text:
«Tatarstan - Yaña ğasır» ictimaği xäräkäte yañadan säyäsi säxnäğä çığa
12 aprel könne «Yaña ğasır» ictimaği xäräkäteneñ Säyäsi Şura utırışı ütte. Säyäsi firqälär turındağı federal qanun çıqqaç, «Tatarstan -yaña ğasır» xäräkäteneñ könnäre sanawlı, digän fikerlär äytelgän ide. Ämma respublika xakimiätläre, «Berdäm Rusiä» säyäsi firqäseneñ cirle bülekçäsen tözü belän bergä, «Yaña ğasır» xäräkäten dä saqlap qaldı. İnde xäzer şuşı xäräkätneñ alğı sızıqqa çığuın küzätep bula. Ul municipal saylawlarda da qatnaşırğa uylıy, İctimaği palatanıñ tözüendä dä qatnaşırğa plan qora. Bu üzgäreşlärneñ säbäpläre närsädä? Saylawçılarnı nindi yañalıqlar kötä? «Yaña ğasır» xäräkätendä häm «Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülegendä torğan keşelär isemlegen qarasaq, nigezdä ber ük isemnärne küräçäkbez. Ämma «Yaña ğasır» xäräkäte federal firqädän beraz ğına bulsa da ayırılırğa teli. «Yaña ğasır» xäräkäte citäkçese, Färit Möxämmätşin Säyäsi Şura utırışında çığış yasağanda, «Berdäm Rusiä» firqäse eçendä demokratiä bulmawına, Tatarstan täqdim itkän tözetmälärneñ Rusiä Dumasında ütmäwen, respublikalar mänfäğätläreneñ isäpkä alınmawın äytep kitte. Tatarstan Prezidentınıñ da xakimiät firqäsenä qarata äytelgän tänqidi fikerlären iskä alsaq, Tatarstan citäkçelegeneñ xakimiät firqäse belän bik uq qänäğät bulmawın kürep bula. Tatarstan Prezidentı Däwlät Şurasınıñ 10yıllığına bağışlanğan çaralarda çığış yasağanda, ictimaği oyışmalarnıñ tä’sirlege arta, «Yaña ğasır» xäräkäten saqlarğa häm üsterergä kiräk, dip beldergän ide. Färit Möxämmätşin da xäräkät aldında, saylaw aldı programmasın tözü, eşçänlekne, keşelär sanın arttıru maqsatın quydı. Üz idärä turındağı federal qanun cirle säyäsi köçlärgä üzlären kürsätergä mömkinlek birä. Şuña da, minisipal berämleklärgä saylawlar ütkärelgändä, «Yaña ğasır» xäräkäte anda üz keşelären ütkärergä telär ide. Tatarstanda tözeläçäk İctimaği palatada bu xäräkät qatnaşırğa uylıy. Xäräkät başlığı häm parlament räise Färit Möxämmätşinnıñ äytüenä qarağanda İctimaği palata turında qanun yaqın arada qabul iteläçäk. Mäs’äläneñ tağın ber yağı bar. Lider notığında, ber yaqtan «Berdäm Rusiä» firqäsenä konstruktiv oppozitsiä bulırğa, täqdim itelä. Ämma ikençe yaqtan, şul uq xakimiät firqäse belän kileşep eşlärgä dä kiñäş itelä. Cirle xäräkättä häm federal partiädä äğza bulıp torğan keşelärneñ küñelenä qaysı säyäsi köç yaqınraq bulır, älegä äytep bulmıy.Bikä Timerova.


c: text/html

text:
Yänä Milli universitet turında süz bara
Tatarstanda mäğärif mäs’äläläre bu könnärdä kön üzägendä tordı. 5 aprel’dän 7nä qädär däwam itä torğan Mäğärif, karyera-2006 maxsus kürgäzmädän tış, respublika xökümätendä mäğärif ölkäsendäge däwlät proyektları turında da süz bardı. Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamov süzlärenä qarağanda, däwlät proyektı qısalarında federal’ qaznadan respublika uqıtuçılarına 51 million sumğa yaqın aqça bülenep bireläçäk ikän. Şuşı aqçalardan ike yıl däwamında respublikanıñ 578 iñ yaxşı pedagogı 100 meñ sum külämendä premiä alıp toraçaq. Alarnıñ isemlege älegä bilgele tügel, aqçalata büläkne alu öçen bar telägän pedagoglar üzlären täqdim itep, bäygedä qatnaşırğa tieş. Tatarstannıñ barlıq klass citäkçeläre isä respublika qaznasınnan xezmät xaqında östämä tüläw alıp baralar. Şuña äle mäğärif ölkäsendäge däwlät programması nigezendä federal’ byudjettan mäktäptäge klass citäkçelärenä 1 meñ sum tülänä. Xäyer, qäğäzdä häm xisaplarda barısı da äybät kürensä dä, tormışta ğädättägeçä alay uq tügel. Klass citäkçelärenä östämä tüläw klassta uquçılarnıñ sanı 25tän dä az bulmağan oçraqta ğına birelä. Ä bügenge köndä andıy küp uquçılı törkemnär ällä ni küp tügel. Citmäsä, Rusiä prezidentı 1 meñ wäğdä itsä dä, urınnarda uqıtuçılarğa 500 yä 700 sum ğına birgälädelär. Näticädä, uqıtuçılar üzläre dä, mäktäp citäkçeläre dä kemgä küpme tieşle ikänen tögäl äytä almıylar.
Şul uq cıyılışta respublika mäktäplären internet çeltärenä totaştıru turında da süz bardı. Tatarstanda bu yünäleştä eş inde küptän bara – mäktäplärgä kompyuterlar taratıla, finanslar bülenep birelä. Läkin bu eşlär dä cirenä citep ütälmi. İnternetqa totaşıp, anıñ mömkinleklären qullanuçı uqu yortları yuq diärlek. Älege zur citeşsezlekne premyer-ministr Röstäm Miñnexanov 2007 yılğa qädär beterergä quştı.
Mäğärif ölkäsendäge däwlät programması qısalarında törle innovatsion proyektlar bäygese dä qaralğan. Anda Tatarstannıñ yuğarı uqu yortları wäkilläre dä qatnaşırğa niätli. Alarnıñ, döresräge Mintimer Şäymievnıñ fän häm yuğarı belem birü buyınça kiñäşçese, Qazan däwlät texnologiä universitetı rektorı Sergey D’yakonov täqdime – Tatarstanda Milli universitet buldıru. Läkin milli cämäğätçelek şatlanırğa aşıqmasın, bu uqu yortı tatar zıyalıları, milli oyışmalar wäkilläre küptännän buldırırğa xıyallanğan tatar milli uqu yortı tügel. Süz berniçä respublika yuğarı uqu yortın berläşterep, 60-80 meñ tiräse studentqa belem birgän universitetı turında bara. Anıñ kiräklegen Sergey D’yakonov dönyada xäzerge zamanda barı tik ere, zur yuğarı mäktäplärneñ genä xalıqara däräcädä belem birä alulığı belän añlata.
Respublikanıñ iñ bilgele, däräcäle yuğarı uqu yortların berläştergän universitet buldırılsa, ul şaqtıy abruylı fänni üzäkkä äylänergä mömkin. Läkin Qazandağı texnik universitet, däwlät universitetı, başqa uqu yortları citäkçeläre, ğalimnäre berläşü belän rizalaşırmı? Alar üzläreneñ möstäqillegen yuğaltırğa telärme? Älegä bu sorawlarğa cawaplar yuq. Rektorlar üzläre dä älege fikergä mönäsäbätlären beldermi. 6 aprel’ könne respublika yuğarı uqu yortları citäkçelären Mintimer Şäymiev qabul itte. Oçraşuda süz närsä turında barğanı, anda nindi mäs’älälär qaralğanı bilgele tügel. Bügenge yazmanı äzerlägändä rektorlarnıñ bersen dä tabıp bulmadı. Dimäk älegä sorawlar cawapsız qala.
Gölnaz İlgizär

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kasparov prezidentlıqqa bara almıy
Rusiädä kiläse yılnıñ martında ütäçäk prezident saylawlarında oppozitsiädän namzät bulır dip kötelgän Garri Kasparov saylawlarda qatnaşmasqa mömkin. Namzät itep täqdim itelü öçen kimendä 500 keşe qatnaşında cıyılış ütkärergä kiräk. Kasparov süzlärençä, aña mondıy cıyınnı ütkärü öçen Mäskäwdä urın birmilär.
"Bügenge köngä bez andıy urın taba almadıq. Küräseñ, Mäskäwdä 500 keşedän kübräk sıydırışlı zallarğa Kasparov cıyılışın ütkärmäskä digän kürsätmä birelgän" dide Garri Kasparov.
Kasparovı namzätlekkä täqdim itü cıyını atnakiç 13 dikäber könne Mir kinoteatrında ütäse bulğan. Läkin soñğı minutta kinoteatr idaräse, texnik problemalar digän sıltaw belän, zalnı birüdän baş tartqan. Berläşkän watandaşlar frontınıñ başqarma komitet citäkçese Denis Bilunov süzlärençä, bu texnik problemalarnıñ närsädän ğibärät ikäne añlaşılmıy. Çönki näq şul zalda, başqa ber nazmätneñ näq şundıy cıyını 9 dikäberdä ütkän, tağın berseneke – 14 dikäberdä ütäçäk.
Mir kinoteatrına qadär Kasparov törkeme Mäskäwdä tağın 5 binağa möräcäğät itep qarağan, berse dä cıyın ütkärergä rizalıq birmägän.
Cıyılışların ütkärä almayaçağın añlağaç, törkem äğzaları üzäk saylaw komissiäse räise Vladimir Çurov isemenä möräcäğät itep, Kaparovnı alarnıñ notariusta raslanğan imzaları nigezendä terkärgä ütengän. Komissiä andıy çığarmağa bara almıybız digän cawap qaytarğan.
Şulay itep, Garri Kasparov saylaw aldı kampaniäsen başlamas borın, anı tämamlarğa mäcbür bulır sıman.
İnde xäbär itkänebezçä, çärşämbedä Peterbur hawa alanında Kasparovnıñ xatını häm qızın, dokumentların tikşerü sıltawı belän, çit ilgä baruçı oçqıçqa utırtmağannar.


text:
Amerika Quşma Ştatları yaqın Könçığıştağı nizaqnı xäl itügä möselman illären kiñräk cälep itü tırışlıqları yasağanda, Yevropada qitğanıñ xristian tamırları turında bäxäs kütärelep kilä, xörmätle tıñlawçılar. Yevropa Berlegendäge qayber illär tizdän qabul iteler dip kötelgän Konstitutsiäneñ kereşenä Berlekneñ xristian mädäniatına nigezlänüen beldergän maxsus cömlä kertelüen teli.
Älege bäxäs, yäğni Yevropa Berlegeneñ äzerlänep yatqan täwge Konstitutsiäsendä qitğanıñ xristian mädäniatenä nigezlänüen açıqtan-açıq belderü-beldermäw mäs''äläse bu atnada yañadan Berlekneñ könüzäk temasına äylände. İtaliä citäkçelegendäge 7 äğza il Yevropa Berlegen "tarixi xaqiqät"ne tanıp, yaña Konstitutsiägä Yevropanıñ "xristian tamırları" turında maxsus cömlä kertüne yaqlap çıqtı. Şuşı möräcäğät Berlek illäre tışqı eşlär ministrlarınıñ Brüsseldä uzğan cıyınında yasaldı, anda töp mäs''älä bulıp näq menä Konstitutsiäne qaraw, anı Yevropa Berlege illäreneñ kiläse ayda uzaçaq yuğarı däräcäle oçraşuına çığaru torğan ide. Şulay itep, Yevropanıñ xristianlığın tikşerü, äle haman da xäl itelmägän häm şaqtıy qatlawlı mäs''älä bulıp torğan, yaña Berlektä tawış birü tärtiben häm büdjetnı tuplaw yulların bilgeläwne tämam artqa etärde. Konstitutsiäneñ xäzerge waqıtta tikşerelgän ölgesendä süz barı tik "Yevropanıñ mädäni, dini wä humanistik mirası" turında ğına bara. Tekstnı äzerlägändä anda xristian dinenneñ urının bilgeläw, Täñrene telgä alu täqdimnäre yasalsa da, bu däwlät eşläre dinnän ayırılğan Fransiä häm protestant skandinav illäre yağınnan qarşılıq uyattı. Alar fikerençä, yaña Yevropanı berläşterü hiç kenä dä dini nigezlärgä tayanmasqa tieş, bu berençedän. Ä ikençedän, barı tik xristianlıqnı ğına telgä alu Yevropadağı möselman häm yähüdilärgä qarata itağätsezlek bulır ide digän fiker dä belderelde. Şunnan soñ Yevropanıñ "yähüdi-xristian tamırları"n telgä alu täqdim itelde, läkin Yevropa parlamentı anı da kire qaqtı. Xäzer inde Konstitutsiäne qabul itü waqıtı yaqınlaşqan sayın, anda xristianlıqnıñ urının telgä alu omtılışı yañadan yasaldı - İtaliä, Pol''şa, Litva, Mal''ta, Portugaliä, Çexiä häm Slovakiä ministrları xäzer Berlektä räislek itkän İrlandiäneñ xökümätenä, bu mäs''älä bezneñ öçen häm Yevropanıñ millionlağan watandaşı öçen ifrat ta möhim bulıp qala dip maxsus xat yulladı. İğtibarnı şul cälep itä - sanap kitkän şuşı illärdä katolik çirkäwneñ tä''sire şaqtıy köçle. Çexiä bu ölkädä beraz çittäräk torsa da (älege il üzeneñ dährilege belän tanılğan), andağı xökümät xakimiatkä azsanlı xristian-demokratlar yardäme belän genä kilde häm ilneñ tışqı eşlär ministrı da şul dini partiädän. Şuña kürä bu isemlektä Çexiäne kürü ğäcäp tügel. Elek bu törkemne katoliklar köçle bulğan İspaniä dä xuplıy ide, läkin anda xäzer sotsialistlar xökümäte häm ul ilneñ "xristianlıqnı ütkärü" säyäsätennän waz kiçte. İspan tışqı eşlär ministrı Miguel Angel Moratinos bu uñaydan, "İspaniä katolik il, ämma Yevropa Konstitutsiäsendä bezneñ xökümätneñ dinnän ayırıluı qaralğan, häm şuña kürä bez tekstnı niçek bar şulay, yäğni xristianlıqnıñ östenlegen bilgelämi genä qaldıru yağında dip belderde. Yevropa Konstitutsiäse kereşendä xristianlıqnıñ qitğa tarixındağı ayırım urının bilgeläwne Vatican da yaqlıy, ä menä üzendä millionlağan möselman yäşägän Britaniä başqa fikerdä. Britan tışqı eşlär ministrı Jack Straw, "ägär dä bez berär dinne telgä alabız ikän, başqaların da onıtmasqa tieş bulaçaqbız" dip belderde. Häm yaña täräqqiat - şuşı atna başında Fransiä xökümäte elekke qırıs qaraşın üzgärtep, xäzer 7 il täqdime ölkäsendä urtaq kileşügä ireşergä äzer toruın xäbär itte.
Kärim Kamal


text: Anıŋ süzlәrençә, bu oyışmanıŋ wәkillәre, Çeçnәdә eşlәw өçen mөtdәtlәre ozaytılmağan oçraqta da, respublika konstitutsiәse mәsәlәsendә ütkәrelğәn referndumnı küzәtә ala. Şul uq waqıtta Evropada xezmәttәşlek hәm imenlek oyışmasınıŋ Çeçnәdәğe tөrekeme belәn citәkçelek itkәn Iorma Inki, referndum ütkәrü irtәrәk ale dip sanıy. Interfaks agentlığına birğәn interwüsında ul, Çeçnәdә 80 meŋ Rusiә xәrbieneŋ buluwı hәm gomumi totrıqsızlıq çeçen xalqınıŋ irekle rәweştә tawış birünә komaçaw itәğәrğә mөmkin, dip әytte.


