text:
Ruşmi Rizayeviç MEMET
1970 senesiniñ yaz çillesinde bizim evde Çırçıkten Veliulla dayım musafirlikke keldi. Bizim ev, Samarkand ilen yaşlı, Cizaq degen kuçük şeerniñ kün batış tarafında, dağlarnıñ eteginde yerleşken edi. Dağ demede yeri olmasada, işte bizim töpeliklerimiz. Quyan Şan dağlariñ etekleri sayıla edi.
Bizden 40-50 km. mesafede olğan Malguzar dağlarına oşamasada, bizim töpeliklerimizni öz güzellikleri bar edi.
Şahsen men pek seve edim sıcaq yaz künleri, Qotur Bulaq dağlarına çıqıp sıcaq yerde yatıp yüzümni cıllı yellerge siypatıp, kökteki beyaz bulutlarnı köz etmege. Anam, tiyzelerim aytqan masalları, cümlesi, art artından kökte bulutlar yardımı ilen canlana ediler…
Aceba ne içün men sevem bo çıplaq ve taz dağlarnı? Ne içün yengilden esip turğan yelçıknin ohşavları melhem olup ohşay ruhumnı? Ne içün?… Qaydan keldi mana bo çıplaq yerlerge sevg? Ne içün men bazda (teprenem) seskenem öz yollarımda? Ne içün menim doğğan yerim Özbekistan? Ne içün mana deyler tatar? Ne içün ben, qomşu balalar dögüşkenimizde tatar-tatar dep qaçalar? Ne içün loqsa anama “satqın” dedi özü semiz buğaday (buğa kibi), qursağı davul kibi, közlerin may basqan Begmatsan? Ne içün indemediler yanızmızda turğanlar?…
Men altı yaş qadar edim, anam Gülnara kadam ilen loqsa edi, biz avtobus bekler tura edik, “Başlar” degen avtobus durağında.
Yolcularğa oturmaq içün yapılğan skemlede bir yer boşadı ve anam şo yerge oturmaqnı ister – Yür balam, azçıq oturayıq, dep meni elimden çekti… Aytıp yetiştire almadı, anavı semiz ayvan : – E, e, “satqın” oturıb bolmasan?, dedi de özün semiz tenin buff ! etip boşağan yerge taşladı…
Men bir şey añlap yetiştire almadım, tek anamnın çiraysız yüzüni ve iri közyaşlarını körüp, anamnın etegine qaviyce yapıştım.
İri köz yaşları dane dane tozdu ovtobus durağına tamçıladılar…
Anam sesin çıqarmay ağlay edi. Kimse bizge baqmadı ve indemedi. Anam birazdan soñ özün tutıb: Aydı, balam, keteyik cayav, dep meni ceteqlep ketti…
Ne içün?… Ne içün babama qırgız deyler? Ne içün anam pek çoq ağlay? Ne içün tiyzelerim, yaş qızlar, anasız babasız biznen yaşay?
Daa çoq böyle ne içün degen suallerin berdim men esli dayıma. Dayım cenkte olğan, yaralanğan, şimdi ise pensioner…
Oyga daldı dayım, soñ ikaye etti boyle…
Yer üzünde bar (bir) Yeşil ada – Qırım, onun adı. O yer cennet kibi. Dünya qurulğandan berli yaşar kelgen anda Adem nesili, anan baban ve olarnıñ anaları babaları, Adem alleyhisselâmnın nesili.
Atilla’nın küçük oğlu Noğay Qırım’da hanlık yapqan, şo devirlerden bize çöl taraflılarğa Noğay ismi sinip qalğan.
Bağçisaray’dan o yağına içki taraf denilgen. Cümlemiz biz – Qırımlımız – öz ara (ise) – noğaylar, tatlar, yalı boylular ve ilâhri(yiz). Diger halqlar bizni – Qırım tatar dep ayırğan. Ebet, er bir yernin, er bir köynün, er bir insannın bile, öz tarihi bar. Mına, ne içün babana Kırğız deyler dep soraysın. Cizaq’ta Riza degen ad pek çoqtur, amma kırgız Riza dep sorasan er bir esli qırım tatar aytıp berer yaşağan yerini, qayda çalışqanın, qaç balası barın ve diger şeylerin. Babanın köydeşlerine de Kırğızlar deyler… Kızğız Amet, kırğız İslam ve digerleri.
Daa bir şey aytayım sana. Qırımdaki Amanşalar, Airçalar, Aciler, Bölek-Aciler, Baraşlar, Çaçallar ve digerleri erbirisin öz tarihleri bar ve oların tarihlerin bizler, insanlar, til tilden aytamız, kimerde kitaplara yazamız, kimerde ulu vakialarnı ya da ulu insanlarnı adlarını tarihiy saklar qalamız. Bilesin mi, 18 asırda Türkiye’ge köçüp barğan qırımlılar anda da öz tarihlerin üzülmesin dep andaki köylerge bile öz köylerin adların qoyğanlar. Demek andaki Mambet-Ali de ya da Bölek-Aci de bizim soy tamırlarımız bar.
Sen asla utanma lağaptan, topalğa – topal derler, sokurğa – sokur. Mına men 1945 senesi Kavğa’dan soñ bardım Qırım’ğa.. Keldim Kezlev’ge, bardım evimizge. Anda oruslar yaşaylar. Andan çıqıp bardım Mambet Ali’ge. Anda evler çoqusı boş.
Mezarlığımızğa bardım, Dua oqudum, soñ ökür, ökür ağladım…
Ay, neler etmediler bo aydutlar, qırımlılarnı öz yurtlarından tamam ile çıqarmağance…
Eñ büyük oraspuları Ekaterina’nın künlerinden başlandı. Ekaterina “Rusiyeni padişası” olup ta bizim hannen bir töşekte yatmak içün, özü ilen Rusiye’den öz yataq tahtın Qırım’ğa süyrep kelgen. Hannen gecelegenden soñ, saarde közün zornen açıp, dülber temiz Qırım köyün körür, kerilip : Oh kakaya çistenkaya (Ah, ne kadar da temiz!) degen…
Qrım hanları pek medeniyetli eken, qullarını, oruslarğa oşap, pek ezmegenler, serbest yaşamağa yol bergenler.
Amma zamanlar denişe, aldap suldap Qırım hanını, Ekaterina Qırım’nı qolğa ala, qırımlılarnın yaşayışın temiz boza.
Serbest yaşamağa sevgen haq çıdap olmay zulımlıqlarga, qafeske tüşken quştay, soqula anda mında, ahir sonu mecbur ola Vetanından uzaq yollarğa çıkmağa.
Doqquz milion ealiden 19. asırnı başında zar zorunen qala 300 binge (?) yaqın qırım tatar. Bo qalğanlar istemey iç bir yaqa ketmege. Öz canların qurban sayğan, taqdirlerin bereler Alla yoluna.
Vakıt keçe, dünya türlene. Sovyetler kele Qırımğa. Qırım’da kene qavğa,, kene qan töküle. Eki ögüzi bar olğanlar bay sayıla ve “Lişon” (müsadereye muhatap) ola – mal mülkinden ayırılıp Sibir’ge aydala.
1919 senesi dayımnın babası Abibulla tükâncı,, öz tükânı olğanı içün – bay esabında “lişon” ola (mal varlığına el konula). Mal mülkinden ayırılıp qorantası ilen Sibirge sürgün ola.
1941 senesi dayım arbiy hızmette ola ve şo yılı başlanğan cenkte, başından sonunace ola. 1944 senesi dayım ağır yaralana. “Oskolka” (bomba parçası) sol qolun omuzından aşağa on santimetrden ziyade yerin süyegin üzüp ala. Qamçi kibi asılıp qala qol. Süyegi olmasada, dayım er vakıt uvkalar,(ovuşturur), masaj yapıp işletmege tırışa edi qolunı. Em de bayağı şeyler yapa edi yaralı qolunen: sernik qutusın tuta edi, engil sepetçikler kötere ve ilâhri…
Lafının sonunda dayım mana böyle dedi – Rüşti kardaşım, bizler – cenk veteranları – areket etemiz, halqımıznı Vetanımızğa qaytarmağa, belkim biz bitirir olmamız bo işni, bizden soñ nevbet sizinki. İç unutmanız kimliginizni.
Elimdem kelgeni qadar, er daim, sevgilli rahmetli dayımın ögütlerini yerine ketirmege tırışam. Veliyulla dayımnın ruhuna el fatiha……
Kırğız Riza
1925 senesi Yanvar 10’da Memet ve Ceverlerin qorantasında dünyaya menim babam Riza kelgen. Memet aqaynın quvançı taştı. Birinci bala, birinci oğul, endi nesil mutlak üzülmez, menim balalarım qısmet etse, biz körgen öksüzlüklerni körmez, şimdi fuqareler bile oqumış olıp çıqa, men de öz evlâdımnı oquturım dep oylandı Memet.
Lâkin 1941 senesi, tınç hayatnı bozdı Cenk. Qoranta endi büyük edi – beş bala, ana baba ve qart ana. Cenk er kesni şaşmalattı (şaşırttı, sersemletti). Sovyetler bütün erkeklerni, yaş qart demey, cıyıp aldı. Front’qa (cepheye) aldı, trudarmiyağa (emek ordusuna) aldı, okop (sığınak) qazmağa dep aldı, köylerde qısqayaqlılar ve yaş cavqa qala. Birden Lemse kele, o da qalğan qutkannı sürüştirip, Germaniya’ğa alıp kete. Babam yaşını yaşça yazdırıp Germaniya’dan qurtarılıb kala. 1944 Lemseler qaça Qırımdan, Sovyetler kene kele ve Mayıs 18 Qırım tatarları içün qara künge keçire. Anam babam aytqanlarına köre, 1944 senesi baar erte kele ve mayıs 18 künü er yer erılğanlardan ve diger güllernin mis qoqusuna tolğan eken, amma şo acayıp Allanın kününde Sovyetler qırım tatarlarını maldayın sürü sürü vetanından aydaylar.
Qartana, ana ve beş bala Cizaq’taki Komintern degen sovhozğa sürgün olalar. Memet qartbabam trudarmiyada bola o zaman.
Açlıqtan horluqtan balalar episi hastalanalar. Evde hasta olğanın duyğanlar – akşam alıp keteler tedaviylemege dep, sabasına ölüsün aldıralar. Şay etıp balaban qorantadan bir menim babam sağ qala, özün ayırğanın (?) duydırmay çalışıp. 1945 sene babam ala haber, babası trudarmiyadan qaytıp kele ekenci aqqında, amma Cizaq’qa kelip çıqmay ne ülüsü, ne tirisi. Şay etip babam qala bir özü.
1946 senesi Mart 5-de babam Riza evlene Bölek-Acılı Asiye İsmayil qızına – menim anama.
1944 seneden – 1956 senegece babam sovhozda, başta demircinin yardımcısı olıp, 1946 senesinden ise özü demirci olup çalışa. 1956 senesi şoförlar kursların bitirir – şo sovhozda şoför olalar çalışır. Direktor Çuprazov bizim korantağa yardım ete ve bizim koranta 1958 senesi Cizaq’qa köçe. Babam Golodnosterstroy tröstin 5 nomeralı ATK-5 degen teşkilâtka şoför olup kire ve 1985 senesi şo teşkilâttan pensiyağa çıkıp şoförligin taşlap kene eski zenatına, demircilikke öte ve tek 1990 senesi işten boşap menim aldımda Qırım’ğa kele.
2003 senesi Sentyabr 10-da vefat etti ve Akmeçet’teki Boğurça mezarlığında defn etildi. Babamnın ruhuna el Fatiha.
Menim ağır hastalığım – Qırım
1987 sene İyün / Haziran 26’da TASS bir yalan daa uydırıp çıqardı. Bo yalanlar bizni nefretlendirdi ve facialı avdet yoluna turğızdı.
Boş laflar eter dep mende şo kunü çıqtım açıqtan açıq avdet yoluna.
Haziran 26-dan Kasım 10-na qadar ükümet hadimleri ilen, Qırım’ğa çıqmak üçün ruhset bergen vesiqalar almaq üstünde, tartıltım ve niayet er bir yasaqlarından ğalıp çıqıp Noyabr ayın başında Qırım’ğa kelip çıqtım. Menim birinci baracaq yerim belli edi, babam aslı Aqmeçet qasabasından ve şo qasabada Qonrat köyünde 1970 seneden berli yaşay edi menim Reşit eniştem ve Kerime tiyzem.
Seyitumerov Reşit halq aqqı üçün küreşkenlernin birinciler saflarında turğan insan edi. Eniştem ve tiyzem meni qarşılap alıp pek quvandılar yapqan areketlerime ve yardım etmege azır ediler. Lâkin rayon sekretarı Ryabika pek ters baqa edi Qırım tatarların vetanına qaytqanına. Şo sebepten men kettim qısmetimni Aqmeçet’te (Çernomorskoye) aramağa. Aqmeçet’te satlıq ev çoq edi, lâkin vesikalarnı doğurlamağa başlağan ilen, ille bir min tapa ediler bürokratlar ve içinni artqa çekmege yol aray ediler. Noyabr sonunda Çernomorsneftegaspromnı başqanında qabulda bulundım. Trest başqanı Pertenko menim vesiqalarımnı körüp, men oların trestine lâyık insan ekenimni bildirdi, ve qoçma mehanizmleştirilgen kolonnağa baş injenerlikke işke qabul etecegini anlattı. KMK’larımızda baş injenerler yoqlığı içün ve işçiler yetişmegeninden işlerimiz bayağı aqsay dedi. Men ise – iş tek kadrlar meselesine tirelse – onı çezmek pek qolay dedim ve ne qadar qurucı kerekligini soradım.
Bizde eñ azı 400 qurucı kerek dedi. İsteseniz binler qurucı alıp kelerim, dedim, eyecanlanıp, tek biliniz, biz epimiz qırım tatarlarmız, dedim.
Mana onın ferkı yoq, dep cevap berdi, Petrenko ve qoştı (ekledi), tek insan olsunlar ve öz işlerini yahşı bilsinler.
Quvançımdan yüregim sıq sıq ura…
– Öyle olsa – dedim, özümü tutıp – siz mana bir kâğıt berip olabilirsiz mi, meni mıtlaq işke qabul etecek aqqında? …..
– Ebet, ebet – dedi de, sekretar qıznı çaqırıp mana kerekli vesiqalarnı azırlap bermesin tayınladı. Vesiqalarım alıp – iş meselesi çezildi, endi tek, ev meselesin de çezsem işim beş dep quvana quvana evge qayttım. Evde keldik bir qararğa – endi bizim arqamız bar, propiska (ikamet belgesi) meselesinde yardım etecek Petrenko. Mana ise Özbekistan’ğa tezce qaytıp tezce ev aletlerini yollap qorantamnı köçürib ketirmek kerek.
Öyle de yaptım, tez tez qayttım Özbekistan’ğa, yolladım konteynerlerni ve 1988 senesi Yanvarnin başında kene keldim Qırım’ğa ve kene areket ete başladım satıp alğan evni resmiyleştirmege.
Yanvar pek qarlı ve suvuq edi, az olsa men ömür arqadaşım ve altı yaşındaki Riyane qızımnı özümnen alıp kelgen edim.
Pasport stolında (masasında) çalışqan bürokratlar eski qavalnı çalalar – işim asla yerinden qozğalmay. Kene bardım yardım isteyerek Petrenko’ya. Petrenko – Raatsızlanma, böyle ufaçıq işlerni men yarım saate çeze bilirim. Ber mana vesiqalarını ve beklep tur.
Bek aqşam üstü mana vesiqalarımnı qaytarıp – bağışla meni, aytqan sözümden çıqıp olmağanım içün, amma özün doğrulap olsan vesiqalarınnı men şo künü seni işke alırım – dedi. Men indemeyıp çıqtım, biz ekimiz de er şeyni sözsiz anlay edik. Menim milletime bo ükümette baş köterip serbest vetanında yaşamaq mümkün degil edi.
Sekretar qadın:
– Siz bilesiz mi, siz içün Petrenko’nı az qaldı partiyadan ve işten boşatmaq (isteyler).
– Bilem, bilem – dedim de, tezce çıqıp ketmek istedim.
Dört ay çapqalap yürip bir şeyge malik olmadım. 1988 senesi Fevral ayında, Pervomay rayonında Qırım tatarlar içün yeni sovhoz açılacaq, degen laf darqatıldı.
Doğrusını bilmek içün Konrat’taki teşebbüsçü Muhtarov Osman ağağa ricada bulundım – şo sovhozga yengil maşınasınen barıp kelmege…
Yolğa çıktık ve yarı yoldan mecbur oldıq qaytmağa, çünki Sarı Baş köyüne ketken yollarnı qar basqan edi.
Reşit eniştemnin evinde toplaşıp bir qararğa keldik – men qorantamnı ozğaraman Özbekistan’ğa, özüm ise nasıl olsa da yerleşem şo yanı sovhoz’ğa, çünki bo Müarek değil – bo Qırım – bo bizim Vetan.
Şo plan üzre, Mart 4 künü men ozğardım qorantamnı ve özüm kelip çıqtım Sarı Baş’qa. Şo künü tanış oldım sovhoz direktorı ilen: quvurçuq saçları kesmentik boyli, qattı yünli (qıllı) elleri, ateşli közleri, areketleri ve aytılğan sözleri yüregimde silinmez iz qaldırdılar.
Direktor, Birra Ahten Muzefferoviç, vesiqalarımnı baqıp, tünevin (öken künü) qurucılık işlerine “master” (usta) qabul ettim, prorab (şantiye şefi) ise yaqın arada Özbekistan’dan kelip çıqacaq – dedi.
Men ise anlattım: Men mıtlak rehberlik işi aramayman, nasıl iş olsa da, ona razım, dedim.
Böyle cevap bergenimnı alğışlap: A, bo alda böyle eteyik, Özbekistan’dan prorab kelgence, prorab vazifesin sen alıp bar, son bir de bir şey oylarıq – dedi.
Şo man men prorab vazifesine kirişip eki yıl yanma yan çalıştım, vetanımızğa qaytıp birinci sovhoz açıp, birinci direktorı olarak çalışqan, vetanın ve milletin büyük sevginen sevgen insan ilen. Endi o da, Reşit eniştem de rahmetliler. Allam oların rahmet eylesin, biz de olarğa duva oquyıq, cümle ölülerimizin ruhlarına el Fatiha.


c: text/html

text:
Tecribeli qırımlı siyasetçi Andrey Sençenkonıñ (Ukrainanıñ sabıq deputatı – QA) intervyusını oquyım. Sençenko muhtariyet işini biraz bekletmek kerek dep saya. Ve söz sırası Meclisni yamanlap, Ukrainanıñ mustaqilik yıllarında akimiyet birlikte olğanını iddia ete.
Meclis soñki devirdeki Leonid Kuçmanen beraber olğandırmı, aceba? 2004 senesi Qurultaynıñ, Viktor Yuşçenkonıñ namzetine qol tutulacağınen bağlı qatiy pozitsiyası qırımtatarlarğa, Kuçmanıñ sürgün etilgenlerniñ aq-uquqı tiklenecegi aqqında qanunını imzlamamasına patlağan vaqtındamı, aceba?
Yani, Meclis Viktor Yanukoviçnen de birlikte olğandırmı, aceba? Meclis reberleri Partiya Regionov firqasına kirmege red etkende, Yanukoviç Lyovoçkin vastasınen qırımtatar liderlerini çamurğa bulamaq maqsadınen Qırımda siyasiy leyhalarnı işke tüşürgen vaqtındamı, aceba?
Teklif etilgen leyhağa binaen, Qurultay ve Meclis Qırımda öz yerine akimiyet organlarını qoyıp oturmaycaq
Andrey Sençenko fikrine köre o, Qırım azat etilgen soñ: «Bizni 13%-ni teşkil etken ealiniñ eline teslim etecek olalar!», - dep qıçıracaq Qırım sakinlerini qayğıra. Bu ibareniñ muellifi deñişmeler leyhasınen tanışmayıp, menfiylikni darqatmağa devam etecek olsa, o zaman, belki de, onıñ fikrine köre, qıçırarlar. Lâkin, teklif etilgen leyhağa binaen aslında, Qurultay ve Meclis Qırımda öz yerine akimiyet orğanlarını qoyıp oturmaycaq.
Ebet, olar olmadan tamır halqqa zarar ketirecek qararlarnı qabul etmege fursat olmaycaq. Lâkin bu - «13%-ni teşkil etken ealiniñ eline teslim etmeknen» bir olmağanı aşkâr. «Ahır-soñu» Rusiye-Sovet müstemlekesinden evel 95% teşkil etken «13%-niñ menfaatını esapqa almaq» denilse daa da doğru olur edi.
Epimiz Qırımnıñ keri qaytqanını isteymiz. Ancaq bazı bir şahıslar daa da ileri ketip, azat etilgen Qırım yolbaşçılarınıñ kreslolarını özüne köre ölçep başladı
Men añlayım, elbette ki, epimiz Qırımnıñ keri qaytqanını isteymiz. Ancaq bazı bir şahıslar daa da ileri ketip, azat etilgen Qırım yolbaşçılarınıñ kreslolarını özüne köre ölçep başladı. Böyle insanlar ister-istemez öz ambitsiyalarınıñ reinesi ve muhtariyetniñ muhalifi olıp qalacağı qaçınılmaz şey. Olar qırımtatarlarnı ve hususan, muhtariyetni yamanlağa ıntılğanı da qaçınılmaz şey. Al-azırda, Qırım işğal altında eken, bu insanlar – hayaliy muhaliftir. Yarın-bürskün, Qırım keri qaytqan soñ, olar kerçek muhaliflerge çevirilecek. İşte o zaman, 1991-2014 yıllar arasında olğanı kibi, qırımtatar muhtariyetini körmege nasip olmaz.
Eger öyle olacaq ise, zaman keçken soñ, o epimizni ve belki de, biznen bağlı hatıranı da silip taşlar... Bir qaç nesil keçken soñ, Bağçasarayda qırımtatar medeniyet muzeyini açarlar da, tışqı ceetten şarq körünişine saip türkiy soyadı taşığan ekskursiya ötkergen şahıs, temiz qırımtatarca olmağan tilde özüniñ coyulğan musulman cennetindeki tarihiy tamırları aqqında ikâye eter...
Arsen Jumadilov, Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ mesleatçısı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmay bile.
(Arsen Jumadilovnıñ Facebook akkauntından alındı)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy aprelniñ 10-nda Türkiyede iş ziyaretinen bulunıp, Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile körüşecek. Zelenskıynıñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, ziyaret vaqtında eki taraflı vesiqalarnıñ imzalanması beklenile.
Berilgen malümatqa köre, eki devlet prezidentleriniñ reisligi altında Ukraina ve Rusiye arasında yüksek seviyeli strategik şuranıñ doquzıncı toplaşuvı ötkerilecek.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ resmiy saytında Ukraina prezidentinen keçirilecek körüşüv aqqında haber etile.
Bu malümatqa köre, Erdoğan Zelenskıynen «barışıq ve stabillikni saqlav esasında regional ve halqara meselelerniñ çezilüvini» ve qırımtatarlarnıñ yaşayış şaraitlerini eyileştirüvnen bağlı leyhalarnı muzakere etmege niyetlene.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işleri boyunca vekâletlisi Mustafa Cemilev İndoneziya vitse-prezidenti Yusuf Kallanen Cakartta körüşti. Bunıñ aqqında qırımtatar halqınıñ lideriniñ matbuat hızmeti haber ete.
“Körüşüv devamında, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ meseleleri ve tecavuzcı devlet Ukrainanıñ vatandaşlarına qarşı yapqan insan aqları bozulması muzakere etildi”, - dep aytıla beyanatta.
Mustafa Cemilev “Ukrainanıñ memleketlerara tanılğan sıñırlarda bütünligine qoltutmaq ve Rusiyege basqınçnı arttırmaqta daimiy ortaq halqara noqta-i nazarnıñ kerekligini” ayrıca qayd etti dep bildirile.
İndoneziyanıñ vitse-prezidenti alâ daa körüşüvniñ neticelerini tefsir etmedi.
İyülniñ soñunda Avropa ve Avrasiya meseleleri boyunca AQŞ devlet kâtibiniñ yardımcısı Wesley Mitchell qırımtatar halqı meseleleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekâletlisi, halq deputatı Mustafa Cemilevnen körüşti.


text:
Baraz kün Kıral konsert zalğa kelgenleni bir kavumu arı kiralmay kalğandıla. Alay köp camavat cıyılğan edi Kabartı-Malkar halk poeti Otarlanı Kerimni 100 cıllığın belgilegen ingirge. Arı Moskovadan, respublikaladan, krayladan kelgen cazuvçula, respublikanı parlamentini deputatları, poeziyanı süygenle, poetni cuvuk, ahluları da bar edile.
KUVANÇLI İÑÑİR
Sarakkulanı Asiyat
Baraz kün Kıral kontsert zalğa kelgenleni bir kavumu arı kiralmay kalğandıla. Alay köp camavat cıyılğan edi Kabartı-Malkarnı halk poeti Otarlanı Kerimni 100 cıllığın belgilegen iññirge. Arı Moskovadan, respublikaladan, krayladan kelgen cazuvçula, respublikanı Parlamentini deputatları, poeziyanı süygenle, poetni cuvuk, ahluları da bar edile.
İññirni «Zaman» gazetni baş redaktoru, KMR-ni Camavat palatasını predsedatelini orunbasarı Attalanı Camal açhandı em bardırğandı. Ol, cazuvçunu yübileyi kuru bizni respublikada uğay, Rosseyde da belgilenñenin çertip, anı unutulmazlık poeziyasına hurmetlerin bildirirge cıyılğanların aythandı. Bügünlükde Otar ulunu cazğanları bütünda kerek bollugun belgilegendi Atta ulu.
Sora söznü respublikanı kultura ministri Ruslan Firovha bergendi. Ol rayonlada, ara şaharlanı şkollarında, kultura üylerinde, bibliotekalarında Kerimni übileyi bla baylamlı bir talay meropriyatiyala bardırılğanların aythandı. Köple va, poetni übiley iññiri kalay türlü öterigine kayğırıp, sorup, surap turğanların da bildirgendi. Izı bla ministr, Otarlanı Kerimni caşav colunu üsünden doklad etip, ol çığarmalarında lirikanı, publitsistikanı, satiranı da birikdirgendi, degendi. Anı bizge cetgen suratlarında anı sabırlığı, cumuşak hali körünñenine da burğandı esin Firov. Otar ulu, öz halkını çınttı keleçisi bolğanlay kalğanın belgilep, anı kesini zamanında caşağanlağa atağan nazmusun da orus tilde okuğandı. Sora Ruslan Borisoviç bayram işle ekinçi kün Tırnıavuzda bardırıllıkların, anda nazmuçunu esgertmesi açıllığın, oramğa da anı atı atallığın aythanında, zal aña ırazılığın karsla bla bildirgendi.
RF-ni Cazıuçularını soüzunu pravlenini sekretarı, «Moskovskiyliterator» curnalnı baş redaktoru İvan Golubniçiy ara şahardan salam alıp kelgeninden, bu bayramğa katışhanı aña sıylı iş bolğanından başlağandı sözün. Busağatha deri Otar ulunu çığarmaçılığı bla tanış bolmağan ese da, art künlede nazmuları bla şağıreylenñenin aythandı. Kerim, har gumanist poetça, tuvğan curtha süymeklikni, tişirıuğa hurmetni üsünden cazğandı, degendi. Ne zamanda da Rosseyni cazıuçuları mamırlıknı, şuyohluknu colunda bolğanların çertip, Kavkaznı poetleri da keslerini halklarını caşavları bla tanışdırır üçün, köp kıyın salğanların belgilep, Meçilanı Kazimni, Rasul Gamzatovnu, Kuliylanı Kaysınnı, başhalanı da sanağandı. Bu şart a kıralda birlik bolurğa sebeplik etgenine iynanñanın da bildirgendi Golubniçiy. Konaklanı sanında Nalçikge birinçi kere kelmegenle, beri ne zamanda da süyüp aythanların belgilegenle da bolğandıla. Aladandı Çuvaşiyanı halk poeti Valeriy Turgay. Ol, sözün öz tilinde başlağanında, anı añılağan zal aña karsla bla tübegendi. Sora, kesi köçürüp, Kavkaznı onsegiz poetini nazmuları kirgen «Salam, strana vısokih gor» degen kitabın körgüztgendi. Malkarlılanı poeziyaları bla çuvaşlı okuvçunu Meçilanı Kyazimni, Kuliylanı Kaysınnı, Zumakullanı Tanzilyanı em Beppaylanı Mutalipni nazmuları şağırey etgenlerin da aythandı. Kalmuknu halk poeti Erdni Eldışev da malkarlı cazıuçulanı ahşı şuöhudu. Ol Otar ulu kesini öz halkını, tuvğan curtunu sıfatın kurap ketgenin belgilegendi. Sora, kesi köçürüp, «Antologiya balkarskoy poezii» degen kitap basmalanñanın bildirip, Kerimni nazmusun da okuğandı.
Bayramda Türkden kelgen cerleşleribiz da bolğandıla. Ala da anda basmalanñan kitapnı keltirgen edile. Karaçaylı kız Hürriyet Ersoy (Marşankullanı) bıllay iññirlege dayım da katışadı, bizni poetleni anda tanıtır üçün da köp işle etedi. Anı aythanına köre, Kerimni
atı alıka belgili tüyül ese da, mından arı aña es burullukdu, aña atap, cumuşla bardırıllıkdıla. Alay andağı cazuvçula, kalam karındaşlarına oñ közleri bla karap, anı çığarmaları bla türklü okuvçunu şağırey eter üçün, Otar ulunu nazmuların köçürüp, «Şayırnı sözü» degen kitapnı çığarğanların belgilegendi. Ol andan nazmunu türk tilde da okuğandı.
Köçürmele bla küreşegen, kitapnı caraşdırıp, al sözün da cazğan poet, bizni cerleşibiz Appalanı Adilhan Adiloglu da söleşgendi iññirde. Ol Otarlanı Kerimni çığarmaçılığını üsünden al söznü caza, aña «Kavkaznı ötgür avazı» dep atağanın, anı oyumuna köre, statyağa bu at tap kelişgenin da aythandı. Adilhan belgilegenley, adamla kesi avnalarından korka aylanñan cıllada, caz tilni hayırlanmay, har bolumnu açık cazğan Kerimge sıy bergenin alay bla körgüztgendi konak.
İññirde köple birinçi kere Otar ulunu çığarmaları bla kalay türlü tanışhanlarını üsünden süyüp aythandıla. Ol sanda Tekin Koçkar da anı atın birinçi kere Rasul Gamzatovdan eşitgenme degendi ol.
Karaçay-Çerkes Respublikanı halk cazuvçusu Appalanı Bilal da, sabiyley köçgünçülükde Kerimni «Partizan kabırla» degen nazmusun konşuları okuy turğanlay eşitip, öz tilinde kitap çığarğa bolluguna çeksiz kuvanñanın haparlağandı. Artda caşavun literatura bla baylağanın Kerimni küçü, sözü bla baylamlı etgendi Karaçaylı karındaş.
«V dolinah Elbrusa» degen Otar ulunu düger tilge köçürülgen gazmusunu üsünden a Severnaya Osetiya-Alaniyanı Cazuvçularını soüzunu tamatası Kamal Hodov aythandı. Ol anı birinçi kere 1952 cılda okuğanın, andan beri Kerimni süygenin, köçgünçülükde anı tuvğan cerine termilgenin da belgilegendi. Tış kıralda caşağan cerleşleri Dügerge kelgeninden sora: «Men ata – babalarımı tuvğan cerlerin körmey duniyadan ketsem, közlerim cabıllık tüyül edile», - degen sözlerin esgerip, ala Otar uluğa da kelişgenlerin bildirgendi. Stavropol kraynı keleçisi Aleksandr Kuprin a Kerimni nazmusun Tırnıavuzda eşitgenin, alanı arivluklarına seyir etgenin, bu col da arı kaytıp barlığına ullu ırazılığın aythandı.
Söz poetni üsünden barsa, anı tizginlerine aylanmay, alanı okumay amal cokdu. Übiley iññirde söleşgenleni har biri da eşitdire edile süygen nazmuların, öz caşavları bla baylamlı tizginlerin da. Ol sanda Dağıstannı halk poeti Aminat Abdulmanapova da. Konak kesi dargin tilge köçürgen «Kaspiy teñizni cağasında» degen nazmunu eşitdirgendi. Köçgünçülüknü sınağan halklanı, aladan çıkğan poetleni aralarında artık cılıuluk bardı. Bu şart bıllay iññirlede körünmey kalmaydı.
İñuşetiya Respublikanı Cazuvçularını soüzunu tamatası Vaha Hamhoev ol avur cıllada halklanı bir birge boluşluk etgenlerinden sora da, Otar ulu kibik adamlanı cigitlikleri, artha kaytırıbızğa da olturğanla artha burulup, Kerimni portretine karay edile. Çeçen Respublikanı Cazuvçuların soüzunu tamatası Eduard Mamakaev Otar ulu internatsionalist poet bolğanın belgilegendi. «Oşhamaho» curnalnı baş redaktoru Kaşif Elgarov da Kerimni birinçi kere 1955 cılda Moskvada kıral tamatalağa kağıt cazğan zamanında körgenin haparlağandı.
Yübiley iññirde savğasız da bolmağandı. Cazıuçu Beppaylanı Mutalip bla Otarlanı Hamit Moskvadan Rosseyli Lermontov atlı kotmitetden kelgen Otarlanı Kerimni maydalları bla anı çığarmaçılığı bla küreşegen, bayramnı kurarğa kıyın salğan adamlanı savğalağandıla. Alanı sanında Mokalanı Magomet bla Otarlanı Macit (ölgenden sora), Ruslan Firov, Haçim Kavfov, Tabaksoylanı Muhtar, Georgiy Yaropolskiy, Tolgurlanı Zeytun, Efendilanı Salih, Sozaylanı İliyas, Viktor Kotlyarov, Hürriyet Ersoy, Tekin Koçkar em Appalanı Adilhan Adiloglu bolğandıla. Otarları, Türkden kelgen Appalanı caşlarına Kerimni kitabın çığarğanı üçün ıspas ete, camıçı bla börk da bergendile. Konak bek kuvanñanın caşırmağandı. Otarlanı Hamit bu cıyıluvğa katışhan konaklağa, alanı karındaşlarına sıy, hurmet etgenlerin bildirirge süygen camavatha da cürek ırazılığın aythandı. Sora sahna artistlege berilgendi. Muzıka – literatura kompozitsiyada poetni nazmuları orus, malkar tilde da okulğandıla, anı caşav colun Mızılanı Tavbiy bla Aubekir, Sozaylanı İliyas, Gerğokalanı Halimat em başhala körgüztgendile. Poetni sözlerine etilgen cırlanı ua belgili artistle Beçellanı Habas, Kaytalanı Magomet, «Caşlık» cır kavum em Gazalanı Alim cırlağandıla. Übiley iññirden çığıp barğanlağa ol künlede basmalanñan (M. bla V. Kotlyarovlanı «Poligrafservisi T») Otarlanı Kerimni «Poka ogonpılaet v oçage…» degen kitapnı savğağa bergendile.
{gallery}haber/galeri/kerim_02{/gallery}
Zaman Gazetesi, 7 Temmuz 2012


text:
Meteorit
Meteoritler - tiykarınan tastan, temir, tas-temirden ha’m bazı bir muzdan ibarat boladı. tariyx adamlar bir neshe ret aspan denelerinin’ Jer «qıdırıp kelgen» «wa’kili» nin’ muzdan ibarat bolg’anlıg’ın ko’rgen. Jerdin’ betine tu’sip atırg’an meteorittin’ aspanda qaldırg’an izi - bolid. Bazda aspannın’ tasları bir qansha u’lken bolıp Jer atmosfera qatlamınan o’tip baratırg’anda janıp u’lgermeydi ha’m bolid tu’rinde Jerdin’ betine tu’sedi. Olar meteoritler degen at penen ataladı. Birinshi bolıp aspannan tastın’ tu’siwinin’ mu’mkin ekenligin Peterburg Ilimler akademiyasının’ xabarshı ag’zası Xladniy o’zinin’ 1794-jılı basılıp shıqqan «Pallas ta’repinen tabılg’an temir bo’leginin’ kelip shıg’ıwı ha’m ol menen baylanıslı ta’biyat qubılısları haqqında» shıg’armasında ilimiy jaqtan tiykarladı. E.F.Xladniy Krasnoyarsk u’lkesine tu’sken temir meteoritti uzaq waqıt u’yrenip, onın’ aspannan tu’skenligine tolıq isenim payda etti ha’m joqarıda tilge alıng’an ilimiy shıg’armanı jazıw menen meteoritika birinshi bolıp tiykar saldı.
Meteoritlerdin’ basqa da atları bar bolıp: aerolitler, siderolitler, uranoliti, meteorilitler, betiller (baituloi), aspnlıq, hawa, atmosferalıq ya’ki meteorlıq taslar dep te ataydı.
Meteoritlerdin' Jerge tu'siw protsesi[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Aspan taslarının’ Jerge tu’siwi ju’da’ a’yyemnen beri baqlang’an bolıp, bul taslar quday Jerlilerge inamı dep qarar ha’m muqaddes dep esaplanatug’ın edi. Aspanda ha’r qıylı u’lkenlikke iye bolg’an ha’r qıylı taslar mın’-mın’lap tabılatug’ın bolıp, olar da planeta sıyaqlı Quyash a’tirapında aylanadı. Olardın’ ishinde ha’r qıylı orbita menen birge, orbitaları jalg’ız bolg’anları da ko’plep ushıraydı. Mısalı: ıdırag’an kometa («quyrıqlı juldız») orbitasında mın’lap ha’r qıylı u’lkenliklerdegi aspan deneleri de ushıraydı. Orbitası boyınsha qozg’alatug’ın bunday mayda deneler Jerge jaqınnan o’tip baratırıp onın’ ku’shli ta’sirine beriledi ha’m o’z «jolların» planetamız ta’repke qaray burıwg’a ma’jbu’r boladı. Meteoritler Jer atmosferasına sekundına onlag’an kilometr tezlik iye halda kirse de hawanın’ u’lken qarsılıq olardın’ tezden «ha’wirden tu’siredi». Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe Jerge urılıw payıtında olardın’ ortasha tezlik sekund 200-300 metr quraydı. Stanyakovish tezligi sekundına 4 kilometrge shekem bolg’an taslardın’ Jerge urılıwı partlanıw menen tamam bolatug’ınlıg’ın jaqtan tiykarladı. Partlawg’a meteorit urılıw payıtında krater (ha’wiz) payda etip, onın’ bo’lekleri bir neshe kilometrge shekem atılıp ketedi. Tezligi sekundına 4 kilometrden artıq bolg’an aspan tasının’ Jerge urılıwınan ajıralıp shıqqan energiya mug’darı sonday massalı partlawshı zatlardan (partlaw payıtında) ajıralg’an energiyadan bir neshe ese artıq boladı. Bunday u’lken tezlik penen urılıwshı meteorit energiyasının’ bir bo’limi onı tolıq puwlandırıp jiberiwge sarıp etilse, qalg’an bo’limi krater payda qılıw ha’m topıraq qızdırıwg’a ketedi. Bunday u’lken tezlikke erisiwshi meteorittin’ massa ju’da’ u’lken (shama menen 100 tonna) bolıwı esaplawlardan ma’lim. Sonın’ ushın da massası 100 tonnadan artıq aspan «miyman»ların Jerde tabıwg’a bolmaydı, olar «avtograf» sıpatında Jerde u’lken kraterler g’ana qaldıradı. Meteorit Jerge urılg’anda onın’ tezligine baylanıslı ha’r qıylı u’lkenliktegi ura (oyıqtı) payda etedi. Uranın’ teren’ligi urılıw ornının’ jumsaqlıg’ına da baylanıslı. Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe planetamızg’a jılına 500 den artıq bunday taslar kelip tu’sedi. Biraq Jer betinin’ shama menen 70 payız suw menen qaplang’anlıg’ın itibarg’a alsaq, bul taslardın’ 350 ge jaqını ten'iz ha’m okean tu’plerinen orın alıp, izsiz jog’alatug’ınlıg’ı ma’lim boladı. Qalg’an qurg’aqlıqqa tu’setug’ın 150 tastın’ ba’rshesi de adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’se bermeydi.
Jer betine tu'sken en' belgili meteoritler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Planetamızda tabılg’an iri meteoritler ishindegi en’ irisi tu’slik-batıs Afrika «o’kpelew qa’dem»in qılg’an bolıp, bul temir meteorittin’ boy ha’m uzınlıq shama menen 3 metr, eni bolsa 1 metrden artıq. Bul gigant temir «miyman»nın’ awırlıg’ı 60 tonna. Alım Gordon anıqlawı boyınsha meteorit Jer atmosferasına kirmesten aldın 100 tonna shıg’atug’ın bolg’an.
Ullı Karl zamanındag’ı qol jazbalardın’ birinde bolsa aspannan u’lkenligi sa’l kem u’ydey keletug’ın muz bo’leginin’ tu’skenligi haqqında jazıladı. 1908-jılı Sibir taygasına «miyman» bolg’an basqa bir aspan denesinin’ neden ibarat bolg’anlıg’ın anıqlaw alımlar arasında on jıllap sozılg’an talıqlawlarg’a sebep bolıp, ha’zirge shekem o’z sırın saqlamaqta.
1970-jıldın’ 8-mayında Kiev oblastının’ İagotina qalasında bultsız ashıq hawadan u’lken muz bo’legi Jerge urılıp, bir neshe bo’lekshelerge ıdırap ketken. O’lshep ko’rilgende bo’leklerdin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 15 kilogrammg’a jetken.
Meteorit payda qılg’an iri kraterlerdin’ biri Arizona shtatında (AQSH) tabılg’an bolıp, onın’ diametr 1300 metrge, teren’ligi bolsa 175 metrge jetedi.
1891-jılı bir topar AQSH alımları Arizona shtatı boyınsha saparg’a shıqqanda olar sahra ortasında ju’da’ u’lken ura (urag’a) dus keldi. Voronka a’tirapında 10 kilometrge shekemgi qashıqlıqqa ılaqtırılg’an taslardın’ tabılıwı, voronka topırag’ının’ bir bo’liminin’ ezilip untaq topıraqqa aylandırılg’anlıg’ı ha’m basqa bir bo’liminin’ erip bolıp qatpag’a aylang’anlıg’ı tiykarında alımlardın’ ta’repinen krater partlawg’a baylanıslı ju’zege kelgen degen juwmaqqa keliwlerine tiykar boldı. Alımlar nabıt bolıw ju’z bergen bul orınnan ko’p uzaqta bolmag’an orında jasag’an, a’yyemgi waqıtlardag’ı belgili hind qa'wim a’wladlarınan sorastırıp, krater a’tirapı zonasın Alvasti jırası dep atalatug’ınlıg’ın ha’m a]psana sa’ykes, «bul Jerge bir waqıtları qudaydın’ o’z ot arbasında tu’skenligin» anıqladı. Bunnan son’ alımlar krater - aspan tasının’ «isi» degen gu’man menen onın’ a’tirapın qıdırdı. Na’tiyjede krater qasınan ha’m ha’tte onnan onlag’an kilometrge shekemgi qashıqlıqlardan meteorit bo’leklerin taptı. Mın’lap tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 20 tonnadan artıq bolıp shıqtı.
Aspan «miyman»larının’ biri 1514-jılı Germaniya tu’sken tas meteorit bolıp, ol tu’sken orıng’a jaqın jaylasqan shirkew ornatılg’an ha’m qaytadan «aspang’a ushıp ketpesligi» ushın temir shınjırlar menen baylap qoyılg’an. Bul shirkew de qudayg’a tabınıwshılar ushın muqaddes orıng’a aylang’an.
İri meteorit payda qılg’an kraterlerden ja’ne biri Texas shtatında tabıldı. Onın’ diametri 162 metr bolıp, teren’ligi 5 metrdi quraydı. Krater ha’m onın’ a’tirapındag’ı maydanda shama menen bir yarım mın’ temir meteorit bo’lekleri tabılg’an.
1931-jılı Avstraliya Xenberi sho’linde bolsa meteoritler «jawını»nan payda bolg’an 13 krater tabıldı. Olardan en’ u’lkeninin’ diametri 165 metr bolıp, teren’ligi 15 metrge jetedi. Kraterlar toparı jaylasqan maydannan shama menen bir yarım mın’ meteorit bo’leklerinin’ tabılıwı da jergilikli turg’ınlar arasında tarqalg’an «tik jar artında janıp tu’sken Quyash» a’psanası bul kraterlerdin’ aspan tasları «bombardirovka»sının’ aqıbeti ekenliginen derek beredi. Tabılg’an taslardın’ awırlıg’ı bir neshe kilogrammnan yarım tonnag’a shekem jetedi.
1871-jıl 10-dekabrde Banduga (Yava) qasındag’ı sho’l maydang’a tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 8 kilogramm bolıp, Jerge 1 metrge shekem kirip ketken. 1910-jıldın’ 12-iyulında Sant-Mixel(Finlyandiya) qasına tu’sken aspan tasının’ awırlıg’ı bolsa 10 kilogramm bolıp, yarım metr teren’liktegi uranı payda etken.
1948-jılı Norton (Kanzas shtatı) qalası qasındag’ı ma’kke atızına tu’sken aspan deneleri «wa’kili» nin’ awırlıg’ı bir tonnag’a jaqın bolıp, payda qılg’an urasının’ teren’ligi u’sh metrge jetti.
Sibir «miymanı» Podkamennaya Tunguska da'rya on’ jag’asında jaylasqan Vanovare awılınan ju’z kilometrge jakın arqa-batısqa ertelep, Quyash biraz ko’terilgende kelip tu’sken. jer silkiniw salıp, planetamızg’a «qa’dem qoyg’an» bul aspan denesi keyinirek Tungus meteoriti meteoriti atı menen ilimde ken’ tanıldı.
1947-jıldın’ 12-fevral ku’ni basqa bir aspan tası - Sixote-Alinsk meteoritinin’ tu’siwine Uzaq Shıg’ıstag’ı İman qalashasında islewshi xudojnik Medvedev gu’wa boldı. Onın’ aytıwınsha, otlı shar arqasınan burqırag’an tu’tinli iz qaldırıp ha’m ha’r qıylı ta’replerge ushqınlar atıp, u’lken tezlik penen gorizont ta’repke ushtı. Otlı shar gorizonttan jog’alg’annan keyin ol ta’repten ju’da’ ku’shli partlaw dawısı esitildi. Keyingi jılları bul temir meteoritti u’yreniw boyınsha sho’lkemlestirilgen ilimiy ekspeditsiyalar bul «aspan miymanı»nın’ Jer betine tu’spesten aldınıraq hawada ıdırag’anlıg’ın ha’m onın’ bo’leklerinen payda bolg’an voronkalar bir neshe kvadrat kilometr maydandı iyelegenligin anıqladı. Payda bolg’an voronkalardın’ (uralardın’) diametri 60 santimetr 28 metrge shekem bolıp, olardan tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ awırlıg’ı 1 kilogrammnan 70 kilogrammg’a shekem boldı. Esaplawlar meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ının’ 100 tonnadan kem emes ekenligin ko’rsetti.
Qızıqlı faktler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Shixuaxua (Meksika) tabılg’an Morita dep atalatug’ın tuwrı konus ta’rizli meteorittin’ awırlıg’ı 11 tonna bolıp, ha’zir Mexiko saqlanadı. Argentina Kampo-del-Selo («Juldızlı maydan») maydanında tabılg’an aspan «wa’kili» nin’ awırlıg’ı 13 tonnanı, Amerikanın’ ta’biyat tariyxı muzey saqlanıp turg’an 1902-jılı Oregona tog’aylarınan tabılg’an Villamette temir meteoritinin’ awırlıg’ı 14 tonnanı quraydı. Sinszyan (Qıtay) oblastının’ Armanti qalashası qasına tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 20 tonna, Tanganika tu’sken Mbozi atlı basqa bir meteorittin’ boyı 4 metr shamasında bolıp, eni ha’m qalın’lıg’ı 120 santimetr, awırlıg’ı bolsa 25 tonna. Meksikanın’ Sinapoa shtatına tu’sken aspan tası da basqalarınan qalıspaydı. Onın’ boyı 4 metrdi, eni shama menen 2 metrdi, qalın’lıg’ı bolsa 1 metr 60 santimetrdi qurap, awırlıg’ı 27 tonna shıg’adı. Shıg’ıs Grenlandiya tu’sken meteorit Jerge urılg’anda bo’leklenip ketti. 1897- jılı Nyu-York alıp kelingen ha’m Keyi-York dep atalatug’ın bul meteorittın’ u’sh u’lken bo’leklerinin’ awırlıg’ı 30 tonna («Palatka»), 3 tonna («Ayol») ha’m 408 kilogramm («It») nı quraydı.
Pu’tkil insaniyat tariyxında meteorlardın’ 15 danası g’ana adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’skenligi anıq esapqa alıng’an. Sonnan to’rtewinde adamlar jen’il jaraqatlang’an ha’m kontuziya alg’an.


text:
XX asırğa qadar Bağçasaray soqaqlarınıñ adları yoq edi, şeer ise bir qaç on maallege bölüngen edi. Er biriniñ adı bar edi: Kemer Qapu, Sauskan, Meraş Efendi, Orta Cami Maale, Yeni-Maale, Han-Cami-Maale ve ilâhre. Er bir evniñ yeri soqaqqa köre degil, ait olğan maallege köre aytıla edi. Şunıñ içün eski şeerde bir kereden qarışıq körüngen inşaatlarnıñ belli bir tertip bar.
Hansaray Eski şeerniñ yüregi ve dünyadaki qırımtatar saray mimarlığınıñ yekâne nümünesi sayıla. XVI asırnıñ tanıñda quruldı. 2016 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımnıñ medeniy mirasını qoruma komiteti Hansaraynıñ «restavratsiyası» aqqında kelişti. Rusiye akimiyeti buñı «bozuqlarğa qarşı işler» adlandırdı.
Kyiv Rusiye akimiyetiniñ Hansarayda yapqan restavratsiyanı defalarca tenqit etti. Ukraina Medeniyet nazirligi bu işler sebebinden saraynıñ esas binasınıñ mahv olma telükesi bar olğanında iddia ete.
Bağçasaray tek saray mimarlığınen degil, aynı zamanda daa zapt olunmaz qalesi – Çufut-Qale ile meşur. Amma bundan ğayrı şeerniñ daa bir çoq meşur yeri bar.


text:
Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale
Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale, elekke Altın Mönbär kinofestivale - Qazanda ürkärelä torğan kinofestival. Festival qısalarında konkursqa Möselman ruxın çagıldırgan filmnar täqdim itelä. Festivalne ütkärü fikereneñ avtorı "İslam dönyası" televideokompaniasennän Zawdi Mamirgov. Oyıştıruçılar arasında Räsäy möftiläre şurası häm Tatarstan Mädäniät ministırlığı bar.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 5 - 11 sentäber 2005. yıl
- 10 - 15 sentäber 2006. yıl
- 6 - 12 sentäber 2007. yıl


text:
Avropa komissiyası Avropa şurasınıñ avalesine köre Ukrainadaki vaziyetten sebep Rusiyege qarşı sıñır tedbirleri boyunca yañı tekliflerni azırlay. Bunı Avropa komissiyasınıñ resmiy vekili Pia Hansen bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Avropa Şurasınıñ nevbetten tış körüşüvinde qabul etilgen bir aftalıq müddet içinde bu teklifler azır olacaq, bizler olarnıñ üzerinde çalışamız», – dep qayd etti Hansen.
Ukraina ve Ğarpnıñ bir sıra memleketleri Rusiyeni Ukrainağa qarşı istilâda qabaatlaylar. Kreml bu malümatnı tasdıqlamay, lâkin NATO Donbassta Rusiye arbiylerniñ bulunmasını bildirgen edi.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «Ukraina özüne ait olğanlarnı» qaytarğanda cenk bitecek, dep bildirdi.
«Bizge ait olğanlarnı qaytarğanda Ukraina halqı içün cenk ancaq o vaqıt bitecek. Başqasına ait olğanlarnı istemeymiz, çünki er şeyni baqmaq kerek, tek bizge ait olğanlar kerek. Devletimizge, toprağımızğa barışıq qaytarmağa isteymiz. Bizge ait olğan er şeyni qaytarsaq, bu cenkni bitirecekmiz», – dep ayttı o, Frenkistan universitetleriniñ studentleri, akademik ve media vekillerinen subetleşip.
Onıñ bildirgenine köre, hususan barışıqnen bağlı er angi muzakereler ültimatum degil, dialog yolunen keçirilmeli.
Zelenskıy, Rusiye ordusı ukrainalılarğa qarşı qorqunç cinayetler yapqan er seferinde diplomatik yollarnen cenkni bitirüv imkânları eksile, dep qayd etti.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün:https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti yarımada 2019 senesine tatlı suvnen bütünley temin etilgen, dep işandıra. Bu aqta fevralniñ 4-nde Kreml kontrolindeki Qırımnıñ suv hocalığı ve melioratsiya komitetiniñ yolbaşçısı İgor Vayl jurnalistlerge ayttı.
«Şunı eminliknen aytmaq mümkün, Qırımda suv 2019 senesine yeter. Bugünki künde turistler ne qadar olsa da bir de bir telüke yoq», – dep tekrarlay Vaylniñ aytqanını TASS Rusiye haber agentligi.
Onıñ aytqanına köre, beklenilgen baar-küz suv artuvı mevsimi 2020 senesi toplanacaq qoşma suv kirişini berecek.
Vaylniñ qayd etkenine köre, 2018 senesi bütün meskün yerler suvnen temin etilgen edi, bozuvlar olmadı.
Qırımda tatlı suv vaziyeti aqqında tafsilâtlar – «Qırım.Aqiqat» teleleyhasınıñ levhasında seyir etiñiz.
2018 senesi iyün ayında Qırımda yarımadada qurğaqlıqtan sebep fevqulâde vaziyet rejimi ilân etildi.
Qırımnıñ Rusiye Köy hocalığı nazirligi matbuat hızmetiniñ malümatına köre, yarımadadaki qurğaqlıq zararı 237 mln ruble ola, agrariylerniñ qazanmağan kârları 4 mlrd rubleden ziyade olacaq.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ 2014 senesi yarımadada suv taşımaları toqtatıldı.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ vekâletlisi Lüdmila Denisova Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Edem Dudakovnıñ evinde keçirilgen tintüvni izaatladı.
«Qayd eteyim ki, vaqtınca işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ evlerinde keçirilgen tintüvler halqara normalarğa zıt kele ve er bir insannıñ şahsiy masuniyet aqqı kefil etilgen İnsan aqları ve esas serbestliklerni qoruv şartnamesiniñ 5-inci maddesini ve şahsiy ve qoranta yaşayışına ürmet aqqı – Şartnameniñ 8-inci maddesini boza», – dep aytıla haberde.
Denisova halqara toplulıqnı Rusiye quvetçileriniñ işğal etilgen Qırımda yapqanlarına cevap bermesine ve yarımadada insan aqlarınıñ bozulmasına ileride yol bermemek içün Rusiyege qarşı basqı quvetleştirmesine çağırdı.
Tintüv aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi. Onıñ aytqanına köre, «Dudakov – Bağçasasaraydaki Han sarayınıñ rus işğalcileri tarafından yoq etilüvi aqqında qorqmayıp aytqanlardan biridir».
Faallerniñ bildirgenine köre, tintüv Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri tarafından keçirile, Dudakovnı ise kelgen advokatlarınen körüştirmeyler.
Advokat Edem Semedlâyevniñ aytqanına köre, tintüvden soñ Dudakov Bağçasaray polis bölügine ketirildi, lâkin onı müvekkiline kirsetmediler.
Advokat Emine Avamilevanıñ aytqanına köre, «tintüv sebebi 2017 senesi içtimaiy ağlarnıñ qullanıcısınıñ yazğanları altında Edem Dudakovnıñ ekstremist izaatı olğan eken».


text:
Qırımlı advokat Emil Kurbedinovğa tintüv devamında tutıp alınılğan bütün tehnikasını qaytardılar. Bunı o Radio Svoboda muhbirine bergen izaatında bildirdi.
«Bilgisayarımda körgen edebiyat ve vesiqalar aqqında soradılar. Olar (vesiqalar – QA) episi menim iş faaliyetimnen bağlı, iş malümatında ekspertizanen beraber bulunalar», – tarif etti advokat.
Tintüv devamında alınğan tehnikasını işdeşi Edem Semedlâyevke de qaytardılar.
Yanvar 26 künü Rusiye silâlı hızmetleri Emil Kürbedinovnıñ ofisi ve evinde tintüv keçirdiler. Tintüv devamında bütün tehnika alınğan edi.
Advokat Emil Kürbedinov yanvar 26 künü Bağçasarayda Rusiyeniñ silâlı hızmetleri tarafından yaqalandı. O qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evine, adliyeviy yardım bermek içün kete edi. Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi advokat Emil Kürbedinovnı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi (Natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlı olaraq tanıdı ve 10 künge apis etti. Bunıñ sebebi – Kürbedinov «Vkontakte» saifesinde 2013 senesi Aqmescitte «Hizb ut-Tahrir» mitingi aqqında yazını paylaşqanı oldı.
Kürbedinov siyasiy davalarnı baqqan eñ eyi Qırım advokatlarından birisidir. O ve zenaatdaşları apiske alınmasını advokat faaliyetine keder etmek ıntıluvı olaraq tanıylar.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi dekabrniñ 15-nde «26 fevral işiniñ» oturışuvını başqa künge keçirdi. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında advokat Edem Semedlâyev haber etmekte.
«Oturışuv yapılmadı ve eki advokat başqa davalarnen oğraşqanı sebebinden oturışuv dekabrniñ 18-zi, bazaertesi kününe keçirildi», – dedi Semedlâyev.
2015 senesinde bir gruppa qırımtatar faallerine qarşı, 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlatıldı. Olar kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
AQŞ Moskovağa qarşı sanktsiyalarnı küçleştirse, bunı iqtisadiy cenkniñ ilân etüvi kibi qabul etmek mümkün dep ayttı Rusiyeniñ baş naziri Dmitriy Medvedev. Bunıñ aqqında Rusiye KHV haber ete.
“Eger banklarnıñ faaliyeti yasaqlansa ya da bir de bir para birleminiñ qullanılması, bunı doğrudan iqtisadiy cenkniñ ilân etüvi kibi qabul etmek mümkün. Ve bu cenkte areket etmege kerek olacaq: iqtisadiy usullarnen, siyasiy usullarnen, ihtiyac olsa - başqa usullarnen de. Ve bizim amerikalı dostlarımız bunı añlamaq kerek”, - dep qayd etti Medvedev.
Vaşıngtonnıñ (Washington) Rusiyege qarşı ilân etilgen yañı sanktsiyaları sebebinden, rusiye rublesi keskin şekilde ucuzlandı. Yevroğa nisbeten rusiye para birlemi 3 rubleni coya, dollarğa nisbeten ise - 2 ruble 69 kapikni. Avgustnıñ 10-una Rusiye merkez bankı tayinlegen yevro kursu - deyerli 77 ruble, dollar ise - 66 ruble 28 kapik.
Rusiyege qarşı yañı AQŞ sanktsiyaları avgustnıñ 22-sinde quvetini alacaq. Sıñırlavlar Büyük Britaniyada Solsberi (Salisbury) şeerinde rusiye hafiyeliginiñ agenti Sergey Skripal ve oñıñ qızı Yuliya Skripalniñ zeerlengeninen bağlı. Vaşıngton bildire ki, Rusiyeniñ Büyük Britaniyada “Noviçök” zeerlegen maddeni qullanğanı halqara uquqnı boza.
Yañı sanktsiyalar aviatsiyada qullanılğan elektron cihazlarnıñ Rusiyege ihracını yasaqlay, “Aeroflot”qa ise AQŞ-na uçuşlarnıñ yasaqlanması mümkün.
Rusiyeniñ Tışqı işler Nazirliginiñ matbuat kâtibi Mariya Zaharova AQŞ-nıñ sanktsiyalarına qarşılıq tedbirlerni azırlağanlarını bildirdi.


text:
Bunı Ukraina Baş prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Böyle etip, mezkür muracaatqa binaen, Qırımnıñ «prokurorı» Natalya Poklonskaya, MÇS «Naziri» Sergey Şahov ve cumhuriyetniñ sıñır hızmetiniñ reberi Viktor Melniçenko yaqalanmaq kerek. Baş prokuraturası olarnı apske almağa teklif ete.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, prokuratura organları Vladimir Konstantinov, Sergey Aksönov ve belgisiz silâlı adamlarnıñ Ukraina anayasa qurumını dağıtmaq areketleriniñ mahkemeden aldın taqiqatnı ğayrıdan başladı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ içki işler baş idaresiniñ yolbaşçısı ve Qırımdaki SBU Baş idaresiniñ yolbaşçısı vazifelerini qanunsız alda eda etip başlağan Sergey Abisov ve Pötr Zimağa qarşı mahkemeden aldın taqiqat başlandı.
Bundan ğayrı, Qırım Cumhuriyetiniñ Nazirler Şurası reisiniñ birinci muavini Rustam Temirgaliyev, Nazirler Şurası reisiniñ mesleatçısı Yuriy Jerebtsov, Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşı Aleksey Çalıyğa qarşı mahkemeden aldın taqiq işleri alıp barıla.
Mart 17-de Kiyev Şevçenko rayon mahkemesi Baş prokuraturasınıñ Rusiyeniñ yarımada işğalinden soñ Qırım «prokurorı» vazifesine tayin etilgen Natalya Poklonskayanı yaqalav ve mahkemege ketirüv aqqında muracaatını qanaatlendirdi.


text:
23 FITIR SADAQASI KİMDEN ALINIR VE KİMGE BERİLİR | RAMAZAN NEFESI
Fıtır sadaqası kimden alınır? Kim içün vaciptir? Rivayetke köre “Sadaqa tek zengin sırtından” yani zengin insan içün vaciptır. Zengin demek nisabnıñ saibi (bu sene 8021 grn, eger kümüşnü esas alsaq). Amma ve lâkin qayd etmelemiz ki, eksiriyette musulman ülemalar ayttılar ki eger bir insannıñ 1 künlük qorantasını keçirmesi küçü barsa (yani aşu suvu) barsa o artıq fıtır sadaqanı çıqartmalı. Ve biz qayd etemiz ki bunı közge almağa taqvağa daa da yaqındır. Fıtır sadaqası kiçkene balaçıqlar içün berile mi? Doğmağan bala içün berile mi? Apay içün aqayğa çıqartmağa vacib mı? Eger insan bayram namazdan fıtır sadaqanı çıqartmadı sonra qaza olaraq çıqartmalı mı? Vacib olmazdan evel fitir sadaqası çıqartılır mı? Yani erken. Fıtır sadaqası kimge tarqatmaq kerek? Bu suallerge inşaAllah cevap berecekmiz!


text:
Turistik yollamalar yañıdan satılıp başlağan soñ üç kün devamında Türkiye rusiyeliler arasında eñ populâr yöneliş oldı. Bu aqta bazarertesi künü «Kommersant» yaza.
Neşirniñ malümatına köre, satılğan turlarnıñ 35 fayızı iyül 1-den Rusiye vatandaşları içün yañıdan açılğan Türkiye kurortları ola.
İyül 2-de Rusiye turistik operatorları assotsiatsiyasınıñ icra müdiri Mayya Lomidzeniñ «RİA Novosti» agentligine bildirgenine binaen, Türkiyege putövkalarnıñ istenilmesi kerçek tekliflerge köre on qat ziyadedir. Bunen beraber, onıñ sözlerine köre, turlarnı çoq insan almay, esasen, bu muntazam ava taşimasınen turistik paketleriniñ yüksek fiyatlarınen bağlı.
Turoperatorlarnıñ ilân etkenlerine köre, olar çarter programmasını yañıdan teşkil etmege azır, amma bu tek Rusiye aviatsiyasınıñ resmiy qararından soñ mümkün olacaq.
Rusiye ve Türkiye prezidentleri Vladimir Putin ve Recep Tayip Erdoğan iyün 29-da telefon lafı çerçivesinde turizm saasında işbirlik yañıdan tiklemesi ve ticariy-iqtisadiy munasebetlerniñ eyileştirilmesi başlaması aqqında añlaştılar.
Kremlniñ qayd etkenine köre, bu, Erdoğan 2015 senesi noyabr ayında elâk olğan uçucınıñ qorantasından afu sorağanı ve taziye bildirgeninden soñ mümkün oldı. O vaqıt Türkiye arbiy ava quvetleri Türkiye ve Süriye arasındaki sıñır yanında rusiyeli Su-24 cenk uçağını urdı. Bundan soñ Moskva Ankarağa qarşı sanktsiyalar kirsetti.


text:
Bu cümleden, bu aftanıñ başlanğıcından grajdan ealiniñ mecburiy tahliyesi vaqtında tek Donetsk vilâyetinden endi 1138 vatandaş tahliye etildi. Olarnıñ arasında 246 bala ve 57 az mobil olğan saqatlı kişi bar, dep Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziriniñ muavini Oleksiy Boroday haberdar ete.
Aynı vaqıt devamında Herson, Zaporijjâ, Donetsk ve Luhansk vilâyetleriniñ vaqtınca işğal etilgen toporaqlarından deyerli 2,7 biñ grajdan kişi muvafaqiyetli tarzda tahliye etildi.
Daa avgust ayınıñ 1-inde Harkiv vilâyetiniñ VİEtdan telükesiz yerlerge 872 kişi yollandı, 203-ü ise bala.
Hatırlatamız ki, vitse baş nazir İrına Vereşçuk telükeli bölgelerniñ sakinlerini faa arbiy areketlerniñ devam etkeni ve qızdıruv teminatınıñ olmağanı içün telükeli alğa oğraşmamağa ve suvuq mevsimni beklemeyip tamam şu anda tahliye etmege çağırdı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin yabancılarğa Rusiye ordusında hızmet etmege imkân bergen fermannı imzaladı, haber ete Radio Svoboda.
Fermanğa köre, rus tilinde laf etken 18-30 yaşında yabancılar Rusiye silâlı quvetleri, İçki işler nazirligi ya da Rusiye yanğınğa qarşı hızmetini ile beş yılğa muqaveleni imzalay bileler.
Arbiy analitikler aytqanı kibi, evel yabancılar Rusiye ordusında hızmet etmek içün ya vatandaşlıqnı, ya da mahsus bir vesiqanı elde etmek kerek edi.
Faqat, şimdi yabancılarnı sıñırdan o bir tarafına hızmetke yollay bileler.


text:
ATR birinci qırımtatar telekanalı Qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını añma kününden evel işini toqtata bile. Bu aqta ATRniñ alıp barıcısı ve jurnalisti Ayder Mujdabayev haber etti.
«Fevral 26-nda prezident telekanalğa para berüv meselesi çezilecek, dep ayttı. Ükümette körüşüvler oldı ve esnas sanki inkişaf etti. Para berilüvi açılır ve borclarımıznı qapatıp olurmız, dep tüşündik. Amma qıyınlıqlar başlandı, Medeniyet nazirligi bütün vesiqalarnı deñiştirmege mecbur etti. Bir qaç aydan berli elimizdeki resurs ve işğal etilgen Qırımda insanlar bergen parasınen çalışamız. Hadimlerden yüzde onu qaldı», – dep ayttı alıp barıcı.
Qırımtatar faali Edem Dudakovnıñ malümatına köre, Ukrainanıñ kiçik halqlarınıñ mustaqil etnik kütleviy haber vastalarınıñ işini temin etüvde halqara mecburiyetleri bar.
Memleket kiçik halqlarnıñ ve milliy azlıqlarnıñ mustaqil etnik kütleviy haber vastalarına para bermeliEdem Dudakov
«Problem nedir, añlap olamayım? Aselet yapalarmı, yoqsa Ukraina qanunlarında bir şeyler deñiştimi? Eki esas Avropa vesiqası bar: Milliy azırlıqlarnıñ aqlarını qoruv çerçive şartnamesi ve Avropanıñ regional tiller hartiyası. Ukraina eki beyannameni tasdıqladı. Bu vesiqalarnıñ maddelerine köre, memleket kiçik halqlarnıñ ve milliy azlıqlarnıñ mustaqil etnik kütleviy haber vastalarına para bermeli. Laf devlet kanallarınıñ azlıqlarnıñ tillerinde yayınları aqqında degil, mustaqil kütleviy haber vastaları aqqında kete. Yani devlet yayın ve neşirniñ mustaqilligini temin etmege mecbur», – dep tarif etti faal Qırım.Aqiqatqa.
Edem Dudakovnıñ fikirince, ATR kanalı ve oña oşağanlarnıñ vaziyetinde para berüv tedbirleriniñ sertleştirilüvi qabul etilemez.
Tedbirler qolaylaştırılmalı. Bütün programmalar tek azlıq tilinde olacaq degil. Azlıqnıñ menfaatlarınen bağlı bazı programmalar çoqluq tilinde ola bileEdem Dudakov
«Devlet hızmetinde olğanımda etnik kütleviy haber vastalarına pek qolay para berile edi: tender ola edi – iddiası olğanlardan birinden satın ala ediler. Ukrainada etnik azlıq tilinde yayın yapqan bir kanal olsa, açıq tender olurmı? Etnik azlıq tilinde yayın planı berile: qaç film, qaç multfilm, qaç yayın – bücetten tahsis etilecek para miqdarınıñ masrafnamesi. Devlet para bere, kütleviy haber vastası berilgen masrafnamesine köre esaabt bere: qaç saat ve qaç yayın yapıldı. Bu qadar. Tedbirler qolaylaştırılmalı. Bütün programmalar tek azlıq tilinde olacaq degil. Azlıqnıñ menfaatlarınen bağlı bazı programmalar çoqluq tilinde ola bile. Eki taraf er şeyni laf etken masrafname bunıñ içün bar. Böyle tedbirler sertleştirilmemeli, qolaylaştırılmalı», – dep tüşüne faal.
Onıñ qayd etkenine köre, işğal etilgen Qırımdan telekanalğa para berilüviniñ bir sıra problemi bar.
«ATR, eskisi kibi, Qırımda olsa edi, paranıñ büyük qısmını özümiz berer edik. Amma bugün biznes ATRge para berse, ciddiy problemler peyda ola bile – uydurılğan manaçıqlarnen apis cezaları bile berilmesi mümkün. «Qaradeñiz production» ve «Bizim balalar» leyhasına para bergen Resul Velilâyev böyle vaziyetke oğradı. Adiy teleseyircileri yardım etse – yetmez. Birinciden, sayımız az, kanalnı paralı yapmaq içün yeterli degil. Ekinciden, Qırımdan esas Ukrainağa para yollav yolları qolay degil», – dep qayd etti faal.
Edem Dudakovnıñ fikirince, ATR qapatılsa, belli narazılıqlarğa yol açılır. «Menim şahsiy narazılığımnıñ şekli adiy olacaq – iç bir Ukraina devlet kütleviy haber vastasına bir daa intervyü bermeycem», – dep qoştı faal.
Qırımtatar faali Nuri Beytullayev emin ki, akimiyet istese, ATRge para berüv meselesi qolay çezilir edi.
ATR mündericesi ve yayın keyfiyetine köre qalğan Qırım kanallarından bayağı ileri ketken ediNuri Beytullayev
«Şimdiki «yeşil» akimiyetke Qırım ve onıñ problemlerinen qırımtatarlar kerekmey sanki. Kün-künden bundan daa çoq emin olam. ATR mündericesi ve yayın keyfiyetine köre qalğan Qırım kanallarından bayağı ileri ketken edi. Şimdi esas Ukrainada da muvafaqiyetli olması mümkün. Amma böyle telekanal anda kerekmey, çünki, menim fikirimce, soñki prezident saylavlarından soñ başlağan Ukrainanıñ yavaş-yavaş «sovetlerge», Rusiyege qaytuvını toqtatacaq… Aşıqmayıp eki kün içinde çezilmesi mümkün para yollav meselesi beş aydan berli al etilmey», – dep izaatladı vaziyetni faal Qırım.Aqiqatqa.
Qırımtatar faali Riza Asanovnıñ fikirince, ATRge para berüv problemleriniñ «teren sebepleri» bar.
ATR Qırımda daima alternativ noqtaiy nazar olaraq qabul etile. Şunıñ içün Moskvanı bu vaziyet raatsızlayRiza Asanov
«Bu vaziyetniñ sebebi terendir. ATR informatsion siyasetinde – tamamen serbest bir kütleviy haber vastası. Bu kanalnıñ temelindedir. Qırımda kimsege boysunmadı. Akimiyetteki siyasetçilerge serbest jurnalistler kerekmi? Ekinci sebep, maña köre, Moskvanıñ tesiri. Sır degil ki, Qırımda onı millet mensüpligine baqmadan çoq insan seyir ete. ATR Qırımda daima alternativ noqtaiy nazar olaraq qabul etile. Şunıñ içün Moskvanı bu vaziyet raatsızlay. Üçünci sebep Qırım yayınlavınıñ iç reqabetinen bağlıdır. Qırım meselesi aqqında yayın yapqan bir qaç media leyhası mevcut. Belki, olarnıñ tesiri bar. Prezident Zelenskıy özü de şou-biznesni bile ve ATR tesiriniñ ciddiyligini añlay», – dep bildirdi noqtaiy nazarını faal Qırım.Aqiqatqa.
Riza Asanovnıñ qayd etkenine köre, Avropa qurulışları ATR telekanalınıñ vaziyetine diqqat ayıracaqtır.
Qırımtatar faali Nedim Halilovnıñ fikirince, ATR telekanalına para berüv problemi vaziyetinde eki taraf da qabaatlı ola.
Kanalnıñ parasız qalmaq telükesi bar olğanını añlap, telekanalğa diger menbalardan stabil yardım kösterüv şaraitlerini yaratmalıNedim Halilov
«ATR telekanalınıñ para alamağanı kanal reberligi ve akimiyet arasındaki bağda bazı eksikliklernen bağlı, ğaliba. Ukraina devleti kanalğa belli bir mecburiyetleri sebebinden degil, alicenan niyetleri sebebinden para bergen edi. Bu vaziyette öz eksiklikleri sebebinden siyasiy oyun yapmaq, maña köre, qabul etilmeycek bir şey. Kanalnıñ parasız qalmaq telükesi bar olğanını añlap, telekanalğa diger menbalardan stabil yardım kösterüv şaraitlerini yaratmalı», – dep izaatladı vaziyetni Qırım.Aqiqatqa faal.
2019 senesiniñ soñunda Ukrainada birinci qırımtatar telekanalı olğan ATRge devletten para berüv blok etildi. Devlet 2020 senesi içün kanalğa berilecek 50 mln ğrıvnâ ayırğan edi. ATR qırımtatar telekanalınıñ baş müdiri Lenur İslâmovnıñ aytqanına köre, kanal becerip olamağan tender şartları qoyuldı.


text:
Rusiye Devlet Duması salı künü, aprel 10-daki oturışuvında ilhaq etilgen Qırımda yerastı baylıqlarını qullanuv boyunca qanun leyhasını birinci oquvda qabul etti.
Yerastı baylıqlarını qullanuv boyunca federal agentliginiñ başlığı Yevgeniy Kiselöv, qanun leyhasını taqdim eterken, al-azırda yerastı baylıqları arsalarınıñ qullanılmasına aqlar satışsız, yarışsız ve auktsionsız berile, bu sebepten qanun leyhası, mezkür yerastı baylıqları arsalarını qullanmaq içün aqlarnıñ auktsion neticesinde çıqarılğan Rusiye ukümetiniñ qararı boyunca berilgenini tayin etmek kerek, dep añlattı.
Ondan ğayrı, qanun leyhası, Azav deñizi ve Qara deñizniñ şelflerindeki er bir yerastı baylıqları arsası boyunca auktsionnıñ keçirilmesi, auktsionlarnıñ keçirilüv tertibi ve şartlarınıñ tayin etilmesi ve auktsion komissiyalarınıñ iş tertibi boyunca qararlarnıñ Rusiye ukümeti tarafından çıqarılacağını tayin ete.
2017 senesiniñ dekabrinde Rusiye ukümeti Qırımda yerastı baylıqları arsaları boyunca auktsionlarnıñ keçirilmesi aqqında qanun leyhasını tasdiqladı.


text:
BMOdan Türkiyägä räxmät
BMO ğomum särqatibe Antonio Guterriş aradaşçılıq role öçen Türkiyägä räxmät äytte
BMO ğomum särqatibe Antonio Guterriş Rusiyä belän Ukraina arasında 200dän artıq suğış äsire almaşudağı role öçen Törkiyägä räxmät äytte. Ul BMO İminlek şurasında tışqı êşlär ministrları qatnaşında oyıştırılğan utırışta çığış yasadı. Guterriş 24nçe fevral’dä başlanğan Ukraina-Rusiyä suğışınıñ betär şikelle kürenmäwenä iğ’tibar cälep itte. Ul Rusiyä däwlät başlığı Vladimir Putinnıñ mobilizaśiya qararınıñ “xätär häm xäwefle” buluın assızıqlap, bu adım belän solıxtan yıraqlaşuın häm tağın da kübräk qan tügeläçägen äytte.
“Bu mäğ’näsez suğış Ukrainağa häm böten dön’yağa çiksez häm qurqınıç zarar birü potenśialına iyä,”-dide BMO ğomum särqatibe.
Guterriş Ukrainanıñ könçığışındağı referendum plannarınıñ da bik borçu tudıruçı buluın äytte. Ul köç qullanıp başqa däwlätneñ cirlären basıp alunıñ xalıqara xoquq häm BMO kileşüen bozuına basım yasadı.
Guterriş Ukraina häm Rusiyä arasında 200dän artıq xärbi äsir almaşunıñ uñay küreneş buluın citkerep bolay dide: “Bu kileşügä kertkän öleşläre öçen Türkiyä häm Soğud Ğaräbstanı xökümätlärenä räxmätemne belderäm”.
Antonio Guterriş Türkiyäneñ yärdäme belän iyül’dä Ukraina häm Rusiyä arasında imzalanğan aşlıq kileşüe näticäsendä 4,3 million metrik tonnadan artıq azıq-tölek êksportınıñ tormışqa aşırıluın da xäterlätte. Aşlıq taşuçı korablar Äfğanstan, Yämänne dä kertep, moxtaclıq kiçerüçe 29 ilgä kitkän.


text:
Bunı cumaaqşamı künü brifingde tış işler nazirliginiñ resmiy vekili Aleksandr Lukaşeviç bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Lukaşeviçniñ aytqanına köre, kütleviy haber vastaları bu malümatnı tarqatsa da, o, resmiy muracaat aqqında bir şey eşitmedi.
O, Rusiye tış işler naziri Sergey Lavrovnıñ al-azırda esas vazife «Ukrainadan vatandaşlarara cenk havfını» çetleştirmek kerek olğanı aqqında sözlerini tekrarladı.
Mayıs 12-de Donetsk separatistleri «referendumdan» soñ özüni mustaqil devlet olaraq ilân etip, Rusiye terkibine qoşulmasını istediler.


text:
Keçken sene memlekette yüz bergen avdarmadan soñ Ukrainanıñ Qırımnı keri talap etmek aqqı yoq, dep tüşüne Rusiye tış işler naziri Sergey Lavrov. Bunı o 2014 senesiniñ neticeleri boyunca matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Cenüp-şarq meselesiniñ kesen-kes Ukraina mustaqilligi ve topraq bütünligi çerçivesinde al etilmesine qoltutqanımıznı tasdıqlayım. Qırım meselesi halqara uquq esasında çezildi», – dep ayttı Lavrov Birleşken Milletler Tşekilâtınıñ nizamnamesine esaslanıp.
«Avdarmadan evel halqara uquq esasında saylanğan parlament tarafından keçirilgen referendum neticesinde ealiniñ çoqusı Rusiyege qoşulmasına qoltuttı, Ukrainada olıp keçken avdarma Ukraina devletiniñ bu topraqnıñ saibi olmaq aqqını yoq etti», – dep ayttı Rusiye naziri.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov reisi ukrain akimiyetini Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ile naqliyat alâqasını ğayrıdan tiklemege çağırdı, dep haber ete UNİAN.
«Bugün muayyen bir areketlerni yañartmaq kerekmiz, yani Qırımnıñ qaytarılmasından evel yapılacaq areketlerimiz insan aqlarına yönelmek kerek… İşğal etilgen Qırımda ve qıtaiy Ukrainada yaşağanlar arasında eyi munasebetlerniñ olması içün acele naqliyat munasebetini yañartmaq kerekmiz», – qayd etti Çubarov.
Onıñ fikrine köre, «işbu yollarnı qullanala bilecek eki, üç ya da on diversant – mahsus hızmetlerniñ vazifesidir».
Meclis reisi añlatqanı kibi, insanlar qıtaiy Ukrainağa bağlıdır ve işbu bağnı saqlamaq isteyler. Onıñ sözlerine köre, bir taraftan ukrain akimiyeti ticaret içün yolnı aça, diger taraftan – insanlar arasında eyi munasebetniñ olmasına imkân bermey.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilev Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonı Qırımnıñ teminatını toqtatmağa çağırdı.
Bunı o Buhraniy media-merkezinde keçirilgen konferentsiyada bildirdi, haber ete Ukrainskaya pravda.
«Rusiye Qırımnı zapt etse, onıñ iqtisadiy vaziyeti içün mesülietlidir, aşatmaq, aydınlatmaq kerektir», – dey Cemilev.
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi bunı Petro Poroşenkoğa şahsen bildirgenini ayttı: «Tarafdarım, bunı perzidentke bildirdim. Tam bir qamaçav olmalı».
«Rusiye Ukrainağa nisbeten köstergen nefret, istilâ şaraitlerinde «episi bir sizni temin etecekmiz, aşatacaqmız» demege – menimce, doğru degil», –dedi qırımtatarlarnıñ yetekçisi.
Onıñ sözlerine köre, Qırımda yaşağan Ukraina tarafdarları da qamaçavnı kirsetmege çağıralar.


text:
Aqmescitte bala hastahanesinde bala ölümi boyunca cinaiy iş açıldı.
Bunı Qırım Taqiqat komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Taqiqatnıñ malümatına köre, 2014 senesi iyül 26-da kündüz Aqmescitte KRU «Bala klinik hastahanesi»nde 12 yaşında oğlan elâk oldı. Onı 2014 senesi iyül 3 künü Keriç bala hastahanesinden ketirdiler.
Rusiye Federatsiyasınıñ Cinaiy Kodeksi 109-ncı maddesiniñ 2-nci qısmına binayen cinaiy iş açıldı (ihtisasiy mecburiyetlerniñ zaruriy şekilde eda etilmegeni sebebinden ölümge ketirüv).
Al-azırda bu cinayetçilikniñ sebepleri ögrenile. Em de buña bağlı olğan şahıs da belgiyendi.
Yaqında, iyül 11 künü, qursaq ağırlarına şikâyet etken 8 yaşında oğlan KRU «Bala klinik hastahanesi»ne muracaat etti. Mında onı hirurglar baqtı. Bir qaç saatten soñ bala öldi. Aynı madde boyunca cinaiy iş açılğan edi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Mence, sovetlerden qalma siyasetçilerniñ 90% ceennemde yanacaq. Amma insanlarnı öldürgenleri ve hırsızlıq yapqanları içün degil, yalan aytqanları esas sebeptir. Siyaset ve cemaat yaşayışınıñ er saasında olğan er künlik, tsinik, çirkin bir yalan. Ukrainada, şükürler olsun, vaziyet eyilişe, amma Rusiyede, añlağanıma köre, yalan devlet siyasetiniñ esası olğan. Meclis yasaqlanmasınıñ siyasiy sebepleri aqqında çoq aytıldı, uquq tarafından aytmaq – aqılğa zarar, bu sebepten Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa bergen vadelerine baqayıq.
2014 senesi mart 11-de Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radası sekizinci sessiyasınıñ nevbetten tış plenar toplaşuvında acayip bir vesiqa qabul etilgen edi:
«Qırımtatar halqı aq-uquqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesi ve onıñ Qırım cemiyetine integratsiya olmasınen bağlı kefiller aqqında
XX asırda qırımtatar halqınıñ facialı taqdirini añlap, onıñ tarihiy Vatanına avdet etmesi ve yerleşmesini adalet tiklenmesi olaraq tanıp ve qırımtatar halqı aq-uquqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesi ve Qırım cemiyetine integratsiya olması kefilleriniñ teminlenmesine isse qoşmağa tırışıp,
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ
Yuqarı Radası böyle qarar aldı:
Qırım Cumhuriyetiniñ yañı Anayasası tasdıqlansa, qırımtatar halqı aq-uquqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesi ve onıñ Qırım cemiyetine integratsiya olması kefillerini köz ögüne almaq...»
Soñra da 13 vade qayd etile, olarnıñ nasıl yerine ketirilgenini aşada köremiz. Bu tatlı sözlerniñ temeli prezident Vladimir Putinniñ Kremlde aynı yılnıñ mayıs 16-da qırımtatarlarnıñ vekillerine aytqan muracaatında mevcut: «Bizler azırmız – federal, regional, ve, eminim, yerli akimiyet – epimiz insanlarnıñ tuvğan topraqlarında raat yaşamalarını can-yürekten, bunı qayd etmek ister edim, istegenlernen beraber çalışmağa azırmız».
Şimdi, menim fikirimce, Rusiye akimiyetiniñ söz tutqanını ve qırımtatarlar tuvğan topraqlarında raat yaşay bilelermi teşkermege vaqıt keldi?
Eki yıldan soñ 2014 senesi akimiyetniñ qırımtatarlarğa bergen on eki vadesinden yalıñız bir danesi yerine ketirildi, o da – deklarativ bir şey. Böylece, şimdiki «Qırım Cumhuriyeti» akimiyetiniñ yalan aytmaq qabiliyeti 91%-dan ziyadedir.
Qısqası, «tebrik etem, arqadaş yalancı».
Andrey Vvedenskiy, Qırım közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde noyabr 17 künü Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ ceza qararı boyunca mahkeme toplaşuvı keçti, neticede apis müddetini 2016 senesi yanvar 29-na qadar uzattılar. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Mahkeme toplaşuvında advokatlar Çiygoznıñ keçindirüvinde 2002 senesi doğma balası ve esli başlı ana-babası olğanı aqqında bildirdiler. Bunıñ ile imayesi Ahtem Çiygoznıñ Bağçasarayda yaşağanını, müsbet ayat tarzı olğanını ve yaqalavından evel nice sefer çetelge çıqıp, daima qaytqanını, yani Qırımnı terk etmege ve taqiqattan saqlanmağa niyeti olmağanını qayd etti.
Advokatlarnıñ sözlerine köre, Çiygoznı apiste tutmağa sebep yoq, amma mahkemeniñ fikrine binayen, cezanı deñiştirmek içün delil azdır.
Ahtem Çiygoznıñ özü mahkeme esnasını mısqıl olaraq adladı.
«Qırımda vatandaşlarıma qarşı büyük terror keçirile. Adalet aqqında aytmağa acet yoq. İşim – mısqıldır, apiste bulunmamnıñ sebebi yoq, sımarlanğan siyasiy bir iştir», – dedi Meclisniñ liderlerinden biri.
Mahkemeci Viktor Mojelânskiy Qırım rusiyeli prokuraturasınıñ şefaatını qabul etip, Çiygoznı apiste qaldırmağa qarar aldı.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, mahkeme salonını terk etip, Ahtem Çiygoz toplaşuvda bulunğan tuvğanları, dostları, Meclis temsilcileri, qırımtatar areketiniñ veteranlarına teşekkür bildirdi ve mahkeme zalında bulunğan qırımtatar milliy areket veteranı Veciye Kaşkanıñ qolunı aldı.
Salonda bulunğanlardan biri «Ukrainağa şan-şüretler!» dep qıçırdı, Ahtem Çiygoznıñ cevabı: «Millet, Vatan, Meclis» oldı.
Çiygoznıñ advokatı Emil Kürbedinov degeni kibi, apis müddetiniñ uzattırılması aqqında mahkeme qararına itiraz bildirecektir.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı Qırım parlamenti yanında 2014 senesi fevral 26-da keçirilgen kütleviy tertipsizliklerni meydanğa ketirmesi boyunca qabaatlap, 2015 senesi yanvar 29-da yaqaladılar.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi noyabr 17 künü fevral 26 vaqiaları boyunca yaqalanğan ve apiste bulunğan eki qırımtatar faali Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ tevqif müddetlerini 2016 senesi fevral 19-na qadar uzattırdı, olar şimdi Aqmescitniñ SİZOsında bulunalar.


text:
Muşaverege Qırımdaki etnik ukrainlerniñ temsilcilerini davet etmediler.
Tedbirde bir çoq diger etnik cemiyetleriniñ vekilleri, em de siyasetçi, siyasetşınas, «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurası» olaraq adlanğan Qırım parlamenti ve Aqmescit şeer şurasınıñ deputatları iştirak etti.
«Regionalnıy institut politiçeskih kommunikatsiy» cemaat teşkilâtınıñ reberi İvan Mezüho bildirgenine köre, teşkilâtçılar etnik ukrainlerni, şu cümleden, Bütünukrain informatsion-medeniy merkeziniñ temsilcilerini davet etken edi.
Qayd etmeli ki, Bütünukrain informatsion-medeniy merkezi devlet müessisesi olıp, Ukraina televideniye ve radioyayınlav Devlet komitetine boysuna. Merkez etnik ukrainlerniñ menfaatlarını temsil etmey.


text:
Kiyev – Ukrain paytahtınıñ cemaatçılığı işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa qarşı alıp barılğan siyasetke nisbeten munasebetini bildirdi. Cuma aqşamı künü, sentâbrniñ 25-nde Rusiye Federatsiyasınıñ Kiyevdeki elçihanesi yanında mahsus aktsiya ötkerildi. Uquq qorçalayıcılar, teşebbüsçiler, lâqayd qalmağan kiyevliler qırımtatarlarnıñ sıqıştıruvı ve repressiyalarnı toqtatmağa talap ettiler.
«Qırımtatarlarnı mart ayından başlap bugünki künge qadar sıqıştıralar. Tünevin ATR telekanalı ekstremistik faaliyetinde qabaatlanğan edi. İşğalci akimiyetniñ Qırımnıñ tamır halqına qarşı yapılğan repressiyalarnı toqtatqanını isteymiz. Qırımtatar tili ve medeniyeti yarımadada serbest inkişaf etkenini isteymiz», – dep añlattı tetbir tşkilâtçısı, teşebbüsçi Tatyana Bezruk.
Tedbirniñ başında iştirakçiler qırımtatarlarnıñ sıqıştıruvlarını tasdiqlağan cedvelni oqudılar. Cedvelde insanlarnıñ öldürüvi, ibadethanelerniñ aqaretlevi, medreselerde ve iş adamlarnıñ evlerinde tintüvler, Meclis ve halq reberleriniñ Qırımğa kirişniñ yasağı kibi vaqialar qayd etile.
İştirakçiler elçihane qapusı yanında şu cedvelden alınğan faktlar aydınlatılgan albom kâğıtlarını qaldırdılar. Bunen beraber, olar «ATR-ni tiymeñiz», «Reşat Ametov rusiyeli işğalcilerniñ qolundan elâk oldı», «#StopCrimeanTatarGenocide» kibi yazılarnı tuta ediler. Ekseriyeti qırımtatar bayraqları ve diger milliy timsallerni alıp ketirdiler.
Aktsiyada uquq qorçalayıcılar ve qırımlı köçebelerni birleştirgen teşkilât azaları iştirak ettiler. Vostok-SOS teşebbüsiniñ koordinatorı Konstantin Reutskiy Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, ukrain cemaatçılığı küçü olğanı qadar Qırımda yaşağan ukrain vatandaşlarına destek köstermeli.
«Mart ayında Qırım işğal etilgen vaqıtta, biz anda yaşağan ukrain vatandaşlarnıñ menfaatlarını qorçalamaq içün pek az areket ettik. Şimdiki vaqıtta, Qırımda sıqıştırılğan ukrain vatandaşlarnıñ, hususan qırımtatarlarnıñ meselelerine köz yummaq doğru degil, dep sayam»,– dedi uquq qorçalayıcı.
Qırım-SOS teşebbüsiniñ koordinatorı, tedbir iştirakçisi Tamila Taşeva qayd etkeni kibi, narazılıq aktsiyasını keçirmek içün yañlış yer seçildi. Aytqanına köre, rusiyeli diplomatlarğa muracaat etmek mantıqsızdır, çünki Rusiye yolbaşçıları cemaatçılıqnıñ fikirlerine çoq qulaq asmaylar. Taşeva qayd etkeni kibi, Qırımnıñ tamır halqına destek köstermeleri içün daa çoq halqara teşkilâtlarğa ricada bulunmaq kerek edi.
«Qırımtatarlar - Qırımda işğalge qarşılıq köstergen eñ büyük cemaatçılıqtır. Qanunsız saylavlardan ğayrı, Qırım parlamenti yarımadağa saip çıqqanlarını köstermege istediler. Amma, kerçek saipler - qırımtatarlar olğanını biz bilemiz»,– dedi teşebbüsçi.
Elçihaneden bir kimse çıqmadı. Şimdiki vaqıtta bina tamirge qapalı, aktsiya ötkerilgen vaqıtta Rusiye diplomatlardan iç biri onıñ içinde yoq edi.


text:
Qırımlılar ukrain yarımadası Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Rusiyede yaşamaq Rusiye telekanalları köstergeni kibi o qadar qolay olmağanınıñ farqına bardılar. Er şey paalılaştı. Er yerde nevbet. Akimiyette de Yanukoviç zamanında olğan memurlar qaldı. Yalıñız firqa biletlerini deñiştirdiler.
Bir farq bar – artıq narazılıq bildirmek ve kendi noqtaiy nazarını seslendirmek yasaqtır. Em de vadeler ve farqlı qanunlarnıñ sayısı arttı. Yarımadada Ukraina ve Rusiye qanunları çalışa. Ekisine de riayet etmegen olsañ, ceza alacaqsıñ. Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyeti buña «keçici devir» dey.
Soñsuz «keçici devir» aqqında «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» yayınınıñ yañı bölüginde.
Studiya musafirleri – Qırım Strategik tedqiqler İnstitutınıñ koordinatorı Arsen Jumadilov ve Qırım siyasiy közeticisi Pavel Kazarin.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) efirge çıqa.
Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqat saytlarında ise saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) peyda olacaq.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Bunı Qırım.Aqiqatqa «Hizb ut-Tahrir» ukrain ofisiniñ başı Fazıl Amzayev bildirdi.
«Qırım işğali yañı çağıruvnı meydanğa ketirdi, o, şübesiz, diqqatqa alınacaq ve oña nisbeten mütenasip cevap berilecek. «Hizb ut-Tahrir» – halqara teşkilâttır, o çoq memleketlerde işini alıp bara, Rusiyede de, yasaqqa baqmadan. Şunıñ içün «Hizb ut-Tahrir" öz faaliyetini Qırımda da devam etecek», – dedi o.
Bunıñnen beraber, «Hizb ut-Tahrir» nasıl bir faaliyet ile oğraşaycağını o bildirmedi.
«Yañı kerçekte faaliyetimizniñ inceligini belli sebeplerden aydınlatmaycam. Faqat, «Hizb ut-Tahrir» – cebirsiz siyasiy islâm firqasıdır, o iç bir şaraitlerde zorbalıqqa berilmecek. Qırım musulmanları, em de yarımadanıñ bütün ealisi bizim 20 yıl devamında etilgen barışıq faaliyetimizniñ şaatları ola. Bizim tınç tabiatımız iç bir vaziyette deñişmeycek», – dedi Amzayev.
Evlleri Qırımnınıñ «Rusiye akimiyeti» yarımadada «Hizb ut-Tahrir»niñ faaliyetini toqtatmaq vade ete ediler.
Firqa resmiy olaraq Ukrainada qayd etilgen. Rusiyede ise onı «ekstremist» sırasına kirsettiler.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde Arbiy-siyasiy taqiqatlar merkeziniñ ve «İnformatsionnoye soprotivleniye» gruppasınıñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuk bildire.
«Soñki 3 saat içinde terroristler ava limanı territoriyasına yük maşınağa yerleştirilgen 82-mm minomötından üç kere ateş açqan ediler. Yaralanğanlar yoq, – dey Tımçuk. – Ava limanında elektrik ceryan yoq oldı».
Tımçuknıñ malümatına köre, hızmetçilerniñ çoqusı ava limanını terk etkenler.
Evel qayd etilgeni kibi, Lugansk vilâyetiniñ terroristlerinden birisi «Lugansk» halqara ava limanı müdirine iyün 9-dan başlap, uçaqlarnıñ qabul etilmesini ve yollanmasını toqtatmağa emir etken edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler devam ete. Bunı qullanıcı Osman Arifm Facebook saifesinde bildirdi.
«Al-azırda Asan ve Susanna Ablayevlerniñ qorantasında tintüv keçirile. (Seyitler rayonı). Paralamovlar ailesinde de (Seyitler rayonı)», – dep yaza o.
Arifmnıñ aytqanına köre, «nizam hızmetçileri» eki metrlik araba qapusında keçip, silâ qullanıp, qorqqan, ne olğanını añlamağa yetiştirmegen yaş musulman qadınını ve aileniñ diger azalarını divar yanında topladılar.
«Ufaq balanı qorquzdılar. Er vaqıt olğanı kibi musulman qorantalarında silâ, narkotiklerni qıdıralar. Birazdan belli olğanına köre, Seyitler rayonında tintüvler birden dört evde keçirile, olardan üç ev din kütken musulman qorantalarına ait!», – dep yaza qullanıcı.
Qırım.Aqiqat bildirgenine köre, işğal etilgen Qırımda qırımtatar qorantalarında tintüvler devam etip başladı. Avgust 28-de saba Bağçasarayda İbragimovlar ailesine yerli «politsiya» ve kamuflâj urbasında silâlı adamlar keldiler.
Arbiyler qırımlınıñ evini teşkerip, diniy kitaplarnı alıp kettiler. Olarnıñ aytqanına köre, bu edebiyat Rusiyede yasaq etilgen ve ekstremistik kitaplar cedveline kirsetilgen.
Bundan evel Bağçasarayda yaşağan Muslâdinovlar ailesiniñ evinde tintüv keçirildi.
Bundan ğayrı, Qırım medreselerinde kütleviy tintüvler keçirile. Böylece, avgust 13-te Aqmescitniñ üç musulman oquv yurtında tintüvler olıp keçti.


text:
Bundan evel Aksönovğa berilgen malümatqa köre, bazı müessiseler Ukrainağa bergi ödemege devam ete eken. Aksönov böyle müessiselerniñ cedvelini tizip, ödevlerni toqtatmaq ve, onıñ aytqanına köre, Kiyevge bergi tölegenlernen «meseleni çezmege» avale etti. Ya da müessiseni qapatıp, mından ketsinler, dedi Qırım baş naziri. Bundan ğayrı, o, yerli bücetke bergi tölemegenlerge qarşı işler açmağa çağırdı.
Qırım baş naziri Ukrainağa bergi tölegen müessiselerni qorquza
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ baş naziri Sergey Aksönov Qırım müessiselerinden Ukraina bücetine er angi bergi ödevinden vazgeçmege talap ete, haber ete «Ukrainskaya pravda».
Bundan evel Aksönovğa berilgen malümatqa köre, bazı müessiseler Ukrainağa bergi ödemege devam ete eken. Aksönov böyle müessiselerniñ cedvelini tizip, ödevlerni toqtatmaq ve, onıñ aytqanına köre, Kiyevge bergi tölegenlernen «meseleni çezmege» avale etti. Ya da müessiseni qapatıp, mından ketsinler, dedi Qırım baş naziri. Bundan ğayrı, o, yerli bücetke bergi tölemegenlerge qarşı işler açmağa çağırdı.
Bundan evel Aksönovğa berilgen malümatqa köre, bazı müessiseler Ukrainağa bergi ödemege devam ete eken. Aksönov böyle müessiselerniñ cedvelini tizip, ödevlerni toqtatmaq ve, onıñ aytqanına köre, Kiyevge bergi tölegenlernen «meseleni çezmege» avale etti. Ya da müessiseni qapatıp, mından ketsinler, dedi Qırım baş naziri. Bundan ğayrı, o, yerli bücetke bergi tölemegenlerge qarşı işler açmağa çağırdı.


text:
Bunı «Şüster LIVE» programmasında Ukraina prezidenti vazifesini eda etken Oleksandr Turçinov bildirdi. Malümatnı «Ukrainskaya Pravda» qayd etti.
«Efirniñ başlnamasından evel maña mütehassıslarımız telefon açıp, 2-nci rang kapitanı Demyanenko azat olunğanı aqqında ayttılar. Zanımca, yarın o endi Kiyevde olacaqtır», – dedi o.
Vyaçeslav Demyanenko mart 23 künü Qırımda Rusiye arbiyleri informatsion-ruhiy işler Merkezini zapt etken vaqıtta esirlikke alınğan edi.
Tuvğanlarınen tek aprel 2 künü bağlanıp oldı.
Aynı şu künü Ukrain afganları Rusiye Prezidenti Vladimir Putinge ultimatumnı ilân ettiler. Olar esirlerni azat etmegen olsalar, Qırımda ve Qırımdan yol alğan yük maşnalarğa yol qapatacaq oldılar.


text:
51 göñülli, olarnıñ arasında 18-23 yaşında olğan yaş erkekler Ukraina sadıqlığına ant etip, şarqqa yol almağa azırlanalar. Salı künü olar Kiyevde jurnalistler ile subetleştiler, dep bildire Radio Svoboda.
Göñüllilerni «İçtimaiy-milliy assambleya» birleşmesiniñ negizinde idman ettirtidiler.
Otrâdnıñ komandanı Andriy Belitskiy adamlar yahşı azırlanğanında emindir. «Azırlıq, menimce, yeterli edi. İşte, olar ortaisaiy ukrain arbiyine köre, silâdan daa da güzel atıp olurlar», – dedi o.
Göñüllilerniñ sözlerine köre, olar ğalebege qadar ve Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadanıñ qaytarıluvına qadar küreşmege azırlar.


text:
Aytmatof, ortaq türkiy til tereqqiyati heqqide toxtaldi
2004.09.19
Chinggiz aytmatof, Uyghur kitabxanlar eserlirini eng yaqturup anglaydighan qirghiz yazghuchilarning biri. U yéqinda türk dunyasini türkiy xelqlerge ortaq bolghan kinochiliq, tiyatirchiliq, muzika we edebiyat yaritishqa chaqirdi.
Aytmatof mezkur pilanni emelge ashurushqa uzun waqit ketsimu, biraq axirqi hésabtiki meqsiti ortaq türkiy til yaritish musapisini ilgiri sürüsh dep tekitligen. U mundaq deydu, yéngi sözlükler tillar otturisidiki perqlerni tügitishi, ortaq sözlükler we türkiy til insiklopidiyisi tüzüp chiqish kérek. Aytmatof, bu sözlerni türkiye izmir soda jem'iyitining qirghizistanni ziyaret qilish ömiki bilen körüshkende qilghan.
Ortaq türkiy til yaritish mesilisi, 1991 - yili ottura asiyadiki sabiq sowét ittipaqi türkiy jumhuriyetliri musteqilli'iqqa érishkendin kéyin otturigha qoyulghan. Biraq, hazirghiche ortaq türkiy tili yaritish mesilisi türkiy jumhuriyetlerdiki hökümetler teripidin qizghin mu'amilige uchrimidi, shundaqla bu jehette chong ilgirileshmu bolmidi. Chinggiz aytmatof dunyagha tonulghan ataqliq qirghiz yazghuchisi. U , özining rus tilidiki "aq kéme" , "yer ana" , "jemile" , "xeyr-xosh gülsare" , shundaqla "yüz yilgha teng bir kün" namliq eserliri arqiliq tonulup, nobil edebiyat mukapatigha namzat qilip körsitilgen. (Erkin)


text:
Rusiye Energetika naziri Aleksandr Novak dey ki, dekabr 30 kününden bü vaqıtqa qadar, işğal etilgen Qırımğa 20 million kubometr gaz yollanıldı. Nazirniñ sözlerine köre, yarımadağa Rusiyeniñ gaz-naqil sistemasından gaz kele.
Bunı Novak yanvar 11 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ akimiyet ile keçirgen körüşüvi vaqıtında beyan etti. Körüşüv aqqında malümat Rusiye prezidentiniñ resmiy sitesinde yerleştirilgen.
«Dekabr 30 künü biz Rusiyeniñ gaz-naqil sistemasından eñ büyük yüklenüv vaqıtında gaz teminlep başladıq. Epsi olıp, bügünki künde endi 20 million kubometr gaz Qırım sakinlerine berildi. Umumen mında adiy vaziyet üküm süre. İşni devam etemiz», – dedi Novak.
Bundan evel Devlet Dumasındaki energetika komitetiniñ azası, Kreml kontrolündeki Qırım akimiyet yolbaşçısınıñ sabıq birinci muavini Mihail Şeremet degen edi ki, Rusiyeniñ Krasnodar vilâyetinden Qırımda keçirilgen yañı gaz borusı «şimdilik başlanuv ve tüzetüv işleri çerçivesinde» gaz keçire.
Dekabr 27 künü Rusiyedeki kütleviy haber vastaları, yarımadanıñ gaz-naqil sisteması qomşu Rusiyeniñ sistemasına qoşulğanı aqqında bildire ediler. Bildirüvlerge köre, 720 millimetr keñliginde gaz boruları, episi olıp, 341 km uzunlıqta quruldı, olardan 16 km – Keriç keçitiniñ altında keçirilgen.


text:
Yanvar
Yanvar ya da qara qış ayı - seneniñ ilk ayıdır. 31 künden ibarettir.
Yanvar adını Roma qapı tañrısı Yanustan ala.
Original Roma taqviminde 10 ay (304 kün) bar edi. Romalılar qış mevsimini aysız bir zaman olaraq bile ediler. M.E. tahminen 700-lerde Romulustan soñra kelgen qıral Numa Pompilius, taqvimniñ standart qameriy sene (364 kün) ile izalanması içün Yanvar ve Fevral aylarını qoşqan. Çift sayılarğa qarşı batıl itiqatı olğan Romalılar senege bir kün daa qoşıp kün sayısını 365-ge çıqardılar.


text:
Aqmescitte politsiya hadimleri «fevral 26 işi» boyunca keçirilgen mahkeme toplaşuvına kelgen jurnalist Zair Akadırovnı onıñ zenaat faaliyeti aqqında soraştırdı ve bir saat devam etken sorğudan soñ azat ettiler. Bunı Akadırov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Rayon bölüginde meni faaliyetim, yaşağan yerim, qayda, ne ve ne maqsat ile yazğanım aqqında soradılar. Bunı «añlatuv» olaraq adladılar. Ceplerimni baqtılar, olğan şeylerimni aldı, amma soñra qaytardılar. Pasportımnıñ köpyasını çıqarıp, azat ettiler», – dey o.
Bunıñ ile, jurnalistniñ aytqanına köre, onı mecburen Ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezge alıp ketmege istey ediler, qorquzdılar.
«Meni mahkeme binasında yaqaladılar, qanunsız tarzda kamerağa çıqarğanım ve telefonımda bir şeylerni qayd etkenim aqqında aytıp, ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezge barmağa rica ettiler. Buña qarşı çıqtım. Menden pasportımnı tutıp almağa tırıştılar, qollarına bermedim. Bundan soñ politsiya kapitanı «Berkut»nı çağırdı, meni qollarımdan tutıp, maşinağa oturttılar. Qarşı çıqsam, kelepçelerni taqıp, uruğa yollaycaq oldılar», – dey Akadırov.
Qırımnıñ uquq qouyıcı organları bunı izaatlamay.
Qırımnıñ Rusiye Yuqarı mahkemesi yanvar 15 künü Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Mustafa Degermenci, Ali Asanovğa nisbeten «fevral 26 işi» boyunca qabaatnı seslendirecek.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.


text:
Mustafa Çauş
Aqmescit – Qırımda iyün 26 künü qırımtatar Bayraq kününi qayd ettiler. Kün evelden teşkilâtçılar bayram tedbirleri qaysı yerde ötkerilecekgini bilmey ediler, çünki şeer «reberleri» resmiy ruhsetni bermeyip, vaqtnı soza edi. Neticede, bayram, evelden belgilengen kibi Aqmescitniñ merkezinde degil de, şeerniñ çetinde ötkerildi. Halq merasiminde avtozaklar ile rusiyeli politsiya bulundı, bayramğa qoşulmaq içün ise, kelgenler mahsus teşkerüvden keçmek kerek oldılar.
Saba Qırımda küçlü yağmur yağdı, bütün bayram tedbirleri az qaldı keçirilmey qalacaq edi. Üylede ava deñişti, Aqmescitniñ Balalar bağçasında birinci fleşmob teşkil etildi. Qırımtatarlarnı bayram ile, milliy kiyimler kiygen ana ve balalar keldiler, olarğa lâqayd qalmağan sakinler qoşuldılar.
Teşrif buyurğanlar arasında yerli bloger Böris Tatorin de bar edi. O qırımtatarlarğa qol tutmağa ve «iç bir yasaq ve sebepke baqmay, epimiz bir ve barışıqsever olğanını» tasdiqlamaq içün keldi.
Blogerniñ qolunda ukrain bayrağını körmek mümkün edi. «Çünki Qırım «Anayasasında» ve prezident Putinniñ emirinde qayd etilgeni kibi Qırımda üç devlet tili mevcut ve onıñ içün halqlarnıñ medeniyetleri de desteklenmeli», – dedi o.
Kün devamında Aqmescitniñ merkezinde milliy timsallernen bezetilgen urbalar kiygen yaşlarnı rast ketirmek mümkün edi. Yollarda ise, bayraqlarnen yaraştırılğan maşinalar yüre edi.
Amma, bu künü er şey tertipnen keçmedi. QHA bildirgeni kibi, Aqmescitte 5 erkek qırımtatar bayrağı olğan maşinağa ücüm ettiler. Vaqia Samokiş ile Sevastopolskaya soqaqları çatışmasında yüz berdi. Ücüm etkenler maşinadan eki bayraqnı çekip aldılar, olarnı yırtıp, basqaladılar. Şaatlarnıñ bildirgenine köre, qırımlı imayeciler bunı körip riayet etmediler.
OMON ve avtozaklarnen tolu bayram
Er yıl Bayraq künü Aqmescitniñ merkezinde qayd etile edi. Amma, bu sefer qırımtatarlarğa merkezde toplanmağa yasaq ettiler. Tamam iyün 26 künü Qırımnıñ «Rus cemiyeti» mında Mordoviyadan yardımnı qarşıladı.
Tantanalı tedbirler şeerniñ kenarında, qırımtatarlar toplu yaşağan Borçoqraq qasabasında ötkerildi. Ev meskenler ve qurulıp bitirilmegen evler arasındaki ot basqan meydannı qoralap, teşkerüvlerni keçirdiler. Tertipni yüzge yaqın rusiyeli politsiyasınıñ hadimleri ve bir qaç avtozaklarnen temin ettiler.
Qırımtatar gettosı amelde
Qırımtatar Bayraq kününe qırımtatarlarnıñ tahminen 3 biñi keldi. Adamlarnıñ keyfi bozıq edi, çünki olıp keçken tedbir daa çoq rezervatsiyanı añdıra edi.
Adil Ametov Türkiyeden keldi, o soylarında raatlana. Körgenleri onı şaşırttı. «Qırımtatarlarnı şeerniñ çetindeki gettoğa aydadılar. OMOn, avtozaklarnen sardılar. Halq ruhtan tüşmey, özüni qolunda tuta, amma halqqa onıñ yerini kösterdiler. Pek kederli al», – dey erkek.
Meclis azası Emine Avmileva Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında qayd etkeni kibi, eñ esası – Bayraq künü ötkerildi.
«Men bellesem, bu tedbir milletmizniñ birligini numayış ete, halqnıñ kelecegi de birliknen bağlı», – dedi o.
Meclis reisi Refat Çubarov sanada çıqışta bulunır eken, qırımlı cemiyetniñ bir qısımına nisbeten ekinci dereceli adamlar kibi davranmağa mümkün degil, dedi.
«Qırımda soñki vaqıtları olayatqan vaqialarğa dair bizim mevamımız şunda ki, qırımtatar meseleleriniñ çezilüv yolları belgilenmegence soñki noqta qoyulmaycaq», – dedi Refat Çubarov.
Öz nutuğında Çubarov, Qırımğa kelmege yasaq etilgen milletniñ lideri Mustafa Cemilevni añdı. Bundan soñ, kelgenler «Mustafa!», dep qıçırıp başladılar.
Bayram tedbirleri qırımtatar yırcı ve folklor taqımlarnıñ iştiragi ile kontsertnen yekünlendi.


text:
Qırım.Aqiqatnıñ beş yılı munasebetinen «Mıstetskıy arsenalda» «Ukrain cemiyeti ve Qırım – kelecekke baquv» açıq munaqaşası keçirildi. Spikerlerden biri qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev oldı. O, Qırım yarımadasınıñ keçmişi, bugüni ve keleceginen bağlı bir çoq meseleni aydınlattı. Qırım.Aqiqat Mustafa Cemilevniñ esas tezislerini qayd etti.
Qırımlılarnıñ ilhaqqa munasebeti
Şimdiki vaziyet sovetler devriniñ eñ yaramay zamanları kibi
Qırımda yaşağan insanlar (yarımada ilhaqına – QA) farqlı yanaşa. Bazıları başqaca yaşamağa alıştı, ve Rusiye qabul ettirgen yañı sistema olar içün alışılğan degil. Rusiye işğalini alğışlağan insanlar bar, olar rus olğanını ve artıq anda esas olğanlarını is eteler. Göñülleri raat ya da buña oşağan bir is bar. Ukraina devleti terkibindeki alışılğan serbestlik olmağanından pek qasevetlengen insanlar bar. Kitaplar yasaqlanmağan, bir de bir ibare içün taqip etmegen ediler. Şimdi bularnıñ episi sovetler devriniñ eñ yaramay zamanlarında olğanı kibi ola.
Bir çoq qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur – bu kerçekten faciadır
Tamır halq içün bu mesele ayrı: bu halq Qırımsız yaşap olamaz. Şimdiki müitten sebep bir çoq qırımtatarı, ne yazıq ki, Qırımnı terk etmege mecbur – bu kerçekten faciadır. Halqnıñ yaşav meselesidir. Birinciden, tamır halqnıñ vekilleri kelecegini, milletniñ saqlap qaluvını işğalden qurtuluvınen bağlay.
Ukrainanıñ işğalden qurtuluv yolu
Elbette, işğalden qurtulacaqmız. Bir sual bar: ne vaqıt? Bu farqlı faktorlarğa bağlı. Al-azırda Ukraina Qırımnı, misal içün, cenk yolunen azat etip olamay. Amma küçü yetse bile, bu istenilmegen bir şey. Yarımada ealisiniñ ekseriyeti yoq etilecek, öldürilecek. Zemaneviy cenklerni ve nasıl keçirilgenlerini bilesiñiz.
Ukraina Qırımnı işğalden qurtarmaq içün barışıq, diplomatik yolnı sayladı
Ukraina barışıq, diplomatik yolnı sayladı. O, esasen halqara uquqnı açıq, arsız şekilde bozmaycaq «barışıqqa» esaslana – silâsı çoq olğan memleketler diger memleketlerge kirip, olarnıñ topraqlarını zapt etmemeli ve anda öz tertip-nizamını pekitmemeli.
Muvafaqiyetsiz ilhaq
Yañı saylanğan Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy yaqında işğal Putinniñ (Rusiye prezidenti Vladimir Putin – QA) ölüminden soñ bitecek, dep ayttı. Onıñ aytqanlarında mantıq bar. Çünki bu (işğal – QA) Putinniñ teşebbüsidir. Öyle aytqan olsa, buña qarşı çıqacaq küç yoq. Putin Qırım işğali Gürcistan qısmınıñ işğali kibi qolay olur, dep tahmin etkendir. Dünya biraz ses-şamata köterdi ve er şey unutıldı. Putinge bu ilham berdi.
Amma Qırım işğaline cevap bam-başqa oldı. Bunı 2014 senesi martnıñ 27-nde BM Baş Assambleyası kösterdi, o künü aman-aman bütün dünya işğal etilgen topraqlarnıñ azat etilmesini talap etti. Amma, ne yazıq ki, Rusiye halqara normalarğa, halqara teşkilâtlarnıñ qararlarına emiyet berecek bir memleket degil.
Muarririyetten: Volodımır Zelenskıy "1+1" ukrain telekanalında çıqışta bulunıp, «Qırımnıñ qaytarıluvı ancaq Rusiye akimiyeti deñişken soñ ola bile», dep qayd etti.
Küç tili
Bu memleket (Rusiye – QA) başqa tilni – küç tilini – añlay. Ğarpta bunı añlaylar ve sanktsiyalarnı qullanıp başlağanlar. Ne yazıq ki, bütün memleketler sanktsiyalarğa qoşulmadı. Amma şunı aytmaq kerek ki, sanktsiyalarğa qoşulğanlar – daa müim memleketlerdir. Bu is etile ve Putin içün küçlü darbe ola. Bunı beklemegen edi. Al-azırda Qırım dotatsiyalı ola. Rusiye ekspertleriniñ aytqanına köre, er yıl Qırımnı baqmaq içün 3 milliarddan 5 milliard dollarğa qadar para sarf etile. 2015 senesi bizim teşebbüsimiznen Qırım qamaçavına başlamamız – Rusiye «terkibinde» Qırımnıñ baqıluvını bayağı paalılaştırdı.
Putin yaqın insanları arasında ilhaq hata olğanını tanıdı
Alğan malümatımızğa köre, Putin yaqın insanları arasında ilhaq hata olğanını tanıdı. Amma bu hatanı tanımaycaqlar, dep ayttı. Aqlı yerinde olğan er bir insan onıñ agressiv areketleri Rusiyege duşmandan beter zarar ketirgenini añlay. Bu memleketniñ prestijini Endi aytmayım.
Malümat: 2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescitteki Rusiye MVD idaresi aliy oquv yurtı talebelerinen körüşüv keçirerek, ictimaiy ağlardaki ekstremizmi muzakere etti. Bu aqta nazirlikniñ matbuat hızmati bildirmekte.
«Esas diqqat ictimaiy ağlarda tecavuzğa çağırğan ekstremizmnen bağlı materialğa çekildi. Talebeler, Rusiye qanunını bozğanlar cinaiy cevapkârlıqqa çekilgeni aqqında tenbiyelendi», – denilmekte haberde.
Politsiya bergen malümatqa köre, talebelerge çeşit türlü ekstremistik teşkilâtlar mevcut olğanı, terroristik areketlerniñ neticesi, gençlerniñ buña celp etilüvinde qullanılğan çeşit usullar aqqında ikâye etilgen.
Bunıñ arfesinde Rusiye Taqiqat komiteti Aqyar mekteplerinde ekstremizmnen bağlı «profilaktik subetler» keçirgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Mañğıstau oblısı boyınşa Qarjılıq monitoring agenttigi aumaqtıq departamentiniñ jedel-tergeu tobı Qazaqstan Respublikasınıñ Energetika vice-ministri Jwmabay Qarağaevtı, elektrondıq sauda alañdarınıñ basşıların jäne Mañğıstau oblısındağı swyıtılğan mwnay gazınıñ bağasın negizsiz köteruge qatısı bar twlğalardı wstadı. Bwl turalı Qarjılıq monitornig agenttiginiñ baspasöz qızmeti habarladı.
J.Qarağaevqa qatıstı sot qaulısımen tergeu organı saylağan jäne oblıs prokuraturası qoldağan eki ay merzimge «küzetpen wstau» türindegi bwltartpau şarası sankciyalandı.
Tergeu jalğasuda. Özge aqparat tergeu müddesinde jariya etuge jatpaydı.
Qarağaev 2019 jıldıñ jeltoqsannan bastap — Qazaqstan Respublikasınıñ energetika vice-ministri qızmetin atqarğan.
2 qañtarda eldiñ batıs ölkelerinde bastalğan swyıtılğan gazdıñ birden eki esege ösip ketuine qarsı beybit şeru ötken. Soñında eldiñ barlıq aymaqtarında Jañaözen halqın qoldap beybit şeruge şıqqan. Beybit şerudiñ soñı lañkesterdiñ aralasuımen qandı qaqtığısqa wlasıp elde tötenşe jağday jariyalanğan. El biligi gaz bağasın 180 künge deyin 50-70 teñge aralığına tüsirip gazdi negizsiz kötergenderge qılmıstıq is qozğağan.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/05-10
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Nikolay Pinegin (10.05.1872, Alabuğa, Noqrat gubernası, / Rusiä İmperiäse - 18.10.1940, Leningrad, RSFSR, / SSRB) — rus yazuçısı, rässamı.
Vätka, Permʻ, Qazan, Pitırbur şähärläre uqu yortlarında belem ala.
Georgiy Sedovnıñ Arktika ekspeditsiäsendä qatnaşa.
Böyek Oktyäbr' inqıylabınnan soñ İstanbul, Praga, Berlin şähärlärendä yäşäp alğaç SSRBğa qayta häm arktik ekspeditsiälärendä qatnaşuın däwam itä.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.