text:
«Uyğurlarniŋ yänä bir җämiyätlik fondi täşkil qiliniptu», degän hävär häliq arisida çaqmaq tezligidä taraldi. Ändila qurulğan bu fond ätrapida boluvatqan paraŋlarmu yetärlik. Bir qarimaqqa, millitimiz täğdirini oylap, mädäniyitimizgä hizmät qilimiz, degän täşkilat, fondlarniŋ kšpäygini yahşi. Lekin…Uluq rus mäsälçisi Krılovniŋ bir harvuni här täräpkä tartivatqan aqqu, qisquç paqa vä beliq toğriliq mäsäli päqät biz, uyğurlar, üçünla yezilğanmekin däp oylaymän bäzidä. Bolmisa niyät bir, kšzligän mähsät bir, nemişkä җämiyätlik täşkilatlar, fond vä hakazilar şunçä kšp? Oylap kšräyliçu, ägär bügün paaliyät elip berivatqan äşu barliq җämiyätlik birläşmilirimiz, fondlirimiz, assotsiatsiyalirimiz birläşsä, qançilik qudrätlik küçkä aylanğan bolar edi! Lekin ularni kim birläştüridu? Barliq uyğurğa vakalätlik qilalaydiğan, millät namidin sšzläläydiğan täşkilat bügün bizdä barmu? Bälki, bizniŋ birläşkinimiz heçkimgimu keräk ämästu? Soal җiq, җavap yoq. Män bügün u yaki bu җämiyätlik täşkilatniŋ paaliyiti häqqidä iҗabiy yaki tänqidiy pikir eytiştin jiraqmän. Biraq härqandaq mäsilä boyiçä moҗut җämiyätlik pikir asasidiki bäs-munaziriniŋ qançä kšp bolğini şunçä yahşi ekänligini zadila çüşängimiz kälmäyvatqanliği kişini äpsuslanduridu. Çünki bizniŋ şaraitimizda tänqidiy pikir eytiş äsla mümkin ämäs. Bizdä tänqidiy maqalä yazdiŋmu boldi, šzäŋgä düşmän tapqiniŋ tapqan, tänqit täräqqiyat kapaliti ekänligini zadila etirap qilğumiz kälmäydu.
Bizni päqät mahtaşla keräk. Särkidäk ham kesäkniŋ üstigä çiqişqa bäkmu huştarmiz. Bügünki kündä kimimiz yaki nemimiz bilän mahtinalaymiz? Milliy täräqqiyatimizniŋ qaysila sahasiğa baqsaq, utuqlirimizdin kšrä problemilirimiz besimiraq turuptu, biz ularni kšrmäskä tirişivatimiz, kšzimizni jumuvatimiz. Kšpçilikniŋ pikri bilän qät°iy hesaplaşmaymiz. Nemişkidu, sirkimiz su kštärmäs boldi. Qandaqla mäsilidä bolmisun, qarşi pikir eytildimu boldi, uni därru šzimizgä düşmän hesaplaymiz. Mäsiliniŋ tüvigä yetip, aq bilän qarini ayriş orniğa, meniŋ rast däp teqimni qarnimizğa elip çiqimiz. Demäk, milliy mänpiyitimizdin kšrä şähsiy mänmänçiligimiz üstün bolup kelivatidu.
Ändi yeŋi täşkil qilinğan «İdräk-2050» fondiğa kelidiğan bolsaq, u birqatar alim vä rässamlar täşäbbusi bilän qurulğan. Mähsät — mäyli sän°ät, ädäbiyat, ilim-pändä vä başqa sahalarda bolsun, yaş ävlatniŋ äqil-idrigini aşuruş, milliy keläçäk hulini seliş. Demäk, qollap-quvätläşkä ärziydiğan, nahayiti aliyҗanap başlanma. Lekin, meniŋ eytmaqçi bolğinim, fondniŋ asasiy mähsiti yänila milliy-mädäniy täräqqiyatimizdin ibarät. Ändi bevasitä moşu yšniliştä paaliyät elip berivatqan җämiyätlik täşkilatlirimizçu? Şularniŋ tärkividä bu işlarni qilğili bolmattimu?
Hulasiläp eytqanda, barliq җämiyätlik täşkilatlar, fondlar, assotsiatsiyalär rähbärliriniŋ bir dügläk üstäl ätrapiğa jiğilidiğan vaqti yätti, däp eytişimizğa toluq asasmu, säväpmu bar, däp oylaymän.
Şavkät NÄZÄROV, yazğuçi.


c: text/html

text:
Ötkän җümä küni Astanada Teçliq vä Razimänlik sariyida Qazaqstan hälqi Assambleyasi Räisiniŋ orunbasari — Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidenti Mämuriyiti QHA kativatiniŋ mudiri Eralı Toğjanov BMTniŋ İnsan hoquqi boyiçä aliy komissari başqarmisiniŋ regional väkili Elizabet de Koşta (sürättä)bilän uçraşti. Uçrişişqa şundaqla Parlament Mäҗlisiniŋ deputati Egor' Kappel' qatnaşti.Eralı Toğjanov Elizabet de Koştani QHAniŋ quruluş tarihi, uniŋ konstitutsiyalik märtivisi, väzipiliri vä millätlärara tšzümlükni häm җämiyätlik razimänlikni küçäytiş boyiçä ämälgä aşuruvatqan paaliyiti, Assambleyadin saylanğan deputatlarniŋ işi toğriliq hävärdar qildi.
Öz novitidä mehman Evropa İttipaqiniŋ «Märkiziy Aziyadiki turaqliq üçün insan hoquqini qoğdaş» layihisi dairisidä ämälgä aşuruluvatqan işlarğa tohtaldi.
Uçrişiş davamida mämlikät Prezidenti, Assambleya räisi Nursultan Äbiş oğli Nazarbaevniŋ millätlärara teçliq vä razimänlikni täminläştiki säyasiy iradisiniŋ ähmiyiti alahidä täkitländi.
Eralı Toğjanov Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ Pärmani bilän Qazaqstanda 2015-jilniŋ Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ jili däp elan qilinğanliğini eytti vä regional väkilni QHAniŋ HHİİ sessiyasigä täklip qildi.
Ahirida mehman Teçliq vä Razimänlik sariyi bilän tonuşti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Uçrişiş/ Yeqinda Çonҗa yezisidiki İliya Bähtiya namidiki 3-uyğur ottura mäktividä Dšlät rähbiriniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisi asasida, yaş şairä Sabiräm Änvärova bilän uçrişiş bolup štti. Uniŋğa mäzkür bilim därgahiniŋ şagirtliri, ustazlar kollektivi vä bir top mehmanlar qatnaşti.Uçrişişta Meymangül Setieva yetäkçiligidiki 4-«Ä» sinipiniŋ oquğuçiliri şairäniŋ birqatar şeirlirini yadqa eytsa, uniŋ iҗadiyitigä qiziqqan oquğuçilar šzlirini qiziqturğan soallarğa җavap aldi. Äl-Farabi Tohtiev, Şadiyäm Äysaҗanova, İradä Türkistanova, Zarina Appazova vä Nigara Tel'manovaniŋ yadqa eytqan şeirliri kšpçiliktä çoŋqur täsirat qaldurdi. Şundaqla bu çarä-tädbirdä S.Änvärovaniŋ däsläpki toplimi tonuşturulup, muällipniŋ birqatar monolog häm balilarğa beğişlanğan şeirliri boyiçä oquğuçilar täripidin täyyarlanğan sähnilik kšrünüş kšrsitildi. Täkitläş keräkki, bu küni mähsus täyyarlanğan kontsertliq programma uçrişişni tehimu җanlandurdi.
Uçrişiş davamida Sabiräm Änvärovağa mäktäp mämuriyiti bilän oquğuçilarğa vä mehmanlarğa minnätdarliğini yätküzüp, šziniŋ şairä ämäs, päqät şeiriyätniŋ şäydasi ekänligini eytip, «şairä» degän namğa sazavär boluş üçün tehi talay ämgäk qilişi keräkligini alahidä qäyt qildi. Şundaqla u uçrişiş täşäbbuskarliri bolğan ustazlar — Veneräm Җälilova, Gülvira Mäŋsürova vä Meymangül Setieva mäzkür bilim därgahida oquvatqan ini-siŋilliriniŋ keläçäktä egiz çoqqilardin kšrünüşigä tiläkdaşliq bildürdi.
Ahirida mehmanlardin Şämahun Nurumov, Abdukerim Säydullaev, Üsän Җälilov vä Rehimҗan Masaqov S.Änvärovaniŋ uyğur ädäbiyatiğa çaqniğan yultuz käbi kirip kälgänligini täkitläp, uniŋ iҗadiyitigä utuq tilidi.
Ablimit MÄRDANOV. Uyğur nahiyäsi.
Şeiriyät şäydasi mäktäpkä käldi
Uçrişiş/ Yeqinda Çonҗa yezisidiki İliya Bähtiya namidiki 3-uyğur ottura mäktividä Dšlät rähbiriniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisi asasida, yaş şairä Sabiräm Änvärova bilän uçrişiş bolup štti. Uniŋğa mäzkür bilim därgahiniŋ şagirtliri, ustazlar kollektivi vä bir top mehmanlar qatnaşti.Uçrişişta Meymangül Setieva yetäkçiligidiki 4-«Ä» sinipiniŋ oquğuçiliri şairäniŋ birqatar şeirlirini yadqa eytsa, uniŋ iҗadiyitigä qiziqqan oquğuçilar šzlirini qiziqturğan soallarğa җavap aldi. Äl-Farabi Tohtiev, Şadiyäm Äysaҗanova, İradä Türkistanova, Zarina Appazova vä Nigara Tel'manovaniŋ yadqa eytqan şeirliri kšpçiliktä çoŋqur täsirat qaldurdi. Şundaqla bu çarä-tädbirdä S.Änvärovaniŋ däsläpki toplimi tonuşturulup, muällipniŋ birqatar monolog häm balilarğa beğişlanğan şeirliri boyiçä oquğuçilar täripidin täyyarlanğan sähnilik kšrünüş kšrsitildi. Täkitläş keräkki, bu küni mähsus täyyarlanğan kontsertliq programma uçrişişni tehimu җanlandurdi.


text:
Qızge
- 1944 jılda martnı birinçi kün lerinde Baydalanı İbrahim, jaşı Daniyal da birgesine kolhoz malla bla Haüka jaylıqda edile. İbrahimni tamata qızı ol künlede sabiy tabıp, rayon bolnisada. Anası Urquyat birgesinedi. Üylerinde ua aqılbalıq bolmagan eki qızçıqları qalgandıla.
- Urquyat, qızı qaganaq sabiyleri bla, köp jolnu jayaw kelip, üyge keçe ortasına jetedile. Qaynatılgan sarı jawga baltuz qoşup, baljaw dep ol zamanda allay qatıq ete edile da, Urquyat anı üyde bolganından, üy başlaga tagılıp, ot jaganı qatında qaq etle bar edile, aladan da aladı.
- İbrahim din ahlusu adam edi. Anı çemodanda quranları bolgandı. Ol anı alıp çıqdı da üyden, soldatladan biri çemodannı sıyırıp, anı içindegisin oramga tökdü.«Busagatdan qaplap qoyama, maşinaga terk min», - dep Bayda ulunu üsüne avtomatın buradı. - Öltürseñ, öltür, - dep İbrahim enişge iyilip, quranladan birin alıp, maşinaga andan sora minedi.


text:
QR SİM ÖZBEKSTANĞA NARAZILIQ NOTA JOLDAMAQ
QR Sırtqı ister ministrligi özbek şekaraşılarınıñ Qazaqstan azamatın atıp tastauına qatıstı mälimdeme jasadı. Bwl turalı QazAqparat habarladı.
"28 mausım küni Uälihan Ahmetov oqqa wştı. Ol 1978 jılı tuğan, OQO Sarıağaş audanı Qızıl Äsker auılınıñ twrğını. Osı orayda, QR SIM Uälihan Ahmetovtiñ qazasına baylanıstı tuğan-tuıstarına, jaqındarına köñil aytadı. Bwl oqiğağa Qazaqstan tarapı narazılıq bildiredi. Beybit künde Qazaqstan azamattarına qaru qoldanu Qazaqstan men Özbekstan arasındağı äriptestik, bauırlastıq, strategiyalıq qarım-qatınastarğa qayşı keletindigin atap ötemiz. Biz atalmış oqiğanıñ egjey-tegjeyli äri jan-jaqtı tergeudi talap etemiz. Sebebi Özbekstan şekarasın kesip ötui mümkin Qazaqstan azamattarına qaru qoldanu qisınsız şara dep esepteymiz. Biz bwl oqiğanıñ mwqiyat tergeluin talap etemiz. Tolıq aqparat wsınılıp, kinäliler jazalanuı tiis. Qazaqstan Sırtqı ister ministrligi narazılıq notasın dayındadı", - dedi QR SIM resmi ökili Altay Äbibullaev.
Resmi ökildiñ atap ötkenindey, notanı tabıstau üşin Qazaqstandağı Özbekstan elşisi ministrlikke şaqırtıldı. Onıñ sözine qarağanda, zardap şekken tarapqa Qazaqstan zañdarına säykes kömek körsetiledi.
Ayta keteyik, Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Özbekstanmen şekaralas aymağında özbek äskerileri Qazaqstan azamatın atıp tastağan bolatın.
Qayğılı oqiğa 28 mausım küni keşki sağat 21-50 şamasında bolğan. Qazaqstannıñ eki azamatı Sırdariya özeninde balıq aulağan. Özbek şekaraşıları olarğa on ret oq atqan. Sonıñ ekeui 36 jastağı Uälihan Ahmetovke tigen. Ekinşi balıqşı aman.
Marqwmnıñ artında 7 balası qaldı.
Abay-aqparat


