text:
Bu yıl ilhaq etilgen Qırımnıñ büceti keçken yılğa köre yedi yarım milliard rublege azlaştı. Ne içün böyle oldı, şimdilik qomşu Rusiyeden kelgen yarımada desteginiñ payı nedir, kelecekte Kremniñ maliyeviy siyasetinden neni beklemeli ve qabul etilgen büdcet vesiqasında ne masrafları belgilengen - bu maqalede oquñız.
Köstergiçler azlaştı
Yarımadanıñ işğalinden berli ilk sefer Rusiye akimiyeti Qırım qaznasına para bermesini azlaştırdı. Bu yıl Moskovadan para keliri 136 milliardnı teşkil etecek, bıltır ise Rusiye bücetinden 149 milliard ruble ayırıldı.
Umumen, rusiyeli Qırım maliye nazirliginiñ saytındaki malümatnı talil etkende, böyle deñişmeler körüne: 2015 yıl - 47 milliard, 2016 - 43,2 milliard, 2017 - 97,9 milliard, 2018 - 131 milliard, 2019 - 149,7 milliard.
Nazirlikte Rusiye büdjetinden subventsiya ve dotatsiyalarnıñ 30 milliardğa azlaşqanını, Qırımnıñ içtimaiy ve iqtisadiy inkişafı programması ile temin etilgen obyektlerniñ ekseriyetiniñ qurulışı soñuna kelgeninen añlatalar.
Kelecek yıllarda Maqsatlı Federal Programmasınıñ obyektlerini faaliyetke keçirerek, ve böylece olarğa para ayırılmasını toqtataraq, cumhuriyetniñ federal merkezden subsidiyaları azlaşacaq"Rusiye gazetası"
"Kelecek yıllarda Maqsatlı Federal Programmasınıñ obyektlerini faaliyetke keçirerek, ve böylece olarğa para ayırılmasını toqtataraq, cumhuriyetniñ federal merkezden subsidiyaları azlaşacaq", - haber ete "Rusiye gazetası".
Amma bundan ğayrı, aqça berilüviniñ azlaştırılması, devlet büdjetinden kelgen paranı masraf etip yetiştirmegenlerinen bağlı, degen laflar da bar. Keçken yıl ayırılğan ve bu 2020 yılda istenilgen raqamlarınıñ talili de bu fikirni tasdıqlay. Böylece, keçken yılnıñ noyabr 27-sine qadar, Qırımğa 135 milliard rüble ayırıldı. Aynı şu künü kelecek yılğa büdjet qabul olundı ve onıñ raqamı da aman-aman aynı edi.
Rusiye büdjet paralarını işletip yetiştirmegenlerini Qırım akimiyeti de gizlemey. Qırım Maliye naziri İrina Kivikonıñ aytqanına köre, şeer ve rayon memuriyetlerinde masraf etilmege 1,8 milliard ruble qalğan.
Bergilerden para
Rusiye destegi zayıflaşıp başlağanını, büdjetniñ başqa maddelerinden de körmek mümkün. Bıltır Kreml yarımadağa saip olmaq içün hazinesinden 77%-nı tölegen olsa, bu yıl köstergiçi 73,5%-dır. Daa azca yalıñız 2016 senesinde oldı.
Qırım akimiyeti öz kelirleriniñ arttırmasınen de masraflarını azlaştıracaq ola. Keçken yıl bergi hızmeti hadimelri plannı toldurmğa aşıqtı ve sentâbrge qadar bütün paralarnı cıydı. Yılnıñ soñuna qadar olar köstergiçlerni üç kere aştılar ve bunıñ içün 2020 yılda daa çoq becerip, bir yarım milliardğa çoqça toplamağa mecburlar.
Yani, yaqın vaqıtta biznes içün bergi azlaşacağı beklenilmey. Aksine, yerli akimiyet organları bergi arttırılmasına çalışacaqtır, misal olaraq, mesken bergisi kirsetilecek ola. Bundan ğayrı bergilendirilgen şahıslarnıñ cedvelini keñleştirecek, olarnıñ arasına repetitorlar, programmistler, mevsim işçileri ve yazda meskenlerini kirağa bergen adamlar kirecek.
İçtimaiy büdjet
Bergi basqısı artmasınen, qırımlılarğa içtimaiy yardımlarnı vade eteler.
Bütün içtimaiy ödevlerniñ tölemesiniñ devam etmesine büyük diqqat ayırıldıİrina Kiviko
"Olğanı kibi içtimaiy saa eñ müimdir. Bütün içtimaiy ödevlerniñ tölemesiniñ devam etmesine büyük diqqat ayırıldı. 2020 yılda masraflarnıñ 41,8% içtimaiy saağa ketecek", - dedi Qırım maaliye naziri İrina Kiviko ve oktâbr ayında büdjet işçileriniñ aylığını kötermege söz berdi.
Kiviko qayd etti ki, Qırım büdjeti içün tasil saası eñ paalığa çıqa, oña 29,4 milliard rüble masraf eteler, bundan soñ pensiya ve içtimaiy ödevlerniñ tölemesi - 27 milliard. Qırımlılarnıñ bedava tibbiy baqıluvına 12 milliard ayırılacaq, medeniyet saasına ise 3,8 milliard ruble berilecek. Daa dört milliardnı umumdevlet meselelerine masraf etecek olalar. Umumdevlet meselelerine ayırılğan paradan 27 million rublesi ise - Rusiye Devlet duması mebuslarınıñ ve Rusiye Federatsiya Şurası azalarınıñ faaliyetiniñ temin etilmesine sarf etilecek.
Meraqlı ki, qırım akimiyetinde 2020 yılğa qabul etilgen büdjetniñ açıq qıymet keşüvini kimse aman-aman yapmadı. Bundan istisna sadece Qırımnıñ rusiyeli parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov oldı, o, "Qırımlılarnı özüm duyğan optimizmde işandıra bilem", - dep ayttı.


c: text/html

text:
İşğal etilgen Qırım ve üç aydan berli Rusiye boyevikleri tarafından çekiştirilgen Donetskten mecburen köçip kelgenler içün ükümet saytı çalışıp başladı, dep haber ete TSN.
«Köçip kelgenler içün vpo.gov.ua ükümet saytı çalışıp başladı. Anda telefon nomeraları ve diger müim malümat bar», – dep yazdı Facebook saifesiñde halq deputatı ve Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde zıddiyetni barışıq usullarnen al etüv boyunca prezidentniñ vekâletli vekili İrina Geraşçenko.
Saytta köçip kelgenler içün mesken qıdıruv bölükleri, kontakt adresleri ve telefonlar, qanunlar, haberler mevcut.
Mında er bir regionda qaçaqlar içün koordinatsion ştablarınıñ kontakt telefonları berile. Saytnı Ukraina regional inkişafı, qurucılıq ve mesken-kommunal hocalıq Nazirligi baqa.
İyün soñunda Ukraina içinde köçip kelgenlerniñ sayısı aman-aman 49 biñ insannı teşkil etti, ve er daim ep arta, dep haber etti BMT Aqrusiye, Moldova ve Ukraina qaçaqlarınıñ aq-uquqları boyunca yuqarı komissar İdaresiniñ regional vekili Oldrih Andrisek.
İyünniñ 17-de Ukraina parlamenti «İşğal etilgen territoriya aqqında» qanunğa Qırımdan köçip kelgenlerniñ qıtada bulunmasını qolaylaştırğan deñişmeler kirsetti. Yaramadanı terk etmege mecbur olğan qırımlılar qolay-qolay qayd etile bileler. Olarnıñ biznesni ğayrıdan qayd etmege, em de emek ve tibbiyetnen bağlı bir sıra problemlerni al etmege imkânları olacaq. Bundan ğayrı, parlament tasdıqlağan yañılıqlarğa köre, işğal etilgen territoriyadan abituriyentler ukrain aliy yurtlarında imtiyaz alacaqlar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorlarından biri, Meclis azası Eskender Bariyev «fevral 26» işi boyunca yaqalanğan Ali Asanovnıñ üzerinde mahkeme toplaşuvınıñ keçirilmesi aqta bildire. Bariyev aytqanı kibi, mahkeme toplaşuvları qapalı rejimde keçe, soñkisine köre, Asanovnı apiste avgust ayına qadar qaldırdılar.
«Mahkeme kene de onıñ tutuvında saqat babası ve dört ufaq balası olğanını nazarğa almadı», – dey uquq qoruyıcı.
«Ali sabır ete ve bütün zazuriy taqiqat ve mahkeme tedbirleriniñ tuvğan ve devlet tillerinden biri – qırımtatarca keçirilmesini ve oña qırımtatar tilinden rus tiline tericmannı bermege talap ete», – dey Bariyev.
O, Qırımda «mustaqil advokatlarnıñ qıtlığı» olğanı içün uquq qoruyıcı teşkilâtlardan yardım soray.
«Advokatlar insanlarnıñ aqlarını qorçalamağa razı olsa da, bazıda adamlar ağır iqtisadiy vaziyetlerinden sebep hızmetlerinden vazgeçmege mecbur olalar. Şu cümleden, Aliniñ qorantası şimdilik $2000 ödemek kerektir. Qırımtatar ailesinde böyle imkânlar yoq», – yazdı Bariyev Facebookta.
Qırım mahkemeleri bu iş boyunca toplaşuvlarnıñ keçirilmesini evelden bildirmey, uquq qoruyıcılar dabunı izaatlamay.
İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ malümatına köre, Ali Asanovnı bir gece Bağçasarayda tutıp, aprel 16-da Aqmescitke Qırımnıñ Taqiqat komitetine sorğuğa alıp kettiler. Uquq qorçalayıcılarnıñ bildirgenine köre, «fevral 26 işi» boyunca 4 qırımtatarı yaqalandı.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.


text:
Aqmescit sakinleri ötmek qıtlığına şikâyet etmekteler. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, ticariy ağda elektroteminlevniñ daimiy söndürilüvi sebebinden ötmek mahsulatı yetişmey.
Aqmescitniñ merkeziy çarşısında ötmekni almağa istegenlerden uzun nevbetler tizile, üylege tükânlarda boş raflar qala. Ötmekni satqan küçük erzaq tükânları büyük ötmek zavodlarınıñ mahsulatına keçmege mecbur. Amma işbu şirketlerniñ ötmek mahsulatı aqmescitlilerge yetişmey.
Evel bildirilgeni kibi, Canköy rayonı köyleriniñ sakineri mahsulat qıtlığından saqınıp, rayon merkezine kele ve anda ötmekni çuvallarnen satın ala.
Işıqsız qalğan Keriçte ötmekni öyle tez satın alalar ki, onı atta tükânlarğa ketirmege yetiştirmeyler. Aqyarda da büyük nevbetler peyda olmağa başladı.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini tamirlemege başlağanlar.


text:
İşğal etilgen Qırımdaki vaziyet qırımtatarlar içün ciddiy meseleni doğura: vatanda qalmağa ya da qaçmağa dep tüşüne tarihçı Gülnara Bekirova.
Bunı o Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Mustafa Cemilev ile razım, telâşlı sebepler çoqtır. Tutıp esir alınğan yaşlar aqqında bildirüvler çoq. Eñ müim mesele – havfsızlıqtır. Tekrar ola bilecek sürgünlik ile bağlı tüşünceler de bar. Tekrar sürgünlik de degil, çünki sovet zamanında qırımtatarlar añlaşılmağan avaleler sebebinden vatanğa qaytıp olamaz ediler: yani olarnıñ Qırımda yaşamağa imkânları edi sanki, amma anda qayd olunmğa çare yoq edi. Demek, Qırım qırımtatarlar içün qapalı edi», – dey o.
Bekirova sürgünlik vaqiası tekrarlana bileceginden qorqa. Mütehassıs tüşüne ki, qırımtatarlar Ukraina devletinde yaşağan vaqıtta olar telükesiz şaraitlerde yaşay ediler.
Bazar eretsi künü, oktâbr 6-da, Kiyevde matbut konferentsiyası devamında qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilev Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda halqınıñ taqdiri aqqında bildirgen edi. Onıñ sözlerine köre, qırımtatarlarnıñ sürgün oluna bilecegi ile bağlı telüke bar.
Cemilev, Meclisniñ malümatına köre, Qırımda işğalden bugünge qadar 18 insan ğayıp oldı, olarnıñ çoqusı – qırımtatarlar olğanını ayttı.
Sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde belgisiz şahıslar eki genç İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı esir aldılar. Olarnı alâ daa tapmadılar.Sentâbr 29 künü Kezlevde qırımtatarı Edem Asanov ğayıp oldı. Oktâbr 6 künü onı cansız alda taptılar. Birazdan, qırımtatar milliy Meclisinde oğlan asılğan alda tapılğanını bildirdiler. Tuvğanları bu malümatnı tasdiqladılar.
Edem Asanovnıñ cenazesi salı künü, oktâbr 7-de, Saq şeeri, Priozörnaya soq., 31 adersi boyunca saat 15:00 olacaq.


text:
Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin Qırımda aman-aman bir yıl devamında SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisniñ muavini Ahtem Çiygoznı doğğan künü ile hayırladı.
«Ahtem Çiygoznı doğğan künü ile hayırlayım! Cesürlik ve sağlıq tileyim. Azatlıq ve adalet işğalcini yeñer», – yazdı Klimkin Twitterde.
Aman-aman bir yıl devamında Qırımda SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz dekabr 14 künü 51 yaşını toldurdı. Meclis azaları Çiygoznıñ ana-babasında onıñ doğğan kününi mahsus hızmetlerniñ nezareti altında qayd ettiler
Hayırlav sözlerinde Meclis yolbaşçılığı semetdeşine bu sınavlarğa dayanmaq içün sabır, küç, sağlıq ve azatlıqnı tiley.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı Qırım parlamenti yanında 2014 senesi fevral 26-da keçirilgen kütleviy tertipsizliklerni meydanğa ketirmesi boyunca qabaatlap, 2015 senesi yanvar 29-da yaqaladılar.
2015 senesi noyabr 30 künü Qırımnıñ Yuqarı mahkemesiniñ Çiygoznı 2016 senesi yanvar 29-na qadar apiste bulunması aqta qararını lâğu etmedi.


