text:
Evinde tintüv keçirilgen soñ politsiya hadimleri alıp ketken Qırım faali ve bloger Yelizaveta Bogutskaya 4 saat devamında rayon bölüginde buluna.
Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri bildire ki, rayon bölüginiñ binası yanında bir qaç jurnalist ve televizion taqımları bulunalar. Olarğa uquq qoruyıcıları Bogutskayanıñ yaqalanuvı boyunca bir de bir izaatlar bermeyler.
Matbuat vastalarınıñ hadimlerinen beraber rayon bölügi yanında faalniñ aqayı Oles de buluna. O, Yelizavetanıñ adliyecisinden haber bekley. Faalniñ menfaatlarını adliyeci Emil Kürbedinov qoruy.
Qırım.Aqiqat Qırım İçki işler nazirliginden izaatlar berilmesini istedi, lâkin vaziyetni birazdan izaatlamağa vade ettiler.
Sentâbrniñ 8-de saba Qırım faali ve bloger Yelizaveta Bogutskayanıñ evine arbiyler kelip, tintüv keçirip başladılar.
Yelizaveta Bogutskaya Liza Bogutski tahallüsini qullanıp, içtimaiy ağlarda ve farqlı neşirlerde, şu cümleden Qırım.Aqiqat saytında, Qırım işğaline qarşı maqalelerni bastıra edi.


c: text/html

text:
NATO sentâbr 14 künü Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda keçirilgen «saylavlar»nı tanımay. Bu aqta Alyansnıñ baş kâtibi Anders Fogh Rasmussenniñ beyanatında aytıla, dep haber ete UNİAN.
«Sentâbr 14 künü Ukrainanıñ muhtar cumhuriyeti – Qırımda keçirilgen saylavlarnı tanımay», – denile beyanatta.
Gensek şunı qayd etti ki, NATO alâ daa Rusiye tarafından Qırımnıñ qanunsız işğalini ve Ukraina şarqındaki vaziyetniñ kerginleşmesini takbih ete.
«Biz Rusiyeni Qırımnıñ qanunsız işğalini toqtatmağa çağıramız, biz onı tanımaymız ve tanımaycaqmız. Ukraina mustaqilliginiñ ve bütünliginiñ tarafdarları olamız», – dedi Anders Fogh Rasmussen.
Belli olğanı kibi, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda sentâbr 14 künü qanunsız saylavlar keçti. Bundan soñ Avropa birligi «Rusiye Federatsiyası tarafından Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ve Aqyar şeeriniñ qanunsız işğalini takbih etkenini» bildirdi.
AQŞ da Qırımda regional ve yerli saylavlarnıñ qanuniy olğanını saymay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Ukrenergo» hadimleri 220 kV «Kahovka –Titan» yolağınıñ tamirini bitirdiler. Amma, devlet şirketiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Qırım qamaçavınıñ talabına binayen, yolaqtaki tellerni bir-birinden ayırdılar.
«Künniñ soñuna qadar işler tam soñunace yapıldı. Aynı zamanda, narazıcılarnıñ talabı boyunca teller ayırılğan», – deyler matbuat hızmetinde.
«Ukrenergo»da yolaqnıñ işlettirilmesi aqqında siyasiy qararnı bekleyler.
«Yolaqnıñ işlettirilmesi ve «Titan»ğa kerginlikniñ berilmesi aqqında qarar alınsa, tellerni bir qaç saatte birleştirirler», – denile beyanatta.
Yaqında «Ukrenergo» başı vazifelerini eda etken Vsevolod Kovalçuk qamaçav iştirakçileri ile elektrik tiremeleriniñ tamiri aqqında añlaşma qabul etilgenini bildirdi. Qamaçav aktsiyasınıñ idarecisi Lenur İslâmov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, elektrik yolağınıñ işlettirilmesi aqqında laf yürsetilmey.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tamirlediler, amma faaller onı işlettirmege bermey. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov Rusiye tarafından siyasiy mabüslerniñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ azat etilmesinde israr ete.
Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımda cuma künü Rusiyeden daa 300 generatornıñ kelmesini bekleyler. Bu afta andan endi o qadar generator ketirilgen edi.


text:
Ukraina Tış işleri nazirligi, ilhaq etilgen Qırımda Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından ötkerilgen nevbetteki tintüvlerni taqbih ete. Bunı Twitterde tış siyaseti muessiseniñ spikeri Maryana Betsa yazdı.
Qırımdda nevbetteki yaqalanuvlar. İşğalci qırımtatarlarnıñ iradesini bastırmaq istey. Taqbih etemiz ve halqara mahkemelerge muracaat etmege devam etecekmiz.
Daa evel Rusiye telükesizlik hadimleriniñ Qırımda tintüv yapqanları aqqında bildirilgen edi. Şu cümleden, Bağçasarayda «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorlarından biri Server Mustafayev ve Bağçasaray rayonınıñ Topçuköy (Dolinnoye) köyünde Edem Smailovnıñ evleri tintildi.
Federal telükesizlik hizmeti, Qırımda, Rusiye ve ilhaq etilgen yarımadada yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübhe etilgen eki kişiniñ yaqalanğanını iddia ete. Yaqalanğanlarnıñ adları bildirilmey.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq olaraq kütleviy surette tintilmekteler.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesi, dep köstereler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar olğanını ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğalci devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Yaponiya Rusiye tarafından Qırımnıñ işğal etilmesini qabul etmeycek, lâkin bu mesele Moskva ile barışıq añlaşmasınıñ imzalaması boyunca müzakerelerge tesir etmey. Bunı Yaponya baş-naziri Sindzo Abe bildirdi bu memleketniñ parlametinde beyan etti.
«Biz Rusiyeni de, Ukrainanı da Minsk añlaşması boyunca davranmağa çağıramız. Bu bir mesele. Şimal topraqlar meselesinde müzakereler alıp barıla, barışıq añlaşması boyunca da müzakereler kete. Bu müzakerelerde, tabiy ki, Qırım añılmay», – degen Yaponya baş-naziriniñ sözleri aqqında RİA Krım bildire.
«Yaponyanıñ G7 baş devleti olaraq noqta-i nazarını Rusiye prezidenti Vladimir Putinge bildirdim, yani devletniñ topraq bütünligini ve suverinitetini deñiştirmek – bu arbiy küç ile status-quo deñişmesi, ve bu sebepten Yaponya yaptırımlarğa qoşıld»', - dep ayttı Abe.


text:
Mustafa Cemilevniñ apayını taşığan aydavcı Ahtem Mustafayev, Bağçasaraydaki tintüv ve yaqalanuvdan soñ Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından Aqmescitte yiberildi. Bunı iyün 29-da Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ MİK başlığı Zair Smedlâyev ikâye etti.
Faaliyetçi: «Ahtemni aqşamğa qadar başında çuval ile tuttılar – o, atta, bütün bu vaqıt içinde qayda olğanını bilmey edi. FSB başta onıñ olarda olğanını ayta edi, soñundan ise olarda olmağanını ayttı. Nasıldır añlaşılmağan oyunlar başlandı. Ahır soñu, ne de olsa, Aqmescitte yiberdiler», – dep qayd etti.
Smedlâyev, Rusiye telükesizlik hadimleri, şay etip, qırımtatar toplulığınıñ diqqatını Aqmescit civarında bulunğan Davıdovka köyündeki eki kişiniñ öldürilmesinden çetke çekmek istediler, dep zan ete.
Smedlâyev: «Adet üzre, böyle ciddiy facialar olğanda, anda bir de-bir havflı al olsa, telükesizlik hadimleri diqqatnı çetke çekmek içün başqa türlü manevrlerni qullana. Bu endi çoq kere oldı – insanlar cenazege mümkün olğanı qadar çoq kelmesin, dep. Bağçasarayda em soylar, em tanışlar, em de qomşular Ahtem Mustafayevniñ vaziyetini közete ediler», – dep hulâsa çıqardı.
İyün 28-de qırımtatar faaliyetçisi Zair Smedlâyev, Bağçasarayda qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev niñ apayı Safinarnı taşığan aydavcı Ahtem Mustafayevniñ evi tintilgenini bildirdi. Daa soñra Ahtemniñ telükesizlik hadimleri tarafından belli olmağan tarafqa alıp ketilgeni bildirildi.
İyün 27-de Qırımda Aqmescit rayonınıñ Davıdovka köyündeki evinde 33 yaşlı qırımtatar qadını öldürildi. Onıñ kiçik oğlunı pıçaq yaraları ile hastahanege alıp kettiler, lâkin anda oğlan can berdi.
İçtimaiy ağlardan alınğan malümatqa köre, yaqalanğan şahıs Davıdovkanıñ merkezini aylanıp yüre edi. Qurbanlarınıñ evi yanında qatil maşinanıñ camlarını qırdı, qomşu eviniñ qapı sapında ise qanlı izler qaldırdı. Çoqqa barmayıp, qatil yaqalandı. Onıñ, 33 yaşlı yerli sakin olğanı belli oldı.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilev «Qırım» Fondı» mülkiniñ zaptını «aydutlıq» olaraq tanıy. Bunı o QHA haber agentligine bildirdi.
«Aydutlıqtır. Olar (mahkemeciler, – muar.) saçmalıqnı aytalar. Qararnı atta bizge belli olmağan bir mahkeme çıqardı eken. Ve işbu mahkeme qararını almağa kerek olğan fond bu qarar aqqında bile bir şey bilmey. Şimdi şu mahkeme aqqında bir şeyler ögrenmege tırışalar – mahkemeci ise çoqtan raatlıqtadır eken… Açıq-aydın aydutlıqtır», – dedi Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, qırımtatar halqı yarımadada qorqu altında yaşay, şunıñ içün bu aydutlıqqa cevap bermek içün Mecliske bile yaqınlaşıp olamay. Çünki FSB er kesni fotoğa çeke, yarın olarnıñ evlerinde ise tintüvler keçirilecek ve ilâhre,– qayd ete Cemilev.
O, bu adiselerge munasebeti tınç olğanını bildirdi, çünki «episi bir er şey yerine qaytıp kelir».
«Elbette ki, dünya toplulığınıñ diqqatını buña çekecekmiz. AQŞ elçihanesi kendi qasevetini bildirdi, Türkiye elçihanesi seslenecek, prezident, baş nazirge mektüpler yollanıldı, qırımtatar diasporası er daim telefon açıp, ne yapmaq kerekligini soray» – tarif ete Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, ukrain mahkemelerniñ cevabı da olacaq.
Sentâbr 17 künü «Qırım» Fondı»nıñ başı Riza Şevkiyevge Fondnıñ binasında bulunğan bütün qırımtatar teşkilâtları binanı terk etmege mecbur olğanı aqqında qararnı oqudılar.
Bundan evel, sentâbr 16 künü, Meclis binasında tintüvler keçirildi. Olarnıñ neticesinde qırımtatar milliy Meclis toplaşuvlarınıñ protokolları, bilgisayarlar ve Ukraina halq deptutatı Mustafa Cemilevniñ şahsiy şeyleri tutıp alındı.


text:
Ankarada yüz bergen patlav qurbanlarınıñ fotoresimleri içtimaiy ağlarda tarqatılıp başlağanı sebebinden, mart 13 künü Türkiye makemesi, Feysbuk ve Twitterge kirişni tosmenge tutmağa qarar aldı.
CNN Turk ve NTV news bildirgenleri kibi, Türkiyede içtimaiy ağlarnıñ bazı qullanıcıları saytqa kirip olamay.
Keçenlerde, terroristlerniñ esirine oğrağan turk prokurorınıñ içtimaiy ağlarda fotoresimleri tarqatılıp başlağanı sebebinden, Türkiyede Twitter, Feysbuk ve YouTube kanalına kiriş qapatılğan edi.
Bunıñnen bir sırada 2014 senesi mart ayında, yerli seçimler arfesinde, içtimaiy ağlarda, o vaqıt nazir olğan Recep Tayip Erdoğannıñ sanki qabarcılığını tasdıq etken audiolevha peyda olğan edi. O vaqıt Twitter ve YouTube aynı şekilde qapatılğan edi.
Berilgen soñki resmiy malümatlarğa binaen, bazar künü Ankarada olıp keçken ucumnıñ qurbanları arasında eñ azı 34 kişi elâk oldı, 125 - şi yaralandı, olardan 19 - zı kritik alda qalmaqta.


text:
Amnesty International halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı Rusiye işğal etken Qırımda insan aqları vaziyeti daa beter oldı, dep bildire. Bu aqta Amnesty Internationalnıñ BM tasil, ilim ve medeniyet meseleleri (UNESCO) kâtibiyetindeki maruzasında aytıla, dep haber ete «Ukraina haberleri».
«Rusiye Federatsiyası tarafından yarımadanıñ qanunsız ilhaq etilüvini açıq sürette tenqit etkenlerge qargı basqı ve qorquzuv siyaseti faal sürette keçirile. Bu repressiyalar qırımtatar cemiyetiniñ faalleri ve belli vekilleri, em de Ukrainağa qoltutqan faal ve cemaat erbaplarına qarşı yapıla», – dep aytıla metinde.
Maruzada aytılğanı kibi, insan aqlarına riayet etilüvini nezaret etken halqara közeticiler içün Qırım qapalı olıp qala.
Teşkilât 2016 senesi Rusiye ükümeti tarafından yasaqlanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları apiske alınğanını ve sürgün etilgenini qayd ete.
Amnesty International «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ azalarına qarşı yapılğan repressiv tedbirler, şu cümleden taqip, körüşüvlerniñ bozuluvı ve kimlik teşkerüvlerini qayd ete.
Bundan ğayrı, teşkilât Qırımda musulmanlar taqip etilgenini ve kütleviy haber vastalarında ve internet ağında söz serbestliginiñ bozuluvını örnek kösterdi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, cemaat faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırımda elektrik ağınıñ üzülmesi sebebinden çıraq, generator ve batareya fiyatlarını köterdiler. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Aqmescitte orta bir çıraqnıñ fiyatı bazar künü, nobâr 22-de, 20 ruble tura edi. Amma bazarertesi, noyabr 23 künü, eki qat paalılaştı.
Endi aynı böyle çıraq 40 rubleden (bir 15 grivna) satıla. Müşteriler arasında şamata qayd etile.
Bunıñ ile Qırımda batareyalar paalılaştı: bir qaç kün evelsi bir taqımı 10 ruble olsa, şimdi 50 rubleden satıla.
Fiyatı eñ çoq köterilgen – generatorlar. Qırımlılarnıñ malümatına köre, Qırım boyunca farqlı ticariy noqtalarda generatorlarnıñ fiyatı 17-39 biñ ruble. Yıl evelsi aynı bu generatorlar 10-14 biñ tura edi.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.


