıŋ üşin ol allanıŋ özine ğaşıqtıq. Ğılım - allanıŋ bir sypatı, ol - haqyqat, oğan ğaşıqtıq özi de haqlıq hәm adamdıq dür. Bolmasa mal tappaq, maqtan tappaq, ğyzzat-qurmet tappaq sekildi nәrselerdiŋ mahabbatımen ğılım-bilimniŋ haqyqatı tabılmaydı.
Mal, maqtan, ğyzzat-qurmet adamdı özi izdep tapsa, adamdıqtı buzbaydı hәm körik boladı. Egerde adam özi olarğa tabınıp izdese, tapsa da, tappasa da adamdığı joğaladı. Endi haqyqat süyip, şındı bilmek qumarıŋ bar bolsa, adamdıqqa layıqtı ıqılastı qulağıŋdı qoy. Әweli din yslamnıŋ jolındağı pendeler ymannıŋ haqyqatı ne söz ekenin bilsin. Yman degenimiz bir ğana ynanmaqtıq emes, sen alla tağalanıŋ birligine, wә qurannıŋ onıŋ sözi ekendigine, wә payğambarımız Muhammed Mustafa salallahw ğalayhy wәssәllәm onıŋ tarapınan elşi ekendigine ynandıŋ. Jә, ne bitti? Sen alla tağalağa alla tağala üşin yman keltiremisiŋ ya öziŋ üşin yman keltiremisiŋ? Sen yman keltirmeseŋ de, alla tağalağa keler eşbir kemşilik joq edi. Öziŋ üşin yman keltirseŋ, jә ynandıŋ. Ol ynanmaqtığıŋ qur ğana ynanmaqtıqpen qalsa, sağan payda bermeydi. Onıŋ üşin sen öziŋ ynanmaqtığıŋnan payda ala almadıŋ, paydalanamın deseŋ, payda beredi, kәmil yman boladı. Paydanı qalayşa alwdı bilmek kerek. Siz «Әmәntw byllahy kәmahwә by әsmayhy wasyfatyhy» dediŋiz. Ol esim allalar hәmma ol alla tağalanıŋ fyğıl ğazymlәriniŋ attarı, olardıŋ mağınasın bil hәm segiz syfat zatyyaları ne degen söz, kәmil üyren. Öziŋdi onıŋ qulı bilip, öziŋe mwslym at qoyıp, tәslym bolğanıŋa rast bolasıŋ da. Öz pyğıldarıŋdı soğan öz haliŋşe uqsatwdı şart qıl. Alla tağalağa uqsay alam ba dep, nadandıqpen ol sözden jyirkenbe, uqsamaq - dәl birdeylik dağwasımenen emes, sonıŋ soŋında bolmaq. Onıŋ üşin alla tağalanıŋ sypattarı: Hayat, Ğılım, Qudiret, Basar, Sәmyğ, Yrada, Kәlam, Tәkyn. Bul segizinen alla tağaladağıday kәmәlat-ğazamat birlәn bolmasa da, pendesinde de әrbirinen öz halinşe bar qılıp jaratıptı. Jә, biz özimizdiŋ boyımızdağı segiz zәrrә attas sypatımızdı ol alla tağalanıŋ segiz ulığ sypatınan bas burğızıp, özge jolğa salmaqpenen bizdiŋ atımız mwslym bola ala ma? Bolmasa kerek. Jә, ol segiz sypatına sypatımızdı hәm ol attarı birlәn ağlamlanğan fyğıl qudağa fyğlımızdı ertpek nemenen tabıladı, qalayşa tabıladı, onı bilmek kerek. Ol - alla tağalanıŋ zatı, eşbir sypatqa muqtaj emes, bizdiŋ aqılımız muqtaj, joğarğı jazılmış sypattar birlәn tağryflap tanımaqqa kerek. Egerde ol sypattar birlәn tağryflamasaq, bizge mağryfatwlla qyın boladı. Biz alla tağalanı öziniŋ bilingeni qadar ğana bilemiz, bolmasa tügel bilmekke mümkin emes. Zatı tügil, hykmetine eşbir hakim aqıl eristire almadı. Alla tağala - ölşewsiz, bizdiŋ aqılımız - ölşewli. Ölşewlimen ölşewsizdi bilwge bolmaydı. Biz alla tağala «bir» deymiz, «bar» deymiz, ol «bir» demeklik te - aqılımızğa uğımnıŋ bir tyyanağı üşin aytılğan söz. Bolmasa ol «bir» demeklik te alla tağalağa layıqtı kelmeydi. Onıŋ üşin mümkynattıŋ işinde ne nәrseniŋ wjwdi bar bolsa, ol birlikten qutılmaydı. Әrbir hadyske aytılatuğın bir qadymge tağryf bolmaydı. Ol «bir» degen söz ğalamnıŋ işinde, ğalam alla tağalanıŋ işinde, quday tabaraka watağala kitaptarda segiz swbwtyya sypattarı birlәn, wә toqsan toğız Әsmay husnalar birlәn bildirgen. Bulardıŋ hәmması alla tağalanıŋ zatyya swbwtyya wә fyğlyya sypattarı dür. Men munda sizderge törtewin bildiremin. Onıŋ ekewi - ğılım, qudiret. Segiz sypattan qalğan altawı - bularğa şarh. Ol altawınıŋ biri - hayat, yağny tirlik.
Allanı bar dedik, bir dedik, ğılım, qudiret sypatı birlәn sypattadıq. Bul birlik, barlıq ğılım, qudiret olwla bolarlıq nәrseler me? Әlbette, ğılım qudireti bar boladı: hayatı - mağlum, biri - yrada, yağny qalamaq. Ğılım bar bolsa, qalamaq ta bar. Ol eş nәrsege hareket bermeydi. Hәmmağa hareket beretuğın özi. Ol yrada ğılımınıŋ bir sypatı kәlәm, yağny söylewşi degen, söz qaripsiz, dawıssız bolwşı ma edi? Allanıŋ sözi - qaripsiz, dawıssız. Endi olay bolsa, aytqanday qılıp bildiretuğın qudireti jәne basar, sәmyğ, yağny körwşi, esitwşi degen. Alla tağalanıŋ körmegi, estimegi, biz sekildi közbenen, qulaqpenen emes, körgendey, estigendey biletuğın ğılımnıŋ bir sypatı. Biri - tәkwyn, yağny barlıqqa keltirwşi degen söz. Eger barlıqqa keltirmegi bir öz aldına sypat bolsa, alla tağalanıŋ sypatı özindey qadim, hәm әzaly hәm әdәby boladı da, hәmyşә barlıqqa keltirwden bosanbasa, bir sypatı bir sypatınan ülken ya kişi bolwğa jaramaydı. Olay bolğanda ğılım, qudiret sypattarı sekildi bosanbay, hәr waqıt jaratwda bolsa, bir ıqtyyarsızdıq şığadı. Ol ıqtyyarsızdıq alla tağalağa layıqtı emes. Onıŋ barlıqqa keltirmegi - qudiretine ğana bir şarh. Bul ğılım, qudirette eşbir nyhoyatsiz, ğılımında ğaflәt, qudiretinde epsizdik jәne naşarlıq joq. Sanyğın suŋğatına qarap bilesiz. Bul közge körilgen, köŋilge sezilgen ğalamdı qanday hykmetpenen jarastırıp, qanday qudiretpenen ornalastırğan, eşbir adam balasınıŋ aqılı jetpeydi. Biraq pendesinde aqıl - hükimşi, qayrat, qwat - qızmet qılwşı edi. Soğan qarap oylaysıŋ: alla tağalanıŋ sypatında solay bolmaqqa tyis. Biraq әwelde aytqanımız: ğılım, qudiret - bizdiŋ uğwımızğa ğana eki hysap bolmasa, bir-aq ğılımdı qudiret bolwğa tyis. Olay bolmasa sypattar öz ortalarında biri tәbyğ, biri matbwğ boladı ğoy. Bul bolsa, taryf rabbığa jaraspaydı. Segiz sypat qılıp jәne ol sypattar «Lağayrw wәlә hwә» bolıp, bulay aytwda, bulardan bir öz aldına jamağat yaky jamyğat şığıp ketedi. Bul bolsa kelispeydi. Egerde sypattardı әrbirin basqa-basqa degende, köp nәrseden jyılıp, yttyfaqpenen quday bolğan boladı. Bulay dew batıl, bir ğana qudiret pendede bolğan qwat; qudiret ğılım aqıldan basqa bolatuğın, alla tağalada bolğan qudiret - ğılım hәm rahmet. Ol – rahmet sypatı, segiz sypattıŋ işinde jazılmasa da, alla tağalanıŋ Rahman, Rahym, Ğafwr, Wadwd, Hafyz, Sәttar, Razzaq, Nafyğ, Wәkyl, Latyf degen esimderine bynahy bir ulığ sypatınan hyssaptawğa jaraydı. Bul sözime naqlyya dәlelim - joğarıdağı jazılğan alla tağalanıŋ esimderi. Ğaqlyya dәlelim quday tağala bul ğalamdı aqıl jetpeytin kelisimmen jaratqan, onan basqa, birinen bir payda alatuğın qılıp jaratıptı. Jansız jaratqandarınan payda alatuğın jan yesi haywandardı jaratıp, jandı haywandardan paydalanatuğın aqıldı ynsandı jaratıptı.