text:
Brüsselde martnıñ 6-sında Ukraina aq-uquq qorçalayıcılarınıñ ABniñ Şarqiy Avropa ve Merkeziy Asiya meseleleri boyunca İş gruppası (COEST) ile ğayrı-resmiy körüşüvi olıp keçti. Onda Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı muzakere etildi. Bunı özüniñ Facebooktaki saifesinde Ukraina İnsan aqları aqqında malümat merkezi idaresiniñ reisi Tatyana Peçonçik bildire.
Aq-uquq qorçalayıcısı: «Qırımda insan aqları saasındaki vaziyet, siyasiy mabüslerniñ vaziyeti, işğalci ukümetniñ arbiy cinayetleri ve halqara uquqnıñ bozması, qırımtatar halqına qarşı repressiyalar, Qırım sakinleriniñ askerlikke alınması, jurnalistler ve blogerlerniñ taqip etilmesi, yerli vatandaşlar teşebbüslerine tazyıq, Qırımda Putinniñ qanunsız saylavı, Qırımğa çetel advokatları ve aq-uquq qorçalayıcılarınıñ kele bilmeleri probleması ve ondan ğayrı yañı sanktsiyalar aqqında laf ettik», – dep yazdı.
Ondan ğayrı körüşüvde Avropa Birligi Tış hizmetiniñ Şarqiy ortaqlıq meseleleri boyunca bölüginiñ başlığı Dirk Şubel iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından ilhaqın etilgen soñ mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalarından dolayı şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq kütleviy surette tintile.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescit rayonı Bavurçı (Kamenka) qasabasınıñ sakinleri politsiya hadimleri tarafından şahsiy malümatları teşkerilgenini bildire. Bu aqta yerli sakinlerden biri Lenire (adı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi – QA) Qırım.Aqiqat mühbirine haber etti.
«Sabadan politsiya keldi. Evlerni dolaşıp, şahsiy malümat, telefon nomeralarını soraylar. Kim nenen oğraşqanını, qayda çalışqanını soraylar».
Lenireniñ aytqanına köre, «Kollektivnıye sadı» soqağınıñ başında avtozak tura. 5-6 kişilik otrâdlar yüre, pasportlar teşkerilmey.
«Böyle şeyler daa olmağan edi. Doğrusını aytqanda, alâ daa şoktam. Ne maqsadnen yapılğanını sorasaq, politsiya hadimleri bu tek teşkerüv olğanını ayttı. Mında kim yaşağanını bilmek isteyler. Yahşı yanaşalar, evlerge sürip kelmeyler, soqaqta ya da azbarda laf eteler», – dep ayttı yerli sakin.
Rusiye quvetçileri işbu tedbirlerniñ sebeplerini aydınlatmadı. İşğal etilgen Qırımnıñ küç müessiseleriniñ matbuat hızmetleri Bavurçıdaki teşkerüvler aqqında haber etmey.
Qırım.Aqiqat vaziyetni taqip ete ve tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Aqmescit rayonınıñ Şumhay (Zareçnoye) köyünde «Salğır Baba» camisini Ekstremizm ile küreş («E» Merkezi) merkeziniñ hadimleri ziyaret etti.
Qırımtatar resurs merkeziniñ malümatına köre, 2019 senesiniñ başından berli Rusiye quvetçileri işğal altındaki Qırımda 80 tintüvni keçirdi, 126 insannı tuttı ve 282 kişini apiske aldı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
İyülniñ 28-de, musulmanlarnıñ Ramazan ayı yekünlengen soñ, Aqmescitteki Maryino mikrorayonında Oraza Bayramnı bala bayramı olaraq keçirecekler, dep haber ete QHA.
Bayram teşkilâtçıları «Ayan» diniy cemiyetiniñ qol tutuvı ile Aqmescitniñ student gençleri oldılar.
Tedbir çerçivesinde bala yarışları ötkerilecek ve «Tatlı ses» leyhasınıñ yıldızları çıqışta bulunacaqlar.
Bayram 12 yaşına qadar balalar içün azırlanılacaq. Teşkilâtçılarnıñ qayd etkenine köre, bayram ötkerilecek «Altın yüzük» salonına qadar «Uyan menlik» musulman lagerinde raatlanğan balalarnı ketirecekler.
Oraza Bayram – İslâm taqviminde eki eñ büyük ve müim bayramlarından biridir. Mubarek Ramazan ayı bitkeninen Oraza Bayram qayd etile.
Bayram künü musulmanlar bayram namazına toplaşalar, eñ yahşı urba kiyeler, ananeviy yemekler pişireler, namazdan soñ bayram sofraları donatıla, er kes bir-birini hayırlay, adamlar qomşu, soy-soplarnı ziyaret eteler.


text:
«Biz şimdi çeşit saalar boyunca halqara mahkemelerge davalarnı azırlaymız. İlk evelâ bu insan aqları boyunca Avropa mahkemesi», – dedi o.
Deşçitsanıñ aytqanına köre, Ukraina Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ yerleşüvi boyunca bütün añlaşmalarınıñ bir taraflama redini qabul etmez.
Bu sebepten Ukraina Stokgolm Halqara Arbitraj mahkemesine Rusiye tarafından «Qırımda alınğan» mülkiyeti boyunca davalarnıñ yollanılmasını tüşüne.
Bundan da ğayrı, Ukraina BMT Halqara mahkemesine Ukraina ve Rusiye arasında imzalanğan ve halqara añlaşmalarnıñ bozuluvı sebebinden davalarnı yollamağa planlaştıra.
«Halqara deñiz tribunalı ola bile. Qırımda ukrain gemileriniñ zaptı ile bağlı olğan davalar, – dedi Deşçitsa. – Qabaatlarnıñ bir spektri bardır. Biz isbaatlayıcı negizni, bu işlernen oğraşaycaq adliyecilerni azırlaymız, faktlarnı toplaymız».


text:
Parlament zalına prezident Petro Poroşenko keldi.
329 deputat Vitaliy Yaremanıñ baş prokuror vazifesine tayin etilmesine qol tuttı. Yuqarı Rada Yaremanı baş nazirniñ birinci muavini vazifesinden boşattı.
Ukraina parlamenti Pavel Klimkinniñ tış işler naziri vazifesine namzetine rey berdi. Buña 335 halq deputatı qol tuttı.
Toplaşuvda Klimkin ukrain halqına ant etti. O, ukrain halqınıñ milliy menfaatlarına uyğan Ukrainanıñ tışqı siyasetini qorçalaycağını vade etti.
Valeriya Gontareva ise Ukraina Milliy bankınıñ yolbaşçısı oldı. Buña 349 halq deputatı qol tuttı. Bundan evel parlament Milliy bank yolbaşçısı vazifesinden Stepan Kubivni boşatmaq qararına keldi.
Bu üç namzetni Yuqarı Radağa Ukraina prezidenti Petro Poroşenko teklif etken edi.


text:
Bazı qırımtatarlar sentâbr 14-ne keçirilmesi belgilengen Qırım «Devlet şurası» saylavlarında vaqtından evel rey bermege isteyler.
Bunı Qırım saylav komissiyasınıñ reisi Mihail Malışev bildirdi, dep haber ete KİA.
«Toplu yaşağan yerlerde vaqtından evel rey bermek içün bayağı ariza bar. Böyle añlatalar – bazıları olarnı saylav bölüklerinde körmelerini istemeyler. Olar keleler ve şimdi bile aqqını qullanalar», – dedi o.
Bunıñnen beraber, Qırımnıñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca «Devlet komitetiniñ» reis muavini Nadir Nomanov bildirdi ki, qırımtatarlarnıñ 90% ziyade Rusiye vatandaşını pasportını elde etti, qalğanları – pasport almaq içün vesiqalarını teslim ettiler.
«Qırımtatarlar saylavlarğa baracaqlar. Meclis alıp barğan siyaset qırımtatarlarğa akimiyet organlarında tolusınen temsil etilmege imkân bermeycek. Lâkin bu saylavlarğa qulaq asmamağa kerek olğanını ifade etmey», – dep ayttı o.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, sentâbr 14-te saylavlarda iştirak etmek içün rus, ukrain ve sovet pasportını köstere bilesiñ. Qırım saylav komissiyasınıñ reisi Mihail Malışevniñ malümatına köre, sentâbr 8-14 künleri Federal migratsion hızmet organları saat 21.00 qadar çalışıp, Rusiye pasportlarını berecekler. Bundan ğayrı, rey berüv künü cedvelde özüni tapmağan adam ariza yazıp, aqqından faydalana bile. Mahkemege barmağa acet yoq.
Qırımtatar Milliy Meclisi Qırımda keçirilecek saylavlarnı boykot etmege çağıra, milliy lider Mustafa Cemilev qırımtatarlarnıñ saylavlarda iştirak etüvi – «kollaboratsioniz yolu» olğanını ayttı.


text:
Nobel barışıq mukâfatınıñ namzeti, pakistanlı Malala Yusufzay dey ki, siyasetçiler musulmanlarnı tenqit etip, yañı ekstremist ücümlerni rağbetlendireler.
Bu aqta o dekabr 15 künü İngliterede yıl evelsi Pakistanda talibanlarnıñ ücümi neticesinde elâk olğan balalarnıñ ruhuna keçirilgen dua tedbirinden soñ çıqışta bulunıp ayttı.
«Aqiqaten nefret, digerlerge qarşı ayırım mefküresine tolu izaatlarnı eşitkeniñiz facialıdır», – dedi Yusufzay, 2016 senesi Cumhuriyet firqasından AQŞ prezidenti vazifesine namzet olmağa istegen milliarder Donald Trumpnıñ aytqanını tenqit etip.
«Musulmanlarğa ne qadar çoq qarşı laf aytsaq, o qadar da çoq terroristni meydanğa ketiremiz», – dedi Nobel mukâfatınıñ namzeti Birmingham şeerinde Channel 4 News telekanalına.
Donald Trump dekabr başında musulmanlar içün AQŞ kirişini yasaqlamağa teklif etti – San Bernardino (California) şeerinde olğan kütleviy öldürüv sebebinden, şu ücüm içün mesuliyetni özüne «İslâm devleti» teşkilâtı aldı.
18 yaşında uquq qoruyıcı Yusufzay Pakistanda oña qarşı talibanlar tarafından etilgen ücümden soñ belli oldı. Qız başına atılğan atıştan soñ sağ qaldı ve balalarnıñ, hususan qızlarnıñ tasil aqqı oğrunda küreşmege devam ete.
2014 senesi onı Nobel barışıq mukâfatı ile taqdirlediler.