text:
Aygül Jwbanış. Jasıl jempir
Jwmısına kirise bergeni sol edi, esik qağılıp, kabinetke hatşı qız endi.
- Erden Qayırjanoviç, sizge sınıptasıñız kelip twr. Sizdi bos emes desem de tıñdar emes...
Hatşı qız ayıptı adamday tömen qaradı.
- Sınıptasım deysiz be? Atı-jönin aytpadı ma?
- Ayttı. Qobılan ım-m-m (tegin wmıtıp qalsa kerek)
- Qobılan Sansızbaev qoy.
- Iä, iä...
- Sınıptastı keri qaytaruğa bolmaydı.
Kabinetke közildirik taqqan, juan qarın, jasıl jempirli jigit ağası kirdi. Jasıl jempir Erdenniñ közine ottay basıldı.
- Ou, oqımıstı, eş özgermepsiñ. Bayağı qwlağıñ qalqiıp, jağıñ sualğan qalpıñ. «Sen semirseñ, bar ğoy, men mına mwrnımdı kesip bereyin» dep, mektep bitirer jılı ayttım ba, ayttım ğoy?! Ha-ha-ha!
Erden qwrdasına qarap jılı jımiıp aldı. Qobılan da sol bayağı qalpı. Säl tolığıp, eseygeni bolmasa. Bwrın mwğalimder: «Tübi tüsken şelektey dabırlama», - dep wrısuşı edi. Ömir keruendey köşse de, adamnıñ köñili, minezi özgermeydi eken-au.
- Seniñ de özgergeniñ şamalı (külip).
- YApırmay, qala üyiniñ tört qabırğasına telmirgennen jek körerim joq. Mınau tar qapasta neğıp otırsıñ? Elge kelip, aunap-qunap, asır salıp qaytpaysıñ ba?
- Iä, ol oyda bar. Apam da ünemi auıl jaqqa eleñdep, köz tigip otıradı. Bauırlarım da qoldarı qalt etse auılğa añsarı auadı.
- Sen mıqtı azamatsıñ ğoy. Jasıñnan ömirdiñ beynetin körgeniñmen, mine, zeynetin körip otırsıñ. Anañnıñ qolın jılı suğa malıp, köziñniñ ağı men qarasınday qos bauırıñdı el sanatına qostıñ. Tek öziñniñ eldi añsamaytın tasjürektigiñ bolmasa, tübi jaqsı adamsıñ.
Qobılan ädetine salıp qarqılday küldi. Erden salğan jerden ne aytarın bilmey, qızaraqtap qaldı.
- Ou, oqımıstı, ayttım ğoy özgermepsiñ. Äli sol wyalşaqtığıñ...
- Sen de aytadı ekensiñ. Kindik qanı tamğan jerdi wmıtatın kisi bola ma eken? Ätteñ, qolımdı qızmet baylap otır. Äytpese tuğan jerdiñ topırağın basıp, marqa jep, qımız işken mağan wnamaydı deymisiñ?
Qobılan hatşı qız äkelgen şaydı soraptap otırıp, el jañalıqtarın aytuğa kiristi. Sälden soñ bir närseni wmıtqanday jan-jağına alaqtay qaradı.
- Ou, oqımıstı, meniñ sömkem qayda?
- Sen kabinetke sömkesiz keldiñ.
- Qoy arı, sonau elden meni qwr alaqan keletin aqımaq dep pe ediñ? Sağan äkelgen bazarlığım bar edi. Qap, älgi...
Esine birdeñe tüskendey jantalasa esikke wmtıldı. Erden qwrdasınıñ qılığına işek-silesi qata küldi. «Äli sol wmıtşaq qalpı. Ay, auıldıñ isi añqığan añqıldağım-ay...»
Kabinetke sürine-qabına Qobılan qayta kirdi. Qolında ala sömke.
- Älginde hatşı qızıñ kabinetiñe kirgizbegen kezde esik aldına qoya salğam. Eşkim almaptı äyteuir.
Erden tağı küldi. Qobılan sömkesin aqtarıp otırıp, sälden soñ şağın oramanı qolına alıp, üstel üstine qoydı. Ala sömkeni Erdenge qaray ısırıp: «Auıldıñ dämi dep marqañdı soyıp äkeldim. Jaylauda demalmasa da üyinde tınıqsın dep qımız äkeldim jäne. Bäybişemniñ basqa sälemdemeleri de bar. Ol ana esik aldında twrğan ala sömkede», – dedi.
- Nesine äure boldıñdar. Qazir qalada da bäri bar. Seniñ kelgeniñniñ özi ülken bazarlıq mağan. Käne, üyge jüreyik.
- Ou, oqımıstı, su tatığan qala tamağın qaytesiñ? Twra twr, üy qaşpas. Men sağan... Men sağan balalıq şağımızdı eske tüsiru üşin tosınsıy jasayın dep şeştim.
Qobılan oramanıñ işinen jasıl jempir alıp şıqtı. Tura sol bayağı tüsi de, säni de wqsas jasıl jempir. Erdenniñ mañdayınan suıq ter bwrq etti. Jasıl jempirdiñ tarihı arıda edi...
***
...Ädemi tüs körip jatır eken. Üyge äkesi kelip, üşeuine bazarlıq ülestirip jatır. Quanıştarı qoyındarına sıymay, küle beredi, küle beredi... Äkesi alıp bergen su jaña kiimderin kiip, alma-kezek ayna aldınan şıqpaydı. «Men özi ädemi jigit ekenmin ğoy...»
Jaña kiim kigenin sınıptağılar tezirek tegis körse eken. Olarğa, söz joq, wnaydı. Körşileri de onı körgende: «Beu, qara bala, öziñ körse köz toymaytın swlu jigit ekensiñ ğoy», – dep tañday qağatını anıq.
E-e-e-e, bärinen bwrın partalası, maqtanşaq Qobılannıñ işi uday aşitın boldı. Öytkeni jaña jempiri de özine qwyıp qoyğanday jarasımdı. Äkesine alğıs aytpaq bolıp janına jete berui mwñ eken, qwlağına anasınıñ üni estildi. «Erden, Erdentay, balapanım twra ğoy». Äkesin qwşaqtamaq bolıp edi, iığınan bireu jwlqa tarttı. «Erdeş, Erekem, aynalayın twr endi». Bwl jolı anasınıñ üni qwlağına ap-anıq jetti. Äkesi üyge kelmegen eken ğoy...
Ädemi tüsti äntek üzgeni üşin alğaş ret anasına renjip, üstindegi köneleu qızıl körpeni odan beter bürkene tüsti. Jüregi ezilip ketkendey. «Erdentay, balam, sen ana siırlardı öriske qosıp kel. Men samaurınğa şay qoya bereyin», – degen meyirimdi ädemi dauıs kündelikti şarua jayın bayandauğa kiristi. Aşuı terisine sıymay, tösekten ızalanıp twrdı. «Apası da qızıq. Maldı öriske keşiktirip te aydauğa boladı ğoy. Qwddı bir siırlar da jwmısqa baratınday asığıp, öristen qaldırmauı kerek».
- Apa, mal aydauğa nege bir mezgil Erkinbekti oyatpaysız? Ol da qaymaq jep, süt işedi ğoy.
- Sen Erkinbekke qarağanda estiyarsıñ. Erkinbek siırdı öriske qosqanşa tüs boladı.
- Sonda da, apa, bwl - ädiletsiz.
- Tek äri!
Apası qabağın tüyip edi, jım boldı.
- «Ädiletsiz», - deydi ğoy. Tañ atpay tülen türtti me sen balanı? Kündegi tirligiñ emes pe?
«Apa, meni beker oyattıñız. Tüsimde üyge äkem kelipti. Kiim äkelip bergeni üşin alğıs aytpaq bolğanımda, oyatıp jiberdiñiz», – dedi işinen. Dauıstap aytuğa däti barmadı. Äkesi turalı söz qozğasa boldı, apasınıñ köñil-küyi bwzıladı.
- Tañda dalanıñ salqın bolatının wmıtpa. Kiim ilgiştegi äkeñniñ qoñır kostyumin üstiñe ile sal.
Äkesinen qalğan kostyum olar üşin üydegi bar zattan bağalı. Üstine kigen sayın äkesiniñ ter iisi siñgen kiimi sağınışın säl de bolsa basatınday. Auırıp qalsa boldı, anası da osı kostyumdi üstilerine jauıp: «Äy, Bäke, balalarıña bas-köz bol. Äruağıñ jelep-jebep jürsin», - dep dwğa etedi. Soğan qarağanda apası da äkesin sağınatın siyaqtı...
«Öristen qalıp qoydım», - degendey, eki siır aulanı basına köterip möñirep twr eken. Izadan bulığıp twrğanı sonşalıqtı, atası siyaqtı boqtanıp, eki siırdı qamşımen osıp-osıp jiberdi. Arqanğa oralıp qalğan ala siır jerge omaqasa qwladı. Äp-sätte aula işinde möñiregen mal üninen qwlaq twndı. Siırdı bas jibinen bosatıp jatıp, közi janında twrğan bwzauğa tüsti. Anasın jazıqsız wrğanına nalıdı ma, älde, qazir jalğız qalatının sezdi me, baqırdıñ közi öziniñ janarınday qızarıp, jasqa twnıp twr. «Jazığım ne?» - degendey ala siır da tıpırşidı. Sasıp qaldı. «Keşirim swrağannan kişireymeysiñ», - degendi apası jii aytatın. Jalma-jan ışqına ornınan twrğan ala siırdıñ basınan sipadı. Özinşe keşirim swrağan türi. Mal ekeş malda da minez bar eken-au. Ala siır toñ minez tanıtıp, qwyrığın bwlğañdatıp, aula esigin qirata qaştı. «Ataña nälet, qaytıp keler qorañnıñ esigin sındırğanıñ netkeniñ?!» - dedi kijinip...
* * *
...Apası şay üstinde jaq aşpadı. Kündegidey emes, bügin qalıñ oyğa şomğan küyi şayın soraptay berdi. Ekeuin töñirektegen ünsizdikti bwzdı.
- Apa, tüsimde üstime jaña kiim alıppın.
Apasınıñ meyirimdi jüzine külki üyirildi.
- Irıs-nesibeñ artadı eken, balapanım.
- Sınıptağı dostarım qızığıp jatır deymin.
- Mereyiñ ösedi, qwlınım.
Anasınıñ köñili üşin tüsin osılay amalsız özgertip aytuğa tura keldi.
Tağı da ünsizdik jandarına jayğastı...
Şayğa qanğan soñ apası: «Erdentay, sen sabağıña dayındal. Men bazarğa barıp keleyin», -dedi.
- Bazarğa deysiz be? Apa, mağan jaña jempir äkelip beresiz be? Bizdiñ sınıpta Aydın kiip jür. Sonday jempir.
Apası biraz kibirtiktep twrıp qaldı. Köñilin qimadı ma älde balasınıñ jempiriniñ eskirgeni esine tüsti me: «Jaraydı, qwlınım, äkelip beremin», - dedi.
Bir qarağan adamğa apasınıñ tüsi suıq körinedi. Biraq adamnıñ kelbetine qarap, ton pişudiñ qajeti joq siyaqtı. Eger bireu odan: «Ğalamdağı birinşi meyirimdi jan kim?», - dep swrasa, ol eş oylanbastan «Meniñ anam» der edi. Al eger: «Näzik jandılar arasında qayrattı, eñbekqor adam kim?», - dese, ol tağı eş müdirmesten anasın aytar edi. Özge balalardıñ anaların jasıq, bolmasa jalqau dep otırğan joq. Bwl onıñ anasına degen öz qwrmeti-twğın...
Üyden moynına rägetkesin asınıp, Erkinbek şıqtı. Ol qay uaqıtta da sotqarlığın tastamaydı.
- Erden, qozğalma, janıñdağı talda torğay twr eken. Atıp tüsireyin.
Erkinbek bir közin jwmıp, alañsız twrğan torğaydı atudı közdep twr.
- Joq, time torğayğa!
- Ne boldı? Tfuy, äne wşıp ketti. Ayttım ğoy qozğalma dep.
- Qaşanğı aytam qwstardı atuşı bolma dep!
-Atsa ne boladı eken?!
- Obal! Obal boladı. Qayta qwstarğa qamqor boludıñ ornına atqılağanıñ ne?!
- Obal bolmaydı. Meniñ oğım timedi ğoy.
- Eger oğıñ tigende, balapandarı anasız qalatın edi, bolmasa biz siyaqtı äkesiz ösedi.
- Tfuy, sende apam siyaqtısıñ.
- Osı isiñdi apama aytamın qazir!
Erkinbek erke bolğanımen, apasınan qattı qorqadı. Eger apası qabağın tüyip otırsa, üyde onıñ ayaq tıqırın esti almaysıñ. Al, apasınıñ köñili jaydarı bolsa, bärin «köşirip» jiberuge bar.
- Jaraydı, Erden, men endi qwstardı atpaymın. Biraq sağan qoyar bir şartım bar.
Erkinbek – minezdi bala. Degenin jasatpasa janı tınıştalmaydı.
- Şartıñ jeñil bolsa, orındaymın.
- Jigit bolsañ, sözde twrasıñ.
- Ayta ber.
- Qazir Eljan ekeumizge «Batırlar jırın» oqıp beresiñ.
- Eljan oyansın. Sosın men senderge «Qobılandı» batır jırın oqıp beremin...
Apası ılği: «Uaqıttı tekke ısırap etuşi bolmañdar. Är närseniñ swrauı bar. Sondıqtan sabaqtarıñdı oqıñdar. Qoldarıñ bos kezde kitap oqığandarıñ jaqsı», - deydi. Dwrıs aytadı. Kitap oqığan adamnıñ jaman bolğanın körmepti. Mektepti üzdik bitirgen Kölbay körşiniñ qızı bwrın kitaptan bas almaytın. Qazir sonıñ jemisin kördi. Bir mekemede bastıq körinedi. Erteñ bwlar da sonday boladı. Öytkeni üylerinde söre tolı kitap bar. Äkesi men anasınıñ olarğa jiğan bar asıl qazınası – osı. Qazir qolı qalt etse, kitap oqıp jür...
* * *
Apası bazardan köp keşikpey keldi. Özimen birge şağın ala sömkeni arqalay kelipti. Erkinbek, Eljan üşeui bir-birine qarap, jımıñ-jımıñ etedi.
«Apa, mağan kostyum-şalbar aldıñız ba?», - dedi Erkinbek.
«Apa, mağan ayaq kiim aldıñız ba?», - dedi Eljan.
Olarğa qarağanda bwl estiyar ğoy. Apası: «Ülkender şıdamdı boluı kerek», – degendi jii aytadı. Sömkedegi kiimniñ barlığı özderine satıp alınğanın işi sezip twr.
Apası tereñ kürsindi de: «Iä, senderge sabaqqa kiim aldım», - dedi.
Sömkeniñ auzı aşılar-aşılmastan eki sotqar qoldarın süñgitip jiberdi. Erkinbek özine şap-şaq jaña kostyum şalbar aldı. Eljanğa aq köylek pen ayaq kiim de şıqtı. Al bwğan... Apası twñğışına jasıl jempir äkelipti. Alaqay-y! «Apam-ay, meniñ altınnan da ardaqtım-ay! Köñilimdegi qalauımdı däl tapqanıñızğa ne derimdi bilmey twrğanım...» Kökireginde sayrağan maqtau sözin aytuğa ıñğaysızdanıp, apasınıñ betinen şöp etkizip süyip aldı.
Jalğız tüymeli jasıl jempir aq köylekpen üylesip ketti. Sınıptastarına da wnaytının işi sezedi. YApırmay, ülkender: «Tüs tülkiniñ boğı» deuşi edi, keyde tüstiñ de şındıqqa wlasatını bar eken ğoy. Jaña kiim kietinin äkesi aldın ala sezdirgen boldı ğoy...
- Apa, mağan jasıl tüstiñ üylesetinin däl tauıpsız.
- Qwttı bolsın, qwlınım, öziñ kiip, öziñ tozdır!
Apasınıñ üninen diril bayqadı. Wldarınıñ quanğanına qarap anasınıñ da köñili marqayıp, közine jas kelgendey. Söytse...
* * *
Bügin – 2 qırküyek. Wyqıdan erte twrdı. Biraq maldı öriske aydamadı. Apası Erkinbekti tañerteñ qoñır ünimen äldilep oyattı. Ol sabaqqa tüs qayta baratın bolğandıqtan, endi maldı öriske sol qosadı. Sotqar bauırı tätti wyqısın äzer qiıp, qos siırdı aldına salıp, bir şıbıqpen aydap bara jatqanın körip, külkisi keldi.
Şay işip bolğan soñ apası ändetip otırıp, süt tartqış tartuğa köşti. Apasına erkelep janına jayğastı da, tilip äkelgen nanın separatordıñ şümegine tostı. Jolauşı kütken adamday qaymaq ağatın şümekti tosıp otır.
- Erdeş, qarağım, sabağıñnan qalıp qoyma.
- Apa, äli erte. Nan men qaymaq jep alayın.
Üy men mektep arası asa qattı alıs emes. Biraq bügin ol mektepke säl erterek baruı kerek. Sınıptağılarğa jaña kiimin körsetkeni jön ğoy...
Mektep aldında Aydarmen jolıqtı. Boyı bir twtam bolğanımen, bwl özi wzın tildi qu bala. Añdamay söyleseñ, şağıp aladı.
- Qızğa baratın jigittey sıqiıp kiinip alıpsıñ ğoy.
- Keşe apam satıp alıp berdi.
- Apañnıñ talğamı biik eken.
- Rahmet.
Özi oylağanday sınıptağılar jaña jempirine qızığa qaradı. Äsirese, qızdar jağınan maqtau köp estildi. «Jasıl tüs seniñ tüsiñ eken», - dedi biri, «Öziñ appaq jigitsiñ ğoy», - dedi ekinşisi, kelesileri: «Ädemi bolıp ketipsiñ», «Künde osılay kiinip jür», - dep qostadı. Biraq bwl maqtau wzaqqa barmadı. Qobılan mwnıñ külimdegen jüzindegi quanıştı su sepkendey bastı.
- Ey, bilgiş bala, jasıl jempiriñ qwttı bolsın!
- Rahmet.
- Mına jempirdi qaydan aldıñ?
- Apam bazardan äkelip berdi.
Qobılan sınıptı basına kötere qarqılday küldi. Özgeler bwl qılığın wnatpasa da, direktordıñ balası bolğanı üşin läm-lim dep til qata almadı.
- Apañ mekteptiñ «bazarınan» aldı bwl kiimdi.
«Qobılan, mektepte bazar bar ma?», «Qobılan, köp söyleme», «Qobılan ne aytıp otırsıñ?» Jan jaqtan osınday dauıs estildi. Izalandı.
- Mektepte apama kiim bere me?
Qobılan mırs etti. Orındığın ıñğaylap qoyıp aldı da: «Seniñ äkeñ qaytıs bolğan ğoy, bilesiñ. Üyde anañ ğana jwmıs isteydi. Mektepte tolıq emes otbası müşeleriniñ balalarına jıl sayın tegin kiim taratadı. Ötkende apamnıñ (mektep direktorı) sağan jäne seniñ bauırlarıña kiim beru kerektigin mwğalimderge tapsırıp jatqanın estidim», - dedi. Erden ne derin bilmedi. Kirerge tesik tappay alaswrdı.
Sınıptağılar ünsiz. Olardıñ bäri özine qarap qalğanday.
- Ötirik aytasıñ, Qobılan.
- Mınau wqpaytını nesi? Basqa sınıptağı äkesi joq balalardı qara, tura senikindey jempir kiip jür.
«Äkesi joq...». Izalanıp barıp Qobılannıñ jağasına jarmastı. Ol bwğan qarağanda boyşañ äri irileu edi. Özin şıbın şaqqan qwrlı körmey, jerge alıp wrdı. Äliniñ jetpeytinin bilgen soñ, ol parta üstinde jatqan qalamsaptı alıp, arqasına swğıp aldı. Qobılan «baj» ete qaldı. Sınıptan jügire şığıp, dalağa bet aldı. Jetim atandırğan äkesine, mektepten alğan jasıl jempirdi kigizip qoyğan anasına renjidi. Öksip keledi. Qalayda jasıl jempirdiñ közin qwrtuı kerek. Mekteptiñ sırtın aynala bere qalamsabınıñ siyasın ağızıp, jempirine jağa berdi, jağa berdi.
* * *
Auruhana palatasında közin aşsa, janında anası otır eken. Jılağannan eki közi küptey bolıp, isip ketipti. «Äkeñ bolğanda, bwlay jürmes ediñ. Sen endi bizdiñ üydiñ arqasüyerisiñ ğoy». Osılay degen apası mañdayınan süydi. Renişin aytqısı keldi de, biraq jasıl jempirdi siyamen büldirgeni üşin özin kinäli sezindi.
- Er jigittiñ basına neler kelip, neler ketpeydi, qarğam. Mektep bügin sağan kömektesse, sen erteñ bilim alğan wyaña qol wşıñdı sozasıñ. Bwl -qayırımdılıq dep ataladı, qwlınım, - dedi apası şaşınan sipap otırıp.
Palatağa Qobılan kirdi. Janında anası (mektep direktorı) bar.
- Erden qarağım, bir ayıbımızdı keş. Mına esersoq nemeniñ sıbağasın erteñ mektepte beremin.
Qobılan tömen qarap, jer şwqılap twr. Mekteptiñ birinşi atamanı bwlay jeñile saladı dep oylamaptı. Ayap ketti.
«Apay, bala ğoy. Qatelesken bolar, keşire salıñız!» - dedi apası. Qobılanğa qamqor bolıp, direktordı rayınan qaytaruğa tırıstı.
- Joq, «jan bar jerde, jaza bar» degen. Tärtip bärimizge birdey. Endi bwlay qaytalasa, policiya şaqıramın.
Köz aldına policiyalardıñ Qobılandı qolınan qayırıp, maşinağa mingizip bara jatqanı elestep ketti. Rasında solay bolsa, sınıptağılar bwğan renjidi ğoy.
- Apay, Qobılannıñ jazığı joq. Kinäli – menmin. Onıñ arqasına qalamsap tığıp aldım. Policiya meni alıp ketsin.
Eki közine jas tolğan Qobılan janına jügirip kelip, bwnıñ üstine qwşaqtay qwladı. Bwl da onı qwşaqtadı. «Keşirim swrağannan kişireymeysiñ», - degen anasınıñ sözinen qalay attap ketsin?..
«Qoy, aynalayın, sen aqıldı balasıñ. Senen küter ümitimiz köp. Zere, balalarıñ aman bolsa, bir jerden jarıp şığadı. Äli-aq osı aytqanım keledi», - dedi direktor palatadan şığıp bara jatıp.
Aldağı künniñ ädemi bolatının sezdi me, älde direktordıñ balaların maqtağanına masattandı ma apam meyirlenip, basınan sipay berdi.
Palatağa esersoq Erkinbek kirdi. Apasınıñ közin ala bere: «Jasıl jempirdi beker büldirdiñ. Sağan wnamasa, men kietin edim ğoy», - dep renjip, sıbırlap ülgerdi. Jasıl jempir namısın janığanın qaydan tüsinsin bwl sotqar!
...Qobılan ekeuiniñ mwnan soñ jwptarı jazılğan emes. Ol mekteptiñ nömiri birinşi, al bwl odan keyin 7-sınıptıñ ekinşi atamanı atandı. Mwnıñ bäri jasıl jempirdiñ arqası edi...
* * *
- Ou, oqımıstı, sen osı meni rasımen keşirdiñ be?
Qobılan bwl jolı külmedi. Swraulı jüzben qarap otır.
- Qobılan-au, bas jarılıp, köz şıqqan joq qoy. Bäri dwrıs. Men seni sol küni keşirgem. Qalamsap qadalğan arqañ auırıp jürgen joq pa? - dedi quaqılana külip.
Qobılan bölmeni basına kötere küldi.
-Ou, oqımıstı, ötken ökinişti emes, balalıq şaqtı eske alayıq dep ekeumizge birdey jasıl jempir satıp aldım. Anam äli künge seni maqtap otıradı. Rasında sen öziñdi ğana emes, otbasıñdı jarıq jwldızğa aynaldırğan adamsıñ. Sol üşin seni qwrmetteu kerek.
- Tım maqtama, Qobılan. Seniñ de ornıñ biz üşin bir töbe ğoy.
Eski dostar ötken kündi eske alıp, biraz şer tarqatıstı.
- Iä, bizdiñ mektepti bitirgenimizge otız jılğa juıqtadı. Tay-qwlınday tebisip qatar ösken sınıptastar mektepti bitirgen soñ, taram-taram soqpaq joldarğa öz izimizdi saldıq. Qazir biri bar, biri joq...
Direktordıñ aytqanı keldi. Filologiya fakul'tetin tämamdap, keyin dissertaciya qorğadı. Qazir ğalım degen atı bar. Erkinbek Joğarğı sotqa ornalastı. Şañıraqtıñ süt kenjesi Eljan qazir qaladağı mıqtı därigerler sanatında. Eki bauırın üylendirip, anasın qalağa qolına köşirip aldı. Anası endi nemereleriniñ qamqorşısı...
Al, Qobılan qazir auılda mal därigeri. Şağın käsipkerlikpen de aynalısadı. Maqtanğanı emes, olardıñ sınıbındağı jiırma bala el damuına üles qosuşılardıñ qatarında. Öytkeni bolar mektepte jaqsı oqıdı... Eñ bastısı, kinäsin moyınday biletin, wstazğa qarsı söz qaytarmaytın.
- Qobılan, üyge barayıq. Apam seni körip, balaşa quanatın boldı.
- Ou, oqımıstı, üstiñe jasıl jempirdi ki. Apam da ötken kündi esine alsın.
...Jasıl jempir kigen qos qwlının ana qwşaq jaya qarsı aldı. Qobılandı jazbay tanıdı. «Ömirleriñ jasıl jempirdey jaynasın», - dep aq batasın berdi...
Aygül Jwbanış
Abai.kz


