text:
Milli-mädäni möxtäriätneñ böyek tarixın beläsezme?
Mäğlüm buluınça 24 martta Qazanda Rusiä tatarlarınıñ Federal' milli-mädäni möxtäriäteneñ öçençe qorıltayı bula. Bu koriltayda älege milli-mädäni möxtäriätne yaña däräcägä kütärü, tatar milläten berläştergändä, üstergändä däwlät, ictimaği, fänni, mädäni köçlärneñ bergäläp eşläwe turında süz baraçaq. Şul uq waqıtta bu milli mädäni möxtäriät digän ideyä bügen isänme? Qayan çıqqan ul? Qayçan berençe tapqır dönyada häm tatar möxitendä äytkännär digän soraw tua? Ä bit 1917-1918 yıllarğa eçke Rusiä möselmannarınıñ milli mädäni möxtäriäte oyışqan häm anda nindi idärä orğannarı bulu turında, nindi möxtäriät bulu turında bäxäslär bulğan? Bu turıda qızıqlı fänni xezmätlär bar. Menä şul turıda, milli mädäni möxtäriät kilep çığu ideyäse turında häm bügenge köndä kiräk bulu-bulmaw turında tügäräk östäl söyläşüendä qatnaşalar: tarix fännäre doktorı, şuşı imäs’älälärne töptän öyrängän Aydar Xäbetdinov, Tübän Novgorod diniä näzaräteneñ räise urınbasarı, mädräsä direktorı häm islam institutı citäkçese Damir Möxetdinov, yäş ğalim, tatar gumanitar universitetnıñ uqıtuçısı İlşat Gıymadiev. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Xörmätle qunaqlar, milli-mädäni möxtäriät, ğomumän avtonomiä yäki avtonomiäle respublika digän süzlär yıl sayın, kön sayın yañğırap tora, tordı. Un yıl elek qabul itelgän ide Rusiäneñ maxsus zakonı milli-mädäni möxtäriätlär turında. Şuşı zakon nigezendä qayber töbäklärdä, rayonnarda milli eşlär belän şöğellänüçe. mäktäplär tözelä başladı. Şul uq waqıtta bu möxtäriättän matdi yäki oyıştıru yärdäme haman da kilmäde, äle haman Däwlät Duması Federal' möxtäriät digän terminnı zakonğa kertergä uylap qına tora, şulay da soñğı waqıtta bu eşkä iğtibar arttı häm nihayät Qazanda Federal' milli-mädäni möxtäriätneñ öçençe qorıltayı elekke kebek tar dairädä här töbäktän berär genä keşe häm däwlät citäkçeläre qatnaşlığınnan başqa ütä torğan tügel, ä Tatarstan däwläteneñ, Däwlät Dumasınıñ räsmi wäkilläre qatnaşlığında ütä torğan qorıltaynı ütkärergä waqıt citte. Äydägez tarixqa küz salıyq, bu ideyäneñ töp mäğnäsen häm qatlawlı yul turında fiker alışıyq.
Rimzil Wäli. Aydar äfände, sez äytegez bu eşneñ başlanğıçı qayda, niçek bulğan?
Aydar Xäbetdinov. Möxtäriätneñ öç törle variantları bar. Berse – dini, ikençese – mädäni, öçençese – tufraq, yä territorial' avtonomiäse.
Rimzil Wäli. Avtonomiä digän süzne niçegräk añlıybız?
Aydar Xäbetdinov. Avtonomiä törkeme ul borınğı Rim çorınnan başlana. Avtonomiäneñ ğäräpçädä mäğnäse – berniçä sferada keşe üzeneñ xoquqları iä däwlättän ayırım. Dini möxtäriät yäğni çirkäw däwlättän ayırılğan. Ul üzeneñ yä möftine, yä patriarxnı üze saylıy. Üzeneñ waqifları, monastıyr'läre bar. Mädäni möxtäriätneñ, yäğni mağarif ölkäsendä üzeneñ dönyawi mäktäpläre, texnikumnarı, milli universitetları bar. Tufraq, yä territorial' avtonomiä berniçä sferada, bigräk tä yustitsiä, cir baylığı, mäğärif sferasında üze xökem itä. Tufraqlı avtonomiädä üzeneñ avtonomiä bulırğa tieş. Şuşı parlament berniçä sferada üzeneñ qanunnarın qabul itä.Mäsälän, mağarif, cir, sotsial' imänlege sferasında ul üze xökem itä. Ä başqa sferalarda, mäsälän, xalıqara finans, yaqlaw, aqça sferasında federal' xökümät idärä itä.
Rimzil Wäli. Damir äfände, Tübän Novgorodta sez citäklägän institut, mädräsä häm diniä näzaräte – alar diniä avtonomiä dip sanalırğa xaqlımı?
Damir Möxetdinov. Ul däwlät eçendä ber oyışma. Bez Rusiäneñ ber zakonnarı belän yäşibez. Ägär dä zakonnan çıqsaq, bezgä finansirovanie bulmas.
Rimzil Wäli. Bezdä bit din däwlättän ayırılğan.
Damir Mäxetdinov. Älbättä ayırılğan, bez tırışabız kertergä dinni märkäzlärne, institutlarnı.
Rimzil Wäli. Dini avtonomiä barmı bezdä?
Damir Möxetdinov. Yuq, dini avtonomiä yuq. Möftiätlär bar – alar dini oyışmalar ğına.
Rimzil Wäli. İlşat, sin bu terminnı niçek añlıysıñ? Millät öçen kem qayğırta? Tatarstanmı, anıñ mädäniät yäki mäğärif ministrlığımı, tatar ictimaği üzägeme, kongressmı?
İlşat Gıymadiev. Minemçä, bezneñ millätebezne här berebez ayırım qayğırta, yäğni balalarıbıznı tatarça söyläşergä öyrätep, berençe çiratta, ikençedän, bu milli-mädini möxtäriät ideyäsen min bik xuplıym. Federatsiädä yäşäwçe här millät üz milli mädäniäten saqlaw xoquqına iä.
Rimzil Wäli. Ä avtonomiä bulıp bülenergä millät xaqlımı?
İlşat Gıymadiev. Xaqlı, läkin, çarasızlıqtan yasalğan äyberder ul. Ägär mäxtäriätlär turında qanun qabul itelsä, möxtäriätlär ber çaralı ğına bulsa, äybät bulır ide. Minemçä, Rusiädä yäşägän tatarlar üz telendä uqısa, radio tapşıruların tıñlasa – şuşı xoquqqa alar iä.
Rimzil Wäli. Däwlät qayğırtsa mädäniät, milli ministrlıqnı, dimäk bernindi möxtäriät kiräkmi?
İlşat Gıymadiev. Şulay bulıp çığa.
Rimzil Wäli. Dimäk, millät, awızın açıp, däwlät ırğıtqan cimgä ruxi produktqa yäki doğağa üzläşterüçe genä passiv subyekt?
İlşat Gıymadiev. Ul bolay da passiv.
Rimzil Wäli. Tatarstan – ul avtonomiäme? Bezneñ prezidentıbız, parlament, qanunnarıbız bar.
Aydar Xäbetdinov. Tuqsan dürtençe yılnıñ büleşe buyınça bezneñ az-maz möxtäriät bulğan. Böten bezneñ türälär – alar bit federal' türäläre. Ägär bezneñ möxtäriätebez bulsa, mäğärif ölkäsendä bezneñ bötenläy federal' qanunnar yuq diär idek. Möxtäriät bulğan qanunnar buyınça 1928 yılına xätle.
Rimzil Wäli. Bu milli-mädäni möxtäriätme? Tufraqlımı?
Aydar Xäbetdinov. Bu tufraqlı möxtäriät bulğan, çönki Tatarstanda cide avtonom narqomatlar bulğan, cide eçke eşlär yustitsiäse, alar şuşı waqıtta Tatarstan xökemlätenä buysınğan. Ä ul bötentatar Sovetlar Syezdına buysınğan. Xäzerge waqıtta böten Qazan ministrlıqları turıdan-turı Mäskäwgä buysınğan.
Rimzil Wäli. Milli-mädäni möxtäriät tatar dönyasında qayçan, niçek tuğan?
Aydar Xäbetdinov. Rusiä waqıtında tatarlar çınnan da etnik yaqtan bulmağan. Alar möselmannar bulğannar. Orenburgta Mäxkäma çara Irımbur külämendä cıyıldılar alar. Bu säbäptä böten tatar ayırım xoquqları şuşı möselmanlıqtan çıqqan. Şuşıñ öçen tatarlarda dini häm mädäni möxtäriät härwaqıtta bergä bulğan. Mäsälän, Nijgar ölkäsendä alar berük bulğan 1917 yılda. Bu säbäptä Qazanda tuqsan yıl elek 1917 yılda 22 iyüldä bezdä urtaq avtonomiä xökümätne oyıştırdılar. Anıñ iseme milli idärä bulğan.
Rimzil Wäli. Bu 22 iyüldä 1917 yılda Qazanda nindi çara bulğan soñ?
Aydar Xäbetdinov. Anda öç qorıltaynıñ urtaq utırışı bulğan. Berse – ikençe Böten Rossiä Möselman qorıltayı; ikençese – Ğalimä Syezdı – dinçelär qorıltayı bulğan; öçençese – Berençe Böten Rossiä xärbi syezdı. Anda möselmannar urtaq avtonomiäne qabul itkännär. Şuşı avtonomiädä parlament bulğan. Anıñ ber genä sessiäse Ufada uzğan. Bu sessiädä milli-mädäni möxtäriätneñ konstitutsiäse qabul itelde, daimi xökemätne saylağannar, daimi räise Sadri Magsudi bulğan. Milli idärä öç nazarattan ğibärät. Berse – dini, ikençese - mäğärif nazaratı, öçençese – finans ministrlığı. Milli salımsız, aqçasız möxtäriät bula almıy. Yegermençe – utızınçı yıllarda konkret aqça birgännär milli mäktäplärgä, bügen Rossiä byudjetında andıy çığımnar qaralmağan yuq.
Rimzil Wäli. Şulay itep, uncidençe yılda noyäberdän ğinwar'gä qädär Berençe möselmannarnıñ milli mäclesneñ sessiä däwam itkän. Anda yöz keşe qatnaşqan. Alar bertuqtawsız qırıq kön buyı tikşergännär, nindi idärä oyıştırabız, häm böten Rusiäneñ külämendä tikşergännär bu xälne. Nindi eş belän tämamlanğan bu?
Aydar Xäbetdinov. Şuşı millät mäclese ul säyäsät, yä tufraqlı möxtäriät eşläre belän şöğellänmägän. Ul dini häm milli möxtäriät mäs’äläläre belän.
Rimzil Wäli. Bu turıda fänni ädäbiät barmı?
Damir Möxetdinov. Andıy ädäbiät bar. Bu Aydar Xäbetdinovnıñ kitapları. Bıyıl bez Böten Rossiä Möselman Forumın ütkärergä telibez. Şuşı forumğa tağın kitaplarnı çığarırğa kiräk, niçek möselmannarnıñ milli idärä, milli parlament bulğan. Bez kitap yazabız häm bastıraçaqbız.
İlşat Gıymadiev. Här eştä bez naçarlıqnı ezlärgä tırışabız. Federal' xakimiät qanunnı çığarıp, möxtäriät tözärgä röxsät birde di. Anda ike yul bar. Möxtäriät tözelde häm Mäskäw üz qulına aldı finans yaqtan da, ideologik yaqtan da. Bu tatarlar öçen bik yaxşı bulmıy, çönki bu eşlärne üzäkkä tulısınça tapşırıp bulmıy. İkençe yaqtan, tulısınça Tatarstanğa qaldıru da döres bulmıy, çönki Tatarstan böten Rossiä tatarların taemin itä almas.
Rimzil Wäli. Tuqsan altınçı yılda möxtäriät turında qanun qabul itelde. Anıñ nigezendä başlanğıç töbäk avtonomiälär tözelä başladı. Sezneñ täqdim, buldırırğamı, yuqmı monı?
İlşat Gıymadiev. Minem mäğlümätem bik küp tügel, çınnan da belmim. Bezgä citmi kitaplar, däreslek. Dimäk närsäder eşlänep betmi. İkençe yaqtan, bez çittäge tatarlarğa bulışabız bit. Minemçä, bu bulışu niçekter döres alıp barılmıy mantıyq bulıp qalalar. Kvota buyınça uqığan yäşlär nigäder bötenläy başqa belgeçne alalar. Kilälär ikän, uqısınnar tatar telen häm ädäbiäten. Çaralar başlansa da, alar niçekter citkerep betmi.
Rimzil Wäli. Qaytıyq tarixqa. Milli mäcles kem xisabına eşlängän?
Aydar Xäbetdinov. Baylar xisabına. Anıñ milli fondı bulğan, ämma anı konfiskatsiälängännär, ul aqça qaya ikänen berkemdä belmi xäzer.
Rimzil Wäli. Ğinwar ayında kem nindi qarar belän nişlätkän bu milli mäclesne? Öç qorıltay Qazanda berläşep, milli-mädäni möxtäriätne oyıştırğan. Magsudi mäcleseneñ axırı niçek bulğan?
Aydar Xäbetdinov. Säyäsi yaqtan axırı bik naçar bulğan, çönki bol'şeviklar anı tarmar itkännär.
Rimzil Wäli. Şuşı Rusiä möselmannarnıñ milli möxtäriäten quıp taratqanmı, ällä alar üzläre taralğanmı?
Aydar Xäbetdinov. Yuq, anda kileşülär başlanğan. Alarnıñ näticäse aprel'neñ axırında ğına bulğan. Anda dekaberdän başlap aprel'ğa xätle dürt ay buyı bol'şeviklar belän kileşülär bulğan.
Rimzil Wäli. Milli-mädäni möxtäriätneñ närsä ikänlegen dinçe tufraqlı, tufraqsız, milli, mädäni babalarıbız aylar buyı bäxäsläşep häm qanun çıqqannan soñ anı taratqannar, qayberlären soñraq taratqannar. Bu tarix kiñ cämäğätçelekkä bilgele tügel.
Damir Möxetdinov. Yäşlär dä, mäktäp uqıtuçıları da bu mäğlümätne belmilär, belergä dä telämi.
Rimzil Wäli. Dimäk mondıy tügäräk öställär häm kitaplar, broşyuralar, gazetada qızıqlı mäqälälär kübräk bulırğa tieş. Bu yöz keşe kemnär buldı? Anı añlatu eşe äle citärlek tügel.
Aydar Xäbetdinov. Sovet çorında kitaplarda bu isemnärne äytü tıyılğan bit. Soñğı qırıq yıllarda tatar mädäniäte yuq diärlek, tatar mäktäpläre yuq, tatar gazetaları yuq, yäşlär tatarça belmi.
Rimzil Wäli. Kürenep tora, mäğärif sisteması, mädäniät sisteması, mäğlümat sisteması xäzerge zamanda millätneke dä, däwlätneke dä. İdarä itä däwlät tä, millät tä. İdeal formada ber qanun qabul itelde, läkin tormışqa ...... äkren bara. Näq şuşı yuldan bez barıber barırğa tieşbez. Xalqıbız da äzer bulırğa tieş, çönki patşa zamanında kebek millät üzen üze asrarlıq xäldä tügel, ä däwlät eşläsä – eşli, eşlämäsä – yuq. Işanasızmı, millät belän däwlät bergä bu eşne xäl itärgä sälätleme, yuqmı?
Aydar Xäbetdinov. Ägär bez Rusiäne saqlarğa tırışabız, grajdanskoe obşçestvo däwlät belän bergä eşlilär.
Damir Möxetdinov. Tübän Novgorodta altmışınçı yıllarda unber mäktäp bulğan. Ul däwlätneke bulğan. Tatarlar alğannar mömkinçelekne balalarnı üz traditsiälärdä tatar telenä uqıtırğa, gazetalarnı çığarırğa. Xruşçev waqıtında hämmäse yuq buldı. Bügen monda üskän yäşlär tatarça söyli almıylar.
Rimzil Wäli. Däwlät häm millät qatnaşıp, milli problemalarnıñ xäl itä torğan mexanizmnar eşli alamı?
Damir Möxetdinov. Eşli ala. Monda kübräk millättän tora.Rimzil Wäli. Şulay itep, Azatlıq radiosınıñ tügäräk östäl söyläşüendä milli-mädäni möxtäriätneñ tarixı häm bügenge xäle turında söyläştek. Bu söyläşüne här tatar cämğiätendä, här tatar yäşägän töbäktä, küräseñ, däwam itergä kiräkter. Çönki xalıq üzeneñ cawaplılığın häm üzeneñ idärädä qatnaşuın küpçelektä küz aldına da kitermi.


