text:
“Zäytün Botağı” xäräkäteneñ ixtimal säyäsi näticäläre
Urta Könçığış strategik tikşerenülär üzäge belgeçe Oytun Orxan yazması
“Zäytün Botağı” xäräkäteneñ ixtimal säyäsi näticäläre
“Zäytün Botağı” xäräkäteneñ Tön’yaq Süriyädä ğamälgä quyğan yaña köç balansı Süriyä krizisınıñ säyäsi çişeleş êtabına yoğıntı yasayaçaq.
Törkiyäneñ Afrin töbägendä YPGne yuqqa çığaru öçen başlağan Zäytün Botağı xäräkäte tögällände. Anıñ berençe ayları awır ütte. Çik buyındağı YPG qarşılığı özelgännän soñ operaśiya tizlek aldı häm qısqa waqıt êçendä Afrin qamalışı bette. YPGlelär awıl cirleklären qaldırıp Afrin märkäzenä taba çigende. Alarnıñ şähär suğışına äzerlänüe farazlandı. Ämma, kiresençä, YPG şähär märkäzendä bernindi qarşılıq kürsätmäde häm Afrin bäreleşsez diyärlek Törkiyä Qorallı köçläre häm İrekle Süriyä armiyäseneñ kontrolenä alındı.
“Zäytün Botağı” xäräkäteneñ xärbi külämenä bäyle bäyälämälär yış yasaldı. Afrin Törkiyä kontrolenä alınğannan soñ Süriyä krizisınıñ kursı – Törkiyäneñ YPG belän köräşeneñ Süriyädä Törkiyä-AQŞ köndäşlege yäisä xezmättäşlegenä bulaçaq yoğıntısı, YPGnıñ milli häm xalıqara ittifaq’larğa täêsireneñ niçek bulacağı.
“Zäytün Botağı” xäräkäteneñ Törkiyä öçen iñ möhim näticäse - xärbi köçen kürsätü bulğandır. Färat qalqanı xäräkäte belän çağıştırğanda tağın da qıyın cirlektä tağın da kübräk xärbi belän köräşergä mäcbür bulğan Törkiyä Qorallı köçläre, qısqa waqıt êçendä häm az yuğaltu belän operaśiyäne tögälläde. Xärbi köçen häm monı qullanı ixtıyarın kürsätkännän soñ Törkiyäneñ Münbiçtä häm Färatnıñ könçığışında YPG belän köräştä tağın da quätlänäçäge açıq. Barısınnan da alda AQŞ YPGne qaya qadär häm niçek saqlayaçağı mäs’äläsendä baş watarğa tiyeş. Bu yaña wäzğıyät’ Amerikanı 2 törle xäräkät itärgä êtäräçäk. AQŞ, berençedän, Törkiyäne qanäğat’länderü öçen Münbiç mäs’äläsendä kiregä qayber adımnar atarğa mömkin. İkençe yul – Münbiçte YPGne saqlaw qalqanın köçäytü. AQŞnıñ ikençesen saylaw ixtimalı kübräk. Afrinda YPGgä saq täêmin itä almadılar, üz xärbi kontrolendäge Münbiçtä dä şul xäl qabatlansa, AQŞ oyışmanı yuğaltırğa mömkin. Bu oçraqta YPG İran/rejim belän berläşügä yöz totar.
Ğaräplärneñ YPGgä mönäsäbäte
“Zäytün Botağı” xäräkäte YPGnen Münbiçtä häm Färatneñ könçığışında ğaräplär belän xezmättäşlegen dä bozaçaq. YPĞneñ Süriyä demokratik köçläre qısalarında ğaräp wäkilläre belän tözegän ittifaq’ları mänfäğat’ häm ğaräp qabilälären garantiyägä alu telägenä tayana. Ğaräplär küpçelek bulğan töbäklärdä YPĞneñ yoğıntısı yuq däräcäsendä. Ayıruça, Münbiç Süriyä krizisınıñ başınnan birle rejim oppoziśiyäse tarafındağı şähär. İrekle Süriyä armiyäse êçendä dä münbiçlelär küp. YPGneñ “Zäytün Botağı” xäräkätendä açıqlanğan köçsezlege Münbiçtäge toyğılarnı üzgärtäçäk. Münbiçtä inde küptän xalıqnıñ ber öleşe YPGgä qarşı çaralar oyıştıra. Xäzer bolar tağın da artırğa mömkin. Qayber törkemnär YPGgä qarşı xäräkät başlaw öçen forsat kötä. Alar Törkiyäneñ Münbiç mäs’äläsendä citdi buluın kürep, üz poziśiyälären belderergä teli. “Zäytün Botağı” xäräkäte şunıñ belän ähämiyätle – ul Törkiyäneñ xärbi köçen qullanu ixtıyarı barlığın häm YPGneñ moña qarşılıq kürsätä almawın açıqladı. Xalıqara basım da Törkiyägä kirtä bulmadı.
YPGneñ Afrinda ciñelüe genä tügel, niçek itep ciñelüe dä möhim. “Zäytün Botağı”nıñ başlanğan könnären sanamasaq, oyışma bernindi qarşılıq kürsätmiçä, suğışırlıq köç tapmıyça, şähär üzägen qaça-qaça taşlap çığıp kitte. Bu wäzğıyät’ YPG êçendäge süriyälelärne üzlären PKKnıñ maqsatlarına qorban itmäskä êtärergä mömkin. Näticada, YPGdä ikegä büleneş başlanaçaq: ber yaqta – PKKlılar, ikençe yaqta – oyışmanıñ süriyäle äğ’zaları. Moña dälil – YPGneñ Afrin êçendä niçek xäräkät itäçägenä bäyle bäxäslär. PKKlılar qarşılıq kürsätergä çaqırsa, cirle suğışçılar qaçu yağın qaradı.
Rusiyä – Törkiyä xezmättäşlege tağın da artırğa mömkin
“Zäytün Botağı” xäräkäteneñ Tön’yaq Süriyädä kürsätkän yaña köç balansı Süriyä krizisınıñ säyäsi çişeleş êtabına täêsir itäçäk. Törkiyä Qorallı köçläre belän bergä Süriyäle oppoziśiyä dä tön’yaqta köçle uyınçı bularaq alğı planğa çığa. İdlibtä “Zäytün Botağı” xäräkäte betügä cidençe küzläw noqtası tözelde. 12 noqta tämamlanğannan soñ İdlibtä kimendä urta möddättä oppoziśiyäneñ kontrole iminlek astında bulaçaq.
Şulay itep, Djerablustan başlap Cisr äş-Şugurğa qadär däwam itkän alanda İrekle Süriyä armiyäse töbäge bulaçaq. Törkiyä qanatı astındağı bu alan säyäsi çişeleş mäs’äläsendä rejimnıñ adım atuın tizlätäçäk. Afrinnan soñ Törkiyä belän Rusiyäneñ Süriyädäge xezmättäşlegeneñ köçäyüe kötelä. AQŞ belän Münbiç mäs’äläsendä kileşü tözelmäsä, Törkiyä bu şähärdäge yoğıntısın äkrenläp arttıraçaq. Afrinnan soñ ilneñ YPG belän köräş mäs’äläsendäge adımnarı Rusiyä tarafınnan kübräk teläktäşlek kürä başlarğa mömkin. Çönki maqsat itep alınğan cirleklär – AQŞ ütep kergän töbäklär. Rusiyäneñ rejim häm İran belän bergä Süriyäneñ könçığışında AQŞ belän bäreleşläre - ayırım köndäşlek. Rejim yaqlı köçlär Deyr äz-Zor töbägendä berniçä tapqır Süriyä demokratik köçlärenä höcüm itärgä teläde, ämma AQŞnıñ kisken qarşılığına tap buldı. Ämma Törkiyäneñ Münbiçkä basım yasawı AQŞnı tağın da qısrıqlayaçaq häm bu başqa qarşı taraflar yağınnan da uñay qarşılanaçaq. Afrinnı yuğaltqannan soñ YPGneñ Rusiyä belän xärbi bäyläneşläre qalmadı häm oyışma tulısınça AQŞ qanatı astına kerde. Monnan tış, YPG Rusiyäne “Zäytün Botağı” xäräkäten xuplawı öçen ğayepläde. Bu säbäple tizdän Rusiyä – YPG mönäsäbätläreneñ bozılu ixtimalı bar. Näticädä, Törkiyäneñ Rusiyä belän xezmättäşlege köçäyäçäk.
Rusiyä Afrin mäs’äläsendä Törkiyägä köçle teläktäşlek kürsätüçe poziśiyägä bastı. Ämma anıñ Süriyädäge berlektäşläre İran häm rejim xaqında şunı uq äytep bulmıy. Xätta İran Afrin mäs’äläsendä Rusiyä belän bäxäskä kerde diyärgä mömkin. Moniñ iñ açıq kürsätkeçe – “Zäytün Botağı” xäräkäte barğanda rejim yaqlı häm İran yärdämenä tayanuçı suğışçan köçlär YPGgä bulışu öçen Afrina kerde. Älbättä, bu adım xaqında Rusiyä bela ide, ämma anı yaqlamadı. Rusiyäneñ bu oçraqta tarafsız qaluı xärbi yaqtan östen Törkiyäne alğa çığardı. Häm Törkiyä, YPGlelärneñ tışında, alarğa yärdäm itüçe Şiği suğışçıların da maqsat itep aldı. İrannıñ xäräkäte tulısınça buş bulıp çıqtı. Rusiyäneñ bu mönäsäbäte Törkiyä öçen Süriyä tışındağı xezmättäşlektä dä ähämiyätle. Şul uq waqıtta, Rusiyä Süriyädä poziśiyäsen nığıtuçı İranğa qarşı Törkiyäneñ tigezläwçe köçenä moxtac. Afrindağı wäzğıyät’ İdlibta da qabatlana. Anda küzläw noqtaları tözü öçen kilgän Törkiyä ğaskärläre İran yaqlı suğışçılarnıñ höcümnärenä duçar bula, ä Rusiyä küzläw noqtaların tözüne xuplıy.
Süriyäneñ tön’yağında yaña köç balansı
“Zäytün Botağı” xäräkäteneñ näticäläre, möğayen, İran häm rejimnıñ borçuın arttırğandır. Çönki Törkiyä İrekle Süriyä armiyäse belän bergä Xälebtäge rejim rayonnarına tağın da nığraq basım yasaw däräcäsenä kütärelde. Astana prośessı säbäple taraflar arasında bäreleş kötelmi, ämma ikese dä ber-bersenä ışanmıy. İrannıñ, ayırım alğanda, üzenä bäyle suğışçılarnıñ kontrolendäge Nubul häm Zähra cirlekläreneñ qurqınıç astında buluın uylawı mömkin.
İran häm rejimnıñ YPG/PKKğa qarata mönäsäbäte oyışmanıñ monnan soñ Münbiçtä häm Fıratnıñ könçığışında nindi yuldan kitüen bilgeläyäçäk. Berlektäşlär küzennän qarağanda, Törkiyäneñ Münbiçtä häm Fıratnıñ könçığışında basımın arttıruı bu aktyorlar tarafınnan uñay bäyälänäçäk. Tik AQŞ urınına başqa ber yanaw bulıp kürenüçe İrekle Süriyä armiyäseneñ kilüen dä telämilär. Münbiçtä häm Fıratnıñ könçığışında AQŞ-YPG berlegeneñ däwam itüe Törkiyä – İran koordinaśiyäse öçen nigez bulırğa mömkin. Amma rejim häm İrannıñ YPGne üz lagerena tartuı da bar. Mondıy berlekneñ mömkinlege Afrinda kürende. AQŞ Şiği suğışçıların Süriyädä berençel yanaw dip kürä häm alarnıñ YPGlelär belän bergä fotoğa töşüe qayber şiklänülär uyatqandır. Şuña da, AQŞ Münbiçtä YPGgä yärdäm itmäsä, oyışmanıñ İran qanatı astına qaçaçağın sizä. Bu sśenariy Törkiyä belän AQŞnıñ yaqınayuına kiteräçäk. Törkiyä isä berleklären niçek bilgeläyäçäge mäs’äläsendä bik qatğıy. Anıñ öçen YPG belän bergä xäräkät itüçe teläsä-nindi köç – yanaw bularaq qabul itelä.
(Oytun Orxan – Urta Könçığış strategik tikşerenülär üzäge belgeçe)


c: text/html

text:
Herson vilâyetiniñ akimiyeti Qırımnıñ «erzaq qamaçavı» boyunca aktsiyanıñ keçirilmesine azırlana. Geniçesk rayon şeer devlet memuriyetiniñ başı Aleksandr Vorobyev aytqanı kibi, faallerge artistler çıqışta bulunacaq sana ve çadırlar içün mahsus bir territoriyanı ayıracaqlar, haber ete Geniçeskniñ «Novıy vizit» haber portalı.
«Aktsiya iştirakçileri içün territoriya berilecek, sana qoyulacaq, artistler ketirilecektir. Ukrainlerni ğamğa daldırmaycaq bir müit yaratılacaq», – dey Vorobyev.
Onıñ sözlerine köre, aktsiya bir ay sürecek. «Ukraina içün Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ qıymetini ögrenirmiz», – dey o.
Vorobyev dey ki, eger de faallerniñ talapları eşitilmey qalsa, «nevbette halq istimalı malları içün qamaçav yapılacaq».
Şu cümleden, rayon şeer memuriyetiniñ başı qayd etkeni kibi, qıtaiy Ukrainadan Qırımga ketirilgen ukrain mahsulatı qıtaiy Rusiyege yete.
Hatırlatamız, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etip, işğalci yarımadağa ukrain malınıñ ketirilmesini toqtatmaq niyetindeler. Qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev aytqanı kibi, «Ukraina Qırmınıñ işğalci rejimini temin etmemeli».
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov yarımada qıtaiy Ukrainadan malnıñ ketirilmemesine bütünley azır olğanını bildirdi. Bu mevzuda «iç te qorqu olmağanını» da qayd etti.
Aktsiyağa qoşulmaq niyetini «Pravıy sektor» teşkilâtınıñ azaları endi bildirdiler.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Refat Çubarov sentâbr 16 künü parlament toplaşuvında bildirgeni kibi, qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etmek niyetindeler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Salı künü, yanvar 27-de, Holokost qurbanlarınıñ halqara hatıra künü qayd etile. 70 yıl evelsi sovet orduları Poloniya territoriyasındaki Auşvits (Osventsim) kontslageriniñ mabüslerini azat ettiler, haber ete Radio Svoboda.
Sabıq kontslagerniñ territoriyasında esas tedbirler yanvar 27 künü üyleden soñ Auşvitsa qapıları ögünde başlanacaq. Mında 300 sabıq mabüs iştirak etecek, hususan Poloniya ve İsrailden.
Osventsimge 42 memleketniñ temsilcileri de kelecek, şu cümleden Poloniya, Almaniya, Frenkistan ve Ukraina prezidentleri. Amerika eyyetiniñ başında maliye naziri Jack Lew, Rusiye eyyetiniñ – prezident memuriyetiniñ reberi Sergey İvanov olacaq.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ iştiragi, belli olğanı kibi, beklenilmyey.
Osventsimazat etilüviniñ 70 yıllığını Çehiyada da qayd etecekler. Pragada, soñra Çehiyanıñ eñ büyük kontslageri yerleşken Terezinada. Yaqında Pragada dünya antisemitizm ve ekstremizm meseleleri boyunca halqara forumı açıldı.


text:
Çarşenbe künü, aprel 22-de, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Avropa Şurasınıñ İnsan aqları boyunca komissarı Nils Muižnieks ile körüşip, Qırım tamır halqına nisbeten ayırım siyaseti aqqında tarif etecek.
Bunı Meclisniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırımda qırımtatarlarnıñ soñki tevqif ve sorğuları yarınki körüşüv devamında muzakere etilecek», – bildireler aprel 21 künü matbuat hızmetinde.
Qırımda qırımtatar halqınıñ temsilcileriniñ yaqalav ve tevqifleri devam ete. Qırımda 2014 senesi fevral 26 künü «kütleviy numayışlarda iştirak etüv»de qabaatlanğan ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyevge aprel 22 künü keçirilmesi mümkün olğan mahkeme toplaşuvında ceza qararını ala bileler.
Bundan evel mezkür iş boyunca Ali Asanov yaqalanğan edi.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.


