text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar iyülniñ 1-nde Yaponiyanıñ Ukraina elçisi Kura Takaşi ile körüşip, Qırımnı işğalden qurtaruv meselesiniñ yüksek siyasiy seviyede daa faal muzakere etilüvini yañıdan başlatmağa niyetlene, dep bildirdi.
Bu aqta Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Ceppar, Rusiye tarafından Ukraina topraqlarınıñ işğal etilüvini qabul etmeme çerçivesinde işğal altındaki Qırım meselesiniñ halqara seviyede muzakere etilmesini faalleştirmege niyetlene, dep bildirdi», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, Yaponiya elçisi ve Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini vaqtınca işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni, onıñ Rusiye tarafından askeriyleştirilüvini ve yarımadada Ukraina vatandaşlarınıñ aqları ve serbestlikleriniñ bozuluvını muzakere ettiler.
«Nazirniñ birinci muavini qayd etti ki, vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarda Rusiye Anayasasınıñ tüzetüvlerine «rey berüv» neticeleri uquq ceetinden boş ola ve Ukraina tarafından tanılmaycaqtır», – dep qayd etti müessise.
Ceppar, Yaponiyağa Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine qol tutqanı ve Rusiyege qarşı Yaponiya sanktsiyalarını uzatqanı içün teşekkürler bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba da Qırım.Aqiqatqa intervyü berip, Rusiye Anayasasında olacaq iç bir deñişme Qırımnıñ işğalden qurtarılmasına keder etmeycek, dep eminliknen bildirdi.
Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda Rusiye Anayasasınıñ tüzetüvlerinen bağlı rey berüv keçirildi. Tüzetüvlerden biri prezident yıllarını «sıfırlap», Rusiye prezidenti Vladimir Putinge daa eki saylavda namzetini köstermege ve 2036 senesine qadar akimiyette qalmağa imkân berecektir.
Ukraina Tış işler nazirligi, işğal altındaki Qırımda Rusiye Anayasasınıñ tüzetüvlerine rey berüv qanunsız ola, dep qayd etti.
Kuleba iyünniñ 2-nde Berlinni ziyaret etip, Kyiv «Qırımmnıñ işğalden qurtarılması qaçınılmaz olğanına dair» halqara muzakere platformasını halqara ortaqlarınen laf ete, dep bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, Ukraina Tış işler nazirligi Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasını azırlay.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
AQŞ Maliye Nazirligi, Rusiyege qarşı sanktsiyalarını keñleştirgenini bildire. "Suriyede faaliyet köstergen Rusiye ordularına aviatsiya yaqıtınıñ teminatını qolaylaştırmaq içün yaratılğan shemalarda iştiragi içün", cedvelge beş gemi, bir şirket ve üç şahıs kirsetildi.
Bunı Amerika müessisesiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Beyanatqa köre, sanktsiyalar altına Rusiyeniñ "Maritime Assistance" şirketi ve onıñ üç hadimi tüşti. Maliye Nazirligi, bu şirketniñ "Sovfraxt" şirketine alâqası bar olğanını bildire.
Şirket vekilleri ve sanktsiyalar astına tüşken şahıslar vaqianı daa tefsir etmedi.
AQŞ Maliye Nazirligi, Amerika akimiyetiniñ malümatına köre, Suriye ükümetine aqça bermesinde ve cermay teminatında iştirak etken şahıslar ve şirketlerge qarşı ara-sıra sanktsiyalar kirsete.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırım işleri boyunca Rusiye naziri Oleg Savelyev dedi ki, Yañı yılda Qırımda elektrik energiyası kesile bile. Bunı o cumaaqşamı künü, dekabr 25-te, Moskvada bildirdi, – dep haber ete İnterfaks.
«Qorqu er daim bar. Birinciden, bu tehnikiy problemler, em de ukrain energetik sistemasınıñ problemlerinen bağlı ola bile. Onıñ içün er kes ciddiy şekilde vaziyetni közetecek, elbet de, kerek olsa, qazaiy tedbirler de keçirilecek», – dedi o.
Nazirniñ bildirgenine köre, al-azırda «yarımadanı energiyanen temin etmek içün bütün işler yapıldı».
«Eminim ki, yaqın zamanda büzler bunıñ kibi sıñırlarğa rastkelmeycekmiz», – dep qoştı o.
Savelyevniñ qayd etkenine köre, Qırım yarımada iqtisadiyatınıñ inkişafı boyunca federal planğa binaen, 2017 senesiniñ soñuna qadar regionnıñ energetik sisteması mustaqil olacaq.
Malüm ki, dekabr 25-te saba Ukraina Qırımğa berilgen elektrik energiyasını 400 MVtqa qadar sıñırlattı.
Çarşenbe künü, dekabr 24-te, saat 11:20 Qırım ve Aqyar ışıqsız qalğan ediler. Saat 15:00 elektrikler berildi.
Ukraina energetika ve kömür sanayı naziri Vladimir Demçişin bildirdi ki, Qırım yarımadası litimlerni bozğan soñ elektriksiz qaldı.


text:
Ukrainada xastaxanägä höcüm
Kupyansk şähärendäge xastaxanägä oyıştırğan raketalı höcümdä ber anesteziolog ülde
Ukrainada rus köçläre Xarkov’ töbägenä bäyle Kupyansk şähärendä xastaxanägä oyıştırğan raketalı höcümdä ber anesteziolog ülde, ber şäfqat’ tutaşı yaralandı.
Xarkov’ ölkäseneñ Xärbi idarä gubernatorı Oleg Sinegubo soŝial’ säxifädäge akkauntında açıqlaw yasap, xastaxanägä zur zıyannıñ salınuın, qotqaru törkemnäreneñ êşlären däwam itüen belderde.
Gubernator Sinegubo höcümdä ber anesteziolognıñ ülüen citkerde.
Ukraina däwlät başlığı Vladimir Zelenskiy da yazma açıqlaw yasap, Kupyansktağı xastaxanäneñ töp binasında yanğın çığuın äytep: “Doşman xalıqqa ayawsız räweştä höcüm itä. Lakin här yawlawçı şunı belep torırğa tiyeş, şähärlärebez, xalqıbızğa oyıştırılğan här höcüm öçen cawap biräçäklär. Rasaçılarnıñ qıyamät köne hiçşiksez kilep citäçäk,” – dide.
Kupyansk şähäre Ukraina armiyase uzğan ayda başlatqan qarşı höcümdä rus köçlärennän kire alınğan ide.
Şähärneñ kontrole Ukraina köçlärendä bulsa da, tirä-yağında bäreleşlärneñ däwam itüe belderelä.


text:
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri tarafından ilân etilgen Qırımnıñ erzaq qamaçavı işğal etilgen yarımadağa para aqımını nezaret etmek maqsadı ile planlaştırıla. Bunıñ ile Ukraina vatandaşlarınıñ aqlarına riayet etmek kerek.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı, Yuqarı Radanıñ insan aqları, milliy azlıqlar ve miletlerara munasebetler boyunca komitetiniñ reisi muavini Georgiy Logvinskiy bildirdi.
«Biz uquq qoruyıcılar ile birlikte çeşit kontseptsiyalarnı tüşündik – qamaçavnı doğru keçirmek içün. Qamaçav – aqçamızğa Keriç köprü kibi obyektler qurulmasın, paramız işğalcilerniñ ordusına ketmesin dep teşkil etilgen nezaret şeklidir. Zaruriy aqlarnıñ temin etilmesine qarşı degilmiz, amma bu meseleni bir tertipke ketirmelimiz», – dey Logvinskiy.
Bunıñ ile o yarımadada yaşağan vatandaşlarnıñ aqları aqqında unutmağa mümkün olmağanını qayd etti.
«Vazifemiz – doğru kontrolni teşkil etmek. Bir taraftan, vatandaşlarımızğa yardım etmelimiz, başqa taraftan – bir kapigimiz bile Aksenov ve diger separtistlerniñ cebine ketmemeli. Şunıñ içün qarar almalımız – cenkleşemiz yoqsa alış-veriş yapamız», – dep qoştı halq deputatı.
Hatırlatamız, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etip, işğalci yarımadağa ukrain malınıñ ketirilmesini toqtatmaq niyetindeler.


text:
Rusiyeli akimiyeti planlaştırğan Salğır özeniniñ temizlenüvi – kerek bir iş, lâkin mesele onıñ fiyatı ve temizlev usulınen bağlı. Avgustnıñ 29-nda Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde bu fikirni Qırım ekologik eyial merkeziniñ yolbaşçısı Anton Kovalçuk bildirdi.
“Elbette, özenlerniñ yataq yollarını kerekli vaziyette tutmaq pek zarurdır. Mesele bunıñ fiyatı ve temziev usulınen bağlı. Kölemli leyhanı amelge keçirüv – bar olğan ekosistemağa er zaman kelişmey bile. Şubesiz ki – paralarnıñ menimsenüvinde bir orta bir yol ve adekvatlıq olması şart”, - dep saya o.
Onıñ sözlerine köre, ilk başta esas ve yanında yerleşken özenlerdeki çöplüklerni temizlep almalı.
“Şubesiz zarur olğan şey – çöplük ve yıqılğan tereklernñ toplanuvınen ve sairenen alâqalı. Yani özenniñ aqışına keder etken unsurlarnı temizlemeli. Terenleştirüvge maksimum diqqatlı yanaşmalı: artqaç teşebbüs kereksizdir. Tabiatnıñ özü eñ yahşı ressamdır”, – dep ilâve etti o.
Avgustnıñ 23-nde Aqmescitniñ rsuiyeli memuriyetiniñ başı İgor Lukaşov, Salğır özeni ile diger daa ufaq özenlerniñ temizlenüvi 100 million rubleden ziyade (qararnen 42 million grivna –QA) tutacağını bildirgen edi. Temizlev 2019 senesi yapılacaq.
Aqmescitniñ içinden keçken Salğır özeni çoqtan berli körümsiz alda. Qırım sakinleri ictimaiy ağlarda özenge baqılmağanından şikâyetçi.


text:
Qırım qurtarıcıları, yarımadada raatlıq künlerinece yüksek yanğın telükesi olacağını bildire. Bu, Rusiye İİN-niñ Qırım idaresiniñ saytında haber etile.
"Qırım gidrometeorologiya ve etraftaki müit monitoringi idaresi"niñ malümatına köre, noyabr 12-15-inde Qırımda yüksek yanğın telükesi olacaq" - denile beyanatta.
Bundan sebep, yanğın telükesi olğan vaqıtta ateş yaqmaq, manğal ve patlav aletleri qullanmaq, yanğan sernik taşlamaq ve terek tübündeki otlarnı yaqmaq yasaq. Bundan ğayrı, orman alanlarında ve dağda sigaret içmek, yanğan sernik ve sigaretlerni taşlamaq, küneşli yerde şişe, cam parçalarını ve başqa çöplükni qaldırmağa yasaqlana.


text:
Rus quvetçileri sentâbr 18-inde saba Borçoqraq-5 (Fontanı-5) qasabasında, Ayder ve Arsen Bekirovlarnıñ evinde tintüv keçire. Bunıñ aqqında “Qırım birdemligi” birleşmesi haber ete.
Ev yanında avtozaklar tura, tahqiqiy tedbirlerni rusiye küç organlarınıñ hadimleri keçire.
Qomşularnıñ aytqanına köre, Arsen Bekirov - qurucı olıp çalışa, qardaşı Ayder ise evinde maşna tamirlevinen oğraşa. Arsenniñ apayı, Elmira, mektepte qırımtatar tili ocası vazifesini becere dep haber eteler “Qırım birdemligi”nde.
“Evniñ içinde esli qadın, Lilâ hanım, buluna, o 62 yaşında, hasta. Tintüv vaqtında o yaramadı. Acele yardımnı çağırttılar. O ilk yardımnı yapıp, ketti, qadın özüne keldi”, - dep aytıla beyanatta.
Sentâbr 13-üne saba rus quvetçileri “Qırım birdemligi” faalcisi Osman Belâlovnıñ evinde tintüv keçirdi, o, o zaman evde olmadı. Tintüvden soñ Belâlovlarnıñ babasını tutıp aldılar ve soñra yiberdiler.
Birleşken Milletler bu seneniñ ilk yarım yılında işğal etilgen Qırımnıñ ev ve toplaşuv yerlerinde yapılğan tintüvlerniñ sayısı keçken seneniñ yarım yılına baqqanda üç qat çoq olğanını qayd ete. Bu aqta işğal altındaki Qırımnıñ insan aqları vaziyetine dair maruzasında aytıla. Vesiqa sentâbrniñ 13-nde Kyivde Ukrainadaki BM insan aqları monitoring missiyasınıñ reisi Fiona Freyzer tarafından taqdim etildi.
Teşkilâtnıñ malümatına köre, tintüvlerde ekseriy aldı qırımtatarlar zarar kördi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ andaki akimiyet mustaqil jurnalist, cemaat faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Milliy Meclis azaları ve Rusiyede yasaqlanğan "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtınen alâqaları bar olğanında şeklengen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüv keçire.