Haywandardı asıraytuğın jansızdardı eti awırmaytın qılıp, jan yesi haywandardı aqıl yesi adam balası asıraytın qılıp, hәm olardan mahşarda suraw bermeytuğın qılıp, bulardıŋ hәmmasınan payda alarlıq aqıl yesi qılıp jaratqan. Adam balasınan mahşarda suraw alatuğın qılıp jaratqandığında hәm ğadalәt hәm mahabbat bar. Adam balasın qurt, qus, özge haywandar sekildi tamaqtı öz basımen alğızbay, ıŋğaylı eki qoldı basqa qızmet ettirip, awzına qolı as bergende, ne işip, ne jegenin bilmey qalmasın dep, yisin alıp lәzzattanğanday qılıp, awız üstine murındı qoyıp, onıŋ üstinen tazalığın bayqarlıq eki köz berip, ol közderge nәzikten, zarardan qorğap turarlıq qabaq berip, ol qabaqtardı aşıp-jawıp turğanda qajalmasın dep kirpik jasap, maŋday teri twra közge aqpasın dep, qağa berwge qas berip, onıŋ jüzine körik qılıp, biriniŋ qolınan kelmestey isti köptesip bitirmekke, birewi oyın birewine uqtırarlıq tiline söz berip jaratpaqtığı mahabbat emes pe? Kim öziŋe mahabbat qılsa, sen de oğan mahabbat qılmağıŋ qarız emes pe? Aqıl közimen qara: kün qızdırıp, teŋizden bult şığaradı eken, ol bulttardan jaŋbır jawıp, jer jüzinde neşe türli dәnderdi ösirip, jemisterdi öndirip, közge körik, köŋilge rahat gül-bәyşeşekterdi, ağaş-japıraqtardı, qant qamıstarın öndirip, neşe türli nәbatәttәrdi östirip, haywandardı saqtatıp, bulaqtar ağızıp, özen bolıp, özender ağıp daryya bolıp, haywandarğa, qusqa, malğa swsın, balıqtarğa orın bolıp jatır eken. Jer maqtasın, kendirin, jemisin, kenin, gülder gülin, qustar jünin, etin, jumırtqasın; haywandar etin, sütin, küşin, körkin, terisin; swlar balığın, balıqtar ykrasın, hatta ara balın, balawızın, qurt jibegin - hәmması adam balasınıŋ paydasına jasalıp, eşbirinde bul meniki derlik bir nәrse joq, bәri - adam balasına tawsılmas azıq.
Myllyon hykmet birlәn jasalğan maşyna, fabryk adam balasınıŋ rahatı, paydası üşin jasalsa, bul jasawşı mahabbat birlәn adam balasın süygendigi emes pe? Kim seni süyse, onı süymektik qarız emes pe? Adam balası qanağatsızdıqpenen bul haywandardıŋ tuqımın qurtıp, aldıŋğılar artqılarğa jәbir qılmasın dep, maldı adam balasınıŋ öziniŋ qızğanışına qorğalatıp, özge haywandardı birin uşqır qanatına, birin küşti qwatına, birin jüyrik ayağına süyentip, birin byik jartasqa, birin tereŋ tuŋğyıqqa, qalıŋ ormanğa qorğalatıp, hәm әrbirin ösip-önbekke qumar qılıp, jas küninde, kişkene waqıtında şafğat, sәhәrimenen bastarın baylap, qamqor qılıp qoymaqtığı - adam balasına ösip-önip, teŋdik alsın emes, bәlky, adam balasınıŋ üzilmes nәsiline tawsılmas azıq bolsın degendik. Jә, bul hykmetteriniŋ hәmmasın hәm marhamat, hәm ğadalәt zahyr tur eken. Biz ortamızda bul marhamat, ğadalәtti ymannıŋ şartınan hysap qılmaymız, onıŋ üşin mwslym bolğanda, alla tağalağa tәslym bolıp, onıŋ jolında bolmaq edik, bolğanımız qaysı? Bul eki ay men künnen artıq mağulım turğan joq pa? Fyğılı qudanıŋ eşbirin de qarar qılmaymız, özgelerde bolğanın jek körmeymiz, özimiz tutpaymız, bul qyyanatşılıq emes pe? Qyyanatşılıqqa bir qarar turğan adam - ya musılman emes, eŋ bolmasa şala musılman. Alla tabaraka watağalanıŋ pendelerine salğan jolı qaysı? Onı köbi bilmeydi. «Tәfakkarw fyğla yllahy» degen hadys şaryftiŋ «ynnalahw ywhybbwl mwqsytyn» degen ayattarğa eşkimniŋ ıqılası, köŋili menen ğılımı jetip quptağanın körgenim joq. «Әtәmwrwn әnnәsә bylbyrry wәәhsәnw ynnalahw ywhybbwl muhsyn», «wәllәzynә әmәnw wәğәmylw salyhaty wlayna ashabwl jәnnәty hәm fyha halydwn» degen ayattar qurannıŋ işi tolğan ğamalws-salyh ne ekenin bilmeymiz. «Wa әmmәlzyna amәnw wәğamylws salykaty fәywәffyhym wjwrәhwm wallahw lә yühyb-bwz-zalymyn» ayatına qarasaŋ, ğamalws-salyh zalıqtıqtıŋ zyddı bolar. Olay bolğanda ğadalәt rafğat bolwğa kimde-kimniŋ әdileti joq bolsa, onıŋ hayası joq, kimniŋ uyatı joq bolsa, onıŋ ymanı joq degen, payğambarımızdıŋ salallahw ğalayhy wәssәllәmniŋ hadys şaryfi «mәn-lә hayawn lahw» degen dәlel dür. Endi belgili, yman qur ynanışpenen bolmaydı, ğadalәt wa rafğat birlәn boladı. Ğamalws-salyh ğadalәtti wә marhamәtti bolmaq külli tәn birlәn qılğan qulşıldıqtardıŋ eşbiri ğadalәtti, marhamattı bermeydi. Köziŋ künde köredi namaz oqwşı, oraza tutwşılardıŋ ne halәttә ekendikterin, oğan dәlel kerek emes. Bәlky ğadalәt barşa izgiliktiŋ anası dür. Insap, uyat - bul ğadalәtten şığadı. Onıŋ üşin ğadalәti adamnıŋ köŋiline keledi: men öz köŋilimde halıq menimen, sonday-munday qılıqtarımen muğamәla qılsa eken dep oylap turıp, özim sol halıqtarmen muğamәla qılmağandığım jaramaydı ğoy dep, sol ezi әdilet te jәne nısap ta emes pe? Ol hәmma jaqsılıqtıŋ bası emes pe? Jә, olay hulıq penen sol oydı oylağan kisi hallaqını şükirdi nege oylamasın?