c: text/html

text:
Yevropa Şurası Parlament Mäclese wäkilläre Tatarstanda xoquqlar ütäleşen tikşerä
Parlament Assambleyası wäkilläre Tatarstanğa tikşerüçelär bularaq kildelär. Yevropa Şurasına kergändä, Rusiä, östenä alğan burıçların ütime, yuqmı, digän mäs’äläse belän yöri alar. Parlament Assambleyasında Rusiädä xällär turında xisap äzerläw öçen cawaplı Devid Atkinson häm Rudolf Bindig, Mäskäwdäge wazğiätne genä tügel, ä töbäklärneñ niçek yäşäwen beler öçen, Tatarstanğa kilde. Alarınıñ köndälek eş tärtiben Tatarstan Prezident idäräse tözede, oçraşularnıñ tärtiben bilgeläde. Qunaqlarnı Tatarstanda keşe xoquqları yaqlanamı, din häm süz irege barmı, törle säyäsi firqälärgä eşlärgä mömkinlek tudırılamı, digän sorawlarğa cawap tabarğa kiräk ide. Alar «Xalıqlar duslığı» yortında oçraşular uzdırdı, din ähelläre wäkilläre belän söyläşte. Soñınnan säyäsi firqä äğzäläreneñ çığışların tıñlap çıqtı. Din ähelläre belän oçraşuğa urıs pravoslav çirkäwneñ barlıq tarmaqları, katolik çirkäwneñ protestant, luteran häm başqa yünäleştä eşläwçeläre, yahud dine wäkilläre dä kilgän ide. İslam dine isemennän ber genä xäzrät çığış yasadı, çönki möfti häm anıñ urınbasarları Mamadıştağı forumğa kitep barğan bulğan. İnde PACE wäkile David Atkinson, äydegez, nindi probelamalrıgız bar, söyläp biregez, dip möräcäğät itte. Din ähelläre ber-ber atlı söyli başladı. Ämma, xäl itelmäslek, problemaları yuq bulıp çıqtı alarnıñ. Barlıq din ähelläreneñ diärlek eşlärgä mömkinlege bar. Katoliklar bina mäs’äläsen kütärde, iske ğädät belän eşläwçe pravoslav çirkäwe*: «Rusiä qanunnarı bezneñ din tarafdarlarına, saqal yörtkän öçen, tärtip saqlaw oyışmalarında eşlärgä röxsät itmi», dip äytte. İslam dine wäkilläre, mäğlümat çaralarınıñ möselmannarnı qaraltıp kürsätü problemasın äytep uzdı. PACE wäkilläre, barısın da tıñlap, qayber mäs’älälärne Tatarstan Prezidentı belän bulğan oçraşuda kütärergä wäğdä itte. Qunaqlarnıñ eş tärtibe, şundıy tığız itep tözelgän ide, här säğät sayın alarğa yaña oçraşular uzdırırğa turı kilde. Şuña kürä, fiker alışular, bäxäskä kerülärgä waqıt qaralmağan ide. Säyäsi firkalar belän oçraşuda, 11 säyäsi oyışmanıñ wäkilläre qatnaştı. Oçraşu aldınnan Parlament Assambleyasına xisap äzerläwçe David Atkinson, Rusiädäge saylawlar xaqında üz fikeren äytte. Anıñça, Yevropa Şurası inde soñğı 15 yılda Rusiädä häm Tatarstanda da, törle däräcädäge saylawlarnıñ barışın küzätä. Sayalwlarnı irekle dip sanap bula , ämma alar ğädel ütä, dip äytep bulmıy, dide ul. «Bez haman, Rusiä xakimiätlärenä, irekle, bäysez mäğlümat çarları kiräklegen äytep kiläbez», dip bilgeläp ütte David äfände. Häm ul säyäsi firqä wäkillärenä, räsmi xakimiätlärgä bulğan däğwälären açıq salırğa çaqırdı. Waqıt bik tar bulu säbäple, säyäsi firqä wäkilläre üzläre belän tanıştırudan tış uza almadı. «Tatarstan-yaña ğasır» xäräkäte, bezgä Rusiä qanunı belän, töbäk däräcäsendä säyäsi xäräkät bulırğa röxsät itmädelär, dide, kommunistlar häm «Yabloko» firqäläre wäkilläre saylawlarda ärämäläşülär, qanun bozular buldı, digän däğwälären genä belderergä ölgerde. Oçraşunıñ axırında, PACE wäkile David Atkinson, sez problemalar xaqında äytmädegez, şuña Tatarstanda säyäsi tormış üz cayı belän bara, digän näticägä kildem, dide. PACE wäkilläre Tatarstanda äle 2 kön eşläyäçäk.Bikä Timerova.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sovet Sotsialist Cömhüriätlär Berlege
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Sovet Sotsialistik Cömhüriätlär Berlege yä Sovet Berlege, qısqaça SSSR (Sovet çorı Tatarça: CoBeT CoциaлиcTиk Pecпyблиkaлap Coюзы, CoBeTлap Coюзы, CCCP, Urısça:Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, CoBeTckий Coюз ,Soyuz Sovetskix Sotsialistitçieskix Respublik, SSSR, Sovetskiy Soyuz ), elekke Räsäy İmperise bilämäseneñ zur öleşendä barlıqqa kilgän häm 1922.-1991. yıllarda ğämäldä bulğan däwlät. 1922 yılnıñ 30. Dekäber Kileşüe nigezendä SSSRnı tözüdä Belarusʻ (Belorussia SSR), Ukraina (Ukraina SSR), RSFSR, Qawqaz artı Sovet Sosialistik Republiklar Födersísı (1936. yıldan berlektäş republiklar Azärbaycan SSR, Ärmänstan SSR häm Görcästan SSR qatnaşalar). 1925. yılda alarğa Üzbäkstan (Üzbäkstan SSR) belän Törekmänstan (Törekmänstan SSR), 1929 yılda Tacikstan (Tacikstan SSR), 1936. yıldan Qazaqstan (Qazaqstan SSR) belän Qırğızstan (Qırğızstan SSR), 1940. yıldan Moldova (Moldavia SSR), Estoniä SSR, Litva SSR, Latviä SSR quşılalar.
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1920. yıllarda başınnan, bigräk tä V. İ. Lenin wafatınnan soñ, il citäkçelegendä xakimlek itü öçen kisken säyäsi köräş başlana. SSSR belän idarä itüdä autoritar alınmalar qullanı ısulına tayağa İ. V. Stalin rejime östenlek ala. 1920. yıllar urtasında uñay näticälär birgän Yaña İqtisadi Säyäsätkä mönäsäbät üzgärä, krästiän xucalıqların köçlep kümäkläşterü, sänäğät ölkäsendä aşığıp industrílaştıruğa küçü küzätelä. däwlät oyışmaları eşçänlege tulayım Kommunistlar Firqäse buysınuına küçerelä. SSSRda üzäkkä bersüzsez buysındırılğan totalitar cämğiät barlıqqa kilä. Ul cämğiät däwlät xucalığın revolútion ruxta tiz arada üzgärtep qorunı häm şuña nigezlänep revolútion xäräkätne kürşe däwlätlär cirlegenä küçerüne töp maqsat itep quya.
1930. yıllarda uzdırılğan repressilär (bigräk tä 1934. yıldan soñğıları) fäqät autoritarizm säyäsäten nığıtu maqsatına ireşü çarası räweşendä başqarıla. 1930. yıllar azağında başqaçaraq fiker yörtüçelärneñ küpçelege maxsus konzlagerlarda (GULAG síndannarında) mäcbüri xezmät belän tärbiälänügä duçar itelä.
SSSRnıñ tışqı säyäsäte dä üzgärä, ínqílab qazanışları häm il-däwlätlär iminlege belän sanaşmastan, 1939. yılda Sovet-Alman xärbi kileşüe tözelä, şunıñ cirlegendä Polşa häm Baltíq buyı däwlätläre belän suğıç xaläte tudırıla. Könbatış Ukraina belän Könbatış Belarus (1939), Bessarabia belän Tönyaq Bukovina, Latvia, Litua häm Estonia (1940) il-töbäkläre SSSRğä buysındıırıla. Finlândiä belän ike arada suğış başlanı (30. Nöyäber, 1939-12. Mart, 1940) häm Finlândiäneñ çik buyı cirlären (Vıborg töbäge, Karelia muyıntağı) tartıp alu näticäsendä SSSRnıñ xalıqara abruyı töşä, ul Millätlär Lígasınnan çığarıla.
1941. yılda 22. Yündä Almanía, üzara solıx kileşüen bozıp, SSSRğa höcüm itä. 1941.-1945 (Böyek Watan Suğışı). yıllardağı suğış barığında ildäge reprssilär tağın da qurqınıçraq yünäläş ala – ayırım xalıqlarnı taríxí yäşäw urınnarınnan Könçığış hän Tnyaq töbäklärgä köçlep küçerü (deportasí) xäräkäte başlana. Tönyaq Qawqazdan Xristian dinendä bulmağan Balqar, Qaraçay, Çeçen, Qalmıqlarnı; Qawqazdan Mesheti Töreklären, Qırımnan Tatarlarnı, Yunannarnı; İdel buyınan Almannarı h.b.az sanlı xalıqlarnı Sebergä häm Urta Asía çül-dalarına xärbi köç qullanıp küçerälär.
İkençe Bötendänya Suğışında ciñep çıqqannan soñ, SSSR territorise Könçığışta Könyaq Saxalin häm Kuril Utırawları, Könbatışta Petsamo (Peçenga), Klaipeda, Königsberg (xäzerge Kaliningrad), Karpat Tawları artyağı ölkäläe Könbatış Ukraina) h.b. isäbenä tağı da zuraya. Suğıştan soñğı däwerdä dä ayırım şäxeslärgä häm töekemnärgä qarata ezärlekläw säyäsäte qullanu däwam itterelä (kosmopolitizm belän köräş, "Leningradlılar törkeme", "tabıblar törkeme" eşläre h.b.). Könbatış Awrupınıñ alğa kitkän illäre belän kileşäwçänlek, alar belän berdänlek mönäsäbätlären özü, däwlätneñ barlıq sänäğät-citeşterü qüäten yaña qoral yasawğa köyläw säyäsäte SSSRnı "salqın suğış xaläte"nä kiterä.
İ. V. Stalin wafatınnan soñ (1953.), bigräk tä KPSSnıñ 20. qorıltayında (1956.) Stalinnıñ şäxes kultı tänqitlängännän soñ, eçke häm tışqı mönäsäbätlärdäge kiskenlek häm kileşmäwçänleklär berqädär yomşara. Repressi qorbannarın aqlaw, isän qalğannarın zíndannardan azat itü, Sovet keşeseneñ yäşäyeş-könküreşenä ähämiät birü kebek uñay küreneşlär küzätelä. Awıl xucalığı citeşterüçänlege däwlät yärdäme bermä-ber arttırıla. Fän häm texnik ölkäsendä yañarış, alğa kiteş sizelä başlí. SSSRda xalıq xucalığı kirägenä eşläwçe berençe atom elektr stansísı tözelä (1954), Ğälämgä berençe Cir iärçene cibärelä (1957), dönyada berençe oçuçı-kosmonaut Yuriy Gagarin kosmik qorabta Cirne oçıp äylänä (1961). Xalıqara masştabta SSSRnıñ abruyı häm bäyläneşläre üsä bara, atom-töş qoralın yaqın kiläçäktä qullanmaw inisiative xalıqara yalqaw taba häm 1963. yılda atom-töş qoralın qullanunı tíu kileşüenä qul quyıla. Ämma äle totalitar rejim tudırğan barlıq çik-kirtälär dä alıp taşlanmí, çın demokratik wäzğiät tudırılmí.
1964. yılda däwlät häm fiqrä citekçese itep L. İ. Brejnev saylana. N. S. Xruşçev belän A. N. Kosıgin başlağan xucalıq ölkäsendäge üzgärtep qorular, reformnar 1970. yıllarda sürelä başlí, qüätle tabíğí häm texnik mömkinlekläre bulğan zur däwlät iqtisadı äkrenläp tübän tägäri. Näft belän gaz satudan kergän tabışnıñ zur öleşen elekkeçä qoral yasawğa köylängän citeşterü ölkäse yota bara.
SSSRnıñ kütärelä başlanğan xalıqara abruyı Macarstan (1956) häm Çexoslovakia (1968) demokratik köçlärgä qarşı qoral qullanudan häm kürşe Äfğanstanğa Sovet ğäskärläre kertelgännän soñ (1979) yänädän tübän tägäri, qabat Könbatış illäre belän qapma-qarşı toru xaläte barlıqqa kilä. 1985. yılda citäkçelekkä kilgän M. S. Gorbaçóv häm anıñ tarafdarları mondí xalättän çığu çaralarına kereşälär, ildä "üzgärtep qoru (perestroyka - пepecTpoйka)" çorı başlana. Lâkin älege säyäsi adımnar ayırım berlektäş republiklarda başlanğan milli möstäqillekkä omtılış xäräkätlärennän qalışa. 1980 yıllarnıñ 2. yartısında Qazaqstanda, Görcästanda häm Baltíq buyı republilarında bulıp alğan "millätçel fetnä"lärne qoral qullanıp bastıru oçraqları SSSRda säyäsi krizisnıñ köçäyüenä kiterä.
1991. yılnıñ Augustında qayber däwlät başlıqları "üzgärtep qoru" barışın çikläwgä yünältelgän tüntäreş oyıştıralar, lâkin ul uñışsız tämamlana. Şul yılnıñ Sentäberendä 3 Balqtıq buyı republígınıñ Yuğarı Şuralar berdäm räweştä SSSRdan çığu häm möstäqil däwlät tözü turında qarar qabul itä. Şul uq yılnıñ Dekäberendä Belarus, Räsäy häm Ukraina republiklar citäkçeläre SSSRnıñ tarqaluın íğlan itälär häm Bäysez Däwlätlär Berlege oyıştırıluı xaqındağı kileşügä qul quyalar. Şul räweşle 1991. yılnıñ Dekäbrendä SSSR tarqala.
İdaräcelär isemlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İosif Stalin (1922–1953)
- Nikita Xruşçov (1953-1964)
- Leonid Brejnev (1964–1982)
- Yuriy Andropov (1982-1984)
- Konstantin Çernenko (1984–1985)
- Mixail Gorbaçöv (1985–1991)


text:
Aziä 2004 dulqın taşqının iskä aldı
Dönyada bügen 2 yıl elek Hind Okeanında bulğan tsunami, dulqın taşqını qorbannarın iskä aldılar. 2004neñ dikaber azağında Aziäneñ 12 ilendä barlığı 220 meñnän artıq keşe häläk buldı.
Tsunami qayber awıllarnı tulısınça yuq itte, meñlägän keşe häläk buldı, yortsız qalğan keşelärne sanap beterü dä mömkin tügel ide.
İndoneziäneñ Açeh vilayätendä genä 150 meñgä yaqın keşe häläk buldı. Başqala Banda Açehda bügen mäçetlärdä häm qaberleklärdä ärwahlarğa doğa qılındı.
Açehdan 3 meñ çaqrım yıraqlıqta urnaşqan İndoneziäneñ yal itü utrawı Balida bügen tsunamidan saqlanu künegüläre oyıştırıldı. Bu yaqlarda dulqın taşqını bulmağan, ämma cirle xalıq häm turistlarğa bälä çığa qalsa – nilär eşlisen öyrättelär.
Tailandtnıñ könyağında, zur ziyan kürgän Khao Lak utrawında, dulqın belän tulısınça cimerelgän polisiäneñ yaña binası yanına bügen qorbannarnı iskä alırğa xalıq cıyıldı. Tsunamida isän qalğan Norvegiä watandaşı Hakongran Wenchengran, xislär äle dä bik köçle, dip belderde:
"Biredä bulu bik dulqınlandırğıç, xätirälär kire qayta. Bez bäxetle, bez isän qaldıq."
Kürşedäge Bang Muang şähärendä, budda, katolik häm möselman ruxaniläre berlektä 400läp tsunami qorbanı cirlängän kümäk qaberlek yanına barıp doğa qıldı.
Dulqın taşqınında häläk bulğannarnı bügen şulay uq Malayziä häm Hindstanda da iskä aldılar, Hindstannıñ könyaq yarlarında 10 meñgä yaqın keşe ülgän ide.
Şri Lankanıñ könyağındağı Peraliya şähärendä prezident Mahinda Rajapakse, Budda häykälen açuda qatnaştı. Biredä tsunami dulqını poezğa kiterep bärep meñgä yaqın keşe häläk bulğan ide.
İsän qalğannarnıñ kübese isä äle dä çatırlarda yäşi. Töbäkkä äle moñarçı kürelmägän 10 milliard dollarlıq yardäm cibärelde. Ämma bu qadär aqçağa qaramastan, qayber cirlärdä tözeleş eşläre aqrın bara, şulay uq qayber aqçalarnıñ tieşençä totılmawı turında mäğlümatlär bar.
Alsu Qormaş, Praga


text:
Hindstan şimbä şartlawları öçen terrorçılarnı ğäyepli
Hindstan xökümäte şimbä könne kimendä 61 keşene ütergän häm 100-dän artıq keşene yaralağan şartlawlar öçen terrorçılar cawaplı dip ğäyepläp çıqtı.
Berençe şartlaw şähärneñ könbatış turistları küpläp yöri torğan tar uramda urnaşqan Paharganj bazarında bulğan. Berniçä minuttan xalıq küpläp yöregän säwdä üzäge Sanjaya Baruda şartlawlarnıñ iñ qatısı, ik küp ütergäne bulğan.
Öçençe bomba avtobusta, ber keşe yörtüçegä şikle qapçıq turında xäbär itkännän soñ şartlağan. Xäbärlärgä qarağanda, yörtüçe avtobusnı keşe bulmağan urında tuqtatqan. Barlıq yulçılarğa avtobustan çığarğa quşqan. Şunnan soñ qapçıqnı täräsä aşa tışqa taşlarğa telägän. Ämma qapçıq anıñ qulında şartlağan.
Räsmilär äytüençä, bombalar mömkin qädär kübräk keşene üterü öçen xalıq iñ küp cıyılğan urınnarğa quyılğan bulırğa oxşağan. Hindstan premyer ministrı Manmohan Singh monı terror ğämälläre dip ğäyepläp çıqtı. Ämma monıñ öçen kemnärneñ cawaplı buluın äytergä äle bik irtä dide.
"Yaqınnarın yuğaltuçılar öçen yörägem sızlıy. Min ğäyepsez keşelärgä qarşı bu oyatsın häm aldan äzerlängän höcümne ğäyeplim. Bu ilebez xalqına qarşı qurqaqlarça qılınğan terror ğämälläre" dide Singh.
Şartlawlar Hind xalqı sişämbe könne ütäçäk utlar bäyräme Diwaliğa äzerlängändä buldı. Annan soñ möselmannarnıñ Ramazan bäyräme yaqınlaşıp kilä.
Singh bu şartlawlar yaqınlaşuçı bäyrämnär aldınnan tınıçsızlıq çığaru öçen oyıştırılğanğa oxşağan dide.
"Bu şartlawlarnıñ waqıtı härkem ilebez bäyrämnärenä äzerlängän çorda qänäğätsezlek tudırır öçen saylanğan. Bez alarnıñ bu tübän niätlären ciñärgä tieş, häm alarğa uñışqa ireşü mömkinlege birmäskä tieş" dide Singh
Hindstannıñ töp xalqın hindular täşkil itä. Ämma bireda şaqtıy ğına möselmannar da yäşi. Hindstannıñ kiñküläm mäğlümät çaraları şartlawlar öçen ğäyeple dip şiklänüçelärne ezläw barışında 150-dän artıq keşe totqarlanğan dip xäbär itte. Ämma politsiä monı älegä raslamadı.
Hind televideniese moña qädär mäğlüm bulmağan İnqilabı isemle törkem cawaplılıqnı üz östenä alğan dip xäbär itte. Ämma iminlek mäs''äläre belgeçläre mondıy şartlawlarnı oyıştırırğa barı tik Paqstanda nigezlängän Laşkar-e-Taibä kebek suğışçan törkemnär genä sälätle dip isäpli.
Şartlawlar Hindstan belän Paqstan bäxäsle Kaşmir töbägendä, cir teträwdän zıyan kürüçelärgä yardäm itü öçen çiklärne açu turında söyläşülär başlağannan soñ berniçä säğät ütü belän buldı. Bügen Paqstan räsmiläre yardäm kiterü mömkinlege birü öçen berniçä urında çiklärne açu turında kileşende dip belderde. Paqstan Dählidä bulğan şartlawlarnı şunda uq ğäyepläp çıqtı. Naif Aqmal, Praga.