text:
Ruise prezidenti memuriyetiniñ başı Sergey İvanov Qırımda Vorontsov sarayına 450 biñ ruble iane etti. Müzey saytında bildirilgeni kibi, İvanov «öz şahsiy parasını» iane etti.
«Sergey Borisoviç ziyareti çerçivesinde saray-müzeyge yardım köstermege söz berdi. Moskvağa qaytıp, Rusiye prezidenti memuriyetiniñ başı sözüni tuttı ve qoruq-müzeyniñ inkişafı ve sergi salonlarınıñ ğayrıdan quruvına öz şahsiy parasından 450 biñ ruble yolladı», – denile beyanatta.
Alupka saray-bağça qoruq-müzeyiniñ memuriyeti İvanovğa «Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ medeniy asabalığınıñ incisi olğan Vorontsov sarayınıñ saqlanılması ile bağlı qayğıruvı içün» minnetdarlığını bildire.
Vorontsov Sarayı XIX asırnıñ başında Novorossiysk divarı valisiniñ graf Mihail Vorontsovnıñ yaz iqametgâhı olaraq quruldı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar. Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Aqmescit, Kiyev – Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevniñ öldürüvde qabaatlanğan oğlu Hayserni beş yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırdı. İşbu qarar mahkemeciler olmağanlarnıñ kence Cemilevni diqqatsızlıqtan yapılğan öldürüvde qabaatlamaq qararından farqlana. Mahküm etilgenniñ tuvğanları, em de bir sıra uquq qorçalayıcı teşkilât mahkeme ükmüni obyektiv saymayıp, böyle etip Rusiye Federatsiyası büyük Cemilevge siyasiy basqı yapa bile, dep tüşüneler. İmaye mahkeme qararından şikâyet etecek ola.
Çarşenbe künü, iyün 10-da, Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Hayser Cemilev tarafından 44 yaşında Bağçasaray sakini Fevzi Edemovnıñ öldürilmesi aqqında işni baqtı. Qabaatlanğannıñ adliyecisi Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, mahkeme Hayser Cemilevni beş yılğa qadar umumiy nizamlı apiske almağa qarar aldı.
Hatırlatamız, Hayser Cemilev 2013 senesi mayıs ayından itibaren apiste bulunğan edi. Qırım prokuraturası onı maqsatlı öldürüvde qabaatlağan edi, soñra ise maqsatlı öldürüv maddesine alelhusus şartlarnı da qoştı. Qabaatlanğannıñ imayesi ateş diqqatsızlıqtan açılğanını bildire edi. Kence Cemilev mahkeme-psihiatrik teşkerüvlerni keçti ve ruhiy ceetten sağlam olaraq tanıldı.
2013 senesiniñ ekinci yarısı ve 2014 senesiniñ birinci eki ayı devamında Cemilevniñ işini Bağçasaray rayonınıñ mahkemesi baqqan edi. Faqat Qırım Rusiyege «qoşulğan» soñ onı cumhuriyetniñ prokuraturasına qaytardılar. Aynı vaqıtta Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi Cemilevniñ oğlu «diqqatsızlıqtan» cinayet yapqanını bildirip, onı azat etmek qararını qabul etti. Amma Hayser Cemilev Aqmescitniñ SİZOsında apiste qalğan edi.
Qırım Cumhuriyetiniñ Taqiqat komiteti bu işni baqıp, Hayser Cemilevni Rusiye Cinaiy kodeksinin birden üç maddesi boyunca qabaatladı: öldürüv, silânı qanunsız alda tutuv ve onıñ hırsızlığı.
Keçken sene sentâbr ayında Hayser Cemilevni Krasnodar ülkesine avuştırdılar
2014 senesi iyül ayında İnsan aqları Avropa mahkemesi Rusiyeden kence Cemilevni apisten azat etmege talap etti. Faqat Rusiye Federatsiyasınıñ akimiyeti bu qararğa qulaq asmadı. Keçken sene sentâbr ayında Hayser Cemilevni Krasnodar ülkesine avuştırdılar. Aqımdaki seneniñ aprel başında Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi işni baqmağa başladı.
Esnas devamında şaat ve zarar körgenler sorğuğa çekildi. Mahküm etilgen malümat bermekten vazgeçti. Qabaat tarafı Hayser Cemilevniñ qabaatı bütünley isbatlanğanını bildire edi. Hayser ise tek silânı tutqanını ve hırsızlağanını ayttı. Mahkeme ükmü ilân etilmeden devlet qabaatlayıcısı Svetlana Nekoz Hayser Cemilevni 5,5 yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırmağa teklif etti. Lâkin, Nikolay Polozovnıñ fikirince, ceza o qadar ciddiy olmamalı, ve mahküm etilgen Rusiyede degil, Ukrainada cezasını çekmeli.
Qayd etmeli ki, mahkeme Hayser Cemilevniñ adliyecisi bergen cinaiy işni toqtatmaq muracaatını da red etti. İmaye Kiyevniñ Dneprovskiy rayonınıñ mahkemesi çıqarğan ükümge esaslanıp mezkür muracaatnı berdi. Ukrainada onı «diqqatsızlıqtan yapılğan öldürüvde» qabaatlap, 3 yıl ve 8 ayğa qadar azatlıqtan marum qaldırdılar.
Adliyeci: 5 yıllıq cezanı muvafaqiyet saymaq mümkün
Hayser Cemilevniñ adliyecisi bildirdi ki, apiste keçken eki yıl ceza müddeti olaraq sayıla. Bundan ğayrı, yarım yıldan soñ vaqtından evel şartlı azat etüv ola bile, çünki kence Cemilev apis cezasınıñ yarısını apiste keçirgen olacaq.
«Rusiye Hayser Cemilevni vatanına berüv muracaatına şimdilik cevap bermedi. Tahminen bir buçuq ay içinde qarar alınmalı», – dep qayd etti Polozov.
Hayser silânı tutqanını ve hırsızlağanını bildirip, diqqatsızlıqtan öldürüv yapqanını ayttı
Onıñ aytqanına köre, Hayser silânı tutqanını ve hırsızlağanını bildirip, diqqatsızlıqtan öldürüv yapqanını ayttı: «Aqlama meselesi başından yoq edi».
«Mahkeme başında Hayser Cemilevge ömür boyu apiske ala bileler kibi fikir bar edi, esnasnıñ neticesi – 5 yıllıq apis cezası – muvafaqiyet saymaq mümkün», – dep qayd etti adliyeci.
Bunıñnen beraber, onıñ aytqanına köre, Cemilevniñ işi bitti dep aytmaq erte. İleride – Yuqarı mahkemede apellâtsiya ve onıñ Ukrainağa berilmesi.
Qayd etmeli ki, Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi çıqarğan üküm mahkemeciler olmağanlarnıñ qararından farqlana. Keçken afta olar Mustafa Cemilevniñ oğlu diqqatsızlıqtan adamnı öldürdi kibi qararnı qabul ettiler – Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 109-ıncı maddesiniñ 1-inci qısmı. İşbu madde boyunca eki yıllıq apis cezası berile bile. Bundan ğayrı, mahkemeciler olmağanlar Hayserge «silâ hırsızlağanını afu etmek mümkün» kibi qararnı qabul ettiler.
Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi ükümni çıqarğanda mahkemeciler olmağanlarnıñ qararına emiyet berse edi, Hayser Cemilev şimdi azatlıqta olur edi, çünki eki yıldan ziyade apiste qala.
Cemilev: Rusiye ve Ukraina arasında problemanıñ al etilmesine bağlı
Adliyeci qararnı «muvafaqiyetli» saysa da, Mustafa Cemilevniñ fikirince, üküm «qanunsız», çünki mahkemeniñ «Ukrainada Ukraina vatandaşınıñ Ukrainanıñ diger vatandaşına qarşı yapqan cinayetini Rusiyede ve Rusiye qanunları boyunca baqmaq aqqı yoq edi».
«Mahkemege alâqası olmağanlarğa iç bir iddiam yoq, olar elinden kelgenini yaptılar, lâkin Rusiye oğlumnı beş yıl devamında reine tutmağa qarar aldı. Bu Rusiye qanunlarına zıt kele, çünki diger memleketlerniñ vatandaşlarını mahkeme etmek aqqı yoq, em de İnsan aqları Avropa mahkemesiniñ qararı bar, Rusiye onı Ukrainağa bermek kerek», – dep ayttı Cemilev Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ bildirgenine köre, oğlu ve Rusiyede apiste bulunğan ukrain uçucısı Nadejda Savçenko ve diger mabuslarnıñ taqdiri «Rusiye ve Ukraina arasında problemanıñ al etilmesine bağlı».
Mustafa Cemilevniñ ömür arqadaşı Safinar Cemileva Qırım.Aqiqatqa mahkeme ükmüni izaatlap, Hayser Cemilevniñ tuvğanları ve yaqanlarına qarar ne vaqıt çıqarılacağını aytmağanlarını bildirdi.
Onıñ bildirgenine köre, o, mahkemege kelecek edi, lâkin tuvğanlarnı üküm seslendirgende davet etmediler.
«Biz Qırımda edik. Adliyeciniñ de haberi yoq edi: bu kün üküm çıqarılacaqmı-yoqmı belli degil edi. Oña da aytmadılar: olar (mahkemeciler – müel.) toplaşuv odasına çıqıp ükümni çıqardılar. Bu sebepten mahkemede Hayserniñ soy-soplarından kimse yoq edi», – dep ayttı Safinar Cemileva.
Cemilevniñ ömür arqadaşını mahkeme qararı şaşırttı.
«Qanunğa köre, qabaatnıñ esas maddesi (diqqatsızlıqtan öldürüv – müel.) boyunca eki yılğa qadar azatlıqtan marum etseler, diger madde boyunca ceza olmamalı», – dep qayd etti o.
Cemilevanıñ aytqanına köre, oğlunı silâ hırsızlığında da qabaatladılar.
«Öz evinde hırsızlıqmı olur? O, silânı izinsiz aldı, ariza yoq edi», – dedi o.
Qadınnıñ fikirince, mahkeme esnası «bir çoq hata» ile keçti.
«Rusiye uquq qoruyıcı organları bu iş boyundca mahkeme iznini almayıp taqiqatqa başladılar. Bu işni tekrar taqiq etmege kim emir etti? Mahkeme qarar almaq kerek», – dedi o.
Lutkovska: Devletlerara şikâyet ola bile
Yuqarı Radanıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovska Qırım.Aqiqatqa Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi çıqarğan qararını izaatlap, cinayet Ukraina vatandaşı tarafından Ukrainada yapıldı dedi. «Böylece, ukrain Cinaiy-protsessual kodeksi ve ukrain Cinaiy kodeksi qullanmaq kerek», – dep ayttı ombudsmen.
Lutkovskayanıñ qayd etkenine köre, «Rusiye oña añlaşılmağan uquqiy sebeplerden Qırımnı işğal etip, adalet aqqını da işğal etti, ve hususiy bir Rusiye adaleti Ukrainada olğan cinayetlerge nisbeten ukrain qanunları yerine öz qaidelerini qullanmağa başladı».
«Bu noqtaiy nazardan baqsaq, mence, bu qarar çıqarılğanından berli qanunsız ola», – dep ayttı Yuqarı Radanıñ insan aqlarından vekâletlisi.
Kence Cemilev qanun belgilemegen mahkeme tarafından mahküm etildi, – İnsan aqları Avropa mahkemesi içün birinci sebep bu, Avropa konventsiyasınıñ altıncı maddesiValeriya Lutkovska
Lutkovskanıñ qayd etkenine köre, bugünde-bugün mahkeme qararından şikâyet etmek imkânı bar, lâkin o imaye tarafına İnsan aqları Avropa mahkemesine muracaat etmege tevsiye ete. «Kence Cemilev qanun belgilemegen mahkeme tarafından mahküm etildi, – İnsan aqları Avropa mahkemesi içün birinci sebep bu, Avropa konventsiyasınıñ altıncı maddesi – adaletli mahkeme aqqı bozuldı, böylece qabul etilgen bütün qararlar lâğu etile bile, iş ileride ğayrıdan baqılmalı», – dep añlattı o.
Ukraina devlet olaraq bu meseleni nasıl etip al ete bile sualine Lutkovska şöyle cevap berdi: «İnsan aqları Avropa mahkemesinde Ukrainanıñ menfaatlarını temsil etken Ukraina adalet nazirligi qarar alsa, devletlerara şikâyet, yani Ukrainanıñ Rusiye Federatsiyasına qarşı şikâyeti ola bile».
Ombudsmenniñ aytqanına köre, işbu problemanıñ sistemalığını köstermek içün aynı faktlarnı toplamaq kerek.
«Böyle bir talil yapılsa, men özüm de qoşulırım, çünki mende de böyle faktlar bar, o vaqıt devletlerara ariza aqqında laf etmek mümkün», – dedi o.
Logvinskiy: Siyasiy reine vastasınen intiqam almaq
Mustafa Cemilevniñ ortaqları ve uquq qorçalayıcılar mahkeme qararını «qanunsız» tanıp, halqara uquq qaideleri bozulğanını qayd eteler.
Ukraina halq deputatı Georgiy Logvinskiy emin ki, Rusiye Federatsiyası bu işte «siyasiy reine vastasınen» intiqam ala. «Rusiye «femidası» kene de mantıq ve uquqqa baqmadan, soñki sözni özü aytacaq ola. Amma ne Ukraina, ne de halqara toplulıq qanunsız ıntıluv ve maqtançaqlıqnı tanıycaq», – dep ayttı halq deputatı Facebook saifesinde.
İnsan aqları Ukrain Helsinki birliginde (UHS) deyler ki, Rusiyeniñ Hayser Cemilevni mahkeme etmek aqqı yoq edi.
«Mında mahkemeler meselesi bar, Krasnodar mahkemesi nege esaslanıp böyle bir qarar çıqara? Ukraina qanunına binaen, bizim mahkemeler arasında paylaşuv deñişti ve bu işler (Qırım, – müel.) Ukrainada baqılmaq kerek. Bizler bu meselede Rusiye mahkemesi çıqarğan qararnı tanımamalımız. Bu siyasiy taqip, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge basqı yapacaq olalar», – dep ayttı İnsan aqları UHS adliyeciler merkeziniñ müdiri Boris Zaharov Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ qayd etkenine köre, al-azırda İnsan aqları Avropa mahkemesine muracaat etip, «adaletli mahkeme aqqını talap etmege» imkân bar.
Onıñ fikirince, devlet seviyesinde Ukraina adalet Nazirligi ve Tış işler nazirligi areket etmek kerekler.
İnsan aqları Qırım alan missiyası (KPM) başqa fikirde. «Bizler Hayser Cemilev ve diger mabuslarnıñ Qırımdan Rusiyege avuştırılmasını qayd etken edik. Qırımlılarnıñ işleri Qırımda baqılmaq kerek», – dep ayttı KPM reberi, halqara uquq eksperti Dmitriy Makarov Qırım.Aqiqatqa.
Makarov ükümni izaatlamaqtan vazgeçti, çünki, onıñ aytqanına köre, İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ bu iş boyunca bütün malümatları yoq. «Bu iş halq içün olmağanını başından aytqan edik. Eki taraftan da esnas bozulması aqqında malümat az edi», – dep qayd etti Makarov.
Qırımtatar Milliy Areketiniñ faali, Qurultay Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev emin ki, Hayser Cemilev – Rusiye Federatsiyası içün «Mustafa Cemilevge tesir etmek» imkânı. «Adliyeci aytqanı kibi, Hayserni yarım yıldan soñ azat eteceklerini tüşünmeyim. Oğlu vastasınen Mustafa Cemilevge tesir etmek sebepleri bar», – dep ayttı Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ zanınca, üküm çıqarılğan soñ Rusiye Federatsiyası Hayser Cemilevni ukrain tarafına berse edi, doğru olur edi, çünki cinayet Ukrainada yapıldı. Faqat, faalniñ qayd etkenine köre, bugünki vaziyette böyle bir şey olmaz, çünki «Moskvanıñ istegi yoq».


text:
6 biñden ziyade qırımlı ve aqyarlı Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turında rey berüv yerini deñiştirdi. Ukraina saylayıcıları devlet siciliniñ malümatına köre, aprelniñ 17-ne qadar 4884 qırımlı ve 1141 aqyarlı esas Ukrainada saylavlarda rey bermege niyetlene. Umumen – 6025 insan.
Eñ çoq qırımlı ve aqyarlı Kyivde (1645 ve 330) Kyivde rey berecek ola. Herson vilâyetinde 472 qırımlı ve 66 aqyarlı ğayrıdan qayd oldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarda qayd olğan 5528 Ukraina vatandaşı birinci tur vaqtında rey berüv yerini deñiştirgen edi.
Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turı aprelniñ 21-nde olacaq. Qırımlılar esas Ukrainada rey bere bile.
Ukraina prezidenti saylavlarınıñ birinci tur neticelerine köre, saylayıcılarnıñ 30,24%-ı Volodımır Zelenskıyge rey berdi, 15,95%-ı şimdiki devlet yolbaşçısı Petro Poroşenkoğa. Ekinci tur aprelniñ 21-nde olacaqtır.


text:
Qurtarıcılar, Aqmescit rayonınıñ Kürlük-Baş ayırığında 52 gektarlıq alannı qavrap alğan orman yanğını söndürildi, dep bildirdi. Elâk olğan ve yaralanğanlar yoq, dep bildirdi Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi.
«Saat 14.00-da Aqmescit orman av hocalığındaki orman yanğını söndürildi», – dep aytıla haberde.
Yanğın noyabrniñ 14-nde çıqtı. Ertesi künü Aqmescit rayonında fevqulâde vaziyet rejimi ilân etildi. Yanğınnı söndürmek içün qurtarıcılar aviatsiyanı celp etti.
Yüksek yanğın telükesi sebebinden yarımadada furtuna havfı ihtarını noyabrniñ 18-ne qadar uzattılar.


text:
13-aprel kúni Jaslar orayında Ózbekstan jaslar awqamı Qaraqalpaqstan Respublikalıq Keńesi tárepinen shólkemlestirilgen «Jas dóretiwshiler» klubınıń proza baǵdarı jumısların jáne de jetilistiriw maqsetinde talantlı jaslar arasında seminar-trenig ótkerildi.
Oǵan paytaxtımızdaǵı I.Yusupov atındaǵı qánigelestirilgen mektep-internatınıń jas dóretiwshi oqıwshıları, joqarı oqıw orınlarınıń sonday-aq Taqıyatas, Xojeli rayonlarınan kórkem ádebiyattıń proza tarawına qızıǵatuǵın talantlı student-jaslar qatnastı.
-«Proza aytadı: – poeziya meni tolqındandıradı, dramaturgiya háreketke keltiredi, sın dúzeydi, awdarma dúnyaǵa tanıtadı», – degen edi. «Jas dóretiwshiler» klubı usı jıl 16-fevral kúni dúzilip, ol bes baǵdarda-poeziya, proza, dramaturgiya, sın hám awdarma boyınsha jumıs alıp barmaqta, – deydi Zulfiya atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń lauretı, proza baǵdarınıń sárdarı Qumar Begniyazova.
Ilajda Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı, «Qaraqalpaqstan sportı» gazetasınıń bas redaktorı Allanazar Ábdiev, «Jetkinshek» gazetasınıń bólim baslıǵı Yaqıpbay Ájimovlar jaslarǵa ádebiyat teoriyası, prozanıń ózine tán ózgeshelikleri, búgingi kúnde prozadaǵı erisilgen jetiskenlikler menen kemshiliklertuwralı keń túrde maǵlıwmat berdi.
Jaslar ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa juwap aldı, sonday-aq, gúrrińleri oqılıp, oǵan pikir-usınıslar bildirildi.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi


text:
"Törek milläteneň här äğ’zasın törek telen saqlarğa çaqıram"
Mädäniyät häm turizm ministrı bu xaqta 26 nçı sentyabr’ -Törek tele bäyräme uňayınnan urtaqlaşqan video yullamasında citkerde
Törkiyä mädäniyät häm turizm ministrı Mäxmät Nuri Êrsoy törek milläteneň här äğ’zasın törek telen saqlarğa çaqırdı.
Ul bu xaqta 26 nçı sentyabr’ -Törek tele bäyräme uňayınnan urtaqlaşqan video yullamasında citkerde.
Êrsoy telneň üzençälek buluın, asılnıň teldä saqlanuın, tarix häm mädäniyätneň teldä tabıluın belderep,”Xis -toyğı, fiker-ideya, sänğät’ , fän - belem barısı da teldä. Bayraq kebek, Watan kebek izge ul tel. Şuňa kürä dä Azatlıq suğışınıň liderı Cömhüriyätneň berençe köräş frontın teldä başlattı”,dide.
Ministr monnan 88 yıl êlek 26 nçı sentyabr’dä ğazıy Mostafa Kämal Atatörek qatnaşında uzğan 1 nçe Törek tele qorıltayında törek telen saqlaw cawaplılığınıň nigezläre salınuın assızıqladı.
Törkiyä mädäniyat häm turizm ministrı Mäxmät Nuri Êrsoy süzlären tübändägeçä däwam itterde: “Törek dönyasınıň tamırların, berdämlekne saqlap qalu, śivlizasiya mirasın yäşätep kiläçäkkä tapşıru öçen ğaziz xalqımnıň här äğ’zasın telebezne saqlarğa , qullanırğa ,tikşerergä häm öyränergä çaqıram”.
Bäyläneşle xäbärlär
Bill Geyts Fätxiyägä kilde
Forbs isemlegendäge iñ bay 4nçe keşe yaxtası belän Törkiyä yarların iñlärgä yarata
İstanbul hawa mäydanı – “Awrupanıñ iñ yaxşı aêroportı”
İstanbul hawa mäydanı Xalıqara aêroportlar şurası (ACI) tarafınnan oyıştırılğan "17th ACI Europe Awards" qısalarında "Awrupanıñ iñ yaxşı aêroportı” häm “İreşerlek hawa mäydanı" büläklärenä layıq buldı


text:
Aqmescit – 87 yaşında Nariman Mametovnıñ taqdiri qırımtatar halqınıñ başına kelgen adaletsizlikniñ bir örnegidir. O, genç olğanına baqmadan, partizan oldı ve sovet akimiyetine qoltutqan edi. Faqat onı vatansız ve tuvğanlarsız qaldırdılar.
Nariman Mametov 1928 senesi Aqmescitte dünyağa keldi. Babası firqa işçisi edi, Ekinci cian cenki başlanmazdan evel vefat etti. Anası mektep ocası olıp çalışqan edi. Cenk başlağanda 13 yaşında Nariman mektepte oquğan edi.
«Cenk başlağanda radioda olğan Levitannıñ sözlerini alâ daa yahşı hatırlayım: «Moskva ayta, Moskva ayta. Cenk başlandı». Bombalar uçıp başladı, pencerelerni tahtalarnen qapatıp başladılar. Qadınlarnıñ ağlağanlarını hatırlayım. Cenk böyle başlandı», – dep ayta Nariman ağa.
İşğalciler Qırımnı tez-tez elde ettiler, Narimannıñ qorantası Bağçasarayğa soylarğa qaçmağa mecbur oldı. Narimannıñ dayısına radiostantsiya, köpür ve elevator stantsiyaları almanlarğa qalmasın dep, olarnı patlatmağa avale etildi. O, vazifesini becerip, dağlarda saqlandı. Anda da Nariman anası ve qartanasınen saqlandılar.
1942 senesi küzde yemek qıtlığı oldı, ve Nariman aqrabalarına sıq-sıq aş almaq içün ketken edi. «Bir kün qaytqanda qartanam kederli bir baqışnen meni qarşıladı. O, dedi ki, almanlar kelip, partizanlarnı qıdırdılar... Anamnı köteklediler ve başına urdılar, o, eki kün yatıp, üçünci künü vefat etti. Böyle etip men anasız qaldım», – dep tarif ete Nariman ağa.
Öksüz qalğan oğlan partizanlarğa ketken edi. O, almanlarnıñ yerini, demir yol vaziyetini ve digerlerni ögrendi.
1944 senesi aprel 18-de almanlar ketken soñ, adamlar dağlardan endiler. Aprel 20-de Hanlar sarayında miting olıp keçken edi. Anda partizanlar da oldı. «Bizler şapkalarnı atıp, «Ğalebe! Ğalebe!..» dep qıçırğan edik, dağlardan engen adamlar bir-birini tapıp, quçaqlaşqan, ağlaşqan ediler», – hatırlay Nariman ağa.
Onıñ aytqanına köre, o ve onıñ ortaqları sovet akimiyetine o qadar inanğan ediler ki, Qızıl orduğa bile ketecek ediler. «Men qartanamnen yaşay, oña yardım etken edim ve orduğa azırlanğan edim, – dep ayta Nariman ağa. – Ve mayıs 18 künü keldi. Salaçıq köyünde qartanamnıñ evinde saba erte er kes yuqlağanda qapunı qaqtılar. Turdıq, açtıq, askerlerni köremiz. PPŞ avtomatları bar edi, evde qaç adam olğanını sorap, toplanmaq içün 15 daqqa berdiler».
Narimannıñ qartanası olarnı, işğalciler yeudiylerni öldürgenleri kibi, qurşunğa tizeceklerini tüşüngen edi, lâkin askerler bütün qırımtatarlarnı Qırımdan çıqarğanlarını ayttılar.
«Qartanam bazı vesiqalarnı ve Qurannı aldı. Bağçasaray stantsiyasına alıp kettiler, eki qatlı mal vagonlarına yüklediler, anda yer yoq edi. Men buña inanmay edim, «böyle bir şey olmaz», – dep tüşüngen edim. Men Stalin bunı ögrenip, er şeyni al etecek, dep tüşündim. Vagonımız Or Qapını terk etkende qadın, ihtiyar, balalar – er kes ağladı. «Tuvğan Qırımımız sağlıqnen qal, biz daa qaytarmız!», – dep aytqan edi.
21 kün sürgen yoldan soñ Özbekistanğa kelgenlerniñ 80% elâk oldı. Anda da bir aydan soñ Narimannıñ qartanası vefat etti. «Bir çoq adam o vaqıt elâk oldı, ekimler yoq, kömecek insan bile yoq edi», – dep ayta subetdeşimiz.
Soñra Narimannı dayısı tapıp, onı yanına alğan edi.
1989 senesi Nariman ağa apayınen beraber Qırımğa qaytıp keldi. «Bugünge qadar yerleşemiz», – dep ayta Nariman Mametov.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ «Milliy Firqa» ve «Qırım birligi» cemaat teşkilâtlarında Qırım «akimiyeti»niñ organlarına kendi namzetlerini kösterecek ve «qırımtatar halqınıñ şurasını» teşkil etecek olalar.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına «Milliy Firqa» keñeşiniñ reisi Enver Kantemir Umerov bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, işbu teşkilâtlar işbirlik aqqında añlaşmanı imzaladılar ve saylavlarğa «bir cedvel» boyunca ketecekler.
«Yaqın zamanda teşkilâtlarımıznıñ vekilleri em «Devlet şurası», em «Nazirler şurasında», em de yerli akimiyet organlarında taqdim etilecek»,– dedi Umerov.
O, «qırımtatar halqınıñ şurasını» teşkil etmek planları aqqında da tarif etti. Mında «akimiyet» organları içün tekliflerniñ işlep çıqarıluvı boyunca çalışacaq yarımadanıñ diger teşkilâtları kire bilecek.
Qırımtatar milliy Meclisiniñ yañı birliginde iştirak etüv aqqında Umerov al-azırda Meclis yolbaşçılığı ile işbirlik imkâniyeti baqılmağanını bildirdi, amma ileride regional meclisler ile munasebetlerniñ olmasını red etmey.
Öz nevbetinde qırımtatar milliy areket iştirakçisi, qırımtatar halqınıñ Qurultayınıñ merkeziy saylav komissiya reberi Zair Smedlâyev bu kibi «şuranıñ» peyda oluvını ve onıñ terkibine Meclis temsilcileriniñ kirecegini tenqitke oğrattı.
«Nasıldır bir köy şurası öz terkibine Yuqarı Şura vekilleriniñ qoşulmasını istegeni kibi bir şeydir», – dedi o.
Smedlâyev «Milliy Firqa» USDP cedvelleri boyunca cumhuriyet parlamentine kirmege tırışqanını bildirdi. Amma kirip olamadı, ve bu vaqia, onıñ fikrince, işbu teşkilâtqa yerli eali arasında «qol tutuv» seviyesini kösterdi.


text:
Poraimos
Poraimos (Porrajmos, Çegän. Yotıp beterü) yä Samudaripen (dimäk Küpläp üterü) ul Holokost çağında / Öçençe reyx tarafınnan Çegännärgä qarşı ütkärelgän beterü säyäsäteneñ iseme. Yähüdilärne üterü turında mäğlümatlarğa qarağanda, Poraimos tarixı bilgesez qala. Poraimos süze Romalı aktivistı Ian Hancock 1990-yıllar başında uylap tabıldı. Qorbannar sanı 200 000nän 2 000 000ğa törlelänä. Tik soñğı yıllarda Romalı cämğiäte Poraimosnı tanu öçen köräş başladı.
Arí rasası çístalığı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Soñğı meñyıllıq däwamında Awrupada yäşäwçe küçmä Çegän qäbiläläre Awrupalılar tarafınnda küptän törle gönahlarda ğäyeplängän. Ğädättä Romalı yalqawlar häm tabiğí ciñäyätçelär isäplängän. Lâkin Öçençe Reich rasa ideologları öçen anıñ çığışı berniçä problem tudıra. Çegän tele (Romani) Hind-Ariy tellärenä kerä, tönyaq Hindstannan kilep çığa. Şunnan, Romalılar Hindstannı basıp alğan Arílarnıñ ber öleşe häm Almannar alardan "Arilıraq" hiç tä tügel. Nazi rasistı Hans Günther Hitlerneñ rasa teoriäsen aqlanu öçen teoriäsenä sosioekonomi komponentın östä. Günther yazğança, Romalı Arílarnıñ tübänge kastalardan kilep çığalarü Romalınıñ Arí buluı belän kileşep, ul alarnıñ başqa "tübänge rasalı" xalıqlar belän qatnaştırıluın raslí. Şunnan Romalılar Arílarnıñ rasa çístalığına qurqınıç kiterälär.
Problemanı öyränü öçen, Nazistlar Rasa Higiena häm Xalıq Biologiä Öyränü Bülegenä (Rassenhygienische und Bevölkerungsbiologische Forschungsstelle, Reich Sälâmätlek Departmentınıñ L3 bülege) 1936 yılda nigez salalar. Dr. Robert Ritter häm assistänt Eva Justin citäkçelegendä şundí organ böten yaqtan "Çegän sorawın" (Zigeunerfrage) çişärgä tieş bula. 1936 yazında bülek Romalılarnıñ gennarın häm genealogiäne öyränä, medisin tikşerülär ütkärelälär. Näticädä Romalılarnıñ küpçelegen beterergä qarar itälär, qalğan 10 prosent, nigezdä Sinti häm Lalleri qäbiläläre turında çişeleş tabmílar. Heinrich Himmler täqdim itkänçä, "çista Çegännärne" ayırım rezervasiälärgä tutırıp bula.
Watandaşlıqtan mäxrüm itü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1936 yılnıñ 3 ğinwarında Yähüdilär belän Arílar öylänü tíuçı Nürnberg qanunnarı Çegännärgä cäyelderälär. 7 martta Çegännär häm Yähüdilär saylaw xoquqlardan mäxrüi itälär.
Beterü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Romalılarğa häm Yähüdilärgä Nazistlar bertigez çaralar qullana, Ian Hancock yazğança, Romalılarğa qarşı çaralar xättä qatıraq ta bula. Romalarnı gettolarğa cibärälär. Warşaw Gettosında köndälek totuçı Emmanuel Ringelblum yazğança, Çegännär 1942.neñ Äpril-Yünendä şundí gettoda yäşilär, çönki Nazilar
Köbçığış Frontında Einsatzgruppen Romalı taborı tuqtalarına kerep, bötem yäşäwçelärne qırıp üterälär, yazmalar da qarldırmíça. Faşistlarğa buysınğan qurçq rejimnäre dä Çegännärne beterälär. Alardan iñ qotoçqıç Xorvatiädäge Ustaše rejime. Jasenovac konslagerendä, serblar häm Yähüdilär belän un meñ Çegän üterelä.
1942 yılnıñ 16 dekäberendä Himmler Osventsimğa Romalılarnı cibärü turında färman çığara. 1943 yılnıñ 15 noyäberendä Himmler Çegännär häm "öleşçä Çegännärne" "Yähüdilär däräcäsendä" konsentrasion lagerlärenä urnaştırırğa boyıra. Berniçä Nazist häm Yähüdi şahitläre süzlärençä, yış qına Çegännärne lagergä kertmiçä, platformalarda üterälär.
Berniçä Nazi berlektäş illärendä, mäs'älän Macarstan häm Romaniädä Nazist planın tutırıp ütilä, läkin şul illärdä yäşäwçe Çegännärdän küpçelege qotıla. Macarstan Auschwitz'kä 30 000-70 000 Romalı cibärä, Xorvatiä 26 000 (bu ildä üterelgän Çegännärdän yartısı Jasenovac'ta hälâk bulğan). Ion Antonescu'nıñ xakimäte Rumın Çegännärennän 25 000 Transdnistriägä ozata, alardan 11 000 ülä. Bohemiä häm Moraviä Protektoratında Romalılar Lety häm Hodonín lagerlarenä cibärelä, ä annan Auschwitz-Birkenau gaz kameralarına. Lety lagerne Çex legionärlär saqlağan. Berwaqıtlar alar Almannardan qatıraq bulğan, Paul Polansky'neñ Qara Tınlıq kitabı yoğıntısında bulıp.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Holokost
- Historical Amnesia: The Romani Holocaust 2006 eлHың 23 okTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH. - Desicritics
- Roma in the Belzec extermination camp
- Extensive online resorce on the Holocaust of the Romanies from Holocaust Survivors' Network—iSurvived.org
- Histories, Narratives and Documents of the Roma and Sinti (Gypsies), Center for Holocaust and Genocide Studies, University of Minnesota
- (German)/(English) 2008 eлHың 22 aBrycT kөHeHдә apxиBлaHraH. - Oskar "Romany" Rose
- A Brief Romani Holocaust Chronology 2012 eлHың 29 ceHTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Roma-Sinti Genocide (Parajmos) Resources, Prevent Genocide International
- Memorial of Poraimos (Romani)


text:
Qırım içki işler Nazirliginiñ matbuat-hızmeti bergen malümatına köre, Qırımda öz hızmetini Ukraina toprağında devam etmege istegini bildirgen milis hadimleri daa yoq edi. Qırım milisinde Ukraina vatandaşlarınıñ hızmeti imkânsızdır.
«Rusiye Qanunlarına binayen, milis hadimleri şu memleketniñ vatandaşı olmalıdır», – dep añlattılar matbuat-hızmetinde.
Qırım milisiniñ hadimleri Rusiye vatandaşlıqnı alğan soñ, Rusiye içki işler Nazirliginiñ organlarında hızmet etmek içün attestatsiyadan keçmek kerekler.