text:
Waşington Saddamnıñ waqıtı betep kilüwe xaqında belderä, qoral inspektorları isä üz eşläre öçen östämä waqıt kiräk dip isäpli
İnde mäğlüm bulğança, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral inspektorları üz eşen däwam itü öçen kübräk waqıt kiräk bulaçağın beldergän ide. Ä menä Farsı qultığında üzeneñ xärbi qüwäten könnän-kön arttırğan Quşma Ştatlar kiresençä, Saddam öçen inde waqıt çığıp kilä dip isäpli. Bu xaqta amerikan prezidentı George Bush üze dä belderde. Gärçä Berläşkän Millätlär dä, Quşma Ştatlarnıñ yaqın tarafdarları da, qoral inspeksiäläre öçen waqıt birelergä tieş dip isäpli.
NC011468 Saddam Xösäyen öçen waqıt ütep bara. Ul qoralsızlanırğa tieş. Min inde törle uyınnar häm xäylälärdän tuydım, häm waqıt taläplären min şäxsän şulay küräm dip belderä amerikan prezidentı. Läkin ul älegä, üzeneñ Ğiraqqa qarşı höcümne qayçan başlarğa cıyınuwı turında berni dä äytmäde. Aq yortnıñ matbuğat wäkile Ari Fleischer bu uñaydan bolay dip belderde.
NC011505 Prezident, qoral inspektorlarınıñ üz eşen qayçanğa qädär alıp bara aluwı xaqında nindider ayırım könne küzdä totıp älegä berni dä äytmäde, läkin ul inde berniçä märtäbä, Saddam Xösäyen qoralsızlanmıy häm şuña kürä waqıt çığıp bara dip qabatladı di Quşma Ştatlar prezidentınıñ matbuğat wäkile Ari Fleischer. Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral küzätüçeläre isä kiresençä, üz eşlären azağına citkerü öçen äle kimendä ber yıl kiräk bulaçağı xaqında söyli. Citmäsä, Washingtonnıñ ike möhim berektäşe, Britaniä häm Germaniä, Ğiraqqa qarşı suğışnı barı tik, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası yaña qarar qabul itep, höcümgä üz fatixasın birgän oçraqta ğına yaqlayaçağın belderä. Şuranıñ soñğı qararında isä Saddamnan barı tik, yä qoralsızlanu, yä citdi näticälär aldında qaluğa äzer toru taläp itelä. Öç ay elek bu xaqta İminlek Şurasında bertawıştan kileşengän ide. Suğış öçen isä yaña qarar kiräklegen Berlindä Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder yänä ber märtäbä qabatladı. Anıñ fikerençä, Ğiraqtağı qoral inspektorlarına üz eşen däwam itü öçen citärlek waqıt birelergä tieş, häm ul, Saddamnı qoralsızlandıru öçen yaña suğış kiräk dip uylamıy. Londonda, Britaniäneñ tışqı eşlär ministrı Jack Straw da, üz ileneñ Ğiraqqa qarşı suğışnı Berläşkän Millätlärneñ yaña fatixası belän başlaw xäyerle bulır ide digän qaraşta toruwın äytte. Läkin berük waqıtta ul Ğiraq tiräsendäge xällärneñ, İminlek Şurası yaña qarar qabul itmi genä dä täräqqi itä aluwı ixtimalın qaldırdı. Britaniä Amerika Quşma Ştatlarınıñ Ğiraq mäs’äläsendäge iñ yaqın tarafdarı, häm ägär dä Washington Saddamğa qarşı çaralar kürü qararın üze genä qabul itsä dä, London axırğı çiktä anıñ belän bergä bulaçaq digän süz.
Kärim Kamal, Praga


text:
Başqortstandağı esse cäy könnärendä yal itülär qayberäwlär öçen faciğa belän tämamlana. Suda batıp ülüçelär sanı yıldan yıl arta. Respublikada uzğan atnada ğına suda 30 keşe hälak bulğan. Kem ğayeple? Araqı yä sıra eçep su qoyınırğa barğan keşelär üzläreme ällä su kerer öçen kül-yılğa buyların cayğa sala almağan xakimiätlärme? Äytik, Ufada – su qoyınır öçen caylanğan ber genä su buyı da yuq. Azatlıq xäbärçese şuşı wazğiätkä añlatmalar birä. Tulıraq mäğlümat bezneñ düşämbe tapşıruıbızda!
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
Dönya katolikları "aq töten" kötä
Sişämbedä Vatikannıñ Sikstin pulatında katolik çirkäw kardinalları kiläse Rim Papasın saylaw eşen däwam itte. Dönyanıñ törle ilennän kilgän 115 kardinal üzläre arasınnan 2 Aprildä wafat bulğan İoann Pavelğa almaş saylıy. Tawışlarnıñ öçtän-ikesen cıyğan kardinal yaña papa bulaçaq. Düşämbe kiçen häm sişämbe irtän ütkän tawış birülär näticä kitermäde. Bar dönya katolikları bu könnärdä Sikstin pulatı tübäsennän çıqqan tötenne küzätä.
Tawış birü waqıtı citkän sayın Vatikannıñ izge Petr mäydanına tötenneñ tösen kürergä dip distälägän meñ keşe cıyıla. Televidenie kanalları morcanı turı efirda kürsätä. Töten kebek xäbärläşü çarasınıñ uñaysız yaqları da bar. Yış qına, bigräk tä yıraqtan qarağanda, anıñ tösen ayırıp bulmıy. Şunı iskä alıp, bu yulı papa saylanğan oçraqta, izge Petr çirkäwennän çañ suğaçaq.
Berençe butalçıqlar inde buldı da. Sişämbe köndez tawış birüdän soñ, tötenneñ töse başta aq bulıp kürengäç, mäydanda dulqınlanu başlandı. Läkin soñraq töten qaraldı. Çañ suğu da köndezge 12ne añlatqan bulıp çıqtı.
Conclave waqıtında kardinallarğa basım-fälän bulmasın öçen, alarğa elemtä çaraların, telefon, internet qullanu, xättä gäzit uqu tıyılğan. Çıbıqısız elemtäne buldırmas öçen tawış Sikstin pulatı tiräle maxsus ekran qorılğan. Reutersnıñ Vatikan belgeçe Philip Pullela süzlärençä:
Audio (Philip Pullela)
"Küräseñ säxnä-artı söyläşüläreneñ kübese kardinallar yäşägän Santa Marta utırmasında bara. Alar anda tawış birüdän soñ, köndez häm kiçen oçraşa."
Şulay itep düşämbe kiçen häm sişämbe köndez ütkän tawış birülär älegä näticä kitermäde. Namzätlärneñ berse dä tawışlarnıñ öçtän ikesen qazana almadı. Vatikannan sarqıp çıqqan mäglümätlärgä qarağanda, köräş konservativ qaraştağı alman kardinalı Joseph Ratzinger belän salmağraq qaraştağı italian kardinalı Carlo Maria Martini arasında bara.
-Ali Gilmi


text: Baku,Azärbaican başqalasında politsiä köç qullanıp opozitsiäneñ demonstratsiäsen tarattı Demonstrantlar prezidentnı çigenergä çaqırğan şiğarlar qıçqırdı (audio) Associated Press xabärenä qarağanda 100 çaması mäxsus köçlär yözlärçe demonstrantnı üzäk mäydannan taratqan. Baytaq qına keşe qulğa alınğan. Radiobıznıñ Azäri bülege politsiägä tayınıp qulğa alınuçılar sanı 15 dip äytä.Opozitsiä citäkçeläre 100yaqın di.Protest belderüçelär qulında 'irekle saylawlar' dip yazılğan plakatlar bulğan.Bu 6 noyäber saylawlarınnan elek opozitsiä oyıştırğan cıyınnnarnıñ in sonğısı ide. Opozitsiä saylawlar ğädel bulmayaçaq dip däğwä itä. Prezident İlham Aliev saylawlar ğädel ütäçäk digän wäğdä birgän ide. Xakimiätlär şähär üzägendä cıyılu turındağı tıyuğa qarşı kilüçelärgä kisken çaralar küräçäk dip yanadı


text:
Britaniä häm İran tışqı eşlär ministrları Tährannıñ atom programması turında söyläşte
AUDİO: Bez barıbız da bu mäs'äläneñ bu söyläşülärdä Xalıqara Atom Energiäse İdaräse qısalarında çişelüen telibez.
Kiçä İran uran bayıtu eşçänlegen tuqtatuı turında belderde. Tähran bu qararnı Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän söyläşülär näticäsendä qabul itte. Xarrazi İran atom qoralı yasarğa tırışa digän borçılularnı kire qaqtı. İrannıñ atom programması mäs'äläse pänceşämbe könne Xalıqara Atom Energiäse İdaräsendä qaralaçaq.


text:
18-19 may könnärendä Tömän şähärendä 9-nçı “Söläymanov uquları” qısalarında fänni-ğamäli konferensiä bulıp uzuı turında Azatlıq tıñlawçıları inde xäbärdarlar. Älege könferensiä “Könbatış Seberneñ törki borınğılığı” digän isem astında uzdı häm anda Tatarstan, Tömän, Tubıl häm Omski şähärläre ğalimnäre, yuğarı uqu yortları uqıtuçıları, aspirantlar, studentlar, muzeylar häm kitapxanälär xezmätkärläre, kraynı öyränüçelär, jurnalistlar, din ähelläre häm ictimaği oyışmalar wäkilläre qatnaştı. Anda “Könbatış seberneñ “Törki” bitläre”, “Mädäni miras häm bügenge kön”, “Tatar telen öyränü problemaları” digän häm başqa seber tatarları tarixına qağılğan temalar buyınça dokladlar uqıldı.
Konferensiädä Omski delegatlarınıñ da çığışları buldı. Däwlät Universitetınıñ etnografiä kafedrası mödire, tarix fännäre kandidatı Aleksandr Seleznevnıñ “ Seber yağındağı islamda izgelärgä tabınunı öyrängändä tuğan problemalar ” digän temağa yasağan dokladı tıñlawçılarda zur qızıqsınu uyattı. Omskidan kilgän başqa dokladçılar da konferensiäneñ eçtälegen bayıtuğa üz öleşlären kerttelär. Döres, aralarında tänqitkä duçar bulğan çığışlar da buldı. “Mädäni miras häm bügenge kön” seksiäsendä Rusiäneñ tarix, tel häm fälsäfä fännär akademiäseneñ Omski bülege xezmätkäre Anna Çepilko “Omski ölkä tatar milli mädäni möxtäriäte, anıñ üseş protsessı häm eşçänlegeneñ töp yünäleşläre” digän tema belän çığış yasadı. Dokladtan soñ fiker alışular barışında küplär dokladçı tarafınnan Omskidağı tatar xäräkäteneñ torışı, bügenge xaläte, problemaları häm üseş perspektivaları tulısınça yaqtırtılmağan didelär. Mäs’älälärne açıqlaw maqsatınnan birelgän sorawlarnıñ kübesenä dokladçı tögäl cawaplar birä almadı. Situatsiäne naçar belüen Anna Çepilko doklad äzerlägändä tatar aktivistları belän oçraşmawı, mäğlümatlarnı barı tik cirle gazetalardan häm tatar milli mädäni möxtäriäteneñ ölkä mädäniät idäräse aldında totqan yıllıq xisaplarınnan ğına aluı turında belderde. Moña qarata, seksiä utırışın alıp baruçı Tömän mädäniät häm sänğät institutı dotsentı Wälimä Taşkalova, “Sezgä möxtäriät belän tığız bäyläneştä torırğa, problemalarnı eçtän öyränergä kiräk, - dide. Ämma dokladta tulısınça açılmasa da, milli xäräkät temasın fän däräcäsenä kütärergä omtılu – üze zur mäğnägä iä, - dide ul. Seber-Ural töbäklärendä, ber törle şartlarda bulğan möxtäriätlärneñ eşçänleklären çağıştırıp näticä yasalsa, tema kiñräk häm tulıraq yaqtırtılır ide,” dip, kiñäş tä birde Wälimä xanım.
Omski ölkäsendäge tatar xäräkäte torışına qarata fikerlären qayber ğalimnär dä belderde. Tatarstan Fännär Akademiäse Tarix institutınıñ fänni xezmätkäre, tarix fännäre doktorı Ğabdelbär Lotfi ulı Fäyzraxmanov “Minem belüemçä, Omski ölkäsendä milli xäräkät zur awırlıqlar belän bara. Tömän yağında milli xäräkätkä däwlät yağınnan däwlätneñ yärdäm zur Biredä seber tatarlarınıñ problemaları, tarixı, bügengese fänni küzlektän öyränelä. Häm bu eştä Söläymanov uquları qısalarında oyıştırıla torğan konferensiälärneñ ähämiyäte zur, - dide. Ämma konferensiä oyıştıruçılarğa temalarnı bilgelägändä iğtibarlıraq bulırğa kiräk. Qayber qatnaşuçılar alarğa qädär bu tema östendä eşläw bulmağan dip fiker yörtälär. İnde küptän açılğan Amerikanı aça başlıylar, “ dip, beraz tänqitläp tä aldı.
Konferensiägä qaraş häm bäya törleçä buldı. Tatar cämäğätçelege wäkilläre dä konferensiä eşe belän bik ük qänäğät bulmawları turında belderdelär. Tömändä yäşäp icat itüçe Räqip äfände İbrahimov “Söläymanov uquları xäzer, qızğanıçqa qarşı, Bulat icatınnan yırağaya bara”, - dip, borçıluın äytep uzdı. Räqip äfände İbrahimovnıñ fikere belän ozaq yıllar Bulat Söläymanov belän qulğa-qul totınıp eşlägän Änäs Ğaitov ta kileşä. Ämma ul “Söläymanov uquları”nıñ zur ähämiätkä iä buluın da inkyar itmi.
Konferensiäne äzerläp ütkärüdä cawaplı Aleksandr Yarkov çaradan qänäğät qaluın belderde. Anıñ süzlärençä, konferensiä aldına quyılğan maqsatqa ireşelgän. Anda Könbatış Seber törkiläreneñ tirän tarixı kürsätelgän, bu mäs’älägä cämäğätçelekneñ qızıqsınuı uyatılğan, bigräk tä Tömän şähäreneñ ruslar kilgänçe bulğan çorın öyränüne başlarğa kiräk digän qaraş tudırılğan. “Konferensiäneñ federal' däräcägä kütärelüe dä - anıñ perspektivalı buluın kürsätä. Bu eştä Omski ğalimnäreneñ qatnaşu da, yaxşı küreneş,”- dip , uñay qaraşın belderde Aleksandr Yarkov .
Qazannan kilgän belgeçlär - Tatarstan Fännär Akademiäse Tarix institutınıñ Etnologik monitoring üzäge citäkçese, tarix fännäre doktorı Damir İsxakov häm Bötendön'ya tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı, Federal' tatar milli-mädäni moxtäriäteneñ räistäşe Färit Urazaev ta Bulat Söläymanov uquları qısalarında ütkärelä torğan fänni-ğamäli konferensiä seber tatarlarınıñ fikeren uyatuda, fiker üsterüdä zur rol' uynıy, dip bäyälädelär. Bu yünäleştä uñay näticälär kürenep tora, didelär alar.
Sania Mirxaleevwa, Omski


text:
İsraelneñ Haifa şähärendä şartlaw näticäsendä kimendä 15 keşe xäläk buldı
Audio: Bu – Fälestin citäkçeläreneñ terornı tuqtatu öçen ber çara da kürmäwen kürsätä, Fälestin xalqınıñ üzenä bik naçar näticälär kiterä.
Şartlaw näticäsendä avtobus tulısınça diärlek yanıp betkän. İsrael televideniese xäbär itüençä, avtobusta Haifa universitetı studentları bulğan.
Bügengä qädär İsraeldä soñğı bomba xöcüme 2 ay elek, 5 ğinwarda bulğan ide. Ul çaqta ike şähit-xöcümçe Tel Aviv urtasında üzlären şartlattı. Näticädä 23 keşe xäläk bulğan ide.


