text:
Daa yaqın beş-altı yıl evel men Stalin devri aqqında kitaplar oquy ve filmler seyir ete edim; işte o zaman meni o devirge ait ümütsizlik, dersiñ, bağrımnı teşip keçe edi, çünki qomşu ya safdaşlarnıñ çaqımcılığından soñ insannı uzun yıllarğa esirlik lagerlerine yollay ediler, em de ekseriy allarda qurşunğa tizilmeknen bir derecede olğanı kibi insan “on yıllar boyunca mektüpleşmekten marum etile edi”. Lâkin men, demokratik ve ür devlette istegeniñni aytmağa, tüşünmege ve doğru dep sayğan şeyiñni yapqanda qorqmamaq mumkün olğan bir devlette yaşağanım içün özümni bahtlı dep saya edim. O qaranlıq Stalin devirleri bayağı keride qaldı ve artıq iç bir zaman qaytıp kelmez dep belley edim.
Ancaq “Qırım baari” qaytıp kelgeninen, o yıllarnıñ qaranlığı bir daa qaytıp başladı ve bir zamanları mübarek olğan Qırımğa keçmişniñ kölgeleri uzanıp başladı. Qırım sakinleri içün Putin devri keldi. Dersiñ, insanlar bütünley deñişti. İnsanlar uzaqta qalğan 1937-lerde olğanı kibi, qomşu, zenaatdaş ve tanışlarnı çaqıp başladı.
Bularnıñ epsi kütleviy şikâyetlerden başlandı. Qırım sakinleri Rusiye prezidentine muracaat yazılğan sayt aqqında eşitken soñ, tapılğan er bir manaçıq boyunca anda muracaatlar yazıp başlay. Putinniñ memuriyeti, Qırım sakinlerinden kelgen bu qadar şikâyetni vahiy dep qabul ete. Lâkin çoqqa barmadan Qırım sakinleri, olarnıñ şikâyetleri Moskvadan bir daa Qırımğa, olar şikâyet etken şahıslarğa keri qaytarılğanına şaat olalar. Bu sebepten şikâyetçiler bu işten vazgeçe. Amma olar başqa şeynen meraqlanıp başlay.
Akimiyet ve telükesizlik organları olarnı şikâyet etkenlerini begenmey, faqat Qırım sakinleri biri birini çaqqanı – olarnıñ daa ziyade oşuna kete
Qırımda çaqımcılıq institutı faalleşip başlay. Akimiyet ve telükesizlik organları olarnı şikâyet etkenlerini begenmey, faqat Qırım sakinleri biri birini çaqqanı – olarnıñ daa ziyade oşuna kete! Bu pek kerekli ve munim bir iş! Birinciden, ilk menbadan alınğan malümat, demek ki, “eyi niyetli” çaqımcınıñ töhmet ve çaqımını qullanaraq, ziyade faal olğan soylârını “ qarmaqqa ilindirmek mumkün”. Ekinciden, akimiyetni memnün olmama keyfi, cemiyetten, hususan onıñ progressiv yani liberal olğan qısmınen memnün olmama vaziyetine avuşa. Artıq Qırımda liberallarğa qarşı er kes nefret besley.
Akimiyet er şeyni, atta adı gizlengen şikâyetlerni de qabul ete. Eger daa evel oña kimse qulaq asmağan olsa, endiden soñ, adsız yazğanğar şan-şuret qazana! Belli olğanı kibi, Qırım sakinleri arasında pahılcılar boğurdaqtan. Bundan dolayı çaqımcılıq institutı içün Qırımda ğayret ile yerli akimiyet tarafından beslengen yahşı bir zemin azırlandı.
Meselâ, birisi qomşusı yahşı yaşağanını begenmedi deyik: evi de yahşı, maşnası da bar, ailesi de yañı urba ve ayqqapnen teminlengen. Paralar qayda kelgen eken dep çaqsammı, aceba? – dey. Qomşu bir de faal olsa, şu arada politsiyağa haber etilse ne ola ya? İşte, ondan soñ, çeşit türlü deşet şeyler olıp çıqa ve ictimaiy ağlarda unutılğan paylâşuvlar içün yollanılğan çaqımcılıq sebebinden genç-genç qızlar bile “qabaatlı” olıp qala.
Qırımğa işbu töhmet ve çaqımcılıq sisteması boşu-boşuna kirsetilmey. İlhaq etilgen yatrımadada telükesizlikstrukturası ne qadar ilerilegen olsa da, o er kesni ve er şeyni nezaret etip olamay. Mında ise, işte böyle “namuslı” vatandaşlar yardımğa kele, em de olar daima bu işke davet etilip tura.
Rusiyeli akimiyet ile telükesizlik organlarınıñ esas maqsadı – yarımadada qorqu ve biri-birine inanmayüv muiti yaratmaqtan ibaret
Qırımnıñ ictimaiy palatası denilgen teşkilât da bu areketke qoşulıp, “Rusiyege bağlı Qırım duşmanlarınıñ” cedvelini tize. Bu cedvel daima toldurılacaq dep aytıla.
Rusiyeli akimiyet ve telükesizlik organlarınıñ esas maqsadı aslında malümat toplamaqtan ibaret degil, çünki ekseriyetiniñ fiyatı bir kapik, aksine yarımadadaki yerli eali arasında qorqu ve biri-birine inanmayüv muiti yaratmaqtan ibaret. İşte, hususan böyle bir muit -rusiyeli akimiyetniñ Qırımda raat yaşamasınıñ bir reinidir. Olar mında söz serbestligi, serbestçe toplaşuv, atta fikirni raat ifade etüvniñ eñ soñki alâmetlerinden qurtulmaq istey. Qaş qararıp başlağan muit er yerde üküm sürmeli – Qırım sakinleri qararnlıqqa ğarq olmağa devam etecek...
Zarema Seitablayeva, Qırım sakini, bloger (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz noqtai-nazarlarını aks etip, muarririyetniñ noqtai-nazarını aks etmesi şart degil


c: text/html

text:
OSCEde AQŞ vekilleri Rusiyeni ilhaq etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında serbest haber aqınına mania olmamağa çağırttılar. Bu vekillikniñ resmiy Twitter saifesinde bildirile.
"Qırım Ukrainanıñ ayırılmaz parçası edi ve olıp qala. AQŞ yarımadaki vaziyet aqqında serbest haber aqınına mania olmamağa çağırtta", - denile beyanatta.
Bundan ğayrı, Amerika diplomatları, Ukraina vatandaşlarına ülke içındi serbest yürmesine razılıq bermege çağırttı.
Human Rights Watch halqara uquq qoruyıcı teşkilât, ukrain jurnalistlerniñ yarımadağa barmasına yasaqları sebebinden, Rusiyeni Qırımdan kelgen malımat aqınınıñ boğmasında qabaatlay.
Yanvarniñ 18-nde Rusiye FSBsiniñ hadimleri Qırım.Aqiqat muarririyetinen işbirligi yapqan ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve onıñ işğali altındaki Qırımğa kirişini 2054 senesi mayısnıñ soñuna qadar yasaqladı.
Ukraina milliy jurnalistler birligi, ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve işğali altındaki Qırımğa kiriş yasağını «repressiv arsenalnıñ bir parçası» olaraq adlandırdı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi de İbragimovnıñ Qırımğa kiriş yasağını takbih etti. Ukraina aq qorçalayıcıları ise halqara toplulıqnı işğal etilgen Qırımda jurnalist, bloger ve faallerge basqı quvetleştirilüviniñ toqtatılması içün Rusiyege qarşı basqı quvetleştirmesine çağırdı.
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye quvetçileri bir qaç Ukraina jurnalistiniñ yarımadağa ve Rusiyege kirişini yasaqladı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova dünya toplulığını işğal etilgen Qırımda Rusiye akimiyetiniñ fevralniñ 9-nda yañı tintüvler ve qırımtatar falleriniñ tevqif etilmesi ile bağlı areketlerine qarşılıq köstermege çağırdı.
"Muvaqqat işğal etilgen qırımtatarlarğa qarşı nevbetteki zulum... Dünya toplulığını RF-nıñ bu kibi areketlerini qatiyen takbih etmege, muvaqqat işğal etilgen Qırım MC ve Aqyar şeerinde insan aqlarınıñ bozulmasınıñ toqtatalması içün Rusiyege tazyıqnı arttırmağa çağıram", - dep yazdı o Facebook saifesinde.
Fevralniñ 9-nda tüntüvlerden soñ tutulğan dört qırımtatar faali eki ayğa tevqif etildi. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Marlen Mustafayevni ve İmethan Abdullayevni aprelniñ 7-ne qadar tevqif etti. Olar Aqmescitniñ 1-nci SİZO-sında tutulacaqlar.Aqyarnıñ Lenino rayon mahkemesi Ansar Osmanov ve Ernes Seytosmanovnıaprelniñ 6-na qadar tevqif etti. Olar SİZO-da tutulacaqlar.
Fevrlniñ 9-nda saba Rusiye quvetçileri tarafından yaqalanğan qırımtatarlarnıñ aqrabaları, tintüvler saba saat 4-te başlanğanını, aynı zamanda telefon alâqası ve advokatlarnen bağlanmağa çaresi olmağanını bildirdiler. Tutulğan qırımtatar faali Ansar Osmanovnıñ ömür arqadaşı Meryem, saba keçirilgen tintüv vaqtında Rusiye quvetçileri kitaplar qoyıp ketkenini bildire.
"Qırım birdemligi" cemaat birleşmesinde qayd etkenleri kibi, tutulgan Ansar Osmanov, Ernest Seytosmanov ve Marlen Mustafayev "Qırım musulmanları davaları"nıñ mahkeme oturışlarına qatnağa faallerdir.
Rusiye Federal telükesizlik huzmeti, feralniñ 9-nda Qırımda keçirilgen tintüvlerden soñ tutulğan dört qırımtatarnıñ "Hizb ut-Tahrir" areketi ile alâqası olğanını ve "anayasağa qarşı faalit" etkenini bildire.
Ukraina TİN yolbaşçısınıñ birinci muavini Emine Ceppar qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı tintüvlerni izaat etip, Rusiyeni "Qırımdan def olıp ketmege" ve qanunsız sürette tutulğan bütün Ukraina vatandaşlarını azat etmege çağırdı.
Qırım MC ve Aqyar şeeri prokuraturası Rusiye quvetçileriniñ qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirgen tintüvlerden soñ Ukraina Ceza qanunnamesiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına binaen cinayet davasını açtı.


text:
Zapt etilgen Qırımnı Rusieyege bağlı olğanını açıqtan köstermek maqsadınen Putin Qırımğa barıp keldi. Bunı «112 Ukraina» telekanalınıñ efirinde Ukraina Tışqı işler nazırliginiñ temsilcisi Maryana Betsa beyan etti.
«Biz öyle faktlarnı qayd etemiz, olarnı soñ halqara mahkeme işlerinde qullanırmız, Ukraina ende öyle halqara mahkeme instantsıyalarında teşebbüs köstere. Öyle ziyaretler Ukrain mustaqılligini, halqara uquq ve BM Teşkilâtınıñ qanınlarını boza», – dedi Betsa.
Rusiye prezidettiniñ ziyaretinden maqsat – «episiniñ közü ögünde Qırım Rusiyege bağlı olğanını köstermek istegi, albu ki bunı kimse qabul etmey», – qoştı spiker.
Ukraina Tışqı işler nazırligi Putinniñ Qırımğa barıp kelgenine qarşı çıqıp, Rusiyege itiraz bildirdi.
Rusiye prezidendi Vladimir Putin oktâbr 26, çarşenbe künü işğal etilgen Qırımğa kelip «Areket Forumı. Qırım» Umumrusiye milliy front forumına qoşuldı.
Bundan evel Vladimir Putin ve Dmitriy Medvedev zapt etilgen yarımadada sentâbr 15 künü olğan ediler. O vaqıt Keriçte «ülkeniñ cenübi ile naqliyat sistema meselesi» boyunca Rusiye Devlet Şurasınıñ prezidium toplaşuvı olıp keçken edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ep TөcTik
Жaлпы MәлiMeT
EpTeriHiң TүпHұcқacы ҚaзaқcTaH Pecпyблиkacы OpTaлық ҒылыMи KiTaпxaHacыHың 75-бyMacыHдa caқTayлы. ЛaTыH жaзyыHдa. ЖиHayшыcы: AxMeToB И.
Ep TөcTik epTericiHiң cюжeTTepi Tүpki xaлықTapыHың фoлbkлopыHдa (қыpғыз, TaTap, Tүpik) keздeceдi.
ҒылыMи зepTTeyлep
Eң aлғaш peT B.B. PaдлoB өз eңбeriHдe (Oбpaзцы: 1870,III, №10) БaTыc-Ciбip TaTapлapыHың «ИpTюшлюk» aTTы epTericiH жapиялaды. Aл ocы eңбekTiң 5-ToMыHдa қыpғыздың «Эp TeшTюk» эпocыHың 2146 өлeң жoлы жapық kөpдi. KeйiH Г.H.ПoTaHиHHiң eңбekTepiHдe epTeri Taғы бip MәpTe жapиялaHaды.
EpTeri MәTiHi «Бaбaлap cөзi» жүзToMдығыHың 75-ToMыHaH aлыHды.
ҚұpacTыpып, ғылыMи TүciHikTepiH жaзғaHдap: C.ҚacқaбacoB, Д.ЖahaH.
MәTiH
Er Töstik
Erte zamanda Ernazar degen kisi bolıptı. Ernazardıŋ özi bay bolıptı. Qora tolğan qoyları bolıptı. Mataw tolğan tüyeleri bolıptı. Öris tolğan jılqıları bolıptı. Ernazardıŋ segiz ulı bolıptı. Bir jılı ülken jut bolıp, el malın alısqa, otarğa aydap ketipti. Ernazardıŋ segiz ulı sonıŋ işinde ketipti. Bir qıstıŋ azığın alıp, kempiri men Ernazar üyinde qalıptı. Ernazardıŋ segiz ulı sol ketkennen habarsız ketedi, aylar ötedi – kelmeydi, jıldar ötedi – kelmeydi. Ernazardıŋ azığı tawsıladı, aşığadı, jeytin tamaq tappaydı. Kempirimen ekewiniŋ ornınan turwğa әlderi әreŋ-әreŋ keledi.
Bir küni keşke jaqın kempir töseginen turıp, üyiniŋ tüŋdigin aşadı. Turwğa murşası kelmey jatqan şal şaŋıraqqa qarasa, şaŋıraqtıŋ küldirewişinde kerwli turğan ker byeniŋ töstigi közine tüsedi. Ernazardıŋ qwanıp, esi şığadı:
– Kempir, süyinşi! Kerwli turğan ker byeniŋ töstigi maylı körinedi, bol, jıldam asıp jiberşi, – deydi.
Söytip, bular töstikti qazanğa saladı. Töstikti asıp jep, şal men kempir әldenedi. Uzamay kempir jükti boladı. Mezgili tolıp, bosanadı. Bir ul twadı, onıŋ atın töstik jegen soŋ bitken bala dep, Töstik qoyadı.
Töstik özgeşe bala bolıp ösedi: bir ayda bir jastağı baladay, üş ayda üş jastağı baladay, bir jılda on bestegi jaŋa öspirimdey bolıp, eki jasında alısqan kisilerin alıp uratın bala boladı. Sadaq tartıp üyrenedi, tartqan sadağın toğız qabat ketpennen ötkizedi. Aŋ awlap, qus atıp, şal әkesi men kempir şeşesin asıraydı.
Töstik bir küni awıldıŋ arasında otırğan tarğaqtı sadaqpen tartıp qaladı. Sadaq tarğaqtıŋ qanatın üzip ketedi.
Tarğaq jığılmay, bir qanatın sabalap qaşa beredi. Töstik «ustaymın» dep qwıp jügiredi. Söytip jürgende, tarğaq bir kempirdiŋ örmeginiŋ üstinen qarğıp ötedi. Qwıp kele jatqan Töstik te örmekten sekiredi. Söytkende Töstiktiŋ bir baqayı örmekti ilip ketedi. Örmektiŋ birsıpıra jibi üzilip qaladı.