text:
«Donetsk halq cumhuriyeti»niñ boyevikleri fotomuhbir Anton Skibanı yiberdiler.
Fotografçı onıñ ile «er şey yahşı olğanını» bildirdi. Beden yaraları yoq eken, yalıñız urbanı parçaladılar. Skibanıñ sözlerine köre, onıñ yollanuvını LifeNews Rusiye telekanalı çıqara edi.
Onı yañlış bildirüvlerni bermege mecbur etip, bunı kamerağa çeke ediler.
Qayd etemiz, jurnalist Anton Skibanı Donetskte iyül 22 künü tuttılar.
«Telekaritika»nıñ malümatına köre, Skiba «Donbass palas» musafir hanesinde CNN amerikalı telekanalınıñ çıqaruv taqımı ile buluna edi. Birden odağa üç silâlı boyevik sürip kirdi, onı tutıp, belgisiz yönelişke alıp kettiler.
Evel jurnalistlerniñ qoruvı halqara komiteti Ukraina şarqında jurnalist aqlarınıñ bozuluvını takbih etken edi.


text:
Rusiyeniñ Kopeysk koloniyasında tutulğan ukrainalı siyasiy mabüs, qırımlı anarhist Aleksandr Kolçenko 10 künge ceza izolâtorına avuştırıldı. Bu aqta «Prâmıy» ukrain telekanalınıñ yayınında Rusiye aq qorçalayıcısı Tatyana Şçur bildirdi.
«Yañı haberler bar – dekabrniñ 25-nde advokatımız oña bardı, onı muntazam sürette ziyaret eteler, ayda bir ya da eki kere. Er şey yerinde, ğaliba. Saşa er keske selâmlar aytıp, qoltutqanları içün teşekkürler bildirdi. Kün bir kere sport salonında olğanını, er şey yerinde olğanını ayta. Bugün saba haber keldi, Kolçenko formal bir sebepten 10 künge ceza izolâtorına qapatıla», – dep qoştı aq qorçalayıcı.
Onıñ fikirince, Kolçenko bayram künlerinde koloniyadaki rejim quvetleştirilgeni içün ceza izolâtorına avuştırıla bile, dep bildire UNIAN ukrain haber agentligi,
«Ne yazıq ki, apishanelerimizdeki qaideler böyle, koloniyalarda bayramlar sebebinden rejimler quvetleştirile. «Ağır» maddeler boyunca mahküm etilgenler profilaktika maqsadınen alandan çekip alına. Bunı rejim talap ete», – dedi aq qorçalayıcı.
Qırım.Aqiqat Aleksandr Kolçenkonıñ advokatından Rusiye aq qorçalayıcısınıñ aytqanlarınen bağlı izaat almağa tırışa.
Ukrainalı rejissör Oleg Sentsov ve qırımlı anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiyede apiste tutulğan qırımlı anarhist Aleksandr Kolçenkoğa doğğan künü munasebetinen muracaat etti. O, 29 yaşını toldurdı.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
Ukrain uquq qoruyıcıları degeni kibi, Qırım memuriy sıñırında qamaçavnı faallerniñ küçünen degil de, Qırım Rusiye akimiyetiniñ yaşayışına keder etecek devlet qanunları vastası ile keçirmek kerek.
Bunı Qırım.Aqiqat.Radiosınıñ efirinde İnsan aqları boyunca Ukrain Helsing birliginiñ adliye merkeziniñ reberi Boris Zaharov bildirdi.
«Qamaçavğa qatiyen qarşı degilmiz. Qamaçav işğalciniñ infrastukturasına inkişaf etmek imkâniyetini bermemek, insan aqlarını qorumaq kerektir», – dedi o.
Adliyeciniñ aytqanı kibi, şimdi Qırımnıñ memuriy sıñırında Qırım qamaçavınıñ iştirakçileri tarafından insan aqları ep bozulmaqta. Şu cümleden, qırımlılarnı tintemege ve mallarını tutıp almağa devam etkenlerine diqqat ayırdı. Uquq qoruyıcılar deyler ki, böyle areketler Ukraina tarafdarı olğan qırımlılarnı qorquza.
«Ukraina, eñ azından, vatandaşlarnıñ normal yaşayışını ve aqlarınıñ qorçalavını temin etmeli», – dedi İnsan aqları boyunca Ukrain Helsing Birliginiñ yuristi Darya Sviridova.
«Vatandaşlarnı sucuq ile degil de, azatlıq ile meraqlandırmaq kerek. Azatlıq olsa, sucuq da olur», – dep qoştı Zaharov.
Uquq qoruyıcılar yarımada qamaçavı işitarkçilerini defalarca tenqit etken ediler.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
«İslâm devletiniñ» boyevikleri Suriyeniñ Palmira şeerinde antik abidelerniñ saqçısını, atiqiyatçıni idam ettiler. 82 yaşında Haled Asaadnıñ başını kesip attılar, vucudını şeerniñ baş meydanında antik sutun üstüne astılar.
Bu aqta BBCge Abidelerniñ qoruvı boyunca Suriye müessisesiniñ başı Maamun Abdulkarim bildirdi. Bundan evel Asaadnı bir qaç afta qıynağan ediler, dey Abdulkarim.
Neşirniñ malümatına köre, Palmirada yarım asırdan ziyade çalışqan Haled Asad, UNESKO asabalığı cedveline kirgen şeer «İslâm devleti» boyevikleri tarafından zapt etilgende, esirlikke tüşti. Şeerniñ zaptından soñ 400-den ziyadet insan öldürildi. Boyevikler bir qaç antik eykelni, eki musulman dürbesini bozdı ve, bazı qaynaqlarğa köre, qadimiy şeer boyunca mina qoyğanlar.


text:
Aqmescitte qavehane ve restoranlarğa saat 21:00 soñ işlemege yasaq. Bu qarar fevqulâde vaziyetke qarşılıq boyunca ştabnıñ toplaşuvında alındı, haber ete akimiyet tarafdarı Krıminform agentligi.
Şeerniñ Rusiye memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev aytqanı kibi, yanvar 7-den qavehanelerniñ işi daa da ziyade sıñırlanacaq. «Bugünki künden cemaat ğıdalavınıñ işi sıñırlanacaq – qavehane, restoran, meyhaneler – yanvar 7-ne qadar saat doquzğace. Yanvar 7-den kene saat 20:00 qadar işleycek», – dedi Baharev.
O şunı bildirdi ki, yanvar 7 kününden şeer aqşam vaqtında yarıqsız olacaqtır. «Yanvar 7-ne qadar şeer yarıqlavını bütünley söndüremiz», – dedi Baharev.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur.
Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov ve onıñ muavinleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz OSCEniñ milliy azlıqlar boyunca komissarı Lambert Zannyer ile Qırımdaki vaziyetni ve Ukraina Anayasasına kirsetilecek yarımadanıñ statusına dair deñişmelerni muzakere ettiler.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ saytı bildire.
Bildirüvde: «Qırımtatar tarafı, işğalci akimiyetniñ qırımtatarlar içün yapqan adımlarınıñ tış körünişini yaratmaq maqsadınen yapılğanlarına ayrıca diqqat çekti. Qırımtatar tiline devlet statusı berilgenine baqmadan onıñ qullanıluv saası kettikçe qısqartıla. Qırımtatarlar reabilitatsiya yerine repressiyalarğa oğradı. Eykellerniñ tiklenmesi artında ise qırımtatar halqınıñ tarihiy variyetini yoq etüv saqlana. Aynı zamanda işğalciler, elverişli qırımtatarlarnı tapıp, Qırımda sahte amanlıq körünişini yaratmağa ögrendiler», – denile.
Qırımtatar icra organınıñ saytı bildirgeni kibi, Ahtem Çiygoz çıqışında, aqiqatta Qırımda «artıq yalıñız insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında degil de, terror aqqında söz yürütile», dep qayd etti.
Ondan ğayrı, Meclis liderleri Zannyerge, Ukraina Anayasasındaki «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» bölüginiñ 10-ncı qısmı içün deñişmelerni azırlav ketişatı ve azırlanğan metinniñ parametrleri aqqında ikâye ettiler.
Olarnıñ malümatına köre, OSCE Yuqarı Komissarı Ukraina Anayasasına kirsetilecek deñişmelerge dair ekspert hulâsasını bermege azır olğanını bildirdi.
Daa evel Ukrainanıñ Venadaki halqara teşkilâtlarında daimiy temsilcisi İgor Prokopçuk OSCEni, diger halqara teşkilâtlarnıñ ilerici tecribesini qullanıp, işğal etilgen Qırımdaki vaziyetini taqip etmege davet etti.
İyul ayında OSCE Parlament assambleyası, Rusiye vekilleriniñ itirazlarına baqmadan, Ukrainanıñ suvereniteti ve topraq bütünliginiñ tiklenilmesi aqqında qararnı qabul etti.
Bu vesiqada Rusiyeniñ areketleri qatiy şekilde tenqit etilip, Ukraina topraqlarınıñ işğalini toqtatmağa, Ukrainanıñ siyasiy mabüsleri ve rehinlerini azat etmege davet etilmekte. Leyha muzakere etilgende Rusiyeniñ aman-aman bütün vekilleri, Rusiyege qarşı doğrultılğan dep, qarar leyhasına qarşı çıqtılar.
Halqara teşkilâtları, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri oña qarşı bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Salı künü, noyabrniñ 26-nda, qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsovğa Strasburgda Avropa parlamentinde Saharov mukâfatını bereler.
Mukâfatlandıruv merasimi toplaşuv salonında keçirile, Sentsov anda çıqışta bulunmalı.
Qırım.Aqiqat tedbirni canlı yayında köstere.
Ukraina rejissöoi Avropa parlamentiniñ tış işler komitetinde de çıqışta bulunğan edi.
Keçken sene Oleg Sentsov Saharov mukâfatınıñ laureatı oldı. Rusiye onı apiste tutqan edi. Onıñ yerine mukâfatını qız qardaşı Natalya Kaplan ve advokatı Dmitriy Dinze alğan ediler.
Saharov mukâfatı 1988 senesi Avropa parlamenti tarafından tasdıqlanğan edi. Mukâfat «dünyada insan aqları oğrunda küreşke isse qoşqan» insanlarğa berile. O, sovet aq qorçalayıcısı ve dissident Andrey Saharovnıñ adını taşıy. Saharov akimiyet tarafından taqip etilgen edi: aq qorçalayıcı faaliyeti sebebinden alim bütün sovet mukâfatlarından marum etilip, 1980 senesi ömür arqadaşı Yelena Bonnernen beraber Moskvadan sürgün etilgen edi.
Qırımlı rejissör Oleg Sentsov ve anarhist Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
Oleg Sentsov Rusiye şimalindeki Labıtnangi şeerinde apiste yatqan edi. Aleksandar Kolçenko ise Uraldaki Kopeysk şeeriniñ koloniyasında bulunğan edi.
Keçken sene Rusiye apishanelerinde tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile tutqan 145 künlik açlıqtan soñ Oleg Sentsov «aşamağa yazma şekilde razı oldı». O, bunı «zornen aşatuv telükesi bar olğanından mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv işkence ola, dep bildirdi. 2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.
2019 senesi sentâbrniñ 7-nde Sentsov ve Kolçenko Rusiye apishanesinden büyük deñişim neticesinde azat etilgen ediler.


text:
“Säyäxätnamä” häm Äwliyä Çäläbi
Berwaqıt Anadoluda 18
Törle dönyalarnı, törle mädäniyätlärne, törle keşelärne kürü sezgä oşıymı? Alarnıñ tormışları, niçek söyläşüläre, närsä aşawları sezne qızıqsındıramı? Ber urınğa barğan çaqta buqçağıznı alıp açış yasawçılardanmı, yuğisä iñ neçkä üzençälegenä qadär plan tözüçelärdänme sez?
Açışlar yasarğa yaratuçı keşelär uqığan kitaptan, qarağan fil’mnan yäisä äñgämä waqıtında işetkän cömlädän täêsirlänep başqa yaqlarğa kitärgä bula. Yaña urınnarnı kürü, yaña keşelär belän tanışu häm tormışların yullarda uzdıru fikere küpçelek keşe öçen üzenä cälep itüçän bulsa da, qayberäwlär öçen qurqınıç kebek toyılırğa mömkin. Nigezdä säyäxät itü ayırım närsä, säyäxätçelek isä başqa närsä. “Monnan arı säyäxätçe bulırğa qarar qıldım” diyep kenä säyäxätçe bulıp bulmıy, älbättä. Çönki ber yäşäw räweşe ul. Nigezdä häwäs, köçle teläk ul.
Bu köçle teläk, älbättä, borınğı çorlarda da bulğan. Qayberäwläre üzläre yäşägän geografiya belän çiklänep qalsa, qayberäwläre yıraq cirlärgä, törle geografiyalärgä kitü mömkinlegen taba. Alardan berse, bälki, iñ möhim bulğannardan berse şuşı cirlärdä yäşäde, ämma üzen böten keşelek dönyasına tanıttı. Ul da bulsa - Äwliyä Çäläbi.
Bügenge köndä säyäxät itü, säyäxätçe bulu uzğan çorlar belän çağıştırğanda küpkä ciñelräk. Kitärgä telägän urınnar turında kitaptan uqırğa yäisä internettan mäğ’lümatne alırğa bula. Yuğıysä yözlärçä yıl êlek transport mömkinlege çikle bulğanda, küp oçraqta kärwannär belän säyäxät itelgän çaqta bu urınnarğa säyäxätçe yul tota. Sarayda wazıyfası bar, ämma mäkam belän qızıqsınmıy ul. Ber cirgä genä bäylänep qalmayaçağın belüçe, yaña cirlärne kürüne häm törle äyberlärne öyränüne bar närsädän östen tota. Kürgän ber töş belän yullarğa çıqqan, yıllar buylap dönya buylap gizgän häm ul onıtılmas äsäre “Säyäxätnamä”ne yazğan mäşhür säyäxätçe Äwliyä Çäläbi.
Äwliyä Çäläbi üzen “säyyâh-ı âläm” dip atıy, yäğ’ni “dönya ilgizäre, säyäxätçese dip. Ätise sarayda zärkänçe, yuvelir bulıp êşli. Şaqtıy yaxşı belem alğan, ğaräpçä, farsıça, grekça, latinça öyrängän bula. Dön’yanı gizep kürü teläge bula Äwliyä Çäläbineñ. 19 yäşendä ber töş kürä, bu töş 51 yıllıq macarasınıñ başlanğıçı bula. Xäzräti Möxämmädne kürä töşendä häm qulın üpkän çaqta "Şäfqät ya Räsulallah" dip äyter urınğa "Säyäxät ya Räsulallah!" dip äytä. Yäğni päyğambärdän yarlıqaw soraw urınına säyäxät telägen citkergän bula.
Äwliyä Çäläbineñ dönyanıñ iñ mäşhür säyäxätçese buluınıñ yulı näq’ menä şuşı töştän soñ açıla. Töştä alğan boyırıq belän säyäxäten tuıp üskän İstanbuldan başlıy. Annan soñ öydägelärgä xäbär birmiçä Bursağa kitä. Ätise anı şuşı säyäxät itü telägennän waz kiçerä almayacağın añlıy häm anı yaqlıy. Gizep kürgän urınnarnı häm öyrängännären yazuın, “Säyäxätnamä” iseme astında cıyuın waziyät itä.
Qayber tikşerenüçelär Äwliyä Çäläbineñ nigezdä töş kürmäwen, säyäxät öçen ruxıy yärdäm täêmin itü öçen häm qarşı çığuçılarnı täêsirsez qılu öçen şuşı yulnı saylawın äytä. Niçek kenä bulmasın, xıyalı – gizep dönyanı kürü, öyränü, bolarnı başqalarında citkerü ide. Bez Äwliyä Çäläbineñ şuşı töşeneñ, xıyalınıñ çın buluın beläbez!
Töşen añlatu belän başlıy “Säyäxätnamä” äsären Äwliyä Çäläbi. Cide klimat, unsigez padişaxlıq, yaqınça yegerme biş million kvadrat çaqrımlıq geografiyädä gizä. Kürgännären, işetkännären häm öyrängännären 10 tomlıq iskitkeç äsäre “Säyäxätnamä”dä cıyıp, dönya mädäniyätenä, mirasına büläk itä.
“Säyäxätnamä”neñ berençe tomında İstanbul bulsa, qalğannarında Anadoludan Balkanğa, Qavqazdan İranğa, Aziyağa, Awrupağa, Afrikağa qadär säyäxät itkännären añlata.
Yumor yağı belän dä köçle bulğan Äwliyä Çäläbi bu sıyfatın “Säyäxätnamä”dä dä çağıldıra.
Kürenmägän, belenmägän dönya, cennär, sixerçelär häm gacäyep zatlar turında da yazğanı öçen “Säyäxätnämase”ndä Äwliyä Çäläbi tänqit utına totıla. Yuğisä ul üzenä xas original stil’ tudırğan, xıyal köçen östägän äsärenä, säyäxätçe bulunıñ, bälki dä, iñ möhim yağı bit ul xıyal köçe. Törek ädäbiyatınıñ köçle qaläm ostası Äxmät Hamdi Tanpınar: “Min Äwliyä Çäläbine tänqitläw öçen tügel, aña ışanu öçen uqıym häm şuna kürä dä härwaqıt tabışlı bulam”, - dip äytä.
“Säyäxätnamä” barı tik säyäxät yazmalarınnan ğına tormıy, yäşägän çorı 17nçe ğasırda barı tik Anadolu ğına tügel, şaqtıy törle millätneñ mädäni tormışın öyränep citkerä ul üzeneñ yazmalarında Äwliyä Çäläbi.
“Säyäxätnamä” Äwliyä Çäläbineñ ülemennän yaqınça 130 yıldan soñ tanılğan tarixçı Joseph von Hammer-Purgstall tarafınnan açılğanğa qadär kitapxanälärdä saqlana.
Belem dönyasına tanıştırılğannan soñ xaqında küp sanda kitap yazıla, tikşerenülär ütkärelä. İngliz, serb, macar, grek, rumın häm başqa bik küp telgä tärcemä itelä.
Awrupa Şurasınıñ “Keşelek tarixında mädäniyätlär arasında küper urnaştırğan” 101 keşelek isemlekneñ berençe urınında bula Äwliyä Çäläbi. Häm ülemeneñ 400 yıllığı mönäsäbäte belän 2011nçe yıl YUNESKO tarafınnan “Äwliyä Çäläbi yılı” dip iğlan itelä.
Näslihan Däğirmäncioğlu


