text:
Germaniäneñ töp oppozitsion partiäse bulğan Xristian Demokratik Berlege Törkiäneñ Yewropa Berlegenä quşıluı turındağı söyläşülärgä qarşı petitsiä oyıştıru mäs'äläsen qarıy.
Partiä citäkçese Angela Merkel bez Törkiäneñ quşıluın tügel ä ul ilgä Yewropa Berlege belän östenlekle mönäsäbätlär birüne täqdim itep petitsiä oyıştıru mäs'äläsen qararğa mömkinbez dide.
Germaniä xökümäte bu täqdimne kire qaqtı.
Kansler Gerhard Şroder süzçeseneñ urınbasarı Hans-Hermann Langguth bu täqdimne artqa qarawçı häm çınbarlıqtan ayırılğan dip atadı.
Bügen Törkiädä premyer ministr Recep Tayyip Erdogan Yewropa Berlege citäkçelären Törkiägä ğädel mönäsäbät kürsätergä häm äğzalıq şartlawın ciñeläytergä çaqırdı.
Berlektäge Awstriä wäkile Gregor Worschnagg Berlek äğzaların Törkiä Berlekkä quşılğan oçraqtan monıñ niçek tä'sir itäçägen yaxşılap öyränergä çaqırdı.


c: text/html

text:
Kuşnarenko Şäjärä bayramına äzer tügel
Başqortostan premer- ministrı Rafael Baydäülätov oyoşma- şirkättärźeñ kilähe miźgeldä qıştı uźğarıuğa äźerlegen tikşerä. Xökümät ultırışında ul yılıtıu käräk- yaraqtarı, hıu seltärźäre, qaźanlıqtarźıñ iśkereüen äytte.
Xökümät ultırışına äźerlekheź kilgän mäğarif ministrı urınbaśarı Artur Surinğa premer aldında aqlanırğa tura kilde.
Xökümät ultırışında yılıtıu miźgelenän tış Şäjärä bayramdarın uźğarıu buyınsa la höyläşeü buldı. Ul saqta inde kuşnarenkolarźıñ bildäle xakimdarı, Azatlıq radiohın tıñlausılar Kuşnarenko xalqı uźğarğan uram yıyındarı aşa bıl keşe menän tanış- Kasatkinğa eläkte. Ul rayonda bayram uźğarıuğa barmaq aşa qarağan. Kasatkin äfände üźe ük auıl xakimiättäre tıñlamay tip belderä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oçqıçta 170 keşe bulğan. Barısı da ülgän dip isäplänelä.
Rusiä ğädättän tış xällär ministrlığı räsmiläre äytüençä, oçqıç qaldıqları Donetski şähäre yanında tabılğan.
Räsmilär hälakät urınında 30-lap mäyetneñ tabıluın belderä.
Oçqıç başta qıyınlıq turında xäbär cibärgän, annan soñ radarlardan yuğalğan. Ukraina ğädättän tış xällär ministrlığı süzçese äytüençä oçuçılar 10 çaqrım bieklektä oçqıçta yanğın çığuı turında xäbär itkän bulğan.
Añarçı Rusiäneñ hawa yulları konrol xezmäte başlığı äytüençä, oçqıç hawa ağımı nıq kisäk üzgärüçän urında hälakätkä yulıqqan bulırğa oxşıy digän ide.
Tu-154 oçqıçına Anapadan Piterburğa oçuçı yulçılar utırğan bulğan.
Oçqıç Rusiädäge iñ zur hawa şirlätläreneñ berse sanalğan Pulkovo hawa yullarınıqı bulğan.


text:
Tatar däwlät yäşlär teatrında Musa Cälilgä bağışlanğan “Cırlarım” ädäbi-dramatik spektakl'' uzdı
15 fevral' könne Tatar däwlät yäşlär teatrı üzeneñ zalına tamaşaçını “Cırlarım” dip isemlängän ädäbi-dramatik spektaklenä cıydı. Bu spektakl'neñ premyerası 2-3 fevral'dä uzğan ide.
Spektakl'dä Musa Cälilneñ “Cırlarım ” “Kiçer, ilem!” häm anıñ tağın bik küp şiğerläre yañğırıy. Şulay uq anıñ tuğan yağında Orenbur ölkäseneñ Mostafa awılında 13 yäşlek Musanıñ , “Qızıl yoldız” gäzitendä dönya kürgän “Bäxet” dip isemlängän şiğere dä tamaşaçığa bäyän itelde. Spektakl'dä Musa Cälilneñ Mäskäwdäge , Qazandağı eşçänlege dä çağıldırıla. Spektakl' barışında Musa Cälil şiğerlärenä Sälix Säydaşev icat itkän “Cırlarım” cırı spektakl'neñ leytmotivı bulıp bara.
Spektakl' barışında Musa Cälilneñ obrazın 4 artist başqara. Marsel' Mäxmütov, Röstäm Ğayzullin, Ramil' Zinnatov, Fänis Kalimullin. Spektakl'neñ ssenariy rejisserı häm anı säxnägä quyuçı Fänäwil Ğaliev maqsatığız nidän ğibärät ide digän sorawğa bolay dide:
“Musa Cälil xäzerge köndä xalıq küñelendä yäşäwçe şäxes bularaq, anıñ obrazın säxnädä dä, anıñ xalıq küñelendäge obrazın gäwdäländerergä tırıştıq. Bezneñ maqsat şul ide. Musa Cälilneñ böten tormışı anıñ şuşı şiğerlärennän çağıla, häm anıñ şuşı şiğerlärennän Musa Cälilneñ xislären toyğıların bötenesen añlap bula. Musa Cälil kebek şäxeslär onıtılırğa tieş tügel , alar qabat- qabat qaytarılıp xalıq küñelenä citkerelergä tieş.”dide ul.
Spektakl'dä tarixi materiallarğa nigezlänep, Pletsenzee törmäsendä yäşeren oyışma tözep, faşizmğa qarşı köräş alıp barğanı öçen 1944 yılnıñ 25 avgustında faşistlar cäzasın xäterlätkän mizgel –küreneşkä tamaşaçı bitaraf qala almadı.
Ä tamaşaçı fikerläre bolayraq yañğıradı:
“Musa Cälilneñ patriot bulğanı bezgä mäğlüm ide, ul üzeneñ ilenä birelgän bulğan, yaxşı şiğerlär yazğan , ğömeren suğışta uzdırğan, törmälärdä utırğan, duslarına ışanıp torğan, spektakl' barışında artistlarnıñ uynawı, säxnägä quyılışı bik oşadı, bu spektakl'ne video tasmağa töşerep satsalar uqıtuçılarğa bik yaxşı material bulır ide” Tatar Yäş tamaşaçılar teatrında Musa Cälilneñ tuuına 100 yıl tuluğa bağışlanıp äzerlängän häm kürsätelgän “Cırlarım” spektaklennän soñ tamaşaçı fikerläre menä şulayraq yañğıradı.
Mälikä Basıyr,Qazan.


text:
Ğiraq premyer-ministrı urınbasarı Barham Salih belderüençä, ilneñ yaña parlamentı üzeneñ berençe utırışına martnıñ 16sında cıyılaçaq. Bolarnı Salih al-Arabiä televideniä kanalına äñgämädä äytte, şulay uq ul Mäcles cıyılğançı yaña xökümätneñ dä eşlärgä äzer bulaçağına ömet belderde. Bilgele bulğança Ğiraqta yaña xökümät tözü totqarlana. İñ zur qarşılıqlar 30nçı ğinwar könne parlament saylawlarında ciñgän şiğilärneñ Berläşkän Ğiraq İttifağı häm tawış birüdä ikençe kilgän kördlär arasında bara.
İtaliä, kiçä Ğiraqta amerikan ğaskärläreneñ İtaliäneñ iminlek xezmäte wäkile Nicola Calipari utırğan maşinağa ut açunı tikşerä başladı. Calipari, Ğiraqta totıq itep alınğan jurnalist Giuliana Sgrena'nı azat itü eşen oyıştırdı. Sgrena irekkä çığıp İtaliägä qayttı. Ämma amerikan xärbiläreneñ alarnıñ maşinasına ut açuları näticäsendä iminlek xezmäte wäkile hälak buldı, jurnalist xanım cärähätlär aldı.


text: Belğard mäxkämäse, iren Serbiädä cirläwdä qatnaşırğa mömkinlek birep, Slobodan Miloşewiçnıñ xatını Miryännı totqarlaw ämeren tuqtatıp tordı. Şul uq waqıtta añar, Belgradqa kilep citügä pasportın tapşırırğa häm mäxkämä tıñlawlarına kilergä täğdim itelä. Annan aldaraq, Slobodan Miloşewiçnıñ ulı Marqo – Rusiä xäkimiätlärenä ätisen waqıtlıça Mäskäwdä cirläwgä röxsät sorap möräcäğät itkän. Rusiäneñ nindi cawap birüe älegä bilgele tügel. Marqo Miloşewiç süzlärenä qarağanda, Serbiä xäkimiätläre elekke prezidentnı ilendä kümügä totqarlıqlar yasıy. Bügen ul Slobodan Miloşewiçnıñ cäsäden alıp qaytır öçen Ğaağağa kilde. Anı etise şimbä könne Ğaağa törmäsendä wafat buldı.Räsmi natäcälärdä –Miloşewiç yöräk öyänägennän wafat bulğan dielä. Buğen Ğaağağa mäyetne yarğannan soñ alınğan näticälär belän tanışırğa dip Rusiä tabibları da kilde.


text:
Ekrem Çelebi - Leyla
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Leyla
Etiketler : Ekrem Çelebi - Leyla türkü indir, Ekrem Çelebi - Leyla türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Leyla mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Leyla türküsü, Leyla sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Leyla bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü
Ekrem Çelebi - Çaya İner Ağlarım
Ekrem Çelebi - Hafız Mektepten Gelir
Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet
Ekrem Çelebi - Kırılsın Kolların
Ekrem Çelebi - Ezanlar Bizim İçin Okunuyor
Ekrem Çelebi - Al Gonca Gül Deremedim


text:
Ufada «Salawat» teatrı ğastrolläre başlandı
Ufağa kilep citü belän, atnaqiç könne Salawat Fätxetdinov jurnalistlar öçen zur matbuğat oçraşuı oyıştırdı. «Kiçke Ufa» gäzite redaqsiäsendäge aralaşuğa respubliktağı bixisäp mäğlümat çaraları ähelläre kilgän ide. Salawat Fätxetdinov söyläşüne açıp, jurnalistlarğa teläsä nindi temğa sorawlarnı irkenläp birergä röxsät itep, oçraşuğa şunda uq küptänge tanışlıq ruxın kertep cibärde. Sorawlar çınlap ta törle-törle ide. Tanılğan cırçınıñ icatına qağılışlı sorawlar belän bergä anıñ sport ölkäsendäge uy-niätläre xaqındağı sorawlar da, spirtlı eçemleklärdän närsäne yaratuına, biznesına, tuğan awılında ällä niçä qottedjalr saldıruına qağılışlıları da buldı. Üzeneñ xäyriäçelek eşçänlegenä bäyle sorawğa cawap birep, tanılğan cırçı «min monı qayberäwlär uylawınça, kemgäder oşarğa tırışıp eşlämim, ä canım telägängä eşlim», – dip äytte. Alqoğol'le eçemleklärneñ qaysısına östenlek birüe turındağı sorawğa cawap birep, Salawat äfände:«Minem sälamätlegem ul qädär yaxşı tügel, şuña kürä yaxşı sıyfatlı araqı ğına, atap äytkändä, 75 graduslı ärmän araqısı – tut araqısı ğına eçäm», – dip belderde. Ämma konsert aldınnan häm konsert könne Salawat Fätxetdinov spirtlı eçemleklär eçmi ikän. Monı ul muzıykantlarına da röxsät itmi.
Salawat Fätxetdinov Tatarstan telewideniesendä üzeneñ ayırım tapşırular seriäsen başlap cibärä ikän. Şuşı yañalıqqa bäyle sorawnı da birde jurnalistlar. «Bu tapşırular cır sänğätebez häm kürenekle cırçılarıbız xaqında bulaçaq, – di populyar cırçı. – Häm bu proğrammalarda, nigezdä, ölkän yäştäge mäşhür cırçılarğa küp urın bireläçäk»
Audio (Salawat)
Jurnalistlar belän «sin dä min» söyläşüdä Salawat Fätxetdinov hämmä sorawğa citdi dä, şayartıp ta, kinayale dä cawaplar birde. Qısqası, Salawat Fätxetdinov bu yulı da üze bulıp qaldı. Qılanıp utırmadı, ğädi häm añlayışlı cawaplar qaytardı.
«Salawat» estrada teatrınıñ Ufadağı konsertları başqalanıñ törle mädäniät saraylarında 31 martqa qädär däwam itäçäk. Annan soñ populyar sänğät törkeme Başqortstannıñ Stärletamaq, Salawat häm Dürtöyle şähärlärendä dä berär konsert biräçäk. Ä aprel azağında Başqortstanğa ikençe kilüendä Salawat Fätxetdinov respubliknıñ küpçelek xalqın başqortlar bilägän rayon häm şähärlärdä çığış yasarğa cıyınuın da xäbär itte.


text:
Qazaqstandıq şowmen, rejïssyor Nurtas Adambay` qay`ırımdılıq jasaw maqsatında «Kelïnka Sabïna» qwırşağın awkcïonğa şığardı. Qarjı oy`ınşıq avtorın emdewge jumsaladı, dep xabarlay`dı Vaq.kz.
Nurtas Adambay` awkcïon jarïyalanğanın Instagram älewmettik jelisinde jazdı. Onıñ ay`twınşa, qwırşaqtı Anar Lepesova jalğız danamen jasağan.
«Qwırşaqqa fïlʹm key`ipkerleriniñ qoltañbası qoy`ıladı. Jïnalğan qarjı jüy`eli teriniñ qatayuınan (sïstemnaya sklerodermïya) zardap şegetin Anardıñ öziniñ emine jumsaladı. Bastapqı bağa – 20 000 teñge. Är qadam –10 000 teñge. Öz bağañızdı jazıñız. Ïmandı azamattar tabıladı degen ümittemin. Üş künniñ işinde, 22 qazanğa dey`in eñ köp soma usınğan adam ğajay`ıp qwırşaqtı ïelenedi», - dep jazdı ol.
Awkcïon sonday`-aq awkcïon rejïssyordiñ Facebook-tegi paraqşasında da ötkiziledi.


text:
«Tatar yäşläre assotsiätsiäse» oyıştı
III bötendönya tatar kongressı aldınnan tatar yäşläre berläşä, digän xäbär tarattı qayber internet agentlıqları. Baqsañ, «İnitsiativa» digän yäşlär programmaların üsterü fondı «Tatar yäşläre assotsiätsiäse»neñ oyıştıru cielışın uzdırğan ikän. Älege assotsiätsiä üzen säyäsi bulmağan, yäşlär oyışması itep tanıta. Üzeneñ maqsatın demokratik cämğıätne tözügä häm tatar yäşläreneñ global dönyada üz urının tabuğa yärdäm itü dip kürä. Şuşı fond häm yaña oyışqan assotsiatsiä «Tatar yäşläreneñ etno-mädäni üzäge» digän proektnı tormışqa aşırırğa cıyına. Milli yäşlärne milli ruxta tärbiäläw öçen, şuşı etno-mädäni üzäktä tarixi muzey, kitapxanä, internet belän elemtä, törle çaralar uzdıru öçen urın, sportzalnı buldıru quz adında totıla. Yäşlär şuşı üzäkkä yörep, möstäqıl fiker yörtergä, professoinal yaqtan üsärgä, millät öçen faydalı eşlär eşlärgä oyränergä tieş.
Älege Assotsiätsiägä nindi yäşlär oyışmalarınıñ kerüwen äle ber kemdä äytä almıy. Ul äle genä barlıqqa kilde. Anı ğamälgä quyuçılar barlıq tatar yäşlär oyışmaların xezmättäşlekkä çaqıra.