text:
Ukrain faali Vladimir Baluh Keriç koloniyasında buluna. Bunı oktâbrniñ 18-nde Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz haber etti.
Ukrain faali Vladimir Baluhnıñ ömür arqadaşı Natalya bildirgenine köre, aqayı Keriç koloniyasına avuştırılmaq kerek edi.
Rusiye akimiyeti ve Baluhnıñ advokatlarından resmiy bir izaat daa yoq.
Daa evel belli olğanı kibi, Baluh açlıqnı vaqtınca toqtatmağa qarar aldı.
Advokat Dmitriy Dinzeniñ malümatına köre, Baluh 200 künden berli açlıq tutqan soñ ülser ya da pankreatit şübesi bar.
Bundan evel Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi 5 yılğa mahküm etilgen Vladimir Baluhnıñ ükmüni qısmen yımşatıp, onı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
Qırımda apiste tutulğan ukrain faali Vladimir Baluh 2018 senesi martnıñ 19-nda başlağan müddetsiz açlıqnı devam ete. Bir aydan berli bir şey aşamağan Baluh Arhiyepiskop Klimentni diñlep, kisel içmege, peksimet aşamağa razı olğan edi.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Vladimir Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.
«KrımSOS» cemaat teşkilâtınıñ koordinatorı Tamila Taşeva bildirgenine köre, Keriçniñ №2 koloniyasında mabüsler azaplarğa oğratıla.
Keriçniñ №2 koloniyasında cezasını çekken 70-ke yaqın mahküm memuriyet ve oña boysunğan mabüsler tarafından köteklengenlerini bildirgen edi.
Halqara uquq eksperti Yevgeniya Andreyükniñ aytqanına köre, ukrain aq qorçalayıcılarınıñ esabatı içün toplanğan malümat, Keriçteki №2 koloniyasında tutulğan mabüslerni Omsktan kelgen Rusiyeniñ cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimleri köteklegen edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda sakinlerniñ çoqusı 2015 senesini Ukraina ile qarşılamağa qarar aldı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ aytqanı kibi, Kiyev vaqtı boyunca yarı gecede Aqmescit yılbaş fişenkleri ile «patladı», olarnıñ sedası şeerde uzun zaman devamında eşitile edi.
Qırımlılar özlerini ukrainliler olaraq köstergenleri aqqında içtimaiy ağlarda da qayd ete ediler.
Ukraina prezidenti Petro Poroşekno memleketni ukrain, rus ve qırımtatar tillerinde hayırladı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rusiye koloniyasına 20 yılğa apis etilgen ukrain rejissör Oleğ Sentsov, cumaertesi künü, iyül 13-ünde 43 yaşını tolduracaq. Bu, o koloniyada qutlağan altıncı doğğan künüdir. Şimdi Sentsov Rusiye şimalinde, Labıtnanga koloniyasında tutula.
Tünevin ukrain siyasiy mabüsini onıñ advokatı Dmitriy Dinze ziyaret etti, o, Sentsovnıñ alı bir coruq olğanı aqqında ve onıñ icadiy işi aqqında Facebookta qısqadan yazdı.
Cumaertesi künü Ukrainada ve başqa memleketlerde Oleg Sentsovğa bağışlanğa merasimler keçirilecek ola.
Demek, kündüz Kyivde, Rusiye zornen tutqan ukrain siyasiy mabüslerine bağışlanğan "Sentsov+" fleşmobı ve "Sıñırnıñ arqasında" performansı keçirilecek. 20:00 "Oleg Sentsov ile gece" merasimi başlanacaq.
"Bu kün 20:00 başlap ve gecege qadar biz, Olegnıñ metinlerinden parçalarnı oqucaqmız, Kreml mabüslerine bağışlanğan muzıkanı diñlecekmiz, olarğa mektüpler yazacaqmız ve vesiqalı filmlerni seyir etecekmiz", - dep ilân etti teşkilciler.
Odessa halqara kino festivalinde Oleg Sentsovnıñ "Nomerler" pyesasınıñ esasında çıqarılacaq filmniñ birinci treylerini kösterecekler.
Belarusta Minsk şeerinde "Santıraç mektüp" sergisi açılacaq, onda siyasiy mabüslerniñ mektüpleri, resimleri, elyapmaları numayış etilecek ve sabıq siyasiy mabüslerniñ muzakeresi olacaq.


text:
Aqmescit – Keçenlerde meydanğa ketirilgen Tavriya müftiyatı Qırımnıñ ibadethaneleri içün küreşni başladı. Yaqınlarda Kezlevniñ belli Cuma-camisi bu din teşkilâtına keçti. Qırım musulmanları diniy idaresinde şu caminiñ imamı yapqan areketlerinden çorlandılar. İmam, yerli din cemiyetinden bir qaç azanı çıqardı. Ekspertlerniñ fikirince, bu kibi vaqialar yarımadanıñ diger ibadethanelerinde de tekrarlana bile.
Avgustnıñ başında Cuma-caminiñ imamı Elmar Abdulganiyev «Han-Cami» din cemiyetininh toplaşuvını teşkil etti. Tedbir devamında bir qaç azanı cemiyetten çıqarıp, olarnıñ yerine 12 yañı azanı sayladılar. Qırım.Aqiqat bunıñ sebeplerini ögrenip olaadı. Çarşenbe künü, sentâbrniñ 3-nde mühbir Kezlevge barıp, Abdulganiyev ile körüşecek edi, amma, o yerinde yoq edi. Camide bulunğan hadimler, imam olmağanda izaat bermege red ettiler.
Kün evelden, Abdulganiyev ATR teleknalına izaat berdi, azalarnı ihtiyar yaşına kelgenleri içün azalıqtan marum etildiler. İmam aytqanı kibi, olarnıñ yerine cemiyetke yaş, oqumuşlı, ileri fikirli adamlar qoşuldılar. Onıñ qayd etkeni kibi, cemiyet yañartılğn soñ, Qırım musulmanları diniy idaresine boysunmamağa qarar aldı, endiden soñ, o Tavriya müftiyatına bağlı. Yani, evelden Qırım müftiyatına ait olğan cami, şimdi Tavriya müftiyatına keçti.
Tavriya müftiyatınıñ müftisi Ruslan Saitvaliyev Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, cemiyet azaları diger sebepten azalıqtan marum etildiler. «Yaşları iç te müim degil, – dey Saitvaliyev. – Camige qatnamağan, duanı keçirip, raqı içken, namaz qılmağan, sektant edebiyatnı tarqatqan, qabristanlarnı aqaretlegen, yani şu yerlerde qavehanelerni qurğan insanlar din cemiyetinden quvuldı». Saitvaliyev qayd etkeni kibi, cemiyetniñ toplaşuvı keregi kibi keçirildi, «Han-caminiñ» parası yañı saylanğan hazine yolbaşçısına teslim etildi, kerek olsa, o, cemiyet ögünde bütün esabatnı bere bile, caminiñ qapuları ise, er kes içün açıq.
«Müftiy meselege qarışmağa vade etti»
Kezlevli Nariman Mamedaliyev de cemiyet azası edi, Qırım.Aqiqat mühbirinen laqırdı etkende, toplaşuv devamında imamnıñ areket-tarzı er kesni şaşırttı, dey. «Namazdan soñ, imam istegenlerni qalmaga rica etti, bundan soñra, din cemiyeti keregi kibi faaliyet etmey, dep ilân etti, onıñ tekribinde esasen ihtiyarlar olğanı içün, yañartılmaq kerek, dedi. Er şey pek tez deñişti, biz bu kibi areketlerge azır degil edik. Adet üzre, toplaşuv olacağını ilân eteler, soñra kün tertibinde neler muzakere etilecegini haber eteler. Olar evelden er şeyni azırladılar, atta, rey berüvniñ nticelerini tasdiqlaycaq kamera bar edi. İmamnıñ qararınen razı olmayıp, biz camini terk ettik», – dep añlattı Mamedaliyev. Aytqanına köre, «Han-caminiñ» sermiyalarını imamnıñ tarafdarları özlerinde qaldırdılar, amma, olar içün mesülietli insan bar edi, onı da cemiyetten çıqardılar.
Mamedaliyev qayd etkeni kibi, azalıqtan marum etilgen adamlar, Qırım müftisi Emirali Ablayevniñ adına ariza yazdılar. «Müftiy meselege qarşımağa vade etti ve prokuraturağa muracaat etecegini işandırdı. Şimdilik, bizim cemiyetimiz işini devam ete. Bizni quvdılar, dep sayamız ve yaqın kelecekte bu meseleni al etmege planlaştıramız», – dedi Mamedaliyev, amma bunı nasıl yapacaqlarını aytmadı.
«Devirim yapmaq ıntıluvı»
Qırım musulmanları idaresinde Kezlev imamınıñ yapqan areketlerini teñqid ettiler. «Elmar Abdulganiyevniñ teşebbüsi ile Qırım musulmanları diniy idaresi idare etken yerdi din cemiyeti ve Cuma-camini Tavriya müftiyatınınıñ idareligi altına keçirmege ıntıldılar. Bunıñ episi imam ile Qırım musulmanları diniy merkezi birlikte yaptılar. Olar, cemiyetniñ vesiqaları ve müürini çekip aldılar, em de sermiyalarnı qanunsız saipleştirdiler», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa müftiy muavini Ayder İsmailov.
Onıñ malümatına köre, toplaşuv devamında aqsaqallarnıñ fikirleri közge alınmadı, cemaatçılıqnıñ da haberi yoq edi. «Biz bunı bir devirim, zapt etüv areketi kibi tanıymız, – dedi müftiy muavini. – Elmar Abdulganiyev, Qırım musulmanları diniy idaresiniñ imamı olıp ta, gizliden, Qırım musulmanları diniy merkezinen işbirlik tuttı, yarımadada olğan vaziyetnen fayalanıp, tarafdarlarınen beraber şu camide pekinmege ve onı zapt etmege niyetlendi. Bu kibi çirkin areketler Elmar beyge iç te yaraşmay. Onıñ imam vazifesini tutmağa aqqı yoq». Cuma-camisi Qırım müftiyatına bağlı, yarımada musulmanlarına ait ve ayırı gruppa ya da teşkilâtlarğa mensüp degil.
Müftiy muavini aytqanı kibi, Tavriya müftiyatı şimdiki vaqıtta «tek hayalda yaşay». «Qırım musulmanları diniy merkezi, Tavriya müftiyatına adını deñiştirdi, amma içi deñişmey qaldı: habaşizmni kütken ve Ahmed Tamimniñ reberliginde (livanlı şeyh, Ukraina diniy idaresiniñ reisi. – Müel. qayd.). Qırım musulmanları diniy merkezini teşkil etken ve Qırımda destruktiv faaliyetini alıp barğan insanlar», – dedi İsmailov.
Müftiy muavini bu vaqianen bağlı çeşit müessiselerge muracaat eteceklerini bildirdi. «Vesiqalarnıñ, paranıñ qırsızlanuvı, din ve devlet qanunlarına zıt kelgen toplaşuvlarnıñ keçirilüvi sebebinden muracaat etecekmiz», – dedi İsmailov.
Bu kibi vaqialarnıñ Qırımnıñ diger rayonlarında tekrarlanması mümkünmi, degen sualge müftiy muavini: «Men öyle tüşünmeyim. Olarnıñ (QMDM-Tavriya müftiyatı) faaliyet merkezi daima Kezlev edi. Küçlerini ve ükümdarlığını köstermek içün Kezlevniñ merkeziy camisinde pekinmek kerek ediler».
Qırımdaki islamşınaslıq ilmiy merkeziniñ reberi Ayder Bulatov, aksine, bu kibi vaqialar diger camilerde de yüz bermesi mümkün, dep belley.
«Yañı deñişmeler sebebinden, yañı müftiyat ta quruldı, ve o tarafdarlarnıñ destegine muhtac, – dey Bulatov. – Tavriya müftiyatına ibadet haneneler kerek. Habaşlarnıñ ibadethaneleri yoq, tek bir ya da eki camisi bar. Şimdi ekinci basamaq başlandı, ibadethanelerni arttırmaq içün küreşeler. Ne qadar çoq camisi olsa, o qadar çoq tarafdarı olur. Bu mantıqlı».
Cami imamınıñ «Han-cami» cemiyetinden azalarnı çetleştirmek qararını izaat eterek, Bulatov, bir de bir teşkilâttan azalarnı çıqarmaq qararı olarnıñ yaşı sebebinden alınmay, dedi.


text:
☆Barmaq izi kecid sistemleri/F18☆ 055 450 88 08 ☆
Yuksek deqiqliyi, etibarli ve davamliligi ile secilen access contol sistemlerinden biri de barmaq izi tanima kecid sistemidir. Sadalanan xususiyyetleri ve kompakt dizayni barmaq izi apparatini ZKTeco'nun en meshur cihazlarindan birine cevirir. Bu innovasion access control sistemi iscilerin barmaq izlerinin proqramlasdirilmasi saysinde davamiyyete nezaret etmeye imkan yaradir. Model barmaq izlerini suretli sekilde taniyir. Bu da oz novbesinde iscilerin davamiyyetini maksimum deqiqlikle qeyd olunmasina sebeb olur. Access control sistemi diger avadanliqlarla sintez sekilde isleye biler (electron kilid, turniket ve s.). Proqram teminati heftelik, ayliq, illik ve s. hesabati hazirlaya biler.
Arma Kontrol sirketi muxtelif nov tehlukesizlik kamera ve sistemlerinin satisi ve qurasdirilmasi xidmetini de teklif edir.
Etrafli melumat ucun muraciet edin:
☎ (055) 450 88 08
Aydan Selimova
✉ kamera.musahide.tehlukesizlik@gmail.com


text:
Qırımnen memuriy sıñırda yerleşken «Çongar» nezaret noqtasında, ukrain qadını onı balasınen beraber kerekli vesiqalarsız Qırımğa keçirgenleri içün, sıñır hızmeti vekillerine qapar teklif etti. Bu aqta Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ saytında bildirilmekte.
Hızmette qayd etkenleri kibi, soñki vaqıtları mezkür tekliflerniñ sayısı arttı. Böyleliknen, keçken 24 saat içinde Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ vekilleri 8 böyle qaparnıñ berilme adiseni qayd etti.
«Bütün bu vaqialarda insanlar kesen-kes red etüv bildirmelerini alıp, kerekli organlarğa teslim olunalar. Şunı da qayd etmek kerek ki, böyle qaparlar teklifi sayısı yıl - yıldan artmaqta. Umumen alğanda 2015 senesi devamında 275 böyle vaqia qayd etilgen» - dep haber eteler hızmette.
Devlet sıñır hızmeti grajdanlarnı sıñırcılarnıñ tarafından alınğan uquqiy qararlarına tesir etmege ıntılmamağa rica eteler.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, qıtalı Ukraina ve yarımada yarasında formal olaraq memuriy, asılında ise kerçek sıñır peyda oldı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Abu Nuwas
Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani Al-Hakami (756–814), Abu-Nuwas atı menen belgili (Arabsha: ابونواس; Parsısha: ابونواس, Abu Novas) ullı arab klassik shayırı bolg'an. Waqtı-waqtı menen ol parsı tilindede jazıp turg'an. Persiyanın' Ahvaz qalasında tuwılg'an bolıp, atası arab al anası parsı bolg'an. Onın' do'retiwshiligi Xarun al-Rashid ha'm Al-Amin xalifleri da'wirine tuwri kelgen.[1]
- ↑ Esat Ayyıldız. "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri". Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.


