text:
Memleketimiz tarafından vaqtınca kontrol etilmegen topraqlarımızda bulunğan Ukraina vatandaşlarına Rusiye pasportlarını berüv fermanı ile Rusiye işğalci devlet olaraq mesüliyetini tanıdı. Bu aqta Facebookta yañı saylanğan Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ taqım beyanatında aytıla.
«Bu areketler dünya toplulığına Ukrainağa qarşı cenk alıp barğan istilâcı devlet Rusiyeniñ kerçek rolüni daa bir kere köstere», – dep aytıla beyanatta.
Zelenskıynıñ taqımı bu ferman esas vazifeniñ yerine ketirilmesine – ateş toqtatılmasına – yaqınlaştırmay, dep qayd etti.
«Ukraina işğal etilgen topraqlarda bulunmağa mecbur olğan vatandaşlarını qorçalamaq, kerekli yardım köstermek ve aqlarını temin etmek içün elinden kelgenini yapacaq. Ukraina vaqtınca işğal etilgen topraqlarda Ukraina vatandaşlarınıñ menfaatları, aqları ve serbestligini qorçalav meselesinde halqara toplulıqnıñ yardımına işana ve Rusiyege diplomatik ve sanktsion basqı quvetleştirilecek, dep ümüt ete», – dep aytıla Zelenskıynıñ taqımınıñ beyanatında.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Donbasnıñ işğal etilgen topraqlarınıñ sakinleri içün pasportlar buyruğı sebebinden Ukraina halqına muracaat etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye akimiyetiniñ Rusiye tarafdarları küçleri tarafından işğal etilgen Donbas sakinlerine Rusiye pasportlarınıñ berilüvini qolaylaştırmaq qararını tenqit etti. Ukraina Rusiye akimiyetiniñ işğal altındaki Donbas topraqlarında yaşağanlarğa Rusiye pasportlarını qolay bermek qararı sebebinden Birleşken Milletler Havfsızlıq şurasına muracaat etti.
Aprelniñ 24-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Donbasnıñ işğal etilgen topraqlarında yaşağanlarğa Rusiye vatandaşlığını qolaylaştırılğan tertipte almağa imkân berecek buyruqnı imzaladı. Vesiqa metni Kremlniñ resmiy saytında Ukraina prezidenti saylavlarından üç kün keçken soñ derc etildi.
Qolaylaştırılğan vatandaşlıq aqqı «insan aqları ve serbestligini qorçalamaq içün gumanitar maqsadlarnen» berilecek, dep aytıla fermanda. İstegi olğan er kes ariza ve «DNR» ve «LNR» gruppalarınıñ regionda yaşağanını tasdıqlağan vesiqalarnı Rusiye İç işler nazirliginiñ bölüklerine bere bile. Arizalar üç ay içinde baqılacaq.
Donbastaki silâlı zıddiyet 2014 senesinden berli Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı yardım köstergeninde qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlarnı red ete ve Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» bar, dep israr ete.
BM malümatına köre, 2018 senesi dekabr ayına qadar zıddiyet vaqtında 13 biñ insan elâk oldı, tahminen 30 biñ yaralandı.


c: text/html

text:
Qırımnıñ Curçı (Pervomayskiy) rayonında eki qatlı mesken evde yanğın oldı, 10 adam evakuatsiya etildi, dep bildire Rusiye FVN-niñ qırım idaresi.
"Ateş eki qatlı evniñ ekinci qatında tutaştı, bu aqta bildirme 0:24 keldi. Yanğın 50 metr kvadrat mıntaqanı qapladı, ateş evdeki eşyanıñ bir qısmını yaqtı. Yanğın söndürmesi tahminen 30 daqqağa sürdi. Ateş tutasqanınıñ sebeplerini ekspertler tayinlemege tırışa", - denile beyanatta.
Qırımda iyülniñ 1-2-nde fevqulâde yanğın telükesi olacaq, dep haber ete Qırımnıñ gidromettsentr matbuat hızmeti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina şarqında ateş toqtatılğan soñ separatistler esir alğan 648 ukrain arbiyi azat etildi.
Milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ vekili Andriy Lısenkonıñ malümatına köre, 500 asker esir olıp qala.
Özüni Donetsk halq cumhuriyeti olaraq tanıtqanlar bildirdiler ki, salı künü 36-ğa 36 shema boyunca esirlerni almaştıracaqlar. Umumen 300 separatist azat etilmek kerek, dep haber etti Ukraina havfsızlıq Hızmetiniñ vekili Vasıl Vovk.
Donbasstaki mahsus tedbirler devamında 723 ukrain arbiyi elâk oldı, dep bildirdi Ukraina Silâlı Quvetleri grajdanlıq-arbiy emekdaşlıq reberi Oleksiy Nozdraçev. RNBO malümatına köre, elâk olğan askerlerniñ sayısı 900 kişini teşkil ete.
Birleşken milletler teşkilâtınıñ insan aqları boyunca bölük reberi Zeid Raad al-Husseyn bildirgenine köre, Ukraina şarqındaki zıddiyet devamında tahminen üç biñ kişi elâk oldı.
Sentâbr 5-te Minskte Ukraina-OSCE-Rusiye üç taraflı kontakt gruppası Ukraina şarqında ateş toqtatılması aqqında vesiqanı imzaladı. Oña köre, esir alınğanlarnı almaştırmaq, gumanitar yardım köstermek, sıñırda ateş toqtatılmasını nezaret etmek kerekler.


text:
Özbekistanda devlet yolbaşçısı saylavlarında rey berüv ceryanı yekünlendi. Yerli saatke köre saat 20:00 bütün saylav bölükleri qapatıldı. Özbekistan Merkeziy saylav komissiyasınıñ bergen malümatına köre, saat 19:00 olğan sayıda saylayıcılarnıñ 86% (17 000 000 ya da daa ziyadesi) rey berdi.
MSK beyan etti ki, saylavlar devamında, neticege tesir etecek bozuvlar olmadı. Lâkin Radio Svobodanıñ özbek hızmeti «Ozodlik Radiosı» haber ete ki, bazı bölüklerde bozuvlar qayd etile edi. Böyle bozuvlar arasında – saylav bölüklerinde siyasiy fırqalar tarafından teşviqat alıp barılğanı ve bir şahıs tarafından bir-qaç insan içün rey berilgeni qayd etildi.
Özbekintandaki saylavlarğa OSCE öz nezaretçilerini yolladı. Lâkin, olarnıñ esabatları daa beyan etilmegen. Bundan evel OSCE vekilleri Özbekistanda keçirilgen iç bir saylavnı adaletli ve demokratik olaraq tanımağan edi.
Saylavlarnıñ ğalibi 59-yaşındaki Şavkat Mirziyayev olacağı beklenile. O 2003 senesinden berli Özbekistannıñ baş naziri edi, 8 sentâbden, İslam Karimovnıñ ölüminden soñ ise, prezident vazifesiniñ eda etecisi olaraq ilân etildi. Albu ki, kontitutsiyanıñ maddesine köre, bu vazife vaqıtınca parlamentniñ Aliy Meclis yolbaşçısına yüklenikmek kerek edi. Mirziyayev, ğalebe qazanacağı taqdirde, büyük derecede, evelki prezidentniñ siyasiy yöñelişini devam etecegini beyan etken edi.
Mirziyayevniñ raqipleri – Hotamjon Ketmonov (Halq-demokratik partiyası), Sarvar Otamuratov («Milliy Tikleniş» Demokratik partiyası) ve Narimon Umarov («Adolat» sotsial-demokratik partiyası).
Özbekistan Merkeziy saylav komissiyası, saylav bölükleri qapalğanınen, ilk neticelerni ilân etip başlaycağını beyan etti.


text:
Bunı mahkemecilerniñ yuqarı ihtisaslı komissiya reisi İgor Samsin bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ aytqanına köre, mahkemecelerini boş yerler olğan mahkemelerge avuştıracaq olalar eken.
İş yerlerini coyğan mütehassıslar esasen qorantaları yaşağan şeerlerge köçip ketmege isteyler.
Qırımnıñ işğalinden soñ, maliye meseleleri peyda oldı, dey Samsin. Çünki böyle areketler içün para ayırılmağan edi. Şunıñ içün yuqarı ihtisaslı komissiyası Ukrainada mahkemeceleriniñ sayısını arttırmağa ve olarğa qoşma paralarnı ayırmağa rica ete.
«Bundan da ğayrı, esas sual – maliye teminlevimizdir, – dep qayd etti AqyarApellâtsiya mahkemesiniñ mahkemecisi Mıkola Yünenko. – Biz ise qorantalarımıznı baqmaq kerekmiz. Aylıqlarımıznı ise endi eki ay devamında almaymız, em de Aqyarda almaycaqmız».


text:
VNO qoşma sessiyasında 19 299 abituriyent iştirak etti, denile Ukraina tasil keyfiyetine qıymet kesüv merkezinde.
Şu cümleden, Qırımdan – 84 insan, daa 12028 – Donetsk vilâyetinden, Lugansk vilâyetinden – 5241 insan.
Ukraina tasil ve ilim nazirliginde qayd etkenleri kibi, iyül 18 künü saat 23:59 VNO qoşma sessiyasınıñ neticeleri peyda olacaq (biologiya, himiya, bütün dünya tarihı boyunca).
Ukrain tili ve edebiyatı, coğrafiya, rus tili, çetel tilleri (ingliz, alman, frenk, ispan), esap, bütün dünya edebiyatı ve Ukraina tarihı fenleri boyunca neticeler endi aşkâr etildi.
Evel haber etilgeni kibi, bu sene Qırım ve Donbass studentleri içün kiriş kampaniyasını qolaylaştırmağa vade ete ediler.
Qırımda 17 biñ 290 abituriyent bar.


text:
İşğal etilgen Qırımda sentâbr 15 künü qırımtatar milliy Meclis binasına ücüm etildi. Bunı Qırım.Aqiqat saytına «Qırım» fondı» hayriye teşkilâtınıñ başı, Meclis azası Riza Şevkiyev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, gece saat 03:15 Aqmescitte yerleşken Meclis binasına 3 belgisiz şahıs keldi. Ekisi kiriş qapınıñ ögünde turıp, kirişni qapattılar, birisiniñ elinde pıştav bar edi.
Bu vaqıt, Riza Şevkiyeniñ aytqanı kibi, üçünci adam gaz borusı boyunca köterilip, binada asılğan Ukraina bayrağını qopardı.
«Ukraina bayrağı yerge tüşürilgeninden soñ, belgisiz insanlar onı alıp, kettiler. Er şey eki daqiqa içinde yapıldı. Yani, evelden azırlanılğan ve planlaştırılğan ameliyat edi», – dep tarif etti Qırım.Aqiqatqa Riza Şevkiyev.
O şunı da qayd etti ki, birden «politsiya» çağırıldı. Olğan vaqia videonezaret kamerasına yazıldı, yazı da «politsiya»ğa berilecektir.
Qırımtatar milliy Meclisi bulunğan binadan Ukraina bayrağını endi defalarca tüşürmege tırışqan ediler.
Bunıñ ile, qırımtatar milliy Meclis binasında yerleşken Ukraina bayrağı sebebinden politsiya ziyaretleri de olğan edi.


text:
Mostafa Şäntop Sahibä Gafarova belän oçraştı
Törkiyä Böyık Millät Mäclese başlığı Mostafa Şäntop G20 Parlament başlıqları sammitı öçen kitkän İndoneziya başqalası Cakartada Azärbaycan Milli Mäcles başlığı Sahibä Gafarova belän küreşep söyläşte
Şäntopnıñ Gafarova belän söyläşüe waqıtında Türkiyä-Azärbaycan mönäsäbätläre häm regional’ täräqqıyätlär quzğatıldı.
Şäntop İndoneziya oçraşuları qısalarında bu ilneñ Wäkillär palatası başlığı Puan Maharani belän dä küreşkän ide.
Mostafa Şäntop Maharani belän ütkärgän söyläşüendä İndoneziyada mäğarif iseme astında “Fätullahçı” terror oyışması (FETÖ) belän bäyläneşle 11 mäktäpneñ buluın beldergän ide.
Bu mäktäplärneñ Törek mäğarif waqıfına tapşırıluına qağılışlı bularaq İndoneziyalı räsmilärgä xezmättäşlek çaqıruın yasawçı Şäntop: “FETÖ ber terror oyışması buluı belän bergä dini häm ruxıy toyğılarnı qullanuda ostarğan cinayät çeltäre”, - digän ide.
Mostafa Şäntop Ukraina Parlamentı başlığı urınbasarı Olena Kondratıuknı da qabul itkän, söyläşüdä Rusiyä belän Ukraina arasında daimi tınıçlıq öçen ğayrät kürsätergä däwam itäçäklärenä basım yasağan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Togg İstanbul aêroportında kürsätelä
Türkiyäneñ avtomobilen aêroportınıñ xalıqara terminalında kürgäzmägä quydılar
Urtaq künegülärdä xärbilär yuğarı professional’lek kürsätte
Türkiyä häm Azärbaycan qorallı köçläre xärbi künegülär ütkärde


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi martnıñ 22-nde ukrainalı Pavlo Ğrıbnı 6 yılğa üküm etti. O, Rusiyede terror faaliyetine yardım etkeninde qabaatlandı, dep bildire «Gromadske» ukrain haber agentligi.
Taraflarnıñ munaqaşaları vaqtında qabaatlayıcı taraf mahkemeden ukrainalını altı yılğa üküm etmesini rica etken edi.
Tünevin mahkeme Ğrıbnıñ davasını yaramay alına baqmadan baqmağa devam etti.
2017 senesi avgustnıñ 24-nden Pavlo Ğrıb Beyazrusiyeniñ Gomelinde ğayıp oldı. Tuvğanlarınıñ bildirgenine köre, anda o, yaşağan Kyiv şeerinden internette tanış olğan Soçili qıznen körüşmek içün ketti. Pavlo (ğayıp olğanda 19 yaşında edi, şimdi – 20 yaşında) aynı künü Kyivge evge qaytacaq edi, amma ğayıp oldı. Tuvğanları ve imayesiniñ fikirince, onı Rusiye mahsus hızmetleri hırsızladı.
Pavlo terrorizmge yardım etkeninde qabaatlana: qıznen yazışıp, Rusiye mekteplerinden birinde terakt yapmaq imkânını muzakere etken eken.
Pavlo Ğrıbnıñ babası İgor ve advokat Marina Dubrovina ukrainalı Rostov-na-Donu SİZOsına avuştırılğanda onı diger mabüsler kötekledi, dep bildirgen ediler. Ğrıbnıñ ukrainalı ekimi Vasiliy Prıtulanıñ aytqanına köre, Pavlonıñ portal gipertenziyası – iç qanamasına sebep ola bilecek yüksek qan basımı – bar.