text:
Prof. Nadir Däwlät: "Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” (2. өleş)
Bezgä genä dä mäğlüm bulğança, Mançuriäneñ tönyağınnan könyağına qadär suzılğan Mançuriä (şähär), Xaylar, Sitsixar, Xarbin, Çençyun (Çangçun-Sinzin), Girin (Kirin), Mukden (Şenyang), Anşan, Dairän (Dal''niy/Dalian), Çintinfu, Pograniçnaya, bügenge Qoreyänıñ Fusan (Pusan), Singişu (Sinuiju) belän Keijo (Seul); Qıtaynıñ port-şähärläre Tientsin häm iñ zur şähäre Şanxay; Yaponiäneñ Tokio, Yoqoxama, Nağoya, Osaqa, Qobe, Kyoto, Kumamato, Miazaqi, Tayquyu, Sasdjima, Odawara, Qurumi, Miyakunudji, Şimba kebek zur häm keçkenä şähär häm şähärçeklärendä, xätta yul buyındağı stansiälärendä dä kiñ ber territoriädä Rusiädän küçep kilgän tatarlar yäşi ide. Şul qadär kiñ alanğa taralularınıñ berdänber säbäbe – yäşäw öçen mömkinleklär tudıru ide.
Berençe kilüçelär Rusiäneñ Yevropa öleşendä urnaşqan Penza häm Tambov gubernalarındağı waq säwdägärlär ide. Alar Mançuriädä Könçığış Qıtay Timer yulı buyında törle kibetçeklär açıp säwdägärlek itergä kereştelär. Berniçä yıl eçendä eşlären köygä salğan qayberläre ğailälären dä üz yannarına küçerde. Şul räweşle dini häm milli ixtıaclar törle cämğiätlär oyışuğa, mäktäp häm mäçetlär açıluğa säbäp buldı. 1917neñ üktäber inqilabınnan soñ säwdägä sälätläre barlığı elektän ük bilgele bulğan törek-tatarlar başta Xaylar belän Xarbin kebek şähärlärdä urnaşıp säwdä itä başlasalar da, soñraq Korea belän Yaponiägä da taralğannar. Ğomümän tire, yon, kün, tuqıma, kiem-salım belän säwdä itälär ide. 1900-nçe yıllardan 1938-nçe yıllarğa alar tözegän yäki arendağa alğan mäktäp belän mädräsälär sanı 18-gä citte. Añlaşıla ki, tatarlarnıñ sanı böten cirdä dä ber ük tügel ide, şuña kürä cämğiätlärneñ eşçänlegendä dä törlelek bar ide. Mançuriädä tatarlar iñ zur sanda Xarbin şähärendä urnaşqan ide. Yıraq Könçığıştağı tatarlarnıñ sanı turında tögäl mäğlümat bulmasa da, 10-15 meñ tiräsendä dip farazlana. Läkin bu küçülär ayıruça iqtisadi awırlıqlar häm suğış qurqınıçı artu belän kimi başladı. Şul säbäple 1945 yıllarda bu san 5 meñgä qalğan digän fikerlär bar.
İdel-Uraldan törle waqıtlarda häm bigräk tä inqilap qabınğaç, Seberdäge Kolçak armiäsenä quşılıp Mançuriägä, biredän Qıtay, Korea häm Yaponiäğa sıyınğannar arasında baytaq qına soldat ofitserlar, erele-waqlı säwdägärlär, din eşlekleläre, zıyalılar bar ide.
Xarbin şähärenä 1901 yıldan urnaşa başlağan tatarlarnıñ sanı rus-yapon suğışı (1904-1905) çorında arta häm uñışlı säwdägärlär Xarbinnıñ üzäk uramnarında üzläreneñ kibetlären açalar. 1901-nçe yılnı ağaçtan ber mäçet salınğan bulsa da bu citmi torğan bula häm 1906-nçe yılnı Artilleriyskaya uramı 58-nçe sanlı taş bina tözelä. Şul uq yıllarda keçkenä ber mäçet saldırıp İnayätulla (Äxmädi) Wäli-Äxmätne imam itep bilgelilär. Mäçettäge wazıyfasınnan tış 2 balanı ğına bulsa da, uqıtuğa kereşä, Rusiädän tatarça gazetalar, jurnallar häm kitaplar qaytara. Keçkenä kitap kibete aça.
1908 yılda Xarbinğa da barıp çıqqan kürenekle din ğalime Ğäbderäşid İbrahim ul çorlarda biredä ber mäktäp belän mäçetneñ buluı turında äytä. Pristan'' rayonında iñ kürenekle uramnıñ ike yağında tatar kibetläre torğan. Pristan'' keçkenä ber Tatarstan kebek bulğan. Urıs qaya nigez salsa, bezneñ tatar da anda barıp üzeneñ çatırın saldı” dip yaza ul.
Prof. Dr. Nadir Däwlätneñ “ Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” isemle xezmätennän өzeklär tıñladığız. Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.


text: Qırğızıstannıñ opozitsiädäge “Moя cToлицa” gäzite möxärrire Aleksandr Kim, şuşı basmanı yabu maqsatı belän açılğan cinäyät eşläre artında prezident Askar Akaev tora, dip belderde. Uzğan ayda bu gäzit östennän 13 cinäyät eşe açılğan. Däğwa belderüçelär arasında premier-ministr, Eçke eşlär ministrı, başqa xökümät räsmiläre, deputatlar, eşquarlar bar. Bu keşelär gäzitne yala yağuda ğäyepli. Däğwalarnıñ küläme ber meñnän alıp 65 meñ dollarğa qädär. “Moя cToлицa” gäzite Akaev xökümätendä korrupsiä ğämälläre turında yaza ide.


text: El Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` awdandağı mekeme künderin awdandıq ortalıq awrwxananıñ jäne awdandıq tutınwşılar quqığın qorğaw basqarmasınıñ merekege tartwı tamaşalandı. Mädenïet üy`iniñ ülken saxnasında «Täwelsiz elim- tiregim!» attı koncertinde qazaq eli üşin mäni de, mañızı da ay`rıqşa Täwelsizdikti jırlap ötken keş «Sïtora» bïimen aşıldı. Bï barısında kürkiretip, nay`zağay`latıp ortağa Gïppokrat enip, därigerlerdiñ antın aldı. Artınşa saxnağa awdandıq ortalıq awrwxana bas därigeriniñ orınbasarı, AOA bastawış partïya uy`ımınıñ törağası Jänibek Ospanov söz söy`lep, jïılğandardı, jalpı qazaqstandıqtardı merey`li merekemen quttıqtadı: «Bïılğı kïeli Otanımızdıñ irgesi qalanğanına 25 jıl tolwımen şın jürekten quttıqtay`mın! Elimizdiñ älemdegi damığan 30 eldiñ qatarına salawattı, bilimdi de bilikti, salmaqtı da, körgendi xalqımen enip, bïik belesterden körinip, irgemiz nıq, şañırağımız bïiktep, elimiz körkee bersin» dey` kele, birqatar medïcïna qızmetkerlerin osı Täwelsizdik jolında ayanbay` ter tögip, eñbek siñirgenderi üşin marapattap, bağalı sıy`lıqtar tabı etti. Äri qaray` ortağa uy`ımşıl önerli ujımdardardıñ merekege äzirlegen bağdarlaması usınıldı. Serik Şaxarov şığıp, «Bizdiñ eldiñ jigitteri» termesin jäne «Atameken» änin tögilte orındasa, Raïsa Rwdçenko äsem dawısımen «Sïlʹnıe lyudï Velïkoy` zemlï», «Zemlya moya» änderin erekşe şırqadı. Qazaqta 7 sanınıñ kïeliligin körsetken ujım, jeti şıraqtı alıp şığıp, qazaqtıñ bay`taq jerine, ata-baba rwxına, jılwlıq pen jarıq be- retin otqa, ananıñ balağa degen, ärbir adamnıñ Otanına degen maxabbatına, Qazaqstan xalıqtarınıñ birligine, Otan üşin otqa tüser patrïottarğa jäne elimizdiñ jarqın bolaşağına arnap jağıldı. Budan soñ qazaq jurtınıñ keñ pey`ili men qonaqjay`lığın äspettegen «Qonaq ası» attı saltımızdı däriptegen ädemi körinis köptiñ qoşemetine ïe bol- dı. Qazaqtıñ darxan dalasın töstegen malşı üş balasına bar bay`lığı – malın taratıp, törtinşi böligin kelim-ketim qonağınıñ nesibesine qaldıradı. Söy`tip, qolı aşıq qazekeñniñ qonaqqa degen erekşe iltïpatı men sıy`- qurmetin ay`rıqşa körsetti. Şığarmaşılıq keştiñ soñında «Dostıq» bïi bïlenip, är ult ökilderiniñ kïimin kïgen önerpazdar ortağa 25 sanı men jarqırağan juldızdıñ bey`nesin alıp şıqtı. Atalğan şaşwlı koncert öz erekşeligimen birlesken uy`ımşıldıqpen ötkizgen şıray`lı şaranıñ bağasın berer ädil qazılar men birge xalıqtıñ rïzalığın ala aldı degen oy`damız.


text:
Astanada QR Prezïdentiniñ «Altın sapa» sıy`lığı, «Qazaqstannıñ üzdik tawar» respwblïkalıq körme-bay`qawı, bïznestiñ älewmettik jawapkerşiligi jönindegi «Parız-2016» bay`qawı jeñimpazdarın saltanattı marapattaw räsimi men Ïndwstrïyalandırw küni ayasındağı Jalpıulttıq teleköpir ötedi.
Qalıptasqan dästür boy`ınşa, teleköpir kezinde Memleket basşısı Nursultan Nazarbaevtıñ qatıswımen, ïndwstrïyaldıq jäne ïnfraqurılımdıq jobalardıñ tusawı kesiletin boladı.
Şarağa memlekettik mekemeler, ulttıq kompanïyalar basşıları, äkimder, QR Parlamenti depwtattarı, Ulttıq käsipkerler palatasınıñ ökilderi, sayasï partïyalardıñ jetekşileri, qoğamdıq birlestikter ökilderi, iri önerkäsiptik käsiporındar basşıları, ötken jıldar jüldegerleri, 2016 jılğı jeñimpazdar qatısadı dep kütilwde.
Teleköpir 2016 jıldıñ 6 jeltoqsanı küni ötedi.


text:
Bügen biredä ber mobil telefon şirkäte saqçılarına qorallı keşelär höcüm itep kimendä 9 keşene üterde.
Mısırnıñ Orascom mobil telefon şirkäteneñ Ğiraq bülege Ğiraqnada eşläwçe 2 çit il injenerınıñ yuğaluı turında da xäbär itelä.
AQŞnıñ xatın-qız jurnalistı Jill Carrollnı totıq itep alğannar ägär dä AQŞ törmädäge xatın-qız ğiraqlılarnı 72 säğät eçendä azat itmäsä anı üterü belän yanadı. 7-nçı ğinwarda bağdadta totıq itep alınğan Carrollnı uzğan töndä Äl-Cäzirä televideniese kürsätte. Cawaplılıqnı moñarçı mäğlüm bulmağan, üzen üç aluçılar törkeme dip atawçı törkem üz östenä alğan bulırğa oxşağan. AQŞ xärbiläre äytüençä, Amerikan köçläre Ğiraqta 9 xatın-qıznı törmädä tota. Alar iminlekkä yanıy dielä.


text:
Qaraçay-Balqar tili
Qaraçay-Balqar tili (öz adı: kъapaчaй-Maлkъap Tил / qaraçay-malqar til) - Kavkazda yaşağan Qaraçaylılar ve Balqarlarnıñ tilidir, Türkiy tillerniñ Qıpçaq gruppasına mensüp. Qaraçay ve Balqar şiveleri bir-birine pek yaqın şiveler olğanı içün ortaq bir adnen de adlandırıla.
Elifbesi[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qaraçay-Balqar elifbesi
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Chodiyor Doniyorov and Saodat Doniyorova. Parlons Karatchay-Balkar. Paris: Harmattan, 2005. ISBN 2-7475-9577-3.


text:
Qazannıñ meñyıllığın qarşılap.
Şimbä könne Qazan şähäreneñ meñyıllığına äzerlek buyınça oyıştıru komitetı utırışı buldı. Qazan kremlendäge bu möhim utırışta Rusiä premyer-ministrı urınbasarı häm finans ministrı wazifaların ütäwçe Aleksey Kudrin da qatnaştı. Süz, yubileyğa qädär qalğan yıl yarım eçendä, metro, yortlar, tarixi häykällärne tözekländerü turında bardı. Kudrin citmägän aqça bireler, programmağa kergän yärdäm kürsäteler, dip äytte.
Bäyräm könnärendä Däwlät Sovetına kandidatlar ayıruça iğtibarlı häm xatın-qıznı zurlawçı qäwem bulıp kürende. Bez agitatsiädä qatnaşmaw säbäple, bu turıda süz quyırtıp tormabız. Här nämzätneñ üz eşe, üz mömkinlekläre. Poçta tartmalarındağı täbrik süzläre, matur otkrıtkalar, xatlar, keçkenä büläklär bu könnärdä xättin aştı.


text: Mäskäw. Rusiä prezidentı Vladimir Putin Ukrainağa gaznı bazar bäyälärenä sata başlaw teläge säbäple kilep tuğan kierenkelektä soñğı mizgeldä genä yaña täqdim belän çıqtı. Televideniä aşa kürsätelgän oçraşu barışında Putin Rusiäneñ "Gazprom" şirkätenä kiläse öç ayda gaznı Ukrainağa elekke bäyälärgä satu kürsätmäsen birde, ämma ber şart quydı - aprildän başlap inde Kiev gaznı bazar bäyälärenä satıp alırğa häm moña rizalığın bügen birergä tieş bulaçaq. "Gazprom" elegräk, ägär dä Kiev belän yaña kileşü imzalanmasa, ğinwarnıñ 1-endä Mäskäw waqıtı belän säğät irtänge 10-da Ukrainağa gaz birüen tuqtatu belän yanağan ide. Rusiä yağı, xäzer meñ kubometr gaz öçen 50 dollar tülägän Ukrainanıñ yaña yıldan başlap şul uq külämgä 230 dollar tüläwen teli. Kiev isä gaz öçen bazar bäyäläre kertü kiräklegen tanıy, ämma bäyäne kütärü salmaq bulırğa tieş dip belderä.


