text:
«Fevral 26 davasınıñ» mabüsleri Ali Asanov ve Mustafa Degermenci apishaneden çıqarıldı ve eki ay devam etecek ev apisine yiberildi. Kreml nezaretindeki Aqmescitteki mahkemeniñ bu qararı internet cemaatını quvandırdı ve aynı zamanda taaciplendirdi.
...Eñ esası yaqınlarnıñ yanındalar: ana-baba, ömür arqadaşı ve balalar. Bu siyasiy davanı alıp barğan advokatlar sağ olsun; ne qadar dert körgenlerini özleri bilip, başlarını egmegen yaqınları, ana-babaları, ömür arqadaşı, balaları sağ olsun; ailelerge ruhiy ve maddiy yardım bergen, mahkemelerge qatnağan vatandaşlarımız sağ olsın; arqadaşlarımız tez vaqıtta azat olmaları içün faal surette iş alıp barğan uquq qorçalayıcılar ve, elbette, qırımtatar halqınıñ namus ve azatperverligini saqlağan, başlarını egmegen arqadaşlarımız Ali ve Mustafa sağ olsunlar.
...Muvaqqat apiste 2 yıl!!! Sadece satmağanları içün, qorqutuvlarğa baqmadan, insan olıp qalğanları içün. Amma olar daa azatlıqta degiller, ögde daa mahkemeler olacaq, eñ azından olar yaqınları ve balaları yanındalar.
Güzel haber... pek siyrek ola...
İzaatlağanlarnıñ bir çoqları olğanına zornen inandılar. Bazılarınıñ aqılına hayırsız fikirler keldi.
...Asıl da, tünevin olar ev apisine yiberilgenleri aqqında haber alğan soñ, buna işanıp olamay edim – yahşı haberler o qadar siyrek ola ki, olarğa tap inanamaysın. O anlerde arqadaşlar ve aileleri ne iss etkenlerini men asıl taqmin etip olamam bile...
...Mahkemeler, elbet, devam etecek, amma bu ikâyeniñ güzel soñu olacağına ümüt qaviyleşti. Arqadaşlar ise şimdi özlerine kelmek kerekler, başta bir sağlıq taraftan. Amma eñ esası – boysınmağan qaramanlarımız niayet EVDELER, qalğanı ise, boyle desteknen, mıtlaq yerinde olur. Halqımıznıñ tarihına olar öz adlarını ebediylikke qaldırdılar!
Beklenilmegen... bunda bir şey bardır, işğalci akimiyetniñ iyi niyetlerine işanmayım
Fevral 26 davası – işğalciniñ siyasiy azaplarından birincilerden. Bu parlament yanında fevral 26 künü keçirilgen Ukraina tarafdarlarınıñ mitingine qarşılıq, razı olamağanları ve qarşılıq köstergenleri içün ahtıman...
Bazı bir tüşünem ki, şimdi bütün Qırım – bu büyük fevral 26 davası: aqılsız, hain, yalancı bir iş ve qafeste sesini çıqarmaq imkânı olmağan, azatlıqtan marum qalğan aman aman eki million mabusı olğan dava.
Decermenci ve Asanovnıñ azat olunmasınıñ sevinci şu künü yañı tutuvlarnen örtüldi. Aprel 6 künü saba Aqmescitniñ merkeziy bazarını Rusiyeli silâlı quvetler sarıp aldı. Anda olar onlarce «sıfatından slav olmağan» adalarnı tuttı, olardan qırımtatarlarnıñ sayısı az degil edi.
Ekinci Dünya cenki vaqıtında Qırım almanlar tarafından işğal etilgeni zamanğa beñzey. Olar da bazarlarnı basıp almağa begene ediler...
Terroristlerni yeñeler, nesi añlaşımay


c: text/html

text:
Aqyarda Geroyev Sevastopolâ soqağında yol qazası oldı, onıñ neticesinde bir aqay elâk oldı. Bu aqta Rusiye İİN-niñ şeer idaresi bildire.
"6.15 saba "Lada Granta" maşnasınıñ 35 yaşındaki aydavcısı Geroyev Sevastopolâ soqağından kete edi. Maşna idaresini baş etip olamayıp, o yarıq tayanğıçına uruldı. Qaza neticesinde, aydavcınıñ artında oturğan yolcu, acele yardım kelmezden evel vefat etti. Yaralı aydavcını hastahanege alıp kettiler", - denile beyanatta.
Polis, şimdi qaza sebeplerini bilmek icün teşkerüv keçirile, dep haber etti.
Qırımlı qurtarıcılarnıñ bildirgenine köre, Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı. Qırımda 2019 senesiniñ birinci üç ayında keçken yılğa baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/08-1
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Robert Miñnullin (1.08.1948, Başqort ASSRnıñ İleş rayonı Näcäde awılı, / SSRB) — tatar şağire, säyäsätçe.
Şiğerläre mäktäptä uqığanda uq rayon gazetalarındä basıla başlıy. Qazan universitetın tämamlağaç, ädäbi xezmättän tış, TASSR televideniyesendä programmasın da alıp bara. RSFSR balalar öçen şiğerlär konkursında ciñä, Hans Xristian Andersen isemendäge xalıqara diplomı, soñraq Ğ.Tuqay isemendäge Däwlät büläge belän büläklänä.
1990 yıldan Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı deputatı bularaq saylanıp kilä.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Felsefey Yunanê Antiki
Felsefey Yunanê Antiki, felsefeyo kıhano kı İsay ra ver seserra 6ıne dı veciyo miyan, herra İmperatoriya Roma Yunanê Antiki dı zerrey demê Hellenistiki ra vêrdo, oyo. Zerrey felsefey Yunanê Antiki zaf gırd biyo. Yew ra zêde zaf çiy zey felsefeyo politik, etik, metafizik, ontolociye, logik (mentıq), biyolociye, retorik u estetiki, kewtê cı miyan. Eyro xeylê filozofi qebul kenê kı eno felsefe zerrekê kultur felsefey Ewropa vıraşto. Filozofê felsefey Yunanê Antiki, zanayış çıçiyo, çı areze keno, raştbiyayış çıçiyo, kamca ra yeno, senê musiyeno, arezekerdışê dınya u cıwiyayışi u persê felsefiyê wınasiyêni geyray cı.


text:
Donbasnıñ işğal altındaki rayonlarındaki vaziyetni çezüv Üç taraflı bağ gruppası Ukraina eyyetiniñ reisi, sabıq Ukraina prezidenti Leonid Kravçuk vaqtınca işğal etilgen Qırım ve Donbas meseleleri aqqında referendumnı keçirmege teklif ete. Yuqarı Rada «Umumukrain referendumı vastasınen halq iqtidarı» qanunını qabul etti.
Leonid Kravçuknıñ fikirince, böyle rey berüv Ukraina halqınıñ memleketniñ topraq bütünligi, mustaqilligi ve topraqlarını qaytaruvğa qol tutqanını belgilemeli. Buña cevap bergen Ukraina Yuqarı Radasınıñ spikeri Dmıtro Razumkov böyle referendum keçirilmesine kerek yoq, çünki, onıñ fikirince, «er kes referendumsız da vaqtınca işğal etilgen Qırım ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ bazı rayonlarınıñ 100% Ukraina toprağı olğanını añlay», dep bildirdi. Birinci Ukraina prezidentiniñ teşebbüsi aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında laf etildi.
«Ukraina 24» telekanalına intervyü bergen Leonid Kravçuk Donbas ve Qırım meselesi «eñ ağır» ola, şunıñ içün, birinci Ukraina prezidentiniñ fikirince, bir noqta qoyulmalı:
«Ne yazıq ki, Ukrainanıñ siyasiy küçleri ilhaq, Donbastaki cenkke farqlı yanaşa. Amelde Kreml siyasetine qol tutqan siyasetçiler özüni vatanperver olaraq tanıtıp, vatanperver avesliklerini çeşit siyasiy meydançıqlarda sıq-sıq ilân ete. Ve halq añlap olamay, siyasiy küçlerniñ bir fikri barmı, olar esas meselede añlaşıp olamaylar… Yani referendumda halq Ukrainanıñ bir, mustaqil olmasına ve topraqlarınıñ qaytarılmasına qol tutmalı, dep aytılmalı. Referendumnıñ esas meselesi bu, angi usulnen yapılacaq degil. Usulnı devlet, akimiyet, Yuqarı Rada köstermeli. Halq şunı aytmalı: «Yoq, bu olamaz, Ukrainanıñ bütün toprağı bir ve mustaqil, ve Ukrainağa ait olmalı».
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, o, Leonid Kravçuknıñ teşebbüsine «tamamen razı degil» ve onı Ukraina içün telükeli saya.
Bu meselede şübhe barmı-yoqmı problem degil – qararları referendumda alınmağan saalar bar, o qadarLeonid Kravçuk
– Bu laflar arqasında bir plan olğanını tüşünmek ister edim. Lâkin soñki vaqıtları vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarını istilâcı memleketke bermege istegenlerniñ sesleri daa çoq eşitile. Referendum teklifi «Oppozitsionnaya platforma – Za jizn» siyasetçilerinden kelse edi, şaşmaz edim, amma Kravçuk bey efendiniñ Ukraina devletiniñ toprağını bermesine yol aça bilgen rey berüvni keçirmek teklifi meni ıncıttı. Bu meselede şübhe barmı-yoqmı problem degil – qararları referendumda alınmağan saalar bar, o qadar. Qırım – Ukrainanıñ ayırılmaz parçasıdır ve aynı vaqıtta tamır qırımtatar halqınıñ vatanıdır. Kravçuk ya da başqa birisi bu topraqnıñ kelecegini rey berip belgilemez!
İlko Kuçeriv «Demokratik teşebbüsler» Ukraina Vaqfınıñ siyasiy talilcisi Mariya Zolkinanıñ fikirince, Leonid Kravçuknıñ referendum laflarında ciddiy niyetler yoqtır.
Kravçuknıñ lafları – tüşünilmegen fikir, aslında, pek telükeli olaMariya Zolkina
– Referendum qanunı seslendirgen meselelerinde rey berüv keçirilmesine izin bermey. Bu vesiqanen bağlı bir sıra iddia bar, amma anda bir şey aytılğan: Ukrainanıñ topraq bütünligi meselesi ancaq memleket imzalağan halqara añlaşmalarnı tasdıqlav qısmında referendumğa çıqarıla bile. Kravçuknıñ lafları – tüşünilmegen fikir, aslında, pek telükeli ola. O, Ukraina bir olmalımı suali qoyulacaq referendumnı keçirmege teklif etti – bu muzakere etilecek şey degil. Ukraina – Anayasası olğan suveren devlettir, topraq bütünligini Rusiye istilâsı bozdı. İçtimaiy soravlarğa köre, Ukraina topraq bütünligine qol tutqan insanlarnıñ sayısına köre neticeler şaşırtır edi, eminim – faqat böyle soravlar tek talilci ve alimlerge kerek.
Mariya Zolkina emin ki, referendum keçirilse, Qırım ve Donbasnıñ ait oluv meselesi aqqında siyasiy munaqaşa olacaq, bu Ukraina içün em iç siyasetinde, em Ukraina diplomatlarınıñ halqara alanda köstergen ğayretleri ceetinden pek telükelidir.
«Opora» Ukraina cemaat ağınıñ idare yolbaşçısı Olga Ayvazovskaya Ukraina Anayasasınıñ eñ müim maddeleriniñ tüzetüvlerinen bağlı rey berüv nasıl olğanını añlata.
Halq teşebbüsinen mezkür Anayasa maddelerine deñişmelerni kirsetmege olmayOlga Ayvazovskaya
– Ukraina Anayasasınıñ birinci, üçünci ve on üçünci maddesinen bağlı deñişmeler belli bir qaidelernen tasdıqlana – halq teşebbüsi olmay, Yuqarı Rada belli qanunnı qabul etmeli. Soñra bu vesiqa Anayasa mahkemesine berile, soñra parlamentte ekinci oquvdan keçe, deñişmelerge eñ az 300 deputat rey bermeli. Prezident qanunnı imzalasa, o vaqıt referendum keçirile. Amma anda saylayıcılarnıñ eñ az 50%-ı iştirak etmeli, ve ekseriyet «ebet» dese, qarar qabul etile. Umumen bu esnasqa eñ az yarım yıl kerek. Halq teşebbüsinen mezkür Anayasa maddelerine deñişmelerni kirsetmege olmay, yani memleketniñ toprağınen bağlı meseleler olmamalı.
Bıltır yazda Leonid Kravçuk Minskteki Donbas muzakerelerinde Ukraina eyyetiniñ reberi oldı. Tezden «gumanitar felâket vaziyetinde» Ukraina Dnipro suvını Qırımğa bere bile, dep ayttı: onıñ fikirince, suv müessiselerge ve arbiy bazalarğa degil, qırımlılarğa berilmeli. 2021 senesi yanvarniñ 21-nde Kravçuk 1991 senesiniñ Qırım muhtariyetini yañıdan quruv referendumınıñ 20 yılı munasebetinen Rusiye kontrolindeki «Krım 24» telekanalınıñ yayınında iştirak etti.
Qırım.Aqiqat jurnalistleri Leonid Kravçukqa muracaat etip, fikrini tafsilâtlıca izaatlamasını rica etti, lâkin bu munaqaşada iştirak etmege imkân tapamadı. Muarririyet birinci Ukraina prezidentine bu ya da kelecek maqalelerde seslendirilecek tenqitke cevap bermesi içün imkân bermege azır.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Angliyädä qolğağa menü buyınça dön’ya çempionatı uzdı
Anıñ ciñüçese - Dên Vilan
Angliyäneñ Uorikşir şähärendä qolğağa menü buyınça dön’ya çempionatı uzdı.
Maqsat – 25 metrlı bağanağa tizräk menü.
Sportçılar öskä menep citkäç qolğa östendäge qıñğırawnı şaltırata.
Bu çempionatta Dên Vilan öçençe tapqır ciñü yawladı.
Vilan 25 metrlı qolğağa 8,8 sekundta menep citep rekord quydı.
Bäyläneşle xäbärlär
Törekçä imtixan öçen möräcäğätlär
Yunıs Ämrä institutı tarafınnan törekçäne çit tel yäki ikençe tel bulıp öyränüçelär öçen ütkärelüçe (TYS) Törek tele imtixanı möräcäğätläre 21nçe dekabr’dä tämamlana
TRT WORLD Forumı başlana
Anıñ bıyılğı teması “Kiläçäkne formalaştıru: bilgesezleklär, çınbarlıqlar häm mömkinleklär” dip atala
İsmail Näzir "Yılnıñ balqıp toruçı yoldızı” itep saylandı
Älege büläk Balkan illäre arasında 20 yäş’kä qadärge iñ yaxşı atletqa birelä