text:
Qırımdaki Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri Canköy rayonınıñ daa dört sakinine «ekstremist faaliyeti qabul etilmeycegine» dair tenbi vesiqalarını berdi. Bu aqta «Qırım birdemligi» haber ete.
Vatandaş jurnalisti Server Ayar, faaller Osman Asanov, Smail Saitov ve Usein Asanov tenbilendi – episi Canköy rayonınıñ Bay Könçek köyünde yaşay.
«Qırımtatar Milliy Meclisi» ekstremist teşkilâtınıñ azaları 03.05.2020, 18.05.2020 ve 26.06.2020 tarihlerinde qanunsız aktsiyalarını keçire bile», – dep haber etile Rusiye politsiyasınıñ vesiqasında.
Qayd etilgenine köre, Server Ayar vesiqanı imzalamağa razı olmadı. Tenbi vesiqası berilgende hadim cep telefonına çıqardı. Jurnalistni tenbiledi: «Qanunnı bozsañız, mesüliyetke çekileceksiñiz».
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde kemirilecek edi.
Çubarov, «Qırım yürüşi» arfesinde Kreml qırımtatarlarnı qorquzmağa tırışacaq, dep inkâr etmey.
Martnıñ 31-nde berilgen malümatqa köre, koronavirus sebebinden aktsiya başqa vaqıtqa qaldırıldı.
Rusiye Tış işler nazirligi Qırımtatar Milliy Meclisi ilân etken «Qırım yürüşini» «provokatsiya» dep adlandırdı.


text:
Qırımda çarşenbe künü, iyünniñ 5-nde, boranlı yağmur yağması beklenile, dep bildire yarımadanıñ gidromettsentri.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte kündüz yağmur yağacaq, furtuna olacaq. Cenübiy-ğarbiy yel süratı saniyede 7-12 metr olacaq. Ava arareti gece 17…19º, kündüz 29…31º derece olacaq.
Aqyarda yağanaqlar yağması beklenilmey. Gece yel şarqiy olacaq, kündüz ğarbiy yel süratı 5-10 metrni teşkil etecek. Ava arareti gece 18…20º, kündüz 26…28º derece olacaq.
Qırımnıñ yalı boyunda kündüz yağmur ve bora olacaq. Cenübiy-ğarbiy yel süratı saniyede 7-12 metr, kündüz saniyede 15 metrge artacaq. Ava arareti gece 18…20º, kündüz 26…28º derece olacaq.
Keriçte yağanaqlar yağmaycaq. Şimaliy-şarqiy yel süratı gece saniyede 3-8 metr, kündüz 6-11 metr, bazı vaqıtları 14 metr olacaq. Ava arareti gece 17…19º, kündüz 30…32º derece olacaq.


text:
Sentâbrniñ 29-nda Ukraina nazirler kabineti Qırımnıñ işğalden azat etilmesi ve reitegratsiyası Strategiyasınıñ ömürge keçirilmesi planını tasdıqladı. Bunı öz Facebook saifesinde Ukraina baş naziri Denis Şmıgal haber etti.
Plan, Qırımnıñ ilhaqı ile bağlı Rusiyeniñ bozuvlarına dair isbatlarnı toplaycaq, silâlı tecavuz neticesinde ketirlgen zararnı esapqa alaycaq "Ukraian sulh inkişafı milliy merkezi" devlet qurumınıñ yaratılmasını közde tuta.
Bundan ğayrı, plan, "keçüv devri içün devlet siyasetiniñ esasları aqqında" qanunnıñ qabul etilmesinden soñ ömürge keçirilmesi kerek olğan bir sıra tedbirlerni közde tuta.
«Vesiqa Ukraina Qırımınıñ qaytarılması içün ertaraflı yol haritası olacaq. Qayd etilgeni kibi, Qırım platforması - bir kerelik tedbir degil. İşğalden azat etüvniñ tafsilâtlı adımlarından ibaret olğan ertaraflı vesiqalar qabul etemiz, eñ yahşı ekspert ve talilcilerni celp etemiz. Qırım meselesi daima dünya kün tertibinde olması içün halqara teşkilâtlardaki ortaqlarımız ile çalışamız», – dedi Şmıgal.
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danılov martnıñ 11-nde, «Qırım yarımadasınıñ Rusiye Federatsiyası tarafından işğalinden bugüngece ilk temel vesiqanıñ» azırlanılğanı aqqında bildirdi. Bu vesiqada, Qırımnıñ işğalden azat etilmesi meselesinde nasıl areket etecegimizge dair açıq talimatlar berile.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı Ukrinform agentligine Devlet sıñır hızmeti Memuriyetiniñ sıñır teşkerüvi ve qayd etüv idaresi yolbaşçısınıñ muavini polkovnik Aleksandr Jdanenko bildirdi.
«Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Ukrainanıñ qıtaiy qısmı arasında yaqalav talili köstere ki, Ukraina şarqında separatistler ve kütleviy tedbirler keçirilmesini aynı Qırımdan maliye etecek olalar», – dep qayd etti Jdanenko .
Onıñ aytqanına köre, bunı yaqalanğan küryerlerniñ aytqanları tasdiqlay. Bundan ğayrı, qıtaiy qısımğa silâ, imaye vastaları – bronejilet, kaska, teşviqat edebiyatını ketirmege tırışalar.
Sıñırcı şunı qayd etti ki, Qırım yönelişi tınç degil, onıñ içün eñ yaqın vaqıtta sıñır em tehnikiy ceetten, em de adamlar tarafından quvetleştirilecek.


text:
Balıqçılarğa ut açqannar
İzrail köçläreneñ qamaw astındağı Ğazzä sızığında ike ayırım urında açqan ut näticäsendä berse balıqçı 2 fälästinle yaralanğan
Ğazzädäge Fälästin balıqçıları hönärçe berlekläre başlığı Nizar Ayaş İzrail köçläreneñ diñgezdä balıq totuçı Fälästinle balıqçılarğa ut açuın belderde.
Ber balıqçınıñ ayağınnan yaralanuın häm Ğazzäneñ tön’yağındağı xastaxanägä salınuın citkerüçe Ayaş balıqçınıñ sälamätlege turında mäğ’lümat birmäde.
Şul uq waqıtta Ğazzäneñ könçığışında İzrail köçläreneñ ut açuı näticäsendä Fälästinle yäş’ ber keşe dä ayağınnan yaralanğan.


text:
Ütkännän kilgän xat
Yal otkrıtkası iyäsenä 42 yıldan soñ barıp citte
Niderlandta 1980nçe yılda yaldan cibärelgän otkrıtka 42 yıldan soñ adresatqa barıp citte. Brabant cirlegendä yal itüçe ğailä anı N’iv-Venneptağı tuğannarına salğan.
Östenä “Sälamnar” dip yazılğan häm yal lagerınnan fotolar urnaştırılğan otkrıtkanı poçtal’yonnar uzğan atnada cibärüçegä kire tapşırdı. Anıñ moña qadär yalğış yäisä tulı bulmağan adres arqasında totqarlanuın yazğannar. Otkrıtqanı cibärgän Veronika isemle xanım ozaq yıllardan soñ qız tuğanı Lyudvinağa anı qabat yullıy.
64 yäş’lek Lyudvina Verxoven isä: “Bu otkrıtqanı aluımnıñ bik üzençälekle mizgel buluın uylıym,”-di.


text:
Qırımda Musulmanlar diniy idaresi yanında erkekler içün İslâm ve Quran kursları açılacaq. Bunı salı künü, mart 3-de, Qırım musumalmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Dersler aftada bir kere keçirilecektir, birinci ders – martnıñ 4-de.
«Nazariyeden ğayrı, ocalar ibadetniñ eñ müim şekli – namazğa ögretecekler. Bunıñ ile talebelerniñ arap elifbesini ve Qurannı ögrenmege imkânı olacaq», – denile beyanatta.
Qırım musumalmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmetinde şunı da bildirdiler ki, dersler bedava olacaq, ve olarğa er istegen adam qoşula bile eken.


text:
Noyabrniñ 2-sinde Qırımtatar resurs merkezi Kyivde "Maña babamnı qaytarıñız!" vesiqalı filmni ilân ete. Müellifler bu filmnen Ukraina ve dünya toplulığınıñ diqqatını yalıñız Qırımdaki siyasiy mabüslerniñ meselesine degil, em de olarnıñ evlâtlarınıñ meselesine celp etmek isteyler.
Qırımtatar resurs merkeziniñ bildirgenine köre, oktâbr ayına olğan malümatqa köre, işğal etilgen Qırımda 200-ge yaqın bala babasız qalğan. Olarnı Rusiye quvetçileri terrorcılıq ve aşırıcılıq ile qabaatlay. Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında alıp barıcı Katerina Nekreçaya Qırımtatar resusrs merkeziniñ yolbaşçısı Eskender Bariyev, "Qırım balalığı" leyhasınıñ koordinatorı Mümine Saliyeva ve qırımtatar faali ve uquq qoruyıcı Lutfiye Zudiyeva ile yañı vesiqalı film ve siyasiy mabüslerniñ balalarına yardım aqqında laf etti.
–Eskender, bu filmni azırlarken, Qırımdaki siyasiy taqipniñ aqibetleri aqqında malümat bermekten ğayrı öz içün angi vazifeler qoydıñız?
On eki bala babaları endi tevqif etilgen soñ doğdıEskender Bariyev
Bariyev: Maqsadımız filmni duyğulı yapmaq edi. Bir qaç yıldan berli bunı arzu ettik ve resurslar qıdırdıq. Filmni kerçek yapmaq istedik. Yani balalar ezberden metinlerni degil, olarnıñ içinde olğanlarnı aytqanlarını istey edik.Şunıñ içün stsenariyni pek yahşı şekilde tüşündik. Filmde beş qaraman. Bu siyasiy mabüslerniñ ve bellisiz ğayıp olğanlarnıñ balaları. Olarnen ruhiyatçılar çalıştı,olarğa sualler berdi. Soñra bu ikâyelerni biz areketleştirüv vastasınen köstermege tırıştıq. Filmniñ azırlanılmasında ziyade bala iştirak etti, amma biz olardan tek beş ikâyeni sayladıq. Çekilgen materiallarnı tarihiy şaatlıq kibi qorantlarğa berecekmiz.
– Film qaç daqqa devam ete?
Bariyev: O yigirmi daqqa devam ete. Amma oña baqqanda ağlaycağıñ kele. Mına buña biz irişmege tırıştıq: seyircilerge babasız qalğan ve olarnı körip olamağan bu balalarnıñ faciasını is ettirmek. On eki bala babaları endi tevqif etilgen soñ doğdı, babalarını körmediler bile, yalıñız fetoresimlerde. Bazıları olarnı hatırlay, bazıları artıq yoq - ve bütün bu ağrı bizim filmimizde kösterilgen.
– Bu ikâyelerde sizge eñ çoq ne tesir etti?
Bariyev: Rustem İsmailov - filmde o babasınıñ fotoresmini alıp, onı sıypay edi. Bellesem, bunı ilk sefer körecek adamlarğa bu levha pek tesir eter.
– İlk nevbette bu film kimler içün yapılğan?
Bariyev: Onı türlü halqara meydanlarda, tedbirlerde köstermege isteymiz. Devamlığı tam olarnıñ talaplarına köre yapılğan. İlk kösterilüvi türlü memleketlerniñ Ukrainadaki elçileri içün olacaq. Bundan ğayrı film festivallerde iştirak etecek. Şunıñ içün televizion kanallarda onı yalıñız keledejk sene köstermek mümkün olacaq.
– Mümine, bu film siziñ "Qırım balalığı" leyhañızğa nasıldır yardım etip olurmı?
İnsan ya da cemiyet yüz-yüzge siyasiy tazyıqnen qarşılaşqanda bu ağrını toplamağa ve ümütke çevirmege ögrenmekni pek müimMümine Saliyeva
Saliyeva: Ağrı mahv etken ve icadiy ola bile. İnsan ya da cemiyet yüz-yüzge siyasiy tazyıqnen qarşılaşqanda bu ağrını toplamağa ve ümütke çevirmege ögrenmekni pek müim. Qırımtatar halqınıñ soñki yedi yıl devamında yüz bergen vaqialarğa qarşı özüni tutmağa ögrengeni esassız, qanunsız ve siyasiy sebeplerden apishanelerge qapatılğanlarnıñ mudafaası esnasına qoşulmağa maña küç berdi. Bugünde 197 bala babasız qaldı. Er bir ikâye menim göñlümde ayrı bir yer ala ve er biri eşitilmek kerek: bala tintüvni nasıl keçirdi, ayırılıqnı nasıl yaşay, nege irişti. Bütün bularnı "Qırım balalığı" saifesinde yayınlamağa tırışamız.
– Yani tintüv ayrı bir sınavdır?
Saliyeva: E, 2015 senesinden başlap Qırımda ilk böyle taqipler başlağanda biz balalarnıñ tintüv kününi pek ağır keçirgenlerini añladıq. İhtisasiy ruhiyatçılarnıñ yardımı kerek olğanını birden añladıq. Balarlarnen bugünde de ruhiyatçılar çalışa. Ruhiyatçılar saifelerimizge yazıp, göñülli olaraq yardım etmege azır olğanlarını aytalar. Cezahanede babaları ile körüşüv de stress, olarnı azırlamaq kerek. Daa diger reabilitatsiya türleri bar.
Saliyeva: Tintüvler olıp keçken soñ ilk aftaları balalar mektepke ketmege istemeyler. Olar cemaatnıñ, sınıfdaşlarınıñ, ocalarnıñ munasebetinden qorqalar. Ve bu qorqu oquv esnasını toqtata bile. Bazı vaziyetlerde analarnen beraber mektepke ketemiz, analarnı azırlaymız. Ruhiyatçılar da iç bir qorqu oquv esnasına tesir etmemek kerek olğanını balalarğa añlatmağa tırışılar. Siyasiy mabüslerniñ qorantaları ile yaqın temasta olğanlar propagandistlerge inanmaylar ve bu quvandıra.
– Lutfiye, pervasız olmağanlar babasız qalğan balalarğa nasıl etip yardım ete bileler?
Zudiyeva: İlk nevbette, uquq qoruyıcı teşkilâtlarnı ve Qırımda balalarnıñ aqları ile oğraşqan teşkilâtlarnı ve elbette pervasız olmağanlarnı bu balalarnıñ babalarınıñ azat etilmesi içün birleşmege çağıramız. Bu balalarğa kene bütün olğan qoranta yardım etip olur. Ve umumen bu balalarnıñ vaziyetini eyilleştirmek içün faydalı olğan er angi teşebbüs alğışlana. Adamlar "Qırım balalığı" leyhasınıñ koordinatorı Mümine Saliyevağa muracaat etip, öz yardımın teklif ete bileler.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Rusiye apsinde tutulğan qırımlılar
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ kâtibiyeti 2020 senesi noyabr ayında Rusiye tarafından siyasiy sebeplerden taqip etilgen insanlarnıñ sayısı 130 ola, dep bildirgen edi.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ malümatına köre, 2020 senesi oktâbr ayınıñ soñuna qadar eñ az 110 kişi Qırımda siyasiy sebepli ya da diniy cinaiy taqipler çerçivesinde azatlıqtan marum etildi.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
Rusiye Qırımnıñ Ukrainağa qayta bilecegini inkâr ete. Bunı, AQŞ prezidenti Donald Trump Rusiyeden Qırımnıñ qaytarılmasını beklegenini beyan etkeni munasebetinen, Rusiye Tışqı işler nazirliginiñ vekili Mariya Zaharova matbuat-konferentsiyasında ayttı.
İnterfaks, Zaharovanıñ böyle sözlerini ketire: «Biz öz topraqlarımıznı qaytarmaymız. Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ parçası ola».
Bundan evel Beyaz Saraynıñ resmiy temsilcisi Sean Spicer beyan etti ki, AQŞ prezidenti Donald Trump Rusiyeden Qırımnıñ Ukrainağa qaytaracağını ve Ukrainanıñ şarqiy tarafında zorbalıqnıñ eksilmesini beklegenini bildirgen.
O hatırlattı ki, bundan evel BM Teşkilâtında AQŞ daimiy temsilcisi Nikki Haley Washingtonnıñ Qırımğa dair qattı fikirde olğanını beyan etken edi.
Keçende Trumpnıñ mesleatçısı Rusiyenen qurğan munasebetleri sebebinden istifağa ketti.
AQŞ prezidenti Donald Trump saylavaldı kampaniyası devamında defalarca Rusiye ile işbirlikke qol tutqanını bildirgen edi ve Rusiyeli prezident Vladimir Putinniñ liderlik çizgilerinen meraqlanğanını aytqan edi.