text:
Qırımtatar resurs merkezi Qırım ilhaqı başlağanından berli yarımadada 40 kişiniñ tutulmasını rekord dep saydı. Bu aqta teşkilâtnıñ reisi Eskender Bariyev bu yılnıñ birinci üç ayında insan aqlarınıñ bozuluvı talillerini taqdim etip bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İşğalci akimiyet yapqan qanunsız areketlerniñ büyük qısmı qırımtatar halqına qarşı ola», – dedi Bariyev.
Onıñ qayd etkenine köre, «qanunsız repressiv areketlerge» Rusiye tarafdarı blogerler, jurnalist ve faaller de oğrağan edi.
2019 senesiniñ ilk üç ayı devamında Qırımtatar resurs merkezi 45 tintüv, 52 tutuv, 61 sorğu, 97 apiske aluv, adaletli mahkeme aqqını 171 kere bozuv, siyasiy mabüslerniñ 32 etap etüvi ve «Qırım limanlarına qanunsız kirgen 60 gemini» qayd etti.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Mûsılman jâne uaqıt
Dînmûhammed Smanov
Üyîmde zağip bar
Halime Karabulut
Âyel tarih sahnasında türlî sındarlı kezeñderden ötuge mâjbür boldı. Köbînese âyeldîñ quanışınan qayğısı, ümîtînen küdîgî basım edî. Âyeldî şaytanğa, tîptî, erkektîñ ermegîne aynalğan kündelîktî qoldanatın zatqa teñeytîn. Âyel jansız bîr tîrşîlîk jâne bastı mîndetî – üy şaruasınıñ qızmetşîsî dep bağalandı. Âyel âlmisaqtan qarğısqa ûşırağan jaratılıs, künâ men jamandıqtıñ közî degen nanım da boldı. Sonımen bîrge, âyel ârî qasîret ârî qûmarlıq, ârî süyîktî ârî sûmdıq ol tozaqtıñ jâne şaytanğa alıp baratın qaqpa degen ûğım bar edî. Küyeuîne qızmetşî bolğandıqtan, erkek qaytıs bolsa âyeldî tîrîdey örteytîn dînder jâne mâdenietter tarihtan bîlemîz. Tîptî, quañşılıq siyaqtı tabiği qûbılıstan qûtılu üşîn Qûdayğa arnap âyel qûrbandıq retînde öltîrîledî. Mîne, mûnıñ barlığı – nâzîk jandı âyeldîñ tarihta körgen qasîretî. Âyelge degen mûnday közqaras barlıq derlîk dînde jâne mâdenietterde körînîs taptı. Âyeldîñ qûqığın şekteu batıs elderînde HH ğasırlarğa deyîn jalğasın taptı.
İslam dînîndegî âyel qûqığı
İslam dînînde âyelge degen közqaras müldem basqaşa. Âuelgî mâdenietterdegî ûstanımdarğa ûqsamaydı. İslamnıñ şuağı şaşıla bastağan şaqta âyeldîñ tarih tepkîsîn körgen beynesî öte qorqınıştı edî. Âyeldîñ – perzent, bauır, ana ekenî mülde eskerîlmeytîn. Tuğan âkesî qızın tîrîdey kömetîn. Tîptî, erkek âyelden qarağanda mînetîn atın joğarı bağalaytın, esîgînîñ aldındağı töbetîne tamaq berudî ûmıtpaytın bîraq âyeldî sol itten tömen köretîn.
Mûsılmanşılıqpen âyeldîñ mereyî östî. İslam âyeldî ayrıqşa qûrmetteydî. Jaratuşı Alla âyelge arnayı perîşte arqılı sâlem joldadı. Ol – Hadişa anamız edî. Küyeuî talaq etkende payğambarğa şağımdanıp kelgen Hâulağa Qûday Tağala jauap berdî. Âyelge bala künînde âkesî, tûrmıs qûrğanda küyeuî al ana bolğanda balası qamqorlıq jasaydı. Osılayşa, ömîr jolında erkek ataulını âyelge qızmetşî ettî. Qızın ibalı da imandı etîp târbielegen âkege jâne anasınıñ razılığın alğan perzentke payğambar (s.ğ.s.) jânnattı uâde ettî. Al, nağız er azamat âyelîne jaqsı qaray bîlgen erkek ekenî de hadiste aytılğan. Bûğan qosa, âyelîn qızğanbaytın, ar-namısın qorğap ayalamaytın erkekke jânnat tûrmaq, onıñ iîsî de bûyırmaytındığı aytılğan.
İslamda jauaptı jağdaylarda âyeldîñ kuâlîgî tek ekeu bolsa ğana esepke alınadı. Mûnıñ sırı âyelge erkekke jüktelgendey auır jauapkerşîlîk bermeu. Dese de, bûl âyeldîñ erkekten qarağanda qûqığı şekteulî degen söz emes. Kerîsînşe, erkek pen âyeldî qûqığı da, jauapkerşîlîgî de teñ. Alayda, bûl teñdîk nâzîk jandılardı auır jûmısqa jegumen jüzege asırılmaydı. Barlıq jağdayda tîptî qûlşılıqta da âyeldîñ nâzîk bolmısı şariğatımızda tolıqqandı eskerîledî. İslam dînîn ata dînî dep bîlgen babalarımız da âyel zatın ardaqtap, qorğaştağan.
Bügîngî beynesî
Bügînge âyeldîñ jağdayı sonau orta ğasırlardağı jağdayğa qayta oralğanın köruge boladı. Bîzdîñ zamanımızda âyel – quırşaq. Körîngennîñ ermegî. Teñdîk degen ûranmen âyelge köptegen zûlımdıq jasaluda. Bügînde âyel – tauar. Kez kelgen önîmdî jarnamalauda jartılay jalañaş âyel beynesî jüredî. Eñ ökînîştîsî er azamattar âyel zatına qatıstı ata dînîmîz ben dâstürîmîzge jat âreketter jasauı jiîlep kettî. Bügîn sol nadandıq dâuîrîndegîdey âyelge üylenu de, onımen ajırasu da op-oñay âdetkî qûbılısqa aynalıp baradı. Âyeldî ûnamay qalsa basqasına ayırbastay salatın kölîk siyaqtı qaraytın boldı. Âyel ûlttıñ anası, târbieşîsî ekenîn ûmıtıp baramız. Ârine, bûl bîzdîñ ûltımızğa töngen qauîp. Teksîzdîk pen arsızdıqtıñ beleñ aluına septîgî tietîn qûbılıs.
Nâzîkjandılar jaylı payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) aytqan eskertulerîn ûmıtuğa qûqığımız joq. Âyel tağdırına nemqûraylıq – ûltımızdıñ tağdırına degen nemqûraylıq, âyeldîñ ar-namısı – ûltımızdıñ namısı ekenîn, sonımen qatar âyel qûqığınıñ ayaq astı boluı – ûltımızdıñ ayat astı boluı ekenîn eşuaqıtta ûmıtpañız!


text:
«Qazaqı termindi halıq jasaydı»
Memleket basşısı Qasım - Jomart Toqaev qazirgi älemdi jaylap otırğan indettiñ kesirinen bolıp otırğan dağdarıstı jağdayda qol qusırıp otırmay, karantin jağdayında da belsendi boluğa ündep otır. Bwl öte mañızdı. Uaqıtşa şaranıñ saldarı elge oñay timegenimen, wlt ruhın tüsirmeuge tiis. Biz bwl orayda osınday är şañıraqta tört közimiz tügel otırğanda otbasımızben keybir wlttıq qwndılıqtardı damıtuğa üles qosa alamız.
Bügin mağan belgili memleket, qoğam qayratkeri, wltjandı azamat Älihan
Bäymen habarlastı. Qazaqtıñ tildik qorın bayıtu, til tazalığı men sätti terminder jasauğa qatıstı oyın ayttı. Biraz azamattarmen aqıldasıptı.
Men oğan öz tarapımnan tömendegi oylar men wsınıstardı qosa alamın.
Ömir örkenietpen birge damıp otıradı. Sol örkenietpen birge ärtürli zat keledi, tehnika, tehnologiya, qızmet türleri payda boladı. Mısalı Islam dininiñ ıqpalımen kelgen qanşama sözder tilimizge siñisip ketti. Biraq biz olardı tura arabşa köşirip alğamız joq. Qazaqılandırdıq. Keybirin qazaqta bar sözben atadıq. Keyin parsı, orıs mädenietiniñ üstem twsında da köp söz keldi. Keñes ükimeti twsında ğılım men bilimniñ, mädeniettiñ san salası arqılı qanşama söz qoldanısqa endi. Onıñ deni halıqaralıq terminder bolsa, köbi qazaqşa balama tabuğa bolatın orısşa, ataular. Bwl twrğıda Til komiteti terminder men sözjasamda ülken jwmıstar atqardı. Dese de til tiri organizm retinde künde damıp, terminder eskirip, jañası payda bolıp otıradı. Bwl - zañdılıq. Jahandıq damudıñ sonşalıqtı tez jürip jatqanı sonday, är jaña qwbılıs, zat payda bolğan sayın onıñ atauı da künde jañarıp jatır. Eger sonıñ bärin sol özge eldiñ tilinde siñire bersek endi jüz jıldan soñ qazaq öz tilin tanımay qaluı mümkin. Sondıqtan da bizde termin jasau, är zattıñ atauınıñ qazaqşa balamasın tabu, bekitu mäselesi üzdiksiz äri ğılımi negizde jürip jatır.
Bwl orayda är azamattıñ söz jasamğa üles qosuınıñ mañızı zor. Älekeñniñ bwl bastamasın Til komiteti qoldaydı. Bastama ayaqsız qalmauı üşin, jäne tilge şınayı paydası tiyui üşin Til komiteti bwl şarağa baylanıstı "Qazaqı termindi halıq jasaydı" degen konkurs jariyalaydı. Onda barşa qazaqstandıqtarğa "Sizdiñşe qay sözdiñ balaması joq?Qazaqşa qalay atar ediñiz?" degen saual qoyılıp, jwrttan tüsken wsınıstı arnayı konkurstıq komissiyada qarap, sätti balama tapqan azamattardıñ atın atap, jeñimpaz dep tanitın bolamız. Onıñ şarttarı men talaptarı jasalıp, tanıstırılatın boladı. Bir sözben sätti termin jasauğa bar halıq, är qazaq qatısa aladı.
Tipti, qazirden bastasañız da boladı. Eger qanday da wsınısıñız bolsa meniñ osı paraqşama jazıñız nemese mına adreske (bakytgul.iskakova@mail.ru ) jiberiñiz.
Ädilbek Qaba
Abai.kz
Eң kөп oқылғaH
-
1Öziñe ülgi bol!
4 kün bwrın
-
2
-
3Qazaqstanda koronavirus jwqtırğandar sanı 137-ge jetti
22 sağat bwrın
-
4Ğılımğa sen, ğılım qwtqaradı
4 kün bwrın
-
5