text:
Rusiä belän Gruziä arasındağı küzläw nizağı nigä zur cäncalğa äwerelde?
Ğädättä däwlätlär arasındağı küzläw nizağları diplomatiä häm saqlıq belän xäl itelä, kiñküläm mäğlümät çaraları küzenä bik eläkmi. Ämma Gruziädä Rusiäneñ 4 ofitserınıñ küzläwdä ğäyeplänep qulğa alınuı köçäyä baruçı süzlär häm yanawlar suğışına äwerelde. Bu Gruziä küzläwdä ğäyeplänüçelär belän maxsus şulay eşlime, ällä Mäskäw dä qatnaşqan Könyaq Osetiä, Abxaziä nizağları säbäple sabırın yuğaltqanmı digän sorawğa kiterä.
Putin Stalinnıñ häm anıñ maxsus xezmätlären citäklägän Berianıñ Gruziädän bulğanlığına işaräläp "Gruziädäge ğäskärlärebezne çığaru turındağı barlıq kileşülärne ezlekle räweştä ütäwebezgä qaramastan, belüegezçä, anda bezneñ xärbilärne totıp törmägä yaptılar. Bu ilneñ üzendä dä, xalıqara säxnädä dä Lavrenti Beria säyäsäten däwam itüne añlata" dide.
Gruziäneñ küzläwdä ğäyeplänüçelärne televidenie aşa kürsätüen dä küplär bik ük döres diplomatik adım tügel dip isäpli.
Şulay da düşämbe könne Tiflis totqınnarnı Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışmasına tapşırdı.
Ämma soñğı waqıyğalar, ärepläşülär säbäple qatı bozılğan mönäsäbätlär bik ozaq waqıtqa şulay qalırğa mömkin.
Rusiä totqınnarnı tapşıruına qaramastan, Gruziä belän transport häm başqa elemtälären özäçägen iğlan itte.
Mäskäw şulay uq Gruziädäge xärbilärenä kiräk oçraqta ut açarğa quştı, annan üz ilçesen häm diplomatların çığardı. Sişämbedän Aeroflot Gruziägä oçışların tuqtata.
Rusiä belän Gruziä arasında soñğı 15 yılda naçaraya barğan mönäsäbätlär xäzer şundıy ärepläşülärgä häm qılıç bolğawlarğa kilep citte.
Gruziä Rusiäne Könyaq Osetiä häm Abxaziä separatistların yaqlawda ğäyepli.
Gruziäneñ Mäskäw täesirennän çığıp Könbatışqa yaqınayu omtılışı isä Rusiäneñ açuın çığara.
Küptän tügel NATO Gruziä belän tığızraq mönäsäbätlär urnaştırırğa äzer buluın beldere.
Yewropa Berlege dä üzeneñ Kürşelek Programması nigezendä Tifliskä eş planı täqdim itte.
Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili "Minemçä, bu basım Gruziäneñ NATO häm Yewropa Berlege belän bäyläneşlären arttıruına qarşı yasala. Bügen min Yewropa wäkilläre belän oçraşıp Yewropa Kürşelek eş planın tämamlaw turında söyläşäm" dide.
Analitiklarnı bu küzläw nizağınıñ ni öçen şundıy zur cäncalğa äwerelüe qızıqsındıra.
Londondağı saqlanu häm iminlek mäsäläläre analitigı Paul Beaver Gruziäneñ bu ğämällären añlaw qıyın di.
"Min küzläwçelär mäxkamäse Gruziägä Könyaq Osetiä, Abxaziä nizağların çişärgä, NATO äğzalığına, yäki Gruziä telägän başqa närsälärgä ireşergä yardäm itär dip uylamıym" di Beaver.
Rusiädäge qayber analitiklar, şulay uq Putin üze bu nizağnı Rusiä belän Gruziä arasındağı nizağ tügel, ä Quşma Ştatlar belän Rusiä arasında Kafkazda täesir öçen barğan köräşneñ ber öleşe dip kürä.
Ämma Beaver Rusiäneñ doşmanlığın çığarudan Waşingtonğa ällä ni fayda bula almıy di.
"Minemçä Amerika belän Rusiä bergä bulğanda kübräkkä ireşä ala häm min AQŞ Gruziäne qullana dip hiç tä uylamıym" di Beaver.
Tiflistäge Tınıçlıq, Demokratiä häm Tärräqiät öçen Kafkaz institutı mödire Ghia Nodia isä bu säyäsi maqsatqa ireşügä xezmät itä almıy, Bu barı tik Saakaşvilinıñ üz diplomatik eş ısulın kürsätüçe närsä di.
Gruziä prezidentı cämäğätçelekkä kürsätep, demonstrativ eş itü ısulın yarata häm bu şunıñ çağılışı di Nodia.
Naif Aqlam, Praga.


text:
Ukrainadağı saylawlarnıñ AQŞ-Rusiä mönäsäbätlärenä täesire
Russiä prezidentı Putin Sişämbedä Ğıraqnıñ vaqıtlı premiere Allawi belän oçraşqanda, Ğıraq tulısınça yatlarnıñ okkupatsiäse astında torğanda, anda kiläse ayda saylaular ütkärü küz aldına kiterä almauın belderde. AQŞ administratsiäse häm Ğıraq xakimiätläre saylaularnı planlanğança 30-nçe ğinvarda ütkärergä qararlı. Ukrainada prezident saylauları säbäple xasıyl bulğan krizis ta Mäskäv belän Washington arasındağı mönäsäbätlärne kiskennäşterde. İke yaq ta berbersen tänqitlägän belderülär yasadı. AQŞ-Rusisä partnerlığı tarqalış aldında tora mikän?
Audio
Säyäsätçelär, dävlät eşlekleläreneñ xätere zäğif bula dilär. Putin dä, Ğıraqta bäreleşlär barğanda demokratik saylaular ütkärep bulmıy dip beldergändä, Çeçnädä yaqınça şundıy uq şartlarda beniçä märtäbä ütkärelgän saylaularnı demokratik, ğadel , irekle dip bäyälägänen onıtqan bulırğa tieş. Russiäneñ tışqı eşlär ministere Sergey Lavrov Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Konferensiäseneñ Sofiada bulğan utırışında, Könbatışnı bu oyışmanı elekke sovet respublikalarına täsir itü öçen faydalanuda ğäyepläde. Ul Ukrainanıñ isemen telgä almasa da , tel töbendä närsä yatqanı açıq bilgele ide. AQŞ dävlät sekretarı Powell şunduq reaksiä kürsätte. Ul monda süz täsir turında tügel, ä ber ilgä üzen idarä itäçäk şäxeslärne saylau mömkinlegen birü turında bara dip belderde. Şulay uq Russiädä qanunçılıqnıñ häm mätbuğat ireklegeneñ torışına borçıluın belderde. Mäskävneñ Moldova häm Görcstannan üz ğäskärlären çığaru eşen suzuına da şikayät belderde. Mäskävdäge Carnegie İnstitutı xezmätkäre Dmitri Treninneñ fikerençä, Putin Ukrainadağı vaqiğälär üzen şäxsän kimsette dip bäyäli.
Audio
"Putin Ukrainada bulıp yatqan vaqiğälärne AQŞ oyıştırğan, maqsätı Ukrainadağı xäzerge rejimnı cimerep, anı Könbatış yaqlısı belän almaştıru , Ukrainanı Russiädän ayırıp, anıñ Russiä häm elekke sovet respublikaları belän elemtälären kimetü , Ukrainanı Russiä çigendäge Könbatış tışqı säyäsäteneñ bazası xälenä kiterergä tırışu dip bäyäli."
Trenin mondıy analiznñ obyejtivlığı turında bäxäsläşep bula, salqın suğış modeleneñ çınbarlıq xälenä kilü ixtimallağ bar digän fiker belderde. Mäskävdäge AQŞ-Kanada İnstitutınnan Viktor Kremenyuk da monıñ belän kileşä.
Audio
"Salqın suğış modelenä qayttıq dip äytä almıym. Läkin, anda kire qaytu qurqınıçı bar. Bu citdi qurqınıç. İke yaqnıñ citäkçeläre dä monı añlamasa , Salqın suğışqa kire qaytunı buldırmas öçen aşığıç çaralar kürmäsälär bez anda şıvıy alabız."
Buş administratsiäse Mäskäv belän mönäsäbätlärdä citdi kierenkelek yuq digän fikerdä. Dävlät Departamentı süzçese Ereli Powell häm Lavrovnıñ belderülärennän soñ da, uñay näräslär küp, älbättä qayber mäsälälärdä fiker ayrımalıqları da bar dip belderde. Washingtondağı Kato institutı ğalimı Ted Galen Carpenter radioıbz xäbärçesenä birgän ängämäsendä Buş administratsiäse Putin belän yaxşı mönäsäbättä torırğa teli, çönki ul Russiä, terrorğa qarşı suğış, BMOsı İminlek Şurasında yaqlau, Tönyaq Korea häm İrannıñ atom qoralları mäsäläsendä yardäm itä alır dip ışana , şul säbäple balans totarğa tırışa dip belderde. Läkin, başqa fikerdäge belgeşlär dä bar. George Washington Universitetınıñ professorı James Goldgierneñ fikerençä, Washington elekke sovet kiñlegendä demokratiä häm keşe xoquqların yaqlau mäsäläsen kütärep çığu belän Russiäne çitläşterermen dip borçılmasqa tieş.
Audio
"Bez Russiä turında söylämiçä, Ukrain turında söyli alabız häm söylärgä tieşbez dä. Bu Salqın suğış mäsäläse tügel. Bu AQŞ ciñde, Russiä ciñelde digän mäsälä dä tügel. Bu Ukrainada üzgäreşlär turında. Putin üze Salqın Suğış çorı äytemnäre belän söylävne sayladı. Ul bülgäläv telen qullana. Bezneñ monı qabul itüebez öçen säbäp yuq."
Goldgier Carpenteneñ analizın kire qağıp , Russiä global mäsälälärdä AQŞnıñ yaxşı partnerı kebek ber dä xäräkät itmi, şul säbäple ikeyaqlı mönäsäbätlärne yañadan bilgelärgä kiräk bulaçaq digän fikerdä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Neft ütkärgeçendä avariä buldı
Başqortstannıñ Tuymazı rayonında zur ğına qaza buldı. “Uralsibnefteprodukt” şirkätenä qarağan Nijnevartovsk-Kurgan-Kuybıyşev neft' ütkärgeçe yarılıp kitü säbäple, anda 500 kvadrat metr mäydanda 1000 kubometrğa yaqın neft' cirgä aqtı. Çärşämbe könne töştän soñ bulğan ul häläkätneñ näticälären beterü äle dä däwam itä. Bäxetkä kürä, neft' ütkärgeçtäge qaza waqıtında yanğın çıqmağan. Bu andağı eşlärne alıp barunı ansatlaştıra. Başqortstannıñ Ğädättän tış xällär ministrlığı wäkilläre belderüençä, avariä urının tazartu eşläre şuşı atnanıñ şimbä-yakşämbe könnärenä qädär barırğa mömkin. Qazanı beterügä, nigezdä, “Uralsibnefteprodukt” şirkäte eşçeläre cälep itelgän. Belgeçlär fikerençä, ağıp çıqqan neft' yılğağa qädär barıp citmägän. Şul tirädä genä Bişende digän bik matur yılğa bar. Xäzer neft' şul yılğağa töşmäsen öçen, ul yaqqa yasalma yar öygännär. Bu eştä 200 dän artıq keşe köne-töne digändäy tuqtawsız tırışlıq kürsätä. Xäyerçegä cil qarşı digändäy, soñğı ike köndä Başqortstanda kinät cılıtıp cibärde häm qar di tiz genä eri başladı. Bu isä cıyıp betelmägän neft'le qarnıñ erep barıber dä cirne nıq qına pıçratu qurqınıçın arttıra. Yazğı sular belän neft' qaldıqları Bişende yılğasına da töşärgä mömkin. Ämma zıyannı zurğa cibärmäw öçen bar mömkinleklär faydalanıla, dip ışandıra Ğädättän tış xällär ministrlığı wäkilläre.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Tөnyaq Koreya, ber nindi şartlar quymıça, üzeneŋ atom tөş programması tirәsendәğe mәsәlәne xәl itü өçen, Amerika belәn sөylәşülәr başlarğa әzer. Bu xaqta, comğa kөnne, Tөnyak Koreyanıŋ Qıtaydağı ilçese Ço Djin Su belderde. Bügen uk, Konyaq Koreyanıŋ yaŋa saylanğan Prezidentı Ro Mu Xen da, alege sөylәşülәrdә aradaçşı bulırğa tәqdim itte. Bü kөnnәrdә, Pxenyan, atom tөş programmalarınıŋ torışın küzәtep barğan Xalıqara atom agentlığı belgeçlәren ildәn qudı hәm alarnıŋ cihazların atom-elektr stansiәdәn sütep aldırttı. Moŋa qәdәr, Tөnyak Koreya, nizagnı beterü өçen Amerika belәn ber bersenә hөcüm itmәw turındağı kileşüne imzalağannan sөŋ ğına, Waşington belәn sөylәşülөr başlawın әytep kilde. Quşma Ştatlar Pxenyannıŋ bu qararına kisken qarşı çıqqan ide.


text:
Rusiä Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasın Çeçnyağa kertmäde
Quşma Ştatlar bu uñaydan Rusiägä täqnit belderde. Bügen Venada ütkän kiñäşmädä, Amerikanıñ bu Oyışmadağı wäkile Douglas Davidson, Amerika, Kanada häm Yevropa illäre qatnaşında äzerlängän yaña mandatta Rusiäneñ mänfägätläre iskä alınğan ide, läkin Mäskäw monı kire qaqtı, dip äytte.
Oyışmanıñ Çeçnyadağı missiäneñ möddäte uzğan yılnıñ 31-nçe dikäberendä çıqtı. Rusiä bu törkemne wäkälät arttıruda, atap äytkändä, Çeçnyada keşe xoquqları torışı belän şögellänüdä ğäyepläde. Davidson süzlärençä, Çeçnyadağı wazğiät Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ anda aktiv eşläwen, şul isäptän keşe xoquqları torışın da küzätüwen taläp itä.


text:
Livannıñ elekke premyer-ministrı Rafik al-Haririnı üterüne tikşerü qısalarında Berläşkän Millätlär Oyışması komissiäse başlığı Detlev Mehlis bügen Süriä tışqı eşlär ministrlığın xoquq kiñäşçese Riad al-Doudi belän oçraşqan.
14 fivraldä Haririnıñ häm tağın 20 keşeneñ ülemenä kitergän şartlawnı tikşerü barışında zur alğa kiteş bar, dip xäbär itelä. Livan Süriä yaqlı 4 generalğa höcümne oyıştıruda ğäyepläw belderde.
Beiruttağı räsmilär, Mehlis Dämäşktä Süriäneñ iminlek wäkilläre, şulay uq Livannıñ yuğarı wäkilläre belän oçraşular oyıştaraçaq, dip xäbär itte. Süriä tikşerügä qatnaşırğa rizalığın beldergän.


