text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Kiyevde Latviya baş naziri Laimdota Straujuma ve Ukrainadaki Latviya elçisi Argita Daudze ile eki saatlıq körüşüvini keçirdi. Körüşüv devamında Ukraina ve qırımtatar halqına destek kösterüv usulları muzakere etildi.
Bunı Çubarov öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Avropa Birligi Şurasınıñ reisi olğan Latviya, ABniñ yaqın zamanları öz iradesine qarşı sovet imperiyası terkibinde bulunğan diger azaları ile – Litvaniya, Estoniya, Poloniya ve Romaniya ile birlikte AB devlet–azalarını Ukraina ve qırımtatarlarğa yardım etmege çağıra», – dedi Çubarov.
Evel Latviya Tış işler naziri Edgars Rinkevičs Avropa Birligi Qırımnıñ Rusiye tarafından işğaliniñ tanılmaması boyunca tedbirlerni keçirecegi aqta bildirgen edi.
2015 senesi yanvar 1-den Avropa Birligi Şurasında reislik Latviyağa keçti.


c: text/html

text:
Qırımnıñ bazı mesken yerlerinde tamir işleri sebebinden martnıñ 6-nda suv keçsile bile. Bunı «Vodokanal Krıma» müessiseniñ matbuat hızmeti haber ete.
Böylece, tamir işlergece saat 12-den (yerli vaqtınen – KR) kündüz saat 5-gece Aqmescitte Reçnaya soqağı, Reçnoy ve Kronştadtsk aralığında; saba saat 6-dan kündüz saat 5-kece kene Aqmescitniñ B.Kuna soqağı, Pobeda aralığı ve Keçkemetskaya soqağında; saba saat 10-dan kündüz saat 2-gece Bağçasarayda Frunze, Maltseva soqaqlarında; saba saat 10:30-tan kündüz saai 5-kece Canköyde Kirova, Perekopskiy soqaqlarında ve Perekop aralığında olacaq.
Qurman rayonında Kommunarı köyünde suv kündüz saat 5-kece olmaycaq.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dekabr 13-te Aqmescitte Qırımda islâm ve islâm alemi tarihına dair studentler içün yarış keçirilecek. Bunı Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Qırım musulmanları Diniy idaresi ve Qırım cumhuriyetiniñ tasil ve ilim, gençlik ve sport nazirligi yarışnı teşkil etken «Emel» cemaat teşkilâtı, «Sozidaniye» Medeniyet merkezi, «Doğru yol» cemaat teşkilâtına qoltuttılar.
Mezkür yarış soñki dört sene devamında keçirile. İştirakçiler arasında daa çoq mektep talebeleri bar edi. Lâkin bu sene beşinci yarış munasebetinen aliy oquv yurtlarınıñ studentlerini celp etmege qarar aldılar.
QMDİ matbuat hızmeti bildire ki, studentlerniñ Muhammed Peyğamberiniñ ömüri, İslâm temeli, Qırım musulmanlarınıñ urf-adetleri saasında bilgilerine qıymet kesilecek.
Yarışta yüz insannıñ iştirak etmesi beklenile. Finalda güzel bahşışlar berilecek, ğalebe qazan kişi ise planşet saibi olacaq.


text:
Qırımda Rusiye FSB Qırım idaresiniñ temsilcileri Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Meclis azası Eskender Bariyevniñ ana-babasından onıñ bulunuv yerini ögrenmege tırıştılar. Bu aqta Bariyev Facebookta yazdı.
«2015 senesi noyabr 25-de ana-babama (baba – 82 yaşında, 14 yıl devamında saqattır, üç insultnı yaşadı, laf etip olamay, ana – 77 yaşında) FSB hadimleri keldi, oğulları Bariyev Eskender Enveroviç qayda bulunğanını ögrenmege başladılar, sanki Herson vilâyetinde elektrik tiremeleriniñ patlavı sebebinden qıdıralar. Tatalarım aqqında soradılar. Olarnı sorğuğa çağırdılar», – dey o.
Bariyev şunı da qayd etti ki, o saqlanmay ve öz mevamını açıq bildire. Bunıñ ile uquq qoruyıcınıñ degeni kibi, yaqınları onıñ faaliyetine bağlı degil.
«FSB «evendileri», faaliyetiñizni taqlit etmege ve meni qıdırmağa kerekmey. Saqlanmayım. Cemaat ögündem. Mevamımnı açıq bildirem. Yaqınlarımnı tiymeñiz, faaliyetim ve vatandaşlıq mevamıma alâqaları yoqtır», – dey o.
Bariyeniñ sözelerine köre, Qırım qamaçavı boyunca aktsiyağa qol tuta, amma Herson vilâyetinde elektrik tiremeleriniñ patlavına alâqası yoq. Nevbetteki sefer şunı qayd etti ki, Qırımda rusiyeli akimiyet «halqıma ayırım ve genotsid yapmaqta», insan aqlarına boza.
Eskender Bariyev qıtaiy Ukrainağa Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ köçti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Oktâbr 26 künü işğal etilgen Qırımnıñ Yalta şeerinde olıp keçken «Areket Forumı. Qırım» Umumrusiye milliy front forumında qırımtatarı olğan İbraim Şirin Vladimir Putinni Hıdırlez bayramına davet etti. Puttinnıñ çıqışı ve oña berilgen sualler «Rossiya 24» kanalında canlı numayış etildi.
Şirin daa dedi ki, «Qırımnıñ Rusiyege qoşulması sayesinde» qırımtatarlar içün çoq şey «yahşı tarafqa deñişti, neşirler inkişaf etti, «Millet» telekanalı açıldı, qırımtatar tilinde mektepte oqumağa mumkün».
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında dedi ki, «siyasetçı, lider ya da diktatornen» hoşlanmaq – er kesniñ şahsiy işidir, eñ esası «bunı obyektiv şekilde yapmaq».
«Qırımtatarlarğa qarşı, Rusiye qanunlarına ters şekilde, ötkerilgen yaqalavlar ve mahkemeler vaqıtında o şahıslarğa sadıqlığını ve sevgisini köstermek içün bayramlarnı keçirip te olarğa davet etmek – bu ya da menfaat içün yapıla, ya da bunı yapqan adam ruhtan hasta», – dedi Celâl.
Ondan da ğayrı o «Millet» telekanalnıñ peyda oluvından ögüneATR telekanalı qapatılğanını ayttı. Neşiriyatınen de aynı vaziyet: «Meraba» gazetası açıldı, «Avdet» ise zapt etilgen Qırımnı terk etmege mecbur oldı.
Ukraina Tışqı işler nazırligi Putinniñ Qırımğa barıp kelgenine qarşı çıqıp, Rusiyege itiraz bildirdi.
Bundan evel Vladimir Putin ve Dmitriy Medvedev zapt etilgen yarımadada sentâbr 15 künü olğan ediler. O vaqıt Keriçte «ülkeniñ cenübi ile naqliyat sistema meselesi» boyunca Rusiye Devlet Şurasınıñ prezidium toplaşuvı olıp keçken edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda yanvar 23 künü temsiliy akimiyet iştiragi ile tögerek masa keçirilecek, mında Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ Baş «taqiqat idaresi» yolbaşçısınıñ qırımtatarlarnıñ ölümi ve ğayıp oluvı boyunca esabatı diñlenilecek, dep haber etti Qırım «ombudsmeni» Lüdmila Lubina, dep bildire Krım Media.
«İnsanlarnıñ ğayıp oluvı ile bağlı mesele – cumhuriyet başı Sergey Aksönovnıñ nezareti altındadır. Komissiya ekide bir toplanıp, öz areketi aqqında esabat bere. Taqiqat devam ete. Yanvar 23 künü akimiyetniñ bütün pıtaqları ile tögerek masa keçirilecek. Biz toplaşuvğa Taqiqat komitetiniñ idare reberini de davet etermiz», – dey Lubina.
Qırımda qırımtatarlarnıñ ğayıp oluvı boyunca beş cinaiy iş açılğan edi.
2014 senesi dekabr 5-de Qırımda İnsan aqlarınıñ Kontakt taqımınıñ Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov ile körüşüvi keçti. Bunıñ ile «taqiqat komiteti» Qırımda 2014 senesi mart-oktâbr ayları devamında insanlarnıñ ğayıp oluvı boyunca taqiqatı aqqında bir şey bildirmedi.
Şu cumlden, söz Leonid Korj, Timur Şaymardanov, Seyran Zinidinov, İslâm Cepparov, Cevdet İslâmov ve Eskender Apselâmovnıñ ğayıp oluvı aqqında kete.


text:
2015 senesi iyül ayınıñ soñuna qadar Ukraina ükümeti Qırım ile demir yol alâqaları tiklenecekmi-yoqmı qarar alacaq, dep bildirdi Ukraina demir yol naqliyatı («Ukrzaliznıtsâ») Devlet memuriyetiniñ baş müdir vazifelerini eda etken Aleksandr Zavgorodniy RBK agentligine.
«Tehnikiy taraftan alâqalarnı ğayrıdan tiklemek imkânları bar. Gümruk ve sıñır nezareti ile bağlı bazı problemler mevcut. Ükümet alâqalarnı tiklemege avale etse, biz bunı bir saat içinde yapmağa azırmız. Mence, aynıñ soñuna qadar bu mesele çezilecek», – dedi o.
Onıñ aytqanına köre, bir sıra al etilmegen mesele bar ve baş nazir muavini Gennadiy Zubko reisligi altında aman-aman er afta bu meseleni baqqan ükümet komitetiniñ toplaşuvları ötkerile.
Zavgorodniy bildirdi ki, «Ukrzaliznıtsâ» trenlerniñ sayısını arttırmağa planlaştıra, şu cümleden, Qırım ile memuriy sıñırda olğan Novoalekseyevkağa qadar.
Memurnıñ qayd etkenine köre, al-azırda yürgen trenlerde vagonlarnıñ sayısı mümkün olğanı qadar arttırıldı
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ 2014 senesi dekabr 27-den itibaren «Ukrzaliznıtsâ» havfsızlıqnı teminlemek maqsadı ile Qırım ile demir yol alâqalarını toqtattı, bundan ğayrı, yarımadağa qatnağan halqara trenlerni lâğu etti. Qırım trenleri Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar qatnaylar.
2015 senesi iyün 16-da Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ vekillerinden biri dedi ki, yaqın vaqıtta işğal etilgen Qırım ile demir yol alâqalarını tiklemek imkânsızdır.


text:
Qırımğa bıltır sürgünlikten qaytıp kelgen insanlarnıñ ihtiyacına ayırılğan 800 mln rubleden yalıñız 74 mln masraf etildi.
Bunı jurnalistlerge Qırım «Devlet şurasınıñ» milletlerara munasebetler boyunca komitetiniñ reisi Edip Gafarov bildirdi, haber ete Krım.Media.
O, buña «farqlı sebep» olğanını bildirdi.
«Birinciden, bütün vesiqalarnı yañartmaq kerek edi. Ekinciden, keçici müddet edi, müeesise, teşkilâtlar ğayrıdan resmiyleştirile edi. Çoq sebep bar»,– dedi o.
Onıñ malümatına köre, 2014 senesi masraf etilmegen 726 mln ruble bu senege keçer. Şimdilik Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Qırım «devlet komiteti» işbu vastalardan faydalanmağa daa başlamadı.


text:
Etiketler: Evliya Çelebi SeyahatnamesiEvliya Çelebi Seyahatnamesi ekitapEvliya Çelebi Seyahatnamesi ekitap indirEvliya Çelebi Seyahatnamesi indirEvliya Çelebi Seyahatnamesi pdfEvliya Çelebi Seyahatnamesi pdf indirEvliya Çelebi Seyahatnamesi pdf kitap indirGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi SeyahatnamesiGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi 2. Cilt 1. KitapGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi 2.1Günümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi 2.1 pdfGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi 2.1 pdf indirGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi ekitap indirGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi indirGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi pdf kitap indir
- Sonraki yazı Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi 2.2 – PDF Kitap İndir
- Önceki yazı Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi 3.2 – PDF Kitap İndir
Bunlar da hoşunuza gidebilir...
-
Feridüddin Attar – Kuş Dili – Pdf Kitap İndir
Yazar: admin · Published 1 Ocak 2021
-
Divan‐ı İlâhiyyat ve Açıklaması Cilt 1 – Niyâzî‐i Mısrî – PDF Kitap İndir
Yazar: admin · Published 14 Eylül 2021 · Last modified 7 Eylül 2021
-
Roger Ackroyd Cinayeti – Agatha Christie – PDF Kitap İndir
Yazar: admin · Published 5 Ekim 2021 · Last modified 3 Ekim 2021
Bir cevap yazın Cevabı iptal et
This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.


text:
Rusiye advokatı Nikolay Polozov Kyivde bir sıra körüşüv keçirdi. Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ aq-uquqlarını qorçalav meselesi noyabr 6-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovskaya ile muzakere etildi. «Çiygoz davasını» da baqtılar.
«Muzakere etilecek bir çoq usul aqqında añlaştıq. Mence, vekâletli ile işbirligimiz semereli olur. Şimdilik, maalesef, Ukraina akimiyeti ve Qırım toprağı boyunca vekâletli organlar tarafından qoltutuv ceetinden büyük bir boşluq bar, ümü etem ki, bu körüşüv meseleniñ müsbet neticelerine ketiriri», – dep ayttı Polozov Qırım.Aqiqatqa.
Cumaertesi künü, noyabr 5-de, Rusiye advokatı Nikolay Polozov Kyivge keldi. Bir sıra körüşüv keçirip, «Ahtem Çiygoz davasınıñ» delillerini topladı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Rusiye FSBsiniñ sıñırcıları aqyarlı yaldayıcı marafoncı, sabıq dissident Oleg Sofânikniñ işğal etilgen Qırımnı terk etmesine ekinci kere izin bermedi.
Bu aqta Sofânik Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, o, aprelniñ 27-nde saba Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki «Canköy» Rusiye keçiş noqtasına kelip, daa bir kere esas Ukrainağa ketmege tırıştı. Faqat Rusiye sıñırcıları «Rusiye ükümetiniñ martnıñ 27-nde alğan qararına» esaslanıp, onı yibermedi.
«Sıñırcılar meni tanıylar ve Rusiye pasportı maña Qırımdan ketmege bermey, dep ayttı. Qırımnı ne içün terk etip olamağanımnı yazma şekilde añlatmağa razı olmadılar. Rusiye vatandaşlarınıñ Rusiyeden çıqış ve kirişini sıñırlağan ükümet qararına ağzaviy şekilde esaslandılar», – dedi o.
Sofânikniñ aytqanına köre, Qırımdan ketmek içün Rusiye vatandaşlığından çıqması kerek.
O, Ukraina prezidentiniñ ofisi ve Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi eñ yaqın vaqıtta oña işğal etilgen Qırımdan esas Ukrainağa çıqmağa yardım eterler, dep bekley. O, areket serbestligi aqqı sıñırlanğanını Avropa insan mahkemesine şikâyet etmege niyetlene, dep qayd etti.
Oleg Sofânik aprelniñ 17-nde Qırımdan esas Ukrainağa ketmege tırıştı. Amma Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi buña izin bermedi. Daa soñra Rusiye vatandaşlığından çıqmaq içün ariza bergenini bildirdi.
2019 senesi noyabrniñ 14-nde Rusiye quvetçileri Oleg Sofânikni Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında tuttı. Bundan evel o, Lukull limanından (Qırımnıñ ğarbinde) Aqyardaki Ömega körfezine yaldadı. 30 km mesafeni 10 saat içinde yaldadı – raatlanmayıp ve bir özü olıp. Bunı Sofânik qırımtatar sürgünliginiñ 75 yılına bağışladı.
Oleg Sofânik – meşur aqyarlı yaldayıcı marafoncı, Ukraina rekordları kitabınıñ rekordçısıdır. 2012 senesi mayıs ayına qadar Sofânik 50 marafonda yaldadı, eñ uzunı 350 km Cenübiy-Qıtay deñizinden edi. Sofânik Aq deñiz, Marmara deñizi, İstanbul boğazını, Çanaqqale boğazını yaldap keçti. Qırım yalısında 100 kilometrge qadar marafonlarda iştirak etti. Qışta suvuq suvda da yaldağanınen bellidir.
Aqyarlı dissident ola. Askerlikten ve Sovetler Birliginiñ vatandaşlığından vazgeçkeni içün onı psihiatrik tedaviylevge mecbur etken ediler.