text:
Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları sabadan tintüvler keçirilgen qırımtatarlar toplu yaşağan Mamaq (Stroganovka) köyüni sarıp aldı. Uquq qoruyıcıları çıqışlarda blokpostlarnı qoyıp, maşina ve bütün yolcularnıñ vesiqalarını teşkere. Bu aqta faal Lutfiye Zudiyeva Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Köy bütün çıqışlarda yol hızmetiniñ hadimlerinen sarıp alındı. Köyde FSB hadimleri tek qoltutmağa kelgenlerni degil, maşina nomeralarını da qayd etti. Remzi Bekirov ve Osman Arifmemetovnıñ evleri yanında avtozaklar tura. Köyde OMON, «Berkut» ve Rusiye gvardiyasınıñ çoq sayıda hadimi buluna», – dep tarif etti Zudiyeva.
Uquq qoruyıcılar Mamaqta tintüv keçirilgen dört qırımtatar faalini tutıp olamadı. Osman Arifmemetov, Remzi Bekirov, Vladlen Abdulkadırov ve Edem Yayaçikov evde degil edi, olarnıñ bulunğan yeri belli degil.
«FSB hadimleri olarnı tapmaq içün aman-aman er evge kirip çıqa edi. Soñki malümatqa köre, uquq qoruyıcılar Mamaq etrafından ketip başlay», – dedi Zudiyeva.
FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçire.
Umumen, «Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, 20 insan tutuldı.
Bavurçıda keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Bunıñ sebebi Rusiye uquq qoruyıcıları ve Bavurçı qasabasınıñ sakinleri arasında çıqqan qavğa oldı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ haber etkenine köre, Aqmescitniñ Bavurçı qasabasındaki Memet Appazov soqağında semetdeşlerine qoltutmağa kelgen 5 kişi tutuldı. Olarnıñ soyadları qayd etilmey.
Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqlap, şübhelilerniñ sayısını ve olarnıñ soyadlarını aydınlatmadı.
Haber etilgeni kibi, tintüvler Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Strogonovka)köyü, Aqmescitniñ Bavurçı qasabası, Qarasuvbazar rayonınıñ Köneçi (Vladimirovka) köyünde keçirile.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescit rayonı Bavurçı (Kamenka) qasabasınıñ sakinleri politsiya hadimleri tarafından şahsiy malümatları teşkerilgenini bildire. Bu aqta yerli sakinlerden biri Lenire (adı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi – QA) Qırım.Aqiqat mühbirine haber etti.
«Sabadan politsiya keldi. Evlerni dolaşıp, şahsiy malümat, telefon nomeralarını soraylar. Kim nenen oğraşqanını, qayda çalışqanını soraylar».
Lenireniñ aytqanına köre, «Kollektivnıye sadı» soqağınıñ başında avtozak tura. 5-6 kişilik otrâdlar yüre, pasportlar teşkerilmey.
«Böyle şeyler daa olmağan edi. Doğrusını aytqanda, alâ daa şoktam. Ne maqsadnen yapılğanını sorasaq, politsiya hadimleri bu tek teşkerüv olğanını ayttı. Mında kim yaşağanını bilmek isteyler. Yahşı yanaşalar, evlerge sürip kelmeyler, soqaqta ya da azbarda laf eteler», – dep ayttı yerli sakin.
Rusiye quvetçileri işbu tedbirlerniñ sebeplerini aydınlatmadı. İşğal etilgen Qırımnıñ küç müessiseleriniñ matbuat hızmetleri Bavurçıdaki teşkerüvler aqqında haber etmey.
Qırım.Aqiqat vaziyetni taqip ete ve tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Aqmescit rayonınıñ Şumhay (Zareçnoye) köyünde «Salğır Baba» camisini Ekstremizm ile küreş («E» Merkezi) merkeziniñ hadimleri ziyaret etti.
Qırımtatar resurs merkeziniñ malümatına köre, 2019 senesiniñ başından berli Rusiye quvetçileri işğal altındaki Qırımda 80 tintüvni keçirdi, 126 insannı tuttı ve 282 kişini apiske aldı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Bunı Ukraina Baş prokuratorasınıñ matbuat-hızmeti bildire.
Baş prokuraturanıñ arbiy saasında uquqlarğa riayet etüvi nezareti boyunca Baş idaresiniñ yolbaşçısı Petro Voznükniñ bergen malümatına köre, bugünki künde prokuratura organlarınen mahkemeden evel taqiqatlarnıñ Yekâne reyestrine Qırımda Ukraina Silâlı quvetleriniñ arbiy qısımlarınıñ basıluvı, diversiyalarnıñ etüvi, mahkemelerniñ zaptı, silâlarnıñ tutıp aluvı ve devlet hainligi ile bağlı cinaiy işler kirsetildi ve taqiqat etile.
Bundan da ğayrı, onıñ aytqanı kibi, Qırımdan alıp çıqarılğan Ukraina Silâlı quvetleriniñ arbiy mülkiyetiniñ esalet bozuluvı boyunca taqiqatlar alıp barıla.
«Şimdi Ukraina qıtasına yarımadada olğan 5,2 biñ arbiy tehnikadan tek 201 çıqarıldı. Onıñ büyük bir qısmı bozuqtır. Arbiy tehnikanıñ esalet bozuluvı boyunca taqiqatlar ve hızmet teşkerüvler alıp barıla», – dedi Voznük.
Bunıñnen beraber o, yerli mudaafa-sanayi müessiselerde yapılğan arbiy tehnikanıñ Rusiye silâlı quvetlerine teslim etüv imkâniyetini red ete.
«Ukraina ve rusiye tarafları arasında olğan muqavelerge baqmadan,Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetlerine bu yıl iç bir detal ya da alet berilmegen edi. Rusiye ordusınıñ ukrain OPK vastası ile teminlevi aqqında malümat aqiqat degildir», – dep işandırdı Vaznük.


text: 2018 2019 3.sınıf sene başı zümre toplantığı indir,2018 2019 3.sınıf sene başı zümre toplantığı 3.sınıf sene başı zümre toplantığı download,3.sınıf sene başı zümre toplantığı ara,3.sınıf sene başı zümre toplantığı bul,3.sınıf sene başı zümre toplantığı sunusu,3.sınıf sene başı zümre toplantığı oku,3.sınıf sene başı zümre toplantığı izle,3.sınıf sene başı zümre toplantığı açıklaması indir,3.sınıf sene başı zümre toplantığı dosyasını indir,3.sınıf sene başı zümre toplantığı açıklaması,3.sınıf sene başı zümre toplantığı Şiirleri,3.sınıf sene başı zümre toplantığı nedir?


text:
10,5*7,5 metr büyükliginde qırımtatar bayrağını iyün 26 künü Herson şeeriniñ Azatlıq meydanında Qırımtatar Bayrağı Kününe bağışlanğan tedbirlerniñ çerçivesinde açqanlar.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, mitingde yalıñız Hersonda yaşağan qırımtatarları degil de, vatanperver siyasiy ve cemaat teşkilâtlarınıñ falleri, vilâyet ve şeer akimiyetiniñ faalleri iştirak etti.
Aktsiya teşkilâtçılarından biri, «Küreş» qırımtatar medeniy-sport merkeziniñ yolbaşçısı İbragim Suleymanovnıñ aytqanı kibi, Hersonda açılğan qırımtatar bayrağı – qıtaiy Ukrainada olğan eñ büyük bayraqtır. Bu bayraq tek 2011 senesi qırımtatarlarğa türk iş adamları tarafından bağışlanğan bayraqtan ufaqtır – onıñ büyükligi – 22 metrni teşkil ete.
«Serbestlik ve alicenaplıq timsali olğan kök tüste altın tamğalı bayraq 1917 senesi birinci Qırımtatar Milliy Qurultayında qabul etildi. Qaraştırılğanda, mavı ve sarı tüsleri yeşil ola – ayat renki. Bu tüslerniñ ukrain bayrağında olması da pek timsaliydir. Demek, ecdatlarımıznıñ azatlıq ve alicenaplıq aqqında aynı tasavurı bar edi. Şimdi bayrağımız – qırımtatar halqınıñ aq-uquqları oğrunda küreş timsalidir», – dey İbragim Suleymanov.
Herson vilâyet memuriyetiniñ içki siyaset faaliyeniñ idare başı Pavel Gavriş çıqışta bulunıp, tek ukrain ve qırımtatar bayraqları degil, timsaller de yaqın olğanını qayd etti.
«Trezubets ve tamğanıñ oşağanı tesadüfiy degildir. Biz – qardaş halqmız. Qırımtatarlar em 2004, em 2014 seneleri Maydan faalleri sırasına nafile kirmegenler».
Tedbirniñ sayğılı musafiri – Qırımnıñ milliy küreş federatsiyasınıñ prezidenti Enver Güseynov oldı.
Qıtaiy Ukrainada olğan eñ büyük qırımtatar bayrağını Herson sakini Alime Kurtvapova, Herson milliy tehnikiy universitetiniñ studenti tikti.
«Öz halqım içün bir şey yapmağa istep, bu bayraqnı tiktim», – dey o.
Miting iştirakçileri «Qırım – Ukraina!» şiarını qırımtatar ve ukrain tilinde seslendire, Ukraina ve qırımtatar gimnlerini icra ettiler.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Ukrainada Saudiy Arabistan elçisi Cüdiya Alhazal ile körüşti. Aprel 14 künü Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov bildirgeni kibi, körüşüv Kiyevde aprel 8 künü keçti.
Onıñ aytqanı kibi, körüşüvde taraflar işğal etilgen Qırımda qırımtatar halqınıñ vaziyeti ile bağlı meselelerni muzakere ettiler. Ayrı diqqat Qırım musulmanları içün 2015 senesi Hacnıñ ziyaretine ayırılğan edi.
Muzakere neticesinde taraflar Saudiy Arabistan Qırımda yaşağan musulmanlarnıñ menfaatı ile bağlı meselelerni Mustafa Cemilev ile uyğunlaştıracağı aqta añlaştılar.
«Qırımnıñ Rusiye Fedaratsiyası tarafından vaqtınca işğal etilgeni ve bu sebepten Qırım Musulmanları Diniy idaresiniñ Qırım musulmanlarınıñ menfaatını serbest bildirmege imkânı olmağanı sebebinden Qırım musulmanları aqqı ile bağlı olğan meselelerni Ukrainada Saudiy Arabistan elçihanesi Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ile uyğunlaştıracaq», – yazdı Çubarov.
O şunı da qoştı ki, yarımadanıñ vaqtınca işğali şaraitlerinde Qırım musulmanlarınıñ ağır uquqiy ve içtimaiy-iqtisadiy vaziyetini nazarğa alıp, Saudiy Arabistan Qırımnıñ 200 seyyası içün Hacnıñ maliyeviy teminlevi Qırallığınıñ hayriye fondlarınıñ esabına ödenilmesini tüşünecek.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi aytqanı kibi, körüşüv iştirakçileri ileride de Ukraina musulmanları ile bağlı daa bir qaç mesleatnı keçirmege añlaştılar.


text:
Qırım 2014 senesi mart ayında Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgeninden soñ yarımadada insan aqları ve serbestligi ile bağlı vaziyetniñ beterleşüvi qayd etile, bu aqta OSCE demokratik institutlar ve insan aqları boyunca bürosında (ODIHR) ve OSCE milliy azlıqlar işleri boyunca Yuqarı komissarınıñ sentâbr 17 künü aşkâr etilgen maruzasında aytıla.
Maruzada aytılğanı kibi, Qırımda eñ ağır vaziyette Ukraina tarafdarları, jurnalistler ve qırımtatar ealisi buluna.
«Toplaşuv, birlikler serbestligi, fikir bildirüvleri Qırım akimiyeti tarafından yasaqlanğandır. Bunı Rusiye Federatsiyasınıñ sıñırlayıcı qanunlarında ve muhalif baqışlarını köstergen insan, matbuat vastaları ve cemitlerniñ temsilcilerine etilgen basqısında köremiz», – dey ODIHR müdiri Michael Georg Link.
Yuz saifeden ibaret olğan maruza 100-den ziyade vatandaş, ukrain akimiyetiniñ temsilcileri, Qırım sakinleri, köçip kelgen ve Qırım qıtaiy Ukraina arasında seyahat etken insanlarnıñ izaatlarına köre yazılğandır.
«Qırımda Ukraina topraq bütünligine açıqtan qol tutqan, Rusiye vatandaşlığından vazgeçken, şimdiki akimiyetni tanımağan ukrain ve qırımtatarlar pek ağır vaziyetke tüşkenini ögrendik», – dedi OSCE milliy azlıqlar işlerinden yuqarı komissarı Astrid Thors.
Onıñ sözlerine köre, yarımada işğalinden soñ qırımtatar ve ukrainler «medeniy ve siyasiy baqışlarını bildirmek ıntıluvları sebebinden basqı altındalar».


text:
Büken
Büken yaki Qarpız – cerde ösken ösimlik Qabaqlar familiyasına kire. Mınav ösimlikniñ örkenleri 100-200metrege sozılıp bola avurlığı 1.5 kilonen 6,5-7 kilo arasında özgere. Suvsız eginşilikte tamırlar cer tübine bek köp ketse de suvlı eginşilikte tağa coqarda bolalar.
Bükende May yaki Kolestrol coq onıñ ornına bek köp şeker bar. Bükenler cıllı klimatta öseler suvıqtan bek köp tesirlengeni üşin tonuv qavpı bar börtegi cerge salınğanda 12 gradusnıñ üstinde topraq bolmağa kerek.
Qarpız sözi[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qarpız sözi yunan tilinden kelgendir, Tatarşası Büken.
Resimler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Afğan, Töve yaki Avstraliya bükeni


text:
İşğal etilgen Qırımda, «Yekâne naqliyat müdirligi» şirketiniñ malümatına köre, al-azırda yarımadanı paromlı keçit vastası ile terk etecek 28 biñ maşina tura.
Müdirlikte bu kibi neticelerni öz şahsiy isaiyatı esasında çıqardılar.
«İyün 1 kününden avgust 6-na qadar Qırımğa 108 biñden ziyade maşina kirdi, 80 biñden ziyade ise çıqtı, 28 biñ Qırımda buluna. Eger de bu qalğan turistler aynı zamanda qaytacaq olsa, biz uzun müddetke sürecek nevbetlerge rastkelecekmiz»,– deyler «Yekâne naqliyat müdirligi»nde.
Müessiseniñ malümatına köre, Qırımğa iyün ayında 41 739 maşina, iyülde – 55 234, avgust 1-5 künleri – 11 212 maşina kirdi. Yarımadanı iyünde 29 994 maşina, iyülde – 41 014 maşina, avgust 1-5 künleri – 9 205 maşina terk etti.
Aynı zamanda, şu sırada yarımadağa mahsulatnı ketirgen yük maşinalar barmı, yoqmı, mında qayd etmediler.
Müdirlikte Qırımğa kelgen turistlerge ketüvni evelden planlaştırmağa tevsiye eteler.
Evel qayd etilgeni kibi, avgust 7-de, saba, «Kavkaz» limanında paromğa nevbette 2320 maşina, «Qırım» limanında – 200 maşina tura edi.


text:
AQŞ pen Qıtay qazir älem ekonomikasında birinşi jäne ekinşi orındarın ieleydi. Eki eldiñ äskeri quatı da älemniñ aldınğı qatarlarında. Şığıs pen Batıs..
Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ alğaşqı otırısına jurnalister qatıstırılmadı. BAQ sırttağı monitordan habar taratuğa mäjbür boldı. Astanadağı Täuelsi..
Astanada ötip jatqan 45 müşesi bar Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ alğaşqı otırısında on şaqtı spiker birqatar özekti mäseleler turalı mälimdeme jasad..
Bügin ötip jatqan Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ alğaşqı otırısında prezident masıldıqtıñ wlttıq minez-qwlqımızğa keri äserin tigizip jatqanına öz «a..
6 qırküyek elordada bastamaşıldıq twrğısınan Parlamentke qarağanda sergek, biraq qwzireti şekteuli, zañdıq quatı joq Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ a..


text:
2021 senesi 23 armanda Kiyevde Qırım platformasınıñ tesis Toplaşuvı ötkerilgen edi.
Anda episi olıp 47 dane yabancı devlet ve teşkilat temsilcisi iştirak etken edi. Olarnıñ arasında devlet ve ükümet başları, parlament ve halqara teşkilatlar reberleri ve grajdanlıq cemiyetler temsilcileri bar edi.
Toplaşuv, dünya toplulığınıñ Qırımnıñ Ukraina olması hususında birligini köstergen, rusiyeniñ Qırımda yapqan cinayetlerini takbih etken ve işğalden qurtuluv siyasetiniñ inceliklerini açıqlağan edi.
Toplaşuv, Qırım platformasını resmiy şekilde başlatqan edi. Platformanıñ kendisi ise Ukraina Prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ teşebbüsinen ve Tış İşler Nazirligi tarafından azırlanğan bir yañı uyğunlaşma ve mesleat berüv formatıdır.
Toplaşuvda, iştirakçiler Qırımnen bağlı halqara siyasetiniñ inceliklerini açıqlağan Ortaq beyannameni tanığan ediler.


