text:
Novella / Bügünki taŋ adättikidäkla huşvaq başlandi. Käypiyatimmu kštiräŋgü. Çünki talada — män yahşi kšridiğan hava rayi. Kiçikkinä yopurmaqqa ohşaydiğan nahayiti yumşaq qar läpildäp yeğivatatti. U aziraq çiqqan şamal täsiridin eğaŋlap, šzini yär qoyniğa asta taşliğandäk qilatti. Alahidä rahätliniş bilän derizidin bu gšzällikkä toymay turup qalğan ekänmän. Tuyuqsiz qizim Dilnazdin kälgän telefon qoŋğuriği meni bu esil duniyadin sšräp degidäk elip çiqti:
— Apa, hakim äşundaqlarniŋ mäktivigä baridekändä, hä? — dedi u salam-saatsizla.
Män «äşundaqlarniŋ» degän sšzni därhal çüşändim. Lekin çüşänmigändäk qilip,«Qandaqlarniŋ?», däp soridim.
U heliğiçä ünsiz turup qaldi. Andin ünliri titiräp çiqti:
— Bağçida uniŋğa şeir beriptekän. Birnäççä kün içidä tšrt qur şeirniŋ ikki sšzini aranla eytalidi. U sšzlärnimu toluq dälälmidi.
Uniŋ yaşlirini ünsiz jutuvatqinini bilivatimän. Bayila alämçä rahätkä bšlängän vuҗudum ändi alämçä ändişigä tolup, jürigim düpüldäp soquşqa başlidi. Män u kiçikkinä qoziçiğimniŋ hazirçä «undaqlarniŋ», yäni tili kam balilarniŋ bağçisiğa, keyiniräk ularniŋ mäktivigä baridiğanliğini bilättim. Çünki 5 yaşliq bala üçün uniŋ eytalaydiğan sšzliri häqiqätänmu nahayiti az edi… Mänmu äşu tšrt qurluq şeirni birnäççä qetim yadlatqan bolsammu, eniğiraq birmu sšz eytalmiğan edi… Lekin «mäylila, tili kamlar bağçisiğa barivärsun, bir küni sšzläpmu ketär. İş qilip sağlam vä aman bolsekän», däp šz-šzämgä täsälla berip jürättim. Amma pärzändiniŋ härbir qädimini diqqättä tutuvatqan, yaş qoşulğansiri uniŋdin täbiiy šzgirişlärni kütüvatqan ana üçün bu hil ähvalni qobul qiliş täs, älvättä!.. Uni pütünläy dilim bilän çüşinip turimän.
Dilnazniŋ jürigini eçişturğan bu mäsilä meniŋ qälbimnimu bir pästila moҗup, otturidin qaq yerivätkändäk boldi. Gekitigimgä, huddi püvdigän şar ohşaş, qaplinip qalğan hava ün çiqirişimğimu imkaniyät bärmäy, avariçiliqta turimän. Lekin šzämni biraz tutup, avazimni säl šzgärtip, til qattim:
— Mäyli. Şeir eytmisa, ussul oynaydu. U ussulni yahşi kšridiğu! Tärbiyiçigä: «Şeir eytmaydu, ussul oynaydu», degin. Biz üçün uniŋ aman-esän, ağrimay jürgini ävzäl ämäsmu! Bu qetim uniŋğa ikki ussul bärsun. «Uyğurçä ussulmu oynalaydu» degin. U štkän jilida ussulniŋ hämmä härikätlirini toğra orunliğan ediğu. Yadiŋdimu? – dedim uniŋ diqqitini iҗabiy rohqa avuşturmaqçi bolup.
— …Yad..d..imda, — dedi heliğiçä ünsizliktin keyin u.
— hä şundaq. Tärbiyiçi uni bäkmu mahtiğan ediğu. Andin çeliştimu yenidiki balini yeŋivaldi ämäsmu… Yänä nemilärnidu däp uniŋ yadiğa alliqandaq närsilärni salğandäk qildim…
— hä rastla, u mäktäpni häqlär bäkmu mahtişidu, — dedim ariliqta. —Tili duruslanğan päyttä därhalla adättiki mäktäpkä avuşturidekän.
Bu päyttä, dilimniŋ goya tuz sepip qoyğandäk eçişivatqiniğa, hätta kšzümdin tohtimay yaşlirimniŋ eqivatqiniğa pärva qilmay, qizim bilän gäplişişni, uniŋ kšŋlini kštirişni davamlaşturimän.
— hä-ä? Rast dävatamsän, apa? Rastla sšzläp ketämdekän?
— Vay, män saŋa yalğan gäp qilattimmekän ändi? Meniŋ hizmätdişimniŋ balisi tamamän sšzlimättekän. 5-sinipqa çiqqiçä viçirlap sšzläp ketiptu.
— Duduqlimayla sšzläp ketiptimu?
— hä-ä. Tap-taza sšzläydekän.
— Andinçu? hazir nädikän u bala?
— Andinma? Andin nemä bolatti, adättiki mäktäpkä avuşturuvaptu. İlgiri sšzlitälmigän balisini hazir “tohta” däpmu tohtitalmaydekän, –dedim (Äslidä u mäktäptä sšzlimäydiğan baliniŋ sšzläp ketidiğinini aŋliğan edim, lekin hizmätdaş toğriliq «hekayini» šzämmu däsläpki qetim šzämdin aŋlavatimän). Mäyli, yalğan gäp boluvärsun. Väzipäm balamniŋ kšŋlidiki ğämni elip taşlaş ämäsmu?!
Vah! Allaniŋ qudriti! Bu qizmu tehi meniŋ üçün bala ämäsmedi. Bayatin beri tirişqinim bekarğa kätmigän ekän. Bir pästila uniŋ rohi kštirilip, käypiyatimu šzgärdi. Avazimu šzgirip, üni işäşlik çiqişqa başlidi. Çünki uniŋğa ümütlük sšzlärni apisi, yäni män «eniq misallar» bilän dävatimänğu. Ana degän yalğan gäp qilarmidi. Allağa şükri! U meniŋ hämmä gepimgä işändi. Ändi u maŋa oğliniŋ tatliq qiliqliri, ukisini qançilik däriҗidä yahşi kšridiğanliği, uniŋ toluq tili çiqqandin keyin qoşumçä başqimu šmäklärgä apiridiğanliği toğriliq arzu vä mähsätlirini eytişqa başlidi. Toğra. Bu härqandaq aniniŋ täbiiy armini. Däl hazir qizimniŋ kšŋli huş… hä maŋa kerigimu şu edi…
Ana üçün baliniŋ hoşalliğini kšrüştin artuq bähit barmu zadi… hä-ä zamanim, män balamniŋ qayğusida, hä balam, balisiniŋ… Täbiätniŋ bu qaidisini šzgärtiş mümkinmedi! «Män kšyärmän balamğa, balam kšyär balisiğa…», degän maqalni yänä bir qetim yadimğa aldim.
hayatniŋ çaqmaq iştikligidä šzgirip ülgiridiğanliği yänä bir qetim dälilini kšrsätti. Bari-yoqi 10-15 minut içidä bu kšŋlüm birdä häşkä, birdä ziminğa çüşti. Vay tovva, ätigändin beri bir hil yeğivatqan qar uçqunlirimu män qizim bilän sšhbätläşkän ariliqta çipla tohtap qalğan edi. Ändi bolsa, u meniŋ käypiyatimni kšrüp, huddi ärkiligändäk, alahidä «şohluq» bilän u yaq vä bu yaqqa silkinip, yänila yär qoyniğa tškülüşkä başlidi. Bu alamätkä zoqlinip, därhal kiyinip sirtqa çiqtim.
Appaq qarniŋ däl äşu läpildäp çüşüvatqan päytigä çäksiz aşiqliğimni izhar qilğandäk, uniŋğa bağrimni käŋ açtim. Andin asman boşluğiğa qarap, uluq täŋrimdin bäŋvaşliğidin bir orunda tohtitiş täs bolğan, çirayi süzük taştäk omaq, alämdä boluvatqan hadisiniŋ hämmisini eniq päriq qilalaydiğan zeräk, šzi yahşi kšridiğan adämlär bilän uçrişişta çäksiz bähitkä bšlinidiğan, biraq ular bilän hoşlişiş päytidä alämçä çüşkünlükkä çüşidiğan jürigimniŋ parçisi kiçikkinä hakim isimliq qoziçiğimniŋ tili çapsaniraq çiqip, bulbuldäk sayrap ketişini tilidim. Bu päyttä gšzäl qar parçiliriniŋ bir qismi mäŋzimni juyup çüşüvatqan yaşlirimğa qoşuluvatsa, yänä bir qismi pütünläy bädinimgä, huddi kšktin mamuq sepilivatqandäk, gšzällik beğişlavatatti. Bu halätni meniŋ qälbimdiki bebaha qimmät tiligimgä qiyas qilip, «U kün çoqum kelidu! Çoqum kelidu!», däp qobul qildim…
Gülbähräm HOŞAEVA.
Gülbähräm HOŞAEVA


c: text/html

text:
Çarşenbe künü, sentâbr 24-de, işğal etilgen Qırımdan 150 musulman Mekkege yol aldı. Qırım musulmanları diniy idaresinde hacılarğa vizalar ile pasportlarnı, «Müslim-Tur» rusiyeli şirketi tarafından azırlağan şeylerni tarqattılar ve musulmanlar ava limanına kettiler.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Ava limanında musulmanlarnı Qırım Müftisiniñ muaivni Ayder İsmailov, Qırım «Nazirler Şurası» reisiniñ muavini Ruslan Balbek, milletlerara munasebetlerniñ ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri boyunca qırım komitetniñ reisi Zaur Smirnov ozğardılar.
«Bu sene qırım seyyacıları Hacılıqqa Rusiye Müftiler Şurasınıñ imtiyazları boyunca kettiler. Taşuvnı «Müslim Tur» rusiyeli turoperatorı amelge keçire. Qırım musulmanları diniy idaresi Rusiye Müftiler Şurasına, reisi şeyh Ravil Gaynutdinniñ şahsiyetinde, berilgen imtiyazlar ve hacılıqqa maqbul fiyatlar boyunca barmağa imkân bergenleri içün öz minnetdarlığını bildire», – denile beyanatta.
Qırım musulmanları içün hacnıñ fiyatı 2,5 biñ dollar tura.
Seyyalarnı Saudiya Arabistanğa Moskvadan ava naqliyatı ile alıp ketecekler. Qırımğa oktâbr 13 künü qaytmaq kerekler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazan Yılğa portı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazan Yılğa portı - Qazan şähäreneñ İdel yılğası portı, yılğanıñ 1310 kilometrda, sul yarındağı limanda urnaşqan. Tatarstan iñ zur portı bulıp tora, Räsäy Berdäm tiränsu sisteması buyınça Baltıyq, Aq, Kaspiy, Azow, Qara diñgezläre belän bäylängän, 5-diñgezle portı bulıp tora. Sudnolar yöreşle şirkäte "Tatflot" (2005-2010 yıllarda "Azimut") - Qazan Yılğa portınıñ operatorı bulıp tora. Portında "Tatflot" şirkäte tarafınnan tağı da PONM SK "Tatflot" çuyırtaş - yılğa qomı citeşterü berläşmäse urnaşa. Passajirlar taşuğa xezmät kürsätü belän "Qazan yılğa passajir agentlığı" şöğellänä. Qazan Yılğa limanında Passajir priçalı (zurlığı 1000x200 m, tiränlege 6-7 m), Vokzal binaları, Yök Terminalı bar.
- Qazan Yılğa portına qädär Avtobus № 1, 6, 31, 53, 54, 85; Trolleybus № 20, 21; Tramvay № 7 barıp citep bula.
Qazan Yılğa vokzalı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan Yılğa portında rekonstruksiälänä torğan baş passajir vokzalı binası, Şähär yanı vokzalı binası, "Tatflot" binası, şähär yanı priçalları (№ 1-8) — 382 p/u, turistik priçalları (№ 9-15) — 449 p/u, şähärara avtobuslar mäydanı, kafelar urnaşa. Ğomumi şähär yanı vokzalınıñ mäydanı - 835 kv. m. Şähär yanı vokzalı binasında kassalar, kötü zalı, daru punktı, äni häm bala bülmäse, şähärara avtobus kassaları, "Qazan yılğa passajir agentlığı" idäräse urnaşa.
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Qazan Yılğa portı VKontakte Qazan Yılğa portı


text:
«Hoş keldiñ, mübarek Ramazan!» bayramı balalarnı quvandırdı (FOTO)
«Hoş keldiñ, mübarek Ramazan!» bayramı balalarnı quvandırdı (FOTO)
13 Mayıs 2018 Pazar 15:40
«Hoş keldiñ, mübarek Ramazan!» bayramı balalarnı quvandırdı (FOTO)
Qırım ve Sevastopol şeeri müsulmanları Diniy İdaresiniñ erkânında faaliyet köstergen “Faydalı ilim” leyhası çerçivesinde “Hoş keldiñ, mubarek Ramazan!” adlı bayram keçirildi. Balalar, ösmürler ve ana-babalar içün tekşil etilgen bu tantanalı tedbir endi ananeviy oldı ve üçünci sefer ötkerile.
Teşkilâtçılar yüksek seviyedeki azırlıq kördi. Musafirler ögünde “Emanet” adlı taqım çıqışta bulundı. “Emanet” er kes ile birlikte özüniñ 1 –yıllıq küçük yubileyini qayd etti. Bu qısqa vaqıt devamında solist-balalar endi bir çoq şey ögrenip, ustalıq ile ilâhi, yır ve şiir icra eteler, çeşit tedbir ve bayramlarda iştirak eteler, klip çekip azırlaylar.
Keçirilgen bayramda “Nesil” oyun taqımınıñ oyuncıları (reber – Ernest Prtıhov) milliy ve milliy üslüpteki zemaneviy oyunlar taqdim etti.
“Faydalı ilim” leyhasınıñ ve teşkilâtçılarnıñ reberi, İslâm dini esasları ocası Zeyneb Bairovanıñ aytqanına köre, esas maqsat – balalarğa “11 aynıñ Sultanı” – Ramazan ayınıñ emiyetini, faziletini añlatıp, oña nisbeten sevgi ve ilerideki hayatta da olarğa fayda ketirecek degerliklerni aşlamaqtır. Zeyneb Bairova: “Biz , ana-baba olaraq, elbette ki, balalırımızğa bu mevzuda kitap, ikâyeler, qıssalar oqup beremiz, subetler keçiremiz, kendimiz de ibadet meselesinde örnek olmaq tırışamız. Amma bu soy bayramlar balalarnı birleştire, olarğa bu muqaddes aynıñ quvançını ve tılsımlığını is etmek imkân asıl ete”, dep qayd etti.
“Faydalı ilim” ile endi daimiy sürette işbirlik yapqan “Pole çudes” adlı bala bayramınıñ Studiyası , unutılımaz teessurat ve hoş eglence kösterip, tedbirni yaraştırdı. Oğlan balaları içün keçirilgen armresling boyunca yarış da olarğa kendi küçü ve iradesini sınap baqmq imkân berdi. Bundan ğayrı, teşkil etilgen küçük Planetariyde balalar uçqan yıldız ve çeşit renkli seyyarelerni körip oldı.
Analarnıñ çoqusı qayd etkenlerine köre, bu bayramğa balalarını endi başından berli, üçünci kere alıp kele. Ve er sefer güzel ve hoş duyğular ile qayta. İlki kelgen ana-babalar ise, oqutuv-maarif Merkezinde em İslâm dini boyunca, em mektepke azırlıq dersleri de keçirilgenini bildiler. Olarğa ocalar tarafından kerekli tavsilâtlı malümat berildi.
Bayram çerçivesinde milliy üslüpte el işi örnekleri sergisi keçirildi. Aynı zamanda, fes tikip azırlamaq ve çeşit renkli qurabye yapmaq kibi master-klass kösterildi. Küçük hanım efendilerniñ elleri ise qına resimleri ile bezetildi. Soñunda er keske bahşiş ve yarış ğaliplerine ediyeler taqdim etildi.
QMDİ matbuat-merkezi
«Hoş keldiñ, mübarek Ramazan!» bayramı balalarnı quvandırdı (FOTO)
http://qmdi.org/qt/hos-keldin-mubarek-ramazan-bayrami-balalarni-quvandirdi-foto/
Haber okunma sayısı: 802
DİĞER HABERLER
13 Mayıs 2018 Pazar 15:40
13 Mayıs 2018 Pazar 15:23
13 Mayıs 2018 Pazar 15:16
13 Mayıs 2018 Pazar 15:14
13 Mayıs 2018 Pazar 15:08
13 Mayıs 2018 Pazar 14:37
KIRIM
ДyxoBHaя пищa PaMaзaHa (ФOTO)
Лидepy kpыMckoTaTapckoro Hapoдa MycTaфe ДжeMилeBy зaпpeTили
B CИMФEPOПOЛE OTMETИЛИ ГOДOBЩИHy ПOДПИCAHИЯ MAHИФECTA O
B KPЫMy БyДyT BOCCTAHABЛИBATbCЯ ПAMЯTHИKИ И ИCTOPИЧECKИE
ПAPЛAMEHT KPЫMA ПPИHЯЛ B ПEPBOM ЧTEHИИ ПPOEKT ЗAKOHA «OБ