text:
Aqmescit – Qırım işğalinden soñ, ukrain tili, qırımtatar tili kibi mücize olaraq Rusiye qanunlarında devlet tili olaraq qayd etildi, amma Kremlniñ «qoqlaları» ukrain tüsüni taşığan er şeyge daa çoq nefretnen davranıp başladılar. Endiden soñra, «devlet» vesiqaları yalıñız rus tilinde neşir etilip, atta Qırım «anayasası» tek bir tilde olıp, diger tillerge tercime etilmedi, evelden bir qaç tilde olğan bina üstünde yazılar rus tilindeki tahtalarğa avuştırıldı. Ukrain neşirleri yarımadağa kelmey, Qırımda ukrain tilinde çıqqan eñ eski gazetalarından biri «Krimska svitlitsâ» yoq olmaq havfında buluna – muarririyetke «Artek» evakobazasında kirağa alğan odanı boşatmaq kerekligi aqqında qarar teslim etildi. Gazeta teessisçisi – Ukraina medeniyet nazirligi - tahminen bir ay devamında aylıqalar bermey, «Qırım matbaa birligi» ise, gazetanı satmağa red etti. Bundan da ğayrı, 2014 senesiniñ ekinci yarısından başlap, daimiy oquyıcılar bile, neşirge abune etip olamazlar, çünki gazeta cedvelge kirsetilmedi.
Qırımda tahminen 250 biñden 50 biñge qadar ukrainli yaşay. Resmiy olaraq olarnıñ sayısı 24,5% -nı teşkil ete, amma asılında sayı cietinden olar daa da çoqlar. Qırımda yaşap ta, ruslaşqanlarına baqmadan, «sıñırnıñ» o bir tarafında olarnıñ soyları, dostları qaldı. Rusiye izinsiz evlerine kelgen soñ, olarnıñ ilerideki yaşayış tarzları ne olacağını ve vatan ile nasıl etip bağ tutacaqları aqqında bir kimse soramadı.
Qırımnıñ yañı «akimiyeti» ukrain tilini devlet tili olaraq tanıdı, ve böyleliknen yarımadada etnik ukrainlilerni tanığan kibi oldı, em de olarnıñ milliy -medeniy ihtiyaclarınıñ temin etilüvini öz boynuna aldı – tilni inkişaf ettirmek, mekteplerde balalarnı ana tilinde oqutmaq, ukrain neşirlerini tarqatmaq ve milliy-medeniy müitni yaratmaq kerek edi.
Bundan da ğayrı, ukrain tilini devlet tili olaraq ilân etken soñ, «akimiyet» bütün memurlarnı bu tilde laqırdı etmek ve iş vaqtında qullanmağa mecbur etti.
Amma, bunıñ episi tek sözde qala, ayatta ise, aksinesini köremiz. Til meselesinde er şey «rusçasına» yapılğan: vokzal, musafirhane binalardaki yazılar tek rus tilinde qaldırıldı. Atta, «Qırım Devlet Şurasınıñ» binasında tek rus tilinde tahtaçıq asılğan. Bütün vesiqalar tek rus tilinde tarqatıla. Mekteplerde ukrain tiliniñ oqutulıvı sıñırlandı ve ileride talebeler onı tekmil bileceklerine işanç yoq.
Unutılıp, qaldırılğan
Ruslaşmanıñ eñ küçlü darbesi eski zamanlardan qırımda neşiri etilip kelgen ukrain tilindeki «Krimska svitlitsâ» gazetasınıñ yoq etilmesi oldı.
Neşirniñ baş muarriri şunı bildirdi: «Qırımnıñ yañı «akimiyeti» devlet tilleri aqqında qanunlarnı hatırlap ta, Qırımda yekâne ukrain tilli gazetasınıñ yoq etilmesini qayğıracağına işanmaq – aqılsızlıqtır. Bizni, kirağa alınğan odadan tışqa quvdılar, anda Cenüp-Şarqtan kelgen qaçaqlarnı yerleştirecekler emiş, siyasiy sebeplerden gazetamıznı tarqatmağa istemeyler».
Er alda, gazetanıñ qapatıluvı tek işğalci akimiyetnen degil de, umumen Ukrainanıñ, qaytarılması aqqında ğaliba unutılğan Qırımğa nisbeten munasebeti, ve mında yaşağan tahminen 2 million etnik ukrainlilerniñ ihtiyaclarını yerine ketirilmegeninen bağlı. Viktor Kaçula aytqanı kibi, Ukraina medeniyet nazirliginiñ matbaa eviniñ idare etüvini Anatoliy Serikov ve Vitaliy Satarenko temin etip başladılar, olar daa Yanukoviçniñ ükümdarlığı zamanında neşirni qapatmağa istediler ve oña qarşı mahkemeni yutquzdılar. Onıñ içün olar yarımadada yekâne ukrain tilli gazetasınıñ qapatıluvı içün qolundan kelgenini yapalar.
«Olar endi üç aydan berli bizge aylıq bermeyler, - dey Viktor Kaçula, - kira içün para kelmey, neşirniñ abune cedveline kirsetiliyuvini temin etmediler. Aynı zamanda, nazirlik özüniñ internet saifesiniñ inkişafı ve atta radiosınıñ işlemesine büyük para tarqata, bizim gazetamız ise, daa az masraf ete, lâkin Qırımnıñ işğali zamanında daa çoq faydalı ve müimdir».
Añlaşılğanına köre, kremlniñ «qoqlaları» «Krimska svitlitsâ» gazetasınıñ neşir etilmesine yol bermezler. Eñ müimi, işğal devirinde ukrain qardaşları özleri, neşirniñ basılmasını, tilniñ inkişafı, asılında bütün ukrain matbaasınıñ çalışması içün imkânlar tapmalılar. Şimdilik ise, ukrainliler özlerini unutılıp, bıraqılğan kibi duyalar. Bu vaziyette ne yapmalı?
Birinciden, ukrainliler Hersonda çalışacaq Prezidenti temsilciligine büyük ümüt besleyler. Ekinciden, Ukraina Nazirler Kabineti tarafından Qırım boyunca mahsus nazirlikniñ meydanğa ketirilüvi ve yarımadanıñ işlerinen oğraşacaq vitse-premyerniñ tayin etilüvini arz eteler. Bu qurumlar ukrain, qırımtatar ve diger milletlerniñ siyasiy ve medeniy aqlarını yerine ketirmeli. Em de şimdiki vaqıtta kibi istenilgen tek qırımtatarlarnıñ menfaatlarını baqacaq degil de, bütün qırımlılarnıñ isteklerini közge almalı. Çünki bugünde bugün, ukrain diasporası Qırımda aqsız qalmaqta.
Birinciden, Ukraina «Krimska svitlitsâ» neşiriniñ yoq etilüvine yol bermemek kerek, ve qıtadan yarımadağa malümatnıñ kelüvini, ukrain kanallarınıñ çalışmasını temin etmeli. Ukraina işğalci akimiyetnen muzakereler alıp barıp, halqara qanunlarına köre, insan aqlarınıñ saqlap qalmasını talap etmeli. Aksi alda, elektrikanıñ kesüvi ile qorquzması mümkün.
Qırımlı ukrainliler, Ukraina Qırımnıñ ihtiyaclarını ne sebepten yerine ketirgennini añlap olamaylar. Çünki Kremlniñ «qoqlaları» bunı öz işi, emegi kibi numayış eteler.
Bazılarnıñ fikirince, Qırım işğal etilgeninen, Ukraina elektrikanı, suvnı kesip, aşayt mallarını yollamasa edi, köterilgen narazılıq dalğası sebebinden, Rusiye Qırımnı silâsız qaytarır edi. Amma, bunı yapmağa keç degil. Çünki bazı qaynaqlarğa köre, yarımadağa ketirilgen mahsulatlar, Qırımğa kelmey, Keriçte rusiyeli maşinalarğa yüklenip, Rusiyege alıp ketile ve anda paalığa satıla. Qırımda ise, evelden ketirilgen mahsulatlar qala ve kene de paalı fiyatlarğa satıla.
İnformatsion cenkini nasıl etip yutmaq mümkün?
Kene de malümat saasına qaytamız. Zanımızca, Nazirler Kabinet ive Prezident memuriyetinde bulunğan memurlar, «Krimska svitlitsâ» neşiriniñ vaziyetini ögrenip, onıñ teessisçisi olaraq Prezidentniñ temsilciligini belgilemeliler. Ve gazetanı er aftalıq küçük neşir degil, yarımadada faaliyet etip, ukrain akimiyetini lekelegen ve qanunsız «LNR» ve «DNR»-ge askerlerniñ alınuvını temin etken matbuat vastalarınıñ kçlü raqibi olması içün çalışqan gazeta yapmalılar. Muarririyet Hersonğa köçip, anda çalışmalı ve qırımlılarğa aqiqatnı yetkizmeli.
Em de, Prezident temsilciliginiñ, Qırım işleri boyunca nazirlik ve Ukraina Nazirler Kabinetiniñ işi aqqında da malümat kelmeli. Söz kelimi, Prezident temsilciliginde çalışqan hadimlerniñ sayısına da diqqat ayırmalı. Çünki, olarnıñ sayısı 150-ni teşkil ete edi. Belki olarnı qısqarıp ta, eñ çoq fayda ketirgen ve Qırımnıñ qaytarıluvını yaqınlaştırğan soylarını qaldırmaq kerek. Ve etnik ukrainlilerniñ ekseriyeti yaşağan Aqyarnen bağ qurmaq lâzim.
Qırım ealisi Ukrainanıñ malümat saasından marum qalmaqta ve rusiyeli teşviqat altında buluna ve Ukraina aqqında aqiqatnı bilmey. Ukraina, Qırımnı qaytaracaq kibi olsa, Kiyev acele sürette kerçekni tarqatmaq içün çareler tapmalı ve yerli ukrainlilerni qorçalamalı.
Oles Çeremşina, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Aqmescit – Aqmescit civarındaki Pervomayskoye köyünde yaşağan Şevqiye Abduramanova keçenleri 90 yaşını toldurdı. Şu uzaq 1944 senesi o 20 yaşında genç qız edi.
Şevqiye Abduramanova tuvğanlarınen Balıqlava rayonınıñ Eski Şüli köyünde yaşay edi. 1944 snesiniñ mayıs 18 kününiñ sabasına evlerine bir qaç zabit keldi. «Bizni öldürecekler dep belley edik», - dep hatırlay qartana.
Şevqiye qartananı eñ çoq kederletken şey, sürgünlikten bir kün evel, anası sovet askerlerini çibereknen sıylağan, o özü qardaşınen eşyalarnı temizlep, ütülegen. «Askerlerniñ iç biri, halqımnıñ taqdirinde qara iz qaldırğan kelecek kün aqqında bir şey söylemedi», - dey Şevqiye qartana.
Qırımtatarlarnı 3 eşelon turğan yerge ketirdiler. Şevqiye bitanıñ qorantasını eñ soñki vagonğa yüklep, Uralğa sürgün ettiler.
Yol ne qadar devam etkenini qadın endi hatırlap olamay, amma tren künde bir toqtap, yolda ölülerni qaldırıp, kene suratnen areket etkenini yahşı hatırlay.
Ğurbetlikke kelgeninen, qırımtatarlarğa özlerine kelmek içün üç kün berildi, soñra ormanğa terek pıçmağa yolladılar.
«Bizler içün endi er şey azır edi, nemse esirlerni tutqan yertolelerni boşatıp, baltalarnı qayrap ve ayaqlarğa çarıqlar da azırlağanlar»,– dep hatırlay Şevqiye Abduramanova.
Ormandaki iş içün er işçige 200 gramm ötmek berildi.
Tamam Uralda, Şevqiye Abduramanova olacaq aqayınen tanış olıp, üç balanıñ anası oldı. Uraldan soñ, qoranta Samarkand vilâyeti Cambay şeerine köçti. Şevqiye Abduramanova tikici fabrikasında çalıştı. İmkânları peyda olğanınen qoranta arzusını yerine ketirdi – Qırımğa köçti.


text:
Esas Ukrainada yerleşken telekanal ve matbuat, Qırımda olıp keçken vaqialarnı daa da etraflıca ve insanlarnıñ tarihınen bağlı olaraq ziyadece aydınlatmaq kerek, dep saya «Detektor media» neşiriniñ program direktorı Roman Şutov. Böyle bir fikirnen o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde paylaştı.
«Mesele materialnıñ az olğanınen degil de, onıñ kesik, süslü, resmiy olğanınen bağlı. Eninde-soñunda muayyen bir insannıñ problemleri körünmey, biz onıñ terenliklerine dalamaymız. Qırımnıñ ekologiyası ne alda, memuriy sıñırdan nasıl keçile, yarımadada Ukrainağa köçmegen insanlar nasıl yaşay? İşğalniñ bütün inceliklerini ve muayyen misaller vastasınen kösteilrmek kerek. Bu ise, yalıñız esas Ukrainada yaşağanlarnıñ degil de, Qırım sakinleriniñ de diqqatini çeker», – dep qayd ete media-ekspert.
Daa evel Ukraina teleyayın ve radioeşittirüv meseleleri Milliy şuranıñ reisi Yuriy Artömenko, ukrain informatsion telekanallarınıñ monitoringi neticelerini bildirgen edi. Meger, 2017 senesi avgust-sentâbr aylarında olar efir vaqtınıñ 2% ilhaq etilgen Qırımğa, 8% de –ATO zonasındaki vaqialarğa bağışlanğan eken.