text:
Üzbäkstanda ilbaşın saylıylar
5 namzät arasında moña qadärge ilbaşı Şäwkät Mirziyoyev ta bar
Üzbäkstanda xalıq kiläse 5 yılda idarä itäçäk yaña ilbaşın saylıy. İldä 21 million 266 meñ tawış birüçe bar.
Üzbäkstannıñ täwge ilbaşı İslam Kärimov 27 yıl buyı däwlät idaräsendä tordı. Ul 2016nçı yılnıñ sentyabrendä wafat bulğannan soñ şul uq yılnıñ dekabrendä irtä saylawlar uzdırıldı.
Bu saylaw şunnan soñğı täwge tulı qanlı ilbaşı saylawları diyärgä mömkin.
5 namzät arasında moña qadärge ilbaşı Şäwkät Mirziyoyev ta bar.
Qanunnar nigezendä, tawış birüçelär 33%tan artsa, saylaw uzğan sanala. Namzätlärneñ berseneñ ciñüe öçen tawışlarnıñ yartısınnan kübrägen aluı kiräk. Yuqsa, iñ küp tawış cıyğan ike kandidat ikençe turda yarışaçaq.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyäneñ Lefkoşa ilçese ışanıç xatın tapşırdı
Türkiyäneñ Lefkoşa ilçese Mätin Fäyzioğlu däwlätlär xoquqına kürä bäysez häm suveren däwlät buluı şige bulmağan Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäteneñ öçençe däwlätlär tarafınnan tanıluınıñ zarurlığın belderde
Urta koridornı üsterü öçen yul kartası imzalandı
Türkiyä, Azärbaycan, Qazaqstan häm Gruziya tışqı êşlär häm transport ministrları arasında Tranz Xäzär xalıqara transport yünäleşen (urta koridornı) üsterü öçen 2022-2027 çorınıñ yul kartasına qul quydı
Äliyıv: "Bez azärbaycannarnı saqlaw öçen qulıbızdan kilgänne yasayaçaqbız”
Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıv: "İrandağı azärbaycannar belän bergä dönyadağı böten azärbaycannarnı yaqlaw öçen bar köçebezne quyarbız. Alar xalqıbıznıñ ber öleşe”, - dip äytte


text:
Tokiyo
Tokiyo (yapon tilinde:東京, Tōkyō) — Yaponiyanın' paytaxtı bolıp, so'zbe-so'z awdarma qılg'anda „Shıg'ıs paytaxt“ ma'nisin bildiredi. Tokiyo Yaponiyanın' wa'layat ha'mde qala statusına iye administrativ birligi bolıp esaplanadı. Tokiyo — Yaponiyanın' paytaxtı. Ma'mleketdin' siyasiy, ekonomikaliq orayı. Xalqının' sanı ha'm sana'atdın o'siw ko'rsetkishleri boyınsha du'nyadag'ı iri qalalar arasında jetekshi orınlardan birin iyeleydi. Honshu atawının' qubla shıgıs bo'leginde, Kanto tegisliginde, Edogawa, Arakawa, Sumida, Tama da'ryalarının' Tokiyo qoltıg'ına quyılıw jerinde jaylasqan. Klimatı subtropik, mussonlı, en' suwıq ay — yanvardın' ortasha trası 3,G, en' ıssı, ay — avg .diki 25,6°. Jıllıq jawın 1343 mm. Serjawın ma'wsimde tez-tez tayfun boladı. T. seysmik zonada jaylasqan. Xalqı 13,23 mln. adam (2013 j. 1 aprel). Paytaxt prefekturası (Shutoken).


text:
Qırımda «gaz borusındaki diversiya yapqanından» şübheli sayılıp apiske alınğan Asan Ahtemovnıñ ağrıları bar ve nefesi tutula, faqat Aqmescitniñ №1 SİZOsında oña qarşı psihologik basqı yapıla ve tutuv şaraitleri yahşı degil, dep bildirdi advokatı Ayder Azamatov Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ aytqanına köre, müvekkili SİZOnıñ birinci qatında qala, andaki tutuv şaraitleri daa beter, apiske alınğanlar «karantinde» çoq tutulmay.
«Sağlıq problemleri bar, sol tarafta qaburğa ağıra, gece nefesi tutula, Asan yuqlap olamay. Tuvğanlarından er şey alsalar da, bütün ilâclarnı bermeyler. Bu bir psihologik basqı. Karantinde bulunalar, SİZOnıñ birinci qatında: eskiden, Ekinci Yekaterina vaqtında, anda atlar tutulğan edi – eski ahır. Apiske alınğanlarnı anda eki-üç kün tutıp, şaraitler daa yahşı olğan yuqarıdaki qatlarğa avuştırlara. Lâkin ağa-qardaş Ahtemovlarğa ayrı munasebet bar, ğaliba – işkence ve zorlav altında bergen şaatlıqtan vazgeçken soñ yahşı tarafqa deñişmedi. Şunıñ içün SİZO tarafından bütün bu psihik negativ köreler», – dep bildirdi advokat Qırım.Aqiqatqa.
Ahtemovnıñ advokatı Ayder Azamatov Qırımda «gaz borusında diversiya yapqanından» şübheli sayılıp apiske alınğan qırımlı Asan Ahtemovğa qarşı qabaatlavnı sertleştirüv «itiraf şaatlığından vazgeçkeni içün FSB intiqamı ola», dep bildirdi.
O, qabaatlavğa «teşkilâtlanğan gruppa tarafından yapılğan diversiya» (Rusiye Ceza kodeksiniñ 281-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, «a» maddesi) ve «insan gruppası tarafından patlayıcı madde ya da patlayıcını qanunsız saqlav, berüv, satuv, alıp ketüv, yollav ya da taşuv» (Rusiye Ceza kodeksiniñ 222.1 maddesiniñ 4-ünci qısmı) ilâve etildi, dep tasdıqladı.
Bundan evel Asan Ahtemovğa qarşı sertleştirilgen qabaatlav aqqında advokat Nikolay Polozov bildirdi.
Aqmescit civarındaki Anğara köyüniñ «gaz borusında diversiya» yapqanından şübheli sayılğan Aziz Ahtemov FSB hadimleri oña qarşı işkence qullandı, dep bildirdi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda «gaz borusında diversiya» yapqanından şübheli sayılıp apiske alınğan Asan Ahtemov onı tutıp, birden aqımnen işkence ettiler, dep bildirdi.
Rusiye quvetçileri «diversiya davası» mabüsleriniñ advokatları bergen malümatnı açıq şekilde tefsir etmey. Qırım.Aqiqat, apiske alınğan qırımtatar faallerine qarşı FSB tarafından yapılğan işkencelernen bağlı informatsion muracaatnı FSBge yolladı.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olarnıñ arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete. Advokat Nikolay Polozovnıñ sentâbrniñ 8-nde bildirgenine köre, imaye Rusiye kontrolindeki Aqmescit mahkemesiniñ qırımtatar faali Nariman Celâlnı apiske almaq qararını şikâyet etti.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı «Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti», dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba sentâbrniñ 6-nda Ukrainanı ziyaret etken Amerika kongressmenlerine Qırımda keçirilgen yañı tintüv ve tutuvlar aqqında tarif etip, olarnı yarımadada basqılarnı toqtatmaq maqsadınen Kremlge qarşı basqı quvetleştirüvde yardım etmelerine çağırdı.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Fevral 7-den 8-ne keçer gecesi boyevikler 39 kere ukrain askerleriniñ noqtalarına ateş açtılar. Bunı ATO matbuat merkezi Facebook saifesinde bildire.
«Duşman kene de esas ateşni Debaltsevo tarafına açtı. Dört kere şeer Grad ve minaatıcılarnıñ ateşi altında qaldı. Bundan ğayrı, boyevikler Çernuhino, Novogrigoryevka ve Maloorlovkağa ateş açtılar», – aytıla beyanatta.
Lugansk ve Donetsk tarafından onar ateş qayd etildi, dep haber ete UNİAN.
Mında tank ve toplarnıñ ateşi altında qalğan Krımskiy, Stanitsa Luganskaya büyük zarar kördiler. Bogdanovka ve Krasnogorovka da ateş altında qaldılar. Bundan ğayrı, Mariupol tarafında boyevikler üç kere Novoselovkağa «Graddan» ateş açtılar.
«Ukrain askerleri duşmannıñ ateşine toplar ateşi ile cevap berip, mesken yerlerge ateşni toqtatmağa mecbur ettiler», – dep bildire matbuat merkezi.


text:
8 Nawrız – xalıqaralıq äyelder künimen şın jürekten quttıqtay otırıp, şınayı köñilden şıqqan eñ izgi tilekterimizdi joldaymız. Osınaw jarqın merekeniñ bizdiñ barlıq ümitterimiz ben armandarımızdı tığız baylanıstıratın köktemniñ alğaşqı ayınıñ basında kelwi, jaqsılıqtıñ nışanı bolsa kerek. Qaşannan bergi dästürimiz boyınşa biz bul küni Sizderge – analarımız ben apa-qarındastarımızğa, qızdarımızğa eñ ıstıq quttıqtawlarımız ben eñ izgi tilekterimizdi joldaymız. Sizderge şınayı köñilden zor densawlıq, bayandı baqıt, otbasılarıñızğa bereke-birlik, eñbekteriñizge tabıs tileymiz!
Izgi nïetpen: S. Qojanov atındağı jalpı orta mektebi ujımı!