text:
Financial Times: Bushnı tänqitläwçe Ğiraq suğışı mäs''äläsen kütärä
Ğiraqta Amerikanıñ xärbi yuğaltuları arta baruı, qarşılıqnıñ kimemäwe, suğış aldınnan Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralları turındağı xisapta qullanılğan küzläw mäğlümätlärenä bäyle cäncal säbäple AQŞ prezidentı George Bushnı tänqitläw köçäyä bara. Düşämbe könne Financial Times gazetı senator Bob Grahamnıñ Bushnı tänqitläw çığışı turında mäqälä bastırdı.
Gazeta Grahamnıñ, ägär dä prezident Bushqa elekke prezident Clintonğa qarata qullanılğan standartlar qullanılsa aña da impiçment beldereler ide dip äytüen turında yaza häm bolay dip däwam itä: "NBCnıñ Meet the Press tapşıruında çığış yasap ul "impichment standartı nindi?" digän soraw quydı. Graham, ägär dä xäzer bu standartlar Wäkillär Palatasınıñ Bill Clintonğa impiçment beldergändäge standarları belän ber bulsa, xäzerge prezidentnıñ ğämälläre wazıyfanı döres qullanmaw yağınnan qarağanda küpkä yamanraq dip äyytte.
Bıltır Graham Senatnıñ Küzläw Komitetın citäklägän ide. Ul şulay uq 11-nçe sentäbrgä bäyle küzläw citeşsezleklären Kongressta tikşerü eşendä dä qatnaştı.
Financial Times saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitznıñ xätta küzläw mäğlümätläre asılında uq açıq bulmawğa qaramastan suğışnı aqlap çığuı turında da yaza. Wolfowitz xätta mäğlümät tulı bulmağan oçraqta da AQŞ qurqınıç bularaq qabul itelgän närsälärgä qarşı çaralar kürergä tieş digän fiker äytkän häm "yış qına başta belenmägän närsälär waqıyğadan soñ açıqlana" dip äytkän.
Gazeta yazuınça, Wolgowitz administratsiädä härkem Ğiraqnıñ köçle qoralları bar dip isäpläde, barı tik alarnıñ bu yünäleştä ni qädär yıraq kitkänlege häm alarnıñ töp maqsatlarına ireşüenä qädär küpme waqıt qaluı ğına açıq tügel ide digän.
Wolfowitz çığışınnan tağın mondıy özek kiterel: Ägär dä härnärsäneñ açıqlanuın kötep torsañ, bik soñ bulğançı kötäseñ häm berär närsä kilep çıqmasın öçen çaralar kürergä ölgermiseñ. 11-nçe sentäbr waqıyğadan soñ härnärsä açıqlanğançığa qädär kötep torırğa yaramawın kürsätüçe sabaq buldı.
Financial Timesnıñ bu yazması Grahamnıñ Kongressta respublikannar küpçelekne täşkil itkändä impiçment mömkin tügellegen tanuı, şul uq waqıtta, 2004 yılda prezident saylawları waqıtında amerikalılarnıñ Bushqa impiçment belderep anı xakimiättän töşerü mömkinlege bar dip isäpläwe turında äytkän süzläre belän tämamlana.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tamaşaçığa nindi tamaşa kiräk?
Xalıqara teatr köne uñayınnan düşämbe könne teatr xezmätkärlären häm säxnä sänğäten yaratuçılarnı Tatarstan premyer-ministrı urınbasarı – Mädäniät ministrı Zilä Wälieva qotladı. Teatr köne belän bäyle düşämbe könne “Tatar-inform” agentlıysında “Tatar teatrına nindi dramaturgiä kiräk” digän tügäräk östäl uzdı. Anda dramaturglar Mansur Ğıyläcev, Xäbir İbrahim, Rädif Säğdi, şulay uq Tinçurin teatrı direktorı Fänis Mösägıytov, Älmät tatar däwlät drama teatrı baş rejisserı Ğafur Kayumov qatnaştılar.
Rusiä töbäkläre belän çağıştırğanda, Tatarstanda p'yesa yazuçılar, yäğni tatar dramaturglar san buyınça iñ kübe ikän. Läkin şul uq waqıtta tatar teatrı rejisserları quyarlıq yaxşı spektakl'lär yuq dip çañ suğa. Bu xaqta tügäräk östäldä dramaturg Mansur Ğıyläcev
Çit il spektakl'lären quyalar rejisserlar. P'yesa bulsın öçen berençe çiratta teatr avtor belän eşlärgä tieş.
Teatrlarnıñ kübese bügenge köndä tärcemä äsärlären quya. Çit il, rus ädäbiyatınnan alınğan äsärlär şaqtıy. Kübräk üzebezneñ - tatarlar küñelenä yaqın, alarnıñ tormışı belän bäyle bulğan spektakl'lär quyarğa kiräk dip bilgeläp uzdı Kärim Tinçurin teatrı direktorı Fänis Mösägıytov
Bez ber yıl buyı soraştıru uzdırdıq, 70 protsent xalıq komediä häm şunıñ 80 protsentı üzebezneñ tatar spektakl'lären quyunı sorıy. Çönki çit il äsärlärendä tatar ruxı yuq.
Tinçurin teatrı direktorı Fänis Mösägıytov fikerlären işettegez.
Xalıqnı teatrğa kiterü öçen bügenge köndä nişlärgä soñ? Nindi spektakl'lär quyarğa? Tügäräk östäldä bu xaqta açıq qına cawap yañğıramadı. Dramaturg Xäbir İbrahimov dramaturglar tarafınnan küp r'yesalar yazıluın äytte, häm äsärlärgä qıtlıq yuq dide.
P'yesalarnıñ kübesen teatr rejisserları kire bora dip zarlandılar. Tügäräk östäldä teatrda xäzerge kebek ber tügel, ä berniçä rejisser bulırğa tieş dielde.
Distä yıllar uzğaç ta qararğa qızıqlı bulaçaq spektakl'lär bügen az tua. Tügäräk östäldä berençe çiratta yuğarı däräcädäge spektakl' tusın öçen aqça, maxsus däwlät programması kiräklegenä basım yasaldı. Çit illärdän ürnäk alırğa kiräk dielde
Landış Xarrasova


text:
Yewropa Berlegeneñ yäş äğzäse Slovaniä, YB citäkçelegenä äzerlänä
2008 yılnıñ ğinwar ayınnan başlap, 2 millionlıq xalqı belän könbatışta Austriä belän İtaliä belän çiktäş Sloveniä, Yewropa Berlege citäkçelege wazifasın başqara başlıyaçaq.
Ul waqıttañ birle, şaqtıy waqıt uzdı. Texas ştat başlığı Bush, AQŞ prezidentı buldı häm Sloveniä Yewropa Berlege häm NATOğa quşıldı. Uzğan yıl, berençelärdäñ bulıp Euro qullanırğa başlağan elekke sovet ile şunın belän dä çiklänmiyçä, Schengengedä quşılğan ide.
Läkin, kürkäm alp tawları häm qara urmannarı belän xäzergäçä turistlärne üzenä cälep itkän bu il, xalıqara cämäğatçelekkä bik ük mäğlüm tügel.
Sloveniä nindi il soñ?
Sloveniäneñ çista häm tabiğatkä bay buluı turistlärne gel üzenä cälep itte. Xättä ul bu tabiğate belän, elekke Yugoslaviä ilennäñ küp, Şvetsariägä oxşatıla. Yugoslaviä digännäñ, Sloveniä bügenge köndä äle dä däwam itkän balqan nizaqlarına birelmiçä, bik añsat qına – qısqa waqıtlı suğışqa tap bulsa da – 1991 yılda, Yugoslaviadäñ iñ ciñel bäysezlegen iğlan itkän il. Bälki moñarda anda yäşägän başqa etnik xalıqnıñ bik äz buluı häm slovennärneñ kübräk üz eçenä biklänep yäşäwe yärdäm itkänder.
Slovennar üzlären, tırış, tatu itep kürä häm alar kübräk könbatışqa tartıla. Serblar, xorvatlar häm boşnaklar isä alarnı tıynaq häm ğorırlı xalıq bularaq kürä. Bälki bu sıyfatı belän Sloveniä şawşuğa kübräk birelgän balqan illärennäñ ayırıladır.
Cor telle yumoristlär isä, Sloveniäne, yarlılarnıñ Austriası dip atıy.
Sloveniäneñ soñgı iqtisadi häm säyäsi uñışları arqasında ul könçığış Yewropa illäre arasında iñ bay illäredäñ bersenä äwerelde. Keşe başına bulğan yıllıq kerem, 14.800 euro yağni qalğan Yewropa berlege illäre däräcäsennäñ ällä ni kim tügel.
Läkin bu ildä barsı da al da göl dip äytep bulmıy, sanap uzğan bu uñışlı küreneşkä - külägä töşergän äyberlär dä bar älbättä.
Zagräptäge Slovenia häm Xorvatia gazetalarında yış yazğan, säyäsät belgeçe Davor Gjenero: “Sloveniä euroğa bik uñışlı ğına küçte – küçüen. Läkin problemalar monnañ soñ tua başladı. Başta idarä bäyälär üseşen tuqtata almadı, annañ Prezident belän Üzäk bank citäkçese arasında oyatsız ğawğalar qabınıp kitte, matbuğat awızlıqlana başladı häm xosusiläşterü prosessı äkrenäyde” di.
Yumart birelgän sotsial yärdämnär, qırıs bazar iqtisadı häm xökümätneñ iqtisadnı kontroldä tota başlawı, inflasiäne qotırttı häm ul noyabrda yaqınça 6 % sikerde. Şulay uq Slovenia infilasia üseşendä, Yewropa belege illären dä uzdırıp kitte.
İqtisattañ tış, säyäsi yaqtan da Sloveniadä qarşılıqlar kürenä başladı. Bigräktä keşe xoquqları mäsäläsendä. Noyabr ayında, yaqınça 600 jurnalist Yugoslavianıñ soñgı könnärendä komunistlekkä qarşı gazet çığarğan premyer Janez Jansanı - matbuğat irekleğen qısıp senzura kertergä tırışu belän ğayepläp, ğariza imzaladılar.
Monnañ qala Sloveniä bäysezlegen iğlan itkännän birle, etnik sloven bulmağan xalıqlarğa qarata möğamälä üzgärmäde. Sloveniädä sloven bulmağan öçen dokumentrı birelmägän 18 meñ keşeneñ xoquqların qaytaru öçen keşe xoquqları aktivistları Brüsselgä möracäğat itte. İldä yäşägän etnik sloven bulmağan 4.000 keşe äle passportsız yäşi.
Xaqimiät eçendäge nizaqlar turında äytäse dä yuq. Läkin şulayda, uñay häm tiskäre yaqları belän Sloveniä, könbatış yewropa xalqın äle dä bik tanılmawı arqasında üzenä qızıqsındıra. Häm yaña 6 aylıq möddät däwamında bu kiçkenä il turında dönya kiñeräk belä başlar.


text:
Klaypeda
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Klaipėda /klaypéda/, (Almança: Memel yä Memelburg; Läxçä: Kłajpeda) – Baltíq Diñgezendä Lituanıñ berdänber diñgez portı. 194.400 toruçılar (2002.), sanı kimde (1989.da 202,900). Xäzerge Klaipėda Şvedsiä, Almanía häm Dänmark belän bäylängän möhim parom portı. Neman yılğasınıñ tamağı yänäşendä urnaşqan.
Klaipėda matur karkaslı arxitektur belän tanılğan; şundí arxitektur Almanía, Anglia häm Dänmark arxitekturğa oxşaş. Lituanıñ populár diñgez kurortlar Klaipėda yanındağı Neringa häm Palanga'da urnaşqan.
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Klaipėda'ğa Baltíq qäbilälär 12. yözdä nigez salalar. Ğasırlar buyında şähär Könçığış Prussiağa kergändä, Memel atala.
Xäzerge Baltíq Diñgezendäge havan şähärenä 1252.dä Teuton Rısarlar nigez salalar, qalağa Castrum Memele (Almança Memelburg yä Mimmelburg) atı quyalar. 1254.tä Klaipėda'nı Lübeck Şähär Xoquqına büläk itälär. Klaipėda tirä-yağı Teuton Rısarları tarafınnan Xristianlaşqan bula. Melno Diñgeze solıxı buyınça 1422.dä Prussia Provinsise Litua belän çige rätlänä. Memel Prussiağa kerä häm çige 1919.ğa qädär üzgärtmä. Bu çik Awrupınıñ iñ üzgärmägän çiklärdän berse.
1474.tän başlap Memel Culm Qanunı buyınça yörtkän. 1525.tä herzoglı Memel, Albrecht von Brandenburg-Ansbach-Prussia herzogınıñ idaräse waqıtında, Lutheranizmnı qabul itä. Prussia Herzoglığı Polşanıñ häm soñraq Polşa-Litua Berlegeneñ öleşe buluınnan soñ şähär häm port çäçäk ata başlí. Şähär Neman yılğasınıñ tamağında urnaşqaç, Litua öçen port bulıp xezmät itä. 1629-1635.da Memelne Şvedlär höcüm itep basıp alalar häm cimerälär. Ul yañadan tözelä. 75 yıldan soñ Memeldä xalqınıñ zur sanı çuma ülätennän qırılıp betä. Berdäm Almanía 1871.dä barlıqqa kileüdän soñ Memel anıñ iñ Tönyaq-Könçığış şähäre bula.
1919.da Klaipėda Entente protektoratı astında qala. Versailles şartnamäse buyınça Memel tirä-yağın Almaníadan ayırıp quyalar, häm autonomiä statusı belän Fransız okkupasísı astında qala. Soñraq 1923. yılda Colonel Budrys ğäskärläre Fransızlarnı yuqqa çığaralar. 1939.nıñ 22. Martında Austrianı, Sudetenlandnı häm Çexoslovakianı basıp aludan soñ Memelne Alman Reich'ı basıp ala.
İkença Bötendönya Suğışı waqıtında, Memellelär Qızıl armíğa qarşı köräşälär (1944. axırı – 1945.). 1945.nıñ Ğínwarında şähärne Qızıl Armí ala häm Memel Litua Soviet Republigına birelä.
Şähärdä qalğan toruçılarnıñ zur sanı Sebergä sörgengä cibärelälär, Almaníağa az ğına küçälär.
Klaipėda'da tuğan keşelär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Simon Dach (1605 – 1659), şağir
- Rev. Michael Wohlfahrt (1687 – 1741), Amerikanıñ dini citäkçese
- Friedrich Wilhelm Argelander (1799 – 1875), astronom
- George Adomeit (1879 – 1967), Amerikan rässam


text:
Tiflistä Saakaşviligä qarşı protest çaraları däwam itä
Bügenge qarşılıq çarasında, Gruziäneñ oppozisiädäge, Cömhüriätçe partiäse citäkçese Davit Usupaşvili, kiräkkänçä protest çaralarınñ däwam ittäräçäklären belderde. " Bu qarşılıq çaraları Saakaşvili, Gruziä xalqınıñ, üze häm komandası telägännäñ başqa närsä teläwläreñ añlğançığa qadär, maqsatqa ireşkänçegä qadär säwam itteräçäkbez “
Kiçä uzğan çaralar, Gruziä tarixında Könbatış yaqlı, Saakaşvilineñ 2004nçe yılda Gül inqilabı belän prezidentlekkä kiterelüennäñ birle bulğan qarşılıq çarasınıñ iñ zursı ide.
Qarşılıq kürsätüçelär, Saakaşvilineñ Gruziäne citäkläw eşendä demokratiädäñ taypıluın däğwä itep, kiläse saylawlarnıñ kiläse yılda buluın taläp itä. Bu taläp, xaqimiät tarafınnañ kire qağıldı.
Oppozisiä citäkçeläre, kiçä, bügenge çaralarda kübräk sanda keşeneñ kiler dip ömetlänülären äytkännär ide.


text:
Powell: Ğiraqta amerikan xärbilärenä qarşı xöcümnärne tuqtatu öçen kübräk waqıt kiräk
Berläşkän Millätlär oyışması general sekretare Kofi Annan, İminlek Şurasına cibärgän xatında, Ğiratqa xärbi okupatsiäne tuqtatuğa taba, anıq adımnar yasarğa çaqırdı. Annan süzlärençä, Ğiraq xalqı möstäqillek qayatarılunıñ konkret ğämällären kürergä tieş.
Ul arada bügen Ğiraq armiäsenä ixtiarıylar terkäw başlandı. Bu armiä Saddam Xösäyeneñ elekke xärbi köçlären alıştıraçaq. Amerikan kapitanı Jim Hickman süzlärençä, terkäwlär Bagdad, Basra, Mosul şähärlärendä bara. Berniçä yöz elekke Ğiraq xärbie, meñ keşedän toraçaq berençe törkemgä ğarizalar birde. Elekke maxsus xezmät wäkilläre, Respublika saqçıları, terorçılar – yaña armiägä alınmayaçaq, dip xäbär itelä.


text:
İran: Aqrın internet xalıqnıñ mäğlümät alu mömkinlegen totqarlıy
İranda web saxifälärgä kerü şaqtıy ozaqqa suzıla. İran xaqimiäte bu eştä internet tämin itüçelärne ğayepli. Tänqitçelär isä monın keşelärnen telägän mäğlümätkä ireşü mömkinlegen totqarlaw öçen xaqimiät tarafınnan maxsus eşlänüen däğwä itä.
Reklamaçılıq belän şöğellängän Möxamät, yäştäşläre sıman internetsız yäşäwne küz aldına da kiterä almıy. Möxammät kenä tügel, ğomum alğanda Tährandağı yäşlär küptännän internet dönyasına çumğan. Şäxsi häm eş tomışı öçen internet ul iñ kiräklelärdän.
27 yäşlek Möxamät eş tormışında şirkättäge mallarnı satar öçen internetne qullana.
“Eş urınnarında räsmi xatlar alışu öçen internettäge e-mail häm elektron fakslar bik yış qullanıla başladı. Dokumentlarnı saqlaw häm ezläp tabu barsı da xäzer sanaq aşa başqarıla, qäğaz belän eşli torğan waqıtlar küptännän bette inde.”
Äye, Möxamät süzlärenä qarağanda dönyadağı bu üzgäreştän İranda artta qalmağan. İranda xalıqnıñ 15 %ı İnternet qullana. Yäğni İran yaqın kön çığıştağı internet qullanuçılarnıñ zur öleşen täşkil itä. Läkin İranda internetnen akrtın eşläwe, Möxammät kebek öydä internetne yış qullanğan keşelärne möşkel xäldä qaldıra. Çönki İranda barı tik eş urınnarı häm räsmi ofislär genä yuğarı tizlektä internet belän tämin itelgän. Älege wazğiät isä öydä utırğan keşelärneñ törle audio häm video yazmalar bulğan saxifälärgä kerüen qıyınlaştıra. Ber videonı suırtıp alu öçen könnär buyı kötärgä mömkin.
Şäxsi qullanuçılarnın şikayätenä qarşı, İran xaqimiäte, monın ildäge internet xezmäte belän tämin itkän şirkätlärgä bäyle buluın belderä.
Läkin internet belgeçläre häm mäğlümat çaraları xoquqların yaqlawıçılar, xaqimiätneñ yüre şulay eşläwen däğwä itä.
Şvetseriadä yäşägän iranlı elemtä belgeçe Ömet Habibina, soñgı yıllarda internet yäşlär arasında mäğlumät alışınuda yış qullanıla başladı häm xaqimiät xalıqnıñ internet aşa irekle mäğlümat alıun totqarlaw öçen mondıy çarağa möräcäğat itüen belderä.
“Minemçä bu mäsälä internet belän tämin itkän şirkätlärgä bäyle tügel. Xökümät ber waqıt yuğarı tizlektäge internetnen iminlek probmlemen arttıraçağın üze äytkän ide. Asılda, internetnen tizlegen äkrenäytü, internetkä kerüçe şaxsi qullanuçılarnı kimetü häm säxifälärne totqarlaw eşendä xaqimiät öçen üzençä yaña ber çara bulıp tora.”
İran xaqimiäte, internettä xalıqnı telägän saxifägä ireşüen totqarlaw öçen törle xästärlär kürgän ide. Mäsälän xaqimiät iran xalqınıñ äxlaqına qarşı bulğan öçen pornografik eçtälekle saxifälärne totqarlanuın üze äytä. Läkin bu bar tik pornografik saxifälärgä genä qağılmıy. Alar belän bergä, xökümättän bäysez cirle häm xalıqara xäbär saxifäläre, oppozisiädäge säyäsi saxifälärgä “sözgeçlär” aşa sözelä häm kerü totqarlana.
İran yäşläre arasında internettä tanışu häm aralaşu öçen chat häm aralaşu forumnarı bik populer bulsa da Facebook kebek aralaşu saxifälärenä kerep bulmıy. Möxämmät yäşlärneñ telägän muzika saxifälärenä dä kerä almawın äytä.Xaqimiät yäşlärneñ mömkinçelegen ni qadär totqarlarğa tırışmasın, yäşlär üz yulların barıber taba. Alar monıñ öçen intenetne köyläwçe saxifälär buldırğan, bu saxifälär aşa yäşlär xaqimiät tarafınnan filtrlar aşa sözelgän saxifälärgä kerä ala.


