text:
Hizbolla törkeme İzrail başqalasına raketa cibärü belän yanıy
- Qorbannar turında nidi xäbärlär bar?
Kilgän xäbärlärgä qarağanda atnakiç könne 8 İzrail xärbie häm 4 sivil keşe häläk bulğan. 3 atna barğan bäreleşlärdä bu älegä qädär iñ zur yuğaltular köne buldı.
Comğa könne, İzrail oçqıçları Bäyrutnıñ könyağına 100dän artıq höcüm yasağan. Kimendä 5 sivil keşe ülgän dielä. Leban yağı isä, Bekaa Üzänlegendä urnaşqan Qaa awılına yasalğan höcüm näticäsendä 25 keşe ülgän dip belderä.
İzrail politsiäse äytüenä qarağanda, Hizbolla İzrailneñ tönyağına 120 raketa cibärgän, 2 xatın-qız häläk bulğan. "Äl-Arabia" televideniese isä Lebannıñ könyağında 5 İzrail xärbie häläk bulğan dip xäbär itte. Bu sannar älegä bäysez çığanaqtan raslanmağan.
Monnan tış tağın ber borçulı närsä bar. Tirän-yün moxit saqlawçılar bu suğış töbäkkä zur zıyan kiterä di. Bäyrutta 4 küper cimerelgän. Yar buyındağı ber yağulıq stansiäse cimerelü arqasına Urta diñgezgä berniçä tonna neft ağıp töşkän.
- Şuşı wazğiätneñ citdilegen añlap, berär taraftan tuqtarğa çaqırğan öndäwlär yuqmı?
Şundıy ber täqdim atnakiç könne yañğıradı, Hizbolla yağınnan. Şiği citäkçe Xäsän Nasr-alla, Äl-Manar televideniesendä yasağan çığışında, İzrailgä möräcäğät itep, "Ägär sez bezneñ awıl-şähärlärgä höcümnäregezne tuqtatsağız, bez dä raketalar cibärüne tuqtatırbız", dip belderde.
Ämmä berük waqıtta ul, ägär İzrail Bäyrutnıñ üzägen bombalıy başlasa, Tel-Avivqa raketa cibärü belän yanadı.
"Ägär sez bezneñ başqalanı bombalıysız ikän, bez dä sezneñ zolım-däwlät başqalağıznı utqa totaçaqbız. Bäyrütqa höcüm itäsez ikän, İslam Qarşılığı, Allahı Täğälä yärdäme belän, Tel-Avivnı utqa totaçaq", di Hizbolla citäkçese Xäsän Nasr-alla.
- İzrailneñ moña cawabı mäğlümme?
Räsmi cawap älegä yuq. Läkin, kilgän xäbärlärgä qarağanda, İzrail armiäse tuqtarğa cıyınmıy axrı. Kiresençä, Leban cirenä tağı da eçkäräk ütergä tırışa. Saqlanu ministrı Ämir Peres, ğäskärenä LİTANİ yılğasına qädär, yağni 20 çaqırım eçkä ütergä äzerlänergä färman birgän.
- Axırsı, bu wazğiättä bar ömet dönya cämäğätçelegenä. Berläşkän Millätlär Oyışmasında berär xäräkät küzäteläme?
BMOnıñ İminlek Şurası yaqın säğätlärdä Lebanğa bağışlanğan maxsus kiñäşmägä cıyılırğa tieş. New Yorktan kilgän xäbärlärgä qarağanda, anda Yaqın Könçığışta utnı tutqtatırğa çaqırğan qarar ölgese tikşereläçäk. Ämmä, Şuranıñ eş itü täcribäsennän çığıp fiker yörtsäk, nindi bulsa näticäne, küräseñ, kiläse atnağa ğına kötergä kiräkter.
ali ğilmi


c: text/html

text:
London politsiäse Britaniä başqalası metrosında bulğan 3 şarltawda kimendä 33 keşe hälak buldı dip belderä. Dürtençe şartlaw London üzägendäge aftobusta buldı. Anda da keşelär ülgän, ämma aftobustağı şartlaw qorbannarı sanı älegä bilgesez. Tabiblar äytüençä, 45 keşe qatı yaralanğan, yäki ülem xälendä. Politsiä şartlawlar aldınnan bernindi kisätü bulmadı häm alar öçen cawaplılıqnı üz östenä aluçı da älegä yuq dide.
Britaniä premyer ministrı Tony Blair bu şartlawlar Şotlandiädä ütüçe Sigelek sammitı eşen tuqtatu maqsatı belän maxsus oyıştırılğan bulırğa oxşağan dide. Blair Sammittan Londonğa kitte. AQŞ prezidentı George Bush terrorğa qarşı suğış däwam itäçäk dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazan Kremle yanınnan bik küp şähär transportı, bik küp avtomobil'lär uzıp tora. Äle bäyräm könnärendä genä Kreml' diwarı yanına quyılğan Watannı saqlawçılarğa quyılaçaq häykäl maketı tiräsendä qar östendäge bik küp ezlär buluına iğtibar itep, maket belän qızıqsınuçılar küp ikän, dip kitkän idek. Häm menä älege maket yuqqa çıqtı. Xäzer qaya kitte bu, närsä buldı dip ğäcäplänüçelär bik küp. Qazan Kremle tıyulığı direktorı İldus Waxitovnıñ kommentariye bik qısqa buldı.
AUDİO. (İldus äfände äytüençä, başqa variantlar, başqa proyektlar qarala.)
Şulay itep, piramidağa kilep kergän yädrä räweşendäge proyekt ozaq yäşämäde. Populyar cırdağıça, “Xuş inde mäñgegä, xuş inde...” dip kenä äytäse qala.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
AQŞta 11/9 terror aktı belän bäyläneşe buluda ğäyeplänüçe, ğäyeben iqrar itte
AQŞlarında 2001.nçe yılnıñ 11.sintäberendäge terror aktı belän bäyläneñe buluda ğäyeplängän berdänber şäxes ğäyeble buluın qabul itte. Zäkäriä Mussavi 11.sintäber höcümenä qatnaşmasa da , oçqıçlar belän amerikan binaları-şulsanda Aqyortqa barıp bärelüne küzdä totqan kiñräk süz berläşterügä qatnaşı buluın iqrar itte.Prokurorlar aña ülem cäzası birergä äzerlänä.
Alberto Gonzales(audio)
Ğäyepläwlärneñ dürtese ülem cazası birü xoquqın tanıy, belgänegezçä bu mäsälädä bez ülem cäzası birelüe öçen tırışaçaqbız
Mussavi ğäyeben 3 yıl däwam itkän legal protsestan soñ ğına tanıdı. Ul 2001nçe yılnıñ augustında imigratsiä qanunnarın bozu säbäple qulğa alına. Mussavigä oçqıç qullanunı öyrätkän pilot, anıñ min Boeing 747 belän oçırğa öyränergä telim digän süzlärenä şiklänep politsiägä xabär itä. 11nçe sintäberdä oçqıçlar säwdä üzäge häm Pentagonğa kilep bärelgändä Mussavi törmädä utıra. Comğa könne ütkärelgän tıñlawlarğa 11nçe sintäber qorbannarınıñ bik küp yaqınnarı da kilde.Alar arasında Debra Burlingame da bar ide. Ul Pentagonğa kilep töşkän oçqıçnıñ pilotı Charlsnıñ señlese
Burlingame(audio)
bu Amerika yustitsiäse öçen bik zur kön dip uylıym.Bez monda abiyımnı häm 3meñ amerikannı ütergän 11nçe sintäber süz berläşterüeneñ barlıq 6puktıntında da ğäyeplelekne tanu aldında torabız. Bu döreslek häm yustitsitsiä öçen bik möhim kön.
Pentagonda xatını ülgän
Abraxam Scott(audio)
ülem cäzası, Xristian bularaq min yarlıqau birergä tieş , ämma bu eştä birä almim . Ülem cäzası, kimräkne qabul itmim.
Xakimnär cäza mäsäläsen qararlaştıru öçen qayçan cıyılaçaq , älegä bilgele tügel Şunnan soñ juri Mussavigä ülem cäzası birelergä tieşme digän mäsälädä qarar biräçäk . Mussavi üze ülem cäzasına qarşı köräşäçägen beldersä dä ul cäzasın yomşartırlar dip kötmi färidä xämit


text:
Soñğı öç-dürt ay eçendä Başqortstan Respublikası Rusiäneñ berniçä töbägendä üzeneñ daimi wäkilçeleklären buldırdı. Şular arasında Sarıtaw ölkäse dä bar. Sintäber ayında bu ölkädä dä wäkilçelek açu xaqında Başqortstan prezidentınıñ maxsus färmanı dönya kürgän ide. Ul färmanğa yaraşlı, daimi wäkilçelek citäkçese itep Sarıtaw ölkäsendäge kiñ bilgele tatar eşquarı häm cämägät eşleklese Kamil Äbläzovnıñ bilgelänüye dä äytelde ul çaqta. Menä xäzer şul wäkilçelekne räsmiläşterü, Kamil Äbläzovqa akkreditasiä birü tantanaları ütä.
Başqortstannıñ räsmi wäkillege şuşı tantanalarda qatnaşu öçen Sarıtawğa kitte. Aldan xäbär itelüençä, Sarıtawdağı wäkilçelekne räsmi açu tantanası 3 dikäber könne ütärgä tieş ide. Bu şulay buldı da. Oçraşuda Sarıtaw ölkäse xaqimiäte wäkilläre dä qatnaşa häm ike töbäk arasındağı iqtisadi, sotsial xezmättäşlekne kiñäytü, üzara mädäni bağlanışlarnı arttıru turında söyläşülär alıp bara.
Tatar eşquarı häm tanılğan cämägät eşleklese Kamil Äbläzov moñarçı da Tatarstan häm Başqortstan belän tığız elemtädä bulıp, tatar – başqort milli - mädäni oyışmalarına, sänğät ähellärenä gel matdi häm ruxi yärdäm kürsätep yäşägän ide. Xäzer inde anıñ şuşı eşçänlege däwlät däräcäsendä dä alıp barılaçaq.
Şulay itep Başqortstan Rusiä töbäklärendä üzeneñ daimi wäkilçeleklären açunı däwam itä. Küptän tügel şundıy uq wäkilçeleklär Orenbur belän Çiläbe ölkälärendä dä räsmi açılğan ide.


text:
Karacorce
Karacorce (serbça Karađorđe, Kapaђopђe; 1768, 3 noyäber? – 1817, 13 iyül) ul Ğosman İmperiäsenä qarşı Berençe Serb Fetnäse citäkçese, Serbiäneñ Karacorceviç näselenä nigez saluçı bulğan. Corce Petroviç (Đorđe Petrović, Ђopђe ПeTpoBић) bulıp tua. Qoñğırt çäçle buluı säbäple, Corceğa Qara (Törekçä Kara) quşamatı birelä.
Karacorce Vişevtsi (Viševci) awılında tua häm balaçağında kötüçe bulıp eşli. 1787 yılda Törekne üterüdän soñ ul Habsburglar Avstriäsenä qaça häm Fraykorpsqa kerep, 1787-1791. yıllardağı Avstro-Törek Suğışında qatnaşa. Sistova solıxınnan soñ, ul Serbiägä qayta häm Topolada urnaşıp, mal kötep, säwdä belän şöğellänep, görlep yäşi häm oçraqlı räweştä Hayduklarğa quşa.
XIX yöz başlarında Serbiägä qarşı Ğosman repressiäläre köçäyälär häm 1804 yılnıñ Ğıynwarında iñ yuğarı däräcäsenä ütep citälär. Yanıçarlar başlıqları, dahilar, xakimiät üz qullarına alalar, aqsöyäklärne, ataqaylarnı, ğıysyançılarnı, yoğıntılı säwdägärlärne cäzalap üterälär. Dahilar Karacorcenı üterergä tırışalar, läkin ul üterergä cibärelgän ike keşeneñ maqsatın tanıp häm alarnı üterep, uñışlı saw qala. Şuña cawap itep, Serblar Oraşatsta 1804-nıñ 14 fevrälendä (Yulian täqwimendäge 2 fevrälendä) qorıltay ütkärälär, häm Karacorcenı başlıq bulıp saylıylar. Ğıysyançılarğa fetnäne qabızıp cibärergä uñıy, baştan Karacorce suğışçıları dahilar zolımına qarşı, läkin 1805-täge İvankovats suğışınnan soñ soltanğa qarğı köräşällär.
Berniçä möhim suğışlardan, mäsälän Mişar (1805), Deligrad häm Belgrad (1806) suğışlarınnan, ğıysyançılar ciñep çığalar, annan Serblar häm Ğosmannar solıx yazarğa qarar itälär. Ämmä, 1807-dä Karacorce Räsäy İmperiäsenä Töreklärgä qarşı koalisiä tözep quşıla. 1812 yılda, Napoleonnıñ Fransuz İmperiäse qurqınıçında, Räsäy Ğosmannar belän tizräk solıx tözi. 1813-dä Ğosman İmperiäse Serbiägä zur yaw oyıştıra, häm 21 sentäberdä Karacorce, başqa ğıysyan başlıqları belän Avstriä İmperiäsenä qaça, annan soñ Bessarabiägä küçä, anda Filiki Eteriagä, Ğosmannardan barlıq Xristiannarnı azat itergä cıyınuçı yäşeren Yunan cämğiätenä quşıla. Eteria yärdämendä, Karacorce yalğan pasport belän 1817-neñ 28 iyülendä Serbiägä qayta. 1817 24 iyülendä Karacorce Ğosmannarğa buysınğan Miloş Obrenoviçneñ keşeläre tarafınnan üterelä.


text:
Tatarstannan kitkän berençe törkem xacilar tuğan yaqlarına qayttı
Tatarstannan xacğa 3 törkem bulıp bardılar. Berençe bulıp kitüçelär törkemenä kübräk 40 yäştän alıp 70 yäşkä qädär keşelär kergän. Häm alar inde tuğan yaqlarına qaytıp ta cittelär. Qazannan barğan 69 yäşlek Flera Şihabetdinova xacğa baru öçen aqçasın az-azlap tuplap kilgän, şulay uq ulı da matdi yaqtan yärdäm itkän. Bilet bäyäse 65 meñ sum ide di ul. Alar oçqıç belän İstanbulğa töşkännär, annan Ciddägä oçqannar, şunnan soñ avtobuslarda Mädinä şähärenä barıp qunaqxanälärdä urnaşqannar. Flera xanım Şihabetdinova:
Berençe Mädinägä bardıq häm anda 3-4 kön mäçetkä namaz uqırğa yördek. Anda dinneñ şundıy köçle buluına bez ğäcäpländek.
Berençe Mädinägä bardıq häm anda 3-4 kön mäçetkä namaz uqırğa yördek. Anda dinneñ şundıy köçle buluına bez ğäcäpländek.
Flera xanım Şihabetdinova äytüençä, alarnıñ anda böten eşläre ğibädät qılu bulğan. Flera Şihabetdinova:
Azan qıçqırıp tora, namazğa yögeräseñ. Gäräfä tawında tordıq, Minada buldıq, taşlar cıydıq. Täwef qılırğa tañnan da, tönlä dä bardıq. Telne belmäw awır inde, barmaqlar yärdämendä dä aralaşırğa turı kilde.
Flera Şihabetdinova äytüenä qarağanda, ul xacdan bik tä'sirlänep qaytqan häm mömkinlek bulsa anda ğına yäşär idem di.
Cämäğät eşleklese Rabit Batulla da aqça tuplap bıyıl xacğa barğan. Rabit Batulla:
Andağı xalıqnıñ küplegenä şaqqatasıñ. Bıyıl 6 million keşe bulğan. Anı taw başına menep qaraw moğciza. Anda ğäräbe dä, qıtayı da bar. Mäkkädäge Xaram mäçetne zıyarat ittek. .
Rabit Batulla äytüençä, Tatarstannan xacğa kübräk olı yäştäge wäkillär kilsä, başqa illärdän yäşlär kilgän. Rabit Batulla:
İndoneziädä xacğa barmağan yegetne öyländermilär ikän. Yaña ğına iläşkän yeget belän qız kilgän, alarğa da ata-anaları şundıy şart quyğannar. Ğailäläre belän kilüçelär bar.
İndoneziädä xacğa barmağan yegetne öyländermilär ikän. Yaña ğına iläşkän yeget belän qız kilgän, alarğa da ata-anaları şundıy şart quyğannar. Ğailäläre belän kilüçelär bar.
Rabit Batulla äytüençä, härkemgä şartlarnı ütäw öçen maxsus kitaplar birelgän. Rabit Batulla:
Härber keşegä ber kitap tottıralar, çönki böten doğalarnı öyränep beterep bulmıy. Bez 50 keşe barıbız da Qorban çaldırdıq. Anarğa dokument birälär. Qorban ite yätimnärgä, açığa torğan illärgä ozatıla.
Cämäğät eşleklese Rabit Batulla belderüençä, alar Mäkkädä 16 kön bulğannar. Qaytqanda isä Törkiäneñ İstanbul şähärendä bulıp, andağı mäçetlär belän tanışqannar.
Landış Xarrasova.