text:
BMT Baş Assambleyasında keçirilgen soñki rey berüvde Ukrayina ile bağlı qarar rekord sayıda ses aldı. Bunı Ukrayina TİN yolbaşçısınıñ birinci muavini Emine Ceppar bildirdi.
"Bu rekord sayıda ses Ukrayina ve onıñ tarafdarları içün umumiy ğalebe oldı. Büyük destek qazanmaq içün edimizden kelgenini yaptıq. Bu, qazanılğan bir uruştır, bundan soñ cenkni de mıtlaqa qazanacaqmız. Baş Assambleya Rusiyeniñ Ukrayinanıñ Donetsk, Zaporijjâ, Lugvnsk ve Herson vilâyetlerini işğal etmek ıntıluvlarını qatiyen red etti. 143 devlet Ukrayinanıñ suverenitetine, mustaqilligine ve topraq bütünligine sadıq olğanını tasdıqladı. Ve Qırım ve Aqyar şeeri devletimizniñ ayırılmaz parçası olğanını bir daa qayd etti", - dep yazdı o.
Ukrayina TİN yolbaşçısınıñ birinci muavini Emine Ceppar qayd etti ki, Rusiye BMT Baş Assmableyasında rey berüvni bozıp olamağan.
"Bu afta Ukrayinanıñ raketa şantaji kibi. Moskva özüni kederli bir taqımda taptı: Suriye, Şimaliy Koreya, Belarus ve Nikaragua. Bir zamanları üstün devlet kibi sayılğan Rusiye tüşkün diktaturağa çevirildi", - dep qayd etti o.
BMT-nıñ oktâbrniñ 12-nde qabul etken qararında Rusiye tarafından "LNR", "DNR" ve Ukrayinanıñ işğal etilgen Herson ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ Rusiye tarafından işğal etilgen qısımlarınıñ ilhaqını takbih ete.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Päkistannıñ Belujistan jerinde lañkestik şabuıl boldı. Islamabadtıñ keşe taratqan mälimetinde keminde 14 qauipsizdik qızmetkeri oqqa wşqanı aytılğan.
Päkistan äskerileriniñ taratqan mälimetine qarağanda, Gvadardan Karaçige mwnay-gaz departamentiniñ qızmetkerlerin alıp bara jatqan kolonna eki qalanı jalğağan jol üstinde qarulı lañkesterdiñ şabuılına tap bolğan. Olardı qorğap bara jatqan qarulı jasaqtar men lañkester arasında swrapıl atıs bolğan. Mälimdemede, qauipsizdik küşteri lañkesterge önimdi soqqı berip, departament qızmetkerlerin qorğap qalğanı aytıladı.
Päkistan prem'er-ministri Imran Han adam şığınına alıp kelgen lañkestik şabuıl turalı resmi mälimdeme jasadı jäne jedel tergeu jürgizudi bwyırdı.
Belujistan separatistik küşteri şabuıldı öz moyındarına alıp mälimdeme tarattı. Avtonomiyalıq statusqa ie Belujistanda separatistik küşter köp jıldan beri Islamabad biligine qarsı äreket etip keledi. Degenmen jergilikti äskeri şendilerdiñ mälimetinşe, soñğı jıldardağı qarulı soqqılardan keyin separatistik top barınşa älsiregen.


text:
Qırımnıñ uzaq bir köyünde Aqmescit ya da Aqyardan farqlı bir şekilde olacağını kimse beklemey. Yani köylüler, resmiy olaraq "tam azırlıq" rejimi denilgen karantin tedbirlerini pek de kütmey, olarğa pek de uymay.
"Bilesizmi, adamlar mesüliyetlice oldı, tışarıda boş-boşuna kimse kezmey", - dedi telefon lafımızda Aqmescit rayonınıñ Çoyunçı (Urojaynoye) köyüniñ sakini Yelizaveta Kubrak. - Kimerleri bostanlarında qarmalana, ebet. Tükânğa ve kommunal ödevlerini yapmaq içün poçtağa baralar, maska taqalar. Poçtağa tek beşer adam yibereler. Men de özüme marlâdan maska tiktim ve afta bir kere barıp ötmek ala. Adamlar bir-birine pek yaqınlaşmay, uzaqtan el sallaylar".
Çoyunçı köyündeki vaziyet, men anda bir yarım ay evel barğanımda olğanı kibi qala, demek.
Ebet, o zaman Qıtaynıñ Wuhan şeerinde başlanğan koronavirus epidemiyası aqqında adamlar az bile edi ve onıñ sebebinden aslı qasevet etmediler.
Bütün 2019 senesi be soñra koronavirus izolâtsiyasına qadar olar hastahane içün küreşe edi. Hususan, eski ambulatoriyanı tamir etmek ve soñra evelkisi kibi qullanmaq ricasınen çeşit rayon ve cumhuriyet müessiselerine muracaat ete ediler
Olarnı, daa doğrusı - Yelizaveta Kubraknı ve daa bir qaç köy pensiyalını, - 2018 senesiniñ soñunda qapatılğan ambualtoriyanıñ taqdiri raatsızlay edi. Bütün 2019 senesi be soñra koronavirus izolâtsiyasına qadar olar hastahane içün küreşe edi. Hususan, eski ambulatoriyanı tamir etmek ve soñra evelkisi kibi qullanmaq ricasınen çeşit rayon ve cumhuriyet müessiselerine muracaat ete ediler. Bina qaviy, yerleşmesi qolay ve ilâhre. Qırımnıñ rusiyeli Sağlıq Nazirliginde, aksine, bunen razı degiller. "25.06.2018 tarihli №33/18 tehnikiy neticege köre, bu tibbiy ambulatoriyasınıñ binası qaza alında kibi tanıldı. Böylece, bozuluv telükesi bar", - denile Qırım sağlıq naziriniñ birinci müavini Valentina Savçenkonıñ cevabında.
3,3 biñden ziyade adam yaşağan çöl köyünde bütün bu vaqıt tibbiy müessisesiz nasıl yaşadılar? Yoq, andaki adamlar bütünley ekimsiz qalmadı. Şimdi mütehassıslar hastalarnı Çoyunçıde üç türlü yerde qabul ete, bundan ğayrı qomşu Çüyke (Çaykino) ve Beki Eli (Jivopisnoye) köy hastahanelerinde. Söz sırası, soñkisine Çoyunçınıñ ekinci bölügi dep aytalar. Em de Çoyunçıda pediatr, baş ekim ve tiş ekimi adamlarnı köy şuraşınıñ ekinci qatında qabul ete.
Tibbiy yardımnıñ böyle "coğrafiyası" ve bunıñ neticesinde peyda olğan qolaysızlıqlar, tuvğan ambulatoriyasına alışqan köylülerniñ raatsızlıığna sebep oldı.
Adamlarnıñ şikâyetlerini, bazen közyaş ile, men ekinci yıl çalışmağan tibbiy müessiseniñ binasınıñ yanındaki skverde oturıp diñledim.
Maña ambulatoriyanıñ boşalğan odaları ve ayatlarını kösterdiler.
O yerde ne içün Aqmescitteki sağlıq nazirligi teklif etken yañı modul hastahanesini qurmaq degil de, eski ambulatoriyanı tamir etmek kerek olğanınen bağlı delillerni eşittim. Delillerni aynı şu Yelizaveta Kubrak ve köydeşleri İvan Gumenük ve Raisa Şokolenko ketire edi.
Köyde daa bir eşilgen bina bar - keçmişte sovhoz yataqhanesi edi.
Bu qurulış köyniñ merkezinde, köy şurasınıñ artında tura. Şimdi o çöplüklikke çevirildi.
Karantinden evel Çoyunçını Aqmescit memurları ve Rusiye Devlet Dumasınıñ mebusı Konstantin Baharev ziyaret etti. Köy şurasınıñ memuriyetiniñ bundan haberi oldı, olar köy merkezinde cıyıştıruvnı teşkil etip, ziyaretke azırlandılar. Köylülernen köy Medeniyet evinde qonuştılar.
Anda ekseriyetle sadıq sakinler davet olundı, dey Yelizaveta Kubrak. Ve kene de, keçken senede kibi, adamlarnı Çoyunçıda modul ambulatoriyası olacaq, dep işandırdılar, buña para ayırılğan dep ayttılar. Ve atta bir qaç leyha resmini kösterdiler - köy merkezinde boş meydançıqta turğan bina. Bir vaqıtları mektepni qurıp başlağan yerde.
Maksim Denisov, Qırım blogeri
«Blog» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, Rusiye vatandaşları prehzidentleri Vladimir Putinden işğal etilgen Qırımdan Rusiye ordusını çıqarmasını talap etmeli.
«Rusiyeniñ millionlarnen vatandaşı şeerleriniñ meydanlarına çıqıp, Putinden işğal etilgen Gürcistan, Ukraina ve, elbette, Qırımdan Rusiye ordusını acele çıqarmasını talap etmeli», – dep yazdı o, Facebookta koloniyada qalmasına üküm etilgen oyuncı Pavel Ustinovğa qoltutuv aktsiyalarını izaatlap.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, o, Ustinovğa azatlıq tiley, amma «ekseriyeti qırımtatarı olğan yüzden ziyade qırımlı siyasiy mabüsniñ azat etilmesini» eñ çoq istey.
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ malümatına köre, Rusiyede 113 Ukraina vatandaşı apiste tutula, 89 – qırımtatarıdır.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ eksperti Aleksandr Sedov, işğalniñ başlamasından berli «iftira» maddesi ile Qırım mahkemelerine yüzden çoq iş kelgenini bildirdi.
Bunı o avgustnıñ 11-nde Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında bildirdi.
«Mahkemelerge ne qadar dava yollanılğanı aqqında malümatnı teşkerdik – bu 100-den çoq iftira aqqında dava. Amma asılında, tahminen 20 dava boyunca üküm çıqarıldı ve bu 20 ükümden episi, desek olacaq aqlayıdıj üküm. Eki dava boyunca para cezası edi - 10-15 biñ ruble», – dedi o.
Onıñ añlatqanına köre, çoqusı allarda Qırımda böyle davalar Rusiye akimiyetiniñ tenqit etilmesi ile bağlıdır.
«Eger tenqitke ükümet ya da prezident oğratılsa, o zaman insañ aqları ceetinden saçmalıq olaraq sayılğan «prezidentke qarşı aqaret» ya da «ükümetniñ içtimaiy gruppasına qarşı duşmanlıq doğuruv» kibi yañı maddeler qullanıla. Akimiyet temsilcisi ise tenqitke oğratılsa «iftira» aqqında bir pek oñaytlı madde qullanıla», – dep qayd etti Sedov.


text:
Ukraina Tış işler nazirliginiñ mahsus avaleler boyunca elçisi Dmitriy Kuleba temsilcileri Qırımtatar Milliy Meclisi ile birlikte qırımtatar siyasiy mabüslerge bağışlanğan ayrı haber kampaniyasını keçirmege planlaştırğanı aqqında bildire.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Meclisnen birlikte Qırımda mabüs olaraq tutulğan insanlarnıñ cedvelini tizecek olamız ve, oña köre, şu şahıslarnıñ taqdiri ve meselelerine cümle diqqatını celp etmek içün aktsiya ve adımlarımıznı işlep çıqaracaqmız», – dep qayd etti Kuleba.
Şimdi Qırımda Rusiye taqiqatçıları tarafından açılğan işler boyunca yaqalanğan qırımtatar faalleri süretleriniñ Ukraina Tış işler nazirligi binasında açılğan siyasiy mabüsler gallereyasında olmağanını añlattı.
«Qırımtatar halqı temsilcileriniñ aqlarını qorumağa ve olarnı azat etmege areket etemiz, amma olarnıñ süretlerini diger siyasiy mabüsler ile bir sırada assa edik, Qırımnı ukrain territoriyası olaraq tanımağanımıznı bildirer edik. Bu ise qatiyen öyle degil», – dep qoştı elçi.
Siyasiy mabüsler gallereyası Ukraina Tış işler nazirliginiñ altıncı qatında peyda oldı. Bu sergini Ukrain Tış işler nazirligi «Yevromaydan-SOS» teşebbüsi ile birlikte azırladı.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimi vekili Anton Korınevıçnıñ fikirince, Qırımdaki suv qıtlığı Qırım işğali bitmesiniñ tezleşmesine yardım ete bile. Al-azırda bu Rusiyege qarşı «esas basqı aleti» ola, dey o.
Bu aqta Korınevıç «RBK-Ukraina» neşirine bildirdi.
«Suv ve Şimaliy-Qırım kanalı meselesi işğalci memleketke qarşı müim basqı aleti olğanını tüşünemiz, ve bu alet Qırım işğali bitmesini tezleştire bile. Çünki, ayat köstergeni kibi, işğalci memleket şimdi suv meselesini özü çezip olamay», – dedi o.
Noyabrniñ 2-nde Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, suv qıtlığını qapatmaq içün Aqmescit etrafında büyük suv yedekleri yoq, şunıñ içün akimiyet «eñ beterine azır». Ealige suv berüv cedveli, onıñ tahminlerine köre, daa eñ az bir yıl olacaq.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Dekabrniñ 1-den 2-sinece Qırım evinde, "Qırım inciri” yarışını yekünlegen, “Qırım inciri” ilk ukrain-qırımtatar edebiy festivali keçirilecek.
Teşkilciler, festival programmasında: kitap numayışı, muzakereker, yarişçılarnıñ eñ güzel eserleriniñ oqulması, belli yazıcı ve şairlerniñ çıqışları, kitap yarmalığı, ebebiy-muzıkalı performanslar ve yarış ğalipleriniñ mukâfatlavı bar dep bildire.
Festivalniñ şanlı musafiri britan yazıcısı. kinorejissör, uquq qoruyıcı, televizion alıp barıcısı ve jurnalist Bidişa olacaq.
Festivalniñ cedvelinen tedbirniñ Facebook saifesinde tanışmaq mümkün.
“Qırım inciri” yazıcılar yarışı yazda ilân etildi, konkurs eserlerinin qabul etüvi oktâbrniñ 31-inde bitti. Bu vaqıt devamında jüri azaları 135 müelliften 244 iş aldı.
Teşkilciler, bu leyhanıñ maqsatları - qırımtatar tili ve edebiyetı ilerlemesi, Qırım ve qırımtatarlar mevzusını ukrain edebiyatında köterilmesi, eki medeniyetniñ daa pek yaqınlaşması ve daa teren ögrenilmesi maqsadınen tercimeli edebiyatnıñ meydanğa ketirilmesi dep qayd etti.