text:
Törkiyädä koronavirustan ülüçelär 59, sawığuçılar 26
Törkiyädä yaña tör koronavirus (Kovid-19) arqasında ülüçelär 59ğa citte
Sälamätlek saqlaw ministrı Fahrettin Koca “Twitter”dan yasağan belderüendä: "15 xastabız yaqtı dönyadan kitep bardı. Bügengä çaqlı bez yuğaltqan xasta sanı 59", - dip äytte.
Ministr Koca soñğı täwlektä 5 meñ 35 testnıñ yasaluın, 561 diagnoz quyıluın belderde.
Sälamätlek saqlaw ministrı Belem şurası belän cıyılıştan soñ yasağan belderüendä isä 26 xastanıñ sawığıp xastaxanädän çığuın citkerde.
Şuşı uq cıyılıştan soñ Milli mäğarif ministrı Ziya Sälçuk mäktäplärneñ 30nçı aprel’gä xätle yabıq bulaçağın, çittän torıp (distaśion) uqunıñ däwam itäçägen belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
Ministr tabiblar belän söyläşte
Fäxretdin Koca koronavirus xastaların däwalawçı tabib häm mediśina xezmätkärläre belän aralaştı
Törkiyädän İspaniya häm İtaliyägä yärdäm
Mediśina kiräk - yaraqları töyälgän oçqıç Änkaradan İspaniyägä kitte


text:
Bu çoŋ häm iҗil-inaq, bärikätlik dästihini jiğilmaydiğan, yarkäntliklär çoŋqur hšrmät-iltipat bilän tilğa alidiğan ailä. Yarkäntliklär deyiş bilänla çäklängänlik azliq qilidu. Җumhuriyitimizniŋ җay-җayliridin, hätta hoşna Qirğizstan, Özbäkstan qatarliq dšlätlärdin bu jutqa qädäm täşrip qilğan mehman-larniŋmu bu šydä pat-pat beşi qoşulidu. Bu täbiiy halät, älvättä. Çünki Yarkäntniŋ şänini kštirip, abroy-atiğini aşurup kelivatqan aililärniŋ biri mana moşu qutluq därgah.
Yeqinda «Uyğur avazi» gezitiniŋ җankšyäri, fotojurnalist Tursunmähämmät Mäşürov ikkimizmu bu šyniŋ mehmini bolup qalduq. Sävävi, jutniŋ tävärrük anisi atalğan Sahibҗamal haҗim hasanova tohsän yaşqa tolğan ekän. Täbrikläp, ikki eğiz illiq lävzimizni izhar qilişni häm insaniy, häm pärzäntlik borçimiz däp bilduq. Aniniŋ hekayisi jiraqtin, yäni Ösäk vadisiniŋ štkän äsirniŋ ottuzinçi jilliridiki hayat näpäsidin başlandi.
S.hasanova 1922-jili 1-oktyabr' küni moşu Yarkänt şähiridä duniyağa kälgän. Ata-anisi Rähimҗan bilän Büviheliçäm äşu jillarniŋ šlçimi bilän hesapliğanda, savatliq häm aŋliq adämlärdin bolğan ekän. Sahibҗamal ana şähärdiki S.Kirov namidiki (hazirqi H.hämraev namidiki — N.Ä.) uyğur mäktividä tähsil kšridu. U mäzkür bilim därgahida milliy sän°itimiz beğiniŋ bulbuli bolğan Qazaqstan häliq artisti Roşängül İlahunova bilän bir partida oltarğan ekän. U däqiqilärni äsläşniŋ šzi bir ğenimät. Maqalä qährimaniniŋ sinipta däsläpkilärdin bolup komsomol sepigä qobul qilinğanliği — uniŋ oquşta älaçi, tärtiptä ülgilik bolğanliğidin deräk beridu. Äşu jilliri birär aliy oquş orniğa çüşüp, oquş imkaniyitimu bar edi. Amma, täğdir šz hškümini çiqiridudä, keyinki hayat yoli başqiçä yšnilişkä çüşidu. Bu uniŋ Tursun isimliq jigit bilän tonuşup, yultuziniŋ qoşulğanliği bilän munasivätlik edi. Sšz ara eytip ketiş keräkki, Sahibҗamal aniniŋ qeyinatisi Üsüvahun Yättisudiki däsläpki militsionerlardin bolğaçqa, «Üsüvahun melis» atilip kätkän ekän. Tursun aka äynä şu ata izi bilän meŋip, jutniŋ hatirҗämligini saqlaş yolida içki işlar organlirida işläydu. Hizmät babi bilän uniŋğa Çonҗa, Qirğizsay, Bšrlitšbä, Çeläk yezilirida, Talğir vä Almuta şähärliridä boluşqa toğra kelidu.
— U bir eğir zamanlar edi. Bir täräptin kämbäğälçilik, yänä bir täräptin änsizçilik yeğip turğan päytlär. Stalinniŋ şähsigä siğinişi aqivitidä täqipläşlär ävҗigä çiqqan 1938 — 1940-jilliri Tursun akiŋiz Moskvadiki aliy NKVD mäktivigä oquşqa kätti. «Hudayim aman kelişini nesip qilğaysän» däp, ikki jilni täşviş-tählikä bilän štküzdüm. Oquşni tügitip kälgändin keyin, militsiya hadimi süpitidä ämgäk paaliyitini başliğan akiŋiz dšlät behätärligi komitetiğa işqa yštkäldi. Qatardiki hadimdin komitet başliğiniŋ orunbasari häm başliği lavazimiğiçä kštirilip, mayor unvani bilän istipağa çiqti. Mana şuniŋdin keyinla kšŋlimiz orniğa çüşüp, hatirҗäm hayat käçürüşkä başliduq, — däp štmüşni äskä aldi ana.
Biraq Tursun akiğa tartqan җapa-mäşäqätliriniŋ halavitini kšrüşkä nesip bolmiğan ekän. U istipağa çiqip, bir qatar mähkimä-täşkilatlarni başqurup, 1970-jili bari-yoqi 56 yeşida duniyadin štüptu.
— Bäş bala bilän qelip, qatarğa qoşqiçä az җapalarni tartmidim, — däp hatirilirini davamlaşturdi Sahibҗamal ana. Umumän, häliqniŋ turmuşi nahayiti eğir edi. Tursun akiŋiz adämlärgä tolimu mehrivan bolidiğan. Birdä Bšrlitšbigä barğinida, bir šydä ailä äzaliriniŋ quruq kepäk bilän ğizalinivatqinini kšridu. Därhal šygä kelip, bosuğidin atlişi bilänla «Sahi, šydä nemä bar? Ävu beçarilärniŋ halini kšrüp, jüräk-bağrim ezilip kätti» degän petiçä, yerim mişkap un bilän bizäçä šsümlük meyini heliqi ailigä apirip bärgänligi helimu yadimda. Rämätlik bilän barğan yärlirimizdä uçratqan yoqsullar bilän jitim-yesirlardin barimizni ayimay šttuq. Minnät ämäs, hazir oğlum Qährimanmu, qizim Klaramu qolidin kelişiçä yardämgä muhtaҗ adämlärgä qol uçini sozup kälmäktä. Bu — ularğa atisidin miras qalğan aliy päzilät.
Öz hayatini pärzänt tärbiyisigä, jutdaşliriğa päqätla yahşiliq qilişqa beğişliğan Sahibҗamal ana 2004-jili qizi Klara, kelini Şakuräm bilän härämgä berip, häҗ säpirini ada qilip käldi. Bügünki kündä juttiki här qandaq muhimlar bu nuraniy anisiz štmäydu. Qäyärgä barmisun, orni šyniŋ tšridä, çoŋ-kiçikniŋ hšrmät-ehtiramiğa sazavär.
Sahibҗamal hasanovaniŋ hayat yoli toğrisida sšz qilğanda, monu bir räqämlärni kältürüp štmäskä bolmaydu. Nuraniy ana bäş pärzändini aliy mälumatliq qilip qatarğa qoşup, bügünki kündä nävrä-çävriliriniŋ oquşinimu diqqät-märkizidin çiqarmay kälmäktä. Äynä şuniŋ nätiҗisidä 15 nävriniŋ hämmisi aliy oquş orunlirini tamamlap, här hil sahalarda işlävatidu. 35 çävrisiniŋmu aldi diplomluq mutähässislärdin bolup yetilip çiqti. Qalğanliri bolsa, ottura mäktäplärdä äla bahalarğa oqumaqta. Zeräk-ältäk šsüvatqan 2 ävrisidinmu momisiniŋ ümüti zor.
— Moşu yaşqa kälgiçä beşimizdin talay issiq-soğ štti. Huda halap, hazirqidäk bähitlik turmuşqa yättuq. Buniŋda, älvättä, mustäqil elimizni başqurup kelivatqan dana Prezidentimizniŋ tšhpisi zor. Zaman teç, äl-jut aman bolğay, ilahim, däp aliqanlirini yeyip, dua qildi ana sšhbitimiz ahirida.
Öz novitidä bizmu tävärrük aniniŋ yeşiğa yaş qoşulup, hatirҗäm šmür sürüşigä tiläkdaşliq bildürüp, hoşlaştuq.
Nurähmät ÄHMÄTOV.
Yarkänt şähiri.
SÜRÄTLÄRDÄ: 1. S.hasanova — bügün. 2. Buniŋdin yerim äsir ilgiri ailisi bilän.
Tursunmähämät Mäşürov çüşärgän vä maqalä qährimaniniŋ arhividin elinğan sürätlär.