text:
Sverdlov ölkäsendä "Sälätle balalar" programması däwam itä
Uzğan oçraşu april ayında bulıp, Gabdulla Tuqay icatına bağışlanğan ide. Bu yulı uqu yılı yomğaqlanu uñayı belän iñ berençe çiratta uzğan uqu yılına näticä yasaw buldı. Kem nindi uñışlarğa ireşkän, nindi qızıqlı waqiğalar bulıp uzğan, şul turıda fiker alışular bulıp uzdı.
Uqu yılın bar da bik yaxşı bilgelärenä genä tämamlağannar. Küp kenä balalar ölkä külämendä uzdırılğan cır häm bayu konkurslarında lawreat isemen ayulap alğannar, “Kügärçen” balalar ansamblenä yörüçelärne bu yıl xätta Slovakiädä bulıp uzaçaq xalıqara festival'gä dä çaqırğannar.
Kiçä barışında tatar xalqınıñ milli bäyräme sabantuy temasına bağışlanğan viktorina bulıp uzdı. Balalar bu bäyrämneñ asılın, tarixın, yolaların belülären kürsättelär. Annan soñ tatar xalıq cırların başqaru buyınça köç sınaştılar. Sigez yäşlek Eliza Maxiänovanıñ cırlawın xalıq ise kitep tıñladı. Elizanıñ däw änise – Räysä Maxiänova Sverdlov ölkäsendä yäşäwçe tatarlar arasında näfis süz ostası bularaq tanılğan keşe. Qatnaş nikaxtan tuğan onığın tatar ruxında tärbiäläp üsterü öçen küp köç quyğan ul. Eliza Maxiänowa inde öç yäşennän birle säxnädä. Anıñ tawışındağı çın tatar moñına is kitärlek.
Tatar xalıq cırların osta itep başqaruçılar arasınnan Albina Waxitova ayırılıp tordı. Albina inde küptän Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ iñ yaratqan cırçısına äwerelde. Bu yıl un klassnı bik yaxşı bilgelärenä genä tämamladı ul. Tağın ber yıldan anı olı tormış yulı kötä.
Milli Media Xolding stipendiatları arasında inde mäktäpne tämamlağannar da bar. Bu oçraşu waqıtında alarğa istälekle büläklär tapşırıldı, izge teläklär telände. Üz çiratında balalar Milli Media-Xoldingnı ğämälgä quyuçı tatar eşmäkärläre Rinat Sadriev, Rinat Askarov, Albert Afzalovqa, şuşındıy eçmälekle kiçälär oyıştıruğa zur köç quyğan Miñsılu häm Nazlığöl İjguzinalarğa olı räxmätlär belderdelär.
“Sälätle tatar balaları” programması, tağın da kiñäytelgän sostav belän, sentäber ayınnan yañadan eşli başlayaçaq. Ä xäzergä alarnı yämle cäy, küñelle yal kötä.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Udmurtiä Tatar İctimaği Üzäge Şurasınıñ çirattağı cıyını uzdı
Tatar ictimaği üzägeneñ citäkçese Fnyun Ğawas ulı Mirzayanov 2003—nçe yılda başqarılğan eşlär turında täfsille mäğlümat citkerde, ä qayseber älkädäge eşlärgä analiz yasadı.
Udmurtiä tatar ictimaği üzäge 3— Bötendönya tatar kongressı qabul itkän qararlarnı tormışqa aşırunı üzeneñ eşeneñ töp yunäleşe itep alğan. Şulay uq ütkän yılnıñ yazında Udmurtiä häm Tatarstan respublikaları arasında yañartılğan duslıq häm xezmättäşlek kileşüendä qaralğan ike respublikanıñ iqtisat ölkäsendäge bağlanışlarnı da, Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı qabul itkän biznes buença qararlarnı da çitlätep ütmägän. Bu yaqtan ütkän eş yılında ayırım zur uñışlar bulmasa da, kiläçäktä TİÜneñ finans mömkinleklär artır digän fikerne citkerde.
Fnyun Mirzayanov komissiälär eşenä tuqtalıp, mäğärif ölkäsendä soñğı yıllarda sülpänlek sizelä dip bilgeläp ütte. Tatar tele uqıtuçıları, mäktäp direktorları bergäläp häm ata—analar belän dä yaxşı mönäsäbättä bulğan mäktäplärdä tatar sıynıfları cıyıla. Administratsiä wäkilläreneñ dä moña qaraşı uñay.
—audio—
Dimäk şuşı uq ictimaği xäräkät wäkilläreneñ agitatsiä eşen oyıştıra almawdan tora. Tatar üzäge citäkçese Fnyun Mirzayanovtan soñ çığış yasawçılar — Mojgadan Qamil Kubaşev, Kambarkadan Mirdälif Yakupov, Sarapuldan Näcip Qamal, häm başqalar, mäktäplärdä berençe sıynıfqa balalar tuplaw başlansa da, bu temağa açıqlıq kertep, ber süz dä äytä almadı. Küp çığışlarda haman ber süz — ölkännärne ramazan ayında iftar aşlarına cıyğannar, 9 mayda suğışta häläk bulğan soldatlar häykälenä çäçäk bäyläme salğannar, yäisä Mäñgelek ut yanında uzğan tantanada qatnaşqannar, mäçet tözeleşe öçen cir alğannar, cır festival’läre uzdırğannar häm başqalar. Süz dä yuq, bolar da kiräk eş, ämmä yäş buınnı milli ruxta tärbiäläw, tuğan teldä uqıtu niçekter çitkäräk etelä tatar üzäge wäkilläre tarafınnan. Alda Fnyun Mirzayanovnıñ äytüençä, tatar sıynıfın açuda, nänilärne tatar törkemenä cıyuda administratsiälär tarafınnan qarşılıq kürsätüçe yuq, ämmä anı oyıştıruçı da yuq. Bu temağa milli säyäsät ministıyrlıygınnan belgeç Fändüs Xucin çığışın ğına misal itep kiterep bula. ijawdağı tatar gimnaziäseneñ uqıtu öçen mäydanı tar, klasslar sanın arttıru mömkinlege yuq, şuña da «Respubliqa useşe» dip atalğan, — anı prezident programmasıy dip tä yörtälär, — şuşı planğa gimnaziägä yanqorma tözü mäs’äläsen kertüne sorap xat yazarğa täqdim itte Fändüs Xucin.
Tatar ictimaği üzägeneñ xörmätle prezidentı Mäsgut Garatuev saylawlar yaqınlaşuın häm tağın milli qartanı uynataçaqlar, citäkçelär, säyäsätçelär qarşında «tälinkä totıp» tormasqa, aldağı saylawlarda wäğdä itkän plannarın ütäwläre—ütämäwläre turında xisap totarğa sorarğa, üzebezneñ konkret teläklärne citkerergä täqdim itte.
«Yañarış» gazetası möxärrire İrek Şäripov fevral'dän respublikanıñ yaña kanalında oyıştırılaçaq tatar tapşıruları turında mäğlümat citkerde, cirle tatar üzäkläre citäkçelären yaña mäğlümat çaralarında aktiv qatnaşırğa çaqırdı.
Plenum Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ çirattağı, altınçı, qorıltayın uzdıru waqıtın bilgeläde. Qorıltay 20 martta uzaçaq, uzäkneñ Ustavına, häm strukturasına üzgärtmälär kertü turında fiker alışınıldı. Qorıltayda qatnaşu öçen cirle tatar ictimaği oyışmalarında cıyınnar uzdırıp, delegatlar saylaw buyınça täqdimnär yañğıradı. 2004—nçe yılğa eş planı raslandı.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text:
Millätara näfrätne matbuğat qızdıra
Rusiädä millätara näfrät nnigezendä cinayätlär näticäsendä yıl sayın distälägän keşe qorban bula. Bu näfrätne üsterügä mäğlümat çaraları da zur öleş kertä.
"Yarıy äle qaza köndez bulmağan, ul çaqta keşelär, mäskäwlelär kübräk bulır ide. Ä bolay kübese kavkazlılar bulğan" dip yazdı ber uquçı Rusiäneñ iñ küp uqılğan Komsomolskaya pravda gäzitendä. Östäwenä ul qorbannar ğailäsenä qaralğan aqçanı pensionerlarğa öläşergä täqdim itte.
Şul uq gäzittä ikençe ber uquçı “qaralarnıñ” –Rusiädä qayber urıslar urıs bulmağannarnı şulay atıy – 81 yäşlek abıysına üze üstergän almaların satırğa birmi, dip zarlana.
“Taw xalqı, nişliseñ”
Xoquq yaqlawçılar fikerençä, Rusiä matbuğatında şundıy ksenofobik küreneşlär millätara näfrät nigezendä höcümnärneñ artuına kiterä. Yıl başınnan Rusiädä andıy höcümnärdä 57 keşe üterelgän. Bu näfrätneñ üsü säbäpläre itep xakimiätneñ moña qarşı köräşergä telämäwe häm sotsial sistemnıñ zäğiflege kiterelä. Ämmä monda mäğlümat çaralarınıñ da öleşe bar sıman.
"Ksenofobiä üze üsmi, Levada ütkärgän fiker beleşülärgä qarağanda ul 55-57% tiräsendä tora, - di Sova üzäge citäkçese Galina Kojevnikova. – Ämmä mäğlümat çaraları anı qızdırıp tora häm törle qotırtu, provakatsiälär belän agressiä däräcäsenä citkerä."
Galina Kojevnikova uzğan yıl dönya kürgän Rusiä mäğlümat çaralarında ksenofobiä turında kitap avtorlarınıñ berse. Rasaçıl fikerlär bastıru yağınnan Komsomolskaya pravda äydäp baruçılardan, di ul.
Dekabr ayında bu gäzit Yıraq Könçığışta ber azäri keşeseneñ üterüdä ğayeplänüe uñayınnan yazma bastırdı.
“Ğorur Kavkaz keşeläre qatnaşında qulğa qoral alıp talaşu Rusiäneñ başqa şähärlärendä dä bula torğan xäl. – dip yazdı baş möharrir urınbasarı Sergey Ponomarev. - Alar sine kinjal belän qadap yä qılıç belän ikeläygä turap kitä ala. Taw xalqı, nişliseñ. Şulay bulğaç, samimi Rusiä keşelärennän sez üzegezgä qarata nindi mönäsäbät kötäsez, qaderle kavkazlılar.”
“Sez tulı näces”
Cirle basmalar da qalışmıy. Ğıynvar ayında Murmanskida çığa torğan ber gäzit uquçılarna mädäniätlelekne bilgeli torğan test täqdim itte.
Sorawlarnıñ berse: “Ğailägezdä yäxüdlär barmı?” ide. Uñay cawapqa mondıy näticä birelä: “Borçılmağız. Sez tulı näces. Şuña da qaramastan, keşelär sezne xörmät itä.”
Küptän tügel Kiçke Mäskäw gäzite çegännärne cinayätçelektä ğayeplägän mäqälä basıtrdı. “Uqımışsız bularaq, alar qanunlı räweştä säwdä itä almıy. Şulay bulğaç, närsä qala? Döres: narkotiklar häm faxişälek” dip yaza gäzit.
Peterburdağı tacıq mäxälläse wäkile Nazar Mirzoda süzlärençä, matbuğat alarnı gel qarağa buyap yaza.
"Qayber jurnalistlar häm sarı matbuğat bezneñ turıda yalğan yaza, imeş bez çirle, awırular taratabız. Bu döres tügel, - di Nazar, - migrantlar cinaytçe tügel, alarnıñ 70-80% eşçelär, tözüçelär. Rusiädä tacıq tözüçeläre küpme kvadrat metr tözegänder, bu turıda yazmıylar".
Uzğan yıl Rusiä Dumasına cinayät turında yazğanda qorbannıñ häm cinayätçeneñ milläten atarğa tıyğan qanun ölgese täqdim itelde.
Milli azçılıqlar häm xoquq yaqlawçılar bu qanunğa qarata törle fikerlär belderde. Kübese xupladı, ämmä Galina Kojevnikova kebek belgeçlär fikerençä, jurnalistlar "qaralar", “könyaqlılar” digän süzlär qullanıp, bu qanunnı uraw yulların barıber tabaçaq.


text: Tiflis -- Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili gaz ütkärgeçen tözätü eşläreneñ aqırın baruına rizasızlıq belderde häm Rusiäne bu eşkä Gruziä belgeçlären dä cälep itergä çaqırdı. "Rusiä yağı ütkärgeç kiçä äzer bulaçaq digän ide, xäzer östämä waqıt kiräk di. Şul uq waqıtta bezneñ belgeçlär yaqın kiterelmi. Bez Rusiägä qabat bezneñ belgeçlärneñ yrdämen täqdim itäbez," di Gruziä prezidentı. Uzğan yäkşämbe bulğan 2 şartlaw näticäsendä Mozdok-Tiflis ütkärgeçenä zıyan kilde. Näticädä Gruziä belän Ärmanstanğa gaz quu tuqtatıldı. Gruziä monıñ öçen Rusiäne ğäyepläde. Mäskäw ğäyepläwlärne kire qaqtı häm tikşerü ütkäräçägen belderde. Tözätü eşlären Gazprom qaramağındağı Kavkaz-trans-gaz şirkäte alıp bara. Citäkçe urınbasarı İgor Tkaçenko kiçekterü säbäplären torbadağı yarıqlar belän añlattı.


text:
Tömändä “Seber tatarları tarixında Astanalar” digän kitap basılıp çıqtı
Bu kitapnıñ avtorı Tömän ölkäseneñ kraynı öyränü muzeyı xezmätkäre Rişat Räximov.
“Bu kitapqa barlığı 25 Astana kergän. Alar barsı da räsmi yaqtan seber tatarlarınıñ tarixi mädäniät istälege bularaq terkäldelär. Ämma bügenge köngä qädär tikşerelmägän astanalar da bar äle”,- di Rişat Räximov. Tıñlawçılarıbız xäterläsä, Könbatış seberdäge astanalar turında berençe tapqır ğına söylämibez. Seber tatarları bu yaqlarğa Boxaradan islam dine alıp kilgän keşelärne häm monda yatıp qalğan, kümelgän urınnarnı astanalar dip äytä. Rişat Räximov yazğan kitapqa küz salsaq, Tömän häm Omski ölkälärendä barlığı 150 artıq astana buluı turında äytelä. Tikşerelgän 25 astana, yäğni seber tatarları äytüençä izgelär, yaxşılar yatqan cirlär räsmi terkälü uzğaç, alğa taba, alarnı rätläw, qoymalar belän totıp alu, çistartu öçen bilgele ber külämdä däwlät tarafınnan aqça da birelergä mömkin. Rişat Räximov süzlärençä, taşlandıq xäldä bulmağannarı da bar.
“Äwwäl-äwäldän astanalarnıñ qarawçıları bulğan. Ul wazifa atan-analarınnan balalarına küçep barğan. Bügenge köndä qayberläreneñ buraları yaxşırtılğan, ä qayberläre onıtılğan. Misal öçen, Varvara häm Yaña At'yal astanalarında sädäkä sala torğan urınnar bar. Bu sädäkä aqçaları xätem aşları ütkärü öçen häm astanalarnı tözekländerü öçen totıla”,- di Rişat Xäkimov.17 nçe may könne 18 ndä bula torğan Xalıqara muzeylar köne aldınnan Tömän ölkäseneñ kraynı öyränü muzeyında Rişat Räximov yazğan bu kitapnı täqdim itü kiçäse buldı. Avtor törle mäğlümat çığanaqları wäkillären häm kiçägä kilgännärne bu kitapnıñ moña qädär berqayda da äytelmägän yañalığı belän tanıştırdı.
“İñ ähämiätlese min seber tatarlarında islam tarixına, üzençäleklärenä zur iğtibar biräm. Monda şulay uq islam kilgängä qädär seber tatarlarınıñ närsälärgä tabınuları, ışanuları turında da yazılğan. Seberneñ islamlaşa başlawı ayırım zur mäs'älä. Moña qädär sebergä islamnıñ kerä başlawı dip, Katanov qul'yazmalarına tayanıp, 14 nçe ğasır başı sanaldı. Min ber qul'yazma, gramota taptım. Bu dokument-çığanaqnı öyränep min şundıy näticägä kildem: sebergä islam irtäräk- 12 nçe ğasırnıñ berençe yartısında kilgän. Bu dokumentta 366 şäyex Boxaradan sebergä kilde. Alar belän bergä 1700 suğışçı da bar ide. 300 şäyex monda ışanu öçen barğan köräştä häläk buldı. Menä alarnıñ ziratları astanalar bula inde ”,- di Rişat Räximov.Älegä sebergä islamnıñ ütep kerä başlawına 610 yıl tuldı dip yazalar. Rişatnıñ sebergä islam 800 yılğa yaqın elek kerde digän belderüen fän dönyası qabul itärme? Ansın waqıt kürsäter. 500 danädä çıqqan “Seber tatarları tarixında Astanalar” kitabın çığaruda bulışqan öçen ul Tömän şähärendäge “Amänät” fondına zur räxmäten belderä.
Nail Alan, Tömän