text:
İşğal etilgen Qırımda, Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ baş müdiri deñişti: sabıq yolbaşçı Elmira Ablâlimova işten boşatıldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine Bağçasaray müzeyiniñ hadimleri bildirdiler.
«Resmiy malümatqa köre, Elmira Ablâlimova ile kelecek senege muqaveleni uzatmadılar. Hadimler müessiseniñ ğayrıdan qayd etilüvi sebebinden işten çıquv aqqında ariza yazğanlar. O, müzeyni endi terk etti», – dep añlattılar Qırım.Aqiqat mühbirine müzey hadimleri.
Yañı baş müdir vazifesine evel Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ iqtisadiy meselelri boyunca müdir muavini olğan Vadim Martınük tayin etildi.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
BMT-de Ukraina missiyasınıñ vekilleri, ilhaq etilgen yarımadada Qırımtatar Milliy Meclis işiniñ ğayrıdan tiklenmesi aqqında BMT-niñ halqara mahkemesiniñ qararınıñ yerine ketirilmemesinden sebep halqara topluluqnı Rusiyege basqını arttırmağa çağırttı.
Bunıñ aqqında Jenevada BMT-niñ insan aqları boyunca 43-ünci sessiyasında aytıldı, bildire Ukraina Tış işler nazirligi.
"Rusiye BMT Halqara mahkemesine ürmetsizlikni kösterip, Ukraina Rusiyege qarşı davası boyunca cıqarılğan buyruğını ömürge keçirmey. Buyruq, hususan, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ işiniñ ğayrıdan tiklenmesini ve qırımtatar ve ukrain halqlarınıñ özgünliginiñ saqlanmasını talap ete edi. Em de Rusiye tamır halqqa qarşı basqını devam ete", - denile beyanatta.
Mayısta Avropa Birligi Rusiyeni BMT mahkemesiniñ 2017 senesi aprel 19-ı tarihli qararını ömürge keçirmege ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmege çağırttı.
Daa evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağı yıllığında halqara toplulıqnı «Qırım ve Qara ve Azaq deñizleri üzerinde Ukraina devlet suvereniteti ğayrıdan tiklengenine qadar Rusiyege basqı quvetleştirmesini devam ettirmesine» çağırıp, yarımada meselelerini aprelniñ 30-nda olacaq «normand formatında» muzakere etmege teklif etti.
2016 senesi Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisni yasaqlamağa qarar aldı. Onı Rusiye topraq bütünligini bozmağa tırışa ve insanlarnı qorquza dep, ekstremist teşkilât dep sayğanlar.
Meclis yasağı teklifi işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskayağa aittir.
2017 senesi Ukraina BM halqara mahkemesinde Rusiyeni Ukrainadaki terrorizm tedbirlerine para bergeni ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı istilâ yapıp, ırqiy ayırımda iştirak etkeni sebebinden mesüliyetke çektirmek içün oña qarşı dava açtırdı.
Ukraina, BM Halqara mahkemesine muracaat etip, vaziyetniñ acele olğanına emiyet berip, vaqtınca tedbir almağa rica etti. 2017 senesi aprelniñ 19-nda mahkeme Ukraina talaplarınen bağlı Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirlerini kirsetmege qarar aldı.
Vesiqada Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İyün 29-dan iyül 2-ge qadar Berlinde Rusiyede Qırımda teraktlarnıñ teşkil etilmesinde qabaatlanğan rejissör Oleg Sentsovğa qoltutmaq içün bir sıra ukrain kinolevhasını kösterecekler. Berlindeki ukrain kino künlerini ukrain kinoprodüsserleri dünyada ukrain medeniyetini populârlaştırmaq içün teşkil eteler, dep qayd etildi iyün 17-de Kiyevde olıp keçken matbuat konferentsiyasında, haber ete Qırım. Aqiqat mühbiri.
«Dünyada kinoindustriyamız, kinematografımız belli olsun dep, çoq çalışamız. Zenaatdaşımıznıñ taqdirine diqqatnı celp etmege imkânımız olğanda bu pek müim – Oleg Sentsov memleketimiz oğrağan qıyın vaziyetniñ reinesi oldı, kinoindustriyamız da bunı is ete», – dep ayttı Ukrainanıñ kino meseleleri boyunca devlet agentliginiñ yolbaşçısı Filipp İlyenko.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, festival çerçivesinde ukrain kinematografı içün müim olğan bir sıra levha kösterilecek. «Haytarma», «Paracanov», «Povodır», «Teni zabıtıh predkov – ögnennıye köni», «Vesnoy», em de zemaneviy vesiqalı filmler: «Maydan», «Babylon13: voyna» numayış etilecek.
Berlindeki ukrain kino künleri çerçivesinde Askold Kurovnıñ «Osvobodite Olega Sentsova» («Oleg Sentsovnı azat etiñiz») vesiqalı filmniñ iş versiyası ve Oleg Sentsovnıñ «Gamer» işi taqdim etilecek.
«Alman seyircisini ukrain kino ile tanış etmekten ğayrı semetdeşim Oleg Sentsovğa qoltutuv aktsiyası da keçirilecek, menim içün bu eki qat müim. Olegni tanıyım, yaqın dost degilmiz, amma o da qırımlı. Berlinde Qırımda çıqarılğan «Haytarma» da kösterilecek, levha Ukrainada yapıldı, menim içün büyük bir şeref ve müim bir vaqia», – dep ayttı rejissör Ahtem Seytablayev.
Festivalniñ teşkilâtçıları Almaniyanıñ meşur siyasetçileri, dünyanıñ farqlı köşelerinden diplomatlar, Avropa kinoakademiyasınıñ azaları, ukrain ve çetel kinosanayısınıñ vekillerini davet ettiler.
Berlindeki ukrain kino künleri çerçivesinde Ukraina musafirleri ve Almaniyanıñ medeniyet ve siyaset erbaplarınıñ iştiraki ile tögerek masalarnıñ ötkerilmesi ilân etilecek.
Oleg Sentsov 2014 senesi mayıs ayında Rusiye FSB hadimleri tarafından Qırımda yaqalanğan edi. Onı Aqmescit, Yalta ve Aqyarda teraktlarnıñ azırlanmasında qabaatlaylar. Sentsovnıñ adliyecisi SİZOda onı çekiştirgenlerini bildirgen edi. Rejissör qabaatını red ete. Bundan ğayrı, bu iş boyunca daa üç kişi yaqalandı.
Aprel 16-da taqiqat ukrain rejissörini «silânı qanunsız tutuvda» da qabaatladı.
Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ apis müddetini mayıs 11-ge qadar arttırdı.
Sentsovnıñ bir çoq işdeşi ve uquq qorçalayıcılar onı siyasiy mabus olaraq tanıp, onı azat etmege çağıralar. Olarnıñ fikirince, Sentsovğa qarşı qabaat sahte ola. Sentsov – Euromaydannıñ faal iştirakçisidir.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım parlamentiniñ spiker muavini Remzi İlyasov qırımtatarlarnıñ yañı temsiliy organnı teşkil eteceklerini ilân etti.
Bu aqta o «RİA Novosti» agentligine bildirdi.
İlyasovnıñ qayd etkenine köre, cemaat ve din erbaplarınıñ umumiy qararınen umumhalq qurultayınıñ teşkil etilmesinen oğraşaycaq mahsus milliy komissiyanı tesis etmege qarar alındı. Tahminlerge köre, qurultay bu sene noyabr-dekabr aylarında keçirilecek.
«Qurultayda ükümetke qırımtatarlarnıñ problemalarını bildirecek ve beraberlikte olarnıñ çezüv yollarını qıdıracaq ortaq temsiliy organnı saylacaqmız, onı farqlı adlandırmaq mümkün», – dedi İlyasov.
Qırımtatar Milliy Meclisinde İlyasovnıñ bu beyanatlarına daa izaat bermediler.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Meclis reisi Refat Çubarov bundan soñ Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetini fevqulade nizamda devam etecegini dildirdi, çünki onıñ faaliyeti normal şekilde ömürge keçirilmesi içün «yeñilmez manialar» quruldı.
Meclisniñ yasaq etilmesini halqara toplulıqta takbih ettiler.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Raqmet sağan muğalim!
Nawrız ayınıñ 13-i juldızında mektebimizdiñ ardaqtı ustazı ayawlı ana, süyikti jar, orıs-tili jäne ädebïeti päniniñ muğalimi Wsenova Jumaqız apaydıñ zeynet jasına kelwine baylanıstı, mektep ujımı Şablan Dildäbekov mädenïet üyinde arnayı keş ötkizdi. Keşke apaymen birge qızmettes bolğan jandar, odan bölek ağayın twıstarı, ul,qızdarı, kelinderi, nemereleri, körşi qolañı awıl turğındarı, mektep oqwşıları qatıstı. Keş barısında apayımızdıñ ötken ömirinen beynerolïkter körsetilip keşke kelgen qonaqtar, apayımız jayında qızıqtı äñgimeler ayttı. Öz kezeginde oqwşılardıñ qızıqtırğan sawaldarına jawap berip jïnalğan köpşilikke öz alğısın bildirdi. Keşte mektebimizdiñ önerpazdarı än aytıp bï bïledi.


text:
"Qırım birdemligi" cemaat birleşmesiniñ faali Memet Belâlovnı Rusiyeniñ Velikiy Novgoroddaki 9-ncı tüzetüv cezahanesine ketirgenler. Bunı birleşmege onıñ ömür arqadaşı Ediye Belâlova haber etti.
Onıñ sözlerine köre, aqayınen sentâbrniñ 24-nde laf etken.
Ediye Belâlovanıñ sözlerine köre, Ufa SİZO-sından Başkortostan cezahanesine etap etilgen soñ olar çoq vaqıt Memetniñ bulunğan yerini bilmegenler. Bir ay devamında onı bir izolâtordan diger izolâtorğa avuştırıp turğanlar.
Velikiy Novgorodda Belâlov 6 kün SİZO-da keçirgen, soñra onı cezahanege etap etkenler. Cezahanede şahsiy şeylerini tutıp alğanlar ve apishane içün urbalar bergenler. 20 kün devamında o karantinde olacaq.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutıp alğan edi.
FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatladı.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi 2020 senesi sentâbrniñ 16-nda Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca üküm çıqardı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
«Mayıs 3» işi boyunca yaqalanğan qırımlı Edem Osmanovnı SİZOda (Taqiqat izolâtorında) qaldırdılar. Qırım Yuqarı Mahkemesi fevral 6 künü onıñ şikâyet arizasını red etti.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl bildirdi.
Edem Osmanov mezkür iş boyunca yaqalanğan beşinci şahıstır. Şimdi SİZOda buluna.
Yanvar 19 künü Aqmeçit qasabasında 34 yaşında iş adamı Edem Osmanov yaqalanğan edi. Erkekni 2014 senesi mayıs 3-de qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni qarşılağanda politsiya hadimine qarşı küç qullanmasında qabaatlaylar. Yanvar 21-de Aqmescit şeeri merkeziy rayon mahkemesi oña eki aylıq apis cezasını çıqardı.
Yanvar 21-de Aqmescit şeeri merkeziy rayon mahkemesi oña eki aylıq apis cezasını çıqardı.
Keçken sene devamında uquq qoruyıcılar 2014 senesi mayıs 3-de qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni qarşılav tedbirinde iştirak etken 4 insannı yaqaladı. Bundan soñra Edem Ebulisov, Tair Smedlâyev, Musa Apkerimov ve Rustam Abdurahmanovğa qarşı qarar deñiştirildi ve olarnı azat ettiler.