text:
Täw siratta balalar uçrejdenieları, dawaxanalarğa yılı birelde. Ber-ike kön esendä torlaq yorttarğa la yılı kilde. Däwlät yıyılışı–Qoroltayźıñ bögön ütkän köźgö sessialağı täwge ultırışında xökümät säğätendä torlaq-kommunal xujalıq ministrı Ğiman Äsäźullin sığış yahap, respublikala yılıtıu miźgelenä äźerlekteñ yöź prosentqa başqarılıuın äytte. Ministr bıl miźgeldä kommunäl xeźmättär ösön xaqtarźıñ artasağı xaqında ber belderew źä yahamanı. Deputattarźı la bıl mäsälä ällä ni qıźıqhındırmay axırı, parlament ultırışında uğa bıl xäl buyınsa horaw birewse bulmanı.
Mortaza Räximov kişer yıyıu maşínaları mömkinlege menän tanışa. Şarşambı kön prezident Öfönöñ Alekseyevqa xujalığında kişer baźıuźarında eş barışın qaranı. Awıl xujalığındağı uñış arahında iñ talap itelgäne– kişer ikän. Sovxoz unı bıyıl 15 gektarźa üźtergän, kilähe yıl 25 gektarźa säsergä uylay. Mortaza Räximov kişer baźıuınan tış bärägne baźıuźarın qaranı, pomídor üźterew ösön yılıtma qorolmağa tökötmä eşläwselärźeñ eşen tikşerźe.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Başqortostan predpriatieları ösön Baltik diñgeźendäge Kaliningrad portı aşa Yewropa baźarına sığıu mömkinlege asıla. Oşo maqsatta respublikala maxsus transport üźäge asıu źa qarala. Bıl mömkinlektär Başqortostan prezidentı Mortaza Ğöbäyźulla ulı Räximov häm Kaliningrad ölkä dumahı räyese Sergey Bulıçev menän osraşıuźa tikşerelde. İke yaqlı xeźmättäşlekte arttırıu turahında feker alışıu barışında, şulay uq respublika predpriatielarınan Kaliningrad iqtisadi uñaylıqtar bilämähenä investisialar yälep itew źä qaraldı.
Rämzit Abüläyev, Ufa.


text:
Yevropa Şurasınıñ mäxsus komitetı Törkiä alğan yöklämälären ütäp konstitutsion reformalar ütkärüe säbäple inde anı küzätep baru kiräkmi digän näticägä kilgän.Bu xisap Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerü söyläşülären başlaw öçen möhim adım dip qaralsa da, xoquq yaqlaw oyışmaları Änkara äle dä azçılıqlarnıñ xoquqları , süz ireklege häm cäberläwne beterü mäsäläsendä eşlärgä tieş dip belderä.
Yevropa Şurası Küzätü Komitetınıñ xisabında Törkiä konstitutsion reformalar ölkäsendä bik zur adımnar atlap keşe xoqularınıñ torışın yaxşırttı ,Änkaranıñ iki yıl çaması waqıt eçendä ğämälgä quyğan reformaları ütkän distä yılğa qarağanda kübräk dip yazılğan. Bu xisap älbättä Yevropa berlegenä kerü söyläşüläre başlaw öçen bik ozaq kötkän Törkiäne qıyulandıra. Yevropa Şurasnıñ äğzası bularaq Törkiä sonğı 3yılda yöklämälären ütäw säläten häm qararlılığın kürsätte dip äytegän xisapta .Dokument kiläse ayda Yevropa Şurası Parlamentar Assambleyası tarafınnan raslanırğa tieş, diplomatlar bu räsmi eş kenä , raslanaçaq dip äytä. Çärşämbedä iğlan itelgän dokumentta Törkiä demokratik citeşsezleklär säbäple küzätelgän illär isemlegennän çığarılırğa tieş dip belderelä..Törkiä turındağı xisapnı äzerläwçelärdän berse Mady Delvaux-Steehres süzlärençä(audio)
Bez assambleyağa Törkiä keşe xoquqları ölkäsendä bik zur progress yasağan öçen anı küzätep baru prosedurasın tuqtatırğa häm küzätüdän soñ kiñäşlär birelgän dialog başlatırğa täqdim ittek.
Premyer ministırı Recep Tayyip Erdoğan xökümäte parlamenttağı absolüt küpçelekne yaxşı qullandı, şulayuq parlamenttağı opozitsiä partiäse reformalarnı här daim yaqlap , eşne tizlätte dip äytelgän xisapta . Erdoğan partiäse 2002nçe yılnıñ noyäberendä xakimiätkä kilde.Dokumentta Törkiä küp partiäle sistema urnaşqan , irekle saylawlar ütkärelgän häm xakimiätneñ büleşelgän demokratik il dip belderelä.Steehres Yevropa Şurasınıñ Törkiägä birgän kiñäşlären bolay dip añlattı.(audio)
Bez Törkiägä yaña konstitutsiä qabul itergä, politsiä, xakimnärneñ keşe xoquqları xartiäsenä kübräk xörmät itüläre öçen künegülärdän ütkärü eşenä şulayuq xatın qızğa qarata köç qullanuğa qarşı köräşne däwam itergä kiñäş ittek. Ayruça törle mätbuğat häm oyışma qanunnarın reformalaw turında da täqdimnär kerttek.
Xisapta xökümetneñ , xärbilärneñ säyäsätkä qatnaşuın yäğni Milli İminlek Şurasınıñ rolen kimetüe xuplana .Ämma dä läkin xisapta här närsä al da göl dip äytelmägän, anda citeşsezleklär dä telgä alına , misal öçen säyäsi partiälärneñ taratıluı şulayuq parlamnetqa kerü öçen partiälärgä bilgelängän 10%lıq busağa bik yuğarı dip tänqitlänä.Xökümät säyäsi partiä,hönär berlekläre häm mätbuğat turındağı qanunnarnı küzdän kiçerep yevropa standartlarına kileştersen dielä. Törkiä Yevropa Berlegenä kerü söyläşüläre başlaw öçen kötkän berdänber il . Analitiklar Ankara( reformalar kursına däwam itsä) Berlekneñ yıl azağındağı sumitında anıñ belän söyläşülär başlaw işaräläre bar dip belderä.
Skandinavya illäre häm Niederland ilneñ xoquq standartları belän qänäğät tügel , ayruça çikläre İranğa qädär suzılğan 70million möselman yäşäğän Törkiäne Yevropa Klubına qabul itergä telämwewçelär dä citärlek. Skandinawya illäreneñ borçıluların NYta uranşqan Human Rights Watch ta çağıldıra, Ul Törkiädä bu ölkädä progres bulsa da, citärlek tügel digän qaraşta. Oyışma xezmätkäre Jonathan Sugden 2002nçe yılda Törkiädä azçılıqlar- körd telen mektäp, radio tapşırularda qullanu turında zakon qabul itelsä dä, ğämälgä quyuluı aqrın bara dide. Sugden(audio)
alar körd azçılığın ğına tügel, ä anda yäşäwçe baytaq sandağı görcelärne ğäräb azçılıqların şulayuq ärmän greklarnı da qıyulandırırğa tieş.Alarnı xosusi kurslar açuları yäki teläsälär radio tapşıruları başlatuları öçen etärergä tieşlär , mondıy eşlärne ber niçä atna eçendä başlatıp bula.
Yevropa Berlegenñ tışqı eşlär ministırları 8martta Änkarada cıyılıp, Törkiäneñ äğzalıq yulındağı progresın tikşeräçäk.
färidä xämit,praga


text:
Şağir Xarras Äyüpkä 60 yäş
Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese Xarras Äyupovnıñ bügen tuğan köne .Aña 60 yäş. Tumışı belän Tatarstannıñ Möslim rayonınıñ Türeş awılında tuıp üsep, ul Qazan däwlät universitetında belem alğan şağir. 1995 yıldan ul Tatarstan kitap näşriäteneñ baş möxärrire.
Tatarstan kitap näşriäteneñ küp yıllıq tarixı bar . 80 yılğa yaqın däwamında Tatarstan kitap näşriäte tatar xalqın kitap belän tä'min itep torğan berdänber üzäk bulıp tordı. 90 yıllarda ğına kitap näşriätläre kübäyde. Läkin Tatarstan kitap näşriäte äle bügenge köndä dä ber töp üzäk bulıp qala birä. Bu näşriätneñ baş möxärrire Xarras Äyüp “Azatlıq” radiosına menä närsälär söyläde
“Bez bügenge uquçı ruxına turı kileşli kitaplarnı kübräk çığarırğa tırışabız. Qazannıñ meñyıllığına küp kenä basmalar dönya kürde. Qazannıñ tarixına qağılışlı basmalar, al'bomnar, Ğ. Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlanğan yazmalar basılıp çıqtı. Musa Cälilneñ 4ToMлыrыH çığardıq”. Şunı da iskä al töşerep kitik äle, xörmätle radio tıñlawçılar. Xarras Äyüp ul Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese , şağir. Bügen aña
60 yäş. Ä şağir bularaq ul bügen nindi uy- fikerlär belän yäşi ikän?.
Xarras Äyup söyli: “Tatarstan kitap näşriätendä 23 yıl däwamında eşläw, kitap yazmışı belän ädäbiät belän şöğellänep yäşäw, sizdermi dä ikän ğömerneñ uzğanın. Häm şul arada üzemneñ äyberlärem dä yazıla tordı. Bügenge köndä 12 kitabım basılıp çıqqan. 60 yäş ul – ber qarağanda bik zur yäş kebek, ä ber qarağanda äle haman üzeñne yeget itep , ir- yeget itep toyasıñ. Haman şuşı ädäbi yulıñda qalasıñ kilä, kitap belän, uquçılar belän qalasıñ kilä, üzeñne keşe itep toyasıñ kilä.”
“Tatarstan kitap näşriätendä 23 yıl däwamında eşläw, kitap yazmışı belän ädäbiät belän şöğellänep yäşäw, sizdermi dä ikän ğömerneñ uzğanın. Häm şul arada üzemneñ äyberlärem dä yazıla tordı. Bügenge köndä 12 kitabım basılıp çıqqan. 60 yäş ul – ber qarağanda bik zur yäş kebek, ä ber qarağanda äle haman üzeñne yeget itep , ir- yeget itep toyasıñ. Haman şuşı ädäbi yulıñda qalasıñ kilä, kitap belän, uquçılar belän qalasıñ kilä, üzeñne keşe itep toyasıñ kilä.”Xarras Äyupneñ “Su xätere”, “Bazarlar” , “Biş waqıt namaz” poemalarında Waqıt, Millät, Yäşäyeş turında uylanular da zur urın alğan.
Şağirneñ süzlärenä kürenekle kompozitorlar tarafınnan köylär yazılğan.
Şağir turında, 15 yıl buyı möselman kalendar’ çığaruçı Fäniä Xucaäxmät söyli :
Şul xätle matur anıñ şiğerläre, ixlas çın küñeldän, häm nindider ruxi azıq birä torğan, cannarnı tınıçlandıra torğan. Dönyanıñ maturlığın yämlelegen , allahnıñ barlığın- berlegen kürsätä torğan ğäcäp şiğerlär”. Yazuçı, tänqitçe, şağir Räfis Qorban:
“Şağir bularaq soñraq açıldı ul, “Tatarstan yäşläre” gäzitennän bezneñ kitap näşriätenä kilgäç kenä. Xarras inde ul waqıtta üzeneñ berençe kitapların çığarğan ide. Böten ädäbiät söyüçelär, şiğer söüuçelär , ädäbi cämäğätçelek şağir bularaq anı tanıdı. Şağirä Lena Şağircan:
Zamanında Qazanda bez Akterlar yortında bik matur ber şiğri kiçä uzdırğan idek. Bez anı“Zamandaşlar” dip atadıq, Anda Xarras Äyup, min- Lena Şağircan, Cäwdät Därzaman, şundıy matur ber şiğri kiçä ide ul. Awazdaş şiğerlärebez küp. Bez awıl balaları bit inde. Awılnıñ böten şifasın, anıñ moñın, ahäñen , anıñ çın räxim şäfqäten küñelebezgä señderep üstergän buın bez” Anıñ icatı turında tanılğan şağirlär yazuçılar bik küp cılı süzlär äytälär. Läkin anıñ yubiley kiçäse uktäber ayında Tatarstan Yazuçılar berlege, Mädäniät ministrlığı belän bergä ütkäreläçäk .
Zölfät Xarras Äyup turında, anıñ “Cäyäwle buran” cıyentıgınıñ baş süzendä bolay dip yazğan : Çın şağirneñ ber naçar yağı bar – yöräkne ärnetä , cannı talqıy. Ämma şiğerdän ärnegän, şiğerdän talqınğan can tämam saflana, qanat cilpergä kiräklegen dä onıtqanın iskä töşerep, kierelep qanat cilpep cibärä,”di.
Mälikä Basıyr


text:
QR Ulttıq ékonomïka mïnïstri Qwandıq Bïşimbaev Parlament Mäjilisinde «Salıq salw jäne kedendik äkimşilendirw mäseleleri boy`ınşa QR key`bir zañnamalıq aktilerine özgerister men tolıqtırwlar engizw twralı» zañ jobasın tanıstırdı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Qazirgi kezde 234 zañ jobasına özgeris engiziledi. Onıñ 207-si salıqtıq äkimşilikke, al qalğan 27-si salıq sayasatına qatıstı. Qosılğan qun salığı boy`ınşa esepke qoyu maqsatında qoldanıstağı eñ tömen şekti mändi (30 mıñ ay`lıq eseptik körsetkiş) kezeñ-kezeñimen jüzege asırwdı 2020 jılğa qaray` 15 000 ay`lıq eseptik körsetkişke dey`in (31,8 mln teñge) tömendetwdi usınamın», -dey`di Qwandıq Bïşimbaev.
Mïnïstr sonımen qatar Salıq kodeksinde qosılğan qun salığı boy`ınşa tirkew esebine erikti qoyu jönindegi normanı qalpına keltirwdi usındı.
«Otandıq awıl şarwaşılığı önimderin öndirwşilerdi qoldaw üşin budan burın pay`dalanılğan aktïvterdi satatın şarwa qojalıqtarınıñ birıñğay` jer salığın qoldaw quqığın saqtaw qajet. Sonday`-aq ïmporttalğan asıl tuqımdı maldar ölgen jäne mäjbürli soy`ılğan kezde tabïğï kemw normatïvteri şeginde qosılğan qun salığı boy`ınşa taratw közdelgen», -dep tüy`indedi Qwandıq Wälïxanulı.


