text:
QIRIMNIÑ AZAT ETILMESI 1
QIRIMNIÑ AZAT ETILMESI
Cemil Velilâyev
Bu yıl Qırımnıñ nemse-faşist basqıncılarından azat etilgenine 70 yıl oldı. Belli ki, Qırımnı gitlercilerden azat etmek içün pek qattı küçlü uruşlar olğan edi. 1944 senesiniñ qışında Qırımnı azat etüv boyunca başlanğan arbiy operatsiyada iştirak etken onlarnen biñ cenkçiler sırasında bizim milletten olğan qaramanlar da az degil ediler. Olardan birisi – 160-ncı gvardiyacı zenitka topları polkı topçılar batareyasınıñ komandiri Cemil Velilâyevdir.
Cemil Velilâyev 1919 senesi Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan köyünde doğğan. Başlanğıç tasilni köy mektebinde alğan. Soñ Qarasuvbazardaki köy hocalığı mehanizatsiyası tehnikumında oquğan, onı bitirip Aqmescitteki Frunze adına pedinstitutqa kire.
Cenk başlanğanda o üçünci kurs studenti edi. Onı Aqyardaki zenitkacı-topçılar ofitserler azırlav boyunca oquv yurtuna yollaylar. Onıñ cenkâver yolu Kalinin cebesinde başlandı. Cenk devamında Stalingrad uruşında, Ukrainanı, Qırımnı azat etmek içün çarpışmalarda iştirak etti, Polşada cenkleşti, Berlin ücüminde iştirak etti.
Cenkten soñ qorantasını Özbekistannıñ Şahrisabz şeerinde taptı. Anda orta mektepte ocalıq yaptı. Özbekistanda nam qazanğan oca unvanını qazandı. 1977 senesi qorantasınen Qırımğa qayttı.
Bugün oquyıcılarımıznıñ diqqatına Cemil Velilâyevniñ cenk hatıralarından Qırımnıñ azat etilmesine bağışlanğan bir parçasını taqdim etemiz.
1944 senesiniñ başı. Qış qattı keldi. Kün sayın ya deşetli boranlar köterile, ya da accı ayaz tura. 160-ncı gvardiyacı zenitka topları polkınıñ batareyaları Qırımnıñ moynağı (pereşeyek) yanındaki Partizanı stantsiyasında yerleşken. Askerler uruşlardan biraz boşağan soñ avtomaşinalarını, toplarnı közden keçire, sazlay, bir tertipke ketirmeknen meşğuller. Qısqası, şahsiy erkân raatlanaraq, nevbetteki uruşlarğa azırlana. Qış kerçekten de şiddetli. O yılı pek çoq qar yağdı, qoyu tumanlar tüşti. Böyle şarait bütün küçlerni toplap Qırımda platsdarm yapmaq, yani Sivaş suvlarından Russkiy adasına keçit yapmaq içün pek kelişikli edi. Sivaş gölüniñ hususiyetlerniñ biri şunda ki, onıñ suvları de arta, de tartıla edi. Azav deñizinden yel esse Sivaşnıñ suvu birden köterile, ve, aksine, qaradan yel esip başlağanınen göl say olıp qala. Bahtımızğa, o qışnıñ yanvar ve fevral aylarında yel esasen qaradan esip, Sivaşnıñ suvlarını Azavğa alıp kete edi. Qırımda platsdarmnı kenişletmek içün uruşlar vira devam etkeni alda sağ ve sol taraflardaki yükseklikler duşman qolunda edi. Bizim artilleriyamız ve minomötçılarımız qıtadan turıp platsdarmğa qoltuta ediler. Nemseler bizni Sivaşqa çekilmege mecbur etip, platsdarmnı yoq etmege çalıştılar. Platsdarm ise tuzlu suv ile sıñırlanğan. Okop qazmaqnıñ da çaresi yoq, çünki bir lesker terenlikte çuqur qazsañ, o deral suvğa tola edi. Bu suv öyle yaramay suv ki, atta askerlerniñ kirza çızmalarını bile zararlandıra. Tabiiy ki, onı içmekniñ de çaresi yoq. İçimlik suvnı qıtadan büyük bir meşaqatlarnen ketire ediler. Duşman er bir yükseklikte projektorlar, toplar, minomötlar, pülemötlar yerleştirgen. O, yağma ateş açıp, başımıznı kötermege çare bermey. Bütün bizim azırlıqlarımıznı da töpeden turıp açıq-aydın köre. Nemse topları bizim platsdarmımızğa ve Russkiy adasına doğrudan-doğru ateş aça. Fevralnıñ 22-de polkımıznıñ batareyaları böyle bir emir aldılar: Partizanı stantsiyasındaki olğan pozitsiyalarnı qaldırıp, gecesi marşnen artıq Qırım toprağına, Tarhan köyünde olğan platsdarmğa keçmek kerek. Polknıñ batareyalar komandirlerinden kapitan Bondarenko, kapitan Semerik, kapitan Tsımbalük ve men ştabda emir alğan soñ öz batareyalarımızğa bardıq. Askerler gece marşınen, daa doğrusı – gece maalinde, yollar olmağan yerlerden 100 kilometr keçmek kerek ediler. Ateş pozitsiyalarına barıp vzvod ve top taqımlarınıñ komandirlerini çağırıp olarğa alınğan emirni aytıp, nasıl ağırlıqlar olacağını añlattım. Bütün batareya erkânını aşatıp, vzvodlar komandirlerinen top taqımlarınıñ marşqa azırlıqlarını teşkerdik.
Tezden "Motorlar köçürilsin!" degen emir berildi ve batareya kolonnası Qırım toprağına yol aldı. Men özüm ögdeki maşinağa oturıp, cep fenerimni yaqaraq, haritağa ve puslağa köre marşrutnı yoruqlap bardım. Batareyamnı emirde aytılğan tam vaqıtta keçitke ketirdim. Ortalıq qaranlıq ve qoyu tuman içinde edi. Saat tamam 24.00. Polknıñ başqa batareyaları ne içündir keç qaldılar. Men olarnı beklep oturmadım, çünki keçit ögünde çoq turmaq kesen-kes yasaq edi. Pahıl kibi, sabağa yaqın tuman dağıldı, qar da yağmay. Bu ise pek de yahşı degil. Aynı şu vaqıtta duşmannıñ projektorları keçitni aydınlatıp, toplardan ve minomötlardan bizim maşinalarımızğa qarşı ateş açıldı. Topçılar öz zemberekleri yanında bulunalar. Top patlavlarından dağılğan keçitni epimiz abul-qubul tiklemege tırışamız. Vaziyet fenalığını batareyanıñ er bir askeri is ete edi. Kolonnamız keçitniñ ortasına yetip barmazdan ögdeki "polutorka" maşinamızğa nemse bombası tüşip patladı. Maşinanı ateş qapladı. Biz onıñ kögertesindeki qurallarnı tez-tez tüşürip, yanayatqan maşinanı Sivaşqa avdardıq. Nemselerniñ ateşi daa ziyade sertleşti.
Etrafımızda onlarnen toplar patlap, patlavlardan köterilgen suv, dersiñ, qocaman şadırvanlar kibi ediler. Ne ise de bütün zorluqlarğa baqmadan, batareyamız Russkiy adasına barıp çıqtı. Anda er yerni bılaşıq qar, çamur örtken. De anda, de mında yaralı adamlarnıñ ıñranuvları eşitile. Söz kelimi, askerler soñundan bu Russkiy adasını "Ölüler adası" dep adlandırğan ediler.
Artıq tañ ata. Maşinalarımız çamurğa bata. Biz er metrni büyük azaplarnen keçemiz. Batareyanıñ bütün erkânı maşinalarnı platsdarmğa qadar birer-birer itekley. Başta bir maşina iteklep alıp bara, soñ qaytıp kene başqasını itekleyler. Nemseler ise atışmanı vira devam eteler. İçimizde yaralanğan kişiler de bar edi. Amma askerler dayandılar. Çünki, bu adada sabağa qadar qalmaq – ölmeknen bir olğanını yahşı añlay ediler. Cenkçilerimiz misilsiz ğayret köstergenleri sayesinde tañ atqanda platsdarmğa yettik. Bütün toplarnı belgilengen ateş pozitsiyalarına yerleştirdik. Em bunı duşmannıñ toqtavsız bombalavı astında yaptıq.
Snarâdlar tolu qutular toplarnıñ yanına ketirilgen, yaralanlarğa tibbiy yardım kösterilgen soñ men toplar rasçötlarını közden keçirdim. Topçılar pek yorğun ediler. Men olarnıñ göñüllerini almaq içün tezden raatlanacaqlarını, faqat bunıñ içün özlerine yertöleler yapmaq kerekligini añlattım. Asılında bunı añlatmaq da şart degil edi. Adamlar özleri de er şeyni yahşı añlay ediler. Bu şaraitte okop qazmağa olmay. Demek, askerler leskerlernen etraflarında topraq obalap başladılar. Topçılarğa yertöle yapmağa ştab ofitserleri ve alâqacılar yardım eteler. Yazıq, başqa batareyalar ve polk ştabı o bir yalıda qaldılar. Olar platsdarmğa keçip yetiştirmediler.
(Devamı bar)
17 Nisan 2014 Perşembe 14:42
YORUM EKLE
YORUMLAR
- Bu habere henüz yorum yapılmamış. İlk yorum yapan siz olun.


c: text/html

text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin yabancılarğa Rusiye ordusında hızmet etmege imkân bergen fermannı imzaladı, haber ete Radio Svoboda.
Fermanğa köre, rus tilinde laf etken 18-30 yaşında yabancılar Rusiye silâlı quvetleri, İçki işler nazirligi ya da Rusiye yanğınğa qarşı hızmetini ile beş yılğa muqaveleni imzalay bileler.
Arbiy analitikler aytqanı kibi, evel yabancılar Rusiye ordusında hızmet etmek içün ya vatandaşlıqnı, ya da mahsus bir vesiqanı elde etmek kerek edi.
Faqat, şimdi yabancılarnı sıñırdan o bir tarafına hızmetke yollay bileler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
38 OTUZ SEKİZİNCİ DERS
· 1944-ünci – yıllarnıñ eñ qarası
1944-ünci – yıllarnıñ eñ qarası,
Aqıllardan iç silinmez şu oğursız mayısı,
On sekizniñ sert tañında avtomatlar tiklene,
Halqımıznıñ yaşı-qartı vagonlarğa yüklene.
Fayda bermey yalvaruvlar, ağlavlar ve közyaşlar,
Öz közünen körgenine inanmaylar adamlar,
NKVD yaltağınıñ közlerini qan basqan,
Dersiñ cellât ömür boyu tek adam kesip asqan.
Parovoznıñ keskin sesi yüreklerni parçalay,
Burum-burum buv çıqarıp, sanki bir dev, o pışnay,
Birden köçe vagonları, yılan kibi uzana,
Ural dağı, Asiyağa pek aşıqıp yol ala.
Bu oğursız vaqianıñ halqımıznıñ başına kelgşenine 65 yıl oldı.
45 yıl devamında bütün halqımız sovet canavarınen küreşip, ahır-soñu yeñdi ve Vatanına yol açtı.
Lâkin daa körecegimiz bar eken. Nurlu evlerimizge kelip kelmeşekler toluşqan ve bizlerge, aqiqiy ev saiplerine, ep yol bermemege tırışa, ep bizni çekiştire. Demek küreş daa bitmedi, daa devam ete.
Biz kene de yeñermiz, çünki aqiqat bizim tarafımızda. Bu küreşte bizge birlik kerek. Birlikli olsaq, bir yaqadan baş çıqarsaq, biz mıtlaq maqsadımızğa irişirmiz.
Ögümizde matem künü – mayısnıñ 18-i. Şu künü sürgünlik devrinde vefat etken ana-babalarımıznı, ağa-qardaşlarımıznı, Vatan içün amansız küreşniñ qurbanı olğanlarnı añacaqmız, olarnıñ tutqan yolunı devam etmege söz berecekmiz, meydanlarğa çıqıp birligimizni kösterecekmiz.
Matem kününiñ ekinci künü Bütündünya qırımtatar kongressiniñ işi başlaycaq. Bu kongress bütün dünyağa sepilgen halqımıznıñ birligini kösterecek ve ileride Vatan içün, aq-uquqımız içün küreşni nasıl etip beraberlikte yapmaq kerek, nasıl yollarnen ketmek kerek olğanını belgileycek.
Alla halqımızğa qolay ketirsin!
· Şiirler, yırlar
Küçlüklerniñ ahır-soñu feraqtır!
Halqımıznıñ qaseveti ep arta,
Ev quralmay, yerleşamaylar Yurtta,
Qartı-yaşı çıbırışa yollarda,
Qorantalar bölüşken, müşkül alda.
Keliri yoq, olar yardımğa muhtac,
Hastasına tapmaq qıyın bir ilâç,
Devlet bunı körmemege tırışa,
Qol uzatmay, “öz işinen” oğraşa.
Lâkin millet adımnı bilip atar,
Öz çaresin, inşalla, özü tapar,
Ğayret eter, mıtlaq qısmeti yürer:
“Öksüz ölmez, örselenir – kün körer!”
Bilem, halqım urf-adetini kütter,
Bülbül kibi öz tilinde laf eter,
Mıtlaq olur onıñ toyu-dügüni,
Aşı-suvu Allanıñ vermiş künü.
Er yerde, er zaman birlikli olsaq,
İnsannıñ barında-yoqunda bulunsaq,
Közümiz açılır – bulurmız ünü,
Bol-serbest ömürniñ kelir bir künü.
Kelir bu kün – bala-çağa şeñ küler,
Qartlarımız cümlemiznen kün körer,
Ümmetimniñ tutqan yolu aqtır,
Küçlüklerniñ ahır-soñu feraqtır.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
Bizim köyde de bayram olur. – БyдeT и y Hac B ceлe пpaздHиk.
Olur bizim toyumız. – БyдeT и y Hac cBaдbбa.
Dünyanıñ qavğası para üstündedir – Bce HeпpияTHocTи B жизHи из-зa дeHer.
Emek olmağance, yemek olmaz – He пopaбoTaeшb – He пoeшb
Aqçañnı (или parañnı) saqla qara künüñe. – Бeperи дeHeжkи пpo чëpHый дeHb.
Biri içün çuqur qazğan, evelâ özü tüşer – He poй дpyroMy яMy – caM B Heë пoпaдëшb
Sözüñniñ saibi ol. – Бyдb cBoeMy cлoBy rocпoдиH.
· Frazeologizmler
er meydanı – apeHa cMeлыx
er meydanına çıqmaq – BыxoдиTb Ha eдиHoбopcTBo
dört köznen beklemek – Bce rлaзa пporлядeTb, ждaTb c HeTepпeHиeM
dünyağa kelmek – пoяBиTbcя Ha cBeT, poдиTbcя
halqnıñ ağzını qapatamazsıñ – Ha чyжoй poTok He HakиHeш плaTok
aqlımnıñ ucuna bile kelmedi – a MHe и B roлoBy He пpишлo
saçma-sapan laf etmek – axиHeю HecTи
olmaycaq şey içün aleket qoparmaq – MHoro шyMa из Hичero
· Ösümliklerniñ adları
ocoka – sarı qamış – ocoka
ocoT – semizot – ocoT, Moлoчak
пaлaproHия – palargoniya – пaлaproHiя
пaлbMa – palma – пaлbMa
пaпopoTHиk – egerelti otu, dögmetamır, abağa, eski ağaç – пaпopoTb
пacлëH – köpek yüzümi – пacлiH
пaTиccoH – şamaha – пaTиcoH
· Geologiya terminleri
Boдoпaд – uçansuv, (çağlayan) – Boдocпaд, Boдoпaд
BopoHka – hasar – BopoHka
ByлkaH – yanardağ – ByлkaH
BыBeTpиBaHиe – yelden ipranuv – BиBiTpюBaHHя
raлbka – çaqıl – raлbka
reйзepы – geyzerler – reйзep
rидpocфepa – gidrosfera – riдpocфepa
rипc – gips – rипc


