text:
Bügen Amerika Quşma Ştataları tarafınnan ezlängän 55 Ğiraq räsmie isemlegendä bulğan 4nçe keşe qulğa alınğan. Baath partiäseneñ yuğarı räsmi wäkile Samir Abd al-Aziz al-Najim isemle bu keşene tönyaqtağı Mosul şähärendä amerikan ğaskärlärenä Ğiraq kördläre tapşırğan. “Kiçä kördlär tarafınnan tapşırılıp Quşma Ştatlar ğaskärlärenä birelgän keşe çınnan da Ğiraq rejimı citäkçeläreneñ berse. Xäzer ul koalitsiä köçläre kontrolendä,” dip belderde Amerikan ğaskärläre wäkile general Vincent Brooks.
Al-Najim –könçığış Bağdadtağı Baath partiäse bülekçäse başlığı ide. Moña qadär ul şulay uq neft ministrı häm 1991nçe yılğı Farsı qultığı suğışınnan soñ berniçä yıl Säddäm xakimiäte başlığı bulıp eşlägän.
Amerikan ğaskärläre bügen Bağdadtan 120 çaqrım yıraqlıqta bulğan Samarra şähäre yanında Säddäm Hösäin köçlärenä höcüm itep 8 xärbi maşinanı yuq itkän häm 30 Ğiraq suğışçısın qulğa alğan.
Brooks süzlärenä qarağanda Ğiraq xastaxanäläre eşe dä cayğa salına bara. Başqalada Abu Hanifa mäçetendä comğa namazınnan soñ berniçä meñ keşe Ğiraqtağı Amerika Quşma Ştatlar xärbilärenä qarşılıq belderep uramnarğa çıqtı.
Şiği möselmannarınıñ oppozitsiädäge iñ zur törkeme başlığı Ayatollah Möhammäd Baqır äl-Hakim, sişämbe könne möselmannarnı izge Karbala şähärenä cıyılıp Amerika Quşma Ştatları tarafınnan köçläp tağılğan Ğiraqnıñ waqıtlı xökümätenä qarşılıq belderergä çaqırdı. Meñlägän şiği möselmanı bügen ük Karbalağa kitte, dip xäbär itelä.
Amerikan xärbi köçläre 5 millionlıq xalqı bulğan Ğiraq başqalasınıñ yartısın bulsa da elektr utı belän bügen ük tä’min itergä cıyına. Ğiraqta küpläp üterü qoralı ezläw, şulay uq Säddäm Hösäin keşeläre häm Mili Muzeydan urlanğan tarixi äsärlärne ezläw eşendä dä Quşma Ştatlar xärbiläre qatnaşa.
Kiçä Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, Amerikan köçläre küpläp üterü qoralların tabu öçen Ğiraq xalqı yardämenä moxtac dip belderde.
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qoral tikşerüçeläre başlığı Hans Blix-inspektorlarğa Ğiraqqa qaytırğa mämkinlek tudırılsa-tikşerülär ışanıçlıraq bulır ide, dide. Amerikan wäkilläre belderüençä, qoral inspekotarlarınıñ Ğiraqqa qaytuları turında söyläşülär uzdırırğa äle waqıt bulmağan.
Rusiä xökümäteneñ Ğiraqnı tözekländerü eşendä Berläşkän Millätlär Oyışması töp rol uynarğa tieş digän qararın bügen Däwlät Duması da xupladı. Utırışqa qatnaşqan 390 deputatnıñ barısı da deklaratsiäne yaqlap tawış birde. Deklaratsiädä şulay uq, Ğiraqnı tözekländerügä kitäçäk aqçanı Amerika Quşma Ştatları citäkçelegendäge koalitsiä köçläre birergä tieş, dielä.
Rusiä deputatları, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa kertelgän çikläwlärne beterü turındağı täqdime İminlek Şurasında kiçekmästän tikşerelergä tieş dip sanıy. Belderüdä şulay uq, Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralına iä bulğanın qoral inspektorları ğına belä ala dielä. Rusiä deputatları Ğiraqta tınıç xalıq häm jurbalistlarnıñ üterelüen tikşerergä çaqırdı.


c: text/html

text:
Bu atna başında Törkiädä kötelgän buldı. Konstitutsiä Mäxkämäseneñ 11 ağzası berdäm tawış belän xakimiättäge AK partiäne laisizmga qarşı buluda, yägni dinne däwlät eşlärennän ayırmawda ğäyepläp berdäm tawış belän xökem protsesın başlarğa digän qarar birde. Başprokurornıñ taläbe AK partiäne yabarğa häm anıñ 71 ağzasın säyäsi eşçänlektän tıyarga ide. Mäxkämäneñ barlıq 11 ağzası da şuşı taläpne rastlagan buldı. Tik prezident Günle dä säyäsästtän tıyu taläbe berdäm tawış belän tügel, ä dürtkä cide tawış belän qabul itelde. Bu qarar AK partiägä dä belderelde. Xäzer alarnıñ üzlären aqlayaçaq dällilärne Mäxkämägä tapşıru öçen ber ay möddäte bar. Bu xökem protsesı altı ayga suzılaçaq dip kötelä.
Asılda monnan ber ike ay elek parlamenttağı Kördlärneñ partiäse Demokratik Cämğiät Partiäse östennän dä yabu taläbe belän şul uq Konstitutsiä Mäxkämäsendä xökem protsesı başlanğan ide. Alarnıñ parlamentta 20 genä deputatı bar häm alar kördçelek yasap ilne bülü ğäyebe belän xökemgä tartılalar. Läkin şuşı xökem protsesı başlanğaç kem dä diärlek “säyäsi partiälärne yabu demokratiägä qarşı” dip çıqmağan ide. Ä AK partiäne yabu taläbe quyılğaç isä “bu demokratiägä qarşı” digän şaw- şu quptı. Anıñ 550 urınlı parlamentta 340 deputatı bar. Dimäk xakimiättägenä tiyeşle demokratiä belän opozitsiädäge waq partiägä tiyeşle demokratiä başqaçaraq ikän. Şiksez AK partiäne yabu häm anıñ 71 ağzasın säyäsi eşçänlektän tıyu Törkiäneñ säyäsätenä zur orım bulır ide. Şul säbäple dä çit il mätbuğatı da Törkiädäge bu täräqqiätkä zur ähämmiät birä. 1-nçe Aprelda İngliz gazetası “The Guardian”da Stephen Kinzer:
“Premier Erdoğannıñ ( bu täräqqiätkä ) biräçäge iñ yaxşı cawap irekleklärne qısqan här törle qanunnı köçtän çığarunı yaqlawın belderü bulaçaq” dip yazdı.
31-nçe Martta isä “The Economist“ jurnalı “Törkiäneñ kiläçäge inde tağın da bilgesezräk” digän rubrika belän mäsälägä pessimistraq qaradı.
Jurnal “Mäqsat’ köçle Erdoğannı säxnädän töşerep laisizmnı yaqlawçılarnı qabat xakimiätkä menderü bula ala” dip yazıp çıqtı. Alman gazetası “Ғrankfurter Rundschau”da Gerd Höhler, “Partiäne tıyu tik problemanı östen genä yabu bulır” dip yazdı.
Livan gazetası “el- Sefir”dä isä jurnalist Möxämmäd Nurätdin problemağa başqa yağı belän qarağan. Ul, “AK partiä partiäne yaptırmas öçen referendum ütkärsä, bu yulı xärbi putçnı çaqırğan bulır ide” dip yaza.
İngliz telendä çıqqan başqa ber Livan gazetası “The Daily Star” isä mäsälägä pozetifraq qarıy häm “Törek säyäsi sistemanı probleması sivil yullar belän çişü sälätenä iä” dip yaza.
İnde AK partiä dä üz näwbätendä törle çaralar uylıy. Berençe bularaq prezident Gülne saylağanda häm universitetlarda xatın-qız studentlarnıñ baş yawlığı belän kerüwenä irek birgän konstitutsiä maddälären üzgärtkändä AK partiäne yaqlağan oppozitsiädäge Millätçe Xäräkät Partiäsen niçekter künderü yularlı ezlänäçäk. Çönki tağı ike ara kierenkeläşte. Konstitutsiäneñ tiyeşle maddälären üzgärtep säyäsi partiälärne yabunı qıyınlaştıru mäs`äläsendä referendumğa kitü dä küz aldında totıla. Tege yaqtan oppozitsiädäge iñ zur köndäş Comhuriät Xalıq Partiäse liderı Baykal da “yaña ber başlangıç kiräk” dip AK partiägä bögelüçänlek kürsätü ixtimalığına işarä itte.
Bu krizisnı AK partiä, köndäşlären islamçı politikalarınnan kire çigenüenä ışandıra alsa çişärgä mömkin bulır ide dip uylawçılar bar. Çönki ildäge säyäsi krizis ekonomik tormışqa tiskäre yoğıntı yasıy häm bolay da dönyaküläm krizis säbäple Törkiädä ekonomika yaxşığa barmıy. Qısqası bu täcribä Törkiädä ber säyäsi partiä “saylawçılarnıñ 47 protsentı miña tawış birde” dip kenä ilneñ qayber töp prinsipların üzgärtä alalmayaçağın kürsätte. Tabiği krizisnı çişü öçen başta AK partiäneñ taşlamalar yasawı şart. Yuğisä soñğı çitkä xärbilärneñ tıqşınu ixtimalı da yuq tügel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mintimer Şäymiyev: Tatarstan latinğa küçärlek çığımnarnı ğına kütärä ala ide
Qazan meñ yıllığına aldınnan qayber küzätüçelär matbuğatta Tatarstan başqalasına qarşı qara PR, yäğni törleçä pıçratu başlanır dip kötkännär ide. Bu xäl xäzergä ällä ni kürenmi. Döres, qayber waq-töyaq matbuğatta basılğan yazmalarnı sanamağanda. Läkin, meñ yıllıq aldınnan, Tatarstan, Qazan, tatarlar turında süz yış kürenä başladı. Rusiä matbuğatında bigräk tä. Tatarstannıqında andıy yazmalar kürenü şaqqatmalı tügel. Qayber Rusiä matbuğat çaraları, tatarlar Rusiäneñ kiläçägen bilgeläwçe xalıq, dip yazıp çıqtılar. Tatarstan başqalası Rusiäneñ öçençe başqalası, dip tä cibärgälilär. Härxäldä Tatarstannı, tatarnı, respublika säyäsäten añlaw sizelä. Bu matbuğat çaralarında. Tik, soñğı waqıtlarda Tatarstanda ekstremist dip qayber keşelärne federal' organnar tarafınnan qulğa alular yışayu ğına säyer kürenä. Läkin monısı başqa mäs'älä. Ä inde, mäğlümat çaraları, inde äytelgänçä Tatarstan turında kübräk söyli başladı. Xätta maxsus tapşırular çığa. Mäs'älän, ütkän şimbädä Tatarstan prezidentı “Mayaq” radiosında turı efirda bulıp, jurnalistlar, tınlawçılar sorawlarına cawap birde. Rusiä däwlät radiolarınıñ berse bulğan “Mayaq”ta Mintimer Şäymievqa küp törle sorawlar birelde. Ul Rusiädä barğan sotsial epoteka qorudan alıp, latin yazuına küçü-küçmäwgä xätle. Älbättä, kön üzägendä meñ yıllıq mäsäläse tordı. Menä Mintimer Şäymievnıñ qayber sorawlarğa cawapları.
Mäskäüdän Kämariä isemle tıñlawçı Tatarstan ni öçen latınğa küçmäde digän soraw birä. Min üzem latında uqıdım dip östi. Mintimer Şäymiev, älege sorawğa: Bu mä’sälä bik qatlawlı, bäxäsle. Latinğa küçüne çit illärdäge tatarlar sorıylar, alar tatarça latinda yazalar dip cawap birde. Tatarstan latinğa küçärlek çığımnarnı ğına kütärä ala ide älbättä, dip däwam itte prezident, - läkin ber mä’sälä bar. Tatarstanda 2 millionlap tatar yäşi. Rusiädä biş millionlap. Ägär Tatarstan tatarları latin yazuına küçsä, Rusiädäge tatarlar milli-mädäni möxittän özelep qalalar, dip añlattı Mintimer Şäymiev. Bez, -dide ul,- bu mä’säläne xäl itüdä awır protsess aldında torabız.
Tapşırunı alıp baruçı, säyäsi küzätüçe Yuliy Semenov, Qazanda bu könnärdä BDB liderları sammitı ütä. Bu xaqta äle az yazalar. Läkin anda citdi mä’sälälär xäl iteläçäk bit. Ä BDBnıñ xäzerge xäle bik citdi tora. Sez bu turıda närsä uylıysız dip, Mintimer Şäymievtan soradı.
Tatarstan prezidentı isä, bu sorawğa: “Monı min xäl itmim. Ä sammitnıñ Qazanda ü'tüenä kilgändä, bu bezneñ öçen şatlıqlı waqiğa”- dip cawap birde. “Sammitta qatnaşırğa BDBnıñ barlıq citäkçeläre dä riza buldı,- dip däwam itte respublika başlığı.- Anda BDBnıñ kiläçäk yazmışı, anıñ struktur tözeleşe xäl iteler dip kötelä. BDBnıñ nigezendä här yaqqa turı kilgän faydalı berdämlek yatarğa tieş,”- dip üz fikeren belderde Mintimer Şäymiev. Bu aralarda Ukraina, Gruziä, Moldova illäreneñ üzara tığız elemtägä kerüläre, BDBnı tarqatmıymı digän borçularğa qarata, Tatarstan prezidentı: “Tarqawlıq bulırğa tieş tügel, bez däwlät däräcäsendä fikerli torğan keşelär bulırğa tieşbez. Ägär dä minem ilem öçen tege yäki bu mä’sälädä berläşü faydalı ikän, min ni öçen bu berlektän baş tartırğa tieş soñ ?!”- dip cawap birde. Ä berläşü, Tatarstan prezidentı fikerençä, barı tik irekle bulırğa tieş.
Tapşıru axırında, Tatarstannan ber tıñlawçı şaltırattı. Ul federal' kanallarda tatarça tapşırular bulmawğa zarlandı. Şäymiev isä bu mä’sälägä qarata: “Tatarstanda sputnik TV, radio buldırıldı. Anda tieşle külämdä tatarça tapşırular bar, alarnı sanın arttırıp ta bula. Ä Rusiä kanallarında tatarça tapşırularğa kilgändä, qızğanıçqa qarşı, alar urıs telennän qala başqa tellärdä dä yuq,”- dide prezident. “Min, - dide ul.- Rusiä xakimiätendägelärgä, ğomumän, monıñ işe mä’sälälärgä kübräk iğtibar itärgä kiñäş itäm”- dip fikerlären citkerde Mintimer Şäymiev.
Räfis Cämdixan


text:
Novosibirskiy qalahınıñ Seber hawa yuldarı şirqäten şartlatırğa teläwselär Börölä yäşäy. Yalğan telefon şıltıratıuın Federal imenlek xeźmäte tiź arala asıqlağan. Börö rayonında yäşäwse 2 üsmer quldarına eläkkän mobil telefondan osraqlı räweştä Seber aviasia şirqäte menän bäyläneşkä inä. Şayarırğa yaratıusı 13 häm 14 yäşlek 2 üsmer tawıştarın taw xalıqtarına oqşatırğa tırışıp ber ekstremistik törköm isemenän Seber aeroportının samoletın qıuıp alıp kitergä häm terror ğämäle qılırğa niättäre bulıuı xaqında xäbär itälär. Xoquq haqlaw xeźmäkärźärenä tanıuźarınsa, ular bığa tiklem oşolay şayartqan bulğan ikän. Xäźer majara yaratıusılarğa häm ularźıñ ata-äsälärenä qarata terror ğämäle xaqındağı yalğan şıltıratıu stätyähı buyınsa yenäyät eşe quźğatılğan.
Äytkändäy, Öfö timer yul vokzalında bomba bulıuı xaqında yalğan xäbär itewsene oşo köndärźä Öfönöñ ber rayonı mäxkämähe 2 yıl yarımğa xököm itkäyne.