text:
Qırım karantinge kete, Rusiye kontrolindeki akimiyetniñ emrinen martnıñ 28-nden itibaren maşina yuvucı, qave ve restoran, bir sıra tükân, lombard, kinoteatr, sport salonı, berberhane ve diger müessiseler qapatılacaq. Qırım musafirhaneleri raatlanğanlarnı iyünniñ 1-ne qadar qabul etmeycek, tek hızmet yolculığında olğanlar oda ayırta bile. Yarımadada olğanlarnı Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde oquñız.
Qırımlılarnı evde qalıp, soqaqqa sebepsiz çıqmamağa çağıralar. Aqyarda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, yarımadanıñ diger regionlarınen avtobus yolcu alâqaları toqtatıldı. Bundan ğayrı, Rusiye sıñırcıları qırımlılarnı Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırından esas Ukrainağa kirsetmey. Yarımadada koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı sebebinden yarımadada ve onıñ tışında Keriç köprüni qapatmaq çağıruvları seslendirildi.
Martnıñ 30-ı sabasına qadar Qırımda 15 koronavirus hastası qayd etildi. Daa beş hasta Aqyarda qayd etildi. Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziriniñ muavini Anton Lâskovskiyniñ bildirgenine köre, soñki malümatqa köre, Qırımda 2873 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2801 insan – evde, 62 – hastahanede ve on – observatorlarda.
Qırımdaki Rusiye quvetçileriniñ bildirgenine köre, soñki künde soqaqta körüngen esli-başlı insanğa ev rejimine riayet etmek kerekligine dair 1630 qarar berildi. Martnıñ 29-nda Rusiye Memuriy cinayet kodeksiniñ ana-babalar tarafından balalarğa terbiye berüv qısmında sekiz bozuv olğanını qayd etti.
Yarmalıqlar ve özüni tecrit etüv
Rusiye kontrolindeki Qırım baş naziri Yuriy Gotsanük martnıñ 30-nda operativ ştab toplaşuvında qırımlılarnı «intizam kösterip, ihtiyac olmasa, er angi areket toqtatmasına» çağırdı.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, qırımlılarnı evde qalmalarına çağırmaq içün Qırım şeerlerinde ealini bildirüv sistemalarını qullanmağa teklif etti ve bunı yarımadanıñ şeer memuriyetiniñ yolbaşçılarına buyurdı.
Qırımdaki Rusiye İç işler naziriniñ muavini Aleksandr Smaglin, yarımadada özüni tecrit etüv rejimi bozulğanı içün açılğan ilk cinaiy dava aqqında bildirdi. Politsiyanıñ malümatı Rospotrebnadzordan berildi. Rusiye quvetçileriniñ malümatına köre, Qırımda doquz kişi özüni tecrit etüv rejimini bozdı, dördü memuriy mesüliyetke çekildi.
Özüni tecrit etüv çağıruvlarına baqmadan, memurlar azıq yarmalıqlarını lâğu etmedi. Qırım akimiyeti bu şekilde mal fiyatlarını tüşürmege ümüt ete. Qırımnıñ Rusiye köy hocalığı nazirligi yerli çiftçilerni qomşu Rusiyege mal çıqarılmasını sıñırlamasına çağırdı. Nazir Andrey Rümşin mallar Qırımdan Krasnodar, Rostov ve Stavropolyege kete, dep bildirdi.
Qırımnıñ vatandaşlarnıñ vaziyetini qayd etüv salonları ise bazarertesinden başlap evlilik ya da onı bozuv elektron arizalarını qabul etip başlay. Bu aqta «Kerç FM» Qırım adliye naziriniñ muavini Natalya Peloğa esaslanıp bildire. Qırımlılarğa yerli Pensiya fonduna da uzaqtan muracaat etmege teklif etile.
«Maska, qolçaq, paratsetamol yoq»
Qırımtatar faali Zair Smedlânıñ Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, akimiyet qırımlılarnı mümkün olğanı qadar çoq evde qalmağa ve çoq areket etmemege çağıra, amma bütün kütleviy tedbirler lâğu etilmedi, aphaneler ise belli ilâclarğa artqan talapnı al etip olamay.
Aphanelerde qoruv vastalarını almağa çare yoqZair Smedlâ
«Kütleviy tedbirler keçirilgen yerler qapatıldı, amma, diger taraftan, birine çalışmağa yasaq eteler, diger taraftan – Aqmescitte yarmalıqlar keçirile. İnsanlar problemge ciddiy yanaşıp başladı, amma aphanelerde qoruv vastalarını almağa çare yoq. Fiyatlar arttı, em de aphanege kelseñ, ilân asılğan: «Maska, qolçaq, paratsetamol yoq». Bir çoq aphane aynı suallerge cevap bermemek içün böyle ilânlar azırladı», – dep tarif etti o.
Zair Smedlânıñ qayd etkenine köre, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti qomşu Rusiyede tasdıqlanğan ilk ihtiyac cedvelinden bayağı farqlı olğan cedvelni tasdıqladı.
Yerli «tac taşıyıcıları» insanlarğa başqa bir şey kerekmey, dep qarar aldıZair Smedlâ
«Anda ilk ihtiyac malları (sıñırlav tedbirleri vaqtında satılmasına izin berilgen – QA), hususan bala malları, sanitar-gigiyenik, yanıcı-yağlayıcı, qurucılıq malzemeleri ve bağça aletleri olsa, Qırımda tek bir qaç mal, bala balları, sanitar-gigiyenik oldı ve benzin ve solâra satışına ruhset berildi. Yerli «tac taşıyıcıları» insanlarğa başqa bir şey kerekmey, dep qarar aldı», – dedi Smedlâ.
Kerçekten de, Kremlde ve Qırımnıñ Rusiye ükümeti tarafından tasdıqlanğan cedveller başta farqlı edi. Rusiye ükümetiniñ martnıñ 27-nde alğan №762 qararı 23 maddeden ibare, amma işğal etilgen Qırımda tasdıqlanğan vesiqanıñ birinci versiyasında 21 madde bar. Daa soñra cedvel uzatıldı: anda maşina parçaları, cenaze aletleri, közlük, tütün malları peyda oldı.
Zair Smedlânıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, tükânlarda kerek olğan mallar bar, amma bazı mallarnıñ fiyatları bayağı arttı. Hususan – limon, zencefil ve bal: meselâ, Aqmescit bazarında martnıñ 30-nda zencefil fiyatı 3800-den başlap 5000 rublege qadar bar edi.
«Qarabuğday kibi, er kes onı almağa çaptı, soñra – kenef kâğıtı. Tükânlarda çoqusı mallar bar. Bugün zencefilni körmedim», – dedi o.
Zair Smedlânıñ qayd etkenine köre, Rusiye telekanallarında esas mevzulardan biri Rusiyeniñ İtaliyağa koronavirusnen küreşmesi içün köstergen yardımı oldı.
Faqat, onıñ aytqanına köre, seyircilerniñ bir qısmı böyle haberlerge menfiy baqa.
Akimiyet dünya cemaatçılığından baa alacaq ola, amma aslında mında tek menfiy qıymet alaZair Smedlâ
«İnsanlar ayta: «Ne kerek başqalarını qurtarmağa? Endi bizni qurtarmaq kerek». Akimiyet dünya cemaatçılığından baa alacaq ola, amma aslında mında tek menfiy qıymet ala. Yahşı bir tibbiy teminlev olmağanda, imaye vastaları olmağanda, başqasına yardım etmek – cemiyetni tek açuvlandıra», – dep qayd etti Zair Smedlâ.
Onıñ bildirgenine köre, bazı qırımlılarnı azıq mallarınıñ yarımadadan çıqarıluvı açuvlandıra.
«Lâqaytlıq devri bitti»
Keriç köprüniñ qapatıluvına çağırğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa izaat berip, «Qırımnıñ Rusiye işğalci akimiyetiniñ areketleri zıt ola», dep qayd etti. Onıñ aytqanına köre, bir taraftan Rusiye ükümeti iyünniñ 1-ne qadar musafirhanede yer ayırıluvını, bir çoq regionda, hususan işğal etilgen Qırımda vatandaşlarnıñ musafirhane, pansionat ve yaz bala lagerlerinde yerleştirilüvini toqtattı. Çubarovnıñ fikirince, «raatlıq yeri olğan müessiselerge büyük zarar ketirilecek».
İşğalci memleketniñ ükümeti rusiyelilerniñ Qırım ziyaretlerini ekstiltmek içün bir şey yapmayRefat Çubarov
Diger taraftan, Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, Rusiyede çetelge çıqış sıñırları qapatıldı, amma vatandaşlarnıñ memleket içinde, hususan işğal etilgen Qırımğa areketi sıñırlanmadı, tek Moskvada belli sıñırlar bar.
«İşğalci memleketniñ ükümeti çetelge barğan ve hasta ola bilgen insanlarnıñ bağlarnı sıñırlamağa tırışa, amma rusiyelilerniñ Qırım ziyaretlerini ekstiltmek içün bir şey yapmay», – dep qayd etti o.
Refat Çubarovnıñ Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, Qırımtatar Millliy Meclisi semetdeşlerini pandemiya vaqtında bağlarnı sıñırlamaq kerekligi aqqında haberdar etmek içün mahsus tedbir aldı, çünki, onıñ aytqanına köre, Qırım cemiyetiniñ bir qısmı Rusiyeniñ koronavirus propagandasınıñ tesiri altında qaldı ve olıp keçkenlerniñ büyükligini añlamağan edi.
İnsanlar Qırım bu belâ tışında qalmaycağını añlap başladılarRefat Çubarov
«Daa yaqında vaqtınca işğal etilgen Qırım sakinleri, mından körgenimiz kibi, lâqayt edi, pek qasevetlendik. Muqayt olmaq tevsiyeleri pek semereli olmağanını kördik. Bunıñ sebebi işğalci akimiyetniñ lâqaytlığı da oldı. Şunıñ içün koronavirus daa evel kelgen memleketlerde yaşağan qırımtatarlarğa muracaat ettik, olardan anda ne olğanını añlatmalarını rica ettik. New York, Canada, İtaliyada yaşağan semetdeşlerimiz seslendi. Bundan ğayrı, içtimaiy ağlarda Qırımtatar Milliy Meclisi azalarınıñ video muracaatları tarqatıldı. İnsanlar vaziyetniñ ne qadar ciddiy olğanını añlağanını kördik, olar Qırım bu belâ tışında qalmaycağını añlap başladılar. Qırımnıñ işğalci akimiyet mülkini aytsaq, onıñ lâqaytlıq devri Moskva keleyatqan belâ büyükligini aydınlatmağa başlağan soñ bitti», – dep ayttı Refat Çubarov.
«Qırım aq qorçalayıcı gruppası» martnıñ 30-nda Qırımda COVID-19 pandemiyasınen bağlı vaziyet monitoringi neticelerini aydınlattı. Aq qorçalayıcılar Ukraina ükümetini «tahmin etilmeycek allar içün Qırım ile Ukraina keçiş noqtalarını keçmek içün gumanitar sebepler cedvelini» kirsetmemesine ve işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerini koronavirus şübhesi olsa yapacaqlarını añlatmalarına çağırdı.
«Qırım aq qorçalayıcı gruppası» halqara teşkilâtlarnı Qırımda koronavirus tarqaluvınıñ vaziyetini mümkün olğanı qadar çoq közetmege ve «Qırım işğali, insan aqları ve halqara gumanitar uquq normalarınıñ bozuluvı sebebinden kirsetilgen sanktsiyalarnı lâğu ettirmek içün Rusiyege COVID-19 vaziyetini qullanmasına izin bermemege» çağırdı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bu aqta öz Facebook saifesinde Qurultaynıñ Merkeziy saylâv komisssiyanıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırım Anayasasınıñ 10-ci maddesinde «Rusça, Ukrainca ve Qırımtatarca Qırım Cumhuriyetiniñ devlet tilleridir» dep aytıla.
Boşboğazlıq olmasın dep, o şahsiy tercirbeni misal olaraq ketire. Onı İyün 3-de Mustafa Cemilevnı Ermeni-bazarda qarışlamağa çıqqanı sebebinden taqiq komitetine davet etkende o olarnen ep qırımtatarca laf etken.
«Bizim aqlarımız tek kâğıt üstünde qalmasın dep, qırımtatar tili ise devlet tili olaraq Qırımda işletilmesi içün men er bir Qırımdaki akimiyet organ vekilinen laf etkende yalñız menim ana tilimde laf etecegim aqqında qarar aldım. Menim aqqımnı eda etmek içün olar terciman tapmaq kerek ediler», - dey Smedlâyev.
Şay etip o «qırımtatarlarnıñ bütün ğayretleri yoq olayatqan tuvğan tilini saqlamaq içün toplamaq kerek» fikirniñ tarafdarı: «Bügün ise tilini yahşı bilgen yüzlernen yaş mütehassıslar işsiz qalalar. Eger biz er yerde ana tilimizde laf etmekni talap etsek, arizalar, beyannameler ve başqa vesiqalarnı qırımtatarca yazsaq, ve resmiy müessiselerde bizlernen qırımtatarca laf etmesini talap etsek «akimiyet» devlet organlarğa qırımtatar tili mütehassıslarnı davet etmege mecbur olacaq».