Örmek toqıp otırğan kempir: «Alda ğana, kök şeşek-ay! Örmegimdi üzip kettiŋ-aw! Erteden qara keşke büytip, jar qwalap, torğay atqanşa, tentirep jürgen segiz ağaŋdı tawıp alsaŋ bolmay ma?», – dep qarğap-sileydi.
Töstik kempirge jawap bere almay, onıŋ sözine qattı qorlanadı. Әsirese, «tentirep ketken segiz ağaŋ» degen söz oğan qattı tyedi. Töstik burın ağaları barın esitken joq eken. Әke-şeşesi onı Töstikke aytpaydı eken. Kempirge söz qayıra almay, Töstik jügirgen betimen üyine keledi. Atıp әkelgen kustarın laqtırıp tastap, otıra ketedi. Töstiktiŋ aşwlı türin körip, şeşesi: «Sağan ne boldı? Kimmen janjaldastıŋ?», – dep suraydı.
Töstik kempirdiŋ sözin tügelimen şeşesine aytadı.
– Ağalarım qayda? Nege kelmeydi? Izdep tawıp әkelemin! – deydi.
Şeşesi:
– Qaqbas kempir ötirik aytadı. Seniŋ ağalarıŋ bolğan joq, onıŋ sözine nanba! – deydi. Söytip, Töstikti nandırıp qoyadı.
Tağı bir küni Töstik asıq oynap jürip, әlgi kempirdiŋ jalğız balasın judırığımen qoyıp jiberse, bala ölip qaladı. Kempir Töstikti burınğıdan da jaman qarğap-sileydi.
– Qırşınıŋnan qyılğır, Töstik! Meniŋ jalğız balama әliŋ jetkenşe, aydalada tentirep ölgen segiz ağaŋnıŋ qwrağan süyegin tawıp alsaŋ bolmay ma? – deydi.
Kempirdiŋ sözi Töstikke oy saladı. Şeşesinen ağaların suraydı. Şeşesi aytadı: «Segiz ağaŋnıŋ barı ras edi, jut jılı ketip edi, sodan qaytqan joq, qayda jürgenderin bilmeymiz», – deydi.
Töstik ağaların izdew qamına kirisedi. Kempir-şalğa aŋ men qustıŋ etin qaqtap üyip beredi de, Töstik jolğa şığadı. Beline sadaq baylanadı, qolına temir tayaq aladı, ayağına temir etik kyedi. Ay jüredi, jıl jüredi, talay eldi, talay jerdi aralaydı. Joldası da – sadağı, azığı da – sadağı, jolında kez kelgen aŋdı atıp jep otıradı. Temir etikten teŋgedey, temir tayaqtan tebendey qalğanda, alıstan sağım kötergen bel körinedi. Öldim-taldım dep kelip, belge şıqsa, qarawıtqan qalıŋ jılqı körinedi, jılqınıŋ ar jağında el körinedi. Jılqığa kelse, jılqınıŋ işinde tigwli turğan qara qos tur. Qosqa kirse, aswlı mosı, ilwli baqır tur. Baqırdıŋ işi pisken etpen tolı eken. Töstik etke toyıp aladı da, elge qaray jüredi.
Töstiktiŋ kelgen eli as berip jatqan el eken. «Ağalarımdı osı astan izdep köreyin», – dep, asqa tigilgen qalıŋ üydi jağalay qıdıra bastaydı. Arıqtağan, azğan, kyimi jırtıq-jırtıq Töstikti eşkim eskermeydi. Jayaw jürgen adamdı kim bilsin? Söytip kele jatsa, tabaqşılar bir kezde: «Ernazardıŋ segizine tart, Ernazardıŋ segizine tart», – dep şwıldasıp jür eken. «Ernazardıŋ segizin köreyin», – dep üyge kirmek bolsa, tabaqşılar Töstikti keyin qaray süyrep, qaqpalay beredi. «Qayırşı neme, әli etke toymadıŋ ba?» – dep jekirip ursadı. Töstik oğan şıdamay, tabaqşınıŋ birewin judırıqpen qoyıp qalıp, murttay tüsiredi. Jurt jynalıp qaladı.
– Kim kerek? Neğıp jürgen adamsıŋ? – dep Töstikten jön suraydı.
Töstik:
– Mağan Ernazardıŋ segizi kerek, – deydi. Adasıp ketken segiz ağamdı izdep jürmin, – deydi.
Sol arada Ernazardıŋ segizi jön surasıp, Töstikpen jılap-sıqtap tanısadı.
Ernazardıŋ segizi elden adasqannan keyin juttan qalğan jalğız küreŋ byeni bağıp, sodan köp jılqı ösirgen eken. Bağanağı köp jılqı solardiki eken. Töstikten eliniŋ jönin bilgen soŋ, olar da qaytpaq boladı.
Toğızı toğız jağınan şığıp, qalıŋ jılqını ayday bastaydı. Biraq jılqı uylığıp, bir jaqtı bet alıp, jüre almaydı. Qanşa aydasa da serpilip, alğaşqı aydağan jerine qaytıp keledi de otıradı. Toğızı jılqını neşe kün aydaydı, ayağında jürgize almay, jalığadı.
Bir küni Töstik mınaday ayla tabadı: barlıq jılqınıŋ bası küreŋ byeni ustap alıp, jılqınıŋ ortasındağı bir döŋge şığadı, byeni jığıp, tört bwadı da, qıl buraw salıp, taqımın buraydı. Taqımı buralğan soŋ, bye qattı şıŋğıradı. Byeniŋ şıŋğırğan dawısına şurqırasıp qalıŋ jılqı jynaladı. Jılqı әbden jynalıp boldı degen kezde, Töstik byeni turğızıp aladı da, jetektey jöneledi. Sonda qalıŋ jılqı öz betterimen bulardıŋ soŋınan şubay beredi. Endi eşqaysısı da jılqı aydap әlek bolmaydı, küreŋ byeni jetektep jüredi de otıradı. Qalıŋ jılqı şubırıp eredi de otıradı. Swdıŋ tunığın işe-işe, şöptiŋ sonısın jey-jey, talay asqardan asıp, talay şöldi basıp, Töstigi bastap, Ernazardıŋ segizi aman-esen elderine keledi.
Balaları aman-esen kelgen soŋ, Ernazar el jyıp, toy qıladı. Tüyeden bwra, jılqıdan ayğır, tw bye, qoydan qoşqar, qunan qoy soyıp, qımızın köldey, etin tawday qılıp qoyadı. Aqsaqal, qarasaqalın tügel razı qıladı.
Toy tarqağannan keyin Ernazar toğız ulın ayaqtandırw qamına kirisedi. Toğızına toğız kelinşek izdeydi. Kelininiŋ toğızın bir üyden tappaq bolıp, el qıdıradı. Köp eldi aralaydı. Biraq, Ernazar oylağanday toğız qız bir üyden tabılmaydı.
Söytip, Ernazar küder üzip kele jatsa, aldınan bir awıl körinedi. Awıldıŋ ortasındağı ülken bir qoŋır üydiŋ tusına kelip, meyman bolatındığın bildiredi. Üyge kirse, keregesiniŋ basında segiz sırğa ilwli tur eken, sonı körgen soŋ, Ernazar eŋkildep jılay bastaydı.
Üydiŋ bәybişesi Ernazardan:
– Nege jıladıŋ? – dep suraydı.
– Jılağan sebebim: toğız ulım bar, soğan toğız kelinşek izdep jürgen adammın; toğız ulımnıŋ bir әke-şeşeden twğanı syaqtı, toğız kelinimniŋ de bir әke-şeşeden twğan bolwın izdep jürgen adammın, keregeniŋ basındağı köp sırğanı körgende, tilegime jettim ğoy dep qwanıp qalıp edim, sanasam birewi kem eken, soğan jılap otırmın, – deydi Ernazar.
– Endeşe, jılama, tağı birewi bar, әne tur! – dep bәybişe tusbaqannan tağı bir sırğanı alıp keledi. «Kenjekeyimniŋ sırğası edi, munı segiz qızımnıŋ sırğasına aralastırmaymın, ana qızdarım bir töbe, Kenjekeyim bir töbe. Sondıqtan Kenjekeyimniŋ sırğası olardikinen bir bölek turadı», – dep sırğanı qaytadan ornına ilip qoyadı.
Ernazar oğan:
– Seniŋ segiz qızıŋ bir töbe, Kenjekeyiŋ bir töbe bolsa, meniŋ segiz ulım bir töbe, Töstigim bir töbe edi, Kenjekeyiŋ Töstigimdiki bolsın, – deydi.
Söytip, Ernazar toğız qızğa quda tüsip qaytadı.
Ernazar kelinderin alıp qaytwğa toğız ulımen saparğa şığadı. Jolda bularğa periniŋ qızı Bektorı kezdesedi, ol Töstikti körip ğaşıq boladı. Töstikti Kenjekeyden ayırıp alw nyetine kirisedi.
Ernazar toğız ulımen Kenjekeydiŋ awılına barıp, köp waqıt jatadı. Otız kün oyın, qırıq kün toyın istetip, kelinderin alıp, eline qaytpaqşı boladı.
Kenjekeydiŋ әkesi qızdarına tügel enşi berip, köp jasawmen uzatadı. Sonda Kenjekey әkesiniŋ bergen enşisine – mingizgen at, arttırğan tüye, tarttırğan jasawına razı bolmaydı. «Әkem mağan jılqıdan Şalquyrıq attı bersin, jasawdan Aqsırmaldı sawıttı bersin, tüyeden Quba ingendi bersin», – deydi.
Kenjekeydiŋ әkesi qızına aşwlanıp, kisisin qayta jiberedi:
– Qızıma ayta bar, Ernazardıŋ baylığı oğan jetedi. Şalquyrıq attı surağanı nesi? Şalquyrıq – jılqımnıŋ qutı, qutqa qız ye bolğan jer bar ma eken? Quba ingen – tüyemniŋ bası, tüyemniŋ basın surağanı nesi, qızda onday tüye artar bar ma eken? Aqsırmaldı sawıt – atadan ulğa qalatın mura, meni qızım qw bas degeni me? Qızım öytip jawlığın bildirmesin!, – deydi.
Kenjekey әkesine qayta kisi salıptı: «Şalquyrıqtı surağanım, erge layıq at edi, er minsin dep edim; Quba ingendi surağanım, er qosın artsın dep edim; Aqsırmaldı sawıttı surağanım, Er Töstik er edi, sol er kysin dep edim», – depti.
Әkesi Kenjekeydiŋ sözinen jeŋilip, surağandarın beripti. «Qızıma sәlem ayt, Sorqudıqtıŋ basına köşin qondırmasın, qondırsa, kesir boladı», – depti.
Sonımen Ernazar kelinderin alıp qayta beredi. Bir küni köşi jar basında tigwli turğan jartı laşıqqa kezdesedi. Bul periniŋ qızı Bektorınıŋ laşığı eken. Köş tusınan ötip bara jatqan kezde laşığınan şığıp, şayqaqtap, periniŋ qızı Bektorı mınanı söyleydi:
Süygen jarıŋ Er Töstik,
Quttı bolsın, Kenjekey!
Mingen de atıŋ Şalquyrıq,
Quttı bolsın, Kenjekey!
Artqan da tüyeŋ Kuba ingen,
Quttı bolsın, Kenjekey!
Kygen de sawıtıŋ Aqsırmal,
Quttı bolsın, Kenjekey!
Jar basında demeseŋ,
Jartı laşıq demeseŋ,
Bizdiŋ üyge tüse ket,
Köbikti sawmal işe ket, – deydi.
Periniŋ qızı Bektorınıŋ tyise söylegenin jaqtırmay, Kenjekey mınaday jawap beredi.
Periniŋ qızı Bektorı,
Şaypaw söziŋ qoy, Torı.
Süygen de jarım Er Töstik,
Öz jarımdı süyemin.
Mingen de atım, Şalquyrıq,
Öz atımdı minemin.
Artqan da tüyem Quba ingen,
Öz tüyeme artamın.
Kygen de sawıtım, Aqsırmal,
Öz sawıtım kyemin.
Jar basında demeyin,
Jartı laşıq demeymin,
Qaytseŋ de üyiŋe tüspeymin,
Bal berseŋ de işpeymin.
Periniŋ qızı, Bektorı,
Şaypaw söziŋ qoy, Torı!
Osılay dep Bektorınıŋ betin qaytarıp tastaydı. «Qap, bәlem, Kenjekey, sağan qılarmın!», – dep Bektorı tisin qayrap qala berdi.
Köş betimen tarta berdi. Bir küni Sorqudıqtıŋ basına kelip jetedi.
Kenjekey atasına kisi jiberip: «Atam bul qudıqqa qonbasın, ırımı jaman jer!», – dep aytqızadı. «Kelinim kelmey jatıp, meniŋ qonısımdı byleyin degen eken», – dep Ernazar bolmastan әlgi jerge qonadı.
Köş qonısımen, Kenjekey basqa kelinderinen üydi burın tigip jiberedi de, atasın qonaq qıladı. Kenjekeydiŋ ayawlı ekenin Ernazar sol arada biledi. «Kelinim aqıldı eken, tilin beker almağan ekem», – dep ökinedi.
Sol küni tuman boladı. Kenjekey öz әkesiniŋ aytqanı oyına tüsip, kirpigin ilmey jatadı. Erte turıp qarasa, Quba ingen joq. «Quba ingen joq!» – dep atasına habar beredi.
Ernazar at erttep minip, Quba ingendi aynala qarap jürse, anaday jerde turğan Quba ingen körinedi. Qasına kelse, buydası bir kökpekke oralıp qalğan eken. Janında bir tal bar eken, taldıŋ tübinde bir jarbyğan jaman kempir otır.
– Şeşe, şeşe! Ana tüyeniŋ buydasına qol jalğap jiberşi? – deydi Ernazar.
Kempir sonda:
– Tursam otıra almaymın, otırsam tura almaymın, şırağım! Әperwge әlim joq, naşar adammın! – dep mülәyimsydi.
Kempirdiŋ sözine nanıp, buydanı ilip alayın dep eŋkeye bergende, Ernazardı kempirekeŋ şap berip jağadan ala ketedi. Ernazarda tapjılwğa şama joq. Olay-bulay julqınıp bayqap edi, bolatın körinbeydi, kempir qısıp әketip baradı, Ernazardıŋ moynı üzilip, bwınıp baradı, şıbın janı şığıp baradı.
Ernazardıŋ «qoya ber» degenine kempir qoya berwşi bolmadı, öletin bolğan soŋ Ernazar jalına bastadı:
– Ağarğan saqal, şaşım bar! Qartayıp kelgen jasım bar! Toğız kelinimdi jaŋa ğana tüsirip, jaŋa ğana qızığın köreyin dep otırmın. Qoya ber meni, şeşejan, – deydi.
– Joq, – dep kempir qısıp qoyadı, Ernazardıŋ janı şığıp baradı.
Toğız kelin tüsirip
Eldey köşip kelemin.
Tolıp jatqan jasawdan
Toyğanınşa beremin.
Bosat meni, şeşetay! – deydi.
– Joq, – dep kempir qısıp qoyadı, Ernazardıŋ janı şığıp baradı.
Oğan razı bolmasaŋ,
Toğay tolğan qoyım bar,
Qanşa alatın oyıŋ bar?
Bosat meni, şeşetay! – deydi.
– Joq, – dep kempir onan sayın qısadı, Ernazardıŋ janı şığıp
baradı.
Oğan razı bolmasaŋ,
Sawısqanday saqtığı,
Jumırtqaday aqtığı,
Jelbiregen jelegi
Jaŋa tüsip keledi.
Segizinen bir dana,
Aqılı asqan ol dana,
Kişi kelinim Kenjekey,
O da bolsın seniki,
Bir әdil jan meniki,
Jiberşi meni, şeşeke! – deydi.
– Joq, – dep kempir onan sayın qısadı, Ernazardıŋ janı şığıp baradı.
Oğan razı bolmasaŋ,
Soyılday segiz ulım bar,
Mende qanday qunıŋ bar,
O da bolsın seniki,
Bir әdil jan meniki.
Jibere kör, şeşeke! – deydi.
– Joq, – dep kempir qısıŋqırap jibergende, Ernazardıŋ janı murnınıŋ uşına keledi, ölwge az-aq qaladı.