text:
«Ebet, böyle fikir ilân etildi. Daa doğrusını aytayım, biz bunı Tatarstan prezidenti, baş nazir ve yolbaşçılıq ile, Tatarstan devlet şurası, Bütün dünya tatarlarnıñ kongressi ile körüşüvlerde aytqan edik. Amma biz yalıñız şunı bildirmek isteymiz, RF böyle körüşüvniñ kerekligini añlap, bizni davet etse, biz tek o vaqıt oña qarşı adım etmege azır olurmız.Teşebbüs Kremlden çıqmaq kerektir», – dedi Celâl.
Nariman Celâlnıñ fikrince, RF yolbaşçılığı ile körüşüv – qırımtatarlarnıñ merağını saqlamaq içün Meclisniñ borcudır.
«Putin ile körüşüv, menimce, amelge keçmeli. Biliñiz ki, ne Refat Çubarov, ne men Rusiyege ziyaretimizden bir de bir hoş duyğularnı yaşamamız. Bu qırımtatar halqınıñ merağını saqlamaq içün etilecek bivasta borcumızdır. Eger de biz böyle adımdan vazgeçsek, ileride ne olacaq? Biz eñ azından qırımtatar halqı içün eñ aktual ve ağır suallerni, olarnıñ Qırımda yaşağanını muzakere etmelimiz», – dedi o.
O şunı da qayd etti ki, Qırım sualleri eñ yüksek seviyede çezile eken: «Bu qararlarğa tesir etmek içün bu qararlarnı alğan insannen subetleşmek kerek. Rusiyede bu şahıs prezidenttir».
Bunıñnen beraber, Meclisniñ sabıq reisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev qırımtatarlarnıñ Putin ile körüşüvine qarşı çıqa.
«Men böyle türlü körüşüvlerge qarşı çıqam. Başta subet mevzusını bilmek kerek. Misal içün Rusiye ordularınıñ çıquvı aqqında olsa – bu başqa sual», – dep izaatladı Mustafa Cemilev.
Hatırlatamız, qırımtatar halqınıñ Meclisi aprel 25-28 künleri resmiy ziyaret ile Tatarstanda bulundı. Meclisniñ temsilcileri, Qırım baş nazir muavini Lenur İslâmov ve Reskomnats reisi Zaur Smirnov resmiy ziyaret ile Tatarstan yolbaşçılığı ile körüşti ve «Qazan – türk dünyasınıñ medeniy paytahtı –2014» festivalinde iştirak ettiler.


text:
Kefe şeer şurasında «Ukraina» istiraat evinde olğan Ukraina bayrağını tarik olaraq tanıylar ve onı almağa talap eteler, dep bildire e-Krım.
Agentlikke Kefe sakinleri aytqanı kibi, istiraat evi binasında Ukraina devlet bayrağınıñ tüsleri bar. Sakinlerniñ sözlerine köre, olar «bayraqnı begenmeyler, amma akimiyet seslenmey».
«Ukraina» istiraat eviniñ binası memuriy degil, o, şahsiy saiplikke ait. Faqat şeer akimiyetiniñ mevamı böyledir: Ukraina devletine qarşı degilmiz, amma al-azırda bu bayraq tariktir. Ve bu tarikni yoq etmek içün çare körecekmiz», – dep ayta Kefe şeer başı vazifesini eda etken Dmitriy Şçepetkov.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ ukrain timsalleri yarımadada yerli akimiyet tarafından tarik olaraq tanıla ve yasaq etile.


text:
2-iyun kúni Nókis qalasındaǵı Amfiteatrda qol urısı boyınsha professional sportshılar arasında xalıqaralıq turnir bolıp ótti.
Turnirde elimiz sportshıları menen birge Rossiya, Belarus, Ukraina, Ázerbayjan hámde Kamerunnan kelgen qol urısı sheberleri bellesti.
Dáslep turnirdiń saltanatlı ashılıw máresimi shólkemlestirildi. Onda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı M.Kamalov, húkimet aǵzaları, turnirdi shólkemlestirgen ministrlik hám mákemeler wákilleri qatnastı.
Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gimnleri atqarıldı.
Máresimde sózge shıqqanlar elimizde Prezidentimiz tárepinen sporttı rawajlandırıw, ósip kiyatırǵan jas áwladtı hár tárepleme salamat insanlar bolıp er jetiwin támiyinlew, jas sportshılardı qollap-quwatlawǵa ayrıqsha itibar qaratılıp atırǵanlıǵın atap ótti hám sportshılarǵa áwmet tiledi.
Turnirdiń dáslepki bellesiwi 65 kilogramm salmaqtaǵı sportshılar arasında boldı. Onda jerlesimiz, qol urısı boyınsha eki márte Ózbekstan chempionı, xalıqaralıq turnirlerdiń sıylı orın iyesi Nurpeys Qarlıbaev ázerbayjanlı sportshı, xalıqaralıq turnirler hám jáhán chempionatı sıylı orın iyesi Ruslan Mammadovtı jeńdi.
Turnirdiń 75 kilogramm salmaqtaǵı sportshılar arasındaǵı bellesiwde jerlesimiz, qol urısı boyınsha eki márte Ózbekstan chempionı, xalıqaralıq turnirlerdiń sıylı orın iyesi Sherzad Jumanazarov kamerunlı sportshı Rushie Shaneldi múddetinen aldın jeńgen bolsa, usı salmaq kategoriyasındaǵı titullıq bellesiwde qol urısı boyınsha Aziya hám jáhán chempionı Jahongir Jumaev belaruslı Artyom Buloichukti nokautqa ushırattı.
Sportshılarımızdı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı M.Kamalov qutlıqlap, olarǵa pul sıylıqları menen estelik sawǵaların tapsırdı.
Sonday-aq, turnirde Maftuna Quvondiqova rossiyalı Diana Saadullaevanıń, Shaxboz Tursunov rossiyalı Arsen Mutachevtiń, Olim Normurodov ukrainalı Anatoliy Jurakievskiydiń ústinen jeńiske eristi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń baspasóz xızmeti


text:
Qyrğyz taanuu: Qoş muhittin aqademijasyn tüptöö - calpy mildet
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Bişkekte «"Manas" cana Çyñğyz Ajtmatov uluttuq aqademijasy» attuu ilimij-ağartuu mekemesinin rasmij açylyşy üçün aqyrqy qamylğalar cürüp catat. Bul cañy aqademijanyn turpaty caatynda taryhçynyn bloğu.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Qyrğyzstandyn mamleket başçysy Sooronbaj Ceenbekov byjyl 31-janvarda (üçtün ajynyn 31inde) qol qojğon carlyqqa cana premjer-ministr Muhammedqalyj Abylğaziev qol qojğon Qyrğyz Respublikasynyn Ökmötünün 2019-cyldyn 3-ijunundağy (qulcanyn 3ündögü) № 275 toqtomuna ylajyq, ölködö «"Manas" cana Çyñğyz Ajtmatov uluttuq aqademijasy» dep atalğan cañy mamlekettik mekeme tüzülgönü tuuraluu qalajyq durus qabardar.
Bul mekemenin prezidenti bolup Topçubek Turğunaliev, vise-prezidenti bolup marqum Çyñğyz Ajtmatovdun kence uulu Eldar Ajtmatov dajyndalğan. Egerde Topçubek Turğunaliev buğa çejin Işenaaly Arabaev atyndağy Qyrğyz mamlekettik universitetine qaraştuu Manas taanuu institutun cigerdüü cetektep kelse, Eldar Ajtmatov bolso Ajtmatov taanuu caatynda, asyrese, zalqar cazuuçunun üj-muzejin ujuşturuu bojunça bir qatar alğylyqtuu qoomduq iş-çaralardy ujuşturğandyğy menen maalym.
Cañy ilimij-çyğarmaçyl ujumdun telçigişine salym qoşqon dağy bir cetekçilerdin biri - belgilüü taryhçy, professor Taşmanbet Kenensariev. Al buğa çejin OşMUnun birinçi prorektoru, OşMU rektorunun mildetin atqaruuçu, Calal-Abad MUnun rektoru, Qyrğyzstandyn Tyşqy işter ministrligine qaraştuu Diplomatijalyq aqademijanyn prorektoru, Cusup Balasağyn atyndağy QUUnun Çölköm taanuu cana qyrğyz taanuu qafedrasynyn professoru, I.Arabaev atyndağy QMUnun professoru syjaqtuu qyzmattardy arqalap kelgen. Al Oş şaarynyn şarttuu 3000 cyldyq maarakesine bajlanyştuu bir neçe el aralyq ilimij cyjyndy natyjcaluu ujuşturğandyğy menen da maalym.
Bul ilimij mekemeni ujuşturuu maalynda qoomçuluqta ar qyl pikirler ajtylyp keldi. Maselen, «ölkö qarcylyq qyjynçylyqty baştan keçirip catqan azyrqy maalda yqsyz çyğymdardan qaçyp, bul instituttardyn cügün murdağydaj ele Qyrğyz Respublikasynyn Uluttuq ilimder aqademijasynyn Til cana adabijat institutuna cüktöp qojso dele bolmoq» degen cüjöölüü syn pikirler boldu.
Arijne, «Manas» üçiltigin 2013-cyly UNESCO'do düjnölük murastardyn tizmesine qattatqandan beri «Qyrğyzstan köp cyldan berki qamylğalardy cyjyntyqtap, atajyn «Manas» taanuu aqademijasyn ujuşturup catqandyğy - alğylyqtuu qadam» dep bul iş-çarany qubattooğo alğandar da az emes.
Al emi Ajtmatov taanuu arqyluu qyrğyz adabijatynyn zamanbap tuu çoqusu bolğon cazuuçunun ğana ömürü, çyğarmaçylyğy emes, qyrğyz adabijatynyn ijgilikteri da qomplekstüü tarazalanarynda şek coq.
Bul eki muhitti - «Manas» taanuu menen Ajtmatov taanuunu bir mekemenin alqağyna syjdyruu, balkim, coğoruda eskerilgendej, yqsyz qarcylyq çyğymdardan qaçuu dalalatynyn mömösü bolğondur. Munu borbor şaarybyz Bişkekte bir ele köçönü (murdağy birdiktüü Belinskij köçösün) Manas menen Ajtmatovdun atyna qojğon oquja menen çataştyrbaş kerektir?
Düjnödö tigil ce bul ölködögü orçunduu madanij baaluuluqtardy cana cetişkendikterdi atajyn izildegen ilimij cana ağartuuçu instituttar buğa çejin ele tüzülüp kelgen. Germanijadağy Goete institutu, Qytajdağy Qonfusij institutu, Orusijadağy Puşkin institutu cana başqa mekemeler cönündö oqurmandar durus qabardar.
Egerde egemen qyrğyz mamleketinde ujuşturulbasa, anda degi «Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu ilimij-ağartuu mekemesi qajaqta negizdelmek ele?
Anyn üstünö dal uşul eki özöktüü ilimij tarmaq QR UIAsynyn Til cana adabijat institutunda üstömdük qylyp qalğanda, başqa da qyrğyz tiline cana adabijatyna bajlanyştuu tüpkülüktüü maselelerge azyrqy öp-çap qarcyloo zamanynda azyraaq köñül bölünüp qalğandyğy dele caşyruun emes. Uçurda QR UIAsyndağy bul institutta runa symal cazmany, arab cazmasyn cana başqa cazmalardy iliktegen, Cusup Balasağyn menen Mahmud Qaşğarinin çyğarmalaryn tüp nusqasynda oquj alğan caş adister barby? Çağataj cazmasyndağy çyğarmalardy izildöö caatynda qaçanqyğa çejin Omor Sooronov syjaqtuu aqsaqaldardyn ğana qolun qaraşybyz kerek? Anyn colun ulantçu qajsy caştar bar? Qyrğyz tilinin maselelerin iliktegen tarmaqqa qandajça köñül buruluuda?
Balkim, uçurda Qyrğyz-Türk «Manas» universitetinde emgektenip catqan Nurdin Useev, Qajrat Belek syjaqtuu bulaq taanuuçu caş adisterdi bir ele uçurda Uluttuq aqademijağa işke tartuu kerektir? (Alys barbaj ele, aqademija menen universitet eriş-arqaq iş alyp barğan Orusijanyn aqademijasynyn Novosibirsq şaaryndağy Şiber bölümün örnök qylyp alsaq bolot).
Demek, QR UIAsynyn Til cana adabijat institutunda azyrqy tapta da Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu maselelerinen tyşqary atqarylyp catqan cana atqaryluuğa tijiş bolğon mildetter arbyn.
Baamybyzda, cañy tüzülüp catqan «Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu aqademijasy calañ ğana tilçi, adabijatçy, folqlor taanuuçu adister menen çektelbejt. Bul aqademijağa filosoftor, taryhçylar, qotormo ustattary, ağartuuçular, muzyqa taanuuçular, körköm önör öküldörü tartylyşy kerek (maselen, «tarançy sojso da, qasapçy sojsun» degendej, Teodor Gersendin «Manastağy» kejipkerlerdi çağyldyryşy cana Ajtmatovdun çyğarmalarynyn körköm önördö çağyldyrylyşy maselesin körköm önör taanuu adisteri taryhçydan ce tilçiden myqty izildeşet emespi).
Ar qyl ilimij tarmaqtardyn öz ara çielenişken maselelerin iliktegen, bir ğana ilimij tarmaqqa syjbaj turğan qomplekstüü iş alyp barçu poliglot caş adister bul cañy aqademijağa aba menen suudaj kerek.
Cañy aqademijağa Bişkek şaarynyn Ishaq Razzaqov köçösündögü 8/1, 8/2 daregindegi mamlekettik imarattar ötkörülüp berilip, alar şaşylyş oñdoluuda.
Bul ilimij-ağartuu mekemesi calañ ğana ilimij iş-araket menen çektelbesten, keleçekte magistratura, aspirantura, doqtoratura caatynda da iş alyp baryşy kerektir? Uşul bağytta dağy ele qajçy pikirler ajtylyp kelet. Menimçe, bul aqademijağa baqalavr deñgeelinde studentterdi oqutuuğa ali erte.
Adisterdi keñiri bağytta dajardaş üçün, boloçoq «Manas» taanuuçu cana Ajtmatov taanuuçu adisterge bir ele uçurda türkologija, Çyğyş taanuu, çölköm taanuu, maalymat tehnologijasy caatynda dajardaj turğandaj qoşumça darstardy qoşup, bir neçe türk tilderin salyştyrma üjrönüü mümkünçülügün caratyp, ajtor, bul aqademijanyn boloçoq ilimpoz tarbijalanuuçulary tar kesiptin ğana eesi emes, keñiri mümkünçülükkö ee ğumanitardyq kesiptin da eesi boluşuna cetişüü abzel.
Darygerler tuuraluu eski azil eske tüştü. «Emnege kelgen qardarlardyn bardyğynyn tişin şart ele suurup salyp catasyñ?» dese, bir tiş doqtur ajtyptyr: «Tişti suurbaj darylağan sabaqtarğa carytyluu qatyşçu emesmin».
Anyn syñaryndaj, bul aqademija «çü» degende ele tar bağytqa çiderlenip qalbastan, ar taraptuu bolup, başynan ele Internet cana başqa maalymat tehnologijasynyn artyqçylyqtaryna yñğajlaşyp, Uluttuq ilimder aqademijasy, cer-cerlerdegi ilimij instituttar, ağartuu mekemeleri, muzejler, Mamlekettik til qomissijasy, «Muras» fondu syjaqtuu şerikter menen tyğyz iş alyp barğan danaker mekeme boluşu abzel. Internet cana qompüter (esepker) menen azyrynça başyn ooruta elek cana bir ğana tildi bilgen adisterge bul zamanbap cajda eç orun bolbooğo tijiş. Qyrğyzstandağy cana düjnödögü ar bir ilimpoz adis bul aqademijanyn boloçoq onlajn kitepqanasynyn qazynasynan pajdalanyşy üçün Internetke bajlanyştuu qamylğa işteri bir neçe cyldy özünö alaary şeksiz.
Bul aqademija «Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu ilimij tarmaqtarynyn cetişkendikterin qyrğyz tilinde üç alfavitte (kiril, latyn cana KERdegi Qyzyl-Suu Qyrğyz avtonom oblusunun arap alfavitinde), oşondoj ele anğlis, orus, türk, qytaj syjaqtuu çet tilderde tarqatuuğa cöndömdüü internet-barağyn negizdeşi talapqa ylajyq.
(Qytajda Şincañ «Manas» izildöö borboru bir neçe cyl ilgeri «manas.cc» degen internet-baraqty özgöçö bajsalduu baştağan. Bul baraqtağy tekstter qyrğyz tilinde arab cana kirill cazmalarynda cajğaştyrylçu. Any negizdöögö ürümçülük professor Mambetturdu Mambetaqun opol toodoj emgek siñirgen. Kejiştüüsü, 2017-cyldyn soñuna tartyp bul internet-baraq bizge belgisiz sebepter menen cabylyp qaldy. Biroq bul internet-baraq ötö ijgiliktüü qoomduq tacryjba qatary zamanbap taryhta ar dajym ajtyla cüröründö eç şek coq.
Al emi Bahtijar Şarşeev degen caş zamandaşybyzdyn meeneti menen «qyrgyz.com» degen internet-baraq tüzülüp, qyrğyzdyn kirill cana latyn alfavitterinin şajkeştigi caatynda ügüt cürgüzö baştady. Latyn alfavitin tartipke saluu caatynda türkoloğ Gülzura Cumaqunova da öz sunuşun kirgizdi. Bul ilimij köç aqyry «Manas» taanuu cana Ajtmatov taanuu aqademijasyn da özünö qamtyj turğandyğynda şek coq. Azyrqy düjnölöşüü cürümü maalynda aqademijanyn caratmandyq mömölörü bir ğana alfavittegi caryjalar menen çektelip qalbaşy abzel.
Bul cañy aqademija – cön ğana atqaminerler cyjylyp alçu caj emes. Albette, başqaruu adisteri (menecerler) kerek, biroq camaattyn basymduu köpçülügün talanttuu ilimpozdor cana ağartuuçular tüzüşü abzel, qyzmat orundary da oşoğo ylajyq tüzülüşü zaryl. Aqademija ilimdegi qajçy pikirlerdin da çordonu, erkin oj cügürtüünün majdany boluuğa tijiş.
«Tuulğanyna emes, turaaryna süjün» degen naqyl kep bar emespi.
Bul aqademijanyn telçigip ketişi – anda iştej turğandardyn ğana emes, calpy ulutubuzdun bilgilerinin ortoq mildeti.
Maqalanyn tüpnusqasy: Kыprыз TaaHyy: Koш MyxиTTиH akaдeMияcыH TүпTөө - жaлпы MилдeT


