text:
Yoq etüv esnasında bulunğan Bütünukrain informatsion medeniyet merkezini «Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetine» berecek olalar, bundan soñ onıñ yerine yañı müessise meydanğa ketirilecek.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
«Devlet komitetiniñ» yolbaşçısı Zaur Smirnov malümatına köre, «Yañı dünya» gazetası, «Yıldız» mecmuası ve «Krımuçpedgiz» neşriyatını «Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetine» avuştırdılar.
Yuqarıdaki media müessiseler şimdi yoq etüv esnasında bulunğan Qırımnıñ malümat boyunca Cumhuriyet komitetine boysuna ediler, dep ayttı memur.
Zaur Smirnovnıñ aytqanına köre, yañı leyha Qırım bücetinden qoşma masraflar olmasını talap etmey.


c: text/html

text:
Qırımnıñ Qurman rayonında moped aydavcısı, yolnı keçitten keçken 39 yaşındaki piyadeni urdı ve qaza yerinden qaçtı. Bunı Qırım İİN-niñ matbuat hızmeti bildire.
Yol qazası neticesinde piyade aqaynıñ kemik sınıqları ve başqa ciddiy yaraları bar, ekimler onı hastahenge qoydı.
Yol qazasında qabaatını tanığan ve mesuliyetten qorqıp qaza yerinden ketkenini bildirgen 1959-ıncı yılda doğğan yerli sakin şübeli olaraq tutuldı.
"Adise aqqında kimsege aytmadı, qazadan soñ evinde oldı, Devlet Avtomobil İnspektsiyasınıñ hadimleri onı anda em taptı. Yol qazası boyunca malümat, qanuniy qarar alınması içün Tahqiqat komitetine berildi", - denile beyanatta.
Açıq tefsirler, tutulğan adamnıñ adı ve soyadı yoq.
Avgust 6-sında aqşam Nasipköy (Nasıpnoye) yanında eki maşna - Kamaz ve Renault çatıştı. Qazada bir adam elâk oldı, eki adam yaralandı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1944 yılı mayıs 18-20-sinde NKVD-NKGB mahsus operatsiyasınen, Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malünatqa köre - 194 111 adam). 2004-2011 yılları Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» aktsiyasını keçire edi, o vaqıt sürgünlikni başından keçirgenlerniñ qararnen 950 hatırasını topladılar. Qırım.Aqiqat, o arhivlerden hatıravlarnı derc ete.
Men, Venera Ametova, qırımtatarım, 1937 senesi Qırım ASSRnıñ Bağçasaray şeerinde (Yujnaya soqağı, 52) dünyağa keldim.
Men, SSSR-niñ Stalin rejimi, 1944 yılda yapqan qırımtatar haqlınıñ tamamı ile sürgünliginiñ şaatı olam.
1944 yılı mayıs 18-inde NKVD mahsus operatsiyasınen, men ve qorantam: anam Ayşe Abduramanova (1905 yılı doğma), men, Venera Ametova, ve Bağçasarayda, em de Qırımnıñ başqa köşelerinde yaşağan vatandaşlarımız, zorbalıqnen vatandan sürgün etildi. O vaqıt men 7 yaşında edi, bizim JEK kvartiramız bar edi.
1939 senesi ağam Asan İsmailovnı (1920 yılı doğma) Qırıl orduğa çağırdılar, o, cenkten qaytmadı. 1941 senesi babam Amet Aliyevni (1909 yılı doğma) cebege çağırdılar, o da cenkten qaytmadı, anamnen ekimizni ise, köpeknen küçelekni kibi, quvdılar.
Anam şaşmaladı, ağlap başladı, men de onen beraber, o, öyle alda keregi kibi azırlanıp da olamadı
1944 senesi mayıs 18-inde gece anamnen biz qapı qattı qaqılğanından uyandıq. Anam açtı, tüfeknen eki asker kirip, 10 daqqada azırlanmağa buyurdılar. Anam şaşmaladı, ağlap başladı, men de onen beraber, o, öyle alda keregi kibi azırlanıp da olamadı. Em de o qadar qısqa vaqıtta ne añlarsıñ: bir yastıq, bir yorğan, urba cemidanını ve 7-8 kilogramm mısırboğdaynı aldıq, savuttan - ufaq qazançıq, çanaq, qaşıq, bu qadar.
Tüfekli askerler epimizni vokzalğa alıp ketti. Hatırlayım, anda episi ağlay ve qıçıra ediler, ömürlik unutılmaycaq deşetni kördim. Çoq bekledik, soñ ise bizni mal vagomlarına yüklediler ve alıp kettiler.
Poyezd toqtalğanda, anam er kes kibi suv qıdırmağa çapa edi, ve, yetiştirse, ateş yaqıp, qazan qapağında ufaq pite pişire edi
Poyezd köçkende, epimizni yahşı etip qaqıta edi, bütün yol bundan horlandıq. Bir sefer vagonımızda bundan yuqarı qat tüşip, adamlarnı bastı. Eki bala can bergen edi. Vagonda ne kenef, ne suv, ne aş, ne ilâclar bar edi. Bizge bir şey bergenlerini hatırlamayım. Poyezd toqtalğanda, anam er kes kibi suv qıdırmağa çapa edi, ve, yetiştirse, ateş yaqıp, qazan qapağında ufaq pite pişire edi, kimerde poyezdniñ artından qalmamaq içün, daa pişmegen soyunı ketire edi. Bitler ise bizni aşap qoydı, anam meni vagondan çıqarıp, bit ve sirkenen tolu saçımnı qırqqan edi.
Böyleliknen, bir ayğa yaqın yolda edik, soñ bizni Özbekistanğa, Samarqand vilâyetiniñ Cambay rayonına ketirdiler. Köy artında poyezdden çıqardılar ve tışarıda geceni keçirmege qaldırdılar. Adamlar, yarıq olğance, quru ot, çalılarnı qoparıp, töşeklerni azırlamağa aşıqtı. Çirki ve örümçekler pek tişley edi. Özbekistanda ilk gecemiz böyle edi.
Bir yerge çıqmağa ruhset bermey ediler, komendant rejimini bozsañ, mahkemesiz 25 yılğa oturta ediler
Üylege yaqın balaban köpçekli bir araba keldi ve bizni qışlaqqa alıp kettiler. Anda anamnen ekimizge ufaq bir kümes berdiler, saba ise pamuq tarlasına işke aydadılar, anam çalışa edi, men onıñ artından yüre edim. Aqşam qaytsaq - şeylerimiz yoq, hırsızladılar. Allaha şükür, mısırboğdayımız qaldı, anam onı ufatıp, çanaqta pasta pişirdi.
Bütün vatandaşlarımız kibi, anam er ay komendaturağa barıp, imza qoya edi. Birinci yılları soylarımız qayda olğanını bilmey edik, qıdırmağa da çare yoq edi. Bir yerge çıqmağa ruhset bermey ediler, komendant rejimini bozsañ, mahkemesiz 25 yılğa oturta ediler.
Biz yaşağan yerde tibbiy yardım yoq edi, adamlar hastalanıp öle edi. Kimseni tedaviylemey ediler, öz başına qaldırdılar. Halq qoranta-qoranta ölip kete edi. Bizim Cambay rayonımızda adamlarnıñ aman-aman 50%-i can berdi.
Endi yenegi yıl qışlaqtan rayon merkezine köçtik. Bizge soyumız Nariman ağa Devletov yardım etti. Onıñ eki balası bar edi - Yura ve İrina, şimdi qayda olğanlarını bilmeyim. Onıñ qadını tötâ Valâ edi. Başqa bir qorantanen beraber yaşap başladıq. Anam mektepke cıyıştırıcı olıp işke kirdi. Qışta cebeden bir yigit qayttı, o da mektepte qaravul olıp çalışıp başladı, özü ise hasta ve yaralı edi, yaşamağa yeri yoq edi. Bir sefer anam işke kelse, o ğarip açlıq ve suvuqtan buzlap qalğan.
Mektepte oquğanda, kimsenen davalaşmaq mümkün degil edi, birden "satqın" dep eriştire ediler. Mektepni bitirdim, tibbiyet oquv yurtuna oqumağa kirdim, onı bitirdim, feldşer oldım, çalışa edim. Oquşımnı devam etmege, ekim olmağa pek istey edim, 4 kere tibbiyet institutına kirmege tırıştım, amma, yazıq ki, ne qadar yahşı cevap berseñ de - "yaramay" baasını qoya ediler.
Halqıma tuvğan tilinde laf etmege yasaq ettiler ve, elbette ki, maqsatlarına iriştiler, şimdi aman-aman episi rusça laf ete
1958 yılğace tuvğan qırımtatar tilimde ne gazet, ne mecmua, ne televideniye, ne radio, ne de ders bar edi. Halqıma tuvğan tilinde laf etmege yasaq ettiler ve, elbette ki, maqsatlarına iriştiler, şimdi aman-aman episi rusça laf ete. Kimerleri ana tilini añlamay bile, ne qadar yazıq ki!
Bütün diniy ibadetlerni gizli yapa edik, oraza, namaz, dua, er şeyni gizley edik.
Vatan - Qırım - aqqında laf etmege de aqqımız yoq edi. Amma 1967 senesi halqımız bütün SSSRde yaşap olğanı aqqında emir çıqqanda, aqayımıznen birden Qırımğa aşıqtıq. Ne qadar quvanç ve ağrı közyaşları töküldi! Keldik, amma bizni kene itey ediler, bizni, evel de ana-babalarımıznı kibi, otuz yaşlarına kelgen adamlarnı kene itey ediler. Biz, Özbekistandan anda qaytmaq içün ketmedik, endi ne yapmalımız? Anapa şeerine kettik, anda stanitsa Anapskayada 11 yıl yaşadıq, soñ Nalçik şeerine köçtik.
Ve, niayet, 1990 senesinde, M.S. Gorbaçovnıñ sayesinde, Vatanğa qayttıq. Amma alâ daa qabul etilmedik, ana toprağımızğa aqqımıznı tanımadılar, kene beklemek... Amma men 72 yaşındam, bir teñ ve bahtlı olğanımıznı körerimmi - yoqmı bilmeyim. Elbet, nasıl olsa da, amma Ana-Vatanda yaşağanımızğa quvanam, amma bu quvanç tolu degil, ep bir canım ağıra.
(2009 yılı oktâbr 21-inde yazılğan hatıra)
Derc etmekke Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halq genotsidini ögrengen mahsus komissiyasınıñ koordinatorı, azırladı