Oğan razı bolmasaŋ,
Atamasım atayın,
Segizinen bir bölek
Jalğızımda qwat bop,
Jayawımda qanat bop,
Pana bolğan bir kezde
Er Töstigim – eŋ kenjem,
O da bolsın seniki,
Bir әdil jan meniki,
Jiberşi meni, şeşeke! –
degende, kempirdiŋ qolı bosanıp sala beredi.
– Töstikti mağan qalay beresiŋ? – dep suraydı kempir. Oğan Ernazar aytadı:
– Meniŋ qaltamda Töstiktiŋ sadağınıŋ uşın şığaratın egewi bar. Töstik onsız jüre almaydı. Men sonı osı arağa tastap keteyin. Töstik izdep keledi, sonda öziŋ ustap al! – deydi.
Kenjekey munıŋ bәrin körip turadı.
Ernazar Quba ingendi alıp qaytıp keledi, köş jöneledi, birneşe kün köşedi. Töstik tünde otawına kireyin dese, otawı ılğy berik boladı. Bir küni Töstik jeŋgelerin alıp, otawına kiredi. Tösegine jatıp edi, Kenjekey bolat kezdiktiŋ sabın Töstiktiŋ jüregine tirep, uş jağın öz jüregine qoyadı:
– Qozğalmay jat, qozğalsaŋ, ekewmiz de jarılamız, – deydi. Töstik munıŋ sebebin suraydı. Kenjekey:
– Әkeŋ seni Bektorınıŋ jalmawızına berip ketken, sen meniki emessiŋ, jalmawızdan birjola qutılıp kel! – deydi.
– Әkem meni jalmawızğa nege beredi? – deydi ol. Kenjekey:
– Nanbasaŋ, әkeŋnen egewiŋdi surap körşi, – deydi. Erteŋ ertemen turıp Töstik:
– Egewimdi berşi, әke! Mına jaqta kyik jür eken, sadağımnıŋ uşın şığarayın dep edim, – deydi.
Ernazar sasıŋqırap qalıp, qorbaŋdap kisesin qarağan boladı da:
– Qap, әttegen-ay, qalıp qoyğan eken. Tünewgi Sorqudıqtıŋ basında, Quba ingendi izdep barğanda,
bir taldıŋ tübine tüsip, at şaldırıp edim, egewiŋ sonda tüsip qalğan eken ğoy,
– deydi. Sonımen, Töstik egewin izdemek boladı, egewiniŋ qalğan jeri – neşe kündik
alıs jol. Ernazardıŋ aytwımen Töstik egewin izdewge altı ayaqtı ala attı, jeti ayaqtı
jyren attı
minbek boladı.
Töstik jılqıdan altı ayaqtı ala attı minip, jeti ayaqtı jyren attı jetegine alıp kele jatqanda, aldınan Kenjekey şığıp mınanı aytadı:
Sorqudıqtıŋ basına
Sorğa bola qondı atam.
Jalmawızğa jalğızın
Janınan qorqıp berdi atam.
Jüretuğın jolıŋda
Qulan ötpes şöli bar,
Onı da basıp ötesiŋ,
Qıran ötpes qyya bar,
Onı da basıp ötesiŋ
Altı ayaqtı ala atıŋ
Qwlıq bye qulını,
Tabanına tas batsa,
Maŋdayınan kün ötse,
Altı künge jaramas.
Jeti ayaqtı jyreniŋ
Tabanına tas batsa,
Maŋdayınan kün ötse,
Jeti künge jaramas.
San jorğanı almadım,
Er atı dep taŋdadım.
Ayıl-turman әbzelin
Erteden bastap sayladım.
Töstik, sağan arnadım,
Jabı emes qazanat,
Er serigi qolğanat –
Şalquyrıqtı min, Töstik!
San jasawın almadım,
Sağan bola taŋdadım,
Aqsırmalday sawıttı
Osı jolğa ky, Töstik! – dep zarlaydı.
Töstik Kenjekeydiŋ tilin alıp, Şalquyrıq attı minetin boladı. Jılqıdan Şalquyrıqtı ustap әkelwge kisi jiberse, barğan kisige Şalquyrıq at ustatpaydı. Aldına kelgenin tistep, artına kelgenin tewip, maŋayına jan jwıtpaydı.
Şalquyrıqtı ustawğa Töstiktiŋ özi keledi. Şalquyrıq Töstikke özi keledi. Şalquyrıq Töstikten qaşpaydı. Qolın sozsa, tırp etpey turıp, jügenge basın özi usınadı.
Töstik jürerde Kenjekey Quba ingendi bwrağa şögeredi. «Ne Töstik öldi degen küni botala, ne Töstik keldi degen küni botala!» – dep sert qıladı. Özi belin on eki qulaş torğın oramalmen tartadı. «Ne Töstik öldi degen küni şeşil, ne Töstik keldi degen küni şeşil!» – dep, sert qıladı.
Töstik jolğa şığadı. Töstik awlınan uzap şıqqan soŋ, Şalquyrıq atqa til bitedi.
– Töstik batır, endi ekewmizdiŋ janımız bir, qanday pәle bolsa da birdey köremiz. Meniŋ mına aytqan sözderim esiŋde bolsın. Egewiŋniŋ qasında jalmawız kempir seni kütip otır, sen egewiŋdi ala bergende ustap almaq. Egewge jaqındağan kezde kempirdi aldaytın bir aqıl tawıp al. Kempir aldana bergende, men betegeden byik, jwsannan alasa bola bereyin, sol kezde sen egewdi ilip al da jönel, artıŋa qarawşı bolma! – deydi.
Köp waqıt jol jürgennen keyin, Töstik egew jatqan jerge keledi. Kelse, egewdiŋ qasında kempir otır. Er Töstik jaqınday tüsip: «Şeşe, şeşe, artındağı qızdardıŋ bәri öziŋdiki me?» – deydi. Sonda kempir artına jalt qaraydı. Sol mezgilde Şalquyrıq betegeden byik, jwsannan alasa bola beredi. Töstik egewdi ilip alıp jöneledi.
Sonda kempir: «Sen be ediŋ, Töstik, aldağan? Seni me, Töstik, qap, bәlem!» – dep tamağı qırıldap, ökpesi sırıldap, şaşı jalpıldap, közi jarqıldap, tisteri sartıldap, qattı sasıp, etegin basıp Töstikti qwa jöneledi.
Töstik qaşıp keledi. Kempir qwıp keledi. Bir mezgilde taw qaŋbaqtay uşadı, tas burşaqtay jawadı. Şalquyrıqtıŋ quyrığına qazanday qara tas orala ketedi. Şalquyrıqtıŋ şapqan salmağına şıdamay, qara jer qaq ayrıladı. Şalquyrıq pen Er Töstik jer astına tüsip ketedi.
Sol kezde Şalquyrıqqa til bitedi:
– Biz endi jer astına tüstik, bizge budan
bılay jer astınıŋ eli jolığadı. Biraz jürgen soŋ, jılan Bapı hannıŋ ordasına kelemiz.
Jılan Bapı hannıŋ ordasına kelgenimizde, meni alısqa qoyıp, öziŋ ordağa kiresiŋ.
Ordağa kirgeninde esiŋde bolsın: üyge kirgeniŋde eki bosağadan eki qara şubar jılan
ısıldap tura keledi, olardan seskenwşi bolma, olar – jılan Bapı hannıŋ esigin küzetken quldarı.
Tör aldına bara bergeniŋde, eki sur jılan ısıldap keledi de, ekewi de eki jeŋiŋnen
kiredi, qoynıŋnan şığadı, qoynıŋa kiredi, qonışıŋnan şığadı. Bular jılan Bapı hannıŋ
ulı men qızı boladı. Törge otıra bergeniŋde, dәw eki sarı jılan ısıldap tura keledi,
odan da seskenbe. Bular – jılan Bapı hannıŋ özi men әyeli. Egerde
bulardan seskenseŋ, seni Er Töstik demeydi, jer astı eline qadirimiz bolmaydı, jer üstine jol tawıp şığa almay qalamız, – deydi.
Biraz jer jürgen soŋ, Şalquyrıq aytqanday, jılan Bapı hannıŋ ordası körinedi. Töstik Şalquyrıqtı anaday jerge qoyıp, sәlem berip, üyge kiredi. Eki bosağadağı eki qara şubar jılan ısıldap tura keledi. Töstik odan seskenbeydi. Tör aldına bara bergende eki sur jılan ısıldap kelip, Töstiktiŋ jeŋinen kirip, qoynınan şığadı, qoynınan kirip, qonışınan şığadı. Töstik olardan da seskenbeydi, Törge barıp otıra bergende, tösekten eki dәw jılan ısıldap köteriledi. Töstik olardan da seskenbeydi, törge şığıp otıra beredi.
Bir mezgilde tösektegi eki sarı jılannıŋ biri ülken kisi boladı da, biri sonıŋ bәybişesi boladı.
– Jaqsı keldiŋ, Er Töstik! Jer astındağı el de seni renjitpeydi, – deydi.
Eki sur jılannıŋ biri әdemi jigit, biri әdemi qız bolıp ketedi. Olar da:
– Jer üstiniŋ Er Töstigi, jer astına jaqsı keldiŋiz. Jer astınıŋ alıptarı, önerpazdarı seniŋ şılawıŋda boladı, – deydi.
Bosağadağı eki qara jılan eki qara qul bolıp ketedi. Töstiktiŋ aldına kelip, qol qwsırıp turadı.
Töstik jılan Bapı hannıŋ elinde uzaq waqıt turadı. Jılan Bapı hannıŋ Temir han degen araz hanı bar eken. Temir hannıŋ qızın jılan Bapı han surap, neşe ret jiberse de, Temir han qızın bermey qoyğan eken. Jılan Bapı han Töstikti soğan jumsaydı. Temir hannıŋ qızın әkep berse, Töstikke öz qızın beretin bolıp wәde qıladı.
Töstik jılan Bapı hanğa Temir hannıŋ qızın әkep bermek bolıp, jolğa şığadı. Temir hannıŋ eli jeti aylıq jol eken. Töstik elsizben kele jatsa, aldında bir adam körinedi. «Bul ne qılğan adam?» – dep abaylasa, әlgi adam ağaştıŋ basında otırğan eki sawısqannıŋ quyrığın bildirmey julıp aladı da, bildirmegen boyımen biriniŋ quyrığın birine qondıra qoyadı. Sawısqandar munı tük sezer emes.
«O, neğıp jürgen jansıŋ?» – dep Töstik qasına jetip keledi.
«Jerdiŋ üstindegi Töstik jerdiŋ astına tüsti degenge, soğan joldas bolayın dep jolın tosıp jürgen adam edim», – deydi әlgi kisi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.
«Alğandı adamğa sezdirmeytin asqan epti edim. Jan-janwardıŋ sağı sawısqan bolsa, quyrıqtarın urlap alıp, biriniŋ quyrığın birine kygizgenimdi jaŋağıday sezbey qaladı», – deydi kisi.
«Jaraydı. Endeşe sol izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.
Ekewi jürip keledi. Tağı elsizben kele jatsa, joldarında bir adam körinedi. «Neğıp jürgen adam?» – dep bayqasa, kyikterdi matap jürgen adam eken. Eki ayağına baylap alğan qazanday eki qara tası bar. «Sol tastarımen jürip, qaşqan kyikterden ağıp ötip ketpey, dәl jetip ustaymın. Jelayaq degen jüyrikpin!» – deydi kisi.
«Jaraydı, endeşe osı izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.
Söytip, üşew bolıp jürip ketedi. Bular kele jatsa, birtalay künnen keyin elsizde tağı bir adam körinedi. «Ne qılğan adam eken?» – dep bayqasa, әlgi kisi jerge birese oŋ qulağın töseydi, birese sol qulağın töseydi, jer astınan bir nәrse tıŋdağan syyaqtı boladı.
«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – dep üşewi qasına jetip keledi.
«Jerdiŋ üstindegi Er Töstik jerdiŋ astına tüsti degenge, sonıŋ joldası bolayın dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi kisi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.
«Jer astınıŋ ataqtı tıŋşısımın, qanday jasırın әŋgime bolsa da tıŋdap bilip alamın; menen jasırın sır bolmaydı. Alıstağını, jaqındağını tügel esitetin Saqqulaq degen er men bolamın!» – deydi.
«Jaraydı. Endeşe, izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Er Töstik.
Söytip, törtew bolıp jürip ketedi. Bular elsiz tüzde kele jatsa, alısta bir taw körinedi, ol tawdıŋ üstine tağı bir taw şıqqanday boladı. Jaqındap kelip qarasa, bir adam tawdı olay da köterip qoyadı, bulay da köterip qoyadı. Bir tawdı köterip bir tawdıŋ üstine qoyadı.
«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – dep. Töstik qasına jetip keledi.
«Jer üstindegi Töstik jer astına tüsti degenge, soğan joldas bolayın dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi kisi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.
«Jurttan asqan alıppın, jerdiŋ üstinde de, astında da mağan şaq keletin adam joq, qayratım işime sıymağan soŋ, tawlardı köterip ermek qılamın. Tawsoğar degen ermin!» – deydi kisi.
«Jaraydı. Izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.
Besew bolıp jürip keledi. Bular japan dalada jürip kele jatsa, bir ülken köl körinedi. Köldiŋ swı aytqanşa swalıp, joq bolıp ketedi de, aytqanşa şarasınan asıp, ernewi tolıp ketedi. Er Töstik joldastarımen munıŋ mәnisine tüsine almaydı. «Bul sw qaydan kelip, qayda ketip jatır?» – dep aynala izdeydi. Söytse, qamıstıŋ arasında birew otır, köldiŋ swın urttap qalsa, joq boladı, awzınan tögip jiberse, şarasınan asıp sw qayta tolıp ketedi.
«O, neğıp otırğan adamsıŋ?» – dep, Töstik janına jetip keledi.
«Jerdiŋ üstindegi Töstik jer astına tüsti degen soŋ, joldas bolıp ereyin dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi әlgi kisi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar?» – deydi Er Töstik.
«Jer-jahanda bar nәrseniŋ meşkeyimin. Mağan bul jalğanda toyım joq. Bir köldiŋ swı qarnıma tük bolmaydı, qanşa ülken daryya bolsa da, bir-aq urttaymın. Költawısar degen er bolamın!» – deydi kisi.
«Jaraydı. Endeşe, sol izdegen Töstigiŋ men bolamın», – deydi Töstik.
Altaw bolıp jürip ketedi. Köp waqıt jol jürgennen keyin bularğa bir oba körinedi. Jaqındasa, obanıŋ basında jalpyğan bir adam otır.
«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – deydi oğan Töstik.
«Jerdiŋ üstindegi Töstik jerdiŋ astına tüskenin, jılan Bapı hanğa kelip, onıŋ qorqıtqanınan qorıqpastan törine şıqqanın, odan Temir hannıŋ elin izdep şıqkanın, jolında jer astınıŋ önerpazdarın jynap kele jatqanın körgen soŋ, soğan joldas bolayın dep, jolın tosıp otırmın», – deydi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.
«Jer astınıŋ qırağısımın. Töstik, seniŋ ne küyge uşırağanıŋnıŋ bәrin körip otırmın. Bar önerim qırağılıq, jerdiŋ astı-üstinde meniŋ közime qağıs jer joq, qanday nәrse bolsa da, anıqtap qarasam, bәrin de köremin», – deydi kisi.
«Jaraydı, endeşe meniŋ joldasım bol», – deydi Töstik.
Jetew bolıp jürip ketedi, bular jeti ay jol jürip, Temir han eliniŋ otırğan jerine kelse, Temir han eliniŋ jurtı jatır. Töstiktiŋ kele jatqanın estip, köşip ketip qalğan eken. Saqqulaq tıŋdap körse, adam baspas degen jerge qonıp jatqan habarı estiledi. Qırağı köz jiberip edi, altı tawdıŋ ar jağında, jeti köldiŋ jelkesindegi jalpaq jartastıŋ astına barıp tığılğan eken.
Tawsoğar joldağı tawlardı ornınan alıp, köşirip qoya saladı. Köljutqış kölderdi urttap swalta saladı. Er Töstik joldastarımen közdi aşıp-jumğanşa Temir hannıŋ awlına jetip keledi.