text:
Mälumki, HH äsir insaniyät tarihida ilmiy käşpiyatlar vä yeŋiliqlar, inqilaplar vä qanliq uruşlar yüz bärgän dävir süpitidä yezilğan. Bolupmu atom energiyasini paydiliniş käşip qilinğandin keyin duniyadiki säyasiy munasivätlärniŋ yeŋi basquçi başlandi. Çünki yadro quralliri käşip qilinişi alämdiki ikki sistema, yäni kapitalizm vä sotsializm sistemisiniŋ bir-birigä qarşi turuşiniŋ äŋ hätärlik amiliğa aylandi.
Yoldaş MOLOTOV,
“Uyğur avazi”
Täkitläş lazimki, atom energiyasi teçliq mähsättä paydiliniş äqilgä muvapiq. Uniŋ paydisi häqqidä eytsaq, atom energiya stantsiyaliri ätrap muhitni bulğimaydu, kislorod paydilinilmaydu, uni haliğan җayğa selişqa bolidu, bahasi ärzän vä hakazilar. Ändi sälbiy täräplirini täkitlisäk, AESlarni seliş nurğun mäbläğ täläp qilidu, bir stantsiya 20 –25 jil işlişi mümkin. Uniŋdin çiqqan radioaktiv zatlarni yoqitiş nahayiti qiyin. Ändi yadroluq qurallarniŋ insaniyät üçün nahayiti hovupluq ekänligi hämmigä ayan. Äpsuslinarliq yeri, duniyadiki çoŋ dšlätlär atom energiyasini asasän yadroluq ammiviy qiriş qurallirini yasaş üçün paydilinidu.
Tarihta däsläpki yadroluq qural siniği 1945-jili 16-iyul'da AQŞniŋ “Alamogordo” sinaq poligonida yüz bärdi. Şu jili avgustta bolsa, Amerika Qoşma Ştatliri atom bombilirini Yaponiyaniŋ Hirosimo vä Nagasaki şähärlirigä taşlidi. Bu ikki şähär yär bilän yäksän boldi. Hirosimida 147 miŋ adäm, Nagasakida bolsa, 75 miŋdin oşuq adäm vapat boldi. AQŞ atom bombisiniŋ quvitini, hovupini namayiş qilişiniŋ asasiy sävävi, šziniŋ härbiy küçini kšrsitiştin ibarät edi. Şundaqla ikkinçi duniya uruşiniŋ ğalibi, amma qanliq uruşniŋ äŋ kšp zärdavini çäkkän häm halsiriğan Keŋäş İttipaqiğa tähdit qiliş boldi. Biraq Keŋäş İttipaqimu bu yšniliştä käŋdairilik işlarni jürgüzüvatatti. Eniğiraği, alim İgor' Kurçatov rähbärligidiki top җiddiy işlävatatti. Şundaq qilip, Qazaqstandiki Şämäy yadro poligonida 1949-jili 29-avgustta däsläpki qetim atom bombisi sinaqtin štküzüldi. Şuniŋ nätiҗisidä duniyadiki ikki dšlät arisidiki täŋpuŋluq päyda boldi. Bu täŋpuŋluqniŋ päyda boluşi yadroluq uruşniŋ hovupini azaytti. Biraq insaniyät üçün bu çoŋ hätär tuğduratti. Kšp štmäyla Büyükbritaniya, Frantsiya, Hitay, keyiniräk Pakstan vä hindstan yadroluq quralğa egä boldi.
Täkitläş lazimki, Şämäy poligoni SSSRniŋ asasiy strategiyalik ob°ekti boldi. U 18 mln. gektar yärgä orunlaşti. Şundaq qilip, Qazaqstan yeridä 1949 – 1989-jillar ariliğida 456 yadroluq partlaş ämälgä aşuruldi. Ularniŋ 116 yär üstidä, yäni oçuq asmanda, qalğini yär astida partlidi.
Mälumki, Qazaqstan Mustäqilligigä egä bolğanda, “Qazaqstan territoriyasi yadro quralisiz territoriya” däp elan qilindi. Ändi 1991-jili 28-avgustta Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaev Şämäy yadro poligonini yepiş toğriliq Pärmanni imzalidi. 29-avgustta bolsa, Şämäy yadro poligoni räsmiy yepildi. Älvättä, qiriq jil davamlaşqan yadro sinaqliriniŋ aqivätliri Qazaqstan üçün nahayiti eğir boldi. Poligon orunlaşqan җayniŋ vä uniŋ ätrapiniŋ täbiitigä, yaşavatqan häliqqä sezilärlik däriҗidä hovup elip käldi. Yärlik ahali arisida hätärlik ağriqlar kšpäydi, ayrim yezilar tamamän yoqaldi. Yadro sinaqliriniŋ zärdavi vä uniŋ keläçäk üçün bolidiğan täsiri tehiçila toluği bilän tätqiq qilinip bolmidi. Bu işlar hazirmu davamlişivatidu.
Mana moşu mäsiligä beğişlinip, štkän häptidä Birläşkän Millätlär Täşkilatiniŋ Almutidiki vakaläthanisida BMTniŋ ähbarat byurosi, «Poligon – 29 avgusta» җämiyätlik fondiniŋ uyuşturuşi bilän «Şämäy poligoni – yadro sinaqliriniŋ aqivätlirini reabilitatsiya qiliş» mavzusida «dügläk üstäl» štti. Uniŋğa BMTniŋ ihtisadiy vä iҗtimaiy mäslihätçisi statusiğa egä «Poligon – 29 avgusta» җämiyätlik fondiniŋ rähbiri Nurlan Boztaev, Evropa Keŋişiniŋ «Gorizont – 2020» dairilik programmisiniŋ milliy koordinatori Kamila Magzieva, BMT alämşumul kommunikatsiyalär departamentiniŋ rähbiri Vlastimil Samek, «Turan duniyasi» җämiyätlik fondiniŋ rähbiri Karlin Mähpirov, jurnalistlar vä QazMU häliqara munasivätlär fakul'tetiniŋ studentliri qatnaşti.
«Dügläk üstälni» Vlastimil Samek kirişmä sšz bilän eçip, mundaq dedi:
– hämmimizgä mälumki, 1992-jili 2-mart küni Qazaqstan räsmiy türdä Birläşkän Millätlär Täşkilatiğa äza boldi. Qazaqstanniŋ šz mustäqilligini elip, Şämäy yadro poligonini yepişi, yadro quralliridin vaz keçişi duniyada yeŋi mustäqil dšlätniŋ abroyini aşurdi. hazir Qazaqstan duniyada teçliqpärvär dšlät, dostluq makani süpitidä etirap qilinidu. Biz bügün duniyaniŋ kün tärtividä turuvatqan muhim mäsililärniŋ biri – BMT elan qilğan duniyaniŋ turaqliq täräqqiyati programmisi dairisidä Qazaqstanniŋ behätär täräqqiyati mäsilirini muhakimä qilimiz. BMTniŋ turaqliq täräqqiyat programmisida behätär täräqqiyat üçün haҗät 16 punkt bar. Bu җähättin alğanda Qazaqstan nurğunliğan işlarni ämälgä aşurdi däp eytişqa bolidu. Mäzkür başqoşuşqa yaşlarniŋ qatnişivatqanliği ävlatlar varisliğini kapalätländüridu. Qazaqstanliq yaşlar šz elidä yadro poligonini yepiş arqiliq duniya üçün qançilik muhim işni ämälgä aşurğanliğini his qilişi haҗät. Şundaqla yaşlirimiz bu işni buniŋdin keyinmu davamlaşturuşi lazim. Älvättä, Qazaqstandiki Şämäy poligonida 40 jil davamlaşqan yadro sinaqliri nurğun azap-oqubätlärni elip käldi. Äynä şu oğilanğan territoriyalärdiki hätärlärniŋ aqivätlirini azaytiş, yärlik ahaliniŋ salamätligini täminläş, yadro sinaqliriniŋ aqivätliriniŋ eniq faktlirini kšrsitiş mähsätkä muvapiq. Bu päqät Qazaqstanniŋla mäsilisi ämäs, u alämşumul mäsilä. Şuŋlaşqa BMT dairisidä kün tärtividä turidu. Mäsililärni tätqiq qiliş üçün BMT täripidin grantlarmu bšlünüvatidu.
Bu mäsilä bilän şuğullinip kelivatqan täşkilatlarniŋ biri –«Poligon –29 avgusta» fondi. hazir fond rähbiri Nurlan Boztaev işniŋ täpsilatini eytip beridu.
— hämmimizgä mälum, 1949-jili 29-avgust küni Şämäy poligonida birinçi atom bombisi partlidi. Ändi 1991-jili 29-avgust küni Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti Şämäy yadro poligonini yepiş toğriliq qarar qobul qildi — dedi N.Boztaev. – Biz fondniŋ namini äynä şu päqät Qazaqstan üçünla ämäs, bälki pütkül duniya üçün rämzlik kün bilän ataşni toğra kšrduq. Keyiniräk Qazaqstanniŋ täklivi bilän 29-avgust “Häliqara yadroluq sinaqlarğa qarşi härikät küni” däp elan qilindi. Bu sänä hazir pütkül duniyada nişanlinidu.
Meniŋ dadam Keşirim Boztaev (şu vaqitta Şämäy vilayätlik partkom kativi) 1987-jili Şämäy poligonini arilap, däsläpki sinaqlar häqqidä çüşirilgän mähpiy hšҗҗätlik fil'mlarni kšrgändin keyin, nahayiti çoŋ hätärniŋ eniq mahiyitini çüşängän edi. Şuŋlaşqimu u därhal Moskvağa hät yezip, poligonni yepişni qät°iy täläp qilidu. Äŋ hätärligi – Şämäy poligoni tehila addiy häliq yaşavatqan duniyadiki birdin-bir sinaq poligoni edi. Miŋliğan adämlär moşu kämgiçä uniŋ zärdavini tartivatidu. Elimiz mustäqqilligini alğandin keyin şu regionda yaşavatqan häliqni himayä qiliş mähsitidä mähsus qanun qobul qilindi. Şuniŋğa muvapiq, ahaliğa ayrim imtiyazlar berildi. Älvättä, moşundaq qanunlarni, hoquqlarni beriş üçün tätqiqat işlirini jürgüzüş haҗät boldi. Biz äynä şundaq işlarni ämälgä aşuruşqa başliduq. Moşu jillar içidä poligon hovupiniŋ häritisini täyyarlap çiqtuq. Alahidä täkitläş lazimki, poligonniŋ zärdavini Şämäy vilayiti (hazirqi Şärqiy Qazaqstan vilayiti), Pavlodar vilayiti vä başqimu vilayätlär härhil däriҗidä tartivatidu. Häritidä äŋ hovupluq җaylarni tamamän yepiş, u yärlärgä adämlärni kirgüzmäslik qolğa elindi. hazir Kurçatov şähiridiki radioaktivliq behätärlik instituti häliqara däriҗidä ilmiy-tätqiqat işlirini jürgüzmäktä. Moşu küngä qädär 11 miŋ kvadrat metr yär tätqiq qilindi. Ularniŋ ayrimlirini qaytidin yeza egiligigä paydilinişqa beriş mäsilisi muhakimä qilinivatidu.
Şunimu alahidä täkitläş keräkki, Şämäy poligoni – duniyada äŋ kšp tätqiq qilinğan poligon. Näq moşu yärdä jürgüzülgän ilmiy tätqiqatlar nätiҗiliri arqiliq duniya җamaätçiligi yadro sinaqliriniŋ aqivätlirini çüşinişkä, bilişkä başlidi.
— Nurlan Boztaev Şämäy poligoniniŋ tarihi vä yadro sinaqliriniŋ aqivätliri häqqidä tohtilip štti, — dedi Evropa keŋişiniŋ «Gorizont-2020» dairilik programmisiniŋ milliy uyğunlaşturğuçisi Kamila Mağzieva. – Ändi bizniŋ aldimizda «keläçäktä nemä qilişimiz keräk?» degän soal turidu. hazir elimizdä yadro sinaqliridin zärdap çäkkän çoŋ territoriyadä yaşavatqan adämlär, җanivarlar, šsümlüklär bar. Poligonda alimlar täripidin ilmiy işlar ämälgä aşuruldi. 1992-jildin başlap biz duniyaniŋ diqqitini moşu mäsiligä җälip qilişqa muyässär bolduq. İlmiy tätqiqatlar üçün 15 million evro bšlündi. hazirqi bizniŋ mähsitimiz – bu işqa yaşlarni җälip qiliş. Buniŋ hämmisi BMTniŋ asasiy mähsätlirigä uyğun kelidu. Bu yärdä şu regionda yaşavatqan ahaliniŋ salamätligini saqlaş, ätrap muhitni qoğdaş, sanaät, yeza egiligini tikläş qatarliq nurğunliğan mäsililär turidu. Äŋ muhimi, ularni häl qilişni BMT qollap-quvätlävatidu.Täkitläş lazimki, yadro sinaqliriniŋ aqivätliri uzun jillar davamlişidiğinini yahşi bilimiz. Poligonda mähsus «qäbirstanliqlar» bar. Äynä şu yärlärgä radioaktiv maddilar kšmülidu. Biraq täbiiy ähvallarda «qäbirstanliqlardiki» radioaktiv maddilarniŋ sirtqa çiqip ketişimu ehtimaldin jiraq ämäs. Tähminlär boyiçä, zähärlik maddilar yärasti suliri, däriyalar arqiliq Rossiyadin štüp şimaliy deŋizlarğa yetip baridu. Ayrim tätqiqatlar şundaq boluvatqanliğinimu kšrsätmäktä. Yäni, şimaliy deŋizlarda zähärlik maddilar tepilğan. Biraq ularniŋ näq şu Şämäy poligonidiki «qäbirstanliqlardin» ekänligi tehi ispatlanmidi. Uniŋ üçün kompleksliq ilmiy tätqiqatlar keräk. BMTniŋ moşu mäsiligä diqqät bšlüşi haҗät boluvatidu. Biz bilimiz, İrtış däriyasi Qariğanda arqiliq Nur-Sultanğa baridu. Demäk, paytäht turğunlirimu bu hovuptin himayä qilinmiğan. Bäzi alimlar barliq işni däsläp moşu ähvalni tätqiq qiliştin başlişimiz keräkligini eytmaqta. Ägär moşu turğudin qarisaq, bu mäsilä bilän Qazaqstan hškümiti җiddiy şuğullinişi keräk. Mäbläğnimu Qazaqstan bšlüşi lazim bolidu. Juqurida eytqinimdäk, ilmiy tätqiqatlarniŋ kompleksliq räviştä ämälgä aşurulğini toğra. Şu vaqittila duniyaniŋ diqqiti moşu mäsiligä qaritilidu. Rast, nurğun işlar ämälgä aşuruldi, biraq aldimizda turğan işlar uniŋdinmu nurğun.
— Mana Kamila Tusuphanovna kompleksliq tätqiqatlar jürgüzüş keräkligini eytti. Mänmu buni qollaymän, — dedi novättiki natiq, «Turan duniyasi» җämiyätlik täşkilatiniŋ rähbiri Karlin Mähpirov. — Mäsilän, İrtış däriyasi HHҖ ŞUARdin başlinidu. ŞUARda duniyadiki yänä bir çoŋ yadro sinaq poligoni — Lobnor poligoni bar. U yärdiki yärasti sulirimu İrtışqa quyulidu. hazir Şämäy poligoni 80 payizğa tätqiq qilinip boldi. Ändi Lobnor poligoni toğriliq bir hšҗҗät yoq. Uyğurlarniŋ tarihiy vätinidiki bu paҗiägä tehi duniya җamaätçiliginiŋ diqqiti bšlünmidi. U yärdä pütünläy yezilar, ahaliliq punktlar yär bilän yäksän boldi. Yüz miŋliğan adämlär yadro sinaqliriniŋ zärdavini tartivatidu. Lobnordiki yadro sinaqliri aqivätliriniŋ qandaq paҗiälärgä elip kelidiğinini heçkim bilmäydu. Lobnor yepiq territoriya, yepiq mavzu. İlgiri bu mavzu biraz bolsimu kštirilgän edi. Sävävi, bu ayrim regionniŋ mäsilisi ämäs. Bu alämşumul mäsilä. Moşu mäsiligimu BMTniŋ, duniya җamaätçiliginiŋ diqqitini җälip qilişniŋ vaqti alliqaçan yätti däp oylaymän.
«Dügläk üstäl» ahirida uniŋ qatnaşquçiliri, bolupmu studentlar šzlirini qiziqturğan soallarğa ätrapliq vä qanaätlinärlik җavaplarni aldi.