text:
Samarada “kulturno” çuqındıraçaqlar
Samar töbägendä menä ike yıldan birle inde mäktäplärgä xristian ruxın kertüne alğa sörälär.Baştağı mälne poplar ciñ sızğanıp eşläsälär, xäzer inde “Berdäm Rossiä” firqäseneñ Samar yulbaşçısı Sergey Sıyçev äydäp bara bu eşne. Süzdä “Pravoslavnaya kul'tura” dip yañğırasa, ğämäldä eçtälek bik küpkä tiränräk. Miña zur awırlıq belän şul äsbäpne qulğa töşerergä turı kilde.
“Pravoslav mädäniäteneñ nigezläre” dip atalğan däreslek 2005-nçe yılnı basılsa da, bu kitapqa litsenziäne äle 8 yıl elek 1997 yılda uq birgän bulğannar. Küräsezme, 8 yıl elek matbuğatta tınnarı da çıqmağan ataqaylar äkren genä, astırtın ğına tatar balasınıñ qiblasın borırğa, cıyıntıq äzerläp yatqannar. Näq menä şul soñğı 8 yılda barlıq tatar awıllarındağı mäktäplärdä tatar telen qısrıqlap çığarıp beterä yazdılar. Ä plannar zurdan- säğätlärne xristian dinenä äzerlägännär. Mäktäplärdä xristian ruxın 1-nçe sıynıftan 9-nçı sıynıfqa qädär uqıtaçaqlar. Kitapnıñ basıluı da yaxşı konspiratsiälängän, Samar ölkäseneñ eçke eşlär Baş idäräse tipografiäsendä basılğan.
Pravoslav ruxın yaqtırtunı maqsat itep quyğan kitap başı belän çumıp xristian dinen öyrätä. Menä ayırım misallar:
“Boğoslujenie v Xrame Spasitelya”- Baş çirkäwdä tabınunı öyrätü;
Totaş tärelär, ikonalar tarixı häm aña baş iyü yulları;
Pravoslavie ciñüe, allağa tabınu üzençälekläre;
Cır öyränü- “Quanığız Boğqa”;
BDB illärendäge pravoslavlarnıñ xäle? Şul da buldımı
Kul'tura. Monısı inde çep- çi säyäsät.
Yä bulmasa tema: Qazaqlar däwlätçelekne saqlawçılar?
Ä tatar soldatların kemnärne saqlarğa alalar alaysa?
Bügenge terrorizm da xristiannarğa qarşı yünältelgän ikän.
Ataqaylar belän daimi oçraşu küzdä totıla, ä bit fänni mädäniätne ğadi uqıtuçılar uqıtaçaq dip yalğan täqrarlıylar bügen.
Petr Berençeneñ Rossiä buylap pravoslav dinen cäyelderüe- bu inde tatarnı çuqındırunı maqtaw.
Pravoslav millätendägelärneñ berläşüenä yaxşı urın birelä- bu da zur säyäsät. Häm äytergä kiräk şul uq ukrainnarnıñ da iregen alu yulı.
Krım suğışı da pravoslav kul'turasına kerä ikän.
Yähudilarnıñ Yegipet äsirlegennän çığuı da- kul'tura.
Böyek Watan suğışınıñ xärbi türäläre. Monısınıñ qaysı yağı pravoslav kul'turası ikän? Ä tatar generalların qaya itärlär? Küräseñ, bu oçraqta keräşennärgä mädxiä äzerlängänder.
Ukrainanıñ Rossiägä quşıluı, Gruziäneñ Rossiä imperiäsenä kerüe- bar da pravoslav kul'turasına kerä. Ä bit bolar tarix kitabında bar!
Moña qädär bez borınğı Rus'tä irlärenä tuğrılıqların yuğaltqan marcalarnı monastıyr'larğa quğannarın uqığan keşelär. Samarda çıqqan xristian kul'turası kitabında monastır'lär izge urınnarğa äylängännär.
Başlanğıç sıynıf balaları çuqındıru ısulın belergä tieşlär, şiğer belän tabınu molitvaların öyränergä tieşlär. Molitvalarnıñ häm pravoslav bäyrämnäreneñ mäğnäsen belergä tieş narasıy, ikonalarnı ayırırğa tieş. Tağın ber äkiät! Bala 9 yıl buyına xristian ruxın öyränä dä soñğı yılda ul xristian dineneñ östenlegen başqa dinnär belän çağıştırırğa tieş. Näq sotsializmğaça. Anda da bit ğömerdä Amerika Konstitutsiäsen kürmägän, işetmägän soldattan SSSR Konstitutsiäseneñ östenlegen sorıylar ide.
Rusiäneñ Baş ataqayı Aleksey İkençe belän äñgämä “CaMapckaя raзeTa” bitendä basıldı. Baş ataqay menä mondıy süzlär äytä: “Min uylıym, möselmannar üzläre yäşägän ilneñ kul'turasın belergä tieş.” Menä siña mä! İdel buyında möselmanlıq 100 yıl aldan urnaşqan da, xäzer şul möselman tatarlar kilmeşäkkä äylängän dä quyğan!
Böten İdel buyına tarala torğan “Pul's” isemle gäcittä Samar ravvinı Şmolo Dayç bolay di: “Mäktäptä dinne öyrätergä yaramıy. Predmetnıñ iseme “Pravoslav kul'turasınıñ nigezläre” dip atalsa da, çın asılı- xristian dine.
Xäkimiättä utıruçılar din qayda betkänen häm kul'tura qayda başlanğanın niçek ayırırğa cıyınalar ikän?
Samarnıñ eçke eşlär Baş idäräseneñ tipografiäsendä basılğan 143 bitle “Pravoslav kul'turasınıñ nigezläre”- çip- çista küz buyaw, häm bu däreslek tatar balasın çuqındıruğa yunältelgän. Bu kitapnı dönyağa çığaruda küp köç quyğannarnıñ berse- ul uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutı prorektorı Bel'çikova xanım. Bel'çikova däwlät aqçasına xristian ruxın kertüçelärne äzerläwçe çinovnik. Ä tatar cämğiäte wäkilläreneñ Bel'çikovadan menä şul leksiälär belän tanışunı sorağaç, ul: “Xristian kul'turası buyınça leksiälärne tik mäğärif ministrı röxsäte belän genä birä alam,”- digän.
Uylap qına qarağız äle. Kul'tura buyınça leksiä – “soverşenno sekretno”! Äyterseñ lä ber xärbi ximlaboratoriä, diärseñ. “Tuğan tel” cämğiäte Samar ölkäseneñ mäğärif ministrı Waleri Put'koğa “Pravoslav kul'turası” buyınça uqıtuçılarğa uqıtıla torğan leksiälärne sorap xat yazdı.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
“Optimizatsiä” süzeneñ Semberçä mäğnäse “tamırlarnı qorıtu” bulıp çığa
Bu süzne “Çit tellär süzläreneñ zamança süzlege” menä niçek añlata: “Küp mömkin variantlardan iñ yaxşısın saylap alu”.
Mäskäw iñ yaxşı variant itep, mäktäpneñ här balasına ber yılğa 15 meñ rubl' çığım quyğan. Rubl'neñ yıl sayın yabığa baruı isäpkä alınırmı – yuqmı, älegä mäğlüm tügel. Şunısı mäğlüm: 2006-yılda 2005 belän çağıştırğanda mäğärif çığımnarı 32 protsentqa artqan bulsa, 2007-yılda tağın da 60 protsentqa arttı. Yıl sayın şulqädär aqça östälep torğanda “Här sıynıfqa - 25 bala!” digän taläpneñ mäğnäse bötenläy añlarlıq tügel. Ä menä “optimizatsiä” digäneneñ ğämälgä quyıluı ısulları Mäskäwneñ elek tä milli azçılıqlarğa qarşı oyıştırılğan bixisap qortqıçlıq ğämälläreneñ çige yuqlığın ğına kürsätä kebek. Näq şul “här sıynıfta 25 bala bulırğa tieş” digän taläp arqasında şähär mäktäplärendäge ayırım milli sıynıflar beterelde. Ä awıl cirendä tatar mäktäpläreneñ ölkän sıynıflar uquçıların urıs awıllarına yörtü kertelä. İske Mayna rayonınıñ Uraykin (Qızılsu) mäktäbe kürşeläre öçen härwaqıt ürnäk bulıp tordı. Gel maqtap kildelär. Ämma quştırnaqlı “izge” urıslatu säyäsäte öçen monıñ ähämiäte yuq ikän: ölkän sıynıflarnı yabıp, balalarnı kürşe Novikovka awılına yörtergä ämer birelgän. Şöker, rayondağı deputat tırışlığı arqasında, bu ğämäl ber yılğa kiçekterelä, dilär. Ä menä Çardaqlı rayonı Abdulla awılı mäktäbeneñ 10 – 11 sıynıflarında uquçı 16 balanı bıyıl uq kürşe Bryandino mäktäbe kötä ikän inde. Mäktäp direktorı İrek Firgaliev:
20-mayda bik tırışıp 5 yılğa litsenziäne yañartqan idek. Uquçılarıbız da yuğarı belem kürsättelär. Yanğınçılarnıñ da yuğarı taläplären ütädek – avtomatik signalizatsiä digän närsä buldırırğa turı kilde. İnde 5 yılğa tınıçlanırğa da uylağan idek, tik menä Rusiä – Rusiä inde ul, täwlegenä tügel, sekund sayın reformalarğa batqan il. Soñğısı “re-struk-tu-ri-za-si-yä” dip atala. Süze latinça – mäğnäse şul uq: 10 -11 sıynıflar uquçıların kürşe Bryandino awılı mäktäbenä uqırğa cibärergä tieşbez. Urta mäktäp statusın yuğaltabız bulıp çığa. Bu, älbättä, bezneñ öçen bik küñelsez xäl. Direktor äytüençä, Abdulla mäktäbendä 73 bala, ä Bryandinoda – 62 genä. Ä urta mäktäp statusın saqlaw öçen 81 bala kiräk ikän qanun buyınça. Monısı da añlaşılmıy: här sıynıfta 25 bala bulırğa tieş bulğaç, monda da 275 bulırğa tieş bit…
Şundıy aptıraş rayon mäğärif idäräse başlığı Tat'yana Lağutkinağa barırğa mäcbür itte. Ul diktofonğa söyläwdän qatği räweştä baş tarttı: “Bu minem nıqlı qağidäm”, dide. Bryandino mäktäbenä qarata ayıruça mäxäbbäten anda “İskatel'” digän klub eşläwe, arxeologik qazılmalar belän şöğellänüläre, dimäk, yäştän ük fängä tartılu mömkinlege belän añlattı. Läkin mäğärif türäse Bryandino isemeneñ kilep çığışın, yäğni etimologiäsen belmi ikän. “Räxmät arxeologiä belän qızıqsınuığız öçen, çönki sez monda borın zamannarda yäşägän “berendei” dip atalğan törki xalıqnıñ tarixın öyränäsez”, digängä aptırap ta qaldı. “Äye, mondıy süzne qaydadır işetkän bar” dip kenä çiklände. Eş “İskatel'”dä dä, arxeologiädä dä tügel – “kirebetkän” tatarnıñ haman da yäşäyeşkä omtılışı sünmägänlektänder. Noqta quyargä kiräkter inde. 1959-yıldan birle närsälär genä eşlänmäde bit!
“Kolxozlarnı erelätü” dip tatar awıllarınıñ tamırına balta çabu. Çukotkadan alıp - Ujgorodqa, Nar'yan-Mardan Quşqağa qädär yäşägän barlıq inorodeslarnıñ başın beryulı tay tibep, balaların urıs telendä uqıtunı “taläp itüläre”.
Mordoviädä, Penza, Ğor'ki ölkälärendäge kebek ük, Ul'yan ölkäsendä dä 6 awıl uqmaşıp yäşägän tatar rayonın beterü. Häm näq şunıñ arqasında araları 4 çaqrım ğına bulğan Abdulla häm Yırtuğan awıllarınıñ törle rayonnarğa kertelüe. Yuğisä, ber rayonğa kersälär, keçeräk Yırtuğan awılı balaları belän uquçılar sanın 90ra da citkerep bulır ide dä bit… Yuq, yaramıy.
İkençe yaqtan şul uq Yırtuğanda tuıp üskän Gabdelcabbar Qandalıynıñ “Uraykinda ğuläyt ittek”, digän şiğri yulı bar. Xäzer yäşäsä, Qandalıy Uraykinğa çapmas ide – arada yul yuq – yarlar, çoqırlar ğına. Asfal't yuldan baram disäñ, 30 çaqrımnan da artıq. Anıñ qarawı, Yırtuğan balaları şul uq İske Mayna rayonına kergän urıslaşqan Keçe Qandal awılına yörilär uqırğa. Xätta yul saluları da tirän fänni nigezdä eşkärtelgän milli säyäsätkä barıp törtelä. Läkin şöker, nindi genä säyäsät qormasınnar, Abdulla awılı xalqı üz balasın xuliganlıq belän dan totqan Berändegä cibärmäyäçäk.
Ata-analarnı bu turıdağı süz-fikerlären kiläse oçraşuğa qaldırıp torıyq.
Ayrat İbrahim, Abdulla awılı, Sember


text:
Udmurtiäneñ Kambarka rayonında ximik qoralnı yuq itü zavodı tözeläçäk
Udmurtiäneñ Kambarka rayonında Böyek watan suğışı yıllarında lyuizit kitereluyı häm bu ximik qoralnıñ bügengä qadär anda saqlanuı berkemgä dä ser tügel. Anı respublikadan başqa, mäsälän, Saratov ölkäsendäge ximik qoralnı yuq itü öçen tözelgän zavodqa iltep, annan arınu yulın berniçä yıl elek küterdelär. Ämmä törle säbäplär arqasında bu plan tormışqa aşmadı. Xäzer şuşındıy qoraldan arınu buyınça tözelgän federal' programma nigezendä Kambarkada zavod tözeläçäk. Elek bu turıda süz başlanğaç ta, biredä yäşäwçe xalıq moña bik nıq qarşı torsa, bügen alarnıñ fikerläre üzgärde. Monıñ iñ berençe säbäbe — bu rayondağı eşsezlek. Rayonnıñ Şol'ya bistäsennän Yäğfär abıy Safiullin.
Audio
Eşsezlek ber xäl, ä monda zavod tözelep, eşli başlağaç, ekologik üzgäreşlär buluı da ixtimal. Berär bälä kilep çıqsa, İdel buyı töbägenä zur qaza yanıy. Bu turıda häm kilep tuğan situatsiä xaqında Kambarka rayonı tatar ictimaği üzäge räise Tälğat Säläxovnıñ fikerläre belän tanışıyk äle.
Audio
Şul uq waqıtta Tälğät Säläxov äytüençä, rayon başlıqları kiñ cämäğätçelekne Saratov ölkäsendäge zavodnı alıp barıp kürsätergä ışandırğan bulğan. Ämmä, şul ber bälä – aqça yuqlığı — monı ğämälgä aşırırğa mömkinlek birmägän.
Kambarkada bulaçaq ximik qoralnı yuq itü zavodı tözeleşenä, aqça bülenä başladı da inde. Bu uñaydan xalıqnıñ sotsial' könküreşendä dä üzgäreşlär bar — şuşı könnärdä genä Kambarkağa torbalar buyınça täbiğat ğazı kilde. Rayondağı awıllarğa da ğaz kertergä planda. Ä anı başqarıp çığar öçen xalıqnıñ aqçası yuq. Kemneñder öendä ğaz bulır, kemnekender uzıp kitär. Kemder bügen yaña zavodta eş alam dip xıyallana, beleme bulmay säbäple, Tälğat Säläxov süzlärençä, annan mäxrüm qalaçaq.
«Azatlıq» radiosı, Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
“Tatarskie novosti” gazetasınıñ soñğı sanına küzätü
Mäskäwdä näşer itelä torğan “Tatarskie novosti” gazetası Rusiä federatsiäse tatarlarınıñ ictimaği säyäsi häm mädäni mäğrifät gazetası digän isem astında dönya kürä başladı. Şulay dip äytergä xaqları da bardır, çönki bu gazetanıñ tirajı xäzer 55 meñ danä. Gazeta bernindi oyışmanıñ da şäxsi orğanı tügel. Anda basılğan yazmalarğa qarasañ , ul tatar tormışın törle yaqlap yaqtırtırğa geroyların da avtorların da taba. Häm tatar tormışına bitaraf bulmağan bu gazeta sannan sanğa qızıqlı mäqälälär basıp, üzenä cälep itä. Bügenge yazmamda “Tatarskie novosti” gazetasınıñ soñğı sanına küzätü täqdim itäm, xörmätle tıñlawçılar. Şunsın da äytep kitärgä kiräk, gazetanıñ iseme rus telendä «Tatarskie novosti» dip atalsa da, gazeta bitlärendä rusça häm tatarça mäqälälärgä tigez öleş birelä. Süzne gazetanıñ tirajı turında başlağanğa, “Tatarskie novosti” nıñ fevral' sanınıñ öçençe bitendä basılğan mäqälädän başlıysım kilä küzätüne. Çönki «Möxärrir süze» dip atalğan baş astında gazetanıñ baş redaktorı, “Papirus” şirkäteneñ citäkçese İl'yas Möslimovnıñ mäqäläse dä näq menä şul xaqta söyli. Bezneñ gazeta öçen iñ möhime di ul, bezneñ millättäşlärebez, alarnıñ bügenge tormışları, tuğan telgä, mädäniätebezgä mönäsäbäte. Şunıñ öçen dä bezneñ avtorlarıbız Mäskäw belän genä çiklänmi. Xätta BDB illärennän dä bezgä yazalar, dimäk anda da bezne uqilar. Ә inde bezneñ gazetabız Mäskäwdän alıp, Tın okean yarlarında yäşäwçe tatarlar xaqında da, törle qitğalarda yäşäwçe millättäşlärebez turında da söyli. Häm İlyäs Möslimov teläktäşlek beldergännäre öçen Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievqa häm Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Renat Zinnurovqa da räxmätlären belderä. Anıñ mäqäläse yanında bu yılğa gazeta iğlan itkän bäygelär turında mäğlümat tä bar. Bu yılda “Tatarskie Novosti” gazetası ike yaña bäyge iğlan itkän. Anıñ berse “Uzğan yıllar säxifäse” dip atala. Bäygegä täqdim itelgän mäqälälär millätebezneñ tarixına, bilgele keşelärneñ tormış yulına, tarixi ezlänülärgä, yaña tabışlarğa bağışlanırğa tieş. İkençe bäyge Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı belän berlektä iğlan itelgän. Anısı “Ğäziz xalqım” dip atala. Bu bäygedä tatar dönyasınıñ bügenge köne, kiläçäge, problemaları, millätneñ zıyalı ulları qızları , alarnıñ igelekle eşläre, turında bay eçtälekle qızıqlı yazmalar qatnaşa ala dielgän. İke bäygegä dä 2004 yılnıñ axırında yomğaq yasalırğa tieşle. Ciñüçelärne qimmätle büläklär kötä. Gazetanıñ ikençe bitendä “Tatarlar rezervatsiälärgä moxtac tügel” dip atalğan mäqälä «Tatarstan» jurnalınnan alınğan. Anda Rafael Xäkimov belän Röstäm Şakirov äñgämäse basılğan. Tağı ber qızıqlı yazma - anısı Tübän Novgorod möftie Ğömär xäzrät İdrisov belän “Maxinur” mädräsäse direktorı Damir xäzrät Möxetdinov äñgämäse. Ul yazma “Mäçet tözügä qarağanda keşelärdä berdämlek xise uyatu qatlawlıraq” dip atala. Mäqälä Ğömär Xäzrät İdrisovnıñ 50 yäşenä bağışlanğan. “Mäskäwdäge tatar yortı” digän mäqälädä elekke Asadullayev yortı dip atalğan Mädäni üzäktä bulaçaq eşlär xaqında bu yortnıñ direktorı Änvär Xösäyenov üzeneñ plannarı belän urtaqlaşa.
Qazannıñ meñ yıllığına dip atalğan baş astında basılğan “Küp ğasırlıq Qazan” dip atalğan fännär doktorı Fayaz Xucin mäqäläse Qazan tarixı turında söyli. “Tatarskie novosti” gazetasınıñ soñğı sanındağı sigezençe häm tuğızınçı bitlärendä urın alğan mäqälä “Azatlıq isemle qoş turında qissa” dip atala häm ul danlıqlı biüçe Rudol’f Nurievqa bağışlanğan. Mäqäläneñ avtorı Aliä Sabirova häm anda Rezedä Yevgrafova arxivınnan alınğan fotoräsemnär dä basılğan. Gazeta qullarına töşsä, tıñlawçılarıbıznı tağı ber qızıqlı mäqälägä iğtibar itärgä çaqırır idem. Ul mäqälä “Muzıyka patşalığındağı yäş xanzädä” dip atala. Anda süz bik yäş buluına qaramastan. Angliä, Germaniä, İtaliä, İspaniä, Avstriä, xätta Koreya kebek illärdä dan qazanğan bayançı Aydar Ğäynullin turında. Anıñ maqtawlı isemnären sanap kitsäñ genä dä zur yazma kilep çığar ide. Barı şunısın ğına äytäm anıñ iseme Rusiäneñ altın kitabına kertelgän, Angliädäge bäygedä berençe urınnı alıp, Dönya Kuboğı digän büläkkä layıq bulğan. Aydar Ğäynullin şuşı aralarda Latin Amerikası dirijerı Fredi Kadeno dirijerlığında “Amadeus” simfoniä orkestrı belän bergä çığış yasayaçaq. Annan soñ Avstriä häm Finlyandiä tamaşaçılar belän oçraşaçaq. Finlyandiägä anı cırçı Cämilä çaqırğan. Ә inde mart ayında Aydar Ğäynullin Mstislav Rastropoviç çaqıruı belän İtaliäneñ Milan şähärendä uynayaçaq. Soñınnan Germaniädä Zölfiä Kamalova belän bergä çığış yasayaçaq. Aydarğa barı 23 kenä yäş äle. Mäskäw üzeşçännäre belän çığış yasarğa da waqıt taba ul. Aydar Ğäynullin turındağı bu mäqälä yäşlär säxifäse digän baş astında birelgän.
“Tatarskie novosti” gazetası sannan sanğa “Tatar ädäbiatı häm sänğäte Mäskäwdä” digän baş astında Mäskäwdä yäşägän, isemnäre bilgele bulğan şäxeslär turında yazmalar bastıra. Sannan sanğa ul yazmalarnıñ avtorı yazuçı Vil Ğaniev. Anıñ gazetanıñ soñğı sanındağı yazması Fatix Kärimigä bağışlanğan. . Häm avtor uquçılardan, soñğı yılların Mäskäwdä ütkärgän Fatix Kärimi turında mäğlümatlarığız bulsa gazetaga xäbär itegez äle dip sorıy. Tatarstannıñ Älmät yaqlarında Fatix Kärimineñ muzeye açılğan. Häm muzey sezdän bu ädip xaqında qızıqlı mäğlümatlar kötä di, mäqäläneñ avtorı Vil Ğaniev.
Sez Mäskäwdä çığıp kilä torğan “Tatarskie Novosti” gazetasınıñ soñğı sanına küzätü tıñladığız. Yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde.