text:
Qırımda Belâl Adilovnıñ qaçırılmasını körgen Rustem Muyedinov bildirdi ki, politsiyanıñ Jeleznodorojnıy rayon bölüginde insan qaçırılğanına dair arizasını qabul etmek yerine onı sorğuğa çektiler. Bunı Adilov mart 29-da Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bir qaç insan Jeleznodorojnıy rayon bölügine barıp, olğanlarnı añlatacaq edik. Anda kelgende dediler ki: bir kişi kirip ariza yazsın. Odada maña sualler berilmege başladı, olıp keçken adisenen iç bir alâqaları yoq edi, aksine, anda ne içün kelgenimizni soramağa başladılar. Şahsiy malümatlarım alındı: qaydan olam, qayda yaşayım, qaç yaşındam, qayda çalışam. Olarnıñ aytqanına köre, bu «levhanı toldurmaq» içün yapıldı. Yaqalav aqqında bir-eki söz yazdılar», – dedi Muyedinov.
Muyedinovnıñ aytqanına köre, rayon bölüginde parmaq izlerini alacaq ve telefondaki nomeralarnı yazıp alacaq ediler.
«Telefonımdaki nomeralarnı yazıp alacaq ediler. Nege kerek sualime tam bir cevap berilmedi. Qoşma malümat alacaq ekenler. Men uquqçınen bağlandım, qanunğa uyamı-yoqmı soradım. Uquqçı böyle bir aqları olmağanını ayttı. Men razı olmadım, olar ise parmaq izlerimni ve tükürçigimni alacaq insannı çağırdılar. Men buña razılıq bermedim», – dep ayttı o.
Qaçıruv şaatı sorğu vaqtında Adilov oña telefon etip olğan yerini bildirdi, dep qoştı. Bundan soñ Muyedinov yaqalanmağanını tasdıqlap binanı terk etti.
Çarşenbe künü, mart 29-da, Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı şurasınıñ binası ögünde belgisiz maskalı insanlar Belâl Adilovnı yaqaladı.
Adiseni videoğa çıqarğan şaatnıñ telefonını atıp, Adilovnıñ özüni mikroavtobusqa mindirip alıp kettiler. Soñki malümatlarğa köre, yaqalanğan insan Qırımdaki Taqiqat komitetiniñ Rusiye idaresinde buluna. Advokat Emil Kürbedinovnıñ bildirgenine köre, Adilov Rusiye Ceza kodeksiniñ 318-inci maddesi boyunca qabaatlana – akimiyet vekiline qarşı zorbalıq ya da telüke qullanması.
Qırım Rusiye kontroli altına keçken soñ yarımadada FSB jurnalist, advokat, cemaat erbabı ve qırımtatarlarnı sorğuğa çekip, evlerinde tintüvler keçire.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, basqı kösterilmesini toqtatmağa çağırdı.


text:
Qırımda tevqif etilgen emşire, vatandaş jurnalisti İrına Danılovıç yañı mektübinde Rusiye quvetçileri tarafından oña qarşı tazyıqnıñ artqanını bildirdi. Bunı "QırımSOS" uquq qoruyıcı teşkilâtı haber ete.
Danılovıç, kamerasında "plandan tış tintüv" keçirilgeni aqqında aytıp berdi. Bunıñ neticesinde SİZO hadimleri onıñ şahsiy defterini tutıp alğanlar. Defterde mahkeme içün soñki sözü ve şiirler bar eken. Bundan ğayrı onı "izaatname" yazmağa mecbur etkenler.
Danılovıç, şahsiy defteriniñ tutıp lanıması onıñ aqlarını bozğanını bildirdi.
"MeHи cycTыpMakъ ичюH дaa Hacыл ycyллapHы kъyллaHaджakълap билbMeйиM. OлapHыHъ ишиHи mürekkepleştirmek ичюH бyHыHъ akъkъыHдa aйTMakъ kepek", - дeп язы ДaHылoBыч.
"QırımSOS" talilcisi Yevgen Yaroşenko Danılovıçnıñ mektübini talil etip, SİZO-da "faalniñ bir çoq insan aqlarınıñ bozulması ile qarşılaşa bilgenini" tahmin etti.
Rusiye FSB-si Qırımda tevqif etilgen emşire, vatandaş jurnalisti İrına Danılovıçnı"devlet hainliginen" qabaatlaycaq ola.
Rusiye Ceza Qanunnamesiniñ 275 maddesine ("devlet hainligi") binaen qabaatlanğan kişi 12-20 yıl apis dezasına mahküm etile bile.
İyünniñ başında RF adliye nazirligi qırımlı emşire İrına Danilovıçnı "çetel agantler" cedveline kirsetti.
Mayısnıñ 13-nde advokat Ayder Azamatovnıñ bildirgenine köre, İrına Danılovıç hırsızlanğan soñ Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresinde sekiz kün tutuldı. Onı bir şey gizlese, «ormanğa çıqarırlar», dep qorquzdılar. Bu vaqıt devamında Daniloviçke künde bir kere aş berildi. Rusiye FSBsinde tutuluvınıñ soñunda hırsızlanğan vatandaş jurnalistine azat etilecek dep boş kâğıtlar imzalaması içün berildi. Bunı yapqan soñ Danılovıçqa onıñ çantasında 200 gramm patlayıcı madde tapıldı dep, onı mahkemege sıñırlav tedbiriniñ belgilenmesi içün alıp kettiler.
Rusiye uquq qoruyıcıları advokat Azamatovnıñ aytqanlarını izaatlamadı.
Mayısnıñ 11-nde bulunğan yeri aprelniñ 29-ndan berli belli olmağan İrina Danılovıç Aqmescit SİZOsında tutulğanına dair malümat resmiy şekilde tasdıqlandı.
Danılovıç patlayıcı madde ya da patlayıcı cihazlarnen qanunsız areketlerde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 222.1 maddesiniñ 1-inci qısmı) şübheli sayıla. O, mayısnıñ 7-nde apiske alındı. Advokatı Ayder Azamatov onı sekiz kün devamında, em FSB idaresinde, em advokatlar palatasında qıdırğanına baqmadan, oña devlet advokatı berildi.
Hatırlatamız, vatandaş jurnalisti İrına Danılovıç aprelniñ 29-nda sabadan berli bağğa çıqmadı. Yaşağan evde onsız Rusiye FSB hadimleri tintüv keçirdi. Tintüv neticesinde Danılovıçnıñ ana-babasından bütün cep telefonları alındı ve bir qaç kün olar kimsege haber etip olamadı.
Mayısnıñ 5-nde belli olğanına köre, yaqarlıq stantsiyalarından birinde kameralar hırsızlavnı qayd etti. Danılovıçnıñ babası aytqanına köre, videoda İrına Danılovıç kiyingenine oşağan bir urbada qadın duraqta tura ve qara maşina toqtala. Maşinadan bir qaç kişi çıqa ve qadın tirense de, onı maşinağa mindireler. Video babağa berilmedi, çünki onı yalıñız polis hadimleri ala bile, dep haber etildi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İrına Danılovıçnıñ qanunsız tutuluvı ve tintüvlerinen bağlı cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukrainanıñ cemaat teşkilâtları vatandaş jurnalisti İrına Danılovıçnı azat etmege talap etti.
İrına Danılovıç emşire olıp çalışa ve içtimaiy ağlarda saifesi ve bir qaç bloger saifesi bar. Anda işğal etilgen yarımadadaki tibbiyet hadimleriniñ aqları ve sağlıq problemlerinen bağlı yazılar paylaşa.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımnıñ ilhaqından soñ Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnı "sistemli ve şiddetli taqibatqa" oğrata, yarımadanı ise arbiy bazağa çevire. Bunı öz Facebook saifesinde qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov yazdı.
Onıñ aytqanına köre, Qırımda siyasiy mabüslerniñ çoqusı bu qırımtatarlardır.
"Putin 2-nci Yekaterina ve Stalinniñ "Qırımtatarlarsız Qırım" printsipine uya. Moskova, Qırımnıñ tamır halqı qırımtatarlarnı tatamıle dağıtmaq icün acele tarzda Qırım toprağına öz vatandaşlarını köçtire", - qayd etti Çubarov.
Bundan ğayrı Meclis başı, ilhaqtan soñ Rusiye "biñlerce qırımtatarlarnı vatanlarında yaşamaqtan marum qaldırğanını" qayd etti.
Bu sene mart ayınıñ soñunda Rusiye Tahqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212 maddesiniñ 1-inci qısmı (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq faaliyetke açıq çağıruv) açıldı.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.