text:
Xikmät etlärdä tügel
Cämäğätçelekneñ iğtibarın bu könnärdä ber waqiğa cälep itte. Qazan uramında ber xatın-qıznı uram etläre talap ütergän, digän xäbär taraldı. Soñınnan gäzitlärdä bu xaqta tulıraq mäğlümat kürenä başladı. Mäsälän, ber şähär gäzite yazğança, etlär teşlägän xatın qız, xämer qullana torğan, suqbay qıyafätle, ber qaya da eşlämi torğan keşe bulğan . Şul uq gäzit ikençe talanğan keşe turında da xäbär itä. Ämma cinayät eşe quzğatılmayaçaq ikän. Çönki, etlärne cawaplılıqqa tartıp bulmıy,dip yazdı gäzit. Tapşırularıbıznıñ bersendä qarawçısız etlärne totu urının, alarnı yuu, maxsus operatsiälär yasaw urınnı eşli başlawın turında söylägän idek. Mirnıy bistäsendä eşläwçe şuşı etlär totu urını, eşläp citkermi küräseñ, uram etläreneñ sanı kimemi. “Azatlıq” xäbärçese soraştıru ütkärde.
Qazan studentları uramda xucasız etlärne yış kürälär ikän, ämma alarnıñ üzlären xäzergä etlär talamağan. Şuña kürä rus telendä çığuçı şähär gäcitendä yazılğan xäbär alarnı qızıqsındırdı. Ber yulı ike keşene etlär talap üterügä alar aşta bik tiz ışandılar.
“Bu bit aç-yalanğıçtan tügel. Xucasız etlär uramda yöri, inde däwlätneñ alarnı aşatırğa mömkinlege yuq ikän, etlärne yomşaq itep kenä tege dönyağa ozatıp bula. Uramda aç yörgäç, nişläsen inde alar, keşe aşamıyça”. “Uzğan yıl Teläçe rayonında şundıy xäl buldı. Ber yeget belän qız avtobus kötep torğanda yegetne etlär talap, aşap beterä. Häm monı qarap torğan qıznıñ berniçä minut eçendä böten çäçe ağara. Qız isän qala, çönki yeget qıznı avtobus tuqtalışınıñ tübäsenä kütärep ölgerä. Bälki bu da näq şundıy qotırğan etlärder”.
“Uzğan yıl Teläçe rayonında şundıy xäl buldı. Ber yeget belän qız avtobus kötep torğanda yegetne etlär talap, aşap beterä. Häm monı qarap torğan qıznıñ berniçä minut eçendä böten çäçe ağara. Qız isän qala, çönki yeget qıznı avtobus tuqtalışınıñ tübäsenä kütärep ölgerä. Bälki bu da näq şundıy qotırğan etlärder”.Gölnara isemle student qız kiläçäktä jurnalist bulırğa cıyına, ul xucasız etlärdän bigräk höcümgä duçar itelgän iserek häm suqbay keşelärneñ yäşäw räweşenä dä bäyä birde. Çınnan da normal'' yäşägän ğädäti keşelärgä etlär höcüm itmägän. Qayberäwlär qızğanıçqa qarşı, üz teläkläre belän etlär tormışına yaqınaya. Gölnaranıñ bu xälgä añlatması da üzençä.
“Miña qalsa, etlärdä xikmät tügel, çönki Qazannıñ meñellığı yaxşı ütügä könläşüçelär bar. Mäsälän, “Komsomol''skaya pravda” inde ber tapqır Tatarstan Rusiädän ayırılıp çığı dip yazıp çıqqan ide. Minemçä, xikmät şunda: waq qına äyberne küpertep kürsätälär”Kürüebezçä, etlär häm alarnıñ qorbannarı turında mäqälälär sensatsiä bularaq qabul itelmäde. Ämma barıber problema bar dip sanıy yäşi.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Samarnıñ Duslıq yortında Färid Şiriäzdanov üzeneñ şiğırlären uqıdı
“Minem öçen biredä cıyılğannar bik yaqın keşelär, çönki monda ädäbiät, poeziä söyuçelär cıyılğannar. Bay tabiğät''le, dönyağa kiñ qaraşlı keşelär utıra yanımda. Buınnan- buınğa riwayätlär, bäyetlär, şiğerlär, mönäcätlär räweşendä xalıq küñelendä saqlanğan. Adäm balaları qayğısın da, şatlığın da, mäxäbbäten dä, näfräten dä, tarixın da, xıyalın da şiğri qalıpqa quıp kertkän. Här xalıqnıñ üz aqını bulğan häm türälär ul talant iälären üz çitleklärendä genä qullanırğa köç quyğannar, kilep çıqmasa, yuq ta itkännär.
Ä tatar niçek inde şiğri canlı bulmasın di! Tatarnıñ izge kitabı Qor’äne dä şiğri yañğırıy bit! Qor’än awazları köç tä birälär, xiskä dä çumdıralar. İlahi mäqäm belän uqılğan Qor’än keşene yılata!
Ni öçen şiğerneñ şul qädär täsir köçe quätle soñ? Çönki ul yullar yöräk türennän çığa. Min üzem ädäbi kitaplarnı bik irtä häm küpläp uqi başladım. Beraz ruxi maya tuplağaç, student yıllarımda yöräktän şiğri xislär ağıla başladı. Ğömeremä Hadi Taqtaş häm Xäsän Tufan şiğerlärenä mökibbän bulıp yäşädem.
Berençe kiñäşçem - ul kurstaş student Änäs Ğayzullin buldı. Şağirgä köçle tänqit kiräk dip sanıym. Aqıllı, izge niätle tänqit bulmağanda, poeziäne buşlıq basa, ul buş quıqqa äylänä. Şağirgä icat itär öçen, moxit kiräk. ägär tirä yun''dägelär şiğer yazuçığa “Qıyığı qişayğan”,- dip qarıylar ikän, bu inde şağirne sındıra, suıta. Bitaraflıq, ğamsezlek - şağir öçen ağu ul.
Min üzem şiğerläremne maxsus utırıp yazmıym, alar kötmägändä genä ağılıp çığalar, tramvayda barğanda tiktomaldan şiğer tua häm tiz- tiz genä ul yullarnı käğäzgä terkim. Ğömer çılbırı uralğan sayın, uzğan ğömergä başqaça qarıy başlıysın. Yäşräk çaqta kemneder, närsäneder bäyälägändä xislär östenlek itsä, olığaya başlağaç berençe planğa aqıl bizmäne eşkä cigelä.
Şiğerläremne qaytıp- qaytıp tözätäm, yaqınnarımnıñ fikerenä qolaq salam. Şuña da ädäbi tügäräktäge millättäşläremneñ kritik süzlärenä üpkä beldermäyäçäkmen. Färid Şiriäzdanov şiğere:
Qayçan küñel yäşärä?
Aq babaynıñ aq saqalı Kömeş töse sibä yözenä. Disbesen dä salıp caylı Cäyep quyğan töze östenä.
Doğa uqi başın iep, Teli-teli izge teläklär. Xoday bezgä birsen diep, Awır çaqta kiñäş, teläklär.
Işanıçlı bulsın diep, Keşelärneñ äytkän süzläre. Kelätläre tulsın diep, İgennäre uñıp közlären.
İgelekle bulsın diep Balalar da ata-anağa. Yulları da uñsın diep, Kitä qalsa çitkä, qalağa.
Mäyetlärgä dä bağışlıy Doğasınıñ izge telägen. Namazın da hiç qaldırmıy, Disbe tarta qışqı kiçlären.
Äbineñ dä aq yaulığı Saflıq sibä açıq yözenä. Kilä sıman can sawlığı, Yomşaq qına cılı süzennän.
Aq äbilär, aq babaylar, Aqlıq birä bezgä yäşärgä. Yannarında gel sabıylar, Küñelläre şuña yäşärä.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
İsemeñ matur, kemnär quyğan?
Tatar balalarına başqa millät, çit il isemnären quşu ğälämäte bügen genä kilep çıqmağan. Elek bu kübräk qatnaş ğailälärdä küzätelsä, soñğı berniçä distä yılda tatar isemnäre telebezdän çitläşkännän-çitläşä bara. Soñğı yıllarda tatarda Al'mira, Al'bert, Brilliant, Robert, Svetlana, Roza, Sufiä, Lyutsiä kebek isemnär bik kiñ taraldı. Şulay uq törle waqiğalarğa bäyle bulğan yasalma isemnär yörtüçe millättäşlärebez dä kübäyep kitte. Mäsälän, Lenar isemeneñ nigezendä Leninskaya narodnaya partiä yata, Wil - Vladimir İl'iç Lenin isemennän barlıqqa kilgän, qayberäwlär balalarına Rewo häm Lyutsiä isemnären quşa - busı inde revolyutsiä süzennän, Wäliqasıym digän isem dä quşalar - ul VLKSM bulıp çıqtı. Ämma bolar berse dä tatar isemnäre tügel. Çittän kergän isemnärne quyu artqan sayın, saf tatar isemnärenä iğtibar kimi.
Milli isemnär isä här xalıqqa xas ğöref-ğadätläreneñ ber öleşe bulıp tora. Äle küptän tügel “Tatarstan yäşläre” gäzite “İsem” digän bäyge iğlan itte. Bu bäyge xalqıbıznı ütkännären iskä töşerergä, uylanırğa çaqıra, millätebez faydasına nindider eşlär başqarırğa ruxlandıra. Älege bäyge qısalarında millättäşlärebez üz töbäklärendä, awıl-rayonnarda tatar balalarına çittän kergän nindi isemnär quşıluı turında yazalar. Nindi genä şaqqatırğıç isemnär yuq anda. Ber rayonğa dönyadağı biş kontinentnıñ isemnäre kerep betkän. Djon da, Luis ta, Patris, Dilaris, Mars, Veneralar tağın ällä nilär bar anda. Tatar keşesenä xas bulmağan isemnär yörtüçe millättäşlärebez Çallıda da küp ikän. Arximed, Vil'nus, Kamaz, Mirsil', Osqar häm başqalar. Çın tatar awılı Sarmanda da Adler, Feliks, Vener, Lidiä, Eduard isemle tatarlar şaqtıy. Başqortstanda Oktäber, Marius, Dzerjinskiy, Amperlar taralğan ikän, dip yaza kürşe respublikada ğömer itüçe millättäşebez. Avtor şunı da iskärtä, bu respublikada zur urınnarda eşläwçe, böten xalıq belgän keşelärneñ isemnäre.
Tatar ğailälärenä çittän kergän isemnär turında filologiä fännäre doktorı, professor Firdäwes Garipova bolay dide:
Çittän kergän isemnär bik küp xäzer. Äle alay da soñğı aralarda tatrda matur milli isemnärgä qaytu beraz ğına sizelä. Şulay da nigezdä çit millät, çit il isemnäre şaqtıy äle. Nu menä qaysı xalıqta Gabdulla, Gabdraxman, Ayziräk, Gölsinä kebek isemnärne işetkänegez bar? Yuq bit! Ä bezdä Mars, Ğans, Vol'fgang isemnäre bar. Alay ğına tügel, xätta Traktor, Kamaz isemnären dä quşalar… Här millät üzeneñ traditsion isemnären qullanırğa tieş. Çönki här isemdä mäğnä bar. Ata-ana balağa isem quşqanda änä şul mäğnäne tabarğa tieşlär. Mäsälän, Firdäwes - cännät baqçası digänne añlata. Firdäwes isemen yörtkän keşe başqalarğa berqayçan da naçarlıq qılırğa tieş tügel, ä kiresençä, mömkin qädär yärdäm itärgä kiräk.Elek-elektän balağa isem birügä bik cawaplı qararğa tırışqannar. Gabdulla Tuqay, Fatix Ämirxannar üz xezmätlärendä isemnärgä zur ähämiät birgän. Çönki keşeneñ iseme niçek bulsa, anıñ ciseme dä şulay bulıp formalaşa. Xäzer isä balağa isem quşuğa bik ciñel qarıylar buğay.
Al'bina Zäynulla


text:
Yewropa Berlege räsmie: Gazpromnan qurqası yuq
Rusiäneñ Yewropa illäre belän energetika ölkäsendä ber-ber artlı ike kileşü tözüe Yewropanı Rusiä gazına artıq bäyle itmäsme digän şöbxälär tudırdı. Yewropa Berlegeneñ energiä komissarı Andris Piebalgs, radiobızğa birgän äñgämäsendä, bu şöbxälärne kire qaqtı.
Mäğlüm bulğança, Yewropa Berlege Nabucco dip atalğan, Rusiäne urap uzaçaq başqa ber ütkärgeçne alğa sörä. Kaspi gazın Törkiä aşa Yewropağa quası bu ütkärgeç artında Avstriäneñ OMV, Macarstannıñ MOL kebek şitkärläre tora.
Rusiäneñ Könyaq Ağım dip atalğan ütkärgeçe bu proyektqa alternativ bularaq qabul itelde. Qayber belgeçlär, Könyaq Ağım tormışqa aşsa Nabucconıñ ähämiäte kimi dip sanıy. Rusiäne gaznı säyäsi maqsatlarda qullanuda ğayepläwçelär dä bar.
Yewropa Berlegeneñ energiä komissarı Andris Piebalgs, radiobızğa birgän äñgämäsendä, bu şöbxälärne kire qaqtı:
"Min bik pragmatik keşe. Min monı şantaj dip kürmim. Añlawımça, Gazprom gazınıñ zur öleşen Yewropağa satırğa qarar itkän. Minemçä, säbäbe – säyäsät kenä tügel. Alar bu bazarnı belä, täcribäläre bar, gaz öçen zur kerem qazanaçaqların yaxşı añlıy" di Yewropa Berlege wäkile.
Şulay da, Gazpromnıñ Bolğarstan häm başqa illär belän tözelgän kileşülärendä säyäsätne kürmäsä dä, Piebalgs, Serbiä oçrağında ul bar, dip sanıy:
"Serbiä oçrağında, säyäsi muskullar älbättä uynıy, anı säyäsi-iqtisadi kileşü dip atarğa bula, läkin başqa illär belän kileşüdä min säyäsät kürmim" di Yewropa Berlege wäkile.
Bügenge köndä Yewropanıñ gazğa ixtıyacı 500 milliard kubometr sanala. Şunıñ 200-en ul üze citeşterä, qalğan 300-en çittän kiterä. Üzendä citeçterü kimi, ixtiac arta bara, 2020 yılda bu ayırma 300 milliard kubometrğa citer sip sanala.
Çittän kilgän qaznıñ 25%-tı - Rusiädän. Piebalgs süzlärençä, Yewropanı inde bügen ük Rusiägä küpmeder däräcädä bäyle dipatarğa ärgä bula. Kiläçäktä, gazğa ixtiac artaçaq, läkin bu san 30%-tan artmayaq. Yağni, ällä ni zur üzgäreş bulmayaçaq, dip sanıy Yewropa Berlegeneñ energiä komissarı Andris Piebalgs.


text:
AQŞnıñ demokrat kongresmenı Tom Lantos Tönyaq Koreada 4 könlek säfären başlap cibärde
AUDİO: Min Tönyaq Korea belän mönäsäbätlärne, partnerlarıbız Yaponiä, Könyaq Korea, Qıtay häm Rusiä belän bergäläp, konstruktiv yulğa yaqınraq kiterü mömkinlegen açıqlaw öçen buldıra alğannıñ barısın da eşliäçäkmen.
Elegräk älege 6 il Tönyaq Koreanıñ atom programması turında 3 märtäbä altıyaqlı söyläşülär ütkärde. Ämma uzğan sintäber ayında Pxenyan Quşma Ştatlar doşman säyäsäte alıp bara dip 4-nçe oçraşuda qatnaşudan baş tarttı. Kiläse atnada Tönyaq Koreağa başqa AQŞ kongresmennarınnan torğan ber törkem kiläçäk.


text:
Üzäk Aziä narkotiklarğa qarşı köräştä Könyaq-Könçığış Aziädän öyränä ala
Aziädä narkotiklar citeşterüçe bularaq tanılğan 2 töbäk bar. Berençese Myanmar, Laos häm Tailandnı üz eçenä alğanı küptännän Altın Öçpoçmaq dip atalsa, İran, Paqstan häm Äfğänstan kergän töbäkne Altın Yarımay dip atıylar. Soñğı yıllarda Altın Äfğänstan iñ küp äfyün citeşterüçegä äwerelde. Häm Üzäk Aziä Äfğän narkotikların Yewropağa taşu öçen töp yulğa da, ul narkotiklarnı qullanuçığa da äwerelde. Belgeçlär bu problemağa qarşı köräşüçe Üzäk Aziä illäre älege mäs''äläne uñışlı çişkän Altın Öçpoçmaq däwlätlärennän küp närsägä öyränä ala di.
AUDİO: Üzäk Aziä röxsätsez narkotiklar taşu öçen iñ zur yulğa äwerelä häm ul narkotiklarnı cirle xalıq ta qullana. Ägär dä bu küreneş şulay däwam itsä, ul sotsial qorılışnı häm şiksez däwlät apparatın da cimerep töbäkne zur qurqınıç aldına quya.
Altın Öçpoçmaq dip ataluçı törkemgä kergän Myanmar, Laos häm Tailand narkotik taşuçılarğa qarşı inde küptännän köräşep kilä. Häm belgeçlär fikerençä, Üzäk Aziä däwlätläre Könyaq Könçığış Azidäge bu illärdän küp närsägä öyränä ala.
Şwetsiäneñ Uppsala Universitetındağı Yefäk Yul Tikşerenüläre bülege mödire, narkotiklar häm töbäktäge xezmättäşlek mäs''äläläre belgeçe Niklas Swanstrom iñ berençe adım çiklärne yabu bulırğa tieş, Altın öçpoçmaqnıñ kürşese Qıtay näq şulay eşlägän ide di.
AUDİO: Myanmar mäs''äläsendä bu bik ğadi buldı. Çönki anıñ kürşeläre çiklärne yaptı. Häm narkotiklar kisäk kimede. Qıtay narkotiklarğa qarşı köräştä Myanmarğa yardäm itä. Ämma bu şul uq waqıtta ikeyaqlı çaralar. Üzäk Azidädä häm Äfğänstanda bez xätta ikeyaqlı omtılışlarnı da kürmibez.
Anıñ äytüençä narkotiklarğa qarşı köräştä xätta ikeyaqlı xezmättäşlek tä citärlek tügel. Narkotik taşuçılarnıñ törle illär arasında eş itüe säbäple xalıqara häm töbäktäge xezmättäşlektän başqa alarnı ber il dä tuqtata almıy. Üzäk Aziä däwlätläre isä andıy xezmättäşlek alıp barırğa teläwlären bik kürsätmi di Swanstrom. Anıñ äytüençä, bu illär suverenlıqları çiklänüdän qurqa, şul uq waqıtta başqa säbäplär dä bar.
AUDİO: Äfğänsta belän, töp transit illäre bulğan Üzäk Aziä däwlätläre arasında häm İran arasında qäğäzdä xezmättäşlekneñ küp buluın küräbez. Ğämäldä isä ul bik az. Häm monı narkotik taşuçılar faydalana. Qayber tranzit illäre häm älbättä, Äfğänstan xökümäteneñ ber öleşe öçen narkotik säwdäse bik tä faydalı. Çönki anda alar üzläre dä qatnaşa häm citäkçelek itä. Taciqstan, Törkmänstan häm Äfğänstan kebek qayber däwlätlär narkotik säwdäsennän fayda kürä, tulısınça bulmasa da alarnıñ qayber öleşläre fayda kürä. Yuğarı dairälärneñ zur öleşe öçen bu faydalı, şuña kürä alar xezmättäşlek itärgä telämi.
Taciqstannıñ Narkotiklar Kontrole İdaräse süzçese Avaz Yuldaşev isä Azatlıq Radiosına Swanstrom äytkännärne kisken kire qağıp Taciqstan narkotik taşuğa qarşı mömkin bulğannıñ barısın da eşli dide.
Slawomir Redo äfyün citeşterügä qarşı köräştä xalıqqa başqa yäşäw çığanağı buldıru öçen awıl xucalığın da üzgärtergä kiräk di. Häm bu ısul Altın öçpoçmaqta üzen aqlağan. Tailand patşasınıñ häm patşabikäseneñ 1970-nçe yıllarda BMO-da yaqlanğan programması awıl xalqın narkotik citeşterüdän kofe citeşterügä küçerde.
AUDİO: Tailand misalı bälki iñ yaşı ürnäkter. Anda Patşabikäneñ BMO tarafınnan yaqlanğan proyektı başqa alternativ yullarnıñ da näticäle buluın kürsätte. Bu Üzäk Aziä kebek başqa illärdä dä monıñ mömkin buluın añlata. Ämma Üzäk Aziä häm bezneñ programmalar älegä ul qädär yıraq kitmi. Xäzergä bez qanun saqlaw eşçänlege häm Üzäk Aziä respublikalarnıñ çiklären nığıtu turında süz alıp barabız.
Narkotik citeşterü äfğänstanda küplär öçen berdänber yäşäw çığanağı bulıp tora. Şulay da uzğan dikäber ayında Äfğänstandağı awıl xalqına narkotiklar urınına başqa närsä üsterügä yardäm itü programması eşli başladı. BMOnıñ Aqıq-tölek häm awıl xucalığı bülege häm Germaniä Äfğän şikär zavodların tözekländerü turında 3 million 300 meñ eurolıq kileşülär imzalarğa wäğdä itte. Ämma bu älegä bik az bulıp qala. Xäzergä Äfğänstanda här unınçı keşe narkotik citeşterüdä turıdan-turı qatnaşa dip sanala. Monnan yılına barlığı 2.8 milliard dollar tabış kilä dip isäplänelä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Akademiklar safı yäşärä
Akademiklar saylawı Bauman uramınıñ Qazan Kremle oçındağı Fännär akademiäseneñ zur zalında uzdı. Saylaw xoquqına iä bulğan 5 akademik, 13 däğwäçı zalnıñ berençe, ikençe rätlärenä sıyıp bette.
Ägär dä akademiklar saylawın kürergä telägän keşelär bulsa, 4-5 yöz keşelek urın bar ide. Häm alarnıñ aldında akademiä säxnäsendä ğayät qızıqlı tamaşa kürergä mömkin buldı. Şulay itep cäyge esse köndä konditsionerlar belän cillätelgän salqınça zalda 13 däğwäçınıñ härberse 5 minut eçendä üzeneñ distälägän kitabı, fänni açışları turında xisap tottı. Gumanitar fännär bülege utırışın Alabuğa pedagogiä institutı citäkçese Nail' Wäliev alıp bardı. Tel beleme belgeçlege mämzätläre Foat Ganiev belän Ruzäl Yosıpovlarnı tawış birergä xoquqlı 5 akademik bäyäläde. Yäşeren tawış belän Ruzäl Yosıypov ütte. Turıdan-turı akademiklıykka saylaw öçen tağın ber vakansiä “Etnologiä häm antropologiä” buyınça birelgän. Bu urınğa berdän-ber ğalim Damir İsxaqov däğwä itte. Akademiklarnı saylawçılar 5 keşe: N.Valiev, M.Xasanov, M.Gosmanov, M.Zäkiev, İ.Tahirov. Yäşeren tawış birgändä D.İsxaqov faydasına 3 tawış birelgän, ä 2 tawış qarşı. Şulay itep berençe turdan soñ 2 akademik: D.İsxaqov, R.Yosıpov, 2 möxbir äğza: İ.Gıyläcev, R.Möxämmätşin saylandı. Sänğät beleme belgeçlege buyınça möxbir äğzalıqqa G.Arslanov, G.Söläymanova, R. Yosıpovlar däğwä ittelär. Saylaw öçen komissiä äğzalarınıñ 3/2 öleşe tawış birergä tieş. Ädäbiät beleme belgeçlege buyınça köräş bik kisken bardı. Ber möxbir äğza urınına 4 mämzät däğwä itte. D.Zahidullina, F.Yaxinnan ayırmalı bularaq M.Säxäpov belän K.Miñnullin tatar telendä söylädelär. Tel, ädäbiät häm sänğät institutı citäkçese Kim Miñnullin bolay dip söyläde:
Eşçänlek ğomum teoretik önäleştä bardı, xalıq icatın tuplaw. 1996 yıldan eşçänlek xoqemät eşe belän bäyle buldı. Tellär zakonın ğämälgä aşıru, ul turıdan-turı fän belän bäyle buldı. İnstitut belän aranı özmädem, xalıq icatında ezlänülär belän bergä başqa önäleştäge eşlär dä bergä bardı.
Möxbir äğzalekkä saylanırğa däğwä beldergän M.Säxäpov bolay dide: Miras fänni tikşerenü institutı kiläse yılda däwlät statusında eşli başlayaçaq. 32 monografiäm bar, 18 teldä çıqtı. Öç teldä yaza başladım, tärcemä imergä yaratmıym, şuña üzem yazam.
K.Miñnullin, M.Säxäpov, F.Yaxin qatnaşqan ädäbiät beleme belgeçlegendä D.Zahidullina ciñep çıqtı. İkençe turda D.Zahidullina öçen 8 tawış birelgän, häm ul möxbir äğza bularaq raslanırğa täqdim itelde. Tatarstan fännär akademiäsenä dinnär beleme belgeçlege buyınça da möxbir äğza urınına birelgän. Bu urınğa Rusiä islam institutı rektorı R.Möxämmätşin saylandı. Şulay itep gumanitar fännär bülegenä 2 akademik, 4 möxbir äğza saylandı. Gumanitar bülekkä saylanğan akademiklar Fännär akademiäseneñ 26-27 iyünendä uzaçaq cıyılışında raslanğannan soñ ğına akademik bularaq tanılu alaçaqlar.
El'mira Gazizova