text:
Tatarstan suıqlar belän sınawnı niçek ütä?
Tatarstanda häm anıñ başqalasında zämhärir suıqlar tora. Tönlä Qazanda termometr 39 gradus kürsätkän. Köndez, hawalar beraz cılınıp, 27 däräcä salqın buldı. Mondıy suıqlar, soñğı tapqır, 6 yıl elek bulğan ikän. Hawalar äle atna buyı şulay salqın bulıp toraçaq ikän. Pravoslavlar bu könnärdä, Kreşenie, Çuqındıru bäyrämenä äzerlänä. Salqın suğa çumu yolası da, suıqqa qaramastan, ütkärelergä tieş, dip xäbär itelä. Salqınnar säbäple, Tübän Kamada, Şähär avtobuslarınıñ 3tän ber öleşe uramnarğa çığa almağan. Qazandağı avtobuslar turında andıy xäbärlär yuq. Här törle maşina yörtüçe mondıy salqınnarda, ğädättän tış çaralar kürä. Bezgä bilgele bulğança, bu tönlä, 38-39 däräcä salqında Qazandağı maşina yörtüçelär, tön buyına ber niçä tapqır torıp çığıp, maşinalarnı qabızıp, eşlätep torğan, motorların cılıtqan. Qaysıberläre maşinalarnı quyıp, şähär transportı belän yörep torırğa bulğan. Zämhärir suıqlarda balalar, inde ikençe kön rättän, uqırğa yörmi. Bar respublika buylap, mäktäplärdä däreslär ütkärelmi.
Tabiplarğa, bu könnärdä, eş küp. Aşığıç yärdäm stansiäse xäbär itkänçä, ütkän töndä genä 31 keşe qul, ayaqlarnı öşetep, tabiplarğa möräcäğat itkän. 1 täwlekkä 120läp keşe zıyan kürgän. İke distägä yaqın keşene, däwalanırğa, şifaxanägä salğannar. Alar arasında yortsız keşelär, bomjlar bulğanmı yuqmı, xäbär itelmi. Ämma bu salqınnarda, iñ awırı – alarğa elägä. Bomjlarnıñ sotsial adoptatsiäse öçen barlıqqa kilgän maxsus üzäk, xäzerge waqıtta, andıy yortsız keşelär belän tulı. Tön ütkärü bülege başlığı Şafiğullina Fäwziä xanım äytkänçä, köndä, alarğa 5, 6 yortsız keşe kilä. Ämma alar, yaña kilgän bomjlarnı qabul itä almıy. Çönki, 54 urınğa dip isäplängän adoptatsiä üzägendä bar urınnar da alınğan. Bu könnärdä ber keşe çığarğa tora, bälkem şunnan soñ, yaña ber yortsız keşene qabul itä alırbız, di Şafigullina Fäwziä xanım. Anıñ äytüenä qarağanda, kilgän keşegä barıber, nindi dä bulsa yärdäm kürsätelä. Kiñ küñelle qazanlılar alıp kilgän cılı kiemnär birelä, iğänäçelär aqçalarına alınğan aşlar, qıtay toqmaçı birelä, didelär sotsial adoptatsiä üzägendä. Älege üzäk, äle bu yılnıñ avgustında ğına açılğan. Ämma anıñ turında küpçelek yortsız keşelär belä. Üzläre, ezläp tabıp kilä ikän. Ämma äytkänebezçä, bu zamança üzäktä, urınnar inde közdän birle yuq, bu zämhärir suıqlarda, qalğan yortsız keşelärgä, cılınu urınnarın üzlärenä xästärlärgä turı kilä.Bikä Timerova.


text:
Kommunizmnı Nazism belän çağıştırıp bulamı?
Yevropa aldında yaña bäxäs. Berlekneñ düşämbe könne bulgan cıyılışında berlekkä yaña quşılgan könçıgış Yevropa illäre, kommunizmgä qarata mönäsäbät nazism belän ber ük bulırga tiyeş digän taqdim yasadı.
Bügenge köndä, Yewropada nazism häm faşizm keşelek dönyasına bulğan zur cinäyäte bularaq kürelä häm ul qatğıy tıyılğan. Läkin Yewropa xalqı tarixtä barı tik nazism qorbanı bulmadı, Sovetlär waqqıtında da millionlağan keşe, Kommunizm rejime astında ezärleklände.
Küplär üterelde, küplär sörgengä cibärelde, könçığış yewropa ireklegennäñ mäxrum qalıp timer pärdä artında yäşärgä mäcbur itelde.
Kommunizm waqıtında kürelgän ezärlekläwlär dä, nazism rejimendä bulğannarı kebek bersüzsez xökem itelergä tiyeşme? Xäzerge kommunizm tarafdarları yäsiä anı yaqlawçılarga qarata möğamälä niçek bulırğa tiyeş? Alar da nazist fikerläre bulğan säyäsätçelär kebek, Yewropa säyäsätennän çiklänergä tiyeşme?
Bu sorawlar Yewropanın “iske” äğzäläre belän aña yaña quşılğan äğzä illär arasında barğan fiker ayımalığınıñ näk üzägenä tide.
Yewropanıñ iske äğzäläre arasında yaña tarixi mäsälä kütärep çığunıñ älegä kiräge yuq digän fikerlär yañgıradı. Häm ikençe ber mäsälä, Sovetlär berlege Nazi Almaniäsına qarşı suğışta ittifaq ide digän qaraş yäşi häm komunist partiälär äle dä bar.
Berlekkä yaña quşılğan illär isä, bu mäsäläne berlektäge berdämlekne nığıtu nisbätennän möhim ber adım bularaq kürä. Ni disän dä alar äytüençä: Sovetlär Berlege waqıtında bulğan basımnar näticäsendä millionlağan keşe hälaq buldı, küplär ireklegennäñ mäxrum itelde, küp kenä il timer pärdä artında yäşärgä mäcbür buldı.
Bu mäsäläneñ asılı, wazifasınıñ soñgı könnärenä citkän Rusiä prezidentı Vladimir Putinneñ: “ Sovetlär berlegeneñ cimerelüe, 20 ğasır öçen zur säyäsi faciğa buldı” digän süzlärenä qarşı ber yullama buludan tağın da möhimräk ide alar öçen.
Läkin kommunizmne keşelek dönyası öçen zur ber cinäyät bularaq kürep, anın xökem itelüen sorağan keşelär aldında zur köräş bar. Bu fikergä Yewropanıñ sulçı säyäsätçeläre qarşı çığa.
Yewropanıñ sosialist törkeme citäkçese Nederlandlı sosialist Jan Marinus Wiersma bu taqdimgä qarşı çığa:
“Ğadättä ber närsägä törle mäğnädä añlatma kertü, törle qaraşlar tuuına etärer. Ber äyberne törle yaqtañ añlarğa tırışu qayçağında qatı milliätçelekne tudıra ala. Bu xäl isä törlelege belän tanılğan, Yewropa öçen şaqtıy zararlı äyber. Tarixtäge awır sorawlarğa bik ğadi genä añlatma birep bulmıy. Bu mäsäläne kütärmi turıyq, çönki köp kenä keşe tarixne şärixlägändä üz xalqın ğına qayğırğa mömkin.”
Wiersma totaliter rejimnärne bik ciñel genä başqaları belän çağıştıruğa qarşı tora. Mondıy bäxäslär Yewropa berlegeneñ könüzäk mäsäläse bula almıy di ul. Düşämbe kön bulğan Parlament utırışında Jacques Barrot bu mäsälägä qarşı küreläçäk çaralar här ber äğzä ilneñ üz eçendä xäl itelergä tiyeş, ul berlekneñ bu mäsäläne xäl itärlek köçe citmäs dip belderde.
Düşämbe könne bulğan utırışta, Polşa, Litvaniä, Çexiä, Estoniä häm köçığış yewropadan kilgän başqa wäkillär, Kommunizm waqıtındağı ezärlekläwlär turında açulı çığışlar yasadı. Alar Kommunizm waqıtında qarşılıq kürsätkän säyäsätçelärneñ ülemgä xökem itü, ğadi xalıqnı sörgengä cibärelüe kebek qılınğan cinäyätneñ Yewropa Berlege tarafınnañ tanıluın soradı.
Estoniä wäkile, Tunne Kelam sovetlär waqıtındağı totalitar Kommunizmdäge äxlaqi häm säyäsi basımnarnı nazi rejimendäge basımnar belän çağıştırdı.
“Yewropa Berlegeneñ yasağan bu belderüe küñelne töşerde. Çönki totalitar Kommunizm mäsäläse här ber ilneñ eçke mäsäläse bularaq qabul iteläçäk. Bu ike taraflı xäräkät itü qarşılığın tağın da tiränäytäçäk. Çönki mäğlüm ki, Faşizm häm Nazism mäsläse Yewropa eçendä ber ilneñ dä üz mäsäläse bularaq qabul itelmägän ide. Här ber neo-nazism yäisä rasizm xäräkät, Yewropanıñ urtaq qimmätlärenä turıdan turı yanağan xäräkät bularaq qabul itelä.”
Läkin şul uq waqıtta Kommunizm Yewropağa yanağan qurqınıç dip kürelme di Tunne, Läkin Kommunizm qorbannarı – alar ikençe yäisä öçençe sort qorbannar bulıp qalaçaq.


text:
İrannı BMO İminlek Şurasına tapşırdılar
Irannıñ atom programması tiräsendäge kierenkelek menä inde berniçä yıl däwam itä.
"Älege ğämäl belän İslam cömhüriäte İranda ğinwar ayınnan birle barğan tärräqiätkä borçılu belderelä, şulay uq İrannıñ atom eşçänlegenä ışanıç bulmawın kürsätä."
Bügenge tawış birü İran tiräsendäge nizaqta yaña tärräqiät bulıp tora. Könbatış küptän inde Tährannıñ atom qoralı citeşterep yatu ixtimalına borçılu belderep kilä. İran isä, qoral tügel, ä energiä çığanağı buldırunı täqrarlap kilsä dä, Tährannıñ, uran bayıtunı yañartırğa cıyınuı turındağı soñğı xäbärläre borçılu tudırdı.
Bügenge tawış birü – İminlek Şurasında İranğa qarata xalıqara çikläwlär kertügä yul aça. Ämma İranğa qarşı ber nindi dä çaralar kimendä äle 1 ay kürelä almıy, bu tawış birü waqıtında – Rusiä häm Qıtay quyğan şart ide.
İran yağı bügenge xällärgä şunda uq kisken cawap qaytardı. Tähran, qoral citeşterü öçen uran bayıta başlawın häm üzeneñ atom qorılmaların tikşerülär öçen yabuın belderde. İrannıñ atom idaräsendäge baş wäkile urınbasarı Jawad Vaidi:
"İran İslam Cömhüriäte İminlek Şurasına tapşırılu turındağı qarardan soñ kiçekmästän, 2005nçe yılda parlament tarafınnan ber tawıştan qabul i telgän – tikşerügä röxsät birü turındağı qanunnı kiçekterergä mäcbür."
Xalıqara Atom İdaräseneñ bügenge qararına qaramastan, könbatış, Tährannıñ äle dä üzenä qarşı çaralarnı buldırmıy qalu mömkinlege bar, di. Martqa qädär diplomatiägä waqıt bar, häm Britaniä İrannı mondıy forsattan faydalanırğa çaqırdı. Tışqı eşlär ministrı Jack Straw, İrannı uran bayıtu eşçänlegen tuqtatırğa çaqırdı. Yuq isä – İminlek Şurasınıñ İranğa qarşı çikläwlär kertmi başqa çarası yuq, dide Straw.
alsu qormaş


text:
Bögön räsäy prezidentınıñ Volğa buyı federal okruğındağı wäkileneñ Başqortostan buyınsa apparatında mäktäptärźeñ uqıusılarźı qabul itergä äźerlege tikşerelde. İnde xäbär itewebeźsä respublikala küp kenä mäktäptär yañı uqıu yılın yanğın xäwefheźlege yähätenän äźerlekheź qarşılağaynı. Respublika prezidentı Mortaza Räximov 20-se başqort gimnaziahın rekonstruksialarğa quştı. Mäktäp kilähe uqıu yılına safqa inergä teyeş. Ğömümän, respublikala 800 uqıusığa iźäplängän mäktäptär 10 ay esendä fayźalanıuğa tapşırıla. Han artınan qıuıp Başqortostan bıyıl da mäktäptär töźöü yähätenän berense urınğa sıqtı. Yuğarı tribunalarźan bıl turala här yetäkse tierlek hüź totto. Ämmä respublikala yañı töźölöp safqa inderelgän mäktäptär yemerelä başlağan. Här xäldä Beloret rayonındağı ber awılda ike yıl elek Respublika prezidentı Mortaza räximov qatnaşlığında tantanalı şarttarźa qıźıl taźma kiźelep asılğan ber mäktäp yabılğan. Bıl turala beźgä awıl xalqı xäbär itte. Ular äytewensä, tıştan mäktäp yaltırap awılğa yäm birep ultıra. Estän inde başqasa bötönläy küreneş. Aşıq-boşoq eşlängän mäktäp üźenän-üźe qoyola başlağan. Uqıusılarğa unda uqırğa yaramay, telähä nindäy minutta yemerelep töşöüe ixtimal ikän. Ämmä rayonda bıl mäğlümätte kire qaqtılar.
Audio


text: Hamas soñğı 18 ayda tınıçlıq saqlağannan soñ berençe tapqır İzrailne ut astına tottı. Bu xäl, kimendä 7 fälästinleneñ gomeren özğän häm İzrail yağınnan alıp barılğan atışlardan soñ bula. Fälästin xakimiätläre häläk buluıçlar istälegenä mätäm iğlan itte. Hamasnıñ qorallangan qanatı, İzrail belän tınıçlıq kileşüen bozuın belderde. Qayber fälästin şähärlärendä, yarsulı qarşılıq çaraları ütte. İzrail xärbi citäkçelege, höcümnär Gazadan yaña atışlarnı kisätü öçen yasaldı, dip añlata.Soñraq, İzrail saqlanu ministrı Amir Perets, Fälästin avtonomiäse başlığı Mäxhüt Abbasqa, ğäyepsez keşelerneñ häläk buluına qızğanıç belderde.


text:
İpi-çäy yaqtı çıray
Belä almassıñ bu täbiğat'neñ qılanmışların- atna-un kön elek kenä tubıqtan qar yırıp yöri idek, bügen tubıqtan su yırıp yöribez. İkençe kön yañğır yawa, qar küzgä kürenep eri. Alabuğa rayonı- könnär bolay torsa ike atnadan çäçügä çığabız dip belderde. Elek-elektän igençe yazğı çäçü aldınnan aşlıq ambarın barlağan. Monısı çäçülek, monısı yäşärgä dip axırğı isäp-xisabın totqan. Xäzerge zamanda xalıqqa bolay borçılası yuq. İkmäk kibettä özelmi- nindien telisen allağa şöker. Şulayda köz ber, yaz ber azıq-tölek qıybatlana ikän digän xäbärlär yöri başlıy. Bu yulı mondıy xäbärlärne töp mäğlümat çaraları quzğattı. Efirnıñ “Respublika“ häm däwlät telekanalınıñ “İtoği nedeli” atnalıq analitik programmalarınıñ töp öleşe ikmäk häm söt produktsiäseneñ bäyäläre artu şartların añlatuğa bağışlandı. Kiterelgän dälillär bik täfsille häm ışandırırlıq ide. Xalıqqa ipi häm söt bäyäläre artuğa äzer bulırğa kiräklege añlaşıldı. Xäyer Efir kompaniäse tamaşaçılarınıñ nervların qızğanıp tormadı da – bäyälär urtaça 15-20 protsentqa artaçağın äytep tä birde. İpi, söt bäyäläre Tatarstanda citeşterüçelärneñ satuçılarnıñ bernindi dä ay-wayına qaramıyça inde ber niçä yıl stabil' totıla ide. Xökümät soñğı yılda ikmäk bäyäsenä xättä marotoriy kertkän ide. İke balaların yannarın da asrağan dürt keşedän torğan ğadi ber ğailä äzerme soñ bulaçaq üzgäreşlärgä. Xucabikä belän söyläşäbez.
Şulay itep ipi-sötkä xäzerge bäyälärdä ğadi xalıqqa taman ğına yuğisä. Läkin bar närsädä xalıq telägänçä genä barmıy şul. Küpme rizasızlıq, mäxkämä eşlärenä säbäpçe bulğan toraq-kommunal' tüläwlär artuı da xalıq faydasına xäl itelmäde şul. Saylawlar uzu belän toraq öçen tüläwgä bermä-ber artqan bäyälärdäge xisap käğäzläre kilde. Prezident saylawlarınıñ berençe näticäläre mäğlüm bulğan töndä ber Mäskäw jurnalistınıñ-“Fäqirlek belän köräşü öçen baylarnı beterergä kiräkme ällä arttırırğa kiräkme” dip şayartıp utırğanı xäterdä. Küräsen bu maqsatqa ireşü öçen ike yunäleştä dä barırğa niätlänelgän.
Yunıs Ätnäle.


