text:
Başqortostanda mäktäptär asıla
Tik Mortaza Räximov uqıtıu sifatı xaqında telgä almay. Ser tügel, qala balaları yaqşıraq belem ala. Awıl balahı mäktäptä lä, öyźä lä qara eş başqara. Şunday mäktäptärźeñ berehe Uçalı rayonındağı awıl xujalığı litseyı. Atamahınan uq kürenä – bında krästiän äźerläyźär. Mäktäp yetäksehe Ural Bayğusqarov belem birew, balalarźı tuqlandırıu häm dawalaw täwge urındarźa tügel tip isäpläy. Unıñ fekernesä, awıl balahı tärbiäle bulırğa teyeş. Anıqlabıraq äytkändä, xujahı ni quşa şunı başqara torğan keşe tärbiäläyźär unda.
Tap oşo litsey milli proekt siktärendäge 1 million humlıq grant aldı. Mäğärif milli proektı bıyıl august käñäşmähendä lä qarala. August käñäşmähe bıyıl İglin häm Nurímanda ütäsägen xäbär itkäynek inde. Mäğärif ministrı Zöhrä Räxmätullina bıl rayondarźa mäktäptär töźölöüen töbäk üseşenä nıq yarźam itä tip isäpläy.


c: text/html

text:
Tatar-Başqortlar Suğış Qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät ( İV. öleş )
Ütkän programmalarıbızda Tatar-Başqortlarnıŋ tarixtağı xәrbi tәcribәlәre turında mәğlümәtlәr tapşıra başlağan idek. Şuşı tәcribәlәr arasında 1-nçe dөnya suğışı waqıtında Ğosmanlı armiәse safında kөrәşkәn Tatar-Başqort batalionı Aziә Batalionınıŋ yazmışı ayırım urın ala hem bu yazmış turında bik az mәğlümәt bar. Ayıruça Qazan yaki Ufa mәtbuğatında bu turıda üz çorında da, sovet çorında da, bügen dä mәğlümatlәrgә oçramadıq. Әmma şuşı maxsus temağa tuqtalğançı ğomümәn Tatar-Başqortlarnıñ xәrbi tәcribәlәre turında söyläwne urınlı dip taptıq.
Aqlar safında kөrәşkәnnәr isä Qızıl armiәneŋ өstenlek qazanuı belәn yä yuq itelde, yä isä ber өleşe Yıraq Kөcığışqa bigrek tä Qıtay belәn Koreağa sıyına aldı. Qıtay, Korea hem Yaponiädä 19-nçı yөz azağı belәn 20-nçe yөz başında barlıqqa kilgän Tatar rayonnarına menä şundıy qızıllarğa äsirlekkä tөşmicä suğışa suğışa kire çigengen hem şul arada isän qalıp, qoralların taşlağan tatar-başqort ğәskәrlere dä kilep urnaştı. Alarnıŋ ber өleşe yaŋa tormış qorğan bulsa da, baytağı awır şartlarda tuıp üsken cirlerennen yıraq yeşärege mecbür buldı. Yıraq Kөncığışta Tatar-Başqortlar Qıtaynıñ Harbin, Haylar, Mukden, Tenzin, Şanxay, Pekın şähärlärendä yäki Yaponiäneñ Tokio, Kobe kebek şähärlerendä urnaşqan ide. Inde başta Qıtay belәn Koreağa sıyınğan aq Rus armiәse safında kөrәşkän Tatar-Başqort soldatlarınıŋ yazmışları turında da küp nersälär äytergä bula. Berençedän alarnıŋ ber өleşe ğäriplängän ide. Kübese bik yäş qoral astına alınğan bulu säbäple hөnärsez ide. Dөres, şundıylar arasında soŋıraq fәn dөnyasında zur isem alaçaq şäxeslär de çıqtı. Misal өçen ataqlı Türkolog Professor Doktor Rәşit Rәxmәti Arat şundıylardan berse ide. Ul Qıtaydağı Tatar cәmağәteneŋ yardәme belәn Germaniegä kitte, şunda ğalim buldı häm soŋıraq isä Atatөrekneŋ çaqıruwı belän Tөrkiәgә kilde. İstanbul Universitetı Turkologiä kafedrasında eşläde, äsärlär näşer itte. Әmma küpçelek xәrbi qacqınnar mondıy zur bәxetkә ireşә almadı, alar suğış qırlarında çikkәn ğazaplarınıŋ psixologik tәsirlere astında yarlılıqta yәşәrgә mәcbur buldılar. Ber өleşe eçte, ğailәsez dә qaldı, soŋğı kөnnәren bik mesken xәldә tәmamladı. Alarnıŋ cafa çikkәnnәren mәrhüm hәvәskәr şağir Şaxvәli Kelәwli sürätlägän. 1930-nçı yılda Şanxayda icat itkәn “Baykal Küle” isemle şiğere bu açı yazmışlar turında. Şuşı şiger Qazan Utları jurnalınıñ 2000-nçe yılğı Fivral sanında Nadir Dәwlәtneŋ “Şağir Şahvәli Kelәüli icatı” isemle mәqalәsendә uranştırılğan ide.
(Bayqal Küle)
Yarlıp kitә bozlar өzelep (Bayqal buyında Bayqal buyında. Qılıç bilemdә, mıltıq qulımda.)
Salqın iskәn cil quәte Çemetә bitne açı sizderep, açı sizderep
İreksez be ğәskәrlәrne Yazmış yөrtә Bayqal gizderep. Bayqal gizderep
Cәyelep yatqan boz saxrası İske danlıqlarnı uyata, danlıqlarnı uyata.
Niçek әwәlge babaylar Dәwlәt qorğan Bayqal buylata. Bayqal buylata.
Elek zaman izge Bayqal Küle bulğan xannar qulında, Xannar qulında. Yuğalğan şul zur baylıqnı Kürep uzdıq Bayqal buyında, (Bayqal buyında )
Şul xannarnıŋ küle Bayqal Buylarında bez küp tormadıq, Bez küp tormadıq. Tik qalsın dip bezdәn yәdkәr Şuşı kөyne moŋlap cırladıq. moñlap cırladıq
Şaxvәli Kelәwli bu şiğerne 1930 yılda Şanxayda yazılğan.
Yıraq Kөçığışqa urnaşqannarnıŋ yazmışına qabat ber orım isä şuluq niçä distä yıl elek üzlәre kөrәşkәn qızıllardan, kommunistlardan kilde. Çөnki 1945-nçe yılda Qızıl Armiә ul çorda Japoniә ximayesendә Mançuriәdә tөzelgәn Mançuko dәwlәten basıp aldı. Biredä Ruslarğa qarşı bulğan dip iseplәngәn unlap Tatar-Başqort qulğa alındı, xөkemgә tartıldı, gulaqlarğa cibärelde..Alar arasında aqlar safında kөrәşken, Qıtayğa urnaşqannan soŋ Ğәyaz İsxaqinıŋ insiativası belәn tөzelgәn Yıraq Kөnçığış İdel-Ural Tөrek Tatarları Oyışmasınıŋ matbuğat organı “Milli Bayraq”nıŋ redaktorı bulğan İbrahim Dәwlәt Kilde kebeklәr dә bar ide. Ozaqlamıy Mao Tse Dung Sovetlar yardәme belәn Qıtayda kommunistik xakimiätne urnaştırdı. Inde biredә yәşәwce Tatar-Başqortlarğa yaŋadan immigratsiә yulları kürende.
1949-nçı yıldan başlap 1955-nçe yılgaça Qıtaydagı ber-niçe ğailәdәn tış hәmmәse küplәp Tөrkiәgә, AQŞ-qa yaki Avstraliәgә küçep kitte. SSSR-ğa kire qaytqan ber niçe ğailә ise sovet xalqı belәn intekte. Tabiği Qıtayda Koreadan başqa çit illergä küçkennerneŋ qartıraq buını өçen tormış çiŋel bulmadı. Ә 1917-nçe yılda aq Rus armiәse safında kөrәşep, Qıtayğa sıyıŋğan Tatar-Başqort ğәskәrlere inde 60 yәşlәrenә ireşkәn өlkän şәxeslәr bularaq , alarğa yaŋa watannarında eş tabu da bik mөmkin bulmadı.
Lekin alarnıŋ Qızıllardan qaçudan başqa çaraları yuq ide. Çөnki Sovetlarnıŋ alardan üç alacağı bilgele ide. Şulay da alar isәn qaldı. İdel-Uralda tuıp, tөrle frontlarda kөrәşep, qayberlәre ğariplәnep, Qıtay, Japoniә yaki Koreada üzlәrenä küre tormış qorıp, qartaya başlağan kөnnәrendä isә yaŋa macaralar kürergä duçar buldı. Misalğa äle genä Bayqal Küle isemle şiğer aftorı Şaxvәli Kelәwli dä İstanbulda fәqirlek eçendä wafat buldı. Asılda alarnıŋ yazmışı millәt yazmışınnan da bik ayırılmadı diyergә mөmkin. Çөnki İdel-Ural xalıqlarınıŋ dürt yarım ğasırlıq tormışı şundıy qıyınlıqlar belәn tulğan.
Tatar-Başqortlarnıñ baytağı meŋ yıldan artıq tarixları däwamında suğış qırlarında qorban buldı. 16-nçı yөzneŋ ikençe yartısınnan soŋ ber niçä iskәrmәdän tış bigrәk tә Rus mәnfәğeәtlәre өçen xezmәt itәrgә mәcbur buldı alar. Berençe dөnya suğışında Ğosmanlı dәwlәte safında kөrәşkәn Tatar-Başqort Aziә Batalionı yaki ikençe dөnya suğışı waqtında Germanlar safında kөrәşkәn İdel-Ural Legionı şuşı iskәrmәlәrgә ürnәk bula ala. Kilәse programabızda qısqaça sovet çorında Tatar-Başqort xәrbilәrenә, soŋğaraq isә tәfsille bularaq Aziә Batalionına tuqtalırbız.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqortstan ğalime Ruşan Ğällämov : Tatarstannıñ qul suzğanın kötäbez
Bügen Qazanda «Küpmillätle häm törle dinle töbäklärdä grajdanlıq cämğiäten tözü» digän temağa bağışlanğan fänni-ğämäli konferensiä üz eşen başlap cibärde. Anı Karnegi üzäge häm Qazandağı federalizm institutı oyıştırdı.
Konferensiä «Üzäk häm töbäklärdä demokratiä häm avtoritar tärtiplärgä omtılışlar» digän temağa bağışlanğan utırış belän başlanıp kitte. Anda kübesençä cämğiät häm xakimiät, millätlär mänfäğäte turındağı notıqlar uqıldı. Qazan däwlät universitetı professorı Galina Morozova, sotsiologik tikşerü näticäläre belän tanıştırıp, yäşlärneñ xakimiätkä bik ışanıp betmäwen belderde. Anıñ äytüençä, yäşlär Mäskäw xakimiätlärenä qarağanda cirle citäkçelärgä kübräk ömetlär bağlıy, çönki alar yaqınraq häm añlayışlıraq. Şuşı uq ğalimä fikerençä, xäzerge Rusiädä säyäsät avtoritarizmğa taba yünäleş alğan. Başqortstannan kilgän professor Ruşan Ğällämov watandaşlıq cämğiätendä millät mänfäğätläreneñ nindi urın alıp toruına bağışlanğan notıq uqıdı. Anıñ äytüençä, Tatarstan häm Başqortstan citäkçelärenä, ğalimnärgä, tatar milli oyışmalarına, östän quşqannı kötmiçä, üzlärenä Başqortstan tatarları problemasın xäl itärgä turı kiläçäk. Bu eştä Tatarstannıñ qul suzğanın kötäbez, dide Ruşan Ğällämov.
Şulay uq Ufadan kilgän ğalim İldar Ğabdrafıyqov, Başqortstan temasın däwam itep, saylawlardan soñ tuğan wazğiät turında notıq yasadı. Ul xäzerge xällärne avtoritar tärtip dip atadı. Konferensiädä şulay uq, milli häm dini berleklärneñ mönäsäbätläre, Rusiä möselmannarı arasında tatarlarnıñ nindi urın alıp toruı xaqında da çığışlar yasaldı. Konferensiä 3 yüngä qädär dä däwam itäçäk. Anda mäsälän, başqa dingä, mädäniätkä tüzemlelek tärbiäläw problemaları, latin grafikası tiräsendäge xäl qaralaçaq.Bikä Timerova.


text:
Yevropa Parlamentı Rusiädäge mari xalqı xoquqların bozunı xökem itkän qarar qabul itte
Atnakiç Yevropa parlamentı Rusiä xakimiateneñ Mari El respublikasında cirle çirmeş (mari) xalqı xoquqların bozu oçraqlarına qarşı bernindi da çaralar kürmäwen tänqitlägän qarar qabul itte. Yevropa Berlegennän daimi töstä Latviädäge urıs azçılığı xoquqların yaqlawnı taläp itkän Mäskäw şulay itep üzendäge fin-uğır azçılığın qıyırsıtularnı kürmäwe öçen kisken tänqitlänä.
Audio, Gyula Hegyi
"Bez mondıy antidemokratik wäxşilekne härzaman xökem itärgä tieşbez, azsanlı millät oçrağında isä, töp milli oyışmalarğa häm mäktäplärgä höcüm itü şul xalıqnıñ bar yäşäyeşenä qurqınıç tudıra. Şuña kürä dä bez Rusiädäge çirmeş azçılığına qarşı ğämällärne xökem itäbez" di Yevropa Parlamentındağı Macarstan deputatı. Mäğlüm ki, macarlar üzläre dä, estonnar häm finnar kebek, marilarğa tuğandaş fin-uğır törkemenä kerä häm parlamenttağı çığışlar da nigezdä Macarstan, Estoniä häm Finländiä deputatları tarafınnan yasaldı. Fin deputatı Esko Seppanen, misal öçen, Mari-Eldağı şul cinayätçel waqiğälär respublikanıñ üzendä tikşerelergä tieş, şunnan soñ ğına Rusiädä qanunnıñ xökem itüenä ışanıp bulaçaq dip belderä:
Audio, Esko Seppanen
Yevropa Parlamentındağı qayber deputatlar, Mäskäwneñ üze çirmeş bulmağan, çittä tuıp üskän prezident Leonid Markelov ğämällärenä küz yomuı, federal'' xakimiatneñ ildäge milli azçılıqlarnı "urıslaştırırğa" tırışuın kürsätä dip isäpli. Estoniädän saylanğan Tunne Kelam wäzğiatne şulay bäyäli:
Audio, Tunne Kelam
"Misal öçen, mari telendä belem birü xäzer qayber başlanğıç mäktäplärdä genä qaldı, şuña kürä mari balalarınıñ yaqınça 20 protsentı ğına üz telendä belem ala ala. Mari telendä däresleklär çığaru yuq däräcäsendä häm mari tele äkrenläp yuğala bara" di Yevroparlament deputatı Tunne Kelam. Yevropa Parlamentındağı deputatlarınıñ şuşı borçuların çağıldırıp, Yevropa Komissiäse äğzası Stavros Dimas, bez çirmeş xalqınıñ xäle turında xäbärdar häm Rusiä belän bu mäs''älädä fiker alışıp toruıbızğa ömetlänäm dip belderde.
Kärim Kamal


text:
Törkiäneñ Rusiädäge ilçese Kurtuluş Taşkent Tatarstanğa räsmi säfären başladı
Mäğlüm ki, älege «Piramida»da inde bik zur däräcäle qunaqlar buldı, alarnıñ bu binağa bäyäläwläre dä gel maqtaw, tel şartlatu ğına buldı. Rusiäneñ mädäniät ministrı Şvıdkoy «Piramida»nı däwlät premiäsenä täqdim itäçägen belderde. Qazan «Piramida»sın inde Heops piramidaları belän çağışıtıruçılar da bar. Çärşämbe könne «Piramida»nı nihayät jurnalistlar kürdelär. Çınnan da, şaqqatırlıq. Mädäni-küñelaçu kompleksınıñ ğomumi mäydanı 16 meñ kvadrat metr ikän. Anda 450 xezmätkär eşliäçäk. İminlek xezmätendä genä 90 keşe eşliäçäk. «Piramida»nıñ üzäge 1200 urınlıq küpfunksiäle tamaşa zalı. Monda konsertlar da, show-programmalar da, press-konferensiälär, diskotekalar da, simpoziumnar da ütkärergä mömkin. Zalnı 9 törle itep üzgärtep qorırğa mömkin. «Piramida»nıñ oçında ütä kürenmäle pıyala gömbäz astında restoran urnaşqan. Restorannıñ güzällegen söyläp beterlek tügel. Üz küzläreñ belän kürergä kiräk, dilär. 20 dekaberde menä şuşı güzällekne räsmi açu tantanası bula, annarı soñ «Piramida»da Yaña yıl tamaşaları başlanıp kitä. Ä inde Yaña yıl kergäç, tatar estradası öçen yılnıñ iñ möhim, iñ könüzäk çarası – “Tatar cırı-2002” bäygese yomğaqlaw konsertları baraçaq.


text:
Taiwannıñ oppozitsiä citäkçese Qıtayğa qarşılıqlı säfären däwam itä
Qıtaynıñ Tönyağında, Sian qalasında tuğan Lien 60 yıl uzğannan soñ bügen berençe tapqır tuğan cirenä kilde. Hawa alanında anı üze uqığan mäktäp uquçıları sälämläde. Lien Çan üzeneñ balaçağın bolay iskä aldı:
Audio (Lien Çan)
"Sian minem tuğan häm balaçağım ütkän cirem. Annan kitkändä miña 8 yäş ide. Suğış, yä başqa şartlar buluğa qaramastan, balaçaq bareber iñ güzäl çaq bulıp istä qala."
Soñğı 60 yıl buyına Taiwan möstäqil yäşäsä dä, Qıtay äle dä anı üzeneñ ber öleşe dip sanıy, kiräk bulsa köç qullanu belän yanıy.
Lien Çan Kuomintang partiäseneñ Qıtayğa kilgän berençe citäkçese buldı. Comğa könne ul Qıtay prezidentı, komunistlar partiäse citäkçese Hu Jintao belän oçraştı. Şulay itep ike partiä citäkçese soñğı 60 yılda berençe tapqır oçraştı. Citäkçeneñ ikese dä Taiwan boğazı aşa duslıq küpere suzu kiräklegen äytte. Şul uq waqıtta bu oçraşuğa tänqit belän qarauçılar da bar. Taiwannıñ bäysezlek taraflı xökümäte bu oçraşudan soñ mönäsäbätlärneñ yaxşırasına ışanmıy.
Taiwannıñ Qıtay säyäsäte öçen cawaplı räsmie Joseph Wu bolay dide:
Audio (Joseph Wu)
"Millätçe häm komunistlar partiäse citäkçeläre oçraşuına kilgändä, ul qabat şunı kürsätte: Qıtaynıñ boğaz ara mönäsäbätlärne yaxşırtırğa niäte yuq. Taiwan xökümäte moña ükeneç belderä."
Ul arada, Yevropa Berlege bu oçraşunı uñay täräqqiät dip bäyäläde. Quşma Ştatlar, solıx söyläşülären däwam itergä kiräk, läkin anda Taiwan prezidentı Çen Şui-bian da qatnaşsın digän teläk belderde. Näq menä anıñ partiäse bäysezlek taläp itä. Aq Yort süzçese Scott McClennan:
Audio (Scott McClennan)
"Bezneñçä, xäzer Qıtay citäkçeläre häm Taiwan xökümäte wäkilläre arasında oçraşu kiräk. Räsmi Pekin, Taiwan prezidentı Çen häm xökümätneñ başqa äğzaları belän söyläşügä taba baruın däwam iter digän ömeten belderde Aq Yort wäkile."
Lien Çan üzeneñ Qıtay säfären Şanxayda tämamlıy.
-Ali Gilmi


text:
Gruziä tışqı eşlär ministrı Gela Bejuaşvili, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ, Gruziä däwlät bötenlegen “köç qullanıp häm qan qoyıp” kire qaytarırğa cıyına digän süzlären tulısınça kire qaqqan.
“Min ber qayçan şundıy böyek däwlätneñ prezidentı böten faktlarnı bozıp häm Yewropadağı xezmättäşlären yalğış fikergä etärep, alay cawap birer dip uylamağan idem. Gruziä xökemäteneñ dä, häm şulay uq Gruziä xalqınıñ da üzeneñ watandaşları belän bergä yäşäwçelärgä köç qullanırğa niäte yuq. Bez bu xaqta berençe tapqır ğına beldermibez. Moña qarşılıqlı raslawlar barı tik uydırma ğına. Häm Rusiä prezidentı bu xaqta belä, ämma xalıqara cämäğätçelekneñ eşneñ asılın töşenmi dip uylawnı xup kürä”,- dide Gruziä tışqı eşlär ministrı.
Bejuaşvili äytüençä, Tiflis Abxaziä häm Könyaq Osetiädäge nizağnı, Gruziä citäkçelege tarafınnan äzerlängän häm xalıqara oyışmalar xuplağan, tınıçlıq belän cayğa salu yulınnan bara.


text:
Sivilizatsiälär bäreleşe, Islamnıñ Fängä mönäsäbäte [II tapşıru]
Säläm xörmätle tıñlawçılar, xäterläsägez, uzğan tapşıruda bez Fän häm İslam digän temağa söyläşkän idek. Ni ğäcäp, ul tapşıru tıñlawçılırda qızıqsınu uyatqan. İkençe köngä bezgä İnternet aşa da, telefonnan şaltıratıp ta bu mäsälägä üz fikeren äytergä teläwçelär buldı. Döresen äytkändä, yış küreneş tügel, gärçä tıñlawçılarıbıznıñ fikere bezgä härwaqıt qäderle. Şunı iskä alıp, min bügen söyläşüne däwam itergä, häm tıñlawçılarıbıznıñ da fikeren işetterergä buldım.
Misal itep tanılğan italian jurnalistı häm yazuçı Oriana Falaçinıñ 11nçe sentäber xällärennän soñ yazılğan «Näfrät häm Ğorurlıq» digän mäqäläsen kitergän idem. Açı tel belän yazılğan mäqälädä Oriana xanım artta qalğan möselman sivilizatsiäseneñ tetmäsen tetä, xristian mädäniätenä kiresençä, mädxiä uqıy. «Näfrät häm Ğorurlıq» digän äsär başta İtaliäneñ Corriere della Sera gäzitendä dönya kürde, soñnan ingliz, fransuz, başqa tellärgä tärcemä itelep törle illärdä kitap bulıp çıqtı. Zamanında aytolla Xömänei, Möämär Qaddafi, Yasir Arafat kebek şäxeslärdän qaynar äñgämälär alıp tanılgan Oriana Fallaçi xäzer inde 70neñ tege yağında, yaman şeş awıruın kiçerde, New Yorkta yäşi. 11nçe sentäber waqiğasın üz küze belän kürep, şul şoktan xislänep yazğan mäqäläsendä ul islam mädäniätenä qarata naxaq süzlär äytä. Menä şul mäqälädän Fän häm mädäniätkä qarağan ber özek.
Mәdәniәtlәr arasında qarşılıq turında sөylәşerğә teliseñme? Yarıy, teläsäñ, tik min bu söylәşüne bөtenlәy başlarğa telәmim. Äyterseñ Xristian häm İslam mädäniätlären ber däräcägä quyıp bula, әyterseñ alarnıñ qıymmәte ber!.. Bezneñ mәdәniәtebezdә - Gomer, Sokrat, Platon, Aristotel, Fidiy. Bezdä - Parfenonı bulğan hәm demokratiäne uylap tapqan Gretsiä, qanunnarı hәm bөyeklege bulğan Rim... Tәredә ülğәn, bezne yaratirğa, ğadellekә өyrәtkәn Ğәysә pәyğәmbәr dä bezneke. Bezneñ mәdәniәtebezdә tağın Renesans bulğan. Bezdä Leonardo da Vinci, Mikellandjelo, Rafael, bezdä Bax muzıkası, Motsart hәm Bethoven…
Hәm nihәyәt, bezneŋ fәnebez bar, Allaga şөker. Küp awırularnı añlatqan, alarnı dәwalıy torğan fәn bar! Min näq menä bezneŋ fәnebezgә kürә haman isәn. Mөxәmmәtnekenә kürә tüğel! İskitkeç maşinalar uylap tapqan fän ul. Sanaw maşinaları uylap çığarğan fәn. Poezd, maşina, oçqıç, raketa... Soñğısınıñ yärdәme belәn Ayğa, Marska mendek, yaqın arada, belmim, tağın әllә qaylarğa oçarbız. Bu fän elektr utı, radio, telefon, televidenie yardәmendә dөnyanıñ yөzen üzğәrtte.
Ә xәzer tөp soraw: İslam mәdәniәtendә ni bar? Qәxәr suqsın, әgәr şunı belsäm... Min әzlәp qaradım, hәm barı tik Mөxәmmәtne, anıñ Qor’әnen, hәm Averroesnı gına taptım. Arafat monnan tış tagın sannar hәm matematikanı tapqan. Ul miña tökerek çäçä-çäçä “minem mәdәniәt sinekennän küpkә өstenräk” dip söyläde. Yänäse anıñ borınğı babaları sannar hәm matematika uylap tapqan. Lәkin Arafatnıŋ xәtere qısqa. Anıñ babaları sannar hәm matematikanı uylap tapmağan. Alar, barı tik, xäzer bez - kәferlәr qullana torğan sannarnıñ yazılşın ğına uylap çığarğan. Borınğı mәdәniәtlәr matematikanı barısı ber yulı öyrәngәn. Sezneñ borınğı babalar, Arafat әfәnde, soqlanğıç mәçetlәrdәn, izge Qör’än kitabınnan qala başqa berni dä qaldırmağan. Şuşı kitap bezgä nindi uñay närsä birde soñ?Allahı tägälä ulları Sәwdә üzәgen cimergännän birle, İslam belgeçlәre - islam dine tınıçlıq hәm ğәdellekne yaqlıy dip añlatudan başqa, Allahqa yalwarudan başqa berni eşlәmәde. Aşqa-aş, taşqa-taş printsipı belәn ni eşlәrğә? Xatın-qıznıñ yөzen qaplıy torğan pәrәncә belen ni eşlәrğә? Küp-xatınlılıqqa niçek qararğa quşasız? Xatın-qıznıñ qimmәte dөyәğә qarağanda da azraq buluwı, alarğa mәktәpkә, tabipqa barırğa, fotosürәtkә tөşәrğә yaramawı – sezgä niçek? Alkoholne tıyu, ul tıyunı bozğan keşeğә ülem cazasın birü belәn ni eşlәrğә? Bu da Qөr`әndә yazılğan. Bolar miña ber dä, tınıç hәm ğәdel bulıp kürenmi!
Oriana Fallaçinıñ «Näfrät häm Ğorurlıq» isemle mäqäläsennän sitat tämam. İke süz belän äytkändä, avtor fikerençä, könbatış sivilizatsiäsenä nindider terorçılar tügel, ä tulayım İslam mädäniäte qarşı tora. Artta qalğan, tarixi körçekkä terälgän, häm könläşüdän näfrät belän qaynağan İslam mädäniäte.
Kem soñ äle ul Oriana Fallaçi, nik anı telgä alırğa kiräk, diyüçelär bulır. Eş şunda ki, Oriana xanım mondıy fiker yörtüçe berdän-ber keşe tügel. Anıñ mäqäläsen misal itep kenä kiterdem. Bu qaraşta toruçılar sanı arta bara. Dimäk, uylanırğa urın bar. Uzğan tapşıruda cawap süze belän Tatarstan möselmannarı Diniä nazäräteneñ Ğolämä Şurası räise Ramil xäzrät Yonıs çıqqan ide. Ramil xäzrät, İslamnıñ Fängä qarata uñay mönäsäbäte xaqında sallı dälillär kiterde. Läkin bezneñ qayber tıñlawçılarıbızğa bu cawap xättä yomşağraq bulıp kürengän. Qazanda yäşäwçe Zöfär abıy Näfiqov tapşırudan soñ bezneñ büroğa şaltıratıp, menä närsälär äytte:
Audio (Zöfär Näfiqov)
Azatlıq tıñlawçısı Zöfär Näfiqov fikeren işettegez. Zöfär abıy, tağın könbatışnıñ inkviztsiäse turında söylämäkçe ide, läkin dulqınlanudan ul süzne isenä töşerä almadı... Tapşırunı tıñlawçılar arasında bezneñ Semberdäge xäbärçebez Ayrat İbrahim da bulğan. Ayrat abıy şuşı mäsälägä üz fikeren äytergä teläk belderde. Xäzer süzne aña biräm.
Audio (Ayrat İbrahim)
Äye, islam mädäniäteneñ zamanında aldınğı urın alıp torğanı turında bixisap mäglümät kiterep bula. Töp soraw şul: wazğiät ni öçen üzgärgän soñ, tarixnıñ qaysı borılışında islam mädäniäte çittä qalğan? Möselman ğalimnäre Şurası räise Ramil xäzrät Yonıs bu sorawğa bolay cawap birgän ide.
Audio (Ramil Yonıs)
Ramil xäzrät Yonıs söyläde. Ul tapşırudan soñ bezgä İnternet aşa da xatlar kilde. Misal öçen, Germaniäneñ Raştat şäxärendä yäşäwçe İldar Äxmätşin artta qalunıñ säbäben bolay añlata: möselman xalıqlarınıñ kübese koloniälärdä yäşägän, häm bäysezlek öçen köräşergä mäcbür bulğan, şuña kürä alarnıñ üseş, fän-texnologiä turında uylanırğa mömkinlege bulmağan. Şulaydır, läkin bu oçraqta çirattağı soraw tua: ni öçen näq menä alar basıp alınğan, ni öçen qarşı tora almağan? Süzne Ayrat İbrahim däwam itä.
Audio (Ayrat İbrahim)
Äye xörmätle tıñlawçılar, uylap qarasañ, çınlap ta sorawlar bixisap. Qayberlärenä ciñel cawap ta yuq. Ber yaqtan siviliztsiä – upqınğa iltä dibez, ikençe yaqtan ansız yäşi dä almıybız. Şul uq oçqıçlarğa utırıp oçabız, computer İnternet qullanabız. Şuşı tapşırunı da sez bu mizgeldä zamança texnologiä yärdämendä, iärçennär aşa tıñlıysız. Barmı ul mädäniätlär bäreleşe? Bulsa – nişlärgä? Bulmasa – qarşılıqnıñ säbäbe närsädä? Äytkänemçä, sezneñ fikeregez bezgä härwaqıt qäderle. Yazığız, şaltıratığız. Bezneñ Qazandağı telefon 36-81-02. İnternettağı adres – azatliq@rferl.org Ä bügengä min Ali Ğilmi sezneñ belän xuşlaşam, isän-saw bulıp torığız!


text: Tokio -- Yaponiädän kilgän berençe xäbärlärgä qarağanda, parlament saylawlarında premier-ministr Junichiro Koizumi citäklägän Liberal-demokratlar partiäse ciñü yawlağan. Oppozitsiädäge Dekokratlar partiäse citäkçese Katsuya Okada ciñelüen tanıdı. Exit-poll näticälärenä qarağanda xakimiättäge partiä parlamenntağı 480 urınnıñ 300en alırğa mömkin. Koizumi bu saylawlarnı, parlament, anıñ poçta sistemasın xosusıylaştıru planın kire qaqqannan soñ iğlan itkän ide. Bu saylawlarnı ul iqtisadi reforma programmasına referendum dip atadı. Koizumi fikerençä, Yaponiä poçtasınıñ 3 milliard dollar külämendä milken xosusıy qullarğa tapşıru iqtisadqa etärgeç bulaçaq. Tänqitçelär isä bu adım xezmät kürsätüneñ kimüenä häm eş urınnarınıñ qısqartıluına kiteräçäk dip kisätä. Liberal-demokratlar partiäse Yaponiädä inde 50 yıl çaması idarä itä. Ciñü xäbärenä qaramastan, Koizumi sintäberdä möddäte tulğannan soñ, partiä citäkçese urınınnan kitergä cıyına. Saylawlarnıñ räsmi näticäläre düşämbe irtäsenä kötelä.


text:
Yosif Stalin
Yosif Stalin (Orıssha, tolıq : Иocиф BиccapиoHoBич CTaлиH, tuwılg'anda ДжyraшBили (Dzhugashvili), Gruzinshe: იოსებ ჯუღაშვილი (Ioseb Jughashvili); (18 dekabr, 1878 – 5 mart, 1953) Kommunist diktator Ioseb Jugashvilidin' qabıl etken atı. Ol Vladimir Leninnen keyingi Sovet hu'kimetinin' ekinshi siyasiy basshısı bolg'an. Ol totalitar basshı bolg'an ha'm tariyxta ju'da' belgili. Ol millionlap adamlardın' o'ltiriliwine sebepshi bolg'an. Ol kommunizmnin' basqasha tu'ri Stalinizmdi baslag'an.
Stalin ekinshi du'nya ju'zlik urıstan aldın Gitler menen birge islesken ha'm 1939-jılı olar ekewi Polshanı basıp alıw ha'm o'zleri arasında ekige bo'lisiw haqqında pitim du'zgen. Usılay etip ekinshi du'nya ju'zlik urıs baslang'an.
Keyinirek, 1941-jılı, Gitler Stalinge qarsı shıg'adı ha'm SSSRdı basıp alıw ushın hu'jim jasag'an. Bunnan keyin, SSSR Germaniyanı qıyratıw ushın Antigitlerlik koalitsiya menen islese basladı. Aqırı Germaniya jen'iledi, biraq urıs dawamında SSSR basqa ma'mleketlerge salıstırg'anda adam sanı boyınsha en' ko'p jog'altıwg'a ushırag'an edi.
Ekinshi du'nya ju'zlik urıs juwmaqlang'anda, Sovet armiyası ko'plegen Evropa ma'mleketlerin: Polsha, Chexoslovakiya, Vengriya ha'm Germaniyanın' bir bo'limin iyelep, bul ma'mleketlerde kommunizm qura basladı.
Stalin o'limine shekem Sovet hu'kimetin basqarıwdı dawam ettirdi. Stalin ma'mlekettin' waqıt ha'm energiaysın qural jaraqqa, ko'likke ha'm qurallı ku'shke qaratıp, militarizatsiyanı baslag'an. Bug'an erisiwde Stalinnin' en' a'hmiyetli usılı bul Amerikadan yadro quralı jasırın mag'lıwmatların urlap, o'zlerinin' bombasın islep shıg'ıwı boldı. Usı sebepli Salqın urıs baslanadı ha'm ol 1990-jılı SSSRdın' ıdırawına shekem dawam etedi.
Stalin 1953-jılı insulttan qaytıs boldı. Onnan keyin Sovet hu'kimetin Nikita Xrushev dawam ettirdi.


text:
Gruziädä İgor Giorgadzenıñ yaqınnarı fetnä äzerläwdä ğäyeplänä
6 sintäberdä Gruziä politsiäse Gruziäneñ elekke däwlät iminlege ministrı xäzerge qaçqın İgor Giorgadze belän bäyle 29 keşene totqarladı. Şularnıñ 14-enä xıyänät häm Giorgadzenı xakimiätkä kiterü öçen däwlät tüntäreleşe äzerläw ğäyepläwläre belderelde.
Eçke eşlär ministrı Vano Merabişvili Tiflistä xäbärçelärgä "Bezdä bu keşelärneñ, bu törkemnärneñ Gruziädä Giorgadzenı xakimiätkä kiterü öçen xökümätne bärep töşerergä cıyınğanlığı turında mäğlümät bar. Eçke eşlär ministrlığı bu törkemnär belän alarnıñ ğäyeben raslawçı dälillär tuplaw öçen berniçä ay buyı eşläde. Xäzer bezdä alarnı xökemgä tartu öçen citärlek dälillär bar" dide.
Giorgadzenıñ qayda buluı xäzer bilgesez. Ul 1995-nçe yılda ul çaqtağı parlament räise Eduard Şevardnadze maşinasın şartlatuda ğäyeplängännän soñ ildän qaçıp kitte. Häm qaçqan cirennän ul üzenä qarata ğäyeplärlärne Gruziä xakimiätläreneñ töşä barğan däräcäsen kütärü maqsatındağı säyäsi ğäyeplärlär dip atadı.
56 yäşlek Giorgadze üz karyerasın sovet çorı KGBsında yasağan. Soñğı 10 yılda ul başqa Şevardnadzenı annan soñ xäzerge prezident Mixail Saakaşvilinı ğäyepläwlär belän Rusiä mäğlümät çaralarına küpsanlı interviewlar birep kilde. Saakaşvili Gruziädä opppozitsiäne faşizmğa oxşaş saakaşizm belän ezärlekli dide Giorgadze.
Gruziädä, bigräk tä ilneñ könbatışında üzeneñ kiñ yaqlawğa iä buluı turında täqrarlasa da soñğı yıllarda prezident häm parlament saylawlarında ul Gruziädä daimi yäşämäwen raslamawı säbäple namzät bulıp terkälä almadı.
Ämma Rusiädä ütkärelgän ber fiker beleşügä qarağanda Rusiä xalqı anı çınnan da köçle säyäsätçe dip isäpli. Fiker belderüçelärneñ 40-lap protsentı anıñ Saakaşvili urınına kilü mömkinlegenä ışanuların beldergän.
Saakaşvili isä çärşämbe könne Polşada iqtisadıy forumda bu turıda şaqtıy tınıç belderü yasadı.
"Bu qulğa alınğannar närsägä layıq bulsalar, andıylarğa qanun ni quşsa şul bulaçaq. Bu bik yaxşı. Alarnı yaqlağannar, finans yardäme kürsätkännär, alarğa ömet bağlağannar da monı küräçäk. Ägär dä alarnı yaqlağannar alarğa ömet bağlağan bulsalar bu qulğa alular tağın da yaxşıraq, bu kiläçägebezgä inde qurqınıç yanamıy digänne añlata" dide Saakaşvili.
Rusiä xakimiätläreneñ Giorgadzenı tota almawı, yäki totarğa telämäwe, Rusiä mäğlümät çaraları aşa anıñ çığışların tuqtatmawı säbäple Gruziä xökümätläre Mäskäwdä KGBdan qalğan dusları aña astırtın yardäm itep kilä dip täqrarlıy.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ağulı xämer täme
Waqıt-waqıt şundıy xäwefle xäbär matbuğat bitlärendä häm räsmi cıyılışlarda yañğırıy. Oçsızlı häm ağulı araqı eçep qırılğan meñnärçä irlär häm qaywaqıtta xatın-qızlar yazmışı tetränderä. Yә texnik spirt denaturat, yä daru, yäisä tözeleş materialların cebetä yua torğan sıyekça eçep, yaqtı dönyadan kitkän kitüçelärneñ sanı distä meñlägän, ä Rusiä külämendä bälki millionlap cıyıladır. Ber qarasañ, ğazap inde. Gorbaçev zamanında bötenläy araqını tıyğaç, ağulı eçemlek çömerep ülüçelär küp buldı. Ämma näq şul ayıqlıq yıllarında tuğan balalar bermä-ber arttı. Dimäk, andıy xämer eçüçelär ğädättä yäş bala tabıp üsterä torğan ğailälärdän tügel. Ä ni öçen soñ sıyfatlı araqı eçmi alar , dip sorarsız. Änä, poçmaq sayın araqı kibete, här qaysında yegerme-utız törle matur-matur araqı şeşäläre, oçsızları da az tügel. Yuq şul, tağın da oçsızrağı kiräk ikän. Xätta millionğa yaqın möselman yäşägän Tatarstanda da uraza ayında araqı satu kimemi. Ä inde täräzä, unitaz çistartqıç eçemleklärne eçep ağulanuçılar ğädättä iñ tübän eş xaqlarında qullarına töşerä almıy. Eşsezlär, bomjlar, mäñge aynımıy torğan särxüşlär eçä ul närsäne. Ä bit çärşämbe könne Vladimir Putinğa birelgän ike million soraw arasında oçsızlıraq araqı çığart, yäki buşlay taratığız, ülmäsennär can kisäklärebez, ul qäbäxät äyberne eçep dip äytüçe bulmadı. Aqça citmi diüçelär buldı, ämma gaz, neft' milliardlarnıñ bik niqädär küplege dä berkemgä ser tügel.
Bügene süzebez xämer turında tügel. Palenıy araqı, oçsızlı häm zatsız xämer kebek ük tozsız xäbär häm mäğnäsez küñel açu da bar bit äle. Qayber yaña radio, TV kanallarına küz salsañ cıyın oçsızlı xäbärsez xäbär işetäseñ, şundıy uq gazetalar bar. Monı küñel açu, relaksatsiä öçen kiräk dilär. Här xäldä, qızıqmı, tügelme, ämma iğtibarnı cälep itä andıy bormotuxa. Yäğni oçsızlı häm başqa suğa torğan qızıl şärap dip äytik. “Veçernyaya Qazan” gäcitendä uzğan atnada qısqa ğına xäbär çıqtı. Elekke Yugoslaviädä ber ädäm üzeneñ irlek quäten qaytaru öçen kerpe belän intim mönäsäbätkä kergän. Xaywannarnı saqlawçı oyışmalar niçek ul adämne cawapqa tartmağandır, belmim. Ämma köçlängän kerpe isän, di. Kiresençä, anıñ belän eksperiment eşlägän irneñ tänennän kerpe enälären qazıp çığaru öçen tabiplar bik küp tırışqannar. Menä şul xäbär onıtılmıy, ä bit anıñ ber kiräge yuq. Näq kislotalı spirt eçkän kebek. Kerpe belän şulay mataşunı Ramazan ayında işetü bigräk tä küñelgä awır. Döres, mäqälädä bu keşene möselman dip äytmägännär, şulay da serb milläte xurlıq inde bu. Ä “Veçerka” basa, keşelär şunı uqı. Qazan utlarındağı şiğer häm romannar uqıp, Mädäni comğadan millät häm ruxiät turında fähem ezläwdän ciñelräk bit bu. Oçsızlı troyar spirtın eçüçelär dä bit fransuz şäräben yäki yuğarı sıyfatlı eçemlek ezlämilär. Xökümättän zakuska da sorap toru yuq. Gäcit-jurnal kiosklarında nindi basmalar satılğanın kürgänegez bardır. Andağı basmalar küñel açudan bigräk başqa tayaq belän suğıp zihenne butaw öçen häm älbättä aqça eşläw öçen satıla.
Şulay da sıyfatlı azıq häm tögäl mäğlümat, çın yañalıqlar da kiräk. Nişläpter, oçsız-qırıysız brifinglar, kiñäşmälär turında mäğlümat ekrannarnı, efirnı basıp ala. Yäisä, berär cirdä ütereş, çänçeleş, qaplanıp töşü bulsa, şunduq söyençe alalar. Menä ber atna inde Budapeştta ni xäl bulıp yatqanın uramğa çıqqan keşelärne qıynıylarmı, alar üzläre tawışlanamı, ällä tınıçlanamı. Ber cirdä yuq ul. Ber qarasañ, Vengriä yıraqta tügel, xätsez Rusiä soldatları zamanında anda xezmät itkän. Säyäsi repressiälär tayağın onıtmağan keşelär da az tügel, ämma alarğa kiräkle mäğlümat ber cirdä dä işetelmi.
Bu atnada Qazandağı ike-öç tarixi yortnı häykällär isemennän çığaru turında xäbärlär häm fikerlär distälärçä tapqır yañğıradı. Ämma çın wazğiätne açıp salğan mäğlümatnı barıber tabıp bulmadı. Nigä inde ällä qayçannan birle seräyep torğan borınğı yortnı üz xisabına tergezergä cıyınğan investor jurnalistlarğa çığıp üzeneñ nurlı yözen kürsätmi? Min bu tarixi yortnı ayaqqa bastıram, elekke qiäfäten üzgärtmiçä, saqlap, xalıqqa da, üzemä dä fayda kiteräm dip äytsä ni bula? Yuq, tögäl mäğlümat äytelmi, şulay bulğaç, mäğlümat çüben qullanıp imeş-mimeş hawasın sularğa turı kilä. Ä bit adäm balasına çista häm sälämät azıq, çista eçemlek, döres xäbär kiräk.
Rimzil Wäli


text:
Libanda dürtençe kön inde “Xizbulla” tarafdarlarınıñ premier Fuad Sinioranıñ könbatış yaqlı xökemätenä qarşı uram cıyınnarı däwam itä. Premier, xalıqnıñ küberäk öleşe anı yaqalğanğa, “Xizbulla” häm Süriä yaqlı başqa köçlärneñ täläplärenä buysınıp, wazífalarınnan kitmäyäçägen belderde. Ğäräp illäre ligasınıñ general' sekretare Ämr Mussa: “Liban bülenmäskä häm tiskäre köçlär öçen tabışqa äylänmäskä tieş. Andıy tiskäre köçlär Libanda ğına tügel, böten cirdä dä bar. Problema şunda- ilne qotqaru xaqına liban cämäğätenä, säyäsätçelärgä berläşergä häm bergä eşlärgä kiräk”,- dide.
Yäkşämbe könne Bäyrutta qarşılıq kürsätüçelärneñ berse- şığıy üterelgän ide. Bu xäl qarşılıq kürsätüçelär şähärneñ küpçelege sönnilär yäşägän bistäsennän ütkändä atışlar waqıtında bulğan.


text:
Başqortstan tatar oyışmaları matbuğat oçraşuı ütkärde
Berençe mäsälä buyınça söyläşü, aldan uq farazlanuınça, bik ozaq häm bik xisle bardı. Matbuğat oçraşuına jurnalistlar häm milli oyışmalar wäkilläre genä tügel, ä Wener Mostafinnı yaxşı belgän keşelär häm Başqortstan xakímítları basımı astına elägep, bik küp qíınlıqlar kiçerüçe tanılğan cırçılar da kilgän. Artistlar arasında tatarlar ğına tügel, ä başqortlar da bar ide. Alarnıñ da Başqortstanda milli sänğätne qısuğa qağılışlı äyter süzläre küp.
Jurnalistlar küp kenä sorawlarnı märxüm cırçı Wener Mostafinnıñ tormış iptäşe Wäsilä xanıma birde. Ul soñğı ber yıl eçendä üz ğailäläreneñ Başqortstan Mädäniät häm milli säyäsät ministerlığı, şulay uq filarmoní citäkçeläre tarafınnan nindi kimsetelülär kiçerüe xaqında söyläde. Wäsilä xanım süzlärençä, Wener Mostafinnı ülemgä etärüçelärneñ isemnäre mäğlüm häm ul alarnı prokuraturğa tapşırğan ğärizasında atap äytkän dä.
Jurnalistlarnıñ bixisäp sorawlarına cawaplarnı biregä kilgän milli oyışmalar liderları ğına tügel, ä xoquq belgeçläre dä, artistlar da, kürenekle ğälimnär dä birde. Älege oçraşuğa kilgän başqort cırçısı häm cämäğät eşleklese Rinat Baímov Başqortstanda sänğät ähellären qısunıñ säbäplären tirännänräk ezlärgä kiräk dip belderä. Anıñ süzlärençä, tatar cırçıların da, qayber başqort artistların da qısu – izüne Başqortstan filarmonísı citäkçelege üze genä oyıştıra almí. Alarğa östän – Mädäniät häm milli säyäsät ministerlığınnan fatíxa birelgän, şuña kürä dä alar österelgän etlär kebek irken qılana.
Sez Rinat Baímov fikerlären tıñladığız. Matbuğat oçraşuı üz sífatın üzgärtep, waqıt – waqıt, yalqınlı çığışlardan torğan mitingqa da äwerelep kitkäläde. Bu añlaşıla da, çönki biregä üz qayğı – xäsrätlären söylärgä kilgän cırçılar da baytaq ide. Misal öçen, kürenekle cırçı, Başqortstannıñ xalıq artistqası, İleş rayonı tatarı Fänünä Siracetdinowa üzeneñ häm tormış iptäşe, tanılğan rejisser İrşat Siracetdinovnıñ filarmonída eşläw çorında nindi basımğa duçar buluları xaqında küz yäşläre belän söyläde. Fänünä xanım soñğı öç yılda zur konsert programnarına kertelmi ikän. Mädäniät ministerı urınbasarınıñ berse Änisä Yäxinä Fänünä xanımnı filarmonídan quu belän qurqıtqaç, Fänünä xanım «quığız, sezneñ quldan kilä ul», digäç, türä xanım «ä sin üzeñneñ student malayıñ buluın da onıtma äle» dip yanarğa da çirqanmağan. Fänünä xanımnıñ ire – İrşat Siracetdinov belän bulğan ğíbrätle waqíğanı da republíkta küplär belä. İrşat äfände mäşhür tatar cırçısı Färidä Qudaşewanıñ yübiley kiçäsen oyıştırğanda, programğa tatar cırların küp kertkäne öçen, mädäniät ministerınnan qatı şeltä alğan häm, insul't kiçerep, çaq ülemnän qalğan.
Tanılğan tatar cırçısı Fänidä Säfärğäliewa häm başqa sänğätkärlär dä üzlärenä ícat öçen şartlar bulmawına yılí – yılí zarlandı.
Oçraşuda jurnalistlar Wener Mostafinnıñ faciğäle ülemen bäysez tikşerügä ni öçen menä näq tatar oyışmalarınıñ alınuı xaqındağı sorawğa Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignov bolay cawap birde.
Sez Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignovnı tıñladığız.
Matbuğat oçraşuında törle hönär iäläre bar ide. Misal öçen, kürenekle iqtisad belgeçe, iqtisad fännäre doktorı Rinat Ğatawllin üze dä republík xakímítlarınıñ tegermänenä elägep, ber yıldan artıq eşsez yörgän keşe. Anıñ süzlärençä, republíkta tatar xalqına qarşı alıp barılğan ezärlekläwlär häm qısularnıñ säyäsi häm milli nigezlege bar. Bu härkemgä mäğlüm inde.
Sez ataqlı tatar ğälime Rinat Ğatawllinı tıñladığız. Eşennän naxaqqa quılğan Rinat äfände ğädellek yullap, bar basqıçlarnı ütep, prezident Putinğa qädär möräcäğät itkän, ämma faydası ğına bulmağan. Şuşı xällär belän soñğı çikkä citkerelgän Rinat Ğatawllin xäzer mäydanğa çığıp üz – üzen yandırırğa äzer buluın da citkerde. Läkin añardan soñ çığış yasağan xoquq belgeçläre bu adımnıñ yalğış buluın iskärtep, xakímítlarğa qarşı höcümçän köräşergä kiräklegen äytte.
Matbuğat oçraşuındağı ikençe mäsälä – şuşı aynıñ azağında, atap äytkändä, 27 nöyäberdä Başqortstan tatarları qorıltayın ütkärügä äzerlekkä bäyle ide. Bu mäsälä buyınça jurnalistlarğa täfsille mäğlümatnı Ramil Bignov birde. Başqortstan Tatar milli – mädäni moxtäriäten tözü mäsäläsen tikşeräçäk bu qorıltay Ufada ütep, aña barlıq rayonnardan häm Qazannan 850 delegat kilergä tieş ide. Ämma Ramil äfände süzlärençä, bu qorıltaynı Ufada ütkärep bulmayaçaq, çönki niçä tapqır şuşı cíınnı ütkärü xaqında möräcäğät itep häm Ufada ber zur ğına bina sorap, republík prezidentına xatlar yazılsa da, alarğa hiçnindi cawap alınmağan.
– Şunı isäpkä alıp, bez Başqortstan tatarları qorıltayın Mäskäwdä ütkärergä buldıq, – di Ramil Bignov. – Qorıltay Asadullayıv yortında, bilgelängän köndä – 27 nöyäberdä ütäçäk. Älbättä, aldan qaralğan 850 delegat urınına, Mäskäwgä, finans säbäplär arqasında, 150 delegatnı ğına alıp barıp bula. Ämma şuşı wäkillär belän dä Başqortstandağı xällär xaqında üz süzlärebezne il cämäğätçelege iğtibarına citkerä alırbız, – dide Ramil Bignov.
Matbuğat oçraşuı azağında tanılğan cırçı Wener Mostafinnıñ ülemenä qağılışlı häm Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusı birügä bäyle tatar cämäğätçelek oyışmalarınıñ belderüläre qabul itelde häm alar jurnalistlarğa taratıldı. Mäskäwdä ütäçäk qorıltayğa soñğı äzerleklär turında söyläşü öçen, bu şimbädä tatar milli oyışmaları berlegeneñ tağın ber kiñäşmäse ütkäreläçäge dä äytelde.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
“Tatarstan” jurnalı: “1000 yıllıq Qazan däwerlär qapqasında”
Bu atnada basılıp çıqqan “Tatarstan” jurnalınıñ 7- 8 sannarı berläşterep bastırılğan. Jurnalnıñ bu sanı ğadi san ğına tügel, ä Tatarstan häm anıñ danlıqlı başqalası Qazannıñ tarixı, bügengese häm kiläçägenä bağışlanıp “Meñyıllıq Qazan däwerlär qapqasında” digän isem astında basılıp çıqqan.
Jurnalda Tatarstan, Qazan turında bik küp bilgele danlıqlı keşelärneñ fikerläre birelä. Jurnalnıñ ikençe bitendä ük RF Prezidentı Vladimir Putinnıñ fikere birelä. Tatarstan Respublikası prezidentı Mintimer Şäymiev “Tatarstan ” jurnalı uquçılarına möräcäğäte belän çığa .
Ul: “respublikanıñ küpqırlı üseşendä bilgele ber däräcädä “Tatarstan” jurnalınıñ da öleşe bar .Jurnal bitlärendä respublikanıñ ütkäne, häm bügengese çağılış taptı, xalqıbıznıñ kürenekle wäkilläreneñ obrazları gäwdäländerelde, tatarstanlılarnıñ köndälek xezmäte häm bäyrämnäre urın aldı. Jurnalnıñ iseme ük -“Tatarstan”- anıñ redaksiäsenä häm avtorlar kollektivına ayıruça zur cawaplılıq yökli, çönki jurnal aşa tulayım böten respublika turında obyektiv fiker tua. Älege maxsus yubiley sanı jurnal öçen tağın da bayıraq, tulıraq, häm aktual'räk eçtälek biräçäk yaña üseş etabı bulır”, - dip ışanıçın belderä.
Audio
Şulay uq Respublikanıñ üseşe öçen cawaplılıq totqan Tatarstan respublikasınıñ premyer ministrı Röstäm Miñlexanovnıñ , TR Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşinnıñ, Qazan şähäre xakimiäte başlığı Qamal İsxaqovnıñ, BTK BK räise Rinat Zakirovnıñ, Törkiädä yäşäwçe professor Nadir Däwlätneñ, Finlyandiä respublikasınıñ tulı wäkile Xarri Xeleniusneñ , TR Diniä näzäräte räise Ğosman xäzrät İsxaqovnıñ häm tağın da bik küp danlıqlıqlı keşelärneñ Tatarstan , Qazan turındağı fikerläre tuplanğan. Xalıqara däräcäle jurnalist Färit Seyful'-Mulyukov- xalqın yaratqan här tatar öçen, Qazan- ul izge urın”, - dip atıy.
Ä menä borınğı Qazannıñ 1000 yıllıq tarixın bilgelägän materiallar turında tarix fännäre doktorı Fayaz Xucin Qazan Kirmänendä tabılğan materiallar tabıluın söyli. “Meñyäşär Qazannıñ çişmä başı”dip atalğan yazmasında “Ul tabıldıqlar arasında bulğan qızıl balçıqtan yasalğan çülmäklär, bolğar ostaları eşlägän tabaq- sawıtları-alar barısı da X-XIII ğasırğa qarıy,- dip isbatlıy ul. Şulay uq baqırdan yasalğan xatın-qızlarnıñ bizänü äyberläre dä häm başqa bik küp xucalıqta qullanıla torğan äyberlär dä monı dälilli”- di ul . “Ä dönyada beräw genä bulğan “knyaz' Vatslav”, häm ”gorod Prağa ”dip yazılğan borınğı çex tänkäseneñ Qazan Kirmäneneñ Blagoveşçenskiy soborınıñ divarlarında tabıluı, ( Yärmila Xaskova bilgelägänçä 929-930 yıl) Altın Urdanıñ mongollarğa qädär bulğan qatlamı çorın kürsätä . Bu inde çınnan da şaqqattırğıç waqiğa, -di ul .
“Kürenekle urıs tarixçısı, Qazan tarixı belgeçe Mixail Xudyakov, Oluğ Möxämmät xannıñ Qazan xanlığı däwläte belän idarä itüen bik yuğarı däräcädä bäyäli . Anıñ Saray häm Qırım belän citäkçelek itkän çorın bik yaxşı dip, häm Qazan xanlığın tözüdäge anıñ planın “dahi” plan”,- dip atağan ,- dip yaza üzeneñ mäqäläsendä Rafael' Mostafin .
Tarix urtası dip atalğan säxifädä “Qazan-1552 :Faciğä häm kiläçäkkä ömet” digän isem astında akademik, tarix fännäre doktorı İndus Tahirov üz yazmasında Qazan xanlığı turında M.Xudyakovnıñ şundıy süzlären kiterä: “Qazan xanlığı xökümäte berqayçan da rus däwläten yaulap alırğa omtılmağan; ul barı tik Mäskäw häm Qazan arasında yasaqlı mönäsäbätlär urnaştırırğa tırışqan” digän fikeren äytä.
Jurnalda şulay uq Millät yazmışı digän säxifä astında Tatarlarnıñ federal' milli- mädäni avtonomiäse sovetı räise Rimzil Välievneñ “Tatarlar üz öyendä yäşär” dip isemlängän yazması urın alğan.
“Min dürtençe sortlı keşe bulıp tudım”,- dip başlıy ul süzen: “Rossiä Federatsiäsendä dönyağa kilsäm dä, millätem belän rus tügel idem. Min tuıp üskän Başqortstanda başqort buluıñ xäyerleräk. Xakimiätlärneñ köçle telägenä qaramastan, başqort bula almıy idem häm bulasım da kilmäde. Çuaşlar küpçelek yäşägän bezneñ Bişbüläk rayonında citäkçe urınnarda älege xalıq wäkilläre östenlek itte. Läkin çuaş ta bula almıy idem. Kem bulıp tudım häm bu köngä xätle kem bulıp yäşädem soñ, üzemneke dip berdänber dip sanağan tuğan ciremdä totqan urınım nindi?
Häm 4 yäşlek çağında anıñ öçen dä bik zur waqiğa bulğan, Stalinnı cirlägän könne ul bolay xäterli:
“Ul kön miña ber äçkeltem täm belän ğömerlekkä istä qaldı- yalğış, kipkän şomırt dip uylap, käcä tizäge çäynägänmen...
Yazma avtorı Rusiä milli säyäsäten tözätüeneñ niäte säyer genä tuqtalıp qaluına borçıla:“Şulqädär dä ükeneçle borılış xaqında, milli säyäsät konsepsiäsen üzgärtkän byurokratik şayarular häm yuğarı Rossiä xakimiäteneñ serle kiñäşçeläre xäyläse, yawız niäte turında uylap, , yıraqta qalğan bala çağımdağı käcä bätie tizägeneñ açı tämen qabattan toyam”...di ul. Xörmätle radio tıñlawçılar ! Bu jurnalnıñ iyül avgust aylarındağı urtaq sanı turında tağın äle söylärbez.
Mälikä Basıyr Qazan.


text: Rusiä başqalasınıñ Çerkiz bazarında bulğan şartlawnı oyıştırğan dip uylanılğan ike keşe totqarlanğan. Bu xaqta “İnterfaks” agentlığı xäbär itä. Soñğı xäbärlärgä qarağanda şartlaw waqıtında 8 keşe ülgän. Ülüçelär arasında ike bala da bar. 30 dan artıq keşe yaralanğan. Şartlawnı kürgännär äytüençä häm berençel farazlarğa kürä, bazarda başta şartlaw bulğan. Annan soñ anıñ yanındağı gaz ballonı şartlağan. Mäskäw prokurorı Yuri Semin: “Säwdä nigezendä qarşılıq, häm şulay uq cinayätçel törkemnär arasındağı köräş farazlarnıñ iñ ışanıçlığa yaqını. Terror ğämäle dä bötenläy çitkä alıp taşlanmıy. Ämma terror ğämälen kürsäterdäy tögäl mäğlümät yuq. Bu faraz da tikşereläçäk”,- dide.


text:
Foto: EpжaH Жayбaй
Elordanıñ Täwelsizdik saray`ınıñ ğïmaratında el tarïxınıñ ärbir jılınıñ bastı oqïğaları men jetistikteri twralı bayanday`tın «Täwelsizdik jılnaması - 25» fotokörmesi aşıldı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Onı Astana qalasınıñ äkimdigi «National Geographic Qazaqstan» jwrnalımen birlesip uy`ımdastırdı. Qazaq eliniñ soñğı şïrek ğasırdağı qalıptasw kezeñi, atawlı künderi, elewli oqïğaları men jürip ötken jolın eske salıp, körsetetin körmege Qazaqstan jäne şeteldik fotomamandardıñ 80-nen astam eñbegi usınıladı.
«Barlığıñızdı kele jatqan merekelermen quttıqtay`mız. Qazir saray`da neşe türli oqïğalar bolıp jatır, erteñ biz Tuñğış Prezïdent künin atap ötemiz, bïıl Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığın merekelewdemiz, osı mereke qarsañında atawında «täwelsizdik» atawı bar osı saray`da Qazaqstan jılnamasınıñ körmesin aşıp otırmız. Bul jerde fotoswretter arqılı elimizdiñ tarïxı, tabïğatı jäne bay`lığı twralı sır şertetin 96-dan astam jumıs qoy`ılğan», - dep mälim etti Täwelsizdik saray`ınıñ dïrektorı Äsel Ömirşïna.
Fototilşiler öz twındıların bul körmege qoyu arqılı Qazaqstannıñ bay` mädenï murasına, töl tarïxına, ulttıq bastawına degen maxabbatı men qurmetin körsetwdi aldarına maqsat etip qoy`ıp otır.
«Foto körmeni zer sala qarasañızdar Qazaqstan Respwblïkası alğaş ret Täwelsizdigin jarïyalağan qazirgi QBTW-dıñ, sol kezdegi Mïnïstrler keñesiniñ ğïmaratınan bastalıp, keşe ğana Tarazda ötken «Qazaq xandığınıñ 550» jıldıq saltanattı jïınında qos xannıñ eskertkişi aldında söz söy`lep turğan Elbasımızdıñ bey`nesimen ayaqtaladı. Yağnï biz osı Täwelsizdiktiñ şïrek ğasırında tüp-tarïxımızdı tanwğa qol jetkizdik degen söz» - dey`di körmeni uy`ımdastırwşı «National Geographic Qazaqstan» jwrnalınıñ jawaptı şığarwşısı Maqsat Yasılbay`ulı.
Azattığımızdıñ 25 jıldıq merey`toy`ına arnalğan fotokörme qaraşanıñ 30-nan bastap jıl soñına dey`in Astanadağı Täwelsizdik saray`ınıñ negizgi körme zalında ötedi.


text:
Comğa könne ğalim Damir İsxakov häm Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetı räise Renat Zakirov Mäskäwdä Tatarstannıñ räsmi wäkillegendä uzğan ictimaği oyışmalar şurası utırışında qatnaştı. Şuranıñ berençe utırışı barı tik oyıştıru mäs’älälärenä bağışlanğan bulsa, uzğan comğa könne, şura äğzaläre, köntärtibendäge mäs’älälärne tikşerü häm fiker alışu öçen cıyılğan ide. Köntärtibenä 3 mäs’älä quyılğan ide: Rusiä Federatsiäseneñ däwlät milli konsepsiäsenä üzgäreşlär kertü, Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetınıñ tatar xalqın saqlap qalu ideologiäsen äzerläw häm Rusiädäge federal mädäni moxtariätlär turındağı qanunğa üzgäreşlär kertü. Törle ictimaği oyışmalar wäkillärennän täqdimnär alındı. Alar tikşerelep, çirattağı utırışnıñ köntärtibenä çığarılıçaq.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Başqortstannıñ Sibay şähärendä baqır-kükert berläşmäse üz eşen tuqtatıp torğanda – tirä yaq äzräk sulış alğan ide. Ximiä berläşmäseneñ möhitkä salğan ziyanı – bik zur. Xäzer bu töbäkkä yaña qurqınıç yanıy – ul da bulsa eşsezlek. Sibaydağı här öçençe ğailä – näq şul berläşmä xisabına yäşägän. Xäzer berläşmädä üzgäreşlär bara häm anıñ yazmışı şähär xalqın borçıy.
Gresiädä olimpiä uyınnarında Rusiä törkemendäge Başqortstan sportçları da äle zur uñışqa ireşä almıy, anıñ qarawı – güzällek bäygelärendä Başqortstan qızları berençe urınnarda bara ikän.
Niyaz Altısbaev, Ufa


text:
Ufada Kuzeyev uquları ütte
Comğa könne Ufada Başqortstanda yäşäp böten Rossiägä tanılğan tatar ğalime, etnologiä häm etnografiä belgeçe, akademik Rail Kuzeev istälegenä “Kuzeev uquları” digän xalıqara ğilmi-ğamäli konferensiä bulıp ütte. Anıñ eşendä qatnaşu öçen, Amerikadan, Almaniädän, Finlyandiädän, Rusiäneñ küp töbäklärennän, şul isäptän Tatarstannan da küp kenä kürenekle ğalimnär kilde.
Rail Ğomär ulı Kuzeev Ufadağı Arxeologiä häm etnografiä muzeyın üze oyıştırıp, üze ük ozaq yıllar buyı anıñ direktorı wazıyfaların başqarğan ide. Älege muzeynıñ eksponatların arttıruğa zur tırışlıq saldı, törle töbäklärgä yözlärçä ekspeditsiälär oyıştırdı ul.
Rail Kuzeev tatar häm başqort xalıqları tarixın öyränügä küp köç saldı. Tatar häm başqort xalıqlarınıñ ber-bersenä törle ölkädäge yoğıntısı häm ber-berseneñ üseşenä kertkän öleşe turında da bay mäğlümatlar tuplağan küpqırlı ğalim buldı Rail Kuzeev. Üze tatar morzaları toqımınnan bulsa da, Rail Kuzeev başqort xalqı tarixın öyränügä bäyäläp betergesez zur öleş kertte.
Üzeneñ ğömeren etnoslar etnogenezı häm evolyutsiäse mäsälälären öyränügä bağışlap, R.Kuzeev Urta İdel buyında häm Kön'yak Uralda fin-uğır, törki häm könçığış slavyan xalıqlarınıñ üzara bäyläneşe tarixına möräcäğät itte. «İdel buyı häm Kön'yak Ural xalıqları: tarixqa etnogenetik qaraş», «Urta İdel häm Ural buyı xalıqları» kebek zur xezmätläre anıñ fänni ezlänüläreneñ häm tikşerenüläreneñ cimeşle näticäse buldı. Rail Kuzeev tarafınnan utızdan artıq fän kandidatı häm doktorı äzerlände. Ufadağı tanılğan tatar ğalime, etnolog ğalim İldar Gabdrafıykov ta Rail Kuzeevnıñ şäkerte. Ufadağı konferensiä başlanu aldınnan ostazı turındağı istälekläre belän urtaqlaşıp menä nilär dide ul:
“Rail Kuzeevnı min student yıllarımnan uq beläm. Anıñ citäkçelegendä kandidatlıq dissertatsiämne dä yaqladım. Zur ğalim häm şäxes ide ul. Soñğı yıllarda ul milli häm millätara problemalar buyınça küp xezmätlär yazdı. Härçaqta da millätlär tigezlege öçen borçıldı. Ber millätkä östenlek birelep, ikençesenä tübän qaraş bulmasın öçen can attı”.
Ufada uzğan zur cıyında dön'yaküläm bilgele ğalimnär Rail Kuzeevnıñ xezmätlärenä yuğarı bäyä birde häm anıñ istälegen mäñgeläşterü yünäleşendä üz täqdimnären dä äytte.
Rail Kuzeevnıñ istälegen mäñgeläşterü öçen, respublikada qayber çaralar başlandı da inde. Anıñ xörmätenä ul soñğı un yılda yäşägän yortnıñ diwarına bu atnada istälek taqtası urnaştırıldı. Bıyıl ataqlı ğalimneñ elegräk çıqqan qayber kitapları da yañadan näşer itelä başladı. Rail Ğömär ulı oyıştırğan häm ozaq yıllar citäkçelek itkän Arxeologiä häm etnografiä muzeyına anıñ isemen birü öçen dä xästärleklär alıp barıla.


text:
“Tuğan tel” bäyräme TR yäşüsmerlär kitapxanäsendä
Tatarstan respublika yäşüsmerlär kitapxanäsendä Ana tele könenä bağışlanğan ädäbi- muzıkal' kiçä Ğ.Tuqay süzläre belän “Dönyada küp närsä beldem, sin tuğan tel arqılı”,- dip isemlängän ide. Anda kürenekle mäğrifätçelär, uqıtuçılar häm uquçılar da qatnaştı. Alar aldında Qazan şähäreneñ Yaña- Savin rayonı balalar icat üzäge , Avia tözeleş rayonınnan 26 mäktäp balalarınıñ fol'klor ansamble çığış yasadı. (Ğ.Tuqay, Xäsän Tufan, Sibğät Xäkim, Nacar Näcmi şiğerläre, tatar xalıq cırları häm p'yesalardan özeklär başqarıldı.) Alsu Safiullina- yäşüsmerlär arasında respublika buyınça ütkärelgän “Watanım”bäygesendä 3 urınğa layıq bulğan.Tatar xalqınıñ ozın köylärennän başqa, tiz başqarıla torğan cırları da bügenge yäşlärneñ küñelen yawlıy ikän. “Tuğan tel ul- ana tele. Tuğan telemne min bik yaratam.Şuña da min xalqımnıñ cırın alıp kildem bu bäyrämgä. Min bügen räxmätläremne uqıtuçıma häm äniemä äytäsem kilä, ”- dide ul. Üz telen söygän , anı belgän keşedä ğorurlıq xisläre tua.Üz teleñne belmäw- ul kimçelek kenä tügel, zur mäxrümlek tä.” –dide kitapxanä citäkçese Rita Cihanşina. Şuşı kitapxanädä oyıştıru- metodik bülege mödire Nailä Äxmäteva üzeneñ tatar teleneñ grammatikasın yazğan ataqlı tel ğalime Şihap Ramazanovnıñ onığı ikänen äytte . Nailä xanım üz tuğan telen yaxşı belmäwenä, anı üzeneñ balasına da birä almawın bik qızğana. “Min üz tuğan telemne belgän bulsam, babama minnän iñ yaxşı häykäl şul bulır ide”,- dip ükeneçle xislären belderde ul. Kitapxanädä ütkän Ana tele bäyräme barışında keşelärneñ küñelendä tuğan telgä, millätkä bulğan mönäsäbätläre uñay yaqqa üzgärüe sizelde.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


text:
5nçe dekaberdә, Icawnıŋ ike mәçetendә dә, uraza gәyetlәre uzğan.
Iske mәçettә xatın-qızlar namaz uqığan bulsa, yaŋarağında – ir-atlar doğa qılğan. Bıyılğı uraza bәyrәmeneŋ üzençәlege – yaşlәrneŋ, biğrәktә mөselman qağıydәlәrne ütәwçe qızlarnıŋ sanı artuwı. Şunıŋ belәn berğә, kiŋ küŋelle mөselman qәrdәşlәr, yәrdәme belәn, bıylığı wәğәzne mәçetkә sıymağan mөselmannar da işetә alğan. Yaŋartılğan tawış cihazları mөftiy süzen hәm tәqbirlәrne texnik yaqtan yugarı dәrәcәdә tapşırırğa mөmkinlek birgәn. Bәyrәm namazları şulaq uq, tatarlar küplәp yaşi torğan Sarapul şәhәrendә dә ütkәrelğәn.


text:
Rusiä: Qamçı wä qalca säyäsäte
NATOnıñ ähämiätle sammitı aldınnan Rusiä Gruziägä qarata qarşılıqlı adımnar yasıy. Beryaqtan, 18 ay elek Tiflisqa kertelgän çikläwlärne yomşarta. İkençe yaqtan, Gruziäneñ alyansqa quşılu ixtimalı uñayınnan yanawlı belderülär yasıy.
Sişämbedä Britaniäneñ Financial Times gäzitenä birgän äñgämäsendä Rusiäneñ saylanğan prezidentı Dmitriy Medvedev, Gruziä häm Ukrainanıñ NATOğa quşıluı Yewropanıñ iminlegenä yaxşığa bulmayaçaq, dip belderde.
"Tiflis häm Kievnıñ NATOğa yaqınayuwı bezne şatlandırmıy. Üze qatnaşmağan xärbi bloknıñ çik buyına yaqınayuwı ber däwlätne dä şatlandıra almıy, dide ul.
İkençe yaqtan Rusiä şul uq könne Gruziä belän hawa bäyläneşen yañarttı. Oçqıçlar 2006 yılnıñ oktäbrendä Gruzuiägä kertelgän iqtisadi çikläwlär qısalarında tuqtatılğan ide.
Gruziäneñ Strategik häm xalıqara tikşerenülär fondı belgeçe Arçil Gegeşidze monı, Mäskäwneñ küptän sınalağan "yanaw häm maylaw" säyäsäte dip atıy:
"Beryaqtan qırıslıq, ikençe yaqtan, çikläwlärne yomşartu – yaxşı mäğlüm qamçı-qalca säyäsäte. – di Gegeşidze. - Monıñ aşa Rusiä Gruziägä yoğıntı yasarğa, Gruziäne üzenä bäyle itergä tırışa."
Kiläse atnada Buxarestta ütäçäk sammitta Gruziä häm Ukrainanıñ NATOnıñ Äğzalıq planına quşılu mäsäläse qaralır dip kötelä. Bu plan äzğalıq yulında möhim adım sanala.
Quşma Ştatlar bu ike ilneñ alyansqa quşıluın xuplıy. Germaniä häm Fransiä kebek başqa illär älegä şik belderä.
Mäskäwneñ bu mäsälägä tiskäre qaraşı uzğan atnada da yañğıradı. Comğa könne Rusiä duması, Gruziä NATOğa quşılsa, Abxaziä belän Könyaq Osetiäne tanırğa çaqırğan qarar qabul itte.
Gegeşidze monı Gruziäne NATOğa kertmäs öçen, Könbatışnı örketü tırışlığı dip bäyäli.
"Rusiä kinayäle räweştä Gruziägä qarşı säyäsät alıp bara. – di Gegeşidze. - Gruziäne NATOğa yaqınaytmas öçen törle yanawlar yasıy, Könbatışnı örketä."
Mäskäwneñ Gruziägä iqtisadi çikläwläre – Tiflis Rusiä xärbilären küzläwdä ğayepläp ildän quğannan soñ kertelgän ide. Ämmä küzätüçelär fikerençä, bu nizağnıñ tamırları küpkä tiränräk. Alar Gruziäneñ Rusiä qanatı astınnan çığıp, Könbatışqa yaqınayu tırışlıqlarına bäyle.


text: Düşämbe könne yıraq Yaponiädä Tatarstan digän süz yış iskä alınğan bulırğa tieş. Çönki anda Röstäm Minnexanov citäkçelegendäge delegatsiä eş säfäre belän yöri. Delegatsiägä Tatarstannıñ säwdä häm tışqı elemtälär ministrı Xafiz Salixov, Tübän Kama şähäre başlığı İlsur Metşin, Neftexim şirkäte citäkçese Vladimir Busıgin kebek şäxeslärneñ kerüe Yaponiä firmaları belän Tatarstannıñ eksportqa kitä torğan malların satuçı şirkätläre arasındağı xezmättäşlek turında söyli. Äye, respublikağa aqça kiräk. Xäzerge iqtisadıy köndäşlek şartlarında, bigräk tä neft' bäyäläre tübän töşep kitkän oçraqta qaznanı bayıtu bik awır. Uzğan atna başında Qazan şähäre başlığı Kamil İsxaqovnıñ Waşingtonğa barıp zur banklardan investitsiälärne Qazannıñ 1000-yıllığına kertü turında söyläşep yörgän ide. Här şirkät, här töbäk üze turında üze qayğırtmasa, eşlär xarap.


text:
Ukraina tatarları kemgä tawış biräçäk?  [ Ukrainadağı tıñlawçıbız fikere ]
26 Martta ütäçäk saylawlarda Ukraina tatarları kemgä tawış birergä cıyına? Xäbärçebez Diläwär Osman küptän tügel bu xaqta soraşu ütkärgän ide. Ul soraştıruda tatar oyışmaları citäkçeläreneñ kübese, şul isäptän Mikolaev şähäreneke dä, tawışların Viktor Yanukoviçnıñ Regionnar partiäsenä biräçägen äytkän ide. Bu yazmanı işetkännän soñ, Mikalaevta yäşäwçe tıñlawçıbız, Şamil İxsanov, bezgä şaltıratıp bötenläy başqa fikerdä toruın xäbär itte. Sezgä anıñ fikeren dä täqdim itäbez.
Diläwär Osmannıñ Ukraina parlament saylawlarına bağışlanğan reportajınnan Ukrainadağı küpçelek tatar oyışmalarınıñ üz tawışların Regionnar firqäsenä tawış birergä cıenğanı añlaşıldı. Minemçä, bu fäqät citäkçelärneñ genä fikere. Min uzem Regionnar firqäsena tawışımnı birüdän yıraq toram.
Berençedän, bu firqä töp demokratik asıllardan şaqtıy yıraq tora. Ägärdä 2004 yıldağı prezident saylawlarında Yanukoviç ciñgän bulsa, xäzerge parlament saylawları bik köçle administrativ basım astında, xärämdäşülär belän ütkäreler ide. Ul basım bik nıq sizelde prezident saylawları waqıtında. (Studentlarnı mäcbüri räweştä Yanukoviçqa qul çabırğa alıp çığudan, oppozitsiä mitingları waqıtında mäxsüs däreslär oyıştırip studentlarnı binadan çığarmawga çaqlı.) Xäzer härxäldä Yuğarı uqu yortlarında administrativ basım gel sizelmi.
İkençedän. Milli mäsälälärgä kilgändä urıs telen ikençe däwlät tele dip tanu äzräk baş kütärä başlağan Ukrain telen yañadan Sovet çorındağı äkrennäp yuqqa çığaru arbasına töyäw bulaçaq. Ukrainanıñ Könçığış regionnarında bolay da urıs tele dominant bulıp qala. Başqala Kievta uramda häm kibetlärdä ukrain telen bik siräk işetep bula. Tatarstanda tatar tele kimep baruı tuqtatılmawnıñ säbäbe - ike däwlät tele. Minemçä, Ukrainada yäşäwçe, uz milläten qayğırtuçı tatarlar (şulay uq başqa cirdä yäşäwçelär), töp xalıqnıñ urıs ekspansiäsennän qotılu omtılışına qarşı çıqmasqa tieşlär.
Öçençedän. Regionnar firqäse Putinnıñ demokratiäne boğazlaw säyäsäten tulısınça xuplıy, ä bu säyäysät Tatarstannıñ azatlıqqa qarşı adımnarın yuqqa çığardı.
Durtençedän. Qırım tatarları mänfäğätlären dä onıtmasqa kiräk. Ä alar, bilege inde, tawışların "Bezneñ Ukranağa" birergä cıyınalar.
Shamil İxsanov, Mikolaev


text: Rusiä Pensionerlar firqäseneñ Başqortstan bülekçäse Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise Ramil Bignov utırğan ofis yanında piket uzdıruın xäbär itkän idek. Alar Bignovtan “Xalıq” investitsiä-çek fondına salğan aqçalarnı qaytarunı taläp itte. Bignov isä bu fondqa qatışı bulmawın beldergän ide. İnde qabat şunda uq tağı fondlardan zıyan kürüçelärne cıyarğa bulğannar. Bu turıda “Moskovskiy komsomoles v Ufe” gäzite xäbär itte. Anda fondlardan zıyan kürüçelär törkeme 5 sentäber Ufanıñ Üktäber prospektı 77nçe yortta cıyıluı äytelgän. Bu Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte utırğan bina. Möxtärit citäkçeläre andıy cıyın uzdırırğa bina birmäwlären, şul uq waqıtta fondlar häm däwlättän aldanuçılarnıñ ğädellek ezläwen xuplawların belderdelär.


text:
Qazanda «Azatlıq» radiosı xäbärçeläre kiñäşmäse bara
«Azatlıq» radiosı urtaq tapşırular äzerläwdä häm tapşırularnı retranslyatsiäläwdä däwlät tele-radiokampaniäse belän xezmättäşlektä. "Tatarstan - yaña ğasır" kompaniäse oyışqaç, Däwlät tele-radiokampaniäse mirası belän bergä älege xezmättäşlekneñ qayber funksiäläre dä küçte. Kiñäşmä aldınnan Tatar-başqort redaksiäse citäkçelege "Tatarstan- yaña ğasır" kampaniäse belän älege xezmättäşlekne tağın da üsterü turında söyläşülär alıp bardı. «Tatarstan- yaña ğasır», iyün ayınnan «Azatlıq» radiosı tapşıruların «Bolğar FM» radiosında retranslyatsiäli başlawğa äzerlegen rasladı. Süz uñayınnan «Yaña ğasır» televideniesen, aldan deklaratsiälängänçä, Könbatış Yewropadan Rusiäneñ Yıraq Könçığışına xätle sibelep yäşägän tatarlarğa ireşterü çaraları turında da äytelde. "Tatarstan - yaña ğasır" kampaniäse bu yünäleştä eşli. Xäzer rayonnarda televizion qalançalar quyu eşläre alıp barıla. Läkin eş qalançalarda ğına tügel. Eş xalıqnıñ matdi xälendä. Çönki "Yaña ğasır" kanalı tapşıruların, ägär dä televizorıña 5-6 meñ sumlıq östämä cihaz alırğa xälennän kilsä Möslimdä dä, Çiläbedä dä, Tömändä dä qararğa bula. "Azatlıq" radiosı jurnalistları kiñäşmäsendä Samardağı xäbärçe monı rasladı da. Xäzer ul yaqta şul östämä cihazlarnı alıp tatarça tapşırular qarawçılar küp ikän. Menä şulay tatar möxitendä eşläwçe mäğlümat çaralarınıñ maqsatları da, eşläre dä izge... Tik äytemneñ däwamındağıça - tıñlawçılar ğına bezdän bizde kilep çıqmasın ide. Monıñ öçen xörmätle tıñlawçılarıbız, xäzerge säğätlärdä, minutlarda sezneñ fikerläregez, uylarığız qäderle. Qazan bürosına räxim itep çıltıratığız 36-81-02, räxim itep elektron poçta aşa xat yazığız.
Yunıs Ätnäle. Qazan.


text: Bağdatta ütä torğan il küläm konferensiädän 8 keşelek törkem Än Näcäfkä kilde. Delegatlar şigilär yulbaşçısı Moqtada Äl-Sadr suğışçıların qoralların taşlarğa, izge şähärdän çığıp kitergä häm säyäsi protsessqa quşılırğa çaqıraçaq. Äl-Sadr köçläre inde ike atnağa yaqın amerikan ğäskärläre belän suğış alıp bara. Bügen İmam Ali mäçete yanında bäreşlär bulğan dip xäbär itelä. Näcäfqa barırğa cıyınğan zurraq wäkilçelek isä säfären iminlek säbäplärennän kiçekterde. Bügen Bağdatta Ğiraqnıñ waqıtlı xökemätenä ğıynuarda ütäçäk saylawlarğa qädär yärdäm itäçäk Milli şura tözü öçen cıyılğan il küläm konferensiä üz äşen däwam itte.


text: İran uran bayıtuın yañartıp cibärsä, Britaniä, Fransiä häm Germaniä bu mäsäläne BMOnıñ İminlek Şurasına çığarunı xuplayaçağın belderde. Bu 3 il uzğan yılnıñ dikäberennän birle Tähran belän söyläşülär alıp bara – älegä citdi näticä yuq. Ul arada ike abruylı amerikan gäzite, New York Times belän Washington Post, İran uran bayıtudan tulısınça baş tartsa, Bush administratsiäse Tähranğa iqtisadi yärdäm täqdim itä ala, dip yazıp çıqtı. Şuşı ike xäbär Quşma Ştatlar belän Yevropanıñ İran mäsäläsendä urtaq fikergä kilä başlawına işarä itä. Elegräk Yevropa illäre İran mäsäläsen İminlek Şurasında tikşerügä, ä Quşma Ştatlar – İranğa taşlama yasawğa qarşı çığa ide.


text: Dubrovkadağı teatr üzägendä terakt waqıtında hälak buluçılar advokatı bularaq tanılğan Trunov, Leontyevnıñ "çit keşelär qanında häm qayğısında üzenä bäxässez karyera yasağan advokat talawçı bulıp kürenä" dip äytkän süzlären üzen mısqallaw dip qabul itkän. Äxläki zıyan öçen dip, Trunov ORT kanalı häm Leontyevtan 32 meñ rubl' taläp itkän. Läkin mäxkämä ul däğwäne qänägätländermägän, Leontyevnıñ süzlären barı tik şäxsi fiker dip qabul itkänen beldergän. Trunov bu däğwäsen Mäkäwneñ şähär mäxkämäsendä tikşertergä niätli.


text:
1938 yılda üterelgän muqşı-erzä elitasınıñ qaberlege tabıldı
Monda üterelep kümelgän keşelärneñ kübese erzya xalqınnan – 60 protsent, urıslar – 14 protsent, muqşılar – 10 protsent, qalğannarı – tatar, eston, latış, nemes häm başqalar. Alar bötenese 3 köndä NKVD podvallarında atılğan – 23 mayda 29 keşe, 24 mayda – 41 keşe, 25 mayda – tağı 3 keşe. Mordoviä respublikasınıñ iñ uqımışlı, iñ talantlı keşelären berdän üterep taşlıylar. Qaysıların millätçelektä ğayıplilär, qaysıların “xalıq doşmanı” dip atağannar, qaysıların Stalin, Voroşilov, Budennıynı üterergä cıyınuda ğayıplilär, kübesen “mordovskiy pravotrotskistskiy burjuazno-natsionalistiçeskiy terroristiçeskiy blok”ta qatnaşuda ğayıplägännär.
Professor Vladimir Abramovnıñ “MopдoBckий Hapoд (1897-1939)” digän kitabında 1937 yılğı repressiälar turında şulay yazılğan: (sitat) “ЭTи apecTы фakTичeckи дeзopraHизoBaли paбoTy HayчHыx и kyлbTypHo-пpocBeTиTeлbckиx yчpeждeHий MopдoBии. Из пoлoжeHHыx пo шTaTy 32 coTpyдHиkoB HИИMK k okTябpю 1937 r. ocTaлocb лишb 8 чeлoBek, B ToM чиcлe 5 acпиpaHToB, пepeBeдeHHыx B HayчHыe coTpyдHиkи дo okoHчaHия cpoka yчeбы. MopдoBckaя пиcaTeлbckaя opraHизaция, пoTepяBшaя бoлee пoлoBиHы cBoиx члeHoB, былa pacпyщeHa Booбщe. ПpekpaTилcя Bыпyck HaциoHaлbHыx жypHaлoB. MopдoBckoe kHижHoe издaTeлbcTBo k aBrycTy 1937 r. BыпoлHилo плaH лишb Ha 10%”. Sitat tämam.
Muqşı-erzya intelligensiäsınıñ qayber wäkillären başqa sıymaslıq gönaxlarda ğayıplilär, yänäse, alar, Finlyandiä şpionnarı bulıp, Saranskidan Finlyandiäğa qadär tunnel' qazırğa häm Mordoviänı Finlyandiäğa quşarğa cıyınğannar. Bu keşelärne üz waqıtında böten Sovetlar Soyuzınnan cıyğan bulğannar. Alar mordva xalıqlarınıñ elitası bulğan. 1937 yılda NKVD çekistları 100 dän artıq şundıy keşene qulğa alalar häm alarnı berniçä ay qinap, eşlämägän eşlärne üzläreneñ östenä alırğa mäcbur itälär häm şulardan 73 keşene atıp üterälär.
1938 yılnıñ may ayında çekistlar Saranskidan tön'yak-könbatışta urnaşqan urmanda zur ber çoqır qazığannar häm üterelgän keşelärne şunda ştabel'lär belän öep taşlağannar. Anda yatqan mäyetlärneñ qulları artqa qayırılıp tora, çönki üterer aldınnan alarnı bäylägän bulğannar, ä başlarında ikeşär pulya tişege. Şulay uq bu çoqırda buş nağan gil'zaları da tabılğan. Bälki märxümnärneñ qayberläre, NKVD podvallarında atıp ta, älegä ülmägän bulğan. Alarnı çoqırğa taşlağanda tağı berär qat atqannar.
“Mordovskiy blok” eşen Mordoviänıñ NKVD komissarı Veyzager başlıy. Anı üzen qulğa alıp atqannan soñ, yaña komissar Krasovskiy bu eşne däwam itä häm 73 ğayıpsez keşeneñ tormışında ülem noqtası quya. 1939 yılda şul “mordovskiy blok” belän bäylängän xällär buyınça tikşerelü ütkärälär, şul üterüdä häm soraw alularda qatnaşqan çekistlarnıñ 17ceH qulğa alalar. Mordoviänıñ NKVD başlığı Krasovskiynı häm anıñ tağı öç xezmätkären üzlären dä atıp üterälär, qalğan 14 çekistnı törmägä utırtalar.
Äle şul 73 keşe qaldıqları tabılu säbäbe belän Mordoviä prokuraturası cinayät eşe açarğa cıyına. Şulsın da äytep kitärgä kiräk, 1938 yılda NKVD binası bulğan urında xäzer Mordoviänıñ “Aq yortı“ häm xökümät kunakxanäse urnaşqan, monda Mordoviä xökümäte eşli, monda Mordoviä başlığı utıra, monda iñ xörmätle qunaqlar yäşi. Ä 66 yıl elek monda, qarañğı podvallarda, çekistlar mordva xalıqlarınıñ iñ uqımışlı, iñ buldıqlı keşelären yuq itkännär. İrek Bikkinin, Mordoviä.


text:
Boris Nemtsov - Rusiä berdäm däwlät bulırğa tieş
Rusiädäge Uñ köçlär berlege partiäse citäkçelärennän berse, elekke vitse-premyer Boris Nemtsov, Rusiä berdäm däwlät bulırğa tieş, anda Tatarstan kebek territorial'' moxtariät öçen urın yuq dip isäpli. 11-nçe yündä Boris Yeltsin çorınıñ kürenekle wäkillärennän sanalğan şuşı säyäsätçe Azatlıq radiosında bulıp kitte. Bezgä birgän äñgämäsendä Nemtsov, üzeneñ tatarlar belän bäyläneşe elektän ük nıq buluın äytep, "xätta qızım da öleşçä tatar" dip beldersä dä, Tatarstan möstäqillegen andağı törkemnär milek bülü öçen genä qullana, dide.
Boris Nemtsovnıñ tatarlarğa, bigräk tä tatar däwlätenä mönäsäbäte alay da beraz qatlawlıraq bulıp çıqtı, häm bez äle moña tuqtalırbız. Ä xäzer isä anıñ Rusiädäge Uñ köçlär berlege wäkile ikänen istä totıp, şundıy soraw - bu partiä ähelläre, Nemtsov äfände üze dä, 90-nçı yıllarda Rusiä xökümäten citäkläde, üzençä reformalar başlap cibärde, ämma xäzer isä anıñ xökümättä tügel, Dumada da üz deputatları yuq.
Putin alğan xoquqlarnı kire qaytaru - Uñ köçlär Berlege kiläse saylawlarğa şuşı şiğar belän barmaqçı. Azatlıq radiosınıñ, Putin äle tatarlarnıñ latinğa küçü xoquqın da aldı, digäç, Nemtsov, bu beraz başqa mäs''älä dip, Mäskäw säyäsätçelärenä xas bulğança, milli problemalarnıñ möhimlegenä ällä ni zur iğtibar birmäwen kürsätte. Kürenekle uñçı säyäsätçe İrina Xakamada, misal öçen, ğomumän, millätlärneñ üzbilgelänü xoquqı zararlı prinsip, anı bötenläy beterergä kiräk, dip isäpli. Boris Nemtsov ta bu ölkädä añardan yıraq kitmägän bulıp çıqtı, ul Rusiädä tufraqlı, territorial'' moxatriätkä qarşı çığuın, barı tik mädäni moxtariätne genä qaldırunı kiräk dip tabuın belderde.
Boris Nemtsov şulay itep tatarnıñ üz däwlätçelegen qoru omtılışın, milli elitanıñ üzenä milek alu öçen qullanğan ber qoral itep kenä kürä. Tatar milli xäräkäte wäkilläre moña, näq menä şuña, milli däwlätçelekkä omtılışnı şulay tar añlawı säbäple, Uñ Köçlär Berlegeneñ Tatarstanda abruyı yuq ta, dip belderä.
Kärim Kamal


text: Qıtay vä Hong Kong bugen yaña tör üpkä yalqınsınuwı SARS belän çirläp ülüçülär turında belderälär. Qıtay Sälämätlek Saqlau Ministırlığı 9 yaña ülem waqıyğäse häm östämä 181 keşe tağı şul çirne yoqtırdı dip xabär itte. Qıtayda älegäçä SARS tan 190keşe ülde yoqtıruçılar sanı 4meñgä citte. Hong Kong 9keşeneñ üleme belän SARS qorbannarı sanı 179 citte häm 10 keşe tağı çirne yoqtırğan dip belderde. Yaña virus noyäber ayında könyaq Qıtayda berençe bulıp kürende häm turistlar belän törle illärgä cäyelde. Älegäçä Dönyada 400 keşe şul çir belän xästälänep ülde


text:
Pedagogiä Universitetında yaña rektor saylandı
Cämil Niğmätov atqazanğan fän eşleklese, pedagogiä fännäre doktorı, professor. Elekke rektor Rüzäl Yosıpov eştän azat itelgän arada ul, rektor wazifaların başqarıp tordı. Bügen, Azatlıq tıñlawçıların yaña rektor belän yaqınnanarak tanıştırırğa buldıq:
Audio: Cämil Niğmätovnıñ saylaw aldı programmasında uqıtu sistemasına üzgäreşlär kertü häm ğalimnärneñ, studentlarnıñ matdi xälen yaqşırtunı wäğdä itelğän ide. Uqıtudağı üzäreşlärne ul, bakalavr, magistr däräcälären kertüdä kürä. Yäğni 8 yıllıq mäktäptä 4 yıllıq bakalavr diplomı belän dä uqıtıp bula dip isäpli ul. Ä 5 yıl däwamında belem alğan student magistr-belgeç diplomı belän çığıp kitä, häm törle däräcädäge mäktäplärdä eşli ala, dip äytte Cämil äfände. Rektor şulay uk internet aşa uqıtunı – distansion sistemanı kertüne dä küzdä tota. Läkin şunduq, iskärtep tä quya, bu ber könlek eş tügel. Anıñ öçen küp tırışırğa häm universitetnıñ, mäktäplärneñ texnik mömkinlegen üsterü kiräk di. Yaña rektor, yaña binalarnı tözü turında da xıyallana. Studentlar öçen universitettan yıraq tügel ber urında 600-700 keşelek tulay toraq tözetergä ide di ul. Monısı xıyal ğına bulsa, yaqın arada universitetnıñ geografia häm biologiä fakultetı öçen yaña bina tözeleşen başlaw inde planğa kerğän ikän.
Cämil Niğmätovnı universitet wäkilläre rektor itep saylasa da, anı rektor itep bilgeläw turında Rusiä mäğärif ministrı äle qarar çığarmağan. Bu qarar yaña saylanğan rektor Rusiä mäğärif ministrlılığınıñ kollegiäsendä raslanğaç qına çığarılaçaq ikän. Bu mart urtasında bulır dip kötelä.


text:
Keşe xoquqları buyınça Yevropa Mäxkämäse qanunsız qulğa alınğanı häm militsiä tarafınnan qıynalğanı säbäple, Rusiäne Rostovtan ber xatın-qızğa 41 meñ 700 dollar kompensatsiä tülärgä xökem itte. Bu ağımdağı yılda militsiäneñ zalimlığı säbäple Rusiäne ikençe märräbä xökem itü bulıp tora. Bu xaqta Moscow Timesta basılıp çıqqan maqälä .
Keşe Xoquqları buyınça Yevropa Mäxkämäse uzğan Pänceşämbedä Rusiä xakimiätläre 26 yäşlek Olga Meneşovanıñ xoquqların sanğa suqmauı säbäple yaqınça 42 meñ dolar tülärgä tieş digän xökem qararı çığardı. Meneşova monnan 7 yıl elek militsiä tarafınan qanunsız räveştä qulğa alınğan häm qıynalğan bulğan. Anıñ şikayäte xakimiätlär tarafınan tikşerelmägän bulğan. Rostov ölkäse Bataysk şähärçegendä yäşävçe Meneşova 1999-nçe yılnıñ 13-nçe fävralendä sivil kiemdäge öç militsioner tarafınnan qulğa alınğan, anıñ öyendä röxsätsez tentü ütkärelgän. Olga militsionerlarnıñ soraularına cavap birmägäç, anı yaqındağı militsiä noqtasına alıp kitkännär. Militsionerlar soñğaraq keşe üterü vaqiğäsen tikşerülären häm Meneşovanıñ şikle ber tanışı tuında sorau alırğa telävlären beldergännär. Militsionerlar anı militisä noqtasında tayaq belän qıynağannar, buğazınnan totqanar , anı köçläv häm tuğanarın üterü belän kisätkännär. Meneşova biş kön militsiä noqtasında totılğan häm ber nindi dä añlatmasız irekkä çığarılğan. Tabiplar anıñ qıynaluın bilgelägännär, läkin, prokuratura belän cirle mäxkämä militsionerlarğa qarşı cinayät eşen quzğatu öçen säbäp tapmağan. Keşe xoquqları buyınça advokatlarnıñ yardäme belän Meneşova Yevropa Mäxkämäsenä möräcäğät itkän . Şunnan soñ ğına Rusiä prokuraturası mäsäläne tikşerä başlağan. Meneşova kisätülärgä duçar bulğannan soñ, çikayäten kire alırğa telgän. Läkin Yevropa Mäkämäse tikşerü eşen dävam itkän. Näticädä Rusiä xakimiätlären uzğan atnada yaqınça 42 meñ dollar kompensasiä tülärgä xökem itkän. Ğinvar ayında ğına şuluq mäxkämä Rusiäne 29 yäşlek Aleksey Mixeyevqa 300 meñ dolar kompensatsiä tülärgä xökem itkän ide. Ul 1998-nçe yılda Tübän Novgorodta militsiä tarafınnan elekt şoğı eskäncäsenä çıdıy almyça militsiä noqtası täräzäsennän sikergän bulğan. Anıñ umırtqası cäräxätlängän häm ul yöri almıy.
Färit İdelle, Praga.


text:
Fälästin premyer ministrı Äxmät Qurai häm aftonomiä başlığı Yasir Arafat belän bulğan söyläşü uñışsız tögällände
Xöcüm öçen cawaplıqnı “Äl aqsa” briğädäsı üz östenä aldı. Häm alar Fälästin autonomiäse başlığı Yäser Arafatnıñ üz tuğanın iminlek xezmäte başlığı itep quyuına cawap itep äşlände, dip belderde.
Bu ğämällärgä mönäsäbättä İzrailneñ ústisí ministerı Yosıf Lapid bolay dip belderde: “Fälästin premierı Äxmät Kürey Arafat säyäsäte cimeşlären tatí. Arafat rişwätçelekne xuplí. Ul 12 törle iminlek xezmäte tarmaqları buldırdı. Alar ber berse belän uzışmaqta. Arafat İzrail belän säyäsi dialoğnıñ tuqtawı öçen cawaplı. Xäzer isä fälästinlelär şundí başlıqları kürgängä iza çigä”.


text:
Blağoveşenie çirkäwe Qazan İzge ana ikonasın qabul itärgä äzerlänä
Qazan İzge ana ikonasınıñ qaytarıluı belän başqalada «Pravoslav dine könnäre» başlana. Belçänegezçä, ikonı Rus pravoslav Çirkäwe başlığı Aleksiy II alıp kilergä wäğdä itte. Şuşı «könnär» qısalarında, ikona, pravoslav kitap kürgäzmäläre, pravoslav muzıka konsertları planlaştırılğan. Blagoveşenye soborında soñğı äzerlek çaraları kürelä, andağı ikona quyıla torğan urınğa urlawdan saqlıy torğan cihazlar quyıldı. İkona tabılğan elekke tämäke fabrikasına qarağan binalarda bik aktiv töstä yañartu eşläre bara. Andağı qorılmalarnıñ küp öleşen Qazan yeparxiäsenä tapşıru räsmi räweştä xäl itelsä dä, tämäke şirkäteneñ cihazları annan çığarılsa da, ul barıber torğızılıp betmäyäçäk. İkona anda quyılaçaq, ämma waqıtlıça ğına. Düşämbe könne bulğan matbuğat oçraşuında äytelgänçä, 20nçe yundä Qazanğa Rusiä Pravoslav çirkäwe başlığı Aleksey II kilüe kötelä. Anı qarşılarğa häm ozatıp yörergä, dip Qazan yeparxiäse äzerlänep tora. Bu xaqta matbuğat oçraşuında, Qazan häm Tatarstan arxireye Anastasiy ataqay äytte.
Anıñ kilüe belän Qazanda bäyräm çaraları başlana. Alarda bez Qazanda yäşäwçe törle din totuçılarnı kürergä telär idek, pravoslavlarnı ğına tügel, berençe çiratta möselmannarnı, katoliklarnı häm başqa din wäkillären.
Matbuğat oçraşuında bulğan oyıştıru ştabı başlığı Tatyana Larionova bäyräm çaralarınıñ tärtibe belän tanıştırdı. Rus pravoslav çirkäwe başlığı Aleksiy II Qazanğa kilgäç, Prezident belän oçraşa. Kiçen Petr-Pavel soborında uquların ütkäräçäk. 21nçe yüldä, irtänge 9da, yañartu eşlärennän soñ açılğan Blagoveşenie soborında bäyräm keläwläre uqılaçaq. Annan soñ, Aleksiy II alıp qaytqan Qazan izge ana İkonasın alıp, Blagoveşenie soborınnan çığıp, Krestovozdvijenie çirkäwenä qädär xac yörüe bula. Yaqındağı çirkäwlärdä ul waqıtta çan qağılaçaq. Aleksiy II citäkçelegendäge pravoslavlar Krestovozdvijenie çirkäwenä barıp citkäç, anda da bäyräm uquları ütäçäk. Qazan İzge ana ikonası waqıtlıça anda quyıla. Kiläçäktä ul Yılan taw monostıre, yäki Petr-Pavel soborında bulaçaq, dip xäbär itte, Qazan arxiereyı. Jurnalistlar, İkonınñ çın nösxäse, yäki küçerelmäse bulu turında da mäkerle sorawlar birde. Qazan şähär başlığı urınbasarı Ludmila Andreyeva, anı Matrena digän qız tapqan çın ikonamı, ällä küçermäseme, töp-töğäl äytep bulmyı, dip äytte. Lumdila Andreeva äytkänçä, Qazan şähär idäräse öçen, İkonanıñ qaytuı da, Blagoveşenie soborınıñ açılışı da, zur waqıyğalar. Çönki söyläşülär alıp barğanda da, Watinkanda bulğanda da, izge sürätneñ Mäskäwğä qaytarılğanda da, alar İkonanıñ Qazanğa qaytuına ömetlär bağlap yäşägän ikän. Lyudmila Andreyeva Watikanda bulğan Qazan izge ana ikonasınıñ kürep, tañ qalğan,«bu bäxet sezgä dä kiläçäk», dip äytte Qazan şähär başlığı urınbasarı.


text:
Vena mäsäläne başqa törle kürä: ätilärgä mönäsäbät
Yäş balalarnıñ pampersların almaştıru, kiräk bulsa çişenderep kienderü urınnarı Rusiädä äle McDonalds, İkea kebek çit il restorannarında ğına bar, xörmätle tıñlawçılar. Könbatış Yevropada isä mondıy uñaylıqlar – här restoranda, benzin stansiäsendä häm kibettä bulırğa tieş, häm ğadättä alar bar da. Avstriä öçen bu ğına citärlek tügel. Ber törkem irlär – mondıy "balalar poçmaqlarınıñ" xatın-qızlar bädräfe yanında buluına qarşılıq belderde. Çınnan da, keçkenä balalarnı bädräfkä xatın-qızlar yörtä, pampersların xatın-qızlar almaştıra.... Avstriä irläre monı üzgärtü kampaniäsen başladı.
Menä inde yartı yıl Avstriä başqalası Venada – "Venanıñ qaraşı başqa törle" digän kampaniä bara. Balalar öçen kremnar, yuınu äyberläre reklamalarında xatın-qızlar irlärgä almaştırıla. Tramvay, avtobusta kergäç tä berençe urınnar östendäge yazu – ana häm bala öçen tügel, ä ata häm bala öçen digänenä almaştırıla. Bu kampaniäne – cämäğätçelek fikerenä qolaq salğan Vena şähär şurası oyıştıra.
Bolay da Avstriädä irlär balaların bik teläp qarıy, di xatın-qızlar oyışmaları. Bügenge köndä dä ata keşelärneñ 30-40%tı öçen – qızmı ul, malaymı- balasın çişenderep kienderü, aşatu, pampersların almaştıru – ber ni tügel. Häm alarnıñ kübese – moña xatın-qız eşe dip qarawçılarğa üpkä häm protest belderä, dip yaza The Christian Science Monitor gazetı.
Eşkä yörmiçä bala qarawçı analar häm atalar alırğa tieşle xezmät xaqın ber amerikan oyışması xisaplap çığarğan. Öydä utıruçı bala qarawçı xatın-qızğa iqtisadçı, aş peşerüçe, tärbiäçe, ker yuuçı, maşinası bulsa anı yörtüçe, öy xucalığın idarä itüçe, cıyıştıruçı, baş citäkçe häm psixolog kebek distägä yaqın hönärgä iä bulırğa kiräk. Bala qarağan öçen aqça tülänsä, amerikan anaları ayına kimendä 11 meñ dollar alırlar ide, di belgeçlär.
Sez yäşägän töbäktä balalarnı kem qarıy, xörmätle tıñlawçılar? Azatlıqnıñ xatın-qızlar säxifäsendä yaña şälkem başlıybız. Ğailädä – ätilär, änilär häm balalar. Bez sezne törle illär, törle mädäniätlär täcribäse belän tanıştırırbız. Ämma tapşırularıbızda iñ küp urın – tıñlawçılarıbız, sezgä bireläçäk. Bezgä şaltratığız, yazığız!
Alsu Qormaş


text:
Bügen Ğiraq başqalasında Kördistan Demokratik Partiäse başlığı Masud Barzani, Kurdistan Patriotik Berlege citäkçese Jalal Talabani, Ğiraq Milli Kongressı başlığı Ahmäd Şalabi, Ğiraqta İslam Revolyusiäse Yuğarı Mäclese citäkçese urınbasarı Abdul Aziz al-Hakim häm Milli Kileşü Xäräkäte başlığı İyad Allawi qatnaşuında oçraşuı däwam itte. Ğiraqnıñ säyäsi yulbaşçıları kiçägedän birle ilneñ waqıtlı xökümäten tözü turında söyläşülär alıp bara.
Amerikan ğaskärläre xäbär itüençä, ike bilgesez keşe Falluca’da xärbilärgä ike granata atqan. 7 amerikan ğaskärie yaralanğan.


text:
Atatürk Avatarları - Mustafa Kemal Atatürk Avatar - Atatürk Avatar - Avatar - Paşa Avatarları - Hareketli Avatar - Bayrak Avatar - Bayrak Resimleri
atatürk avatarları, atatürk hareketli avatar, atatürk hareketli avatarlar, atatütk avatarları, avatar, avatar arşivi, avatarlar, hareketli atatürk avatarları, hareketli avatar ataturk, hareketli avatarlar, hareketli avatarlar atatürk, kemal avatarları, kemal isimli avatarlar, messenger, mkemal avatar, msn, msn atatürk avatarları, msn avatar pics, msn avatarları isimli mustafa, msn avatları, mustafa kemal atatürk, mustafa kemal atatürk avatarları, mustafa kemal avatar, mustafa kemal avatarları


text:
İzrail BMO general sekretare Kofi Annannıñ Liban kügennän häm diñgezdän blokadanı alırğa digän taläben kire qaqtı. İzrail premer-ministrı Exud Olmert İerusalímda Annan belän söyläşkännän soñ, blokadanı izrail-liban kileşüeneñ böten şartları da tormışqa aşqan oçraqta ğına, beterergä mömkin bulaçaq, dip belderde. Olmert, şulay uq yül ayında Xizbulla totıq itep alğan ike yähüdi ğaskärieneñ älegä qädär azat itelmäwen dä äytte.
Kileşü şartlarına kürä, Libannıñ könyäğına Liban xärbiläre häm xalıqara tınıçlıq köçlärennän torğan 15 meñ keşelek ğaskär urnaşırğa tieş. Nizağ töbägendä tınıçlıq saqçılarınıñ sanı 5 meñgä citkäç, Kofi Annan Libannan İzrail ğaskärläreneñ çığuına ışanıç belderde.


text:
Bars-Media citäkçese Marat Gäräev: Bezneñ yünäleş - tatar estradası
Tatar cırı festivale ğinwarda ütkän buluına qaramastan, anıñ turıda şaw-şu haman da bara äle. Törle matbuğat çaraları äledän äle, yılğa ber genä bula torğan bu bäyge turında, törle qaraşlı yazmalar bastıralar, kem tamaşağa eläkkän-eläkmägän, tege yäki bu cırçı nigä qatnaşmağan häm başqa şunıñ işe sorawlar gel işetelep tora. Bigräk tä jurnalistlar arasında. Küräseñ, şularğa yomğaq yasar öçen häm ğomumän inde bişençe yıl rättän uza torğan Tatar cırınıñ bıyılğısına yomğaq yasaw maqsatı belän, festival'ne oyıştıruçılar jurnalistlar öçen matbuğat konferensiäse uzdırdılar.
Tatar estradasın citäkläp baruçı lider “Bars Media” şirkäte, ä Tatar cırın oyıştıruçılar nigezdä şular, häm jurnalistlar arasında bulğan äñgämä asılda “Tatar cırı”festivale, anıñ üseşe turındağı fiker alışudan tordı. Küplär işetkänder, bıyıl “Tatar cırı” festivale yañalıqlarğa bay buldı. “Tatar radiosında” yıl däwamında barğan “Yäş yöräklär” bäygesendä ciñgän yäş başqaruçılarnı säxnägä çığaru, İlham Şakirov, Älfiä Afzalova kebek xalıq cırçılarnıñ konsertın oyıştıru, häm tamaşaçılar öçen kötelmägän yañalıq:Uqrainadan maxsus Tatar cırına kilgän tanılğan cırçısı Sofiä Rotarunıñ kilüe. Bu äle küzgä bärelep torğan yañalıqları ğına.
Qayber matbuğat çaraları ap-aq qardan qorım ezläp mataştılar anısı. Mäsälän, Tatar cırında Zäynäp Färxetdinovanıñ ni öçen qatnaşmawı. “Bars-Mediä”neñ general' direktorı Marat Gäräev bolay dip cawap birde.
Konsert öçen artistlarnıñ häm tamaşaçılarnıñ kilüe şart, şunsız konsert bula almıy. Ä Zäynäp belän Zölfät Xäkimneñ kilmäwe ul alar häm bezneñ öçen minus qına. Soñğı könne Zäynäpneñ kilmäwen añlağaç, 21 urındağı Güzäl Urazovanı kerttek. Şulay uq, qayber jurnalistlar Marat Gäräevtan, festival'gä qayber cır avtorlarınıñ ni öçen kertelmäwlären soradılar. Marat Gäräev bolay dip belderde.
Bez alarnı çaqırırğa tieş tügel idek. Berençe yılnı bez avtorlarnı säxnägä kütärdek, alarğa diplomnar häm aqçalata premiälär birä idek, ämma avtorlar härwaqıt qänäğätsezlek işetäbez. Bu festival'dä bez barı tik populyar cırlarnı ğına bilgelibez. Zakon buyınça avtorlarğa härber konsertta yañğırağan cır öçen biş protsent gonorar küçerelä. Bez avtorlarnı asqa töşermibez, ä barı tik zakon buyınça ğına eş itäbez.Jurnalistlar matbuğat oçraşuında sorawlar birep kenä qalmadılar, ä üz fikerlären dä äytep uzdılar. Mäsälän, jurnalist İskändär Siraci bolay dip belderde.
Sezneñ cırlardan soñ “Qara urman”nı tıñlap bulmıy. Min inde qayçan betä bu dip tıñlap utıram. Nindider ber möxärrir bulırğa tieşter bit. Şiğer belän köy arasında garmoniä yuq. Marat Gäräev, Tatar cırı festivale oyıştıruçılar öçen aqça çığanağımı, ällä milli sänğätne üsterüme digän sorawğa bolay cawap birde.
Bezneñ yünäleş tatar estradası. Ä anıñ formaları: rok, xip-xop, disko, bard yünäleşen bez etäbez. Tatar estradası bügenge köndä bezneñ şikelle Rekords kompaniälär qulında.Älbättä, tatar cırı turında bäxäslär yış bula. Tatar cırı bäygese oyıştıruçılarınıñ matbuğat oçraşuı , şuşı bäxäslärneñ küpçelegenä cawap birde. Çınlıqta isä, tatar estradası kütärelä häm ul zaman taläbenä, şul isäptän, aqça eşläwgä dä äylänä bara. Bu dönya standartlarınça normal' küreneş. Tatar estradasın sügep, qara kiläçäk yurawçılar da yuq tügel. Läkin, çınbarlıq başqa yaqta. Qarağız, küpme yäş cırçılar säxnägä menä tora. Dimäk, kiläçäge dä bar digän süz bu.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Lale Devri 52. Bölüm Fragmanı izle, Lale Devri 52. Bölüm Fragmanı, Lale Devri 52. Bölüm Fragmanı seyret, Lale Devri 3 Aralık Fragmanı, Fox ...Bölüm Fragmanı seyret, Bizim Yenge 3 Aralık Fragmanı, Kanal D ... Etiketler: lale devri 52 bölüm fragmanı lale devri 3 aralık fragmanı. Yahşi .Lale Devri 52. Bölüm Fragmanı izle 3 Aralık 2011 0 Kisi izledi. 0 Puan verildi. Etiketler: lale devri 52 bölüm fragmanı lale devri 3 aralık fragmanı .. Lale Devri son bölüm fragmanı,Lale Devri 52. Bölüm Fragmanı izle,3 Aralık Lale Devri 52. Bölüm Fragmanı izle,Lale Devri 52. Bölüm Fragman. Bölüm Fragmanı izle - 3 Aralık 2011 izle, lale devri 52. bölüm fragmanı,lale devri devri 3 aralık fragmanı,lale devri yeni fragman, Dizi ...
Lale Devri 52.Bölüm izle Fragmanı 3 Aralık
06:18 xxxxxx


text:
Törkiä - Ärmänstan kileşü yulında
Törkiä tışqı eşlär ministrı Ali Babacan Törkiä belän Ärmänstan arasındağı mönäsäbätlärneñ totrıqlanuı öçen ike ilneñ urtaq qaraşqa kilüe häm monıñ öçen yullarnıñ bilgelängän buluın äytte.
Belderüdä, Şvesaria yärdämendä Törkiä belän Ärmänstan yaxşı kürşelek mönäsäbätlärendä tora. Kavkaz rayonında tınıçlıq, iminlek häm totrıqlıqnı üsterüdä ike il dä barlıq köçlären salıp tırışa dielä.
Bu belderü tarixi ber borılış buldı. Törkiä Ärmänstan respublikasın 1991 yılnıñ 16 dekäbrendä tanığan ide. Tik diplomatík mönäsäbätlär başlanmadı. Säbäbe - Ärmänstan 1921 yılda tözelgän çiklärne bilgelägän "Kars kileşüen" tanımadı.
Ärmänstannıñ bäysezlek deklarasiaseneñ 11-nçe maddäsendä Törkiäneñ 1915 yılda Anatoliadä yäşäwçe ärmännärne sörüen genosid dip bäyälände. Soñraq bu ğäyepläw ärmännärneñ Azärbaycannıñ Tawlı Qarabağ rayonın basıp aluları itep kürsätelde.
Ankara ärmännär bu däğwalarınnan waz kiçmäsälär häm Tawlı Qarabağ rayonınnan kire çigenmäsälär, alar belän bernindi dä diplomatík yäki iqtisadi mönäsäbätkä kermäyäçäkbez digän pozisia aldı. Tege yaqtan Ğosmanlı xökümäteneñ ğıysyän kütärgän ärmännärgä caza birü mäksatı belän Anatoliadäge ärmännärne 1915 yılnıñ äprelendä sörüe häm bu sörgen waqıtında 100 meñlägän ärmänneñ üterelüe, yäki ülüe säbäple Ärmänstan xökümäte dä ayıruça AQŞ, Fransia, qayber Latin Amerikası illärendä, yäğni diasporada yäşägän ärmännärneñ tırışlıqları yärdämendä dönyadağı baytaq ildä töreklärne genotsidta gäyeplägän rezolusialär häm qanunnar qabul itelde.
Här yılnıñ 24 äprelendä dönyanıj törle öleşlärendä şuşı genosid iskä alına. Ankara prezidentı isä bıyıl bu könne Obama töreklärne genotsidta gäyepläw mömkinlegen kötä. Mäğlüm, AQŞ-ta ber million çaması ärmän yäşi häm alar köçle propağanda alıp baralar. Bügengä qädär bernindi dä amerikan prezidentı bu süzne qullanmıyça häm genotsid rezolusiase qabul itmiçä kilde. Anqara bu mäsälädä bik sizger. Xätta törek tışqı eşlär ministrlığı Qanadanıñ Ottowadağı böyek ilçesen kire çaqırttı. Çönki qayber qanadalı ministrlar genotsidnı iskä alu cıylışında qatnaşıp, Törkiäne qabat gäyeplägännär.
Tege yaqtan ärmän-törek yaqınnaşuı Anqara-Baqı mönäsäbätlären dä kierenkeläşterde. Prezident İlham Aliev Törkiägä açuın kürsätep, kinättän Mäskäwdä prezident Medvedev belän oçraşqan ide.
Bu atnada Baqıda İslam konferensiase oyışması yuğarı däräcäle oçraşuında, oyışma Azärbaycannıñ pozisiasen yaqlawın belderde. Aliev isä: “Qarabağnıñ bäysez buluına röxsät itmäyäçäkbez, şuşı tufraqlarnı kire alaçaqbız”, dip çığış yasadı.
24 äpreldä Sofiada Dönya energiase buyınça yuğarı däräcäle oçraşuı uzdı. Şuşı oçraşuğa törek prezidentı Gül belän ärmän prezidentı Sarkisyan da qatnaşa. Ä İlham Aliev Sofiağa barmayaçaq. AQŞ däwlät sekretare Hillari Klinton isä Törkiä belän Ärmänstan arasındağı yaqınnaşunıj qıyu ber adım buluın häm prezident Obama belän üzeneñ bu adımnarnı yaqlawın äytte.
Asılda Törkiä çınnan da qıyu ber adım atladı. Azärbaycannarnı açulandıru, xätta ike aradağı mönäsäbätlärneñ kiskenläşü ixtimalı qurqınıçına da tüzäçägen kürsätte. Tik, Azärbaycanda tügel, Törkiäneñ üzendä dä mondıy säyäsätkä qarşı toruçılar bar. Döres, Ärmänstannıñ üzendä dä xökümätlärneñ bu yaqınnaşu säyäsätenä qarşı buluçılar baytaq. Läkin niçek kenä bulmasın, doşmanlıqlarnı tarix bitlärenä kümü buyınça uñay adımnar atlana başladı.


text: AQŞ xärbiläre äytüençä, bügen Äfğänstannıñ könçığışındağı Ğäzni wilayätendä doşman eşçänlegenä qarşı operatsiä barışında yulğa quyılğan minağa yulığıp ber amerikan soldatı hälak bulğan. Äfğänstanda uzğan ber atna eçendä 5 amerikan soldatı üterelde. İlneñ könyağındağı Zabul wilayätendä Taliban suğışçıları dip şiklänelgän keşelär ber xatın-qıznı AQŞ şımçısı dip öyennän alıp çığıp cäzalap ütergän. Taliban süzçese Abdel Latif Xäkimi Talibannıñ ul xatınnı ütergänlegen häm ul xatınnıñ ike ir tuğanın alıp kitkänlegen rasladı. Bügen Äfğän saylaw şurası 18-nçe sintäberdä ütäçäk parlament saylawları öçen kiräk bulaçaq äyberlärne il buylap tarata başlawın iğlan itte. İlneñ törle urınnarına 40 millionlap tawış birü qäğäzläre, häm 135 meñläp saylaw tartmaları taratıla. Saylaw räsmiläre äytüençä, bu eştä yök oçqıçları, boralaqlar, yök maşinaları häm qayber tawlı urınnarda xätta işäklär dä qatnaşa.


text:
May ayında Ändican şähärendä bulğan ütereşlärdän soñ Üzbäkstanda bäysez jurnalistlarnı qurqıtu häm alarnıñ eşenä qomaçawlawlar artıp kitte. Londonda urnaşqan Suğış häm Tınıçlıq Xäbärçeläre İnstitutınıñ ike xäbärçese Qödrät Bobojonov belän Tolqin Qorayev Azatlıq radiosına şulay dip belderde. İyün ayında qulğa alınıp törmägä xökem itelgän Qorayev xalıqara cämäğätçelek basımı astında irekkä çığarıldı. Bobojonov äytüençä, xäzer bu institut Üzbäkstandağı eşçänlegen tuqtatırğa mäcbür bulğan.
Qorayev Suğış häm Tınıçlıq Xeberçelere İnstitutına ğına tügel, İran radiosınıñ üzbäk redaksiäsenä dä xäbärçe bulıp eşli. 1998-nçe 2000-nçe yıllarda ul Azatlıq radiosınıñ üzbäk bülendä dä xäbärçe bulıp eşlägän ide. Bezgä ul Üzbäk xakimiätläreneñ daimi diärlek ezärlekläwe säbäple iyün axırlarında Üzbäkstannan qaçıp kitüen belderep xäzer qayda buluın iğlan itmäwne soradı.
AUDİO: 27-nçe iyün könne tönge säğät 1-dä qaçıp çığıp kitärgä mäcbür buldım. Öydän çığıp kittem dä aldan bilgelängän, taksi çaqırtıp quyğan urınğa bardım. Şuña utırıp kittem. Şunıñ belän Qarşı şähärennän çıqtım. Ämma şähärdän çıqqanda häm Qaşqadaryo tirälärendä militsiä postların cinayätçe sıman cäyäw urap üttem. Çönki başqaça mine bik ciñel genä tuqtatqan bulırlar ide.
Qorayevnı bu yılnıñ 4-nçe yünendä qulğa alıp xuliganlıqta ğäyepläp 10 köngä törmägä yapqannar. 10 könnär irekkä çığuınıñ ikençe könendä ük 15-nçe yündä anı tağın totqarlap berniçä säğät yabıp totqannar häm pasportın qaytarmıy ğına çığarıp cibärgännär. Pasportsız berqaya da bara almawçı Qorayevnı yaqlap qayber çit illär, şul isäptän AQŞ häm keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar basım yasağannan soñ Üzbäk xakimiätläre aña pasportın qaytarğan.
27-nçe iyündä Üzbäkstannan qaçqannan birle Qorayev inde berniçä elekke Sovet respublikasında bulğan. Ämma Üzbäk xakimiätläre anı ezärlekläwne däwam itä.
AUDİO: Öyemnän kilgän xäbärgä qarağanda, 12-nçe iyüldä İkramov atlı ber keşe häm Qaşqadaryo ölkä prokuraturasınıñ tağın 2 xezmätkäre Mahira Yorieva isemle ber xatınğa minem sürätemne kürsätep bu keşe wahabbi dip mine ğäyeplärgä yardäm itüne, mine mäxkamägä birüne sorağan. Monıñ öçen aña fatir yäki maşina wäğdä itkännär. Mindä bulğan mäğlümätlärgä qarağanda, ul xatın mine belmäwen äytep kitep barğan.
Qorayev Yorieva mine belä, min anıñ ğailäsendäge xoquqsızlığı turında xäbär eşlägän idem, ul miña räxmätle bulğanğa kürä militsiä belän xezmättäşlekkä barmağan, ämma militsiägä başqa keşene tabu ber dä qıyın bulmas di.
Suğış häm Tınıçlıq Xäbärçeläre İnstitutınıñ Taşkenttağı xäbärçese Bobojanov Ändican xällärennän soñ Üzbäkstanda ezärleklängän küpsanlı jurnalistlarnıñ berse genä di. Üzbäk xakimiätläreneñ basımı astında älege institut andağı eşçänlegen tuqtatıp torırğa mäcbür.
AUDİO: Bezneñ insitut xäbärçeläre Üzbäkstanda eşçänlek başlağannan birle härwaqıt basım astında buldı. Bez monı internettağı säxifäbezdä kiñ yaqtırtıp kildek. Soñğı arada, bigräk tä Ändican xällärennän soñ ezärlekläwlär artıp kitte. Şuña kürä institut biredäge eşçänlegen waqıtlıça tuqtatıp torırğa qarar itte. Ämma bu qarşılıqlı qarar. Nigä institut näq menä döreslekne äytü häm xalıqqa citkerü iñ kiräk bulğan çaqtı eşçänlegen tuqtatıp tora.
Elegräk Azatlıq häm BBC radiolarınıñ Üzbäk telendäge tapşıruları öçen eşlägän Bobojonov älege insitutnıñ internettağı säxifäse Ändican xälläre waqıtında bik tä populyarlaşıp kitkän ide, ämm Üzbäk xakimiätläreneñ daimi tıqşınuı säbäple soñraq yabılırğa mäcbür buldı di.
AUDİO: Minnän küplär sorıy. ni öçen bez uznews.net säxifäsen xäzerge möhim çorda yaptıq. Ğädättä keşelär nigä Ferghana.ru häm başqa säxifälär äle dä eşläp kilgändä sez yaptığız dip sorıylar. Min ğädättä, bez yabarğa telämädek dip cawap biräm. Bezneñ säxifä belän Ferghana.ru kebek säxifälär arasında ber möhim ayırma bar. Alar Üzbäkstannan cittä urnaşqan häm şunnan idarä itelä. Bez isä üzbäkstanda urnaştıq, häm monda eş alıp barabız. Bez üzbäk internet providerlarına bäylebez.
Bobojonov äytüençä, alarnıñ säxifäsen dä xäzer Üzbäkstannan çitkä küçerü planlaştırıla. Ämma barıber Boboconov ta Qorayev ta Üzbäkstandağı bäysez jurnalizmnıñ kiläçäge turında bik tä pessimistik fikerdä qala.
Naif Aqmal, Praga.


text: Dimäşq. Bügen Süriä başqalasına kilgän Richard Armitage, amerikan däwlät sekretareneñ urınbasarı, Ğiraq belän çiklären nığıtu häm alar aşa Ğiraqqa çit il radikallarınıñ ütep kerüenä kirtälär quyu ölkäsendä Süriä küpmeder eş başqardı, läkin ul tağın da kübräk eşlärgä tieş dip belderde. Şuşı süzlären ul Dimäşqtä Süriä prezidentı Başar äl-Asäd belän oçraşqannan soñ äytte. Armitage süzlärenä qarağanda, Süriä prezidentı Ğiraqta 30-nçe ğinwarda saylawlar ütkärüneñ häm anda Ğiraqtağı bar säyäsi köçlär qatnaşuınıñ möhimlege belän tulısınça kileşä. Söyläşülärdä Richard Armitage Süriä 14 meñläp ğäskären totqan Livan mäs'äläsen dä kütärgän häm Süriäne annan şul ğäskärlären çığaruğa, Livanda mayğa bilgelängän parlament saylawlarına tıqşınmasqa öndägän. Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare urınbasarı Süriädän tış Ğiraq, Ürdün häm Törkiädä dä bulaçaq.


text:
Sverdlovskinıñ “Yäşlek” ansamble yäşärä bara
Sverdlovski ölkäsendä 1957Hчe yılda uq oyıştırılğan “Yäşlek” ansamble, anıñ alıştırğısız citäkçese Wäcit ağa Zinnurov layıqlı yalğa çıqqannan soñ, beraz eşen tuqtatıp torğan ide. Bu könnärdä quanıçlı xäbär işetelde – ansambl' tağın eşli başlağan, ul ğına da tügel, üz saflarına yäşlärne, ör-yaña talantlarnı tuplağan. Sverdlovski däwlät ölkä xalıqlarınıñ icat yortı bu eş öçen bik uñaylı zal bilgelägän, fortepyano, bayan, sintezator kebek muzıkal instrumentlar da birelgän. Citäkçe öçen yartı stavka bulsa da xezmät xaqı da bar.
Citäkçelekne üz östenä alırğa Uralda tanılğan tatar cırçısı, küptörle konkurslar lawreatı İl'dam Şärapovnı kündergännär.
Här atnanıñ yäkşämbe könendä alar bu zalğa cıyılıp, repetitsiälär ütkärälär, cırlar öyränälär.
Ansambl'neñ citäkçese İl'dam Şäripov äytüençä, biregä yörergä teläweçlär, şöker, küp. Yäşlärne tuplaw, öyrätü bik cawaplı eş. Xalıq icatı yortı tatar ansamble öçen şundıy şartlar tudıra ikän, yözgä qızıllıq kiterü yaramıy. Yıl sayın ber märtäbä bulsa da zur konsert quyıp, üzeñne kürsätergä dä kiräk. Ämma eş konsertta ğına tügel, dip sanıy İl'dam äfände. Yäşlärneñ biregä yörüe, çın küñeldän tatar cırına öyränergä omtıluları qäderle.
Yäşlär arasınnan 18 yäşlek Liliä Sarwayıva, 16 yäşlek Yelena Märdämşina, 21 yäşlek Wadim Fazletdinov ayıruça ayırılıp toralar. Şähärdä tuıp üssälär dä, tatarça yarıysı ğına söyläşä belüläre belän dä quandırdılar äle. Qızlar muzıka mäktäben betergännär, rus ansamblenä yörgännär. Tatar cırına mäxäbbät ğailä tärbiäsennän kilgän. Ansambl'gä yöri başlawların tatar moñın tirännän öyränäseläre kilü belän añlatalar.
Ansambl'dä qatnaşuçılar arasında inde biregä küptännän yörep, xalıq arasında tanılıp ölgergän cırçılar da bar. Şular arasınnan Zölfiä Möbäräkşina bu yıl üzeneñ ille yıllıq kürkäm yubileyın uzdırırğa cıyına. Ansambl'gä yöri başlawına un yıl. “Biredä cırlıybız, yäşlär belän aralaşabız, yäşlek iskä töşä, ğomumän yäşäräbez!”- di ul
“Yäşlek” ansamble şulay gel yäşärep torsın ide dip telilär biregä yörüçe olıraqlar. Ural cirendä inde ille yılğa yaqın eşläp kilgän tatar ansambleneñ ğömere ozın bulsın.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Tatar telenä aqça küp bireläme?
Tatarstanda, Rusiäneñ başqa töbäklärennän ayırmalı bularaq, respublikada yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw häm üsterü buyınça maxsus qanun häm däwlät programması eşläp kilä. Yış qına alarnı ğämälgä quyu belän Tatarstanda ğına tügel, xätta üzäk mäğlümät çaralarında da qızıqsınalar. Respublikada eşläp kilüçe älege qanun häm telärne saqlaw buyınça däwlät programması tänqit utına bik yış totıla. Ber yaqtan alarnı tatar telen üsterüdä faydaları az, aqçalar da kiräk xätle bülenep birelmi dip ärläsälär, ikençe yaqtan, kiresençä, tatar telen saqlaw öçen aqçalarnı artıq küp taratuda ğäyeplilär.
Menä küptän tügel genä Mäskäwneñ Nezavisimaya gazetada Qazan jurnalistı Vera Postnovanıñ şuşındıy mäğnädäge yazması dönya kürde. Vera Postnova anda Tatarstanda tellär inqilabın romantiklar uylap çığardı. Läkin anıñ cimeşläre belän ğädättägeçä pragmatiklar faydalandı, dip yaza. Jurnalistka süzlärenä qarağanda, cimeşlär şaqtıy ğına sallı ikän. Yazık do byudjeta dovedet, yäğni Tel byudjetqa qädär alıp barır digän mäqälädän kürengänçä, här ministrlıqqa 2004 yılda 200 meñ sum aqça bülenep birelgän, yılına respublikada tatar telen saqlaw, üsterügä häm latin imlasın kertügä 21 millionnan artıq açqa birelä. Dimäk, iske tellär programması eşlägän 10 yılda tatar telenä 217 millionğa yaqın aqça totılğan. Respublika Ministrlar kabinetınıñ Tellärne saqlaw bülege citäkçese Kim Miñnullin fikerençä, bu sannar döreslekkä turı kilmi. Respublikanıñ barlıq ministrlıqlarına da aqça birelmi, birelgännärenä dä nigezdä aqça alar aşa finanslana torğan uqu yortlarına bara. Şulay uq ministrlıqlar xezmätkärläre öçen oyıştırıla torğan tel kurslarına da kitä bu aqça. Mondıy kurslar inde ikençe yıl eşläp kilä, dip söyli ul.
Citmäsä, latin imlasın kertü öçen qaralğan aqçalar, bu eş respublikada älegä tuqtalıp toru säbäple, birelmi dä ikän. Bu 2003 yılğa qädär qabul itelgän Däwlät programmasında ide. Uzıp baruçı yılnıñ közendä qabul iteler dip torğan yaña programmada isä Tellärne üsterügä 10 yılğa 141 millon sum qaralğan. Xäyer, şuşı sannar belän tanıştırğanda Vera Postnova ber faktnı onıtıp cibärä. Mäskäw tarafınnan birelgän tügel, ä Tatarstan byudjetında qaralğan älege aqçalar tatar telen genä tügel, ä respublikada yäşäwçe bar xalıqlar tellären üsterügä bülep birelä.
Gölnaz İlgizär


text:
Äfğanstanda Taliban "yazğı höcüm" başladı
Soñğı könnärdä Äfğanstannıñ könyağında kierenkelek arta. Çärşämbegä qarşı töndä Taliban suğışçıları Helmand wilayätendä koalitsiä köçläreneñ nığıtmasına höcüm itkän. Ber amerikan, ber kanada xärbie, distälägän ğisyançını häläk bulğan. Taliban süzçese monı "yazğı höcüm" dip atadı.
"Ber Kanada xärbie, ber Amerikan xärbie häläk bulğan, tağın 5 xärbi yaralanğan", di koalitsiä köçläreneñ könyaq Äfğanstandağı xärbi citäkçese Britan polkovniğı Chris Vernon.
Anıñ süzlärençä, kolaitsiä köçläre cawap utı açıp, başta kimendä 12 ğisyançını yuq itkän. Koalitsiä oçqıçları eşkä kereşkäç, taliplar çigenä başlağan, şunda alarnıñ tağın 2 distäse häläk bulğan.
Başqa qoral belän bergä höcümçelär mina-atqıçlar da qullanğan. Monısı taliplar öçen yaña qoral. Amerikan xärbiläre fikerençä, alar anı Ğiraqtağı ğisyançılardan ala.
Londondağı saqlanu belgeçe İan Kemp taliplarnıñ bu äwzemlegen NATO köçläreneñ könyaqtağı cäyelüe belän bäyli. Yänäse, Taliplar NATOnıñ bu ğämälenä qarşı cawap qaytara, üzenä kürä PR-ğämäl.
"Bu çın mäğnädä höcüm dä tügel. Ğisyançılarğa, zıyan kiterü öçen artıq küp keşe dä kiräkmi. Här şartlaw, här bomba, här märgän xalıqara iğtibarnı cälep itä. Bigräk tä koalitsiä illärendä. Monıñ işe höcümnär küp yıllar, şul uq sovetlarğa qarşı da küp buldı", di İan Kemp.
2001 yılda Taliban bärep töşerelgännän soñ, bulğan xärbi bäreleşlärdä Helmand töbäge iñ zur zıyan kürde. Xäzer anda NATO köçläre urnaşqan, anıñ üzägendä 4 meñ Britan xärbie.
Helmand gubernatorı süzçese Haci Möhetdin süzlärençä, könnär cılıtuğa Äfğanstn belän Paqstan çigendäge tawlarda yullar açılğan, xäzer ğisyançılar bu çikne ciñelräk ütep yöri.
"Helmandta höcümnär xäzer bik yış. Bez iminlek çaraları küräbez. Koalitsiä köçläre monda, moña östäp Äfğan armiäsennän ber brigada soradıq. Moñarçı politsiä genä ide. Şuña kürä ğisyançılar äwzem buldı da", di Haci Möhetdin.
Wilayätneñ Sangin öleşe bigräk tä tınçısız. Äfğan armiäse generalı Raxmatulla Raufi süzlärençä, çärşämbedä anda yulğa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 6 afğan xärbie xäläk bulğan.
ali ğilmi