text:
Taryhtan qalğan toponimderdi ceribejli
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Caqynda Qyrğyzstandyn ordo şaarynyn atalyşy tuurasynda «Facebook'ta» caryjalanğan sunuş qoomçuluqtun büjür qyzytqan talquusuna cem taştady. Emne üçün geoğrafijalyq atalyştardy ceriş kerek? Taryhçynyn bloğu.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Calğan quran (mart) ajynda Borbor Azijanyn iri ölkösü bolğon Qazaqstanda cañy prezidenttin sunuşun parlament daroo qoldop, ölkönün ordo şaary buğa çejinki postsovettik «Astana» atalyşyn cojup, «Nur-Sultan» degen atalyşqa köçürüldü. Bul qadam postsovettik Qazaqstandyn 30 cylğa caqyn başqarğan tuñğuç prezidenti, uçurda közü tirüü Nursultan Nazarbaevdin urmatyna casaldy.
Qoñşu mamlekettegi bul oqujağa Qyrğyzstanda ar qandaj mamile bajqaldy. Biröölör «bul – qoñşu mamlekettin içki maselesi; qantse da, Nazarbaevdin opol toodoj salymy bar» deşse, başqalary «avtoritardyq bijliktin bul çeçimi keleçekte sajasij sistema liberaldaşuu coluna tüşköndö qajra coqqo çyğarylyp, şaardyn ilgerki «Aqmolo» atalyşy qalybyna keltirilişi dele acep emes» dep çyğyşty.
Al emi uşul uçurdan pajdalanyp «Qyrğyzstandyn borbor şaaryn dele «Manas» dep atap albajlyqpy?» degen sunuştu ajtyp çyqqandar boldu. Alardyn biri – 2010-cyldağy eldik yñqylaptan kijin Ubaqtyluu Ökmöttün tuşunda prezidenttik apparatty cetektegen, uçurunda Ysyq-Köl oblusunun ğubernatoru (oblus akimi) da bolğon Emilbek Qaptağaev myrza boldu.
Anyn sunuşun qoldoğondordun arasynda bolğon bağban, işker cana ujuşturuuçu Manas Samatov myndajça sanaarqoosu menen bölüştü:
«...bizdin eldin çoçulağanynça bar. Erteñ dağy bir prezident kelip, şaardy öz atyna qojuunu qyjytyp çyqsa, bizdin Coğorqu Qoroo qoldop beret. Myna, el qaçantan beri qaqşap kele catat, «Bişkektin rajondorunun attaryn özgörtölü» dep. Qana, oşo Bişkektin Kiçine Qoroosunda calañ çoçqo bağarlar oturat oqşojt?! Alar bolso Siz menen bizdi bir sekundada satyp ketet!
Oşonduqtan aldyn alyp etijattan şaarybyzdyn atyn MANAS dep alsaq caqşy ele bolmoq!
Taryhyj attardy qalybyna keltire turğan caqtar ötö köp - Poqrovqa, Qonstantinovqa, Petrovqa, Ananjevo, Voenno-Antonovqa. Bizdin sasyğan sovoqtor orustardyn sözdörün totu quştaj qajtalap, «çyğym ketet» dep cer quçaqtap catyp alyşat!
Biz qyrğyzdar qaçan öz aldybyzça ojlonuunu, öz aldybyzça caşoonu üjrönöbüz?»
Anyn pikirine ündöş mazmunda ün qoşqondordon publisist, curnalist Coldoş Turdubaev myndajça öñüttö cazdy:
«Toponimderdi antroponimder menen almaştyrğan cosun caqşy emes, albette. Biroq Bişkektin orduna Manas caraşyp ele qalmaq eken. Yras, bul sunuş qaryzğa batyp turğan azyrqy şartta ötpöjt, işke aşpajt. Biroq keleçekte işteribiz ilgerilep, şaarybyzdyn körkü arta baştaar. Oşondo «atyn özgörtölü» dep qajsy bir prezidenttin ysymyn tañuulağandar çyğyşy toluq yqtymal. Andaj sunuşqa qarşy dal uşul Manas degen atalyşty bekem qarmasa bolot dep ojlojm».
Biz Emilbek Qaptağaev myrza menen tee 1989-90-cyldary «qajra quruu» doorundağy cañylanuu şarapaty menen pajda bolğon qyjmyldarğa çoğuu qatyşyp qalğan elek. Köp maselelerde pikirleribiz bir çyğat.
Biroq Emikenin uşul sunuşuna maqul bolboğon canym 2019-cyly calğan qurandyn (marttyn) 23ündö myndajça pikirdi «Fasebook» arqyluu caryjaladym (antpesem, «bişkek» sözü qyrğyz tiline taandyq emes söz» degen da ar qyl coromoldor caryjalana baştady).
Taryhyj atalyştarybyzdy eç qaçan ceribejli!
Bişkek şaar atalyşyn özgörtüü sunuşuna qarşymyn.
Bişkek – nağyz qyrğyz sözü. Ağa eç ardanbaş kerek. Bul – taryhyj atalyş.
Çağataj cazma bulaqtarynda da «Bişkek» dep cazylğan, qyrğyz sancyrasynda da Bişkek tuuraluu maalymat bar; otorçul doordoğu orus bulaqtary dele azyrqy borbor şaarybyzdyn ordunda Bişkektin kümbözü bolğonun, anyn canynda kijin qoqonduq çep turğuzulğanyn belgilep körsötkön.
Qyrğyzstanda Soquluq, Qara-Balta, Tepşi, Qazan-Qujğan, Soqu-Taş, Şaty syjaqtuu «modadan çyqqan» dalaj cer-suu atalyştary bar.
Men Teñir-Toodoğu Eçki-Başy ajylynanmyn. Narynda Teke-Sekirik, At-Başy syjaqtuu cerler köp.
Atbaş şaarynyn atalyşy tee Qarahandar qağanaty doorunan beri maalym; emi saat basyp, qaptaldan çyğyp, dağy biröö «ujalyp ketip» any özgörtölük dep qaptap çyqpasa eken (azyrqy Qoşoj-Qorğon çaldyary - ilgerki Atbaş şaarynyn qaldyğy).
Çüjdün eteginde Qozu-Başy degen toponim qattalğan. Lejlekte Qozu-Bağlan suusu bar. Suusamyrdyn tündügündö Töö-Aşuu degen daban bar.
Çyçqan qapçyğajy menen Aqsyda It-Ağar degen suu attary keziget.
Bular da geoğrafijalyq atalyş qatary emi «modadan qalyp» coq bolobu?
1520-cyly Magellan Latyn Amerikasynda bir buluñdu andağy körüngön toodon ulam Montevideo (ispança: Montevideo - «Körüngön too») buluñu dep atağan eken. Emi Uruğvajdyn borboru dal uşul buluñda cajğaşyp qaldy. Uruğvajlyqtar bul atalyşty eç cerigen coq. Alardyn dele myqty taryhyj insandary bar.
Ibn Battuta degen sajaqatçy 1333-cyly kezgen Edildin tömönkü ağymyndağy Qacy-Tarqan şaarynyn atyna tili kelbesten, orustar Astrahan dep atap alyşqan.
Anyn syñaryndaj, Bişkekti XIX qylymdağy orus adabijatynda «Pişpek» dep qata cazyşqan. Cuuqu qapçyğajyn Zauqa dep, Erkeç-Tamdy Irkeştam dep, Barsqoondu Barsqaun dep, c.b. buzup caza berişken.
Başqa tilde Bişkekti emne dep cazyşsa, anda işibiz coq, biroq ordo şaardyn atalyşyn Bişkek degen taryhyj atalyşqa qajtaruu 1991-cyldyn başyndağy eñ tuura qadam bolğon.
Internette talquu maalynda biröö caqşy oj cazyptyr: «Qytajda Mao Szedundun ysymyn dele taryhyj Beecin atalyşynyn orduna sunuş qylyşqan coq».
Zalqar aqyn Süjünbaj Eralievden ajyldaştary «Üç-Emçek ajylynyn atalyşyn sizdin atyñyzğa qotorolu» dep bata surap kelişkende, alardyn sunuşun aqsaqalybyz çetke qaqqan (demek, Nurakedej aç közdük qylğan emes).
Ajtmaqçy, Talasqa Suusamyrdan ary Ötmök aşuusu arqyluu tüşköndö özüm kübö boldum: kee bir ajyldar «Balançaev atyndağy ajyl» dep atalyp qalyptyr, tim ele közgö öön uçurajt eken.
Al kişilerge salyştyrmaluu zalqar aqyn Bajdylda Sarnoğoevdi müldö qyrğyz bilet, biroq aligiçe Talasta B.Sarnoğoev atyndağy çoloq köçö da coq.
Şaarlardy cana qyştaqtardy myndan ary tirüü kişinin atynan qojuu syjaqtuu «sasyq tumoolordon» abajlajly.
«Manas» dastanyn köönörgüs muras qatary ansyz da saqtap kelgenbiz, myndan ary dağy saqtap qala alabyz.
Reformaçyl idejasy «tügöngöndör» eptep cumuşu coqto üjdögü qazan-ajaqty ordunan cyldyrymyş etip, qyrğyzdyn eski toponimin özgörtölü dej berişet oqşojt, çağymda...
BIŞKEK ŞAARYNYN ATALYŞYNA, TUUNUN TÜSÜNÖ, GIMNDIN SÖZÜNÖ, GERBDIN CASALĞASYNA, «CAJSAÑÇYLARĞA» OQŞOP MANASÇYLARDYN RUHUNA TIJIŞPEJ, ANDAN KÖRÖ BAŞQA REALDUU IŞTER MENEN ALEKTENELIK, URMATTUU ZAMANDAŞTAR!
(Andan ary 1072-1077-cc. qarahandyq ortoq bababyz Mahmud Qaşğari Barsqani çijgen düjnö qartasynyn sürötün cajğaştyrdyq. Bul originalduu qartada Cerdin çordonunda Ysyq-Köl kölü, Balasağyn, Barsqan, Qoçqor-Başy syjaqtuu teñir-tooluq şaarlar, Atacurtubuzdağy too qyrqalary cajğaştyrylğan. Teñir-Toonun bul too qyrqalary Mahmud Qaşğari Barsqani tüzgön qartada özgöçö realisttik yqmada çijilgendigin uçurunda geoğraf, taryhyj geoğrafija izildööçüsü Sadybaqas Ömürzaqov basa belgilegen bolçu).
Bul çaqan caryjamdy «Köönö doorlordon berki köptögön cer-suu atalyştary bizdin doorğo çejin saqtalyp cetti. Myndan ary da alardy urpaqtar üçün köz qaregindej saqtaşybyz abzel» degen süjlöm menen ajaqtağan elem.
Andan kijin da bul tuurasynda qyzuu talquu eki bağytta cürdü.
Bir bağyty – calpy ele taryhyj toponimderdi kişi ysymdary menen almaştyruuğa çek qojuu talabyna bajlanyştuu bolso, ekinçi bağyty «Bişkek» toponiminin kelip çyğyşyna arnaldy.
Bul talquulardy oqurmandar özdörü dele öz aldynça oquj alyşat.
Andağy ajrym ğana qarama-qarşy pikirlerdi örnök qylyp sunuş qyla ketejin:
Razaq Sajdilqanov:
Andan kijin da bul tuurasynda qyzuu talquu eki bağytta sürdü.
Bir bağyty – salpy ele taryhyj toponimderdi kişi ysymdary menen almaştyruuğa çek qojuu talabyna bajlanyştuu bolso, ekinçi bağyty «Bişkek» toponiminin kelip çyğyşyna arnaldy.
Bul talquulardy oqurmandar özdörü dele öz aldynça oquj alyşat.
Andağy ajrym ğana qarama-qarşy pikirlerdi örnök qylyp sunuş qyla ketejin:
«Baş qalaabyzdyn atalyşynyn baştapqy abaly Pişpekpi, Pişkekpi ce Bişkek bolğonbu, çynyğy etimologijasynyn qandaj ekeni - belgilüü taryhçylarybyzdyn qajçy pikirlerinen dele körünüp turğandaj - taqtala turğan masele. Çüj öröönündögü Toqmoq, Soquluq, Qara-Balta degen toponimderge qarasaq, baş qalaabyzdyn aty dele qymyz byşqan caraqtyn aty bolğon bişkek sözünön alynğan askerdik toponim boluşu toluq yqtymal.
Qandaj bolğondo da, al at - azyrqy borbor şaarybyz cajğaşqan cerdin taryhyj aty. Taryhta qandaj ğana ençilüü at bolbosun, cöndön cön qojula berbejt. Anyn törkünündö taryhyj, sajasij, sosialdyq sebepter catat. Başqaça ajtqanda, oşol cerdin cana oşol cerde caşağan eldin taryhy menen tağdyry qamtylğan.
Andyqtan cer-suu attaryn qol cooluqtaj almaştyra bergen tuura emes, taryhqa casalğan qyjanattyq bolup sanalat.
Ajryqça Manas aty baş qalaanyn atyn alyp cürgöngö muqtac emes. «Manas» eposu, anyn baş qaarmanynyn ysymy, açuu ajtsaq, qyrğyz coğolup ketse da caşajt. Antkeni «Manas» azyr calğyz ele any caratqan qyrğyzdyn ençisi emes, bütkül adamzattyn ruhij köönörbös murasy bolup eseptelet.
Oşonduqtan borbor şaarybyzdyn atyn özgörtüü tuuraluu söz qyluunun eç qandaj qaceti coq. Bir ğana masele - surağandarğa ar qajsyny ajta berbeş üçün baş qalaabyzdyn atynyn etimologijasyn taq izildep, anyqtap qojuşubuz kerek».
Zairbek Mamataliev:
«Taryhyj atalyştağy toponimderdi özgörtüünün qaceti čoq! Eñ tuura oj menen bölüşkönsüz! Cer-suulardyn atalyşy tabigyj bolğonu durus! Al emi Nurakenin Astanany öz aty menen atalyşyna qarşy bolboğonduğu ce öz ysymyn berüügö maqul bolğonduğu, bul aç közdük! Şaarybyzğa adamdyn atyn qojuuğa ce qoşumça ysym sunuştooğo qarşymyn! Taryh baaryn öz orduna qojot!»
Canybek Canyzaq:
«...Yjsa Teñiroviç atyndağy şaardy körböpmün-uqpapmyn.
«Qudaj» degen da şaar coq.
«Buddabek» degen da şaardy bilbejt ekem.
Manas -
Özünö cetiştüü yjyq,
Özünö cetiştüü bijik.
«Bişkek» toponimi baatyrdyn atynan degendi men başynan qabyl alğan emesmin.
✔ Qarabalta,
✔ Soquluq,
✔ Bişkek,
✔ Toqmoq...
Tupojğo dele qaşqajta körünüp turu.
Biroq taq uşul atalym tee tüp qyrğyzdan beri qulaqqa siñip, canybyzğa kirip, şaarybyzdyn körkün açyp, al tügül basqyn orustar tili kelbese da oqşoşturğan eken, egemen başynda baştapqy atyna keltirip aldyq, çejrek qylym qalqybyzğa keñiri cana adep baştalğandan ele birotolo siñip ketti, sebebi tilibizge cat «Frunze» poronzolonup, purunzalanyp degele soqur içegidej bolup taptaqyr ajlany ketirip kelgen, bilseñ kerek.
Tijişpejli».
Danijar Öskönbaev:
«Uşul, at dürbögöndö, eşek qoşo dürböjt bolboj ele qojso...
Çatqaldyn «Çapçyma» aşuusunda bir tyñçyqma bir az çoqusun sürdürüp, colun tegizdegen bolup anan atasynyn esteligin qojup, Birdeme Birdemeev atyndağy «Çapçyma» aşuusu qylyp salğan.
El anyn kim ekenin dele bilbejt. Dağy dele Çapçyma dep cüröt. Çoñdordu oozun bir az majlasa, atasynyn görün dele başqanyn aty menen atap sala beret».
Orozobek Tügölbaev:
«Bişkek Bişkek bojdon qalat! Eç kimge, eç qaçan özgörttürböjbüz!
Biz demoqratijaluu, erkin ölködö caşajbyz!»
Edilbek Moldoev:
«Qyrğyzym cer, ajyl, şaarlarğa atty qojğon cerler kijinçereek «ujattuu» söröjlör menen özgörüp ketken. Darhan, Çyçqan attuu ajyldardyn biri Ceñiş bolup qaldy. Al ajylda caşağan soğuştun veterany Masköögö çejin qat cazyp atyp Ceñiş atyna qotortqon.
Menin ajylym Keñeş dep atalat, ilgerki aty Qara-Buluñ.
«Bişkek» degen mümkün qymyz byşqan aspaptandyr, biroq solto uruusunun Bişkek tuqumunun bir bölügü boluşu mümkün, alar Soquluq, Aqsuu öröönündö caşaşat.
Qandaj bolğondo da, nuqura qyrğyz eli ilgerteden qojğon atty saqtap qalsaq, elibiz da, ceribiz da turuqtuu bolot. Çek aradağy çyr-çataqtarda taryhta cazylğan cerdin aty menen dañazalap alsaq bolot.
Kelgen elder tiline ep kelgendej süjlöp, atap kelişken. Qytaj cazmalarynda qyrğyzdy ar qandaj ataşqan, any cazma bojunça oquluşu ğjanğun, ağa tajanyp ğjanğun eli qyrğyz emes dep burmalap atyşat. Biroq qytaj oqumuştulary oşol cazmalarğa tajanyp, Qyrğyz qağanaty bizdin doorğo çejin... bolğon dep tastyqtady...»
Ajgül Bakeeva:
«Frunze şaarynyn atalyşyn Bişkek dep özgörtüüdö «Bişkek şamy» gezitinde uzaq talquu bolğon, 1990-cyldary. Oşondo köptögön pikirler ajtylyp, aqyry Bişkek şaaryna toqtoşqon».
«Bişkek» toponiminin kelip çyğyşy tuuraluu talquuğa cem taştağan maqalalardyn birin Bişkek ğumanitardyq universitetinin qafedra başçysy, professor Döölötbek Bekiş uulu Saparaliev 2018-cyly çyn qurandyn (apreldin) 30'unda "BBC Qyrğyz" qyzmatynyn internet-barağynda caryjalağan.
Anda myndajça da saptar bar:
«1878-cyly 29-aprelde Rossija imperijasynyn Ceti-Suu oblastynyn Toqmoq uezdinin borboru Pişpek ajylyna qotorulğan. Oşondon beri bul cer şaar statusuna ee bolup, taryhqa qyzyqqan adamdar «Pişpek» degen atalyşqa tüşündürüü izdeşken. Myndaj atalyş deginkisi orustardyn burmalap «Bişkekti» özgörtköndügü ekenin 1876-cyly ele bizdin qyrğyz ajmağynda bolup ketken orus arheoloğu N.N. Pantusov belgilegen. Anyn bul eskertüüsünün tuuralyğyn Qazaqstan Respublikasynyn Borborduq Mamlekettik arhivinen tabylğan arhivdik doqumentter da kübölöp turat. Alsaq, orus askeri - esaul Abaqumov sibirlik qyrğyzdardyn naçalnigi general-major Vişnevskijge cibergen 1847-cyldyn 12-nojabryndağy raportunda «taşkenttik» qorğon (çep) Bişkekke baarynan caqyn köçüp cürgön Canğaraç (Eşqoco uulu - 1792-1864-cc. caşağan qyrğyzdyn solto uruusunan) manap tuurasynda bildirgen. Körünüp turğandaj, alğaç orus askerleri XIX qylymdyn orto çeninde ele Bişkek degen cerdin atyn (toponim) deerlik taq ataj alyşqan.
Ala-Too ajmağynyn başqaruuçusu, orus asker qol başçysy Ğ.A.Qolpaqovskijge qyrğyz cetekçileri tarabynan 1861-1863-cyldar aralyğynda ciberilgen arab şrifinde cazylğan üç qattardyn tüp nusqalarynda bul toponim-qorğondun aty tömönküdöj berilgen: Bişqaq, Pişkek cana Fişqaq.
1937-cyly Tokio şaarynda caryq körgön «Da Cin Sjuanczun Çenhuandi şilu» - «Uluu Cindin Sjuanczun Çenhuandinin başqaruu cylnaamasy» attuu qytaj kitebinin 131 baptyn 16-17 betteri cana 137 baptyn 6 betterinde Cin imperatoru Minşindin qazaq sultany Ablaj Adildin uulu menen 1827-cyldyn ajağynan 1828-cyldyn ijun ajy mezgilindegi qat alyşuu doqumentterinde buruttardyn (qyrğyzdardyn) cerinde qurulup catqan «Pisygeke» attuu qorğon (krepost) beş iret eskertilet. Qazahstandyq oqumuştuu qytaj taanuuçu sinoloğ-qotormoçu Q.Hafizova al toponimdin cazylyşyn orus tilinde «Bişkek» dep bergen. Bir az murdaraaq, uşul ele toponim, oşol ele qytaj bulaqtarynan qyrğyzstandyq sinoloğ N.Madejuev tarabynan coğorqudaj qotorulup ilimij çöjrögö maalymdalğan boluuçu.
Al emi 1870-cyldarda cazylğan orto azialyq ortoq türk (özbek) tilindegi «Tarih-i Şahruhi» - «Şahruhtun taryhy» attuu cyjnaqtyn avtoru moldo Nijjaz Hoqandi bul toponimdin atyn «Pişkek» dep beret. Demek, Coğoruda körsötülgöndördün negizinde bul cerdin atalyşy HIH qylymdyn başynan ortosuna çejin «Bişkek» bolğonduğu anyq desek talaşsyz....»
Döölöt Saparaliev andan ary ojun ulantyp, «bişkek» sözü eski doordoğu farsy tilindegi terminge baryp taqalat degen pikirin basa belgilejt:
«...Menin ojumça, «Bişkek» toponiminin negizin bajyrqy qyrğyz ce pers söz ajqaşy - pişquh tüzöt. Al tömönkü sözdördün qombinasijasy boluşu yqtymal.:
1. Piş - pers tilinen qotorğondo (orus tilinde - пepeд, пepeдHяя чacTb) qyrğyzça aldy aldyñqy bölük degen maanini beret. 2. Piş - bajrqy türk sözü - başqaruuçu, ökümdar (orus tilinde - пoBeлиTeлb, kHязb) ekendigi da qyzyğuunu caratat. Mynda dele, uluuluq, yjyqtyq maani bar da. 3. Pişani - bajyrqy türk ce pers sözü - birinçi variantta - mañdaj, çeke (orus tilinde - лoб), ekinçisi - baqyt (orus tilinde - cчacTbe). Ajta ketçü nerse, belgilüü türkoloğ V.Radlov uşul ele sözdü qara qyrğyzdarğa taandyq dep belgilöö menen beşene degen türün orusça «пpekpacHый» dep qotorup bergen. Azyrqy qyrğyzça-orusça sözdüktün tüzüüçüsü Q. Judahin any beşenelüü - sçastlivyj, prinosjaşij sçastje dep qotorğon eken. Anyn tağyraaq maanisi qyrğyz tilinde baqtyluu, qut berüüçü ce yjyq degendi beret. 4. Quh - bajyrqy türk ce pers sözü - too dep qotorulat...
Uşundan ulam, pişquh - baqyt ce yjyq toosu degen tüşünük türk, anyn içinde qyrğyz cana özbek tilderine kirgen toponimdin maanisin tağyraaq çağyldyrat dep ojlojmun...
Cyjyntyqtap ajtqanda, QR borbor şaarynyn atalyşy adamdyn ysymy emes, uşul Borbor Azija ajmaqtaryndağy, özgöçö köçmön elderdin şaarlarğa berilüüçü tradisijasyna ylajyqtalyp qojulğan atalyşy - «Bişkek» - «Yjyq Too» ekeninen kümön sanabaşybyz kerek. Bul Bişkek şaarynyn tumary ce simvolu bolup bügünkü kündö bizge belgilüü «Bajtiktin boz böltögü» ekendiginen qabar berip, nuqura maanisi baqyt alyp kelüüçü quttuu yjyq too ekenin taq bilip, elibizge cana kelgen qonoqtorğo da kötörüñkü paanajda, syjmyqtanuu menen ajta cürüşübüz kerek ekenin unutpajly».
Döölötbek Saparalievdin maqalasyn saal uzunuraaq bergenibiz – anyn avtorduq ojun toluğuraaq tüşünüügö mümkündük caratuu maqsatynda boldu. Albette, bul maqalany oqurman özü coğorudağy şiltemege tajanyp, toluğuraaq oquj alat.
Çynynda da, D.B.Saparaliev köp iş atqarğandyğy körünüp turat.
Oşoğo qarabastan, biz bul taryhçy ağajybyzğa bir qatar qajaşa pikirleribizdi bildirdik.
Başqy cüjöölörübüzdün biri – qyrğyzdyn «bişkek» sözün cerip, farsy uñğusundağy sözdü izdöö dalaalatyna maqul emestigibiz boldu.
Bütkül Azijadağy «quh» (farsyça «too») sözün qubalap tizmelep berüügö qarşy emespiz, biroq «Konkrettüü «bişkek» degen qyrğyz sözü emne üçün cer-suu atalyşyna negiz bolboşu kerek?» degen suroonu da cadybyzdan çyğarbaşybyz abzel.
Tilçi, adabjatçy, sözdükqçü cana qotormoçu Taalajbek Abdiev myndajça pikirin bildiret:
«...professor D.Saparalievdin oju bojunça, Bişkektin aty pers tilindegi piş «aldy, aldyӊqy bölük» cana quh «too» degen sözdördün ajqaşynan turup, «quttuu too» degen maanini bildiret...
Biroq bul pikir da tildik cağynan aqsajt. Birinçiden, eger bul toponimdin quramynda quh «too» degen pers sözü çyn ele bar bolso, anda al «kek» emes, Alajquu (< Alaj+quh) degen toponimdegidej «quu» bolup özgörüp, «Bişquu» bolup qalyş kerek ele. Ekinçiden, «baqtyluu» degen maani, avtor özü belgilegendej, piş degen sözgö emes, anyn tuundusu bolğon pişani «beşene» degen sözgö taandyq. Andaj bolğondo, «baqtyluu too» degen maanini tujunduruş üçün «pişquh» emes, «pişani quh» dep ajtyş kerek bolot. Bul bolso, körünüp turğandaj, Bişkek degenge degele qooşpojt.
Körünüp turğandaj, coğorudağy bocomoldor ynanymduu emes, antkeni taryhyj, tildik, etnoğrafijalyq dalilder az ce coqqo ese. Uşundan ulam borbor şaarybyzdyn aty muruntan ajtylyp kelgendej, çyn ele qymyz byşqan bişkek menen bajlanyştuu bolup cürbösün degen oj tuulat.
... Albette, bul attyn qaçan qojulğandyğyn taq ajta albajbyz, biroq Qoqon handyğy bul cerge çep salğandan qança qylym murun ele bul cerdin Bişkek dep atalyp cürgöndügü şeksiz. Buğa D.Saparaliev keltirgen taryhyj maalymattar da dalil bolo alat».
Taalajbek Abdiev «Bişkek» toponimin orto qylymdardağy tarsalar (nestorijçi hristiandar) qaltyrğan mürzö taştardy «bişkek taş» dep atoodon ulam caralğan ğo degen da coromolun keltirgen.