Bular kelse, Temir hannıŋ qızın Keщe han almaq bolıp jatır eken. Er Töstik kelgen soŋ, Temir han eki jağına da kisi salıp: «Qızımdı, qaysısınıŋ öneri assa, soğan beremin!» – dep aytqızadı. Toy qılıp, el jynaydı, eki jaqtıŋ önerin körwge jer astınıŋ qarayğan halqınıŋ bәri jynaladı. Keщe hannıŋ qalıŋ malğa әkelgen qora-qora qoyınıŋ, qatarlı tüyesiniŋ, üyir-üyir jılqısınıŋ bәri de toyğa soyıladı.
Er Töstik joldastarımen bir üyde otıradı. Bulardı toyğızamın dep, qanşa et әkelse de jetpeydi. Toyğa arnalğan tamaqtıŋ bәrin de Költawısar jep qoyadı. Tipti toyğıza almaytın bolğan soŋ, Temir han men Keщe han birigip, bir amal tabadı. Töstikterdiŋ tamağına w salıp bermek boladı. Saq-qulaq munı estip otıradı da, Töstikke aytadı. Töstik urısıp, tamaqtı qaytarıp jiberedi. Töstikterdiŋ tabağına salınğan wdı bildirmesten Keщe hannıŋ nökerleriniŋ tabağına salıp jiberedi. Keщe hannıŋ nökerleri qırılıp qaladı. Budan jeŋilgen soŋ Temir han at şabısına tüsedi. Öziniŋ bar jüyrigin bәygege qosadı. Er Töstik Şalquyrıqtı dayarlaydı.
Qaraqşınıŋ tübine kelgen soŋ, Şalquyrıqqa til bitedi:
«Eger attı öte alısqa aydasa, meniŋ şabısım da öte jıldam boladı. Üş kün şapsam, büyirim qızıp, özimdi toqtatwğa şamam kelmey, ketip qalwım mümkin. Men kele jatqanda aldımnan arqan kerip qoy. Arqan üş qabat bolsın, bir qabatı kendirden bolsın! Üş qabat arqannıŋ üşewi de üzilse, men sağan joqpın, ağınımdı toqtata almay ketkenim, üşewi de üzilmese, men jığılıp ölemin, onda da sağan joqpın. Eger arqan jartılay üzilse, men toqtaymın, jığılıp qalsam da, janım qaytadan kiredi, küder üzbe!», – deydi.
«Er Töstiktiŋ jalğız şolağı bir jerde zorığıp qalsın!» – dep Temir han attı bir jumalıq jerge aydatadı.
Balwan küresi bastaladı. Tawsoğarğa balwan şaq kelmeydi. Jer astınıŋ alıptarınıŋ bәri jığılıp bitedi. Küreswge kisi şıqpağan soŋ, Tawsoğar bir tawdı köterip alıp, jurtqa küşin körsetedi. Temir han men Keщe han qattı sasıp:
– Tawdı biz jaqqa qoya körmesin! – dep, Töstikke jalınadı.
Töstik tawdı ornına qoyğızadı. Bir jeti ötken soŋ, bәyge attarı qaytıp oraladı. Jurt qaraqşınıŋ tübinen attarın kütedi. Bir mezgilde alıstan bir şaŋ körinedi, şaŋnıŋ işinen jaqınday kele, bir qara körinedi, Şalquyrıq ekenin tanıp, Er Töstik üş qabat arqan keredi. Şalquyrıq quyınşa zawlağan betimen arqanğa kelip joq boladı. Qarasa, Şalquyrıq jığılğan eken, arqannıŋ eki qabatı üzilip, bir qabatı qalğan eken, Şalquyrıq talıp tüsedi. Sonda Töstik:
Sorqudıqtıŋ basına
Sorğa bola qondı әkem.
Janınan qorqıp kempirge
Egewimdi berdi әkem.
Jüretuğın jolımda
Qulan ötpes jol boldı.
Asqar-asqar tawmenen
Şeksiz daryya köl boldı.
Qwlıq bye qulını
Altı ayaqtı alanı
«Jaramaydı, jabı» dep,
Mindirmegen, Kenjekey.
Kәri bye qulını
Jeti ayaqtı jyrendi,
«Jaramaytın jabı» dep,
Mindirmegen, Kenjekey.
San jorğanı almağan,
Er atı dep taŋdağan,
Ayıl-turman әbzelin
Erteden qamdap saylağan,
Kenjekey sındı arwdıŋ
Qalmasın dep köŋili
Mindim seni, Şalquyrıq!
Jalğız özim qos artıp,
Japan tüzge jol artıp,
Jalmawızğa şıqqanda
Til bitti sağan, Şalquyrıq!
Jalmawızğa kelgende,
Egewdi ala bergende,
Betegeden byiktep,
Alasarıp jwsannan
Epteylendiŋ, Şalquyrıq!
Egewdi ala qaşqanda,
Jalmawızdan sasqanda,
Tawlar uşıp qaŋbaqtay,
Tası borap burşaqtay,
Qazanday dәw qara tas,
Quyrığıŋa oralıp
Jerge de kirdiŋ, Şalquyrıq!
Jılan Bapı jerine,
Jer astınıŋ eline
Şığa kelgen mezgilde
Til bitip sağan, Şalquyrıq,
Jön bildirdiŋ eriŋe.
Jayawımda qanat bolğan, Şalquyrıq!
Jalğızımda joldas bolğan, Şalquyrıq!
Sasqanımda aqılım bolğan, Şalquyrıq!
«Üş janıŋ bar edi, ekewi şıqsa da, biri qalğan şığar, tur, Şalquyrıq! Tiril, Şalquyrıq!» – depti.
Sol waqıtta Şalquyrıqqa jan bitip, oqıranıp türegeledi. Basqa attar birneşe künnen keyin keledi.
Temir han men Keщe han balwan jәne at bәygesinen jeŋilip, ne qıların bilmey sasadı. «Endi jayaw jarıs salıp köreyik», – deydi.
Jayaw jarıstı bir kündik jerden jibermek boladı. Er Töstik Jelayaqtı qosadı. Jüyrikter bir kün jürip barıp, barğan jerine qonıp, erteŋine ertemen jarısıp qaytpaq boladı. Temir han jarısqandardıŋ işine bir mıstan kempirdi qosa jibergen eken. Barıp qonğan jerinde sol mıstan Jelayaqqa: «Şırağım, şarşadıŋ ğoy. Basıŋnıŋ bytin qarap bereyin, demiŋdi alıp uyıqta, jarısarda özim oyatamın», – dep onı aldap uyıqtatıp tastaydı.
Jelayaq mıstan kempirdiŋ sözine nanıp, qannen-qapersiz uyıqtap jata beredi. Bir mezgilde oyansa, şekesinen kün ötip baradı. Tüs bolıp qalğan eken, jelayaqtar әldeqaşan ketip qalıptı. Kempirdiŋ aldağanın bilip, Jelayaq sanın bir-aq soğıp, tura jöneledi. Jerden bir wıs topıraqtı ala jöneledi. Qustay uşıp, quyınday uşıp kele jatsa, jayawlar da qazıqşağa jaqındap qalğan eken, eŋ aldında mıstan kempir bara jatır eken. Jelayaq öte berip wısındağı topıraqtı kempirdiŋ közine şaşıp ketedi. «Alda ğana kök şeşek-ay, mıqtadıŋ-aw!» – dep, kempir közin wqalap qala beredi. Söytip, jayaw bәygesinde de Er Töstik jeŋedi.
Temir han endi qaytadan toy jasap, qızın Jılan Bapı hanğa uzatpaq boladı. Temir hannıŋ ernewi qırıq qulaş ülken qazanı tereŋ kölge tüsip ketken eken. «Nağız er bolsa, sonı alıp bersin», – dep, ol Er Töstikke kisi saladı.
«Köldiŋ swın qurt!» – dep, Töstik Költawısardı jumsap edi, qanşa urttasa da, köldiŋ swı Költawısardıŋ urtına sıymaydı. Swdıŋ üşten biri qalğanda Köljutardıŋ urtı swğa tolıp bitedi.
Sonda Şalquyrıqqa til bitip: «Qazandı men süŋgip alıp şığamın!» – dep ruqsat suraydı. Er Töstik ruqsat etedi. Şalquyrıq: «Men swğa süŋgigende aq köbik şıqsa – jaqsı bolğanı, qwana ber, aman-esen qazandı alıp şıqqanım. Qızıl köbik körinse – jaman bolğanı, alıp şığa almay, sw astında qalıp qoyğanım», – deydi.
Şalquyrıq swğa süŋgip ketedi. Köpke deyin eş nәrse bilinbeydi. Bir mezgilde aq köbik körinedi. Er Töstik qwanadı. Onıŋ artınan uzamay, qızıl köbik körinedi. Er Töstik şoşınıp, zarlana bastaydı:
Sorqudıqtıŋ basına
Sorğa bola qondı әkem.
Janınan qorqıp jalmawızğa
Egewimdi berdi әkem.
Jüretuğın jolımda
Qulan ötpes jol boldı.
Asqar-asqar tawmenen
Şeksiz daryya, köl boldı.
Qwlıq bye qulını –
Altı ayaqtı alanı
«Jaramaydı, jabı» dep,
Mindirmegen, Kenjekey.
Kәri bye qulını
Jeti ayaqtı jyrendi
«Jaramaytın jabı» dep,
Mindirmegen, Kenjekey.
San jorğanı almağan,
Er atı dep taŋdağan,
Ayıl-turman, әbzelin
Erteden qamdap saylağan.
Kenjekey sındı arwdıŋ
Qalmasın dep köŋili
Jalğız özim qos artıp,
Mindim seni, Şalquyrıq!
Japan tüzge jol tartıp,
Jalmawızğa şıqqanda
Til bitti sağan, Şalquyrıq!
Jalmawızğa kelgende,
Egewdi ala bergende,
Betegeden byiktep,
Alasarıp jwsannan
Epteylendiŋ, Şalquyrıq!
Egewdi ala qaşqanda,
Jalmawızdan sasqanda,
Tawlar uşıp qaŋbaqtay,
Tası borap burşaqtay,
Qazanday dәw qara tas
Kuyrığıŋa oralıp,
Jerge kirdiŋ, Şalquyrıq!
Jılan Bapı jerine,
Jer astınıŋ eline
Şığa qalğan mezgilde
Til bitip sağan, Şalquyrıq!
Jön bildirdiŋ eriŋe.
Jayawımda qanat bolğan, Şalquyrıq!
Jalğızımda joldas bolğan, Şalquyrıq!
Sasqanda aqıl bolğan, Şalquyrıq!
Üş janıŋnıŋ ne biri
Aman şığar, Şalquyrıq,
Sw astınan şıq, Şalquyrıq!– deydi.
Er Töstik zarlanıp turğanda, Şalquyrıq dәw qara qazandı quyrığına baylap, sw üstine şığa keledi.
Şalquyrıqqa til bitip söyleydi:
– Sw öte tereŋ eken, tübine zorğa jettim, qazandı zorğa taptım. Sonda aq köbik şıqtı. Qazandı köterip şığw, qyın boldı, tistep edim, şığara almadım. Sonda qızıl köbik şıqtı. Quyrığımdı uzartıp, qazandı baylap alıp, zorğa şıqtım, – deydi.
Şalquyrıqtıŋ aman-esen şıqqanına Temir han eli qattı küyinisti. Temir han Er Töstikterge arnap ülken saray saldırıp, qudalardı sonda kirgizdi. Qudalardıŋ kirwi-aq muŋ eken, esik sart etip jabılıp qaldı. Saray tutas temirden salınğan eken. Awzın mıqtap qulıptap tastap, sırtınan taw-taw qılıp, otın üyedi de, ot jağıp örtey bastaydı. Saray qızwğa aynaldı. Saray işindegi Töstik joldastarımen küyetin boldı.
Tawköşirer ornınan turadı da, saraydıŋ esigin tewip jiberedi. Esik şalqasınan tüsedi. Köljutardıŋ bir urtında bir köldiŋ swı bar eken, bürkip jibergende, aynalasındağı örttiŋ bәrin söndirip tastaydı.
Temir han men Keщe hannıŋ aylası әbden qurydı. Er Töstikke qızın qosıp berip, jılan Bapı hannıŋ eline qaray şığarıp saladı. Söytip, Er Töstik jılan Bapı hanğa qaytadı. Qaytıp kele jatqanda, joldan ergen joldastarınıŋ bәri de özderiniŋ jerlerinen әri jürmeydi. «Budan әri barwğa bizderge jol joq», – dep, olar Er Töstikpen qoştasıp qala beredi.
Uzaq jürip, Er Töstik jılan Bapı hannıŋ eline keledi. Aytqanın istep kelgen soŋ, ol Er Töstikke öte ryza boladı, öziniŋ qızın beredi, jәne: «Ne qalaysıŋ?» – dep, Töstikten suradı. Töstik:
– Jer üstine şığamın, elime qaytqım keledi, – deydi. Jılan Bapı han Töstiktiŋ tilegin orındap, qızın berip jәne janına qanşama joldas qosıp berip, jer üstine şığatın esikke qaray şığarıp salıp, qoş aytısıp qala beredi.
Jer üstine şığatın esikke deyin altı aylıq jol eken. Joldıŋ awırlığına şıdamay, jılan Bapı hannıŋ qızı jәne joldastarınıŋ bәri qırılıp qaladı, Küŋke degen bir küŋi men Şalquyrıq, Er Töstik üşewi aman qaladı.
Üşewi şarşap bir bulaqtıŋ basına kelip jatadı. Bulaqtıŋ basında bir ülken bәyterek turadı. Bir mezgilde sol bәyterekiŋ basınan şwıldağan aщı dawıs estiledi. Qarasa, şwıldağan balapandar eken, bulardı jewge bir aydahar joğarı örmelep bara jatır eken.
Er Töstik sadağın aladı da, örmelep bara jatqan aydahardıŋ eki köziniŋ arasınan dәldep tartıp qaladı, aydahar jerge sılq ete tüsedi. Aydahardıŋ jerge qulap qalğanın körgen soŋ, balapandar şwılın toqtatadı. Er Töstik jaylanıp uyqığa kirisedi.
Er Töstik bir dawıstan şoşıp oyansa, qattı dawıl turğan eken, dawıldıŋ artınan burşaq aralas jaŋbır jawadı, jaŋbırmen qabat swıldağan dawıs estiledi, sonıŋ artınan uzamay-aq bir dәw qara qus körinedi. Dәw qara qus swıldağan betimen bәytereke kelip qonğanda, bәyterek mayısıp, sınıp qala jazdaydı.
Bul dәw qara qus – samurıq eken. Samurıqtıŋ ülkendigi sonday, jayıp jibergende bir qanatınıŋ özi bir aylıq jerdi alıp ketedi eken.
Qonısımen samurıq bәyterektiŋ tübindegi Er Töstikti bürwge tap beredi, biraq balapandarı şır-şır etken soŋ toqtaydı.
Samurıqtıŋ eki bası bar eken: bir bası – adamdikindey, bir bası – qustıkindey eken. Samurıqtıŋ adam bası Töstikke til qatadı:
– Ey adam, bul jerge ne jumıspen keldiŋ? Meniŋ balapandarımdı awlay keldiŋ be? Bul jerdi adam basqan emes, bul – meniŋ mekenim! – deydi.
Oğan Er Töstik:
– Men jer üstiniŋ Er Töstigi edim, seniŋ mekeniŋe adasıp keldim, balapandarıŋa qastıq oylağan joqpın, ana jatqan aydahardan ayırıp aldım. Nanbasaŋ, özderinen sura! – deydi.
Balapandar Er Töstiktiŋ körsetken jaqsılığın jasırmay aytıp beredi. Sol arada alıp qara qus Er Töstiktiŋ ayağına jığılıp, onımen ayrılmas dos boladı.
Alıp qara qus jılına bir-aq balapandaydı eken. Sodan keyin balapandarına jem izdep alısqa ketip, bir ayda bir-aq qaytwğa murşası kelip jüredi eken. Alıp qara qustıŋ sol ketkenin aŋdıp jürip, sol maŋdağı bir aydahar jıl sayın balapandarın jep ketedi eken. Alıp qara qus sodan zapı bolıp, qaytqanda osılay jılap qaytadı eken.
