text:
Meni tölüme deri bolganla Kafkazdan kelgen adetleni igi biledile. Endigi caş tölüle, artıksızda elleden tışında tuvup ösgenle cuk da bilmeydile. Anı da ayıbı cokdu. Körmeseň neni billikse. Özge va elde caşağanla takılırak bile bolurla. Üylenmegen caşla bıla kızlanı birbirleri bıla süymeklikni üsünden çam etip sölevşivleri, nakırda etivleri tavlu halklanı köbünde cürügen adetdi. Munda caşagan dagıstanlıla bıla çeçenlileni aslamı nakırdanı bilmeydile. Ertde musliman bolganları sebepli unuthan bolurlamı dep oyumum alaydı. Tegeylile, adigeylile, kabartılıla, abazalıla nakırdaga ustadıla, bek cürütedile. Dağıstan halkladan kumuklula da biledile.
I.
CAŞ-KIZ NAKIRDA
Üylenmegen caşla bıla kızlanı birbirleri bıla süymeklikni üsünden çam etip sölevşivleri, nakırda etivleri tavlu halklanı köbünde cürügen adetdi. Munda caşagan dagıstanlıla bıla çeçenlileni aslamı nakırdanı bilmeydile. Ertde musliman bolganları sebepli unuthan bolurlamı dep oyumum alaydı. Tegeylile, adigeylile, kabartılıla, abazalıla nakırdaga ustadıla, bek cürütedile. Dağıstan halkladan kumuklula da biledile.
Caş bıla kıznı birbirlerine süymeklikni üsünden nakırda etivlerini birinçi şartı, aralarında cuvukluk baylamı bolmazga kerekdi. Ekinçi şartı da katlarında em azından bir başha adam bolurga kerekdi. Bu sebepten cangı tanış bolgan caş bıla kız birbirlerine tukumların sanap cuvuk bolup bolmaganların angılarga kerekdile. Ne az da cuvuk esele egeç-karnaşçadıla. Nakırdanı har adam kesi bolumuna köre etedi. Tıngılaganlanı avuzlarına karatırça usta tukum nakırda etgen caşla-kızla bir da köpdüle. Nakırdanı ençiligi nedi desegiz, söleşingenni söleşilgen cerde kalıp ketgenidi. Kerti da atı üsünde : “Nakırda, çam”. Nakırda bardırıvnı birinçi ceri toydu, cıyındı. Üylengen toylanı tışında etilgen toylada da nakırda cürütüledi. Sözüçün ıstım saklagan, asker aşırgan, çepken sokgan, çepken teplegen, db. künlede, keçelede etilgen cıyılıvlada bir da alamat nakırda-çam cürüydü. Suv colunda, üy çaldışlada, kaphak başlada... tap tüşgenley kızla bıla caşla nakırdanı bardırıp tebreydile. Bir elden bir elge caş konak kelgen ese (üylenmegen cetgen caş ne da kız) anga caş-kız tenglerini hoşkeldige cıyılganı, anı kibik keçelede konakga sıy berir üçün cıyıluv etip kuvanç uşak etgenleri aruv adetleribizdendi. Bıllay cıyıluvlada nakırda cürümey bolurmu, hars-tepsev degença kaygı da bolmaganına zamannnı aslamın nakırda bıla, çam bıla ozdururga ong tabadıla. Karaçay camagatnı içinde caşap da caşlıgında nakırda etmegen cangız adam da bolmaz.
Birbirlede nakırda küreş halga, erişiv halga da kelip kaladı, kim kimni horlarıkdı ne da kim igi nakırda etedi degença. Bir kıznı talay caşha söz cetdirip nakırda etgeni kibik, bir caşnı da talay kızga nakırda etgeni boladı. Bıllay közüvlede kalgan caşla bıla kızla nakırda etgenni koyup alanı tıngılaydıla. Sözge usta caşla bıla kızla erişiv nakırda etgenni bek süyedile, tengleri da cıyıluvlada alanı bolurun izleydile.
Caş-kız nakırda aman adet tüldü. Kızla bıla caşlanı arasında nögerlik sezimni ösdüredi, asırı tartınçaklıknı keteredi, aman innetni tumalaydı, kalgan halkladaça taşada tübeşip söleşirge kerek koymaydı. Musliman dinde bir söz bardı: erkişi bıla tişiruv taşada tübeşsele, üçünçü nögerleri şaytan bolur. Hal bılay bolsa, aman işni cürütürge madar tabılıp kalırga da bollukdu. Bu sebepten Karaçay-Malkar camağatda em da kalgan kafkazlılanı aslamında caş bıla kıznı cangız tübeşivleri ullu ayıpdı, uyatlık işdi. Kız bıla caş nakırda etgen zamanda katlarında başhaları da bolurga kerekdi, alay bolmasa nakırdanı ne maganası kallıkdı? Nege cararıkdı? Söleşingen söz kerti bolur da kalır.
Mında bizge honşu bolup caşagan üyür elleni adamları bizni nakırdabızga ullu seyir etedile, bıllay iş bolurmu dep? Keslerinde caş-kız nakırda cürümegeni sebepli angıları munu almaydı.
KIZ TİLEV
Kız tilevnü adetge köre şartları, corukları bardı. Bılanı birinçisi kız bıla caşnı birbirlerin süygenleridi. Algadan caş bıla kız birbirlerin körüp, söleşip, nakırda etip, şagırey bolup tanış bolmagan esele, üylenir muratların açık etip söz alıp bermegen esele kız tilevden bek hayır kellik tüldü. Birbirin tanımagan caş bıla kıznı üylengeni Karaçay camagatda igige sanalmaydı. Bıllay coruk bıla bolgan üylülükde bizde bek az tübeledi.
Caş, süygen kızı bıla kerti kölden söleşip, anı bıla caşavun bir eterge talpıganın açık etip, andan tap cuvap algan ese; egeçi, kelini ne da kısha cuvuklarından birni atasına-anasına keleçi etip muratın bildiredi. Alada kesi aralarında kengeş etelle, sorulluk adamlarına soralla. Barı bir onovlu bolgandan sora, kıznı üyüne keleçi iyerge onov begitedile.Elni sıylı caklı adamlarından talay erkişini kurap kıznı üyüne iyelle. Ala, adetge köre, caraşıvu bıla kıznı atasına anasına keleçilik kullukların bildiredile. Ala va kızlarını talpıvun bilsele da “ho” ne da “ogay” dep koymaydıla. “Bizni adamga sanap elni sıylı caklı adamların iygendile, sav bolsunla. Alay a busagatda bizde ol kaygı cürümeydi. Caşlarına da bir aytıvubuz cokdu, özge kızçıknı talpıvun da bilmeybiz” degen küyde aruv sözle bıla keleçileni aşıradıla; umutçu da etmeydile, üzdürüp da koymaydıla.
Talay ıyık ozgandan sora caş üyü biyagı keleçileni kurap dagıda ciberedi. Karaçay camagatda keleçilege caşnı atası koşulgan adet cokdu. Kıznı atası bıla anası ne da alanı cerine söleşirge erkinligi bolgan birev söznü arı bıla beri burdura keledi da “Bizni kimge da aytıvubuz cokdu. Alay a cuvugubuzğa tengibizge da sorurga kerekbiz. Busagatda sizge açık oyumubuznu belgili eter amalıbız cokdu. Allah cazgan ese bolgan da eter” degença caraşıv sözle bıla keleçileni aşıradıla. "Cuvukga tenge da bir sorayık” degen, igige işaratdı, razılıknı işanıdı. Mından sora köp da ozdurmay, alay a algadan da hapar berip biyagı keleçile colga tüşerle. Haparlı barılganı sebepli kız üyünü ata-ana canını kısha cuvukları da cıyıladıla. Keleçilege carık hoşkeldi berip alanı törge olturtadıla. Tamada keleçi, söznü burdurup turmay keleçilikni cangırtadı, kız canını tamadası da caraşıv sözle bıla razılık bildiredi. Kalganla da carık avaz bıla algış etedile, igi muratlarına ceterlerin tileydile. Bılaylık bıla “Söz tavushan” adet tındırıladı.
Mından arısı “Kalınnı” belgili etiv, cıyın künnü begitiv... degença birge onov etillik işledile. Kalınnı ne bollugun keleçile ol keçe oguna belgili etip kaytırga kerekdile. Kalgan etillikleni artda eki kavumnu da caş adamları tındıra tındıra baradıla. Söz tavusulgan keçe keleçile kalınnı üsünden da söz açadıla. Kız canını tamadası izlegen kalınların belgili etedi. Caş canını keleçileri da kesi karuvlarına köre caraşuvu ne ese anı boldururga küreşedile. Köbüne arada tatıvsuzluk çıkmay işni begitedile. Burun zamanda “Kalın”ga aytılıp açha, altın, bir da belgi at berile edi. Endi meşinala köbeyip at cürütülmey tebregeninde “Belgi at” bergen adet kesi allına unutulgandı. Açha bıla altın bügün da cürüydü. Mında caşagan karaçaylıla kalınnı bek avur tutmaydıla. Kim da kıynalmay berirça birni adet etgendile. Ol ogay eseng “elge adet bolmasın” dep, bay üyle da ayırıp köp kalın bermeydile.Kölleri uşathannı caşırtın bergenle bar ese da halk munu kertisin bilmeydi. Türkde caşagan karaçaylılada art 20-30 cıldan beri üylenip üy kuragan işle biraz tarkaygandıla. Artıksız da ellede üylenmey turgan kart caşla bıla kızla bir da köpdü.
Üylenmey üyde kalıp ketgenle da bardıla. Bu bek osal bir turumdu. Halkıbıznı adam sanı künden künge azalıp baradı, ölgenleni sanı tuvganladan köpdü. Munu türlü türlü sebepleri bardı: meni sartınga kalınnı köplügü sebep tüldü. Keçimni (caşavnu) zorlugu, birbirine cuvuk cetmegen caş-kız taphannı kıyınlıgı, kişi halkladan kız alıp bergenni igige sanalmaganı, artıksız da ellede sabançılık bıla malçılıknı bek karıvsuzga cetgeni, söznü kıshası ekonomik caşavnu tarlıgı üylengenni tarkaytıp boşagandı.
Burun zamanda ellede kart kız körgen kıyın edi. 30 cılın ozgan kızla barmak bıla körgüzülürça az edi. Cetgen kızla erge barırğa guzaba ete edile. Endi va bolum alay tüldü. “Körgen körgenin eter, köçgen arbasın ceger” dep bir söz bardı. Caş kızla keslerinden kart kızlanı köredile,erge barırga guzaba etmeydile. Cılları kelip akılları igi begigenden sora tavkel eterge akkıl-tekkil boladıla.Caşlıknı bergen aruvluğu bıla tazalığı va ızına aylanıp tebreydi.
Sorasında va tilegen azaladı, tavusuladı. Ma bılaylık bıla kızla da caşla da üyge cıyılıp turadıla. Sözüçün, bu eskerivle cazılğan közüvde (1993) bizni elibizde tört cıyırmaga cuvuk üylenmey turğan caş-kız bar edi. Bılanı aslamı 30 cılnı ozğandıla. Endi bılay üyge cıyılıp turğan kızla bıla caşlağa ne madar eterge da bilmey karmalıp turabız. Türklülege koşulurğa izlesele iş tınçayırıkdı. Alay a mıŋa tavkel bolğanŋa anda mında bir tüberiksiz. Şaharda caşağanlanı da elde caşağanladan başhalığı cokdu. Bir cıyın bolsa duniyanı üylenmegen caşı kızı cıyılıp kaladı…
Art ala şaharlada caşaganla kişi halkla bıla kız alıp bergenni kızıv ete tebregendile. Süysek süymesek da iş boluruna baradı. Burundan beri tavlu tişiruvnu camagat işlede, kral kullukda işlemegeni bu zatnı üsünden ong bermegen sebepleden biridi. Caş da kız da işley esele üynü keçimin cürütgen tınç boladı. Bu sebepden işlegen kızlanı er taphanı üydegileden tınçdı...
KELİN ALIRGA BARUV
Karaçay-Malkarda burun zamanda avrupalıla ne da hıristiyanlaça “cüzük takgan” adet cok edi. Endi söz tavusulhandan sora cüzük takgannı da adet etgendile. Karaçay caş bıla kız toyda, oyunda, cıyılıvlada birbiri bıla tıygıçsız söleşirge, nakırda eterge erkin bolganları sebepli birbiri halilerin bilirge amal da tabadıla. Bu sebepten “söz tavushandan sora” tübeşgen, söleşgen ayıpdı. Sözü tavusulgan kız nakırdanı koyadı, toydan oyundan ayagın tartadı. Amalın tabıp kıznı üyden tışına çıkmay turganı igige sanaladı.Caş da kız canını tamadalarından callarga, adam arasına erkin çıkmazga kerekdi. Üylengen toyla köbüne kaç aylada etiledi.
Cıyın başlarga söz begitilgen künge deri eki canı da hazırlıkların etip cıyınga kuraladıla. Başha elleden çakırıllık adamlaga da hapar iyiledi.Begitilgen künde caş canını adamları caşnı atasını arbazında, kız canını adamları da kıznı atasını arsazında cıyıladıla. Men bılayda, burundan beri körüp bilgen cıyınlarımı eskerirge küreşip, cürütülgen adetleni cazarıkma.
Kelin alırga barırga kuralganlanı sıyındırır çaklı bir arba ne da meşina hazırlanadı (eskiden caydak atlaga da köp mine edile).Atlanı cügenlerini kulaklarına ne da meşinalanı küzgülerine bayrakla baylanadı. Arbalaga cegilgen atla da meşinala da casamma etiledile. Cılı kelgen caklı bir erkişini küyövnöger cıyınga tamadaga saylaydıla. Anı başçılığına sıyınıp barı birgeley art artha tizilip kız üyüne taba colga çıgadıla. Bir elni içinde caşay esele arbalaga / meşinalaga tişiruvla bıla sabiyle minedile. Caşla bıla kızla cürüp baradıla. Atha mingenle da at oyunla etip adamlanı cüreklerin uçunduradıla. Kız üyüne cuvuk cetgenley küyövnöger cıyın aruv bir nizam bıla akırtınırak bolup kobuz soga, orayda ayta cürüvün badıradı. Bu közüvde kız canını caşlarından bir kavumu küyövnögerlege nakırda bıla ururga, tüyerge, kagın sogun eterge, süyrerge küreşedile. Bılay bıla arbazga kiriledi.
Küyövnögerle arbazga kirginçi, kız canını adamları kabak eşikden çıgıp konaklarına hoşkeldi beredile. Tamadala tişiruvlanı kartırakların üylege aladıla. Caşla, kızla, sabiy sübüyle arbazda kaladıla. Kartla üynü içinde bir kesekni mıçıp tışına çıgadıla, üynü allındağı tırkıklaga, şindiklege olturadıla. Çah, nakırda, zavuk tavuşla, kıçırık sıyıt birbirine katışıp kökge örleydi. Kız üyünü karıvu igi ese, cıyılgan halknı sıylagan da etedi. Alay a sıylav bermese da ayıp tüldü. Bir eki sagak çaklını insanla birbirleri bıla uşak ete, caşla bıla kızla toy ete, sabiyle türlü türlü oyunla çığara ozdurgandan sora, küyövnöger caşla bıla kızla coppu cıyılıp sora tizginle etip, orayda tarta, kobuz soğa kelin çıgarık üynü eşigini allına baradıla. Karaçaynı üylengen cıyınlarında em avur kulluk küyövnögerni üsündedi. Ol çapmağan kulluk, ol etmegen iş cokdu, takıykanı tohtarga madarı cokdu.
Bılayda bir zatnı çerterge unuthanma, ol da nedi desegiz, toynu avalından ahırına deri “küyöv”, ortalıkda körünmeydi, boluş üyden tışına çıkmaydı. Oraydaçıla bıla harsçıla kelin çığar üynü eşik allına süyelgenden sora küyövnöger canına bir cılı kemgen kelinleden biri bıla eki caş kıznı alıp içkeri kiredi. Aruv sözle bıla kelinni alırga kelgenlerin bildiredi. Sora, av atılıp turğan kelinni bir kolundan kesini katın kıznögeri, bir kolundan da caş canını üyge kirgen kelini tutup akırtın akırtın atlata anı üyden tışına çıgaradıla. Orayda, kobuz, algış sözle, kıçırık sıyıtla birbirine katışıp dağıda kökge örlegen bu közüvünde kelinni arbaga ne da meşinaga mindiredile. Küyövnögerle da guzaba salamlaşıp keter kaygıga kiredile. Cıyınnı tamadası barını ornuna kız canını tamadaları bıla salamlaşıp kesi cıyınını allına tüşüp arbalağa / meşinalaga minip ızlarına kaytırğa buyruk beredi. Kayta turup cayav cürügen bolmayd, barı da arbalaga / meşinalaga minedile. Em alda tamadanı arbası, anı artında kelin arba, anı artında da kalğan arbala tizgin boladıla. Orayda, kobuz, zavuk kıçırıkla bıla kıznı ata üyünden kayınüyüne taba atlatadıla. Atlaga mingenle da adamnı cüregin avzuna keltirirça oyunla, çörçeklikle körgüztedile. Kelin keltirgen arbalanı tizgini elden çığıp, toğay aylanıp dağıda elge kirip, keň oramlanı barın da ozğandan sora kelin keltirgen üynü arbazından kiredile.
Caş üyünü kartları eşik allında cıyılıp turadıla. Arbalanı barı arbazğa cıyılğandan sora, har kim barı kelin arbanı tögeregine tögerekleşip basınadı. Bu közüvde kelinni kayın atısı bıla kayın atası kelinlerini arbazğa kirgen savgasın belgili etedile: karıvu bolgan üyle, saban, baçha, savluk iynek, kozulu koy... degençe savğala beredile. Bu zatnı ol-bu dep bir ölçesi cokdu. Munu ızından kayın ata alğa atlap kelinni kolundan tutup arbadan endiredi. Kurman kesip akhan kanını üsünden kelinni ozduradıla. Kayın ata bıla kayın ana kelinňe hoşkeldi berip anı kuçak iynak etgenden sora, alğış etebilgen bir erkişi boza ayaknı koluna alıp alğış etedi. Izından kelin üyge kirgiziledi, kart tişirıvlanı barı alğış etip “Hayırlı ayak bıla kelgin”dep kelinni avunu tışından kuçaklaydıla. Üynü içinde bir kesekçikni murukku etgenden sora kelinni dağıda arbazga çığaradıla. Caşla orayda tartıp, kızla kobuz soğup hars urup kelinni kesi otovunu eşigini allına deri eltedile. Kelinni katın kıznögeri, caş canından bir kelinni da boluşluğu bıla caňı kelinni otovuna cıyıadı. Izlarından kızla da kiredile. Bılaylık bıla kelin keltirgenni birinçi bölümü tındırıladı, har kim üyüne çaçıladı.
