text:
Bazarertesi künü, iyülniñ 7-de, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Türkiyede bulundılar.
Bunı Türkiye tış işler nazirligi bildire, dep haber ete QHA agentligi.
Ankarada olarnıñ Türkiye Cumhuriyetiniñ tış işler naziri Ahmet Davutoğlu ile qapalı körüşüvi olıp keçti.
Körüşüvden soñ Türkiye tış işler nazirliginiñ yolbaşçısı qırımtatar halqını qorquzacaq olğan er kesni olarğa nisbeten öz siyasetini deñiştirmege çağırdı.
Tış işler nazirligi Çubarovnıñ Qırımğa kiriş yasağını da takbih etti.
«Qırımtatarlar qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ ve Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ Qırımğa kiriş yasağınıñ lâğu etilmesini bekleyler. Bizler qırımtatar halqına munasebetini deñiştirmege çağıramız, – dep aytalar tış işler nazirliginde. – Bizler eminmiz, Meclis yolbaşçılığında qırımtatar halqı bu qıyın devirni birlik-beraberlikte keçer. Barışıq, demokratik ve uquq yolunen bu künlerni keçmişte qaldıracaq. Er daim olğanı kibi Türkiye qırımtatarlarnen beraber olacaq».
Bundan evel bildirilgeni kibi, Geniçsekten qaytqan Meclis reisi Refat Çubarovnı Qırımğa kirsetmediler. Oña Rusiyege 5 yıl devamında kelmege yasaq etildi.
Ukraina tış işler nazirligi bunıñ kibi areketlerni takbih etti.
Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov jurnalistlerge bergen malümatqa köre, Çubarovnıñ yarımadağa kiriş yasağı «onıñ Qırımda milletlerara zıddiyet olması içün faaliyetinen» bağlı.


c: text/html

text:
«Hizb ut-Tahrir» ile bağlı olğanında qabaatlanıp, sentâbr 7-de Rostov-na-Donu şeerindeki mahkeme tarafından mahküm etilgen Aqyarlı Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayevniñ adliyecileri qararlarğa qarşı şikâyet etmege azırlana.
«Elbet, imayeciler mahkeme qararınen razı degil, bunı qanunsız ve adaletsiz dep saya», – dep ayttı Rustem Vaitovnıñ adliyecisi Oksana Jeleznâk.
Çarşenbe künü mahkeme toplaşuvı vaqtında mahkemeci ükümniñ tek kiriş ve netice qısımlarını oqudı.
Bunen beraber, Zeytullayevniñ cinayeti Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-ci qısmından («Rusiye Federatsiyası qanunına binaen, terroristik sayılğan teşkilâtnıñ faaliyetini teşkil etüv») 205.5 maddesiniñ 2-ci qısmına («Rusiye Federatsiyası qanunına binaen, terroristik sayılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv») deñiştirildi ve neticede o, umumiy nizam koloniyasına 7 yılğa qapatıldı. Bundan evel prokuror Qırım sakininiñ qattı nizam koloniyasına 17 yılğa qapatılmasını talap etken edi.
Sayfullayev, Vaitov ve Primovnı mahkeme umumiy nizam koloniyasına 5 yılğa qapattı. Bu, qabaatlanğanlar öz qabaatını tanımağanını köz ögüne alınıp, madde boyunca minimal ola bilecek cezadır.
«Bu, ilk evelâ, mahkeme taqiqatı devamında öyle de tasdıqlanmağan, oña taqdim etilgen qabaatlavnıñ temelsiz olğanını köstere», – dep izaat berdi Jeleznâk.
«Bu, büyük ğalebelerge alıp barğan kiçik dönüm noqtasıdır!» – dep Zeytullayevniñ ükmüne onıñ adliyecisi Emil Kurbedinov izaat berdi.
Üküm çıqarılğan vaqtında «aqyarlı dört kişi» nevbetteki yazılarnen futbolkalarğa kiyingen edi: «Kene de yasaq altında», «Qırımtatarlar», «Sımarış ömürge keçirildi», «Sanalaştırma bitti». Mahkemeci kirgende, qabaatlanğanlar, adaletsiz mahkemege ve Qırım musulmanlarınıñ taqip etilmesine qarşı narazılıq işareti olaraq, ağızlarına skotç yapıştırdı.
Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayev 2015 senesi qışta «Hizb ut-Tahrir» faaliyetinde iştirak etkenlerinen qabaatlanıp, yaqalandı. Dava işi 2016 senesi iyün ayında Rostov arbiy mahkemesine teslim etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescitte Salğır özeniniñ yatağında qurğaqlıq sebebinden suv qalıp başladı, «ösümlikler çoq» oldı. Bu aqta Rusiye kontrolindeki memuriyetniñ şeer hocalığı departamentiniñ yolbaşçısı Yaqub Zeytulayev «Krıminform» akimiyet tarafdarı Qırım haber resursına bildirdi.
«Suv anbarında suv az olğanı içün baqa yipek tez ve bol peyda olıp başladı, sanitar suv özenge tüşürilmey. Suv qala, ve çeçeklene», – dep ayttı Zeytulayev.
Onıñ bildirgenine köre, bu sebepten yalı kenarını ve özen yatağını temizlemek içün cedvelni tüzetmege qarar alındı.
«Aftada beş kere «Gorod» müessisesiniñ hadimleri yalı kenarından çöplük qutularını temizley, aftada üç kere yalı kenarındaki çöplük temizlene, ayda eki-üç kere yataq ösümliklerden temizlenecek», – dep qoştı Zeytulayev.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildire.
Soñki ayda Qırımnıñ suv anbarlarınıñ tolması 7,1 mln kubometr az oldı, dep qabul etti Suv hocalığı devlet komiteti.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi, Rusiye işğal etken Qırım ve Aqyarğa Şimaliy-Qırım kanalından suv berilüvi tek yarımada işğalden qurtarılğan soñ ola bile, dep hatırlattı.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Canköy şeerinde keçken tintüvden soñ, qırımtatar faali Enver Kroşnı rayon politsiya idaresinden Kreml nezaretindeki yerli mahkemege alıp ketkenler. Bu aqra Qırım.Aqiqatqa uquqimayecisi Lütfiye Zudiyeva ikâye etip berdi.
«Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri «Krepost» operatsiyasını ilân etkenler: üç saat devamında soy-sopları bile, aqrabalarnıñ arizasını qayd ettirmek içün kantselâriyağa (politsiya rayon bölüginde –QA) kirip olmağanlar. Al-azırda onı beyaz «Gazel» içine mindirip, mahkemege alıp ketemiz degenler», – dep ikâye ete Zudiyeva.
Onıñ szölerine köre, Kroşnı alıp ketkenlerinden soñ, rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri operatsiyasını yekünlep çekilgenler.
Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri yanvarniñ 25-nde saba ilhaq etilgen Qırımnıñ Canköy şeeri ve Seitler rayonında tintüvler ötkerdi. Ondan soñ, Canköy şeeriniñ sakini Enver Kroşnı şeer rayon politsiya bölügine, Seitler rayonı Seitler Vaqıf (Razlivı) köyünde tutulıp alınğan Ebazer İslâmovnı ise, Seitler rayonı politsiya bölügine alıp ketkenler.
Faaller haber etkenine köre, Kroşnıñ telefon, planşet ve noutbukını çekip alğanlar.
Rusiyeli küç idareleriniñ saytlarında tintüvnen alâqalı malümat yoq.
Qırım işğalinden soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Ukraina halq deputatı Anton Geraşçenko dey ki, Qırım qaytarıluvı meselesi Rusiye Federatsiyasına qarşı sanktsiyalarnıñ kirsetilmesi ile bir sırada baqılmalı. Bu aqta halq deputatı Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Geraşçenko şunı da qayd etti ki, Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, memleketniñ topraq bütünliginiñ garantı olıp, «işğal etilgen Qırım MC ile olacaq munasebetlerniñ variantını» taqdim etmeli.
Aynı zamanda, aytqanı kibi, «Narodnıy front» firqasınıñ Qırım qaytarılması boyunca öz mevamı bar ve oña köre, Rusiye Federatsiyasına qarşı sanktsiyalar kirsetilmeli.
«Mevamımız böyle: duşmanğa, Rusiye Federatsiyasına zarar ketirmege çaremiz olğan er yerde bunı etmelimiz. Rusiye Federatsiyasına sanktsiyalarnı belgilemek ve oña Ukrainada qazanmağa çare bermemek kerek», – dey Anton Geraşçenko.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda daa doquz adam koronavirusnen hastalandı, bildirdi aprelniñ 28-inde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov.
"Bular Yaltada yedi adam - endi belli aile merkezi, bir adam Aluşta, pnevmoniyanen hastahanege tüşti ve daa bir adise - Aqmescit - Cumhuriyet bala klinik hastahanesiniñ hadimi", - dedi Aksönov.
"Başqa bir adise - Novoozörnoye qasabasında. Hasta aprelniñ 21-inde Qırımğa Yaroslav vilâyetinden uçaqnen keldi. O Kezlev statsionarına qoyuldı ve dört adam - qadını ile balaları - şimdi observatorda buluna. Amma bu adiseni Yaroslav vilâyetine qoştılar, çünki analizi anda yapıldı", - dedi Krutikov.
Böylece, şimdilik Qırımda 79 koronavirus adisesi tasdıqlandı. Olardan 20-si çetelden ketirildi, 10-u Rusiyeden ketirildi, 49 adise - yerli adiselerdir. Aqyarda umumen 36 COVID-19 hastası bar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İşğal etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ avalesinen izinsiz qurulğan inşalarnı mahkemesiz – Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ doğru buyruğı esasında – yıquv qaidelerini azırlamağa isteyler. Bu aqta Rusiye ükümetiniñ baş nazir muavini Yevgeniy Kabanov «Krıminform» neşirine bildirdi.
«Bu pek yardım eter. Qayd etilgen qanunsız inşanı yıqmaq içün tahminen üç yıl mahkemede bulunmağa kerek. Şunıñ içün hususan Qırım cumhuriyeti içün federal qanunlarğa kirsetmege teklif etken novellasız tapılğan qanunsız obyektlerniñ yıqıluvını tezleştirmege imkân berecek. Belli bir obyektniñ yıqılmasına eñ çoq üç-altı ay kerek olacaq, dep tüşünem», – dep tarif etti Kabanov.
Memurnıñ bildirgenine köre, Qırımnıñ Rusiye ükümeti azırlağan tekliflerde izinsiz qurulğan obyektler mahkemesiz yıqılacaq.
«Paradigmamızda – ebet (mahkemesiz), federal zenaatdaşlarımız buña ne aytacaq baqarmız. Amma azırlağan qanun leyhamızda cumhuriyet yolbaşçısınıñ qararı esasında yapılacaq», – dep ayttı o.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ fikirince, yarımadada izinsiz qurulğan inşalarnıñ sayısı «qarardan çoq» oldı. Şu sebepten Qırımnıñ Rusiye akimiyeti izinsiz qurulğan binalar sebebinden cinaiy mesüliyetke çekmek içün belli qanunnıñ qabul etilüvini teklif ete.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti, 2019 senesi «izinsiz qurulğan obyektler» olaraq ilân etilgen binalarnı, hususan turistler arasında populâr olğan yarımadanıñ cenübiy yalısında, yıqmaq içün tahminen 300 mln ruble berecek, dep bildirgen edi.


text:
2014 senesi fevralniñ 26-ndan başlap Kremlniñ Qırımdaki esas problemi qırımtatarlar oldı. O vaqıt istilâcı qırımtatar halqınıñ küçüni ve özüni tertipke qoymaq qabiliyetini özü kördi. Bu kün İşğalge qarşı tirenüv künü dep resmiy şekilde nafile ilân etilmedi. Kreml, Qırımda tamır halq tarafından tirenüv olacağını añlağan edi. Öyle de oldı.
Qırımtatarlar 2014 senesi mart ayında dünya toplulığı tanımağan «referendumnı» boykot etti ve ekseriyeti Qırımda keçirilgen bütün Rusiye «saylavlarını» boykot etmege devam ete. Aynı vaqıtta, para ve vaqıt az olsa da, Ukraina saylavlarında rey bermek içün esas Ukrainağa çıqqan qırımtatarlar az degil. Halq ilhaqnı tanımadı ve Ukrainanı öz tuvğan memleketi dep saymağa devam ete.
Lâkin tirenüv ilhaq tanılmamasınen sıñırlanmay. Qırımtatar faalleri Qırımda Rusiye quvetçileri içün tam bir deşet yarattı. Olar vatandaş baqışlarını açıq-açıq bildire, halqara meydançıqlarğa barıp, Qırımdaki vaziyetke dair alternativ malümat bere, dünya toplulığını insan aqları bozulğanından ve söz serbestligi sıñırlanğanından, Ukraina tarafdarları faalleri, jurnalist ve blogerlerge qarşı repressiyalar, musulmanlarnıñ apiske alınğanından haberdar tuta.
Qırımtatar faalleri Qırımda Rusiye quvetçileri içün tam bir deşet yarattı
Bunıñ neticesinde Ukraina ve dünya toplulığınıñ Qırımdan dos-doğru bağı ve signalları bar, Kreml rejimi yarımadada olğan kerçek vaziyetni gizlep olamay. Böylece Qırım ve Rusiyege qarşı sanktsiyalar devam ettirile. Bu sanktsiyalarnıñ maqsadı – Qırım üzerinde Kyiv kontroliniñ ğayrıdan tiklenmesine irişmektir. Amma qırımtatarlarnıñ Kreml rejimine tirenüv aletleri bunıñnen de bitmey.
Yaqında «FSB, oynayıqmı? E2 – E4. Şimdi sıra sende» yazısı aqqında haber çıqqan edi. Bu yazı Aqmescitte Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ divar resminde peyda oldı. Graffiti mesüliyetini «Suverennıy Krım» telegram kanalı öz boynuna aldı. FSB ise tez-tez cevap berdi. İyünniñ 1-nde «Suverennıy Krım» telegram kanalınıñ müellifi, 25 yaşında Viktor Sosna Moskva civarında tutuldı, dep haber etildi. Onı narkotik ve silânı qanunsız saqlağanında qabaatlaylar. Qırımtatarlar ise böyle oyunlar oynamay – olar gizlenmeyip küreşe, kerçek ayatta. Amma Qızıl meydandaki aktsiyanı qırımtatarlarnıñ FSB qışı dep adlandırmağa isteysiñ.
Rusiyeniñ paytahtında iyülniñ 10-nda qırımtatar milliy areketi veteranlarınıñ kütleviy narazılıq aktsiyası keçirildi. Narazılıq iştirakçileriniñ yazuvlı şiarları bar edi: «Qırımda milliy ve diniy sebeplerden repressiyalarnı toqtatıñız», «Qırımda «terrorizm» ile küreş – farqlı fikirde olğanlarnen küreştir», «Balalarımız terrorist degil».
Şimdi ise buña Kreml tarafından baqıñız. Olar mahsus hızmetlerge o qadar para masraf etkende bular böyle bir aktsiyanı qaçırğanlar. Bu ne demek ola? Qırım FSBsiniñ, Moskvanıñ Putinniñ burnu altında azırlanğan aktsiyadan haberi yoq edi.
Amma adalet olsun dep şunı qayd etmege isteyim, bu tek mahsus hızmetlerniñ işke yaramağanını köstermey, daa çoq qırımtatar faalleriniñ birlik, icadiy istidatı ve küçüniñ delilidir. Bu, bir qaç hainni aytmasaq, mahsus hızmetler qırımtatarlarğa qoşulıp olamağanınıñ daa bir delilidir. Halq satqın çıqqanlarnı quvdı.
Qırımlı quvetçilerniñ reberligi Kremlden yahşı şamar alğandır. Aktsiya iyülniñ 10-nda olsa, 11-nde Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ yolbaşçısı vazifesinden ayırıldı, bu da şaşılacaq bir şey degil.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Zakarpattâ vilayeti devlet memuriyetiniñ reisi Gennadiy Moskal «marginal cail»dir. Bunı Azatlıq Radiosına Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov bildirdi. Böyle etip o, «qırımtatarlar birlikte olğan olsa, Rusiye özüniñ «yeşil adamçıqlar»ınen beraber Qırımğa ucüm etmez edi» dep öz fikrini ifade etken Zakarpattâ başlığınıñ sözlerini izaladı.
Çubarov: «Belli bir saalarda professional olıp, diger saalarnıñ ekseriyetinde «marginal cail»den başqa bir şey olmağan insanlar bar», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, «qırımtatarlar din alâmetine köre, ya da başqa bir alâmetke köre bölüngen edi, demek teşebbüsleri – sandıraqlavdan başqa bir şey degil».
«İstilânıñ birinci kününden kütleviy, açıq ve teşkil etilgen şekilde soqaqlar ve meydanlarğa çıqqan yekâne küç olğan qırımtatarlarğa aqlarını bermek kerek. Olarğa etnik ukrainler qoşuldı. Biz rusiyelilerge qarşı o mucadeleni berip, Moskal kibi biñlerce professionallar, sabıq militsiya, KGB ve SBU hadimleri Qırımğa yardım etecek, dep bekledik, lâkin bu olmadı», – dedi Çubarov.
Gennadiy Moskal şimdilik Refat Çubarovnıñ sözlerini izalamadı.
«Glavred» portalındaki çat esnasında Moskal, «bizler stabillikniñ kefaleti dep sayğanımız, birisi tarafından Qırımnıñ zapt etilmesine yol bermeycek olğan qırımtatarlarnıñ birligi, Rusiyeniñ mahsus hizmetleri tarafından bozulğan edi», dedi.
«Ve böyle etip Rusiyeniñ mahsus hizmetleri bir kereden «eki tavşannı urdı». Em Qırımnı tutıp aldılar, em de şimdi «Hizb ut-Tahrir» tarafdarlarını, terrorist teşkilâtınıñ tarafdarları sıfatında Qırımdan top-top alıp keteler. Albuki asılında ruslarnıñ Qırımnı zapt etüv planındaki «Troya ayğırı» rolüni tamam olar oynadı», – dep tüşüne memur.
1997-2000 seneleri arasındaki muddet içinde Moskal Qırımda Ukraina İçki işler nazirligi idaresiniñ rehberi edi, 2006-2007 seneleri arasında yarımadadaki Ukraina prezidentiniñ temsilcisi vazifesinde çalıştı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Twitter mikrobloglar ağı Rusiye TİN-niñ Aqmescitteki temsilciliginiñ saifesini tasdıqladı. Bu, mavı tasdıqlav işareti peyda olğan Rusiye müessisesiniñ saifeçinden belli oldı.
Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar buña “qabul etilmez” dedi.
"Dünya toplulığı ve BMT-niñ bir çoq azası Qırımnıñ işğalini tanımağanda ve Qırım bu Ukraina olğanını açıq-aydın bildirgende, Qırımdaki Rusiye TİN saifesiniñ tasdıqlavı qabul etilmez, dep qayd etemiz", - dep yazdı o.
Twitter, Qırımdaki Rusiye nazirliginiñ saifesini ne içün tasdıqlağanını açıq tefsir etmedi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Avdet gazetasınıñ saifelerinde yaqında neşir etilgen yazılarımnıñ birisinde men Bağçasaraynıñ qurulışı aqqında yazğan edim. Sahib Geray han özenniñ yalısında bağçalar arasında özüniñ yañı ‘Bağçalı Saray’ını (‘Bağçe-Saray’) qurğanını ve bu saray etrafındaki şeer tez vaqıtta Qırımnıñ yañı paytahtı olğanını tarif etken edim. Böylece, Bağçasaraynıñ qurulışı 1532 senesine aittir. O zaman bundan evel 90 yıl bar olğan, yani ta 1441 senesinde Haci Geray tarafından qurulğan Qırım hanlığınıñ paytahtı qayda yerleşe eken?
Bizim künlerimizge qadar qadimiy Bağçasaray paytahtınıñ hatırasını saqlağan şeerniñ çet yerinde bir qaç tarihiy bina saqlanğan. Bu binalar şimdi Salaçıq (Staroselye) adını taşığan yerde yerleşmekteler. Salaçıq Bağçasaray şeeriniñ etrafına yaqın zamanlarda qoşuldı. Bundan evel ise asırlar devamında o mustaqıl ve Bağçasaraydan daa da qadimiy bir yer edi.
Eger şeerniñ esas soqağından Bağçasaraynıñ Han sarayından Çufut-Qale tarafına cayav ketseñ, etraftaki manzara er bir adımnen deñişecek. Qayalar yolğa daa da yaqın çekilecekler ve neticede tar bir sarp derege birleşecekler. Bir zamanları o sarp dere qapıları olğan mudafaa divarınen sed çekilgen edi. Onıñ arqasında qadimiy şeer başlay edi. Qayalar birden çekilse, alışılğan Bağçasaray manzaralarından pek farq etken köz ögünde mühteşem manzara açıla. Er taraftan sarp derelernen sarılğan mesken yerler, sanki teren taş qazannıñ içinde sepilgenler. Olardan eñ körüngen soyu – bu keskin, sanki pek balaban geminiñ ucu – Burunçaq burnudır. Onıñ üstünde Qırq-Yer (Çufut-Qale) dağ qalesiniñ közetici yeri yerleşe edi. Bu yerniñ bekçileri aşada yerleşkenlerniñ telükesizlikni nezaret ete ediler.
Qadimiy hanlıq merkezi qış yellerinden ve duşman istilȃsından sarp qayalarnen qorçalanğan bu ‘qazan’nıñ tam merkezinde yerleşe edi. Onıñ qurulışından bizim künlerimizge qadar tek eki bina saqlandı: birinci Qırım hanlarınıñ dürbesi ve Zıncırlı medrese. Olardan uzaq olmağan yerde başqa, bu künge qadar saqlanmağan binalar da yerleşe edi. Olar aqqında men aşada ikȃye eterim.
Salaçıqnıñ soqağı (1910 s. fotosı (resimi))
Ya bu paytahtnıñ adı nasıl edi? Elbette, Salaçıq degil edi, çünki birinci hanlarnıñ vesiqalarında Qırımnıñ paytahtı – ‘Salaçıq şeeri’ degen añmalar iç yoq. Bu ad (adet üzre onı ‘küçük köy’ dep tercime eteler) keç vaqıtlarda peyda oldı. Yani Bağçasaraynıñ qurulışından soñra eski paytahtnıñ yerlerini ‘eski köy’ (Eski-Salaçıq) dep adlandıra ediler. Aynı şekilde Bağçasaraynıñ ğarp çetinde yerleşken qadimiy Eski Yurt şeeri özüniñ birinci adını coyıp, bağçasaraylılar tarafından ‘staraya stavka’ dep adlandırılmağa başladı. Hanlarnıñ ilk ‘Bağçasaraydan evel’ vesiqalarına kelgende, olarda paytaht olaraq Qırq-Yer keçe. Bu ad tek han yarlıqlarında degil de, han aqçalarında da rast kele. O zamanları Qırq-Yer qalesiniñ adını şimdiki Çufut-Qale taşıy edi. Bundan sebep, Qırım hanlarınıñ birinci paytahtı tamam anda, töpede, qalede yerleşkenini aytalar. Dağlar qalesinde hanlarnıñ rezidentsıyası olğanından iç kimseniñ şübhesi yoq (onıñ izleri Çufut-Qalede daa tapılmadı). Amma 1526 senesine ait olğan han yarlıqlarından birisinde vesiqa ‘Devlet-Sarayda, Qırq-Yerde berilgen’i qayd etilgen. Devlet-Saray – bu dağ qalesiniñ töpesinde degil de, onıñ eteginde, Salaçıq deresinde yerleşken saraydır. Demek ki, evelden Qırq-Yer tek qaleniñ degil de, vadiy cıvarınıñ da adı edi. Biz bu saray aqqında neler bilemiz?
O Mengli Giraynıñ yarlıqlarında 1502 senelerinden başlap añıla. Şu yıl tek Qırım Hanlığınıñ degil de, bütün Şarq Avropa tarihında da pek müim edi. 1502 senesiniñ iyün ayında Mengli Geray Dnepr özeniniñ yalısında soñki Orda hanınıñ Şeyh-Ahmedniñ ordularını darma-dağın etti. Bu zafer Orda İmperiyasınıñ tarihında noqta oldı: artıq böyle devlet yoq edi. Evelki orda insanlarınıñ bir qısmı Qırım hanınıñ iqtidarına keçti, başqa qısmı AşağıVolğa özeniniñ ve Kaspiyyanı etrafında peyda olğan mustaqil Astrahan hanlığınıñ ealisine qoşuldılar.
Qırım içün bu zafer ğayet emiyetli edi, çünki, ilk olaraq, telükesizlikni temin ete edi. Bunı çoq hatırlamaylȃr, em de bu alışılmağan vaziyet, amma 15 asırnıñ soñunda Qırım hanlığı çoq kereler viran etici yıquvlarğa oğrağan edi. Ordu hanları Qırım olarnıñ iqtidarı altından çıqqanına razı olmayıp, çoq kereler yarımadağa ordularınen istilȃ etip, onı tar-mar ete ediler. Meselȃ, 1481 senesiniñ istilȃsı vaqıtında Mengli Geray Qırq-Yer qalesiniñ divarları artında saqlanıp, esirge tüşmedi. Ordulılar hannı tutıp olamadılar, amma hanlığını tar-mar ettiler. Tek Osmanlı ittifaqdaşlarnıñ küçlü toplarnen qoşulması, duşmannı yarımadadan quvulmasına yardım etti.
Böyle vaziyette Geraylȃr paytahtnıñ telükesizlikni qayğıra ediler: oña kiriş divar ile qorçalana edi, Qırq-Yer qalesi ise daima ordu muasarasına dayanmağa azır edi. Amma Ordunıñ yıqıluvından soñ bu telüke yoq oldı ve Mengli Geray cenk havfından qorqmayıp, öz paytahtını güzelleştire bile edi. Artıq paytahtnı mühteşem şekilğe ketirmege mümkün edi.
Müsülman Şarqnıñ devletlerinde paytahtlarnıñ güzelleştirmesinde ananeviy qaidege diqqat etile edi: başqa şeerlerge köre paytahtnıñ ayrı statusını köstermek içün anda mıtlaqqa beş bina olmaq kerek. Bu binalar şulardır: 1) ükümdarnıñ sarayı; 2) baş paytaht camisi; 3) evelki ükümdarlarnıñ mezarlığı (mezarlıqnıñ olması şu vaqıtta ükümdarlıq etken hannıñ qanuniy akimiyetke saip olğan büyük sülȃlege ait olğanını köstere edi); 4) devlet işçilerini azırlağan oquv binası; 5) ükümdar tarafından şeer sakinleri içün öz paralarına qurulğan bir de bir içtimaiy bina – bu hastahane, fuqareler içün ev, hamam, çeşme ve ilahre ola bilir edi. Böyle ananeviy paytaht binaları Bağdad, Kair, İstanbulda bar edi. Aynı qaide Mengli Geraynıñ paytahtı qurulğanda da işletilgen edi (Şunı qoşmağa ister edim ki, daa da soñ zamanlarda Bağçasaraynıñ qurulışında o qullanılğan edi. Anda ‘paytaht beşlikni’ Hansaray, Büyük Han Camisi, Hanlar Mezarlığı, Han Camisi yanında medrese ve Sarı-Güzel şeer hammamı teşkil eteler.)
Mengli Geray Camisiniñ temelinde 20 asırnıñ inşaatı
Paytahtnıñ abadanlaştırıluvı caminiñ qurulıcığından başlağan edi. Daa 1498 senesinde Mengli Geray onıñ qurulması içün para toplamağa başlağan edi. Aynı vaqıtta, o, maddiy yardım içün Ordağa qarşı birlikte küreşken öz ittifaqdaşına Moskva knȃzi İvan III-ge muracaatta bulundı. ‘Men Allahnıñ evini bezetmekte söz berdim, amma elimdeki imkȃnlarım azdır, inciler az, ne yapayım?’ – dep soray edi han knȃzdan. Han mektübinen birlikte Moskvağa pek qıymetli bahşış de ketti: cübbe ve Konstantinopolnen Kefeni elde etken Osmanlı sultan Mehmed II Fatihniñ qırmızı yahut taşlı altın yüzügi (bu muqaddesatlar hanğa Bayazitten, 1481 senesinde vefat etken oğlundan keçkenler). Han qarşılıqlı bahşış olaraq yañı caminiñ qurulışına 70 bin aqça almağa istegenini de haber etti. İvan III qarşılıqlı bahşışnı yolladımı, yoqmı belli degildir (belkim yollağandır, çünki Ordağa qarşı Qırım ile ittifaq Moskva içün pek mühim edi), amma 1508 senesinde Salaçıqta yerleşken han camisiniñ qurulışı bitirilgen edi.
Bizim zamanımızğa qadar cami çoqtan bozulğan ve onıñ temelinde sovet zamanında psıhonevrologik internatnıñ aşhanesi qurulğan edi. Bu baqımsız binanıñ divarlarında bugün de ayrı yerlerde han zamanlarına ait taş töşemelerini körmege mümkün. Soñki zamanlarda Mengli Geray paytaht camisiniñ ğayrıdan tiklenüvi içün bir qaç leyha teklif etilgen edi. Olarnıñ ömürge keçirilüvi içün mıtlaqqa ciddiy tetqıqat işleri yapılması kerek. Çünki bugünde-bugün han caminiñ nasıl olğanını kimse bilmey. Caminiñ aqıqıy eski resimleri saqlanılmadı, binanıñ umumiy planını aydınlatacaq (belkim, topraqta saqlanğan iç donatıluvınıñ qısımlarını da) arheolegik tetqiqatlar ise keçirilmedi. Ümüt etemiz ki, zamanlar kelir ve bu abide keregi kibi tetqiq etilir ve, belkim de, yañıdan tiklenilir.
Zıncırlı medrese
Bütünley bozulğan camiden farq etken ‘paytaht beşlikniñ’ ekinci binası orta şekilde saqlanğan ve yaqında yapılğan tamirlevden soñra meraqlı ekskursiya obyekti oldı. Subetimiz Zıncırlı medrese aqqında olacaq. Bu yarımadanıñ tek diniy müessiseleri içün degil de, han etraftaki insanlarınıñ ve Qırım hanlığınıñ mahkeme sistemi içün kadrlar azırlağan bir yer edi.
Rivayetke köre, medreseniñ qurulışında Mengli Geray taşlarnı özü töşey edi, işler bitken soñ insanlarğa böyle tantanalı sözlernen hitap etti: ‘Kim ilimge sayğı köstermese, han ya da padişah olsa bile temelli, uzun vadeli iç bir şey yapıp olamaz ve erte ya da keç vaqıtta rezil olur. Bu qapılarda men zıncır astım ve bu muqaddes ilim ocağına kirgen er bir insan kim olsa bile, ürmet kösterip, ilim ögünde başını eğmek kerektir.’ Bundan soñ han teren temenna ile zıncır tübünden keçip, binağa kirdi. Kirişte asılğan bu zırcır sebebinden paytahtnıñ diniy oquv merkezi de – Zıncırlı medrese olaraq adlandırılmağa başladı. Binanıñ kirişinde yazılı taş üstünde böyle yazı bar: ‘Bu medreseni Allahnıñ yardımınen Mengli Geray Han Hacı Geray Hannıñ oğlu (Allah onıñ ükümdarlığını devirlerde ebediyleştirsin) qurmağa emir etti!’ Binanıñ qurulış tarihı yazılı taşta 906 (1500) olaraq kösterilgen.
Zıncırlı medreseni ‘Şarq Avropaniñ eñ qadimiy universiteti’ olaraq adlandıralar. Bu hatalı bir fikirdir, çünki Çehiya ve Polonyada universitetler 150 yıl evel peyda oldı. Qırımda bile Zıncırlı medrese qurulmazdan evel başqa medreseler de bar edi, misal olaraq, Eski Qırımda İnci Bek Hatun medresesi. Ondan da ğayrı medreseler diniy müessiseler olğanı içün, olar Avropa universitetleriniñ analogları degiller. Medreseler em içki teşkil etilüvi, em de tasil programmaları cehetinden pek farq ete ediler (öz vaqıtında İsmail Gasprinskiy Zıncırlı medreseni universitet şekline islȃat etkende, bunı pek büyük emeknen yapqan edi). Demek ki, Zıncırlı medrese – özgün bir abidedir ve onıñ unikalligi Avropa ile paralellerde degil de, şu müessiseniñ ta bolşeviklerniñ inqılȃbına qadar, yani 400 yıldan ziyade toqtamadan çalışmasındadır! 20 asırnıñ başında artıq çoqtan Salaçıqtaki hanlıq paytahtı unutılgan edi, han camisi çoqtan yernen yeksan etilgen edi ve Qırım Hanlığınıñ özü de çoqtan yoq etilgen edi, medresede ise insanlar ep oqumağa devam ete ediler. Mengli Geray tarafından müessiseniñ açılışında aytılğan ‘ilim, bilgi ocağı’ sözleri kerçek oldı. Aqıqaten, medrese hannıñ eñ temelli ve uzun vadeli başlanğıçı oldı.
…Hanlarnıñ birinci paytahtı aqqında ikȃye soñuna kelmedi. Sırada ‘paytaht beşlikniñ’ nevbetteki üç binası bar: Han Saray, Han dürbesi ve hannıñ ‘şeer insanlarına bahşışı’. Bu nasıl bir binalar edi? Olar aqqında men Salaçıq deresinde yerleşken Qırım Hanlarınıñ qadimiy paytahtı oçerkimniñ ekinci qısmında nevbetteki sañda tarif etecem
Oleksa Gayvoronskiy


text:
«İnternews-Ukraina» cemaat teşkilâtı, «Europeum» Avropa siyaseti institutı (Praga, Çehiya) ve Çehiya Tış işler nazirliginiñ «Transition» programması Qırımda çalışqan ukrain jurnalistlerine PRAVOSMI.NET uquqiy mesleat platformasını teşkil ettiler
«Bugünki siyasiy vaziyette Qırım jurnalistleri yañı uquqiy şaraitlerde çalışmağa mecbur, çünki Rusiyeniñ media uquğı ukrain soyundan farq ete. Yani, ukrain jurnalistleri endi Qırımıñ yañı media-uquqiy alanında telükesiz çalışa bilecek», – dep bildire «İnternews-Ukraina».
Jurnalistlerge suallareni, online formanı toldurıp, er angi vaqıtta yollamağa teklif eteler, er çarşenbe künü saat 15:00-17:00 (Moskva vaqtına köre) pravosmi.net adliyecisi suallerge cevap berecektir. Qıyın suallerge cevap elektron poçtağa 48 saat içinde kelecektir.
Rusiye media qanunlarınıñ matbuat vastalarına tesiri aqqında akutal malümatnı pravosmi.net/blog.php blogunda tapmaq mümkün.
ATR qırımtatar telekanalı 2015 senesi aprel 1-den Qırımda işini toqtatmağa mecbur edi. 2015 senesi iyün 17-den kanal Kiyevde işlemege başladı.


text:
Qırımnıñ birinci ve soñki prezidenti Yuriy Meşkov qırımlılardan yardım soray: oña saylav kampaniyasına para ve saylaycılarnıñ destegi kerek.
Yuriy Meşkov, «Devlet şurasna» saylavlarğa, Aqmescitniñ 24 sanlı Moskva majoritar saylav bölüginde öz namzetini kösterecegini bildirdi.
Aytqanına köre, iyül 12 qadar oña qol tutqan 2000 sakninniñ imzasını toplama kerek. Bunen beraber, sabıq prezident maddiy yardım soray, parasız saylavlarğa qatnaşmaq ğayesi kerçekleşmez.
«Bütün masraflar – matbaa ve digerleri RNKB bankında açılğan esaptan ödenile. Men bir qaç yüz ruble toplap oldım. Parsız ve imzalarnı toplaycaq adamlar olmasa – ğayem kerçekleşmez. Men halqqa muracaat etecem, teşkiliy ve maddiy-maneviy yardım sorarım. Ştabnı yerleştirmek içün oda kerek», - dep qayd etti Yuriy Meşkov.
Bundan evel, Yuriy Meşkov bildirgeni kibi, Qırımnıñ şimdiki «akimiyeti» yarımada işğal etilgenine qadar, Ukrainağa qol tutqan memurlar edi.
O, Qırım cumhuriyetiniñ cemaatçılıq parlamentini teşkil etip, Rusiye yaqlı bütün küçlerni toplap, yaşlarnı köterip, lâyıq namzetlerni seçilecegine destek kösterecegini aytqan edi.
«Rusiye» blokunıñ yetekçisi Yuriy Meşkov Qırım cumhuriyeti prezidenti vazifesinde fevral 1994 senesinden 1995 senesine qadar bulundı, resmiy Kiyev ve parlamentnen davalaşttı, vazifesinden boşatılğan soñ, Moskvağa ketti. Yarımada işğal etilgeninen Aqmescitke qayttı.


text:
Uyğur tili
Uyğur tili (öz adı ئۇيغۇر تىلى, Uyghur tili, yйғyp Tили) - Şarqiy Türkistandaki Uyğur halqı tarafından laf etilgen Qarluq gruppadan bir Türkiy tildir.
Ses bilgisi[deñiştir | kodunı deñiştir]
Uyğur tilinde 8 sozuq, 24 tutuq sesi bar. Uyğur tilinde eki çeşit e sesi bardır. Bulardan e qırımtatar tilindekinden daa açıq, é ise daa qapalı telâffuz etilir. Qalın olğan q ve gh sesleri yanında i-ler ı olaraq oqulalar, diger yerlerde ise i oqulğanı qabul etilir. q ve gh sesleri qırımtatar tilindekinden daa qalındır. Bu sesler ğırtlağa daa yaqın olaraq telâffuz etilir. x sesi qattı olaraq telâffuz etilgen bir ğırtlaq sesidir. ng qırımtatar ñ-ge yaqındır.
Coğrafik dağıluv[deñiştir | kodunı deñiştir]
Uyğurca Çinde 9 million kişi tarafından çoqusı uzaq ğarb Şincañ Uyğur Muhtar Rayonında laf eteler. Uyğurca ayrıca 500 000 kişi tarafından Qazahistanda laf eteler, ve Afğanistan, Arnavutlıq, Avstraliya, Belçika, Kanada, Almaniya, İndoneziya, Qırğızistan, Moğolistan, Pakistan, Saudiy Arabistan, İsveçiya, Tayvan, Tacikistan, Türkiye, Büyük Britaniya, AQŞ, ve Özbekistanda Uyğur cemaatları bardır.
Elifbe[deñiştir | kodunı deñiştir]
Uyğurca X asırdan berli arap elifbesinen yazılmaqta. 1969-1983 yılları arasında Çin ükümetiniñ azırlatqan Yengi Yezik̡ degen Uyğur latin elifbesi ile yazılğan, faqat soñra Uyğur sesleri köstergen tamamlayıcı işaretler ile Arap elifbesine qayttı. 2000-nci senelerden berli yañı Uyğur Latin Yéziqi degen bir urufat qullanılıp başladı. Aşağıdaki cedvel Arap ve Latin afileriniñ bir teñeştirilüvidir:
Uyğur Kiril elifbesi tamamlayıcı olaraq eki arif saiptir, ki bular eki sesniñ kombinatsiyasıdır. Bular aşağıda Arap ve Latin arifleriniñ tıpqıdaşı ile kösterilgen.
Yazı misali[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Uyğurca (Yengi Yezik̡):
H̡əmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-h̡ɵrmət wə h̡ok̡uk̡ta bab-barawər bolup tuƣulƣan. Ular ək̡ilgə wə wiⱬdanƣa igə, h̡əmdə bir-birigə k̡erindaxlik̡ munasiwitigə hax roh bilən mu’amilə k̡ilixi kerək.
- Uyğurca (Uyğur Latin Yézigi):
Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilghe we wijdangha ige hemde bir-birige qérindashliq munasiwitige xash rox bilen mu’amile qilishi kérek.
- Uyğurca (Kiril):
hәMMә aдәM зaTидиHлa әpkиH, иззәT-hөpMәT Bә hoқyқTa бaббapaBәp бoлyп TyғyлғaH. yлap әқилғә Bә BиждaHғa иrә hәMдә биp-биpиrә қepиHдaшлиқ MyHacиBиTиrә xaш pox биләH My’aMилә қилиши kepәk.
- Uyğurca (Qırımtatar transliteratsiyası):
Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet ve hoquqta babbaraver bolup tuğulğan. Ular eqilğe ve vijdanğa ige hemde bir-birige qerindaşliq munasivitige haş roh bilen mu’amile qilişi kerek.
- Qırımtatarca:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.


text:
“Çıňğız Äytmätov” kürgäzmäse açıldı
İlbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalın kürgäzmä açılışında qatnaştı
İlbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalın BMOda “Çıňğız Äytmätov” kürgäzmäseneň açılışında qatnaştı.
BMO ğomüm üzägendäge Dag Hammarskjold kitapxanäsendä Qırğızstan, Törkiyä häm Rusiyäneň öy xucalığında tanılğan qırğız yazuçı Çıňğız Äytmätov äsärläre urın alğan “Çıňğız Äytmätov” kürgäzmäse açıldı.
Açılışta BMOnıň 73nçe Ğomüm şura söyläşüläre qısalarında AQŞnıň N’yu-York şähärenä kitkän İbrahim Qalın da qatnaştı.
Çıňğız Äytmätovnıň törek mädäniyäte, ädäbiyatı häm tarixında bik möhim isem buluına iğtibarnı cälep itkän Qalın äsärläreneň Urta Aziya ğoref-ğadätlären wäkillek itüen häm bu ğoref-ğadätlärneň Qırğızstannan tış tağın da kiň geografiyalärdä urtaqlaşıluın açıqladı.
Qalın äsärläre 170tän artıq telgä tärcemä itelgän Äytmätovnıň tanılğan yazuçı ğına tügel, ä şul uq waqıtta bik uňışlı diplomat buluın häm 20 yıl buyı ilenä xezmät itüen aňlattı.
İlbaşı idaräse süzçese soňınnan Qırğızstan däwlät başlığı Sooronbay Ceenbekov belän kürgäzmäne gizde.
Bäyläneşle xäbärlär
TRT WORLD FORUM 2021: Klimat krizisı belän köräş yulları
Angliya wäkile Bridge: “Törkiyä bik möhim iq’tisad. Tübän häm nul’ uglerod citeşterä aluı cähätennän dä möhim il”
Kuşadasına ike kruiz qorabı belän 570 turist kilde
Aydınnıñ Kuşadası ilçäsenä berse Norvegiya, ikençese Bagamı bayraqlı ike kruiz köymäse belän 570 turist kilde


text:
İlhaq etilgen Qırımda ayazlar sebebinden furtuna ihtarını kene uzattılar. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirdi.
"Aprelniñ 24-ünde ve 25-inde gece ve saba 1...-3 derecege qadar ayazlar olacaq", - denile beyanatta.
Qurtarıcılar, bu şaraitte yanğınlarnıñ ihtimalı pek büyük, dep bildirdiler.
Daa evel Gidrometeorologiya merkezi Qırım yarımadasında cuma künü, aprelniñ 23-ünde -1…-3° derecege qadar ayazlar beklenilgeni bildirdi.
Rusiye nezaretindeki Aqmescit akimiyeti ava suvunmasından sebebp isitüv mevsimini uzatmağa qarar aldı.


text:
Rospotrebnadzor matbuat-hızmeti bergen malümatlarğa köre, mütenasip malümat VTO qaidelerge binayen Rusiye subyektleri boyunca Rospotrebnadzor Federal gümrük hızmeti ve idaresiniñ vekâletli organına yollanıldı.
6 ukrain şirketiniñ mahsulatı yasaq etildi.
«İstimalcı aqqlarınıñ teminlevi maqsadı ile Rospotrebnadzor Rusiye territoriyasına «Ros» şahsiy müessiseniñ, «Ahtırskiy sırkombinat» filialı, AO Pırâtinskiy sırkombinat", OOO «Gadâçsır», PAO «Zolotonoşskiy maslodelnıy kombinat» ve OOO «Tehmolprom»nıñ süt mahsulatınıñ ketirilmesini yasaq etti. Devlet nezareti neticesinde istimalcı aqqları boyunca qanunlarınıñ bozuluvı qayd etilgen edi, bu ise qalplıq delilidir.
Rospotrebnadzor beyanatına köre, ÇP «Ros», «Ahtırskiy sırkombinat» filialnıñ ve AO «Pirâtinskiy sırkombinat»nıñ penirleri yağ-mayalı tertibi ile «Süt ves süt mahsulatı içün tehnik talapları» aqqında federal qanunına ters kele eken.
«Pirâtinskiy sırkombinat» penirleri de aq, yağ ve dımnıñ kütleviy payı ile süt boyunca tehreglamentke uymay.
«PAO «Zolotonoşskiy maslodelnıy kombinat» ve OOO «Tehmolprom» mahsulatlarında ise federal qanunnıñ diger talaplarına uymağan şeyler tapıldı», – deyler Rospotrebnadzorda.
2012 senesi fevral ayında bazı ukrain müessiseleriniñ süt mahsulatınıñ ketirilmesi endi yasaq etilgen edi. Aprelde ise muzakerelerden soñ yasaq lâğu etildi.
Rusiyege «Roşen» ukrain korporatsiyasınıñ konditer mahsulatınıñ ketirilmesi de yasaqtır.


text:
Sentâbr 6 künü politsiya hadimleri Aqmeçit rayonı Mejvodnoye köyünde yaşağan iş adamı Mustafa Ametovnıñ evinde tintüv ötkerdiler. Keçken seneniñ dekabr ayında o, maşinasına minip, Nezalejnost Maydanına kelgen edi. Kiyevniñ merkezinde narazılıq bildirgenler içün pilâv pişirmek maqsadınen mahsulat ve qazan alıp ketirgen edi.
Qırım.Aqiqatqa iş adamnıñ oğlu Edem Osmanov bildirgeni kibi, tintüvniñ resmiy sebebi, Aqmeçit rayonında tükânınnıñ çaypavı oldı. Tükândan qurucılıq malzumulerni qırsızladılar. Aynı zamanda, Mustafa Osmanov özü bir qaç tükân, qavehane ve musafirhaneniñ saibidir.
«Bizge 12 adam keldi (qoruyıcı organlarnıñ vekilleri – müel. qaydları). Başından özlerini qaba tarzda alıp bardılar, biz buña riayet etmegenimizni añlap, laflarını deñiştirdiler. Biz olarğa bir şart koydıq, evimizge, kelgen episi 12 adam kirmeycek, dedik. Eki taqiqatçı, birer şaat ve videokameralarnı kirsetmege razı oldıq. Böyle şekilde tintüvni ötkermege razılıq berdik. Qalğanlar közeticiler kibi turdılar», – dedi Osmanov.
«Qırsızlanğan malzemeler arasında lesker ve qopqalar bar edi, olarnı qıdırmağa kelgenler, ne içündir yanlarına kinolog ve köpekni aldılar, qadınlarnıñ tüp urbasını qarıştırdılar?» – dep qayd ettti o.
Edem Osmanovnıñ bildirgenine köre, taqiqatçılar eski şişeni taptılar, onı narkotiklerni içmek içün qullanğan aletke oşattırdılar. «Ukrainada olğanda bizim azbarımızda 60-qa yaqın işçi yaşay edi. Olar kim bile nelernen oğraştılar. Şişe taşlar arasında saqlı edi, anda 2-3 yıl turğandır. Onı ekspertizağa alıp kettiler, - dep añlattı Edem. – Bunen beraber, eski beş yıldan berli çalışmağan pıştavnı alıp kettiler. Amma o arbiy olmağanı birden anlamaq mümkün». Taqiqatçılar şu pıştavğa ilişip, onı ballistik ekspertizağa bereceklerini ayttılar.
Edem bildirgeni kibi, evde bir şey tapmağanlar. «Er şeyni qarıştırıp çıqtılar, atta şahsiy yazı defterlerniñ er sayısını baqtılar, bir de bir şeyni tapmağa istediler», – dedi o.
Tintüvni, Osmanovlar açıqtan-açıq bildirgen fikirleri sebebinden de ötkermeleri mümkün. «Biz öz memnüniyetsizligimizni açıqtan bildiremiz, gizlemeymiz. Men, misal içün, ağamnen maşinamızda Ukraina bayrağını taşıp yüremiz, sarı-mavılı bilezlikler taqamız. Azbarımızda qırımtatar bayrağı asılı», - dey Osmanov.
Em de mevamını deñiştirmeycek olalar. «Men ne rusiyeli paspot, ne maşinağa nomerlerni, ne de rusiyeli mahsulartlarnı alam. Bizni tintüvlernen qorquzıp olamazlar», – qayd etti Edem.
Olıp keçken vaqialarnı qırımtatarlarğa basqı yapılğanınıñ isbatıdır, dey. «Şimdi qırımtatarlarğa basqı yapacaq olalar. Olar(qoruyıcı organlar, - müel. qayd. ) bizni beşinci kolonna olaraq köreler. Elbette, biz şimdiki akimiyetke qol tutmayıq, işğalni desteklemeyik, demek kırımtatarlarnı tınçlandırmaq kerek. Böyle etip, olar basqı yapıp, psihologik stress yapalar. Amma, biz çoq şey kördik, onıñ içün bizge böle variant kelişmey», – dedi Edem Osmanov.
Qırım.AQiqat evelden bildirgeni kibi, soñki aftalar devamında Qırımda qırımtatar qorantalarında tintüvler ötkerildi. Qoruyıcılar evlerge silâ, afyen, yasaq etilgen edebiyatnı qıdırmaq sebei ile atılıp kireler. Soñki kütleviy tintüvler Seyitler rayonında ötkerildi.


text:
Yanvar 26 künü apis etilgen advokat Emil Kurbedinov Aqmescitniñ muvaqqat apishanesinde buluna. O ayrı apiste otura ve olğan şaraitlerge şikâyet etmey. Bunı Qırım.Aqiqatqa onıñ advolatı Edem Semedlâyev tarif etti, o zenaatdaşını yanvar 27 künü ziyaret etti.
«Emilniñ ruhı mert, özüni tendirist iss ete. Kamerada bir özü yerleştirilgen, şimdilik şikâyetleri yoq, apishane idaresi tarafından problemler daa olmadı. Meni problemsiz yiberdiler. Yerleşe, ümüt etem ki, yañı yerge be yañı alğa çoqqa alışmağa kerek olmaz», – dep ayttı Semedlâyev.
Onıñ sözlerime köre, Kurbedinov oña destek bildirmek içün tintüv yerlerine ve mahkeme toplaşuvına kelgen er kesge teşekkür bildirmege rica etken. Semedlâyev dey ki, destek bildirmek içün Kurbedinovnıñ bir çoq müşterileri kelgen edi, olar arasında şartlı müddet alğan soyları da bar edi, albu ki olar içün bu kibi adiselerde iştirak etmek havflıdır.
Advokat Emil Kurbedinov yanvar 26 künü Bağçasarayda Rusiyeniñ silâlı hızmetleri tarafından yaqalandı. O qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evine, adliyeviy yardım bermek içün kete edi. Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi advokat Emil Kurbedinovnı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi (Natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlı olaraq tanıdı ve 10 künge apis etti. Bunıñ sebebi – Kurbedinov «Vkontakte» saifesinde 2013 senesi Aqmescitte «Hizb ut-Tahrir» mitingi aqqında yazını paylaşqanı oldı.
Kurbedinov, siyasiy işlernen oğraşqan esas Qırımlı advokatlardan biri ola. Onıñ özü ve zenaatdaşları bu yaqalavnı – onıñ advokatlıq areketine qaba şekilde keder etüv olaraq tanıylar.


text:
Mart 7 künü Kreml nezaret etken Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesinde «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» beş mabusı Emil Cemadenov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Ayder Saledinov ve Rustem İsmailovke apis cezasını üç ayğa arttırmağa qarar alındı. Apis cezası 2017 senesi iyün 11 kününe qadar uzatıldı, bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Edem Semedlâyev bildirdi.
«Bunıñ sebebi olaraq – taqiq işi yapıp bitirilmegeni, bir sıra ekspertiza azır olmağanı aytıldı», – dep añlattı advokat.
Mahkeme toplaşuvında üç mabus – Cemadenov ve Abdullayev ağa qardaşları bulundılar, Saledinov ve İsmailov daa psihiatrik ekspertizasında bulunalar, qayd etti o.
Oktâbr 12 künü Qırımda beş musulman ailede tintüvler keçirilgen edi. Tintüvlerden soñ beş qırımtatarı yaqalandı ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtaında iştirak etkenlerinde qabaatlandılar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov.
Fevralniñ soñunda Rustem İsmailov ve Ayer Saledinovnı psikiatrik ekspertizasını keçmege yollağanları aqqında belli oldı.
Bundan evel psihiatrik ekspertizasını Muslim Aliyev, Vadim Siruk, Enver Bekirov, Emir-Usein Kuku, Arsen Cepparov, Refat Alimov, Remzi Memetov ve Enver Mamutov keçtiler.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bildirdi ki, bazarertesi künü, sentâbr 8-de, saat 13.30 onıñ Mariupol ziyareti aqqında ilân etilgen soñ, ukrain arbiylerniñ blokpostlarına qarşı ateş açıldı.
«Saat 13.30 kelgenimni ilân etken soñ blokpostlarımızğa qarşı ateş açtılar. Qorquzmağa istediler. Olardan bir kimse qorqmay!», – aytıla devlet yolbaşçısınıñ Twitterdeki mesacinda.
Prezidentniñ matbuat kâtibi Svâtoslav Tsegolkonıñ bildirgenine köre, prezident Mariupolde bulunıp, yerli sakinlernen subetleşti.
«Bizim bu toprağımıznı bir kimsege bermeycekmiz», – dep tekrarladı prezidentniñ aytqanlarını Svâtoslav Tsegolko.
O, Petro Poroşenkonıñ yerli sakinlernen subeti ile fotoresimni yerleştirdi.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Parijdeki Yelisey sarayına keldi. Anda bir qaç eki taraflı muzakerelerde ve «normand formatı» memleketleriniñ liderleri körüşüvinde iştirak etecek.
Nastoyaşçeye Vremâ canlı yayınnı köstere.
Zelenskıy ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin «normand dördü» muzakerelerinden soñ eki taraflı körüşüv ötkerecekler.
Dekabrniñ 9-nda «normand dördü» liderleriniñ üç yıl içinde ilk körüşüviniñ keçirilmesi planlaştırıla. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin Frenkistannıñ paytahtı Parijde muzakereler keçirecekler, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Noyabrniñ soñunda Zelenskıy, «normand formatı» memleketleriniñ liderleri esirlerniñ qaytuvı, ateş toqtatıluvı, Ukraina-Rusiye sıñırınıñ kontroli ve Donbastaki saylavlarnı muzakere etecekler, dep bildirdi.


text:
“Ezan sedası” adlı Bütünqırım müezzinler yarışınıñ saylav turları Aqmeçit (Çernomorskoye) qasabasında ve Saq şeerinde olıp keçti. Jüri terkibine İslâm temelleri medresesiniñ ocaları, Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresiniñ hadimleri kirdiler. Ezanlarnıñ icrasına bir qaç kriteriy boyunca qıymet kesildi: doğru telâffuz, maqam ve sesniñ gürligi.
Aqmeçit qasabasındaki yarışnıñ neticesinde eñ muvafaqiyetli müezzinler olaraq Bekir Seitümerov (13 yaşında), Ahtem Qaraumerov (30 yaşında), Dilâver Nusretov (54 yaşında) tanıldılar.
Saq şeerinde ise, ezannı eñ güzel icra etkenler olaraq Edem Mustafayev (12 yaşında), Bilâl Settarov (10 yaşında), Ridvan Capparov (59 yaşında), Server Celâlov (41 yaşında) tanıldılar.
Daa evel saylav turları Cürçi qasabasında, Aqmescitte ve Bağçasarayda olıp keçti. Ezannıñ oqulması boyunca yarışnıñ finalına keçmek içün 6 ile 50 ve daa yuqarı yaşta olğan er kişiler iştirak eteler.
Hatırlatamız, saylav turları mart-aprel ayları devamında, Ramazan ayınıñ soñuna qadar ötkerilecek. Yarışnıñ finalı Ramazan ayından soñ keçirilecek.
Eñ güzel ezan oquyıcılarını mütehassıs jüri azaları belgileycek, ğaliplerni taqdirnameler ve yarış sponsorlarından hatıra bahşışları bekley.
Nevbetteki saylav turı mart 23 künü Aqmescit rayonınıñ Boğurça (Kamenka) qasabasında olıp keçecek, mart 25 künü ise, Canköy şeerinde olacaq.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Romanıñ Papası Frantsisk (Francis) Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen iyülniñ 4-ünde körüşecek, dep bildirdi Vatikan.
Azatlıq Radiosına köre, Putin vekili Dmitriy Peskov, ziyaretke endi azırlıq köreler, dep aytıp berdi.
Frantsisk Putinnen eki kere körüşken edi - 2013 ve 2015 yılları. Soñki ziyaret vaqtında Papa, Donbassçatışuvında iştirak etkenlerni muabbet yaşamağa “samimiy tırışmağa” tevsiye etti.
2009 senesi Vatikan ve Rusiye, Sovet Birligi vaqtında üzülgen diplomatik munasebetlerni ğayrıdan tikledi.


text:
Ukrainanıñ Qırımğa nisbeten siyaseti ne şekilde olmalı? Yarımada ilhaq etilgeninden berli keçken dört yıl içinde qırımlı kollabortsionistlerge qarşı ne içün iç bir iş taqiq etilmedi? Qırımda yaş nesil içün nasıl küreşeler? Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ «Kündüz şousında»Jurnalistik taqiqatlar merkeziniñ baş muarriri Valentina Samarnen subetleşemiz.
– Ukrainanıñ Qırımğa nisbeten siyaseti ne şekilde olmalı? Zira işğal on yıllarnen devam etmek mümkün de?
– Siz bu meselede meni qandırıp olamazsıñız. Qırımda yaşağan ve işğalniñ başlanğanını körgen er angi birisi, andan kerçekke nisbeten uydurıq şeyler daa ziyade olğanını bile. Onıñ içün bu şey uzun vaqıt devam eter demege acet yoq. Biz özümizni qorquzğan bir çoq şeyniñ temeli yoq. Er şeyge real köznen baqmalı, şu cumleden Rusiye bizim topraqlarnı ayaqta tutmaq içün ne qadar masraf etkenini esaplamalı. Biz Rusiyege er kün bunı ucuzlatmağa yardım etemiz. Biz Ğarptan sanktsiyalarnı quvetlendirmege, Donbassta qarşılıq köstermege ziyade fursat bermege rica etemiz, lâkin ev vazifemizni yapmaymız.
Biz bir şeyni añlmaq kerek edik: Rusiye içün bu artıq oyuncaq oynamaq sayılmayValentina Samar
2014 senesi biz bir şeyni añlamaq kerek edik: Rusiye içün bu artıq oyuncaq oynamaq sayılmay. Ancaq biz, olar bizge teklif etken gibrid oyunnı oynamağa devam ettik. Bizler eki adım atılacaq yerde bir dane atamız. Çünki aq bizim tarafta, halqra aq-uquq bizim
tarafta, BMT, AB, NATO bizim tarafta.
Qırımnen bağlı siyasetke kelgende. Onıñ olması şart, çünki al-azırda iç bir şey yoq. Daa doğrusı bar, amma biz istegen bir tarzda degil.
Qırımnen bağlı siyasetniñ açıq-aydın ve doğru şekli 2014 senesi şekillenip başladı. Vaqtınca işğal etilgen topraqlardsa yaşağan Ukraina vatandaşlarına aq-uquq garantiyalarınen bağlı keyfiyetli qanun bar edi. Onıñ içinden iqtisadiy munasebetlernen bağlı bölük alınıp taşlandı. Hata yapmamaq maqsadınen deputatlar Nazirler Şurasına vesiqanıñ işlenip çıqılması içün bir aylıq muddet bergen ediler. Ancaq teşebbüsni oligarhlar qapıp alaraq, anda öz biznesini saqlap qalmaq ve işğalcinen kollaboratsiya fursatına saip olmaq içün, özüne pek uyğun kelgen qanunnı qabul ettirdi. Bu arada Qırımdaki Ukraina vatandaşları rezident sayılmamağa devam ete, uquları sıñırlanğan alda – bu ise bütünley diskriminatsion norma sayıla.
Qırımdaki Ukraina vatandaşları rezident sayılmamağa devam ete, uquqları sıñırlanğan aldaValentina Samar
Bundan da ğayrı, bu qanunnen biz, quvetlendirilmesini rica etken sanktsiyalarnıñ küçüni eksiltemiz. Afsus ki, insanlarnıñ ekseriyeti, işğal etilgen topraqlarğa nisbeten siyasetni kim şekillendirgeninden haberi yoq. Qırımnıñ azat etilmesi için saylâvcılar tolu malümatqa saip olmalı. Ukrainalı jurnalistler ise ükümetni tenqit etmege qorqa, çünki Putinni tenqit etmek kerek de.
– Pek çoq insan tenqit ete. Men jurnalist olmağan insanlar tarafından yapılğan populistik tenqitni közde tutam. Olarnıñ ekseriyeti işğal etilgen topraqlardan kelerek, devletke qarşı yapılğan faaliyetini mında da devam ettireler. Biz olarnı tanıymız.
Bizler, artıq bizlerden nefret etmege alıştırılğan balalarnı qurtarmaq kerekmizValentina Samar
– Elbette, biz olarnı tanıymız, amma ne içündir mahsus hızmetler olarnen bir iş keçirmey. Telükesizlik hızmetleri öz işini yapmadı – qabaatları ortağa çıqarılmadı, cinayetleri taqiq etilmedi, qabaatlav aktları mahkeme teslim etilmedi, mahkeme ise, bir qarar çıqarmadı. Soñki yıl devamında – sıñırcılardan SBUğace, prokutraturadan ve saire gece - telükesizlik hızmetlerini toqtatacaq siyasiy unsur olmağanını kördik. Er afta bir de- birisi yaqalana: bilmem de bir nazir, de bir nazir muavini... Olar özlerini ğayet raat is ete ediler.
– Ya gemiler meselesi?
– Köçip kelgen Yaltalı BlackSeaNews ve Çetel işler maydanı dört yıldan berli monitoring yapmağa devam ete. Er kün qaç dane gemi kirip çıqqanı, ne yüklegeni aqqında ikâye eteler. Dört yıl içinde oldı olacağı 5 dane gemi yaqalandı. Demek ki, al-azırda çalışqan sistema tekmil degil dep añlamaq kerek.
İşğalçiler, şimdiki vaqıtta eñ muim vazifesi – yaş nesilni elde tutmaq kerek olğanını añlay. Olar bunı büyük ustalıqnen yapalar: balalar bağçası qura, programmalar teşkil eteler. İşte, Ukraina içün eñ muim mesele bu olmalı. Bizler, bizlerni öldürmege ve bizlerden nefret etmege ögretilgen balalarnı qurtarmaq kerekmiz.
(Metinni Yekaterina Kovalenko azırladı)


text:
Qırımtatar Milliy Meclis, "Qırım muhtar cimhuriyeti" Ukraina Anayasasınıñ X bölügine deñişmelerni kirsetmege Yuqarı Radanıñ doquzıncı çağırışınıñ mebuslarına teklif etti. Bunı öz Facebook saifesinde Milliy Meclis reisi Refat Çubarov yazdı.
"Qırım Muhtar Cumhuriyeti" Ukraina Anayasasınıñ X bölügine deñişmeler kirsetilüvini bitirmek kerek olğanına ayrıca diqqat etem. Malüm olğanı kibi, Ukraina Anayasa Komissiyasınıñ çerçivesinde ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faal iştiraginen, uquq ilimleri doktorı, professor Butkeviç V.G, baş etken İş gruppası, "(Qırım Muhtar Cumhuriyetine dair) Ukraina Anayasasınıñ X bölügine deñişmeler kirsetilüvi aqqında" qanun leyhasını azırladı. Bu vesiqağa köre, QMC-niñ statusı, Ukrainanıñ ayırılmaz parçası kibi qalıp, biraz ikmal etilecek, ve Qırım muhtariyetiniñ mahsus statusınıñ sebebi, tamır qırımtatar halqınıñ öz muqadderatını tayin etüv aqqınıñ yerine ketirilmesi olacağı belgilenecek", – denile Meclisniñ beyanatında.
Çubarov, Ukraina Anayasasına deñişmeler kirsetilüvi qanun leyhasınen beraber, daa eki qanun leyhası azırlanğanını bildirdi – "Qırımtatar halqınıñ satatusı aqqında" ve "Ukraina tamır halqları aqqında".
"Eminmiz ki, yuqarıda añılğan qanun leyhalarınıñ qabul etilmesinen, Ukraina devleti, sovet akimiyeti qırımtatar halqına qarşı yapqan genotsidiniñ aqibetleriniñ yoq etüvinde ve onıñ, Ukraina tamır halqı kibi, aqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesinde müim bir adım olur", – denile beyanatta.
Daa evel haber etilgeni kibi, Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ avgustnıñ 9-nda qırımtatar halqınıñ vekillerinen kerçekleştirgen körüşüvinde qırımtatar muhtariyeti meselesi muzakere etildi. Bu aqta qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
2018 senesi dekabr ayında prezident Petro Poroşenko Ukraina devleti terkibinde qırımtatar milliy-territorial muhtariyetiniñ qurulmasınen bağlı Anayasa deñişmeleri qanunını Yuqarı Radağa kirsetmege azır olğanını bildirgen edi. Aynı vaqıtta, prezidentniñ aytqanına köre, o vaqıt parlamentte bu qararnı qabul etmek içün 300 rey olıp olmağanına dair malümatı yoq edi.
Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar qırımtatar muhtariyetiniñ «separatizmge iç bir alâqası yoq» dep añlatqan edi. Onıñ qurulması ise Ukrainanıñ 2014 senesi qoşulğan BM tamır halqlarnıñ aqlarına dair beyannamesinde qayd etilgen tamır halqnıñ aqqı ola.
2014 senesi martnıñ 20-nde Ukraina Yuqarı Radası qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 halq deputat rey berdi. Ukraina qırımtatar halqınen diger milliy azlıqlarnıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ saqlap qalması ve inkişafını kefil olmaqta.


text:
Aqmescitten Domodedovoğa (Moskva) taba yol alğan yolcu uçağı iyül 13-de, aqşam, hasta yolcunıñ ala sebebinden acele sürette Rostov-na-Donu ava limanında qondı, haber ete İnterfaks.
«Aqmescitte Domodedovoğa yapılğan sefer vaqtında uçaqnıñ yolcularından birine tibbiy yardım kerek oldı. Uçaq komandanı planlaştırılmağan enişni yapmağa qarar acı. Moskva vaqtında köre saat 19:57 uçaq Rostov-na-Donu şeerinde endi. Mında hasta yolcunı tibbiy yardım maşinası bekley edi», – dep bildirdiler agentlikke.
Hızmette bildirilgeni kibi, hasta adamnı Rostov-na-Donu hastahanesine yatqızdılar, uçaq ise saat 21:13 Moskvağa yol aldı.


text:
Ukrainağa qarşı istilâdan zarar körgen siyasiy mabüsler ve qorantalarını içtimaiy ve uquqiy qoruv aqqında üç qanun leyhası Yuqarı Radağa berildi. Teşebbüsçisi Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy olğan №6104, 6105 ve 6106 qanun leyhalarınıñ metinleri Ukraina Yuqarı Radasınıñ saytında derc etildi.
Halq deputatı Rustem Umerovnıñ Facebook saifesinde bildirgenine köre, №6104 qanun leyhası «Ukrainağa qarşı silâlı zıddiyet neticesinde azatlıqtan marum etilgen şahıs statusını aluv mehanizmini qolaylaştırmağa ve siyasiy mabüs ve qoranta azalarınıñ qoşma içtimaiy ve uquqiy kefaletlerini kirsetmege» teklif ete.
Umerov, №6106 qanun leyhası «Kreml tarafından qanunsız tutulğan insanlarnı azatlıqtan marum qalğan müddet vaqtında ve azat etilgen soñ altı ay devamında berli esabatı mecburiyetinden serbest tutmağa» teklif ete, bu böyle esabat berilmegeni içün cezalarnı qullanmağa imkân berecek, dep bildirdi.
№6105 qanun leyhasınıñ añlatuv tezkeresinde vesiqa Ukraina cinaiy uquq bozuvları Kodeksine Ukrainağa qarşı silâlı istilâ neticesinde şahsiy azatlıqtan marum etüv meseleleri komissiyasınıñ qanuniy talaplarına riayet etmeme içün mesüliyet aqqında yañı 188-57 maddesini ilâve etmege teklif ete, dep añlatıla.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv Ukraina-Türkiye komissiyasını qurmağa teklif etken edi.
Sentâbrniñ 2-nde Birleşken Milletler, Baş kâtibi António Guterresniñ Qırım ve Aqyarda insan aqlarınıñ bozuluvına dair yañı maruzasını aydınlattı. Vesiqada qayd etilgenine köre, BM Baş kâtibiniñ maruzası 2020 senesi iyülniñ 1-nden 2021 senesi iyünniñ 30-na qadar müddetni qavrap ala ve «insan aqları ve halqara gumanitar uquq bozuluvlarını tarif ete».


text:
“Veciye Kaşka davası”nıñ mabüsleri Bekir Degermenci, Ruslan Trubaç ve Kâzim Ametovnı kartserge oturtmay ediler. Bu aqta tevfiq etilgenlerniñ advokatı Nikolay Polozov öz Facebook saifesinde yazdı.
Böylece o, dava iştirakçilerini kartserge oturttılar dep Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova degenini red etti.
“Kartserge olarnı oturtmadılar. Bu yahşı haber. Aynı zamanda olarnıñ episi içün, tahqiqat istegen ve mahkeme tarafından bir qaç kere taqdirlengen, tevfiq etüv şeklinde sıñırlayıcı tedbirler, adalet maqsat ve vazifelerine uymay, ve bundan ğayrı işğal etilgen Qırımda rusiye quvtçileri tarafından olarğa büyük bir basqıdır”, - yazdı Polozov.
«Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri Bekir Degermenci, Ruslan Trubaç, Kâzim Ametovnıñ nezaret altında qalma müddetleri dekabrniñ 7-ne qadar uzatıldı. Asan Çapuh ev apsinde qaldırıldı.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri, Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşından para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
İşbu dava iştirakçileriniñ sağlıq problemleri bar. Degermenci – astma hastasıdır, Çapuh SİZOda mikroinsult keçirdi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Bunı Rusiyede insan aqları boyunca vekâletli Ella Pamfilova bildire, dep haber ete İTAR-TASS.
«Qırımda çoq mesele bar. Aşayt malları ve ilâc fiyatları paalılaştı. Evel olar Ukrainadan ketirile edi. Çare tapıp, mahsulatnıñ ketirüvini bir nizamğa ketirmek kerek» – dedi o bugün jurnalistlerge.
Bundan da ğayrı, onıñ sözlerine köre, Qırımda «tibbiy hızmet ile bağlı meseleler de çoq», hususan ekimlerniñ aylıqları ile, olarnıñ bir qısmı evelden «hastalar tarafından tölenilgen ve şimdi yoq olğan yarı qanuniy fondlardan ödenile edi».
Daa bir ciddiy mesele olaraq, Pamfilova mülkiyetniñ ğayrıdan resmiyleştirüvini belgiley. O şunı da qayd ete, bücet müessiseleriniñ Rusiye ödevine yavaş keçüvi sebebinden aylıqlarnı vaqtında berip olamaylar, bank bölüklerniñ sayısı yeterli olmağanından sebep ise daima uzun nevbetler peyda olıp tura.


text:
Qırım faali, vatandaşlıq jurnalisti-bloger Marlen Mujdabayev aprel 21 künü Aqmescitte yaşağan ana-babasınıñ evine olğan politsiya ziyareti aqqında bildire.
Bunı o Facebook saifesinde yaza.
Onıñ sözlerine köre, üç ay içinde bu uquq qoruyıcılarnıñ endi dörtünci ziyaretidir. Faali politsiya onı qıdırğanından emindir.
«Saat 11:00 politsiya hadimleri isardan sıçrap, qapını qırdı ve evge kirmege tırıştı. Evde bir buçuq yaşında balası ile ağamnıñ qadını buluna edi, olar pek qorqqanlar. Saat 12:00 qadar şaatlıq ala ve protokollarnı tize ediler…», – dey o.
Tünevin Qırımda qırımtatar uquq qorçalayıcısı Emir-Üsein Kuku ve ATR operatorı Eskender Nebiyevni yaqalap, evlerinde tintüv keçirdiler. Birincisi azat etildi, yaqalanğan operatornıñ taqdiri aqqında malümat yoq. Qırım uquq qoruyıcı organları bu aqta izaat bermey.


text:
Terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatlanıp, Rusiye SİZOsında tutulğan Ukraina tarafdarı faal Oleg Prıhodko sıçavullar olğan kamerağa qapatqanlar. Bu aqta advokatı Nazim Şeyhmambetov Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Prıhodkonıñ sağlığınen bağlı şikâyetleri yoq. Onı sıçavullar yaşağan kamerağa qapatqanlar. Olarnı sıq-sıq quvmağa kerek ola, dep ayta. Bu onı pek raatsızlay ve raatlanmağa, mahkeme oturışuvlarına azırlanmağa bermey», – dep bildirdi Şeyhmambetov.
Onıñ aytqanına köre, nevbetteki mahkeme oturışuvı noyabrniñ 17-nde saat 14:00-da olacaq, anda qabaatlayıcı tarafnıñ muracaatınen mütehassısnı sorğuğa çekmege planlaştıralar.
Ukraina Pravoslav kilsesi Qırım yeparhiyasınıñ mitropoliti Kliment Oleg Prıhodkonı müsbet taraftan tasvirledi.
Rostov-na-Donu Rusiye mahkemesi sentâbrniñ 7-nde Prıhodkonıñ apis müddetini üç ayğa uzattı.
Yanvarniñ 16-nda berilgen malümatqa köre, Prıhodko «patlayıcı maddelerni ve tertibatnı qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ve taşuvda» qabaatlandı. Prıhodko daa bir şeyde qabaatlandı – Lvivdeki Rusiye baş konsullığınıñ binasında patlav azırlağanında.
Oleg Prıhodko 2019 senesi oktâbrniñ 10-nda tutuldı. Rusiye FSBsi onı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatladı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımda faalniñ apiske alınğanı sebebinden Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (azatlıqtan qanunsız şekilde marum etüv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Advokat Nazim Şeihmambetovnıñ malümatına köre, Prıhodko Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokunda tutula.
Bundan evel Prıhodko memuriy dava boyunca işğal etilgen Qırımda mesüliyetke çekildi.
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Saq rayon mahkemesi iyünniñ 25-nde qırımlığan 2 biñ ruble para cezasını berdi. Mahkeme onı Rusiye memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesiniñ birinci qısmına istinaden qabaatlı dep tanıdı. Qırım.Aqiqatnıñ elinde olğan mahkeme qararına köre, faalniñ evinde tintüv vaqtında tutıp alınğan eşya ve vesiqalarnıñ «tedqiqatı» «Prıhodko üçünci şahıslarnıñ bu eşya ve vesiqalarğa irişmesi vastasınen natsist timsallerini propaganda etkenini ve köstergenini» işaretlemekteN
Faalniñ özü evindeki bütün timsaller «antika», dava malümatında olğan svastikalı kölmek ise «suvenir» ve 2010 berli onda olmağanını ayttı.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Oleg Prıhodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler.


text:
Bunı «Krımpoçta» müdiri Andrey Mineyev bildirdi, dep haber ete KİA.
Böyle bir yañılıq adamlarğa poçta bölüklerinde kommunal hızmetlerni ödemege imkân berecek.
«Bu «Krımpoçta» ve Rusiye milliy ticariy bankınıñ bir leyhasıdır. Grivna yavaş-yavaş qullanmay qalacaq, ödevler ise tek grivna birleminde qabul etile, vatandaşlar grivnanı poçta bölüginde rublge komissiyasız ve RNKB kursına köre boza bilecekler», – dep ayttı müdir.
Onıñ bildirgenine köre, Ukraina parası bar olğanına qadar kommunal ödevlerni grivna birleminde qabul etecekler.
2014 senesi iyün 1-den başlap grivna Qırım ve Aqyarda qullanılmaycaq, dep bildirgen edi Rusiye Federatsiyası Devlet dumasınıñ reisi Sergey Narışkin.


text:
Avropa Birligi "Şimaliy aqım-2"nen bağlı AQŞ-nıñ sanktsiyalarına qarşılıq kösterdi. Azatlıq Radiosınıñ rus hızmeti DPA-ğa atıf etip bildirgeni kibi, Brusselde, "AB qanuniy biznesnen oğraşqan Avropa şieketlerine qarşı sanktsiyalarğa asıl qol tutmay", dep ayttılar.
Agentlik, bunı aytqan adamnıñ adını açıqlamay.
"Şimaliy aqım-2"niñ açıq ve qanun boyunca çalışması ve kerekli közetilmesi er vaqıt AB-niñ maqsadı edi", - dedi menbaa.
2019 senesinden başlap AB-nde Avropa gaz bazarında çalışqan bütün gaz hattılarnıñ işini tertip etken qaideler bar.
AQŞ prezidenti Donald Trump tünevin, "Şimaliy aqım-2" gaz hattınıñ qurulmasında iştirak etken şirketlerge qarşı sanktsiyalar aqqında qanun leyhasını imzaladı. Sanktsiyalar, “Şimaliy aqım – 2” ve "Türkiye aqımı" gaz hattısınıñ quruluvına alâqası olğan şirketler ve etel vatandaşlarına qarşı kirsetildi.
Esas tış icracısı, Allseas İsveçre şirketi, boru töşemesini toqtatqanını bildirdi.
Almaniya Amerika sanktsiyalarını tenqit ete.
Bunıñnen beraber Berlinde, AQŞ-nıñ sanktsiyalarına cevap bermeyceklerini bildireler, çünki olar devletke qarşı degil, şahsiy şirketlerge qarşı kirsetildi.
Moskovada da AQŞ sanktsiyalarını tenqit ettiler.
Dekabr 17-sinde AQŞ Kongressiniñ vekiller palatası, “Şimaliy aqım – 2” ve "Türkiye aqımı" gaz hattısınıñ quruluvına alâqası olğan şirketlerge qarşı sanktsiyalar qoyuluvı aqqında vesiqanı qabul etti.
Sanktsiyalar deñiz seviyesinden 100 fut aşağı taba terenlikte borularnı toşegen gemilerge ve bu leyhanıñ quruluvına añlı tarzda gemilerni satqan ya da kiralıq bergen çetel adamlarğa qoyula.
Qarar daa Senat tarafından qabul etilmek kerek. Bunıñ kelecek atfanıñ başında olacağı beklenile.
«Şimaliy aqım-2» (Nord Stream-2) leyhası gaznı Rusiyeniñ şimalindeki yataqlardan, Ukraina ve Poloniyadan keçken ananeviy tranzit marşrutlarını çette qaldırıp, Baltıq deñizniñ tübünden doğrudan Almaniyağa alıp barıp teslim etecek. Leyha, artıq qurulğan birinci «Şimaliy aqım»nıñ imkânlarını kenişletecek.
Avropa komissiyasında, «Şimaliy aqım-2»niñ qurulması taqdirde şeffaflıq, diskriminatsiyanıñ olmaması ve musaviy irişüv printsipleri bozulacaq, dep bildirdiler.


text:
Kongo ilbaşı Törkiyägä säfär yasıy
Söyläşü kön tärtibendäge töp mäs'älä - ike yaqlı mönäsäbätlär
Kongo Demokratik Cömhüriyäte ilbaşı Feliks Tshisekedi bügen Törkiyägä räsmi säfär yasıy.
İlbaşı idaräseneň êlemtä bülege xäbär itkänçä, Kongodan Törkiyägä ilbaşı däräcäsendäge bu täwge säfärdä ike yaqlı mönäsäbätlär törle yaqlap qaralaçaq, xezmättäşlekne yaxşıru adımnarı söyläşeläçäk.
Şulay uq Afrikadağı könüzäk mäs’älälär, 3 nçe Törkiyä - Afrika partnyerlığı sammitına äzerleklär qaralaçaq.
İke lider aktual’ xalıqara mäs’älälär xaqında da fiker alışaçaq.


text:
Qırımnıñ musulmanları diniy idaresi (QMDİ) Dagestan Cumhuriyeti müftiyatı ile işbirlik aqqında añlaştı. Bunı QMDİ matbuat hızmetinde bildireler.
Mütenasip añlaşuv Qırım musulmandarı müftisi haci Emirali Ablayev Dagestan müftisi muavini Magomed Magomedov ile körüşüvinde alındı.
Qırım müftisi musafirlerni QMDİ faaliyeti ile tanış etti, Magomed Magomedov ise Qırım islâm dincilerine güzel qabul etkenleri içün minnetdarlığını bildirdi ve Dagestan halqı adından Qırım müminlerine yardım köstermege vade etti.
«Taraflar Qırım ve Dagestan musulmanları eşqına diniy idareler arasında sıqı munasebetlerni pekitmege añlaştılar», – dep qayd ettiler Qırım müftiyatında.
Evel qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarov qayd etkeni kibi, Moskva yaqın vaqıtta rastketirecek meseleleri arasında Qırım musulmanlarınıñ Rusiye islâm toplulığına qoşuluv meselesi olacaqtır.


text:
Sentâbr 14 künü işğal etilgen Qırımda yarımdanıñ işğalinden soñ ilk «saylavlar» keçirildi. Qırımlılarnıñ yarısı saylav bölüklerini ne sebepten körmemezlikke urdı? Qırımtatarlar «saylav» bölüklerini nasıl tarzda boykot etti ve buña öz başına tayin etilgen akimiyetten nasıl cevap kördi? Qırımlılar qırım «parlamenti»nde yañı sımalarnı körerlermi?
2014 senesi sentâbr 14 künü Qırımda keçirilgen «saylavlarnıñ» neticeleri ve yarımadada sıqıştıruvnıñ kerginleşmesi aqqında tafsilâtlı malümatnı «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» programmasınıñ efirinde köre bilesiñiz.
Studiya musafirleri: Qırım siyasetşınası Sergey Kostinskiy ve «Krım SOS» vatandaşlıq teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva.
Leyha sentâbr 20 künü saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) efirge çıqacaq.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegenler içün azırlanıla.


text:
Qırımda nevbetteki ğalebe künü qayd etildi. Elbette ki, rusiyeli usulğa köre qayd etidi: müteşem, kütleviy sürette, yerine köre quvanç ile. Resmiy şekilde, amma aveskârlarnı celp etmek yolunen. Ucuz asret ile. Lâkin bunen beraber olar yemin etken askerlerniñ ölümi hatırlanacaq olsa – aslında aqaretlediler.
Zemaneviy Rusiye özünden evelki ecdadı olğan sovyetler devleti varisligini yapa, onıñ içün o asla utanmadan ve iç bir vicdan azabı çekmeden, boş qalmasında faşist işğalcileriniñ asla qabaatı olmağan boş evlerine qaytıp kelgen qırımtatar askerlerini hatırlaybile edi.
Bir kere olsa da qırımtatar-veteranları resmiy seviyede añıldımı? Partizanlar cedvelindeki firqa azası olğan komandirlerniñ üçte ekisi qırımtatarı olğan
Qaytuvları mucize olğanlar em vatanı coyılğan, em de adı kirlengen olmalı edi. İşbu tedbirlerde olarnı hatırladılarmı? Kerçekten de, qırımtatar veteranları aqqında bir resmiy hatırlama oldımı, aceba? Albuki, partizan cedvelindeki firqa azası olğan komandirlerniñ üçte ekisi qırımtatarı olğan. Yoq, men bellesem, pek te hatırlamağandırlar.
O cenk «soviyet halqını» yarattı, bu şubesiz bir kerçektir. O qanlı qazan, dersiñ ki, millet mensüpligini bir kenarğa atıp, olarnı ömürlik ağa-qardaş etti. Ancaq, bu tek bir nesilge yetkenine şaat oldıq.
Közyaşlarınen «Turnalar uça» filmini (Letyat juravli) seyir etkende, Rusiye vatandaşı gurciniñ toprağı üzerinden Rusiye tankları keçkenini bile turıp, onıñ yüzüne nasıl baqar
Közyaşlarınen «Turnalar uça» (Letyat juravli) ya da «İnsannıñ taqdiri» (Sudba çeloveka) filmlerini seyir etkende, Rusiye vatandaşı gurciniñ toprağı üzerinde Rusiye tankları keçkenini bile turıp, onıñ yüzüne nasıl baqar? Donbassta oğlunı coyğan ukrainalığa o ne aytabilir? O, bu qadar minnetdarlıq bildirgen qartbabasına, Rusiye Ukrainağa ücüm etti ve olar arasında cenk kete denilgen olsa, onıñ alı nice olur edi?
Mayısnıñ 9-da Kyivde muzıkalı şou keçti. Ekinci dünya cenki aqqında, elbette, ekseriy allarda telâşsız hatırlaylâr. Faqat bazen, mende olğani kibi, olarnı da, qartbabalarımız yanma-yan turıp cenkleşken ediler, şimdi torunları biri-birinen cenkleşe degen bir ayret duyğusı qıynay. Muzıkalı bayramda ise, Hitler koalitsiyasındaki devletlerden kelgen turistler memnüniyetliknen özüniñ ve bizim ukrain, beyazrus, moldova, gurci yırcılarını diñley. Hitlerni hatırlamaylar bile, zaten, hatırlatqan birisi de yoq.
İvan Ampilogov, rus yazıcısı, Qırım sakini, ATO iştirakçisi
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.


text:
Mayıs 17-den 18-ne keçer gecesi Aqmesjitte belgisiz şahıslar Dolgorukovskaya soqağında Rusiye Federatsiyasınıñ kommunistler firqası Qırım bölüginiñ ofisi yerleşken binadaki İosif Stalinniñ hatıra tahtasına mavı boya tökkenler.
Bunı Aqmescit deputatı, Qırım RFQF cumhuriyet komitetiniñ azası Stepan Kiskinniñ mabuat hızmeti bildire.
«Qırımdan sürgünlik qurbanlarını añma kününe bağışlanğan planlaştırılğan bir provokatsiya olğanını tüşünem. Bizni, qırımlılarnı, birisi qavğa ettirecek ola, amma bu vandal ekstremistler maqsadına yetmeycek!», – dep ayttı Kiskin.
Siyasetçi hatırlattı ki, RFKF Qırım bölügi ofisiniñ binasında asılğan Stalin tahtasını 2016 senesi mart ayında da aramlağan ediler.
«O vaqıt Qırım prokuraturası ve Federal havfsızlıq hızmetiniñ Qırım idaresine muracaat etken edim, amma bugünge qadar aramlarğanlarnıñ yaqalanğanını ve ceza berilgenini haber etmediler! Qırım kommunistleri bugünki vandallıq areketini öyle qaldırmazlar. Qırım prokuraturası ve FSB idaresine tekrar muracaat etecem. Ümüt etem ki, bu sefer kerek olğanı kibi cevap berirler», – dedi deputat.
Onıñ aytqanına köre, Qırımdaki uquq qoruyıcılar kene bir kimseni tapmasalar, o, «yuqarı nezaret hızmetlerine» muracaat etecek.
Uquq qoruyıcılarnıñ izaatları şimdilik yoq.
Hatıra tahtası sovet diktatorı İosif Stalinniñ Qırımda 1945 senesi Gitlerge qarşı koalitsiya devletleriniñ yolbaşçıları toplaşqan Qırım (Yalta) konferentsiyasını ziyaretine bağışlana.
Kyivniñ apellâtsion mahkemesi 2010 senesi bolşevik totalitar rejimi, şu cümleden İosif Stalinniñ, Ukrainadaki 1932-33 seneleri genotsidinde qabaatlı olğanını tanıdı. Mahkeme qararınen Ukraina havfsızlıq hızmeti taqiqatçılarınıñ 1932-1933 seneleri USSC topraqlarında ukrain milletini yoq etmek içün yaratılğan yaşayış şaraitlerine bolşevik totalitar rejimi alâqalı olğanına dair delillerni tasdıqladı.
Mahkeme, ilmiy-demografik ekspertiza neticesinde alğan malümatlarğa köre, açlıqtan 3 million 941 000 insan elâk olğanını bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte oktâbr 26 –da 2014 senesi fevral 26 künü olğan «kütleviy nizamsızlıq» cinaiy işniñ çerçivesinde yaqalanğan qırımtatar faali Ali Asanovnıñ işi baqılacaq. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy Saylav Komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, bazarertesi künü saat 14:00 Ali Asanovnıñ Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ onıñ apiste noyabr 19-na qadar bulunması aqta qararına şikâyet arizası baqılacaq.
Hatırlatamız, taqiqatqa köre, Ali Asanov 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Rus birligi» firqası faalleriniñ iştiraki ile çoq biñli mitingde yüz bergen kütleviy çatışmalarnıñ iştirakçisi edi.
Delillerge baqmadan, ne birinci instantsiya mahkemesi, ne de Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi adliyeciniñ Asanovnı azat etmek muracaatını qabul etti. Ali Asanovnıñ apis cezası aqımdaki seneniñ oktâbr 15-de bite. İyün ayında Asanovlar qorantasında dörtünci bala doğdı.


text:
Qırımtatar Milliy Areketiniñ faaliyetçisi Bekir Degermenci 57 yaşında. Onıñ nesiline ait diger qırımtatarlarda olğanı kibi, Bekirniñ balalığı sürgünlikte keçti. Mektep çağında at sportu ile oğraştı, er vaqıt çoq oquy edi. Aliy tasil almadı, çünki çalışıp, Bekirden ğayrı daa beş bala olğan büyük qorantasına yardım etmek kerek edi.
Ömür arqadaşı Aliye ile 1988 senesinde tanış oldı. O, oña aqayğa çıqacaq dep, başta iç bir vaqıt aqlına bile kelmedi, dey. Lâkin bir yıl soñra endi toy yaptılar.
Qadın: «Bekirde meni, onıñ böyle israrlı olğanı iliştirdi. Men «yoq» degenimde bile o, er vaqıt kele edi. Onıñ pek oqumışlı suhbetdeş olğanını, onen munaqaşalar yapmaqnı begene edim. Bu meni onda iliştire edi», – dep hatırlay.
Toydan yarım yıl keçken soñ Bekir Degermenci, qorantanı köçüre bilecek yerni qıdırmaq içün Qırımğa ketti. Böyle yer Suvdağ civarındaki Suvuq Sala (Gruşevka) qasabasında tapıldı.
Bu yerge kelmegence bu Qırımnı körgenim yoq edi. Lâkin onıñ menim vatanım olğanını er vaqıt bile edimBekir Degermenci
Bir intervyüde Bekir: «Bu yerge kelmegence bu Qırımnı körgenim yoq edi. Lâkin onıñ menim vatanım olğanını, Özbekistanda musafir olğanımnı er vaqıt bile edim. Men anda pek yahşı yaşay edim. Bizde ev bar edi, men taksici olıp çalıştım, taksiciler ise o vaqıt yahşı qazana ediler. Amma maña bu kerekmey edi. Men bu yerge, Qırımğa kelmek istey edim. Çünki onıñ menim, balalarımnıñ, ecdatlarımnıñ vatanı olğanını bile edim», – dep ikâye etti.
Köçken soñ yaşayış pek ağır edi. Degermenciler qorantası Suvuq Sala köyünde, ne yolu, ne de gazı olğan yerde bir topraq arsasını alıp, ev qurmağa başladı. Qırımğa qaytqanlarınıñ birinci yıllarında qırımtatarlarğa işke kirmek pek qıyın edi. Degermenciler qorantası, teplitsada sebzeler yetiştirip ve bazarda satıp keçinmege mecbur oldı. Ondan soñ Bekir Suvdağ sanatoriyleriniñ birisine şoför olıp işke kirdi. Daa soñra o, o yerde ufaq bir musafirhane açıp, yazın bütün qorantasınen anda çalışa edi.
Bekir Degemenci er vaqıt milliy areketniñ faal iştirakçisi edi. Mitinger, aktsiyalar ya da bayramlar olsun, iç bir tedbirni qaçırmay edi. Ömür arqadaşı, ağırayaqlı olğanda bile, sıq-sıq öz başına qalmağa mecbur olğanını hatırlay: «Ve men oña, Bekir, men bir özüm qalam da, degende, o er vaqıt: «Bir şey degil! Sen bir özüñ degilsiñ, sen halqnen berabersiñ! Men ise halqım qayda olsa, anda olacam!», dep cevap bere edi».
Bekir Degermencide eki yetişken balası bar: oğlu Mustafa 29 ve qızı Mavile 24 yaşındalar. 2015 senesi aprelinde Rusiye telükesizlik hadimleri Mustafanı yaqalap, 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkeninde qabaatlağan soñ olarnıñ soyadı birinci kere haberlerde peyda oldı. O vaqıt on biñlerce kişi aktsiyağa çıqtı. Olarnıñ arasında Bekir Degermenci de bar edi.
Qırım.Aqiqatnıñ «Qırım. Ğalipler muhakeme etilmez» filminde o: «Halq çoq edi, er kes özü istegenini qıçıra edi: biz Ukraina dep qıçırdıq, olar Rusiye dep qıçırdı. Er şey oldı. Soñ men yaramadım, meni qalabalıq içinde pek sıqtılar. Oğlum meni qalabalıqtan çıqardı. Ondan soñ men qalabalıq içine kirmedim, çetten közettim, baqa edim. Lâkin soñuna qadar degil», – dep ikâye ete.
Mustafa Degermenci tahqiqat izolâtorında aman-aman eki yıl keçirdi, ve endi bir yıldan berli ev apisinde buluna. «Fevral 26 işi» ale daa devam ete, ve uküm daa ileride. Bu davanıñ baş figurantı – Ahtem Çiygoz – 2017 senesinde afu etilgen edi. Advokatlarnıñ aytqanına köre, şimdi akemler bu keniş aks-sada doğurğan işiniñ diger figurantlarına qarşı ne yapmaqnı bilmeyler.
Mustafa tevqif etilgen soñ Bekir Degermenci, oğlunı qorçalamaq içün qolundan ne kelse, er şeyni yaptı: defalarca Avropa Parlamenti ve Avropada Telükesizlik ve emekdaşlıq teşkilâtınıñ oturışuvlarında iştirak etti, Kyivde matbuat konferentsiyalar ve türlü KHVlerge intervyüler berdi. Er şeyni oğlu Mustafanı qurtarmaq içün yaptı, çünki Qırım mahkemeleriniñ adaletli qararına inanmay edi. Aq-uquq qorçalayıcıları ve ömür arqadaşı onıñ, bu faalligi sebebinden zarar körgeninden eminler.
İhtimal, bütün belâmıznıñ tek bir sebebi – qırımtatarlar olğanımızdırAliye Dermencini
Degermenciniñ ömür arqadaşı: «İhtimal, bütün belâmıznıñ tek bir sebebi – qırımtatarlar olğanımızdır. Bütün bu aqsımlavlarnı özümizge qarşı yapılğanını kördik. Men bunı daa balalıqta körgen edim, Bekir ve qorantam artıq bu yerde kördiler» – dey.
Oğlunıñ tevqifinden bir yıl keçken soñ Aliye Dermencini 17 yıl çalışqan laboratoriyadan boşamağa mecbur ettiler. Çünki o, mahkeme oturışuvlarğa barmaq içün pek sıq izin soramağa mecbur ola edi.
Aliye: «Meni, ya mahkemelerge qatnamaqnı toqtatmağa, ya da işten boşamağa mecbur olacağıma büyük bir ustalıqnen ketirdiler. Men de bulardan ekincisini sayladım. Oğlumnı ve şimdi endi aqayımnı körmek içün bu, yekâne çaremdir, dedim. Bu sebepten ariza yazdım da işten çıqtım», – dedi.
Tanışlar Bekir Degermencini merhametli ve yardımğa daima azır adam olaraq tasvir eteler. Birisi ağır vaziyette olsa, o, pek telâşlana ve türlü yollarnen yardım etmege tırışa edi. Tamam bunıñ kibi de o, ölüminden az evel qırımtatar milliy areketi veteranı Veciye Kaşkağa yardım etmege qarar berdi. Torunınıñ Türkiye vatandaşı olğan ömür arqadaşı qadından büyük miqdarda paranı, tahqiqatnıñ versiyasına köre, borcğa alğanda ve, aileniñ vesiyasına köre, hırsızlağanda o, diger faaliyetçiler ile birlikte bu adamnen bir qaç kere körüşip, hırsızlağannı qaytarmaq kerek olğanında qandıracaq oldı. Lâkin o adam Veciye Kaşkağa paranı berecek kününde, 2017 senesi noyabr 23-te, olar yaqalandı ve aqsız yerde para talap etkenlerinde qabaatlandılar.
Bekir Degermenci pensiyada, o – astmatik, 3-nci gruppa saqatı. Tevqiften üç afta keçken soñ sağlığınıñ vaziyeti o qadar fenalaştı ki, onı Aqmescit hastahanelerinden biriniñ reanimatsiya bölügine alıp kettiler. Daa bir qaç kün keçken soñ onı pulmanologiya bölügine keçirdiler ve, palatada yer qalmağanına sıltap, koridorda yerleştirdiler. Bütün bu muddet içinde esini coyıp yatğan adamnı üç telükesizlik hadimi qaravulladı. Yanına ne aqrabaları, ne de advokatlarını yiberdiler. Aliye bütün malümatnı ekimniñ aytqanından ala edi.
Aliye Degermenci: «O laf etip olamay, çünki o, intubatsiya etilgen alda, onıñ yerine aqcigerlerni avalandıruv cihazı çalışa. Lâkin o, er şeyni eşite, başını sallay. Bu, ekimniñ aytqanına köredir. Şimdilik o, tolusınen ilâclarnen tedavilene. Olar onı daa çoq ilac yuqusında tutmağa tırışalar, çünki o basımnı kontrol etalmay», – dep aqaynıñ vaziyetini izaladı.
Bekir Degermenci hastahanede 20 künden ziyade qaldı. Lâkin mahkeme onıñ alını, sıñırlav tedbirini daa yımşaqqa deñiştirmek içün yeterli esas, dep tanımadı. Qorçalavı, iç olmadı, ev apisini soradı. Amma Degermencini kene tahqiqat izolâtorına yolladılar.
Oturışuvlardan birinde Degermenci kamerada oksigen maskası ile buluna edi, akemler ise oturışuvnı bile başqa künge avuştırmadılar. O oturışuvğa Bekir yanına mektüp alıp keldi ve onı ailesine berip oldı. Metküpte o, yaqalavlarından evelki hususlar ve adiselerniñ tafsilâtlarını yazıp berdi. Onıñ mektübini daa soñra qızı Mavile neşir etti.
Qızı: «Bir adamğa yardım etip de, başqasına ağrı bereyim dep, aqılımda bile yoq edi. Men bellesem, insanlar añlarlar ki, insaniyetlilik ve ahlâq ceetinden menim ve tanışlarımnıñ ayıbı yoq. Çünki biz bu alçaq adamnı iç de qorquzmadıq. Biz ondan yalıñız bu meseleni tezce çezmekni istey edik. O ise, ne sebepten ve kimniñ sözüne uyıp, bilmeyim, bizni nasıldır 90-ncı yıllardan qalma cinayetçiler olaraq kösterdi. Yani, buña köre, dört qart adam, qorquzıp ve öz menfaatlarını kütip, ondan aqsız yerde para talap ete edi. Bu bir sandıraqlamadır», – dep, o mektüpniñ satırlarını oquy.
2017 senesiniñ noyabrinde telükesizlik hadimleri, aqsız yerde para talap etüv qabaalavı boyunca Bekir Degermencinen beraber daa bir qaç qırımtatarnı yaqaladılar. O künü mahsus operatsiya esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı, 83 yaşlı Veciye Kaşka elâk oldı. Faaliyetçiler bu tevqifni, siyasiy sebepten yapılğan ve olarnıñ faaliyeti ile bağlı dep sayalar. Olar dörtü de Rusiyeniñ mahsus hizmetleri ve telükesizlik hadimleri tarafından taqip etilgen yurtdaşlarına faal surette yardım ete ediler.
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, muarririyetniñ fikrini aks etmey bileler


text:
NATO Donbasstaki boyeviklerge berilgen Rusiye silâsınıñ artmasını bildire. Bunı alânsnıñ baş kâtibi Jens Stoltenberg cuma künü, yanvar 23-te, Kosovada Reuters intervyüsında ayttı», – dep haber ete Radio Svoboda.
«Bizler separatistlerge berilgen Rusiye ağır silâsınıñ artmasını köremiz. Tank, arbiy maşina, top ve zemaneviy raketalarğa qarşı mudafaa sistemaları aqqında aytıla», – dedi Stoltenberg.
NATO baş kâtibi qayd etti ki, alyans «NATOnıñ şarqiy qısımlarında arbiy bulunuvını arttıracaq».
Yanvar 23-te terrorizmge qarşı tedbirlerniñ matbuat kâtibi Andriy Lısenko bildirdi ki, al-azırda boyeviklerniñ nezareti altında olğan yerlerde Rusiye askerleriniñ sayısı Donbass zıddiyetiniñ başından itibaren eñ yüksek noqtasına yetti – 9000-den ziyade.
Avropada NATO silâlı quvetleri birleşmeleriniñ baş komandanı, general Filipp Bridlav cumaaqşamı künü, yanvar 22-de, «kontakt sızığı» boyu vaziyet Ukraina şarqında «yahşı degil», dep bildirdi.
Bridlav Donbassta bulunğan Rusiye askerleriniñ tam sayısını aytmasa da, NATO ava mudafaasına qarşı sistemalar ve elektron apparat sistemalarınıñ «izlerini» qayd etip başladı.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki boyeviklerge silâ bergeninde ve Ukraina şarqına ordu kirsetkeninde qabaatladı. Moskva bu qabaatlarnı red ete.
AQŞ, Avropa birligi ve diger memleketler Qırım işğali ve Ukraina şarqındaki separatistlerge qoltutuv sebebinden Rusiyege qarşı cezalar kirsettiler. BMT malümatına köre, Donbasstaki cenk areketleri neticesinde 5000 insan elâk oldı.


text:
Kiyev – Yayınlav yerinde qara ekran. Aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınlavı toqtaldı. Soñki gece jurnalistler bir-birine qol tutmaq içün iş yerlerinde qaldı, telekanal yolbaşçılığı ise qayd etilmek içün ep areket etecegine işandıra.
Telekanalnıñ bugünki müiti ve jurnalistlerniñ keyfi aqqında Qırım.Aqiqatqa ATR telekanalınıñ baş müdir muavini Lilâ Bucurova tarif etti.
– ATRniñ birinci süküt künü nasıl keçti?
– Bugün er kes işke keldi. Kollektivniñ umumiy toplaşuvı keçti, mında telekanalnıñ tesisçisi ve baş müdiri çıqışta bulundı. Er kesni işke devam etmege çağırdı: bilgisayarlarımıznı temizleymiz, iş yerlerimizde cıyıştıramız ve ileride ögümizde olğan vazifelerimizniñ planlarını yazamız. Bazarertesine qadar er kesni evlerine yolladı, çünki insanlar raatlıqqa, böyle stressten soñ, belki de, ruhiy reabilitatsiyağa, muhtaclar. Raatlıq künleri, tatil ya işten boşatuv degil. Bazarertesine qadar raatlıq. Bazarertesi kelecegimizge planlarımıznı yazacamız.
– Telekanal hadimleriniñ keyfi nasıl?
– Kollektivniñ ruhiy alı aqqında aytacaq olsaq, tünevin olğanından biraz eyice. Tünevin studiyamızdaki saatlarğa baqıp, şapıldata, qolumıznı yüregimizde tutıp, gimnni diñley edik, çoqusı ağlay edi.
Bugün endi er şey canlı şekilde keçe. Közyaş, şikâyet yoq. Cenkâver keyfimiz bar, desem de olur. Er kes şimdi daa da küçlü olğanımıznı dey.
– Telekanalnıñ qapatılmasına seyircilerniñ seslenüvi aqta ne ayta bilesiñiz?
– Er şey devam ete. Bugün işke kelsem – telekanalnıñ binası ögünde kene insanlar tura. Bizim qapılarımız endi er vaqıt açıq. Alâ daa mektüp yazalar, destegini bildireler.
– Telekanal hadimleri şu yaqın vaqıtta ne yapacaq?
– Şimdi vesiqalı leyhalar üzerinde çalışacaqmız, belki, İnternette aşkâr etmek içün haber portalı şeklinde bir şey yapacaqmız. Ögümizde nasıl alan açılacağını daa bilmeymiz, amma bugün endi işimiz çoq. İşimizge devam etecemiz.
– Yayınlavnı qıtaiy Ukrainadan keçirmek kibi ğayege nasıl munasebette bulunasıñız?
– Şimdi qıtaiy Ukrainada Refat Çubarov ve Mustafa Cemilev bulunalar, amma öz iradesi ile degil… Biz de öz istegimiz ile Qırımnı terk etmemiz. Halqımız içün çalışamız ve onı qaldırmamız.


text:
Brüsselde oktâbrniñ 6-nda er yıllıq Ukraina-AB sammiti ötkerilecek. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy iştirak etmege niyetlene, dep bildirdi keçken afta Prezident ofisi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Bu, COVID-19 pandemiyası başlağanından berli Avropa Birliginiñ ortaq memleketi ile Brüsselde keçirgen ilk eki taraflı «canlı» sammit olacaqtır.
Avropa Birligi eyyetiniñ başı Avropa şurasınıñ prezidenti Charles Michel ve Avropa komissiyasınıñ prezidenti Ursula Gertrud von der Leyen olacaqlar.
Ursula Gertrud von der Leyen, koronavirus hastasınen bağda olğanı içün izolâtsiya etildi ve oktâbrniñ 6-sı sabasına qadar karantinde olacaq, dep bildirgen edi.
«Liderler Ukraina ve Avropa Birligi munasebetleriniñ prioritetli meselelerini, hususan Birlik añlaşmasınıñ yerine ketirilüvi, Ukraina ve AB arasında sektoral integratsiyanıñ terenleşmesi, COVID-19 pandemiyasınıñ aqibetlerini yeñüv işüirligi ve Ukraina islâatlarınıñ AB tarafından desteklenmesini muzakere etecekler», – dep bildirdi Ukraina prezidentiniñ Ofisi.
Prezident ofisi, Donbastaki telükesizlik vaziyetine diqqat ayırılacaq ve Qırımnı işğalden qurtarmaq ve qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq içün Ukraina ve AB arasında koordinatsiyanı quvetleştirüv meselesi baqılacaq, dep qayd etti.
Prezident ofisiniñ malümatına köre, sammitte Ukraina ve AB arasında Avropa qomşulıq aleti çerçivesinde bir sıra maliye añlaşmasınıñ imzalanması planlaştırıla, hususan, Ukraina şarqı, vatandaş cemiyetine qol tutuv ve iklim deñişmeleriniñ aqibetlerini yımşatuv añlaşması.
Avropa yatırım bankı ile añlaşmalarnıñ imzalanması planlaştırıla, o, cemaat binalarınıñ energetik semereligini arttırmaq içün maddiy yardım celp etilüvi ve «Ukrpoştanıñ» modernizatsiyası ve dijitalleşmesinen bağlıdır.
Evelki Ukraina – AB sammiti 2019 senesi iyün ayında Kyivde keçken edi.


text:
Tünevin Qırımda bir koronavirus adisesi bar edi, bu - İslâm Terek rayonındaki tibbiy müessisesiniñ işçisi.
Bunı aprelniñ 27-sinde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov bildirdi.
"Hasta tibbiy yardımnı istep muracaat etkende belgilendi, oña "hastahaneden tış pnevmoniya" diagnozını qoydılar. Epidemiologiya tahqiqatınıñ neticelerine köre onıñ alâqa dairesi beldilendi, olarğa qarşı profilaktika tedbirler ve laboratoriya teskerüvleri yapıldı", - dedi o.
Böylece, şimdilik Qırımda 70 koronavirus hastası qayd etildi. Olardan 20-si çetelden, 10-u - Rusiyeden ketirildi, daa 40 adise - yerlidir.
Soñki malümatqa köre, Aqyarda 31 COVID-19 hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Beruniyda sudlanǵan 3 puqara múddetinen aldın shártli túrde jazadan azat etildi
- 13.10.2021, 09:51,
- ҚapaқaлпaқcTaH / ЖәMийeT
- 43
Beruniy rayonında islegen isinen pushayman bolıp, dúzeliw jolına ótken 3 puqara múddetinen aldın shártli ráwishte azat etildi. Bul haqqında «Tınıshlıq saqshısı» gazetası xabar bermekte.
Málim etiliwinshe, D.D, K.A, hám A.R. lar Beruniy rayonlıq IIO Probaciya toparı qadaǵalawı astında jaza múddetin ótep atırǵanda miynetke hadal múnásibette bolıp, islegen isinen pushayman ekenin bildirgeni ushın Jınayat isler boyınsha Beruniy rayonlıq sudına usınısnama kirgizilgen.
usı jıdıń 11-oktyabr kúni bolıp útken sud májilisinde usınısnama qanaatlandırılıp, bul shaxslar múddetinen aldın shártli ráwishte azat etildi.ckaчaTb dle 11.3
Facebook
BkoHTakTe
OдHokлaccHиkи
Google+


text:
Köçip kelgenler yañı yaşağan yerinde qayd olmasalar, yerli saylavlarda rey beremezler, bu qararğa Yuqarı Rada fraktsiyalarınıñ çoqusı qoltuta, – dep ayttı halq deputatı Oleg Lavrik Radio Svoboda efirinde.
«Şimdi parlament saylavları, prezident saylavları, referendum olsa edi, elbet de, köçip kelgenlerniñ bunıñ kibi saylavlarda iştirak etmek aqqı olur edi. Bizler cemaat şekillenmesi aqqında aytsaq, fraktsiyalarnıñ ekseriyeti bunıñ kibi insanlar cemaat azası statusını almağanına qadar yerli saylavlarda iştirak etemeycegine qoltuta», – dep ayttı Lavrik.
Cemaat azası statusını almaq – yaşağan yerinde qayd olmaqtır, – dep añlattı o.
Al-azırda yerli saylavlar aqqında yañı qanun azırlana. Lavrikniñ aytqanına köre, onı parlamentte kelecek afta qayd ete bileler, iyünniñ başında ise qabul etecekler.
Ukraina içtimaiy siyaset nazirligi mayıs 6-da bildirdi ki, Donbass ve Qırımdan million eki yüz biñ insan evini terk etmege mecbur oldı.
Video: Radio Svoboda online


text:
Qırımda iyünniñ 20-nde koronavirus pandemiyası sebebinden 3222 insan ekimlerniñ közetüvi altında buluna, dep bildire Qırımnıñ Rusiye Sağlıq nazirligi.
Keçken künü 302 insan közetüv altına alındı. 1997 kişi evde dinamik közetüv altında, 288 kişi hastahanede, 937 insan observatorlarda tutula, olardan 80-i keçken künü izolâtsiya etildi.
Keçken künü Qırımda 5 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Umumen al-azırda, Qırım akimiyetiniñ malümatına köre, 595 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 91 kişi qomşu Rusiyeden kelgen ve olarnen alâqada olğanlar. 397 insan yahşı oldı, 20 koronavirus hastası vefat etti. Yılnıñ başından Aqyarda 200 insan koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 25 kişi hastahanede buluna. 165 kişi tüzeldi, 3 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımda oktâbr 31-de sağanaq olacaq dep, furtuna havfı ilân etildi. Bunı Kreml kontrol etken Qırım Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırımnıñ gidrometeorologiya ve etraf müiti monitoringiniñ idaresi bildirgenine köre, yaqın eki-üç saat devamında Qırımda küçlü yağmur, dağlarda – küçlü qar yağması beklenile», – dep qayd ete nazirlik.
Matbuat hızmetiniñ qayd etkenine köre, böyle ava Qırımda kün devamında üküm sürecektir.
«Afat topraqnı suvnen örte bile, eşik sebebi ola bile», – dep qoştı nazirlik.
Qurtarıcılar aydavcılarğa Keriç keçitiniñ işinde ola bilecek deñişmelerge diqqat etmege tevsiye ete.
Oktâbr 30-da «Deñiz müdirligi» şirketi furtunadan sebep Keriç parom keçitiniñ işi toqtatılğanını bildirdi.
Keriç boğazındaki parom keçiti Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar ülkesi ile bağlağan yekâne naqliye bağı ola. Ukraina qanunlarına köre, Qırımğa Keriç keçitinden kirmek yasaqtır ve devlet sıñırını keçiş qaideleriniñ bozulması sayıla.


text:
Muniy (Stepnoye) köyünde (Kefe) VAZ-2111 ve VAZ-2106 maşnaları urulğanından sebep, eki aydayıcı elâk oldı ve daa eki yolcu yaralandı. Bunıñ aqqında Qırımda rusiye FVN idaresiniñ matbuat hızmeti haber etmekte.
“1973 senesi doğma ve 1993 senesi doğma yengil maşnalarnıñ aydayıcıları, yol qazasınıñ neticesinde yaralanıp keindi”, - dep aytıla beyanatta.
Matbuat hızmetinde qayd ettiler ki, maşna yolcuları: 2001 senesi doğğan qız ve 1981 senesi doğğan qadınnı acele yardım hadimleri çeşit-türlü seviyeli yaralarnenhastahanege yatqızıldı. Zararlanğanlarnı Eski Qırım (Starıy Krım) rayon hastahanesine ketirdiler.
Müessiseniñ malümatına köre, yol qazası bazar künü aqşam olıp keçti.
Evel haber etile edi ki, Aqmescit - Kefe yolunda olıp keçken yol qazası neticesinde üç adam elâk oldı ve daa ekisi zararlandı.
Bundan evel Aqmescit-Yalta yolunıñ 75-inci kilometrinde Kezlev-Yalta yolcu avtobusı yanmağa başladı, dep bildire Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ idaresi.


text:
Ukrain siyasetşınası Taras Berezovets Qırım işğali – diqqatnen tüşünilgen bir plan olğanını tüşüne, çünki, aytqanı kibi, «böyle areketlerni azırlamaq içün eñ azından altı ay lâzim». Bu kibi fikirni «İşğal: Qırım adası» kitabınıñ müellifi Taras Berezovets Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
«Arbiy baqıştan, Qırım kibi obyektniñ zaptını azırlamaq içün, eñ azından, altı ay kerek. 2010 senesi Yanukoviç tarafından «Harkov añlaşmaları» imzalanılğanı aqqında aytmaymız, – esası ne olğanını hatırlañız. (Qırımda – QA) Rusiye (arbiy – QA) yedeginiñ 35 biñge qadar arttırılması… Ameliyat evelden azırlanılğan edi. Çünki liberal prezident Yeltsin vaqtında bile rusiyeliler buña azırlıq köre edi, planları böyle edi. 1993 senesini hatırlatayıq, o vaqıt Rusiye Yuqarı Şurası Aqyar şeeriniñ Rusiye şeeri olaraq ilân etilmesine rey bergen edi», – dey Berezovets.
Ukrain siyasetşınası dey ki, Rusiye Qırm işğalinden evel ukrain arbiylerini öz tarafına çeke edi – yüksek unvan arbiyleri, zabtlerni ve adiy askerlerni.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ ömür arqadaşı Safinar Cemileva dey ki, işğal etilgen Qırımda qırımtatar halqını bölmek içün keçmişi qara olğan adamlarnı qullanalar.
Bunı o, Radio Svobodağa bildirdi.
«Şimdi Ukraina vaqtında bir yerde bir mevzuda qayd etilgen adamlarnı «açtılar». Ve bu adamlar ğayet uyğun. Olar olarnı tuttılar. Şimdi olarnı qullanıp, halqımıznıñ bir qısmı Rusiye akimiyetine qoltutqanını köstermege tırışalar», – dedi Safinar Cemileva.
Safinar Cemileva bunıñ kibi insanlar arasında Qırım baş naziriniñ muavini Ruslan Balbekni ayttı. Mustafa Cemilevniñ bildirgenine köre, Balbek «TES-tur» turistik şirketiniñ paranı hırsızlağanından sebep mahkeme etilgen edi. Balbekniñ özü bunı red ete.


text:
Oppozisiä partiäse süzçese Arman Musinian, oppozisiänen alğa quyğan taqdimnäre turında radiobızğa bolay belderde:
“Bezneñ taläp itkän 3 äyber bar: Saylawnın ğamäldän çığarıluı, saylawda xärämläşü çıgargannarnıñ cäzalandırıluı häm säyäsi totqınnarnın irekkä çığarıluı”
19 fivralda bulğan saylawda xärämläşü buluın däğwä itkän Ter Petrosyan oppozisiäse, şulay uq qanlı betkän çaralardan soñ kertelgän ğadättän tış xälneñ tizdän ğamäldän çığarıluın sorıy.
Ğadättän tış xäl iğlan itelgännän soñ, uram cıyınnarı uzdıru tıyıla. Matbuğat çaralarına da ildäge säyäsi xäbärlär turında xäbär itkändä barı tik xaqimiätneñ räsmi mäğlümäten qullanırga röxsät itelä. Şulay uq xalıqnın säyäxät itü mömkinçelege qısıldı häm kiräkkän waqıtta yullardağı maşinalar tikşerelä.
Ter Petrosyan ğadättän tış xäl iğlan itelü belän üzeneñ Yeravan mäydannarında xaqimiätkä qarşı çığu mömkinçelegenen qısıluın belderä. Waqiyğalardan ber kön soñ Ter Petrosyan: “Mäydannarnı yuğaltu ul, xalıq belän elemtänen üzelüe digän süz” dide xäbärçelärgä.
Ter Petrosyanga öyennän çığarga röxsät itelmi. Öy tirälä polisiä urnaştırılğan. Şulay da bu çikläwlär anı qarşılıq belderüne däwam itterüdän tuqtata almıy.
Yäkşämbe könne yasağan belderüendä Ter Petrosyan, xaqimiät yogıntısında bulğan konstitusiä mäxkämäse, xärämläşülär buluı turında dälillär bulsa da barıber bu xaqta ber ni eşliy almas dip belderde:
“Konstitusiä mäxkämäseneñ üz däräcäsen saqlap ğamäl itäçägenä oşanıçım yuq. Xättä barlıq materillar bik möhim mäğlümätkä iä bulsa da. Äytik bu mäğlümät saylawnıñ qanunsız buluın kürsätsä dä.”
Xaqimiät tarafında isä kileşügä taba işarälär kürenmi. Xaqimiät protest çaraları waqıtında qulğa alıngan 55 keşe xaqında cinäyät tikşerenüe başlatıluın xäbär itte.
Xaqimiät belän oppozisiä, şimbä könne bulğan waqiyğalarga närsäneñ säbäp buluı turında da kileşä almıy. Bu waqıyğa tınıç qına däwam itkän qarşılıq çaralarınıñ 10 könenä turı kilde.
Polisiä, avtobuslarnı, kibetlärne talağan xalıqnı tuqtatu öçen köç qullanırga mäcbür qaluın belderä. Oppozisiä isä xaqimiätne, çaralarga qotırtuçılarnı cibärüdä ğayepli. Waqiyğalardan soñ äle ülgännärneñ tügäl sanı da mäğlüm tügel.
Sälämätlek ministrı, çualışta ber polisä xezmätkäre häm sivil xalıqtan 7 keşeneñ ülüen belderä. Yaralanuçılar sanı isä 131 keşedän artıq.
Läkin oppozisiä yagı ülgännär sanının tağın da kübräk buluın däğwä itä.
Bu xällärdän soñ töp soraw, bu waqiyğalar oppozisiäneñ köçen kimetäçäkme ällä tağın da arttıraçaqmı?
Töbäk belgeçe Liz Fuller cäwap birä:
“Qarşılıq tağın ber atna eçendä betmäskä mömkin, bälki 2 atnağa yäisä 3 atnağa suzılır. Ägär dä xaqimiät bötenläy alarnı sanğa suqmıy başlaşa, ul waqıtta ike atna eçendä uramnardağı xalıqnıñ sanı äkerenläp kimi başlayaçaq. Alar bik ğadi genä äytkändä ömetlären yuğaltaçaq.”
Läkin il tarixına küz salğanda misal öçen 1998 yılda, Ter Petrosyannıñ xaqimiättän kitüen taläp itkän qarşılıq çaralarında xällär tağın da kiyerenke bulğan ide.
Yewropa şurası general sekretarı Terry Davies, Ärmänstan xaqimiäten kiyerenkelekneñ tağın da artmawı öçen oppozisä belän utırıp söyläşergä çaqırdı.
Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması, Ärmänstandağı saylawlarnı, qaysı ber citeşsezlek bulsa da, ğomum alğanda ğadel uzdırıluın beldergän ide.