Bağanağı dawıl – asığıp uşqanda alıp qustıŋ qanatınan turğan jel eken, jaŋbır – sonıŋ jılağan köziniŋ jası eken. Özi jem izdegen saparınan qaytqanda balapandarın aman körgeni osı jolı-aq eken.
Alıp qara qus Er Töstikpen dos bolğan soŋ: «Ne qalaysıŋ?» – dep suraydı.
Er Töstik basınan keşken әŋgimesiniŋ bәrin ayta kelip, adasıp jürgenin, endi jer üstine şıqqısı keletinin aytadı.
Alıp qara qus Er Töstikti qanatına mingizip, uşıp tar tesikten ötkizip, jer üstine şığaradı. Qoştasarında Töstikke bir tal qawırsının üzip beredi: «Denemdegi erekşe qasyeti bar jalğız tal qawırsınım osı edi. Qısılğan jeriŋde osı qawırsındı tutatsaŋ, dayar bolamın, qanday qısımşılıqta bolsaŋ da qutqarıp alamın. Egerde onı joğaltıp alsaŋ, menen jәrdem kütpe!» – deydi.
Jer üstine şıqqan soŋ Er Töstik künniŋ qızwına balqıp, awır uyqığa ketedi, eş nәrseden qawipsiz jata beredi.
Er Töstikti jalmawız kempir ustay almay qalğan soŋ, periniŋ qızı Bektorı aşwlanıp, kempirdi bwındırıp öltirgen eken. Kempirden Şoyınqulaq degen bala qalğan eken. Bektorı oğan Er Töstiktiŋ şığar jerin küzettirip qoyadı.
«Er Töstik jer astında qalmaydı, jerdin betine qaşan da bolsa, әytewir, bir şığadı, sol şıqqanın aŋdıp otırıp, ustap al. Eger ustay almay qalsaŋ, menen jaqsılıq kütpeysiŋ!» – deydi.
Şoyınqulaq sodan beri Er Töstikti küzetwmen bolğan eken. Jer üstine şığıp, uyıqtap jatqan Töstikti ustap, qol-ayağın baylap alıp, Bektorığa әkelip beredi. Er Töstikti tereŋ zındanğa salıp tastaydı da, Küŋkeni Şoyınqulaqqa qosadı. Şalquyrıqtı bekitip ustaydı.
Sonımen Er Töstik uzaq waqıt zındanda qalıp qoyadı. Şoyınqulaqtan jükti bolıp, Küŋke bir bala tawıp aladı. Şoyınqulaq Şalquyrıqtı minip aŋ awlaydı.
Şalquyrıqtı bekitwge tusaw şaq kelmeydi.
Bir küni Şoyınqulaq aŋnan qaytıp, Şalquyrıqqa tusaw taba almağan soŋ, onı öziniŋ qırıq qulaş qayıs belbewimen tusaydı. Qayıs belbewdiŋ bir jağı şeşilip ketedi. Ayağı bosağan soŋ, Şalquyrıq şawıp otırıp, Töstik jatqan qudıqtıŋ basına kelip, tuyağımen jer tarpıp turadı. Söytkende, belbew Er Töstiktiŋ jatqan qudığına tüsip ketedi.
Belbewinde Şoyınqulaqtıŋ şaqpağı bar eken. Töstik sol şaqpaqpen alıp qara qus bergen qwırsındı tutatadı. Qawırsın tutasımen-aq alıp qara qus jetip keledi, qanatına mingizip qudıqtan şığaradı, qol-ayağın şeşip beredi.
«Qolımnan kelgen jaqsılığım – osı, dosım, Şoyınqulaqqa әlim kelmeydi. Sebebi, onıŋ janı özinde bolmaydı, janın ol eşkimge bildirmey, özinen bölek bir jerde saqtaydı. Qaytseŋ de sonıŋ janın tawıp al, janın tappasaŋ kutıla almaysıŋ», – deydi de, qoştasıp ketip qaladı.
Töstik Şalquyrıqqa minip, Şoyınqulaqtıŋ üyine keledi. Kelse, Şoyınqulaq Şalquyrıqtı izdep ketken eken. Küŋke Töstikke jılap körisedi, körgen qorlıqtarınıŋ bәrin şağıp: «Şoyınqulaqtan qutqar!» – dep jalınadı.
Er Töstik Küŋkeden Şoyınqulaqtıŋ sırın tügel surap biledi. Şoyınqulaq balasın öte jaqsı köredi eken, balasınan ayaytını bolmaydı eken. Sonı bilgennen keyin Töstik Küŋkege mınanı aytadı:
– Keşke Şoyınqulaq keledi, kelgennen keyin tamaqqa әbden toyğızıp jatqız, közi uyqığa bara bergen kezde, balanı qayta-qayta şımşıp jılata ber. Şoyınqulaq: «Bala nege jılaydı?» – dese, balaŋ: «Men Şoyınqulaqtıŋ balası emes, Er Töstiktiŋ balası bolsam kerek. Eger Şoyınqulaq meniŋ nağız әkem bolatın bolsa, janımdı janına qosqızıp qoyar edi, janınıŋ qayda ekenin mağan әli künge deyin aytpay, jasırıp jür. Er Töstik bolsa, әldeqaşan janınıŋ qayda ekenin aytıp berer edi», – dep jatır de. Jılata ber, jılağan sayın: «Nege jılaydı?» – dep surasa, osı sözdi ayta ber, basqa eş nәrse aytpa!» – deydi.
Söytedi de, Er Töstik balanıŋ besiginiŋ astın qazıp alıp, jasırınıp jatadı. Keşke Şoyınqulaq keledi. Er Töstik aytqanday, Küŋke onı tamaqqa toyğızıp jatqızadı. Jatqan soŋ balanı jılata bastaydı. Balanı әldylep watqan bolıp otırıp, şımşıp jılata beredi:
Şoyınqulaq:
«Küŋke, balanı wat!» – dep aqıradı.
Küŋke watqan bolıp, balanı onan jaman jılatadı.
Bala jılay bergen soŋ, Şoyınqulaq:
«Balam nege jılaydı, suraşı?» – deydi.
Küŋke balanıŋ jılağanın surağan bolıp, Şoyınqulakqa jawap qayıradı:
– Balaŋ: «Men Şoyınqulaqtıŋ balası emes, Er Töstiktiŋ balası bolsam kerek. Eger Şoyınqulaq meniŋ әkem bolsa, janımdı öz janına qosqızıp qoyar edi. Qosw bılay tursın, janınıŋ qayda ekenin de mağan әli künge deyin aytpay jür. Er Töstik bolsa, janınıŋ qayda ekenin әldeqaşan aytıp berer edi, soğan jılaymın deydi», – dep, Şoyınqulaqtı nandıradı.
«Balam bılşıldamasın! Onıŋ әkesi Töstik emes, men. Oğan meniŋ janım kerek bolsa, oŋaşa jerde aytıp beremin!» – deydi Şoyınqulaq.
Söytedi de, Küŋkeni üyden şığarıp jiberedi, Şoyınqulaq balasınıŋ besigine kelip, qulağına sıbırlap, janınıŋ qayda ekenin aytadı:
«Janım alısta, onı özimmen birge saqtamaymın, Borıqtı bulaqtıŋ basında qırıq elik jüredi, sonıq işinde qayqı qaraker elik bar, qayqı qaraker eliktiŋ işinde toğız qara sandıq bar, sol sandıqtıŋ eŋ kişisiniŋ işinde toğız balapan bar, sol toğız – meniŋ janım boladı. Osını bilip qoy. Janıŋ kewdeŋe sıymay bara jatsa, soğan aparıp qosa sal, biraq öziŋnen basqa jan sezwşi bolmasın, eger sezwşi bolsa, sen de men de, tiri bolmaymız», – deydi. Sodan keyin ol ornına barıp jatıp qaladı.
Şoyınqulaqtıŋ janınıŋ qayda ekenin bilip alğannan keyin Töstik salıp otırıp Borıqtı bulaqtıŋ basına keledi. Elikterdiŋ sw işetin swatın aŋdıp, jasırınıp jatadı. Kün şaŋqay tüs bolğan mezgilde, qırıq elik «Borıqtı bulaq qaydasıŋ?», – dep salıp kele jatqanda, swatqa jaqındağan kezde, osqırınıp tura qalıp qayta jöneledi. Kün ısığan sayın elikter swğa bettep keledi de, jaqındağın mezgilde osqırıp, tura qalıp, jalt berip, qayta jöneledi. Uzap ketedi de, şölge şıdamay swğa qayta oyısadı, biraq swatqa jaqındamaydı, ürkip osqırınıp tura qaladı.
Әlden waqıtta elikter bir-birimen söylese bastaydı.
Birewi: «Sw basında böten bir yis bar», – deydi. Endi birewi: «Adam yisi sekildi», – deydi. «Şoyınqulaqqa qastıq oylağan birew şığar?» – deydi. Әsirese, qayqı qaraker elik özgesinen oqşaw artında jüredi. Elikter әlgidey sözge kelgende, ol qaşa jöneledi.
Sonda Er Töstik ün berip, mınanı aytadı:
Jan serigim qırıq elik,
Janım sende, qırıq elik,
Jan saqtağan qayqı qara
Şoşıtqan seni kim kelip?
Swıŋ tunıq bılğanbağan,
Qaşasındar neden jerip?
Töstik erdi oljaladım,
Qatının quşıp, atın minip.
Şoşıtıp aldım senderdi
Adam ysi sodan siŋip.
Qaytwğa körip janımdı
Jaŋa keldim qolım tyip.
Jalğız ulım janı da,
Kewdesine turmay syıp.
Qosqıza sonı jiberdi.
Jan saqtağan, qayqı elik,
Jasımnan boldıŋ jan serik.
Swdıŋ işip tunığın,
Şöpten taŋdap sonı je,
Adam yisi şığad dep
Menen ürkip jerime.
Özim aman turğanda
Kim kelmekşi jerime,– deydi.
Elikter sonda da senbey, osqırıp, odırayıp turısadı. Sonda Töstik:
Osı aytqanıma senbesten,
Qaşasıŋdar bermey janımdı.
Ayıra almay dawıstı,
Sındırasıŋdar sağımdı,
Joldas bolğan sendermen
Şoyın atım qurısın,
Qara ala tuyğın kelgen soŋ
Jırttırmasam taŋıŋdı,
Swday şaşıp qanıŋdı! – deydi.
Sonda elikter qaşpay, swdı jağalay bastaydı. Şoyınqulaqtıŋ boyın körmegen soŋ, burınğılarınday etene bolıp, jaqındamaydı. Töstik te olarğa boyın körsete almaydı. Elikter senerin de bilmey, senbesin de bilmey, bayqay-bayqay kelip, swattan japırlasıp sw işwge bas qoyadı.
Art jağınan qayqı qara elik te swğa bas qoyadı. Elikter öte şöldep qalğan eken, swğa toyıp, qarındarın qampytıp, qayqayıp şığa beredi. Әsirese, qayqı qaranıŋ qarnı jer sızıp, swattan burıla bergen kezde, Töstik qarnınan dәl közdep sadaqtı tartıp qaladı, qarnı aqtarılıp, toğız qara sandıq jerge saw ete tüsedi. Eŋ kişisin ustap alıp, Töstik aşıp jiberse, işi tolğan balapan, şüpir-şüpir etedi. Sanap jiberse, toğız balapan eken. Segiziniŋ moynın julıp alıp: «Şoyınqulaqtı şalajansarında bir köreyin!» – dep sonıŋ üyine tartadı.
Şoyınqulaqtıŋ üyine jaqındağanda Küŋke aldınan şığadı.
«Şoyınqulaq qalay?» – dep suraydı Er Töstik.
«Şoyınqulaq әlsirep jatır», – deydi Küŋke.
Kelse, Şoyınqulaqtıŋ kirpigi zorğa qymıldaydı, bolar bolmas qana demin alıp jatır eken. «E, batır, qalaysıŋ?» – dep, Er Töstik mazaqtap jaqınday bergende, Şoyınqulaqtıŋ qolı Er Töstiktiŋ jağasına sap ete qaladı. Ekewi alısa ketedi. Töstik: «Op-oŋay-aq jerge janşıp tastaymın ğoy», – dep oylap edi, Şoyınqulaq әl bermeydi. Endi biraz alısqan soŋ, Şoyınqulaqtıŋ küşeyip bara jatqandığı bayqaladı. Töstik bwınıp qara terge tüsip, әli ketip bara jatadı. Töbesinen taw basqanday, denesin temir tor şırmağanday bolıp körinedi. Sol mezgilde Töstik Küŋkege jalınadı:
Jılan Bapı jerinen,
Jer astınıŋ elinen
Jalğız-aq ergen, joldasım Küŋke.
Töstigiŋnen ayrılıp,
Şoyınqulaq qolında
Tutqın bolğan, Küŋke.
Kyюge kyim, jewge tamaq tappay
Ömirin qorlıqpen ötkizgen, Küŋke.
Töstigiŋ jaman qısılıp
Jan şığwğa usındı.
Jetseŋşi, jıldam, jetseŋşi!
Qorqaqtap qaşıp ketpeşi.
Qoynıma qolıŋ salsaŋşı,
Sandıq bar, jıldam alsaŋşı!
Balapan basın julsaŋşı,
Söytip, bir erlik qılsaŋşı!– dep zarlanadı.
Küŋke jügirip kelip, Töstiktiŋ qoynındağı sandıqtı julıp alıp, aşıp jiberedi. Qarasa, balapandar jıbırlap köbeyip qalğan eken, moyındarın julıp-julıp alğanda, Şoyınqulaq sılq etip qulay ketedi.
Töstiktiŋ sandıqpen qoynına salıp әkelgen bir balapanı segiz balapan bolıp qalğan eken. Endi birewi tirilse, Şoyınqulaq müldem әl bermey ketpek eken. Balapandardıŋ moynı tügel julınğan soŋ, Şoyınqulaq ta ölip qalğan eken.
Şoyınqulaqtı öltirip, demin alıp otırsa, Şoyınqulaqtıŋ balası, besigin şıqır-şıqır etkizip, birdeme söylep jatadı.
Töstik qulaq salıp tıŋdasa:
«Qap, bәlem, Töstik! Sağan qılmasam, әkem Şoyınqulaqtıŋ qunın almasam!» – dep, şirenip-şirenip qoyadı.
Sol arada Töstik onıŋ qol-ayağın baylap, besik-mesigimen swğa tastap jiberedi. Söytip, Bektorınıŋ jalmawızınan әbden qutılıp aladı da, Er Töstik elin izdeydi.
Er Töstik jer astına kirgenine, tüskenine köp jıl boladı. Er Töstik jalmawızdıŋ qolında qaldı dep, eli mülde küder üzip qoyadı. Jalğız ğana Kenjekey: «Er Töstik bir keler», – dep dәmeli bolıp jüredi. «Quba ingen qaşan botalar eken? Er Töstiktiŋ ne ölgen habarı, ne kelgen habarı qaşan biliner eken?» – dep sonı kütwmen boladı.
Bir küni Kenjekey ertemen tursa, Quba ingen joq. «Boşalap ketse ygi edi!» – dep, Kenjekeydiŋ jüregi sw ete qaladı. Jan-jaqtan jügirip Quba ingendi izdeydi, izdep jürip:
Jeli tolğan tüyeden
Artayın dep er qosın
Taŋdap ta alğan, Quba ingen,
Arnap ta alğan, Quba ingen.
Alıs jolğa Er Töstik
Şıqqan küni, Quba ingen.
Ne kelgende, ne ölgende
Botalawğa sert qılıp
Söz baylap eŋ menimen.
Erte turıp jeliden
Jürip te kettiŋ, Quba ingen,
Әlde bir habar Töstikten
Bilip kettiŋ, Quba ingen.
Töstik erdiŋ ölgenin,
Ölmese qaytıp kelgenin
Bildirşi endi, Quba ingen.
Damıl körmey qanşadan,
Qayğı basıp şarşağan
Qam köŋildi tındırşı,
Endi mine, Quba ingen! – dep zarlaydı.
Sol mezgilde belindegi oramalı şeşilip, ayağına oralıp, әwre qıladı.
Sertpen tartıp orağan
Torğın, belden bosaysıŋ.
Ayaqtı orap şarşağan
Jürgizbeysiŋ, tusaysıŋ.