text:
Cumaaqşamı künü, oktâbr 17-sinde Keriç politehnika kolleciniñ faciasınıñ yıldönüminde Keriçte matem künü ilân eildi. O künü, Rusiye Tahqiqat komitetiniñ malümatına köre, student Vladislav Roslâkov, patlav yaptı ve talebeler ile ocalarğa attı. Umumen 22 adam elâk oldı.
Bundan soñ ilhaq etilgen Qırımda terrorcılıqqa qarşı tedbirlerni küçleştirip başladılar. Hususan, yarımadanıñ tasil müessiselerinde ve içtimaiy yerlerinde qora qoyulmasına para ayırıla. Bundan ğayrı, rusiye akimiyeti, Qırımnıñ bütün oquv yurtlarınıñ qorumasını Rosgvardiyanıñ şahsiy telükesizligine emanet etmege niyetinde olğanlarını bildirdi.
Keriçten jurnalist Yelena Lısenko, kollecdeki kütleviy öldürüv yerli sakinlerge nasıl tesir etkeni ve elâk olğanlarnıñ soyları özüni nasıl alıp barğanı aqqında aytıp berdi.
Keriçliler kerçekni bilmege istey, amma tek resmiy versiyanı tasdıqlağan malümat berileYelena Lısenko
"Adamlar susqun oldı, suallerge azca cevap bere. Vaqia yerinde olğanlar, tuvğanları deyerlik bir şey tarif etmey, aytmay. Şeer küçük, çoqusı biri-birini bile ve kimerde tanışlarınıñ birevi elâk olğanını bilgen adamlar bunıñ aqqında mıqayt olıp soraştırmağa tırışa edi, amma facia şaatları ve olarnıñ soyları lafqa qoşulmay edi. Bu, büyük ihtimal ile, adamlar facianıñ tafsilâtını aytmasın dep, olarnen rusiye mahsus hızmetleri bir iş alıp barğanını köstere. Olar bunıñ aqqında soramaqtan bile qorqa. Onıñ içün çoqusı, resmiy versiya soñunace kerçek degil dep ve daa başqa incelikler bar dep tüşüne, amma, yazıq ki, kerçekten ne olğanını ve Roslâkovnıñ cinayetdeşleri ya da reberleri olıp-olmağanını bilmege çare yoq. Keriçliler kerçekni bilmege istey, amma tek resmiy versiyanı tasdıqlağan malümat berile.
Yelena Lısenko, rusiye quvetcileri derc etken kollecden video yazısı tolu olmağanını hatırlata.
Bu faciağa bağlı nasıldır qorqu müiti barYelena Lısenko
– Kimse köstermegen daa nasıldır videolar bardır. Bu faciağa bağlı nasıldır qorqu müiti bar. Belki bir vaqıtları kerçek açılır, bir adam o qadar halqnı nasıl öldürip olğanını bilirmiz. Kimerler alâ daa tedaviylene, çoq adam saqat qaldı. Şeerde Rosgvardiya peyda oldı, özlerini olduqça serbest alıp baralar, yol qaidelerini bozalar, cezasızlıqnı duyalar. Mekteplerde nezaretni küçleştirdiler, şimdi oquv yurtlarına tek pasport kösterip kirmek mümkün, etrafları qoralana. Olar daa er yerde qoyulmadı, çünki aqça yoq, amma avtovokzalnı qoraladılar, ve adamlar açuvlana: o neden saqlaycağı añlayışlı degil. Avtomattan atsalar, o yardım etmez, çünki özü çilter, naqliyat yanıp başlasa, anda qaçmaq zor olur, anda maşer-qıyamet qopar.
Bu arada Qırım Tasil Nazirliginiñ başı vazifesini vaqtınca becergen Natalya Gonçarova, ilhaq etilgen Qırımnıñ mektepleriniñ çoqusında şimdilik ihtisaslı qaravul qoruması yoq dep, Keriç faciasınıñ yıldönüminde TASS agentligine bildirdi.
«Qaravullıq vaziyeti aqqında aytqanda, şimdilik o problemadır, çünki Qırım mektepleriniñ tek 1%-ı Rosgvardiya hızmetlerini qullana, 10%-dan çoq mektepniñ şahsiy qoruv şirketlerinen añlaşmaları bar».
Gonçarova, er yerde Rosgvardiyanıñ qaravullamasını temin etmek içün çoq para kerek olğanını qoştı. Bundan ğayrı, o, Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti, mektep ve bala bağçaları qoralamaq içün programma azırlağanını aytıp berdi. Programma boyunca qorasız müessiselerde qora qoyulacaq, bozulğan soyları ise tamir etilecek. Para kölemini 2,5 milliard ruble qadar saydılar.
Rusiye cemaatçısı, "Temiz yalı. Qırım" teskilâtınıñ başı Vladimir Garnaçuk, bu tedbirlerniñ faydası az olur, dep tüşüne, çünki olar daa çoq rusiye büdjetinden para almaq içün yapılğan.
Vaziyet şübeli, bu - balalarnı nezaret etmek içün semeresiz bir sistemadırVladimir Garnaçuk
– Rosgvardiyada yarım millionğa qadar adam hızmet ete, ve onıñ yekâne maqsadı - rejimge qarşı narazılıqlarnı bastırmaq. İsyanlar olmağan vaqıtta bu adamlarğa bir iş tapmaq içün, olarğa mına böyle, oquv yurtlarınıñ qoruması kibi işni berdiler. Mence, vaziyet şübeli, bu - balalarnı nezaret etmek içün semeresiz bir sistemadır. Başqa memleketlerde, şu sıradan inkişaflı soylarında da, mektep qaravullığı yoq. Qoralarğa barğanda ise, bütün bular nege yapılğanını bilmeyom, yekâne fikrim - büdjet paralarınıñ alınması. Çoqusı alda bu çilterlerniñ faydası yoq. Olar deyler ki, biz terrorcılardan saqlanamız, amma terrorcılar özüni nasıl alıp bara? Avtovokzal, ava limanınıñ kirişinde şu demir teşkergen yerlerde, uçaq ve avtobuslarına aşıqqan oba-töpe adam toplana. Maden qıdırıcıdan keçmeyip, olarnıñ arasında bomba patlatmağa terrorcığa ne keder eter?
Küç strukturalarnıñ eksperti, Ukraina Havfsızlıq Hızmetiniñ Kyivdeki Baş idaresiniñ sabıq hadimi İvan Stupak, Qırımdaki telükesizlik tedbirleriniñ arttırılmasından fayda körgen yekâne taraf bu Rosgvardiya, dep saya.
Ne mesele olsa - qora kerek. Tış dünyanen meseleler - keliñiz, internetni keseyik. Kollecde atışlar - keliñiz qora qoyayıqİvan Stupak
– Ne mesele olsa - qora kerek. Tış dünyanen meseleler - keliñiz, internetni keseyik. Kollecde atışlar - keliñiz qora qoyayıq. Bu meseleniñ er taraflı çezmesi degil, yerli ve semeresiz areketlerdir. Sebep ne olğanını bilmege kerek edi, ne oldı da, bu bala qoluna silâ aldı, onı ne zorladı. Qora ise - Rosgvardiyağa bir "bahşış"tır, tek oña bu vaziyet elverişlidir. Böyle yayğarada, telüke vaziyetinde o daa çoq obyeklerni qaravullığı astına alıp olur, daa çoq büdjet aqçasını alıp olur. Qaravul - para, mektepte demir teşkerici - para. Adamnıñ öyle niyeti olsa ve mektepniñ qoralanğanını, qaravullanğanını körse, başqa bir çare tapar. Bu supermarket, JEK olmalı. Er şeyniñ qoranen sarıp olamazlar.
İvan Stupak, böyle ücümlardan tek mahsus hızmetlerniñ ve başqa strukturalarınıñ beraberlikte yapılğan işi qorçalap olur, dep emin.
– Qırımda terror eylemlerine yol bermeyip, "Ukrain diversantlar"nı, "Pravıy Sektor" azalarını tutqanınen maqtanğan ve olarğa 15-er yıl apis cezasını bergen FSB hadimleri qayda? Ne içün silâ satuv sisteması bozuldı? Keriç atıcısı onı maniasız satın aldı da - demek, onı aqlı yerinde olğan adamnı kibi tanığan tibbiy komissiya oldı, ya da o şu malümatnameni tölep aldımı? Bularnı çezmege, kim hata yapqanını tapmağa kerek edi.
Elbet, qora qurmaq, demir teşkericini qoymaq, er binada qaravul oturtmaq qolayca. Bunıñ fiyatı 2,5 milliard ruble olacaq - yahşı, güzel, mesele de çezildi. Daa bu faciadan evel maale polisleri institutı çalışmaq kerek edi. Maale polisi bölüginde yaşağan bütün adamlarnı bilmek kerek, silâsı olğanlarğa mıqayt olmalı, aqılları yerinde olğanını teşkerip, subetleşmeli. Bu qazanıñ ögüni almaq kerek, aqibetlerini degil.
Yelena Lısenko, Keriç kollecinde atışlar Qırım tarihında ilk böyle adise edi ve yarımadanıñ ilhaqından soñ oldı, dep qayd ete.
– Rusiyede adamlar terror eylemlerine, felâketlerge, ölümlerge, kütleviy öldürüvlerge alıştı. Rusiye kerçeklerine tüşken qırımlılar ise buña alışmalı. Çoqusı öz ara öyle de ayta: "Ya siz ne istediñiz, biz endi Rusiyedemiz, alışmaq kerek".
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımnı işğalden qurtaruv halqara sammiti içün teşebbüste bulundı, onı fevralniñ 26-nda, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde keçirmege teklif eteler. Bu aqta Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar LB.ua intervyüsında tarif etti.
«Anda (Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasında – QA) platforma qurulışı aqqında aytıla. O, Qırım mevzusını çeşit seviyelerde tutacaq çoq dereceli çerçive berecek. Eñ yüksek siyasiy derecenen sammit oğraşacaq, onıñ teşkil etüv teşebbüsi Ukrainağa ait. O, er yıl keçirilecek, onı Ukraina içün simvolik künde – fevralniñ 26-nda – Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde yapmağa teklif etemiz», – dedi Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, Azaq-Qara deñiz regionınıñ telükesizliginen bağlı konferentsiyanıñ keçirilüvi planlaştırıla.
«Qırım işğali aqqında aytacaq olsaq, laf tek iç bir vaqıt unutılmaycaq insan aqlarınıñ muntazam sürette bozuluvı aqqında ketmey, yarımadanıñ askeriyleştirilüvi ve tek Ukraina degil, bütün regionnıñ havfsızlıq telükesi aqqında aytıla. Rusiyeniñ isteklerini köremiz – em Yaqın Şarq, em Şimaliy Afrika. Olar içün Qırım – arbiyler içün bir platsdarm. Şunıñ içün telükesizlik konferentsiyası teşkil etmege planlaştıramız, keçirilüvi noyabr ayına planlaştırıla, amma karantin ve pandemiya deñişmeler kirsete bile», – dedi Ceppar.
Ukraina baş naziri Denis Şmığal akimiyet azırlağan Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasınıñ noqtalarını aydınlatmadı, «devlet sırı» olğanını ayttı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba bildirdi ki, onıñ müessisesi Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasınıñ öz qısmını bitirip, Ukrainanıñ reintegratsiya ve vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirliginen mesleat keçirdi. Şimdi işbu strategiya boyunca umumiy vesiqa Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasına berilmek içün azırlanıla.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ qayd etkenine köre, Ukraina işğal altındaki topraqlarını, hususan işğal etilgen Qırımnı qaytarmaq niyetinden vazgeçmey.
Kreml Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep çoq kere bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi aqyarlı Enver Seytosmanovnıñ ükmüni dekabrniñ 5-nde çıqarmağa planlaştıra. Bu aqta advokat Sergey Legostov Qırım.Aqiqatqa haber etti.
«Müvekkilimizniñ soñki sözü daa çoq siyasetnen bağlı edi. O, halqı muntazam sürette taqip etile, dep ayttı. Uquqiy şeylerni aytmadı, delillerni izaatlamadı. İmaye tarafı bu insannıñ qabaatsız olğanını tüşüne. Yarın üküm olmalı. Baqarmız», – dep izaatlay advokat.
Daa evel prokuror İgor Nadolinskiyniñ Seytosmanovnıñ 17 yılğa sert rejimli koloniyasında qalmasını ve azatlığı bir buçuq yılğa sıñırlanmasını istegeni belli oldı.
Rusiye quvetçileri ağa-qardaş Ernes ve Enver Seytosmanovlarnı 2018 senesi mayısnıñ 10-nda Aqyarnıñ Balıqlava rayonınıñ Hayto (Tılovoye) köyünde tintüvlerden soñ tutıp alğan edi.
Ernesni daa soñra yiberdiler, Enverge ise cinaiy dava açılğanı aqqında haber etildi. Onı Rusiye Ceza Kodeksiniñ 205.5 maddesine (terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da iştirak etüv) istinaden qabaatlaylar.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Seytosmanovnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi dekabrniñ 24-nde Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükmüni çıqardı. Enver Mamutov sert rejimli tertipke qoyucı koloniyada 17 yıl qalmasına, Rustem Abiltarov, Remzi Memetov ve Zevri Abseitov ise sert rejimli tertipke qoyucı koloniyada 9 yıl qalmasına üküm etildi.
Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi haber ete.
Dekabrniñ 21-nde Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov mahkemede soñki sözüni ayttı. İç birisi qabaatını tanımay. Olar davanıñ «siyasiy sebeplerini» qayd etti.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulıp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Eger Rusiyede artıq üç aydan ziyade açlıq tutqan ukrainalı rejissör Oleg Sentsov ölse, Rusiye prezidenti Vladimir Putinge qarşı bu pek “büyük bir darbe” olacaq. Bu fikirne Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde rusiyeli siyasetşınas Dmitriy Oreşkin bildirdi.
“Olar (Kremlde –QA) Sentsovnı qorquzmaq, sındırmaq, satın almaq mumkün olur dep belledi. Aslında, er kes yaşamaq ister. O ise, teslim olmay. Allah köstermesin, eger o ölse, Putin içün bu pek büyük bir darbe olur. Kremldekiler bunı pek yahşı añlay”, - dedi Oreşkin.
Mevzuğa dair: ”Rusiye Sentsovnı bazarlıq yapmaq içün qullana”
Avgustnıñ 15-nde belli olğanına köre, Yamalo-Nenetskiy muhtar okrugı açlıq tutqan ukrain rejissörı Oleg Sentsov içün onıñ anası Lüdmila ve Kyiv patriarhlığı Ukrain provoslav kilisesiniñ Aqmescit ve Qırım arhiepiskopı Kliment bergen mefa muracaatını qabul etmedi.
Kremlde aytılğanına köre, açlıq tutqan Sentsov mefa etilmesi içün Rusiye prezidenti Vladimir Putinge şahsen özü muracaat etmek kerek eken.
Oleg Sentsov mayısnıñ 14-nde Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen müddetsiz açlıq ilân etken edi. O, mayısnıñ 31-nde «onı deñiştirüv meraqlanmayıp», «soñuna qadar baracaq insan olğanını» ilân etken edi.
Sentsov ve Qırım sakini Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ hadimleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniya cezasına mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl apis cezası berildi. Ekisi de qabaatını tanımay.
“Memorial” uquqimaye merkezi Sentsov ve Kölçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
Mayısnıñ 26-nda Qırımda "E" merkeziniñ hadimleri advokat Edem Semedlâyevni yaqaladılar. Onıñ mahkemesinden soñ ise Semedlâyevni mudafaa etken advokat Nazim Şeyhmambetov da yaqalanıldı. Ertesi künü Nazim Şeyhmambetovnıñ davası üzre mahkeme oturışı keçirilecek bina yanında onı qorçalamaq kerek olğan advokatlar Ayder Azamatov ve Emine Avamileva yaqalanıldı. Ne içün şimdi Qırımda advokatlar kütleviy şekilde yaqalana?
Qırımda mayısnıñ 26-ndan başlap dört qırımlı advokat tutuldı. Başta advokat Edem Semedlâyev tutuldı, onı Facebook qullanıcısı tarafından Rusiye Federatsiyası ordusınıñ Ukrainada yapqanlarına dair paylaşuvda qayd etilgeni içün Rusiye ordusını «itibardan tüşürgeninde» qabaatladılar.
Mayısnıñ 27-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi qırımlı advokat Nazim Şeyhmambetovnı sekiz künge idariy apiske aldı. Şeyhmambetovnı qorumaq içün mahkemege kelgen advokatlar Ayder Azamatov ve Emine Avamileva da Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutuldı.
Mayısnıñ 29-nda Rusiye kontrolindeki mahkeme advokat Emine Avamilevanı beş künge apiske aldı. 8 künge apiske alınğan Ayder Azamatov kibi o da 2021 senesi oktâbrniñ 25-nde zenaatdaşları Edem Semedlâyevni polis bölüginiñ binası ögünde qoruğanda cemaat nizamını bozğan (İdariy uquq bozuvları kodeksiniñ 20.2.2 maddesiniñ 1-inci qısmı) vatandaşlarnıñ cemaat yerlerinde aynı vaqıtta kütleviy bulunğanını teşkil etkeninde qabaatlandı.
"Qanunlar üzerinden keçmege azırlar"
Qırım aq qoruyıcı gruppasınıñ başı Olga Skrıpnik, bu kibi yaqalavlar yarımadada insan aqlarını qorçalağan bütün qırımlı advokatlarnıñ qorqutıluvı içün yapılğanını saya.
Şunıñ içün bu FSB-niñ bir oyunı olğanını tüşünem, qorqutmaq içün yapılaOlga Skrıpnik
"Bu öyle bir kütleviy qorqutuv siyasetidir, advokatlar da şu cümlede. Bu tek şu dörrt advokat içün işaret degil, bu alâ daa mustaqil qalıp, müşterileriniñ aqlarını qorçalamağa devam etken bütün advokatlar cemiyeti içün işarettir. Yani sizni taqip etkenlerini, sizge qarşı bir şeyler uydura bileceklerini, siz olarnıñ köz ögünde olğanıñıznı bilmeñiz içün yapıla. Şu cümleden advokatlarğa qarşı memuriy tevqif - bu adden aşır adım. Yani sizni qapatmağa azır olğanlarını bildireler. Şunıñ içün bu FSB-niñ bir oyunı olğanını tüşünem, qorqutmaq içün yapıla. Bütün bular "Qanular üzerinden ketmege azır" olğanlarını köstere", - dep saya Skrıpnik.
Olga Skrıpnikniñ fikrince, advokatlarğa tazyıq mustaqil mudafaacılarnıñ SİZO-ğa kirişini sıñırlamaq maqsadını da taşıy.
"Aqmescit SİZO-sı keniş mıqyaslı istilâdan soñ arbiy areketler vaqtında esir etilgen arbiylerniñ ve vatandaşlarnıñ tutulması içün qullanılır. Ve elbette advoktalardan ğayrı başqa birisiniñ anda kirmesi imkânsız. Ve şimdi SİZO-larnı FSB tarafından idare etilmegen advokatlar içün mümkün qadar "qapatmaq" maqsadınen de yapıla", - dep qayd ete o.
"Bu planlaştırılğan aktsiya"
Ukrayina przeidentiniñ Qırım MC-deki Daimiy temsilciliginde, advokatlarğa qarşı tazyıq başqası arasında daa cenkke qarşı olğan qırımlı faallerni mudafaa etmeleriniñ qarşısını almaq içün quvetleştirilgenini sayalar.
Yarımadada bir çoq faaliyet köstergenler peyda oldı.Tamila Taşeva
"Fikrimizce, bu planlaştırılğan aktsiya. Malümat, faal ve diger meydanlarını yoq etmege tırışqanlarına baqmadan, yarımadada bir çoq faaliyet köstergenler peyda oldı. Ve elbette olarnı birisi qorumaq kerek. Şeerniñ memuriyet binasına mavı-sarı boya tökken kezlevli faal, ressam Bogdan Ziza ve bir sıra diger faal", - dep qayd etti Tamila Taşeva.
Prezidentniñ Qırımdaki daimiy temsilcisi, advokatlarnıñ taqip etilmesi yarımdanıñ tışında ukrayinalı arbiylerniñ üzerinde kelecekte ola bilecek siyasiy mahkemeler ile bağlı olağanını tahmin ete.
"Bu menim şahsiy fikrimdir, biz onı daa tam tasıqlamadıq. Amma Rusiye akimiyeti "Azov" arbiylerini Ukrayina tarafına bermezden evel mahkemelemege istegenini bildirgen edi. Olarnı Rostov-na-Donuğa avuştıra bileler. Ve böyle davalarda eñ çoq tecribe bizim advokatlarımızda bar. Olar 2018-19 seneleri esir etilgen deñizcilerni mudafaa etken ediler. Şunıñ içün menim fikrimce, bunen de bağlı ola bile", - dedi Taşeva.
Bir sıra aq qorçalayıcı teşkilâtı qırımlı advokatlarnıñ tutuluvını izaatlap, bunı «daa bir repressiya dalğası» dep adlandırdı. ABD OSCE missiyası Qırımda mustaqil advokatlarnı taqip etüv siyasetini toqtatmağa çağırdı. Semedlâyevniñ apiske alınmasını Büyük Britaniyanıñ Ukraina elçihanesi ve Çeh Cumhuriyeti elçihanesi takbih ettiler. Ukraina Tış işler nazirligi Edem Semedlâyevniñ apiske alınğanını «iş aqlarınıñ bozuluvı» ve «basqı» dep adlandırdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
2019 senesi dekabr ayında Donbastaki zıddiyetni al etüv üç taraflı bağ gruppası «tanılğan er kesni tanılğan er keske» deñişim aqqında añlaştı. Tutulğanlar dekabrniñ 29-nda Donetsk vilâyetiniñ «Mayorsk» keçiş noqtasında deñiştirildi. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, işğal etilgen Qırımda ve Rusiyede siyasiy sebeplerden tutulğan qırımlılarnıñ azat etilüvini talap etmege niyetlene, dep bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyede tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısını aytqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoqu – qırımtatarlardır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs qayd etile. Aynı raqamnı Qırım aq qorçalayıcı gruppası da bere.
Deñişimni beklegen qırımlılarnıñ ekseriyeti – qırımtatarlar, olar bir sıra davalarnıñ, hususan «Hizb ut-Tahrir», «Tebliğ Cemaatı» davalarınıñ (Rusiyede yasaqlanğan, amma Ukrainada yasağı olmağan teşkilâtlar) mabüsleri ola. Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Bu davalarnıñ mabüsleri – din kütken musulmanlardır.
Qırım.Aqiqat, «Unutılmağanlar» maqalelerinde Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda SİZO ve apishanelerde azatlıqqa çıqacağını beklegen qırımlılar aqqında tarif ete. Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davası» aqqında mında, Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davası» gruppası ve ağa-qardaş Seitosmanovlar aqqında mında oqumañız mümkün. «Tebliğ Cemaatı davasınıñ» mabüsleri ve Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davası» aqqında mında oquñız. Taqip etilgen bağçasaraylı musulmanlar aqqında mında oquñız. Qırımdaki «terrorizm» davalarınıñ mabüsleri aqqında mında oqumañız mümkün. «Hizb ut-Tahrir davasında» Qurman, Qarasuvbazar, Aqmescit rayonları ve Büyük Aluşta musulmanları aqqında mında, Aqmescit ve Aqmescit rayonında yaşağan 24 qırımtatarını birleştirgen 2014 senesinden berli eñ büyük Qırım davasınıñ mabüsleri aqqında mında oquñız. «Casuslıqta» ve «Noman Çelebicihan batalyonında iştirak etkeninde» qabaatlanğan qırımlılar aqqında mında oquñız.
«Ukraina diversantları» davası»
Bu dava çerçivesinde beş aqyarlı, sabıq arbiyler taqip etile. Rusiye mahsus hızmetleri olarnı Ukraina istihbarat baş idaresinden vazife alıp, Qırımda diversiya yapmağa planlaştırğanında qabaatladı. Aq qorçalayıcılar olarnıñ davasını siyasiy dep adlandıra.
Dmitriy Ştıblikov
Aqyarlı. «Nomos» analitik merkeziniñ arbiy eksperti olıp çalıştı, kütleviy haber vastalarınen ekspert olaraq iş tuttı. Apiske alınmazdan evel Aqyardaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ anbarında anbarcı olıp çalıştı.
2016 senesi noyabr ayında FSB hadimleri onı Qırımda diversiya, hususan «arbiy infrastruktura ve yaşayış teminlevi obyektlerini» patlatmağa azırlağanında qabaatlap tuttı.
2017 senesi mayısında tahqiqat ile kelişti.
Bundan soñ mustaqil advokatlarğa oña kirmege izin berilmedi.
2017 senesi noyabr ayında Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer mahkemesi Dmitriy Ştıblikovnı diversiya azırlağanında ve silâ saqlağanında qabaatlı dep tanıdı. O, beş yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi.
2016 senesi noyabrniñ 9-ndan berli apiste buluna.
Aleksey Bessarabov
Aqyarlı. Eskiden arbiy jurnalistikanen oğraştı, «Nomos» analitik merkezinde talilci olıp çalıştı. Dmitriy Ştıblikovnen beraber diversiyalarnı planlaştırğanında qabaatlanıp tutuldı. Qabaatını tanımay.
2014 senesi aprel ayında Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer mahkemesi Aleksey Bessarabovnı 14 yılğa azatlıqtan marum etip, 300 biñ ruble para cezasını aldı. Qırımlı ükümge itiraz bildirmege tırıştı, amma Rusiye Yuqarı mahkemesi şikâyetini red etti. Aleksey Bessarabov temyiz instantsiyasına muracaat etmege niyetlene.
2016 senesi noyabrniñ 9-ndan berli apiste buluna.
Vladimir Dudka
Aqyarlı. Ekinci mertebeli yedek kapitanı, qazmacı. Eskiden «Aqmescit» ukrain radioelektronik istihbarat gemisiniñ komandanı edi. 2013 senesi Aqyardaki Ukraina mudafaa naziri Pavel Lebedevniñ cemaat qabulhanesiniñ azası edi. 2014 senesinden soñ, apayınıñ aytqanına köre, turmuş mayınsazlaştıruvda, Qırımda «Tavrida» yolu ve yañı elektrik stantsiyaları içün qurucılıq meydanlarını azırlavında iştirak etti. Apiske alınmazdan evel Qırımnıñ Fevqulâde vaziyetler nazirliginde çalıştı.
2016 senesi noyabr ayında FSB hadimleri tarafından yarımadanıñ arbiy infrastruktura obyektlerinde diversiya azırlağanında qabaatlanıp tutuldı. Qabaatını tanımay. FSBde elektrik aqımınen eziyetlengenini bildirdi.
2014 senesi aprel ayında Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer mahkemesi onı 14 yılğa azatlıqtan marum etip, 350 biñ ruble para cezasını berdi. Qırımlı ükümge itiraz bildirmege tırıştı, amma Rusiye Yuqarı mahkemesi şikâyetini red etti. Vladimir Dudka temyiz instantsiyasına muracaat etmege niyetlene.
2016 senesi noyabrniñ 9-ndan berli apiste yata.
Gleb Şabliy
Aqyarlı. Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ zabiti edi. İşten boşatılğan soñ gidrograf zenaatını aldı. Apiske alınmazdan evel gemi ve qayıqlarnı yapqan «Era» Aqyar şirketinde çalıştı.
Rusiye mahsus hızmetleri onı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi içün «istihbarat vazifelerini yerine ketirgeninde», hususan patlayıcı maddelerni yapıp taşığanında qabaatladı. Gleb Şabliy, FSBde eziyetlengen soñ «qabaatını tanıdı».
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi onı siyasiy mabüs olaraq tanıp, davası «sahte, qabaatı isbatlanmadı, o, ise cinayet işlemese de, azatlıqtan marum etildi», dep qayd etti.
2018 senesi Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer mahkemesi qırımlını beş yılğa azatlıqtan marum etti.
2016 senesi noyabrniñ 15-nden berli apiste yata.
Azatlıqta ömür arqadaşı ve balası bar.
Aleksey Stogniy
Aqyarlı. «Getman Sagaydaçnıy» ukrain fregatında arbiy hızmet keçti. Apiske alınmazdan evel Aqyarda yazuv tükânında çalıştı.
2016 senesi noyabr ayında FSB hadimleri onı Qırımnıñ memuriy sıñırında, yarımadadan esas Ukrainağa çıqmağa tırışqanda tutıp aldı. Aleksey Stogniy Qırımda diversiya planlaştırğanında qabaatlandı. O, qabaatını tanımay.
2017 senesi iyül ayında Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Aleksey Stogniyni 3,5 yılğa azatlıqtan marum etti. Üküm, tahqiqat bildirgeni kibi, diversiya faaliyeti içün degil, silânı qanunsız satqanı ve saqlağanı içün çıqarıldı.
2016 senesi noyabrniñ 15-nden berli apiste yata.
Andrey Zahtey
Lvivde doğdı. Apiske alınmazdan evel Saqta ömür arqadaşı ve qızınen beraber yaşadı. Şahsiy taşuvnen oğraştı. Daa evel yağma, dolandırıcılıq ve vesiqalarnı sahteleştirgeni içün mahküm etilgen edi. 2011 senesi qorantasınen beraber Moskva vilâyetinde yaşadı, qurucı olıp çalıştı. Soñra apayınen beraber Qırımğa köçti.
2016 senesi avgust ayında FSB hadimleri Andrey Zahteyni yarımadada terror ücümlerini azırlağan kibi tanıtılğan «Ukraina diversantları davası» çerçivesinde tuttı. Onı Rusiye Ceza kodeksiniñ dört maddesine istinaden qabaatladılar: 30-ıncı maddeniñ 1-inci qısmı – 281-inci maddeniñ 2-nci qısmı (diversiyağa azırlıq), 222-nci maddeniñ 3-ünci qısmı (silânı qanunsız satış), 324-ünci madde (resmiy vesiqalar ve devlet mukâfatlarını satın aluv ve satuv) ve 327-nci madde (sahte vesiqalarnı yapuv ve satuv). Onıñnen beraber Zaporij vilâyeti Energodar şeeriniñ sakini, faal ve «Ukraina diversantları» davasınıñ daa bir mabüsi Yevgeniy Panov diversiyalarda qabaatlandı. Panov 2019 senesi sentâbr ayında Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişim çerçivesinde azat etildi.
Andrey Zahtey tahqiqatnen işbirligi yaptı, o, añlaşqan advokatından vazgeçmek mecbur edi.
2018 senesi fevral ayında Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi onı 6 yıl ve 6 ay sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etip, 220 biñ ruble para cezasını berdi.
Koloniyada bulunğan Andrey Zahtey Rusiye prezidenti Vladimir Putin adına mefa aqqında ariza yazdı.
2016 senesi avgustnıñ 10-ndan berli apiste yata.
Azatlıqta ömür arqadaşı ve qızı bar.
«Ayrı davalar»
Oleg Prihodko
Saq rayonınıñ Orehovo köyüniniñ sakini. Demirci, Ukraina tarafdarı faal. 2014 senesine qadar siyasetnen oğraştı, «Svoboda» birleşmesiniñ azası oldı, Kyivdeki Euromaydanda faal iştirak etti. Qırımda Rusiye yurisdiktsiyasını tanımay.
Oktâbr ayında Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından garajında trotil taşlarını qanunsız saqlağanında ve Saq rayon devlet memuriyetiniñ patlavını azırlağanında qabaatlanıp tutuldı. Apiste buluna. Qabaatını tanımay. Üküm çıqarılmadı.
2019 senesi oktâbrniñ 10-ndan berli apiste yata.
Azatlıqta ömür arqadaşı ve qızı bar.
Denis Kaşuk
Aqmescitli, iş adamı. Apiske alınmazdan evel Aqmescitte soqaq reklama bazarında çalıştı. 2019 senesi dekabr ayında Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından silânı qanunsız satın alğanından ve saqlağanından şübheli sayılıp tutuldı.
Tuvğanlarınıñ bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri Denis Kaşuknı eziyetledi, bundan soñ o, qabaatını tanıdı. Qırımlınıñ advokatı Nazim Şeyhmambetovnıñ bildirgenine köre, müvekkiliniñ mahkemede yapqan areketleri «ciddiy şübhe ve qorqu doğurmaqta».
Resmiy şekilde 2019 senesi dekabrniñ 20-nden berli (dekabrniñ 17-nde tutuldı) berli apiste buluna.
Üküm yoq.
Azatlıqta ömür arqadaşı ve oğlu bar.
Cedvel tolu degil
Qırımda Rusiye mahsus hızmetleri daa bir sıra insannı tuttı. Olar çeşit sebeplerden yarımadada bulundı ya da tutulğan soñ anda ketirildi.