Şәkirlikten ğybadattıŋ bәri twadı. Endi zynhar ğadalәt, şapağattan bosanbaŋdar. Eger bosansaŋ, yman da, adamdıq ta hamması bosanadı. Allayar sofınıŋ bir fәrdәdәn jüz fәrdә byjay degeni basıŋa keledi. Endi bizdiŋ bastağı tağryf boyınşa quday tağala ğılımdı, rahımdı, ğadalәtti, qudiretti edi. Sen de bul ğılım, rahım, ğadalәt üş sypatpenen sypattanbaq: yjtyhatiŋ şart ettiŋ, musılman boldıŋ hәm tolıq ynsanyyatıŋ bar boladı. Belgili jәwanmәrtlik üş haslat birlәn bolar degen, syddyq, kәrәm, ğaqıl - bul üşewinen syddyq ğadalәt bolar, kәrәm şafağat bolar. Ğaqıl mağalum dür, ğılımnıŋ bir atı ekendigi. Bular әr adamnıŋ boyında alla tabaraka watağala tәhmyn bar qılıp jaratqan. Biraq oğan rәwaj berip güldendirmek, bәlky, adam öz halinşe kәmәlatqa jetkizbek jәhәtinde bolmaq. Bular - ez yjdyhadiŋ birlәn nyet halys birlәn izdenseŋ ğana beriletin nәrseler, bolmasa joq. Bul aytılmış üş haslәttiŋ yeleriniŋ aldı - payğambarlar, onan soŋ - әwlyeler, onan soŋ - hakimder, eŋ aqırı - kәmil musılmandar. Bul üş türli fyğıl qudanıŋ soŋında bolmaq, özin qul bilip, bul fyğıldarğa ğaşıq bolıp tutpaqtı payğambarlar üyretti әwlyelerge, әwlyeler oqıdı, ğaşıq boldı. Biraq, whrawy paydasın ğana küzetti. Ğaşıqtarı sol halge jetti, dünyeni, dünyedegi tyerlik paydasın umıttı. Bәlky, hysapqa almadı. Hakimder dünyede tyetin paydasın söyledi, ğybrәt közimen qarağanda, ekewi de birinen-biri köp jıraq ketpeydi. Onıŋ üşin әrbiriniŋ söylewi, aytwı basqaşa bolsa da, alla tağalanıŋ suŋğatına qarap pikirlemektikti ekewi de ayttı. Pikirlenbek soŋı ğybrattanbaq bolsa kerek. Bul ğaqıl, ğılım - ekewi de özin zorğa eseptemekti, zalımdıqtı, adam özindey adamdı aldamaqtı jek köredi. Bul ğadalәt hәr ekewi de marhamattı, şapağattı bolmaqtıqtı aytıp buyırdı, bul raqım bolsa kerek. Biraq meniŋ oyıma keledi, bul eki tahyfa әr kisi özderine bir türli nәpsisin fyda qılwşılar dep. YAğny, pendeliktiŋ kәmәlatı әwlyelikpen bolatuğın bolsa, külli adam tәrki dünye bolıp hw dep taryqatqa kirse, dünye oyran bolsa kerek. Bulay bolğanda maldı kim bağadı, duşpandı kim toqtatadı, kyimdi kim toqydı, astıqtı kim egedi, dünyedegi allanıŋ pendeleri üşin jaratqan qazınaların kim izdeydi? Hәramy, makrwhy bılay tursın, quday tağalanıŋ qwatımenen, yjtyhad aqılıŋmenen tawıp, rahatın körmegine bola jaratqan, bergen nyğmetterine, onan körmek huzwrğa swıq közben qarap, eskerwsiz tastap ketpek aqılğa, әdepke, ınsapqa durıs pa?
Sahyb nyğmetke şükirşiligiŋ joq bolsa, әdepsizdikpenen künәkәr bolmaysıŋ ba? Ekinşi - bul joldağılar qor bolıp, dünyede joq bolıp ketw de hawpi bar, wә kәpirlerge jem bolıp ketw de, qaysıbir sabırsızı jolınan tayıp, sabırmen bir qarar turamın degeni bolıp ketseler de kerek. Egerde bul jol jarım-jartılarına ğana aytılğan bolsa, jarım-jartı rast dünyede bola ma? Ras bolsa, hәmmağa birdey rast bolsın, alalağan rast bola ma, hәm ğadalәt bola ma? Olay bolğanda, ol jurtta ğumır joq bolsa kerek. Ğumır özi - haqyqat. Qay jerde ğumır joq bolsa, onda kәmәlat joq. Biraq әwlyelerdiŋ de bәri birdey tәrki dünye emes edi, ğaşәrәn - mübәşәrәdan qaziret Ğosman, Ğabdwrahman byn Ğawf wa Sağyd byn Әbwdqas üşewi de ülken baylar edi. Bul tәrki dünyelik: ya dünye lәzzatına aldanıp yjtyhadım şala qaladı dep, boyına senbegendik; ya hyrs dünyelikten qawımnıŋ köŋilin swıtpaq üşin, renjwge sabır etip, özin fyda qılıp, men janımmen urıs qılğanda, halıq eŋ bolmasa nәpsisimen urıs qılıp, hәwa hәwastan әrbir arzw nәpsiden swınıp, ğadalәt, marhamat, mahabbatına bir qarar bolar ma eken degen ümitpenen bolsa kerek. Olay bolğanda o da jurtqa qılğan artıq mahabbattan hysap. Biraq bul jol - bek şetin, bek nәzik jol. Bul jolda ryyasız, jeŋildiksiz bir qarar turıp izdegen ğana kisi istiŋ kәmәlatına jetpek. Bul zamanda nadyr, buğan ğılımnıŋ da zorı, syddyq, qayrattıŋ da zorı, mahabbattıŋ hallaqna da, wa halıq ğalamğa da bek zorı tabılmaq kerek. Bulardıŋ jyılmağı - qyınnıŋ qyını, bәlky, fytnә bolar.
Basına hәm bir özine özgeşelik bermek - adam ulın bir buzatın is. Әrbir nadannıŋ bir taryqatqa kirdik dep jürgeni biz buzıldıq degenimenen bir boladı. Hakim, ğalım asılda bir söz, biraq Ğarafta basqalar dür. Dünyede ğılım zahyry bar, olar aytılmıştardı jazılmıştar, onı naqlyya dep te aytadı. Bul naklyyağa jüyrikter ğalım atanadı. Quday tәbәraka wa tağala eşbir nәrseni sebepsiz jaratpağan, munı izerlep tәffakkarw fy әla-yllahy degen hadyske bynaәn bul sünğaty qudadan izerlep, qumar bolıp ğybratlanwşılarğa tıyw joq, bәlky, sunğatınan sebebin bilmekke qumarlıqtan sanyğ ğaşıqtıq şığadı. Quday tәbәrakanıŋ zatına pendesiniŋ aqılı jetpese, dәl sonday ğaşıqpın demek te orınsız. Ğaşıq-mağşuğlıqqa halyk birlәn mahluq ortası mwnәsybәtsiz, alla tağalanıŋ pendesin mahabbat wa marhamat birlәn jaratqanın bilip, mahabbatına mahabbatpenen ğana eljiremekti qudağa ğaşıq boldı deymiz. Olay bolğanda hykmet qudağa pende öz aqılı jeterlik qadirin ğana bilsem degen әrbir istiŋ sebebin izdewşilerge hakim at qoydı. Bular haq birlәn batıldı ayırmaqqa, sebepterin bilmekke tırısqandarımenen hәmması adam balasınıŋ paydası üşin, oyın-külki tügil, dünyedegi bükil lәzzat bularğa ekinşi mәrtabada qalıp, bir ğana haqtı tappaq, әrbir nәrseniŋ sebebin tappaqpenen lәzzattanadı.
Adaspay twra izdegen hakimder bolmasa, dünye oyran bolar edi. Fyğıl pәndeniŋ qazığı - osı jaqsı hakimder, әr nәrse dünyede bulardıŋ ystyhrajı birlәn rawaj tabadı. Bulardıŋ isiniŋ köbi - dünye isi, lәkyn osı hakimderdiŋ jasağan, taratqan isteri. Әddünyya mәzrәgәtwl-ahyret degendey, ahyretke egindik bolatın dünye sol. Әrbir ğalım - hakim emes, әrbir hakim - ğalım. Ğalımdarınıŋ naqlyyası birlәn musılman yman taqlydy kәsip qıladı. Hakimderdiŋ ğaqlyyatı birlәn jetse, yman yakyny boladı. Bul hakimderden murat - musılman hakimderi, bolmasa ğayry dinniŋ hakimderi - әgәrşe fatlwbny tәjydw-ny delinse de, dünyeniŋ hәm adam uğlı ömiriniŋ sırına jetse de, dinniŋ haq mağryfatına jete almağandar. Bulardıŋ köbi - ymannıŋ jeti şartınan, bir allanı tanımaqtan ğayry, yağny altawına kimi kümәndi, kimi münkir bolıp, tahqyqlay almağandar. Eger bular din ustazımız emes bolsa da, dinde basşımız qudaydıŋ elşisi payğambarımızdıŋ hadys şaryfi, hayrw n-nas mәn yanfagw n-nas degen. Bul hakimder uyqı, tınıştıq, әwes-qızıqtıŋ bәrin qoyıp, adam balasına paydalı is şığarmaqlığına, yağny эlektryyanı tawıp, aspannan jaydı burıp alıp, dünyeniŋ bir şetinen qazir jawap alıp turıp, ot pen swğa qaylasın tawıp, mıŋ adam qıla almastay qızmetter istetip qoyıp turğandığı, wahswsan adam balasınıŋ aqıl-pikirin ustartıp, haq penen batıldıqtı ayırmaqtı üyretkendigi - barşası nafyğlıq bolğan soŋ, bizdiŋ olarğa mindetkerligimizge daw joq.