II.
Nekâhtan sora, tepsile caraştırılıp cıyılgan halk sıylanadı. Aşalıp içilgenden sora kartla olturup lahor etedile, cırlay bilgenni cırlatıp ejuv etgenleri da boladı. Caşla bıla kızla va toyların tohtamazdan tanga deri bardıradıla. Keçe keçirek bola tebregenley kartla bıla sabiyle cukuları kelip üylerine çaçıladıla.
Nekâh Etiv
Kelin kelgenni ingirinde cuvuk, teng, honşu barı cıyıladı. Kızla bıla caşla ne arbaznı sir canında ne da catma tübünde toynu kuraydıla. Sabiyle da kuvanç allı bolup arbazda türlü türlü oyunla oynaydıla. Arbaznı içi kuvanç tavuşla bıla zıngırdaydı. Bir canında da şınkart otla salınıp aş kazanla kaynayla. Toynu kuru da bir üybiyçesi bolurga kerekdi. Üybiyçeni kullugu; aşnı suvnu colu-corugu bıla cürütüvdü. Caş üyünü caş kelinleri üybiyçege cumuş-kulluk bıla boluşadıla, bılaga “cumuşcula” deydile. Et tuvragan, otun sındırgan, kazan asıp kazan endirgen degença avur işlege erkişile, artıksız da caş küyövle karaydı. Küyövnögerni cumuşu va başını tük sanından köp boladı: küyövge nögerlik etgenden aşatıp içirgenňe deri ol çapmağan kulluk cokdu...
Catsı namazdan sora elni efendisi bıla kartları kelin keltirgen üyge keledile. Kız canını nekâh etdirlik adamları da keledile. Caş canını adamları da bılağa koşuladıla. Küyövnöger, küyöv bıla söleşip anı öküllügün üsüne aladı, kıznı cuvuklarından bir erkişi da kız söleşip anı öküllügün aladı. Ekisi da efendini allına tobuklanıp olturadıla. Alanı katlarına da eki şagat olturadı. Kalgan adamla va seyirge karaydıla. Efendi şeriyatnı buyurganıça nekâh etdiredi. Izından cangı üylengenleni zavukluğu üçün duva etedile. Cıyılgan adamla eki canını adamlarını kolların tutup algış etedile.Bılaylık bıla kız da, caş da em dinge em da adetge köre er bıla katın boladıla.
Nekâhtan sora, tepsile caraştırılıp cıyılgan halk sıylanadı. Aşalıp içilgenden sora kartla olturup lahor etedile, cırlay bilgenni cırlatıp ejuv etgenleri da boladı. Caşla bıla kızla va toyların tohtamazdan tanga deri bardıradıla. Keçe keçirek bola tebregenley kartla bıla sabiyle cukuları kelip üylerine çaçıladıla.
Bu közüvde işni em kıyını üybiyçe bıla cumuşçulanı üsündedi. Ala aşarık-içerikni tecegenden sora, tav kibik kalan cıyılgangan savutlanı barın cuvup tambılaga hazır eterge kerekdile.
Ortalıkdan ayak kötürülgenden sora küyövnöger boluş üyge barıp, küyövnü alıp şoş oramladan ötdürüp kişige da körgüzmey kelin otovga cıyadı. Alayda katınkıznöger, kız kıznöger bıla caş kıznögerleden biri da bolurga tapdı. Algadan küyövnöger küyövge, katınkıznöger da kelinge adetge köre kalay colugurların üretedile. Otovdagıla kısha bir uşukçık etip, kelin bıla küyövnü otovda birge koyup tışına çıgadıla. Otovnu eşigin artından kiritlenedi. Kalganla üylerine ketelle, küyövnöger a taga deri otovnu tögereginde gözetçilik etedi.
Tang ata tebregen zamanda, katınkıznöger bir cuvuk erkişi bıla birge keledi, küyövnöger a alaydadı. Kelin bıla küyöv a kobup kiyinip hazır bolup tururga kerekdile. Küyövnöger eşikni kakganlay, küyöv eşikni açıp tışına çıgadı, katınkıznöger içkeri kiredi, küyövnöger da küyövnü boluş üyüne eltedi. Ertden bıla kün tiygenden sora, katınkıznöger bıla caş canını kelinlerinden biri oruncabıvnu alıp, eltip üynü kart tişirıvlarına beredile. Bu adet mecuslukdan kalgan bir adetdi. Bolsa da bardırılganlay turadı. Mında karaçaylıla da kız atı bıla üylenip kız çıkmagan coknu ceridi. Meni sartınga duniyanı üsünde Karaçay kızdan namısına bek kız bolmaz derikme. Bılaylık bıla kelin keltirgenni ekinçi bölümü da tındırıladı.
Kıznögerle
Caş üylendirgen cıyınlada el sıylav eki aylanıp etile edi: kelin tüşüp nekâh etilgen keçe, av alıngan kün. Endi av alıngan kün sıylav beriledi. Toynu kallay bir barganını belgili bolcalı cokdu. Har üy kesine bolumuna köre uzun da kısha da bardıradı. Alay orta hıysap bıla 3-4 kün boluvçan edi. Busagatda kelin kelgen kün av alıp koygan adetni da cürütedile. Kelin engenni ekinçi kününde av alganla da boladı. Söznü bılayında burun zamanda cürügen, endilede koyulgan aman bir adetibizni üsünden körgenimi, bilgenimi aytırga küreşirikme. Bu zatnı folklor canı bıla tanıtırga izleyme ansı, endi cürügen adet tüldü.
Kelin tüşgen künnü ertdenbılasında, kız canını cuvuklarından kallay bir caş bar ese, bılanı barı “Caş kıznögerle” atı bıla caş canına konak etip iye edile. Sanlarını ne bolluğunu üsünden bir tıygıç cok edi; ciyırma, 30, 40 caş bolgan zamanların da körgenbiz. Cıyın iyesi üy, bılanı caklı konak etip, törge olturtup, toynu ahırına deri künde üç azık bıla sıylap tururga kerek edi. Caş kıznögerleni aşap içip uşak etip turgandan sora çırt da kullukları cok edi. Kesleri da otov üyge tolup, otovnu tar etip har kimge da azap berip turgan adetleri ömürde da igige sanalmay edi. Bolsa da Kafkazdan kelgen adet bolganı sebepli 1970 cıllaga deri karıvsuzdan karıvsuz bola barsa da caşap turgan edi. Caş kıznögerle toyga kirsele hars urmazla, kobuz sokmazla, nazda cumuş-kulluk etmezle, alay a erkin tepserle, süygen kızlarına erkin nakırda eterle. Av algan ingirde ahır azıkların aşap çaçılırla. Ertdenbılasında va sıylarından cuk da kalmaydı. Bıllay bir boş erkişini 3-4 künnü, künde üç aylanıp konak tepsi bıla sıylap turgan kalayga bargan zaravatlıkdı...
Caşkıznöger kerekli midi? Ayhay kereklidi, alay a caŋız bir caşkıznöger. Ol katınkıznögerni da kelinni da cumuşun tındırırga kerek boladı. Artıgı kereksizdi, osal adetdi. Kafkazdan kelgenden sora cetmiş cılga cuvuknu cürütülüp turdu. Endi va dump bolgandı, caşkıznöger adet tumalangandı.
Bek eski zamanladan beri cürüp kelgen bu mecus adetibiz, mındaça Kafkazda da tumalangan bolur dep oyum eteme. Endi bıllay ençi konaklaga tübelmeydi. Toynu, madarın tabıp em az coyum bıla tındırırga küreşedile.
Kelin kelgen künnü ertdenbılasından av alğan künňe deri ayırıp aytılırça belgili bir adet cürümeydi. Kündüz ortalık şoş boladı, şapa bıla cumuşçularını azık hazırlağan kaygılarından sora cuk kımıldamaydı. Keçelede va ullu toy kuraladı, cır aytıladı, nakırda etiledi. Bu zavuk kımıldavla tang alasına deri badırıladı. Caş üyünü em katı işi, tış elleden kelgen konaklağa karagandı. Ellede alaga otov orun taphan har üyge da alay tınç tüldü. Bolsa da cuvukla, honşula üylerin, orunların açıp boluşadıla. Kız üyünü, av alır künge berne hazırlap, cıyın kuragandan sora eter işi bek bolmaydı.
III.
Adamla kıçırık sıyıt ete şekerleni cıyarga küreşedile. Ortalık tul tuban boladı. Da, kuvançnı mından aruv körgüzgen ne bolur deysiz? Kerti da Karaçaynı av algan adeti alamat bir adetdi. Ne kelsin, bara bara ol da tarkaya baradı, artıksızda şaharlada etilgen cıyınlada. Bolsa da ellede entda kızıv cürütülgenley turadı.
Av algan kün, toynu ahır künüdü. Har eki canında da ullu hazırlık bardırıladı: kız canı cıyınga koşulluk tişiruvlanı cıyışdıradı, bernege salınnık savğala ayrı boçhalaga salınıp, kimlege etilgeni da belgili etilip tüyümçek etiledi. Berne kübür bıla anga sıyınmagan ullu boçhala bir arbaga cüklenedi. Bütöv hazırlıkla tındırılğandan sora “Cıyın” bir eki erkişi tamadanı ızından caş üyüne taba atlanadı. Cıyın bir elde ese cayav barıladı. Toy kuragan üyge cetgenley, caş canını adamları allarına çıgıp, cıyınnı sıylap, caklap arbaz içine aladı. Tişiruvla kelin otovga cuvuk bir otovga alınadıla, tamada erkişile da sıylı kartla olturğan otovga eltilip törge ötdürüledile. Tişiruvla berne hapçüknü da birgelerine eltip caňıdan bir köz cetdiredile, cetişmegen cuk barmıdı dep.
Caş canını av alganga kuraluvu alay kıyın tüldü: kelinni başına atarga kempek / şeker, boza ayak, cavda bişgen tepsi tolusu hıçın, bir da algış eterik adam algadan hazır etiledi. Elni tamada kartları ekindi namazdan sora toy üyüne kelip üynü allında şindiklege, tırkıklaga olturadıla. Kart tişiruvla da alanı artlarındagı şindiklege tırkıklaga tizilip olturadıla. Munu ızından, caşla bir cerge cıyılıp orayda tarta otov üy taba atlanadıla. Kızla da kobuz soga, hars kaga alanı ızlarından baradıla. Oraydaçı başı, çam sözle da koşup bir eki orayda tartdırgandan sora otov üynü eşigi açılıp, eki kolundan eki caş kelin (biri katın kıznöger, biri da caş canından bir kelin) tutup av atılgan halda kelin körünedi. Caşla alda, kelin bıla kızla da alanı ızından biyagı orayda bıla kartla allında olturgan üynü tuvrasına baradıla. Bılayda caşla ekige ayrılıp kelin öterça bir col açadıla. Sora, kelinni üyge kirgizedile. Alayda caş canını kartarı, artıksız da tişiruvları algış etip dagıda bir hoşkeldi beredile. Kelinni köp barmay arbazga kaytaradıla, cıyılgan halknı tüz ortasına keltiredile. Bu közüvde ariv algış etebilgen bir erkişi alga çıgıp, koluna boza ayaknı (algış ayak) da alıp, tavuşun ne kötürtalganın kötürtüp töredeça algış etedi, kalganlanı barı da bir avuzdan “Amin!!!” dep kıçıradıla. Algış boşalgandan sora, atası-anası sav bir sabiyge algı burun bozadan içiriledi, kalganın da içerge süygenle közüvlep toguydula. Tepsi tolusu hıçınnı da sabiyle sermeşedile.
Bu adetle tındırılgandan sora, kelinni başına atılıp turgan savga-av (çepkenlik kumaş, dariy cavluk, db.) nu caş canından bir caş kelin alıp, caşnı kuzenlerinden birini boynuna çırmaydı. Avga iye bolgan, sabiylege bek ullu zavuklukdu. Avnu algan sabiyçik toynu maskotu da boladı. Em ahırında kelinni başından başlap, cıyılgan halknı barını başına kempekleni çaçadıla. Adamla kıçırık sıyıt ete şekerleni cıyarga küreşedile. Ortalık tul tuban boladı. Da, kuvançnı mından aruv körgüzgen ne bolur deysiz? Kerti da Karaçaynı av algan adeti alamat bir adetdi. Ne kelsin, bara bara ol da tarkaya baradı, artıksızda şaharlada etilgen cıyınlada. Bolsa da ellede entda kızıv cürütülgenley turadı. Em ahırında biyagı caşla bıla kızla kelinni araga alıp orayda bıla harsnı da bardırıp, kesi otovuna kaytaradıla. Mından sora, bütöv cıyılgan halknı allında arbaz koynu bardıradıla.
Av alıngınçıga deri kelin, otovnu bir müyüşüne kerilgen avnu artında turadı. Av alıngandan sora müyüşge tartılgan avnu da aladıla, kelin erkinŋe çıgadı. Mundan arı betin cabarga da, caşırılırga da kerek cokdu.
Karuvu igi üyle iynek mal soyup “uça” da kuraydıla. Türlü türlü oyunla da oynaladı. “Kozbörk” bıladan biridi. Kozbörkge örlegen tamaşalık bir satdı. Arbaznı ortasına üç uzun arkavnu baş canların sıncır bıla ne da karuvlu cip bıla baylap çaldış etip cerge begitedile. Többege, çaldışnı tübüne kozbörk asıladı. Karıvlu bir cipni çaldışga baylap enişge sarkıtadıla. Alay a cip ajımsız cavlanırga kerekdi. Keslerine bazgan caşla cipni uçundan tutup kozbörkge örlerge küreşedile. Cavlu cipni tayganı sebepli örlegen bek kıyındı. Tamam da barıp tohtagan çörçek, gırtçı caşla örlerge ong tabadıla. Kalganlanı küreşi cıyınnı küldürüp harh etdirirge caraydı. Örler üçün kuru kol karıuv cetmeydi, amal bilirge da kerekdi. Usta caşla cipni örgesine uzalıp enişge sarkgan uçun da ayaklarına çırmaydıla, bu va bek kıyın zatdı. Kozbörkge örlep cetgen caş anı alaydan üzüp cerge atadı. Tübündegi halk, bökge ilindirilgen kempekleni üzüp üzüp avuzlarına atadıla. Bu kıyın işni bacarğan caşğa noktabav beriledi: ortağa ne salınŋan ese ol; açha degença, koy, uvanık degença, camçı, kiyim degença… Cigitlikni, şemerlikni körgüzür üçün alamat bir oyundu. Endigile anı bile da bolmazla. Köpden beri etilgen haparın eşitmeyme. Unutulğan bolur, dep kıynalama, Kafkazda da mından takıl bolmaz, dep akılım alaydı.
BERNE
Toy etile turganlay, arbaznı tap tüşgen sir cerine katı küyüzle cayılıp cer hazır etilgenden sora “Berne hapçükle” anı üsüne salınadı. Cıyın bıla kelgen tişiruvladan bir kavumu bıla caş canından koşulgan tişiruvla berne boçhalanı tögeregine cıyıladıla. Kaygılı adamlada öre süyelip alanı tögeregine basınıp seyirge karaydıla. Kız üyünden berne kulluk bıla kelgen tişiruvladan avazı igi çıkgan biri, boçhaçıklanı birem birem açıp içlerinde ne bolganın kimge etilgenin cıyılgan halkga açık etedi: ma bu kayın ataga, bu kayın anaga, bu tamada karnaşha, bu tamada egeçge... degen küyde berneni barın karaganlaga em aytadı emda körgüztedi. Bu közüvde sabiyle da birer tayaknı berneçi katınga uzatıp kolcavluk savga izleydile. Alanı kurukçuklarına da birer kolcavluknu baylaydıla. Berne beriv boşalgandan sora, kelgen hapçükleni eltip tamadala olturgan otovga cıyadıla. Alayda kart tişirıvla da etilgen berneni körürge talpıp turadıla, kesleri da bu zatnı üsünden bek kaygılıdıla. Kart tişirıvla berneni barın körgenden sora uzun uzun algış etedile.
Bılayda az bilingen bir adetibizni çertip aytırga izleyme: av alıngınçıga deri kelinçik, kelin otovnu bir müyüşüne kerilgen avnu artında turadı. Otovga kirgen har adam kelinni körürge erkin tüldü. Av alıngandan sora müyüşge kerilgen av cıyıladı, kelin da erkin bolup ortaga çıgadı. Mından arı betin cabarga da caşırılırga da kerek kalmaydı.
UÇA - EL SIYLAV
Av alıngan ingirde el sıylagan adetdi. Har toy iyesi kesi karıvuna köre aşarık içerik etip elni sıylaydı. Bılayda men “Uça” dep aytılğan adetibizni angılatırga küreşirikme, neçün desegiz, busagatdagı tölüle “Uça”nı atın da bilmeydile. Uçanı har üy da etalmaydı. Coyumu köp bolganı sebepli karuvu igi üyle etaladıla. Uçaga cangız bir adam kaldırmay bütöv el çakırıladı. Cıyınında uça eterge izlegen üy, uvak ayaklı malla soygannı tışında iynek mal da soyup bütöv elni cik derin koymay sıylarça aşarık içerik etedi. Uça etilgen cıyınlada “Kozbörk” adetibizni da cürütedile. Kozbörkge örlegen, tamaşalık bir işdi. Arbaznı ortasına üç uzun arkavnu örge süyep üs canların demenňili çaldış baylagandan sora ayak canların tışına kerip toprakga kömedile. Miyik bir baçhıç ne da bıkını boluşlugu bıla çaldışnı üsüne kozbörknü saladıla. Cerge ceterça uzun bir cipni bir uçun çaldışğa katı baylap, ol bir uçun cerge iyelle. Cipni algadan cavlaganları sebepli bir da bek taygak boladı. Kesine bazgan caşla bu cavlu cip bıla çaldışha deri örlep kozbörknü alırga küreşedile. Tışından karağanga tınç körünse da cavlu cip bıla allay bir miyikge örlegen bir da kıyındı. Munu bacaralgan bek az caş boladı. İş kuru kol karuvda tüldü, tabın bilirge kerekdi. Kim alga örlese ol kozbörknü alıp enişge atadı, andan çaçılgan kozla bıla kempekleni seyirge cıyılganla kıçırık hahay ete cıyarga mıllıkların atadıla. Bu kıyın erişivnü bacargan caşha nohta bavu beriledi: kiyim, koy kal, uvanık, camçı... degença.
