text:
Tatar qorıltayına Tөrkiәdәn delegatlar saylandı
Bөtendөnya Tatar Kongresı 4-nçe qorıltayın Dikaberneñ 12-se belәn 16-sında ütkәrәçәk. Şunıñ өçen Başqarma komitetı rәise Rinat Zakirov cir şarına taralğan tatar içtimağıy oyışmalarınnan üz wәkillәren şuşı qorıltayğa cibәrülәren soradı. Tatarstan Respublikasınıñ Tөrkiә Respublikasındağı wәkalәtle wәkile Radik Gimatinov ta bu eşne oyıştıru өçen 9-nçı Uktәberdә Tөrkiәdәge Tatarlarnı iftar aşına çaqırıp, delegatlarnı bilgelәw eşen oyıştırdı. Ul “delegatlarnı bilgelәw eşen Tөrkiә Tatarlarınıñ liderı Prof. Nadir Dәwlәt alıp barsın” digәn tәqdim kertte. Şuşı tәqdim küpçelek tarafınnan xuplanğaç altı keşedәn torğan oyıştıru komitetı saylandı. Alar Tөrkiәdәge Tatar içtimağıy oyışmalarınıñ tәqdimnәren ike sәğattәn ozaqqa suzılğan mәslixәtlәşüdә tikşergәnnәn soñ qorıltayğa qatnaşaçaq 9 delegat belәn ber rezerv delegatnı bilgelәdelәr. Şuña kürә, İstanbuldan dürt, Ankara, Eskişehir, İzmir, Kütahya hәm Samsunnan berәr delegat Qazandağı qorıltayğa qatnaşaçaq.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


c: text/html

text:
Atlantikara mönäsäbätlärneñ bügenge torışı: anda da qarşılıqlar yuq tügel
Äle genä Pragada Atlantikara mönäsäbätlärneñ bügenge xäle turında fiker alıştılar, xörmätle tıñlawçılar. Konrad Adenauer fondı, Amerikan üzäge häm çexlarnıñ Yewropa säyäsäte institutı oyıştırğan xalıqara konferensiädä, Atlantikara mönäsäbätlär krizis kiçerä, ämma bu qarşılıqlar fundamental'' tügel, alar barı tik Äfğanstan, İran häm Ğiraq mäs''äläsendäge qaraşlarnıñ törle buluında ğına kürenä digän fiker äytelde.
Praga konferensiäsendä qatnaşuçılarnıñ qayberläre xätta, amerikannar häm yewropalılar küp kenä ölkälärdä törle planetadan çıqqan tösle, dip tä belderde. Misal öçen, Budapesttağı Cämäğät säyäsäte institutında eşläwçe Sever Voinescu:
"Yewropalılar häm amerikannarnıñ dönyağa qaraşları urtaq, xätta alar ber dönyada yäşi diärgä mataşularnı inde tuqtatırğa kiräk. Töp strategik häm xalıqara mäs''älälärdä amerikannar Marstan, ä yewropalılar Zöhrä yoldızdan çıqqan kebek. Alar bik az ölkälärdä genä kileşä, ä inde ber-bersen añlawları kimegännän kimi bara. Atlantikara büleneşneñ säbäpläre tirän, moña şaqtıy ozaq kilende häm bu tağın da däwam iter kebek kürenä", di Atlantikara qarşılıqlarnıñ tiränäyüe xaqında Voinescu.
İkençe dönya suğışınnan soñ tığız xezmättäşlek urnaştırğan Yewropa häm Amerika arasında xäzer çınnan da qayber problemalar bar.
Ämma şul uq konferensiädä, bu qarşılıqlar ayırım ber problemanı xäl itü yullarında ğına çağıla, ä tulayım alğanda Yewropa Berlege dä, Amerika Quşma Ştatları da üzläreneñ yäşäw strategiäsendä berük qimmätlärgä, berük ideallarğa nigezlänä, digän fiker köçle ide.
Şul uq İran, döresräge anıñ atom programması belän ni eşlärgä digän mäs''älädä - Yewropada yäşäwçelärneñ 47 protsentı, monı Tähranğa diplomatik basım yasap xäl itärgä kiräk disä, näq şul xätle uq amerikan östäldä xärbi çaralar kürü ixtimalı da torırğa tieş, dip isäpli.
Ğiraq mäs''äläsendä qarşılıqlar tağın da tiränräk. Yänä Sever Voinescu:
"Ğiraq Atlantikara mönäsäbätlär öçen köçle ber cir teträw tä''siren yasadı", di Voinescu.
Washingtondağı Yaqın Könçığış säyäsäte İnstitutında eşläwçe Simon Henderson da, ike aradağı qarşılıqlar kübräk iğtibar taläp itä dip uylıy:
"Min Ğiraq, Äfğanstan mäs''äläsen alay zur faciğä dimäs idem, ämma hiçşiksez alarnı yanawlar, häm däwamlı yanawlar dip atarğa bula", di Henderson.
Praga konferensiäsendä qatnaşuçılar, Atlantikara mönäsäbätlär öçen qurqınıçnı Ğiraq, Äfğanstan yä İran ğına tudırmıy, di. Rusiäneñ dönyadağı üz tä''siren arttıru tırışlıqları, anıñ här ölkädä diärlek Könbatışqa qarşı çığa başlawı, Amerika häm Yewropanıñ moña urtaq qaraş buldıra almawı şulay uq Atlantikara mönäsäbätlär öçen olı ber yanaw bulıp tora.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Törkiädä terrorğa qarşı çaralar
Menä şuşı xäbär dönya kürgäç ük atna urtasında küpçelek Kördlär yäşägän, xalıq sanı millionnı aşqan könyaq-könçığıştağı Diyarbakırda şartlağan ber bomba 7-se bala un keşeneñ xälak, 15 keşeneñ cäräxätlänüwenä säbäp buldı. Inde monıñ cawaplılığın kemdä üz östenä almasa da, PKK-nıñ eşe dip bäyälänä. Törek mätbuğatı bu vaqiğägä zur ähämmiät birde. Çönki elektän dä PKK terornı üsterü, yaki üzenä quşılmağannardan üç alu öçen Kördlärgä qarata da teror oyıştıra ide.
Bu waqiğädän ber-ike kön uzğaç PKK belän köräş buyınça AQŞ belän Törkiä arasında aradaşlıq rolen başqaraçaq pensiädäge armiä generalı Joseph Ralston Ankarada Premier Erdoğan, Tışqı Eşlär Ministereneñ urınbasarı Tuğyan häm pensiädäge armiä generalı Başer belän oçraştı. Armiä generalı Edip Başer PKK belän köräş mäsäläsendä Törek yağınıñ aradaşı. Törek mätbuğatında xökümätneñ AQŞ-qa şundıy ber aradaşlıq role birüwe belän PKK-nı qıya räweştä tanığan bula digän tänqitlär çıqtı. Läkin Amerikan generalı niçä märtäbälär “min PKK belän satulaşmayaçaqmın, minem eşem Törek häm Ğiraq xökümätläre belän eşläw” dide. İnde qayber säyäsi küzätüçelär bu ardaşlıqtan ber nindi dä närsä çıqmas digän pesimistik qaraş alğa sörälär. Başer isä üz näwbätendä sabır itärgä çaqırdı.
* * *
Törek cämağätçelegeneñ diqqäten cälep itkän başqa ber mäsälä isä Ankara Başprokuraturasnıñ taläbe buyınça Zängär Ağım turında tikşerenü ütkärgän belgeçlär tapqan näticäläre buldı. Bilgele Rusiädän Törkiägä Qaradiñgez aşa tabigi gaz kilä. Rusiädän Zängär Ağım arqılı gaz alu buyınça Törkiä belän RF 2003 yılda 25 yıllıq kileşü tözede. İnde baş prokurornıñ taläbe buyınça tikşerenü ütkärgän belgeçlär Törkiä 2028 yılğa xätle şuşı säwdädän 14 milliard dollar zian küräçäk digän näticä çığarğannar. Moña inde Mäskäw Ankaranı aldadı digän bäyä dä birergä mömkin.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Dnestr buyı referendumı Rusiäneñ şaxmat taqtasında ber yöreşme?
Uzğan yäkşämbe Dnestr buyında ütkän bäysezlek turındağı referendumğa Mäskäwneñ turıdan-turı qatışuına dälillär bulmasa da, küplär bu tawış birüne Rusiäneñ elekke sovet kiñlegendä yoğıntısın saqlap qalu strategiäseneñ ber öleşe itep kürä. Könbatış Dnestr buyı referendumın kire qaqtı. Ämmä Brusseldäge belgeçlär fikerençä, bu tawış birü Mäskäw qanatı astındağı başqa separatist töbäklär öçen ürnäk bulıp tora häm dä Yewropa Berlege moña qarşı torırğa cıyınmıy kebek.
"Minemçä, bu referendum töbäkneñ Rusiägä betmäs teläktäşlegen belderüe. Alar xäzerge wazğiät belän qänäğät tügel, Rusiägä quşılırğa teli. Bu isä Rusiägä Dnestr buyında ğäskär häm qoral totu öçen köçle säbäp bulıp tora" di Brusseldäge Yewropa säyäsäte üzäge belgeçe Amanda Akcakoca.
Üz näübätendä Dnestr buyı xalqı da üzen iminräk xis itä, çönki alar bu xisne Moldova xökümätennän ala almıy, di belgeç.
Mäskäw monı añlıy häm faydalana. Könbatış xökümätläre referendum näticälären kire qaqsa, Mäskäw anı tanuın belderde.
Referendumnıñ qanuni köçe yuq. Ämmä ul Dnest buyındağı konfliktnı "tuñdırılğan" xäldä saqlarğa yärdäm itä. Başqaça äytkändä, Moldovağa Yewropa Berlege häm NATOğa yaqınayu yulında kirtä bulıp tora.
Bu fiker belän Brusseldäge tağın ber belgeç, Yewropanıñ Säyäsi tikşerenülär üzäge analitiğı Michael Emerson da kileşä:
"Rusiäneñ strategiäse Yewropa yä isä elekke sovet illärendä yoğıntısın arttıru. Moldova mäsäläsen çişelmägän xäldä totu Rusiä diplomatiäse öçen şaqtıy uñaylı qoral" di Michael Emerson.
Abxaziä, Könyaq Osetiä, Tawlı Qarabax konfliktları da – näq şundıy diplomatiä çaraları. Çönki bu töbäklärne ıçqındırırğa telämägän illär – Gruziä, Ärmäsnstan, Äzerbaycan – Moldova häm Ukraina şikelle ük, Yewropa belän yaqınayu säyäsäte alıp bara. Alarnıñ seperatist töbäklären yaqlap Mäskäw bu elekke sovet illärenä yoğıntısın arttıra.
Yewropa Berlege isä Dnestr buyınıñ Moldovada qaluın häm kiläçäktä Moldovanıñ da, Ukrainanıñ da, Könyaq Kavkaz respublikalarınıñ da Yewropağa yaqınayuın xuplıy. Berük waqıtta ul Rusiä belän dä yaxşı mönäsäbätlär saqlap qalırğa teli. Yağni, Brusselneñ säyäsäte beryaqtan Mäskäwnekenä qapma-qarşı, läkin şul waqıtta Kremlnekennän küpkä yomşağraq, di Michael Emerson:
"Yewropa Berlege bu illär belän citärlek eşlämi. Ul alarğa bik yomşaq kürşe säyäsäte täqdim itä. Bu isä, Moldova yä Ukrainanıñ Berlekkä kerüen tağı da awırayta" di Brusseldäge Säyäsi tikşerenülär üzäge belgeçe.
Belgeçlär bu säyäsätne soñğı kiñäyüdän soñ basqan arığanlıq belän añlata häm Berlekne kiläçäktä äwzemräk säyäsät alıp barırğa çaqıra. Alar fikerençä, Dnestr buyındğı tawış birü başqa separatist töbäklär öçen dä ürnäk bula ala. 12 Noyäberdä näq şundıy referendum Könyaq Osetiädä bilgelängän.
Ali Ğilmi


text:
Mädäniätkä aqça citärme?
Mädäniätkä aqça citärme?
Çınnan da, fängä, mädäniätkä aqça här yıldağıça bıyılğı büdjetta da az qaralğan. Bezneñ fän, mäğärif, mädäniät häm milli eşlär komissiäse Däwlät Şurasına bu ölkädä üzeneñ tözätmälären täqdim itte. Ägär dä büdjet şuşı räweştä berençe uqılışta qabul itelä ikän, bez bu tözätmälärne büdjetnıñ ikençe qaralışına çığaraçaqbız. Minemçä, älege berniqädär üzgäreşlär kertergä mömkin.
Däwlät Şurasınıñ 13-nçe plenar sessiäseneñ başında uq anı alıp baruçı räis Färit Möxämmätşin kön tärtibenä 43 mäs’älä kertelde, 6 mäs’älä elektän qalıp kilä häm menä 15 östämä mäs’älä kertelde, dip belderde. Şuña kürä, plenar utırışnıñ eşe bik tığız häm qatlawlı. Ul pänceşämbedä köne buyı häm comğa könne töşkä qädär barır, dip farazlana.