Bul zamannıŋ moldaları hakim atına duşpan boladı. Buları bilimsizdik, bәlky, buzıq fyğıl, әl-ynsan ğәddw lәma jәhylgә hysap. Olardıŋ şәkirtteriniŋ köbi biraz ğarap-parsıdan til üyrense, birli-jarım bolımsız söz bahas üyrense, soğan mәz bolıp, özine özgeşelik beremin dep әwre bolıp, jurtqa paydası tymek tügil, türli-türli zararlar hasyl qıladı «hay-hoy!» menen, maqtanmenen qawımdı adastırıp bitiredi. Bulardıŋ köbi әnşeyin jәhyl tügil, jәhylәlәr kibik talap bolsa, qayda haq sözder kelse, qazir nısapqa qaytsın hәm ğybrattansın. Ras sözge or qazıp, tor jasamaq ne degen nısap, qur özimşildik hәm әr özimşildik - adam balasın buzatın fyğıl. Rastıŋ bir atı - haq, haqtıŋ bir atı - alla, buğan qarsı qarwlasqanşa, munı uğıp, ğadalәtpen tәpteştewge kerek. Munday fyğıldardan küpir qawpi de bar. Jәne payğambarımız salallahw ğalayhy wәssәllәm «aqır zamanda bir jıldıq bir kün bolar» degende sahaba-y kәrәmlar «bul bir jıldıq bir künde namaz neşew bolar» dep surağanda: onıŋ patwasın sol zamannıŋ ğalımdarı biler degen sözinen ğybratlanıp qarasaŋ, zamana özgerwimen qağydalar özgerilmegin bildirgeni mağlum boladı. Bul kündegi tәhsylğwlwm eski medreseler ğurpında bolıp, bul zamanğa paydası joq boldı. Soğan qaray Ğusmanyyada mektep harbyya, mektep rwşdyyalar salınıp, jaŋa nyzamğa aynalğan. Mundağılar uzaq jıldar ömir ötkizip, ğılımdı paydasız uzaq bahastar birlәn künin ötkizip, mağyşat dünyede nadan bir essiz adam bolıp şığadı da, eşbir hareketke layıqtı joq bolğan soŋ, adam awlawğa, adam aldawğa salınadı. Köbinese munday essizderdiŋ nasyhatı da tasyrsiz boladı.
Dünyeniŋ mәğmwrlığı bir türli aqılğa nur berip turatuğın nәrse. Joqşılıqtıŋ adamdı haywandandırıp jiberetini de boladı. Bәlky, dünyeniŋ ğılımın bilmey qalmaqtıq — bir ülken zararlı nadandıq, ol quranda sögilgen; dünyede kimde-kim özine özgeşelik bermek qasadı birlәn malğa mahabbatın awdarğan dünye bolmasa, yhsanda qolım qısqa bolmasın dep hәm özim birewge tamğılı bolmayın dep, malğa mahabbatın awdarmay, izgilikke bola halal kәsip birlәn tapqan dünye emes.
Biz ğılımdı satıp, mal izdemek emespiz. Mal birlәn ğılım kәsip qılmaqpız. Öner - özi de mal, önerdi üyrenbek - özi de yhsan. Biraq ol öner ğadalәttan şıqpasın, şarğığa mwafyh bolsın. Adamğa hәlinşe yhsandı bolmaq - qarız is. Biraq özgelerdiŋ yhsanına süyenbek durıs emes. Mollalar tura tursın, hwswsan bul zamannıŋ yşandarına bek saq bolıŋdar. Olar - fytnә ğalım, bulardan zalaldan basqa eşnәrse şıqpaydı. Özderi hükim şaryğattı taza bilmeydi, köbi nadan boladı. Onan asıp özin-özi әhil taryqat bilip jәne birewdi jetkizbek dağwasın qıladı. Bul is olardıŋ sıbağası emes, bulardıŋ jetkizbegi muhal, bular adam azdırwşılar, hattә dinge de zalaldı. Bulardıŋ süygeni - nadandar, söylegeni - jalğan, dәlelderi - tasbığı menen şalmaları, onan basqa eşnәrse joq.
Endi biliŋizder, ey, perzentter! Quday tağalanıŋ jolı degen jol alla tağalanıŋ özindey nyhayatsız boladı. Onıŋ nyhayatına eşkim jetpeydi. Biraq sol jolğa jürwdi özine şart qılıp kim qadam bastı, ol taza musılman, tolıq adam delinedi. Dünyede tüpki maqsatıŋ öz paydaŋ bolsa - öziŋ nyhayatlısıŋ, ol jol qudaydıŋ jolı emes. Ğalamnan jyılsın, mağan quyılsın, otırğan ornıma ağıp kele bersin degen ol ne degen nısap? Ne türli bolsa da, ya dünyeŋnen, ya aqılıŋnan, ya malıŋnan ğadalәt, şapağat sekildi birewlerge jaqsılıq tygizbek maqsatıŋ bolsa, ol jol - qudanıŋ jolı. Ol nyhayatsız jol, sol nyhayatsız jolğa ayağıŋdı berik bastıŋ, nyhayatsız qudağa tağırıp hasyl bolıp has ezgw quldarınan bolmaq ümit bar, özge jolda ne ümit bar? Keybirewlerdiŋ bar öneri, maqsatı kyimin tüzetpek, jüris-turısın tüzetpek boladı da, munısın özine bar dәwlet biledi. Bul isteriniŋ bәri özin körsetpek, özin-özi bazarğa salıp, bir aqılı közindegi aqımaqtarğa «bәrekeldi» degizbek. «Osınday bolar ma edik» dep birewler talaptanar, birewler «osınday bola almadıq» dep küyiner, munan ne payda şıqtı? Sırtqa qasyet bitpeydi, alla tağala qaraytuğın qalıbıŋa, boyamasız ıqılasıŋa qasyet bitedi. Bul aynağa tabınğandardıŋ aqılı qanşalıq öser deysiŋ? Aqıl össe, ol tüpsiz tereŋ jaqsılıq süymektikpen öser.
Quday tağala dünyeni kәmalattı şeberlikpen jaratqan hәm adam balasın össin-önsin dep jaratqan. Sol ösip-önw jolındağı adamnıŋ talap qılıp izdener qarızdı isiniŋ aldı - әweli dos köbeytpek. Ol dosın köbeytpektiŋ tabılmağı öziniŋ özgelerge qolıŋnan kelgeninşe dostıq maqamında bolmaq. Kimge dostığıŋ bolsa, dostıq şaqıradı. Eŋ ayağı eşkimge qas sağınbastıq hәm özine özgeşelik beremin dep, özin tilmen ya qılıqpen artıq körsetpek maqsatınan awlaq bolmaq.
Bul özin-özi artıq körsetpek eki türli! Әwelgisi - әrbir jamanşılıqtıŋ jağasında turıp adamnıŋ adamdığın buzatın jamanşılıqtan boyın jymaqtıq, bul adamğa nur boladı.
Ekinşisi - özin-özi özgeşelikpen artıq körsetpek adamdıqtıŋ nurın, gülin buzadı.
Üşinşisi - qastıq qılmaq, qor tutpaq, kemitpek. Olar duşpandıq şaqıradı.