text:
Qırımda Rusiye polisiniñ hadimleri Qırım garnizon arbiy mahkemesiniñ binasına Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde ükümleri çıqarılğan qırımlılar Zekirya Muratov ve Vadim Bektemirov içün kelgen üç vatandaş jurnalistini tuttı.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Qayd etilgenine köre, Rusiye quvetçileri jurnalistlerniñ video tehnikasını aldı ve olarnı mahkeme oturışuvlarına kirsetmege razı olmadı.
«Jurnalistler Ali Suleymanov, Amar Abdulgaziyev ve Rustem Useinov uquq qoruyıcılar tarafından sebebi aytılmayıp tutuldı ve Aqmescitteki №3 «Merkeziy» polis bölügine ketirildi. Mühbirler Qırım garnizon mahkemesiniñ binası ögünde edi, anda eki qırımtatar siyasiy mabüsi – Zekirya Muratov ve Vadim Bektemirovğa üküm çıqarıluvda advokatlar video bağı vastasınen çıqışta bulundı», – dep aytıla haberde.
Hatırlatamız, fevralniñ 11-nde Rusiyeniñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi qırımlı Zekirya Muratov ve Vadim Bektemirovğa üküm çıqarmalı. Advokatlar Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesinden video bağı vastasınen iştirak ete.
2020 senesi iyülniñ 7-nde Rusiye quvetçileri yedi qırımtatarınıñ evini tintti: Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonınıñ Kurtsı qasabasında İsmet İbragimov, Bağçasaray rayonınıñ Jeleznodorojnoye köyünde Alim Sufyanov, Bağçasaray rayonınıñ Süyür Taş (Belokamenka) köyünde Seyran Hayretdinov, Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde Aleksandr Sizikov, Aqmescit rayonınıñ Bavurçı (Kamenka) köyünde Vadim Bektemirov ve Aluştada Dilâver Memetovnıñ. O, tintüv keçirilgende evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Baykar Türkiye şirketi Ukrayinada qayd olunıp, Bayraktar pilotsız uçaqlarnı yapıp çıqaracaq zavodnıñ quruluvı içün arsa satın aldı. Bunı "RBK-Ukraina" neşrine Ukrayinanıñ Türkiyedeki elçisi Vasıl Bondar bildidri.
Kıyiv ve Ankara 2022 senesi fevral ayınıñ başında Ukrayinada Bayraktar pilotsız uçaqlarnıñ yapıp çıqaracaq zavodnıñ quruluvını közde tutqan añlaşma imzalağanlar. Aynı zamanda iyülniñ ortasında Haluk Bayraktar Baykar şirketiniñ müdiri Türkiye pilotsız uçaqlarnı Rusiyege satmaycağına işandırdı.
Elçiniñ qayd etkenine köre, şirket zavodnıñ leyhasını azırlağan ve onı yılnıñ soñuna qadar ömürge keçirmek niyeetinde eken.
Onıñ tüşüngenine köre, bu qararnıñ siyasi emiyeti olğanından ğayrı, daa faydasıda bar, çünki kelecekte zavodda işlep çıqarılaycaq modellerniñ büyük qısmında Ukraiynada istisal etilgen terkibiy qısımlar olacaq.
Ukrayina Rusiye ile cenkte faal şekilde Bayraktar TB2 pilotsız uçaqlarnı qullana. Dron em ücüm ete, em istihbarat vazifelerini de eda ete bile.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina Avropa Birligi ve NATO ortaqlarına «Qırım platformasını» – yarımada işğaliniñ bitmesine yardım etecek yañı halqara teşebbüsni – taqdim etti. Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Avropa institutları ve NATO merkezinde eki kün devamında kerçekleştirgen körüşüvlerden soñ Brüsselde Azatlıq Radiosınıñ mühbirine bildirdi.
Cepparnıñ aytqanına köre, NATO «Qırım platformasınıñ» faaliyetine pek meraqlı, çünki «ittifaq Ukrainanıñ Qara deñiz telükesizligi meselesinde körgen problemlerini añlay». AB vekillerinen Kyiv «Qırım platformasınıñ» elementleri Avropa Birligine nasıl bütünleştirilecek», dep muzakere ete.
Ukraina Tış işler nazirligi, şimdi teşebbüske qoşulacaqlar aqqında aytmaq erte, «Qırım platformasınıñ» birinci sammiti ilân etile – onı kelecek sene ötkermege planlaştıralar, amma künü daa belli degil, dep ayta.
«Bu añlaşmalar olsa, olarnı ortaqlarımızğa yollaycaqmız, ve kelecekler, bu beyannamege qoşulacaqlarnı bilecekmiz. Mında bir obyektiv şey bar – pandemiya», – dedi Ceppar.
Mezkür teşebbüsniñ semereligini izaatlap, Emine Ceppar mantıqiy delilniñ özü müim, dep ayttı: «Bütün seviyelerde ortaqlarımızğa teşekkürler bildirem, olarnıñ fikirleri deñişse, bu qarar ve beyannameler olmasa edi, yüz degil, biñlernen reinemiz olur edi, dep aytam».
Emine Cepparnıñ qayd etkenine köre, yañı teşebbüste Qırımtatar Milliy Meclisi müim rol oynamalı.
«Olar Qırım esnasında esas menfaat saibi ola, der tüşünemiz. Tış işler nazirligi buğa bütün seviyelerde qol tuta».
Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Ukraina prezidentiniñ ofisi Qırımtatar Milliy Meclisini Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasını muzakere etmege şimdilik davet etmedi, dep ayttı.
Hatırlatamız, Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Euroactiv içün intervyü berip, Ukraina Kyivde «Qırım platforması» muzakere etilecek sammitni keçirmege planlaştıra, dep bildirdi.
Melinda Simmonsnıñ aytqanına köre, Büyük Britaniya Qırımnı işğalden qurtaruv platformasını quruv kontseptsiyasına qol tuta.
Sloveniya elçisi Tomaž Mencin Ukrainanıñ Qırım platformasını quruv teşebbüsine qol tuta, dep bildirdi.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi işğal etilgen Qırımğa halqara nezaretçilerniñ yiberilmesini Rusiyeden talap ete. Bunı Twitter saifesinde avgust 20 cumaertesi künü TİN matbuat kâtibi Mariana Betsa yazdı ve böyle şekilde Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ mecburen Aqmescitteki psihiatrik statsionrğa yerleştirilmesi aqqında haberni izaatladı.
«İşğalciler qırımtatarnı qıynamağa devam eteler. Olarnıñ esas maqsadı – qorqutmaq, sındırmaq, Qırımdan sıqıp çıqarmaq», – dep qayd ete Mariana Betsa.
«İşğalci akimiyetten halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlarğa Qırım Muhtar Cumhuriyetinde insan aqlarınıñ vaziyetini nezaret etmege ruset bergenlerini talap etemiz», – dep qoştı Ukraina Tış işler nazirliginiñ spikeri.
FSB hadimleri avgust 16 künü Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnı mecburen, hastahaneden alıp, Aqmescitteki Roza Lüksemburg soqağında yerleşken psihiatrik dispanserge ekspertiza içün ketirdiler. İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe babasına yaqınlarınen körüşmege yasaq etilgenini haber etken edi. Bundan da ğayrı, ondan ilaçlarnı aldılar.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de Qırımda oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı. Acele yardım kelip, kardiografik tedqiq yapqan soñ, Umerovnı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı.
İmayeciler bu mahkeme qararına qarşı şikâyet etti.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Aqmescit – Türkiyede olıp keçken parlament saylavlarını sensatsion dep adladılar. Ükümran Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) 13 yıl devamında ilk sefer memleketniñ qanun çıqarıcı organında yerlerniñ çoqluğını coydı. Bundan ğayrı, Büyük Mecliske kürd firqası keçti. Qırım.Aqiqat ekspertlerge muracaat etip, olıp keçken saylavlarnıñ neticelerini izaatlamağa ve devletniñ tışqı ve içki siyasetine, şu cümleden Qırım ve qırımtatarlarğa tesiri nasıl olacağını tahmin etmege rica etti.
İlk neticelerge köre, Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğannıñ AK Parti firqası reylerniñ 40%-dan ziyadesini qazandı – memleketniñ 550 yerli parlamentte 256 yer. 2011 senesi ükümran firqa reylerniñ aman-aman yarısını alğan edi. AK Parti Büyük Mecliste çoqluqnı coydı.
Saylayıcılarnıñ 85% rey berdi
Cumhuriyetniñ parlamentine muhalifet Cumhuriyet Halk Partisi (25%), Milliyetçi Hareket Partisi (17%) ve Kürdlerniñ Halkların Demokratik Partisi (12,5%) keçti. Kürdlerge qoltutqan firqanıñ parlamentke keçmesi sürpriz oldı, çünki bundan evel firqa memleketniñ parlamentinde yoq edi. Aynı vaqıtta ekspertler onıñ muhalifette olacağını tahmin eteler, çünki firqa reberligi AK Parti ile koalitsiya qurmaycağını bildirdi.
Qayd etmeli ki, saylayıcılarnıñ 85% rey berdi – Türkiyede qayd etilgen ve saylavlarda iştirak etmek aqqı olğan 53,7 mln insandan 37 mln.
«Türkiyeniñ ğayrıdan qurulış esnası»
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, temsil organınıñ tışqı alâqalar bölüginiñ reberi Ali Hamzin cumhuriyet ğayrıdan qurulacağını tahmin ete.
«Bu vaqıtqa qadar Türkiyede sovet örnegine köre devletni qurmaq ğayesi bar edi. Bu saylavlardan soñ Türkiye ğayrıdan qurulacaq. Olar milliy meselelerge, hususan kürd meselesine raat yanaşmaq kerekler. Belki de, Atatürk cumhuriyetni qurğanından berli yañı Türkiyeniñ tarihında olğanlarnı añlaycaqlar», – dep tüşüne Hamzin.
Türkiye geopolitik alanda küçlü bir oyuncı degilAli Hamzin
Meclis azasınıñ fikirince, Türkiye saylavlarınıñ neticeleri «qırımtatar halqı ve Qırım taqdirine» tesir etmez. «Şunı añlamaq kerek ki, Türkiye geopolitik alanda küçlü bir oyuncı degil», – dep añlattı Hamzin.
Onıñ qayd etkenine köre, «Türkiye er daim qırımtatarlarğa yardım etmege azır edi, oña minnetdar olmaq kerek». «O, bunı geopolitik menfaatları içün yapmağan edi – bunı Rusiyege qoltutqan Qırım tarihçıları uydurdılar. O, bizge birdemlik bildirip, qardaş halq olaraq yardım etken edi», – dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Tışqı alâqalar bölüginiñ reberi.
«Erdoğannıñ firqasına Qırımdan sebep qoltutmadılar»
Yaqın Şarq tedqiqleri merkeziniñ müdiri İgor Semivolosnıñ fikirince, Türkiyede ükümran Adalet ve Kalkınma Partisiniñ (AK Parti) devri soñuna kelmekte. «100% böyle olacağını aytıp olamayıq, amma birinci adımlar endi körüne», – dep tüşüne Semivolos.
Onıñ zanınca, saylayıcılar Erdoğannıñ tış siyasetini begenmeyip, prezidentniñ firqasına rey bermege azır degiller.
Türkiyeniñ Qırım ve qırımtatarlarğa nisbeten nasıl yanaşqanı uzun bir müddet devamında belli degil ediİgor Semivolos
«Tış siyasetniñ eñ qıyın meselelerinden biri Türkiyeniñ uzun bir müddet devamında Qırım ve qırımtatarlarğa nisbeten nasıl yanaşqanınıñ belli olmağanıdır. Böylece, Erdoğannıñ siyasetine qoltutqanlardan bazıları ükümran firqağa rey bermedi», – dep ayttı Semivolos.
Yaqın Şarq tedqiqleri merkeziniñ müdiri dey ki, qırımtatar meselesi yañı parlamentte kürd meselesinen beraber er bir firqanıñ kün tertibinde olacaq.
«Ve, belli ki, Erdoğan akimiyette qalmaq içün qırımtatar meselesine başqaca yanaşmağa mecbur olacaq. Bunı iqtisadiy menfaatlarnı köz ögüne alıp nasıl al etecekler, Rusiye yönelişi ile nasıl bağ tutacaqlar, bu büyük munaqaşanıñ mevzusıdır», – dep tüşüne Semivolos.
«Saylavlarda ğalebe – ükümran firqa içün pek müim»
TOBB Ekonomi ve teknoloji üniversitesiniñ (Ankara) halqara munasebetler fakultetiniñ dotsenti Togrul İsmail Türkiye parlamenti saylavlarınıñ böyle neticelerini beklegenini qayd etti. «Bütün içtimaiy soravlarnıñ neticeleri şimdiki neticelerge yaqın ya da aynı edi», – dep qayd etti subetdeş.
Saylavlarda olar kene ğalip çıqtılar – 13 yıldan berli memleketniñ başında olğan siyasiy küç içün ğayet müim bir şeyTogrul İsmail
O, Adalet ve Kalkınma Partisi yutturğanını tüşüngenler ile aynı fikirde degil. «Ükümran firqanıñ belli bir sayıda reylerniñ coyması tabiiy bir aldır. Lâkin saylavlarda olar kene ğalip çıqtılar – 13 yıldan berli memleketniñ başında olğan siyasiy küç içün ğayet müim bir şey», – dep qayd etti İsmail.
Parlamentke kürdlerge qoltutqan firqanıñ keçmesini mütehassıs «demokratiyanıñ timsali» dep adladı: «Eali oña rey berse, o, memleketniñ siyasiy ayatında iştirak ete – tabiiy bir esnas».
İsmailniñ fikirince, Türkiyeniñ Qırım siyaseti «pek deñişmez». «Bu meselede firqalarnıñ fikirleri aynı. Türkiye bu yönelişte öz imkânlarını bile. Bazı bir deñişmeler ola bile, amma zararı yoq», – dep ayttı o.
Jurnalist Osman Paşayevniñ aytqanına köre, Erdoğan 13 yıl devamında «yavaş-yavaş, aşıqmayıp, manialarnı yoq etip sıñırsız akimiyetke kete edi». «Akimiyet vekâletlerini deñiştirmek içün Anayasanı deñiştirmek kerek. Anayasa deñişmelerini referendumğa çıqarmaq içün parlament bunıñ kibi deñişmelerge reylerniñ eñ azından beşte üçü ile qoltutmaq kerek», – dep yaza Paşayev Facebook saifesinde.
Faqat, onıñ aytqanına köre, saylavlarnıñ soñki neticelerine binaen, prezidentniñ öz Nazirler Şurasını şekillendirmek imkânı bile yoq. «Diger üç firqadan iç biri parlamentteki vekâletlerini cumhuriyetniñ 100 yıllığını prezident olıp sultan olaraq qarşılamağa arzu etken Erdoğanğa bermez», – dep qayd ete o.
Paşayev Qırım meselesi aqqında şunı ayta, Türkiye parlamentine keçken dört firqadan üçüniñ saylavaldı laflarında Qırım mevzusı bar edi. «Amma çoq şey deñişmez», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa.
Yaremenko: Ükümran firqa memleketni nezaret etmege devam etecek
İstanbul Ukrainanıñ sabıq baş konsulı, «Maydan inostrannıh del» fondunıñ yolbaşçısı, 1-inci sınıfnıñ fevqulâde ve vekâletli vekili Bogdan Yaremenko Türkiye saylavlarınıñ neticeleri «ümüt bere», dep ayta.
«Angi firqa ğalip çıqacaq parlament saylavlarınıñ dubarası degil edi, ğalip çıqqan firqağa anayasa çoqluğını şekillendirmek içün reyler yetermi bu müim edi. Erdoğanğa qoltutqan Adalet ve Kalkınma Partisine anayasa çoqluğı pek kerekmey, Erdoğannıñ özü prezident vekâletlerini kenişletip, devlet qurulışını deñiştirmek istey», – dep yazdı Yaremenko Facebookta.
Türkiye cemaatı demokratiyanıñ qıymetini bile ve «sert qol ya da «sert prezident tikine» irişmeyBogdan Yaremenko
Onıñ zanınca, böyle bir şey olmaycağını aytmaq erte, çünki Erdoğan firqasınıñ fraktsiyası eñ büyük olacaq ve koalitsiyanı qura bile.
«Türkiye cemaatı demokratiyanıñ qıymetini bile ve «sert qol ya da «sert prezident tikine» irişmey. Türkiyede siyasiy añlaşmazlıqlar ve kerçek demokratik institutları ve mehanizmleri bardır», – dep qayd etti Yaremenko.
Sabıq baş konsul Qırım.Aqiqatqa şunı da qayd etti, Türkiye parlamentiniñ saylavları «Türkiye siyasetinde deñişmeler olacağını ifadelemey». «Saylavlarnıñ neticeleri ne ükümet, ne de Türkiye prezidentini deñiştirir. Tışqı siyasette aynı bu institutlar ğayet müim. Adalet ve Kalkınma Partisi memleketni nezaret etmege devam etecek», – dep qayd etti Yaremenko.
Onıñ fikirince, yaqın vaqıtta Türkiyeniñ Qırımğa munasebeti zıt olacaq, çünki devlet «bir taraftan Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltuta ve Qırım işğali ve qırımtatarlarğa basqını takbih ete, ekinci taraftan ise – Putinniñ Rusiyesi ile munasebetlerni inkişaf ettirmege ve yarımada qamaçavını bozğan türklerni toqtatmağa tırışmay».
Ekspertniñ zanınca, «Rusiye ermenilerniñ genotsidini tanığanını tasdıqlağan areketleriniñ Türkiye ve Rusiye arasında munasebetlerge köstergen zararı» Türkiye mevamınıñ tekâmuli ceetinden müim olacaq.