Emi Internettegi talquu maalyndağy başqa ojlorğo da qajrylalyq.
T.Çorotegin:
«Bişkektin kümbözü cönündögü maalymatty da unutpajlyq. Atalyş cön ğana abstraqttuu tüşünük (qymyz byşqyç ce T.Abdiev ajtqandaj «molo taş») bolğondo kümböz qurulmaq emes. Azyrqy şaardyq meçittin (murdağy «Ysyq-Köl» kinoteatrynyn) çyğyş yptasyndağy bul kümböz ateisttik doordo birotolo buzulğan. Kümböz ajtyluu Bişkek çebine caqyn salynğan (taqtap ajtqanda, 1825-cyly qoqonduq çep uşul kümbözdün tündük-batyşyna caqyn qurulğan). Murda da uşul cajğa caqyn oturuqtaşqan qyştaq (cataq ajyl) bolğon dep coromol qylabyz.
Ulamyş bojunça çep qurulğan cerde kerbender menen colooçular üzülbögön coldun bojundağy döñsöögö solto uruusunun çyğaan colbaşçysy Cooçalyştyn urpaqtarynyn biri Bişkek baatyrdyn söögü qojulup, töbösü bijik zañğyrağan kümböz turğuzulğan. Adegende al Bişkektin kümbözü, bejiti delçü, kijinçereek kümböz cajğaşqan cer Bişkek atalyp ketken. Çüj öröönü kijin Rossijanyn qaramağyna kirgizilgende, orus törölörü öz tiline yñğajlaştyryp, Bişkekti Pişpek dep özgörtüp alyşqan».
https://ky.wikipedia.org/wiki/Бишkek_чeби
D.Saparaliev:
«Pişbek Atanyn kümbözün qykemder (sovettik doordo) emes, murun ele buzulğan. 1876 cyly N Pantusov mintip cazğan «...kиprиз был пoxopoHeH Ha Bepxyшke xoлMa, из koToporo пoToM kokaHдцы ycTpoили kpeпocTb, BыpeзaB cTeHы rpyHTa, kpeпHocTb c пoceлeHияMи cToиTb лeT 50». Biroq buğa da işenip bolbojt, musulmançylyqty bekem tutqan qoqonduq tuuğandarybyz andaj aqaratqa bara da alyşpajt ele! Al emi 1893-cyly Pişpekte bolğon çyğyş taanuuçu, aalym V. Bartold mintet «Okoлo caMoro Пишпeka, Heckoлbko BocToчHee ero, ecTb o c T a T k и ykpeплeHия HoBeйшero Tипa ПИШПEK-ATA» . Kebetesi rossijalyq askerler Pişkek çebin eki colu (1860-1862 - cc.) soğuş araketteri menen alğan mezgilde cana any atajlap coq qylyşqan uçurda Pişbek Atanyn qorğonu da buzulğan syjaqtanat! Demek, sovettik ateisterge cön cerden aqarat qyla berbesek aqyjqattuu bolot!»
T.Çorotegin:
«Taalaybek Abdiev inim Alajquu atalyşy Alaj+quh sözünön dep coromoldojt. Anda Alaj-Küü boluşu kerek ele (Q emes, K arqyluu). Qyrğyzda «qoo» (qoo) degen oronim (tooluu caj atalyşy) da bar emespi. Al atalyşty emnege cerip, sözsüz ele parsydan uñğu izdejbiz? Dağy eskertsem, parsyça کوه quh sözü cumşaq q arqyluu ajtylat. Qoo sözü qatqalañ Q menen ketet. Ketmen-Töbödö da Çoñ-Qoo ceri bar, any tuura emes «Çoñqo» dep qysqartyp cazyp cürüşöt. Qooluu cer degen da tüşünük bar emespi».
Coldoş Turdubaev:
«Men Döölötbek ağajdy syjlajm, biroq uşul toponimdi çeçmelegende cañylyşyp qalğany körünüp turat.
Birinçiden, «Peşoni» sözünün ötmö maanisi köbünçö «cazmyş», «tağdyr» degenge caqyn bolot (qyrğyzça «beşene» /dialektilik «peşene» degen sözdükü dele uşundaj):
peşonJ - 1. лoб, чeлo; ~и kyшoдa oTkpыTый лoб; 2. пep. cyдbбa, дoля; шӯpи ~ HecчacTHый; қиcMaTи ~ cyдbбa; yчacTb; дoля; ~ дapxaM kaшидaH a ) xMypиTbcя; дyTbcя; б) BыpaжaTb HeyдoBoлbcTBиe; пpoяBляTb HeдoBoлbcTBo; дap ~aш HaBишTa
«Peşoni» sözü «yjyq» maanisinde qoldonulbajt, bul tüşünüktü taqyr başqa sözdör tujundurat:
cBящeHHый
(cBящeH, -Ha, -Ho) 1. peл. muqaddas; CBящeHHoe пиcaHиe Qalomi hudo (Tavrot, Incil, Zabur va ğ) 2. пepeH. (чTиMый, дoporoй) oлӣ, Myқaддac; cBящeHHый дoлr vazifai muqaddas; cBящeHHыe pyбeжи PoдиHы sarhadhoi muqaddasi Vatan 3. aziz, nacib; cBящeHHыe BocпoMиHaHия xoTиpaҳoи aзиз; cBящeHHoe чyBcTBo ehsosi nacib
«Baqyt» tüşünügü da başqa sözdör menen tujuntulat:
cчacTbe
s 1. baht, saodat, ikbol, sa'd; ceMeйHoe cчacTbe saodati oila; иcпыTaTb cчacTbe bahtjor (hursand) şudan 2. qomjobj, baror; cчacTbe B paбoTe barori qor; пoпыTaTb cчacTbя bahtro ozmudan; пoжeлaTb cчacTbя qomjobj (muvaffaqijat) talabidan 3. пpocT. tole', nasib; BcяkoMy cBoë cчacTbe ba har qas nasibi hudaş 4. B зHaч. ckaз. paзr. hajrijat, hub şud; cчacTbe, чTo oH был дoMa hajrijat ki vaj dar hona budaast k cчacTbю, Ha cчacTbe б зHaч. BBoдH. cл. huşbahtona, ba omadi qor, ba tolei qase; k cчacTbю для MeHя ba toleam; Ha чbë-л. cчacTbe ba bahti qase, ba tolei qase; ~c Moë, чTo... hajrijat ki man ...
«Baqtyluu» - «huşbaht»
Ekinçiden, farside «peşquh» ce «pişquh» degen söz coq, toonun etegi degen tüşünük «poi quh» bolup qotorulat.
«Peş» degendin maanileri:
1. пepeд, пepeдHяя чacTb чero-л.; ~и kypTa пepeд плaTbя; 2. пepeдHий; дy пoи ~ дBe пepeдHиe лaпы (y жиBoTHыx); 3. пpeдшecTByющий, пpoшлый; пpeжHий; coлҳoи ~ a)пpoшeдшиe roды; пpoшлoe; б) B пpoшлыe roды; B пpoшлoM; 4. Bпepëд; Bпepeди; дyш-Bopиҳo ҳoлo д
peş (HaдcTpoчHый зHak, oбoзHaчaющий kpaTkий rлacHый y)
Toq eterin ajtqanda, «Bişkektin» etimologijasyna bul variant taqyr tuura kelbejt».
Temirbek Alymbekov:
«Bişkek-baatyrdyn ele aty... Tegin cerinen orustar murda tiline ylajyqtap Pişpek dep ajtyşçu emes... Cergiliktüü el qandaj atasa, oşondon kelip çyqqan. Demek tegin cerinen emes. Anan qalsa bul söz bajyrqy türk tilinen, parsy tilinen c.b. tilderden kirgen degenderge tajanyşat oqumuştuular. Alardy uğup otursañ degele qyrğyzdyn töl sözü coq, büt ele syrttan kelgendej. Balkim qyrğyz tilinen alarğa kirip cürbösün?
...Bişkek birinçiden baatyrybyzdyn aty dep cüröbüz. Ekinçi maanisi - bişkek... Qymyz byşabyz... Qyrğyzdyn qylymdardan kelatqan bişkegi oñoj bujumbu? Myna Qara-Balta, Toqmoq, Soquluq dejbiz... Baary ele qyrğyzdyn turmuşunan alynğan. Ajtor Bişkegibiz qandajynan alsaq da caraşyp turat... Qymyz cyttanyp turat... Aqyrynda tamaşasyz ajtsam oqumuştuularybyzdyn coğorqu ajtqandarynyn baary gipoteza - bocomol. Ilimge al da kerek... Tytyşa bergile... A men yrdağym kelip turat: Bişkegim.. Bişkegim, borborum sen!
...Myna, Qyjas cazyptyr: Pişpek uezdi, anyn borboru Pişpek şaary da kelginder tarabynan tuura emes cazylyp kelgenin oşol kezdegi belgilüü çyğyş taanuuçu Pantusov da mojnuna alyp, 1876-cyly 8-ijulda «Turkestanskie vedomosti» gezitine: Pişpek cajğaşqan cerde myndan 100 cyl murda Bişkek attuu qandajdyr bir qyrğyz baatyrynyn söögü qojulğan eken. Oşondon ulam anyn atynan şaar atalyp, kijin «Pişkek» dep buzulup ajtylyp qalğan. Qyrğyzdyn söögü döñsöögö qojulup, kijinçereek qoqonduqtar kümbözdü cer menen tegizdep salyşyp, al cerge çep qurduruptur», – dep cazyp qaltyrğan. Demek, Bişkek baatyrdyn atyn alyp cürgön şaar da köp cyl boju kelginder tarabynan Pişpek bolup, tuura emes cazylyp kelgen».
Calalidin Ceenbaj:
«Tynçtyq cana Coldoş, myna bul saptar taryhyj cana farsi caatynan qançalyq negizde dep ojlojsunar?
X.Caбoxи: Bпepeд, B пpoшлoe! TypaHckиe зaMeTkи. ЧacTb 1-я (пoлeMиka)
ПepBaя. B HaшeM perиoHe, T.e. Ha юre KaзaxcTaHa, B Kиprизии, yзбekиcTaHe, TypkMeHии, TaджиkиcTaHe и B yйrypиcTaHe (пo – corдийckи: Chinonjiyon, пo – kиTaйckи: CиHцизйoH) He былo и He cyщecTByeT ropoдa c xapлyxckиM или aryзckиM, T.e. TюpkckиM HaзBaHиeM, koTopый бы иMeл MakcиMyM 600-лeTHюю иcTopию. KoHeчHo, пpи эToM He бyдeM yчиTыBaTb изMeHeHHыe дo HeyзHaBaeMocTи HaзBaHия Ha языke Haшиx дpyзeй. ПpиBoжy Bcero чeTыpe пpиMepa: Nughus, Бишkek, Quqon, AшraпaT ( o дpyrиx пpиMepax ckaжeM B пocлeдyющиx чacTяx дaHHыx зaMeTok, пpи HeoбxoдиMocTи):
...Пeшпaйk (дocлoBHo c corдийckoro: пepBaя BecTb; B пepeHocHoM: пepeдoBoй, пpифpoHToBoй фopпocT. B 6 – 10 BB. фopпocT Ha rpaHицe c TeppиTopиeй koчeBaHия xapлyxoB) – HaзBaHиe kpeпocTи, koTopaя былa pekoHcTpyиpoBaHa B эпoxy CaMaHидoB; пocлeдHий paз ee peMoHTиpoBaли пpи KakaHдckoM xaHcTBe; (пoлиcTaйTe «Taъpиxи AбyлxaйpxoHи»).
Бишkek (B ycTax Пpoцecc пpeBpaщeHия (c 16 Beka) – Пишпиk xapлyxoB и kиprизoB c пpeBpaщeHиeM cлoBa «Пeш» B «Биш» (пяTb) и пaйk (пeйk) B пиk, пek и kek!)».
T.Çorotegin:
«Calalidin, parsy tildüülördö dele folq-historige berilgen avtorlor köp. Bul - Parağvajdy Baraqbaj negizdegen degendej ele apyrtma kep.
Özgön – Uzkend – eldik etimologijada «özübüzdün şaar» dep 10 qylym murda çeçmelengen. Ağa doordoş Atbaş, Barsqan, Toñ, Qoçqor-Başy, Talas (Taraz), Beş-Balyq, Balasağyn syjaqtuu türk elderinin şaarlary bolğon. 11 qylym murda (b.a. 600 cyldan alda qança erte). Kee bir tacik ulutçuldary «Borbor Azijada iran tildüülör ğana şaar qurğan» dep tekeberlene cazyp cürüşöt. Alarğa avtomattyq türdö işenip, alardy eerçüü – «tigi düjnödön Cajsañ baqşy Majram Sarmaldaqova arqyluu ötö taq signal berip catat» degenge işenüügö tete.
Calalidin dosum, tacikterde da folq-histori öküldörü köp. Alar baaryn iran tildüü qylyp körsötö beret. Usundardy, saqtyn baaryn parsy qylyp bajandaj berişet. Maselen, Şincañ (CиHbцзяH) - 1760-cc. kijin ğana çyqqan hanzu termini («Cañy çek» dep tujuntulat). Çinanckes sözü menen Sinczjandyn eç alaqasy coq».
Qyjas Moldoqasymov:
«Bişkek, Pişpek atalyşynda, degi ele Çüj öröönündögü atalyştarğa persi tilin aralaştyruu tuura emes».
Nurcan Osmonova:
«1920-c. başynan beri el arasynan cyjnalyp, qol cazma türündö saqtalyp turğan folqlor maalymattary bar, oşonun içinen dağy caqşylap izdep körüş kerek. Arijne, qança qol cazmany közdön ötkörüp kele catam, solto elinin ulamyş, sancyralarynan Bişkek tuuraluu köp tarağan oozeki söz ançejin közümö çalyna elek. Solto, Soltonun uuldary, Cajyl baatyr, Cooçalyş c. b. erdikteri tuuraluu ötö arbyn, deerlik ar bir çüjlük ajtyp bere alğan, a Bişkek cönündö maalymat el esinde ança saqtalbağan, el oozunda köp cajylbağan...»
Tabyldy Akerov:
«Urmattuu dostor! Ötö sonun talquu bolup catat. Menimçe, bul cerde D. Saparaliev ağajdyn da versijasynyn özünçö çyndyğy bar. Any da esten çyğaryp saluu bolbos. Qyjazy, eki versija teñ tuura boluşu mümkün. Sebebi, adep cerdin aty boluşu mümkün. Biroq, kijinçireek al cañy versijalarda da adam aty qatary taanylyp ketişi mümkün. Bişkek şaary bajyrqy Tarsakent şaarynyn ordunda turat. Bul şaar hristiandardyn (tarsa hristian) şaary bolğon. Bul şaarda Boz böltöktün aldynda bolğon.
Demek, soodagerler bul şaardy Peşpajq (piş pek ce pişkek) - mañdaj aldyndağy ce mandajdağy şaar dep ataşy toluq mümkün. Biroq, bul söz kijinçireek türk uruularynyn tiline yñğajlaştyrylyp Bişkek dep atalyp ketişi mümkün. Sebebi, legendalardyn ar qajsy versijalarynda qadimki bişkek cönündö ajtylat da, oşol ele uçurda Bişkek degen baatyrdyn ysmy eskerilet.
Boz böltök degen sözdün Aqsydağy Boz pijek (Boz böltöktöj döbönün aty) menen oqşoş qarasa bolot. Boz pijek coğoruda Jalalidin Jaenbai sunuştağan (Peşpajq) versijağa ötö caqyn. Balkim, boz böltök menen Boz pijek attary peşpajqtan kelip çyğyp cürbösün? Bul eki atalyştyn maanisi bir ekenin cana bişkek atalyşyna bajlanyştuu boluşu mümkün dep men murda cazdym ele.
... Bişkek çebi üç qvartaldan turğan: Bişkek, Qonoq, Tököldöş. Üçöö teñ saruu uruusuna bajlanyştuu attar. Myndan Bişkek ele solto menen bajlanyştuu. Qonoq degen ajyl Soquluq rajonunda da bar. Bir qabarda Bişkek dyjqan dep berilip, aqsylyq saruulardan bolup cüröt. Al Boz piek caqtağy saruulardan bolğon. Saruu ajyly Ysyq-Köldö da bar. Ilimde saruulardy (qyrğyz uruularynyn içinen) Altaj menen bajlanyştyryşat. Coğorudağy saruular menen bajlanyşta atalyştardyn baary Qonoq bijdin uçurunda Çüj öröönünö keñiri taraşy toluq yqtymal. Qyjazy, Boz piek, Boz böltök atalyştary da saruu solto uruulary menen bajlanyşta pajda bolğon».
Almas Turdumamatov:
«Bişkek atalyşynyn kelip çyğyşy Qara-Balta, Toqmoq atalyştary menen birgelikte qaralyşy kerek ğo».
«...Albette, Doolot Saparaliev synduu qyrğyz taryhynyn qajmağyn qalpyğan döö-şaalarğa qajaşa ajta turğan aqym coq. Tek ğana qyrğyz-altaj alaqasy tuurasynda oqup-taanyş bolğon maalymatty qystara ketkim keldi. Birinçiden: Doolot Saparalievdin: «Aqyrqy köz qaraştyn avtorloru ojrottor - monğol tegindegi bötön eldin öküldörü bolğonduğun cana Çüj öröönünün çeginde kelgin qalq qatary bir az ubaqyt, bolcol menen 30-40 cyl ğana caşaşqandyğyn köñüldön çyğaryp qojuşqandaj. Oşonduqtan bötön tildüü, çet eldik duşman qatary bul ajmaqtağy ezelteden cajğaşqan cana saqtalyp kelgen türk tilindegi qalqtyn cerlerinin atalyşyn qajradan özgörtüp at qojuğa arakettenişkeni çyndyqqa caqyndaşpajt» degen pikirine qarşy monğol tilinen kelgen: «Dolon» (ceti), «Naryn» (nerin – taza, naq, tunuq), «Cumğal» (cum – ters; ğol – aqqan suu), Dörbölcün (tört taraby tegiz cajyq curt) toponimderin eske salsaq.
Ekinçiden, Sağaly Sydyqovdun «calğyz too» ce «Cetim-Too» atalyşyn misalğa alğandyğy tegin cerden emes. Altaj toponimdik ulamyştarynyn içinde «Beşpek» cerinin (qyrğyzça böltök döñdün) caralyşy cönündö qattalğan. «Beşpek» too böltögü Sartaqpajdyn caasynyn oğu tijgen toodon... pajda bolğon: «Korдa cTpeлa yдapилacb [B ropy], oTлeTeBшaя oT paзpыBa [ropы] зeMля ckyчилacb Ha пpaBoM бepery pekи ЧaMaл. ЭTa ckyчeHHaя зeMля Heбoлbшoй xpeбeT oбpaзoBaлa, aлTaйцы ero «Бeшпek» HaзBaли» [HECKAЗOЧHAЯ ПPOЗA AЛTAЙЦEB. ПaMяTHиkи фoлbkлopa HapoдoB Cибиpи и ДaлbHero BocToka . – HoBocибиpck: Hayka, 2011. T. 30. – C. 239]. Altajda myndan başqa «QARAQOL», «ÇÜJ», «BOOM» degen cerler bar ekendigin da ajtsa ketsek aşyqsa bolbos. Altaj ulamyştarynan bizdin sjucetterge oqşoş el añyzdary da coq emes. Misaly, «Abyjym Boom» ulamyşy qyrğyzdyn «Qyzart» tuuraluu ulamyşyn tañ qalarlyqtaj qajtalajt. Anda dağy cibek qymqap kijip colğo attanğan qyz aşuuda toñup qalyp, ton kijgen qyz üjünö aman qajtat. Myndaj misaldardy bajma-baj keltirüügö bolot.
Ajtajyn degenim, ezelki doordo türk-monğol uruulary, azyrqydaj mamlekettik çek arasyz köçüp-qonup, cortuuldap, curt qotorup cürgön emespi. Caqynda ele düjnölük cele baraqçalarynyn birinen Pamir qyrğyzynyn bir bölügü «tüp zilibiz Tubadanbyz» degenin oqudum. Qantse da Altaj gipotezasyn çetke qağuuğa bolbos. Arijne oşol ele maalda qyrğyz, altaj tilinde «Cetim-Too» tüşünügün bergen «bişkek» sözünün tüp maanisin (etimologijasyn) çeçmelöö maselesi dağy dele açyq bojdon qala beret degen ojdomun».
«Bişkek – azyrqy tilibizde aqtiv qoldonulğan ele bujum. Qymyzdy caqşy byşpasa, açuu bolup çanyryp qalat. Türkçödö da ajrandy byşyp, maj bölüp aluu üçün oşol ele bujum qoldonulat. Aty «bişek».
Eki tilde da «byş» etişinen bişek, bişkek atooçtoru casalğan. Biroq bişkektin byşyp/cançyp salçu cooker quraly degen maanisi da bolso kerek.
Qara balta, soquluq, toqmoq degen çep attaryna qojulğan syjaqtuu ele. Qoqon handyğynyn arhivderinen qarap körsö bolso kerek. Biroq ebepke sebep degendej, abdan qyzuu, pajdaluu talquu boldu, baştağandarğa da, qyzyqtuu, pajdaluu faqtylar menen qyzytqandarğa da rahmat!»
QORUTUNDU
Albette, ilimij-camaattyq talquu ulam qyzyp ulantylyp catat. Ağa «Facebook» arqyluu çek qojuuğa eç mümkün emes. Ilimij cyjyndar da çekit qojo albaşy yqtymal.
Biroq bul syjaqtuu maselelerdi açyq talquu qyluunun özü zaryl nerse.
Beş ğana cağdajğa öz ojumdu qorutundulooçu tüjündör qatary nazar burdurğum keldi:
Birinçiden, sovet doorundağy taryhnaamada Evrazijanyn köp ajmaqtarynyn taryhyn indoevropalyq, anyn içinde farsy tildüü elderdin taryhyna bajlap sypattoo üstömdük qylğan. «Türk elderi Evrazijanyn köp ajmağyna, anyn içinde Edil (Volğa), Ural, Qyrym, Qavqaz, Batyş Borbor Azija ajmaqtaryna b.z. VI qylymdağy Uluu Türk qağanaty negizdelgenden kijin ğana tarqala baştağan» degen tuura emes coromol rasmij üstömdük qylğan.
Anyn ajynan Evropanyn çordonuna çejin barğan türk tildüü hundardyn (alardy «ğun» dep cazyp cüröbüz), Hazar, Bulğar qağanatynyn türk tildüü qalqtarynyn özdörü ele Uluu Türk qağanaty tüzülö elek köönö kezderde ele türk tildüü qalqtar (hun, oğur, bulğar, suvar, c.b.) Çyğyş Evropada bajyrlağanyn tastyqtağandyğyn oqumuştuulardyn köbü eske albaj cürüşçü. Borbor Azijada dele bajyrqy saqtardyn bir bölügü, usundar, hundar, qyrğyzdar syjaqtuu bajyrqy türk tildüü qalqtar bolğonun etibar qylbastan, sovettik etnoğraftar «Borbor Azijadağy saqtardyn bardyğy teñ farsy (iran) tildüü qalqtardan bolğon» degen tükşümölün tañuulaj berişken.
Alardyn ajynan, albette, bizdin ajrym toponimistteribiz da baary-coqtun baaryn farsy tiline taqap tüşündürüşçü. Albette, Çüj öröönü Uluu Cibek colunun tamanynda bolğonduqtan, ar dajym köp uluttuu boldu, biroq cergiliktüü türk qalqtaryn «VI qylymda ce XV qylymdan kijin ğana cer-suu atalyşyn öz ene tilinde caratuuğa daremeti cetken, al emi myndağy şaarlardy calañ farsy tildüülör negizdeşken» dep tüşündürüü dalaalaty azyrqy tapta negizsiz dep çetke qağyluuğa tijiş. Şaar madanijatyn qalyptandyruunu cergiliktüü türk tildüü qalqtar tüzdön-tüz cüzögö aşyrğan. Albette, oşondo ele şaarlarda sirijalyqtar (negizinen, tarsalar), soğduluqtar, hanzular, indijalyqtar, tibettikter syjaqtuu kelginder bolup kelgeni talaşsyz. Myndaj şaar qalqyndağy köp uluttuu körünüştü Qytajdan dele, Irandan, Vizantijadan dele uçuratabyz. (Dal oşondoj ulut aralyq cuuruluşuunun negizinde Qytajda dunğan eli pajda boldu ğo!)
Ekinçiden, «bişkek» sözü türk (qyrğyz) sözü ekendiginde şek coq degen pikirdi myndan ary dele tastyqtaj bermekçimin. Albette, bul aspapty (ce askerdik termindi) tujuntqan sözdön antroponim (kişi aty) caralyp, andan qajra toponim (turğun caj atalyşy) pajda bolğonduğu tuuraluu talaş-tartyş ulantylaarynda şek coq. Oşoğo qarabastan, bul sözdü asmandan alyp «piş pajq» sözünö taqaştyn eç zaryldyğy coq dep sanajm.
Üçünçüdön, şaar atalyşy – taryhyj muras. «Moskva» atalyşyn baltijalyq, slavjan cana finn-uğor tilderine taqap tüşündürüü araketteri bar. «Kelip çyğyşy büdömük eken» dep bul şaar atalyşyn, oşondoj ele «idiş-ajaqqa teñeldi» dep Tatarstandyn borboru «Qazan» şaarynyn atalyşyn çanğan eç kim coq.
Qyrğyzstandyn Coğorqu Keñeşinin «Bişkekti» taryhyj atalyş qatary tandağan 1991-cyldağy çeçimi negizdüü, any coqqo çyğaruunun eç zarylçylyğy coq dep eseptejm.
Törtünçüdön, taryhyj geoğrafijalyq atalyştardyn orduna XX – XXI qylymda caşağan kişinin ysymyn qojuuğa tübölükkö moratorij caryjalaş kerek. Insandyn taryhyj ordu geoğrafijalyq atalyştar menen bekemdelbejt (Lenin, Stalin, Molotov, Sverdlov, Frunze, Qağanoviç, Voroşilov, Ežov, Berija syjaqtuu qançalağan sovettik sajasatçylardyn ysymdary dalaj geoğrafijalyq atalyştarğa, anyn içinde şaar, qyştaq, rajon atalyştaryna berilip, qajra alynyp salynğandyğy XX qylymdağy SSSRdin toponimdik taryhynan belgilüü). Mejli, köçö, muzej, qlub, mektep cana başqa cajlarğa kişi atyn berüü, ajkelderdi turğuzuu ulantylsyn, biroq şaar-qyştaqtardyn köönö atalyştary közdün qaregindej saqtaluuğa tijiş (otorçuluq doordoğu padyşanyn atyna qojulğan Aleksandrovqa, Romanovqa syjaqtuu atalyştar, albette, köönö atalyşqa kirbejt).
Beşinçiden, babalardyn sabağyn cana emgeginin mömösün da unutpastan qadyrloo kerek. Myndan 30 cyldaj ilgeri Prževalsk şaarynyn orduna Qaraqol şaary, Frunze şaarynyn orduna Bişkek şaary degen taryhyj atalyştardyn qajtarylyşy – babalarybyzdyn oşondoğu myqty çeçimi bolğonun azdektep-baalaşybyz cana alardyn çeçimin qorğoşubuz zaryl. (Orusijada da Leninğrad şaarynyn orduna Sankt-Peterburg, Sverdlovsq şaarynyn orduna Ekaterinburğ atalyştary qajtarylğanyn biz, qyrğyzstandyqtar da, maaşyrlana qubattap çyqqan elek).
P.S.
Ar başqa pikir eelerinin ojlorun keñiri qamtuu maqsatynda bul maqala kölömdüü cazylyp qalğandyğyn oqurman tüşünöt ğo dep ümüttönöm. Albette, kimdin pikiri tuura ekenin ajtuu üçün qalqybyz – anyn içinde ilimij qoomçuluq – özü taraza.
Maqalanyn tüpnusqasy: TapыxTaH kaлraH ToпoHиMдepди жepибeйли