text:
London höcümnärennän soñ AQŞta deputatlar Eçke İminlek Ministırına sorawlar birde
Londondağı terror höcümennän soñ ber atna ütkäç atnakiçtä Kongressnıñ här ike palatası wäkilläre eçke iminlek ministrı Michael Chertofqa şaqtıy qırıs sorawlar birde. Qayber deputatlar Möselman suğışçıları könbatış doşmannarına qarata suğışnı beterü teläge kürsätmägän waqıtta agentlıq AQŞnıñ iminlege öçen bik az qayğırta digän şiqäyät belderä
Lowey(audio)
Bez tınıçsız ikän , säbäpsezgä tügel.Londonda bulğan waqıyğälärgä bez bitaraf qalalmibız .Plan 1.apreldä äzer bulırğa tieş ide ä xäzer iyül ayı ministır äfände dip äytte
Chertoff 6 ay elek älege posqa kiterelde.Ul Loweyğa yañadan oyıştıru turındağı xisab äzer bulmasa da departament, trasport iminlege administratsiäse belän iminlekne nığıtu öçen çaralar kürä dide. Ministır timer yulları ştat xökümätläre yäki cirle idarälär qaramağında .Bu yurisdiksiälär infrastruktura iminlegen arttıru öçen Transport iminlege departamentına yardäm itä dide.
Chertoff(audio)
Bez räsmi xisabnı tapşırmağan öçen keşelärneñ ber närsä dä planlaştırmıybız ,poez stansiälärendä ber närsä dä eşlämibez digän fiker belän monnan kitülären telämibez .Ber närsäne açıqlarğa tieşmem :bu tik federal mäsälä genä tügel.Bez ştat häm cirle idarälär belän eşlibez.Poezlarda iminlek 9nçe sintäber häm Madrid waqıyğälärennnän eleke xällär belän çağıştırılğanda arttırılğan.
Komitetnıñ vitse citäkçese demokrat Bennie Thompson fikrençä, London häm Madrid bombalaularınnan soñ terrorçılar AQŞnıñ aftobus häm poezların hädäf itep alaçaqlar. Atnakiçtä ütkärelgän tıñlawlarnı açqan çığışında
Thompson(audio)
Departamentnıñ täqdim itkän yañadan oyıştıru Londonda bulğannı monda tuqta alaçaqmı ?Min yuq dip äytem. Çönki Trasport İminlege administratsiäse aviatsiägä ähämiät birä.timer yulları onıtılğan ügi bala bulıp qaldı.Departament bıyıl alğan aqçanıñ 7% da kimrägen timer yulların tikşerü häm kizügä qullandı. Bu qabul itelmäslek xäl.
Chertoff soñraq Thompsonğa barlıq trasport sistemasına kiräkle iqtibar kürsätelä dip täfsilläp cawap birgän. Senatta barğan tıñlawlarda Chertoffqa Associated Press Agentlığına birgän ängämäse xäterlätelde. Ul şuşı ängämä waqıtında oçqıçlarnıñ iminlegenä kübräk ähämiät birelergä tieş, çönki urlanğan ber oçqıç belän meñnnärçä keşene üterep bula ä poezdağı ber bomba bälkim dä 30keşene üterer dip söylägän.Chertoff Senatta eçke iminlek komitetında da fikren üzgärtmi, oçqıçlar belän yasala alaçaq zian zurıraq bulğanlıqtan hava iminlegenä kübräk ähämiät birelä digän.Ämma ul ildä cir öste transportında da iminlek arttırıldı kameralar urnaştırıldı, kübräk politsiä yäri Boston, NY häm Waşington kebek zur şähärlär metrosında ximik höcümne faş itäçäk sistema da urnaştırıldı dip söyläde Michael Chertoff färidä xömit


text:
Ufada Tatar morzaları cıyını ütäçäk
Maqsat Mämliev äytüençä, Başqortstan tatar milli oyışmaları aldında bügen iñ berençe çiratta milli üzañnı häm ana telen saqlaw torırğa tieş. Balalar urıslaşıp bara. Dinebez dä bik zägıf. Açılğan mäçetlärgä dä xalıq az yöri, ä yäşlärebez törle sektalarğa tartıla, pravoslaviegä kitä. Menä şular bik borçıy. Tärbiäne balalar baqçasınnan häm mäktäplärdän ük başlarğa kiräk.
Bu yäkşämbedä Ufadağı “İxlas” mäçetendä şuşı oyışmanıñ zur cıyını ütä. Anda Qazannan da Bötendönya Tatar kongressı citäkçeläreneñ berse Färit Urazaev citäkçelegendäge wäkillek kilä. Zur cıyınğa xörmätle qunaq itep yaña ğına 85 yäşlek yubileen bilgelägän mäşhür cırçı Färidä Kudaşeva da çaqırılğan.


text:
Ğaräp Ligası general sekretare Ämr Mussa bügen İsraelgä fälestin suğışçıları yulbaşçısı şeix Äxmäd Yassinnı ütergäne öçen kisken täñqit belderde. Tunista Liganıñ tışqı eşlär ministrları belän oçraşqanda Mussa şulay uq Quşma Ştatarnıñ Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası resolüsiäsenä veto saluına da täñqit belderde: "İminlek Şurası veto belän bülenergä tieş tügel. Mine şul borçıy ki – İsrael bu wazğiätne üz maqsatında qullanıp üzeneñ isemlegendä bulğan keşelärne üterüne däwam itergä mömkin" dip belderde Ğaräp Ligası sekretare Ämr Mussa.
Bügen Yaqın Könçığış, İran, Ğiraq häm Törkiädä möselmannar Yassinnıñ üterelüenä qarşılıq belderep uramnarğa çıqtı.
Fälestin xakimiäte belderüençä, Amerika Quşma Ştatlarınıñ Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası rezolüsiäsenä qarşı tawış birüe – İsraelne höcümnärne däwam itügä ruxlandıraçaq. Kiçä İminlek Şurasında İsraelne Hamas yulbaşçısı şeix Äxmäd Yassinnı üterüe öçen täñqitlägän resolüsiä ölgese tikşerelde häm Amerika Quşma Ştatları wäkile anda Hamasnı yözlägän yähüdne üterüne oyıştırğanı turında ber süz dä yuq, dip, resolüsiägä veto saldı. Amerikan yağı Yassinğa höcüm yasaluına "tirän borçılu" belderä, ämma mondıy "ber yaqlı" resolüsiä – Yaqın Könıçığta tınıçlıq buldıruğa yardäm itmiäçäk, dip sanıy. Rezolüsiäne täqdim itkän Alijir – Berläşkän Millätlär Oyışması dönyağa yalğış kündermä cibärde, dide.
Rusiä, İminlek Şurasınıñ berdäm fikerdä bulmawı – qızğanıç, dip belderde. 15 äğzalek İminlek Şurasınıñ 11 äğzase resolüsiäne xuplap tawış birde, 3se – tawış birüdän totılıp qaldı. Amerika Quşma Ştatları – qarşı çıqtı. Bu xaqta tulıraq mäğlümat berniçä minuttan Azatlıq dulqınnarında bulaçaq.
Bügen Könbatış Yarda İsrael ğaskärläreneñ tikşerü noqtası yanınnan uzıp barğanda maşina şartlap ber fälestinle hälak buldı. Şaxitlär süzlärenä qarağanda, bu keşe – Al Aqsa intixarçıları brigadasınıñ äğzase bulğan. Fälestin çığanaqları xäbär itüençä, maşina şartlatqıçlar tulı bulğan.
Hamasnıñ ruxi yulbaşçısı şeix Äxmäd Yassin üterelgännän soñ Al Aqsa suğışçıları İsraeldän monıñ öçen üç alaçaqların belderde. Hamas belderüençä bügen anıñ ike äğzase Gaza sızığındağı yähüd awılına diñgezdän ütep kerergä tırışqan bulğan. Alarnıñ ikesen dä İsrael xärbi köçläre atıp ütergän.


text:
Tatarstanda 1 marttan elektr energiäsenä bäyälär arttı
Xalıq ul säyäsi häm ruxi qıymmätlärgä qarağanda, praktik närsälärgä sizgereräk. Äytik, 1 marttan elektrenergiäsenä bäya 10 protsentqa arta. Artmıy, qaya barsın, çönki bit fevral' urtasında tabiğıy ğaznı RAO “Gazprom” oyışması 20 protsentqa qıymmäträk cibärä başladı. Biräse ğaznıñ da şaqtıy öleşe iske bäyädän waqıtında cibärelmägän bulğan. Şuña kürä, “Tatenergo” oyışması qıymmätle mazut yağıp öylärne cılıtqan. Dimäk, cılılıq häm elektr öçen bäyäneñ dä, annarı inde başqa towarlarnıñ bäyäseneñ artuın köt tä tor. Bolay da yıllar buyı elektr häm energiä belän qullanıp, 1 tiyın aqça tülämäwçe fizik häm yuridik zatlar adım sayın oçrıy. “Tatenergo” moña karamastan, kön sayın yañadan elektrnı da, cılılıqnı da tülägänenä dä, tülämägänenä dä birep tora. İnde kiläçäktä tülämäwçelärne çeltärdän ezü yışayırğa tiyış. Mäskäwdäge RAO EES citäkçeläre “Tatenergo”nı üz qullarına töşerergä cıyınalar. Xäzer energetiqa sistemasında reforma bara. Annarı inde şşuı reformanıñ axırı barıber privatizatsiä yäki aksionirovaniägä barıp törälä. Yäğni, xalıqqa tağı da kübräk tülärgä turı kiläçäk. Äle toraq-kommunal' xucalığınıñ reforması başlanırğa tora. İkençe törle äytkändä, 100 protsent çığımnarnı xalıq üze tüläsä, dotatsiä bulmasa, tüläw berniçä tapqır arta. Ay-hay, mixnätle tormışlar kötä Rusiä xalqın. Tatarstan mondıy sotsial' bälä-qazadan qotılıp qala alırmı? Anıñ konstitutsiäse, respubliqa statusı bälädän qotqara yäki anıñ awırlığın ciñeläytä alamı?


text:
Tatarstanlılar Ästerxanda Tatar mäğärife könnären ütkärä
Tatarstan respublikası Rusiä töbäklärendä yäşäwçe millättäşlärebezgä yärdäm itep tora. Şuşı yärdämneñ bez töre bulıp respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrlığı Rusiäneñ törle ölkälärendä uzdıra torğan Tatar mäğärife könnäre tora. Älege çara tatarstan ministrlığınıñ häm töbäklärneñ mäğärif idäräläreneñ xezmättäşlek turında ikeyaqlı kileşülär nigezendä oyıştırıla. Könnär qısalarında töbäklärgä däresleklär, kitaplar, metodik äsbaplar belän yärdäm itä, xezmättäşlek turında kileşü, täcribä urtaqlaşu qaralğan. Tatar mäğärife könnäre inde berniçä distä Rusiä ölkäsendä ütte. Xäzer menä Ästerxan çiratı citte. Tatarstan belän Ästerxan ölkäse arasında mäğärif tarmağında xezmättäşlek turında kileşü 1999 yılda imzalandı. Şunnan birle ike töbäk arasında tatar milli mäğärifen saqlaw buyınça eş alıp barıla, dip belderälär respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrlığında. Mäsälän, inde 10 yıldan artıq ästerxandağı yäş millättäşlärebez tatar tele häm ädäbiäte buyınça töbäkara olimpiadalarda qatnaşa, cäy köne balalar Qazanda yanında urnaşqan tatar telle lager’da yal itkän ikän.
Ästerxan ölkäsendä millättäşlärebez şaqtıy yäşi – 70 meñnän artıq. Alar ruslar häm qazaxlardan soñ töbäktä xalıq sanı buyınça öçençe urında tora häm ölkä xalqınıñ 7 protsentın täşkil itä. Alarnıñ töp öleşe Ästerxanda, ölkäneñ İldebue, Nariman, Liman rayonnarında yäşi. Ölkädä 17 tatar etnomädäni komponentlı mäktäp eşläp kilä, läkin anda nibarı 1200 tiräse genä uquçı belem ala. 500gä yaqın bala tatar telen öyrätä torğan balalar baqçalarına yöri. Töbäktä ber genä tatar mäktäbe dä yuq. Barı tik 4 mäktäptä genä tatar tele fän bularaq uqıtıla. Qalğannarında isä tatar tele fakel’tativ räweşendä birelä. Ästerxannıñ ike yuğarı uqu yortında tatar tele bülekläre eşläp kilä. Şulay uq, respublikada da andağı milli uqu yortları öçen belgeçläre äzerlänä. Bu mäğlümätlär Tatarstanıñ Fän häm mäğärif ministrlığınnan alındı.
Ästerxan belän Tatarstan arasında kileşülär imzalanıp torsa da, başqa Rusiä töbäklärendä kebek ük Ästerxan ölkäsendäge millättäşlärebez aldında da milli mäğärifne saqlap qaluda problemalar bik küp. Tatar mäğärife könnären uzdıru şularnı xäl itärgä bulışır, dip ömetlänä andağı tatarlar. Ä çişeleş taläp itkän iñ ähämiätle mäs’älälär arasında Ästerxan şähärendä tatar gimnaziäsen açu, däresleklär satıp alunı cayğa salu, mäktäplärdä tatar telen öyrätüne atnağa 3 säğätkä citkerü tora, dip sanıy alar.
10 may könne Ästerxanda Tatar mäğärife könnären uzdırırğa respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamov, tatarstannıñ Mäğärifne üsterü institutı rektorı İlsur Hadiullin, ministrlıq wäkilläre, Arça, Çallı pedagogiä kölliätläre citäkçeläre,mäğärif xezmätkärläre kitte. Qabul itüçelär yağınnan isä tatarstanlılarnı Ästerxannıñ Fän häm mäğärif ministrı, mäğärif idäräläre wäkilläre, milli-mädäni möxtariät citäkçese Änwär Almaev, milli belem birüçe belgeçlär qabul itte. Çärşämbe könne çaralar Ästerxannıñ Fän häm mäğärif ministrlığındağı oçraşudan başlanıp kitte. Şul uq könne Arça pedagogiä häm Ästerxan sotsial’-pedagogiä kölliätläre arasında xezmättäşlek turında kileşü imzalandı, ölkäneñ tatar tele uqıtuçıları, tärbiäçeläre üçen Qazannan kilgän belgeçlär tarafınnan däreslär, klasstantış çaralar ürnäkläre kürsätelde. 11 mayda isä tatarstanlılarğa üzläreneñ eşlären ästerxandağı millättäşlärebez kürsätäçäk. Şul uq könne Tatarstan delegatsiäse qazanğa äylänep qaytaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Mintimer Şäymiev: Terror ğädäti xälgä äylänep bara
1 sentäberdä respublikada Belem könen bäyräm ittelär. Şuña da, Mäskäwdäge sişämbe kiçendäge şartlaw, Tönyaq Osetiädäge faciğäle waqiğalar xaqında küpçelek tatarstanlılar kiçen öygä qaytqaç qına belde. Ä menä respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, mäktäplärdä bu könne qurqınıçsızlıq çaraları köçäytelgän, här mäktäptä 1 sentäber könne militsiä xezmätkärläre dejur torğan. Ğomumän, Rusiäneñ törle töbäklärendä soñğı arada yışayğan terror oçraqları nisbätennän, Tatarstanda da saqlıq çaraları köçäytelde. Bu xaqta çärşämbe könne uzğan jurnalistlar belän oçraşuda respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı wäkilläre belderde.
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä çärşämbe könne Tönyaq Osetiädäge faciğäle xällärgä üzeneñ mönäsäbäten belderde.
Qızğanıçqa qarşı, terror törle formalarda ğädäti xälgä äylänep bara. Minemçä, cämğiät öçen monnan da qurqınıç närsä yuqtır. Äle menä küptän tügel genä ike oçqıç şartladı, kiçä genä Mäskäwdä şartlaw buldı... İnde menä bügen Osetiädä balalarnı äsir itep, alar aşa taläplär quyalar. Min monı keşesezlek dip atar idem, çönki nindi genä kisken problemalar bulmasın, balalar tormışın qurqınıç astına quyu – märxämätsezlekneñ nindi çağılışı ikänen dä äytä almıymMintimer Şäymiev Tönyaq Osetiädäge faciğäle xällär xaqında menä şundıy fikerdä tora.Gölnaz İlgizär


text:
Hindstan Paqstannı Mumbay şartlawların oyıştıruda ğäyepli
Ämma bügen Hindstan tışqı eşlär ministrı Şiv Şankar Menon tizdän paqstanğa dälillär tapşırılaçaq, 11 yüldä Mumbayda bulğan şartlawlar öçen Paqstannıñ İSİ maxsus xezmätläre häm Paqstandağı Laşkar-i-Taiba suğışçan törkeme ğäyeple buluı raslana dide.
Berençe bulıp bu ğäyepläwlärne şimbä könne Mumbay politsiä citäkçese Roy belderde.
"Böten bu höcümne Paqstannıñ İSİ xezmätläre planlaştırğan häm anı tormışqa aşırırğa Laşkar-i-Taibanıñ cirle äğzaları häm Hindstan İslam studentlar oyışması xezmätkärläre yardäm itkän. Äzerlek eşläre mart ayında başlanğan. Bez bu eşkä bäyke 15 keşene qulğa aldıq" dide.
Roy höcümne äzerläwneñ qayber öleşlärendä Mumbaydağı häm Hindstannıñ başqa öleşlärendäge äğzalar qatnaşqan dide. Anıñ äytüençä, ul cirle äğzalar Paqstandağı suğışçan törkem belän bäyläneştä bulğan häm şartlatuğa äzerlekne dä Paqstanda ütkän.
Ul şulay uq poyezdda şartlağan şartlatqıçnıñ Paqstannan kiterelgän buluın häm alarnı kem şartlatqanlığın da äytte.
"15-20 kilogramlap RDX şarlawçı matdäse Paqstannan kiterelgän häm ul İşanulla şartlatqan bombanı yasaw öçen qullanılğan. Başqa matdälär, mäsälän ammonum nitratı Hindstanda tabılğan. Bombanı 8-nçe, 9-nçı häm 10-nçı yüllärdä Mumbaynıñ Şivali Nagar öleşendä Möxämmät Ali yortında yasağannar" dide Roy.
Paqstan tışqı eşlär ministrı Tasnim Aslam Roynıñ bu ğäyeplärlären şunda uq nigezsez häm cawaplılıq belän äytelmägän süzlär dip kire qaqtı.
"Bu belderülärdä, Mumbay şartlawlarınnan soñ uq bulğan belderülärdäge kebek raslanmağan ğäyepläwlär bar. Häm bu iğtibarnı terroğa säbäp bulırğa mömkin Hindstandağı eçke problemalardan citkä borırğa mataşu kebek toyıla" dide Aslam.
Bu ğäyepläwlär Hindstan belän Paqstan arasındağı tınıçlıq söyläşülärenä nıq qomaçawlıy ala. Mumbay şartlawlarınnan soñ Hindstan söyläşülärne tuqtattı. Ämma sintäber ayında Hindstan premyer ministrı Manmohan sing Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf belän quşılmawçı däwlätlär sammitında oçraşıp söyläşülärne yañartırğa kileşkän ide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
İrtä belän gäcitlär çıqmağan. Distälärçä şähärlärdä transport yörmi, här öçençe açqıç hawağa kütärelmi. Xökümät oyışmaları, mäktäp, poçta, banklar eşlämi. Paricğa östämä räweştä meñnärçä polisia kiterelgän. Xäkimiätlär kiçke uram çığışları çuaışlar kiterep çığarmasın dip borçıla. Hönäri berleklär häm student liderları yäş belgeçlärne eştän azat itüne ğädiläştergän yaña qanunnı ğämäldän çığarunı taläp itä. Studentlar liderı Breton söyli:
«Yaş belgeçlärne şundıy şartlarğa quyğan qanunnı qabul itü mömkin bulmağan närsä. Ni öçen yäş belgeçlärne bernärsä dä añlatmastan eştän quılırğa tieş, bez añlamıybız. Eşkä alğanda anıñ işe kileşülärgä rizalıq birü, böten cämğıyatne xoquq nigezennän ayıra torğan adım bulıp kitärgä mömkin», dide studentlar oyışması citäkçese Breton.


