text:
Ufanıñ borınğılığı tiräsendä ığı-zığı arta
Älbättä, başqort milli oyışmaları Ufanıñ borınğı şähär buluın isbatlaw öçen, arxeoloğiä tikşerenülären kiñ cäyelderü mömkinlekläre sorap, elegräk tä xaqimiätlärgä möräcägät itkän ide. Ämma alarnıñ ğozerenä respublik türäläre bik qolaq salıp barmadı. Şulay da xäzer xaqimiätlär bu mäsälädä kübräk bulışlıq kürsätäçägen ışandıra başlağan, digän xäbärlär bar. Ayıruça, bu üzgäreş Başqortstan citäkçeläre Qazannıñ 1000 yıllıq yübiley tantanalarında yörep qaytqannan soñ, sizelä dilär. Monı başqort milli oyışmaları da tanıy häm räsmi xaqimiätlärneñ älege mäsäläne añlıy başlawına quanıçın belderä.
Şul uq waqıtta respubliknıñ başqort telle matbuğat basmalarında Ufanıñ Qazannan da borınğıraq şähär buluı xaqında yazmalar sanı, yañğırdan soñ çıqqan gömbälär kebek, artqannan-arta bara. Häm şunısı iğtibarnı cälep itä - başqort ğälimnäre dä, jurnalistlar da ul yazmalarda Ufanıñ borınğı şähär buluı turında isbat itärgä tırışıp, ber ük waqıtta Qazan şähärenä tibep kitüne üzläreneñ moqatdäs burıçı dip kürä. Başqortstannıñ başqort telle matbuğatında, ayırım alğanda “Yäşlek” ğäzetäsında Ufanıñ bik borınğı şähär buluın xalıq mienä señderergä tırışıp yazğan mäqälälärdä, ni öçender, Qazannıñ 1 meñ yıllıq yübileyen ütkärüennän könläşü xisläre dä östenlek itä. Mondıy çaqta nindider könläşülärgä köç sarıf itkänçe, barlıq tırışlıqnı Ufanıñ borınğılığın isbat itügä yünältsälär, xäyerleräk bulır ide, möğayın.
Fänis Fätxi, Ufa.


c: text/html

text:
Mordvalar 1000 yıl urıs däwlätendä?
21 nçe ğasırnıñ berençe yılları İdel buyı häm Ural regionı öçen yubileylarğa bik bay bulıp çıqtı. Uzğan yılda Qazannıñ 1000 yıllığın bik şatlanıp ütkärdek. Kiläse yılğa Başqortostanda başqortlarnıñ urıs däwlätenä quşıluına 450 yıl tulu bäyrämnäre ütkäreläçäk. Bıyıl, 2006 yılda, federal'' üzäktän şul bäyrämnärgä äzerlänü öçen 10 milliard sum birelgän, 2007 yılda tağı 2 milliard sum birerlär. Başqorstan respublikasınıñ üz qaznasınnan da bu maqsatlarğa şundıy uq külämdä aqça sarıf iteler.
Ä bıyıl Saranskida, 28 nçe aprel''dä, professor Möxämmät Säfärğaliewnıñ xörmätenä ütkärelgän 10 nçı fänni uqular barışında, muqşı-erzya xalıqlarınıñ urıs däwlätenä quşıluğa 1000 yıl tuluı turında iğlan itelde. Şul 1000 yıllıq bäyrämnär 5 avgustta Saranskida admiral Fedor Uşakov xörmätenä fänni konferensiä belän başlandı. Şulay uq 5-6 avgustta Mäskäwdän Saranskiğa patriarx Aleksiy İkençe kilep, çığışı belän erzya xalqınnan bulğan patriarx Nikonğa häykäl häm admiral Uşakov xörmätenä yaña zur çirkäw açtı. Bu çirkäw berdän 3 meñ keşe sıyarlıq häm ul İdel buyında iñ zur çirkäw, bieklege 64 metr.
10 avgust könne Saranskiğa Rusiä Federatsiäseneñ prezidentı Vladimir Putin kilde häm şul çirkäw yanına bastırılğan admiral Fedor Uşakovnıñ häykälen açtı.
Şulsın da äytergä kiräk, Mordoviä xaqimiätläre bu çirkäwne muqşı-erzyalarnıñ urıs däwlätenä 1000 yıl elek quşılu xörmätenä tözedek dip äytsälär dä, çınında bu çirkäw başta Böek Watan suğışında ciñüneñ 60 yıllığına bağışlanğan ide. Bu çirkäwneñ iñ zur sponsorı YUQOS kompaniäse ide häm YUQOsnıñ zur problemaları barlıqqa kilgäç, çirkäw tözeleşenä aqça kilü azayğaç, bu çirkäwne uzğan yılnıñ 9 nçı may könenä ölgertä almadılar.
Muqşı-erzyalarnıñ, urısça äytkändä, mordvalarnıñ, urıs däwlätenä quşılu yubilee 1985 yılda Saranskida bik qupşı itep ütkärelgän ide inde. Ämma ul waqıtta 1000 yıl tügel, 500 yıllıq yubiley ütkärelde. 21 yıl ğına uzğaç, niçek soñ ber uq waqiğa 500 yıllıqtan 1000 yıllıqqa äverelde ikän?
Xäzerge Mordoviä tarixçıları 1000 yıllıq yubileynı şundıy logiqa belän añlata:
Muqşı-erzya xalıqları 10 nçı ğasırğa qadär Xazar qağanlığına yasaq tüläp torğan, ä inde Xazar däwläte 10 nçı ğasır axırında cimerelgäç, muqşı-erzyalar kemgä yasaq tülärgä tieş bulğan? Älbättä, urıs däwlätenä, häm tarixçılarnıñ logikası buyınça, mordva urıslarğa yasaq tüläsä, dimäk, alar urıs däwlätenä kergän bula.
Şul Xazar däwläte köçsezlängäç, İdel buyında Bolğar däwläte quätlänüe turında bu tarixçılar bötenläy onıtalar kebek. Döres, ber tarixçı, Niqolay Arsent''yev, 1006 yılda Bolğar ilçeläre Kievqa barıp knyaz'' Vladimir Berençe belän solıx tözegänlegen kürsätä. Yänäse, şul solıx nigezendä bolğarlar belän urıslar muqşı-erzya cirlären üzara ayırğan. Ä bit 11 yıl elek, 985 yılda da, bolğarlar şul uq knyaz'' belän şundıy uq solıx tözegän ide inde.
Niçek kenä bulmasın, mordvalar urıs knyaz''lärenä yasaq tüläsä dä, alarnıñ ber öleşe genä tülgän. Ul waqıtlarda muqşı-erzyalarnıñ kemgä dä yasaq tülämäwçeläre dä bulğan. Älbättä, mordvanıñ ber öleşe bolğarlarğa yasaq tülägän häm qayber muqşı-erzyalar Bolğar ilendä şaqtıy yuğarı däräcädä bulğan. Mäsälän, arxeologik qazular kürsätkänçä, Böek Bolğar şähärendä, bolğarlardan başqa, mordvalar da yäşägän.
Mordoviäneñ ictimaği oyışmalarınnan ike oyışma ğına bu 1000 yıllıq yubileyğa açıq räweştä qarşı çıqtı. Mäsälän, Mordoviä kommunistlarınıñ iyün ayında ütkän xisap-saylaw konferensiäse maxsus ber belderü çığardı. Anıñ iseme "O Tak HaзыBaeMoM TыcячeлeTии MopдBы B cocTaBe Poccии" ide häm anda şundıy süzlär dä bar ide (sitat): "PecпyблиkaHckaя BлacTb и пocлyшHыe eй CMИ Haчaли HoByю шyMHyю и пapaдHyю kaMпaHию… OчepeдHыe пышHыe пpaздHecTBa зaTeBaюTcя B ycлoBияx пpoдoлжaющerocя BыMиpaHия Hapoдa MopдoBии, B ToM чиcлe pycckиx и MopдBы… OTMeHa ГлaBoй Pecпyблиkи MopдoBия дoporocToящero и иcTopичeckи coMHиTeлbHoro пpaздHoBaHия 1000-лeTия BxoждeHия MopдBы B cocTaB Pycи былa бы BocпpиHяTa бoлbшиHcTBoM HaceлeHия kak шar HaBcTpeчy HapoдHыM иHTepecaM, kak дaBHo oжидaeMый oTkaз oT пapaдHocTи, шyMиxи и HeckpoMHocTи pykoBoдcTBa… ПpeдлaraeM HaпpaBиTb cэkoHoMлeHHыe B peзyлbTaTe oTMeHы эToro "юбилeя" cpeдcTBa Ha yлyчшeHиe пoлoжeHия MaлoиMyщиx cлoeB HaceлeHия pecпyблиkи, дeTeй и Moлoдeжи". Sitat tämam. Älbättä, respubliqa xaqimiätläre bu süzlärne tıñlap tormadı, yubileylar başlandı.
Erzya xalqınıñ milli xäräkäte aktivistları da bu yubileyğa qarşı çıqtı. «Erzyän Mastor» (tatarça «Erzyalar ile») digän bäysez ğazetnıñ baş möxärrire, «Erzya telen qotqaru» fondı räise urınbasarı Yevgeniy Çetvergov söyli:
– OбъяBили 1000-лeTиe, и c Takoй жe лerkocTbю MoжHo oбъяBиTb и 2000-лeTиe. MoжHo BoйTи He B cocTaB KиeBckoй Pycи, a ckaжeM, B cocTaB PиMckoй иMпepии, или xoTя бы BизaHTийckoй иMпepии. Hy HacToлbko Takaя HeлeпocTb, HacToлbko фaлbcифициpyeTcя иcTopия, диBy дaeшbcя. ПoэToMy эTo 1000-лeTиe Hy бykBaлbHo BыcocaHo из пaлbцa. HeT Hиkakиx иcTopичeckиx дokyMeHToB, MaTepиaлoB. ДokyMeHTaлbHaя бaзa HacToлbko cлaбa, чTo roBopиTb oб эToM He cToиT дaжe.
– Yevgeniy Vladimiroviç, 1000 yıl elek mordva xalıqları – muqşılar häm erzyalar İdel, Uqa, Muqşı, Sna, Sura yılğarı baseynnarında yäşägän. Ul waqıtta bu cirlärneñ kübese Bolğar däwläte xaqimiätendä bulğan. Qaysı mordvalar soñ Kiev Rusena kergän?
– MopдBa – эTo пoHяTиe pacTяжиMoe. CeBepHaя чacTb MopдBы – эTo эpзяHe, южHaя чacTb –MokшaHe. Kakиe MopдBa Bxoдили B cocTaB KиeBckoй Pycи, HeпoHяTHo.
– Äye, muqşı-erzyalar elek tä, xäzer dä zur territoriädä sibelep yäşi. Şunnan alar yäşägän cirlär törle waqıtta törle däwlätkä buysınğan. Şul cirlär tulısınça ber däwlät sostavına berençe qat 1243 yılda ğına kergän. Bu däwlät – Altın Urda. 200 yıldan soñ, Altın Urda tarqalğaç, mordva cirläre yañadan törle däwlätlär arasında ayırılğan: Mäskäw, Ryazan, Vladimir, Tübän Novgorod, Temnikov knyaz''lekläre, Qasim häm Qazan xanlıqları. İkençe qat mordva cirläre 1552 yılda ğına ber däwlät xaqimiätenä eläkkän, ul da Qazan xanlığın urıslar basıp alğaç qına. Dimäk, bıyıl oktäber ayında muqşı-erzyalarnıñ urıs däwlätenä kerüenä çınında 454 yıl ğına bulırğa tieş.
– BoT BoзbMeM 500-лeTиe. Kak Morли Torдa MopдBa BoйTи B cocTaB pycckoro цeHTpaлизoBaHHoro rocyдapcTBa, korдa oHи eщe были пoд pycckиM rocyдapcTBoM и пoд TaTapckиM KaзaHckиM xaHcTBoM? OHи были paздeлeHы, kak oHи Morли BoйTи B cocTaB? yж ecли бы ckaзaли, c пaдeHиeM KaзaHи Boшли B cocTaB pycckoro rocyдapcTBa, Torдa былo бы пoHяTHo.
– Yevgeniy Vladimiroviç, 1000 yıl elek mordvalarnıñ ber öleşe urıs däwlätenä kergän bulsa, ul däwlät Kiev Ruse bula, dimäk, xäzerge Uqraina. Ul waqıtlarda Mäskäw äle dönyada bulmağan. Dimäk, bu 1000 yıllıq yubileylarğa qunaqlarnı Mäskäwdän tügel, Kievtan, Uqrainada çaqırırğa kiräk?
– A пoчeMy пpиrлaшaюT Aлekcия и пoчeMy пpиrлaшaюT ПyTиHa, MHe HeпoHяTHo. Beдb Bxoдили-To B KиeBckyю Pycb. Ecли Bxoдили B KиeBckyю Pycb, Haдo oTTyдa и пpиrлaшaTb rocTeй, ЮщeHko Haдo пpиrлaшaTb B пepByю oчepeдb и eщe TaM kTo y Hиx peлиrиoзHый лидep. Ho пoчeMy-To пpиrлaшaюT MockBy. Torдa eщe He былo MockBы, и MockoBckoro kHяжecTBa He былo дaжe. A BoT пpиrлaшaюT MockBy. Пapaдokc.
– Yevgeniy Vladimiroviç, soñğı berniçä yıl eçendä, şul Uşakov soborın häm yaña stadion tözer öçen Saranskinıñ tarixi üzägendä berniçä tarixi binanı cimerdelär. Ul binalarnı cimerüne sez Saranskida mordva däwlätçelegeneñ simvolların cimerügä tiñlädegez.
– PaзpyшиB иcTopичeckий цeHTp, TaM, rдe зapoждaлacb Haшa rocyдapcTBeHHocTb, kakaя-Hиkakaя, пoлHocTbю cHecли, пpoшлиcb kaTkoM. B oTHoшeHиe эToro xpaMa, TpyдHo дaжe чTo ckaзaTb. Kakoe oTHoшeHиe yшakoB иMeл k MopдoBии? И B чacTHocTи, k эpзяHaM и MokшaHaM. EдиHcTBeHHo To, чTo oH здecb пoxopoHeH. И eMy coздaюT Takиe пoчecTи, чTo Bpoдe бы oH и ropдocTb Hapoдa и пpoчee, пpoчee. Я Heckoлbko лeT ToMy Haзaд чиTaл yчeбHиk пo иcTopии дopeBoлюциoHHoro издaHия. TaM, дo cиx пop пoMHю, пиcaлocb, Ha пepBoM MecTe пpoTиBHиkaMи poccийckoro rocyдapcTBa яBляюTcя TaTapы, Ha BTopoM MecTe MopдBa. Hy Tak и пoлyчилocb, пocлe пaдeHия KaзaHи пocTpoили coбop Bacилия БлaжeHHoro, a Teпepb coбop yшakoBa. ЭTo Takoй жe пaMяTHиk okoHчaTeлbHoй пoбeды Haд MopдBoй.
Bu Yevgeniy Çetvergov ide. Ul Saranskida, «Erzyän Mastor» (tatarça «Erzyalar ile») digän bäysez ğazetnıñ baş möxärrire bulıp eşli häm küptän tügel iğlan itelgän muqşı-erzya xalıqlarınıñ urıs däwlätenä kerüenä 1000 yıllıq yubiley ütkärü turında söyläde.
İrek Bikkinin, Mordoviä

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rif İsänov: Başqortostandıñ Räsäyzän sığıu ixtimalı qarala
Rif İźänov äytewensä, Mäskäwźäge qıźıu baştar Başqortostanda ,,Ural,, kewek oyoşmalar barlığın häm telähä nindäy belderewźär yahağanda awıźźarın ülsäp asırğa teyeş. Başqortostan Estonia, Litwa, Latwiä kewek üźallılıqqa xoquqlı ti Rif İźänov. Ämmä üźäkteñ bıl aźımı şul uq minuttarźa administrativ resurstı yegergä mäjbür itkän. İźänov äfändene säyäsi ekstremizmda ğäyeplägändär.
,,Ural,, üźäge belderewźär menän genä siklänergä uylamay. Äle xalıq arahında kiñ külämle añlatıu eştäre başlanğan.
Respublika prezidentınıñ federal' üźäk menän kileşew proektın äźerläw buyınsa maxsus törköm oyoştorow turahındağı farmanın oppozisia matbuğatı Mortaza Räximov urındağı yämäğätselekkä quşıldı tip bahalanı. Waqiğälär üźeşe dawam itä. Bögön Aq tirmä oyoşmahı la üźeneñ sirattağı ultırışın ütkärźe. Unda la hüź millätteñ artabanğı yaźmışı xaqında barźı. Oyoşma Ural üźäge başlanğıstarına teläktäşlek belderä.
Bögöngö ultırışta şulay uq milli matbuğatqa yaźılıu barışı la tikşerelde. Ultırış ütkän zalda başqort matbuğatı wäkildäre yıyılğaynı, oşonda uq başqort matbuğatına yaźılıu źa oyoştoroldo. Aq tirmä başqort oyoşmahı yetäksehe Lälä Beyeşewä äytewensä, milli matbuğattıñ älege köndö xäle şäptän tügel.


text:
Ğiraqnıñ Ramadi häm Falluca şähärlärendä däwam itkän bäreleşlärdä kimendä 6 keşe hälak buldı, alar arasında Reuters agentlığınıñ Ğiraqtağı operatorı da bar. 55 yäşlek operator, ğiraqlı Dhia Najm ğısyançılar häm amerikan ğaskärläre arasındağı bäreleşlärne töşergän waqıtta atıp üterelgän.
Şulay uq Bağdad yanında gubernator urınbasarı Hatam Karim üz öye yanında atıp üterelgän. Anıñ ike tän saqçısı yaralanğan dip xäbär itelä. Uzğan töndä Fallucada bulğan atışlarda kimendä 3 ğiraqlı hälak bulğan. Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi al-Yawar Kuwaitqa bulğan säfäre waqıtında İrannı, Ğiraq räsmilärenä höcümnär äzerlärgä yardäm itüdä ğayepläde. Yawar süzlärenä qarağanda, İran Ğiraqqa qarata "tiskäre rol" uynıy.