text: Paqstan İrannıñ tınıç maqsatlarda atom energiäsen qullanu xoquqın yaqlawın häm İranğa qarşı köç qullanuğa qarşı buluın belderde. Tışqı eşlär ministrı Xurşid Mäxmüt Kasuri İslamabad İrannıñ atom programması turında Tähran belän Yewropa Berlege arasında barğan söyläşülärne xuplıy dide. Kasurinıñ İran tışqı eşlär ministrı Manuçir Mottaqinı qabul itkändä äytkän süzlären Paqstan tışqı eşlär minsitrlığı citkerde. Britaniä, Fransiä, Germaniä belän İran arasında İrannıñ atom programmasın turında söyläşülärneñ yaña öleşe 21-nçe dikäbergä bilgelängän. Mottaqi xäbärçelärgä Kasuri belän iqtisadıy xezmättäşlekne kiñäytü häm Äfğänstandağı wäzğiät turında süz alıp barıldı dide. Mottaqi barlıq diärlek mäs'älälär, krizislar häm problemalar turında İran belän Paqstannıñ qaraşaları urtaq dide. 2 könlek bu säfär barışında ul prezident Pärwäz Möşärräf häm premyer ministr Şäwkät Aziz belän dä oçraşırğa cıyına.


text: Bişkäk -- Qırğızstan Quşma Ştatlarğa Ğanci xärbi nığıtmasın qullanğan öçen yaña şartlar quydı. Bu turıda bügen radiobızğa Qırşğızstan Tışqı eşlär ministrlığı süzçese Nurceget Qadırbekov xäbär itte. "24 Ğinwarda Qırşğızstan Tışqı eşlär ministrlığı Amerikan ilçesenä räsmi dokument tapşırdı. Anda yaña şartlar kiterelgän – arenda bäyäse arta, tirä-yün moxitkä kilgän zıyan öçen kompensatsiä sorala, oçqıçlarnıñ hawağa kütärelüe öçen tüläw kertelä," di Qırğız räsmi. Qadırbekov konkret sannar kitermäde. Ämmä uzğan atna Parlament räise Omurbäk Tekebaev arenda bäyäsen yılına 50 million dollarğa kütärü telägen beldergän ide. Quşma Ştatlarnıñ xäzergä nindi bäyä tülägäne bilgesez.


text:
Gollandiä tışqı eşlär ministırı Bernard Bot Yevropa Berlege Ukrainadağı ikençe tur saylawlarğa xärämläşelgän dip qarıy dide.Bot Berlek prezidentlığı isemennän yasağan belderüdä blok Viktor Yanukoviçnı ciñüçe dip tanımıy dide.Yevropa Berlege eçendäge törle illär Ukrainanı monıñ çağılışları bulaçaq dip yanadı.
Yevropa Berlege Ukrainadağı saylaw näticälären tänqitläw öçen ğädättän tış kisken tel qullandı.Berlekneñ älege prezidentı Gollandiäneñ tışqı eşlär ministırı Bernard Bot kiçä Brükseldä bloknıñ tışqı eşlär ministırları cıyılışında (audio)
Bez bu näticälär belän nıq mäşğül bulabız, alar xalıqara standartlarğa kileşle tügel, bez Yevropa oyışmaları konteksında çaralar küräçäk xökümät belän, başqalalardağı Ukraina ilçeläre belän elemtägä keräçäkbez ,bez bu näticälärgä xärämläşelgän dip qarıyby häm bez näticälärne qabul itmibez digän kündermä cibäräbez .
Bot süzlärençä Yevropa Berlege Ukraina xökümätenä saylaw prosesın häm näticälären yañadan qarap çığıgız dip möräcäğät itkän inde.Ämma ministır bu turıda detalle mäğlümät birmäde.Bot ayruça bez älege mizgeldä başqala Kievtä Yuşçenkonı yaqlap cıyılğan unmeñnärçä keşegä ber nindi bulışlıq kürsätä almıybız ,bez sonğı näticäne kötäbez häm mäsäläne bu atnada Rusiä belän bulaçaq sumitta da kütäräçäkbez dip söyläde.Bu Mäskäü belän bolay da qatmarlı bulğan mönäsäbätlärne tağı da qatmarlandıra ala . Rusiä ütkän ayda Berlek belän ber summitnı kiçekterde inde Yevropa Komisiäseneñ oyışıp citmäwen sıltau itep qullanğan Mäskäü söyläşergä ber keşedä yuq dip äytkän ide.Yevropa diplomatları prezident Putin üzendäge keşe xoquqları probleması turında söyläşergä telämi digän qaraşta. V.Putin saylaw aldı kampaniäse barğanda 2 märtäbä Ukrainda bulğan häm açıqtan açıq premyer Yanukoviçnı yaqlawın kürsätkän ide.Könbatış mätbuğatna qarağanda, Yevropa diplomatları Germaniä,Fransiä İtalia kebek illär Ukraina saylawlarında Rusiäneñ role turında sorawlar birügä qarağanda Mäskäw belän yaxşı mönäsäbätlärdä torunı östenräk kürä dip uylıy. Polşa Ukrainanıñ kiläçäge häm Rusiäneñ bu ildäge säyäsätenä nıq borçıla .Bu turıda xäzer Yevropa Parlamentında utırğan Polşanıñ eleke saqlanu ministırı Janusz Onyszkiewicz ägär dä Rusiä Ukrainada östenlek urnaştırsa , bu yaña imperialistik tendensiälärneñ kütärelüenä yul quya ala, Mäskäü Ukrainada telägenä ireşsä Belarus Moldova häm Kafkazdağı başqa illär çiratta toraçaq dip söyli. Könçığış Tikşerüläreneñ Warşau Üzägendä Ukraina analitığı Tadeusz Olszanski ildä närsä bulaçağın aldan äytü qıyın , Ukraina öçen mömkinleklär koridoru bik tar .Ukraina Rusiä belän şulayuq könbatış belän yaxşı mönäsäbätlärdä torırğa tieş . Yäşäp qalu öçen ul ikesenä dä moxtaç , ideal tsenaryolar yuq. Xalıqara qabul itelgän prezident Polşanıñ mänfäğätlärenä turı kiler ide dip söyli. Xalıqara Mäsälälär öçen Şwedsiä İnstitutı direktorı Anders Melllbourn äytüençä, Yevropa Berlege Ukraina, Moldova häm Belarusta yaña kürşelär säyäsäte alıp barırğa cıyına ämma ul äğzalıq öçen bernindi perspektiva täqdim itmi.Yevropa Parlamentınıñ tışqı mäsälälär komitetı citäkçese Elmar Brok ägär dä Ukrainada saylawlarda xärämläşelgäne isbatlansa , monıñ säyäsi näticäse bulaçaq dip belderde. Brok Berlekneñ yaña kürşelär säyäsätenä esasän biräçäk finans yardämen parlament tuqtata ala dip işarä itte Brok tağı Yevropa Berlege illärendäge Ukraina ilçelären komitet aldına çaqırıp xärämläşü ğäyepläwläre turında söyläşäçäkbez dide
färidä xämit


text:
Watandaşlıq mäs'älälären qarawçı ikeyaqlı komissiä eşendä qatnaşır öçen
Aşxabadqa Rusiä tışqı eşlär ministrlığı wäkilläre kilde. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı wäkile Aleksandr Yakovenko xäbär itüençä, Törekmänstanda ike watandaşlıq xoquqı ğämäldän çığarılğannan soñ, Mäskäw, anda yäşäwçe Rusiä watandaşlarınıñ xoquqların häm mänfäğätlären yaqlarğa niätli. İke watandaşlıq turındağı Rusiä-Törekmänstan kileşüe yazın ğämäldän çıqtı. 22 iyüngä qädär qaysı da bulsa ilne saylaw waqıtı da ütep kitte. Rusiäneñ qayber säyäsätçeläre, Törekmänstanda yäşäp tä, Rusiä watandaşı bulıp qalırğa teläwçelärne bu ildä ezärleklilär dip belderä.


text:
Tatarstan belän Üzbäkstan arasında iqtisadi xezmättäşlekneñ yaña çorı äle küptän tügel başlandı. Sovetlar Berlege tarqalğaç özelgän bäyläneşlärne yañadan tözergä Tatarstannıñ Taşkenttağı räsmi wäkilçelege dä yardäm itä. Milli-mädäni, iqtisadi elemtälärne buldrunı maqsat itep quyğan kebek ük Tatarstan wäkilçelege milättäşlärebezneñ Tatarstanğa qaytıp kitülären, balalarnıñ Qazan uqu yortlarında belem aluların oyıştırirğa tırışa. Bu xaqta wäkilçelek başlığı Ömidä Sabirova Azatlıq xäbärçesenä üz fikerlären belderde.
Üzbäkstan baletınıñ yoldızı da millättäşebez –Galia İzmaylova. Çığışı belän seber tatarlarınnan bulğan tanılğan biyüçe üzeneñ 80 yäşen bilgeli.
Airat Xatmulla, Taşkent


text:
Robert Miñnullin:«Mäskäwlärneñ unitar däwlät tözü eşe barıp çıqmayaçaq»
3 ğinwar könne, Kreml.org digän internet säxifädä, 1nçe federal kanalnıñ säyäsi küzätüçe Mixail Leontyevnıñ mäqäläse basılıp çıqtı. Anıñ fikerençä, Rusiäneñ xäzerge administrativ büleneşe bäxäsle häm tabiği tügel. Leontyev äfände uylawınça, federalizm ul Rusiägä ber qayçan da xas bulmağan häm uylap çığarılğan närsä.Tatarstan xalıq deputatı häm parlamentnıñ komissiä başlığı, şağir häm cämäğät eşleklese Robet Miñnullin xäbärçe Mixail Leontyev belän bäxäskä kerä. « Patşalarnıñ elekke zamanda şutları bulğan, alar xaqiqätne berençe äytep birgän. Xäzer dä andıy keçelär bar, şul uq Jirinovskiy, Leontyev, Rogozin häm başqalar. Alar xalıqnı äzerli. Çınlıqta federalizm Rusiädä patşa zamanında da, Sovetlar waqıtında da bulğan. Rusiä kebek zur ildä, federalizmnan başqa bulmıy. Yelsin kitkännän soñ, Mäskäw bu mäs’älädä däşmi tora. Bu yünnegä tügel, alar unitar däwlät tözergä mataşa. Ämma, minemçä bu eş barıp çıqmas.»
1nçe federal kanal xäbärçese Mixail Leontyevnıñ çığışında, tağın töbäklärne berläşterü, zuraytu turında da süz bardı. Räsmi mäğlümat çarasında säyäsi küzätüçe bulıp eşläwçe bu jurnalist, töbäk citäkçelären östän bilgeläw, Rusiäneñ tözeleşen üzgärtergä yöz totqan citdi reformanıñ berençe basqıçı, töbäklärne Mäskäwdän idärä itä torğan xälğä kitergänçe zuraytırlar, dip yaza. Tatarstan xalıq deputatı Robert Minnulinnıñ bu xaqta uylanğanı bar. Tatarstan häm Başqortstan başqa töbäklärgä quşıluğa moxtac tügel. Bezneñ töbäk zurayğan oçraqta, Tatarstannı Başqortstan belän tügel, ä başqa millät keşeläre yäşägän häm sotsial-iqtisadıy yaqtan arta qalğan töbäklär belän quşlarlar, dip farazlıy ul. Berençedän bu tatarlarnıñ sanı kimäyäçägenä kiteräçäk häm iqtisadı yaqtan da faydağa bulmayaçaq, dip sanıy Robert Miñnullin.Bikä Timerova.