text:
Ğıraqtağı AQŞ häm koalitsion köçlär baştan uq Saddamğa turılıqlı törkemnär,şulayuq sönnilärneñ qarşılıq kürsätüenä duçar buldı. Çağıştırmaça tınıç torğan şığılar, ruxani Muqtada al Sadr yardämçeseneñ qulğa alınuına atna azağında köç qullanılğan uram cıyınnarı belän cawap qaytardı. Distälärçä keşe ülde, yaralandı.Ğıraq mäxkämäse al Sadrnı qulğa alu turında qarar çığardı. AQŞ häm koalitsion köçlär sonğı köç qullanularnı buldırmi qala alır ideme ?
Radikal şığı ruxanisı Muqtada al Sadrnıñ qorallı taraftarları belän atna azağında bulıp alğan bäreleşlärdä in kimendä koalitsiäneñ 9 xärbiä, 50läp ğıraqlı üterelde. AQŞ prezidentı G.Bush köç qullanu Amerikanı Ğıraqta demokratiä urnaştırudan vazkiçermiäçäk dide (audio)
Ğıraqta ireklek wä demokratiä urnaşuın telämäwçelär köç qullanu häm terror aktları aşa bezneñ teläkne kimetergä teli. Bu bezneñ genä tügel,ä koalitsiä köçläreneñ häm Ğıraq xalqınıñ teläge
Ğıraq mäxkämäse şığı citäkçese Abdul macid al Xoeinı üterü eşendä qatnaşuda ğäyepläp, al Sadrnı qulğa alu qararı çığarğan. AQŞ häm koalitsion köçlär başqa törle xäräkät itep sonğı köç qullanularnı buldırmıy qala alır ideme.Brooking İnstitutında eşläwçe xärbi mäsälälär belgeçe Michael O''Hanlon qaraşınça okupatsion köç ällä ni eşli almas ide .AQŞ qorallı suğışçılarnı qanunsız dip iğlan itsä dä, ul alarnı üze qoralsızlandırırğa ,atna azağındağı kebek köç qullanularğa säbäp bulırğa telämäde. Quşma Ştatları suğışçılardan qorallarığıznı biregez dip taläp itäse urınğa bu keşelärne aqrınlap Ğıraq iminlek köçlärenä quşu yulın sayladı.O''hanlon süzlärençä(audio)
xalıqnı qoralsızlandırğanda sin nigezdä alardan üzlären saqlıyaçaq häm bälkim dä xakimiätkä kilergä yardäm itäçäk närsäne taläp itäsen. Bu sivil suğışqa alıp baraçaq in qurqınıçlı närsä . Şunlıqtan min bu eşne äle genä eşlärgä qarar birgän AQŞ häm koalitsion xakimiätlärne tänqitlämim.
O ''hanlon al Sadr yardämçese Mustafa al Yaqubinıñ ütkän atnada al Xoei cinayätenä qatnaşı säbäple qulğa alınuı hevefle dip äytte Häm ul 1993nçe yılda BMO tınıçlıq ğäskäriläreneñ ber öleşe bularaq Somaliäğa kilgän amerikan xärbiläre, ğıysyançılar citäkçese Farrah Aididnı ezli başlağaç qanlı qorallı qarşılıq kürsätügä säbäp bulğan ide xäterlätte. Qulğa alu Ğıraqta da şuluq näticägä alıp bardı .O''Hanlon süzlärençä,bu tör eşkä kereşü qurqınıçlı, konfrontatsiägä säbäp bulasın.min moñı xata dip äytmim , bu tär reaksiä bulu ixtimalän küzdä totırğa kiräk ide .
Däwlät Departamentı häm Saqlanu ministırlığında elek küzläw analitığı bulıp eşlägän Anthony Cordesman radiobızğa birgän ängämädä tönyaqta kördlärne küzdä totmağanda , ğıraqlılarnıñ bik azı koalitsiä xärbilärenä irekländerüçe dip qarıy dide. Sonğı fiker beleşülär ğıraq şığılarınıñ öçtän ber öleşeneñ intervensiä, okupatsiägä qarşı buluın kürsätsä, başqa ber fiker beleşü şığılarnıñ 12%nıñ okupatsion köçlärgä qarşı suğışunı , çit il xärbiläreneñ çığıp kitüen yaqlawın kürsätä. Cordesman şundıy doşmança mönäsäbät kürsätkän urınğa ğäskär cibärü xärbi yaqtan qarağanda mömkin tügel di . Ul al Sadr söylägän genä möddätçe aña qağılmaw in xäyerlese bulır ide digän qaraşta. Cordesman koalitsion köçlärneñ al Sadrnı elegeräk qulğa alırğa tırışuı faydasız bulır ,, çönki başqa şığı citäkçese anıñ urınıñ alır ide, yäki Sadrnı qulğa alu buldırırğa telämägän köç qullanuğa kiterer ide dip söyli. Cordesman (audio) çınbarlıqta problema anıñ AQŞqa qarşı buluına qarağanda kübräk waqıt belän bäylängän.30-nçe iyün yaqınlaşuı belän Ğıraqta keşelär fundamental xakimiät köräşenä kereşte . Al Sadr şığılar arasında citäkçel rol teli. Ul üzenä koalitsiä oyıştırırğa tırışqan xökümättän bäyle bulmağan rol alırğa teli dip söyli Cordesman.
Ğıraqtağı problemalarnıñ kübese , koalitsiäneñ intervensiädän sonğı wazğiätkä äzer bulmawı säbäple kilep çıqtı, Bu turıda Cordesman(audio)
ägär dä bez Saddamnı bärep töşergännän soñ şunduq iminlekne tämin itkän bulsa idek, ilne tözekländerüdä säyäsi wä iqtisadi aspektlar küpkä ciñelleräk bulır ide.Yözlärçä million , bälkim dä milliard dolar ekonomiälägän bulır Yözlärçä, bälkim dä meñnnärçä keşeneñ tormışın saqlap qalır häm koalitsiä eşçänlege öçen nığıraq nigez salğan bulır idek dip äytte.
Cordesman AQŞları Ğıraqta suğış häm suğıştan sonğı xällärgä äzerlekle bulmağan öçen finans häm keşe yuğaltuları däwam itäçäk dip kötergä kiräk digän qaraşta
färidä xämit,praga


text:
Xalıqara xoquq yaqlau oyışması Amnesty İnternational çärşämbedä üzeneñ yıllıq xisabın iğlan itte. Londonda urnaşqan bäysez cämäğätçelek oyışmasınıñ yaña xisabında Äfganstan, Çeçnä, Ğıraq
häm Yaqın Könçığış kebek qaynar noqtalarda ,şulayuq dönyanıñ yıraq poçmaqlarındağı onıtılğan konfliktlarda keşe xoquqları tupas räweştä bozıla dip äytelgän. Aİ , AQŞ Russie kebek zur däwlätlärne dä Burundi ,Nepal kebek keçkenä illärne dä tänqitläüdän totılıp qalmıy.
Amnesty İnternationalnıñ general sekretarı İrene Khan Oyışmanıñ xisabı taratıluı uñayınnan ütkärelgän mätbuğat oçraşuında , salqın suğış betkännän soñ dönyanıñ ber qayçan da şundıy tınıçsız, qurqınıçlı bulğanı yuq ide dip äytte. İrene Khan ( audio)
Sonğı 12 ayda xalıqara säyäsi säxnädä terrorğa qarşı suğış häm Ğıraq suğışı tordı.Ämma şul sıltau belän xökümätlär nigezdä politik repressine arttırdı häm keşe xoquqları nıq bozıldı,keşe xoquqları prinsıpları , xalıqara humanitar qanun prinsıpların sanğa suqmadılar
Londonda urnaşqan Aİ-nıñ 2002nçe yıl öçen iğlan itkän xisabında dönyadağı ezsez yuğalular, üterülär, cafalau, köçläü häm sivil irekleklärneñ qısıluı turında süz bara. Dokumentta Äfganstanda suğış betügä 18 ay ütkän bulsa da , äfganlılıar öçen kiläçäk bilgesez häm imin tügel dip belderelä. Ğıraq xalqın da şuluq yazmış kötä dielgän .Amnesty İnternational Ğıraqta köç qullanu kiñ cäyelgän, talau, urlaular däwam itä dip belderä. 42yıl elek oyışqan Amnesty İnternational, dönyada keşe xoquqlarınıñ torışın tikşerep bara , häm ğädellek öçen köräşä.İrene Khan press konferensiädä bez bu suğışnı başlatu öçen Ğıraq xalqı xoquqlarınıñ uñay sıltau itep qullanıluın hemmebez kürdek häm xäzer monıñ ütälü waqıtı dip xis itäbez. Ğıraqnı okupatsiäläüçelär , här törle tözekländerü tırışlıqlarında keşe xoquqları , keşe xoquqların saqlaunı üzäk urınğa quyunı garantiälärgä tieşlär dip söyläde. Bu xisapta AQŞnıñ may urtalarında diplomat Paul Bremerne cibärüe telgä alınmağan. Ul anda qanun tärtip urnaştıru öçen cibärelde. Bremer (audio)
Koalitsiä köçläre , Ğıraqnı kolonyaläşterü öçen kilmäde, bez diktaturanı cimerü öçen kildek, moñı eşlädek.Ğıraq xalqınıñ üz yazmışın üz qulına alu, şäxes ireklege , qanun tärtipkä xörmät , berberenä xörmät nigezendä Ğıraq cämğiäten tözü öçen yardäm kürsätü bezneñ eşebez bulıp tora.
Aİ xisabında yılsayın bulğan kebek bıyıl da Russiä Çeçnädäge xärbi aksiäläre öçen nıq tänqitlängän, konflikttağı taraflar häm Russiä xärbiläre häm dä çeçen suğışçıları keşe xoquqların tupas räweştä boza dip äytelgän.Federal köçlär üterü, keşelärneñ yuğaluı häm köçläü öçen cawaplı bulğan xällär turında dälillär bar dip äytelä dokumentta.Mart ayında Çeçnädä ütkärelgän referendumnnan soñ prezident Putin bolay dip äytkän ide (audio)
Ni qızğanç ki Çeçnädän kilgän xäbärlär näk kiresen kürsätä.
Aİ xisabında jurnalist, äylänä tirä möhitne saqlauçı Grigori Paskonıñ waqıtnnan elek törmädän çığarıluı möhim ciñü dip bäyälänä.Pasko Russiä xärbi dingez köçläreneñ äylänä tirägä kitergän zian zararnı açıqlağan öçen 6yıl törmä cazasına xökem itelgän ide. Pasko irekkä çığarıluında Aİ –nıñ rolen tanıp bolay dide
(audio)
Xoquq yaqlau oyışmasınıñ xisabında terrorğa qarşı suğış sıltauı belän meñnärçä keşene qulğa alğan AQŞ tänqitlänä. AQŞ xalıqara humanitar zakonğa qarşı kilep Äfgan suğışında qulğa alğan 600dan artıq totqınnı Kubada xärbi bazada tota, alarğa ğäyep quyılmağan kebek xoquqi yardäm dä kürsätelmi . 11nçe sintäber öçen ğäyeplelärne tabu mäqsatında AQŞta ğäräb yäki könyaq Aziä illärennän kübese möselman 1200 çit il keşese qulğa alındı dip äytelä xisapta. Aİ şulayuq Albaniä, Ärmänstan, Azerbäycan, Belarus, Bolgarstan, Gruziä, Qazaxstan, Moldova ,Russiä , Tadcikstan, Törkiä,Törkmänstan , Ukraina, Üzbäkstan häm Yugoslavie kebek illärdä totqınnarnı cafalau turında dälillär bar dip belderä üz xisabında. Amnesty şulayuq yevropanıñ küp kenä illärendä çigännärgä, başqa etnik azcılıqlarğa ,imigrantlarğa kürsätelgän naçar möğämäläne dä telgä alğan. Häm älbättä yılsayın bulğan kebek yaqın könçığışta izrael-fälästin konfliktına urın birelgän xoquq yaqlau oyışmısınıñ yaña xisabında
Färidä Xämit, Praga


text:
Saakaşvili ciñde. Köç-xäl belän
Räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, uzğan şimbä Gruziädä ütkän şaw-şulı saylawda xäzerge prezident Mixail Saakaşvili berençe turda uq ciñergä oşağan. Läkin anıñ östenlege bik keçkenä buluı häm dä başqala Tiflistä ottıruı xalıqta aña qarata bulğan xuplawnıñ şaqtıy kimüen kürsätä.
Gruziäneñ üzäk saylaw komissiäse düşämbedä tawışlarnıñ 2/3-sen sanağannan soñ, Mixail Saakaşvili 52% çaması belän berençe urında, anıñ töp köndäşe Levan Gaçeçiladze 25% belän ikençe urında, dip iğlan itte.
Berençe turda uq ciñü öçen Saakaşviliğa tawışlarnıñ kimendä 50% kiräk. Saylaw komissiäse räise Levan Tarxinişvili bu näticälär ällä ni üzgärmäs, ikençe turnıñ kiräge bulmas, digän belderü yasadı.
Şulay itep, Mixail Saakaşvili üze iğlan itkän häm aña ışanıç belderü dip qaralğan bu saylawnı ciñep çığarğa oşağan. Läkin bik zur awırlıq belän. Ä başqala Tiflistä ul ğomumän ciñelü kiçergän. 10 bülgeneñ 8-ndä anıñ köndäşe ciñgän.
"Älbättä min annan kübräkne kötkän idem. Saakaşvili bik äwzen kampaniä alıp bardı. Min anı Tiflistä ciñeler dip uylamağan idem" di säyäsi küzätüçe Aleksandr Rondeli.
Belgeçlär fikerençä, bu saylaw tarixqa ike närsäse belän kerep qalaçaq. Berençedän, elekkelärennän ayırmalı bularaq, bu yulı berdän-ber köçle namzät yuq ide, çın säyäsi köräş bardı.
İkençedän, xalıqara küzätüçelär aña iñ yuğarı bäyä birde. Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması qayber tärtip bozularnı tanısa da, bu saylaw xalıqara taläplärneñ kübesenä cawap birde, digän näticä yasadı.
Oppozitsiä, monıñ belän kileşmi, xakimiätne, ikençe turnı buldırmas öçen, xärämläşüdä ğayepli, tawış birü waqıtında küp sanlı tärtip bozular buluın belderä häm 8 ğinwardan qarşılıq çaraları başlarğa cıyına.
Ämmä Rondeli fikerençä, bu qarşılıq çarası başlansa da, ozaqqa barmayaçaq. Gruzinnar uram cıyınnarınnan arıdı, östäwenä, Saakaşvili belän Gaçeçiladze ul qädäre köçle qarşılıqqa barmayaçaq, di uzğan töndä alarnıñ Raştua yolasında bergä basıp toruın küzätkän Aleksandr Rondeli.
"Kiçä Sameba çirkäwendä Saakaşvili Gaçeçiladzenıñ qulın qıstı, tegese yılmayıp säläm qaytardı. Bu bik ömetle küreneş, Gruziädä säyäsi kulturanıñ urın aluın kürsätä" di Aleksandr Rondeli.
Prezident saylaw belän bergä şimbä könne ike fiker beleşü dä ütkärelgän. Bersendä parlament saylaw qayçan ütsen – yazdamı, közdäme, digän soraw birelgän, ikençesendä – saylawçıdan Gruziäneñ NATOğa kerünä qarata fikere soralğan.
Saylaw komissiäse älegä räsmi sannarnı iğlan itmäde. Ämmä exit-poll näticälärenä qarağanda, xaılqta NATOğa kerüne xuplaw şaqtıy kimegän, 60% çaması qalğan.
Säyäsät belgeçe Aleksandr Rondeli monı xalıqta Saakaşvili säyäsätenä bulğan qänäğätsezlek belän añlata.
"Axırsı bu ğomum qänäğätsezlek näticäse. Ägär xökümät teli ikän, bez qarşı tawış biräbez, digän kebek. Bu bik tiskäre näticä" di Aleksandr Rondeli.
Niçek kenä bulmasın, belgeçlär fikerençä, bu saylaw belän Gruziä yaña säyäsi çorına kerä – säyäsi törlelek çorına. Monı xalıqnıñ şaqtıy yuğarı qatnaşu däräcäse dä kürsätä di alar. Räsmi sannarğa qarağanda tawış birüdä saylawçılarnıñ 60%-tı qatnaşqan.


text:
Qızılordada «Qïın jağday`da otbası men balağa qoldaw körsetw ortalığınıñ» aşılwı josparlanwda. Bul jobanıñ uy`ımdastırwşısı Qızılorda oblısı Azamattıq Alʹyansı birlestiginiñ qoldawımen «Çernobılʹ jäne Aral balaları» qoğamdıq birlestigi bolıp tabıladı. Qor dïrektorı Quralay` Ïsaevanıñ mälimdewinşe, atalmış joba pïlottıq bolıp esepteledi.
- Qazir biz mügedek balalardıñ ata-anaları, köpbalalı otbasılarmen, awtïzmi bar balalar men onkologïyalıq awrwlarmen awıratın balalardıñ ata-analarımen är türli kezdeswler ötkizip otıramız, - dedi Q.Ïsaeva. – Bul kezdeswlerdiñ maqsatı, qïın jağday`ğa tap bolğan otbasılar men balalarğa arnalğan älewmettik mäselelerdi anıqtaw, arnay`ı älewmettik qızmetterdi josparlaw bolıp tabıladı. Qurılğalı otırğan ortalıq mäselelerdi keşendi orındawğa kömektesedi.
Qızılorda oblısı Azamattıq Alʹyans birlestiginiñ baspasöz qızmeti