text:
Ukraina torak punktlarnı kire ala
Zelenskiy kiçäge belderüendä sentyabrdän birle barı Harkov töbägendä 450dän artık torak punktnı Rusiyä köçlärennän kire aluların äytte
Ukraina armiyäse Herson töbägendä - 4, Harkovta 1 torak punktnı Rusiyä köçlärennän kire aldı.
Ukraina matbugatındagı häbärdä äytelgänçä, Herson töbägendäge Davıdov, Ctarosilye, Novopetrivka, Dudçani cirlekläreneñ kontrole ukrainnar kulına küçkän. Harkovta isä Boguslavka avılı kire alıngan.
Cotsial mediada Ukraina köçläreneñ älege torak punktlarga kerüen kürsätüçe videolar çıktı.
Ukraina däülät başlıgı Volodimir Zelenskiy kiçäge belderüendä sentyabrdän birle barı Harkov töbägendä 450dän artık torak punktnı Rusiyä köçlärennän kire aluların äytte.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukrainanıñ Avropa Birligi azalığı arizasını imzaladı. Bu aqta Ukraina Yuqarı Radasınıñ matbuat hızmeti telegrammda bildirdi.
Haberge vesiqanıñ fotoresimi qoşuldı.
Baş nazir Denıs Şmığal Ukraina Avropa Birligine kirüv talabını mahsus protsedurağa köre berecek, dep bildirdi.
«Ukrainanı Avropa Birligine yañı mahsus protsedurağa köre qabul etmek teklifini tünevin subetimizden soñ Slovakiya baş naziri Eduard Geger seslendirdi. Gece Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Avropa komissiyasınıñ prezidenti Ursula Gertrud von der Leyen ile laf etti», – dep qayd etti baş nazir.
Şmığal, qarar tez qabul etilir, dep ümüt ete.
«Prezident qayd etkenine köre, bu ola bile, ve adaletli olacaq», – dep qoştı baş nazir.
Ukraina Avropa Birligine kermek kerek, dep bildirdi fevralniñ 27-nde Avropa komissiyasınıñ prezidenti Ursula Gertrud von der Leyen Euronews intervyüsına.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net.


text:
Ukrainanıñ üç vilâyetinde – Kiyev, Odessa ve Dnepropetrovskta vatandaş alı senetleriniñ resmiyleştirilmesi boyunca arizalarnı internet vastasınen berüv leyhası başladı. Ukrain ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire ki, endiden soñ ZAGS arizasını kâğıtta, em de evden çıqmayıp, online şekilde bermek mümkün.
«Vatandaş alı senetleriniñ devlet qaydı saasında muracaat» portalında qayd etilgen soñ vatandaşlar bala boğuvı ya da evlenmek niyeti aqqında ariza bere bileler.
«Vesiqalarnı elektron imza ile tasdıqlamaq mümkün, ya da kâğıtlarnı imzalamaq içün uyğun bir vaqıt belgilemege imkân bar. Portalda evlenmek içün saat ve yerni saylamağa ya da mütehassıs ile körüşüvni belgilemege imkân bar», – dep aytıla haberde.
Leyha iyül 20-de başladı. Online arizanı bergen ilk çiftni Dnepropetrovskta baş nazir Arseniy Yatsenük tebrikledi. Berilgen malümatqa köre, Kramatorsktan Pavel ve Mariupolden İnna Lvivde tanış oldılar.
Ukraina qayd vesiqalarını almağa istegen Qırım sakinleri yañı hızmetten faydalana bileceklermi-yoqmı Adalet nazirliginde şimdilik aytmaylar.