text:
Hersonda fevral 26 künü Qırım sakinlerine destek bildirmek içün, «Qırımnıñ Rus işğaline qarşı küreş Künü» munasebetinen aktsiya ötkerildi. Vilâyet memuriyeti ögünde Azatlıq meydanında miting keçirildi. Merasimde şeer sakinleri ve, Qırım Rusiye taradından işğal etilgen soñ, yarımadanı terk etmege mecbur olğan insanlar iştirak etti.
Miting vaqıtında Herson vilâyet devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı Andriy Gordeyev: «O zaman, 2014 senesi 26 fevralde (Qırım Yuqarı Şurası qarşısında mitingte – QA), qırımtatar halqı bir misal kösterdi, öz vatanını böyle qoruycaqsıñ. Aman-aman aynı adise Hersonda da yüz berdi. Tamam üç yıl evelsi bu Azatlıq meydanında davalar keçkene edi. Biz Qırımda yüz bergen acınıqlı adiselerni endi körgen edik ve mümkün olğanı qadar çoq adam çıqardıq. Hersonlılar çıqıp, Ukraina erkânında yaşamaq aqqını qorçaladı», – dep ayttı.
Fevral 26 künü Ukrainada «Qırımnıñ Rus işğaline qarşı küreş Künü» qayd etile, bütün Ukrainada Qırımğa destek bildirmek içün aktsiyalar keçirilecek. Bu künü Qırım Yuqarı Şurası binası qarşısında Ukrainanıñ topraq bütünligine destek olaraq miting keçirilgen edi. O vaqıt mitin iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, şu cümleden «Russkoye yedinstvo» virqasınıñ vekilleri çıqqan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
İşğal etilgen Qırımda «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ bölügi Vladimir Konstantinovnıñ namzetini Qırım «Devlet Şurası» spikeri vazifesine kösterdi. Bu qarar firqa bölüginiñ gizli rey berüv neticesinde alındı, dep haber ete İTAR-TASS.
Konferentsiyada 400 delegat iştirak etti. Rey berüvge eki namzet kösterildi – Vladimir Konstantinov ve Pötr Zaporojets. Yedinorosslar Konstantinovnı sayladı, Zaporojetske tek bir yery berildi.
LDPR regional bölügi de Konstantinovğa qol tuta.
«Konstantinovğa qol tutacaqmız, çünki onıñ aqiqiy bir itibarı bardır. Firqalar aqqında aytmayım, insan, siyasetçi, Qırım lideri olaraq itibarlı bir şahıstır. Qırım parlamentiniñ başında olmağa lâyıqtır», – dedi jurnalistlerge LDPR regional bölüginiñ reisi Sergey Şuvaynikov.
«Yedinaya Rossiya» firqasından Qırım parlamenti azaları diger siyasiy küçler ile işbirlikte bulunmağa azır, dey öz nevbetinde Vladimir Konstantinov.


text:
Almaniya kantsleri Angela Merkel, Almaniyağa müdafaa masraflarını arttırmaq kerek olğanınıñ añlatılması içün mahsus video blogda Qırımnıñ ilhaqı ile Ukrainanıñ şarqındaki cenkni, Almaniya tarafından mudafaa masraflarınıñ arttırılması içün sebeptir, dedi. Bunı Deutsche Welle bildirdi.
Merkel: «NATOğa meydan oqumaları soñki yıllarda qatiyen deñişti. Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaqından ve Moskva tarafından Ukrainanıñ şarqında separatistlerge qol tutuvından soñ NATO içün Alyansnıñ müdafaasında diqqatını toplamaq müim. Bunıñ içün belli bir çareler körmek, misal içün, Merkeziy ve Şarqiy Avropada mevcütligini arttırmaq kerek», – dep qayd etti.
Siyasetçi, NATOnıñ «bizni qorçalamaq azır olğanını» köstermek keregine baqmadan, aynı zamanda Rusiye ile münasebetlerniñ eyileşmesi içün çalışmaq lâzim, dep qayd etti.
Alman siyasetçisi: «Elbette, biz Rusiye ile mesüliyetli münasebetlerimizniñ olmasını isteymiz. Bu sebepten biz, Rusiye-NATO Şurasındaki müzakerelerniñ yapılmasını devam ettirecekmiz», – dep ayrıca qayd etti.
Merkel nutqunda Almaniyanıñ, müdafaa masraflarını umumiy içki mahsulatnıñ (UİM) 2%-ine (şimdi olar 1,24%-ni teşkil eteler) qadar arttırmaq mecburiyetini tasdiqladı. Kantsler, müdafaa masraflarınıñ arttırılmasına umumen menfiy münasebet köstergen Alman toplulığına müracaat etip, müdafaa bücetiniñ arttırılması silâlar qoşusı degil de, arbiylerge, öglerinde qoyulğan vazifelerniñ eda etmeleri içün daa yahşı silâlar berilmesi olğanını qayd etti.
Daa evel, Almaniyada siyasetçiler ve cemiyet erbaplarınıñ, iyül 16-da Helsinkide keçirilmesi planlaştırılğan AQŞ ve Rusiye prezidentleriniñ körüşüvi münasebeti ile rahatsız olğanları bildirilgen edi.
Tramp bundan evel, fikrince, yetersiz olğan NATOğa paralar ayıruv seviyeleri içün NATOğa kirgen devletlerni ve şu cümleden Almaniyanı defalarca tenqit etti. İyül 6-da Montana ştatında çıqışta bulunğanda o, Almaniya kantsleri Angela Merkel AQŞtan Avropanıñ qorçalamasını istey, amma aynı zamanda özü Rusiye ile gaz boyunca añlaşmalar yapa, dedi. Ondan ğayrı Tramp, Putin ile körüşüv kibi vaqialarğa bütün ömür azırlanğanını ve Rusiye lideriniñ onı «yeñip olamaycağından» emin olğanını söyledi.


text:
Köz qaras Sport Suretter söyleydi Şou-biznis
VENGRIYA – QAZAQSTAN 2:3
Budapeşte Qazaqstan wlttıq qwramasınıñ eñ jaqsı oyındarınıñ birin kördik. Erkebwlan (Seydahmet) men Baqtior komandanıñ boyına on şaqtı jıl boyı körinbey ketken batıldıq pen şeberlik bitirdi. Bolaşağı zor jas futbolşılar. Stoilov “Astananı” jattıqtırıp jürip, jergilikti oyınşılardı äbden zerttegenin, özderine şaq tehnikası men quatın sarqa jwmsatudı üyrengenin körsetti. Qazaqstandıqtar doptı wzaq wstaudı, däl äri alısqa pas berudi meñgeripti. Nenad täjiribesin tanıttı. Roman jeñis üşin köp eñbek siñirdi. Bauırjan nağız dispetçer retinde körindi. Dmitriy men Evgeniy birneşe märte joq jerden doptan ayırılıp jattı. Soñğı jiırma şaqtı jıl işinde Europada ortadan tömen qwramağa aynalğan vengriyalıqtar köp qatelesti, öte sapasız, sılbır oynadı. “Grupama Arenağa” jinalğan az sandı jergilikti janküyerler ızağa bulığıp, ısqırıp jattı. Kezinde “Bryuggeniñ” jwldızı bolğan Lekens Vengriyanı tirilte almas, trener retinde keremet jetistigi de joq. Joldastıq matç bolsa da, janküyerlerge Qazaqstan qwramasınıñ üş jıl sarğaya küttirgen jeñisi (Stoilovtıñ alğaşqı oyınındağı birinşi jeñisi) qwttı bolsın! Bärekeldi!
facebook paraqşasınan alındı


text:
Çerniğiv vilâyetiniñ İçnâ şeeri yaqınlarında silâ anbarlarında olğan patlavlardan soñ bazı devlet yollarında areket qapatıldı, dep bildire oktâbrniñ 9-nda saba «Ukravtodor».
Qazadan sebep fevqulâde vaziyet alanı – 16 km.
Çerniğiv vilâyeti İçnâ şeeriniñ civarındaki anbarlarda patlavlar saat 03.30-larda başladı. Fevqulâde vaziyetler devlet hızmetiniñ malümatına köre, 04:22-de 30 kilometr radiusında ava boşluğı qapatıldı, demiryol ve maşina naqliyatınıñ areketi vaqtınca toqtatıldı. Tahminen 10 biñ insan tahliye etildi.
Patlav sebepleri ya da zarar körgenler aqqında bir de bir malümat şimdilik yoq.
Ukrainadaki silâ anbarlarında patlavlar ilk sefer olmay. Keçken sene mart ayında Harkiv vilâyetiniñ Balakleya civarlarındaki top silâ anbarlarında yanğın çıqtı ve silâ patlamağa başladı.
2017 senesi sentâbriniñ soñunda Vinnitsa vilâyetiniñ Kalınivka şeerindeki silâ anbarlarında yanğın ve patlavlar olğan edi.


text:
ABD prezidenti Donald Trump Birleşken Devletlerge qarşı yapqan kiberücümlerden dolayı Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı daa bir yılğa uzattı.
Bu aqta Beyaz saraynıñ haberinde söz yürsetilmekte.
«Kiber cinayetnen bağlı areketler ciddiy zarar ketirmekte ve ABDniñ milliy havfsızlığı, tış siyaseti ve iqtsadiyatına tehdit etmekte. Bu sebepten 2015 senesi aprelniñ 1-nde ilân etilgen fevqulade tedbirler 2018 senesi aprelniñ 1-nden soñ da devam etecek», – denilmekte beyanatta.
Yaqında ABD istihbaratı Kremi Ğarpqa qarşı ücümlerini başlatması mumkün olacağını ve cezadan qorqmağanını ayttı. Aynı zamanda ABD maliye nazirligi Rusiyeli hakerlerniñ areketleri Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalar paketine qol tutulğanınıñ sebeplerinden biri olaraq qayd etti.
Resmiy Moskva diger devletlerniñ sistemasını bozmağa ıntılğanını red ete.
ABD Rusiyeniñ ABD prezident saylâvlarına qarışqanı taqiq etilmekte. 2016 senesi avgust ayınıñ başında ABD baş prokurorı Robert Muller «Rusiye izi»ni teşkermek içün büyük mahkemeciler kollegiyasını toplağan edi. Muller Demokratik partiyalı raqibi Hillari Klintonnıñ yıqtırmaq maqsadınen Trumpnıñ ştabı Kremlnen bağ qurğan ya da qurmağanını teşkere.Moskva başqa devlerlerde ötkerilgen saylâvlarda iştirak etkenini inkâr ete.