text:
Aspan astı eli 19 mawsım küni «Şığıs Sibir - Tınıq muxïtı» - «Skovorodïno-Moxe» qubırınıñ ekinşi kezeñin salwğa kelisim berdi. Bul arqılı tranzït mölşeri eki ese artıp, 30 mïllïon tonnağa jetedi,- dep boljanıp otır. Qubırdıñ Resey awmağındağı uzındığı 64 şaqırımdı qurasa, Qıtay terrïtorïyasında şamamen mıñ şaqırımğa jalğasadı. Jalpı qubır tartw isi 2014 jılı ayaqtalwı tïis edi. Alayda Qıtay jobanı toqtatıp tastağan bolatın. Buğan deyin Resey 80 mïllïon tonna qara altınnıñ bir böligin Qıtayğa Kozmïno portı arqılı, tağı bir böligin Qazaqstan arqılı tasımaldamaq bolğan. Sarapşılar CNPC-diñ munaydı Kozmïno portı arqılı ïmporttawı äldeqayda ıñğaylı edi desedi. Qıtay joğarıda atalğan munay qubırların salwğa kelisim berw arqılı Reseymen özara ıntımaqtastıqtı damıtpaq nïette degen pikirler de joq emes. Joba 2018 jılı ayaqtaladı dep josparlanwda.
Derekközi: astanatv.kz
Kommentarïï


text:
Rusiyede SİZOda bulunğan qırımlı Emir-Üsein Kuku iyülniñ 19-ına açlığını toqtattı. O, bütün ukrain mabüsleriniñ azat etilmesi talabınen, narazlığını 24 kün evel başlağan edi. Bu aqta Radio Svobodanıñ muhbiri Anton Naumlük Qırım.Aqqiqatqa haber etti.
O bergen malümatqa köre, açlıqnı toqtatmağa Kukunı apayı Meryem Kuku qandırdı. Emir-Üsein açlıqtan vazgeçecegi aqqında ariza yazdı ve tedaviylenmekni başladı: ğıdalı qarışmalarnı aşay ve tibbiy yardımnı qabul ete.
Evelleri advokat Edem Semedlâyev, mabüske vatandaşlarınınıñ açlıqnı toqtatmaq ricalarını bildirgenini, haber etken edi.
İyülniñ 10-una Emir-Üsein Kuku Rusiyedeki Rostov-na-Donu şeeriniñ SİZOsından belli olmağan yerge yollanılğan edi. Onıñ ne yerde bulunğanı aqqında advokatına haber bermekni red ettiler. Keççe belli oldı ki, Kukunı tibbiyet müessisesinde baqınuvdan keçirdiler.
Mayısnıñ soñunda Şimaliy Kavkaz bölgesiniñ arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ 6 iştirakçisine tevqifnı 3 ayğa uzattı.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Üsein Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte ötkerilgen köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinleri Rostov-na-Donu şeerine yollandı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
G.Tukay premiäse turında
1958 yıl Yärullin Färit Zahidulla ulı — kompozitor («Şüräle» baletı öçen). Cihanov Näcip Ğayaz ulı — kompozitor («Cälil» operası öçen). Fäyzullin Äxmät Safa ulı (Äxmät Fäyzi) — yazuçı («Tukay» romanı öçen). Sarıymsakov Şiriäzdan Möxämmätcan...
Tatarstan Respublikasınıñ G.Tukay isemendäge Däülät premiyase turında kagıydänamä
1. Tatarstan Respublikasınıñ G.Tukay isemendäge Däülät premiyase mäşhür, cämgıyat tarafınnan tanılu tapkan, yugarı hönäri ostalıgı, avtorlık stile, yañalıgı häm üzençälege belän aerılıp toruçı, Vatan häm milli mädäniyat üseşenä öleş kertkän ädäbiyat häm sängat äsärläre (räsem...
G.Tukay isemendäge Däwlät пpeMиÑce turında tarixi beleşmä
Tatarstan Respublikasınıñ Gabdulla Tukay isemendäge Däwlät premiäse 1958 yıldan tapşırıla. Premiä KPSS Tatar obqomı häm TASSR Ministrlar Sovetınıñ 1958 yılnıñ 8 aprelendä häm 1965 yılnıñ 11 oktäberendäge qararları nigezendä buldırıla (1961-1965 yıllarda premiä tapşırılmıy). Tatarstan...


text:
Aqmescitte qırımtatarlar toplu yaşağan Borçoqraq (Fontanı) qasabasınıñ sakinleri 20 yıl devamında qurulıp açılğan №44 umumtasil mektebine balalarını pek faal yazdırmay. Bunı yerli sakinler Qırım.Aqiqat mühbirine tarif etti.
Qasaba sakininiñ aytqanına köre, cemaat körüşüvlerinde faaller «dört prezidentniñ mektebi» olaraq belli olğan oquv yurtuna balalar yazdırılmalı, dep qayd etken ediler.
Onıñ bildirgenine köre, al-azırda sınıflar ancaq 60-70%-ğa toldurıldı. «Er kes taaciplene, 20 yıldan berli açılması beklenilgen mektepke ana-babalar balalarını yazdırmağa aşıqmay. Olar uzaq rayonlarda yerleşken diger mekteplerni saylap alalar», – dep qayd etti qadın.
Mektep 2016 senesi dekabr ayında açıldı, 2017 senesi fevral ayında ise birinci sınıfqa baracaq balalarnıñ ana-babaları ariza bermege başladılar. Oquş sentâbr ayında başlaycaq, dersler rusça ve qırımtatarca añlatılacaqtır.
Yañı mektep 825 talebeni sığdıracaq, 33 sınıf olacaqtır.
Oquv yurtu «Rusiye Federatsiyasınıñ talaplarına» uyğan zemaneviy aletlernen, şu cümleden yanğın telükesizlig ve video nezareti sistemasınen donatıldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Çarşenbe künü, aprel 8-de, Gaspra qasabasında yañı blok post peyda oldı.
Bunı Yalta faali Sergey Psaröv bildire ve delil olaraq videonı aşkâr ete.
Onıñ malümatına köre, mında kelip-ketkenlerni diqqatnen tinteyler.
«Qasabanıñ şarqiy kirişinde blokpost tiklengen, kelip-keçtken maşinalar iç bir sebepsiz aşalayıcı tintüvge oğray. Elbette ki, bu er şey turisterniñ diqqatını celp eter. Evge hoş keldiñiz, arqadaşlar», – yazdı o.
Keçken afta yarımada boyunca blok-postlar tiklengen edi. Bunıñ ile beraber maşina ve evlerde tintüvler keçirile edi.
Rusiye İçki işler nazirligi bildire ki, aprel 2-de Rusiye İçki işler nazirligininh içki ordularınıñ «Zaslon-2015» talimleri başladı. Talimler aprel 10-ğa qadar devam etecek.


text:
Astanada avtobws jolawşıları qazaqtıñ belgili kompozïtorı, änşi Eskendir Xasanğalïevtiñ änin xormen aytıp, patrïottıq fleş-mob uyımdastırdı.
Fleşmob tüsirilgen vïdeo älewmettik jelilerle keñ taraldı.
Bastamanıñ uyımdastırwşıları – «Alqa» jastar qozğalısı. Mwzıkalıq akcïyanı uyımdastırwşılardıñ biri Eldos Toqtarbaydıñ aytwınşa, olar osılayşa qoğamdı patrïottıqqa bawlıp, Otanğa degen süyispenşiligin arttırıp, memlekettik tildi nasïxattawdı maqsat tutqan.
«Qazirgi waqıtta bizdiñ qatarımızda 150 adam bar. Olardıñ barlığı bolaşaq aqın-jazwşılar, jwrnalïster. Fleşmobdı ädeyi demalıs künderi uyımdastırdıq. Ädeyi şeteldikter qatınaytın marşrwttı tañdadıq. Biz qazaqstandıqtardı öz elin süyuge, töl mädenïetin bilwge üyretpekpiz», – deydi Eldos Toqtarbay
Stan.kz
Kommentarïï