text:
“KamAZ” citäkçese kilde
Ufada “KamAZ”nıñ general' direktorı Sergey Kologin bulıp kitte. Anı Respublika yortında Prezident Mortaza Räximov qabul itte. Söyläşüdä “NefAZ” häm Tuymazı zavodları xaqında bardı. “NefAZ” “KamAZ” motorları belän avtobuslar citeştersä, Tuymazı zavodı “KamAZ” maşinalarına sement taşu häm başqa caylanmalar quya. Kologin bu ike zavodnı korporatsiägä kergän 14 zavod arasında iñ köçlelärdän dip atadı. Ul “NefAZ” citeşterü zäwığı buyınça çit il kompaniälären dä soqlandıra ala dide. Tuymazı zavodın citeşterü qüäteneñ yıldan-yıl üsüenä soqlanu belderde. Ul zavodta citeşterü qüäte 150% täşkil itä dide. Oçraşuda süz zavodlarnıñ qüäten tağı da arttıru yulları turında bardı.


text:
Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf Paqstan belän Hindstan arasındağı barlıq problemalarnı, şul isäptän Kaşmir nizağın da diplomatiä aşa çişärgä çaqırdı:
AUDİO: Paqstan Hindstan belän Paqstan arasındağı barlıq bäxäsle mäs'älälärgä söyläşülär aşa çişeleş tabu, tınıçlıq yulınnan baru öçen mömkin bulğannıñ barısın da eşliäçäk, barlıq bäxäsle mäs'älälär digändä Kaşmir da çittä qalmıy.
Möşärräf İslamabadta çığış yasap Könyaq Aziä Regional Xezmättäşlek Oyışmasın Paqstan belän Hidstan arasında tınıçlıq urnaştıruda yardäm itärgä çaqırdı.
Bu oyışmağa Bangladış, Butan , Hindstan, Maldiv, Nepal, Paqstan häm Sri Lanka kerä.
Yäkşämbe könne Hindstan premyer-ministrı Atal Behari Vajpayee Paqstan belän Hinstan arasında distälärçä yıl barğan qan qoyunı tuqtatırğa çaqırdı.


text:
Yekaterinburgtan xäbärlär
Festival' qısalarında uzdırılğan tağın ber çaralarnıñ berse Yekaterinburg şähäre milli-mädäni moxtäriäte räise Eliza Safiullina tarafınnan uzdırılğan yazuçılar oçraşuı kiçäse buldı. Kiçädä Ural töbägendä yäşäp icat itüçe yazuçılar qatnaştı. Arada, Sverdlov ölkäse yazuçıları belän berrättän, Çiläbe ölkäsennän kilgän tatar yazuçısı İrek Sabirov häm başqort yazuçısı Ramazan Şagaliev ta bar ide. Oçraşu waqıtında yazuçılar biregä cıyıluçılarnı üzläreneñ tormış häm icat yulı belän tanıştırdılar. Şulay uq törle temalarğa fiker alışular buldı. Ural yazuçıları cämğiätneñ bügenge köne, ictimaği-säyäsi waqiğalar turında da süz alıp bardılar. Qäläm iäläreneñ cılı, dustanä oçraşuı qatnaşuçılarnıñ küñelendä uñay tä'sir qaldırdı. İke töbäk yazuçıları kiläçäktä dä bergä aralaşıp yäşärgä süz quyıştılar.Küptän tügel Sverdlov ölkäse xalıqları icatı yortında uzdırılğan zur kiçä şulay dip ataldı. Kiçäneñ töp geroe Wäcit ağa Zinnurov buldı.
Wäcit ağa ğömere buyı Uralmaş sistemasında eşlägän. Ul monnan 40 yıl elek Uralmaş laklarında yäşäwçe tatarlarnıñ mädäni tormışın iñ berençelärdän bulıp oyıştıra başlağan keşe. Ul yıllarda Wäcit ağa Uralmaş zavodı mädäniät sarayı qarşında tatar üzeşçän sänğät tügäräge oyıştırğan. Tügäräktä qatnaşuçılar tamaşaçılar aldında törle spektakl'lär, konsertlar belän çığış yasağannar. Alarnıñ çığışın xalıq härwaqıt kötep alğan, yaratıp qabul itkän. Ä 70nçe yıllar başında, kollektivqa yäş, talantlı yeget İlgiz Safiullin kilgäç, anıñ citäkçelegendä “Yäşlek” isemle vokal'-instrumental' tatar estrada ansamble tözelä. “Yäşlek” ansambleneñ ğömere ozın bula, ul Wäcit ağa layıqlı yalğa çıqqançı, yaña ğasır başına qädär eşläp kilä.Wäcit abıynıñ qul astınnan İl'dam Şaripov, Fäwziä Ğalieva, Boris Zakirov kebek xäzerge waqıtta bik tanılğan Ural cırçıları tärbiälänep çıqqan. Ul waqıttağı Wäcit abıynıñ uñ qulı bulıp sanalğan İlgiz Safiullin “Şulqädär fanatizm däräcäsendä üz eşenä birelgän keşe ide ul Wäcit abıy”, - dip iskä ala. Çınlap ta, bernindi matdi nigez bulmıy torıp 40 yıl buyı tatar estrada ansamblen citäkli alu bik zur ixtıär köçen taläp itkänder. Andıy xezmät olı xörmätkä layıq.
Anıñ yubiley bäyräme kiçäsenä dä xalıq bik küp cıyılğan ide. Kiçädä iñ izge teläklär belän qotlaw süzläre yañğıradı. Annan soñ Wäcit abıy citäkçelegendä üzeşçän sänğät tügärägenä yörgän cırçılar, biyuçelär, näfis süz ostaları bik matur konsert quydılar. Zur säxnädä kiç buyı kütärenke bäyräm ruxı xökem sörde.Küptän tügel Yekaterinburg şähärendä Matbuğat, televidenie häm radio buyınça Ural töbäqara idäräse, Sverdlov ölkäse jurnalistlarınıñ icadi berlege häm Yekaterinburg şähäre başlığı kitapxanäse tarafınnan uzdırılğan “Pressa – 2003” dip atalğan 8nce kürgäzmä-bäygegä yomğaq yasaldı. Quanıçıbızğa qarşı, bu yulı Sverdlov ölkäsendä çığarıla torğan berdänber tatar gazetası “Saf çişmä” dä iğtibarsız qalmadı. “Şähärebez keşeläre yazmışı” nominatsiäsendä kürenekle millättäşebez, al'pinist Salawat Xäbibullin turındağı mäqälä ciñep çıqtı. “Milli Media-Xolding” tarafınnan menä inde ike yıldan artıq çığarıla torğan aylıq gazeta – “Saf çişmä” maxsus diplomğa layıq buldı.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Rusiädä pensionerlarnıñ yaña qanunğa qarşı däwam itkän uram cıyınnarı sürätendä xökümät, taşlamalarnı tüläw öçen neft aqçalarınnan, totrıqlandıru fondınnan alu mömkinlege turında belderde. Finans ministrı Alexei Kudrin, älege waqıtta bu mömkinlek tikşerelä, dide. Kudrin, qanunnı äzerlägändä häm ğamälgä kertkändä bulğan qayber xatalarğa da basım yasadı.
"Qayber keşelärne tağın da naçarraq xälgä töşermäs öçen federal xakimiätlär häm Rusiäneñ qayber töbäklär xökümätläre tieşle çaralar kürmäde, monı bügen açıq itep äytä alabız" dide Kudrin.
Ämma totrıqlandıru fondınnan aqça alu infläsiäne üsteräçäk. Kudrin süzlärenä qarağanda, inflyasiä däräcäse bolay da inde uzğan yılnıñ ğinwar ayınnan yuğarıraq.


text:
Ğäläm ğämälläre: Soyuz qayttı, Discovery säfärgä äzerlänä
Düşämbegä qarşı töndä Rusiäneñ Soyuz karabı isän-imin ğälämnän äylänep qayttı. 2 yıl elek Amerikannarnıñ Columbia karabı qazağa oçrağannan soñ Soyuz''lar Xalıqara ğäläm stansiäsenä yök häm ğälämçelär taşuçı berdän ber çara bulıp tora ide. Yaqın arada Quşma Ştatlar shuttle oçuların yañartıp cibäräçägen belderde.
Atnalar buyı yawğan qarlı yañğır Qazaxstan dalasın sazlıqqa äyländerde, ğälämnän qaytunı şaqtıy awırayttı, 10 yärdäm boralağınıñ 3se genä cirgä utıra aldı. Alay da, İdarä başlığı Anatoli Perminov süzlärençä, barısı da yaxşı tämamlandı:
Audio (Anatoli Perminov)
"Hämmäse dä yaxşı ütte, barığıznı da qotlıym, barısı da isän-saw, inde ğäläm aparatınnan çıqtılar."
2003neñ Mayında computer xatası arqasında Soyuz bilgelängän urınnan 400 çaqırımğa taypılğan ide. Bu yulı Amerika Ğaläm İdaräse, NASA wäkile William Readdy Rusiä belgeçläreneñ eşenä maqtaw belderde:
Audio (William Readdy)
"Bezneñ urıs kollegalarıbız şundıy qatlawlı hawa şartlarında da eş itä belülären kürsätte."
Ul arada amerikannar üzläre 2 yıldan artıq tänäfestän soñ shuttle oçuların yañartıp cibärergä äzerlänä. 2003neñ fivralendä Columbia qazası näticäsendä 7 astronavt häläq bulğannan soñ shuttlelar tuqtatılıp torğan ide. Xäzer xalıqara stansiädä Rusiäle Sergei Krikalev belän amerikalı John Phillips eşläp qaldı. Alar anda 6 ay qalaçaq häm kiläse şuttlenı qabul itergä äzerlänä.
Discovery shuttle''ın cibärü Maynıñ ikençe yartısına bilgelängän ide. Uzğan atnada NASA citäkçeläre, tağın ber tikşerü kiräk dip, startnı 3 Yüngä küçerde.
Discovery Floridadağı Kennedy isemendäge Ğäläm Üzägendä, start urınına inde kiterelgän, şuşı atnada ul stansiägä cibärelese yök belän tutırılaçaq. Discovery missiäsen Eilen Collins citäkliäçäk. Bu anıñ ğälämgä 4nçe oçuı. Eilen xanım süzlärençä, 2 yıl buyı tikşerü ütkärgän belgeçlär aña karapnıñ tulısınça imin buluın äytkän. Xäyer, üze ul inde kiläçäk niätlär – ayğa, ä annarı xättä Marsqa oçu xyıalı belän yäşi:
Audio (Eilen Collins)
"Xäzer xalıqara satansiädä başqarılası eşlär -kiläçäkkä äzerlek. Ayğa, annarı Marsqa oçu öçen bezgä yaxşı belemle yegetlär häm qızlar kiräk bulaçaq."
Rusiäneñ Ğäläm idräse wäkile Valery Lındin süzlärençä, Discovery, ä annarı Atlantis shuttle''ları oçuların yañartıp cibärsä dä, Rusiäneñ Soyuz karapları xalıqara stansiägä yılına ike tapqır barıp-yörülären däwam itäçäk.
-Ali Gilmi


text: Düşänbe. Aqılı zäğif balalar yortında yäkşämbegä qarşı çıqqan yanğında 13 yäşüsmer hälak bulğan. Qalğan 79 bala qotqarılğan, şularnıñ berse peşkän cäräxätlär belän xastaxanädä dip xäbär itelä. Xakimiat belderüendä, yanğın binadağı elektr çeltäreneñ zäğiflege arqasında çıqqan bulırğa oşap tora dielä. Qaza säbäplären tikşerü öçen maxsus komissiä tözelgän. Taciqstannıñ yanğın sünderü xezmäte başlığı Nazarboy Yangiev, zäğif balalar yortınıñ mödirlege inde uzğan yılda uq yanğınğa qarşı çaralar kürmäwe öçen aqçalata cäzağa tartılğan ide, dip belderde.


text: Ğiraq citekçese bügen inspektorlar kilgännän birle berençe tapqır televideniädä çığış yasadı. Qoral inspektorlarınıñ Ğiraqta buluları, xalqıbızğa ziyan kitermäs öçen kiräk. Yuqsa xalıqara cämäğätçelekneñ ber öleşe, bez inspektorlarğa Amerika Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta küpläp üterü qoralı citeşterelä digän ğayepläwen kire qağırğa mömkinlek birmädek dip däğwa belderäçäk, dide Säddäm. Räsmi Bağdad üzendä mondıy qorallarnı totmawın häm citeştermäwen belderä. Qoral turında xisapnı Ğiraq räsmiläre Beläşkän Millätlär Oyışmasına şimbä könne tapşıraçaq.


text:
Grönlandiä xalqı bäysezlekkä “aap” dide
Grönlandiä Tönyaq qotıpta 2 million 166 meñ kvadrat kilometr cir biläp toruçı il. Bu cirlekneñ 80% boz qaplağan. Xalqı da nibarı 60 meñ tiräse.
Törkiäneñ “Milliyet” gazetası “Bozlarnıñ erüwe belän nefttän bayunı kötkän xalıq, kiñräk autonomiä öçen tawış birde” digän mäqälädä Grönlandiädäge referendum näticälären bastırğan. Referendumda tawış birü mömkinlege bulğannarnıñ 71 % qatnaşqan. Şularnıñ 75,5 % autonomiäne yaqlap, 23,5 % qarşı tawış birgän.
Rusiä respublikalarında mondıy refrendumnıñ ütkärelüen küz aldına kiterü awır. Tatarstanda ütkän referendumda xalıqnıñ 64,5 % suverenitetnı yaqlap tawış birgän bulsa da, bügenge näticäse bilgele. İnde Dania dä Grönlandiädäge referendum näticälären sanğa suqmawğa nigezdä säbäp yuq. Çönki Daniadä plyuralístik demokratia prinsiplar zur köçkä iä. Misal öçen, Grönlandiägä autonomiä däräcäse, şulay uq 1978-nçe yılda ütkärelgän referendum näticäläre belän birelgän ide.
Berniçä kön elek bilgele bulğan referendum näticäsendä qazanılğan ireklek, 2009 yılnıñ 21 yünendä genä köçkä keräçäk. Monnan soñ Grönlandiä üz cir astı häm cir öste baylıqlarına tulısınça xuca bulaçaq. Ämma nefte çıqqan sürättä, anıñ yartısına Dania iä bulaçaq. Dania isä Grönlandiäneñ yıllıq budcetınıñ 30 %-ın (3 milliard 200 million kron) täşkil itkän yärdäm biräçäk. Şuşı referendumnıñ iñ möhim näticäläreneñ berse - Grönlandiä cirle xalqı teleneñ räsmi tel bularaq qabul itelüe. Moña qädär dança belän inuq tele räsmi tellär däräcäsendä ide.
Referendum zur yaqlawğa ireşüennän soñ autonom Grönlandiäneñ citäkçese Enoksen: “Tormıştağı iñ zur telägem Grönlandiäneñ bäysezlegen kürü”, dip belderde.
Qısqası, bu referendum tağın ber xalıqnıñ tınıç yul belän xoquqların kiñäytä aluın kürsätä. Danianeñ dä bu näticäne qabul itüe Dania xalqınıñ mädäni däräcäse östen buluın isbatlıy.


text:
«Tatneft» aksiäläreneñ bäyäse üsä
Ä menä «Tatneft» şirkäteneñ eşçänlege älegä bik şäp bara kebek. Başqa neft belän eş itüçe kompaniälärneñ bäyäläre töşkändä, «Tatneft» aksiäläreneñ bäyäse Rusiä säwdä sistemasında 5 protsentqa artqan. Rusiädä genä tügel, xättä Könbatış birjalarında da bu şirkätneñ aksiäläre belän säwdä itü artqan. Läkin qayber belgeçlär äytüenä qarağanda, moña säbäp bulıp «Tatneft»neñ ğädättän tış uñışlı eşläwe tügel, ä soñğı waqıtta anıñ yaxşı eşçänlege turında äytelgän süzlär tora. Xäyer, eşläreñ barmasa, niçek kenä söylämä, näticäse bulmıy inde anıñ.