text: Beryülı berniçä bäyräm bergä turı kilü uñayınnan respublika citäkçeläre Ufada yaña binalar, küperlär, yullar açuda qatnaşa. Soñğı könnärdä gel qızıl tasmalar kisü belän mäşğül prezident ta, premer – ministr da. Näq menä şundıy tantanalı waqıyğalar şawlap barğan könnärdä Ufadağı «Nur» tatar däwlät teatrı taraflarınnan küñelsez xäbärlär alındı. İnde niçä tapqır yasalma räweştä tantanalı açılıp ta haman da zur säxnä zalı yağı açıla almıy cäfa çikkän tatar däwlät teatrında tözeleş eşläre xäzer bötenläy dä tuqtalıp qalğan. Bu xaqta teatrnıñ direktorı Ural Ğıyrfatullin teatrdağı çirattağı cıyılış waqıtında üze açıqtan – açıq äytkän. İnde hiç yuğı bıyıl köz zur tamaşa zalı yaña icat mizgelenä açılmasmı dip ömetlänep kenä torğanda, xäyerçegä cil qarşı digän kebek kilep çıqqan. Berençedän, tözeleşne tämamlaw öçen 40 million sum tiräse aqça kiräk ikän, ikençedän teatrda tözeleş eşlären başqaruçı «Başgrajdanstroy» trestı bölgenlekkä töşkän dilär. Şuşı xäbärlärneñ döreslekkä turı kilü – kilmäwen tikşerü öçen, bez «Nur» tatar däwlät teatrı direktorı Ural Ğıyrfatullinğa telefonnan şaltıratıp beleştek. Radiobıznı daimi tıñlawçılar xäterlider äle, Ufa «Nur» tatar däwlät teatrın tege yäki bu bäyräm aldınnan respubliknıñ iñ yuğarı citäkçeläre qatnaşlığında ike – öç tapqır tantanalı açqannar ide inde. Ul tantanalarğa ike tapqır xätta Tatarstannannıñ Däwlät Sowetı räise Färit Möxämmätşin da kilep qotlap kitkän ide. Ämma xäzer inde teatrnıñ zur zalı bıyıl da açılmayaçaq kebek kürenä. Älbättä, teatr direktorı bik ük töşenkelekkä birelmäskä tırışa häm, bälki äle, dekäbr aylarına açarbız dip ömetlänä. Ämma teatrnıñ başqa xezmätkärläre häm artistları biredä äle eşlärneñ oçı – qırıyı kürenmäwen yaxşı çamalap, zur zal 2005 yılğı icat mizgelenä açılsa da räxmät äyterseñ äle, dilär. Teatrnıñ zur zalı açıla digän wäğdälärgä ışanıp, «Nur»nıñ icadi kollektiwı, zur säxnädä uynaw öçen, soñğı ike yıl däwamında beryülı dürt yaña spektäkl premeräsın äzerläw belän mäşğül bulğan ide. Alarnıñ qayberlären säxnäläşterü öçen xätta küp aqçalar tügep Tatarstannan rejisserlar da çaqırdılar. Häm menä şul ike yıllıq xezmät älegä kiräkmi bulıp çıqtı. Artistlar äytüençä, äzer premeränı haman da uynamıy torsañ, rol'lär onıtılaçaq häm spektäkllärne yañadan ozaq qına iskä töşerergä kiräk bulaçaq. Älege köndä «Nur» teatrı icadi köçläre Salawat Yulayıvnıñ yübileyenä bağışlanğan «Gölbäzir» isemle yaña p'yesänı säxnäläşterep betep kilä. Anıñ premeräsı 15 iyündä bulaçaq di. Teatrnıñ älege yaña eşe belän dä qızıq xällär kilep çıqqan. Baqsañ, Başqortstannıñ mädäniät öçen cawaplı türäläre barlıq teatrlarğa da diärlek Salawat Yulayıvqa bağışlanğan äsär quyarğa kürsätmä birgän ikän. «Nur» teatrı kollektiwı da älege ideoloğıyk zaqazdan çittä qalmaw öçen, tanılğan dramaturg Florid Büläqovqa p'yesä yazarğa zaqaz birgän. Florid äfände älege eşkä ixlas alınğan häm Salawat Yulayıvnıñ öçençe xatını Gölbäzir xaqında äsär yazğan. Ämma anıñ täwge şäkele qısqa bulğaç, spektäklneñ ozınlığı ber säğät yarımlıq qına kilep çıqqan. Şunnan inde yaña säxnä äsären keşe qararlıq xälgä kiterü öçen, dramaturg äfände p'yesänı säxnäläşterü barışında uq aña yaña büleklären yaza barğan häm artistlarğa tapşıra kilgän. Şulay itep, östän quşılğan burıçnı ütäw öçen, barmaqtan suırıp aşıq – poşıq icat itrgä turı kilgän älege talantlı qäläm iäsenä. Mondıy spektäklneñ ber sezonda uq repertuardan töşep qalaçağın artistlar bügennän ük farazlıy inde.


text:
Sadr suğışçıları imam Ali törbäsennän kitsä dä, qoral taşlarğa cıyınmıy
Şiği citäkçe Moqtada Äl-Sadr Ğiraq xökümäteneñ qoral taşlaw taläben kire qaqqannan soñ, uzğan töndä amerikan oçqıçları ğisyançılarnıñ Nacaftağı nığıtmaların utqa tottı. Sönnilärneñ Falluca qalasında häm Bagdadnıñ şiği bistäsendä atışular comğa könne dä däwam itte. Comğa kişçendä ğisyançılar Nacaftağı İmam Ali törbäsen qaldırıp kitte, anda Ğiraqnıñ politsiä köçläre kerde.
Audio (Denis Pitdorn)
"Xäzerge waqıtta koalitsiä köçläre Moqtada Äl-Sadrnıñ qanunsız törkemnärenä qarşı operatsiä alıp bara. Maqsat – şähärdä xökümät eşçsenlegen, normal tormış qaytaru, keşelärne qanunsız suğışçılarnıñ üç aluınnan qotqaru."
Äl-Sadr suğışçıları xökümät ultimatumın kire qaqqannan soñ waqıtlı premier-ministr Ayad Allawinıñ köç qullanudan başqa çarası qalmıy şikelle. Ämmä bu adım, bigräk tä aña amerikannar qatnaşsa, şiğilarda yaña näfrät xisläre uyataçaq. Kilgän xäbärlärgä qarağanda Nacafta da, 2 million çaması xalqı bulğan Sadr bistäsendä dä şiğilär baş iärgä cıyınmıy, kiresençä, axırına qädär suğışırğa äzerlek belderä. Sadr bistäseneñ Möxämmät Abdulla isemle ber keşese comğa könne bezgä bolarnı äytte:
Audio (Möxämmät Abdulla)
"Bez şähärebezdä amerikannar toru belän kileşä almıybız. Zamanında Baatçılarğa da qarşı idek. Ä inde çit il keşelären, basıp aluçılarnı niçek qabul itik. Amerikannarnıñ tankları çat sayın tora."
Ul arada könyaqtağı Basra qalasında Ğiraq Neft şirkäte binasına ut törtelgän, digän xäbär kilde. Şirkät wäkilläre äytüençä, bu oçraqlı yanğın bula almıy, çönki bik köçle, monı Äl-Sadr suğışçıları eşlägän bulırğa tieş, di alar. Kön urtasında Ğiraqnıñ sälämätlek ministrı uzğan täwlek eçendä Nacafta bulğan bäreleşlär näticäsendä kimendä 77 ğiraqlı hälaq bulğan, tağın 70e yaralanğan digän belderü yasadı. Amerikan xärbiläre äytüençä, soñğı ike köndä Ğiraqnıñ Äl-Anbar töbägendä ike amerikan diñgezçese hälaq bulğan. Comğa kiçendä kilgän xäbärlärgä qarağanda, Ğiraq politsiäse İmam Ali törbäsenä kergän. 400läp suğışçı totqarlanğan dielä, ämmä alar araısnda Moqtada Äl-Sadr yuq.
Ali Gilmi, Praga


text: Bügen biredä İran räsmiläre Britaniä, Fransiä häm Germaniä wäkilläre belän oçraşa. İran aradaşçısı Cyrus Nasseri, İrannıñ atom programmasın kimetü turında bügen kileşügä ireşü ixtimalı bar, dip belderde. Noyaber ayında, söyläşülär barışı waqıtında, İran uran bayıtu programmasın tuqtatıp torırğa riza bulğan ide. Bügen Tähranda comğa wäğäze waqıtında İrannıñ elekke prezidentı Akbar Haşemi Rafsanjani, İran barı tik atom ölkäse birgän uñaylıqlarnı üz xalqı öçen qullanırğa teli, dip belderde: "İran atom texnologiäläreneñ barlıq tarmaqlarına iä bulırğa teli, çönki uñaylıqların xalıq öçen qullanırğa teli. Häm bez moña niçek tä bulsa ireşäçäkbez," dide Rafsanjani. İran räsmiläre, Tährannıñ, atom qoralın cäyeldermäwe turındağı kileşü nigezendä, tınıç maqsatlarda qullanu öçen uran bayıtunı däwam itü xoquqı bar, dip belderä. Bayıtılğan uran atom stansiäläre öçen yağulıqqa, ämma şulay uq atom bombaları yasaw öçen qullanılırğa mömkin.


text:
Tatarstannıñ yuğarı uqu yortlarında çittän kilgän tatar abiturientları öçen kvotalar birü mäs'äläse äle räsmi töstä xäl itelmägän. Başqortstandağı Bäläbäy tatar gimnaziäse citäkçese N. Xösäinov Qazanda bu awırlıqlarnı üz östendä tatıp qaytqan. Läkin tatar mäktäbe citäkçese süzlärenä qarağanda söyläşülär uñay näticä belän tämamlanğan. Äñgämäne Azatlıq radiosında tıñlağız.
Başqortstanğa kilgän Rusiäneñ Gazprom şirkäte wäkilläre respublika neft sänäğäteneñ kiläçäktä nindi näticälär belän eşliäçägen farazlarğa tırışa. Ul arada respublikada salım idaräse utsız häm susız utıruın däwam itä. Bu cäncal turında yäkşämbe könne isä bu xällär turında Aleksandr Veremeenkonıñ üzen tıñlarğa çaqırabız.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Ul tiz arada tikşerülärgä kemne tartaçağın häm ul tikşerülärneñ küläme nindi bulaçağı turında qarar qabul itärgä tieş. Lord Hutton süzlärenä qarağanda, Britan xökümäte bu eşne tikşerüdä tulısı belän yärdämen wäğdä itkän häm ul nigezdä açıqlanırğa tieş. Yäkşämbe könne BBC xakimiätneñ Ğiraqtan kilgän suğış başlaw qurqınıçı turında mäğlümätlär küpertelep birelgän digän reportajnıñ Kelly mäğlümätlärenä nigezläp yazılğanın rasladı. Kellynıñ mäyeten uzğan comğada qulındağı qan tamırları kiselgän xäldä politsiä tabıp alğan ide. Anıñ üleme Tony Blair xökümätendä krizisqa säbäp buldı.


text:
Bu turıda Fälästin jitäkçelegendäge çığanaqlar xäbär itä. BBC telekompaniäse xäbärlärenä qarağanda, anıñ säbäbe - İzrail törmälärennän fälästin totqınnarın azat itü mäs'äläsendä urtaq fikergä kilä almaw. İzrail irekkä 350 totqınnı çığarabız dip beldergändä, fälästin ekstremist törkemnäre törmälärdän 6000-8000 keşene azat itüne taläp itä.
İzrail premyer ministrı wäkile Raanan Gissin kiçä, Kwar Yäwes bistäsendäge terakt fälästinnär belän ber atna elek iğlan itkän solıxnıñ köçen yuğalta dip belderde. Olı yäştäge ber izrail xatının ütergän terakt öçen cawaplılıqnı "İslamçı cixad" törkeme üz östenä alğan.


text: İran prezidentı Möhämmäd Ähmädinejadnıñ kiçä, İzrail däwläten Yevropağa küçerü turındağı süzlärenä qarata täñqit belderü däwam itä. İzrail tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom Ähmädinejadnı "bik qurqınıç" keşe dip atadı, Germaniä häm Avstriä räsmiläre üzlärendäge İran ilçelären söyläşügä çaqırdı. Waşingtondağı Aq Yortnıñ matbuğat wäkile Scot McClellan, İran prezidentınıñ bu belderüe, İranğa atom qoralı citeşterergä irek birmäs öçen tağın ber dälil, dide. Ähmädinejad bu belderüen kiçä Söğüd Ğäräpstanda barğan İslam cıyınında yasadı. Üktäber ayında isä İran prezidentı İzrailne bötenläy xaritadan sızıp taşlarğa çaqırğan ide.


text:
“Aq Bars” – ikençe urında
Respublika citäkçelege, bigräk tä Tatarstan parlamentı räise Färit Möxämmätşinnıñ käyefe kütärenke. Klubnıñ prezidentı bularaq, ul sezon başında medal' yaulawnı maqsat itep quyğan ide. Appetit aşaw waqıtında kilä digändäy, kömeş medallär kesädä bulğaç, «Aq Bars» tarafdarları «altın daway» dip dawlıy başladılar.
Qısqası, bügenge uyın tiräsendä ajiotaj, ığı-zığı ifrat zur ide. Boz sarayı citäkçeläre bilet däğwalap yörüçelђrdän qaysı tişekkä kerep qaçırğa belmädelär. Äläge oçraşu Tatarstan telekanalı aşa turıdan-turı kürsätelde. Uyın bik kierenke bardı häm «Lokomotiv» faydasına 2:1 xisabına tämamlandı. Şulay itep «Lokomotiv» - çempion, «Aq Bars»– ikençe urında.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Damir Ğismetdin


text:
Ukraina parlamentında konstitutsion reforma xaqında qarar qabul itelde häm yaña Üzäk saylaw komissiäse saylandı
Çärşämbedä Ukraina parlamentı Yuğarı Rada berniçä kön barğan säyäsi alış-bireştän soñ ildäge kierenke säyäsi krizisnı xäl itügä yünältelgän möhim qarar qabul itte. Oppozitsiä wäkilläre dä yaqlawı belän anda konstitutsion üzgäreşlär turında qanun yaqlandı. Ul şunda uq utırışqa kilgän prezident Kuçma tarafınnan imzalandı. Şunnan soñ deputatlar yaña Üzäk saylaw komissiäsen dä bilgeläde.
Audio, Leonid Kuçma
"Min biregä, şuşı utırışlar zalına Konstitutsiä qabul itelgändä dä kilgän idem, häm bügen dä menä biredä bar il yazmışı öçen möhim bulaçaq qarar qabul iteler digän ömet belän min biredä" di Ukraina prezidentı Yuğarı rada deputatlarına. Üzeneñ moña zur ähämiat birüen raslap Leonid Kuçma parlament qabul itkän qararnı şunda uq imzaladı da. Üzgäreşlär turında älegä nigezdä genä kileşenä, alar törle qanunnarda täfsillänep ğämälgä kiläse yılda yäisä 2006-nçı yıl başında kerteläçäk digän farazlar bar. Kiläçäktä Ukraina prezidentınıñ qayber wäkalätlären parlamentqa tapşıru küz aldında totıla. Äytik, ilneñ premyer-ministrı ğına tügel, saqlanu wä tışqı eşlär ministrları da Yuğarı radada raslanaçaq, gärçä alarnı elekkeçä, prezident täqdim itsä dä. Premyer saylağan başqa ministrlarnıñ da parlament rizalığı belän genä bilgelänüe qarala. Dikäbrneñ 26-sına bilgelängän qabat tawış birüdä ciñärgä isäplägän Viktor Yuçenko häm bar oppozitsiä prezident wäkalätlären şulay çikläwgä başta kisken qarşı çıqqan ide. Alar tarafınnan bu Leonid Kuçmanıñ kiläçäk prezident mömkinleklären aldan uq qırşawlap quyu bularaq bäyälände. Läkin inde berniçä kön barğan säyäsi kiñäşläşülärdän soñ Viktor Yuçenkonıñ "Naşa Ukraina" törkeme çärşämbedä Kuçma täqdimen yaqlap çıqtı, moña Yuliä Timoşenko törkeme genä qarşı tawış birde. Oppozitsiäne yaña Üzäk saylaw komissiäsen bilgeläw genä tügel, prezident Kuçmanıñ Ukraina baş prokurorın eşennän aluı turında belderüe dä qänäğätländerde. Ämma prezident berük waqıtta oppozitsiäneñ öçençe taläben - Viktor Yanukoviç xökümäten eşennän alunı älegä ütämäde. Kiresençä, qabat tawış birü aldınnan yalğa kitüen beldergän Yanukoviçneñ şul üteneçen qabul itüen äytte.
Kärim Kamal


text:
Bayram Çetin - Bağlara
Sanatçı : Bayram Çetin
Türkü : Bağlara
Etiketler : Bayram Çetin - Bağlara türkü indir, Bayram Çetin - Bağlara türkü dinle, Bayram Çetin türküleri, Bağlara mp3 indir, Bayram Çetin türküleri Bağlara türküsü, Bağlara sözleri, Bayram Çetin mp3 dinle, Bayram Çetin download, Bağlara bedava mp3, Bayram Çetin türkü sözleri, Bayram Çetin türkü dinle, Bayram Çetin son albüm indir
Bayram Çetin Türküleri
Bayram Çetin - Saza Niye Gelmedin
Bayram Çetin - Neden Geldim İstanbul a
Bayram Çetin - Çakmak Çakmağa Geldik