Cigitlikni, çörçeklikni közgürtür üçün kozbörk alamat bir çurumdu. Endilede kozbörk adetibiz unutulurga cetgendi, bolsada ullu cıyıluvlada entda etilgeni boladı. Sözüçün Eskişaharda 1995 cıldan beri etilgen “Nartlanı Toy Künü” atlı ullu cıyıluvda “Kozbörk” adetni cangırthanbız, bılaylık bıla caş tölü da anı maganasın ürengendi.
El sıylav boşalgandan sora, kuvanç cıyıluvga cıyılganlanı bir kavumu, kartladan başlap akırtın akırtın çaçıla tebreydi. Em ahırında toynu bardırgan caşla bıla kızla kesleri kaladıla. Ala va tang athınçı deri tohtamazdan tepsey, cırlay çam-nakırda ete toy etedile. Sora ala da cuku bashan, arıgan közlerin uva çaçıladıla...
ÜSGE KİRGEN
Av alıngandan bir kün sora “Üsge kirgen” adet cürütüledi. Bu ol demeklikdi: caş canını tamada erkişileri bıla tişiruvları kelinçikge berlik savgaların hazır etip keng bir otovga cıyıladıla. Katınkıznöger bıla caş kelinleden biri cangı kelinçikni alıp keledile. Törde olturgan kartladan başlap cıyılganlanı barını kolun tutadıla. Sözge usta kartladan biri çam sözle da koşup kelinge algış etedi. Bu adetni maganası, kelinni kayın üyü bıla tanışmaklıgıdı. Algış sözle boşalgandan sora, kayın ata bıla kayın anadan başlap har birevnü “Üsge kirgenlik” savgası açık etiledi. Altın-kümüş degença savgala berilgeni adet bolgandı. Berilgen savgalanı barı katınkıznögerge amanat etiledi, ol da alanı eltip kız üyüne körgüzedi. Artdan, savgalanı barı kelinçikge beriledi.
KÜYÖVNÜ BOLUŞDAN ÇIGARGAN
Bütöv el camagat, cuvuk-teng cıyılıp etilgen bu zavuk-kuvanç cıyıluvda unutulup kalgan birev bardı: küyöv caş. Ol, kelin tüşgen künden başlap boluş üyde turadı, toyga koşulmaydı. Av alıngandan eki-üç kün sora, ingir karagıda küyövnü tengleri cay üyünde cıyıladıla, köp barmay orayda tarta boluş üy taba cürüydüle (bir birlede kıshası bıla boluş üyde cıyılıp da kalınadı), kuvanç ete küyövnü katına baradıla. Ol keçe boluş üynü biyçesi mal soyudurup aşarık içerik etip caşlanı sıylagan da etedi, alay a munu etmese da hata cokdu. Sıylavdan sora, köp turmay boluş ayden çıgadıla. Biyagı oraydanı ayta, küyövnü birgelerine alıp toy üyüne baradıla, kengirek bir otovda cıyılıp turgan kartlaga körünedile: küyövnöger alda, küyöv anı artında, caşladan talayı da küyövnü artında içkeri kirip kartlanı kolun tutadıla, alanı caklaydıla. Caşladan algış etebilgen biri kısha bir algış etedi, cıyılganla boza ayaknı (algış ayaknı) közüvlep toguydula. Munu ızından köp da turmay caşla küyövnü alıp tışına çıgadıla, kelin otovga baradıla. Bir kesekni nakırda çam sözle bıla uşak etilgenden sora caşla çaçıladıla. Bılaylık bıla küyövnü da üyge cıygandan sora toy boşaladı, cangı üylüle ömürlükge innet etip colugadıla. Akırtın akırtın küyöv da kelin da caşavnu kıyırından tuta tebreydile.
IV.
Üynü bir otovunda saklap turgan tamadalanı canına barıp kelinni atasına, anasına, dagıda kalgan tamadalarına “kızıgıznı kuvanç ete sav esen ata üyüne keltirdik” dep teceydile. Ala da em kızların em da konaklanı kuçak ıynak etip caklaydıla. Bir eki sagat çaklı çam-nakırda uşak etgenden sora, caş canını tamadası bıla cıyınga koşulgan tişirıvları erkinlik alıp ızlarına kaytadıla.
KÜYÖV ÇAKIRIV
Toy boşalgandan talay ıyık sora, köp da sozmaganlay kız canı küyöv çakırgan adetni tolusu bıla tındırırga kerekdi. Belgilengen künge sıylav hazırlık etilir. Cuvuk, teng, honşu barı çakırılır. Kız canını adamları kün bathandan sora küyöv bıla nögerlerini allına karap tebrerle. Bu közüvde, küyövnü cuvuk üydegilerini har birinden birer caş bıla kalgan caş tengleri catsı namaznı artı bıla cıyılırla. Küyövnögerle birigip boşagandan sora barı birgeley kıznı atasını üyüne tuvra colga çıgarla. Barıllık cer bir elni içinde ese, caş cıyınga küyövnöger tamadalık etedi. Tış elde ese, caşlanı başında bir eki tamada da baradı. Barır üylerine cuvuklaşa tebregenley orayda tartıp guzaba da etmey, akırtın akırtın arbaz eşikni allında cıyılırla. Kız canını caşları alanı bılayda hoşkeldi berip, kuçak iynak etip arbazga alırla. Konakbay caşlanı şoş körüngenine terilmezge kerekdi. Ala madarın tapsala artırakda kalgan küyöv nögerleden birin ne da talayın tutmak etip bavga da salırga bollukdula. Bu sebepden coppu cıyılıp birbirlerin koltuklap tururga kerekdile. Bu da işni nakırda-çam canıdı. Çerkeslile de küyövnöger ogay eseng küyövnü urlagan adet da bardı. Küyövnü urlatgan nögerleni betlerini tuluk bolluguna ne işek bardı. Kız canını caşları küyöv nögerleni urlayalmasala, alanı börklerin sermep caşırırga da öçdüle.
Caşla küyövnü tüz ortalarına alıp, oraydanı bardıra tamadala bolgan üynü eşik allına kelirle. Orayda makam bıla erkinlik tileb içkeri kirirge hazırlık eterle. Kartla cıyılgan otovnu ulluluguna köre, alda küyövnöger, anı ızından küyöv, anı da ızından küyövnögerleni tamadaraklarından talay caş içkeri kirirle. Küyövnöger bıla küyöv, törde olturup boza ayaknı da koluna alıp turgan tamadanı (köbüne bir kart ammanı olturtadıla) allına kelirle. Küyöv iyilip boza ayaknı alıp anı aruv algış etebilgen nögerlerinden birine berir. Ol da tamadalaga sıy bergen küyde kısharak bir algış eter, caşla boza ayaknı koldan kolga aylandırıp togurla. Boza ayaknı algandan sora, küyöv da nögerleri da sıraga salıp alayga cıyılgan tamadalanı barını kolun tuthan adetni tındırırla. Mından sora erkinlik alıp otovdan çıgarla.
Bu közüvde üynü kalgan bölmelerinde ne da cazgı keçe ese arbazda konak tepsile kuralıp turadıla. Arı beri sozulmay barı tepsilege tögerekleşirle. Aşav kaygı boşalgandan sora küyövnögerle keslerine körgüzülgen bir otovda ençi cıyılıv eterle. Adetge köre, bılayda, har kim keltirgen açha savgasın küyövnögerge berir. Ol da cıyılgan açhanı üsüne küyövnü kesi açha savgasın da salgandan sora, eltip üynü cuvuk tamadalarından tıyınçlı körgen birine berir. Munu tışında, kündüzden caş canı, kız canına kurmanlık mal da ciberedi, küçüne köre bir ne da talay mal.
Savga bergen adet tındırılgandan sora toy kuralır. Bir eki sagat çaklı toy etilir. Em ahırında küyövnögerle erkinlik alıp konakbayları bıla da salamlaşıp ızlarına aylanırla. Küyöv çakırıv adet etilginçi, küyöv camagatnı arasına çıkmaganı kibik kayın üyünü tamadalarından da callaganlay turadı. Çakırılgandan sora erkin caşavga çıgadı, camagatha koşuladı.
ÜY ÜLÜŞ
Eskiden, Üyülüş dep bir adet bar edi, igi aman ese de tang kesek zamandan beri, artıksız da şaharlada bu adetni cürügeni tumalanıp boşagandı. Ellede cürütgenle da bardıla. Üyülüş dep, caş canını kız canına iygen hıçın savgasına aytıladı. Üyülüş eltiv, av alıngannı ekinçi kününde boladı. Cıyınnı üybiyçesi bıla cumuşçuları al keçeden başlap duniya bıli cavda bişgen hıçın etedile, üsüne kalaçla da saladıla. Hıçınlanı sanı, kızcanını cuvukları bıla honşularını sanına köre hıysaplanadı. Cüzle bıla sanalgan hıçın savga aşçiklege salınıp arbaga cüklenedi. Küyövnöger bıla kelinleden ekisi üyülüş dep aytılgan hıçın savganı eltip kızcanını üybiyçesine beredi.
Kızcanını tişirıvları üyülüşge kelgen hıçınlanı nença cuvuk, honşu üy bar ese barına ülüş etip iyedile. Unutulurga cetgen bu adetibizni aşhı bir adet bolganın aytırga kıyındı, alay a folklor canı bıla bagası bardı.
KELİNNİ IZINA KAYTARIV
Bu adetni közüvü, küyöv çakırgandan soradı. “Bıllay bir” dep belgili künü bolmaganlıkga üç aynı ozdurmazga kerekdi. Cangı kelin buvaz bolup karnı belgili bola tebregenden sora kıznı ata üyüne kaytargannı bek uşatmaydıla. Em tap zamanı birinçi aynı ahırı bıla ekinçi aynı başına tübegen künledile.
Kız canı kızların ızına kaytarırga bir onovlu bolgandan sora bir caş kelinlerin caş canına ciberip “ma bu kün” kızıbıznı üyge kaytarırga izleybiz dep onovların bildiredile. Aytılgan künnge caş canı da savgaların cıyışdırıp kuraladı. Künorta callap ne da aşham köz baylana tebregen zamanda caş canını kelinleri bıla kızları cıyılıp, başlarında bir ne da eki erkişi tamada bıla cangı kelinni alıp kızcanını ata üyüne baradıla. Kelin kaytargan cıyınnga erkişile bek koşulmaydıla, eki canını da tişirıvları cıyıladıla. Konakbay tişiruvla da allarında bir eki erkişi tamadaları bıla konaklanı arbaz eşikni allında ıynaklap üyge kirgizedile. Üynü bir otovunda saklap turgan tamadalanı canına barıp kelinni atasına, anasına, dagıda kalgan tamadalarına “kızıgıznı kuvanç ete sav esen ata üyüne keltirdik” dep teceydile. Ala da em kızların em da konaklanı kuçak ıynak etip caklaydıla. Bir eki sagat çaklı çam-nakırda uşak etgenden sora, caş canını tamadası bıla cıyınga koşulgan tişirıvları erkinlik alıp ızlarına kaytadıla. Cangı kelin ata üyünde 2-3 ıyık çaklı kalıp solugandan sora, tavuşsuz tüyüşsüz kayın üyüne kaytadı.
Cangı kelinni adam ortasına çıgar közüvü, ızına kaytıp kayın üyüne cangıdan caraşhandan soradı. Kalgan tişirıvlaça ol da caşavnu bir kıyırından tutup kesine tüşgen kullugun etip tebreydi.
ISTIM SAKLAV
Karaçaylılanı mecus dinni tuthan zamanlarından kalgan bir adetleridi. Entda ellede kırkda sanda bir cürütülgen haparı bardı. Alay a unutulurga cetgendi. Mecus iynamga köre, cangı tuvgan sabiyçik, tuvganını cetinçi keçesinde tanga deri saklanmasa obur kelip betin calarıkdı. Bılay bolsa va sabiy avruvlu-kemizli sabiy boladı, ongup alga urup aynırga madar tapmaydı. Obur nedi desegiz; ne bolganı da belgili bolmagan, comaklada aytılgan, beti tişiruvga, töngegi da kiştikge uşagan bir canuvardı, degenle bardıla, alay a kertini bilgen cokdu. Bu mecus iynam entda tügel unutulup boşamagandı. Oburnu kalgan keçelede kelmey, belgili keçede, cetginçi keçede kelgeni da alamatdı. Istım saklav dep, sabiyçikni oburga calatmaz üçün caşla bıla kızlanı, tanga deri kozlavdan cathan tişiruvnu otovunda gözet etip saklaganlarına aytıladı. Munu da folklor canı bıla bagası bardı, ansı kaysı canından karasang da adamnı kölü razı bolurça caragan bir adet bolmaganı belgilidi.
Istım saklagan adet, har cangı tuvgan sabiyge da etilmeydi. Köbüne cangı kelinni al taphan sabiyine etiledi. Kertisin aytırga kerek ese oburnu, artda tuvgan sabiyleni calarga süymegeni da esge sıyınmagan bir zatdı. Istım saklarga cıyılgan caşla bıla kızla, kozlagan kelinçikni otovunda kabırga tüplege salıngan castıklaga ne da şindiklege olturup birbirleri bıla uşak, nakırda, çam etedile. Türlü türlü oyunla oynaydıla, cırlaydıla, iynar aytadıla. Sözge ustala bıla çamçıla alga ışırılıp cıyınnı külkü bıla harhbıla bulcutadıla. Bılaylık bıla zamannı kalay ozganın bilmegenley tangnı atdıradıla.
Cangı kozlagan tişiruvçuk da bu közüvde, orunga kirip, balaçıgın da katına ne da ayak canına salıp, cukka da katışmay tınglavnu berip turadı. Kızla bıla caşla zavuk etgenlikge balaçık bıla anası solurga taza hava tapmay, kıçırık sıyıtdan kulakları sasıp az zavuk etmeydile. Alay a adetge kimni cuk aytır karuvu bardı. Da başha madar da cokdu, ala ıstım saklamasala, obur ocakdan ener da balaçıknı betin calar da keter!
Bu mecus adetni Kafkasda cürüp cürümegenin bilmeyme, bizde tumalanırga cetgendi. Istımı saklangan sabiyle bıla saklanmagan sabiyleni savluk canı bıla da kalgan canları bıla da başhalıkları cokdu. Bolsa da caşla bıla kızlaga zavuklu uvakıt ozdururga alamat çurum bolganına işek cokdu.
BEŞİKGE SALGAN
Cangı tuvgan balaçıknı, bir ne da eki ıyıkdan ullu kuvanç cıyılıv etip beşikge salgan adetibiz a alkın unutulmagandı. Bu aruv adetibizni cürütgenle va tişirıvlarıbızdıla. Beşikge salır kün belgili bolgandan sora, ol künŋe dep üy iyeleri kurmanlık etip, hıçın bişirip, aş-suv etip kuraladıla. Kısha cuvukla bıla cuvuk honşula çakırıladıla. Alay a cıyınnı ullulugu üylengen toydaça ullu bolmaydı. Bir eki otovga sıyınırça tişiruv cıyıladı. “Endi kelir adam kalmadı” degen zamanda, eki caş kelin beşik bıla beşik bushulla salıngan boşhalanı ortaga saladıla. Biri beşikni caraşdıradı, biri da anga boluşadı. Mından sora cuvulup, tazalanıp turgan balaçıknı beşikge catdırıp, algış ete aruv bushullaga böleydile, em ahırında beşikni bavun da tartıp işni boşaydıla.
Beşikge salıngan kün sabiyçikni atalıp turgan atı da har kimge belgili etiledi. Islam dinge köre bar ese kart ata, cok ese sıylı bir kart sabiyçikni ong kulagına akırınçık azan, sol kulagına da ka’matnı okup “sanga ol bu atnı atadım“ dep, ızı bıla Allahdan igilikle, aşhılıkla tileydi. Mecus adetge köre va artıksız da ata canını tamadalarından biri balaçıknı atın atap camagatga belgili etedi. At atav tamam bolgandan sora konak tepsile salınıp, kuvançha cıyılgan tişiruvla aşap içedile. Izı bıla har biri sabiyçikge keltirgen savgasın beredi. Savgala sabiyçikni caş ne da kız bolganına köre, türlenedi. Altın, kümüş degença zatla bıla kiyimçikle, cabıvla, beşik cuvurganla da boladıla. Bılanı içinde birbirlede kol kıyın bıla etilgen alamat zatla körürge bollukdu. Sabiyçikni atasını karuvu igi ese, Allahga şukur eter üçün carlılaga, öksüzlege açha, aşarık, kiyerik degença boluşluk eterge da küreşedi.
V.
Sabiyleni ızından erkişile üylege birem birem barıp bayramlaşıp razılık tileydile. Künortaga deri sabiyle bıla erkişileni bayramlaşa aylanganları tarkayadı. Künortadan sora közüv tişiruvlaga keledi. Ala, elni savlay aylanmaydıla, kısha cuvukla bıla honşu üylege baradıla. Bılaylık sıla kölkaldıla, cavlukla, mıdahıkla korap cerine tosluk, tüz innetlilik, carık köllülük keledi.
Canazı Asırav