text:
Bir kezderi Elbası Nursultan Nazarbaevtan bata alğan balğındar qazir elimizdiñ är tükpirinde, qoğamnıñ san salasında qızmet atqarıp jür. Büginde olar öz käsibiniñ bilgirine ay`nalıp, zaman köşinen qalıs qalmay` eñbek etwde. Solardıñ biri – Nursultan Saqpaev. Elbasımen attas uldıñ esimin Nursultan Äbişulı özi qoy`ıp, tww twralı kwäligine esimin öz qolımen jazğan. Bul tarïxï sät Terekti awdanındağı Añqatı awılı jurtşılığınıñ äli künge köz aldında.
Alğaşqı sapar xalıq jadında
Egemendiktiñ 25 jılı işinde Nursultan Äbişulı Añqatı awılına tört märte at basın burğan eken. Är kelgeninde xalıqpen kezdesip, eldiñ muñ-muqtajın tıñdağan bolatın. Xalıq jadında erekşe saqtalğanı – 1991 jıldıñ 11 qaraşasındağı saparı. Osı kezdiñ özinde Añqatı xalqı Elbasımızdıñ qarapay`ımdılığına süy`singen, bolaşaqqa jasağan bağdarına senimdilikpen qarağan.
– Nursultan Äbişulınıñ xalıqpen jüzdeswi üşin 157 selolıq keñestiñ işinen Añqatınıñ tañdalwı tegin emes. Oblıstağı 12 awdannıñ işinde awıl şarwaşılıq qurılımı Añqatıda boldı. «Añqatı asıl tuqımdı mal zawıtı» keñestik zamanda Lenïn ordenimen marapattalğan birden-bir zawıt bolatın. Sol jerlerdegi şarwalardıñ küşimen qazaq sïırı men şetelden äkelingen gereford tuqımdı iri qara bwdandastırılıp, metïs buqalar jergilikti jerge jersindirildi. Osılay`şa, Qazaqstanda ösirilgen et sapası xalıqaralıq standarttarğa säy`kes kele bastadı. Zawıtı qarqındı jumıs jasap turğan Añqatınıñ äl-awqatı sol kezdiñ özinde özge awıldarğa qarağanda köş ilgeri boldı. Jumıs körsetkişteri, xalıqtıñ turmıs deñgey`i burın bolmağan deñgey`ge köterildi. Awılda qazaqtıñ aqbas sïırı ösirilip qana qoy`may`, jılqı men egin şarwaşılığı qatar damıdı. Jaña ğïmarattar, turğın üy`ler salınıp, joldar tüzeldi, awız sw mäseleleri şeşildi. Alğaşqı sapar üşin osı jerdiñ tañdalwı – sol awıldağı xalıqtıñ birligine, eñbegine qurmet dep bilemiz. Äsirese, «Añqatı» asıl tuqımdı mal zawıtınıñ şarwaşılığın alğa şığarwğa küş salğan A.Çerekaev, Ö.Mwsïnderdiñ eñbegi ay`rıqşa, – dey`di Añqatı awılında birneşe jıl äkim bolğan Amangeldi Kenjeğalïev.
N.Nazarbaevtıñ öñirge alğaşqı saparmen kelwi Prezïdent say`lawı qarsañında uy`ımdastırılıptı. Awıl işine qurılğan kïiz üy`de el-jurtpen etene söy`lesip, memlekettiñ bolaşağı twralı söz qozğağan. «Äweli ékonomïka, odan key`in sayasat» degen Nursultan Äbişulı elimizdiñ äl-awqatın köterw arqılı ğana sayasattı tïimdi jürgizwge bolatının ay`tqan. Bolaşaq Prezïdenttiñ är sözin muqïyat tıñdağan xalıq osı kezdeswde qolına dombıra alıp, qoñır dawıspen salğan änin de tıñdağan.
Budan key`in elimizdiñ Prezïdenti bolıp say`lanğan N.Nazarbaev şarwaşılıq jay`ımen, asıl tuqımdı maldardı saqtaw mäselesimen at izin salıp, Añqatıdan birneşe ret däm tatıptı.
Saqpaevtar januyasındağı qwanış
N.Nazarbaevtıñ öñirimizge alğaşqı saparı Saqpaevtar äwletindegi qwanışpen tuspa-tus keldi. 1991 jıldıñ 6 qaraşasında Bolat pen Gülbaramnıñ ekinşi säbïleri jarıq dünïe esigin aşıp, tuñğış qızdarınıñ soñınan qamşı ustar uldarı dünïege kelgen bolatın. Awıldağı awrwxanada bosanğan Gülbaram arada ötken tört künde säbïimen üy`ge şığadı. Körşi-kölem, ağay`ın-twma balağa «Nursultan» dep esim berw jöninde qolqalasa, äkimşilik balanıñ esimin öñirge kelgen N.Nazarbaevqa qoy`ğızwdı usınğan. Jerlesterdiñ usınısı Saqpaevtarğa unadı. Öy`tkeni tuñğıştarınıñ esimi – Nursäwle edi. «Nursultan» soğan uqsas. Bir jağınan elimizdiñ tuñğış Prezïdenti bolıp say`lanğalı turğan tulğanıñ esimi balanıñ ömirine oñ äserin tïgizer degen ümit te bolğan. Osılay`şa usınıstı qwanışpen qabıldap, kelisimderin beredi. Biraq, iştey` qobaljwdıñ bolğanı da ras.
– Tuñğışımız qız bolğannan key`in ekinşisiniñ er bala bolwın küttik. Ol kezde qazirgidey` aldın ala bilip alw mümkindigi bolmadı. Wlʹtra dıbıstı zerttew qurılğısı degen atımen joq. At qoy`dırwğa kelisim bergenimizben, bar-joğı bes-aq kündik ulımızdı köpşilik aldına şığarwğa seskendik. Qazaqşılıqqa salınıp, jas närestemizge til-köz tïedi degen oy`lar da boldı, – dey`di Gülbaram Saqpaeva.
Erli-zay`ıptılardıñ boy`larındağı qorqınış N.Nazarbaevtıñ aldına barğanda sey`ildi. Qoldarına äldïlerin ustap kïiz üy`ge engen olardı körgen sätte Nursultan Äbişulı ornınan turıp, säbïdi öz qolına aldı. Betine eki-üş märte tükirip, til men közden aman jürwin tiledi. Qulağına üş märte atın ay`tıp, eldiñ azamatı bolsın dep batasın berdi. Balanıñ tww twralı kwäligine öz qolımen esimin jazdı. Balanı qolına alıp «mağan uqsay`tın sekildi ğoy`» dedi. 90-şı jıldardağı demografïyalıq axwaldıñ kürt tömendegen waqıtında el basqarwşı adamnıñ jas närestege at qoyuı köptegen otbasılar üşin ınta bergendey` edi. Säbï Nursultan 1 jasqa tolğanda Prezïdenttiñ özinen twğan künge oray` arnay`ı quttıqtaw xat kelgen bolatın. Sol kezdegi Elbasınıñ quttıqtaw xatın, fotoswretterdi, bey`nejazbanı Saqpaevtar januyası közdiñ qaraşığınday` saqtap keledi.
Käsibin keñey`tkisi keledi
Osıdan 25 jıl burın Elbasıdan bata alğan Nursultan jwırda 25-ke toldı. Otbasılı. Şañırağında Ay`sarı, Baqtïyar esimdi uldarı ösip keledi. Oblıs ortalığında öz aldına käsibi de bar.
Key`ipkerimiz Täwelsizdik qurdası ekenin, esimin Elbasınıñ özi qoy`ğanın maqtan tutadı. Jawapkerşiligin de jaqsı tüsinedi. Es bilgeli jaqın-jurağatı Prezïdent teledïdardan söy`lep jatqanda nemese gazetterge şıqsa, «Bul – seniñ atañ» dep ay`tıp otıratın. Sol sebepti ol Memleket basşısın et jaqın twısınday` körip östi. Mekteptegi ustazdarı men zamandastarı da «Elbasınıñ kindik balası» dep senim arttı. Biraq buğan Nursultan danday`sıp, bälsingen emes. Oqwda alda boldı. Mekteptegi şaralardıñ bel ortasınan tabılıp, mekteparalıq bay`qawlarda jüldeger atandı.
– Tömengi sınıpta oqıp jürgende qızımızğa fortepïano alıp bergenbiz. Qız bala bolğan soñ, jan-jaqtı bolıp öskenin qaladıq. Fortepïano üy`ge kelgen künnen bastap, onı qızımız emes, ulımız menşiktep, öz betimen üy`renip aldı. Key`in dombırada oy`nawdı meñgerdi, – dey`di anası.
Nursultan 5-6 sınıpta oqıp jürgen kezinde texnïkalıq buy`ımdardı jöndewdi bastaptı. Osı waqıtta ata-anası alıp bergen kompʹyuterdi bölşektep, qay`ta qurastırıp şıqqan. Bul kezderi kompʹyuterlerdiñ awıl mektepterine jañadan jete bastağan kezi bolatın. Texnïkadan xabarı mol bozbalanı awıl turğındarı teledïdar antennaların ornatwğa, kölikterin jöndetwge jïi şaqırtatın. Orta mektepti tämamdağan soñ Oral gaz, munay` jäne salalıq texnologïyalar kolledjine avtomexanïk mamandığına oqwğa tüsti. Ata-anasına salmaq salmay`, oqï jürip jaldamalı jumıstardı atqardı. Köp uzamay` otaw köterdi.
– Otbasılıq jağday`ıma bay`lanıstı erterek eñbekke aralaswım qajet boldı äri özimniñ qızığwşılığım da küşti edi. Ekinşi kwrsta jeke käsibimdi aştım. Kölik jöndew ortalığındağı jumısımdı bastağanıma altı-jeti jıl boldı. Orın-jay`dı jalğa alıp otırğandıqtan, ilgerilew bolmay` tur. Jer alıp, käsibimdi keñey`tsem dey`min. Qazir qarawımda bir jumısşı bar. Jeke orın bolsa, qızmet kölemin arttırıp, köp adamdı jumıspen qamtwğa bolar edi, – dey`di Nusultan.
Tüy`in: Nursultan Saqpaevtıñ ülken armanı – Elbasımen kezdesw. Mümkindik twıp jatsa, şaqalaq kezdegi aq batası üşin alğısın jetkizbek.
Élʹmïra NUĞMANOVA


text:
Amerika tawıqların Rusiädä satu turında Tatarstanda ike qaraş bar
Amerika tawıqların Rusiädä satu turında Tatarstanda ike qaraş bar
Yäkşämbe könne “Azatlıq” radiosı aşa xäbär itüebezçä, Tatarstan milli kitapxanäseneñ Amerika zalında bulğan oçraşuğa 30-dan artıq käsepçe häm belgeç cıyılğan ide. Alar barısı da Amerikağa baru mömkinlege tudırğan häm uqu programmaları buldırğan öçen ilçe Vershbowğa qat-qat räxmät uqıdı. Äytergä kiräk, bu Amerikanı yaratuçılar arasında däwlät çinovnikları häm räsmi byurokratiägä yaqın käsepçelär buldı.
Başqa fikerlär dä bar ikän. “Aq bars-Piträç” dip atalğan agrofirmanıñ citäkçese Amerikan tawıqlarınıñ sirağın qısqartuğa şatlanuın belderde. Berençedän, çit il tawığı awıru sanala, üzebezneke sıyfatlıraq. Cirle tawar satılğaç, Rusiä qoşçılığına uñaylı şartlar tua. İkençedän, Tatarstan tawığı beraz ğına qimmäträk buluğa qaramastan, anı satıp bulaçaq. “Tatarstan-İtoği nedeli” digän tapşıruda şuşı patriotik reportaj qabatlap kürsätelde. Ğadi awıl keşeläre häm şähärdäge urta xälle häm fäqirräk keşelär oçsız äyberne yaratsa da, çit ildän it qaytaruğa şatlanmıy. Menä şulay, zur säyäsät häm diplomatiä ike tawıq botı arasına butalğan qorıç çıbıqlarğa oşap kitä. Çınlap ta, çit il investitsiäläre qaya, küpme kergän, şul uq Amerika belän nindi alış-bireşlär kemgä fayda kitergän – anısın cünläp belgän keşe oçramadı äle.


text:
Belarus: prezident saylawları aldınnan matbuğatta qızu köräş bara
Yäkşämbedä Belarusta ütäçäk prezident saylawları aldınnan matbuğatta qızu köräş bara. Comğa könne oppozitsiädäge "Tovariç" gäziteneñ tirajı qulğa alınğan. Anda oppozitsiä nazmäte Aleksandr Milenkoviçnıñ programması basılğan bulğan. Ul arada räsmi "Sovetskaya Belorussia" gäziteneñ prezident Aleksandr Lukaşenkanı mäsxärä itkän sanı dönya kürgän.
Lukaşenka rejimı şartlarında Belarusnıñ bäysez basmaları yäşäp qalu öçen köräşsä, räsmiläre – çäçäk ata. Misal öçen, xökümätneñ töp basması "Sovetskaya Belarussia" gäzite – çärşämbedä, Konstitutsiä köne digän sıltaw belän - 330 meñ östämä tiraj belän çıqtı.
Şuşı könnärdä bu räsmi gäzit belän ber cancal buldı. "Sovetskaya Belarussia"neñ prezident Lukaşenkadan kölgän sanı dönya kürde. Räsmilär monı oppozitsiä tarafınnan oyıştırılğan Lujkaşenkanı mäsxärä itü tırışlığı dip atadı. "Sovetskaya Belarussia"neñ çın möhärrire Pavel Yakuboviç Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, bu "yalğan" sannıñ bik osta eşlängänen tanıdı.
"İñ ayanıçı, Lukaşenka turındağı yalğan mäqälälär bezneñ jurnalistlar stilendä yazılğan, alarnıñ iseme belän imzalanğan. Köräş – köräş inde, läkin ni öçen jurnalistlarnı şundıy xäldä quyarğa", di "Sovetskaya Belarussia" möhärrire.
Xäyer, bu sannıñ qayber mäqälälären Yakuboviç üze dä bik qızıqlı dip tapqan. Misal itep ul, Belarusta monarxiä buldırıp, Lukaşenkanı patşa itergä täqdim itkän mäqäläne kiterde.
Gäzitneñ bu sanı Rusiäneñ Smoleknski qalasında basılğan. Sişämbedä Rusiä-Belarus çigendä gäzitneñ 65 meñ nösxäse qulğa alınğan. Lukaşenkanıñ matbuğat wäkile bu eşne Belarus häm Rusiä iminlek xezmätläreneñ urtaq ğämäle dip atadı.
Şul uq Smolenskida çığa torğan Belarusnıñ tağın ber oppzitsiädäge gäzite – "Narodnaya Volya" dä çığudan tuqtadı. Näşriät anıñ belän kileşüne köçtän çığarğan. Gäzitneñ başqa näşriättä basılğan tirajı şulay uq çik buyında qulğa alınğan.
Belarus räsmiläre kürşe Polşa häm Ukraina jurnalistların da ilgä kertmäskä tırışa. Yewropa Berlege küzätüçelärenä viza birelmäw säbäple ütkän matbuğat oşraşuında Yewropa Parlaemntında Polşa wäkile Boğdan Kliç bolay dide: "Yäkşämbe saylawları aldınnan Lukaşenka idaräse ilne yabırğa, Könbatış wäkillären ilgä kertmäskä tırışa. Säyäsätçelärne genä tügel, jurnalistlarnı da. Viza birelmäw, çik buyında tuqtatu oçraqların bez terkäp barabız."
Atnakiç könne Belarus KGBsı saylaw könendä uramğa protest belderergä çıqqan keşelär – terrorçı dip sanalaçaq, digän kisätü yasadı.
Qayber mäglümätlärgä qarağanda ul könne xakimiät köçäytelgän iminlek çaraları kürergä, tärtip saqlawğa 10 meñ xärbi cälep itergä cıyına. Bäysez Belapan agentlığı xäbär itüençä, mäglümät çaralarına bu turıda anomin elektron xatlar taratılğan. Mondıy kisätülär 2001 yıl saylawları aldınnan da bulğan ide di agentlıq wäkilläre.
Comğa könne Çexiä häm Polşanıñ elekke prezidentları Vaclav Havel belän Lex Walensa dönya cämäğätçelegen Belarus oppozitsiäsenä yärdäm itergä çaqırdılar.
Ali Gilmi


text:
Paqstan xärbiläre yäkşämbe könne Äfğänstan cige yanında üterelgän ber törkem suğışçılar Qazaxstan watandaşları bulırğa oxşağan dip belderä. Paqstan xärbiläre süzçese General Mayor Şäwkät Soltan bügen monı İslamabadta Frans press agentlığına belderde. Kiçä Soltan Reuters agentlığına 17 suğışçı, şul isäptän xatın-qızlar häm üsmerlär üterelde, 4-äw yaralanıp qulğa alındı dip äytkän ide. Paqstan xärbiläre älege törkemne Tönyaq Wäziristannıñ töp şähäre Miranşahta çolğanışqa alğan. Xärbilär äytüençä, alar sıyınğan urında qorallar häm suğış kiräk-yaraqları tabılğan. İslamabadtağı Qazaxstan ilçelege süzçese Yernur Toyaqbayev Azatlıq radiosına bolarnı belderde.
AUDİO: Qulğa alınğan ul şikle keşelär Qazaxstan watandaşı dip äytergä äle bik irtä. Ul mäğlümät tikşerelmägän, raslanmağan. Bez barı tik raslanğannan soñ ğına alarnı Qazaxstan watandaşı dip äytä alabız. Älegä alar pasportlar ğına tapqan, şuña kürä äytergä äle irtä.
Anıñ äytüençä, ilçelek alarnıñ kemnär buluın açıqlaw öçen Paqstan tışqı eşlär ministrlığında tikşerüçelär törkeme cibärgän.


text:
Tatarstan belän Krasnodar ölkäse xezmättäşlek itäçäk
Krasnodar ölkäse başlığı Aleksandr Tkaçev Qazanğa räsmi säfär belän kilgän ide. Krasnodar delegatsiäseneñ Tatarstanğa säfärenä näticä yasap şunı äytep bula, kiläçäktä Tatarstan belän Krasnodar ölkäse sotsial', mädäniät, sport, şähär tözeleşe ölkäsendä xezmättäşlek itäçäk. Tatarstanda şähär tözeleşe, sotsial' ipoteka programması, texnoparklar eşçänlege, törle innovatsiä proyektları yärdämendä urta häm keçe eşmäkärlekne ayaqqa bastıru, şulay uq agrar sänäğätne üsterü täcribäse Aleksandr Tkaçevta ayıruça zur qızıqsınu uyatqan. “Alarnıñ härqaysı respublikanıñ sotsial' säyäsäte ber urında tormıyça, gel alğa baruın dälilläp tora. Häm bez bu täcribäne Krasnodar kraenda tormışqa aşırırğa telibez. Rusiä töbäkläre arasında Tatarstan mayaq bulıp tora”, - dip belderde Krasnodar ölkäse başlığı Aleksandr Tkaçev matbuğat oçraşuında.Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Osman Öztunç - Beddua
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Beddua
Etiketler : Osman Öztunç - Beddua türkü indir, Osman Öztunç - Beddua türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Beddua mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Beddua türküsü, Beddua sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Beddua bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Züleyha da Kalmışım
Osman Öztunç - Yılgınlığına İnat
Osman Öztunç - Kan Düşerken Toprağa