text:
Qırım ile memuriy sıñırda nezaret-kiriş noqtalarında yük maşinaları qalmadı. Bunı Herson vilâyetiniñ militsiyası reberiniñ muavini İlya Kiva bildirdi.
«İşğal etilgen Qırım ile nezaret kiriş noqtasındaki vaziyet: 1) Çonğar – 0, 2) Çaplinka – 0, 3) Kalançak – 0 yük maşinası. 24.09 itibaren aktsiya qıtağa 10 km terenlikke avuştırıla. Militsiya tertipniñ teminlevi boyunca hızmetine devam ete», – yazdı o Facebookta.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Qırımtatar Eskender İslâmov mart 6 künü «Devlet sesi» yarışınıñ altıncı sezonında, soqur diñleme etapında «Too Close» yırını icra etip, muvafaqiyetni qazandı. İslâmov yarışnıñ nevbetteki turına keçti, anda ise onıñ ocası belli ukrain yırcısı Svâtoslav Vakarçuk olacaq.
«Siz göñüliñiz, vezin, energiya ve keyfiñizden başqa bir şey köstermege ıntılmaysıñız. Bu pek duyıla. Siz raat ediñiz, kendi muzıkañızda ediñiz. Siz vezinni pek yahşı is etesiñiz, bugünki künde bu pek nadir bir şeydir», - dep ayttı Vakarçuk qırımtatar muzıkantına.
Eskender İslâmov Vakarçuknen beraber qırımtatar tilinde yırnı icra etmek istegeni aqqında ayttı, ukrain muzıkantı ise öz nevbetinde er kes ögünde bunı «büyük memnüniyetnen» yapacağına söz berdi.
Eskender İslâmov, 34 yaşındaki muzıkant, 7 yıl qırımtatar teatriniñ aktörı edi, Qırımdan 2014 senesi fevral ayında ketti ve şimdiki vaqıtta Lvov şeerinde yaşamaqta.
2015 senesiniñ fevral ayında «Ses balalar» adlı ukrain istidat - şounda qırımlı qız iştirak etip, qırımtatar tilinde icra etilgen yırınen jüri azalarını airette qaldırdı. İslâm - Terekniñ sakini 12 yaşındaki Aliye Bekirova «Dohtur» adlı qırımtatar yırını icra etip, üç jüri azasından da taqdir aldı.
Bu sene «Yevrovideniye - 2016» yırlar yarışında Ukrainanı qırımtatar yırcısı Camala taqdim etecek. O, qırımtatar halqına qarşı yapılğan stalin rejiminiñ repressiyalarına bağışlanğan «1944» adlı türküni icra etecek.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
«Levada-tsentr» Rusiye içtimaiy merkezi tarafından keçirilgen fevral soravınıñ neticelerine binaen, rusiyelilerniñ 86% prezident Vladimir Putinniñ faaliyetine qoltuta.
Böylece, yanvar malümatlarına köre rusiyelilerniñ Putinge olğan itibarı bir fayızğa arttı. Cevap bergen adamlarnıñ 13 fayızı devlet yolbaşçısınıñ işi ile memnün degil. 54 fayızı da memleketteki işler doğru ketkenini tüşünmekte.
Bir yıl evelsi, 2014 senesi fevral ayında, devlet yolbaşçısınıñ faaliyetine qoltutqan rusiyelilerniñ sayısı 69 fayıznı teşkil etken edi, 30 fayızı qarşı çıqqan edi. Putinden ğayrı, rusiyeliler mudafaa naziri Sergey Şoygu ve tış işler naziri Sergey Lavrovğa inanalar.
Sorav fevral 20-23 künleri keçirildi. Rusiyeniñ 46 regionınıñ 143 mesken yeriniñ biñ altı yüz sakini soravda iştirak etti.


text:
Baar... Bıltır Qırımda onıñ kelmesini kimse duymadı. Yeşirgen tabiattan zevqlanmaq yerinde, qırımlılar büyük qorqu ve telâş ile fevralniñ soñunda yarımada soqaqlarında arbiy tehnika ile birlikte peyda olğan «yeşil adamçıqlarnı» közete ediler. Başta olar atta Rusiye adetiy tarafdarlarını quvandırmadı – «Rus dünyası» Qırımğa böyle tarzda kelecegini kimse tüşünmey edi.
Eyecan soñ başlandı, «referendum» arfesinde – çünki istilâcı silâlı qarşılıqnı körmedi. Rusiye televizion teşviqatı da öz işini yaptı. Esirlerniñ nesili quvanç ile yañı saibini qabul etti. «Qırımnı qurşunsız zapt etti», – dep, Putinden ayran qala ediler. Şimdi küç aqiqatta degil de, fizikiy ve arbiy üstünlikte olğanı belli oldı…
Şimdi küç aqiqatta degil de, fizikiy ve arbiy üstünlikte olğanı belli oldı…
Qırımtatarlarda bu ceetten iç bir vaqıt hayal yoq edi. Rusiye Qırımğa endi bu yollardan kelgen edi. Qadındar Qırım yollarında barışıq ve bölünmez Ukraina içün plakatlar ile tura edi, martnıñ 8-de bile. Erkekler gecelernen qasabalarnı patrul ete, soqaqlarnı, ev ve camilerni beklenilmegen musafirlerden qoruy, Qırımnıñ çeşit köşelerinde blok etilgen ukrain arbiy qısımlarına aşayt malları ve ilâclarnı ketire ediler. Kimse raat yuqlap olamay edi.
Aqlımda, Facebookta olğan Qırım gruppalarından birinde yarı gece maalinde biri Aqmescit rayonında patlavğa oşağan bir davuşnı eşitkeni aqta yazdı. Şeer soqaqları boyunca yoqlav başlandı, çeşit farzlar seslendirile edi – Meclis ofisini patlattılar, arbiy qısmını zapt ettiler… Şübe doğurmağan malümatnı yarım saatlıq beklevi ebediyen kibi köründi. Vulkanizatsiya stantsiyasında bir ballon patlağanı aqta haber peyda olğanda, er kes raat oldı… Telâş, ümüt ve kerçek olmağan intizar baari edi.
İşğal etilgen Qırımda telâşlı ayat senesi keçti – öldürüv, hırsızlav, kiriş ve tınç toplaşuv yasaqları, mahkeme ve cezalar… Şimdi Vatanımızda indemeyip yaşaymız, amma biliñiz: qorqu degil, halqımız içün adetiy olğan sabır. Sabırnıñ tübü – sarı altındır. Er şey keçer, bu da. Amma kimse unutılmaz, bir şey unutılmaz… Genetik afızamız eyidir… Ukrainadır!
Elzara Beşuyli, qırımlı
«İşğal delilleri» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ fikir-tüşüncelerini aydınlatıp, muarririyetniñ fikirleri ile aynı olmay bile
Körgen ve bilgen şeyleriñizni bizlernen paylaşıñız, emailge yazıñız: krym_redaktor@rferl.org


text:
Qırım sakinlerine balalar içün yañı ad teklif etile – «Generator». Bu kibi teşebbüsni dekabr 4 künü nevbetten tış sessiyada Qırım Devlet Şurasınıñ başı Vladimir Konstantinov bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Qızlarğa Sveta adını qoyalar. Devlet şurasında özgün bir teklif peyda oldı – oğlanlar aqqında unutqanlar da, olarğa Generator adını bermek. Generator İvanoviç – pek yahşı ad olacaq. Qısqartsaq – Gera, ğayet güzel», – dey Konstantinov.
Qayd etkeni kibi, Qırımda fevqulâde vaziyet «tek zorluq ve problemalarğa degil de, şaqalarğa da sebep yarattı». Böyleliknen, aytqanı kibi, «qırımlılarnı şimdi «vatnik» degil de, «megavatnik» dep adlaylar».
«Nevbette turğan insanlardan şahsen eşittim: «200 vatt kolbas beriñiz», çünki bugün Qırımda er şey vatt ve megavaatlar ile ölçenile», – dedi Konstantinov.
Qırımda şimdi dizel-generatorlar eñ satılğan donatuvdır. Generatorlarnı tükân, berberhane, çeşit şirket ve şahsiy evler saipleri satın ala.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.


text:
Qırımnıñ Rusiye Devlet şurası reisiniñ muavini Remziy İlyasov Ankarada 2015 senesi avgust başında keçirilmesi planlaştırılğan Bütündünya qırımtatarlarnıñ kongressini «havflı tedbir» olaraq tanıy.
Bu aqta o Keriçte qırımtatar cemaatçılığı ile körüşüvde bildirdi, haber ete akimiyet tarafdarı Krıminform saytı.
İlyasovnıñ aytqanı kibi, kongress «kâğıtta endi 6 yıl bardır».
«Em diaspora, em milliy areketteki teñkitçiler onı çağırmaq, ğayrıdan saylamaq ya da qapatmaq kerek olğanı aqta ayta edi. O bir şey yapmağan vaqıtta, onı keçirmek ne acet? Menimce, maqsat bir – teşkilât adından nasıldır bir bildirüvlerni etmek içün birini reis vazifesine saylamaqtır», – dey İlyasov.
O şunı qayd etti ki, iyül 25 künü cemaatçılıqnıñ iştiraki ile keñ forumnıñ keçirilmesi planlaştırıla. Mında şimdiki vaziyetni ve olacaq Bütündünya qırımtatarlarnıñ kongressini muzakere etecekler
«Qırımda yaşağan qırımtatarlarnı nasıl aqibet bekleycegini bilemiz. Bundan hayırlı bir şeyni beklemege kerekmey. Semetdeşleriñ takbih etilecek, memleketiñ, Qırımıña iftira atılacaq bir kongresste iştirak etmege istemez edim», – dey İlyasov.
Bütündünya qırımtatarlarnıñ kongressini toplamaq qararı aprel 4-5 künleri Ankarada olıp keçken Türkiyedeki qırımtatar teşkilâtları platformasınıñ toplaşuvında qabul etildi. 2015 senesi fevral ayında Türkiyedeki 43 qırımtatar teşkilâtı ğayretini birleştirip, yekâne platforma çerçivesinde işbirlik tutmağa qarar aldılar.
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev kongress delegatlarınıñ yarımadağa qaytması ile bağlı problemleri ola bilecegini tahmin ete.
Birinci Bütündünya qırımtatar kongressi Aqmescitte 2009 senesi mayıs ayında olıp keçken edi. 800 delegat iştirak etti – 12 memleketten 160 qırımtatar cemaat siyasiy teşkilâtınıñ vekili. Kongress prezidenti olaraq Refat Çubarov saylanğan edi.


text:
Rusiye sigorta tibbiyeti ne olğanını artıq qırımlılar da bile. Rusiye işğalinden soñ Qırım hastahanelerinde nasıl deñişmeler oldı? Yarımadanıñ aphanelerinde olğan ilâclar qayda ketti ve qalğanlar Ukraina fiyatlarına köre ne sebepten eki qat arttı? Ne sebepten hastalar şahsiy hastahanelerde bile büyük nevbetlerde tura? İleride yalıñız Rusiye ilâcları olsa, qırımlılarnıñ sağlığı zarar körecekmi?
İşğal etilgen yarımadada sigorta tibbiyeti ve ilâc fiyatlarınıñ artması aqqında – «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – İslâatlar reanimatsion paketiniñ baş eksperti Zorâna Çernenko ve «Patsiyentı Ukrainı» Hayriye fondunıñ reisi Dmitriy Şerembey, alıp barıcı – Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Martnıñ 24-ünde saba Aqyarnıñ şeer infektsiya hastahanesinde 17 adam nezaret altında buluna, daa 173 adamnı evlerinde baqalar. Bunı Aqyar sağlıq departamenti haber ete.
Müessise, şeerde koronavirus hastları olmağanını qayd etti.
Daa evel Aqyaryarnıñ rusiyeli şeer başı Mıhail Razvojayev haber etkeni kibi, bala bağçaları çalışıp tura, amma sanitar nezareti rejimini küçleştirdiler.
Tünevin Razvojayev, çetelden kelgen aqyarlılarnı bu malümatnı gizlememek çağırttı.
Martnıñ 23-ünde Aqyarda 164 adam ev nezaretinde buluna, olarndan 151 adam çetelden qayttı.
Qırımnıñ rusiyeli Sağlıq Nazirliginiñ başı İgor Çemodanov, Qırımda koronavirus yayılması sebebinden 754 adam nezaret altında bulunğanını haber etti.


text:
Maydanda tahminen saat 12:00 Mihaylovskaya soqağı tarafından köpçeklerni yaqıp başladılar. Lâkin kiyevliler ve yanğıncılar yanğınnı tez-tez söndürdiler, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Maydannıñ şimdiki sakinleri ve Maydannı temizlemege kelgen Kiyev sakinleri ve faalleri arasında çatışma yüz berdi. Belgisiz bir insan Molotov qarışmasını atqan eken.
Cumaertesi künü, avgustnıñ 9-da, kiyevliler, kommunal hızmetçiler, cemaat faalleri Maydannı temizlemege, Kreşçatik soqağını ve oña yaqın soqaqlarnı barrikadalardan boşatmağa keldiler. Kiyev şeer yolbaşçısı Vitaliy Kliçko da aktsiyağa qoşuldı ve Maydan sakinlerinen muzakereler keçirdi.