text:
Yevropa Komissiäse bügen Ğiraqqa 9 yarım million yevrolıq humanitar yardäm bülüe turında qarar qabul itelgänen belderde. Komissiäneñ yardäm mäs’äläläläre öçen cawaplı wäkile Michael Curtis, humanitar yardämneñ zur öleşe könyaq Ğiraqqa kitäçäk, dide.
Yevropa Komissiäse açqası Xalıqara Qızıl Xac, UNİCEF-balalar fondı häm tağın qayber başqa xalıqara yardäm oyışmaları aşa azıq-tölek, su, darular aluğa, köndälek yäşäw öçen möhim bulğan sistemalarnı tözekländerügä birelä. İñ berençelärdän bulıp şulay uq medetsina üzäkläre häm xastaxanälär tözü dä qaralğan. Bügen birelgän 9 yarım million –uzğan atnada wağdä itelgän 21 million yevronıñ ber öleşe. Yevropa Berlege mäğlümatlärenä qarağanda Berlekneñ Ğiraqqa humanitar yardämgä birgän aqçası kiläse atnalarda 100 million yevroğa citäçäk.


text:
Meksikada duñgız gribınnan ülgännär sanı azraq bulgan
Belgeçlär fikerençä, bu virusta 1918 yılda taralıp millionlap keşeneñ gömeren üzgän epidemik virusnıñ çalımnarı kürelmägän. Şulay da belgeçlär bu xaqta anıq belderü yasar öçen äle waqıtqa ixtiyaç buluın, bu waqıt eçendä xalıqara cämägatçeleknen viruskä qarşı äzerlekle toruım kiñäş itä.
Şul uq waqıtta bügen duñgız gribı oçragının İtaliadä terkälüe turında belderelde.
France Press xabär agentlıgı mäğlümatına qarağanda, N1H1 virusı Meksikadan İtaliaga qaytqan 50 yäşendä ber keşedä tabılgan, läkin xastaxanädä däwalangan bu keşeneñ inde sawayuı xäbär itelä.


text: Gretsiä tışqı eşlär ministrı George Papandreou belän oçraşqaç, Törkiäneñ tışqı säyäsäte başlığı Yasar Yakış, ike taraf arasında tınıçlıq turında kileşü kiläse atnada uzaçaq Yevropa Berlege summitına äzer bulmasa da, Gretsiä häm Törkiä Kiprnı belärşterü mäs’äläsendä eşne däwam itergä teli, dip belderde. Yevropa Berlege, xalıqara tanılğan Kiprnıñ Grek yağın äğza itep qabul itäçägen räsmi belderde. Tınıçlıq kileşüen Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ General sekretare Kofi Annan täqdim itkän ide. Törkiä ministrı Yakış, ike däwlät tä, kiläse atnağa qadär kileşüne qabul itep ölgerergä teläk belderde, läkin bu eş barıp çıqmasa, işeklär yabılmasqa tieş, dide.


text:
Koreanıñ öç patşalığı
Koreanıñ öç patşalığı - Korea yarımutırawında häm Manjuriadä urnaşqan Goguryeo, Baekje häm Silla patşalıqları ide (MA 1.yöz - 7. yöz). Koreanıñ öç patşalığı däwerendä bulğan başqa keçe patşalıqlar menä mondí: Gaya, Dongye, Okjeo, Buyeo, Usan, Tamna, h.b.
Ğädättä, Koreanıñ öç patşalığı çorı MA 57dä başla, bu waqıtta yarımutırawınıñ Könyaq-Könçığışta urnaşqan Saro (soñraq Silla) patşalığı Han näselele Qıtaydan autonomínı ala. Yalu yılğası yarlarında urnaşqan Goguryeo patşalığı MA 37.dä Qıtaydan bäysezlegen ala. MA 18.dä ike waríslarnıñ konflikttan soñ utırawnıñ Könyaq-Könbatışta Beaekje patşalığı (xäzerge Seoul) oyıştırıla. Anıñ başqalası Ungjin (xäzerge Gongju yä Chongju), soñraq Sabi (xäzerge Puyo). Gaya patşalığı Beakje'dän 1. yözdä ayırıldı.
Han näsele axırında, 3. yöz başında, öç patşalığın alğa kitüe däwam itä. Bu däwlätlärdä oxşaş mädäniät üsä. 1. yözdä aqsöyäklärdä Konfusianizm cäyelä. Annan soñ böten Koreada anı Buddhizm almaştıra.
Öç patşalığınnan iñ zurısı Goguryeo patşalığında ike başqala bula: Nangnang (xäzerge Pyongyang) häm Yalu yılğası yarındağı Kungae. Qıtay belän ciktäş il bulşaç, bu däwlät az-azlap Qıtaydağı Manjurianıñ zur öleşe suğışıp ala häm Nangnang'dan Qıtaylarnı 313.tä qua. Buddhizm räsmi din bularaq qabul itüdän soñ (372.), Qıtaynıñ yoğıntısı zuraya.
4. yözdä Baekje patşalığı yarımutırawnıñ Könyağında iñ zurısı häm iñ ähämiätle bula.
Silla patşalığı Kaya (Gaya) patşalığın 4. yöz axırında yota. Sillanıñ başqalası - Gumsong şähäre (xäzerge Gyeongju yä Kyongju). Buddhizmne räsmi din bularaq 528. yılda qabul itä.
Tang näselele Qıtay belän berläşkäç, Silla 660.da Baekje'ne, 668.dä Goguryeo'nı suğışıp ala. Berdäm Silla däwere başlağaç, Koreanıñ Öç patşalığı däwere tämamlana.
"Samguk", yä "Öç Patşalıq" atı Samguk Sagi häm Samguk Yusa Korey klassik tekstlarında qullana.


text:
Yewropa Berlege Ğiraq mäs''äläsendä urtaq qaraş buldırırğa tırışa, tik bu ozaqqa çıdarmı?
Yewropa Berlege illäre citäkçeläreneñ düşämbedä aşığıç töstä cıyılğan oçraşuwı Ğiraq mäs’äläsendäge qaraşlarnıñ berlektäge bar äğza illärdä dä urtaq buluwı xaqında kileşte, häm Ğiraqtağı qoral inspeksiälären däwam itüne, suğışnıñ soñğı çara bularaq qına qaraluwın häm şuşı kiyerenkelekne barı tik Berläşkän Millätlär aşa ğına xäl itüne yaqlap çıqtı.
Audio
Min qaraşlarnıñ yaqınayuwın bilgele ber qänäğätlänü xise belän qarap bardım, härkem belä ki, äle berniçä genä kön elek, Ğiraqnı qoralsızlandıru maqsatında suğış başlawnı yaqlawçılar häm inspeksiälär yulına ışanuçılar arasında kiyerenkelek çıqqan ide di Fransiä prezidentı Chirac. Qayber säyäsätçelär fikerençä, Yewropanıñ Ğiraq suğışı mäs’äläsendä salmağraq yulnı saylawına, atna azağında bar qitğa buylap ütkän uram cıyınnarı zur tä’sir yasadı. Yewropa Komissiäse räise Romano Prodi bu uñaydan, suğışqa qarşı oyıştırılğan uram cıyınnarı yewropalılarnıñ Ğiraq mäs’äläsendä üz Yewropa fikere buluwın teläwen kürsätte dip belderde. Läkin bu şul uq waqıtta här äğza ilneñ hiç kenä dä berük qaraşta toruwın taläp itmi dip isäpli, xäzer Yewropa Berlegendä räislek itkän Gretsiä premyer-ministrı Kostas Simitis. Bu bigräk tä Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasında utırğan Yewropa illärenä qarıy, ä alar anda bügenge köndä dürtäw. Fransiä häm Britaniä daimi, Germaniä häm İspaniä isä waqıtlı äğza bularaq qatnaşa. Grek premyerı süzlärenä qarağanda, Yewropa Berlege Ğiraq mäs’äläsendä urtaq fikergä kilsä dä, İminlek Şurasındağı ayırım illär soñğı qararnı qabul itkändä niçek teli şulay fiker yörtä ala. Şuşı belderü, Brüssel oçraşuwında qabul itelgän urtaq qaraşnıñ inde yaqın kiläçäktä ük yañadan qaqşıy aluwına işarä itä.
Kärim Kamal, Praga


text: Brüssel. Yevropa Berlege illäre citäkçeläreneñ biredä barğan oçraşuwında italyan premyer-ministrı Silvio Berlusconi, berlekneñ berençe konstitutsiäsen qabul itü xaqında kileşü kiläse yılğa da qala ala dip kisätte. İtaliä premyerı süzlärenä qarağanda, ägär dä yaqlar xäzer kileşügä ireşä almasa, berlektä kiläse yartıyılda räislek itäçäk İrlandiä fiker alışularnı bar Konstitutsiä xaqında tügel, ä barı tik şul qarşılıqlı matdälär turında ğına ütkärergä tieş bulaçaq, alar isä xäzerge waqıtta ike - Yevropa komissiäsen qoru häm tawış birü sisteması. Pol'şa häm İspaniä, Fransiä belän Germaniä täqdim itkän tawış birü ısulın üzgärtü täqdimenä qarşı çığa. Bügenge utırışında beraz irtäräk Yevropa Berlege illäre citäkçeläre urtaq saqlanu kileşüwe xaqında kileşkän ide.


text:
Moñlılar qartaymıy
Bu ğacäep şäxesneñ tormışı häm icatı turında xäzerge buın belmi diärlek. Xätta Usman Älmiewneñ lazer tälinkäse, audio kassetası da çıqqanı yuq. Şuña kürä anıñ tärcemäi xälenä iğtibar itik. Usman Ğafiät ulı Älmiev 1915yılda Yäşel Üzän rayonı Aqyeget awılında tuğan. Öç yäştän änisez, altı yäştän ätisez qalğan, balalar yortında tärbiälängän. Qazan teatr texnikumında belem alğannan soñ, 1931yılda uq Tatar däwlät akademiä teatrında eşli başlıy. Mäskäwdä P.İ.Çaykovskiy isemendäge Däwlät konservatoriäsendä tatar opera studiäsendä belem ala. Opera häm balet teatrında ul Cäwdät Fäyzineñ “Başmağım” muzıkal' komediäsendä Ğalimcan, Näcip Cihanovnıñ “Altınçäç” operasında Urmay häm Cik, S.Säydäşneñ “Naemşçik” muzıkal' dramasında Batırcan häm başqa qabatlanmas obrazları belän tamaşaçı mäxäbbäten yaulıy. 1944, 1950, 1958yıllarda ildä ütkärelgän Bötenrusiä cırçılar konkurslarında qatnaşıp, lawreat isemen yaulıy. G.Tuqay isemendäge filarmoniäse cırçısı bularaq, üzeneñ konsert brigadası belän respublikanıñ häm ilneñ şähärlärendä çığışlar yasıy. Soñğı yıllarda säxnä veterannarı şurasın citäkläp, cämäğät eşe belän şöğellänergä, üzeneñ istäleklären, memuarların tuplağan kitabı östendä eşlärgä dä waqıt taba.
Berençe mayda ike säğät yarımğa planlaştırılğan konsert kiçke säğät altıdan başlap unberençe yartıda ğına tämamlandı. Çönki här kilgän keşe bik täfsilläp tirän fikerlär äytergä teläde. Äle şunnan soñ da 91nçe yäşkä ayaq basqan Usman Älmiev akterlar yortında oyıştırılğan yubiley tabınına kitte. Häm anda da cırlap alğan dilär anı. Qızğanıç anıñ lazer tälinkäsen yäki kassetasın tabıp bulmadı. Ber cayın tabıp sezgä dä bu yañğırawıqlı tawışnı işettererbez äle.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Kipr grekları utrawnı berläşterü planın kire qaqtı – 1 Mayda Yevropa Berlegenä utraw bülengän kileş kerä
Audio (Alvaro de Soto)
"Kipr mäsäläsen çişü öçen iskitmäle tarixi mömkinlek ıçqındırıldı. General-sekretar Kofi Annan moña äle üz fikeren äyter. Ämmä Kipr Yevropa Berlegenä kergändä bülengän häm qorallanğan kileş qala. Berläşü östenlekläre tormışqa aşmıy."
Şulay itep, 1 Maydan başlap Yevropa Berlegeneñ qanunnarı häm östenleklär utrawnıñ xalıqara-tanılğan grek öleşenä genä qarıyaçaq. Berlekneñ kiñäyü komissarı Günter Verhoygen, Kipr mäsäläseneñ Berlekkä iärep kilüenä ükeneç belderde. Ämmä Kipr grekları prezidentı Tassos Papadopulos, referendum näticälärenä qaramastan, utrawda solıx protsessı däwam iter digän ömet bedlerde:
Audio (Tassos Papadopulos)
"Referendum näticäläre bülenşkä tügel, ä berläşügä etärgeç bulırğa tieş. Bez Kipr grekları da, töreklär dä, Yevropa ğailäsendä ber il, ber xalıq, Kipr xalqı bulırğa tieş."
Törkiä Tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül, Kipr törekläreneñ berläşüne xuplap tawış birüe alarnıñ säyäsi häm iqtisadi izolatsiäsenä noqta quyarğa tieş, dide.
Kiprnıñ İntercollege professorı Hubert Foustmann fikerençä, nigezdä greklarnıñ kübese berläşergä teli, ämmä BMOnıñ xäzerge planı belän riza tügel. Alar üzlärenä faydalıraq şartlar teli. Andıy şartlar, misal öçen, Yevropa Berlegenä Törkiä kergändä täqdim itelergä mömkin.
Kipr mäsäläsendä ikençe belgeç, James Ker-Linsey başqa qaraşta. Anıñ fikerençä, referendum näticäläre utrawdağı büleneşne tağı da köçäytte, xäzer, yaqın arada berläşüne kötep bulmıy. Äzerbaycan kebek illär Kiprnıñ törek öleşen tanığan xäldä dä, Yevropa Berlege moña bara almıy, di ul. Alay da, Yevropa Berlege Kipr törekläreneñ "äye" dip tawış birüenä xuplaw belderde, häm utrawnıñ bu, xäyerçeräk öleşen üsterü öçen çaralar kürergä cıyına.
Ali Gilmi, Praga


text:
Törkiä wäkilläre Qazanda iftar mäclese uzdırdı
Ramazan uñayınnan iftar mäcleslären oyıştırırğa Törkiädän Tatarstanğa 120 keşe kilde. Alar arasında törek deputatları, törle şähärlärneñ rayon başlıqları, cämäğät eşlekleläre, cırçılar bar ide. Qısqası märtäbäle wäkilçelek. Tatarstanda alar 3 kön buldı. Häm şul däwerdä Qazandağı 10ra yaqın mäçettä awız açtırdı, yäğni 3 meñ keşegä isäplängän aqça bülep birdelär. Şulay uq qärdäşlärebez üzläre dä älege mäcleslärdä qatnaştılar häm Tatarstanda awız açunıñ niçek uzuı belän qızıqsındılar. İftarnıñ berse tantanalı räweştä Qazannıñ Märcäni mäçetendä uzdı. Anı İstanbul şähäreneñ Baqçalı Öylär rayonı xakimiäte oyıştırdı. “Mondıy izge mäcleslärdä bergäläp utıru üze ber şatlıq”, - dide Baqçalı öylär xakimiäte başlığı Osman bäy Däwäli. İstanbul şähäre deputatı Xuseyn Qansu dönyada törki xalıqlarnıñ küp buluın assızıqladı. «Nindi genä millät bulmasın ul bezneñ tamırlarıbız. Ä möselman qärdäşlärebez buluı bigräk tä ähämiätkä iä. Çönki dönyada 6 milliard keşe yäşi häm şunıñ 1 milliard 500 millionı – möselmannar”, - dide ul.
Qazannan isä anda Waxitov rayonı xakimiäte başlığı Ruslan Şakirov, “Märcäni” mäçete imamı Mansur xäzrät Cäläletdinov bar ide. Alar qunaq aşı qara-qarşı digändäy, bezgä Törkiädäge iftarlarnıñ niçek uzuı qızıq. Tatarstanlılıra da kiläse yıllarğa sezgä qunaqqa barırlar dip belderdelär. Qunaqlarğa ayıruça çäkçäk, pärämäç, öçpoçmaq oşadı.
Şulay uq alar Qazannıñ iñ märtäbäle “Miraj” kunakxanäsenä dä iftarğa rayon başlıqların, din ähellären çaqırdılar. Anda ike yaqlı duslıq turında süz bardı. Äytergä kiräk, 11 oktäber könne İstanbulda Tatarstannıñ Törkiädäge wäkillege dä awız açtıru mäclesen oyıştırğan ide. İstanbulda uzğan çara turında Törkiädän “Fetrans” oyışması wäkile Rafael' Salaxiev
Monda studentlar, Törkiädä yäşäwçe millättäşlärebez qatnaştı. Bez aralştıq, çäylär eçtek bergäläp. Monda elektän yäşägän tatarlar inde törekläşkän. Şuña çaralar kübräk törek telendä uza.
Rafael' Salaxiev belderüençä, mondıy urtaq mäcleslär uzdıruı ike millät öçen dä ayıruça küñelle.
Törkiädän kilgän qunaqlarnıñ säfäre “Piramida” da uzğan konsert belän tämamlandı. Anda Tatarstan häm Törkiä cırçıları çığış yasadı.
Landış Xarrasova


text:
Gazprom kiläse yıldan Gruziägä tabiği gaznı meñ kubometrın 235 dollardan satu turında kileşügä ireşelde dip belderä.
RİA Novosti agentlığı däwlät qaramağındağı Gazprom räise Dmitriy Medvedevnıñ Gazprom 2007 yılda Gruziägä 1.1 milliard kubometr gaz satu turında kileşü imzaladı digän süzlären kiterä.
Şulay da Gruziä premyer ministrı Zurab Nogaydeli Tiflistä xäbärçelärgä 2007 yılda Gruziäneñ töp gaz täeminätçese Azärbäycan bulaçaq dip belderde.
Tämamlanıp kilüçe yılda Gruziä Rusiä gazınıñ meñ kubometrı öçen 110 dollar tüli.
Rusiäneñ İtera neft häm gaz şirkäte aqça tülämägän öçen Gruziäneñ könçığışındağı 6 töbäkkä tabiği gaz cibärüne tuqtattı.
İtera bu töbäklärneñ burıçı 450 millionlap dollarğa citte häm gaz cibärü ul burıç tülängännän soñ ğına yañartılaçaq dip belderde.