text:
Qosqan waqıtı Aqpan 25, 2016 | 618 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
ŞIRAQTI EŞWAQITTA ÜRLEP ÖŞİRMEÝDİ
«Bolsın ılğï esiñde,
Şamdı ürlep öşirme!»
Muzafar Älimbaev
Xalqımızdıñ ejelden qalıptasqan kündelikti turmıs-tirşiliginde qoldanılıp kele jatqan köptegen ädet-ğurıptarımızdıñ, salt-dästürlerimizdiñ, ırım-tıýımdarımızdıñ jäne nanım-senimderimizdiñ äri tanımdıq, äri tärbïelik mäni öte zor. Osındaý önegeli tağılımdıq mañızı zor ädet-ğurıptardıñ biri – tikeleý «şıraq» uğımına qatıstı aýtılatındığın aýrıqşa atap aýtwğa boladı.
Qazirgi kezde şıraq jağw äwlïeli jäne qasïetti orındarda jïi qoldanıladı. Mundaý kïeli orındarda şıraq jağwşını «şıraqşı» dep ataýdı. Sonımen qatar, şıraq jağw köbine qaýtıs bolğan adamnıñ jetisine, ne qırqına deýin jağıladı. Şıraq jağw nanımı boýınşa qaýtıs bolğan adamnıñ rwxı otqa aýnalıp, arwlap jerlegen ornınan alıs ketpeýdi degen uğımdı bildiredi.
«Şıraq» sözi – xalqımızdıñ ırım-tıýımdarı men nanım-senimderi boýınşa äri qasïetti, äri kïeli uğım mağınasında qoldanıladı. Öýtkeni, «şıraq» degen söz – «jarıq», «nur», «säwle», «ümit otı» jäne «ömir» degen sözdermen mağınalas mazmunda aýtılatını köpşilikke mälim. Tipti özimizdiñ etjüregimiz eljirep, erekşe erkeletetin ul-qızdarımızğa «şırağım», «jarığım» degen sözderdi de jïi qoldanw arqılı olarğa degen jürek jılwımızdı, alaqanımız ben ıstıq ıqılasımızdı arnaýmız.
«Şırağım», «şıraqtarım» degen qazaq xalqınıñ qasïetti uğımında adamğa tän mol meýirim, şañıraq şapağatı, aqnïet, ıstıq ıqılas baýqaladı. «Şıraq», «şam», «şamşıraq», «şırağdan» degen sözder jarıq berw üşin qoldanılatın qural-jabdıqtarğa qatıstı aýtıladı. Biraq ta, qazirgi kezde bul jabdıqtar öte sïrek qoldanılatının bilemiz. Al, erte kezderde bul jabdıqtar turmısımızda keñinen qoldanılıp, olar jaýında köptegen ırım-tıýımdar men nanım-senimder qalıptasqan.
Qazaq xalqınıñ birtwar aýbındı äri, Xalıq Qaharmanı Bawırjan Momışulı ulttıq tärbïelerdiñ qundı derektermen mol «Uşqan uya» (2008jıl) qundı kitabında özi dünïege kelgende el qarïyaları Bawkeñniñ atası Ïmaş qarïyadan nemeresine bata berwin ötingende oğan atası: «Eliniñ tilegi zor edi – şırağı bolsın qulınım» – dep batasın bergen eken.
Qazaq tilinde tikeleý şıraqqa qatıstı tıýım sözder, añız-äñgimeler, qanattı oýlar, danalıq naqıldar, teñew sözder men söz tirkesteri köptep kezdesedi. Mısalı:
*«Otbası tatw bolsa, şırağı janar»;
*«Şırağıñ öşpesin»;
*«Şırağıñ janıp tursın»;
*«Qız qırıq şıraqtı»;
*«Şañıraqtıñ şıraqşısı»;
*«Qawipti töndirgenşe, şıraqtı söndirme»;
*«Köziñ şıraqtaý aşılsın»;
*«Şırağıñ sönbesin, qawip-qater tönbesin»;
*«Şırağıñ öşpesin, baqıtıñ köşpesin»;
*«Şırağı bar» (artında qalğan urpağı bar);
*«Şırağı jandı» (urpağı jalğasıp, ösip öndi);
*«Şırağın söndirmedi» (jaqsılıqqa jolıqtı, ümitin üzbedi);
*«Şıraq körmedi» (jaqsılıq körmedi, közi aşılmadı);
*«Şırağı söndi» (ümiti üzildi, ömirden ozdı);
*«Jaqsınıñ ülgisi – janıp turğan şamdaý»;
*«Twğan balañ jaqsı bolsa, tän men jannıñ şırağı emes pe!» (Qazıbek bï);
*«…Balañ xalal bolmasa, azamattar, jigitter paýdası joq şıraqtıñ» (Şortanbaý Qanaýulı);
*«Jaqsıdan jaman twsa, şam-şırağınıñ öşkeni»;
*«Şam-şıraqtaý jaýnamaý, er dep ataq almaýsıñ» (Dwlat Babataýulı);
*«…Tappağan sorlı adamnan söner şıraq» (Abaý);
*«Şam otındaý lapıldap janğandaý» (Muxtar Äwezov);
*«Jaqsıdan jaman twsa şam-şırağınıñ öşkeni emes pe?!»;
*«… Şırağın jağar ulısıñ, ata menen ananıñ» (bata);
*«El –jurtım, sizge aýtam, birlikti bol şıraqtar»;
*«… Köpşilikke jaqqan jaý, basıña jaqqan şıraq bar. Eşkimniñ xaqın jemeñder, artında onıñ suraq bar» (Qabılïsa babamız);
*«Jaqsı qızıñ- mäñgi sönbes şırağıñ»;
*«Şıraq jaqqan perişteñ şeginbesin» (Käkimbek Salıqov);
* «Äýeli bar üýdiñ şırağı sönbeýdi» (Ïten Qarımsaqulı);
*«…Namısımnıñ şırağı da – Jeltoqsan» (Amanğazı Käripjan) – dep, aýtılatın awızeki äñgime de jaqsı adamnıñ şıraqtaý aýnalasına şarapatı tïetinin añğartadı jäne t.b.
Xalqımızdıñ körnekti aqını Ğusman Jandıbaevtıñ öleñderinde de şıraq jaýlı jağımdı jazılğan şumaqtar köptep kezdesedi. Mısalı, «Qızıl şıraq» degen 16 şumaqtan turatın öleñinde:
«… Qaraýıq jılw şaşıp şıraq bolıp, birimiz birimizdiñ betimizge»;
«Jolında är adamnıñ bir-bir şıraq Mazdasın zulımdıqqa qarsılıq bop»;
«… Dünïe bütindigin küzetwşi, sol şıraq tura bergeý mäñgi janıp!»;
«… Tatïdı qos janarıñ mıñ şıraqqa»;
«… Kelemin jırdıñ şoğın talmaý ürlep, Dalamda janğan şıraq öşpese dep»;
«… Qara tünde qaltırap janğan şıraq, Üzilmegin ğumırıñ jalğan sın-aq» jäne t.b.
Äýteke bï babamızdıñ artına qaldırğan naqıl sözderinde:
«…Balası joqta, mïyat joq, bärinen de sol qïın, tünde janğan şıraq joq, artta qalğan tuyaq joq, şükirşilik etiñiz!» – degen sözderinde «tünde janğan şıraq joq» – degen uğım artında ömir jalğastırar urpaq joq degendi añğartıp tur.
«Şındıqtıñ şırağın jağıp jürgen adam» degen söz tirkesteri adal azamatqa jäne arlı adamğa ğana aýtıladı.
Ömirden ozğan adamnıñ rwxı üşin jeti, ne qırıq künge deýin şıraq jağıp qoyu senim-nanımı da kezdesedi. «Şıraq jağw» zorastrïzmdik nanım men senimderden bizge jetken dästür dep atawğa boladı. «Şıraqtıñ beýmezgil öşkeni, Baqıttıñ bastan köşkeni» (Xalıq danalığı).
Erte kezderde eskişe jaña jıldı qarsı alw aldında (21-nawrız küni) jaña jıl tabaldırıqtan attap üýge engende «Jalğız şala säwle bolmas» – dep törge qos şıraq jağılatın dästür bolğan.
Şaqşaq Jänibek batır kenje qızın öziniñ bir dosınıñ ulına uzatqan eken. Jänibek batırdıñ sol qızı äkesi ölgende kelip, «…Ulıs saýın basıña jup şıraq jağıp qoýmas pa em…» – dep joqtaw aýtqandığı twralı da derekter saqtalğan.
Ertede elge atı belgili bir danagöý bï öziniñ ömirden öter aldında jïğan bar qazına-mülkin uldarına qaldırw üşin üş ulın şaqırıp alıp, «üýimniñ işin qajetti bir zatqa toltırğandarıña bar jïğan qazına mülkimdi qaldıramın», – dep wäj aýtqan eken. Sonda tuñğış ulı qap-qap saban äkelip, üýdiñ işin sabanmen toltırsa, ortanşı ulı üýdiñ işin qus jastıqtıñ işindegi mamıqtı şaşıp toltırıptı. Al, kenje ulı bir şıraq äkelip, onı jağıp, şıraqtıñ jarığımen üýdiñ işin toltırğan kezde oğan dana bï kenje ulınıñ tapqırlığına tänti bolıp: «Mïrasımdı sağan qaldıramın. Öýtkeni ömir sürw degenimiz – aýnalaña jarıq şaşw!» – dep, öziniñ jïğan bar qazına -mülkin soğan qaldırğan eken degen añızdıñ astarında şıraqtıñ adam ömirinde qanşalıqtı mañızı bar ekendigin añğartıp tur.
«Baqıt degen esigi aşıq, şırağı janğan şañıraqtı tañdaýdı» degen kösemsözşi, äri jazwşı Jaqaw Däwrenbekovtıñ qanattı sözderinde şırağı janıp turğan üýden qut-bereke üzilmeýdi degendi añğartadı.
Xalıq Qaharmanı Nurğïsa Tilendïev ağamızdıñ adwındı aqın Muqağalï Maqataevtıñ «Sönbeýdi, äje şırağıñ!» degen öleñi ömiriñizdiñ jalğası bar ükili ümitiñizdi üzbeñiz degen oýdı bildirip tur emes pe?!
Xalqımızdıñ erte kezderde qalıptasqan turmıs-tirşiligine qatıstı salt-dästürlerdiñ bilgiri körnekti étnograf ğalım Jağda Babalaqulı atamızdıñ qundı derekteriniñ birin ataqtı aqın Qasımxan Begmanovpen bolğan suxbatınan kezdestirwge boladı: «… burınğı kezderi qazaq otbasında maýşam bolatın. Uýqığa keter kezde maýşamnıñ otın ürlep öşirtkizbeýtin. Biligin basıp söndiretin. Bul da ädeptilik. Äri ottı öşirw jaqsı ırım emes. Öz otıñdı öziñ öşirgenmen birdeý bolasıñ. «Otıñ öşpesin», «şarağıñ sönbesin» degen tämsilderdi xalqımız beker aýtpağan» (Q.Begmanov. Xalqı mıqtınıñ, saltı mıqtı: (étnografïyalıq suxbat). Almatı: «Ölke», 2010). Osı qundı kitapta Jağda Babalaqulı atamızdıñ jaña tüsken kelinderdiñ janıp turğan şıraqtı ürlep öşirwi durıs emestigine qınjılıs bildirgeni de jazılğan. Budan biz şıraqqa qatısı bar tärbïelik mäni zor ädeptilik qasïetti añğarwımızğa boladı. Şıraqtı ürlep öşirmeýtindigin, kerisinşe ottı ürlep jağatındığın ajırata bilwimiz şart.
Xalqımız «şıraq» jäne «ot» degen sözder bir-birine balama uğımdar retinde de jïi qoldanılatının baýqawğa boladı. Bul sözder jarıq jäne säwle berip jarılqawşı degen mağına beredi.
Xalıq Qaharmanı, batır atamız Bawırjan Momışulınıñ ömirden körgen jäne köñiline tüýgen ultımızdıñ atadan-balağa jäne urpaqtan-urpaqqa berilip kele jatqan rwxanï qundılıqtarı twralı kelini Zeýnep Axmetovanıñ «Babalar amanatı» (2010) attı öte qundı kitabında Bawırjan atamızdıñ şıraq jaýlı aýtqan önegeli ösïetteri twralı derekterdi de köptep kezdestirwge boladı. Osı kitaptıñ «Atanıñ mağan aýtqan aqıl sözderi» degen tarawında Bawırjan atanıñ eki türli şam (şıraq) twralı aýtqan danalıq naqıldarınıñ mäni zor. Atanıñ aýtwı boýınşa bir-birinen awmaýtın eki şam bolıptı. Onıñ birewi özin-özi erekşe maqtap, «Men netken ädemimin, men qandaý jarıqpın, men alawlap turamın, meni jurt tügel körwge tïis, körwge mindetti. Eger mağan nazar awdarmasa, qulaýmın da bärin örtep jiberemin» dep maqtanadı eken. Al, ekinşi şam: «Meniñ jarığım aýnalama jeter me eken, töñiregime jarığım tügel tüsse ğoý, meniñ jarığımmen birew kitap oqıp, birew jazw jazsa, endi birew keste tikse, meniñ jarığımnıñ septigi tïip, säbï şoşımasa depti. Munı ne üşin aýtqanımdı arı qaraý öziñ oýlan» degen pikiri kimge bolsa da oý saları xaq. Bul arqılı Bawırjan atamız eki türli şıraqtıñ eki türli qasïetin keýingi urpaqtarğa ösïet etip otır.
Osındaý ğasırlar boýı qalıptasqan asa qundı ulttıq rwxanï ädet-ğurıptarımızdıñ tağılımına män bermeý, keýde salğırt qarawımız sïrek te bolsa ömirde kezdesip jatadı. Mısalı, üýlenw toýlarda äkelinetin torttıñ aýnalasında janıp turğan şıraqtardı jas jubaýlardıñ ürlep öşirip jatqandığın baýqaýmız. Bul kezde ömirden körgeni men köñilge tüýgeni bar jası üdkenderdiñ bul ırımnıñ durıs emestigin eskertw qajet-aq. Şıraqtı ürlep öşirw basqa ulttardan juqqan jağımsız ädet ekendigine köpşiliktiñ köñil bölmeýtini ökinişti-aq!
Osı jıldıñ nawrız aýında «Astana» telearnasınan elimizdiñ soltüstik öñirinde turatın bir keýwananıñ 114 jasqa kelgendigi twralı xabardı körip qwanıp qaldıq. Biraq ta, sol keýwananıñ mereýtoýına arnap äkelingen torttıñ aýnalasında janıp turğan şıraqtardı balası (mümkin nemeresi bolar) ürlepöşirwin ötindi, keýwana şıraqtardı ürlep öşirgenin körgende, köñilimiz qulazıp, bul ne degen ädepsizdik degen oý kökeýimizde turdı da qoýdı. Keýwananıñ şıraqtı ürlep öşirwge bolmaýtının bilmewi ökinişti-aq!
Bul körinis tikeleý osı maqalanı jazwımızğa türtki boldı. «Bilimdiden ne paýda bilgenin köpke aýtpasa, üýretkennen ne paýda qarımtası qaýtpasa» degen danalıq naqıl oýğa oralıp, şıraq jaýlı xalqımızdıñ tağılımdıq mäni bar nanım-senimderin jäne ırım-tıýımdarın Zeýnep Axmetovanıñ joğarıda atı atalğan kitabındağı Şıraq attı saq jigitiniñ elin saqtap qalğan erligi aýtılğan äñgimesin keýingi jastarğa ülgi etip aýta jürwimiz ülkenderdiñ parızı dep bilemiz.
Şıraqtı qasïetti äri kïeli ekendigin xalqımızdıñ tikeleý şıraqqa qatıstı qoýılğan adam esimderinen de baýqawğa boladı. Mısalı, Şıraqbaý, Şıraqbek, Şıraqgül jäne t.b.
Xalqımızdıñ «Keş jarıq» degen aq tilegindegi «jarıq» sözi şırağıñ janıp tursın degen nïetti bildiredi.
Zeýnep Axmetovanıñ kitabında tağı da çex jazwşısı Vaclav Kwbïktiñ 1963 jılı Bawırjan Momışulı atamızğa qurmetpen «sälemdeme» retinde taza xrwstal şam «lyustra» sıýlağandığı aýtıladı. Bul şamdı otbasındağılar asa qasterlep, üýlerine ilip qoyadı. 1982 jılı 3 mawsımda sol şamdı jağıp jatqan kezde abaýsızda ot şığıp, şam jerge qulap tüsedi. Bul kezde Bawırjan atamız awrwxanada jatqan eken. «Şamnıñ qulawı jaý bolmadı. Jaratqan ïem bizge belgi bergendeý, twra 7 künnen soñ, mawsımnıñ 10 juldızında atanıñ şırağı sönip, ömirden ötti», – dep Zeýnep Axmetova esine aladı.
«Egemendi Qazaqstan» gazetiniñ 2014 jılğı 16 şilde küngi sanında «Şırağdan. Şıqpağan jan jäne … ümitti tañ» jäne sol jılğı 10 qırküýektegi sanında «Torttağı şıraq… «Otıñ öşpesin», «Oşağıñ sönbesin» dep tileýtin qazaq xalqı üşin jaman ırımdı jasap jürgen kimder?» degen maqalalar da şıraqtı ürlep öşirwdiñ qazaq xalqınıñ salt-dästürine, nanım-senimderine jat ekendigi erekşe atap aýtılğan. Mısalı, «Qalalı jerde balasınıñ twğan küninde torttıñ üstine şırağdan jağıp äkelip, onı balağa öşirtkizedi. «Otıñ öşpesin», «Şırağıñ sönbesin» deýtin qazaq xalqı üşin bul jaman ırım. Biraq onı oýlap jatqan ata-ana joq. Sebebi qazaqtıñ salt-dästürin qalada ösken ata-ananıñ özi de bilmeýdi» dep reniş bildirwinde zor män bar.
Biz özimizdiñ uzaq jıldarı boýı (50 jılğa jwıq) Qazaq memlekettik qızdar pedagogïkalıq wnïversïtetinde ustazdıq qızmetimizde ulttıq rwxanï tärbïe mäselesine erekşe köñil böletinimizdi qadap aýtwımızğa boladı.
Xalqımızdıñ zañğar jazwşısı Muqtar Äwezov Almatıda qız balalarğa arnalıp aşılğan pedagogïkalıq ïnstïtwttı bar ıqılasımen qoldap, «Täñir jazsa, bul ïnstïtwt qazirgi jäne bolaşaqtağı qazaq qızdarınıñ şamşırağına aýnaladı. Osı şamşıraqtıñ jarıq säwlesi eşqaşan sönbesin deýik» – dep aq nïetin bildirgen eken.
Elbasımız N.Ä.Nazarbaev Qazaqstan xalqına joldawınıñ birinde «Eñ aldımen, qızdarımızdıñ tärbïesine köp köñil bölwimiz kerek. Olar – bolaşaq jar, bolaşaq ana, şañıraqtıñ şıraqşıları» – degen eskertpe sözderiniñ işindegi «şañıraq şıraqşıları» degen uğım qız balanıñ qoğamdağı alatın ornınıñ qanşalıqtı mañızdı ekendigi atap aýtılğan.
Xalqımız «qız – qırıq şıraqtı» degen naqılınıñ mäni de zor. Sondıqtan da, qız balanıñ şırağı janwı ulttıñ ult bolıp saqtalwınıñ bastı aýğağı ekendigin eşwaqıtta esten şığarmawğa tïispiz. Qız balağa arnap beriletin batada:
Näzik janı bolsın,
Eliniñ arı bolsın.
Basına jerdiñ bağı qonsın,
Aq ordanıñ şamı bolsın.
Qarağım, saqta esiñde,
Şıraqtı ürlep öşirme.
Abaýsızda ürlep-ap,
Basıñnan baqtı köşirme – degen izgi tilekter arnaýı aýtıladı.
Qorıta aýtqanda, biz bul maqalamızda şıraqqa tikeleý qatısı bar önegeli nanım-senimderge jäne ırım-tıýımdarğa şamamız jetkenşe taldaw jasap, keýingi urpaqtarğa ülgi-önege bolar degen nïetpen öz oýımızdı ortağa salıp otırmız. Söz soñında köpşilikke arnap, köñilimizde jürgen aq batamızdı da arnadıq.
Janıp tursın şırağıñ,
Ağıp tursın bulağıñ.
Sw jağalaý jaýqalıp,
Ösip tursın qurağıñ…
Rısbaý Sätimbekov,
Qazaq memlekettik qızdar pedagogïkalıq wnïversïtetiniñ professorı.
Ğalïya Medewova,
Qazaq memlekettik qızdar pedagogïkalıq wnïversïtetiniñ ağa oqıtwşısı.
Bağïla Joşıbekova,
M.Äwezov atındağı Oñtüstik
Qazaqstan memlekettik
wnïversïtetiniñ oqıtwşısı.


text:
Rusiäneñ Tın okean flotı
Rusiäneñ Tın okean flotı (rusça TиxookeaHckий флoT BMФ Poccии) - Rusiäneñ Xärbi-Diñgez flotınıñ operativ-strategik berläşmäse, Aziä-Tın okean töbägendä Rusiäneñ xärbi iminlegen tä'min itärlek çara.
Quyılğan burıçlar ütäler öçen Tın okean flotına strategik maqsatlı raketalı su astı kreyserları, küp maqsatlı atom häm dizel su astı köymäläre, qorablar, raketa yörtüçe häm beterüçe hawa köçläre, qorı cir ğäskärläre kerä.
Tın okean flotınıñ ştabı Vladivostok şähärendä urnaşqan. Flot başlığı - vitse admiral Sergey Avakänts.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1731 yılda imperatorbikä Anna İoan qızı ämere buyınça Oxotsk xärbi flotiliäsenä nigez salına. Oxotsk şähäre - Tın okean flotınıñ berençe bazası.
1787-1791 yıllarda Billings, Sarıçev citäkçelendä Bering diñgeze yarı tikşerelä.
1849 yıldan flotnıñ töp bazası Kamçatkağı Petropavlovsk şähärenä küçerelä.
1871 yılda Oxotsk xärbi flotiliäse ştabı Vladivostok şähärenä küçerelä.
1898 yılda Qıtaydan Port-Artur arendağa 25 yılğa alına, biredä Tın okean flotı töp bazası urnaştırıla.
1904-1905 yılda uzğan Rus-Yapon suğışı näticäsendä Tın okean flotı köçläre zur yuğaltular kiçerä.
Böyek Watan suğışında Tın okean flotınıñ ber öleşe Tönyaq flotqa küçerelä.
Sovet-yapon suğışında Tın okean flotı Saxalin häm Kurillar desant operatsiälärendä qatnaşa.
1965 yılda Qızıl Bayraq ordenına layıq bula.


text:
QazUW-da Pan Gï Mwn atındağı ïnstïtwt aşıldı
ASTANA. QazAqparat - Bügin Astana ekonomïkalıq forwmınıñ (AEF) alañında äl-Farabï atındağı QazUW Pan Gï Mwn atındağı Turaqtı damw ïnstïtwtın aştı. Atalğan şeşim wnïversïtettiñ turaqtı damw salasındağı köşbasşılıq qızmetiniñ nätïjesi negizinde jarïyalandı. Bul twralı QazAqparat wnïversïtettiñ baspasöz qızmetine silteme jasap xabarlaydı.
AEF is-şaraları şeñberinde QazUW rektorı akademïk Ğalım Mutanov xalıqaralıq akademïyalıq qawımdastıqqa Turaqtı damw ïnstïtwtınıñ tujırımdaması men qızmetiniñ negizgi bağıttarın usındı. Ol Pan Gï Mwnnıñ Bas xatşı lawazımındağı belsendi jumısınıñ arqasında BUU-nıñ ğalamdıq jobaları alğa tartıldı - BUU-nıñ «Akademïyalıq ıqpal» bağdarlaması, turaqtı energetïka jäne basqa da bağdarlamalar, sonday-aq Adamzattıñ turaqtı damwınıñ maqsattarı ayqındalğanın atap ötti.
Äl-Farabï atındağı QazUW BUU-nıñ «Akademïyalıq ıqpal» bağdarlamasınıñ müşesi bolıp, odan keyin ujımnıñ on ğalamdıq xabınıñ birine aynaldı, sonday-aq köptegen xalıqaralıq alañdarda, onıñ işinde «G-Global» platformasında, ornıqtı damw maqsattarın jüzege asırwğa aytarlıqtay üles qostı.
«QazUW-dıñ jahandıq xabtı basqarwdağı qızmetine BUU-nıñ «Akademïyalıq ıqpal» bağdarlamasın qurwdıñ ïdeyalıq negizin salwşı BUU-nıñ segizinşi bas xatşısı Pan Gï Mwn ülken qoldaw körsetwde. Biz körsetilgen kömegi üşin jäne de Ïnstïtwtqa öz atın berwge kelisim bergeni üşin şınayı rïzaşılığımızdı bildiremiz. Bul biz üşin ülken qurmet, äri jawapkerşilik», - dep atap ötti rektor Ğalım Mutanov.
«Men üşin äl-Farabï atındağı QazUW sındı wnïversïtetpen birlesip jumıs istew ülken qurmet. Turaqtı damw mäseleleri boyınşa akademïyalıq qawımdastıqtıñ älemdik üylestirwşisi retindegi onıñ ozıq täjirïbeleri BUU tarapınan suranısqa ïe äri joğarı bağalanadı. Joğarı oqw ornı BUU-nıñ mıñjıldıqtağı sınaqtarğa qarsı bağıttalğan bastamaların nasïxattawda tanılğan köşbasşı bolıp tabıladı. Älemdik xabtı basqarw boyınşa wnïversïtet quziretiniñ 2020 jılğa deyin sozılwı BUU-nıñ ülken seniminiñ körsetkişi», - dedi Pan Gï Mwn.
Sonımen birge, bul bükil Qazaqstannıñ jetistigi jäne memleket pen onıñ ulttıq wnïversïtetiniñ älemdik bedeliniñ artqanın tağı da rastaydı. Kezdesw barısında rektor Ğalım Mutanov pen Pan Gï Mwn ıntımaqtastıqtı damıtw jäne QazUW-dıñ Turaqtı damw ïnstïtwtınıñ qızmetin nasïxattaw boyınşa birlesken jumıs jürgizw twralı Nïet-xatına qol qoydı.
«Biz Qazaqstanda, jetekşi wnïversïtette - äl-Farabï atındağı QazUW-da turaqtı damw ïnstïtwtınıñ aşılğanına qwanıştımız. Bizdiñ ıntımaqtastığımız adamzattıñ älemdik mäselelerin şeşwde BUU men xalıqaralıq qawımdastıq müddelerin tolıq qanağattandıratın jaña sapalı joğarı deñgeyge köterilwde», - dedi Ënse wnïversïtetiniñ Jahandıq qatısw jäne quqıq pen ökilettikterdi arttırw ïnstïtwtınıñ bas dïrektorı Mëngsey Son.