text:
İşğal etilgen Aqyarda iyül 30-da Sankt-Peterburg belediyesi, Kremlge boysunğan Aqyar akimiyeti ve Rusiye Qara deñiz flotu taqımları arasında futbol yarışı keçirilecek.
Bu aqta Kremlge boysunğan Aqyar akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Saat 16:00-dan 20:00-ge qadar Sankt-Peterburg belediyesi, Aqyar akimiyeti ve Rusiye Qara deñiz flotu taqımları arasında futbol yarışı keçirilecek. Yarış «Sevastopol» stadionında olıp keçecek», – dep aytıla beyanatta.
Merasim Aqyar yaşlar ve sport meseleleri boyunca idaresi ve «Aqyar futbol federatsiyası» regional cemaat teşkilâtı tarafından teşkil etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Fevral 23-den martnıñ 15-ne qadar köçip kelgenler yarımadanıñ Rusiye tarafından işğali yllığı munasebeti ile «Qırım – Ukrainadır» aktsiyasını keçirecekler. Bu sebepten bazarertesi künü Kiyevde Rusiye elçihanesi yanında mitingniñ keçirilmesi planlaştırala.
Bunı «Almenda» vatandaşlıq maarifi merkezinde bildireler.
«Almenda» ve «Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ teşkilâtlarını idare şurası» fevral 23 künü saat 11:00 Vozduhoflotskiy caddesi, 27 adresi boyunca yerleşken Rusiye elçihanesini yanında keçirilecek numayışqa qoşulmağa çağıralar.
Teşkilâtçılarnıñ aytqanı kibi, numayışta Rusiye istilâsınıñ foto-faktlarınıñ sergisi taqdim etilecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
«Vinogradnayağa burulırım»: Qırımnıñ Cenübiy yalısında evler nasıl qurula (fotogalereya)
Vinogradnaya soqağı Qırımnıñ pek çoq yerinde bar. Livadiya qasabası olardan istisna degil. Mında Vinogradnaya soqağı eñ uzun soqaqlardan biri. O, özüniñ adına pek kelişe. Çünki onı, iç olmadı, elit yüzümlikler sarıp ala. Ondan ğayrı, Vinogradnaya soqağında «Livadiya» başlanğıç şarap yapıcılığı zavodı ile onıñ içindeki «Magaraç» Yüzüm ve şarap institutınıñ yañı eksperemental bazası bulunalar. Bunıñnen birlikte soñki zamanda Vinogradnaya soqağında intensiv surette evler qurula. Kottedjler, pansionatlar ve çoq qatlı evler bağlarını sıqı bir alqa içine almaqta.


text:
Ciñü bäyräme
30 nçı avgustta Törkiyädä Ciñü bäyräme bilgeläp ütelä
30 nçı avgustta Törkiyädä Azatlıq suğışında qazanılğan Ciñü bäyräme qotlana.
Berençe Bötendönya suğışı näticäsendä Ğosmanlı däwläteneñ ciñelüe häm il cirläreneñ çit il köçläre tarafınnan basıp alınuına Greŝiya armiyäseneñ Anadolunı yawlap alu kereşüe dä östälde. Şulay itep berniçä yıl däwam itäçäk Azatlıq köräşe başlandı.
Azatlıq suğışınıñ soñğı êtabı 1922 nçe yılnıñ 30 nçı avgustında qazanılğan Särğaskärlek mäydan suğışı buldı. Bu ciñü bäysez Törkiyä Cömhüriyäte tözelügä mömkinlek tudırdı.
Qaharman armiya häm millätebezneñ 30 nçı avgust - Ciñü bäyräme qotlı bulsın. Bu ciñügä üzennän öleş kertkän,qaharmannarça köräşkän häm bu Watannnı bezgä büläk itkän äti - babaylarıbıznı xörmät xisläre belän iskä alabız.


text:
Shәmәrdәndә “Ihlas” mәchete achıldı
Uzgan yakshәmbedә Shәmәrdәndә istәlekle vakyiga buldı: bistәneң halık telendә “Shәmәrdәn-2” dip iөrtelүche өleshendә ıaña “Ihlas” mәchete achıldı.
Shulai itep biredә өchenche mәhәllә oeshtı.
Allah iortına nigez әle uzgan elnı gına salıngan. Bu izge eshne bashkaru ue shushı bistәdә gomer itүche Gabdelnur Gabdelbәr ulı Әhmәtcanovka haҗ sәfәrennәn kaitkannan soñ (izgelek izgelekkә tartır dilәr bit) kүñelenә matur ber hııal bulıp kerep urnashkan. Bu niıate gailәse, tugannarı, hezmәttәshlәre arasında da telәktәshlek tapkan. Shәmәrdәndә ike mәchet bulsa da, bistәneñ bu ıagında ıashәүchelәr өchen alar shaktıi erakta urnashkan, shuña da din totuchılar arasında tagın ber gıibadәthanә buldıru ihtııacı tugan.
-Allahı Tәgalәneñ kodrәte kiñ, bulıshuchılar kүp buldı. Iñ berenche oeshmabıznıñ uchreditele Ravil Borhan ulı Cihanshinga mөrәcәgat ittem, ul bu fikeremne huplap aldı.Ulı Rinat ta izge eshkә telәp kushıldı. Tөzelesh firması direktorı Rөstәm Gıilmanov digәn egetebez, anıñ urınbasarı Radik Hәsәnov, kaida kiñәsh, kaida material belәn gel ıardәm itep tordılar. Annarı Permdә ıashәүche Nail dustım, bashka din kardәshlәr, SHәmәrdәn halkı izge eshkә hәer- sәdakasın җәllәmәde. Shular tırıshlıgı belәn ber el digәndә ıaña mәchetle buldık- dip sөenche belәn urtaklasha Gabdelbәr abıi.
Әie, halıknıñ akıl saflıgın, barlık kүrkәm sıifatlarnı tuplaıachak izge iort yanәshәsenә ul kөnne olısı-kechese, yashe- kartı berdәm cıelgan ide. Mәchetle bulu shatlıgı belәn urtaklashırga kүrshe avıllardan kilүchelәr dә kүp ide.Tantana Mәskәү kunagı- sheih Abdulla hәzrәtneñ Korәn ukuı hәm tәesirle vәgaze belәn bashlanıp kitte. “Dindә sәdakai cәriya, yagni dәvamlı izge eshlәr digәn әiber bar. Mondıi sәdaka izgelek kılgan өchen anı eshlәgәn keshegә gel savabı kilep tora torgan sәdaka. Mәchet tөzetү dә shuña kerә. Bu izge eshkә өleshe tigәn kesheneñ nindi zur bailıkka iya bulganın añlagansızdır.Bu Allahınıñ bүlәge”- dide hәzrәt. Bәirәmneñ tagın ber dәrәcәle kunagı – tanılgan vәgazche Mәhmүt hәzrәt SHәrәfetdinov ta sheih hәzrәtlәreneñ fikeren dәvam itep, “Galimnәr mәchetneñ asıl ike zinnәte bar dilәr,berse- azan, ikenchese anda kilep namaz, Korәn uku, gıilem alu. Allahı Tәgalә shushı kүrkәm binanı echtәlege belәn dә zinnәtlәsen ide. Өilәrebezdә - tәnebezne, mәchetlәrebezdә canıbıznı tәrbiyalik, gıibadәttә, izgelektә bulıik”, - dide. Alga taba sүz algan raion bashlıgı urınbasarı Rasih Zakircanovnıñ chıgıshı da kuanıchlı vakıiganı urtaklashu hislәre belәn sugarılgan ide. “Raionıbızda bıel өchenche mәchetebezne achabız, hәzer alar sanı 55 kә tigezlәshte. Bu shatlıklı vakıiga belәn kotlıibız. Mәchettәn yañgıragan azan barıgıznı da izgelekkә, igelekkә dәshsen, aldagı kөnnәrdә dә bүgenge achılıshka kilgәn kebek gıibadәt kılırga iөrүchelәr kүp bulsın”,-dide hәm yaña sailangan imam Ali hәzrәt Filippovka mәchet өchen zinnәtle bүlәk tapshırdı.Saba raionı mөhtәsibe Ainur hәzrәt Әhmәtov ta “Oshbu mәchetne tөzүchelәrgә,kechkenә genә өlesh kertүchelәrgә dә Allahnıñ rәhmәte bulsın. Inde hәzer ul sezneñ kulga tapshırıldı. Mәchetne totu, imamnı tәrbiyalәү mәhәllә өstendә tora. SHunı da onıtmasagız ide”,- dide.
Menә tәkbir әitep, hәzrәtlәr, kunaklar, ber -ber artlı mәchet echenә ıunәlde. Mәchetneñ berenche katında- ir-atlar urnashsa, ikenche katta hatın-kızlar өchen dә namaz uku өchen yaktı, irken urın buldırılgan. Mondagı maturlık, zatlılık... Cәmәgat belәn өilә namazı ukılgannan soñ, halıknı mәchet yanәshәsendәge chirәmlekkә pılau asharga chakırdılar. Hac gamәle bashkarıla torgan ainıñ bu koyashlı kөne SHәmәrdәn tarihına yaktı sәhifә bulıp kerep kaldı. (Fotolar sabı-rt.ru saitında.)
Ilmira Galimullina


text:
Òzbekistan Sawda sanaat palatası tárepinen minnetdarshılıq sertifikatı berildiMuhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU Nukus filiali
Usı tańlawģa ustazı Kadırov Aziz birgelikte “Kontrakt.Uz” joybarını alıp shıqtı.
“Start Up” innovatsiyalıq idealar hám joybarlar tańlawına jaqınnan járdem bergeni ushın Muxammed al-Xorezmiy atındaģı Tashkent informatciyalıq texnologiyaları universiteti filialına Òzbekistan Sawda sanaat palatası tárepinen minnetdarshılıq sertifikatı berildi.
Filial atınan “Ziyrek studentler menen islesiw bo'limi” metodisti Qonarbaev David qabıllap aldı.
Salamat AVEZOV,
Muxammed al-Xorezmiy atındaģı TİTU Nókis filialı «Oqıw járdemshi bólimi»niń kabinet meńgeriwshisi, ÒzLiDeP aģzası.
Veb-sayt: TİTU Nókis filialı
Facebook: TİTU Nókis filialı
Facebook: TİTU NF – Ózbekistan jaslar awqamı BSh
Telegram: TİTU NF – Jańalıqlar, daģazalar hám xabarlandırıwlar kanalı @titunf
Telegram: TİTU NF – Ózbekistan jaslar awqamı BSh kanalı @titunfjaslarawqami
Fikr.uz: Arnawlı – TİTU Nókis filialı blogi
Davra.uz Sotsiyalıq tarmaģı


text:
Mal balası bolsa da, awzımen qus tistegen äygili jüyrik Botay şubardıñ atı men ol jayındağı añızdar äli künge deyin aytılıp kele jatır. Munı kezinde palwan Qoqas, añşı Konka, molda Qapıştar jır qılıp aytıp otıratın edi de, bir sät ünsiz qalatın. Sonan soñ:
- Qazaqtıñ malı 1928 jılı kämpeskege uşırap, talan-tarajğa tüsti. 1931-1932 jıldardağı aştıqta tigerge tuyaq qalmadı. Anan-munan quralğan qılquyrıqtardan endi Botay şubar, Jawqaşardıñ Küreñindey jüyrikter twar ma eken? – desetin edi sol zulmat jıldardı közben körgen, qam köñil qarïyalar.
Qoşalaq, Sarısw boyın meken etetin arğın Mirjaqıp degen sınşı, atseyis äri şabandoz Däwitbay Şegen bïdiñ nemeresi Qazıbek bïden: «Tübinde bäyge bermeytin tulpar bolayın dep tur eken», – dep, bir jüdewbas kök jabağını qalap aladı. Qoşalaqtıñ şüygin otına, qudıqtıñ möldir swına qanğan kök jabağı erkin ösip, malğa köp qosılmay, awıldıñ oyın balalarına aralasıp oynaytın öner şığarıptı. Balalar da onı mäpelep, sılap sïpap «Jat! Tur! Jür! Tizeñdi bük!» – dep üyretip, dağdılandıradı. Öriske ketkende, qısta tebinge barıp oralğanda awılğa kisinep, şawıp keletin ädeti bolıptı. Munı körgen täjirïbeli qarttar, «Adam jılqı minezdi deytin edi, osı janwar adam minezdi boladı-aw», – dep topşılaydı eken. Maldıñ osı minezin erte bayqağan ïesi de onı qaqpay ösirip, qısta taza äri jılı qorada, qunarlı şöp, jılı sw bergen.
- Eñ bir ğajabı – tay kezinde üyretw üşin üstine bala mingizgende burınnan mingi attay jele şoqıtıp jüre beripti, – dep tañdanadı äñgimeşi qarttar.
- Onı aytasıñ, bul janwarda tistew, tebw, möñkw sïyaqtı ädetter de bolmağan körinedi ğoy, – dedi olardıñ biri jılqı qasïetin asıra tüsip.
- Şubar dep atalğan osı jüyriktiñ qalay Botay şubar atanğanın aytayın, – deydi belgili äñgimeşi Şeşenğaranıñ Ermağambeti qundız börikti alşısınan jibere kïip. – Sarıköl degen jerde bükil Orta jüzge mälim taz Şoqay bïdiñ ası bolıp, oğan jer-jerden jüzdegen jüyrik kelgen deydi. Osı asqa Mirjaqıp Şubardı jelge, künge tïgizbey, eş adamnıñ közine tüsirmey, baptap alıp barğan eken. Atqa Şubardıñ minez-qulqın jaqsı biletin Botay degen balanı mingizip, batasın berip, jarısqa qosıptı. Ol kezde bäyge attarı 50-60 şaqırımnan jiberiledi eken. Atşabarlar men atqa şapqan ädisqoy balalardıñ nazarı burın atı belgili jüyrikterge awadı da, äp degende keyinirek qalğan Şubarğa köñil awdara qoymaydı.
At dese delebesi qozbay, söz qospay bir orında otıra alatın qazaq bar ma?! Osı jerde basqa tıñdawşılar da qosıla ketedi.
- Ïä, şın jüyrikterdiñ mundayda artta qalatın ädeti emes pe!
- Balağa üyretw de solay emes pe!
- Şw degende, ärïne, alğa şığa bermeydi ğoy, – desip, şaldar da qawqıldasıp qaldı.
- Ey, qoyıñdarşı, äñgime tıñdayıq.
- Ïä, sodan, äri qaray?..
- Sodan, köp söz ne kerek, jol ortasınan asqan kezde Şubarıñ siltemey me kösilip…
- Pay, pay, janwarım-ay…
- Ağızıp aldındağı bir toptan ötedi. Qustay uşıp, ekinşi bir top jüyrikten de ötedi. Munıñ aldındağı säygülikterdiñ de qatarı sïrep, aldınan körinetin qaralardıñ da sanı azaya bastaydı. Endi Mirjaqıp üyretkendey Şubardıñ basın şın jiberetin kez de keledi. Tizgin bosatıp, «Al, kettik!» degen bala ıñğayın sezgen tulpar bawırı endi keñ jazıla bergende jalğız qazıqqa tap bolıp, at ta, bala da murttay uşadı!
- Qap!
- Alda janwar-ay! – dedi bir şal közi jasawrap.
- Aman ba eken? – dedi biri şıdamsızdana.
- Jığılğan ornınan şçurqıray köterilgen Şubar sol betimen ilgeri tarta beredi de, bala qala beredi. Et qızwımen şapqan attarğa qosılğan Şubar kenet kelgen izimen qayta şawıp, balağa keledi. Äbden babına kelgen jüyrik toqtay almay, balanıñ janına äri-beri ötse de, baladan qïmıl bolmaydı.
- Qaytsin-ay, janwar-ay! – dep jılap jiberdi bir qarïya.
- Esti mal ğoy, – dedi biri dawısı dirildep.
- Ättegen-ay!
- Bul kezde tusınan tağı bir-eki jüyrik quyrıq tistesip öte beredi. Şubar balanı tağı bir-eki aynalıp, şurqıray kisineydi de, şapqan attarğa aralasıp, tartıp ketedi…
Bul kezde balwandar küresi de ayaqtalıp, nebir jawırını jerge tïmegen alıptardıñ bärin tımaqşa urğan Äyderke Seyitqas palwan bas bäygeni alıp, el tamaşağa bölenip turğan kezde köz uşınan buldırağan attıñ qarası da körine qaladı.
Osı jerge toyğa jïnalğan mıñdağan el burın-soñdı qulaq estimegen, köz körmegen ğajayıp oqïğanıñ kwäsi boladı.
Qaraqşıdan qalıñ jurttı qaq jarıp, arqa-basın ter jawıp ketken, üstinde bala joq Şubar at kisinep jeke dara ötedi.
- Mine, jüyrik!
- Jüyrik bolsa, osınday-aq bolsın!
- Munday janwardı adamnan kem emes dese boladı ğoy, – desti otırğandar.
- Bul asta aldımen kelgen 10 atqa bäyge tigilgen eken.
Atı ekinşi-üşinşi kelgender kümän keltirip, «Joldan qosılğan, üstinde şabandoz balası joq» – dep daw şığarwğa aynaladı. Mirjaqıp at aydağan atşabarlar men joldağı oqïğanı körgen balalardı kwäğa tartqanımen, dawgerler basıla qoymaydı. Sonda Mirjaqıp alqalı top, arqalı aqsaqaldarğa qarap:
- Atımnıñ kelgenine arwaq aytıp, quran ustawğa da barmın. Jüyrigim joldan qosılğan joq, ozıp aldı. Men bäygege qızığıp turğanım joq. Qudaydan qorıqpasañdar, Şubarımnıñ ozğanın xalıqqa jarïyalañdar da, bäygesin özderiñ alıñdar. Biraq «erdi namıs öltiredi», ädildikke jetkenşe ädil bï, ädiletti azamattardıñ aldına baramın. Älginde bir sözinde dawlaswşılar dawıs köterip jatır. Küş körsetpek sıñayda. Biraq, azamattar, as şırqın buzbayıq, arwaqtı tebirentpeyik. Ey, Qojıq, sen doyırıñdı bilemdey berme! Alıspaq bolsañ atandı arqalap ketken däw Tölebayım bar! Julıspaq bolsañ, seniñ Jurın qaraqşıñnıñ julının üzgen Jumabayım bar! Aytıspaq bolsañ, awızdığa söz bermegen, ayaqtığa jol bermegen şeşen Qozğanbegim bar! Tirespek bolsañ, tirsegiñdi üzer apaytös Aqmırzam bar! Kürespek bolsañ, qırıq palwandı Qırda jıqqan, elw palwandı Sırda sulatqan Seyitqasım janımda tur! Ädildikke toqtasañ jöniñdi ayt! Toqtamasañ, turısatın jeriñdi ayt! – degende älginde attarı atalğan alıptar qabaqtarı qatıp, Mirjaqıptıñ qatarına tura qalğan eken.
Biraq toy basqarwşı Qarpıq bolıs daw tüyinin bir awız sözben şeşip, at bäygesin Mirjaqıpqa alıp beredi. Şubardıñ bul jolğı bäygesi 100 jılqı, aq otaw, qara nar, qalı kilem jäne taytuyaq altın jambı boldı deydi közben körgender.
- Burınğılardıñ toyı osılay boladı ğoy, ärïne.
- Al bala ne bolğan eken?
- Botay bala mäñgilikke köz jumğan eken. Munı körgen Mirjaqıp: «Budan bılay jüyrik osı balanıñ atımen atalsın! Botay şubar bolsın», – dep, attıñ barlıq bäygesin balanıñ äkesine bergizipti. Keyin talay bäygede aldına qara salmağan jüyrik osı Botay şubar degen atpen köpke mälim bolıp qaladı, – dep ayaqtadı äñgimesin Ermağambet aqsaqal.
- Osı äñgimeniñ ayağın men jalğastırayın. Sol Botay şubardıñ ölgenin bayandap bereyin, – dep söz kezegin alğan Mırzağul Küderi sözin jalğadı.
- Men sol Mirjaqıptı da, Botay şubardı da körgen adammın.
- Äñgimeniñ qızığı sizde boldı ğoy, – dedi Ermağambet aqsaqal özinen eki müşeldey ülken aqınğa peyildene qarap.
- Bizdiñ atamekenimiz Sarımsaqtıñ boyındağı Mayqaraw, Qulaqtal degen jer boldı. Bizdiñ jigit kezimizde bir jılı jazda sol Mirjaqıp aqsaqal bizdiñ awılğa köşip kelip, qoñsı otırdı. Uzın boylı, şoqşa saqaldı, taza kïinetin, şıraylı kisi eken. Botay şubardı noqtalap, jetektep ala keldi. Awıldıñ ülken-kişisi atağı jer jarğan jüyrikti köremiz dep jïnaldı. Şubardıñ äbden qartayıp, ayağınan qalğan kezi eken. Janwar tügi uypalaqtanıp, közi bılşıqtanıp, ayağın sıltï basıp keldi. Keyin özge jılqığa ere almay, awıl sırtındağı köz körim jerdegi töbede jatıp qala beretin. Mirjaqıp aqsaqal: «Mal bolsa da bükil Arqa, Torğay eliniñ atağın şığarğan janwar edi, soyıp alwğa qïmadım. Jüyriktiñ etin jep toyınbay-aq qoyayın, öz ajalınan ölsin dep bağıp jürmin», – dewşi edi.
Bir küni awıldıñ bir adamı Mirjaqıpqa: «Şubar ölgeli jatır, barıp körip edim, ayağınan tura almadı», – dep keldi. Sonda at sırın biletin känigi sınşı: «Balalar, Şubardıñ janınan 5-6 jılqını qwıp, ayqaylap ötiñderşi, janwarım sol kezde şın tulpardıñ bir belgisin berer», – degen eken. Aytqanday-aq, qasınan dübirlep jılqı ötkende ornınan qozğala almay jatqan qas jüyrik atıp turıp, jılqığa qosılıp, awılğa jetkende jığılıp ölgenin közimiz kördi.
Mirjaqıp qart tulparınıñ janına kelip, moyınınan quşaqtap, mañdayınan ïiskep, közine jas aldı. Kekilinen, jalınan, quyırığınan bir wıs qıl kesip aldı da, ït-qus jemesin dep, denesin tereñ qazıp kömdirdi. Şwaqbay degen jerde eşkim bile bermeytin eski qorım bar edi, sol jerge aparıp adam sekildi jerledi. Basında belgi retinde qoyılğan ülken qızıl tas bolwşı edi. Qazir bar-joğın bilmedim, – dep sözin tamamdadı aqın qart.
Seyit Kenjeaxmetulı, argymaq.kz
Bastı swret: Chicken Smoothie


text:
Qırım advokatı Emil Kurbedinov, «Qırım diversantlarınıñ işi» boyunca mahküm etilip, apishaneden azat etilgen soñ 3 milliondan ziyade ruble (qararnen 1,5 million hrivna) miqdarında cöreme tölemege mecbur etilgen Redvan Suleymanovnıñ uquqiy qorçalavını devam etmek niyetinde.
Kurbedinov: «Mahkeme, azatlıqtan marum etüvden ğayrı, ava limanı, avtovokzal ve Keriç parom keçitinde sanki yer alğan çoq millionlıq zararlarnı Redvan (Suleymanov – QA) üstüne astı! Bizim şikâyet bermemiz daa soñuna yetmedi ve men onıñ işi boyunca uquqiy çalışmalarnı devam etecem», – dedi.
Advokatnıñ aytqanına köre, al-azırda Qırımda bulunğan Suleymanovğa, Rusiye mahkemesi tarafından tayin etilgen cöreme sebebinden Ukrainanıñ qıtadaki qısmına çıqmağa izin bermeycekler.
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi 2017 senesi ağustos 10-da 28 yaşlı Redvan Suleymanovnı, bir gruppa şahıslar tarafından evelden añlaşılıp yapılğan terrorizm aktı aqqında yalan malümat bildirgeninde (Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 207-nci maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatlı tanıdı. Oña qarşı 1 yıl ve 8 ay müddetli koloniya cezası tayin etildi, ve onı 3,5 milliondan ziyade ruble (qararnen 1,5 mln hrivna – QA) miqdarındaki «zarar»nı tölemege mecbur ettiler.
2018 senesiniñ martında Suleymanov apishaneden azat etildi.
Redvan Suleymanov 2016 senesi iyül 30-da Aqmescit ava limanı territoriyasında yaqalandı. Ağustos 12-de Rusiye FSBsi Rusiyeniñ kütleviy haber vastalarında Suleymanovnıñ sorğusı ve itirafları ile videonı cayrattı. Yaqalanğan, 2015 senesiniñ oktâbrinde Zaporojyede Ukraina istihbaratı tarafından verbovka etilgenini iddia ete. Suleymanovnıñ aytqanına köre, onıñ maqsatlarına arbiy tehnikanıñ areketleri aqqında malümatnıñ toplaması kire edi, ve daa soñra oña, sanki, Aqmescit demiryol vokzalı ve ava limanında patlatıcı tertibatlarnıñ qoyulması içün yer tapmaq vazifesi berilgen edi.
Ukraina Arbiy quvetleriniñ Baş ştabında Rusiye Federal hizmetiniñ bildirüvini inkâr eteler.


text:
Könbatış Trakya törekläre assimilyäśiyägä qarşı
Global’ perspektiva 7
Global' perspektiva 7
Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması
Könbatış Trakya törekläre assimilyäśiyägä qarşı
Küz aldına kiteregez.Üzegezne möselman, ğaräp, alman, törek, xristian, ateist yäisä başqa törle kem dip tanıısağız da meñ yıldan kübräk yäşägän ilegezdä däwlät sezgä “sez ul tügel” ,bu ildä sez äytkän törle cämğiyät’ yuq” dip cawap qaytara.
“Keşelärneñ üzlären niçek açıqlawları, üzlärenä nindi bilgelämä birüläre däwlätlärne nigä qızıqsındırsın ki? Däwlätlärneñ êşe cämğiyät’lär üzlärenä nindi bilgelämä birsä monı qabul itü ,aña xörmät belän qaraw.Xäzerge zamanda mondıy närsäneñ buluı mömkin tügel” dip äytäsez sıman.
Äye, “Sez xaqlı.Bügenge köndä mondıy añlayış bulmas. Bu barı tik tarix bitlärendä qalğan ber ürnäk” dip äytergä bil telär idem.
Qızğanıç, ämma bolay tügel.Bu wäzğiyat’ Awrupa Berlege ile bulğan Greśiyädä haman da däwam itä. Möselman töreklär Greśiya däwlätenä meñ yıldan kübräk biredä milli üzañnarı belän bar buluların qabul itterü öçen köräşä.
Äye, süz Könbatış Trakya törekläre turında bara.
Könbatış Trakya törekläre Ğosmanlı däwlätennän êlek tä bu cirlärdä yäşägän. Ğosmanlı däwlätennän soñ Könbatış Trakyadağı möselman törek azçılığınıñ xoquqları xalıqara häm ike yaqlı kileşülär belän garantiya astına alınğan. Ämma ğamäldä bu xaq-xoquqlarnıñ kübese qızğanıç käğäz’dä genä qalğan. Bügenge yazmabızda bozılğan xoquqlardan barı tik bersenä tuqtalırğa telim.
Yaralı üzañ
Säyäsi, iq’tisadi, mädäni xoquqlar ,barlıq xaq häm ireklär älbättä möhim. Ämma keşeneñ üzen niçek yäisä kem bularaq tanıtuı, açıqlawı iñ töp keşe xoquqlarınnan berse. Antologik xoquq. Keşe xoquqları global’ bäyannamäseneñ 6 nçı maddäsenä kürä “Härkem qayda ğına bulmasın şäxes xoquqınıñ tanıluı xaqına iyä”. Keşeneñ üz üzen niçek tanıtuı däwlät mäs’äläse tügel, turıdan – turı şäxesne qızıqsındıruçı mäs’älä.
Ber keşeneñ üz - üzen tanıtu, bilgeläwen kire qağu ul keşene dä kire qağu digän süz. Bälki şuna kürä dä Êmil Maalouf “Ütergeç üzañnar” isemle kitabında keşe milli üzañınıñ iñ awırtqan cirennän barlıqqa kilüenä basım yasıy. Çönki mondıy keşe bar buluın, yäşäyeşen, üzen kürsätü öçen basımnarğa bireşmi. Berençe xristiannar häm berence möselmannarnıñ barlıq basımnarğa qaramastan kürsätkän köräşe, üzlären, milli üañnarın kürsätü öçen kiçergän zolımnar bu wäzğiyät’neñ töp ürnäklärennän berse.
Törek milli üzañın kire qağu
1927 nçe yılda qorılğan İskäçä törek berlege 1980 nçe yıllarğa qadär problemasız yäşäwen däwam itterä. İsemendä “törek” süze bulu nigeznamäse belän 1983 nçe yılda iminlek köçläre êlmä taqtanı alıp quya. Êşçänleklärenä röxsät birelmi. Cämğiyät’ Greśiya cirle mäxkämäläre häm Yuğarı mäxkämä tarafınnan “Könbatış Trakyada törek yuq” nigeznamäse belän yabıla. Annan soñ Könbatış Trakyanıñ möselman törekläre bu mäs’äläne Awrupa Keşe xoquqları mäxkämäsenä tapşıra.
Awrupa Keşe xoquqları mäxkämäse 2008 nçe yılda İskäçä törek berlegen xaqlı dip taba. Awrupa Keşe xoquqları mäxkämäse qararı Greśiya qanunnar cıyılmasına yoğıntı yasamıy, yäğ’ni bu qararnıñ bernindi näticäse bulmıy. Qabat êçke xoquq yulların êzläw kiräk bula. Könbatış Trakya törekläre soñğı 10 yılda Greśiyäneñ Awrupa Keşe xoquqları mäxkämäse qararın ütäwe öçen köräşä. Monın belän bäyle soñğı däğ’wa 2018 nçe yılnıñ 9 nçı fevralendä Gümülcinä apellyaśiya mäxkämäsendä qaraldı häm yänä näticäsez qaldı.
1983 nçe yılda başlanğan häm töp keşe xoquqın bozğan bu wäzğiyät’ne tözätü öçen 35 yıl buyı köräş däwam itä. Könbatış Trakya möselman törekläre armıy-talmıy häm xoquqtan çitläşmiçä qanun qısalarında köräşä. 35 yıl buyı Greśiyädän häm Greśiyägä tiyeşle däräcädä basım yasamağan Awrupa Berlegennän ğadälät kötälär. Ämma bu barışta Greśiya däwläte ğadellek urınına qurqıtu, bastıru säyäsätlärenä östenlek birä.
Milli qarşılıq kürsätü köne
Könbatış Trakya törekläre 1988 nçe yılnıñ 29 nçı ğıynwarında üzlären inqar’ itkän Greśiya mäxkämäsenä qarşı kiñ qırlı rizasızlıq belderü çarası ütkärä. Monnan soñ 29 nçı ğıynwarnı “Milli qarşılıq kürsätü köne” itep iğ’lan itälär.Läkin Greśiya bu köndä ütkärelgän çaralarğa qarata basım häm totqarlaw yulın saylıy. 1990 nçı yıldağı Milli qarşılıq kürsätü könendä barlıq kirtälärgä qaramastan un meñnärçä keşe qatnaşıp üzlären kürsätä.
Fäqät’ bu demokratik häm legal’ çaralar waqıtında fanatik greklar töreklärgä höcüm itä. İke kön däwamında yözlärçä Könbatış Trakya möselman törekläreneñ êş urınnarın talap zıyan salalar. Bu waqıyğalarda berence çiratta saylanğan İskäçä möftiye Mäxmät Ämin Ağa häm ul däwerdäge bäysez xalıq ışanıçlısı Äxmät Faikoğlu bulu belän bergä şaqtıy törek awır yaralana. Greśiya poliśiyäse bu waqıyğalarnı barı tik küzätü belän genä çiklänä.
Barı tik törek kemlegen, üzañın ğına inqar’ itüme?
Greśiyädäge problemalar qızğanıç barı tik törek kemlegen, törek milli üzañın inqar’ itü belän genä çiklänmi. Qanunnar häm ike yaqlı kileşülär belän garantiya astına alınğan buluına qaramastan üz möftilären saylawğa röxsät birelmäw, ğıybadät iregeneñ çiklänüe, mölkät xoquqlarına qatışu, konfiskaśiyälängän waqıf mal-mölkäten kire qaytarıp birmäw, mäğarif xoquqlarına yünälgän çikläwlär ,watandaşlıqtan çığarılğan un meñnärçä möselman törek. Könbatış Trakya törekläreneñ problemaları belän qızıqsınuçılar Katip Çäläbi universitetı törek ,grek häm ingliz tellärendä äzerlägän Greśiya Keşe xoquqların bozular xisabın qarıy ala.
Greśiyädäge bu xoquq bozular Törkiyäneñ Akdamar çirkäwen restavraśiyäläp ğıybadät öçen açu ,”Mor Gabriyel” monastırı ciren kire qaytarıp birü , Gökçäada grek mäktäbendä belem birügä kereşü ,İstanbuldağı bolgar çirkäwe restavraśiyäse çığımnarın Törkiyäneñ qanäğät’länderüe kebek şaqtıy uñay adım yasalğan däwerdä tormışqa aşa.
Mäs’äläneñ borçuğa salğan tağın ber yağı isä Awrupa Berlege oyışmaları häm xalıqara oyışmalarnıñ distä yıllar däwam itkän bu xoquq bozularnı totqarlawğa yünälgän aktv säyäsät alıp barmawları. Bolar İslam dönyasında da citärlek däräcädä belenmi.
Tağın da borçığanı Törkiyädäge keşe xoquqları oyışmaları häm zıyalılarnıñ üz illärendä ğadäti keşe xoquqları problemaları belän bäyle bik mäğ’lümatlı buluğa qaramastan kürşe çiktäş Greśiyädäge xoquq bozular turında bik az belüläre . Greiya Keşe xoquqları bozu xisabı kebek êşçänleklärneñ sanı artsın , keşelärneñ başqa illärdäge xoquq bozular xaqında da mäğ’lümatları bulır häm xoquq bozular tağın da az bulır dip ışanıp qalabız.
Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı.


text:
Sergey Masaulov. Qazaqtıñ aşarşılıq turasındağı janayqayı jay ğana mif...
HH ğasırda halqımız üşin janıñdı mwzdatar jauızdıqtar az bolğan joq. Patşalıq Resey bastap, qızıl imeriya qostap qazaq halqınıñ qanına jerik boldı. Ötken ğasırda eki märte qoldan jasalğan aşarşılıq kezinde halqımızdıñ milliondap qırılğanına aqbas tarih kuä. Eñ ökiniştisi, osı zwlmattıñ Keñes ökimeti qoldan wyımdastırğan «genocid» ekenin äli eşkimge moyındata almadıq. Moynadatqandı qoyıp, täuelsizdik alğanımızğa şirek ğasırdan assa da halqımızğa jasalğan qiyanattı däleldep, tarihi bağasın beruge talpınğan da joqpız.
Eger endi qimıldamasaq halqımızdıñ teñ jartısınan astamın jalmağan zwlmat jıldar zaman öte el esinen köterilip ketui mümkin. Onda ata-baba äruaqtarınıñ qabırğañdı qayıstırar qandı şerin öz qolımızben juıp-şayğan bolamız. Mümkin arqağa ayazday batar azaptı jıldar wrpaq sanasınan öşe qoymas. Biraq wlt tağdırına qasaqana jasalğan qastandıqtı halqaralıq deñgeyde däleldey almasaq, qazaq halqın qoyşa qırğan qılmıskerler özderin aqtap alatın boladı.
Bwlay deuimizdiñ sebebi, biz söz etip otırğan Keñes ökimetiniñ zañdı mwrageri Resey elinde osı näubetti joqqa şığarğısı keletinder köbeyip keledi. Jaqında ğana sol eldiñ informaciyalıq-analitikalıq ortalığınıñ saytında 30-jıldardağı aştıqtı joqqa şığarudı maqsat etken maqala jariyalandı. Atalğan maqala avtorı Sergey Masaulov degen jazğış mas adamnıñ sözin söylep otır. Onıñ aytuınşa, halqına jasalğan qiyanattı aytıp, jazıp jürgen qazaqtıñ janayqayı jay ğana mif eken. Demek, babası jasağan jauızdıqtı balası moyındamay otır degen söz.
Osı jerde tağı bir ayta keterligi, küni keşe AQŞ senatı Ukrainadağı 1930 jıldardıñ basında Keñes biligi wyımdastırğan jappay aşarşılıq — Golodomordı genocid dep tanu turalı qarar qabıldadı. Qararda Iosif Stalin men onıñ biligi 1932-1933 jıldarı Ukrainada jappay aştıq wyımdastırıp, ukrain halqına qarsı genocid jasağanı aytıladı. Osılayşa Ukrainadağı Keñes ökimeti jasağan aşarşılıq halıqaralıq därejede «ukrain halqına qarsı jasalğan genocid» bolıp moyındaldı.
Ukrainalıq basılımdardıñ aqparatına süyensek, 1932-1933 jıldarı aştıqtıñ qwrbanı bolğan ukraindar sanı 3 million köleminde eken. Al osı jıldarı qazaq dalasınıñ 4 millionnan astam perezenti bir üzim nanğa zar bolıp, ajal apanına qwlağan körinedi. Bizge qarağanda wltjandılığı basım ukraindar täuelsizdik ala sala atqa qondı. Wzaq uaqıt jürgizgen tabandı kürestiñ arqasında Keñes ökimetiniñ ker sayasatın wltqa jasalğan genocid dep älemge moyındatıp aldı.
Al bizdiñ el bwnday jüris jasauğa asığar emes. Aşarşılıq qwrbandarın eske aluğa el biliginiñ qwlıqsızdıq tanıtıp otırğanınıñ däleli retinde aytayıq, 1992 jılı aşarşılıq qwrbandarına eskertkiş qoyıladı dep Almatı qalasında Qabanbay batır men Naurızbay batır köşeleriniñ qiılısındağı «Qarağaylı» sayabağına ülken tas ornatılğan. Eñ masqarası osı aytılğan eskertkiş arağa tura şirek ğasır salıp 2017 jılı 31 mamırda ğana qoyıldı. Wltımızdıñ 60%-dan astamın jalmağan näubet jıldardı eske salatın eskertkiş ornatuğa osınşa sarañdıq tanıtqan qazaq biligi bwl qandı oqiğanı halqaralıq deñgeyde genocid dep däleldeuge bilek sıbana kirisedi dep ümittenudiñ özi artıq.
Statistika boyınşa, 1911 jılı qazaq halqınıñ sanı 8 million bolsa, 1939 jılı 2,5 mln ğana bolğan. Demek, halıqtıñ tabiği ösimin esepke almağan künniñ özinde adam sanı 5,5 millionğa kemigen. Basta aytqanımızday bwnıñ 4 millionı 1932-33 jılığı aşarşılıq kezinde köz jwmğan. Al qalğanı birinşi düniejüzilik soğıs kezinde küştep maydanğa äketken 500 mıñ qazaq azamatı jäne 1921-22 jıldardağı aşarşılıqtıñ qwrbandarı. Tağı bir mälimet keltire keteyik, 1929 jılı qazaqtıñ qolında 40 mln mal bası bola, 1933 jılı odan qalğanı 2,15 mln ğana bolğan. Demek, Bwl qiyamet şığındar kollektivtendiru degen jeleumen qasaqana qoldan jasaldı.
Aynalası on jılğa tolmaytın uaqıt işinde halıqtıñ jarımınan astamın joyıp jibergen tağılıqtıñ tasasında qalayda bir qwpiya qılmıstıñ, jasırın sırdıñ, tarihi mindettiñ bolğanın joqqa şığaruğa şarasızbız. Bwnı bir wlttıñ tamırına balta şabu dep bağalauğa boladı. Halıqtıñ ziyalısın zındanğa saldı, aqıldısın atıp, bilimdisiniñ basın aldı. Al qarapayım halıqtıñ qolındağı malın tartıp alıp tamwq dalağa tağıday tentiretip qoya berdi. Bwnı sol kezdegi jüyeniñ qateligi nemese sayasattağı asıra silteuşilik dep aqtaudıñ eş jöni joq. Bwl jauızdıqtıñ astarında alpauıttardıñ aylası jatqanı sözsiz.
Demek, däl osı wltqa jasalğan qastandıqqa şınayı bağa beru bügingi qazaq biligi men halqınıñ borışı. Sol üşin bizde ukraindarşa wltımızğa jasalğan qiyanattı genocid dep jariyalauımız kerek. Mümkin, däl qazir AQŞ pen Batıs Reseydiñ janaşırı bolıp otırğan Qazaqstannıñ soyılın soğa qoymas. AQŞ senatınıñ Ukrainadağı aşarşılıqtı «ukrain halqına qarsı jasalğan genocid» dep moyındauınıñ bastı sebebi Mäskeudiñ mısın basu ekeni tağı bar. Biraq, biz üşin birinşi qadam aldımen özimiz bwl näubetti wltqa qarsı jasalğan genocid dep tanuımız kerek.
Quanış Qappas
Abai.kz


text:
Qıtaýdağı türkologïya ğılımına qatıstı eñbekter
(Serïyalı zerttew. 1-şi maqala)
1. Ejelgi qıtaý jazbalarındağı köne türkilerdiñ materïaldıq mädenïetine qatıstı mälimetter
Jalpaq Ewrazïya qurlığın ejelden mekendep kele jatqan bügingi türki xalıqtarı öziniñ uzaq tarïxı barısında adamzat mädenïetiniñ damwna eseli de öşpes üles qosqanı anıq. Alaýda tarïxtıñ tarpañ kezeñderinde mañaýındağı alpawıt körşileri men özderindegi işki alawızdıqtıñ saldarınan «mıñ ölim, mıñ tirile jürip», sol özderi jaratqan töl rwxanï qundılıqtarına bekem ïe bolıp qala almağanı da belgili. Bul rette türki xalıqtarınıñ ulttıq bolmıs-bitimin, salt-dästürin, materïaldıq emes mädenïetin belgili deñgeýde ğana bederleýtin dünïeler tek olardıñ salt-dästürinde, folklorında saqtalıp qaldı da, irgeli mädenïet qazınaları (ädebïet, din, fïlosofïya, mwzıka, säwlet, emşilik, beýnelew öneri, kïim-keşek, turmıstıq tutınw buýımdarı men soğıs jaraqtarı…..) tistegenniñ awzında, ustağannıñ qolında ketkenin nemese är kezeñdegi alapat soğıs örtiniñ kül-qoqısına aýnalıp, közden bul-bul uşqanın aýtsaq ta jetkilikti.
Tipti ejelgi ata-babalarımızdıñ aqıl-parasatı men eñbeksüýgiş eki qolı arqılı ömirge kelgen sol ejelgi rwxanï jäne materïaldıq mädenïeti twralı derekterdiñ özin tügendew üşin, büginde arxeologïyalıq qazbalardan tıs, mañaýımızdağı körşiles elderdiñ tarïxï jazbaları men ondağı türkolog ğalımdardıñ zerttewlerine jüginwge mäjbürmiz. Bizdiñ ejelgi tarïxımız ben mädenïetimizge qatıstı mol derek közi saqtalğan sondaý eldiñ biri şığıstağı alıp körşimiz – QXR. Bul arada onıñ sebebin tarqatıp aýtıp jatwdıñ qajeti şamalı. Sebebi, bügingi türki xalıqtarınıñ ata-babaları – ejelgi türkiler men qazirgi étnïkalıq qıtaýlardıñ ata-babaları – tabğaçtar jer jaralıp, sw aqqannan beri irgeles, qoñsılas, qanattas, qatar jasap keledi. Uzına tarïx boýına eki xalıq qarım-qatınastıñ san-alwan satısı men sapasın (tatw körşilik, quda-andalıq, odaqtastıq, qırğï qabaqtıq, özara şapqınşılıq t.s.s.) bastarınan ötkerdi. Al qıtaýlar bolsa, özderindegi ejelden qalıptasqan dästür boýınşa körşileriniñ san-salalı tirligine qatıstı derekterdiñ bärin xattap, şottap, murağattarına saqtap keldi. Ärïne, ol jazbalardıñ bärin ejelgi qıtaýlar «keleşekte osı derekter türkiniñ urpaqtarına qajet boladı-aw» degen janaşırlıqpen emes, sol tustağı özderiniñ «ulttıq qawipsizdigi» üşin jazdı äri twra sol maqsatpen saqtap keldi. Bul bir.
Ekinşiden, tarïxï waqïğalardı, derekterdi xattap-şottap, onıñ murtın buzbaý saqtap otırw ürdisi de – qıtaý xalqınıñ ulttıq dästüriniñ biri. Qıtaý tarïxına qarap otırsaq, bügingi beýneli jazwı (ïeroglïf) paýda bolğannan beri qaraýğı mıñdağan jıldar boýı derek, şejire, tarïxï waqïğa, jılnama, estelik-ésse jazw dästüri jaqsı saqtalıp kele jatqanına kwä bolamız. Bulardıñ eñ baýırğıları tasqa, süýekke, tasbaqa sawıtına, qamısqa, metalğa (qola, mıs, temir) tañbalanğan bolsa, keýindep kezdemege, qağazğa jazılatın boldı. Qıtaý ğalımdarınıñ sözine sensek, olar osıdan 3600 jıl burın ömir sürgen Şañ patşalığı (b.z.b. ? – 1500jj.) kezinde-aq jazw-sızwı bar memleket bolıp esepteletin[1, 47]. Atalğan patşalıqtan keýingi tarïxï kezeñderde ömir sürgen barlıq äwletter (bektikter, xandıqtar, patşalıqtar) öz zamandarı twralı, mañaýı twralı, özge eldermen qarım-qatınas twralı derekterdi, özderiniñ şejirelerin, mañızdı tarïxï waqïğalardı, jılnamalardı, tarïxï tulğalar twralı ğumırnamalıq mälimetterdi xattap-şottap keýingilerge qaldırıp otırdı. Ärïne bulardıñ qamtïtın waqıt kölemi de awqımdı, sanı da öte mol. Sondaý-aq ol jazbalardıñ janrları da san-alwan bolıp keledi. Qıtaýdıñ tawarïxnama ğılımında bulardıñ resmï töl tarïx bolıp esepteletinderi «26 tarïx» dep ataladı. Olar xronogïyalıq tärtippen: «Tarïxï jazbalar», «Xan kitabı», «Keýingi xan kitabı», «Üş patşalıq tarïxı», «Zïn kitabı», «Swñ kitabı», «Çï kitabı», «Lïyañ kitabı», «Soltüstik Çï kitabı», «Soltüstik bektikter tarïxı», «Oñtüstik bektikter tarïxı», «Süý kitabı», «Köne tañ kitabı», «Jaña Tañ kitabı», «Bes äwlet köne tarïxı», «Bes äwlet jaña tarïxı», «Lyao (qara qıtaý) tarïxı», «Zïn tarïxı», «Swñ tarïxı», «YUan tarïxı», «Mïñ tarïxı», «Jaña YUan tarïxı», «Cïn tarïxına kirispe» dep ataladı[2,18]. Tarïxtıñ är kezeñinde qıtaý bïligi men tawarïxşı ğalımdarı maquldap, bekitken osı «26 tarïx» (jalpı 4018 bwmadan turadı) Qıtaýdıñ «resmï tarïxï, şınaýı derek naması» bolıp esepteledi.
1998 jıldan bastap QXR ŞUAR Şınjañ qoğamdıq ğalımdar akademïyasında isteýtin qazaq tarïxşıları qıtaýdıñ söz bolıp otırğan «26 tarïxındağı» ejelgi türki taýpalarına qatıstı derekterdi iriktep, awdarıp jarıqqa şığara bastadı. Büginge deýin kölemdi-kölemdi (är qaýsısı orta eseppen 30 baspa tabaqtan turadı) üş tomı jarıq kördi. Bul üş tomğa b.z.b. II-III ğasırlardan bastap, «YUan tarïxına» (XII-XIII ğğ.) deýingi aralıqtağı kezeñ jäne osı kezeñde ömir sürgen türki taýpaları men memleketterine qatıstı derekter qamtılğan. Sondıqtan Aspan astı eliniñ älemge atı mäşhür «26 tarïx» attı alıp jazbasın, Qıtaýdağı türkologïya ğılımınıñ bası äri irgeli derekközi dep bağalawımızğa äbden boladı. Sondaý-aq, biz «Qıtaýdıñ köne jazbaları men qıtaý türkologtarı: ejelgi türkilerdiñ materïaldıq mädenïeti twralı» dep atalatın osınaw saraptamalıq eñbegimizge tïyanaq bolar bastı däýek, söz tağanı retinde qarastırğandı jön kördik.
Sebebi, Qıtaýdıñ söz bolıp otırğan «26 tarïx» alıp dereknamasında bügingi künge jetkeni bar, işinara joýılıp ketkeni bar, ejelgi türki taýpalarınıñ tarïxı men mädenïetine qatıstı öte mol qundı derekter saqtalğan. Atap aýtqanda, ejelgi tawlıq Numdar, Ğundar, YUzïler, Deñleñder, Gegwnder, Xagattar, Grwrandar, Üýsinder, Saqtar, Qañlılar, Agattar, Çigilder, Alandar, Teglekter, Tatarlar, Türikter, Qırğızdar, Qarlıqtar, Qasarlar, Quýğırlar, Qïdandar, Onoqtar, Swmaqtar, Türgeşter, Toqarlar, Telekter, Oğızdar, Arağundar sekildi tolıp jatqan ejelgi türkitektes taýpalarğa qatıstı tek tarïxï derekter ğana emes, sonımen birge olardıñ mädenïeti men öneri twralı da mol mağlumat alwğa boladı. Ondağı mälimetterdiñ qundılığı mınadaý sıýpattarmen anıqtaladı: Birinşiden, ejelgi türki mädenïetine qatıstı mälimetdiñ öte erte kezde xatqa tüsip, bizdiñ zamanımızğa jetip otırğandığı. YAğnï ondağı derekter «osılaý bolwı mümkin…» dep keletin qazirgi «tarïxşılardıñ» boljamı nemese «osılaý qorıtındı jasawğa boladı…» deýtin älde bir arxeologtıñ qorıtındısı emes. Öz zamanında «közimen körip, qolımen ustağan» adamnıñ jazıp qaldırğan naqtı jazbası. Mäselen, biz ünemi jobalap bolsa da «jün, teri öñdew – türkilerde ejelden damığan öner», – dep aýtıp ta, jazıp ta jüremiz. Alaýda bul önerdiñ ejelgi türkilerde biz oýlağannan da erte damığanı, biz söz etip otırğan «26 tarïxtan» kezdesedi. Mäselen, «Tarïxï jazbalardağı» ejelgi türkilerdiñ tınıs-tirşiline qatıstı derekterdiñ 2-bwmasında (Sya äwletiniñ şejiresi): «Jün toqıma, teri buýımdarın sawdağa usınatındar Qurım, Sekte, Qasoktar edi»[3.6], – delingen.
Munda söz bolıp otırğan kezeñ b.z.b. XXI-XVI ğasırlar aralığı. Al Qurım, Sekte, Qasok…. degender ejelgi Türki taýpalarınıñ attarı. Demek bul derekten ejelgi türki taýpalarınıñ sonaw b.z.b. XXI-XVI ğasırlardıñ özinde-aq jün toqıp, teri minerlep, odan kïim-keşek, özge de turmıstıq tutınw buýımdarın öndirwmen aýnalısa bastağanın añğaramız. Maldı qolğa üýretw, jün, teri mänerlew öneri twralı tağı bir mısal, «Tarïxï jazbalardıñ» 111-bwma «Ğun bayanında»: «Salt boýınşa ğundar jaýşılıqta mal bağıp, añ awlap küneltedi. Elbasılarınan tartıp qaraşalarına deýin et jep, teriden kïim kïedi, ton jamılıp, kïiz tösenedi»[4]. Ärïne, atalğan jazbalarda ğundardıñ materïaldıq mädenïetine nemese qolönerine qatıstı ğana emes, rwxanï mädenïeti men dünïetanımı, dinï räsimderine, ädet-ğurıptıq zañdarına da qatıstı da mol mälimet kezdesedi. Mäselen, «ğunnıñ barlıq ağaman-aqsaqaldarı jaña jıldıñ basqı aýında Täñiriqut ordasında şağın mäjilis qurıp, qurbandıq şaladı. 5-şi aýda Ulwbalıqta bas qosıp, ata-babalarınıñ arwağına, jer-kökke, ïe-kïelerge arnap ülken şek beredi. Küzge salım jılqı qoñdanğan kezde tasattğıq ormanında ötetin ulı mal men jannıñ sanağı jäne soğan qaraý alınatın alım-salıq mölşeri esepteledi. Olardıñ ädet-zañında: birewge semser (nemese qılış) jumsap zaqımdağan jeri eki qarıstaý bolsa, oğan ölim jazası kesiledi; urlıq istegenderdiñ bala-şağası men mal-mülki tärkilenedi; jeñil qılmıstılarğa tolarsağın şağw jazası, awır qılmıs ötkizgenderge ölim jazası beriledi. Abaqtığa 10 künnen artıq jatqızılmaýdı. Bükil elde abaqtığa jatatındar birneşe adamnan aspaýdı. Täñiriqut är tañda ordasınan şığıp, köterilip kele jatqan künge, tünde aýğa täw etedi»[4]. Budan özge «Tarïxï jazbalarda» ejelgi türki taýpaları qurğan xandıqtar men patşalıqtardıñ äkimşilik jüýesi, äskerï qurılımı twralı da derekter az emes. Mıslı, «ğundar sol bilge qağan, oñ bilge qağan, sol janaq qağan, oñ janaq qağan, sol sardar, oñ sardar, sol ağa jasawıl, oñ ağa jasawıl, sol ağa dañğa, oñ ağa dañğa, sol qutağu, oñ qutağu qoýıladı. Ğundar bilgeni (danışpan) «dökeý» deýdi. Sondıqtan köbine murager xantegin (qalğa) sol qol dökeý xan bolıp tağaýındaladı. Sol-oñ bilge xandardan dañğalarğa deýin irileri on san (tümen), kişirekteri birneşe san (mıñdağan) sarbaz ustaýdı da, jalpı 24 ağaman tağaýındalıp, olarğa «tümenbası» degen ataq beriledi. Ulıqtardıñ ataq-märtebesi atadan balağa mïras bolıp jalğasadı» [4].
Mine körip otırğanımızdaý, bundaý qundı derekter söz bolıp otırğan «Tarïxï jazbalarda» öte mol. Tipti tek ğündarğa ğana qatıstı emes, joğarıda attarı atalğan, büginge jetkeni bar, özgeriske uşırap, atı öşkeni bar, joýılıp ketkeni bar, Numdar, YUzïler, Deñleñder, Gegwnder, Xagattar, Grwrandar, Üýsinder, Saqtar, Qañlılar, Agattar, Çigilder, Alandar, Teglekter, Tatarlar, Türikter, Qırğızdar, Qarlıqtar, Qasarlar, Quýğırlar, Qïdandar, Onoqtar, Swmaqtar, Türgeşter, Toqarlar, Telekter, Oğızdar, Arağundar sekildi tolıp jatqan ejelgi türkitektes taýpalardıñ öneri men mädenïetine, salt-dästüri men dinï nanım-senimine, äskerï jäne äkimşilik qurılımına qatıstı da mol da qundı derekter qamtılğan.
2. Qıtaý ğalımdarınıñ irgeli zerttewlerindegi köne türkilerdiñ materïaldıq mädenïetine qatıstı mälimetter
Joğarıda biz söz etken ejelgi qıtaý jazbalarınıñ jïıntığı «26 tarïxtan» tıs, är kezderi qıtaý ğalımdarı birlese qolğa alıp, jumıla jüzege asırğan irgeli zerttewler de az emes. Solardıñ biri Şınjañ qoğamdıq ğılımdar akademïyası ulttar ïnstïtwtınıñ ğalımdarı jazıp-qurastırğan, 1980 jılı «Şınjañ xalıq baspasınan» qıtaý tilinde, 1982 jılı uýğır tilinde, 1983 jılı qazaq tilinde jarıq körgen «Şınjañnıñ qısqaşa tarïxı» dep atalatın irgeli zerttew. Atalğan eñbek kölemdi-kölemdi eki tomnan (är qaýsısı 20-25 baspa tabaqtan) turadı. Munda qazirgi QXR ŞUAR terrïtorïyasında burındı-soñdı ömir sürgen ejelgi türki taýpalarınan bastap, bügingi küni sol ölkede ömir sürip jatqan türki xalıqtarınıñ tarïxı men mädenïeti jüýeli türde qarastırılğan. Atap aýtqanda, «Şınjañnıñ qısqaşa tarïxınıñ» İ tomınıñ alğaşqı tarawları Şınjañ öñirindegi alğaşqı tas quraldar däwiriniñ tarïxı men mädenïetine arnalğan. YAğnï söz bolıp otırğan eñbektiñ alğaşqı tomınıñ alğaşqı tarawı «Tas qural däwirindegi jäne taptıq qoğamğa ötw kezindegi Şınjañ» dep ataladı. Joğarıdağı «26 tarïxta» ejelgi türkilerdiñ tarïxı men mädenïetine qatıstı jazbalar qıtaýda jazw-sızw paýda bolğannan keýingi kezderdegi közben körgen, qolmen ustağan, qulaqpen estigen zattar, qubılıstar twralı bayan bolatın bolsa, «Şınjañnıñ qısqaşa tarïxınıñ» erekşeligi, munda qıtaýdıñ «26 tarïxın» da öz işine qamtığan ejelgi jazbalardı paýdalanwmen birge, bügingi Şınjañ ölkesindegi arxelogogïyalıq qazba jumıstarınıñ da nätïjeleri men jetistikteri tolıqtaý basşılıqqa alınğan. Mısalı, mına mälimetterdiñ tek anıqtalğan qazba jädigerlikterdiñ kömegi arqasında ğana aýtılıp otırğanı şübäsiz. «Osıdan şamamen 6-7 mıñ jıl burın elimiz (QXR-di meñzep otır. – D.M.) jaña tas qural däwirine qadam tastadı.Sıpaýı tas qural mädenïetiniñ jurtı Şınjañnıñ barlıq jerinen derlik tabıldı.
Ol kezde adamdar paýdalanğan öndiris quraldarı, negizinen, tas jebe, tas pışaq, tas naýza, üşkir tastar men qırw-jonwğa arnalğan tas quraldar edi.
Turmıs jabdıqtarı jağında, negizinen balşıqtan jasalğan ıdıstar boldı. Degenmen sanı öte az, jasalwı da tım turpaýı, tügeldeý qolmen jasalğan, pişini de qarapaýım edi. Balşıq ıdıstardıñ türleri, köbinese asxana jabdıqtarı jäne işip-jemge qajetti basqa da jabdıqtar, atap aýtqanda kübi, kese, tegeş, t.b. öñderi surğılt, keýbirewlerine taraq sïyaqtı beder, keýbirewlerine döñgelek beder nemese tüzw sızıqtı naqıştar sızılğan. Turfannıñ Astana degen jerinde jerinen sändik üşin istetiletin tesigi kişkene tas marjandar tabılğan»[5,14]. Üýsinder men ğundardıñ turmıs-saltına qatıstı da söz bolıp otırğan zertewden qırwar taldawlar men ğılımï tujırımdardı keziktirwge boladı. Mäselen, söz bolıp otırğan eñbektegi: «Ğundar men üýsinderde ağası ölse onıñ äýelin inisi, inisi ölse onıñ jesirin ağası ämeñgerlikke alw – salt bolıp qalıptasqan, bul tuqım-jurağattıñ qurıp ketwiniñ aldın alwdı, sondaý-aq rwlıq jüýeni qorğawdı közdegen şara edi»[5,47], – degen sekildi däýekter men oý-pikirler ejelgi türkilerdiñ étnomädenïetin zerttewde taptırmaýtın derekköz bolıp esepteledi. Budan tıs atalğan zertewdegi ğundar, saqtar, üýsinder, yuzïler, jowjandar, teleler t.b. ejelgi türki taýpalarınıñ materïaldıq jäne rwxanï mädenïetine qatıstı derekter men tujırımdardıñ qundılığın zerttewdiñ mazmunındağı mınadaý taqırıptardan da añğarwğa boladı. «Şınjañdağı awılşarwaşılıq raýondarınıñ feodaldıq qoğamğa ilgerindi-keýindi ötwi» dep atalatın İİİ tarawdıñ birinşi tarawşası: «Dïqanşılıq raýondardıñ feodaldıq qoğamğa ötwi jäne ékonomïkalıq, mädenï saladağı damwı» dep atalatın bolsa, ekinşi tarawşası «jowjan jäne basqa da köşpeli ulttardıñ güldenwi jäne Şınjañdağı äreketi» dep ataladı. Al IV taraw «Tañ patşalığınıñ Şınjañdı birlikke keltirwi. Şınjañda feodaldıq-ékonomïkalıq jäne mädenïettiñ damwı» dep atalğan bolsa, V taraw «Uýğırlardıñ Şınjañda negizgi ultqa aýnalwı. Şınjañnıñ feodaldıq ékonomïkası men mädenïetindegi tıñ damw» dep atalğan. Atalğan tarawlar men tarawşalarda ejelgi türki taýpalardıñ mädenïetine qatıstı tarïxï jazbalar men Şınjañnan tabılğan qazba jädigerler jan-jaqtı taldanıp, jetklikiti zerttelgen bolsa, eñbektiñ özge tarawları men tarawşalarında da öñirdegi sayasï-ékonomïkalıq jağdaýlarğa jasalğan taldawlardıñ oraýında jergilikti xalıqtardıñ mädenïeti men önerine qatıstı mälimetter retine qaraý berilip otıradı.
Qorıtıp aýtqanda, qıtaýdağı tarïxşı-türkolog ğalımdardıñ qolınan şıqqan «Şınjañnıñ qısqaşa tarïxı» dep atalatın kölemdi ujımdıq eñbekti ejelgi türki taýpalarınıñ tarïxı men mädenïetine qatıstı irgeli zerttew dep eseptewge tolıq negiz bar.
Ejelgi türki taýpaları men xalıqtarınıñ tarïxına, mädenïeti qatıstı tağı bir irgeli zerttew «Orta azïya tarïxı» (QXR Ürimşi: Şınjañ xalıq baspası. 2004j. qıtaý tilinde) dep ataladı. «İrgeli» dep otırğan sebebimiz – zerttew eñbegi är qaýsısı 18-20 baspa tabaqtan turatın jalpı 4 tomnan quram tabadı. 1-3 tomdarınıñ avtorı – sanalı ğumırın ejelgi türki taýpaları men Orta Azïya tarïxın zerttewge arnap kele jatqan, atı älemge mäşhür tarïxşı-ğalım, professor Van Çjélaý. Osığan deýin de onıñ qalamınan twğan «Orta Azïya tarïxı», «Orta azïya tarïxınan tezïster», «Orta Azïyanıñ tayaw zaman tarïxı», «Orta Azïyanıñ xalıqaralıq qatınastar tarïxı» qatarlı monografïyalıq zerttewler älemniñ köptegen tilderine awdarılıp, älemdik türkologïya ğılımınıñ damwına tolımdı üles bolıp qosılğan bolatın. 4-şi tomınıñ avtorı professor Dïñ Dwbın. Endi osı ğalımdardıñ söz bolıp otırğan tört tomdıq irgeli zerttewindegi ejelgi türki taýpalarınıñ mädenïeti men önerine qatıstı közqarastarı men tujırımdarına qısqaşa toqtalıp köreýik.
Professor Vañ Çjélaý jazğan üş tomnıñ alğaşqı eki tomı Orta Azïya tarïxınıñ ejelgi kezeñin qawzaýdı. Osı eki tomda Orta Azïya öñirin ejelden mekendep kele jatqan ejelgi türki taýpalarınıñ tarïxımen birge mädenïeti men öneri de keñinen söz boladı. Mäselen, söz bolıp otırğan eñbektiñ alğaşqı tomınıñ İ tarawı «Orta Azïyanıñ ejelgi mädenïeti» dep ataladı da, onıñ işindegi üş bölimi jeke-jeke «Tas quraldar däwirindegi mädenïet», «Mıs quraldar däwirindegi mädenïet», «Temir quraldar däwirindegi mädenïet» dep ataladı. Osı üş bölimnen quralatın alğaşqı tarawda ğalım ejelgi Orta Azïya öñirinde ömir sürgen ejelgi adamdardan bastap, olardan keýingi skïf-saq, ğun, deñleñdediñ mädenïetine qazba jädigerler men jazba derekterge süýene otırıp, jan-jaqtı taldaw jasaýdı. Qıtaý ğalımı Vañ Çjélaý söz bolıp otırğan eñbeginiñ atalğan tarawında, Orta Azïya öñirinen qazıp alınğan ejelgi tas, mıs, temir quraldar däwirine tän jädigerlerge, sondaý-aq qıtaýdıñ işi-sırtındağı, burındı-soñdı jazba derekterge ïek arta otırıp, atalğan aýmaqtıñ adamzat örkenïetiniñ irgeli oşağınıñ biri ekenin däleldewge tırısadı. Alaýda, osı ejelgi mädenïet pen örkenïettiñ «avtorları» kim bolğan? degen mäselege kelgende, keýbir Batıs ğalımdarınıñ eñbekterine «jügine» kelip, ädeýi qıñırğa tartadı. YAğnï, «jalpı Orta Azïya aýmağın (şığısta Qıtaýdıñ Şınjañ ölkesi men Gansw ölkesiniñ batıs böligine deýin) ıqılım zamandarda ündi-ewropalıqtardıñ mekeni edi dewge boladı» [6,47],- degen pikirimen kelisw qïın. Tutas zerttewdiñ uzına ırğasınan är edik bolsa da kezdesip qalatın osındaý-osındaý «buratartwşılıqtarına» sın közben qaraý otırıp, ondaýdı öz ulttıq müddemiz ben naqtı tarïxï derekter turğısınan ekşep alwğa tïispiz. Mäselege osı turğısınan qaraý alatın bolsaq, onda qıtaý ğalımı Vañ Çjélaýdıñ söz bolıp otırğan zerttewinen Orta Azïya aýmağında ömir sürgen ejelgi türki taýpaları men bügingi türki xalıqtarınıñ tarïxı men mädenïetine qatıstı mol da qundı mağlumat ala alamız. Buğan köz jetwizw üşin professor Vañ Çjélaýdıñ «Orta Azïya tarïxı» dep atalatın tört tomdıq irgeli zerttewiniñ alğaşqı eki tomınıñ mazmunına köz salsaq ta jetip jatır.
İ tom:
İ taraw. Orta Azïyanıñ ejelgi mädenïeti.
İİ taraw. Parsı Axmanïd patşalığı kezeñindegi Orta Azïya.
İİİ taraw. Eskendirdiñ şığısqa jorığı jäne Orta azïyadağı Grekïya patşalığı.
IV taraw. Qıtaýdıñ Orta Azïyamen tikeleý qarım-qatınas ornatwı.
V taraw. Soltüstik Ğundar jäne Küsen ïmperïyası.
Vİ taraw. Küsen ïmperïyasınıñ küýrewi jäne Éftalïtterdiñ örkendewi.
Vİİ taraw. Türkilerdiñ étnïkalıq törkini jäne batıs Türik qağanatı.
Vİİİ taraw. Orta Azïyanıñ Tañ patşalığı qaramağına ötwi.
İX taraw. Arabtardıñ Orta Azïyağa şapqınşılığı jäne ïslam dininiñ şığısqa taralwı.
X taraw.Orta Azïyadağı arab üstemdiginiñ ıdırawı.
İİ tom:
İ taraw. Şığıs Ïran jäne Samanïya patşalığı.
İİ taraw. Orta Azïyanıñ türkilenw kezeñi.
İİİ taraw. Xorezm şax patşalığı jäne Qara qıtaýlar.
IV taraw. Moñğuldardıñ Orta Azïyanı bağındırwı.
V taraw. Şağataý xandığı men Moñğul üstemdigindegi Orta Azïya.
Vİ taraw. YUan patşalığı tusındağı Orta Azïya.
Vİİ taraw. Temir ïmperïyası jäne Orta Azïya.
Vİİİ taraw. Ğïrat eliniñ Qıtaýmen qarım-qatınası.
İX taraw. Xuseýin, Sultan Xuseýin jäne Temir patşalığınıñ älsirewi.
X taraw. Temir patşalığınıñ joýılwı.
Qaramaqqa, bul eki tomdağı tarawlardıñ attarı tutastaý taza tarïxï mäselelerdi qarastıratın sekildi köringenimen, zerttelip otırğan tarïxï, älewmettik mäseleniñ retinde sol tustağı türkilerdiñ dinï, ädebï, mädenï jağdayattarı jöninde, materïaldıq mädenïeti twralı jïi söz bolıp otıradı. Atap aýtqanda, söz bolıp otırğan eñbektiñ İİ tomınıñ «Şığıs Ïran jäne Samanïya patşalığı» attı İ tarawınıñ «Samanïlar patşalığı kezindegi orta Azïyanıñ ékonomïkası» deýtin 6-şı böliminde, sol tustağı Orta Azïya öñiriniñ sayasï-ékonomïkalıq jağdaýı ğana emes, rwxanï-materïaldıq mädenïeti de jan-jaqtı saralanadı. Mäselen, «Samanïlar patşalığı bïlik jürgizip turğan kezde Orta Azïyadağa işinara işki bılıqpalıqtardı eseptemegende, jalpı bir ğasırğa tayaw waqıt sırttıñ şabwılına uşırağan joq. Osındaý ornıqtı jağdaýdıñ arqasında, qoğamda özindik beýbit orta qalıptastı da, ékonomïka men mädenïet salası aýta qalardıqtaý damw arnasına tüsti. Söz bolıp otırğan zamanda, Orta Azïyanıñ ékonomïkalıq damw deñgeýi külli musılman elderi işinde aldıñğı qatarda turatın. Märvï kögalı, Zäräpşan jäne Qaşğar özeni alqaptarı, Ferğana, Taşkent, Xorezm qatarlı jerler eginşilik salasınıñ mañızdı ortalıqtarı bolıp esepteletin. Onda dändi daqıldar men paýdalı ösimdikterden arpa, bïdaý, maqta, burşaq türleri, zığır, kendir, joñışqa, sondaý-aq san alwan jemis-jïdekter (üzim, şabdalı, örik, alma, anar, änjür t.b.), qawın-qarbız qatarlılar älemge äýgili bolatın. Malşarwaşılığı jağında, näsildi jılqı, sıýır, tüýe, qoý qatarlı tülikter ösiriletin. Orta Azïyada bizdiñ jıl sanawımızdan köptegen ğasır burın-aq swlandırw jüýesi keremet damığan bolatın, al Samanïlar däwirine kelgende bul salağa tipti de erekşe köñil bölindi.
Söz bolıp otırğan waqıtta Orta Azïyanıñ qolöner öndirisi de aýta qalarlıqtaý damıdı. Tipti sol kezdiñ özinde qol öner öniminiñ bunda öndirilmeýtini joqtıñ qası edi. Maqdïzïdiñ mälimetinşe, ol kezde Orta Azïyanıñ tükpir-tükpirinen sırtqa éksport etiletin önimderiniñ işinde: Termïzdiñ sabını, terek jelimi, Buqaranıñ toqıma buýımdarı, jaýnamazı, kilemi, orda jäne qonaqüýlerdiñ edenderine tastalatın palastar, şaş maýı, mıs şırağdandar, Samarqannıñ jaltıraq kezdemeleri, mataları, qağazı, alıp mıs qazandarı, mänerlep jasağan bïik sıýraqtı tostağandarı, kïiz üýleri, üzeñgiler, awızdıqtır, aýıl-tartpalar, Jızaqtıñ joğarı sapalı qoý jüni jäne jünnen istelgen kïim-keşekteri Taşkenttiñ jılqı terisimen qaptalğan er-turmanı, qoramsağı, kïiz üýi, jamılğısı, sawıtı, ïnesi, şını-ayağı, qaýşısı; Ferğananıñ qural-jabdıqtarı, bolat-temiri; Talastıñ eşki terisi; Samarqannıñ Älfarşahına qarastı Wıýdar awılınıñ mataları; Xorezmniñ qara bulğın terisi, aq swsar terisi, üpilmälik maýı, mänerlengen jılqı terisi, qanjar, temir sawıttarı t.s.s. bar edi»[7,28].
Tağı bir mısal, «Xİ ğasır – Orta Azïyanıñ türkilenw däwiri. Bul kezdiñ erekşeligi köşpeli türik şarwalarınıñ zor kölemde ejelgi mädenïettiñ aýmağına köşip kelwi bolıp tabıladı. Negizinde türkilerdiñ mädenïeti birşama meşew edi de, Orta Azïyağa kelip memleket qurğannan keýin Ïran mädenïetin qabıldadı äri urpaqtarına türkilerdiñ dästürli mädenïetin mïras etip qaldırdı. Sonımen jıl sanawımızdıñ Xİ ğasırındağı Orta Azïya aýmağı meýli sayasï turğıda bolsın, meýli mädenïet jağında bolsın, mülde jaña sapağa köterildi.» [7,134].
Atalğan eñbektiñ osı biz söz etip otırğan tomınıñ kez-kelgen tarawında ejelgi türki qağandığınıñ tarïxımen birge, olardıñ tınıs-tirşiligi, äkimşilik-basqarw qurılımı, eginşilik, malşılıq öneri, dinï senim-nanımı, mädenïeti men öneri t.b. keñinen söz boladı. Atap aýtqanda qıtaý professorı Vañ Çjélaýdıñ paýımdawınşa, «jıl sanawımızdıñ Xİ ğasırında, Türki patşalıqtarı Orta azïyağa jürgizgen kezde, meýli Qaşğarda Türkistanda bolsın, nemese Xorezm, Xorasan, Ğaznäwïde bolsın, ékonomïka, mädenïet t.b. salalar burın bolmağan deñgeýde örkendep, köptegen äýgili ğalımdar ömirge keldi. Bunı sol kezdegi şığıs pen batıs barıs-kelisiniñ jïilegeninen böle qarawğa bolmaýdı. Bağdat qalasımen tığız qarım-qatınasta bolğan Orta Azïyadağı barlıq musılman elderi Qaraxanïlar men uýğırlar arqılı qıtaý mädenïetiniñ de ıqpalına uşırap otırdı. Ğaznäwïler patşalığı Ündistanğa basıp kirgende, oñtüstik mädenïetiniñ soltüstikke taralwına murındıq boldı. Mine osı jağdaýlardıñ bäri Orta Azïyanıñ barlıq öñirindegi mädenïettiñ damwına ïgi ıqpal etti» [7, 147].
Bundaý qızıqtı derekterge tolı mısaldardı äli de köptep keltire berwge boladı. Alaýda bizdiñ maqsat, qıtaýdağı türkologïyalıq zerttewlerge şolw, saraptama jasaw bolğandıqtan, bul kitap twralı sözdiñ tizginin osı arada irkwge mäjbürmiz. Al söz bolıp otırğan eñbektiñ qalğan eki tomında XVİ ğasırdan beri qaraýğı Orta Azïya tarïxı xronologïyalıq tärtippen jalğasadı da, soñğı tomnıñ soñğı tarawı KSRO-nıñ ıdırap, Orta Azïyadağı elderdiñ täwelsizdik alğan jıldarına kelip biraq tireledi.
PAÝDALANĞAN ÄDEBÏETTER:
1. Qıtaý tarïxınıñ oqwlığı (qıtaý tilinde). QXR Pekïn: akademïya baspası. 2012. -490 b.
2. Söz teñizi (İ tom. qıtaý tilinde). QXR Şañxaý: sözdik. 1999.- 2036 b.
3. Çjuñgo tarïxnamalarındağı qazaqqa qatıstı derekter(İ tom). QXR Pekïn: Ulttar baspası.1998. – 916b.
4. Tarïxï jazbalar (eski qıtaý tilinde). 111-şi bwma, Ğun bayanı.
5. Şınjañnıñ qısqaşa tarïxı (İ tom). QXR Ürimji: Şınjañ xalıq baspası,1980. -618 b.
6. Orta Azïya tarïxı (İ tom, qıtaý tilinde). QXR Ürimşi: Şınjañ xalıq baspası. 2004.-490 b.
7. Orta Azïya tarïxı (İİ tom, qıtaý tilinde). QXR Ürimşi: Şınjañ xalıq baspası. 2004.-577 b.
1-şi maqalanıñ soñı.
Düken MÄSİMXANULI
Fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı, professor.


text:
Korrupciyadağı şahmat oyını. Wrlamasa bolmaydı!
Astana qalası korrupciyamen küres departamentiniñ basşısı Şıñğıs Qabwlda bılay depti:
- Korrupciyanıñ "aq jağalı" degen jäne "twrmıstıq qarapayım" türi bar.(Twrmıstıq paranı şınında şeneuniktik reket dese boladı, nemese küş körsetip qayır swrau).
Qiını - "aq jağalısı".
Mwnda bolaşaqta wrlanatın aqşa aldın ala, memlekettik tapsırısqa byudjetten qarjı böliner kezde - Tapsırıstıñ byudjettik qwnına (smeta) engiziledi eken. Sodan keyin şeneunikterge ol aqşanı wrlaudan özge jol qalmaytın sekildi... Qazirgi wstalıp jatqandardıñ köbi osılay jasağandar eken...
QAYTSİN, ENDİ?..
Öz qızmetine adal bolğasın solay boladı da.!!!
Byudjet "igerilui" tiis qoy!
Äbdiraşit Bäkirwlınıñ Feysbuk paraqşasınan alındı
Abai.kz


text:
Dönya matbuğatına küzätü 13.12.2017
Qayber çit il basmalarına küzätü
Angliyadağı “Reuters” xäbär agentlığı Törkiyä ilbaşı Ärdoğannıň yuğarı proŝent bulğan ildä inflyaŝiya tübänäyüeneň mömkin bulmawın äytüen citkerä.
Xäbärgä kürä Änkarada yasağan çığışında: “Min yuğarı proŝentka qarşı buluımnı qabat açıqlıym. Çönki yuğarı proŝent bulğan ildä inflyaŝiya tübänäyüe mömkin tügel. Monı belep torığız,” – dide.
Rusiyädäge “Sputnik” xäbär agentlığı Törkiyäneň tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu şäxsi televideniye kanalında yasağan açıqlawında separatist PKK terror oyışmasınıň Süriyädäge törkeme PYD/YPG kontrolendäge Afrinğa Törkiyäneň ixtimallı operaŝiyase belän bäyle açıqlaw yasawın citkerä.
Xäbärdän kürengänçä Çavuşoğlu töbäktän Törkiyägä qarata yanawlar häm höcümnärneň kilüen, texnik plannar yasalğannan soň kinät qatışa alaçaqların äytte.
İrandağı “IRIB” xäbär agentlığı İran tışqı êşlär ministrlığınıň Aziya häm Tın okean töbägennän cawaplı ministr urınbasarı İbrahim Rahimpur İran ilbaşı Xäsän Ruxani häm Törkiyä ilbaşı Ärdoğan söyläşüläre sanınıň soňğı waqıtta kübäyüen belderep, bu wazğiyät’ne yaxşığa bäyäläwlären açıqladı.
Xäbärgä kürä Ruxanineň İstanbuldağı oçraşuda qatnaşuı mäs’äläsendä jurnalistlarğa açıqlaw yasağan Rahimpur tübändägeçä beldergän: “Ärdoğan - İslam xezmättäşlek oyışması räise. Tabiği bularaq bu oyışmanıň çirattantış cıyıluın oyıştıra häm äzerli.”
Franŝiyadağı “Euronews” xalıqara xäbär kanalı Amerika Quşma Ştatlarınıň Yerusalimne İzral başqalası bularaq tanuı qararınnan soň Törkiyädä oyıştırılğan protest çaralarına İstanbuldağı taksistlarnıň da qatnaşuın xäbär itä.
Xäbärdän kürengänçä İstanbul yullarında konvoy barlıqqa kiterep häm signal birep, reakŝiyalären beldergän taksistlar qararnıň xoquqsız buluın häm möselman dönyasınıň berqayçan da tanımayacağın açıqlar öçen yullarğa çıqtı.
Xäbärgä kürä Törkiyä häm Fälästin bayraqları belän çara oyıştırğan taksistlar AQŞnıň İstanbuldağı konsullığı aldında cıyılıp, boykotka çaqırdı.


text:
Ukrain yırcısı Jamala «Eurovision-2017» yarışınıñ ilk yarıfinalında çıqış yaptı. O, «Zamanili» ve keçken sene İsveçyadaki yarışta oña ğalebe ketirgen «1944» adlı eki yırnı icra etti.
Radio Svoboda perde artından şounıñ canlı yayını alıp barmaqta.
Mayısnıñ 9-da Kyivde «Eurovision-2017» halqara yır yarışınıñ ilk yarıfinalı ötkerilmekte. Anda iştirak etken 18 yırcıdan 10 finalğa çıqacaq. Yarışta Ukrainanı Time türküsinen O.Torvald gruppası temsil ete.
Qırımtatar asıllı ukrain yırcısı Jamala 2016 senesi İsveçyada keçirilgen «Eurovisionda» ğalebe qazanğan edi. O, qırımtatarlarınıñ sürgünü aqqındaki «1944» adlı türkünü icra etken edi. Ukrain yırcısınıñ ğalebesinden soñ 2017 senesi yarış Kyivde keçirile.


text:
- Pimapenci
- Kategori Beykoz Pimapen, Genel, Pimapen, Pimapen Tamiri, Sineklik
Beykoz Pimapen
Beykoz Pimapen, Beykoz Pimapen Tamiri, Beykoz Pimapenciler, Beykoz Pimapenci, Beykoz Pimapen Fiyatları, Beykoz Pimapen Tamircisi, Pencere Tamiri, Pimapen Balkon, Beykoz Pencere Fiyatları, Beykoz Aluminyum Doğrama, Pimapen Bayileri, Beykoz Pimapen bayii, Pimapen Sistemleri, Pimapen Tamirci, Pimapen Servis, Pimapen Pencere Tamiri, Pvc Tamiri, Beykoz Pvc Pencere Sistemleri, Pencere Fiyatı, Beykoz Camcı, Beykoz Cam Tamiri, Pimapen Fiyatı, Beykoz


text:
Kyivniñ «Mıstetskıy arsenal» medeniyet merkezinde fevralniñ 26-ndan mayısnıñ 5-ne qadar «Qırımnıñ acayip ikâyeleri» sergisi keçecek.
Sergi fevralniñ 26-nda saat 19:00-da açılacaq, dep haber ete teşkilâtçıları.
«Kimmer, tavr, skit, yunan, got, sarmat, vizans, hazar, polovets, ceneviz ve venedikliler, osmanlı türkleri ve qırımtatarlar. Bizler yarımada ealisini şekillendirgen qadimiy halqlarnıñ izlerinden adım-adım ketmek içün sergi teşkil ettik. Hususan, Qırımnıñ Tamır qavmi qırımtatarlar aqqında daa çoq tarif etecekmiz. 15 ukrain müzeyiniñ kollektsiyasından alınğan ayrı eşyalar – skit altını, silâdan başlap zemaneviy sanat eserlerine qadar, farqlı devirlerden qalma acayip ikâyelerni tarif etecek», – dep qayd ete teşkilâtçılar.
Kefede 2018 senesi oktâbr ayında «Kefe Gülleri» qırımtatar medeniyet festivali keçirilgen edi.
Kyivde 2018 senesi oktâbrniñ 23-nde «Qırım evi yüreklerni birleştire» qırımtatar etnocazınıñ hayriye kontserti olıp keçti.


text:
freelancer » 28 дek 2010, 10:49
Assalamu aleykum! Tünegün Arif bulan skypedan taba söyledim. Ol aytağan küyde onu minası Endireyden, ol Endireyden adamlar bulan tanış bolmağa süe. Bar busa xotuğuz kontakt ma``lumatın berip bolaman. Yazda Borağanğa gelejek, amma Endireyge gelmege de süe. Tuxum atı Toqtabiy (barmı Endireyde yada Temirqazıq Qumuqda Toqtabiyevlar?).
Qumuqlar, üzülgen aralığıbıznı yangırtayıq, xalq birlişse el tuwar!
Arif taza qumuqça qonuşa, bir awarasız anglaşıwlu.
The reason there are so few female politicians is that it is too much trouble to put makeup on two faces.


text:
Kreml nezareti altindaki Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraylı «Hiz ut-Tahrir işi»niñ eki iştirakçisi - «Qırım birdemligi»niñ faali Server Mustafayev ve musulman qırımtatarı Edem Smailovnıñ avgustnıñ 9-na qadar imayecisiniñ SİZOda tutuluv muddetine qarşı bergen şikâyetini red etti. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbiri haber ete.
Şikâyetniñ baqıluvınen bağlı mahkeme oturışuvı qapalı rejimde keçti. Mahkemeci işbu iş iştirakçileriniñ havfsızlığı telüke altında olğanını esapqa alaraq, mahkeme oturışuvınıñ qapalı rejimde keçmesine qarar berdi.
Mustafayev ve Smailov mahkeme binasına ketirilmedi ve oturışuv videobağ vastasınen keçti.
Mustafayevnıñ adliyecisi Sergey Legostov belli bir sebeplerden dolayı mahkeme oturışuvına kelip olamadı. Tevqif etilgen qırımtatar faaliniñ menfaatlrını mahkemede tayin etilgen adliyeci Yemelyanov temsil etti.
«Öz şikâyetimde men Kyiv rayon mahkemesiniñ apis muddetini uzatuvnen alâqalı qararınıñ lâğu etilmesini, imayem altındaki şahıs daa da yımsaq muitke yani ev apsine keçirilmesini, ayrıca men mahkemeniñ qapalı rejimde keçirilüvi lâğu etilgenini rica etken edim», – dep ikâye etti Edem Smailovnıñ adliyecisi Konstantin Rustemov.
Esas talaplarnıñ iç birisi qanaatlendirilmeyip, appelâtsion şikâyet red etildi dep ilâve etti o.
Mayısnıñ 21-nde Rusiye telükesizlik hadimleri «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar musulmanı Edem Smailovnı tutıp alğan edi. Olarnıñ işi Bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir işi»nen birleştirildi.
«Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Dilâver Memetovnıñ malümatına köre, Smailov soñki 15 yıl devamında Bağçasarayda musulman diniy merasimleriniñ ötkerilmesinen oğraşqan.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Bu sene Ukrainada yollarnıñ qurulmasına 16 milliard grivnadan ziyade para ayırılacaq. Bunı iyülniñ 13-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko beyan etti.
«Eminmiz ki, bu sene Ukrainada yollarnıñ qurulmasına 16 milliard grivnadan çoq sermiya ayırılıp, evel yapılmağan yerlerge berilecek. İnsanlar duysın ki, biz mudafaa ve telükesizlik saasına daa çoq para masraf etmege mecbur olsaq ta, bu işlerge de küçümiz bar», – dedi Poroşenko çarşenbe künü Sumı şeerinde.
Ukraina prezidentiniñ sözlerine köre, evelki yıllarda gümrük sermiyalarınıñ artqaçı ancaq bazı vilâyetlerde yollarnıñ quruculığına ayırılğan olsa, 2017 senesi alınğan qarar ile böyle tecribe bütün Ukrainada amelge keçecektir.
«Ümüt etem ki, yarın, bücetke deñişmeler qabul etilip, yatırım imkânlarını keñişletilir, tecribe arttırılır... qabarcılıqqa qarşı küreş neticesinde gümrükten kelgen sermiyalarnıñ artqaçı ukrain yollarınıñ qurulmasına sarf etilecek», – dedi Poroşenko.
Bundan evel Ukraina baş naziri Volodımır Groysman, ukrain yollarınıñ 95% bozulğanı ve tamir etilmek kerek olğanını aytqan edi.


text:
Qırım müsulmanları üç kün devamında Oraza bayramını qayd ettiler (FOTO)
Qırım müsulmanları kütleviy şekilde eñ büyük musulman bayramlarından biri olğan Oraza bayramını qayd ettiler. Tantanalı tedbirler Qırımnıñ farqlı köşelerinde olıp keçti. Hususan, büyük balalar içün bayram Bağçasaraydaki Orta camide ötkerildi. Teşkilâtçılar balalar ve ana-babalar içün meraqlı programma azırladılar: viktorinalar, kvestler, sport yarışları, küreş, armresling, attraktsionlar, batut ve hna qoyuv resimleri. Balalar bahşışlarnı aldılar.
Bağçasaray rayonınıñ imamı Ramazan Asanovnıñ sözlerine köre, eñ esası yaş nesilge maneviy qıymetlerni, milletniñ urf adetlerini ve İslâm dinine sevgi aşlamaqtır.
“Qırım Müftiligi, bizim din cemiyetimiz ve hayır-sadaqa bergenlerge teşkiliy meselelerde destek köstergenleri içün, büyük teşekkürler bildiremiz”, – dep ayttı Ramazan Asanov. Bayramda 150 insan iştirak etti. Adet üzre, musafirlerni tatlı bahşişlar ve ziyafetler beklegen edi.
Saq şeeri camisinde keçirilgen bayramğa da çoq insan qoşuldı. Teşkilâtçılar balalarğa bilgi viktorinasını azırladı. Onıñ şartlarına köre, balalar şiiriy şekilde diniy tapmacalarğa cevap tapqan edi. Animatorlarnen birlikte balalar qırımtatar tilinde yırlarnı ögrendiler, yırladılar, şiirler ayttılar. Musafirler içün bayram sofrası donatıldı. Saq şeeriniñ imamı Mesfer Settarov Qırım MDİ, yerli din cemiyeti ve şeer memuriyetine bayramnıñ teşkil etilmesinde salmaqlı isseleri içün teşekkürler bildirdi. Bayram tedbirleri İslâm-Terek, Seitler, Aqşeyh ve Aqmescit rayonlarında olıp keçti. Oraza bayramı – müsulman taqviminiñ baş bayramlarından biri olıp, muqaddes Ramazan ayınıñ yekünlengenini temsil ete. Bu sene bayram iyün 15 künü başlandı.
QMDİ matbuat hızmeti


text:
KORKAK KÖSE
Bir korkak köse eki katını bla caşay edi. Ol asırı korkğandan, keçe eşikge ne kiştikni alıp, ne da katının alıp çığa edi:.
Bir col a, keçe katınçığı bla eşikge çığıp turğanlay, anı katını aythandı: - Bügeçe ay carıkda cılkı sürürge ne tap edi, - degendi.
Çögüp turğanlay, kösege börü keledi degença eşitilgendi da, sekirip öre kobup, üyge kaçhandı: Bir col: «Hılikkya da etedile, çığıp aylanırğa bir barır edim ansı», - dep, esine tüşgendi. Sora, gıbıt bla bir ayran da alıp, bir bişlak da alıp colğa çıkğandı.
Bara-bara ketgendi da, bir emegenñe colukğandı. Tohtap anı bla canşay ketgendi da, köse: «Kel, cerni cavun çığarıp oynayık», - degendi. Sora emegen , örge-örge sekirip, cerni-cerni urğandı, çuñur etdirgendi, alay cuk çığaralmağandı.
Köse kesi alğarakda cer tübüne basdırıp koyğan ayran gıbıtnı katına barıp, anı üsüne sekirip urğandı da, ayran gıbıt buzulup, ayranı örge bürkgendi.
Sora ekinçi: - Kel, endi ak taşlanı vuatıp oynayık, - degendi.
Emegen ak taşlanı alıp kıshandı da, vuatalmağandı. Köse bişlağın alıp kıshandı, vuatıp, burhu-burhu etip athandı.
Emegen bla köse colğa çığıp bara ketgendile da, alma terekge tübegendile.
Bu terekni bük da, maña köget aşama koy, - degendi köse. Emegen terekni cıkğandı. Ekisi da kögetleden aşağandıla. Köseni bel bavu terekni butağına ilinip turğanlay, emegen terekni iyip koyğandı. Terek süelip ketgende, anı uzakğa atıp cibergendi, ol barğandı da bir kayanı üsüne tüşgendi. Emegen anı ızından çabıp barıp: - Arı va nek barğaneñ? - dep sorğandı.
- Ol kayanı ıçhındırmaz üçün barğan edim, - dep cuvap etgendi. Sora andan emegenleni üylerine barğandıla. Andana kösege: - Bir suv alıp kel, - dep, bir ullu çelekni bergendile. Ol alağa: - Men munu ne eterikme?! Bir ullu kürek zat bar ese, berigiz, suvnu beri aylandırıp keleyim, - degendi.
Emegenle bek korkğandıla, cibermey tıyğandıla. Alay ete, köse emegenle bla bir kavum künleni aşırğandı. Emegenle taza erikgendile, canlarından toyğandıla, korkğandıla. Sora munu mından ne bla ayırayık dep, aşığıp bolğandıla. Köseni keterir üçün, kübür bla bir bağalı haraketle da bergendile. Anı kötürüp eltirge bir emegen da bergendile. Bara barğandıla da, üyge karşı bola başlağandıla.
Ol zamanda köse aythandı: - Endi sen bılay kele tur, men üyge alğa cetip, üynü hazırlap turayım, - degendi.
Sora üyge alğa cetip, katını bla bir tilli bolup, emegenni kalay aytıp korkuturukların caraşdırıp turğandıla.
Emegen kelgendi, cüğün tüşürgendile. Köse katınına: - Katın, neñ bar ese da, konağıbıznı sıyla, - degendi.
Katın: - Da, cañız bir emegen ayağı kalıp tura edi da, anı da tünene keçegi konakğa aşatıp iygen edim, endi bügeçe men ne aşatayım? - dep anı korkutur üçün, kesleri alğın caraşdırğan sözleni aythandı.
Ala dağıda allay haparla aythanların eşitip, tözalmay, emegen üyden kaçhandı.
Kaçıp bara turğanlay, emegen bir tülküge colukğandı.
Tülkü: - Kayrı barasa, neden kaçasa? - dep sorğandı. «Bılay da, bılay, küçden kutulup keleme», - dep, haparın kaldırmay aythandı.
Ol zamanda tülkü: - O! Sen ne kereksiz zatdan korkğansa! Anı men, korkutup, eşikge çığarğa koymay turama, - dep seyirsinñendi. Seyirsinip: - Ol alay ese, sora meni kuyruğumdan tut da, bir kelçi ızımdan, köse menden kalay korkğanın körürse, - degendi.
Ol da tülkünü kuyruğundan tutup, tülkü da anı allında bara turğanlay, köse üy allına çığıp kelgendi. Sora dağıda biyağı aman akıl esine tüşüp, aythandı: - Tülkü, seni bu alıp kelgeniñ nedi? Men saña bıllay arık emegen alıp kel demegen edim da. Keltirseñ, keserça semiz emegen alıp kelirge kerekdi, - dep açıv-lanñandı. Ol zamanda emegen: «Bu meni aldap, kesdirirge alıp keledi», - dep, tülkünü da, taşha cıkğandı. Biyağı artha aylanıp kaçhandı da, keslerinikilege barğandı.
- Anda emegenleni kesip aşaydıla dep, nögerlerine hapar aythandı.
Kösege tülkünü terisi da börklükge kalğandı.


text:
ÄMİRHAN AMANBAEV. KADR KTK ARNASI
Tärkilengen dünie-mülikterdi tizip şığuğa sud'ya tipti, bir sağattan astam uaqıt jwmsağan.
Qılmıstıq toptıñ zañsız jolmen tapqan tabısı 19 milliard teñge. Bwl qıruar qarjı jalğan firmalardıñ esep-şottarınan tabılğan. Sondıqtan bir audannıñ byudjetine para-par milliardtar endi memleket menşigine ötetin boldı.
Sonday-aq, sud'ya sottaluşılardıñ dünie-mülkin tärkiledi. Atap aytqanda olardıñ bank şottarındağı milliondar, qımbat kölikteri, zäulim sarayları tärkilenip otır. Tizimde tipti tikwşaqtar da bar.
Eske sala keteyik, sot 22 aqpanda qılmıstıq top qwrıp, aram jolmen kelgen aqşanı zañdastırdı, iri kölemde para aldı dep ayıptalğan Ämirhan Amanbaevtı 14 jılğa bas bostandığınan ayırğan.
Sonımen qatar, onıñ ömir boyı basşılıq qızmet atqaruına tıyım salınadı.
Derekköz: KTK arnası


text:
TRT TV
Televideniye
Küp sanda milli häm regional’ televideniye tapşıruları urın alğan şartlarda Törkiyä häm dönyağa döres häm tarafsız xäbär birgän Törkiyä teleradiokompaniyäse TRT mäğarif, mädäniyat, dokumental’ fil’m, drama,sport, muzıka häm küñel açu tapşıruları belän Anadolunıñ 99%ına häm çik ar’yağına ireşep här yäş’tağe tamaşaçığa xezmät itä.
TRT tapşıruları törle yäş’,hönär häm mädäniyat däräcäsendäge tamaşaçılarğa tarafsız, döres ,añlayışlı xäbär birüne , mäğarif häm mädäniyat täräqqiyät’lärenä öleş kertüne, küñel açıp öyrätüne häm milli mädäniyat berläşüen tormışqa aşırunı maqsat itep quya.
TRT-1 - ğailä kanalı. Törkiyäneñ iñ küp qaralğan televideniye kanalı. Biredä mäğarif, mädäniyat, drama, muzıka, küñel açu, sport, xäbär programmaları urın ala. TRT-1 kanalın Törkiyäneñ här cirendä diyärlek häm internet aşa böten dönyada qararğa mömkin.
TRT WORLD - dönyağa tulısınça ingliz telendä tapşırular täq’dim itüçe kanal.Anıñ tapşıruları qıyu häm keşene üzäk itep alu añlayışına nigezlängän.
TRT–Xäbär - könüzäk xäbär, säyäsät, analiz, bäxäs, sport, dokumental’ fil’m,mädäniyat häm sänğät’ kanalı. Döres häm tarafsız bulu prinśibına nigezlängän TRT Xäbär tormışnıñ bar yağın üz êkrannarında çağıldıra.
TRT Sport kanalı 2010 nçı yılnıñ avgust ayında açıldı. Kanal milli häm xalıqara barlıq sport çaraların yaqtırtıp barıp sportnıñ här tarmağına zur ähämiyät birä.
TRT Awaz üz êşen 2009 nçı yılnıñ mart ayında başlap cibärde. Kanal Üzbäkstan, Qazaqstan,Qırğızstan,Törekmänstan, Azärbaycan, Bosniya –Gerśegovina ,Albaniya häm Törkiyä bulu belän bergä 8 ildän häm bu illärneñ telendä Yıraq Könçığıştan Balkanğa qadär suzılğan geografik kiñlektä yäşäwçe törki dönyağa xezmät itä. TRT Awaz Törkiyä belän törki cömhüriyätlär arasında tel häm töşençä bergälegen täêmin itä. Şaqtıy törki teldä “tawış” mäğ’näsenä turı kilgän Awaz törki cömhüriyätlärneñ urtaq tawışı bularaq Yaqın Könçığıştan Kavkazğa qadär 27 il häm 13 üzidaräle cömhüriyättä yaqınça 250 million keşegä barıp ireşä.
TRT–Bala kanalı - zamana balalarınıñ animaśiya,muzıka, xäbär, sport ixtıyacların qanäğät’länderüçe kanal. Kanalnıñ maqsatı – fizik, ruxıy ,äxlaqi yaqtan saw-sälamät buınnar citeşterügä öleş kertü. TRT – Bala global’ pedagogik normalar belän sıyfatlı, zamança häm cawaplıllıq xise belän balalarnıñ üseşendä yul kürsätü prinśibına nigezlänä. Kanal törek tele häm mädäniyatınıñ döres itep tanıtıluın ,balalarnıñ uynap, küñel açıp öyränüen maqsat itep quya.
TRT–Dokumental’ film kanalı - Törkiyäne ingliz, alman, franśuz,urıs häm törek tellärendä dönyağa tanıta. Tarix, cämğiyät’,tabiğät’, moxitne saqlaw, sport, mädäniyat – sänğät’ ,fän-belem, texnologiya tarmaqlarında dokumental’ fil’mnär äzerläwçe kanal 2009 nçı yılnıñ 17 nçe oktyabrendä açıldı.
Törkiyä häm dönya muzıkası yañğırawçı TRT – Muzıka kanalında bäygelär, muzıka belän bäyle dokumental’ film’när, konśertlar, iñ populyar 10 cır programması häm turıdan – turı tapşırular urın ala. 2009 nçı yılnıñ 16 nçı noyabrendä üz êşen başlap cibärgän kanal berence çiratta törek xalıq häm sänğät’ muzıkası bulu belän bergä cirle häm çit il muzıkasın tanıta.
TRT – Äl Arabia kanalı Törkiyäneñ xalıqara häm ayıruça töbäk illäre belän mönäsäbätlären üsterügä öleş kertü maqsatı belän 2010 nçı yılnıñ aprel’ ayında tapşıruların başlap cibärde. Kanal Törkiyä häm ğaräp dönyasınıñ urtaq tele,urtaq êkranı bulu maqsatı belän törle yäş’täge tamaşaçığa bay êçtälekle balalar, yäş’lär, xatın-qızlar, sälamätlek, iq’tisad, drama,dokumental’ fil’m,sport, muzıka, xäbär, mädäniyat –sänğät’ ,din-äxlaq häm küñel açu tapşıruları täq’dim itä. TRT – Äl Arabia tapşıruları ğaräp telendä söyläşüçe 350 meñ keşelek ğaräp illärenä barıp ireşä.
Törkiyä teleradiokompaniyäse TRT häm Diyänät êşläre räislege yärdäme belän 2012 nçe yılda açılğan TRT–Diyänät kanalı - beraz TRT Anadolu kanalı belän çiratlaşıp tapşırular alıp barğannan soñ 2012 nçe yılnıñ Ramazan ayınnan birle täwlek buyı özleksez êşläwçe mädäniyat kanalı.
TRT–Törek kanalı - böten dönyağa nigezdä törekçä tapşırular ireşterüçe kanal. Törkiyäne häm töreklärne tanıtuçı xäbär, mädäniyat häm sänğät’ tapşıruları belän çit illärdä yäşäwçe watandaşlar häm qawemdäşlärneñ Törkiyä häm törek mädäniyatı belän bäyläneşlären nığıta.
TRT–Körd kanalı xalıqara kördçä tapşırular täq’dim itep Törkiyäneñ xalıqara häm ayıruça töbäk illäre belän mönäsäbätlären üsterügä öleş kertä. Kanal Törkiyäneñ bötenlege häm bergälegen maqsat itep quya .TRT–Körd - zamança normalarda törle yäş’täge tamaşaçılar qarawçı ğailä kanalı.
TRT–Mäktäp kanalında 2011 nçe yılnıñ ğinvar ayınnan başlap Anadolu universitetı äzerlägän däres programmaları häm mäğarif – mädäniyat programmaları belän bergä TRTneñ törle yäş’täge tamaşaçılarğa äzerlägän mäğarif-mädäniyat programmaları ,yäşlär öçen törle tapşırular kürsätelä, törle temalarğa qısqa beleşmälär birelä.
TRT–3 kanalı - parlament tapşıruları urın alğan Törkiyä Böyek Millät Mäclese televideniyese häm TRT Sport kanalı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Rusiyege tabi Qırım ukümeti, yarımadanıñ sakinleri tarafından kütleviy surette Ukraina biometrik pasportlarınıñ alınmasına çorlana. Memurlar Rusiye vatanperverligini köstermege çağıra, 2014 senesi «referendumını» hatırlata ve Ukraina vesiqalarınıñ saiplerini mahsus bir cedvelde qayd etecekleri ile qorquzalar.
Qırım parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov Qırım sakinlerini, siyasiy tercihlerini saylamağa ve Ukraina vesiqalarını alıp, «aynecilik» etmemege davet etti: «Saylamaq kerek edi – ve biz 2014 senesinde sayladıq. Bu alda o pasportlarnı almaq içün anda barmağa ne bar? Onda kimniñ nasıl ihtiyacı bar? Ayatta kim olğanıñıznı: aqıllısızmı ya da dülbersizmi – saylañız. Yoqsa anda-mında çapqalamaq – mında Rusiyeden bütün imtiyazlarnı almaq, anda ise er ihtimalğa qarşı daa bir şeyge saip olmaq – işte bu aynecilikni toqtatmaq kerek».
Konstantinovnıñ fikrine köre, Qırım sakinleri Ukrainanıñ qıtadaki qısmına barmaqtan – havfsızlıq sebebinden emiş deye – vazgeçmek kerekler. Memur: «Biz cumhuriyet sakinlerine ihtiyac olmadan Ukrainağa barmamaqnı tevsiye etemiz. Anda akimiyet aydutlar taqımınıñ qolunda. Olar qanun alanından tış çalışa. Sizni er angi manaçıq ile yaqalamaq mümkünler. Bizde yaqalav, tevqif, para talap etüv ve açıq bir talav adiseleriniñ onlarnen misalleri bar – anda ne isteseñiz o olmaq mümkün», – dep qandıra. Konstantinovnıñ sözlerinden şöyle bir hulâsa çıqarmaq mümkün: Qırım sakinleri Ukraina pasportını almaq içün, aydutlar ve para talap etkenlerniñ «çeteleri» ile qarşılaşıp, özlerini telükege oğratmağa azırlar.
Qırım sakinlerini, Ukraina pasportınıñ alğanlarını migratsion hizmetke bildirmege mecbur etmek kerek, dep saya Kozenko
Devlet Dumasınıñ ilhaq etilgen Qırımdan deputatı Andrey Kozenko Konstantinovğa qol tuttı. O, Qırım sakinleri tarafından sançqı şekilli vesiqalar alınmasınıñ pek çoq faktlarını bilgenini ve bu areketlerini qabul etilmez sayğanını bildirdi. «Bizim bazı Qırım sakinlerine Ukrainağa barmağa ve anda biometrik pasportlar almağa şey yoq. Bu asla qabul etilmez, çünki olar, böyle pasportlarnı alıp, avtomatik şekilde Ukraina Telükesizlik hizmetiniñ cedvellerinde qayd etileler», – dedi deputat. Qırım sakinleri, Ukraina biometrik pasportını alğanları aqqında Rusiye migratsion hizmetine bildirmek kerekler, dep saya Kozenko. «Rusiyede ekili vatandaşlıqnıñ bildirilmesi aqqında mecburiy norma bar, böyle bir norma da olmaq kerek».
Memurlarnıñ çorlanmasına, formal olaraq, Rusiyedeki «Ğalebe volontörları» areketiniñ Qırım şubesinde rehberlik yapqan Yelena Odnovolğa qarşı cinaiy iş sebep oldı. Ukraina vatandaşı olğan hanımnı Herson vilâyeti ile memuriy sıñırda yaqaladılar. İhtimal ile, hanım Qırımdan Ukrainanıñ qıtadaki qısmına, Ukraina biometrik pasportını almaq içün keldi. Asılında ise meseleniñ tamırı daa terendir. Qırım ukümetiniñ hayallarına köre, yarımadanıñ sakinleri Ukrainanıñ qıtadaki qısmına yalıñız Rusiye ukümetiniñ idaresi altında yaşayışları alâ olğanını ikâye etmek içün barmaq kerek ediler.
Vladimir Konstantinov ve Andrey Kozenkonıñ yapqan işlerini bir söznen añlatmaq mümkün – şaşqınlıq. İlhaq esnasında Rusiyedeki kuratorlar olarğa, «Rusiyege ait» Qırımnıñ qanuniyleştirilmesi manasına kelgen, Ukrainanıñ mustaqil devlet olaraq tezden yoq etilecegini ya da Kyivde marionet rejiminiñ qurulacağını vade ettiler. Bölgeniñ elitasına Rusiyeniñ akimiyet vertikalinde hususiy bir status vade etildi. Garantiyalar eñ yüksek seviyede berildi. Qırımnı zapt etüv boyunca bütün operatsiyağa komandanlıq yapqan admiral Oleg Belaventsev, Vladimir Konstantinov ve şimdiki Rusiyege tabi cumhuriyet başlığı Sergey Aksönovğa, Kreml «Ukraina meselesini» çeze bilecek, dep şahsen vade etti. Qırım deputatlarından biri, 2014 senesi mart 27-de Rusiye mahsus maqsatlı quvetleri Qırım parlamenti binasını zapt etkende, Oleg Belaventsev, Konstantinovnıñ kabinetinde bulunıp, andan bütün «parad»ğa komandanlıq yaptı, dep hatırlay edi.
Neticede Ukraina devlet olaraq saqlana bildi; Qırım «federal okrugı» lâğu etilip, bölge emiyetsiz bir kenar topraq statusınace endirildi; Belaventsev Şimaliy Kavkazğa avuştı; yerli «ğalipler taqımı» hususiy statusından marum etildi. Bularnıñ yanında bir de Qırım sakinleriniñ Ukraina pasportlarını almaq içün qatnamaları – ciddiy bir asabiyleştirici faktor. Ve buña daa adiy bir pahıllıq qoşula – çünki ilhaqnıñ faal iştirakçileri öz-özüni yarımadada «qapadılar». «Referendum»dan soñ ilk eki yıl devamında Qırım sakinlerini sıñırda hizmet etken nasıldır Ukraina mahsus hizmetleri ve «natsistler taqımları» ile qorquzmağa daa tırışa ediler. Şimdi böyle propagandanıñ faydalı areket koeffitsiyenti amelde sıfır derecesindedir.
«Aynecilik etmek» ve «er ihtimalğa qarşı bir şeyge saip olmaq» istekleri aqqında – ayrı bir laf. Qırım sakinlerini bir kereden eki oturğıçta oturmaq tırışqanlarında qabaatlağan cenap Konstantinovnıñ Ukraina banklarına milliard hrivnadan ziyade borcu bar. Rusiyege sevgi degil de, tamam maliye muşkülâtları memurnıñ Kremlniñ macerasında iştirak etmesi içün esas sebeplerden biri olğanı, belli. Bu, Qırımda «yeşil adamçıqlar» peyda olğanından daa evel mal-mülkü Ukraina mahkemesi tarafından tevqif etilgen Sergey Aksönovğa da aittir.
Qırım sakinlerini SBUnıñ «bilgiler bazası»na kirsetile bilecekleri ile qorquzalar. Amma olar içün FSB cedvellerinde qayd etilmekniñ ihtimalı daa büyüktir
Konstantinov ve Kozenkonıñ açuv tolu beyanatları – yalıñız bir başlanğıçtır. Ukümet endi Qırım sakinleriniñ «pasport turizmi» ile küreşüv boyunca planlarnı muzakere ete. Bunı Qırımnıñ Rusiyege tabi ombudsmeni Lüdmila Lubinanıñ sözlerinden añlamaq mümkün. Bu aynıñ başında o, sözde aqlarını qorçalamaq içün, Qırım sakinleriniñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmına barıp kelmelerini sıñırlamaqnı teklif etti. Lubina: «Şimdi (Rusiye – QA) migratsion hizmeti uyğunlıq, adalet ve qanuniylik printsiplerine köre iş tuta. Bütün ömür Qırımda yaşap, Ukrainanıñ tayin etilgen örnekteki keçerli vesiqası olmağan vatandaşlarnı Ukrainağa, olarnı o yerge anda-mında aydap, eñ soñu boş qolnen qaytsınlar dep, yollamağa mümkün olmağanınıñ añlayışı keldi. Çünki anda, sıñırnıñ o bir tarafında, Qırım sakinleri ve olarnıñ ihtiyaclarına munasebet kün-künden beter ola», – dedi. Mında aqlar qorçalavınıñ qoqusı bile yoq – Lubnina hanımefendi insanlarnı yarımadada qapamaqnı, olarğa Ukraina vesiqalarını almaq imkânını bermemekni teklif etti.
Rusiye ukümeti, Qırım sakinleriniñ Ukraina biometrik pasportlarını almaq içün barıp kelmelerini sıñırlamaq içün şekliy ve ğayrı-şekliy usullar qıdıra. Qırım memurları ve deputatları eñ yaqın vaqıtta migratsion qanunlarğa deñişmeler kirsetilmesini teklif ete bilecekleriniñ ihtimalı bar. Rusiyeliler içün çıqış vizalarınıñ tatbiq etilmesini muzakere etüv pretsedenti edni olğan edi. Qırım sakinlerini çıqış içün, yolculığınıñ sebebini açıq surette köstermek şartı ile «ruhset» almağa mecbur etmek mümkünler. Ukraina pasportlarınıñ saiplerini SBUnıñ «bilgiler bazası»na kirsetile bilecekleri ile qorquzalar. Amma aqiqatta olar içün FSB cedvellerinde qayd etilmekniñ ihtimalı daa büyüktir.
Sergey Stelmah, Qırım siyasiy közeticisi (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini ifade eteler ve muarririyetniñ noqtai-nazarını er vaqıt aks etmezler


text:
Ukraina Tış işleri nazirligi, ilhaq etilgen Qırımda Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından ötkerilgen nevbetteki tintüvlerni taqbih ete. Bunı Twitterde tış siyaseti muessiseniñ spikeri Maryana Betsa yazdı.
Qırımdda nevbetteki yaqalanuvlar. İşğalci qırımtatarlarnıñ iradesini bastırmaq istey. Taqbih etemiz ve halqara mahkemelerge muracaat etmege devam etecekmiz.
Daa evel Rusiye telükesizlik hadimleriniñ Qırımda tintüv yapqanları aqqında bildirilgen edi. Şu cümleden, Bağçasarayda «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorlarından biri Server Mustafayev ve Bağçasaray rayonınıñ Topçuköy (Dolinnoye) köyünde Edem Smailovnıñ evleri tintildi.
Federal telükesizlik hizmeti, Qırımda, Rusiye ve ilhaq etilgen yarımadada yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübhe etilgen eki kişiniñ yaqalanğanını iddia ete. Yaqalanğanlarnıñ adları bildirilmey.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq olaraq kütleviy surette tintilmekteler.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesi, dep köstereler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar olğanını ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğalci devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.