Hәm özi özgeşe tutatın demektiŋ tübi - maqtan. Әrbir maqtan birewden asamın degen künşildik bitiredi de, künşildik künşildikti qozğaydı. Bul üş türli istiŋ joqtığı adamnıŋ köŋiline tınıştıq beredi. Әrbir köŋil tınıştığı köŋilge talap saladı.
Külli adam balasın qor qılatın üş nәrse bar. Sonan qaşpaq kerek: әweli - nadandıq, ekinşisi - erinşektik, üşinşi - zalımdıq dep bilesiŋ.
Nadandıq - bilim-ğılımnıŋ joqtığı, dünyede eşbir nәrseni olarsız bilip bolmaydı.
Bilimsizdik haywandıq boladı.
Erinşektik - külli dünyedegi önerdiŋ duşpanı. Talapsızdıq, jigersizdik, uyatsızdıq, kedeylik - bәri osıdan şığadı.
Zalımdıq - adam balasınıŋ duşpanı. Adam balasına duşpan bolsa, adamnan bölinedi, bir jırtqış haywan qysabına qosıladı.
Bulardıŋ emi, hallaqına mahabbat, halıq ğalamğa şapqat, qayrattı, turlawlı, ğadalәt isiniŋ aldı-artın bayqarlıq bilimi, ğılımı bolsın... Ol bilim, ğılımı qudağa muqtәdy bolsın. Ğılım әweli ğalamy ğılımğa muqtәdy bolsın. YAğny quday tağala bul ğalamdı jarattı, erinbedi, kelisimmenen, hykmetpenen kәmәlattı bir jolğa salıp jasadı, sizderdiŋ isiŋiz de bir jaqsılıq byna qılıp, arqa süyerlik şeberlikpenen bolsın. Jәne quday tağala әrne jarattı, bir türli paydalı hykmeti bar. Seniŋ de isiŋnen bir zarar şığıp ketkendey bolmay, köpke payda bolarlıq bir ümiti bar is bolsın. Bularsız is is emes. Bәlky, bularsız tağat tağat ta emes.
Belgili, quday tağala eşbir nәrseni hykmetsiz jaratpadı, eşbir nәrsege hykmetsiz tәklyf qılmadı. Bәriniŋ hykmeti bar, bәriniŋ sebebi bar, bizdiŋ ğawam bılay tursın, ğılımğa mahabbatı barlarğa sebep, parızdardı bilmekke yjtyhad lәzim, sizder әrbir ğamal qılsaŋız izgilik dep qılasız, izgilikke bola qasd etip, nyet etesiz. Nyet onıŋ parızınan hysap, payğambarımız salallahw ğalayhy wәssәllamniŋ hadys şaryfi «ynnama-l-ağmal, byn-nyet» degen. Endi nyet ettiŋiz taharat almaqqa, namaz oqımaqqa, oraza tutpaqqa, bul tağattardı nyetiŋiz zahyrınan qalıpsız ğybadatqa jetpegendigi kemşilik emes pe? Sizdiŋ batynıŋız taza bolmağı әweli yman bolıp, bul zahyr ğybadatıŋız ymandı bolğan soŋ ğana, parız bolğan, sizdiŋ zahyrıŋızdağı ğybadat -batynıŋızdağı ymannıŋ köleŋkesi, hәm sol ymannıŋ nurlanıp turmağına körik üşin buyırılğan. Onıŋ üşin ğulamalar yman ekew emes, birew, biraq izgi tağatpenen nurlanadı, tağat joq bolsa, küŋgirttenedi, bәlky, sönw hawpi de bar degen. Eger nadandar ol ğybadattıŋ işki sırın eskermey qılsa, sonı qılıp jürip, ymanı söner degen.
Meniŋ hawpim bar, olar has osı ğybadat eken, qudanıŋ bizge buyırğanı, biz osını qılsaq, musılmandıq kәmil boladı dep oylaydı. Ol ğybadat küzetşisi edi. Jә, küzetşi küzetken nәrseniŋ amandığın oylamay, bir ğana oyaw turmağın qasd qılsa, ol ne küzet? Küzetken nәrsesi qayda ketedi? Maqsat küzetilgen nәrseniŋ amandığı, tazalığı emes pe? Ey, yşarattan habarsızdar, qara! Bul ğybadattan bir ülkeni - namaz, ol namazdan әweli taharat almaq, onan soŋ namazğa şurwğ qılmaq, ol taharattıŋ aldı ystynja edi. Munı bir berik oylap tur. Ayağı eki ayaqqa mәsihpenen bitwşi edi, bular hәmması bolmasa köbi yşarat edi. Ystynjada k...iŋizdi jwa-sız, sizdiŋ k...iŋizdiŋ eşkimge keregi joq edi. Onımen sezimdi tazalıqqa yirgendigiŋdi kәmil ıhlasıŋdı körsetip, işimniŋ saflığınıŋ soŋında halıq körer, sırtımdı da pәk etemin hәm közge körinbeytin ağzalarımdı da pәk etemin, bul pәktiktiŋ üstinde allağa duğa aytamın dep әzirlenesiz.
Endi namazdıŋ atı - salawat, duğa mağınasında degen:
Ayaqta, moyında bolğan mәshlar - ol jwmaq emes, özderi de jwwlı dep körsetken yşaratı.
Namazdan әweli qulaq qaqtıŋız - eger alla tağalanı joğarıda dep, mәkәn ysfat etpeseŋ de, begirek sozw әdepsiz bolıp, künә daryyasına ğarıq boldım, yağny dünye әwesine ğarıq qılmay qolımnan tart, yağny qutılarlıq jәrdemderiniŋ yşaratı*.
Onan soŋ qyyamda turıp qol bağlamaq - qul qoja aldında turmaq - buqara patşa aldında turğannan artıq allanıŋ qadirligine öziniŋ ğajyzdığına ıkrarınıŋ beriktigin körsetken yşaratı.
Qıbılağa qaramaq - әryne, quday tağalağa eşbir orın mümkin emes bolsa da, zyratın parız etken orınğa jüzin qaratıp, sondağı duğaday qabıldıqqa jaqın bolar ma eken degen yşaratı.
Onan soŋ qyra әt, yağny swrahy fatyha oqysıŋ, munda biraq söz uzaradı. Ol fatyha süresiniŋ mağınalarında köp sır bar.
Rwqüğ bas urmaq - aldında quda hazirge uqsas, ol da yşarat.
Sәjdeler - әweli jerden jaralğanına ıqırarı, ekinşisi - jәne jerge qaytpağına ıqırarı, bas kötermek jәne tirilip, suraw bermegine ıqırarınıŋ yşaratı.
Qağadat wl-ahyr - duğanıŋ aqırında allağa tahyyat, odan tәşәhhwd, odan salawat, payğambarımız sallallahw ğalayhy wәssәllәmge aytpaq üşin eŋ aqırğı sәlemmenen tawısasız, yağny alla tağaladan ne tilep duğa qıldıŋız. Ol duğa qazynası külli musılmandardı ortaqtastırıp, olarğa da sәlәmәtşilik tilep hәm rahmet tilep bitiresiz.
Jә, bul sözden ne ğybrәtlendik?
1896
OTIZ TOĞIZINŞI SÖZ
Ras, burınğı bizdiŋ ata-babalarımızdıŋ bul zamandağılardan bilimi, kütimi, sıpayılığı, tazalığı tömen bolğan. Biraq bul zamandağılardan artıq eki minezi bar eken. Endigi jurt ata-babalarımızdıŋ mindi isin bir-birlep tastap kelemiz, әlgi eki ğana tәwir isin birjola joğaltıp aldıq. Osı küngiler özge minezge osı örmelep ilgeri bara jatqanına qaray sol atalarımızdıŋ eki ğana tәwir minezin joğaltpay tursaq, biz de el qatarına kirer edik. Sol eki minez joq bolğan soŋ, әlgi üyrengen önerimizdiŋ bәri de adamşılıqqa uqsamaydı, şaytandıqqa tartıp baradı. Jurttıqtan ketip bara jatqanımızdıŋ bir ülken sebebi sol körinedi.