text:
Kiyevdeki Ukraina edebiyat milliy müzeyinde qırımtatar siyasiy ve devlet erbabı Noman Çelebicihan ölüminiñ 98-inci yıllığına bagışlanğan hatıra aqşamı olıp keçti.
Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayı reisiniñ ayatı ve faaliyeti aqqında tedqiqçi, şarqşınas, cemaat erbabı Yuriy Kosenko, qırımtatar tarihçısı Gülnara Bekirova, islâm mütehassısı, cemaat erbabı Seyran Arifov tarif ettiler.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Noman Çelebicihannıñ qırımtatar halqı içün rolü aqqında aytıp, böyle insanlar «büyük bir tayanç» olğanını qayd etti.
«Noman Çelebicihannı hatırlasaq, er bir halq aq-uquqlarını qorçalamaq kerek, soñra bu halqnıñ bütün qomşuları onı ürmet etecek», – dep ayttı Çubarov, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Tedbirde UMMA Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ reisi Said İsmagilov da bar edi.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında dünyağa keldi. Bağçasaray, İstanbul ve Sankt-Peterburgda oqudı, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâp teşkilâtlarında iştirak etti. Çelebicihan – qırımtatarlarnıñ «Ant etkenmen!» milliy gimniniñ müellifidir.
Fevral inqilâbından soñ Qırım müftisi oldı, soñra – birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından apiske alındı, fevral 23-te Aqyar apishanesinde öldürildi. 33 yaşında Noman Çelebicihannıñ cesedi deñizge atılğan edi.
Fevral 23 künü Qırımda Rusiye bayramı qayd etile – Vatan imayecisi künü.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Şäkerim qajınıñ atına qatıstı
Şäkerimdi “Şäkärim” dep atau qalıptasıp ketti. Özim de osılay aytıp jürgem. Mwhtar Mağauin aqsaqaldıñ eki uäjinen soñ pikirimdi özgerttim. Aqsaqaldıñ sözinşe, birinşiden, Şıñğıstau, Baqanas pen Şwbartaudağı ağayını közi tirisinde häm keyin şayırdı “Şäkerim” dep atağan. Ekinşiden, tipti zamandastarınıñ közin körip, sözin estigenderge senbegen jağdayda, mınaday qisınğa toqtauğa boladı: qazaq tilinde “äkä” degen buın müldem joq, söz işinde kezdespeydi, fonetikalıq zañdılıqqa qayşı. “Äke”, “däke” (marlya), “Säke” degen siyaqtı ataular sonıñ ayğağı. Aqsaqaldıñ osı birinşi uäji-aq öz basıma jetkilikti edi, ekinşisi mwnıñ dwrıstığın äbden wğındırıp twr.
Ğalım BOQAŞtıñ facebook paraqşasınan alındı
BAS TÄUELSİZDİGİ
Adamnıñ şın minezi, oy-pikiri häm qabileti jeke bası üşin sayasi-ekonomikalıq täuelsizdik tuğanda ğana bilinedi (salıstırmalı türde aytıp otırmın, absolyut täuelsizdik bolmaydı, ärine). YAğni şama-şarqına qaray jaylı baspanası, twraqtı jwmısı häm tabıs közi, zeynet pen mwqtajdıq järdemaqısı bar; jılına kem degende bir märte şetke şığıp kele alatın erkindigi bar; aptasına az degende birneşe märte janı jaqın adamdarmen oyın-sauıq ortalıqtarına, ya sayasi-äleumettik klubtarğa barıp twratın jağdayı bar; mädeniet pen sport salasındağı hobbiin damıtatın, ğılım salasındağı talabın wştaytın äri läzzat alatın mümkindigi bar; boydaq bolsa, basına jetetin, otbasılı bolsa, bala-şağasına jetetin, zeynetker bolsa, kütimine jetetin qorı bar adam ğana tuğan-tuıs häm dos-jarmen qarım-qatınasta da, bilikpen qarım-qatınasta da oyın bükpey aytatın şınşıl, anıq azamatqa aynaladı. Örkenietti rejimder zañnıñ üstemdigin ornatu arqılı halqına osınday sayasi-ekonomikalıq azattıq äperedi. Al qudalauşı rejimder zañnan üstemdigin ornatu arqılı halqına bas kötertpey, kişigin – wlığına, adalın – aramına, ädilin – äkkisine, mamanın – mansapqorğa, kärisin – jasına kiriptar etip qoyadı. Kiriptar adamnıñ şın söyleui, şın is qıluı, ärbirden soñ şın ömir sürui qiınnıñ qiını. “Kisiniñ qolına qarağannıñ küni qwrısın” deydi qazaqtıñ bir maqalı. Ras söz.
Ğalım BOQAŞtıñ facebook paraqşasınan alındı


text:
“Qırım - bu, Ukraina” haber kampaniyası: qırımtatar halqı genotsidi qurbanlarınıñ hatıra Künü
“Qırım - bu, Ukraina” umumhalq haber kampaniyası çerçivesinde, Haber siyaseti Nazirligi tış reklama taşıyıcıları içün maketler ve Qırımtatatr halqı genotsidi qurbanlarınıñ hatıra kününe - 1944 senesi mayıs 18-ge yaratılğan videorolikler işlep çıqardı.
2017 senesi kampaniyasınen bütün Ukraina boyunca tış reklama tarqatılmasını közde tuta. Bu reklama “Qırsızlanğan balalıq” şiarı altında bordlar ve sitilaytlardan ibaret.
Bundan da ğayrı, Haber siyaseti Nazirligi “FİLCAN” şirketinen beraberlikte üç videorolik işlep çıqardı: “Qırsızlanğan arzu”, “Qırsızlanğan sevgi” ve “Qırsızlanğan aile”. İçtimaiy rolikler temeline sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ kerçek ikâyeleri qoyulğan.
İçtimaiy rolikler yaratılmasına sımarış PROZORRO publik alınmalar elektron sistemasından keçirildi.
İçtimaiy kampaniyanıñ maqsadı Qırım meselelerine, hususan, 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligine, çeşit taraflardan diqqat ayırılmasına, ukrain ve halqara tolulıqnıñ diqqatını celp etmege baqtırılğan.
Cedvel


text:
OSIDAN 14 JIL ALDIN ISTAMBULDA “ZAMANDAS KEŞTERİ”
Bir qıs küni Yaşar (Nasibullah) ağamızben suhpat etip otırğanda tün asıp kün ağarıp sağat 05.00 bolıp azan şaqırıp jatır eken. Sonda Nasibullah ağamız “Äbeke, jiyi jiyi bas qosıp turuv kerek eken. Aytar söz, tıñdaytın äñgime köp eken” dedi. Söytip är juma keşki sağat 18.00’de jiynaluvğa vädelestik. Biraq qayda jiynaluv kerek? Qoğam, qor (dernek, vakıf) giymarattarında jıynalayıq desek, oğan birev keledi, birev kelmeydi. Sondıqtan beytarap bir jer bolsın dep şeştik, däl sol tusta menin Halit Kırbaş degen inim Zeytinburnunda kafe aşıptı.
Sonın ekinşi qabatın juma künderi alatın boldıq. Jıynalısımızğa da “Zamandas Keşteri” degen at qoydıq. Sol keşterde äñgime de, muvzika da boldı. Muvzika jağın önerpaz Besir Kose basqardı. Eñ aldımen muvzikaga Qazaqstan änuranın jattavdan bastadıq. Türli türli änder aytıldı. Äñgimeler soğıldı. Şay tegin. El ketkennen keyin qalğan üş-tört adam kafenin şay aqşaların tölep turdıq. Onıñ üstine Bagiyla jeñgemiz üyinen bavırsağın pisirip, süt qosqan aq şayın da äkelip turdı. Qısqa vaqıtta tobımız köbeyip ketti. El juma küni bolatın “Zamandas Keşterin” sağına kütetindikterin aytatın boldı. Sol kezde jergilikti saylavlar boldı. AK Parti, MHP, CHP sındı bedeldi bükil partiyalardın kandidattarı bizdin keşimizge qatısıp özderine davıs berilüvin suraytın boldı. Nege? Öytkeni qalıq köp. Sonda olardıñ köbi suray kelgen davısın umıtıp bizben birge öleñ aytıp, tipti äserlenip köz jasın sürtip otırdı. Söytip keremet keşter ötkizdik. Marqum Nasibullah ağamız, öte bilimdi jan edi. Onda tariyqiy angime de, ölen de bar edi. Jatqan jeri torqa, barğan jeri ujmaq bolsın. Jogardagı foto, Yenidogan Mahallasına akim (muhtar) bolgısı kelgen kandidat Hüseyin Sarıyıldız. Bizden davıs surap kelip otır. Berdik natiyjede akim boldı. Äkim bolgannan keyin rahmetin aytıp qoy soyıp qazaqtarğa şay berdi.Bizge ar qaşan qol uşın berip tur. Osıdan 14 jıl aldın osınday mağnalı da keremet keşter ötkizgen edik. Qayran zaman!


text:
Reaktiv dvigatel
Reaktiv dvigatel — (a'detde, janılg'ı janıwınan payda bolatug'ın gazeyimon birikpeler) ag'ımı esabına reaktiv ku'sh (tartıw ku'shi) payda qılatug'ın dvigatel. Reaktiv dvigatelde tu'rli tu'rli energiya (issıllıq, yadro, quyash ha'm elektr energiyası, ximiyalıq energiya)nın' mexanik energiyag'a aylanıwı esabına is birikpeleri ag'ımının' kinetik energiyası payda boladı, bunnan tısqarı, is birikpeleri dvigatelden atılıp shıqqanda teskeri ku'sh payda bolıp, dvigateldi iyteredi. Sonın' ushın R.d.di qıyın dizim dep aytıw mu'mkin. Bul dizim birlemshi (dastlepki) energiya siltemesi (Mas, quyash energiyası), is birikpeleri ha'm energiyanı bir tu'rden ekkinshi tu'rge aylantırıwshı qurılma (yag'nıy R.d.din' o'zi) nen ibarat boladı.
Reaktiv ha'reket ideyası qadimnen belgili. Geron jaratqan shardı R. d.nin' keleshegı dep aytıw mu'mkin. 10-a.den Qıtayda paroxlı raketalar payda boldı ha'm Shıg'ısda, keyinshelik Evropada mushaqbazlıq, signal ha'm urısvar raketalar spatında bir neshe asir dawamında qollanilip keldi. Ha'm, 20-a. basına kelip (1903) K.E. Siolkovskiy suyıq janılg'ılı R.d.nın' tiykarın saldı. R. Goddard 1926 j. suyıq janılgılı raketalardı ushirdi. V. P. Glushko ja'hande birinshiler qatarında suyıqlıqlı reaktiv dvigateldi jaratdı. Onın' basshılıgında elektrotermik R.d. Jaratıldı ha'm sınaldı. 2-ja'han urısı (1939—45) jıllarında hawareaktiv dvigatelleri samolyotlarg'a ornatıldı. Urısdan keyingi jıllarda elektr raketa dvigatelleri ha'm yadro raketa dvigatelleri jaratıldı. R.d. barg'an sarı rawajlantırılıp barılmaqda.
R.d. isep atqan waqıtda atrapdag'ı (hawa)dan paydalanıwı ya'ki paydalanbawına qarap, 2 tiykarg'ı toparg'a bolinedi. Atira'pdag'ı hawadan paydalanatug'ın R.d. hawareaktiv dvigateli, paydalanilmaytug'ını raketa dvigateli (RD) dep ataladı. Barsha hawareaktiv dvigatellerinde energiya siltewi — janılg'ıg'a dvigatel bortında boladı, is bo'imlerinin' ko'p bo'legi (hawa) bolsa atrapdan alınadı. RD da bolsa is bo'leklerinin' ba'rshe komponentleri onın' bortında boladı. R. d. texnika (aviatsiya, kosmonavtika ha'm b.) da qollanadı.[1]
SiltemelerӨңдey
- ↑ Бoлbшoe coбeTckaя eHциkлoпeдия


text:
Son Dakika
Kırım’daki durum hakkında (Temmuz-Ağustos 2018)
Yazıklar olsun. Çocuklarımızı Koruyamıyoruz Sedanur’un cansız bedenine ulaşıldı
Ukrayna’da Bakanın mal varlığına el konuldu
Rusya Macaristan’da 2 nükleer reaktör inşa edecek
İşsizlik maaşları artıyor, 2019’da yeni rakam
Şener’den Erdoğan’a uçak tepkisi: Müslüman(!) dediğin böyle olur!
Acılıq – 2017. Qırım müsülmanları içün kirsetilgen deñişmeler
Qırımda Acılıqqa baracaq müsülmanlarnıñ vesiqaları qabul etilip başladı. Bu sene Qırım müsülmanları Diniy İdaresi dindaşlar içün bazı deñişmeler kirsetti. Bunıñ sebebi ve incelikleri, acılıq seferiniñ fiyatı aqqında Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev ikâye etti.
Qırımda Acılıq mevsimine azırlıq başlandı. Qırım müsülmanlarını nasıl deñişmeler bekley?
Bu yıl Qırım müsülmanları Diniy İdaresi bütün tedarik işlerini öz boynuna ala. Bunı servisniñ keyfiyetini yükseltmek, naqliye meselelerini qolaylıqnen çezmek, adamlarnı güzel musafirhanelerde yerleştirmek, alışqan yemeklernen sıylamaq içün yaptıq.
Acılıqqa baracaq müsülmanlar Qırım Müftiyatı qaysı turistik operatorınen çalışacağını ögrenmek isteyler?
Şeriklerimiz ile olğan işbirlik bağını üzmedik, amma, dindaşlarımıznıñ ricaları ve tecribelerini közge alıp, bu sene Acılıqnen bağlı bütün azırlıqlarnı özümiz alıp barmağa qarar aldıq.
Bugünki künge nasıl işler yapıldı?
Diniy İdareniñ Acılıqnen bağlı işi Cumhuriyet reberleriniñ nezareti altında buluna. Bütün meseleler keçken sene mart ayında Moskva şeerinden muzakere etilgen edi. Tur-operator işini başladı, fiyatlar belgilendi, müsülmanlar ile körüşüvler ötkerilecek yer de belgilendi (Çehov soq., 20), acılıq programmasınıñ kerçekleşüv basamaqları işlep çıqarıldı.
Qaysı meseleler daa çezilmey qaldı?
Birinci vazifemiz –pasportlarnı azırlav ve aşılamadan keçüv meselelerde akimiyetnen añlaşmaq. Bundan da ğayrı, Qırım Cumhuriyeti sağlıq saqlav nazirliginen añlaşma tizip, acılarnen beraber yolğa çıqacaq yüksek ihtisaslı ekimlerni celp etmek isteymiz.
Acılıq seferiniñ fiyatı ve müsülmanlarnıñ Saudiya Arabistanğa baracaq marşrutı nasıl olacaq?
Fiyatlar aqqında malümatnı Müftiyatnıñ saytında tapa bilesiñiz. Fiyatlar kösterilgen hızmetlerge bağlı. Müsülmanlar başta bir Mineralnıye Vodı, Krasnodar ya da Moskvadan Dubaige ketecekler, soñra avtobuslarğa minip, Mekkege yol alacaqlar.
Acılıqqa baracaq müsülmanlar nasıl imtiyazlarnen qullana bilecekler?
Qırım ve ondan tış yani Rusiye Federatsiyasınıñ başqa yerlerinde yaşağan dindaşlarımız yarımadada çalışqan turistik operatornıñ hızmetlerinen qullana bilecekler. Bunıñnen beraber, Rusiye Federatsiyasında yaşamağa izni olğan arqadaşlar da vesiqalarnı ketire bileler. Biz bu imkân aqqında añlaştıq. Acılıqqa vesiqalarnı qabul etemiz. Vatandaşlarnı bekleymiz. Müftiyat bütün kerekli vesiqalarnı azırlamağa yardım etecek. Vatandaşlarımız maddiy imkânlarına köre, tur-paketlerni saylay bileler. Fiyatlar uyğun dep, qayd ete bilemiz.
Muqaddes yolculıqqa azırlıqnıñ esas kriteriyleri nasıl?
Qırım ve Sevastopol müsülmanları Diniy İdaresi bütün azırlıqlarnı eki– keyfiyet ve havfsızlıq kriteriylerine tayanıp alıp bara!
QMDİ MDT matbuat hızmetiEtiketler: hac » kırım » kırım müslüman » KIRIM TATAR » kırım tatar türkçesi
Yorum yapabilmek için Giriş yapın.