text:
Xatın-qızlarğa yul biräbez
8 mart xalıqara xatın qızlar bäyräme. Elekke SSSR dan ğäyre illärdä bu bäyrämne zurlap iskä almasalar da, anı ütkärä başlaw marksizm – lenizm täğlimätı, sıynfıy köräş belän bäyle bulsa da, barıber tıñlawçılarıbıznıñ küpçelege yäşägän illärdä xatın – qızlar köne iñ yaratqan, bar keşene dulqınlandırğan bäyräm ul. Çönki xoday cirgä xatın – qıznı yaratqan, häm xatın – qızdan başqa ber genä il dä, şähär dä, awıl da yuq. Şulay bulğaç Azatlıqnı tıñlawçılar öçen dä bu çärşämbe ğayät zur bäyräm.
Döres, güzäl zatlarnı yılğa ber genä zurlaw ğädäte elekke SSSR, Rusiä cämğiäten bizämi. Ä bit şul uq 8 mart bulmasa, küz aldına kiteräsezme? Nindi wäzğıät kilep çığar ide. Ber ğasır elek tatar häm başqort cämğiätendä xatın – qıznı azat itü, irek birü şiğere yuğarı kütärelgän ide. İnde bu burıç ütälgänder. Xäzer xatın – qızlar yökne tartqanda iñ urtağa cigelä. Sälämätlek saqlaw, mäğärif, fän tarmaqlarında idärä eşen oyıştıruda, elemtädä xatın – qızlar küpçelekne täşkil itä. Äle bit alar üzläre genä buldıra ala torğan mäşäqätlär dä bar. Bala tabu, anı tärbiäläw, irlärne irkäläw, ğailäne cılıtu da alar östendä. Häm bazar iqtisatı, zur säyäsi üzgäreşlär dä alar cilkäsendä.
Çärşämbe 8 mart könne, Qazannıñ iñ üzägendäge Çexov bazarında säwdä itep toruçılarnıñ kübese dä xatın – qız ide. Şularnıñ berniçäse satıp aluçılarnıñ azlığına qayğırmıyça, şunda uq üzläre genä xatın – qızlar xörmätenä öylärennän alıp kilgän sıy – niğmätlärennän tabın qorğannar. Bügen irlär yal itä, bezgä barıber eşlärgä, bezneñ bäyräm qotlı bulsın dip tost kütärüçe bu xanımnarğa hiç bitaraf qalıp bulmıy. Alardan qalışmıyça ber – berebezgä äytik äle. Xatın – qızlar bäyräme qotlı bulsın, alarğa iğtibarlı mönäsäbät yıl buyı saqlansın. Azatlıq radiosınıñ Qazan bülege bu çärşämbedä aşığıç yärdäm, yanğın sünderü kebek oyışmalar belän bergä üz wazifasın başqara. Ämma bez dä barlıq cämğiättän ayırılmasqa buldıq. Bügenge Tatarstan xäbärläre efirında barı tik xatın – qızlar ğına eşli. Härkön sezneñ öçen xäbärlär äzerläwçe Bikä Timerovadan başqa ğına. Ä Bikä tutaş näq şuşı 8 martta – tuğan könen ütkärä häm xezmättäşlären çäy äzerli. Bez anı da, Pragada eşläwçe Alsunı, Mäskäwdäge Näzifäne, Udmurtiädäge xäbärçebez Xämidäne, Osmikidan Saniä häm Rozaliä xanımnarnı, Irımburdağı Firüzäne, Peterburgtağı Gölzadanı, Yıraq şärıqtağı İranı, ğomumän millätebezne üsterüçe barlıq xatın – qızlarnı häm älbättä Qazan bülegendä eşläwçe xezmättäşlärebezgä bäxet telibez.
Rimzil Wäli


text:
Qırımda Qırım tatarları içün topraq ayrılaçaqmı?
[ qırımtatar telendä ]
Ukraina prezidenti kyatibietinin başı A.Zinçenko istifağa ketkeni, o bir sıra Ukraina yolbaşçılarrını oz şahşıy menfaatlarına çalışqanlarında qabaatlağanı Ukrainadaki siyasiy vazietni bayağı keskinleştirdi demege mumkün. Siyasetçiler, deputatlar, oppozitsiya kelip çıqqan vazietni izaatlap turalar. Qırım ukümeti başı A.Matvienkoda oz sezüni ayttı. A.Matvienko "prezident akimiet qurumlarına kimni tayinlegenini, tayinlengenler ozleri tüşünmek kerekler. Akimietke kelgenler iş tünevinki kibi alıp barılacağını beklediler, amma oyle olmadı, olarnı bu açuvlandıra. Bu akimietke kelgen komandanın qarşılıqlarından kelip çıqqan obyektiv protsess. Ertemi keçmi bu protsess ekünlenmek kerek ve er şey başqa printsiplerge esaslanıp yanıdan başlanmaq kerek" – dedi. İşte Matvienkonın Kievdeki vazietke munasebeti boyle.
A mına Qırımda çezilmesini beklegen meseleler nasıl prıntsiplerge esaslsnıp çezilecek belli degil. Enli tilde destan olğan topraq meselesi bir yaqqa qıbırdamay tura, er alda qırımtatarları içün. Topraq ayıruvğa Qırımda 2 aylıq moratoriy ilyan etilgen edi. Amma bu vaqıtta yapılacaq topraq inventarizatsıyasının neticesi daa belli degil. A Qırımnın topraq işleri boünca devlet komiteti reisi Nikolay Golubev: ‘’inventarizatsiyanı otkermek içün kerekli aqçalar tek 4 kun oldı esabımızğa kelıp tüşkeni’’ – dep haber etti. N.Golubev: ’’bu vaqıtqace baş prokuratura, devlet telükesizligi hızmetleri topraq meselesi boünca Qırımda otkergen teşkerüvler neticesinde bır qarar oylede almadı’’- dey.
Bazı siyasetçıler ise moratoriy devamında koy şuraları topraq ayıruv boünca vesiqalarnı azırlavnı devam ettiler, moratoriy ekünlengeninen bu topraqlar kerekli adamlarga ayrılacaq deyler. Qırım ukümeti başı A.Matvienko ise: ’’Biz bir santımetr topraq ayırmadıq’’,- dey.
Meclis reisi Mustafa Cemil oğlu keçenlerde Yalta şeher başı vazifelerini eda etken Çabanoven korüşip regionda olğan qırımtatar meseleleri boünca sez ürsetken.Birinci mesele etip topraq meselesi koterilgen.Yalta meclisinın reisi Aleksandr Perepeçin qırımtatarlarına Yalta regionında çeşit sıltavlarnen topraq ayrılmağanını ayttı.Baş sebeb: Yalya etrafındaki sovhoz ve koy hocalıqları sabıq prezident Kuçmanın fırmanına baqmayıp oz topraqlarının bir qısımını şeher imaesine keöirmege aşıqmaylar. Şeher başı bu mesele boünca mahkemege vesiqalar azırlanacağını işanırdı. Korüşüvde Alupka ,Yaltada saqlanıp qalgan cami binaları musulman din cemietlerine qaytaruv,Yalta akimiet qurumlarına qırımtatar mutehassıslarını işke qabul etüv meseleleride koterildi.
Keçken afta Meclis reisi qırımtatar teatri kollektivinen korüşip onın problemalarını muzakere etti.Mesele şunda ki : bir qaç teatr hadimi ve artisti işten boşatılğanlarına narazılıq bildirip Meclis reisine mektğp ellap, teatr direktjrı Bilal Bilalovnın ustünden şikyaet etkenler.Korüşüv bayağı davalı olıp keçkeni malğm. Şimdilik işten bir kimse boşatılmaycağı kelişilgen.
Keçken afta 40tan ziyade qırımtatarı, olar arasında epsi erli meclislernin reisleri ‘’İnqilyap gvardiyası’’ medallernen taqdirlendiler.
Qırımda bu sene yazda qırımtatar medenietinen bağlı 3 festival :’’Kefe tepreç’’, Kezlevde ‘’Kezlev qapusı.Şarq Bazarı’’ve ‘’Aq Qaya’’ (Qarasuvbazarda) keçti. ‘’Şarq bazarında Gran prige Türkieden kelgen yırcı Günay nail olğan. 1 ci er Said Yağya(Moskva), 2 ci er Elzara Batalova(Kiev), 3 ci er Guzel(Aqmescit).
2-3 sentyabrde Qarasuvbazarda daa bir festival ‘’Aq Qaya’’ milli folklor festivali keçti.Gala kontsrtte ekseriet qırımtatar artistleri çıqışta bulundılar. Festivalni erli elbaşçılar, medeniet mınıstrligi vekilleri hayırlap öıqışta bulundılar. Qırımtatar qadın-qızlar birligi reisi Safinar Cemıleva: ’’Bu bayram dostluq ve mabetlik bayramıdır, er daim toprağımızda oünlar oynalsın ve yırlar yırlansın’’- dedi.
Qırım Medeniet nazirı muavini İsmet Zaatov festivaller aqqında ‘’Azatlıq ‘’radiosına boyle dedi: ’’Bızım qırımtatar medenietini bu topraq doğurdı, o mında yaşamaq kerek. Ne qadar zıyade adam toplap olsaq o bızım faydamız. Meselya bugun stadionda 5 bin, Kezlevde 10bin, Kefede 12 bın dınley edi. 50 yıl yasaq olğan qırımtatar medenieti başqa dünya medenietleri arasında oz erini almaq kerek’’
7 sentyabrde Romaniyanın Kostence şeherinde 2 ci türk-tatr festivali keçecek. Qırımdan bu festivalge ‘’Cemile’’ve ‘’Guldeste’’ ansamblleri baracaqlar.
Dilyaver Osman


text:
Ğiraqnıñ yaña xakimiate Saddam Xösäenne üze xökem itärgä cıyına
Ğiraqnıñ yaña xakimiate amerikannarnıñ yaqın aralarda elekke diktator Saddamnı üzenä tapşıruına ömetlänä. Bu xaqta ilneñ yaña premyer-ministrı İyad Älläwi belderde. Läkin Ğiraqnıñ Saddam mäxkämäsen niçek oyıştıruı, anıñ iminlegen niçek tä''min itüe, xökem qararınıñ ğadellegenä niçek ireşüe turındağı sorawlar älegä cawapsız qala.
Audio, İyad Älläwi
"Xäzerge totqınnar, bernindi çığarmasız, Ğiraqnıñ yaña xakimiatenä tapşırılaçaq. Bu aldağı ike atna eçendä bulaçaq, başqalar belän bergä Saddam da ğiraqlılarğa, yaña xökümät qulına tapşırılaçaq" di ilneñ premyer-ministrı. Häm bolay dip däwam itä:
Audio, İyad Älläwi
"Mäxkämä mömkin qädär tizräk başlanaçaq, totqınnarnı küçerü xäldän kilgänçä açıq ütäçäk" dip ışandıra dönya cämäğätçelegen Ğiraqnıñ yaña premyer-ministrı. Anıñ şuşı belderüe Saddam Xösäen Ğiraq xakimiatenä niçek tapşırılaçaq soñ digän bäxäsne quyırtıp cibärde. Älegä ul Quşma Ştatlarnıñ Qatardağı xärbi nığıtmasında totıla digän farazlar yöri. Älläwi telgä alğan ike atna eçendä nilär buluın aldan äytüe qıyın. Pentagondağı çığanaqlar CNN telekanalına ğomumän, Washingtonnıñ üzendäge totqınnarnı xäzerdän üq Ğiraq xökümätenä tapşıru planı yuq dip belderde. Alarnıñ süzlärenä qarağanda, 30-nçı yündä Ğiraqtağı xakimiat räsmi töstä cirle idarägä küçkännän soñ da totqınnar küpmeder waqıtqa amerikan xärbiläre qaramağında qalaçaq. İkençe ber ixtimalnı düşämbedä Quşma Ştatlarnıñ Bagdadtağı xärbi wäkile Barry Johnson bäyän itte. Şuşı ay azağına qädär amerikannar Ğiraq xökümätenä 1400-läp totqınnı tapşıra ala, läkin alar üzlärenä äle dä qurqınıç tudıra ala dip isäplägän 4-5 meñläp Ğiraq totqının üzendä qaldırırğa cıyına. Johnson Saddamnıñ kiläçäk yazmışı turında berni dä äytmäde. Ämma Ğiraqnıñ yaña citäkçelege xäzer üz qulına anı da töşerü turında torğan sayın yışraq söyli. Sişämbedä bu xaqta ilneñ prezidentı Ğäzi äl-Yäwir dä belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Washington Saddamnı Ğiraq xökümäte qulına tapşırırğa riza.
Audio, Ğäzi äl-Yäwir
"Xätta prezident Bush üze minnän, sez qayçan elekke prezident Saddam Xösäyenne üzegezgä tapşıruğa äzer bulaçaqsız dip soradı, Quşma Ştatlar moña äzer" di Ğiraq prezidentı Ğäzi äl-Yäwir. Läkin ul da, Saddamnı şulay amerikannardan Ğiraq xakimiatenä tapşıru anıñ ber urınnan ikençe urınğa küçüen añlataçaqmı, ällä ul elekkeçä ildän çittä totılaçaqmı, moña açıqlıq kertä almadı. Saddam amerikannar tarafınnan älegä suğış äsire bularaq totıla, xalıqara qanun nigezendä 30-nçı yüngä qädär, yäğni Ğiraqtağı xakimiat cirle idarägä tapşırılğançı ul yä räsmän ğäyeplänergä, yä azat itelergä tieş. Ğiraq mäxkämäse tarafınnan isä Saddam, 1988-nçe yılda kördlärgä qarşı ximik qorallar qullanuı häm Farsı qultığı suğışı waqıtında könyaqtağı şığıy möselmannarnı qıruı öçen keşeçelekkä qarşı cinayätlär qıluda ğäyepläner dip kötelä. Quşma Ştatlar da, Ğiraqnıñ yaña xakimiate dä Saddam Xösäyenne ilneñ üzendä ğadel mäxkämägä tartu Ğiraqnıñ şomlı ütkäne belän xuşlaşıp, yaña kiläçäk tözüen kürsätü öçen zaruri dip isäpli.
Kärim Kamal


text:
Başqortstanda Germaniä könnäre başlandı
13-endä ük inde almannarnıñ ber törkeme Ufağa kilep citte. Bäyrämgä kilgän alman qunaqların Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov häm başqa yuğarı citäkçelär qabul itep, täwge söyläşülären ütkärde. Ä köndez Almanínıñ Rusiädäge ilçelegeneñ berençe sekretare Yäsper Wik äfände Ufada «Başinform» mäğlümat agentlığında jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı oyıştırdı. Kiçen Ufa üzägendäge bik matur «Kärwansaray» säwdä – yal üzäge aldındağı mäydanda «Bez bergä» dip isemlängän zur forum ütä. Anda Almanídan kilgän qunaqlar da, Başqortstanda yäşäwçe almannar da qatnaşa.
Aldağı könnärdä Başqortstanda Almaní könnäre qısalarında bik küp oçraşular, mädäni çaralar, eşlekle söyläşülär qaralğan. Aldağı ber atna Başqortstanda «Alman kuxnásı, alman aş – suları» atnası dip iğlan itelde. Ufadağı «Rodína» kinoteatrında isä «Alman kinosı» atnalığı açıldı. Şulay itep ber atna däwamında alman sıraların eçep, alman rizıqlarınnan awız itep, alman kinoların qarap räxätlänäçäk başqortstanlılar.


text:
“Qazan” korable Sankt-Peterburg şähärendä tuqtağan...
Sankt-Peterburg şähäreneñ urtasınnan aqqan Neva yarların “Qazan” isemle teploxod bizäp tora. Zamança cihazlandırılğan ap-aq paroxod bik küplärneñ iğtibarın cälep itärlek ikän şul. Anıñ ozınlığı ğına da 120 metr, ä bieklege 11 metr di.Rossiä Prezidentı Vladimir Putin şul matur paroxodta gubernatorlarnı cıyıp mäcles oyıştırdı.
Anda Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev ta buldı dip xäbär itä « Intertat.ru» gäzite.Elek bu paroxod Italiä eşmäkäreneke bulsa xäzer ul Qazan şähäre eşquarınıñ şäxsi milegendä ikän.Bu paroxod turında törle fikerlär yöri: kemder anı şähärneke ikän di, kemder sıra zavodınıqı ikän di. Bu paroxod bezne dä bik qızıqsındırdı. Berärseneñ kürgäne bar mikän ul paroxodnı diep, bez törle-törle turistik firmalarğa şaltırattıq. Misal öçen, Qazannıñ Yılğa portında bez tik “Pavel Mironov” isemle paroxod qına bar ikänen beldek. «Stolitsa» turistik firmasında tik injener “Ptaşkin” häm “Frunze” isemle paroxodlar barın beldek. “Voljskie puteşestviya” firmasında “Koçkin”,“Ğastello”, “Şalyapin” häm “Tel'man” isemle paroxodlar buluı mäğlüm buldı. İdel buyınça köymälär yörtüçe agentstvonıñ ber wäkile bezgä bolay dide:
“Qazannıñ meñyıllığına bu korabl' Qazan şähäreneñ İdel yarına tuqtayaçaq. Bıyıl yül urtalarında nindider reyslar yasayaçaq. Bezgä täqdim itkännär ide arendağa alırğa, läkin yullamalar bik qibat bulır dip bez almadıq. Ämma satıp alırğa teläk belderüçelär bik küp ide”,- dide ul.Ä korabl'neñ xucası kem digän sorawğa cawapnı bez berkemnän dä taba almadıq. Ämma «Qazan» isemen yaratıp, korabl'eneñ isemenä quşqaç, anı Qazan iseme belän İdel yılğasın, diñgezlärne buylatıp yörtäse kilä ikän, dimäk bu keşe milli ruxlı tatar keşese buluı ixtimal. Dimäk , tatarlar arasında da paroxodlar, korabl'lär satıp alırlıq baylar bar.
Qazan, Mälikä Basıyr.


text:
Xäzerge çorda intellektual'
Xäzerge çorda intellektual' häm xoquqıy yaktan äzerlek bik möhim mäsälälärne çişärgä yärdäm itä ala. Äle genä tatar pen-üzägeneñ Mäskäwdäge daimi wäkile Boris Panteleev Londonnan qayttı. Ul Bötendönya yazuçılarınıñ pen-üzäge kongressında yaqın kiläçäktä Qazanda xalıq xoquqları häm säyäsi ädäplälek digän temağa konferensiä ütkärü fikeren äytkän. Finlyandiä, Norvegiä häm Kvebek pen-üzäkläre delegatları Tatarstan wäkileneñ bu başlanğıçın xuplağannar.
Boris Panteleev tatar yazuın latin grafikası nigezendäge älifbağa qaytaru turındağı mäsäläne kütärgän. Häm bu mäs'älä kiläse yılda Makedoniädä ütäçäk Bötendönya yazuçılar kongressınıñ kön tärtibenä kerteläçäk. Yılamağan balağa aşarğa birmilär, soramağan xoquqnı da birmilär digän ğıybarä Rusiäneñ milli azçılığın täşkil itkän millätlärgä xäzergä añlaşılıp betmi äle.
18 dekaberdä, sişämbe könne, Tatarstan fännär akademiäsendä yaña akademiklar häm möxbir äğzalär saylaw bulaçaq. Düşämbe könne ük nindi däräcägä nindi şäxeslärneñ däğwa itüe tiräsendä fiker alışular, bäxäslär başlanıp kitte.