text:
Ukraina prezidenti Rusiye Federatsiyası Prezidenti Vladimir Putin ile telefon vastasınen subetleşti. Bu aqqında devlet yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti bildire.
Petro Poroşenko ve Vladimir Putin ateş toqtatılması ve ordular çekilmesi aqqında añlaşmalarğa riayet etmek kerekligini qayd ettiler.
Olar oktâbr 16-17 künleri Milanda ötkerilecek ACEM sammitiniñ formatı ve kün tertibini muzakere ettiler.
Malüm ki, Rusiye devlet yolbaşçısınıñ yardımcısı Yuriy Uşakov bildirdi ki, Rusiye ve Ukraina prezidentleri – Vladimir Putin ve Petro Poroşenkonıñ – körüşüvi Milanda ACEM sammiti devamında keçirile bile.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye prezidenti diger ğarp liderleri, sammit iştirakçileri, şu cümleden Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Frenkistan prezidenti Fransua Olland ile laf etecek. Uşakov dey ki, körüşüvlerniñ esas mevzusı Ukrainadaki vaziyet olacaq. Onıñ aytqanına köre, Büyük Britaniya baş naziri, İtaliya baş naziri ve Avropa komissiyası reberliginiñ körüşüvleri keçirilmesi mümkün.
ACEM sammiti (Asia–Europe Meeting) – Şarqiy Asiya ve Avropanıñ 51 memleketni birleştirgen halqara teşkilâtnıñ sammiti oktâbr 16-17 künleri Milanda (İtaliya) keçirilecek.


text:
Ukraina içki işler nazirligi iyülniñ 11-de kündüz Slavânsknıñ sabıq şeer yolbaşçısı Nellâ Ştepa yaqalanğanı aqqında malümatnı derc etti.
Şimdi yaqalanğan memurnı Harkov vilâyetiniñ SBU idaresine protsessual tedbirler keçirilmesi içün alıp keteler.
Berilgen malümatqa köre, Nellâ Ştepa Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 110-uncı maddesi 2-nci qısmına ait areketler (Ukraina topraq bütünligi ve mustaqilligine zarar ketirüv) yapılmasında şeklene.
Bundan ğayrı, Nellâ Ştepanıñ Slavânsk ve Slavânsk rayonında silâlı boyevikler ve terroristik gruppalarnıñ faaliyetine qol tutuvı ögrenile.


text:
Biliw ushın álemniń sırın,
Końil kózi menen kóriń dúnyanı,
Jannan áziz, pák shıyrın,
Balalarǵa beriń dúnyanı.
Erten’ «Xalıq aralıq balalardı qorǵaw kúni» pútkil dúnya balaları ushın quwanıshlı bayram keń túrde nıshanlanadı.
Biz Ximiya texnologiya fakulteti 2 kurs studentleri topar basshımız Z.Uzakbergenova menen birgelikte 28-may kúni usı bayram múnásebeti menen Xojeli rayonında jaylasqan Mehribanlıq úyinde boldıq. Balalar úyi tarbiyalanıwshıları bizdi quwanısh penen bizlerdi kúlip qarsı aldı.
Topar basshımız balalardı bayram menen qutlıqlap, Mehribanlıq úyi basshısı Svetlana Mixailovnaǵa óziniń minnetdarshılıǵın bildirdi. Sońınan Mehribanlıq úyi tárbiyalanıwshıları hám toparımızdıń talabaları (Sh. Orazımbetov, S.Najimova) tárepinen koncert baǵdarlaması qoyıp berildi.
Kishkene ǵana qızlar hár túrli ayaq oyınlarǵa túsip, júzimizge kúlki baǵıshladı. Koncert baǵdarlaması sońında tárbiyalanıwshılar ustazlarımızǵa óziniń jaqsı tileklerin bildirip, talabalarǵa aldaǵı sessiyalarda «4» hám «5» bahalarına tapsırrıwımızdı tilep qaldı. Biz bunnan júdá quwanıshlımız.
Xojeli rayonındaǵı Mehribanlıq úyinde házirgi kúnde 116 tárbiyalanıwshı bar bolıp, olar hár qıylı dógereklerge qatnaspaqta. Bul tárbiyalanıwshılardıń 20 sı 2020-2021 jılında Joqarı oqıw orınlarına grant tiykarın qabıl qılınǵan. Sonnan 14-i Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde tálim almaqta.
Ximiya texnologiya fakulteti


text:
Qanunsız Qırım parlamentiniñ matbuat-hızmeti bildirgenine köre, «Aqmescit» avalimanında eyyetni tanılmağan Qırım Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurasınıñ «reisi» Vladimir Konstantinov, öz başına tayinlengen Nazir Şurasınıñ başı Sergey Aksönov, RF Federal Toplaşuvınıñ Federatsiya Şurasınıñ azası Sergey Tsekov ve Aqmescitte Rusiye Federatsiyasınıñ baş konsulı Vâçeslav Svetliçnıy qarşılap aldılar.
Matbuat-hızmetiniñ bergen malümatına köre, ziyaret devamında Narışkin Aqyarğa baracaq, Aqyar «şeer başı» Aleksey Çalıy ile, «Aqyar Qanun çıqarıcı Toplaşuvınıñ reisi» Yuriy Doynikovnen ve qanunsız Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurasınıñ azaları ile körüşecek ola.
Bunıñnen beraber Aqyar ve Aqmescitte Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet Dumasınıñ qabul etüv odalarınıñ açılması planlaştırıla.


text:
«Yatırımcılarnı qoruv fondu» 200 biñden ziyade ariza qabul etip, 6,6 mlrd ruble miqdarında tazminat ödedi.
Bunı Fondnıñ matbuat hızmeti bildire.
Al-azırda Fond 34 ukrain bankınıñ yatırımcılarından emanet (esaplar) talaplarını elde etüv ve emanetniñ 100% miqdarında tazminat ödemesi (lâkin bir yatırımcığa bir bankta eñ çoq 700 biñ ruble) arizalarını qabul ete.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, yarımadanıñ 51 mesken noqtasında 239 arizalarnı qabul etüv noqtası çalışa.
Berilgen malümatqa köre, para Qara deñiz inkişaf ve rekonstruktsiya bankı (ÇBRR), Rusiye milliy ticaret bankı (RNKB) ve Baş bankta açılğan esaplarğa yollanıla.
«Yatırımcılarnı qoruv fondu» mayıs 8-den Qırımda ukrain banklarınıñ müşterilerine tazminat ödep başladı.
Tazminat 2014 senesi aprel 1-ne qadar açılğan bank emaneti (esapları) boyunca ödenile.
YAQF nezaret şurasınıñ reisi Andrey Melnikovnıñ aytqanına köre, umumen Qırımda çalışqan ukrain banklarınıñ yatırımcılarından 300 biñ ariza qabul etmege planlaştırıla. Ödevlerniñ miqdarı 30 mlrd rublege qadar teşkil etmesi mümkün.


text:
Qırımıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komiteti Qırımda Yevromaydan tarafdarlarını toplağan insanlarnıñ ad ve soyadlarını belgilegeni aqta bildire. Poklonskaya Facebookta yazğanı kibi, teşkilâtçılar içün cezanı mahkeme belgileycek.
«Taqiqat Qırımda Kiyevge yollanılacaq «yevromaydan» tarafdarlarını toplağan komandanlarnıñ adlarını belgiledi. Bunıñ ile olar «tınç numayışçılarnıñ» areketlerini idare ete edi», – dep yaza Qırımnıñ rusiyeli prokurorı.
Faqat, şeklengen insanlarnıñ adlarını Poklonskaya bildirmey, cedvelde olğanlar şimdilik yaqalanmağan.
Bunıñ ile Poklonskaya şunı dey ki, «komandanlar arasında em qırımlı, em Ukraina sakinleri bar» ve er biri Berkut hadimlerine ücüm etmek kibi emir bere edi eken, dey prokuror.
Qırımda Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ taqiqat bölügi Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy işni açtı.