text:
Qırımda qırımtatar muhtariyetiniñ teşkil etilmesi boyunca Esas qanunğa deñişmeler kirsetilmesinen bağlı meseleler boyunca Anayasa komissiyasına qırımtatar temsilcileri kirecek. Bu aqta Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyün 3-te Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Esas qanun içün azırlaycağım bütün deñişmeler kibi, aynı şekil olacaq. Bu, Esas qanun komissiyasına teslim etilmesi, oña qırımtatar temsilcileriniñ kirmesi, diqqatnen yapılğan çalışma, muzakereler, imzalanma ve Yuqarı Radağa teslim etilmesi olacaqtır», – dedi Ukraina prezidenti, ve «qırımtatarlarğa işanmaq kerek, olardan qorqmaq kerekmey», dep qoştı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, devlet Anayasasına qırımtatar milliy territorial muhtariyetiniñ teşkil etilmesi içün kerekli deñişmelerniñ tezce kirsetilmesine yardımcı olacağını vade etti.
2015 senesi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina Esas qanunına Qırımda qırımtatarlarnıñ milliy muhtariyeti aqqında maddelerni kirsetmege kerek olğanı aqqında ilân etti. O, aynı vaqıtta, halq deputatlarını devlet Anayasasına mütenasip deñişmelerniñ kirsetilmesine qol tutmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda Rusiye FSB-siniñ hadimleri, Ekinci Cian cenkinden qalğan 41 mina ve 16 granata taptı, olar Yedi Quyu (Leninskiy) rayonında yerden qazılıp çıqarılğan edi.
Qırım matbuatı Rusiye FSB-siniñ matbuat hızmetine esaslanıp, arbiy adamlar arbiy yedeklerni patlatuv poligonına alıp ketti, dep bildire.
Amma Rusiye FSB-si, minalarnı yerden kim qazıp çıqarğanını alâ daa bilmey.
Daa evel Keriçte açıq mıntaqada yerli sakinler Ekinci Cian cenkinden qalğan eki bombanı tapqanı bildirilgen edi.
Qırım ve Aqyarda Ekinci Cian Cenkinden soñ topraqta qalğan mermiler ara-sıra tapıla. Yarımadada minasızlaştıruv taqımları çalışa.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev noyabr 13-de 73 yaşını toldurdı. Doğğan kününi Mustafa ağa New Yorkta qayd etecek, o, noyabr 15-de Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş assambleyasında Qırım rezolütsiyasınıñ qabul etilmesi içün ukrain eyyetiniñ erkânına kire, dep bildirdi Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Facebook saifesinde.
«Bugün ulu adamnıñ doğğan künü. Oña «Qırımoğlu» deyler. Büyük qızım onıñ dünyanıñ eñ küçlü insanı olğanını bilip, Rusiyede Pütinniñ rejimini yeñip olacağından emin. Bir vaqıtları qartbabam aynısını maña da aytqan edi. O vaqıt Pütin yerinde sovetler bar edi», – dep yazdı Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, qırımtatarlar içün Mustafa Cemilev Qırım oğrunda küreşniñ timsali ola.
«Ekinci kere bu aqqı içün küreşe. Arzusı – Qırımğa qaytmaq degil, Qırımnı qaytarmaqtır. Bir şeyge baqmadan, er daim İnsan olıp qala – adiy, açıq ves amimiy. Hayırlı Yaşlar!», – dep yazdı Ceppar Facebookta.
Mustafa Cemilev qırımtatar halqı oğrunda küreşi sayesinde halqınıñ sayğısını ve milliy lider statusını qazanğandır. 1966-1983 seneleri altı kere apiske alınğan edi. Yedi kere mahküm etilgen, «sovetler qurumını aqaretlegen fikirleri içün» 15 yıl apiste yatqan. 1975-1976 seneleri Omsk apishanesinde 303 kün açlıq tutı. 1986 senesi azatlıqqa çıqtı.
1991 senesinden 2013 senesine qadar Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi edi. Mustafa ağa – III-VII çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatıdır. Ukraina parlamentinde firqasız qala edi.
2014 senesi avgust 20-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ №657/2014 buyruğı esasında Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi vazifesine tayin etilgen.
Mustafa Cemilev Selcuk universitetiniñ (Türkiye) fahriy doktorı, Orlık adına «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» halqara mukâfatnıñ laureatı ola. Nansen (BMT) medali ve V ve IV dereceli Yaroslav Mudrıy ordeninen taqdirlengen.
2016 senesi Cemilev Saharov mukâfatına namzet kösterildi, faqat onı «İslâm devleti» gruppirovkasında qullıq çekken qadınlar ve yezidilerniñ aq-uquqları oğrunda küreşken Nadia Murad ve Lamiya Ayya Başar qazandılar.


text:
Aqmescit SİZOsında “Veciye Kaşka davası” boyunca qabaatlanğan qırımtatar faalcisi Asan Çapuh, ihtisaslı tibbiy yardımnı talap eterek, açlıq narazılığını toqtattı. Bunıñ aqqında Azatlıq Radiosınıñ rus bölüginiñ mühbiri Facebook ağında haber etti.
Beyanatqa köre, Çapuh, ğayet yaramay sağlıq alı olğanı ve advokatı Ayder Azamatovnıñ ricası içün açlığını toqtattı.
Qırım.Aqiqat, Asan Çapuhnıñ qorantası ve advokatından onıñ alı aqqında haber almağa tırışa.
Bir kün evel Ukraina Tış işler Nazirligi (TİN), açlıq tutqan “Veciye Kaşka davası”nıñ iştirakçisi, qırımtatar faalcisi Asan Çapuhnıñ deral azat etmesini Rusiyeden talap etti.
2017 senesi dekabr ayında faalci Asan Çapuh SİZOda mikroinsult keçirdi ve acele sürette hastahanege yatqızılmaqta muhtac edi.
Keççe mabüsniñ tibbiy baqıluvı yapıldı, amma onıñ sağlıq alı ve diagnozı advokatına bildirilmedi.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermenci kibi bir gruppa qırımtatarnı tutıp aldı.
Sentâbrniñ 11-nde Rusiye nezaretindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi, "Veciye Kaşka davası"nıñ iştirakçilerini eki ayğa daa apiste qaldırdı. Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye telükesizlik hadimleri olarnı tutqan maalde qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay. Daa soñra qadın vefat ete.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl, Türkiye vatandaşı, Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızlağan edi, dep bildire.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa Şurasınıñ Silâlı quvetlerni qullanıp terrorizmge qarşı tedbirlerni başlamaq qararınıñ sebebi memleketniñ cenüp-şarqında yüz bergen adise-vaqialar oldı. Cumaertesi ve bazar künleri bir qaç şeerde silâlı adamlar memuriy binalarnı zapt etti. Bazar künü Zaporojye, Lugansk, Odessa ve Harkovde Maydan tarafdarları ve oña qarşı çıqqanlarnıñ mitingleri olıp keçti. Azatlıq Radiosınıñ mühbiri bildire ki, çatışmalarda aman-aman elli insan zarar kördi. Donetskte Mariupol, Kramatorsk ve Slavânskta militsiya şeer bölüklerini zapt etken adamlarğa yardım etmek içün halq imayesini şekillendirip başladılar. Bazar künü saba Slavânskta mahsus tedbirler keçirilgende Ukraina havfsızlıq hızmeti «Alfa» mahsus bölüginiñ kapitanı elâk oldı, daa dört kişi yaralandı. Separatistlerden biri elâk oldı ve bir qaç kişi yaralandı.
SBU reisi Valentin Nalivayçenkonıñ bildirgenine köre, mahsus hızmetniñ Donetskteki adise-vaqialarğa Rusiyeniñ alâqası bar olğanını tasdıqlağan vesiqaları bar, SBU 17 adamnı endi yaqaladı, olarnıñ arasında – Rusiye agentleri.
Rusiye Ukraina akimiyetiniñ silâlı gruppalarğa qarşı ordularnı qullanmaq qararını cinayet olaraq tanıp, BMT Havfsızlıq Keñeşiniñ acele toplaşuvını keçirmege talap etti. Lâkin Moskva mevamına BMT Havfsızlıq Keñeşinde qol tutmadılar.


text:
Qırım mekteplerinde ukrain ve qırımtatar tillerinde oquğan talebeler içün derslikler ile problemler olacaq. Bunı Qoranta, qadın ve bala meseleleri boyunca Devlet Duma komitetiniñ reis muavini Olga Batalina bildirdi, dep haber ete öz başına tayin etilgen Qırım akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı.
«Rosobrnadzor Ukrainanıñ fizika, esap, himiya boyunca tasil programmalarnı talil etken soñ, olar Rusiye programmaları ile teñ kelgeni añlaşıldı. Amma tarih, cemiyetşınaslıq, edebiyat aqqında aytacaq olsaq – añlağanıñız kibi, mında ukrain derslikleri iç te kelişmey. Bizge rus tilinde kitaplarnı azırlamaq ve olarnı ukrain ve qırımtatar tillerine tercime etmek içün vaqıt kerek», – dedi Batalina.
Faqat o şunı da qayd etti ki, Qırım ve Aqyar milliy azlıqları ögünde bütün mecburiyetler mıtlaqa eda etilecek.
İşğal etilgen Qırımda, Aqmescitniñ merkeziy meydanında, avgust 12 künü Qırım mektepleri içün soñ 564 biñ derslik berildi. Umumen ise Qırım mektepleri içün 2,5 mln derslik basılıp çıqarıldı.


text:
Müstecib Ülküsal
Müstecib Ülküsal (doğma adı Müstecib Hacı Fazıl; 1899 – 1996) - XX asırda diasporada qırımtatar milliy davasınıñ eñ müim adamlarından birevidir. O em doğğan yeri olğan Romaniya Dobrucasında, em ana-vatanı Qırımda, em Almaniya, Lehistan kibi ğarp memleketlerinde, em de soñra köçken Türkiyede pek çoq milliy davalarda bulunğanı içün keniş malümat ve tecribe saibi olğan. Qırımtatar neşriyat tarihınıñ eñ uzun sürgen mecmuası olğan Emel mecmuasını qurğan ve uzun seneler neşir etken. Bundan başqa Qırımtatar milliy areketi, medeniyeti, tarihı, etnografiyasınen alâqalı pek çoq kitap yazğan ve neşir etken. O tamamınen aqiqiy bir dava adamıdır.
Qartbabasınıñ adı Abdurrahmandır. Abdurrahman 1840 senesinde Qırımnıñ Or uyezdiniñ bir köyünde doğğan. 1862 senesi Dobrucağa köçken. Romaniyağa kelgende yañı evli eken. Dobrucada Hakime, Sakine adlı eki qızı ve Fazıl, Qavlamet, Dervişamet adlı üç oğlu doğğan. Müstecib Ülküsalnıñ babası Fazıl 1869 senesi doğğan. Fazıl 1896 senesi Vefa Çelebi adlı bir qırımtatar muaciriniñ qızı olğan Şerifenen evlengen. Müstecip Ülküsalnıñ anası Şerifeniñ babası Vefa Efendi ve anası Hacımelek Qırımnıñ Kefe uyezdiniñ Qazan Tip köyünden.
Müstecip Ülküsal 1899 senesi doğdı. Qardaşları Saliha - 1904, Meliha - 1906, Necib - 1908, Münib - 1910, Nazım - 1912, Seyfeddin - 1920 seneleri doğğan eken. Müstecip Ülküsal başlanğıç mektepni Dobrucada, orta mektepni İstanbulda bitirgen. I Cian cenki başlağanda İstanbulğa qaytamağanı içün eki sene Köstencedeki Mecidiye Musulman Seminariyasına ketken. 1916 senesi Romaniya cenkke qatılğan soñ seminariya qapanğan oquvı yarım qalğan. Bundan soñ özüniñ köyünde başlanğıç mektepte muallimlik etmege başlağan.
1918 senesi Qırımdaki Suleyman Sulkeviç ükümeti Qırım tamırlı olğanlarnı Qırımğa qaytmaları içün çağırğan soñ bir rus gemisinde saqlanıp Aqyarğa ketti. 1920 senesine qadar başta Bağçasarayda Qaymaz Ağa maallesiniñ mektebinde daa soñra Foti Sala köyüniñ mektebinde ocalıq etti. Talebelerinen beraber Qırım köylerinde musamereler ötkerdi, milliy davağa qoltutqan qonuşmalar keçirdi. 1920 senesinde oquvını tamamlamaq içün Qırımdan Türkiyege keldi. Polatlıda daa evel Türkiyege köçken emceleri Qavlamet ve Dervişametniñ qatına bardı. 1921 senesi qırımtatar muacirleri köylerinden olğan Qarayavşanda başlanğıç mektepte ocalıq etti. Aynı seneniñ yazında İstanbulğa ketip yarım qalğan oquvına devam etti. 1922 senesi litseyni bitirip diplomını alıp Dobrucağa qayttı. Bükreş universiteti Uquq fakultetine kirdi. 1926 senesinde Uquq fakultetini bitirip advokat oldı.
Aynı sene Pazarcıqta advokatlıqqa başladı. 1929 senesi Müstecib özünday olğan on dostunen bir mecmua çıqarmağa qarar berdiler. Özleri arasında para toplap urufat aldılar. Mecmuanıñ ilk sanı Emel mecmuası adınen 1930 yanvar 1 künü neşir etildi. Mecmuanıñ saibi ve baş müellifi Müstecib Ülküsal oldı. Emel mecmuası baştaki eki sene 15 künde bir kere neşir etilir. Daa soñra ayda bir kere çıqa. Qırım Qurultay ükümetiniñ tış işleri vekili Cafer Seydamet Qırımer de mecmuada maqaleler yazmağa başlay. Bir zaman soñra Emel mecmuası qırımtatar milliy davasınıñ resmiy neşriyatı oldı. II Cian cenki başlağan soñ almanlar Romaniyağa kirerler. Mecmuanı çıqarmaq qıyın olur, 1940 senesi sentâbr ayında 154 san neşir etilgen soñ neşriyatnı toqtattılar.
Müstecib Ülküsal 1940 senesi noyabr ayında işlerini tasfiye etip Türkiyege köçti. 1941 senesinde Edige Qırımalnen beraber qırımtatar milliy davası içün Berlinge ketti. Lâkin almanlar Qırımğa ketmesine izin bermediler. Doquz ay soñra Türkiyege qaytıp keldi. 1943 senesi İstanbulğa yerleşip advokatlıqqa başladı. 1944 qırımtatar sürgünligi ve Dobrucada tuvğanlarınıñ zulumğa oğraması, apis etilmesi Müstecib Ülküsalnı pek keder etti. Ğarbiy memleketlerge qaçqan qırımlılarnı Türkiyege yerleştirmek içün oğraştı. Kelgen soylarını işlerinen küçü yetkeni qadar meşğul oldı.
1955 senesinde Cafer Seydamet Qırımerniñ hastalığı sebebinden Milliy Merkez toplaşuvlarına vekâleten Müstecib Ülküsal reislik etmege başladı. O zamandan soñ Münhende er sene toplanğan Paris Bloku toplaşuvlarına qoşulğan, ya bir özü ya da bir qaç arqadaşınen Qırım milliy davasını temsil etti. 1960 senesinde Emel mecmuası Türkiyede yañıdan neşir etilmege başladı. 1986 senesinde közleri raatsızlanğanğa qadar Emel mecmuasın baş müellifligini etken. 154 sanı Romaniyada neşir etilgen Emel mecmuasında 103 maqalesi, 227 sanı Türkiyede neşir etilgen Emel mecmuasında 214 maqalesi bardır.
1986 senesinde “Emel Qırım Türk Medeniyetini Tanıtma ve Araştırma Vaqfı” (Emel Kırım Türk Kültürünü tanıtma ve Araştırma Vakfı)nı qurdı. Vefat etmeden evel bütün kitaplarını vaqıfqa bağışlağan.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Mustafa Cemilev 1993 senesi Türkiyege kelgende başta hasta töşegindeki Müstecib Ülküsalnı ziyaret etti. Hasta olsa bile musafirlerni ayaqta qarşılağan, oğurlay ekende alsız olması sebebinden ayaqqa turmasına mani olmaq istegenlerge “Qırımtatar Milliy Meclisi reisini ayaqta oğurlamağa isteyim, buña küçüm bar, bunıñ böyle olması kerek” dep köstergeni davranış onıñ qadiy bir dava adamı olğanını añlatmağa yetecektir. Bağçasarayda bir soqaqqa adınıñ berilmesin özüne berilgen eñ balaban mukâfat sayğan. Ayatı sıqıntı içinde keçmesine, bütün ömrüniñ milliy davağa adamına baqmadan iç kimseden bir qarşılıq beklemegen.
Sağlığında neşir etilgen:
- Dobruca ve Türkler,
- Dobruca’daki Kırım Türklerinde Atasözleri ve Deyimler,
- II.Dünya Savaşında (1941-1942) Berlin Hatıraları ve Kırım Kurtuluş Davası,
- Kırım Türk Tatarları (Dünü - Bugünü - Yarını) adlı dört kitabı,
- Gagauzların Aslı,
- Üç Bozkırlı: Atila-Cengizhan-Timur, adlı 2 romen tilinden tercime kitabı bardır.
Ülküsalnıñ çeşit türlü kitap ve mecmualarda neşir etilgen yazıları Saim Osman Karahan tarafından cıyıntıq alına ketirilerek 2007 senesinde Dobruca'dan adınen İstanbul Qırım Dernegi tarafından bastırıldı.
Vefatından soñ Emel mecmuasınıñ 212-nci sanı, Müstecib Ülküsal sanı olıp neşir etilgen. Özüniñ qalemge alğanı 5-nci kitabı (Qırım Yolunda Bir Ömür, Hatıralar) 1999 senesi Qırım Türkleri Medeniyet ve Yardımlaşuv Dernegi tarafından neşir etilgen.
Müstecib Ülküsal 1996 senesinde İstanbulda vefat etken. Bir asırğa yaqın ömrüniñ 70 senesini Qırımtatarlarnıñ milliy davasına hızmet etip keçirgen Müstecib Ülküsal, Timur, Noyan ve Ülkü adlı üç bala babası edi.
Müstecib Ülküsal aqqında neşir etilgen pek çoq maqale bardır.
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Emel Kırım Vakfı
- Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği
- VatanKIRIM.net saytı
- [1] 14 sentâbrniñ 2006 s. arhivlengen.
- Fikirde Birlik
- Kırım Yolunda bir ömür. Hatıralarım
- 1899 senesinde doğğanlar
- Bиkипeдия:CTpaHицы c HeoдHoзHaчHыMи reoцeпoчkaMи
- Yanvar 10 künü ölgenler
- 1996 senesinde ölgenler
- Vikipediya:CTpaHицы c иcпoлbзoBaHиeM пapaMeTpa «HaзBaHиe» B шaблoHe «Infobox»
- Elifbe sırasına köre adamlar
- Bulğaristandaki Qırımtatar diasporası
- Romanyadaki Qırımtatar diasporası
- Türkiyedeki Qırımtatar diasporası
- Cemaat erbapları
- Yazıcılar