text:
Yanvarniñ 20-sinden başlap "Mishor - Ay Petri" alatlı yolnıñ çalışması toqtatılacaq, bunı naqliyatnıñ memuriyetinde haber ettiler.
Müdiriyetniñ malümatına köre, alatlı yolnıñ donatmalarında profilaktik işlerni yapmaq kerek.
Amma alatlı yol ne vaqıt açılacağı bildirilmey.
"Mishor - Ay-Petri" - belli turistik yer. 2013 senesi alatlı yolnıñ alatını, Avstriyadan ketirilgen yañı soyuna deñiştirdiler. Yolnıñ saytında, o, eñ uzun 1670 metr tayanğıçsız alatlı yol olaraq, Guinness kitabına kirsetilgen, dep bildirile.


text:
Donbassta cenkleşken askerler ukrainlilerni Yañı yıl ve Milât ile hayırladılar.
«Bunıñ tezce bitmesini ister edik. Er keske barışıq, baht ve sevgi tileymiz!» ─ dep tilediler ukrain askerleri Qırım.Aqiqat çıqarğan video muracaatında.
Bundan ğayrı, olar volontörlarğa daimiy yardım içün teşekkürlerini bildirdiler. Donetsk vilâyetiniñ Volnovaha şeerinde «Soldatskaya poçta» volontörlar areketi yalıñı askerlerge degil, adiy sakinlerge de yardım ete.
ATO matbuat merkezi bildirdi ki, milât gecesi boyevikler ukrain arbiylerine qarşı 15 kere ateş açtılar.


text:
Martnıñ 31-nde Kremlniñ nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi 2021 senesi mayısnıñ 21-nece Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Vadim Bektemirovnıñ tefqif etilmesine qarşı istinafnı red etti. Bunı Bektemirovnıñ advokatı Marlen Halikov «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesine bildirdi.
«Mudafaa tarafı qararnı lâğu etmege rica etti. Bugünki mahkeme oturışında mahkeme şikâyetni qanaatlendirmedi», – dep yazıla bildirmede.
Halikovnıñ sözlerine köre, Vadim Bektemirovnıñ alı bir qarar, o er keske minnetdarlıq bildirgen.
Nevbetteki mahkeme oturışı aprelniñ 9-nda olacaq. Advokat Emil Kürbedinovnıñ malümatına köre, Bektemirovnı Aqmecsit SİZO-sından Rostov-na-Donuğa etap eteckler, anda davanıñ esası baqılacaq.
Advokatnıñ sözlerine köre, mahkeme, dörtünci Jenena şartnamesine köre mahkemelengen Ukraina vatandaşı sayılğanı ve Qırımdan çıqarılması ve qanunsız taqip etilmesi yasaq olğanı aqqında muracaatlarnı da red etken.
Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsi Vadim Bektemirov martnıñ 10-nda qabaatlav hulâsasını aldı.
2020 senesi iyülniñ 7-nde Rusiye quvetçileri yedi qırımtatarınıñ evini tintti: Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonınıñ Kurtsı qasabasında İsmet İbragimov, Bağçasaray rayonınıñ Jeleznodorojnoye köyünde Alim Sufyanov, Bağçasaray rayonınıñ Süyür Taş (Belokamenka) köyünde Seyran Hayretdinov, Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde Aleksandr Sizikov, Aqmescit rayonınıñ Bavurçı (Kamenka) köyünde Vadim Bektemirov ve Aluştada Dilâver Memetovnıñ. O, tintüv keçirilgende evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı. FSB, bu insanlar «Qırım sakinleri arasında terror mefküresini yayıp, qırımlı musulmanlarnı öz saflarına celp etti», dep bildire. Rusiye mahsus hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, «(teşkilât) azalarınıñ yaşağan yerlerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir al-İslami» propaganda malümatları, terror faaliyetinde qullanılğan bağ vastaları, elektron malümat taşıyıcıları tapılıp alındı».
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
«Ümerovnıñ davasında» imayeci olğan Rusiye advokatı Nikolay Polozov Moskvadaki advokatlar palatasınıñ şurasından tevsiye aldı. Anda «bu vaziyette taqiqatçınıñ sorğusına barmağa kerekmey», dep aytalar. Aynı vaqıtta advokatlar palatası sorğudan nasıl çetleşecegini añlatmadı. Bunı Nikolay Polozov Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Onıñ qayd etkenine köre, o, sorğularnı körmemezlikke ursa, taqiqatçınıñ onı zornen ketirme qararını çıqarmaq aqqı bar. Polozovnıñ fikirince, advokatlar cemiyeti advokatnıñ aqlarını qorçalama talabı ile çıqmalı, bu yapılmasa, «FSB taqiqatçısınıñ elleri çezilir».
«Advokat Polozov ve onıñ müşterileri aqqında laf ketmey, mesele advokatlar faaliyetiniñ anayasa temelinen bağlı – advokat sırı. Rusiyeniñ advokatlar cemiyeti indememege tırışsa, yahşı bir şey olmaycaq. Qırımda mümkün olsa, Tataristan, Çeçenistan, Moskvada da mümkün, demek. Rusiye Federatsiyasında advokat sırı institutı lâğu etile», – dep qayd etti Polozov.
Onıñ zanınca, bu meselede cemaat qoltutmaq kerek, faqat şimdilik sert bir cevap yoq.
«Rusiye ve Qırımdaki zor vaziyetni köz ögüne almaq kerek, akimiyetniñ menfaatları ile aynı fikirde olmağan insanlar cemaat alanından siline, olarnı körmemege tırışalar. Men zenaatdaşlarımnı fena tüşünmege istemeyim, amma mesele bütün Rusiyeniñ advokatlar cemiyeti içün pek ciddiy ola», – dep qoştı advokat.
Salı künü, dekabr 13-de, Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Kiyev mahkemesi FSB taqiqatçısı Skripkanıñ Nikolay Polozovnı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ davasında şaat olaraq sorğuğa çekilmesi iznine dair muracaatını baqtı.
Polozov qarardan şikâyet etmek niyetindedir.
Nikolay Polozov mahkemede İlmi Ümerov davasınıñ şaatı olaraq sorğuğa çekilse, advokat davadan imayeci olaraq çetleştirilecektir.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi ki, oña endi «Ridvan Suleymanov aqqında ilk malümatlar kele».
«Tahmin etkenimizge köre, adam aqiqiydir ve büyük belâğa oğradı: tahminlerge köre, FSB tarafından üç afta evel yaqalandı. Aqmescit rayonındaki bir köyde yaşay edi. Belki, Zaporojyede qayd etilip yazılğan edi, amma er vaqıt Qırımda yaşay edi. Onıñ bütün yaqınları ve soy-sopları Qırımda yaşay, amma onıñ yaqalanmasını saqlay. Qırım sakinleriniñ bir qısmı içün böyle areketler tabiiy olayata, olarnı qorquzalar ki, eger olar qomşularğa öz problemaları aqqında aytsa, yaqalanğan yaqınlarını iç bir vaqıt sağ körmezler», – dep bildirdi Çubarov.
Avgust 12-de rusiyeli kütleviy haber vastaları rusiyeli FSB çıqarğan videonı paylaştı, videoda insan sorğuğa çekile, onı işğal etilgen Qırımda «terakt» azırlağan ukrain kişi olaraq taqdim eteler. Aqay kişi özüni Zaporojye sakini Suleymanov olaraq tanıta. FSB onıñ «Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresiniñ agenti» olğanını ayta.
Videodaki aqay kişi qayd ete ki, oktâbr ayında celp etildi ve Qırım territoriyasında «arbiy malümatnı» ayda 4 biñ grivna aylığınen toplamaq kerek edi. Avgust 11-de Rusiyede Zaporojye sakini Yevgeniy Panovnıñ sorğuğa çekilgen videosı paylaşıldı, FSB onı Qırımda teraktlar azırlağanında qabaatlay. Videoda Yevgeniy Panov yaralanğan yüznen añlata ki, o, «ATO zonasında 2014 senesi avgust ayından 2015 senesi avgust ayına qadar hızmet etken edi», bundan soñ Kiyevge davet etildi, o yerde oña «Qırım toprağında diversiya aktsiyaları keçirilmesi içün gruppa teşkil etilgeni añlatıldı».
Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi avgust 11-de Yevgeniy Panovnı eki ayğa apiske qapattı.
Avgust 10-da Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti ilân etti ki, işğal etilgen Qırımda «yarımada infrastrukturası ve ayat teminlemesi pek müim obyektlerinde» teraktlarnıñ ögüni kördi, Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresini bunı azırlağanında qabaatladı, «diversiya» teşkilâtçılarından biri yaqalanğanı aqqında bildirdi.
Ukrain polkovnigi, Ukraina prezidenti memuriyetiniñ ATO meseleleri boyunca mesleatçısı Aleksandr Motuzânik avgust 11-de bildirdi ki, Ukraina Qırım ile memuriy sıñırda silâlı provokatsiyalarnı yapmadı, yarımadada iç bir istihbarat hadimi yaqalanmağan edi.
Ukraina politsiyası Yevgeniy Panovnıñ qaçırılması boyunca, onıñ soylarınıñ muracaatınen, cinaiy iş açtı. Ukraina Milliy politsiyası matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, taqiqatçılar bunı Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146 maddesi (qanunsız azatlıqtan marum etme ya da insannı qaçırma) boyunca qayd etti.


text:
Çuvaşistan
Çuvaşistan ya da Çuvaşiya, resmiy adı Çuvaş Cumhuriyeti (çuvaşça ЧӑBaш EH, ЧӑBaш Pecпyблиkи; rusça ЧyBaшия, ЧyBaшckaя Pecпyблиka) - Rusiyeniñ bir muhtar cumhuriyetidir. Cumhuriyetke adını bergen çuvaşlar, türk halqlarından birevidir. Çuvaşistan, Rusiyeniñ orta kesiminde yer ala ve 1920 senesi iyün ayında muhtar cumhuriyet qurulğandır. Meydanlığı 18 300 km². Ealisi qararnen 1 350 000 adamdır. Paytahtı Çeboksarıdır.
Çuvaşlarnıñ, X-XVI asırlarda eski türk boylarınıñ (Edil Bulğarınıñ) qarışmasından meydanğa kelgenleri yazılğandır. Ayrıca çuvaşlarnıñ suvar ya da suvaz adlı türk adından kelgeni de ögge sürüle. Çuvaşlarnıñ 15% Başqurtistan ve Tataristanda otura.
Çuvaşlarnıñ oturğan regionı XVI asırda ruslarnıñ eline keçken, regionda 1920-de muhtar memuriy birligi olğan, 1925 senesi aprelinde de muhtar cumhuriyet alına kelgendir. ŞSCBniñ dağılmasından soñ da (1991) Çuvaşistan Cumhuriyeti adını alğandır.
Çuvaşlar Orta Edil regionında, qapalı bir cemiyet olaraq yaşaylar. Cumhuriyetniñ meydanlığı 18 300 km². Memleketniñ üçte biri ormanlarnen qaplıdır. Ealisi 1 500 000 adamdır. Ancaq Çuvaş nufusı 2 000 000-ğa yete. Nufusnıñ 60% şeerlerde otura.
Saat quşağı[deñiştir | kodunı deñiştir]
Çuvaşistan Moskva Saat quşağındadır (UTC+3).
İqtisadiyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Çuvaşistan iqtisadiyatı sanayı ve ziraatqa dayana. Sanayı qolunda maşna, toquma, elektrik, alkogol, kâğıt, kereste, himiyadır. Çuvaşiyada tahminen 300 sanayı qurulışı bardır.
Ziraat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Başlıca mahsulatı zahire, kenevir, qartop, sebze, keten, şeker çükündir ve tütündir. Regionda ayvancılıqnıñ domuz asravcılığı de müim yer tuta. Ziraat kolhoz ve sovhozlarda yasala. Et, süt, yımırta işlep çıqaruvı yüksektir.
Din[deñiştir | kodunı deñiştir]
Çuvaşlarnıñ esas dini hristian ortodokslığıdır.
Maarif[deñiştir | kodunı deñiştir]
İlk olaraq 1872-de çuvaş tili yasalğandır. Çuvaşlarda maarif seviyesi diger cumhuriyetlerde olğanı dayın yüksektir. Şimdi ülkede:
- 24 başlanğıç mektepte 22 000 talebe,
- 702 orta mektepte 280 000 talebe,
- 3 universitette 19 000 talebe
bar olıp, maarif çuvaş tili yasala. Halqnıñ 77% çuvaş tilini qullana.
Ayrıca, Çuvaşistanda 801 kitaphane, 1200 klub bar olıp, yılda 3 million kitap basıla ve 30 gazeta neşir etiledir.
Naqliyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Memleketniñ naqliyat ağı qara ve deñiz yolunen yasala. Demiryolları ve qara yolları Moskva, Aşağı Novgorod, Qazan, Ulyanovsk ve paytaht Çeboksarı ile bağlıdır.


text:
Birleşken küçler tedbirleriniñ ştabı noyabrniñ 9-nda Donbastaki Ukraina mevzilerine ateş açılmadı. Aynı vaqıtta, noyabrniñ 8-nde 11 kere ateş açılğan edi, neticede bir ukrain arbiyi yaralandı.
«LNR» gruppirovkasınıñ vekilleri noyabrniñ 9-nda mevzilerine bir kere ateş açıldı, dep bildire.
«DNR» gruppirovkası sabadan bir malümat bermedi, amma noyabrniñ 8-nde açılğan ateş neticesinde üç aydut elâk olğanını bildirdi.
Donbastaki zıddiyet alanında iyülniñ 21-nde barışıq ilân etilse de, ateş tınmay. Taraflar bir-birini sukünet rejimini bozğanında qabaatlay.
Donbastaki silâlı zıddiyet 2014 senesinden berli Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı yardım köstergeninde qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlarnı red ete ve Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» bar, dep israr ete.
BM malümatına köre, 2018 senesi dekabr ayına qadar zıddiyet vaqtında 13 biñ insan elâk oldı, tahminen 30 biñ yaralandı.


text:
Serbest iqtisadiy zonanıñ (SİZ) iştirakçileri yılnıñ başından itibaren ilhaq etilgen Qırımnıñ bücetini 5,4 milliyard rublege (2,22 mlrd hrn – QA) arttırdılar. Bunı Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Maliye nazirliginiñ matbuat hizmeti, müessiseniñ başlığı İrina Kivikoğa atıfta bulunıp, bildirdi.
Kiviko: «2018 senesiniñ 7 ayı içinde SİZ iştirakçilerinden birleştirilgen bücetke 5,4 mldr ruble kelip tüşti», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, ağustos 1-ge qadar SİZ iştirakçileriniñ umumiy cedveline 1 341 añlaşma kirsetildi, olarnıñ 40-ı hususiy ve 1 301-i uquqiy şahıslar ile yapıldı. Aynı zamanda 30 uquqiy ve 2 hususiy şahıslar ile añlaşmalar lâğu etildi.
2014 senesiniñ küzünden başlap quvette olğan SİZniñ nizamnamesine binaen, Qırımda umumdevlet bergileri ve alınmları alınmay, bu yerde qayd etilgen hususiy ve uquqiy şahıslar ise ğayrı-rezident sayılalar. Zonanıñ quvette qaluv müddeti – 10 yıl. Bazı siyasetçiler, Ukraina tarafından de-facto kontrol etilmegen terriroriyada qanunnıñ maqsatqa uyğun olğanına dair şübhelerini defalarca ifade ettiler.