text:
Mäskäw ölkäsendä taqırbaşlar höcüme
Mäskäwdä, Piterburda bulmasın taqırbaşlarnıñ rus bulmağan millät keşelären qıynawları, xatta üterüläre turında xäbärlär tuqtap tormıy. Şuşı könnärdä Mäskäwneñ qırım tatarları oyışmasınnan Mostafa Möxtärämov, Mäskäw ölkäse Dmitrov şähärendä taqır başlar qırım tatarı Asan Starkovnı qinawları turında söyläde. 24 yäşlek Asan Mäskäw ölkäsendä 4 yıl inde elektromontajnik bulıp eşlägän bulğan. Eştän qaytıp barğan waqıtta anıñ artınnan kilep başına suqqannar. Ul borılıp qarap, ber törkem taqır başlarnı ğına şäylärgä ölgergän. Çönki qıynaw suğulardan anıñ cuyğan. Añsız yatqan cirendä anı militsiä patrule tabıp, küp törle tän, bit cäräxätläre belän xastaxanägä alıp kilgän. Dmitrov xastaxänäsendä, taqırbaşlarnıñ mondıy höcümnärennän bu atnada ğına öçençe qıynalğan keşene alıp kildelär, dip äytkännär. Bügenge köndä Asan Mäskäwneñ 15 sanlı xastaxänäsendä däwalana. Asannıñ änise Zariä xanımnıñ äytüenä qarağanda, bitendäge yaralarğa da tüzärgä bulır ide, läkin qatı qıynaw näticäsendä Asannıñ ike küze berni dä kürmi. . Tabiblar äle soñğı süzne äytmägännär, läkin küzneñ cansız buluı, nervı cepselläreneñ imgänüe dip añlatalar. Asannıñ ätise İrfan Starkov Qazan tatarı, änise Zariä xanım qırım tatarı. Bezgä, Mäskäwgä ulı yanına kilgän Zariä xanım belän telefonnan elemtägä kerergä mömkinlek buldı. Ul Asan turında bu yaqlarğa kilep beraz eäläp aqça tuplarğa, annan soñ cir alıp öylänergä xıyallanğan ide, xäzer ike küzeneñ berse genä dä kürmi bit dip, bik açınıp söyläde. Häm yärdäm itüçelärgä, qırım tatarlarınıñ Mäskäw oyışmasına, küz tabibı Ğulciä Arcimatovağa häm başqalarğa räxmäten dä belderde.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Berläşkän Millätlär Oyışması "öçençe dönya" illärendäge üsmerlär probleması turında
Yäşüsmer bulunıñ, keşe qayda ğına yäşämäsen, üz problemaları bar. Läkin qayber illärdä alar kübräk bula häm tormışnı tağın da qatlawlandıra ala. "Öçençe dönya" illärendä, misal öçen, millionlağan yäş qızlar inde baliğ bulğançı uq kiyäwgä çığıp, belem aludan mäxrüm qala, yäş kileş bala tabıp xätta sälämätlegenä zian kiterä. Şuşı problemalarnı xäl itü kiläçäk buwın ğına tügel, şul yäşlär yäşägän cämğiat öçen dä faydalı bula ala, çärşämbe könne Berläşkän Millätlärneñ Pragada bäyän itelgän maxsus xisabında şulay dielä.
Audio, Ğömär Ğärzetdin
"Bıyılğı xisap üzägendä üsmerlär häm yäşlärneñ sälämätlek saqlaw xoquqlarına wä ixtiaclarına kübräk iğtibar birü kiräklege tora. Dönya xalqınıñ ber milliard 200 millionına, yäğni här 5 keşeneñ bersenä 10-nan alıp 19-ğa qädär yäş, häm bu tarixtağı iñ zur yäş buwın bulıp tora" di Berläşkän Millätlärneñ wäkile. Üsmerlär aldında torğan problemalar arasınnan yäşli öylänü yä kiyäwgä çığu, yäşli bala tabu, köç qullanudan integü, törle censi awırular häm AİDS-nıñ taraluwı kebeklären atap bula. Qızlar öçen bigräk tä yäş kileş bala tabu bik qurqınıç närsä, bu alarnıñ da, alar tudırğan balalarnıñ da ülem däräcäsen arttıra. Yänä Ğömär Ğärzetdin söyli.
Audio, Ğömär Ğärzetdin
"Här yılnı, 15 belän 19 yäş arasında bulğan 14 million qız bala tudıra, alar öçen yökle çaqta häm bala tudırğanda kilep tuğan awırlıqlar ülemgä kitergä töp säbäplärneñ berse bulıp tora. Yäşli kiyäwgä çığu qızlarnıñ belem aluwına kirtä quyıp alarnıñ kiläçäk tormışındağı mömkinleklärne çikli" di BMO wäkile Ğömär Ğärzetdin. Berläşkän Millätlär bäyän itkän soñğı sannarğa qarağanda, yäşli kiyäwgä çığu bigräk tä Äfğanstan häm Bangladeşta bik yuğarı, şul ike ildä 19-dan da yäşräk qızlarnıñ yartısı inde kiyäwdä. Alar moña ğädättä ğailäläreneñ fäqir buluwı säbäple yäisä äle haman da köçle bulğan qadimi ğädätlär arqasında barırğa mäcbür. Näticädä ğailä tormışın täcribäsez, äle üsmer kileş başlap cibärü alar öçen ruxi ğına tügel, fizik awırlıqlar da tudıra. "Öçençe dönya" illärendä sälämätlek saqlaw sistemasınıñ kamillektän yıraq toruwı da yäş wä üsmer qızlar arasındağı ülem däräcäseneñ yuğarı bulıp qaluwına kiterä. Şulay itep bu bar cämğiat öçen zur ber problemağa äylänä häm, Berläşkän Millätlär fikerençä, kiçekmästän xälitkeç çaralar kürüne taläp itä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Madridta YİXO cıyılışı bara
Oyışma cıyılışı şul uq waqıtta, Rusiädäge saylawlarga küzätüçe cibärergä me yuq mı digän bäxäslär waqıtına da turı kilä.
Cıyılışta şulay uq, Rusiäneñ, AQŞnıñ Polşa häm Çexiägä urnaştırılaçaq raketa qalqanı planına cäwap itep, Yewropanıñ ğadäti qorallar kileşüennäñ çığu mäsäläsendä söyläşeler dip kötelä.
Bügenge söyläşülärdä, AQŞnıñ däwlät sekretare urınbasarı Nikolas Burns, oyışmadağı äğzälärneñ barısı da, keşe xoqularına ixtiram belän qarıy dip äytep bulmıy, dide.
Ul bu oyışmanı bik möhim dip bäyäläsä dä anda eçke yanawlar buluın äytte. Läkin alarnıñ kemnän kilüen açıqlamadı.
Şul uq waqıtta ul Rusiägä, Yewropada İminlek häm xezmättäşlek oyışması küzätüçelärenä çikläwlär quyğanı öçen, tänqit belderde.


text: Praga. Vaclav Klaus bügen räsmi töstä ant itep, Çexiäneñ yaña prezidentı wazifaların ütäwgä kereşte. Şuşı tantanada yasağan çığışında ul Çexiäneñ 2004-nçe yılda Yewropa Berlegenä quşıluwı öçen tırışaçağın, elekke prezident Vaclav Havelnıñ bar yaxşı başlanğıçların däwam itärgä teläwen belderde. 1992-97-nçe yıllarda Klaus Çexiäneñ premyer-ministrı bulıp torğan ide, şunnan soñ anıñ prezident Havel belän araları ber dä yaxşıdan bulmadı. Soñğı yıllarda ul uñ ODS partiäsen citäkläp, bıltır anıñ fäxri räise itep saylandı. Uñçı Klausnıñ yaña prezident itep saylanuwı xakimiattäge sulçı sotsial-demokratlar arasında krizis tudırdı, alar citäklägän xökümät kiläse sişämbedä parlamentta üzenä ışanu mäs’äläsen çığara.


text: Riyad. Söğüd Ğäräbstanınıñ iminlek köçläre qorallanğan maşinalar häm xärbi boralaqlar yardämendä bügen irtän başqala Riyadtağı, suğışçan islamçılar yäşerenep yatu urını bularaq şiklänelgän öç mäxälläne qamap aldı häm anda tikşerülär ütkärde. Washingtondağı söğüdi wäkile Ğadel äl-Cubeyr, üz ileneñ andağı radikal suğışçılarnı "soñğısına qädär" yuq itü eşenä birelgänlegen qabatladı. Ul arada "äl-Qaidä"neñ Söğüd Ğäräbstanındağı bülekçäse dip sanalğan qorallı törkem, üz citäkçese Ğäbdelğäziz äl-Miqrinneñ çınnan da söğüd iminlek köçläre tarafınnan üterelüen tanıdı, läkin, anıñ üleme bezne nığıtaçaq qına dip belderde.


text:
Amnesty International Rusiäneñ Çeçnädä keşe xoquqların yaqlawçı 2 jurnalistın büläkläde
Dönyada keşe xoquqları torışın küzätep baruçı Amnesty İnternational törkeme sişämbe könne keşe xoquqların yaqlawçı Rusiäle 2 jurnalistqa Tönyaq Kafkazdağı eşçänlekläre öçen büläk birde. Qurqınıç astındağı jurnalizm dip atalğan bu büläk Londonda tantanalı räweştä Stanislav Dmitrievsky belän Oksana Çelışevağa tapşırıldı.
"Bez Çeçen respublikasında keşe xoquqları turında xäbärlär äzerlibez. Alarnı kön sayın diärlek çığarabız. Yaqın arada Pravozaççita basmasın çığarunı yañartırğa cıyınabız" dide Dmitrievski.
Bu cämğiät Tübän Novgorodta urnaştqan häm Groznıy belän Nazranda anıñ bülekçäläre bar. 2000-nçe yılda oyıştırılğannan birle ul Çeçnädä häm aña kürşe töbäklärdä keşe xoquqların bozularnı tänqitläp kilä.
Dmitrievski citäklägän Pravozaççita basması elekke Çeçen citäkçese Aslan Masxadovnıñ anıñ wäkile Äxmät Zakayevnıñ tınıçlıq urnaştıru turında möräcäğäten bastırğan öçen xakimiätlärneñ iğtibarın cälep itte. Monıñ öçen Tübän Novgorod prokuraturası Dmitrievskinı millätara häm dinara näfrät, doşmanlıq taratuda ğäyepläde.
Rusiä-Çeçen duslıq cämğiäte isän qalsa da, näticä bularaq Pravozaççita çığudan tuqtadı häm salım xezmätläre cämğiätneñ eşendä finans bozıqlıqların ezläwne däwam itä.
Dmitrievski belän Çelışeva üz eşçänlekläre näticäsendä başqa problemalarğa da duçar bulğan. Şul isäptän bilgesez çığanaqlar alarğa ülem belän yanağan.
Çelışeva qayçaq Çeçnädä keşe xoquqların yaqlaw Rusiädä mömkin bulmağan eş sıman toyıla di. Şul uq waqıtta bu oyışmanıñ Çeçnädäge eşçänlegeneñ şul qädär möhim buluı eşne däwam itärgä köç birä di.
"Çeçnägä kiläseñ dä konkret yardämgä moxtac çiratağı ğadi ber keşene oçratasıñ. Şunnan tıyılıp qala almıysıñ. Äyye, yal itäse kilä. Bez barıbız da keşelär. Bez normal tormışqa, uñay täesoratlarğa moxtac. Ämma älegä bu mömkin tügel" di Çelışeva.
Çelışeva bezgä oyışmanıñ başqarğan eşläre öçen räxmät belderep Rusiäneñ törle cirlärennän xatlar kilä, telefonnan şaltıratalar di. Amnesty İnternationalnıñ Londondağı süzçese Neil Durkin Dmitrievski belän Çelışevağa bu büläk alarnıñ qıyulıqları öçen birelä dip belderde.
"Stanislav belän Oksanağa Amnesty bu büläkne alar citäklägän Rusiä-Çeçen duslıq cämğiäteneñ bügenge Rusiädä bigräk tä möhim häm qurqınıçlı eş başqaruın tanu bularaq birde" dide Durkin.
Dmitrievski häm Çelışevağa ülem belän yanawlar buluın iskä alıp Durkin "Amensty İnternational bu ike keşeneñ tormışı çınnan da qurqınıç astında dip isäpli. Ägär dä bez jurnalistlarğa büläk birä alabız häm ul büläk alarğa östämä ber iminlek häm cämäğätçelek aldında tanılu bula ala ikän, bez näq şunıñ öçen tırışabız" dide Durkin.
Durkin äytüençä bu büläk aqça tügel häm ul aqça belän bäyälänmi. Bu dönyanıñ törle qurqınıç urınnarında eşläwçe aktivistlarğa häm jurnalistlarğa xörmät belderüçe büläk di Durkin.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Äfğänstan mäxkamäse Äfğänstanda qanunsız räweştä üzläreneñ xosusıy törmälären buldırıp anda totqınnarnı azaplaw belän şöğellängän 3 amerikalını xökem itep alarğa törmä cäzası bilgeläde.
Alarnıñ 2-se 10 yılğa, berse 8 yılğa törmägä yabıla.
Bu 3 amerikan ixtiarıy räweştä terrorçılarnı ezläwgä quşılıp kimendä 8 keşene urlaw, üz törmälärenä yabu häm azaplawda ğäyeplänep iyül ayında qulğa alınğan ide.
Ğäyeplänüçelärneñ berseneñ advokatı Robert Fogelnest mäxkamädän bu ğäyepläwlärne kire alunı soradı. Fogelnest bu mäxkamä Äfğänstandağı xoquq sistemasınıñ xalıqara standardlarğa turı kilmäwen kürsätä dide.
AQŞ häm NATO köçläre bu amerikannar törkeme belän qayber elemtäläre buluın tanısa da alarnıñ yuğarı citäkçelek fatixası belän eş itkänlegen kire qaqtı.


text:
Aşxabadtağı AQŞ ilçelege äytüençä Quşma Ştatlar küpläp üterü qorallarınıñ taraluın çikläw öçen Törkmänstannıñ tamojnya häm çik xezmätlärenä radiatsiäne sizüçe cihazlar tapşırğan.
İlçelek bedlerüençä, bu atnada tapşırılğan 80 danädäge bu cihazlar törkmännärgä atom materialların çik buyında sizü häm tuqtatu mömkinlege biräçäk.
Bu cihazlar radiatsiäne ülçäwçe ğädäti cihazlardan yözlärçä märtäbä sizgereräk.
Elegräk Quşma Ştatlar Törkmänstannıñ Çik buyı häm tamojnya xezmätlärenä başqa tö cihazlar, maşinalar tapşırğan, künegülär oyıştırğan ide.


text:
Ğiraq konstitusiäsen äzerläwçe komitetnıñ sönni ğäräp äğzaläre uzğan atnada iğlan itkän baykotnı tuqtattı. Komitetnıñ sekretare Humam Hamudi, 12 keşe bügen utırışqa qatnaştı, dip belderde.
Uzğan atnada töp qanun ölgesen äzerläwgä qatnaşqan ike keşegä höcüm bulğannan soñ, sönni ğäräplär eşkä baykott beldergän ide. 15 avgustqa qädär Ğiraq parlamentı konstitusiä ölgesen raslarğa tieş. Üktäber ayında isä ilneñ töp qanunı referendumğa quyılaçaq. Ul arada Ğiraqta köç qullanu kimemi, bügen irtän Bağdadta ike intixarçı maşinaların şartlattı, kimendä 7 keşe häläk buldı, 14e yaralandı. Kiçä başqalanıñ könçığışında intixarçı yök maşinası belän polisiä binasına bärep kerep üz üzen şartlattı, näticädä kimendä 22 keşe häläk buldı. Samarra şähäre yanında yul buyında bomba şartlap 1 amerikan xärbie häläk buldı. Associated Press agentlığı xisabına qarağanda, 2003nçe yılnıñ martında suğış başlanğannan birle Ğiraqta kimendä 1777 amerikan xärbie häläk bulğan.


text:
Rimma Bikmöxämmätova: “Yäşlärgä yalğan kiräkmi!”
İkençe Bötendönya tatar yäşläre forumınıñ açılışında bik pozitiv çığış yasap, üze yäşägän Başqortstan respublikası ministrlığına räxmät uqığan tatar yäşläreneñ “Azatlıq” oyışması räise Zäliä Axunovanıñ çığışın aldağı tapşıruıbızda işettergän idek, xörmätle tıñlawçılar. Şulay uq Başqortstannan kilep, elek anda “Atna” gäzite jurnalistı bulıp eşlägän Rimma Bikmöxämmätovanıñ forumdağı çığışı isä menä nindiräk buldı:
Xäzer bu Ufa qızı cäncal kütärä dip borçılmağız. Qazanğa kilep ,ufa türälären bitärläw tuydırıp bette inde. Qayda da kem bay häm däräcäle, şunıñ tormışı ciñelräk. Fäqir häm xoquqsız millättäşlärebez härqayda da bardır, ber Başqortstanda ğına tügel. Şulay da milli tigezsezlek, milläteñne üzgärtü öçen basım yasawlar bigräk tä canğa tiä. Bu forumda bezneñ kemgäder räncep, kem östennänder äläkläp toru kiräk tügel. Min anıñ faydası da yuqtır, dip uylıym. Milli tigezlekne dawlağanda min Mäskäwgä, Strasburgqa ışanmıym. Min üzebezgä ışanam! Üzebez buldıqsız, peşmägän bulsaq, bezne toçno uzalar, taptıylar.Rimma Bikmöxämmätova üzeneñ çığışında Tatarstan häm Başqortstan ğalimnärenä, säyäsätçelärenä häm milli xäräkät ädiplärenä däğwä belderde:
Xörmätle ölkän buın millätpärvärlär, bigräk tä gumanitar ğalimnär, ğalimnär häm milli xäräkät ädipläre! Sez bezgä, başqort häm tatar yäşlärenä, çişelmägän töyen qaldırasız. Niçämä yıl ällä nindi eşlär başqarıp, şul tatar häm başqort mäktäpläreneñ, mädäniät uçaqlarınıñ, teatrlarınıñ, gäzit-jurnallarnıñ bergäläşep kenä eşläwlären kileşterä almadığız. İñ möhime - globalizatsiä şartlarında üz-üzlären saqlar öçen tatar häm başqort millätläreneñ ber-bersenä yärdäm itep, teräk bulıp, xäräkät itü yulları tabılmağan.
İñ möhime - globalizatsiä şartlarında üz-üzlären saqlar öçen tatar häm başqort millätläreneñ ber-bersenä yärdäm itep, teräk bulıp, xäräkät itü yulları tabılmağan.Rimma äytüençä, Başqortstan tatarları ruxi yaqtan basım kiçerä. Bu qıyın, läkin mondıy şartlar çınıqtıra. Ämma bez, yäş buın, elekke tozaqlarğa eläkmäskä tieş di ul. Xäzerge tatar häm başqort yegetläre, qızları, minemçä, ber-bersenä yaqınraq. Estrada, diskoteka, radio häm televideniedä yañğırağan cırlar urtaq. Ruslaşu, tuğan telne onıtu, şähär şartlarında üz milläteñnän oyalu, yäşerü şulay uq oxşaş di ul. Eşlär bolay barsa, tatarnıñ da, başqortnıñ da milli traditsiäläre dä, mädäniätläre dä, sänğät'läre dä cilgä oçaçaq. Qısqası, bezneñ arada doşmanlıq ta yuq häm mänfägat'lärebez dä ber. Ä ni öçen bez tınıç tügel? Yuğarı mäktäpkä yäki eşkä urnaşqanda millät ayıru xälläre bulsa, monıñ säbäbe nidä!? dip sorıy Rimma Bikmöxämmätova.
Bezneñ respublikada möstäqillek, suverenitet birep, barıbıznı da tigezlibez digäne tormışqa aşmadı. Tatarlarğa millät häm tel tigezlege biräbez, dip aldağannı da xäzer kürdek. Ufada zatlı binada atar teatrı açabız digännäre çep-çi yalğan bulıp çıqtı. Yäşlärgä yalğan kiräkmi! Bügen alarğa aqça, eş, uqu mömkinlege, torır urın häm milli tigezlek bulmasa, bernindi patriotlıq kötep bulmıy.Rimma Bikmöxämmätovanıñ bu çığışı bäxäslär uyattı. Berniçä keşe Rimmanı forum byurosına saylağanda tawış birüdän totılıp qalsa da, Rimma zur küpçelek belän Bötendönya tatar yäşläre forumınıñ byuro äğzası itep saylandı.
Al'bina Zäynulla