text:
Qazaqstan 1991 jılı täwelsizdikke qol jetkizgende elimizdegi işki turaqtılıqtı saqtaw üşin dinaralıq häm ultaralıq mäselelerdi oñ rettew mindeti asa mañızğa ïe-tin. Sol kezdegi Joğarğı Keñes 1992 jılı «Dinï senim bostandağı jäne dinï birlestikter» twralı Zañdı qabıldap, el azamattarınıñ dindi ustanıp-ustanbawına erkindik jarïyaladı.
Sonımen birge Qazaqstanda jüzden astam ulttardıñ dïasporaları ömir süretin. Tarïxï tağdır bas qostırğan osı ulıstar bey`bit qarım-qatınasta bolwı üşin al, ultaralıq mäselelerdi rettew üşin Elbasımız 1995 jılı Qazaqstan Xalqı Assambleyasın qurdı.
Jalpı, jer betindegi xalıqtardıñ talas-tartısına tuzdıq bolıp kele jatqan özekti taqırıptardıñ biri – dinï äralwandılıq ekendigi tarïxtan mälim. Ärtürli dinï ustanımdar adamzattıñ ärkelki ömir sürw formasın qalıptastıratını eşkimge jasırın emes. Dinï nanım – Jaratwşını özindik turğıdan tanıtıp qana qoy`may`dı, qoğamdıq qatınas barısındağı belgili-bir ölşemder men qağïdattardı twdıratın faktor. Osınıñ negizinde alajañqa (plyuralïzm) közqarastar men ustanımdardıñ qay`şılığı orın alıp jatatının joqqa şığara almay`mız. Yağnï, adamzat balası talas-tartıspen emes tatwlıqpen, ımırasızdıqpen emes ıntımaqpen kün keşwi üşin dinaralıq suxbattastıq pen dinï tözimdiliktiñ nasïxatı awaday` qajet-aq.
Şıntway`tında, ötken ğasırda qurılğan ékwmenïstik qozğalıstıñ ïeleri älemdegi xrïstïan dininiñ ıqpalın arttırw üşin dinderdiñ suxbattastıq alañın qurwğa talpınıp kördi. Biraq, baqay` esepti bul joba özin-özi aqtağan joq. Batıs küşteriniñ dinaralıq dïalog qozğalısınıñ aqır-ayağı sïırquy`ımşaqtanıp, basqa dinderdi bılay` qoy`ğanda, xrïstïandıq bağıttardıñ ökilderi ortaq bay`lamğa kele almay`, ımırasızdıqqa urındı. Al, üşinşi mıñjıldıqtıñ basında Astanada şımıldığın türgen Älemdik jäne dästürli dinder köşbasşılarınıñ sʹezi transparentti ustanımınıñ arqasında öziniñ ömirşeñ platforma ekenin äy`giley` aldı. Bul platforma ayasında älemdik jäne dästürli dinder köşbasşılarınıñ äy`dik tört basqoswı joğarı deñgey`de ötkizildi.
Bizdiñ elimiz Elbasımız N.Nazarbaevtıñ bastamasımen älemdik jäne dästürli dinderdiñ bey`bit qarım-qatınasınıñ altın köpiri bola aldı. Mısalı, tuñğış ret 2003 jılı tüñligin türgen alğaşqı sʹezde delegattar tarapınan dinaralıq sammïtti uday`ı ötkizip turw söz bolıp, onıñ jumıs organı – Sʹezd Xatşılığın qurw twralı şeşim qabıldandı. Arağa üş jıl salıp barıp ötkizilgen Älemdik jäne dästürli dinder köşbasşılarınıñ II sʺezi «Din, qoğam jäne xalıqaralıq qawipsizdik» attı taqırıptıñ qoyasın köterdi. Osı jolğı sʹezd Elorda törinde boy` kötergen Bey`bitşilik pen kelisim saray`ında ötti. Forwm jumısına älem elderinen 43 delegacïya qatısıp, jïın soñında «Dinaralıq suqbattıñ qağïdattarı» attı mañızdı qujattı qabıldadı. Sonday`-aq, sʹezd soñında Mädenïetter men dinderdiñ xalıqaralıq ortalığın aşw twralı usınıs ay`tıldı. Kelesi Älemdik jäne dästürli dinder lïderleriniñ III sʺezi 2009 jılı «Toleranttılıq, özara qurmet jäne ıntımaqtastıqqa negizdelgen älemdi qalıptastırwdağı dinï lïderlerdiñ röli» attı taqırıptıñ ayasında ötkizildi. Bul jolı sʹezdiñ platforması keñey`ip, basqoswğa älemniñ 77 elinen delegacïya qatıstı. Sʹezdi ötkizw barısında özge xalıqaralıq uy`ımdarmen äriptestik ornatw twralı bastama köterilip, Elbasımız N.Nazarbaev Din jetekşileriniñ keñesin qurwdı usındı. Soñğı Älemdik jäne dästürli dinder lïderleriniñ IV sʺez 2012 jılı «Bey`bitşilik pen kelisim-adamzat tañdawı» attı taqırıptıñ ayasında ötti. Bul forwmğa älem elderi men xalıqaralıq uy`ımdardan 87 delegacïya qatıstı. Prezïdent N.Nazarbaev sʹezde jasağan bayandamasında älem elderiniñ bey`bit qarım-qatınasına sına qağılmas üşin jahandıq transparenttilikti qalıptastırw twralı oy` qozğadı. Osı turğıda Elbasımız G-CLOBAL reswrsın qurwdı qolğa alatının paş etti. Sʹezd delagattarı da türli qundı oy`ların ortağa salıp, qatıswşılar tarapınan qızw talqığa tüsti. Osılay`şa, Astana älemdik jäne dästürli dinder köşbasşılarınıñ aşıq pikir ay`tatın altın tuğırına ay`nalwda.
Din – öte näzik taqırıp bolğandıqtan, budan burınğı ötkizilgen sʹezderde dästürli din jetekşilerin bir üsteldiñ basına otırğızıp, birin-birine ğalamda orın alıp otırğan ortaq tüy`tkildi mäselelerdi sezindirw közdeldi. Ümitimiz janıp, dästürli din köşbasşıları birtindep bir-birin jatsınbay`, tolğaqtı taqırıptardıñ şeşimine qatıstı ortaq oy`lar ay`ta bastadı. Zadında, tarïxta ğasırlar boy`ı birin-biri teriske şığarıp kelgen din ökilderiniñ teñ därejede suqbattastıq jasawı, tarïxta burın-soñdı bolmağan jağday` edi. Älbette, bul Qazaq eliniñ ülken jetistigi edi.
Pay`ğambarımız (s.a.w) 622 jılı Mekkeden Mädïnağa qonıs awdarğanda bul qalanı mekendey`tin Qay`nuqa, Quray`za, Nädïr yahwdï tay`palarımen ortaq til tabısa otırıp memleket qurğan edi. Qasïetti Quran Kärim men Alla Elşisiniñ (s.a.w) sünnetinde kitap ïelerimen bey`bit qarım-qatınas jasaw jöninde nasïxattar ay`tılğan. Demek, Elbasımızdıñ Qazaqstandı dinaralıq suxbattastıq jäne rwxanï kelisim alañına ay`naldırwı kemeñgerliktiñ körinisi. Osı joldağı eñbegimiz janıp, älemde bey`bitşilik üstem bolğay`!
Ermek Muqatay`,
QMDB-nıñ Öskemen öñiri boy`ınşa ökil ïmamı, Şığıs Qazaqstan oblıstıq «Xalïfa Altay`» meşitiniñ bas ïmamı


text:
Qazannıñ 1000 yıllığına büläklär çığaru qimmätkä töşä
Kürgäzmädä Tatarstan şirqat'läre, ayırım keşelär citeştergän Qazan turında istäleklär, büläklär täqdim itelgän ide. Alar arasında törledän-törle çigelgän milli kiemnär, künnän yasalğan çüäklär, çiteklär, buqçalar, yançıqlar, çülmäklär, tartmalar, sölgelär, räsemnär bar ide. Üzläre citeştergän äyberlär turında Qazannıñ 40Hчы hönär uçilişçesınnan Älfiä Nurieva “Azatlıq” radiosına bolay dide
Bez törle äyberlär citeşteräbez Qazannıñ 1000 yıllığına, materiallarnı üzebez satıp alabız. Ul şaqtıy küp waqıtnı ala. Şuña bu eşne yaratuçılar ğına eşli ala.
Berniçä yıl elek kenä citeşterelä torğan istäleklärneñ törläre dä, küläme dä çiklängän ide. Qazannıñ 1000 yıllığı uñayınnan citeşterü bazarı üseş aldı. Citeşterüçelär şaqtıy küp keremgä ömet itep totındı bu eşkä. Läkin köndäşlek, awır şartlar kiresençä citeşterüçelärne qıyın xälgä quydı, küp kenä problemalar kilep tudı. Tügäräk östäldä näq şular xaqında süz bardı –bina yuqlığı, arendanıñ qimmät buluı, ut-su öçen tüläwlärneñ härdaim artıp toruı näticäsendä, citeşterüçelär berençe çiratta citeşterü turında tügel, ä problemalarnı xäl itü xaqında uylarğa tieş bula.
Xalıq sänğate hönärçelegen üsterü palatası citäkçese Nuri Mostafaev istälekle äyberlär citeşterüçelärgä taşlamalar buldıru xaqında Tatarstanda maxsus qanun qabul itelüen belderde. Läkin ul ğämäldä ütälmi häm faydası yuq dip açınıp söyläde citeşterüçelär. Bilgele ki arendanıñ, çimalnıñ qimmät buluı näticäsendä, küp kenä tegü – çigü xezmätläre quldan eşlängängä äyberneñ bäyäse yuğarı bula. Şuña da qaramastan istälekle äyberlärgä ixtıäc. soraw zur ikän. Bu xaqta tügäräk östäldä satuçılar äytte. Ämma citeşterüçelärneñ kübese zakaz buyınça eşläwne ışanıçlı dip sanıy. Arçada künnän çitek-çüäklär citeşterüçe oyışma wäkile “tügäräk östäldä” eşlärgä mömkinlek bar, ämma zakaz yuqlıqnı äytte. Qazan bäyrämenä kilgän millättäşlärebez öçen bu bik matur büläk bulır ide dip belderde. Xökümät wäkilläreneñ “Xäzer bazar şartları, satıp aluçını üzegez tabarğa tieş” diyuenä, bez tatar kongressına möräcäğät ittek, ämma äle uñay cawap birmädelär dip assızıqladı.
Soñğı waqıtta Qazan turında istäleklärne çittä dä küp citeşterä başlağannar. Küräseñ yubiley uñayınnan alar da aqça eşläp alırğa uylağannardır. Xätta Qıtaydan xäzer tübätäylär qayta ikän. Arzan bulu säbäple xalıq alarnı kübräk ala didelär, tügäräk östäldä. Läkin Tatarstanda citeşterelgän äyberlärne çın ostalar başqara. Xätta qayber äyberlär barı ber danä genä, qunaqlarğa kürsätü öçen genä çığa ikän. Çönki qul eşe ozaq eşlänä häm şaqtıy qatlawlı.
Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap çıqqan istäleklär, büläklär başqalanıñ 120 kibetendä satıla. Ämma başqalanıñ 1000 yıllığı waqıtında Qazan üzägendä satuçılarnıñ problemaları kilep tuarğa mömkin. Nuri Mostafaev beldergänçä, iminlekne buldıru öçen üzäkkä xalıqnı kertmäskä mömkinnär. Şul säbäple kilgän qunaqlar citeşterelgän istäleklärne satıp ala almayaçaq. Häm citeşterüçelär zıyan küräçäk.
Monnan tış “Qazanğa – 1000 yıl“ digän tamğa belän çıqqan yözlägän äyberlärne yubileydan soñ qayda quyarğa. Älege mäs'älä satuçılarnı bik borçıy. Bu xaqta alar “tügäräk östäl” belderdelär. Şulay uq bäyrämnän soñ bu istäleklärne citeşterüçelär iğtibarsız qalmasmı, eşläre tuqtalmasmı, çönki Qazan turistlarnı äle bik az cälep itä häm bu äyberlärgä ixtıäc bulmayaçaq.
Landış Xarrasova


text: Beslan mäktäben totıq alunıñ ber şaxite 64 yäşlek Kuzbek Turbinov mäxkämädä tanıqlıq itep, totıqlarnı azat itkändä Rusiä xärbiläreneñ maşinası berençe bulıp attı, annan soñ ğına mäktäptä şartlaw yañğradı, dide. Totıq aluçılar arasında isän qalğan dip xäbär itelgän berdän ber keşe östennän xökem eşe däwam itä. Räsmi Mäskäw isä, mäktäpkä höcüm, bina eçendä şartlaw bulğaç başlandı, dip täqrarlıy. Terror ğämälendä 318 keşe häläk bulğan ide, alarnıñ 186sı – balalar. İsän qalğannar häm ülgännärneñ tuğannarı – Rusiä köçlären totıqlarnı azat itü çarasınıñ oyıştırmawda ğäyepli.


text: Ul 7 ğıynwarda ekstremistlar tarafınnan Bağdadta totqarlanğan ide. Ğıyraq telewideniewenä äñgämä birgän Keroll, anıñ belän yaxşı mögämälä buluın,tik anı ni öçen urlawların haman añlamawın belderde. Ğıyraq xäkimiätläre, ekstremistlar anı sönni partialärneñ bersenä tapşırğanın äytte. Jurnalisteıñ xäle yaxşı, xäzerge waqıtta ul Bağdadnıñ yäşel zonasında. Anda diplomatia, xäkimiät häm administrativ binaları urnaşqan. AQŞnıñ Ğıyraqtağı ilçelege häm amerika xärbi qomandalığı bu xälgä bäyä birüdän baş tarttı. Elegräk curnalistnı urlawçılar, ägär dä amerika xärbi qomandası Ğıyraq törmälärendä utıruçı xatın qızlarnı azat itmäsä, bez anı üteräbez, dip yanağannar ide. Dönyada professionäl eşçänlekläre säbäple curnalistlarnı üterü, ezärlekläw däwam itä. Xalıqara matbuğat institutı mäğlümätlärenä qarağanda uzğan yıl 65 curnalist üterelgän. Şular arasında ike curnalist Rusiädän, berse Belarustan häm ber curnalist Äzerbaycannan. İñ küp üterelgän curnalistlar Ğıyraqta.


text:
Matbuğatnıñ “Altın fondı”
9 nçı fevral'dä Rusiä däwlät kitapxanäseneñ konferensiälär zalında, Rusiä matbuğatında yaña traditsiä barlıqqa kilü turında iğlan ittelär. Biredä, uzğan yılğı 13 nçe matbuğat kürgäzmäse näticäläre nigezendä, Rusiä matbuğatınıñ altın fondına kergän matbuğat çaraların häm jurnalistlarnı büläkläw märäsime ütte. Häm mondıy çaralar här yılnı matbuğat kürgäzmäsennän soñ ütärgä tieş bulaçaq. Häm bu isemgä layıq bulğan basma yıl äylänäsendä altın fonğa kergänlekne kürsätä torğan bilge belän çığa ala. Bıyıl Rusiä matbuğatınıñ altın fondına 250 matbuğat çarası häm 1200 jurnalist kertelüe mäğlüm.Bu fondnı Rusiä matbuğatı kürgäzmäsen oyıştıru komitetı häm kitapxanälär kollektorı täqdim itkän. Şunısı da qızıqlı, Rusiä matbuğatınıñ altın fondına Tatarstan häm Başqortstan basmaları da kergän. Ayırıp alğanda Tatarstannan “Tatarstan”, “Qazan” jurnalları häm “BpeMя дeHbrи” gazetası. Ä inde Başqortstannan bu fondqa altı basma kertelgän. Alar arasında “Ağidel” , “Ällüki”, “Yäşlek”, “ДeлoBoй Mиp” jurnalları häm mari telendä çığa torğan “Çulman” isemendäge rayon gazetası da bar.
“Tatarstan” jurnalınıñ baş möxärrire Rifat Fattaxov bu büläkne äle küptän tügel genä üzeneñ yubileyın bilgeläp ütkän jurnal öçen zur waqiğa dip atadı. Şunıñ östenä redaksiädä eşläwçe tağın 5 jurnalist iseme dä Rusiä matbuğatınıñ altın fondına kertelüe xäbär itelde dide ul. Alar arasında küptän tügel genä wafat bulğan Qazan universitetınıñ jurnalistlar fakul'tetı dekanı Florid Äğzämov ta bar dide, Tatarstan jurnalınıñ baş möxärrire Rifat Fattaxov.
Bügen Rusiä matbuğatınıñ altın fondına kergän jurnalistlar belän Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixanov ta oçraşu ütkärde.
Äytkänemçä Rusiä matbuğatınıñ altın fondına başqort telendä çığa torğan “Ağidel” jurnalı da kertelgän. Anıñ baş möxärrire Ämir Äminovnıñ da käyefe kütärenke:
“Ağidel” jurnalı Rusiädä çığa torğan başqa qalın jurnallar belän tiñ jurnal. Bezneñ jurnalda başqort yazuçıları ğına tügel, rus häm çit il yazuçılarınıñ tärcemä äsärläre dä basıla. Bezneñ jurnalnıñ üz tarixı bar , ul inde 83 yıl buyı dönya kürä. Bezneñ jurnalnıñ Rusiä matbuğatınıñ altın fondına kertelüe bezneñ öçen zur şatlıq !” dide Ämir Äminov.
Yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde.