text:
Bunı Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Şübesiz, ğarpnıñ mahsus hızmetleri bu adamğa vaziyetni kerginleştirmege vazife berdiler. O, elâk olğan ve yaralanğan insanlar bar olğan Slavânsk adise-vaqialarını aytıp, kendi menfaatlarını tüşüne. O, öz halqını er bir millet vekilleri içün neticesi fena olacaq añlaşılmağan areketlerge çağıra. Bütün qabaat onda olacaq. Onıñ içün añlasın ki, ğarp saipleriniñ nevbetteki vazifelerini almazdan evel kendi maddiy menfaatlarını degil de, adamlarnı tüşünmek kerek», – dep qayd etti Aksönov.
O, bildirdi ki, Qırım «akimiyeti» «iç bir kimsege provokatsiyalar yapmağa imkân bermeycek, böyle etip, Cumhuriyetke de kirsetmeycek».


text:
Tedbir «Beraber yeñdik» 10-ncı kinotelefesteval çerçivesinde keçirilecek, dep bildireler teşkilâtçılar.
İlk kere yubiley leyhanıñ çerçivesinde Aqyarnı Ermenistan, Aqrusiye, Qazahistan, Azerbaycan, Qıtay, Moldova, Rusiye, Ukraina, Latviya, Estoniya, Abhaziya, Gürcistan ve diger memleketlerden radio ve televideniye prodüser, rejissör, müellifleri ziyaret etecek.
Kinofestival programmasında olğan filmlerni mayıs 10-14 künleri «Pobeda» ve «Moskva» kinoteatrlerde baqmağa mümkün olur.
Festivalniñ tantanalı açılışı Aqyarnıñ Nahimova adına meydanında mayıs 10 künü saat 18:00 olacaq.
Bu sene festivalniñ teşkilâtçıları Avrasiya televideniye ve radio akademiyası ve Aqyar şeer akimiyeti oldı. Leyhağa destekni Rusiye mudaafa ve medeniyet Nazirligi, «Russkiy mir» fondı ve SNG işleri boyunca Federal agentligi kösterdi.


text:
Eki ösmür Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ Bağçasaray rayonındaki tarlada tapılğan belli olmağan aletniñ patlavı neticesinde zararlandı. Vaqia iyül 31-de, bazar künü aqşam Kokluz (Bogatoye Uşelye) köyü rayonında yüz berdi. Bu aqta «RİA Krım» agentligi, rusiyeli uquq qoruyıcı organlarındaki menbağa esaslanıp, bildire.
Qayd etilgenine köre, patlav neticesinde 10 yaşındaki ve 14 yaşındaki yerli sakinler yaralandı. Olar Aqmescitteki bala hastahanesine alıp ketirildi.
Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirligi ve İçki işler nazirliginiñ Kremlge boysunğan Qırım idareleri saytlarında vaqia boyunca malümat daa bildirilmedi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Related Articles
-
Nazarbaev: Siriyadan oralğandardı wdayı baqılau kerek
Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Sırtqı barlau qızmetiniñ direktorı Ğabit Bayjanovpen kezdesip otır. Astana, 27 tamız 2018 jıl (Suret resmi akorda.kz saytınan alındı). Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Sırtqı barlau qızmetiniñ (Sırbar) direktorı Ğabit Bayjanovpen kezdesip, terrorlıq ideyalardı wstanuşılardı, onıñ işinde Siriyadan oralğandardı wdayı baqılauda wstaudı tapsırdı. Bwl turalı Aqordanıñ baspasöz qızmeti habarladı. Kezdesu barısında Bayjanov Nazarbaevqa sırtqı barlau qızmetiniñ biılğı jıldıñ alğaşqı jartı jılında atqarğan negizgi qızmeti turalı esep berdi. Nazarbaev oğan Qazaqstannıñ körşi eldermen dostıq qarım-qatınasın saqtap qaludıñ mañızdı ekenin aytıp, şetelderdiñ arnayı organdarımen tığız qarım-qatınasta bolu keregin eske saldı. Prezident terrorlıq ideyalardı wstanuşılardı ünemi qadağalap otıru – Sırtqı barlau qızmetiniñ negizgi bağıtı sanalatının aytıp, Bayjanovqa birqatar tapsırma berdi. Bwğan
-
Qıtay äskeri tehnikasın Qazaqstan arqılı Reseyge äketip baradı
Körneki suret. Qazaqstan Qorğanıs ministrligi el aumağı arqılı Qıtay äskeri tehnikaları Resey poligonında ötetin Şanhay ıntımaqtastıq wyımı (ŞIW) elderiniñ terrorizmge qarsı jattığuına qatısuğa bara jatqanın habarladı. Ministrlik baspasöz qızmetiniñ habarlamasında Qıtay äskeri tehnikaları Dostıq-Aqtoğay-Ayagöz-Auıl-Lokot' marşrutı arqılı Reseydiñ Çelyabinsk oblısındağı Çebarkul' poligonına ketip bara jatqanı aytıladı. Resmi aqparatta Qıtay äskeri tehnikaların “Şığıs” aymaqtıq qolbasşılığı qarauılmen alıp jüretini aytılğan. Qorğanıs ministrliginiñ aqparatına qarağanda, “Beybit missiya” dep atalatın jattığuğa ŞIW elderi – Qazaqstan, Qırğızstan, Qıtay, Päkistan, Resey, Täjikstan, Özbekstan jäne Ündistannıñ üş mıñnan astam äskeri qızmetkeri men 500-den astam qaru-jaraq jäne tehnika qatısadı. Qazaqstan qorğanıs ministrligi sonımen qatar Qazaqstan qarulı küşteriniñ äskeri eşelondarı jattığuğa 18 tamız küni attanatının habarladı. Azat Europa / Azattıq
-
Horvatiya – Angliya 1:1 (qosımşa taymda 2:1)
Alğaşqı taymnıñ besinşi minutında-aq Angliya Horvatiyanıñ ayıp alañı sırtınan dop soqtı. Jas jartılay qorğauşı Tripp'erdiñ wlttıq qwraması üşin soqqan alğaşqı golı. Ayıp dobın şeber orındap, oñ jaq toğızdıqtı ala top etkizdi. Erte goldan soñ Angliya aldıñğı şepte arqasın bosatıp, ötkir kontrşabuıldarğa köşti. Jan salıp, ter sorğalatıp jügirudi azayttı. Keyn men Lingard birneşe oñtaylı sätte qapı qaldı. Sterling sol bayağışa dalañdap bos şaptı. Maguayr men YAng tas qamal bolıp twrdı, Pikford öte senimdi oynadı. Şarşañqı Horvatiya qattı pressingke jaramadı, dörekileu oynadı, jii ereje bwzdı. Ädettegidey Modriç, Rakitiç pen Perişiç şeber oynap, erekşe közge tüsti. Birinşi taymda köñilimde üş swraq tudı: 1. Nege tottenhemdik Keyn-Alli dueti ÄÇ-te müldem körinbeydi? 2. Nege Sterlingtiñ
-
Angliya janküyeriniñ küyinişke tolı kündeligi
Galym Bokash 22.06.1986 ÄÇ 1/8 final Angliya – Argentina 1:2 (Maradona qolmen gol soğıp, aramdıq qıldı. Wyalmay “Qwdaydıñ qolı” dedi ğoy. Üştöbedegi nağaşı äpkemniñ üyinde otırıp, fanat jezdem ekeumiz “küyip kettik” ) Lineker bastağan eñ küşti qwramdardıñ biri çempion boluğa layıq edi. 1988 jıldıñ jazı. Kirovkadağı “Orlenok” pioner lagerinde sredniy otryadtıñ “jigitteri” Angliyanıñ EÇ toptıq kezeñinde üş ret wtılğanın körip tağı “küydik”. 04.07.1990 ÄÇ Angliya jartılay finalğa şıqtı. Angliya-Germaniya 1:1 (penal'tiden 3:4) Almatıda Narhozda oqitın student ağama qonaqqa kep jatıp körip otırğamız, qarğanıp-silenip qaldıq. Qola jülde Italiyağa bwyırdı. 1992 jıldıñ jazı. EÇ toptıq kezeñi. Angliya eldiñ bärimen teñ oynap toptan şığa almay qaldı. Ürjardağı böleme qonaqqa kep jatıp körip edim.
-
Urugvay – Portugaliya 2:1
Tört jıl bwrın Braziliyada ötken ÄÇ-tiñ 1/8 finalında Kolumbiyadan jeñilgen Urugvay Reseydegi çempionatqa äbden şınığıp keldi. Negizgi qwramı da köp özgergen joq. Qaqpaşılar Muslera men Sil'va (qosalqı), qorğauşılar Godin, Kaseres, Himenes, Pereyra men Koates (qosalqı), jartılay qorğauşı Rodriges, şabuılşılar Suares, Kavani men Stuani. Bwlardıñ bäri tört jıl bwrın ardager Forlanmen birge oynağandar. Äsirese, Godin, Suares pen Kavanidiñ finalğa wmtılatınder şağı. Tört jıldan keyin bwlar kezindegi Forlan qwsap negizgi qwramağa ilinedi dep oylamaymın. Sol sebepti osı şarıqtap twrğan kezin paydalanıp qalsa igi edi. Kavani älemdegi mıqtı futbolşılardıñ biri ekenin däleldep eki tamaşa gol soqtı. Ekeui de kürdeli gol. Birinşisin baspen soqtı: qaqpa tübine öte qattı jäne biik äuelep kelgen Suarestiñ pasın
Pikir qaldıru (Cancel)
İzdeu…
Soñğı jazbalar
-
kerey.kz TV
Töreğali Batırhanwlı:Jaqsınıñ jaqsılığın aytu parızkerey.kz| May 5, 2018 | 5,355 views
-
kerey.kz TV
Qızdarmen birge qara jorğa bilegen AQŞ elşisi köpşilikti tänti etti (video)kerey.kz| Apr 30, 2018 | 831 views
-
kerey.kz TV
RUHANI JAÑĞIRU HÄM TEKkerey.kz| Apr 25, 2018 | 2,946 views
-
kerey.kz TV
Belgili qoğam qayratkeri Däriğa Nwrswltanqızına arnalğan än.kerey.kz| Nov 9, 2017 | 9,846 views
-
kerey.kz TV
Meksikalıq boksşımen kezdesken Qanat Islam jeñiske jettikerey.kz| May 27, 2017 | 2,191 views


text:
Reseyde mas polïcey rwlde otırğan Subaru ekinşi qabattağı balkonğa soğıldı, dep xabarlaydı auto.bigmir.net.Anıqtalğanday, asa ülken jıldamdıqpen kele jatqan Subaru Impreza jürgizwşisi kölik tizginine ïe bola almay, joldan şıqqan küyi ağaşqa soğılğan. Qattı soqqıdan keyin serpilgen maşïna awla işinde turğan Subaru Impreza şağın avtobwsınıñ töbesinen bir-aq şıqqan. Artınşa ekpinimen birneşe ret awada aynalğan küyi turğın üydiñ ekinşi qabatındağı balkondı soğıp, birinşi qabattağı terezeni qïrata jerge tüsken.
Bir tañqalarlığı, jürgizwşi de, onıñ janındağı jolawşı da tiri qalğan. Ekewi de awrwxanada. Belgilisi, ekewi de polïcïya qızmetkerleri. Äzirge naqtılanbağan aqparatqa qarağanda, olar mas bolğan.
Derekközi: QazAqparat


text:
9 mart, çarşenbe künü, Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ Turkiye Cumhuriyetine planlaştırılğan eki künlük resmiy ziyareti başlandı.
«Memleket başı Turkiye prezidenti Recep Tayip Erdogan, Turkiye baş - naziri Ahmet Davutoglu ve Turkiye büyük milliy meclisniñ yolbaşçısı İsmail Kahramannen körüşüvlerni keçirmege planlaştıra. Ziyaret çerçivesinde Ukraina ve Turkiye arasında yüksek dereceli Strategik şurasınıñ beşinci oturışı keçirilecek. Bunıñnen bir sırada, Turkiye iş adamları ile körüşüvler de ötkerilecek», -dep qayd etile Ukraina prezidentiniñ resmiy saytında.
Ukraina ve Turkiye arasında munasebetler soñki bir qaç ay devamında faalleşti. Rusiyenen olğan zıddiyetten soñra, Turkiye halqara cemaatçılığınıñ Ukraina territorial bütünliginen, Rusiye tarafından yarımadanı işğal etkeninen bağlı mevamını qabul etip, kendi noqta - i nazarnı seslendirdi. Bunıñnen bir sırada Turkiye qırımtatarlarnen sıq bağlıdır, olarnıñ ekseriyeti Turkiye Cumhuriyetinde yaşamaqta.