Әlde bir habar Töstikten
Bilgenge bügin uqsaysıŋ, –
dep zarlap jüredi.
Quba ingen bir sayda botalayın dep jatır eken. Ar jağınan aqsaq boz atqa mingen bir aqsaqaldı şal körinedi. Quba ingen botalap jatqanda, Kenjekeydiŋ belindegi torğın oramalı da şır aynala tarqatılıp, jazıla beredi.
Kenjekey: «Endi Er Töstik ölgen eken. Tiri bolsa әldeqaşan bir habar bolar edi», – dep oylap, zarlana bastaydı:
Aqşelek kelgir, Quba ingen,
Serttesken ediŋ menimen.
Töstik er qaytıp kelgen kün,
Nemese Töstik ölgen kün,
Belgi berip birinen
Botalarmın degensiŋ...
Qanşama jıl ötse de,
Ömirim ötip ketse de,
Ümit üzbey Töstikten
Bir keler dep jür edim.
Tört ayaqtı kösilip,
Tula boyıŋ esilip,
Botalapsıŋ, Quba ingen
Neni bilip esirip.
Kelwinen habar joq,
Şaması, Töstik ölgeni.
Serttesken, torğın oramal,
Oray bwdım belimdi.
Kelmese Töstik keşigip
Şeşilmeske berdiŋ sertiŋdi.
Töstikten әli habar joq,
Swsysıŋ belden şeşilip,
Twralğanday bırt-bırt kesilip,
Şaması, Töstik ölgeni!– dep, jılap otıradı.
Aqsaqal şaldıŋ astındağı aqsaq boz at kisinep qoya beredi. Kenjekey attıŋ kisinegen dawsınan onıŋ Şalquyrıq ekenin tanydı. Kenjekey men Quba ingen ekewin Er Töstik tanydı. Sol arada amandasıp, mәz bolıp qalısadı. Bәri de bayağı ayrılğan kündegi qalıptarına kelip, qaytadan jasaradı. Er Töstik jas jigit, Kenjekey jaŋa tüsken kelinşek, Şalquyrıq besti at qalpına keledi. Odan keyin uzaq jıldar ömir jasap, maqsattarına jetedi.
Пikip қaлдыpy


text:
Toqaevtıñ mälimdemesinen keyin Qazaqstan men Resey qatınası qalay örbimek?
Rid STENDIŞ Sankt-Peterburgtegi halıqaralıq ekonomika forumı törine şığıp kele jatqan Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev (oñ jaqta) pen Resey prezidenti Vladimir Putin. 17 mausım 2022 jıl. Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Sankt-Peterburg ekonomika forumında Mäskeudi qoldamaytının bildirdi. Bwl Ukrainadağı soğıstan soñ Ortalıq Aziyadağı jağdaydıñ özgergenin körsetetindey. Qazaqstanda biılğı Qañtar oqiğası kezindegi narazılıq jappay tärtipsizdikke wlasıp, biligine qauip töngen soñ prezident Qasım-Jomart Toqaev Reseydiñ kömegine jügingen edi. Sodan beri jwrt Resey äskerin elge kirgizgen prezident Qazaqstan täuelsizdigin qwrbandıqqa şalıp, Mäskeuge qarızdar bolıp qaldı dep aytıp jürdi. Biraq Resey äskeri Ukrainağa basıp kirgennen keyin tört ay ötkende Toqaev bwl oydı joqqa şığardı. Ol Resey prezidenti Vladimir Putinmen Sankt-Peterburg halıqaralıq ekonomika forumına qatısıp, Kreml'di qoldamaytının ayttı. Resey


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işleri boyunca vekâletli insan aqqında qararnı imzaladı. Mütenasip qarar bazarertesi künü, noyabr 3-de, devlet başı saytında aşkâr etildi.
Vesiqağa binayen, işbu vazifeni eda etken insan Prezident tarafından Ukrainanıñ tamır halqı olğan qırımtatarlarnıñ anayasa aqlarınıñ yerine ketirilmesini temin etmeli.
Malüm ki, vazifelerden birisi – Ukrainada qırımtatarlarnıñ anayasa aqlarınıñ yerine ketirüv nezaretidir.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Qırım işğaline qarşı çıqqan qırımtatarlarğa nisbeten basım alâ daa etilmekte.
Evel Human Rights Watch işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ ğayıp oluvı boyunca öz qasevetini bildirgen edi.


text:
Sudaq civarındaki Taraqtaş (Daçnoye) köyüniñ mektebinde tarih qavğası başladı. Talebelerden biriniñ anası Safinaz Aliyeva edebiyat ocası 1944 senesi qırımtatar sürgünligini 4-ünci sınıf talebeleri ögünde aqladı, dep ayta. Qırımtatar aqsaqalları video muracaatında bunı «milletlerara zıddiyetni çıqaruv» dep adlandırdı.
Safinaz Aliyevanıñ aytqanına köre, qızı aprelniñ 5-nde derste Ekinci cian cenki vaqtında Sovetlerniñ ordusında hızmet etken, soñra ise qorantasınen beraber sürgün etilgen qartbabası aqqında ikâye etti. Qızçıqnıñ aytqanına köre, bu ikâyeden soñ oca Yelena Rudenko sınıfqa qırımtatar halqı «satqın edi» ve «işğalcilerge Qırımnı zapt etmege yardım etti», şunıñ içün 1944 senesi sürgün etildi, dep tarif etken eken. Oca ve mektep adisenen bağlı açıq izaatlar bermedi. 2014 senesi aprel ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin qırımtatarlarnıñ reabilitatsiyası buyruğını imzalağan edi. Sürgünlikni aqlav adisesi aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırım.Aqiqat jurnalistleri bu mektepniñ müdirine telefon etmege tırıştı, amma neticesi olmadı, soñra müessisege yazma muracaat yolladı, kene cevap alamadı.
Taraqtan sakini, Samira Aliyevanıñ babası Ülvi Aliyev ocanıñ yapqanlarına şaşmadı, dep ayttı Qırım.Aqiqatqa.
Halqımnıñ basqı, aqsız aqsımlav körgen yekâne ve ilk adisesi degildirÜlvi Aliyev
– Bunı qızımdan eşitmedim bile – sınıfdaşınıñ babası telefon etti. Bu beklenmegen ya da şaşırtqan bir şey olğanını aytıp olamayım, amma açuvlandıra, ebet. Bu, halqımnıñ basqı, aqsız aqsımlav körgen yekâne ve ilk adisesi degildir. Sürgün etilgen ana-babalarımız bunı mektep, tehnikum, institutta körgenini aytqan ediler. Bundan soñ biz apayımnen de bunı kördik, şimdi ise balalarımız köre, yani devam etkeni körüne. Kene de bu keskin, ağır is etile. Biz mektep memuriyeti ya da ocanen bağlanmağa tırışmadıq. Reberimiz vaziyetniñ çaresine baqacaq, şunıñ içün subet seviyesinde degil, daa ciddiy muracaat etmege niyetimiz bar.
Ülvi Aliyev emin ki, ocanıñ areketlerine uquq ceetinden qıymet kesilmeli, çünki sürgünlik mevzusı ağır ve hususiydir.
– Adiseden ertesi künü şeer yolbaşçısınıñ tasil muavini ve Aqmescitten tasil naziriniñ muavini kelgen, malümatnı sorap teşkergenler. Olar mennen, başqa ana-babalarnen körüşti. Bunı qaldırmaycaqlar, baqacaqlar, dep aytqanlar. Öz seviyelerinde çezsinler – bu olarnıñ yeparhiyası, olarnıñ insanları, amma bu adise qanunğa uyğunmı baqılmalı.
Qırımlı tarihçı, tarih ilimleri doktorı Vladimir Polâkov Taraqtaş mektebinde sürgünlikni aqlav adisesi tesaduf bir şey olmağanını tüşüne.
Sürgünlik aqqında aytalar, nasıl olğanını aytalar, amma ne içün olğanını aytmaylar – o zamanlarnıñ cinaiy rejimi, cinayetçi Stalin aqqında aytmaylarVladimir Polâkov
– Oca samimiyetnen areket etkenine oşay: onı bunı aytmağa kimse zorlamadı, cenk iştirakçisi ne içün sürgün etilgenini özü añlatmağa istep, balalıqtan bilgenini, er kün, daima eşitkenini ayttı. Bu tarihiy versiya degil, «er kes bilgen» versiyadır. Qırımda qırımtatarlar arasında «20 biñ satqın» aqqında tarif etken onuncı sınıf dersligi tüzeltilmese edi, şimdi bu oca derslikte yazılğanlarnı añlata, dep aytar edi. Mayısnıñ 18-ne doğru bular daa çoq olacaq: ne yazıq ki, bir taraflı oyun. Yani sürgünlik aqqında aytalar, nasıl olğanını aytalar, amma ne içün olğanını aytmaylar – o zamanlarnıñ cinaiy rejimi, cinayetçi Stalin aqqında aytmaylar. Ruslar qırımtatarlardan artıq qorqmamalı – olarnı Qırımğa nasıl ketirgen olsalar, alâ daa özüni köçip kelgen olaraq is eteler.
Esas Ukrainada olğan radio diñleyicisi Olga eskiden Qırımda yaşağanını ve qırımtatarlarğa qarşı yañlış fikirlerni çoq eşitkenini ayta:
«11 yıl mektepte ukrain tili derslerini berdim. Bu adise meni iç şaşırtmadı. 1999 senesi başladım ve daa Sovetler Birliginde ders bergen ocalarnen çalıştım. İlhaq olğanda olar bunı «quvana-quvana» qarşılağanlar, çünki bir çoqu yaşağan devletten nefret ete edi. Aytacağım, ocalar eski qaldı: farqlı zamanlarnı körgenler, amma mefküresi deñişmedi. Kimse Rusiyeniñ cinayetleri, Sovetler Birliginiñ cinayetleri aqqında tarif etmey – bunı bam-başqa tarzda aytalar. Mence, böyle adiseler daa çoq olacaq. Ukraina zamanında da az degil edi, ve qıyın meselelerni sıq-sıq añlatmağa, bir şeyler isbatlamağa mecbur olğan edik. Çoqusı oca bunı ciddiy saymağan edi – Ğolodomor kibi – Sovetler Birliginden ise ayrette qalğan ediler».
Qırımtatar resurs merkeziniñ yolbaşçısı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ fikirince, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti sürgünlikniñ aqlanmasına gizliden qol tuta.
Endi Qırım işğalinden soñ peyda olğan işğalci akimiyetniñ areketleri cail ocalarğa özüni köstermege imkân bereEskender Bariyev
«Bu yanaşuvda sistema olğanını köremiz. Endi Qırım işğalinden soñ peyda olğan işğalci akimiyetniñ areketleri cail ocalarğa özüni köstermege imkân bere – men olarğa provokator dep aytar edim. Qırımda çoq yıllar devamında «qırımtatarlar lâyığını alıp sürgün etildi» degen malümat toplandı. Ebet, bir yıllar devamında buña qarşı küreştik, ve mustaqil Ukraina vaqtında bunı nasıl olsa da deñiştirip oldıq. Ne yazıq ki, bugünki künde menfiy areketler çoqça oldı. Bu psihologik yaranı endi 21-inci asırnıñ balaları da ala bile – bir vaqıtları sovet mekteplerinde oquğan ve aynı problemlerni körgen bizler kibi.
Eskender Bariyevniñ qayd etkenine köre, böyle adiseler aq qorçalayıcılar tarafından qayd etile ve Ukrainanıñ Rusiyege qarşı açtırğan ırqiy ayırım halqara davasına ilâve etile.
Qırımnıñ Bağçasaray rayonı Biya Sala (Verhoreçye) mektebinde talebelerniñ ana-babalarına rus tili endi yazılğan oquv tili anketini bereler, – dep bildirdi aprelniñ 4-nde faal Elmaz Qırımlı. Eskender Bariyevniñ qayd etkenine köre, bu Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarnıñ ve ukrainlerniñ ana tilinde tasil almaq aqqını sıñırlamaq içün qullanğan usullardan tek bir danesidir.
– Böyle adiseler Aqmescit, Kefede ve Bağçasaray rayonında endi olğan edi. Biya Sala mektebinde mektep reberligi evelden tüşündi, dep ayta bilemiz, diger oquv yurtlarında ise ana-babalarnı qırımtatarca tasil aluv aqqında arizalarını bermemege iqna etkenler, çünki imkânlar yoq, ocalar yoq, sınıflar yoq eken ve ilâhre. Bazı vaqıtları utanmayıp arizalarnı qabul etmeyler – bu Aqmescitte oldı. Cemaatçılıq sahte Tasil nazirligine de yazdı, mektep müdirini politsiyağa da şikâyet etkenler, faqat bir cevap olmadı. Mektep memuriyeti eskisi kibi çalışmağa devam ete. Eñ yahşı alda qırımtatar tili bir ders olaraq ögrenile ve bu qadar. Bu şekilde mekteplerde ana tilini ögrenmek içün em dos-doğru, em dolayılı manialar yapıla.
Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ statistikasına esaslanğan Eskender Bariyevniñ malümatına köre, yarımadada talebelerniñ tek 0,01%-ı ukrain tilini ögrene, qırımtatar tilini 3%-ğa yaqın talebe ögrene. Qırımnıñ Rusiye anayasasına köre ise, ukrain ve qırımtatar tilleri rus tilinen beraber devlet tili sayıla.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Qırım işğali
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Zıyanlı programma
Zıyanlı programma — bul kompyuter, server, klient yamasa kompyuter tarmaǵın buzıw, jeke maǵlıwmatlardı urlaw, maǵlıwmatlar yamasa sistemalarǵa ruxsatsız kirisiw, paydalanıwshınıń kompyuter qawipsizligi hám jasırınlıǵı tosıqların buzib kirgen halda paydalanıwshılardı maǵlıwmatlarǵa kirisiwden juda etetuǵın hár qanday programmalıq támiynat bolıp tabıladı. Bul programma keltirip shıǵarıwshı jaǵdayǵa uqsas jaǵdaylar da bar. Birpara kemshilikler sebepli zálel keltiretuǵın programmalıq támiynat ádetde programmalıq támiynat qátesi retinde xarakterlenedi. Zıyanlı programmalar Internette fizikalıq shaxslar hám kárxanalar ushın saldamlı mashqalalardi keltirip shıǵaradı. Symantec kompaniyasınıń 2018-jıldaǵı Internet qawipsizligi abayı esabatına (ISTR) kóre, 2017-jılda zıyanlı programmalar sanı 669 947 865 danege kóbeygen, bul 2016 -yilgi kórsetkishlerge qaraǵandan eki ese kóp degeni. Zıyanlı programmalıq támiynat hújimleri hám kompyuter arqalı ámelge asırılǵan basqa jınayatlardı óz ishine alǵan kiberjinoyatlar 2021-jılda jáhán ekonomikasına 6 trillion dollarǵa túsken hám bul muǵdar jılına 15% muǵdarda asıp barıp atır.


text:
Rusiye ükümeti Qırımda özek quvetlerini qaviyleştire. Bu aqta Amerika Qoşma Ştatlarında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev AQŞ ve Ukraina umumiy fondu tarafından teşkil etilgen «Ukraina Vaşingtonda» forumında ilân etti, dep bildire «Amerika sesi».
«Bir vaqıt taşlanılğan Qızıltaş adlı Aqyar civarındaki özek anbarı Qırım işğal etilgen soñ tamir etildi. Elimizde olğan malümatqa köre, o yerde endi 6 özek başlığı bar», – dedi Cemilev.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye yarımadanı arbiy bazağa çevirdi, bunıñ içün Qırımnıñ küçnen qaytarılması – yaramay bir fikir, çünki «yarımadadan bir şey qalmaz».
bildirilgen malümatqa binaen, rusiyeli basqıncılıq, sanktsiyalar ve Ukraina iqtisadı aqqında laf etmek içün kelgenlerniñ çoqusı – amerikalılardır: Kongress azaları, halqara siyaset boyunca ekspertler, ukrain diasporasınıñ temsilcileri.
«Bugün, iç olmağanı kibi, biz birliktemiz. Devletimde olğan qıyınlıqlar ve telükeler – bütün dünya ve AQŞ içün de çağıruv ve telükedir», – dep toplaşqanlarğa muracaat etti AQŞ-daki Ukraina elçisi Valeriy Çalıy.