text:
Milli rux nigä üsmi?
Küz aldında kürenep torğan ap-açıq sürätneñ eçke mäğnäsen töşenü, sürät eçendäge räsemne kürü – iñ xikmätlese. Menä tora ber bik zur yort. Ul böyek häm tözek. Qazannıñ Möştäri uramında ber üze ber kvartalğa suzılğan. Karl Marks häm Gor'kiy uramnarın yalğap torğan 30 yortnı Stalin zamannarında tözegännär. Xäzer anı tuzğan toraq programmasına kertep, buşatalar. Şunda yäşäwçelärne qazan çitendäge Noksinskiy spusk uramına, Azino-2 mäxälläseneñ çoqırında tözelgän yaña yortlarğa küçerergä bulğannar. Ä yortta yäşäwçelär üz öyläre belän qänäğät, berqayda da küçärgä telämilär. Bu atnada alar Waxitov rayon mäxkämäse qarşısında piketqa çıqtılar. Alarnıñ ğarizasın mäxkämä qänäğätländererme, yuqmı – xäzergä bilgesez. Ämma, üzäktäge tuzmağan toraqlarnıñ yazmışı bu atnada iñ xikmätlelärdän buldı.
Ber yaqtan qarasañ, öylär tuzmağan, ä ikençe yaqtan – alar başqa maqsatta qullanır öçen kiräk yäisä şul öylär astındağı cir kisäge kiräk. Xätta şuşı cirne azat itär öçen öylärgä, fatirlarğa bilgesez keşelär ut törtep tä kitälär ikän. Ğäcäp bit! Kemnärneñder näfese, mänfäğäte keşelärneñ öylärennän çığıp kitüen taläp itä. Ä tegeläre çığıp kitär ide, alarğa bireläse yortlar äle tözelep tä betmägän häm qanun buyınça alar üz uramnarında qalırğa xoquqlı häm teläkläre dä bar.
Ä teläkne bastırıp quyu, ul härwaqıt qarşılıq uyata. İnde transportta bilet almıybız, taşlamalarnı qaytarığız, dip pensionerlar uramğa çıqqaç, alarğa buşlay, döresräge, östämä aqçağa, proezdnoy biletlar taratıla başladı. Mägez, köne buyı utırıp yöregez, 200 sumnı pensiägä östäp biräbez digäç, şul uq äbi häm babaylarnıñ şaqtıy öleşe, min transportqa siräk utıram dip, proezdnoynı almıy, aqçasın alırğa ğına tırışa. Ä üzläre taşlamalarnı aqçalaştıruğa qarşı. Yañadan çigengäç, yuq aqçalar biregez, diüçelär arttı. Berkem bernärsä añlamıy.
Ni xäl bu? Ä bit eş bik ğadi. Bu tözelä başlap ta, yartı yulda qalğan sotsializm, kommunizm belän xuşlaşu. Elekke sistema, qızıl bayraqnı, zäñgärle-aqlı-qızıllı aläm belän alıştırğaç tügel, ä xäzer cimerelä. Şäp bulır ide ul buşlay transport, uqu, däwalanu, fatirlar tüläwsez bulsa häm barlıq xalıqqa da citsä. Barıp çıqmadı bit. Xäzer inde bu üzgärtülärne alğa alıp baru da qıyın, artqa çigenü dä bötenläy mömkin tügel. Däwlät tä, idäräçelär dä xäyerçelänä barğan küpçelek xalıq ta şaqqatıp qarap tora. Küpme aqça taratıla, taşlamadan da zurıraq summalar. Ämma töşenep, qänäğätlänep toruçılarnı bik siräk oçratasıñ.
Yarıy, soñğı yıllarda milli üseşkä küp köçlär salındı. Ämma şulay uq bäxetlelär dä siräk oçrıy. Şähärdä milli tel, mädäniät tä sülpän. Ata-analarnı tatar, çuaş, mari, başqortlarnıñ üzlären tänqitlärgä kiräk. Nigä üzegez yoqlap yatasız, balalarığıznı telgä, ğöref-ğädätkä öyrätmisez. Änä bit, şähärdä Ömet fondı tözelde, anda tellär, mädäniätlär üseşe öçen maxsus aqçalar cıyıla. Nişläpter, alar da fayda kitermi ikän. Şähär sovetınıñ sessiäsendä şul turıda söylädelär. Milli tellär, mädäniätlär fondı aqçasına Fransiägä fortepianoçılar bäygesenä cibärgännär, Aviatözeleş rayonında suğışta qatnaşuçılarğa häykäl tözegännär, Yaña Savin rayonında 17 meñgä tözeleş materialı yalğannar häm 13 meñgä mobil telefon. İdel buyı rayonında yartı million sumğa säyäsät, iqtisat, filosofiä däreslekläre, tatarça tügep satıp alınğan. Federal' byudjet qaramağında ber uqu yortı öçen muzıka instrumentları, yaqtılıq cihazları alınğan, Sovet rayonında pionerlagerı öçen televizor alınğan.
Barısı da faydağa, älbättä. Ämma, iñ ğäcäbe, menä şuşı milli tel, mädäniätkä digän iğtibarnı yaqtılıq cihazları buldıruğa totu, häm tağı da xikmätleräge, menä şuşı xällärgä berkemneñ dä şaqqatmawı. Bälki şuña kürä yaqtılıq cihazları häm qullanılğan kilovattlar artqan sayın, milli tormışta yaqtılıq küzätelmi torğandır? Milliardlağan aqça sipkändä pensionerlarnıñ bäxete artmağan kebek, fortepiano, projektorlar ürçegän sayın milli rux ta üzennän-üze kütärelmi. Ä säbäben – hiç töşenep bulmıy. Bälki sez añlıysızdır?
Rimzil Wäli


text: Kiçä Ukraina televideniäsendä prezidentlıqqa namzätlär Viktor Yanukoviç belän Viktor Yuşçenko arasında bulğan bäxäs üzenä küp iğtibar cälep itte. Premyer-ministr Yanukoviç häm könbatış yaqlı namzät Yuşçenko – korrupsiädän başlap, iqtisad, sotsial mäs'älälär, eçke häm tışqı säyäsät turında fiker alıştı. Yanukoviç, köndäşen, saylawaldı kampaniäsen yalğanğa nigezläwdä ğayepläde. Yuşçenko isä monı ike äxläqi sistema arasındağı bäxäs, dip bäyäläde. 48 million xalqı bulğan Ukraina öçen kiçä televideniädä kürsätelgän bu debatlar – Yuşçenkonı kürü öçen berdän ber forsat buldı. Xalıqara küzätüçelär 31nçe üktäber könne uzğan saylawlarnıñ berençe turında küp törle xärämläşülär buldı, dip beldergän ide. Berençe tur saylawlarda ber prosenttan da äzräk ayırma belän Yuşçenko ciñde, ikençe tur yäkşämbe, 21 noyaber könne bulaçaq.


text:
Qabusnama
Qabusnama parsı-ta'jik tilinde jazılg'an Shıg'ıstın' ullı didaktikalıq shıg'armalarınan esaplanıp, XI a'sirde xatqa tu'sken. Kitaptın' avtorı Unsurul-Maomiy Qa'yqawıs Kaspiy ten'izinin tu'slik jag'alarında jasawshı qabilalardan bolıp, ilimdi teren' iyelegen o'z zamanının' belgili patshalarınan boldı. Ol ma'mleketti ilim tiykarında basqarıwdı qa'legen, adamlar arasındag'ı qarım-qatnas, a'dep-ikramlılıqqa u'lken ma'ni beretug'ın adam edi. Sonın' ushın da ol turmıstan alg'an o'z ta'jiriybelerin balasına da u'yretiwdi maqul ko'rgen. Sol tiykarda o'z balasına wa'siyatnama tiykarında bir kitap jazıp qaldırıwdı maqset etken. Biraq. bul kitaptı tek bir patshanın'o'z balasına jazg'an wa'siyatnaması sıpatında qarap bolmaydı. Sebebi kitap Orta a'sirdegi estetikadıq taliymatlardı tolıq o'z ishine alg'an.
"Qabusnama" 1082-1083-jıllar arasında jazılg'an. Bul da'wirde Qa'yqawıs 63 jasqa shıqqan bolıp: "Perzentim, men qartaydım. Qartayg'an adamnın, turmıs ta'jiriybeleri mol boladı. Sonın ushın da sag'an estelikke bir kitap jazıp qaldırıwdı maqset ettim" dep aytadı.
Son'ın ala bul kitap u'lken dan'qqa iye bolıp du'nyanın' ko'p g'ana tillerine awdarıldı. Qa'llibek İsmayılov awdarmasındag'ı "Qabusnama" 1987, 1991-jıllarda eki ma'rtebe qaraqalpaq tilinde baspadan shıqtı.
Bul kitap negizinen didaktikalıq tiykarda jazılg'an bolıp adam balasının' turmısta tutatug'ın ornı bilim iyelew, dos tan'law, o'zinin' baxtı ha'm qa'dir qımbatı jolındag'ı gu'resleri haqqında so'z etedi. Sonın' ushın da avtor bul joldın' tiykarg'ı tu'yinleri ta'rbiyag'a baylanıslı dep biledi. Qırıq to'rt baptan ibarat bolg'an bul kitaptın' ha'r bir babında adamzat ta'rbiyasının' en' a'hmiyetli ma'seleleri sheshilip baradı. Sonlıqtanda bul baplardın' ha'mmesi de wa'siyat tu'rinde jazılg'an. Ma'selen: "Ata-ananı hu'rmetlew haqqında", "O'nerdin' artıqmashılıg'ı", "Sheshenliktin' a'hmiyeti", "G'arrılıq ha'm jigitlik", "Sharap ishiw yaki ishpeslik qag'ıydaları", "Miyman ku'tiw", "Ishqı muhabbat haqqında", "Monshag'a tu'siw", "Uyqılaw", “Du'nya-mal jıynaw", "Perzentti ta'rbiyalaw", "Dos tan'law", "İlim iyelew", "Shayırlıq penen shug'ıllanıw", "Xızmetkerlik" ha'm tag'ı basqalar.
Avtor haqıyqıy adamlarda u'sh tu'rli belginin' saqlanıwın qa'leydi:
- Aqıllılıq
- Hadallıq
- Jomartlıq.
Mine usı u'sh tu'rli belgi haqıyqıy insanlarda saqlanıwı kerek.
Qa'yqawıstın' pikiri boyınsha "Jomartlıq" - degen kezsiz saqıylıq emes. Ba'lki bunın'da o'z aldına qoyg'an ma'qsetleri bar. Sonın' ushında ol jomartlıqtın o'zinde u'sh toparg'a bo'lip qaraydı.
- ma'rtlik - yaki bolmasa aytqan so'zin orınlaw.
- tuwrılıq - sheshiliwi za'ru'r bolg'an ma'selege tuwrı qatnas jasaw.
- qayır-saqawatlı bolıw.
Sonın' menen birlikte "Qabusnama" avtorı ha'r bir topardın' minez-qulqın, olardın' ja'miyette tutqan orınlarında belgilep o'tedi. "Adamlardın' ko'pshiligine jomartlıq penen hayyarlıq ta'n na'rse. Bul o'nerlerde batırlıq, ma'rtlik, sabır-qanaat, wa'de-opag'a qılap etpew, sap ju'reklilik, haqıyqatlıq ba'ri aralasıp ju'redi. Ja'ne de aytaman, qulg'a, gedeyge azap bermew kerek. A'zzilerge ma'det berip, olardı qollap quwatla. Jaqsılardı jamanlardın' azaplanıwınan qorg'aw kerek. A'y balam, a'mel adamlarının' ha'reketi hayyarlıqqa jaqın keledi. Sebebi a'meldin' o'zi de hayyarlıq penen jetilisip baradı. Biraq ken'peyillik, miyman-doslıq, saqıylıq, tuwrılıq, haqıyqat izlewshilik, tazalıq, jaqsı qurallanıw a'mel adamları ushın ta'ndur."
Sonın' ushında Qa'yqawıs aqıllılıqqa u'lken itibar beredi. Ol aqıldın' o'zinde ekige bo'lip qaraydı.
- Tuwma aqıl. Bunday aqıl a'zelden Allataala ta'repinen sıy sıpatında beriledi. Onı ha'r bir adam o'zinshe jetildirip barıwı kerek.
- Muqtasib - yaki bolmasa qosımsha aqıl. Bul aqıl ilimiy kitaplar ha'm turmıs ta'jiriybeleri arqalı ju'zege asadı. Usı ekewin biriktire alg'an adam g'ana haqıyqıy aqıllı adam bolıp esaplanadı. "Eger quday sag'an a'zeliy (ta'biyiy) aqıldı bergen bolsa, sen qosımsha aqıldı u'yrenip alıw ushın miynet et. Sonda g'ana sen ba'rshe xalıq arasında a'jayıp ha'm a'ziyz adam bolasan'... Atan' bolsa atan'nan u'yren. Bolmasa bul bag'darda anadan a'ziyz adam joqdur".
Qa'yqawıs bul kitapta ko'birek ta'rbiya haqqında aytadı. Onın' pikirinshe adamdı ko'birek ta'rbiyalaytug'ın na'rse turmıs. Turmıstın' ta'rbiyası ha'r qanday dana mug'allimnen de ku'shli. Bul haqqında avtor to'mendegishe aytadı : "Eger adamdı turmıs ustazı dana etpese, hesh qanday dana og'an aqıllı so'z u'yretiw ushın a'were bolmasın. O'ytkeni miyneti zayag'a ketedi" - deydi.
Biraq adam parasatlı, hikmetli so'zlerdi tın'lawdan jalıqpawı kerek. Sebebi adam eki tu'rli boladı. Birewi - u'yretiwshi. Ekinshisi - u'yreniwshi. "Tın'lay-tınlay dana bolarsan'" - degen so'zler sonnan qalg'an. Qulag'ın'a qonımsız biyhuwda so'zlerdi esitiwden qash. Biraq hikmetli so'zlerdi u'yreniwden jalıqpa. "Anadan tuwılg'an na'resteni jer astında saqlap, su't berip, sol jayda o'sirse, anası og'an hesh-qanday so'ylemese, adam so'zin esitpese, ol bala u'lkeygennen keyin saqaw boladı. Sonın' ushında so'z bala ushın jaslıg'ınan joldas bolıwı kerek".
Avtordın' aytıwınsha jaqsı so'z ta'rbiyanın' tiykarg'ı quralı. So'zdin' ma'nisli qollanıwı adam xarakterinde tiykarg'ı jolg'a salıp jiberedi. Bunnan tısqarı ol: "Adam balası o'mirinshe ta'rbiyalanıp barıwı kerek. Jaman adam joq, jaman ta'rbiyalanıw bar" - degen sheshimge keledi.
Qullası, Qa'yqawıstın' bul shıg'arması Shıg'ıs pedagogikasının' en' bir xarakterli kitaplarınan esaplanadı. Sonın' ushında bul kitap orta mekteplerde pa'n sıpatında oqıtıladı.