text:
İyülneñ 17 sendä – Nijgar ölkäse Pilnä rayonı Safacay awılında rayon Sabantuyı uzdı
Bäyräm öylä namazınnan soñ ğına başlandı häm kiçkä qädär däwam itte. Çönki bu bäyräm aldınnan awılda yaña - bişençe mäçetneñ manarasın kütärü tantanası da buldı.Tantanalarda ölkä başlığı Gennadi Xodıyrev ta qatnaştı. Gubernator kilgän cirdä, ğädättä, rayon citäkçelege bula. Şulay itep, çaralarda räsmi xaqimiät tä, ölkäneñ baytaq din ähelläre qatnaştı. Mäçetlär açılu mäsäläsendä törle fikerlär yöri. “Tuğan yaq” gäzitendä, mäsälän, ber keçkenä awılda, buş torğan ike mäçetkä östäp, öçençe mäçet açıluın tänqitläp yazğan xat basılğan. Bu yazmağa ışansañ, mäçet salu modağa kerep kitkän, Mäskäwdä yäşäwçe baylar üzlären kürsätü öçen, dan yaular öçen genä iğänäçelek qılalar. Şul aqçanı ruxi tärbiä alıp baruçılarğa, yäğni mäktäplärdä yäki mädräsälärdä dinebezne yäş buınğa iñderü öçen qullanu küpkä faydalıraq bulır ide, digän fiker uzdıra gäzittä basılğan yazma. Uramda oçrağan ber xanımnıñ şundıy süzläre awılnıñ iñ abruylı din ähele Abdulvahab xäzrät belän äñgämägä etärde. Süz, nigezdä, yäş buınğa dinebezne iñderü, mäktäp belän mäçet arasındağı bağlanışlar turında bardı. Safacayda eşläp kilüçe mäxällälär mäktäp belän elemtä totarğa tırışalar. Uquçılar häm uqıtuçılar aldında wäğäzlär. Möğallimnär belän däreslär. Mäktäptä uzdırıla torğan törle çaralarda qatnaşu...
Läkin qayber tırışlıqlar räsmi türälär tarafınnan añlaw tapmıy. Mäsälän, Abdulvahhab xäzrät mäktäptä uqıtıla torğan alman tele urınına ğäräp telen uqıtu artınnan küp yörgän. Läkin bu tırışlıqları näticä birmägän. Ğaräp telen tüläwle itep fakul'tativlarda ğına bulsa da uqıtırğa da röxsät birmägännär. Xösäyen Fäyezxanownıñ dürtençe buın näsele bulğan Abdulvahhab xäzrät şärqi tellär belgeçe babasınıñ misalına da tayanıp qararğa tırışqan. Barıber añlaw tapmağan.
Xäyer, ğaräp telenä qarata şundıy “üzençälekle” mönäsäbät Nijgar ölkäsendä genä tügel, xätta Tatarstanda da xökem sörä ikän. Bua rayonı Adaw-Tolımbay awılı imamı Cäwdät xäzrät ber ğibrätle misal da kiterde. Mäktäp uquçıların, sıyır sawuçı yäki traktorçı itep äzerläw öçen, täcribäle sawımı yäki traktorçı da yarıy. Alardan pedagogik belem taläp itelmi. Ä menä mädräsälär tämamlağan, ğäräp telen qamil üzläştergän yuğarı belemle keşe dä, pedagogik beleme bulmasa, uqıtuçı sıyfatında tarifikatsiä uza almıy, di. Cäwdät xäzrät fikerençä, bu yasalma kirtälär islam dinen cäyeldermäs öçen maxsus qullanılalar.
Azatlıq radiosı, Ayrat İbrahim, Safacay - Tolımbay – Sember.


text:
“Naşi” yäşlär xäräkätendä pravoslaw bülegen açu ğädäti küreneşme?
Mäskäwdäge “Naşi” yäşlär xäräkäte üzeneñ ber tarmağı itep – pravoslaw bülegen açarğa niätli. Kreml' yaqlı - tarafdarı bulğan älege säyäsi-ictimaği xäräkät monı Rus Pravoslaw çirkäwe yärdämendä başqaraçaq. “Kommersant” gäcite yazğança, Rus Pravslaw çirkäwe älege xäräkät citäkçelegenä härdaim üpkä belderep kilgän – pravoslaw yäşläre belän eşlämisez dip. Şunıñ näticäse bularaq, alar ciñ sızğanıp eşkä totınğan. Kiläçäktä älege provoslaw bülekneñ üz citäkçese bulaçaq, anda kergän yäşlär mäktäplärdä, lager'larda provoslaw dinen cäyelderü büença çaralar uzdırırğa niätli. Bu äle alarnıñ berençel maqsatları ğına. Rusiä küpmillätle häm küp dinle däwlät bulğannı isäpkä alsaq, bilgele bu ber dinne genä östen quyu bula. Härxäldä Tatarstanda bu xälne şulay dip bäyälilär.
Berniçä yıl elek oyışqan häm Kreml' aldında härdaim tälinkä totıp torğan “Naşi” yäşläre xäräkäteneñ yaña pravoslaw bülege inde bu ayda uq eşkä kereşäçäk. Yäğni “Naşi” wäkilläreneñ Tver' ölkäse Seleger küle yanında uzaçaq yıllıq cıyılışına inde pravoslaw ruxaniları çaqırılğan. Anda maxsus çirkäw tözelep ğibädät qılular qaralğan. Şunda älege pravoslaw bülekneñ kiläçäkkä burıçları da bilgeläner dip kötelä.
Berniçä yıl elek Rusiä töbäklärendäge möselman yäşläre urmanğa yalğa çıqqaç, alarnı vahabçılar cıyını dip ğayıpläp çıqqannarı mäğlüm. Ä bu cıyında isä ğibädätlärdän tış, provoslaw dine buyınça leksiälär, uqıtular da qaralğan. Bu cıyın “Naşi”dağı yäşlärne pravoslaw dinenä öndäw bulıp tora dimäk. Xäräkätneñ ber qanatı ğına pravoslaw bula dielsä dä, cıyına kilgän härqaysı inde bu ğibädätlärdä, däreslärdä qatnaşaçağı xaq başında. Tatarstandağı möselman wäkilläre dä, yäşlär dä ällä mondıy küreneşlärgä iäläşte, ällä inde küzätep barmıylarmı ğäcäpsenü belderüçe bik bulmadı.
Tatarstan möftie urınbasarı, möselman yäşläre eşçänlege öçen cawaplı Söläyman xäzrät Zaripov:
Din däwlät ayırılğan, şuña monı eşläw döreslekkä turı kilmi. Mäsälän, säyäsi xäräkättä bez möselman blogın yasıy qalsaq bu bolğançıqqa kitäçäk. Rusiädä bolay da bu mäs'älädä añlaşılmawçanlıq şaqtıy. Möfti urınbasarı Söläyman Zaripov din däwlättän ayırılğan disä dä, “Başqa Rusiä oyışması wäkile Sergey Udal'sov Rus pravoslaw çirkäwe küptän inde bäysez tügel häm xakimiät tarafdarı bulıp tora di.
Tatar yäşläre forumı Byurosı citäkçese İlşat Säetov:
Rusiä öçen bu ğadäti küreneş. Ägär alar pravoslau oyışması ğına bulırğa telilär ikän isemnärendä bu çağılırğa tieş, ägär alay tügel ikän pravoslau qanatı kebek başqa dini büleklär dä bulırğa tieş. Miña qalsa, bu berençe çiratta xäräkätneñ üzen kürsätü öçen eşlänä. Tatar yäşläre Forumı citäkçese İlşat Säetov pravoslaw qanat yasaw ul küpmeder däräcädä xäräkätneñ bülenüe dip sanıy. Ä “Naşi” xäräkätenä qarşı tarafdarlar bu - dinne üz maqsatlarda qullanu dip assızıqlıy “Kommersant” gäcitenä. Yäğni dini beleme bulmağan yäşlärneñ, citäkçelek quşuı buyınça ğına barlıq pravoslawlar isemennän fikerlären belderüläre döreslekkä turı kilmäyäçäk, di alar.
Läkin pravoslaw qanat wäkilläre zurdan qubıp eşlärgä cıyına. Häm berençe çiratta mäktäplärgä ütep kerep pravoslaunı uqıtırğa, çirkäwne häm pravoslaw mädäniätne yaqlarğa cıyına. “Bez barısın da Rus pravosaw çirkäwe belän genä kiñäşläşep eşliäçäkbez”, - di “Naşi” xäräkäte citäkçese Vasiliy Yäkemenko “Kommersant” gäcitenä.
Landış Xarrasova


text:
Tatarstan Ciñü bäyrämenä äzerlänä
9 may -- Ciñü bäyräme. Qayber bäyräm çaraları respublikada inde ütä dä başladı. Härber diärlek oyışma, şirqät üzläreneñ veterannarı belän oçraşular oyıştıra, büläklär tarata, alarnı qunaq östäle artında xörmätli. Radio-tedevideniedä suğış veterannarı, alarnıñ yazmışları, Böek watan suğışı turında küpsanlı tapşırular kürsätelä, gäcit-jurnallarda alarğa bağışlanğan yazmalar bastırıla. Ğömümän, Ciñü bäyrämenä Qazanda da, respublikanıñ başqa şähär-rayonnarında da törledän-törle çaralar bik küp qaralğan. İnde düşämbe könne ük Kamal teatrı aldında balalarnıñ qotlauları, konsertı belän başlanıp kitkän bäyräm sişämbe, çärşämbe könnärendä Qazannıñ törle muzeylarında, kinoteatrlarında, yal parklarında, mädäniät yortlarında häm üzäklärendä ütkärelgän konsertlar, mädäni tamaşalar, Böyek watan suğışı turındağı filmnar kürsätelüe belän däwam itte. 9 mayda isä qazanlılarnı tağın da bayraq programma kötä. İrtädän ük başlanıp kitäçäk çaralar arasında suğış vetetrannarı qatnaşlığında tantanalı miting, tınlı orkestrlar paradı, xärbi texnika kürgäzmäse, törle uyınnar, bäygelär, tamaşalar, sport yarışları, konsertlar bik küp bulaçaq. Xättä Qazansu yılğasında Ciñü kubogına köymälär yarışı da bulır dip kötelä. Kiçen isä qazanlılarnı tönge küñel açu programması häm bäyräm salyutı kötä. Bıyıl 57 märtäbä kükkä aşaçaq salyut muzıykal' bulaçaq ikän. Xäyer, inde ölkän yäştä bulğan Böek Watan suğışı veterannarı bu çaralarda ällä ni aktiv qatnaşa almaslar. Bu oçraqta alarnıñ bäyräm çaraların Tatarstan telekanalı aşa küzätergä mömkinçelekläre bar.


text:
Beslan Analarınıñ mäxkämä zalındağı protestı näticäsez bulıp çıqtı
Beslandağı mäktäp fäciğäsenä ber yıl tula. Mäktäpne basıp alu näticäsendä hälak bulğan balalarnıñ ata-anaları äle dä monıñ belän kileşä, qayğıların onıta almıylar. Ber ük vaqıtta xakimiätlärgä qarataaçu da arta. 23-nçe avgustta Beslan anaları, bu vaqiğädän isän qalğan berdän ber totıq aluçı östennän xökem protsesı ütkärelgän Vladikafkazdağı mäxkämä binasında 28 säğätkä suzılğan protest ütkärdelär. Alar ölkän citäkçelär, şul sanda Rusiä prezidentı Putin dä qanqoyu öçen cavap birergä tieşlär dip taläp itälär. Läkin, alarnıñ taläbenä qolaq saluçı yuq kebek.
Bu Beslan faciğäsendä qatnaşqan isän qalğan berdän ber totıq aluçı Nurpaşi Kulaev östennän xökem protsesın küzätep barğan xatınnarnıñ tauışı ide. Kulaev östennän xökem protsesı Vladikafkazda inde yazın uq başlanğan ide. Läkin Sişämbedä kötelmägän vaqiğä buldı. Balaların Bäslanda yuğaltqan analarnıñ yaqınça ber distäse tıñlaulardan soñ mäxkämä zalınnan çığıp kitüne kire qaqtı. Qızın Beslanda yuğaltqan Marina Pak protest dävam itkändä mäxkämä zalınnan telefon aşa radiobız xäbärçesenä bolay dide. Texnik sıyfat tüben.
Audio
"Bezneñ tikşerülärdän küñelebez qayttı. Obyektiv tikşerülär taläp itäbez. Räsmilär berberläre öçen cavaplı bulırğa tieşlär. Ber kem de başqasınnıñ artında yäşerenmäskä tieş."
Ul süzlärneä östäp Ülüçelär öçen cavaplılar arasında Rusiä prezidentı Vladimer Putin dä bar dip belderde.
Audio
Bu xatınnar Beslan anaları isemle törkem ağzaları. Alar räsmilärne höcümçelärgä Beslandağı mäktäpne basıp alularına yul quyuda häm monı tuqtatqanda qanqoyunı tuqtata almauda ğäyepläp kilälär. Şuşı fäciğä vaqıtında qorban bulğan 331 keşeneñ yartısı balalar. Analarnıñ berse Rita Sidakova mäxkämä bizası aldında ütkärelgän protestlarda qatnaştı Ul Royter agentlığı xäbärçesenä Rusiä prokurorları totıq alu föciğäse turında çınabrılqnı açıqlamadılar dip belderde.
Audio
"İnde yaqınça ber yıldan birle balalarıbız yanıbızda yuq. Alar ziärättä yatalar. Bu iblislek öçen ber genä keşe dä cazalandırılmadı."
Mäxkämä zalınnan çığarğa telämävçelär, Rusiä baş prokurorınıñ Tönyaq Kafkaz öçen cavaplı urınbasarı Nikolay Şepel üzläreneñ şikayätlären şäxsän tıñlamıyça torıp, annan çığıp kitmiäçäklärne belderdelär. Dävlät prokurorlarınıñ reaksiäse kiçekmäde. Alar bu illegal xäräkät häm xakimnärgä basım yasau çarası bulıp tora digän belderü belän çıqtılar. BU protest Çeşal belän Beslan anaları arasında köç sınaşuğa äylände. 28 säğät ütkännän soñ, Beslan anları ber närsägä dä ireşä almıyça, xäldän tayğan köyençä öylärenä taraldılar. Beslan Anaları komitetı başlığı Suzanna Dudieva mäxkämä zalınan çıqqannan soñ, radiobız xäbärçesenä protest äle tuqtalmadı häm başqa formada dävam itäçäk häm Analar Şepel belän oçraşırğa inde telämilär dip belderde.
Audio
"Şepel bezne Prokuraturada qabul itärgä teläven äytte. 24 säğättän artıq anı kötkän xatınnar belän monda kilep bezneñ belän küreçergä telämäde. Bez anı köttek häm xäzer bez anıñ belän küreşergä telämibez."
Beslan Anaları Kulaev protsesın fäciğä öçen başqa cavaplılar belän bergä quşıp alıp barunı da taläp itälär. Beslan qorbannarınıñ advokatı Taymuraz Çeyemev Beslan mäsäläsen ayırım protseslarğa bülü qanunnı bozu bulıp tora digän fikerdä
Audio
"Baştağı tikşerülärne alıp baruçılar mäsäläne terror aktı häm başqalar dip ayırdılar. Beznenñ fikerebezcä, bu nigesez häm mäğnäsez. Mäsäläne bülgäläv legal tügel."
Ber yıl elek 1-nçe sinttäberdä qorallı keçeğlär Beslanda ber mäktäpne basıp alıp meñnän artıq keşene totıq itep aldılar. Dönyanı der kitergän öç kön dävam itkän totıq aludan soñ, Rusiä köçläre belän totıq aluçılar arasındağı bäreleşlärdä 300-dän artıq keşe , yartısı balalar hälak buldı.
Färit İdelle, Praga.