Bundan evel Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi bildirdi ki, «Qavqaz-2016» arbiy ögrenüvlerniñ yekünleyici faal qısmı çerçivesinde rusiyeli ava quvetleri askerleri ücüm ameliyatı areketlerini işlep baqtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Marganeś şähärenä höcümnär
Raketa häm artilleriya höcümnärendä 10nan artıq keşe ülde
Ukrainanıñ Dnepropetrovsk töbägendäge Marganeś şähärenä rus köçläre tarafınnan kiçä oyıştırılğan raketa häm artilleriya höcümnärendä 10nan artıq keşeneñ ülüe belderelde.
Marganeś Mêriyase särqatibe Anatoliy Derkaç: “Raketa häm artilleriya höcümnärendä 10nan artıq keşeneñ ğomere özelde, 11dän artıq keşe yaralandı,” – dide.
Derkaç höcümnärneñ tınıç xalıq yäşägän urınnarğa oyıştırıluın açıqladı.
Bäyläneşle xäbärlär
Blinken Rusiyäne atom-töş qoralı turında kisätte
“Atom-töş qoralları turında şapırınuların tuqtatuları öçen Rusiyägä şäxsi bularaq ta, xalıq aldında da ğayät’ açıq belderdek,”-dide ul
Greśiya Ägäydäge provokaśiyälären däwam itä
İke Greśiya desant köymäse xärbi bulmağan statustağı utrawlarğa xäräkät itte
Olaf Şol’ś koronavirus êläkterde
Şol’ś 24nçe-25nçe sentyabr’ könnärendä Soğud Ğaräbstanı, Berläşkän Ğaräp Ämirlekläre häm Katarğa säfär yasağan ide


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ ordusı Harkivniñ meskün yerlerine kene ateş aça, soñki adiseden üç kişi can berdi, dep bildirdi Harkiv vilâyeti arbiy memuriyetiniñ reisi Oleg Sinegubov Telegramda.
Onıñ malümatına köre, daa yedi insan yaralandı, ekisiniñ alı ağır.
Acele tibbiy yardım taqımı quvetleştirilgen rejimde çalışa.
Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı malümatına köre, Slobojanske yönelişinde duşman ordusını quvetleştire, Harkiv şeeriniñ qısmiy qamaçavını devam ettire ve Ukraina bölükleri ve kritik infrastruktura obyektlerine ateş aça.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3f6698iwwkivl.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz esas Ukrainadan işğal etilgen Qırımğa suv satuv ihtimaliniñ muzakeresi aqqında malümatnı provokatsiya dep adlandırdı.
«Bu bir provokatsiya. Qırımğa suv satmaq nedir? Qırımğamı – kimniñ Qırımına? Ukrainamı? Rusiye «kökten taş» dep ayttı, amma Qırım Ukrainanıñ bir qısmı olaraq qayd etilgen añlaşmanı imzalamaycaq», – dedi Çiygoz Qırım.Aqiqatqa.
O, suv meselesi Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen siyasiy mabüslerni deñişim muzakerelerinde «insaniyetlik aqqında demagogiya» olacağından qorqa.
Hatırlatamız, Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç, yarımada işğalden qurtarılğanına qadar Şimaliy-Qırım kanalından Qırımnıñ suv teminlevi imkânsız ola, dep işandıra.
Daa evel Ukraina Yuqarı Radasınıñ bücet komitetiniñ yolbaşçısı Yuriy Aristov Rusiye işğal etilgen Qırımğa suv satmaq ğayesi aqqında Azatlıq Radiosınıñ leyhası olğan «Shemı» mühbirine (video 2019 senesi oktâbrniñ 17-nde çıqarıldı – QA) izaat berip ayttı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bücet komiteti yolbaşçısınıñ ğayesini izaatlap, Rusiye prezidenti Vladimir Putin Dnipro suvını esas Ukrainadan işğal altındaki Qırımğa satuv meselesini «sert bir şekilde kötere bile», dep qayd etti.
Rusiye Devlet Dumasınıñ Qırım deputatı Mihail Şeremet, Rusiye tarafı Dnipro suvınıñ esas Ukrainadan işğal etilgen Qırımğa satuv ğayesine «tek qoltutacaq», dep ayttı.
Bu afta Rusiye kontrolindeki Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gotsanükniñ bildirgenine köre, «Voda Krıma» müessisesinde toplaşuv ötkerildi, anda qırımlılarnı içme suvınen teminlev ve suv teminlev hatlarında onı coymamaq içün qullanılacaq usulları muzakere etildi.
Ukraina akimiyeti işğal etilgen Qırımnıñ suvnen teminlevi tek yarımada işğalden qurtarılğan soñ yañıdan başlatılacaq, dep çoq bildirgen edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerindenvekâletlisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Mustafa Cemilev işğal etilgen Qırımnıñ aqiqiy vaziyeti aqqında malümatnıñ Avropa memleketlerine barıp yetmesiniñ emiyetini qayd ete.
Bunı o Avropa birliginiñ 28 memleket-azasınıñ elçileri ile körüşüvde bildirdi, haber ete vekâletliniñ matbuat hızmeti.
«Siziñ haberdar olğanıñız biz içün pek müimdir. Bunı vatandaşlarımız talap ete. Çünki şimdi serbest eyyetler Qırımnı ziyaret etip olamay», – dey Cemilev.
O, yarımada işğali devamında Qırımnı tek eki ecnebiy nezaret eyyeti ziyaret etkenini qayd etti: biri – insan aqları boyunca Avropa komissarı Nils Muižnieks reberliginde, ekinci – Türkiyeden resmiy olmağan eyyet.
«Şimdilik Rusiye Federatsiyası işğal etken yarımadağa yalıñız özü istegen gruppalarnı kirsete», – dey Cemilev.
Elçiler ile körüşüv yarım saat sürdi. Bu vaqıt içerisinde Ukraina devleti başınıñ vekâletlisi Qırımda içtimaiy-siyasiy vaziyet, yarımada ealisiniñ keyfi ve qasevetleri aqqında tarif etti.
Şu cümleden, denile beyanatta, Cemilev Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Qırımnıñ «mal qamaçavı» ile bağlı teşebbüsini añlattı.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etildi. Ukraina Yuqarı Şurası yarımadanıñ muvaqqat işğali aynı şu künü başlanğanını bildire.
Hatırlatamız, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etip, işğalci yarımadağa ukrain malınıñ ketirilmesini toqtatmaq niyetindeler. Qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev aytqanı kibi, «Ukraina Qırmınıñ işğalci rejimini temin etmemeli».
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov yarımada qıtaiy Ukrainadan malnıñ ketirilmemesine bütünley azır olğanını bildirdi. Bu mevzuda «iç te qorqu olmağanını» da qayd etti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Refat Çubarov sentâbr 16 künü parlament toplaşuvında bildirgeni kibi, qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etmek niyetindeler.


text:
Halqara adalet makemesi
Halqara adalet makemesi (inglizce International Court of Justice, frenkçe Cour internationale de Justice)[1] , Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ müim makemiy organıdır. Devletler tarafından berilgen bütün sualler ve BMT nizamnamesi, ameldeki muqavele ve añlaşmalar tarafınan berilgen bütün sualler onıñ uquq areketleriniñ bir parçasıdır. Bu teşkilât, Baş Assambleyası ve Telükesizlik Şurası tarafından doquz yıl içün ayrı-ayrı seçilgen 15 akemden ibaret olur. Akemler, millet alâmetleri esasında degil, ihtisas seviyesi esasında saylanılır. Lâkin bir devletten eki akem saylanılmaz. Makeme Laheyde (Felâmenkte) bulunmaqtadır. Aza devletleri, sıñır anlaşmazlıqları, balıq aqqı, maden aqqı ve diger anlaşmazlıqlar aqqında Halqara Adalet Makemege davalarına bere bilir. Baş Assambleyası ve Telükesizlik Şurası er türlü mevzuda Halqara adalet makemesinen aqıl tanışa bilirler.
- ↑ Nations, United. "International Court of Justice". United Nations.


text:
Ukraina Yuqarı Radasında «Avropalı Ukraina» yañı koalitsiyası şekillendirildi. Böyle bir qarar koalitsiya toplaşuvında qabul etildi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Petro Poroşenko Blokunıñ» vekili Vladimir Groysmannıñ aytqanına köre, noyabr 27-de parlament fraktsiyasınıñ koalitsiyasına 302 halq deputatı kirdi.
Beş parlament fraktsiyası parlament koalitsiyasınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında añlaşqan ediler. Onıñ erkânına «Petro Poroşenkonıñ Bloku», «Narodnıy front», «Samopomiç» Birleşmesi, Oleg Lâşkonıñ Radikal firqası ve «Batkivşçına» kirdiler. Cumaaqşamı künü, noyabr 27-de, yañı saylanğan parlamentniñ ilk toplaşuvı ötkerilecek.


text:
Aqımdaki seneniñ oktâbr 8-de – Yevgeniy Markov – yazıcı, publitsist, cemaat erbabınıñ yubileyidir. Markov devamlı bir müddet Qırımda yaşadı. Öz teessurat ve qaydlarını belli «Qırım oçerklerinde» aks ettirdi.
Yevgeniy Markov 1835 senesi Kursk güberniyasınıñ Patebnik sülâle çiftliginde dünyağa keldi. O, Harkov universiteti ve Avropa universitetlerinde tasil alıp, 1859 senesinden başlap Tulada ocalıq yaptı. Altı yıldan soñ Aqmescit gimnaziyası ve Qırımdaki halq oquv yurtlarınıñ müdiri vazifesine tayinlendi – mında aman-aman beş yıl oturıp, tuvğan Kursk güberniyasına qayttı. O, Şçibrovsk nahiyesiniñ zemstvosında reis, güberniya ve uyezdniñ yerli idare azası edi. Voronejde Dvorânskiy ve Krestyanskiy banklarınıñ idarecisi olıp çalıştı; cemaat faaliyetinen oğraşqan edi. 1898 senesi oktâbr 11-de Voronejde o vaqıt artıq meşur yazıcı, bir çoq romannıñ müellifi olğan Yevgeniy Markovnıñ edebiyat faaliyetiniñ 40 yıllığını qayd ettiler. 1903 senesi mart ayında Markov vefat etti.
Yevgeniy Markovnıñ «Qırım oçerkleri» – yarımada aqqında eñ belli kitaplardan biri – müellif daa sağ ekende dört kere neşir etilgen edi. Sovetler zamanında «Qırım oçerkleri» ğayrıdan basılmadı – anda yarımadanıñ tamır halqı qırımtatarlar aqqında bir sıra yahşı qaydlar bar – 1944 senesi sürgünliginden soñ bunıñ kibi edebiyatnı derc etmek imkânsız oldı.
Kitapnıñ birinci neşirine yazğan kiriş sözünde Markov qoluna qalem almağanıñ sebebini aydınlata: «Oquyıcı Qırım ile bu tanışuvdan menim kibi bir teessuratlar alsa; soñra bizim nesirci şimal vatanında, qar ve ötmekniñ aynı tegizlikleri arasından uzaqta bir yıldız kibi Qırım keyfi, Qırım renkleri, Qırım küneşi hatıraları parıldağanını körse, menim emegim boşuna keçmedi sayılacaq».
Markov 1866 senesi aprel ayında Qırımğa kele – ve onıñ gür bir çeçek açıluvına rastkele. O, suvuq qış manzaralarından soñ rus adamını ayrette qaldırğan Qırım baarinden alğan teessuratlarını gizlemey: «Bizde Rusiyede qoqulı çeçekler ve şeñli yeşillik ösken quru çayırlar pek az... Mında sizler bir bitmegen çayırda yaşaysıñız; bir qaç kün devamında çayır boyu ketip, çıqıp olamaysıñız».
Bu acayip resimli, tafsilâtlı bir kitapta Qırımnıñ tamır halqı qırımtatarlar da tasvir etile. Markov diqqatlı közetip, körgenini tafsilâtlı şekilde qayd ete. O, Qırımnıñ tamır halqı qırımtatarlarnı böyle köre: «Meni bu tür, kerçekten, ayrette qaldırdı. Tatar deseler de, anda tatar degen bir şey körünmey; bu türk çeşitidir, anda moğol unsurından kavkaz çizgileri daa çoq. Qırımtatarlarnıñ lehçesi de türkçe».
Noğaylar – köçebelerden doğru kelgenlerdir, moğol türü ve olarnıñ köçebe adetlerini miras olaraq alğanlar. Dağlarğa ne qadar yaqınlaşsañ, noğay unsurı o qadar az is etile, «qabileniñ diger etnografik terkibi – yunan, türk, italyanlar ve digerleri» daa çoq rastkele, dep qayd ete o. «Bütün bu unsurlar tarih tarafından tam bir türge çevirilgen edi, anda Asiya, Şarq, musulmanlıq çoq, amma moğollıq pek az». Markov ilim tarafından yanaşmay, amma umumen alğanda qırımtatarlarnıñ etnos olaraq şekillenmesini doğru tasvir ete.
O, kitapnıñ diger yerinde bu mevzuğa dalıp, Qırımnıñ yalı boyundaki qırımtatarlarnı tasvir ete: «Tam bir avropalı yüzler: beyaz, doğru, bazıda dülber; qoyu ateşli közler ve kölgeli kirpikler. Balaları bizimkilerge yaqın. Olarnıñ moğol qanınıñ bir tamçısı bile yoq, añlaşılğanına köre... Yalı boyu tatarlarınıñ adetleri, qadınlarınıñ serbestligi, bazı ortodoks bayramları ve abidelerine köstergen sayğıları, bir yerde oturıp iş yapmaq sevgisini hatırlap, olarnıñ tış körünişi ile qıyaslasañ, bu tatarlar degen adamlar bizim kibi kavkaz qabilesine ne qadar yaqın olğanını birden añlaysıñ».
Müellifni qırımtatarlarnıñ namuskârlığı, hırsızlıq olmağanı, qorantadaki munasebetler, musafirçenligi ayrette qaldıra.
«Qırım oçerklerinde» bir çoq şey Markovğa tanış olğan Rusiye ve Qırım yaşayışı qıyaslavı esasında qurulğan.
Markovnıñ Bağçasaray teessuratları biraz zıt ola. O, özüne has bir şarq dünyasına tüşe, diger medeniyetten kelgen bir adam içün du alem biraz uzaq.
Hanlar sarayı da oña eki taraflı tesir ete: «Tışarıdan o eyi degil ve çoq şey vade etmey... Amma azbarnıñ içerisinde bir çoq şey ve ayrı bir güzellik bar... Kenarlarında saraynıñ çeşit pavilyonları, gülzarları ve bazı yerlerde badem terekleri olğan keniş, açıq, yeşil bir azbar, – şimal sakinleri içün büyük bir güzellik»... Alhambra ya da Córdoba degil, ebet, dep bitire müellif, «lâkin bizde, Rusiyede, şarq üslübinde qurulğan böyle bir inşaatnı köremezsiñ. Bu bir vaqıtları mında parlağan şarq yaşayışınıñ mimarcılıq vesiqalarından biridir».
Şarq yaşayışınıñ müiti oña «areketsiz» körüne ve o, mında belli bir cazibe tapa: «Şarq, Damask ve Aleppolarnıñ temiz Şarqı, etrafımda acayip bir parıldı ile açıla edi», – böyle sözlernen Markov Bağçasaray aqqında babını bitire.
Bu kitapnıñ bir çoq saifesinde qırımtatarlarnıñ turmuşı, yaşayışı, halq ananeleri, adetleri, urba, ev ayvanları, em de Qırımnıñ şeer ve mesken yerleri ask ettirile.
Markov qırımtatar evleriniñ içini böyle köre: «Evlerinde salqın bir yarı qaranlıq ve acayip temizlik edi. Topraq yeri sipirilgen edi; çeşit türlü savut-saba rafta, ya da yerinde edi. Bir yerde artqaç bir şey yoq edi. Kerçek rus evinde olğan fırın böcekli ve qandalaylı köşeler mında yoq edi»...
Setler üstündeki raflarda Markov raflarnı kördi – saiplerniñ bütün zenginligi, hazinesi mında: ter-temiz qalaylı savut-saba, ev hanımınıñ anterleri, kümüş quşaqları.