Ol eki minezi qaysı deseŋ, әweli - ol zamanda el bası, top bası degen kisiler boladı eken. Köş-qondı bolsa, daw-janjaldı bolsa, bylik solarda boladı eken. Özge qara jurt jaqsı-jaman özderiniŋ şarwasımen jüre beredi eken. Ol el bası men top basıları kalay qılsa, kalay bitirse, halıqta onı sınamaq, birden birge jürgizbek bolmaydı eken. «Qoy asığın qolıŋa al, qolayıŋa jaqsa, saqa qoy», «Bas-basıŋa by bolsa, manar tawğa sıymassıŋ, basalqaŋız bar bolsa, janğan otqa küymessiŋ» dep maqal aytıp, tilew qılıp, eki tizgin, bir şılbırdı berdik sağan, bergen soŋ, qaytıp buzılmaq tügil, jetpegeniŋdi jetiltemin dep, jamandığın jasırıp, jaqsılığın asıramın dep tırısadı eken. Onı zor tutıp, әwlye tutıp, onan soŋ jaqsıları da köp azbaydı eken. Bәri öz bawırı, bәri öz malı bolğan soŋ, şınımenen jetesinde joq bolmasa, solardıŋ qamın jemey qaytedi?
Ekinşi minezi - namısqorlıq eken. At atalıp, arwaq şaqırılğan jerde ağayınğa ökpe, arazdıqqa qaramaydı eken, janın salısadı eken. «Özine ar tutqan jattan zar tutadı» dep, «Az arazdıqtı qwğan köp paydasın ketirer» dep, «Ağayınnıŋ azarı bolsa da, bezeri bolmaydı», «Altaw ala bolsa, awızdağı ketedi, törtew tügel bolsa, töbedegi keledi» desip, «Jol qwğan qazınağa jolığar, daw qwğan pәlege jolığar» desip. Kәneky, endi osı eki minez qayda bar? Bular da arlılıq, namıstılıq, tabandılıqtan keledi. Bulardan ayırıldıq. Endigilerdiŋ dostığı - peyil emes, aldaw, duşpandığı - keyis emes, ne kündestik, ne tınış otıra almağandıq.
1897
QIRQINŞI SÖZ
Zynhar, senderden bir surayın dep jürgen isim bar.
Osı, bizdiŋ qazaqtıŋ ölgen kisisinde jamanı joq, tiri kisisiniŋ jamandawdan amanı joq bolatuğını qalay?
Qayratı qaytqan şal men jastıŋ bәri bitim qıladı, şaldar özdi-özi köp qurbıdan ayrılıp azayıp otırsa da, birimenen biriniŋ bitim qılmaytuğını qalay?
Bir eldiŋ işinde jamağayındı kisi birge twğanday körip, işi eljirep jaqsı körip turıp, elge kelse, әri-beriden soŋ qayta qaşqanday qılatuğını qalay?
Jattıŋ bir tәwir kisisin körse, «jarıqtıq» dep jalbırap qalıp, maqtay qalıp, öz elinde sonan artıq adam bolsa da tanımaytuğını qalay?
Bir jolawşı alıs jerge barsa, barğan eline öz elin maqtaymın dep ötirikti sıbap-sıbap, qaytıp kelgen soŋ sol barğan, körgen elin, jerin maqtap, ötirikti sıbaytuğını qalay?
Qay qazaqtı körsem de, balası jasıraq bolsa, onıŋ basınan pәrmene bolıp jürip, erjetken soŋ swıq tartatuğını qalay?
Birewdiŋ ağayını torqalı toy, topıraqtı ölimde, adaldıq berekede alıswğa tabılmay, barımta alalıq, urlalıq dese, tabıla qoyatını qalay?
Bәygege at qossaŋ, atıŋdı tartıspaytuğın ağayın, atıŋ kelse, bәygesine ökpeleytuğını qalay?
Bayağıda birew birewdi palen jasımda kele jatqanda pәlen jerge jetkizip salıp edi dep, sonı ölgenşe ayta jürwşi edi. Osı künde bul jılğı bergen endigi jılğa jaramaytuğını qalay?
Baydıŋ balası kedey bolsa, urlıq qılwğa arlanbaydı, bayğa kiriswge arlanatuğını qalay?
Eki jaqsı bir elde süyisken dostığında tura alıspaydı. Keybir anturğandardıŋ tım-aq tatw bola qalatını qalay?
Birewdi dosım dep at berip jürseŋ, oğan seniŋ bir duşpanıŋ kelip bir tay berse, buzıla qalatını qalay?
Künde tilin alatuğın dostan keyde bir til ala qoyğan duşpanğa kisiniŋ öle jazdaytuğını kalay?
Köp kisi dosım jetilse eken demeydi, egerde jetilse, bağanağı dosına bir bitimi joq duşpan sol bolatuğını qalay?
Key jurt aqıl aytarlıq kisini izdep taba almaydı. Qılığınıŋ qılşığın tanytuğın kisiden qaşıq jüretuğını qalay?
Birew birewdikine kelgende üydegi malınıŋ bәrin de aydap kelip, öz üyine kisi barğanda bar malın dalağa aydap jiberetuğını kalay?
Tınıştıq izdep taba almay jürgen jurt tınıştıq körse, sәtke turmay, tınıştıqtan jalığa qalatuğını qalay?
Eldi pısıq bylegeni nesi? Pısıqtıŋ bәri kedey keletuğını nesi?
Toqal qatın ör keletuğını nesi? Keseldi kisi er keletuğını nesi? Kedey kisiniŋ ker keletuğını nesi?
Nәpsisin tıyıp, boyın toqtatqan kisiniŋ jaman atanıp, nәpsisi bylep, maqtanğa erip, pәle şığarğan kisi mıqtı atanatuğını nesi?
Qazaqtıŋ şın sözge nanbay, qulaq ta qoymay, tıŋdawğa qolı da tymey, pәleli sözge, ötirikke süttey uyıp, bar şarwası swday aqsa da, sonı әbden estip uqpay tınbaytuğını qalay?
1897
QIRIQ BİRİNŞİ SÖZ
Qazaqqa aqıl berem, tüzeymin dep qam jegen adamğa eki nәrse kerek.
Әweli - bek zor ökimet, jarlıq qolında bar kisi kerek. Ülkenderin qorqıtıp, jas balaların eriksiz qoldarınan alıp, medreselerge berip, birin ol jol, birin bul jolğa salw kerek, dünyede köp esepsiz ğılımnıŋ joldarı bar, әrbir jolda üyretwşilerge berip sen bul joldı üyren, sen ol joldı üyren dep jolğa salıp, mundağı halıqqa şığının töletip jiberse, hәtta qızdardı da eŋ bolmasa musılman ğılımına jiberse, jaqsı din tanırlıq qılıp üyretse, sonda sol jastar jetip, bul ataları qartayıp sözden qalğanda tüzelse bolar edi.
Ekinşi - ol adam esepsiz bay bolarğa kerek. Ataların paralap, balaların alıp, bastapqı aytqanday jolğa salıp, tağlım berse, sonda tüzeler edi.
Endi munday halıqtı eriksiz qorqıtıp köndirerlik küş-qwat eşkimge bitpeydi. Ol balanı qazaqtıŋ bәrin paralap köndirerlik dәwlet bir kisige bitwge mümkin de emes.
Qazaqtı ya qorqıtpay, ya paralamay, aqılmenen ne jırlap, ne sırlap aytqanmenen eşnәrsege köndirw mümkin de emes. Etinen ötken, süyegine jetken, atadan myras alğan, ananıŋ sütimenen bitken nadandıq әldeqaşan adamşılıqtan ketirgen. Özderiniŋ ırbaŋı bar ma, pış-pışı bar ma, gwildegi bar ma, dürildegi bar ma - sonısınan dünyede eşbir qızıqtı nәrse bar dep oylamaydı, oylasa da burıla almaydı, eger söz aytsaŋ, tügel tıŋdap tura almaydı, ne köŋili, ne közi alaŋdap otıradı. Endi ne qıldıq, ne boldıq!