text:
Mart eyiniŋ otturiliri edi. Sähärdä sayriğan quşlarniŋ yeqimliq avazlirini tamaşä qilğandäk, ätraptiki däl-däräqlärmu başlirini bilinär-bilinmäs eğaŋlitip turuşatti. Baharniŋ sälkin şamili, huddi gšzäl qizniŋ sumbul çaçliri bilän oyniğandäk, ändi bih çiqirişqa başliğan däräq şahlirini yälpüp štidu. Nägidu ketip barğan maşinilarniŋ ğuyuldiğan avazliri, quşlarniŋ şoh sayraşliri, šgüzdiki qarlarniŋ erip, yärgä tamçip çüşüşlirigä qoşulup, qulaqqa alahidä yeqimliq aŋlinidu. Baharniŋ päqät šzigila has, til bilän yätküzgisiz puriğiçu tehi. Sähärniŋ salqin havasidin qenip-qenip çoŋqur näpäs alğiniŋda, pütün teniŋ rahätlinip qalidu. Qaraŋğu qiş zulmitidin qutulup, šlkigä bahar päsli däsläpki qädimini täşrip qilip kirmäktä.
Tšrtinçi qävät balkonida tamaka çekip turğan Sadir baharniŋ bu gšzäl mänzirisini tamaşä qilmaqta. Ätiyaz kelişi bilän u şundaq adät çiqirivalğan – här küni sähärdä balkonğa tamaka çäkkili çiqqaç, jiraq-jiraqlarğa kšz taşlaydu. Asman bilän boy talişip turğan tağ çoqqiliriğa, ana juti täräpkä uzaqtin-uzaq qarap turup, oylarğa çškidu. Bäzidä yezida qalğan ata-anisini, qerindaşlirini, jutdaşlirini äsläp şunçilik uzaq turup qalidekin, hätta işiğa keçikip qalğan künlirimu bolğan.
Bügün yäkşänbä boluşiğa qarimay, Sadir ätigän turup kätti. Çünki u kšptin beri kšrüşmigän, billä oynap, billä çoŋ bolğan dostliri vä sinipdaşliri bilän uçrişişqa kelişip qoydi. U hazir äşu sinipdaşliri häqqidä oylimaqta. Mäktäpni tügitip biraz vaqit arilişip jürgän, amma keyin härkim šz ğemi bilän bolup ketip, jiraqlişip qalğan edi.
«Qiziq, kimniŋ täğdiri qandaq bolup kättekin?» dätti Sadir. — Mäktäptä sinipdaşliriğimu, muällimlärgimu aram bärmäydiğan hoşur «gaŋ-guŋ» nemä qilip jüridekin? Uni çoŋ tiҗarätçi bolup ketiptu däp aŋliğan edim. heli yadimda, uniŋ maŋa «Sadir qorqqaq» degän sšzi qattiq täsir qilip, šzämniŋ häqiqiy «palvan» ekänligimni dälillimäkçi bolup, mäktäpniŋ üçinçi qävitidin tamğa, derizilärgä yamişip, päskä çüşkänligimni sinipimizdiki «seğizğan» qiz hädiyä därru mäktäp mudiriğa yätküzgän edi. Şu küni mudirdin däşnäm yeginimni az degändäk, šydä dadamdin šlgiçä tayaq yeginimçu tehi!
Yänä Nadiräm isimliq qiz bolidiğan. Avaziŋni säl kštirip sšzlisäŋ, kšz yaş qilğili turatti. heçqaçan şohluq qilmaydiğan, şunçilik jugaç, «bärsäŋ alimän, ursaŋ šlimän» däpla jüridiğan Şavkät «šşkä» degän jigitimiz bolidiğan. Dadisiniŋ läqimi «šşkä» bolğaçqa, unimu şundaq atap kätkän eduq. Gülnisämçu? Eh, Gülnisäm!…»
U qizniŋ dadisi jüräk ağriğidin yaş šlüp kätkän. Anisi Roşängül hädä uniŋ yoqluğini bilindürmäy, qizini äl qatari çoŋ qilğan edi. Gülnisäm, huddi rivayätlärdiki pärilärdäk, gšzäl qiz bolup šsti. U šziniŋ mäҗnuntalniŋ şahliridäk sumbul, belidin eşip turidiğan çaçliri, qäläm bilän sizip qoyğandäk inçikä vä qara qaşliri, qap-qara kšzliri bilänla ämäs, bälki bäk işlämçanliğt, siliq-sipayiliği, mehrivanliği bilän härqandaq kişiniŋ zoqini kältürätti. Mäktäptimu härdayim aldinqi säptin kšrünidiğan. U şundaq gšzäl täbiiti bilän yezidiki talay jigitlärni mähliya qilivalsimu, lekin heçqaysisi yeqin kelip sšzläşkä җür°ät qilalmatti, äyminätti.
Gülnisäm ikkisi hoşna oltarğaçqa, här küni mäktäpkä billä berip, billä qaytatti. Siniptimu bir partida oltiratti. Billä oynap billä çoŋ bolğaçqa, bir-birigä aka-siŋildäk yeqin bolup kätkän. Birär saatçä kšrüşmisä, seğinişipmu ketidiğan. Biraq, nemişkidu, juquri siniplarğa štkändä, bu munasivät sovuşqa başlidi. Mäktäpkä billä beriş bilän qaytiş bu yaqta tursun, hätta tüzükkinä gäpläşmäydiğan boldi. Kšzliri tuyuqsiz toqunuşup qalsa, jürigi änsiz soqup, därhal šzlirini çätkä qaçuridu. Sinipdaşliri bularni «Läyli-Mäҗnun» däp mäshirä qilişqanda, tehimu bir-biridin jiraq jürüşkä mäҗbur bolatti. Nemişkä şundaq bolup qaldi? Ularniŋ arisida qandaq kšŋül ağriş yüz bärdi? Qädinas dostluqniŋ yalquni šçkinimu? Dostluq otiniŋ orniğa muhäbbät oti tutuşuvatamdekin? Mana bu soallar Sadirniŋ quliğidin kätmäy, kšŋlini bearam qilivatqiniğa helä bolğan.
– Toğra, – dätti Sadir. — Män aşiq bolup qalğan ohşaymän. hä, şundaq, män Gülnisämgä aşiq bolup qaldim. Toğrisi, aşiq edim. Lekin uni päqät ändila sezivatimän. Amma buni uniŋğa qandaq yätküzüş keräk? Zadi yätküzüşniŋ haҗiti barmidu? Mümkin, uniŋ kšŋlidin başqa biri orun alğandimu? Yaq, yaq, çoqum eytişim keräk. Uniŋ kšŋlidikini bilmäy turup, täslim boluşum toğra ämäs. Päyti kälgändä çoqum eytimän, — däp qolayliq päytni kütüp jürdi.
Aridin biraz vaqit štüp kätti. Ular mäktäpni tügitip, emtihanlirini tapşurup, qoliğa şahadätnamilirini alğan küni sinipdaşliri bilän šylirigä käç qaytişqan. Yeza hälqi tatliq uyqiğa kätkän. Navan-navanda iştlarniŋ havuşqanliri bilän ğol süyiniŋ şaqirap eqişidin başqa avaz aŋlanmaydu. Tar koçini boylap Sadir bilän Gülnisäm asta çamdap kälmäktä. Yol boyi ular härhil mavzularğa paraŋ selip, šygä qandaq yetip kälgininimu säzmäy qelişti. Gülnisämlärniŋ işiginiŋ aldida här ikkisi başlirini tšvän qilip җim turuşti. Şu çağda Sadirğa qandaqtu-bir sehi küç ğäyrät berip, šzimu säzmigän halda Gülnisämniŋ qolidin tutuvaldi. Nazuk qizniŋ jürigi bu tuyuqsiz halättin iştik soqup, nemä qilişini bilmäy titirimäktä. helimu yahşi, qaraŋğu bolup qaldi, qizniŋ hšppidä qizirip kätkän ikki mäŋzini Sadir kšrmidi. Jigit şu tapta šzi ämäs, huddi uniŋ üçün başqa biri sšzläp berivatqandäk, işäşlik vä eniq sšzläp, šz muhäbbitini oçuq izhar qildi. İlgiri-keyin jigitlärdin mundaq sšzlärni aŋlap kšrmigän Gülnisäm, bäk qolaysiz ähvalda qaldi. Uniŋsizmu tšvän saŋgilap turğan beşi tehimu tšvänläp, yärgä kirip kätkidäk däriҗigä yätti. Äzäldin kamsšzlük, jugaç däp oyliğan Sadirdin bu gäplärni aŋlavatqanliğiğa gah işänsä, gah işängüsi kälmätti. Uniŋ sšzlirigä җavap berişniŋ orniğa, uniŋ küçlük qolliridin boşinip, jügrigän peti šyigä kirip kätti.
Mana şu keçidin keyin ikkisiniŋ kšrüşmiginigä birnäççä kün boldi. «Tovva, — dätti Sadir. — Bu nemä qilğini? Birär sšzni oşuq eytip qoydummu? Maŋa ränҗip jürmisä bolattiğu. Mümkin, u mundaq täklipkä tehi täyyar ämästu? här halda uniŋ bilän yänä bir sšzlişiş keräk».
Sadirni bearam qilğan bu soallar Gülnisämnimu hali qoyğini yoq.
«Sadirdin bu sšzlärni aŋlaymän däp kim oyliğan? – dätti šzigä u. — Tehi muhäbbät qurup, keläçäktä šy-oçaqliq bolayli däyda! Vay šldümäy, biz tehi bala ämäsmu? häqiqätänmu bizgä muhäbbät häqqidä sšzlişiş vaqti kälgändimu? Rast, mänmu Sadirni bäk yeqin kšrimän. Biraq u muhäbbätmidu? Mümkin… Lekin uni җavapsiz qaldurup kirip kätkinim bäk sät boldidä. Mändin ränҗip jürämdekin?»
Gülnisäm Sadirğa bolğan sezimlärni hätta šzimu säzmäy jürätti. Uniŋ ahşamqi sšzliri Gülnisämni helila oylandurup qoydi.
Bir küni Sadirniŋ anisi Zoräm hädä dostliriğa çay bärmäkçi bolup, çšşürä tügişişkä Gülnisämni başlap kirgän ekän. Sadir qoy-qozilarni solap, šyigä kirişigä bosuğida qetip turupla qaldi. Uniŋ bu ğäliti turuşiğa häyran bolğan ana: «hoy, adäm kšrmigändäk qaraysänğu? Yalğuz heçnemigä ülgirälmäyvatimän. Biraz paraŋ salğaç, maŋa yardämläşsun däp Gülnisämni elip kirdim. Hudayim maŋa üç oğul soğa qilip, birmu qiz bärmäptiğu. Moşu Gülnisäm qizimdäk bir kelin alsam arminim yoq edi»…
Sadir anisiniŋ ahirqi sšzlirini aŋlimidi. Därru mehmanhaniğa çiqip, kitap oqup oltirivaldi. Qolida kitap turğini bilän uni oquğini yoq. Bar oyi yänä şu Gülnisämdä. «Eh, ana, Gülnisämdäk kelin päqät uniŋ šzila bolalaydu», dätti u.
Kitapni tutup qançilik oltarğini namälum, bir çağda Zoräm hädä Sadirni çaqirip, Gülnisämni šyigä kirgüzüp qoyuşini buyridi. Gülnisämniŋ «Zoräm hädä, šyümiz bir çamdamla yärdiğu. Uniŋğa Sadirni avarä qilip nemä qilisiz? Özäm çiqip ketiverimän» deginigä unumay, oğlini qoşup qoydi. Anisiniŋ bu härikitigä Sadir birtäräptin hoşal bolsimu, lekin jürigini yänä ändişä basti.
Ular billä sirtqa çiqti. här ikkisi җim. Päqät Gülnisäm işiginiŋ aldiğa kälgändä «yahşi çüş kšrüŋ» däp qoyupla, kirip ketişkä tämşälgän edi, lekin Sadirniŋ «Gülnisäm, tohtap turuŋa» degän sšzini aŋlap, ornida turup qaldi.
– Gülnisäm, — dedi Sadir qizğa tehimu yeqin kelip. — Bilämsiz, ahirqi vaqitlarda sizgä degän muhäbbitim kündin-küngä ulğuyup baridu. Sizni kšrmisäm seğinip ketidiğan boldum. Ändi šz hayatimni sizsiz täsävvur qilalmaymän. Siz meniŋ däsläpki vä ahirqi muhäbbitimsiz. Siz bilän mäŋgü billä štsäm, uniŋdin artuq arminim yoq edi, җenim…
Sadir Gülnisämni qattiq quçaqlap turğinini päqät ändila säzdi. Lekin qizmu qarşiliq kšrsätkini yoq, äksiçä, beşini Sadirniŋ mürisigä qoyup, җim turidu. Uniŋ tez-tez näpäs elişidin hoduqup turğanliğini seziveliş täs ämäs edi.
Şu kündin keyin ikki hoşna här keçisi degidäk kšrüşüp, muŋdişip turidiğan boldi. Sadir Gülnisämni «mäŋgülük yarim» yaki «mäŋgüligim» däp ärkilitätti. Bu ikkisiniŋ bir-birigä bolğan sšygüsi şunçilik küçlük ediki, bu muhäbbätni heçqandaq küç väyran qilalmatti. Bularniŋ muhäbbiti pütkül yeziğa tarilip, sadiq hoşnilar ändi bir-biri bilän kšp štmäy, quda bolidiğanliğini oylisa, başliri kškkä yetip, baliliridin çäksiz razi bolup jürüşätti.
İkki yaşniŋ kiçigidin armanliğan arzuliri ämälgä eşip, Gülnisäm meditsina universitetiğa, Sadir bolsa tehnologiya universitetiğa oquşqa çüşti. Aşiq-mäşuqlär şähärdimu kündä degidäk kšrüşüp turdi. Şuŋlaşqimu Gülnisäm bilän yataqhanida billä turidiğan qizlarmu Sadir bilän yahşi tonuş edi. Lekin bu bähitlik däqiqilär uzaqqa sozulmidi. Birinçi kursni tügätmäyla Sadirğa härbiy säpkä çaqirtiş qäğizi käldi. Bu hävärni aŋliğan qiz, kšŋli birär yamanliqni tuyğandäk, Sadirni qoyup bärgisi kälmätti. Biraq, amal qançä, bu uniŋ qolidiki iş ämästä. Bir jilğa sozulidiğan ayriliş aldida bir tün muŋdişip çiqqan bolsimu, här ikkisiniŋ kšŋli qanmiğan edi.
— Sadir, šziŋizgä pähäs boluŋ, — dedi qiz jigitiniŋ mürisigä beşini qoyup. — Sizni taqätsizlik bilän kütimän. U yaqqa berivelip, meni untup kätmäŋ yänä!?
— härgiz undaq demäŋ, Gülüm. Öz ismimni untup qalsammu, sizni heçqaçan untumaymän! Amal yoq. Vätän aldidiki borçumni ada qilişim keräk. Sizmu šziŋizgä yahşi qaraŋ. Sizni Allağa amanät qilip tapşurdum, — dedi Sadir Gülnisämniŋ kšzliridin eqivatqan yaşlarni sürtüp.
Sadir här qädimidä sšygünini oylap, uni qattiq seğinivatqanliğini hät arqiliq yätküzüp turdi. Gülnisämmu šz җavaplirida uni taqätsizlik bilän kütüvatqanliği häqqidä yezip turdi. Biraq, keyiniräk, Gülnisämdin tamamän hät kälmäs bolup qaldi.
Sadir näççä qetim hät yezip kšrsimu, birmu җavap alğini yoq. «Oquşimiz qiyin bolup kätti dävatatti, bälki qoli tägmäy jürämdekin?» däp šzigä täsälla berätti u. Lekin şundimu jürigi bir nemini säzgändäk qilatti. Ahirqi ikki ay ikki jildäk bilindi uniŋğa.
Mana, uzaq kütkän qäräli tügäp, šyigä qaytti. Gülnisämdin hävär alalmiğaçqa, şähärdä bir künmu turmay, uttur yezisiğa kätti. İştik ketip barğan maşina yeziğa kirişi bilän ildamliğini päsäytip, Sadirlarniŋ koçisiğa çüşüp bir hil kelivatidu. Gülnisämlärniŋ işigidin štüp barğanda, Sadir maşina äynigidin beşini çiqirip ätrapqa qaridi. Lekin heçkim kšrünmäydu. häyäl qilmay šz šyigimu yetip käldi. İşiktin kirişigä šydä kütüp oltarğan holum-hoşna, uruq-tuqqan, dostliri orunliridin iştik turuşup, Sadirni bir-birläp quçaqlap sšyüp, illiq qarşi elişti. Anisi Zoräm hädä bolsa, oğlini çiŋ quçaqlavelip, uzaqtin uzaq jiğlidi. Bäzilär uniŋğa qoşulup jiğlisa, ayrimliri uni, äksiçä, bäzligändäk qilişatti. Mehmanlar uzaq oltirip, käç qaytişti. Ularni uzitip bolup, ata-anisi balisi bilän uzaqtin-uzaq muŋdaşti. Bir çağda Sadir: «Apa, Roşän hädä kšrünmidiğu?» däp sorap qaldi. Ana därru beşini neri buravaldi.
– Balam, — dedi dadisi haşim asta ornidin qozğalğandäk qilip sävirlik bilän. — Bir-ikki ayçä bolup qaldi, Roşän hädäŋdin ayrilip qalduq. Sadir kütülmigän bu җavapni aŋlap, ikki qoli bilän üzini siypap, bir däqiqä җim turdidä, andin därru: «Undaqta Gülnisämçu? U hazir nädä? Yalğuz turuvatamdu?», degän soallar käyni-käynidin yağdurivätti.
Ana bu soallarğa bärdaşliq berälmäy, ünlük jiğlavätti. haşimmu kšzigä yaş elip, җim oltirivaldi.
— Җenim apa, mändin nemä yoşuruvatisilär? Eytsaŋlarçu!? Zadi nemä bolup qaldi?
— Oğlum,— dedi Zoräm yaşlirini sürtüp. — Gülnisämdäk altun qizimizdin bevaqit ayrilip qalduq!.. Sadir šz quliğiğa šzi işänmäy, taştäk qetip turup qaldi. Päqät birär minuttin keyinla çšçüp ohanğandäk apisiğa qaridi. — Nemä? Nemä dävatisiz, apa!? Yaq! Undaq boluşi mümkin ämäsqu!? Apa! Bu nemä deginiŋiz, apa!?
Sadirniŋ ahirqi eytqan sšzlirini çüşiniş mümkin ämäs edi. Öpkä-špkisini basalmay anisiniŋ quçiğiğa beşini qoyup šksüp jiğlimaqta. Ana jürigi oğliniŋ bu haliğa qandaq çidap turalisun!? Sadirni qattiq quçaqlavelip, qoşulup jiğlap kätti…
«Eh, Gülnisäm, — dätti Sadir sšygüniniŋ qäbri aldida. – Nemişkä meni yalğuz taşlap ketip qaldiŋiz? Şunçilik tatliq arzu-armanlirimiz yär bilän yäksän bolğinimu? Mäŋgü billä bolumiz däp vädä bärmigänmiduq!? Nemişkä sšzüŋizdä turmidiŋiz, hä? Sizni qara yär qoyniğa qandaq qiyay, Gülnisäm!? Siz meniŋ mäŋgüligim ediŋizğu!? Ah, Huda! Tehi on güliniŋ biri eçilmiğan qizni vähşilärçä elip ketişkä qandaq qoluŋ barğandu!? Tehi ändila hayat yoliğa qädäm taşliğan yaş ğunçiniŋ qandaq gunasi bar edi zadi? Ah, Gülnisäm! Mäŋgüligüm! Ändi sizsiz štkän hayatniŋ maŋa nemä kerigi bar!? Yaq, keräk ämäs! Maŋa sizsiz hayatniŋ kerigi yoq!..»
Sadirniŋ oylirini telefoniniŋ җiriŋliğan avazi buzuvätti. hoşur ekän.
– Allo, qandaq adaş, ähvaliŋ? Turduŋmu yaki tehiçä sesip yatamsän, hä? – dedi hoşur tänä arilaş külüvelip.
– Turmayçu, seniŋ ohşaş uhlap yativerip, sämirip kätküm yoq, — dedi Sadir tänisigä җavavän.
– Pah, çeqivaldiŋdä. Boptu, päyti kälgändä qayturuvalarmän. Tehi šydin çiqmapsänğu? Keçikip qalmamsän?
Sadir saatiğa qarisa, toqquz bolğan ekän. Uniŋ yänä biraz Gülnisäm häqqidä hiyal sürgisi bar edi, biraq keçikip qelip, sinipdaşlirini saqlitip qoyuşni halimidi. Şuŋlaşqa balkonniŋ işigini yepip kiyinişkä kirişti.
Sinipdaşlar Rozibaqiev koçisidiki «MEGA» däm eliş ornida uçraşmaqçi bolğan. Sadir top-toğra saat on birdä şu yärgä käldi. Adäm kšp ekän. Därru hoşurğa telefon qilip, qäyärdä turğanliğini eniqlimaqçi boldi.
– İçkirigä kirgänla yeridä turimiz. Şunçä «keçikmä» däp җekiginim boldimu, seniŋdin başqa hämmisi kelivaldi. Bolä çaqqan!
«Sadir häqiqätän hämmisi menila kütüp qalğandimu?» däp jügrigän boyi içkirigä kirip kätti. Yaq, tehi qizlardin birimu kälmäptu. Jigitlärniŋ hämmisi degidäk jiğiliptu.
Sadir ularniŋ härqaysisi bilän qerindaşlarçä quçaqlişip kšrüşti. hoşur bolsa, alahidä kštiräŋgü avazda «mana bizniŋ palvanmu käldi» däp ağinisini bağriğa basti.
häyäl qilmay, qizlarmu jiğildi. Sinipdaşlar bir-biri bilän quçaqlişip kšrüşti. Jigitlär qizlarğa, qizlar jigitlärgä qarap häyran. hämmisi şunçilik šzgirip kätkän ediki, bäzilär šz kšzlirigä šzliri işänmigändäk, sinipdaşliriğa yenip-yenip qarişatti. Sadir sinipdaşliri arisidin birini izdigändäk, biri kelidiğandäk här yan qarap tälmürmäktä. Lekin hämmisi kälgän. Päqät Gülnisämla yoq. Sadirniŋ sinipdaşliri arisida äŋ qattiq seğinğan adimi yoq.
«Äpsus, — däp oylidi Sadir. — Bu uçrişişta Gülnisämniŋmu boluşi keräk edi. Mümkin, ikkimiz qol tutuşup billä kelättuq. Meni taşlap ketip qalmiğan bolsa, yalğuzluqniŋ därdini tartmas edim. Äpsus…»
Sinipdaşlar uzaq muŋdişip, käçkä yeqin tarqidi. Uzaq vaqit kšrüşmigän kona dostlarniŋ, hämmisiniŋ hoşalliğida çeki yoq. Päqät bu uçrişiştin Sadirniŋ jürigi qanmiğan edi…
Täğdir OKTYaBROV.