text:
Üzäk Aziädä terrorçılıq qurqınıçı arta, dip sanıy amerikan diplomatı
Çärşämbedä Quşma Ştatlar Kongerssında ütkän tıñlawlarda Amerikanıñ şuşı töbäk öçen cawaplı diplomatı, Üzäk Aziädä demokratiä häm irekle bazar täräqqiäte belän berrättän, terrorçılıq häm dini ekstremizm quqrınıçı arta bara digän belderü yasadı
Elizabeth xanım üzeneñ çığışında, bu töbäktä terrorçılıq häm dini ekstremizmnıñ arta barğan qurqınıçı turında söyläde häm misal itep ike oyışmanı kiterde. Üzbäkstannıñ İslam xäräkäte -- cirle türälärne bärep töşerep İslam däwläte tözü maqsatına ireşü öçen terror alımnarı qullana. Hizb ut-Tahrir törkeme -- könbatışqa qarşı, Ğiraqtağı amerikan xärbilärenä qarşı xöcümnärgä xuplaw belderä.
Audio (Elizabeth Jones)
"Terrorçılıq bu täbäk öçen bik citdi mäsälä, çönki, Äfğanstan yaqın. Üzbäkstannıñ İslam xäräkäte citäkçese Juma Namanagni Äfğanstandağı operatsiä waqıtında üterelsä dä, oyışma äle dä xäräkät itä, şul isäptän Qırğızıstan, Tacıqstan, Üzbäkstan, Qazaxstanda. Bu bar töbäkkä qurqınıç tudıra, dimäk, bezneñ mängäğätlärgä dä."
Elizabeth Jones süzlärençä, Quşma Ştatlar Üzäk Aziä xökümätlärenä terorçılıqqa qarşı köräştä yärdäm kürsätä, künegülär, cixazlar belän. Berük waqıtta xalıqta bu törkemnärgä bulğan xuplawnı kimetü çaraları kürelä. Terror yulına etärgän säbäplärneñ berse - xäyerçelek, eşsezlek. Şunı iskä alıp, Quşma Ştatlar eş urınnarı buldıru, sälämätlek saqlaw, tormış şartların yaxşırtuda yärdäm kürsätä. Şul isäptän, töbäkneñ iñ zur mäsälälärneñ berse – xalıqnı su belän tä''min itüdä.
2001 yılnıñ 11 sintäber xöcümnärennän soñ Washington Üzäk Aziä illäre belän tığız elemtälär urnaştırdı: Äfğanstanğa xöcüm itkändä, bu illär aşa oçıp yörü, andağı xärbi nığıtmalar kiräk ide. "Qunaq aşı qara qarşı" digändäy, Washington Üzäk Aziä rejimnırına finans yärdäm kürsätte, türälärneñ avtoritar qılanışlarına küz yomdı. Washingtonnıñ bu säyäsäte keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları tarafınnan täqnitlände.
Elizabeth Jones isä, üzeneñ çığışında Üzäk Aziädäge 5 xökümätneñ härbersenä tänqit belderde. Süzlärneñ iñ açısı, älbättä Törkmanstanğa eläkte. Uzğan yıl Törkmänbaşına bula yazğan xöcümnän soñ bu ildä opozitsiägä kön qalmadı. Qazaxstan belän Üzbäkstanda, şulay uq, keşe xoquqların bozu, säyäsi köndäşlärne bastıru ğälämätläre küzätelä.
Elizabeth Jones süzlärençä, uzğan yılda Quşma Ştalar Üzäk Aziädä dönyawi cämğiät tözü, säyäsi-iqtisadi üzgäreşlär başqaru, cinäyätçelek-terorçılıqqa qarşı köräş öçen 286 million dollar bülep birgän. Telgä alırlıq uñışlar arasında: 170 meñläp Qırğızğa üz eşen başlap cibärü öçen finans yärdäm kürsätelgän. Qazaxstan neften Baqı-Cäyxan ütkärgeçenä çığaru östendä eş bara. Elizabeth Jones äytüençä, barıp çıqsa, bu beryaqtan Üzäk Aziägä ışanıçlı alternativ transport yulı biräçäk, ikençe yaqtan, dönya energiä sistemasınıñ iminlegen arttıraçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Udmurtiä tatar ictimaği üzäge Şurasınıñ çirattağı cıyını bulıp uzdı
Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ eş planında qaralğança, 24nçe ğinwarda çirattağı plenumı bulıp uzdı. Anıñ eşendä respublikanıñ tatarlar kümäk yäşägän rayonnarında oyışqan üzäkneñ filiallarınnan da äğzalar qatnaştı. Kön tärtibendä üzäkneñ 2003nçe yılda başqarılğan eşlärenä yomğaq yasaw, ağımdağı yılğa eş planın raslaw, başqa mäs'älälär quyılğan ide.
Tatar ictimaği üzägeneñ citäkçese Fnün Ğawas ulı Mirzayanov 2003nçe yılda başqarılğan eşlär turında täfsille mäğlümat citkerde, ä qaysıber ölkädäge eşlärgä analiz yasadı.
Udmurtiä tatar ictimaği üzäge 3-Bötendönya tatar kongressı qabul itkän qararlarnı tormışqa aşırunı üzeneñ eşeneñ töp yünäleşe itep alğan. Şulay uq ütkän yılnıñ yazında Udmurtiä häm Tatarstan respublikaları arasında yañartılğan duslıq häm xezmättäşlek kileşüendä qaralğan ike respublikanıñ iqtisat ölkäsendäge bağlanışlarnı da, Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı qabul itkän biznes buyınça qararlarnı da çitlätep ütmägän. Bu yaqtan ütkän eş yılında ayırım zur uñışlar bulmasa da, kiläçäktä TİÜneñ finans mömkinleklär artır digän fikerne citkerde.
Fnün Mirzayanov komissiälär eşenä tuqtalıp, mäğärif ölkäsendä soñğı yıllarda sülpänlek sizelä dip bilgeläp ütte. Tatar tele uqıtuçıları, mäktäp direktorları bergäläp häm ata—analar belän dä yaxşı mönäsäbättä bulğan mäktäplärdä tatar sıynıfları cıyıla. Administratsiä wäkilläreneñ dä moña qaraşı uñay.
Audio
Dimäk şuşı uq ictimaği xäräkät wäkilläreneñ agitatsiä eşen oyıştıra almawdan tora. Tatar üzäge citäkçese Fnün Mirzayanovtan soñ çığış yasawçılar — Mojgadan Qamil Kubaşev, Kambarkadan Mirdälif Yakupov, Sarapuldan Näcip Qamal, häm başqalar, mäktäplärdä berençe sıynıfqa balalar tuplaw başlansa da, bu temağa açıqlıq kertep, ber süz dä äytä almadı. Küp çığışlarda haman ber süz — ölkännärne ramazan ayında iftar aşlarına cıyğannar, 9nçı mayda suğışta häläk bulğan soldatlar häykälenä çäçäk bäyläme salğannar, yäisä Mäñgelek ut yanında uzğan tantanada qatnaşqannar, mäçet tözeleşe öçen cir alğannar, cır festivalläre uzdırğannar häm başqalar. Süz dä yuq, bolar da kiräk eş, ämma yäş buınnı milli ruxta tärbiäläw, tuğan teldä uqıtu niçekter çitkäräk etelä tatar üzäge wäkilläre tarafınnan. Alda Fnün Mirzayanovnıñ äytüençä, tatar sıynıfın açuda, nänilärne tatar törkemenä cıyuda administratsiälär tarafınnan qarşılıq kürsätüçe yuq, ämma anı oyıştıruçı da yuq. Bu temağa milli säyäsät ministrlığınnan belgeç Fändüs Xucin çığışın ğına misal itep kiterep bula. ijawdağı tatar gimnaziäseneñ uqıtu öçen mäydanı tar, klasslar sanın arttıru mömkinlege yuq, şuña da «Respublika üseşe» dip atalğan, — anı prezident programması dip tä yörtälär, — şuşı planğa gimnaziägä yanqorma tözü mäs’äläsen kertüne sorap xat yazarğa täqdim itte Fändüs Xucin.
Tatar ictimaği üzägeneñ xörmätle prezidentı Mäsğüt Garatuyıv saylawlar yaqınlaşuın häm tağın milli qartanı uynataçaqlar, citäkçelär, säyäsätçelär qarşında «tälinkä totıp» tormasqa, aldağı saylawlarda wäğdä itkän plannarın ütäwläre—ütämäwläre turında xisap totarğa sorarğa, üzebezneñ konkret teläklärne citkerergä täqdim itte.
«Yañarış» gazetası möxärrire İrek Şäripov fevral'dän respublikanıñ yaña kanalında oyıştırılaçaq tatar tapşıruları turında mäğlümat citkerde, cirle tatar üzäkläre citäkçelären yaña mäğlümat çaralarında aktiv qatnaşırğa çaqırdı.
Plenum Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ çirattağı, altınçı, qorıltayın uzdıru waqıtın bilgeläde. Qorıltay 20 martta uzaçaq, üzäkneñ Ustavına, häm strukturasına üzgärtmälär kertü turında fiker alışınıldı. Qorıltayda qatnaşu öçen cirle tatar ictimaği oyışmalarında cıyınnar uzdırıp, delegatlar saylaw buyınça täqdimnär yañğıradı.
2004nçe yılğa eş planı raslandı.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
“Härkem alırlıq” toraqnı niçek tözergä?
Et xuca süzennän çıqmıy dilär bit. Prezident Mintimer Şäymiev äytkän süzlär yış qına qanatlı ğibärälärgä äylänä. Bıltır, niçekter “Bez buldırabız” digäç, yıl däwamında, küp kenä citäkçelär bu süzne bik yış qabatladı.
Küptän tügel Qazanda uzğan Rusiä däwlät şurası utırışında, Tatarstan prezidentınıñ, “Mı doljnı sdelat' cil'ye dostupnım”,“Bez toraqnı här keşe ala alırlıq tiergä tieş” digän süzläre dä küplärgä oşağan küräsen. Kvadrat metr xaqı urtaça 25-30 meñnän kimemi, ä söyläşülär, ığı-zığı däwam itä. Sotsial' ipotekağa da yaqın kilä torğan tügel. Ul arada kemder bu xäldän faydalanıp, tabış almaqçı bula.
Qazan könnän-kön yaqtıra bara. Layıştan kergändä, “Solneçnıy-Qoyaşlı” bistäse, Piträçtän barğanda “Svetlıy-Yaqtı” şähärçege tözelep kilä. Hämmäse yaqtı, matur tormış, ä iñ möhime arzan toraq wäğdä itä.
Tatar “Rublevqa”sı dip sanalğan Salmaç bistäsennän 3 kilometr qırdan uzğaç, Küyuki digän ber yämsez genä awılğa barıp keräseñ. Bügenge köndä Biredä, 500 gektar cirdä, Mäskäwneñ “ANTEY” firması, arzan qottedclar tözep, xalıq öçen cännät eşlämäkçe bula. Maqsat – bu cirdä 4500 yort salıp, şähärçek buldıru. Bu eş älbättä Tatarstan prezidentınıñ “Härkem dä ala alırlıq toraq” programması buyınça eşlänä. ANTEY firması general' direktorı Vladimir Ostaşqo bu programmağa qarata mönäsäbäten tıñlap kitik.
Mintimer Şäripoviçnıñ programması ul añlayışlı häm waqıtlı. Minemçä Tatarstan prezidentı, Rusiä külämendä tuğan toraq mä’säläsen añlıy. 19 ğinwarda uzğan däwlät şurası utırışında da Tatarstan prezidentı tarafınnan sallı fikerlär yañğıradı. Min alarnıñ barısı belän dä kileşäm. Bıltır bezneñ oyışma, prezidentqa, Qazan çitendä şähärçek tözergä digän täqdim belän çıqqan ide. Mintimer Şäripoviç berençe bulıp uñay cawap birde. Näticädä bez awıl xucalığı äyläneşennän cirne 2 eçendä satıp aldıq.
“Svetlıy” bistäsendä yortlar berniçä törle. Ekonom, Biznes, Elita törendäge yortlar bar. Keşelärne iñ qızıqtırğanı bu yortlarnıñ bäyäläre. Küptän tügel respublika mäğlümat çaralarında mondıy yortlarnıñ kvadrat metrı 500 dollar yäğni 13 meñ Sum toraçaq dip yazğan ide. Küpme tırışsañ da, şähärdä bu bäyägä fatir tabuı, mömkin tügel, şähär çitendäge qottedclarnı bigräktä. Bäyäneñ arzan bulunıñ sәbäbe nidä. Bu sorawnı bez ANTEY firması general' direktorı Vladimir Ostaşqoğa yulladıq.
Bez täqdim itkän tözeleş programması iqtisadi yaqtan şulqädär uñay, xätta bez älege yortlarnıñ kvadrat metrın 12 meñnän sata alabız. Tözegen waqıtnı isä bez kvadrat metrğa 8 tiräse aqça totabız. 12 meñ bu äle bezneñ soñğı buya tügel. Yortlarnı täqdim itkäç, alarğa qarata, xalıq fikeren añlağaç, kvadrat metrlarğa bäye bilgelänäçäk. Älbättä ul 12 meñnän yuğarıraq bulsaq.Kvadrat metrnıñ üz bäyäse, yäğni tözelü xaqı, nibarı 9 meñ sum tiräse. Yortlarnıñ zurlığı 180 – 240 kvadrat metr. Urtaça bäya kvadrat metrı 18 meñnän alsaq a, yort bäyäse 3 million yarımğa basa. Bu bäyägä menä digän yort alıp, şunda räxätlänep yäşim digän keşe yalğışa. Çönki alarnıñ astağı qat belän mansard öleşe axırğaça yasalıp betmägän. Monı yort xucası tora bara üze tözergä tieş. Annan soñ bezneñ keşegä, alğan-alğan, munçası da, ğaracı da bulsın, tana da bulsın, buaz da bulan. Tik yort proyektında mondıy östämä tözeleşlär qaralmağan. Telägän keşe üze sala, alay da bilgele ber şartlarda ğına. Fikerne Vladimir Ostaşqo däwam itä
Bez täqdim itä torğan yort mäydanında munça ğarac kebek östämä tözelmälär qaralmağan. Telägän keşe älbättä alarnı tözi ala. Läkin monda bilgele ber çikläwlär bar. Bu energiä häm cir belän bäyle. Yort xucaları östämä äyberlär tözegändä kübräk energiä häm şähärçekneñ infrastrukturası bozılmasın öçen arxitektorlar röxsäten alırğa tieş. Älege yortlarnı alırğa telägän keşelär, aldan uq tüläp quya almıy. Yortlar fäqät, 1 iyüldä kiñ cämäğätçelek xozurına 27 yort kürsätelgäç kenä satıla başlayaçaq. Alar törle yul belän satılaçaq, şul isäptän ipoteqa, kredit räweşendä dä. Vladimir äfände äytüençä inde bügen alar berniçä bank belän eşli. Barlığı isä bıyıl 200ra yaqın yort salırğa niätlänä. Älege yortlar satılaçağında “ANTEY” citäkçelege şiklänmi. Bu xaqta ANTEY firması general' direktorı Vladimir Ostaşqo söyli.
Bügenge köndä bezneñ şundıy uq yortlar Mäskäw astında tözelä. Anda bu şähärçekne bez “Polyanqa” dip atadıq. Şunı äytergä kiräk, anda bu yortlarnı bik teläp alalar. Arzan bulğanğa ğına tügel, bu yortlar dörestän dä yäşäw öçen bik uñaylı. Kem teli alarnı üzençä üzgärtä. Läkin bez täqdim itkän variantta da alar yaxşı yortlar.
Ber yılda 200 yort kütärü ciñel tügel.c Eş barışında küp kenä çişelmägän mäs'älälär kilep tua di Vladimir äfände. Şundıylarnıñ berse eşçelär mä’säläse.
Älbättä eşçelär mä’säläse bar. Bez yaña texnologiälär buyınça eşlibez, keşelärne eşlätkänçe, alarnı öyrätergä turı kilä. Küp eşçelär awılda, rayonnardan kilde. Ämma kvalifikatsiäle eşçelär barıber citmi. Şunlıqtan bügen kompaniä matdi yaqtan berniqädär yuğaltular kiçerä. Älege yortlar turında kübräk mäğlümat belergä telägännär, 1 marttan eşli başlayaçaq, “Svetlıy” şähärçegeneñ säxifäsenä kerep qarıy ala. Ä älegä keçkenä genä, tınıç qına Küyuki awılında kön-tön görläp tözeleş eşläre alıp barıla. Mäskäwlelär, sayısqan oyasın, tüti qoş çitlege bäyäsennän satıp, tuzğan toraqta yäşäp intekkän qazanlılarnı bäxetle itmäkçe bula.
Ğädel Galämetdinov.


text:
Başqortostan ğalimı Qıtay miźalı alğan
Qıtayźıñ başqalahı Pekinda, ğumanitar yünäleştä, fän häm texnika, ekoloğiya häm auıl xujalığı tarmağında uñış qaźanğan ğalimdarźı häm kiñ bildäle yämäğät eşmäkärźären täbrikläü tantanahı ütte. Ular arahında Öfö däülät aviatsiya texnik universitetı ğalimı Robert Alimbäkov ta bar. Aviatsiya texnik universitetınıñ Osousı tip isemlängän injener üźäge etäksehe samolet, maşinalar eşläü häm başqa tarmaqtar ösön baytaq yañı texnoloğiyalarźı qullanışqa indergän. Xäźer sama menän 20 yılğa yaqın bıl üźäk Qıtay menän xeźmättäşlek itä. Äle Avitsiya universitetında diñgeź qaraptarı ösön üźensälekle naviğatsiya qoramaldarın eşläü öśtöndä tikşereüźär alıp barıla.