text:
İşğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler devam ete. Sentâbr 17 künü silâlı insanlar ile politsiya maşinaları Aqmescit civarında yerleşken Bulğanaq köyüne kelip, qırımtatarlarnıñ evlerini tintmege başladı.
Bunı Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbirine köy sakinleri bildirdiler.
Olarnıñ aytqanı kibi, mayıs 3 künü Ermeni Bazarda qırımtatarlar öz lideri Mustafa Cemilevni qarşılamağa çıqqanı ile bağlı cinaiy iş çerçivesinde tintüvni dört evde keçirdiler. Tintüvniñ sebeplerinden daa biri – bir qaç ay evelsi yüz bergen turmuş dava oldı.
Köyge altı politsiya maşinası ve avtomatları olğan insanlar ile bir «GAZel» keldi. Tintüvler 2-3 saat devam ete edi, silâ, afyon ve Rusiye Federatsiyasında yasaq etilgen islâm edebiyatını qıdırdılar.
Sakinlerniñ sözlerine köre, evlerde bir şey tapmadılar. Faqat, uquq qorçalayıcılar er bir evden birer insannı özleri ile alıp kettiler.
Şaatlarnıñ aytqanına binayen, şeylerni ve bostanlarda öskenlerni baqıp çıqa ediler. Bir kitapta grivnalar tapılğanından soñ, saiplerden Qırım ruble alanında olğanda, evde grivnalarnıñ saqlanuv sebebi aqqında soradılar. Tintüvden soñ, qomşularnıñ aytqanı kibi, qız özüni yaramay duydı, yüregi ağırdı. Aile azalarından birisini turmuş ziddiyetniñ şaatı olğanı içün rayon bölügine alıp kettiler. Onı, ekstremist edebiyatnıñ tesiri altında olıp, işbu ziddiyette iştirak ete bilgeninde qabaatlaylar.
Silâlı insanlar köyni endi terk ettiler, yerli sakinler öz açuvını gizlemeyler.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda tintüvler keçirildi.
Qarasuvbazar regional Meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde de tintüvler keçirildi, bundan soñ onı sorğuğa alıp kettiler.
Qırımnıñ içki işler nazirliginde ve Taqiqat komitetinde izaatlarnı bermekten vazgeçtiler.
Meclis vekilleri bunı «içtimaiy ceetten faal olğan insanlarnıñ qorquzuvı» olaraq tanıylar.


text:
Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi Donbass içün daa bir gumanitar yardım kolonnasını aftanıñ soñuna qadar şekillendirmege planlaştıra. Bunı Rusiye FVN yolbaşçı muavini Vladimir Stepanov bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Rusiye Donbassta separatistler ve Rusiye ordusı zapt etken yerlerge altı kere bellisiz bir yükni ketirgen edi. Ukraina tarafı buña razılıq bermedi, Qızıl Haç Halqara komitetiniñ vekilleri ise nezaret etmediler.
Noyabr 4-te Rusiye «gumanitar yükü» Rusiye Ukraina sıñırından keçti. Bundan evel, oktâbr 31-de ve noyabr 2-de, Rusiye eki yükni yolladı. Em Ukraina, em de dünya Rusiyeniñ işbu areketlerini sert bir şekilde tenqid ettiler.
RNBO malümatına köre, Rusiyeden kelgen altıncı «gumanitar yardımda» Ukrainada cenkleşecek insanlarnı azırlamaq içün çeşit-türlü donatma ve trenajörlar bar edi.
RNBO bildirgenine köre, Rusiye yük maşinaları Rusiyege keri qaytar eken, ukrain zavodlarından arbiy donatmalarnı çıqara ediler. Aynı bu naqliyat vastalarında da Ukrainada öldürilgen Rusiye askerlerini alıp ketken ediler.


text:
Kiyev – Qırımnıñ «taqdirinen» bağlı «referendum» keçirilgen soñ, Qırım ükümetinde eki yıldan ziyade yolbaşçılıq yapqan mogilöv aqqında iç bir şey belli degil. Qırım Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası deputatları onıñ istifası aqqında qararnı fevral 27 künü, bina rusiyeli arbiyler tarafından zapt etilgen vaqıtta qabul ettiler. 2010 senesinden başlap, yarımadanı idare etken «donetsk-makeyevka»lı nazirlerniñ episi işten çıqtılar. Qırım.Aqiqat Mogilöv ve taqım azaları qayda bulunğanı ve ne ile oğraşqanlarını ögrendi.
2010 senesi Viktor Yanukoviç Nazirler Şurası reisi vazifesine Makeyevkanıñ sabıq meri Vasiliy Cartınıñ tayinlegen soñ, Qırımda Makeyevka ve Donetsk memurları peyda oldı. Qısqa müddet içinde Cartı Qırımnıñ siyasiy alanını raqiplerden boşatıp, müim vazifelerge özüniñ adamlarını qoydı.
2011 senesiniñ yazında baş nazir vefat etti, onıñ yerine diger «makeyevkalı» Pavel Burlakov keçti. Bir qaç aydan soñ, yanukoviç Qırımğa İçki İşler Nazirliginiñ sabıq yolbaşçısı Anatoliy Mogilövni yolladı, o da, vefat etken Cartınıñ köydeşi ve siyasiy arqadaşı edi. Mogilöv, ükümette iç bir şey deñiştirmey qaldırdı, «makeyevka» ve «donetsk» vekilleriniñ aman-aman episi vazifelerinde qaldılar.
Bu seneniñ fevral ayında Qırım ükümeti ve parlamentini «yeşil adamçıqlar» zapt etken soñ, Mogilöv olarnıñ areketlerini takbih etip, muzakereler keçirmege tırştı. Amma, bunıñ episi neticesiz qaldı.
Sabıq baş nazir nefaqağa çıqıp, raatlana
Qırımdaki vaqialar boyunca soñki beyanatnı Mogilöv martnıñ 11 yaptı. «Mühbirler taqiqatı merkezine» bergen intervyüsında o, qırımlı deputatlarnıñ qararlarını teñqid etip, Ukraina Yuqarı şurası ile cumhuriyetniñ parlamentini añlaşmağa çağırdı. Bundan soñra, sabıq baş nazir tınçlanıp, artıq körünmedi.
Şimdiki vaqıtta Mogilöv Ukraina yaşay ve siyasetke qaytmaycağını bildirdi. Bunı o, Qırım.Aqiqatqa bildirdi. «Şimdiki vaqıtta men nefaqağa çıqıp, raatlanam. Mende er şey yahşı. Qırımğa tek raatlanmaq içün baracam», - dedi o.
Bunen beraber, Mogilöv Ukrainada yaşağanını bildirdi, qaysı şeerde sualine cevap bermedi. Şimdiki vaziyetke nasıl qıymet keskenini ögrenmege imkân olmadı. Qayda bulunğanını aytqan soñ, Mogilöv telefonnı qoydı ve artıq seslenmedi.
Qırımnıñ sabıq baş nazirini rusiyeli mahsus hızmetler araştıra bile. Bunı Qırım.Aqiqatqa Ukraina halq vekili, Qırım İçki İşler Nazirliginiñ sabıq yolbaşçısı Gennadiy Moskal bildirdi.
«Onı rusiyeli mahsus hızmetler qıdıra. O Qırım işğal etilecegini bile edi. Memuriy binalarnı zapt etkenlerden haberi bar edi. Anda ona radam kire edi. Kün evelden anda yataq, yemek, aşçı, silâ ketirilgen edi. Bunıñ episine Qırımnıñ sabık akimiyeti ruhset berdi. Er şey zapt etilgen soñ, o qorqıp qaçtı», – qayd etti Moskal.
Moskalniñ malümatına köre, şimdiki vaqıtta Rusiye Federatsiyası sabıq baş nazirniñ muavinleri Pavel Burlakov ve Georgiy Psarövni araştıralar. Ekisi de Makeyevkalılar. Qayda bulunğanları belli degil. Qırımnıñ yañı «akimiyetine» yaqın olğan siyasetşınas Aleksandr Formançuknıñ fikirince, Burlakovnı yarımadada yüksek vazifege tayin etilmesine imkânı bar.
«Asılında o bilgili idareci edi. Onıñ qaytmasnı men çezmeyim. Amma, akimiyetniñ ayatlarında olğan müitni bilerek, mütehassıs olaraq ayta bilem. Umumen, Donetsk ve Makeyevkalılarnı çoq alğışlamaylar. Lâkin bazıları eyi çalıştı. Bu cümleden, Burlakov ve içtimaiy siyaseti boyunca sabıq nazir Semiçastnayanı qayd eteler. Amma, olar bulunğan vazifelerge kene de iddia etecekleri imkânsızdır», – dedi siyasetşınas.
Formançuknıñ fikirince, daa bir makeyevkalı, Nazirler Şurası reisiniñ sabıq muavini Georgiy Psaröv artıq Qırımğa qaytamaycaq. Yarımadada bulunğan vaqıtta, memur topraqnen bağlı ayın-oyunlarda iştirak etip, akimiyetniñ közünden çıqtı.
Semiçastnaya dissertatsiya yaza, Lâşevskiy ise, işsiz yüre
Yelena Semiçastnaya ise, Qırımda devlet işine qaytacağını istisna etmey. Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, o yarımadada yaşay ve naizetlik dissertatsiyası üzerinde çalışa. «Namzetlik dissertatsiyamnıñ üçte bir qısımı endi azır. Onıñ mevzusı Qırımdaki içtimaiy qoruv sistemasınıñ nezaretine bağışlanğan. İşke çağırsalar, memnüniyet ile qoşulırım, men devletke hızmetinde aman-aman 20 yıl bulundım ve Qırım eyiligi içün isteknen çalışırım», – dep añlattı sabıq nazir.
Semiçastnayanıñ köydeşi naqliye ve alâqa boyunca cumhuriyet komitetiniñ sabıq reisi İvan Vanhanen de Qırımda çalışmalarnı devam etecek eken. Bunı Qırım.Aqiqatnıñ mühbirine onıñ sabıq matbuat-kâtibi Zera Emirsuin bildirdi.
«Men onıñnen mayısnıñ soñunda laf ettim. O, şimdi Qırımda bir şeyler yapacağını aytqan edi, bu aqqında ileride er kes bilecegini bildirdi. Evelden o dispetçer merkezinen oğraşqan edi, bu işni devam ettirecektir», – dedi Zera Emirsuin.
Mogilövniñ ükümetinde qurucılıq ve mimarcılıq Cumhuriyet komitetiniñ yolbaşçısı olğan daa bir Makeyevkalı Andrey Lâşevskiy Qırımda qalğanını ayttı. Qırım.Aqiqatqa: «Men Qırımdam ve şimdilik iç bir şey yapamağa niyetim yoq», –dedi.
Nahlupinni iç bir şey battırmadı
«Makeyevkalı» taqımından tek Vitaliy Nahlupin olğan vaziyetke alışıp, çalışmağa devam etti. O, ta Cartınıñ devirinde iqtisadiyat ve bücet-maliye siyaseti boyunca komissiyasınıñ yolbaşçısı ola.
Aleksandr Formançuk Nahlupin aqqında şunı ayttı: «O çalışqanı kibi çalışa. İhtiyac bar ve oña yahşı davranalar».
Qırımğa Donbasstan degil de, diger şeerlerden kelgen nazirler yarımadanı terek ettiler. Hususan, sabıq sağlıq saqlav naziri Aleksandr Kanevskiy Kiyevge qayttı. «Men tibbiyet saasında çalışam. Kiyev hastahanelerniñ birinde ekim olıp çalışam», – dedi Aleksandr Kanevskiy Qırım.Aqiqatqa.
Qırımlı olmağan sabıq nazirlerden eñ faal siyasiy ayatnı maliy nazirliginiñ sabıq reisi Nikolay skorik alıp bara. Onı, 2013 senesi işten çetleştirdiler, işğal evel o tuvğan Odessağa qayttı ve martnıñ 3 –ne qadar yerli vilâyet devlet memuriyetini idare etti. Şimdiki vaqıtta, o, Odessa vilâyet şurasında çalışa ve «Birlik» deputatlıq fraktsiyasına reislik yapa. İyün 23-den başlap, sabıq regioncı Yuriy miroşniçenkonıñ reberligindeki Ukraina inkişafı firqasınañ reis muavini vazifesinde buluna.


text:
Mayıs 3-te Mustafa Cemilevni qarşılağanda politsiya hadimine yapılğa ücümde qabaatlanıp yaqalanğan qırımlı Tair Smedlâyev azat etildi.
Bunı Tair Smedlâyevniñ adliyecisi Emil Kürbedinov Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Hatırlatamız, Qırımtatar milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyevniñ qardaşı olğan Tair Smedlâyev oktâbr 22 künü Eski Qırımda yaqalanıldı. Onı Rusiye Federatstsiyası Cinaiy kodeksiniñ 318-inci maddesine köre («Akimiyet vekiline yapılğan zorbalıq areketleri») qabaatladılar. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Tair Smedlâyevniñ cezasını belgilep, onı bu seneniñ dekabr 22-ne qadar apiste tutmağa qarar aldı. Onı Aqmescit SİZOsında tuttılar.
«Tair Smedlâyevniñ cezası deñişti – mesülietni başqası aldı. Bunı Rusiye prezidentiniñ Qırımdaki vekâletli vekiliniñ (Oleg Belaventsevniñ – muar.) mesleatçısı Eskender Bilâlov istedi», – dedi Kürbedinov.
Adliyeciniñ aytqanına köre, İnsan aqları boyunca kontakt gruppası onıñ cezasını deñiştirmege teşebbüs köstergen edi. «Kontakt gruppasınıñ azaları olaraq bizler Sergey Aksönov ile ötkerilgen körüşüvlerimizden birinde onıñ cezasını deñiştirmege teklif ettik. Bizler onı SİZOda tutmaq acet olmağanını bir qaç kere aytıp, o, azatlıqta bulunıp, qanunlarnı bozmaycaq ve taqiqatçı ve mahkemege kelecegini ayttıq. O, uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimine qarşı küç qullanmadı. Eskender ağa bizge qoltuttı», – dep ayttı Kürbedinov.
Onıñ bildirgenine köre, Tair Smedlâyevniñ cezasını deñiştirüv qararını «Ermeni Bazar işi» boyunca taqiqatçı çıqardı. Cumaaqşamı künü, dekabr 11-de, Qurultay MSK reisiniñ qardaşı azat etildi.
Kürbedinov mahkemeden aldın taqiqat ne zaman bitecegini aytıp olamadı. «İş 12-13 tomdan ibaret, onıñ taqiqatı ne vaqıt bitecek belli degil», – dedi o.
Kürbedinovnıñ aytqanına köre, aynı iş boyunca yaqalanğan Musa Apkerimov, Rustam Abdurahmanov ve Edem Ebulisov alâ SİZOda bulunalar.


text:
Qırımğa sürgünlik yerlerinden qaytqanlarnıñ sayısı eksile. İnsanlar yarımadağa bir sıra yañı migratsion qaidelerniñ olmasından sebep qaytıp olamay.
Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde yanvar 18 künü siyasiy analitik Yuliya Tişçenko bildirdi.
«Rusiyeniñ migratsion qaideleri sebebinden – 90 künden ziyade bulunuv yasaq ve ilâhre – Qırımğa, misal içün, Özbekistandan insanlar kelip olamay. İşğal ile bağlı vaziyet, qaytmağa istegen insanlarnıñ alışuvını degil de, atta qaytuvnı imkânsız etti», – dey Tişçenko.
Onıñ fikrine köre, qırımtatarlarnıñ qaytuvı ile vaziyetni Herson vilâyetinde qaytqan insanlar içün evleriniñ qurucılığı «qurtara» bile.
Şu cümleden, işbu mesele bu raatlıq künleri Herson vilâyetinde keçirilgen Bütündünya qırımtatar kongressiniñ idare şurasınıñ toplaşuvında muzakere etildi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.