1897
QIRIQ EKİNŞİ SÖZ
Qazaqtıŋ jamanşılıqqa üyir bola beretuğınınıŋ bir sebebi - jumısınıŋ joqtığı. Eger egin salsa, ya sawdağa salınsa, qolı tyer me edi? Ol awıldan bul awılğa, birewden bir jılqınıŋ mayın surap minip, tamaq asırap, bolmasa söz aŋdıp, qwlıq, sumdıqpenen adam azdırmaq üşin, yaky azğırwşılardıŋ keŋesine kirmek üşin, paydasız, jumıssız qaŋğırıp jürwge qumar. Dünyelik kerek bolsa, adal eŋbekke salınıp alğan kisi onday jüristi yttey qorlıq körmey me? Öziniŋ kәsibin tastap, kezegendikke salına ma? Maldılar malın öŋkey malşılarğa, bala-şağağa tapsırıp, qoldağı quday bergen azdı-köpti dәwleti qızıqsız körinip, onıŋ urı-börige jem bolıp, qarğa-jarğa uşırawına şıdaydı. Pış-pış keŋesten qalıp, bir awılğa barıp, qwlıq, sumdıq jasap jürip, tegin tamaq jep, ırjıŋdaswdı qısıratwğa şıdamaydı. Ne üşin deseŋ, halıqqa әdet jol bolğan soŋ, şarwağa pısıq, mal bağwğa, mal tabwğa pısıq ol önerli kisige qosılmaydı, ya özi pәle şığarwğa pısıq, ya sondaylardıŋ sözin «estigenim», «bilgenim» dep elge jayıp jürip, ırbaŋdawğa pısıq önerlilerge qosılğanday körinedi.
Sol üşin osı küngi qazaqtıŋ iske jaraymın degeni öziniŋ azdı-köptisin birewge qosa salıp, «köre jür, közdey jür» dep basın bosatıp alıp, söz aŋdıp, tamaq aŋdıp, el kezwge salınadı.
Bul kündegige baylıq ta maqtan emes, aqıl, abuyır da maqtan emes, arız bere bilw, alday bilw - maqtan. Bul ekewi qolınan kelgen kisi salt attı, sabaw qamşılı kedey de bolsa, az da bolsa ornı törde, maylı atqa, maylı etke qolı jetedi. Jelökpelew, maqtanşaq baylardı: «siz aytsaŋız, otqa tüswge barmın» dep jeldendirip alıp, şarwasın qılmay-aq, malın baqpay-aq, sodan alıp kyimin büteytip kyip, tәwir atın minip alıp, qatarlı bir qurmetke jetip jüre beredi.
Ol bay öz tınıştığın da bilmeydi, bos şığındanğanın da eskermeydi. Bir kisimen söylesse, «munı qaytemiz?» - dep bağanağı anturğanmen aqıldasadı. Ol syırdıŋ jorğası sekildenip, qarayğanda jalğız özim bolsam eken deytuğın nyetimen jәne de aqıldasar dosı köbeyse, qadirim ketip qaladı dep oylap: «Oy, tәŋir-ay, sonı bilmey tursız ba? Ol ana qwlıq qoy, bul mına qwlıq qoy» dep, «oğan büydey salsaŋ bolmay ma?» dep bar oŋbağan jawaptı üyretip, amalşılıqtıŋ jolın üyretem dep, ol baydıŋ özin kisige senbeytuğın qıladı. Jәne baydıŋ özine de adam senbeytuğın boladı. Baydıŋ öz jawabı, öz minezi oŋbay turğan soŋ, bağanağı kisi buzılsa, әlgi anturğan bağanağı bayğa: «Men aytpap pa edim, onıki qwlıq söz dep, mine, kördiŋ be?» - dep, ekinşide tırp etpeytuğın qılıp aladı. Endigi jurttıŋ aqılı da, tilewi de, hareketi de - osı.
1898
QIRIQ ÜŞİNŞİ SÖZ
Adam uğılı eki nәrseden: biri - tәn, biri - jan. Ol ekewiniŋ ortalarında bolğan nәrselerdiŋ qaysısı jybyly, qaysısı kәsyby - onı bilmek kerek. Işsem, jesem demektiŋ bası - jybyly, uyıqtamaq ta soğan uqsaydı. Az ba, köp pe, bilsem eken, körsem eken degen arzw, bulardıŋ da bası - jybyly. Aqıl, ğılım - bular - kәsyby. Közbenen körip, qulaqpen estip, qolmen ustap, tilmen tatıp, murınmen yiskep, tıstağı dünyeden habar aladı. Ol habarlardıŋ unamdısı unamdı qalpımenen, unamsızı unamsız qalpımenen, әrneşik öz swretimenen köŋilge tüsedi. Ol köŋilge tüsirwşi bağanağı bes nәrseden ötken soŋ, olardı jayğastırıp köŋilde swrettemek. Ol - jannıŋ jybyly qwatı dür. Bir umıtpastıq jaqsı nәrseden köŋilge jaqsı әser hasyl bolıp, jaman nәrseden köŋilge jaman әser hasyl bolw sekildi nәrseler. Bul qwattar әwelde kişkene ğana boladı. Eskerip baqqan adam ülkeytip, ulğaytıp, ol qwattardıŋ qwatın zoraytadı. Eskerwsiz qalsa, ol qwattıŋ qaysısı bolsa da joğaladı, tipti joğalmasa da, az-mәz nәrse bolmasa, ülken eşnәrsege jaramaytın boladı.
Kimde-kim sırttan estip bilw, körip bilw sekildi nәrselerdi köbeytip alsa, ol - köp jyğanı bar adam: sınap, orındısın, orınsızın - bәrin de bağanağı jyğan nәrselerinen esep qılıp, qarap tabadı. Bulay etip bul hareketke tüsingen adamdı aqıldı deymiz. «Quday tağala özi aqıl bermegen soŋ qayteyik?» demek, «quday tağala senimenen meni birdey jaratıp pa?» demek - quday tağalağa jala jawıp, özin qutqarmaq bolğandığı. Bul - oysız, önersiz nadan adamnıŋ isi. Oğan quday tağala körme, esitpe, körgen, estigen nәrseŋdi eskerme, esiŋe saqtama dep pe? Oyın-külkimen, işpek-jemek, uyıqtamaqpen, maqtanmen әwre bol da, işiŋdegi qazınaŋdı joğaltıp, haywan bol degen joq.
Keybirewler aytadı: «Aqıl jybyly bolmasa da, talap - jybyly. Talap bergen adam aqıldı taptı, talabı joq kisi taba almadı», -deydi. O da beker. Talap balada da bar, oğan talas qılwğa bolmaydı. Bağana ayttıq qoy, qwatı basında kişkene boladı, eskermese joğalıp ta ketedi, eskerse, kütip aynaldırsa, zorayadı dep. Jan qwatımenen adam hasyl kılğan önerleri de künde tekserseŋ, künde asadı. Köp zaman teksermeseŋ, tawıp alğan öneriŋniŋ joğalğandığın jәne öziŋniŋ ol mezgildegiden bir basqa adam bolıp ketkeniŋdi bilmey qalasıŋ. Qay joğalğan öner: «al, men joğaldım» dep, habar berip joğaladı. Endi qwsaŋ, bağanağı әwelgi tabwıŋnan qyınıraq tyedi.
Jan qwatı deytuğın qwat - bek köp nәrse, bәrin munda jazarğa waqıt sıyğızbaydı. Biraq әrbir önerdiŋ tıstan tawıp alıp, işke salğanın, sonıŋ tamırın berik ustap turwğa jarawşı edi. Köp zaman eskermegen adamnan ol bağanağı önerdiŋ öziniŋ eŋ qızıqtı, qımbattı jerleri joğala bastaydı. Onan soŋ köp zaman ötse, sol önerdi saqtaytuğın qwattıŋ özi de joğaladı. Onan soŋ qayta kәsip qılwğa bolmaydı.
Bul qwattıŋ işinde üş artıq qwat bar, zynhar, sonı joğaltıp alw jaramas, ol joğalsa, adam uğılı haywan boldı, adamşılıqtan şıqtı.
Birewi orısşa «podvyjnoy эlement» dep ataladı. Ol ne nәrse? Ne kördiŋ, ne esittiŋ, әrneşik bildiŋ, sonı tezdikpenen uğıp, uqqandıqpenen turmay, artı qaydan şığadı, aldı qayda baradı, sol eki jağına da aqıldı jiberip qaramaqqa tez qozğap jiberedi. Eger bul bolmasa, köp bilwge köp oqw oŋdı payda da bermeydi. Kerekti waqıtında oylamay, kerekti waqıtında qılmay, kerekti waqıtında aytpay, dәyim waqıtınan keş qalıp, «Әy, әttegen-ay. Üytwim eken, büytwim eken» dep, ömir boyı ğafyl bolıp-aq otırğanıŋ.