text:
2019 senesiniñ birinci yarımyılında, devlet mülkiyetinde olğan mülkniñ kirağa berilmesinden ilhaq etilgen Qırımnıñ büdjetine 198,5 million ruble (76 million ğrıvnâ - QA) kelir keldi. Bunı rusiyeli Qırım Mülkiyet Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Onıñ malümatına köre, bu para, plan köstergiçlerinden 22 million rublege aşa.
"Mülk kirağa berilmesinden, 2019 senesiniñ birinci yarımyılında, Qırımnıñ büdjeti 198,5 million ruble ile toldurıldı. Bu aqça, plan köstergiçlerinden 22 million rublege aşa ve aytılğan müddetniñ planından 112,44% çoqça ola", -denile beyanatta.
Baarde Aqyarnıñ rusiyeli akimiyeti, devlet mülkiyetiniñ kiracılarınıñ umumiy borcu 2 milliarddan çoqtır, ve mahkemelerde 552 dava açıldı, dep bildire ediler.
Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ ilhaqından soñ, yarımadada rusiye müessiseleriniñ ihtiyacları ya da "Tavrida" trassası kibi büyük leyhalar içün "milliyleştirüv" manaçığınen kiracılardan sıq-sıq topraq ve mülkni tutıp alıp başladılar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov «Frenkistan halqına ve saf göñülli insanlarğa» «Charlie Hebdo» mecmuasınıñ muarririyetinde oğan terroristik ücümi sebebinden öz taziyelerini bildirdi. «Novıy regoin» bergen malümatqa köre, yanvar 8 künü, cumaaqşamı, Refat Çubarov Frenkistan elçihanesi yanında gülçemberlerni qoydı.
«Pariste yüz bergen vaqia bizlerni şaşırdı. Çeşit millet ve din mensüpligi olğan insanlarnı. Terror ve onıñ aqibetleri muthiş bir şey. İnsan aqları, söz serbestligi, – er yerde riayet etilmeli. Olarnı kimse bozamaz. Amma biz aqiqatnı aytmalımız: dünyada devlet terrorizmi olğan vaqıtta, o terrorizmniñ diger şekillerine de negiz olacaqtır. Şu cümleden, maqsadını din tarafından aydınlatqan terrorizm içün de. Bu – islâm terrorizmi degildir. Devlet terrorizminiñ şeklidir, ukrainliler, şimdi frenkler de onıñ qurbanları oldı», – dedi Refat Çubarov.
«Birinci nevbette, biz BMT beyanatnamesinde, halqara uquqlarda yazılğan qaide ve maddelerge riayet etmelimiz. Biz istilâcı memleketlerni toqtatmalımız, o vaqıt terrorizmniñ diger şekillerni yoq etmege qolayca olur», – dep qoştı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Prezidiumı bildirgeni kibi, 2015 senesi yanvar 7-de «Charlie Hebdo» mecmuasınıñ muarriyetinde etilgen terroristik areket çeşit din ve millet vekilleri olğan insanlarnıñ duyğularını aqaretley.
Belli olğanı kibi, çarşenbe künü, yanvar 7-de, «Charlie Hebdo» muarririyetine etilgen ücüm neticesinde 12 insan elâk oldı, 11 yaralandı. Politsiya bergen malümatqa köre, şaatlar ücüm etkenler «Peyğamber içün intiqam aldıq» ve «Allahu akbar» degen şıarlarnı seslendire ediler.
«İslâm devleti»niñ tarafdarları ve diger islâm teşkilâtları saytlarda ücüm mesülietini özlerine alğanı aqqında bildireler.
Frenkistanda musulman toplulığınıñ yetekçileri ücümni takbih ettiler.
«Charlie Hebdo» satirik mecmuası 2006 senesi Jyllands-Posten dan gazetasınıñ Muhammed Peyğamber aqqında karikaturalarnı basıp, populâr oldı.


text:
Mütenasip ilân Ukraina çetel işler nazirliginiñ resmiy saytında peyda oldı.
«Bizni Yevromaydan adiyelerni Ukraina Cenübi ve Şarqında, şu cümlede Qırımda yüz bergen adiselerni qıyaslap, «ekili standartlarda» qabaatlaylar. Teessüf ki, rusiye memurları böyle teñeştirüvlerni keçirip, bese-belli şeylerni añlamay.   Aqiqaten ise, Rusiyeniñ bugün Ukraina Cenübi ve Şarqında etken areketleri Ukrainanıñ öz tesiri altında qaldırmaq içün etilgen ıntıluvdır», – dep aytıla beyanatta.
Ukraina çetel işler nazirliginde qayd eteler ki, Rusiye Ukraina vatandaşları «Moskvanıñ bizni itegen keçmiş dünyasında yaşamağa istemegenleri» ile razı olmağa istemey, ukrain halqınıñ avesi ise – «umumdünya ve avropa demokratik degerlikleri temelinde zemaneviy devletni meydanğa ketirmektir».
Mında demokratik Ukraina Rusiye içün telüke olmağanını da ayttılar.
«Ukrainliler Rusiye ile barışıqta yaşamaq, qomşularımıznen dostluq, şerik ve teñ uquqlu munasebette bulunmağa istey. Eminmiz ki, bunı rusiyelilerniñ de ekseriyeti istey. Rusiye tarafı avropalı demokratik Ukraina Rusiye içün telüke olmağanını añlaycağına ümüt etemiz. Avropalı demokratik Ukraina – em ukrain, em rusiye halqlarnıñ merağındadır», – dep aytıla beyanatta.
Böyleliknen Ukraina çetel işler nazirliginde Rusiyeni Ukrainada istilâ ve tariklerni, Qrımda ise işğalni toqtamağa çağırdılar.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde FSB tutqan Ukraina deñizcileriniñ cezası belgilenecek oturışuv başladı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Daa evel haber etilgeni kibi, Rusiye uquq qoruyıcıları telükesizlik tedbirlerini quvetleştire, mahkeme binasına politsiya maşinaları, mahkeme vekilleri ve Rusiye OMON hadimleri keldi.
Qırım.Aqiqat alğan malümatqa köre, mahkeme oturışuvları üç salonda keçirilecek. Diñlevlerge ancaq Rusiye kütleviy haber vastaları içün tizilgen cedveller boyunca kirmek mümkün. Oturışuvğa kelgen rusiyeli aq qorçalayıcılar içeri alınmadı.
Jurnalist Anton Naumlük bildirgenine köre, al-azırda tutılğan Ukraina deñizcilerinden biri Yuriy Budzılonıñ cezası belgilene. Qadı – Andrey Dolgopolov, advokat – Ayder Azamatov.
«Bugün qadılar Viktor Mojelânskiy, Andrey Dolgopolov ve Mihail Belousov 12 deñizciniñ cezasını belgileycek, qalğanlarını mahkeme yarın baqacaq. Yaralanğanlarnıñ cezası Keriçte belgilecek, olar arbiy bölükniñ tibbiy qısmında buluna», – dep bildirdi jurnalist.
Daa evel haber etilgeni kibi, qırımlılar Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesiniñ binası ögünde toplaşa. Olar FSB esir alğan Ukraina askerlerine qoltutmağa keldi.
Salı künü saba belli oldı ki, Ukraina deñizcilerini sekiz qırımlı advokat imaye etecek.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bazarertesi künü bildirgenine ki, Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina Arbiy deñiz quvetlerine ait üç gemini noyabrniñ 25-nde Keriç boğazında zapt etip, 24 Ukraina askerini tuttı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovanıñ malümatına esaslanıp bildirdi ki, Keriç boğazında esir alınğan üç Ukraina askeri Keriç hastahanesinde buluna.
Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Noyabr 15 künü, cumaertesi, işğal etilgen Qırım eyyeti Rusiye Federatsiyası prezidentiniñ Qırım federal bölüginde vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsev ve Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş-nazir Sergey Aksönov ile rusiyeli Tataristan paytahtı – Qazanğa yol aldı.
Bunı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyetiniñ «ruporı» Krıminform saytı bildire.
«İş ziyaret çerçivesinde Qırım eyyetiniñ azaları Qazan federal universiteti, «Eydos» müendislik merkezi, qazan Agroprompark, «IT-park», «Tehnopolis» ve Himgradnı ziyaret etecekler. Bunıñ ile eyyet azalaraı Gorkiy adına Zedenodopolskiy zavodına baracaq olalar», – denile beyanatta.
Tataristan ükümetiniñ resmiy saytında aşkâr etilgen malümatqa köre, ziyaret neticelerini eyyet azaları Tataristan prezidenti Rustam Minnihanov ile Qazan Kremlinde muzakere etecekler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiyeniñ ukrain yarımadası işğaliniñ ekinci yıllığında Qırım.Aqiqat «Qırım.Boysunmağan» vesiqalı filmini azırladı. Filmde adise-vaqialarnıñ iştirakçileri yarımada sakinleriniñ Rusiye istilâsına qarşı narazılıq aktsiyalarına çıqqanını añlatalar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, ukrain siyasetçisi ve cemaat erbabı Andrey Sençenko, uquq qorçalayıcı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev, «Qırım dalğası» cemaat areketiniñ reisi Oksana Novikova, PostPlay teatriniñ rejisseri Galina Cikayeva, Ukraina haber siyaseti naziriniñ Qırım meselelerinden mesleatçısı Emine Ceppar, «Euromaydan-Krım» koordinatorı İsmail İsmailov, «Ukrain evi» Qırım iş ve medeniyet işbirligi merkezi» cemaat teşkilâtınıñ reisi Andrey Şçekun.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Betçälär
Sälamät bulıyq - 3/2021
“Sälamät bulıyq” tapşıru tezmäbezneñ bügenge çığarılışında betçälär (akne) xaqında süz alıp barabız.
Dön’yada iñ yış oçrıy torğan tire probleması bulğan betçälär üsmer çaqtan başlana.
Akne pıçraq, üle tire häm başqa törle säbäplär arqasında tığılğan küzänäklärdä barlıqqa kilergä mömkin. Tığılğan küzänäklär qara noqtalarğa yäki yalqınsınuğa da kiterä. Betçälär may bizläreneñ çiktän tış aktiv buluınnan, gormonal’ üzgäreşlär, stress, naçar diyeta, darularnıñ tiskäre täêsire häm gigiyena qağıydälären citärlek däräcädä ütämäw arqasında bulırğa mömkin.
Betçälär ,däwalanmasa, yaralar häm êzlär barlıqqa kiterä.
Öydä êşläp bula torğan qayber tabiği reśeptlar belän betçälärdän qotılırğa bula.
Limon suı häm darçin
Darçin häm limon suı betçälärne däwalawda qullanılğan bakteriyälärgä qarşı köçle maddälär. 2 aş qaşığı yaña sığılğan limon suına 1 aş qaşığı darçin quşıp bolğatabız. Qatnaşmanı betçälärgä sörtäbez, 15-20 minuttan soñ cılımsa su belän yuabız ,dımlandırabız, atnada 2-3 tapqır qabatlıybız.
Limon häm kurkuma
Kurkuma awırtu häm yalqınsınunı kimetä.
Kurkuma belän limon suın quşıp betçälärgä sörtegez. 15-20 minuttan soň cılı su belän yuığız, atnada 2-3 tapqır qabatlağız. Kurkuma tiregezdä beraz sarı tös qaldırırğa mömkin, ämma ul yözegezne berniçä tapqır yuğaç betä.
Ästerxan çikläwege häm yözem aşamağız
Ästerxan çikläwege häm yözem aşamasqa tırışığız. Çikläwek häm yözem betçä yaraların arttıra.
Limon häm roza suı
Roza çäçäge suı betçäle yalqınsınğan tirene tınıçlandıru öçen bik faydalı. 1 aş qaşığı limon suı belän 1 aş qaşığı roza suın quşabız. Sıyıqlıqnı mamıq belän tiregä sörtäbez. 20 minuttan soň salqın su belän yuabız. Näticäsen kürgänçe kön sayın qabatlıybız.
Lävän (lavanda) çäye
Lävän (lavanda) çäye dä betçälärgä uňay yoğıntı yasıy häm betçä êze qaludan saqlıy.
Yäşel çäy
Daimi räweştä yäşel çäy êçü betçä çığudan saqlıy. Anı şulay uq betçälärgä sörtergä dä bula.
Bal
Bal betçäle tirene tözätä häm tirene tağın da yaxşırta.
Organik alma serkä
Serkäneň antibakterial’ häm antimikrobial’ üzençälekläre betçälärne kipterü öçen täq’dim itelä. Monıň öçen 1 aş qaşığı organik alma serkäsen 2 aş qaşığı su belän quşıp mamıq belän betçäle urınğa irtä häm kiç kompress quyıla. Şul räweşle berniçä könnän betçälär kibäçäk.
Mineral’ su häm alma serkäse
Atnada 3 tapqır yartı çınayaq mineral’ su belän alma serkäse qatnaşmasın betçälärgä sörtä alasız.
Öydä yasalğan tabiği yoğırt
Yoqlarğa yatar aldınnan tiregezgä 1 qaşıq yoğırt sörtegez ,10 minut kötegez häm cılı su belän yuığız.
Kokos mayı
Kokos mayı tirene tuqlandıra häm dım balansın saqlarğa yärdäm itä. Tabiği kokos mayı alığız häm kön sayın irtän anıň belän bitegezne dımlandırığız. Ul betçälärne kipterenü häm küzänäklärne kısunı tizlätä. Ägär soňğı könnärdä yözegezdä betçälär artqan ikän makiyajığıznı kokos mayı belän çistarta alasız.
Qahwä
Şikärsez peşerelgän qahwäne êçkännän soň töbendäge qalqıqların yözgä sörtep 10 minut kötterü dä betçälärgä uňay täêsir itä.
Lävän mayı
Kiçen lävän mayı belän betçäle urınnarğa massaj yasıy alasız.
Tabib Mäxmät Uçar


text:
Qırımda Qırım müendis ve pedagogika universitetiniñ ruhiyat ve pedagogika tasili fakultetiniñ ocası Sultaniye Harahadı vefat etti. Bu aqta «Avdet» gazetası bildire.
Sultaniye Harahadı qırımtatarlarnıñ vatanğa avdet olunğan soñ çıqarılğan ilk qırımtatar elifbesiniñ müellifi edi.
Neşirniñ malümatına binaen, o, mektepten aldın ve kiçik mektep çağındaki balalarnı ögretüv ve terbiyelev boyunca oquv-metodik derslikleriniñ de müellifi ola.
Sultaniye Harahadı üç oğulnıñ anası, üç torunnıñ bitası, altı ağa ve qardaşnıñ tatası edi. O, 6 yıl devamında Taşkentte bala bağçasında terbiyeci olaraq çalıştı, 1981 senesinden başlap logoped olaraq işley edi, Aqmescit bala bağçalarında logoped gruppalarını açqan edi.
Avdetniñ bildirgenine köre, Sultaniye Harahadınıñ cenazesi Aqmescit civarındaki Mamaq (Strogonovka) köyünde oldı.