text: Bugen AQŞ xärbi süzçese mayor William Thurmond Bagdad Universitetın saqlağan xärbigä höcüm itelde, ul awır yaralandı dip belderde. Ğıysyançılar bugen Abu Sada al Sagra şährendäge amerikannar urnaşqan yortqa granat höcüme oyıştırıp ber soldatnı cärähätlägän. Ğıraqta BMOmissiäse süzçese, tönyaqta Musul şährendä Xalıqara Migratsiä oyışmasına şulayuq ut açılğanın , cirle saqçınıñ yaralanğanın belderde.AQŞ xärbiläre bugen Urta Ğıraqta Saddam taraftarların tabu mäqsatında alıp barılğan 7 könlek operatsiäneñ tämamlanğanın xabär itte.282 keşe qulğa alınğan yözlärçä qoral häm amunitsiä konfiskatsiälängän


text:
Qazanda balalar xorlarınıñ forumı bara
Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığı balalarnı fizik yaqtan sälämätländerü belän ber rättän, alarnıñ ruxi dönyasın üsterü, bayıtu mäs’äläse belän dä şöğellänä. Qazanda şuşı könnärdä älege ministrlıq tarafınnan ütkärelä torğan IV töbäkara balalar cır kollektivlarınıñ forumı näq menä şuşı xaqta söyli. Monda Rusiäneñ Mäskäw, Kirovograd, Vologda, Sçelkovo, Snejinsk şähärläreneñ balalar törkemnäre belän berrättän respublikanıñ Qazan, Tübän Kama, Aqtanış, Aznaqay, Yäşel Üzän rayonınnan uquçılar xorları qatnaşa. Barısı forumğa 800 tiräse yäş cırçı cıyıldı. Sişämbe könne Tatar däwlät filarmoniäseneñ Konsertlar zalında älege forumnı açu tantanası uzdı. Anda Mäskäw qunağı - Xalıqara xor berlege citäkçese Boris Smetanin, Tatarstannıñ Mäğärif ministrı Farız Xarisov qatnaştılar. Alay ğına da tügel, alar bu tantanadan soñ bulğan ike säğätlek konsertnı da başınnan axırına qädär tıñlap utırdılar. Çönki monda çığış yasağan kollektivlar arasınnan Boris Smetanin iñ yaxşıların saylap alıp, alarnı Xalıqara xor berlege äğzälärenä täqdim itäçäk. Bälki şuñadır da, konsert bik matur buldı. Anda törle yäştäge balalar, bersennän-berse matur äsärlärne bik osta itep başqardılar. Şunısın äytergä kiräk, çittän kilgän kollektivlar arasında respublika törkemnäre dä yuğalıp qalmadılar.
Forumda tatar telendä dä çığış yasawçılar buldı. Şularnıñ berse - Aqtanışnıñ icat üzäge qarşında eşläp kilüçe balalar xor kollektivı. Xäzer üzläreneñ xorları häm älege bäygegä kilü maqsatları turında anıñ citäkçese Räfidä Nuriäxmätova söyli.
Bez äle barı tik ike genä yıl eşlibez. Şuña da bez monda kilgän xalıqara bäygelärdä çığış yasağan kollektivlar arasınnan iñ äybät çığış yasawçı tügelder. Läkin Qazanğa kilep, şuşı forumda qatnaşıp bez üzebezgä üsü ürlären kürdek, bu bezneñ öçen bik köçle stimul bulaçaq. Şuña da, minem balalarnı monda bik alıp kiläsem kilgän ide. Xäyer, bezneñ balalar sınatmadılar, bik äybät çığış yasadılar. Alarğa monda bik oşadı
Qazanda ütä torğan IV töbäkara balalar xorlarınıñ forumı çärşämbe könne üzeneñ eşen tämamlayaçaq. Anıñ yabılu tantanası 24 mart könne Piramida küñel açu üzägendä ütäçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Yewropa Berlege üzlärendä yäşeren totqınnar totuçı illärgä çikläwlär belän yanıy
Yewropa belän Amerika Quşma Ştatları arasında yaña kierenkelek çığarğa tora - Yewropa Berlege, amerikannar qitğadağı qayber illärdä yäşeren törmälär totqan häm äle xäzer dä totuı mömkin, andağı totqınnarnıñ xoquqları tä''min itelmi digän xäbärlärne tikşerä. Yewropa komissiäseneñ yustitsiä komissarı Franco Frattini, ägär dä bu eşkä äğza illärneñ qatnaşuı buluı açıqlansa, alarğa qarşı qırıs çikläwlär kertelä ala dip kisätte. Yewropa Berlege üz sorawlarına cawapnı Washingtonnan da kötä.
"Ägär dä döreslege açıqlansa, bu Yewropa kileşüen ifrat ta tupas bozu bulıp toraçaq, şuña da bez anıq wä açıq dälillärsez däwam itä almıybız", di yustitsiä yewrokomissarı Frattini.
Yewropa komissiäseneñ mondıy ğäyepläwlärne tikşerü wäkaläte üzendä yuq, monı fäqät bar Yewropada demokratik standartlarnıñ ütälüen küzätep baruçı Yewropa Şurası ğına eşli ala. Frattini üzeneñ bu mäs''älä turında Şura räise Terry Davis belän daimi kiñäşläşep toruın äytä. Älegä şul mäğlüm - şikle urınnarnı tikşerü öçen Bolğarstanğa cibärelgän wäkilçelek anda dälillär taba almağan. Yewropa Şurasınıñ şundıy törkemnäre xäzer başqa äğza wä nämzät illärgä dä cibärelgän. Yewropa Berlege isä üz yağınnan yäşeren totqınnar turındağı sorawlarğa cawap ezläp Quşma Ştatlarğa möräcäğät itmäkçe. Uzğan atnada, Berlek isemennän anda räislek itkän Britaniäneñ añlatular sorap Washingtonğa xat yullawı xaqında xäbär itelgän ide. Älege mäs''äläne üzeneñ räsmi säfäre barışında amerikan başqalasında Germaniäneñ yaña tışqı eşlär ministrı Frank-Walter Steinmeier da kütärergä teli.
Franco Frattini, bu ğawğanıñ paradoksal'' ber närsäne açıp saluına iğtibar itä:
"Biredä ğäcäyep ber närsä bar - Yewropa Komissiäseneñ tikşerü wäkaläte yuq, ämma berük waqıtta ul berlek kileşüeneñ 6-nçı häm 7-nçe matdälären bozuğa qarşı çaralar kürergä tieş", di Frattini.
Yewropa Berlege nigezen täşkil itkän kileşüdäge 6-nçı matdä, Yewropa Berlegeneñ azatlıqqa, demokratiägä, keşe xoquqların häm töp irekleklärne xörmät itügä, qanun xakimiatenä nigezlängän, dielä. Ä 7-nçe matdädä isä, bu prinsiplar tupas bozılğan oçraqta Yewropa komissiäse, yewroparlament, yäisä äğza ber ilneñ, şul bozuçını qayber xoquqlarınnan mäxrüm itü eşen başlap cibärä aluı küzdä totıla. Ämma Yewropada älegä anıq dälillär yuq, ä Quşma Ştatlar üzläre monı raslamıy da, kire dä qaqmıy. "USA Today" basması sişämbedä amerikan däwlät sekretare Condoleezza Rice belän äñgämä bäyän itte, anda ul, "terrorğa qarşı suğışta totqınnarğa qarata qağidälär başqa", dip belderä.
Kärim Kamal


text:
AQŞ prezidentınıñ Afrika säfäre tışqı säyäsätneñ üzgärüen kürsätte
Uzğan atnada AQŞ prezidentı George Bush 5 könlek Afrika säfäre barışında 5 däwlättä buldı häm Afrika illärenä yardäm programmasın iğlan itte. Bush prezident bulıp saylanır aldınnan Afrikanı Quşma Ştatlarnıñ strategik mänfäğätläre isemlegennän sızıp taşlağan ide. Ämma uzğan atnada Bushnıñ Afrikağa qaraşı üzgärgänlege açıqlandı.
AUDİO: Prezident ilneñ strategik mänfäğätlären açıq itep bilgelärgä tieş. Afrika möhim qitğa bulsa da, minemçä, ilneñ strategik mänfäğätlärennän çittä tora.
Ul çaqta Bush AQŞ xärbi köçlären Balkannan çığaru kiräklege turında da söylägän ide. Ämma 2001 yılnıñ ğinwarında prezidentlıq wazıyfasına kereşüenä küp tä ütmästän Bush ğäskärlärne Balkannan çığarmasqa qarar qıldı. Xäzer isä Afrikanıñ tışqı säyäsättä bik möhim urın aluın küräbez.
Prezidentnıñ däwlät iminlege kiñäşçese Condoleezza Rice Bushnıñ Afrika säfäre aldınnan quyğan maqsatları turında bolay dip söyläde:
AUDİO: Bu bik pozitiv plan. Anda AİDS yäki açlıqqa qarşı köräş kebek humanitar mäs''älälär genä tügel, bazarlarda afrika tawarlarına yul açıp afrikanıñ keçkenä awıllarına yardäm itüne küzdä totqan, Afrika Üseş häm Mömkinlek Ğämäle kebek Afrikağa kütärelü mömkinlege birü tırışlıqları da qarala.
Waşingtondağı Cato instituınııñ saqlanu häm tışqı säyäsät tikşerenüläre bülege vitse prezidentı Ted Galen Carpenter Bushnıñ Afrikağa qarata mönäsäbäte üzgärü neft'' belän bäyle dip isäpli. Bush Afrika säfären Nigeriädä tämamladı. Nigeriä iñ küp neft'' satuçı illär isemlegendä 8-nçe urında tora. Soñğı waqıtta AQŞ Yaqın Könçığış neftenä bäylelegen kimetü öçen Nigeriädän neftne küp ala. Carpenter Bush Nigeriädän neft'' kilüne däwam itterü maqsatında anda tuqtalğan bulırğa mömkin diü belän bergä bu il belän mönäsäbätlärne yaxşırtu tırışlıqları zarur tügel, dönya bazarında neft'' öçen başqa yaña çığanaqlar da citärlek, misal öçen Üzäk Aziä bar, qayan alsañ da shul uq neft'' kilä di.
Bush säfäre aldınnan ğına könbatış Afrikanıñ başqa ber däwläte Liberia Waşingtonnan watandaşlar suğışın tuqtatu öçen ğäskär cibärüne sorağan ide. Carpenter Bush ğäskär cibärü turında qarar qabul itärgä mömkin, ul ğäskärlär suğış betkännän soñ da yaqındağı Nigeriäneñ neft'' yatmaların saqlaw öçen şunda qalırğa mömkin digän borçılu belderä. Carpenter fikerençä, bu xata bulır ide. Ul şulay uq, Quşma Ştatlar Yaqın Könçığışta häm Balkanda aktiv tışqı säyäsät alıp baruı belän faydağa qarağanda kübräk zıyan ğına kiterä di.
Carnegie Fondınıñ Demokratiä häm Qanun Tärtibe bülege citäkçelärennän berse Marina Ottaway Bushnıñ yaña Afrika säyäsätenä başqaça qaraşta. Ul Liberiägä ğäskär kertü neft'' yatmaların saqlaw maqsatı belän Afrikada ğäskär urnaştıru öçen ber säbäp bula ala digän fiker belän kileşmi. Ottaway AQŞ bolay da Afrika illäre belän urtaq künegülär ütkärä, bu künegülär häm Liberiägä ğäskär kertüneñ maqsatı - iminlek, ä ul isä terrorğa qarşı köräş kenä tügel şul isäptän neft'' baylıqların da saqlaw di.
Anıñ fikerençä, Bushnıñ Afrikağa qaraşın üzgärtkän töp waqıyğa -11 sentäbrdäge terror höcümnäre. Häm Bush xäzer Äl-Qaidä kebek terror oyışmalarına Afrika illärenä tayanu mömkinlege birmäskä, ul illärneñ yaña Äfğänstanğa äwerelüenä yul quymasqa tırışa. Ottaway Bush Afrikağa yardäme belän Waşingtondağı tışqı säyäsätneñ AQŞ mänfäğätlärenä genä küzdä totmawın ul säyäsätneñ humanitar yaqları da buluın kürsätergä tırışa di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Berberoğlu Nazmi - Yüksek Odalarda
Sanatçı : Berberoğlu Nazmi
Türkü : Yüksek Odalarda
Etiketler : Berberoğlu Nazmi - Yüksek Odalarda türkü indir, Berberoğlu Nazmi - Yüksek Odalarda türkü dinle, Berberoğlu Nazmi türküleri, Yüksek Odalarda mp3 indir, Berberoğlu Nazmi türküleri Yüksek Odalarda türküsü, Yüksek Odalarda sözleri, Berberoğlu Nazmi mp3 dinle, Berberoğlu Nazmi download, Yüksek Odalarda bedava mp3, Berberoğlu Nazmi türkü sözleri, Berberoğlu Nazmi türkü dinle, Berberoğlu Nazmi son albüm indir
Berberoğlu Nazmi Türküleri
Berberoğlu Nazmi - Yüksek Odalarda
Berberoğlu Nazmi - Yabandan Gel
Berberoğlu Nazmi - İndim Çeşme Başına
Berberoğlu Nazmi - Kar Yağar Saçaklara
Berberoğlu Nazmi - Saffet Efendi
Berberoğlu Nazmi - Çekilir Mi Bu Gurbet