text:
Mäskäwdä tatar spektakle
Mäskäwneñ milli mädäni üzäge könnän kön üzeneñ milli üzäk digän isemen aqlıy bara. 27 fevral` könne Mäskäwneñ tatar teatrın yaratuçılar öçen Diläfruz xanım Xayrullina citäkçelegendäge üzeşçännär, Tufan Miñnullinnıñ «Ayırılabız xuş inde» dip atalğan säxnä äsären kürsätte. Milli üzäktä çaralar soñğı waqıtta yış ütkärelügä qaramastan. Ul könne kebek cıyılğan xalıqnıñ äle milli üzäktä bulğanı yuq ide. Teatr tele belän äytkändä, çınlap ta anşlag ide bu spektakl'dä. Älbättä, milli üzäkneñ tamaşa zalı zur tügel. 300 keşe genä sıydırışlı, läkin tamaşaçınıñ säxnä äsären añlap, qızıqlı urınnarında qul çabıp kölep utıruları, biredä teatr söyüçelär cıyılğan digän fiker qaldıra. Mäskäwdä Diläfruz xanım citäkçelegendäge üzeşçän tatar teatrı 15 –16 yıl elek tamaşalar kürsätä başlağan ide inde. Häm anıñ üz tamaşaçısı bar. Mäskäwdä iğlannarğa qarap yörmi xalıq, alarnıñ barısına da telefonnan äytep, añlatıp çaqırrığa kiräk. Küpçelek waqıtta bu xäl. älbättä oyıştıruçılarğa zur mäşäqätlär yasıy. Tik Diläfruz xanım şundıy mäşäqätlärne ciñep çığar öçen yaratılğandır küräseñ. Ul äle zurlar öçen genä säxnä äsärläre quyıp qalmıy. Berniçä yıl inde inde Diläfrüz xanım citäkçelegendä balalar öçen dä «Renata» dip atalğan teatr studiäse dä eşläp kilä. Mart ayında milli üzäktä şul studiä balalar öçen Tufan Miñnullinnıñ “Awıl ete Aqbay” dip atalğan spektaklen kürsätäçäk. Ä inde teatrnıñ repertuarına kilgändä, biredä Ğaliäbanu, Berençe teatr kebek klassik äsärlärdän başqa, bügenge avtorlarnıñ äsärläre dä quyıla. Fänis Yärullin , Tufan Miñnullin äsärlären xalıq yaratıp qarıy.. Äytkänemçä, 27 fevral könne tamaşaçı Tufan Miñnullinnıñ “Ayırılabız xuş inde” säxnä äsären qaradı häm oçraşudan bik qänäğät qaldı.
“Azatlıq” radiosı öçen Mäskäwdän Näzifä Kärimova.


text:
TRT Qırımnan xäbärlär birä başladı
Türkiye Devlet Televizyası TRT Kırımda olğan vakialarnı Qırım Haber Ajansından alıp seyircilerğe tuyurmağa başladı.
Kırım Tatar neşriarı
Bugünkü eşittirivümüzde diger haberlerimiz Turkiye’de ve kün batış memleketlerde son devirlerde basılıp çıqqan Kırım Tatarlarınen alakalı neşriyat aqqında. Sovyetlerin darqamasından son eski sovyet memleketlerinde ve arhivlerinde işlemek ilim adamları için pek yenglleşti. Böyleliknen sovyet devrinde bergeni umum küreşnen bütün dünyanın alakasın celpetken Kırım Tatarlarınen alaqalı pek çoq araştıruv ve bunen baglı olaraqta ciddiy neşriyatlar son on senede pek çoq arttı.
En son bugünlerde matbaadan çıqqan neşir ingiliz tilinde. İsmail bey Gaspıralının Fransa ve Afrika mektupları. İstanbulda İSİS neşriyat tarafından basılğan kitabın ingilizce adı French and African Letters.
Kitabnın editorlügün özü de Tatar olğan prof.Dr. Ayşe hanım Azade Rolliç yapqan. Kitap 208 sayfa koleminde. İsmail Gaspıralının Tercüman gazatasında 1887 1891 seneleri arasında neşir etkeni Fransa ve Afrika seyahetlern anlatqanı mektuplarnı ingiliz tiline tercüme ettirip basqan İSİS neşriyat evi pek çok ilmiy ve tarihiy eserlerni ingiliz tilinde neşretken dünyada ilim adamlarına belli bir neşriyat evi. Kitap 25 Amerikan doları fiyatnen satışqa berildi.
İsmail Gaspıralının bu seyahat yazıları malum olğanı kibi bu sene mayıs ayında Ötüken neşriyat tarafından çıqarılğan edi.
512 sayfa köleminde bu kitapnı neşirğe azırlağan Prof.Dr.Yavuz Akpınar bu azırlağan üçünci cıyıntıqqa İsmail Bey Gaspıralı’nın seyahat yazılarından gayrı, til ve debiyat aqqındaqı yazılarında kirsetken. Bu Prof.Dr.Yavuz Akpınarın İsmail Gaspıralının yazılarının azırlağanı ücüncü kitap.
Gene İngiliz tilinde Amerika’da Harvard universitesi Ukrayna arastıruvları Enstitüsünün neşir etkeni The Crimea Question: Identity, Transition, and Conflict adlı kitap. Kırım Tatarca aytsaq Kırım Probleması, Kimlik, Denişuv ve konfilikt. Kitabın yazarı Dr. Gwendolyn Sasse Oxford universitesinde oca.
Kitapta Sovyetler Birligi darqagan son Kırım’ın en büyük konfilikt merkezlerinden biri olacağı akademik ve politik tögereklerde aytılğanı bildirile ve Kırım probleması enine boyuna ken bir şekilde tetkik etilip analiz etile. Kitap 384 sayfa köleminde.


text:
Blair Törkiägä teläktäşlek belderde
Britaniä premierı bu süzlärne Törkiä xökümäte başlığı Räcäp Ärdogan belän bulğan söyläşüdän soñ Änqaradağı mätbuğat oçraşuında äytte. Blair qabat Törkiäne Qıprıs köymäläre häm oçqıçları öçen üz portların häm hawa alannarın açırğa çaqırdı. Bu täläpne ütämägängä Yewropa Berlegeneñ Bryusseldäge sammitında Törkiäne berlekkä alu söyläşülären öleşçä tuñdıru qararı qabul itelde. Ärdogan bu qararnı “ğädel tügel” dip belderde. “Qızğanıçqa qarşı Törkiäneñ Yewropa Berlegenä kergän illär belän 40 yıllıq xezmättäşlege ikençe däräcädäge problemağa- portlar açuğa äylänep qaldı. Söyläşülärne tuqtatu qararı Törkiägä qarata “ğädel bulmağan” mönäsäbätne belderä”,- dide Ärdogan.


text:
Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush häm Britaniä premyer-ministrı Tony Blair bügen Tönyaq İrlandiädä oçraşıp suğıştan soñğı Ğiraqnı tözekländerü eşendä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ role turında söyläşäçäk. Blair häm Yevropa däwlätläre citäkçeläre –Ğiraqnı ayaqqa bastıru eşen BMO citäklärgä tieş dip sanıy. Amerikan räsmiläre-Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qatnaşı bik möhim läkin töp rolne Ğiraq suğışında qatnaşqan däwlätlär başqarırğa tieş, digän fikerdä. Kiçä Quşma Ştatları saqlanu ministrı Paul Wolfowitz, Säddäm Hösäinnän soñğı xökümätne tözü eşenä 6 aydan artıq waqıt kitär, dip belderde. Belfasttan yıraq tügel oçraşu uzdırğan Bush häm Blair şulay uq İsrael-Fälestin nizağın da telgä alaçaq. Quşma Ştatları prezidentı Waşingtonğa irtägä töştän soñ kitä, dip xäbär itelä.
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ General Sekretare Kofi Annan da, Oyışmanıñ Ğiraqnı tözekländerü eşendä qatnaşaçağına ömet belderde häm Ğiraq mäs’äläsendä oyışmanıñ wäkile itep Rafeuddin Ahmet isemle keşene bilgeläde. Rafeuddin Ahmet bügen İminlek Şurası äğzaläre belän oçraşa. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ suğıştan soñ ilne tözekländerü häm yaña xökümät tözergä yardäm itü täcribäse bar, dip östäde Kofi Annan


text:
Basra şartlawlarında 68 keşe xäläk buldı
Audio (Paul Bremer)
"Bu şartlawlar terrorçılarnıñ mömkin qädär kübräk keşe üterergä tırışuın kürsätte. Politsiädän tış alar mäktäp balaların da üterde. Bezdän aıyramalı bularaq, alar Ğiraqnıñ kiläçägen demokratiädä tügel, köç qullanuda kürä."
Falluca şähärendä Amerikan xärbiläre belän ğisyançılar arasında bulğan bäreleşlär näticäsendä 9 ğisyanşçı xäläk bulğan, 3 amerikan xärbie yaralanğan. Bügen Britan premier-ministrı Tony Blair, koalitsiä, terrorçılarnıñ Ğiraqta demokratiäne tuqtatu tırışlığına, yul quymayaçaq, dip belderde.


text:
1991 jılğı 1 jeltoqsanda bükilxalıqtıq say`law nätïjesinde elimiz öziniñ tuñğış Prezïdentin say`ladı jäne osı künnen täwelsizdik tarïxı bastaldı. 2011 jılğı 14 jeltoqsanda Memleket basşısı «Qazaqstan Respwblïkasındağı merekeler twralı» Qazaqstan Respwblïkasınıñ Zañına tolıqtırwlar engizw twralı» Qazaqstan Respwblïkasınıñ Zañına qol qoy`dı, onda 1 jeltoqsanda atalıp ötiletin jaña memlekettik mereke - Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti künin belgilew közdelgen bolatın.
Qazaq eliniñ täwelsizdik alğannan bergi bağındırğan şıñdarı jeterlik.
Tarïx üşin qas-qağım sät bolğanımen 25 jıl işinde bwını endi bekï bastağan el älemdik deñgey`degi alpawıttarmen ïıq tirestirip, tıñ bastamalarğa uy`ıtqı bola alatındığın da paş etip otır. Onıñ jarqın däleli 11 jıldıq toqırawda bolğan EQIU sammïtin joğarı deñgey`de uy`ımdastırıp, Azïada oy`ındarın ötkizwi, sonımen qatar köptegen xalıqaralıq şaralarğa uy`ıtqı bolwı, aldağı waqıtta EXRO-2017 körmesin ötkizetindigi dälel bola aladı. Mine osınday` awqımdı şaralardıñ bası-qasında jürgen Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ eñbegi eren ekendigi sözsiz. Sondıqtan da 1 jeltoqsan Qazaqstan Tuñğış Prezïdenti küni merekesi keñinen atalıp ötilip keledi.
Ay`ta keterligi, tañdaw bul künge teginnen-tegin tüsip otırğan joq. Este bolsa, 1991 jıldıñ 1 jeltoqsan küni täwelsiz Qazaq elinde alğaşqı prezïdenttik say`law ötip, onda Nursultan Nazarbaev xalıqtıñ zor senimimen, yağnï say`lawşılardıñ 98,78 pay`ız dawısımen jeñiske jetken edi.
Derek közi: QazAqparat


text:
Mäskäw mäxkämäse Rodina partiäseneñ saylawlarda qatnaşuın tıydı
Mäskäv mäxkämäse Vatan (Rodina) partiäseneñ Mäskäv şähär Dumasına saylaularda qatnaşuın tıydı. Xakimnar saylaualdı kampaniäse rassalar arasında näfrät taratqan eçtälektä digän näticägä kilde. Bu qarar Vatan Partiäse citäkçeseneñ xakimiätlärne köçle oppozitsiädän qotılırğa tırışuda ğäyeplävenä kiterde.
"Problemma iğlanda tügel. Mäsälä Rodinanıñ Mäskäv Şähär Duması saylaularında kisken problemalarnı kütärep çığuında. Alar rişvätçelek, migratsiä militsiäse belän mönäsäbätlärgä qarıy. Şul säbäple alar bezdän qurqalar häm saylaularda aldınğı köndäştän qotılu yağın qaradılar."
Xäzerge vaqıtta Rodina cirle parlamentta öçençe urında, läkin xalıq fikeren beleşülär , alarnıñ Kreml yaqlı Berdäm Rusiädän bik artta bulsa da ikençe urın biliäçägen kürsätä. Şul säbäple qayber küzätüçelär xakimiätlärneñ çınnan da Vatannan qotılırğa telävlär mömkin digän fiker belderälär. Mäskävdäge Carnegie Üzäge küzätüçese Nikolay Petrovnıñ süzlärençä, Rodina nıqlı politik köç häm bu skandal anıñ populärlegen tağı da üsterä ala.
"Citäkçeläre küpertep kürsätsä dä, Rodinanıñ vazğiäte nıq. Ul saylaularda qatnaşqan xäldä, 10-12 protsentı tauış alır ide dip äyter idem. İnde xäzerge skandal häm mäxkämä qararınnan soñ anıñ populärlege tağı da arta ala."
Rodina şundıy uq şiğarlar astında kampaniä alıp barğan häm ideologiäläre oxşaş Liberal Demokratik Partiäneñ şikayäte säbäple tıyıldı. İke partiä dä migrantlarğa qarşı häm alar ideologik köndäş. İnde Rodina tıyılğannan soñ, anıñ taraftarlarınıñ Jirinovskiynıñ Liberal Demokratik Partiäsneä tauış birüläre ixtimal. Rodinanıñ saylaualdı kampaniäse belän riza bulmağan keşe xoquqları aktivları da, mäxkämä qararınıñ nindi şartlarda qabul itelgän buluına borçılalar. Alarnıñ berse Keşe xoquqları öçen Böten Rusiä xäräkäte başqarma direktorı Lev Ponomarev bolay dide
"Saylaualdı iğlanı yaman ide häm mäxkämä qararı da ğadel. Läkin, mine mäxkämägä şikayätneñ LDPRdan kilgän buluı borçıy. Rodina ber demokratik partiäneñ şikayäte säbäple tıyılğan bulsa, yaxşıraq bulır ide. Çönki LDPR da provokatsiälävçe oyışma häm millätçelekne qızdırıp cibärä."
Rogozin radiobızğa xökem qararına şikayät belderäçägen häm partiä kandidatlarınıñ yaña qararğaça üz kampaniälären dävam itteräçäklären belderde. Ul şulay uq appelatsiäse kire qağılğan xäldä, partiä xakimiätlärgä qarşı parlamenttan tış metodlar belän köräşüne dä küz aldında tota dip kisätte.
Färit İdelle, Praga.