text:
QITAYDAĞI MWSILMAN ELITASINIÑ KÜRDELİ TARIHI JÄNE ONIÑ ŞIĞIS TÜRKSTANĞA IQPALI
Şığıs Türkistandağı (新疆) Qazaqtar men Wyğırlardıñ sayasi, mädeni, äleumettik-ekonomika tarixın köbinde ortalıq aziyanıñ sayasi auanımen tığız baylanıstırıp jatamız. Bälkim, dwrıs da şığar. Biraq, men onıñ işki qıtaydağı MWSILMAN ELITASImen de tığız qatısı barın basa aytqım keledi. Qıtaylar jalpı mwsılmandardı HUIY (回) dep ieroglif tañbamen tañbalağan. Jalpı mwsılman jwrtın HUIY MIN' (回民) deydi. Mısalı Şıñjañnıñ bwrınğı gubernatorı YAñ Zıñşin (杨增新) 1918-1922 jıldarı ortalıq Pekin ükimetine Alaşorda men Türkistan avtonomiyası turalı jedelxat joldağanda “ortalıq aziyadağı huiy min'dar (yağni mwsılmandar) birigip respubilika qwrıp jatır” degen sitat keltiredi. Sosın Tibet mwsılmandarın- 藏回 (Zañ Huiy), Qaşqariyadağı Wyğırlardı- 缠回 (Çan Huiy), Mongol mwsılmandarın- 蒙回 (Mıñ Huiy) dep atağan.
Osı Huiylardıñ (yağni mwsılmandar) işinde sanı men sapası, intellektualdıq darını, sayasi salmağı men äskeri küşi jağınan eñ basımı- HAN' MWSILMANDARI. Bılayşa aytqanda özi qıtay (汉族), biraq mwsılman. Qıtay kommunisterine deyin (共产党) bwlardı qıtay dep jeke wlt statusın berip ayırmağan edi. Qıtay kommunistteri bilikke kelgen soñ bwlardı jeke wlt dep tanıp, wlt jäne teritoriya statusın berip HUIY ZU' (回族) dep atadı. Sonımen mıñ jıldan beri öz mağınasında däl qoldanılıp kelgen 回 (Huiy) ieroglifınıñ mağına maştabı taraydı. Qoş, bwl wzaq äri qırtımbaydıñ äñgimesi…
Men bwl qıtay mwsılman elitasın nege sonşa aytıp otırmın degende, mınau:
*19-ğasır soñındağı qıtay Mwsılman elitasınıñ damuı men qwldırauı jäne onıñ Şığıs Türkistanğa ıqpalı;
*20-ğasır basındağı qıtay Mwsılman Elitasınıñ damuı men qwldırauı jäne onıñ Şığıs Türkistanğa ıqpalı;
*Kommunistter däuirindegi qıtay Mwsılman Elitasınıñ damuı men qwldırau jäne onıñ Şıñjañ (ŞUAR) Qazaq-Wyğırlarına ıqpalı;
Endi osını xal-qadirimşe tarqatıp tüsindiremin…
Qıtay mwsılman elitasınıñ mädeni, äleumettik ham sayasi baquatı Şığıs Türkistanmen tığız baylanıstı boldı. Qıtay mwsılman elitası küşeyip twrğanda qıtay otarşıldarınıñ Şığıs Türkistan men Ortalıq aziyağa ıqpalı älsiz boldı. Al, qıtay mwsılman elitasınıñ älsiregen kezinde Qıtaydıñ Şığıs Türkistan men Ortalıq aziyağa ıqpalı kirpik qaqqanşa ğana wlğayıp şığa keldi. Sol sebepti, qıtay Şığıs Türkistan men Ortalıq aziyağa ötu üşin osı eki aradağı tabiği qamal-qalqan bolğan QITAY MWSILMANDARINIÑ ELITA şoğırın qwlatuı kerek bolğan.
Siz oylañız, Cin ükimeti (清朝) 19-ğasırdıñ soñın ala Şığıs Türkistandı atap aytqanda YAqwpbektiñ 30 mıñ äskeri bar Altışahar memleketin nege nebäri 2 mıñ äskermen jaulap ala saldı? Bwğan, birinşiden YAqwpbektiñ işten şirui sebep bolsa ekinşiden jäne negizgi sebep İşki Qıtaydağı mwsılman elita şoğırınıñ 19-ğasırda tas-talqan bolıp qirauı sebep bolğan. Osı kürdeli kezeñde Cin äskeri qıtaydıñ bes ülken aymağına (省 nemese provincsiya) tazalau jürgizip neşe million qıtay mwsılmandarına GENOCIT jasağan. Genocittan aman qalğan az sandı mwsılmandar qaşa soğısa jürip YAqwpbektiñ Altışahar memleketinen ötip bügingi Qazaq pen Qırğız şekarasında twraqtağan. Osı qilı tarix turalı qıtada keyin köp jazıldı, köp aytıldı. Bwl da biz üşin Qıtaytanudıñ bir böligi.
19-ğasırda Cin ükimeti ne üşin qıtay mwsılmandarımen (回民) qandı esep ayırısadı? Qıtay mwsılmandarı Cin sayasatına qalay ıqpal jasadı? Ne üşin Şığıs Türkistanğp tabiği qorğan bolğan qıtay mwsılman elitasınıñ dualı qwlap edi, Cin nebäri birer jılda twtas Şığıs Türkistandı jaulap Ortalıq aziya men Auğanıstan, Indiyağa swqtana bastadı? Bwl da ğajap taqırıp.
Qıtay mwsılman elitasınıñ ekinşi ret küşeygen uaqıtı 20-ğasır bası. Biz Kenesarıdan soñ Alaş eli sayasi täuelsizlikti qarudan köri qalamğa süyenip yağni oqu-bilimge süyene izdedi dep aytamız ğoy, däl soğan wqsas qıtay mwsılmandarınıñjaña buın elitası ruxani-mädeni jañaruğa ayaq bastı. Jappay gazet-jurnal aşıp, oqulıqtar men kitaptar audarıp sana revolucsiyasın bastap ketti. Qısqa ğana otız jıldıñ işinde olar jeke äskeri armiyası bar, jeke äkimşilik aumağı bar militarist jeke sayasi knazğa aynalıp tarix saxınasına şığa keldi. Onı qıtay tayau zaman tarixında 西北三马 yağni “Batıs-Teristiktiñ Üş Ma Äulet Şonjarı” deydi. Olardıñ ıqpal-küşi qıtaydıñ qazirgi YUunnan (云南), Cinxay (青海), Gansu' (甘肃), Nin Şiya (宁夏) qatarlı tört ülken provicsiyasına şoğırlandı. Bwdan tıs qıtaydıñ on ülken provincsiyası men qazirgi Şığıs Türkistanğa tikeley ıqpalı jürip twrdı. Şığıs Türkistan men qıtay biligi arasında bwlar QAMAL rölin atqardı. Bwl şonjarlardı MA familiyası (äuleti) jeke bilep-töstep twrdı. Bwl şoğır küşeyip twrğanda Şığıs Türkistandı bilep twrğan YAñ Zıñşin (杨增新) men Jin' Şurn'dar (金树仁) qıtaydıñ ortalıq ükimetimen tike baylanısa almay ne Mwñğoliyanı ne Reseydi basıp ötip ortalıq ükimetke qatınaytın bolğan. Sonımen qatar işki qıtaydıñ jwmıssız aqpa bosqındarı Şığıs Türkistanğa ağılıp öte almay sonımen Şığıs Türkistandağı qıtaydıñ tabiği ösim mölşeri qwldırap ketti. Qıtay mwsılmandarınıñ sayasi elitası küşeygeni sonşa Şığıs Türkistanğa birqanşa polk attı äsker jiberip Ürimji, Sanjı men Şonjı öñirin öz meñgeruine alıp ortalıq aziyamen sauda-biznes jol torabın monopolday bastağan. Şığıs Türkistanda mwsılman memleket qwrudı oylağan Qojaniyaz eñ äueli Qaşqariyanıñ million mwsılmandarınan köri qıtay mwsılman elitasın äbzal körip Ma äuletinen arnayı MA JUÑIIÑ (马仲英)-dı şaqırtqanın bilemiz. Keyin Ma men Qojaniyaz ekeui Jemsarıda kelispey Ma bükil äskeri küşin şegindirip bolıspay qoyadı da Qojaniyaz qıtaydan oysıray jeñiledi. Endi qarañız, äkesiniñ bası şıbılğan Elisqan Batır Şıñ Dubannan (盛世才) kek alu üşin 500 tütindey qazaqtı köşirip ne sebepti Qıtay Mwsılmandarınıñ Şoğırlı öñiri Gansu (甘肃) men CinHay-ğa (青海) qaray baradı? Ne üşin Ma äuletimen äskeri kelsimşart jasasadı? Ne üşin bireuler Ma äuleti men Qazaqtardıñ arasına iritki saladı? Jalpı Şığıs Türkistannan qıtay mwsılmandar zonasına köşken qazaqtıñ wzın sanı 3000 tütinnen asadı. Bwnıñ barlığı tıñnan zertteudi qajet etetin qilı dünieler.
Hoş, Qıtay mwsılmandarınıñ sayasi elitasında 100 mıñ saylauıttı äskeri bolğan jäne olar 40- jıldarı kommunisttermen qiyan-keski şayqastar jasağan. Qıtaydıñ million bosqındarı men jüz mıñdağan äskerin Şığıs Türkistanğa ötkizbey tosqauıl bolğandıqtan bwnıñ soñı Şığıs Türkistandağı Qazaq wlt-azattıq köterlisiniñ tez äri qısqa uaqıtta jeñiske jetuine tarixi mümkindik jasağan. Qıtay mwsılman sayasi elitası batıs-teristik bes provincsiyağa mığım ornalasıp kommunist qıtaydıñ negizgi bazasın talqandap otırğandıqtan jäne qıtay kommunistteriniñ 70 mıñ äskeri qosının (3 mıñı kileñ äyel äsker bolğan deydi) qorşap joyıp kommunistterdiñ Şığıs Türkistanğa jorığın bıt-şıt ğıp eseñgiretkendikten Sovet äskeri küşteriniñ aralasuı kerek boldı. Sovetter Japoniyanıñ Manjuriyadağı 3 million Kanton äskerin joyıp olardan qalğan äskeri qaru tetikterin qıtay kommunistterine bergendikten jäne Nan Kindegi (南京) qıtay ükimeti sergeldeñ ğwmır keşip Tayvanğa (台湾) bosqandıqtan qıtay mwsılmandarınıñ sayasi elitası qıtay-orıs kommunistteriniñ qorşauında qaladı. Sonımen jartı ğasır Şığıs Türkistanğa QORĞAN bolıp geo-sayasi, geo-strategiyalıq jaqtan demeu rölin atqarğan mwsılmandar şoğırı qandı qırğınmen joyıladı. Birqanşa elita arap elderine qaşadı, birazı Tayvanğa qaşadı. Tabiği qorğanınan ayrılğan Şığıs Türkistan wlt-azattıq köterlisi qısqa uaqıtta tıp-tipıl boladı. Tipti, Şığıs Türkistan Wlttıq Armiyası kommunisterge BİR TAL OQ ATPAY aq berile saldı. Altay, Erenqabırğanıñ biraz qazağı qaşa soğısıp Indiya-Kaşmir asıp ketedi. Ğalamdıq sayasattan beyğam Qaşqariyanıñ million wyğırı eşqanday qarsılıq-narazılıqsız berile saldı.
Sonımen, qıtay kommunistteri bilikke kelgen soñ Mwsılman Qıtayğa qırğiday tidi, eñ äueli olardı bölip jeke wlt statusın berdi. Bwrınğı bes ülken provincsiyasın bölip parşalap nebäri quıqtay NiñŞiya-da (宁夏) jeke avtonomiyalı region qwrıp berdi.
Kommunist biliktiñ alğaşqı on jıldıqtarında qıtay mwsılmandarı (arı qaray Huiylar nemese Huizular) eseñgirep es jiya almadı. Oqu-öner qwldıradı, 20-ğ basındağı jetistikteri “kapitalizm” sarqınşağı sanalıp alastatıldı, jappay sauatsız buın qalıptasa bastadı. Qıtay mwsılmandarı üşin endi kommunisttermen jağalasa jürip özin saqtap qalğısı keletin jaña sayasi buın jarıqqa şığa bastadı. 1976-78 jıldardan soñ äsirese MAO-dıñ dara bileuinen äbden şarşağan qıtay demokrattarınıñ qıtaydı qayta qwru kezeñin jaqsı paydalanıp qıtay Mwsılman Elitası yağni Huiy Zular (回族) jaña mädeni-ädebi, ekonomikalıq ham ağartuşılıq qozğalısın bastap ketti. Qısqa ğana on-on bes jıl işinde qıtaydıñ prem'er ministirdiñ orınbasarlığına deyin köterilip sayasi elitanıñ jaña şoğırın qalıptastırdı. Qıtaydıñ din ister müftiyatın, wlt ister komitetin, mwsılman elderimen (arap-iran) diplomatiyalıq qatınastağı ökiletti elşi qatarlı sırtqı sayasi institutın jäne qıtaydıñ keybir öñirlik biznes-sauda burjuaziyasın uısına ala bastadı. Bwnıñ soñı qıtaydıñ kommunist wltşıldarı men qıtay kapitalistteriniñ mwsılman elita şoğırın qayta qwrıqtau, joyu ürdisine äkep soqtı. Qıtay kommunistteri mwsılman elitasın älsiretu üşin olarmen ideyalogiyalıq jaqtan kereğar ağım Salafizm men Uaxabizmge astırtın qoldau biodirip neşe mıñ mwsılman qıtaylardı 80-jıldardıñ soñınan bastap Saud Arabiya bastağan birqanşa elderge jibere bastadı. Sonımen 90-jıldar men 2000-jıldar basında mwsılman elitası dini taqırıpta bir-birimen küresip ketti. Bwnıñ soñı jekelegen dini twlğalardı, sayasi liderlerdi astırtın qastandıqpen öltiruge äkep soqtı. Qıtay kommunistteri dini alauızdıqtı sıltauratıp bükil qıtaydağı mwsılman elitasınıñ zañdı qwziretterine tise bastadı. Prem'er ministirden bastap qıtaydıñ negizgi sayasi jüyesinen mwsılman qıtaylardı tazalap ornınan alıp tastadı. Sayasi bilikte qorğansız, basşısız, wlt ister komiteti men ortalıq byuroda, kongrede jäne burjuaziyalıq elitadan qağılğan qıtay mwsılmandarınıñ soñğı on bes jıldan bergi tragediyası mine bügin Şıñjañğa (ŞUAR) janamalay sayasi ıqpal jasap otır. Şıñjañ mwsılmandarınıñ intellektualdıq küşi, ziyatkerlik darını men sayasi elita küşi älsiz bolğandıqtan işki qıtaydıñ bes ülken provincsiyasındağı qıtay mwsılmandarınıñ elita şoğırına iek artatını ras edi. Bwl tarixi faktı edi. Soñğı on bes jıldı arqa tiregi- mwsılman qıtay elitası şeksiz älsiregendikten Şıñjañ osı künde toqırau men sayasi küyzelisti bastan keşude.
Qazaqstanda qıtaytanudıñ “Alaştıq” nemese twtas ortalıq aziya elderiniñ “Türkistandıq” ülgisi men modeli tezden qalıptasuı kerek. Qazaqstanda qıtaytanu el aman, jwrt tınışta özekti mäselelerdi qozğap Qıtay Mwsılmandarınıñ Kürdeli kezeñin osıdan on jıl erte zerttep onıñ Şıñjañ (ŞUAR) men ortalıq aziyağa strategiyalıq ıqpalın aldın-ala boljay alğanda bügin QITAY QAZAQTARI köp zardaptan bas aulaq bolar edi. Endi bizge qıtaytanudıñ jaña tetikteri men sauattı mexanizmi kerek!
Eldes ORDA
25/03/2018


text:
Onıñ aytqanına köre, iyül başında qabaatlanğanlarnı ve zarar körgenlerni cinaiy taqiqatnıñ malümatlarınen tanış etecekler.
Ukraina Baş prokurorınıñ beyanatı «Nebesnaya sotnâ» elâk olğanlarnıñ soy-sopları içün teşkil etilgen UBP Baş taqiqat idaresinde açıq qapular Künü çerçivesinde olıp keçti, – dep bildire Ukraina Baş prokuraturasınıñ matbuat hızmeti.
Açıq qapular Künü kütleviy öldürüvler vaqtında zarar körgen tahminen 200 insannı topladı.
Ukraina Baş prokurorı Vitaliy Yarema «kerçekni belgilemek ve Maydanda cinayetlerde qabaatlanğanlarnı mesülietke celp etmek bizim esas vazifemiz olaraq qala», dep qayd etti.
Soñra qabaat senetleri mahkeme muzakeresine taqdim etilecek.
Bundan evel Baş prokuratura narazılıq aktsiyalarnı dağıtuv boyunca cinaiy faaliyetniñ cedvelini aydınlatqan edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda mahkemege 30 yaşındaki Aqmescit sakinine qarşı cinaiy iş yollanıldı. Onı tanışnıñ öldürüvinde qabaatlaylar. Bu aqqında dekabr 15-te Qırımnıñ «Taqiqat komiteti» bildirdi.
Taqiqatnıñ malümatına köre, 2014 senesi sentâbr ayında qabaatlanğan şahıs Aqmescit rayonınıñ eki köyü arasındaki yolda tanışınen qavğa etip, onıñ başını çöküçnen urdı.
«Ölgenini tüşünip, er kişi maşinadan benzin kanistrasını çıqardı ve zarar körgen insan etrafındaki yerge benzin tökip, onı yaqtı ve ketti. Sentâbr 11-de saba daa sağ olğan er kişini yerli sakinler tapıp, hastahanege alıp kettiler, anda o körgen yaralardan can berdi», – dep haber ete komitetniñ matbuat hızmeti.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet «ruporı» Krıminform saytı bildire ki, qabaatlanğan şahıs bundan evel öldürüv sebebinden mahkeme etilip, Donetsk vilâyetinde apiste bulunğan edi. Anda da zarar körgen adamnen tanış olğan eken. Zarar körgen adam bu sene yazda terrorizmge qarşı tedbirler keçirilgen yerden köçip keldi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Bunı Qırım Fevqulâde işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Krımenergo» malümatına köre, şu obyektler arasında içtimaiy emiyeti olğan obyektler yoqtır.
Fevqulâde işler nazirliginiñ malümatına köre, şimdilik bu mesele üzerinde «Krımenergonıñ» 13 brigadası çalışa.
Evel bildirilgeni kibi, Qırımda ava şaraitlerinden sebep 24 meskün yer ışıqsız qalğan edi.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, yarımadada mayıs 29-na qadar furtuna havfı ilân etilgen. Çarşenbe künü şiddetli yağmurdan sebep Aqmecsit yollarını suv bastı.