text:
Qırımtatar yırcısı Elzara Batalova, Ukraina akimiyeti ilhaq etilgen Qırım
oğrundaki küreşniñ “mefküreviy qısmına” az diqqat ayıra dep saya Onıñ
fikrine köre, insanlarğa vatan ğururını aşılamaq içün, icatkârlıqnıñ inkişafına
küç ve para yatırmaq kerek. Bunı o Qırım.Aqıqat Radiosı efirinde ayttı.
“Yazıq ki, telekanallarımızda “boşboğazlıq”, saylav aldı kampaniyalar yayın
etile, lâkin halqnıñ mefküre ceetinden ruhlandırılmaq, ilhamdırılmaq, qanat
berip, medeniyet vastasınen til tapıp añlaşmaq, yüz bergen meselelerniñ
çezilüvine kerek derecede diqqat ayırılmay”, dep qayd etti yırcı.
Batalovanıñ sözlerine köre, “Bumboks” taqımınıñ iştirakçileri, Qırım memuriy
sıñırında siyasiy mabüslerge qoltutuv kontsertini bergende, özlerini “muzıka
diplomatları” kibi tuttı.
İyülniñ 19-ına aqşam Qırım memuriy sıñırında “Kalançak” keçirüv noqtasınıñ yanında “Bumboks” taqımı çıqışta bulundı. Sana ilhaq etilgen Qırım
tarafına baqtırılıp qoyulğan edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi bu yılnıñ soñuna qadar qayd etilmesi mümkün. Rusiye qanunları boyunca qayd etilmek içün vaqıt daa bar, dep ayttı Qırım «Devlet şurasınıñ» reis muavini Remzi İlyasov, haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet «ruporı» Krıminform saytı.
«Mence, 2015 senesi yanvar birine qadar, keçici müddet yekünlenmegenine qadar, bu organnı saqlamaq ve oña semereli çalışmağa imkân bermek içün tüşünmege ve doğru bir qarar almağa vaqıt daa bar», – dedi o.
İlyasovnıñ aytqanına köre, Meclis vekilleri ve Qırım akimiyeti teşkilât qayd etilmesi içün yılnıñ soñuna qadar er şey yapmalılar.
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi ki, Meclis resmiy şekilde qayd etilmese, olarnıñ arasında dialog olmaycaq. Qırımtatarlarnıñ liderleri – Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa Qırımğa beş yıl devamında kelmege yasaq ettiler.


text:
- Idil-Ural Çevresi Edebiyatı
Idil,Ural Çevresi, Edebiyatı, Idil-Ural Çevresi Edebiyatı
- Karadeniz Kafkas ve Hazar Ötesi Edebiyatı
Karadeniz, Kafkas , Hazar, Ötesi, Edebiyatı,Karadeniz Kafkas ve Hazar Ötesi Edebiyatı
- Sibirya Türkleri Edebiyatı
Sibirya, Türkleri, Edebiyatı,Sibirya Türkleri Edebiyatı
- Balkan Türkleri Edebiyatı
Balkan, Türkleri, Edebiyatı,Balkan Türkleri Edebiyatı
- Irak Türkleri Edebiyatı
Irak, Türkleri, Edebiyatı,Irak Türkleri Edebiyatı
- Doğu Türkistan Uygur Türkleri Edebiyatı
Doğu, Türkistan, Uygur, Türkleri, Edebiyatı,Doğu Türkistan Uygur Türkleri Edebiyatı
İdil-Ural çevresi edebiyatı: Tatar edebiyatı, Başkurt edebiyatı, Çuvaş edebiyatı, Karadeniz, Kafkas ve Hazar ötesi edebiyatı: Gagavuz Türkleri edebiyatı, Kazan Türkleri edebiyatı, Kırım Türkleri edebiyatı, Karaim Türkleri edebiyatı, Karaçay-Balkar Türleri edebiyatı, Kumuk Türkleri edebiyatı, Nagay Türkleri edebiyatı, Karakalpak Türkleri edebiyatı, Sibirya Türkleri edebiyatı: Yakut Türkleri edebiyatı, Hakas Türkleri edebiyatı, Tuva Türkleri edebiyatı, Altay Türkleri edebiyatı, Balkan Türkleri edebiyatı: Batı Trakya Türkleri edebiyatı, Romanya Türkleri edebiyatı, Kosova Türkleri edebiyatı, Makedonya Türkleri edebiyatı ve Bulgaristan Türkleri edebiyatı, Irak Türkleri edebiyatı, Doğu Türkistan - Uygur Türkleri Uygur edebiyatı gibi toplulukların edebiyatlarından oluşmaktadır


text:
Rusiyeniñ Sankt-Peterburg şeerinde mahkeme, iyünniñ 2-nde ukrain bayrağınen beraber Rusiyede mahküm etilgen ukrain rejissörı Oleg Sentsovqa qol tutmaq maqsadınen mitingke çıqqan qırımtatar faali Asan Mumcı doquz künge tevqif etildi. Bu aqta «OVD-inform» haber ete.
«Mahkeme Mumcını izinsiz kütleviy tedbir teşkil etüvde qabaatlı dep tanıdı (Memuriy qanun Kodeksiniñ 20.2 maddesiniñ 2-nci qısmı). Faalge politsiya hadiminiñ qanuniy talabına uymağanı içün protokol tizilgeni (MQ Kodeksiniñ 19.3 maddesi) aqqında haber etilgen olsa da, soñradan bu tasdıqlanmadı», – denilmekte haberde.
Mumcınıñ tevqif etilgenini aqqındaki malümatnı Qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da tasdıqladı.
Mumcı, faller Olga Smirnova ve Mariya Kojevatovanen beraber ukraina bayrağı ve Oleg Sentsovnıñ qoltutuv plakatınen birlikte turğanlarında, iyünniñ 2-nde Petrograd mahkemesi yanında tutuldı. Mahkemede «Demokratik Peterburg» faali Vsevolod Nelayevniñ mahkeme oturışuvı ötkerilmek kerek eken.
Smirnovani politsiyadan protokol tizmeden qoyıp yibergenler. Kojevatova ve Mumcı gecelemege qaldırilğan. Daa soñra Kojevatova 15 künge tevqif etilgen ve o açlıq ilân etken eken.
Dünyanıñ br çoq develetinde iyünniñ 1 ve 2-nde, Rusiyeniñ Labıtnangi (Yamal-Nenets muhtar okrugı) şeeriniñ 8-nci koloniyasında açlıq ilân etken Qırımlı ukrain rejissörı Sentsovqa qol tutuv tedbirleri ötkerildi. İyünniñ 2-nde qadar, Sentsov artıq 20 künden berli açlıq tutmaqta.
Oleg Sentsov mayısnıñ 14-nde Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlıq ilan etken edi.
Mayısnıñ 29-nda mahkümniñ adliyecisi açlıq tutqan Sentsovnıñ alı stabil ve o qoltutuv terapiyası alğanı aqqında haber etti.
Mayısnıñ 31-nde belli olğanına köre, Rusiyeniñ Kopeysk (Çelâbinsk vilâyeti) şeeriniñ koloniyasında yatqan Oleksandr Kolçenko, Oleg Sentsovnen birdemlik köstermek maqsadınen mayısnıñ 31-nden itibaren açlıq tutıp başlay.
Sentsov ve Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
Qala äkimi Ğabïdolla Äbdiraxımovtıñ bastamasımen Qazaqstandağı eñ iri art-joba jüzege astı.
Erekşe kartïna Arğınbekov köşesinde payda bolğan. Nursät ıqşamawdanındağı bes qabattı üydiñ köşe jaq qaptalına şığıs ertegisi jelisindegi swret salınğan. “Ulı Jibek jolındağı kerwen” dep atalatın şığarmaşılıq jobanı jüzege asırw üşin almatılıq Repas tobınıñ swretşileri men şımkenttik strït-artmender atsalısqan.
“Jumısqa kirise bastağan kezde turğındar qaydağı bir närseni salıp jatırsıñdar dep narazılıq tanıttı. Al swretimiz keyin boyalıp, öñ-tüsi anıqtala bastağan sätte ol adamdarğa unay bastadı: qızığwşılıqpen qarap, maqtadı. Bul jobanı jän-tänimizben jüzege asırğandıqtan, olardıñ ıqılası biz üşin ıstıq. Bul bizdiñ Şımkenttegi soñğı jobamız emes dep ümittenemiz”, – deydi swretşilerdiñ biri.
Quramında bes swretşi bar şığarmaşılıq ujım 2007 jıldan beri eñbek etip keledi. Şımkentke jigitter qala basşılığınıñ şaqırwımen kelgen. Swretşilerdiñ jumısı mamır ayında ötken “Shymkent Art Days” festïvalinde bağalandı.
“Bizge Ulı Jibek jolın beynelew kerek degen tapsırma qoyıldı. Biz zerttep, oqıp, tarïxqa köz jügirtkennen keyin ğana jumısqa kiristik. Şın mäninde bul jer qanşama tarïxï joldar toğısqan meken. Däl osı jermen Jibek jolı da jürip ötken. Bul bizdi odan äri ıntalandıra tüsti”, – deydi Dmïtrïy esimdi swretşi.
Kartïnanıñ jalpı awmağı şamamen mıñ şarşı metrdi qurağan. Munday ülken alıp joba üşin 250 keli emwlsya jäne mıñdağan ballon sır jumsalğan. Buğan deyin swretşiler Almatıdağı Batırxan Şükenovtıñ swreti salınğan alıp jobanı tartw etken bolatın.
Derekközi: Stan.kz
Kommentarïï


text:
Ukrain ekimleri Moskvada esir alınğan ukrain uçucısı Nadejda Savçenkoğa kirdiler. Bunı Ukraina tışqı işler naziri Pavlo Klimkin Twitterde bildirdi.
«Atılğan adımlar sayesinde, Poroşenkodan başlap Moskvadaki konsulımızğa qadar, ukrain ekimleri Nadejdanıñ yanında bulunalar», – aytıla haberde.
Mart 13-te ukrain ekimlerini Nadejda Savçenkoğa kirsetmegen ediler. Mark Feyginniñ aytqanına köre, Savçenkonıñ tatası ekimler ve Ukraina konsulınen beraber 6 saatten ziyade SİZO yanında beklediler.
Savçenkonıñ imayesi Rusiye Baş prokuraturasına ekimlerniñ kirsetilmemesinden şikâyet etmek planları aqqında bildirdi.