text:
Bügin Astana qalasında üşkündik respwblïkalıq forwm ayasında Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstri N.Ermekbaevtıñ qatıswımen «Dwman» oy`ın-sawıq ortalığında delegattarğa arnalğan mädenï is-şara uy`ımdastırıldı.
Kezdeswge delegattardıñ işinen 2016 jıdıñ basınan bastap Qazaqstannnıñ oblıs ortalıqtarı men Astana jäne Almatı qalalarında say`lanıp alınğan belsendi, şığarmaşıl, jumısşı, ğalım jastar men respwblïkalıq jastar uy`ımdarı men Qazaqstannıñ barlıq öñirlerinen azamattıq qoğam ïnstïtwttarınıñ ökilderi qatıstı.
Delegattarğa arnalğan bowlïng, tennïs, tïmbïldïng boy`ınşa konkwrstar, sonday`-aq, koncerttik şow-bağdarlamalar uy`ımdastırıldı. Jeñimpazdarğa estelik sıy`lıqtar usınıldı.
Eske sala ketey`ik, ağımdağı jıldıñ 30 qaraşası men 1 jeltoqsanı aralığında Astana qalasında Qazaqstannıñ 25 jıldıq merey`toy`ına arnalğan Respwblïkalıq jastar forwmı ötedi.
Forwmnıñ bağıtı - Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıl işinde jastar men jastar sayasatınıñ jetken jetistikterin körsetw, qazaqstandıq jastardıñ «Qazaqstan - 2050» strategïyasınıñ mindetterine jetw jolında jumıldırw, Mäñgilik El qundılıqtarı ayasında jastardı biriktirw.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 16.VI.2008
► Şäymiev: “Qıçıtmağan cirne qaşımağız” ►"Agora" Qaşapovqa yärdämgä alına ► Baletta biergä qızlar ğına qalmasmı? ► Xose Karreras Rusiägä Qazan aşa kilä
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Şäymiev: “Qıçıtmağan cirne qaşımağız”
Tatarstan prezidentı, töbäk citäkçeläre Mäskäw tarafınnan bilgelänergä tügel, ä saylanırğa tieş, dip belderde.
Bu belderüen ul 14 yündä Qazan Kirmänendä X bötendönya rus matbuğatı qorıltayında qatnaşuçılar belän oçraşuda yasadı. 31 ildän 77 rus telle massaqüläm mäğlümät çarası citäkçeläre bu könnärdä Tatarstanda eşlekle säfär qıla. Yal könnärendä alarnıñ Raífa monastıre, Qazan Kirmäne häm şähärneñ başqa tarixi urınnarında buluı mäğlüm.
Respublika başlığınıñ rus jurnalistları belän oçraşuına cirle häm dä federal' matbuğat çaraları da zur ähämiät birä. Çönki ğädättä biredä Şäymiev iñ möhim, kön qadağında bulğan mäsälälär turında söyli. Bıyılğı oçraşuda ul Tatarstannıñ sosial'-iqtisadıy uñışları belän tanıştırğannan soñ, Rusiä säyäsätenä dä iğtibar itte.
Berençe çiratta, monda prezidentnıñ töbäk başlıqlarına qarata äytelgän fikerläre tora. İnde 25 yıl citäkçe bulıp eşlägän Şäymiev, anıñ üze kebek üq, töbäk citäkçeläre Rusiä citäkçelege tarafınnan bilgelänergä tügel, ä saylanırğa tieş dip beldergän. Anıñça, Rusiä barıber dä bu yulğa qaytaçaq.
Bilgele bulğança, soñğı waqıtlarda Tatarstan prezidentınıñ iseme tiräsendä ığı-zığı tudıruçı küp kenä imeş-mimeşlär yöri. Respublikada prezident wazıyfasın beterälär ikän digän xäbär şundıylardan. Prezidentlıqnı yaqlap xalıq xätta uramğa çıqtı. Çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlär dä bu xällärne işetep, borçıla başlağannar. Mondıy waqıyğalar şauqımı astında, prezidentnıñ da käyefe yuqtır, dip belderä qayber säyäsätçelär. Häm rus jurnalistları belän oçraşqanda ütken genä fikerlär äytüen dä alar, şunıñ belän bäyli.
Älege oçraşuda Şäymiev şulay uq qanun nigezendä prezidentnıñ Däwlät Şurasın tarqata aluın da döres tügel digän. Anıñça, parlament xalıq saylawı nigezendä oyışqan, prezidentnıñ anı tarqatırğa xoquqı bulırğa tieş tügel.
Tatarstan başlığınıñ bu fikerläre obyektiv wäzğeyätme, ällä bilgele ber keşegä qarata açuı ğınamı? Bu sorawğa säyäsät belgeçe Räşit Äxmätov:
"Miña qalsa, monıñ subyektiv häm obyektiv yaqları bar. Berençedän, bu Şäymievneñ yaña prezident belän mönäsäbätlärne urnaştıru, dip añlap bula. Xäzer ul Putin belän Medvedev arasında tora. Putin – premer-ministr. Şuña kürä Şäymiev zamanında Putin kertkän qanunnarğa qarşı çığırğa qurıqmıy. Obyektiv yaqtan qarağanda, Şäymiev härwaqıt töbäk citäkçeläreneñ bilgelänüen, Beslan waqıyğalarınnan soñ kertelgän waqıtlıça ğına küreneş dip äytep kilde. Rusiäneñ federal' bülgelärgä bülenü mäsäläsendä dä Tatarstan prezidentı härwaqıt qarşı buldı. Bu yaqtan qarağanda, anıñ fikerläre bik tä radikal", dip äytte.
Rus jurnalistları belän oçraşqanda, Şäymiev, şulay uq mäktäplärdä din taríxı däresläre turında da äytkän. Bilgele bulğança, bu turıda süz çıqqannan birle prezident härwaqıt moña qarşı bulıp kilde. Bu söyläşüdä dä ul, din däresläre buyença, “qıçıtmağannı qaşıp yörmäskä" quştı. Anıñ fikerençä, ber urınnı qaşıp torasıñ ikän, ul waqıtta barıber dä närsä dä bulsa kilep çığarğa mömkin.
Säyäsät belgeçe, Rusiä íslam universitetı rektorı Rafıyq Möxämmätşin Şäymievneñ bu süzlärenä üz fikeren belderde:
"Din däreslären uqıtu mäsäläsendä Şäymievneñ fikere bilgele inde. Ul anı tağın da qatıraq äytkäne bar äle. “Min prezident bulğan çaqta mäktäplärgä din taríxın uqıtunı kertmibez”, digän ide. Min dä din mäktäplärdä taríxın uqıtuğa qarşı. Küp kenä problemalar tuaçaq. Çönki mäktäptä dönyawí belem birälär. Mäktäptä bit ber-ike däres kenä kertep bulmıy. Dönyağa qaraş sistemasın buldırırğa kiräk. Şuña kürä din kertkän mäktäpne tulayım üzgärtep qorırğa kiräk. Mäsälän, biologiadä keşeneñ barlıqqa kilüe, cir şarınıñ taríxı söylänä. Bolar bit dindäge mäğlümatlarğa qarşı kilä. Şuña kürä bez balanıñ başın ğına butap beterä alabız", dide Rafıyq Möxämmätşin.
“Kommersant” gazetasında Rusiä prezidentı apparatı wäkile isä, töbäk citäkçeläreneñ saylanıp quyu mäsäläsendä äle axırğı noqta quyılmağan, ämma yaqın arada bu ölkädä ällä ni üzgäreşlär kötelmi, dip beldergän.
Näq ber atna elek, Tatarstan prezidentı urını beterelä digän xäbär internetqa çıqqaç, Däwlät Şurası kire qağu çığarıp, cämäğätçelekne tınıçlandırırğa tırışqan ide. Ämma bu mäğlümat höcüme ezsez qalmadı. Rus mäqäle äytmeşli, süz çıpçıq tügel, oçıp kitsä tota almassıñ. Näticädä, respublika citäkçelege dä, cämäğätçelek tä borçıla.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► "Agora" Qaşapovqa yärdämgä alına
Soldat xoquqların yaqlawı belän tanılğan "Agora" oyışması Räfis Qaşapov ğözeren qarıy başladı.
"Agora" töbäqärä berläşmäse Çallıda ezärleklängän Räfis Qaşapovtan doqumentlar qabul itkän. Bıyıl qabattan cinayät eşe açılğan Qaşapov bu turıda “Azatlıq” xäbärçesenä belderde.
Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge töbäqärä keşe xoquqların yaqlawçı "Agora"nı qoruda da qatnaşqan. "Agora" da keşe xoquqların yaqlawçı oyışma. Ul şulay uq üz "ätise" (Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge) kebek ük zolımğa duçar soldatlarg yärdäm itep dan qazandı. Anıñ mäğlümat bülege citäkçese Dmitriy Kolbasin da monıyraslıy. "Älegä bez Qaşapov doqumentların tikşeräbez, öyränäbez. Şunnan soñ ğına, yärdäm itü mömkinlege kürenäçäk", di ul.
Ä Qazan xoquq yaqlaw üzägeneñ matbuğat üzäge belgeçe Bulat Möxämmätcanov isä, bu "Agora" oyışmasın üzläre oyıştıruın äytä. Häm başqa şähärlärdä dä keşe xoquqın yaqlaw buyınça üzäklär oyıştıruda yärdäm, "Agora" eşçänlegen başlap cibärüne çit illärdäge xäyriäçelär dä kürep alğan bulğan.
Äytik, AQŞnıñ Djon häm Ketrin Maqarturlarnıñ bäysez waqıfı bülägenä Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge layıq bulğan ide. Bu turıda Azatlıq radíosı inde xäbär itkän ide inde.
Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge ğaskärdä alınıp qıyınlıq kiçergän yegetlärgä, militsia qanığuına, dini xislärne ezärlekläwlärgä, räsmi dairälär cäberenä eläkkän keşelärgä şaqtıy yärdäm kürsätä. Äytik, 2002 yılda alar 33 pogonlı keşene cawaplılıqqa tarttırğan. Meñläp keşegä yärdäm kürsätkän. Üz xoquqlarıñnı yaqlawğa bağışlanğan 16 kitap yäki maxsus däftär-kitapçıq bastırğan, 2500läp mäqälä bastırtqan.
Äytik, 2006 yılda Saxalínda ülep qalğan Çistay yegete Rail Bikmöxämmätov eşen tikşertep, üzäk anı cäberläwçelärne, komandirlarnı cawaplılıqqa tartırta alğan ide. Soldatlarnı yaqlaw Qazannıñ xoquq yaqlaw üzägeneñ iñ yış eşli torğan eşläreneñ berse.
Şulay itterep, Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge häm töbäqärä keşe xoquqların yaqlawçı "Agora" tatar häm mari millätennän bulğan keşelärgä, alarnıñ millätçe yäki dinçe köçläre ğözerlären dä kire qaqmıy.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Baletta biergä qızlar ğına qalmasmı?
Qazan biü mäktäbeneñ ícat konsertı 15 yıllıqqa bağışlana. Rusiä baletı yäşüsmer yegetlärgä qıtlıq kiçerä.
Güzäliä Fätxetdinovanıñ xıyalı “Şüräle” baletında Söyembikäne biü. Ul biü mäktäben yaña ğına beterde. Qazanda opera häm balet teatrında qalırğa uylağan. “Ber yıl monda eşlim dä, annarı qararmın. Gastrolllärgä dä baram. Bötenesen kürep, tatıp qararğa kiräk”, di yaña ğına çığarılış imtixanı totqan häm Rusiäneñ başqa kürenekle teatrlarında eş urını tapqan 9 qıznıñ berse Güzäliä. Alar sıynıfında yegetlär dä bulğan buluın. Ämma, Güzäliä äytüençä, uqıtuçılar bulmaw säbäple, yegetlärne ber sıynıf tübän töşergännär. Alar kiläse yılğa beteräçäk.
Rusiä baletı yäşüsmer yegetlärgä qıtlıq kiçerä. “Bu Qazannıqı ğına tügel, Mäskäw häm Peterburnıñ da iñ awırtqan cire. Peterburda malaylarnı qabul itü dekäber ayına qädär däwam itäçäk. Bu problema bıyıl tağın da kiskenläşte. Çönki xärbi xezmätkä barmaw bronen beterdelär. Ä awır suğış barğan 41 yılda da talantlı yäşlärne almağannar”, di Qazan biü mäktäbe mödire Tätyäna Şaxnina.
Anıñ äytüençä, 8 yıl buyı biü sänğätenä öyrängängännär, xärbi xezmätkä barıp soldat tormışınıñ fizik häm ruxıy awırlığınnan soñ kire baletqa kilmäyäçäk. Bron' bulmaw, biü mäktäbenä uqırğa kerergä telägännärgä tiz barıp ireşä. Şulay bulğaç, bu xäl biüçelärne genä tügel, ä uqırğa teläge bulğannarnıñ da sanın kisken kimetäçäk.
Qazan biü mäktäben kiläse yılğa beterergä cıyınuçılar arasında Dinar Ğätin da bar. Ullarınıñ biügä xirıslığın toyıp, anı säxnädä kürergä telägän äti-änise monnan 7 yıl elek, Dinarnı biü mäktäbenä yörtü mömkinlege bulsın dip, Samardan Qazanğa küçkän.
Xärbi xezmätkä barmaw beterelügä Dinarnıñ üz qaraşı. “Bii torğan ğaskärlär bar bit. Anda balet tügel inde, älbättä, xalıq biülären bii, ämma bik nıq tırışqan waqıtta balet biüçeseneñ gäüdä mömkinleklären saqlap qalırğa bula”, di Dinar Ğätin. Ämma, xärbi xezmätkä baru-barmawnı härkem üze xäl itergä tieş, dip tä östäde ul.
Nürbäk Batulla Qazan biü mäktäben uzğan yıl tämamladı. Bügenge köndä ul Tatar däwlät opera häm balet teatrında eşli. 16 yün könne ul teatrda tügel, ä xärbi komissariatta ide.
“Bezne mädäniät ministrlığı, teatr yaqlap qalırğa tırışa. Älegä qädär alıp kitäbez dip borçığannarı yuq. Xärbi komissariatqa çaqırıp meditsina küzätüe belän genä çiklänep qalalar. Menä bu minutlarda da ber dustım belän şunda”, di Nürbäk Batulla.
Uzğan yıl Qazan biü mäktäben 5 yeget betergän ide. İkäw Qazanda qaldı. 2 yeget Yoşqar-Olada bii. Beräw Peterburda. “Şäxsi mönäsäbätlär arqasında ğına alarnı da borçımıylar. Voenkomatlar belän Mari İlendä üz teatrı, Peterburda üzeneke söyläşä inde”, di Nurbäk Batulla.
Xärbi xezmätkä çaqıruğa üzgäreşlär kergängä dä küptän tügel. Teatrlar, mädäniät ministrlıqları belän xärbi komissariatlar arasındağı şäxsi mönäsäbätlär genä bulu, kiläçäktä talantlı yegetlär balet başmaqların kirza itekkä alıştırmas dip berkem dä äytä almıy.
Xärbi xezmät digännän, 16 yün könne, 2007 yılda xärbi xezmätkä çaqırunı başqa töbäklär belän çağıştırğanda yaxşıraq oyıştırğan öçen Rusiä saqlanu ministrlığınıñ küçmä vımpelı Tatarstanğa tapşırıldı.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Xose Karreras Rusiägä Qazan aşa kilä
Ataqlı tenor, universitetlarda şäräfle doktor Xose Karreras "Urta diñgezdäge därt yalqını" digän programmasın işetteräçäk.
Tatarstan başqalası Qazanğa Rusiä häm çit il sänğät yoldızları kilü ğädätkä äylänep bara. Bu atnada Kamal teatrı binasında Mäskäwdän kilgän Malıy teatr artistları üzläreneñ iñ yaxşı spektakllären kürsätä. Yuriy Solomín, İrina Muraveva häm başqa mäşhür artistlar Sabada ütkän teatr Sabantuyında qatnaştılar.
23 iyundä 7 meñ keşe sıyışlı “Tatneft arena” zalında Xulío İglesiasnıñ konsertı bulaçaq. Klassik muzıka söyüçelär öçen iñ zur waqıyğa – 19 iyun, pänceşämbe kiçendä Musa Cälil isemendäge opera häm balet tayıatrı zalında kötelä.
Ataqlı tenor, distälärçä universitetlarnıñ şäräfle doktorı Xose Karreras “Passiones mediterraneas” - Urta diñgezdäge därt yalqını dip atalğan programmasın işetteräçäk. Kataloniadä tuıp üskän bu artist Luçano Pavarotti, Plasído Domingo belän ber rättän dönyanıñ iñ köçle tenorı dip sanala.
Leykemia awıruı arqasında Xose Karreras ozaq waqıt awırıp yatqannan soñ şuşı qurqınıç xastalıqnı ciñep, säxnägä çığa häm tağın da qamilräk, maturıraq tawış belän cırlıy başlıy. Xäzer ul yılğa 1-2 genä tapqır opera spektakllärendä qatnaşa. Xose Karreras futbol uyınnarın mawığıp qarıy. Soñğı könnärdä ul Venada çığışlar yasap, futbol uyınnarı kierenkelegendä yäşägän. Pänceşämbegä qarşı töndä Rusiä-Şvetsia futbol matçınıñ näticäse açıqlanğannan soñ Karerras Barselonadan Qazanğa maxsus oçqıç belän kilergä cıyına.
Cälil teatrı binasındağı bu konsertqa biletlar 5-20 meñ sum tora. Ğädäti muzıka söyuçelärneñ kübese mondıy qıymmätle tamaşağa kerä almasa da, Karerrasnıñ Rusiädäge gastrolläre Qazanda başlanuğa iğtibar ğädättäntış zur. Mäskäwdäge muzıka söyuçelär Qazandağı bäyälärne çağıştırmaça kütärerlek dip sanap, konsert qararğa ber kiçkä Tatarstan başqalasına kilälär.


text:
Blair Vaşravadan Peterburğa kitär aldınnan çığış yasadı.
Blair xäzer AQŞ belän Yewropa arasındağı mönäsäbätlär öçen xälitkeç çor, yä alar yañadan yaqınayaçaq yä ber-bersennän tağın da yırağayaçaq dide:
AUDİO: Yewropa belän Quşma Ştatlar arasında bülenü bar. Monı bez yäşermibez. Häm xätta Quşma Ştatlarnı yaqlap çıqqan illär eçendä dä qaraşlar bülende. Xäzer bik möhim çor. Bu çorda yä yaqınayu, yä tağın da yıraqlaşu bulaçaq.
Blair Pol''şanıñ Ğiraqta AQŞ citäkçelegendäge xärbi caralarnı yaqlawın xuplap çığış yasadı.
Ul şulay uq Germaniä belän Fransiäneñ Äfğänstannı totrıqlılaştıruğa öleş kertüen xupladı.
Britaniä premyer-ministrı Polyaklarnı 7-8-nçe iyündä Yweropa Berlegenä quşılu referendumında "äyye" dip cawap birergä öndäde.


text: İtaliänıñ tönyağın elektr utı menän tä'min iteü tergezelgän. Rimğa ut birelgän. İtaliänıñ şaqtay zur ölöşö bögön uthız qalğaynı. İldä timer yul xäräkte tuqtap, aeroporttarza reystar kisekterelep, dawaxanalar energiä menän tä'min iteüse östämä sığanaqtarğa küskäyne. İtaliä baş qalahında mäzäniät festiwalen bayram iteü tuqtağan. Unda Rim merı Bertran Delanoyı la qatnaşqan bulğan. Xaqimiättär kilep sıqqan xäldeñ säbäptären tikşerä. İtaliä yağına elektr energiähı birgän fransuz qompaniähı wäkile Şweysariä häm İtaliä arahında elektr tapşırğıs liniä saftan sıqqan tip xäbär itte.


text: Üktäber ayında, Mäskäwdäge “Nord-Ost” tamaşasın qararğa kilüçelär totıq itep alınğan könne, Tatarstan televideniese aşa Çeçnyadağı suğış turında törle keşelär üz fikerlären äytkän ide. Tapşırunı alıp baruçı İrek Mortazin tele-radiokompaniäneñ räise bularaq awır xälgä qaldı. Elek üze eşlägän “Vesti” programmasınnan kilep, Mortazinnıñ elekke xezmättäşe Yuriy Medvedev Tatarstannı faş itkän tapşıru äzerlägän ide. Bu RTR kompaniäsenä östän birelgän kürsätmä buyınça Tatarstannıñ abruyın töşerer öçen eşlände. Mortazinnıñ elek birgän ğarizasına imza quyılıp, ul Tatarstan tele-radiokompaniäse räise wazıfasınnan çigende. İke aydan artıq Mortazin eşsez yörde. Nihayät, aña eş täqdim itkännär. İñ qızığı şul, Mortazin belän kontraktnı şul uq RTR telekanalı tözegän. Medvedev belän Mortazinnıñ yazmışı tağın ber qat kiseşte. Şuşı arada Medvedev RTR kanalınıñ Minskidağı xäbärçelek punktı mödire bulıp kitärgä tieş bulğan. Läkin xäzer bu däräcäle häm cawaplı urınğa Medvedev tügel, ä İrek Mortazin bilgelängän. Berniçä könnän ul Minskiğa barıp, Belarus belän Rusiä säyäsi manevrları turında reportajlar birügä kereşäçäk. Kiräk bulğan waqıtta, bu xäbärçelek punktı Pol'şa häm Baltik buyı respublikalarına da küz salaçaq.