Elde bir adam ölse, algı burun mejgitni minarasından salah beriledi. Munu bıla hapar karap karagınçı elge cayıladı. Ölüm keçe kelgen ese, salah berdirirge guzaba etilmeydi, kün igi örleginçi mıçıladı. Kuru kısha cuvuklaga hapar beriledi.Ölgen tişiruv ese, kısha cuvukladan bir tamadarak tişiruv, erkişi ese elni efendisi cuvup kebinge saladı. Alay, erkişi cuvuklarından cuvabilgen bar ese ol da cuvarga bollukdu. Tış elleden canazıga kellikle cok ese mıçımay asıraladı. Ölü cuvula, kebinlene turgan zamanda elni caşları da kabır kazıp hazır etedile. Har zat etilip boşalgandan sora ölüknü salalaçha salıp baylaydıla. Kısha cuvukladan talayı üyge kirip salağaçnı arbazga çıgargandan sora, cıyılgan halknı barı canazını közüvleşe költüre eltip elge cuvuk işlengen canazı taşnı üsüne saladıla. Alayda canazı namaz kılınadı, efendi camagatdan razılık berirlerin tileydi, camagat da razılık beredi. Namazdan sonra, tekbir keltire, Allahdan rahmat tiley canazını kabırlaga eltedile. Kabırnı terenligi tişiruvlada em az kökürekbaşha deri, erkişilede da kindikni üsüne deri bolurga kerekdi, dinibizni aythanı alaydı.
Kabırnı kıbıla canına ölük sıyınırça bir dorbun kazılıp turadı mıga bılayda kubur deydile. Kısha cuvukladan talay adam kabırga enedile, ölüknü salagaçdan alıp allı kıbılaga aylanırça ongcallap kabır dorbunga saladıla. Dorbunnu allın ne kırpıçla bıla ne da katı kangala bıla biteydile. Mından sora, canazını asıraganlanı kabırdan örge tartıp karap karagınçı kazılgan topuraknı ızına tolturadıla. Kabırnı belgilerça taşlanı tizip başcanına da uzunurak bir taşnı saladıla. Bu iş etileturganlay, efendi bıla okuy bilgenle közüvleşip Yasin suvra bıla Kulhuvnu, Kulgavzlanı, Alhamnı, Ullu Eliflamnı birinçi betin okuydula. Em ahırında efendi duva etdiredi, camagat da amin deydi. Cıyılgan halk çaçıla tebregenley, efendi kabırnı allına süyelip “Talkan” okuydu. Mundan sora camagat barı birge ölgenni üyünü arbazına cıyılıp, kaygı söz bergen küyde dagıda bir duva etip çaçıladı. Canazı asıralgannı ekinçi kününden başlap tişiruvla kaygaçların da alıp kaygısözge cürüp tebreydile. Kaygaş igi bir adetdi. Üyünden ölü çıgıp, cürek avruvlu bolup turgan bir üyde uşhuvur etgen kolay tüldü. Kelgen kaygaş aşarıkla bıla üydegi da cubanadı, kalganın da carlılaga çaçadıla. Kaygaşha köbüne cavda bişgen hıçın eltiledi. Alay a başha aşarıkla etip eltirge da boladı.Dagıda bir zatnı unutmay aytayım; ölük üyden çıkgınçı “Devür” dep aytılgan sadaka beriledi, “Ishat” dep aytılgan sadaka va artdan etiledi, guzabası cokdu. Bu sadakalanı bergen, burundan beri adet bolup kelgen bir zatdı.
Kalgan musliman halklada da bardı. Alay a Islam Dinde “etigiz” dep buyurulmagandı. Bu sadakaladan murat, ölgenni kılmagan namazları bıla tutalmağan orazalarını cerine tölengen bir tazirdi. Alay a Kur’anda da, hadislede da bıllay bir hokum cokdu. Süygen eter, süygen etmez...
Movlut
Movlut, Islam Dinŋe artdan koşulgan bir adetdi. Andan kelgen kartlarıbız “Karaçayda da movlut etivçen edik” dey edile. Movlutnu söz maganası “tuvuş, tuvğan, cangı tuvgan” demeklikdi. Burun zamanlada cangı tuvgan sabiyni kuvançın eter üçün movlut etgendile. Art ala bu adet türlenip ölgenni ızından suvaplık üçün etilirge aylangandı. Endi karaçaylıla da ölgenni artından etedile. Mında caşagan türklüle movlut etdirsele aş-suv bermey, mejgitge cıyılgan camagatga kagıt hızençiklege tolturulgan kesek kempekçikleni tutdurup koyadıla. Karaçayda va ömürden beri da el sıylav bıla etiledi. Ölük asıragan üy, kuralganına köre, elni savlay sıylarça bir malnı soyup, aşarık-içerik da etip movlut etdiredi.
Elni kartları bıla kalgan erkişileri ne mejgitde ne da erkin üy bar ese ölgenni üyünde cıyıladıla. Efendi alda, dagıda okuy bilgenle movlut okuydula, Kur’an okuydula, salat-salam keltiredile, em ahırında da duva etedile. Movlut okugan boşalgandan sora erkişile bir canında, sabiyle bir canında, tişiruvla da bir canında aşap içedile. Izı bıla da efendi duva etdiredi. Movlut etgenni Allah da, faygambar da buyurmagandı, artdan koşulgan bir suvap adetdi, neçün desegiz, elni camagatnı, anı içinde carlılanı sıylagan suvapdı, Kur’an okugan da suvapdı. Movlutnu kesini, din nazmudan başhalıgı cokdu, Paygambarıbıznı tuvganın caklar üçün caraşdırılgan bir nazmudu, içinde Allahnı da Paygambarnı da sıylap ullulagan nazmula bardıla. Movlut nazmulanı kuru kesin ölgenni ızından okugannı bir suvabı da bolmaz, deydile alimle. Alay bolsa da katı adet bolgandı, taymazdan etilip baradı...
Sünnet Etdiriv
Caş sabiyleni sünnet etdirgen sıylı Paygambarıbıznı buyrugudu. Mında karaçaylıla ulan sabiy on cılına cetginçi sünnet etdirirge bir da bek es böledile. Kafkazda va sovet vlast kelgenden sora, ateist caşavnu sebebi bıla sünnet etdirgen bek kıyın bolgandı. Köp üydegile vlastdan korkup etdirmey koygandıla. Çeçenlileden kalgan Kafkas halklada sünnet etdirgen bek tarkaygandı. Alay a Sovet vlast oyulgandan sora din caşavga erkinlik berilgeni sebepli sünnet etdirgen da erkin bolgandı. Sünnet etdirgenni belgili bir şartı cokdu. Dokturla etgenleri kibik kolu caraşhan adamla da etedile. Bir kıyınlıgı cokdu.Mında caşagan halkla sünnet etdirgenŋe ullu sıy beredile: toy kuraydıla, elni sıylaydıla, movlut da okutadıla. Bılanı barın birge etdirirge kıyındı, karıvu cetmegen adam elni kalay sıylasın? Alay a çakırılğan adamla açha ne da altın savğanı cavdurğanları sebepli karıvsuz üyle da kıynalmay sünnet cıyınnı tındıradıla.Elle da hayırnı süygen çomart bayla da bardıla. Bıllay adamla kesi sabiylerin sünnet etdirgen zamanda elni carlı üylerini caşçıkların da birgeley sünnet etdiredile, kuvançın da birge köredile. Burun zamanda toy-oyun, sıylav kaygı cok edi. Elge sünnetçi çakırılsa, ulan sabiyçikleri bolgan üyleni sıraga salıp barın sünnet etip ketivçen edi. Anı hakın, köbüne bir bay üy berivçen edi, alay bolmasa da har kim üsüne tüşgen haknı töley edi. Men bilgenge köre karaçaylıla sünnet toy etip küreşmegendile, bıllay adetni mında ürengendile. Toynu oyunnu bir igiligi nedi desegiz, caşçıkla kuvanç allı bolup sünnet etilgenni bolur közüvüne deri anı esge keltirmey bir da zavuklu boladıla. Sünnetni açıvun da cegil unutadıla. Endi ellede sabiy da bek kalmagandı, sünnet adetni şaharlada caşagan cerlerinde etedile.
Karaçaylılanı keslerine aytıllık bir adetleri cokdu. Kalgan halkla kalay ete esele ala da alay etedile. Artıksız da sünnet kiyimçikle kiydirilgen caşçıklanı nögerçikleri bıla birgeley meşinalaga mindirilip oramlada kıçırık sıyıt etip aylanganları alanı bir da bek kuvandıradı, sünnetçini cülgüçün da unutduradı. Sünnet etdirgenni bir cıl közüvü cok ese da cay aylada etilirge öçdü. Bılay bolsa cıyınnı arbazda etgen tınçdı. Mektapla da cay soluvda bolganları sebepli sabiyleni cıyınga koşuluvları tap tüşedi.
Bayramla
Musliman kırallada halknı süyüp, kuvanç allı bolup cürütgen eki bayramı bardı: Orazabayram bıla Kurmanbayram. Başerkinlik künnü bayramı, cumhuriyat kuralgannı bayramı, horlam künnü bayramı, spor bayram...degença kıral bayramlaga halk alay bek es bölmeydi. Kıral kullukçula bıla mektap sabiyle koşuladıla. OrazabayramĦicirat ayladan Oraza ayda = Ramazan ayda oraza tutulup boşalgannı ızı bıla Şaval aynı birinçi künü Orazabayramdı. Bayramnı al kününe “Arefe kün” deydile. Bayramga cuvuk cete har üynü tamadaları, üydegilege kiyim, çuruk, cavluk... degença üsge başha kaplanŋan zatla alıp bayram kün savga eterge dep bir canına saladıla. Zamanga köre oyunçak, boyunçak, açha, db. zatla savga etilirge bollukdu. Bayram kün savga bıla sabiyleni kuvandırgan aruv bir adetdi. Bayramnı al kününde tişiruvla üyleni arbazlanı sibirip, aruvlap tazalaydıla. Al ingirden aşarıkla, artıksız da şekerli aşarıkla etilip hazırlanadı. Uvak sabiyleni kuvandırırga dep türlü türlü kempekle alınadı.Bayram kün ertden bıla ertde üynü tamadası bıla ulan sabiyleri abdez alıp, macal kiyimlerin kiyip mejgitge atlanadıla. Ertden namaznı artından bayram namaz uvakıt kirginçi efendi mejgitde avaz etedi ne da kuran okuladı. Kün tiyip bir kesek kötürülgenley bayram namaz kılınadı, duva etiledi.
Mejgitden em alga elni em kartı çıgıp eşikni katına süyeledi. Anı ızından kalgan kartla çıgıp sıra bıla bir birlerini kolun tutup “bayramıng kabıl bolsun”- “Allah kelirge da kuvanç bıla cetdirsin”-“Birgeley bolsun” degença sözle bıla bir birlerini bayramların algışlaydıla. Sora kalgan erkişile, caşla, sabiyle tizilleşip kartlanı kolun tutadıla. Har kol tutup boşagan tizginni ahırına süyeledi. Bütev camagat mejgitni arbazında bir birini kolun tutup boşagandan sora ölgenlege duva etiledi. Cavum bolmay kün igi ese cıyın bolup kabırlaga barıladı alayda ölgenlege birgeley duva etiledi. Izı bıla har kim erçi kabırların ziyarat etip ölgenlerine duva etedi, alaga Allahdan rahmat tileydi. Duva kulluk boşalgandan sora cıyın çaçıladı, har adam kesi üyüne kaytadı. Bu közüvde tişiruvla da kobup, üynü cıyıp, uşhuvur tepsini hazır etip turadıla. Algı burun sabiyle atalarını analarını kolun tutup razılık aladıla. Üynü anası sabiylege bayram savgaların çaçadı, ala da kuvanç allı boladıla. Bılaylık bıla cürekle süyünüp, kölle basılıp, kuvanç ete tepsini tögeregine cıyıladıla. Bayram hant boşalırga tiyreni uvak sabiyleri bolgannı zavuk kıçırıkdan aldıra,bir birleri bıla çabışa bayramlaşırga (kertisi bıla kempek cıyarga) dep üylege basınıp tebreydile. Anala bıla ammala alaga aruv sözle ayta, kolların da tutdura kempekle beredile. Sabiyleni ızından erkişile üylege birem birem barıp bayramlaşıp razılık tileydile. Künortaga deri sabiyle bıla erkişileni bayramlaşa aylanganları tarkayadı. Künortadan sora közüv tişiruvlaga keledi. Ala, elni savlay aylanmaydıla, kısha cuvukla bıla honşu üylege baradıla. Bılaylık sıla kölkaldıla, cavlukla, mıdahıkla korap cerine tosluk, tüz innetlilik, carık köllülük keledi. Bayram künlede kişi da işlemeydi, arbazda turgan bir eki malga aş-suv bergenden arı. Ullu-gitçe, erkişi-tişiruv, calçı-kullukçu, sabiy-balık barı birbirin caklap, sıy berip, aşhı tilek etip dinkarnaş boladı. Zavukluk bıla kuvançdan sora sagış bolmaydı. Avruganlaga barılıp kölleri alınadı. Kim da kıyınlıgın, kıyavun unutadı...
Orazabayram üç kündü, bir kavum kartla bıla tişiruvla ekinçi, üçünçü künlede da tamadalanı kolların tutarga cürüydüle.Kurmanbayram Orazabayramdan cangız başhalıgı kurman kesivdü. İyd (bayram) namazdan üyge kaythanlay, erkişile kurman malnı adetdeça Allahga kurman eterge dep kıskınıkga kiredile. Kurman eterge, bayramnı üçünçü kün ingirine deri erkinlik bar ese da har kim da birinçi kün etgenni süyedi, em suvablısı da al kün etilgenidi. Kurmanlık mal keçeden asıralgan cerinden alınıp tügün başın tartmay aruv küyde kesilir cerine keltiriledi. Kurman keserik adam malnı cerge catdırıp üç ayagın baylaydı, birev da çoçumasın dep ayaklarından tutadı. Sora niyet etip, tekbir keltirip, “Bismilllâhi-allahu akbar” dep citi bıçak bıla boynun tartadı. Kanı agıp boşap, kımıldaganı ajımsız tohtagandan sora, adetdeça soyadı, için alıp sanlarına ayıradı. Paygambarıbıznı buyruguna köre, kurman malnı etin üç ülüşge ayırıp birin carlılaga, birin cuvukga-honşuga, birin da üydegige tecegen suvapdı. Alay a sabiyi köp üy, eki etip birin kesine ayırsa da hata cokdu. Tişiruvla sanlangan etni uvak ülüşlege ayırıp sabiyle bıla tecelgen cerlerine mıçımay ciberedile. Üyleni aylanıp kol tutup razılık algan adet Kurmanbayramda da orazabayramdaça cürüydü. Halk birbirine barıp kelip kuvanç allı boladı. Kurman etni bişirilip aşalganını kesine köre süyümü, uçunuvu boladı. Kurman etgen bıla muslimanla em Allahnı razılıgın tabarga talpıydıla em da carlılaga boluşadıla. Kurman, dinibizni bek aşhı adetlerinden, kulluklarından biridi. Orazalada, sıylı künle bıla keçelede, bayramlada cürütülgen aruv adetle sabiyleni Islam dinge issi kölden baylanıvlarına sebeb boladı. Söznü bılayında bir eskerivümü aytırga izleyme: Almanya’ga medisin ustalık alırga dep barganımdan sora beş aydan sabiyleni da arı eltgen edim. Köb barmay oraza cabıldı, men da oraza tutarga başladım. Avuz açar zamanda sagatnı allıma salıp uvakıt kelgenley avuz aça edim. Ekinçi ne da üçünçü künü bolur edi deyme, biyagı men tepsini alga alıp sagatga karadım da avuz açtım. Ol sagatda beş cılda bolgan tamada kızçık, terezege süyelip mıdah avaz bıla alay söleşdi: bılayı kalay aman cerdi, minarası da cokdu, azan kıçırgan da cokdu! Bu sözleni eşitgenimde aşaganım tamagıma tıgıldı, kesi kesime çamlanıp “bilim alama dep uvak üydegini gâvur kıralga nek alıp keldim” dep esim sagışga ketdi. Aytırga izlegenim oldu: kızçık, cılı gitçe bolsa da, orazada aşham kirip avuz açar zamanda, muvazzinleni minaraladan azan kıçırganların tıngılap, azan tavuş eşitgenley avuz açılganın esine tüşürüp, Almanya’da da ol umut bıla talay künnü terezege süyelip azan tavuş saklagandı. Em ahırında tüngülüp mıdah bolgandı. Anga köre, avuz açhannı birinçi şartı, azan tavuş edi. Anı kımıldamaganın körgeninde cüregi takır bolup tuvgan curtun tansıklagandı. Kişi da esgermegenley azança, minaraça, kurman etgença, bayram künlede kempek cıygança, sünnetça, movlutça...
Adetle ogarıda aytılganıça sabiyleni dinnge cılıtırga sebeb boladıla. Seni cavungu din iynamı karıvsuz bolsun. Bügün Atacurtda, Eresey kıralnı zoru bıla anga boysunup caşagan Kafkas halklanı eki cüz cıldan beri menliklerin tas etmey, tillerin, adetlerin da unutmay, zulmuçu kıralnı asimilasyon politikasına karşçı turup keslerin katı begitip turganlarını birinçi sebebi Islam Dinnge iynamlarıdı. Bılay bolmasa edi uzak Aziya bıla Sibirni Türk tilli ne da fin-ugur tilli halklarıça cok bulup boşar edile. Dinni katı tutsala mından arı da alanı millet baylıkların, kültürlerin, adetlerin kişi da cok etallık tüldü. Bu zatnı üsünden çeçenlile ülgüdüle. Munu sabepli, sabiylege gitçelikden dinibizni şartların, birda kurusa da namaz kereklerin üretirge kerekbiz. Kuran okurga ürengen a eki duniyada da bek ullu zavuklukdu.
Esgertiv: “Eskerivlerim” eki kitap bolurça tang kesek uzundula. Alanı basmalatırga dep cazmaganma. Alay bolsa da talay bölümün Kartcurt’da basmaladım. Cangılıçlarım bar ese bilgenle tüzeltsinle. Tuvgan halkıma da bütev Kafkasnı karnaş halklarına da Ullu Allahdan igilikle, aşhılıkla tileyme...
___________________________________________________________________
Yılmaz Nevruz, "Karaçaynı Töresini Üsünden " [I, II, III, IV, V], Kartcurt
[Birleşik Kafkasya Dergisi Eki], Sayı: 6, 7, 8, 11, 12, Eskişehir, 1998, 2000.
________________________________________________________________________________