text:
Böyek Bolğar ile
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Böyek Bolğar ile — (viz. Πaλaιά MeYάλn BouλYapίa; bolg. Beлиka Бълrapия) — hunnar däwläte tarqalğannan soñ Könçığış Awrupada barlıqqa kilgän bolğarlar qäbiläläreneñ berläşmäse, bolğarlarnıñ tarixi däwläte, başqalası Fanagoriädä urnaşqan bulğan. Böyek Bolğar ilendä şulay uq başqa xalıqlar da yäşägän (fin-uğır telle xalıqlar h.b.).
Böyek Bolğar ile 512 yılda tözelep, 679 yılda xäzärlär basımı astında tarqala.
Nigez saluYзrәpTү
VI ğasırnıñ 80 nçe yıllarında Azaq buyı bolğarların häm alarğa qärdäş başqa qäbilälärne Törki qaxanlığı üzenä buysındırğan. Läkin bu könçığış törkilärenä qarşı köräştä bolğarlar, bergä oyışıp, qäbilälärneñ zur häm qüätle berlegen tözi alğannar. Bu berlek tarixta Böyek Bolğar digän isem belän mäğlüm. Bolğarlarnı berençe bulıp berläştergän keşe Dulo ıruınnan çıqqan kenäz Orğana ikänlege bilgele (üz waqıtında hunnarnıñ başlığı, dähşätle Attila da şuşı ıruğa qarağan).
Däwlät urnaştıruıYзrәpTү
Böyek Bolğar ile Azaq buyı, Donnıñ tübänge ağımındağı häm Taman yarımutrawındağı cirlärne biläp torğan. Başqalası Tamandağı elekke grek şähär-portı Fanağuris (Fanağöriä) bulğan. Tamatarxa da zur şähärlärdän sanalğan, soñraq rus çığanaqlarında ul Tmutaraqan' iseme belän mäğlüm.
XalıqYзrәpTү
Däwlätneñ xalqı yarım küçmä tormışta yäşägän. Don buylarında küçmälärneñ cäyläwläre tezelep kitkän bulğan. Qayberläre yılğa buylap ber, ber yarım çaqrımnarğaça suzılğan. Läkin keşelärneñ küpçelege daimi awıllarda häm cir öyemnäre belän äyländerep alınğan nığıtmalı şähärlärdä yäşägän. Alarnıñ qayberläre taş stenaları 7 metrğa qädär qalınlıqqa citä torğan çın kirmän räweşendä bulğan. Tirmälärdä dä, öylärdä dä yäşägännär. Tik tirmälär küçenep yörü öçen genä tügel, ä awıllarda, xätta şähärlärdä utraq kön itü öçen dä caylaştırılğannar. Bu urta ğasırlardağı böten küçmälär dönyası öçen xas bulğan. Älege awıllar häm toraqlar, matdi kul'turanıñ başqa tör qaldıqları belän bergä, Saltı-Mayaq arxeologik kul'turasın täşkil itälär. Älege kul'turanıñ iseme ike borınğı istälek: Ukrainanıñ Xarkov ölkäsendäge Saltovo (Saltı) qäberlege häm Woronej ölkäseneñ Mayaq şähärlege atamalarınnan yasalğan. Gärçä Saltı-Mayaq Xäzär qaxanlığınıñ däwlät kul'turası sanalsa da, asılda anı borınğı bolğarlar häm alannar tözegän, şuña kürä ul ber ük däräcädä Böyek Bolğar kul'turası dip tä sanala. Älege kul'turağa, awıl häm yort qaldıqlarınnan tış, küp sanlı qäberleklär, törle-törle xezmät häm suğış qoralları, könküreş äyberläre, balçıq häm pıyala sawıt-saba, bala uyınçıqları h. b. kerä. Alar barısı da yarıysı uq bay, aldınğı mädäniät, nıq üskän iqtisad, xärbi eşlärneñ yuğarı däräcädä buluı turında söyli.
YazuıYзrәpTү
Borınğı bolğarlar run yazuın da üzläştergännär. Ul monda Xäzär ile aşa Törki qaxanlığınnan kilep citkän. Siräk-miräk bulsa da, täñkä aqçalar da tabılğalıy. Alar başlıça VIII—X ğasır başında suğılğan ğäräp dirhämnäre häm öleşçä Vizantiä aqçaları. Saltı-Mayaq kul'turası VIII—IX ğasırlarnı eçenä ala.
Bez qısqaça tanıştırğan kul'tura urta ğasırlar başındağı Yevraziä törkiläreneñ iñ zur arxeologik kul'turalarınnan berse bulıp isäplänä. Soñraq ul İdel bolğarları mädäniäte nigez taşlarınıñ bersenä äwerelgän.
Qubrat xanYзrәpTү
632 yılda Böyek Bolğar däwläteneñ xanı bulıp Orğananıñ ber tuğanınıñ ulı Qubrat täxetkä utırğan. Qayber çığanaqlarda, mäsälän, Vizantiä tarixçısı İoann Nikuisskiy xronikasında Qubrat çuqındırılğan häm Vizantiädä impiratır İrakliy sarayında tärbiä alğan dip birelgän.
Läkin qayber tarixçılar bu xäbärgä şik belderälär häm Qubrat tügel, ä anıñ ağası Orğana Konstantinopol'dä yäşägän häm çuqındırılğan dip raslıylar. Qubrat isä mäcüsi bulıp qalğan, ul waqıtlardağı barlıq törkilär kebek ük Täñregä tabınğan («täñrelek» — ber allalıqnıñ başlanğıç forması ul), citmäsä törki süze belän «xan» dip atalğan häm iseme dä törkiçä bulğan. Osta säyäsätçe häm talantlı ğäskär başlığı bulğan Qubrat üzäkläşterelgän däwlät tözi alğan, häm şul çor çığanaqlarında bu däwlät xaqlı räweştä «Böyek» dip zurlap yörtelgän.
Qubrat VII yözneñ 50 nçe yıllar axırı—60 nçı yılları başında ülgän (qayberäwlär irtäräk, tögälräk waqıtnı kürsätälär—642 yılda, dilär). Anıñ üleme çınında üze tözegän berläşmäneñ yäşäwdän tuqtawına kitergän. Ğomumän, mondıy arada barlıqqa kilgän däwlätlär, nindi genä yañğırawıq kemnär belän atalmasınnar, qüätle monarx xakimlek itkändä genä yäşi alğannar häm ul ülügä, qağidä bularaq, tarqalğannar, cimerelgännär. Böyek Bolğar belän dä şulay bulğan.
Qubratnıñ ullarıYзrәpTү
Vizantiä monaxı Täwbäçe Feofannıñ 810—815 yıllarda terkäp qaldırğan yılyazmasında ber borınğı bolğar riwayäte kiterelä. Anda söylängänçä, Qubratnıñ biş ulı bula. Ul alarğa hiçqayçan ber-bersennän ayırılmasqa, başqalar östennän xakimlek itü häm qollıqqa töşmäs öçen härçaq berdäm yäşärgä wasiät äytep qaldıra. Bu riwäyät soñraq könbatışta kiñ tarala. Anda şundıy ber waqiğa kiterelä: menä xan, ülär aldınnan, ulların üz yanına çaqırta, alarğa ber bäyläm sıyıq tal çıbığı kiterergä quşa häm härqaysına şul bäylämne sındırıp qararğa boyıra. Berse dä buldıra almıy. Şunnan soñ xan bäylämnän ber çıbıq suırıp ala da ciñel genä sındırıp birä. Menä, di ul, bäylämne yäş, köçle keşe dä sındıra almadı, ä ayırım ber çıbıqnı ülep yatuçı xälsez qart ta sındırdı. Tormışta da näq şulay: bergä tuplanğan bolğarlarnı berkem ciñä almas, ä ayırılğan här urdanı doşman ciñäçäk häm üzenä buysındıraçaq.
Riwäyättä Qubrat ullarınnan öçeseneñ iseme atalğan: ölkäne — Batbay, ikençese— Qotrağ, öçençese — Asparux (ike keçeseneñ isemnäre kürsätelmägän). Ämma xäzärlär häm protobolğarlar tarixın tikşerüçe M. İ. Artamonov häm S. A. Pletneva, tarixi çığanaqlarğa nigezlänep, Qubratnıñ ike genä ulı: Batbay belän Asparux qına buluın raslıylar. Qotrağ isemen alar bolğar qäbilälärennän berse qotrağlar belän bäylilär. Ğomumän, xannıñ biş ulı turındağı riwäyät Böyek Bolğar ilendä bulğan biş etnik törkem, biş ere qäbiläne gäwdäländerä.
«Böyek Bolğar ile» warislarıYзrәpTү
Bu çorda Böyek Bolğar cirläre könçığıştan höcüm itep toruçı xäzärlär tarafınnan nıq kimetelgän bulğan. Qubratnıñ ulları Qawqaz aldı tiräsendäge könyaq töbäklärgä genä xuca bulıp qalğannar.
- Batbayğa Quban buyı cirläre, Asparuxqa şul yılğanıñ yuğarığı ağımı buyları häm xäzerge Stavropol' qalqulığı tigän.
Xäzärlär bolğarlarnı torğan sayın qısrıqlağannar.
Dunay Bolğäriäse barlıqqa kilüeYзrәpTү
- Asparux onağurlar qBolğarbiläse belän könbatışqa taba küçenep kitkän: başta Dunay yılğası tamağına barıp utırğan, monda aña elegräk ayırılıp kitkän bolğar qäbiläläre — qutriğurlar häm bu yaqlarğa küptän tügelräk töplängän slavyannar kilep quşılğannar. Bolğarlarnıñ qüätle suğışçan oyışması slavyannarnı da üz eçenä alğan, häm alar tizdän, qüätle berlekkä tuplanıp, Vizantiäneñ 50 meñle ğäskären, yağni şul çordağı iñ zur daimi armiäne tar-mar itkännär.
Bu xäl 679 yılda bulğan, ike yıldan soñ, 681 yılda, könbatışta yaña bolğar däwläte—başqalası Plisqa şähäre bulğan Dunay Bolğäriäse barlıqqa kilgän.
Bolğar xannarı dinastiäse ildä 300 yılğa yaqın — başta 816 yılğa qädär Asparux, annarı Omutarx näselläre xakimlek itkän. Läkin aqrınlap bolğarlarnıñ slavyanlaşuı köçäyä barğan, 865 yılda slavyan Boris (852—889) patşalıq itkändä ük inde xristian dine qabul itelgän, ä 894 yılda bertuğan Kirill häm Mefodiylar uylap tapqan slavyan yazuı kirillitsa ğämälgä kertelgän. Slavyan tele räsmi töstä çirkäw häm däwlät tele bulıp äwerelgän. Törki telle bolğarlar belän könyaq slavyannar arasındağı etnik ayırma aqrınlap yuqqa çıqqan. Asılda, bolğarlar küp sanlı slavyannar tarafınnan yotılıp betkännär, tik alarnıñ ataması ğına etnonim—xalıq iseme bulıp saqlanıp qalğan.
Batbay warislarıYзrәpTү
- Qubrat xannıñ ölkän ulı Batbay Tönyaq Qawqazda üz cirlärendä torıp qalğan häm xäzärlärgä buysınğan. Tora-bara anıñ citäkçelegendäge bolğarlar, yağni quban bolğarları, «qara bolğarlar» dip atala başlağannar. Bügen alar belän xäzerge qaraçaylar (qaraçalılar) häm balqar xalıqların bäylilär. «Bolğar» häm «balqar» süzläreneñ yaqınlığına iğtibar itegez. «Qara» süze ğomumän törki telle küp kenä xalıqlarğa xas üzençälek. Ul alarnıñ qara tutlı bulularınnan alınğan. Mäsälän, qaraçalardan tış qara nuğaylar, bezgä mäğlüm qara xäzärlär, qara qıtaylar bulğan (qara qıtaylar—alar qıtaylar tügel, ä VI—VIII yözlärdä tönyaq-könçığış Qıtayda yäşägän törki qäbilälär). Şunısın da äytergä kiräk, fändä mäğlümlek alğan Pereşçepkino xäzinäse dä — altın häm kömeş sawıtlar, qimmätle qorallar, bizänü äyberläre, altın yözeklär h. b.— Batbay iseme belän bäyle. Ul Poltawa ölkäseneñ Keçe Pereşçepkino awılı yanında tabılğan.
İdel Bolğarı — Qotrağ warislarıYзrәpTү
Elegräk yıllarda bolğarlarnıñ Qotrağ citäkçelegendäge öçençe törkeme Qubrat ülgännän soñ Urta İdel buyına kitkän dip yazalar ide. Läkin andıy xanzadäneñ bulmawı, ä qotrağlar qäbiläse genä yäşäwe fändä isbatlandı inde. Şunıñ östenä, arxeologik tikşerenülär kürsätkänçä, Tatarstan yaqlarına bolğarlar VII ğasır urtasındağı bez taswirlağan waqiğalardan soñ uq kilep çıqmağannar äle. Azov buyında häm şul tirä töbäklärdä qalğan bolğarlar xäzär qäbiläläre berläşmäsenä kergännär häm alar belän, ayırata alannar belän berlektä, yuğarıda äytelgän Saltı-Mayaq arxeologik kul'turasın barlıqqa kitergännär häm VIII yöz azağına tikle diärlek şunda yäşägännär.
Urta İdel buyına, Tatarstan cirenä häm aña yänäşä könyaq häm könyaq-könbatış ölkälärgä bolğarlar näq menä VIII yöz azaqlarında — IX yöz başlarında kilep utırğannar häm monda İdel buyı Bolğar däwläte barlıqqa kilgän.
Monı da qarağızYзrәpTү
Tışqı sıltamalarYзrәpTү
- Bolğar däwläte
- ПoBecTb BpeMeHHыx лeT. M.-Л., 1950. Ч. 1-2; ПoлHoe coбpaHиe pycckиx лeToпиceй. M., 1949. T. 2; M., 1962. T. 1, Bып. 2.
- Boлжckaя Бyлrapия и Pycb. KaзaHb, 1986.