Birewin orısşa «syla prytyagatelbnaya odnorodnogo» deydi. Ol - bir nәrseni estip, körip bildiŋ, hoş keldi, qazir soğan uqsağandardı tekseresiŋ. Tügel uqsağan ba? YAky bir ğana jerden uqsağandığı bar ma? Әrneşik sol iske bir kelisken jeri bar nәrselerdiŋ bәrin oylap, bilgenin tekserip, bilmegenin surap, oqıp, bötennen habarlanıp bilmey, tınşıtpaydı.
Üşinşisi, orısşa «vpeçatlytelbnostb serdцa» deydi, yağny jürekti maqtanşaqtıq, paydakünemdik, jeŋildik, salğırttıq - bul tört nәrsebirlәn kirletpey taza saqtasa, sonda sırttan işke barğan әr nәrseniŋ swreti jürektiŋ aynasına anıq rәwşan bolıp tüsedi. Onday nәrse tula boyıŋa jayıladı, tez umıttırmaydı. Egerde bağanağı tört nәrsemen jürekti kirletip alsaŋ, jürektiŋ aynası buzıladı, ya qysıq, ya küŋgirt körsetedi. Endi onday nәrseden oŋdı uğım bolmaydı.
Әrneşik tәn qwatımenen sırttan tawıp, sırttan saqtaysız, onıŋ atı dәwlet edi. Onıŋ da neşe türli keseli, kesepatı bar nәrselerin bilmeseŋ, saqtay almawşı ediŋ ğoy. Soğan uqsağan iştegi jan qwatımenen jyğan nәrseniŋ atı aqıl, ğılım edi ğoy. Onıŋ da neşe türli keseli, kesepatı tyer nәrseleri bar. Onı bilmeseŋ, baqpasaŋ - ayrılasıŋ. Jәne әrbir jaqsı nәrseniŋ ölşewi bar, ölşewinen assa - jaramaydı. Ölşewin bilmek - bir ülken kerek is. Oylanbaq jaqsı, iske tipti salınıp ketken kisi oyın baylay almay, qyyaly bolıp ta ketkeni boladı. Işpek, jemek, kymek, külmek, köŋil kötermek, quşpaq, süymek, mal jymaq, mansap izdemek, aylalı bolmaq, aldanbastıq - bul nәrselerdiŋ bәriniŋ de ölşewi bar. Ölşewinen asırsa, boğı şığadı.
«Neniŋ qızığın köp izdeseŋ, sonıŋ küyigin bir tartasıŋ» degen. Baz mahfy olmaya ol, men aytqan üş qwattıŋ işinde ekewi, yağny «syla prytyagatelbnaya odnorodnogo» birlәn «podvyjnoy эlement» - bul ekewi qosılıp tura turğan nәrse, külli payda da bulardan şığadı, wa külli zarar da bulardan şığadı. Mansap süygiştik, maqtanşaqtıq, aşwlanşaqtıq, ötirikşilik, osığan uqsağan әrbir maskünemdikke tartıp, qumar qılıp, aqıldan şığarıp jiberetuğın nәrseler osı ekewinen boladı. Bulardı tübegeyletkende jaqsı nәrselerdi tübegeyletip, jaman nәrselerden, yağny joğarğı aytılmış sekildi adamşılıqtan şığarıp, qumarpazdıqqa salıp jiberetuğın nәrseden boydı erte tıyıp alwğa kerek. Payda, zalaldı ayıratuğın qwattıŋ atı aqıl edi ğoy. Bir aqıl qwatıbirlәn munı toqtatıp bolmaydı. Hәm aqıl, hәm qayrat - eki mıqtı qwat qosılıp toqtatadı. Ol ekewi kimde bar bolsa, bağanağı eki qwattıŋ ekewi de az bolsa, yaky biri bar, biri joq bolsa, bağanağı eki qwattar - bir bası qattı asaw at, jügensiz tawğa ura ma, tasqa ura ma, swğa ura ma, jarğa ura ma - quday bilsin, әytewir jolda körgen esti, aqılı durıs adamdar әli de suramay da qaladı. Sende erik joq. Eki etek jayılıp, eki köziŋ aspanda, masqara bolıp ketkeniŋ ölgeniŋşe.
1898
QIRIQ TÖRTİNŞİI SÖZ
Adam balasınıŋ eŋ jamanı - talapsız. Talap qılwşılar da neşe türli boladı. Hәm talaptıŋ özi de türli-türli. Hәm sol talaptardıŋ qaysısınıŋ soŋına tüsse de, birinen biri önerli, turlawlıraq keledi. Wa, lәkyn adam balası ya talaptı, ya talapsız bolsın, әytewir «bәrekeldini» kerek qılmaytuğını bolmaydı. Әrneşik, orınsız ba, orındı ma, «bәrekeldi» dewşini köŋil izdep turadı. Adam balası özi qay jolda, qay maydanda jürse, sol maydandağı kisimen sırlas boladı. Onıŋ üşin özge joldağılardan «bәrekeldini» oŋdı kütpeydi. Mağan «bәrekeldi» dese, osı özimmenen seriktes, sırlas osılar «bәrekeldi» der deydi.
Talaptıŋ işinde adam balası köbinese basına qadir izdep, sol talapta boladı. Birew mal qwıp jatır. Saraŋdıqpen, aramdıqpen, әytewir mal tapsam, «Mal tapqan erdiŋ jazığı joq» deytuğın, «Maldınıŋ beti jarıq» deytuğın maqalğa senip, halıqtıŋ türine qaray, yt te bolsa, maldını söge almaydı dep, bul mal hәm payda, hәm qasyet boladı boyıma deydi. Munısı ras, qazaqtıŋ öz qulqına qarağanda. Biraq adamdıqqa, aqılğa qarağanda, qazaq tügil, köŋil jyirkenetuğın is. Osığan oray birew er atanamın, birew qajeke atanamın, birew moldeke atanamın, birewler bilgiş, qw, sum atanamın dep, sol harekette jür. Әrqaysısı qazaqqa yaky biri bar, biri joq bolsa, bağanağı eki buldamaq ta bolıp, basına «osınım birsıpıra elew azıq bolar» degen talappenen qılıp jür. Munısı qazaqtıŋ tamırın ustap-ustap qaraydı dağı, «mınanı alıp kelip berse, qımbat alğanday eken, osı künde mına bir istiŋ biraz pulı bar eken» dep, qazaqtıŋ öz betinen oqıp, izdengen talap bolmasa, kitap betinen oqıp izdegen talap emes. Onıŋ üşin kitap sözimenen izdengen talap bolsa, әweli kökirekti tazalaw kerek deydi, onan soŋ ğybadat qıl deydi. Qazaqtıŋ betine qarap, sodan oqığan bolsa, ol talabıŋdı qıla ber, kökirekti tım tazalaymın deme, onı kim körip jatır, işinde qatpar köp bolmasa, qut-berekege jağımdı bolmaydı deydi. Endi osığan qarap, qaydan oqıp, bilip, umtılğan talap ekenin bilersiŋ.
1898
QIRIQ BESİNŞİ SÖZ
Quday tabaraka watağalanıŋ barlığınıŋ ülken dәleli - neşe mıŋ jıldan beri әrkim әrtürli qılıp söylese de, bәri de bir ülken quday bar dep kelgendigi, wa hәm neşe mıŋ türli dinniŋ bәri de ğadalәt, mahabbat qudayğa layıqtı degendigi.
Biz jaratwşı emes, jaratqan köleŋkesine qaray biletuğın pendemiz. Sol mahabbat pen ğadalәtke qaray tartpaqpız, sol Allanıŋ hykmetin birewden birew anığıraq sezbekpen artıladı. Ynandım, sendim demek ynandıramın, sendiremin degen emes.
Adamşılıqtıŋ aldı - mahabbat, ğadalәt, sezim. Bulardıŋ kerek emes jeri joq, kirispeytuğın da jeri joq. Ol - jaratqan tәŋiriniŋ isi. Ayğır byege ye bolmaqta da mahabbat pen sezim bar. Bul ğadalәt, mahabbat sezim kimde köbirek bolsa, ol kisi - ğalım, sol - ğaqyl. Biz janımızdan ğılım şığara almaymız, jaralıp, jasalıp qoyğan nәrselerdi sezbekpiz, közben körip, aqılmen bilip.
1898
Пikip қaлдыpy