text:
Rusiädä natsional-bolşeviklarnı tıymaw qararı xakimiätneñ radikal törkemnärgä qarata mönäsäbäte üzgärüen añlatamı?
Sişämbedä Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäse Natsional-bolşevik partiäsen tıyu turındağı qararnı köçennän çığardı. Xökümätkä qarşı protest çaraları belän Kremlneñ açıun kitergän bu radikal xäräkätne tıyu qararın Yün ayında Mäskäw ölkäse mäxkämäse çığarğan ide. Xäräkätneñ citäkçese Eduard Limonov Yuğarı mäxkämä qararına xuplaw belderde. Şuşı qarar Rusiäneñ radikal törkemnäre öçen yaxşıraq çor citüen añlatamı?
"Minemçä, Yuğarı mäxkämä al fiker totmıyça, abryın saqlap, ğädel qarar çığardı. Başqaça fiker yörtkän säyäsi oışmanıñ yäşärgä xoquqın tanıdı. Bu abruylı, ölkän, aqıllı keşelär xoquqsız qarar çığarıp üz isemen pıçratırğa telämäde."
Yün ayında Mäskäwneñ ölkä mäxkämäse, bu xäräkät terkälmägän, şuña kürä üzen partiä dip atıy almıy dip, anı tıyu turında qarar çığarğan ide. Prokurorlar bu xäräkätne ekstremistik eşçänlektä ğäyepläde. Xäyer, Yuğarı mäxkämä qararı çığu belän, baş prokuratura bu qararğa şiqäyät belderäçägen iğlan itte:
"Baş prokuratura mäxkämä qararların ixtiram itä, läkin Yuğarı mäxkämäneñ bu qararı belän kileşmi, häm şikäyät belderäçäk. Mäskäwneñ ölkä prokuraturası bu oyışmanıñ qanun bozuların açıqladı, şul säbäple dä ul tıyılğan ide."
Natsional-bolşeviklar üzläreneñ ğämälläre, xökümät binaların basıp alular, räsmilärneñ yözlärenä yomırqa, pamidur bärülär belän dan qazandı. Radikal yäşlärneñ neo-faşist oyışması bularaq başlağan xäräkätneñ tamğası da Nazilarnıñ alqı-qızıllı eläme belän sovet çorındağı uraq-çükeçtän ğibärät. Xäzer alar üzlären demokratiäne xuplağan oppozitsiä dip atıy. Kremlneñ Çeçnä säyäsätenä kisken tänqit belderälär. Sişämbedä genä prezident Putinnı "Beslan cälladı" dip atağan qäğazlär tarattılar.
Älbättä bu ğämällär Kremlneñ açuın çığara. Xoquq saqlaw oyışmalarınıñ da natsional-bolşeviklarnı qısuın, citäkçelärne qulğa aluın, ofisların yabularnı küplär Kreml fatixası belän başqarıla dip sanıy. Xäzerge waqıtta xäräkätneñ 39 aktivistı mäxkämä kötep utıra. Eduard Limonov üze dä, röxsätsez qoral yörtüdä ğäyeplänep, törmädä utırıp çıqtı. Limonov Yuğarı mäxkämä qararı başqa mäxkämälärgä ürnäk bulır digän ömet belderde:
"Bezeñ eşlärne tikşerüçe başqa mäxkämälär Yuğarı mäxkämä qararın iskä alır dip uylıym. Şuña kürä bu qarar bezneñ öçen genä tügel, ä Rusiädäge başqa säyäsi oyışmalar öçen dä ütä möxim qarar."
Berük waqıtta Limonov bu qarardan soñ ezärlekläwlär betäçägenä ışanmıy. Anıñ belän Strategik tikşerenülär üzäge citäkeçese Andrei Piontkovski da kileşä:
"Polşanıñ ike diplomatı häm ber jurnalistı qıynalu turında küp söylände. Läkin NBP aktivistlarınıñ näq şundıy räweştä qıynalu oçraqları distälägän. Monıñ işe basımnı bernindi mäxkämä qararı da tuqtata almıy."
Piontkosvki fikerençä, bu qarar kiresençä, NBP doşmannarınıñ açuın kiteräçäk häm yaña qıynawlarğa etäräçäk.
Kremlgä yaqın torğan Säyäsi tikşerenülär institutı citäkçese Sergei Markov süzlärençä, Yuğarı mäxkämäneñ bu qararına Kremlneñ ber qatışı da yuq, häm dä bu qarar Kremlneñ oppozitsiädäge radikal törkemnärgä qarata qaraşı yomşaruın añlatmıy. Xökümätneñ niäte şul uq - monıñ işe törkemnärne taratu, di ul:
"Xakimiät monda ğına tuqtalmas. Axır çiktä Natsional-bolşevik partiäsen tıyaçaq. Çönki bu xäräkät kiläçäktä faşist partiäsenä äylänäçäk digän qurqu bar."
Natsional-bolşeviklar partiäse – partiä tügel, ä regional xäräkät bularaq terkälgän. Yağni ul parlament saylawlarına üz namzätlären quya alımy. Bu xäräkättä barlığı 17 meñläp äğza dip sanala.
-Ali Gilmi


text:
Livan: Haririneñ üterelüe saylawlar aldınnan qıyın waqıtlar bulaçağına işarä itä
Kiçä Livanda eleke premyer ministr Rafiq Haririnıñ Beyrutta üterelüennän soñ bügen böten ildä 3könlek matäm başlandı.Mäktäp, kibet banklar yabıq, armiä yuğarı äzerlek xälenä quyıldı. Qayber küzätüçelär fikrençä kiçäge şartlaw bälkim dä Livanda 1990 da watandaşlar suğışı tuqtalğannan soñ xökem sörgän çağıştırmaça tınıçlıqnı da parçaladı.AQŞları bombalauda Süriäneñ role bar dip şiklänä häm bälkim dä ul Damasqa qarata BMO sanksiäläreneñ qırıslatıluın sorayaçaq.
(audio)
AQŞ terror höcüm öçen cawaplılarnı cazalandıruda nindi çaralar küreläçägen, köç qullanunı, livanlılarnı qurqutunı tuqtatu ,anı çit il okupantlarınnan irekländerü Livannıñ bäysezlegen torğızu öçen töbäktäge illär häm İminlek şurasında mäxslixätläşäçäk.
Beyrutta çığa torğan Daily Star isemle inglizçä köndälekneñ redaktorı Michael Glackin süzlärençä Älbättä Harririnıñ üleme Livan säyäsätendä zur buşlıq xasıyl itte.Çönki ul xalıqara yaxşı tanılğan säyäsätçe, milliarder bularaq xörmät itelgän keşe ide 90nçe yıllarda Harriri ike möddät premyerlegeneñ berençesendä sivil suğış betkännän soñ Livan säyäsätendä zur täsire bulğan Süriä belän xezmätäşlek itkän.Glackin Harriri küptän tügel genä Süriäne ildän çığıp kitergä häm Livan mäsälälärenä tıqşınmasqa çaqırdı di.. Waşingtonda urnaşqan Yaqın Könçığış İnstitutında ölkän analitik Murhaf Jouejati Harririnıñ yuqlığı Livanda kiläse atnalarda kübräk tınıçsızlıqqa säbäp bulaçaq dip qarıy. Ul ildä kienreklek bar xökümät häm opozitsiäneñ retorikası kiskennäşä bara Livannı qıyın könnär kötä dip uylıy.Jouejati kiçäge üterü Harririneñ säyäsi berektäşlärenä genä tügel ä barlıq livanlılarğa küñelsez kündermä bulıp tora digän fikerdä
Jouejati(audio)
Wäkillären Rafik al Harririnı yuğaltuçılar ğına tügel ä barlıq livanlılar qurqırğa tieş dip uylıym.Livanda yäki çittä Livannı totqırsızlandırırğa , wazğiätne tağı da qatmarlandırırğa teläwçelär bar. Livanlılar äle üzlärenä qarşı bulğan wazğiätne küzdä totıp çınlap ta berläşergä tieş.
Haririnıñ üterelüe , politik säxnädän çigenüe kemgä fayda kiterer ide digän sorawğa Joujati Livanda demokratiäne yuq itergä teläwçelär isemlege ozın, Harririge qarşılıq kürsätüçelär,şulayuq Süriäneñ Livanda toruına qarşı buluçılar küp dip söyli analitik . Waşingtonda urnaşqan Xalıqara Tınıçlıq öçen Carnegie Fondında yaqın könçığış belgeçe Nathan Brown süzlärençä, älege waqıtta Livanda Süriäneñ politikağa täsire häm xärbilär totuı säyäsi debatlarda töp mävzu bulıp tora. İminlek Şurasınıñ ğäskärilärne çigenergä çaqıruınnan soñ söyläşülär tağı da qızulandı , bik näzberek debatlar bulsa da alar watandaşlar suğışınıñ başlanuına säbäp bula almıy . Damasknıñ kürşeseneñ säyäsätenä tıqşınuı häm xärbiläreneñ anda toruı 15yıl Livan totrıqlılığına öleş kertte, Harririnıñ ülemennän soñ ul tınıçlıqnı saqlap qala alaçaqmı bilgesez dip söyli Nathan Brown färidä xämit


text:
Ural xalıqları mädäniäte, tarixı häm folklorı turında töbäkara fänni-ğamäli konferensiä ütte
Yekaterinburg şähärendä “Ural xalıqlarınıñ milli mädäniäte: milli üzençäleklär, tarix häm üzara bäyläneş perspektivaları” dip atalğan töbäkära fänni-ğamäli konferensiä bulıp uzdı. Konferensiädä qatnaşırğa dip Mäskäw, Ufa, Perm, Yoşqar-Ola häm başqa şähärlärdän küp kenä ğalimnär-etnograflar cıyılğan ide.
Konferensiä Sverdlovski ölkäse mädäniät ministrı urınbasarı İrina Terexovanıñ sälämläw süze belän başlanıp kitte. İrina Borisovna üzeneñ çığışında 130 tör millät wäkilläre yäşägän Sverdlovski ölkäsendä xökümät orğannarı tarafınnan alıp barılğan milli säyäsät üzençäleklärenä qağılıp ütte. Daimi räweştä alıp barılğan monitoring, analiz häm prognozlar näticäsendä, milli oyışmalar bik aktiv eşlägän ölkädä milli mädäniätlär saqlap qaluğa häm üsterügä mömkinçelek tudırıla. Sverdlovski ölkäse byudjetı qaramağında törle millätlär belän eş alıp baruçı biş oyışma eşläp kilä - ölkä fol'klor yortı, xalıq icatı yortı, millätara kitapxanä, Ural xalıqları hönärçelär üzäge häm xalıq mädäniäte mäktäbe. Soñğısı tıñlawçılarda qızıqsınu uyattı – nindi mäktäp ul häm nindi xalıq mädäniäte turında süz bara? Baqtıñ isä, monnan unike yıl elek şähär mäktäpläreneñ berse rus xalqınıñ ğöref-ğadätlären häm rus mädäniäten tiränten öyränü yunäleşendä eşli başlağan ikän. Älege mäktäpne mäğärif ministrlığı tügel, mädäniät ministrlığı finanslıy.
İrina Borisovna söyläwençä, milli säyäsätne sistemağa salırlıq rätle zakon bulmawğa qaramastan, Sverdlovski ölkäse mädäniät ministrlığı xalıq icatın üsterügä, milli miraslarnı saqlap qaluğa zur köç quya. Här ike yıl sayın ölkä külämendä yıl buyı uzdırıla torğan milli mädäniätlär festivale monıñ ber misalı bulıp tora.
Sverdlovski ölkäse fol'klor yortı direktorı Andrey Bobrixin fol'klor yortınıñ Ural xalıqlarınıñ etnografik üzençäleklären öyränüdäge eşe turında bik mawıqtırğıç, qızıqlı itep söyläp ütte. Üzeneñ çığışında ul ber borçulı mä’sälägä tuqtalmıy qalmadı. “Törle millät wäkilläre belän aralaşqanda, üzläreneñ tamırların, ğöref-ğadätlären, telen yuğaltqan keşelärne “ruslaşqan” dip atıylar, - dide ul, - Minemçä, andıy keşe rusqa äwerelmi, andıy keşe buşqa äwerelä. Rus xalqı arasında da üz mädäniäten belmi yäşäwçelär bixisap”.
Konferensiädä çığış yasawçılar Uralda yäşäwçe törle xalıqlar – rus, tatar, başqort, ukrain, nemes, komi-permyäk, çegän, udmurt, mari häm başqalarnıñ awız icatına tuqtaldılar. Törle videoyazmalar da kürsätelde. Qazannan kilgän Läylä Leronova konferensiädä qatnaşuçılarğa tatar xalıq milli bäyräme Sabantuynıñ tarixına, anıñ eçtälegenä, üzençäleklärenä, bäyräm aldı yolalarına bağışlanğan videofil'm kürsätte. Sverdlovski ölkäse fol'klor yortı tarafınnan Ural tatarlarınıñ qorban kiterü yolasına bağışlanğan videoyazma xätta bik qızıqlı diskussiä tuuğa säbäp buldı. Süz ğädättäge qorban bäyräme turında tügel, tormışnıñ başqa oçraqları turında, mäsälän, yañğır sorap, xastalarğa sälämätlek teläp, yäisä äytkän näzer öçen başqarılğan qorban çalu turında bardı. Şäkür awılında töşerelgän videoyazmada qorban çalu yolası xatın-qıznıñ qor’än uquınnan başlana. Konferensiädä qatnaşuçı başqa möselmannar bu xäl öçen bäxäs quzğatıp aldılar.
Ğomumän, konferensiä barışında qızıqlı da, bäxäsle dä mizgellär küp bulıp aldı. Sverdlovski ölkäse fol'klor yortı direktorı Andrey Bobrixin ölkäneñ könyaq-könbatışında urnaşqan tatar awıllarında yäşäwçelärne 1552 yılda İvan Groznıyınıñ çuqındıruınnan qaçıp kilgän Qazan tatarları toqımnarı buluın isbatlağan tarixi materiallar barlığın äytep uzdı. Ufadan kilgän möxtäräm ğalimnär isä ul awıllarnı tarixi başqort awılları dip atadılar. Alar äytüençä, uzğan ğasırnıñ 60nçı yıllarında başqort ğalimnäre tarafınnan uzdırılğan fol'klor ekspeditsiäläre bu xalıqnıñ başqort buluın isbatlağan materiallar tuplağan. Ä alar söylämendä tatar süzläreneñ küpläp oçrawı, alar fikerençä, başqort teleneñ ber dialektı ğına bulıp tora.
Konferensiädä qatnaşuçılar arasında bu fiker belän kileşmäwçelär dä tabıldı. Uralda yäşäwçe bu xalıqlarnıñ ğasırlar buyı iñgä-iñ, Tuqay äytmeşli, “tel, ğöref, ğädät wä äxlaq almaşıp” yäşäwläre, şuña kürä dä ayırım ber dialekt barlıqqa kilüe turında fiker äytüçelär buldı. Ğomumän, bu tema bik qızıqlı häm kiläçäktä tirän öyränügä layıqlı dip tabıldı.
Fänni-ğamäli konferensiä faydalı häm tirän eçtälekle itep oyıştırılğan ide. Qatnaşuçılar urtaq eş temaları bilgelädelär, moña qädär tuplanğan materiallarnı bergäläp qullanu ısulların taptılar.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg


text: Bügen Äfğanstanda Möxämmät päyğämbärne sürätlägän räsemnärgä qarşılıq belderüçelärgä ut açıldı, kimendä 4 keşe häläk buldı. 15 keşe yaralanğan, dip xäbär itelä. Äfğan räsmiläre süzlärenä qarağanda, köç qullanu, uram cıyınında qatnaşuçılar Norvegiä xärbiläre urnaşqan NATO xärbi bazasına bärep kerergä tırışqanda başlanğan. Köç qullanu öçen kemneñ cawaplı bulğanı turında tögäl genä mäğlümat yuq. Faryab vilayäte başlığı Abdul Latif İbrahimi, protest belderüçelär ut açqaç, Norvegiä xärbiläre cawap utı açtı, dip belderde. Oslodağı Noervegiä saqlanu räsmiläre, xärbilärneñ barı tik yäşländerü gazı belän cawap qaytarğanın xäbär itte. Xärbi bazanı saqlarğa östämä britan xärbiläre cibärelgän. BMO üz xezmätkärläreneñ ber öleşen şähärdän çığaruın xäbär itte.