text:
Omskida tatar mädäniäte könnäre köz köne bulaçaq
Elek xäbär itkänebezçä, Omskida 23 maydan 3 iyüngä qädär tatar-başqort mädäniäte könnäre ütkärelergä tieş ide. Mädäniät könnäre ölkädä bara torğan milli mädäniätlär festivale programmasına kertelgän häm anıñ qısalarında ütkärelä torğan çaralarnı däwlät byudjetınnan finanslaw qaralğan. Çaralarnı ölkädä eşläp kilüçe tatar ictimaği oyışmaları köçe belän oyıştıru küzdä totıla. Ämma töp oyıştıruçı bulıp tatar oyışmaları tügel, ä milli-mädäni üzäklär häm möxtäriätlär belän eşläwçe “Duslıq yortı” tora. Äytergä kiräk, tatar mädäniäte könnärenä äzerlek ber niçä ay buyına bardı, ütkäreläçäk çaralarnıñ programmaları tözelde, cawaplı keşelär bilgelände, awıl-rayonnarğa xäbär itelde, qayber çaralarğa alarnıñ da cälep iteläçäkläre turında belderelde, repetitsiälär ütkärelde häm başqa küp törle äzerlek eşläre alıp barıldı. İnde äzerlek eşläre tämamlanıp, start alu köne kilep citkäç, niätlängän çaranıñ, yäğni tatar mädäniäte könnäreneñ bilgelängän waqıtta bulmayaçağı mäğlüm buldı. Döres, bez anı ütkärüdän baş tartmıybız, ä çaralarnıñ barsın da közgä, sentäber ayına küçeräbez didelär, milli oyışmalar belän eşläwçe “Duslıq yortı” xezmätkärläre.
Bilgele ki, bu xäbär mädäniät könnärenä citdi äzerlängän häm küp eşlärdä balalarnı da cälep itkän, çaralarğa xalıqnı çaqırğan tatar oyışmaları citäkçelären aptıraşta qaldırdı. Mäğlüm bulğança, mädäniät könnäre qısalarında Tara şähärendä ütkäreläçäk balalar cır konkursına xätta üzäktän 600 çaqrım yıraqlıqtağı Ust'-İşem rayonı awıllarınnan da kilergä cıyınalar ide. Ni säbäptän mondıy kötelmägän üzgäreş, digän sorawğa, Ol'ğa Kuleşova, byudjet üzgärde, şunlıqtan eş plannarın yañadan qarap çığarğa turı kilä, dip cawap birde.
Bu xälne tögälräk açıqlaw öçen min mädäniät Ministrlığına da möräcäğät ittem. Ministrlıqnıñ milli oyışmalar belän eşläwçe bülege baş belgeçe Natal'ya Rıbakova da, finans qıyınçılığı kilep çıqtı, şulay da ütkärmi qala almıybız, mädäniät könnäre köz köne hiçşiksez bulaçaq, dide.
Şulay itep, xäzergä tatar mädäniäte könnäre bulmıy qaldı. Wäğdä itelgän waqıtqa-közgä aqça tabılırmı, älegä äytüe qıyın.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Başqortostandıñ ekologiä ölkähendä täjribähe nıqlap öyräneüźe talap itä
2007-se yıldıñ 1-se ğinuarınan tirä–yaq möxitte haqlau wäkälättäre töbäktärgä qaytanan birelä. Oşonday şarttarźa Başqortostandıñ ekoloğiya ölkähendäge täjribähe nıqlap öyräneüźe talap itä. Başqortostanğa eş säfäre menän kilgän Däülät dumahı deputatı Vladimir Graçev şunday beldereü yahanı. Komitettıñ Öfölä küsmä ultırışı ütte. Vladimir Graçev äyteüensä, Öfö küsmä ultırış urını itep osraqlı haylanmağan. 80-se,90-sı yıldarźa Başqortostan ekoloğik yähättän Räsäyźä iñ xäüefle töbäktärźeñ berehe ine. Xäźer xäl bında tamırınan üźgärgän tine deputat Graçev. Bıl inde respublikağa kilähe yıldan tirä-yaq möxitte haqlauğa bäyle wäkälättärźe başqara başlauźa źur yarźam bulasaq. Vladimir Graçevtı Alekssevka xujalığına la alıp barźılar. Unda ul xäüefheź texnoloğiyalar menän tanıştı.
Siläbe ölkähendä bulğan ğäźättän tış xäl Başqortostan menän siktäş rayondarğa ekoloğik xäüef menän yanay. Bıl turala ğäźättän tış xäldär ministrlığınan xäbär ittelär:
Ütkän aźnala Siläbe ölkäheneñ Romanovka auılı yanında neft torbahı tiçelgäyne. Başqorostan bilämähe aşa ağıusı Äy yılğahına 6 tsisterna netf aqqaynı.
R.Abulyäev Öfö


text:
Soñğı kezderi elimizde özine qol jumsaw oqïğaları orın alwda. Buğan bay`lanıstı mamandar özderiniñ ärtürli pikirlerin bildirip jatır. Mısalı, psïxolog-ğalımdar bul oqïğalarğa bay`lanıstı «adamnıñ işki sezimindegi ümitsizdik, ömirden küder üzw» dep bağalap jatsa, al key`bir sarapşılar «älewmettik mäselelerden twındağan oqïğa» degen közqarastarın bildirwde. Budan özge älewmettanwşı ğalımdar bolsa, «bul – otbasındağı urıs-keristiñ, turaqsızdıqtıñ saldarınan orın alğan jağday`» degen pikirlerin ay`twda.
Biz osı mäseleni ïslamdıq turğıdan qarap, yağnï şarïğat jağınan qarastırıp körsek. Rasında da, Ïslam – eki dünïe baqıtına jeteley`tin Allanıñ soñğı dini. Asıl dinimizde qamtılmay` qalğan mäsele joq. Sondıqtan adam balası qwanışta nemese qay`ğılı jağday`ğa tap bolsa da Ïslamğa jüginwi tïis. Demek, ïman tarazısına salğanı jön. Ïmandı adam qïın jağday`da sabır etedi, al qwanıştı sätte Allağa şükir ay`tadı. Mine, bul müminniñ sïpatı.
Mwslïm rïwayat etken xadïste pay`ğambarımız Muxammed (Allanıñ oğan salawatı men sälemi bolsın) bılay` degen:
«Müminniñ jağday`ı qanday` ğajap! Şın mäninde onıñ ärbir jay`-küy`i özi üşin qay`ırlı bolmaq, bul – odan özgege buy`ırmağan baqıt. Ol qanday` da bir qwanışqa bölense, birden şükir etedi. Munısı özi üşin qay`ırlı boladı. Al basına bir qïındıq kelse, sabırlılıq tanıtadı. Tübinde munısı da, özi üşin qay`ırlı boladı».
Kördiñiz be, musılman adamnıñ ömiri eş zaya ketpey`di äri onıñ ärbir amalına sawap jazıladı. Osı xadïsti tarqatıp ay`tar bolsaq, kez kelgen pende basına qïındıq jağday` tap bolsa, Allanıñ razılığı üşin sabır etedi. «Budan da awır jağday` bolwı mümkin ğoy`», – degen oy`men bolğan oqïğa üşin mazasızdanıp, äbigerge tüspey`di. Rasında da biz key`de bolmaşı jağday`lar üşin küpirlikke salınıp, «ätteñ bılay` etkende, olay` bolmas edi» degen sezimmen ökiniş bildiremiz. Bul – şükirsizdik bolıp tabıladı. Tağdırğa razı bolmaw degendi bildiredi.
Al musılman adam qwanışqa bölense, sol sätten bastap Allağa şükirşilik ay`tıp, sol istiñ qay`ırın tilep, duğa jasay`dı. Xalqımızda tawıp ay`tılğan jaqsı söz bar: «Adam balası baqıttıñ kelgenin emes, ketkenin ğana sezinedi». Şınında da, key`de densawlığımızdıñ jaqsı bolğanı üşin, bala-şağamızdıñ amandığı üşin Allağa şükir ay`twdı umıtıp ketemiz. Miner köligimiz bolmasa da, eki ayağımızdıñ saw bolğanı üşin qwana bermey`miz. Kölikke qol jetkizsek te, odan da jaqsısın ala almay` jürmin dep iştey` sol kölikti qalap jüremiz. Demek, musılman jaqsı künderde de, qïınşılıq sätterde de Allağa şükir ay`tıp, sabırlıq tanıtsa, sol amalı üşin sawapqa keneledi.
Öz ömirin ölimge qïıp, sabırsızdıq tanıtwdıñ şarïğatımızdağı ükimine kelsek, bul – awır künä. Asıl dinimizde jazıqsız adamdı ölimge qïyu nemese özine-özi qol jumsaw – Allanıñ aşwı men azabın twdıradı. Eger Quranğa nazar awdarsaq, qasïetti kitabımızda Alla Tağala adam balasın osı tirşilikte bärinen joğarı, ardaqtı etip jaratqanın añğaramız. Jaratwşı Ïemiz «Äl-Ïsra» süresinde bılay` degen:
«Biz şınında adam balasın ardaqtadıq. Olarğa qurlıqta da, teñizde de kölikpen jürwdi näsip ettik. Äri olarğa jaqsı tağamdar jiberdik. Olardı jaratqandarımızdıñ köbinen üstem etip artıqşılıq berdik».
Osı ayatqa nazar awdarsaq, ärbir adam balasınıñ ardaqtı etip jaratılğanın jäne ärbir pendeniñ janı qımbat ekenin anıq köremiz. Adam balasınıñ ömirine qol suğw bılay` tursın, onıñ arı men namısına, mal-mülkine zulımdıq jasawğa äste bolmay`dı. Endeşe, Qurandağı «Äl-Mäïda» süresiniñ 32-ayatın oqıp körelik:
«Osınıñ saldarınan Ïsraïl urpaqtarına: «Burın adam öltirmegen nemese jer betinde buzaqılıq jasamağan adamdı öltirgen kisiniñ künäsi barlıq adam balasın öltirgenmen teñ boladı. Kim onı tiriltse nemese ölimnen qutqarsa, barlıq adamdı tiriltkenmen teñ boladı», – dep ükim şığardıq. Rasında, olarğa elşilerimiz aşıq däleldermen keldi. Biraq sodan key`in de olardıñ köpşiligi küpirlik etip jer betinde şekten şığwşılardan boldı».
Osı ayattan bay`qay`tınımız, Alla Tağala burın adam öltirmegen nemese buzaqılıq jasamağan bir adamnıñ ölimin bükil adamdı baqïlıq etwmen teñestirip otır. Pay`ğambarımız (Allanıñ oğan salawatı men sälemi bolsın) bir sözinde:
«Mümin aram qanğa bılğanbay`ınşa (malınbay`ınşa), dininde keñdik işinde», – degen. Budan uğatınımız: mümin öziniñ nemese özgeniñ qanın tökpese, künderdiñ bir küninde Allanıñ raqımı men mey`irimine bölenwi mümkin degendi bildirip otır. Özin nemese özgeniñ qanın tökken adam Allanıñ aşwına uşırap, Onıñ mey`iriminen qur qaladı.
Qazir qoğamğa qarasaq, swïcïdke barıp jatqandardıñ köpşiligi özimizdiñ qaraköz qarındastarımız, ini-bawırlarımız. Tipti, ulttıq birıñğay` testilewden öte almay`, az ball jïnap, oqwğa tüse almay` jatqan key`bir jastarımız özderine qol salıp jatqanı barşamızdı ökindiredi.
Xalqımızdıñ ardaqtı uldarınıñ biri Muqağalï atanıp ketken Muxametqalï Süley`menulı Maqataev ağamız «Şıda, şıda» dey`tin bir öleñinde bılay` dep jırlay`dı:
«Ökinbe, ökpeleme, büginiñe,
Ömir, ömir!
Bolmay`dı tüñilwge,
Mäñgi seni jazbağan sürinwge,
Qay`ta turıp, qaqıñ bar jügirwge».
Aqın Muqağalï tağı bir öleñ joldarında mınaday` şwmaqtardı oqırmandarına jolday`dı:
«Qatıgez qay`sıbir sağatta
Ömirdi keledi tastağıñ.
Sonda da ümitti joğaltpa,
Qaralı künderden qaşpağın.
Qay` jerde tirşilik, ömir bar,
Sol jerde qwanış, qay`ğı da,
Bolsın da aldıñ quz, artıñ jar,
Kön dağı, ömir sür, ay`nıma».
Ïä, ömir bolğan soñ onıñ qwanışı men qay`ğısı alma-kezek ay`nalıp keletini belgili. Sondıqtan xadïske amal etken adam qwanışta şükir etip, qay`ğılı jağday`da sabır etip, mol sawapqa bölenedi.
Buxarï men Mwslïmnen jetken xadïste Allanıñ Elşisi (Allanıñ oğan salawatı men sälemi bolsın):
«Şınay`ı sabır – soqqınıñ alğaşqı tïgen sätindegi sabır», – degen.
Mına bir xadïske nazar awdarıp körey`ikşi. Bwxarï men Mwslïmnen jetken xadïste bılay` delingen:
«Alla Tağala musılman qulınıñ basına keletin şarşap-şaldığw, uzaqqa sozılğan awrw-sırqaw, way`ım, qusa-muñ, küy`iniş jäne qay`ğı-qasiret sekildi qanday` da bir awırtpalıq üşin, tipti qolına nemese ayağına kirgen kişkene tiken üşin de künäların jarılqap keşiredi».
Qanday` ğajap! Mümin basına kelgen awırtpaşılıq üşin de sawap jïnay`dı eken. Adamnıñ qanday` jağday`ğa tap bolsa da onı osı tığırıqtan alıp şığatın küş – onıñ ïmanı. Ïmanı joq adam nemese ïmanı älsiz pende tamırı tereñge ketpegen terek sekildi. Soqqan dawıl nemese jel tamırı älsiz terekti oñay` qulatadı. Sol sekildi, ïmanı älsiz adamdı oy`lamağan jerden kelgen sınaqtar oñay` mazasız küy`ge tüsiredi. Sınaqqa sabır ete almağan adam küpirlikke boy` aldıradı. Tipti, Allanıñ aşwın twdıratın awır sözderdi ay`tıp, özine zulımdıq jasay`dı. Alla Elşisi (Allanıñ oğan salawatı men sälemi bolsın) adamdardı bir xabar arqılı qwantıp, bir xabarmen eskertken. Mwslïmnen jetken xadïste pay`ğambarımız Muxammed (Allanıñ oğan salawatı men sälemi bolsın) bılay` degen:
«Senderge kimderdiñ jumaqqa baratının ay`tay`ın ba? Özi äljwaz äri elewsiz bolsa da, Allanıñ atımen ant etse, işken antın Alla Tağala jalğanğa şığarmay`tın ärbir adam jumaqqa baradı. Sonday`-aq, kimderdiñ tozaqqa kiretinin ay`tay`ın ba? Är-bir ozbır, döreki, sarañ jäne täkappar adam tozaqqa kiredi».
Adam balası ärtürli jağday`ğa tap bolğanda özderinen tömen adamdarğa qarap, şükirşilik ete bilwi kerek.
Osı rette mınaday` ğïbrattı oqïğanı ay`ta ketken abzal bolmaq. Bir küni ayaq kïimi jırtılıp qalğan bir adam Alladan jaña ayaq kïim surap, jalbarınadı. Söy`tip, meşitke barıp, namaz oqïdı. Namazında Alladan jaña ayaq kïim tilep, duğa jasay`dı. Namazın ayaqtap, oñ jağına sälem bergen sätte eki ayağınan birdey` ay`ırılıp qalğan bir adamdı köredi. Osı mezette eki ayağın saw etip, özdiginen jüre alatın jağday`ğa jetkizgen Jaratwşığa şükirşilik etip, täwbesine keledi eken. Rasında da biz key`de dünïelik maqsattar üşin özgelermen birdey` nemese olardan da jaqsı bolğandı qalay`mız. Asılında, dünïe isinde özimizden tömen bolğan adamdardı körw, olarmen suxbattasw, älewmettik jağday`ına köbirek üñilw – bizdi Allanıñ nığmetterine şükir etwge, sabır etwge, barlıq mümkindikter üşin razı bolwğa jeteley`di eken. Pay`ğambarımızdıñ (Allanıñ oğan salawatı men sälemi bolsın) xadïsinde bılay` delingen:
«Fänï dünïeniñ mümkindikteri (densawlıq, bay`lıq, ataq-dañq, şen-şekpen, bilim jäne t.b.) turğısınan özderiñnen üstem bolıp, joğarı turğandarğa emes, tömen turğandarğa köz salıñdar. Öy`tkeni bul – senderdi Allanıñ bergen nığmetterin azsınıp, qanağat tutpawdan saqtay`dı».
Öziniñ ömirine qol salğan adamnıñ öz tağdırına özi rïza bolmağanın bildiredi. Jwndabadan (Alla oğan razı bolsın) pay`ğambarımız Muxammedtiñ (oğan Allanıñ salawatı men sälemi bolsın) bılay` dep ay`tqanı jetkiziledi: «Köp jaraqattarı bar bir adam özin-özi öltirdi jäne sonda Alla Tağala bılay` dedi: «Meniñ qulım öz erkimen menen ozdı, sol üşin men oğan Jännattı xaram ettim».
Ömirge ümitpen qaraw, jaqsılıqtan ärday`ım ümit üzbew – musılmannıñ sïpatı.
Alla Tağala barşamızdı ümitsizdikten, qorqaqtıqtan saqtap, öz mey`irimine bölep, eki dünïede de jüzimizdi jarıq etkey`. Ämïn!
Talğat OMAROV,
QMDB-nıñ Qızılorda
oblısı boy`ınşa ökil ïmamı


text:
Ufada Färidä Kudaşevanıñ yubiley kiçäse
Comğa könne Başqortstannıñ mädäni tormışında zur bäyräm, istälekle waqiğa. Ufada, Başqortstan däwlät filarmoniäsendä tatar xalqınıñ söyekle qızı, mäşhür cırçı Färidä Kudaşevanıñ yubiley kiçäse ütä. Uzğan yıl azağında, 15 dikaberdä Färidä Kudaşevağa 85 yäş tulğan ide. Äle Ufada ütüçe icat kiçäse dä kürenekle cırçınıñ şul kürkäm yubiley uñayınnan ütkärelä.
Kiçen ütäçäk şuşı zur bäyrämgä qunaq itep respublika prezidentı Mortaza Räximov häm başqa citäkçelär çaqırılğan. Färidä Kudaşevanı qotlarğa Qazannan da xörmätle qunaqlar kilde. Tatarstan Xökümäte başlığı urınbasarı, Tatarstannıñ Mädäniät ministrı Zilä Wälieva, Tatarstan Däwlät Sovetı deputatı, tanılğan şağir Robert Miñnullin, mäşhür cırçılar İlham Şakirov, Rafael'' İl''yasov, Zilä Sönäğätullina häm “Tattransgaz” şirkäteneñ general'' direktorı Räfqat Kantyukovlar kilde.
Yubiley kiçäsendä zur talant iäse Färidä Kudaşeva xalıq arasında kiñ tanılğan cırların başqaraçaq. Şulay uq bu istälekle bäyrämgä kilüçelärgä ul üzeneñ berär yaña cırın büläk itäçägen dä äytte. Älege tantanada Başqortstannıñ başqa sänğät ostaları da çığış yasayaçaq. Bäyräm kiçäsenä Färidä Kudaşevanıñ yaqtaşları – Çişmä rayonı wäkilläre dä kilä.