text:
11/9 terror höcümnären iskä alu çaraları bıyıl Katrina ğarasatı şäwläsendä ütte
Bügenge matäm çaraları ike atna elek bulğan tabiğıy qaza qorbannarın da iskä töşerde. Könyaq ştatlarda bulğan Katrina ğarasatı näticäsendä millionğa yaqın keşe yortsız qalğan, berniçä yöze häläk bulğan sanala.
Küp keşeneñ ğömeren özgän bu ike faciğä küpmeder däräcädä Quşma Ştatlarnıñ zäğiflegen kürsätte. Läkin 11 sintäber höcümnäre amerikannarda berdämlek xisen köçäytsä, Katrina ğarasatı ildäge sotsial problemalarnı açıp saldı, xökümätne sülpänlektä ğäyepläwlärgä säbäp birde.
Amerikan prezidentı George Bush Washingtonda ütkän matäm çarasında qatnaşqannan soñ bügen yänä, inde 3nçe tapqır, tabiğıy qaza töbäklärenä bara.
Ğarasat kiçergän xalıqnıñ ruxın kütärü öçen Bush bu tabiğıy qazanı 11 Sintäber höcümnäre belän çağıştırdı:
"Bügen Amerika küp keşeneñ ğömere özelügä kitergän tağın ber qaza kiçerde. Bu yulı häläkät yawız niätle keşelärdän tügel, ä su häm cil yarsuınnan kilde. Katrina ğarasatı Meksika buğazı buyında tulı qalalarnı yuq itte."
Humanitar yärdäm, tözekländerü eşläre berniçä ayğa suzılır dip kötelä. Katrina ğarasatı 400läp keşeneñ ğömeren özgän sanala. Qorbannar sanı berniçä meñ bulaçaq digän berençe farazlar tormışqa aşmas digän ömetlär bar.
Üzeneñ çığışında Bush, amerikannar 11 sintäberdäge qurqu xislären, bilgesezlekne äle dä xäterli dide.
Terror oçqıçlarınıñ ikese Säwdä üzägenä, öçençese Pentagon binasına kilep bärelde, dürtençese Pennsylvania ştatında qazağa oçradı. 11 sintäber höcümnärendä barlığı 3 meñläp keşe häläk buldı.
Bu höcümnärdän soñ Quşma Ştatlar Äfğanstanda, Osama ben Ladennı sıyındıruçı Taliban rejimına qarşı xärbi operatsiä başladı. Amerikan häm äfğan xärbiläreneñ Taliban qaldıqların yuq itü eşen äle dä däwam itä. Bügen Bağram hawa alanında ütkän çarada amerikan xärbie Joice Stevens bolay dide:
"Terrorğa qarşı bu suğışta bez koalitsiä illäre häm Äfğanstan, tınıçlıq urnaştıru häm yaxşıraq kiläçäk xaqına bergäläp eş itäbez."
Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa basıp kerüe dä terrorğa qarşı suğşnıñ ber öleşe buldı. 11 sintäber höcümnärenä 4 yıl tulu uñayınnan yasağan çığışında Bush, terrorğa qarşı suğış ozaqqa suzılsa da, anda ciñep çığaçağın ışandırdı.
-Ali Gilmi


text:
Millät häm xatın-qız yazmışı
Azatlıq radiosınıñ Tügäräk östäl söyläşüneñ bügenge teması – xatın qız, xatın qıznıñ tormıştağı, cämğiättäge, millättäge, ğailädäge urını. Çınnan da, bu atnada sigezençe mart, elekke SSSR illärendä xatın qızlarğa çäçäklär, büläklär tapşıralar, matur süzlär äytälär. Ämma bäyräm ütkännän soñ, ğädäti tormış kitä. Bu xatın qız qayda yäşäde, niçek yäşäde, ğailädä aña nindi mönäsäbät niçek dönya kötä, balalarnı niçek tärbiäli, ğailäse nindi xäldä, kar'yerası niçek? Kemnärder yuğarı qazanışlarğa ireşkännär, ä ikençeläre bik ğazaplanıp, çaq-çaq can asrıylar, qayberläre ğazaplanıp, basılıp yäşäp yatalar. Här cämğiättä bar andıy xällär. Söyläşüdä qatnaşalar ”Söyembikä” jurnalınıñ baş möxärrire Firaya Bädretdinova häm şağirä, bik küp cırlar avtorı Şämsiä Cihangirova. Şulay uq äñgämädä Azatlıq radiosınıñ Qazan bülege jurnalistı Gölnaz İlgizär qatnaşa. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. Firaya, Şämsiä, beregez jurnal yubeleen ütkärde. Şämsiä Cihangirovanıñ yubileen milli cämäğätçelek bilgeläp ütte. Sez yılda niçä kön şundıy bäxetle, şat häm küñelle xatın-qız bularaq üzegezdä qänäğätlek kiçeräsez?
Firaya Bädretdinova. Xatın-qız öçen bäyräm dä kiräkmi. Xatın-qız bäyrämnär bulmağanda da bik bäxetle bula ala, bäyräm bulğanda da bäxetsez bulırğa mömkin. Bäyrämnär sanı belän sanalmıy bezneñ bäxet. Bäxetle mizgellär bezneñ küp buldı jurnal xezmätkärlärneñ dä, uquçılarıbıznıñ da. Büläklär dä küp buldı, xezmätkärlärebez küp kenä isemnär, medal'lär aldı.
Şämsiä Cihangirova. Ägär dä bezne kemder bäxetle itärgä tieş, sigezençe martta bezne bäxetle ikänebezne tanıtırğa tieş disäñ, bu yalğan bulır ide. Çönki Alla dönyağa xatın-qıznı häm iratnı kiterde. Sigezençe martta nindider xörmät kötep, sigezençe mart ütkännän son bu qädär betäçägen belep yäşäsäk, ul yäşäwneñ ber nindi mäğnäse dä bulmas ide. 365 könneñ dä bäyräm itär keşe ul xatın-qız üze dip uylıym min. Çın xatın-qızlar, bäxetsezlek toyıp, köçkä genä yäşäwçe xatın-qızlar, ul qızlar bäxetne siña kemder kiterep, aldıña quyarğa tieş digän xatın-qızlar şulay aldana dip uylıym min. Ä xatın-qız elek-elektän, xäzer dä ir keşeneñ qabırğasınnan yasalğan disälär dä, ul tormışta bik zur wazıyfa häm yılnıñ dürt fasılınıñ härber könen bäyräm itep kürsäter öçen yaralğan zat.
Firaya Bädretdinova. Bäxäskä keräsem kilä sezneñ belän. Ägär xatın-qıznıñ bäxete anıñ üzennän genä torsa, bu dönyada ber genä dä bäxetsez xatın-qız bulmas ide. Qızğanıçqa qarşı, xatın-qız üzen üze bäxetle itä almıy. Eşkä alğanda, xatın-qıznı, bala tapmam dip wäğdä birsä, ala torğan eş urınnarı bar. Bezneñ redaksiägä şuşı problemalar belän kilgän xatınnar üzeneñ isemnären, eşlägän cirlären äytmi qalalar. Bu qotoçqıç xäl.
Rimzil Wäli. Äytik min firma citäkçese. Xatın-qıznı eşkä öyrättem genä, ul öç yılğa kitä. Min uylıym, andıy xatın-qızğa ciñelräk eş birergä, citdi eş birmäskä.
Firaya Bädretdinova. Şulay uylawçı keşelär bar şul qızğanıçqa qarşı. Läkin bu xanım menä digän belgeç, anıñ potensialı bik zur. Anıñ yulın kisäbez bit bez. Şundıy da bar, eşkä bala bulğan xatın-qıznı ğına alalar.
Gölnaz İlgizär. Rusiädä demografik wazğıyät belän borçılalar bit. İñ zur citäkçelär dä xatın-qızğa bulışırğa wäğdä itälär. Citäkçelär tarafınnan bu prezidentqa qarşı çığu tügelme? Menä şundıy soraw tua.
Şämsiä Cihangirova. Çınnan da, prezidentnıñ qararların qabul itü ul ber xäl, ä härber oyışma anı üzençä qabul itä. Citäkçe, xatın-qıznı eşkä alğanda, uylıy: yäş xatın-qız bulsa, ul tizdän kiäwgä çığa, bala taba. Alarnıñ härberseneñ dä eçendä şundıy uy tora.
Rimzil Wäli. Azatlıq radiosınıñ Qazan bülegendä dä ber misal bar. Bülek açılğaç, bezgä administrator kiräk buldı. Berse täqdim itelde, yartı yäşlek balası bar ide. Öç kandidatura buldı. Monısı, öç yäşlek balası belän bezgä kileşmi, dip uyladım. Ämma minem citäkçelärem alasıñ şunı dide. Bu xanım fännär kandidatı bulıp çıqtı, beleme artığraq. Här ilneñ üzeneñ taläbe bar. Amerikannarnıñ bik säyer ğädätlärenä aptıradım.
Gölnaz İlgizär. Çit ildäge citäkçelär üzeneñ firmalar turında da uylıydır, läkin şul uq waqıtta balalı xatınnı eşkä alırğa qurıqmıy. Nigä bezneñ citäkçelär moñardan qurqa? Bala tabarğa kitkän keşe ul bit ğömerlekkä kitmi.
Firaya Bädretdinova. Bu bit eşkä zıyan kiterä. Bezneñ kollektivnı alıyq. Redaksiädä yegerme biş keşe eşli. Ber xatın, ikençe balasın tabıp, dekretqa kitte. Bez anıñ çıqqanın köttek. Eşkä çığu belän bala awırıy başladı. Administrativ yallar da ala ul, min andıy mömkinlek biräm. Ul üze dä bik uñaysızlana, aña üzenä dä räxät tügel. İkençe ozaq yıllar eşlägän xanımnıñ tuğanı gel awırıy, ul anı qarıy. Bez monda da bulışabız. Citäkçe üzeneñ kollektivında eş şartların genä tügel, tormış şartların da isäpkä alıp, alarğa nindider ciñellek kiterergä mömkin qadär, eşkä zıyan salmaslıq itep, tırışırğa tieş dip sanıym min.
Rimzil Wäli. Xatın-qıznıñ balasın qarawçı keşe bulsa, yä äti-änise, Balanı tärbiäläw dä qimmät. Şuña kürä anı tabu da qurqıta. Demografiä şul säbäple kilep çıqtı.
Şämsiä Cihangirova. Bezneñ ilneñ üşänçelege şundadır, çit illärdä xatın-qıznıñ wazıyfası ciñelräk. Bezneñ irlär üzeneñ irlegen yuğalttı. Xatın-qızlar ciñel eştä genä eşläp, qiäfäten bozmıyça ğına yäşärgä telilär. Ägär dä bez bügen xatın-qıznı cawaplı eştän azat itäbez disäk, bezneñ il ğomumän üseştän tuqtap qalaçaq. Çönki iñ cawaplı urınnarda bezneñ xatın-qızlar utıra. Şuña kürä, bügen citäkçelär xatın-qızlarnı eşkä kübräk alalar, alar cawaplıraq, eçü belän dä şöğellänmi.
Rimzil Wäli. Qay urında bezneñ cämğiättä, däwlättä xatın-qız? Sez qänäğätme cämğiättäge urınığız belän?
Gölnaz İlgizär. Minemçä bügen dönyada xatın-qız şundıy küp törle, ber süz belän genä äytergä bulmıy.
Firaya Bädretdinova. Min üzemneñ urınnı belmim dä. Öydä min tür başında. Sponsorlarda yärdäm sorap yörgändä, min üzemne işek töbendä dip xis itäm, bik oyalam, ğar'länäm dä. Min üzem öçen sorap yörgänem yuq bit, jurnalım öçen sorıym. Bezneñ jurnalnı maqtağanda, bik zur da bulıp quyasın.
Şämsiä Cihangirova. Xatın-qıznıñ role belän min qänäğät tügel. Eş belän mäşgul' bulu cäğätemnän qarağanda qänäğät. Minem şäxsi fikerem belän genä qänäğätlänep bulmıy. Min başqa xatın-qızlar turında uylarğa tieş. Ğailädä millätkä mökibbän kitkän, üz millätne yarata torğan, änilär bularaq xatın-qızlarnı min qararğa tieş. Xatın-qıznıñ cämğiättä ir keşe tarafınnan xörmät itügä dä qararğa tieş. Älbättä irlärgä dä, cämğiätkä dä, Räsäy citäkçelärenä dä äyter süzlär häm üpkälär dä bardır. Şäxsän min üzem qänäğät. Eşem dä bar, irlärsez dä ülmädem, balalarnı tärbiälädem. Ämma başqa xatın-qızlar da bar bit.
Firaya Bädretdinova. Min xatın-qıznı öydä genä bikläp bäxetle itü yaqta tügel. Bezneñ xatın-qızğa andıy bäxet citmi.
Gölnaz İlgizär. Törle xatın-qızğa törleçä.
Şämsiä Cihangirova. Bez törle wazıyfalarnı üzebezgä ala-ala xatın-qızlıbıznı nindider däräcädä yuğalğanbız. Bälki şul xatın-qız ğailädä balalarnı tärbiäläp, irenä cılı rizıq äzerläp, ğailä uçağında yäşärgä tieş keşe bulğandır.
Rimzil Wäli. Millättä dä törlese bar bit. Äye, xatın-qız tuğan telne birä, milli tärbiäne birä. Şuşı xatın-qızlarıbız bulğanda, millätebez yuğalıp bara. Däwlät ğailä eçenä kerep, berniçek tä bilgelämi, balasın niçek tärbiälärgä öyrätmi. Ni öçen bezneñ xatın-qızlarıbız, törle millät wäkilläre bulıp, şul millät balaların üsterälär, bik matur ğına akzentsız söyläşälär? Yomşaq urın tügelme bu bezneñ fidaqär xatın-qızlarıbıznıñ başqa millätlärgä künegep yaraqlaşu häm üz balasın üz millätendä qaldırmaw?
Firaya Bädretdinova. Ägär şundıy xatın-qızlar bulmasa, tormış qaywaqıt xatın-qıznı şuşı eşkä etmäsä, yaqlar idek bez monı.
Gölnaz İlgizär. Minemçä monda xatın-qıznı ğına ğaipläp bulmıy. Çönki xatın-qız balası bäxetle bulsın dip tırışa. Tatar telen birmäw, urıs telendä genä tärbiäläw balam keşe bulsın dip, tatar milläte betsen öçen genä eşläw tügelder.
Şämsiä Cihangirova. Min uylıym, bezgä ğailä mäktäbe kiräk tügelme? Tatar mäktäpläre, bala baqçaları eşläp torsa da, bügenge qädär milli ruxnıñ sünüe, millätneñ betügä taba baruı bügenge qädär çağılmıy ide. Milli ruxnı töp saluçı – ğailä. Nindi genä balalar baqçasına birmäsäk balalarnı, alar milli ruxta tulısınça tärbiä almaslar.
Firaya Bädretdinova. Balanı televizor belän bergä qaldırırğa qurqınıç. Balanı bez üzebez genä tärbiälämibez. Kem genä tärbiälämi balabıznı. Balanı nindi itep qulıma tottıralar dip qurqasıñ. Ğailäneñ role iskitkeç zur. Şuña kürä ğailä turında bez bik söyläşäbez, ğailä fondları turında. İrneñ, xatın-qıznıñ, äti-änineñ däräcäsen kütärergä tırışabız. Ni öçen tatar qızları başqa millätle yegetlärgä küz salalar digändä, alar üz ğailälären kürep üsälär bit. Başqa iratlar buldırıbraq ta. Bu keşe yanında min qäderle bulıp yäşärmen, dip ışanıp, ul üz ğömeren başqa millätle ir belän bäyli. Şuña kürä xatın-qızlarnı min ğaiplämäs idem. Üzebezneñ yegetlärne dä ğaiple itär idem. Bezneñ qızlar menä digän. Şuña kürä alarnı başqa irlär dä çüplilär.
Şämsiä Cihangirova. Bez niqädär köçle bulıp kürensäk tä, bez köçsez bulırğa yaratabız. Läkin bezgä köçsez bulırğa yazmağan. Süzläremä şiğerem cawap biräder:
Sin tüzäseñ, dimägezlä
Kilmi tüzäselärem, kilä şatlıq diñgezlären
İmläp yözäselärem
Kemlä barıp soänäsem imnärenä iratnıñ.
Tüzä-tüzä xatın-qıznıñ ğöreflären yuğalttım.
Könläşmägez irlär kebek ciñä dip awır eşne.
Xatın-qız ul köçsez bulğan öçen köçle.
Söyläp yörmägez keşegä, ul bit beraz yulär dip.
Yılamas cirdä yılar, kölmäs cirdä kölär dip.
Ğäcäplänmägez, süzemneñ onıtılsa azağı,
Sez belgäne ağı ğına.
Canda barlıq ğazabı.
Kürgän keşelärem söyläsäm, naçarğa yuramağız.
Awır bulmasın disägez, xälemne soramağız.
Rimzil Wäli. Şulay itep xatın-qız aldında cämğiät burıçın ütä betmägän, xatın-qız dä üzeneñ ğailädä burıçın ütä betmägän. Läkin başqa yazmış, başqa irlär, başqa xatın-qızlar bezneñ yuq, başqa yul da yuq.