text:
Saudi Arabistanda devletniñ bir qaç yerinde, hususan islâmnıñ ekinci muqaddes yeri olğan Medina şeerinde patlavlar yüz bergeni aqqında malümat bildirile.
Elde etilgen malümatqa binaen, bütün bu patlavlar özüni öldürgen insanlar tarafından yapıldı.
Hususan, Medinada patlav islâmnıñ ekinci muqaddes yeri olğan Peyğamber camisi (al-Mascid an-Nabawi) yanında yüz berdi. Evel kiçik camini ev yanında Muhammed Peyğamberi (s.a.v.) özü qurdı, bundan soñ yaqında yerleşken onıñ apayınıñ evinde vefat etti. Şimdiki vaqıtta cami binası dünyada eñ büyük camilerden biri sayıla, bu yerde peyğamber vefat etken yeri ve onıñ qabiri yerleşe. Mescit bütün dünyadan kelgen musulmanlar içün acılıq yeri sayıla.
Patlav qaravullar közetme noqtası yanında yañğıradı, o vaqıt qaravullar muqaddes Ramazannıñ yekünlenmesi munasebetinen orazanı bitire edi. Malümatqa köre, ücümciden ğayrı, daa eki qaravul hadimi elâk oldı.
Bundan evel eki patlav devletniñ şarqında yerleşken Katif şeerinde yüz berdi, daa bir patlav ekinci eñ büyük Cidda şeerinde, Amerika Qoşma Ştatları konsullığı yanında yañğıradı. Bildirilgen malümatqa köre, o yerde, ücümcilerden ğayrı, kimse elâk olmadı, bir qaç insan yaralandı.
Bu ücümler içün mesuliyetni boynuna kimse almadı.