text:
Fevralniñ 1-nde Aqmescitte uçucı, qırımtatar halqınıñ erbabı Amet-Han Sultannıñ elâk olğan künü miting ötkerildi. Meydanda Qırımnıñ Rus cemiyeti, Krımpatriottesntr, sovet zabitleri Şurası ve şeet sakinleri toplaştı. Bu aqta fevralniñ 1-nde Qırım.Aqiqatınıñ muhbiri haber ete.
Olar ellerinde öz teşkilâtlarınıñ şiarları, Rusiye ve Qırımtatar bayraqlarını tuta ediler. İştirakçlerden biri elinde birinci saifesinde Amet-Han Sultannıñ sureti olğan qırımtatar gazetyasını tutqan eken. Qırım memurları birinci sırada elinde qaranfil tutıp turğanlar.
«O, qırımtatar halqınıñ qaramanı. O, bizim qaramanımız, Sovetler Birligi qaramanı, onıñ içün bizler o deşet cenk içün öz ayatını feda etkenlerni unutmamalımız», – dep qayd etti Kreml nezaretindeki Aqmescit memuriyetiniñ yolbaşçısı İgor Lukaşev.
«Biz böyle qaramannen ğururlanamız. Ondan örnek almalı. Epimiz ve gençler de», – dedi mitingge kelgen Qırım sakinlerinden biri.
Aqmescit rayonınıñ imamı Raim Gafarov tedbirni duanen başladı. Qırımdaki Rus cemaatı adına miting iştirakçisi Amet-Han Sultanğa bağışlanğan şiir ouğan soñ, uçucısnıñ hatırasına bağışlanğan türkü yañğıradı.
Tedbir teşkilâtçılar sükünet daqqasından soñ, Amet-Han Sultan hatıra tahtası ögüne çiçek qoydılar.
Qırımtatar halqınıñ erbabı, Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı uçucı Amet-Han Sultan 20 oktâbr 1920 künü Alupkada dünyağa kele. Babası – lak milletinden (doğma Dağıstandaki Tsovkra-1 avulından), anası – qırımtatarıdır. Ana-babası tarafından Amet-Han Sultannı qırımtatarları da, Dağıstanlılar da öz milliy qaramanı dep qabul eteler. Amet-Han Sultan 603 cenkâver uçuş yapıp, şahsen özü 30 ve grupp erkanında 19 lüftvaffeniñ uçağını urup tüşüre. Uçuş vaqtında uçucı tahminen 100 uçaqnıñ çeşitini ögrene, uçuşları ise 4237 saatni teşkil ete.
Amet-Han Sultan Tu-16 uçma laboratoriyasında deñeme uçuşında elâk ola. O, Moskva Novodeviçye mezarlığında defn etildi. Dağıstannıñ paytahtı Mahaçkala şeerinde halqara avalimanına onıñ adı berilgendir.


text:
Rusiyede COVID-19 hastalarnıñ sayısı 2681-ge azlaştı, bunı hastalıqnıñ tarqalmasınen küreşken ştabnıñ malümatı köstere. Tünevin 6693 yañı adise qayd etildi. 9220 adam yahşı oldı. 154 adam vefat etti, bildire Azatlıq Radiosı.
Umumen epidemiyanıñ başlağanından berli Rusiyede 647 849 adamnıñ koronavirus hastalığı qayd etildi. 412 650 adam yahşı oldı. 9320 - vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bağçasaray rayonınıñ sabıq başı, Qırımtatar Milliy Meclis azası İlmi Ümerov Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresinde Ahtem Çiygoznıñ faydasına cevap berdi. Bunı Ümerovnıñ özü Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Adiy taqiqat sualleri. Ahtem Çiygoznıñ faaliyeti, fevral 26 künü mitingniñ teşkilâtçıları aqqında soray ediler. Ahtem aqqında sorağanda, onı miting devamında bir qaç kere körgenimni ayta edim. O, ep insanlarnı tınçlandırmağa areket ete edi», – dey İlmi Ümerov.
Bağçasaray rayonıñ sabıq başı sorğuda onı yalıñız fehral 26 künü aqqında sorağanlarını bildirdi, başqa sual yoq edi. «Kerek olsa, aynı şunı mahkemede de ayta bilem», – dedi İlmi Ümerov.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler. Qırım Yuqarı Mahkemesi fevral 6 künü SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ şikâyet arizasını red etti. Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reis muavini Ahtem Çiygoznğa 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.
Qırım Taqiqat komitetiniñ malümatına köre, fevral 26 künü vaqiaları çerçivesinde şaat olaraq 150 insan sorğudan keçti, zarar körgen 40 insan belgilendi ve 2 şahıs mesülietke çekildi.
2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Qırımtatar Milliy Meclis ve «Rusiye birligi» tarafdarları ile kütleviy miting keçti.


text:
Aqmescit civarındaki Mamaq (Stroganovka) köyünde iyülniñ 26-nda üç yaşında Musa Suleymanovnıñ cesedi tapıldı. Bu aqta qırımlı jurnalist Lilâ Bucurova ve Rusiye kütleviy haber vastaları Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ malümatına esaslanıp bildire.
Oğlançıq iyülniñ 24-nde ğayıp oldı. Balanı Rusiye politsiyasınıñ hadimleri, kinologlar, Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idare vekilleri ve «Liza Alert» teşkilâtınıñ göñüllileri qıdırdı.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi üç yaşında Musa Suleymanovnıñ iyülniñ 24-nde Aqmescit civarında Mamaq köyünde ğayıp oluvınen bağlı cinaiy dava açtı. Qırımnıñ Rusiye prokuraturası Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 2-nci qısmınıñ «v» noqtasına istinaden – küçük bala öldürilüvi – cinaiy dava açtı.


text:
Ukraina Yuqarı Radası noyabr 17-de olıp keçken umumiy toplaşuvında Ukraina Nazirler şurasına Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarnıñ teleradiokompaniyalarına devlet bücetinden maddiy yardım köstermege imkân berecek №5333 qanun leyhasını qabul etti.
227 halq deputatı işbu qanun leyhasınıñ qabul etilmesine qoltuttı.
Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Yuqarı Radada çıqışta bulunıp, 35-36 million grivna maddiy yardım aqqında laf ketkenini aydınlattı.
Noyabr 15-de Ukraina Yuqarı Radası Nazirler şurasına 2016 senesi Qırımda çalışqan teleradiokompaniyalarına para ayırmağa imkân berecek qanun leyhasını kün tertibine kirsetti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda keçken künü 381 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bunı Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönov haber etti.
«Hasta olğanlarnıñ umumiy sayısından 275 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, 104 kişi daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı», – dep bildire Aksönovnıñ aytqanlarını Qırım Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti.
Bir künde 3955 hasta tedayiylendi, bütün vaqıt içinde ise 50 094.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov iyülniñ 26-nda koronavirus pandemiyası sebebinden yüksek seviyeli azırlıq buyruğına deñişmeler kirsetti. İşbu deñişmelerge köre, mektep talebeleri Rusiyede sport yarışlarında iştirak etmek içün yarımadadan çıqa bile.
İyülniñ 17-nde Qırımda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvınen bağlı yañı sıñırlavlar kirsetildi. Bundan evel Qırımda aman-aman er kün koronavirus hastalarınıñ sayısında antirekord qayd etilgen edi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bazarertesi künü, fevral 2-de, Kiyevde Qırımda söz serbestligi meselesini muzakere etecekler.
Bunı tedbirniñ teşkilâtçısı – İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyeti bildire.
«Qırımda söz serbestligine basqı. Telükege qarşılıq yolları» serlevalı matbuat konferentsiyasında işğal etilgen Qırımda işke devam etken ukrain jurnalistlerine olğan telüke aşkâr etilecek.
«Qırımda işğalden berli söz serbestligine kösterilgen basqınıñ talili aydınlatılacaq. Faaller Ukraina grajdanlıq cemiyetiniñ yarımadada mustaqil jurnalistikanıñ saqlanılması içün yapqan areketleri aqqında tarif etecekler», – dep bildireler uquq qoruyıcılar.
Matbuat konferentsiyası Ukrainada Birleşken milletler teşkilâtınıñ inkişaf leyhası ve Danimarka tış işler nazirliginiñ, bunıñ ile İsveçre tış işler federal departamentiniñ yardımı ile keçirilecek.
Tedbir Kiyev vaqtı boyunca saat 11:30, Hreşçatik, 4 adresi boyunca yerleşken UNİAN agentliginde başlanacaq.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası İlmi Ümerovnıñ fikirince, yerli akimiyet qırımtatarlarnen dialog qurmaq içün olarnıñ milliy liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ kiriş yasağınıñ lâğu etilmesi içün elinden kelgenini yapmalı. Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
Ümerov qayd ete ki, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ yañı «Qırım» fraktsiyasına yüz delegat kirgeni aqqında haber yalandır.
«Men aytqan edim, daa bir kere aytam: 105 delegat yalandır. Qırımtatarlar ile bağ olmasını isteseler, Liderni, Meclis reisini ve digerlerni Qırımğa alsınlar, uydurılğan cinaiy işlerni qapatsınlar ve apiste qanunsız alda tutulğanlarnı azat etsinler...», – dep yazdı Meclis azası.
Mart 3-te Aqmescitte olıp keçken matbuat konferentsiyasında bir sıra qırımtatar cemaat teşkilâtınıñ vekilleri Qırımtatar Milliy Qurultayında «Qırım» fraktsiyasınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirdiler. İşbu fraktsiya erkânına kirgen delegatlar Meclis reisi Refat Çubarovnıñ yerine Qırım spikeriniñ muavini Remzi İlyasovnı saylaycaq olalar.
2014 senesi mayıs 2-de Mustafa Cemilevge 5 yıl devamında işğal etilgen Qırımğa kirmege yasaq etildi, iyül 5-te aynı yasaqnı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov aldı. Cemilev işbu qararğa Rusiye mahkemelerinde itiraz bildire. 2015 senesi fevral 12-de Moskvanıñ Basman mahkemesi Mustafa Cemilevge Rusiyege ve onıñ tarafından zapt etilgen Qırımğa kirmege izin bermedi.


text:
Odessa vilâyetinde furtuna, boranlı yağmur ve sağanaq neticesinde bir insan elâk oldı, Odessada soqaqlar suv astında qaldı ve çoq terek qırıldı.
«Dumskaya» Odessa internet-neşriniñ malümatına binaen, felâket kurort Zatoka köyünde yüz berdi – o yerde muzıka festivali vaqtında aqay kişini yaşın urıp öldürdi. Bunen beraber sana bozuldı, bir qaç insan yaralandı.
Odessa merkezinde bir qaç soqaq ve meydan suv astında qaldı, onlarca yerlerde terekler sındı.
Şeerde kergin avanıñ aqibetlerini yoq etmek içün ştab teşkil etildi.


text:
Kyivde “Kitap Arsenalı” halqara festivalinde mayısnıñ 25-inde “Apisten mektüpler” aktsiyası keçti. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, meşur ukrainler, Rusiye ve ilhaq etilgen Qırımda siyasiy sebepler ile tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ mektüplerini oquy edi.
Jurnalist Aleksandr Kulikov, ukrain faal Volodımır Baluhnıñ ve cemaat jurnalisti Remzi Bekirovnıñ mahkemede soñ sözüni oqudı. Yırcı ve alıp barıcı Aleksandra Koltsova “eñ küçük cenk esiri” Andriy Eyderniñ mektübini oqudı. Cemaat erbabı Svâtoslav Vakarçuk ukrain rejissörı Oleğ Sentsovnıñ mektübini oqudı. Ukrain yırcı Rimma Zübina qırımtatar Ruslan Süleymanovnıñ anasınıñ mektübini oqudı. Umumen 10-dan ziyade ukrainniñn mektübi oquldı.
Qırım.Aqiqat merasimni canlı yayınlay.
Ukraina Tış İşler Nazirliginiñ malümatına köre, Rusiye 70-den ziyade Ukraina vatandaşını qanunsız tuta. Olarnıñ arasında 24 ukrain deñizci ve Donbassta esir etilgenler.


text:
36 künnen beri «qızıl aymaqta» twrğan Almatı qalasında säuir ayınıñ alğaşqı eki aptasında auırğandar sanı twtas naurız ayındağı jiıntıq eseppen teñesuge jaqın (naurız ayı – 9631, 1-14 säuir – 9034 nauqas). Qalada särsenbi küni 657 sırqat anıqtaldı. Onıñ 547-sinde simptomdıq belgileri bar, 110-ı simptomsız.
Qoğamdıq densaulıq saqtau basqarmasınıñ mälimetinşe, ötken täulikte 416 adam auruhanağa jatqızılğan jäne 339 adam üyine jiberilgen. Naurız ayınıñ ortasında bas sanitar däriger Jandarbek Bekşin bir künde auruhanağa jatqızılğandar sanı 500-den assa, qalada lokdaun küşeytilip, blok-beket qoyılatının eskertken.
Jalpı qalada 6201 adam ambulatorlıq deñgeyde emdelude jäne sıyımdılığı 6060 orın bolatın infekciyalıq stacionarlarda 3712 adam jatır. Olardıñ arasında jağdayı jeñil äri orta deñgeyde 112 bala bar. Bwdan özge auruhandağı eresekterdiñ 767-si auır jäne 2945-i orta hälde. Al reanimaciya jäne qarqındı terapiya bölimderindegi 272 orınnıñ 235-inde nauqastar jatır. 32 adam ÖJJ, 84 nauqas invazivti emes ÖJJ-ımen jäne 84 sırqat High flow apparatımen tınıstap jatır.
Resmi derekke qarağanda, jalpıhalıqtıq vakcinaciyalau nauqanı bastalğalı, yağni 1 aqpannan beri megapoliste 87 mıñğa tarta adam ekpe alğan.
Bıltır birinşi tolqında – «mausım-şilde qırğınında» 6372, qazan ayında jürgen ekinşi tolqında 3607 jäne biıl köktemgi üşinşi tolqında äzirge 18 665 jağday tirkeldi. Sonımen qosa, keyingi eki jarım ayda qalada 108 mıñnan asa adam ekpe alğan. Äkimdik mälimetinşe, äzirge 203 egu punkti men 406 egu brigadası jwmıs isteydi.
Almatıda bir jılda koronavirus pen pnevmoniya sırqattarınıñ qatarı 49 mıñnan asqan. Mwnıñ 38%-ı, yağni 18,5 mıñ adam osı köktemde tirkelgen. Ökinişke qaray, osı aralıqta 220 almatılıq köz jwmğan.
BAÄ, Mısır, Mal'div, Ispaniya, Türkiya, Gruziya, Belarus', Şri-Lanka, Saud Arabiyası, QHR, Oñtüstik Koreya, Germaniya, Ukraina, Resey Federaciyası, Äzirbayjan, Täjikstan, Özbekstan jäne Qırğızstan tärizdi elderden Almatı qalasına 1 naurızdan beri jüzdegen halıqaralıq äue reysi keldi. Köktem tuğalı Alatau baurayına 687 reyspen 100 mıñday jolauşı wşıp kelgen: 95 mıñ adam PTR qorıtındısımen, 4590 adam test anıqtamasınsız. Osınıñ saldarınan jwğu jäne ölimge soqtıru qateri joğarı britandıq jäne oñtüstikafrikalıq ştamdar tirkelip, özge öñirlerge taralğan.
Elde qañtar ayınıñ ekinşi jäne aqpan ayınıñ alğaşqı jartısında nauqastar qatarı kürt köbeygen. Aqpan ayınıñ ekinşi jartısında birşama kemigen edi, dese de naurızda qayta arttı. Qazir täuligine 2 mıñ sırqat jäne 20 şaqtı ölim jağdayı tirkelip jatır. Qalanıñ bas sanitar därigeri Jandarbek Bekşin bes aptada 10 qaulı şığardı. Sebebi qabıldanğan ereje men qatañdatılğan lokdaun şarası kütkendey nätije bermedi. Mwnı 5 säuir küngi brifingte Bekşin demalıs künderi qoğamdıq kölikti toqtatu jäne sauda qatarlarınıñ jwmısın şekteu siyaqtı şeşim «tiimsiz bolğanın», yağni bwdan indet ahualı jaqsarmağanın moyındadı. Ol bir aydan asa uaqıt «qızıl aymaqta» twrğan qalada tirkelip jatqan nauqastar virustı «köbine jayau jürginşilerdiñ joldarı men sayabaqta» jwqtırğanın aytqan.
Bıltır 13 naurızdan beri COVID-19 infekciyasın jwqtırğandar qatarı 278 mıñğa, 1 tamızdan bılayğı koronavirus pnevmoniyası 51 mıñğa jetken. DDSW derekqorı men Wlttıq statistikada Qazaqstanda auırğandar sanı 330 mıñnan asqan. Degenmen Ükimet koronavirus pen onıñ pnevmoniyasın eki bölek esepteydi. Sonday-aq pandemiya kezinde jalpı virus jwqqandardıñ 5,6 mıñı (KVI+ / U07.1 – 3306, KVI- / U07.2 – 741, ilespe aurulardan – 1619) qaytıs bolğan. Alayda Qazaqstan biligi boyınan koronavirus tabılsa da, basqa aurulardıñ sebebinen qaytıs boldı delingenderdi jalpı statistikağa engizbeydi.