text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda Qırımtatar akademik muzıkalı dramatik teatriniñ bediy reberi ve rejissörı, Ukraina nam qazanğan sanat erbabı Bilâl Bilâlov işten boşatıldı.
Bu aqta özüniñ Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov haber etti.
“Qırımtatar Milliy Meclisi ve öz adımdan Qırımtatar akademik muzıkalı dramatik teatriniñ bediy taqımı ve qırımtatar cemaatçılığınıñ bu hususnen bağlı ğazabına paylâşam. Qırımda rusiyeli işğalciler tarafından yapılğan nevbetteki cinayetine halqara cemaatçılıq ve mahsus halqara teşkilâtlar, şu cumleden UNESKO tarafından kerek şekilde degerlendirilmesi içün elimizden kelgen er şeyni yapmağa tırışacaqmız”, – dep yaza Çubarov.
Onıñ sözlerine köre, Bilâlov, ilhaq muitinde çalışqan diger reberler kibi, “Rusiye işğalinde, bu yıl 117 yaşını toldurğan yekâne qırımtatar teatrini salqapqalmaq içün defalarca muayyen sanat ve ictimaiy uzlaşuvğa barmağa mecbur qalğan”.
Qırım.Aqiqat Bilâlovdan bu hususnen bağlı izaat almağa tırışa.
Bilâlov Qırımtatar akademik muzıkalı dramatik teatrinde 1989 senesinden berli çalıştı, 1994 senesi ise, bediy reberi-müdiri oldı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin BMT Baş assambleyasında çıqışta bulunğanda, salondan turıp çıqtı. Bunı twitterde BMT yanındaki Ukrainanıñ daimiy temsilcisi Yuriy Sergeyev bildire.
«Eyyetimiz arqadaşımıznıñ çıqışı vaqtında salondan çıqtı. Onıñ ögündeki balkonda İlovayskten Ukraina bayrağını açtılar! Körsin», – dedi Sergeyev.
New-Yorkta BMT Baş assambleyasında 70-nci sessiyasında oktâbr 3 kününe qadar sürecek muzakereler başlandı.
BMT Baş assambleyasınıñ minberinden Rusiye prezidenti Vladimir Putin çıqışta bulundı.
Bu künleri New-Yorkta faaller Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ siyasetine qarşı numayışlarnı keçire.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Rusiyeniñ topraqları «istilâ telükesine kirgen taqdirde» işğal etilgen Qırım «elimizde olğan bütün imkânlarnen faydalanaraq» qorçalanacaq, dep bildirdi. Bu aqta Putin Showtime telekanalınıñ efirinde amerikalı kinorejissör Olıver Stone’ge bergen intervyusında söz yürsetti.
Ayrıca Putin «Qırım bütünley Rusiyeniñ bir parçası olğan soñ bizim o territoriyağa nisbeten munasebetimiz tamamile deñişti», dep ilâve etti.
Putin Qırım Rusiye tarafından zapt etilgeni aqqında aytır eken, bu adise - Qırım sakinleriniñ öz teşebbüsinen yapılğanı aqqında ayttı. «Qırımnı Rusiyege biz qoşmadıq, onıñ Rusiyege qoşulmasına Qırım sakinleri qarar berdi». Putin aytqanına köre, Rusiye «insanlarnıñ saylâvğa kelmesi içün» uyğun şartlar azırladı, yarımadada «iç bir türlü cengâver areketler olmadı, anda kimse ateş açmadı, kimse kimseni öldürmedi»
Oliver Stone’niñ «Putinden alınğan intervyu» adlı vesiqalı tsikli bu künlerde Showtime kabel kanalında numayış etilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text: Başqortostanda 3 keşenän ekstremistik äźäbiät tartıp alınğan. Tuymazıla yäşägän İldar Äxmätyänov, Räsül mullağäliev häm Röstäm Nafiqov Xizb-ut-Taxrir oyoşmahı ağzaları bulıuźa ğäyeplänep iyun ayında 1-är yılğa şartlı räüeştä xököm itelgäyne. Ularźıñ ösöhö lä mäxkämä barışında ğäyeptären tanığaynı. Bıl egettärźän tartıp alınğan Äl-Vay jurnalı, İslam sistemahı, Başqortostanda mosolmandarźı qulğa alıu tergeźelde, Maxsus xeźmättär menän bäyläneşkä ingändä üźeñde nisek totorğa häm yänä ber-nisä kitapta ekstremizm işarahı bulıuı raślanğan. Bıl turala respublika prokuraturahı beldergän.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer mahkemesi «ukrain diversantları davasınıñ» mabüsleri Vladimir Dudka ve Aleksey Bessarabovnı devamlı apis cezalarına üküm etti.
Ekisi de 14 yılğa üküm etildi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Mahkeme er birine para cezasını da berdi: Dudkağa – 350 biñ ruble, Bessarabovğa – 300 biñ ruble.
Aprelniñ 2-nde Aqyar şeer mahkemesiniñ oturışuvında qabaatlayıcı taraf «ukrain diversantları davasınıñ» mabüsi Vladimir Dudka içün 15 yıl apis cezası berilmesini istedi. 4-üni apishanede keçirecek, qalğan – 11 yılnı ise sert rejimli koloniyada. Davanıñ diger mabüsi – Aleksey Bessarabovnı – Rusiye prokuraturası 14 yıl ve 10 ayğa üküm etmege rica etti. Olardan 4 yılnı apishanede, qalğan 10 yıl ve 10 aynı sert rejimli koloniyada keçirmeli.
2016 senesi noyabrniñ 9-nda Aqyarda «Nomos» Qırım analitik merkeziniñ hadimleri Dmitriy Ştıblikov, Aleksey Bessarabov ve yaqın dostu Vladimir Dudka tutulğan edi. Üçü de Ukraina istihbaratınıñ isteginen Qırımda diversiya azırlağanında qabaatlandı.
2017 senesi noyabrniñ 16-nda Aqyar şeer mahkemesi Ştıblikovnı 5 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına ve 200 biñ ruble (95 biñ ğrıvnâ) para cezasına üküm etti.
2018 senesi iyülniñ 31-nde Kreml kontrolindeki Aqyar şeer mahkemesi aqyarlı Vladimir Dudka ve Aleksey Bessarabovnıñ apis cezasını altı ayğa uzattı.
Ukraina telükesizlik hızmetiniñ bildirgenine köre, Qırımda tutulğan Ukraina vatandaşları SBU hadimleri ya da hızmetçileri degil.


text:
1783 senesi Qırım hanlığınıñ birinci işğalinden soñ qırımtatarlar Osmanlı imperatorlığına köçmege başladılar. Adamlar işğalcilernen razı olmağa istemeyip, Vatanını terk ete ediler. Qomşu devlet köçip kelgenlerge Osmanlı devletiniñ cemaat, siyasiy, iqtisadiy ve medeniy yaşayışında özüni köstermege imkân bergen edi.
XVIII asırnıñ soñ – XX asırnıñ başını qayd etmek mümkün. Aynı bu müddet içinde yüzlernen qırımtatarı Babıali tarihında büyük iz qaldırdı.
Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarih saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ leyhasında, «Tuğra» videobloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Nizami İbraimovnıñ kollektsiyasınıñ, Fresher.ru saytınıñ resimleri, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarını aks ettirmey


text:
Bu – internetta säyer xällär turında yazuçı jurnalist Greg Strange säxifäsennän alğan añlatmalar ide. Bastoey törmäsendä çäneçkele çıbıqlar da, yozaq häm biek qapqalar da yuq. Biredäge 115 totqın 200läp çebeş, 8 at, 40 sarıq häm 20läp sıyır tota. Alar üzlärençä tulısınça diärlek tämin itä, qırda ikmäk üsterä, urmanda ciläk cıya häm diñgezdä balıq tota. Alar elektr energiäne dä üzläre, qoyaş panelläre yardämendä cıya.
Baqçalarında alar aşlama sipmi, tabiğatne saqlıy. Törmäneñ şiğäre – keşeçelek ekologiäse. Törmä citäkçese Oevind Alnaes süzlärenä qarağanda, "totqınnarğa cawaplılıq tapşıru, problemalarnı alarnıñ üzlärenä çişergä birü häm taläplär quyu, alarnı nıq üzgärtä."
Bu qadär alğa kiteş – başqa sıymaslıq ber äyber bit... şul törmägä elägergä çiratqa basıym mikän ällä?
Ä şul cinäyät sezneñ tuğannarığızğa qağılsa, allam saqlasın, xatınığız, qızığız yä apağıznı köçlägän keşe törmädä şulay yal yortında kebek yal itsä, sez närsä dip äyter idegez? Bälki andıy şartlar çınnan da totqınnarnı üzgärter häm alar qabat cinäyät yulına basmas, dip ömetlänergä genä qala.
Bastoey törmäse qanunnarın bozğannar – nığraq saqlanğan törmälärgä küçerelä. Utrawdan qaçuçılarnıñ burıçı – törmägä şaltratıp qaçtım, min isän-saw dip xäbär itü. Çönki Norvegiäneñ salqın suları aşa siräk keşe isän çığa ala. Totqın şaltratsa – anı ul sularda ezlämilär. Mäyet ezläw eşläre qıybatqa töşä ikän.
Törmädä eşläwçe saqçı Tina Smith BBCğa birgän äñgämäsendä, totqınnarnıñ biredän xökem waqıtı betkäç tä kitäseläre kilmi, digän. Bu kübräk – irektä ğailäse, sıyınır urını bulmağanğa qağıla. Bu törmä – başqaları da annan ğibrät alır dip ömetlänä...


text:
Aqmescit rayonı Saraylı Qıyat köyünde kontslager mabüslerine «Qızıl» memorialınıñ qurucılığını mayısnıñ 8-ne qadar bitirip olamay bileler. Tantanalı açılışı mayıs 9-na planlaştırıla.
Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine işbu kompleksniñ quruculığı ile oğraşqan teşkilât hadimi bildire.
«Bir aydır, tatil ve bayramlarnı körmeyip, çalışamız. Obyektni müddetinde taqdim etmelimiz. Amma mayıs 9-na bir qaç kün qaldı, qurucılıq işi ise daa bitmedi. İnsanlar da endi boldurğanlar», – şikâyet ete adam.
Şimdilik mında damnıñ qoyulması ile oğraşalar. Memorialğa qasaba kirişinden yolnı qoyalar. Bundan sebep, deyler yerli sakinler – şeerge tarlalardan keçmege mecburlar.
«Merkeziy yolnı qapattılar, asfalt qoyalar. Şimdi qasabadan çıqmaq içün ya tarlalardan, ya diger soqaqlardan keçmege kerek, ama soqaqlarda er vaqıt tıqanıqlıq, onıñ içün tarlalardan keçmege daa da qolay, toz çoq olsa da», – tarif ete Qırım.Aqiqatqa yerli sakin Sergey.
Digerler yañı yol ve keçitler sebebinden quvançını bildireler.
«Böyle yol mında çoqtan yoq edi. Bu quruculıqnıñ başlanması eyidir. Endi em maşina, em piyadeler içün yollarnıñ vaziyeti yahşı olur», – dey yerli sakin Anastasiya.
Memorialnıñ qurucılığı bıltır yazda başlandı. 1942 senesi baar ayından 1944 senesi barine qadar, çeşit malümatqa köre, 8-15 biñ insan öldürilgen edi.


text:
Rusiyeniñ BM Baş assambleyasınıñ on azası, şu cümleden Federatsiya Şurasınıñ Halqara işler komitetiniñ reisi Konstantin Kosaçev Amerika vizalarını alamadı ve tedbirge kirsetilmeycek.
Bu aqta Kosaçev «İnterfaks» agentligine bildirdi. Tış işler nazirliginiñ matbuat kâtibi Mariya Zaharova da bu malümatnı Facebookta tasdıqladı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Eyyet azaları salı künü New Yorkqa yol alacaq ediler. Baş Assambleyanıñ sessiyası bazarertesi künü başlandı. ABD vizalar tehnik sebeplerden berilmedi, dep bildirdi. Kosaçev bunı «sebepsiz ve añlatılmaycaq aktsiya» dep adlandırdı.


text:
Bunıñnen bağlı vesiqağa Rusiye deputatlarınıñ çoqusı qol tuttı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Rusiye ve Sovetler Birliginde yaşağan adamlarnıñ rusça qonuşqan soy-sopları Rusiye vatandaşlığını qolay-qolay ala bileler.
Vatandaşlıq aqqını qazanmaq içün Rusiyege köçmek ve çetel devletniñ vatandaşlığından vazgeçmek kerek.
Yuqarıda qayd etilgen imtiyazları olğan adamlar vatanlaşlıqnı üç ay içinde qolaylaştırılğan shema boyunca qabul ete bileler.
Al-azırda Rusiye vatandaşlığını almaq içün beş yıl devamında Rusiyede yaşamaq kerek.


text:
Aqyarda dekabrniñ 29 sabası itibarınen 82 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, beş hasta öldi. Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümeti haber etti.
“Hastalar – 5 yaştan 71 yaşqa qadar insanlar. 128 adam tüzelgen soñ hastahaneden çıqarılğan. 47 yaştan 77 yaşqa qadar beş hasta öldi. Umumen yılnıñ başından Aqyarda 6591 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 6152 insan tedaviylendi, 228 öldi” – yazıla bildirmede.
Berilgen malümatqa köre, 179 hasta statsionarlarda, yengil hastalar içün bölükte 167 kişi yata eken.
Hastalarnen alâqada olğan 586 kişi közetile.
Qırımda keçken künü 332 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 7-niñ hastalıq alâmetleri yoq, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov.
Aksönov, yanvarnıñ ortasına qadar yerli alış-veriş merkezlerinde kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvini ve food courtlarnıñ işini yasaqladı. Qırımda tek restoranlarda degil, ofislerde de korporativ keçirilüvi yasaq etildi.
Bundan evel Qırım akimiyeti şeer meydanlarında keçirilmesi planlaştırılğan bütün medeniy-kütleviy tedbirlerni yasaqladı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ emrinen, Rusiye Mudafaa nazirligi Yalta ve Aqmescitte yuqunç ile küreşmek içün koronavirus hastahanelerini qura.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Türkiye baş nazir muavini Numan Kurtulmuş Türkiye ve Rusiye arasında yeñilmez manialar yoq olğanını ilân etti ve eki taraf arasındaki munasebetlerniñ yaqın vaqıtta eyileşecegini tahmin etti.
Mayıs 30-da Ankarada keçirilgen matbuat konferentsiyasında o, iç bir devlet diger devletnen munasebetlerni feda etip olmağanını qayd etti.
Aynı vaqıtta Moskvada Rusiye prezidentiniñ temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiye ve Türkiye arasındaki munasebetler meselesini tek Türkiye reberligi çeze bilgenini ilân etti. Moskvada Türkiye reberliginden urulğan rusiyeli bombardir uçağı içün afu soramasını ve ziyanlar ödemesini bekleyler.
Eki devlet arasındaki munasebetler keçken sene noyabr 24-te Türkiye ve Suriye sıñırı yanında rusiyeli Su-24 bombardir uçağı urulğan soñ kerginleşti. Ankara, uçaq Türkiye ava boşluğına kirgenini ayta, Moskva ise, bunı red ete. Bundan soñ Rusiye Türkiyege qarşı sanktsiyalarnı kirsetti.


text:
Ǵalabalıq oferta
Húrmetli paydalanıwshı!
Sizge Qaraqalpaqstan Respublikası Uy-jay kommunal xızmet korsetiu ministrligine tikkeley elektron formada múrájatlardı jollaw imkaniyatı usınılmaqta. Sonıӊ menen birge, Siziӊ jollap atırǵan múrájatlarıӊız rásmiy statusqa iye ekenligin esletip ótemiz hámde tómendegilerdi este saqlawıӊızdı soraymız:
Fizikalıq shaxs sıpatında múrájat jollasaӊız atıńız, familiyaӊız, jasaw ornıӊız haqqındaǵı maǵlıwmatlar kórsetiliwi hám múrájatıӊız mazmunı bayan etiliwi shárt. Yuridikalıq shaxs sıpatında múrájat jollasaӊız, yuridikalıq shaxstıӊ tolıq ataması, onıӊ jaylasqan ornı (pochta mánzili) haqqındaǵı maǵlıwmatlar kórsetiliwi hám múrájatıӊız mazmunı bayan etiliwi shárt.
Ayrıqsha itibar beriӊ! Jala, sógis sózler qollanılǵan hám jalǵan maǵlıwmattan ibarat múrájatlardı usınıw múmkin emes.
Sonday-aq, tómendegi jaǵdaylarda múrájatlarıӊız qabıllanbaytuǵınlıǵın esletip ótemiz:
• ádepsiz mazmundaǵı múrájatlar (uyatsız yamasa sol sıyaqlı sógis sózler, qorqıtıwǵa urınıw, mazmun hám mánisi bolmaǵan usınıslar hám múrájatlar);
• múrájat tekstinde túsiniksiz qısqartıwlar yaki reklama materialları bolsa, quramında anıq arzalar, shaǵımlar bolmaǵan múrájatlar;
Sonday-aq, paydalınıwshı bir neshe ret bir másele boyınsha tiykarlı juwap berilgen múrájattı qayta jollasa (eger múrájatta taza argumentler hám jaǵdaylar keltirilmegen bolsa), onda onıӊ múrájatı kórip shıǵılmaydı. Joqarıda keltirilgen shártlerdiӊ barlıǵı Ózbekistan Respublikasınıӊ hárekettegi nızamshılıǵına tiykarlanıp belgilengen.
Siz tómendegi máseleler múrájat etiwińiz múmkin:
– kóp kvartiralı úylerdi basqarıw, sheriklikler, basqarıw kompaniyaları jumısları;
– kóp kvartiralı úylerdegi ulıwma múlkti saqlaw, ońlaw, onnan paydalanıw, ulıwma múlkti saqlaw ushın májbúriy tólemler tólew;
– kóp kvartiralı turaq jaylardaǵı oraylıq ıssılıq sistemasına baylanısı mashqalalar.


text:
Aral ten'izi
Aral ten'izinin' qısqasha tariyxı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Aral ten'izi qumlı qurg'aq klimatlı ortalıqta jaylasqan bolıp ol a'yiemgi Sarmat ten'izi qaldıqlarının' biri bolıp esaplanadı. Ten'izdin' uzınlıg'ı 1950 jılları 426 km bolsa, al eni 284 km di qurag'an, onın' en' shuqır jerinin' teren'ligi 68 metr bolg'an. Ten'izdin' 96%in suw menen qaplag'an, onın' 4%in qurg'aqlıq qurag'an. Ten'iz suwı aylanısı yamasa ha'reketi saat tili boyınsha ha'reket etedi. Ten'iz kaynozoy erası ortalıg'ında 21 mln. jılı, 1200 jıl burın Aral ten'izi Kaspiy ten'izi menen baylanısta bolg'an, bul 1573 jılg'a shekem dawam etken.
Burın A'miwda'rya (Okus) Uzboy deltasınan Kaspiy ten'izine quyg'an, al Torg'ay daryası Aralg'a quyg'an. Belgili grek alımı Klavdiy Ptolomey 1800 jıl burın jasag'an bolıp, ol o'zinin'"Almagest" (Ullı qurılısshı) miynetinde du'nyanın' kartasın sızg'an, ol kartanı 27 bo'lekke bo'ldi. Sonın' 22-kartasında Aral ten'izi menen Kaspiy ten'izleri su'wretlengen. Kartada ko'rsetiwinshe Kaspiyge Zarafshan ha'm A'miwda'rya (Okus) quyıp turg'an. A'miwda'rya 62000 jıl burın Tyanshan tawınan baslap Fergana oypatlıg'ınan ag'ıp o'tken. Sonın' menen birge sayaxatshı Marko Polo og'an "İon" dep at bergen, al Sırda'ryanı Yaskart dep atag'an. Aral ten'izi jag'asınan (Sarıqamıs, Akespe) den 80 m teren'likten arxeologiyalıq qazılmalar boyınsha tasqa aylang'an kit omırtqasının' ha'm qızıl balıqtın' su'yekleri tabıldı, ol oligatsena da'wirinde jasag'anı anıqlandı. Usı orıng'a jaqın yamasa No'kistin' qubla ta'repinde jaylasqan Shılpıqtın' a'tiraplarınan akula tisi qaldıg'ı tabıldı, bul sonnan derek beredi ten'iz a'yyemgi da'wirlerde du'nyalıq okeanlar menen baylansta bolg'anın ko'rsetedi.
A'yyemgi tariyxıy qol jazbalarda Aral ten'izin o'z da'wirlerinde ha'r qıylı atlar menen atag'an, mısalı: 880 jılı İbn Xordadbek onı "Kurder" ko'li dep atasa, 961 jılı İstaxdi "Kazbin" dep atag'an, al 1334 jılı Xafizi "Abduda" dep atag'an, son' XIII-a'sirden baslap ha'zirgi atı menen atalıp kiyatır.
Sayaxatshılar Aral ten'izin kartag'a ha'r qıylı da'wirlerde suwretke tu'sirgen. Onı kartag'a anglichanlı Djenkinson 1758 jılı kartag'a tu'sirgen bolsa, al 1664 jılı gollandlı Nikolay Bitsen tu'sirgen. Ten'izdin' ta'biyatın izertlewde Butakov penen Shevchenkonın' miynetleri ju'da' ko'p boldı. Butakov ekspeditsiyag'a eki qayıq tayarlap, kemenin' kapitanı etip Qara ten'izdin' ten'izshisin qoydı, al ekinshi kemede Shevchenkonın' o'zi 27 adam menen ten'izdi sayaxat etti. Aral ten'izin Butakov o'zinin' ekspeditsiyası menen birge ju'rip 1840 jılı kartag'a tu'sirgen.
Mag'lıwmatlar boyınsha 1592 jılı Barsakelmes atawının' batıs bo'limi qurg'aqshılıq penen qosıldı, al keyin ala ten'izdin' tolısıwı menen qaytadan qurg'aqshılıqtan ayırıldı. Angliyalı Tomson 1740 jılı jazıwınsha to'mengi A'miwda'ryada qaraqalpaqlar jasaydı dep ko'rsetken, olar qamıstan jasalg'an qayıqlarda ju'zip balıq awlaydı ha'm qamıstan jasalg'an u'ylerde jasaydı dep jazıp ketken. Son'g'ı XVI-XVII a'sirlerdin' baslarında Jan'a Qosjetpes, Uyalı, Vozrojdenie atawları payda boldı. Aral ten'izine Jan'a da'rya 1819 jıldan baslap suw quyıwın toqtattı, al Quwan da'rya 1823 jıldan suw quymay qaldı. Ten'iz 1870 jılları Sarı qamıs ko'li menen baylanısta bolg'an dep ko'rsetedi.
Rossiya en' birinshi ret Aral ten'izine o'z kemesin 1853 jılı tu'sirdi. 1886 jıl A.Nikolaevtin' basshılıg'ında Aral ten'izine ekspeditsiya sho'lkemlestirildi. Aral ten'iznin' arqa bo'leginde akademik L. Berg ten'izdin' balıqlar du'nyasın izertledi. Ten'izdi balıqshılıq retinde paydalanıw maqsetinde patsha Rossiyası 1905 jılı jan'a temir jol qurılısın basladı. 1913-jılı Aral ten'izi poselkasında 1026 adam jasag'an, ol 30 jılday qala dep ataldı. Aral balıqshılıq izertlew stantsiyası 1920 jılı du'zildi, 1970-jılg'a shekem Aralda 34 tu'r balıq bolıp, sonın' 24 tu'ri o'ndiriste a'hmiyetli bolg'an. Ha'zirgi waqıtta bul tu'rlerden hesh qaysı qalmag'an. Aral ten'izinde 1946-jılı 234-320 ts. balıq awlanıp, Qazaqstan bo'liminde 5 balıq zavodı, bir balıq kombinatı, al qubla Aralda 5 balıq zavodı 1 balıq konserva kombinatı, 20 balıq qabıllaw punkti bolg'an. Aral ten'izi jag'alawında Moynaq qalasında 33 milletke jaqın xalıq jasag'an. 1960-1990 jıllar aralıg'ında Moynaq qalasının' xalg'ı 15 mın' adamg'a qısqarıp, al Qazaqstannın' Qızıl orda oblastı jag'alawlarında 40 mın'g'a shamalas adamlar ko'ship ketken. 1992 jılı ten'izdin' qa'ddi 1948 jılg'a salıstırg'anda 50 metrge tu'sip ketti. 1961-1981 jılları suwdın' qa'ddi 8 metrge tu'sti. 1992 jılı 18 metrge tu'sip ketti, al ten'izdin' ko'lemi 3,1 metrge qısqarıp duzlılıg'ı 2,5-3 ma'rtebe astı. 1960-jılları Aral ten'izi basseynde su'rilgen jerlerge suwg'arıw 1913-jılg'a salıstırg'anda 3 mln ga o'sti. A'miwda'rya ha'm Sırda'ryanın' 64,6 kub metr suwdı suwg'arıw ushın paydalanıldı. 1957 jılı 58 gektarlı A'miwda'ryanın' ag'ımı bo'limindegi jerinde ondatra terisi jılına 1 mln. dana jetistirildi. Ha'zirgi waqıtta ol 10 mın' danag'a shamalas awlanadı.
A'miwda'rya menen Sırda'rya suw jıynawshı maydanı taw bo'liminde 350 km kv quraydı. Sırda'rya suw balansın qar ha'm muzlardın' esabınan toplap, al A'miwda'rya muzlı, qarlı ha'm jer astı suwları ha'm az mug'darda jawın-shashın suwları menen toyınadı.
Aral ten'izinin' suw resursı 127 kub km quraydı. 1970-jılları da'ryanın' suwg'armalı jerlerge paydalanıw boyınsha ha'r qıylı mag'lıwmatlar bar onın' 33,5-37,0 km kubtı qurag'an. Keyingi waqıtları ulıwma suw menen ta'miyinleniw sisteması joqarı ag'ısı 22 km kub, ortasha ag'ıs 10-12 km kub, to'mengi 10 km kub. 1930-40 jılları da'rya suwının' ortasha minerallıg'ı 0,25 ml/g bolsa, al joqarı bo'liminde 0,50 ml/g bolg'an. 1960-jıldan baslap suwdın' duzlılıg'ı joqarı da'rejede artıp ketti. 1960 jılları to'mengi A'miwda'rya bo'limindegi qamıslıqlar florası 200 mın' gektar bolıp, onın' o'nimdarlıg'ı 78-255 ts ge deyin boldı. Da'rya suwının' tartılıp ketiwi sebebinen bul jerlerde qamıslıqlar azayıp ketti. Ha'zirgi waqıtta onın' o'nimdarlıg'ı 5-15 ts ge tu'sip qaldı. A'miwda'rya tiykarınan muzlı qarlı suw menen ta'miynlenip onın' azg'antay bo'limin 1 mm jawın-shashın suwı menen ta'miynlenedi. No'kiske jaqınlag'anan baslap A'miwda'rya deltası baslanadı. Ol 7 mın' km kv iyeleydi. A'miwda'rya suwg'armalı jerlerdin' 2,5 mın' gektarın ta'miynleydi. Ulıwma Qaraqum kanalı aralıg'ında ha'zirgi waqıtta 1200 km den zıyat bolıp, kanaldın' suwının' 20% ti qumg'a sin'ip ketedi, al 22% ti ha'r qıylı tarmaqlarg'a ketedi. A'miwda'rya 1934-60 jılları Aral ten'izine 38,6 km kub di quyg'an. Ha'zirgi waqıtta 2-4 km kub suwdı jılına quyadı. Aral ten'izi basseynide biotanın' o'zgeriwi, jerdin' shorlanıwı, qurg'awı ulıwma 3,23 mln gektardı quraydı. Ha'zirgi waqıtta A'miwda'rya deltasında ten'iz jag'alawlarında ortasha jer u'stindegi fito massa yamasa qamıslıqlar 1876 ts ga bolıp qurg'aq jerlerde 37,6 ts ga, al duzlı jerlerinde 18,3 ts ga quraydı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko sentâbr 21-de Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ 71-ci sessiyasında sözde bulunmağa niyetlene. Bu aqta malümatnı Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Haber merkezi bildire.
Birleşken Milletler Teşkilâtı (BMT) Baş assambleyasınıñ sessiyası resmiy olaraq sentâbr 13-te New-York şeerinde açıldı.
Er sene keçirilgen umumiy munaqaşalar sentâbr 20-de başlanacaq. Bundan evel BMT baş kâtibi Pan Gi Mun aza devletlerine er sene taqdim etilgen teşkilât işi aqqında maruzanı taqdim etecek. Bu kün Baş assambleyada birinci olaraq Braziliya ve AQŞ liderleri sözde bulunacaq.
Munaqaşalar sentâbr 26-ğa qadar devam etecek.
Sentâbr 19-ğa Qaçaq ve köçkenler meseleleri boyunca Sammitniñ keçirilmesi planlaştırılğan.
Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyası BMT-niñ esas munaqaşa organı ola. Buña teşkilâtnıñ bütün aza devletleri temsilcileri kire, olarnıñ episi birer reyge malik. Barışıq ve havfsızlıq kibi müim meseleler boyunca qararlar üçte eki reylerniñ çoqluğını talap ete. Diger meseleler boyunca qararlar adiy çoqlulıq ile qabul etile.


text:
Sergey Lavrov acele surette Ukrainadaki deeskolatsiya vaziyeti boyunca kerekli areketlerni başlamaq ve ilk evelâ narazlıqnı köstergen insanlarğa qarşı arbiy operatsiyanı toqtatmaq, «Pravıy sektor» azalarınıñ yapılğan agressiv areketlerini kesmek fikirini bildirdi», – qayd etile mesacda.
Bunıñnen bir sırada, telefon subeti devamında Lavrov mahbüsler meselesini aydınlatıp, AQŞ Ukrainada olğan öz tesirinden faydalanıp, apske alınğan narazılıq aktsiyalarınıñ liderlerini azat etmek kerekligini bildirdi.
Bundan da ğayrı, taraflarnen Slavânskta apske alınğan OSCE inspektorlarınıñ apske alınması muzakere etildi.
John Kerry öz nevbetinde Rusiyeni Ukrainanıñ şarq tarafında yerleşken silâlı taqımlarğa tesirini büyükleştirip, OSCE arbiy ekspertlerni boşatılmasına yardımcı olğanlarına çağırdı.


text:
Sentâbr 17-de, cumaertesi künü Donbasstan mecburiy köçkenlerge Kiyev vilâyetindeki Abramovka köyünde topraq damartıları alma aqqı aqqında ilk şeadetnameler berilecek. Bu kün 103 adam şeadetname alacaq. Umumen olaraq, leyha çerçivesinde mecburiy köçkenlerniñ 560 qorantası topraqnen teminlenecek, olardan tahminen 60 qoranta – qırımtatar qorantalarıdır. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında «Qırım diasporası» cemaat teşkilâtınıñ matbuat kâtibi Tatyana Guzik bildirdi.
«Bizge Vışgorod rayonında Abramovka köyü yanında 55 gektar topraq ayırıldı. 560 qoranta, olardan tahminen 60 qırımtatar qorantası, ve daa bir qaç Qırım sakini, bu köy hocalığı içün ayırılğan topraqnı qullanma aqqı aqqında, amma kiçik qurucılıq aqqınen, şeadetnamelerni resmiyleştire. Şimdilik kiçik», – dep ayttı Tatyana Guzik.
Bunen beraber, o qayd etti ki, kelecekte, mecburiy köçkenler topraq damartılarında mesken evlerni qurıp, yanında bağça ve bostanlarnı saçıp olsun dep, teşkilâtta yerli akimiyetten bağça kooperativi teşkil etilmesini talap etecekler.


text:
Pakistanda yüz bergen patlav neticesinde qurbanlarnıñ sayısı 53-ke yetti. Patlav avgust 8-de Pakistan cenübiy-ğarbında yerleşken Kvetta şeerinde hastahane yanında yanğıradı. Politsiyanıñ malümatına köre, daa 30-dan ziyade insan yaralandı.
Vilâyet içki işler naziri Sarfraz Bugti ücümni «terrorizm eylemi» olaraq takbih etti.
Politsiya hadimleriniñ aytqanlarına köre, patlav, bundan evel atışma neticesinde elâk olğan belli adliyeciniñ cesedi hastahanege ketirilgeninden soñ yüz berdi.
İç bir taqım ücüm içün mesüliyetni boynuna almadı.
Belucistan cenübiy-ğarp vilâyeti akimiyetiniñ temsilcisi bildirdi ki, taqiqat işleri alıp barıla.
Bunen beraber, bundan evel avgust 8-de mahkemege ketken adliyeci Bilal Kasseni kim oldürgeni belli degil. Politsiyanıñ bildirgenine köre, patlav neticesinde elâk olğanlarnıñ çoqusı adliyeciler ola, olar hastahane yanında bu yerge zenaatdaşı Kasseniñ cesedi ketirilgen soñ toplaştı.


text:
Cuma künü, noyabrniñ 22-nde, Herson vilâyetinde kimligi belli olmağan insanlar tarafından elektrik naqil hatları bozulğan ve Qırım esas Ukrainadan elektrik energiyasını alamağan ilk künden dört yıl keçti. Rusiye yarımadanı işğal etmezden evel Qırımdaki elektrik energiyası Ukrainanıñ diger regionlarından temin etilgen edi.
2015 senesi noyabr ayında Rusiye memurları Qırımda fevqulâde vaziyetni ilân etti, elektrikler söndürilmege başladı. Dekabr ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kuban energoköprüniñ ilk ağını işletti – daa soñra dördü çalışıp başladı. Bundan ğayrı, rusiyeliler Qırımğa mobil generator tertibatlarını qoydı, ve 2018 senesine qadar eki yañı elektrik stantsiyası quruldı. Amma ara-sıra yarımadada ışıqlar kene de söndürile.
Rusiye energetik inkişaf fondunıñ müdiri Sergey Pikinniñ fikirince, Rusiye Qırımnıñ elektrik energiyasınen teminlev meselesini al etti, amma ağlarnı bütünley qurmadı.
Eki issilik elektrostantsiyası çalışıp başlağan soñ köpür sazlayıcı, yedek energosisteması oldıSergey Pikin
– Şimdi er şey stabil. Qırımnı Rusiyeniñ cenübiy energosisteması ile birleştirgen energetik köpür ve Aqmescit ve Aqyar civarında eki yañı gaz elektrostantsiyası işke başlağan soñ yedek büyük oldı. İnkişaf ve turizm, sanayı imkânı bar ve ilâhre. Eki issilik elektrostantsiyası çalışıp başlağan soñ köpür sazlayıcı, yedek energosisteması oldı, onı kerek olğanda işleteler. Şimdi o, başında olğanı kibi kerekmey. Aynı vaqıtta içki energetik hatlar ciddiy yañartuvğa muhtac. Olar eski, Sovetler Birligi zamanında olarnı kimse tamir etmedi. Yani birinci mesele – energiyanı almaq, ekincisi – onı dağıtmaq. Al-azırda hatlarnıñ rekonstruktsiyasına federal bücetten ayrı para berile – onlarnen milliard ruble. Bu olmasa, energiya er bir sakinde olmaycaq.
Sergey Pikinniñ fikirince, elektrik energiyasına artqan ihtiyac yarımadanıñ askeriyleştirilüvinen degil de, Qırımda turizm inkişafınen bağlı. Ukrainanıñ sabıq energetika ve kömür sanayısı naziriniñ muavini Vadim Ulida, Ukraina energetik hatından kesilgende Qırım elektrik ihtiyaclarınıñ tek 30%-ını qarşılağan edi.
Şimdi Qırım özüni öz generatsiyasınen temin ete. Eki issilik elektrostantsiyası beraber aman-aman 900 megavatt işlep çıqaraVadim Ulida
– Rusiye bayağı para sarf etken soñ, şimdi Qırım özüni öz generatsiyasınen temin ete. Eki issilik elektrostantsiyası beraber aman-aman 900 megavatt işlep çıqara. Elbet, kesilüv Qırım içün ciddiy bir darbe oldı, Rusiye aşıqışnen temelli areketler yapmağa mecbur oldı. Bütün memleketten mobil generator tertibatları ketirilgen edi, Qırımnıñ energosisteması ise bir qaç ayrı parçağa bölündi. Vaziyet tek energokopür kirsetilgen soñ tüzeldi, yarımadanıñ sisteması toplanıp, Rusiyege qoşuldı. Başta az berip, ardı-sıra arttırğan ediler. Eñ esası – energokopür, aqım sıqlığınıñ tertiplevini temin etmekte. O vaqıt Qırımnıñ energiyanen teminlevini ğayrıdan tiklemek içün 3-4 milliard dollar para kerek, dep esaplağan ediler.
Vadim Ulida, Ukrainanıñ işğal etilgen Qırım siyaseti ardı-sıra olmalı, dep tüşüne: yarımadanı elektrik energiyasında kesmege qarar berilgen olsa, buña esaslanmaq kerek, demek.
– Ukraina ve Qırım munasebetleri – iqtisadiyat meselesi degildir. Bu siyaset meselesi, işğal etilgen topraqlarnı qaytaruv ve Ukraina ve Rusiye arasındaki munasebetler meselesidir. Siyaset bu tarafta inkişaf etecek, dep tüşünem.
Ukraina prezidentiniñ Qırım vekiliniñ muavini Tamila Taşeva, dört yıl evelsi Kyivniñ yarımada siyaseti «aşağıdan yuqarı şekillendirilgen edi», dep fikrini ayttı.
Qırımnı elektrik energiyasından kimler kesti alâ daa isbatlanmadıTamila Taşeva
– Qırımnı elektrik energiyasından kimler kesti alâ daa isbatlanmadı. 2015 senesi küzde naqliyat seferlerini blok etüv, daa doğrusı işğal etilgen topraqqa mal ketirilüvini blok etken vatandaş aktsiyası keçirilgen edi. Neticede Qırımğa mal ketirilüvini tertiplegen №1025 ükümet qararı qabul etildi, noyabrniñ 21-nde ise blackout başlandı. Devlet akimiyeti organlarını aytsaq, Ukraina tarafı mesüliyetni öz boynuna almadı. O vaqıt memuriy sıñırda turğan vatandaş cemiyetiniñ vekilleri ve faaller de mesüliyetli olğanını aytmadı. Neticede Ukraina ve Rusiye arasında Qırımnı energiyanen teminlev añlaşması uzatılmadı.
Tamila Taşevanıñ qayd etkenine köre, halqara gumanitar uquqı ceetinden, işğal etilgen topraqnıñ ealisi ve insanlar içün keyfiyetli yaşayış şaraitlerinden tamamen Rusiye mesüliyetli ola.
Energiyanen teminlev meselesi Rusiye tarafından Ukrainağa iddia olaraq da çıqarıla bile, amma halqara gumanitar uquqı Rusiyeni mesüliyetli dep sayaTamila Taşeva
– Qırımda işlep çıqarılğan ve Rusiye tarafından Qara deñiz tübünden berilgen elektrik energiyası Qırım ealisini temin etmek içün yeterli olmaq kerek. Arbiy bölük ve büyük müessiselerni aytsaq, elbet, bu maqsadlarğa elektrik energiyası yetmemesi mümkün. Mence, mesken yerlerde elektriklerniñ kesilüvi bunıñnen bağlı ola bile. Bu vaziyette Rusiye mesüliyetli ola. Energiyanen teminlev meselesi Rusiye tarafından Ukrainağa iddia olaraq da çıqarıla bile – eñ azından, böyle beyanatlar olğan edi – amma halqara gumanitar uquqı Rusiyeni mesüliyetli dep saya. Şu sebepten bu meselede Ukrainağa olğan iddialar sebepsizdir.
«Asker» cemaat teşkilâtınıñ reberi, ATR qırımtatar kanalınıñ saibi Lenur İslâmov emin ki, 2015 senesi Ukraina Qırımnen hususan elektrik energiyasınen alış-veriş yapamaz edi.
Ukrainalılarğa yekâne siyasiy millet adını taşımaq şanını qaytardıq. Duşman ücüm etken olsa, qorunmaq içün bütün usullarnı qullanacaqmız – eñ azından vatandaşlarımıznıñ qanında ticaret yapmaycaqmızLenur İslâmov
– Rusiyeliler, esas topraqtan Qırımnen ticaret yapqanlarnıñ güzel zamanları kelmesine yol açtı. Büyük kâr oldı, çünki Rusiye bütün mahsulatnı avadan ketirip olamay edi. Bu bir yıl devam etti. Liderlerimiz bunı aytqan edi, barmağan yerleri qalmadı: nasıl ola da, qanda ticaret yapasıñız? Ukraina memurları ve iş adamları Qırımğa böyle baqqan edi. Neticede bir ay ögüne sentâbrniñ 20-nden başlap qamaçav olacaq, dep ihtar ettik, amma bizni eşitmediler. Yarımadanıñ memuriy sıñırında 400 yük maşinasını toqtattıq. Rusiyenen «Qırım federal okrugına» elektrik energiyasını berüv añlaşması tizilgen edi. Onı rublelernen ödegen ediler, Rusiye bankındaki esapqa! Ukraina memurları ketmemiz içün millionlarnen dollar teklif etti… Biz Mustafa Cemilevnen külgen edik.
Lenur İslâmov, Ukraina akimiyetiniñ Rusiye ile Qırımğa elektrik energiyasını berüvnen bağlı yañı añlaşmanı «gizli imzalap olamağanını» vatandaş faalleriniñ ğalebesi dep adlandıra.
– Yani ukrainalılarğa yekâne siyasiy millet adını taşımaq şanını qaytardıq. Bu pek müim. Duşman ücüm etken olsa, qorunmaq içün bütün usullarnı qullanacaqmız – eñ azından vatandaşlarımıznıñ qanında ticaret yapmaycaqmız. Al-azırda «Asker» birleşmemiz memuriy sıñırda qalıp, vaziyetni közete. Yapa bilecegimizni yaptıq.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ dördünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrinden itibaren Herson vilâyetinde energetik tiremeleri bozulğan soñ, Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyası berilmey. Şimdilik Qırım öz generatsiyasını, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Yoq etüv esnasında bulunğan Bütünukrain informatsion medeniyet merkezini «Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetine» berecek olalar, bundan soñ onıñ yerine yañı müessise meydanğa ketirilecek.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
«Devlet komitetiniñ» yolbaşçısı Zaur Smirnov malümatına köre, «Yañı dünya» gazetası, «Yıldız» mecmuası ve «Krımuçpedgiz» neşriyatını «Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetine» avuştırdılar.
Yuqarıdaki media müessiseler şimdi yoq etüv esnasında bulunğan Qırımnıñ malümat boyunca Cumhuriyet komitetine boysuna ediler, dep ayttı memur.
Zaur Smirnovnıñ aytqanına köre, yañı leyha Qırım bücetinden qoşma masraflar olmasını talap etmey.


text:
Kyivdeki Rusiye elçihanesi ögünde Qırımda hırsızlanğan insanlarnıñ tuvğanları ve yaqınlarına qol tutmaq maqsadınen 50-nci aktsiya ötkerildi. Bu aqta «KrımSOS» cemaat teşkilâtı bildire.
«Mında endi 50-nci kere kelemiz, lâkin bu vaqıt devamında tahqiqat neticesi olmadı. İşğalniñ 6 yılı devamında 44 insan hırsızlandı, dep saydıq. Altısı daa soñra işkence izlerinen ölü tapıldı. 15-i aqqında alâ daa bir şey belli degil», – dep haber etti «KrımSOS» teşkilâtı.
Aq qorçalayıcılarnıñ qayd etkenine köre, 15 insannıñ hırsızlanmasınen bağlı semereli bir tahqiqat olmadı, mesüliyetke çekilgenler yoq.
Ukraina Tış işler nazirligi dünya toplulığını işğal etilgen Qırımda ve Donbas topraqlarında insanlarnıñ hırsızlanmasına diqqat ayırmasına çağırdı. Bu beyanat müessiseniñ resmiy saytında Hırsızlanğan insanlar künü munasebetinen derc etildi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada insanlar, hususan qırımtatarlar hırsızlanıp başlandı. Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komiteti «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde hırsızlanmay», dep bildire.
Alâ daa haber alınmağan ğayıp olğan insanlar cedveli derc etilgen edi. Valeriy Vaşçuk, İvan Bondarets, Vasiliy Çernış, Timur Şaymardanov, Seyran Zinedinov, İslâm Cepparov, Cevdet İslâmov, Eskender Apselâmov, Fedor Kostenko, Muhtar Arislanov, Arlen Terehov, Ruslan Ganiyev, Arsen Aliyev, Eskender İbraimov ve Ervin İbragimov.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.