text:
Akaşi-Kaikyö küpere
Akaşi-Kaikyö küpere ( /akaçi-kayköö/ , yaponça 明石海峡大橋; Akashi-Kaikyō Ōhashi) - Yaponiädä Akaşi buğazı aşa ber küper, anıñ üzäk sektsiäse - dönyanıñ asılmalı küperlärneñ sektsiälärdän iñ ozınısı. Küper Kobedağı Maiko Awaji utırawıdağı Matsuho belän totaştıra, Honşu-Şikoku haywey'eneñ ber öleşe.
Honşu-Şikoku totaştıruçı öç küperlärdän berse.
Berençel plan buyınça küper qatnaş timer yul-avtomobil küpere bulırğa tieşte, läkin 1986.nıñ Äprelendä eşlär başlağanda planda altı buylı automobil yul genä qaldı. Aktiv tözü 1988.nıñ Mayında başladı häm 1998. yılnıñ 5. Äprilendä küperdä yöreş başlandı. Akaşi buğazı millätara su yulı ide, anıñ kiñlege 1500 m.
Küperdä öç tüşämä bar. Üzäk tüşämä 1991 m bula, başqalar 960 m, 3911 m böten küper bula. Üzäk tüşämä başta 1990 metr genä buldı, läkin 1995.neñ 17. Ğinwarında bulğan Kobe cir teträwe waqıtında ul suzıldı.
Anıñ ğomumí xaqı - 500,000,000,000 Yen.
İllüminatsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Akaşi-Kaikyö küperendä 1737 lampaçıqlar yaqtıra, 1,084 töp qanatta, 116 töp manaralarda, 405 fermalarğa häm 132 teräklärgä bula. Töp qanatta urınlaşqan azaytu köpşälär qızıl, yäşel häm zäñgär tösle yaqtıralar. İllüminatsiä sanaq belän yörtelä, bäyräm illüminatsiäse 28 kombinatsiädän tora.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Honşu-Şikoku küpere proyektı
- Berençe Kuruşima-Kaikyö küpere
- İkençe Kuruşima-Kaikyö küpere
- Öçençe Kuruşima-Kaikyö küpere
- Minami Bisan-Seto küpere


text:
Aradığınız şubeleri hemen bulun.
Metro Turizm Şubeleri, Telefon Numaraları ve Adres Bilgileri
- Metro Turizm İstanbul Şubeleri
- Metro Turizm İzmir Şubeleri
- Metro Turizm Ankara Şubeleri
- Metro Turizm Antalya Şubeleri
- Metro Turizm Samsun Şubeleri
- Metro Turizm İzmit (Kocaeli) Şubeleri
- Metro Turizm Bursa Şubeleri
- Metro Turizm Muğla Şubeleri
- Metro Turizm Trabzon Şubeleri
- Metro Turizm Balıkesir Şubeleri
- Metro Turizm Sakarya (Adapazarı) Şubeleri
- Metro Turizm Kastamonu Şubeleri
- Metro Turizm Çanakkale Şubeleri
- Metro Turizm Konya Şubeleri
- Metro Turizm Kayseri Şubeleri
- Metro Turizm Aydın Şubeleri
- Metro Turizm Çorum Şubeleri
- Metro Turizm Bolu Şubeleri
- Metro Turizm Bartın Şubeleri
- Metro Turizm Tekirdağ Şubeleri
- Metro Turizm Mersin Şubeleri
- Metro Turizm Giresun Şubeleri
- Metro Turizm Rize Şubeleri
- Metro Turizm Tokat Şubeleri
- Metro Turizm Zonguldak Şubeleri
- Metro Turizm Sivas Şubeleri
- Metro Turizm Burdur Şubeleri
- Metro Turizm Eskişehir Şubeleri
- Metro Turizm Kırklareli Şubeleri
- Metro Turizm Kırşehir Şubeleri
- Metro Turizm Nevşehir Şubeleri
- Metro Turizm Kırıkkale Şubeleri
- Metro Turizm Sinop Şubeleri
- Metro Turizm Manisa Şubeleri
- Metro Turizm Ordu Şubeleri
- Metro Turizm Kahramanmaraş Şubeleri
- Metro Turizm Kütahya Şubeleri
- Metro Turizm Niğde Şubeleri
- Metro Turizm Denizli Şubeleri
- Metro Turizm Edirne Şubeleri
- Metro Turizm Yozgat Şubeleri
- Metro Turizm Mardin Şubeleri
- Metro Turizm Adana Şubeleri
- Metro Turizm Gaziantep Şubeleri
- Metro Turizm Karabük Şubeleri
- Metro Turizm Amasya Şubeleri
- Metro Turizm Kars Şubeleri
- Metro Turizm Düzce Şubeleri
- Metro Turizm Siirt Şubeleri
- Metro Turizm Şırnak Şubeleri
- Metro Turizm Diyarbakır Şubeleri
- Metro Turizm Osmaniye Şubeleri
- Metro Turizm Yalova Şubeleri
- Metro Turizm Şanlıurfa Şubeleri
- Metro Turizm Malatya Şubeleri
- Metro Turizm Karaman Şubeleri
- Metro Turizm Batman Şubeleri
- Metro Turizm Bilecik Şubeleri
- Metro Turizm Artvin Şubeleri
- Metro Turizm Uşak Şubeleri
- Metro Turizm Erzurum Şubeleri
- Metro Turizm Afyonkarahisar Şubeleri
- Metro Turizm Gümüşhane Şubeleri
- Metro Turizm Iğdır Şubeleri
- Metro Turizm Aksaray Şubeleri


text:
Rusiädä çit illärdän finans yardäm aluçı NKOlarnıñ wäzğiäte qıyınlaşa
Rusiä prezidentı Putin küptän tügel genä FSBnı çit il xökümätlärnneñ NKOlar aşa ilneñ eçke eşlärenä tıqşınuına yul quymasqa çaqırdı. Ul şulay NKOlarnı çit ildän fond alğamda saq bulırğa çaqırdı. Rusiä saqlanu ministere Sergey İvanov ta moña oxşaş fiker belderde. Bolar Görcstan, Ukraina häm Qırğızıstandağı törle töstäge revolutsiälärädn soñ Mäskävneñ xökümättän bäysez oyışmalarnıñ eşçänlegenä borçıla başlauın çağıldıra. Kremlneñ soñğı çaraları isä keşe xoquqları oyışmaların borçığanı kebek, alarnıñ eşçänlegen dä çikliy.
"Rusiä kontrrazvedkası professional eşläde. Bu skandalnıñ xökümättän bäysez oyışmalarğa külägä töşerüe qızğanıç. Läkin, bu sezneñ ğayep tügel. Finans yardäm aluçılar elemtäläre mäsäläsendä saqlıq kürsätergä tieşlär."
Britaniä keşe xoquqları häm sivil cämğiät buldıru öçen köräşkän Rusiä oyışmalarına finas yardämen açıq itep birüen, monıñ şpionlıq belän bäyläneşeneñ bulmauın belderde. Britan diplomatınnan aqça alğan NKOlar da şpionlıq belän şöğellänmävlären häm uylap çığarılğan bu ğäyepläv Kremlneñ säyäsäten tänqitlävçe keşe xoquqları törkemnäreneñ abruyın töşerüne maqsät itep quya dip belderdelär. Çınnan da NKOlar turındağı yaña qanun alar östennän kontrolen nığıta , eşläv mömkinlegen çikliy. Qanun April ayında köçkä keräçäk. Görcstan, Ukraina häm Qırğızıstandağı revolutsiälärdän soñ Mäskäv NKOlarnıñ Rusiädäge täsiren çiklärgä kiräk digän näticägä kilde bulsa kiräk. Mäskävdäge Heritage Foundationıñ direktorı Yevgeniy Volk bu xaqta Mäskäv xäbärçebezgä bolay dide.
"Ozaq vaqıt ähämiät birelmägän sivil oyışmalarnı xäzer citdigä alalar. Ukraina, Görcstandağı törle töstäge revolutsiälärgä, Qırğızıstanda bulıp alğan vaqiğälärgä Rusiä xökümäte zur ähämiät birde. NKOlarnıñ xakimiäte, Rusiäneñ ölkän räsmilären qurqıttı. NKOlarğa zur ähämiät birelä başlaunı monıñ belän añlatıp bula."
Uzğan yılnıñ noyäber ayında AQŞ Kongressınıñ Rusiädä demokratik partiälärne täräqqi ittertü öçen 4 milion dolar aqça ayıruı da Rusiä säyäsmännäreneñ açuın qabarttı. Saqlanu ministere Sergey İvanov Münxendä çaqta jurnalistlar belän oçraşqanda Rusiäneñ çittän finansiälängän demokratik programmalarğa ixtiacı yuq dip belderde. Dävlät Duması da Rusiädä sivil cämğiätne üsterü häm Baltik illärendä yäşävçe ruslarnıñ xoquqların yaqlau öçen yaqınça 17 yarım milion dolar bilgeläde. Keşe xoquqları aktivistları Kremlne ike törle standart qullanuda ğäyeplädelär häm bu aqça Rusiädän çittä bigeräk tä Kreml rus tellelär deskriminatsiälänä digän şikayät kütärep çıqqan Latviä häm Estoniädä PR maqsäte öçen sarıf iteläçäk dip belderdelär. NKOlarğa çiklävlär quyılsa da, Rusiädäge AQŞ ilçese Williams Burns 7-nçe fevraldä jurnalistlarğa Amerika NKOlarnı yaqlauın dävam itäçäk dip belderde.
"Bez häm küpkenä Rusiä NKOları bu xaqtağı qanunnıñ niçek ütäläçägen diqqät belän küzätep baraçaq. Bezneñ fikerebezçä, NKOlar Rusiä cämğiätendä ğädättäntış faydalı rol uynıy alalar häm bez dä Rusiä qanunarına esasön alarğa qulıbızdan kilgän yardämne kürsätüne dävam itäçäkbez."
Kreml çit illär elekke sovet respublikalarında aktiv dip beldersä dä, demokratiäne üsterü ölkäsendäge finans yardäm asılda kimegän. Xäzerge AQŞ administratsiäse çorında demokratiäne üsterü programmaların finansiäläv elekke SSSR belän çağıştıranda 46 protsentqa kimegän.
Färit İdelle, Praga.


text:
Belgili vengrlıq pïanïnoşı Balaj Retï jäne Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qay`ratkeri Abzal Muxïtdïnovtiñ jetekşiligindegi «Astana Opera» Kameralıq orkestri, «Bela Bartoktıñ mïkrokosmosı» attı koncert usınadı. Vengrlıq ulı kompozïtordıñ 135 jıldığına arnalğan mwzıkalıq keş 17 qazan küni teatrdıñ Kameralıq zalında ötedi.
Äy`gili şeber pïanïnoşı, älem xalıqtarınıñ än şığarmaşılığın zerttewşi ğalım-folʹklorşı B. Bartok XX ğasırdıñ tereñ oy`lı äri ıqpaldı jañaşıl tulğalarınıñ biri. Kompozïtordıñ vengrlik mwzıka mädenïetine ıqpalı zor boldı, onıñ mwzıkası älem boy`ınşa ülken suranısqa ïe.
Atalğan keşte tıñdarmanğa B. Bartoktıñ işekti aspaptarğa arnalğan twındıları, sonday`-aq fortepïanolıq şığarmaları: Rwmınnıñ xalıq bïleri, «Mïkrokosmos» kezeñinen pʹesalar jäne tağı basqası usınıladı.
Balaj Retï – gwmanïtarlıq ğılımdar doktorı, B. Bartok mwzıkalıq ïnstïtwtındağı fortepïano böliminiñ meñgerwşisi. Ol F. Lïst atındağı mwzıka akademïyasınıñ tülegi (professor D. Nadordıñ sınıbı). Orındawşı Dwblïn (Ïrlandïya), Sxevenïngen (Gollandïya), Bordo (Francïya), Perçax (Avstrïya) jäne tağı basqa qalalarda ötken xalıqaralıq bay`qawlardıñ jeñimpazı. Annï Fïşer şäkirtaqısınıñ ïegeri (1999-2001). Onıñ koncertteri Dwblïnniñ ulttıq koncert zalında (Ïrlandïya), Berlïndik koncertxawsta (Almanïya), Gvadalaxaradağı Degollado teatrında (Meksïka), Djakartadağı «Balay` Sarbïnï» zalında (Ïndonezïya) sätti ötken.
Koncerttiñ jürgizwşisi – mwzıkatanwşı Säwle Mäwletova.
Bastalwı – 19:00, bïlet bağası – 2000 teñge.


text:
BMO Çernobıl qazası xalıqara xezmättäşlekneñ ähämiäten kürsätte di
AUDİO: Bezneñçä bu xisap anıñ tä'siren kimetep kürsätergä tırışa. Bu qorbannarnı xörmätlämäw genä tügel, bu şulay uq qurqınıçlı kiñäşlärgä dä kiterä. Keşelär zararlanğan urınnarğa küçereläçäk häm bu kiläçäktä tağın da kübräk keşeneñ ülemenä kiteräçäk. Belarusnıñ Çernobıl' komitetı wäkile Vladimir Tsalka bu xisapta nurlanış säbäple çıqqan yöräk-qan tamırı awıruları häm yaman şeş belän bäyle bulmağan başqa awırular isäpkä alınmıy dide. Bügen BMO belgeçläre Vienada Çernobıl xisabına bağışlanğan 2 könlek forumnı başladı. Forumda BMOnıñ xalıqara atom energiäse idaräse başlığı Möxämmät ÄlBaraday Çernobıl qazası xalıqara xezmättäşlekneñ ähämiäten kürsätep atom iminlegen yaxşırtırğa yardäm itte dide.


text: Dönyada rişwätçelekne küzätep baruçı, Berlinda urnaşqan Transparency İnternational oyışması – Ğiraqtağı tözekländerü eşläre tarxita iñ zur korrupsiä cancalına äylänergä mömkin digän kisätü yasadı. Oyışmanıñ bügen iğlan itelgän yıllıq xisabında äytelgänçä, Ğiraqta tözekländerü eşlärenä birelgän aqçalar urlanıp betmäsen öçen aşığıç çaralar kürergä kiräk. Oyışma citäkçese Peter Eigen süzlärençä, bu ilneñ bar xakimiät dairäläre diärlek, şul isäptän tözeleş tarmağı, rişwätçelekkä batqan. Xisap avtorları Ğiraqqa kilgän yärdämneñ tieşle däräcädä kontrol itelmäwe öçen, Quşma Ştatlarğa tänqit belderä. Bu uñaydan Berläşkän Millätlärneñ Neftkä-azıq-tölek programması da xisapta tiskäre misal itep kieterlgän. Xisap avtorları kisätüençä, Aziädäge sunami qazasına birelgän zur aqçalar da, rişwätçelek çığanağına äylänergä mömkin.


text: Quşma Ştatlarnıñ Florída ştatına yabırılğan dawılda kim digändä 3 keşe hälaq buldı. Xakímítlar mäğlümätençä hälaq buluçılarnıñ sanı artırğa mömkin. Säğätenä 230 çaqrımğa citkän cil qorılmalarnı häm älektr ütkärgeçlärne cimerde. Qazanıñ üzäge bulğan Punta Ğorda şähärendä meñlägän keşe yort cirsez qaldı. Dawıl kitergän zían 15 milliard dollar. Florída ğubernatorı Djeb Buş, ul Quşma Ştatlarnıñ xäzerge prezidentınıñ ir tuğanı, bolay dip äytte: “Berençel mäğlümätlärçä bezneñ ştatqa yabırılğan dawıl köçle cimerü köçenä iä. Bezneñ barıbızğa da bu xälgä bik bik citdi qararğa kiräk”.