text:
Qırımtatar halq yırlarında at-alaşa timsali
Qadimiy devirlerden başlap türkiy halqlarnıñ ömürinde atnıñ ehemiyeti ğayet büyük olğan. Uzaq «Putperestlik» zamanlarında qadimiy insan atnı “totem” olaraq tutıp, oña tabınğan.Şunıñ içün de at timsali türk halqları folklorınıñ aman-aman episi janrlarında rastkeledir. Başqort halqınıñ yırlarında at ayrı bir her tuta, eñ keniş darqalğan ve tolu, inceliknen işlenilgen timsallerden biri olıp kele. «Bir çoq at timsalli yır metinleriniñ tahlili neticesinde yaşı, tabiatı, tüsüne köre atlarnıñ 60-tan ziyade çeşitleri qayd etile»[14, s.42]. Qazan tatar yırlarına kelgende, anda da at eñ faal timsallerden biri olğanını köremiz. Bu yırlarnıñ esas motivi yigit ile atnıñ dostluğı ve birligidir. Qazan tatar halq mirasınıñ tedqiqatçısı I. Nadirov bularnı qayd ete: «At ve yigit biri-birinden ayırılmazlar. Olar baht qıdırıp seяatqa beraber çıqalar, cenkke beraber yollanalar, çeşit manialardan beraber keçeler. Olar ekisi hem de her biri ayrı olaraq herlik, emekseverlik, sadıqlıq, çıdamlıq timsali olıp keleler» [10, s.134]. Bu timsallerniñ birligi yırlarda qiyas, mecazlarnıñ yardımınen kösterile. Kene de I. Nadirov cüyrük atnıñ timsali daha bir mana taşığanını bildire. Bu – vaqıtnıñ, insan omrüniñ at kibi tezliknen keçip ketkenidir. Çuvaş halq yırlarında ise at cesür, emeksever, kuçlü yigitniñ timsali olaraq işletile [13, s.121].
Atsız her — qanatsız quş. Bu ata sözünde qırımtatarlarnıñ omründe atnıñ muimligi ne qadar büyük olğanı körünip tura. Halq ağız yaratıcılığında at mevzusı eñ çoq qullanılgan mevzulardan biridir. Masal, destan, rivayet, yır, atalar sözleri, tapmaca ve diger folklor janrlarında bu söz sıq rastkele. Meselâ, atalar sözlerini alayıq:1.At qadrini yigit bilir.2.At minmek yigitke yaraşır.3.Atı barnıñ qanatı bar.4.Atıñ yahşı olsa, öluñ qısqa olur.5.At alsañ barlıdan al, qız alsañ — carlıdan.6.Atını baqqan artına baqmaz.7.At — mingenniñ, ton — kiygenniñ.8.At oler — meydan qalır, yigit oler — şan qalır.9.Yahşı at özüne qamçı urdurmaz ve digerleri.Destanlar haqqında söz yürsetilgende «Kör oğlu» destanını añmaq herlidir. Onıñ baş qaramanı Kör oğlu «batırlığı ve atınıñ cüyrükliginen alay ortağa nam bere»:
«Menim atım isarlardan atılır,Atıldıqça qulaqları çatılırUcyuzlıqta yüz biñ altınğa satılır…»
Orta asırlarda hanlar özara yarışlar yapıp at qoşularında nam qazanğanlar. Şu sebepten eñ güzel cüyrüklerni satın alıp, olarnı beslemek içün saraylarında eñ tecribeli atçılarnı tutqanlar. Bunı da biz “Kör oğlu” destanında köre bilemiz. «Olar (hanlar) baylıq elde etmek içün biri-birlerinen talaşqan, kimer vaqıtlarda ise zevq bayramları tizerek, öz araları at qoşusı yapqan, abadanlıq qazanğanlar».Qırım hanlığınıñ eñ kuçlü silâsı – onıñ atlılarından ibaret olğan orduları edi. Soñra ise bu silânen Rusiye imperatorlığı qullandı. Bilgenimiz kibi, 1884s. qırımtatarlardan teşkil olunğan atlı eskadron meydanğa ketirildi [6, s.123]. Qırım atları Altın Ordunıñ kuçlü, el kibi uçqan, çıdamlı atlarından kelip çıqqanlar [4, s.153]. Olarnıñ damarlarında efsaneviy skif atlarınıñ qanları aqa degenler de olğan [8, s.15]. Seferlerge çıqqanda qırımtatarlar yanlarına 300 biñge yaqın at alğanlar [15, s.395]. her bir atlı asker özünen beraber daha eki at ala eken. Yolda ketken vaqıtta atı yorulğanını duyğan asker suratını eksiltmeyip ekinci atına sekirip mine eken. Üstünde endi saibini sezmegen cüyrük, kerekli vaqıtta qolaylı herde olmaq içün, deral saibiniñ sağ tarafına keçken. Bu atlar askerler tarafından mahsus böyle ogretilgen ekenler. körünişten çirkin, lâkin pek çıdamlı olğan atlarnıñ çeşitine «bahmat» degenler. Yalınları gur, uzun, tap herge tiye, quyruqları da herden süyreklene eken. Olar uzaq mesafelerni engilliknen aşqanlar [3, s.56,59].Qırımtatar rivayetleriniñ ve halq yırlarınıñ qaramanı Alim Azamat oğlunıñ eñ yaqın dostu Tozla Toru atı olğan. Atı onı «qıyınlıqlardan, duşmanlardan qurtarğan, cap, dere, bayır, ozenlerden yıldırım kibi uçurıp keçirgen» [2, c.218].
«Men atımnı nallattım,Nalı taymasın.Ketken ölü derya olsa,Artqa qaytmasın».(“Alim”).
Atlarnıñ tabiatı, yaşı, tüsüne köre olarğa çeşit adlar bergenler: «Toru at» dep qırmızıca tüslü atqa, qaverenki tüslü atqa – «keri at», minilmegen atqa – «asav», şeñ tabiatlı atqa – «borlu sınlı», tayğa – «donen», 2-3 yaşlı tayğa – «qunan» aytqanlar.“Çora batır” yırında bir sıra at adlarını rastketiremiz:
Alibey menden at istedi,Celcetmezni berdim – almadı,Bozcorğanı berdim – almadı,Cılqaydarnı berdim – minmedi.
Qırımtatar halq yırlarında “at” sözü çoq qullanıla. Misal olaraq böyle çöl taraf yırlarını ketirmek mюmkün: «Aynı deseñ cigitler», «Atım olse hiç yanmam», «Köter qalpaq, perçemiñ kültelensin», «Noğay beyitleri», «Oñ qolumda kemane», «Çal atımnıñ telbevi», «Çora batır», «Çal atımnıñ tırnağı», «Eki çomaq balasın», «Capalaq borlu», «Aqtaban», «Qara ker atım» ve digerleri. Orta yolaq ve yalı boyuna ait olğan yırlarda da atlar sıq añılalar: «Atım tekerlendi», «Kör oğlu», «Yavrum, Salğır boyu», «Qasap oğlu», «Mane», «Mineyim desem, atım yoq», «Men anamnıñ bir qızı edim», «Menim adım Seyit oğlu Seydamet», «Port – Arturnıñ qalesi», «Eger qoydım toru tayğa», «Ediye» ve ilâhre.Qırımnıñ çeşit koşelerinde yaşağan halqımıznıñ turmuşına at ne qadar teren kirgenini biz yırlarımızdan añlamaq mümkünmiz. At her ve yigitlerimizniñ yanında hem işte, hem de raatlıq vaqtında buluna edi. Yigitler aqşamları atqa minip ortalıqnı dolana, cıyınlarğa bara, anda begengen qızlarını seçip ala ekenler:
«Aqşam olsa cigitler, ay,Minerler atqa,Eger canım sav bolsa, ay,Iç bermem catqa».(“Aqşam olsa cigitler”).
Qızlar ise yüreklerine yatqan yigitlerniñ atlarına özleri tikken poşularını bağlay ekenler:
«Mına, selâm aleykum,Men de keldim, alay.Atımıñ başın acımayCibere berdim, alay.Aleykum selâm, hoş keldiñ,Ah, bir danem, alay.Atıña poşu baylayım,Qıdırlez lâlem, alay».(“Mına, selâm aleykum”).
Aynı bu mesele haqqında orta yolaqqa ait olğan “Çal atım çapa-çapa” yırında laf kete:
«Çal atımı çaptırdım,Başına poşu taqtırdım.Qız, seniñ parmağıña,Altın yüzük yaptırdım».
Qırımtatarlarnıñ eñ sevimli yarışı (hem de baş eglencesi) at çapuvıdır. hiç bir bayram, toy evelden at çapuvsız keçmegen. Bu hatta adetke çevirilgen. Qırımtatar mırzaları pek qopay bir sınıf cemiyet olıp, öz araları yarışlaşıp, biri-birisinden üstün, artqaç kelmek içün “at çapuvı” yarışınen pek oğraşa ekenler. Bay mırzalar aselet çapuvlarda yarıştırmaq içün cüyrüklerni asrağanlar.Keçken asırda bütün Qırımğa nam bergen Aqtaban adlı cüyrükke “Aqtaban” türküsi bağışlanğan. «Içki ortalığında olıp keçken at çapuvında Antay köyünden bay qırımtatarnıñ Aqtaban adlı atı ğalebe olğan» [1, s.207].
«Menim atım Aqtaban,Men atımnı maqtamam.Men atımnı maqtasam,Ornı keçmey toqtamam».
«Capalaq borlu ise Kerç tarafınıñ aytuvlı cüyrügidir. Bu 1880-lerde Qocalar köyünde yaşağan Ğafar ağanıñ borlu atı eken. Aqtaş Cematiyniñ ise Qaşqa adlı cüyrügi olğan. Bu eki adam atlarını çapıştırğanlar, neticede Capalaq borlu eñgen» [1, s.207]. ”Capalaq borlu” yırı aynı bu haqqındadır:
«Capalaq borlunıñ dorbasın,Yahşı etip ber toldurıp,Cemaltiyniñ QaşqasıColda qalsın boldurıp».
«Avesligim bir toru at, aqtaban tazı», — denile bir yırda. Ebet, her bir yigit at saibi olalmağan. Bunı “Mineyim desem, atım yoq” yırı da tasdiqlay.
«Mineyim desem, atım yoq,Mineyim desem, atım yoq.Alayım desem, aqçam yoq,Alayım desem, aqçam yoq».
Atı olğanlar ise, atlarını aybetley, seve ve ğururlana ediler. Olarnı arabalarğa ekmege qızğanıp, ogюzlerni, çöl taraflarda ise develerni eke ediler.
«Mindim deve macarına,Kettim Kerç bazarına».(“Çalbaş bora”).
Qırımtatar oğlanlarını balalıqtan at minmege, olarnı beslemege ogrete ediler. Aqiqiy yigit at minmekte sınala edi.
«Yigit hattan enerse,aman,Yine atlanır,yine atlanır.Yigit kölgesine yigit saqlanır,Yigit olan çoq zorluğa qatlanır».(“Kör oğlu”).
Mavı kokni qara bulutlar qaplap, ortalıqqa cenk afatı çıqqanda, duşmanlarğa qarşı kureşke ketken Qırımnıñ sadıq evlâtlarını kene de atları ozğara ediler.
«Qaraker atım egerlep, saldım yolğa,Dört ormemni dört büklep, aldım qolğa.Tavnı, taşnı qarğıtıp ketemen Orğa,Qolaynen artqa hiç qaytmam, qalsam da zorğa».
(“Qaraker atım”).Cenkte bulunğanlar içün at tek transport vastası degil edi; emek bitken vaqıtta at eti çoq askerniñ canlarını qurtarğandır.
«Kuropatkin başımız,At etidir aşımız».(“Port-Artur”).
Şimdiki künge kelgende ise, atlarnıñ ehemiyeti eksildi. «Maşinalar devri»nde bu alicenap ayvannı bizler ara-sıra tek köylerde köre bilemiz. Adetlerimizden de uzaqlaştıq. Yuqarıda aytqanımız kibi, evelden hiç bir bayram, hiç bir toy at çapuvısız keçmez edi. Bizim nesilimiz at çapuvı haqqında, afsus ki, tek eşitmekçe bile. Bu sebeplerden dolayı zemaneviy qırımtatar yırlarında at asıl rastkelmey desem, yañılmam.
Qullanılğan edebiyat:
1. Bariyev A. Tarihiy yırlar: elyazma – I.Gasprinskiy adına Cümhuriyet Qırımtatar Kitaphanesi. – F.1, C.1, 59-döse. – 207я.2. Bekirov C. Qırımtatar halq ağız yaratıcılığı. — Taşkent, 1988. – 280s.3. Boplan Giyom Levasser de. Opis Ukrayini, kilkoh provintsiy körolivstva Polskogo, şo tâgnutsâ vid kördoniv Moskoviyi do granits Transilvaniyi, razom z yihnimi zviçayami, sposobom jittâ i vedennâ voyen. — K.: Naukova dumka, 1990. – 256s.4. Vozgrin V.E. Istoriçeskiye sudbı krımskih tatar. — M.: Mısl, 1992. – 446s.5. Edebiyat tarihı: hrestomatiya po krımskotatarskoy literature dlâ 9 kl. sr. şk. / Pod red.: C. Bekirova, G.Murtazayevoy. — Simferopol: Krımuçpedgiz, 1994. – 156s.6. Qırımlı H. Qırımtatarlar arasında milliy hareket ve milliy añlılıq // Yıldız. – 1992. – № 3. – S.114-143.7. Qırımtatar halq yırları / Tert.et.: I. Bahşış,E.Nalbandov. ― Aqmescit: Tavriya, 1996. – 447s.8. Lızlov A.I. Skifskaya istoriya. – SPb., 1776. – T. 1-4.9. Makarov D.M. O perejitkah totemizma u çuvaş // Voprosı istorii i istoriografii çuvaşskogo naroda. Vıp. 3. – Çeboksarı, 1974.10. Minnullin K.M. Obşaya simvolika v pesennoy poezii narodov Povoljya i Priuralya // Tipologiya tatarskogo folklora / Sost. i red. I.N.Nadirov. – Kazan, 1999. – 156s.11. Nadirov I.N. Traditsionnıe obrazı tatarskoy narodnoy liriki //Razvitiye gumanitarnıh nauk v Tatarii. – Kazan, 1977.12. Pesni nizovıh çuvaşey. Kn.2. – Çeboksarı, 1982.13. Sagitov M.M. Otrajeniye kulta konя v başkirskom narodnom tvorçestve// Voprosı başkirskoy folkloristiki. – Ufa, 1978.???14. Sirotkin M.Я. Çuvaşskiy folklor. – Çeboksarı, 1965. – 132s.15. Şerfedinov Я. Yañğıray qaytarma. – Taşkent: Ğafur Ğulam adına edebiyat ve sanaat neşriyatı, 1990. – 224s16. Evarnitskiy D.I. Istoriya zaporojskih kazakov. – SPb., 1892


text:
Qırım nefaqacıları orta olaraq 12 biñ ruble alalar. Bunı iyülniñ 10-da Qırım «emek ve içtimaiy qoruv naziri» Yelena Romanovskaya bildirdi.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetine yaqın olğan «Krıminform» saytınıñ malümatına köre, Romanovskaya dedi ki, al-azırda nefaqacılarnıñ maaşı, yarımada Ukraina terkibinde olğan vaqıtta alğan nefaqalarına köre, eki qat arttı.
Arbiy hızmetçilerniñ nefaqaları 17500 rubleni teşkil ete.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, Rusiye Federatsiya Şurası işğal etilgen Qırım ve Aqyarda yaşağan Rusiye vatandaşlarınıñ nefaqa teminleviniñ hususiyetleri aqqında qanunğa qol tuttı.