text:
«Ukrenergo» tamir brigadası Herson vilâyetinde bozulğan elektrik yolaqlarından birini tamirledi – «Kahovka-Titan».
Bu aqta şirketniñ matbuat hızmetinde aqşam bildirdiler.
«Ağır iş şaraitlerine baqmadan (küçlü yağmur, ruzgâr, sılaq topraq), «NEK «Ukrenergo» brigadaları 220 kV «Kahovka – Titan» VL ğayrıdan tiklenüvi boyunca künge planlaştırılğan işini becerdiler. Bozulğan tireme devirilgen, yañı demir-beton tiremesi tiklenildi, qomşu ortaq tiremelerni doğruttı ve pekittiler», – deyler matbuat hızmetinde.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi. Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini tamirlemege başlağanlar.


text:
Keriç keçiti ava bozulğanı sebebinden vaqtınca öz işini toqtatqan soñ, bir daa çalışıp başladı. Bu aqta oktâbrniñ 30-nda Qırımdaki Rusiye MÇS idaresiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Keçit işini yürsetken «Morskaya direktsiya» şirketiniñ malümatına köre, keçitte çalışqan gemilerniñ işi o andaki ava şartlarına bağlı.
Bu arada naqliyeciniñ sözlerine binaen, oktâbrniñ 30-ndan 31-ne keçer gecesi rüzgârnıñ küçlenmesi beklene.
«Gemilerniñ toqtama ihtimali pek yüksek», – denilmekte haberde.
Daa evel Qırımdaki Rusiye MÇS idaresi, Keriç keçiti oktâbrniñ 30-na saba, ava bozulğanı sebebinden öz işini toqtatqanı aqqında bildirgen edi.
Bunıñ arfesinde idare, ava bozulğanı sebebinden oktâbrniñ 30-na yarımadada furtuna telükesi vaziyeti kirsetilgeni aqqında esabat bergen edi.


text:
Buyrıq 2015 jıldıñ 19 mamırında şığarılğan “Munay önimderiniñ jekelegen türlerin öndirwdi jäne olardıñ aynalımın memlekettik rettew twralı” Qazaqstan Respwblïkasınıñ 2011 jılğı 20 mawsımdağı Zañı 7-babınıñ 15) tarmaqşasına jäne 9-babı 2-tarmağınıñ 3) tarmaqşasına säykes, bağalarına memlekettik rettew belgilengen bölşek sawdada ötkiziletin munay önimderine QQS esebimen şekti bağalar mınaday mölşerde belgilensin:
dïzel otını – 1 lïtr üşin 99 teñge;
AÏ-80 – 1 lïtr üşin 89 teñge;
AÏ-92/93 – 1 lïtr üşin 108 teñge”, – delingen buyrıqta.
Kommentarïï


text:
Ukraina Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı qaytarmaq içün yaqın vaqıtta yañı diplomatik basqını başlaycaq ola, dedi Ukraina maliye naziri Nataliya Yaresko.
«Qırımnıñ ğayıp oluvı ile razı degilmiz. Bu sene Qırımnıñ qaytarılması ketişatında ileri adımlaycaqmız»,– o dedi Reuters agentligine.
Şu cümleden, dey o, Ukraina 2014 senesi Ukraina, Rusiye, AQŞ ve AB iştiraki ile çalışqan «Jeneva şeklinde» forumnı teşkil etecek ola, Rusiye bu formatnıñ ğayrıdan tiklenmesine qarşı çıqtı.
«Qırımnıñ Ukrainağa qaytarılması aqqında dialognı başlamaq içün «Jeneva» formatından daa da keniş bir şekliniiñ olmasını isteymiz», – dedi Yaresko.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Çarşenbe künü, noyabr 5-te, Moskvada Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ siyasetine qarşı olğan ve grajdanlıq faaliyetinen belli olğan Rusiye oyuncısı Aleksen Devotçenko ölü tapıldı.
«Oyuncınıñ cesedi Altufyevskoye şosse, 100 adresi boyunca kvartirasında tapıldı. Aktörnıñ ölümi kriminal olğanını tahmin etmek içün sebepler bar», – aytıla TASS beyanatında.
Devotçenko çalışqan «Gogol-tsentr» teatrinde oyuncınıñ ölümi aqqında resmiy malümatları olmağanlarını bildireler.
Malüm ki, Devotçenko Birleşken grajdanlıq frontunıñ azası edi, «Razı olmağanlarnıñ yürüşinde» iştirak etti. 2010 senesi «Putin ketmeli» açıq mektübini imzaladı. Oyuncı Rusiye prezidenti bergen devlet mukâfatlarından vazgeçti.
Berilgen malümatqa köre, 2014 senesi mart ayında Devotçenko Ukrainağa qol tutmaq maqsadında «Bizler Sizlernen!» mektübini imzaladı.
Bunıñnen beraber, Aleksey Devotçenko sentâbr 21-de Moskvada Rusiyeniñ Ukrainada istilâsına qarşı olıp keçken Barışıq yürüşine bağışlanğan leyhada iştirak etti. «Dojd» mustaqil telekanalı «Otkrıtaya Rossiya» telekanalınen beraber Barışıq yürüşinen bağlı bir sıra video levhalarını azırladılar. Mında adamlar cenkke qarşı şiirlerni oquylar.
Servis hatası
Oops, as you can see, this is not what we wanted to show you! This URL has been sent to our support web team to look into it immediately. Our apologies.
Onı başqa yerde tapa bilecegiñizni körmek içün qıdırıñız
Aktör «Banditskiy Peterburg», «Zolotoy telenok» (2006), «Stolıpin ... Nevıuçennıye uroki» (2006 g.), «Ne dumay o belıh obezyan» kibi filmlerde oynadı.


text:
Bunı Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurası olaraq adlanğan Qırım parlamentiniñ yerli idare organlarınen çalışuv ve memuriy-territorial teşkil etüv boyunca daimiy komissiyasınıñ reisi Nikolay Kolisniçenko bildirdi, haber ete matbuat hızmeti.
«Soñki yılları Ukraina hazine idaresi yerli şuralar tarafından cemiyet ve saylayıcılar içün toplanılğan paralarnı qaytarmağan edi», – dey o.
Bundan sebep o, Qırımnıñ yerli şura reberlerine Ukraina Devlet hazine idaresiniñ esaplarında qalğan sermiyalar esasında peyda olğan borclarnı sayıp çıqmağa avale etti.
«Olarnı Qırım Cumhuriyetiniñ maliye Nazirligine taqdim etmeli. Sermiyalar qaytarılması Rusiye Federatsiyası ile tizilgen añlaşmalarğa köre belgilenecek», – dep qayd etti Kolisniçenko.
Qırımda 300 ziyade yerli şura mevcut.


text:
Aqmescit «şeer şurasınıñ» deputatları bugünki nevbetten tış toplaşuvında «belediye nizamnamesi» adlı vesiqanı qabul ettiler. Bunı Krım Media bildire.
Vesiqağa 32 deputattan 29 kişi rey berdi, eki kişi qarşı çıqtı.
«Şeer şurasınıñ reisi» Viktor Ageyev işbu veisqa belediye akimiyeti içün ğayet emin olğanını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ bir çoq şeer akimiyeti, prokuratura ve Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri boyunca Rusiye adalet «nazirliginiñ» baş idaresi vesiqanı azırlamağa yardımcı oldılar. «Nizamname – şeerniñ anayasasıdır, oña köre yaşaycaq, çalışacaq ve aqmescitlilerge yapılğan işimiz boyunca esabat berecekmiz. Şimdilik vesiqanıñ bazı eksiklikleri ola bile de, amma ileride onı deñiştire bilemiz», – dedi Ageyev.
Aqmescit şeer şurasınıñ KPRF «deputatı» Stepan Kiskin mekzür vesiqanı tenqitke oğrattı.
Nizamnameni azırlağan işçi gruppasınıñ reberi Aleksandr Maltsev ise vesiqa boyunca bütün teklifler baqılğanını qayd etti. Bugün vesiqanı Adalet nazirliginiñ «Qırım idaresine» teşkerüvge yollaycaqlar.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bazarertesi künü, iyün 22-de, Kiyevde «Mecburen köçip kelgenlerniñ birligi» («Soyuz vınujdennıh pereselentsev») ve «Tavriya gumanitar platforması» («Tavriçeskaya gumanitarnaya platforma») işğal etilgen Qırımda etnik ukrainlerniñ aq-uquqları bozulğanınen bağlı meselelerni muzakere etmek içün tögerek masanı keçirmege planlaştıralar.
Tedbir Ukraina Amerika Qoşma Ştatları Elçihanesiniñ demokratiyağa yardım fondunıñ qoltutuvı ile teşkil etile.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, tedbirde Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları ve serbestligini qoruv işlerinden vekâletlisi Valeriya Lutkovska, halq deputatları, cemaatçılar ve uquq qorçalayıcılarnıñ iştiraki beklenile.
Tedbir saat 11:00-de B.Hmelnitskiy soq. 8/16 adresi boyunca Ukrinform agentliginde başlaycaq.
Kiyev patriarhatı Ukrain ortodoks kilsesiniñ Aqmescit ve Qırım Arhiyepiskopı Kliment dünya toplulığını Qırımda yaşağan Ukraina vatandaşlarınıñ milliy, medeniy ve diniy aq-uquqlarını qorçalamağa çağırdı.
Uquq qorçalayıcı teşkilâtlar, şu cümleden halqara teşkilâtlar Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada ukrain ve qırımtatarlarğa basqı yapılğanını qayd etken ediler. Qırımnıñ şimdiki akimiyeti bunı red ete.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti (SBU) öz eki sabıq memurını qıdıruvğa ilân etti – Sergey Ganja ve evelleri Qırımnıñ SBU bölüginiñ başında olğan Vladimir Totskiyni.
Mütenasip malümat Ukraina İçki işler nazirliginiñ saytında berilgen.
Ukrainada Viktor Yanukoviç prezident olğan zamanda Sergey Ganja SBU milliy devletçilik qoruvı departamentiniñ yolbaşçısı edi, Vladimir Totskiy ise Qırımda SBU başı vazifesinden SBU yanında Terrorizmge qarşı merkezniñ yolbaşçısı vazifesine tayinlendi. Qırımda o, 2010 senesi marttan 2013 senesi okâtbr ayına qadar çalıştı. Totskiy 2014 senesi noyabr 5 künü ğayıp oldı.
Sabıq memurlarnı devlet hainliginde (111 madde, 1-nci qısmı) qabaatlaylar.


text:
Ukraina, BMT Havfsızlıq şurasınıñ azası olıp, işbu teşkilâtnıñ işğal etilgen Qırım ve Rusiyeniñ Donbasstaki istilâsına diqaqatını celp etmege imkân berir, dep tüşüne Ukraina Tış işler nazirliginiñ hususiy vazifeleri boyunca elçisi Dmitriy Kuleba.
Bunı o oktâbr 20 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
«Veto aqqı, kerçekten de, Rusiyede qala ve şübemiz yoq ki, bu memleket onı ahlâqsızca qullanacaqtır. Amma BMT Havfsızlıq şurasınıñ bizge bergen diplomatiyanıñ, atta kürşeniñ diger aletleri de bar», – dedi Kuleba.
«Birinciden – kün tertibine nasıldır bir suallerniñ qoyulmasını teklif etmek, böylece, Qırım ve Ukraina şarqında Rusiye istilâsı meselelerini halqara havfsızlıqnıñ diger meselelerinden sebep unutmağa imkân berilmeycektir», – dedi o.
Oktâbr 15 künü Ukraina, memleket-azalarınıñ 177 reyini alıp, 2016-2017 ss BMT Havfsızlıq şurasınıñ azası oldı.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Medïcïna qızmetkerleri küni: Ïsekeşev astanalıq därigerlerge päter kiltin tabıstadı
ASTANA. QazAqparat - Medïcïna qızmetkerleri küni qarsañında Astana qalasınıñ äkimi Äset Ïsekeşev därigerlerge päter kiltin tabıstadı, dep xabarlaydı Qazaqparat tilşisi.
Atap aytqanda, Astana qalası Onkologïyalıq ortalığınıñ onkolog-xïrwrgı Änwar Äbdikärimov, №1 qalalıq awrwxanadağı tamırlıq xïrwrgïya böliminiñ däriger-angïoxïrwrgı Azamat Abdwllïnov, №1 qalalıq awrwxananıñ travmatolog-ortoped därigeri Ayan Süleymenovterge jaña päter kilti saltanattı türde tabıs etildi.
Sonday-aq, №2 Balalar awrwxanası xïrwrgïyalıq ïnfekcïyalar böliminiñ meñgerwşisi Jumatay Mäkenov, №2 balalar Jedel xïrwrgïya qabıldaw böliminiñ travmatolog-ortopedi Oljas Baynazarov jäne qalalıq Densawlıq saqtaw basqarmasınıñ bas mamanı Janna Esqalïeva baspanalı boldı.
«Qalamızda därigerler men medïcïna qızmetkerleri asqan jankeştilikpen eñbek etip keledi. Jıl sayın Astanağa 50-100 mıñ adam keledi jäne qalalıq emxanalarğa awır jükteme tüsedi. Kündelikti elorda emxanalarına 8,5 mıñ turğın keledi, 400-ge jwıq nawqas awrwxanağa jatqızıladı, 120-ğa jwıq awır orta jasaladı, jedel järdem qızmeti 1 500 şaqırtwğa qızmet körsetedi. Bul cïfrlardıñ artında sizderdiñ bağa jetpes eñbekteriñiz tur», - dedi Äset Ïsekeşev marapattaw räsiminde.
Ayta keteyik, jıl sayın Qazaqstanda mawsım ayınıñ üşinşi jeksenbisinde medïcïna qızmetkerleri küni atalıp ötedi.