c: text/html

text:
Qırım
Qırım deñizniñ şimaliy tarafında bir adlı yarımadada bulunğan bir ülke, qırımtatar halqınıñ vatanı. Meydanlığı 26,2 biñ km².
Tarih
- Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi – tavrlar.
- M.E. (milâttan evel) XII asır — Qırım çöllerinde kimmerler yaşap keldiler.
- M.E. VII asırnıñ ortası — Kimmerler Qırımdan skitler tarafından quvuldılar.
- M.E. VII—VIII asırlar — Yunanlar Qırımğa kelip öz şeerlerini qurıp başladılar.
- M.E. V asır — Şarqiy Qırımdaki yunan şeerleri Bosporos Devletine birleştiler.
- M.E. 422 senesi — Yunanlar Hersonesos şeeriniñ temelini qoydılar.
- M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı.
- M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos Devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Evpator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
- M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezaret altına keçeler.
- M.S. (milâttan soñ) I asır — Sarmatlar Qırımnıñ çölüne kirdiler.
- M.S. II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
- III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos Devletini öz nezaret altına qoyalar.
- 269—270 seneleri — Roma orduları varvarlarnı Tuna özeniniñ o bir tarafına çekiltti. Pirat flotu Yunanistan yalısınıñ yanında mahv oldı.
- 375 senesi — Hunnular istilâsı. Hunnular Bosporos devletini tar-mar ettiler.
- IV—V asırlar — Rum (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
- VI asırnıñ soñu – Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
- VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
- X asır – Hazar Qağanatı ruslar tarafından tar-mar etilgeninen Qırımnıñ çölü beçeneklerge keçti.
- XI asır – Qırımnıñ çölüni qıpçaqlar feth ettiler.
- XIII asır – Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoroprinsligi) olıp ayrıldı.
- 1239 senesi – Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
- XIV – XV asırnıñ ortası – Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
- 1441 senesi — Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
- 1475 senesi — Osmanlı ordusı Gedik Ahmet paşa yolbaşçılığı altında ceneviz müstemlekelerini ve Teodoro prinsligini feth etti. Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı olıp qaldı.
- 1783 — Qırım feth etilip Rusiye İmperiyasınıñ terkibine kirsetildi.
- 1780-90 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Dobrucanen Anadoluğa birinci kütleviy icreti.
- 1853—1856 — Qırım cenki.
- 1860 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Osmanlı Devletine ekinci kütleviy icreti.
- 1917—1920 — Rusiye Vatandaş cenki. Qırımda “beyazlar” ve “qızıllar” ükümetleri biri-birlerini bir qaç kere almaştıralar.
- 1921 oktâbr 18 — Sovet Rusiye terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi.
- 1941 avgust — Qırım almanları sürgün etildiler.
- 1941—1944 — Natsist alman ordusı Qırımnı işğal ettiler.
- 1944 mayıs 18 — Qırımtatarlar sürgün etildiler.
- 1944 iyün 26 — Yunanlar, ermeniler ve bulğarlar Qırımdan sürgün etildiler.
- 1945 iyün 30 — Cumhuriyetniñ yoq etilüvi: Qırım MSŞC Qırım vilâyetine çevirildi.
- 1954 fevral 19 — Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirsetildi.
- 1989 — Qırımtatarlar kütleviy tarzda Qırımğa qaytıp başladılar.
- 1991 fevral 12 — Qırım vilâyeti USŞC terkibinde Qırım MSŞCne çevirildi, Aqyar şeeri ise USŞC terkibinde cumhuriyet riayetindeki bir şeer olıp qaldı.
- 1992 fevral 26 — Yuqarı Şuranıñ qararı ile Qırım MSŞC adı Qırım Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
- 1992 mayıs 6 — Qırım cumhuriyetiniñ ilk esas qanunı qabul olundı.
- 1998 dekabr 23 — Qırımnıñ şimdiki esas qanunı qabul olundı. Qırımnıñ resmiy adı Qırım Muhtar Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
Memuriy-territorial bölünüv
Memuriy ceetinden cumhuriyet 25 regiondan ibaret, olardan 14 rayon (ealiniñ çoqusı köylü) ve cumhuriyet riayetinde bulunğan şeerlerniñ şuralarına boysunğan 11 territoriya (ealiniñ çoqusı şeerli). Kösterilgen haritada körüne ki, işbu 11 territoriyadan bazıları büyük meydanlıqta yerleşip merkezden ğayrı bir çoq meskün yerden ibaret.
Rayonlarnıñ başları Qırımnıñ baş naziriniñ teklifinen Ukraina prezidenti tarafından tayin etileler, şeerlerniñ başları ise umumiy saylavda saylanalar.
Regionlar ise şeer, qasaba ve köy cemiyetlerinden ibaret.
Coğrafiya
Qırım yarımadası Ukrainanıñ cenübinde buluna. Yarımada üzeriniñ meydanlığı 27 biñ km². Ğarp ve cenüp tarafında Qırım Qara deñiznen, şarq tarafında ise Azaq deñizinen sıñırlana. Şimal tarafında Qırım tar (8 km qadar) Or boynunen qıtağa qavuşa. Qırımnıñ şarqında Qara ile Azaq deñizleri arasında Keriç yarımadası, Qırımnıñ ğarbında ise Tarhan Qut yarımadasıbuluna. Qırımnıñ şimaliy kenar noqtası Or boynunda buluna, cenübiy kenar noqtası — Sarıç burnu, ğarbiy kenar noqtası — Tarhan Quttaki Qara burun, şarqiy kenar noqtası — Keriç yarımadasındaki Fener burnudır. Şimaliy kenar noqtasınen cenübiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 200 km, ğarbiy kenar noqtasınen şarqiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 325 km. Qaranen deñiz sıñırlarınıñ umumiy uzunlığı 2500-den ziyade km.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Aqyar şeeri ve Arabat beliniñ şimaliy ucundan ğayrı yarımadanıñ bütün yerini ala.
Qarada keçken Qırımnen Ukrainanıñ Herson vilâyetiniñ kiçik sıñırı Or boynundan keçe. Bundan da ğayrı deñizde Qırım Rusiye (Krasnodar ülkesi), Romaniya, Bulğaristan, Türkiye ve Gürcistannen sıñırdaş ola.
Coğrafik ceetten Qırım eki teñ olmağan qısımğa bölüne: onıñ şimali çöl (bütün yarımadanıñ 4/5 qısmı), cenübi ise ormanlı Qırım dağlarıdır (meydanlıqnıñ 1/5 qısmı). Aqyardan Kefege qadar üç dağ sırası uzana. Eñ yüksek soyu yalı boyunda uzanğan Baş ya da Cenübiy dağ sırasıdır, onda Qırımnıñ eñ yüksek noqtası Roman Qoş degen dağ (1545 m) buluna.
Qırımnıñ özenleri az suvludır. Salğır, Alma, Belbek, Qaçı eñ esas özenlerdir. Dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar. Şimaliy Qırım boyunda Şimal Qırım kanalı uzana, oña suv Özüden kele. Qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar: Doñuzlav, Sasıq, Saq, Aqtaş, Töbeçik, Çoqraq gölleri ve digerler.
Meşur kurort regionları:
- Cenübiy yalı boyu — Yalta ve Aluşta regionları
- Ğarbiy yalı — Kezlev ile Saq regionı
- Cenüp-Şarqiy yalı — Kefe ile Sudaq regionı
- Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Nazirler Şurasınıñ portalı
- Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Radasınıñ saytı
- meta.ua saytındaki Qırım saytlarınıñ reestri (3200 sayttan ziyade)
- yandex.ru saytındaki Qırım saytlarınıñ katalogı (400 sayttan ziyade)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Qoral bularaq ênergiya özüne qullanaçaqlar"
Bu turıda İspaniyaneñ Saqlanu ministrı belderde
İspaniyaneñ Saqlanu ministrı Margarita Robles Rusiyä Federaśiyase däwlät başlığı Vladimir Putinnıñ xalıqara cämäğat’çelekkä qarşı yaña qoral bularaq ênergiya özüne qullanaçağın häm awır qışnıñ uzaçağın äytte.
Ministr Robles Burgosta Qorallı köçlärgä bäyşe ber ştab-fatirğa säfäre waqıtında açıqlaw yasap, Rusiyäneñ Ukrainağa höcümnärenä häm monıñ näticälärenä qarşı berdämlek häm yärdämläşügä çaqırdı.
İspaniyada sul koaliśiya xökümäte qabul itkän häm 10 avgustta ğamälgä kergän ênergiyane saqlaw planına kürä däwlät binalarında, säwdä urınnarında, zur kibetlärdä, aêroportlar, vokzallar kebek transport asqorımalarında, mädäni zona, qunaqxanälärdä kondiśioner qullanunı cäy aylarında 27 gradus belän çikläw, ayıruça sägät’ 22.00an soñ däwlät binaları, kibetlär häm säwdä üzäkläre vitrinalarındağı utlarnı sünderü zarur.
Şulay uq qışın da kondiśionerlarda 19 graduska qadär çikläw kertüçe plannıñ 2023 yılnıñ 1 noyabrenä qadär ğamäldä buluı küzdä totıla.
Bäyläneşle xäbärlär
Bel’giyada timer yullarında êş taşlaw çarası
Bel’giyada timer yulı xäräkäte tulısınça tuqtap qaldı diyärlek


text:
Kyivdeki Mustaqillik Meydanında (Maydan Nezalejnosti) birleşken milletler sırasında cenk etken ukrainlerge bağışlanğan sergi açıldı. Ekspozitsiya, Ekinci dünya cenkinde elâk olğanlar hatırlanğan vaqıttaki hatıra ve uzlaşuv Kününe bağışlana.
Sergi, aralarında qırımtatar uçucısı Amet-Han Sultan olğan 12 karamanğa bağışlana.
«As-uçucı. Şahsen 30 dane, ayrıca gruppa erkânında daa 19 duşman uçağı urıp tüşüre. Sovetler Birligi eki defa qaramanı. Ğururnen özüni qırımtatarı dep tanıta edi», - denile Amet-Han Sultan aqqındakimalümatta.
«Mayısnıñ 8-de keçirilgen hatıra ve uzlaşuv Kününe bağışlanğan merasimler zarfında, ukrainler natsistlerge qarşı – Qızıl ordu, Ukrain isyancılar ordusı, Poloniya ordusı, Fransız, Britaniya, Canada silâlı quvetleri ve AQŞ ordusı olmaq üzre – yedi ordunıñ saflarında hızmet etkenlerini hatırlaymız. Bugünden itibaren 12 qaramannıñ hatırasına Meydanda er biri içün – o zamanki cenkte er biriniñ ve er kesniñ qoşqan issesine bağışlanğan hatıra sergisi açıldı», – dep yaza Ukraina milliy hatıra institutı Facebookta.
Amet-Han Sultan 1920 senesi oktâbrniñ 20-de Alupkada dünyağa kele. Babası – lak milletinden (doğma Dağıstandaki Tsovkra-1 avulından), anası – qırımtatarı ola. Ana-babası tarafından Amet-Han Sultannı qırımtatarları da, Dağıstanlılar da öz milliy qaramanı dep qabul ete. Amet-Han Sultan 603 cenkâver uçuş yapıp, şahsen özü 30 ve grupp erkanında 19 lüftvaffeniñ (natsist Almaniyanıñ ava quvetleri – QA) uçağını urıp tüşüre. Uçuşlar yapqanvaqtında uçucı tahminen 100 uçaq çeşitini ögrene, uçuşları ise 4237 saatni teşkil ete. 1971 senesi fevralniñ 1-de Tu-16 uçma laboratoriyasında deñeme uçuşında elâk ola. Moskvadaki Novodeviçye mezarlığında defn etile. Dağıstannıñ paytahtı Mahaçkala şeerinde halqara avalimanına onıñ adı berilgen.
Mayısnıñ 8-de Ukrainada hatıra ve uzlaşuv Künü, mayısnıñ 9-da ise, Ekinci dünya cenkine bağışlanğan natsizm üzerinden qazanılğan Ğalebe künü qayd etile.


text:
Aprelniñ 15-nden itibaren işğal etilgen Qırımda vatandaşlarnıñ areketleri sert bir şekilde kontrol etilecek. Yarımada soqaqlarında politsiya devriyesini arttırmağa planlaştırıla.
Bu aqta aprelniñ 14-nde Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ yolbaşçısı Pavel Karanda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı operativ ştab toplaşuvında bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, evden çıqqan qırımlılarnıñ yanında pasportı olmalı.
«Siziñ buyruğıñız (Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ – QA) yüksek seviyeli azırlıq rejiminde vatandaşlarnıñ nizam qaidelerini belgilemekte. Rusiye ükümetiniñ aprelniñ 2-nde qabul etken qararı bar, o, şeerge çıqqan vatandaşlarnı yanına pasport ya da şeerge çıqqanına izin bergen diger vesiqalarnı almağa mecbur ete. Böyle vesiqalar olmasa, bu rejim qaideleriniñ bozuluvı qayd etilecek», – dedi İç işler naziri.
Karandanıñ bildirgenine köre, politsiya hadimleri qayd oluv yerine baqacaq.
«Vatandaşnı tutsaq, şeerniñ bir tarafında qayd olıp, başqa tarafında olsa, amma tükânğa ketkenini aytsa, bu şübhe doğura», – dep qayd etti müessise yolbaşçısı.
Onıñ aytqanına köre, politsiya naqliyat areketlerini video nezareti kameraları yardımınen taqip etecek.
Qırımnıñ Rusiye parlamenti yarımadada memuriy cinayetler qanunınıñ tüzetüvlerini qabul etti. Deputatlar Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejiminiñ bozuluvı içün para cezalarını sertleştirdi.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İşğal etilgen Qırımda memurlar jurnalistika saasında küçlü mütehassıslar azırlamaq kerekligi aqqında bildirdiler.
Qırım malümat «nazirliginiñ» İnformatsion siyaset idaresi Facebook saifesinde bergen malümatına köre, Qırımnıñ içki siyaset, malümat ve bağ «naziri» Dmitriy Polonskiy Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ slavân filologiyası ve jurnalistika fakultetiniñ dekanı Galina Bogdanoviç ile körüşti.
Körüşüvde kütleviy haber vastaları içün mütehassıslarnı azırlav keyfiyetiniñ arttırılması muzakere etildi.
Galina Bogdanoviç Qırım ükümeti ve universitetniñ slavân filologiyası ve jurnalistika fakulteti arasında «konstruktiv dialog müimligini» qayd etti.
«Nazirlikniñ» matbuat hızmeti bildirdi ki, körüşüvde İA «Krıminform» neşiriniñ baş muarriri Maksim Nikolayenko ve «Pervıy Krımskiy» telekanalınıñ baş prodüseri Böris Yemets de iştirak ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Milliy ğayeniñ olması ya da, daa doğrusı, buña ihtiyacı – siyasiy topluluqlarnı qabile tipteki topluluqlardan ayırğan bir çizgidir. Qabile topluluqlarda adamlarnıñ integratsiyası sade qan soyluğı qaidesine esaslana, o, bedeviylerniñ atalar sözünde yahşı tariflengen: "Men – qardaşıma qarşı. Qardaşlarım ve men – eki doğmuş qardaşlarımızğa qarşı. Eki doğmuş qardaşlarım ve men – qalğan er keske qarşı". Böyle topluluqlarnıñ, içtimaiy bağ içün qoşma sebep qıdırmasında ihtiyacı yoq. Bütün manası asılındadır. Küçük milletlerniñ çoqusı, şu sıradan qomşu Rusiyedeki milletler de, böyle topluluqlardandır.
Siyasiy topluluqlarnı ise başqa ğayeler birleştire – amanlıq, adalet, azatlıq, umumiy ve şahsiyniñ nisbeti. Qadimiy yunanlarnıñ vaqtından bugünge qadar, siyasiy topluluqlar öz azaları içün umumiy fikirlerni ifadelemege tırışa. Modern devrinde milletçilikniñ artmasınen, er halqnıñ böyle fikirlerniñ qıdırması, milliy ğayeniñ qıdırması, dep ifadelendi. Milliy ğaye añlamına, halqnıñ birligi izaatı (ne içün "men" degil, "biz"), umumiy eyilik izaatı (nege inanamız, umumiy maqsatlarğa irişüvde mobilizatsiya (inançlarımız içün nasıl küreşkenimiz) kirdi.
Asırlar devamında qırımtatarlar, qan soyluğınen degil, amma başqa, inkişaflı milliy topluluqlarğa ait olğan kategoriyalarnen birleşken siyasiy topluluq kibi inkişaf ete. Qırımtatarlarnıñ raat yaşaması ve dinamik inkişafı içün, qabile, tayfa, köylege muracaat yeterli degil. Türlü asıllar olğanı içün, böyle qıdıruvlar halqnı tek küçükçe taqımlarğa bölecek ve ileride parçalacaq. İç bir yerge ketirmeycek yol.
Bunıñ yerine eñ azından soñki 150 yılda qırımtatarlar, milliy gayeni inklüziya ve motivatsiya manaları şeklinde ifadeley edi: er kesni birleştirgen ve belli bir maqsatlarğa irişmege aveslendirgen (motivatsiya bergen) bir şeydir.
- 19 asır: qırımtatarlar - öz toprağında yaşap, bölgedeki başqa halqalar arasında lâyıq yerini almaq kerek bir halqtır.
- 20 asırnıñ başı: qırımtatarlar - öz toprağında öz taqdirini saylamağa aqqı olğan başqalardan mustaqil bir halqtır.
- 20 asırnıñ ekinci qısmı: qırımtatarlar - öz toprağından yaşamağa aqqı olğan bir halqtır.
Bugün biri-birimizni "biz" añlamında nasıl qabul ete bilecegimizni, nege inanğanımızni ve ne oğrunda küreşecegimizni añlatqan bir milliy ğayeni ifadelemek kerek. O, çoqluqnıñ fikirlerinen bir kelmek kerek, onı qandırmaq ve areketke davet etmek kerek.
Qırımtatar halqı öz, Allahnıñ bergeni toprağında. Qırımtatarlarnıñ tili, inançları, degerleri, dünyabaqışı Qırımda üstün olmalı. Qırımda olğanda, milletine baqmadan, qırımtatarlar kibi areket et.
Bu ifadeni böyle iza etmek kerek: "Qırımtatarlarnıñ öz cemiyet kimligi bar. Bu kimlikniñ, fizikiy alanda baş hususiyet kibi kerçekleşmege imkânı olmalı. Qırımtatarlarnıñ kimligi içün bu alan, aqlı olaraq, Qırımdır. Qırımda ealiniñ sayı mütenasipligi al etici degildir. Uquqnıñ esası - qırımtatarlarnıñ Qırımğa, öz toprağına aqqı. Başqası bizde yoq, artqa çekilmek yerimiz yoq".
Qırım, birevniñ iddialarınıñ nesnesi olmamalı
Demek ki, Qırımda bu halqnıñ zalımları maqtalmaycaq, tarih bu halqnıñ zararına iza etilmeycek, Qırımda qırımtatar tili boğulmaycaq, Qırımda qırımtatar kimliginiñ inkisafı içün bütün şaraitler yaratılmalı. Qırım, birevniñ iddialarınıñ nesnesi olmamalı. Biz, yuqarıda aytılğan meselelerde kimsenen kompromiss qıdırmamalımız, aynı dünyanıñ başqa köşelerinde öz meselelerini çezgende biznen kompromiss qıdırmağanları kibi.
Biz ise, qırımlılar, "qırımatatar kibi yap" ne olğanını añlatmaq içün, bir sıra mevzularda liderligimizni köstermek kerekmiz
Duyula ki, böyle milliy gaye - areketke çağırıştır. Bizim toprağımız, bizim alanımız. Qırımda yaşamağa isteseñ, do as Qırımtatarlar do (qırımtatarlar kibi yap). Biz ise, "qırımatatarlar kibi yap" ne olğanını añlatmaq içün, bir sıra mevzularda liderligimizni köstermek kerekmiz. Bu yalıñız til degil, amma içtimaiy qurulış, degerler, adalet, kelecek nesiller ögünde, başqa canlı varlıqlar ögünde mesüliyetlik. Böyle liderlik içün bizge yeterli ahlâqiy azırlıq ve muzakere esnasları kerek, umumiy qararlarnıñ qanuniyleştirüvi kerek. Şimdilik bunen bağlı problemalar bar, amma bu, başqa bir muzakere içün mevzudır.
Soñ söz yerine
Soñki yıllarda bazı qırımtatarlar, başqa millet vekilleri arasında faal şekilde "özüñkiler"ni qıdırğanını körem
Soñki yıllarda bazı qırımtatarlar, başqa millet vekilleri arasında faal şekilde "özüñkiler"ni qıdırğanını körem. Öz tilini unutıp ve tamamınen başqa tilge keçip, öz bayramlarını unutıp ve başqa halqlarnıñ bayramlarını qutlap, öz tarihine ürmetsizlik kösterip ve başqa halqlarnıñ tarihını özüñkini kibi körip. Böyle qırımtatarlar, özleri añlamasa da, amma, qırımtatarlarnıñ arasındaki "özüñkiler" sırasından çıqa, amma başqalarnıñ tarafından da qabul etilmey.
Leh psihologı Genri Tayfel Ekinci Cian cenkinden soñ keçirgen bir sıra meşur eksperimentlerde, adam öz taqım azalarına daa çoq uzanğanı açıq-aydın köründi. Em de taqımğa aitlikniñ talapları eñ azğariy olmaq mümkün. Misal içün, kapik taşlap, adamlarnı "tuğra" ve "yazı"larğa böle ediler. Ya da noqtalı yapraqnı köstere ediler. Ve, noqtalarnıñ kerçek sayısına baqmadan, bir gruppa adamlarğa - olar raqamnı azlaştırdılar, başqa gruppa adamlarğa - raqamnı qabarttılar, dep ayttılar. Böyleliknen, "azlaştırğanlar" ve "qabartqanlar" taqımlarını tizdiler. Eksperiment, adamlarnı birleştirgen o qadar küçük bir çizgi olsa da, ep bir öz taqımdaşlarını daa çoq rağbetlendirgenlerini kösterdi.
İbret. Postmodernge, halqlar arasında sıñırlarnıñ yoq olmasına işanıp, öz halqından uzaqlaşmağa tırışqanlar, siz içün yaramay haberim bar - psihofiziologiya seviyesinde sizge er vaqıt yaramayca munasebette olacaqlar.
Siz içün yekâne bir çare mimikriyadır - öz til, ad, din, tarihıñızdan vazgeçüv ve, bir vaqıtları başqalar sizni "özüñki" kibi qabul eteceklerine zayıf ümüt.
Buña azır olsañız, demek bu maqale siz içün degil.
Arsen Jumadilov, siyasetşınas, "Kyiv-Mohıla akademiyası" milliy universitetiniñ ocası, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmay bile.


text:
Moldovada ilk COVID-19 koronavirus hastalığı adisesini tasdıqladılar.
Moldova Sağlıq Nazirligi, virus, İtaliyadan qaytqan 48 yaşındaki qadında tapılğanını haber ete Azatlıq Radiosı.
"Qadınnı ava limanından eki taraflı pnevmoniyanen, sıcağınen, öksürik ve alsızlıqnen alıp kettiler", - Moldova Sağlıq Nazirliginde qayd ettiler.
Qayd etkenine köre, qadın İtaliyada fevralniñ 28-inde hastalandı ve hastahanege qoyuldı, amma "öz başına hastahaneden ketip, uçaqqa oturıp, evge qayttı".
Martnıñ 6-sında dünyada COVID-2019 koronavirusnıñ yaratqanı yoqulama allarınıñ sayısı 100 biñden ziyade oldı.
Martnıñ 3-ünde Ukrainada ilk COVID-19 koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel Rospotrebnadzorda haber ettiler ki, Qırım ve Aqyarda umumen 58 adam nezaret altında buluna.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Fevralniñ 20-nde Rostov-na-Donu şeerinde keçken Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi oturışuvında Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca, daa evel SBU hadimi olğan FSB hadimi Aleksandr Kompaniytsevniñ sorğulanuvı devam etti. Qırım.Aqiqatqa Azatlıq Radiosınıñ muhbiri haber etkenine köre, imayeci tarafnıñ bazı advokatları oturışuvda Qırım Garnizon mahkemesindeki videobağ vastasınen iştirak etken.
Bu arada, mahkeme açıq şekilde keçkenine baqmadan, soy-sop ve aqrabalar mahkeme zalına kirsetilmegen.
«Bizler SBUnıñ sabıq hadimi olğan, FSB taqiqatçısı Aleksandr Kompaniytsevni sorğulamağa devam ettik. O, qabaatlavnen alâqalı muayyen bir şey aytamadı, yalıñız Hizb ut-Tahir teşkilâtı ve celp etüv usulları aqqında uzun fikir yürsetti. Ancaq oña muayyen sualler berilgeninen, o mesele devlet sırı olğanını aytıp, cevap bermege red ete edi», – dep ikâye etti advokat Aleksey Ladin.
Nevbetteki oturışuv fevralniñ 20-nde ötkerilmesi planlaştırıla.
2016 senesi fevral-mart ayları arasında Yaltada Arsen Cepparov ve Refat Alimov, Emir-Üsein Kuku, Muslim Aliyev, Enver Bekirov ve Vadim Sirük tutulıp alınğan edi. Olar Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqası olğanındsa qabaatlana.
Daa evel Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» mahkemelerini Aqmescitte köçme oturışuvda keçire edi. Ondan soñ tevqif etilgen qırımlılar Rostov-na-Donu şeerine yollanıldı.
Yanvarniñ 24-nde Ukraina tış işleri Nazirligi RusiyedenYaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ altı figurantını azat etmesini talap etken edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text: «Bayraksız El – börksüz erkişi, cavluksuz tişiruv» degendile bizni ata-babalarıbız. Bizni halk ömürde da bayraksız bolmagandı. Ullu halklada cürügen millet belgile – Flag, Gerb, Gimn – bizni tilde keslerini atları bla cürüydüle: Bayrak, Tamga, Orayda. Kertidi, Bayrak bir alınñanı bla türlenmey kalmagandı. Halk islam dinñe köçgenden sora, mecisuv zamanlada cürütgen Bayragın «haram» etgendi. Ay bla culduz neda caşil boyau Bayrakda bolmay kalmaydı endi. Anı kibik, Türk kavumlanı totem belgilerin – börü, bars degença canıvar suratlanı – bayrakda körünüvlerin İslam din oguyramaydı.


text:
Qırımda Qırımtatar bayraq kününe bağışlanğan avtoyürüş devam ete. Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkenine köre, faaller marafonnıñ üçünci kününi Kefede başladı, o, aqşam Aq Qayada yekünlenecek.
Avtoyürüş çerçivesinde faaller meskün yerlerniñ adları ile levhalarnı vaqtınca deñiştire. Sızılğan rus yazı üstüne qırımtatarca tarihiy ad qoyula.
Aktsiya iyünniñ 24-nde başladı. Bir qaç kün içinde marafon iştirakçileri 30-ğa yaqın meskün yerni dolaştı.
Faaller Rusiye uquq qoruyıcı organları qarşı areket ete, dep bildirgen edi.
«İslâm-Terek qasabasına yaqınlaşqanda dostlarımız kirişte bizni yol-patrul hızmetiniñ hadimleri bekley, dep bildirdi. Ne içün bizlerni bekleyler daa soñra belli oldı. Yol-patrul hızmetiniñ hadimleri qara yolsuzlıq maşinalarını toqtata eken, biz ise böyle maşinalarnen yüremiz», – dep tarif etti faal Nariman Celâl.
Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ vekilleri bu malümatnı açıq sürette daa izaatlamadı.
Daa evel haber etilgeni kibi, Rusiye kontrolindeki Aqmescit rayonınıñ prokuraturası qırımtatar faali Nariman Celâlnı Qırımtatar bayraq künü arfesinde «ekstremist faaliyeti» aqqında tenbiledi.
İyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın renkli tamğa tasvir etilgen kök renkli bir bayraqtır.
Qırımda, esas Ukrainada ve dünyanıñ diger memleketlerinde bayram tedbirleriniñ keçirilmesi planlaştırıla.


text:
Tınç okean
Tınç Okean – Amerika ve Asiya qıtaları arasında bulunğan dünyanıñ eñ büyük bir okeanıdır. Adını İspaniya Qırallığı adına dünyanı dolaşqan portugal deñizci Ferdinand Magellan bergendir. Magellan, künler sürgen zorlu ve fırtınalı şartlar altında adını bergeni Magellan boğazından keçip bu okeanğa açılğanında, fırtınalarnıñ tınuvından ve özüni tınç suvlarnıñ qarşılaması sebebinen okeanğa "Tınç" adını bergendir.
Meydanlığı 179,7 million km². Eñ teren yeri 11 034 m ile Mariana çuqurı olıp bu aynı zamanda dünyadaki eñ teren noqtadır.


text:
Aqmescitte iyünniñ 10-nda, cumaertesi künü yağğan küçlü sağanaqtan sebep şahsiy müessiseler saipleri zarar kördi, dep haber ete Qırım.Aqiqatnıñ muhbiri.
Eñ çoq yağanaqlar tüşken yerlerde market ve kafelerni suv bastı. İlk evelâ: demiryol vokzalı civarında, Moskva alqası etrafında, Pobeda cedesinde, em de Raketnaya, Kuban, Kiyev ve Tolstoy soqaqları yanında.
Market sipleriniñ biri Qırım.Aqiqatqa dedi ki, taşqın aqibetinde bina içindeki mal yararsız alğa keldi. Onıñ sözlerine köre, zararnıñ kölemi 50 biñ rublege yaqın oldı. Bu çeşit türlü ğıda mahsulatı ve şırınlıqlar edi.
Aqmescitniñ demiryol vokzalı yanında ava afatından sebep bir-qaç yol qazası yüz berdi, bir-qaç trolleybus ve yengil maşna suvda qaldı. Bu maşnalarnıñ bazıları endi tamir etilmek kerek.
İyünniñ 10-nda Aqmescitte yağğan sağanaqtan soñ şeerniñ Demiyol rayonınıñ bir qısımnı ve şahsiy sektorde bir-qaç soqaqnı suv bastı.
«Qırım gidrometeorologiya ve etraftaki müitniñ nezaret idaresi» tarafından bildirilgen malümatqa köre, iyünniñ 10-nda Aqmescitte küçlü saqanağ devamında asılında orta esapnen bir ayda yağması kerek olğanı qadar yağanaqlar tüşken.


text:
Detektïvti şığarma – şıtırman oqïğalı qılmıctıñ ädebï qalıpqa tücken türi. Al jazwşı onda qılmıc qupïyaların logïkalıq payımdawlar arqılı aşwğa küş caladı. Bactı keyipker retinde iz kecwşi zañ qızmetkeri nemece tıñşı, barlawşılar men qılmıc äleminiñ «cerkeleri» tañdaladı. Şïelenicken oqïğalar arqılı eki jaqtıñ aşıq ta actırtın kaqtığıctarınan coñ qılmıc äşkerelenedi. Jeke detektïvterdiñ jarqın beynelerin twdırğandar amerïkan jazwşıcı Édgar Allan Po («Altın ...Read More »
Cuxbat
Qarjılıq cawatcızdıq qarızğa batıradı
nemece ağılşın tilinde oqwlıq jazğan qız Älemniñ eñ üzdik top-200 joğarı oqw ornınıñ reytïngicin ağılşınnıñ QS (Quacquarelli Symonds) kompanïyacı tüzedi. QS zerttewi boyınşa alğaşqı ondıqqa (Maccaçwcetc TÏ, Kembrïdj wnïvercïteti, London ïmperïya kolledji, Garvard wnïvercïteti, London kolledji, Okcford wnïvercïteti, Cténford wnïvercïteti, Kalïfornïya TÏ, Prïncton wnïvercïteti jäne Yel wnïvercïteti) ilikken üzdik wnïvercïtetterdiñ 6-awı AQŞ-ta, 4-ewi Brïtanïyada ornalacqan. Top-200-ge kirgen bilim oşaqtarınıñ 51-i ...Read More »
Bïılğı mektep bitirw balı qayda ötedi?
Mektep bitirwşiler üşin nağız köñil alaburtqan cät keldi. Birer künde olar ülken ömirge joldama aladı. Buğan deyin Ulttıq birıñğay tectilewdi oylap qobaljıca, endi aldağı arman-añcarların oylap alañdawlı. Öytkeni, ocı cätten bactap qamcız balalıqtıñ awılı alıctay tücetinin biledi. Condıqtan, tülekter mektep bitirw caltanatın umıtılmactay etip ötkizgici keledi, col üşin dayındıqtı birer ay burın bactaydı. Biraq… coñğı waqıtta elimizde biraz jayt orın ...Read More »
Bilim bäcekeci qanday nätïje körcetti?
Bïıl mektep bitirwşilerdiñ orta bilimin attectattaytın äri joğarı oqw ornına tücwine mümkindik beretin birıñğay jüyedegi tectilew däctürli formatta coñğı ret ötkizilwde. Özge öñirlerde jäne iri qalalarda UBT 15 mawcımda ayaqtaladı. Al oblıc tülekteri tectilew «maşaqatınan» qutıldı dewge de boladı. Cınaqtıñ coñğı legi 7 mawcım küni Taraz qalacındağı TarMPÏ bazacında ornalacqan ulttıq birıñğay tectilew ötkizw pwnktinde ötti. Jambıldıq mektep bitirwşiler boyın ...Read More »
Memlekettik tilge qurmetpen qaraw – mindet
Elbacımız qabıldağan «100 naqtı qadam» – Ult jocparınıñ 79-qadamında: «Bilim berw jüyecinde joğarı cınıptar men joğarı oqw orındarında ağılşın tilinde oqıtwğa kezeñ-kezeñimen köşetini aytılğan. Memleket bacşıcınıñ bul tapcırmacı büginde qalay orındalwda? Ocı mäcele töñireginde biz Taraz memlekettik pedagogïkalıq ïnctïtwtınıñ «Ïdeologïyalıq jumıc jäne qoğammen baylanıc departamentiniñ bacşıcı, pedagogïka ğılımınıñ doktorı, profeccor Oñğar Cälimbaevpen cöylecken edik. – Oñğar Cälimbayulı, bügingi tañda til ...Read More »
«Toğız ul-qızım – bir töbe, Ermaxanım – bir töbe»
«Bükpeciz äñgimeniñ» bügingi qonağı – «Cüyinbay qajı» şarwa qojalığınıñ qojayını, Cïdney Olïmpïadacınıñ çempïonı Ermaxan Ibırayımovtıñ äkeci Cağï Ibırayımov – Cağï aqcaqal, cizdi xalıq dañqtı bokcşı Ermaxan Ibırayımovtıñ äkeci retinde jaqcı biledi. Condıqtan cuxbatımızdı Ermaxannıñ balalıq şağınan bactağandı jön kördik… – Ermaxan – meniñ kindigimnen tarağan on ul-qızdıñ jetinşici. Tuñğışımız Baqıt qızımız 1962 jılı dünïege kelgen bolca, odan keyingi Qalmaxan ulım ...Read More »
«Öz tiliñ iriligiñ, özge til tirligiñ üşin qajet»
AQŞ-ta da qañırap qalğan öñdirictik qalaşıqtar, ïnfraqurılımı naşar şarwaşılıqtar, jolı tozğan awıldar, qawcağan köpirler bar. Dağdarıc ol jaqtağı adamdardı da turaqtı jumıcınan qağwda. Bir ştatta päter wday qımbat bolca, bir ştatta arzan. cöz boctandığı, oy erkindigi, şığarmaşılıq izdenicke şektew joq. Kezekti cuxbatımız Oñtüctik Dakota ştatı, Cw-Folc qalacında oqığan, büginde Taraz qalacındağı N. Nazarbaev atındağı zïyatkerlik mektepte ağılşın tili päniniñ muğalimi ...Read More »
«Jurt jeñil dünïege äwec bop aldı»
6 mamır – qazaq än äleminiñ körnekti ökili, kompozïtor, öner zert tewşici, Qazaqctannıñ eñbek ciñirgen qayratkeri Ïlya Jaqanovtıñ twğan küni. Cekcenniñ ceñgirine şıqqan mereytoy ïeci – bükpeciz äñgimeniñ bügingi qonağıRead More »
täwelcizdigimizdi birinşi moyındağan türkïyada
Tübi bir türki tildec memleketterdiñ mädenïeti men önerin damıtw jönindegi Xalıqaralıq uyımınıñ şaqırwımen bïılğı Nawrız merekecin birqatar türki tildec xalıqtardıñ önerpaz ökilderi Türkïya elinde atap ötti. Ulıctıñ ulı künin ıCtambwl qalacında qarcı alğandar aracında oblıcımızdağı «Taraz» trïocınıñ änşileri de bar. Olar on kündik capardan jaqında ğana oraldı. Biz ocı caparğa «Taraz» trïocın bactap barğan belgili änşi Acılxan Şüñirekovpen cuxbattacqan edik.Read More »
Cmartfonğa bağdarlama oylap tapqan qarataw qıranı
Öcetin bala jaltaqtamaydı, ortağa tez beyimdeledi. Şw şığarmay, özine keregin tügendeydi. Jetictikke jetw üşin oğan köp närcege tözwge twra keledi. Ol ottı öşirwge, uşqındı jalınğa aynaldırwğa da qabiletti bolw kerek. Wädede turw, ädil bolw, qwlıqtı da icke acırwğa şamacı jetce jaqcı. Ocı aytılğandardı bacınan ötkergen jigittiñ biri – Bekbolat Qayır. Jacı jïırmada. Qarataw qalacınıñ twmacı. Ec bilip qalğan şağında Bekbolattıñ ...Read More »


text:
Dön’yanıñ iñ yıraq urınına 4 säğättä barıp bulaçaq
Tormışnıñ qızıqlı yaqları – 3/2022
Tormışnıñ qızıqlı yaqları – 3/2022
Kiläçäk taswirlanğan här urında transport kritik ähämiyätkä iyä. Bälki dä, texnologik qamilläşüneñ iñ möhim kürsätkeçlärennän berse dä şuşı inde. Oçuçı maşinalarıbız yäki teleportaśiya texnologiyäbez bulmasa da transport texnologiyaları här uzğan kön üsep qamilläşä bara.
Yaqın kiläçäktä çığaçaq yaña yulçı oçqıçları sezne İstanbuldan N’yu-Yorkqa 2 säğättän tağın da äzräk waqıtta ireşterä alaçaq. Supersonik, yäğ’ni tawış tizlegennän yuğarıraq tizlek belän oça torğan oçqıçlar belän başlanğan, läkin tuqtap torğan bu macara gipersonik oçqıçlar belän yañadan başlıy.
Konkordnıñ mirasın qamilläşteräçäklär
Supersonik oçqıç fikere 1960lı yıllarnıñ urtasında barlıqqa kilde häm 70nçe yıllardan 2003nçe yılğa qadär däwam itte.
Yulçı oçışları “Air France” häm “British Airways”neñ “Konkord”ı layıqlı yalğa kitüe belän 2003nçe yılda tögällände.
Supersonik oçış – oçqıçnıñ tawış tizlegennän tağın da tizräk xäräkät itüe mäğ’näsenä turı kilä. 18 meñ 300 metr biyıklektäge oçqıç ber säğätta ber meñ 60 kilometrdan tağın da tizräk oça.
Xäzerge waqıtta yulçı transportı öçen êşçänlege alıp barılğan gipersonik oçqıçlar isä tawış tizlegennän 5 tapqırğa artıp kitä ala. Yäğ’ni ber säğättä 8 meñ kilometrdan kübräk ütärgä mömkin.
İstanbuldan N’yu-Yorkqa başqarılaçaq tuqtawsız oçış normal oçqıçlarda 10 säğät 40 minut bulsa, bu oçqıçlar belän säyäxät waqıtı 1 säğät 40 minutqa xätle azaya ala.
İñ yıraq urın 4 säğät bulaçaq
Supersonik oçışlarnı kire qaytarırğa teläwçe NASA “Lockheed Martin” oçqıç êşläp çığaruçısı belän bergä êşli.
Üzäge Amerika Quşma Ştatlarında urnaşqan oçqıç şirkäte “Boom Overture” isemle supersonik oçqıçı belän konkordnıñ mirasın qamilläşterä. Şirkätneñ maqsatı 100 dollarğa dürt säğät êçendä dönyanıñ teläsä qaysı ber urınına bara alu. Fäqät bu barış aldında citdi kirtälär bar.
Görelte öçen testlar ütkärelä
Supersonik yulçı säyäxäte belän bäyle ike zur borçılu bar: şaw-şulı tawışı häm pıçratu.
Yuğarı tizlektä säyäxät öçen qullanılğan yağulıq miqdarınıñ artuı bu oçışlarnıñ tağın da kübräk uglerod êzen qaldıruına säbäp bula.
Ozon qatlamı da bu oçışlardan awır zarar kürä. Ayıruça yuğarı temperatura, cılılıq oçqıçlarnıñ çıdamlığı öçen qurqınıç.
Tawış tizlegennän tağın da tizräk säyäxät itü cir östendä köçle kük kükräw kebek işetelä alınğan sonik şartlawğa säbäp bula. “Boom” şirkäte isemen näq’ menä şuşınnan ala da inde.
2030nçı yılğa qadär yulğa çığarğa mömkin
NASA xäzerge waqıtta Kaliforniyada “X-59” oçqıçınıñ tawış kontrollären yasıy.
Supersonik oçqıç 2023nçe yılda berençe tapqır oçaçaq häm kötelgäne qadär tawışsız buluın isbatlarğa tırışaçaq.
Barısı da tärtiptä bulsa, 2030nçı yılğa qadär bu oçqıçlar dönyanıñ ike oçın ber-bersenä yaqınaytaçaq.
Çığanaq: TRT Xäbär
Bäyläneşle xäbärlär
Äxmäd Zäki Wälidi: tatar da, başqort ta tügel, törki xalıqlarnıñ ğalime
Nogayşa 03/2022: MARAZ BİZGE RAHMET BOLGAN
Bu yuma “MARAZ BİZGE RAHMET BOLGAN” baresinde söz bardıramız...


text:
Ukraina gimni azat etilgen Qırım ve Aqyarda em de Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde yañğıraycaq, dep ayttı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko yanvarniñ 15-nde, memleketniñ devlet gimni redaktirlengenine 26 yıl tolğanını izaatlar eken.
«Donetsk vilâyetiniñ Pokrovsk şeerinde balalar Ukraina gimnini bütün samimiyet ve isteknen icra etkenlerini pek yahşı hatırlayım. Böyle anlar ukrain gimni Donetsk ve Lugansk, Aqmescit ve Aqyarda illâ ki yañğıraycağına olğan inamnı qaviyleştire», – dep yaza Poroşenko özüniñ Facebook saifesinde.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Aqyar devlet memuriyetiniñ reis muavi Elimdar Ahtemovnıñ aytqanına köre, bücet müessiselerniñ hadimleri öz aylıqlarını işhaneleriniñ kassalarında alacaqlar.
«İnsanlar saqınmasın, aqça PrivatBanktan berilmeycek, – dedi o. – Şimdi bizde eki vekâletli bank bar – ÇBRR ve Deñiz bankı. Bücet müessiselerine ödevlerini olarnıñ yardımınen keçirecekmiz».
O şunı da qayd etti ki, Aqyarda olğan Sberbank ve VTB ukrain bölükleri Rusiye territoriyasında qaydından daa keçmediler.
Yerli akimiyet insanlarğa aylıqlarnı bergan soñ, ticaret ağlarında rusiye rubleleriniñ zaruriy miqdarı olacağına ümüt ete. Al-azırda ise Aqyarnıñ tükân, restoran ve diger ticaret merkezlerinde insanlardan rublelerni qabul eteler, amma qaytımnı grivnanen bereler.


text:
vokzalı) Ukraina devlet migratsion hızmeti idaresiniñ Herson bölügi zapt
etilgen Qırımdan 52 vatandaşnı ( olarnıñ arasında 8 bala) qayd etti.
Bu aqta Herson eali qoruv ve fevqulade vaziyetler boyunca idarelerinde
bildirilmekte.
Şimdiki vaqıtta 26 vatandaş oquv yurtlarnıñ yataqhanelerinde
yerleştirildi. 24 insan yardımğa muhtac olmadı ve öz başlarına yerleşti
( soylar, tanışlar, kairağa alınğan mesken).
Bunıñnen bir sırada, zapt etilgen Qırımdan şeerde 216 arbiy adam ve
olarnıñ aileleri qabul etildi. Kelgenlerni oquv yurtlarnıñ yataqhanelerinde ( umumen 107 arbiy adam ailelerinen), yüksek sport
sanaat mektebiniñ musafirhanesinde (22 insan), şahsiy qurulış bölügi ve
çoqqatlı binalarda (87 insan) yerleştireler.


text:
Qırımtatarlar Aqmescitte fevral 26 vaqialarınıñ üçünci yıllığında mitingge toplaşmasın dep, işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye akimiyeti olarğa qarşı repressiyalarnı quvetleştirdi. Bunı fevral 23-de Ukraina Yuqarı Radasında Rusiye advokatı Nikolay Polozov ayttı, dep yaza QHA.
«Menim fikirimce – qorquzmaq isteyler, 2014 senesi fevral 26 vaqialarınıñ yıllığı arfesinde bir aktsiya, insanlar toplaşmasını istemeyler. Artıq tek saylanğan qurbanlarnı tutmaylar, olarğa qoltutmağa ve adiseni başqalarğa yetkizmek içün kelgen faallerni de alalar. Mence, bu Rusiye akimiyetiniñ repressiyalarıdır», – dep ayttı Polozov.
Advokatnıñ qayd etkenine köre, yaqalavlar arfesinde Bavurçı sakinleri birleşmege qarar berdiler. Aqmescitteki Bavurçı qasabasında hırsızlıq ve çapullar sıq-sıq olğanından soqaqlarda nevbetçilik yapmağa qarar alınğan edi.
Qırımda, Aqmescitteki Bavurçı qasabasında, fevral 21-de Rusiye uquq qoruyıcıları Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv keçirgenler.
Marlen Mustafayevge qoltutmağa kelgen insanlardan da 10-dan ziyadesi yaqalandı. İnsanlarnı yaqalamazdan ögüne politsiya hadimleri megafon vastasınen toplaşqanlar kütleviy merasimler aqqında qanunlarnı bozğanlarını ilân ettiler.
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Marlen Mustafayevni 11 künge memuriy apiske aldı. Mustafayevni Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesiniñ 1-inci qısmı (natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlaylar. Bunıñ sebebi 2014 senesi iyül ayında «VKontakte» içtimaiy ağında paylaşqan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına ait timsallerniñ fotoresimi oldı.
Fevral 21-de Bavurçı qasabasında yaqalanğan qırımlılarnıñ bir qısmı beş künge qadar apiske alındı. Olarğa nisbeten Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.2 maddesine köre (toplaşuv, miting keçirilmesi ya da teşkil etilmesine dair nizamnı bozuv) protokollar tizildi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi defalarca zapt etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarına qarşı basqı ve taqip areketleri yapılğanınen raatsız olğanını bildire edi, ondan da ğayrı Rusiyeni yerli sakinlerge basqını toqtatqanını ve ukrainalı siyasiy mabuslarını azat etilmege çağıra edi.


text:
Rusiye mekteplerinde üç afta tatil olacaq – martnıñ 23-nden aprelniñ 12-ne qadar, dep bildirdi Rusiye maarif naziri Sergey Kravtsov. Onıñ qayd etkenine köre, mektep talebeleriniñ uzaqtan tasil almasına yardım etilecek, belli tasil resursları açılacaq, dep bildire «Nastoyaşçeye Vremâ».
Kravtsovnıñ aytqanına köre, bağ operatorları balalarnıñ uzaqtan oqumaları içün tasil resurslarını bedava açmağa azır, tasil edebiyatınıñ eñ büyük neşriyatları ise dersliklerini online şekilde açtı.
Aynı vaqıtta, tatil vaqtında mektepler tolusınen qapatılmaycaq, dep bildirdi Kravtsov. Başlanğıç sınıflar sıñırlı çalışacaq.
«Ana-babalar belli bir sebeplerden balalarını evde qaldırıp olamasa, Rospotrebnadzor talaplarına uyğun bir şekilde mektep talebelerini ketirmege mümkün olacaq», – dep qoştı nazir.
Daa evel Moskvada martnıñ 21-nden aprelniñ 12-ne qadar mekteplerni qapatmağa qarar alınğan edi. Paytahtnıñ bala bağçaları ise qapatılmadı, serbest qatnav qaldırıldı.
Martnıñ 20-nde başlanacaq yekâne devlet imtianlarınıñ vaqtından evelki müddeti baarden iyünniñ soñuna avuştırıldı. Bu aqta Rospotrebnadzor yolbaşçısı vazifelerini vaqtınca eda etken Anzor Muzayev bildirdi.
«32 biñ olğan vaqtından evelki müddetniñ iştirakçilerini tınçlandırmaq içün olar iyünge esas müddetke avuştırıldı. İmtian keçirilecek nizamda olğan yedek künleri bar, keçken yılları mezunlar o vaqıt imtian bere bile ediler. Şimdi qoşma müddetke ariza bergenler anda qaldırıla», – dedi Muzayev.
Onıñ bildirgenine köre, birisi belli sebeplerden iyünniñ soñundan evel imtian bermege istese, esas müddet içinde imtian bere bile.
Yekâne devlet imtianlarınıñ vaqtından evel etapını avuştırmaq qararı bazarertesi künü Rusiyede koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvını ögüni aluv operativ ştabınıñ reberi olğan baş nazir muavini Tatyana Golikovanıñ toplaşuvında qabul etildi.
Rusiyede daa 21 insannıñ koronavirusı tasdıqlandı. Hastalarnıñ umumiy sayısı 114 kişi oldı.
Dünyada COVID-19 koronavirusınen hastalanğan 187 717 insan bar, ölgenlerniñ sayısı 7 822 kişi oldı, 79 biñden çoq insan tedaviylendi.
Keçken künü dünyada tasdıqlanğan hastalarnıñ sayısı 13 387-ge arttı, 737 insan can berdi.


text:
Aqyarda yaşağan sakinlerniñ 37,6% şeerni qapalı arbiy-deñiz baza olaraq körmek istey, 33,7% Aqyarnıñ «çoq funktsional şeer-polis» olğanını istey.
Bunı yerli ForPost internet-neşiri tarafından 2015 senesi mart 4-10 künleri keçirilgen sorav köstere.
Soravda Aqyar keleceginiñ diger variantları da bar edi. Paytaht şeer olğanını insanlarnıñ 5,2% alğışladı, ilmiy şeer – 3,8%, turistik merkez – 5,6%, deñiz yalısındaki vilâyet – 10,5%, başqa bir şey – 3,5%. Umumen soravğa 2441 insan qoşuldı.
Neşirde qayd etilgeni kibi, rey bergenlerniñ 50% 50 yaştan büyük olğan erkekler teşkil etti.
Qırımlılarnıñ fikrini ögrengen soñki soravlardan biri «Krımskaya Pravda» gazetasınıñ internet sayıtnda keçirildi. Qırım statusı aqqında sorav beklenilmegen neticelerge ketirdi.
«Krımskaya pravda» «Siz umumqırım referendumınıñ suallerine bugün nasıl cevap berir ediñiz?» sualini bergen edi. Rey bergenlerniñ 61% «Qırımnıñ Ukraina terkibinde keñ vekâletlerini» saylaycağını bildirdi. Mart 9 künü saat 8:00-ge qadar 4510 insan sevap berdi. Rusiyege 19% qoşulır edi, daa 20% «referendumğa kelmez edi».
Muarririyetniñ resmiy beyanatında aytıla ki, «Krımskaya pravda» neşiriniñ saytı DdoS-ücümine oğradı.