text:
İran belän Oman künegülär ütkärde
İran belän Oman flotları Ormuz buğazında häm Ğaräbstan diñgezendä urtaq xärbi yärdäm häm qotqaru künegülären ütkärde
İrannıñ räsmi xäbär agentlığı “Tesnim” beldergänçä, telgä alınğan künegülär İran häm Oman urtaq xärbi duslıq komissiyasında tözelgän kileşülär qısalarında uzdırıldı.
Künegülärdä İran diñgez köçläre, İnqıylab saqçıları ğaskäre flotı belän Oman flotına bäyle küp sanda yözü transportı belän ber rättän boralaqlar häm keşesez hawa apparatları qatnaştı.
Bäyläneşle xäbärlär
Mäktäpkä baruçı ike qızğa pıçaq belän taşlanğannar
5704 keşe öylärenä qayttı
Nigeriyada Boko Haramnan qaçqan häm kürşe illärgä sıyınğan 5704 keşe öylärenä qayttı
Xäzär diñgezendä meñnärçä üle tyulen'
Dağıstanda dulqınnar yar buyına küp sanda üle xaywannarnı çığardı


text:
Özbekstan prezidenti Şavkat Mirziyaev jeltoqsan ayında Qırğızstanğa baradı,- dep jazdı Ortalıq Aziya jañalqtar qızmeti. Bwl turalı prezident baspa..
Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy Resey armiyasınıñ Herson oblısındağı Kahov su elektr stanciyasın minalap tastağanı jöninde aqparat tüskenin ayt..
Ukraina ötinişimen jäne eñ mıqtı halıqaralıq zañgerlerdiñ qatısuımen Gaagada Putindi jäne Reseydiñ sayasi jetekşileriniñ bärin sottaytın arnayı tribu..
Belgili qoğam jäne memleket qayratkeri Baltaş Twrsımbaev pen sayasetker Rısbek Särsenbaywlı Penjim uaqiğası turalı oy bölisti. The Qazaq Times ..
Bügin Almatı qalası, Alatau audanınıñ «Şañıraq-2» ıqşam audanında Qwrman Älmerekwlınıñ (1688-1736) jatqan jerine twrğızılğan keseneniñ saltanattı aşıl..


text:
Rusiye nezaretindeki Aqşeyh rayon mahkemesi, 5 yaşındaki ögey balasınıñ öldürüvinde qabaatlanğan aqaynıñ - Aleksandr Pilipenkonıñ tevqif müddetini uzattı. "RİA Novosti Krım" matbuatı yazğanı kibi, aqaynıñ apis müddetini bir ayğa - 2020 senesi fevral 12-sine qadar uzattılar.
Daa evel bildirilgeni kibi, 2019 senesi noyabrniñ 12-nde 2013 senesi noyabrniñ 28-nde doğğan Darya Pilipenko Aqşeyh rayonınıñ Toq Şeyh (Kropotkino) köyündeki evinden belli olmağan yerge ketip, qaytmadı. Balanıñ ğayıp olğanı aqqında noyabr 13-ünde ögey babası haber etti. Qızçıqnıñ qıdıruvına göñülliler ve dronlar da qoşuldı.
Noyabr 15-inde Qırım ve Aqyar boyunca Rusiye tahqiqat komitetiniñ idaresi, beş yaşındaki qızçıqnı ölü tapqanlarını haber etti.
Şeklengen adam balanı öldürgenini itiraf etti. Öldürüvniñ sebepleri belli degil.


text:
«M17» Kiyev Zemaneviy sanaat merkezinde «Qırım sımalarda» adlı leyhanı taqdim etecekler. Leyha – Qırımdan ketirilgen ve tabiat elementlerinden yapılğan resimlerniñ sergisi. Sergide qırımtatar yırcısı Elvira Sarıhalil ve türk çalğıcısı Mustafa Kizeledeliniñ muzıkası yanğıracaq. Bunı Qırım.Aqiqatqa ressam, leyha reberi Mila Çizeldayn bildirdi.
«Anda qırımtatar halqını temsil etken zemaneviy ve keçken yıllarnıñ siyasiy ve medeniy erbapları tasvir etilgen», – tarif ete Qırım ressamı.
O, tedbir Qırımtatar Bayrağı Kününe bağışlanğanı aqta bildire.
Teşkilâtçılar deyler ki, körüşüvge halq deputatı, qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilev, halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Ukrainada Türkiye elçisi Yonet Can Tezel, Viktor Pinçuk, Taras Berezovets («FreeCrimea»), Konstantin Kojemâka («ArtHuss») kelecek olalar.
Evel bildirilgeni kibi, Kiyevde Qırımtatar Bayrağı Kününi avto yürüşi ve yarmalıq ile qayd etecekler.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – altın tamğası olğan kök tüslü ketendir. Qırımtatar Bayrağı Kününi 2009 senesi teşkil etildi.


text:
Saq şeerinde dekabr 18 cuma künü qızdıruv tertibatı patladı, bir 6 biñ insan qızdıruvsız qaldı.
Rusiye Fevqulâde işler nazirliginiñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, qaza qızdıruv tertibatınıñ 273 mm ölçüligi ile qısmında yüz berdi.
«Bozuluv qısmında içtimaiy emiyeti olğan obyektler yoq», – denile beyanatta.
Qaza yerinde «Krımteplokommunenergo» tamir etüv taqımı çalışa, 11 insan ve 3 tehnika vastası.
Qazanıñ yoq etilecek müddeti ve evlerge qızdıruvnıñ ne vaqıt berilcegi aqqında şimdilik malümat yoq.


text:
İşğalciler, tutulıp habersiz yerge ketirilgen Hersonlı faalcini Aqmescitteki yañı taqiqatçı izolâtorına ketirdiler
Mayıs ayında tutulıp habersiz yerge ketirilgen Hersonlı faalci İrına Horobtsova Aqmescitteki yañı taqiqatçı izolâtorına ketirildi. Kamerada onen beraber daa eki qadın tutula.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppası bu aqqında haber berdi.
– QUGnıñ monitorınıñ malümatına köre, keçenlerde SİZO-2ge daa bir qaç on kişi ketirildi: şimdi anda eñ az 110 kişi tutula, – dep beyanatta yazıldı.
QUG hatırlattı ki, oktâbr ayınıñ soñunda Aqmescit şeerinde – №1 şiddetli rejimdeki tüzetme müstemlekesiniñ toprağında – işğalciler yañı taqiqatçı izolâtorını (SİZO) açtılar. Bundan evel Qırımda tahminen yedi yüz kişini yerleştire bilgen tek bir izolâtor bar edi. Soñ vaqıtlarda o taşırıldı.
Mayıs ayında tutulıp habersiz yerge ketirilgen faalci İrına Horobtsova eñ az mayıs ayınıñ 25-inden berli Aqmescit şeeriniñ SİZO-1da tutula edi.


text:
Cemilev eki kün evelsi bu teşkilâtnıñ baş kâtibi ile Saudiy Arabistanda körüşti. Tedbirde Ukrainanıñ teşkilât terkibine kirüv meselesi muzakere etildi, dep haber ete RBK-Ukraina.
«Bizler Ukrainanıñ bu teşkilât terkibine ortaq aza olaraq kirmesini muzakere ettik. Rusiye anda bar. O, memlekette 27 mln musulman bar olğanını bildirip, anda nezaretçi statusını aldı», – dep ayttı Cemilev.
Cemilevniñ aytqanına köre, İslâm işbirligi Teşkilâtınınıñ reberligi dey ki, Ukraina reberligi bunıñnen bağlı ariza bermeli.
«Onıñ içün qaytqan soñ men Yatsenüknen (Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük ile) körüştim . Al-azırda emir azırlanıla. Bu müim bir şey, çünki 56 memleketniñ areketlerine tesir etmek mümkün, ekinciden ise, bayağı küçlü İslâm bankınıñ imkânlarından faydalanmaq mümkün», – dep qayd etti Cemilev.
O, şunı da bildirdi ki, İİT baş kâtibi Ukrainağa qol tuta: «Baş kâtip qol tutacağını ayttı, lâkin mında qararlar bir ağızdan qabul etilgenini bildirdi. Problemli olğan memleketler de bar. Qararları müim olğan memleketler gruppası da bar: Saudiy Arabistan, Turkiye ve İran, olar eñ itibarlı olalar. Lâkin biz ümüt etemiz ki, Ukrainanı qabul etecekler», – dep ayttı Cemilev.
Onıñ bildirgenine köre, onı iyün ayında ötkerilecek İslâm İşbirligi Teşkilâtınıñ tış işler nazirleri körüşüvine davet ettiler.


text:
Ukrain rok çalğıcısı, «Okean Elzy» taqımınıñ vokalisti Svâtoslav Vakarçuk mayıs 18-de Kiyevdeki kontsertinde qırımtatarlarğa qoltuttı. Sanada çıqışta bulunıp, qırımtatarlarnıñ milliy bayrağını açtılar.
Bunı Ukraina halq deputatı Vladimir Aryev Facebookta bildirdi.
«Slava Vakarçuk ve «Ukraina» sarayınıñ bütün zalı ayaqqa turıp, qırımtatarlarğa qoltuttılar: beraber olsaq – küçmiz», – dep yazdı Aryev.
Vakarçuknıñ özü qırımtatar halqınıñ sürgünligi yıllığında Twitterde yazdı: «Köpürni yoq etmek mümkün, lâkin özenni toqtatamazsıñ. Adamlarnı sürgün etersiñ, amma canlarını sürgün etemezsiñ».
Mayıs 18-de Kiyevde ve Ukrainanıñ diger şeerlerinde, em de çetelde Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri olıp keçti. Bu kün 1944 senesi yarımadadan qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanğan edi.


text:
Evelden, Rusiye yaşayışı aqqında teñqidiy maqalelerde rusiyeliler çökkenlerini oquğanda, men müelliflerniñ bayağı qabartqanlarını tüşüne edim. Amma, ayatımda kerçekten de maqalelerdeki fikirlerniñ tasdiqınen rast keldim.
Men eki biri-birinen bağlı olmağan ikâyeni aytıp bereyim, olar soñunda biri-birine alâqası olğanını körmek mümkün olacaq. Birinci ikâye - menim ikâyem, onıñnen Qırım.Aqiqat oquyıcıları endi tanış oldılar. Qısqadan aytacaq olsaq, men Qırımlı mühbir, işğalnen razı olmayıp, Lvov şeerine köçtim, yarım yıl içinde buña iç te yazıqsınmadım.
Lvov sakinleri açıq göñülli, merametli, bir qaç tilde laqırdı eteler, öz medeniy seviyelerini köterip, filarmoniya, teatr, sergi ve edebiy oquv derslerine qatnaylar, hayriye işlerinde iştirak eteler. Avtobuslarda yaşlar üykenlerge yer bere, çoq qatlı evlerniñ sakinleri tanış olmasalar bile, biri-birinen selâmlaşalar. Bu şeerde er şey yahşı, amma devlette cenk ketkeni içün adamlar raat yuqlap olamaylar. Künlerden bir kün Lvovnı taşlap ketmege mecbur olsam, onı Qırımnı kibi qolay-qolay terk etemem.
Endi ise, başqa bir ikâye. Menim yaqın dostum, tatam desem de olur, aqıllı, işkir qız, rus tili ocası Qırımda yaşap, daima Ukrainanı yamanlay edi. Rusiyege köçmege istegi yoq edi, aksine Qırımda yetişti. Rusiyede tesadüfen olacaq aqayını rast ketirdi ve o yaşağan Podmoskovyege köçti.
Yarım yıl içinde Qırımdan tış yaşap, eki migrant İnternette körüşti. Men – bahtlı köçebe, o da bahtlı, amma qadın olaraq..
«Sen mında nasıl adamlar yaşağanını tasavvur etip olamazsıñ! Episi içe! Soqaqlarda daima saroşlar sallanıp yüre. Halq fuqare yaşay. Men ders bergen mektepte ise, balalar…Mektep daa yahşı sayıla. Olmaycaq bir şey! Beşinci sınıftan başlap, içeler, afyon qullanalar, fahişeliknen oğraşalar. Derslerde yapqanları aqqında asıl aytmağa istemeyim. Bizim qırımlı balalar, olarnıñ yanında zekâlı, terbiyeli, işkir balalardır. Bizim! Qırımlı! Bazılarını men daa terbiyesiz dep saya edim. Men saña şimdi Moskvağa yaqın bir yer aqqında tarif etem. Ya uzaq bir köylerde ne ola eken, aceba?!» – dep añlattı Rusiyeniñ yañı vatandaşı.
Dostum aytqanına köre, Rusiyede ösmürler episi böyle olsa, demek devletni köterecek adamlar yoq. Qayd ettiñizmi, bunı men degil, Rusiyede yaşağan, Ukrainanı sevmegen bir qadın ayta.
Tanışlarımnıñ ekseriyeti Rusiyege köçip ondan nefret etip başladılar. Ukrainanıñ başqa regionlarına saqınıp köçkenler, aksine raat oldılar.
Bizim teessuratlarımıznı teñeştirgen soñ, Lvov Qırımğa baqqanda yüksek bir basamaqta buluna, Qırım ise, Podmoskovyege baqqanda yüksek tura. Rusiyelilerni acıdım, amma asılında olarnı çoq begenmeyim.
Vaziyetni talil etip başlasañ, bunıñ episi ne sebepten ola, kibi sual doğa: rusiyeli akimiyet yaş nesilniñ çökkenini bilmeymi, ya bilse, bu meseleni ne içün al etmey? Avropa memleketleri kendi ve qomşu devletlerde afyoncılıqnı yoq etmek içün belli bir leyhalarnı teşkil eteler, AQŞ köçip kelgenlerni alıştırmağa tırışa… Amma, Rusiyede bu kibi şeyler yapılmay. Körmedilermi? Problemanı qayd etmedilermi? Saçmalıq! Çünki totalitar maşinası er şeyni köre ve bile.
Meselege diqqat ayırılmağanı sebebinden, Türkiyede «Nijniy Tagil» muvafaqiyetsiz raatlanğanı ya da ava limanınıñ saroş hadimi yüzlernen adamlar tolu uçaqnı ğayıp etkeni aqqında ikâyeler eşitemiz.
Yekâne çıqış yolu: meseleni mahsus kötermeyler. Bunıñ öz mantığı bar.
Rusiyeli devlet apparatı totalitar sektası kibi areke tete. Allı-taqatlı adam oña oğramaz. Aqılsız, fuqare, bir qaç menfiy alışqanlığı olğan adam sekta içün pek kelişe. Em de Putin ve taqımı içün kelişe. Putinni çette qaldırayıq. Er diktatorlıq ükümet tekmil bile, tış ve içki siyasetinde muvafaqiyetsiz olğan akimiyetni halq birden yoq etmesi mümkün. Onıñ içün, akimiyetke cemaatçılıqnıñ çökkeni pek elverişli.
Bu akimiyetke zekâlı, ileri ketken, çetelge barıp kelgen adamlar kerek degil. Olar mıtlaqa memnüniyetsizlikni numayış etmege ıntılırlar. Bu adamlar ükümdarlarnıñ eski usul davranışına dayanmazlar. Fikir yüretken, tüşüngen adamlarnıñ sayısı artsa, devletteki vaziyet deñişe.
Rusiyede er şey aksine. Aqıllı adamlar devletni terk etmege tırışalar. Tek közge çarpmağan adamlar yerinde qalalar. İçki ve kendir altında şu adamlar teşviqatqa pek uyalar. Teren ve teñqid ile fikir yürütmege imkânı olmağanlar, televizordan eşitkenine candan inana.
İçtimaiy ağlarda alıp barılğan munaqaşalar bunıñ isbatıdır. Televizion teşviqatından ğayrı başqa bir deliller ketirip olamağan şahıslarnıñ munaqaşalarnı alıp barğanını közetmege pek sevem. Eñ qorqunçlısı şu ki, Rusiyede belli bir vazifelerde bulunğan adamlar bu kibi fikirlerni bildireler. Olarnıñ qafalarında ne olğanını tek tahmin etip olam. Pasta-başlarğa oşaylar.
Olarnıñ sayısı çoq olğanı içün Putin yuttura, amma, umumen Rusiye yutquza. Ondan soñ, akimiyetke kelecek adamlar çeşit meselelernen qarşılaşacaqlar, yañı tehnologiyalarnı uydurğan, IT mütehassıslarnıñ qıtlığı, ve atta oca, ekimler kibi zenaat saipleriniñ yetişmemezligi olacaq. Rusiyede şimdi de, keşf etken, dünya içün müim bir şeyler yapqan adamlar yoq desek, yañlış olmaz.
Vaziyet daa ziyade kerginleşken soñ, onı öz küçünen çezmege mümkün olmaz, tıştan yardım soramağa kerek olacaq. Bu ise, ilk evelâ adamlarnıñ yardımı. Adamlar Rusiyege qomşu devletten kelecekler. Şarqta yerleşken şu devlet çoqtan yañı topraqlarnı arz ete. Ve arbiy areketler de kerek olmaz. Başqa devletlerden çetleşken, içinden çürügen Rusiye özü dağılıp, Qıtay ve Yaponiyanıñ qoluna tüşecek. Aqıllı ve tehnologiya cietinden daa ileri ketken qomşular şu çürük şeyden kebap yapmağa çekinmezler.
Nastâ Drozd, bloger, qırımlı
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Donetsk vilâyetiniñ şeerleri, şu cümleden işğal etilgen topraqları arasında, naqliyat alâqaları toqtatılmadı. Bunı vilâyet devlet memuriyetiniñ sanayı saalarınıñ inkişaf departamenti bildire.
«Bunıñnen beraber, RNBO kirsetken sıñırlardan sebep bazı areket yolları deñiştirildi. Eskiden Donetskke Dzerjinskten keçken vilâyetniñ şimaliy qısım avtobusları artıq Kurahovo şeerinden keçmekte», ─ aytıla beyanatta.
Matbuat vastaları Donbassnıñ işğal etilgen topraqları ile avtomobil alâqaları toqtatılğanını bildirgen ediler.