text:
Aqmescitte avgust 28 künü mahkeme «fevral 26» işi boyunca apiste bulunğan Mustafa Degermenciniñ şikâyet arizasını baqacaq. Bunı Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Mustafa Degermenciden, Ali Asanovdan kibi, Ahtem Çiygozğa qarşı delillerniñ berilmesini talap eteler», – yazdı o Facebookta.
Qırım uquq qoruyıcıları ve mahkeme organları işbu ketişatlarnı adet üzre izaatlamay.
Mustafa Degermenci mayıs 7 künü Sudaqnıñ Suvuq Sala qasabasına yaqalandı.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar.


text:
Bağçasaray şeer başı qırımtatar milliy Meclisiniñ regional bölügini binasız qaldırmağa istey.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına qırımtatar milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz bildirdi.
«Bağçasaray şeer başı Bağçaray regional Meclisi bulunğan binanıñ kira müddetiniñ toqtatıluvı boyunca mahkeme işini açtı», – dedi Çiygoz.
Onıñ sözlerine köre, bu «akimiyet»iniñ qırımtatarlarğa etilgen nevbetteki basım areketidir.
Evel qayd etilgeni kibi, salı künü, iyül 22-de, Bağçasarayda qırımtatar qavehaneleriniñ kütleviy tintüvleri keçirildi. Mecliste bunı «tarik ve qırımtatarlarnı qorquzuv numayışı» olaraq tanıdılar.