text:
Kreml nezareti altındaki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarına qol tutmaq maqsadınen yapılğan bir kişilik piket iştirakçisi Dilâver Yunusovnıñ apellâtsion şikâyetini red etti. Mahkemeniñ 10 biñ ruble (qararnen 4,9 biñ hrivna – QA) miqdarındaki cöremesi deñiştirilmey qaldı. Bu aqta fevralniñ 1-nde Facebookta «Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtı haber ete.
Oktâbrniñ 14-nde yarımadada küç idaresi hadimleriniñ qırımtatarlar, musulmanlarğa qarşı yapqan repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerilgen edi. Daa soñra Rusiye mahkemeleri bu piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etti.
Piket iştirakçilerine qarşı, piket ötkerilmesiniñ tayin etilgen tertibini bozğanları içün (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, 20.2 maddesiniñ 5-nci qısmı) memuriy protokollar tizildi.
Daa soñra Aqmescit, Canköy, Aluşta, Sudaq şeerlerinde ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında mahkeme oturışuvları ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler umumiy maqsat, niyet ve teşkil etilüv ile birleştirilgen» şeklinde berilgen hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili oldı.
Qırım işğalinden soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Avgust başında Kareliyadaki Sâmozeroda lagerde zararlanğan moskvalı balalarnıñ qorantaları Qırımğa yollanılacaq. Bu aqta TASS agentligi, «Mosgortur» teşkilâtınıñ malümatına esaslanıp, bildire.
«Mosgortur» teşkilâtınıñ matbuat hızmetinde qayd eteler ki, Qırım ve Krasnodar ülkesini raatlanmaq içün yer olaraq zararlanğan balalarnıñ qorantaları özleri sayladı.
Müessiseniñ baş müdiri Vasiliy Ovçinnikovnıñ sözlerine binaen, 36 qorantadan 32 tek yönelişni degil de, amma musafirhanelerni ve ziyaretniñ vaqtını da sayladı. Çoqusı avgust ayında raatlanacaq, dep ayttı Ovçinnikov.
Onıñ qayd etkenine köre, putövkalar «Mosgortur» teşkilâtına devlet vazifesini ömürge keçirmek içün ayırılğan parağa» alına.
İyün 18-de «Park-otel Sâmozero» tedaviylendirici lageriniñ 47 balası ve dört büyük kişi eki qayıq ve raftanen kezip furtunağa oğradı. Qayıqlar avdarıldı. Qurtarıcı işler vaqia yüz bergen soñ 20 saat keçken soñ başlandı. 14 mektep talebesi elâk oldı.
Balalar raatlanğan «Park-otel Sâmozero» lageri qapatıldı. Onıñ reberiyeti yaqalandı. Kareliya Rospotrebnadzor yolbaşçısı ev yaqalanmanen cezalandırıldı.


text:
‘Bala bağçasına olarnı babası alıp ketkenini istey ediler’- Arsen Abhairovnıñ ömürarqadaşı
İşğal etilgen Qırımda yüzlernen bala babasız, onıñ diqqatı ve tebessümsiz yaşamağa mecburlar. Pek te sağınalar. Siyasiy mahbüs Arsen Abhairovnıñ balaları babasını 3 yıldan ziyade körmeyler. Buna baqmadan, ümütlerini coymay, babasını beklemege devam eteler. Faqat ömürlerindeki mühim daqqalarını onsuz keçirmege mecburlar...
‘Men Arsen Abhairovnıñ ömürarqadaşı- Abhairova Azizem. Evimizde 2019 senesi, fevralniñ 14-ünde tintüv keçirildi. Şu künni unutmaq imkãnsızdır. Şu künniñ sabası demir qapılarımız uruldı. Sanki çöküçnen ura ediler. Aqayım çıqıp baqqan soñ, tintüvnen kelgenini bildirdi. Bizden telefonlarımıznı aldılar. Advokatnı çağırmağa yasaq ettiler. Bizge her şey yasaq, dediler. Bunıñ neticesini endi bile edik, çünki birinci tintüv degil edi’,- añlattı Azize Abhairova.
Qorantada eki bala bar. Büyügi- Medine 5 yaşında, endi ekinci sene bala bağçasına qatnay. Oğlunıñ adı Emir, o 3 yaşında. Olar bala bağçasına olarnı baba alıp ketkenini pek istey ediler. Pek beklediler, amma yazıq ki....
‘Tintüv olğanda oğlum tek 6 aylıq bala edi, ebette bir şey hatırlamay. O, babasını tek fotolardan tanıy. Resimlerine baqıp sevdi babasını. Qızım ise 2 buçuq yaşında edi ve şu künni pek yahşı hatırlay. Qızım yanımda edi. O uyanğanınen közü ogünde maskalı adamlarnı kördi. Şimdi ‘Babañ qayda?’, dep sorasalar: ‘onı maskalı zulum adamlar alıp ketti’, dep cevap bere. Eki yaşında bala olsa da, bu vaqia aqlından çıqmay’,- dep paylaştı qadın.
Erkekni yaqalağanları artıq 3 yıl oldı, amma balalarınen körüşmege bir kere bile imkãn berilmedi.
Biz her kün baba haqqında laf etemiz. Qızım aqayıma her kün bir şeyler yollağanımnı köre. ‘Bu menim eñ sevimli qanfetlerim. Olardan babama da yolla’ dey. Emir de baqsam, babası haqqında soramağa başladı. 3 yaşında bala babasına ne yollaycağımnı, bir şey unutmağanımnı soray. Çünki o bizim kerçegimiz. Ömrümiz babamızğa bir şeyler yollamalarnen keçe. Men bir yerge çıqsam, balalar şu daqqası: ‘Mahkemege ketesizmi? Babağamı? Bir şey yollaycaqsızmı?’, bir ağıznen soraylar. Olar endi alışıp qaldılar’,- qayd etti Azize.
Arsen Abhairovnıñ ömürarqadaşı balalarınen artıq büyüklernen laf etilgeni kibi laf etmek kerek, dep tüşüne. Babaları terrorist olmağanı, eñ merametli, eñ yahşı, her kesge yardım etken adam olğanını daima hatırlatmaq kerek.
‘Qızım ‘tek menim degil de, başqa babalar da qaytmasını isteyim’, dep dua ete. O ümütini coymay. Men de tezden qavuşacağımızğa inanam. Biz ise, ömürarqaşları, huquqqoruyıcılar bu mevzunı her herde açıqlamaq, bu meseleni her yerde kötermek kerekmiz’,- qoştı o.
Keliñiz, balaçıqlarğa yardım eteyik ve babalarını qaytarayıq...Qırımtatar resurs merkeziniñ taqımı eñ yaqın kelecekte her bir bala öz babasına qavuşması içün elinden kelgenini yapmağa tırışa.
Mezkür maqsatqa yetmek içün QRM ‘Babamnı qaytarıñız!’ adlı qısqa vesiqalı filmni çıqarmağa qarar berdi.
Filmde Qırım işğalinden soñra babaları qaçırılğan, ya da hapiske atılğan balalarnıñ taqdir hikãyelerini topladıq. Bazıları babalarınıñ zulumlı tutuqlamalarını öz közlerinen kördiler ve şimdi olarnıñ tek bir arzuları bar: ‘Babamnı qaytarıñız!’
Mezkür film ile ukrain ve halqara cemaatçılıqnıñ diqqatını Qırım siyasiy mahbüsleri ve balalarınıñ meselesine çekmege isteymiz.
Eñ yaqın zamanda filmniñ premyerası olacaq. Haberlerimizni taqip etiñiz.


text:
To ecTb k cTaHдapTHoй 26-Tи бykBeHHoй лaTиHицe дoбaBлeHo Bcero лишb 3 HoBыe бykBы — Ç ç, Ĳ ĳ, Œ œ. ПpичëM Tak, чToбы He BoзHиkaлo пpoблeM — cлиTHыe бykBы Ĳ ĳ, Œ œ MoжHo зaMeHяTb Ha диrpaфы IJ ij, OE oe. Hy a ecли oTcyTcTByюT Ç ç, To иx MoжHo бeзбoлeзHeHHo зaMeHиTb Ha пpocTo C' c'.
Диrpaфы Kh kh, Gh gh иcпoлbзyюTcя Toлbko B Tex peдkиx cлyчaяx, korдa HapyшaeTcя чиcTo-Tюpkckoe пpoизHoшeHиe:
CәraTb җидerә kaдәp ⟹ Seghet çĳdige kheder
Tatar tili — tatarlarnyq mijllij tili, Tatarstannyq dewlet tili, taralyxy bujynca Resejde ijkinci til. Tœrkij tillerniq kypcak tœrkimine kire. UNESCO ijghlan ijtken 14 ijq kommunikatif til ijsimligine kire. Leksika jagynnan tatar tiline ijq jakyn til — baxkort tili, annary nogaj, karakalpak, kazak, balkar, vzbek, ujgur hem komyk tilleri bara. Tatar tili Tatarstan Çœmhvrijetinde, xulaj uk Baxkortstan, Marij Ÿli, Udmurtija, Mordowija çœmhvrijetlerinde, Tœmen, Simbir hem Sarytaw œlkelerinde kijq taralgan. Resejniq barlyk tœbeklerinde de tatarlar jexij, barysynda da tatarca sœjlexvciler bar. Tatar tilinde Resejde 5,3 mln. jakyn kixi sœjlexe (2002 jylnyq halyk ijsebi bujynca).
Tatar tili — tatarlarnyq mĳllĳ tili, Tatarstannyq dewlet tili, taralyxy bujynca Resejde ĳkinci til. Tœrkĳ tillerniq kypcak tœrkimine kire. UNESCO ĳghlan ĳtken 14 ĳq kommunikatif til ĳsimligine kire. Leksika jagynnan tatar tiline ĳq jakyn til — baxkort tili, annary nogaj, karakalpak, kazak, balkar, vzbek, ujgur hem komyk tilleri bara. Tatar tili Tatarstan Çœmhvrĳetinde, xulaj uk Baxkortstan, Marĳ Ÿli, Udmurtĳa, Mordowĳa çœmhvrĳetlerinde, Tœmen, Simbir hem Sarytaw œlkelerinde kĳq taralgan. Resejniq barlyk tœbeklerinde de tatarlar jexĳ, barysynda da tatarca sœjlexvciler bar. Tatar tilinde Resejde 5,3 mln. jakyn kixi sœjlexe (2002 jylnyq halyk ĳsebi bujynca).
Eщë пpиMep TekcTa
TekcT Ha kиpиллицe:
ГoToBo:


text:
Büyük Britaniya Tışqı işler naziri Philip Hammond dedi ki, Rusiye halqara uquqnı bozğanınen dünyada er kes içün telüke olğanını isbatlay.
«Rusiye halqara tertip qaidelerinden nefret etip, halqara sistema qaidelerini boza. Epimiz içün telükelidir», – dep ayttı Hammond Gürcistannıñ paytahtı Tbiliside çıqışta bulunğanda.
O, Rusiyeni dünyada konstruktiv bir rol oynamağa ve halqara sistema qaidelerine riayet etmege çağırdı.
Philip Hammond Gürcistanda memleketniñ baş naziri Giorgi Kvirikaşvili ile körüşecek ve BP Britaniya energetik çoq milletli şirketi operatorlıq yapqan Cenüp-Kavkaz boru ağını ziyaret etecek.


text:
Avropa Birligi 2019 senesi sentâbr ayında Qırımda Rusiye yerli saylavlarınıñ keçirilüvine alâqası olğan yedi insanğa qarşı sanktsiyalarnı kirsetmege niyetlene. Bu aqta Azatlıq Radiosınıñ mühbiri haber etti.
«Yarın (yanvarniñ 28-nde) Avropa Birligi Ukraina topraq bütünligini bozğan şahıslarğa qarşı sanktsiyalar cedveline daa 7 insannı qoşaycaq. 7 kişi sentâbr ayında Qırımda regional saylavlarnıñ keçirilmesine yardım etti ve olarda iştirak etti», – dep aytıla Rikard Jozwiakniñ Twitter haberinde.
Sanktsiyalar kirsetilecek insanlarnıñ adları şimdilik belli degil.
Rusiye akimiyeti Qırım ve Aqyarda 2019 senesi sentâbrniñ 8-nde Qırım parlamenti ve yerli şuralarnıñ deputat saylavlarını keçirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda keçirilgen Rusiye saylavlarını «uquq ceetinden sayılmaz» dep adlandırıp, halqara toplulıqnı bu saylavlarğa «printsipial qıymet kesmesine» çağırdı.
Avropa Birligi Qırım ve Aqyardaki saylavlarnı tanımadı.
Sentâbrniñ 11-nde Ukraina Yuqarı Radası Qırım ve Aqyardaki Rusiye saylavlarını qanunsız tanıdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksönov aytqanı kibi, ğarp memleketleri, Qırımğa qarşı cezalarnı uzattırıp, «ziyankârlıq» yapa ve bunıñ ile «büyük bir hata ete». Bunı Aksenov salı künü, iyün 9-da, brifing devamında bildirdi, haber etti Qırım.Aqiqat.
«Fikrime köre, ğarbiy memleketler, Rusiye ve Qırımğa qarşı cezalarnı uzattırıp, hata yapalar. Çoq şeyni ğayıp ete, amma ziyankârlıq sebebinden memleketimizge zarar ketirmege isteyler. Prezidentimizniñ mevamını begenmeyler. Bizge qarşı yapacaqlarını yaptılar. Beteri olmaz», – dey Aksenov.
O şunı qayd etti ki, cezalar senesi «qırımlılarnı daa da küçlü etti».
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rusiye ükümeti Qırımda özek quvetlerini qaviyleştire. Bu aqta Amerika Qoşma Ştatlarında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev AQŞ ve Ukraina umumiy fondu tarafından teşkil etilgen «Ukraina Vaşingtonda» forumında ilân etti, dep bildire «Amerika sesi».
«Bir vaqıt taşlanılğan Qızıltaş adlı Aqyar civarındaki özek anbarı Qırım işğal etilgen soñ tamir etildi. Elimizde olğan malümatqa köre, o yerde endi 6 özek başlığı bar», – dedi Cemilev.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye yarımadanı arbiy bazağa çevirdi, bunıñ içün Qırımnıñ küçnen qaytarılması – yaramay bir fikir, çünki «yarımadadan bir şey qalmaz».
bildirilgen malümatqa binaen, rusiyeli basqıncılıq, sanktsiyalar ve Ukraina iqtisadı aqqında laf etmek içün kelgenlerniñ çoqusı – amerikalılardır: Kongress azaları, halqara siyaset boyunca ekspertler, ukrain diasporasınıñ temsilcileri.
«Bugün, iç olmağanı kibi, biz birliktemiz. Devletimde olğan qıyınlıqlar ve telükeler – bütün dünya ve AQŞ içün de çağıruv ve telükedir», – dep toplaşqanlarğa muracaat etti AQŞ-daki Ukraina elçisi Valeriy Çalıy.
Bundan evel Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi bildirdi ki, «Qavqaz-2016» arbiy ögrenüvlerniñ yekünleyici faal qısmı çerçivesinde rusiyeli ava quvetleri askerleri ücüm ameliyatı areketlerini işlep baqtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qısımnıñ komandanı muavini Oleksiy Nikiforov Azatlıq Radiosına aytqanı kibi, tünevin Keriçten avtobusnen 36 arbiy hızmetçisi çıqtı. Digerleri bir qaç kün evelsi poyezd vastası ile ketken edi.
Qırımdan qıtağa ketip, Ukraina Silâlı quvetlerinde hızmetke devam etmege 59 keriç deñiz piyade askeri istegini bildirdi.
Yanına arbiyler arbiy qısımnıñ arhivini de aldı.
Avtobusnıñ icaresi içün paranı, Nikiforovnıñ aytqanı kibi, Ukraina göñülleri cıydılar. Mudaafa naziriligi teklif etken marşruttan arbiyler vazgeçtiler, çünki Aqmescitten yol pek çoqqa sürecek edi.
«Yahşı barıp çıqtıq. Ruslarnen añlaştıq, anda turalar (Çongardaki blok-postında). Bizim vesiqalarımıznı baqıp çıqtılar. Silâsız ketkenimizge de inandılar», – dedi Oleksiy Nikiforov.
Keriç deñiz piyade askerleri ile Nikolayevge Kefe deñiz piyade askerleri de keldi. Olarnı vaqtınca evel olğan arbiy qısımnıñ territoriyasında yerleştirdiler.
Olar şimdi ilerideki areketleri ile bağlı komandanlıqnıñ emirlerini bekleyler.