text:
İyün 4-ünde aqşam Aqmescitte Pobedı caddesinde patapat ve yengil maşna çatıştı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti.
İlk alınğan malümatqa köre, Ducati patapatınıñ aydavcısı Daewoo Nexia maşnasınace yeterli mesafe qaldırmayıp, oña uruldı.
"Qaza neticesinde patapat aydavcısı yaralardan vefat etti, yengilm maşna aydavcısı yaralandı", - denile beyanatta.
Qaza sebebinden teşkerüv ötkerildi, neticesinde kerekli qararlar alınacaq.
Çarşenbe künü, iyün 3-ünde, Bağçasaray rayonında Cheru ve Mercedes maşnaları uruştı, üç adam yaralandı.
Daa evel Aqmescit rayonında salı künü, iyün 2-sinde, "KAMAZ-581493" maşnası 1944 yılı doğma qadınnı urğanı bildirildi. Qadınnıñ köpürçik kemigi qırıldı, onı hastahanege qoydılar.
Mayıs 28-inde Aqmecitte Kiyevskaya soqağında üç naqliyat çatıştı. Maşnalardan birisi trolleybusqa uruldı, eki maşnanıñ yolcuları yaralandı.
Aqmescit rayonında mayıs 24-ünde aqşam eki yengil maşna yol qazasına oğradı, eki bala yaralandı.
Mayıs 21-inde Aqmescit civarında moped ve yengil maşna qazağa oğradı, eki adam elâk oldı.


text:
Qırımda “Krımtelekom” şirketiniñ satılğanı aqqında bildireler. Qırım habercileri bergen malümatqa köre, “İnfrastruktura leyhalarınıñ idare şirketi” (İLİŞ) Aqmescit Açıq Aktsioner Cemiyeti (AAC), “Krımtelekom” şirketiniñ 100% aktsiyalarını açıq mezatta 998 million rublege satın aldı.
Konkursta eki AAC iştirak etti - “İLİŞ” (Aqmescit) ve “Sarıç” (Aqyar). Şirketlerniñ ekisi de 199,6 million rublelik peyni töledi.
“Krımtelekom” şirketi, iş adamı Rinat Ahmetovğa ait olğan “Ukrtelekom”nıñ Qırım bölüginiñ esasında 2015 senesi fevral ayında tizildi. Qırım ilhaqından soñ, Ahmetov, bir yılğa qadar onı idare ete bildi.
2015 senesi fevralde “Ukrtelekom”, Qırımnı qıta Ukrainanen bağlağan optika-lif magistral teliniñ ayırıluvı yapılğanını bildirdi. Aynı zamanda, Rusiye nezareti astındaki Qırım akimiyeti, “Ukrtelekom”nı ağ söndürüvinde qabaatladı.
2015 senesi fevral 11-inde Qırım akimiyeti, “Ukrtelkom”nıñ Qırım bölüginiñ devletleştirüvini ilân etti.


text:
Zaporojyede mecburen köçip kelgen insanlar içün Almaniya tarafından berilgen modullerden yapılğan şeerçikni açtılar. Radio Svoboda bildire ki, bu şeerçik 544 insannı qabul ete bile.
Qurucılıq malzemeleri Almaniya tarafından gumanitar yardım olaraq berildi. Bunıñ kibi şeerçikler Dnepropetrovsk ve Harkov vilâyetlerinde de mevcut.
Kün devamında modul şeerçigine 100 qorantanı yerleştirecek ediler. Şeerçikte yaşav fiyatı bir insan içün 319 grivnanı teşkil etecek. Mında yalıñız kommunal hızmetlerniñ parası alınmaqta. Diger masraflarnı yerli akimiyet ödemege vade ete.
Şeer şurasınıñ malümatına köre, Zaporojyede Donbasstan köçip kelgen 22574 insan qayd etildi.
Fevral 13-te Dnepropetrovsk vilâyetiniñ Pavlogradında Ukrainada eñ büyük modul şeerçigini açtılar, bundan evel ise – Harkovda.
Ukraina İçtimaiy siyaset nazirligi bildirdi ki, vaqtınca köçip kelgen milliondan ziyade insan qayd etildi.


text:
Siyasetşınas, Ukraina Tış işler nazirliginiñ haber departamentiniñ sabıq müdiri Oleg Voloşin dey ki, qırımtatar muhtariyeti olmadan Qırımnıñ Ukrainağa qaytaruv stsenariyi, imkânsızdır. O emindir, Ukraina «yarımadadan Rusiyeni quvacaq olsa», qırımtatarlarğa qol tutmalı.
Bunı o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
«Anda işğalden kim çekişe, bu topraqqa tarihiy aqları olğan muayyen halq, onıñ içün bu topraq ömür şaraitidir. Qırımtatarlarğa qol tutmalımız, Rusiyeni Qırımdan quvmağa istesek, amma bunıñ ile Qırımnıñ mustaqilligi ve qırımtatar cumhuriyeti aqqında aytmamalımız. Ebet, bu da bir variant degil. Eñ azından, keñ muhtariyet olmalı», – dey Voloşin.
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri yañı Anayasada Qırımnıñ milliy-territorial muhtariyeti statusınıñ olmasını talap eteler.


text:
Şinzo Abe wazıyfasınnan kitte
Ul sälamätlegeneñ bik naçarlanuın häm terelügä ömete bulmawın belderde
Yaponiyädä xökümät räise Şinzo Abe, sälamätlegendäge problemalar säbäple, 2012nçe yıldan birle alıp barğan xökümät räise wazıyfasınnan kitüen belderde. Ul matbuğat cıyılışı uzdırdı häm anda bolay dide: “Sälamätlegem aprel’ ayı axırlarında naçarlana başladı. Ähämiyätle säyäsi qararlarnıñ xastalıq arqasında yalğış näticä kiterüen telämim”. Abe soñğı sälamätlek kontrolendä çireneñ qabat baş kütärüen kürgän. “Xastalığımnıñ çigenäçäge belän bäyle bernindi garantiyä yuq. Parlament açılır kön yaqınlaşa. Wazıyfadan kitü öçen iñ yaxşı waqıt buluın uylıym,”-dide xökümät räise.
Cirle matbuğattağı xäbärlär iyül’ ayında Şinzo Abenıñ xökümät räise rezidenśiyäsendä qan qosuı turında yazdı.
Kyodo agentlığı beldergänçä, 65 yäş’lek prem’yer yılda ike tapqır daimi tikşerenü uza. Ay başınnan birle ul bik küp mediśina kontrole uzğan.
Bilgele bulğança, Abe berençe tapqır xökümät räise bularaq 2006nçı yılda bilgelängän ide, ämma 2007nçe yılda ul eçäk yalqınsınuı säbäple wazıyfasınnan kitte. Abe soñınnan däwalanu näticäsendä çiren ciñüen belderde.
Ul 2012nçe yılda qabat xökümät başına quyıldı.
Abe Yaponiyäneñ özleksez räweştä iñ ozaq waqıt wazıyfada qalğan xökümät räise. Ul 7 yıl 8 ay buyı il belän idarä itte.
Bäyläneşle xäbärlär
İzrail İske şähärne qamalışqa aldı
İzrail köçläre yaw astındağı Yordannıñ könbatış üzänlegendäge Nablus qalasına bäyle İske şähär töbägen qamaw astına aldı
Fetnäçelär 272 keşeneñ canın qıydı
2nçe dekabr’ tönendä yasalğan höcümneñ qurqınıç neçkälekläre açıqlana


text:
Martnıñ 31-inde olacaq Ukraina prezidenti saylavlarında Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyarda qayd olunğan 5528 Ukraina vatandaşı rey berüv yerini deñiştirdi.
Bu aqta Ukraina saylavcılarınıñ Devlet reyestriniñ saytı bildire.
Bu malümatqa köre, 4419 qırımlı ve 1109 aqyarlı öz rey berüv aqqını qullanacaq ola. Qırımlılarnıñ çoqusı Kyivde saylavlarda iştirak etecek ola. “Çonğar” kiriş-çıqış noqtasında Qırım memuriy sıñırında, qırımlılarnı Ukraina prezidenti saylavlarında iştirak etmege çağırtqan bilbord qoyuldı.
Hatırlatamız ki, Ukraina prezidenti saylavlarınıñ birinci basamağı martnıñ 31-inde keçirilecek. Namzetlerniñ iç birisi 50%-dan çoq rey almasa, aprel 21-inde saylavlarnıñ ekinci basamağı ötkerilecek. Qırımlılar qıta Ukrainada rey bere bile.


text:
Jarılıs bolğan küni sol kezdegi qorğanıs ministri Nwrlan Ermekbaevpen kelgen vedomtsvonıñ bas inspekciya basqarması basşısı Jwmabek Hasenov QT redakciyasınıñ tilşisine äli tabılmay jatqan äskeri qızmetker Bauırjan Däuitbaevtı izdestiru jalğasıp jatqanın habarlap, jwmıs barısın aytıp berdi.
Jarılıs kezinde oqiğa ornında bolğan 33 jastağı Bauırjan Däuitbaevtan on künnen beri habar joq. Äskeri bölimniñ örtke qarsı qwtqaru bölimşesi basşısı qızmetin atqarğan kişi serjanttı izdeuge qarulı küşter, TJ, äkimdik, eriktiler men audan twrğındarı küş biriktirgen.
«İzdestiru jwmısına 55 auır jäne arnayı tehnika, 300-den asa oficer men jauınger, 93 saper, 10 kinolog maman men iisşil it jwmıldırılğan. Üş birdey asa sezimtal wşqışsız basqarılatın apparat arqılı 100 şaqtı şaqırım aumaq baqılanıp jatır. Ata-anası men tuıstarınıñ swrauımen äskeri bölimnen 10-15 şaqırım radiusta tau jaqta 10 attı parul' qarap jatır. Kim biledi kontuziya alğan soñ ketip qaldı ma degen oymen tau jotası, Rısqwlov, Merki audandarındağı äskeri bölimder de izdeude», – deydi Qorğanıs ministrliginiñ resmi ökili Jwmabek Hasenov.
Onıñ aytuınşa, jauaptılar Däuitbaevtı äskeri bölim aumağınan tabılarına senimdi. Resmi boljamğa qarağanda, jauıngerdiñ sırtqa şığıp, wzay qoyuı ekitalay. Hasenov izdeu barınşa qarqındı jürip jatqanına sendiruge tırısıp baqtı.
– Tañğı sağat 7.00 men keşki 20.00 aralığında izdeu jwmısı üzilissiz kündelikti jürude. Prezident pen ministr tapsırması boyınşa äri azamattıq-qızmettik parızımızğa say, qalay bolğanday da Bauırjan Däuitbaev tabuımız qajet. Äskeri bölimde ekskavator, traktordıñ küşimen töbe-töbe bop üyilgen topıraqtı köterip-auıstırıp jatırmız. Jinalğan su qoyındısın sorıp-tekserudemiz. Joğalğan azmattıñ tuıstarı qasımızda. Jergilikti halıqqa mıñ da bir raqmet, äskeri bölim sırtında kölik, motocikl, attısı bar bäri birigip izdesuge atsalısıp jür, – deydi ol.
Ministrlik ökili Bauırjandı körgen boluı mümkin degen türli aqparatqa uaqtılı reakciya bildirip, izdeu jwmısın keñeytip, dereu tekserip jatqanın jetkizdi. Sonday habardıñ biri, malşı tau şatqalınan köripti degen mälimet. Bwl jöninde Hasenov «qaueset-jalğan» ekenine köz jetkizgenin ayttı.
«Bwl habar şıqqan boyda komandirdiñ tärbie jönindegi orınbasarı podpolkovnik Ruslan Jükebaev 2 kölikpen barıp qayttı. Qoyşını tauıp, tildesti. Söytse malşı işimdik işip, masañ küyde taratqan negizsiz söz bolıp şıqtı. Sol mañayda ayaq kiimniñ izin tekserip kördik. Jigittiñ qızmettik ayaq kiimi men ölşemine säykespeydi. Lugovoy auıldıq okruginde de osınday aqparat aytıldı. Sondağı äskeri bölimniñ mamandarı barıp, män-jağdaydı anıqtadı. Küdikti baspanasız maskünem adam eken. Däuitbaevqa eş qatısı joq. Mwnday qauesetter az emes», – dedi.
Sonday-aq, äskeri izdeuge qosa tuıstarı ümit közin izdep köripkelderdiñ kömegine jügingen körinedi. İzdeu şarasınıñ barısın bayandauğa jauaptı Jwmabek Hasenov «mamandar tipti säuegey-köripkelderdiñ aytqan jerin qazıp-qarap jatır» dedi.
«Köp aqparattı ayta almaymın. Bizde basqa da nwsqalar bar. Qayğırıp otırğan kezde mwnıñ bärin aytu auır. Sonıñ biri, aumaqta adam denesiniñ key bölşekteri tabıldı, sonı DNQ saraptamasına joldadıq. Zerthana taldauınıñ qorıtındısın tosıp otırmız», – dep sözin tolıqtırdı basqarma basşısı Hasenov.
Habar-oşarsız ketkenine on künge juıqtağan Bauırjan Däuitbaevtıñ tört perzenti bar jäne joldasınıñ ayağı auır. №28349 äskeri bölimniñ mañayınan bauırın auıl twrğındarımen birge izdegen Erbol Däuitbaev jäne onıñ tuıstarı blok-bekettiñ auzında künde habar tosıp otır. Olar qattı jarılıstan esin joğaltıp tau-tas arasın bassauğalap, adasıp ketken boluı mümkin dep ümittenedi.
26 tamızda Jambıl oblısı Bayzaq audanındağı äskeri bölimde bolğan joyqın jarılıstan 113 oq-däri qoymasınıñ tek üşeui bütin qalğan. Tek qorğanıs nısanı ğana emes, äskeri bölimniñ tübinde ornalasqan Qaynar auılı men jaqın mañaydağı özge eldi mekenderden 106 twrğın üy, qoğamdıq orın sanalatın 18 ğimarat bülingen.
Eki jıldıñ işinde ekinşi märte qaytalanğan apattan 15 adam qaza tapqan, jüz şaqtı adam türli deñgeyde jaralanğan. Oqiğa küni mıñdağan twrğın bosıp, evakuaciyalanuğa mäjbür boldı.