text:
Soñğı tapqır benzinğa bäyälär öç atna elek kenä kütärelügä qaramastan. 95le benzinnıñ litrı xäzer 17 sum tora. Yaqın aralarda başqa tör äyberlärgä, kommunal çığımnarğa da xaqlar üsügä alıp kiläçäk dip kötärgä kiräk.
Süz uzğan atna awırıp kitkän Ufanıñ agrar texnikumı studentları turında bara. “Şemyak” sovxozında eşlägändä beryülı 11 student awırıp kitä. Vraçlar berniçä kön tögäl diagnoz quya almıy , anı “säyer tör çir” dip atap baş watqannan soñ bu ğap-ğädi stafilakkok infeksiäse bulıp çığa.
Udmurtiäneñ Sarapul şähärendä ber suğışçı qulğa alınğan. Ul Möxämmät Näbiullin. Näbiullin çığışı belän Başqortstannan. Ul Tönyäk Kavqazda xärbi törkemnär xäräkätendä qatnaşuda ğäyeplänä.
Mönir Wafin , Ufa


text:
Musa Cälil isemendäge premiä tatar millätenä üseşenä küp öleş kertkän şäxeslärgä birelde...
Premiä tapşıru komitetı qararı belän 2003 yılda lawreat iseme yäş talantlı avtorlarğa yärdäm kürsätkäne häm original' uqıtu-metodik, balalar ädäbiät seriäläre çığarğanı öçen "Mäğärif" milli näşriät Mödärris Wälievkä, yäşlär arasında tatar cır sänğäten populyarlaştırğanı, aktiv xäyriä eşçänlege öçen "Salawat" cır teatrı citäkçese Salawat Fätxetdinovqa, yäşlärne grajdanlıq-patriotik tärbiäläw, Böyek Watan suğışı qaharmannarınıñ istälegen mäñgeläşterü eşe öçen Tatarstannıñ "Watan" berläşmäse" ictimaği yäşlär oyışmasına häm sälätle balalarnı häm yäşlärne ezläw häm alarnıñ sotsial'-psixologik caylaşu sistemasın eşlägäne öçen "Sälät" Tatar respublika yäşlär ictimaği fondına birelde.Tantanada premiägä layıq bulğan milli "Mäğärif" näşriäte direktorı Mödärris Wäliev büläkne qulına alıp: "Min bu büläkne berençe çiratta, älbättä, tatar kitabın olılaw dip qabul itäm. Çönki bezneñ xalıqta kitap süze härwaqıt däräcäle sanalğan", - dide. Äytergä kiräk Mäğärif näşriäte Rossiä Federatsiäseneñ tatarlar küpläp yäşägän töbäklären tatarça däresleklär häm balalar ädäbiät belän tä'min itügä zur iğtibar birä. Bu eş Başqortstan Respublikası, Perm häm başqa töbäklärdäge mäğärif oyışmaları belän näşriät arasındağı turıdan-turı kileşülär nigezendä alıp barıla. Soñğı yıllarda Tatarstan çittäge töbäklärgä 500 meñnän artıq däreslek, uqu-uqıtu häm metodik ädäbiät cibärelgän.
Cırçı Salawat Fätxetdinov tantanada qatnaşuçılarnı üz konsertlarına çaqırdı. "Watan" cämğiäte wäkilläre häm "Sälät" fondı räise Cäwdät Söläymanov xökümätneñ ictimaği oyışmalarğa yärdäm itüenä räxmät belderde.Landış Xarrasova, Qazan.


text:
Tatar jurnalistları tabiğät qoçağında studentlıqqa bağışlandılar
Qazan universitetınıñ barı tik jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetınıñ tatar bülegenä uqırğa kerüçelärne studentlıykqa bağışlaw yolası közge tabiğät qoçağında ütä. Älege yola bulaçaq tatar jurnalistların berläşterergä, alarnı ber – berse belän aralaştırırğa yärdäm itä.
Çärşämbe könne irtän bulaçaq tatar jurnalistları häm alarnıñ uqıtuçıları elektriçkağa utırıp Kamenka urmanına yul tottılar. Kön salqınça buluğa qaramastan, ütkän yıllar belän çağıştırğanda, keşe bik küp cıyılğan ide, xätta berniçä yıl elek universitetnı tämamlağan studentlar da kilgän ide.
Tabiğät qoçağında yasalğan östäl, säxnä, cır- iyüllär, mondıy çarada täwge tapqır qatnaşuçı, berençe kurs studentlarına baştaraq säyerräk toyılğandır. İnde ike atnadan artıq universitetta uqısalar da, alar şuşı bağışlawdan soñ ğına çın student bulalar. Bağışlaw, härber kurstan maxsus äzerlängän konsert nomerın quyudan häm berençelärne bik üzençälekle aş – sudan awız itterüdän ğibärät.
Student tormışınıñ açı, tozlı häm tatlı buluın añlatır öçen ölkän kurs studentları törle tämlätkeçlär, toz, borıç salıp bu sunı äzerläp, berençelärgä eçertte. Östäwenä şulay uq açılı – tatlı qabımlıqlar da awız itärgä turı kilde berençelärgä. Şuşı aş – sunıñ tämen tatıp qarawçılar, tatar jurnalistika fakul'tetınıñ çın studentı bula. Menä şulay itep, bulaçaq tatar jurnalistları, ğädättägeçä tabiğät qoçağında studentlıykqa bağışlandılar.
Gölnaz Şäyxetdinova


text: Alar arasında küpmese student bulğanlığı haman da açıqlanmağan. Yuğarı uqu yortları ministrlığı anda 25 kenä student bulğan dip raslıy. Bügen qulğa alınğannarnıñ isemlege iğlan itelde. Student liderları 450-dän artıq uquçı, saq astında qala birä, dip belderä. Bu köçle uram çığışında qatnaşuçılar, dini qädimi köçlärneñ säyäsätkä kerüenä qarşılıq belderep, reformalarnı axırına qädär citkermägän prezident Möxämmät Xataminıñ wazıyfasınnan kitüen taläp itte. Xakimiätlär, qulğa alınğannar turında, alar tärtip bozuçı, narkotik satuçı häm doşman şımçıları dip belderä.


text:
Ğiraqtağı çığımnarnı qaplaw öçen Bush Kongresstan $87 milliard soradı, amerikan xalqın häm bar dönyanı yärdäm itergä çaqırdı
Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı säyäsätenä qarata arta barğan tänqit sürätendä, uzğan töndä amerikan prezidentı televidenie aşa çığış yasadı. George Bush amerikan xalqınnan häm bar dönya cämäğätçelegennän Ğiraqnı tözekländerüdä häm terrorğa qarşı däwam itkän suğışta yärdäm soradı...
Audio (George Bush)
"Ğiraqta, Äfğanstanda häm tirä yaqta demokratiä häm çıdamlılıq urnaşu xalıqara terorçılıqqa zur orım bulır ide."
Uzğan atna Kongresstan kilgän mäglümätlärgä tayanıp, bez Bushnıñ Ğiraq öçen 60-70 milliard dollar soraw niäten äytkän idek. Bu san tağı da zurraq bulıp çıqtı. Ğiratqağı çığımnarnı qaplaw öçen Bush kiläse yılğa Kongresstan 87 milliard dollar soradı. Aqçanıñ ber öleşe Äfğanstanğa qaralğan. Bush süzlärençä, bu açqa tözekländerügä, su-elektr buldıruğa, mäktäplär, yullar, xastaxanälär tözügä, qısqası bu illärne totrıqlı itügä kitäçäk. Näticädä Amerikanıñ da iminlege köçäyçäk, dide ul.
Xäzerge waqıtta Ğiraqta 130 meñ çaması amerikan xärbie barın äytep, Bush, alarnıñ qayçan qaytarılaçağı turında berni äytmäde. Dönya cämäğätçelegenä möräcägät itep, Bush Ğiraqta xalıqara köçlär urnaştırunı raslağan yaña rezolutsiäne xuplarğa öndäde.
Bilgele bulğança, Fransiä belän Germaniä, bu rezolutsiä Berläşkän Millätlärgä citärlek wäkälät birmi dip, anı xuplarğa aşıqmıy. Bush bu illärneñ isemen äytmi genä, alarnı, bulğan qarşılıqlarnı onıtıp, Ğiraqnı tözekländerü eşenä cigelergä çaqırdı.
Ğiraqqa basıp kerü öçen töp säbäp bulğan, bu ilneñ küpläp üterü qoralı, anıñ buluına dälillär turında, Bush, şulay uq, berni äytmäde.
Ğiraqta soñğı waqıtta bulğan xöcümnär öçen ul Saddam rejimı qaldıqların häm çit il terorçıların ğöyepläde. "Bu ike törkemneñ ni däräcädä bergä eşläwen belmim, läkin alarnıñ maqsatı ber" dide ul:
Audio (George Bush)
"Bu xöcümnär suqır näfrät kenä tügel. Terrorçılarnıñ strategik maqsatı bar: alar bezneñ Ğiraqtan eşebezne betermiçä kitüebezne teli. Alar sivilizatsiäle dönyanıñ ixtiarın qaqşatırğa teli."
Ğiraqta bulğan soñğı xöcümnär häm arta barğan çığımnar sürätendä, Bushnıñ üz ilendä abruyı töşä. Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, anıñ reitinğı, berniçä ay elek 60-70 protsent bulsa, xäzer 52gä qalğan.
11 sintäber qorbannarın iskä alu könenä 3 kön qala yasağan çığışında, Bush – Amerikan xalqı bu qara köngä qädär "yalğan komfort" xalätendä yäşäde, häm bu xalätkä başqa äylänep qayta almıy , dide. Bush süzlärençä, Amerika, 80nçe yıllarda Livanda, 90nçı yıllarda Somalida tınıçlıq saqlaw operatsiälären tuqtatıp zägiflek kürsätkän, häm şunıñ belän üzenä terrorçılar çaqırğan:
Audio (George Bush)
"Bez şunı añladıq, terror xöcümnäre köç tügel, köçsezlek arqasında kilä. Andıy xöcümnärne buldırmas öçen – doşmannıñ üz öyendä eş itergä kiräk. Şuña kürä, alarnı üz şähärlärebezdä, üz uramnarıbızda başqa kürmäs öçen, bez alarğa qarşı Ğiraqta, Äfğanstanda köräşäbez."
Bush sorağan 87 milliardnıñ 66-sı – xärbilärgä, küzläw operatsiälärenä kitäçäk. 1 milliard çaması – Äfğanstanğa.
Ämmä Kongresstağı demokratlar, Bushnıñ üteneçen alay ciñel genä qänäğätländerergä cıyınmıy. Alar, tawış birgänçe, bu aqçanıñ niçek totılası, Amerikan xärbiläreneñ Ğiraqta tağın küpme toraçağı turında mäglümät taläp itergä cyınıa.
Ali Gilmi, Praga


text:
Serbiä xökümäte taraldı. Kosovo arqasında
Düşämbedä Serbiä xökümäte prezident Boris Tadiçnı parlamentnı taratıp, yaña saylawlar iğlan itergä çaqırdı. Xökümättä millätçelär häm Könbatış taraflılar arasında Kosovo mäsäläsendä qarşılıq säbäple, xökümät eşe körçekkä terälde.
Serbiäneñ bu xökümäte ozın ğömerle bulmas, dip aldan farazlanğan ide. Premier-ministr Vojislav Koştunitsa yaqlı millätçelär häm prezident Boris Tadiç yaqlı Könbatış tarafdarlarınnan tözelgän koalitsiä Kosovo dip atalğan berençe "çikläwektä" ük "teşen sındırdı".
Şimbä könne Koştunitsa ni barı 10 ay eşlägän xökümätneñ alğa taba eşli almayaçağın iğlan itte.
"Xökümätneñ Kosovo kebek möhim mäsälädä urtaq säyäsäte yuq, – dide Koştunitsa. - Urtaq säyäsäte bulmağan xökümät eşli almıy, bu anıñ axırı digän süz. 11 may cirle saylaw könne waqıtınnan alda parlament saylawın ütkärü iñ döres yul bulaçaq".
Tögälräk äytkändä, fiker qarşılığı Kosovonıñ bäysezlege mäsäläsendä tügel. Serbiäneñ töp firqaläre bu mäsälädä barısı da ber fikerdä – alar Kosovonıñ bäysezlegenä qarşı. Qarşılıq – Yewropa Berlege belän mönäsäbätlärne niçek qoru mäsäläsendä.
Koştunitsa yaqlı millätçelär Yewropa Berlege Kosovonı Serbiäneñ ber öleşe dip tanımıy torıp, anıñ belän eş itmäskä çaqıra.
Tadiç yaqlılar Yewropa Berlege belän tığız xezmättäşlek itergä, bu mäsäläne Kosovo mäsäläse belän butamasqa çaqıra.
May ayında ütäçäk waqıtınnan alda saylaw da Serbiäneñ şuşı ike yulnıñ bersen saylaw bulaçaq dip qarala.
Berlektä xäzerge waqıtta räislek itüçe Sloveniä tışqı eşlär ministrı Dimitriy Rupel, Serbiä Yewropa yulın saylar digän ömet belderde.
"Kiläse saylawda Yewropa köçläre ciñer dip ömetlänäbez. Moña işarälär bar. Fiker beleşülär, studentlar, zıyalılar, yäşlär demonstratsiäse. Döresen genä äytkändä, bezneñ serb duslarıbızğa Yewropa Berlegennän başqa yul da yuq. Alar qaya barsın soñ?" digän soraw quya Sloveniä ministrı.
Serbiä millätçeläreneñ bu sorawğa cawabı äzer – Rusiägä taba.
Ber ay elek ütkän prezident saylawda Radikal partiä citäkçese Tomislav Nikoliç Tadiçqa bik az ğına ottırdı. Ul saylaw da Serbiäneñ yulın bilgelär dip kötelgän ide.
Soñğı fiker beleşülärgä kürä, waqıtınnan alda parlament saylawı da bik kierenke bulaçaq. Küpçelekne radikallar da, Yewropa taraflılar da alırğa mömkin.
Dimäk Serbiädä bilgesezlek çorı dwam itä digän süz. Härxäldä 11 Mayğa qadär.


text:
Qazanda yaña FM radiolar açıla
Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, Qazanda FM yışlıqlarında eşläwçe yaña radiolar barlıqqa kiläçäk. Comğa könne näşer itelgän “BocToчHый эkcпpecc” gazetı Mäskäwdäge “Avtoradio” Qazanda 105.3 yışlığında “Avtoradio – xalıq markası” digän proyektnı başlap cibärä, dip yazıp çıqtı. Ul TAİF kompaniäse oyıştırğan “TVT” teleradiokompaniäse aşa başqarılaçaq. Gazeta xäbär itkänçä, “TVT”da zapasta 107.8 yışlığı da bar ikän. Ul yışlıqta “Dastan” radiosı eşli başlarğa mömkin. Anıñ tapşırularında zäwıqlı muzıka häm yañalıqlar zur urın alaçaq, dip kötelä. Radiosöyuçelär äle xäterlilärder, 105.3 yışlığında moña xätle “Dulqın” radiosı eşläp kilde. Mäğlümätle keşelär süzenä qarağanda, ul üz waqıtında Mäskäwdä kiräkle litsenziälärne yunätä almaw säbäple yabılğan.
Damir Ğismetdin


text:
Tatarstan mäğärif ministrlığı internet aşa cawap birä...
Ütkän atnadağı uqıtuçılar konferensiäseneñ internettağı translyatsiä waqıtında, forumnarğa çıqqan sorawlarğa şunduq cawap bireler, dip iğlan itelde. Ämma, axır çiktä alay kilep çıqmadı. İnternet aşa tapşıru buldı, ämma sorawlarğa konferensiä barışında cawap birü tormışqa aşmadı. Mäğärif ministrlığı mäğlümatlarına qarağanda, uqıtuçılar konferensiäsennän soñ forumdağı yazmalarnıñ barısı da käğäzgä bastırılıp, ministrğa tapşırıldı häm ul cawap birü öçen burıçlı keşelärne bilgeläde. Näticädä säxifädä berniçä sorawğa cawap kürende.
Mödäris Qayumov: «Rusiä qanunı mäktäpkä informatizatsiä öçen cawaplı direktor urınbasarı wazifasın kertüne kiñäş itä, bu eş Tatarstanda da başqarılırmı?», dip sorağan bulğan. Moña mäğärif ministrlığı: «Älege mäs’älä belem birü oyışmasınıñ xezmätkärlär sanınnan häm alar öçen qaralğan eş xaqı fondınnan çığıp xäl itelä», dip mäğlümat birä. «İnformatika uqıtuçılarına eş xaqın kütärü köteläme?» digän ikençe sorawğa tögälräk cawap birelä: «2003nçe yılnıñ 1nçe oktäberennän barlıq uqıtuçılarğa da 33% -qa eş xaqın kütärü kötelä. Şunıñ östäwenä, mäktäplärdäge kompyuterlarnı qarap häm tözätep torğan öçen, informatika uqıtuçılarına östämä tüläwlär qaralğan».«Rusiä mäğärif ministrlığı urıs bulmağan xalıqlarnıñ tellären üsterü öçen närsä eşli?», dip qızıqsına ber millättäşebez. Moña Tatarstan wäkilläre : «Rusiä mäğärif ministrlığı milli tellärne üsterügä iğtibarlıraq bulsın ide», digän teläk belderä. Ayrat İbrahim «Tatar telen saqlaw yünäleşendä Tatarstan häm tatar dönyası arasında wäqälätlärne niçek büleşergä?» dip sorağan. Mäğärif ministrlığı wäkilläre yazğança, wäqälätlär Tatarstan mäğärif ministrlığı häm cirle belem birü oyışması arasındağı kileşü nigezendä bülenä. «Ulyan ölkäse mäğärif idäräseneñ tatar tele däresleklären soratmawın niçek añlarğa?» dip qızıqsınğan şul uq avtor. Mäğärif ministrlığı monı bolay añlata: 2003nçe yılda Ulyan ölkäse mäğärif idäräse tatar tele däresleklären buşlay cibärü xaqında möräcäğät itkän. Bu üteneç öleşçä qänäğätländerelgän. Tatarstan 6 024 sumlıq 285 tatar tele däreslegen cibärelgän. Ulyan ölkäse baş mäğärif idäräse çınnan da bıyıl kitaplar satıp almağan. «Çittäge tatar balalarına belem birü öçen Tatarstan ni eşli?» digän soraw birä Axmetoviç isemle ber internet qullanuçı. Mäğärif ministrlığı:«Kileşülär tözelä, kvotalar birelä, kitaplar taratıla», dip xisap tota. «Tallin yäkşämbe mäktäbenä metodik ädäbiät cibärä alasızmı?» digän mäs’älä quyğan Estoniä tatarları wäkile Al’bina. Şuşı süzgä qarşı: «Äye, sez yärdämgä ömet isä alasız, mäğärif ministrlığınıñ tieşle bülegenä möräcäğät itegez», digän cömlälär yazılğan. «Nigä sayt tatarça tügel?» digän belderügä, yılmayu bilgese belän bergä «açqa citmi», digän cawap birelä. Ä «Azatlıq» radiosı wäkilläre yullağan häm latin grafikasına qaytu turındağı sorawlar iğtibarsız qalğan. Ministrlıq wäkilläre wäğdä itkänçä, bu häm başqa şundıy çeterekle sorawlarğa cawap, atna axırına qädär birelergä tieş.
Bikä Timerova.


text:
Realizm
Realizm - filosofiyada iskusstvo ha'm a'debiyattag'ı realizm menen hesh qanday baylanıssız ha'm u'lken eki ma'nisti an'latıw ushın qollanılatug'ın filosofiyalıq termin esaplanadı. A'dette folosofiyada realizm degende nominalizmge qarama-qarsı bolg'an filsofiyalıq bag'dar tu'siniledi; biraq bazıda realizm so'zi filosfiyanın' taza da'wir bag'darın bildiriw ushın qollanıladı.
Bul terminnin' basqa tarawlarda da ha'r tu'rli ma'nisleri bar. Ma'selen, iskusstvoda sotsial, psixologiyalıq, ekonomikalıq ha'm t.b. qubılıslardı ilajı barınsha haqıyqatqa tuwra keletug'ın etip su'wretlewge aytıladı.


text:
Yalğız anadan kem tua? [ matbuğat küzätüe ]
“Tatarstan yäşläre” gazetasına 22nçe ğinwarda 85 yäş tula. Gazetanıñ qızıqlı tarixı häm xezmätkärläre turında yazmalar şulay uq istä qalırlıq. Ämma iñ şaqqatıra torğan mäğlümatnı “Kiçke Qazan” gazetası birde. Ul “Tatar cırı - 2004” konkursı turındağı mäqälädä Zölfät Xäkim final konsertına kilde häm Altın Bars statuetkasın aldı dip yaza. Çınlıqta Zölfät Xäkimneñ “Yöräk tibeşe” cırı final konsertında taratılğan lazer tälinkäsendä çıqsa da, ul üze bu könne Qazanda bula almadı. Härxäldä Piramidağa kilep, Altın Bars”nı üz qulına töşerergä aña nasıyp bulmadı. Festival'ne oyıştıruçılar qağidäse buyınça, kem Piramidağa kilep, gala konsertta çığış yasamıy, Altın Bars aña eläkmi. “Vostoçnıy Ekspress”ta yazılğança, ul kilep kenä qalmadı, räxätlänep häm bik kileşterep tatarça cırlar başqardı häm xätta tieşle normanı arttırıp ta cibärde. “Altın Bars” aña zurlap tapşırıldı. Menä siña gäzitkä ışan diärgä dä urın bar.
Şulay itep taşlamalar kiselügä räncegän meñnärçä pensionerlar uramda öşep yöregändä, konsert zallarında ikençe tormış baruı turında matbuğat yarışa-yarışa yazdı. Arttırıp cibärülär adım sayın buldı. Qayber mäskäw gazetalarına häm internet säxifälärenä qarasañ, Tatarstanda uram buarğa çıqqan pensionerlar sanı 15 meñnän artıp kitkän. Ämma cirle matbuğatta 300-500 digän sannan da artığı kürenmäde. Distä-meñnärçä demonstrantlar çıqqan Peterburg, Samara qalaların mäğlümat közgesendä Qazan uzıp kitä ikän, dimäk bu közge çalış bulıp çığa.
“Zvezda Povolj'ya” gazetası uzğan atnada Mintimer Şäymiev urınına şuşı yılnıñ axırında uq bulaçaq ictimaği kütäreleş näticäsendä Rafael' Xäkimov saylanaçaq digän ürdäk oçırdı. Çığanağı Mäskäwdäge ber säyäsmän yäğni politolog farazı ikän. Bu atnada “Zvezda Povolj'ya” ireşelgän biekleklärdän çigenmäskä teläwen belderde. Anda yazılğança, Tatarstan fännär Akademiäseneñ yaña prezidentı itep Foat Ğalimullin saylanaçaq ikän. Taşqa basılğaç, çın tügel mikän dip, anı häm Akademiäneñ xäzerge prezidentın ezläp qarağan çaqta, tabıp bulmadı.
Gel säyäsät häm sotsial' tetränülär genä matbuğat közgesendä çağılmıy, älbättä. Bügen bez “Tatarstan yäşläre” gazetasında 20nçe ğinwar sanında basılğan mäqälä belän tanıştırabız. Baltaç rayonında yäşäwçe Färidä Şäkirovanıñ yazması yalğız yäki irsez xatın-qızlarnıñ bala tabıp, üsterüe turında. Andıy balalar xäzer torğan sayın arta. Qayber urınnarda tuuçılarnıñ öçtän ber öleşen täşkil itä.
Ana yalğız ikän dimäk ul cilbäzäk häm yöremsäk digän süz döreslekkä bik turı kilmi dip yaza Färidä Şäkirova. Mäqälä avtorına Qazan sanatoriendä oçrağan yalğız yäş xatın çınlap ta cilbäzäk häm şunlıqtan anıñ häm balasınıñ da yazmışı ayanıç. Ämma yalğız xatınnarnıñ kübese çınlap ta bala öçen yäşi. Mäxäbbät cimeşeme ällä ata- ananıñ yalğışı bulıp tuğan balamı ul, ul barıber keşeçä yäşärgä, ata-ana söyüenä xaqlı, dip sanıy mäqälä avtorı.
Al'bina Zäynulla


text:
Juldız joramalğa qarap, adamnıñ bolmısın aşwğa boladı. Key`de tipti juldız joramalda ay`tılğan närseler dälme-däl kelip qalğanda, erekşe tañğalıp qalatınımız bar. Büginge juldızdar ne boljadı eken?
Toqtı
Densawlığıñızğa köp köñil bölgeniñiz jön. Densawlıqqa pay`dalı jattığwlardı jïi jasañız. Eşkimniñ aqıl-keñesin tıñdamañız. Şeşimdi tek öziñiz qabıldañız. Jaña özgeristerdi qabıldawğa qorıqpañız.
Torpaq
Bügin süy`iktiñizben qarım-qatınasıñızdıñ jaqsarğanın tüsinesiz. Süy`iktiñizge bostandıq berip, barlıq jawapkerşilikten bosatıñız. Ol sol kezde barlıq jawapkerşilikti moy`nına alıp, qïın suraqtardıñ jawabın tabadı. Qatemen jumıs jasay`sız. Barlığına bağanı ädiletti türde berwge tırısıñız.
Egizder
Juldızdar alañsız jürip, köñil köteretin toy`-dwmandarğa barwğa keñes beredi. Bügin erekşe janmen tanısasız. Qarım-qatınastarıñız uzaqqa sozılwı mümkin. Bolmaşı nərsege aşwlana berwiñizdi qoy`ıñız.
Şayan
Belsendi bolwğa tırısıñız. Mindetti türde jolıñız boladı. Bügin bolaşağıñızdıñ jarqın bolwına äser etetin tulğalarmen tanısasız. Qay` jerde bolmasın söz talastırwdan awlaq bolıñız.
Bïkeş
Bügin sırt kelbetiñizge özgeris engizwiñiz mümkin. Köpşiliktiñ közay`ımına ay`nalw üşin, öziñizdi özgertpeseñiz de boladı. Onsız da siz keremet jansız. Ay`nalañızdağılarğa öziñizdiñ kim ekeniñizdi däleldewge tırısasız. Batıl bolıp, şeşimdi durıs qabılday`sız.
Arıstan
Otbasılı arıstandar, däl qazir otbasılıq ömirde jibergen qateliktermen jumıs istegeniñiz jön. Süy`iktiñiz aldıñızda ïilip, sizdi keşirwge day`ın. Ekewiñizdiñ tatwlaswlarıñızğa ortaq dostarıñız kömektesedi. Al boy`daqtarğa aqşa ünemdewge twra keledi. Aqşanı bereketsiz joy`mañız
Tarazı
Bügin küş-qwatıñız tasıp, kez kelgen isti oñay` rettey`siz. Däl qazir dostarıñız ben jaqındarıñızdıñ qılıqtarı oğaş bolıp körinedi. Alay`da tözimdiliñizdiñ arqasında köp jetistikke jetesiz.
Sarışayan
Bügin eski tanıstarıñızben jolığasız. Ol alğaşqı maxabbatıñız bolwı da mümkin. Biraq oğan bola köp köñil tüsirmeñiz. Ötken ömiriñiz jay` estelik, qazirgi ömiriñiz jarqın bolaşağıñız.
Mergen
Bügin qonaqqa barasız nemese üy`iñizge köp qonaq keledi. Qalay` bolsa da, twğan-twıstarıñızben qarım-qatınastı retke keltirgeniñiz jön. Al keşke süy`iktiñizben renjisesiz. Ol sizdiñ ğalamtorğa köp waqıt böletiñizge renjwi mümkin.
Taweşki
Kün bir qalıptı ötpek. Er adamdardan göri äy`el zatımen jaqsı til tabısa alasız. Öziñizdiñ aqılıñız ben bilimiñizge süy`enip, burınan şeşilmey` jürgen mäselelerdiñ basın aşwıñız mümkin. Alay`da, bügingi keş romantïkağa tolı bolmaq. Otbasıñızğa köp köñil bölwge tırısıñız.
Swquy`ğış
Ömiriñizde kezdey`soq pay`da bolğan jağday`larda mey`linşe aqılğa jüginip, özdigiñizşe şeşim şığarıñız. Eşkimniñ pikirine qulaq aswdıñ qajeti joq. Qarjılıq jağday`ıñızğa da köñil bölip qoy`ğan abzal.
Balıqtar
Süy`iktiñizge qay`ta ğaşıq bolasız. Aradağı qarım-qatınastarıñız twralı jïi oy`lay`sız. Osı waqıtqa dey`in renjisip jürgen bolsañızdar, qay`ta tabısasızdar. Al boy`daq jandar alğaşqı maxabbatın esine alıp, onımen qay`ta jolığw üşin türli äreket jasay`dı. Birewdiñ aqşasın almañız. Onı saqtap qoyamın dep urlatıp alwıñız mümkin.


text:
Mäläüez qalahında mäźäniät harayı asıldı. Ul 20 yıl elek töźölä başlağan, huñınan ildäge bolğanıştar, defolt häm başqa säbäptär arqahında tuqtap qalğan. Prezident Mortaza Räximov qıźılğas, bıl eşkä yañınan totonğandar. Töźölöş barışında la, unı asıuğa qorolğan tantanalar mälendä lä harayźıñ küpmegä barıp baźıuın äytmänelär. Dürt qatlı binala 700 urınlıq tamaşa, nikax terkäü zaldarı, törlö tüñäräktär, yegermegä yäqın ayırım bülmälär bulıuın iźäpkä alğanda, yöźźärsä milliondar totonolowın şäylärgä bula. Mäläüez qalahında älege waqıtta Köngäk xalıq beyeüźäre ansamble, başqort häm urıś xor kollektivtarı, Räyxan tatar vokal ansamble, Tuslox sıuaş yır törkömö, tiśtägä yäqın balalar kollektivtarı eşläp kilä.
Qala xalqı bıl mäźäniät harayın bik şäp tip belderźe.
Respublika könö aldınan asılğan bıl ber genä bina. Huñğı 3-4 köndä tağı bernisä klub asılasaq. Xalıq möstäqillek yemeştären awıź tultırıp tatıy.


text:
Rusiäneñ törle töbäklärendäge xabärçelärebez tudıru yortlarındağı şartlarnıñ yaxşıruı, ana bala sälämätlege öçen zur tırışlıq kürsätelüe, aparat cihazlarnıñ zamança buluı turında söyläp kilä. Tabiplar, räsmilär birgän ängämälärdä abortlar kimi,tuğan balalar sanı arta dip belderä.Böten bu yaxşı xabärlärgä qaramastan Rusiädä xalıq sanı kimep bara. Belgeçlär Rusiä demografik krizis aldında tora dip belderä. Xatın qızlar säxifäsendä bügen Rusiädä xalıq sanınıñ kimüe turında söylägännän soñ Udmurtiädäge xäbärçebez çibärgän yazmanı işettererbez
Säyäsi totrıqsızlıq, tübän tormış standartları häm naçar sälämätlek Rusiä xalqınıñ kimüenä säbäp. Rusiäneñ regional täräqiät ministırı Vladimir Yakovlev belderüenä kürä sonğı 2 yılda Rusiä xalqı 1.7 million belän kimegän, älege waqıtta xalıq sanı 145 million ämmä xalıq sanı şulay kimergä däwam itsä kiläse 50yıl eçendä Rusiädä öçtän ber öleştän dä azıraq xalıq yäşiyäcäk.Russiä Fännär Akademiäse İqtisadi Farazlaw İnstitutında demografiä belgeçe Nikita Mkrtchian Russiädä xalıq sanı qotoçqıç däräcädä kimep bara monıñ iqtisadqa bik yaman täsire bula ala di
Mkrtchian(audio)
bezneñ xisaplarğa qarağanda, imigrantlar bulmıy torıp 2015nçe yıllarda eş qulları yılına 1,5 millionğa kimiäçäk.Bu bik möhim san häm iqtisadi üseşkä kirtä bulaçaq.
İndustriallaşqan illär arasında Rusiä urtaça ğämer ozınlığı in tübän bulğan illärdän berse , şulayuq yaña tuğan balalarnıñ üleme dä in yuğarı il. Eş qullarınıñ kimüe ekonomik krizisnı qotılğısız xälgä kiterä. Yakovlev farazlarına qarağanda ,älege waqıtta eşli alğan 20million ir atnıñ dürttän öçe ya eçkeçelekkä salışqan,yä eşsez,yä armiädä yäki törmädä.Ul ruslarnıñ 60%artığı pensiä-täqaüttä, bala yäki ğarib , alarnıñ bik azı ğına üz tormışın üze kürä ala dip äytte. Mkrtchian qaraşınça Yakovlev sannarı bıraq küpertelgän. Ämma anıñ institutı kitergän sannnar da tınıçlandıruçı tügel.İnstitut xisaplarına qarağanda kiläse 20yılda 5 rusnıñ berse genä eşli alaçaq.Prezident V.Putin dä 25nçe apreldä ilneñ wazğiäte turında yasağan çığışında Rusiädäge qotoçqıç demografik xälgä tuqtalıp kübese ekonomik yaqtan aktiv yäşlärneñ 40meñe yılsayın alkogoldän agulanıp ülä dip belderde.
Putin(audio)
Bez Könbatış yevropa belän çağıştırğanda Rusiä xatın qızlarınıñ 10 ä ir atnıñ 16 yıl azıraq yäşäwen qabul itä almıybız.Älege ülem säbäplären bik keçkenä çığımnar belän yuq itep bula.Sälämätlek saqlaw çaraların här kem öçen häm yuğarı sıyfatlı xälgä kiterü bezneñ berençe wazıyfabız bulıp tora.
Belgeçlär bu belderüne xuplasa da , tabığıy ürçüne arttıru häm xalıq sälämätlegen yaxşırtu da iqtisadi krizisnı tuqtata almayaçaq di.2.Böten dönya suğışınnan soñ tuğan bik küp keşe yaqınça 10yıl eçendä pensiägä kitä häm ilneñ eş qullarında bik zur upqın xasıyl bulaçaq . Küp kenä demograflar ekonomik belä qazanı tuqtatu öçen berdänber çaranı migratsiädä kürä.İşetkänegezçä xörmätle tıñlawçılar Rusiädä xalıq sanı kimep bara.Bu tendensiäne tizgenä üzgärtep tä bulmayaçaq. Udmurtiädäge xaberçebez Xämidä Gaifullina cibärgän yazmada optimizm çäçäk ata. Udmurtiädä tudıru yortlarında texnika könbatıştan qalışmıy häm tuğan balalar sanı da artıp bala. 2-3 xätta 6-7 balalı ğailälär dä bar ikän. X.Gaifullina (audio)
färidä xämit


text:
Kiçä Äfğänstannıñ tışqı eşlär ministrı Abdulla Abdulla Şwetsariäneñ Davos şähärendä baruçı Dönya İqtisadıy Forumında aprel' ayında ütär dip kötelgän saylawlar ber-ike ayğa kiçekterelergä mömkin dip beldergän ide. Bu saylawlar inde moñarçı da berniçä märtäbä kiçekterelde.
Karzai saylawlar könen bilgeläw saylaw komissiäseneñ eşe, ämma min saylawlar bik bik tiz arada ütsä yaxşıraq bulır dip isäplim dide.
Anıñ äytüençä, 9 äğzadan torğan Äfğän saylaw komissiäse saylaw könen bilgeläw mäs'äläsen BMO belän bergäläp qarıy.


text:
Qıtay Amerikanı uzdırıp dönyadağı iñ küp internet qullanuçı sanına ireşte. Qıtayda internet qullanuçılar sanı könnän kön däwamlı bularaq arta.
Qıtay Xinhua xabär agentlığı belderüençä, Qıtayda internet qullanıçılarnıñ sanı arta. Läkin bu san ğomum xalıq sanınıñ ni barı 16 % qına täşkil itä. Dönyadağı ğomum internet qullanuçılar sanı isä 19 %. AQŞnı İnternette ütep kitüe Qıtay öçen, zur ber waqıyğa. Qıtayda internet qullanuçılar sanı äkrenläp genä läkin däwamlı bularaq arta. Qıtayda internetkä senzura bar, mäğlümätlär başta filterlar aşa “süzelä”. Meñlägän internet saxifäläre belän alarnıñ küzgelärenä isä kerep bulmıy.
İnternetneñ uñay yağı, anda teläsä kem teläsä nindi isem belän irekle mäğlümät tarata ala. Läkin älege mömkinçelek soñgı arada Qıtayda, olimpia utınıñ London, Parij häm San Fransisco säfärendä bulğan Tibet protestlärenä cäwap qaytaru öçen qullanıla başladı.
Protestlar waqıtında Tibetlelär, Qıtay xaqimiätenä qarşı protest belderep, dönyağa Tibettäge keşe xoquqları turında söylärgä forsat tapqan ide.
Parijdäge protest çaraları waqıtında töşerelgän ber foto, küp kenä blog häm saxifädä tarala başladı. Häm bu foto keşelärneñ protest çaralarına qarşı açuın nığıta. Fotoda isä, invalid ber qıtaylı sportçı xanımnıñ, protestçı ber tibätleneñ üzenä taba yaqınayuı belän, olimpia utı sünmäsen öçen batırlarça utnı niçek saqlawın kürsätä.
Qıtaylı internet qullanuçıları diqqatennäñ şulay uq, çit il mäğlümat çaraları da çittä qalmıy. Alar mäğlümät çaraların, tibet protestläre waqıtında taraf totuda ğayepli.
İnternettäge qarşılıq iñ küp, “peşerelgän” xäbärlär taqdim itüdä ğayeplängän xäbär qanalı CNNgä qarşı yünälderelgän. İnternettäge küp kenä internet saxifäsendä xäzer, “CNN bulıp qılanma äle” digän cır yañgırıy.
Şulay uq, internet qullanuçıları arasında Carrefour kibetlären boykot itärgä çaqırğan täqdimnär dä yöriy. Fransuz kibetlär çeltäre isä, tibetneñ bäyselegen yaqlamawın belderä.
Läkin internettäge protest çaralarnın üsep kitüendä Qıtay xaqimiäteneñ ni däräcädä qatnaşı bar anısı bilgele tügel. Bilgele bulğan ber genä närsä, İnternetneñ Qıtaylılar tormışına nığraq kirep kitä başlawı yäisä ikençe törle äytkändä, Qıtaylılarnıñ internetkä küpläp kere başlawı çıñbarlığı. Ä artqan qullanuçılar sanıñ yäisä alar taratqan mäğlümätne idarä itü isä könnän kön qıyınlaşaçaq.


text:
Sember kügendä 2 säğät buyı YAK-40 oçqıçında ölkä räsmiläre, ruxanilar häm Qazan Izge Ana ikonası oçıp yörde
Cirle oppozitsion basmalar äytüençä, alar küktä Vsevıyşniydan ölkäneñ sotsial'-iqtisadi xälen yaxşırtuda yärdäm sorap häm şaytannarnı quıp yörgännär.
Şul arada Ölkä administratsiäse häm Meriä qarşında Toraq xucalıqnıñ tariflarnı 2 märtäbä arttıruına qarşı miting uzdı. Bu çara häm ölkägä qağılışlı başqa xäbärlär sişämbe könne (iyünneñ 2ce) Mäskäw mäğlümat çaralarınıñ da iğtibar üzägendä buldı.
Tatarstan belän Sember ölkäsen quşıp, İdel-Qama gubirnası buldıru turındağı niätlärgä Sember xalqınıñ küpçelege qarşı çığa.
Fatir öçen tüläw tarifların kisken kütärügä xalıqnıñ kire mönäsäbäte xoquq saqlaw orğannarı iğtibarın dä cälep itte. Ölkä prokuraturası bu qararnı kire qaqtı häm Kommunal' xucalıq citäkçelegenä qarşı cinayät eşe dä açtı.
NPSR (Xalıq patriotları berlege) häm profsoyuzlar rizasızlıq aksiäläre oyıştırdılar. İñ zur çara – ğomum miting Ölkä xakimiäte qarşında başlandı. Anda NPSR wäkilläre genä qatnaştı. Mitingnıñ meriä binası qarşındağı däwamında profsozlar da quşıldı. NPSRnıñ töp taläpläre - gubernator häm mernı ğına tügel, Putin xakimiäten dä otstavkağa cibärü.
Ayıruça iğtibarğa layık ber küreneş. NPSR häm RSFSR flagları arasında tribunada Yarımaylı yäşel möselman bayrağı da cilferdäp tordı. Mitingnı alıp baruçı KPRF citäkçese Aleksandr Kruglikov Milli mäcles wäkilenä dä süz birde häm milli-mädäni mänfäğätlärne qanäğätländerü kiräklegen dä äytte.
Soñğı arada Semberdä gubirnalar sanın 28rә qadär kimetü, Sember ölkäse belän Tatarstannı quşıp, İdel-Çulman (Qamsqo-Voljskaya) ğubirna buldıru turında süzlär quyıra başladı. İmeş, Çuaşstan, Mari ile, Kirov ölkäse - Yuğarı İdel (Verxnevoljskaya), Mordowiä belän Nijgar – Urta urıs (Srednerusskaya), Samar, Sarıtaw, Penza ölkäläre Urta İdel (Srednevoljskaya) ğubirnalarına berläşäçäklär.
Sember qalasında urıslarnıñ da, tatarlarnıñ da küpçelege mondıy ğämällärgä qarşı toraçaqların belderälär. Döres, yaqlawçılar da bar. Tik alar, millätenä qarap, törle säbäplär belän nigezlilär üz qaraşların. Urıslar öçen – Tatarstan uñışları nigezendä yaxşıraq yäşäw bulsa, tatarlarnıñ töp xıyalı – Tatarstan tä'sire astında Sember ölkäse cirlärendä dä ana telenä qarata mönäsäbätneñ üzgärüenä ömetlänü.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text: Mäğarif ministrı Sıntimer Bayazıytovtıñ qänäfienän qolaq qağıuı ixtimal. Unıñ ministr wazifahınan buşatılasağı xaqında xäbär küpläp tarala. Sıntimer Bayazıytov ike ay elek kenä bıl wazifala Zöhrä Räxmätullinanı almaştırğaynı. Bıl - yañı ministrźar kabinetındağı täüge otstavka bulasaq. Älegä tiklem xökümättä Ber ministr źa bınday qıśqa waqıt esendä eştän buşatılğanı yuq ine. Sıntimer Bayazıytov mäğarif ministrı wazifahına Öfö xaqimiätenän küserelgäyne. Unıñ otstawqahı säbäbe xaqında räsmi beldereüźär älegä yuq. Şulay źa unıñ mäktäp direktorźarı menän tupaś höyläşeüenä qarata yalıuźar bulğan tigän xäbärźär işetelep qala. Räsmi bulmağan sığanaqtarźan işeteleüensä, prezident farmanı yaqın arala kötölä. Älegä Sıntimer Bayazıytov urınına quyırlıq yañı ministr eźläyźär.


text: 21 awgustta Qırımda Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko qırım tatar mäclese räise Mostafa Cämil Oğlı häm anıñ ike urınbasarı Rifat Çubarov häm Rämzi İlyäsov belän oçraştı. Prezident qırım tatarları Qırımda totrıqlılıqnı saqlap qalu faktorı dip bilgeläde. Söyläşülärdän soñ bulğan mätbuğat oçraşuında Yuçenqo: «Qırım tatarları mäsäläsenä bağışlanğan tügäräk östäl söyläşüe ütkäräçäkbez. Milli qurqınıçsızlıq şurası cıyılışları da bu temağa bağışlanaçaq. Anda tel mädäniät, mäğärif, yarımutrawdağı qırım tatarlarınıñ mölke belän bäyle mäsälälär dä qaralaçaq”,- dide. Baqçasaraydağı wäzğiätne añlatıp, Yuçenko: «Dönyanıñ ber ilendä dä izge urınnar östenä bazar quyılğannı kürmässez. Qırım tatarlarınıñ möselman ziratı östennän bazarnı aluların taläp itkänne añlıym”,- dide. Ul nigä bügengä qädär bazarnıñ alınmawın añlamağanlığın äytte. Qırım tatarlarına cir bülep birmäw dä, Yuçenko süzlärençä, waq säyäsi uyınnar näticäse ikän.


text:
Qazannıñ «Hadi Taqtaş» cinäyätçel törkemen oyıştıruçılar xökem itelde
Pänceşembedä Qazan cinäyätçeläre zur yuğaltu kiçerdelär. Tanılğan şağirebez Hadi Taqtaş isemen üzläştergän, läkin aña bernindi bäyläneşe bulmağan cinäyätçel törkemne oyıştıruçılar, nihayät, xökem itlelde. Tatarstan Yuğarı mäxkämäse 13 keşegä 6 yıldan alıp ğomerlekkä irektän mäxrüm itü qararı çığardı. Banditlar zur aqçalar tuplap, inde berniçä yıl däwerendä Qazanda çın-çınlap kriminal' suğışlar alıp barğannar. Oşbu törkemne qulğa alıp, anıñ eşen mäxkämägä citkerü respublika xoquq saqlaw oyışmaları öçen zur waqığa buldı. Çönki zur cinayätlärne açu buyınça älegä xätle mondıy eşneñ sudqa barıp citkäne yuq ide. Mäxkämä barışında moña qadär kürenmägän häwefsezlek çaraları qullanıldı. Protsessnı oyıştıru, şahitlarnı saqlaw yaña ısullar, ämällär tabunı taläp itte. Qıñğır eş maxirları häm alarnıñ tarafdarları da yoqlap yatmadı — alar dönya aqçası tügep, iñ köçle advokatlarnı yallap, cawap totu säğäten niçek tä bulsa, kiçekterergä tırıştılar. Läkin ğadellek ciñde. Şulay da, qayber belgeçlär äle alqışlarğa irtäräk, dilär. Çönki advokatlar Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäsenä ğozer yullayaçaqlar. Ä inde Mäskäw Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäseneñ qararın köçendä qaldırırmı — monısın barı tik waqıt kürsäter.


text:
Xärbi bülektä qıynalğan soldatnıñ xäle awır qala
Uzğan tapşıruıbızda bez Ufa yanındağı ber xärbi xezmät bülegendäge başqa ğädättän tış xäl xaqında qısqaça ğına mäğlümat birgän idek. Ufadağı 8 nçe sanlı klinik xastaxanägä 8 fevral' könne bik awır xäldä ber soldat kiterelä. Dağstannan yartı yıl elek Rusiä armiäse saflarına alınğan Nösrulla Daudov Ufa yanındağı Yaña Aleksanrovqa awılı qırındağı xärbi tözeleş batal'onında xezmät itkän bula. Qayber çığanaqlardan alınğan xäbärlärgä kürä, 7 fevral' könne anı üze xezmät itkän bülektäge ofitserlar qıynağan. Nösrulla Daudov bik küp tän cäräxätläre alğan. Ayıruça başı nıq zägıyf'längän kileş ber täwlek ütkäç kenä, yäğni 8 fevral' könne yaqındağı 8 sanlı xastaxanägä añsız xäldä kiterelä ul. Biredä qaza kürgän soldatqa aşığıç räweştä bik qatlawlı operatsiä yasıylar häm reanimatsiägä urnaştıralar.
Comğa irtäsendä, soldatnıñ xälen beleşü öçen, “Azatlıq” xäbärçese xastaxanäneñ baş tabibı Ramil Mägafurovqa möräcäğät itte. Ramil äfände xäbärçegä barı tik soldatnıñ älegä stabil' awır xäldä buluı xaqında ğına belderde. Artıq mäğlümat birüdän baş tarttı. Xärbi prokuratura xezmätkärläre kilü-kilmäwe xaqındağı sorawğa da ul qısqa ğına cawapladı. “Alar bezgä kilmäde. Xärbi prokurorlar Daudov xezmät itkän xärbi bülektä tikşerü ütkärgänlege genä mäğlüm miña”, - dide Ramil Mägafurov.
Töş waqıtında awır operatsiä kiçergän soldatnıñ 8 nçe sanlı xastaxanädän respublika klinik sırxawxanäsenä küçerelüe turında xäbärlär işetelgäç, bez monıñ döreslegen tikşerü öçen, tağın Ramil äfändegä telefonnan şaltırattıq.
Şulay itep Ufa yanındağı xärbi bülektä ofitserlar tarafınnan qatı qıynalğan soldat Nösrulla Daudov Başqortstannıñ respublika xastaxanäsenä küçerelgän. Ufağa anıñ ir tuğanınıñ kilüe dä mäğlüm buldı. Ämma älegä anı kürü mömkin bulmadı bezgä. Xärbi prokuraturağa şaltıratuıbız da zur näticä birmäde. Andağı elemtädä bulğan dejur xezmätkär prokuratura xezmätkärläreneñ bu xälne äle urında tikşerüen äytep, bernindi dä östämä añlatmalar birelmäyäçägen iskärtte. Daudov xezmät itkän xärbi bülek Başqortstan xärbi komissariatı qaramağında bulmawı da açıqlandı. Ul Samara şähärendäge 2 nçe armiä qaramağındağı xärbi bülek ikän. Niçek kenä bulmasın, älege ğädättän tış xäl Başqortstan cirendä bulğan häm anıñ säbäplären biredä tikşerergä turı kiläçäk. Aldağı könnärdä bez Nösrulla Daudov tiräsendäge xällärne küzätep torırbız.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Rusiä, Amerika Quşma Ştatları, Tönyaq häm Könyaq Korea, Qıtay häm Yaponiä wäkilläre irtägä Pekinda Tönyaq Koreanıñ atom programması mäs'äläsendä çirattağı söyläşülär başlarğa äzerlänä.
Tönyaq Korea wäkile, tışqı eşlär ministrı urınbasarı Kim Kye-gwan, bügen Pekinğa kilü belän – bu yulı söyläşülär öçen wazğiät uzğan yılnıñ avgustı belän çağıştırğanda yaxşıraq, dip belderde. Kim, Tönyaq Koreanıñ üz pozitsiäsendä qaluın, yağni "kompensatsiä" bulmıy torıp atom programmasın tuqtatmayaçaqların äytte.
Dekabr ayında Pxenyan – atom töş eşçänlegen tuqtatuın, anıñ urnına Waşingtonnan iqtisadi häm başqa tör yardäm kilä başlawın täqdim itkän ide. Ämma AQŞ, Tönyaq Korea başta atom programmasın tuqtatsın, dip belderä.