text:
Yañı keşfiyat aqqında haberni onıñ müellifi Anvar Azizov Facebook saifesinde bildirdi.
«Niayet, bu kün da keldi – 10000 sözden ibaret olğan ukrain-qırımtatar luğatnıñ mobil şekli endi App Store-de. iPhone ya da iPod saipleri olsañız – siz bu ilâveni qullana bilesiñiz… İleride optimizatsiya, bagfiksing, yañı sözler, olğan sözlerdeki hatalarnı tüzetüv olacaqtır ve ilhr», – dep yaza müellif.
Şimdilik, bu luğatnıñ birinci versiyası. Onıñ imkânları: ukrain ve kırımtatar sözlerni elifbege köre tasnif ete, ukrain ve qırımtatar sözleri boyunca qıdıruvnı eda ete.
Hatalar aqqında ve tekliflerni elektron poçta vastasınen müellifke bildirmek mümkün.
A. Azizovnıñ yazğanına köre, şimdiki vaqıtta qırımtatar elifbesinden «ı» ve «ğ» ariflerni kirsetmege çare olmadı. Amma, müellif, luğat üzerindeki iş devam etecek ve onı inkişaf ettirecegini qayd etti.


text:
«Qırımlı diversantlar davasınıñ» mabusı Redvan Suleymanov istilâ etilgen Qırımda 1 yıl 8 ayğa azatlıqtan marum etildi, ve 3,5 millionlıq «zarar» ödemege mecbur etildi. Böyle üküm avgustnıñ 10-nda Aqmescitte Kremlge tabi olğan Demiryol rayon mahkemesinde qabul etildi, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Avgustnıñ 2-nde prokuror «qırımlı diversantlar davasınıñ» mabusı Redvan Suleymanov içün 2 yıl apis müddetini rica etken edi.
Redvan Suleymanov 2016 senesi Siyülniñ 30-da Aqmescit ava limanında yaqalanğan edi. Avgustnıñ 12-de Federal havfsızlıq hızmeti Suleymanov sorğuğa çekilgen videonı Rusiye matbuat vastalarına yolladı. Yaqalanğan dey ki, 2015 senesi oktâbr ayında Zaporojye şeerinde ukrain istihbaratı oña iş teklif etti. Suleymanovnıñ aytqanına köre, oña arbiy tehnikasınıñ areketleri aqqında malümat toplamağa emir etildi, soñra ise patlav maddeleri qoyulacaq yerlerni Aqmescit vokzalında ve ava limanında tapmağa avale etildi.
Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş merkezi Rusiye Federal telükesizlik hızmetiniñ beyanatını red ete.
«Qırım diversantları davasınıñ» mabüsi Redvan Suleymanov mahkemede qabaatını tanıdı, lâkin büyük zarar ketirgeninen razı olmadı, dep haber etilgen edi.


text:
Qırımlı programmacı Edem Asanov mektep çağına yetmegen balalar içün qırımtatar tilini ögrenmege imkân bergen mobil uyğulama işlep çıqardı. Bunı Facebookta Crimean Tatars sitesi bildire.
Uyğulama «Lafazan Efendi» adını taşıy.
«Bu offline rejiminde çalışqan qırımtatar tili dersligi. Maqsad – qırımtatar balalarında öz tilini ögrenmege aves doğurmaqtır», – dep ayta Qırım mühendislik-pedagogika universitetiniñ mezunı, uyğulamanıñ muelifi, programcı Edem Asanov.
Esas personaj – sözlerni qırımtatarlar tiline tercime etken ve oşlu ses ile seslendirgen köpeçik. Bu ğayege muelifni «Laf etken Tom» belli bala oyunı ilhamlandırdı.
Şimdilik uyğulama çeşit mevzularğa bölüngen ve 360 temel sözlerden ibaret. «Crimean Tatars» sitesiniñ bildirgenine köre, keleçekte sözlerniñ sayısı arttırılacağı planlaştırıla. Şimdilik uyğulamanı sadece Google Play vastası ile yüklemek mümkün, amma muellifniñ niyetinde «Lafazan Efendini» App Store ve Windows Phone Store saifelerinde de yerleştirmek.
Bundan ögne faaller iOS ve Android içün qırımtatar luğatını işlep çıqarğan ediler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Türkiye qırımtatarlarğa qol tutmağa devam etip, Ukraina topraq bütünligine destek köstergenini daa bir kere hatırlata. Bu aqta Türkiye Tış işler nazirliginiñ vekili Hami Aksoynıñ qırımtatar sürgünliginiñ yılına bağışlanğan beyanatında aytıla.
«Qırımnıñ tamır halqı olğan qırımtatarlar 76 yıl evel bugün (mayısnıñ 18-nde) ana vatanlarından zornen qoparılıp, insanlıq tışı şaraitlerinde sürgün etilgen edi. 250 biñ qırımtatarınıñ büyük bir qısmı sürgünlik vaqtında ya da sürgün etilgen yerlerinde can bergen edi. Qırımtatarları on yıllarnen ana vatanları olğan Qırım yarımadasına qaytıp olmağan edi. Türkiye, körgen adaletsizlikni çezerek, kimliklerini qorup, telükesizlik ve barışıq içinde yaşamaları içün keçmişte olğanı kibi bugün de qırımtatarlarğa qol tutmağa devam etecektir», – dep aytıla beyanatta.
Ukraina, Gürcistan, Estoniya, Latviya, Litvaniya ve Poloniya Tış işler nazirleri qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma kününde beyanatlarını aydınlattı. Nazirler qırımtatarlarnıñ aqları oğrundaki küreşine qol tutqanlarını bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Qırımnıñ Qurman qasabasında mayısnıñ 18-nde qırımtatar milliy areketiniñ faalleri genotsid qurbanlarını añdı: hatıra taşına çeçek qoyıp, dua oqudılar. Tedbir Rusiye quvetçileriniñ nezareti altında keçti.
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ milletlerara munasebetler Devlet komiteti bildirgenine köre, qırımtatar sürgünliginiñ yılına bağışlanğan er yıllıq «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyası bu yıl koronavirus pandemiyası sebebinde online yapılacaq. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti, COVID-19 sebebinden bütün sanitar normalarına riayet etip, hatıra abidelerine çeçekler qoyulacaq, dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» dört mabüsini apiste qaldırdı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Ruslan Mesutov, Eldar Kantimirov, Ruslan Nagayev ve Lenur Halilov mayısnıñ 5-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
Mahkeme oturışuvı qapalı edi, dava mabüsleriniñ tuvğanlarını oturışuvğa kirsetmediler.
«Bugün qapalı esnas oldı, açmağa rica ettik, çünki dava mabüsleri videokonferentsiya bağı vastasınen SİZOdan iştirak etti, lâkin qadı muracaatımıznı red etti, netice qısmını seslendirgende bile tuvğanlarına kirmege izin bermedi. Biz apiste tutuvnen bağlı olmağan sıñırlav tedbiri aqqında rica ettik, faqat mahkeme delillerimizni diñlep, istinaf şikâyetimizni red etti ve müvekkillerimizni SİZOda qaldırdı», – dep tarif etti advokat Ayder Azamatov.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi. Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi, muracaatname yayınlap, içinde qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda Rusiyeniñ prezident saylavında iştirak etmemege davet etti.
Bunı özüniñ Facebooktaki saifesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
Bildirüvniñ metninde: «Qırımtatarlar Rusiye işğalcileri tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırımda qanunsız 2018 senesi mart 18 saylavında iştirak etmeycekler», – denile.
Qırımtatar Milliy Meclisi, «Ukrainanıñ Qırım yarımadası üzerindeki devlet akimiyetiniñ eñ qısqa vaqıtta temin etilmesi ve Qırım statusınıñ, Ukraina tamır halqı olaraq qırımtatar halqınıñ öz taqdirini özü tayin etmek aqqı esasında tiklenilmesi içün bütün çareler körecek», dep qayd ete.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımlı sinoptiklerniñ fikirince, yarımadada qurğaqlıq ve suv qıtlığı vaziyetini qar eyiliştire bile.
«Yanvarniñ 8-nden 9-na keçer gecesi küçlü yağanaqlar beklenile, olarğa büyük ümütimiz bar. Qar bekleymiz, çünki qışnıñ soñunda – baarniñ başında irigen yağmur aquvı kerek, Qırım dağlarında qar yağacaq, dek bekleymiz. Yanvarniñ 10-nda dağlarda bir qar olur, belki», – dep ayttı Qırımnıñ Gidromettsentr gidrologiya ve gidrologik tahminler bölüginiñ reberi Natalya Ohrimenko «RİA Novosti Krım» agentligine.
Onıñ qayd etkenine köre, dekabrniñ soñunda-yanvarniñ başında yağğan yağanaqlarğa baqmadan, Qırımnıñ suv anbarlarındaki vaziyet eyilişmedi. Onıñ aytqanına köre, bütün suv anbarları şimdi «ölü seviyeden az».
Qurtarıcılar, Qırımda yanvarniñ 8-nde ve 9-nda yağmurlar beklenile, bazı yerlerde küçlü yağmurlar yağacaq, dep bildirgen edi.
Rusiyeniñ Gidromettsentr ilmiy reberi Roman Vilfand Qırım sakinleri içün anomal sıcaq yanvar ayını tahmin ete.
Qırımdaki Gidromettsentrniñ soñki malümatına köre, 2020 senesi dekabr ayında Qırımnıñ Partizan ve Qara özen suv yedeklerine suv kelmedi, Aluşta, Sudaq ve Kefeniñ köy özenleriniñ çoqusı qurudı.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Dnepropetrovsk vilâyet devlet memuriyeti yanında cuma künü «Kommunizm ğalebesi qaçınmaz» yazısı ile Lenin abidesini devirdiler.
Azatlıq Radiosı mühbiriniñ malümatına köre, kommunal hızmetçileriniñ işini seyir etmek ve hatıra içün fotolarnı çekmek içün Dnepropetrovsknıñ onlarce sakini keldi. Abide turğan yerinde iştirakçiler bor ile: «Evge, Moskvağa ketti. Ukrainağa şan-şüretler olsun» degen yazını qaldırdılar.
Dnepropetrovsk vilâyetiniñ milliy qoruv ştabı yolbaşçısı Yuriy Berözanıñ sözlerine köre, abideni ştabnıñ teşebbüsi ile devirdiler. Leninni müzeyge berecekler. Onıñ yerine Ukraina qaramanlarına ve ATO alanında elâk olğan ukrain arbiylerine abideni tikleycek olalar.
«Dnepropetrovsk vilâyetinde milliy imaye ştabınıñ qararı ile bugün Ukrainada totalitar rejiminiñ «bir noqtası» yoq etildi. Biz çet putlarnı saqlap ve qorçalap olamaymız. Vatanperverler ise onı endi bir qaç kere yoq etmege tırışqan edi. Biz vatanperverler olıp, bunı cemaat ögünde yapıp, tarih çöplük obasına yolladıq, yeri andadır. Mında tek Maydan Qaramanlarnıñ yolçuğı degil de, Ukrainanıñ Qaramanları yolçuğı olacaq», – dedi Beröza.
2014 senesi fevral ayında «Pravıy sektor» Dnepropetrovsk faaliyetçileri şeerniñ merkeziy meydanında Lenin abidesini devirdiler.


text:
Qırımtatar milliy Meclis binasına FSB ve mahkeme hadimleri keldiler. Olar «Qırım» Fondı» hayriye teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyege mahkeme qararını oqudı ve mülkni müürlemege azırlanalar.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Meclis kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyev bildirdi.
«Qırım» Fondı»na ait olğan mülkni müürlecekler, ğaliba. Tafsilâtlı malümat daa yoqtır. FSB ve mahkeme hadimleri, pek çoqlar, kabinette bulunıp, er şeyni qayd eteler», – dedi Akiyev.
Onıñ malümatına köre, sentâbr 16 künü keçirilgen tintüv vaqtında olğanı kibi, Meclis binasına kimseni kirsetmeyler ve içeriden kimseni yollamaylar. Akiyev şunı da bildirdi ki, Şevkiyev özüni yaramay duydı, oña acele yardımnı çağırdılar.
Qırımtatar milliy Meclisi «Qırım» Fondı»na ait olğan binada yerleşe.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda tintüvler keçirildi.
Qarasuvbazar regional Meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde de tintüvler keçirildi, bundan soñ onı sorğuğa alıp kettiler.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi, belli bir kanalğa bağlı olmaycaq qırımtatar yayınlarınıñ saqlap qaluvına qoltuta.
Bu aqta yanvarniñ 15-nde prezidentniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ muavini Tamila Taşeva, UATV çetel yayın ukrain telekanalınıñ qırımtatar ve ingliz tilli muarririyetleriniñ qapatıluvını izaatlap, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«İlk evelâ aytmamız kerek ki, bu meseleni biz al etip olamaymız. Amma temsilcilikniñ rolüni añlaymız, çeşit devlet akimiyet organları arasında «köpürçik» olıp, işğal etilgen topraqlarnıñ meselelerini çezmek kerekmiz. Şunıñ içün işğal etilgen topraqqa yayın meselesi akimiyet organımıznıñ menfaatlar saasında qala. Yayın restrukturatsiyası olacağını ve bu muarririyetniñ qapatılması planlaştırılğanını bilgende Medeniyet, gençlik ve sport nazirliginen bağlanıp, bu meseleni laf ettik», – dep ayttı Tamila Taşeva.
Onıñ bildirgenine köre, işğal altındaki topraqlar içün qırımtatar yayınlarını saqlap qalmaq müim ola.
«Qırımtatar tili Ukraina tamır halqınıñ tili olaraq inkişaf etmeli, bunı añlaymız. Bu tilde çoqça ses ve videonıñ çıqması pek müim ola. Bu menfaatlarnı qoruycaqmız, bizni böyle yayınnıñ belli alternativası olacaq, dep işandırdılar. Amma bu Medeniyet, gençlik ve sport nazirligi seviyesinde de tasdıqlanmalı. İşğal etilgen topraqlar içün yayınlarnen bağlı ayrı reberlik olmalı», – dep qoştı o.
Yanvarniñ 13-nde UATV halqara yayın ukrain telekanalınıñ ingliz ve qırımtatar tilli muarririyetleri işini toqtattı.
Yoq etilgen Ukraina haber siyaseti naziriniñ sabıq muavini Emine Cepparnıñ bildirgenine köre, hadimlerni uzun tatilge yollaylar.
«Bilgenime köre, şimdi qırımtatar muhtariyetiniñ işini uzatmağa planlaştırmaylar. Yani qırımtatar tilinde yayın yapmağa niyetleri yoq», – dep yazdı o, Facebookta.
Telekanal Ukraina haber siyaseti nazirligi tarafından 2015 senesi quruldı. Onıñ maqsadı çetel seyircilerine Ukrainadaki adise-vaqialar aqqında tarafsız, aktual ve tolu malümat bermek edi. UATV bütün dünyada kabel ağlarında bar edi.
2020 senesiniñ başında telekanalnıñ yañı reberligi diger memleketler içün yayınlar toqtatıla, dep ilân etti.
Memurlar, 2020 senesi fevral ayında UATV esasında Ukraina akimiyeti kontrol etmegen topraqlar içün rus tilli telekanal açılacaq, dep ilân etti.