text:
«Bes-bellidir ki, Qırım içün yerli organlarğa saylavlarnıñ uzatılması istenilmezdir. Bizni Ukraina ile, işbu serlevalar ile bağlağan er şeyni bu yılda qaldırmalımız ve 2015 senesine siyasiy akimiyetniñ yañı tertibatı ile kirmelimiz. Şunıñ içün biz yerli akimiyet organlarına nevbetten tış saylavlarında israr etecekmiz. Biz bu yönelişte çalışamız, adliyeciler zaruriy vesiqalarnı azırlaylar, biz saylavlarnı bu sene, misal içün, dekabrniñ soñunda, keçirmek imkâniyetini ögrenemiz», – dedi Konstantinov.
Bugün Qırım «parlamenti» yarımadada deputat saylavlarını 2014 senesi sentâbr 14 künü keçirmek içün bütün zaruriy vesiqalarnı qabul etti.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki daimiy temsilcisi Boris Babin, Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında Ukrainağa qarşı tedbirler ötkerile, vaziyetni qızıştırmağa areket eteler dep iddia ete. Qırımğa yaqın memuriy sıñırda neler ola? Rusiye propagandası ve Qırım memurları buña nasıl baqa? Ukraina bu hususta ne yapa? Bu ve başqa suallerge Qırım.Aqiqat Radiosınıñ musafirieri ve mutehassıslar cevap bere.
Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki daimiy temslcisi Boris Babin bu rayonda ukrain arbiyleriniñ arttırılmasına çağıra.
Çeşit türlü qanunsız zümreleşmeler qanunsız yolcu naqliyatınen oğraşa, mitingler ötkere, ükümetke siyasiy talaplar qoyalarBoris Babin
– Vaziyet pek mürekkep. Çeşit türlü qanunsız zümreleşmeler qanunsız yolcu naqliyatınen oğraşa, mitingler ötkere, ükümetke siyasiy talaplar qoyalar. Diger«kriminalğa yaqın» zümreleşmeler aqqında asla da aytıp oturmayım. Problema şunda ki, tecavuzcı-devlet yerli akimiyetniñ zayıf olğanını köstermek maqsadınen bunı, vaziyetni kerginleştirmek içün qullana. O yerde kerçekten de kadrlar ve teşkiliy problemalar mevcut. Lâkin yaqın vaqıtta bütün problemalar çezileceginden eminmiz. Men ilk künlerden başlap Qırım ve Aqyar Milliy politsiya bölüginiñ quvetlendirilgenini istegen edim ve şimdi olar bütün sıñır noqtalarında em de hususan Geniçeskke de yerleştiler. Biz israrnen Milliy gvardiyanıñ bütün bölükleri yerleştirilgenini rica etemiz. MVD yolbaşçıları tarafından bu teklif tolusınen qabul etilmedi.
Boris Babin Geniçesk şeerini deñiz qaravulı ve Ukraina Arbiy Deñiz Quvetleri yerleşken bir şeer yapmaqnı teklif ete. Onıñ fikrine köre, Azav deñizinde bir kerginlik olğan vaqıtta bu tedbirler pek büyük emiyet qazana.
Hersonlı faal ve «Most» internet-neşiriniñ muarriri Sergey Nikitenko umumen alğanda prezidentniñ Qırımdaki daimiy temsilcisiniñ degerlendirüvinen razı.
– İcra akimiyeti sıñırdaş Geniçesk rayonınıñ problemalarından uzaqlaşqan alda. Men degerlendirüvlerimde muqayıt olam, amma Geniçesk rayon memuriyetiniñ reberi (Oleksandr Vorobyov – QA) iç bir şey yapmağanı çette tursın, yapmaması bir cinayet, zaten. Onıñ anda qalmağa devam etkeni, icra akimiyetiniñ, hususan valiniñ bir cinayeti sayıla. Kerçekten de, özara küreş alıp bararaq kerginlik yaratqan bir qaç dane kriminal zümreleşme bar. Yaqın vaqıtta bizler anda seyahatçılar yani Rusiye tarafdarları barıp, çeşit sebepler altında ortalıqnı «qarıştırmağa» areket etkenini körgen edik. De balıqçılarğa, de taksicilerge qol tutqan ediler. Belli ki, bunıñ epsi, meselâ, Qırımğa yapılğan naqliyat kibi umumiy qabarcılıq üzerine bir ilâve ola. Bizim cevapsız qalğan bir sürü meselemiz bar.
Herson viâyet şurasınıñ deputatı, fevqulâde vaziyetler ve mudafaa boyunca vilâyet şurası reberiniñ mesleatçısı Mıkola Stavitskiy bu areketsizlikte ukrain devlet mahsus hızmetlerini öpkeley.
Aslında sıñırda yerleşken regionda devlet alâ daa SBU yolbaşçısını tayin etmedi. Bu bir nonsens ve devletniñ zayıf olğanınıñ köstergiçiMıkola Stavitskiy
– İlk-evelâ, menimce, Herson vilâyetindeki Ukraina telükesizlik hızmeti pek zayıf çalışa. Mesele anda çalışqan hadimler zayıf olğanında degil de, aslında sıñırda yerleşken regionda devlet alâ daa SBU yolbaşçısını tayin etmegenindedir. Bu bir nonsens ve devletniñ zayıf oğanınıñ köstergiçidir. Ayrı bir Rusiye tarafdarı olğan şahıslar bunı körgen soñ, vaziyetni kerginleştirmege baqa, vilâyet yolbaşçılarınıñ istifağa yollamağa, ne yerde ise, «Herson halq cumhuriyeti» qurmağa çağıralar. Bu cinayetçi gruppalarnı bugün esasen faaller, ictimaiy vatanperver teşkilâtları ve ATO iştirakçileri bastırıp, cayılmasını toqtata. SBU daa da faal çalışmaq kerek, çünki insanlar bunı kerçekten de beklep otura. Mında Rusiye tarafdarları yoq, lâkin provokatorlar bar.
Yaqınşarq tedqiqatlar Merkezi müdiriniñ muavini Sergey Danilov yaqın vaqıtta Herson vilâyetiniñ Qırım memuriy sıñırı civarında yerleşken meskün yerlerde ötkerilgen ictimaiy araştırmalar aqqında ikâye ete.
– Er yerde vaziyet bir degil, vaziyet qarışıq. Herson vilâyetiniñ bütün cenübinde, hususan Geniçesk rayonında özüni etnik ve siyasiy ceetten ukrainalı dep qabul etken vatandaşalrnıñ sayısı bayağı arttı. Bu regionda qatiyen küçlü Rusiye tarafdarları mevcut dep iddia etilmez.
(Metinni Vladislav Lentsev azırldı)


text:
Kyivniñ merkezinde belli bir Ukraina brendi mallarınıñ tükânı öz vitrinalarında Rusiye apishanesnde açlıq tutqan Ukraina rejissörı Oleg Sentsovğa qol tutuv bannerlerini yerleştirdi.
Tükân saipleriniñ içtimaiy ağlarda bildirgenine köre, olar, böyle etip, Sentsovğa qol tutqanlarını ifade ete, çünki «olarnıñ yurtdaşı, dürüst ve cesür insannıñ elâk olmasına yol berip olamaylar ve bermek istemeyler».
Tükân saipleri, Facebooktaki saifelerinde: «Vitrinalarımız – sesimizdir. Olar paytahtnıñ baş soqağına çıqa. Olarnıñ yanında biñlerce kişi – em Ukraina, em de çet memleketleriniñ vatandaşları keçe. Biz, noqtai-nazarımıznı bildirmek içün vitrinamıznı deñiştirdik. Çünki Rusiyede qabaatsız olaraq 20 yıl apis cezasına mahküm etilgen yurdaşımız, kinorejissör Oleg Sentsov, açlıq ilân etti», – dep beyan eteler.
Yigirmi qadar Ukraina mallarınıñ istisalcısını birleştirgen tükânda başqalarnı da Oleg Sentsov ile birdemlik tedbirine qoşulmağa davet eteler.
Bildirüvde: «Vitrina ve pencerelerge saip olğan er kesni bizge qatılmağa davet etemiz. Kyiv ve memleketimizniñ bütün vitrinaları bir sesnen laqırdı etmek kerekler! Biz diqqatnı celp etmek kerekmiz ve bunıñ artından areketler olacağından eminmiz. Ukrainanıñ siyasiy mabüsleri cedvelinde yat kişiler yoq. Anda er kes bizimki», – denile.
Mayıs 16-da, Sentsovnıñ, Rusiye apishanelerinde bulunğan bütün Ukraina siyasiy mabüslerni azat etmek talabınen muddetsiz açlıq ilân etkeni belli oldı.
Mevzuğa dair: Oleg Sentsov – sert rejimli koloniyada 20 yıl. Ayşe Umerova Qırım rejissörınıñ ayatı ve faciası aqqında
Bu munasebet ile Ukraina prezidenti Petro Poroşenko qanunsız olaraq apishanelerde tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ eñ qısqa vaqıtta azat etilmesi içün halqara toplulığını Rusiyege tazyiqnı devam etmege davet etti.
Sentsov ve Qırım sakini Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesiniñ mayısında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp, yaqalandılar. 2015 senesiniñ ağustosında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıl sert rejimli koloniya cezasına mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımadı.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri bildire ki, böyle fikirni Aksönov Federal alâqa agentliginiñ vekilleri ile olıp keçken körüşüvden soñ Qırım jurnalistine seslendirdi.
«Marazm qaviyleşe. Kimden pekinecek olalar, añlap olamayım. Bizler bir kimseni qorquzmayıq... Bazıları ara-sıra hastalanalar, olap birisi bir yerge ketecegini tüşüneler. İsteseler – pekitsinler. Olarnıñ öyle de olmağan paranı masraf etmege yeri olmasa, suniy inşaatlarnı qazsınlar. Belki de, sıñırcılarğa iş tapmaq kerek? Belki de, olar anda kart oynaylar. Bu da tabiiy bir al. Asker köpek suvarmasın dep, oña vazife bermek kerek. Mantıq olmağan yerde bir şey tahmin etmege qıyın ola», – dep ayttı Aksönov.
İyün 18-de saba Qırım «akimiyetine» yaqın olğan Krıminform saytı ukrain arbiyleri tarafından «Çonğar» kiriş noqtasında sıñır pekitilgenini bildirdi.
Neşirniñ malümatına köre, qayd etilgen kiriş noqtasını sançqan telnen qoralağanlar. Yolda balaban beton blokları qoyulğan, yolnıñ eki çetinde de saqlanmaq içün belgilengen topraq inşaatlarnıñ qurması başlandı.
Qırım ile sıñır pekitilmesini ne Ukraina Devlet sıñır hızmeti, ne de Mudafaa nazirligi izaatlamadılar.
Devlet sıñır hızmetiniñ saytında berilgen malümatqa köre, Rusiye devlet sıñırında, Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı bölükleri kelgen yerlerde, mudafaa sisteması mükemmelleştirile.
Lâkin Qırım yanında bir de bir pekitüv areketleri aqqında malümat yoq.


text:
Bunı jurnalistlerge şeer akimiyetiniñ reis muavini Aleksandr Sveçnikov bildirdi, dep haber ete Qırım akimiyetiniñ ruporı «Krıminform».
«Paromda bankomatlarnı yerleştirmege oñaytsız. Aqyarda banklar işke başlaylar, şunıñ içün paromda ihtiyac endi yoq. Maliye tertibatı tertipleşe», – dedi Sveçnikov.
Bankomatı olğan «Kapitan-leytenant Kazarskiy» paromı Aqyar merkezinde Artilleriyskaya körfezinde mayıs 12 künü yerleşti. Şeer sakinleri mında ukrain banklarnıñ grivna varaqaları ile aqça ala bilecek edi. Faqat avtomatlarnıñ inkassatsiyası öyle de olmadı. Mayıs 29 künü parom duraqtan köçti.


text:
Tatar tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatar tele (Tatarça) – tatarlarnıñ milli tele, Tatarstannıñ däwlät tele, Rusiädä taralu buyınça ikençe tel.
Törki tellärneñ qıpçaq törkemenä kerä. YUNESKO iğlan itkän 14 tel isemlegenä kerä.
ЭчTәлek
Qullanılışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarça Tatarstanda räsmi tel bulıp sanala. Törki teleneñ Qawqazda qullanıla torğan söyläme dä tatarçağa bik yaqın, ul anda Qumıqça dip atala.
Tatar tele xalıqara qullanuda yöri torğan tel. Tatar telendä Tatarlar ğına tügel, İdel-Uralnıñ başqa xalıqları da söyläşä, alar arasında: Başqort, Çuaş, Udmurt, Çirmeş, Qazaq, Äzäri h.b. xalıqlar wäkilläre. Urıslar arasında da Tatarça söyläşüçelär bar.
Töp cirle söylämnär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar teleneñ şaqtıy küp söyläşü törläre bar: Qırımça, Başqortça, Seberçä häm başqalar. Bügenge fänni büleneş buyınça Başqortça häm Qırımça söylämnäre ayırım tellär dip sanala. Qazandağı söyläşü ädäbi bulıp sanala.
Älifba[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge Kirill älifbası häm Latin älifbası qullanıla, Ğärap imläse qullanışı dä röxsät itelgän. Kirill älifbasında 39 xäref bar, Latin älifbasında 34 xäref bar.
Kirill älifbası
Latin älifbası
Älifba tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başta Törki telendä yazu öçen berniçä älifba qullanılğan, alar arasında Törki xalıqlarnıñ üz “Orxon älifbası” da bar.
900 yıllarnıñ başında qullanuğa Ğäräp älifbasına nigezlängän älifba kerä. Ozaq waqıtlar Ğäräp yazuı Tatarlar tarafınnan bernindi üzgärtüsez genä qullanılıp kilä. Farsılar, üz telläreneñ ixtıyaclarınnan çığıp, Ğäräp älifbasına dürt xäref östilär (p, ç, j, g). äkrenläp bu xäreflärne Urta Aziä Törkiläre dä üzläşterä, soñraq alarnı Tatarlar da qabul itälär, älifbalar tarixında ul «İske imlä» yä isä «İske älif» iseme belän yörtelä. Läkin ul äle Tatar telenä, anıñ qanunnarına tulısınça cawap birä torğan älifba bulmıy. Mäsälän, Tatar telendäge «g» İske imlä älifbasında Ğäräp teleneñ «k», Tatarnıñ «ç» Ğäräpneñ «c», häm «p» urınında «b», «ñ» Ğäräpneñ iske “nk” xärefläre arqılı belderelgän. Borınğı Tatar qulyazmalarında başqa xäreflär yärdämendä belderü oçraqları da bar.
19 yözneñ axırlarında Ğäräp yazuın Tatar teleneñ tulıraq yaraqlaştıru kiräklege turında xäräkät başlana. Anı berençelärdän bulıp Qayum Nasıyri (1825-1902) kütärep çığa. Bu mäsäläne ul 1885. yılda Qazanda basılıp çıqqan «änmüzäc» kitabında şaqtí kiñ yaqtırta. Mäğrifätçe ğälim Tatar telendä un suzıq awaz buluın kürsätä, alarnı belderü öçen Tatar älifbasında östämä xäreflär kiräklegen äytep, ul xäreflärne täqdim itä. Läkin törle säbäplär arqasında ul üzeneñ bu täqdimnären ğämälgä aşıra almıy qala.
Tatar imlasın kamilläşterügä zur öleş kertkän ğälimnär arasında Äxmäthadi Maqsudiğa (1864-1941) ayırım tuqtalıp ütärgä bula. Äxmäthadi Maqsudinıñ 1892. yılda berençe tapqır dönya kürgän «Möğällime äwwäl» isemle älifbası ayıruça zur uñış qazana. Kitapnıñ utızdan artıq basması bar, ğömümi bastıru 1,200,000 danädän artıp kitä. ä.Maqsudinıñ bu älifbası buyınça Tatarlar ğına tügel, Üzbäklär, Qazaqlar, Qırğızlar, Qırım Tatarları häm başqa Törki xalıqlar da uqu-yazu nigezlären üzläştergännär.
Äxmäthadi Maqsudi imla mäs'älälären tere tälqinçe bula, üzeneñ «Yoldız» gäcite bitlärendä imla mäs'älälären yaqtırtqan mäqälälärgä zur urın birä, “‘imlada işetelgänçä yazu tieşle’ digän mäşhür qağidäne Tatar dönyasına kertep, armıy-talmıy taratırğa tırışa” ( Ğ.İbrahimnıñ bäyälämäse). Äxmäthadi Maqsudi Ğäräp yazuındağı öç suzıq awaz xäreflärenä tağın ikene (qısqa waw häm hai räsmiä) östi häm däreslekläre, kitapları aşa şunı ğämälgä kertep cibärä.
20 yözneñ berençe yıllarında Ğäräp yazuı nigezendäge başqa Tatarça älifbalar da mäydanğa kilä. Uqu öçen däresleklär, süzleklär basılıp çığa. Ğäräp yazulı bu Tatarça älifbalarnıñ, däresleklärneñ barısın da mökämmäl dip äytep bulmıy, älbättä, läkin alar arasında uñışlı ğına tözelgännäre dä bar. Şundıylardan X.Zäbirineñ «Räsemle älifba» (Qazan, 1910), Ğ.Nuğaybäkneñ «Başlanğıç» wä «Xösne xat» (1911, 1912), Ğ.Äxmärneñ «Xösne xat» (Qazan, 1911), Ğ.Alparnıñ «Xäref wä imlamız» (Qazan, 1912) häm «Tatar älifbası» (Qazan, 1913), N.Dumawinıñ balalarnı “ber ayda uqırğa, yazarğa öyrätä torğan” «Möğällim» (Qazan, 1913), X.Ğälineñ «Döres yazu» (Qazan, 1913), Ğ.İbrahimnıñ «Tatar sarıfı» häm «Tatar imlası» (Qazan, 1911, 1914) isemle kitapların kürsätergä bulır ide.
Bu yıllarda Ğäräp yazuın tözekländerü, Tatar telenä yaqınaytu yünäläşendä başqa omtılışlar da bula, xätta ayırım proyektlar da täqdim itelä, alar da ul çorda ğämälgä aşa almıy qalalar.
Soñğı tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Latin xärefläre XIII-XIV ğasırdan uq siräk qullanuda yöri başlıy. Yazu-älifbanı üzgärtü xäräkäte 19 yözneñ axırında başlana.
1926 yılnıñ Fevralendä Baqıda Törki xalıqlarnıñ Berençe Qorıltayı açıla. Şul uq 1926 yılnıñ aprelendä Qazanda “Yaña Tatar älifbası” cämğiäte oyışa.
1927 yılnıñ 3 İyülendä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän Jañalif – Tatar teleneñ räsmi älifbası itep raslana, anı ğämälgä kertü turında ber-ber artlı qararlar qabul itelä. “Jañalif” 1940. yılnıñ Ğinwarına qädär qullanılıp kilä. Jañalif 25 tartıqtan wä 9 suzıqtan tora ide.
1926 yıldan 1939 yılğa tikle arada, yäğni 12-13 yıl eçendä näşriätlärdän 7 meñ tiräse kitap töre çığa.
Tatar yazuı 1938-ençe yılda kirillitsaga küçerelä häm älegäçä ul yazu räsmi qullanılışta saqlana.
1999 yıldan birle Latin älifbası nigezendä tözelgän Yañalifkä qaytu bara häm qabul itelgän buyınça bu küçü 2011 yılğa tikle tämamlanırğa tieş ide. Läkin Räsäy Yuğarı Mäxkämäse latin älifbasın däwlät tele bularaq qullanu 2004 yılda tıyğan.
2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı" qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğärab älifbasın qullanu röxsät itelä.
Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.