text:
Tarihiy hatıranı saqlav ve canlandıruv sistemasında müim yerni arhiv, kütüphane ve müzey alalar. Şahsiy arhivlerni ögrenüv ve ağzaviy tarih vesiqalarını yazuv – qırımtatarlarnıñ keçmişine dair malümat çoqrağınıñ hazinesini zenginleştirmege yardım etken şeydir. Keniş añlamda ağzaviy qaynaqlar – adise-vaqialarnıñ canlı şaatlarınıñ hatıraları. Bugünde-bugün ağzaviy qaynaqlarnıñ (hatıra, mektüp, intervyülarnıñ) ve tarihşınaslıqta ağzaviy anane statusı umumen yüksek – eñ azından, tarihçı, içtimaiyatçı, siyasetşınaslarnıñ.
Ağzaviy qaynaqlar zemaneviy tedqiqte kerekli bir beşeriyat ölçevini meydanğa ketireler, bazı vaqıtları ise – malümatnıñ yekâne qaynağı olalar.
İngliz tarihçısı Paul Thompson bunıñ aqqında böyle yaza: «XX asırğa qadar tarihiy ilim ortasında ilk evelâ siyaset tura edi: adiy insanlarnıñ yaşayışı ya da iqtisadiyat ve din inkişafına az diqqat ayırılğan iqtidar içün küreşniñ vesiqalı canlanması edi. «Madde» olaraq farqlı insanlarnıñ ömür tecribesi qullanmağa başlasa, tarih yañıdan deñişe... Arhiv vesiqalarınıñ çoqusı akimiyetniñ noqtaiy-nazarını aks ete, böylece tarih mahkemesi bu dünyanıñ küçlülerine elverişli olğan qararlar çıqara. Ağzaviy tarih, aksine, adaletli mahkeme içün şaraitler yarata: alçaq sınıflardan, yoqsul ve yeñilgenlerden şaatlarnı çağırmaq mümkün».
Yalıñız bir örnek – Yusup Gafarovnıñ hatıraları, insannıñ şahsiy tecribesi cemaat arasında ne qadar müim olğanını köstere. Şahsiy tecribeniñ bu segmentlerini tapmaq zor, bazı vaqıtları ise resmiy vesiqalarda tapmaq imkânsız.
Yusup Gafarov Qırımda 1921-1922 seneleri olğan deşetli açlıqnı hatırlay: «1921-1922 seneleriniñ açlığı aqılımda. Tavdair köyünde açlıqtan ölgen insanlarnıñ cesedlerini kördim. Qapumıznıñ ögünde de eki ceset yata edi. Tizemniñ eki oğlu – Memedla ve Abibulla da açlıqtan öldiler, soñra Şerfzade tizem de öldi. Aqayı 1917 senesi cenkte elâk oldı. Bizni, balalarnı, Aqmescitteki yurtqa avuştırdılar. 40 bala edik, yurt Lenin ve Studençeskaya soqaqlarınıñ köşesinde yerleşken edi, adı Lazaretnaya edi. Balalarnıñ yarısı anda açlıq ve hastalıqlardan can berdi».
Şaatlarnıñ hatıralarında tafsilâtlı malümatlar müim yer ala. Misal olaraq, Yusup Gafarovnıñ işğal etilgen Qırımdaki (1941-1944) yaşayış aqqında hatıralarında böyle malümat mevcut: «Yaşayış dayanılmaz alğa keldi – kündüz almanlar, gece partizanlar avtomatlarnen kelip, er şeyni alıp çıqa ediler. 1921 senesi Qırımda qurğaqlıq oldı, yıl bereketsiz oldı. Bir çoq adamda açlıq başladı. Sovet askerleri çekilgende boğdaynı toplağanlar – almanlar almasın dep, benzin tokip yaqqanlar. Tolusınen yanmadı, amma qoqusından almanlar da almadı. Biz onı el arabalarında çıqarıp, yuva ve ötmek peşire edik – bir sıra adam açlıqtan qurtaldı».
Ve kene de onıñ hatıraları, amma qırımtatarlarnıñ sürgünlik yerlerindeki yaşayışqa dair (1944-1956): «Cenkten soñ bir de bir qolaylıq beklemedik, üzerimizde faşistler rejiminden beter komendant rejimi bar edi».
Bir qaç yıl evelsi qırımtatarlarnıñ sürgünlik ile bağlı malümatlarını toplamaq içün «Unutma» umumhalq aktsiyası başlandı. Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini al etüv boyunca Mahsus Komissiya mezkür aktsiyanı 2009 senesi sentâbr 1-de ilân etken edi. Aktsiya müddetsiz sayıla. Bugünki künde Komissiya o facialı müddetniñ şaatlarından kelgen aman-aman yarım biñ vesiñanı topladı.
Aktsiya başlanğıçınıñ sebebi o vaqıt Ukraina prezidenti olğan Viktor Yuşçenkonıñ 1944 senesi sürgünliginiñ adiselerini ögrenmek emri oldı. Ukraina Prezidenti yanında Qırımtatar halqı vekilleri şurasınıñ reisi, halq deputatı Mustafa Cemilev adına beyanatlarda Ukraina devleti, dünya toplulığı tarafından qırımtatar halqı genotsidiniñ tanılması, em de Ukraina yüksek devlet organları ögünde bu cinayetke alâqası olğanlarnı mesüliyetke çekmek içün tedbirler alınmasına teşebbüs köstermek teklifi bar edi.
Genotsidni ögrenüv komissiyası o adiselerniñ şaatlarına berilecek elli yedi sualni tizgen edi...
Ukrainada akimiyet deñişti, prezident Yanukoviçniñ reberligi işbu emirni lâğu etti, şimdi Qırım diger memleketniñ terkibindedir...
Faqat sürgünlik aqqında qıymetli hatıralar qaldı, o deşetli adiselerniñ canlı şaatları (bir çoqu vefat etti) körgen sınavlarnı tasvir ete. Hatıralarda tarih ceetinden ğayet müim olğan bir sıra malümat bar, olar ya pek bilinmez ya da aslı belli degil, anda qırımtatarlarnıñ mahsus yerleşüvlerde yaşayışı, emek qıyınlıqları ve açlıq, hastalıq, dayanılmaz yaşayış şaraitlerinden ölümleri aydınlatıla. Vesiqalarnı toldurğan adam özü körgen adiselerni tasvir ete...
Genotsid boyunca komissiya malümatlarnı ala, qayd ete ve kopiyalarını çıqarıp, öz arhivini tize, anda «Unutma» aktsiyası devamında kelgen vesiqalardan ğayrı, 2004-2007 seneleri 1944 senesi sürgünligi aqqında toplanğan 550 hatıra kirdi.
Aktsiya malümatları Qırımtatar Milliy Meclisi saytında, em de diger resurslarda derc etile. 2014 senesi Kiyevdeki «Stilos» neşriyatı «Bu dünyada ceennemni kördik» («Mı videli ad na zemle») kitabını neşir etti, onıñ içine aktsiya aqqında malümat ve bir sıra hatıra kirdi...
Temelli bir tedqiq öz vaqtını daa bekley, al-azırda ise «Unutma» aktsiyasınıñ elektron arhivi azırlana.
Bu işniñ bir qısmı ATR birinci qırımtatar telekanalınıñ «Hatıra» aktsiyası ola – sıma ve resimlerde qırımtatarlarnıñ tarihı.
İşğal etilgen Qırımda telekanal litsenziyanı alamağan soñ aktsiya toqtatıldı, lâkin bugün kene başlay – ATR qıtaiy Ukrainada yayın yapmağa başladı.
Ağzaviy qaynaqlar yıllar devamında rey aqqından marum qalğanlarğa laf etmege imkân bere. Olarnıñ şahsiy tecribesi dayanılmaz şaraitlerde halqnıñ yaşamaq qabiliyetini köstere.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi iyülniñ 17-nde bıltır noyabr ayında Qırım yalısında Rusiye tarafından zapt etilgen ukrainalı deñizcilerniñ dördünci gruppası – Roman Mokrâk, Andrey Oprısko, Vladimir Tereşçenko, Sergey Tsıbizov, Andrey Şevçenkonıñ apis müddetini oktâbrniñ soñuna qadar uzattı. Bu aqta rusiyeli advokat Nikolay Polozov haber ete. Böylece, 24 ukrainalı deñizciniñ apis müddeti uzatıldı.
Andrey Artemenko, Andrey Eyder ve Vasiliy Soroka oktâbrniñ 26-na qadar, qalğanlarnı 24-ne qadar nezaret altında qalacaq.
Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, keçken sene noyabr ayında Qırımda sıñırlav tedbiri tayin etilgende yaralılarnıñ mahkemesi keççe keçirilgen edi, şu sebepten kün farqı bar.
Dört mahkeme oturışuvı prokurorlarnıñ muracaatı ile qapalı şekilde oldı.
Dört oturışuvda da imayeniñ BM deñiz uquqı halqara mahkemesiniñ ferman kopiyalarını qoşuv muracaatları red etildi. Vesiqağa binaen, ukrainalı esir deñizciler acele azat etilmeli, dedi Polozov.
İmaye, iyülniñ 17-nde ukrainalı deñizcilerniñ apis müddetini uzatqan mahkeme qararlarını şikâyet etmege azırlana.
Ukraina ve Rusiye ombudsmenleri Lüdmila Denisova ve Tatyana Moskalkova iyülniñ 16-nda Moskvada keçirilgen körüşüvde eki memleketniñ SİZO ve apishanelerinde bulunğan ukrainalı ve rusiyelilerniñ cedvellerini deñişti. Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi 150 davadan ibaret cedvelni berdi.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
ATR qırımtatar telekanalı maddiy zorluqlarğa oğradı. Ukraina devlet bücetinde belginlengen paranıñ bir qısmı kanalnıñ esabına keçken maliye yılınıñ soñunda keldi, ve olarnı bücetke qaytarmağa mecbur ediler. Neticede ATR yapqan programmalarınıñ 90%-ını toqtattı, hadimlerniñ aman-aman yarısı işten boşatıldı.
Medeniyet, gençlik ve sport naziri Volodımır Borodânskıynıñ Telegram-kanalında bildirgenine köre, «2020 senesi devlet büceti belgilegen qırımtatar televizion yayınları içün devlet desteginiñ miqdarı 50 million ğrıvnâ ola» ve «Ukrainanıñ tamır halqı olaraq qırımtatar halqına, hususan qırımtatar televizion yayınlarına qoltutmaq devlet içün eñ müim prioritetlerden biri ola». ATRniñ vaziyeti aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov, maliye etilüvniñ sozulması müessisege ne içün pek tesir etkenini Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Bizni bir ayğa informatsion cenkten çıqarıp attılar. Elbette, muhalifimiz bunı tez-tez qullandıLenur İslâmov
– Biz yılnıñ soñunda ümüt etken 15 millionımıznı alıp olamadıq. Kira, Qırım içün yayınlar, uydu. Programmalarnıñ yapılmasına tek bir qaç million belgilengen edi. Mesele para degil, mesele bunıñ nasıl yapılğanı. Bir ükümet ketti, başqası keldi, qıyınlıqlar olacağını bile edik, amma bu qadarını tüşünmedik. Diger taraftan, keçken yılnıñ bücetini qısqartmağa mecbur olğanlarını da añlaymız. Bunı evelden bilse edik, vaziyetke bir şekilde azırlanır edik. Stabil yayın yapmaq, seyircini tutmaq, em de informatsion cenk vaqtında, pek müim ola. Yayınnı eki saatqa toqtatmaq bile – fevqulâde vaziyet, bu çelik töküv tsehini toqtatmaq kibi bir şey. Yılnıñ soñunda tempimizni coydıq, bizni bir ayğa informatsion cenkten çıqarıp attılar. Elbette, muhalifimiz bunı tez-tez qullandı.
Qırımnıñ Rusiye kütleviy haber vastalarında Ukrainadaki qırımtatar telekanalınıñ zorluqları aqqında bir sıra şey çıqtı. Qırımnıñ Rusiye iç siyaset, malümat ve bağ naziri vazifelerini eda etken Sergey Zıryanov «Krım 24» yayınında ATR jurnalistlerine muracaat etti bile:
«Anda, Ukrainada, yahşı mütehassıslar bar, işsiz qalğanlar – Rusiyeniñ Qırımına hoş kelsinler. Mında olarğa er vaqıt iş taparmız, ve Qırım cumhuriyetiniñ Rusiye Federatsiyası terkibinde inkişaf etkenini körerler».
Lenur İslâmov Sergey Zıryanovnıñ laflarını tamamen siyasiy dep saya.
Bizim bundan evel de zorluqlarımız oldı – işğalci Rusiye akimiyeti bizge yayın yapmağa izin bermegende yayınımız eki ayğa söndürilgen ediLenur İslâmov
– Birinciden, «Ukrainada» nasıl doğru aytılğanını ögrensin. Ekinciden, yapqanı jurnalist meselesi degil, medianıñ problemlerini siyasiy mısqıllav ola. Asılında biz dayandıq. Bizim bundan evel de zorluqlarımız oldı – işğalci Rusiye akimiyeti bizge yayın yapmağa izin bermegende yayınımız eki ayğa söndürilgen edi. Şimdi aqşam yayınlarını başladıq, çünki insanlar beklep olamay. Bütün bu qıyınlıqlarnı yeñmek mümkün. Söz sırası, nazir Borodânskıy uyduğa hızmet etken şirketke şahsen telefon etip, bizni söndürmesinler, dep rica etti. Şimdi 15 million borcumız bar, bu 50 milliondan 15-ini keçken senege masraf etmek kerekmiz. Yani, şimdi 15 million eksigimiz bar. Bu paranı qaydan alacaqmız, çezip yürem, çeşit qurulışlarğa baram. Bu borcnıñ bir qısmı – devlet yayıncıları ögündeki vazifelerimiz.
Lenur İslâmov, Qırımnı terk etmege mecbur etken jurnalistler, ATR hadimleriniñ temeli, qalacaq ve işine devam etecek, dep emin.
Qırımtatar faali Zair Smedlâyev, yarımadada çalışqan «Millet» Rusiye telekanalı qırımtatarlarnıñ haber ihtiyaclarını, onıñ fikirince, ne içün qarşılap olamağanını añlata.
ATR telekanalı halqnıñ parasına quruldı ve iş adamlarımıznıñ desteginen inkişaf etti. Qırımtatarlar içün onıñ işi pek müim olaZair Smedlâyev
– ATR telekanalı halqnıñ parasına quruldı ve iş adamlarımıznıñ desteginen inkişaf etti. Qırımtatarlar içün onıñ işi pek müim – şimdi bu Ukraina akimiyetiniñ qırımtatar meselesine, ana tilimizniñ canlanuv işine olğan munasebetini köstere. Qırımdaki «Millet» telekanalı Rusiye devlet sımarışını yerine ketire, onıñ vazifesi – propaganda yapmaq, qırımtatarlarnıñ er vaqıt sabadan birisi evge, camige, müessisege sürip kirecegini, birisi hırsızlana bilecegini beklep, yarımadada şeñ ve serbest yaşağanını köstermektir. «Millet» telekanalı bunı körmey ve masal añlata, em de esasen rusça. Seyircileri de çoq degil, amma seyircilerge malümat berecek telekanallarımız olmasa, olar «Milletni» baqmağa, yavaş-yavaş anda keçmege mecbur olacaqlar.
Kütleviy haber institutınıñ eksperti Yekaterina Dâçuk, Qırımda Ukraina sesiniñ bar olması müim ola, dep qayd ete.
Maña ATR öz memleketinden quvuldı kibi körüneYekaterina Dâçuk
– Maña ATR öz memleketinden quvuldı kibi körüne. İnformatsion cenk kete, yarımadağa alternativ malümat bergen yekâne qırımtatar telekanalınıñ yayını sıñırlansa, akimiyetke bu kerekmi degen sual peyda ola. Şimdi vaziyet Rusiye içün pek elverişli ola: alternativ malümat olmasa, o, insanlarnı zombige çevire bilecek, er şeyni quvanç renklerinde kösterecek. Qırımda haber boşluğı bar, faaller tutula, apiske alına, saytlar blok etile – Rusiye propagandasına elverişli olmağan er şey sıñırlana. Belki, Medeniyet nazirligi şimdi işğal etilgen topraqlar içün deñiştirilgen UATV çetel yayın telekanalı çerçivesinde Qırım içün bir leyha yapacaq ola, amma qırımtatar telekanalı oña para ayırılğan soñ olmaq kerek, dep tüşünem.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Koronavirus qırğınlığı sebebinden Rusiye akimiyeti bir çoq iqtisadiyat sektorınıñ şirketlerini qapattı: cemaat aşağan yerler, fitnes merkezleri, kütleviy tedbir şirketlerini. Hadimlerini mecburen tatilge yolladılar, saipleri ise kelirsiz qaldı. Bir çoq insan koronavirus ayatlarına o qadar tez kirdi ki, «qara kün» parasını azırlamağa yetiştirip olamadılar, dep ayta.
Nastoyaşçeye Vremâ mühbirlerinen laf etken rusiyeliler, elbette, prezident Putin vade etken yardım tedbirlerine işana, dep ayttı: tar kelirli qorantalarğa para yardımı, kredit tatili ve alçaq fayızlı kreditler. Amma şimdilik, 90-ıncı yılları olğanı kibi, tek özlerine ve tuvğanlarına işana bileler: bostanlarınıñ bereketine, tuvğanlarınıñ ve lâqayt qalmağan insanlarnıñ yardımına.
Serov sakini Yuliya Muraşkina aprelniñ başından berli parasız yaşay. Akimiyet Rusiyede özüni izolâtsiya etüv rejimini ilân etkende o, fast food ağında staj yapqan edi. Staj içün para berilmedi – bir şey qazanıp olamadı, soñra qave ise belli olmağan müddetke qapatıldı.
Yulânıñ balalarnı aşatmağa çaresi qalmağanda, qadın yerli gazetağa yardım içün muracaat etti.
İnsanlar yardım etip başladı. Aş, paranen. Böyle yaşaymız şimdiYuliya Muraşkina
«İnsanlar yardım etip başladı. Aş, paranen. Böyle yaşaymız şimdi», – dep köstere Muraşkina buzdolabını. Anda kürpeler ve vaziyetini bilgen şeer sakinleri yapqan konservalar tura. Öz bostanından qapatqan bir qaç tatlı ve turşu bankasını yerli pensionerler berdi.
Yulânıñ aytqanına köre, devletniñ yardımına işanmay.
«Yaqında şeer memuriyetinden telefon etip, maddiy yardım programmasına kire bilemiz, dep aytqanlar. Vesiqalarnı topladıq. Amma bir programmağa kelişmeymiz, ve şeer memuriyetinden maddiy yardım olmaycaq, dep canımıznı ağırtqanlar», – dep ayta qadın.
Balalarımıznı baqıp, belli şeyler ala edik, şimdi ise bala parasını alamız, ve balalar bizni baqaYevgeniy Popov
Yevgeniy Popov Yekaterinburgda yaşay. Qorantada çalışqan bir kişi ola: apayı çalışmay – üç balasını baqa. Koronavirus sebebinden mecburiy izolâtsiya rejimi ilân etilmezden evel Popov şeerde vilâyetniñ çiftçileri içün yarmalıqlar yapa edi. Martnıñ 20-nden başlap bütün ticaret, insanlar toplaşqan diger tedbirler kibi, lâğu etildi.
«Balalarımıznı baqıp, belli şeyler ala edik, şimdi ise bala parasını alamız, ve balalar bizni baqa», – dep açıq-açıq ayta keliri aqqında iş adamı. Qorantanıñ sofrasında esas aş soylarınıñ bostanından yapılğan yemekler ola.
Yevgeniyniñ üç krediti bar: ipoteka, avtokredit ve kredit kartı. Ekisi memleketniñ eñ büyük banklarında yapıldı. Putinniñ vadelerine baqmadan, banklar kredit tatiline razı olmay.
«Kelirim 30% degil, qat-qat ziyade eksildi. Amma banklar red cevabını bermek içün manaçıq tapa, – dep ayta Popov. – Men banklardan borclarımnı unutmasını istemeyim. Men kreditlerni qapatqan edim, qapatmağa da devam etecem. Aytam olarğa: vaziyet bir qarar olsun, er şey yerli-yerine qaytsın. Siz, banklar, bizden fayız alasıñız, bir dialog qurayıq, añlayışlı oluñız!».
Yevgeniy banklarnen añlaşamayıp, Rusiyeniñ maliyeviy ombudsmeni Yuriy Voroninden ve Tsentrobanktan yardım istedi. Amma anda da destek alamadı.
«Voronin alğan kreditlerimniñ banklarınen alâqası yoq ve onıñ teşkilâtı banklarnen aramızdaki munasebetlerni tertiplep olamaz, dep cevap berdi, – dep tarif ete Popov. Tsentrobanknı aytsaq, olar da yazma cevar berdi: «Olarnen añlaşmañız bar, lütfen, olarnen al etiñiz».
Banklar daa bir Yekaterinburg sakini Dmitriy Popovğa da kredit tatilini bermey. O, tedbirlerniñ tehnik donatıluvınen oğraşqan şirketniñ saibi ola. Dmitriy çalışqan sımarışlar arasında vilâyetniñ müim vaqiaları bar edi: Zafer Künü, Şeer künü paradları, Dünya futbol çempionatında mühlisler alanı.
Popovnıñ şirketinde 30 kişi çalışa. Er adamlar, çoqu – qorantalarında çalışqan yekâne insanlardır. Dmitriyniñ aytqanına köre, 2020 senesiniñ küzüne sımarışlar bar, ve az degil, amma o vaqıtqa qadar bir şekilde «dayanmaq» ve hadimlerine aylıq bermek kerek. Bunı yapmaq içün Popov bankta kredit alacaq ola, amma banklar onı bermey.
«Bir qısmı birden red ete, bir qısmı – iş nenen bağlı olğanını sorağan soñ, – dep ayta Dmitriy. – Birden red eteler».
Dekabr ayında üçünci balamız oldı. Bu aylarda masraflarnı qısqartıp baqıñızDmitriy Popov
Popovnıñ aytqanına köre, qorantasınıñ biraz parası toplanğan edi. Amma koronavirus vaziyeti belli olmağanı içün ve devlet yardım etmegeni içün bazı masraflarnı qısqartmağa mecbur oldı: meselâ, kommunal hızmetlerni şimdilik ödemey.
«Dekabr ayında üçünci balamız oldı. Bu aylarda masraflarnı qısqartıp baqıñız, – dep ayta iş adamı. – Bir-eki aftadan azıq mallarınıñ fiyatı da arttırılacaq, dep ilân etkenler. Masraflarımnı 5-20%-ğa nasıl qısqartacam? Bilmeyim».
Popov, 90-ıncı yıllarnıñ soñunda Rusiyede «er kes ana-babası, qartana-qartbabası sayesinde yaşadı», dep hatırlay.
«Bu sefer de öyle olacağını tüşünem», – dep kedernen ayta o.
«Nastoyaşçeye Vremâ» neşirinden alınıp derc etildi