text:
Sember-Ufa arası yulları qayber kiräkmägän fikerlär dä uyata
Yulda atamalarnıñ mäğnäsenä iğtibar itsäñ, şundıy fiker üze ük başnı borawlıy başlıy. 1943-yılda ğına Ul'yanovski isemenä layıq bulğan Sember qalasınıñ borınğı iseme, İdelne kiçkäç ük, Karasevka yılğaçığınıñ Qarasu bulğanlığın iskä töşerä. Artaban Ürän yılğası, Üränbaş, Yenğanay, Qolmayır, Urazgilde, Krasnıy Yar, Belıy Yar, Tögälbuğa, Äbderi, Öçqayın awılları, Çardaqlı qasabası…
Tik urısçalatılğannarı da baytaq: Mäläkäs – Dimitrovgrad, Zirekle quaq – Yelxovıy kust, Musa – Moiseevqa, Sabaqlı – Sobakayıvo, Töple – Teplıy stan, Qışqı – Qoşki… Soñğısı Samar ölkäse rayonınıñ üzäge. Andağı yul çatında Çelno-Verşinığa yul kürsätüçe taqta küzgä bärelä. Çallıbaş, dip atıy anı cirle tatar.
Annan soñ Kondırça yılğası buyınıñ güzäl cirlärendä şır urısça yäki sovetça yañğıraşlı awıllar isemnäre. Monısı añlaşıla da: tatarğa bit yılğalardan 40 çaqrım yıraqlıqta ğına urnaşırğa mömkin bulğan. Ä Kondırçanıñ iseme ük tatarnıñ oluğ faciğäsenä bäyle: näq anıñ İdelgä qoya torğan poçmağında Aqsaq Timer Tuqtamış ğäskären tar-mar itä. Häm näq şul 1396-yılğı waqiğa Böyek dalanı Böyek çualışqa kiterä dä. Näticäse mäğlüm inde. Barıbızğa da.
Samar ölkäsendä dä törki mäğnäsen saqlağan toponimnar baytaq. Rayon üzäkläre İsaqlı – Usaqlı, Qamışla – Qamışlı, mäsälän. Başqortostanda toponimnar, Tatarstandağı kebek ük, ike teldä yazılğan.
Qoşki belän Sergeevski arasında yul yaxşı: xäräkät az bulğanğadır, küräseñ. Mäskäw - Çiläbe trassasına Sergievsk şähäre çitendä çığasıñ. Biredä Surğut yılğası äle dä şulay atala. Ä menä Surgut qalasına Sergievsk iseme general Sergeevnıñ başqort baş kütärülären bastırğandağı ayıruça qansızlığı xörmätenä birelgän.
Mäskäw – Çiläbe trassasınıñ bezgä mäğlüm iñ naçar öleşe Samar ölkäsendä. Yulnı qararğa birelgän aqçanı çamalap qına, “çın räsäyçä” yaxşı qullanalar, küräseñ bu ölkädä. Yulnıñ iñ tigez öleşe – Tatarstan cirlegendä.
Tatarstandağı benzin salu stansaları – törle şirkät'lärneke. Bäyäläre dä törleçä. Ä Başqortstan cirendä barı tik “Başneft'”nekelär genä. Ber ük bäyä. Şunı da äytergä kiräk: “Başneft'” benzinı Samar ölkäsendägegä qarağanda yaxşıraq. Anı salu belän motornıñ yağımlıraq tawış belän eşli başlawı – şunı kürsätte.
Yulda qul kütärüçelär dä oçrıy. Utırtqalıysıñ inde qayçaqta. Berençedän, söyläşep baru yulnı qısqarta, ikençedän, äñgämä barışında Rusiäneñ milli säyäsäten beraz añlatu mömkinlege tua. Tik tatar-başqort telen belüçelär genä utırtıla. Tatarstan belän Başqortstan cirendä säbäbe bolay añlatıla: ike däwlät telen dä belmägän keşe – qanun bozuçı cinayätçe ul. Ä cinayätçelärgä minem maşinada urın yuq.
Passajirlar sawbullaşqanda, ğädättä, aqça suzalar. Kiräkmi, dim, üzebezçä söyläşüeñ öçen räxmät. Ä ber xanımnan alırğa turı kilde, çönki 12 yäşlek ulı urısça ğına belä.
Ufada küñelle ber küreneşkä tap buldıq: Başqort teatrı tatar äsäre “Başmağım”nı tamaşalıy. Ä Ufa qalası isä Qazanğa qarağanda küpkä “tatarskiraq”. Uramda şır tatarça söyläşälär. Urısçası sirägräk, başqortça süz işetergä nasıyp bulmadı. “Qızıl tañ” gäziteneñ tirajı da andağı tatarnıñ üz yözen saqlap kilüen dälillider – 25682 danä. Bu “Başqortstan” häm “Watanım Tatarstan” gäzitlärenekennän dä kübräk. Äytik, “VT”nı tirajı nibarı 17682 genä bit. Comğa çığarılışı da 280 danägä genä artığraq...
Ä “ğayışniklar” ike respublikada da – ber ük. Bernigä dä kiräkmägän yul bilgese quyalar da, şul taläpne ütämägän yulçılarnı awlaw öçen posıp utıralar. Äytik, uzıp kitüne tıyuçı yul bilgese (Obgon zapreşçen) borılış yäki qalqulıq aldında quyılırğa tieş, yäğni aldağı yul kürenmägän oçraqta. Ä uysulıq aldınnan – yul yıraq-yıraqtan kürenä. Uzarğa turı kilde inde aqrın ğına baruçı QamAZnı. Tuqtattılar. Maşina eçenä utırttılar. Berse başqalarnı “aulıy”, ölkänräge añlata: “Menä protokol tözerbez, sine sudqa tartırlar, 500 ştraf, volokita…” Soñ, añlaşıla inde närsä telägäneñ. Mä, mäytäm, 300 citäder bit. Qulı belän almadı, tieşle cirgä quyarğa quştı. Waqıt bar ide – beraz añlaşıp alırğa da mömkin. Rusiädä qanunnarnıñ küplege häm qatılığı, alarnıñ berwaqıtta da tieşençä ütälmäwe, urıs xalqınıñ qanında uq qanunnarğa tökerep qarawı, bu çirneñ tatar-başqortqa da yoğuı turında…
Gayışnik yeget urıs xalqına tel tidermik, alar bezne faşizmnan qotqarıp qaldılar, di. Suğışta kemneñ niçek qatnaşqanı, yaqtaşıbız Ğazi Zahitov yazmışı häm başqa şundıy misallar turında säğätkä yaqın añlatıp utırırğa turı kilde. Räxmät äytep qaldılar. Kitkändä “tege” 300He minem kesägä ük tığıp cibärde yegetem.
Alda Tatarstan belän Başqortstan çige – Iq yılğası. Mäskäw - Çiläbe trassası buyınça, bu yılğağa citkänçe ük Başqortostan cire başlana.
Härxäldä, Iq yılğasına qädär baytaq ara bulsa da, Başqortstan digän oluğ yazma häm Başqortstan flagı şuña inandıralar…
Yuğisä, çiklär yılğanıñ urtasında bulırğa tieş, läbasa. Änä bit Ussuri yılğasınıñ urtasında urnaşqan Damanski utrawçığı öçen Qıtay - SSSR arasında 1969-yılda bik qatı bäreleş bulıp alğan ide. SSSR da Qıtay cirenä üz tamğasın elmäde - Qıtay da SSSR yağına tığılmadı. Ä menä Başqortstan niçek itep Iq yılğasınıñ sul yağında 100 metr kiñlektäge polosağa xuca bulğan soñ? Elek tä şulay ide – üzgäreş kürenmi. Monısı – yaña küper, trassa küpere. Ul salınğançı töp yul Oktäberskiy şähäre aşa uza ide. Ä anda bu mäs'älä ni xäldä ikän? Şul soraw qaytqanda iske küper aşa ütärgä etärgeç birde. Monda da şul uq ikän. Xätta ruspublika çige tügel, Iqnıñ uñ yağında urnaşqan ŞÄHÄR(!) çige dä sul yaqta – Tatarstannıñ Yutazı rayonı cirendä.
Waq-töyaq kebek tä bit… Monda da säyäsät ise sizelä şul.
Tatarstan cämäğätçelege 2002-yılda tarixtağı iñ oluğ faciğäneñ 450 yıllığın bilgeläp ütte. Bügen Başqortstan urıs qulı astına kerüeneñ 450 yıllığın oluğ bäyräm sıyfatında qarşılıy. Çiklär belän bolay qılanuğa - şul tarixi waqiğalarnıñ tä'sirläre dä bardır kebek “astan” qaraşqa.
Ayrat İbrahim, Sember-Ufa arası


text:
BMO İran çikläw taqdimen tawışqa quya
Atnalar buyı däwam itkän söyläşülärdän soñ, BMO iminlek şurası İrannı atom programın tuqtatmaganı öçen yaña çikläwlär kertü qararın ğamälgä aşıraçaq kebek tora. İran, energiä yäisä atom qoralları citeşterüdä qullanıla alğan atom programın tuqtatu taläplären kire qağa.
Bu çikläw İranga kertelgän çikläwneñ 3.se bulaçaq. İran tarafı atom programın tınıç maqsatlar öçen qullanıluın beldersä dä, Könbatış illäre İrannın anı atom qoralı citeşterüdä qullanaçağınnan şiklänä.
Yaña çikläw kertü öçen taqdim itelgän qarar, AQŞ küzläw idaräseneñ, “İran Atom qorallanu programın 2003 yılda uq taşlağan” digän xisabı çıqqannan soñ ber möddät kiçekterelep torğan ide. Ul waqıtta bu taqdimne iminlek şurasında veto itü xoquqı bulğan Qıtay belän Rusiä anı imzalawnı telämägän ide.
Läkin uzğan ay bu ike il belän bergä, şuranıñ barlıq äğzäläre täqdimne imzalarğa kileşte.Kiçä New Yorkta barğan kinäşläşüdän soñ, taqdimne yaqlap çıqqan illärdän Britaniä taqdim öçen tawışlar şimbä könne birelergä mömkin dip belderde.
Britaniä ilçese, John Sawers:
“Bez İranga qarşı, İminlek şurası tarafınnan bilgelängän xoquqi wazifalarnı ütäwe öçen basım yasaw säyäsäten däwam itteräbez. Häm bu eştä İrannı da bu tärtipkä buysınıp xalıqara cämäğatçelekneñ borçıluların beterergä çaqırabız.”
Taqdimdä, Atom programın yaqlağan däwlät räsmiläre häm säwdägärgä qarşı, säwdä itü häm çit ilgä çıgu mömkinçeleklären qısu çarası urın ala. Täqdimdä şul uq waqıtta ike bank arasında aqça äyläneşlärendä saq bulırga häm İrannan çıqqan şikli mallarnı tikşerergä röxsät birü kebek qırıs qararlar da bar.
Täqdimne tawışqa quyğannan soñ anıñ qabul iteläçäge motlaq kürenä.
Çönki bu taqdim, iminlek şurasında veto itü xoquqı bulğan 5 daimi äğzä il belän bergä, tağın 6 il tarafınnañ xuplana. Yäğni taqdimnen qabul itelüe öçen kiräkle bulğan 9 tawıştan da kübräk tawış alaçaq digän süz bula.
Rusiä ilçese Vitali Çurkin, Rusiäneñ bu taqdimne telämiçä dä bulsa da, imzalıyaçağın äytte.
Çurkin, Rusiä İrannıñ Buşehr atom qorılmasına yağulıq tämim itä ikän, dimäk İrannıñ bu yağulıqnı üze citeşterüenen mäğnäse yuq dide.
“Bezneñ fikerebezçä bu taqdim İran öçen, xalıqara cämäğatçelekne borçığan qorallanuğa qarşı üzen tıyar öçen ber forsat bulaçaq. Çönki alğa taba ixtiyaçnı qanäğätländeräçäk yağuluq inde citärlek däräcädä tämin itelä. Läkin eşen asılında bu tormıy, şuña bu mäsälä çiterekle dä. Menä şul säbäble xäzer şura bu taqdimne qarap çığa.”
Läkin İran üzen aqlarga tırışa. İran tışqı eşlär ministrı Manuçehr Mottaqi bu atna iminlek şurasına xat cibärde. Xatta bu ğamälneñ xoquqi nigezeneñ kamil bulmawı telgä alına.
İran iminlek şurası küzläw idaräsenen, Tähran atom programında tağın da açıq eşli digän xisabına basım yasıy. Läkin Könbatış illäre xisapnıñ ikençe yözenä iğtibar birä.


text:
Tatarstan Cämäğät palatası eşli başladı
Comğa könne Qazan kirmänendä Tatarstannıñ Cämäğät palatası utırışı uzdı. Berençe cıyılışı bu, xalıq fikeren citkerüçe orğannıñ. Älege utırışta Mintimer Şäymiev ta, parlament başlığı Färit Möxämmätşin da qatnaştı. Cämäğät palatası digän äyber – respublika tormışı öçen yañalıq. Ul Tatarstandağı törle ictimaği oyışma wäkillärennän tora. Palataınıñ yartısı Prezident bilgeli.yu Maqsatın isä, byurokratlaşıp betkän xökümät, şulay uq matur söyläp cılı känäfigä utırğan deputatlar häm xalıq arasında ber söyläşü, añlaşu urını itep kürsätelä. Cämäğät palatası, barı tik matur-matur, kiräkle dip tapqan kiñäşlär genä birep utırala türälärgä. Artığı yuq. Xalıq fikere şuşı cämäğät palatası aşa barıp citeşergä tieş, türälärgä.
Tatarstan prezidentı, açılışta çığış Yasap, elek, xökümät röxsätennän genä başqa oyışqan, al’ternativ cämäğät palatasına qarata da fikeren äytte. Ul oyışırğa ölgermi tarqaldı dip belderde. Respublika räsmiläre, qayber oppozitsiädäge oyışmalar tarafınnan oyıştırılğan bu ictimaği palatanı bik önäp betermilär ide. Xäzer isä, üzläre oyıştırdı. Döres, Tatarstan da ğına tügel, Rusiädä dä bar cämäğät palatası. Anısında da Tatarstannıñ ber wäkile bar.
Palata nindi xalıq fikeren niçek itep citkedre, aldağı könnär kürsäter.
Respublika parlamentı Putinğa möräcäğät itä
Ä xalıq tarafınnan saylanğan Tatarstan deputatları isä, uzğan sessiälärendä Rusiä prezidentı putinğa möräcäğät yulladılar. Älege möräcäğättä, süz, rusiädä millätara, dinara talaşlarğa säbäp bulırlıq nizağlar bulıp torğanlığı xaqında. Yähüd, kavkaz, şulay uq qayber töbäklärdä tatarlarğa qarata bulğan nizağlar küp millätle dip atalğan Rusiä däwläten ber niçektä bizämi, qatıraq bu mä’sälägä alınırğa kiräk - qısqası möräcäğätneñ eçtälege şunnan ğibärät. Yarıy, tayaqnıñ qalın başı tağın şul uq xalıqlarğa töşmäsä inde. Möräcäğätlär genä yazarsıñ ul anısı.
Tatarstan araqısız qalırmı?
Araqı turında däwam itäbez. Tatarstan üzendä citeştergän araqısız qaluı ixtmal. Respublikada isertkeç citeşterüçe iñ zur şirkät Tatspirtpromnıñ kommersiä mä’säläläre buyınça direktor urınbasarı Firdäwes Kaşina, bu könnärdä şulay dip belderde. Säbäbe bilgele. Rusiädä araqığa yaña aksiz markaları kertelde. Yaña yıldan başlap araqı şular belän çığarğa tieş ide. Ä ul aksiz markaları äle haman da respublikağa qaytıp citälmi ikän. Ansız araqı şeşälärgä tutırılmıy.
Respublikanıñ alkogol' buyınça däwlät inspeksiäse isä, fevral’dän barısı da äybät bulaçaq dip belderde. Yaña markalar qaytqan, tik andağı üzgäreşlärne genä öyränäse bar ikän.
Tatspirtpromnıñ analitik bülege citäkçese Dmitriy Zuyev isä, ber ay buyına araqı çığarmıy toru, şirkät öçen millionlağan zıyan saldı dip belderde.
Niçek kenä bulmasın bu şaytan suına respublikada defitsit yuq.
Räfis Cämdixan


text: Yevropa berlegendä räislek itüçe İrlandiäneñ tışqı eşlär ministrı Brian Cowen fikerençä, yıraq könçığış töbägendä çik buyların beryaqlı ğına üzgärtergä tırışularnı Yevropa Berlege hiç tä yaramıy torğan eş dip atıy. Kiçä, Quşma Ştatlar prezidentı George Bush, İzrail premier-ministrı Ariel Şaronnıñ, Gaza sızığında yähüd bistälären beterep, alarnı öleşçä İordan yılğasınıñ Könbatış yarında saqlap qalu planın xuplağan ide. İralandiä ministrı, İzrail 1967 yılda Ğäräp-İzrail çualışları waqıtında basıp alğan cirlärne fälästinnärneñ röxsätennän başqa üzenä qaldıra almıy dip, assızıqladı.