text:
Açıq mikrofon: Rusiädä demokratiä barmı?
Vaşingtonda urnaşqan Freedom House oyışmasınıñ yaña xisabında, Rusiädä keşe xoquqları häm säsi ireklek mäsäläsendä xällär naçaraydı dip belderelä. Biredä bäysezlekne çikli torğan berniçä citeşsez yaqlar qaralğan. Freedom House bu yulı Mäskäw kremle xökümättän bäysez oyışmalarnıñ eşen çiklärgä teläde dip belderä. Şulay uq xisapta federal üzäkneñ töbäklär wäkäläten çikläwe, andağı citäkçelärne xalıq tarafınnan saylıysı urınğa Mäskäwdän bilgeläwe, häm bar il buylap oppoziiäne köçsezländerüe tänqitlänä. Bu xaqta bez söylägän idek inde. Freedom House oyışmasınıñ xisabında Rusiädä demokratiä qısıla digän fiker belän qazanlılar kileşäme?
Yuq dip uylıym. Minem moña bik küp misallar kürgänem bar.
Demokratiä yuq, baylar böten yortlarnı satıp alıp beterdelär. Ä bez menä üzäktä torıp iske yortlarda yäşibez.
Bu turıda min konkretno äytä almıym. Minem bernindi dä konflikt bulğanı yuq.
Demokratiä bar.
Demokratiä yuq, bu härkemgä mäğlüm. Saylawlarnı ğına alsaq, citäkçelek niçek äytsä şulay bulaçaq ta ul.
Başqa regionnarğa qarağanda Tatarstanda demokratiä bar.
Nindi demokratiä bulsın. Citäkçelär bar närsäne üzenä cıya, ä ğadi keşelärneñ qayberlärendä aşarlarına da aqçaları yuq, ul eşläsä dä.
Tatarstanda demokratiätiäne berkem dä tıymıy. Başqa töbäklärgä qarağanda, Tatarstanda törle millät wäkilläreneñ milli oyışmaları bar. Häm alar üz millätläre isememnnän xökümät aldında çığış yasa, teläklären belderälär. Moña berkem dä qarşı kilmi.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Başqortstanda Sabantuylar başlana
Bıyıl da Sabantuylarda xezmät aldınğıların xörmätläw, törle sport bäygeläre, mädäni proğrammalar oyıştıru qaralğan. Här rayon häm awıl bu bäyrämne tantanalı häm zurlap bilgeläwdä xätta üzençä ber yarışqa çıqqan kebek. Respublik citäkçeläre här yılnı Sabantuylarğa Mäskäwdän ilneñ iñ yuğarı citäkçelegennän qunaqlar çaqıra. Ämma mäskäwlär här çaqıruğa da yögerep barmıy. Bıltır da Başqortstanda Sabantuyğa il prezidentı Putin äfände kiläçäk, dip aldan xäbär taratqannar ide dä, läkin kilmäde il citäkçese. Aldan qıçqırğan kükeneñ başı awırta digändäy, xätta uñaysız xäldä dä qaldı respublik türäläre. Bıyıl da şundıy uq xäbär taralıp ölgerde. Xätta internet çeltärendäge qayber säxifälärdä, şul isäptän «tatarlar.ru» säxifäsendä dä «Ufağa 29 mayda Vladimir Putin kilä», digän xäbärne taratqannar ide. Şul xäbärne xätta Tatarstannıñ «Intertat.ru» elektron gäzite dä üzendä urnaştırdı. Bu xäbär kem awızınnan çıqqandır, ämma ul döreslekkä turı kilmi.
Başqortstan xaqimiätläre şulay da ber atna çaması elek Ufağa 28 mayda Rusiä finans ministrı Aleksey Qudrinnıñ kiläçägen raslağan ide. Qudrin äfände Başqortstandağı ber Sabantuyda qatnaşaçaq häm Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tulunı bäyräm itügä äzerlek barışın tikşerü öçen utırış ütkäräçäk, dip xäbär itelgän ide. Ämma Qudrin äfändeneñ dä Ufağa säfäre kiçekterelä bulıp çıqtı. Monıñ säbäbe Mäskäwdäge energetik krizis näticäläre, dip añlattılar. Anısı da dörester, Ufanıñ Rusiägä quşıluı bäyrämenä äle ike yıl çaması waqıt bar, ä Mäskäwneñ elektr problemın bügen ük xäl itärgä kiräk.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Arslan Säyfi – berençe!
Mäskäw tamaşaçısı 13 yäşlek, skripkada osta itep uynawçı Arslan Säyfine berençe tapqır milli üzäktä, ikençe tapqır Qazannıñ meñ yıllığına bağışlanğan Rossiä konsert zalında uzğan zur konsertta alqışlarğa kümgän ide. Şuşı könnärdä Arslan Säyfi Germaniädän, Gamburg muzıka akademiäse Kloster Şantaldä uzdırğan xalıqara skripkaçılar konkursınnan berençe urın alıp qayttı. Arslan tumışı belän Qazannan. Başlanğıç muzıka belemen dä Tatarstanda alğan. Xäzer inde ikençe yıl Mäskäw konservatoriäse qarşındağı muzıka mäktäbendä uqı. Arslan skripkaçılar öçen oyıştırıla torğan konkurslarda 2000 yıldan birle qatnaşıp kilä. Anıñ öçen zur borılış yasağan konkurs 2002 yılda Orenburda ütkärelgän Rastropoviçlar isemendäge konkurs bulğandır disäm hiç yalğış bulmas. Ul bu konkursta ul Gran priğa layıq bulğan. Häm anı anda Mäskäw konservatoriäse professorı Eduard Graç häm Mstislav Raspropoviç bik yuğarı bäyälägännär. Şul konkurstan soñ Eduard Graç anı Mäskäwgä çaqırğan da.
Arslan Säyfi yaña isemnär fondı stepindiatı da. 2003 yılda anı Dawid Oystrax isemendäge stependiä belän dä büläklägännär. Älbättä ul stependiälärneñ isemnäre bik yañğırawıqlı bulsa da, aqça bularaq küp tügel. Mäskäwgä belem estäp kilgän Arslan belän änisen berençe könnärdä tanışları sıyındıra. Läkin könnärdän berkönne alar çemodannarın totıp uramda qalalar. Menä şul waqıtta alarğa Mstislav Rastropoviç fondı yärdäm qulın suza. Fatir tabıp birälär, ay sayın aqçasın da alar tüli. Xattä konkurslar öçen dä yärdämçelärne alar taba. Läkin yärdämçelär arasında ber genä tatar keşese dä yuq. Uynar öçen sıyfatlı skripkanı Arslanğa Alena Bayıva isemle Mäskäw konservatoriäse studentkası büläk itkän. Çönki Bayıva üze inde Stradivari skripkasında uynıy başlağan. Şuşı büläk skripqa belän Germaniädä berençe urınnı alğan da inde Arslan. Ägärdä Kloster Şvantaldä ütkärelgän konkursta 21 ildän kilgän talantlı skripkaçılar qatnaşuın häm ul illär arasında Yaponiä, İtaliä, Portuğaliä, Anliä, Qıtay häm başqa illärneñ buluların äytsäk, Arslanğa bik yaxşı uynarğa kiräk buluın küz aldına kiterergä bula. Berençe urın östenä ul äle virtuoz iñ osta uynawçı isemenä dä layıq bulğan. Bu xaqta diplom da birgännär.Min Arslan häm anıñ änise Mädinä xanım belän oçraşıp, konkurs turında da tormışları xaqında da soraştım.(audio).
Yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde


text:
Rusiädäge soñğı cıyınnar: oppozitsiä xakimiät inde üz qanunnarına iğtibar da itmi dip belderä
Atna azağı Mäskäwdä häm Piterburda Putin xakimiätenä qarşı oyıştırılğan zur uram cıyınnarı belän bilgelände. Federal'' xakimiät bu yulı da alarnı kürmämeşkä salıştı - anıñ qulındağı federal'' telekanallar bu xaqta söylämäde diärlek, anıñ qarawı oppozitsiä cıyınnarın taratu öçen Mäskäw häm Piterbur uramnarına meñlägän militsiä häm OMON xezmätkärlären çığardı.
Mäskäwdäge cıyın, militsiä mäğlümätenä qarağanda, 170-läp keşeneñ, ä ikençe könne, yäkşämbedä Piterburda uzğanı - 120-läp keşeneñ totqarlanuı belän tämamlanğan. Alarnıñ kübese aqçalata cäzağa tartılğannan soñ, kire cibärelgän dä. Şular arasında "Başqa Rusiä" xäräkäten citäklägän kürenekle şaxmatçı Garry Kasparov ta bar ide:
"Xakimiätneñ möğämäläse şaqtıy qırıs buldı, häm xalıq xäzer şunı añlarğa tieş - kiläçäktä bulaçaq qarşılıq çaraları xätta tağın da qırısraq möğämälä belän tämamlana ala. Ämma minem uram cıyınnarı däwam itüenä şigem yuq, alar arta baraçaq, çönki xalıq üzendä başqa çara qalmağanın añlap kilä", dide Garry Kasparov, atna azağında Mäskäw häm Piterburda Rusiäneñ xäzerge xakimiätenä qarşı uzdırılğan uram cıyınnarı turında.
Oppozitsiä, xakimiätneñ üzenä qarşı çıqqan törkemnärgä şul xätle bäğersez qılanuı, xalıqnıñ Putin rejimına bulğan mönäsäbäten tağın da naçaraytaçaq qına dip kisätä.
Düşämbedä Piterbur xakime Valentina Matvienko, militsiäneñ urınsız häm çamadan tış köç qullanuına zarlanular tikşerelergä häm ägär dä alar raslana ikän, ğäyeplelärgä qarşı tieşle çaralar kürelergä tieş, dip belderde. Andıy şikäyätlärne tikşerügä äzer buluın Rusiäneñ keşe xoquqların saqlaw ölkäsendäge ombudsmanı Vladimir Lukin dä xäbär itte.
Qarşılıq cıyınnarında qatnaşuçılarnıñ sanı militsiä köçlärenekennän uzmawına qaramastan, Kasparov, anda barıber meñlägän keşeneñ kilüe "iskitmäle küreneş" dip, Rusiä xakimiäte inde üz qanunnarın ütäwdän baş tarttı dide:
"Rejim inde qanunnı ütäw kiräklgenä xäzer iğtibar da itep tormıy. Şimbä könne Mäskäwdä, yäkşämbedä Piterburda Rusiä konstitutsiäse ğämäldän çığarılıp tordı. Minemçä, bu şaqtıy ğına rusiäle öçen dä, çit illär öçen dä ayanıç ber açış, alar xäzer Putin rejimınıñ çın töslären kürä aldı", di Garry Kasparov.
Rusiädäge soñğı qarşılıq çaraları, xäzer Londonda yäşägän mäğlüm Boris Berezovskineñ prezident Putinne xakimiättän töşerü öçen "demokratik bulmağan" çaralar da qullanırğa kiräk digän süzlär äytüe sürätendä ütte. Moñardan tış Rusiädä, AQŞ däwlät departamentınıñ Mäskäwne ildäge demokratiäne çikläwdä ğäyeplägän xisabı uñayınnan köçle anti-amerikan kampaniä dä başlandı. Rusiä parlamentınıñ ike pulatı da, tışqı eşlär ministrlığı belän bergä, Washingtonnı Rusiäneñ eçke eşlärenä, ayırım alğanda, saylawlarğa äzerlek eşenä tıqşınuda ğäyepläde.
Rusiä xalqınıñ zur küpçelege alay da Mäskäw häm Piterburdağı soñğı uram cıyınnarı turında kiñ mäğlümät ala almadı, inde äytelgänçä, däwlät qulındağı telekanallar bu xaqta qısqa xäbär birü belän genä çiklände.
Kärim Kamal


text:
Kitap küzәtü: Stalin hәm Tөrkilәr Dөnyası
Ber ike atna elek “Stalin hәm Tөrkilәr Dөnyası” isemle kitap İstanbulda dөnya kürde. Bu kitap mәqälәlәr cıyıntığınnan tora. Asılda bu mәqalәlәr 2003-nçe yılda Stalinnıñ vafatına 50 yıl tulu uñayı belәn Marmara Universitetında uzdırılğan konferentsiәneñ materialları. Rosiәdәge kebek Tөrkiәdә dә fәnni cıyılışlarnıñ materialların basıp çığaru qay çaqta hiç mөmkin bulmıy, qayçaqta isә ozaqqa suzılıp qına basıla. Menә bu kitap ta şundıyraq macaradan ütep dürt yıldan soñ basılğan. Bigrәktә tөrek uquçusı өçen qızıqlı bulaçaq şuşı mәqalәlәr cıyıntığın tanıtmaqçı buldıq. Çөnki monda yazılğan faktlarnıñ kübesen bәlki bezneñ tıñlawçılarıbız da belmi torğandır.
Prof. Emine Gürsoy Naskali cıyıntıqnıñ kereş süzendә yazğan 1945-nçe yıldan soñ Tөrkiәdәn sәyәsi sıyınu xoquqı talәp itkәn 30 meñ Qırım Tatarınıñ Tөrkiәneñŋ qabul itmәve arqılı alarnıñ sovet xakimiәtlәrenә tapşırılu өçen İstanbul buğazı aşa uzğanda qayberlәrneñ suğa sikerü faktları turında belderә.
“Stalin hәm Tөrkilәr Dөnyası” isemle cıyıntıq Marmara Universitetınnan Lәysәn Şahinnıñ mәqalәse “Kөnbatış, Rus hәm Tөrek tarihçılığında Stalin hәm Stalinizm” dip atala. Aftor Rosiәdә Stalinnıñ terrorınıñ onıtıla başlawına işarә itә. Sotsiologik tikşerenülәrgә kürә, Stalin terorınıñ Rosiә tarihınıñ iñ mөhim çorı dip bәyәlәwçelәrneñ protsentı 1989-nçı yılda 36 bulsa, 1999-nçı yılda bu 11 %-qa tөşkәn.
Şuşı cıyıntıqtağı başqa mәqalәdәn beren dә Prof. Nadir Dәülәtneñ “Stalinizmğa qarşı Almaniәdә oyıştırılğan legionnar” dip atala. Mәğlüm İskәndәr Ğıylacәv “İdel-Ural Legionnarı” turında doktorlıq dissertatsiәsen yaqlağan hәm әsәr basılıp ta çıqqan ide. Monnan soñğı mәqalә isә Prof. Bulat Sultanbekovnıñ “Sultanğalievneñ atıp üterelüwe” dip atala. Şuşı mәqalә “Tatarstan” jurnalınıñ 2005-nçe yılğı 7/8-nçe sanında berençe mәrtәbә basılıp çıqqan ide. Tulayım 20 mәqalә urnaşqan şuşı 351 bitlek cıyıntıqta qızıqlı mәğlümәtlәr baytaq. Lәkin hәmmәsenә tuqtalu mөmkinlegebez yuq.
İstanbul Universitetınnan Dr. Kemal Өzcannıñ mәqalәse “Stalin çorında deportatsiәlәr” dip atala. Sovet arxiv materiallarına kürә yazılğan әsәrlәrdәn mäğlümat çıyğan aftor tulayım 2 million 753 meñ keşeneñ 1953-nçe yılnıñ başına xәtle deportatsiәlәngәn buluwı turında sannar kiterә. Sөrgen itelgәn xalıqlar arasında Volga Almannarı 1 million da 225 meñ belәn iñ zur sannı tәşkil itәlәr. Çәçәn-İnguş kebek Kafqaz xalıqları, Qırım Tatarları, Kalmıqlar, Baltıyq xalıqları, Ukrainnar, kulaklar, Vlasov armiәse ğәskәrlәre, Tөreklәr alar artınnan sөrelgәnnәr safına kerә. Sөrgen şartlarında hәläk bulğannarnıñ tөgәl sanı yuq.
Marmara Universitetınnan Dr. Erdal Şahinneñ “Stalinizmnıñ Tatar mәdәniәtenә tiskәre yoğıntısı” isemle mәqalәsendә 1930-nçı yıllarda qorban bulğan ziyalılarıbıznıñ isemnәre kiterelgәn. Ğıylemdar Bayımbitov, Safa Burxan, Ğaziz Gobәydullin, Lәbip Ğıylmi, Fatix Kәrimi, Fatix Sәyfi Qazanlı, Sәğıyt Sөnçәlәy, Şamil Usmanov, Mәxmut Ğaliev, Mansur Krımov, Ğalim Mөxәmmәtşin, Kәrim Tinçurin, Fәthi Burnaş, Gomәr Tolımbay bolardan ber niçәse. Hәmmәse atıp üterelgәn. Başqa süzlәr belәn әytkәndә tatar mәdәniәtenә zur orım yasalğan Bu turıda Rafael Mostafin belәn Rәis Davodovnıñ “Repressiә qorbanı tatar yazuçıları” digәn mәqalәgә qararğa mөmkin. Bu oçraqta İbrahim Salaxovnıñ “Kolıma Xikayәlәre” dә bik ğıybrәtle ber әsәr.
“Stalin hәm Tөrkilәr Dөnyası” isemle ber-ike atna elek kenә İstanbulda dөnya kürgәn cıyıntıqta Stalinizm çorı qorbannarı häm bu zolımnıñ Tөrkilәrgә niçә un yıllar betmәslek tiskәre yoğıntısı sürәtlәnә. Ğıybrәt alıp uqıp, tarixta Sovet xalıqlarınıñ nindi faciğәle, keşeçelektәn yıraq ber çornı urtaqlaşqanın өyrәnergә mөmkin.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
25 üktäberdä Mäskäwneñ milli mädäni möxtäriäte üzeneñ biş yıllıq eşläw däwerenä yomğaq yasap, saylaw xisap cıyılışın ütkärde. Elekke milli mädäni üzäk mäskäw tatarlarına qaytarılğannan soü, bu oyışmağa ömetlär zur häm saylaw otçet cıyılışın da kötep aldı mäskäwlelär. Yaña citäkçe kem bulır milli mädäni möxtäriätneñ şurasına kemnär kerer digän sorawlar belän qotkän idelär bu zur cıyılışını. Çönki xäzer inde qolaç cäyep eşlärlek cirlek tä bar, milli mädäni üzäk räsmi yaqtan äle xosusıylaştırılmasa da, yort xäzergä tatar oyışmalarınıqı. İnde üzlären tatar möxitendä eşe belän kürsätep ölgergän millättäşlärebez dä az tügel. Şunıñ östenä yäşclärneñ studentlar cıyılışı digän oyışması eşläp kilä häm yaz aylarında tağı ber oyışma, mäskäw yäşläreneñ qoordinaöiäse şurası da oyışıp kitte. Alar mäskäwdä yaña mäktäplär açunı da, tatar telle radio mäsäläsen dä kütärep çıqqannar ide Şulay bulğaç, alar eşlämi kem eşlärgä tieş yañartılğan milli mädäni möxtäriättä? Soñğı biş yıl eçendä milli mädäni mötäriätne generäl polqovnik Räsim Aqçurin citäklägän bulsa, xisap saylaw cıyılışı aldınnan, Aqçurin kitä ikän. Başqa keşene saylıylar ikän digän süzlär dä bulğan ide. Läkin cıyılış könne barısınıñ da iskeçä qalğanlığı bilgele buldı. Bügenge köngä mäskäwdä Räsim Aqçurinnı alıştırırlıq keşe yuq ikänlege dä açıqlandı. İskeçä qalsa da barısı da şoma ğına ütmäde. Zamanında milli oyışmalarda aqtivlıq kürsätkän iñ berençe Mäskäw tatar oyışması bulğan Tuğan telne oyıştırğan häm anıñ citäkçeläre bulğan Nur Ğäripov belän Rifqat Ğälimovlar xisap saylaw cıyılışına ğomümän kertelmädelär. Alar ustawnı bozıp ber oqruğda ike milli mädäni oyışma bülekçäse oyıştıruda gäyeplängännär.. Şulay uq Watan partiäse citäkçese Möxämmät Minaçev ta konferensiäneñ mandatına layıq tügel dip tabılğan. Cıyılış başlanır aldınnan ul zalğa ütep üzeneñ rizasızlığın belderergä tırışıp qarasa da, äkiättäge sandıqtan çıqqanday äzmäwerdäy öç yeget anı qultıqlap alıp kitep tınıçlandırdılar bulsa kiräk, qabat Minaçevnıñ tawışı da işetelmäde, üze dä kürenmäde. Şunnan soñ min anıñ belän telefonnan söyläştem häm ul bu cıyılışqa qarata üzeneñ üpkäsen belderde. Biredä bernindi demoqratiä dä bulmadı, äytäse kilgän süzne äytergä mömkinlek birmädelär dide. Tatar iñtimağıy tormışında küp qırlı eş alıp barğannar cıyılışqa kertelmäde, alarnı işek töbendä toruçı qarawılçılar eçkä ütkärmädelär dip üzeneñ zarın belderde.
Cıyılışta qunaq bularaq Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixänov, tanılğan curnalist Färit Säyfelmöleqov qatnaştı. Alar bu cıyılışnı sälämläp çığış ta yasadılar. Çığış yasawçılar küp buldı. Ul çığışlarda yäşclärne häm xatın qızlarnı da milli eşlärdä cälep itärgä kiräk digän süzlär bulsa da, möxtäriätneñ şurasına ber genä xatın qız da, yäşlär oyışmasınnan ber genä wäkil dä kertelmäde. Döres yäşlärgä eşlägännären iskä alıp, maqtaw gramotaları tapşırdılar. Möxtäriät şurası 800 meñ tatar yäşägän mäskäwneñ iñ kürenekle häm eştä yanıp torğan wäkillären kertüne küz aldında totarğa tieşter dä bit. . Şunısın äytergä kiräk, ille yäşlek berniçä keşe bulsa da, annan yäşräk beräw dä yuq, şurağa kergän 19 keşe arasında cidese 70-80 yaş tiräsendägelär. Ä inde ğomümän yaña ägzälärgä kilsäk alarnıñ yalğa çıqqan xärbilär mayor, polqovniklar bulğanı da iglan itelde. Alar öçen tawış birgändä üzlären tanıtunı sorasalar da, saylanğannarnıñ küpçelege ällä inde bu oçraşuğa kilmägännär, ällä kitep ölgergännär familiäläre çıqqaç basıp üzlären dä tanışa almadılar. Läkin şurağa kergännärneñ isemlege ber tawıştan dip äyterlek xuplandı barı tik ike keşe genä alarğa qarşı çıqtı. Mötäriätneñ eşe känäğätlänerlek dip bileglände bu xaqta Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixänov qısqaça bolay dide:
“Biş yıl eçendä milli mädäni möxtäriät üzen tanıttı. Bez Räsim Söläymän ulın ikençe tapqır da möxtäriätneñ räise bulıp saylanuı belän qotlıybız. Aqçurinnar familiäse xalıqnıñ simwolı bulırlıq isem. Ägär dä Aqçurin bu milli mädäni üzäkne tatarlarnıqı itep xosusıylaştıra da alsa, bu yortqa Aqçurin iseme birergä bula."
Yañadan saylanğan Räsim Aqçurin wäkälätle wäkilgä räxmätlären belderep, alğa taba da armıy talmıy eşlärgä wägdä birde. Häm bergä bulıyq , dide. Anıñ bergä bulıyq digän süzlären xuplağanday bäyräm tabınında wäkälätle wäkil başlap cibärgän “Ayırılmağız” digän cır da yañğıradı.
Bu cıyılışta qatnaşqan, inde ille yıldan artıq tatar oyışması öçen generäl Çanışevlar belän bergä can atıp yörgän, pensiädäge incenir geoloğ Ömär Borxanov bolay dide” Min inde bu tatar ictimağıy dönyasında 50 yılğa yaqın qatnaşıp yörim. Başlanğıç waqıtlarnı bezneñ citäkçe generäl Çanışev ide. Bez sıyınırğa urın taba almıy idek. Bezgä, ägär dä sez mädäni yaqtan üzegezgä känäğätlänü tapmasağız, Qazanğa qaytığız dip belderdelär. Ul mädäniät ministrı Fursewa zamannarı ide. Ä xäzer bäxet inde. Ä inde bügenge xälgä kilgändä oyışmada pensionerlar bulğan kebek yäşlär dä bar. Miña bu cıyılışı bik oşadı” .
Şulay itep, milli mädäni möxtäriätneñ şurası tağı biş yılğa saylandı.
Şulay itep mäskäw milli mädäni möxtäriäteneñ kötep alğan saylaw xisap cıyılışı ütep tä kitte. Häm tağı biş yılğa citäkçelär saylandı.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text: Äfğanstannıñ Kunduz provinsiäsendä ilneñ vise-prezidentı Nematu-alla Şahrani, üzenä bulğan höcümnän isän qaldı. Vise-prezident provinsiädä maşinada kilgändä yul buyında bomba şartlağan bulğan. Cirle polisiä başlığı Mutaleb Beg süzlärenä qarağanda, bombanı çittän idarä itep şartlatqannar. Bügen könyaq-könçığıştağı Paktika provinsiäsendä bulğan bäreleşlärdä ike amerikan xärbie hälak bulğan, şulay uq ike amerikan häm 6 äfğan xärbie yaralanğan. Zabul provinsiäseneñ iminlek başlığı Jailani Khan, Taliban suğışçıları 3 äfğan xärbieneñ başların kiste, dip xäbär itte.


text: Üz telәge belәn mәxkәmәğә kilğәn 72 yaşlek Plaşeviç, Bosniәğә qarşı suğış waqıtında keşeçelekkә qarşı cinәyәtlәr qıluda üzen gәyele dip tanıdı. Mәxkәmә uıtırşlarında qatnaşqan şaxitlәr arasında Amerikanıŋ elekke dәwlәt sekretare Mәdlin Olbrait hәm yazuçı, Nobel tınıçlıq bulәge iәse Eli Vizel dә bar. Tıŋlawlar 3 kөn dәwam itәçәk. Әgәr, elekke Bosnia serbları respublikası Prezidentın gәyeple dip tanıylar ikәn, Plaşeviçka irekten, gomer buyena mәhrüm itü cәzası birelerğә mөmkin. Prokuror Karla del Ponte әytüençә, tribunalnıŋ tarixında berençe tapqır, elekke Yugoslaviәneŋ yuğarı citәkçese, prokuror әytkәnçә, qotoçqıç cinәyәtlәr өçen cawaplıllıqnı tanırğa buldı.


text:
Äskär Aqayev: "Garantiälär birelsä, min prezidentlıqtan kitärgä äzer"
Uzğan atnadağı waqiğälärdän soñ Qırğızstannan kitkän häm sişämbedä nihayät qayda buluın beldergän Äskär Aqayev haman da üzeneñ prezident bulıp qaluın äytä. Berük waqıtta ul, ägär dä tieşle iminlek garantiäläre birelsä şuşı eşennän waz kiçä aluına da işarä itä. Aqayev çınnan da moña bara alamı häm ul oçraqta üze öçen nindi garantiälär teli?
Audio, Äskär Aqayev
"Min älegä prezident urınnınnan kitmädem, şuña kürä dä min üzemne berdänber qanuni, saylanğan prezident dip isäplim häm älegä moñardan waz kiçü öçen säbäp kürmim" di Äskär Aqayev "Exo Moskvı" radiosına. Üzennän qala qanuni xakimiat itep ul Qırğızstanda barı tik yaña ğına saylanğan parlamentnı kürä, ä waqıtlı xökümätneñ bernindi dä qanuni wäkalätläre yuq dip belderä. Ä inde berniçä säğät soñraq Rusiäneñ Berençe kanalında kürsätelgän äñgämäsendä prezident Aqayev küpkä yomşağraq fikerlär äytte. Ul üzeneñ däwlät başlığı bulıp qaluın qabatlasa da, qayber şartlar ütälgän oçraqta eşennän kitä aluına işarä yasadı:
Audio, Äskär Aqayev
"Älbättä, ägär dä tieşle garantiälär birelep bu ğämäldäge qırğız qanunnarı nigezendä eşlänä ikän, min kitärgä äzer" di prezident Aqayev. Üzeneñ bu uñaydan nindi garantiälär teläwe xaqında ul berni dä äytmäde, läkin anıñ şuşı süzläre Bişkäktäge yaña xakimiatkä mäğnäle ber işarä bulıp tora. Waqıtlı xökümät qorğan oppozitsiä prezidentnıñ üz wazifasınnan kitüen bik teli, anda inde bolay da 26-nçı yüngä yaña prezidentnı saylawnı bilgeläp quydılar. Aqayev räsmi töstä kitmi torıp yaña prezidentnı saylaw bik ük qanuni bulmayaçaq. Şuña kürä dä anıñ yaña xakimiat belän säyäsi alış-bireştä pozitsiäse köçle. Aqayev prezidentlıqtan üze teläp kitä ikän, bu qırğız oppozitsiäseneñ qanunnı xörmät itüen kürsätkän ber ğämäl bulaçaq. Bişkäktäge yaña citäkçelär Äskär Aqayev prezidentlığınnan baş tartsa, aña tieşle garantiälär biräçägenä işarälär yasağan ide inde. Çärşämbedä monı, xakimiat almaşqannan birle Qırğızstannıñ qüwät köçläre eşen citäkläp kilgän Feliks Kulov ta qabatladı.
Audio, Feliks Kulov
"Prezident häm anıñ ğailäsenä garantiälär bireläçäk häm bernindi tikşerenü dä bulmayaçaq" dip belderä Kulov. Tik anıñ şuşı süzlärennän soñ Bişkäktän ikençe ber xäbär dä kilde - Feliks Kulov Qırğızstan parlamentında şul eşennän kitüen dä iğlan itkän. Mäskäwdäge Carnegie üzägendä eşläwçe, Üzäk Aziä belgeçe Aleksey Malaşenko fikerençä, Aqayev xäzer Qırğızstanda üzenä iminlek garantiäläre birerlek köçle ber citäkçeneñ kütärelüen kötäçäk häm säyäsi alış-bireşen anıñ belän alıp baraçaq.
Audio, Aleksey Malaşenko
"Bu satulaşu öçen qır şaqtıy kiñ, dip isäpli Malaşenko. "Ul, yäğni Aqayev urınınnan älegä kitmägän häm ikençe yaqta anıñ belän söyläşülär alıp barırlıq köçle citäkçe älegä yuq, qanuni yaqtan monı yaña parlament räise Tekebayev qına eşli ala, ämma çın xakimiat anda Kulov, Baqiev kebek, Aqayev qanuni sanamağan keşelär qulında." Bu Aleksey Malaşenko fikere ide. Belgeçlär, Qırğızstandağı keremle biznes elek Aqayevlar ğailäse qulında ide, satrulaşu da näq menä şunıñ tiräsendä barır dip farazlıy.
Kärim Kamal


text:
Küräselär bar ikän...
Başqortstannıñ räsmi xakimiätläre yaña 2007 yılnı başqortlarnıñ Urıs däwlätenä quşılularınıñ 450 yıllıq yubiley yılı dip atasalar da, çınbarlıqta anı respublikadağı yağulıq-energetiqa kompleksı öçen köräş yılı dip atarğa kiräkter. Elek xäbär itelgänçä, Başqortstan prezidentınıñ ulı Ural Räximov kontrolendä dip isäplängän häm respublikadağı yağulıq-energetiqa kompleksına kergän zavodlarnıñ 52пpoцeHTTaH alıp 65 protsentqa qädär aksiälären tuplağan “Başqort kapitalı” şirkäte östendä federal' yäşennär uynıy başladı. Yaña yılğa kerü belän respublika citäkçelegeneñ fatixasın sorap ta tormıyça, Başqortstandağı Salım xezmäte başına yaña keşe kiterep quyıldı. Analitiklar fikerençä, federal' üzäkneñ bu adımı artında Başqortstannıñ yağulıq-energetiqa kompleksın üz qullarına töşerergä niätläwçe Rosneft' häm Gazprom gigantları tordı. Ni disäñ dä, näq Salım xezmäte citäkçese teläsä qaysı predpriätie turında tulı häm tögäl mäğlümat cıya ala. Alay ğına da tügel, predpriätielärneñ yazmışın xäl itüdä xälitkeç rol' uynıy ala. Çınlap ta, Başqortstandağı Salım xezmäte, “Başqort kapitalı” xucalarınıñ rizalığınnan başqa, yağulıq-energetiqa kompleksı aksiäläreneñ kontrol' paketı belän “uynağan” ul şirkätne yuq itü protsessın tuqtattı. Başqortstan citäkçelege Salım xezmäte binası yanında başqort yäşläreneñ rizasızlıq çaraların oyıştıru belän cawap birde. Ä Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov 30 ğinwarda respublika televideniese aşa, yağulıq-energetiqa kompleksı zavodların berkemgä dä birergä cıyınmawın belderde.
Ämma, federal' üzäk üzençä cawap birde. Rusiäneñ Federal' salım xezmäte “Başqort kapitalı” aksiälär belän “uynağanda” qanunnarnı bozğan dip, Mäskäwneñ arbitraj mäxqamäsenä möräcäğät itte. 21 fevral'dä arbitraj mäxqamäsendä bu mäs'älä qaraldı häm mäxqamä utırışın 26 martta ütkärergä qarar qılındı.
Qısqaça añlatma: 2006 yıl urtalarında “Başqort kapitalı” xucaları barlıq aksiälären tögäl dürt öleşkä bülep, alarnı yaña oyıştırılğan dürt xäyriä fondına küçergännär. Ä xäyriä fondları, üz çiratlarında, bik tiz genä ul aksiälärne yänä yaña oyıştırılğan dürt çiklängän cawaplılıqtağı firmağa küçerälär. Federal' salım xezmäte raslawına qarağanda, berençedän, aksiälär xäräkäte barışında tabıştan 42 milliard sum salım tülänmägän, ikençedän, aksiälärne tegeläy-bolay äweş-täweş kiterü, alarnı däwlätkä kire qaytarudan qaçu öçen maxsus eşlängän.
Ägär, Federal' salım xezmäte Mäskäwneñ arbitraj mäxqamäsendä xaqlığın isbat itä alsa, “Başqort kapitalı” häm xäyriä fondları qaznağa 42 milliard sumnı çığarıp salırğa tieş bulalar. Alay ğına da tügel, qanunsız operatsiälärdä qatnaşqan barlıq aksiälär dä buşqa däwlät qaramağına alınaçaqlar. Näticädä, “Başqort kapitalı” digän şäxsi şirkätneñ xucaları ğına tügel, Başqortstan digän respublika da üz territoriäsendä urnaşqan neft' eşkärtü zavodlarınnan qolaq qağuı ixtimal. Ämma, eşneñ alay ğına tuqtamawı da bar. Härxäldä, Başqortstannıñ neft' eşkärtü zavodları eşçänlegenä bäyle eks-senator İğor İzmest'yev qulğa alındı häm anıñ tikşerüçelär belän xezmättäşlek itä başlawı waqıtqa ğına bäyleder.
Xällär, çınlap ta qatlawlı yünäleş alğan bulsa kiräk. “Revinform” agentlığı xäbär itüençä, “Başqort kapitalın” kontrol'dä totuçı dip isäplängän Ural Räximov Ufanıñ 18 sanlı xastäxänäsenä kerep yatqan. Xastäxanä citäkçelege bu xäbärgä kommentariy birmi.
Kärim Yauış, Ufa


text:
Başqortstanda berläşkän oppozitsiä belän BR prezidentı Mortaza Räximov qomandası arasındağı köräş tağın ber tapqır Qazan belän Ufa arasında bertuqtawsız pısqıp yatqan qarşılıqlar uçağınıñ kümerlärenä cil-dawıl örep cibärde. Başqortstannıñ räsmi häm yarım-räsmi gäzitlärendä ber-ber artlı Başqortstanda cäyelep kitkän rizasızlıq çaraları artında Qazan tora digän fikerne alğa sörüçe mäqälälär çığa başladı. Başqort telendäge “Yäşlek” gäziteneñ 5 may sanındağı ber mäqälä, xätta, “Äflisun + Qazan = Bolğanış” digän baş astında basılıp çıqtı.
Älbättä, Başqortstandağı berläşkän oppozitsiäneñ umırtqa bağanası bulıp tatar milli oyışmaları tora. Başqortstandağı tatar milli oyışmaları bik küptännän inde respublikada milli tigezlek urnaştıru öçen Başqortstan citäkçelege belän köräş alıp baralar. Añlaşıla ki, Başqortstan tatarlarınıñ xäle Tatarstan elitasın da borçıy, çönki bu ike respublika arasında çın partnerlıq mönäsäbätläre urnaştıruğa häm, xätta, iqtisadi bäyläneşlärne nığıtuğa da qomaçawlıy. Ämma, xakimiätne qulında totqan başqort elitası Tatarstan yağınıñ Başqortstan tatarları xälenä borçılu belderülären härwaqıt “ikençe respublikanıñ eçke eşenä tığılu” dip bähalanıp kilä.
Şunısı ğibrätle – Qazannı Başqortstandağı xällärgä qısıluda ğäyeplägändä logik äzmä-ezleklelekkä iğtibar birelmi diärlek. Şulay, Başqortstannıñ räsmi gäzitlärendä 16 aprildäge mitingqa millättäşlärenä teläktäşlek belderergä Qazannan, Çallıdan, İjawdan häm başqa töbäklärdän küpläp tatarlar kilergä cıyınuları turında çañ qağıldı. Ämma, çınbarlıqta bu mitingqa BR prezidentın yaqlarğa dip Rusiäneñ törle töbäklärendä yäşäwçe başqortlar çaqırılğan bulıp çıqtı. Başqortstannıñ räsmi gäzitlärendä bu mitingta qatnaşqan çit töbäk başqortlarına mädxiä uqıldı. Şulay itep, başqort ideoloğları mantiğı buyınça, ägär Başqortstandağı ictimağıy-säyäsi xällärdä çit töbäk başqortları qatnaşa ikän – bu döres, qanunıy ğämäl, ägär, başqa töbäk tatarları qatnaşsa – bu inde doşmanlıq, respubliknıñ eçke eşenä tığılu, Başqortstanda bolğanış tudıru bulıp tora.
Başqortstanda Mortaza Räximovqa qarşı kütärelgän rizasızlıq çaraları artında räsmi Qazan tora digän tezisnı uynatu öçen Başqortstan yağınnan Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev isemenä bertuqtawsız “Başqortstandağı tatarlarıñnı tıy” digän eçtälekle xatlar, möräcäğätlär yünältelä. Tatarstan prezidentınıñ däwlät kiñäşçese Rafael Xäkimovnıñ “Vostoçnıy ekspress” gäzitenä birgän intervyusında Başqortstandağı rizasızlıq çaraların cirle tatarlarnıñ milli-mädäni xälläre belän rizasızlığına bäyläwe, başqort ideologlarınınıñ yänä sırt yönnären qabarttı. Başqortstan citäkçelegeneñ ideologik ruporına äylängän “Moskovskiy komsomoles v Ufe” gäziteneñ 4-11 may sanında R.Xäkimovqa häm, ğomumän, räsmi Qazanğa “layıqlı cawap” birelde. Oleg Bolşaqov imzası astında çıqqan “Tatar gambitı” digän mäqälädä Xäkimovnıñ : ”Minemçä andağı çualışnıñ töp säbäpläreneñ berse – tel mäsäläse häm tatar xalqınıñ xäle”,- diyüe “eçke eşkä qısılunıñ” köçle ber misalı bularaq kiterelä. Ämma, şunnan soñ töp faraz-raslaw iğlan itelä - Qazannı Başqortstannıñ neft tarmağı ımsındıra ikän! Mäqälädä şundıy yullar bar:
“Ägär Bignov Başqortstandağı mitinglarğa xalıqnı kürşe respublika türäläre quşuı buyınça çığarğan dip farazlasaq, pensionerlarnı cälep itep oyıştırılğan xalıq dulqınlanuı – barı tik tatar burjuaziäseneñ Başqortstan xökümäte belän säwdäläşüe genä bulıp tora.”
Añlaşıla ki, başqort ideologlarına respublikadağı tatar problemnarın - real problemnar tügel, ä barı tik Tatarstan yağınıñ Başqortstan citäkçelegennän iqtisadi taşlamalar alu öçen qullanıla torğan uydırması, digän relsqa küçerü otışlı alım bulıp tora. Çönki bu oçraqta ike quyan beryülı atıla sıman – Başqortstanda tatar problemnarı barlığı da inqär itelä, Mäskäw aldında Qazan da “faş itelä”. Qazannar, yänäse, Başqortstanda bolğanışlar tudıralar, dimäk Rusiäneñ iminlegenä zıyan kiterälär. Ä maqsatları, imeş, Başqortstan baylıqların üzläşterü.
Kärim Yawşev, Başqortstan


text:
Ğıraqtağı baş terrorçı dip xisaplanğan Äl Zarqawi üterelde
Ğıraq premiere Nuri al-Maliki Ğıraqtağı Al-Qaeda citäkçese Abu Musab Al-Zarqavi ülde dip iğlan itte. Ul Zarqawi 7-nçe iyündä kiçke säğätlärdä Bagdatnıñ Tönyağında , AQŞ-Ğıraq xärbi operatsiäse näticäsendä üterelde dip belderde.
"Bügen Al Zarqavi yuq itelde."
Bu xäbär zaldağı xökmät räsmiläreneñ häm säyäsi partiä väkilläreneñ şatlıqlı reaksiäsenä säbäp buldı.
Press-konferensiädä Ğıraqtağı AQŞ köçläre komandirı general George Casey dä qatnaştı häm ul jurnalistlarğa bolay dide.
"Koalitsiä köçläre Al Qaedanıñ terrorçı citäkçese Abu Musab Al-Zarqawinı häm anıñ töp yardämçelärennän ruxi kiñäşçese Şeyx Abd al-Raxmannı kiçä İyünneñ 7ñndä kiçke säğät 6 15lärdä üterdelär. Bu alar saqlanğan imin öy dip bilgelängän urınğa hava häcüme näticäsendä buldı."
Räsmilärneñ belderüenä qarağanda, anı aulau tırışlığı ike atna elek başlanğan. 25 milion dolar büläk väğdä itelgän Zakawinı üterügä Yordaniädän kilgän mäğlümät yardäm itkän. Zarqawi citäklägän köçlär üzara bäyläneşe nıq bulmağan törle törkemnärdän tora. Alar Al Qaeda taraftarları, Sönni Ğäräplär häm Saddamğa turılıqlı köçlär.Yordaniädä tuğan Zarqawi Ğıraq Ğäräp sünnilären Şiğıy küpçelegenä qarşı suğışırğa da öndäp kilgän ide. Zarqavinıñ üterelüe belän ğısyançılarğa orım yasalsa da, bu terror häm qarşılıq kürsätüne tuqtata almayaçaq. Kiresençä, citäkçelärneñ berseneñ üterelüe öçen üç alu häm äle dä qarşılıqnıñ buluın kürsätü öçen köç qullanunıñ artuı kötelä. Şulay da Ğıraq häm AQŞ räsmiläre Zarqavinıñ üleme qayber törkemnärne zäğifländeräçäk häm alarnı Bagdat xökümäte belän kileşergä etäräçäk dip ömetlänälär. Närsäneñ bulaçağı kiläse atnalarda kürener.
Färit İdelle, Praga.


text:
Sember tatarları Tatarstanda AES tözü niätenä borçıla
“Tuğan tel” idäräse soñğı utırışında Däwşura deputatları isemenä maxsus xat ta qabul itte. Anıñ qısqaça eçtälege menä nidän ğibärät.
Böten keremneñ 70-80 protsentın Mäskäw suırıp alğan şartlarda Tatarstan iqtisadın üsterüneñ mäğnäse dä yuğala. Bu üseş tatar xalqınıñ bişege – tuğan tabiğäten qorıtu, ağulaw xisabına bulsa, bigräk tä.
Äytik, bez KamAZ uñışları belän ğorurlanabız. Läkin bu avtogigantnıñ näq saf tatar töbägendä urnaşuı säbäpläre belän qızıqsınmıybız da. Politbyuro äğzaları avtogigantnı Krasnoyarski – Açinski arasındağı Yağulıq-energiä kompleksında, yäğni KATEKta urnaştırunı xup kürälär. Yağulıq ta küp anda, metall da citärlek.
Politbyuro utırışında barı tik böyek ideolog, sorı kardinal Suslov qına moña qarşı çığa. Leonid Brejnev isä, “mäsälä çile-peşle, yäğni “sıroy” dip utırışnı yaba, kiläse utırışta qararbız, di. Läkin ikençe könne ük, cıyılıp tormıyça da, avtogoigantnı Çallıda salu turında qarar iğlan itelä. Saf tatar yäşägänlektän milli üzençäleklärne iñ yaxşı saqlap qalğan töbäkne böten SSSRnıñ suqbay-çelqaşları belän tutıruğa şulay nigez salına. Xäzer isä Çallını tatar şähäre bir äytü qıyın inde.
Häm bügenge energiä ezläw çaraları da tatar bişegen qorıtu häm ağulaw maqsatınnan ğına oyıştırıla. Ägär dä KamAZ kebek gigantlar, çınlap ta energiägä moxtac ikän, başqa ısullar da ezläp qararğa ide.
Berençe. Kama buasın bieklätüdän alğan keremneñ baytağın Udmurtiä belän Başqortstan taläp itälär. Häm alar xaqlı da, çönki cir ul – iñ zur baylıq. Şunnan çığıp, nigä Tatarstanğa, Ul''yan ölkäse belän berlektä, üz öleşen Çubaystan taläp itmäskä? İdelneñ häm Çulmannıñ 40 - 50 çaqrım kiñlekkä cäyelüe xisabına tabılğan elektr energiäsenä Çubays tügel – anıñ arqasında ciren, tarixın yuğaltqan, unar çaqrım ozınlıqtağı küperlär salırğa mäcbür bulğan, balıqsız qalğan cirle xalıq xuca bulırğa tieş.
İkençe. Tatarstanda mazut yatmalarınıñ küplege TES tözü mömkinlegen dä birä. Äytik, Ulyan qalasında ğına 4 TES bar. Tik alar, yağulıq yuqlıqtan, urıq-surıq qına eşlilär.
Öçençe ısul. Tabiğatkä zarar kitermäwçe energiä çığanaqlarına iğtibar birü. Mäğriptä näq şul yunäleştä eş alıp barıla. Başqortstannıñ Büzdäk rayonında da şundıy ürnäk bar.
Älbättä, bu süzlär yañalıq tügel inde. Tik ber bik tä yämsez soraw da tua: Qazan tantanalarına Mäskäw yaqtı çıray kürsätte. Moña barıbız da şatlandıq. Energiä citmäw turındağı safsata kütärep, Tatarstannıñ 90-yıllardağı iñ zur uñışlarınnan bersen taptaw omtılışları – şul yaqtı çıray baräbärenä tügelme ikän soñ? Ägär ildä elektr energiäse citmi ikän, Mäskäwdä dä atom elektr stansası tözep bulır ide. Häm monısı da citmäsä, Yauza yılğasın buıp quyarğa bula. Şöker, şunısı bar: energiä citä! Citmäsä anı uñğa-sulğa satmaslar ide.”
Menä şundıy eçtälekle xatnı Qazanda uzaçaq Xäter könendä dä yañğıratırğa ide, digän fikergä kilde “Tuğan tel” idäräse. Anda baruçı delegatlar: “Tırışıp qararbız”, didelär.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Aqçağa qıtlıq kiçerüçe Fälestin İdaräse İzrail' xökümäte distälärçä million dollar salım aqçaların fälestinlelärgä tapşırudan baş tartqannan soñ İzrail'ne kümäk cäzalaw qullanuda ğäyepli.
İzrial monı 25-nçe ğinwardağı parlament saylawlarında suğışçan Hamas törkemeneñ ciñep çığuına protest belderü öçen eşläde. İzrail'gä qarşı küptännän köç qullanıp kilgän Hamasn İzrail'ne yuq itü maqsatında qala.
Associated Press xäbär agentlığı ber yuğarı fälestin räsmieneñ büdjet qıtlığı säbäple Fälestin İdaräse 140 meñläp büdjet xezmätkärenä ğinwar ayı xezmät xaqların tüläwne kimendä 2 atnağa kiçekteräçäk digän süzlären kiterä. Ämma citäkçelektän kitüçe premyer ministr Äxmät Quray xezmätkärlärgä tüläw öçen başqa finans çığanaqları tabarğa ömetlänüe turında belderde. Ul Fälestin İdaräse Söğüd Ğärabstanı häm Qatar belän elemtägä kerde dide.
AQŞ Däwlät Departamentı, kimendä xakimiät Hamasqa küçkänçegä qädär İzrail'ne Fälestin İdaräsenä tieşle aqçalarnı küçerergä çaqırdı.


text:
Öfölä marşrut taksiźarı fetnäläy. Öföläge iñ oźon Ağas eşkärteü şirkätenän Teleüźäkkä tiklemge marşrut passajirźarźı xeźmätländereüźe tuqtattı. Bıl marşrut avtobustarı yörötöüseläre küptän tügel başqala xaqimiätendä uźğan tendr höźömtäläre menän riza tügellektären belderä.
Öfölä passajirźarźı xeźmätländereüźe yaqşırtıu maqsatında avtotransport oyoşmaları arahında yıl da tendr uźğarıla. Unda qatnaşıusı oyoşmalarğa berense talap– keşe haulığı ösön yauaplı bulğan transport şirkättärenä üź texniqahın teyeşle räüeştä totou ösön şarttar bulırğa teyeş.
Älege waqıtta başqalala Doq– Teleüźäk 226-sı hanlı marşruttı xeźmätländergän 70-tän aşıu avtobus xujaları ,,Öföavtotrans,, yämğiäte menän eşläp kilde. Bında maşinalarźı töźäteü häm ularźıñ yörötöüseläreneñ yalın oyoştorou ösön şarttar ber ni tiklem yaqşı bulğan. Läkin küptän tügel, marşrut tendr höźömtähe buyınsa ,,Texnika,, injener üźäge firmahına tapşırılğan. Bıl firmanıñ bazahı tik ös–dürt awtobus ösön genä täğäyenlängän, häm unda 70 avtobustı teyeşle räüeştä totou uñayınan şarttar bötönläy yuq. 226–sı marşrutta yöröüse voditeldär. ,,Öföavtotrans,, yämğiätendä eşläüselär ,,Texnika,, injener üźäge firmahı etäksehe, eşqıuar İğor Svattı tendrźı ğäźel eñmägän, qala xujaları menän äşnälekkä barıp rişäüät birgän tip iśäpläy. Elekke xuja häm avtobus yörötöüselär däğüä menän qala başlığı Pawel Qaçqaevqa häm haylap alıu konkursı oyoştorğan Nikolay Plotnikovqa möräjäğät itkän. Tik qala xakimdarı ularźıñ talabın yauaphıź qaldırğan. Şulay itep 226-sı marşrut avtobustarı yörömäy, üź siratında xalıq tuqtalıştarźa ularźı kötä, başqa avtobustarğa känserźäge balıq hımaq tığıla.


text:
Yekaterinburg mäçetendä mäğnäle oçraşu ütte
Bügenge köndä mähabät zur mäçet bik matur bulıp üsep kilä, östenä gömbäzen dä quyğannar, anı yabıp, manara utırtsañ, eçke eşläre genä qala inde. Urındağı imam Fätxelqadıyr xäzrät äytüençä, gubernator da, ölkä tözeleş ministrı da ğözerlärne kire qaqmıylar, xäldän kilgänçä yärdäm itep toralar. Eşmäkärlär dä küp bulışqan. Soñğı yıllarda tözeleşneñ töp öleşen Sverdlov ölkä tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiäse citäkçese Mars Şarafulin alıp bara ikän. Ä inde biregä yörüçe möselmannar üzläre Fätxelqadıyr xäzrätneñ eşennän bik qänäğät. Alar äytüençä, ägär dä xäzrät canın-tänen birep yörmäsä, mäçetne bolay tiz kütärep bulmas ide. Milli Media-Xolding citäkçeläre mäçet qartlarınıñ xäl-äxwälläre, tormış-könküreşläre belän qızıqsındılar. Äñgämä bik canlı, qızıqlı kilep çıqtı. Babaylarnı borçığan närsälär bik küp ikän.
Süz bigräk tä mäçetkä yörüçelärneñ az buluı, yäşlär belän ike aradağı mönäsäbätlär, täwfiqsız yäşlärneñ küp buluı, bu xälneñ törle säbäpläre turında bardı. Mäçetkä yörüçe olı keşelärneñ moñ-zarın tıynaq qına çittä tıñlap utıruçı yäş kenä yegetkä iğtibar ittek. Ul Ärtä rayonınnan küçep kilgän elekkege uqıtuçı Färit Sabirov bulıp çıqtı. Anıñ da bu turıda fikeren soradıq. Cawap yözennän ul päyğämbärebez Möxämmät s.g.v. xädisläreneñ bersen misal itep kiterde. “Aqıllı, äybät qartlarıbız küp bulsa, aqıllı, äybät yäşlärebez dä küp bulır. Qartlar bezne niçek tärbiäli, bez şundıy bulırbız,” – dide ul. Bäxäskä Fätxelqadıyr xäzrät yomğaq yasadı. Yäşme bez, qartmı bez, möselman ömmätennän bulğan barıbız da berdäm bulıp yäşärgä tieşbez, dide ul.
Milli Media-Xolding citäkçeläre olı keşelärne oktäber ayınıñ berençe dekadasında bulıp uzğan ölkännär köne belän täbriklädelär. Alarğa büläk yözennän kiläse yılnıñ berençe yartısına “Saf çişmä” gazetasına buşlay yazdıru wäğdä ittelär. Bu oçraşu biredä bulğan härkem küñelendä uñay tä'sir qaldırdı. Babaylar qunaqlarnı tağın da kilergä çaqırıp qaldılar.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Şïnjïyañ «Qoldanılmalı käsiptik texnïka ïnstïtwtında» «Jas qanat» attı jır müşäy`rası ötti. Atalğan muşay`ranı ïnstïtwt basşıları, ustazdar, qazılar jäne stwdentterden quralğan 300-den astam adam tamaşaladı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Sol jaqtağı äriptesimiz Tañnur Turdıbaqıtqızınıñ xabarlawınşa, bul retki jır müşäy`rasın ïnstïtwttıñ körkemöner fakwlʹtetiniñ aqındar klası uy`ımdastırğan. Ïnstïtwt qarastılığındağı 10 fakwlʹtetten 50-den astam ümitker qatınasıp, soñında şeşwşi jarısqa 18 aqın joldama alğan eken.
Talanttı jas aqındar saxnada jandı da jalındı bey`ne bay`qatıp, bügingi bayaşat däwirdi jırlawmen qatar rwxanï jaqtağı key`bir keleñsizdikterdi sın tezine aldı. Bağalawşılar öleñniñ mazmun-mäneri, körkemdigi, sezimdik boyawı, saxanadağı bey`nelewi qatarlı jaqtardan ädil bağaların berdi.
Bir jarım sağattan astam waqıtqa sozılğan jarıs körermenderdiñ qızw qarsı alwına bölenip, poézïya äleminiñ mäni, mañızı, qundılığı turalı stwdentterge taptırmas sabaq boldı.
Foto: kazak.ts.cn


text:
Täncin
Täncin yäki Tiäntszin (äyteleşe tıñla ) (qıtayça: 天津, pinyin: Tiānjīn) - Qıtay Xalıq cömhüriäte şähäre, xalıq sanı buyınça öçençe qala. Üzäk baş idäräsendä şähär.
Xalıq sanı buyınça dönyanıñ 5-nçe qalası.
Xalıq sanı - 14 425 000 keşe (2009), mäydan - 11 943 km², Eçke tulayım produkt - 750 mlrd. yuan'.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mongol Yüän dinastiäse çorında (1271-1368) Täncin urınında toz çığaru citeşterüläre urnaşqan bulğan.
1368 yılda "kük kiçüen saqlaw" - Tiäntcinvey dip yörtelä.
Nankin şähärennän Xanbalıq (Pekin) qalasına başqalanı küçerüdän soñ Täncin tiz üsä häm Xanbalıq qapqasına äwerelä.
1858 yılda - ğädelsez Täncin rus-qıtay traktatı, 1885 yılda Täncin şartnamäse imzalanalar.
1900 yılda - İxetuan' kütäreleşe näticäsendä şähärgä çit il ğäskärläre kerälär.
1919 yılğa qädär Rusiä İmperiäse poçta bülege şähärdä urnaşa.


text:
Bügin Astanadağı Täwelsizdik saray`ında Tuñğış Prezïdent merekesinde Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ qatıswımen Respwblïkalıq jastarı forwmı bastaldı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
"Tuñğış Prezïdent küninde jäne Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı qarsañında ötip otırğan respwblïkalıq jastar forwmına qatıswşılardı quttıqtay`mın! Bügingi kün xalqımızdıñ tarïxına barlıq qazaqstandıqtardı biriktirgen kün retinde endi. Jastar baqıttı bolsın! Elimizdiñ bolaşağı sender arqılı mıqtı bolsın! Qazaqstanımız, elimiz mäñgilik bolsın!» - dep Memleket basşısı izgi tilegin jetkizdi.
Ay`ta ketey`ik, Forwmğa elimizdiñ bilim berw, densawlıq saqtaw, käsipkerlik, mädenïet, sport salalarınıñ belsendi jastarı qatıswda.


text:
Belarusnıñ Rusiä belän gaz söyläşülärendä töp aradaşçısı premyer-ministr urınbasarı Uladzimir Syamaşka bügen yañadan Mäskäwgä kilde, berniçä säğät eçendä kileşügä ireşelmäsä Gazprom 1 ğinwarda Mäskäw waqıtı belän irtänge 10da Belarusqa gaznı tuqtataçağı turında belderde. Gazprom şirkäteneñ matbuğat wäkile Sergei Kupriyanov bügen jurnalistlarğa:
"Belarus yağı berniçä belderü yasadı, ämma kileşügä ireşelgänen bez raslıy almıybız. Taşlamalarğa kilgändä, Gazprom inde bolay da Belarusqa taşlamalar yasadı. Bez üz täqdimnärebezne mäğnäle dip sanıybız, alar bezneñ illär arasındağı mönäsäbätlär häm ayırım alğanda gaz ölkäsendäge xezmättäşlektän çığıp yasalğan."
Ägär dä kileşügä ireşelmäsä, Minski, Rusiäneñ Könbatış Yevropağa cibärgän gazın totqarlayaçağı belän yanadı.


text:
İstanbulda AQŞ başkonsullığına terror xöcüme buldı
Biredäge saqçılıq vaziyfası ütägän öç politsiä xezmätkärläre belän öç terrorist hälaq buldı.
Bolay da awır säyäsi könnär uzdırğan Törkiädä bu xöcüm şok täesire yasadı. “Hürriyet” gazetası “Bu ğına citmägän ide” digän baş isem belän Törkiäneñ bu qatlawlı xälenä işarä itä. “Vatan” gazetası isä “Amerikağa xöcümdä altı törek ülde” digän yazma belän ilneñ qıyın, kierenke xälenä añlatma birergä tırışa. Çönki üterelgän öç terroristnıñ yäşläre 20-26 arasında, ä hälaq bulğan politsia xezmätkärläre dä 21-28 yäştä.
Bu yäşlärneñ barsı da Törkiäneñ yarlı töbäklärendä tuğan, ber öleşe politsia xezmätenä kergändä, tegeläre isä idän astı terror oyışması saflarına quşılğan. Bu yegetlärneñ hämmäse dä törek häm möselman. Çönki “Zaman” gazetasınıñ yazuına qarağanda, cäräxätlänep soñınan ülgän ber polisia xezmätkäre gel Kälimä-i şahädät, yäğni Allanıñ berlegenä häm Möxämmädneñ anıñ päyğämbäre buluına tanıqlıq itkän doğanı qabatlağan. Tege yaqtan yıl-Qäidäçelär dä Íslam isemennän cihät, yäğni din suğışı alıp baralar. Paradoks tügelme bu?
AQŞnıñ Anqaradağı böyek ilçese Ross Wilson törek politsiaseneñ başkonsullıq binasın saqlawı öçen kürsätkän tırışlığına räxmätlären belderep, ülgän politsia xezmätkärlere öçen qayğısın urtaqlaşuın äytte. “Bu terror xäräkäte illärebez arasındağı duslıqqa orım yasımayaçaq, ayıruça bu waqıyğanıñ Ergenekon tikşerenüe belän bäyläneşe buluı turında qulıbızda dälil yuq”, dip tä östäde ul.
Şulay itep, ul Törkiäneñ başın äyländergän, ber yıldan artıq däwam itkän öç prokurornıñ Ergenekon terror oyışması östennän alıp barğan tikşerenülärenä işarä itte. Mäğlüm, monda yözlägän keşe sorawğa tartıldı. 58 keşe törmägä yabıldı. Şular arasında pensiädäge armiä generalı häm başqa pensiädäge generallar, ofitserlar bar. Ämma älegä gäyepläw aktı iğlan itelmäde, ä küz sağı astına alu, törmägä yabu protsesına 13 ay waqıt uzdı. İnde monıñ uystitsia normlarına qarşı buluı äytelä.
“Cumhuriät” gazetasında pensiädäge general leytenant Naci Beştepeneñ bu väzğeyätkä rizasızlığın beldergän şuşı süzläre basılıp çıqtı:
“Min dä, general ştab başlığı da, 35 meñ keşeneñ ülüennän cawaplı PKK citäkçese Öcalannan awırraq mögälämägä duçar bulğan törmädäge armiä generalları da çinnarıbıznı uramnan satıp almadıq… Pensiädä bulsam da iñ yuğarı däräcälärgä kütärelgän törek ofitserlarına kürsätelgän mögälämägä tüzä alırlıq tügel… Ber törek ofitserı öçen monnan açı, qayğı tudıruçı, tübänsetüçe häm cäräxätläwçe närsä bula ala ki? Çit il armiäsenä äsir töşsäm bu xislärgä sabışır idem, hiçşiksez”.
Tege yaqtan AK partiäne yabu mäksatı belän Konstitusia Mäxkämäsendä däwam itkän xökem protsessı da xökümätne, AK partiä deputatların, alarnıñ taraftarların häm bitaraflarnıñ ber öleşen citdi räweştä borçıy. Här ike xökem protsessınıñ qararları Törkiäne xaosqa iltmäsme digän qurqu bar.
Östäwenä idän astı PKK belän köräş tä däwam itä. 9 yüldä Ağrı yäki Ararat tawına mengän 15 almannıñ öçese PKK tarafınnan urlandı. İlneñ könyaq-könçığışındağı Haqqärida PKK tarafınnan urnaştırılğan minanıñ şartlawı näticäsendä 5 ğaskär belän ber siwil cäräxätlände.10 yüldä Premier Yırdoğan Ğıyraqlı qolleğäsı Maliki belän Bağdata oçraşıp, Ğıyraqtan torıp Törkiägä ütep kergän PKK partizannarı mäsäläse buyınça söyläşülär alıp bardı.
Qısqası, törek cämäğätçelege tik esselärdän genä tügel, ä ekonomik, säyäsi bilgesezleklärdän dä borçıla, integä, qurqa.


text:
Söğüd Ğäräpstan çiklären nığıta: $12 milliardlıq tözeleş
Söğüd Ğäräpstan kiläse yılda Ğiraq çige buyında yuğarı texnologiälär belän cihazlandırılğan diwar tözeleşen başlarğa cıyına. Diwar milliardlağan dollarğa töşäçäk, tözeleş 6 yıl däwam iter dip kötelä. Mondıy çik buyınıñ maqsatı – Ğiraqtağı extremistlardan saqlanu.
BBC xäbär itüençä, tözeleş 12 milliard dollarğa töşäçäk. İminlek nığıtmalarına çittän idarä itelä torğan sensorlar häm cılılıq kameraları kebek yuğarı texnologiäle cihazlar quyılaçaq. Ğiraqta suğışqan söğüd häm başqa ğäräp illäre ğısyançılarınıñ Söğüd Ğäräpstan iminlegenä qurqınıç tudıru ixtimal bar. Londonda urnaşqan tikşerenü institutınıñ belgeçe Neil Partrick, elek Äfğanstanda bulğanı kebek, Ğiraqta xäzer cihadçılar äzerlänü qurqınıçı bar, dip sanıy. Söğüdlär isä, andıy suğışçılarnıñ ber mäldä kire äylänep qaytuına borçıla:
"Quşma Ştatlar köçläre Ğiraqqa kergäç, Söğüd Ğäräpstannan suğışçılarnıñ Ğiraqqa kitäçäge añlaşıla ide. Alay da, sannar yuğarı tügel. Ämma soñğı aralarda Ğiraqtan Söğüd Ğäräpstanğa xäräkätü sizelä başladı. İke il arasındağı ozın çik buyın kontroldä totu bik awır, häm älbättä, Ğiraq yağınnan kontrol nätiäcäsez."
Söğüd räsmiläre İran da töbäktä qurqınıç tudıra dip sanıy. Diwar tözü belän söğüdlär, ilneñ könçığışında yäşägän üz şiğilarınıñ İran belän elemtälären çiklärgä ömetlänä. Könçığışta iñ bay neft yatmaları urnaşqan. Söğüd Ğäräpstanğa ul töbäktä tınıçsızlıq kiräk tügel.
Ğiraq çige buyında eşlär tämamlanğaç, söğüdlär Yemen çiklären nığıtırğa cıyına. Yemendä, mäğlüm bulğança, Äl-Qaida eş itä.
Mondıy aşığıç häm täğäyen çaralarnıñ säbäbe närsädä soñ?
Yaqın Könçığış belgeçe Neil Partrick, soñğı yıllarda Söğüd räsmiläre üz illärendäge suğışçılar, şul sanda Äl-Qaidanıñ üzlärendäge wäkillärenä qarşı näticäle çaralar kürde, dip sanıy:
"Hiç şiksez, wazğiät Ğiraqta suğış başlanğan çorlar belän çağıştırırlıq tügel, höcümnär kimetelde, suğışçılarğa qarşı çaralar kürelde, 2005 häm bıyıl iminlek ölkäsendä zur alğa kiteş bar. Ämma 2006nıñ fivral ayında patşalıqnıñ iñ zur neft qorılması Abqaiqta bulğan xällär zur ähämiätkä iä."
Abqaiqta şartlatqıç tutırılğan ike maşina – nıq saqlanğan neft qorılmasına bärep kerergä tırışqanda, maşina yörtüçeläre atıp üterelgän ide. İke saqçı da häläk buldı, ber maşina şartladı. Höcümnän soñ neft bäyäläre arttı. Bu tağın ber märtäbä – Söğüd Ğäräpstannıñ yomşaq ciren, nindi dä höcüm bula qalsa, xällärneñ möşkel bula alğanın kürsätte.
Alsu Qormaş


text: İordandıñ Könbayış yarındağı Nablus qalahında İzrail xärbizäre Fälestindıñ Äl-Äksı yafa sigeüselär briğadahı törkömsähe huğışsıhın atıp ültergän. Atış waqıtında İzrail haldatı yaralanğan. Kisä Berläşkän millättär Oyoşmahınıñ imenlek şurahında Quşma Ştattar İzraildı Fälestin autonomiähı başlığı Yäsir Arafattı deportatsiälaw niätenän baş tartırğa saqırğan rezolyutsiä proyıqtına veto haldı. Waşington beldereüensä, Süriä tarafınan täkdim itelgän doqument fälestin terorsılığın faşlamay. Yäsir Arafat Berläşkän Millättär Oyoşmahınıñ rezolyutsiänı kire qağıuına yetdi ähämiät birmägän. Arafattan ayırmalı fälestindıñ başqa yetäkseläre quşma Ştattar azımın gäyepläp sıqqan.


text:
Ğıraqta küplәp yuq itü qoralların ezlәw ber tuqtamıy dәwam itә. Berlәşkәn Millәtlәr Oyışması qoral tikşerüçelәrennәn tөrğan 3 tөrkem tөrle urınnarğa kitte. Ğıraq belgeçlәre arasında ütkәrelә torğan soraştıru da dәwam itә. Ğıraq prezidentı Sadaam Xөsәin, Televidenie aşa çığış yasap, üz ileneŋ izge suğışqa әzer buluwın belderde.Izrail premyer-ministrı Ariel Şaron, Bağdat xalıqara belgeçlәrdәn üzeneŋ ximik hәm biologik qoralların yaşerer өçen, alarnı Suriәğә küçerep torırğa mөmkin, diğәn fiker әytte. Quşma Ştatlar, Ğıraqnıŋ xisabın işandırırlıq tügel dip bәyәli hәm Farsı qultığında ğәskәrlәrneŋ sanın arttıra.
Sөğüt Ğәrәpstanı şahzәdәse Sөğud Al Feysal, Ğıraqqa qarşı suğışnı buldırmas өçen ğәrәp illәre citәkçelәre qullınan qilğәn hәr nәrsәne eşli, dide. Elegrәk Sөğüt Ğәrәpstanı, BMO, xәrbi çaralar ütkәrüne raslağan өçraqta ğına, Amerikan oçqıçlarına hawa kiŋleklәren birerğә, kileşkәn ide. Tөrkiә premyer minisrı Abdula Gul xәbәr itkәnçә, Tөrkiә, Ğıraqqa qarşı mөmkin suğıçta qatnaşuğa rizalığın birmәde ale.


text:
Ğiraqtağı wäzğiat tiräsendä yaña täräqqiat, xörmätle tıñlawçılar. Älegä qädär anda barı tik üzeneñ häm qayber berektäşläreneñ genä ğäskärlären totarğa cıyınğan Waşington bu eşkä xäzer Berläşkän Millätlärne dä cälep itärgä riza bula aluwına işarä itä. Bu xaqta Quşma Ştatlar däwlät sekretareneñ urınbasarı Richard Armitage üze belderde.
Şulay itep Waşington berençe märtäbä, Ğiraqtağı iminlek öçen cawaplılıqnı Berläşkän Millätlär belän dä büleşergä cıyınırğa riza buluwı xaqında belderde. Ämma ber şart belän - Berläşkän Millätlär fatixası nigezendä oyışqan tınıçlıq saqlaw köçläre amerikan citäkçelegendä bulırğa tieş. Älegä qädär Aq yort, Ğiraqta fäqät üzeneñ häm berektäşläreneñ genä ğäskärlären totaçağın äytep kilgän ide. Läkin andağı soñğı xällär - törle terror ğämälläreneñ, amerikan xärbilärenä höcümnärneñ artuwı Quşma Ştatlar citäkçelegen bu ölkädä başqa mömkinleklärne dä tikşerep qarawğa etärä sıman. Ğiraqta Berläşkän Millätlär äläme astında maxsus xalıqara köçlär urnaştıru ixtimalı xaqında berençe märtäbä şul oyışmanıñ general'' sekretare Kofi Annan uzğan atnada beldergän ide. Andıy fiker Ğiraq wäzğiaten küzätep barğan belgeçlär tarafınnan elegräk äytelep kilsä dä, yuğarı citäkçelek däräcäsendä ul älegä citdi räweştä qaralmadı. Däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitagenıñ, Ğiraqta Berläşkän Millätlär ğäskärlären urnaştıru mömkinlege xäzer çınnan da tikşerelä dip belderüwe bu yaqtan qarağanda zur ber yañalıq bulıp tora. Läkin şul da mäğlüm, bu äle hiç kenä xäl itelgän närsä tügel, citmäsä Quşma Ştatlar citäkçelegendä älege mäs''älädä urtaq fiker yuq. Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı ber diplomat süzlärenä qarağanda, älege täqdimne citdi räweştä tikşerä başlar aldınnan Waşington üze başta eçke qarşılıqların xäl itärgä tieş. Pentagon häm amerikan xärbiläre Berläşkän Millätlär citäkçelegendäge köçlärgä zur şik-şöbhä belän qarıy, räsmi Waşington üze dä andıy köçlärgä üz ğäskärilären cibärergä telämi. Şuña kürä dä amerikannar Ğiraqta BMO köçläre urnaştırılğan xäldä, andağı xärbi citäkçelekneñ üzlärendä qaluwın şart itep quya. Läkin ikençe yaqtan, Quşma Ştatlar Ğiraqta tiz genä totrıqlılıq urnaştıra almawı säbäple xäzer niçekter yuğalıp qaldı, östäwenä, andağı amerikan köçlärenä yardämgä başqa däwlätlärne dä cälep itü eşe bik aqrın bara. Andıylar sanı az bulmasa da, isemlektä nigezdä, Britaniä, Pol''şa häm İspaniädän qala, ber yöz, ike yöz xärbi cibärä alırlıq illär genä. Citmäsä aları da üz xärbilären anda totu çığımnarın Waşington kesäsennän tülätergä teli. Ğiraqqa kübräk ğäskär cibärä alırlıq däwlätlär, misal öçen Germaniä, Fransiä, Hindstan, Pakstan, Törkiä, monı barı tik Berläşkän Millätlärdän tieşle fatixa häm mandat alğannan soñ ğına eşliäçägen belderä. Fatixa alu digäne bu oçraqta, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı wäkalätlären arttırunı añlata. Bu isä andağı tınıçlıq saqlaw köçlärenä citäkçelek itüne genä tügel, ä Ğiraqtağı waqıtlı idaräne kontrol'' itüne dä añlata ala. Läkin Waşington moña riza bulırmı, monısın älegä äytäse qıyın. Anıñ başlığı Paul Bremer älegä turıdan-turı Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrına buysına. Ğiraqta Berläşkän Millätlär rolen arttıru turında söyläşülär xäzer aldağı atnalarda däwam itep, bu xaqta urtaq ber fikergä kilensä, İminlek Şurasınıñ qararı sintäbr ayında, tışqı eşlär ministrları New Yorkta BMOnıñ Ğomumi Mäclese utırışına cıyılğan çaqta qabul itelä ala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Ğıraqqa qarşı suğış başlandı. Hәr ilneŋ diәrlek televideniә ekrannarında bu xaqta bik küp informatsiә birelә. Lәkin, alar ışanıçlımı, çın vazğiәtne çağıldıramı? Moŋa qәtği rәveştә әyye dip cavap birep bulmıy. Uzğandağı tәcribә kürsәtkәnçә, ike yaq da dөnya cәmağәtçelegenә üzeneŋ xaqlı buluın kürsәtü өçen tırışa. Suğış vaqıtında medianıŋ borçıluı turında amerikan gazetası Boston Globta basılıp çıqqan maqәlә.
AQŞ saqlanu ministerlege Pentagon Ğıraqqa qarşı suğış zamança tarixtağı iŋ yaxşı yaqtırtılğan konflikt bula ala dip belderde. 500-dәn küberәk jurnalistqa fronttağı xәrbilәr belәn bergә bulırğa rөxsәt itelde. Lәkin, alar üz vazıyfaların telgәneçә hәm irekle rәveştә üti alaçaqlar mikәn? Bәlkim, Lәkin, küp nәrsә Pentagonnıŋ kontrolennәn çittә xәrәkәt itkәn hәm eşlәgәn jurnalistlarğa mөnәsәbәtennәn bәyle bulaçaq. Pentagonnıŋ jurnalistlarnı dөşmannıŋ propogandasına qarşı qullanırğa telәven yәşermәve xәrbilәr arasınnan xәbәr tapşırunıŋ irekle hәm bәysez bulaçağına şik tudıra. Amerikan gazetası Boston Globnıŋ yazuınça, ber amerikan jurnalistı " Bez anti-AlCazirre bulırğa tieşbez" dip әytkәn. Küpkenә informatsiә organnarı, amerikan yәisә britan xәrbilәre belәn bergә xәrәkәt itәçәk xәbәrçelәrgә genә tayanmayaçaqların, regionğa korresponsentların cibәrülәren belderdelәr. Lәkin, AQŞ kөçlәreneŋ alarğa mөnәsәbәte nindi bulaçaq, alarğa çıdamlıq kürsәtәçәkme? Küpkenә jurnalistlar suğış başlağaç çikne ütep Ğıraqqa kerüne planlıylar. qayber jurnalistlar isә Bagdatta qaldılar. Lәkin, alar da irekle rәveştә xәrәkәt itәçәklәr dip kөtep bumıy. Alarnıŋ eşçәnlegenә Ğıraq xakimiәtlәre çiklәvlәr quya. 1991-nçe yılğı suğış vaqıtında, AQŞ jurnalistlarğa üz başlarına suğış qırlarına barırğa rөxsәt itmәde, alarnıŋ raportların senzuraladı. Şuşı kontrol zonalarınnan çittә eşlәrgә tırışqan xәbәrçelәr ezәrlkelәnde. 2002-nçe yılnıŋ fevral ayında Afğanistnda Washington Postnıŋ xәbәrçese kontrol noqtasında tuqtatıldı hәm ana tınıç xalıqnıŋ hәlak buluı turında tikşerülәr ütkәrüemә yul qyılmadı. Amerikan xәrbilәreneŋ üz kontrolennәn çittә xәrәkәt itüçe jurnalistlarğa mөnәsәbәteneŋ nindi bulaçağı әlegә bilgesez. Bagdattan torıp xәbәr itüçe jurnalistlarğa kilgәndә, ber yaqtan , alarnıŋ tormışına amerikan bombaları qurqınıç tudırsa, ikençe yaqtan Ğıraqnıŋ alarnı keşe qalqanı dip qullanuı mөmkin. Lәkin, alarnı şulay uq kommunikatsiәneŋ өzelüe sәbәple xәbәr birüdәn mәxrum qalu qurqınıçı da borçıy. Ber amerikan jurnalistnıŋ süzlәre belәn әytkәndә, Ğıraq Saddamnıŋ bәrep tөşerelüeneŋ turıdan-turı әfirdә kürsәtelüen, AQŞ isә ( tırnaq eçendә) " dөşman propogandasın" telәmi. Jurnalistlar suğış zonasında eşlәvneŋ qıyınlıqlar hәm qurqınıŋ belәn bәyle buluın belәlәr. Lәkin, bigerәk tә suğış vaqıtında cәmağәtçelekkә bәysez infromatsiә birü zur әhәmiәtkә iә.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Bagdad häm Fallucada ike kön arqa arqağa oyıştırılğan höcümnärdän soñ prezident Bush ütkärgän mätbuğat konferensiäsendä bombalawlar öçen Saddam taraftarların häm çit il terroristların ğäyepläp, İran häm Süriä üz çiklärendä yaxşıraq kontrol urnaştırır dip kötäbez dide .Ul şulayuq bu höcümner bezne qurqıtmıy häm Ğıraqtağı kursnı üzgärtügä kitermiäçäk dip tä äytte.
Ğıraqta arta barğan köç qullanuğa cawap birgän prezident G.Bush şişämbedä ütkärgän press konferensiädä üzeneñ säyäsäten yaqlap, östämä ğäskär cibärü yäki okupatsiä astındağı ildä strategine üzgärtü kiräkmi dip belderde.İlbaşınıñ Ğıraq turındağı mätbuğat oçraşuı, Bagdadnıñ birelüennän soñ bulğan in yaman köç qullanu waqıtına turı kilde.İlbaşı köç qullanunı kimetü öçen ğıraqlılarnıñ küzläw mäğlümäte cıyınu yaxşırtuları , tizlektä aktivlıq kürsätüläre , şulayuq hädäf itep alınuı mömkin urınnarnı saqlaunı nığıtu, terrorçılarnıñ ütep kerüen tuqtatu öçen çiklärdä kontrolne arttıru kiräkle dip söyläde. Bush sonğı höcüm artında toruçılar turında bolay dide: (audio)
gönaxsız sivillärgä yasalğan bu ömetsez höcümnär bezne yäki üzlären saqlau häm üz idarägä omtıluğa quşılğan qıyu ğıraqlılar häm äfganlılarnı qurqıtmayaçaq.
Prezident çit il suğışçılarınıñ Ğıraqqa kerüen tuqtatu öçen AQŞ Süriä vä İran belän yaqın xezmättäşlek itä häm çik patrullären nığıta dip äytte .Ul 40minutlıq press konferensiä waqıtında Quşma Ştatları höcümnär öçen cawaplı buluçılarnı tabu öçen tırışlıq alıp bara dip äytte (audio)
bez bu keşelärne tabarğa tırışabız, ämma min alar baatçılar häm çit il terroristları dip uylıym dide.
Zur bäreleşlär bette dip iğlan itkännän soñ 6 ay waqıt ükäç tä Ğıraq qurqınıçlı urın bulıp qala, çönki qayberäwlär AQŞ ilne totrıqlandırırğa häm tözekländerergä telämi dip ışana dip äytte Bush. İlbaşı (audio)
äytkänemçä Ğıraq terrorğa qarşı suğışnıñ ber öleşe, ul üzäk front, terrorğa qarşı suğışta yaña front,şunlıqtan qıyu, nıq häm saqlıqlı bulu möhim.
Prezident, Saddam Xösäin häm Äfganstanda Taliban rejimı cimerelgäne öçen Dönya bügen iminräk xälgä kilde dip äytep, rekonstruksiä eşläreneñ qıyın baruın iqrar itte , häm moña här ike ildä dä ireklek doşmannarınıñ buluın säbäp itep kürsätte.G.Bush jurnalistlarnıñ saqlanu ministırı Rumsfeldnıñ terrorğa qarşı suğışnıñ aqrın baruı turında borçılıp yardämçelärenä yazğan memorandum turındağı sorauına . AQŞ häm anıñ beräktäşläre Ğıraqta döres strategiä alıp bara , mätbuğat yazğanıça här närsä sorı töstä tügel, qurqınıçlar arasında uñay eşlär dä bar dip söyläde. Bushnıñ mätbuğat aldındağı çığışı, demokrat prezident namzätläreneñ –Aqyort Ğıraqta köç qullanunıñ artaçağın aldan kürä almadı häm ul nindi çaralar,amerikannarnıñ tormışın saqlau öçen nişlärgä kiräklege turında belmi- digän tänqitlären tuqtatmadı. Demokrat senator Tom Daschle Bushnıñ mätbuğat oçraşuınnan soñ şunduq jurnalistlar aldında çığış yasap, ägär dä bez Ğıraqtağı xällärne progress dip atasaq, tağı küpme kübräk progress kötä alabız ,minemçä äytelgän häm eşlängän arasında üsä barğan ışanmaw upqını bar dip söyläde.
färidä xämit, praga


text:
BMOsı Ğomumi Mäclese komitetı Törkmänstanda keşe xoquqlarınıñ bozıluına nıq borçılu beldergän rezolutsiä qabul itte.Rezolutsiädä politik opozitsiä aktivistları represiälänä irekle fiker belderüçelär şulsanda Azatlıq Radiosınıñ cirle xabärçeläre ezärleklänä dip yazılğan . Ämma anda(rezolutsiädä) şulayuq Törkmänstannıñ sonğı waqıtlarda xalıqara xoquq küzätüçeläre belän xezmättäşlek itüe dä azsızıqlana.Ämma ilneñ tışqı eşlär ministırı üzlärenä yünälderelgän bik ciddi ğäyepläwlärne kire qaqtı .
BMOsı Ğomumi Mäclese Komitetı Törkmän xökümäten xoquq bozularnı tuqtatu öçen qatı çaralar kürergä çaqıra häm xökümät säyäsäte äle dä barlıq politik opozitsiäne represiäläwgä nigezlängän dip belderä. Atnakiçtä qabul itelgän rezolutsiädä fiker , , vicdan, din ireklege nıq çiklänä dip yazılğan. Dokumentta vicdan totqınnarnı şunduq irekkä çığarılırğa çaqırılğan. Rezolutsiädä Azatlıq Radiosınıñ cirle xabärçeläreneñ äzerleklänüenä nıq borçılu belderelgän. Yevropa Berlege ximäyäsendäge bu aksiädä törkmän xökümäte belän xalıqara küzätüçelär arasındağı dialognıñ yaxşıruı da äytelgän.Moña Gollandiä wäkile Koen van der Wolk fikrençä ütkän yılda Gomumi Mäclesneñ qabul itkän şunduyuq dokument säbäp bulğan. Wolk (audio)
Bez Törkmenstan belän dialognıñ bar bulğan barlıq mexanizmlar şulsanda Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması aşa däwam itäçägenä ışanabız.Minemçä bu rezolutsiä xezmätäşlekne tağı da yaxşırtaçaq .
Rezolutsiä 49ğa qarşı 65 tawış belän qabul itelde. 49il tawış birüdän totılıp qaldı. Bu rezolutsiägä dä küpçelege möselman şul sanda İslam Konferensiäse illäre qarşı çıqtı. Komitetta raslanğan bu tör rezolutsiälär ğomumän Ğomumi Mäclestä qabul itelä.Mecles kiläse ayda cıyıla. Rezolutsiäneñ ütälüe şart blmasa da, anıñ cämäğätçelekkä täsire zur.Sişämbedä Törkmänstan Yevropa Oyışmasınıñ azçılıqlar komisarın yıl azağında Törkmänstanğa çaqırğan İlneñ tışqı eşlär ministırı Raşid Meredov BMO komitetında bu adım bezneñ xoquqlar mäsäläsendä döreslek, samimiätne kürsätä dip äytep bolay dip däwam itte(audio)
Rezolutsiäneñ avtorları ğäyepläwlären isbatlaw öçen ber genä fakt yäki ürnäk kiterä almıy.Bez fiker yäki ışanuın belderüe belän bäyläneşle säyäsi, dini yäki başqa şundıy motiv belän ber genä keşeneñ dä qulğa alınmawın beyan itäbez.
Tışqı eşlär minsitırı rezolutsiäne äzerläwçwlär Törkmänstannıñ eçke eşlärenä qatnaşa dide Meredov(audio)
Bez resolutsiä ölgesen Törkmänstanğa säyäsi basım dip qabul itäbez. Tabiğıy baylıqlarğa iä häm töbäktä möhim ceografik pozitsiäse bulğan Törkmänstannıñ bitaraf statusına qaramastan bilgele illär yäki illär törkeme anıñ eçke eşlärenä qatnaşırğa omtıla dip qarıybız.
Gollandiä wäkile Wolf radiobızğa Yevropa Berlege rezolutsiädäge barlıq ğäyepläwlärne isbatlaw öçen nıq dälillärgä iä , Berlek törkmän xökümätenä absım yasarğa däwam itäçäk dide Wolf süzlärençä(audio)
Ministır äytkäneçä basım , basım bik yaman närsä tügel. Ul çınlap ta Törkmänstan xökümätenä uñay adımnar atlarğa däwam itüenä yardämçe bula
Jenevada urnaşqan BMOnıñ keşe xoquqları komisiäse bıyıl başlarında Törkmänstannıñ opozitsiäne ezärlekläwenä borçılu beldergän şunduyuq rezolutsiä qabul itkän ide
färidä xämit


text:
Rusiä-İran söyläşülärendäge mäsälälär
Urannı bayıtu mäsäläsenä bağışlanğan Rusiä-İran söyläşüläre 21-nçe Fävraldä Mäskävdä tämamlandı. İke yaq ta aña törleçä bäyä birä. Rusiä söyläşülärgä bäyä birü öçen äle vaqıt irtä dip beldergändä, İran anı uñay bäyläde. Räsmi belderülärdä söyläşülärdä süz, Rusiäneñ İran öçen urannı üz cirendä bayıtu turındağı täqdime xaqında bardı dielsä dä, anda kiñeräk mäsälälär tikşerelgänder dip uylanıla.
"Älbättä, bez anıñ näticäläre turında xäbär itärbez. Läkin, min söyläşülär tämamlanmastan, üzelde, uñış bulmadı yäisä näticäsez kebek äytemnär qullanmas idem."
İran väkilçelege başlığı Sayyed Ali Hosseini Taşnıñ reaksiäse başqaçaraq buldı.
"Bez Rusiäneñ urannı bayıtu täqdimen tikşerdek. Elek äytkänebezçä, aña uñay qarıybız. Bez kiñeräk formula ramnarında kileşü öçen plannı kiñäytü turında rizalaştıq."
AQŞ belän Yevropa Berlege Teheranğa şikle atom aktivlığın tuqtatuı öçen basıp yasıy häm İminlek Şurasınıñ 6-nçe Marttağı ciılışın kötä. Rusiä Fännär Akademiäse Dönya Ekonomikası häm Xalıqara mönäsävbätlär institutınıñ Xalıqara İminlek Üzäge başlığı Aleksey Arbatovnıñ radiobız xäbärçesenä belderüençä, Teherannıñ Mäskäv söyläşüläre belän qänäğät buuı öçen säbäplär bar.
İ"anlılar öçen här söyläşü uñay, çönki bu alarğa diplomatik manever öçen mömkinlek birä. Alar İrannan çittä Urannı bayıtu söyläşüläre AQŞ, Yevropa Berlege häm xätta Rusiä yasağan basımnı kimete dip xisaplıylar. İran bu söyläşülärdä konkret näticägä kilergä tırışmıy. İran üz atom yağulığınıñ buluın teli. Ni öçen . Bu ikençe sorau."
İran Rusiäneñ urannı üz cirendä bayıtu täqdimenä dä ike törle reaksiä kürsätte. Qızıqsınabız häm ber ük vaqıtta qızqsınmıybz. Mäskävdäge Zamança İran buyınça Öyränülär Üzäge başlığı tacik Rajab Safarov radiobıznıñ tajik redaksiäsenä İran öç närsägä ireşergä teli dide.
"Berençedän ber öleşen üz cirendä bayıtırğa teli. İkençedän üz belgeçläreneneñ Rusiädäge protsesta qatnaşuın teli. Öçençedän Rusiädän başqa illär dä qatnaşqan joint venture buldırırğa teli. Ul tik ber Rusiädän genä bäyle bulırğa telämi. Berniçä il qatnaşqa xäldä, Rusiä üz başına ğına yağulıq tapşırunı tuqtata alamayaçaq."
İran Qıtaynıñ qatnaşuı belän qızqsına. Mäskäv räsmi räveştä moña qarşı çıqmasa da, ul İran belgeçläreneñ üz qorılmalarında eşlävenä rizalıq birmiäçäk. Çönki bu İranğa näzberep atom know howına işek açar ide. Şul säbäple Teheran Mäskävneñ xäzerge täqdimen xäzerge şartlarda qabul itmäs kebek. Läkin, Arbatovnıñ fikerençä, Mäskävneñ qulında argumentlar bar. Teheran urannı bayıtudan baş tartqan xäldä, aña Buşehrdağına oxşaş ber tügel, 5-10 reaktor tözep bierergä väğdä itä ala. Annan başqa qoral satuın arttırırrğa väğdä birä ala. Qoral sävdäse bolay da çäçäk ata. Mäskäv Teheranğa hava höcümnärennän saqlanu öçen anti raketalar sistemasın sata. Bu İran öçen bik möhim. Rusiä atom energeiäse agentlığınıñ başlığı Kirienko Teheranğa vizitın ber atna irtäräräk 23-nçe färaldä uq yasıyaçaq. Şunda kiñeräk mäsälälär dä tikşereläçäk dip kötelä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Kem ul Änäs Xälidov? Qazanda bilgele ğalimne iskä aldılar
İslam tarixın, mädäniäten öyrängän ğalim Änäs Xälidov mäşhür tatar ismemlegendä urın ala alır ide. Çärşämbe könne, Qazanda, Tarix İnstitutında Änäs Xälidovnıñ tormış iptäşe, kürenekle ğalimä Liliä Yosıp kızı Tuğuşeva belän oçraşu buldı. Ul, Änäs Xälidov şikelle ük, törki xalıqlarnı, alanıñ mädäniätlären, tarixların tiränten öyrängän ğalimä. Bu oçraşuda Liliä Tuğuşeva fänni doklad uqığan, soñınnan ğalimnär Änäs Xälidovnı iskä alğan. 11 ğinwarda bu mäşhür şäxesneñ ülüenä 40 kön bulğan ikän.


text:
Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov Paqstanda xärbi çara waqıtında qulğa alınğan barlıq üzbäk suğışçıların Taşkentqa tapşırunı sorıy. Üzbäkstan xökümäte bu xaqta Paqstan ilçelegenä möräcäğät itkän. Prezident Kärimov, Paqstan yağı bezneñ bu taläpkä qarşı çıqmas, dip ömetlänäm, dide.
Mäğlüm bulğança, Paqstannıñ Äfğanstan belän çiktäş Könyaq Waziristan provinsiäsendä Al-Qaida suğışçıları qaçıp yata digän farazlar bar häm Paqstan xärbi köçläre anda maxsus çara uzdıra. Kimendä 123 keşe qulğa alınğan, alar arasında üzbäklär, çeçennar, paqstanlılar, ğaräplär häm etnik uyğurlar bar. Uzğan töndä bulğan bäreleşlärdä Paqstannıñ 12 xärbie hälak bulğan, 15 keşe yaralanğan, dip xäbär itelä.


text:
Gazprom Saxalin-2ne kontrolgä aldı
Angliä-Niderland urtaq neft şirkäte Shell Rusiäneñ Gazprom şirkäte Saxalin-2 di atalğan energetiä proyektınıñ 50 protsent häm tağın ber aksiäsen üzenä ala dip belderde. Bu Rusiä Mäskäw Kremleneñ Rusiä energiä tarmağın üz kontrolenä alu yulındağı çirattağı zur adımı dip bäyälänä.
Gazprom başlığı Aleksey Miller xäbärçelärgä bu kileşüneñ bäyäsen iğlan itte
"Gazprom Saxalin-2neñ 50 protsent häm tağın ber aksiäsen üzenä ala. Bu xissälär paketınıñ bäyäse 7 milliard 450 million dollar" dide Miller.
Oçraşu barışında Putin kileşüne xuplawın belderde häm bu proyektqa xökümät tulısınça yaqlaw kürsätäçäk dide.
"Rusiä xökümäte dä investorlar da bu proyektnıñ tormışqa aşuın teli. Xörmätle äfändelär min sezgä bu söyläşülärdä kürsätkän sığılmalılıq öçen räxmät belderergä telim. Häm tağın ber märtäbä şunı äytergä telim, bu proyekt tormışqa aşsın öçen barısın da eşliäçäkbez" dide Putin.
Saxalin-2 proyektı Saxalin utrawında sıyıqça xälendäge tabiği gaz citeşterüne küzdä tota. Häm ul 22 milliard dollarlıq kerem kiterer dip kötelä. Rusiä Saxalin-2 ne üz kontrolenä aluğa Rusiä yağınnan aylarca däwam itkän arta baruçı basımnan soñ ireşte.
Rusiä tabiğätne saqlaw xezmätläre Saxalin-2neñ başqaruçılarına administrativ çikläwlär, alarnıñ eşçänlek röxsäten alular, tabiğätkä zıyan kitergän öçen millliardlarça dollarlıq ştraf tülätülär belän yanadı.
Küp kenä analitiklar Rusiä xakimiätläre şulay itep Saxalin-2 proyektin satıp aluda Gazpromnıñ pozitsiäsen köçäytü öçen tırıştı di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ukrainanıñ yaña prezidentı Viktor Yuşçenko Yewropa Şurasında çığış yasadı
Yuşçenko bügen şulay uq Yewropa Berlegeneñ strategiäsendä Ukrainanı äğza itep alu mäs'äläse dä qaralırğa tieş dide. Kiçä ul Mäskäwdä prezident Putin belän oçraştı. Pänceşämbe könne isä Brüssel'dä Yewropa Berlege parlamentında çığış yasarğa cıyına. Yäkşämbe könne inawguratsiädäge çığışında Yuşçenko Ukrainanıñ urını Yewropa Berlegendä dide. Bügen Berlekneñ tışqı mönäsäbätlär komissionerı Benita Ferrero-Waldner Yewropa parlamentına Berlek aşığıp Ukrainanı äğza itep aluğa taba waqıtınnan alda adımnar yasamasqa tieş dide.


text:
Xäter könenä bağışlanğan piket ütte
Tatarstannıñ bäysezlege turındağı şiğar'lärne kütärep milli cämäğätçelek wäkilläre eşkä aşıqqan xalıqnıñ iğtibarın cälep itärgä tırıştı. Ämma piketçılar yanında xalıq cıyılmadı. Uzıp baruçı qayber tatarlar alarğa räxmät süzlären äyttelär, ä küpçelek xalıq bitaraf qına üz yulı belän atladı. Urıslar isä ber şiğar'gä iğtibar itmi kitä almadı. “Mäktäplärdä pravoslau däreslären kertü ul möselman balaların köçläp çuqındıru” dip yazılğan ide anda. Urıs keşeläre piketçılarnı millät ara ızğış tudıruda ğayıplärgä aşıqtılar. Piketçılar isä mondıy nizağnı pravoslau dinen genä uqıtırğa tırışuçılar çığara dip cawap birdelär.
Qazannıñ Nurulla mäçete yanında uzğan älege piket isä yaqınlaşıp kilüçe Xäter könenä bağışlandı. M.Mölekov isemendäge Bötentatar ictimaği üzägeneñ räise Yunıs Kamaletdinov söyli:
Piketnıñ maqsatı - Xäter könenä äzerlek. Ber genä piket belän çiklänep qalmıybız, monnan tış tağın ütkäräçäkbez. Häm matbuğat oçraşuı da bulaçaq. Bügenge piketta bez Tatarstan citäkçelegenä atap yazılğan möräcäğätlärne taratabız. Anda ike mäs'älä quyılğan - Xäter könen yal köne itep iğlan itü kiräklege xaqında häm Qazannı yaqlawda qatnaşqan ata-babalarıbızğa häykäl quyu.Milli cämäğätçelek wäkilläre tatarlarnıñ bügen dä kimsetelep yäşäwenä, millätneñ betä baruına borçıluın belderdelär. Tatar ictimaği üzägeneñ aktivistı Ğarişwän äfände söyli:Bezneñ küz aldında millätebez yuqqa çığa.Ä şul uq waqıtta bezneñ citäkçelär atta çaba, maşinalarda qua. Tatar xalqı, anıñ mädäniäte öçen berni eşlänmi. Küz aldında tatar mäktäpläre beterelä, tatar telendä çığuçı tapşırular beterelä. Ämma monı kürmämeşkä salışıp citäkçelär bez alğa barabız, çäçäk atabız dip qıçqıra!Xäter köne ğädättägeçä 15 oktäberdä irtänge 10da İrek mäydanında ütkäreläçäk.
Al'bina Zäynulla


text:
Britaniä Yewropanı qayber keşe xoquqları çiklänüne qabul itärgä çaqıra
AUDİO: Bezneñ keşe xoquqların köçäytkändä barıbız da qabul itärgä tieşle ber döreslekne tanırğa kiräk. Azaplarlardan, tieşsez möğämälädän saqlanğanlıq xoquqın ülem häm cimerülärdän saqlanğanlıq xoquqı belän bergä quyıp qararğa kiräk. Beräwne dä ayamawçı bu cinayätlärngä qayçaq Yewropa Berlegenä kermägän illärneñ watandaşları etärgeç bula. Ul ägär dä Yewropa mäxkamälärendäge xäkimnär monı tanımasa, Keşe Xoquqları turında Yewropa Konvensiäsen üzgärtergä turı kiler dip kisätte.


text:
AQŞ vä Hindistan xärbiläre Jammu häm Kaşmir tiräsendä urtaq xärbi künegü alıp barğanda Hindistanğa räsmi vizit belän İzrael premiere Ariel Sharon kilep töşte. Sharon vizitı belän AQŞ xärbiläreneñ Hindistanda künegü ütkärüläre oçraqlı räweştä ber yk waqıtqa turı kilsä dä Möselman Dönyasında qayber dairälär zionist-hindus-xristian berektäşlege möselmannarğa qurqınıç tudıra dip borçıla başladı.Töbäktä üzen zur köç dip kürergä telägän Hindistan, İzrael belän mönäsäbätlären nığıtırğa teli.
İzrael belän Hindistan 1992nçe yılda diplomatik mönäsäbätlär urnaştırğan bulsalar da , Ariel Sharon Hindistanğa kilgän berençe İzrael premiäre bulıp tora .11nçe sintäbergä ber-ike kön qalır aldınnan Sharonnıñ 150 keşelek zur törkem belän Dähligä kilep töşüe küplärneñ nigä äle bu vizit kiräk buldı soñ digän sorauına säbäp buldı. Sharon hindistanlı kollegası Vajpayene sälämläp ( audio)
bez Hindistan belän mönäsäbätlärebezne kiñäytü vä nığıtu belän nıq qızıqsınabız , Bez Hindistanğa dönyadağı in möhim demokratik illärdän berse dip qarıybız, İzrael dä demokratik il minemçä bez demokratik bäyälärne urtaqlaşız.
Vajpaye üz çiratında (audio) bezneñ mönäsäbätlärebez bik borınğı bez bu bağlanışlarğa yaña perspektiva biräbez , duslığıbız nığıyaçaq.Bu tarixi säfär ike ilne tağı da yaqınlaştıraçaq.
Sharonnıñ 4 könlek räsmi säfäre saqlanu häm kontr terrorizm ölkäsendä ike ilneñ mönäsäbätlären nığıtır dip qarala. Sharon süzçese Raanan Gissin vizitnıñ 11 sintäber waqıyğäläreneñ ikençe yılına turı kilüenä işarä itep ,bezneñ Hindistan belän elemtälär AQŞnıñ dönya terrorına qarşı toruına kileşle öçle strategik mönäsäbät bulıp tora dide. Andıy fikerlär Hindistanda da çağılış taba , Dähli dä üzen suğışçan islam aldında zäğif xis itä. Sharon vizitı waqıtında İzraeldän qayber qorallar şul sanda ber milliard dollardan artıq torğan aldan kisätüçe Phalkon radar sisteması satıp alu turında kileşülär tözeler dip kötelä.3 Phalkon radarı Pakstannıñ zur öleşen Hindistan küzätüe asıtna quyar ide. Phalkon radarları turında İzrael räsmiläre kiläse ike atna eçendä kileşüne tämamlarbız dip belderde. Hindistan ayruça İzraeldän 2yarım milliard dollar torğan Arrow anti –ballistik raketalar sistemasın satıp alu belän qızıqsına. Ämma bu alış bireşne AQŞ raslarğa tieş. Çönki Waşington Arrow belän qorallanğan Hindistan , Pakstannıñ atom qoralları arsenalın üsterügä kiterer dip borçıla.Äle ütkän cäydä genä atom qoralına iä ike kürşe arasında 4nçe suğış çığa yazdı. Pakstan, amerikan xärbiläreneñ indus ğäskäriläre belän Kaşmirda urtaq künegü ütkärüen şulayuq İzrael belän qoral säwdäsen bik poşınıp qarap bara. Pakstan tışqı eşlär ministırlığı süzçese Masud Xan künegü, territorie öçen bäxäsläşkän kürşe illärdä borçılu tudıra häm zararlı bula ala dip äytte jurnalistlarğa.Bilgele bulğança Kaşmir ike kürşe arasında yartı ğasırdan birle nizaqqqa säbäp bulıp tora. Xan şulayuq İzrael belän Hindistannıñ qurqınıçlı xärbi xezmättäşlege töbäkne totrıqsızlandıra dip tä işarä itte. Sharon vizitı yähud däwläten räsmän tanımağan Pakstanda ğına tügel ä Hindistannıñ möselman azçılığı arasında da tınıçsızlıqqa säbäp buldı.Hindistannıñ küp kenä şähärlärendä meñnnärçä möselman Sharonnıñ kilüenä protest belderde, Elek kübräk ğäräb illäre belän eş itkän häm fälästinnärne yaqlağan Hindistanda kommunistlar partiäse dä qara bayraqlar, ''fälästinnärne suyuçı Sharon öyeñä qaytıp kit'' dip yazılğan plakatlar kütärep uram cıyını ütkärde.Dähli, Bombey häm başqa zur şähärlärdä ütkän demonstratsiälärdä politsiä yözlärçä möselmannı qısqa waqıt öçen qulğa alıp tottı,. Bombeydä tanılğan möselman ruxanisı Maulana Mansur Ali Xan Sharonnı terrorçı, suğış cinayätçese dip atadı. Dähli AQŞtan bäysez İzrael belän mönäsäbätlären nığıtırğa teli. Anıñ töp mäqsatı töbäktä zur köç bulıp tanıluı , ämma bu rol anı qotılğısız räweştä AQŞ belän yarışqa etärä ala
färidä xämit, praga


text:
Tatarstan rişwätçelek belän köräşne üzennän başlıy
Pänceşämbe könne, Qazanda İdel-buyı federal okrugına kergän cirle parlament başlıqları cıyılıp, assotsiatsiä utırışın ütkärde. Cıyılışta Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı federal okrugındağı wäkile Sergey Kirenko da qatnaştı. Assotsiatsiägä Başqortstan, Mari El, Tatarstan, Udmurtiä, Çuaşstan respublikaları, Tübän Novgorod, Penza, Samara, Perm, Ulyanovskiy töbäkläreneñ parlament citäkçeläre kilde. Assotsiatsiä utırışın Tübän Novgorod qanun çığaru cıyılışı başlığı Yevğeniy Lulin alıp bardı. Assotsiatsiä, cirle parlamentlar belän fikerläşep, federal qanunnarnı töbäklär mänfäğätlärennän çığıp üzgärtü häm qabul itü öçen oyıştırılğan ide. Bu utırışınıñ kön tärtibenä rişwätçelek belän köräşneñ qanunı yulları, terrorğa häm rişwätçelekkä qarşı köräşneñ torışı, İdel buyı federal okrugında Ciñüneñ 60 yıllığın bilgeläp ütü kebek mäs’älälär qaraldı. Utırışnıñ başında Sergey Kirienko, Tatarstan kütärep çıqqan mäs’älälärne kiräkle buluın häm täqdimnäreneñ qabul itelüen bilgeläp ütte. Färit Möxämmätşin assotsiatsiä utırışında zur xisap belän çığış yasadı. Rişwätçelek iminlekkä qurqınıç tudırırlıq däräcägä citte, dide ul. Federal däräcädä rişwätçelekkä qarşı toru qanunı bulmaw säbäple, töbäklärdä bu küreneş belän köräşü qıyınlıqlar tudıra, dip bilgeläp ütte. Tatarstanda rişwätçelek belän köräş programması belän cıyılışta xökümät räise urınbasarı Rawil Muratov tanıştırdı. Ul bäysez belgeçlär ütkärgän tikşerenü näticäläre belän tanıştırdı. Soraştıru nätciäläre, barlıq ölkälärgä dä rişwätçelekneñ ütüp kerüen kürsätkän.
Rawil Moratov, Tatarstanda rişwätçelek belän köräşkä totunı maqsatın Boris Akunin äsärendä kürgän obrazlar yaxşı añlata, dide. Anda pravoslav dine wäkile yaña bilgelängän töbäk başlığına, köräşne üzennän başlarğa täqdim itkän. Bez dä Tatarstanda köräşne üzebez xakimiättän başlıybız, dip äytte.
Soñınnan, cıyılışta qabul itelgän qararda Rawil Moratovnıñ rişwätçelekkä qarşı köräş programması yaqlaw taptı. Şulay uq, Däwlät Dumasına korrupsiägä qarşı toru federal qanunın qabul itüne tizlätergä, digän täqdim dä kertelde.
Bikä Timerova.