text:
Narkomannarnıñ bäxetsezlek oçraqları kimemi
Narkomaniägä qarşı köräş köne uñayınnan küp çaralar ütte. Narkomaniäneñ cämğiätkä zur zıyan kiterüe xaqında da süzlär äytelde. Läkin, narkomannarnıñ bäxetsezlek kiterü oçraqları kimemi. Şähärdä can öşetkeç waqiğa buldı. 31 yäşlek beräw, yulnı arqılı çıqqan 74 yäşlek ir - atnı bärderep üterä, östäwenä, bäbi arbası tartıp barğan xatın - qıznı da taptata. Bala belän ana bügenge waqıtta şifaxanädä. Şunısı ğäcäp, älege häläkätne buldırğan avtomobil' yörtüçe maşinasınnan çığıp bik säyer itep kölä başlıy, annan qaçarğa omtıla. Läkin uramdağı xalıq moña yul quymıy. Ekspertiza şunı kürsätä, şofer narkotik isereklegendä bula. Narkotiklarnıñ keşelärne berençe genä taptatuları tügel. Şunı istä totıp, şähär cämğiätçelege maşina yörtü xoquqı alğanda taläplärne arttırunı sorıy. Qağidä bularaq şofer pravası aluçı belän narkologlar äñgämä genä ütkärälär. Ä bu - avtomobil' yörtüçeneñ narkotiklar qullanmawına 100% garantiä birmi.
Ğafiulla Ğazizi, Çallı


text:
Ramil Yunıs Qol Şärif mäçetenä kerüne tüläwle itügä qarşı
“BocToчHый эkcпpecc” gäzite genä tügel, “BeчepHяя KaзaHb” gäzite dä şul xaqta xäbär itte. İldus Waxitov, “Qazan Kirmäne” tıyulığı citäkçese, ä Qol Şärif mäçete dä, Blagoveşçenie saborı da tıyulıqqa kerä, sentäber azağınnan mäçetkä tüläp kerergä yasawnıñ säbäplären añalata. Mäçet belän çirkäwne totu şaqtıy zur çığımnar sorıy ikän. Ä “BocToчHый эkcпpecc”gäzite ğıybädätxanälärgä aqça tüläp kerü dönyada bulmağan xäl di. Azatlıq radiosı Qol Şärif mäçeteneñ imamı , Tatarstan möselmannarınıñ Ğölämälär şurası räise Ramil xäzrät Yunısqa möräcäğät itte. Ul isä, äle mäçetkä kerü buşqa di. Xäyer, mäğlümat çığanaqları ütkän düşämbedän kerü tüläwle bula disä dä. Ramil Yunıs:
Bügenge köndä tüläw yuq. Älbättä, mäçetkä tüläp kerü yasaw turında initsiativalar bar. Ämma, bez, din ähelläre, tüläwneñ mondıy formasına qarşı. Yäğni, bilet alıp, 20 sum tüläp mäçetkä kerüne bezneñ xalıq önäp betermyäaçäk. Bügenge kündä böten närsägä bäyä arta. Ä mäçetkä kilä äbilär, babaylar, invalidlar. Alar, ber doğa qılıp çığıym, äti-äniem ruxına doğa qılıym, xäzrätneñ wäğäzen tıñlıym, sälämätlek Xodadan sorıym dip kilä. Şunıñ öçen 20 sum tülätü matur äyber tügel. Yä bulmasa, küplär, namaz uqırğa dip könenä ike-öç märtäbä kerä. Bigräk tä studentlar. Alarğa, mäzäk tä inde, proezdnoylar kebek äyber yasatırğamı. Bez, “Qazan Kirmäne” tıyulığına bu xaqta üz fikerlärebezne äyttek. Anı başqaça da yasap bula. YÄ Kirmängä kergändä, yä turistik firmalar arqılı, säyäxät bäyälärenä kertergä bula. Mäçetkä könenä ike-öç meñ keşe kilä. Bu iñ äz digändä. Ä iñ küp digändä, ul biş-altı meñ
Şulay itep, äle Qol Şärif mäçetenä tüläp kerü mä’säläse xäl itelmägän. Azatlıq xäbärçese mäçettä bulğanda anda kerü-çığu irekle, yäğni buşqa ide. Monnan tış, mäçet qararğa kilgän xalıq, xälennän kilgän yärdämne kürsätä kilä. Mäsälän, mäçetneñ farız zalın qarar öçen dürtençe qattağı balkonğa kütärelsägez, anıñ idännärendä 10-50 sumlıqlar, timer aqçalar cäyelep yata. Kilgän xalıq şulay itep, mäçetkä xäyer –sädäqasın tapşıra, yärdäm itä.
Räfis Cämdixan


text:
Fälestin xalqı yaña citäkçe saylıy
AUDİO: Min prezident Arafatnıñ ülemennän soñ fälestin xalqınıñ küçeş çorın şulay kiçerüennän bik tä''sirländem. Bügen alar yaña citäkçe saylaw mömkinlegenä iä. Bu saylawlar bik yaxşı äzerlände. Bälki bu bezneñ qatnaşlıqa äzerlängän saylawlarnıñ iñ yaxşısıdır. Bez alar belän ber yıl çaması eşlädek. Häm min ul yaxşı ütär dip ömetlänäm. Yaña citäkçegä üz xalqınıñ xezmättäşlege genä tügel, ul däwlätneñ finans nigezenä, andağı reformalarğa yardäm itärgä, ul däwlätneñ iqtisadıy yäşäyeşen tä''min itärgä tieşle xalıqara cämäğätçelekneñ dä xuplawı da kiräk bulaçaq. Häm min bu tınıçlıq urnaştıru eşenä yaña mömkinleklär aça dip isäplim. İzrail''neñ Gazadan çigenüe dä uñay tärräqiät. Häm minem uylawımça İzrail'' premyer ministrı Ariel Şaron belän Abbas ber bersen belä. Min alar üz xalıqları häm xalıqara cämäğätçelek belän bergäläp tınıçlıq urnaştıru eşen canlandıra alır dip ömetlänäm.
1996-nçı yıldan soñğı berençe fälestin saylawların 800-läp xalıqara küzätüçe, şul isäptän elekke AQŞ prezidentı Jimmy Carter da qarap bara. Bügen Carter İzrail'' okupatsiälängän cirlärdä fälestinlelärgä xärbi tikşerü qapqaların ütüne ciñeläytü turındağı wäğdäsen üti kebek dide. Carter äytüençä, İzrail''neñ xärbi tikşerü qapqaları tawış birergä baruçı fälestinlelärgä qayber qıyınlıqlar tudırğan, ämma bu problemalar turında İzrail'' premyer-ministrı idaräsendä belderelgännän soñ ul mäs''älä tiz arada çişelgän.
AUDİO: Min Şaron idaräsenä şaltıratıp anıñ ölkän kiñäşçese Weisglass belän söyläştem, törle problemalarnı çişüne soradım. Şimbä könne min alarğa wäğdä itelsä dä açılmağan qayber tikşerü qapqaları turında belderdem. Häm uzğan kiçtä min Ramalla yanında xalıqnı ütkärmi torğan ber qapqa turında äyttem. Häm ul şunda uq açıldı. Mindä anıñ şäxsi telefon nomerı bar. Berär problema çıqsa min turıdan-turı premyer-ministr idaräsenä şaltırata alam.
Şimbä könne fälestinlelär İzrail Könbatış Yarda häm Gazada xärbi tikşerü qapqaları aşa ütüne ciñeläytü wäğdäsen ütämi dip zarlandı. Ul cirlärdä 1 million 800 meñläp saylawçı bar.
Fiker beleşülärgä qarağanda Arafatnıñ İzrail'' tarafınnan okupatsiälängän cirlärdä Fälestin däwläte tözü öçen köräş säyäsäten däwam itü turındağı wäğdä birgän Abbas ciñel genä ciñep çığar dip kötelä. Bügen tawış birüdän soñ Abbas jurnalistlar aldında tağın ber märtäbä bu maqsatqa tınıç yul belän ireşü öçen tırışaçağın belderde.
AUDİO: Demokratik protses bara häm ul yaxşı bara. Ul fälestinlelärneñ demokratiädä qatnaşa aluın kürsätä. Häm bez tawış birü moñarçı barğan kebek däwam itär dip ömetlänäbez.
Hamas kebek suğışçan törkemnär bu saylawlarğa boykot iğlan itärgä çaqırdı. Analitiklar fikerençä, ägär tawış birüdä az saylawlawçılar qatnaşsa Hamas Abbasnıñ tınıçlıq urnaştıru eşenä qomaçawlarğa mömkin. İzrail'' Abbas belän eş itü mömkin dip beldergän ide. AQŞ citäkçelegendä aradaşçılar da Abbas belän tınıçlıq söyläşüläre alıp barıp bula dip isäpli. Tawış birüneñ berençe räsmi näticäläre düşämbe könne iğlan iteler dip kötelä.
Naif Aqmal, Praga.


text: Mäskäw -- Rusiä Duması bügen "Terrroçılıqqa qarşı" qanun ölgesen ikençe uqılışta qabul itte. Dokumentta terrorğa qarşı operatsiä waqıtında räsmilärneñ nindi çikläwlär kertä aluı bilgelänä. Keşelärneñ ğömeren saqlaw öçen, terrorçılar belän söyläşülär ütkärü röxsät itelä, läkin säyäsi taläplärne tikşerü küzdä totılmıy. Xärbilärgä, terrorçılar basıp alğan oçqıçnı bärep töşerü xoquqı birelä. Mäglümät çaralarına çikläwlär qaralmağan. Ämmä terrorçılıqnı xuplağan, yä aqlağan oyışmalar tıyıla, digän matdä bar. 3nçe, soñğı uqılışta Duma ölgene Fivralneñ 26sında qarayaçaq. Şunnan soñ anı Fedratsiä Şurası raslarğa häm prezident imzalarğa tieş.


text: İzrail gäskärzäre İerusalimdağı teraktqa yawap itep İordandıñ könbayış yarında kiñ külämle operatsiä ütkärä. Tulqarm, Jenin, Xevron häm Nablus qalalarında radikal törkömsälär huğışsılarınıñ, şul isäptän passajir autobusın şartlatqan huğışsınıñ yorto yemerelgän, ber-nisä keşe qulğa alınğan. Gaza sektorında İzrail boralaqtarı Xamas ekstremistik törkömsähe yetäkseläreneñ berehe İsmail Äbü Şanabtıñ maşinahın raqeta utına totqan. Fälestin autonomiähı premier-ministrı Mäxmüt Abbas Xamas yetäksehen ültereüze äşäke yenäyät tip atanı. Xamas häm İslam Jixatı radikal fälestin törkömdäre tiz arala İzrail menän waqıtlı soloqto özöü turahında iglan itte. Ägär fälestin xaqimiättäre terrorğa yul quyha tağı la qatıraq saralar küreläsäk tip belderze İzrail xaqimiättäre. Fälestin yetäkselege küläme buyınsa siklängän saralar kürergä wägäzä birze. Operatsiä barışında ber huğışsı ğına ülterelhä lä ekstremistar İzrailğa yañı terakttar menän yanay.