text:
Vladimir Putin: milekne kire däwlätkä qaytaru qanun nigezendä alıp barıla
"Yuganskneftegaz"nı satu qissası äle betmägän bulıp çıqtı, xörmätle tıñlawçılar. Rusiäneñ däwlät qulındağı "Rosneft" şirkäte üzeneñ xäzer "Yuganskneftegaz"nıñ yaña xucası buluın xäbär itte. "Rosneft" yäkşämbe könge satışta "Yuganskneftegaz" öçen 9 milliard 300 million dollar tülägän "Baykalfinasgrup"nı tulısınça satıp aluın belderä. Ä yıl başında Rusiä xakimiate "Rosneft"ne ikençe ber gigant - "Gazprom" belän berläşterergä cıyınuın äytkän ide. "Yuganskneftegaz" şulay itep yänä däwlät qulına qayta.
Audio, Vladimir Putin
Rusiäneñ yağulıq şirkätlärenä qarata säyäsäte turındağı maxsus sorawğa cawap birgändä Vladimir Putin üzeneñ alarğa salımnarnı arttırunı yaqlawın, alarnıñ sotsial'' ölkädäge cawaplılığın köçäytü kiräklegen äytte. Şunda uq ul, "Rosneft"neñ "Baykalfinasgrup"nı satıp alıp üz qulına "Yuganskneftegaz"nı töşerüen bazar qanunnarı nigezendä eşlängän eş dip bäyäläde, däwlät şirkäte dä xosusiları kebek ük, berük xoquqlarğa iä dip belderde. Mäskäw elegräk "Rosneft"ne "Gazprom" belän berläşterergä cıyınuın xäbär itkän ide. Bu däwlät qulında gaznı da, neftne dä citeşterä torğan zur ber şirkät barlıqqa kiläçägen añlata häm ul Rusiädä genä tügel, bar dönyada da energetika ölkäsendäge iñ ere citeşterüçelärneñ berse bulaçaq. "Rosneft"neñ "Yuganskneftegaz"nı üzenä satıp aluın küplär Mäskäw Kremlendäge "silovik"lar qanatınıñ zur ciñüe bularaq bäyäli. Şul şirkätneñ idarä şurasın Putinneñ yaqın kiñäşçese, prezident idaräse başlığınıñ urınbasarı İgor Seçin citäkli. YUKOSnı ezärlekläw artında näq menä ul tora dip farazlana. Ä inde YUKOSnıñ çittäge citäkçelege "Yuganskneftegaz" kem qulına ğına eläkmäsen, anı kiläçäktä mäxkämälär kötä dip kisätä. YUKOS üzennän şuşı mölkäten alunı tanımıy, anı satışqa çığaru qanunsız ğämäl ide dip belderä.
Kärim Kamal


text:
James Meyer: “Rusiädä globalizatsiä waqıtında keçkenä millätlärneñ yuğaluı şart tügel”
Al'bina Zäynulla: Djeyms, Qazanda sezne kübräk närsä ğäcäpländerä?
Djeyms Meyer: Min bu şähärdä yäşärgä yaratam, çönki monda ike xalıq, ike din, ike tel bar. Bu miña bik qızıqlı. Älbättä, bu mine ğäcäpländermi, çönki şulay bulaçaqnı min belä idem. Minemçä, bu bik äybät küreneş. Üzem dä rus duslarım belän rusça söyläşäm, tatarlar belän – tatarça. Şundıy qatnaşqan kul'turlar, xalıqlar arasında yaxşı atmosferada yäşärgä bik äybät bik qızıqlı minem öçen.
Al'bina Zäynulla: Berençe märtäbä Qazanğa 2002 yılda kildegez, uzğan yılda 7 ay yäşäp kittegez häm menä bıyıl da sez Qazanda. Qazan qaysı yaqqa üzgärep bara?
Djeyms Meyer: Üzgäreşlär bar, älbättä, çönki bıyıl Qazannıñ meñellığı. Ä şäxsän üzemä kilgändä üzgäreşlär tağın da kübräk. Çönki min Qazanda öçençe tapqır. Häm kilgän sayın duslarım kübäyä, respublika miña yaqınraq toyıla.
Al'bina Zäynulla: Qazanda sez yaratqan urınnar barmı? Mäsälän, Kreml', baqçalar häm başqalar?
Djeyms Meyer: İñ berençe itep Kreml', Bauman şundıy urınnarnı äyter idem.
Al'bina Zäynulla: Ğalimnärdän kemnär belän kübräk aralaşasız sezneñ belgeçlek buyınça?
Djeyms Meyer: Döresen genä äytkändä, ğalimnärdän mondıy yärdämne min kötmägän dä idem. Rafiq Möxämmätşin, Azat Axunov, İldus Zagidullin, Rawil Ämirxanov häm başqa bik küplär miña zur yärdäm kürsättelär monda. Tekstlarnı uqır öçen dä. Çönki miña bik awır buldı iske tatar telendä uqırğa. Qazan bik bay şähär ğalim qaraşınnan. Monda bik yaxşı itep eşlägän häm qızıqlı problemalar belän şöğellängän professorlar, assistentlar, dotsentlar bar. Ğomumän, bik qimmätle keşelär bar Qazanda.
Al'bina Zäynulla: Qazan, Tatarstan häm Amerika. Xezmät kürsätü däräcäse ayırıla bit. Mäsälän, kibetlärdä, restorannarda, barlarda?
Djeyms Meyer: Rusiägä turist bulıp kilgän amerikanlılarnıñ kübese monda xezmät äybät tügel dip uylıylar. Çönki professionalizm fikere monda beraz ayırıla. Rusiä restorannarında, kafelarında ofitsiantlar azraq söyläşä, Amerikada isä professionalizm başqaçanı añlata – ofitsiantlar kübräk söylilär häm başqalar. Törle illärdä, törle kul'turlarda bu ber ürnäk kenä professionalizmnıñ kafelarda, barlarda.
Al'bina Zäynulla: Dönyada bit köçle bara globalizatsiä. Bälki Amerikada ul bik toyılmıydır. Läkin bez Rusiädä anı bik sizäbez. Çönki bez moña qädär timer pärdä artında idek. Häm menä kinät bezgä dönya açıldı. Dönya mädäniäte, sivilizatsiäseneñ näticälären kürä başladıq. Häm şunıñ arqasında törle millätlär, milli üzençäleklär yuğala başladı. Sezneñçä bu uñay küreneşme, tiskäreme?
Djeyms Meyer: Minemçä, Amerikada da globalizatsiä toyıla. Bälki bu bezneñ öçen andıy ğäcäple närsä tügelder dä, çönki Amerikada beraz globalizatsiä bulğan ide. Läkin globalizatsiä waqıtında keçkenä millätlärneñ mäcbüri räweştä yuğaluına ışanmıym. Härxäldä bügen Tatarstanda tatar teleneñ statusı zurraq. 20 yıl elek bulğan situatsiä belän çağıştırğanda. Globalizatsiäneñ niçek baruın, nindi näticälärgä kiterüen min, älbättä, belmim. Şulay da, minemçä, keçkenä tellärneñ yuğaluı şart tügel. Älbättä, şart tügel .
Al'bina Zäynulla: Djeyms, sezneñ dissertatsiä temasına äylänep qaytıyq. Äzärilärneñ, tatarlarnıñ wäkillekläre yäğni aralaşuı diniä näzaräte arqılımı, xökümät strukturaları arqılımı menä bu tema bügenge könne küzallar öçen, añlar öçen kiräkme?
Djeyms Meyer: Minemçä, kiräk. Çönki millätlär ber berse belän bergä yäşärgä öyränmäsä, bik zur problemalar bula. Şunıñ öçen min uylıym ul tarix öçen genä tügel, ä bügenge kön öçen dä beraz faydalıraq bulır ide.
Al'bina Zäynulla: Sezneñ bu dissertatsiä tarix belän genä tügel, ä politologiä, xäzerge zaman säyäsäte belän dä bäyle, şulaymı?
Djeyms Meyer: Şulay. Läkin min säyäsät belän bik qızıqsınmıym. Minem tema 19 ğasırdan başlana häm berençe dönya suğışına qädär. Häm min şul waqıttağı säyäsät xäräkätläre nigezendä beraz eşlim. Şulay uq bügenge köndä tatarlar, ruslar arasındağı koalitsiälär östendä dä eşlim. Häm minemçä bu ähämiätle.
Al'bina Zäynulla: Menä sez amerikanlı bularaq Rusiägä kildegez. Tatarlar, ruslar başqa millätlär eçendäge wäzğıätne, tarixnı öyränäsez. Ğomum Rusiädä tatar faktorı digän äyber barmı, yuqmı?
Djeyms Meyer:. ӘлбәTTә, бap. ЧөHkи Pycиядә Tөpлe MилләTләp бap. hәM MoHдый илләpдә aзчылыk MилләTләpHeң бyлyы әhәMияTлe. Pycлap бaшka MилләTләp бeләH бeprә яшәprә Tиeш
Bu AQŞnıñ Bren universitetı ğalime, tarixçı Djeyms Meyer buldı. Äñgämäne Al'bina Zäynulla äzerläde.


text:
Ukraina: elekke premier Yuliä Timoşenko parlament saylawlarına möstäqil baraçaq
"Bez Viktor Andreeviç belän saylawlarğa paralel räweştä baraçaqbız. Bu suğış digän süz tügel, läkin bu ikese ike komanda, anda törle keşelär."
Yuçenkonıñ üzenä qatı bärelmäsä dä, Timoşenko anıñ tiräsendäge keşelärgä kisken tänqit beldere. Konstitutsiägä üzgäreşlär kertelgännän soñ, kiläse xökümät citäkçesen prezident tügel, parlament sayalayaçaq. Näticädä premier-ministr wazifası qüätleräk bulaçaq. Qayber belgeçlär fikerençä, 2006 yıl Martında ütäçäk saylawlardan soñ Timoşenko qabat premier-ministr urının alırğa mömkin. Yuçenko salmağraq qaraşta bulsa, Timoşenko – radikal üzgäreşlär tarafdarı sanala. Kievtağı Mohyla Akademiäse professorı İgor Losev süzlärençä, uzğan yıl inqilabnı xuplağan keşelär Timoşenkonı saylarğa mömkin:
"Alarğa Maydan ruxında däwam itkän inqilapçı-citäkçe kiräk. Kiçä Timoşenko alarnıñ şundıy citäkçesenä äylände."
Yaña xökümätneñ eşe naçar barsa, keşelärneñ xäle yaxşırmasa, Timoşenkonıñ ciñü ixtimalı artaçaq, di Losev. Ä menä Razmukov üzägeneñ sotsiologiä bülege başlığı Andri Byçenko anıñ belän kileşmi:
"Aprildän başlap Timoşenkonıñ xalıqta abruyı töşä. Aprildä anı 47% xuplasa, Awgustta ni barı 31%. Yartı yıl eçendä ul 20% yuğalttı."
Andri Byçenko süzlärençä, monıñ säbäbe –tormış däräcäseneñ tübän buluı. Äflisun inqilabınnan soñ tormışım yaxşırdı dip, xalıqnıñ ni barı 20% äytkän. Östäwenä Timoşenko saylaw aldı kompaniäsen artıq irtä başladı, di Byçenko, Mart ayına qädär äle şaqtıy wa
qıt bar. Anıñ süzlärençä, küplär Timoşenkonı barıp çıqmağan reformalar belän bäyli. Ägär Yuçenkonıñ yaña xökümäte eşen uñışlı oyıştıra alsa, Timoşenkonıñ şansları azraq bulaçaq.
Yuçenko üze älegä Timoşenko belderüenä ber cawap ta birmäde. Premier-ministr wazifaların başqaruşı Yuri Yexanurov äflisun inqilabı xıyalların tormışqa aşırırğa, xalıqnıñ tormış däräcäsen kütärergä wäğdä itte.
-Ali Gilmi


text: Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması, Ärmäsntanda ütkän prezident saylawları näticälärenä protest beldergän demonstratsiä waqıtında, 100-dän artıq opozitsiä wäkileneñ qulağı alınuwına tänqit belderde. Oyışmanıñ Yerevandağı wäkile Peter Eicher äytüençä, prezident Robert Koçarian’ğa qarşı çıqqan keşelär 15 köngä törmägä utırtılğan, xökem waqıtında alarğa advokat birelmägän. Eicher süzlärençä, demokratik saylawlar waqıtında köç qullanu häm ezärlekläw bulmasqa tieş. Uzğan atna axırında Yerevanda ütkän demonstratsiälärdä yözlägän meñ keşe qatnaştı. Opozitsiä, tawış sanağanda xärämläşü buldı dip belderä, häm Koçariannıñ köndäşe, Stepan Demirçian’nı ciñüçe itep iğlan itergä çaqıra. Räsmi näticälärgä qarağanda, Koçarian 49-yarım protsent cıyğan. İkençe urınnı alğan Demirpian – 28.2. Prezident bulu öçen 50 protsent kiräk. Tawış birüneñ ikençe turı 5 martta ütäçäk.


text:
Maqsatı-Yevropa Berlegeneñ kiñäye belän bar däwlätlär dä rizamı ikänen beleşü.
Xäzerge waqıtta Yevropa Berlege räise wazifasın ütäwçe Daniä, Berlkneñ kiñäyüe turındağı söyläşülärne, 12-13 dekabrdä Copenhagenda uzaçaq summitqa qadär tämamlarğa qarar itte. Rasmussen, yaña namzätlärneñ awıl xucalıqlarına yardäm yözennän 1 million 300 meñ euro açqa äzerlänüe turında belderde. Şulay uq, yaña äğzalärneñ çik buylarında iminlekne tä’min itü öçen dä aqça bülengän. Läkin bügen, Yevropa Berlegeneñ matbuğat wäkile Jean-Christophe Filori, ägär dä namzät däwlätlär, Berlekkä kerü öçen barlıq şartlarnı bilgelängän waqıt qısalarında ütämäsä, äğza bulu-aylar häm yıllarğa kiçekterelergä mömkin, dip belderde. Söyläşülär kiläse atnada Copenhaganda uzaçaq


text:
Fälestin xakimiäte başlığı Mahmud Abbas, Gazada urnaştırılğan fälestin iminlek köçläre İzrael höcümnärenä dä qarşı toraçaq, dip belderde. "Bügen fälestin iminlek köçläre Gaza sızığındağı çik buyına urnaştırıldı. Elegräk bu mömkin tügel ide, ämma xäzer bu eşne başqaru kiräk buldı häm alar çik buyında üzläreneñ milli iminlek köçläre bularaq burıçların ütiäçäk" dide Abbas.
İminlek köçläre çik buyına fälestin suğışçılarınıñ İzraelgä höcümnär buldırmas öçen quyıldı. Gazada comğa namazınnan soñ yasağan çığışında, Abbas – iminlek köçläreneñ maqsatı – çik buyın här törle höcümnärdän saqlaw, dip belderde.
İzrael, ägär fälestin xakimiäte qorallı fälestin suğışçılarına qarşı çaralar kürmäsä, Gazada xärbi çara başlayaçağı belän yanağan ide.


text:
Arif Nazım - Şehidin Destanı
Sanatçı : Arif Nazım
Türkü : Şehidin Destanı
Etiketler : Arif Nazım - Şehidin Destanı türkü indir, Arif Nazım - Şehidin Destanı türkü dinle, Arif Nazım türküleri, Şehidin Destanı mp3 indir, Arif Nazım türküleri Şehidin Destanı türküsü, Şehidin Destanı sözleri, Arif Nazım mp3 dinle, Arif Nazım download, Şehidin Destanı bedava mp3, Arif Nazım türkü sözleri, Arif Nazım türkü dinle, Arif Nazım son albüm indir
Arif Nazım Türküleri
Arif Nazım - Hepmi Ağlayacak Bu Adam
Arif Nazım - Sen İstanbul Kokardın
Arif Nazım - Mutluluğa Boşverdim
Arif Nazım - Beni Bayramlarda Bekleme Anne


text:
Açıq mikrofon: Şartnamäneñ kire qağıluına mönäsäbätegez nindi?
-Tatar xalqın tanırğa telämäwläre dip äytergä mömkin bulamı soñ inde bu äyberne. Alar üzläreneñ iskärmälären äytep , ul äyberne qabul itärgä tieş bulğannardır. Dimäk, beznekelärgä nığıraq eşlärgä kiräk. Tatarnı tanıtırğa kiräk. Döresräk itep alarğa añlayışlıraq itep, üzebezeneñ äytäse kilgän fikerlärne açığraq itep äytergä kiräk. Tuqtap qalmasqa, alğa taba barırğa kiräk.
- Bik naçar. Anda bik zur rol'ne uynadı Altınbaev. “BpeMя и дeHbrи” gazetasın uqıdım, yazalar bit anda. Bügen Alaev yazğan. Altınbaev Federatsiä Şurasında bit inde, ul Tatarstanğa qarşı bik qatı äytkän. Alay kiräkmi ide. Yaqtı yul älegä kürenmi.
- Anıñ töp mäğnäsenä töşenergä kiräk bit äle. Bezgä äle anı yaxşılap añlatuçı da yuq.
- Şartnamä ütär dip ışanğan idem , älbättä. Läkin zur ömetlär bağlap tormağan idem. Rossiäneñ Tatarstanğa nindi mönäsäbättä torğanın beläbez inde xäzer. Tatarstan könnän- kön suverenlığın yuğalta bara. Şuña kürä bik ğäcäplänmim dä bu küreneşkä.
- Şartnamä, minemçä tormışqa aşırğa tieş närsä, ömet bar.
- Bolay tel yuğaluğa taba bar bit.
Minem uylawımça, ike yaqtan da qarşılıqlar beterelep, barıber ber fikergä kilep, kileşü tözeler, dip uylıym.
- Putin belän Şäymievneñ arasındağı mönäsäbätlär yaxşı dip uylap kildem. Häm xäzer dä şulay dip uylıym. Ämma anda bit Mironov bik qarşı tora. Anda 93 senator qarşı kilgän. Anda 13 keşe Tatarstan yaqlı, 15 keşe qul kütärmägännär. Bigräk tä Ramzan Kadıyrov änä, Çeçnädän , öçençe könne gäzitkä yazğan ide, närsägä kiräk ul Şartnamä dip, Şartnamä bezgä dä kiräkmi digän bulıp. Tatar xalqı bu ildä ikençe urın alıp tora. Şäymiev kemgä kilep terälsen ul xäzer?
Mälikä Basıyr


text:
Aziä-Tın okean sammitı tögällände
Sammit qısalarında Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Qıtay xalıq respublikası başlığı Hu Jintao belän oçraştı. “Min, Qıtay häm Quşma Ştatlar arasındağı mönäsäbätlärneñ, yül ayında bez Peterburda oçraşqannan soñ, progressına söenäm. Bezneñ ike il räsmiläre, şul isäptän yuğarı däräcädägelär arasında da oçraşu-wizitlar yış bulıp tora”,- dide Qıtay başlığı. Quşma Ştatlar prezidentı George Bush: “Qıtay zur ähämiätkä il. Quşma Ştatlar, bergä eşläp Tönyaq Qöreyä, yäki İran problemaların xäl itügä ışanıç belderä”, dide.


