text:
Biz mïday` aralasqan aqparat zamanınıñ tım-tım asığıs adamdarı tarïxtı sezinbey`, jüregimizden onıñ ärbir sätin ötkizbey` jatıp urandap, äldebir nawqanşıldıqqa ilesip belsendilerdiñ lepirme sözine eligip ketim jatamız. Äri osınday` äreketterdi jïi qay`talay`mız... Tarïx bizdiñ oy`lağanımızday` bolsa, bizdiñ qazirgi äreketimiz ben urandarımızğa ıñğay`lansa dep oy`lay`mız. Biraq, eşqaşan olay` bolmay`dı! Bügingi kün keşegi tarïxtıñ jürip ötken jolı, jasağan eñbegi. Biz keşegi tarïxtıñ jemisi. Qalay` deseñiz de... Tarïxqa buy`rıq bere almay`sız, ükim şığara almay`sız, ıqpal ete almay`sız! Tarïxqa bïlik jürmey`di. Alay`da, tarïxtı - ötken künniñ är kezeñin janıñızben sezinip, bügingi künge degen key`bir oy`larıñız ben közqarastarıñızdı qay`ta qarawğa äbden boladı... Ol üşin käri tarïxtıñ tiri kwägeriniñ ömir jolına üñilseñiz de mol mağulmat alasız.
Qarağandı oblısına qarastı Aqtas awılında seksen bes jastağı Axïko Tecwro esimdi aqsaqal turadı. Ultı – japon. 11 nemere, 5 şöbere süy`ip otırğan Axïko aqsaqaldıñ qanday` tağdır ïesi ekenin jalpaq jurt bile bermey`di.
Axïko Tecwro 15 jasında tağdırdıñ ay`dawımen GWLAG-tıñ Qazaqstandağı eñ iri lageri – KARLAG türmesine tüsedi. On bes jastağı bala tergewşilerdiñ qïnawına köne almay` aqırı özine tağılğan «japon tıñşısı» degen jalğan ay`ıptı moy`ınday`dı. Söy`tip, KARLAG qara tünekke oranğan tozaq apanına tüsedi. KARLAG ta sol kezeñdegi zïyalılar, ğalımdar, oqımıstılar otırğanı, olardıñ adam tözgisiz qïnaw, zorlıq körgeni tarïxtağı stalïndik kezeñniñ qandı betterinen belgili. Jastıq şağın KARLAG türmesinde ötkizgen Axïko on jıldan soñ, 25 jasında bosap şığadı. Bostandıqqa şıqtı degen atı bolmasa, kewdesinde janı ğana bar ölimşi küy`de qw süy`egin süy`retip şığadı. KARLAG tan şıqqan 25 jastağı jigittiñ salmağı 24 kg bolğan eken. Osıdan-aq, Axïkonıñ qanday` küy`de bolğanın tüsinwge boladı. Jat jerde, eşkimge kereksiz, ölim awzında tünekten jarıqqa şıqqan Axïkonı es-tüssiz jatqan jerinen qazaq äy`eli tawıp alıp, awzına sw tamızıp, qarğıs atqır soğıs jutqan uldarınıñ ornına balasınday` bawırına basıp, adam qatarına qosadı.
Key`in zaman oñalğanda Axïko ata jurtı – Japonïyağa barıp, äkesimen, bawırlarımen, twğan-twısımen tabısadı. Japonïya Axïkonı qaharman retinde qarsı alıp, turmısına, ömirine qajetti jağday`dı jasap beredi. Biraq, Axïko Japonïyada turaqtay` almay`, Aqtasqa qay`ta oraladı. Qanday` qudiret qay`ta alıp kelgenin Axïkonıñ özine ayan! Özine ayan bolatını ekinşi ret dünïege äkelgen qazaq anası, adam qatarına qosqan qazaq ortası, qazaq jeri...
Qanşa jerden nawqan salıp, urandağanımızben KARLAG türmesin körgen tağdır ïeleri, onıñ qazaqqa özge jurt ökilderine äkelgen qasiretin, jazılmastay` janğa salğan jarasın, sanada qalğan tereñ izin körsetetin dramalıq şığarma osı künge dey`in qoy`ılmağan eken. Mine, endi sol olqılıqtıñ ornı tolıp, Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı qarsañında M.Äwezov teatrı Axïko Tecwronıñ ömir jolınıñ negizinde jazılğan spektakldi qazan ay`ınıñ 22 küni tusawın kesip, saxnağa şığarmaq. Dramatwrg Mädïna Omarova jazıp, rejïsser Asxat Maemïrov saxnalay`tın «Aqtastağı Axïko» derekti dramasınıñ bastı ïdeyalıq tuğırı ol – adamnıñ jasampaz, jigerli rwxı. Yağnï, Axïko bey`nesi arqılı stalïndik qan qasap jıldarı ğazïz bası azapqa tüsken ult ulılarınan bastap, qarapay`ım jazıqsız san mıñdağan adamnıñ bey`nesin, olardıñ tutas jüy`e sındıra almağan bolattay` berik rwxın, qanşa qïnaw, zorlıq-zombılıq körse de ömirge quştarlığın, jarqın bolaşaqqa degen ümitterin öltirmey`, adamï bey`nesin saqtay` bilgen bolmısı körsetiledi.
M.Äwezov teatrınıñ 91 mawsımdağı alğaşqı prʹemerası – «Aqtastağı Axïko» spektakline qatıstı ötken baspasöz mäslïxatında teatr dïrektorı, akter Erlan Biläl Qarağandığa jolı tüsken bir sapar kezinde Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı Nurlan Dwlatbekovpen jolığıp, äñgime barısında KARLAG jay`lı tıñ mälimetter estigenin ay`ta kelip: «Mwzey`di arnay`ı barıp, közimmen kördim.Közben körip, sezinw bölekşe äser etti. Öte awır küy`de birneşe kün jürdim. Aqırı, Nurlan Dwlatbekov mırzamen birlese otırıp, Axïkonıñ tağdırın arqaw etken saxnağa lay`ıqtalğan şığarma jazwdı josparladıq. Sodan teatrımızdıñ dramatwrgi Mädïna Omarova Axïko Tecwroğa ädey`ilep barıp, basınan keşken ömirin öz awzınan jazıp alıp keldi de, şığarmağa kiristi. Söy`tip, özindik erekşe qoltañbasımen körermen ıqılasına bölengen rejïsser Asxat Maemïrovti şaqırıp, qoy`ılımdı saxnalawdı usındıq. Mine, buy`ırtsa, qazannıñ 22-23 künderi prʹemerasın ötkizgeli otırmız» dedi.
Mine, osılay`şa, tarïxımızdağı qaralı betterdiñ biri körkemdik bïik pen tereñ psïxologïyalıq tartısqa tolı obrazdar arqılı «Aqtastağı Axïko» qoy`ılımımen körermenge jol tartadı.
KARLAG qapasında jastıq şağın jerlegen Axïkoday` adamdardı qur sülderin süy`retip bostandıqqa şığarğan küş ol – ömirge quştarlıq! Ol quştarlıq tünekten şıqqan säwle ispettes...
Teatrda kezdesey`ik!


c: text/html

text:
Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse oyışmaları bu şimbä könne Ufada miting ütkärergä cıyınğan ide. Uram cıyının 26 noyäbrdä ütkärergä cıyınuları xaqında belderep, alar qanun nigezendä, aldan Ufa şähäre xaqimiätenä möräcägät tä itkän. Ämma atnaqiç könne Berläşkän oppozitsiä citäkçeläre üz möräcäğätenä başqala xaqimiäte başlığı urınbasarı Aleksey Oşçepqov qultamğası quyılğan tiskäre cawap aluın xäbär itte. Oppozitsiä citäkçeläreneñ berse, professor Mäcit Xucin süzlärençä, Oşçepqov äfände üzeneñ cawap xatında, yuğarı türälär ğädätlängänçä, “süz botqası” quyırtıp, älege çaranıñ ütkärelüenä röxsät birelä almawın citkergän.
Mäcit Xucin Ufa xaqimiätläreneñ başqala meriäse qarşındağı Lenin mäydanında miting oyıştırırğa rizalıq birmäwen ğädi genä añlata. “Xaqimiätlär oppozitsiä çığışlarınnan uttan qurıqqan kebek qurqa, şuña kürä dä alar, çirattağı tapqır, uram cıyının ütkärügä qarşı töşte, - di Mäcit äfände. – Älbättä, oppozitsiä köçläre älege uram cıyınnarında xaqimiätlärgä bik küñelle bulmağan sorawlar häm taläplär quyarğa äzerlängän ide. Monı aldan uq çamalağan räsmi citäkçelär bälasennän baş-ayaq, digänder inde”.
Şulay da Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse oyışmaları miting oyıştırudan waz kiçmi. “Bez üzebezneñ uram cıyının dekäbr ayınıñ berençe yartısında barıber ütkäräçägebezne belgertep, Ufa şähäre xaqimiätenä tağın xat cibärdek, - di Mäcit Xucin. – Anda da Başqortstandağı sotsiäl häm säyäsi xällärgä qağılışlı taläplär quyılaçaq”.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Däwlät Şurasında deputat xatın-qızlar 13%
Xatın-qızğa ixtiram yılına ber tapqır - 8 mart könne genä tügel, ä härdaim bulırğa tieş dip bilgelände çärşämbe könne Qazanda uzğan “İslamda xatın-qız” kiçäsendä. Şul uq waqıtta xakimiättäge güzäl zatlar isä yuğarı wazıyfalarda kübräk irlär eşli dip borçıla. TR Däwlät Şurasındağı xatın-qızlar berläşep ayırım “Ğailä, analar häm balalar” digän deputat törkeme dä oyıştırıp cibärgännär. Alar azçılıq bulğanğamı, qaysıber waqıtta ir zatlarınnan bulğan deputatlarğa caylaşırğa da turı kilä, dilär. Bu xaqta xatın-qızlardan torğan deputat törkeme äğzaları jurnalistlarğa matbuğat oçraşuı waqıtında äyttelär.
Tatarstanda yäşäwçe xatın-qızlarnıñ ber törkeme xakimiättä ürmälärgä tırışsa, ikençeläre-ayırım alğanda möslimälär kiresençä öydä utıru yağın saylıy. Bu ike törkemgä kergän xatın-qızlar da respublikada arta bara. Bügenge köndä Tatarstan Däwlät Şurasında inde xatın-qız deputatlar 13 protsentnı täşkil itä, ä berençe häm ikençe çaqırılışta alar 4 protsent qına ide.
Çärşämbe könne Tatarstan Däwlät Şurasında uzğan matbuğat oçraşuında deputatlar Rimma Ratnikova, Galina Fäxretdinova häm Valentina Lipujina xakimiättäge xatın-qıznıñ östenlekläre häm kiresençä yuğaltuları turında söylä. Valentina Lipujina isä respublikada kübräk citäkçe bulıp ir keşelärne quyalar häm bu bik ük döres tügel dide. Tatarstan Däwlät şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova xäzer inde xatın-qızlar arasında deputatlar artuına söyenü belderde, bezgä ir zatlarınnan torğan deputatlar bu yunäleşkä ütep kerergä mömkinlek birde, şul säbäple bez küpmeder däräcädä alar belän sanlaşırğa häm şartlarğa caylaşırğa da tieş bulabız, dide.
Uzğan yılnı xatın-qızlar ayırım Ğailä, analar häm balalar deputatlar törkeme dä oyıştırıp cibärgännär. Alarnıñ eşlägän eşläre älläni küp tügel bulıp çıqtı. Annarı yuğarı känäfigä ürmälägän sayın cämğiättä problemalar azayğan kebek toyıla bulsa kiräk. Qayçandır jurnalist bulıp eşlägän Rimma Ratnikovağa Soldat anaları komitetı eşçänlege turında soraw R. Atlas qızı:
Min jurnalist bulğanda bergäläşep eşlägän idek, küp soldatlarnı armiädän qotqarıp qaldıq. Ul komitet häm başqa oyışmalar nilär belän şöğıllänä, qanun nigezendä döres eşlilärme, äle şunı açıqlarğa kiräk.
Rimma Ratnikova süzlärenä qarağanda, ul çaqta zamanalar xärbi xezmättägelär öçen awır bulğan. Härkemgä mäğlüm, bu xäl xäzer dä üzgärmäde, kiresençä kiskenläşte genä, läkin inde deputat bularaq bu mäs'älä başqaçaraq küzallana bulsa kiräk.
Valentina Lipujina äytüençä, xatın-qız ğailä yäki eşne saylağanda, barıber närsägäder östenlek birergä mäcbür bula. Möselmannar fikerençä, xatın-qıznıñ töp burıçı ğailä uçağın saqlawda. Bäyräm uñayınnan oyıştırılğan “İslamda xatın-qız” digän çarada qazıy Röstäm Zinnurov xatın-qız barı ğailädä genä bäxetle bula ala, säyäsätne dä, eşmäkärlekne dä ul şäxsi tormışta bäxetsez bulğanğa ğına saylıy dip küplärne ğäcäpländerde. Ser tügel, yäş möslimälär arasında da yaxşı eş tabarğa teläwçelär arta bara. Andıy tutaşlarnı xätta “Barbi-möslimälär” dip atıy.
Röstäm Zinnurov xatın-qızlarnıñ küp probleması üzlärenä zur burıçlar aludan tua, ä bu möslimälärgä xas bulmasqa tieş dip bilgeläde, xezmättän arıp qaytqan xatın-qızn öydä dä cigelep eşlärgä tieş, şul säbäple sälämätleklärenä zıyan kilä dip assızıqladı. Monda berençe çiratta irlär ğayıple dide ul. Qazıy xatın-qızlarnıñ küplärendä kükräk şeşe yoqıları tuymawdan kilep çığa häm bu inde isbatlandı dip belderde.
Xatın-qızlar bäyräme uñayınnan oyıştırılğan ike çara da güzäl zatlarnıñ ni qädär törle buluın kürsätte. Häm äytergä kiräk, bu küreneş respublikada köçäyä genä bara.
Landış Xarrasova


text:
Neşet Ertaş - Ay Dost Deyince
Sanatçı : Neşet Ertaş
Türkü : Ay Dost Deyince
Etiketler : Neşet Ertaş - Ay Dost Deyince türkü indir, Neşet Ertaş - Ay Dost Deyince türkü dinle, Neşet Ertaş türküleri, Ay Dost Deyince mp3 indir, Neşet Ertaş türküleri Ay Dost Deyince türküsü, Ay Dost Deyince sözleri, Neşet Ertaş mp3 dinle, Neşet Ertaş download, Ay Dost Deyince bedava mp3, Neşet Ertaş türkü sözleri, Neşet Ertaş türkü dinle, Neşet Ertaş son albüm indir
Neşet Ertaş Türküleri
Neşet Ertaş - Sarı Saçın Yaş Durur
Neşet Ertaş - Yarim Senden Ayrılalı
Neşet Ertaş - Karlı Dağlar Geçit Vermez Olunca
Neşet Ertaş - Ay Gibi Yüzler Sende
Neşet Ertaş - N olur Gelin N olur
neşet ertaş - yare gidem yare gidem (kırşehir)
Neşet Ertaş - Mecnun Gibi Dolaşıyom
neşet ertaş - şu garip halimden bilen işveli nazlım (kırşehir)
neşet ertaş - gönül dağı yağmur boran olunca (kırşehir)


text:
Açıq mikrofon: Qıtayğa häm qıtay xalqına mönäsäbätegez nindi?
Qıtay xalqınıñ eşçän häm tırış xalıq bulğanın beläm. Min bar xalıqnı da tigez küräm, şuña kürä alarğa da mönäsäbätem äybät.
Qıtay Cir şarında bik bilgele il, bik borınğıdan kilä anıñ sivilizatsiäse. Törkilär belän bergä kütärelgännär alar. Bik ozaq waqıt köndäş bulıp yäşägännär. Qıtay xalqınıñ tawışı dönya külämendä xäl itkeç tawış dip äyter idem. Çönki xalıq sanı yağınnan qarağanda da alar iñ berençe bulıp tora häm anıñ belän bäyläneştä toru zarur. Şunıñ öçen Qıtay belän bäyläneşkä kerü Rusiä häm Tatarstan öçen dä bik zur qazanış.
Qıtaylarnıñ üzlärenä mönäsäbätem bik yaxşı buluğa qaramastan, alar citeştergän kiem-salım, ayaq-kiemnärgä min naçar qaraşta. Qızğanıçqa, alarnıñ sıyfatları bik tübän däräcädä.
Qıtaylarğa mönäsäbätem bik yaxşı. Alar bik tırış keşelär häm menä alarnıñ tırışlıqları bezgä dä küçsen ide.
Qıtayda xalıq bik küp. Xalıqların qayda quyırğa belmilär. Tora bara ala bezne dä basıp alırğa mömkinnär.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
İrannıñ yaña prezidentı ütä qädimçe Mäxmüt Äxmädinicat bulaçaq
Moña qädär prezident bulğan reformaçıl Möxämmät Xatami öçençe möddätkä saylana almaw säbäple wazıyfasınnan kitäçäk. Äxmädinicatnıñ ciñüe belän İranda saylanuçı häm saylanmawçı barlıq xakimiät tarmaqları da qädimçelär qulına küçä. Bıltır parlament saylawlarında da alar parlamentta küpçelekne aldılar.
Äxmädinicatnıñ ciñüe ildä reformalarnı kiregä borırğa mömkin dip xalıqnı Rafsancani öçen tawış birergä ügetlägän reformaçılar öçen bu zur orım buldı. Älegä alar yağınnan, şul isäptän Rafsancanidan möräcäğätlär işetelmäde. Ä menä parlament räise, qädimçe Ğölämali Hädäd Adel Äxmädinicatnıñ ciñüe İran xalqınıñ ciñüen añlata dide. Kiçä Rafsancani üze ciñelgän oçraqta ildä probelmalar bulmas dip ışandırıp barıber säyäsättä qalaçağın belderde. Waşington İrandağı saylawlar döres ütkärelmäde dide häm İrannı töbäktäge demokratiägä taba xäräkättän qalışuda ğäyepläde. Däwlät Departamentı süzçese Joanne Moore Könbatış xäbär agentlıqlarına İrandağı saylawlarnı yomğaqlap bez İrannıñ töbäktäge başqa illärdän, Ğiraq, Äfğänstan häm Livanda sizelgän ireklek häm azatlıq xäräkätlärennän qalışuına tağın ber qat inandıq dide. Qayber küzätüçelär Äxmädinicatnıñ ciñüe Tähran belän Waşington arasında elemtälärneñ yaxşıruın qıyınlaştıraçaq dip isäpli. Äxmädinicat üze saylaw aldınnan AQŞ belän mönäsäbätlär xalıqnıñ probelmaların cişmiäçäk digän ide. Dönyadağı iñ zur möselman ile İndoneziä İrandağı saylaw näticälären xuplap İndoneziä İrannı töbäktäge tınıçlıq, totrıqlılıq häm urtaçıl köç kürep aña tayanırğa cıyına dide. Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw isä bu saylawlarğa xakimiät tarafınnan küpsanlı tıqışnular buldı dip tänqiläp çıqtı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Gruziä xaqimiäteneñ, Rusiä xärbilären ildäñ çığaru tırışlıqları däwam itä
Çärşämbe könne, Gruziäle milisiä xezmätkärläreneñ, Abxaziä belän Gruziä arasındağı iminlek noqtasında Rusiä tınıçlıq saqlaw xärbiläre tarafınnañ qiynaluı waqıyğasınnañ soñ, bügen Gruziä Parlamentı Rusiä tınıçlıq saqlaw köçläreneñ töbäktän kitüe waqıtın belgeläw öçen xökümätkä basım yasıy. Kiçä, Gruziä Parlament süzçese Nino Burjanadze, xökümät räsmi bularaq, Rusiä tınıçlıq köçläreneñ wazifaların betüen belderergä tiyeş dip äytkän ide.
Gruziäneñ BMOdağı wäkile, İrakli Alasania bügen matbuğat çaraları belän oçraşıp, xökümätneñ, Tınıçlıq saqlaw wazifasın, Rusiä xärbiläre urnına BMO qaramağındağı başqa ber köçkä tapşırulıun soraw niätläre buluın belderde. Ul Parlamentneñ, xökümätkä qarşı xärbilärneñ kitü möddäten belgeläw öçen basım yasaluın belderde:
“Bez BMOnıñ tınıçlıq saqlaw çaraları bülege häm İminlek şurası wäkelläre belän, elgäre xärbilekne kire cibärü häm anıñ urnına yañanı urnaştıru proseslären qarap çığabız. Kiñäşü waqıtında bu täqdimgä qarşı şura wäkelläreneñ küpçelege uñay qaraşta tordı, xäzer inde monıñ törle cähätläre häm anıñ niçek başqarılaçağı turında kileşergä qaldı.”
İlçe, bügen häm irtägä dä bu mäsälä xaqında, BMOnıñ yuğarı räsmiläre belän bergä, tınıçlıq saqlaw urınbasarı belän dä kiñäşäçägen belderde.
‘Bez ğaskärlärne urnaştıru aldınnañ ber nindi şart quyuluın telämibez. Qarıyaçaqbız. Berençe adım bularaq xäzerge xälne öyränü bulaçaq. Nigä mondıy ber waqiyğa kilep çıqtı, nigä tärtipsezlek tuqtatılsa da töp mäsälälärdä, 14 yıl buyı äle ber näticägä kilenmi, digän sorawlarğa analizläw bulaçaq.”
Abxaziadağı Bäysez Däwlätlär Berdämlege tınıçlıq saqlaw çaralarınıñ uñışsız buluınıñ ber säbäbe, Alasania uylawınça, alarnıñ xärbi wazifanı ğına başqaruı belän bäyle. Alıştırğanda, tärtep häm iminlek saqlaw mäsäläläre dä xäl itelergä tiyeş dide, BMOdağı Gruziä ilçese İrakli Alasania.
Aradağı nizaqnı çişü yulında, BMO tırışlığı hiçşiksez möhim, läkin Gruziä monıñ belän çiklänmi, Abxaziä wäkelläre belän dä söyläşülär bara. İraqlı, Gruziä belän Abxaziä arasında bulğan sonğı söyläşülär uñay häm mäsälägä çişeleş tabu yünäleşendä ömetle ide dide.


text:
Paqstanda ğadättäñ tış xäl iğlan itelü ixtimalı
Paqstannañ kilgän xäbärlärgä qarağanda, Däwlät Prezidentı Pärwäz Möşärräf ildä ğadättäñ tış xäl iğlan itü qararı turında uyli. Säbäbe isä, soñgı waqıtta Äfğanstanğa yaqın qabilä cirlärendäge däwlät iminlegendäge totırıqsızlıqlar häm ğadi xalıqnıñ qulğa alunuı mäsäläläre bäyle dip añlatıla. Läkin tänqitçelär, eşneñ cirle säyäsät belän bäyle buluın äytä, qısqaça äytkändä, Prezident saylawları aldınnañ, oppozitsiäne awızlıqlap, Möşärräfneñ üz urınıñ saqlap qalu teläge tora.
İngliz telendä çıqqan Dawn gazetası, xärbilärdäñ tış küzätü organnarı belän polisiäneñ dä, İslamad häm Rawalpindi şähärlärendä çaralar kürergä äzer buluı xaqında belderä.
Prezident Pärwäz Möşärräf, bügen yuğarı kiñäşçelär belän, maxsus utırış oyıştırıp, räsmilär belderüençä “ilgä yanağan eçke häm tışqı qurqınıçlar” xaqında söyläşkän.
Paqstan soñgı ber ayda, arta barğan köç qullanu oçraqları belän küräşä, häm bu Möşärräf citäkçelegen könnäñ kön qaqşata. Küptän tügel, Xärbilärneñ Qızıl Mäçetkä yasağan höcümendä, küpkenä möselman suğışçılar hälaq bulğan ide, bu xäl isä kiläçäktä redikallarnıñ hökümätkä qarşı bulğan açuların tağında arttıraçaq dip farazlana. Säyäsi belgeçlär, Qızıl Mäçet waqıyğaları Möşärräfneñ, möselmannar aldındağı abruyına zur orın yasadı dip farazliy.
Eçke mäsälälär yanında, Paqstannı tıştan yanağan qurqınıçlar da borçıy. Bigräktä Äfğanstan çigendäge, Äl-Qaidä citäkçeläre häm Taliban suğışçıları sıyına dip farazlanğan qabilä cirlärendä, barğan bäreleşlär.Xärbilär bu mäsälädä, AQŞnıñ borçuluların tınıçlandırır öçen, çaralar kürsä dä, älegä bu xärbilär ülemennäñ başqa näticä kitermäde.
İlgä yanağan eçke häm tışqı qurqınıçlar bäräbärendä, Prezident Möşärräfne borçığan qurqınıçlar da bar. Kiñ taralğan fiker berse, Möşärräfne ildäge totırıqsızlıqtañ kübräk, bu wazifada qalu eşe qayğırta. Üktabr urtalarında bulaçaq Prezident saylawlarında, oppozitsiä qurqınıç tudıra. Alar anıñ tağın Przidentkä saylanuına qarşı. Lahordağı säyäsi belgeç, Hasan Askari bu wazğiyätne bolay analizli.
"Minem uylawımça, bu mäsälä anıñ yañadan saylanası kilügä bäyle. ğadättäñ tış xäl kertü qabilä cirlärendä Talibannı kontrol astına totuğa ber qatnaşı yuq. Ul, Möşärräfkä qarşı bulğan säyäsi çaralar bulğan noqtalarğa yönälderelgän häm bu küzätü xökümätkä, Säyäsi qarşılıq fetnäläre ixtimalın yuq itü öçen mömkinlik birä."
Paqstanda Prezident saylawları Üktäbrgä belgelängän, annañ soñ yıl axırında isä Parlament saylawları bulır dip kötelä.


text:
Törkiädä Tatarstannı yäşlär tanıta
Şuşı könnärdä Urtadiñgez buyındağı Antalyada xalıqara radioxezmätkärlär oçraşuı bulsa, küptän tügel Törkiyäneñ Qaradiñgez buyında urnaşqan Ordu qalasında isä yäş tamaşaçı teatrları xalıqara festivale bulıp uzdı.
“Bu festival Ordu şähärendä inde dürtençe yıl bara ikän. Bu şähärdä elek narkomaniya probleması bulğan. Menä şularnı beterü öçen şähär xakimiyäte çara uylap tapqan. Bu çara bularaq, älbättä, sänğät arqılı balalarğa taesir yasaw nigezendä menä şuşındıy festival oyıştırğannar.
İke ay elek älege festivalgä üzebezneñ iñ matur spektakllärebezneñ yazmasın cibärdek. Balalar öçen bik küp spektakllär säxnägä quyabız. Maqsatıbız - klassik yäki proza äsärläre ürnägendä balalarğa tärbiyä birü. Bu Musa Cälil äsärläre, Ğabdulla Tuqaynıñ “Şüräle”, “Su anası”, “Peçän bazarı” spektakläre, Ğayaz İsxaqinıñ “Ostazbikä”, “Sönnätçe babay”, “Käläpüşçe qız” spektakläre. Älege spektaklär aşa bez balalarğa nindi tarafta bulırğa tiyeşlege fikeren täqdim itäbez. Kiläse yılda, älbättä, bezneñ bik zur telägebez yänädän menä şuşı Ordu şähärendä spektaklebezne kürsätü.”
Xalıqara teatr festivale belän tanışu öçen Ordu qalasına qunaq bularaq çaqırılğan Qazan yäş tamaşaçılar teatrı baş rejissorı Renat Äyupov belän bergä teatrnıñ äydäp baruçı artistı Marsel Maxmutovnıñ ta Törkiyäneñ Qaradiñgez buyında törek teatr sänğäte häm şulay uq festivaldä qatnaşqan başqa il sänğätçeläre belän tanışu mömkinlege buldı. Marsel äfände añlata:
“Demokratik festival. Ni disäk tä barısı da balalar öçen. Barısı da sänğäti yaqtan uylanılğan, barısı da qamil, minemçä. Törle akterlarnıñ uyınnarın qarıysıñ, alarnı küzätäseñ häm üzeñneñ icatıñnı bäyäliseñ. Bik küp aralaşabız İtaliya artistları belän, Räsäydän qalmıqlar belän. Söyläşergä süzlär bik küp, çönki tema ber: ul icat, teatr, sänğät.”
Ordu qalasında teatr wäkilläre, üzara tanışıp, üz ostalıqların häm täcribälären kürsätkän bulsa, Törkiyä başqalasında isä fän eşlekleläre ğilmi mäğlümatläre, belemnäre belän urtaqlaştı. Ankarada ütkärelgän II Törkiyät tikşerenüläre simpoziumı törki dönyanıñ mäşhür urtaq ğalime Qaşğarlı Mahmud häm anıñ däwerenä bağışlandı. Tatarstannan öç keşe qatnaştı: tanılğan ğalim Mirfatix Zäkiyev belän bergä yäş ğalimälär Güzäliyä Xaciyeva häm Zöbäydä Biktahirova. Zöbäydä tutaş xalıqara konferentsiyälärgä inde iyäläşä başlağan bulsa (Aqşähär qalasında uzdırılğan Xuca Näsretdin cıyılışında da qatnaşqan ide), Güzäliye tutaş Törkiyädä ütkärelgän fänni cıyında äle berençe tapqır qına qatnaşa. Güzäliyä Xacieva tä’sirläre belän urtaqlaşa:
“Törek dönyası ğalimnäre belän bez, älbättä, kitaplar aşa, alarnıñ xezmätläre aşa tanışıp beleşä idek. Bügen inde turıdan-turı üzläre belän tanışu mömkinlege buldı. Bu bezneñ öçen zur forsat inde. Menä şuşı fiker alışu, bigräk tä fän dönyasındağı fiker alışuı forsatına iyä buldıq şuşı simpoziumda qatnaşıp.
Simpozium bik oşadı. Törki tellärdä ir-at isemnäre häm alarda tipologik berlek. Tabiğät kul’tı belän bäyle isemnärneñ niçek itep Mahmut Qaşğarlı süzlegendä çağılışın tikşerdem. Tabiğät kul’tı belän bäyle isemnär bik küp häm alar bezneñ törki xalıqlarnıñ urtaq xäzinäse bulıp tora. Bügenge köndä dä qullanılış tabalar häm alar inde bügenge köndä turıdan-turı kul’t belän bäyle tügel, mäsälän, ay, qoyaş kul’tı belän bäyle tügel, ä barı tik motiv bulıp qına kilalär. Mäsälän, ay kebek matur yäisä qoyaş kebek matur kebek motiv räweşendä kilälär.”
Xalıqara fänni cıyınnarda qatnaşu täcribäsenä iyä bulğan tanılğan ğalim Mirfatix Zäkiyev isä, yäş ğalimnärneñ dä xalıqara fän dairälärendä tanıla başlawnıñ bik uñay häm möhim waqiğa buluına basım yasap, üzeneñ fikerlären häm kiñäşlären dä citkerä:
“Min inde Törkiyädä 1972 yıldan birle kilep dokladlar söyläp yörim. Ğalimnärneñ kübese tanıy, belälär. Min dä alarnı beläm. Urtaq fikerdäge ğalimnär bar häm urtaq fikerdä bulmağannarı bar. Yäşlär äle traditsion yünäleştä iske kitaplarnı uqıp, türklärne dönyağa Ural tawlarınnan ğına, Altay tawlarınnan ğına soñınnan ğına taralğan dip ışanıp yörilär. Kiläçäktä, bälki, äle türklärne bez dä kiñ Awrupa xalıqları kebek borınğı xalıqlar, dip äytä alırbız. Törkilärneñ bik borınğı çorları turında doklad söylädem. Törkilärne traditsion tarix fänendä bezneñ eradan soñ VI, VII, VIII yözlärdä formalaşıp soñınnan ğına cir şarına, Yevraziyägä taralğan, dip yazıp kilälär. Türk süze şulay taralğan, läkin türk süzenä qadär türklärneñ başqa isemnäre bulğan. Menä şul isemnärdän çığıp min türklärneñ xäzer qayda yäşäsälär, dürt meñ yıllar elek şuşında yäşägännär dip, isbatlarğa tırıştım.”
Törkiyädä ütkärelüçe xalıqara cıyınnar monnan arı ölkän buın wäkilläre belän yäş varislarnıñ oçraşıp, fiker alışularına da mömkinlek birä.


text: Kiçä Yevropa Berlege häm 7 Yevropa däwläte Berläşkän Millätlär Oyışmasına Rusiä xärbiläreneñ Çeçnyada keşe xoquqların bozu oçraqların tikşerer öçen Mäskäwgä möräcäğäten tapşırdı. Şuşı adımğa cawap itep Kremlneñ Çeçnya mäs’älälärendäge wäkile Sergei Yastrjembsky bügen Yevropa Berlegeneñ bu taläplären kisken täñqitläp çıqtı. İnterfax mäğlümat agentlığına Yastrjembsky, älege täqdim-uzğan ayda Çeçnyada uzğan referendumğa reaksiä, dip belderde. Referendum-Mäskäwneñ Çeçnya säyäsäteneñ “dores” bulğanın kürsätte, bu isä, Rusiäneñ eçke eşlärenä tıqşınırğa teläwçelärneñ qayberlärendä isteriä tudırdı, dide Yastrjembsky.


text:
Mordoviädä Şärif Kamal yubileyına äzerlänälär
Bu könnärdä Qazanda kürşelärebez, Mordoviä respublikasınnan kilgän qunaqlar bar. Alar - Mordoviäneñ Tatar Peşlä mäktäbeneñ uqıtuçıları Rawilä Potaşeva häm Al’bina Larina. Äytergä kiräk, Tatar Peşlä awılı – ul tanılğan azuçı Şärif Kamalnıñ tuğan awılı. Awıl mäktäbe dä näq menä anıñ isemen yörtä ikän. Rawilä xanım belän Al’bina xanımnıñ Qazanğa kilüe dä Şärif kamal belän bäyle bulıp çıqtı. Alar Qazan tanılğan yaqtaşları xaqında materiallar cıyıp, anıñ yubileyına äzerlänep yörilär ikän. Alar üzlärendä dä älege yubiley uñayınnan törle çaralar ütkärergä äzerlänälär ikän.
Bez 27nçe fevral’dä bulaçaq yubileyğa äzerlek çaraları inde kürä başladıq. Bezdä şuşı uñaydan Şärif Qamalnıñ muzeyı açılaçaq. Yazuçı turında fil’m da töşerergä uylıybız bez. Mäktäp balaları isä aña bağışlağan inşalar yaza, alar öçen ädäbi kiçälär oyıştırılaçaq. Ädäbi muzıkal’ kiçälär rayon üzäge Ruzaevkada da, respublikanıñ Saranski şähärendä dä ütäçäk
Şulay itep, 27nçe fevral’dä bulaçaq Şärif Kamalnıñ 120 yıllıq yubileyına Qazanda ğına tügel, ä yazuçınıñ tuğan yaqlarında, Mordoviädä dä äzerlänälär. Millättäşlärebez yäşägän Tatar Peşläsendä dä onıtmıylar anı.
Gölnaz İlgizär


text:
Buş belän Blair Ğiraqnıñ kiläçägendä BMO “ähämiätle rol” uynayaçaq dip ışandıra
Sişämbedä Amerikan prezident George Buş häm Britan premier-ministrı Tony Blair Tönyaq İrlandiä başqalası Belfastta Ğiraqnıñ kiläçägenä bağışlanğan söyläşülären tämamladı. Sammittan soñ ütkän matbuğat oçraşuında çığış yasap ike citäkçe, Berläşkän Millätlär Oyışması Ğiraqnıñ suğıştan soñğı tormışında “ähämiätle rol” uynıyaçaq, dip ışandırdı…
Buş belän Blairnıñ Tönyaq İrlandiä başqalası Belfastta Ğiraqnıñ kiläçägenä bağışlanğan ike könlek oçraşuı menä şul sürättä ütte. İke kön barğan söyläşülär näticäsendä nindi qararğa kilgännärder, ämmä sişämbedä Belfastnıñ Hillsborough sarayında ütkän matbuğat oçraşuında Buş belän Blair, Ğiraqnıñ kiläçägen üzläre genä xäl itergä cıyınmağanına basım yasarğa tırıştı. Buş üzeneñ çığışında Ğiraqnı tözekländerüdä xalıqara cämägätçelekneñ yärdäme kiräk bulaçaq, bez başqa xalıqara oyışmalar, şul isäptän Berläşkän Millätlär Oyışması belän eşlärgä cıyınabız, dip äytte. Häm dä Ğiraqnıñ kiläçägendä BMOnıñ role ähämiätle bulaçaq digän süzlär äytte. Älbättä jurnalistlar “ähämiätle rol” digän süzgä açıqlıq kertergä soradı. Buş, moña äzer tügel ide sıman, ähämiätle rol ul – ähämiätle rol digänne añlata digän cawap qaytardı:
Audio: “Bu – azıq-tölek belän tä’min itü digän süz, meditsina kiräk-yaraqları belän, törle yärdäm belän, Ğiraqnıñ waqıtlı xökümätenä keşelär täqdim itü, ğömümän, andağı täräqqiätneñ ber öleşe bulu.”
Buş mämkin qädär tizräk Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäten tözergä çaqırdı. Häm dä Ğiraq belän ğiraqlılar idarä itäçäk dip ışandırdı:
Audio: “Min yış qına, bez tege yä bu keşene citäkçe itep quyarğa cıyınabız digän süzlär işetäm, onıtığız! Bez berençe könnän ük Ğiraq belän ğiraqlılar idarä itergä tieş dip kildek. Amerikanıñ qaraşı şul – ğiraqlılar üz ile belän üzläre idarä itä ala, häm bu şulay bulaçaq ta.”
Britan premier-ministrı Tony Blair Buşnıñ bu süzlären qüätläp, Amerika da, Britaniä dä Ğiraq belän idarä itergä cıyınmıy, koalitsiä köçläreneñ Ğiraqta kiräge betü belän, alar annan çığıp kitäçäk, dip belderde. Koalitsiä köçläreneñ Ğiraqqa kerüwen Blair basıp alu tügel, ä azat itü dip añlattı.
Audio: “Basra şähäre xalqınıñ şat yözlären kürgän keşe yaxşı añlıy, bu keşelär ozaq yıllar intektergän rejimnıñ cimerelüwenä şatlana, şuña kürä bu – basıp alu tügel, azat itü kampnaiäse.”
Alğa taba Blair dönya citäkçelärenä möräcägät itep, Ğiraqnıñ kiläçäge mäsäläsendä diplomatik bäxäslärgä batmasqa, suğış başında şikelle BMOnıñ İminlek Şurasındağı xällärne qabatlamasqa çaqırdı. Tik bu çaqırularnıñ tä’sire bulırmı älegä äytü qıyın. Berläşkän Millätlär cimerelgän Ğirtaqta barı tik humanitar eşlär başqarırğa, Buş äytkänçä, waqıtlı xökümätkä barı tik keşelär täqdim itü belän genä çiklänerme. BMO citäkçese Kofi Annan Ğiraq mäsäläsendä üzeneñ maxsus wäkilen buldırdı. Bu eşlärne Paqstan belgeçe Räfüdin Äxmät başqaraçaq. Şuşı atnada İminlek Şurası ägzaları Ğiraq mäsäläsendä oçraşu ütkärä…
Ali Gilmi, Praga


text:
Möxämmät Päyğämbär turındağı karikaturlarğa Könbatıştağı möselmannar reaksiäse
Könbatış gazetalarında Möxämmäd Päygämbär turında karikaturlarnıñ basılıp çığuı, Möselman dönyasında qaybe xöükmätlärneñ protestlarına häm demonstratsiälärgä säbäp buldı. Läkin Yevropa illärendä häm AQŞta möselmanarıñ reaksiäse yomışağıraq buldı. Säbäplärneñ berse, Könbatış illärendäge İslam mäxälläre citäkçeläreneñ Möxämmäd Päygämbär turındağı karikaturlar belän riza bulmasalar da, Yevropada süz ireklege traditsiäseneñ buluın añlauları.
"Möselmannar Möxämmäd Päygäbrne yaratalar Bu härkemgä mäğlum. Keşelär mäxäbbät belän kileşälär yäisä kileşmilär , läkin ğışıyqlar suqır bula. Bu şulay häm monda taşlama bulalmıy."
Şulay da, anıñ süzlärençä, Könbatışta möselmannar uramnarğa çıqmadılar, cönki alar karikaturlarnıñ nindi konteksta basılğanın añlıylar. Bu sekulärlek häm süz ireklege kontekstı. Şul säbäple reaksiälär arasında ayırma bar.
"Bez Yevropada yäşibez, bez sekulärlekne din dip qabul itkän cämğiättä yäşibez. Bez andıy mohittä niçek xäräkät itärgä tieşlegebezne añlarğa tieşbez. Bez dialog başlap sivil cämğiät belän küper salırğa tieşbez."
Parijdağı Olug Mäcetneñ rektorı häm Möselmannarıñ fransuz Şurası başlığı Dalil Bubakir karikaturlarnı mısqıllauçı dip xisaplıy. Ul Roytergä 1-nçe Fevraldä birgän ängämäsendä monıñ süz ireklege belän bäyläneşe yuq, çönki ul xäqiqätne bozıp kürsätä dip belderde.
"Fiker belderü ireklegenä- äyye. Sin jurnalist ikänseñ, ğadel häm döreslekne çağıldırğan xäldä telägäneñne yaza alasıñ. İslam Päygämbäre terrorist dip äytü döreslekkä turı kilmi. Möxämmäd Päygämbär terririst din taptı dip äytergä ber kemneñ dä xaqı yuq."
Qayber möselman törkemnär, bu vaqiğä Kölnbatışnıñ İslamnı bik az añlauın kürsätä, şul säbäple ike arada küper salu öçen tırışırğa kiräk dip tä belderälär. 11-nçe Sintäberdäge terror aktınnan soñ İslam xaqında tuğan yalğış fikerne üzgärtü öçen tözelgän häm ağzalarınıñ küpçelege AQŞta bulğan İrekle Möselmannar assotsiatsiäseneñ Misir bülege prezidentı Alamir Ahmed Subhi Mansur möselmannar mondıy karikaturlarnı bastıruğa etärgön fikerlävne añlarğa tişelär dip belderde
"Bez açıq fikerle bulırğa tieşbez. Bu karikaturlarnıñ möselmannarnı kimsetüne tügel , ä fiker ireklegen belderüne maqsät itep totuın añlarğa tieşbez. Moña aculanası häm borçılası urınğa, bez ni öçen alar Päygämbärneñ räsemen qullandılar, möselmannarnı nindi xata eşläde, Könbatışta möselmannar häm Möxämmäd Päygämbär turındağı yalğış qaraşnı niçek üzgärtergö digän soraular quyarğa tieşbez."
Küpkenä Yevropa illärendä ayırım gazetalar , berençe märtäbä Daniä gazetasında basılıp çıqqan karikaturarnı yañadan bastırdılar , qayber televideniä staansiäläre dä alarnı kürsättelär. Alar monı mätbuğat ireklege protest häm nindider boykotqa qarağanda möhimeräk digän argument belän añlatalar.
Färit İdelle, Praga.


text:
Pakstan: P.Müşärräf ekstremistlarğa qarşı izge suğışqa çaqıra
Pakstan prezidentı Pärväz Müşärräf ekstermistlarğa qarşı izge suğışqa çaqırıp, radikal mädräsä häm törkemnärne awızlıqlaw öçen çaralar küreläçägen belderde.Müşärräf Londonda 60qa yaqın keşene ütergän terror ğämälen nıq xökem itep terrorçılarnı keşe dip atap bulmıy dide. Pakstan citäkçese Britaniä dä üzendä eşçänlek alıp barğan ekstremistlarnı yuq itärgä tieş dip basım yasadı .
Müşärräf(audio)
Mondıy ğämällärdän terrorçılar närsä qazana mikän? Naçar isem, oyat... Şunlıqtan her cirdä möselmannar problema aldında qala . menä şunı ğına alar qazana . Alarnıñ uylaw räweşen min añlamim.
Müşärräf Pakstannıñ suğışçan törkemnär belän probelmaları buluın iqrar itkän. Urdu telendä çığış yasağan Müşärräf ingliz telenä küçep Britaniä dä üzendä üstergän ekstermistlarğa qarşı köräşergä tieş digän
Müşerref(audio)
Pakstanda küp närsä eşlänergä tieş.Ämma Min Britaniädä dä küp närsä eşlänergä tieş dip äyter idem. Döres strategiä öçen berberenne ğäyepläp zäğiflätäse urınına berberenne qıyulandırıp yaqlarğa kiräk
Pakstan citäkçese 7nçe iyüldäge London şartlawlarına qatnaşqan 4 terrorçınıñ öçese çığışları belän Pakistannan bulsa da alar Britaniädä tuğan häm anda uqığan 4.Jamaikadan.Öçese monda Pakstandamı indoktrinatsiädän ütkän, fikerläre üzgärtelgän belmim, ä jamaikalınıñ mie qayda yuılğan dip soradı Müşärräf. Pakstan citäkçese üzen üterergä tırışqan oyışmalarnıñ Britaniädä irekle räweştä eş alıp baruına da işarä itte.(audio) Böyek Britaniädä ektermist oyışmalar bar. Hizb-ut Tahrir häm al Muhacirun cazalanmıy aktivlıq alıp bara. Mine üterü farmanı çığarğan bu oyışmalar cazalanmıy eşçänlek alıp bara dip söyläde . Müşärräf suğışçna törkemnärne tıyuın belderde häm mädräsälärne dikäber ayına qädär terkärgä çaqırdı,ul şulayuq ekremist törkemnär isemnären üzgärtep yañadan terkälergä tırışmasın dip yanadı .Müşärräf şulayuq näfrät taratqan basmalarğa qarşı da çaralar küreläçäk dide. Xökümät sonğı könnärdä genä şiklänelgän 300 ektermistnı qulğa alğan. Pakstan citäkçese üzen terrorğa qarşı köräşüçe dip kürsätä .2001nçe yılnıñ 11nçe sintäberennän soñ ul bolay da terrorğa qarşı koalitsiädä .Ämma küzätüçelär Müşärräf eşlägännäre citärlek tügel di. Çönki älegä qädär bulğan küp kenä terror waqıyğäläre yış qına Pakstanğa totaşa. Pakstanlı jurnalistlar da fundamentalist mädräsälär ni öçen äle genä yabıla, ni öçen irtäräk yabılmadı dip sorıy. Ä Hindistan mätbuğatında Pakstan al Qaida öçen möhim baza bulıp tora digän yullarnı uqıp bula.Küp kenä küzätüçelär qaraşınça,Müşerräf könbatışnı tınıçlandıru öçen kiräk qädär genä eşli. İke atentattan isän qalğan General Müşärräf taktikaçı .Ul xärbilärne dä islamçılarnı da tınıçlandırırğa tieş. Xabärlärgä qarağanda ilneñ töp islamçı partiäse bügen il külämendä protest cıyınnarı ütkärä. Mädräsä şäkertläre, ruxanilär dä qatnaşa ikän färidä xämit


text:
Ekrem Çelebi - Aşan Bilir
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Aşan Bilir
Etiketler : Ekrem Çelebi - Aşan Bilir türkü indir, Ekrem Çelebi - Aşan Bilir türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Aşan Bilir mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Aşan Bilir türküsü, Aşan Bilir sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Aşan Bilir bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Gel Kaçma Gel Gel
Ekrem Çelebi - Yaralandım Ey Can
Ekrem Çelebi - Küstürdün Gönlümü
Ekrem Çelebi - Kütahya nın Pınarları
Ekrem Çelebi - Mevlam Kerimdir
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü
Ekrem Çelebi - Gele Gele Geldim
Ekrem Çelebi - Çaya İner Ağlarım
Ekrem Çelebi - Sen Yoksun Diye
Ekrem Çelebi - Şu Dağlarda Kar Olsaydım
Ekrem Çelebi - Yaralandım Aşk Elinden


text:
Neşet Çelebi - Karakız
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Karakız
Etiketler : Neşet Çelebi - Karakız türkü indir, Neşet Çelebi - Karakız türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Karakız mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Karakız türküsü, Karakız sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Karakız bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin
Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında


text:
Toqtamış Han
Toqtamış (tam adı Nasıreddin Toqtamış Han; arap urufatında: طوقتامش; tatarca TykTaMыш, Tuqtamış, rusça ToxTaMыш; ?-1406) - 1380-96 arasında Altın Ordu hanı.
Toqtamış han, Altın Ordu hanlığınıñ temelcisi Batu Hannıñ babası, Cuçi Hannıñ 13-nci oğlu Toqay Timur tamırından kelgen Tuy Ocanıñ oğlu. Aq Ordu hanı Urus Han babasını öldürgen soñ, Samarqandğa qaçıp, Timurnıñ qatına sığındı. Timur Altın Ordu hanlığı özüne bağlı bir devlet olsun dep Toqtamışqa qol tuttı. Onıñ bergen desteginen Toqtamış, evelâ Aq Ordu hanı Timur Melikni 1377 senesinde yeñip şarqiy Deşt-i Qıpçaqqa, daa soñra 1381-de Qalqa uruşında Qıyat Mamaynı yeñip ğarbiy Deşt-i Qıpçaqqa akim oldı. Altın Ordu hanlığınıñ birligini yañıdan tekmilledi. 1382 senesinde Moskvanı zapt etti, rus knâzlarını bergige bağladı. Litvaniya ulu printsini yeñip, akimiyetini qazandı.
Toqtamış han Altın Ordu hanlığını quvetlendirgen soñ, Timurdan Harezmni Altın Orduğa bermesini istedi. Bu sebepnen Timurnen araları bozuldı. Toqtamış, 1387-de Timurnıñ akimiyetinde olğan Azerbaycanğa kirdi. Ertesi sene Timurnıñ oğlu Ömer Şeyhni yeñip, Timurnıñ topraqlarını yağmaladı. Lâkin, 1491 senesinde Qunduzca uruşında Timurğa yeñildi. Qıpçaq tamırlı, Memlük padişası Berquqqa elçiler yiberip Timurğa qarşı ittifaq qurdı. Şirvanğa basqın etip, şeerni yıqtı. 1395-te Terek uruşında Timurğa yeñilip, Qazanğa qaçtı. Altın Ordunıñ paytahtı Saray Berkeni zapt etken Timur, Toqtamışnıñ yerine Timur Qutluqnı han tayinlep keri qayttı. Timur qaytqan soñ, Toqtamış tahtnı qaytarmaq istese de, quvetli Noğay emirlerinden Edige Mırzanıñ destegini alğan Timur Qutluqqa yeñilip, Litvaniya ulu printsi Vitautasqa sığındı. Litvaniya askeriniñ desteginde ekinci cenkte de yeñilgen soñ, Sibirge qaçtı, anda bir qaç qıpçaq emirniñ qatında qaldı. Edige mırza onı 1406 senesinde tapıp öldürdi.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- A. Melek Özyetgin, Altın Ordu, Kırım ve Kazan sahasına ait yarlık ve bitiklerin dil ve üslup incelemesi, TDK yayınları 1996
- Mustafa Kafalı, Altın Orda hanlığının kuruluş ve yükseliş devirleri, 1976


text:
Ölkä tatar sänğatkäläreneñ "Yalqınlı Yäşlek" isemle ansamble başqarğan cırlarnıñ videotasmağa yazılıp dönya kürüe -tatar dönyası öçen keçkenä genä ber xäbär bulsa-Samar tatarları öçen bu waqiğa zur şatlıq.
Rusiä töbäkläreneñ qayberlärendä awıl xalqı sotsialism çorın sağına, yuqqa ğına da tügel. Elek kolxozlar citärlek aqça tülämäsä dä xalıqnı aç qaldırmağan. Samar ölkäsendä awıl xucalığınıñ bölgenlekkä töşü säbäplären belergä teläwçelär küpläp gazetlarğa xatlar yaza. Samar basmalarınıñ bersendä alğa kitkän illärdä awıl xucalığı torışı misalında sorawlarğa cawaplar dönya kürgän.
Şamil Bahautdin, Samar


text: Bu turıda Londonda terakt bulğan cirdä isän qalğan Başqortstan yegeteneñ äti-änise beldergän. Ul Şärif Wäliev. Wäliev Londonğa Aspekt-kölliätkä igliz telennän belemen kamilläşterü öçen barğan bulğan. Kölliätkä uqırğa barır öçen ul poyezğa utıra häm şartlawğa elägä. Bäxetkä, şartlaw üzägenä turı kilmi häm ciñelçä yaralar belän genä qotıla. Pıyala watıqları anıñ qulın häm biten yaralıy. Şärifkä berniçä yıl elek äbise Qorän süräse yazılğan böti birgän bula. Ul anı Londonğa da üze belä ala. Malaynıñ ata-anaları anı şul böti qotqarğan dip isäpli.


text:
Bağdadta Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Ğiraqta xakimiätne koalitsion köçlärdän mömkin qädär tizräk Ğiraq xalqına tapşıru kiräklege turında äytte.
Straw Ğiraqqa kiçä kiç kilde. Ministr säyäsi protseslar belän xärbi tırışlıqlarnı bergä alıp barğanda xakimiätne kiläse yılnıñ iyün ayında tapşıru mömkin bulaçaq dide.
Straw şulay uq uzğan yazda Ğiraqqa höcüm başlawnıñ döres adım bulğanlığın yaqlap çıqtı. Ul, koalitsiä köçlärendä bernindi illüziälär bulmadı, häm zur bäreleştän soñ keçkenäräk bäreleşlärneñ bulaçağı aldan uq kötelgän ide dide.
Bügen AQŞ xärbiläre Bağdadtan tönyaqtağı köçlär Säddam Xösäin xakimiätendä ikençe citäkçe bulğan İzzat İbrahim äd-Durinıñ xatının häm qızın tottı dide.
Quşma Ştatlar äd-Durinı totarğa yardäm itüçegä 10 million dollar biräçägen belderde.


text:
Belgeç fikere: Rusiä Britaniä belän qarşılıqnı köçäytergä telämäs kebek
Londonnıñ atna başında 4 Rusiä diplomatın ildän çığarıp cibärü qararına cawap bularaq atnakiçtä Mäskäw dä Britaniäneñ 4 diplomatın illärenä qaytarıp cibäräçägen iğlan itte. Mäskäw Rusiäneñ elekke küzläw ofitserı, Britaniädä sıyınu alğan Aleksandr Litvinenkonı Londonda nurlanışlı matdä belän ağulap üterüdä şiklänelgän Andrey Lugovoynı Britaniägä tapşırudan baş tarttı. Britaniäneñ 4 diplomatnı çığarıp cibärüe şuña cawap bulğan ide. Küzätüçelär fikerençä, bu diplomatik qarşılıq doşmanlıqqa äwerelmiäçäk.
Ul Mäskäwdäge Britan ilçelegeneñ 4 xezmätkäre 10 kön eçendä Rusiädän kitärgä tieş dide. Süzçe ul xezmätkärlärneñ isemnären atamadı.
Kamınin Rusiä şulay uq Britan räsmilärenä viza birüne tuqtata häm London belän terrorçılıqqa qarşı xezmättäşlekne dä tuqtatıp tora dide.
Elegräk Mäskäw küpkä qatıraq çaralar mömkinlege belän yanağan ide. Rusiädän 80-läp diplomatnı çığaru mömkinlege turında äytelde.
Ämma Mäskäwdäge Karnegie Üzägendä eşläwçe belgeç Sam Greene fikerençä, Rusiä bu krizisnı artıq tiränäytergä telämi.
"Rusiä bu krisiznı tiränäytüdän bernindi dä fayda bulmıyaçağın isäpläp añlıy. Ul monı başqa däräcägä çığarıp Britannarğa östämä qıyınlıq tudıra. Rusiä Britaniägä qarağanda küpkä tizräk cawap birde. Britaniägä Lugovoynıñ tapşırılmawına niçek cawap birü turında qarar itü öçen kübräk waqıt kiräk bulğan ide. Rusiä 2 kön eçendä cawap birde häm anıñ cawabı Britaniänekenä tiñdäş buldı. Ul şulay bulır dip kötärgä kiräk tä ide" di Greene.
AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice Rusiäne Britaniäneñ Lugovoynı tapşıru taläbenä xörmät belän qararğa çaqırdı. Ul monı Lisabonda näq Rusiäneñ Britan diplomatların çığarıp cibärü qararı iğlan iteler aldınnan ğına äytte. Soñğı arada AQŞ-Rusiä mönäsäbätlärendä dä şaqtıy suınu küzätelä.
14 yüldä Rusiä Yewropadağı Ğädäti Qorallı Köçlär kileşüendä qatnaşlıqnı tuqtatuın iğlan itte. AQŞ belän Yewropa Mäskäwneñ bu ğämälen tänqitläp çıqtı.
Rusiä şulay uq küp kenä Könbatış illärenä BMO maxsus wäkile täqdim itkän Serbiädän ayırılırğa teläwçe Kosovoğa xalıqara küzätü astında bäysezlek birü planı mäsäläsendä dä qarşı çığa.
Comğa könne Däwlät Duması räise Boris Grızlov Rusiä BMO Iminlek Şurasında Kosovo turında Serbiä qabul itmäslek rezolütsiälärgä veto salaçaq dide.
Green äytüençä, Rusiä belän Könbatışnı ayıruçı qayber mäsälälärdä urtaq fikergä kilü mömkin tügel kebek di.
Comğa könne Britan tışqı eşlär ministrı David Miliband Rusiäneñ diplomatlarnı çığarıp cibärüenä tirän borçıluın belderde.
Ämma Greene fikerençä, bu diplomatik qarşılıq Britaniä belän Rusiä arasındağı mönsäbätlärgä ällä ni zur zıyan kitermiäçäk.
"Ike il arasında käsepçelek mänfäğätläre ğäcäyep zur. Ike il arasında säfärdä yörü häm turizm ğäcäyep kiñ. Şuña kürä min qaysı da bulsa yaq ber-beren doşman kürerlek däräcägä citärgä telämi dip isäplim" di Greene.
Ike il arasındağı mönäsäbätlär älegä doşmanlıq däräcäsenä citmäsä dä alar arasında Salqın Suğış çorın xäterlätkän ğämällär küzätelä. Britaniäneñ hawa çiklärenä Rusiäneñ ike xärbi oçqıçı nıq yaqınlaşqannan soñ Britaniä dä üzeneñ höcüm oçqıçların hawağa kütärep alar yanına cibärde.
Naif Aqmal


text:
Navrez
Navrez – şarq halqlarında Yañı yıl bayramı. Navrez sözü eki farsiy sözden ibaret: nav (نو - now) – yañı, rez (روز - ruz) – kün. Navrez bayramı kün ve gece teñ oğlan mart ayınıñ 21-inci kününe kele. Navrezde yañı yıl başlay ve baar kele. Köylerde topraq işleri başlay. Qırımtatarlarda Navrez bayramını qadimiy devirlerde şereflep başlağanlar.
Bayram arfesinde qadınlar evlerini, azbarlarını cıyıştıra, yaraştıralar, çeşit qavaltılar, köbete, burmalar pişireler.
Bayram künü qartlar ve esli-başlı adamlar sabadan namazğa baralar, yañı yıl hayırlı ve bereketli olsun dep dualar oquylar. Soñra evlerde bayram sofraları donatıla.
Balalar toplaşıp ev evden yüreler, Navrez yırını yırlap, ev saiplerini hayırlaylar. Olar balalarnı tatlı yemeklernen sıylaylar.
[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
-
-
- NAVREZ
-
- Keldi baar nur saçıp,
- Navrez qoquy mor açıp,
- Yeşerdi çöller, dağlar,
- Ezan navrezim mubarek.
- Navrez keldi körüñiz,
- Navrez aqqın beriñiz,
- Cennet olsun yeriñiz,
- Ezan navrezim mubarek.
- Keldi baar turuñız,
- Bu navrezge baqıñız,
- Köterilsin başıñız,
- Ezan navrezim mubarek.
- Evniñ artı bağça,
- Aqtar-tontar boğça,
- Balalarğa beş (yımırta) aqça,
- Ezan navrezim mubarek.
- Çıqtı çölge batır Alim,
- Zilfi qara düldüli,
- Ol Tañrınıñ arslanı,
- Ezan navrezim mubarek.


text:
Ğiraq xärbiläre Bagdad östendä bärep töşerelgän Amerikan pilotın ezli
Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, NBC televideniesenä birgän äñgämäsendä Ğiraqta berniçä amerikan xärbieneñ yuğalğan buluı ixtimal, dide. Şul uq waqıtta, qulğa alınğan oçraqta alar “suğış äsirläre” bulıp tora, Ğiraq yağı alar belän eş itkändä Geneva konvensiäsen ütärgä tieş, dide ul.
Oçqıçnıñ bärep töşerelüwe häm ike pilotnıñ paraşut belän sikerüwe turında Äl-Cäzirä telekompaniäse xäbär itkän ide. Amerikan räsmiläre – Bagdad xöcümennän bar oçqıçlar isän qayttı dip belderä.


text:
Russiә Yevropa Berlegeneŋ Ğıraqqa qarağan rezolutsiәsen yaqlıy.
Russiә Yevropa Berlegeneŋ , Ğıraq BMOnıŋ qoralsızlanu turındağı talәplәren tulısınça ütәv mәsәlәsendә xezmәttәşlek itmәgәn xәldә, suğış belәn tәvәkkәllek itәçәk digәn deklaratsiәsen xuplap qarşı aldı. Bu xaqta Russiәneŋ tışqı eşlәr ministere Igor Ivanov Yevropa komissiәseneŋ prezidentı Prodi belәn Russiә prezidentı Putin arasındağı sөylәşülәr tәmamlanğannan soŋ belderde.
Audio
Putin Yevropa Berlegeneŋ belderüe turında berençe quldan informatsiә alu maqsәte belәn Prodinı dәğvәt itte hәm anı Mәskәvgә kiterü өçen üzeneŋ mәxsus oçqıçın da cibәrde. Yabıq işeklәr artında ütkәrelgәn oçraşuda qatnaşqan Ivanov Russiәneŋ Ğıraq konfliktındağı pozitsiәse bu mәsәlәdә qarar birü BMOsı Iminlek Şurasınıŋ qulında bulırğa tieş digәn Yevropa Berlegeneŋ pozitsiәsenә yaqın dip belderde hәm tağı bolay dide
Audio
Yevropa Berlegeneŋ belderüendә, tınıç yullar belәn qoralsızlanu өçen bu Ğıraqnıŋ soŋğı mөmkinlege bulıp tora hәm inspektorlarğa küberәk vaqıt birergә kirәk dip tә әytelgәn. Mәskәv anti-terror kөrştә AQŞnıŋ berektәşe bulsa da, ul Washington beryaqlı ğına qarar birmәsen dip tә kisәtә. Russiәneŋ qodrәtle nefte indurtsiәse dә neftegә bay Ğıraqta miliard dolarlıq kontraktın yuğaltırğa telәmi . Kreml dә Ğıraq Russiәgә bulan 8 miliard dolarlıq burıçın tülәsen dip teli. Şulay da Russiә prezidentı Putin barlıq işeklәrne açıq tota. Ul ber yaqtan Germaniә belәn Fransiәgә yasağan vizitları vaqıtında inspektorlarğa küberәk vaqıt birergә kirәk hәm ikençe rezolutsiәneŋ әlegә kirәge yuq dip beldersә dә, Ğıraq massa külәm yuq itü qoralların yuq itmәsә, moŋa ireşü өçen kөç qullanunı yaqlau ixtimallığınıŋ buluın da yәşermi. Qısqası, prezident Putin Russiә өçen suğış faydalı dip tapqan xәldә, Iminlek Şurasında bu xaqtağı rezolutsiәne yaqlayaçaq, tapmağan xәldә, AQŞnı açulandırmas өçen yә tauış birüdәn totlıp qalaçaq yәisә konfrontatsiәdәn qurıqmıyça veto salaçaq. Mәskәvneŋ veto saluı ixtimallığı bik keçenә dip tә әytergә kirәk. Çөnki, ul Washingtonnıŋ qarar birgәn xәldә, Iminlek Şurasınıŋ rezolutsiәse bulmasa da, Ğıraqqa qarşı suğış başlayaçağın belә. Şul sәbәple Mәskәv veto salıp ta abruyın yuğaltu belәn tәvәkkәlek itmәs.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Quşma Ştatlar Prezidentı George Bush ilneñ Ğıraq öçen yaña strategiäse qısalarında Ğıraqqa östämä 20 meñ yarım Amerikan ğäskären cibärü turında belderde.
Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Condoleezza Rice, Ğıraq ilneñ nindi buluı öçen üze cawaplı dide. İraq xakimiätläre ilneñ kiläçägen bilgelägändä Ğıraqnıñ bötenlege yaki mäsxäbara bäreleşlär arasında saylarğa tieş dide ul. Ul şulay uq, Prezident Bushnıñ, Ğıraq xökümätenä, Quşma Ştatlar üzeneñ yärdämen birüe, ämma anıñ çiksez bulmawın citkerüen xäbär itte.


text:
Keşe ğümere 8 qap tämäkeme?
Yañı yıl bayramdarı barıhı ösön dä matur tamamlanmanı. Yıldıñ täüge köndärendä respublikala tuğıź keşe ülterelgän. Bıl enäyättärźeñ ber–nisähe asıqlanğan. Mäśälän düşämbenän şişämbegä qaray töndä Öfölä 49 yäşlek ir 17 yäşlek hatıusı qıźğa höjüm itä. Bıl qıź täülek äylänähenä eşlägän kibettä xalıqtı xeźmätländergän bula. Enäyätse keşe hatıusınıñ başına ber–nisä tapqır timer menän huğıp iśenän yaźźıra. Huñınan kibettän 7 meñ samahı aqsa, 8 qap tämäke häm 1 şeşä hıra alıp qasa. Unı kürep qalıusılar qamap tota häm militsiyağa tapşıra. Hatıusı qıź häläk bula.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Qazanda ğäyepsezgä çeçen keşesen qıynağan militsiä xezmätkäre mäxkamägä tapşırıldı
Şunısın äytep ütärgä kiräk, uzeneñ xezmät waqıtında Dardjiev äfände başqa Tatarstan militsionerları belän Çeçnägä tärtip saqlaw maqsatı belän cibärelgän bulğan. Şul komandirovkalardan qaytqaç ul üze yäşägän tulay toraqta çeçen studentlarına ayırım mönäsäbät kürsätä başlağan. Mäsälän, alar yanınnan ütep barğanda, min sezne Çeçnädä oçratsam sezgä küsäter idem, yäisä mine kürgäç sez «smirno basıp torırğa tieşsez» dip tuzına başlağan. Läkin andıy açulı süzlär äytsä dä, ul 27-28 mart arasındağı töngä qädär ber qayçan da Çeçen studentlarına qul kütärmägän.
27 mart kiçendä Krasnaya Pozitsiä uramındağı tulay toraqtaa yäşägän studentlar uzara dömbäsläşep alğan. Älbättä, xuliganlıq ber dä maqtawlı ğämäl tügel, läkin yäşlär, studentlar arasında bula torğan xäl. Tulay toraqnıñ vaxterı suğışunı kürep militsiä çaqırğan bulğan häm berniçä minuttan patrul'' kilep citkän. Izğışu bik tiz süngängä kürä, yegetlär bernindi şikayätsez, rizalaşıp taralırğa bulalar.
Şul uq waqıtta üz kollegaların kürep, älege tulay toraqta yäşägän Aleksandr Dardjiev, min monda kem ğäyeple ikänen beläm dip Çeçen studentı İlgukayev torğan bulmäneñ işegen tibep kerep kitä. Anıñ qulında militsiäneñ maxsus qoralı -rezin tayağı bula. İlgukayevnı bulmäsennän tartıp çığarıp, kilep citkän militsiä xezmätkärläre aldında Dardjiev anı qıynıy başlıy. Başqa studentlarnıñ qıynawnı tuqtatırğa ütenülären patrul''däge militsiä xezmätkärläre tıñlamıy, çönki Dardjiev alarnıñ xezmättäşe, aña kübräk ışanıç kürsätelä. Bu qıynaw näticäsendä çeçen yegeten mi selkenüe häm gematoma diagnozı belän Qazannın 15-nçe xastaxanesenä alıp kitälär.
Qıynaw şundıy qatı bulıp çıqqaç, militsiä xezmätkärläre uzlären aqlaw öçen suğışuda qatnaşqan ber studenttan «mine İlgukayev qıynadı» digän ğariza alalar. Şulay itep İlgukayevnıñ xastaxanädän qaytuına, anı qıynağan militsiä xezmätkärenä qarşı şikäyät birer öçen Sowet rayonı eçke eşlär idaräsenä barıp citüenä, anda aña qarşı da şundıy uq diärlek ğariza yata. Ber uq waqıtta İlgukayev köç qullanu qorbanı da, qıynawçı bularaq şik astına alınuçı da bulıp çığa.
Beraz waqıt ütkäç bu eş Qazan keşe xoquqların yaqlaw üzägenä elägä, ämmä Çeçen yegete initsiativası belän tuğel, ä anıñ änise yörüläre arqasında. Şunısın äytergä kiräk, Çeçen ir keşese öçen başqa ir keşe tarafınnan qıynalu – ul zur mäsxärä, häm ğädättä andıy mäs''älälärne militsiägä barıp tügel, ä ir keşelärnen üz ara «mäs''äläne xäl itüe» aşa çişärgä tırışalar. Şuña qurä qıynalğan Çeçen yegeteneñ anası, mart ayındağı ızğışunıñ qanlı däwamınnan qurqıp, militsiä xezmätkäre Aleksandr Dardjievnı mäxkämägä birergä buldı. Keşe Xoquqların Saqlaw Üzäge başlığı Pavel Çikov süzlärençä, Tatarstanda yäşägän Çeçennarnıñ uzlären yaqlar öçen moña qädär mäxkämä yulına basqanı bulmağan.
(Audio)
Sovet rayonı prokuraturası İlgukayevnı qıynağan militsiä xezmätkärenä qarşı eş quzğatqaç, iyül başında bu eş Sovet rayonı mäxkämäsenä tapşırıla, çönki Dardjievnıñ ğäyebe citdi bularaq sanala.
Ämmä mäxkämä qarıyaçaq eş – millätkä nigezlängän xoquq bozu oçrağı bulıp tugel, ä tik militsiä xezmätkäre tarafınnan artıq köç qullanu oçrağı bulıp qaralaçaq. Prokuratura tikşerüçeläre tapqan dälillär belän, İlgukayevnı qıynawın çınnan ta qanunsız dip tabalar, çönki ul açulanğan militsiä ofitserı Aleksandr Derdjievqa bernindi qarşılıq kürsätmägän. Nigä ikän dip sorasağız - çeçen yegete Derdjievnıñ militsiädä xezmät itüen, häm şuña kürä başqa militsionerlarnıñ anıñ yaqlı bulaçağın belep torğan. Xoquq saqlaw uzäge citäkçese Pavel Çikov bu qıynaw milli yäisä dini tıynaqsızlıq arqasında bulıp çıqtı dip bez isbatlıy almabız di. Çönki älege eşne tikşergän prokuratura eşneñ milli mäs''älägä bäyle üzençälekläre belän qızıqsınmıy. Xoquqçılar fikerençä, yaña cinayät kodeksında urın alğan millätara näfrät taratu turında matdä, mäsälän, genotsid turındağı matdä kebek uk eş itärlek tügel, ul süz genä bulıp qala.
(Audio)
Bu xoquqıy vakuum millätkä nigezlängän diskriminätsiägä, ğadi süzlär belän äytkändä, ayırım sıyfatlarına qarap keşelärne ayıruğa, alarğa tigez bulmağan xoquqlar birügä yul aça. Çınbarlıqta, Tatarstanda yäşägän Çeçen xalqı tormışı belän qızıqsınır öçen bez Çeçen Respublikası wäkilçelege urnaşqan Xalıqlar Duslığı Yortına yul tottıq.
Çeçen Respublikasınıñ Tatarstandağı räsmi wäkile Nazarbek Samxanovnı da millätkä nigezlängän xoquqlarnın tigezsezlege bik borçıy. Üz wazıyfasın başqarğanda ul kön sayın diärlek Tatarstanda yäşägän 500 çeçen ğailäseneñ problemnarın oçrata. Nazarbek äfände süzlärençä, milläte çeçen bulğan här şäxes öçen iñ töp qıyınlıq – yäşägän urınında räsmi terkälü – propiska alu, häm andıy terkälügä ireşkäç kenä eş tabu. Bu ğadi bulıp kürengän maqsatlarğa ireşergä tırışqan waqıtta çeçen keşesenä şundıy närsä küzgä taşlana başlıy. Kiñküläm mäğlumät çaraları uylap çığarğan «çeçen terrorçısı» digän töşençä ğadi keşelär arasında böten çeçen xalqına qara tap töşerä. Nazarbek Samxanov fikerençä, bu döres tuğel.
(Audio)
Ä älegä Rusiä xoquq, tınıçlıq saqlaw köçläreneñ menä nindi ğämälläre küzgä taşlana. Soñğı berniçä yılda bulğan faciğälärdän soñ alar xäzer terrorçılarnı ezlägän bulıp kürenmilär. Böten timer yul vokzallarında, hawa alannarında, xalıq cıyıla torğan başqa urınnarda çeçennarnı maxsus iğtibar belän tikşerälär. Şuña kürä dä soñğı yıllarda terrorçılar uz ğämälläre öçen çeçen, yäisä bötenläy Kafkaz millätennän bulmağan keşelärne qullanırğa tırışalar.
Çeçen Respublikası wäkile fikerençä, Tatarstanda anıñ xalqına qarata mönäsäbät başqa töbäklärdän uñay yaqqa taba ayırılıp tora. Küp millätle respublika bularaq, Tatarstan böten xalıqlarğa qarata xörmätkä nigezlängän bertigez säyäsät alıp bara di ul.
Rusiä qannunnarına qarasaq, böten millätlär öçen tigezlek prinsibın yaqlağan dokumentlar citärlek diärgä bula. Mäsälän, Rusiä Konstitutsiäseneñ 19-nçı matdäse nigezendä, däwlät böten watandaşlarnıñ cenes, rasa, millätenä yäisä sotsial çığışına qaramastan, bertigezlegen ğarantiäli. Keşeneñ millätenä, yäisä telenä nigezlängän xoquq çikläw tıyıla.
13-nçe matdä nigezendä millät yä dinara ızğışunı arttıru maqsatı belän tözelgän oyışmalar tıyıla. Ä 26-nçı matdädä äytelgänçä, här keşeneñ üz milläten bilgelärgä, häm tuğan telendä aralışırğa xoquqı bar.
Rusiä Cinayat Kodeksınıñ 63-nçe matdäsendä äytelgänçä, millätara çıdamsızlıqqa nigezlängän cinayätlär ayıruça awır bulıp sanala.
Ä grajdannarnıñ censi, milli, dini tigez xoquqlığın bozğan öçen 200-500 minimal'' xezmät xaqı külämendä ştraf, yäisä 2 yılğa qädär törmädä totıluı qarala. 282-nçe matdä nigezendä, millät, yäisä dinara näfrät qızdırğan öçen 500-800 minimal'' xezmät xaqı külämendä ştraf, yäisä 4 yılğa qädär irektän mäxrüm itelü qarala.
Rusiä Ğailä kodeksı nigezendä, nikyax tözegendä dä millätkä, dingä yäisä sotsial çığışına nigezlängän diskriminätsiä tıyıla. Rusiäneñ Xezmät kodeksında da milli üzençälekle keşe xoquqların ayıruğa qarşı matdä bar.
Şulay itep, keşelärne millätenä yä dinenä qarap yaxşı yäisä naçar dip ayıruğa qarşı qanunnar citärlek, alarnı qullana belergä genä kiräk, xörmätle tıñlawçılar.
Böten dönya millätläre ber bersennän ayırılıp tora, ämmä bu ayırmalıqlar keşelärne qarşı quyu öçen tügel, ä kiresençä, keşelär ber berse belän qızıqsınsın, qabatlanmas üzençälegen tanısın öçen, dönyanı küp tösle, matur itär öçen birelgän. Monısı Qör''än, Bibliä süze genä tügen, tormış qağidäse. Häm bu, ni qızğanıç, haman da bozıla torğan, yaqlawğa moxtac qağidä.
İskändär Nurmi, Qazan.


text:
Belarus xaqimiäte Yewropanıñ çikläwlärne ciñeläytü adımın xuplıy
Belarus tışqı eşlär ministrı süzçese Valeri Vorontski Yewropanıñ bu xäräkäteñ “yaxşı yaqqa borılış” bularaq atadı.
Belarusqa qarşı bulgan çikläwlärne yañadan qarap çıgu häm Belarus räsmilärenä kertelgän viza çikläwen gamäldän çığaru mömkinçelege turında taqdim itelgän qarar, Yewropa parlamentı tarafınnan bu atna 31 qarşı tawışqa qarşı, 597 uñay tawış belän qabul itelde.
Yewropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları çikläwlärne ciñeläytü mäsäläsen düşämbe könne Lüksemburgda qararga cıyına. Älege cıyınga Belarus tışqı eşlär ministrı Sergey Martinovda çaqırıldı.
Yewropa Berlege, Belarus prezidentı Aläksandr Lukaşenka häm başqa räsmilärgä keşe xoquqların häm demokratianı bozgan öçen alarnıñ Yewropaga säyäxat itüenä çikläw kertkän ide.
Yewropa belän Belarus arasında soñgı könnärdä mönäsäbätlärnen cılınıp kitüe xäbär itelä. Rusiä belän energia bäyäläre mäsäläsendä nizagqa kergän şuşı könnärdä Lukaşenkanıñ könbatış belän mönasäbätlären yaxşırtırga omtıluına işarälär bar.


text:
Başqortstannıñ yaña üzäk saylaw komissiäsen tözü iğlan itelde. Komissiädä 12 äğza bulaçaq. Yartısı firqa häm saylaw berläşmäläre tarafınnan, qalğan yartısı cirle üzidärä xakimiätläre tarafınnan täqdim itelgän keşelär bulaçaq. Komissiäne respubliknıñ Däwlät cıyılışı häm prezidentı raslayaçaq. Ul 4 yılğa saylana. Uzğanı 2000nçe yılda saylanğan ide. Komissiä räise Barıy Kincäğulov 1996nçı yıldan birle şul wazıyfanı tarttı. Yaña komissiäneñ dä başı qabat ul bulu ixtimallığı zur dilär, ni genä dimä, Kincäğulov xaqimiätneñ ışanıçın yawlağan. Ul bu urınğa saylanğançı Ğafurıy rayonı xaqimiäte başlığı bulıp eşläde.
15nçe aprel Berdäm Rusiä firqäseneñ Başqortstan bülekçäse saylaw-xisap konferensiäsen ütkärde. Anda 198 deleğät qatnaştı. Çarada 113 keşedän torğan yaña säyäsi şura häm 17 keşedän torğan rewiziä komissiäse saylandı. Säyäsi şuranıñ töbäk bülekçäse räise itep qabat Rusiä Däwlät duması deputatı Mansur Äyüpov saylandı.
Mönir Wafin. Ufa


text:
Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär häm östämälär kertü turındağı qanun 10 könnän ğämälgä kerä
30 aprildä Tatarstan Respublikası Konstitutsiäsenä üzgäreşlär häm östämälär kertü turındağı qanun räsmi mäğlümat çaralarında bastırılıp çığarıldı. Dimäk, tağın 10 könnän ul üz köçenä keräçäk. 29 aprildä uzğan Däwlät Şurası utırışında inde 12. plenar sessiäne 29 mayğa çaqıru turında qarar qabul ittelär. Älege utırışta Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse turında süz küp buldı. Federal' Konstitutsiägä yaraqlaştıru öçen bik zur eşlär başqarılsa da häm asılda Tatarstannıñ yaña Konstitutsiäse buldırılsa da, äle federal' qanunnar belän qarşılıqlar qaldı. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin utırış barışında jurnalistlar belän äñgämälärendä qarşılıqlar qaluın tanıdı häm “bez moña belä torıp bardıq, çönki bezneñ suverenitet mäsäläsendä wäqälätlär büleşü turındağı şartnamädä bilgelängänçä, üz pozitsiäbez bar”, digän fiker äytte. Şartnamä Vladimir Putinnıñ yıllıq yullamasında äytelgänçä, legitim häm konstitutsion dip tanıldı. “Berniqadär waqıttan soñ bez üzebezneñ şartnamäne yañadan qarıyaçaqbız. Qayber normalarnı tormışçanlaştıru öçen täğäyenlärgä, konkretlaştırırğa kiräk”, dide Färit Möxämmätşin. Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsendä Tatarstan prezidentına kandidatnıñ ike däwlät telen dä belüe taläbe Mäskäwgä bik oşap betmi ikän äle. Rusiä prezidentı üzeneñ xezmätlärenä bu mäsäläne tağın ber tapqır tikşerep qararğa quşqan.
Xäyer, ikençe däwlät tele, tatar tele kiräkme-yuqmı, mäktäplärdä ul nindi külämdä uqıtılırğa tieş, digän bäxäslär Qazanda uzğan yıl uq başlandı. Qazan mäktäplärendä tatar tele uqıtu mäcbürilegen bäxäskä quyuçı yurist Sergey Xapugin ike rayon mäxkämäsendä süze ütmägäç, inde Rusiä Federatsiäseneñ Konstitutsion mäxkämäsenä şiqayät itte. Mäxkämälär bu eşlärne qarağanda, Tatarstan xalıqları telläre häm Mäğärif turındağı qanunnarğa tayanıp eş itkäç, xäzer Sergey Xapugin älege qanunnarnı Rusiä Konstitutsiäsenä qarşı kilä dip, şiqayät itkän.


text: Çeçen qızı Elza Kunğayevanı üterüğә ğәyeplәnğәn Yuriy Budanovnıŋ advokatı xөküm itelüçene cinәyәt cawaplılığınnan azat itәrğә çaqıra. Dondagı Rostov şәhәrendә ütkәn mәxkәmә utırışında Budanovnıŋ yaqlawçısı Anatoliy Muxin, xөkem itelüçe cinәyәtne qılğan waqıtta üz üzen beleştermәğәn, şuŋa kürә meditsina oyışmasına cibәrelerğә tieş, dip belderde. Gәyeplәwçe yaq, Budanov üz ğәmәllәren kontrolde tota alğan, di, hәm anı 12 yılğa irektәn mәxrüm utüne talәp itә. Mәxkәmә Budanov eşe xaqındağı qararın, irtәğә çağaraçaq dip kөtelә


text:
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Ukraina prezidentı Leonid Kuçma belän oçraştı
Tatarstannıñ çit illär belän xezmättäşlege kiñäyä bara. Atna başında Qırımda Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Ukraina prezidentı Leonid Kuçma belän oçraştı. Tatarstan häm Ukraina citäkçeläreneñ oçraşuları xäzer inde yıl sayın uza. Bu ike respubliqa arasındağı xezmättäşlekneñ kiñäyüe belän bäyle. Mäğlüm bulğança, «Ukrtatnafta» digän şirqät şaqtıy uñışlı ğına eşläp kilä. Kiläçäktä ike aradağı xezmättäşlek tağın da uñışlıraq bulırğa tieş. Çönki Mintimer Şäymiev süzlärenä qarağanda, ütkän oçraşu bik näticäle bulğan. İke prezident üzara xezmättäşlek yulların, ayırım alğanda, Tatarstan neft şirqätläreneñ Ukrainanıñ Kremençugta urnaşqan neft eşkärtu zavodı belän xezmättäşlegen tikşergännär.


text:
Mäğlümatsızlıq sezgä uñaysızlıq tudıramı?
Tatarstanda 10 kön buyına suzılğan yal könnärendä barlıq oyışmalar belän belän rättän törle gazeta-jurnal redaksiäläre dä yal itte. Basmalar çıqmağaç, xalıq ildä barğan waqiğalar, yañalıqlardan çittä qaldı. 10 kön buyına yaratqan gazetalarınnan mäxrüm itelüne xalıq niçek qabul itte? Bäyrämnärdä mäğlümatsız, xäbärsez qalu uñaysızlıq tudırmadımı keşelärgä? Älege sorawlarğa cawapnı Qazan uramnarında Güzäl Zıyätdinova ezläde.
Älbättä inde, Yaña yıldan soñ gazetalar çıqmıy başlağaç, mäğlümat citmäw sizelä. Ämma min student bularaq şunı äytä alam, Yaña yıldan soñ bezneñ imtixannar başlana. Şul säbäple gazetalar uqunı beraz azaytıp torırğa turı kilde. Ä alar çığa başlağaç, uqı başlarbız dip uylıym.
Bäyräm könnärendä gazetalar çıqsa yaxşıraq bulır dip uylıym, çönki ildä nindi yañalıqlar buluın belep torırğa kiräk.
Älbättä naçar buldı gazetasız. Televizor qabızasıñ, gel seks qına kürsätälär. Anı balalar belän qarap bulmıy. Gazeta uqıp utırsañ bik yaxşı bulır ide dä bit, çığuçı gazetalar bulmadı şul.
Yuq, uñaysız bulmadı, çönki min qul eşläre belän şöğellänäm. Xäzer yäş tä bara inde, qartayğan könnäremdä küzlek belän küzne bozası kilmi.
Miña bik tä awır buldı. Küpme kötsäm dä, gazeta çıqmadı, yañalıqlarnı belä almadım.
Yuq, uñaysız bulmadı, çönki yal könnärendä min tuğan yaqlarıma qaytıp, tuğannarım belän aralaştım. Gazetalar uqırğa waqıtım da bulmadı.
Duslarım belän yördem, konsertlarda buldım. Gazeta uqırğa waqıtım da bulmadı minem.
Televizor bar bit, ä gazeta uqımıym.
Küñelsez bulmadı, gazeta barıber uqımıym min.
Programmasız çiten buldı, tege atnadan qalğan programma belän genä tordıq. Şulay uq xäbärlärne dä belep bulmadı inde.
Bäyrämnär turında yazsınnar, qayda närsä bulğanın. Keşe bolay da berqaya yörmi, gazeta bulsa da uqırlar ide.
Könküreş mäğlümatnı kübräk gazetalardan uqığaç, alarnıñ çıqmawı bik awır buldı inde.
Min gazeta uqımıym, waqıtım yuq anıñ öçen. Kiräk tügel ul dip sanıym.
Güzäl Zıyätdinova


text:
Ağay-ene, üzegez beläsez, 24 fevral', düşämbe kön tağın yal itelä. Bu yulı 23 fevral' yäkşämbe kön bulu säbäple. Yäğni, ägär dä 23 fevral' eş könenä turı kilgän bulsa, barıber eşlämäs idek. Çönki 23 fevral' – kalendar'neñ qızıl köne. Zur bäyräm. Sovet armiäse köne belän xatın-qızlar irlärne ixlas küñeldän täbrik itü niçämä distä yıllar buyı ğädätkä kergän. İnde Sovetlar Soyuzı taralğaç, Sovet armiäse dä yuqqa çıqqaç, barıber tege matur ğädät onıtılmıy. İr-yegetlärne zurlaw, maqtaw, täbrik itü 8 Martqa, xatın-qızlar könenä qädär däwam itä. Qayberäwlär xäzer 23 fevral' belän irlärne täbrik itü – 8 Martqa investitsiä kertü, yäğni xatınnarnı zurlawğa äzerlek dip tä yörtälär. Xäzer 23 fevral' Watannı saqlawçılar köne. Bu bäyrämne Rusiä, Qazaxstan, Ukraina, Belorussiä citäkçeläre bergäläşep söyenä-söyenä «oTMeчaTb» ittelär. Nu sağınğannar üzläre. Ber urtaq iqtisadi berlek tözü turında plannar qora başladılar. Alay sağınası bulğaç, nigä ayırılğannardır. İkençe dönya suğışında bergäläşep, ber yaqta, ber frontta köräşkän xalıq xäzer inde törle ildä. Xätta, törle xärbi bloklarğa kergännäre bar. Äytik, Baltıyq illäre NATO berlegendä, Urta Aziä häm Belorussiä, Ukrainalar – Räsäy tiräsendä. Xäzer inde bu xalıqlarnı ütkännärne sağınu berläşterä. 1918 yılnıñ 23 fevralendä yaña tözelep kilgän Qızıl Armiä otryadları Narva tiräsendä mototsikllarğa utırıp yörgän nemes ğäskärlärennän qurqıp, qoralların taşlap qaçqan bulğannar. Xätta, Lenin üze «ПpaBдa» gazetında 25 fevral'dä bu xurlıqlı xäl turında açulanıp mäqälä bastırğan. Ä yaña tözelgän Sovet Rusiäseneñ Qızıl Armiäsen buldıru turındağı dekretqa Lenin 28 ğinwarda qul quyğan. Däwlät Duması deputatı Sergey Yuşenkov bıyıl Dumağa “Şuşı bäyrämne 23 fevral'dä tügel, ğinwar ayında uq ütkärik, adäm xurı bulmıyq”, dip täqdim kertte. Läkin barıber 23-dä bäyräm itäbez. Ğädättän dä köçle närsä yuq.
Äytergä kiräk, Tatarstan häm tatarlar, başqortlar Qızıl Armiägä häm Sovet Armiäsenä bik küp köç saldı. Millionlağan soldatlar, suğışçılar anıñ saflarında buldı. Distälägän, yözlägän generallar, meñlägän polkovniklar şul armiädä xezmät itte. Äle dä şuşı xärbilär könen millättäşlärebez ğorurlanıp bilgeli. Qazanda Watannı saqlawçılar könenä bağışlanğan tantanalı kiçä zurlap, räweşen kiterep ütkärelde.


text:
Xacğa Tatarstannan 200 keşe cıyına
Şuña da, 2004 yıldağı Xac säfärenä äzerlek, anda baru şartları belän tanışu niätennän bez Diniä Näzarätenä şaltıratıp, Xac bülege xezmätkäre Aygöl Fäyzieva belän söyläştek. Xäzer sezneñ iğtibarğa anıñ añlatmaların täqdim itäbez.
Bezneñ planıbızda bıyıl Xacğa ber oçqıç häm ber avtobus törkemen, barısı 200 tiräse keşene cibärü. Kiräkle dokumentlarnı 27 dekaber köngä, şuşı atnanıñ şimbäsenä qädär kiterep bula. Bäyälärgä kilgändä, bez alarnı soñğı könnärdä beraz töşerä aldıq. Bu eştä bezgä Üzbäkstan hawa yulları kompaniäse häm qayber banklar yärdäm itte. Xäzerge köndä İdel-Xac bülege aşa Xacğa baru bäyäse oçqıçta 50 meñ, avtobusta 39 500 sumnı täşkil itä. Läkin bu bäyägä aşaw kermi
Östäp şunı äytik, kiläse yılnıñ ğinwar ayında Xac qılırğa niätegez bar ikän, sez Tatarstannıñ Diniä näzärätenä möräcäğät itä alasız. Anıñ adresı – Qazan, Lobaçevskiy uramı, 6 yort. Östämä mäğlümatlärne, şulay uq, Diniä näzaräteneñ www.e-islam.ru adreslı internet säxifäsennän dä alıp bula.
Äytergä kiräk, Xac qılu öçen akkreditatsiä alğan 4 kompaniädän başqa älege säfärne bütän oyıştıruçılar da bar. Yış qına, alarda bäyälär dä İdel-Xac bülege aşa baruçılarnıqına qarağanda azraq bula. Läkin, qayber räsmi terkälmäwçelär yärdämendä säfärgä baruçı xacilar, üzläreneñ törle qıyınlıqlarğa oçrawları turında äytä. Tel belüçe yärdämçe yuq, oçqıçlarnı da yış qına bik ozaq kötärgä turı kilä, yäşäw şartları da bik uñaysız buldı, dip zarlanuçılar bar. Xäyer, bu oçraqta kemgä östenlek birü xaqında härkem üze xäl itä inde.
Gölnaz İlgizär


text:
Bügin №2 Atıraw qalalıq sotında bïıl köktemde Atırawda «jer mïtïngilerin» ötkizgen Maks Boqaev pen Talğat Ayanovtıñ isi boy`ınşa bastı sot otırısı odan äri jalğastı. Bügingi otırısqa şımkenttik käsipker Toqtar Töleşov kwäger retinde qatısıp, sottıñ jawaptarına Astana qalalıq sotınan onlay`n-körsetilim arqılı jawap berdi, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Otırıs M.Boqaev qorğawşısınıñ sotqa törağalıq etwşi swdʹya G.Däwleşovağa narazılığımen bastaldı. Degenmen, qorğawşı taraptıñ ötinişi qanağattandırılğan joq.
Sot otırısına kwäger retinde qatısqan T.Töleşov bïıl 24 säwirde Atırawda Talğat Ayanov pen Maks Boqaev ötkizgen zañsız şerwdi özi qarjılandırğanın tolıq moy`ındadı. Sottağı jawabında ol öziniñ bïlikti küşpen basıp alwdağı josparları, Talğat Ayanovtı qalay` tawıp alğanı, Atırawdağı şerwdi qalay` qarjılandırğanı twralı äñgimelep berdi.
«Men uzaq waqıt boy`ı Qazaqstandağı bïlikti özgertwdiñ mümkindikterin zerttedim. Elde Vïce-Prezïdent lawazımın engizip, ol qızmetti özim atqarwdı josparladım. Sondıqtan, zañnamalıq bazamen tanısıp, öz kömekşilerime jaña lawazımdı engizw joldarın anıqtaw tapsırmasın berdim. Biz bunı qoğam qay`ratkerleri, qoğamdıq uy`ımdar men depwtattıq korpws arqılı jüzege asırwdı josparladıq. Bul maqsatıma jetw üşin mağan xalıq tolqwların uy`ımdastırw qajet boldı. Key`innen öz bedelimdi köterip alğan soñ, ol tolqwlardı toqtatwdı uy`ğardım. Xalıqtı jappay` köterw üşin qoğamda äldebir älewmettik jarılıs jasaw kerek dep şeştim. Sol sätte qoğamda äbden pisip-jetilgen jer mäselesin tañdadım. Jerge qatıstı 2015 jılı küzde resmï şeşim qabıldanğan soñ, 2016 jılı elimizde jer reforması iske asırılatının bildim», - dedi jawabında T.Töleşov.
T.Töleşov osı sätti pay`dalanıp, jer taqırıbın jelew etip, xalıqtı bïlikke qarsı köterwge şeşim qabıldağan. Ol twğan jerge degen süy`ispenşiligi zor är qazaq pen qazaqstandıqtıñ qarsılığı men aşw-ızası xalıqtan tez qoldaw tabatının jäne say`ıp kelgende eldegi axwaldı turaqsızdandıratının joramaldağanın ay`ttı. Söy`tip, şımkenttik käsipker axwal qattı wşıqqan kezde xalıqtıq tolqwlardı Talğat Ayanovtıñ kömegimen özi toqtatıp, bastı maqsatına jetwdi közdey`di. Osılay`şa, ol BAQ pen älewmettik jelilerdegi jarïyalanımdarmen tanısıp, tanımal jäne täjirïbeli belsendini izdestirgenin de jasırmadı. Käsipkerdiñ nazarı turğın üy` kommwnaldıq şarwaşılıq salasında jäne tağı basqa mäseleler boy`ınşa birneşe ret qarsılıq akcïyaların ötkizgen, atırawlıq qoğam belsendisi Talğat Ayanovqa tüsedi.
«Bul jerde Atıraw öñiri jay`dan-jay` tañdalğan joq. Sol kezeñde Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ turğını Atıraw qalasında şerw uy`ımdastıradı degen oy` eşkimniñ basına kelmes edi. Jäne de Batıs Qazaqstanda xalıq basqa öñirlerge qarağanda belsendirek bolıp keledi. Maqsattarımdı iske asırmaq bolıp, öz kömekşim N.Dosanbaevqa Talğat Ayanovqa aqşa jiberwdi tapsırdım. Sonday`-aq, T.Ayanovqa jer mäselesine qatıstı xattardı qosa jönelttim»,- dedi T.Töleşov.
Kwägerdiñ ay`twınşa, onıñ Atırawdağı tanısı T.Ayanovpen bay`lanısqa şığadı. Ol Talğat Ayanovpen «tildeswde» män-jay`dı tüsindirip, artınşa aqşa usınadı, al T.Ayanov usınısqa birden kelisedi. Talğat Ayanov bastapqıda 150 mıñ AQŞ dolların suray`dı.
«Talğatpen kelisken soñ, men öz qızmetkerim V.Volkovtı şaqırıp alıp, N.Dosanbaevqa 150 mıñ AQŞ dolların berwdi tapsırdım. Key`innen oy`lanıp, 50 mıñ dollardı qosımşa şığındarğa saqtap qoyudı uy`ğardım. Sol sebepten Dosanbaev ol aqşanı özinde qaldırıp, 100 mıñ dollardı qolma-qol aqşa türinde T.Ayanovqa jiberdi. Aqşanı Atırawğa jetkizwdi Dosanbaev uy`ımdastırdı. Jeltoqsannıñ soñında N.Dosanbaev arqılı O.Bekbawov aqşanı Atırawğa barıp, aqşanı jeltoqsannıñ soñında Ayanovtıñ öz qolına tapsırdı. Kömekşilerim jospar twralı eşteñe bilmedi. Qarjını qadağalağan joqpın, öy`tkeni men elde mïllïardtap tabıs tabatın birde-bir käsipker boldım. Bul qarjığa men T.Ayanovtıñ jer mäselesine qatıstı döñgelek üstelder, konferencïyalar, basqa da şaralar men mïtïngterdi uy`ımdastırwın qaladım. Al mïtïngterdiñ zañdı, zañsız ötetindigi mağan mañızdı emes boldı. Talğatpen jeke tanıs emespin, onımen eşqaşan söy`lesken joqpın», - dep mälimdedi «Şımkent-Sıra» JŞS éks-basşısı.
T.Töleşov sotta qawipti bolğandıqtan Atırawdağı joldasınıñ esimin atawdan bas tarttı. Sonday`-aq, ol sotta qısım jasalmağanın ay`ttı.
Sot procesinde T.Töleşov zañsız şerwdiñ nelikten 2016 jıldıñ säwirinde ötkizilgenin ay`tıp berdi. Şımkenttik käsipker şerwdi qıstı küni 2015 jıldıñ soñında nemese 2016 jıldıñ basında ötkizwdiñ reti kelmey`tin edi dey`di. Aldımen taqırıptı xalıqtıñ arasında keñinen taratıp, älewmettik jelilerde qajetti jumıstar jürgizip, xalıqtıñ qarsılıq köñil-küy`in qalıptastırw kerek bolatın. Jäne de T.Töleşov öz sözinde Makske şerw jöninde eşqanday` nusqaw bermegenin, eñ negizgisi Talğattıñ Atıraw öñirinde ülken bedelge ïe ekenin ay`tıp berdi. Degenmen, onıñ Makspen bay`lanısı barın bilgenin jetkizdi.
Al sot procesiniñ soñına qaray` Talğat Ayanovtıñ özi belsendiligimen tanılğandıqtan T.Töleşovtıñ nazarı oğan awğanın moy`ındadı. Ol Atırawdağı tolqw elimizdiñ basqa qalalarında da tolqwlardıñ ötwine sebepker bolğanın ay`ttı.
Eske sala ketsek, 2016 jıldıñ säwir ay`ında T.Ayanov pen M.Boqaev jer zañnamasına qoğamnıñ qızığwşılığı artqan sätin pay`dalanıp, «jer mäselesi» boy`ınşa qarsılıq akcïyaların uy`ımdastırğan. Ay`ıptalwşılar T.Ayanov pen M.Boqaev turğındardı jer taqırıbına eliktirip, xalıqtıñ patrïottıq sezimin öz jeke basınıñ müddesine pay`dalanıp, «Facebook» älewmettik jelisindegi jeke paraqşalarında «el basşılığı awıl şarwaşılığı jerlerin şeteldik azamattar men kompanïyalardıñ jekemenşigine ay`naldırwdı josparlawda» degen sïpattağı jalğan aqparat taratqan. Sotqa dey`ingi tergew şaralarınıñ nätïjesinde M.Boqaev pen T.Ayanov jer mäselesine qatıstı arnay`ı qurılğan jer komïssïyasınıñ otırısına qatıswdan bas tartıp, Jer kodeksine engizilgen tüzetwlerdi alıp tastawğa qarsılıq bildirw üşin jurttı 21 mamırda qarsılıq akcïyasına şığwğa şaqırğandığı da anıqtaldı.
Köktemde qamawğa alınğan M.Boqaev pen T.Ayanovtıñ QR Qılmıstıq kodeksiniñ üş babı boy`ınşa ay`ıptar tağılwda. Atap ay`tsaq, olar: 174 baptıñ 2 tarmağı, yağnï, älewmettik jäne ulttıq alawızdıq twğızwğa bağıttalğan qasaqana is-äreketter jasaw, azamattardıñ ulttıq namısı men qadir-qasïetine til tïgizw; 274 baptıñ 4 tarmağı, yağnï, qoğamdıq tärtipti buzwğa qawip töndiretin köpe-körinew jalğan aqparat taratw; 400 bap, yağnï, zañsız şerwlerdi uy`ımdastırw, ötkizw jäne oğan qatısw.


text: Ğiraqnı torğızuda Quşma ştatlarğa yärdäm itär öçen Yevropa Berlege berniçä şart quydı. International Herald Tribune gazetası Yevropa Berlege citäkçelege äğzası Kris Pattennıñ, Yevropa Berlege fondları belän Bötendönya bankı yäki Berläşkän Millätlär Oyışması kebek xalıqara oyışmalar citäkçelek itärgä tieş, digän süzlären kiterä. Patten, Yevropa Berlegenä kergän illärne Quşma Ştatlar belän fiker törlelegenä qaramastan, bu aqçanı birergä ügetlärgä kiräk bulaçaq dip assızıqladı. Patten bu xaqta kiçä Waşingtonda AQŞ däwlät sekretare Colin Powell belän söyläşülärdän soñ belderde.


text:
...kommunistlar ayırım miting uzdırdı
Audio (Saliy fikerençä, hönärilär berlege häm “EдиHaя Poccия“ citäkçelege ildäge cimereklelek, xäyerçelekneñ töp säbäplären äytmilär. Elekkege Sovetlar Soyuzınıñ böten baylığın berniçä distä oligarxqa üzläşterergä yul açqan yalğan demokratlar ğäyeple ikän. Ä inde hönärilär berlege häm oyışqanda uq xakimiät firqäse bulıp oyışqan “EдиHaя Poccия“ üzläre ük xezmät itkän xökümätne tänqitlägän bulıp, xalıqnı tağın ber qat aldarğa tırışalar.)
Bıyılğı demonstratsiä sovet traditsiälärendä başlanıp kitte. Anda keşelär kütärgän şiğarlärneñ dä zatlı, qimmätle ikäne, alarnı bizäwgä aqça jällämägännäre sizelä ide. Demonstratsiädä qatnaşuçı här oratornıñ süzenä nigilistik, yäğni kölep replika äytep torğan küpsanlı yäşlärneñ älege çarağa bolay ğına, buşqa ğına çıqmağannarı sizelep tora ide. Naftalinlı flagların kütärep çıqqan kommunistlar beraz çitläşsä dä, şul uq sovet traditsiälären qüätläp yörüçelär bit. Ğöref-ğadätlärne däwam itü mäslixät närsä, xökümätne, xakimiätne tänqitläwdä dä xaqlıq bar. Pensionerlarnıñ, büdjetçılarnıñ, awıl xucalığında eşläwçelärneñ fäqirlege küz aldında. Rusiä xalqınıñ tormış däräcäse tübänäyüeneñ näticäse qapçıqta yatqan bez kebek yalt itep kürende.
Küptän tügel Rusiä Däwlät statistika komitetı 2002 yılnı ütkärelgän xalıq sanı alunıñ berençe näticälären iğlan itte. 1989 yılğı xalıq sanın alu belän çağıştırğanda, Rusiädäge xalıq sanı 1 840 000 kimegän. Tatarstanda da 2001 yıl belän çağıştırğanda, keşe sanı 6 meñgä kimegän. Şulay itep, nindi genä ictimaği xäräkät, yä säyäsi firqä bulmasın, ul ber ük xalıqnıñ ber ük problemaların qayğırta. Maqsatlar da ber. Aldağı saylawlarda üz yağına mömkin qädär tawışlar cıyu häm şul xakimiät digän tür başına menep utıru. Tik maqsatqa ireşü öçen birelgän şartlar, fora ğına törle.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
Tөrkiädän Atnalıq Küzätü
Tөrkiäneñ kөn tärtibendä bu atnada AB-ndäge Tөrkiä өçen negatif dip bäyälängän täräqqiätlär, İstanbulda Dөnyadağı Provoslav Çirkävläre liderlarınıñ cıyılışı, “Ğosmanlılarda Ärmännär” digän konferentsiäneñ ütkärelä almawı, Tөrkiädäge yarlılarnıñ 20 million tiräsendä buluwınıñ açıqlanuwı häm Baqı-Tiflis-Ceyhan (BTC) neft ütkärgeçen açu kebek ber-bersennän bäxesle temalar bar ide. Şular arasında tik BCT neft ütkärgeçe şatlıqlı ber xäbär bulıp tora. Bu ekonomik yaqtan häm töbäktä Rusiäneñ hegemoniäsen kimetü yağınan zur ähämiätkä iä ber waqiğä dip bäyälänä. Monarğa tieşençä tuqtalırğa kiräk dip uylıybız.
1992 yılda SSSR-nıñ elekke 15 soyuzdaş respublikası bäysez bulğaç alardağı cir astı baylıqları başqa illärne dä cälep itä başladı. AQŞ, Britaniä, Fransiä, İtaliä häm başqa illärneñ neft häm gaz şirkätläre qızıqsınuların kürsättelär. Näticädä Qazaqstan, Tөrkmänstan häm Äzärbaycanda xalıqara şirkätlär salğan kapital häm texnologiä aşa yaña neft häm tabiği gaz yatmaları tabıldı. Inde bu illärneñ qayğısın şuşı baylıqların çit il bazarlarına satu mäsäläse tora. Mäskäw alarğa bu mäsälädä üz yulın kürsätte. Yäğni SSSR çorında tөzelgän ütkärgeçlär, yäğni minem aşa çineftgez belän tabiği gazığıznı sata alasız dide. Häm eşlär, başqa ütkärgeçlär bulmağanlıqtan, 15 yıldan birle şulay alıp barıla. Tabiği Äzärbaycan, Qazaqstan yaki Tөrkmänistan bu xäl belän bik qänäğät tügellär. Çөnki şulay itep alarnıñ başqa illär belän satulaşu mөmkinlekläre kimi häm härdaim Rusiägä moxtac xäldä qalalar. Misalga, Qazaqstan Kaspi diñgeze aşa salınaçaq ütkärgeç belän BTC ütgärgeçenä totaşıp dөnya bazarlarına neft satarğa teli. Şulay uq Tөrkmän tabiği gazı da şul yul aşa Tөrkiädän dөnyağa çığarıla ala. Ämma Kaspi Dingezeneñ statutı 15 yılda bilgelänmägän, yaki bilgelänüwenä qomaçawlanğan өçen çişelä almadı. Kaspiğa yarı bulğan altı il diñgezne niçek urtaqlaşa qullanaçaqları turında soñğı süzne äytä almağaç, biredän ütkergeç tä uzdırıp bulmıy.
Inde bu oçraqta BTC ütkärgeçeneñ salınıp betüwe belän Äzärbayçannıñ Rusiä ütkärgeçlärenä moxtaclığı betäçäk. Iñ kimendä ike yaqlı da neft sata alu mөmkinlegenä ireşä. Şiksez bu AQŞ-nıñ da telägenä turı kilä.
1774 km ozınlığındağı BTC neft ütkärgeçeneñ yaqınça өçtän-ike өleşe Tөrkiädän uza. Bu ütkergeç Urta Diñgez portı Ceyhanda tämamlana. Çineft biredän tankerlarğa yөklänep tөrle illärgä eksport iteläçäk. Tөrkiädäge torbalarnı salu eşendä kiçegü buldı. Biş aydan soñ ul da tämamlanaçaq. Läkin iñ mөhimi şuşı ütkergeçkä Baqıda berençe neftnäñ pompalanuwı buldı. Şuşı neftneñ Ceyhanga barıp citüwe dä baytaq waqıt alaçaq. Proyekt 3.6 milliard dollarğa tөşte. Açu tantanasına Äzärbaycan Prezidentı Aliyev, Tөrek kollegası Sezer, Gөrce kollegası Saakaşvili, AQŞ Energiä Ministrı Bodman belän neft şirkäte BP-nıñ citäkçese Lord Browne qatnaştılar. Tantanada Qazaqstan prezidentı Nazarbaev tä bar ide. Şuşı ütkärgeçtän yılına 50 million tonna neft ütäçäk. Saakaşvili süzläre belän äytkändä bu Äzärbaycan belän xezmättäşlek itkännärneñ geopolitik ciñüwe bulıp tora.
28 May Şimbä kөnne İstanbulda tatarlarnı qızıqsındırğan ber mөhim waqiğa bula. Qazanıñ 1000 yıllığına bağışlap fänni simpozium ütkärelä. Sipoziumnı Tatarstannıñ Tөrkiädäge wäkälätle wäkilçelege, İstanbul şähäreneñ Mädäniät Dairäse, İdel-Ural Tөrekläre Cämğiäte oyıştıra. Simpoziumnı Yeditepe Universitetınnan prof. Nadir Däwlät alıp bara. Tatarstannan professorlar Fayaz Xucin belän Gamircan Däwlätşinnär qatnaşa. Tulıraq mäğlümätne kiläse tapşırularda tıñlıy alasız.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Komissiä xisabı Ğıraq turında yalğış mäğlümät birgän AQŞ küzläw idarälären reformalarğa çaqıra
Bilgele bulğança Ğıraqta küpläp üterü qoralları tabılmadı. İke partiä äğzalarınnan torğan komissiä ber yıl buyı alıp barğan tikşerülären tämamlap prezident G.Bushqa AQŞnıñ küzläw mäğlümäte cıyu eşenä zur üzgäreşlär kertergä kiñäş itte. Komissiä Ğıraq suğışına kitergän zur xatalarğa işarä itep bu problemalar äle dä bar dip dip belderä.
G.Bush(audio)
Komissiäneñ birgän mäslixätlär mantıqlı häm bik möhim. Üzäk urında torğan fikerne min urtaqlaşam- Amerikanıñ küzläw idaräläre 21nçe ğasırdağı qurqınıçlarğa qarşı toruıbız öçen nigezle räweştä üzgärtelergä tieş.
Prezident üz fikern beyan itep kitte. Jurnalistlarnıñ sorawlarına komissiä citäkçeläre cawap birde. Citäkçelärneñ berse pensiädäge xakim Laurence Silberman ul Respublikan partiäse äğzası. İkençese opozitsiädäge Demokratlarnıñ pensiädäge senatorı Charles Robb.Jurnalistlarnıñ berençe sorawı mondıy buldı. Niçek itep AQŞ küzläw idaräse şundıy yalğış qararğa kilde :xäzer bärep täşerelgän Ğıraq prezidentı S.Xösäin bik zur biologik häm ximik qorallar arsenalına iä häm atom programmasın täräqi itterä. Bu ike yıl elek Ğıraq suğışına qädär G.Bush häm vitse prezident Dick Cheneyneñ töp argumentı ide. Silberman bolay dip cawap birde:
Silberman(audio)
Küzläw İdaräse 1991nçe yılda kürgän närsälärgä nigezlängän faraz täxminnär belän eş itte.
Silberman süzlärençä küzläw idaräläre zäğif dälillärgä nigezläp bik küp farazlar beldergän.Komissiä CİA yäki başqa küzläw analitiklarınıñ çınbarlıqnı bozıp kürsätkän buluına ber nindi dä dälil tapmadıq , küzläw räsmiläre S.Xösäin programması turında üzläre niçek uylasa,ışansa şulay belderde digän näticägä kilgän. Komisiä citäkçese Charles Robb bu turıdağı sorawğa
Robb(audio)
Bez administratsiäneñ äğzası yäki başqa beräw analitik yä isä küzläw idaräläre belän bäyläneştä torğan beräwgä alğan pozitsiälären üzgärtü öçen möräcäğät yäki nindider qanunsız täsir yasau tırışlığı buldımı digän eşne bik centekläp tikşerdek häm ber närsä dä tapmadıq.
Komissiä xisabında AQŞ küzläw idaräläreneñ eşläwen yaxşırtu öçen bik küp kiñäşlär birelä häm ütkändäge problemalarğa qağıla. AQŞ küzläw idaräläreneñ ağımdağı qurqınıçlar ayrım alğanda atom qurqınıçı turında bik az belüe anıñ zäğif yağı bulıp tora dielgän. Robb gäm Silberman T.Korea häm İrannıñ atom programması turındağı sorawlarğa cawap birmägän. Mäğlümät yäşren. Komisiä raportı bik qızıqsınıp kötelde , Xisap, atnalarça amerikan cämäğätçelegen mäşğül itkän Terry Schiavonıñ ülemennän bıraz elek bilgele bulsa da, Schiavo şunduq kiñ küläm mätbuğat çaralarında in yuğarı urınğa kütärelde . G. Bush ta küzläw idaräläre turındağı xisapqa qarata fikrelären beyan itkän çığışın T.Schiavonıñ üleme xaqında belderü belän başladı färidä xämit


text:
AİDStan däwalaw öçen 7 milliard dollar kiräk
Bu turıda Kanadanıñ Toronto şähärendä uza torğan xalıqara konferensiädä äytelgän.
Quşma Ştatlarnıñ elekke prezidentı Bill Klinton da bu çarada qatnaşıp bolay dide: “Bez SPİDnı niçek ciñü turında beläbez, bez millionlağan keşelärneñ mäğnäsez ülemen niçek buldırmıy qalırğa ikänen beläbez. Köräş strategiäsen äzerläp, kiçekmiçä eş başlarğa kiräk ikänen dä beläbez. Tırışuıbıznıñ faydası bulsın öçen, awırularnı däwalaw öçen, kiräkle ölkälärdä tikşerülär alıp baru häm daru uylap tabunı däwam itü öçen, berençe çiratta aqça kiräk”.
Tabiplarğa häm şäfkät tutaşlarına yaqındağı 5 yılda tüläw öçen kimendä 7 milliard dollar kiräk bulaçaq.


text:
Rumsfeld Qırğızstanda amerikan xärbniläre kiläçäge xaqında söyläşä
Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld säfär belän Qırğızstanda, xörmätle tıñlawçılar. Anda ul ilneñ yaña saylanğan prezidentı Qormanbäk Baqiev häm saqlanu ministrı wazifaların ütäwçe İsmail İsakov belän oçraşa. Rumsfeldnıñ şuşı säfäre, Üzäk Aziä illäre, Rusiä häm Qıtay citäkçeläreneñ, Washington töbäktän üz ğäskärlären çığaru waqıtın inde bilgelärgä tieş digän taläbennän soñ yasala.
Audio, Qormanbäk Baqiev
"Bezneñ Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlärebez xärbi ölkädä genä tügel, soñğı yıllarda bez iqtisadi elemtälärne dä nığıttıq. Bez alar xaqında da fiker alışaçaqbız, älbättä, iminlek mäs''älälärenä dä qağılaçaqbız" di Qırğızstannıñ yaña prezidentı Donald Rumsfeld belän söyläşüläre xaqında. Qırğız tışqı eşlär ministrı Roza Otunbayıva da, Rumsfeld säfäreneñ töp maqsatı - Quşma Ştatlarnıñ Qırğızstandağı xärbi torışın tikşerü digän ide. Gancı xärbi nığıtmasında bügenge köndä ber meñläp amerikan ğäskärie tora. Alar anda Washington Äfğanstandağı taliblarğa qarşı suğış başlağannan soñ urnaştırıldı. Xalıqara Krizis törkemeneñ Üzäk Aziädäge proyektı wäkile Michael Hall, Donald Rumsfeldnıñ säfäre çınnan da bik aşığıç äzerlängängä oşap tora di:
Audio, Michael Hall
"Bu, yäğni Rumsfeldnıñ säfäre, hiçşiksez aşığıç qararğa nigezlängä oşap tora, Quşma Ştatlar Qırğızstannıñ yaña xökümätennän elekke mönäsäbätlärne däwam itü garantiälären alırğa tırışa sıman, minemçä, bu Şanxay xezmättäşlege oyışması belderülärenä ber möğämälä bulıp tora" di Michael Hall. İkençe ber belgeç, Quşma Ştatlarda urnaşqan George Mason universitetı professorı Mark Katz fikerençä, prezident Baqiev tiräsendäge törle türälärneñ ildäge amerikan ğäskäriläre turındağı qarşılıqlı belderüläre, Bişkäkneñ monıñ öçen kübräk aqça alırğa teläwe belän añlatıla. Qayber mäğlümat çaraları bu uñaydan, Donald Rumsfeld qırğız xökümätenä yaña iqtisadi qulaylıqlar täqdim itä ala dip yaza. Michael Hall isä, "qırğız xökümäteneñ yağımlılığın satıp alu teläge bula ala, älbättä, ämma monıñ berük waqıtta, citdi qurqınıç yanağan töbäktä totrıqlılıqnı nığıtu teläge bulu ixtimalı da bar" dip isäpli.
Audio, Michael Hall
Uzğan atnada Quşma Ştatlar senatı Qırğızstandağı demokratik proyektlarğa 35 million dollar aqça bülep birü turında qarar qabul itkän ide.
Kärim Kamal


text:
Rusiäneñ Federasiä Şurası bügen ilneñ baş prokurorı Vladimir Ustinovnı wazifasınnan aldı. Şura başlığı Segrei Mironov, bu qarar – prezident Vladimir Putin färmanı nigezendä qabul itelde, dip belderde:
"Prezident mine kiçä üzenä çaqırtıp Ustinovnı eşennän alu turında qararın tapşırdı. Söyläşüdän añlawımça, bu – texnik mäsälä, monda säyäsät yuq."
Mironov süzlärenä qarağanda, Ustinov baş prokuror urınınnan üze kitergä telägän bulğan. Bu wazifada ul 2000nçe yıldan birle eşläde. Bu adım, Putinnıñ ildä korrupsiägä qarşı köräşneñ näticäsez buluı turında söylägän waqıtqa turı kilde.


text:
Uram cıyınnarın oyıştırunı ğadiläşterü taläp itelä
Ufada comğa könne “Xalıqara standart” dip atalğan bäysez xoquq yaqlaw oyışması bülege jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı oyıştırdı. Anda töp tema bulıp Başqortstanda uram cıyınnarı, mitinglar oyıştırunı cayğa salu mäsälälären tikşerü tordı.
Matbuğat oçraşuın “Xalıqara standart” oyışması räise Konstantin Potnin açtı häm alıp bardı. Anıñ süzlärençä, mitinglar, uram cıyınnarı oyıştıruğa röxsät alu häm alarğa äzerlek täñgälendä Başqortstan qanun çığaruçıları qabul itkän yaña xoquqi-normativ aktlar keşe xoquqları boza. “500 dän kübräk keşe qatnaşaçaq mitinglarğa röxsät alu eşe Başqortstanda şulqädär qatlawlandırıldı ki, xätta andıy cıyınnarnı ütkärü mömkin bulmaslıq xälgä citkerelde, - di Potnin äfände. – Başqortstan xäzer süz iregen, uram cıyınnarın oyıştıru iregen iñ nıq qısqan töbäklärneñ berse bulıp tora”.“Xalıqara standart” oyışması başlığı şuşı mäsäläne nıqlap tikşerü öçen 20 mayda Ufada “tügäräk östäl” söyläşüe oyıştırılaçağın da äytte. “Anda respublikadağı barlıq partiälär häm oyışmalar wäkilläre çaqırıla, - dide Potnin äfände. - Ul söyläşüdä Başqortstannıñ uram cıyınnarın oyıştıru tärtibe turındağı qanunnarın üzgärtü taläbe quyıla”.


text: Astana -- Qazaxstannan kilgän xäbärlärgä qarağanda keşelärgä küçä ala torğan "qoş-qort kizüe" awıruı Qazaxstannıñ tağın 3 awılında tabılğan. Başta ul Rusiä belän çiktäş Pavlodar töbägendä terkälgän ide. Qazaxstan awıl xucalığı ministrlığınıñ Veterinariä bülege başlığı Tälğät Äbelğazin süzlärençä, bu 3 yaña awılnıñ ikese Aqmulla, berse – Qarağanda töbägendä. 2003 yılnıñ awgustında "qoş-qort kizüe"nnän Aziädä 50-dän artıq keşe häläk buldı. Älegä Rusiädä dä, Qazaxstanda da, awırunıñ keşelärgä küçü oçrağı terkälmägän. Ämmä belgeçlär awırunıñ taralu ixtimalın belderä. Başqortstanda bu uñaydan äzerlek çaraları kürelä başlağan. Bu turıda tulıraq itep bezneñ Başqortostan xäbärlärendä tıñlağız.


text:
Qolşärif mäçete niçek açılır?
Qazan Kirmänendä yañadan torğızılğan Qol Şärif mäçete 24 iyün könendä açılaçaq. Annan soñ ber ay ütkäç Kirmändäge Blagoveşçen çirkäwen dä açu tantanaları bulırğa tora. Şul xaqtağı prezident ukazı bu könnärdä dönya kürde. Xäzer isä, cämäğätçelektä, Qol Şärif mäçeten açu tantanası niçek tulaçaqlığı xaqında fiker alışular başlandı. Älegä qädär, ber genä mäçet açu tantanası xaqında da, mondıy zur yuğarılıqta söyläşkännäre yuqtır. Säbäbe dä bik ğadi
Bezneñ ğasırlar buyına küz yäşlärebez belän kötelgän waqiğabız. Çönki, ul ğadi genä mäçet tügel, ä ğädellekneñ tantanası. Çönki bez, ğasırlar buyına Qazan kirmänenä kerälmiçä, kolonizatorlardan intekkän xalıq. Bu bezneñ öçen genä tügel, şähit kitkän babalarıbız öçen dä zur şatlıq häm söyeneçTatarstan möselmannarı möftie urınbasarı Wälulla Yaqub fikerläre menä şulay.
İnde mäçetne açu tantanalarına kilgändä, älegä anıñ tulı proyektı yuq. Azatlıq radiosına, tantanalarnı Tatarstannıñ atqazanğan artistı İldar Xäyrullin rejiserlığınada säxnäläşterü qaralğan ikänlege mäğlüm buldı. Anıñ belän elemtägä kerdek, läkin ul nindi şartlarda Qazan Kirmänendäge Qolşärif mäçete açılaçağın äytmäde, barı tik, älegä tögäl bilgele tügel dide. Qol Şärif mäçeteneñ imamı Zöfär xäzrät, 24 iyün Qazannıñ Kirmän tiräsendäge mäydannar köne buyına bäyräm ruxı belän suğarılğan bulırğa tieş. Yärminkä mäydanında Qazan mädräsäläre şäkertläre, Qamal teatrı artistları, başqa icat ähelläre belän berlektä mäydan totsa, Musa Cälil häykäle urnaşqan, 1 may isemendäge mäydanda Tinçurin teatrı artistları bulsa, ä tantanada telägän här kem qatnaşsa, bu Qol Şärif mäçete isemenä layıq tantana bulır ide dip sanıy. Ä Tatarstan möftiyäte isä üz täqdimnären inde räsmi xakimiätkä cibärgän. Möfti urınbasarı Wälulla Yaqub söyli
Anıñ açılışı comğa könenä kiterep quyıldı. Bezneñ fikerebezçä, 12 säğättän alıp 14 säğätkä qädär dini öleş bulırğa tieş. Başta çığış yasawlar, kerep anı xozurlanu, qarap çığu, väğäz söyläw. Açılış waqıtında inde, bilgele, möğtäbär qunaqlarıbız da süz alır. Möselman illärennän kilgän, ministr däräcäsendäge keşelärgä dä süz birergä kiräk. Annan soñ da, dini çaralar başlanğançı da mädäni çaralar bulır Qol Şärif mäçete fondı, tögäl bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda, tantananı çaqırılğan meñ keşe tiräse qunaqlar qatnaşında ğına yasarğa niätli. Qazan Kirmänenä meñnän artıq keşe kertü – saqlıq mä’sälälären kiterep çığaruı bar digän şik bar ikän. Şul uq waqıtta, Qol Şärif mäçetenä ay quyu tantanaları waqıtında 5 meñgä yaqın keşe qatnaşqanlığın da iskärtep ütärgä kiräkter.
Çaqırılğan qunaqlarğa kilgändä isä, xakimiätkä qayber täqdimnär kertelä başlağan inde. Räsmi dini idärä üz isemlegen äzerlägän
Bez täqdim ittek inde ere möselman illäreneñ ministrların çaqırtırğa, BDB illärennän möftilärne, Rusiädä eşläwçe möftilärne çaqırırğa täqdim ittek. Şul isäptän, Tönyak kavkazdağı biş möftine dä çaqırırğa dip torabız Şunısın da äytep ütärgä kiräk, Qol Şärif mäçete Qazan Sabantuyı aldınnan açıla. İnde tantanalar niçek uzar, nindi qısalarda bäyräm yasalır, bu xaqta kiläçäktä dä xäbär itep barırbız. Çönki mäçetlär küp, tik Qol Şärif ber genä.
Räfis Cämdixan


text:
“Ömet” gäzitenä 15 yıl tuldı
1989-yılnıñ 30-dekaberendä “Ömet” gäziteneñ 1-sanı dönya kürgän ide. Anıñ 15 yıllığına bağışlanğan çaralar qayber awıl-qasabalarda uzdı inde. Bu yulı redaksiä üze urnaşqan bina zalında 60qa yaqın iñ yaqın dusların, aktiv xäbärçelären çäy östälenä cıydı. 23 yäşendä redaktor wazifalarına cigelgän İsxaq Xälimev kiçäne açıp cibärü aldınnan anıñ maqsatın da añlattı: “Bu oçraşuda uzğan 15 yıllıq eşkä näticä yasarğa buldıq. Bergäläp kiñäşläşik: niçek “Ömet” gäziten, izge ana telebezne saqlap qalırğa?”
“Ömet” belän ayıruça tığız xezmättäşlektä torğan 10 xäbärçegä İsxaq Xälimev redaksiäneñ Räxmät xatları häm keçkenä büläklär tapşırdı. Ä tanılğan cirle şağirebez Rifqät Xismätkä 2004-yıl öçen Säxab Urayski isemendäge premiä laureatı tanıqlığın da. Rifqät äfände isä räxmät xislären şiğri yullar belän citkerde.
Älbättä, mondıy çaralarda maqtaw süzläre küp urın bili. Bu bäyräm küplärne ilhamlandırğan, küräseñ: çığış yasawçılarnıñ küpçelege şiğri süz tottılar. Pionerlar bulıp kiengän äbi-babaylar törkemeneñ şayarışlı şiğerläre ayıruça tä'sirle buldı. Ä inde uqıtuçılar, milli xäräkät citäkçeläre alda torğan citdi burıçlarnı, teläk-täqdimnärne şiğri yullarğa sıydıra almağannar.
Citdi süzlär küñel açu çaraları belän çiratlaşıp bardı. Tanılğan cırçılarıbız Rinat Sadıyqov häm Alsu Tuqtarova cıyılğannarnı milli moñıbız belän sıyladılar. Xäyer, ğomum cır-iyüllär dä buldı.
“Tuğan tel” oyışması häm “Ömet” gäzite oyıştırğan här çara xalqıbıznıñ gimnına äylängän “Tuğan tel” cırı belän tämamlana. Ä bu yulı “Tuğan tel”dän soñ Zelenaya Roşça isemle qatnaş xalıqlı awıl imamı Mäxmüt xäzrät Kadraliev, tabınnı zurlap, barçabızğa iminlek häm uñışlar, ä “Ömet”kä ozın ğömer teläp, kiçäne doğa belän tämamladı.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Ğısyançılarnıñ maqsatı däwlät häm iminlek xezmätkärlären yuq itü bulğan. Däwlät xezmätkärläre barğan awtobusqa şartlatqıç quyılğan maşina bärelgän. Şartlaw näticäsendä utırıp baruçılarnıñ berse hälak bulğan, berniçäse yaralanğan. Qabulnıñ başqa cirendä isä, xärbilär utırğan awtobusqa quyılğan bomba şartlap 40-lap keşe yaralanğan.
“Bez köçle şartlaw işettek. Häm bötenebez dä törle yaqqa sibeleştek. Politsia xezmätkärläre kilep citep keşelärne awtobustan çığara, yaralanğannarnı xastaxanägä taşıy başladı”,- dide bu şartlawnı kürgän keşe.
İlneñ könyäğında koalisia köçläre xärbi çara waqıtında 35 suğışçını ütergän.


text:
BMO general' sekretare Kofi Annan Sudan xökümäte häm Sudannıñ Darfur öleşendäge iñ zur ğisyançı törkem arasında kiçä imzalanğan Sudan solıq kileşüen tiz arada tormışqa aşırırğa çaqırdı.
2 ğisyançı törkem bu kileşügä quşılmadı. BMOda çığış yasap Annan alarnı tağın ber qat uylarğa çaqırdı. Annan şulay uq humanitar yardämne arttırırğa, häm Darfurda 3 yıl buyı däwam itkän suğışnı tuqtatuğa ireşü öçen anda Afrika Berlegeneñ eşçänlegen köçäytergä çaqırdı.
Darfur nizağı distälärçä meñ keşeneñ ülemenä, 2 millionlap keşeneñ yortlarınnan kitüenä säbäp buldı.


text:
Bu bäyräm Ufada 19nçı mart könne ük bilgelände.Bäyräm çaraları Salawat Yulayıv häykäle yanındağı mäydanda ütte.Anda tatar, başqort, üzbäk, qazax, äzerbaycan, tacik, dağsan häm çeçen milläte wäkilläre qatnaştı.Başqort, tatar, qazax häm tacik xalıqlarınıñ milli üzäkläre ayırım çatırlar, tirmälär quyğan ide.Alardan milli moñnar ağıldı, milli azıq kürgäzmäläre täqdim itelde.
Bäyräm tantanasında Mädäniät häm milli säyäsät ministrı urınbasarı Tätyäna Puşqärewä, islam uniwersitetı rektorı Renat Rayıv, başqort häm tatar qorıltayları başqarma qomitetları räisläre Äxmät Söläymanov häm Eduard Xämitovlar çığış yasadı.Alar respublikta ütkärelgän milli säyäsätkä yuğarı bäyä birde,Başqortstan Näwrüz bäyrämen zurlap ütkärgän Rusiädäge berdänber töbäk dip bilgeläde.Bäyrämdä milli azıqlar belän säwdä itü oyıştırıldı.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Öfö qala şurahına deputattar bildälände
Audio
Öfö qala şurahına haylawźarğa ber kön qalğas Respublikanıñ haylawsılar xoquqtarın yaqlaw assosiasiahına haylawsılarźan, küźätewselärźän häm säyäsi partialarźan 500 şıltıratıu bulğan. Mäğlümättär şulay uq Tawış tigän 7 mobil törkömdän dä alınğan. Bar mäğlümät Haylawźar köndälegenä inderelep barğan. 100 mäğlümät haylawźar turahındağı qanuniätteñ boźolowı turahında kürhätkän. Haylawźarğa ike kön üthä lä REGNUM agentlığı xäbär itewensä, şıltıratıuüźar qabul itew äle haman dawam itä. Ularźıñ kübehe haylawźar turahındağı qanuniätteñ tupaź boźolowına bäyle. Tawış törkömönöñ yaqınsa mäğlümättärenä qarağanda, haylawsılarźıñ aktivlığı bik tübän bulğan. Azatlıq radíohı xäbärsehenä ber haylaw uçastqahı räyese lä bıl haylawźar haylawğa la oqşamağan, keşe yuq tip zarlanğaynı. 20 prosent häm tağı la ber tawış yıyıu ösön unııñ uçastkahına 400 keşe kilergä teyeş ine. Keşe kilmähä, küp yıldar qullanğan alımdı eşkä quşırğa tura kiläsäk tigäyne ul. Haylawźar ütte tip iğlan itelde. Ämmä haylaw komissiaları häm küźätewselärźäge mäğlümättär ber-berehenä tura kilmäy. Tawış törkömö mäğlümättärenä qarağanda, küp kenä haylaw uçastkaları törlö yuldar menän küźätewselärźe ütkärmäźkä yäki ularźıñ hanın siklärgä mataşqan. Törkömdöñ Başqortostandağı büleksähe wäkile Aleksandr Berelexis beźgä birgän äñgämähendä bına nimä tine.
Audio
Tawıştarźı hınay başlar aldınan Tawış törkömö wäkildären dä qıuıp sığarğandar. Şulay itep tawıştarźı hınaw häm ularźı iğlan itew arawığında haylaw komissiaları kontrolheź qalğan. Tawış assosiasiahınıñ Öföläge töbäk büleksähe bıyıl 16 yündä oyoştorolğan.


text:
“Qazan utlarınıñ ” 1000 sanına bağışlanğan kiçä uzdı
Ğ. Kamal teatrınıñ zalına cıynalğan tamaşaçı arasında respublikanıñ citäkçeläre dä , kürenekle şağirlär , tanılğan yazuçılar da häm alar belän berrättän studentlar da häm ğomumän, ädäbiät, şiğriät, poeziä söyüçelär cıyılğan ide.
Kiçäne “Qazan utları” jurnalınıñ baş redaktorı Rawil Fäyzullin, başlap cibärde : “Bu bezneñ urtaq bäyrämebez. Bezneñ xalqıbıznıñ iñ zur bäxete, anıñ ädäbiäteder, çönki bez bik zur mirasqa iä”, dip ädäbiät tarixınıñ Borınğı, Bolğar , Altın Urda çorlarınnan kilgän ädäbi äsärlärne iskä töşerep ütte. İñ möhime, Rusiä buyınça ädäbi jurnallar arasında 1000 sanın bäyräm itüçe ber genä jurnal da yuq.”,- dide ul .
“Qazan utları” jurnalınıñ bäyrämenä tağın da ber matur bizäleş kertep, Tatarstan Premyer ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Välieva, Mintimer Şäymievneñ “Qazan utları” jurnalınıñ bu yubileyı uñayınnan qotlawın citkerde.
Zilä Wälieva “Qazan utları” jurnalınıñ xezmätkärlärenä yubileyğa iñ zur öleş kertkäne öçen Qazannıñ 1000 yıllığı medal'lären Mansur Välievqa, Flyura Sabirovağa häm Gölzadä Bäyrämovağa tapşırdı.
Jurnal “ Qazan utları” isemen yörtkänçe ul başta Ğalimcan İbrahimov möxärrirlegendä “Bezneñ yul” jurnalı bulıp yul açqan, soñraq ul “Ataka”, Sovet ädäbiäte” iseme astında da küp yıllar buyı tatar xalqına xezmät itä.
Bıyıl Ğ.Tuqay bülägenä täqdim itelgän yazuçı, 80 yıllarda jurnalnıñ proza bülegen citäkläwçe Marsel' Ğaliev , şul yıllarda jurnal bitlärendä äsärlären bastıruçılarnı , “Qazan utları” jurnalınıñ yözen , mäslägen saqlap , ädäbiät sağında toruçı yazuçılarnı, üzläreneñ äsärlärendäge här öterenä bik ictihatlı bulğan Ämirxan Yenikinı, Nurixan Fättäxnı, Möxämmät Mähdievne, Ğarif Axunovnı, Ayaz Ğiläcevnı iskä alıp ütte.
Şulay uq jurnalnı telne , ädäbiätne saqlawda köräş mäydanı itkän Tufan Miñnullinğa süz birelde. Ul: “İ, xodayım, i, Täñrem “ Qazan utları” jurnalı üzeneñ 2000, 3000 sanın da bäyräm itärgä yazsın ide! -dide.
Ä bu yubiley kiçäse barışında şiğriät bülege citäkçese Rädif Ğataş, şağirlär Äxsän Bayan , Nuri Arslan, Räşit Äxmätcan, Räşit Gäräy, Nais Ğämbärneñ şiğerläre turında äytep uzsa, Lena Şağircan häm Möxämmät Mirza üzläreneñ şiğerlären uqıdılar .Bügenge “Qazan utları” jurnalınıñ proza bülege mödire Kamil Kärimov tamaşaçını yumor belän dä sıylap aldı.
Kiçädä cırçılar Rafail' Säxäbiev, Aydar Ğabdinov, Mönir Yaqupov, Röstäm Zakirov, Rezeda Ğalimova, Asılyar, Aygöl Sağınbayıvalar qatnaştı.
Rawil Fäyzullin bu kiçäne “ Ömet utı yanar çaqta, sünep barğan uçağına tın örerlek köç bir bezgä digän şiğri süzläre belän tämamladı
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.