text:
Lvivde noyabr 22-de Qırım işğaliniñ biñinci kününde Rusiye elçihanesi yanında cemaat-bediiy aktsiya olıp keçti, 1000 «yeşil adamçıq» qoyuldı. Bunı KrımSOS cemaat teşkilâtınıñ esasçılarından biri Alim Aliyev Facebookta bildire.
«Yarımada şeklinde qum obasını yaptıq, askerleştirme timsali olaraq ise biñ oyuncaq yeşil adamçıq qoyuldı. Birleşken Milletler ve Avropa Şurasınıñ Qırımdaki vaziyetke dair rezolütsiyalarından kâğıt uçaqlarını yapıp, Rusiyege dünya toplulığınıñ fikrini bildirmek içün olarnı elçihane azbarına uçurdıq», – dep yazdı Aliyev.
«Deli diktator askerlernen çoq oynap dünyanı unuttı, bu bunıñ timsalidir, bugün vatanımızda büyük bir arbiy alan meydanğa ketirildi, kün-künden insan aqları bozula», – dep qayd etti cemaat faali ve KrımSOS vekili Enver Bekirov Qırım.Aqiqatqa.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, apellâtsiya şikâyetini red etip, "Qırım birdemligi"niñ koordinatorı Server Mustafayevni tevqif astında qaldırdı.
"Qırım birdemligi" cemiyet birleşmesiniñ malümatına köre, mahkeme oturışı qapalı şekilde keçirilgen edi.
Onıñ qadını Maye Mustafayeva aytqanı kibi, onı ve Serverniñ babasını qararnıñ ilân etilmesine yiberdiler.
"Bizni qararnıñ ilân etilmesine yiberdiler, amma buña köz boyamacılığı demek mümkün. Bizge Servernen ne selâmlaşmağa, ne de laf etmege berdiler", - dep aytıp berdi Maye Mustafayeva.
«Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev 2018 senesi mayısnıñ 21-nde tutulğan edi. Onıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ailesiniñ aydavcısı onı Rusiyesi FSBsi qıynağanı aqqında ayttı. O, iyün ayınıñ soñunda Bağçasarayda tutulğan edi. Mustafayevniñ sözlerine köre onı, başına çuval kiyseterek alıp ketken ve mağazğa köteklegen, başını sıqtırıp skotçnen sarğan ve tizleri üstünde turmağa mecbur eterek, işkence yapqanlar. Aydavcı iddia etkenine köre, ondan Qırım müftisi Emirali Avlayevniñ evi yaqılğanı hususında şaatlıq yapqanını istegenler.
FSB hadimleri Ahtem Mustafayevniñ evini tintmek içün iyünniñ 28-nde saba kelgenler. Opergruppanıñ bir qısmı evge kirgen, diger qısmı soqaqnı sarıp alğan. Bir qaç saat devamında telükesizlik hadimleri evde bulunğan eşyalarnı tintken ve eninde-soñunda hard disk ve noutbooklarnı, çalışmağan eski cep telefonlarını, usb afıza cihazlarını, elektron kitap ve eki dane planşetni alğanlar. Tintüv başlanğanıp, eki saat keçkeninden soñ, oyerge adliyeci Edem Semedlâyev yetip kelgen, lâkin onı etraftaki qamaçavdan keçirmegenler.
Bu maalde Ahtem Mustafayevniñ özü yoq eken. Onıñ aqrabaları o Mustafa Cemilevniñ evi yanında tutulğanı aqqında haber etken ediler. Meger, Ahtem FSBniñ Qırım idaresinde eken, andan onı aqşam keç maalde qoyıp yibergenler. Kün devamında Mustafayevge ne yapılğanı aqqında malümat yoq edi. Onıñ özü jurnalistlernen bağlanmağan, soy-sopı ise, iç bir şeyden haberleri olmağanını aytqanlar.
Ancaq bir afta keçken soñ, iyülniñ 6-nda, qırımlı uquqimayeci Abdureşit Cepparov, Ahtem Mustafayev tutulğan maalde işkencelerge oğratılğanı sebebinden Qırımnı terk etip, Ukrainanıñ qıta qısmına ketmege mecbur qalpğanı aqqında aytqan edi.
«Cevabımnı begenmeseler ura ediler»
Tutulıp alınuvınen bağlı incelikleri aqqında Mustafayev iyülniñ 10-nda Kyivde keçken matbuat konferentsiyasında ikâye etip berdi. Aydavcı aytqanına köre, onı Cemilevlerniñ evi ögünden bir yerge ketmege istegen arada tutup alğanlar.
Olar qollarımnı qayırıp aldılar, qırçmalarnı taqıp, «Mersedes Sprinter» maşnası içine atıp, başıma çuval kiysettilerAhtem Mustafayev
«Men üstüne arbiy urbası kirgen, faqat iç bir işareti olmağan insanlarnı kördim. Maşna qapusını açmaq istegenlerinde, men avtomatik olaraq qapularnı kilitledim. Maña silâ, pıştav doğurultıp başladılar. Maşnadan çıqmağa mecbur qaldım. Olar qollarımnı qayırıp aldı, qırçmalar taqıp, «Mersedes Sprinter» maşnası içine atıp, başıma çuval kiysettiler», – dey Mustafayev.
Onıñ sözlerine köre, qararnen yarım saattan soñ onı añlaşılmağan bir yerge, ğaliba mağazğaalıp kelgenler. Aydavcı aytqanına binaen, ondan soñ onı oturğıç üstüne otuırtıp, başından çuvalnı çıqarıp alğanlar. Ahtem, işbu oda içinde üç kişini körgeni, yüzlerinde maskalar olğanı aqqında ayta. Birisi qarşısına keçip oturğan, diger ekisi ise – noutbook ve belgisiz bir cihaz turğan masa başına oturğanlar. Daa soñra belli olğanına köre, bu poligrag (yalan detektorı) eken. Olar onı sorğulap başlağan: olar Mustafayev Ukrainanıñ qıta qısmına ne qadar sıq barğanı ve kimlernen körüşkeninen meraqlanğanlar.
Ahtem Mustafayev
Köksüme urdılar, ayrıca eñseme de. Qollarınen ura edilerAhtem Mustafayev
«Olar daa kimlernen körüşkenim aqqında soramağa devam ettiler. Men aqlımda yoq degenimnen, aman köksüme urdılar, ayrıca eñseme de. Qollarınen ura ediler. Sorğulama ep devam etti, tekrar Ukrainağa barğanım ve bağlarım aqqında soradılar. Eger menim cevabımnı begenmeseler, şu arada hususan eñseme urıp başlay ediler», – dey Mustafayev.
Onıñ sözlerine köre,oña berilgen sualler, Qırım müftisi Emirali Ablayevniñ yaqılğan evi, Mustafa Cemilevniñ yardımcısı Erol Veliyev aqqında ve Aluştada patlatılğan eletkrik direklerinen bağlı edi.
Meni qorquza, andan çıqıp olamam ve ömürlik ğayıp olıp keterim dey edilerAhtem Mustafayev
«Meni qorquza, andan çıqıp olamam ve ömürlik ğayıp olıp keterim dey ediler», – dep ayta aydavcı.
Mustafayev aytqanına köre ondan soñ, onıñ sorğulanuvı polifrag vastasınen tekrarlanğan. Aydavcınıñ sözlerine binaen, onı smartfon parollerini aytmağa mecbur etkenler, böyleliknen olar Ahtemniñ ictimaiy ağlardaki saifelerine kirmege fursat tapqan.
Mustafayev iddia etkenine köre, ondan soñ onıñ başını sıqıp skotçnen sarğan, tizleri üstüni çökip, ellerini başınıñ artında tutsın degenler. Ahtemniñ sözlerine köre, o bir saat bu vaziyette qalğan.
Bu areketlerden soñ, Mustafayevge işbirlik yapmaqnı teklif etkenler. Onıñ sözlerine köre, o yazğan ve olar rica etken er şeyni kamera qarşısında aytqan. Şu cumleden oña qarşı küç qullanılmağanını da qoşqan.
Ondan soñ aydavcını başına kiysetilgen çuvalnen beraber avtorusqa mindirip, FSBniñ Qırımdaki baş idaresine alıp ketkenler. Anda o taqiqatçınıñ hususan, Erol Veliyevnen alâqalı bir qaç sualine cevap bergen, bundan soñ onı qoyıp yibergenler.
Kelecekte taqiplerden qurtulmaq maqsadınen aydavcı Qırımnı terk etmege qarar bergen. Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırını kesip keçken arada rusiyeli sıñır hızmetiniñ hadimleri oña qarşılıq köstermegenler.
Eki ay evel, ağır hastalıqtan soñ onıñ ömür arqadaşı faniy dünyanı terk etken. Onıñ Bağçasarayda, artıq qartana-qartbabasınıñ vasiyligi altında qalğan13 yaşında bir balası bar.
Ne sebepen tutuldı?
Mustafayevniñ evi tintilecegine dair qararda o Erol Veliyevnen alâqalı cinaiy işte şaat olaraq keçkenine işaret etilmekte. Adı keçken soñki şahıs Rusiye FSBsi tarafından Qırım müftisi Emirali Avlayevniñ eviniñ yaqıluvını teşkil etüvde qabaatlana.
Bu iş bayağı qarışıq olıp körüne.
Mayısnıñ 21-nde FSB saifesin «ekstremistik gruppa tapılğanı» aqqında haber ders etilgen edi. Anda bu teşkilâtnı – Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ yardımcısı Erol Veliyev teşkil etkeni aqqında aytılğan edi.
FSBniñ versiyasına köre, o bu gruppanı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ buyruğına binaen teşkil etken. Hususiy hızmetler iddia etkenine köre, onıñ terkibine Harkivli eki sportçı-boksör – Aleksandr Steşenko ve Aleksandr Tretyakov kire ekenler.
FSB, işbu teşkilât azaları, rusiyeli akimiyetnen eyi munasebette olğan müfti Ablayevniñ evine yanğan maddeli şişeler atqan ekenler. Hususiy hızmetlerniñ versiyasına binaen, olar bunı «Rusiye tarafdarı olğan qırımtatarlarnı qorquzmaq ve Qırımda milletlerara kerginlik yaratmaq maqsadınen siayasiy duşmanlıq esasında yapqan ekenler».
Cemilevniñ yardımcısı Erol Veliyev Kyivde bulunaraq, oña nisbeten aytılğan qabaatlavlarnıñ episi – uydurma dep ayta. Onıñ sözlerine köre, o FSB onıñ şerikleri degen Steşenko ve Tretyakov soyadı taşığan şahıslarnı tanımay. Veliyev, 2018 senesi yanvar ayında evniñ yaqıluvında iştirak etmesi mumkün olmağanını iddia ete, çünki soñki sefer o Qırımğa 2017 senesi sentâbr ayında barğan.
Farz etilgen «ekstremistik gruppanıñ» azası denilgen Aleksandr Steşenko aprelniñ 11-nde yarımadağa kirmege istegeninde Qırım memuriy sıñırında tutulğan edi. Tutulğanından soñ, bayağı bir vaqıtqace onen bağlı malümat yoq edi ve uquqimayeciler o hırsızlanğandır degen ediler. Aprelniñ 24-nde ise, Steşenko Aqmescitniñ muvaqqat izolâtorlarından birinde tutulğanı belli ola. O anda,«politsiyanıñ qanuniy talabına boysunmağanı» sebebinden 12 künge tevqif etilgeni içün tutula emiş.
Muvaqqat izolâtorda tutulğan Aleksandr Steşenkonı adliyeci Edem Semedlâyev ziyaret ete. Onıñ sözlerine köre, harkivli adam körüşüv esnasında onı qıynap, kerekli şaatlıqlar yapmağa mecbur etkenlerini aytqan. Semedlâyev, Steşenkonı izolâtorğa uydurılğan işten dolayı oturtqanlarını ve kötek izleri tevqif muddeti içinde coyulıp ketkenini istegenleri aqqında aytqan edi.
Mayısnıñ 21-nde FSB, Mustafa Cemilevniñ yardımcısı «oña Qırım müftisiniñ evi yaqılmasınen bağlı vazife bergenini köstergen» harkivli şahısnıñ sorğulav videosını yerleştirgen edi. Steşenko aytqanına köre, o evni yaqmağa red etken, onıñ içün soñunda, «Molotov kokteyllerini» meger Erol Veliyev ve Aleksandr Tretyakov atqan ekenler.
Al-azırda Steşenko ne yerde olğanı belli degil. Onıñ anası Dina iyülniñ 10-nda Kyivde ötkerilecek Ahtem Mustafayev iştirak etecek matbuat konferentsiyasında çıqış yapmaq kerek edi. Ancaq, teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, bundan tamam bir kün evel onen bağ tamamile kesilgen.
Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev, onıñ yardımcısı Erol Veliyevke qarşı açılğan iş butünley uıydurma dep saya. Siyasetçi Qırım müftisiniñ evi asıl da yaqılğan ekenmi dep şubelene. Cemilev, rusiyeli akimiyet bu cinaiy işni Qırımtatar Milliy Meclisiniñ itibarını tüşürmek maqsadınen yapqandır dep saya.
FSB temsilcileri Ahtem Mustafayevniñ qıynalğanınen bağlı haberleri boyunca iç bir açıq beyanat yapmadı.