text:
Jurnalist Aleksandra Yefimenko, öz Facebook saifesinde ilhaq etilgen Qırımda Rusiye polisi tarafından oña qarşı ola bilgen taqipler aqqında haber etti. Qorqutuvlar sebebinden o Qırım yarımadasına barmamağa qararına kelgen.
"Qırımğa soñki hızmet yolculığım sentâbr ayında noyabr ayınace devam etti. Yarımadağa kelgenimden bir afta soñra, bir kün saba azbarınıñ kapısını açqanda ayağım altına qara şeritnen eki suniy qaranfil çiçegi tüşti. O zaman qalıp, işimni bitirmek qararına keldim. Amma bu olduqça ciddiy bir ihtar olğanını añlay edim. Kyivge qaytqan soñ, 2021 senesi dekabrniñ soñunda maña telefon etip, men yaşağan evge polis kelgenini ayttılar. Kelip adımnı aytqanlar, menim aqqında sorağanlar. Bunı yapqanlar, asılında meni tam uquqlı zenaat aqqımdan marum ete ve öz tsenzurasını qabul ettirmege tırışa. Tanımaq bunı hoşsuz, amma kerek. Elbette, böyle olacağını çoqtan bekledim, şunıñ içün iç şaşmadım", -dep yazdı jurnalist.
O, Qırım mevzusı ile çalışmağa devam etecegini bildirdi ve Qırım.Aqiqat, Suspilne Krım ve Grani.Ru muarririyetlerine işbirlik içün minnetdarlıq bildirdi.
"Mustaqil jurnalistler Qırımda işlemek kerekler. Atta zarur, aytır edim. Problemalardan daa çoq fayda ketire bilecegiñizni is etken daqqağa qadar. Çünki olar anda yeterlidirler. Amma işğal etilgen topraqlarda qalğan adamlar içün bir kereden çoq tevekkellik yapmaq mümkün, doğrusını aytam. Qırım da bunı aq ete", - dedi Yefimenko.
Kyivde apis etilgen Qırımlı zenaatdaşları ve olarnıñ aileleri ile birdemlik bildirip "Vatandaş jurnalistleri müimdir" fotoresimler sergisi açıldı. Foto müellifleri arasında: Aleksandra Yefimenko, Taras İbragimov, Eskender Gani, "Qırım birdemligi", Qırım.Aqiqat, "Ґrati".


text:
Rusiye arbiyleriniñ cenk areketleri vaqtında «Grad» parçaları Kyiv vilâyetiniñ Vorzelindeki bala evine tüşti. Bu aqta Ukraina Baş prokurorı İrina Venidiktova haber etti.
«Bu qanunsız areketler neticesinde yaralanğanlar yoq, çünki parçalar tüşkende balalar ve bala eviniñ hadimleri başqa binalarda ediler», – dep aytıla haberde.
Balalar bala evinden daa tahliye etilmedi, bala evinde bomba sığınağı ya da mağaz yoq, dep qoştı o.
«Prokuratura kirişkeninen olarnı tahliye etüv tedbirleri qabul etile», – dep qoştı Venediktova.
Kyiv vilâyetiniñ memuriyeti, Rusiye ordusı fevralniñ 25-nde Vorzelge yaqın Kyiv vilâyetiniñ Ğavrılivske köyüne ateş açtı.
Memuriyetniñ malümatına köre, ateş neticesinde barışıqsever eali arasında elâk olğanlar bar. Olarnıñ sayısı ögrenile.
Ukrainada Rusiye ücüm etken soñ arbiy vaziyet ilân etildi. Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti.
Ücümge baqmadan, Kreml Ukrainanı işğal etmek niyetlerini red ete. Rusiye resmiy müessileri ücümnen bağlı vaziyetni pek az izaatlay, Ukraina tarafınıñ ölgen ve esir alınğan Rusiye arbiyleri aqqında malümatına cevap bermey.
Rusiye Mudafaa nazirligi snarâd ve raketalar mesken evlerge tüşkenini red ete, vatandaşlar arasında qurbanlar videosını nazirlik vekili «sahte» dep adlandırdı. Onıñ aytqanına köre, bunı «barışıqsever ealini qorquzmaq ve ğarbiy kanallarda köstermek» içün yapalar.


text:
26 qañtar, Uaşington. «Atom ğalımdarnıñ byulleteni» wyımı Çikago universitetinde ornatılğan adamzat dağdarısınıñ simvolı «Aqırzaman Sağatı» 30 sekunt alğa ilgerlegenin habarlaydı. Atalğan wyımnıñ ğalımdarı "zamanaqır nwktesine" 2,5 minut qaldı dep dabıl qaqtı.
1945 jılı älemdegi alğaşqı atom bombasın jasauğa qatısqan, amerikalıq ğalımdar tobınan (onıñ işinde on neşe Nobel' sıylığınıñ laureatı bar) «Atom ğalımdarı byulleteni» wyımı qwrıldı. Wyım atom qaruın paydalanuğa qarsı twrudı maqsat etti. 1947 jılı olar Çikago universitetiniñ aulasına, adamdardıñ Qiyamet-qayımğa wşırauı mümkin ekenin eskertetin «Aqırzaman Sağatın» ornattı. Ol älemge aqırzamannıñ dabılın qağıp, atomnan keletin «Qiyamettiñ» simvolı retinde bağalandı.
«Aqırzaman Sağatı» ornatılğalı beri, onıñ şkalası 19 ret özgertilgen. Osıdan bwrınğı eñ qauipti sät 1953 jılı edi. Sol kezde AQŞ pen Keñes odağınıñ art-artınan küşti atom qaru sınağın jasauı, «aqırzaman nüktesine» 2 minutqa deyin jaqındatıptı. Keyin qos tarap yadrolıq qarudı qısqartu kelisimine kelip, yadrolıq sınaqtardı azaytqan. Strategiyalıq yadrolıq qarulardı qısqartqannan keyin, «aqırzaman nüktesinen» 17 minutqa deyin alıstağan.
Alayda soñğı kezderi, älemdegi köptegen qayşılıqtardıñ sebebinen, «Aqırzaman Sağatınıñ» strelkası, belgilengen «aqırzaman nüktesine» barğan sayın jaqındap keledi. 2015 jılğı Soltüstik Koreyanıñ jasağan yadrolıq sınaqtarı, AQŞ-Resey qarım-qatınasınıñ şielenisi, islam elderindegi qayşılıqtar, klimat özgeristerine baylanıstı bwl körsetkiş 3 minutqa deyin kelip toqtağan. Soğan qarağanda däl qazir adamzat zamanaqırdıñ jieginde twr.
Wyımnıñ direktorı Bronson Uaşington jañalıqtar konferenciyasında: «Qazir adamzat 20 jıldan bergi Qiyametke eñ jaqın mezgilde twr», – degendi ayttı. «Atom ğalımdarı byulleteni» wyımınıñ qarauınşa, AQŞ jaña prezidenti Donald Tramptıñ şeşimderi men pikirleri älem qauipsizdiginiñ bet-beynesin tünek tünge bastap, älem tınıştığın twraqsız küyge alıp keledi. Sondıqtan, «Aqırzaman Sağatın» 30 sekuntqa alğa ilgerletti. Qazir «aqırzaman qoñırauına» nebarı 2,5 minut qalıptı. Büginde «Aqırzaman sağatın» retteu üşin, 15 Nobel' sıylığınıñ laureatın qamtığan arnayı ğalımdar tobı qwrlıp otır.
“The Qazaq Times”


text:
Moskvanıñ Ukrainağa nisbeten siyaseti deñişmese, Rusiyege qarşı cezalar quvetleştirile bile. Bu aqqında Poloniya tış işler naziri Gjegoj Shetina oktâbr 7-de Polsat News telekanalına bergen intervyüsında bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Ukraina şarqında ateş toqtatılmasınıñ bozulması, onıñ aytqanına köre, Moskvağa qarşı diplomatik basqını quvetleştirdi. Ğarbiy devletler Rusiyeni separatistlerge qol tutuvda qabaatlaylar, Kreml bunı red ete.
«Bütün avropa memleketleri, Avstraliya, AQŞ ve Kanada ile birlikte aynısını aytalar. Serbest alem bunıñ kibi siyasetke «yoq» dep ayta», – dep qoştı nazir.
Shetina sentâbr ayında tışqı işler naziri vazifesine tayinlendi. Ondan evel bu vazifeni Radoslav Sikorskiy eda ete edi, şimdi o Poloniya parlamentiniñ spikeri ola.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi ATR qırımtatar telekanalınıñ Kiyevden sputnik ve internet vastası ile yañartılmasını «haber qamaçavınıñ yoq etilmesi» olaraq adladı. Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerov telekanal yolbaşçılığı doğru qarar alğanını tüşüne.
Bunı Meclisniñ matbuat hızmeti bildire.
«Bu aqiqatnı aytmağa ve kerek ve istenilgen şeylerni köstermege izin berer. Şimdi, Qırım Rusiye tarafından nezaret etilgende, söz serbestligi aqqında arz emege de kerekmey. Qırım sakinlerine doğru malümat kerek, onı ATR bere bile. Biz sağındıq — sabırsızlıqnen bekleymiz», – dep bildire Ümerovnıñ sözlerini matbuat hızmeti.
Programmalarnıñ, şu cümleden bala yayınlarınıñ yañartılması qırımtatar halqı içün haber, içtimaiy-medeniy, cemiyet-siyasiy noqtaiy nazardan pek emiyetlidir, dep tüşüne Qırımtatar Milliy meclisiniñ qırımtatar matbuat vastalarınıñ inkişafı boyunca idaresiniñ reisi Gayana Yüksel.
«Telekanal yayınlavınıñ böyle şaraitlerde zemaneyi tehnikiy imkânlar vastası ile yañartılması Qırımda media saasında olğan vaqialarğa lâyıq bir cevap oldı. İlk evelâ, bu Qırım akimiyeti qırımtatarlarnı qaplap alğan haber qamaçavından bir çıqıştır», – dey o.
ATR yolbaşçılığı Kiyevde iyün 18 künü keçken matbuat konferentsiyaında qıtaiy Ukrainadan yayınlavnıñ pekitilecegi aqqında bildirdi. Bunıñ ile telekanal saibi Lenur İslâmov Qırımda qalğan hadimler bu ketişatta iştirak etmegenini qayd etti.
ATR yayınlavınıñ yañartuvı aqqında iyün 17 künü belli oldı, çarşenbe künü aqşam telekanal efirini Bağçasaray Han sarayında gimnniñ icrasından başladı. «Lâle» bala telekanalı da işke devam etti.
Aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, Rusiye litsenziyasını elde etalmayıp, yarımadada yayınlavını toqtattı.
ATR haber muarririyeti telekanal saytında aşkâr etilecek haber süjetlerini ve mahsus levhalarnı çıqarmağa devam ete
Birazdan telekanalda şunı bildirdiler ki, ATR haber muarririyeti telekanal saytında aşkâr etilecek haber süjetlerini ve mahsus levhalarnı çıqarmağa devam ete eken.
ATR yayınlavınıñ toqtatılması ile cumhuriyet akimiyeti qırımtatar cemaat telekanalını teşkil etmek teşebbüsini bildirdi. Onıñ fikrine köre, bu kanal qırımtatarlarnıñ doğru malümatnı elde etmek aqqını teminler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Meclis ve Türkiyeniñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasında iştirak etüv ğayesine qol tuttı.
«Maqsadımız – Qırım üzerinde devlet suverenitetini tez vaqıtta ğayrıdan tiklemektir. Toplaşıp öz toprağımızda yaşamamız içün yekâne şarttır. Ebet, Ukraina bizim devletimiz olğanını er vaqıt aytamız, amma millet olaraq qaytmaq istegen tuvğan toprağımız Qırım, Ukraina devletiniñ ayırılmaz parçasıdır», – dedi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa.
Çubarov, devlet akimiyetiniñ organları, hususan prezident, Qırım meselelerinde Meclisnen işbirligi yapmasa – «bu bizni tek zayıflatacaq», dep qoştı.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiyeniñ onı halqara muzakerelerde kötermege niyeti yoq, dep qayd etken edi.