text:
Qırım sakinleri bütün memlekette qısmiy seferberlik ilân etilgen soñ Rusiyeni terk etmege tırışqanda qıyınlıqlarnen qarşılaşalar. RF sıñırlarında vaziyet deşetlidir. Bunıñ aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde yazdı.
"Eñ felâketli vaziyet Rusiye-Gürcistan sıñırındadır. Anda Gürcistan tarafı Ukrayina vatandaşlarına - işğal etilgen Qırım sakinlerine formal uyğunsızlıqlar esasında Gürcistanğa kirmek izin bermeyler. Rusiye-Gürcistan sıñırında Qırımdan kelgen onlarnen aile keçmek içün bekley, olarnıñ ekseriyetiniñ kiçik balaları bar", - dedi o.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye-Qazahistan sıñırında rusiye tarafında pek çoq para alalar (bir maşna içün 2 biñden ziyade ABD dolları). 18 yaşına yetmegen balalarınen aileler gece-kündüz arabalarından keçireler.
Meclis reisi, qırımlılar Avropa Birligi memleketelrine kirmek tırışqanda da bir çoq qıyınlıqlarnen qarşılaşqanlarını bildirdi.
"Letoniya, Litvaniya, Poloniyanıñ köç hızmetleri tarafından Ukrayina vatandaşlarınıñ - vaqtınca işğal etilgen Qırımnıñ sakinleriniñ vesiqalarına talaplar da daa ciddiy oldı. Mezkür ülkelerniñ topraqlarına kirmege izin alamağan Ukrayina vatandaşları - Qırım sakinleriniñ sayısı er bir saat arta. Belarus ve RF taraflarından Poloniya, Letoniya, Litvaniya ve Estoniyanıñ sıñırlarında deşetli insan faciaları ola. Poloniya sıñırcıları tarafından Poloniyanıñ topraqlarıa yiberilmegen ve rusiyege (Kaliningrad) keri qaytarılğan qırımtatar aileleriniñ biriniñ yetişken azalarını Rusiye FSB-si tarfından terrorcılıqnen qabaatlanıp tefqif etildiler", – dep qayd etti Çubarov.
Çubarov, Ukrayina ukümeti ve Ukrayina vatandaşları - Qırım sakinleriniñ ketken devletlerniñ Ükümetleri seviyesinde acele ortaq qararlar bermege çağırdı.
Sentâbrniñ 21-nde Rusiyede ilân etilgen qısmiy seferberlik sebebinden Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti askerlikke aluv komissiyalarını quruv aqqında bildirdi. Sergey Aksenov esas Ukrayınağa 1200 «göñüllini» yolladı ve daa eki batalyon azırlay, dep bildirdi.
Qırımdaki Rusiye kütleviy haber vastaları «añlaşmalı arbiy hızmetniñ» reklamasını yapa.
İşğal etilgen Qırımnıñ tahminen 5000 sakini Rusiye prezidenti ilân etken qısmiy seferberlikten soñ arbiy komissarlıqqa celpname aldı.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırım ve Aqyarda Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı cenkinde ölgen Rusiye arbiylerini defin etmege devam eteler.
Ukrayına prokuraturasınıñ malümatına köre, 2015 senesinden başlap Rusiye Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetlerine askerlikke aluv qanunsız kampaniyasını 15 kere keçirdi. Aq qorçalayıcılar Qırım ve Aqyar sakinleriniñ Rusiye ordusına aluvını halqara uquq bozuluvı dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina akimiyeti tutulğan şahıslarnı almaştırmaq içün azırlıq köre, dep ayttı Ukraina prezidentiniñ yardımcısı Andriy Yermak LB.ua neşirine, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Jurnalistniñ hatırlatqanına köre, Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ malümatına esaslansa, Rusiye ve işğal etilgen Qırımda 113 Ukraina vatandaşı apiste tutula. O, Ukraina akimiyeti kontrol etmegen Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ rayonları boyunca böyle cedveller barmı, dep soradı.
«Ebet. İş yapıla. Raqamlarnı aytıp olamayım, yüzlernen insan. Bir aydan soñ raqamlarnı bilecekmiz, dep tüşünem. Bu gruppanı azat etüv müddetlerini belgilev esnasına keçmek içün mimdi insanlarnıñ sayısını muzakere etemiz», – dedi Yermak.
Onıñ qayd etkenine köre, oktâbrniñ soñu tutulğanlarnı almaşuv içün kelişmeycektir.
«Lâkin nevbetteki deñişüv tez vaqıtta olsun dep elimizden kelgenini yapamız», – dedi Yermak.
Onıñ bildirgenine köre, Rusiyeniñ Ukrainadan kimni istegenini aytmaq qıyın.
«İstemeyim degil, soyadlarını bilmeyim. Bunı Ukraina telükesizlik hızmeti ve «Minsk» gruppası baqa. Neticede prezident qarar alacaq, amma kim qayda olğanını ve davalarınıñ statusını bilip, cedvellerni azırlamaq kerekmiz», – dep qayd etti prezidentniñ yardımcısı.
Ukraina telükesizlik hızmetiniñ malümatına köre, aydutlar Donbasta 227 ukrainalını tuta.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Sentâbrniñ 13-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Kyiv yañı cedvellerni azırlay ve tutulğanlarnı deñişüvniñ yañı basamağı olacağını bekley, dep bildirdi. Kreml de yañı almaşuv olacağını inkâr etmey.
Vadim Pristayko, «yaqın vaqıtta» Rusiye ile tutulğanlarnı almaşuvnıñ yañı basamaq planları aqqında tarif etti.


text:
Bu qırımtatar qadınınıñ ikâyesi ayrı bir ikâyedir. 1944 senesi Gülhaniye Usta qorantasınen beraber Qırımdan sürgün etildi. Özbekistanğa çıqarılğanda er kes dayanamadı: başta qartbabası, soñra babası ve qız qardaşı vefat ettiler. Anda yaşamağa tırıştılar, açlıqqa dayandılar. Amma Vatanğa avdet olmaq arzusından vazgeçmediler. 1979 senesi Gülhaniye hanım ömür arqadaşı ve balalarınen beraber Qırımğa kelip, ev alıp resmiyleştirmege, qayd olmağa tırıştı. Amma sovet akimiyeti olarnı tekrar Özbekistanğa yolladı.
Ekinci sürgünlik vaqtında oğlu üç yaşında olğanını hatırlap ağlay. Onı ana-babasınen 1944 senesi Qırımdan sürgün etkende o da aynı yaşta edi.
Qaytmaq ıntıluvından soñ Ustalar ailesi «Qırımda olmasa da, Vatanğa yaqın bir yerde» oturmağa qarar alıp, Herson vilâyeti Geniçesk rayonınıñ Novoalekseyevka qasabasına köçip keldi.
Gülhaniye hanımnıñ dört balası bar. On üç torunı ve torunlarnıñ dört balası bar. Bir aydan soñ torundan beşinci bala bekley. Olardan iç kimse Qırımğa öyle de qaytmadı – Novoalekseyevkada oturalar.
Qırımdan eki kere sürgün olunğanını Gülhaniye Usta Qırım.Aqiqatqa añlattı:
– Sürgünlikten evel Qırımnıñ Aluşta rayonındaki Üsküt köyünde, şimdiki Privetnoye, otura edik. Qırımdan sürgün etilgende pek küçük edim: üç yaşında.
Ana-babamnıñ aytqanlarını hatırlap, olarnıñ vagonlarda aç olıp çekişkenlerini bilem. Yanlarına bir şey almağa olmay edi, tahminen on beş daqqa toplanmaq içün berildi ve bir-eki kilogramm mal almağa izin berildi.
Sabağa doğru, balalar yuqlağanda, avtomatlarnen keldiler: azır oluñız, sizni çıqaracaqlar. Ğafletten kelip çıqtılar. Küçük qız qardaşım bir yaşında edi, ağam – sekiz yaşında. Anam küçük balanı yorğanğa sarıp, meni qolumdan tuttı...
Anamnıñ babasını pek hatırlamayım. Özbekistanğa ketkende yolda vefat etti. Vagon içinde. Defin etmege ruhset bermediler. Çıqarıp, tışarıda qaldırdılar, tren yoluna devam etti, öyle de kettik. Babam da hasta edi, bir-eki yıldan soñ vefat etti. Qız qardaşım da öldi. Açlıqtan.
Üçümiz qaldıq – men, ağam ve anam. Üçümiz yaşamağa tırıştıq. Qırqı dörtünci yıldan soñ. Anam qış-yaz baqmay çalıştı. Qışta arıqlar qaza ediler, qadın, erkek, er kes, – Özbekistan köylerine abadanlaştıra edik. Bir qaç yıl açlıqta yaşadıq. Amma dayandıq bir şekilde. Yedi-sekiz yaşında olğanda tarlağa barıp çalışa, anama yardım ete edim. Pamuq cıymağa yardım ete edim.
Er bir qırımtatarı Qırımnı tüşüne edi. Haber bekley, Vatanğa kelmege arz ete edi. Er bir insan Qırımğa kelmege istey edi. Er kes Vatanını bekley edi.
Altmış yedinci ya da altmış sekizinci yılda bazıları ariza yazıp, Qırımğa qayta edi. Biz kelip olamadıq. Soñra aqayımnıñ ağası Qırımğa köçti, ve bizler de qaytmağa qarar aldıq. Onıñ köyüne köçtik, ev aldıq, barmağan yerimiz qalmadı – qayd olacaq edik. Ev alıñız, soñra qayd olursıñız, deyler. Ev satın alamız – evni resmiyleştirmey, resmiyleştirmegen evde qayd etmey, qaydsız ise evni resmiyleştirmeyler. İstegeniñ kibi añla. Anda-mında yüre edik, yardım yoq, izin bermeyler, ruslar kelse, eski bir ev bereler, tamir etmek kerek edi, bular istemey. Anavı yolbaşçığa deyim: bizge beriñiz, biz tamir etermiz, yaşarmız, bizge yeter. O, cevap bere: daa yaş, añlamay, qırımtatarlarğa ne almağa, ne de bir şey satmağa izin bereler. Öyle de üç ay yaşadıq.
Bir kün saba, 1944 senesi olğanı kibi, kelip sürgün etmege başladılar.
Fevral. Soqağımızğa yük maşinası kirdi, avtobus, eki yüz asker yolbaşçılarınen beraber bizni sarıp aldı. Qorantamıznı sürgün etmek içün eki yüz asker çağırıldı! Tasavvur etesiñizmi? Sovetler Birligi zamanında. Avtomat, köpekler, yolbaşçılar bar edi.
O qadar qorqtım: kirip ellerimden tutqanlar, eşyalarıñnı topla, Özbekistanğa ketesiñiz, deyler. Ömür arqadaşımnı tutqanlar, balalar endi çıqqan edi – mektepke keteler, asker ordusını körgen soñ qorqıp, farqlı-farqlı taraflarğa saqlanğanlar, tanığan qomşular balalarnı saqladı.
Qomşu, soy-soplarımız keldi – bizni qorçalaycaqlar. Yañlış bir söz aytqanlarnı maşinağa oturtıp alıp ketkenler. Soñra bir yıl, üç yıl apis cezası berildi.
Aqrabam ayta: Qıtayda milliard insan yaşay, amma öz halqını o qadar çekiştirmeyler. Bunı begenmediler. Onı dört yılğa apiske atqanlar.
Aqayımnıñ qollarını quşaqnen baylap, avtobusqa oturtqanlar. Maña deyler: eşyalarnı topla. Men aytam: Vatanıma yaşamağa keldim! Yoq, dep cevap bere, qanunsız alda keldiñiz, izin alacaq ediñiz
Aqayımnıñ qollarını quşaqnen baylap, avtobusqa oturtqanlar. Maña deyler: eşyalarnı topla. Men aytam: Vatanıma yaşamağa keldim! Yoq, dep cevap bere, qanunsız alda keldiñiz, izin alacaq ediñiz. Meni de avtobusqa oturtıp, aqayımnen beraber Aqmescitke alıp kettiler.
Odada olğan bütün şeylerni yüklediler, mağaz, damda olğan şeyler öyle de qaldı. Soñra barıp aldıq.
Eşyalarnı yüklegende bir sandığım bar edi, çetinde de altın, yüzük ve eki küpem bar edi, kilitni qırıp, altınlarnı aldılar. Daa bir sıra küçük şeyler ğayıp oldı, amma o sayılmay. Ocaqta borşç pişire edim, kömürni bile toplap, şorbanen beraber qopqanen berip yolladılar. Öyle de keldi. Tökülmedi. Prokuraturağa bir çoq şey hırsızlandı, dep yazdım, faydası olmadı.
Olarnı qarğadım. Altınlarımnı alğan soyuna o bir dünyada altınlar iritilip, boğazına tökülsin.
Aqayımnen beraber Aqmescitke ketirip, apishanege atqanlar. Üç kün anda yattıq. Askerler eşyalarnı çimenlerge yükledi, bir qaç kün tutıp, konteynererge yüklegen soñ Özbekistanğa yolladılar.
Bizni üç künden soñ trenge mindirdiler. Balalar qaldı. Olarnı ketirmege yetiştirmegen ekenler. Canköyde tutıp, balalarımıznı da vagonğa mindirdiler. Trende askerler bar edi.
Mına baqıñız, dostlar: bu bala üç yaşında, qırq dört yılında ise men üç yaşında edim. Akimiyetiñiz bizni o qadar tüşüne
Men de aytam, mına baqıñız, dostlar: bu bala üç yaşında, qırq dört yılında ise men üç yaşında edim. Akimiyetiñiz bizni o qadar tüşüne.
Biraz paramız bar edi, oña bizge bilet alıp, Özbekistanğa yolladılar. Çıqqan yerimizge keldik. Yañıdan yerleştik.
Doquz ay yaşadıq. Soñra Qırım olmasa da, Vatanımızğa yaqın bir yer olsun, Novoalekseyevkağa barıp, ev alırıq, anda yaşarıq, dedik. Qırımda ev içün bergen paramıznı qaytardılar.
Altınlarımnı alğanlarğa aytmaq isteyim ki... Belki, öldi endi, qartaydı, belki. Er kes işlegen gunâsını bile, ölgende balalarına aytqandır, belki. Zararını ödesinler. Afu sorasınlar.


text:
Avropa Birliginiñ liderleri iyünniñ 27-de Rusiyeniñ Ukraina şarqında üküm sürgen vaziyetke alâqasını köz ögüne alıp, qoşma cezalar müimligini muzakere etecekler, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Sammit başlamazdan evel Brüsselde AQŞ devlet kâtibi John Kerry Rusiyege muracaat etip, Ukrainadaki separatistlerden silânı almaq içün «eñ yaqın vaqıtta» işke başlamağa çağırdı.
İyünniñ 26-da Strasburgda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiyeni onıñ barışıq planına «lafnen degil, areketlernen» qol tutmağa çağırdı.
Poroşenko iyünniñ 20-den 27-ne qadar bir taraflı ateş toqtatılmasını ilân etti, lâkin ukrain arbiyleri boyeviklerniñ areketleri neticesinde elâk olmağa devam eteler.


text:
Bunı Qırım matbuat vastalarınıñ temsilcileriniñ Tataristan Cumhuriyetiniñ matbuat vastalarınıñ yolbaşçılığı ile körüşüvi vaqtında «ATR» telekanalınıñ baş müdiri Elzara İslâmova bildirdi, dep haber ete QHA agentligi.
«Biz Tataristan ile çalışmağa meraqlanamızr. Eyyetimiz Tataristanda olğanda, haberci noqtamıznı açmaq ve informatsion mahsulatnı almaq kerekligi aqqında söyledi», – dedi İslâmova.
ATR telekanalınıñ baş müdiri Tataristan ile televizion mahsulatlarnı meydanğa ketirmek ve olarnen deñişmek planları aqqında tarif etti.