text:
Qazaqstan Җumhuriyiti «Tillar toğriliq» Qanunniŋ umumiy qaidilirini šz içigä alğan 1-bapniŋ 6-maddisida «Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ härbir grajdini ana tilidin paydiliniş, muamilä qiliş, tärbiyiläş, bilim eliş vä iҗadiyät tilini ärkinlik asasta, šz ihtiyari bilän tallaveliş hoquqiğa egä, dšlät tillirini üginiş vä ularniŋ rivaҗlinişiğa şarait yaritişqa ğämhorluq qilidu, milliy toplar jiğinçaq yaşavatqan җaylarda çarä-tädbirlär štküzülgändä, ularniŋmu tili paydilinişi mümkin» deyilgän. Şuŋlaşqa bälgülük säväplär tüpäyli ana tilini šzläştürüştin mährum bolğanlar üçün Qazaqstan hälqi Assambleyasi qollap-quvätlişi bilän birqatar yäkşänbilik mäktäplärmu eçilğan.
Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»
Täkitläş keräkki, buniŋdin uyğurlarmu istisna ämäs. Almuta şähiridiki «Dostluq šyidä» paaliyät elip berivatqan uyğur tilini ügitiş märkizidä täҗribilik muällim Mervanäm Manapovaniŋ däris berip kelivatqiniğa on bäş jildin aşti. Moşu җäriyanda märkäzdä oqup, ana tilini üginip çiqqanlarniŋ sanimu yetärlik. Ayliq maaşiniŋ azliğiğa qarimay, yäni ana tilimizni üginäyli degüçilärgä şärt-şarait yaritiş arqiliq kšpçilikniŋ alqişiğa sazavär boluvatqan bu hädimizniŋ paaliyiti moşuniŋ bilänla çäklänmäydu.
häqiqätänmu, Mervanäm Manapova QHA yenidiki märkäzdin sirt, Almuta şähiriniŋ «Kškmaysa» (ilgärki «Dorojnik») mikrorayonida vä qizi Dilziba bilän hämkarliqta açqan «Fadel» oquş-sağlamlaşturuş märkizidä däris beridekän.
– Rastini eytsam, pidaiy süpitidä u yan-bu yan çepip jürgän adämmän, – däydu Mervanäm Musälimqizi. – Ätigänligi «Dostluq šyidä», çüştä-käçtä «Kškmaysada» yaki qizimniŋ yenida boluşqa toğra kelidu. Baştiki ikkisidä bizgä kälgüçilär uyğurçini häqsiz oquydu. Ändi «Fadel» oquş-sağlaşturuş märkizidä, u šzimizniŋ kiçik ailäviy tiҗariti bolğanliği üçün, uyğur, qazaq vä rus tillirini üginimän degüçilär häq tšläydu. Biyil biraz qiyinçiliqlar tüpäyli «Kškmaysa» mikrorayonidiki paaliyitimiz tohtaş aldida turidu. Bizni bügüngä qädär maddiy җähättin qollap-quvätläp kelivatqan şirkät biyil bu işniŋ hšddisidin çiqalmaydiğanliğini yätküzgän bolsimu, män işimni davamlaşturuş niyitidimän. Ägär mäbläğ tapçilliğiğa bola işimiz tohtap qalsa, u yärdä oquvatqan jigirmigä yeqin oquğuçiğa ugal bolamdekin degän täşviş maŋa aram bärmäydu. Älvättä, on ikki jil davamida heçqandaq dava-dästürsiz bizni maddiy häm mäniviy җähättin qol uçini sunğan akilirimğa çäksiz minnätdarliğimni bildürimän vä şundaqla ularniŋ yänimu bizni çätkä qaqmaydiğanliğiğa işinimän.
Til mäsilisigä kälgändä «häqsiz işlävetiptu» desä, kšpçilik işänmäymu qeliş mümkin. Biraq Mervanäm Manapova häqiqätänmu ana tilimizni ügitivatqan yalğuz pedagog bolsa keräk. Buniŋdin taşqiri, u «maŋa yardäm qilidiğan adäm yoq» däp qol qoşturup oltarmay, zaman tälivigä layiq, qerindaşlirimizğa onlayn-rejimda däris štüvatidu.
– Bu yšniliştimu işlirimiz çapsan ilgiriläşkä başlidi — dedi Mervanäm hädä sšhbätara. – Mälum bolğinidäk, hazirqi zaman adämliri, imkanqädär, İnternet toridin paydilinişni toğra kšridu. Şuŋlaşqa ana tilimizni üginişkä tälpünüvatqanlar bu yärdimu kšpiyivatidu. Şundaqla äräp grafikisidiki uyğur yeziğini ügitivatqinimğa biraz zaman boldi.
Kšrüp turuptimizki, Mervanäm Manapovaniŋ paaliyitiniŋ häqsizligidin ämäs, bälki başqilar qilmiğan işni qolğa elip, paydilanğuçilar arisida dšlät tilinimu ügitivatqanlarniŋ kšpiyişi hoşal qilidu. Şundaqla uniŋ dšlät tilini ügitişni grajdanliq borçi süpitidä ada qilivatqanliğinimu juquri bahalaşqa ärziydu. Ändi uniŋ biz dahil bolğan därisigä bügün balilar toluq käptu. Ularniŋ arisida çoŋmu, kiçikmu bar degändäk. Yäni, yeşi yätkän, hayatniŋ issiq-soğini beşidin štküzgänlär, pul tepip, uni qäyärgä häşläşniŋ yolini ubdan bilidiğan tiҗarätçilär, çätälliklär vä bälgülük säväplärgä bola, uyğurçidin tamamän «quruq» qalğanlarmu bar. Bir qiziqarliği, ularniŋ hämmisidä rohiy oyğiniş moҗut häm hayatida ana tilniŋ qädrigä tolimu yätkänliktin, Mervanäm hädiniŋ hizmitigä muhtaҗliğiniŋ barliği sezilip turidu. Mäsilän, ularniŋ arisidin biriniŋ meniŋ «bu yärgä nemä üçün kelip, uyğurçini üginivatisiz?» degän soalimğa bärgän җavavimu qiziq boldi: «Meniŋ hämmä närsäm täl-tšküz bolsimu, kšp җaylarda ana tilimni bilmigänligim tüpäyli qolaysiz ähvalda qaldim. Uyalğinimdin «yär yerilmidi, män kirmidim». İlgiri mänmu kšpçilik qatarida «uyğur tiliniŋ maŋa nemä haҗiti bar?» degän ham-hiyallar ilkidä jürgänligimni iqrar qilimän. Lekin bu bir qaymuquş ekän. hazir undaq ämäs. Amal bolsa, dostlirimğa, uruq-tuqqanlirimğa ana tilni üginişni tävsiyä qilimän».
Andin nami kšpçilikkä yahşi mälum bolğan bir şirkätniŋ mudiriniŋ җavavimu gezithanlarğa qiziq vä ana tilimizni yäkläp, uniŋdin yahşiliq kelidiğanliğiğa naümüt qaraydiğanlar üçün ülgä bolidiğanliği sšzsiz: «Şirkitimiz bevasitä milliyligimizgä munasivätlik bolğanliqtin, maŋa asasän moşu sahada işlävatqanlar bilän munasivät qilişqa toğra kelidu. Rast, däsläp biz kiçikkinä dukanni šzimizniŋ ämigi süpitidä açqan bolsaqmu, keyiniräk u çoŋ tiҗarätkä aylinip kätti. Şundaq qilip, «hä» desila, şeriklirimiz bilän munasivät bağlaş maŋa qiyinğa çüşti. Män şu çağdila därhal ana tilimni ügänmisäm bolmaydiğanliğiğa kšz yätküzdüm. Mana, hazir Mervanäm muällimimizniŋ qolida däris elivatimän. «Utuqlirimmu» yaman ämäs.
Bu qerindaşlirimiz, älvättä, uşbu pikirlirini rus tilida yätküzdi. Lekin ularda qandaqtu rohiy oyğinişni, yäni tilğa bolğan täşnaliqni seziveliş täs ämäs. Çünki ular tomurida eqivatqan qeni bilän siŋgän ana tilniŋ qädrigä yetip, härbir uyğurniŋ uni bilişi şärt ekänligini çoŋqur çüşängänlär. Andin «šy tapşurmisidin» şeir oquğan yänä bir-ikki «oquğuçi», tilini şu däriҗidä qayrip sšzlisimu, ularğa apirin eytqanliğimiz häq. Özliriniŋ eytişiçä, ata-anisi Keŋäş İttipaqi dävridiki väziyät yaki qorçiğan muhittiki munasivätkä bola, uyğurçä bilmigänligi tüpäyli ana tilidin mährum qalğan ohşaydu. Ändiliktä oqup, iş babida helila juquri baldaqlarğa kštirilip, duniyani arilap kšrüp, ahiri ana tilini biliş muhimliğini çüşängänliktin, bu yärdä däris elivetiptu.
Biz, härdayim «tilimiz yoqilip ketip baridu, uni saqlap qalayli», däp җar selip jürginimizdä, Hudağa şükri, ana tilimizğa ehtiyaҗi çüşüp, uni üginişniŋ arqisida jürgänlär bar ekän. Uniŋ üstigä ularğa häqsiz däris berivatqan Mervanäm Manapovağa ohşaş esil insanlirimizmu barliq küç-qudritini särip qilivetiptu.
hä bu jürigidä oti bar qerindaşlirimizğa rähmättin başqa eytarimiz yoq.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tışqı işler naziri Pavel Klimkinge Moskvağa Ukraina territoriyasında rusiyeli saylavlarnıñ keçirilmesi mümkün olmağanı aqqında bildirmege avale etti.
Bu aqta sentâbr 10-da ukrain prezidentiniñ spikeri Svâtoslav Tsegolko bildirdi.
Sentabr 18-de, rusiyeli Devlet dumasına saylavlar keçirilecek künü, Rusiye Ukrainada Rusiye Kiyevdeki elçiliginde ve Odessa, Lvov ve Harkovdaki baş konsullıqlarında saylav bölüklerini açmağa planlaştırğan edi.
Ukrainada konsul esabatında sentâbr 18-de saylavlarda iştirak etmek aqqı bar olğan 81 biñden ziyade Rusiye vatandaşı bar.
Bunen beraber, Rusiye öz parlamentiniñ aşağı palatasına saylavlarnı işğal etilgen Qırımda da keçirmege niyetlene.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov işğal etilgen Qırım sakinlerini rusiyeli Devlet Dumasına qanunsız saylavlarnıñ keçirilmesi teşkil etilmesiniñ bütün basamaqlarını boykot etmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası ecnebiy devletler parlamentlerine ve halqara teşkilâtlarğa Rusiye Devlet Dumasına saylavlarnıñ Qırımda keçirilmesini nezaret etmekten vazgeçmege muracaat ete, bunen beraber, er angi şaraitte bunıñ neticeleriniñ tanımamağa çağıra. Ukraina parlamenti de bunıñ neticelerini tanımamağa çağıra.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov sentâbr 8-de ilân etti ki, Rusiye ecnebiy devletler parlamentleriniñ Qırım territoriyasında keçirilecek saylavlarnı neticelerini tanımağa red ete bilecegine diqqat bermeycek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Rusiye ordusınıñ Suriyeden çıqması dünya kütleviy haber vastalarınıñ esas mevzusı oldı. Kreml alğan qararnıñ sebepleri tam degil ve tolusınen añlaşılmay, Rusiye bir şeyler qazanğanını tüşüngenler çoq degil. Ordunıñ ne sebepten kirdi de pek añlaşılmay edi. Asılında, sebebi pek adiy: Kremlniñ parası bite. Meraqlı bir şey: gece gizli-gizli keçirilgen iqtisadiy toplaşuvdan soñ Putin apansızdan yaşav maliyetini eksiltmege, ordusını Suriyeden çıqarmağa, bergilerni arttırmağa qarar ala. Ğarp kreditleri berilmeycegini añlamaq kerek, ğaliba. Gece toplaşuvından soñ milliy para tez-tez tüşmege başladı.
Bütün totalitar rejimleri dağılmadan evel milliy paraları ucuzlaşqan, devalvatsiyası olğan edi. Faşistlerniñ kapitulâtsiyasından evel reichsmark fiyatı ayaqyol kâğıdınıñ fiyatından pek farq etmey edi. Sovetlerniñ rublesi SSCB dağılmadan eki afta ögüne tüşti. Suharto rejiminiñ dağılmasına eki yıl qalğanda İndoneziya rupiya tamamen tüşti. Tarihta bir sıra misal bar, amma eñ esası şu ki: milliy paranıñ ucuzlaşması ve dealvatsiyası siyasiy deñişmelerniñ işaretidir, tam bir indikator. Zemaneviy Rusiye de istisna olmaycaqtır. Olacaq qazanıñ bütün alâmetleri bar.
Demek ki, ortaq Asad rejiminiñ maliye etilmesini toqtatıp, tezden diger leyhalarnı da toqtatmağa mecbur olacaqlar. Nevbette, şübesiz, Ukraina. Donetsk separatistleri bayağı para istey, amma hazinede buhran başlanğanınen «rus dünyası» da pek kerekmey ola. Mında özüni qurtarmaq kerek.
Siyasiy rejim deñişse, radikal islâatlar olsa, Qırım qaytarılsa, Donbass işğalden qorçalansa, buhran biter
Rusiyeni qaplap alğan iqtisadiy buhranğa obyektiv bir sürette qıymet kese bilmek içün soñki bir qaç afta çıqqan Rusiye gazetalarınıñ serlevalarına baqmaq yeterlidir. Gazetalar rusiyelilerniñ yaşav maliyeti eksilgenini, Qırım seferlerini kerçekleştirgen ava şirketlerine devlet yardımı eksilgenini, Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ hadimleri aylıqlarını alamağanını, yaqar içün qullanuv bergisi artqanını yazalar. Bu tam bir iqtisadiy buhrannıñ başlanğıçıdır. Kremlniñ vaziyeti şöyle: cermay sığırı buhurdan nefes ala, silâ ihracı toqtaldı ve yılda yalıñız 5-7 milliard dollar kâr ketire, resmiy malümatqa köre, ağaç ihracı da yıldan eñ çoq 3 milliard dollar qazandıra, atom sanayısı yoq ola, kâinat ise masraflı bir saa ola. Ğarp Kremlge kesen-kes para bermeycek. Zemaneviy Rusiye cermaydan ğayrı başqa bir yerde kâr qazanamaz, ulu reis üküm etken müddet devamında aman-aman 1500 büyük ve orta zavod ve müessise qapatıldı. Ğaliba, bu semereli idareniñ neticelerini körmege vaqıt kelgen.
Rusiye matbuatı Qırımnı ihtiyaclarını qarşılaycaq bir regionğa çevirmek kerek, dep aytmağa başladı, yarımadada Qırımğa raatlanmağa kelgen er kesni tebessüm ile qarşılamağa, nezaketli olmağa teklif eteler. Bu laflar vaziyet ne qadar kergin olğanını isbatlay. Bunı seslendirmek – bir şey yapıp olamağanını aytmaq demektir, inkişaf planı olmağanını tasdıqlamaqtır.
Putinniñ Rusiyesi buhrandan çıqamaz. Siyasiy rejim deñişse, radikal islâatlar olsa, Qırım qaytarılsa, Donbass işğalden qorçalansa, buhran biter. Bir baqıştan, adiy bir qarar imperatorlıq añı, ulu devlet mefküresine zıt kele. Faqat iqtisayat qanunlarını aldatamazsıñ. Bir kün kelir, olar tertip-nizam esaslanğan mefküre bağlarını yoq eterler. Öleyatqan iqtisadiyatnı pioner zorkaları ve sahte tebessümler canlandıramaz, final da yaqınlaşa – Suriyeden ketken olsalar, Qırımdan da keterler. Lâkin külip ya da ağlap ketecekler belli degil, vaqıt kösterir.
İvan Lenskiy, Amerika blogeri, qırımlı
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Raşidäm RÄhMANOVA,
«Uyğur avazi»
Yeqinda İşiktä şähiridiki täntärbiyä vä sağlamlaşturuş kompleksida Almuta vilayätlik «UNİFGHT» federatsiyasiniŋ prezidenti Yalqunҗan Sadiqovniŋ uyuşturuşi bilän pat-yeqinda Çimkänt şähiridä ammibap küräş boyiçä štidiğan җumhuriyätlik çempionatqa yaş sportçilarni tallaveliş, şundaqla härbiy oquşlarda bilim eliş hahişi bar vä armiya sepigä atlinidiğan balilarni çiniqturuş mähsitidä Almuta vilayitiniŋ çempionati bolup štti. Uniŋğa vilayät dairisidä moҗut 11 sport klubiniŋ 200 äzasi qatnaşti.
Häliqara «UNİFİGHT» federatsiyasi štkän äsirdä Parij şähiridä bärpa bolup, andin başqa ällärgä taraşqa başlidi. Federatsiya äzaliri sportniŋ ammibap küräş, uşu-san'da, yäkmu-yäk küräş, jetkindo, pinçat silat vä MMA türliri boyiçä şuğullinidu.
Almuta vilayätlik «UNİFGHT» federatsiyasiniŋ prezidenti, içki işlar organliriniŋ istipadiki polkovnigi Yalqunҗan Sadiqov sabiq keŋäş dävridä härbiy borçini Pskov desantlar diviziyasidä ada qilğan. Kiçigidin sportta çiniqqan u armiya sepidä jürginidimu sportniŋ birnäççä türidin musabiqilärgä qatnişip jürdi.
1999-jili Ämgäkçiqazaq nahiyälik İçki işlar başqarmisi yenida «İşiktä samurayliri» sport klubini täşkil qildi. Keyiniräk klub «Yaş politseylar» däp šzgärtilip, bu yärdä onliğan sportçilar yetilip çiqti. Ularniŋ bäziliri hoquq qoğdaş organliriğa işqa elinip, juquri lavazimlarğa egä bolğanlirimu bar.
Şuniŋ bilän käskin küräş җäriyanida štkän musabiqidä Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ «Jeti tarlan» vä «Smart sparring» komandiliriniŋ bir top äzaliri aldinqi orunlarni egiläp, җumhuriyätlik musabiqigä yollanma aldi.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.


text:
Ukraina er bir devlet ile keçirgen muzakerelerde işğal etilgen Qırım sakinleri çetelge Rusiye Federatsiyası bergen çetel pasportları boyunca çıqmamaq kerekligini ayta.
Bunı Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ siyaset ve bağ departament yolbaşçısı Aleksey Makeyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bir de bir devlet qırımlılarnı Rusiye çetel pasportı ile qabul etse, bu adım dost adımı olaraq tanılmaycaq.
«Bunı bizler er bir paytahtqa bildirgen edik. Konsullıqlarımız qırımlılar Rusiye çetel pasportları ile kirelermi-yoqmı kontrol etip olamaylar. Lâkin bizim elçihanelerimiz paytahtlarğa bunıñ kibi pasportlar işğalge oğrağan regionda berilgenini yetkizeler», – dedi Makeyev.
Onıñ qayd etkenine köre, Ukrainanıñ esas iş ortağı Avropa birligi ile işğalden soñ Qırım Muhtar Cumhuriyetinde berilgen pasportlar Avropa birligi memleketlerinde qanunsız olaraq tanılacaq, dep añlaştılar.
İşğal etilgen Qırım sakinlerine Krasnodar ülkesinde qayd etilgen Rusiye çetel pasportlarını berip, ğarp memurlarını aldatacaq olalar.
Rusiyeniñ Qırım işğalini tanımağan Avropa birligi, AQŞ ve diger memleketler Rusiye çetel pasportı olğan Qırım sakinlerini kirsetmeyceklerini bildirgen ediler. Vizanı yalıñız Ukraina çetel pasportları boyunca berecekler.