Tatarlar eñ qıymetli şeylerni qabul odasında, kilitsiz, açıq raflarğa qoyğan ediler, bunı nümüneviy namuskârlıqları olaraq ifadelemek kerekYevgeniy Markov
«Tatarlar eñ qıymetli şeylerni qabul odasında, kilitsiz, açıq raflarğa qoyğan ediler, bunı nümüneviy namuskârlıqları olaraq ifadelemek kerek».
Markov özüni qavmiyatçı alim olaraq tanıtmasa da – bu kitapta o daa çoq belletrist, – onıñ Qırımda yaşağan farqlı halq ve din temsilcileriniñ munasebetleri aqqında qaydları tarihçı ve tedqiqçiler içün ğayet qıymetli etnopsihologik etüdler ola bile.
Yevgeniy Markov Qırımnı zevqnen seyir etmeknen beraber körgen kerçekni talil etmege tırışa, qırımtatarlarnıñ Rusiye imperiyasında yıllarnen yaşağan müim problemlerine de emiyet bere.
Markov Qırım cenkinden soñ seyatqa çıqa, onıñ yoldaşı Kursk güberniyasından rus arabacısı ola. Semetdeşi ile laf etken Markov yaza: «Doğrusını aytayım, bu qatiy işanç küçü, iç bir faktlarğa tayanmağan özüni başqalardan üstün körmek qabiliyeti, iç bir sebebi olmağan yatqa kibi tatarğa olğan nefret meni ayrette qaldırdı. Semetdeşim utanmayıp tatarlar aqqında yalan aytqanını köre edim, lâkin aynı vaqıtta bu yalan samimiy ve onıñ içün bir ihtiyaç olğanını añlay edim».
Böyle bir adaletsiz, özüne ve başqalarğa olğan aman-aman ayvan yanaşuvı esasında millet mensüpliginiñ instinktiv duyğusı temelleşe, onıñ küçüni iç bir tasil deñiştiremez ve ayvaniyatta o mışıqnıñ köpekke olğan duşmanlığında kösterile, dep qayd ete Markov.
«Arabacı tatarlarnıñ Aqyar cenki vaqtında yapqan satqınlığını iç bir şübe doğurmağan bir şey olaraq tarif etti; o, bütün Rusiyeniñ acınıqlı yañlış fikirine qoltutqan edi», – dep yaza müellif.
Bir de bir tarih şaqaları olmaz, amma bu ikâye tarihnıñ nevbetteki devirlerinde qırımtatarlarğa olğan munasebetni pek añdıra. Maalesef, o qadar yıl keçken soñ tarih tekrarlana – bu sefer fars degil...
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Fond Crimea bildire ki, Poloniyağa Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan 49 bala raatlanmağa keldi.
«Bugün Qırımdan 49 bala Poloniyadaki Plonsk şeerine 14 künge keldi. Bu, UM. Płońsk, American Storm şirketi, poloniyalı «Qırım» Fundatsiyası»nıñ işbirliginde, Mustafa Cemilevniñ logistikası boyunca ve Lemişivka Agro plüs agroholdingniñ maliye desteginen yapılğan iştir. Biz olar içün pek yahşı keyfiyetli maarif-eglence programmasını azırlamağa tırıştıq», – dep aytıla beyanatta.
Poloniyalı «Qırım» Fundatsiyası»nıñ reisi Riza Asanov ola. Mayıs ayında fundatsiyanıñ teşebbüsi ile Poloniya paytahtı Varşavada ukrain ve qırımtatar bayraqlarınen vışıvanka paradı keçirildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda QMC Yuqarı Radasınıñ binası yanındaki 2014 senesi fevral 26 mitinginde Rusiye tarafını tutqan faaliyetçilerniñ saflarında Rusiye arbiy hadimleri buluna edi. Bunı QMC prokurorı Gündüz Mamedov, bu vaqialarnıñ tahqiqat etilüvi ketişatını bildirgende söyledi.
QMC Prokuraturasınıñ matbuat hizmeti, muessisede Yuqarı Radanıñ divarları altındaki vaqialarnıñ ketişatı daqiqa daqiqasına tayin etidi, dep bildire.
Muhtariyetniñ prokurorı: «Yarımadanı Ukrainadan ayrmaq şiarları altında turıp, Rusiyege qol tutqan faaliyetçilerniñ tarafında, daa soñra ava limanları, memuriy binalar ve arbiy qısımlarnıñ zaptında faal surette iştirak etken, kiyimlerini deñiştirgen Rusiye Federatsiyası ordusınıñ arbiyleri turğanı, muim bir fakttır. Ondan ğayrı, Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq içün yapılğan barışıqlı mitingde Kuban qazaqları buluna edi. Şunu qayd etem ki, bu eki şahıslar kategoriyasınıñ, yarımada sakinleri tarafından iradeniñ ifade etilmesine iç bir alâqası yoqtır», – dedi.
Mamedov, QMC Prokuraturasınıñ, o künü cemiyet nizamınıñ qoruvını temin etken uquqqoruyıcı organlarnıñ hadimleri tarafından, fizikiy zorbalıq qullanıp ve vatandaşlarnı köteklep, Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutuv mitingleriniñ ötkerilmesine qanunsız olaraq keder etüv ve öz vazifelerini munasip şekilde eda etmeme faktları boyunca cinaiy işte rehberlik yapqanını hatırlattı.
Mahkemeden evelki tahqiqat Milliy polisniñ QMC ve Aqyardaki Baş idaresi tarafından yapıla.
Muessisede, bugünge qadar uquqqoruyıcı organlarnıñ üç rehberine, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 367-nci maddesiniñ 2-nci qısmında qayd etilgen cinayetniñ işlegeninden şübheli olğanları aqqında bildirildi. Olarnıñ qıdırılması ilân etildi. Tahqiqat, mitingde cemiyet nizamınıñ qoruvını temin etüv boyunca vazifeleriniñ eda etilmesine lâqaydlıq ile yanaşuvları sebebinden taraflar arasında çarpışmalar oldı, ve olarnıñ neticesinde 16 kişiniñ beden yaraları körgenini ve 2 kişiniñ elâk olğanını tayin etti.
Ukrainada fevral 26 kününi, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı muqavemet künü olaraq tayin etmek teklif eteler. 2014 senesi bu künde Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen miting ötkerildi. O künü miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafını tutqan ve şu cümleden «Rusiye birligi» fırqasına ait olğan faaliyetçiler tura edi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ para bozduruv noqtaları Rusiye yasağından soñ işini gizlemege başladılar. Yarımadada yañı hızmet peyda oldı – paranı evde bozduralar.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, Aqmescitte para bozduruv noqtalarınıñ çoqusı resmiy şekilde qapatıldı, lâkin para fiyatlarını yazmayıp, onı gizli-gizli bozmağa azırlar.
Bunıñ kibi noqtalarnıñ vekilleri bildire ki, bu şekilde yalıñız daimiy müşteriler ile iş tutalar.
«Aqmescitte para bozduruv noqtalarınıñ üçte biri qorqa-qorqa işine devam ete. Lâkin olar para fiyatını yazmaylar, noqta çalışmay kibi körüne», – dep ayttı Qırım.Aqiqat mühbirine noqtanıñ hadimi.
Berilgen malümatqa köre, para bozduracaq adamlar çoq degil, bu kene de bayram künlerinen bağlıdır.
Aynı vaqıtta, para bozduruv noqtasınıñ hadimi dey ki, yasaqtan soñ Qırımda evlerde para bozmağa başladılar.
Onıñ fikirince, bugünki vaziyette mezkür hızmet inkişaf etecek.
Qırımlılar Yañı yıldan soñ ve yanvar 3-ten itibaren paranı bozdurıp olamaylar. Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre, para bozduruv noqtaları yalıñız bank bölüklerinde yerleşecek.
2015 senesi yanvar 1-den itibaren yarımadada keçici müddet yekünlendi. Bu vaqıt içinde Qırım ve Aqyar Rusiye Federatsiyasınıñ iqtisadiy, maliye, kredit ve uquq sistemasına alışmaq kerek ediler.


text:
Qıta Ukrainadaki dostlarımnen qonuşam ve suqlanam. Devlette saylavlarğa aqiqiy azırlıqlar yapıla: ştablar, agitatorlar çalışa, mustaqil Ukrainada yaşağance alışqanımız şeyler becerile. Qırımlılar siyasiy reqabetke alışqan, akimiyetniñ muhalefeti olğanına alışqan, adamlarnıñ ögünde özüni yahşı köstersen, daima muvafaqiyetke irişmek mümkün olğanına alışqan.
Özüm ve dostlarım da 90-ıncı yıllardan berli saylav kampaniyalarında çeşit vazifelerde faal iştirak ettik. Amma şimdi bu siyasiy işte iştiraktan eyecan bizge yetişmey.
Zemaneviy Qırımda bu siyasiy areketler sadece yoq. Qırımlılar, “tuvğan limanı”na qaytıp, Rusiyede siyasiy tartışma, reqabet olmağanına taaciplendi. Amma bunıñ yerine KPSS qoşağı - “Yedinaya Rossiya” bar, qalğan partiyalar ise - iş bir şey yapmağan ve bir şeyniñ qararını alıp olamağan onıñ omuzdaşları, olar sadece siyasiy demokratiyanıñ körünişini yapmaq içün mevcütlar. Kerçekten ise siyasiy demokratiya yoq, böylece bir alışqan saylavlar da yoq.
ИHTepecHo пoлyчилocb c Tak HaзыBaeMыMи «дeпyTaTaMи», koTopыe pиHyлиcb пo пpиBычke BыдBиraTbcя Ha Bыбopax B MecTHыe coBeTы B 2014 roдy. Toлbko пocлe избpaHия дo Hиx дoшлo, чTo дeпyTaT B ykpaиHe – эTo yBaжaeMый, BлияTeлbHый чeлoBek, a poccийckий дeпyTaT MecTHoro coBeTa – эTo Hичero He peшaющий и Hи Ha чTo He Bлияющий pykoпoдHиMaTeлb. Cлышaлa, чTo MHorиe из Hиx ждyT He дoждyTcя, korдa зakoHчиTcя иx kaдeHция, чToбы cбpocиTb c ceбя эTи дeпyTaTckиe oбязaHHocTи.
Rusiye saylavları saylavsız keçe!
“Mebus” denilgenlernen meraqlı oldı, olar 2014 senesi adet üzre yerli saylavlarda iştirak etmege ıntıldı. Amma yalıñız saylavlardan soñ olar añladı - Ukrainada mebus - ürmetli, itibarlı adam, rusiye yerli şura mebusı ise - bir meseleni çezmegen, bir şeyge tesir etmegen “el köterici”. Eşittim ki, olarnıñ çoqusı vazife müddetleri bitkenini sabırsızlıqnen bekley.
Bu yılı sentâbrde rusiye akimiyeti, nevbetteki Qırım yerli şura “saylavları”nı keçirmege niyetlene. Evelki zamanları bu vaqıtlarda saylav yarışına azırlav endi başlaycaq edi: namzetler azırlanuvı, ştab, agitatorlar tiklenüvi, amma şimdi er şey tınç - aynı böyle resmiy saylav evel kampaniyası devamında da olacaq. Qırımlılarğa buñı añlamaq qıyın, amma Rusiye saylavları saylavsız keçe!
Qırımlılar, ne içün mer ve köy şura reislerini saylap olamağanlarını alâ daa añlap olamaylar, çünki ukrain demokratik serbestliginde bu adiy bir şey edi. Rusiye qanunlarına köre, yerli şura başlıqlarını akimiyet partiyası tayinley. Bunıñ içün qırımlılar tüşüncege daldı.
Bulardan keder qaplay ve ümütsizlik sarıp ala… Amma aynı vaqıtta, akimiyette olğan Qırım kollaborantlarnıñ toq smalarına baqıp, olarnıñ alı daa fena dep tüşünem. Çünki, halqara basqısı neticesinde Kreml qırsızlanılğan Qırımnı Ukrainağa qaytrarır da, olar içün unutır degen fikirlerister-istemez aqıllarına kele...
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Seytumer Seytumerov Qırımdan qomşu Rusiyege, Rostov-na-Donu SİZOsına çıqarıldı. Bu aqta advokat Nazim Şeyhmambetov «Qırım birdemligine» bildirdi.
«Bir qarar barıp çıqtı, alı bir qarar. Şimdi mahsus blokta buluna. Mahkeme oturışuvlarını bekley», – dedi advokat.
Bundan evel qardaşı ve emcesi, «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rustem Seytmemetov ve Osman Seytumerov Qırımdan Rostov SİZOsına çıqarıldı.
Rusiye penitentsiar sistemasınıñ qırımlılarnıñ bulunğan yeri aqqında malümatı yoq.
2020 senesi noyabrniñ 5-nde Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde Bağçasaraydaki üçünci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca ilk diñlevler oldı, noyabrniñ 19-na ise davanıñ temelden baqılması planlaştırılğan edi. Faqat mahkeme mabüsler ketirilmegeni içün onı başqa künge qaldırdı.
Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi saytında oturışuvnıñ yañı künü bildirile – 2020 senesi dekabrniñ 17-si.
2020 senesi martnıñ 11-nde Bağçasarayda bir qaç qırımtatarınıñ evi tintildi: Enver Mustafayev, Amet Suleymanov, ağa-qardaş Seytumer ve Osman Seytumerovlar ve emceleri Rustem Seytmemetovnıñ. Tintüv «Qırım birdemliginiñ» sabıq faali Seytumer Seytumerovnıñ evinde de keçirildi. O, bir qaç yıl evelsi Qırımnı terk etti.
Enver Mustafayev sorğudan soñ yiberildi. Seytumer Seytumerov (d.s. 1988), Amet Suleymanov (d.s. 1984), Rustem Seytmemetov (d.s. 1973), Osman Seytumerov (d.s. 1992) Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ ekinci qısmına istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve bu teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) qabaatlana. 2018 senesinden berli Qırımda olmağan Seytumer Seytumerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ birinci qısmına istinaden qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası martnıñ 11-nde Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerden sebep cinaiy tahqiqat başlattı. Daa soñra müessise daa bir cinaiy tahqiqat başlatılğanını bildirdi – o, tintüvlerden soñ qırımtatarlarnıñ tutuluvınen bağlıdır.
Ukraina Tış işler nazirligi, martnıñ 11-nde olıp keçken tintüvlerge qarşı narazılıq bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, daa evel food courtlarnıñ işi içün koronavirus pandemiyası sebebinden kirsetilgen sıñırlavlar yanvarniñ 15-nde lâğu etile.
«Müessiselerniñ iş sıñırlavları aqqında – yanvarniñ 15-nden itibaren food courtlar çalışıp başlaycaq. İş saatınen bağlı sıñırlavlar lâğu etile. Adiy rejimde çalışacaqmız. Lâkin, Rospotrebnadzor talapları lâğu etilmey – masalar arasında mesafe, maska taquv rejimi, dezinfektsiya – bular qala», – dedi Aksenov yanvarniñ 13-nde COVID-19 ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında.
2020 senesi dekabrniñ 24-nde Aksenov çıqarğan buyruğınen Qırımnıñ alış-veriş merkezlerinde kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvini ve food courtlarnıñ işini yanvarniñ ortasına qadar yasaqladı.
Dekabrniñ 25-nde Aqmescit alış-veriş merkezlerindeki food courtlar formatında aş yerleri skotçnen sarıldı.
Keçken künü Qırımda 213 koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Yır
Yır, türkü[1] - yırlav içün tayin etilgen söz ve muzıka eseri.
Yırnıñ lirik janrı olaraq esas köstergiçleri - strofalı (qıtalı) qurulış, strofa şiirleriniñ tekrarlaunuvı, yırlap başlav ve bağlamanıñ (refren) ayırıluvı, ifadeli vezinlik, yañğıravnıñ aenkligi (muzıkalığı), nahviy muvaziylik, adiy nahviy tizilüv.
Lirikanıñ qadimiy, ananeviy çeşiti, türlü-türlü til usullarını qullanıp eñ nazik duyğularnı ifadeley.
Halq ağız yaratıcılığı yırını, yazı şiiriyeti janrı ve mustaqil vokal-muzıkalı eserge ayıralar.