text:
Beslan faciğäse qorbannarınıñ Qırığı ütte. Töbäktä millätara nizağ borçuları saqlana
Tönyaq Osetiäneñ Beslan mäktäbendä totıq alu faciğäse qorbannarınıñ Qırığın ütte. Anda hälaq bulğan yözlägän keşeneñ, şul isäptän balalarnıñ, kübese osetinnar ide. Qorbannarnıñ tuğannarı bu faciğä öçen kürşe İnguşetiä suğışçıların ğäyepli. Töbäktä möselman inguşlar belän pravoslav osetinnar arasında kierenkelek artırğa mömkin digän borçular bar.
Audio (Larisa Şukaeva): "Ni öçen bezne berkem dä qotqarmadı. Totıq aluçılar bezgä: sezneñ öçen berkem dä qayğırmıy, sez nindi ildä yäşäwegezne belersez, didelär. Alar döresen äytkän. Bezne berkem qotqarmadı, berkem qayğırtmadı. Menä xäzer dä, bez monda yılap utırğanda, bezneñ turıda kem uyılıy? Hiçkem."
Şuşı qayğı wä näfrät xisläre töbäktä möselman inguşlar belän pravoslav osetinnar arasında küptänge qarşılıqlarnı yañartıp cibärergä mömkin digän borçular bar. Bu qarşılıqlarnıñ tarixı Stalin çorlarınnan kilä. Stalin qararı belän Tönyaq Osetiägä quşılğan Çeçen-İnguş cirläre öçen 1992 yılda qabınğan qorallı bäreleştä yözlägän keşe hälaq buldı. Küp kenä inguşlar bügen dä osetinnar bezneñ cirne basıp aldı digän fikerdä. Beslan mäktäbendä totıq alu öçen cawaplılıqnı üz östenä çeçen komandirı Şamil Basaev aluğa qaramastan, osetinnarnıñ kübese, totıq aluçılar arasında inguşlar da bulğan digän xäbärgä tayanıp, bu faciğä öçen kürşe inguşlarnı ğäyepli.
Küptän tügel İnguşetiäneñ elekke prezidentı Ruslan Auşev Kavkaz yaña millät-ara suğış aldında tora, ul Çeçnya suğışınnan da yamanraq bulırğa mömkin dip kisätte. İnguşetiäneñ xäzerge prezidentı Murat Zäzikov mondıy ixtimalnı kire qaqtı. Tönyaq Kavkaz xalqı xäzer aqıllıraq, häm dä suğıştan inde arığan, dide ul. Yaña suğış turında süzlärne ul mäglümät çaralarınıñ provakatsiäse dip atadı. Ä menä Azatlıqnıñ äle genä Beslannan qaytqan xäbärçese Oleg Kusov süzlärençä, cirle citäkçelär köç qullanunı kisätä tügel, ä kiresençä xuplağan sıman kürenä:
Audio (Oleg Kusov): "Osetiä citäkçeläre awızınnan, cinäyätçeneñ milläte bar, digän süzlärne üz qolağım belän işettem, di Oleg. Monıñ belän alar İnguşetiägä işarä itä. Cirle gäzitlärdä daimi räweştä totıq aluçılarnıñ, millätläre äytelep, isemnäre bastırıla."
Çärşämbedä nindi dä bulsa köç qullanu turında xäbärlär kilmäde. Alay da Osetiä çigendä Mayski awılında yäşäwçe inguş Möxämmät Çamkoev Azatlıqnıñ Tönyaq Kavkaz redaksiäsenä 10 kön elek bilgesez keşelär tarafınnan öyennän alıp kitelep, qıynaluı turında söyläde:
Audio (Möxämmät Çamkoev): "Bu xäl 2 üktäber şimbä irtäsendä buldı. Alar UAZ maşinasında kilde. Berse xärbi kiemdä, ikese – sivil. Sineñ belän söyläşäse bar dip urmanğa alıp kittelär. Bik qatı qıynadılar, Beslan öçen ğäyep tanırğa taläp ittelär. Minemçä, alarnı kemder cibärgän. Qıynağanda kemder şaltırattı, alar, minem belän nişlärgä dip soradı."
Çamkoev süzlärençä, bu keşelär, Beslan faciğäsendä niçä osetin ülgän bulsa, şul sanda inguşlarnı üteräçägen äytkän. Ul niçekter qaçıp kitä alğan, xäzer Nazran xastaxanäsendä yata, qabırğaları sınğan, üpkäsenä zıyan kilgän.
Qayber küzätüçelär töbäktä başqa qan qoyular bulmas dip ömetlänä, çönki keşelär bik arığan xäldä. Beslan jurnalistı Aleksandr Şvedov:
Audio (Aleksandr Şvedov): "Xalıqnıñ haläten sürätlägän töp süz – qotıçqıç arığanlıq. Beslannan qayğı äle dä kitmäde. Keşelär xaman da mäktäpkä kilä, monda isemleklär elengän, alar berär törle mäglümät ezläp kilä."
Şvedov süzlärençä, xäzer bu keşelär yaqınnarınıñ isemnären tügel, ä Rusiä xökümätennän berär törle yärdäm bulamı – şul turıda mäglümät ezläp kilä. Şvedov äytüençä, berük waqıtta alarda yaña bäreleşlärdän qurqu xise bar, çönki alar şunı belä: millät-ara nizağ yañadan qabınıp kitsä, anı tuqtatu bik awır bulaçaq.
-Ali Gilmi


text: Yevropa Berlege räsmiläre, Ğiraq qaçaqları Yevropağa kilgänçe yardämne kürşe däwlätlärdän alırğa tieş, dip belderde. Tönyaq Gretsiäneñ Veria şähärendä bügen Yevropa Berlege däwlätläreneñ Yustitsiä häm eçke eşlär ministrları oçraştı. Germaniä eçke eşlär ministrı Otto Schily, ministrlar Yevropağa kilgän qaçaqlarnı yaqlamasqa kileşte, dip belderde. Qaçaqlarnıñ töbäktä, kürşe illärdä qaluları kire qaytuların da ciñeläytäçäk, dide Gretsiä Yustitsiä Ministrı Philipos Petsal-nikos. Yevropa Berlegeneñ Başqarma Komitetı Ğiraq qaçaqlarına darular, su, häm başqa tör yardäm öçen 107 million dollar aqça bülep biräçäk.


text:
Törkiädä kiçä polisiäneñ xatın-qızlar uzdırğan uram cıyının köç qullanu belän taratuına Yevropa Berlege borçılu belderde. İstanbulda uramnarğa çıqqan 500gä yaqın xatın-qıznı polisiä yäşländerü gazı häm tayaqlar belän qıynap tarattı. Yevropa Berlege belderüendä, "uram cıyınnarı tınıç ütergä tieş, bez köç qullanuğa qarşı" dielä.
Berlek Törkiäne älege waqiğanı tikşerergä, häm kiläçäktä monı buldırmasqa çaqırdı. Törkiäneñ äğzalıq söyläşüläre mäs'äläsendä bügen Änkarağa Yevropa Berlege wäkilläre kilde. Oçraşunıñ köntärtibendä Törkiädä xatın-qızlar xoquqları mäs'äläse dä bulaçaq, dielä Berlek yasağan belderüdä.
Törkiä tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül älege mäs'älädä borçılu belderep, tikşerü başlanuın xäbär itte.


text:
Açıq mikrofon: “Sez üzegezneñ belgeçlek buyınça eşlisezme?”
Ser tügel, xäzerge zamanda yuğarı uqu yortın tämamlağan yäş belgeçlär yış qına üz belgeçlekläre buyınça eşkä urnaşa almıy. Çönki yuğarı uqu yortları sanı da arttı xäzer, belem birüneñ däräcäse dä qaysı waqıtnı ällä ni zur tügel. Şuña da kibettä satuçı bulıp eşläwçe diplomlı uqıtuçı, finansist, injenernı tabu qıyın tügel. Xäzer keşelär üzläreneñ belgeçlege buyınça eşlime, eşlämime, monıñ säbäpläre nidä – bügen bez qazanlılardan şuşı xaqta soraşırğa buldıq.
Sorawlarğa cawaplar mondıyraq buldı:
Xoquqçı KDU tämamladım. Yurist bulıp eşlim.
Min akuşer üzem hönärem buyınça. “Svyaznoy” kompaniesendä kassir bulıp eşlim. Bik oşıy. Aqçası da bik äybät. Biregä urnaşqanda öyrätälär. Xezmät xaqı bik känäğätländerä.
Min sel'xoztexnikum tämamladım. Min - Avtomexanik. Ufada uqıdım. Monda ölkän satuçı bulıp eşlim. Telefonnar satabız. Eşkä urnaşqanda uçebnıy sentrda öyrätälär.
Tatarstannıñ biznes institutında uqıdım yuridik fakul'tetın tämamladım. Xäzer monda satuçı- kiñäşçe bulıp eşlim. Xezmät xaqı äybät. İrtänge 9.00дaH kiçke 19.00 ğa qadär eşlim. Ber ay uqıdım. Atnasına ike yal.
Rässamğa uqığan idem , xäzer oxrannnik bulıp eşlim. Mäskäw sänğat institutında uqıdım. Eşkä urnaştım da, öyränep tä tormadım. Şunda uq eşli başladım.
Min povar bulırğa uqığan idem , xäzer satuçı bulıp eşlim. 3 atna eşlim- 15.000 sum aqça alam.
Min üz hönärem buyınça şähärneñ balalar icat üzägendä vokal uqıtuçısı bulıp eşlim. Balalar belän eşläwe bik oşıy. Häm universitetta fortepiano däresläre biräm. Älegä ätilär yärdäm itä.
Hönärem buyınça ekonomist- menedjer bulam . Şunda uq eşlim filosofiä kafedrasında laborant bulıp. Aqçası älegä 1,500 sum- ber stavqa. Aqça citmi, tönlä çäçäklär satıp tordım. Ämma awır, tönlä eşläwe, ikençe könne irtän- irtük eşkä barası bulğaç. Xäzer diplom ğına sorıylar bit, yuğarı belemeñ barmı dip. Eşlibez uqır öçen. Aqçası yuq.
Minem zavodta eşlär öçen bik küp hönärlärem bar. Ämma çastnıy predprinimatel' bulıp eşlim. Üzem- stanoklar buyınça belemem bulsa da , zavodta aqça alıp bulmağanlıqtan, menä şundıy törle eşlär belän şögellänäm. Timer satam bazarda. Bik awır kütärelep kitärgä, yärdäm itüçe kiräk. Bik küp qınlıqlar tua salım tüläw buyınça da, häm başqalar buyınça da.
Mälikä Basıyr


text:
- Anasayfa Destanlar
Ümit İlter - Anka Destani PDF Kitap
Ümit İlter - Anka Destani PDF Kitap Derler ki bir masal kuşudur Anka. Vardığında en güzel görüntüs...
Türk Kahramanlik Destanlari-V.M. Jirmunskiy PDF Kitap
Türk Kahramanlik Destanlari-V.M. Jirmunskiy PDF Kitap Tanrı Dağlarından, Moğalistan çöllerinden Ana...
Tuncer Gülensoy - Manas Destani PDF Kitap
Tuncer Gülensoy - Manas Destani PDF Kitap Manas üzerine ilk araştırmaları yazan ünlü Kazak bilim a...
Seyit Battal Gazi Destani PDF Kitap
Seyit Battal Gazi Destani PDF Kitap Battal Gazi ve destanı Anadolu‘nun Türkleştirilmesi ve Müslüman...
Pertev Naili Boratav - Köroğlu Destanı PDF Kitap
Pertev Naili Boratav - Köroğlu Destanı PDF Kitap Türk halk edebiyatının öncü araştırmacısı Pertev ...


text: Çeçnyäla groznıy yanında Äxmät Qadırovtıñ imenlek xezmätkärzäre menän maşina utqa totolğan. Alışta çeçen prezidentı haqsıhı häläk bulğan. Möjäxittär yağınan yuğaltıuzar turahında xäbär itelmäy. Çeçnyänıñ İtum-Kali rayonında bögön xärbizär häm yalan qomandirı Tarxan Gaziev törkömö mödjäxittäre arahında alış bulğan. Çeçnyäla Buharoy awılında bögön töndä aqhaqaldar şurahı räyese, 82 yäşlek Xümit Visaitov ülterelgän. Töbäk operativ ştabınan xäbär iteüzärensä, ültereüzä yalan qomandirı Tarxan Gaziev törömö mödjäxittäre şiklänä. Açxoy-Martan rayonında autokolonnalağı ber maşina şartlaw säbäple 6 xärbi häm Samaşki awılı keşehe yaralanğan.


text:
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Mevlayı Seversen
Etiketler : Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen türkü indir, Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Mevlayı Seversen mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Mevlayı Seversen türküsü, Mevlayı Seversen sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Mevlayı Seversen bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Kahveyi Dökerim
Ekrem Çelebi - Yüce Dağ Başında
Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem
Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum
Ekrem Çelebi - Vardım Bir Doktora
Ekrem Çelebi - O Yarin Kaşları Kara Değil Mi


text:
Tiraspol – Üz-bilgelängän Dnestr buyı respublikasında bügen bäysezlek turında referendum bara. Üzäk saylaw komissiäse xäbär itüençä, tawış birüçelär sanı 50%-tan artqan. Yağni referendum ütkän sanala. Küzätüçelär fikerençä, tawış birüçelärneñ kübese Moldovadan ayırılu öçen tawış biräçäk. Kübesençä urıslar yäşägän respublikağa bu kiläçäktä Rusiägä quşılırğa yul aça. Yewropa küzätüçeläre referendumnı qanusız dip sanıy, räsmi Mäskäw anı "xalıqnıñ üz fikeren belderü ğämäle" dip atadı.
Tawış birü urınnarı 2 säğättän yabıla. Berençe näticälär irtägä irtän kötelä.


text:
Ğaläm agentlığı, tönyaq arktik diñgezendäge bozlar erüe säbäble, Tönyaq-Könbatışqa taba diñez aşa uzu yulnıñ açıluın belderä. Arktik diñgezendäge bozlarnıñ tiz irüe arqılı, xäzergäçä boz bulğan Tönyaq-könbatış yulı xäzer inde qaraplar yöre alırlıq däräcädä säfärgä açıq buluı xäbär itelä. Tarixtä Atlantikdäñ Kanada artik diñgeze aşa tıñ okeanğa totaşqan bu uzu-yulınıñ boz belän qaplı ide. Yewropa Ğaläm Agentlığınıñ yuldaştañ alıñğan räsemnärdä kürengäçä älegä diñgez yulnıñ säfär qıla alırlıq däräcädä açıluın kürsätkäne belderelä. Ä Tönyaq-könbatış yulınıñ Serberia yarına qarağan öleşen älege uzıp bulmi.
Yewropa Ğaläm agentlığı, ESAnıñ internet saxifäsendä belderelgämn mäğlümätlärgä qarağanda, Tönyaq kutublarda bozlarnıñ erüe iñ yuğarı däräcägä citüe belderelä.
Tönyaq qutubındağı bozlar, här yılnı sentäber ayında iñ töbän däräcädä, ä mart ayında iñ yuğarı däräcägä çığa.
Könyaq qotıbı cir şarınıñ, boz qaplağan diñgez häm cir belän bergä, iñ tübän däräcädä 4 million kvadrat kilometrlıq ber cirne täşkel itä. Buyıl bu kiñlekneñ 1 million kvadrat kmğa kimüe küzgä çağıla. Bu kötelmägän zur üzgäreşkä qarşı belgeçlär xalıqara cämäğatçelekne kiçekmästän bu xaqta çaralar kürergä çaqıra.
BMOnıñ klimat üzgärüe utırışı xisabına qarağanda, qutuptağı bozlar 2070 yılğaça bötenläy yuqqa çığaçaq dip isäblänelä.


text:
Asırawğa bala alıusılarğa 100 meñ hum?
Başqortostanda patronat tärbiä xaqındağı qanundı Däülät yıyılışı-Qoroltay bıltır yäy qabul itkäyne. Yañı yıl aldınan uğa ber ni tiklem üźgäreştär inderelde. Ular täü siratta bala tärbiälägän ösön aqsağa qağılışlı. Yäğni, xäźer qanunğa yaraşlı, patronat tärbiäse balalar qarağan ösön 4 meñ hum külämendä xeźmät xaqı ala. Respublikala yetemdärgä bäyle xäl qatmarlı tora. Äle Başqortostanda 19 meñ yetem iśäplänä. Şulay źa patronat tärbiä xaqında qanun üź kösönä ingäs, aśırawğa bala alıusılar arta. Bıyıl ğinuarźa 250 sabıy üźenä yañı ata-äsä tapqan.
Azatlıq radiohı xäbärsehe Başqortostandıñ Ural artı töbägendäge Eyänsura rayonında yetemdärgä bäyle xäl menän qıźıqhındı. Rayon xaqimiäteneñ patronat tärbiä bülege belgese Rezedä Kärimowa bıl qanun häm aśırawğa bala alıusılarźı aqsalata därtländereü xaqındağı Farmanğa ıñğay qaraybıź tip yawaplanı. Başqorttoñ boron yetemdäre bulmağan, ata- äsäheź bala tıumay źa, bulırğa la teyeş tügel tine Rezedä Kärimova.
Tärbiägä bala alırğa teläüselär ösön Öfölä yetem sabıyźar häm ullıqqa alırğa teläüselär xaqında mäğlümättär tuplawsı bank oyoştoroldo. Äle bıl bankta 2 meñ 700 sabıy xaqında mäğlümät tuplanğan. Qala xaqimiäteneñ yetem sabıyźarźı ğailälärgä urınlaştırıu bülege mäğlümättärenän küreneüensä, Öfölä yılına 11 meñ bala yaqtı donyağa kilä, ularźıñ urtasa 140-ı tıumıştan yetemlek kiserä. Yäğni, ularźan bala tabıu yortonda uq baş tartalar.