text:
Bunı Aqmescit şeer şurasınıñ matbuat hızmeti şeer şurasındaki naqliyat ve alâqa idaresiniñ yolbaşçısı vazifelerini eda etken Yuriy İvaşçenkoğa esaslanıp bildirdi.
Onıñ malümatına köre, saat 9:00 saat 12:00 qadar Jukovskiy soqağı (Gogol soqağından Aleksandr Nevskiy soqağına qadar), Gagarin soqağı (Kim soqağındaki köpürden başlap),
Suvorov enişi ve Pavlenko soqağı (Gogol soqağından başlap Gagarin bağçasına qadar) ve Lenin bulvarında marşrutka, trolleybus ve avtomobil naqliyatınıñ areketi toqtatılacaq.
Böyleliknen, şeerniñ merkezi, onıñ civarındaki soqaqlar ve demir yol vokzalı yanındaki soqaqlar qapatılacaq.
Bu sene Aqmescitte Ğalebe Kününiñ qayd etilmesi çerçivesinde «Qırımnıñ ebediy polkı» yürüşi ötkerilecek.


text:
Qıtaiy Ukrainanıñ Qırımğa yaqın regionlarında yaşağan qırımtatarlar Zaporojye vilâyeti Melitopolde Barışıq yürüşine çıqtılar.
Qırımtatarlar ukrain ve qırımtatar bayraqları ile yürdiler. İştirakçiler arasındn Zaporojye vilâyetiniñ regional Meclis reisi Ridvan İbraimov da bar edi.
Fotonı öz Facebook saifesinde qullanıcı Gülnara Bekirova aşkâr etti.
Matbuat vastalarınıñ malümatına köre, Melitopolde Barışıq yürüşine Donbass arbiy areketleriniñ qurbanlarını añmaq içün biñden ziyade insan çıqtı eken. Tedbirniñ soñunda miting keçirildi.
Belli olğanı kibi, yanvar 18 kününde memleketniñ diger şeer sakinleri de Volnovaha qurbanlarını añmaq içün Barışıq yürüşine çıqqan ediler.


text:
(Şair vä tarihçi Sabit Abdurahmanniŋ tuğulğiniğa – 90 jil)
Biz sšz qilmaqçi boluvatqan Sabit aka Abdurahman arimizda yoq bolsimu, pütkül aŋliq hayatini šz hälqiniŋ keläçäk bähit-saaditigä beğişlap äҗir qilğaçqa, ävlatlar qälbidä mäŋgü yaşaydu desäk, mubaliğä bolmaydu.
Bolğusi inqilapçi – şair vä tarihçi Sabit Abdurahman 1928-jili hazirqi Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Qaraturuq yezisida duniyağa kälgän. Uniŋ atisi Abdurahman štkän äsirniŋ 30-jilliridiki kommunistlarniŋ baş-baştaqliği, zorluq-zombiliq bilän kollektivlaşturuş härikätliridä täqipkä uçrap, 1932-jili Ğulҗa şähirigä kšçüp ketişkä mäҗbur bolidu.
Sabit Abdurahman 1936 – 1941-jilliri Ğulҗa şähiridiki “Şäriq” mäktividä, 1942 – 1944-jilliri “İli millätlär” gimnaziyasidä oqup, ämgäk paaliyitini başlanğuç mäktäptä muällim bolup işläştin başliğan.
Sabit Abdurahman ändila 16 yaşqa kirginigä qarimay, üç vilayättä partliğan milliy-azatliq inqilapqa paal iştrak qilğan edi. U 1944-jili noyabr', dekabr' aylirida ismi hälqimiz arisida rivayätkä aylanğan Ğeni batur qomandanliğidiki partizanlar ştabida katip bolup işligän.
Sabit akiniŋ vapatidin keyin näşir qilinğan “hayat qissiliri”: “šmrüm şundaq štkän” degän memuar-qissidä bu toğriliq täpsiliy yezilidu. Uniŋda akisi İbrahimniŋ šzini Ğeni baturniŋ ştabiğa elip barğanliğini mundaq täripläydu:
– “Mirğiyas! – dedi İbrahimkam u kişigä muraҗiät qilip. – Sän tünügün ştabqa katipliq qilidiğan adäm keräk devidiŋ, mana monu inimni elip käldim. Moşuni işlät. härqandaq işiŋğa yaraydu! – dedi.
– Käl, ukam, oltar, – dedi Mirğiyaskam orun kšrsitip, andin meniŋ bilän sšzlişişkä başlidi.
– İsim-familiyaŋ kim?
– Sabit Abdurahman.
– Qäyärdä oquğan?
– Millätlär gimnaziyasidä.
– Gimnaziyani tügätkänmu?
– hä-ä, bu jil tügitip çiqip, muällim bolup işlävatattim.
– Yahşi. Monu materialni kšçirip çiqqinä.
Män u bärgän materialni kšçirip, aldiğa qoydum. Çirayliq häm savatliq yazğanliğim üçün Mirğiyaskam mämnun bolğan halda mundaq dedi:
— «Yaraysän, uka, bügündin başlap sän moşu bšlümdä maŋa yardämçi bolup işläysän. Bu ämäliyatta Ğeni batur qomandanliğidiki partizanlar otryadiniŋ vaqitliq ştabi edi…” (Sabit Uyğuriy. “hayat qissiliri: šmrüm şundaq štkän”, Almuta, “Mir” näşriyati, 2009-jil, 15-16-bätlär).
Bu yärdä biraz işligän Sabit akini keyin “Azat Şärqiy Türkstan” geziti tähriratiğa hizmätkä ävätidu. U gezitniŋ härbiy muhbiri süpitidä җäŋ mäydanidin kšpligän maqalilarni yezip, җäŋçilärniŋ җäŋgivarliq rohini kštirişkä hässisini qoşuşqa tirişidu. Yaş Sabit Abdurahmanniŋ gomindaŋ hitay basqunçiliriğa qarşi kürişiş istigi küçlük bolğanliqtin, җäŋ mäydaniğa berişni iltimas qilidu. Bu istäk uni hškümät täripidin uyuşturulğan qisqa muddätlik härbiy kursta oquşqa elip kelidu.
Sabit Abdurahman šziniŋ moşu härbiy kursta oquğanliği vä u yärdä däsläp inqilap rähbiri Ähmätҗan Qasimi bilän kšrüşkänlirini mundaq bayan qilidu: “1945-jilniŋ may ayliri. Bir küni meniŋ yatiğimğa yeqin ağinilirim Helil hämraev (bolğusi ataqliq şair), Qasimҗan Äysa vä Mähämätҗan (familiyasi esimda yoq) kirip kelişti. Ular teçliq-amanliq soraşqandin keyin, şu künlärdä Märkiziy hškümät härbiy başqarma täripidin, praporöik-ofitserlarni täyyarlaydiğan härbiy mäktäp eçilmaqçi ekänligini, šzliri şu mäktäpkä oquşqa barmaqçi bolğanliğini eytişti. Menimu šzliri bilän billä berişqa täklip qildi. Ularniŋ käypiyati nahayiti üstün bolup, keläçäktä mäşhur komandirlardin bolup çiqiş arzulirini izhar qilişti. Adäm yaş vaqtida här närsigä qiziqidiğan bolidu. Şuniŋ üçün mänmu ularniŋ täklivini qobul qilip, billä barmaqçi boldum. Biz, tšrt ağinä, şu künila Märkiziy hškümät härbiy başqarmisiğa barduq. Bšlüm hadimi Säydähmät Ömärov bizniŋ keliştiki mähsitimizni uqqandin keyin hämmimizni içkärki bšlümgä başlap kirdi. U yärdä bizni härbiy başqarma başliği polkovnik Ähmätҗan Qasimi qobul qildi vä u “Kälginiŋlar nahayiti yahşi boptu. Bu duniyada Vätändin artuq täht yoq, mustäqilliktin artuq bähit yoq. hazir bizgä silärgä ohşaş vätänpärvär yaşlar bäkmu keräk! Armiyamizdä ofitserlar yetişmäyvatidu. Şuniŋ üçün üç ayliq qisqa muddätlik kurs eçip, praporöiklarni tärbiyiläp, җäŋ mäydanidiki härqaysi qisimlarğa ävätmäkçimiz. Biz, älvättä, silärni qobul qilimiz. Buniŋ üçün aval ärizä yezişiŋlar keräk. Uniŋdin keyin dohturhaniğa berip, salamätlikni täkşürüp, ׂ“härbiy hizmätkä yaraydu” degän eniqlima elip kelişiŋlar keräk”, – däp çüşändürdi. Bu işlarni biz ätisila orunliduq. Tizimğa elinip, härbiy mäktäpniŋ kursantliri bolup qalduq…
Ähmätҗan Qasimi häptidä degidäk härbiy mäktäp җaylaşqan härämbaqqa kelip, bizniŋ turmuş vä üginiş ähvalimizni täkşürüp yol-yoruqlarni berip ketätti. U här qetim kälginidä biz bilän sšhbätlişip, dana mäslihätlärni eytatti. Biz bu kişini hškümät ärbabi bolğanliği üçünla ämäs, illiq çirayi vä sämimiy sšhbätliri üçün yahşi kšrättuq, här qetim uniŋ sšhbitini aŋliğanda, šzimizdä yeŋi küç päyda bolğandäk his qilattuq…
Moşu üç ay җäriyanida biz Ähmätҗan Qasimini yättä-säkkiz qetim kšrduq. här kšrgändä u kişiniŋ kšŋülgä yeqin, sämimiy sšzlirini aŋlattuq. Moşu däqiqilär bizniŋ qälbimizdä äŋ qimmätlik hatirä süpitidä saqlinip qaldi” (Juqarqi kitap, 34-35-bätlär).
Oquşni tamamlap, praporöik unvaniğa egä bolğan Sabit Abdurahman u Milliy armiyaniŋ Şihudiki 1-piyadä äskärlär polkiniŋ ihtiyariğa ävätilidu. U polk ştabi härbiy täyyarliq bšlüminiŋ kativi bolup işläydu vä gomindaŋçilarğa qarşi şiddätlik җäŋlärgä iştrak qilidu.
1948-jili may eyiniŋ beşida Sabit Abdurahman härbiy hizmitini štävatqan qisimniŋ polk ştabiğa Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti hškümät rähbärliriniŋ biri Abdukerim Abbasov kelip “hazirqi säyasiy väziyät vä bizniŋ väzipilirimiz” degän mavzuda säyasiy doklad qilidu. U šz dokladida häliqara väziyät, Hitaydiki gomindaŋ äskärliri bilän günsändaŋ (kommunistlar) äskärliri otturisidiki җäŋlär vä güŋsändaŋniŋ çoqum pütkül Hitayda ğalibiyät qazinidiğanliği häqqidä tohtilip: “Aŋlisaq, silärniŋ araŋlardiki bäzi ofitserlar: gomindaŋ hškümiti “11 maddiliq teçliq bitimgä” ämäl qilmiğandin keyin bizmu šz küçimizgä tayinip, ätä Ürümçigä huҗum qilsaq, andin keyin Qäşqäriyagä jürüş qilip, yättä vilayättiki qerindaşlirimizni teziraq azat qilsaq bolmamdu?» däp soraydekän. hazir Şinҗaŋda gomindaŋniŋ 100 miŋ kişilik muntäzim armiyasi bar. Ular Amerikiniŋ zamaniviy quralliri bilän qurallanğan. Bizniŋ Milliy armiyamizdä aran 12700 adimimiz bar. Yäni düşmän äskiridin 8 hässä az. Moşundaq ähvalda biz Ürümçigä huҗum başlaydiğan bolsaq, nahayiti kšp qan tškülidu. Uniŋdin kšrä biz Җuŋgo väziyitidiki šzgirişlärniŋ bizgä paydiliq boluşini kütüşimiz keräk. Yänä bir jil kütsäk, gomindaŋ äksiyätçiliri uruşta yeŋilip aҗizlaydu. Җuŋgo kommunistliri bolsa, barğansiri küçiyidu. Şu çağda biz Hitay kommunistliri bilän hämkarlişip ular şäriqtin, biz şimaldin huҗum qilip, düşmänni oŋay mäğlup qilalaymiz», däydu. Şu çağda bir ofitser soal berip: “Äpändim, bizgä hämmidin muhimi vätinimizniŋ mustäqilligi, hälqimizniŋ azatliği, bizgä bu azatliqni gomindaŋçi-hitaylar bärmidi. Güŋsändaŋçi hitaylarmu bärmäsligi mümkin. Gomindaŋçilar bizniŋ mustäqilligimizni etirap qilmay “Şinҗaŋ Җuŋgoniŋ ayrilmas bir qismi” däp kelivatidu. Ägär keläçäktä kommunistlarmu şundaq däp turuvalsa, u çağda biz qandaq qilimiz?”.
«Undaq bolmaydu, – däp çüşändürüşkä başlidi natiq. – Hitay kommunistliri marksizm-leninizm yolini tutidu, marksizm tälimati boyiçä härbir häliq šz täğdirini šzi bälgüläş hoquqiğa egä. Mäsilän, Keŋäş İttipaqida bizgä ohşaş häliqlärgä šziniŋ milliy җumhuriyätlirini quruş hoquqi berilgän. Bu җumhuriyätlärniŋ ihtiyariy halda ittipaqlişişidin hazirqi SSSR täşkil qilinğan. Bu җumhuriyätlär ägär halisa, ittipaq tärkividin bšlünüp çiqip ketiş hoquqiğimu egä. Җuŋgo kommunistlirimu huddi moşundaq printsipqa ämäl qilidu. Ular bizgä federativ җumhuriyät yaki ittipaqdaş җumhuriyät bolup yaşaş hoquqini beridu. Şuniŋ üçün hitay kommunistliri bilän hämkarlişiştin änsiräşniŋ haҗiti yoq…” (Juqarqi kitap, 62-63-bätlär).
Abdukerim Abbasovniŋ säyasiy dokladi üstidä Sabit Abdurahman vä uniŋ säpdaşliri arisida җiddiy bäs-munazirä bolidu. Bäzi ofitserlar: “Bu dokladniŋ mäzmuni mäntiqigä uyğundäk kšrünsimu, kältürülgän dälilliri ançä işänçlik ämäs”, – däydu. S.Abdurahman şu çağda: “Ähmät äpändi šziniŋ bir nutqida: “Azatliq degän hädiyä qilip berilidiğan närsä ämäs, küräş qilip düşmändin tartivelinidiğan närsä” däp eytqan ämäsmedi. Şuniŋ üçün män Hitay kommunistliri bizgä azatliq elip kelidu, degän pikirgä qoşulmaymän”, däydu. Äynä şuniŋ üçün 1948-jili Sabit Abdurahman mäsläkdaş-säpdaşliri bilän birlişip “Yat şärqiytürkstançilar” täşkilatini quridu, Täşkilatniŋ mähsiti Şäriqtin kelivatqan Hitay kommunistliriğa qoşulmasliq, azat Şärqiy Türkstan Җumhuriyitini saqlap qeliştin ibarät edi. Bu täşkilat paş bolup qalğanda S.Abdurahman başliq uniŋ äzaliri qolğa elinip, päqät 1950-jili aprel'da türmidin boşitilidu.
1951-jili küzdä Hitay kommunistik hakimiyät orunliri “tätür inqilapçilarni besiqturuş härikitini” ovҗ aldurdi. Bu bädnam härikätniŋ asasiy mähsiti “tätür inqilapçi” degän tšhmät bilän miŋliğan adämlärni täqipläş, šltürüş arqiliq gomindaŋğa qarşi inqilapqa iştrak qilğanlardin šç eliştin ibarät edi.
Şundaq qilip, Sabit Abdurahmanğa “tätür inqilapçi, panturkist” degän qalpaq kiydürülüp, yänä qolğa elinidu. Lekin uniŋğa qoyulğan äyiplär ispatlanmiğanliqtin, 1952-jili avgustta türmidin boşitilidu, 1952 – 1955-jilliri Sabit Abdurahman Ürümçidiki Şinҗaŋ millätlär institutiniŋ filologiya fakul'tetida bilim alidu vä andin Ğulҗida yeŋidin eçilğan darilmuällimin (peduçiliöe) mäktivigä oqutquçi bolup işqa ävätilidu. Sabit Abdurahman bu bilim därgahida ändila işqa kirişkän künlärniŋ biridä, yäni 1955-jili 4-noyabr' küni yänä qolğa elinidu vä bu qetimmu guman bilän qamilidu.
Şundaq qilip, Sabit Abdurahman 1955-jilniŋ 4-noyabridin 1957-jili 29-yanvariğiçä beguna türmidä azaplinidu. Şuniŋdin keyin uniŋ inaviti vä hizmiti äsligä kältürülüp, yänä šziniŋ iş ornida – İli darilmuällimindä ustazliq qilidu.
Birnäççä qetim quruq tšhmät, gumanliniş vä sahta äyiplär bilän türmidä azaplanğan Sabit Abdurahman keŋäş puhrasi bolğanliği üçün akisi Talivahun başliq ailisi bilän Qazaqstanğa kšçüp ketişni niyät qilip, 1958-jili iyun'da räsmiyätlärni štäp, šz hizmitidin boşinidu, lekin Sabit akiniŋ üstidin vilayätlik partkomğa ärizä yezilip, uniŋ çät älgä çiqip ketişigä yol qoyulmaydu.
Bu jilliri ŞUARda hitay kommunistik hakimiyiti “stil' tüzitiş yärlik millätçilikkä qarşi turuş” degän bädnam säyasiy härikätni ovҗ aldurup, miŋliğan häqiqiy vätänpärvär, millätpärvär ziyalilarni täqiplidi, ular hizmätliridin haydilip, türmilärgä solandi, “ämgäk bilän šzgärtiş” däp atilidiğan җaza lager'liriğa palandi. Moşu mudhiş, räzil säyasiy kampaniyadä Sabit Abdurahmanğa “äşäddiy yärlik millätçi unsur” degän qalpaq kiydürülüp, yänä türmigä taşlinidu. U moşu “gunasi” üçün yänä onliğan jillar hitay zindanlirida azap çäkti, Sabit aka beguna җämi 20 jil türmidä yatti, päqät Hitayda säyasättä biraz šzgirişlär bolğanda, yäni 1981-jili dekabr'da täğdir şamili uni Qazaqstan diyariğa elip käldi.
Sabit Abdurahman tuğulğan juti Qaraturuqqa orunlişip, ottura mäktäptä muällim bolup işläp, däm elişqa çiqqandin keyin, 1989-jili Almutiğa kšçüp käldi. Sabit Abdurahman vätänpärvär şair, jurnalist vä tarihçidur. Uniŋ “hayat nahşiliri” namliq şeirlar toplimi, “Vätän mäktüpliri” degän maqalilar toplimi, härhil mavzularğa yezilğan birnäççä kitapliri näşir qilindi. Mätbuatta kšpligän maqaliliri besildi. U hayatiniŋ ahirqi jillirida kšpligän mänbälärni üginip, “Uyğurnamä” (Uyğurlar toğriliq häqiqät) namliq häҗimlik mupässäl ämgigini, vapatidin keyin näşir qilinğan “Ömrüm şundaq štkän” namliq yadnamä harakteridiki qissini yazdi.
Muällip šziniŋ bu ämgigidä käŋ kitaphanlarğa uyğur hälqiniŋ äsli kelip çiqişiniŋ tüp-yiltizi qäyärdin başlanğanliğini, äҗdatlirimiz qurğan dšlätlär, äҗdatlirimizniŋ duniya mädäniyät ğäznisigä qoşqan hässisi toğriliq, hälqimizniŋ šziniŋ tarihiy Vätinidiki hazirqi kündiki täğdir-qismätliri häqqidä çüşänçä beridu. Muällip şundaqla kitaphanlarni äҗdatlar štküzgän sävänliklärdin toğra yäkün çiqirip, keläçäk häqqidä җiddiy oylinişqa dävät qilidu, “Uyğurnamä” kitaphanlarniŋ täläplirini qanaätländürüş mähsitidä täkrar näşir qilindi, şundaqla çät ällärdiki vätändaşlarniŋ ehtiyaҗi kšzdä tutulğan halda, äräp yeziği asasida uyğur grafikisidimu näşir qilindi.
Sabit Abdurahman häqiqiy mänadiki millätpärvär, vätänpärvär, diyanätlik, etiqatliq, aliy päzilätlik insan edi. Äpsus, hälqimizniŋ yalqunluq, ot jüräk pärzändi Sabit Abdurahman 2005-jili 14-iyul' küni yol-transport halakitidä paҗiälik vapat boldi. Märhum vapatidin ikki häptä ilgiri, huddi šziniŋ bu qismitini säzgändäk, “Hoşlişiş” degän şeirini yezip, šz şagirti, heli märhum kompozitor Selimahun Zäynalovqa berip, uni ahaŋğa selişni iltimas qilğan ekän. Män keyin Selimahun akiniŋ šyigä bir iş bilän barğinimda, u yaq Sabit akiniŋ şeiriğa muzıka iҗat qilğanliğini eytqan edi vä šzi iҗra qilğan magnitofonğa yezilğan bu nahşini maŋa aŋlatqan edi. Nahşa bäk muŋluq, yeqimliq çiqqanliğini eytivedim, Selimahun aka hoşal bolup, “ustazimniŋ rohini huş qilay däp izdändim, esil adäm edi!” – degänliri helimu yadimda.
Biz hälqimizniŋ şanliq vä şundaqla paҗiälik qismätlärgä tolup-taşqan tarihini häm hälqimizniŋ tarihiy şähslirini, šzimizniŋ kimligini šzimizgä vä šzgilärgä tonutqan oğlanlirimizni qädirläşni bilişimiz, dayim äsläp turuşimiz lazim. Sabit Abdurahman hälqimizniŋ äynä şundaq äl qälbiniŋ tšridin orun alğan oğlanlirimizniŋ biri.
Mäzkür maqalini märhumniŋ vapati aldida yazğan huddi beşarätlik “Hoşlişiş” degän şeiri bilän yäkünläşni toğra kšrdüm:
Män degän uyğur oğli – Sabit degän,
Bähitsiz millitimniŋ
ğemin yegän.
İntildim arminimğa yetälmidim,
Şunçilik qisqa ekän šmür degän!
Ot edim yalqunliğan šçtüm ändi,
hayatliq duniyasidin kšçtüm ändi.
Samada çaqniğan yultuz edim,
Quyulup qara yärgä çüştüm ändi.
Män kättim tündä aqqan
yultuz bolup,
Vätän qaldi sšyälmigän
bir qiz bolup.
Arqamda “Uyğurnamä” kitap qaldi,
Yaşiğan hayatimdin bir iz bolup.
Kitavim älgä sunğan
hädiyäm meniŋ,
Uni oqar ävladim, nävräm meniŋ.
Qäbrämni izdimäŋlar qara yärdin,
Hälqimniŋ jürigidä
qäbräm meniŋ.
hä, dävirlär almişidu, adämlärmu qeriydu, duniyadin štidu. Lekin bizniŋ Sabit akidäk vätänpärvär bahadur äҗdatlirimizniŋ rohi qerimaydu, minnätdar ävlatlarniŋ qälbidä äbädiy yaşaydu. Çünki ularni untulduruş tarihniŋ qolidin kälmäydu.
Yadikar SABİTOV.