text:
Ukrainanıñ Milliy jurnalistler birligi (UMJB) ilhaq etilgen Qırımda «söz serbestligine nevbetteki ucüm»den endişe duya ve mart 23-te yarımadada tevqif etilgen cemiyet jurnalisti, qırımtatar faaliyetçisi Nariman Memedeminovnıñ ve siyasiy qabaatlavlar boyunca tevqif etilgen diger şahıslarnıñ azat etilmesini talap ete.
Bu aqta mart 24-te birlikniñ saytındaki beyanatta bildirile.
Beyanatta: «Aqmescitte Nariman Memedeminovnıñ tevqif etilmesi – fikir serbestligi, cümleden İnternet ağı vastasınen yapılğan serbest şekilde informatsiyanı aluv ve kenişletüvniñ bozuluvıdır. Ukrainanıñ Milliy jurnalistler birligi halqara ve milliy jurnalistler birleşmelerini, aq-uquq qorçalayıcı missiyalarını ilhaq etilgen Qırım ve Aqyardaki qırımtatar faaliyetçilerine qol tutmaq ve Nariman Memedeminov ile diger siyasiy qabaatlavlar boyunca yaqalanğanlarnıñ azat etilmesini talap etmege davet ete.
Mart 22-de Rusiye telükesizlik ve uquqqoruyıcı organlarnıñ hadimleri Memedeminovnıñ Bağçasaraydaki evini tinttiler. Bundan soñ faaliyetçini Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine sorğulamaq içün alıp kettiler. Mart 23-te mahkeme Memedeminovnı mayıs 16-ğa qadar tevqif etti.
2016 senesiniñ fevralinde Memedeminovnıñ evi endi tintilgen edi. 2017 senesi iyül 13-te Rusiyeniñ kontroli altında olğan Bağçasaray rayon mahkemesi Memedeminovğa qarşı memuriy işni baqqan edi. O, güya 2017 senesi aprel 13-te, o zaman evi tintilmekte olğan Seydamet Mustafayevniñ evi yanında resmiy izin alınmayıp yapılğan mitingde iştirak etkeninde qabaatlandı. O vaqıt, yurtdaşına qol tutmaq içün eviniñ yanında pek çoq qırımtatar toplandı, olarnıñ arasında Nariman Memedeminov da bar edi.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve bunıñ kibi de Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalarından dolayı şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yaptıra.


text:
Rusiye quvetçileri, Qırımda, mektep zorbalığını propaganda etken gruppalarğa bağları olğan 1500-ge yaqın internet qullanıcını tapıp blok etti. TASS haber etkeni kibi, bunı Rsuiey Cenübiy federal bölükniñ Baş prokuraturasınıñ idare başı Konstantin Somov aytıp berdi..
"Bizim facialı tecribemiz oldı - Keriç vaqiaları, biz birleştik, meseleni talil ettik ve Qırımda büyük teşkerüvni yapıp, mektepte zorbalıqnı propaganda etken gruppalarğa bağı olğan, yaşlarnıñ arasında 1500 internet qullanıcısını taptıq. Olarnıñ episini blok ettik, çünki başqa türlü çare yoq edi", - dedi Somov.
Mustaqil manbalarda bu malümatnıñ tasdıqı yoq.
Oktâbrniñ 17-nde, Keriç politehnik köllecinde patlav ve atışuv oldı. Rusiye Tahqiqat komitetiniñ malümatına köre, Keriç politehnik kollecinde olğan patlavnı 4-ünci kurs studenti, 18 yaşında Vladislav Roslâkov kerçekleştirdi. O, «özüni öldürdi». Facia neticesinde 21 insan elâk oldı. Qırımda üç künlik matem ilân etilgen edi.
Oktâbrniñ 19-nda Keriçte ve Yedi Quyu rayonında ücüm qurbanlarınıñ cenazeleri qılındı. Vedalaşuv merasimine biñlernen insan keldi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Keriç politehnik köllecinde olğan patlavnı terror ücümi olaraq tasnif ete.


text:
Ukraina sıñırcıları Qırım ile memuriy sıñırda yolcularnıñ sayısı eksilgenini qayd eteler. Bunı Ukrinform agentliginde olıp keçken brifingde Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ yolbaşçı muavini Oleg Slobodân ayttı.
«Er kün Rusiye işğal etken Qırım ile memuriy sıñırdaki kiriş noqtalarından orta olaraq 5,5 biñ insan ve 1,2 naqliye vastası keçe, keçken yılğa baqqanda bu sayı daa az», – dep qayd etti Slobodân.
Herson vilâyetindeki Ukraina Devlet maliye hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire ki, elektrik ağlarda keçirilecek tamir işlerinden sebep «Çaplınka» ve «Kalançak» kiriş-çıqış noqtalarınıñ işi ara-sıra toqtatılacaqtır.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ esas Ukraina ve yarımada arasında memuriy bir sıñır peyda oldı, amma asılında tam bir «sıñır» şekillendi. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» kiriş-çıqış kontrol noqtaları çalışmaqta.


text:
Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa Şurası Ukraina ve Rusiye arasında yolcu taşılmaması meselesine asla kirişmegen edi, dep bildire Radio Svobodağa SNBO matbuat hızmeti.
«SNBO toplaşuvında Uklraina ve Rusiye arasında yolcu taşılmaması meselesi asla muzakere etilmegen edi... bu mesele daa asla köterilmedi», – dep bildire SNBO matbuat hızmeti.
Mayısnıñ 25-de «Kommersant» neşiri, Ukraina ükümeti 2017 senesi iyülniñ 1-den başlap Ukraina ve Rusiye arasında yolcu taşılmasını kesmege planlaştıra, dep yazğan edi.
«Ukrzalıznıtsya»nıñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, kompaniya bu hususta iç bir türlü qarar qabul etmegen eken.


text:
Uquq qorçalayıcılar Rusiye ve Ukraina akimiyetleri, em de Ukraina şarqındaki birleşmelerni kütleviy haber vastaları hadimleriniñ aq-uquqlarını qoruv ve olarğa riayet etüvde qol tutmağa çağıralar.
«Reportörı bez granits» beyanatında jurnalistlerge yapılğan bir qaç ücüm, şu cümleden iyün 2-de Aqmescitte «halq imayesi» tarafından «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» hadimleri Sergey Mokruşin ve Vladlen Melnikovnı yaqalav qayd etile. Olarnı köteklediler, cep telefonlarını tutıp aldılar. Birazdan ştabqa politsiya hadimleri keldi ve jurnalistlerni öz bölügine alıp kettiler. Sorğudan soñ ekisini de yiberdiler.
İyün 2-de ise Donetskte Maydanğa qarşı çıqqanlar «Donbass» neşiriniñ hadimi
Aleksandr Brij ve «Veçerniy Donbass» gazetasından Leonid Lapanı yaqaladılar. Neticede azat etilgen eki jurnalistniñ aytqanına köre, olardan muarririyet siyasetine tesir etilmesini talap ettiler.
Mayıs 10-dan berli ukrain jurnalisti Artöm Larionov aqqında bir de bir malümat yoq. Dostlarınıñ aytqanına köre, soñki kere onı Slavânsk ve Kramatorsk arasında ordu kiriş noqtasında körgen ediler.


text:
Gasprada «Yasnaya polâna» sabıq zenaat birlikleriniñ ana ve bala şifahanesini Qırım gümrükhanesine berdiler. Böyle qarar iyül 7 künü Qırımnıñ Rusiye ükümeti toplaşuvında alındı, haber ete Krıminform.
Vesiqağa köre, «Yasnaya polâna» şifahanesiniñ mülkiyeti «Rusiye Federatsiyasınıñ Federal gümrük hızmetiniñ Qırım gümrükhanesine bedava qullanuvğa berille».
Evel Qırımnıñ Rusiye Nazirler şurası Qırımnıñ Mustaqil professional birlikleri federatsiyasına yekâne mülkiyet komplekslerniñ teslim etilmesi aqta bıltırki avalesinden «Mishor» ve «Yasnaya polâna» şifahanelerini çıqardı.
Qırım işğalinden evel «Yasnaya polâna» şifahensi «Ukrprofzdravnitsa» birligine kire edi.


text:
Mayısnıñ 18-nde qırımtatar halqı genotsidiniñ yıllığında Ukrainanıñ Türkiye elçihanesi matem şeritli qırımtatar bayrağını endirdi. Fotoresimni Ukrainanıñ Türkiye elçisi Andriy Sıbiğa Twitterde derc etti.
«Bugün qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını ürmetnen añamız. 77 yıl evelsi Stalin rejimi insaniyetlilikke qarşı cinayet yaptı. Matem timsali olğan qara şeritli bayraq yarığa endirildi. Ukraina parlamenti bu sürgünni genotsid dep tanıdı», – dep yazdı Sıbiğa.
Qayd etmeli ki, mayıs 18 qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma yılına Kanadanıñ New Brunswic vilâyetiniñ paytahtı Fredericton Ukrainanıñ Kanada elçihanesiniñ teşebbüsine qoşulıp, qırımtatar bayrağını köterdi. Bayraq Ukraina devlet bayrağınen beraber Fredericton meriyası ögünde asıldı.
Salı künü, mayısnıñ 18-nde, sovetler qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etip başlağanına 77 yıl tola. Ukraina ve dünyada qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları añıla.
Kyivdeki «Qırım evinde» bugün «Tañ» («Svitanok») installâtsiyası açılacaq. Mayısnıñ 18-nde qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma tedbirlerinde Latviya Seyminiñ spikeri Ināra Mūrniece iştirak etmege niyetlene.
Qırımtatar Milliy Meclisi mayısnıñ 18-nde eglenceli tedbir keçirmemege çağırdı. «Qırımtatar resurs merkezi» ise «Genotsid olmasın!» adlı informatsion kampaniyanı başlattı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar temsilciligi ocalarnı ve gençlik merkezleriniñ ocalarını mayısnıñ 18-nde Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları hatırasına ders keçirmelerine çağırdı.
Mayısnıñ 18-i arfesinde qırımtatar faallerini polis tenbiledi.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Dünya Qırımtatar Kongressiniñ azaları yanvar 30 künü Herson vilâyetinde Geniçesk rayonını ziyaret etmege niyetliler. Bunı Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev bildirdi.
«Yanvar 27 künü Türkiyeden ve diger devletlerden vekiller kelecek. Biz Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra Komitet toplaşuvını keçirecemiz, bundan soñ, olar Geniçeskni ziyaret etmege niyetliler», – dep qayd etti Cemilev.
O dey ki, bu teftiş ziyareti olacaq, çünki «şeerde bir çoq çezilecek problemler toplandı».
«Bunen beraber göñülliler taburınıñ tertip etilmesini tezleştirmege isteymiz», – dep qoştı Cemilev.
Mustafa Cemilevniñ özü bu ziyarette iştirak etecegi daa tam belli degil.
Keçende Dünya Qırımtatar Kongressi çeşit devlatlerniñ akimiyetlerine muracaat yollap, 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesini genotsid olaraq tanımağa çağırdı.


text:
«Omikron» dep atalatın koronavirustıñ jaña ştamınıñ tabıluına baylanıstı köptegen elder Oñtüstik Afrika azamattarınıñ kiruine şekteu qoydı. Bwl şeşimdi Oñtüstik Afika biligi ayıp, tez arada şeşimdi alıp tastauğa şaqıruda.
Koronavirustıñ jaña ştamı «Omikron» älemniñ birqatar elderi tarabınan «qauipti» degen statusqa kirigizilgen. Bastapqı mälimetterge qarağanda atalğan ştamdağı virustıñ jwğımdalu mümkinşiligi öte joğarı.
Oñtüstik afrikalıq azamattardıñ kiruine şekteu qoyğan elder arasında Wlıbritaniya, AQŞ jäne Europa odağına müşe elder bar. Oñtüstik Afrika prezidenti Siril Ramafosa atalğan şeşimdi «negizssiz» dep ayıptadı.
«Omikron» osı aydıñ basında ğana Oñtüstik Afrikadan bayqalğan. Asa tez tarap jatqan jaña ştamdı Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımı ötken särsenbi küni ğana qauipti dep jariyaladı.


text:
Böyle bir ilân bank saytında peyda oldı.
«Bizler soñuna qadar Qırımda çalışmağa imkân olur, dep ümüt ete edik, lâkin aprelniñ 9-dan başlap Qırımda bank bölükleriniñ faaliyeti toqtatıla, çünki Ukraina bank müessiseleriniñ Qırımda faaliyetini devam etmek içün bir de bir uquqiy ve tehnikiy temelleri yoq», – aytıla ilânda.
Aynı vaqıtta, bank müşteriler ögünde olğan borclarını Ukraina qanunları boyunca yerine ketirmege vade ete.
«Pivdennıy» aktsionerler bankı ödünç alğanlardan añlaşmağa köre borclar yerine ketirilmesini talap etecek», – qayd eteler «Pivdennıy» bankında.