text:
Berekeli Bey`newdegi tuñğış texnïkalıq jäne käsiptik bilim beretin bilim ordası Bey`new gwmanïtarlıq-ékonomïkalıq kolledji aşılğanına 10 jıl tolw merey`toy`ın atap ötti. Merekelik keşke kolledjdiñ alğaşqı oqıtwşıları keş qonağı retinde şaqırılıp, stwdentterdiñ quttıqtawları men än şaşwları joldanıp, kolledjdiñ 10 jıldıq tarïxınan sır şertetin bey`nerolïkter, kolledj tarïxımen bay`lanıstırılğan änder men oy`ındar uy`ımdastırıldı. Keş barısında äriptesterdiñ qızıqtı estelikteri, jürekjardı lebizderi waqıttı key`inge sırğıtıp, jürekterge alğaşqı kezdegi qızıqtar men qïındıqtarğa degen sağınıştı uyalattı. Kolledjdiñ irgeli oqw ornı bop qalıptaswına eñbek siñirgen ustazdar marapattaldı. Merekelik keş joğarı deñgey`de atalıp ötti. Xalqımızda 7 qazına bar. Sonıñ biri – qıran bürkit. Qusbegilerdiñ ay`twınşa, 10 jasqa tolğan bürkit «barqın» dep ataladı eken. Barqın bürkittiñ nağız kemeline kelip, tolısqan şağı, nağız jügirgen añdı almay` qoy`may`tın kezi bolıp esepteledi eken. Sol sekildi kolledj ötkizgen 10 jılında ayağınan tik turıp, kemeline keldi, irgetasın nığay`ttı, qabırğasın qatay`ttı.
Al 10 jastağı ul balanıñ jasın qazaqtar «qozı jası» dep atay`dı eken. Bul – eñbekke bawlwdıñ alğaşqı basqışı. Bul jasta bala eñbektiñ qïındığın körip, dəmin tatadı eken. Minekï, sol sekildi bizdiñ kolledjdegi awdannıñ mañday`aldı oqıtwşıları 10 jıl işindegi tülekteriniñ mektepter men balabaqşalardağı jaqsı maman ekendikterin körip, marqay`ıp otır. Kolledjdiñ merey`li toy`ı qarsañında oqw ordasınıñ qurılıp, qalıptaswına elewli eñbegin siñirgen, kolledjdi 10 jıl boy`ı basqarğan Jañbırov Sultan Talpaqulımen jürgizilgen suxbattı sizderdiñ nazarlarıñızğa usınıp otırmız.
- Qurmetti Sultan Talpaqulı, sizdi awdanımızdağı tuñğış texnïkalıq jäne käsiptik bilim beretin kolledjdiñ alğaşqı dïrektorı retinde kolledjdiñ 10 jıldıq merey`toy`ımen quttıqtay`mın. Key`inge şeginis jasap, selolıq jerden kolledj aşw qajettiligi neden twındağanı twralı äñgimelep ötseñiz. – Sultan Talpaqulı: Elimiz täwelsizdik alğannan key`in Elbasımız N.Ä. Nazarbaevtıñ qolğa alğan mañızdı şarwalarınıñ biri şette jürgen bawırlarımızdı elge oraltıp, jan-jaqtı qamqorlıq jasaw bolğanın bilemiz. Elge el qosılğanda mektep, balabaqşa sïyaqtı bilim berw salalarınıñ da, olarda jumıs jasay`tın mamandardıñ da qajettiliginiñ ötkir twınday`tını sözsiz. Osı mäseleni şeşw bağıtında awdanda jıl say`ın mektepter men balabaqşalar el ïgiligine pay`dalanwğa berilip jattı. Bey`newge köşip kelip qonıstanğan bawırlarımızdıñ balalarınıñ bäriniñ birdey` elimizdiñ iri qalalarındağı kolledjder men joğarı oqw orındarına barıp oqwğa mümkindikteri bola qoy`ğan joq. Osı jağday`dı oy`lağan awdan äkimi B.Äzirxanov oblıs äkiminiñ aldına jağday`dı ay`tıp, mäsele qoy`ıp, sonıñ nätïjesinde Mañğıstaw oblısı äkimïyatınıñ 2005 jılğı 29 qaraşadağı № 344 qawlısımen «Bey`new gwmanïtarlıq-ékonomïkalıq kolledji» memlekettik kommwnaldıq qazınalıq käsipornı öñirdi gwmanïtarlıq jäne ékonomïkalıq mamandarmen qamtamasız etw maqsatında qurıldı. Bul awdan, oblıs tarïxında erekşe şeşimderdiñ biri edi. Kolledjdi uy`ımdastırıp aşwdı awdan äkimi bilim berw salasınıñ täjirïbeli mamanı retinde mağan senip tapsırdı. Söy`tip Bey`new gwmanïtarlıq- ékonomïkalıq kolledjin uy`ımdastırwğa kiristim.
T.Q.: – Ornı joq oqw ornın jañadan uy`ımdastırw, qalıptastırw oñay` bolmağan bolar? Alğaşqı däris berwşi oqıtwşılar quramı jay`lı ay`tıp ötseñiz.
S.J.: – Ärïne, kolledjdi uy`ımdastırw op-oñay` şarwa bola qoy`ğan joq. Sebebi ol – bilim berw salasınıñ arnay`ı bilim berw bağıtında jumıs jasay`tın oqw ornı. Onıñ bilim berw standarttarı da, bağdarlamaları da, oqwlıqtarı da – öz aldına bölek. Söy`tip Almatıdağı №1 pedagogïkalıq kolledj, Aqtawdağı Mañğıstaw gwmanïtarlıq kolledji, Atıraw, Oral qalalarındağı pedagogïkalıq jäne M.Mämetova atındağı Qızılorda gwmanïtarlıq kolledjderine barıp, awızba-awız söy`lesip, tïisti keñester men nusqawlar alıp, qajetti qujattardıñ ülgi köşirmelerin alıp keldim. 2006 jıldıñ 26 şildesinde Mañğıstaw oblısınıñ bilim basqarmasınıñ nomeri № 0032304 memlekettik lïcenzïyası alındı. Sonımen 2006- 2007 oqw jılında Bey`new orta mektebiniñ bir böliginen 3 klass bölmesin alıp, «Mektepke dey`ingi tärbïe jäne oqıtw» jäne «Qazaq tili jäne ädebïeti» mamandıqtarı boy`ınşa 100 stwdent qabıldap, kolledj jumısın bastap kettik. Är jıl say`ın stwdentter sanı ünemi ösip otırdı. Alğaşqı kolledj oqıtwşıları bilim berw salasında orasan zor eñbegi bar joğarğı sanattı awdannıñ tanımal muğalimderinen iriktelip alındı. Olar T.Eşşanov, V.Joldasbaeva, G.Jumağalïeva, B.Balulı, Z.Eşşan, B.Aldoñğar, J.Omarova, O.Medenov, J.Darmenbaeva, Ï.Bay`şekenov, N.Qozıbekov, G. Qanatova, F. Otarovalar edi.
T.Q.: – Awdan turğındarınıñ, sonıñ işinde ata-analar men talapkerlerdiñ Bey`new gwmanïtarlıq- ékonomïkalıq kolledjinde oqıtılatın mamandıqtarğa degen suranısı men umtılısınıñ deñgey`i qanday`?
S.T.: – Jılda kolledjge qujattarın tapsıratın talapkerler sanı öte köp. Bul körsetkiş tömendep körgen emes. Tek awdan ortalığı men awdan mañındağı awıldardan ğana emes, basqa awdandardan, tipti basqa oblıstardan da kelip bilim alıp jatqan stwdentterimiz bar. Ärïne, bul – Bey`new gwmanïtarlıq-ékonomïkalıq kolledjinde oqıtılatın mamandıqtardıñ el turğındarınıñ suranısına ïe ekendiginiñ körinisi. T.Q.: – Stwdentter kolledjde teorïyalıq bilim aladı, jaqsı maman bolıp qalıptasw üşin bilimderin täjirïbemen uştastırw maqsatında uy`ımdastırğan jumıstarıñız twralı ay`tıp ötseñiz.
S.T.: – Ïä, kolledjde awdannıñ täjirïbeli oqıtwşıları däris berdi, endi standartqa säy`kes aldımızda täjirïbeden ötw mindeti turdı. Osı maqsatta awdan ortalığındağı bilim beretin mektepterimen, mektepke dey`ingi bilim berw mekemelermen jäne 4 basqa da qarjı, quqıq salası mekemelerimen älewmettik seriktester retinde kelisimşarttarğa qol qoy`ıldı. Äli künge dey`in osı mekemelermen tığız bay`lanısta jumıs jürgizilip keledi. Seriktes mekemelerde stwdentter praktïkadan ötip, öz mamandıqtarınıñ qır-sırın meñgerip maşıqtandı.
T.Q.: – Ay`tqan äñgimeñizge qarap, awqımdı-awqımdı eñ qajetti de mañızdı ister tındırılğanın bağamdawğa boladı eken. Endigi kezekte kolledj tülekteriniñ mamandıqtarı boy`ınşa jumısqa ornalaswı jay`lı äñgimeleseñiz.
S.T.: – Kolledjdi bitirwşi tülekterdiñ jumısqa ornalaswı, olardıñ joğarı oqw orındarında bilimderin jalğastırwı jay`lı ay`tar bolsam, 2008-2009 oqw jılınan bastap kolledj mıñdağan mamandı eñbek narığına qostı. Bey`new gwmanïtarlıq- ékonomïkalıq kolledjin bitirwşi tülekterdi jumısqa ornalastırw bağıtında bazalıq mekemelerge, awdandıq jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar bölimine bitirwşi tülekter twralı mälimetter berilip otıradı. Sonımen qatar Eñbek jäne xalıqtı älewmettik qorğaw mïnïstrliginiñ «Tülek» bazalıq bağdarlamasına bitirwşiler twralı mälimet engizilgen. Tülekterdiñ jumısqa ornalasw körsetkişi jıl say`ın artıp keledi. Atap ay`tsaq, kolledj tülegi G. Qulşaeva Almatı qalasındağı Qazaq ulttıq pedagogïkalıq wnïversïtetiniñ pedagogïka-psïxologïya päniniñ muğalimi mamandığın oy`dağıday` bitirip kelip, öz kolledjinde oqıtwşı bolıp qızmet jasap jürse, E. Ayapov, B. Atamwratovtar Bey`new polïtexnïkalıq kolledjinde jumıs jasay`dı. Balabaqşalar men mektepterdegi tülekterimizdi atamağanda, awdandıq jasöspirimder men balalar sport mektebinde S.Anısov, Ğ.Qoblanov, L.Ay`moldaeva, A.Ïmaşova, A.Jälelov sındı respwblïka kölemindegi jeñimpaz tülekterimiz şäkirt tärbïelep, olar day`ındağan sportşılar awdan qanjığasına oblıstıq, respwblïkalıq, xalıqaralıq deñgey`de marapattar qosıp jürgenin maqtanışpen ay`twğa boladı.
T.Q.: – Alğaşqı aşılğan jıldarda orta mekteptiñ kabïnetterinde jumısın bastağan kolledjdiñ bügingi tañdağı materïaldıq bazasına toqtalıp ötseñiz.
S.J.: – Jıldar öte kolledjdiñ materïaldıq bazası nığay`dı. 2 oqw korpwsı, sport zalı men qosımşa ğïmarat kolledj stwdentterine qızmet etedi. 108 derbes kompʹyuter, 11 ïnteraktïvti taqta, 11 bey`neproektor, 4 televïzor, 32 nowtbwgı bar 2 MÏK jïıntığı, 6 LED panelʹ, 2 mwlʹtïmedïyalıq podïwm, 5 kompʹyuter klası, 1 aqparattıq kïosk, 2 proekcïyalıq taqta, 1 avtomattı jïnalmalı proekcïyalıq taqta oqw mümkindikteri qamtamasız etilgen. Barlıq kompʹyuterler ïnternet jüy`esine qosılğan. Sport zal zamanawï sport quraldarı, küres kilemi, boks rïngi, alwan türli jattığw jabdıqtarı, basqa da quraldarmen jetkilikti qamtamasız etilgen. Kolledjde voley`bol, basketbol, şaxmat, toğızqumalaq, fwtbol, boks, qazaqşa küres, üstel tennïsi, “Jas sarbaz” tärizdi sport sekcïyaları uday`ı jumıs jasay`dı. Stwdentterdiñ oblıstıq, respwblïkalıq, xalıqaralıq sport jarıstarında birşama jetistikteri bar. «Dene tärbïesi jäne sport päniniñ muğalimi» biliktiligi boy`ınşa bilim alğan A. Ïmaşeva – taékvandodan sport şeberi, qara belbew ïegeri bolsa, A.Jalelov – sambo, qazaqşa küresiniñ şeberi. J.Ïmaşeva taékvondodan QR sport şeberligine ümitker, qızıl belbew ïegeri, S. Mambetmuratov, A. Jïenbaev- taékvondodan QR sport şeberligine ümitkerleri, qara belbew ïegerleri. Kolledj basşısı retinde älemdik ozıq täjirïbeni, zamanawï dwalʹdi bilim berw texnologïyasın oqw ürdisine engizw maqsatında 2012 jılı Türkïya, 2013 jılı Francïya, 2014 jılı Germanïya men Şşvey`carïya memleketterinde uy`ımdastırılğan semïnarlarğa qatıstım. Osı texnologïyamen «Mektepke dey`ingi tärbïe jäne oqıtw» mamandığı boy`ınşa jumıs jürgizilip keledi.
T.Q.: – Söz soñında uzaq jıldar boy`ı bilim salasına eñbegi siñgen ardager-ustazdıñ tilegin, jası ülken ağa retindegi batasın tıñdağım keledi.
S.J.: – Kolledjdiñ oqıtwşılar ujımın merey`toy`men şın jürekten quttıqtap, qajırlı da tabıstı eñbek tilegim keledi. Bïılğı oqw jılınan bastap kolledj dïrektorlığı qızmetin atqara bastağan täjirïbeli basşı Q.Jamanbaev mırzanıñ jumısına sättilik tiley`min. Bey`new gwmanïtarlıq- ékonomïkalıq kolledjiniñ keleşegi kemel bolğay`!
Suxbattasqan Qadır Tolqın Sultanqızı, kolledj oqıtwşısı


text: Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov “Rusiä ğäiläse” isemle büläkkä layıq buldı. Älege premiäne “Rusiä ğäiläse” isemle töbäqära xäyriä fondı oyıştırğan. Maqsatı - Rusiä Prezidentınıñ ğäilä institutın nığıtu säyäsätenä yärdäm itü. Mortaza Räximov älege büläkkä xalıqlar häm millätlär arasındağı totrıqlılıq, töbäktäge sotsiäl stabillek öçen layıq bulğan. Älege büläk Kreml sarayında tapşırıldı. Çarada Mortaza Räximov qatnaşmadı. Ul Başqortstannıñ Rusiä Prezidentı qarşındağı wäkile Albert Xarisovqa tapşırıldı.


text:
AQŞ prezidentı G.Bushnıñ Saddam Xösäingä quyğan ultimatumğa Dönya nindi reaksie kürsätte?
AQŞ prezidentı G.Bushnıñ Saddam Xösäin häm ğailäsenä ildän çığıp kitü öçen 48säğät waqıt birgän yäki suğış belän yanağan ultimatumı Dönyada yaqlaudan alıp borçılu, açu häm yarsu kebek törle reaksiegä säbäp buldı. İn nıq yaqlau Avststralie premiere John Howardtan bulsa ,Fransie prezidentnı J.Chiraq Quşma Ştatları ultimatum quyıp bik zur cawaplılıq aldı dip belderde.
Audio
Min AQŞnıñ Ğıraq säyäsäten yaqlıym, ömed bik az bulsa da minemçä tınıçlıqqa äle dä şans bar häm ul Saddam Xösäin qulında
Yaponie suğışqa qatnaşa almıy çönki anıñ konstitutsiese qorallı köçläreneñ çit ildä suğışuın tıya. Koizumi suğıştan soñ Ğıraqqa niçek yardäm itä alaçağıbıznı uylıyaçaqbız dip söyläde.Pakstanda Strategik tikşerülär institutı citäkçese Şirin Mazari, ultimatum AQŞnıñ dönya cämäğätçelege fikrenä xörmät itmäwen kürsätä dip äytte. Awstralia premiere John Howard kabinetnıñ Farsı Qultığındağı 2meñ ğäskärigä Ğıraq operatsiese öçen AQŞ vä Britan köçlärenä quşılu röxsäte birüen döres, legal qarar dip belderep, alar Avstralieneñ milli mänfäğätlären yaqlayaçaq häm min xalıqnı da bu qararnı yaqlarğa çaqıram dide. Howard qarar prezident Bush belän bulğan telefon söyläşüennän soñ qabul itelde dip äytkän. Yaña Zelandiädä premier Helen Clark Ğıraq suğışın xalıqara qanun aqlıy mikän digän sorau quyğan. Dönyada in küp möselman yäşägän İndonezie Bush qararına qızğanıç belderde. Amerikanıñ kürşese Meksika İminlek Şurası äğzası häm Ğıraq suğışına qarşı pozitsiesen saqlap qalu öçen köräş alıp bardı. Prezident Fox suğışqa qarşı üz xalqın şulayuq AQŞnı açulandırmas öçen nıq tırıştı. Meksika tışqı säwdäseneñ 75%tı AQŞ belän. Vicente Fox Ğıraq suğışınıñ qotılgısız buluına qızğanıç beldersä dä, AQŞbelän mönäsbätlär kiskennäşmäs digän ömed belderde. Bush ultimatumına qarata in kisken reaksie Fransiedän buldı.Prezident J.Chiraq Dönya ultimatumnı yaqlamıy.Quşma Ştatları xalıqara cämäğätçelekneñ fikren kire qağıp, bik zur cawaplılıq ala dide . Chiraq
Audio
Suğış öçen ber yaqlı qararnı ber närsä dä aqlamıy
Chiraq süzlärenä däwam itep bu bik ciddi qarar Ğıraqnı qoralsızlandıru dewam itä inspeksielär ilne qoralsızlandıru öçen ışanıçlı alternativa buluın kürsätte Bu qarar kiläçäktä küpläp üterü qoralları belän bäyläneşle krizislarda tınıç yullar belän eş itüne qıyınlaştıraçaq. Yaqın kiläçäktä waqıyğälär nindi genä yünäleş almasın , bu ultimatum xalıqara mönäsäbätlärne , xalıqnıñ kiläçägen töbäkneñ kiläçägen häm dönyanıñ stabillığın sorau astında qaldıra dip äytep
Audio
Bugen Ğıraq suğışnı aqlayaçaq qurqnıç täşkil itmi
Ğıraq suğışına ütkän cäydän birle nıq qarşılıq kürsätep kilgän Germanie kanslerı G.Schroeder dä TV dä yasağan çığışında qoralsızlanu protesesın äle tuqtatu öçen säbäp yuq ,minem xökümätem Hans Blix häm kollegalarınıñ uñışın arttıru öçen partnörlarıbız belän qatı eşläde. Bez moña dönya tınıçlığına kertkän öleşebez dip qaradıq dide. Schroeder süzlärençä
Audio
Min ütkändä dä xäzer dä Ğıraq diktatorınıñ tudırğan qurqınıç meñnärçe gönahsız ir at xatın qız häm bala çağanıñ ülemenä säbäp bulaçaq suğışnı aqlımı digän sorau quydım. Minem cawap ütkändä dä xäzer dä yuq Qıtaynıñ yaña prezidentı Hu Jintau Chiraq belän ütkärgän telefon söyläşüennän soñ Ğıraq mäsäläsendä Parij belän ber yk pozitsiedä toruların belderde.Russie tışqı eşlär ministırlığı süzçese Aleksander Yakovenko Ğıraqtağı wazğiätkä diplomatik xäl çarası yuq dip äytü öçen säbäp bulmawın belderde V.Putin düşämbedä Ğıraqqa höcüm yaman näticälärgä kiterüçe xata bulaçaq dip äytkän ide. Sişämbedä Belgie, Şwedsie kebek illär suğışqa qarşı fikerlär beyan itkändä Yevropa Berlegeneñ älege räise , Gretsie AQŞ ultimatumı global krizisqa säbäp buldı dip belderde. Prezident Bushnıñ töp berektäşe Britanie premiere T.Blair üzeneñ leyboristlar partiäsendä bäxäs şau şuğa säbäp bulıp tora.Düşämbedän birle Blairnıñ Ğıraq säyäsätenä protest belderep kabinettan 3 ministır ,2 urınbasar ministır şulayuq leyboristlarnıñ parlamenttağı citäkçese çigende . Britanie xalqınıñ zur öleşe suğışqa qarşı.
Färidä Xämit, Praga


text:
Öfölä meñnärsä narkoman yäşäy
Öfö milisiahı yetäksehe Ural Aqkösökov narkotik qullanıusıllarźı totowğa qarağanda küberäk mäğlümät eşe alıp barırğa käräk tigän fekerźä. Tärbiägä awır birelewse üsmerźär ösön lagerźar oyoştorow oşonoñ ber ısulı ti ul.
Qala uramdarın tikşerewgä sıqqanda totolğan üsmerźärźe xoquq haqlaw xeźmätkärźäre maxsus urındarğa oźata. Ularźıñ artabanğı xälen prokuratura bildäläy.
Belgestär äytewensä, Respublikalağı narkomandarźıñ 35 prosentı Öfölä yäşäy. Ütkän higeź ayźa ğına narkotiktarğa bäyle 1 meñdän aşıu yenäyät eşe terkälgän, şul isäptän narkotik menän sawźa itewse 740 keşe qulğa alınğan. Äle Öfölä 2300-źän aşıu narkoman isäptä tora. Ämmä ısın handarźı belew ösön bıl kürhätkeste yegermegä qabatlarğa käräk tip belderä belgestär. Öfönöñ Çernikovka biźtähendä 10 narkopriton bar.