text:
“Xoquqlarıbıznı saqlarğa däwam itäçäkbez”
Törkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan: "Könçığış Urta diñgezdäge häm Ägäydäge xoquqlarıbıznı saqlaw öçen başlatqan êşçänlegebezne däwam itteräçäkbez."
İlbaşı Ärdoğan Qorban bäyräme mönäsäbäte belän urtaqlaşqan videoyullamasında bäyrämneñ törek millätenä häm böten İslam dönyasına häm keşelekkä xäyerle buluın teläde.
Törkiyäneñ yaña tör koronavirus (Kovid-19) kizüe çorın sälamätlek saqlaw ölkäse belän bergä här tarmaqta böten dönyanıñ täq’diren qazanğan näticälelek belän idarä itüen belderüçe Ärdoğan cayğa salu barışı belän turizmnan tış başqa böten tarmaqlarda diyärlek tormışnıñ kizüdän äwwälge torışına yaqınayğan ritmğa qawışuın assızıqladı.
Ärdoğan: "Tarixıbızğa “ciñülär ayı” bularaq uzğan avgustqa kerergä torğan şuşı könnärdä, inşallah, balalarıbızğa yaña ciñülär miras qaldıraçaqbız”, - dip äytte.
"Ğıyraqtan häm Süriyädän Liviyağa qadär cäyelgän kiñ mäydanda däwam itüçe köräşebezne üzebez häm qardäşlärebez öçen ciñü belän tämamlawda täwäkkälbez”, - dip äytüçe İlbaşı Törkiyäneñ Könçığış Urta diñgezdäge häm Ägäydäge xoquqların saqlaw öçen başlatqan êşçänlekne axırına qadär däwam itteräçägenä basım yasadı.
Ärdoğan yañadan ğıybadätkä açılğan Ayasofiya mäçete misalında bulğanı kebek Törkiyäneñ möstäqillek xoquqların qullanudan ikelänmäyäçägen assızıqlap äytep uzdı.
Ärdoğan Törkiyäneñ dönyanıñ qaysı yağında yäşämäsen, nindi ışanuğa, kilep çığışına, mädäniyätenä iyä bulmasın, ğadälätsezlek häm ğadelsezlekkä, zolımğa duçar bulğan härkemneñ yanında toruın däwam itteräçägen belderde.
Qorban bäyrämeneñ yöräklärebezgä xozur, Törkiyägä isänlek, dönyabızğa tınıçlıq kiterüen teläwçe İlbaşı: "Bäyrämegez möbaräk bulsın”, - dide.


text:
Qırımdaki Anğara boğazında ilk qar cıyştırıldı, dep bildirdi Kreml kontrol etken Qırım naqliyat nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«Qar yağğanından yolda buz peyda olmağa başladı. «Krımavtodor» şirketiniñ Aluşta bölügi tehnika ve işçilerni yolladı. İş devamında yol temizlengende ve buzğa qarşı tedbirler alınğanda üç dane tehnika, eki işçi, 12 tonna PGM qullanıldı», – dep aytıla haberde.
Kreml kontrol etken Qırım Fevqulâde vaziyetler nazirligi furtuna havfını ilân etti. Noyabr 1-de yarımadada sağanaqlar ve buz olması beklenile.


text:
Avropa Şurası Parlament Assambleyasında «Rusiye tarafından Qırım tamır halqlarınıñ siyasiy taqip etilüvi» mevzusında muzakereler keçirilmeycek. Bunı sentâbrniñ 27-nde PACE-deki Ukraina Yuqarı Radasınıñ daimiy delegatsiyasınıñ azası Lesâ Vasılenko bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, bunıñ sebebi qırımtatar halqınıñ aqları aqqında qarar bu seneniñ yazında qabul etilgenidir.
«Bizim delegatsiyamız tarafından teklif etilgen "Rusiye tarafından Qırım tamır halqlarınıñ siyasiy taqip etilüvi" mevzusında muzakereler bu mevzular tasdıqlanğan büro tarafından destek almadı. Sebep, qırımtatar halqınıñ aqları aqqında qarar bu seneniñ yazında qabul etilgenidir», – dep yazdı Vasılenko Facebook saifesinde.
Sentâbrniñ 9-nda Ukraina PACE eyyetiniñ azası, Yuqarı Rada deputatı Rustem Umerov Ukraina mezkür munaqaşalar keçirilmesi içün muracaat etti, dep bildirdi. Mektüp Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ prezidenti Rik Daems adına berildi. İşbu muracaat yarımadada keçirilgen yañı tintüvler, qırımtatarlarnıñ tutulması ve apiske alınmasından soñ yollanıldı. Apiske alınğanlar arasında qırımtatar faali ve siyasetçi Nariman Celâl bar.
Hatırlatamız, Avropa Şurası Parlament assambleyası iyünniñ 23-nde Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqlarına dair qararnı qabul etti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov PACE eyyetiniñ Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqlarına dair qararınıñ qabul etilüvi «esaslı» ola, dep ayttı.
Rusiye Devlet Dumasınıñ halqara işler komitetiniñ reisi Leonid Slutskiy Rusiye PACEniñ işğal altındaki Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları bozuluvına dair qararnı yerine ketirmeycek, dep bildirdi.
Rusiye Devlet Dumasınıñ spikeri Vâçeslav Volodin PACEde qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanına dair taqdim etilgen maruzanıñ müellifi, İslandiya vekili Sunna Evarsdottirniñ memleketke kirişini yasaqlamaq içün teşebbüsçi ola bile, dep bildirdi.
Ukraina eyyeti Qırımda insan aqlarınıñ vaziyeti, insanlarnıñ ğayıp oluvı ve yarımadada qanunsız apiske aluvlar, qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv, Rusiyeniñ Qırımtatar Milliy Meclisini «terror teşkilâtı» olaraq tanıma qararınıñ lâğu etilüvinen bağlı meselelerni Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunja Mijatović ile muzakere etken edi.m


text:
Ukraina Baş prokuraturası Rusiyeniñ Qırım işğalinen bağlı vesiqalarnı Gaaga Halqara cinaiy mahkemesine (Felemenk) bermek içün azırladı.
Bunı Ukraina baş prokurorınıñ halqara uquq işbirliginden mesüliyetlisi Vitaliy Kasko «Ukrayinski novını» neşirine bildirdi.
«Yuqarı Radanıñ qararına binaen, olar (vesiqalar) ükümetke berilmeli. Olarnı azırladıq, çetel ekspertleri ile aqıl tanışamız...», – dep ayttı o.
Baş prokuratura kelecek afta (aprel 27-30 künleri) vesiqalarnı Nazirler şurasına bermek kerek. Bundan soñra Ukraina Halqara cinaiy mahkemesiniñ uquqını tanığanını bildirip, Qırım işğali aqqında malümatlarnı bermemli.
Gaaga mahkemesiniñ prokurorı malümatnı alıp, onı teşkermeli ve iş açılması aqqında qarar almalı.
Mart 15-te, Qırım statusı aqqında sahte «referendum» keçirilmesiniñ yıllığı arfesinde, «Rossiya 1» telekanalı «Qırım. Vatan yolu» filmini kösterdi. Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve bir yıl evelsi yarımadada olıp keçken adise-vaqialarnıñ diger sımaları Qırımnıñ Moskva nezareti altında keçkenini tarif ettiler.
Baş nazir Arseniy Yatsenük Adalet nazirligine Putinniñ bu filmde aytqanları ile levhanı Halqara cinaiy mahkemege bermege avale etti.


text:
Ğağauz tili
Ğağauz tili (öz adı Gagauz dili) - çoqusı Moldovadaki Ğağauz Yeri muhtar regionında yaşağan Ğağauzlarnıñ tili. Qararnen 150 000 kişi tarafından laf etile. Ğağauz tili oğuz gruppasına ait türkiy tildir.
Qomşu tillerden çoq söz alınğanına baqmadan bir qırımtatar yalıboylu ile ğağauz qolayca añlaşır. Eskiden ğağauz tili yunan elifbesinen yazılğan edi, amma 1957 senesi kiril elifbesi qullanılıp başlağanda yunan elifbesinden vazgeçken. 1990-ıncı senelerde ğağauzlarğa muhtariyet berilgenden soñ, türk elifbesiniñ esasında şekillendirilgen bir elifbe meydanğa ketirildi ve bugünge qadar qullanıla. Türk elifbesinden farqlı olaraq ğağauz elifbesinde Ää, Êê ve Ţţ arifleri bar. Ğağauz yazı tili Türkiyede halq arasında laf etilgen türkçeniñ yazığa tökülgen şeklidir denile. Türkçe Ğ arfiniñ yerine çoq sözlerde, sozuq arifler çift yazılaraq Ğ sesi qazandırılır.
- Soora = Soñra
- Lääzım = Lâzim
- Birliindä = Birliginde
Çoqluq ad yapımlarında çoqluq affiksi qırımtatar tilindeki kibi -ler/-lar'dır. Amma, Qazan tatar tilindeki kibi, sözniñ soñki arfi M ya da N olsa çoqluq affiksindeki L arfi yerinde N ola.
- Günnerindä = Künlerinde
- Onnar = Olar
Elifbe[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Kiril
- Latin


text:
2019 senesiniñ başından berli Qırımda quru otnıñ 160-dan ziyade yanğını çıqqanı qayd etildi, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Malümaqta köre, tek tünevin bir kün içinde 6 quru ot yanğını oldı.
“Yılnıñ başından tabiat müitinden olğan 260 yanğın söndürildi, bu bayağıdır, ve bu miqdar Qırım FVN-ni raatsızlay. Aman-aman er kün yanğın söndürici taqımlar quru otnı söndürmege bara. Bu yanğınlarnıñ esas sebebi - yanğın havfsızlığı qaidelerine boysunmamazlıqtır”, - denile beyanatta.
Müessise qayd etkeni kibi, şimdilik ava quru ve yelli olğanından sebep, yarımadada yanğın telükesi pek büyük.
Fevral 4-ünde Bağçasaray rayonında Qobazı (Malinovka) köyünde 900 kvadrat metrlik mıntaqada quru otnıñ yanması oldı.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
Ukraina Suv problemleri ve melioratsiya institutı mudiriniñ muavini Mihail Yatsük, ilhaq etilgen Qırımda er yıl yalıñız suv yetmezligi degil de, suv ile temin etüv boyunca fevqulâde vaziyet peyda olacaq, dep tüşüne. Bu fikirni o, aprel 5-te Qırım.Aqiqat Radio efirinde bildirdi.
Alim: «Fevqulâde vaziyet endi er yıl olacaq, 2018 senesinde de. Qırımnı suvnen temin etüv meselesi çezilmedi ve Şimaliy Qırım kanalı çalışıp başlamağance çezilip olamaz. Yeterli sayıda tatlılaştıruv stantsialarnı qurmağa çare yoq: bu paalı ve etraftaki muit içün havflıdır. Bizim tahminler ve esaplarımızğa köre, Qırımnıñ qoşumça ihtiyaclarını temin etmek içün Kubanda yeterli kölemde suv yoq. Anda öz defitsiti bar», – dep qayd etti.
Daa evel Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi yanındaki «Antistihiya» Umumrusiye fevqulâde vaziyetlerni monitoring ve tahmin etüv merkezi, 2018 senesinde Qırımda, şu cümleden saylaşqan suv anbarları sebebinden içilecek suvnıñ yetmezligi is etilmek mumkün, dep bildirdi.
Yanvarniñ soñunda Rusiyege tabi olğan Qırımnıñ Suv iqtisadiyatı ve melioratsiya boyunca devlet komitetinde, yarımadağa suv berilmesi tolu derecede temin etildi, tabiiy aqışlı anbarlarnıñ toluv derecesi ise 65%-den ziyadedir, dep esabat berdiler. Bu suv yedekleri Aqmescit, Aluşta, Yalta ve etraflarındaki köyler içün iyünge qadar yetecek, dep tahmin etile edi.


text:
«Lâle» qırımtatar bala telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov aytqanı kibi, oña Qırımda telekanalnıñ işi içün Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov berecek litsenziya kerekmey.
Bu aqta İslâmov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bütün onıñ litsenziyaları maña ep bir. Ondan maña iç bir litsenziya kerekmey, işğalci akimiyet ve Rusiye akimiyetinden de bir şey kerekmey. Anda olğanda ve kabinetten kabinetke yürgende, bayağı sabır ettim ve qasevet çektim», – dey İslâmov.
O şunı da qayd etti ki, şimdi «Lâle» telekanalı, ATR kibi, Kiyevden çalışa. Qırımda «Lâle» içün levhalarnı çıqarğan «Qara Deniz Production» studiyası bar.
2015 senesi aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, «Lâle» bala telekanalı, «Meydan» radiosı Roskomnadzor litsenziyasını alalmayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlavını toqtatmaq mecbur oldı. İyün 17-den ATR ve «Lâle» Kiyevden yayınlavına devam etti, «Meydan» internette çalışmağa başladı.
Dekabr 8 künü ATR «Tatlı ses» bala yarışını keçirdi. Baş teşkilâtçı vazifesi «Lâle» kanalında edi. «Tatlı ses»niñ bu senedeki şiarı: «Show must go on» edi.


text:
Saylavlar keçirilgeninden sebep Qırımnıñ bütün mekteplerinde sentâbr 15-te raatlıq künü olacaq, dep ayttı Qırım tasil, ilim ve gençlik «naziri» Natalya Gonçarova, haber ete KİA.
«Er şey teşkil etildi. Cumaertesi kününden başlap nevbetçilik teşkil etilecek, sentâbr 15-te territorial saylav bölügi olmağan mekteplerde bile raatlıq künü olacaq. Soñra bu künni tatilden alıp taşlaycaqmız», – dep añlattı Gonçarova.
Qırımnıñ 85 mektebinde saylav bölükleri teşkil etilecek.
Sentâbr 14-ne işğal etilgen Qırımda Qırımnıñ «Devlet şurası» ve yerli akimiyet organlarınıñ saylavlar keçirilmesi belgilendi.