text:
Aqmescitniñ Demir yol mahkemesinde mart 9 künü Gagarin bağçasındaki ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatırasına bağışlanğan aktsiyanıñ üçünci iştirakçisi Leonid Kuzminniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı soñuna yetti. Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, oña 40 saatlik mecburiy işlerni belgilediler. Onı Rusiye qanunlarına köre «toplaşuv, miting, numayış, yürüş ya da piket ötkerilmesiniñ teşkil etüv qaidelerini bozuvda» qabaatlı olaraq tanıdılar.
Leonid Kuzmin mahkeme qararına itiraz bildirecegini qayd etti.
«Mahkeme qararı ile razı degilim, qanun boyunca itiraz bidirecek olam», – dey Kuzmin.
Faalniñ adliyecisi Emil Kürbedinov de işbu qararğa itiraz arizası berilecegini bildirdi.
«Küzminge nisbeten mahkeme qararı boyunca mıtlaqa itiraz arizasını berecekmiz. Aktsiyanıñ cemaat işleri ile cezalanğan daa eki iştirakçisi itiraz bildirmege-yoqmı, daa tüşüneler», – dedi Emil Kürbedinov.
Evel bildirilgeni kibi, ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatırasına keçirilgen aktsiyanıñ daa eki iştirakçisine 40 saatlik mecburiy işler belgilendi.
Leonid Kuzmin, Vildar Şukurciyev ve Aleksandr Kravçenko mart 9-da Aqmescitniñ Gagarin bağçasında ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatırasına keçirilgen aktsiyada yaqalanıp, Demir yol rayon politsiya bölügine alıp ketirilgen ediler.
Qırım.Aqiqatnıñ bildirgenine köre, Leonid Kuzminni Aqmescitniñ mektebinden işten boşattılar.


text:
Ukraina silâlı quvetleri Azaq yönelişinde arbiy quvetlerini arttırdı dep haber ete USQ Qara quvetler komandani Sergey Popko özüniñ Facebook saifesinde.
“Rusiye Federatsiyasınıñ Azaq deñizindeki agressiv areketlerine qarşı Ukraina Silâlı quvetleri Baş ştabınıñ qararına binaen Azaq yönelişinde şu cumleden Silâlı quvetlerniñ Qara quvetler gruppirovkası arttırıldı”, – dep yaza Popko.
O, USQ regionda vaziyetni tolusınen nezaret etkeni, gemiler gruppirovkasınıñ areketlerine qol tutqanı ve deñiz sailiniñ işançlı mudafaasını temin etkeni aqqında ayttı.
“Umumiy arbiy brigadalar, sail mudafaa brigadaları, ordunıñ raketa bölükleri ve topçılar, arbiy uçaq bölüklerinen beraber daima anda buluna ve nezaret etemiz”, – dep ilâve etti Popko.
Sentâbrniñ 6-nda Ukraina milliy havfsızlığı ve mudafaa Şurası Azaq deñizinde arbiy-deñiz quvetleriniñ arttırılacağına dair qarar qabul etken edi.
Oquñız: Azaq deñizinde qarşı turuv: Ukraina Rusiye tecavuzına nasıl cevap bere
Mayıs ayınıñ ortasında, Keriç köpüriniñ maşnalar yürecek qısmı yekünlengen soñ, haberlerge köre Rusiye, Kaspiy deñizinde qaydlı deñiz gemilerini, şu cumleden arbiy soylârını da Azaq deñizine keçirdi. Bu arada Moskva strategik obyekniñ etrafını qorçalamaq kerek olğanına esaslana.
Şundan berli Rusiye 148 dane ukrain ve çetel ticaret gemisini toqtatıp, işbu gemilerde bulunğan ekipaj hadimlerinen diger şahıslarnı sorğuladı.


text:
Keşe, tamızdıñ 26-sı QR prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ №133 jarlığı şığıp, külli türki jwrtınıñ maqtanışı, «mwğalim säni» (ekinşi wstaz) atanğan ğalım-filosof Äbu Nasır äl-Farabidiñ 1150 jıldıq (870-2020) mereytoyın memlekettik deñgeyde atap ötu turalı qaulı jariyaladı.
2020 jılı ötui tiis auqımdı şarağa baylanıstı Q.Toqaev äl-Farabidiñ 1150 jıldıq mereytoyına dayındalu jäne ötkizu jönindegi memlekettik komissiya qwru turalı qaulığa qol qoydı.
Qaulığa säykes, Bilim jäne ğılım ministrligi Memlekettik komissiyanıñ negizgi jwmıs organı bolmaq. Ükimet memlekettik komissiyağa 2019 jıldıñ 1 qazanına deyin mereytoydı ötkizu josparınıñ nobayın dayındap, wsınuı tiis. Al komissiya jospardı 2019 jıldıñ 1 qaraşasına deyin bekitui kerek. Jospardıñ jüzege asırıluı prezident äkimşiligine jüktelgen. Komissiya qwramına ministrler kabinetiniñ ökilderi, äkim-qaralar, rektorlar men deputattar, TÜRKSOY direktorı, «Egemen Qazaqstan» törağası, Prezident äkimşiligi, kinorejisser Ahan Sataev pen bir ğana farabitanuşı professor Aqmaral Sırğaqbaeva engen. Bir qızığı, müşelikte 85%-ı biliktiñ atqaruşı mamandarı, üylestiru isterine tek bir ğana öner adamı, bir ğana farabitanuşı qatıstırılğan.
Esteriñizge sala ketsek, osıdan elu jıl bwrın keñestik jäne arab elderi ğalımdarınıñ tartısında ğalım Aqjan äl-Maşanidiñ tabandılığı men ğılımi izdenisiniñ arqasında äl-Farabidiñ qazaq jerinen şıqqandığın bwltartpas ayğaqtarmen däleldenip, 1100 jıldıq mereytoyın atap ötu Qazaqstannan bastalğan edi.
Şığıstıñ ğwlama oyşılı, ämbebap ğalım Äbu Nasır äl-Farabi 870 jılı büginde Otırar atalatın, Arıs özeniniñ Sırğa barıp qwyatın sağasındağı Farab qalasında düniege kelgen (qazirgi Oñtüstik Qazaqstan oblısındağı Otırar qalasınıñ mañayındağı ortağasırlıq qala). Otırardağı asa bay kitaphanasında äl-Farabi parsı, grek tilderin üyrenedi, osı tilde ğılımi traktattar oqıdı. Farab pen Bwqarada bastapqı bilim alğan soñ äl-Farabi öz bilimin jetildiru maqsatında Bağdatqa attanadı. Bilimge degen qwştarlığınıñ arqasında äl-Farabi sol uaqıttağı ğılım men bilimniñ ordası sanalğan Damask, Haleb, Kair, Şaş, Samarqan, Bwhara, Merv, Nişapur, Rey, Hamadan qalalarında da bolıp, bilimin ünemi jetildirip otırğan. Artınan 150-ge juıq filosofiyalıq jäne ğılımi traktattar qaldırğan äl-Farabi 950 jıldarı Damaskte dünie salğan. «Kemeñgerlik meruerti», «İzgi qala twrğındarınıñ közqarası», «Mäselelerdiñ tüp mazmwnı», «Ğılımdardıñ şığuı», «Baqıtqa jetu», «Azamattıq sayasat», «Memlekettik qayratkerlerdiñ naqıl sözderi» siyaqtı köptegen sındarlı filosofiyalıq eñbekteri äli künge deyin öz mänin joymağan.
Endigi jılı elimizde äl-Farabi mereytoyımen birge aqın Abay Qwnanbaywlınıñ 175 jıldığı da atap ötilmek.
ÄLEM ĞALIMDARI ÄL-FARABI JAYLI
«Äl-Farabi Aristotel'diñ «Fizikasın» – qırıq ret, «Ritorikasın» – eki jüz, «Jan turalı» attı kitabın – jüz ret oqığan eken. Netken tañğalarlıq eñbek!»
GEGEL',
nemistiñ wlı filosofı
«Bükil mwsılman şığısınıñ asa wlı oyşılı Äl-Farabi özinen bwrınğılar tek şet pwşpaqtap aynalasqan köp mäseleler boyınşa asa zor jwmıs tındırdı. Bwl kemeñger adam grek filosofiyasınıñ eñ tereñ qırlarına deyin boylap, bayıbına jetti. Sondıqtan da Şığısta filosofiyanı ğılımi zertteudi şın mäninde bastauşı kim degende, basqa eşkim de emes, tek sonıñ esimi ataluı kerek».
A. MYULLER,
nemistiñ Şığıs zertteuşisi
«....Sol belgisiz bolıp kelgen oyşıl-Şığıs filosofiyasınıñ atası Äl-Farabi edi».
I.MADKUR,
arab filosofı
«Sän-saltanat qauımınan aulaqta jäne olardıñ közine tüspey mwsılmandardıñ asa wlı oyşıldarınıñ biri ÄlFarabi ömir sürdi. Onıñ medicina men muzıka jaylı eñbekteri ğibrat alarlıq asqan ülgiler qatarına qosıladı.Al, arab filosofiyasında siñirgen zor eñbegi onıñ zañğar esimin mäñgilik etti».
H.A. GIBB,
ağılşın arabisi
«Äl-Farabi köptegen sındarlı şığarmalar tuğızdı. Farabi mwrası wşañ teñiz jäne san aluan. Ol sol twstağı bükil bilim salaların, etikanı, sayasattı, psihologiyanı, jaratılıstanudı, muzıkanı oqıp zerttedi!...
Äl-Farabi tamaşa matimatik bolıp, sol twsatğı teoriyalıq medicinanıñ bükil qırların jetik meñgerdi. Ol muzıka teoriyası jöninen köp eñbekter jazdı. Kompozitor retinde keñinen mäşhür boldı, jaña muzıkalıq aspap şığardı».
E.E. BERTEL'S,
körnekti Şığıs zertteuşisi
«Äl-Farabi tek Aristotel'diñ ülken bilgiri ğana bolğan joq, ol orta ğasırlıq oy pikirge asa jaqın, äri asa qajetti is- aristotelizimdi neoplatonizmmen baylanıstırudı jüzege asırdı».
N.I. KONRAD,
körnekti Şığıs zertteuşisi
«Ortağasırlıq ğılım taarihında öziniñ auqımdı ğılımi jwmıstarı, tereñ äri jan-jaqtı enciklopediyalıq bilimi jöninen Äl-Farabimen teñdese alatın ğalımdı tabu qiın»
P.N. FEDOSEEV,
ataqtı orıs ğalımı
«Äl-Farabidiñ özinen keyingi mädeniettiñ damuına, äsirese Şığıs Ortalıq Aziya, Qazaqstan, Kavkaz halıqtarınıñ mädenietterine äseri jan-jaqtı äri wzaq bolğan edi».
B.Ğ. ĞAFUROV,
körnekti Şığıs zertteuşisi
ÄL-FARABI AYTQAN EKEN...
Belgili ğalım, etnograf A. Seydimbek qwrastırğan tarihi twlğa, asqan oqımıstı äl-Farabi babamızdıñ tapqır sözderin nazarlarıñızğa wsınamız.
Bir küni älde kim Äbu Nasr äl-Farabige tamaşa bolıp tolısa pisken almanı körsetip, saual qoyıptı: «Osı almanıñ bitim-bolmısındağı jaqsı qasiet ne? Tüsi me, şırını ma, dämi me, älde bitimi me?» Sonda äl-Farabi: «Bärinen de onıñ wrığı tamaşa. Öytkeni, osı almanıñ özi sol wrıqtan ösip şıqqan jäne odan bükil baq payda boldı ğoy!» – dep jauap bergen eken.
* * *
Tarihşı Mwhammed Husayni eñbeginde Farabi ömirine qatıstı mınaday bir qızıq jaydı bayandaydı. Äl-Farabi birde Damaskidegi (Siriya) şığıs bazarın aralap kele jatıp, terlep-tepşip etik tazalap otırğan balağa közi tüsedi.
– Balaqan, osınşa qinalıp, mañday teriñdi tökkende künine qanşa dirham (aqşa) tabasıñ? – deydi Farabi. Sonda bala:
– Eki-aq dirham, – deydi mwñayıp. Wlı ğalım balanı ayap ketedi de, özine kün sayın Sayf ad-Daula jiberip twratın tört dirhamdı beredi. Keyinirek sol bala Farabidiñ eñ jaqsı şäkirtteriniñ biri bolğan eken.
* * *
Äl-Farabi Bağdatqa kelgende oğan Halifa Mwqtadid ibn-Muaffak äl-Billah (892-902) bılay dep swraq qoyadı:
– Osı seni oqudıñ tübine jetipti dep estidim, sonda sen köp bilesiñ be, älde Aristotel' köp bile me? Sonda äl-Farabi:
− Eger men onıñ zamanında ömir sürgen bolsam, şübäsiz onıñ üzdik şäkirtteriniñ biri bolğan bolar edim, – dep jauap bergen eken.
* * *
Ğılımnıñ mäni turalı äñgime örbigen bir otırısta äl-Farabige «Danışpan kim?» degen swraq qoyılıptı. Sonda äl-Farabi:
– «Danışpan kim?» degen swraqqa men aldındağı ömirin wmıtpağan kisi dep jauap berer edim. Meniñ aldım – twñğiıq. Bügin halifanıñ qadirmendi qonağı retinde tördemin. Eger sınıqtan sıltau şıqsa, erteñ kördemin ğoy. Ğılım men sopılıq birine biri qarama-qarsı närse. Ğılım – şındıq, sopılıq – swmdıq. Bwl – aqiqat, – degen eken. Bwl kez Bağdat halifası Mwttaqidan äl-Farabidiñ zäbir körip, quğınğa tüsip, bas sauğalap jürgen kezi bolsa kerek.
* * *
Jolı tüsip, tuğan jeri Otırarğa qayta oralğan bir şaqta äl-Farabi töñiregine el balaların jinap, olardı oqıtudı niet etedi. Keşikpey-aq, ğwlama jerlesiniñ aldın köruge jinalğan şäkirtterdiñ sanı köbeye tüsedi. Sonday künderdiñ birinde bir jas bala sabaqqa kelgende, onıñ atın swrasa, aytpaydı. Jas şäkirt eki qolın kökiregine basıp, tağzım etip twrıp bılay deydi:
– O, qadirli wstazım, öz esimimdi özim atay almauıma men jazıqtı emespin. Ata-anam bile twra mağan siz siyaqtı wlı adamnıñ atın qoyıptı. Osı atım üşin talay ret opıq jedim. Bireuler – qanday jaqsı esim, Ekinşi wstazğa wqsasañ igi dese, endi bireuler – qoraşıl töbetti börbasar atasa da tazı bolmas dep, mazaq etedi.
– Jaqsı, balam, esimiñ Äbu-Nasr eken, odan äri qalay edi? – dep swraydı Farabi.
– Osığan Ismail Hammedwlı degendi qossañız boladı.
– Dwrıs, – deydi Farabi, – Äbu Nasr Ismail bin Hammed. Bir Äbu-Nasr oqıttı, ekinşi Äbu-Nasr oqıdı, onda twrğan ne bar. Bir Jauhariden (Ğabbas bin Said äl-Jauhari Otırardan Bağdatqa barğan matematik, astronom, Bäyt el-Hikmette professor bolğan) oqıdım, ekinşi jauharidi oqıttım dep, men de aytıp jüreyin. Ömiriñ wzaq bolğay! Balam, Ğabbas Jauharimen qanday jaqındığıñ bar?
– Ol kisi babammen – tuajat eken, äkemmen – jürejat, menimen – tumayjat boladı. Bizdiñ arğı babalarımız – atalas, tipten, qwlajat – bir auıl ekenbiz. Jazğı jaylauımız bir, taypamız – qañlı. Nege ekenin bilmeymin, köbinese qıpşaq deytinin estip jürmin, − depti şäkirt bala. Äl-Farabiden oqığan osı bala keyin körnekti ğalım boladı. Bağdatta wstazdıq etip, «Sıhaq fi-l-lwğat» degen kitap jazadı. Osı eñbegi arab tiliniñ köptegen keyingi sözdikterine negiz boladı. Äbu-Nasr Ismail bin Hammed äl-Jahari (937-1003 jıldar şaması) öz zamanınıñ belgili qayratkeri de bolğan.
* * *
Bağdat halifası Harun äl-Raşid aqındıq öner sayısı men oqımıstılardıñ oy örelestiruin meylinşe jaqsı körgen adam eken. Köptegen el basqaruşılar wlı halifağa eliktep ötken. Birde äl-Raşid sarayında ädettegidey oy men önersüyer qauımnıñ bas qosuı bolıp jatadı. Bwl qosu räsimin eñ qwrmetti orınğa jayğasqan swltan Seyf äl-Däulet basqarıp otırsa kerek. Bir kezde habarşı ayağınıñ wşımen basıp jaqındap keledi de, sarayğa Mwhammed äl-Farabidiñ kelip twrğanın habarlaydı.
– Esimi tanıs qoy, danışpandı kirgiziñder! – dep ämir beredi swltan. Äbu-Nasr äl-Farabi zalğa täjim etpesten kirgende jinalğan jwrt dağdarıp qaladı.
– Kelip otıruıñızdı ötinemin, – deydi swltan. – O, wlı ämirşi, qay jerge otırayın? – deydi äl-Farabi.
– Mwnda ärkim özine layıq orınğa otıradı, – dep til qatadı swltan. Mwhammed äl-Farabi swltanğa jaqındap kelip, onıñ ärirek ığısuın ötinipti. Ämirşiniñ saqşıları tiksinip qaladı. Swltan qonağına ornın bosatıp beredi de, qızmetşilerin tınıştandırıp, saraydıñ qwpiya tilinde bılay deydi:
– Eger bwl şınımen-aq wlı ğwlama bolsa, keşirim jasayıq. Olay bolmay şıqsa jazasın tartadı. Sabır saqtañdar! Sonda Mwhammed äl-Farabi jımiıp küledi de:
– Aytqanıñız jön, ämirşim, sabırlılıq ärqaşan da danışpandar men qwdirettilerdiñ ülesine tigen, – dep, jañağı qwpiya tilde jauap qatadı.
– Siz bwl qwpiya saray tilin qaydan bilesiz? – dep tañırqaydı swltan.
– Men jeti til bilemin, – deydi Mwhammed äl-Farabi.
– O, sözdiñ qadirin biletin wstazım, onda söz bası sizde bolsın, qwlağımız sizde! – degen eken swltan Seyf äl-Däulet.
* * *
Tuğan jerden şalğayğa jürip, bar ömirin ğılım-bilimge sarp etken äl-Farabi qartayğan şağında öz eliniñ keruen-kire tartıp jürgen adamdarın kezdestirip qattı tolqidı. El-jwrttıñ hal-jağdayın täptiştep swrap, köñil ornıqtırğan soñ, qoştasarda öziniñ jan serigi – «qıpşaq» dep atalatın dombırasınıñ betine: «Aynalayın atam qıpşaq, Tuğan jerim sağındım. Öz atıña, ürmetiñe Qayda jürsem tabındım!» – dep jazıp, tuğan jeri men eline sälemdeme belgi retinde berip jibergen eken deydi.
* * *
Bir jolı ämir sarayında äkimder, ğalımdar men önerpazdar bas qosqan sır-swhbat keşi ötip jatsa kerek. Osı keşke jwpınılau kiingen äl-Farabi tap boladı da, eleusiz ğana bir şetten orın aladı. Nebir tapqır söz sayıstarı bolıp, nebir arqalı öner türleri debele qozdırğan kezde jiındı basqaruşı:
– Qonaqtıñ qanday öneri bar eken? – dep äl-Farabige til qatadı. Sonda äl-Farabi özi jasağan «Qıpşaq» dep atalatın dombırasın qorjınınan alıp, qwlağın küylep tarta jöneledi. Alğaşqıda ortekedey oynaqtağan erke küy jinalğan jwrttıñ bärin küldirip, eliktirip äketkendey boladı. Mwnan äri dombırasın basqaşa küylep, swñqıldata zarlatqanda tıñdauşı qauımnıñ ärqaysısı öz basındağı qayğı-mwñmen qauışqanday, közderine jas alıptı deydi. Kelesi bir tınısta, qıpşaq-dombıranıñ qwlaq küyi qoñır sazğa auısıp, janğa rahat ünmen besiktey terbegende tıñdauşılar maujırap, qalği bastaydı. Sol kezde «Bwl küylerdi tartqan – qıpşaq äl-Farabi» dep bir paraq qağazğa jazıptı da, äl-Farabi saraydan şığıp jüre bergen eken deydi.
* * *
Şığıs ämirleriniñ biri äl-Farabidi sarayına arnayı şaqırıp, mınanday saual qoyadı:
– Ua, Ekinşi wstaz, meniñ memleketimniñ bolaşağı qanday küyde bolmaq? Boljalıñdı estigim keledi, − deydi. Sonda äl-Farabi:
– Eliñniñ bolaşağın bilgiñ kelse, mağan jastarıñdı körset, sonsoñ aytıp bereyin, − degen eken.