text:
Qazanda betmäs bäyrämnärdä yal urınnarı
Betmäs – tökänmäs bäyräm yalları haman da däwam itä. Häm menä şundıy waqıtta qunaqta bulıp qaytırğa, yäisä qunaq çaqırırğa, konsert, teatr - kinolarğa barırğa, çırşı tiräsenä çığıp kerergä menä digän forsat tua. Bıyıl Qazanda başqa yıllardan ayırmalı bularaq ike üzäk çırşı açıldı. Qazan milli – mädäni üzäge qarşındağı Soltan Galiev mäydanında boz şähärçege, çırşı da yuq. Ä menä Qazannıñ 1000 yıllıq parkında häm Qol Şärif mäçete, Üzäk stadion yanındağı Yärminkä mäydanında mähabät ağaçlar bizälgän. Qazanda barlığı 103 çırşı şähärçege eşli. Zamanında provoslav bäyräm bilgese bulğan çırşı ağaçı qışnı häm tabiğät'ne yaratqan bala – çağanıñ yaratqan uyınçığına äylände. Anıñ dini mäğnäsen berkem dä belmi.
Teatrlarğa kilgändä, bu atnada G. Qamal isemendäge akademiä teatrında “Qıyu qızlar”, “Qazan Sölgese”, “Qara çikmän” spektakl'läre uynala. Şulay uq, Qamal teatrında 15 ğinwar'da Azat Tişerşäix konsertı bulsa, 20 könne “Cırlıyq äle” televizion tapşırunıñ yubiley konsertı belän dä xozurlana alasız. Tinçurin teatrında bu könnärdä komediälär genä kürsäteläçäk. Äytik, “Bala balası baldan tatlı”, “Gölşayan”, “Ğayfi babay öylän davay”, “Parij yegete Älfänis”.
Balalar öçen “Äkiät” qurçaq teatrında, ike atnalıq Yaña yıl tamaşalarına kerü biletları inde satılıp betkän inde. Spektakal'lärneñ barısı da rus telendä. Repertuarda 8 tatar qurçaq spektakle bulsa da 400 meñ yäşägän Qazanda tatarça qurçaq tamaşaçılarına bilet aluçı bik az. Teatr xezmätkärläre bu biletlarnı rusça teatrlarğa östämä itep satalar. Şulay da üz balalarına häm onıqlarına tuğan telebezdä äkiät kürsätergä teläwçe milli ruxlı Qazanlılar da bar. Alar öçen 4 fevral'dä “Qamır bartır” spektakle kürsäteläçäk. Bu teatr bik zur üzgäreşlär kötep yäşi, tizdän şähär üzägendäge matur urında yaña binağa nigez salınaçaq. Nekrasov uramınıñ asqı öleşendä, M. Vaxitov häykäle qarşındağı caylı urındağı mäydan, qayber qarşılıqlar buluğa qaramastan qurçaq teatrına biräläçäk. Monı Qazan şähäre xakimiätendäge üzgäreşlär belän añlatalar.
Şulay uq qayber mädäniät yortlarında, muzeylarda tatarça ütkän çaralarda qatnaşırğa mömkin. Ämma andıy milli kiçälär turında reklam bik az. Qazanlılar Qorban bäyrämenä bağışlanğan mädäni çaralar bulmasmı dip özgälänälär. Xäzergä Sukon bistäse metro stansiäse yanındağı “Tuğan awılım” restoranlı küñel açu kompleksı ğına xäläl şaşlıqlar häm maxsus programma täqdim itä. Milli, mädäni çaralarnıñ sülpän ütüe mäğlümat citmäw, reklam zäğiflege belän añlatılğaç, “Azatlıq” radiosı bu mäğlümat buşlığın tutıruğa yärdäm itä. Xäyer, köne – töne kinoteatr ekrannarınnan mawıqtırğıç häm şomlı manzaralar kürsätkän “Dnevnoy dozor” kinofil'mı reklamı belän berkemdä köndäşlek itä almıy. Ber yulı barlıq kinoteatrlarda barğan bu kinoğa biletlar tabu bik qıyın. Barı tik tön urtasında başlanğan seanslarğa ğına bilet alıp bula. Ä xalıq bigräk tä yäşlär böten dönyasın onıtıp, fähemle, tärbiäwi, mädäni tamaşalarğa tügel, ä nevalarnı qıtıqlıy torğan, köç qullanuğa häm äcäl çağılğan kinonı östen kürä. Älbättä, mondıy ata – analarnıñ balaları da qurçaq teatrında “Qamır batırnı” tügel, ä berär “Ğarri Potternı” kürergä tırışaçaq. Şulay da Aydar Fäyzraxmanov, Azat Timerşäix, Liliä Mullağaliewa kebek tatar estrada artistları küpmeder tamaşaçını üzlärenä qaratırğa tırışaçaq. Ğinwar axırında Qazan sirkında “Bertuğan Grimnar”, Piramidada fevral' ayında Mixail Jevanetskiy, “Çay vdoem”, mart başında Kristina Orboqayte çığış yasağanda zallar buş bulmas dilär. Çönki alarnıñ da uñışlarınıñ serläre şul uq reklam, televidenie, yäğni şul uq “Dnevnoy dozor” fenomenı. Kiläse çärşämbe könne eçke eşlär ministrlığınıñ mädäniät üzägendä çığışı belän tatar bulıp ta, zamança rus sänğät'käre bulıp kitkän Yuliä Cihanşina kompozitor Vitaliy Xarisovnıñ cırların başqaraçaq.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
►Unber aynıñ soltanı Ramazan ayında Qırım milli oyışmaları iftar programnaların çaralarına äwzem qatnaşa .►“Başqa Vatan Yok Qırım Tatarları” Multi Medya Proyekti Tanış Etile
Müsulmanların on bir ayın sultanı dep aytqanlırı mubarek ramazan ayı başladı.Bizde radyo dinleyicilerimiznin ve bütün müsülmanların ramazan ayıların hayırlaymız. Türkiye’deki Qırım Tatar cemiyetlerinin kimersi de ramazan ayı programmaları alıp baralar. İstanbul Qırım Tatar cemiyetinin konakbay adlı aşhaesinde ramazan boyunca emen er kün iftar aşları berile. Ankara’daki Qırım Tatar cemiyetleri birleşmesi umum merkezin de ve başka şerlerdeki Qırım Tatar cemiyetlerinde de er kün olmasa da cemiyet azalarına o şeerlerde olğan talebelerğe ve misafirlerine iftar aşları ikram etile.
Qırım Tatar cemiyetleri birleşmesi umum reisi Dr.Ahmet İhsan Qırımlı ve İstanbul Qırım Tatar cemiyeti reisi Celal içten neşir etkenleri mesajlarında Müsülmanların ramazan ayların tebiriklediler ve ersene olğanı kibi bu sene de ramazan ayında fitre ve zekatların Qırım’da muhtaç olğanlarğa darqatılmak maqsadınen öz cemiyetlerinin kabul etkenlerin ilan ettiler.
Qırım’da Üniversitelerğe Türkiye’den Talebe
Qırım’dakı üniversitetlerğe Türkiye’den talebe alıp barma kampanyası kün künden inkişaf ete. İstanbul Qırım Tatar cemiyeti ve Qırım Tatar Milli Meclisi Türkiye temsilciliğinin teşviklerinen başlatılğan bu programmada yaşanğan problemalarnın doğrudan çezmek için İstanbul Qırım Tatar cemiyeti aktif olarak işğe özü de kirdi bu sene. İstanbul Qırım Tatar cemiyeti reisi Celal İçten, Türkiyeden Qırımdaki üniversitetlerğe talebe yollamanı, hem insanlar üniversitet oqusunlar em de bu insanlar Qırımnı tanısınlar ve qaytqan son Qırım ve Qırım Tatarlarının temsilcisi destekçisi olsunlar dep başlatılğanın, bu işte çeşitli dernek ve ticariy firmaların işleğenin, em sayını arttırmak em de meydanğa kelğen problemalarnı azaltmaq içün bu seneden başlap bu organizasyonda İstanbul Qırım Tatar cemiyetinin aktif olaraq işlemesine qarar alğanların bildirdi.
Kocaeli Qırım Tatar Cemiyetinin Sıradıkı Kongresi
İstanbulğa 80 kilometr uzaqlıqtaqı Kocaeli şeerindeki eki Qırım Tatar cemiyetinden birevi olğan Kocaeli Qırım Tatarları cemiyeti nevbetteki umum toplaşuvun 21 sentiyabırda dernek merkezinde keçirileceğin ilan etti. Toplaşuvda yanı cemiyet idare eyeti de saylanacak.
“Başqa Vatan Yok Qırım Tatarları” Multi Medya Proyekti Tanış Etile
Amerikanın New York şeerindeki Colombia Üniversitetinde etnomuzikolog olaraq işleğen Maria Sonevyts'ka azırlaycağı “No other home The Crimean Tatars” adlı multimedya proyektin nasıl olacağın tanış ete. Colombia üniversiteti Hariman Enstitüsünde 9 sentiyabır akşamı saat 19’da yapılacaq tanış takdiminden son misafirlerge ikramda yapılacaq. Maria Sonevyts’ka proyektin 12 sentiyabırda Amerika Qoşma Devletlerinin payitahtı Washingtondakı Ukrayna Pasoltsvasında da yapacak. Maria hanım proyektin azırlamaq maqsadınen 19 sentiyabırdan son Qırımğa barıp işlemeğe başlaycaq.
Yanı Neşriyat
Altan Araslı’nın azırlağanı “Azeri Kazanlı ve Kırım Türklerinin Folklor ve Musikisi” adlı kitap Ankara’da Yurtrenkleri neşriyatı tarafından basıldı. Kitap 210 sayfa koleminde ve Türkçe ve Rusça neşriyatqa esaslanıp yazılğan,


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programı turında söyläşülärdä älegä alğa kiteş kürenmi
Pekinda Tönyaq Koreanıñ atom programması turında 6 yaqlı söyläşülär bara. 6 ilneñ wäkilläre Qıtay tarafınnan täqdim itelgän urtaq belderü ölgesen tikşerä. Sişämbedä söyläşülärneñ 8nçe köne ütte. Pekinnan kilgän xäbärlärgä qarağanda älegä alğa kiteş kürenmi.
Audio (Christopher Hill)
"Tanırğa kiräk, qarşılıqlar bik küp, kübese soñğı 12 säğättä päyda buldı. Bez älbättä urtaq fikergä kilü yağında. Läkin tanırğa kiräk, ber yaqtan Tönyaq Korea, ikençe yaqtan başqalar arasında qarşılıqlar bik küp."
Pekinnıñ Xinhua agentlığı xäbär itüençä, sişämbedä Qıtay wäkilläre Quşma Ştatlar häm Tönyaq Korea räsmiläre belän ayırım-ayırım oçraqşan. Yapon diplomatlarınnan sarqığan mäğlümätkä qarağanda, Washington Pxenyannan bar atom programnarınnan waz kiçü turında yazmaça wäğdä taläp itä. Pxenyan rizalaşqan oçraqta Könyaq Korea üzeneñ tönayq qärdäşenä yılına 2 million megawatt elektr energiäse birergä täqdim itä. Amerikan räsmiläre fikerençä, bu oçraqta Pxenyan atom eşçänlegen tulısınça tuqtata ala. Ämmä Pxenyan atom energiä programınnan waz kiçergä telämi. Sişämbedä Pekinnan söyläşülär körçekkä terälde digän xäbär kilde. Şulay da, Tönyaq Korea wäkile Kim Kye-gwan jurnalistlar aldına çığıp ömetne özmäskä tırıştı:
Audio (Kim Kye-gwan)
"Bez qarşılıqlarnı kimetergä tırışabız. Belügezçä, Quşma Ştatlar bezgä qarşı atom yanawların aldı. Bez dä atom qoralına bäyle programnarnı beterü yağında."
Tönyaq Korea räsmiläre äytüenä qarağanda, alar xalıqara atom kileşüenä qabat quşılırğa, xalıqıra inspektorlar belän xezmättäşlek itergä äzer. Şul uq waqıtta bu söyläşülärdän qänäğätlänerlek näticä kötä. Üz näübätendä Quşma Ştatlar da Tönyaq Korea belän tınıç yäşäeşne qabul itergä tieş, di alar.
Soñğı xäbärlärgä qarağanda, söyläşülär çärşämbedä däwam itäçäk. Qıtay wäkilläre dokumentnıñ çirattağı inde 3nçe ölgesen kütärep kilergä cıyına.
Pekin söyläşüläre 2003 atom krizisınnan soñ inde 4nçe söyläşülär häm iñ ozını buldı. Bu yulı taraflarda kileşügä ireşü omtılışı küzätelä. Azmı-küpme ömetlär şunıñ belän bäyle.
Fevral ayında Tönyaq Korea atom qoralına iä buluı turında iğlan itkän ide. Monı ul Quşma Ştatlarnıñ ixtimal höcümenä qarşı toru kiräklege belän añlata. Washington isä Tönyaq Koreağa xöcüm itü niätläre buluın kire qağa.
-Ali Gilmi


text: Bişkäk. Qırğızstannıñ qanunçığaru mäclesendäge 20 deputat bügen oçraşıp, küptän tügel ütkän parlament saylawların tänqitläp çıqtı häm prezident saylawların ildä waqıtınnan alda uzdıruğa çaqırdı. Alar iğlan itkän belderüdä, xakimiat qanunnarnı bozdı, üz qüwäten oppozitsiä nämzätlären saylawlardan töşerep qalu maqsatında qullandı, saylawçılarğa basım yasadı häm mäğlümat çaraları eşenä qomaçawladı dielä. Şuşı belderüne parlament binası qarşında oppozitsiä wäkile Alevtina Pronenko uqıdı: "Uylıybız ki, ğadel saylawlar turında söylägän, läkin berük waqıtta tawış birüne tupas bozğan, cämäğätçelek ışaniçın aqlamağan, üz xalqın aldağan prezident inde bu ilne citäkli almıy" dip belderä qırğız oppozitsiäse fikeren Alevtina Pronenko. Anıñ fikerdäşläre Äskär Aqaevnı prezident saylawların planlaştırğança üktäbrdä tügel, ä yül ayında uq ütkärergä çaqıra häm xäzerge parlament üz eşen noyäbrgä qädär ozaytırğa tieş dip belderä.


text:
Törkiädän atnalıq küzätü
Bu atnada Törek cämağätçelegeneñ diqqäten cälep itkän temalarnıñ bersen 1999 yılnıñ 17 Awgustında bulıp alğan cir teträwgä altı yıl tulu buldı. Tönge säğat öç tirälärendä bulğan 7.5 Richter ülcäwe köçendäge 45 sekunt dewam itkän cir teträw säbäple Marmara rayonında İzmit, Adapazarı, Gölcük, Yalova, Düzce häm İstanbulda räsmi sannarğa kürä, 18 meñ keşe ülgän, meñlägän keşe cäraxätlängän, 175 meñ keşe toraqsız, kimendä 200 meñ keşe dä eşsez qalğan bulgan. Inde Töreklär şuşı xäläkättän citärdi sabaq aldılarmı digän sorawğa köçle genä yuq dip äytä alabız. Cönki şuşı zilzilädän zıyan kürgän 285 meñ toraqnıñ bik azı ğına tiyeşençä tözekländerelde. Räsmi räweştä alıp barılğan tikşerenülärgä kürä, däwlät qaramağında mäktäp, xastaxanä kebek 52 meñnän artıq bina bar. Şulardan niçäse zilzilä bulsa çıdar dip tikşerlgän häm 80 protsentında citdi problemalar buluwı, bolarnıñ tizlek belän nığıtılırğa tiyeşlege açıqlanğan. Läkin däwlät menä şunıñ öçen tiyeşle budjetnı bilgeli almıy. Tik däwlät kenä tügel, ä ayrım keşelär dä üz can häm malların bik qayğırtmıylar bulsa kiräk. Törkiädä kimendä 15-20 million toraq bardır. Läkin ni barı 2 millon 200 meñ toraq qına yıl sayın straxovkasın tüli. Ä qalğannar can imenleklären dä, mal imenleklären dä Allaga tapşırğannar. Liberal ekonomik sistemada isä, sotsialistik sistemalarda kebek hämmä närsäne däwlättän kötep bulmıy. Inde Töreklär dä monı öyränäçäklär.
Äxtäm İbrahim, Istanbul


text: Mäskäw şähär mäxkämäse “YuQOS-Mäskäw” şirkäte eşlär idaräseneñ elekke urınbasarı Aleksey Qursinnıñ kassıtsiä şiqayaten qarawnı 29 martqa kiçerde. Mäxkämä wäkileneñ “İnterfaqsqa” birgän mäğlümätlärenä qarağanda, eşne tikşerep beter öçen östämä waqıt taläp itelgän. 14 yılğa iregennän mäxrüm itelgän Aleksey Qursinnıñ adwaqatları qarar qanunlı tügel dip, anı yañadan qarawnı taläp itä. Aleksey Qursin häm tağın 8 keşe, “YuQOS” aqçaların, xäyriä yärdäme digän sıltaw belän üzläşterüdä gäyeple dip tabıldı.


text:
Universitetta kiläçäk turında söyläşü
Bäyräm çaralarında qatnaşuçılar üz säfären universitetnıñ tarixi şäxeslären iskä alu belän başlap cibärde. Böyek matematik Nikolay Lobaçevskiy häm Qazan universitetnıñ elekke rektorı Mixail Nujin häykällärenä çäçäklär salındı. Annarı qunaqlar universitetnıñ yañartılğan töp binası, restavratsiä ütkän astronomiä observatoriäse, jurnalistika fakul'tetınıñ yaña binasın kürdelär. Alar şulay uq universitetnıñ çığarılış studentları tarafınnan eşlängän kürgäzmä, yubiley uñayınnan açılğan tarix häm geologik muzeylar belän dä tanışa aldı.
Ekskursiädän soñ töp binanıñ aktlar zalında Tatarstan prezidentı M.Şäymiev jurnalistlar belän äñgämä qordı. Anda ul Qazan universitetı turında ğına tügel, ä tatar älifbasın latinitsağa küçerü mäs’äläse xaqında häm şulay uq Konstitutsion mäxkämädä qaralğan tağın ber mäs’älägä üz mönäsäbäten belderde. Sergey Xapuğinnıñ Qazanda tatar telne öyränü däğwäsı turında äytte. Rus häm tatar tele Qazanda däwlät telläre bulğanğa kürä xalıq ike telne dä belergä tieş häm bu mäs’älädä Konstitutsion mäxkämä bezneñ yaqta buldı dide. Şulay uq anda M.Şäymievkä Berdäm Rusiä firqäse berdämme soñ digän soraw da birelä. Moña ul - parlament küpçelege bulğan firka üzen buldıqsız dip sanıy almıy. Ä monı eş belän raslarğa häm firqäneñ abruyın kütärergä kiräk, dip äytte.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Qazanda Sabantuylar ütte
Qazanda Sabantuylar ütte
Çäçülär tämämlanğaç, bäyräm itep alu ğorefe ikmäk uñışı belän bäyle. Mintimer Şäymiev respublikanıñ könyaq rayonnarında säyäxät itep qaytqaç, çäçüleklärneñ yaxşı buluın häm, Alla teläsä, bıyıl da, uzğan yıldağı kebek, bik zur uñış üsü mömkinlegen äytte. Kem bäyrämne yaratmasın? Küñellär kütärenke buldı. Rusiäneñ futbol komandasında qapqa saqlauçı Ruslan Niğmätullin da Qazanğa qaytqan ide. Arqan tartışırğa yäki köräşergä çığarğa täqdim itkäç, Qazan yegete Ruslan bu yulı baş tarttı. Elek çıqqalıy idem, dide ul. Läkin xäzer ber dä çığasım kilmi, bıyılğı Sabantuyı minem öçen Yaponia belän Koreada, futbol çempionatında ütte, dip cawapladı Ruslan Niğmätullin üzeneñ käyefe qırılğanın kürsätmäskä tırışıp.