text:
EFE CAM ÇERÇEVE AYNA
Bursa Bursada Bursadaki Gemlik Cam Çerçeveciler, Bursa Gemlik Çerçeveciler, Bursa Gemlik Resim Çerçevesi Yapanlar, Bursa Gemlik Çerçeve İmalatçıları Bursa, Bursa Gemlik Gemlikte Gemlikteki Çerçeve Aynacılar Bursa, Bursa Gemlik Çerçeve Satan Yerler Bursa, Bursada Gemlik Cam Ayna Çerçevesi Yapanlar Bursa, Bursada Gemlik Çerçeve Satan Mağazalar Bursa, Bursada Gemlik Resim Çerçevesi Satan Yerler Bursa,
Bursada Gemlik Resim Çerçevesi Yapan Yerler Bursa, Bursada Gemlik Ayna Çeşitleri Satışı Bursa, Bursada Gemlik Varaklı Ayna Satış Yerleri Bursa, Bursa Gemlikte Aynacılar, Bursa Gemlik Çerçevecileri Bursa, Bursada Gemlik Resim Çerçeve Çeşitleri Satanlar Bursa, Bursada Gemlik Yağlı Resim Çerçevesi Yapan Yerler Bursa, Dekoratif Çerçeve Satıcıları Gemlik,Bursa Gemlik Dekoratif Çerçeve Satanlar, Bursa Gemlik Özel Tasarım Çerçeve Yapanlar,
- Görüntülenme sayısı: 1231


text:
Amerikan ğaskärläre wäkile ofitser Alan King Bağdadta kiläse 2 atna eçendä yaña politsiä xezmäte eşli başlıyaçaq, dip belderde. Ğiraqnıñ tönyağındağı Mosul şähärendä, şahitlär häm tabiplar süzlärenä qarağanda, qaraqlar banknı talarğa tırışqanda 4 keşene atıp ütergän.Kiçä şul uq urında kimendä 10 keşe atıp üterelgän. Şahitlär, mäğlümat agentlıqlarına, amerikan xärbiläre protest çarasında qatnaşuçılarğa ut açtı, kimendä 10 keşe häläk buldı, dip belderde. Quşma Ştatlar ğaskärläre wäkile, general Vincent Brooks süzlärenä qarağanda, amerikan xärbiläre-üzlärenä atılğaç qına cawap itep ut açqan, 7 Ğiraqlı häläk bulğan, dip belderde. “Amerikan ğaskärläre häm maxsus köçlärenä ut açıldı. Protest çarasında qatnaşuçılarnıñ qayberläre qorılmağa menä başlağaç xärbilär dä cawap itep ut açtı. Älbättä, atuçılar-koalitsiä köçlärennän ide. Atışlar näticäsendä ber-niçä Ğiraq keşese häläk buldı” dide Brooks.
Bügen Ğiraqtağı amerikan xärbi köçläre başlığı general Tommy Franks Bağdadqa kilde.
Najaf şähärendä bügen xalıq Şiği dini mäktäpne yaqlap uramnarğa çıqtı.
Bağdadta qulğa alınğan Fälestinne Azat İtü Frontı citäkçese Abu Abbasnı İtaliä üzenä tapşırunı teli. 1985nçe yılda İtalyan köymäsendäge yulçılarnı totıq itep alıp 1 amerikannı üterüdä ğayeplängän Abbas İtaliädä ğömerlek törmä cäzasına xökem itelgän. Fälestin ministrı Saeb Erekat Abbasnıñ irekkä çığarıluın taläp itte. Abbasnı totqında qaldıru-Yaqın Könçığış qısalarında qabul itelgän tınıçlıq kileşüen boza, dide Erekat.
23 yıl İranda yäşägän Ğiraq Şiği möselmannarınıñ yulbaşçısı Abdelaziz Hakim bügen tuğan ilenä qayttı. İran televideniäse, Kut şähäre xalqınıñ anı şatlıq belän qarşı aluın kürsätte. Hakim-Ğiraqta İslam Revolyutsiäse Yuğarı Şurasınıñ räise urınbasarı. Kiçä Nassiriya şähärendä uzğan Ğiraq citäkçeläreneñ cıyınında Yuğarı Şura protest belderep qatnaşmadı. Şura –Ğiraqnı tözekländerügä Quşma Ştatlarnıñ qatnaşuına qarşı çığa. Yuğarı Şuranıñ başlığı , şulay uq 23 yıl İranda yäşägän Ayatollah Mohammäd Baqır Hakim da Ğiraqqa qaytırğa qarar birgän dip xäbär itelä.


text:
Rusiä belän Tatarstan awıl xucalığı ministrlıqları arasında kileşü tözelde
Şuşı säfär qısalarında Aleksey Gordeyev Buada yaña texnologiä nigezendä eşli torğan spirt zavodın açuda da qatnaşqan. Älege qorılış «luks» sıyfatlı spirtnı eşläw belän bergä, aşlıqnı eşkärtü belän dä şöğellänäçäk. Tatarstan Prezidentı Rusiä ministrı belän ikençe şundıy uq qorılışınıñ tözeleşen başlaw turında süz alıp bardı. Anda kleykovina, aşlıqnıñ aqsımı eşkärteläçäk dip uylanıla. Şundıy qorılmalar Tatarstanğa bik kiräk. Uñış respublikada mul bula, 5är million tona aşlıq cielğanda, anı qaya quyarğa digän soraw kilep basa ide. İnde xäzer Tatarstan xakimiätläre aşlıqnı börtekle kileş tügel, ä eşkärtep satu turında da uylıy başladı.


text:
İnde xäbär itelüençä, 2 sentäbr könne Ufada xärbilärneñ Bötenrossiä cıyını başlanğan ide. Aña Rossiäneñ barlıq respubliklarınnan häm ölkälärennän 300 dän artıq keşe kilde. Cıyınğa xärbilär belän bergä töbäklärneñ ğubernatorlar urınbasarları häm witse – premerları da çaqırılğan. Här respuliqadan häm ölkädän alardağı xärbi xezmätkä çaqıru qomissiäläre citäkçeläre kilde.
Xärbilärneñ cıyını comğa könne dä däwam itte. Qunaqlar bu könne Ufanıñ Kirov rayonı xärbi qomissariatında, Alkinodağı xärbi bülektä, Yomatawdağı şifaxanädä häm başqa urınnarda buldı. Älege oçraşularda Mäskäwdän kilgän xärbi türälär ilneñ Saqlanu ministrlığınıñ kiläçäkkä qayber uy – niätläre turında da bäyän itte. Misal öçen, urta ğomum belem birü mäktäplärendä uquçılarğa, Sowetlar berlege yıllarındağı kebek ük, başlanğıç xärbi belem birü däreslären motlaq räweştä kertä başlaw küzallana ikän.
Rusiä xärbi köçläre General ştabı citäkçese urınbasarı Wasiliy Smirnov soñğı yıllarda xärbi xezmätkä çaqırıluçı yegetlärneñ sälamätlege naçar bulu xaqında ayırım söyläde. Anıñ süzlärençä, armiä saflarına çaqırılu aldınnan ütkän meditsina tikşerüye näticäsendä yäş cilkençäk yegetlärneñ 70 protsentında beryülı berniçä törle çir buluı açıqlana. Şuşı uq xäl Başqortstanda da küzätelä.
Ufada Rusiä xärbiläreneñ ğomum cıyını şimbä könne yomğaqlaw utırışı belän tämamlana.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Ğiraq Eçke eşlär Ministrlığı belderüençä, uzğan töndä Bağdadta bulğan şartlaw näticäsndä 28 keşe häläk bulğan, şul sanda 7 politsiä xezmätkäre. Politsiä monı ğisyançılar tarafınnan oyıştırılğan qapqan dip atıy. Başta ber yortta atışu tawışları işetelgän. Politsiä törkeme kilügä anda köçle şartlaw yañığarağan. Yaqındağı 3 yort ta cimerelgän dip xäbär itelä. Kiçä Ğiraqnıñ politsiä büleklrenä bulğan xöcümnär näticäsendä 36 keşe häläk bulğan ide. Quşma Ştatlar häm Ğiraq räsmiläre äytüençä, ğisyançılar, Ğinwarnıñ 30na bilgelängän saylawlar aldınnan ildäge wağziätne qaqşatırğa tırışa.


text:
Açıq mikrofon: “Klass citäkçese nindi sıyfatlarğa iä bulırğa tieş?
5-6 dekaber könnärendä Qazanda respublika buyınça oyıştırılğan “Klass citäkçese-2005” dip atalğan bäyge finalı ütte. Bu bäyge Tatarstan respublikasınıñ mäğärif häm fän ministrlığı tarafınnan uzdırıldı.
Bäyge, respublikanıñ mäğärif xezmätkärläreneñ belemen kütärü institutınıñ uqıtü üzäge häm Qazan şähäreneñ Mäskäw rayonında urnaşqan 102 urta mäktäp yärdämendä oyıştırıldı.
Bäygeneñ finalına respublikanıñ törle rayon, häm . şähärlärennän barlığı 19 klass citäkçese çıqtı.
Bu uñaydan finalğa çıqqan 19 klass citäkçese Respublikanıñ Mäğärif häm fän ministrlığı quyğan taläplär buyınça törle yarışlarda üzläreneñ ostalıqların, belemnären kürsättelär. Şul 19 klass citäkçese arasında respublikanıñ 5 töbägennän , yäğni Bögelmä, Çistay, Sarman , Çüpräle rayonnarınnan häm Nijnekamskiy şähärennän üzläreneñ eşlären tatar telendä kürsätüçe klass citäkçeläre dä buldı.
Alar Qazan mäktäpläre nigezendä, mäsälän “Klass citäkçeseneñ ber köne”
“Klasstan tış alıp barıla torğan tärbiäwi çaralar”da yäğni, “Ata-analar belän eşne niçek yañaça alıp baru”” proektlarında köç sınaştılar. Bu uñaydan açıq mikrofon säxifäsendä ğadi uquçılarğa , ata-analarğa, törle yuğarı uqu yortlarında uquçı şäkertlärgä “Klass citäkçese nindi sıyfatlarğa iä bulırğa tieş? -digän soraw belän möräcäğät ittek. Balalarğa nindi klass citäkçese kiräk ikän digän sorawğa cawapnı açıqlarğa tırıştıq
Cawaplar törle buldı , ämma küpçelek fikerlär şulardan ğibärät ide: “Klass citäkçese keşelekle, yağımlı, balalarnı yaratuçan, yärdämçel, bik küp belemle , cırlıy- bii belä torğan, häm ata-analar belän tığız elemtäne oyıştıra belä torğan uqıtuçı bulırğa tieş ”.
Mälikä Basıyr Qazan


text:
Kotelnyadan mäçet yasaw cüp sawıtına kilep terälde
Tatarstanda meñärlägän mäçetlär bar dip yış söylilär. Monı tertkäläp tä äytälär, yänäse möselmannarnı ğına üsterälär dip. Maqtanğalap ta quyalar. Mömkinleklär bar dip. Ser tügel, mäçetlär sanı küp bulunıñ säbäpläre şaqtıy. Häm iñ berençese älbättä, mäçet tözüneñ başqa ğibädät yortları tözügä qarağanda ciñelräk buluı. Mäsälän, qazanda, bağın ber mäçet ayaqqa basıp kilä. Äl-İslax dip atalağan bu mäxällä yortı Qazannıñ Mäskäw bazarı yanındağı elekkege kotel'nyada urnaşqan. Läkin, kotelnıynı mäçet itep üzgärtü ciñel genä barmıy. Mäsälän bu könnärdä mäçetkä teräp ük çüp sawıtları urnaştırır öçen poçmaq tözelep yata. Mäxällä wäkilläre çañ qağa.
“Äl-ixlas” mäxälläse 2004 yılnıñ aprel ayında däwlät orğannarı tarafınnan räsmi terkälä. Berük waqıtta Qazan şähäreneñ Dekabristlar uramında, Mäskäw bazarınnan yıraq tügel, elekkege, iske kotel'nyanı mäçet itep üzgärtep qorular başlıylar. Eş şunda ki, mäxällä oyıştıru, yäğni cämğiät tözü üze ber närsä bulıp sanala, ä mäçet töze bötenläy ikençe eş. Äl-İslax mäçeten dä, mäxälläsen dä oyıştırıp yörüçese Mirğazıän xäzrät Salavatov berençe başlap yörgän könnären bolay surätli:
Minem 2000 yılda xatınım ülde. Şunıñ cidese irtägä bulası digän könne, min töş küräm. Töştä ber tawış gel: “Qabatla, 111 digän sannı!” di. Min qabatlıym. İrtän torğaç ta qabatlıym. Annan soñ, açtım Qor’änne, annan qarıym 11 süräne, başqa kitaplardan qarıym. Berni añlamıym. Möräcäğät ittem başqa xäzrätkä. Ul äytä, sin üzen torğan uram buylap bar äle di. Kittem. Baram, 109 yort, 110 yort, 112 häm başqalar. Ä 111 yort yuq. Cirle xalıq andıy yort yuq di. Qarasam. Cimerek bina tora. 111 yort şul bulıp çıqtı. Torbası manara bulırlıq. Üze xäräbä xälendä. Menä şunda şunı mäçet itep üzgärtergä kiräk digän fikergä kildemMirğazıän xäzrätneñ şundıy ber töşennän başlanğan mäçet tözü eşläre tiz genä ğämälgä aşmıy. Şaqtıy waqıttan soñ ğına, 2004 yılda ğına, törle dairä, oyışmalar balansınnan erele waqlı çinovnik-türälärneñ busağasın distälägän tapqır taptağaç qına mäxällä qaramağına küçerelä bu bina. Alar şuşı taşlandıq, tübäsez binanıñ ber bülmäsen remontlap namazlar uqıy başlıylar. Eş şunda ki, Qazannıñ Mäskäw rayonın da namaz uqırlıq mäçetlär yuq. Moña qädär dä dindar möselmannar ber yortnıñ idän astında cıyılıp namaz uqıy torğan bulğannar. Läkin bötenese dä caylı ğına barmıy. Mäxällä qaramağına birelgän binağa başqalar da küz atıp yörgän ikän. Şuşı uq cirdä maşinalar quyu urını da urnaşqan. Şunnan tartqalaş kitä. Mäçet ähelläre, törle räsmi ısullar belän maşina quyu urını räsmi eşlämi, bu kemnärneñder kesäsenä aqça ağızu urını ğına bulıp torğanlığın raslıylar. Xäzrät häm mäçet ähelläre şularnı raslap, distälägän käğäzlär kürsätälär. Kotel'nya binasında mäçet bulaçaq digän süzlär işetelgäç ük, basıp torğan yarım cimerek binanıñ ber diwarı, kirpeç diwar yuqqa çığa. Xoquq saqlaw orğannarı cimerelde dip baralar. Mäxällä äğzası Räüf İbrahimov söyli:
Xoquq saqlaw orğannarı bezgä, diwarlar iskelektän cimerelgän dip añlattılar. Bez isä, ä kirpeçläre qaya soñ alaysa dip sorıybız. Cawap yuq. Menä şuşı avtostoyanka totuçılar, bu binada avtomoyka yasarğa teläwçelär şulay itep sütä başlağannar ide. Mäxällä äğzası Räüf İbrahimov Qazan xakimiäte, bigräk tä Qazannıñ Mäskäw rayonı başlığı Güzäliä Minkina bezne tınıçlandırsa da, anıñ administratsiäse mäxällägä qarşı eşli di. Korrupsiä süzen dä şuña kürä saq qına qullana.
Niçek kenä bulmasın, avtostoyanka, yäğni 20-30 maşina quyarlıq urın, mäçet cirendä qala birä.
Läkin, bolar östenä bu könnärdä tağın ber baş bäläse kilep çıqqan. Mäçet itep üzgärtelep kilengän kotel'nya binası yanında uq çüp sawıtları urnaşqan. Yaqın tirädäge 6-7 yortta yäşäwçelär mäçet diwarlarına terätep quyılğan çüp sawıtlarına çüp taşlıylar. Räsmi organnar, şul isäptän, sanipenadzor da, çüp sawıtların başqa urınğa küçerergä qarar birä. Läkin, Mäskäw rayonı xakimiäte, başqa urınğa çüp sawıtların urnaştırası urınğa, mäçetneñ täräzäläre qarap torğan diwarnı tışqı yaqtan kirpeç belän qaplarğa cıyına. Bu xäbär äzerlängändä kirpeçtän diwarlar tözü eşe bara ide. Küz aldına kiteregez, mäçetkä , binağa kerä torğan işek yanında tağın ber qapqa. Monısı çüp taşlaw urını.
Äl-ixlas mäxälläse äğzası Älfiä Äbrarova söyli:
İrtän eşkä çıqsam mäçet diwarına teräp, kirpeç sala başlağannar. Çüp sawıtların urnaştırırğa urın äzerlilär. Beleşä torğaç, bu eşkä zakaznı Mäskäw rayonı administratsiäse başlığı urınbasarı Kulyaşev. Bezneñ yanğa kilep häm äytä, bez çigenmibez. Niçek xäl ittek bez, şulay bulaçaq, di. Mäxällä äğzaları qullarına törle dokumentlar totıp çüp sawıtları mäçet yanında bulırğa tieş tügellegen raslıylar. Hiç yuğında konteynerlar quyılğan çüp urınına işek mäçetneke belän yänäşä bulmasın inde, başqa yaqtan yasasınnar dip tä belderälär.
Menä şundıy ğazaplar belän bar Äl-ixlas mäxälläseneñ mäçeten buldıru.
Ä cirle xalıqnı başta mäçet tözeleşenä qarşı kütärep tä mataşqannar. Maşinalar quyu urınınnan kergän tabışnı ıçqındırırğa telämäwçelär tirä yaqta yäşäwçelärdän imzalar cıyğannar. Läkin bu imzalardan cirle xalıq baş tarta. Taşlanğan , xäräbälär xälendä yatqan kotel'nya binası ädäm-rätle töskä kerä başladı dilär alar
Ayдio
Mäxällä imamınnan maşina quyu urını qala birä, mäçetkä teräp çüp sawıtların quyu urını äzerlilär, ni eşlärgä cıyınasız digän sorawıma ul, bez barı tik xoquqi yullar belän eş itäçäkbez dip belderde. Prokuraturağa möräcäğät itäçäkbez dip quşıldılar başqa möselmannar.
Qazan şähäreneñ Mäskäw rayonı xakimiäte belän mäxällä arasındağı bu gawga ni belän betär, küzätep barırbız
Räfis Cämdixan