text:
İçki qasabasında uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri tarafından Asan Çebiyev yaqalandı. O, Qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorlarından biri olğan Abmecit Suleymanovnıñ yaqın soyu ola.
Bunı Qırım alan missiyası bildire.
Yaqalanğannı Aqmescitke alıp keteler, onı 2014 senesi fevral 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Rada binasınıñ yanında keçirilgen kütleviy numayışlarda iştirak etüvde qabaatlaylar.
Yaqalanğan şahısnıñ aqrabası Qırım.Aqiqat mühbirine bildire ki, Asan Çebiyev bu mitingde iştirak etken edi.
Yanvar 29-da aynı qabaatqa esaslanıp, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznı yaqaladılar. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
Armeniya prem'er-ministri Nikol Paşinyan koronavirusqa şaldıqtı. Bwl turalı ol öziniñ Facebook-tegi paraqşasında jazdı. Paşinyan osı aptada äskeri böl..
İİM-niñ mälimetine qarağanda, elimizde karantin kezinde qılmıs 26%-ğa tömendegen körinedi. Elimizdiñ işki ister ministri Erlan Twrğımbaev özin-özi oq..
Ötken küni Qazaqstanda koronavirus keseline 450 adamnıñ şaldıqqanı belgili boldı. Derttiñ betalısı 4,1% ösimdi körsetti. Keysterdiñ eñ köbi astanada (..
Ötken täulikte koronavirus infekciyasın jwqtırğan tağı 450 adam tirkelip, bwrın-soñdı bolmağan antirekord ornadı (ösim qarqını – 4,5%). Virus jwqtırğa..
1 mausımnan bastap Qazaqstannıñ qalalarındağı blok-beketterdiñ jwmısı toqtamaq. Industriya jäne infraqwrılımdı damıtu ministrliginiñ transport komitet..


text:
Ant etkenmen,Söz bergenmen,Millet içün ölmege!.. – Noman Çelebicihan
Çelebicihan
Fevral 12, 2014 senesi
Ant etkenmen,
Söz bergenmen,
Millet içün ölmege!..*
1918 senesi, fevral 23 künü bolşevikler elinden elâk olğan Noman Çelebicihan azretleri, yüreginden yanardağ kibi qaynap çıqqan bu ant-yeminine ömüriniñ soñuna qadar sadıq qaldı! Ebet, qırım halqınıñ yüzlerle teren bilgili ve aynı zamanda qorqubilmez, cesür oğullarından biri esap etilgen Çelebicihan ğayet az ömür körse de, (33 yıl), o doğmuş milleti içün, halqı içün, analarnıñ Anası Vetan Qırım içün misli yoq büyük işler yaptı. Qısqa bir vaqıt içerisinde çoq yıllar zarfında ğaflet yuqusında bulunğan doğmuş halqını, onıñ añını uyanttı. Neticede, er bir qırımlı, kendi ecdadlırınıñ nasıl bir büyük – ikmetli insanlar olğanlarını añlap, sezip, mağrurlanıp Çelebicihan ve onıñ safdaşları etrafında toplandılar. Halq öz evlâdı – Çelebicihannı aydın, parlaq yol kösterici qudretli bir Cetemen yıldız sıfatında kördiler, tanıdılar ve onıñ peşinden kettiler.
– Men Çelebicihannı şahsen 1908 senesinden berli bilem, – dep yaza öz hatırlavında büyük qırım şairi ve muallimi Şevqiy Bektöre azretleri. – Onıñ, cemi arqadaşları arasında közge çarpacaq qadar ayrı üstünlikleri bar edi. Temiz kiyinir, tertipni sever. Güzel ahlâqlı ve tutumlı, tütün ve içki içmez. Vaqıtını boş keçirmez, çoq oqur ve çoq çalışır edi. Çelebicihan ortadan biraz yüksek boylu, tiknaz ve sağlam müçeli edi. Areketleri çevik, yürüşi muntazam. Yürerken başını biraz ögge eger, sağına-soluna baqmaz, kendini çoq ciddiy tutardı. Kiyinişi-quşanışınde bile özüne mahsus ideal bir zevqqa saip edi. Daima temiz tuttığı eñsesine qadar tökülgen uzun ve gür siyah saçları, çatma qaşları, gür mıyıqları, biraz çiçek bozuğı olmasına rağmen, çoq sevimli, ğayet qanı sıcaq, boğday reñk çeresi, zekâ tolu, qara qumral beyaz çızıqlı qara ştan kiyer edi. Kölmek yerine krahmallı köküslik, tik beyaz yaqa ve manjet taqar, boynuna da 20 santimetr keñliginde yipek şeritten galun özüne has bir zevq ala, papion biçimli büyük bir boyunbağı bağlardı…
Şevqiy Bektöre Çelebicihannıñ portretini işte öyle tasvirley.
Bağçasarayda, İstanbulda, Sankt-Peterburgda tasil alğan Çelebicihan azretleri, 1914 senesi birinci cian cenki başlağanda cebege alına. Bazı bir malümatlarğa köre, Çelebicihan Aqmescid demirölu vokzalında cebege ketken poyezdge minecekte, tamir deposına yaqınlaşa da, qan damarını çertip-kesip, deponıñ divarına saf qırım qanı ile böyle nazm satırlarnı yaza:
Sağlıkle qal, tatarlıq!
Men ketem cenkke.
Atımnıñ başı aylandı ahret betke,
Seniñ içün yaşadım, sensiz ölsem,
Bilmem nasıl kirerim boş Cennetke!*
Zanımızca, mında izaatqa acet yoq, er şey açıq-aydın añlaşıla. Yalıñız, bir şeyni söylep keçmeli ki, mezkür satırlarnı oquğanda Çelebicihannıñ nasıl bir büyük yürekli milletperver, vetanperver şahıs olğanına tekrar-tekrar emin olasıñ.
1917 senesi. Rusiyede qalabalıqlar başlay. Çelebicihan aman-esen Vetanına qayta. O mında millet aşqına, Vetan aşqına bütün barlığı ile siyaset girdabına dalıp kete.
Qırım halqı cesür, emeksever, teren fikirli, dünyabaqışı ileri ve sağlam Çelebicihan azretlerini milletniñ em siyasiy, em de diniy yetekçisi – lideri olaraq sayladı ve yuqarıda söylegenimiz kibi, onıñ peşinden ketti. Bu tarihiy vaqia 1917 senesi noyabr 26-da öz işini başlağan Birinci Qırım Milliy Qurultayı Qırım Halq Respublikasını ilân ete ve Anayasasını – Konstitutsiyasını qabul ete. Çelebicihan azretleri ise, işte yaı Respublikağa yolbaşçı saylana. Velâkin eki – üç ay keçer-keçmez bolşevikler Aqyar deñizcileri yardımı sayesinde Qırım Milliy ükümetini dağıta. Ükümet azalarını, bu cümleden Çelebicihan azretlerini de yaqalaylar ve Aqyar apshanesinde qurşunğa tutalar.
Qırımnıñ, daa doğrusı Türk dünyasınıñ daa bir Cetemen yıldızı – meşali İsmail bek Gaspralınıñ evlâdı, baba izinden ketken Şefiqa hanım öz hatırlavlarında qayd etkenine köre, o bir sıra safdaşları ile Çelebicihannı apsten qurtarmaq ve qaçırmaq üzerinde iş alıp bara. Velâkin olar silâlı askerler tarafından bir tamam sarılğan Aqyarğa kirip olamaylar.
Şefiqa hanım Gaspralı Çelebicihannıñ soñki künü aqqında böyle yaza: “Çelebicihan efendiniñ hanımından diñlegen edim: Onıñ kendisi de, apsten qurtulmaq, qaçmaq çarelerini araştırğan. Oña ara-sıra yemek alıp barğan ihtâr bir qadın vastası ile, öñce ailesile temasqa keçken. Planınıñ tatbığı içün lâzim kelgen temin etmek üzre, kene o ihtiyar qadın Kezlevge ketmek yollarını arağan, lâkin… 23 fevral kelip çıqqan. Kendisini idamğa alıp ketmege kelgenleri vaqıt yuqlay eken. Uyandırğanlar. Vaziyetni qavrayaraq qalqqan, ücre arqadaşları ile vedalaşqan ve cellâtnıñ peşi-sıra yürgen. Apshaneniñ avlusında divarğa dayandıraraq ayaqqa tursatqanlar. Başını yuqarığa qaldırğan, kök yüzüne baqıp, arqağa sıqılğan qurşunlarle yerge serilgen…”.
İşte, bu deşetli facia 1918 senesi fevral 23-te sadır oldu. Velâkin, bugün de – bugün Çelebicihan azretleri aramızda bulunmasa da, onıñ millet aşqına, halq aşqına, analarnıñ Anası – Vetan Qırım aşqına başlağan muqaddes işleri – yaqıp ketken qığılçımı büyük meşalge çevirilmekte. Demek, Çelebicihan azretleri ayat! O ebediy! O mengu!
… Artımızda şanlı bir tarih ile bir zamanlar er yerde kendi quvetlerini yükseltken ve şimdi, asırlar astında beyaz kefinlerge bürünip bizge baqqan bir ecdad bar. “Aceba, menim torunlarım bu müim künlerde ne yapacaq?” dep bizni temaşa ete. Eger bizler ecdadlarımıznıñ torunları isek, olar kibi fedakârlıq kösterip iş yapmalımız. Olarnıñ yapqan işlerini tekrar tiriltmek – bizim vazifemizdir!*
—————————
* – Çelebicihan


text:
Qırımdaki MREOnıñ hadimleri cedvel boyunca çalışqanlarına baqmadan, işlerini becermege yetiştirmeyler. Bu al keleyatqan aydavcılarnıñ miqdarınen bağlıdır. Bu aqta Qırımdaki GİBDD MVDniñ rusiye idaresiniñ reisi Anatoliy Börisenko bildirmekte.
«Bizim bazı vatandaşlarımız bu işlerini soñuna qadar uzatqanları içün, elbette böyle sıralar peyda oldı. Şimdiki vaqıtta, adamlarnıñ ihtiyacları bizim yapıp olacağımızdan çoqtır. İnsanlar bu añnı soñuna qadar uzatıp keleler», - dep izaatlay Börisenkonı Novosti Krıma agentligi.
Video qullanıcı Sergey Vladimiroviçke ait.
Rusiye İç İşler Nazirligi, akimiyet qararına bazı deñişmeler kirsetti. Olarğa köre, qırımlı aydavcılar aprel 1 kününe qadar elde etken arabalarnıñ ukrain türlerini rusiye türlerine deñiştirmek kerek.
Ukraina Nazirler Şurasınıñ iş gruppası, aprel 1- nden soñ esasiy Ukraina boyunca rusiye türleri olğan qırım arabalarınıñ areket etüvinen bağlı meselesini çezmekteler.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Kreml kontrol etken Qırım yuqarı mahkemesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ işinde daa bir oturış soñuna keldi. Bunı Rusiye advokatı Nikolay Polozov Twitterde bildirdi.
Advokatnıñ aytqanına köre, üyleden evel mahkeme Kyivge «ketken» «zarar körgen kişini» sorğuğa çekti.
Toplaşuv tekrar başlağan soñ mahkeme qabaat şaatlarını sorğuğa çekmege başladı.
Polozovnıñ bildirgenine köre, mahkeme Kolesnikov Andrey Viktoroviçni – Qırım parlamenti işleriniñ idaresiniñ muavinini – sorğuğa çekti.
«Qabaatnıñ nevbetteki şaatı – Fil Nikolay Anatolyeviç. 2014 senesi fevral 26-da o ukrain militsiyasınıñ hadimi edi, şimdi Rusiye İçki işler nazirliginde çalışa», – dep qoştı Polozov.
Advokatnıñ aytqanına köre, nevbetteki oturış oktâbr 25-de keçirilecektir.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Ukraina Sağlıq naziri Viktor Lâşko Rusiyeniñ Ukrainağa kerçekleştirgen yañı ücümi neticesinde 198 vatandaş elâk oldı, aralarında üç bala bar. Bu aqta nazir Facebookta yazdı. Onıñ aytqanına köre, biñden çoq insan yaralandı.
«Ne yazıq ki, operativ malümatqa köre, istilâcılarnıñ qolundan 198 kişi elâk oldı, üçü bala, 1115 insan yaralandı, 33-ü bala», – dep ayttı o.
Aynı vaqıtta Lâşko fevralniñ 25-nde Ukraina ekimleri bomba sığınağında eki qadınnı doğurttı.
«Rusiye işğalcileri başlatqan cenkniñ üçünci künü patlav ve ateş altında yaşayış devam ete ve yañı doğğan ukrainalılar ağlay. Tünevin Hersonda ateş altında bomba sığınağında donatılğan loqsahanelerden birinde eki oğlançıq dünyağa keldi», – dep yazdı nazir.
Onıñ qayd etkenine köre, arbiy areketlerge baqmadan, tibbiy sistema çalışmağa devam ete. Hususan, COVID-19 pandemiyasınen küreş devam ete.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ malümatına köre, keçken künü, fevralniñ 25-nde, Ukrainada Rusiye ordusınıñ ateşleri sebebinden eki bala elâk oldı ve 33 vatandaş obyektine ateş açıldı.
Ukrainada Rusiye ücüm etken soñ arbiy vaziyet ilân etildi. Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti.
Prezident Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete. Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire.
Fevralniñ 24-nde Kreml Putinniñ ücümniñ maqsadı «Ukrainanı askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiyası» olğanına dair aytqanlarını tekrarladı.
Rusiye ücüminiñ ekinci kününde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ matbuat kâtibi Sergey Nikiforov Ukraina Rusiye ile muzakerelerden vazgeçmedi ve taraflar muzakere esnası olacaq yer ve vaqıtnen bağlı mesleatlar keçire, dep bildirdi.