text:
Meteorit
Meteoritler - tiykarınan tastan, temir, tas-temirden ha’m bazı bir muzdan ibarat boladı. tariyx adamlar bir neshe ret aspan denelerinin’ Jer «qıdırıp kelgen» «wa’kili» nin’ muzdan ibarat bolg’anlıg’ın ko’rgen. Jerdin’ betine tu’sip atırg’an meteorittin’ aspanda qaldırg’an izi - bolid. Bazda aspannın’ tasları bir qansha u’lken bolıp Jer atmosfera qatlamınan o’tip baratırg’anda janıp u’lgermeydi ha’m bolid tu’rinde Jerdin’ betine tu’sedi. Olar meteoritler degen at penen ataladı. Birinshi bolıp aspannan tastın’ tu’siwinin’ mu’mkin ekenligin Peterburg Ilimler akademiyasının’ xabarshı ag’zası Xladniy o’zinin’ 1794-jılı basılıp shıqqan «Pallas ta’repinen tabılg’an temir bo’leginin’ kelip shıg’ıwı ha’m ol menen baylanıslı ta’biyat qubılısları haqqında» shıg’armasında ilimiy jaqtan tiykarladı. E.F.Xladniy Krasnoyarsk u’lkesine tu’sken temir meteoritti uzaq waqıt u’yrenip, onın’ aspannan tu’skenligine tolıq isenim payda etti ha’m joqarıda tilge alıng’an ilimiy shıg’armanı jazıw menen meteoritika birinshi bolıp tiykar saldı.
Meteoritlerdin’ basqa da atları bar bolıp: aerolitler, siderolitler, uranoliti, meteorilitler, betiller (baituloi), aspnlıq, hawa, atmosferalıq ya’ki meteorlıq taslar dep te ataydı.
Meteoritlerdin' Jerge tu'siw protsesi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Aspan taslarının’ Jerge tu’siwi ju’da’ a’yyemnen beri baqlang’an bolıp, bul taslar quday Jerlilerge inamı dep qarar ha’m muqaddes dep esaplanatug’ın edi. Aspanda ha’r qıylı u’lkenlikke iye bolg’an ha’r qıylı taslar mın’-mın’lap tabılatug’ın bolıp, olar da planeta sıyaqlı Quyash a’tirapında aylanadı. Olardın’ ishinde ha’r qıylı orbita menen birge, orbitaları jalg’ız bolg’anları da ko’plep ushıraydı. Mısalı: ıdırag’an kometa («quyrıqlı juldız») orbitasında mın’lap ha’r qıylı u’lkenliklerdegi aspan deneleri de ushıraydı. Orbitası boyınsha qozg’alatug’ın bunday mayda deneler Jerge jaqınnan o’tip baratırıp onın’ ku’shli ta’sirine beriledi ha’m o’z «jolların» planetamız ta’repke qaray burıwg’a ma’jbu’r boladı. Meteoritler Jer atmosferasına sekundına onlag’an kilometr tezlik iye halda kirse de hawanın’ u’lken qarsılıq olardın’ tezden «ha’wirden tu’siredi». Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe Jerge urılıw payıtında olardın’ ortasha tezlik sekund 200-300 metr quraydı. Stanyakovish tezligi sekundına 4 kilometrge shekem bolg’an taslardın’ Jerge urılıwı partlanıw menen tamam bolatug’ınlıg’ın jaqtan tiykarladı. Partlawg’a meteorit urılıw payıtında krater (ha’wiz) payda etip, onın’ bo’lekleri bir neshe kilometrge shekem atılıp ketedi. Tezligi sekundına 4 kilometrden artıq bolg’an aspan tasının’ Jerge urılıwınan ajıralıp shıqqan energiya mug’darı sonday massalı partlawshı zatlardan (partlaw payıtında) ajıralg’an energiyadan bir neshe ese artıq boladı. Bunday u’lken tezlik penen urılıwshı meteorit energiyasının’ bir bo’limi onı tolıq puwlandırıp jiberiwge sarıp etilse, qalg’an bo’limi krater payda qılıw ha’m topıraq qızdırıwg’a ketedi. Bunday u’lken tezlikke erisiwshi meteorittin’ massa ju’da’ u’lken (shama menen 100 tonna) bolıwı esaplawlardan ma’lim. Sonın’ ushın da massası 100 tonnadan artıq aspan «miyman»ların Jerde tabıwg’a bolmaydı, olar «avtograf» sıpatında Jerde u’lken kraterler g’ana qaldıradı. Meteorit Jerge urılg’anda onın’ tezligine baylanıslı ha’r qıylı u’lkenliktegi ura (oyıqtı) payda etedi. Uranın’ teren’ligi urılıw ornının’ jumsaqlıg’ına da baylanıslı. Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe planetamızg’a jılına 500 den artıq bunday taslar kelip tu’sedi. Biraq Jer betinin’ shama menen 70 payız suw menen qaplang’anlıg’ın itibarg’a alsaq, bul taslardın’ 350 ge jaqını ten'iz ha’m okean tu’plerinen orın alıp, izsiz jog’alatug’ınlıg’ı ma’lim boladı. Qalg’an qurg’aqlıqqa tu’setug’ın 150 tastın’ ba’rshesi de adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’se bermeydi.
Jer betine tu'sken en' belgili meteoritler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Planetamızda tabılg’an iri meteoritler ishindegi en’ irisi tu’slik-batıs Afrika «o’kpelew qa’dem»in qılg’an bolıp, bul temir meteorittin’ boy ha’m uzınlıq shama menen 3 metr, eni bolsa 1 metrden artıq. Bul gigant temir «miyman»nın’ awırlıg’ı 60 tonna. Alım Gordon anıqlawı boyınsha meteorit Jer atmosferasına kirmesten aldın 100 tonna shıg’atug’ın bolg’an.
Ullı Karl zamanındag’ı qol jazbalardın’ birinde bolsa aspannan u’lkenligi sa’l kem u’ydey keletug’ın muz bo’leginin’ tu’skenligi haqqında jazıladı. 1908-jılı Sibir taygasına «miyman» bolg’an basqa bir aspan denesinin’ neden ibarat bolg’anlıg’ın anıqlaw alımlar arasında on jıllap sozılg’an talıqlawlarg’a sebep bolıp, ha’zirge shekem o’z sırın saqlamaqta.
1970-jıldın’ 8-mayında Kiev oblastının’ İagotina qalasında bultsız ashıq hawadan u’lken muz bo’legi Jerge urılıp, bir neshe bo’lekshelerge ıdırap ketken. O’lshep ko’rilgende bo’leklerdin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 15 kilogrammg’a jetken.
Meteorit payda qılg’an iri kraterlerdin’ biri Arizona shtatında (AQSH) tabılg’an bolıp, onın’ diametr 1300 metrge, teren’ligi bolsa 175 metrge jetedi.
1891-jılı bir topar AQSH alımları Arizona shtatı boyınsha saparg’a shıqqanda olar sahra ortasında ju’da’ u’lken ura (urag’a) dus keldi. Voronka a’tirapında 10 kilometrge shekemgi qashıqlıqqa ılaqtırılg’an taslardın’ tabılıwı, voronka topırag’ının’ bir bo’liminin’ ezilip untaq topıraqqa aylandırılg’anlıg’ı ha’m basqa bir bo’liminin’ erip bolıp qatpag’a aylang’anlıg’ı tiykarında alımlardın’ ta’repinen krater partlawg’a baylanıslı ju’zege kelgen degen juwmaqqa keliwlerine tiykar boldı. Alımlar nabıt bolıw ju’z bergen bul orınnan ko’p uzaqta bolmag’an orında jasag’an, a’yyemgi waqıtlardag’ı belgili hind qa'wim a’wladlarınan sorastırıp, krater a’tirapı zonasın Alvasti jırası dep atalatug’ınlıg’ın ha’m a]psana sa’ykes, «bul Jerge bir waqıtları qudaydın’ o’z ot arbasında tu’skenligin» anıqladı. Bunnan son’ alımlar krater - aspan tasının’ «isi» degen gu’man menen onın’ a’tirapın qıdırdı. Na’tiyjede krater qasınan ha’m ha’tte onnan onlag’an kilometrge shekemgi qashıqlıqlardan meteorit bo’leklerin taptı. Mın’lap tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 20 tonnadan artıq bolıp shıqtı.
Aspan «miyman»larının’ biri 1514-jılı Germaniya tu’sken tas meteorit bolıp, ol tu’sken orıng’a jaqın jaylasqan shirkew ornatılg’an ha’m qaytadan «aspang’a ushıp ketpesligi» ushın temir shınjırlar menen baylap qoyılg’an. Bul shirkew de qudayg’a tabınıwshılar ushın muqaddes orıng’a aylang’an.
İri meteorit payda qılg’an kraterlerden ja’ne biri Texas shtatında tabıldı. Onın’ diametri 162 metr bolıp, teren’ligi 5 metrdi quraydı. Krater ha’m onın’ a’tirapındag’ı maydanda shama menen bir yarım mın’ temir meteorit bo’lekleri tabılg’an.
1931-jılı Avstraliya Xenberi sho’linde bolsa meteoritler «jawını»nan payda bolg’an 13 krater tabıldı. Olardan en’ u’lkeninin’ diametri 165 metr bolıp, teren’ligi 15 metrge jetedi. Kraterlar toparı jaylasqan maydannan shama menen bir yarım mın’ meteorit bo’leklerinin’ tabılıwı da jergilikli turg’ınlar arasında tarqalg’an «tik jar artında janıp tu’sken Quyash» a’psanası bul kraterlerdin’ aspan tasları «bombardirovka»sının’ aqıbeti ekenliginen derek beredi. Tabılg’an taslardın’ awırlıg’ı bir neshe kilogrammnan yarım tonnag’a shekem jetedi.
1871-jıl 10-dekabrde Banduga (Yava) qasındag’ı sho’l maydang’a tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 8 kilogramm bolıp, Jerge 1 metrge shekem kirip ketken. 1910-jıldın’ 12-iyulında Sant-Mixel(Finlyandiya) qasına tu’sken aspan tasının’ awırlıg’ı bolsa 10 kilogramm bolıp, yarım metr teren’liktegi uranı payda etken.
1948-jılı Norton (Kanzas shtatı) qalası qasındag’ı ma’kke atızına tu’sken aspan deneleri «wa’kili» nin’ awırlıg’ı bir tonnag’a jaqın bolıp, payda qılg’an urasının’ teren’ligi u’sh metrge jetti.
Sibir «miymanı» Podkamennaya Tunguska da'rya on’ jag’asında jaylasqan Vanovare awılınan ju’z kilometrge jakın arqa-batısqa ertelep, Quyash biraz ko’terilgende kelip tu’sken. jer silkiniw salıp, planetamızg’a «qa’dem qoyg’an» bul aspan denesi keyinirek Tungus meteoriti meteoriti atı menen ilimde ken’ tanıldı.
1947-jıldın’ 12-fevral ku’ni basqa bir aspan tası - Sixote-Alinsk meteoritinin’ tu’siwine Uzaq Shıg’ıstag’ı İman qalashasında islewshi xudojnik Medvedev gu’wa boldı. Onın’ aytıwınsha, otlı shar arqasınan burqırag’an tu’tinli iz qaldırıp ha’m ha’r qıylı ta’replerge ushqınlar atıp, u’lken tezlik penen gorizont ta’repke ushtı. Otlı shar gorizonttan jog’alg’annan keyin ol ta’repten ju’da’ ku’shli partlaw dawısı esitildi. Keyingi jılları bul temir meteoritti u’yreniw boyınsha sho’lkemlestirilgen ilimiy ekspeditsiyalar bul «aspan miymanı»nın’ Jer betine tu’spesten aldınıraq hawada ıdırag’anlıg’ın ha’m onın’ bo’leklerinen payda bolg’an voronkalar bir neshe kvadrat kilometr maydandı iyelegenligin anıqladı. Payda bolg’an voronkalardın’ (uralardın’) diametri 60 santimetr 28 metrge shekem bolıp, olardan tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ awırlıg’ı 1 kilogrammnan 70 kilogrammg’a shekem boldı. Esaplawlar meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ının’ 100 tonnadan kem emes ekenligin ko’rsetti.
Qızıqlı faktler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shixuaxua (Meksika) tabılg’an Morita dep atalatug’ın tuwrı konus ta’rizli meteorittin’ awırlıg’ı 11 tonna bolıp, ha’zir Mexiko saqlanadı. Argentina Kampo-del-Selo («Juldızlı maydan») maydanında tabılg’an aspan «wa’kili» nin’ awırlıg’ı 13 tonnanı, Amerikanın’ ta’biyat tariyxı muzey saqlanıp turg’an 1902-jılı Oregona tog’aylarınan tabılg’an Villamette temir meteoritinin’ awırlıg’ı 14 tonnanı quraydı. Sinszyan (Qıtay) oblastının’ Armanti qalashası qasına tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 20 tonna, Tanganika tu’sken Mbozi atlı basqa bir meteorittin’ boyı 4 metr shamasında bolıp, eni ha’m qalın’lıg’ı 120 santimetr, awırlıg’ı bolsa 25 tonna. Meksikanın’ Sinapoa shtatına tu’sken aspan tası da basqalarınan qalıspaydı. Onın’ boyı 4 metrdi, eni shama menen 2 metrdi, qalın’lıg’ı bolsa 1 metr 60 santimetrdi qurap, awırlıg’ı 27 tonna shıg’adı. Shıg’ıs Grenlandiya tu’sken meteorit Jerge urılg’anda bo’leklenip ketti. 1897- jılı Nyu-York alıp kelingen ha’m Keyi-York dep atalatug’ın bul meteorittın’ u’sh u’lken bo’leklerinin’ awırlıg’ı 30 tonna («Palatka»), 3 tonna («Ayol») ha’m 408 kilogramm («It») nı quraydı.
Pu’tkil insaniyat tariyxında meteorlardın’ 15 danası g’ana adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’skenligi anıq esapqa alıng’an. Sonnan to’rtewinde adamlar jen’il jaraqatlang’an ha’m kontuziya alg’an.


text:
Qälb sadasi/ Klassik şairlirimiz «Özäm här җaydimän, kšŋlüm sändidur» degän otluq misrani qaldurğan. Uniŋ mäzmunini vätängä tädbiqlisäk, taza җayiğa çüşidu. Adättä, pänniŋ çegarisi bolmaydu, u pütkül insanlarniŋ ortaq bayliği, lekin alimniŋ haman vätini bolidu. Quş härqançä egiz pärvaz qilsimu, uniŋ ozuği bilän ugisi yärdä bolidu. Qerindaşlar, män silärgä «täräqqiy qiliş pursitini Yärşari käŋligidin izdäŋlar. Lekin vätiniŋlarni untumaŋlar» dävatimän. Vätänpärvärlik nädin başlinidu?
Şübhisizki, u aldi bilän ailidin başlinidu. Bizniŋ ata-animiz, tuqqanlirimiz, bova vä momilirimiz, andin qalsa holum-hoşna, mähällä-koylirimiz bevasitä vätändur. Biz moşu asasida vätän häqqidiki çüşänçimizni tädriҗiy käŋäytimiz, beyitimiz vä aliyҗanap pälligä kštirimiz. Bizniŋ müҗäz-hulqimiz animiz bärgän süt vä nan bilän şäkillinidu. Çünki anilar ularğa šziniŋ alämçä mehrini beridu. Bizniŋ müҗäz-hulqimiz atimiz bärgän ğurur bilän beҗirim-
lik vä qät°iylikkä egä bolidu. Ata-ana bizniŋ äŋ däsläpki oqutquçilirimiz süpitidä müҗäz-hulqimizğa šçmäs tamğilarni basidu. Ägär ular šzimiz tävä bolğan häliqniŋ štmüşini, esil än°änisini, parlaq mädäniyitini bildürälmisä, biz baliliqtiki nahayiti muhim ozuqtin mährum qalğan bolimiz. Ata-anilar – pärzäntlärniŋ til ustazi. Ana tilimizdiki çoŋqur mänaliq, hissiyatqa bay sšzlärni pärzäntlär ata-anisidin üginidu.
här millätniŋ tilidiki sšz bayliği, ipadiläş usuli şu häliq yaşiğan makanniŋ ekologiyasi bilän ziç munasivätlik bolidu. Bizdä bir bala tuğulsa «Oğulmu, qizmu?» däp soraşniŋ orniğa «bšrimu, tülkimu?» däp soraydiğan ähvallar bar. Ägär bšrä bilän tülkä hälqimiz yaşap kälgän bu muqäddäs ziminda moҗut bolmisa, bizdä bšrä bilän tülkiniŋ hayati vä hususiyiti häqqidä inçikä küzitiş bolmisa, ular häqqidä täsävvurmu bolmatti. Şu närsä eniqki, baliliqta qobul qilğan til bilän täpäkkür bizniŋ keyinki vätänpärvärligimizniŋ geniğa aylinidu. Bu häqqidä ataqliq italiyalik maaripşunas Mariya Montessari: «Kişilär vayiğa yätküzüp sšzläläydiğan birdin-bir til – däl bovaq mäzgilidä ügängän til» degän edi.
Män silärniŋ ailä ähvaliŋlarni ançä bilip kätmäymän. Silärdin şuni sorap baqqum kelidu: šyüŋlarda kiçigiräk bolsimu ailä kitaphanisi barmu? Sizniŋ ata-aniŋiz tarihtiki häm hazirqi alim-ädiplirimizniŋ kitaplirini oqup turamdu? Sizniŋ ata-aniŋiz ailäŋlarniŋ näsäbnamisini sšzläp berälämdu?
Ägär juqarqi şärtlär hazirlanmisa, sizniŋ ailiŋizniŋ mäniviy muhitini härgizmu mukämmäl degili bolmaydu. hä, şuni toluqlaş üçün nemä qiliş keräk? Äŋ yahşisi, siz ata-aniŋizdin täşäbbuskarliq bilän soal soraŋ. Bu sizniŋ ularğa qilğan yardimiŋiz bolidu. Ular sizniŋ soalliriŋizdin šzliriniŋ kämtük täräplirini his qilidiğan bolsun.
Klassik kitaplar – sizniŋ äҗdatliriŋizniŋ avazi. Siz bu kitaplarni oqusiŋiz, äҗdatlar bilän šziŋizni bağlaşturalaysiz, ularniŋ arzu-armanlirini çüşinidiğan bolisiz. Öziŋizni toğra tarihiy aŋğa egä qilalaysiz, äqil buliğiŋiz tehimu ulğiyidu, iҗadiyät häväsiŋiz orğuydu.
Qerindaşlar, hälqimizgä häqiqiy väkillik qilidiğan dehanlar ammisini šz kšziŋiz bilän kšrmisiŋiz, vätiniŋizni härgiz toluq çüşinälmäysiz. Vahalänki, bizniŋ dehanlirimiz yezilarda. Siz yezilarda boldiŋizmu? Yezilirimizniŋ җapaliq, lekin sehi qiyapitini kšrüp baqtiŋizmu? Ägär tehiçä undaq qilmiğan bolsiŋiz, män sizgä täklip berimänki, pursätlärdin paydilinip, yezilarğa beriŋ. Şu çağda vätiniŋizniŋ bepayan quçiğini kšrüp, häyran qalisiz. Hälqiŋizniŋ rohidiki bayliqlarni kšrüp, kšŋliŋiz liqqidä bolidu. Sizgä härqandaq kitapta deyilmigän hayat mšҗüzilirini namayän qilidu. Siz üginişkä tegişlik närsilärniŋ häddi-hesapsiz ekänligini bayqaysiz. Siz ana diyariŋizdiki tağ-däriyalarni, uniŋdiki bayliqlarni, hälqiŋizniŋ yaşaş şäklini tüzük çüşänmäy turup, jiraq ällärgä ketip qalsiŋiz, keyinçä pursät yaritiş tehimu täs bolidu. Çünki siz çoŋ bolğansiri aldiraş bolup ketisiz.
Mundaq bir addiy printsip moҗut. Bilip qoyuşiŋizni tävsiyä qilimän: šzini sšyüşni bilmigänlär – başqilarni sšyälmäydu, šziniŋ ata-anisini sšymigänlär – başqilarniŋ vätininimu qädirläşni bilmäydu. Undaqlar šziniŋ qädrinimu mäŋgü başqilarğa bildürälmäydu.
Män sizgä vätändişimdin aŋliğan bir addiy adämniŋ vuҗudidiki qimmätlik täräp häqqidiki misalni kältüräy. «Stambulniŋ bir qatnaş bekitiniŋ aldida turattim, — däp bayan qilişqa başlidi u vätändişim. — Bir ayalniŋ qoyuq Hotän şevisidiki gepi meni ändiktürüvätti. U ayal meniŋ uyğurluğimni härgiz bilmäydu, mänmu u ayalni tonumaymän. Män u ayalğa häm häyran qaldim, häm sšyündüm. U heçqandaq ikkilänmäyla maŋa uyğurçä sšzlidi. Bu vaqiä ägär Aqsuda yaki Ğulҗida bolğinida häyran bolmattim. U uyğurni alaytän izdimisä, uçratqili bolmaydiğan yat bir şähärdä Hotän purap turidiğan täläppuzda mändin yol soridi. Bayqiğinim, ayalniŋ çehridä nä täŋqisliq, nä hiҗilliq alamitini kšrgili bolmatti. Äksiçä, nahayiti täbiiy turatti. Mänmu uniŋğa uyğurçä җavap berip, yolni çüşändürdüm. Özäm şundaq hayaҗanlinip kättim. Mana bu — bizniŋ hälqimizdiki sapdilliq.
İşinimänki, u ayal stambulluq bir türkkä uçrap qalğan bolsimu, pikrini uqturaliğan bolatti. Bir sodigär uyğurçä sšzläp jürüp, Almuta, Bişkek, Taşkänt, Aşhabad, Baku, Stambulda nan tepip yegänligini sšzläp bärgän edi. Ägär siz ana tiliŋizğa pişşiq bolsiŋiz, keyin ingliz tili qatarliq çät äl tillirinimu ügänsiŋiz, siz yaşalaydiğan muhit hässiläp käŋäygän bolidu. Siz kšptilliq dävridä yaşavatisiz, šziŋiz bilän šzgilär otturisidiki šzara hšrmät munasivitini qandaq yaritisiz? Bu — silärdäk ävlatniŋ aldiğa qoyulğan çoŋ mäsilä.
Qerindaşlar, siz ana jutuŋizdin ayrilğan küni vätän vä til mäsilisi şu haman aydiŋlişidu. Ularni toğra häl qilmay turup, muvappäqiyättin sšz açqili bolmaydu. Şuŋlaşqa män bügün şular häqqidä tohtaldim. «Yol maŋğansiri eçilidu» degän gäp bar. Silär zeräk häm çeçän! Nurğun närsilärni asta-asta bilivalisilär. Ahirida män silärniŋ teniŋlarğa salamätlik, üginişiŋlarğa utuq, turmuşiŋlarğa bähit tiläymän.
Abduqadir җalaliddin, professor.