text:
Yekaterinburda Rusiäneñ Aziä öleşe möselmannarı dini idäräseneñ III qorıltayı uzdı
Qorıltaynı Rusiä islam mädäni üzäge prezidentı Abdul-Waxid Niazov alıp barlı. Zur cıyılış Rusiä möselmannarınıñ Aziä öleşe diniä idäräse möftie Näfiğulla Aşirovnıñ soñğı biş yıl eçendä başqarılğan eşlärgä xisap totu häm aldağı könnärdäge eş yunäleşlären bilgeläw turındağı zur eçtälekle dokladı belän başlanıp kitte. Möfti xäzrät üzeneñ çığışında bügenge çaranıñ tarixi ähämiätkä iä buluın assızıqladı. Bu cıyılış konsolidatsiä, Rusiä möselmannarınıñ berläşüe, ike diniä idarä arasında un yıldan artıqqa suzılğan añlaşılmawçılıqnı beterü belän tarixqa kerep qalaçaq, dide ul. Näfiğulla xäzrät süzlärençä, ike arada ozaqqa suzılğan qarşılıqnı “taza bulmağan konkurentsiä” dip atarğa buladır. Här yaq izge eşkä xezmät itsä dä, ber-berebezneñ eşenä uñay bäha birä belmädek, ä xäzer mönäsäbätlärne yaña basqıçqa kütärer waqıt citte, dide ul. Bu fikerne möfti xäzrät Tälğät Tacetdinnıñ berençe urınbasarı Älbir xäzrät Krganov ta xupladı.
Rusiäneñ Üzäk diniä idäräse citäkçeläre berläşügä niçek qarıy häm anıñ ähämiäten nidä kürä, digän sorawğa Älbir xäzrät bolay dip cawap birde: “Bez moña bik uñay qarıybız, küptän kötelgän xäl bu. İke dini idärädä dä tatar citäkçeläre, alarnıñ berläşüe tatar xalqına fayda ğına kiterer, telebezne, ğöref-ğadätlärebezne saqlap qalu eşendä yärdäm itär dip ömetlänäm”. Sverdlovski ölkäse diniä idäräse möftie Sibgatulla Säydullin üzeneñ çığışın “Qış belän yaz inde oçraştılar, ber atna da ütmäs, qoşlar oya qorıp, kiläçäkkä nigez salu turında uylıy başlarlar”, - digän mäğnäle süzlär belän başlap kitte. “Konfessiäneñ üz eçendä rizasızlıqlar bulğanda millätara häm törle konfessiälär arasındağı tınıçlıq häm duslıqnı saqlaw qıyınraq, - dide ul, - xäzer inde, berläşsäk, xakimiät orğannarı belän bergäläp bik küp faydalı eşlär eşlärbez”. Sverdlovski ölkäsennän qatnaşuçı delegatlar öçen Sibgatulla xäzrätneñ bu süzläre kötelmägän quanıçlı xäl bulıp yañğıradı. Berkemgä dä ser tügel, berniçä yıl rättän ölkä möselmannarınıñ Qazıylat idäräsenä massaküläm mäğlümat çaraları arqılı “ekstremistlar, wahhabitlar” dip yala yağuçı iñ berençe keşe Sibgatulla Säydullin buldı. Yekaterinburg şähäreneñ näq üzägendä, Şeynkman uramında urnaşqan tarixi binanı torğızıp, möselmannarnıñ mädäni üzäge itep tözü dä näq menä şuşı qarşılıqlar arqasında inde tuğız yıldan artıq totqarlanıp kilde. Bügenge berläşü Sverdlovski ölkäse möselmannarı öçen ayıruça zur ähämiätkä iä. Bu turıda ölkäneñ aqsaqallar şurası citäkçese Räis ağa Nurimanov belän äñgämä açıq kürsätte. Ul tarixi binanı torğıza başlaw eşendä başqa totqarlıqlar inde bulmas, bu yıldan eşne başlap bulır dip ışanıç belderde.
Monnan tış, Räis ağa ölkä xökümäte citäkçeläreneñ şähär urtasında, zur pravoslavie çirkäwe belän sinagoga yanında mäçet tözü öçen cir bülep birergä qarar qıluların äytte. Yaña mäçet tözü öçen proyekt eşläre inde başlanğan. Bügenge berläşü bu eşne tizläter dip ışanası ğına qala, dide ul.
Qorıltayda çığış yasawçılar arasında möselmannar tormışınıñ törle problemaların yaqtırtuçılar küp buldı. Äytik, qayber regionnarda çinovniklar, wöcdan irege digän qanunnı bozıp, möselmannarnıñ üz xoquqların belep citkermäwlärennän faydalanıp, küp kenä çaralar uzdıruğa ayaq çalalar. Xalıqara terrorizm belän köräşü sıltawı itep, balalar häm yäşlär öçen dini seminarlar, cıyınnar uzdıruğa qomaçawlıylar. Narkomaniä, alkogolizm yulınnan kitmiçä, üz dineneñ asılların öyränergä teläwçe yäşlärneñ xoquqları bozıla, diyuçelär dä buldı. Şulay uq möselman balalar uqığan ğomumi belem birü mäktäplärendä pravoslavie dinen kertü turındağı zakon qabul itü mä’säläse küplärneñ rizasızlığın uyata. Bu mäs'älädä Çuaşstan respublikası möftie Älbir xäzrät Krganovnıñ täqdime küñellärgä xuş kilde. “Barlıq balalar öçen dä fakul'tativ räweştä ber fän – Rusiädäge traditsion dinnär turındağı fän kertelergä tieş, - dide ul, - bu oçraqta beräwneñ dä xoquqları da bozılmıy, wöcdan irege zakonı da saqlana. Ber balağa da här dinneñ asılların añlaw qomaçawlamas”.
Qorıltayda Rusiä möftilär şurası räise Ukazı belän millätara häm konfessiälär arasındağı duslıqnı nığıtuda kürsätkän qazanışları öçen unber din eşleklesen “Äl-faxr” ordenı häm medallär belän büläkläw tantanası buldı. Annan soñ yaña möfti häm idärä orğannarı saylandı. Cıyılğan delegatlar, bertawıştan, möfti itep Näfiğulla xäzrät Aşirovnı sayladılar. Näfiğulla xäzrät üze bügenge çaralardan iñ möhime itep berläşü adımın atadı.
Şulay itep, Aziä öleşe möselmannarınıñ III qorıltayı böten Rusiä möselmannarı öçen çın mäğnäsendä zur tarixi waqiğağa äwerelde.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Foto: egemen.kz
Qazir, älemniñ barlıq elderi küresip otırğan kürdeli qoğamdıq mäselelerdiñ biri – jemqorlıq. Bul indet adamzatqa erteden tanıs. Talay` zamannan bir eli qalıspay`, qay`ta nebir tegewrindi qarsılıqtarğa tötep berip, mol qarajat, pay`da bar jerge tamır jay`ıp otırğan qawipti kesel.
Lawazımdı adamdardıñ para berip satıp alw, sayasï qay`ratkerlerdiñ satqındığı retinde sïpattalatın sıbay`las jemqorlıq memlekettiñ bedeline keri äser etip, el qawipsizdigine nuqsan keltirip qana qoy`may`dı, quqıqtıq memleket qurw qağïdaların buzadı. Buğan qosa, älewettiñ damwına, sayasïʹékonomïkasına zïyan keltiredi. Eñ öreskeli, ükimettiñ damw bağdarlamaların joqqa şığaradı. Sondıqtan, bügingi küni qoğamda sıbay`las jemqorlıqqa qarsı sananı özgertip, qazaqstandıq patrïotïzm sezimin nığay`tw asa qajettilik bolıp otır. Korrwpcïyağa qarsı mädenïetti qalıptastırw maqsatında türli basqoswlar, döñgelek üstelder men jïındar ötkizw paraqorlıqpen kürestiñ alğışarttarınıñ biri sanaladı.
Osı maqsatta «Nur Otan» partïyası Astana qalası fïlïalınıñ partïyalıq baqılaw boy`ınşa ïnspektorı Serik Kölbaevtıñ qatıswımen «Qazaqkoncert» memlekettik koncerttik uy`ımı qızmetkerlerimen jïın ötti.
Söz barısında, Serik Kölbaev: «Sıbay`las jemqorlıqpen küresw – barşanıñ jäne är azamattıñ mindeti. Paraqorlıqqa qarsı küres jawapkerşiligi tek qana memleketke emes, ärbir jeke azamatqa jükteletinin este saqtawımız qajet. Memleket pen qoğamnıñ birligi jäne özara senimdiligi ğana sıbay`las jemqorlıqqa qarsı turwğa mümkindik beredi», - dedi.
Sonday`-aq, statïstïkalıq mälimetter men birneşe mısaldardı alğa tarttı.
Sonımen, sıbay`las jemqorlıq twralı uğım birinşi ret 1979 jılı Birikken Ulttar Uy`ımınıñ 34 otırısında qarastırılğan eken. Al bizdiñ Prezïdent N.Ä.Nazarbaev 1998 jılı 11 şildede respwblïka azamattarına jasağan ündewinde: «Jemqorlıq qoğamnıñ barlıq salasına, memlekettiñ konstïtwcïyalıq negizine qater töndirwde, sondıqtan oğan qarsı turw – jalpıulttıq maqsat», - degen bolatın. Öy`tkeni, bul närse basqa damwşı elder sïyaqtı, bizdiñ memleketimizdi de ay`nalıp ötken joq. Derekterge süy`ensek, älemde jemqorlıq jay`lamağan memleket joq eken. Endi älemdik körsetkişterge toqtalay`ıq.
Jemqorlıqqa qarsı bükilälemdik «Transperensï Ïnterneşnl» odağınıñ taratqan mälimeti boy`ınşa, büginde Qazaqstan jemqorlıq deñgey`i boy`ınşa älemde 150-şi orında eken. Al, körşi memleketterden Resey` – 145, Özbekstan 175 orınğa jay`ğasqan. Bul körsetkiş paraqorlıqpen küresti äli de jetildirwdi qajet etetinin körsetedi. Xalıqaralıq zañgerler bergen bağa boy`ınşa, Qazaqstan jemqorlıqqa qarsı küresw üşin arnay`ı zañ şığarğan memleketterdiñ tiziminde. TMD elderi işinde tuñğış «sıbay`las jemqorlıqpen küres» twralı Zañ qabıldağan el. Qazir respwblïkamızda sıbay`las jemqorlıqtıñ aldın alıp, oğan tosqawıl qoyu üşin mamandırılğan uy`ımdar jumıs istey`di. Atap ay`tqanda, Prezïdent janındağı Jemqorlıqqa qarsı küres komïssïyası, Memlekettik qızmet agenttigi, Jemqorlıq pen ékonomïkalıq qılmısqa qarsı küres agenttigi, İşki İster mïnïstrligi, Ulttıq Qawipsizdik Komïteti – mine, osınıñ bäri jemqorlıqpen küresetin mekemeler. Sonday`-aq, Memleket basşısınıñ tapsırwımen «Nur Otan» partïyasınıñ barlıq awmaqtıq jäne ay`maqtıq fïlïaldarında jemqorlıqpen küres jönindegi qoğamdıq keñester aşılğan. Olar är oblıs, qala men awılda jemqorlıq sïpatqa kez kelgen faktiler men körinisterge tözimsizdik jağday`ın qalıptastırw bağıtında jumıs istep keledi.
Sonımen, elimizde jemqorlıqpen küres barınşa awqımda jürgizilip jatır eken. Alay`da munımen jemqorlıq nege azay`may` otır?!
Sarapşılardıñ pikirinşe, Qazaqstanda jemqorlıq jüy`eli sïpat alğan. Sol sebepten onı tübegey`li joyu äzirge qïınğa soğwda. El arasında, ülken «jetistikke» tek para berip qol jetkizwge boladı degen tüsinik qalıptasqan. Oğan qosa, «aqımaq bara beredi, aqıldı para beredi» degen söz bar. Bul ay`tılğannıñ däwreni ötti dese de, äli künge ïek artatındar joq emes. Al jastardıñ basım böligi onday`lardı zañ buzwşılar retinde körwden göri, kerisinşe, ülgi tutwğa bey`im. Sondıqtan paraqorlıqpen küresti är otbası, är adam sanalı türde özinen bastağanı abzal.
Sıbay`las jemqorlıqpen küreswdi küşey`tw mäselesi Elbasınıñ jarïyalağan bes ïnstïtwcïonaldıq reformaların jüzege asırwdağı Ult josparında da orın alıp, 13-qadamda naqtılanğan. Osılay`şa, sıbay`las jemqorlıqpen küresw tek memlekettiñ ğana emes, barlıq azamattardıñ, qoğamnıñ ortaq mindeti bolıp tabıladı.
Jalpı, jemqorlıqpen küresw Qazaqstannıñ jarqın bolaşağı üşin asa mañızdı. Onıñ nätïjeli bolwı köbinese bïlik pen qoğamnıñ küş-jigerin biriktirwmen bay`lanıstı. Jumıla kötergen jük jeñil demekşi, bul is, eñ bastısı, «bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp» jumılğanda ğana nätïjeli bolmaq.
Ay`naş Erwxan


text:
Bäxetle könnär citügä nibarı 110 kön qaldı
Menä niçä kön inde ber ük tema xaqında ike yaqtan zur qızıqsınuçanlıq belän fikerläşälär. Rusiäneñ Üzäk telekanalları Putinnıñ byudjet xezmätkärläreneñ eş xaqın berniçä tapqırğa arttıru turında optimistik rux belän söyli. Ä xalıq, cämäğätçelek, ışanırğamı, ışanmasqamı diep, mökibbän xälendä.
Rusiä Prezidentı V.V. Putinnıñ byudjet ölkäsendä eşläwçelärneñ xezmät xaqın arttıru turındağı proyekt – täqdimnäre belän Qazan däwlät universitetı xezmätkärläre dä xäbärdar.
Filologiä fännäre kandidatı, Qazan däwlät universitetınıñ tatar jurnalistikası kafedrası assistentı Rezidä Zäyni:
“Xezmät xaqın arttıru turındağı xäbärlärne bez yılına berniçä tapqır kötep torabız. Qızğanıçqa qarşı, inflyatsiä belän ul xezmät xaqı kütärelü sizelmi. Öç yıl eçendä fänni xezmätkärlärneñ xezmät xaqın 30 meñ sumğa citäçäk digän süz dä äytelgän ide. Döresen genä äytkändä, bu xäbärne häm anıñ döreskä çığuın bez küptännän kötkän idek. Monıñ tormışqa aşuı älbättä şik tudıra. Ä menä ğädäti 11% xezmät xaqın arttıru turındağı mäs’älägä kilgändä, ul bälki artır, ämma ul sizelmäs. Bügenge bäyälär artu barışında yılına ike – öç tapqır tügel, ä bälki ay sayın xezmät xaqı artıp torsa zıyan itmäs ide.”Filologiä fännäre doktorı, professor Wasil Ğarifullin:
“Bu bik quanıçlı berençe qaraştan uq, çönki sotsial' yaqtan iñ yaqlanmağan ölkä – ul byudjet ölkäse. Putinnıñ wäğdäse alarnıñ statusın tieşençä bäyäläw häm matdi yaqtan tieşençä tä'min itügä yunälderelgän. Bolay Putin üzen real' wäğdälär birüçe säyäsätçe itep kürsätte. Häm şuña kürä min anıñ tormışqa aşuina hiçşiksez ışanam. Läkin bu mäs’äläneñ ikençe yağı bar. Menä bu Putin yäki xökümät birä başlayaçaq şaqtıy zur aqçalarnı inflyatsiä aşap beterergä mömkin, çönki byudjet ölkäsendä eşläwçelär bik küp häm alarnı sotsial' yaqtan yaqlaw öçen aqça bülep birü näticäsendä hiçşiksez sumnıñ (rubl'neñ) bäyäse oçsızlanaçaq, bu inflyatsiägä kiteräçäk”. Elektron massaküläm mäğlümat çaralarınıñ teoriä häm praktika kafedrasınıñ uqıtuçısı Mörşidä Cihan:
“Xalıq närsä söyli, şuña ışanırğa kiräk. Xalıq äytsä, xaq äytä. Uqıtuçılarnıñ xezmät xaqın küptän arttırırğa kiräk ide. Bügenge köndä bezneñ xezmätebez bik az. Mäsälän, min Qazan däwlät universitetlıda 11 razryad buyınça 3000 sum tiräse aqça alam. Bu aqçağa nişli alam inde min? Xäyerçelek bit inde bu. Min üzebezneñ Tatarstanıbıznı xäyerçe dip sanamıym, şundıy bay neft' yatmaları bulğan däwlättä bez uqıtuçılar xäyerçelektä yäşibez. Bu döres tügel älbättä, şuña kürä nindi dä bulsa üzgäreşlär bulsa bik yaxşı bulır. Bulmasa da bez bernärsä dä eşli almıybız. İkençe eştä, öçençe eştä menä şulay äkren genä eşläp yöribez.”Çınnan da bu xäl ütälerme, eş xaqları berniçä tapqırğa artırmı? Ägär dä mondıy yañğırawıqlı wäğdälär tormışqa aşmasa, küp kenä keşelärneñ böten ışanıçı çelpärämä kiläçäk. Bäxetle könnär citügä nibarı 110 kön qaldı.
Gölnaz Şäyxetdinova.