text:
Sot jüyesindegi reformada mäsele tuındağan Pol'şa Euroodaq qwramınan şığuı mümkin. Bwl turalı odaq keñesiniñ basşısı Donal'd Tusk habarladı.
Mälimetter boyınşa, Varşava Bryussel'diñ kelisiminsiz sot jüyesindegi reformalarğa soñğı eki jılda 13 ret özgeris engizgen. Soñğı ret Varşava sot zañına tüzetulerdi 1 apta bwrın engizdi. Europalıq sayasattanuşılardıñ pikirinşe, bwl Bryussel'men aradağı qatınastıñ şielenisuine äkelui mümkin.
Sayasattanuşı Maksim Androşenko: «Pol'şağa ekonomika twrğısınan da sayasi twrğıdan da odaqta bolu tiimdi. Integraciyalıq processter wzaq uaqıt jürgizildi. Sondıqtan memlket odaqtan sot reforması üşin şığıp kete qoymas. Jergilikti bilik bir şeşimin tabadı degen oydamın», – deydi.
Qanşa degenmen, Pol'şa Europalıq odaq qwramında bolu arqılı el ekonomikasına payda tüsirip otırğanın eskersek, resmi Varşava bwl mäseleni retteuge den qoyuı tiis.


text:
Keriçte Gorkogo soqağında üç ev qaza sebebinden isitüvsiz qaldı. Vaqia fevralniñ 4-ünde aqşam oldı. Bunı "JilservisKerç" müessisesi haber ete.
Müessisege köre, qaza "Krımteplokommunenergo" hatlarında oldı.
Kommunalciler bugün isitüvni tamir etmege söz berdi.
Bu afta Qırımda ava bozulacaq ve sıfırdan aşağı 10-15 derecege qadar suvuq olacaq.
2018 senesinde rusiyeli Qırım parlamentiniñ mebusı Valeriy Aksönov, Keriçte isitüv ağları meselesi bar olğanını bildirdi. O, Qırımnıñ kimer şeerinde ağlar 70%-ğa qadar ipranğan, dep haber etti.


text:
Rusiye FSB-si, Qırımda sahte alkogol içimliklerni istisal etken cinayet gruppasınıñ faaliyetini kestirgenlerini iddia ete. Bunı, Rusiye FSB-siniñ Qırım udaresine atıf etip, "Krıminform" saytı bildire.
Müessisege köre, Aluştada Rusiye quvetçileri, istisal ve satuv yerlerinde operativ qıdıruv tedbirlerini keçirdi.
"Qanunsız tsehniñ anbarları ve satuv yerlerinde 2,9 tonna spirt ve alkogol içimliklerni tapıp, tutıp aldılar, o sahte içimliklerni, Rusiye brendleriniñ adlarını yapıştırıp satacaq ediler. Bundan ğayrı, alkogol yapması içün qullanılğan donatma ve ingrediyentleri de tutıp aldılar", - denile beyanatta.
FSB, Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 1711 maddesiniñ 6 qısmına köre cinaiy dava açılacağını bildire. Bu maddege köre eñ büyük ceza - 6 yıllıq apis müddeti.


text:
Rusiye advokatı Nikolay Polozov dekabr 1-de Qırım.Aqiqatqa izaat berip, onı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ davasında şaat olaraq sorğuğa çekseler, advokat imayeci statusından marum etilecek, dep bildirdi.
«Mahkeme qararından nasıl ve kim onı qabul etti belli olacaq, taqiqatçınıñ şahsiy menfaatı ya da maña qırımtatarlarnı qorçalağan advokatqa olaraq planlaştırılğan basqı edi», – dep ayttı Polozov.
Onıñ hatırlatqanına köre, FSB taqiqatçısı sentâbr ayında advokatnı sorğuğa çekmege rica etken edi. Mahkeme Ümerovnıñ malümatları advokat sırı ola dep, bu muracaatnı red etti. Bundan soñ taqiqatçı Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesinde taqiqatçı mezkür qarardan şikâyet etti, onı tekrar baqmağa qarar aldılar.
Advokat qayd etti ki, netice nasıl olsa olsun, onıñ mahkeme qararından şikâyet etme imkânı bar. O, Moskvadaki Advokatlar palatasına muracaat etken edi, amma cevap şimdilik yoq.
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesi dekabr 13-de advokat Nikolay Polozovnıñ sorğuğa çekilmesi içün izin bere bilecek oturışnı keçirecektir.


text:
Rusiye istilâsı neticesinde eki biñden ziyade ukrain askeri elâk oldı, yedi biñden ziyade yaralandı, dep bildirdi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko avgust 24-te Kiyevde Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen olıp keçken yürüşte.
«Mustaqillik künü İlovaysk civarındaki deşetli facianıñ yıllığına aman-aman teñ kele, onıñ neticesinde Rusiye ordularınıñ bölükleri Ukrainağa ücüm etti. Bir yıl keçti, bu teren yara qapanmadı, ağrı – keçmedi. Qomşu devletniñ istilâsı aman-aman eki biñ yüz askerimizni öldürdi. Serbest, mustaqil Ukraina içün canını feda etken qaramanlarnı unutmayıq. Şan-şüret olsun olarğa!», – dep ayttı prezident.
Tedbirlerniñ iştirakçileri elâk olğanlarnı añdılar.
2014 senesi aprel ayından itibaren Ukraina şarqında Rusiyege qoltutqan separatistlerge qarşı cenk areketleri devam ete. Ukraina akimiyeti ve Ğarp Rusiye Donbass boyeviklerine silâ bere, dep aytalar. Moskva bunı red etip, ukrain şarqında Rusiye «göñüllileri» bar olğanını bildire. Rusiyeniñ Ukraina şarqında yapqanları ve Qırım işğali sebebinden oña qarşı halqara sanktsiyalar devam ete.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ malümatna köre, Ukraina şarqındaki zıddiyet neticesinde 6800 insan elâk oldı.
Fevral ayında tizilgen Minsk añlaşmalarına köre, Donbassta ateş toqtatılmaq kerek, lâkin bu añlaşmalar sıq-sıq bozula, taraflar ise bir-birini qabaatlaylar.


text:
Kyiv, Birleşken Milletler Halqara mahkemesine Rusiyeniñ Qara deñizde Ukrainağa qarşı yapqan istilâsınen bağlı davanı azırlay. Bu aqta prezident Petro Poroşenko ICTV telekanalında «Svoboda slova» yayınında ayttı.
«Tış işler nazirine konsullıq yardımınıñ temin etilmesi içün vazife berdim, Avropa insan aqları mahkemesine muracaat yapıldı ve Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesine Rusiye Federatsiyasınıñ devletimizge qarşı istilâ yapqanı içün dava azırlanıla», – dep qayd etti Poroşenko.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı. FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı.
Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti. Ukraina telükesizlik hızmeti bildirdi ki, gemilerde Ukraina deñizcilerinen beraber Ukraina telükesizlik hızmetiniñ eki hadimi bar edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen Ukraina deñizcilerini cenk esiri dep tanıdı.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri Keriç hastahanesinde bulunğan 3 yaralanğan askernen beraber 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı.
Noyabrniñ 29-nda aqşam zapt etilgen Ukraina deñizcileriniñ Aqmescit SİZOsından çıqarılğanı aqqında belli oldı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Belli olğanı kibi, qırımtatarlarnıñ ekseriyeti – aslında, bütün dünya cemaatçılığı kibi – 2014 senesi Qırımda Rusiye tarafından teşkil etilgen «referendumnı» tanımağan edi. Bu sebepten, qırımtatarlar anda esasen, iştirak etmegen ediler. Ancaq yarımadanıñ yañı şorbacıları acele olaraq qırımtatarlarnıñ epsi yañı aqiqatqa qarşı olmağanlarını köstermek kerek edi. İşte o zaman «ğalipler taqımı» qırımtatar faalleri arasında ittifaqdaşlarnı qıdırıp başlay.
Bu qıdıruv muvafaqiyetnen bitti demege sıra tüşmey, lâkin «ğalipler taqımı» kene bir qaç belli sımanı öz tarafına celp etmege yaradı. Olar arasında Remzi İlyasov, Ruslan Balbek, Zaur Smirnov, Teyfuq Gafarov ve Eskender Bilâlov bar edi ve olar da özlerinen beraber daa alçaq ayardaki bir qaç insan ketirgen ediler. Amma bu zıncır daa ziyade uzamadı. Qırımtatarlar kollaborantlar artına taqılıp ketmedi. Aksine, olar öz halqı arasında sevimsiz bir adamlarğa çevirildi. Olarnı toylârğa davet etmemege başladılar, qırımtatarlarınıñ diger tedbirlerinde de olar istenilmegen musafirlerge aylândı. Böyleliknen, halq olardan yüz çevirdi.
Halq kerçekten de kollaborantlardan yüz çevirdi
«Ğalipler taqımı» da bunı añladı, faqat böyle kadrlar olar içün qıymetli olğanını köstermemege başladı. Ruslan Balbek Qırım ükümeti baş naziriniñ yardımcısı vazifesinden «rütbesi» yükselmesi içün Devlet Dumasına yollandı, Eskender Bilâlov Rusiye prezidentiniñ Qırımdaki vekâletli temsilcisiniñ mesleatçısı vazifesinden, Rusiye prezidentine bağlı milletlerara munasebetler Şurasınıñ adiy azası derecesine qadar tüşürildi, Teyfuq Gafarov ve Zaur Smirnov ise bütünley işten boşatıldı: biri – qabar almaqta qabaatlandı, digerini de – ihtisasiy olaraq işke keçmemezligi içün. Şimdilik tek Remzi İlyasov öz işini devam etmekte. O da, mutehassıs olğanı sebebinden degil de, Qırım spikeri Vladimir Konstantinovnen dost olğanı ve Tatarstanda lobbi qazanğanı sebebindendir.
Noyabrniñ 24-nde Qarasuvbazar rayonında qırımtatar faali Veciye Kaşkanıñ cenazesi ötkerildi. Qırımnıñ dört bir tarafından bir qaç biñ insan kelip çıqtı. İnsanlarnıñ epsini şaşırtqan nahoş şey ise, Eskender Bilâlovnıñ anda kelip çıqması oldı. Elbette ki, qaarli tedbirde onıñ qalmasına kimse musaade etmedi. İlk olaraq qadınlar dayanıp olamadan, istenilmegen musafirni quvıp yiberdiler. O şahıs ise, çoq davalaşmadan, tez-tez ortalıqtan coyılmağa baqtı.
Öz ömrüni qırımtatar halqınıñ aq-uquq ve serbestligi içün adağan cemaatçınıñ cenazesine kelgen bu kollaborantnıñ ne maqsadı bar edi, aceba? Ya da resmiy tedbirlerde iştirak etkeninde, oña oşap yaltaqlanğan şahıslar er şey yahşıdır degen boş hayal yaratıp, kollabarantqa, halq öz qaramanınıñ cenazesinde onı ayırıp taşlamaz degen ümit berdimi? Öyle olsa, yahşı, ebet. Lâkin başqa bir versiya da bar.
Birinciden, Eskender Bilâlov cenazege mazallı erkeklernen beraber kelip, onıñ içün bir ihtimal, vaqialar «qızğın» keçebilecegini de esapqa alğandır. İşte o zaman bu erkekler onı halqnıñ cezasından «qurtarabilir edi».
Ekinciden, meydanlıqta OMON maşnası da tura edi. Ne maqsatnen? Provokatsiya yapılması planlaştırılmay edimi, aceba? Qavğa çıqqan taqdirde, OMONcılar insanlar üstüne atılıp, rezina tayaqlarnen kötekler ediler. Ya neticesi? Aqibeti pek qorqunç olabile edi. Yahşı da er şey hayırlısınen bitti.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (telüke havfından muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.


text:
Kelecek sene acılıqqa barmağa isetegen Rusiye seyyaları elektron çip ile yañı şekil pasportlarnı elde etmeseler, Saudiy Arabistanğa ketip olamazlar, dep bildirdi Rusiye Federatsiya Şurasınıñ reis muavini, acılıq işleri boyunca vekâletli İlya Umahanov.
«Kelecek sene eski şekil pasportlar qabul etilmeycek… Bu Saudiy Arabistannıñ bir talabı olağanı aqqında söz yürsetecek olsaq, oña, ğaliba, diqqat ayırmalımız, çünki bu bizim menfaatımızdadır», – dep bildire Umahanovnıñ sözlerini RİA Novosti.
Mekkege acılıq – Allahu Taalâğa yapılğan hususiy bir ibadettir, islâmnıñ beş şartlarında biridir. Ayatta bir kere acılıqqa barmaq – er musulmannıñ borcudır.
Bu sene Mekkege işğal etilgen Qırımnıñ 150 musulmanı barıp keldi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/09-30
Aida Garifullina (30.09.1987, TASSR başqalası Qazan, RSFSR, / SSRB) — tatar opera häm estrada cırçısı.
Änise professional xor dirijorı buluğa, Aidağa yäş çaqtan akademik muzıka sänğäten söyü ürnägen kürsätä.
Tatarstan Respublikası häm Rusiä Federatsiäse säxnälärendä dan qazanğan yäş cırçı başta Nürnberg yuğarı muzıka mäktäbe, soñraq Vena muzıka häm başqaru sänğäte universitetında belem ala.
Dönyanıñ küp säxnälärendä tanılğan opera ostaları belän çığışlar yasıy. 2014/2015 yılğı sezonınnan başlap Vena däwlät operası solistı.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.