text: Küptän kötelgän, wäğdä itelgän, küp kenä ictimaği oyışmalar kütärep çıqqan yäşlär parlamentı ideyası, nihayät, tormışqa aştı. Anıñ «Rusiä Yäşlär köne» belän bergä turı kilüe, waqiğağa bäyräm ruxın östäde. Şulay itep, Tatarstan däwlät şurasınıñ keçe zalında Tatarstan rayonnarınnan, ictimaği oyışmalardan saylanğan barlığı 70 yaqın delegat cıyıldı. Alar Däwlät Şurası qarşındağı İctimaği yäşlär palatasınıñ 1nçe utırışında qatnaştı. Eş näq zurlar parlamentında kebek oyıştırğan ide. Yäşlär wäkillärenä waqıtlıça tanıqlıqlar birelde, Däwlät Şurasınıñ xezmätkärläre eş käğäzlären tarattı. Yäşlär palatasın räise saylanğançı, utırışnı Däwlät Şurasınıñ iñ yäş deputatı Dmitriy Vtorov alıp bardı. Palatanıñ berençe utırışın oyıştıru belän yäşlär ministrlığı nıqlap şöğellände, şuña kürä, räis, anıñ urınbasarları häm komissiä räislärenä täqdim itelüçelär isemlege alar tarafınnan aldan uq äzerlänep quyılğan ide. Yäşlär palatası äğzäläre ul keşelärne, al’ternativasız räweştä, bik tiz arada raslap quydı. Şulay itep, «Yäşlär berdämlege» säyäsi-ictimağıy xäräkäte wäkile İldar Berxeev Yäşlär palatasınıñ räise buldı. Anıñ urınbasarı itep, şul uq xäräkät wäkile, Marat Buxarayıv häm Yäşel Üzännän gimnaziä uqıtuçısı Marina Batova saylandı. Şulay uq, xoquqi mäs’älälär, sotsial yaqlaw, mäğärif, sport häm yal itü problemaların bağuçı komissiälär oyıştırıldı. Alarğa da yäşlär ministrlığı xezmätkäre, KVN komandası citäkçese, Älmät yuğarı uqu yortı prorektorı häm KamAZ şirkäte xezmätkäre saylandı.Tatar yäşlärennän älege ictimaği palatada «Azatlıq» yäşlär berlege häm Tatar yäşlär assotsiätsiäsennän 2 deputat eşläyäçäk. Tağın ber keşe – yähüd yäşlär oyışmasınnan saylanğan. Alar anda tatar häm başqa urıs bulmağan yäşlärneñ problemaların kütärergä uylap tora. Däwlät Şurası qarşındağı yäşlär palatasına, «Berdäm Rusiä» firqäseneñ«Komsomolı»nnan qala, «Tatarstan-yaña ğasır» xäräkäteneñ yäşlär qanatı äğzäläre, yäş ğalimnär häm belgeçlär xäräkäte wäkilläre, studentlar hönär berlekläre, yäşlär belän eşläw komitetları xezmätkärläre, yuğarı uqu yortları uqıtuçıları kerde. Yäşlär palatasınıñ kiläse utırışı, sentäber ayına bilgelände, ä aña qadar deputatlarğa Tatarstannıñ «Yäşlär turında» digän qanunına tözätmälär äzerläw kebek «öy eşe» birelde.Bikä Timerova.


text:
Audio, Samir Sumaidaye
"Bezdä Berläşkän Millätlär xezmätkärläre kübräk bulğan sayın, nığraq küzätü aşa saylawlarnıñ döres itep üzdırıluına garantiälär dä kübräk bulaçaq. Bez tawış birüneñ döres uzdıruın ğına tügel, cämäğätçelekneñ dä monı üze kürüen telibez" di Ğiraqnıñ Berläşkän Millätlärdäge daimi wäkile. Şuşı xalıqara oyışmanıñ general'' sekretare Kofi Annan, iminlekneñ naçarayuı säbäple Ğiraqtağı xezmätkärlär sanın 59-ğa ğına qaldırğan ide. Anıñ matbuğat wäkile Fred Eckhard, 2003-nçe yıl awgustında Bagdadta BMO idaräsenä höcüm yasalğannan soñ Berläşkän Millätlär iminlek şartlarına zur iğtibar birä dip belderä.
Audio, Fred Eckhard
"Bagdadtağı bombalawdan soñ bez üz xezmätkärlärebez iminlegenä häm sawlığına zur iğtibar biräbez" di Annan wäkile Eckhrad. İminlek Şurası zamanında Ğiraqtağı BMO xezmätkärlären saqlaw öçen maxsus xalıqara köçlär buldırunı yaqlağan ide, läkin moña üz ğäskärlären cibärü telägen barı tik berniçä genä il belderde. Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı wäkile Äşräf Ğazi İminlek Şurasınıñ şul uq düşämbe utırışında, Ğiraq öçen ildäge totrıqlılıqnı nığıtu maqsatında daimi säyäsi protses başlap cibärü dä möhim dip belderde.
Audio, Äşräf Ğazi
"İmin moxitkä ireşü öçen bar ğiraqlılar arasında kileşü, aralaşu, üzara tatulaşu buldıru tırışlığı härkem öçen şart bulıp tora. Bu şulay bulmasa, säyäsi küçeşneñ caylanası urınğa totqarlanu qurqınıçı bar" di Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı wäkile Äşräf Ğazi. Bügenge köndä ildä saylawçılarnı terkäw eşe bara, häm älegä ul şaqtıy caylı ğına bara. Läkin Bagdadtağı xökümätkä häm amerikannar citäkçelegendäge xalıqara köçlärgä qarşı köräşkän sönni töbäklärdä tawış birüneñ ğomumän bulmıy qalu qurqınıçı zur.
Kärim Kamal


text:
Çekçe Türkçe çevrimiçi çeviri
Kelimeleri, kelime öbeklerini ve cümleleri Çekçe-Türkçe çeviri hizmetimiz sayesinde ücretsiz olarak çevirin. Bir metni Çekçe'den Türkçe'ye çevirmek için, metni yukarıdaki pencereye girin. Çekçe metin otomatik olarak aşağıdaki pencereye kopyalanacaktır. Metni Çekçe'den Türkçe'ye çevirmek için ikinci pencerenin altında yer alan gri butona tıklayın.
Alternatif Çekçe Türkçe çeviri
Çekçe'den Türkçe'ye çevirmek istediğiniz metni yukarıdaki pencereye girin. Çekçe metin otomatik olarak alttaki pencereye kopyalanacaktır. Metni Türkçe'ye çevirmek için aşağıdaki pencerenin altında yer alan gri butona tıklayın. Bu çevrimiçi Çekçe-Türkçe çeviri hizmeti aynı anda 1000 karakterden fazlasını çevirememektedir.
Ayrıca bkz: Türkçe Afrika Dili çeviri, Türkçe Almanca çeviri, Türkçe Arapça çeviri, Türkçe Bulgarca çeviri, Türkçe Çince çeviri, Türkçe Danca çeviri, Türkçe Endonezya Dili çeviri, Türkçe Estonyaca çeviri, Türkçe Farsça çeviri, Türkçe Felemenkçe çeviri, Türkçe Fince çeviri, Türkçe Fransızca çeviri, Türkçe Hırvatça çeviri, Türkçe Hintçe çeviri, Türkçe İbranice çeviri, Türkçe İngilizce çeviri, Türkçe İspanyolca çeviri, Türkçe İsveççe çeviri, Türkçe İtalyanca çeviri, Türkçe Japonca çeviri, Türkçe Korece çeviri, Türkçe Lehçe çeviri, Türkçe Letonca çeviri, Türkçe Litvanca çeviri, Türkçe Macarca çeviri, Türkçe Malezya Dili çeviri, Türkçe Norveççe çeviri, Türkçe Portekizce çeviri, Türkçe Romence çeviri, Türkçe Rusça çeviri, Türkçe Slovakça çeviri, Türkçe Slovence çeviri, Türkçe Tay Dili çeviri, Türkçe Ukraynaca çeviri, Türkçe Vietnamca çeviri, Türkçe Yunanca çeviri


text:
Yuçenko köndäşlären "provakatsiä" äzerläw niätendä ğäyepli
Ukraina prezidentlığına oppozitsiä namzäte Viktor Yuçenko, anıñ säyäsi köndäşläre äzerlägän "provakatsiälär" qabat saylawlarnı qurqınıç astına quyarğa mömkin dide. Andıy "provakatsiälär" Ukrainanıñ könçığışında plannaştırıla, dide ul, läkin östämä mäglümät birmäde. Bügen Associated Press agentlığına birgän äñgämäsendä Yuçenko "mine ağulaw öçen Ukraina xökümäte cawaplı" digän süzlären qabatladı. Ul räsmilärne "säyäsi üterü" tırışlığında ğäyepläde. Yuçenko belän Yanukoviç arasında qabat saylawlar 26 Dikäberdä üzaçaq. 20 Dikäberdä alar araısnda telebat ütäçäk. Ul arada Ukrainanıñ baş prokuraturası uzğan saylawlarda bulğan xärämäläşülär säbäple, Üzäk saylaw komissiäse äğzaları östennän cinayät eşe açtı.


text:
İzrael fälestin totqınnarına saylawlarda qatnaşırğa röxsät birmäde
İzrael yuğarı mäxkämäse İzrael törmälärendä utırğan meñlägän fälestin totqınnarı 9 ğınwarda ütäçäk fälestin saylawlarında qatnaşa almıy, digän qarar çığardı. Baş xakim Aharon Barak, moña äzerläner öçen waqıt bik az, dip belderde. Fälestinnärneñ totqınnar eşläre ministrı Hişam Abdel-Razik, bu qararnı – säyäsi, dip täñqitläde, saylawlarda qatnaşu – keşelärneñ xoquqı, dip bilgeläde. Fälestin xakimiäte başlığı urınına töp namzätlärneñ berse, Mahmud Abbas, saylawaldı kampaniäse waqıtında totqınnarnı azat iter öçen çaralar küräçägen wäğdä itte, şulay uq Abbas ciñsä – İzrael belän tınıçlıq söyläşülären başlarğa cıyınuın belderde.


text:
Musa Bigiev häm tatar-törek ğalimnäre
Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 46/19
Kürenekle din ğalime Musa Bigiev häm anıň icatın öyränüçe tatar-törek ğalimnärebez turında küzätü
Bügenge yazmabıznı Tarix fännäre kandidatı Färidä Ğaffarovanıñ, fälsäfä fännäre kandidatı Aydar Xäyretdinovnıñ,”Bezneñ miras” jurnalı xezmätkäre Venera Wäliyevanıñ, ”Azatlıq radiosı” jurnalistları Landış Xarrasova häm Zakir Ämirxannıñ xezmätlärenä nigezlänep äzerlädek.
Bez inde aldağı yazmalarıbızda da kürenekle din ğalime Musa Bigievnıñ İslam dön’yasında iñ kürenekle şäxeslärdän häm ilahiyät ğalimnärennän bulğanın,häm şulay uq 20nçe yöz başı tatar milli-azatlıq xäräkäte ideologlarınıñ berse buluın da bilgeläp ütkän idek.
Din häm cämäğat’ êşleklese,mäğ’rifätçe,publiŝist Musa Bigiev törki xalıqlarnıñ milli azatlığı öçen köräşkän,1917-1930nçı yıllarda ğomumrusya möselmannar qorıltayları oyıştırğan,möselman xalqı ğorurlanırday oluğ şäxes.Ul mäcleslärdä söyli torğan wäğaz’lärne xalıq küz yäşläre belän tıñlap torğan,çönki ul küñelneñ iñ neçkä qılların tibrätep,xalıqnıñ küzen dön’yağa açıp,üzläre dä sizmästän dini tärbiyä birgän.
Bügenge köndä Musa Bigievnıñ icatı törle yaqlap öyränelä,kitaplar basıla,anıñ tormış yulın sürätlägän fil’mnar töşerelä,dissertaŝiyälär yaqlana.
2010-2017nçe yıllarda Törkiyä Däwläteneñ Dini Êşlär idaräse citäkçese bulğan, törek ğalime, professor Mäxmät Görmäz dä kürenekle din ğalime Musa Bigievnıñ xezmätlären häm kiñ qırlı icatın öyränep üzeneñ doktorlıq xezmäten yaqlağan.
Amerika Quşma Ştatlarında törek millätennän bulğan Sälçük Altıntaş ta doktorlıq dissertaŝiyäseneñ temasın da näq’ menä Musa Bigiev turında saylıy. Ul anıñ dini xezmätlären öyränä.
Törek ğalime bulğan Sälçük Altıntaş tumışı belän Törkiyäneñ Ordu şähärennän.İzmir universitetında uqığan.Ästerxan şähärendä çıqqan berençe tatar gäzitlären öyränep,magistratura tämamlağan.2006nçı yılda Amerikağa küçengän,xristiyan-möselman dialogı temasına ikençe tapqır magistr däräcäsen alğan.Xäzerge waqıtta Viskonson universitetında doktoranturda uqıy,Musa Bigiev turında dissertaŝiyä yaza,dip belderä “Azatlıq radio”sı xäbärçeläre Landış Xarrasova belän Zakir Ämirxan.
Törek ğalime Sälçük Altıntaş ni öçen fänni êş bularaq näq’ menä Musa Bigiyevnı saylawı xaqında Azatlıq radiosına tübändägelärne añlata:”Törkiyädä ük universitetta uqığan çağımda bezgä “Törki ädäbiyatı” digän kurs birdelär.Bez tatar,qazaq’,qırğız,äzerbaycan häm başqa törki ädäbiyatı häm icatçılar,ğalimnär belän tanışqan idek.Şular arasında Musa Bigiev turında da xezmätlär bar ide.Anıñ şäxese häm icatı mine bik qızıqsındırdı”-dip añlata Sälçuk Altıntaş.
Selçük Altıntaş dissertaŝiyäsendä kübräk Musa Bigievnıñ dini xezmätlären öyränä.Kürenekle tatar din belgeçe, fälsäfäçe, publiŝist, 20nçe ğasır başındağı Rusiyä möselmannarınıñ aldınğı qaraşlı cäditçelek xäräkäte wäkilläreneñ berse bulğan Musa Bigievnıñ islamnı niçek itep kürüen, Rusiyä möselmannarı häm ayruça tatarlarğa İslam täêsire turındağı xezmätlären tikşerä yäş törek ğalime.
Qazan federal’ universitetınıñ Xalıqara bağlanışlar, tarix häm könçığışnı öyränü institutında fälsäfä fännäre kandidatı,Tatarstan Fännär Akademiyäseneñ fänni xezmätkäre,İslam,tarix,fälsäfä häm teologiya buyınça 50dän artıq xezmätlär avtorı Aydar Xäyretdinov “İslam häm Musa Bigiev” temasına lekŝiyäsendä Musa Bigiev täğ’limätlärennän çığıp, İslam dön’yasınıñ bügengese häm kiläçäge turında uylanuların belderä. Musa Bigiev turında “Tatarnıñ soñğı ilahiyät belgeçe” dip isemlängän xezmät avtorı da ul. ”Musa Bigiev turında 20nçe ğasırnıñ iñ böyek şäxese dip äytüçelär şaqtıy. Quşılam bu süzlärgä,ämma min anı İslam dön’yası öçen böyek şäxes dip bilgelär idem”-, di Aydar Xäyretdinov.
Tormışınıñ küp öleşen çit illärdä uzdırğan möhacir ğalim ul-Musa Bigiev. Tatar, rus, ğaräp, törek, farsı, alman tellären su urınına êçkän Musa Bigiev 20 yılğa yaqın ğomeren çit illärdä ütkärgän. Germaniyädän alıp Yaponiyägä qadär, Qıtaydan Hindıstanda, Äfğanstanğa, Finlyandiyägä qadär,Törkiyädän Misırda qadär yörep çıqqan. Ä soñğı könnären ul Qahirädä ütkärgän.
Bez üzebezneñ mäğ’rifätçebez,din ğalimebez Musa Bigiev belän ğorurlana alabız. Alar-bu cirdä böten İslam dönyası öçen ürnäk, bezneñ baylığıbız, mirasıbıznı buldırğan yuğalmas cäühärlärebez dä.
Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı
Çığanaqlar:
1)https://www.azatlıq.org>...
“Musa Bigine iskä aldılar”-Azatlıq Radiosı.27.01.2010
2)https://www.azatlıq.org>...
“Bigiyevqa qarşı çığu iskelektän kitärgä telämäü belän bäyle bulğan”.14.08.2017
3) new.syuyumbike.ru>news>istoriya
Ğaffarova F.,”Hadi Maqsudi häm Musa Bigiyev bäxäse”. 28.11.2016
4) beznenmiras.ru>musa-bigiev-kora…
Wälieva V.,“Musa Bigiev Qor’än täfsirlären islamğa tiskäre yasağan faktor dip atağan”. 09.12.2016