text:
Kiyev
Kiyev ya da Kıyiv (ukraince KиïB) — Ukrainanıñ paytahtıdır, Şarqiy Avropada eñ eski şeerlerden biridir. 1982 Kıyiv öz 1500 yıllığını toldurdı. Efsanege köre, Kıyivniñ qurucıları üç ağa-qardaş Kıy Şek ve Horıvdır. Eñ büyük ağasından yañı şeer adın aldı. Bu efsane bizim zamanımızğa XII asırnıñ yılnamesinde kelgendir.
Şimdiki Kıyiv – Ukrainanıñ eñ büyük şeeri ve iqtisadiy, siyasiy, ilmiy ve medeniy merkezi. Kıyivniñ ealisi 2,5 milliondan ziyadedir, meydanlığı 820 km². Ondan 367 km² – şeer bağçaları.
Kıyivden eñ esas naqliyat yolları keçe, ondan da ğayrı Ukrainanıñ eñ büyük özeni – Özü aqa, ve şeerni eki parçağa böle. Kıyiv – devletniñ siyasiy merkezidir. Mında Prezident, onıñ idaresi, Yuqarı Rada, ve Nazirler Kabineti (ükümet) çalışa.
Kıyiv medeniy merkezi olğanı içün mında çoq müzeyler, Ukrainanıñ ilimler Akademiyası, Milliy ilmiy kitaphane. Eñ büyük ve üner teatrler – Taras Şevçenko adına Milliy opera, İvan Franko adına Milliy akademik dramatik teatri, Lesâ Ukrainka adına rus dramatik teatri.
Devletniñ paytahtında eñ esas ve ciddiy ilmiy oquv yartları olmaq kerek. Kıyivde eñ belli ali oquv yurtlarından "Kıyevo-Mogılanska akademiya" Milliy universiteti, Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy universiteti, Milliy tehnikiy Universiteti birleridir.
Kıyivde 3000-den ziyade tarih, mimarlıq ve medeniyet abideleri bar, olardan eñ belli soylar – Aziz Sofiya katedral kilsesi (Sofiyskıy sobor), Aziz Anrrey kilsesi (Andriyivska tserkva), Kıyevo-Peçerska lavra, Altın Qapı (Zoloti Vorota), Mustaqillik meydanı (Maydan Nezalejnosti). Hreşçatık – Kıyivniñ merkeziy soqağı. Mustaqillik meydanı – şeerin merkeziy meydanıdır.
Kıyivde çoq qavehane ve aşhaneler bar. Olar bütün dünyanıñ aşlarını teklif eteler ve olarnıñ arasında Mustaqillik Meydanındaki "Qırım" adlı qırımtatar milliy qavehanesi bar.
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]


text:
“Färatnıñ könçığışında terrornıñ tamırın qorıtaçaqbız”
İlbaşı bu xaqta Ispartada yasağan çığışında citkerde
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Färatnıñ könçığışında terrornıñ tamırın qorıtaçaqların belderde.
Ul bu xaqta Ispartada yasağan çığışında citkerde häm iminlek köçläreneñ il külämendä terror oyışması äğ’zalarına tarixta kürelmägän köçle höcümnär yasawın assızıqladı.
”Fätullahçı terror oyışması”nıñ 2016 nçı yılnıñ15 nçe iyülendäge tüntäreleş kereşüenä dä tuqtalğan ilbaşı “Beräwlär saftan çığardıq dip uylağan Törek Qorallı Köçläreneñ çın köçenä qawışuın kürüçelär haman da aptıraşta”dide.
Törkiyäneñ soñğı däwerdä spekulyaśiya höcümnärenä duçar buluın ,ämma bu höcümnärneñ Törkiyäneñ dönyada satıp alu paritetına kürä iñ zur 13 nçe, milli tabışqa kürä 17 nçe il bulu çınbarlığın üzgärtmäwenä basım yasadı.
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan kilep çıqqan barlıq kirtälärne cimerep alğa barunı däwam itteräçäklären citkerde.


text:
Qazaqtıñ tağdırı da, keleşekte el boluı da mektebiniñ qanday negizde qwrıluına barıp tireledi. Mektebimizdi taza, berik häm öz janımızğa (qazaq janına) üylesetin negizde qwra bilsek, keleşegimiz üşin tayınbay-aq serttesuge boladı. Bwl – Mağjan Jwmabaevtıñ sözi. Külli alaş qayratkerleriniñ, wlt ziyalılarınıñ oyı. Al, biz bügin özgemen serttese alamız ba, wrpağımız özgeden oq boyı ozıq twra ala ma? Bäri de mektebimizdiñ qırı men sırı, işki – sırtqı äleuetimen baylanıstı. Oqu-oqıtu isi – Otannıñ bolaşağı, häm wlttıñ twğırı. Bwl twğırdıñ beriktigi – siz ben bizdiñ keleşegimiz, wrpaqtıñ ündestigi.
Patşa qanşa jerden aqımaq bolsa da balasınıñ wstazınıñ aldın kespeydi, — deydi ejelgi grektiñ ğwlamaları. Al, qazaqta bwnı «altı Alaştıñ igi jaqsısı bas qossa, tördegi orın wstazdiki,» — degen Mağjannan asırıp aytpaspız… Biraq, büginniñ közimen häm sözimen tolğaqtı mäseleni jiliktegendi jön kördik…
Söz bası Jalğasın oqu…
«Elge el qosılsa – qwt, elden el ayırılsa – jwt»,- deydi halıq danalığı. Biz täuelsiz künde nege jwtqa tap boldıq?..
Köşi-qon salası keyingi kezderi künde bir bwyrıq, künde bir tarmaq qosılğan qwjattardıñ kesirinen toqtadı. Toqtadı demey ne deyik, eñ soñğı nükteni qazir Qıtay elşiligi qoyıp otır. Aytalıq, basınan baqayına deyin tek qağaz söyletken bügingi qoğam twsaudı, qazaq sanın tejeudi kezinde Qazaq elindegi jan sanın qazaqtı şaqırumen köbeytse, däl bügingi küni sonıñ keri jağdayı.
«Malım — janımnıñ sadağası, janım — arımnıñ sadağası, wrpağımnıñ wyatı bolsın!» -degen atam qazaq bala tärbiesin basqadan biik qoyğanı belgili. Wyatsız nemese jügensiz degen sözge qalmas üşin de qızdı qırıq üyden tıyu kerektigin wrpaqqa wlağat etken. Ondaylardı körse, «ayağın etik qıspağan, auzın şeşe qıspağan»,- dep qız tärbiesindegi ananıñ rölin basa aytqan emes pe edi?!
Mektep ömirinde kimder 5- ke oqıdı, kimder 3 -ke oqıdı ol ärkimniñ özine ayan, biraq bügingi wrpaq neşege oqıp jür? Toqsannıñ soñı – ata-ana bala üşin, bala bağa üşin alañdaytın arpalıstı şaq. Arpalıstı şaqtıñ bastı twlğası – wstaz, «eki tüye soqtığıssa, ortasında şıbın öledi» demeuşi me edi?! Äkimşilik pen ata-ana arasında şırqırağan wstazdardıñ wstazdıqtan tüñiler, qorlanar şağı. Al, oquşılardıñ ata – ana aldında jauapqa tartılar, äytpese, sıylıq alıp, mäz bolar şağı, mwğalimge jautañdar kezi.
E-e, MENİÑ TUĞAN JERİM…
E-e, meniñ tuğan jerim
Twlparlar kezgen meken eñ,
Balalıq şağım sende ötti.
Qazaqpen qaysar etene eñ,
Ol künder qayta kelmes-ti.