text:
Xalıqara Miras jurnalınıñ 2004 yılğı1nçe sanına küzätü
Çirattağı atnalıq matbuğat küzätüendä bez Xalıqara “Miras” jurnalınıñ 2004nçe yılnıñ ğinwar ayında çıqqan berençe sanı belän tanıştırabız. Bu jurnal 1991nçe yılnıñ 2nçe aprelennän birle çığa. Miras aylıq, ictimaği-säyäsi, fänni-populyar häm ädäbi-näfis jurnal. Anıñ bıyılğı tirajı 4000 danä.
Bezdä qunaqta “Miras” jurnalı baş möxärrireneñ berençe urınbasarı Firdäwes Zarif:
Xalıqara «Miras» jurnalınıñ bıyılğı 1nçe sanı dönya kürde häm üzeneñ uquçılarına ireşte dä inde.
«Miras» mönbäre» säxifäse Tatarstan Respublikası Prezidentı Mintimer Şäymievneñ Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetınıñ däwlät suverenitetı turında Deklaratsiä iğlan itüneñ un yıllığına bağışlanğan plenar sessiäsendä yasağan «Suverenitetnı nığıtu yulında un yıl» digän analitik çığışı belän açıla.
Tatarstan Respublikası mädäniät ministrı İldus Tarxanovnıñ älege säxifädä dönya kürgän «Tatarstan Respublikası mädäniäte häm mirası» isemle xezmäte Tatarstan Respublikası mädäniät ministrlığı oyıştırıluğa 50 yıl tulu uñayınnan yazılğan.
«Ädäbi miras» säxifäsendä Nizametdin Ğälişer Näwaineñ «Färhad häm Şirin» digän şiğri romanı urın alğan.
Älege şiğri romannan ber özek:
Färhadnıñ Şapur belän Ärmänstanğa baruıBu qırdan iltüçe, tuqtap bu töştä,
Barır yulnı söyläp birde bu töstä:
Uyanıp şunda Färhad, açtı küzen,
Xäterläde Şapurnıñ hämmä süzen.
Räsem töşte tağın yadına anıñ,
Güzäl il kilde küz aldına anıñ.
Äle irtä, belenmi küktä tañ da,
Küzendä sörmä bar kükneñ haman da.
Torıp, Şapur yanına kilde tağın,
Übärgä dip yaqın dusnıñ ayağın.
Sizep tawış, uyandı şunda Şapur,
Qarañğı töndä kürde ul ğäcäp nur.
Dide: «Kil, äy, ğaşıqlarnıñ şahı, üt!
Sineñ ezlär — ğaşıqlar qiblası kük.
Yünältteñ nik minem yanğa küñelne,
Moñar säbäp kiçäge süz tügelme?»
Bu süz telgä alınğaç tağı ber qat,
Ayağına anıñ baş quydı Färhad.
Dide: «Äy, sin, zäğif' cannıñ teräge!
Sineñ süzlär — yörägemneñ teläge.
Torıp wäğdäñdä, yaqtırt sin yözemne.
Ütärgä sin tieş birgän süzeñne!»
Bu süzlärne işetkäçten dä Şapur,
Dide: «Äy, sin, cihan yaqtırtuçı nur!
Bulam yuldaş disäñ, — cännät miña yul.
Telägeñ bulsa şul, yulğa xäzer bul!»
Patriot-şağir Nur Bayan — tatar ädäbiätendä tirän ez qaldırğan şäxes. Qızğanıç ki, ädipneñ kitapları bügenge köndä näşer itelmi.Akademik «Miras» jurnalı, älege xälne istä totıp, Nur Bayannıñ mirasın xalqıbızğa qaytara başladı. 1nçe sanda kürenekle şağirneñ «Qaraxmät» isemle poeması basılğan.
Akademik Marsel' Äxmätcanov «Ädäbiät ğalime Säğit İsänbaev» digän xezmättä oluğ ğalimneñ tormış yulı häm eşçänlege xaqında bay mäğlümat birä. 1nçe sanda Säğit İsänbaevnıñ «Gabdulla Tuqaynıñ tormış häm icat xronikası» isemle xezmäte dä birelä.
«Tuqay isän çaqta uq Fatix Ämirxan, Ğalimcan İbrahimov, Ğäli Räxim şikelle kürenekle ğalimnär-ädiplär tarafınnan «Xalıq şağire», aldınğı häm böten yaqtan «Azat şağir» digän böyek isem belän tanılğan ide inde», — dip başlıy üzeneñ xezmäten Säğit İsänbaev.
— Tuqaynıñ tormışın, bigräk tä anıñ icatın tikşerü, öyränü yulında küptän inde nıqlı nigez salınğan. Ğalimcan Niğmäti, Cämal Wälidi, Ğomär Ğäli şikelle ölkän buın ädipläre — ğalimnäre dä bu turıda küp ğilmi xezmätlär yazdılar, Tuqay turında ütkärelgän ğilmi sessiälärneñ zur külämle xezmätläre dä matbuğatta çığarıldılar. Ä Böyek Watan suğışınnan soñğı yıllarda Tuqaynı centekläp öyränü mäs’äläse kiñäyep kitkänne sez kürenekle yäş ğalim — tänqitçelärdän: Ğali Xalitneñ «Gabdulla Tuqay häm XX yöz başında tatar ädäbi xäräkäte» (rus telendä, 1956), «Tuqay ütkän yul» (1962), İ. Nurullinnıñ «Tuqay estetikası» (1956), «Tuqay icatı» (1964), YÄ. Ağişewnıñ «Gabdulla Tuqay icatı. Sotsial'-politik momentlar» (rus telendä, 1954), İ. Pextelevneñ «Puşkin — Lermontov — Tuqay » (rus häm tatar telendä, 1949), R. Ğanievanıñ «G. Tuqaynıñ satirik icatı» (rus telendä, 1964) şikelle zur monografiälärennän küräsez. Şunıñ öçen bu keçkenä genä xezmättä quyılğan bezneñ maqsat — Tuqaynıñ icatın öyränü häm ul turıda süz yörtü tügel, bälki anıñ tormışında häm icatında bulğan waqiğalarnı, alarnıñ buluları tärtibendä tezep kürsätü genä».
Şunıñ öçen bu keçkenä genä xezmättä quyılğan bezneñ maqsat — Tuqaynıñ icatın öyränü häm ul turıda süz yörtü tügel, bälki anıñ tormışında häm icatında bulğan waqiğalarnı, alarnıñ buluları tärtibendä tezep kürsätü genä».«Tarixi miras» säxifäsendä uquçılar iğtibarına akademik Rämzi Wäliewneñ «Ğäyepnamä, yäisä «Tatar kontrrevolyutsiäse» digän essesı täqdim itelä.
Tatarstan Fännär akademiäse prezidentı, akademik Mansur Xäsänovnıñ «Aldınğı fän üzäge» isemle analitik xezmäten «Fänni miras» säxifäsennän uqırğa mömkin.
Mäğlüm bulğança, kiläse yılda märkäzebez Qazan qalası nigezlänügä 1000 yıl tula. Tatar ictimaği üzäge prezidiumı äğzası Äxät Yosıpov «Mäşhür qala» digän tarixi poemasın älege kürenekle waqiğa uñayınnan yazğan.
«Miras» säxnäse» säxifäsendä Ğayaz İsxaqinıñ «Oluğ Möxämmäd» isemle tarixi draması näşer itelgän.
Bu tarixi dramadan ber özek tıñlap ütik. Berençe pärdädän 2nçe küreneş. Mäskäw ilçeläre, urıs boyarların Vasiliy Sabakin, häm Andrey Galitayevnı qabul itkändä - Oluğ Möxämmäd xan:
“Bez tatarlar sezgä hiçber yaxşılıq eşlämädekme? Babalarımız böten urıs ilendä tınıçlıq qordılar, böten ileñezdä yullar, küperlär saldılar, yulbasarlıqnı yuq ittelär, çit il säwdägärläre tınıç kilep kitärlek, kärwan yörerlek xäl tudırdılar. Mäskäw knyäzen bez oluğ knyäz' yasadıq, başqa knyäzlärgä Mäskäw knyäzenä muyın iärgä bez boyırdıq. Vasiliyğa Mäskäw oluğ knyäz'lege yarlığın min birdem. Minem yärdämem berlä ul xäzerge qüätkä kilä aldı..popıñıznı oluğ pop-patriarx yasadıq.... Bez - Täñreneñ ğädellegenä ışanğan möselmannar- sezne dä, Allanıñ cäza-bälässennän qotqarır öçen arada tınıçlıq, duslıq yasawğa öndimez.”Akademik Marsel' Äxmätcanovnıñ «Başqort şovinizmı çağılışı» digän fänni bäyälämäse belän äbünäçelär «Fänni tänqit» säxifäsendä tanışırlar.
Marsel' Äxmätcanovnıñ «Başqort şovinizmı çağılışı» digän bäyälämäsennän ber özek uqıp ütik:«Äytergä kiräk, mondıy säyäsät Başqortstandağı tatarlarğa qarata global' däräcädä ütkärelä ikän. Mäktäp-uqıtu, propaganda, iqtisadi-säyäsi yassılıqlarda monıñ yözlägän misalların kürsätergä mömkin. Mäsälän, Ufada tatar mäktäpläre öçen näşer itelgän tatar ädäbiäte däresleklärenä genä iğtibar itik. Menä bezneñ alda Başqortstandağı tatar mäktäpläreneñ 5nçe sıynıfı öçen klasstan tış uqu kitabı itep M. X. İdelbayev häm F. N. Zinnätullinnar tözegän «Başqortstan tuğan cir genäm» digän däreslek yata, 208 bittän ğibärät bulğan bu kitapqa çınlıqta tatar ädäbiäte wäkilläre kertelmägän diärlek».
Mäsälän, Ufada tatar mäktäpläre öçen näşer itelgän tatar ädäbiäte däresleklärenä genä iğtibar itik. Menä bezneñ alda Başqortstandağı tatar mäktäpläreneñ 5nçe sıynıfı öçen klasstan tış uqu kitabı itep M. X. İdelbayev häm F. N. Zinnätullinnar tözegän «Başqortstan tuğan cir genäm» digän däreslek yata, 208 bittän ğibärät bulğan bu kitapqa çınlıqta tatar ädäbiäte wäkilläre kertelmägän diärlek».Akademik «Miras» jurnalı xalqıbız tormışında waqiğa bulırlıq kitaplarğa da küzätü yasıy. Bu sanda Rossiä yazuçılar Soyuzı häm Yazuçılar Soyuzlarınıñ Xalıqara Bergälege äğzası Firdäwes Zarifnıñ «Ädäbiät häm yäşäyeş közgese» isemle bäyälämäse dönya kürgän. Avtor ädip, ädäbiät ğalime, naşir häm cämäğät eşleklese Mödärris Wälievneñ «Ğämäl däftäre» isemle yaña kitabı xaqındağı fikerläre belän urtaqlaşa.
«Nurixan Fättäx — bar säläten, belemen, ruxi köçen ädäbiätkä bağışlağan talantlı yazuçılarıbıznıñ berse. … Yazuçı ädäbi äsärneñ il tormışında niqädär citdi, xörmätle urın biläwen tirän añlıy. Şunlıqtan kitap yazuğa, anıñ sıyfatına ütä cawaplı, taläpçän qarıy, anı xalıq eşe, namus eşe sanıy», — dip yaza akademik Färit Xatipov «Tarixi janrnı üsterüçe» isemle icat portretında. Ğälim kürenekle ädipneñ tormış yulın küzdän kiçerep, icatına centekle ğilmi analiz yasıy.
«Miras» kitapxanäse» säxifäse — jurnal eçendäge jurnal kebek. Bu säxifädä tarixi äsärlär häm xalqıbız yäşäyeşeneñ möhim temalarına icat itelgän ädäbi äsärlär basıla. Afzal Şamovnıñ «Tön», Äxät Ğaffarnıñ «Täñre yulında», Rafis Ğizzätullinnıñ «Çarasızlıq» digän xikäyäläre, Nurislam Xäsänovnıñ «Xaqiqät xaqı» isemle ädäbi-dokumental' poveste — änä şundıylardan.
Respublikabız xalqınıñ sälämätlegen nığıtu öçen küp köç quyuçı şifaxanälär — Tatarstannıñ zur baylığı. «Livadiä» şifaxanäse — alar arasında däwalawnıñ näticälelege belän genä tügel, ä tarixi ähämiätkä iä buluı belän ayırılıp tora. Äkräm Minhacnıñ «Tängä şifa, canğa sixät…» digän essesı şul tarixnı bäyän itü yağınnan da üzençälekle.
«Millät dönyasında» säxifäsendä xalqıbız tormışındağı möhim waqiğalar xaqında mäğlümat birelä.
Sez xalıqara «Miras» jurnalınıñ çirattağı — 1nçe sanına küzätü tıñladığız. Bezdä qunaqta “Miras” jurnalınıñ baş möxärrir urınbasarı Firdäwes Zarif buldı. Özeklärne Mälikä Basıyr uqıdı. Atnalıq matbuğat küzätüe şuşınıñ belän tämam .
Aldağı atnadağı matbuğat küzätüendä yäşüsmerlär jurnalı “Yalqın”nıñ soñğı sannarı turında söylärbez. Şulay uq x.t. sezgä 1917nçe yılğı Revolyutsiägä qädär bulğan balalar matbuğatı turında qunağıbız KDU aspirantı Aysılu Ğälievanıñ mäğlümatları da bik qızıqlı bulır.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
1 May könne Yevropa Berlegenä 10 yaña äğza quşıla – "yaña Yevropa" nindi bulır?
Bu şimbädä İrlandiä başqalası Dublinda Yevropa Berlegenä yaña äğzalar alu tantanası ütä. 1 Mayda könbatış Yevropanıñ 15 däwlätenä üzäk häm könçığış Yevropanıñ 10 ile quşıla. Bu waqiğa Yevropadağı iske büleneşkä noqta quya, dip sanala. Ämmä berük waqıtta yaña mäşäqätlär dä östäler dip kötelä.
Audio (James Waltson)
"Bu Yevropa Berlegendä älegä qädär bulmağan iñ zur kiñäyü. Hiçşiksez tarixi waqiğa. Ul Salqın suğış çorı betüen, Yevropanıñ tulısınça üzgärüen añlata."
Tantana çaralarınıñ İrlandiä başqalasında ütüwe şunıñ belän añlatıla: 1 May bu ilneñ Berlektä räislek itkän waqıtına turı kilde. Läkin monda da ber mäğnä bar. Zurlığı häm xalıq sanı belän Tatarstan qädäre genä bulğan bu il Yevropa Berlegendä ber uñışlı misal bulıp tora. Ni barı berniçä distä yıl eçendä, xäyerçe awıl batqağınnan ul zamança texnologiäle iqtisad däräcäsenä kütärelde. Küp kenä yaña äğza-illär İrlandiä misalın qabatlarğa telär ide.
Yaña illär quşılğannan soñ Yevropa Berlegendä xalıq sanı 450 millionğa citäçäk. Beryatqan bu Yevropanıñ säyäsi, mädäni, iqtisadi berläşüe bulsa, ikençe yaqtan, bixisap yaña mäşäqätlär östäläçäk. Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, kiñäyüne xuplawçılar sanı inde kimi bara. Yaña äzğa-illär beryaqtan Berlekkä quşılu – alarğa yaña iqtisadi forsat bulır dip ömetlänä, ikençe yaqtan, qayçandır Mäskäwgä qarap yäşägän bu illär xäzer Brusselnıñ şundıy "ölkän abzıyğa" äylänüennän qurqa. Könbatış illär isä könçığıştan arzan eşçelär ağıla başlar dip borçıla. Berlekneñ iqtisadi yaqtan uñışlı bulaçağı isbatlanğan sanalsa, säyäsi yaqtan qarağanda sorawlar bar. Berlekneñ yaña konstitutsiäse tiräsendäge bäxäslär häm Ğiraq belän bäyle qarşılıqlar monı açıq kürsätte. Professor James Waltson:
Audio (James Waltson)
"15 äğza bulğanda uq citdi qarşılıqlar bar ide, 25 äğza bulğaç alar tağı da artaçaq, bu qarar qabul itüne awıraytaçaq. Törle mänfäğät, törle qaraş, törle täcribä bulğanda yaxşı niät kenä yärdäm itmi. Könçığış illär bu Berlekkä tämam üzgä tarixi yök belän kilä."
Qısqası, Yevropa Berlegeneñ kiñyüe – yaña äğzalar alu ğına tügel, Berlekneñ üze öçen dä citdi sınaw bulaçaq. Yaña äğzalarnı ul ni däräcädä ğailäsenä qabul itä alır? Ägär uñışsız bulsa, Berlek – iqtisadi yaqtan otışlı, ämmä säyäsi yaqtan köçsez, ğadi ber irekle säwdä töbäge bulaçaq. Uñışlı bulsa – bu 25 däwlät xalıqara säxnädä ber köç bulıp xäräkät itergä mömkin.
Çirattağı kiñäyügä kilgändä, ofıqta tağın 3 namzät kürenä: Bolğarstan, Rumınia häm Törkiä. Boğarstan häm bälki Rumınia berniçä yıldan Berlekkä alınır dip kötelä. Ä menä Törkiä belän beraz awırraq. Atnakiç könne Fransiä prezidentı Jacques Chirac, Törkiägä Yevropa Berlegenä kerü öçen äle tağın 10-15 yıl kiräk bulaçaq dide:
Audio (Jacques Chirac)
"Älegä Törkiä Yevropa Berlege namzätlärenä quıylğan taläplärgä cawap birmi. Soñı yıllarda Törkiä bu yünäleştä citdi, qabatlap äytäm, citdi citdi tırışlıqlar kürde. Läkin eşlise eşlär äle baytaq."
Ali Gilmi, Praga


text:
Afğan huğışı qorbandarı iskä alındı
Bögön Sovet armiyahı ğäskärźären Afğanstandan sığarıuğa 18 yıl. 10 yılğa yaqın barğan afğan huğışında Başqortostandan 10 meñläp haldat qatnaşa, ularźıñ 343-sö wafat bula.
Afğan huğışında qatnaşqan yauğirźär xörmätenä bögön Öföläge Eñeü parkında säskälär halındı. İleş rayonı Dömäy auılında yäşägän İlgiz Äxmätov üźe Afğan huğışında qatnaşmağan, şulay źa unda duśtarın yuğaltqan. Ul xäźer duśtarın yuqhınıuın şiğır yuldarına hala.
İlgiz Äxmätovtıñ ber şiğırı bulğan xäl turında. Afğandan ulın timer tabutta qarşılağan Äsä ulınıñ zıyaratına şırşı ultırta. Tik yauızdar Yañı yılğa oşo şırşını qırqıp ala. Äsä keşeneñ yöräge tüźmäy, häläk bula.


text:
Äfğanstan prezidentı Karzay Washingtonğa raxmet belderde häm yardäm däwam itsen dip ütende
Afğanistan prezidentı Hamid Karzay ilen qarañğı çordan çığarğanı öçen AQŞqa raxmet belderde häm amerikan xökümäte belän şirkätlären yardämne dävam itterülären soradı. Karzay bu xaqta Senat häm Väkillär palatasınıñ urtaq utırışında yasağan çığışında da , prezident Buş belän oçraşqanda da belderde. Buş Afğanistan AQŞnñ yardäm birüne dävam itteräçägenä ışana ala dip äytte.
Audio
"Afğanistan qaranğı çordan, terror häm ezärlekläv çorınan çıqtı. Bez yaqırtuçan konstitutsiä qabul ittek, demokratik İslam xökümäten buldırdıq. Ul här vatanaşnıñ tiñxoquqlılığın yaqlıy häm saqlıy."
Şunnan soñ Karzay Taliban çitlätelgännän soñ ildä ütkärelgän reformalarnı sanap kitte. Alar arasında qızlarğa belem birü, sälämätlekne saqlaunı yaxşırtu, irekle mätbuğat, infrastrukturanı yaxşırtu häm yaña milli armiä buldıru da bar. Ul şulay uq Sintäber ayında parlamentqa saylauların ütkäreläçägen dä iskä töşerde. Karzay Kongressta yasağan häm yış qına alqışlar belän özelgän çığışında, bu AQŞ häm başqa illärneñ yardämennän tış bula amas ide dip äytte. Afğan prezidentı il aldında torğan problemmalarğa da tuqtap, äfyun çäçüneñ kiñ taralğan buluına iğtibar itep, xökümäteneñ narkotika sävdäsen tuqtatu öçen tırışuın äytte.
Audio
"Bez, üz balalarıbıznı häm dönyadağı balalarnı narkomanlıq iblisınnan saqlap qalır öçen narkotiklarğa qarşı köräş iğlan ittek."
Ul bu häm başqa ölkälärdä vazğiätne yaxşırtu öçen Afğanistanğa yardämne dävam itterergä, kapital salırğa çaqırdı. Ul soñğaraq Buş belän Aq Yortta bulğan oçraşuda Afğanistan konstitutsiäse demokratiä belän İslamnıñ yänäşä yäşi aluın kürsätte dip belderde. Karzay üzeneñ qorallı bülekläre bulğan regional citäkçelär belän xezmättäşlek itüenä qarata alğa sörelgän tänqitlärgä qağılıp, demokratiäne nığıtu öçen afğan cämğiäteneñ här qatlamı belän tınıçlıqta eş itü prezident bularaq minem vazıyfam dip belderde. Läkin, ul andıy cirle citäkçelär belän ber nindi dä kileşü dä, koalitsiä dä tözelmäde dip ışandırdı.
Färit İdelle, Praga.