text:
İrpin ve Ğostomel şeerlerine açılğan ateş vaqtında martnıñ 22-nde aqşam Rusiye arbiyleri fosfor bombalarını qullandı. Bu aqta martnıñ 23-nde İrpin şeer yolbaşçısı Oleksandr Markuşın bildirdi.
«Martnıñ 22-nde aqşam keç olğanda Rusiye işğalcileri Kyivniñ şimaliy-ğarbiy çetinde yasaqlanğan fosfor bombalarını qullandı. Tahminiy zarar körgen yer – Ğostomel-İrpin», – dep bildirdi Markuşın Telegramda ve fotoresim qoydı.
Onıñ hatırlatqanına köre, barışıq ealige qarşı böyle silânıñ qullanıluvı insaniyetlilikke qarşı cinayet ve 1949 senesi Jeneva şartnamesiniñ bozuluvı ola.
Ukraina akimiyeti bildirgenine köre, Rusiye arbiyleri Ukrainağa qarşı cenkte yasaqlanğan fosfor bombalarını qullana. Böyle adiseler Kramatorskta, Popasna rayonında oldı.
Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silâlı istilâsı fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye Ukrainağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Kreml, «operatsiya» dep adlandırılğan ücüm vaqtında Ukrainada vatandaşlarnı tiymeycek, dep bildirgen edi, amma mesken evler, hastahane, bala bağçaları, mektep ve diger vatandaş infrastrukturasını bombalay.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: d3hzcgsd893cx5.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Aqmescitniñ 7-nci hastahanesinde yerleşken №266 saylav bölüginde saylayıcılarnıñ sayısı alçaqtır. Künniñ soñuna qadar vaziyetniñ deñişecegini beklegen saylav bölüginiñ azaları bu sebepten qasevet çekeler.
İşbu bölükniñ territoriyasında esasen qırımtatarlar yaşay – «Bor çoqraq» qasabasınıñ ealisi.
Bölükte bulunğan Qırım.Aqiqat neşiriniñ mühbiri 20 daqiqa devamında tek 4 saylayıcını kördi. Territorial komissiya hadimleri işsiz oturalar.
Jurnalistler ile qonuşqan saylav bölüginiñ reisi Yelena Agapova künniñ soñuna qadar saylayıcılarnıñ sayısı tahminen 40% olacağına ümütini bildirdi.
«Biz saylayıcılarnıñ 40% kelecegini bekleymiz. Azırlana edik, insanlarnıñ rey berecegini isteymiz»,– dey o.
Agapovanıñ sözlerine köre, müdetten evel bu bölükte 25 insan rey berdi.
O şunı da qayd etti ki, «referendum» devamında mart 16 künü bu bölükte saylayıcılarnıñ sayısı daa da alçaq edi.
İşbu bölükte tahminen 2000 insan qayd etildi.
Evelki malümatqa köre, Aqmescitniñ Boğurça qasabasındaki milliy mektepte yerleşken 353 sanlı saylav bölüginde bildirgenileri kibi, qırımtatarlar saylavlarğa suvuq yanaştılar.
Qırımtatar milliy areketniñ vekili, Qurıltaynıñ merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyevniñ bildirgenine köre, sıqıştıruvğa baqmadan, saylavlarda iştirak etken qırımtatarlarnıñ sayısı 10%- nı teşkil etecek.
Bazar künü, sentâbrniñ 14-nde işğal etilgen Qırımda birinci kere Rusiye qanunlarına köre, «Devlet şurası», Aqyarda ise, «Şeerniñ qanun çıqarıcı toplaşuvı» akimiyet organlarına saylavlar başlandı. Bunen beraber yerli akimiyet organlarna da saylavlar ötkerile.
Ukraina baş prokuraturası, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde qanunsız saylavlarnıñ ötkerilüvi cinayetçilik olğanını hatırlattı.


text:
Rusiye, qabaatlanğanlarğa qarşı qanunsız usullarnı mükemmelleştirmek ve öz territoriyasında tatbiq etmek içün Qırım mahkeme organlarını qullana. Cümleden, qapalı mahkeme oturışuvlarınıñ keçirilmesi aqqında söz yürsetile. Bunı «Qırım birdemligi» birleşmesi iştirakçileriniñ ayda bir kere yapılğan körüşüvinde Qırım advokatı Emil Kurbedinov bildirdi.
Kurbedinov: «Biz bu usulğa birinci kere Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir işi»nde rastkeldik. O vaqıt telükesizlik hadimleriniñ baş vazifelerinden biri, zulümleriniñ şaatları olmasın dep, mahkeme oturışuvlarına diñleyicilerni yibermemek edi. Şimdi, hususan Qırım Yuqarı mahkemesinde, aynı şeyler yapıla. Rusiyeli zenaatdaşlarımız bile bu tecribeniñ Qırımda mükemmelleştirilgenini aytalar», – dedi.
Aynı vaqıtta o, Qırım sakinlerini, mahkeme oturışuvlarınıñ qapalı olacağı evelden belli olsa bile, yarımadadaki mahkeme binaları yanına kelmege davet etti.
Advokat: «Qabaatlavnıñ maqsadı – insanlar siyasiy mabüslerniñ mahkemede aytqanlarını eşitmesinler, ve siyasiy mabüsler olarğa qol tutulğanını körmesinler. Ve bu vaziyette ıntılışlarnı toqtatmamaq ve mahkemeler yanına kelmek pek müim. Sizni oturışuv zalına yibermeseler bile, bu, adliyeciler ve advokatlar içün böyle buyruqqa qarşı şikâyet bermek içün sebep olacaq», – dep añlattı.
Bundan bir kün evel Aqmescitte «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesi iştirakçileriniñ oturışuvı keçti. Körüşüvde 80-ge yaqın kişi – Qırım siyasiy mabüsleri, advokatlar, qırımtatar ve ukrain faaliyetçileri toplandı.
İlhaqtan soñ Qırımda Rusiye ükümeti mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler keçire.


text:
Törek matbuğatına küzätü 26.07.2021
26nçı iyül' könne çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
“Sabah” gazetı Törkiyäneñ yañartıla aluçı ênergetika çığanaqlarında Awrupanıñ 5nçe däwläte buluı turında yaza.
Tabiğat’ häm şähärçelek ministrı Murat Kurum äytüençä, Törkiyä urnaştırılğan quäteneñ 52%ın yañartıluçı ênergiyä çığanaqlarınnan qanäğat’länderä. “Kiläse 10 yılda bez yıl sayın 10 gigavatt cil häm qoyaş ênergiyäsen alu häm yañartıla torğan ênergiyä quäten arttıru östen...
-
-
-
03.10.2022
-
03.10.2022
-
03.10.2022

seg_langs: crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
«Bugün bütün olğan maşinalar işletildi», – dedi marşrutklardan birisiniñ aydavcısı.
Amma şeer naqliyesi yolcularnıñ böyle sayısına azır olmağandır.
Keriçlilerniñ çoqusı marşrutkalarnı bekle-bekle paradqa cayav ketti. Soqaqlarda şeer merkezine tüşmege istegen adam sürülerini körmek mümkün edi.
Bundan da ğayrı, şeer merkezine alıp ketken yollarda, hususan Çkalova ve Sverdlova soqaqlarında tıqanlıqlar peyda oldı.
Paraddan soñ naqliye yürüşinde problemler tamir işleri sebebinden yüz berdi. Aqşam «Kerç» musafirhanesiniñ qarşısında boru patladı, suv doğru parad içün qurulğan minberniñ yanına aqmağa başladı. Bu yerni madeniy kâğıt ile qapattılar, amma suv episi bir asfalttan çıqa edi. Ne ise paradqa bu al keder etmedi.


text:
«Armiya-2017» forumında iştirak etmek içün qomşu Rusiyeniñ Kubinda aerodromına Rusiye Qaradeñiz flotınıñ üç dane Su-30SM qırıcı uçağı yollanıldı. Bu aqta avgustnıñ 15-nde Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Haber etilegenine köre, Su-30SM Rusiye Qaradeñiz flotı deñiz aviatsiya ayrı bahriye ücüm ava alayına aittir. Kubinka avєabazası Moskva civarında yerleşmekte.
«İştirakçiler ve forum musafirleri içün Su-30SM yañı silâ numuneleri, arbiy ve hususiy tehnika (SAHT) ayrıca gruppa ve hususiy pilotaj statistik kösterişinde qullanılması planlaştırılmaqta», – denilmekte haberde.
İyünniñ 6-nda Qırımda cengâver azırlıq teşkerilmesi içün Su-27 qırıcı uçaq çifti telüke işareti boyunca avağa kбterilgeni aqqında belli oldu.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiyeli «Rosneft» cermaygaz kompaniyası Avropanıñ Rusiyege qarşı açqan sanktsiyaları sebebinden, Qara deñizniñ şarqiy qısmına tüşken Cenübiy-Qaradeñiz damartısında geologiya keşfi ve cermay çıqarmaqnı beş yılğa toqtattı. Bu aqta oktâbrniñ 27-nde «Rosneft» ve Rusiye Tabiat Nazirligindeki menbalarğa bazanğan TASS bidirmekte.
«Mutehassıslarnıñ qararına binaen, menfiy makroiqtisadiy konyuktura şartları ve sanktsion sıñırlama şimdiki vaqıtta proyekt iqtisadiy ceetten effektiv degidir», – dep bildire TASS kompaniyanıñ temsilcisiniñ sözlerini.
Agentlik bildirgenine kibi, «Rosneft» «Cenübiy-Qaradeñiz damartısında yeraltı baylıqlarını qullanma aqqınıñ ğayrıdan canlındırma ihtimali olğanı aqqında» aytılmaqta.
««Rosneft» Qara deñizniñ Ğarbiy-Qaradeñiz litsenziyalı damartısında kompaniya iş planlarını deñiştırmegeni ve yaqın vaqıtta italyalı Eni cermay şirketinen birlikte keşif-qıymet kesme quyusınıñ burğu işlerine başlaycağını tasdıqladı», – denilmekte rusiyeli informatsion agentliginiñ haberinde.
«Rosneft» mesele boyunca iç bir türlü resmiy izaat bermedi.
Mart ayında Avropa mahkemesiniñ fetvauquqı Avropa Birliginiñ rusiyeli cermay kontsernine nisbeten sanktsiyalar kirsetilmesini qanuniy dep tanığan edi. AB Şurası 2014 senesi iyül ayında kirsetilgen ceza çarelerine yetecek qadar esas berildi, dep yazılğan edi Luxebourgtaki mahkeme qararında.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
«Wlıbritaniyanıñ äskeri byudjeti jıl sayın qısqartılıp, äskerler sanı minimumğa jetken. Ol degeniñiz britandıq armiyanıñ äskeri küşiniñ joyıluına äke..
«Rodong Sinmun»-nıñ habarlauınşa, Soltüstik Koreya basşısı Kim Çen In Korey Halıq armiyasınıñ 233-şi äskeri bölimniñ arnaulı qosınınıñ oqu-jattığuın b..
19 qañtar Oñtüstik Koreya aqparat qızmeti Koreya-AQŞ qorğanıs salasındağı lauazımdı twlğalar jäne birqatar diplomattarğa, tayaudağı Soltüstik Koreyanı..
AQŞ qwrlıq armiyası mergender qaruınıñ jaña türin sınaqtan ötkizdi. Bwl qaru otküşin tolıqtay baqılay alatın qwrlığığa ie jaña qaru. Jaña qaru sınağ..
Özbekstan prezidenti Şavkat Mirziyaev qazirgi zamannıñ qaru-jaraqtarı men äskeri tehnikasın dayındaumen aynalısatın otandıq äskeri önerkäsip keşenin q..


text:
Qırımda COVID-19 hastalarını qabul etken beş hastahane belgilendi. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bildirdi.
«Cumhuriyetniñ dört şeerinde 478 yer azırlanıldı: Kezlev, Kefe, Aqmescit ve Yalta. Bundan ğayrı, Canköy ve Ermeni Bazar şeerlerinde, Aqmescitniñ №2 klinik loqsahanesinde de bu sayıda yer ayırılacaq», – dep aytıla Aksenovnıñ Facebook haberinde.
Onıñ bildirgenine köre, Qırım hastahanelerinde 211 yer oksigennen temin etildi, 93-ünde aqcigerni suniy avalandıruv cihazı bar. Aksenovnıñ qayd etkenine köre, akimiyet daa 240 aqcigerni suniy avalandıruv cihazı içün ariza berdi.
«Yañı Semaşko hastahanesi yedek olaraq bar, anda bütün tehnik teminatı olğan 734 yer ve 79 aqcigerni suniy avalandıruv cihazı mevcut, kerek olsa, olar hastalarğa berilecek. Qayd etmege isteyim ki, bugünki künde Qırımda koronavirus sebebinden aqcigerleri suniy avalandırılğan bir kişi bile yoq», – dep qayd ete Aksenov.
Qırımda keçken künü daa bir koronavirus hastası qayd etildi – Qurman rayonında 11 yaşında bala hastalandı. Qırımnıñ Rusiye Sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, umumen Qırımda 46 COVID-19 hastası bar, 23-ü hastahaneden çıqarıldı, 23-ü tedaviylenmege devam ete. Aprelniñ 20-ne qadar Aqyarda 18 koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti «narazılıq meydançıqlarında» turğan vatandaşlarnıñ qaydını teşkil etkeni aqqında bildire.
«Qırım cumhuriyeti territoriyasında mesken qurucılığı içün topraq damartılarınıñ berilmesine vatandaş aqlarınıñ amelge keçirilmesi ile bağlı meseleler boyunca vekâletli komissiya yanında iş gruppası teşkil etildi. İşbu gruppa «narazılıq meydançıqlarında» yerleşken topraq damartılarında vatandaşlarnıñ esabat bazasını aktualleştirecek», – dep bildire Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ mülk ve topraq munasebetleri nazirliginiñ matbuat hızmeti.
İş gruppasınıñ iştirakçileri elektron malümat bazasında qayd etilgen vatandaşlarnı topraq damartılarına «bağlamaq» maqsadı ile massivlerge çıqacaqtırlar.
Bu sene noyabr ayına qadar iş gruppası Aqmescitte ve Aqmescit rayonında yerleşken massivlerge baracaq, bundan soñ Qırımnıñ diger rayon ve şeerlerine.


text:
«Azatlıq Radiosı ayta. Mikrofon başında Ayşe Seitmuratova…». 1970 seneleriniñ soñu – 1980 seneleriniñ başı. Bu qıymetli sözlerni eşitmek içün epimiz öz «Sakt», «Rekord», «VEF» radiolarımızğa yapışa edik. O vaqıt zar-zornen eşitilgen Seytmuratovanıñ sesi qırımtatar halqınıñ vaziyeti aqqında aqiqatnı aytqan yekâne bir qaynaq edi. Sovet akimiyeti kin besley, qırımtatarlar ise sabırsızlıq ile bekley edi. O, qırımtatar halqı içün efsaneviy bir insan oldı.
Ayşe Seitmuratova 1937 senesi fevralniñ 11-nde Qırım Muhtar Sotsialistik Sovet Cumhuriyeti Mayak-Salın rayonı Acı-Eli köyünde dünyağa kele. Ayşe çoq balalı qorantada beşinci bala edi.
Onıñ birinci hatırası – cenktir. Babası – Seitmurat Burseitovnı 1941 senesi oktâbrniñ 1-nde cebege celp eteler. Evine öyle de qaytmay – ğayıp ola. Küçük qız qardaşı Fatme 1942 senesi fevral ayında doğa.
Acı-Eli köyü yerleşken Keriç yarımadası cenkniñ birinci künlerinden alman orduları tarafından işğal etildi. Ayşeniñ ailesi – anası ve yedi qardaşı – işğalde qala. Şahsiy topraq ve tuvarları bar olğanı içün üç yıl sürgen işğalge dayanıp olalar.
1944 senesi aprel ayında, Qızıl Ordu Qırımnı azat etkende, evlerinde sovet zabiti toqtaldı. Er kes qurtarıcılarğa quvana edi, amma baht çoqqa sürmedi…
Zabit, ana ve yedi balanı körip: «Aqayıñız qayda?» dep soradı. Anam: «Qayda olğanını sizden soramalım. Cenkke ketti…Amma o degil, siz keldiñiz» degen cevabını qaytardı.
Mayısnıñ 17-nden 18-ne keçer gecesini Ayşe iç bir zaman unutmaz: «Anam bizni gece saat üçmi-dörtlerdemi uyata. Evimizde – bizni sürgün etmek içün kelgen askerler. Zabit, ana ve yedi balanı körip: «Aqayıñız qayda?» dep soradı. Anam: «Qayda olğanını sizden soramalım. Cenkke ketti…Amma o degil, siz keldiñiz» dep cevap qaytardı.
Qırımtatarlarnı köyniñ merkezinde topladılar, etrafı askerler ise sarıp alınğan edi. Qartlar ağlay. Mında arabalar ile qomşu Palapan köy sakinlerini ketirdiler. Olarnıñ arasında yaş kemaneci bar edi, elinde kemaneden ğayrı, iç bir şey yoq.
Sakinlerden biri: «Ağlamañız! Yeter endi ağlamağa» dep, gençke: «Çal kemaneni. Yavurlar közyaşlarımıznı körmesin», muracaat etti. 1944 senesi iyünniñ başında Naime hanımnıñ büyük ailesi Özbek Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti Samarqand vilâyeti Hatırıçinsk rayonı Zirabulak stantsiyasına kelip çıqa.
Sıcaqqa dayanmağa çare yoq edi. Sıtma ökelenmekte edi…
Balalarnı aşatmaq içün, anam çarşıda şey satmağa mecbur edi. Künlerniñ birinde bir şey satıp olamadı. Apansızdan oña qart bir adam kelip, qadife anterini bir qopqa cugarağa (tarı unu) deñiştirmege teklif etti. Naime, tüşünmeyip, anterini çıqara ve bir tek kölmeginde qala.
Tınç okeannıñ suvu merekep olsa bile, halqımıznıñ faciasını añlatmaq içün az olurAyşe Seitmuratova
«Anamız bizni qurtardı. Özleri aşamayıp, balalarnıñ ömürlerini saqlağan analarımızğa minnetdar olmalımız. Tınç okeannıñ suvu merekep olsa bile, halqımıznıñ faciasını añlatmaq içün az olur», – dey Ayşe hanım.
Ağalarım, eñ büyügi o vaqıt 17 yaşında edi, Lângar maden ocağında çalışqan erkeklerden qalışmay edi. Mında olarğa baraqtaki bir odaçıqnı berdiler. Anam qurucılıqta çalışa, yollarnı tegizley, taşlarnı qalay edi. Öz qıyın işi içün ötmek varaqalarını ala edi.
Mahsus köçip kelgenler ciddiy komendant nezareti altında buluna edi, rayondan rayonğa barmağa yasaq edi. Raatlıq künlerinden birinde Ayşe defter almaq içün qomşu rayonda yerleşken Pasdargonğa ketti. Çarşıda komendant onı körip: «Bazarertesi mektep müdirine kelip, beş kün apiste oturacağını bildirirsiñ», dep taşladı. Yarın Ayşe, ağlap-ağlap, bunı esap ocasına bildirdi, ocası ise – mektep müdirine. Müdir oña arqa olıp, apisten qurtardı. Ayşe nevbetteki sefer komendantnı körgende, o oña açuvlı baqtı, amma tiymedi.
Lângarda 1953 senesi dekabr ayına qadar yaşadılar. Soñra qorantası Superfosfat qasabasında yerleşti.
Ayşe yengil atletikada yüksek neticelerge irişe edi. 1955 senesi talebeler arasında keçirilgen sport yarışında alâ neticelerni köstergen Ayşeni çetel yarışlarına baracaq taqım terkibine kirseteler. Amma mahsus köçip kelgenlerniñ balaları Özbekistan sıñırından çıqıp olamaz edi, Ayşege de izin bermediler.
1956 senesi aprelniñ soñunda SSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ «Qırımtatar, balkar, türklerniñ – SSCB vatandaşları, Ulu Vatan cenki vaqtında sürgün etilgen kurd, hemşil ve aile azalarınıñ mahsus yerleşüvi boyunca sıñırlavınıñ lâğu etilmesi aqqında» qararı işbu halqlarnıñ mahsus yerleşüv rejimini lâğu etti ve memuriy nezaretten boşattı, amma evel yaşağan yerlerge qaytmağa musaade berilmegen edi. Amma, bir qaç aydan soñ, «cezalanğan halqlarnıñ» çoqusı sürgün etilgen yerlerine qaytıp oldı. Qırımtatarlarğa akimiyetniñ bu minneti tiymedi – olar sürgünlikte qaldılar.
1957 senesi Ayşe mektepni bitirdi ve Samarqand universitetiniñ tarih fakultetine kirdi. Oquvğa aveskâr qızğa o derecede ğayeviy olğan fakultette tasil almağa qolay degil edi. Misal içün, siyasiy malümat dersi vaqtında Ayşe: «Aqiqat»ta aqiqat yoqtır» degende, onı sınıftan quvğan ediler.
Universitetni bitirgeninden soñ Seitmuratovanı mektepke yolladılar, mında eki yıl çalıştı, soñra – 1964 senesi – diplomnı elde etti. Kelecek sene Ayşe Tarih İnstitutınıñ aspiranturasına kirmek içün Moskvağa kete. İmtianlarnı muvafaqiyet ile bere, amma aspiranturağa onı qabul etmeyler ve baaları ile Özbek Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti İlim akademisınıñ Tarih institutına kirmege tevsiye eteler. Ayşe Taşkentke kele, amma mında da oña red eteler. Ayşe Samarqand şeerine qayta, aqşam mektebinde tarih ocası vazifesine başlay, bunıñ ile ara-sıra universitette çalışa.
Birazdan yaşayışında daa bir unutılmaz vaqia yüz berdi – qırımtatar milliy areketine qoşuldı.
Seitmuratova «teşebbüsçiler» ile öz tanışuvını böyle hatırlay: «Qomşumız Seithalil ağanıñ oğlu kelip, babasından bir tezkereni bere, meni kelmege çağıra. Azırlandım, evge kirem ve körümli esli başlı insanlarnı körem. Seithalil ağa meni bulunğanlarğa tanıştırdı». Samarqand milliy areketiniñ faalleri toplanğan eken. Olar yaş tarih ocası Ayşe Seitmuratova aqqında eşitip, meraqlandılar. Bu vaqıtları qırımtatarlarda mütehassıs tarihçı yoq edi, desek, yañlışmamız: sürgünlikten soñ qırımtatarlarnı aliy oquv yurtlarınıñ içtimaiy bölüklerine qabul etmey ediler.
1964-65 seneleri faaller cenk ve partizan areketiniñ iştirakçileri aqqında malümat toplay ediler. Ayşe de bu faaliyetke aktiv sürette qoşuldı. Lâkin «körünmemek» içün açıq beyanatlar yapmamaq kerek edi.
Firqa azasınıñ qırımtatarlarnı kim aqaretley degen sualine Ayşe: «Birinciden, qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında Devlet mudafaa komitetiniñ emri, ekinciden, – sizge ad kerekmi, bizni Sovet akimiyeti aqaretley», degen cevabını qaytardı
1965 senesi yazda qırımtatar halqınıñ vekilleri Sovet Birligi Kommunistik Firkasınıñ Merkeziy Komiteti qabul odasınıñ reberi Stroganov ile körüştiler. Subet devamında firqa azasınıñ qırımtatarlarnı kim aqaretley degen sualine Ayşe: «Birinciden, qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında Devlet mudafaa komitetiniñ emri, ekinciden, – sizge ad kerekmi, bizni Sovet akimiyeti aqaretley», degen cevabını qaytardı.
1966 senesi oktâbr başında Ayşe üçünci kere aspiranturağa imtian bermege ketti – bu sefer Moskva devlet universiteti, – kene kirmedi. Oktâbr 4 künü Samarqand şeerine qayta, üç künden soñ oña tintüv ile keleler. Sabadan aqşamğace militsiya hadimleri tintüvni keçirip, milliy areketniñ vesiqalarını ve kitaplardan yazıp alğanlarını tutıp alalar. Çastına, evde matbaa maşnası yoq edi. Uquq qoruyıcılar evniñ astını üstüne çevirip taşladılar, aqşam kelgen aptesi: «Faşistler kibi, er şeyni darma-dağın ettiler», dep şaştı.
Bir qaç künden soñ, oktâbr 14 künü Samarqand vilâyeti Devlet havfsızlıq komitetinde keçirilgen sorğudan soñ, Ayşeni yaqaladılar. Nezaret altında onı Moskvağa alıp ketireler.
On künden soñ oña Rusiye Sovet Federativ Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Cinaiy Kodeksiniñ 74-nci maddesi boyunca qabaat bildirile. Seitmuratovanı «milliy ayırımnı meydanğa ketirmek içün beftan vesiqalarnıñ tarqatuvı ve tizilüvi»nde qabaatlay ediler.
Devlet havfsızlıq komitetiniñ Lefortovo apishanesinde keçirilgen yedi ay onıñ közlerini aça: «Apishanede keçirgen vaqıt devamında çoq şeyni añladım. Biz doğrudan doğru ayta edik: «Yazamız, çünki küreşemiz», amma bu er şey bizge qarşı aylandı».
1967 senesi mayıs 19 künü mahkeme keçirildi – gizli ve qapalı. Qarar – 2 yıllıq şartlı qapalma ve mahkeme salonından azat etüv.
Lefortovo apishanesinde keçirgen aylarğa baqmadan, Seitmuratova areketten vazgeçmedi. 1967 senesi iyül 21 künü o, halq vekilleri ile birlikte Kremlde SSCB Devlet havfsızlıq komitetiniñ reisi Yuriy Andropov, SSCB Baş prokurorı Roman Rudenko ve SSCB içki işler naziri Nikolay Şçelokov ile körüşe. SSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ 1967 senesi sentâbr 5 künü alınğan «Qırımda yaşağan tatar vatandaşları aqqında» №493 fermanı «Qırımda yaşağan tatar vatandaşları»na nisbeten devlet organlarınıñ qabaatlavını red ete edi, amma, bunıñ ile, olarnıñ «Özbek ve diger ittifaq cumhuriyetler toprağında yerleşkenini» iddia ete edi. Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ №494 qararında «tatar vatandaşları… ve aile azaları, SSCB diger vatandaşları kibi, Sovet Birliginiñ bütün toprağı boyunca, iş tapuv ve pasport rejimi aqqında qanunlarğa riayet etilüvi ile, yaşamaq aqqından faydalanğanı» aqqında aytıla edi. Yani, avale qırımtatarlarnıñ ğurbetlikte sürgünlikten soñ olğan alını tasdiqladı. Qarardan olğan ağır teessurat Ayşeniñ Özbek Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Tarih İnstitutı aspiranturasına kirgeninden bile yoq olmadı.
Dissertatsiya qorçalavı afresinde, 1971 senesi iyün 15 künü, Seitmuratovanı kene yaqaladılar. Onıñ işi aynı şu sene mayıs ayından Aqmescitte yaqalanğan oca Lenur İbraimov ile birleştirildi. Qabaat – sovet devlet qurulışını aqaretlegen malümatnıñ tarqatuvı ve yazuvı. 1971 senesi iyül ayındaTaşkent mahkemesiniñ qararı ile Lenur İbraimovğa 2 yıllıq, Ayşe Seitmuratovağa – 3 yıllıq apis cezası belgilendi, prokuror ise Ayşeni 6 yılğa qapatmağa talap ete edi.
Seitmuratova müddetini Baraşevo ve Yavas lagerlerinde keçire edi. 1974 senesi iyün 15 künü lagerden çıqıp, Samarqand şeerine qayta.
Azat etilüvinden soñ Ayşege er yerde «börü bileti» berildi. Aspiranturadan tevqiften soñ birden çıqarıldı, oquvnı soñuna qadar öyle de bitirip olamadı, aspiranturağa onı keri qabul etmediler. Ocalıq faaliyetine devam etmege imkân bermey ediler. Ayşeni atta mektepke cıyıştırıcı vazifesine almadılar…
1970 seneleriniñ ortalarında başqa çaresi qalmadı – ya da yañı apis müddeti, ya da, diger «sovet ükümetine qarşı çıqqan» şahıslarnıñ etkeni kibi, Ğarpqa köçmek.
1978 senesi yazda Seitmuratova SSCB-den çıqmaq içün musaadeni alıp oldı – Yelena Georgiyevna Bonner yardım etti. 1979 senesi yanvar 25 künü Ayşe AQŞ-na kele. New York ava limanında onı tuvğanları ve Petro Grigoryeviç ile Zinaida Mihaylovna Grigorenkolar qarşılaylar.
IRC – qaçaqlarnıñ halqara komitetinden kvartira ala. 42 yaşında Seitmuratovanıñ yañı ayatı başlana. O, ingliz tilini ögrenmege başlay (mektepte alman tilini ögrene edi); birazdan onı «Svoboda», «Golos Ameriki» radiostantsiyalarına davet eteler, mında o, efirlerni rus, özbek, azerbaycan tillerinde alıp bara.
Seitmuratovanıñ o devirdeki yaşayışını tarihçı, Moskva Helsing gruppasınıñ teşkilâtçılarından biri ve şimdiki reisi Lüdmila Alekseyeva böyle tasvir ete: «Ayşeni icretlikte bile edim, New Yorkta yaşağan vaqtında. Yañı yaşayışqa alışmaq içün kelgenlerden çoqusı faal areket etmege başlay edi, Ayşe ise bunı degil, qaldırıp ketkenlerini tüşüne edi. O, daima semetdeşlerini tüşüne edi – qırımtatarlarnı, olarnıñ yaşayış tarzını, er vaqıt bağ qurmağa areket ete, qırımtatarlarnıñ meseleleri aqqında aytmaq ve olarğa yardım köstermek içün er bir imkândan faydalana edi, o vaqıt ise böyle imkân çoq degil edi. Ayşe – halqınıñ taqdiri, müsibeti ve oña yardım etmek ıntıluvı ile yanğan bir insandır»…
SSCB-den köçip ketkenden 11 yıl keçkende, 1990 senesi noyabr 20 künü Ayşe Seitmuratova anası, ağa ve aptesiniñ mezarlarını ziyaret etmek içün Özbekistanğa kele. Semetdeşleri onı milliy qaramannı kibi qarşılaylar.
Birazdan vatanına qayta ve bar küçü ile işke başlay. Seitmuratova qırımtatarlarğa içtimaiy yardım boyunca «Merhamet evi» hayriye Fondunı teşkil ete.
O, söz bere ve 2001 senesinden çalışqan «Qartlar evini» aça. Bugünki arzusı – bala bağçasını qurmaq…
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
Metin 2015 senesi fevralniñ 11-nde derc etilip tekrar basıldı.


text:
Rusiye Mudafaa nazirligi Ukrainanıñ sıñrları yanında apansızdan öz ordularını teşkerip başlağanı ve istilâ etilgen Qırımğa arbiy bölükler yollağanı aqqında haber etti. Bunı iyünniñ 5-nde, Rusiye Mudafaa nazirliginiñ beyanatına atıf etip, «UNİAN» ukrain haber agentlibi bildirdi.
Rusiyeniñ Cenübiy arbiy bölüginiñ komandanı Aleksandr Dvornikovnıñ emirinen bir sıra bölük birlikleri, arbiy azırlıqlarınıñ teşkerilmesi içün, telüke işaretinen tursatılğanı haber etile. Qırımda yerleşken motoatıcı birlikler ve qomşu Rusiyeniñ bir-qaç regionı: Dağıstan, Çeçenistan, Cenubiy Osetiya, Rostov vilâyeti ve Krasnodar elindeki birlikler teşkerüvge celp etildi.
Mudafaa nazirliginiñ bildirüvnde: «Cenübiy arbiy bölüginiñ birlikleri, arbiy azırlıq teşkerüvlerine celp etilip, kelmeleri kerek olğan yerlerde toplaştı ve işke keçmege azırlar. Birinci kün devamında vaqıt şartları, em de devamalı bulunğan yerlerinde ve avuşuvlar vaqıtında vazife eda etmege azırlıqları teşkerildi», – dep aytıla.
Cemi sayıda, tank, motoatıcı, ağır silâlar bölüklerinden em de Rusiyeniñ Qara deñiz flotı ve Hazar flotiliyası deñiz piyade bölüklerinden 6,5 biñden ziyade asker ve tahminen 1,5 biñ arbiy ve mahsus tehnika maşnası ameliy idmanlarğa celp etilgeni qayd etile.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ reytingi yılnıñ başından itibaren ilk sefer sekiz basamaqqa qadar tüşti. Bunı «Levada-tsentr» içtimaiyetçiler soraştıruvınıñ neticeleri köstere.
Avgust ayından, Rusiye lideriniñ reytingi eñ yüksek seviyege kelgende, cevap bergenlernini 57 fayızı prezident saylavlarında oña rey bermege azır edi, sentâbr ayında olarnıñ sayısı 49 fayızğa qadar eksildi. 2014 senesi yanvar ayında, Ukrainada akimiyet deñişmegenine qadar, Vladimir Putinniñ reytingi 29 fayızeı teşkil ete edi.
Ekspertlerniñ fikirince, reyting tüşmesi müsbet bir şey olması mümkün, bu cemaat arasında kerginlik eksilgenini ifadeley bile.
«Levada-tsentr» müdiriniñ muavini Aleksey Grajdankinniñ qayd etkenine köre, reyting ara-sıra deñişe bile, lâkin eki müddet devamında aynı olsa, reyting tüşmesi aqqında aytmağa sebep olacaq.
Devlet yolbaşçısınıñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov soraştıruv neticelerini izaatlap, Kremlde prezident reytinginiñ deñişmesini tabiiy bir al olaraq tanıylar ve buña ayrı bir diqqat ayırmağanlarını bildirdi.


text:
Rusiye tış işleri nazirliginiñ yolbaşçısı Sergey Lavrov «Qırımnıñ qaytarıluvı içün» adlı medal üzerinde oymanen 20 fevral dep yazılğanını, Ukrainadan onıñ sabıq prezidenti Viktor Yanukoviç daa qaçmağanı esapqa alınsa, «tehnikiy hatadır», dep ayta.
Bu beyanatını Sergey Lavrov yanvarniñ 15-nde keçken matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete UNİAN.
«Men bu medalni körmegen edim, men bellesem, bu yalıñız bir tehnikiy hatadır», – dey Lavrov.
Ukrainağa ait Qırım zapt etilgen soñ, Rusiyede arbiyler, siyasetçiler ve «Qırım samooboronasınıñ» temsilcileri, operatsiya 2014 senesi fevralniñ 20-nden 2014 senesi martnıñ 18-ne qadar keçirilde, dep yazılğan «Qırımnıñ qaytarıluvı içün» adlı medalnen taqdirlenip başlandı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Ani Loraknıñ Yañı yıl gecesi işğal etilgen Qırımdaki çıqışı aqqında malümat aqiqatqa uymay. Bu kibi bildirüvni ukrain yırcınıñ matbuat hızmeti Ani Loraknıñ resmiy saytında aşkâr etti.
«Bu kibi bildirüvlerni biz nevbetteki tarik ve insafsız jurnalistlerniñ yırcı adını aqaretlemek ıntıluvı olaraq tanıymız. Yañı yılnı Ani Lorak evde, Kiyevde, öz qorantası ile qarşıladı», – denile beyanatta.
Evel ukrain matbuat vastaları Yañı yılda Ani Lorak işğal etilgen Qırımda Ukrainanıñ qaçaq prezidenti Viktor Yanukoviç tarafdarları içün teşkil etilgen kontsertte çıqışta bulunğanı aqqında malümatnı tarqata ediler.


text:
Ağ, malümat tehnologiyaları ve kütleviy kommunikatsiya saasında nezaret boyunca Rusiye federal hızmeti, Radio Free Europe/Radio Liberty-den Qırım.Aqiqat saytınıñ blok etilmesi munasebetinen avgust başında yollanılğan mektüpke alâ daa cevap bermedi.
Sentâbr 22-de, cumaaqşamı künü Roskomnadzor matbuat kâtibi Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında müessise ne içün eki ay devamında cevap bermegenini aytmadı.
Qırım.Aqiqat, Roskomnadzor matbuat hızmeti hadiminiñ muracaatınen, hızmetke añlatma almaq içün bir daa muracaat etti.
Avgust 1-de Radio Svobodanıñ leyhası olğan Qırım.Aqiqat saytı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qısmen blok etildi. Bir sıra provayderler saytqa kirişni blok etti.
Qırımnıñ rusiyeli malümat naziri Dmitriy Polonskiy Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, saytqa kiriş blok etilmesiniñ sebepleri aqqında onıñ haberi yoq.
OSCE-de, Qırım.Aqiqat saytınıñ blok etilmesi boyunca izaat berip, qullanıcılarnıñ İnternette malümat alma ve paylaşma aqqı haber saytlarına kirişni blok etüv vastasınen bozuluvından qasevet çekkenlerini bildirdiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
`PaйHyp Шakиp` Näticälär
Xäbärlär [17]
- “Tatar telen belüçelär kimi dip borçılabız”
- Kirill älifbasınıñ tatar xärefe dönya buylap säyäxät itä alamı?
- Tatarstan häm Törkiyädäge urazalar arasında ayırma barmı?
- Tatarstanda Yunısnıñ êzennän Cömhüriyät iftarına
- Tatarstanda iftar aşları häm atom stantsiyäse
- Bolğarda İslam Akademiyäsenä nigez taşın salu
- “Däwlät xezmätkärläre tatarça belergä tiyeş”
- Tatar xatın-qızları häm törek tatlıları
- “Min yäşim. Alsu”
- “Tuqaynı tübän töşermik”
- Tatarçağa däwlät statusı birelüeneñ berençe adımı
- 05.03.2016 TAPŞIRULAR
- Baqıy Urmançe bülägenä iğtibar kiñäyä bara
- Tatarstanda Anadolu mäxäbbäte
- “Bezdä süz iregen bualar”
- Yawızlıqmı, märxämätlekme?
- Raştua keräşen tatarların cıydı