text:
Qazaqstanda QÏK jelisi boyınşa jaldamalı turğın üyge salıq edäwir tömendedi.«Bäyterek» Ulttıq basqarwşı xoldïngi» AQ baspasöz qızmetiniñ xabarlawınşa, QR Prezïdentiniñ «Bolaşaqqa bastar jol» atttı Joldawına säykes QR Ükimeti 2020 jılğa deyingi Öñirlerdi damıtw bağdarlamasın qabıldadı, onıñ ayasında Jaldamalı turğın üy bağdarlaması boyınşa bağıttınıñ operatorı bolıp «Qazaqstan ïpotekalıq kompanïyası» AQ ayqındaldı. Munıñ erekşeligi Kompanïyanıñ älewetti jalğa alwşıları jergilikti atqarwşı organdarda kezekte turğandar bolwı mümkin.
Jergilikti atqarwşı organdardağı turğın üy kezeginde älewmettik älsiz toptar turğandıqtan, kompanïya tölemi turğın üydi jalğa alwşığa bekitilgen mülikke salıq jarnasın tömendetw boyınşa jumıs jürgizildi.
Sonımen, kompanïya memlekettik organdarmen, mïnïstrliktermen, depwtattıq korpwstarmen özara is-qïmıl kezinde QR Salıq kodeksine tïisti tüzetwler engidi. Bul tüzetwlerdi QR Prezïdenti qoldap, nätïjesinde 2015 jılğı 27 säwirde tïisti zañ qabıldandı. Osı zañnıñ negizinde 2016 jılğı 1 qañtardan bastap turğın üydi jalğa alwşılar üşin salıq jeke tulğalarğa stavka boyınşa esepteledi, bul salıq jüktemesin elewli tömendetwge ıqpal etedi.
Bul rette bul şeşim kezekte turğandardıñ negizgi böligi menşikti üyleri, jïnalğan qarajatı joq xalıqtıñ älsiz tobı bolğandıqtan qabıldandı.
Eske salsaq, 2015 jılı kompanïya 427 470 şarşı metr turğın üydi paydalanwğa berdi. 2016 jılı tağı 326 000 şarşı metr turğın üy salmaq.
Derekközi: Qazaqparat
Kommentarïï


text:
Vesiqada zıddiyet taraflarına «ealiniñ yaşayışına havflı olğan areketlerden» saqınmaq ve «ateşniñ toqtatılması aqqında» añlaşmağa teklif etile.
BMT-da Rusiye temsilcisi Vitaliy Çurkin Havfsızlıq Şurasında mesleat devamında leyhağa «nasıldır destek» kösterilgenini qayd etti, faqat kim qol tuttı, aytmadı.
AQŞ Devlet departamentiniñ temsilcisi Jen Psaki Washingtonda brifing devamında Moskvanı BMT Havfsızlıq Şurasını celp etmeyip, doğrudan-doğru Kiyev ile munasebette bulunmağa çağırdı. Bundan da ğayrı, o qayd etti ki, Rusiyeden Ukrainağa «qanunsız sürette silânıñ ketirilüvi» devam etmekte eken.
Vitaliy Çurkin ukrain tarafı Slavânskta «yasaq olunğan silânı» qullanğanı aqqında da ayttı. Ukrainanıñ Milliy gvardiyası bu malümatnı red etti.


text:
Qırımda kütleviy aktsiyalarnıñ keçirilmesi bütünley yasaq etilgen soñ dualar sıq-sıq yapılmağa başladı. Rusiye akimiyeti ibadet etkenlerni nasıl taqip etecegini daa bilmey.
Belgisiz şahıslar tarafından qaçırılğan Dünya qırımtatar kongressiniñ azası Ervin İbragimovnıñ doğğan kününde ana-babasınıñ evinde musulmanlar duağa toplaştı. Allahtan Ervinniñ sağ-selâmet evge qaytmasını istediler. İbragimovnıñ özü qırımtatar sürgünliginiñ 71 yıllığına bağışlanğan dua merasiminde iştirak etken edi. Nevbetteki yıllıq kününde genotsid neticesinde can bergenlerni onsız añdılar. Eki aydan berli İbragimov aqqında iç bir malümat yoq.
Dua – Allahqa yalvarmaq
Arapçada «dua» sözü ibadet olaraq Yüce Rabbimizge yalvarmaq manasına kele
Arapçada «dua» sözü ibadet olaraq Yüce Rabbimizge yalvarmaq manasına kele. Dua, namazdan farqlı olıp, serbest şekilde yapıla bile, arapça degil, ana tilinde de yapıla bile. Allahqa özüñ, halqıñ, qorantaq, bütün musulmanlar içün dua etmek mümkün. İslâm alimleri dua ananesi Muhammed peyğamberiniñ zamanlarına ait, dep aytalar. Bulğanaq (Kolçugino) medresesiniñ sabıq müdiri Seyran Arifov dey ki, ilk dua merasimleri (namazdan ğayrı) peyğamber yolbaşçılığında yapılğan edi.
«Peyğamberimiz, Aleyhisselam, uruşlardan evel ve uruş vaqtında, diger qıyınlıqlar vaqtında da dua etken edi, bundan evel illâ namaz qılmağa kerekmey», – dep ayttı o, Qırım.Aqiqatqa. Aynı vaqıtta Arifov Qırım musulmanlarınıñ dua merasimini keçirmek adeti ne vaqıt peyda olğanını aytıp olamadı.
Allahqa dua etmek şekli serbest olsa da, onıñ da belli bir şartları bar, dep qayd etti Dagestan alimi ve din vaizi Abdulhalim Abdulkarimov Qırım.Aqiqatqa. «Allah dualarnı qabul etken belli saatler bar. Cuma namazınıñ soñunda – hutbe vaqtı, em de ekindi namazına qalğan soñki saat. Qıyınlıq ve sınavlar zamanında musulmanlar içün namazda «Kunut» duasını (zulum ve qıyınlıqlarğa oğrağanlar içün – QA) oqumaq sunnettir ve Muhammed Peyğamberimizniñ amelinden keledir», – dep ayttı Abdulkarimov Qırım.Aqiqatqa. Onıñ qayd etkenine köre, İslâm dininiñ birinci bir qaç asrı devamında duanı namazdan tış oqumağan ediler – dua merasimlerini keçirmek adeti daa soñra peyda oldı.
Bazı qırımtatarlar da dua merasimleri sovetlerniñ repressiyaları vaqtında keçirmelmege başladı, dep aytalar
Qayd etmeli ki, bazı qırımtatarlar da dua merasimleri sovetlerniñ repressiyaları vaqtında keçirmelmege başladı, dep aytalar. Esas sebep bir de bir musulmannıñ ölümi olğan edi, dua cenaze namazından soñ yapılğan edi. Adet üzre yedisi ve qırqı olaraq dua yapıla. Faqat Geniçesk rayonınıñ sakini Asan sağ olğan 85 yaşında anasınıñ aytqanlarına esaslanıp, Qırım.Aqiqatqa şunı ayttı ki, daa 80 yıl evelsi qırımtatarlar kütleviy dua merasimlerini keçirmegen edi. «Anamnıñ aytqanına köre, qartbabam keçingen soñ evdeki fırın söndürildi ve üç kün boyunca aş pişirilmedi. Bunı qomşular yapıp, bizge ketire ediler. Bu Muhammed Peyğamberniñ sunnetidir», – dey Asan.
Dua başqa sebeplerden de yapıla: bala doğğanda, oğlanlar sunnet olsa, qorantanıñ müim işleri bitkende. Yıllar devamında islâm kitaplarını arapçadan rusçağa çevirgen qırımlı Ayder bu anane yañı olğanını ayta. «Qartlarımız sürgünlik vaqtında dinni saqlap qalmaq içün dualarğa toplaşqan ediler. Bu yañılıqtır, amma niyetleri eyi edi», – dep ayttı o, Qırım.Aqiqatqa. Ayderniñ aytqanına köre, dua merasimleri mümkün olğanı qadar hristianlarnıñ merasimlerine yaqınlaştırılğan edi – adamlar diqqat celp etmek istemegen ediler. Qırımtatarlar sürgünlikten avdet etken soñ mayıs 18-de sürgünlikte can bergenlerni añmaq içün dua merasimlerine toplaşqan ediler. Bu anane şimdi de yaşamanmaqta. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti soqaq aktsiyalarınıñ keçirilmesini yasaq etken soñ dua merasimleriniñ yañı emiyeti peyda oldı.
İşğal şaraitlerinde dua
Arap memleketlerinde dua merasimleri vaqtında cemaat baqışları bildirile. «Arap baariniñ» bazı inqilâpları bu şekilde başlağan edi
Arap memleketlerinde dua merasimleri vaqtında cemaat baqışları bildirile. «Arap baariniñ» bazı inqilâpları bu şekilde başlağan edi. «Meydanlarda. Filistin, Mısır, Suriye, Yemen», – dep hatırlattı qırımtatar vaizi Seyran Arifov. Qırımda dua tecribesini narazılıq olaraq qullanmaq imkânı yoq. Rusiye akimiyeti qırımtatarlarğa sürgünlik qurbanlarını añmaq ya da başqa bir sebep ile cemaat yerlerinde toplaşmağa izin bermey. Başta uydurılğan sebeplerden yasaq ete ediler, 2016 senesi Qırımtatar Milliy Meclisi «ekstremist teşkilât» olğan soñ ise Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ icra organınıñ vekilleri olğan er angi aktsiyanıñ keçirilmesi avtomatik olaraq yasaq etile. Musulmanlar şahsiy topraqlarda toplaşa bileler.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ aytqanına köre, işğal şaraitlerinde dua musulmanlarnı birleştire. «Bugünki künde dua merasimleri – ibadet merasiminden ğayrı, Rusiyeniñ repressiv areketlerinen qarşılaşqan insanlarğa büyük sayıda toplaşmağa imkân bergen tedbirlerdir», – dep ayttı o, Qırım.Aqiqatqa.
Genç insanlar qaçırılmağa başlağan soñ qırımtatarlar, sürgünlikte yapqanı kibi, dualarğa toplaşmağa başladılar. Ğayıp olğanlarnıñ azbarlarında soy-sopları ve yaqınları toplaşa
Genç insanlar qaçırılmağa başlağan soñ qırımtatarlar, sürgünlikte yapqanı kibi, dualarğa toplaşmağa başladılar. Ğayıp olğanlarnıñ azbarlarında soy-sopları ve yaqınları toplaşa. Rusiye mahsus hızmetleri bu tedbirlerge büyük diqqat ayıra, bazı vaqıtları keçirilmesine keder etmege tırışalar. Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovnıñ aytqanına köre, qaçırılğan Ervin İbragimovnıñ doğğan künü munasebetinen keçirilgen dua merasimini de nezaret ettiler. «Üç yüz – dört yüz kişi keldi, olar (mahsus hızmetlerniñ vekilleri – QA) nezaret ettiler. Adamlar dağılğan soñ – kettiler», – dep ayttı Ümerov Qırım.Aqiqatqa.
Aqmescitte apiste yatıp, «fevral 26 işi» boyunca üküm beklengen Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ ömür arqadaşı Elmira Ablâlimovağa aqayınıñ azat etilmesi içün keçirecek olğan dua merasimini yasaq etecek oldılar.
«Rayon militsiya bölüginiñ eki hadimi kelip tenbiyeleycek oldı (ekstremist faaliyet alıp barılmaz dep – QA). Amma birden ayttım, bir şey almayım, em de imzalamaycam, çünki öz evime istegenimni davet ete bilem», – dep ayttı Ablâlimova Qırım.Aqiqatqa. Onıñ bildirgenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ vekilleri evini terk ettiler, amma dua vaqtında azbarında olğan er şeyni qayd ete ediler.
Dua merasiminiñ keçirilgen yerine baqmadan, Rusiye mahsus hızmetleri onı rejimge qarşı çıquv şekli olaraq köre. Kyivdeki Yaqın şarq tedqiqleri merkeziniñ müdiri İgor Semivolosnıñ fikirince, uquq qoruyıcılar kütleviy dua merasimleriniñ keçirilmesine yol bermemek içün qırımlılarnıñ şahsiy topraqlarına kirmezler. «Bu tayğalaq bir yol. Agentler üzerinden közetecekler», – dep ayttı Semivolos Qırım.Aqiqatqa. Qayd etmeli ki, 90-ıncı yılları Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ musulmanlarnıñ er angi içtimaiy faaliyeti ile küreş alanına çevirilgen Şimaliy Kavkazda mahsus hızmetler islâm dinini kütken ve faal olğan insanlarnıñ şahsiy topraqlarına da kire. Bunı Çeçenistan, İnguşetiya ve Dagestanda körmek mümkün.
Vaiz Abdulhalim Abdulkarimovnıñ aytqanına köre, camilerge kireler. «Cinayette şeklengen birini qıdırmağa başlap, camige kireler. Qırımda dua «ekstremist areketler» olaraq tanılacaq edi – bizde böyle bir şey yoq, em de şahsiy topraqta», – dep qayd etti Abdulkarimov. O, musulmanlar içün dua maneviy silâ olğanını hatırlatıp, Muhammed peyğamberniñ «mazlumnıñ duası ve Allah arasında perde yoqtır» hadisini delil olaraq ketirdi.