text:
Baqı 2016 Olimpia uyınnarına äzerlänä
Neftkä bay Azärbaycan, 2016 yılğı olimpia uyınnarın ildä qunaq itü xaqın yawlar öçen bar köçe belän äzerlänä. İl abruyın üsterüdä möhim ber çara bulğan älege forsattan faydalanu omtılışı belän xaqimiät millionlagan dollar aqçanı, yaña sport qoralmalarına sarıf itelä.
Ämin Aliyev, fitness zalında awırlıq kütärü belän mäşgul. Zallarnıñ nigä buş buluı isä anıñ belän bulğan äñgämädän añlaşılır buğay:
Azatlııq möxabire: Monda kerer öçen ni xätle tülesez?
Aliyev: 25 manat (yäğni yaqınça 30 dollar)
Azatlııq möxabire: Ber ayğa?
Aliyev: Äye
Azatlıq möxabire: Qayda yäşesez?
Aliyev: Rayonda yäşim
Azatlııq möxabire: Monda niçek kiläsez? Üz maşinağız barmı ällä taksigä utırıp kiläsezme?
Aliyev: Qayçağında taksi belän kiläm. Läkin min yäşägän cir bik tä yıraq tügel monnañ, cäyäwläp kilgän çaqlar da bula.
Äye Aliyev ayına 25 manat tüli, tik urtaça eş xaqı 240 manat bulğan ildä sport belän şöğelläner öçen bu bäyä äz aqça tügel. Masalli sport kompleksı 17 million manatqa yäğni 20 million dollarğa tözelgän. Anda keşe yörmäweneñ säbäbe anıñ qıybat bulıu ğına tügel, ikençe citeşsezlek bu bina Masalli şähär üzägennän çittäräk qala. Avtobus yöri torğan cirdän dä yıraq urnaşqan bu binağa barırğa här ber keşe Aliyev kebek sport bulsın dip çabıp barırğa qızıqsınuı bulmasqa mömkin, ul çağında keşelär öçen anda yörüneñ mäğnäse qalmıy.
Masalli kompleksı, 2016 yıl olimpia uyınnarı uñayınnañ tözelgän 13 yaña sport zalınnañ berse genä. Bularğa östäp tağın 23 bina tözelep kilä.
Baqınıñ 2016 yıl olimpia uyınnarın ütkärergä namzät: Madrid, Praga, Rio De Janerio, Chicago, Tokio häm Doha kebek şähärlärne ciñep çığu, ätise prezident waqıtta Sport ministrı bolaraq eşlägän Aliyev öçen zur ber qazanış bulaçaq.
Läkin ber närsäne istä totarğa kiräk. Äle genä sanap uzğan şähärlär belän Masalline universal şartlarda çağıştıru awır. Mäsälän eşsezlär sanı şaqtıy yuğarı bulğan şähärneñ berdän ber ğorurlığı bulğan şähär komandası da, künegülär yasalğan stadion wayımsızlıqtan eşelär däräcäğä citkäç başqa şähärgä küçenergä mäcbur bulğan.
“Masalli xalqınıñ üz qayğısı küp, monda sport turında uylağan keşe dä yuq äle. Bezgä tügel hiç yuğı balalarğa faydası bulsa ide… yözergä basseynnär tözesälär ide ul qadär aqçağa, älege komplekskä yörü öçen dä aqça tülese bit äle. Balannı anda cibärü öçen başta aqçan buluı keräk, ä aqça aqça yuq. Şulay bulğaç anıñ anın kirägedä yuq bezgä.”
Xalıqnı basseygä yörmäweneñ säbäbe aqçadan ğına tormıy, aqçañ bulasa da äle basseyne qullana almıysın. Masalli kompleksı tözelgännän birle su kürmägän basseynne qaraw öçen keşe citme ikän. Kompleks xezmätkäre şulay añlatma birä.
“Masalli şähärendä 35 maxällä bar. Ägärdä 17 millionnı 35 bistägä bülsän, här ber sport qorılması öçen 500.000 manat aqçağa tağında faydalı şartlar tudırırğa mömkin bulır ide.”
Elmira Axundova, Azärbaycan parlamentı deputatı. Ul şul uq waqıtta sossial eşlär şurasında Masalli şähäre wäkile dä. Elmira, däwlätneñ äle yäşlärne künegülärgä cälep itärlek bik ğadi ixtiyaçlarnı da qanäğatländeralmawınnan zarlana.
“Uylap qarağız, bezneñ maxalläbezdä 40 mäktäp bar äyeme. Bolarnıñ utızında sport zalı yuq. Bulğannarı da qullanılmaslıq däräcädä xarap xäldä. Minem deputat bulıp saylanuıma 3 yıl buldı. Mäktäplärne ziärät itkän sayın şaqqatam, balalar öçen xättä football yäisä voleyball uynar öçen tup ta yuq.”
“Äye xäzerge waqıtta bez moña äzer tügel, läkin 2016 yılda bu mömkin bulaçaq. Ul çağında Azärbaycannıñ xäle häm köçe moña mömkinlek biräçäk. Läkin olimpianı qunaq itü barı tik ber närsädän genä tormıy, äye busı da döres.”
Praga 2016 yıl Olimpia uyınnarınnan baş tarttı
------------------------------------------------------------------------------------
Praga şähär başlığı Pavel Bém, Praga yäisä başqa Yewropa şähärläreneñ 2016 yıl olimpia uyınnarı qunaq itü şansı yuq dip belderde. (April 16)


text:
Tatarstanda balalar atnalığı ütte
Ä sez Abdulla Alışnıñ kem ikänen beläsezme? Äz genä bulsa da? Mäsälän, anıñ şağir, balalar yazuçısı bulğanın häm geroylarça suğışta häläk buluın?
Xäyer, anıñ qädäre genä sezgä bolay da bilgele. Ä min tağın şunı da beläm: Alış äle – “Ser totmas ürdäk” äkiäte avtorı da. Çönki 16 oktäber könne qurçaq teatrında äkiätneñ säxnä variantın kürsättelär. Balalar kitabı atnalığı başlanğan labasa. Atnalıqlıñ berençe könendä “Yazuçılar berlege” Abdulla Alış isemendäge premiäne tapşırdı. Küläme bik zur bulmasa da, Alış isemenä häm lawreatlarğa iğtibar buldı.
Balalar yazuçısı Rawil Raxmanigä(Kukuşkinğa) balalar şiğerlären tikşergän kitabı häm tänqit eşçänlege öçen, ä “Yalqın” jurnalına Alış icatın propagandalau öçen premiälär tapşırıldı. Şunısı qızıqlı, Abdulla Alış premiäsen 1986 yılda Roza Tufitulova möxärrirlegendäge “Yalqın” oyıştırğan bulğan. “Yazuçılar berlege” anı 1996 yılda üzeneke itkän.
Balalar kitabı atnalığına äylänep qaytıyq. Atnalıq däwamında Yazuçılar şähär häm awıl mäktäplärendä oçraşularda buldı. Şul oçraşular barışında yazuçılar icatların propagandaladı, ä tatar mäktäpläre uquçıları berniçä säğät däwamında cinayätlär qılmadı, mäktäp artında kienmiçä tämäke tartmadı.
Comğa könne yazuçılar häm redaksiä xezmätkärläre Alışnıñ tuğan yaqlarına säyäxät qıldı. Qaysı yaqlarğa? Anısın da belmisezme? Ä mäktäp uquçıları, qayber yazuçılar balalar kitabı atnalığınnan soñ häm Alışnıñ tuğan könennän soñ belä. Ul Spas rayonı. Mäktäp uquçıları, bigräk tä awılnıqılar, yazuçılar belän oçraşular yışraq bulsın ide digän teläktä qaldı.
Aydar Camali


text:
İslam cämäğatenä xökem çıqtı
Qazannıñ 1000 yıllığı waqıtında terror ğamälläre äzerläwdä ğayeplänüçe İslam cämäğate xäräkäteneñ 17 äğzäsenä, Tatarstan yuğarı mäxkämäse xökem qararın çığardı.
Terraktta ğayeple tabılğan törle yäşlärdäge 17 keşe, Tatarstnanıñ Aznaqay, Çallı, Kama Alanı kebek törle şähärlärennän. Alar Qazannıñ 1000 yıllığı waqıtında teror ğamälläre oyıştıru, şulay uq Çallıdağı KamAZ häm Qazandağı Orgsintez kebek ilneñ zur şirkätlärendä şartlaw äzerläwdä ğayeple tabılğan.
Tikşerüçelär islam cämäğate wäkelläre xärbi lager yasağan häm şulay uq mäxsus aqça qaznasın buldırğan di. Monnañ qala qorallar häm aşamlıqlar öçen maxsus baz qazılğan dip belderä. Ämmä anda ber genä qoral da tabılmağan. Qazanda da barlığı 6 meñ sum aqça bulğan.
Ğayepläwçelärneñ şundıy şikle dälillär kiterüwe möselman xoquqların yaqlawçı oyışmalarda, bu eş Rusiäneñ iminlek xezmätläre tarafınnañ maxsus oyıştırılğan digän şik qaldırğan. Bu xaqta Azatlıq radiosına yazuçı Fäwziä Bäyromova da beldergän ide.


text:
Bügin Ükimet otırısında QR Densawlıq saqtaw jäne älewmettik damw mïnïstri Tamara Düy`senova «Önimdi eñbekpen qamtw jäne buqaralıq käsipkerlik» bağdarlamasın tanıstırdı. Jaña bağdarlama 3 bağıttı qamtïdı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Elbasınıñ tapsırmasımen jappay` käsipkerlikti damıtwdı közdey`tin jaña bağdarlamanı sizderdiñ nazarlarıñızğa usınıp otırmın. Bağdarlamanıñ negizgi maqsatı – azamattardı jumısqa ornalastırw nemese öziniñ isin aşwğa qajetti käsibï dağdığa jappay` oqıtw jäne üy`retw. Endi 3 negizgi bağıtta jumıs istey`tin bolamız», - dedi mïnïstr.
Sonday`-aq, Tamara Düy`senova bağdarlamanıñ negizgi bağıttarına toqtaldı.
«Birinşiden, biz endi suranısqa ïe mamandıqtardı jäne käsipkerlik negizderin oqıtamız. Ekinşiden, jappay` käsipkerlekti damıtw jäne qalalar men awıldarda mïkronesïelendirwdi damıtw közdelip otır. Üşinşiden, eñbek narığın damıtw. Bul öz kezeginde azamattardıñ jumısqa turwına septigin tïgizedi», - dedi ol.
Sonımen qatar, QR Densawlıq saqtaw jäne älewmettik damw mïnïstri qazirgi eñbek narığınıñ jay`-küy`ine toqtaldı.
«Bügingi tañda 2,1 mïllïon adam – özin-özi jumıspen qamtıp otırğandar, sonday`-aq 447 mıñ jumıssız azamat bar. Onıñ 40%-ınıñ kvalïfïkacïyası joq. Eñbek jasındağı 665 mıñ azamat bar. Al 550 mıñ adamnıñ bir ay`lıq jalaqısınıñ mölşeri 60 mıñ teñgeden tömen. Sondıqtan olar jaña bağdarlamağa qatısa aladı», - dep atap ötti mïnïstr.


text:
"Istiqlal Beyannamesi" Azerbaycan Demokratiyasi ve parlamentarzim eneneleri tarixinin en parlaq huquqi senedi kimi bu gun de oz tarixi ve praktiki ehemiyyetini saxlamaqdadir.
"Istiqlal Beyannamesi" Butun turk-muselman dunyasinda,umumiyyetle butun Qerbde , ilk defe olaraq Azerbaycan Demokratik idare usulunun -konstitusiyali monarxiya yaradildigini xeber verirdi.Belelikle Birinci Dunya Muharibesi gedisinde ve Romanovlar monarxiyasinin devrilmesi neticesinde yaranmis cox murekkeb seraitde Azerbaycanin shimal ve cenub torpaqlarinda dovletcilik enenelerimiz yeniden, ozude bu konstitusiyali monarxiya formasinda dirceldi.
Genc Azerbaycan Dovleti son derece murekkeb daxili ve beynelxalq seraitde dogulmusdu.Bakida Hakimiyyeti S.Shamuyanin basciliq etdiyi eser-mensevik guruhu ele kecirmis ve Azerbaycanin turk-muselman ehalisine qarsi dehsetli soyqirimi baslamisdi" Metnde buraxilmis sehvleri tapin ve eslinde nece olmalidir yazin Nezere alinki ilk oyundur,sade olarsa uzurlu hesab edin.Eger yaris ugurlu olarsa,bu meqaleden iki-uc defe boyuk meqaleler olacaq...Ugurlar


text:
İlneñ başqa töbäklärennän ayırmalı bularaq, Tömän ölkäseneñ Yamal-Nenets okrugında – Berdäm Rusiädän soñ ikençe urında liberal-demokratlar bara, annan soñ ğına kommunistlar. Tömän şähär dumasına bulğan saylawlarda isä inde ikençe tapqır deputat itep saylanğannar arasında millättäşebez Rişat Cihanşin da bar. Şähär xakimiätendäge eşçänlege belän ber rättän şähär Dumasındağı berdän ber tatar deputatı - ölkä milli mädäni möxtariät şurası äğzäse bularaq - şähärneñ tatar cämäğätçelegenä dä yardäm itä.
Nail Alan, Tömän


text:
Sverdlov ölkäsendä tatar tele häm ädäbiät uqıtuçıları öçen oyıştırılğan maxsus fakultet eşen tämamladı
İkençe yuğarı belem alu turındağı diplomnar uqıtuçılarğa tantanalı räweştä Yekaterinburg şähäreneñ Tınıçlıq häm Duslıq yortında tapşırıldı. Alar öçen bik quanıçlı da, dulqınlandırğıç ta waqiğa buldı bu. İke yıl däwerendä cide sessiägä kilep, ber ğailä kebek tuğanlaşıp, duslaşıp betkän iptäşlär belän ayırılışu moñsu da bit. Bu oçraqtan Miñsılu İjguzina üz xislären cır yulına da salğan. Tantana başlanğanda Miñsılu qızı Nazlığöl belän bergä bu cırnı cırlap ta birde.
Biregä cıyıluçılarnıñ ber-bersenä äytäse süzläre, büleşäse toyğıları küp buldı. Uqıtuçılar bu eşne başlap cibärep axırına qädär citkerüdä küp köç quyğan Sverdlov ölkäse mäğärif üsterü institutı metodistı Zäytünä Şäymöxämmätowağa bik zur räxmätlär belderdelär.
Tantanalı kiçä barışında Uraldağı tatar milläte, anı üsterü yulları, bu eştä uqıtuçılarnıñ role turında bik küp süzlär buldı. Ğomumän, uqıtuçılarnıñ alğa taba yañaça eşlärgä omtıluları sizelep tordı. Qazannan kilgän uqıtuçılarnıñ berse, Tatarstan mäğärif xezmätkärläreneñ belemen kamilläşterü häm yañadan äzerläw institutınıñ tatar tele häm ädäbiät laboratoriäse mödire, maxsus fakul''tetnıñ dekanı Sirinä xanım Trofimova üz xezmätläreneñ buşqa kitmäwenä ışanıç belderde.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Tatarstanğa neft salımnarına taşlama birelmäde
2002 yılda Rusiä citäkçeläre salım sistemasın tärtipkä kiterer öçen salım kodeksı eşläp şunı qabul itkän ide. Bu salım kodeksı Tatarstan kebek neft çığarıp satuçı respublikalar öçen şaqtıy ğına qıyınlıqlar tudıra. Ul da bulsa faydalı qazılmalardan faydalanuğa salım kertü. Tatarstannan Mäskäwgä bara torğan aqça ağımın bu bik nıq tizlätä, Qızıl kirpeçle kirmän eçendägelärneñ kesälären bik nıq qalınayta. Bu xaqta bezgä “Watanım Tatarstan” gazetası jurnalistı, neft sänäğäteneñ neçkäleklären öyrängän, “Tatneft''” turında kitap çığarğan - İlsöyär Xäyrullina misallar belän añlattı. Ul şulay uq Ratuşada uzğan cıyılışta äytelgännärne, üz fikerlären quşıp sallı ğına “Seberdä salım yal itä. Ä Tatarstanda?”- isemle yazma da bastırıp çığara.
Ä bezneñ Tatarstan neftçeläre Rusiäneñ salım kodeksı üzgärer. Cir mayı produktlarına salımnı nindi şartlarda tabıluına qarap bilgeläner digän ömettä yäşi birälär. Nihayät, şul ömetlärne işetepme şunda salım kodeksı üzgärü yağına borıla.
Şulay itterep Tatarstan üz cir mayı öçen elek küpme salım tüläsä xäzer dä şul külämne kütärergä mäcbür bulaçaq. Respublikağa monnan bernindi fayda qalmıy diärlek, çönki “Tatneft''” cibärgän salımnıñ 12-13% ğına kire Tatarstanğa äylänep qayta dip söyli neft belgeçläre.
Cir mayı belän eş itüçelärne yaqlawçılar bularaq, neft''läre talanğan töbäklärgä yärdäm yözennän Mäskäwdän federatsiä şurası çığa ikän. Qazan ratuşasında şul şuranıñ wäkile Svetlana Orlova cıyılışta qatnaşuçılarğa qatı-qatı ğına fikerlär äytep ala aluın. Läkin üzäktäge iqtisat ministrlığınnan kilgän äfändelär törle yullar belän bügenge köndä Rusiäneñ Tatarstan, Başqortstan kebek töbäklärgä taşlamalar yasarğa cıyınmawın töşenderep, neftçelärneñ xıyalların cilgä oçıra.
Röstäm İsxaqi