text:
Önemli Ve Etkili Dilek Duaları
Önemli vede etkili dilek duasının okunuşu:
Bismillâhirrahmânirrahîm.
Sebbeha lillâhi mâ fis semâvâti vel ardı ve hüvel azîzül hakîm.Lehü mülküs semâvâti vel ardı yuhyî ve yümîtü ve hüve alâ külli şeyin kadîr. Hüvel evvelü vel âhiru vez zâhiru vel bâtınü ve hüve bi külli şeyin alîm. Hüvellezî halakas semâvâti vel arda fî sitteti eyyâmin sümmes tevâ alel arşi ya’lemü mâ yelicü fil ardı ve mâ yahrücü minhâ ve mâ yenzilü mines semâi ve mâ ya’rucü fîhâ ve hüve meaküm eyne mâ küntüm vallâhü bimâ ta’melûne basîr. Lehü mülküs semâvâti vel ardı ve ilellâhi türceul umûr. Yûlicül leyli fin nehâri ve yûlicün nehâri fil leyli ve hüve alîmün bi zâtis sudûr. Lev enzelnâ hâzal kurâne alâ cebelin leraeytehü hâşian mütesaddian min haşyetillâhi ve tilkel emsâlü nadribühâ linnâsi leallehüm yetefekkerûn. Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ hüve âlimül ğaybi veş şehâdeti hüver rahmânür rahîm. Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ hüve el melikül kuddûsüs selâmül mü’minül müheyminül azîz cebbârül mütekebbirü sübhânallâhü ammâ yüşrikûn.Hüvallâhül hâlikul bâriul musavviru lehül esmâül Hüsnâ yüsebbihü lehü mâ fîs semâvâti vel ardı ve hüvel azîzil hakîm. Allâhümme yâ men hüve hâkezâ ve lâ yezâlü hâkezâ ve lâ yekûnü hâkezâ ehadün ğayrühü eselüke bismikel aliyyil a’lel azîzil eazzel celîli ecellil kebîril ekberil kerîmil ekremil mahzûnil meknûnit tâhiril mutahhiril mukaddesil mübârekil hayyil kayyûmir rahmânir rahîmi zil celâli vel ikrâmi en tüsalli ve tüsellim alâ seyyidinâ muhammedin ve alâ âli seyyidinâ muhammedin ve en tefalelî kezâ ve kezâ ve sallallâhü alâ seyyidinâ muhammedin ve alâ âlihi ve sahbihi ve sellim
Dileğiniz her ne ise niyet ederek günde bir kez faydasından emin olana dek bu duayı okuyunuz


text:
Kreml nezaretindeki Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov millitlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar komitetiniñ reisi Zaur Smirnovnıñ istifasınen bağlı qararını «taraflarnıñ razılığı» ibaresi qoşaraq imzaladı.
Vesiqa oktâbrniñ 16-nda Qırım ükümetiniñ saytında derc etildi.
«Smirnov Zaur Ruslanoviç taraflarnıñ razılığınen Qırım Cumhuriyeti millitlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar devlet komitetiniñ reisi vazifesinden boşatılsın», – denilmekte qararda.
Kreml nezaretindeki Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov oktâbrniñ 16-nda istifa etti.
Ondan soñ, Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov, Smirnov semeresiz çalışmaları sebebinden onıñ talabınen istifa etti, dep bildirgen edi.
1999-2013 seneleri arasında Smirnov Yalta şeer şurasında milletlerara munasebetler ve migratsiya idaresiniñ başlığı olıp çalışqan edi.
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, o Qırımnıñ rusiyeli akimiyetine bağlı millitlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar komitetiniñ reisi vazifesine tayin etilgen edi.


text:
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ altı figurantına tevqifni üç ayğa uzattı.
Advokat Emil Kurbedinovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, muhakeme etilgen Emir-Usein Kuku, Refat Alimov, Arsen Cepparov, Vadim Siruk, Muslim Aliyev ve Enver Bekirov tahqiqat izolâtorında ağustos 28-ge qadar qalacaqlar.
Kurbedinov: «İmayemiz altında bulunğanlarğa tevqifni üç ayğa uzattılar. Biz, er vaqıt yapqanımız kibi, ev apisi istep muracaat ettik, lâkin mahkeme bizim delillerimzni esapqa almadı», – dedi.
Öz nevbetinde advokat Edem Semedlâyev, mayıs 23-te qabaatlav tarafı, kompleksli tilşınaslıq-dinşınaslıq mahkeme ekspertizasınıñ materiallarını ilân etmege devam etti, dep bildirdi.
«Prokuror ekspertizanıñ materiallarını ilân etmege devam etti. Zanımızca, artıq bundan soñki oturışuvda biz, onı azırlağan ekspertlerniñ sorğulamasına keçmek içün ilân etüvini yekünley bilirmiz», – dep añlattı o.
2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, Enver Bekirov ve Vadim Siruk yaqalandılar. Olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqalı olğanlarında qabaatlaylar.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte keçken köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinlerini Rostov-na-Donu şeerine yolladılar.
Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarınıñ azat etilmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız olaraq taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, olarnıñ diniy alâmetke köre taqip etilgenlerini tüşüneler. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenlerniñ esasen qırımtatarlar olğanını ve olarnen beraber İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Qurban bayram munasebeti ile namaz Aqmescitte oktâbr 4 künü Zenaat birligi evinde keçirildi.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, bayram namazını Qırım musulmanları diniy yetekçisi haci Emirali Ablayev keçirdi.
Bugün musulmanlar rahmetli olğan hatıralarına dualar oqudı, Allahtan qırımtatarlarğa tuvğan toprağında abadanlaştıruvnı soradılar.
Saba namazından soñ İd al-Adha bayramı başlana.
Belli olğanı kibi, saba, oktâbr 4-de, Qırım musulmanlarnı cumhuriyet «baş naziri» Sergey Aksönovnıñ adından 10 qoynı bağışladılar.
Bu tedbir cumaertesi künü Aqmescitte Seit Settar Camisinde keçirildi.
Bu sene Qurban bayram oktâbr 4-7 künü qayd etile. İşğalci akimiyet oktâbr 6 künü raatlıq künü olaraq ilân ettiler.


text:
KASE: dollar bağamı tağı 4 teñgege tömendedi ASTANA. QazAqparat - Qazaqstan qor bïrjasında (KASE) särsenbi küngi sawda-sattıqtıñ tañerteñgilik sessïyasında teñgeniñ AQŞ dollarına şaqqandağı ortaşa bağamı T+1 (USDKZT_TOM, kelisim ayaqtalğannan keyin kelesi küngi esebimen) esebimen 363,6 teñgeni quradı, dep xabarlaydı QazAqparat KASE-ge silteme jasap.
Fïn IT-kompanïyalarına qolaylı jağday jasawğa dayınbız - QR Prezïdenti XELbSÏNKÏ. QazAqparat - Fïn IT-kompanïyalarına qolaylı jağday jasawğa dayınbız. Bügin Fïnlyandïyanıñ bïznes kapïtandarımen kezdesw barısında Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev osılay mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparattıñ arnawlı tilşisi Xelsïnkïden.
Elbası: Qazaqstanda ïnvestïcïyalıq axwaldı jaqsartwğa bağıttalğan jumıstar turaqtı jürgiziledi XELbSÏNKÏ. QazAqparat - Fïn kompanïyaların Qazaqstanda bïznesin damıtwğa şaqıramız. Bul twralı bügin Fïnlyadïyanıñ bïznes kapïtandarımen kezdesw barısında Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev ayttı, dep xabarlaydı QazAqparattıñ arnawlı tilşisi Xelsïnkïden.
Qazaqstan men Fïnlyandïya tïimdiligi joğarı jobalardı birlesip atqarmaq XELbSÏNKÏ. QazAqparat - Qazaqstannıñ maşïna jasawşılar odağı men Fïn salalıq texnologïyalar federacïyası arasında özara is-qïmıl jäne ıntımaqtastıq twralı memorandwmğa qol qoyıldı. Qujat Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaevtıñ Fïnlyandïyağa resmï saparı ayasında räsimdeldi, dep xabarlaydı QazAqparattıñ arnawlı tilşisi Xelsïnkïden.
Qazaqstandıq avtoöndirwşiler 9 ayda 21 mıñnan astam jeñil kölik şığardı ASTANA. QazAqparat - Osı jıldıñ qañtar-qırküyek aylarında Qazaqstanda jeñil avtokölikterdiñ öndirisi ötken jılmen salıstırğanda 83,4 payızğa artqan, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi Qazaqstan avtobïznes qawımdastığınıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Qarjı mïnïstrligi zeynetaqı jïnağın jeke kompanïyalardıñ basqarwına berwdi qoldadı ASTANA. QazAqparat - QR Qarjı mïnïstrligi zeynetaqı jïnağın jeke kompanïyalardıñ basqarwına berw bastamasın qoldap otır. Buğan deyin atalmış bastamanı QR Ulttıq banki kötergen bolatın. Bul twralı Ükimettiñ baspasöz ortalığında ötken brïfïng barısında Qarjı vïce-mïnïstri Berik Şolpanqulov aytıp berdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Jekeşelendirwge jatatın, biraq awkcïonda ötpey qalğan nısandar kimge beriledi ASTANA. QazAqparat - Jekeşelendirwge jatatın, alayda satılmay qalğan nısandar kimge beriledi? Bul suraqqa Ükimettiñ baspasöz ortalığında ötken brïfïngte QR Qarjı mïnïstrligi Memlekettik mülik jäne jekeşelendirw komïteti törağası mindetin atqarwşı Ğalımjan Ïbraïmov jawap berdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
KASE: dollar bağamı tömendedi ASTANA. QazAqparat - Qazaqstan qor bïrjasında (KASE) seysenbi küngi sawda-sattıqtıñ tañerteñgilik sessïyasında teñgeniñ AQŞ dollarına şaqqandağı ortaşa bağamı T+1 (USDKZT_TOM, kelisim ayaqtalğannan keyin kelesi küngi esebimen) esebimen 367,63 teñgeni quradı, dep xabarlaydı QazAqparat KASE-ge silteme jasap.
Qazaqstanda altın öndirisi arttı ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda 2018 jıldıñ qañtar-qırküyeginde öñdelmegen jäne jartılay öñdelgen nemese untaq türindegi altın öndirisi 71 361 kelini quradı. Bul 2017 jıldıñ osı kezeñimen salıstırğanda 12,9% köp, dep xabarlaydı QazAqparat QR Ulttıq ekonomïka mïnïstrliginiñ Statïstïka komïtetine silteme jasap.
Qarağandılıq şam şığarwşılar Mordovïyadağı ğılımï alañdı paydalanbaq ASTANA. QazAqparat - Qarağandı oblısınıñ käsipkerler delegacïyası bïznes-mindetpen Mordovïya Respwblïkasınıñ astanası - Saranskide bolıp qayttı. Sapardıñ nätïjesinde agroönerkäsip keşeninde jäne jarıq texnïkalıq önerkäsipte iskerlik baylanıstı keñeytw twralı kelisim jasaldı, dep xabarlaydı oblıstıq äkimdiktiñ baspasöz qızmeti.
Şımkentte jıl basınan beri 139,9 mlrd teñge salıq öndirilgen ŞIMKENT. QazAqparat - Şımkentte jıl basınan beri 139,9 mlrd teñge salıq öndirilgen. Bul qarajattıñ 69 mlrd 278 mln teñgesi respwblïkalıq byudjetke joldanğan. Bul twralı qalalıq Memlekettik kirister departamentinde ötken brïfïngte söz boldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Ïtalïyalıq käsipkerler Mañğıstawdağı twrïzm salasına qızığwşılıq tanıttı AQTAW. QazAqparat - Ïtalïyalıq käsipkerler Aqtaw qalasında bïznesin damıtwğa nïetti. Olar 3 jıldan beri Mañğıstaw öñirin zerttep, nätïjesinde ïndwstrïyalıq äleweti joğarı Venecïya provïncïyasındağı Lonïgo qalası men Aqtaw arasında eki jaqtı twrïzmdi damıtwğa ïnvestïcïya quyuğa äzir ekenin jetkizdi, dep xabarlaydı Qazaqparat tilşisi.
Elimizde jastardıñ bïznes-bastamaların qoldawğa arnalğan tıñ joba tanıstırıldı ASTANA. QazAqparat - Aqparat jäne kommwnïkacïyalar mïnïstri Däwren Abaev jas qazaqstandıqtardıñ bïznes-bastamaların qoldawğa arnalğan «Negizin qalawşılar» (Osnovatelï) attı jaña jobanı tanıstırdı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray