text:
Abajdan qalğan aqyl-muras: 1
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Adattağydaj ele internet düjnösündö sajaqatta cürüp, qazaq elinin uluu uulu Abaj Qunanbaevdin “Qara sözdörünö” coluqtum. Qazaq-qyrğyz bir tuuğan dep beker ajtylbajt da, oquj baştasam, Abaj atabyz qazaqtardy ajtpaj ele qyrğyzdar cönündö ajtyp catqandaj, bolğondo da bir qylym murda caşap ötkön ata-babalarybyzdy emes, azyrqy zamanda ajlanamda körüp-bilip ele cürgön zamandaştarym cönündö ajtyp catqansyjt. Bolğonu ilgeri tört tülük mal cyjnaşsa, ağa azyr ölüü düjnö cyjnoo (qymbat baaluu maşine, qabat-qabat üj, c.b.u.s.) qoşulğandaj.
Negizgisi caşooğo bolğon köz qaraştary, biri-birine qylğan mamileleri oşol ele bojunça. Oşol ele biri-birin körö albağan içi tardyq, qolunda qyzmaty barlarğa qoşomat qyluu, oşol ele bijlik talaş. Uluu adamdyn uluu sözdörü qylymdar boju ölböjt tura. Emese, özüñüzdör oqup körüñüzdör, balkim men cañylyşyp catqandyrmyn, mümkün sizder da özüñüzdörgö, caqyn taanyş-bilişteriñizderdi tabasyzdar. Çyçalabaj, Abaj atabyz özü ajtqandaj keregi bar bolso oqup sabaq alyp, keregi coq bolso taştap salyñyz.
Avtor: Olcobaj Şakir
Qotorğon Abijrbek ABYQAEV
Qara sözdör (Naqyl sözdör)
1. BIRINÇI SÖZ
Uşul caşqa kelgiçe caqşy ötközdükpü, caman ötközdükpü, ajtor bir dalaj ömürübüz öttü: alyştyq, culuştuq, ajtyştyq, tartyştyq, – oor turmuştun dalajyn kördük. Emi orto caşqa cettik: qacydyq, calqydyq, casap cürgön işibizdin pajda-batasyz ekenin kördük, baary kör tirlik ekenin bildik. Emi qalğan ömürübüzdü qantip, emne qylyp ötközöbüz? Ağa coop taba albaj çajnalam.
El baqsamby? Coq, el bağa albajm. Ajyqqyz ooruğa qabylam degen kişi baqpasa, ce calbyrttap-calyndap küjgön cürögü bar, köñülü kökölöp köktö cürgön caştar baqpasa, mağa oqşoğon qaryny andan qudaj saqtasyn!
Mal baqsamby? Coq, bağa albajmyn. Baldar özdörünö cetkidej maldy bağyp alyşaar. Emi qartajğanda qyzyğyn toluq körö albaj turğan soñ, uuru, zalim, tilemçilerdin azyğyn qamdap berem dep qalğan az ömürümdü qor qylar alym coq.
Ilimge kirişsembi? Coq, ilim üjröngöngö da, ilim sözün süjlöşörgö da adam kerek. Bilgeniñdi kimge üjrötösüñ da, bilbegeniñdi kimden surajsyñ? El coq een talaa, erme çöldö kezdemeñdi cajyp alyp, çenep byçyp olturğanyñdyn kimge keregi bar? Syryñdy bölüşüp, çer cazyşar caqyn adamyñ bolboğon soñ, ilimdin özü adamdy erte qartajta turğan ele tüjşük.
Sopuluq qylyp dinge qyzmat qylsamby? Coq, al da bolbojt, ağa da tynçtyq kerek. Ce bir can-düjnöñdö, ce bir körgön künüñdö tynççylyq bolboso, qajdağy sopuluq bolsun.
Baldardy tarbijalap ele cön oltursamby? Coq, bağa albajm. Bağat elem, qandaj bağyşty bilbejm, kim bolsun dep bağam, qajsy elge qoşom, emne maqsatta çoñojtom? Baldarym keleçekte ömürlörün, alğan bilimderin qantkende tuura pajdalanyşaryn özüm bilbesem, alarğa emneni üjrötöm? Bul da carabaj qaldy.
Aqyry ojlodum: uşul ojuma kelgenderdi qağazğa tüşürö berejin, aq qağaz menen qara syjany ermek qylajyn, kimde-kim kerektüü söz tapsa, cazyp alsyn, ce oqusun, keregi coq dese, sözüm özümdö qala beret, emi uşuğa toqtoldum, emi myndan başqa eç bir cumuşum coq!
2. EKINÇI SÖZ
Men bala kezimden uqçumun, bizdin qazaq sartty körsö külör ele: “Eneñdi urajyn keñ qoltuq, byldyrağan tacik, üjdün üstünö cabam dep qamyş taşyğan, öz kölökösünön qorqqon, közü barda ake-cake dep qoşomat qylyp, közü coqto qyzyñdy dep artynan boqtop sökkön, sart-surt degen uşul” dep.
Noğojdu körsö any da sögüp şyldyñdaşar ele: “Töögö mingenden qorqqon noğoj atqa minse çarçap, cöö cürsö es alat, eç nersege yğy kelbegen soldat noğoj, qaçqyn noğoj, soodager noğoj” dep.
Orustu körsö da külüşö turğan: “Ajyl dese attanyp tüşkön cün baş orus” dep. “Orus ojuna kelgenin qylat degen… Emne uqsa işenet, uzun qulaqty taap ber dejt”— dep.
Oşondo men ojlor elem: oo qudaj, bizden başqa eldin baary ant urğan caman el bolot turbajby, eñ qyjyn qalq ele biz ekenbiz dep, aligi ajtylğan sözdördü ajabaj qyzyq körüp külçümün. Emi qarasam sarttyn ekpegen egini coq, soodagerinin cürbögön ceri coq, qylbağan cumuşu coq. Özdörü menen özdörü bolup, biri-biri menen eç qaçan coolaşpajt. Qazaq orusqa qaraj elekte ölgönünö kepinin, tirüüsünö kijimin oşolor cetkizip turuştu. Ata-bala bölüşö albağan maldy soodalyşyp, oşolor ajdap ketip catyşçu ele ğo. Orusqa qarağandan kijin da alardyn köp önörlörün bizge qarağanda köp üjrönüp alyşty. Çoñ bajlar da, çoñ moldolor da eptüülük da, çeberçilik da, sypajgerçilik da, – bardyğy oşolordo. Noğojdu qarasam soldatqa da çydajt, kedejlikke da çydajt, ölümgö da çydajt, moldo, medreseni iştetişip din tutuuğa da çydajt. Emgek menen mal tabuunun cönün da alar bilişet, saltanat quruşup majram tosuu da uşularda. Carybağan tamaq üçün, biz qazaqtar, alarğa calçy bolup cüröbüz. Bizdin eñ bajybyzdy: “Ej sasyğan qazaq, caman butuñ menen talpyldabaj çyğyp ket” dep üjünön quup çyğat. Anyn baary biri-biri menen qubalaşyp qor boluşpaj, önör üjrönüşüp, mañdaj terin tögüp emgek qylyşqandarynyn üzürü. Orusqa ajtar söz da coq, bizdi küñü, qulu qatary da sanaşpajt. Bajağy qyjynsynyp ajtqan, oşondoğu şyldyñ qylğan sözdörübüz qajda?
3. ÜÇÜNÇÜ SÖZ
Qazaqtardyn biri-biri menen qastyq mamilede bolup, birinin tilin biri uğuşpağanyn, biri-birine caqşy sözü az ekendiginin, bijlik talaşqandy caqşy körgöndörün, calqooluğunun sebebi emnede? Aalamğa taanymal daanyşmandar ebaq ele bajqaşqan: ar bir calqoo kişi – qorqoq, qajratsyz bolot, ar bir qajratsyz – qorqoq, maqtaançaq, ar bir maqtaançaq – qorqoq, aqylsyz, naadan, ar bir aqylsyz – naadan, arsyz bolot; ar bir arsyz calqoonun can dosu, özü tojso da közü tojboğon, cutunğan, çorqoq, dostoru coq calğyzdap cürgön can bolot.
Baary tört tujaq maldyn başyn köböjtköndön başqa ojdun coqtuğunan. Cer iştetip sooda qylyp, önör bağyp, ilim-bilimge umtulğanda myndaj bolbos ele. Ar bir qazaq malym köp bolso, baldarymdyqy menikinen da köp bolso dejt. Maly köböjsö malçylarğa baqtyrmaq, özdörü et menen qymyzğa tojup, suluunu cajlap, külüktü bajlap cyrğap cürmök. Qyştoosu tar bolup baratsa, aryzy cetken, syjy ötkön cerlerge baryp, bardyq araketin cumşap biröönün qyştoosun ce satyp almaq, ce tartyp almaq. Al qyştoosun ajrylğan kişi dağy birine baryp tijişmek ce ajlasy ketkende curt qotorup, elden ketmek.
Ar bir qazaqtyn oju uşu. Anan oşolor birine-biri caqşylyq qylaby? Kedej köp bolso arzanğa iştejt, maldan ajrylğandar köböjsö qyştoolor boşomoq dep, men any kedej bolso eken desem, al meni kedej bolso eken dep içibizden tilek qyldyq. Anan al syrtybyzğa çyqty, coolaştyq, doolaştyq, partijalarğa bölündük. Duşmandaryma sözüm ötümdüü, mal cyjuuğa küçüm cetiştüü bolso dep çoñ qyzmattağylarğa cağyndyq, bijlik talaştyq. Qazaq bötön cerge çyğyp, emgek qylyp, mal izdebejt, cer iştetip egin sebüü, sooda qyluu ojuna da kelbejt. Qatarlaryn uşundaj talaş menen çeçebiz degender menen toluqtap partija tüzgöndördün ulam birine öz başyn satyp cürö beret. Uurular tyjylbajt. El içi tynç bolso uuruluqtu eç kim caqtyrbajt ele.
El ekige bölüngöndö, kim ant içip aqtap, aramdyğyn caqtap, anyn sözün süjlösö, ağa tajanyp alyp uuruluğun baştağydan da eselep köböjtöt. Elden çyqqan caqşylardyn üstünön “çapty, talady” degen calğan ajyptardy qojuşup aryz cazyşat. Alarğa tergöö cürgüzüp, suraqqa alyşat. Körbögön nerseni kördüm dep calğan körsötmö bere turğan kübölördü da dajyndap alyşqan, munun baaryn caqşy adamdy şajloodon çyğaryş üçün casaşat, egerde al kert başyn ojlop camandarğa calynsa, anyn da adamdyqtan ketkeni, egerde baş ijbese sottolup, ömür boju eç bir işke alynbaj qalğany oşol.
Quuluq, aramdyq menen boluş bolup alğan soñ, qarapajym eldi qarabajt, tegeregine özünö oqşoğon aram tamaq, mytajmdardy toptop alat, alardan qoqus duşman qylyp alsam aryz cazyp zalaly tiet dep qorqot. Uşul kezde qazaqtarda “işi bilbes, kişi biler” degen maqal çyqty. Anyn maanisi: “Maqsatyña işiñdin tüzük bolğonunan cetpessiñ, kişinin amal-ajlasy menen cetersiñ”degeni.
Boluş üç cylğa şajlanat. Alğaçqy cyl: “Seni biz şajlabadyq bele?” – degen eldin doomatyn cana cemelöösün uğuu menen ötöt. Ekinçi cyl, kijinki şajlooğo talapker menen añdyşyp cürüp ötsö, üçünçü cyl şajloo caqyndap, ordunda qalyştyn amalyn qylyp cürüp ötöt. Emi emnesi qaldy?
Uşul qazaq qalqynyn buzuqçuluqqa qabylyp, cyldan cylğa tömöndöp baratqanyn körgön soñ, menin ojuma keldi: boluş bolom degen talapker bir az bolso da, orusça bilim alğan kişi bolso. Egerde, arañarda andaj adam coq bolso, ce bolso dağy any şajlaşpasa, anda boluştu üjözdün baştyğy ce asker akiminin dajyndoosu menen bolot dese, elge köp pajdasyn beret ele. Anyn sebebi: birinçiden, qyzmatqa turğandy caqşy körgön qazaq baldaryn oquuğa berişse, al da pajda bolmoq, ekinçiden, dajyndalğan boluştar elge ildettüü bolboj, başçylarğa tüz baş ijişmek. Cana da dajyndalğan boluştardy öjdötön tekşerüülördü qysqartsa, al qyzmattan tüşüp qalam dep qorqpoj iştese balkim calğan aryz bergender azajar bele, balkim taqyr ele bolboj qalmaqtyr.
Dağy, ar bir boluştuqta bij şajloo, qalqqa köp zalalyn tijgizip kele catqanyn körüp-bilip bütpödükpü. Bul bijdin işi, şajlap qojso ele ar bir qazaqtyn qolunan kele berçü iş emes. Buğa murdağy Qasym handyn “Qaşqa colun”, Eşim handyn “Eski colun,” kül döbödö kündö keñeş bolğondo Tooke handyn “Ceti carlyğyn” catqa bilişi kerek. Al eski sözdördün qança zaman ötüp, bul cañy zamanğa şajkeş kelbej qalğan cerlerin almaştyryp, any bügünkü küngö ylajyqtaştyryp oñdoğonğo caraj turğan kişi kerek. Andaj kişi azyr az, ce taqyr ele coq. Ilgeri qazaq cajyn caqşy bilgender ajtyşyptyr: “Bij eköö bolso, doo törtöö bolot” dep. Anyn maanisi – bijdin sany taq bolboj, cup bolso talaş-tartyş toqtobojt degen söz. Antip bijdin sanyn köböjtküçö, ar bir boluş elden üçtön bilimdüü-ilimdüü, baştary iştegen kişiler möönötsüz, uzaq ubaqytqa şajlanyşsa, alardy caman işterge çalynmajyn işten alyşpasa. Doonu çeçeerde eki dooger birden bijdi tandap, ortoğo bir ortomçunu qoşup alyp çeçişse, anda da çeçilbej qalsa anda bajağy üç bijdin çoñu çeçip berse, oşondo doolor uzaqqa sozulbaj ubağynda bütüp turmaq.
4. TÖRTÜNÇÜ SÖZ
Ar bir bajqağan adam bilse kerek: külkü degeniñ bir mastyq ekenin, ar bir mas kişide bir qylyq bolorun, ar bir mas süjlöşö kelseñ başty oorutaryn. Myndaj qarasaq, mas kişi cön ele yrsalaqtap külö berip, qyla turğan işin unutup, aqylyn da ujatyn da coğotup, keçirimsiz qatalardy ketiret. Oşondoj keçirilgiz qataçylyqtardy ketirgen adam bul düjnödö bolobu, ce tigi düjnödöbü — coop berbej qalbasa kerek. Ar bir aqyl-estüü, ubajym-qajğyny ojloj cürgön kişi, dünüjö işinde bolsun, aqyret işterinde bolsun, calcaqtabaj cyjnaqtuuraq bolğonu tuura emespi. Ar bir cyjnaqtuuluqtun artynda ijgilik turat. Emi oşondoj eken dep ele, dajyma ele qabağybyzdy qaryş salyp, ütüröjüp cüröbüzbü?
Dajyma ele oşentip qabaq çytyp cürgöngö bir can çydajt beken? Dajyma külböj cürö alabyzby, dajyma külböj cürgöngö çydağan can barby? Coq, men dajyma qajğyryp cür debejmin. Ubajymdan qajğysyzdyğyña ubajym qyl da, oşol ubajym-qajğydan qutuluunun orunduu araketin casooğo qam körüş kerek. Ar bir orunduu araket özü ele ubajym-qajğyny azajtat. Orunsuz külkü menen azajtpa qajğyny, orunduu araket menen azajt! Çyğaar eşigin taba albaj, ubajym-qajğynyn içine kirip alyp, qamalyp qalmaq, al özü da bir ant urğandyn işi, cana bir caman kişinin qylyğyna külsöñ, any şyldyñdap külbö, ağa yza bolğonuñdan kül, yzaluu külkünün özü da – qajğy. Andaj külkügö özüñ dele barbassyñ, ar bir caqşy adamdyn caqşylyq tapqanyna yraqattanyp kül, anyn caqşylyqty caqşylyğynan tapqandyğyn ülgü körüp kül. Ülgü alğandyn özü ele mastyqqa ciberbej, ubaqtysynda toqtotot. Köp külkünün baaryn maqtağanym coq, anyn içinde bir külkü bar, bul – Qudaj caratqan öz ordunan, köödöndön çyqpaj, adamdar uqsun dep qalp şañqyldap, qoozdop bojolğon casalma külkü. Adam balasy yjlap tuulup, kejip ölöt. Eki ortodo bul düjnönün yraqatynyn qajda ekenin bilbej, biri-birin añdyp, biri-birine maqtanyp, asyl ömürdü boşqo, caramsyz işter menen qor tutup ötközüşöt da, ömürünün seresine cetkende, bir kündük mürdü bardyq malyn berip da satyp ala albajt. Quuluq qylyp, köz süzüp aldamçylyqqa baryp, tilenip-suranyp caşoo – önörsüz ittin işi. Qudajğa tobo keltirip, öz qajrat-küçüñ menen mañdaj teriñdi tögüp emgek qylsañ, qara cer da tüşümün berip, qur calaq qaltyrbajt.
5. BEŞINÇI SÖZ
Kökürök tolğon muñ-qajğy kişinin özünö bilgizbej, bütkön bojdu çymyratyp, muundaryñdy boşotup, közdön caş bolup ağyp, tilden sözdön qaltyrat. Qazaqtar: “Ee Qudaj, caş baladaj qajğysyz qyla kör!” dep tilek qylğanyn köp kördüm. Anysy, caş balağa qarağanda özün estüü kişi sezip, eskergenge eç nersesi coqton beter, qajğyluu kişi bolup qalğansyğany. Qajğylary emne bolğon qajğy ekenin maqaldarynan körösüñ: “Tüştük ömürüñ bolso, bir küngö cetkidej mal cyj”, “Qoluñda bolboso, atañ da cat bolot”, “Mal – adamdyn boor eti menen teñ”, “Malduunun cüzü caryq, malsyzdy cüzü çaryq”, “Er azyğy menen börü azyğy colunda”, “Erdin maly elde, erikkende qoldo”, “Alğan qolum, beregen”, “Mal tapqan erdin cazyğy coq”, “Bajdan ümüt qylbağan, qudajdan ümüt qylbajt”, “Qardyñ açsa, qaraluu üjgö çap” degen uşu syjaqtuu sözdör ötö ele köp.
Bul maqaldardan emne tyjanaq çyqty? Maalym boldu: qazaq tynçtyq üçün, bilim üçün, adilettik üçün qam cebejt eken, biroq, mal dese içken aşyn taştajt eken, al emi maldy tabuunu bilbejt eken. Bir bilgeni – maldy biröönü aldap, biröönü maqtap alat eken, berbese any menen coolaşat eken. Egerde atasy malduu bolso any menen mal talaşyp qarmaşqandy da ujat körüşpöjt eken. Ajtor, uuruluq, quuluq-şumduq, tilemçilik cana uşul syjaqtuu qylyqtyn qajsynysyn casabasyn, mal taap kelse caza tartpajt. Bulardyn aqyl-esi kire elek caş baladan emnesi artyq? Biroq, caş baldar qyzyl oçoqton qorquşat eken, bular tozoqton da qorquşpajt. Caş baldar ujalsa kirerge cer tappaj qalyşsa, bular ujalğanğa sebep tappajt qalyşat eken. Artyqçylyğy uşulbu? Qoldo barybyzdy bölüşpösök, biz da alardyn deñgeeline tüşpösök, alar bizge dalysyn salyp teskeri qarap ketkenge dajar. Izdegen elibiz uşulbu?
6. ALTYNÇY SÖZ
Qazaqtyn bir maqaly bar: “Önör aldy – birimdik, yrys aldy – tiriçilik” dejt. Birimdik qandaj elde bolorun, qandaj qylğanda kelerin — bilbejt. Qazaq ojlojt: mal ortodo, aş ortodo, kijim ortodo bolso eken dejt. Andaj bolğondo bajlyqtan emne pajda da, kedejlikten emne zyjan? Tuuğanyñdan bölünböj cyjğan bajlyq da bajlyqpy? Oşolbu birimdik degen? Coq, çoğuu aqyldaşyp iş qylsañ, — myna oşol birimdik, mal-candyn çoğuu bolğonu birimdik emes. Malyñdy berseñ atasy başqa, dini başqa, tili başqalar dele birigip ooqat qyla berişet. Birimdik malğa satylsa, adep-ahlaqtyn kete baştağany oşo. Ağajyn-tuuğan maly, ooqaty çoğuu bolğon üçün ele birikpej, ar kim öz nasibin Qudajdan tilep, öz küçün tuuğandarynan ajabaj qyzmat qylsa ğana birimdik bolot. Andaj qylbasa, Qudajdy unutup biri-birine camandyq izdej baştaşat. Biri-birine taarynat, biri-birin aldajt, biri-birin uşaqtajt. Munun emnesi birimdik? “Yrys aldy – tiriçilik” deşet, qana al tiriçilik? Coq, andaj tiriçilik itte da bar. Andaj tiriçilikti qymbat körüp barqtağan adam, ölümdü coo körüp, aqyretke duşman bolot. Canyn qorğolotup, coodon qaçyp, qorqoq atanyp, emgek qyluudan, qyzmat qyluudan qaçyp, erinçeek atanyp, dünüjödö eldin yrysqysyna duşman bolot. Alar ajtqan tiriçilik başqa. Kökürögü, köñülü tirüü bolso oşonu ajtat. Özüñ tirüü bolsoñ da, kökürögüñ ölüü bolso aqyl ajtuuğa söz taba albajsyñ. Adal emgek menen erinbej cürüp mal taba albajsyñ.
Keseldüü calqoo, qylcyñ baş,
Aram tamaq, aqyly az,
Qoltuğunda qotur taş,
Art cağyn ojlop ujalbas, – bolup cürüp tirüümün debe, andan körö Alla cibergen aq bujruqtuu ölümüñdü tile.
7. ČETINÇI SÖZ
Caş bala eneden törölgöndö ele eki türlüü münözü menen tuulat. Birinçisi – içsem, cesem, uqtasam dep turat. Bular – dene qumary, bular bolboso dene canğa qonoq üj bolo albajt, özü da öspöjt, cetilbejt; Ekinçisi, bilsem dep turat. Emne körsö oşoğo talpynyp, caltyraq-culturaq körsö ağa qyzyğyp, oozuna salyp daamyn tatyp körüp, surnaj-kernejdin ünü çyqsa tyñşaj qalyp, anyn dobuşuna umtulup, bir az çoñojo baştağanda it ürsö da, maldyn ünü çyqsa da, biröö külsö da, biröö yjlasa da tura cügürüp, “al emne?” “tigi emne?” dep, “al emnege antet?” “bul emnege mintet?” dep közü körgön, qulağy uqqan nersenin baaryn tynç ala albaj suraj berişet. Munun baary – bilsem eken, körsöm eken degen can qumary.
Dünüjönün körüngön cana körünbögön syrlaryn açyp, bardyğyn caqşylap bilbese adam balasy adam bolo albajt. Any bilbegen adamdyn ajbanattardan ajyrmasy coq. Adegende ele caratqan Qudaj ajbanattardan ajyrmalap adamğa aqyl-es bergen. Oşol qubatsyz meesi qatyj elek essiz bala kezdegi “bul emne, tigi emne?” dep bir nerseni surap bilgisi kelgende içken aşybyzdy unutup, ujqubuz umaçtaj açylyp ketçü qumarybyzdy, er cetip aqyl kirgen soñ, ordun taap izdenip, kişisin taap suranyp, bilim alğandardyn coluna emnege salbajbyz? Oşol örüştötüp örüşübüzdü uzartyp, qumarlanyp cyjğan qazynabyzdy köböjtsök, bul can azyğy emespi. Deneden candy artyq qylyp, deneni canğa baş ijgizken ele. Coq, biz andaj qylbadyq, qarğadaj qarqyldap ajyldağy boqton alys kete albadyq, aqyl-esibiz bala kezde küçtüü eken.
Er cetkenden kijin, küç-qubattuu bolğonubuzdan kijin any uqpaj qaldyq. Aqyl-esti denebizge baş ijgizdik, eç nersege köñül burbadyq, köz salğan coqpuz, cüröktün ajtqanyna işenbedik. Közgö urunğan nerselerdin syrtyn körgöngö ele yraazy bolduq. Anyn içki syryna köñül bölbödük, bilbej qojğon kişinin emnesi ketmek ele degen ojdo bolduq. Biröö ajtsa da uqpajbyz. Biröö aqyl ajtsa : “Öz bilgeniñ — özüñö, öz bilgenim – özümö”, “Kişi aqyly menen baj bolğuça, öz aqylyñ menen cardy bol” degen dejbiz, özübüz bilbejbiz, bilgendikin uqpajbyz. Köküröktö ot coq, köñüldö işenim coq. Kökürök soqur bolğon soñ, ajbandan emne ajyrmabyz bar?
Bala kezibizde caqşy ekenbiz. Bilsek da, bilbesek da, bilüügö dilgir adamdyn balasy ekenbiz. Emi bügünkü kündö ajbandan da camanbyz. Ajban bilbejt, bilemin dep talaşpajt. Biz tük bilbejbiz, naadandyğybyzdan biz dele bilebiz dep, söz berbej bilimdüüdön talaşqanda, ölör-tirileribizdi bilbej, küröö tamyrybyz kööp çyğat.
8. SEGIZINÇI SÖZ
Uşul aqyldy kim üjrönöt, bul nasyjqatty kim tyñşajt? Biröö – boluş, biröö – bij. Alardyn aqyl üjrönöjün, nasyjqat tyñşajyn degen oju bolso, al orunğa şajlanyşmaq da emes. Alar özdörü kimge bolso da ülgü bolup, kimge bolso da aqyl üjrötöbüz dep şajlanyşat. Özdörü oñolup bütüp, emi eldi oñdoğondoru ele qalğan. Anan oşolor qantip uqsun, uğajyn dese da qolu boşojbu? Öz işi bar: uluqqa künöölüü bolup qalabyzby, ce eldegi buzuqularybyzdy qozutup alabyzby, ce cön catqan elibizdi ojğotup alabyzby, ce özübüz çyğymdap, çyğymybyzdy toltura albaj qalabyzby? – dep qorquşat; şartyna qaraj bir taanyşyn östürüp, bir taanyşyn qutqarajyn degen meenetteri menen qoldoru bajlanuu.
Bajlar, bir kün bolso da başyna döölöt qonup, dünüjönün carymyn eelep turuşat. Özündö coqtu maly turğanda satyp alyşat. Köñüldörü köktö, közdörü asmanda, adaldyq, aramdyq, aqyl, ilim-bilim, – bulardyn birin da malğa teñeşpejt. Mal bolso Qudajdy dele paralap alsa bolot deşet. Anyn dini, qudajy, eli-curtu, bilimi-ujaty, ar-namysy, caqyny, baary – mal. Anan sözdü qantip uqsun, uğajyn dese da qolu tiebi? Al maldy suğarbasa, tojğuzbasa, soodalabasa, qajtarbasa, baqtyrbasa, uuru-börüdön, suğalaq közdördön, – myna uşunun baarynan saqtanbasa, biröö kelip saqtap berebi. Anyn baaryn ordu-orduna qojup, maqtanğanğa carağydaj qylğyça qaçan? Qoldoru tijbejt! Al emi, uuru-zalim, şumpajlar özdörü dele uğuşpajt, bajquştar, eptep-septep künün körüp cürüşöt. Anan kejipteri oşol bolso, ilim-bilim, aqyldy emne qylyşsyn? Ilim-bilimdin kedejge da keregi coqtoj: “Bizdi emne qylasyñ, andaj sözdördü uğa turğandarğa ajt!” deşet. Alardyn eç nerse menen işi coq, nietteri taza. Başqalardyqyndaj ooqat alarda bolğondo, eç muñ-qajğyny bilbej caşaşmaq oqşojt.
9. TOĞUZUNÇU SÖZ
Men özüm – qazaqmyn. Qazaqty caqşy körömünbü, ce cek körömünbü? Eger caqtyrsam qylyqtaryn caqtyrmaqmyn. Cürgön-turğandarynan adam caqşy körgüdöj, köñülgö cağa turğan bir nerse tapmaqmyn. Ümütümdü üzböj, anysy bolboso, munusu bolot da dep köñülgö qubat qylmaqmyn, biroq andaj bolboj catpajby. Egerde cek körsöm – eç kimisi menen süjlöşmök emesmin, keñeşmek emesmin, eç kim menen syrdaşpajt elem, çaqyrğan toj-aşyna barbaj, “emne qylyptyr, emne boldu?” debej tynç catmaqmyn, kerek bolso başqa caqqa köçüp ketmekmin. Bulardy oñdojun deseñ oñdoloruna, üjrötöm deseñ üjrönörünö ümütüm coq. Mende bul eki sezimdin biri da coq. Eköönün birin tandabasam bolbos.
Tirüü cürsöm da, özümdü tirüüdöj sezbejm. Oşolordun yzasynanby, özümö-özüm yza bolğondonbu, ce başqa sebeptenbi – bilbejm. Syrtym soo körüngön menen içki düjnöm ölüp qalyptyr. Açuulansam yzalana albajm. Külsöm qubana albajm, süjlögönüm öz sözüm emes, külgönüm öz külküm emes, baary teñ alda kimdir-biröönükü. Qajratym barynda qazaqty qyjyp başqa caqqa ketmek tügül, özün caqşy körüp ümüt qylyp cürüpmün. Qaçan abdan bilip, ümütüm üzülgöndö, başqa caqqa baryp, catty öz qylyp, üjür bolo turğan qajrat calyn öçüp qalğan eken. Oşol sebepten, bir cürgön, köödönüm boş pendemin. Keede ojlojm: bul da caqşy, ölör kezde attiñ aj, uşundaj sonun qyzyq caşoo qalyp catat! dep qajğyrbaj, aqyretten caqşylyq ümüt qylyp ölgönüm caqşy ğo dep.
10. ONUNÇU SÖZ
Biröölör qudajdan bala tilejt. Al emnege tilejt? Ölsöm ordumdu bassyn dejt, artymdan quran oqup tursun dejt, qartajğan kezde baqsyn dejt. Andan başqa emne dejt? Balam orumdu bassyn degeniñ emne? Özüñdön qalğan dünüjö eesiz qalbasyn degeniñbi? Qalğan dünüjöñdün qamyn sen cejsiñbi? Ölüp baratqanda özgölördön qyzğanğanyñby? Özgögö qyjbağandaj senin başqalardan emne artyq ceriñ bar ele? Balanyn bary – qyzyq, balanyn coğu – küjüt, anan anyn qandaj boluşun suradyñ? Dünüjödö özüñdün körgön qorduğuñ azby? Özüñdün qylğan ittigiñ azdyq qyldyby? Emi bir bala tuudurup, any da it qyluuğa, ağa da qorduq körsötüügö mynça emnege qumar bolduñ?
Artyman balam quran oqup tursun dejsiñ, tirüüçülüktö özüñ caqşylyq qylğan kişileriñ köp bolso, kim quran oqubajt? Camandyqty köp qylsañ balañdyn qurany tiebi? Tirüü kezde özüñ qyla albağan işti, sen ölgön soñ balañ casajby? Aqyret üçün bala tilegeniñ – balam caşynda ölsün degeniñ. Egerde, er cetsin deseñ, özü er cetip, ata-enesin azap-tozoqton qutqarar bala qazaqtan tuular beken? Andaj balany sendej ata, senin eliñdej el asyrap östürö alar beken? Qartajğanda bağat degeniñ, – al dağy bolboğon söz. Birinçiden, – özüñ qaruuñ ketip, basa albaj qalğyça caşajsyñby? Ekinçiden, – balañ meerimdüü, bağa ala turğandaj bolup çoñojobu? Üçünçüdön, – malyñ bolso seni qarabaj taştaşaby? Malyñ coq bolso kimdin qandaj bağaryn qajdan bilesiñ?
Balañ tapqan malyñdy köböjtüp bağaby ce çaçyp coq qylaby – al da belgisiz. Maqul, Qudaj Taala uul berdi dejli, any özüñ caqşy tarbijalap bağa alaryñdy bilesiñbi? Bilbejsiñ, murdağy özüñdün künöölörüñdü kötörüp cürgönüñ az kelgensip, balañdyn künöösünö da ortoqtoş bolosuñ. Adegende balañdy özüñ aldajsyñ: “Myna, mobunu taap berem, tigine tigini alyp berem” dejsiñ. Başynda balañdy aldağanyña maaşyrlanasyñ. Anan balañ aldamçy bolup össö kimden körösüñ? “Tilde, sök” dep biröönü söktürüp, ağa biröö birdeme dese “al esi coq nemege teñelbej ele qojçu” dep boluşa ketip, tentektikke üjrötüp, oquuğa berse moldonun eñ arzanyn izdep, qat taanysa boldu dep, quu bol, şum bol dep, “balançanyn balasy seni syrtyñdan satyp ketet” dep tirüü candan şek sanooğo, özümçüldükkö üjrötösüñ, uşulbu senin bergen tarbija-taalimiñ?
Anan oşol baladan caqşylyq kütösüñbü? Anan mal tilejsiñer, any emnege kerek qylajyn dep tilejsiñer? Adegende, Qudajdan tilejsiñbi? Tilejsiñ. Qudajdyn bergenin albajsyñ. Qudaj Taala sağa emgek qylyp mal tapsyn dep küç-qubat berdibi. Berdi. Al qubatty adal emgek qyluuğa cumşadyñby? Cumşağan coqsuñ. Al qubatty ordun taap sarp qylğandy bilsin dep ilim berdi, any oqup üjrönböjsüñ. Al ilimdi oqusa, uqsa dep bergen aqyldy, qajda ciberdiñ? Any kim bilet? Erinbej emgek qylsa, tüñülböj türö qydyryp, orunun taap izdese, kim ele bajybajt? Anyn sağa keregi coq. Seniki – bir cerden qorqutup alsañ, bir cerden calynyp alsañ, bir cerden aldap alsañ boldu, izdegeniñ oşol. Bul qudajdan tilegendik emes. Bul – adamdyq abrojun, aryn satyp, ulup-culuu, tilemçilik qyluu.
Maqul, oşentip cürüp mal cyjnadyñ, bajydyñ. Oşol maldy satyp bilim alyş kerek. Özüñ oqubasañ balañ oqusun. Bilimsiz aqyret da coq, dünüjö da coq. Bilimsiz oquğan namaz, tutqan orozo, qylğan ibadat işteriñ qabyl bolbojt. Ittik menen tapqan maldy adamkerçilik işterge cumşağan bir da qazaqty körgön coqmun. Baary ele ittik menen tapqan malyn, ittik menen qorotuşat. Myndaj bajlyqtan – azap, meenet, yzadan başqa eç nerse qalbajt. Qolunda bar bolup qalsa bajmyn dep maqtanat. Qolunda coq bolup qalsa “Men da bir kezde baj elem” dep maqtanyç qylat. Bolğon bajlyğyn tügötüp alsa qajyrçylyq coluna tüşöt.
Qotorğon Abijrbek ABYQAEV
Maqalanyn tüpnusqasy: AбaйдaH kaлraH akыл-Mypac


c: text/html

text:
Mart 16-da Yaltada ükümet «Skazka» ayvanat bağçasını qapattı.
Bu aqta «Qırım.Aqiqatqa» ayvanat bağçasınıñ saibi, Qırım iş adamı Oleg Zubkov bildirdi.
«Bergi inspektsiyası söz bergeni kibi, olar mart 16-da Yaltadaki «Skazka» ayvanat bağçasını parkka biletlerde yetmegen malümat içün qapattı. Kerçek aytsam, soñuna qadar bunıñ olacağına inanmağan edim. Ayrıca ükümetniñ keskinligini qayd etmeli, bu, referendum olğan künü oldı, böyleliknen ükümet cemaat fikrine lâqaytlıqnen baqqanını köstere», – dep añlattı Zubkov.
İş adamınıñ sözlerine köre, ayvanat bağçasınıñ qapatıluvı – «Qırım ükümetiniñ onı battırma planıdır».
«Meni ta 2014 senesinden berli sevmegen Qırım ükümeti, olarnı tenqit etmege başlağanımda, bağçalarımnı yoq etmege qarar aldı. «Skazka» qapatıluvı – bu birinci adımdır. Bellesem, nevbetteki adım, «Taygan» arslan bağçasınıñ qapatıluvı olacaqtır. Esap böyledir: üç biñ ayvannı er kün aşatmaq kerek, kiriş ödevinden kelirler olmağan alda ise, yaqında batacam. Amma eñ evelâ men degil de, qabaatsız ayvanlar zarar körecek, qaysı birileri Qırım ükümetiniñ qabaatınen aç qalacaqtır», – dep qayd etti Oleg Zubkov.
Bundan evel o haber etti ki, mart ayında «Taygan» arslan bağçası ve Yaltalı «Skazka» ayvanat bağçasınıñ müflis oluv ceryanı başlanuvı aqqında ilân ete bile.
Avdetniñ bildirgenine köre, Oleg Zubkov İstanbul civarında dünyada eñ yahşı ayvanat bağçalarından birini açmağa planlaştıra.
Hatırlatamız ki, Oleg Zubkov Türkiye vatandaşlığını almaq içün vesiqalarnı berdi.
Bunen beraber o, Ukraina Yuqarı Radası deputatı, belli qırımtatar uquq qoruyıcısı ve dissidenti Mustafa Cemilevniñ Türkiye ükümet strukturasındaki bağlarını qullanmaq ve yardımını almaq azır olğanını ilân etken edi.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte,Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber,Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Veciye Kaşka işi» figurantları Asan Çapuh ve Bekir Degermenci Aqmescit tahqiqat izolâtorınıñ tibbiy bölüginde bulunalar. Bunı Facebookta advokat Ayder Azamatov bildirdi.
Azamatov: «Tünevin (aprel 24-te – QA) tahqiqat izolâtorında Çapuh Asan ağanı ziyaret ettim… Sağlığı bir qarar, insultten soñ ayağınıñ sol tarafı ale daa uyuşqan alda olğanına şikâyet ete. Onı is etmey… O, maña, aqrabaları ve yaqın insanları ketirgen ilâclar sayesinde alı bir qarar olğanını dedi. Onda yüksek basım olıp, toqtamayıp sekirkley. Onı baş ağrıları raatsızlay. İnsanğa iç de kelişmegen tutuluv şaraitleri bar, er yerde dım ve yüksek dımlılıq, bu ise astması olğan insanlar, yani Bekir ağa içün pek havflı», – dep qayd etti.
Advokatnıñ aytqanına köre, Çapuh ve Degermenciniñ tevqifi mayıs 15-ke qadar devam etecek.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Olar Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlanalar. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından yaqalanuvları esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Bekir Degermencide sürekli astma bar. Tahqiqat izolâtorında sağlığı birden fenalaştı. Qırım Yuqarı mahkemesiniñ zalında faaliyetçige «acele yardım» çağırılğan edi.
Dekabrniñ 14-ne keçer gecesinde o, reanimatsiyağa oğradı. Ondan soñ onı pulmonologiya bölüginiñ koridorında tuttılar. 2018 senesi yanvarniñ 2-nde faaliyetçini tekrar tahqiqat izolâtorına yolladılar.
Qırımtatar faaliyetçisi Asan Çapuh tahqiqat izolâtorında mikroinsult keçirdi ve acele surette hastahanege yatqızılmasına muhtac edi. Yılbaş tatilleriniñ arfesinde o, tıbbiy teşkerüvden keçirildi, lâkin onıñ advokatı, diagnozı ve sağlığınıñ vaziyeti aqqında ale daa bir şey bilmey.
İlhaqtan soñ Qırımda Rusiyeniñ amelde akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ advokat Emil Kürbedinovnı 5 künge apiske almaq qararı «onıñ cinaiy taqip etilmesi ögüne soñki ihtar» ola bile. Böyle bir fikirni dekabrniñ 7-nde Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz bildirdi.
«Rusiye Devlet dumasında qabul etilgen tüzetmelerge köre, içtimaiy ağlarda paylaşqanlarıñ içün bir qaç kere ihtar etilseñ, ileride cinaiy madde boyunca mesüliyetke çekileceksiñ. Kürbedinovnıñ vaziyeti budır. Menim fikirimce – bu soñki ihtar. Profilaktika tedbirleri olsa edi, para cezası olur edi. 5 kün apis cezası berilgen soñ, soñki ihtar olğanını tüşünmek kerek», – dey Çiygoz.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi qırımlı advokat Emil Kürbedinovnı 5 künge tevqif etti.
Qararnı qadı Anton Tsıkurenko seslendirdi. Kürbedinov 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi boyunca (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) apiske alındı. Kürbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti.
Kürbedinovnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay.
Emil Kürbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Emil Kürbedinovnıñ advokatı Aleksey Ladin Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde çıqışta bulunıp, cinayet olmağanı içün dava qapatılmalı, dedi. Ladin 2013 senesi Qırımda «Ukraina uquqı bar edi, oña köre bu timsaller yasaq altında degil. Cinayet işlemek kibi bir niyet de yoq edi», dep hatırlattı. Mahkeme adise eski olğanına baqmadan, memuriy davanı qapatmaq muracaatını red etti.
Emil Kürbedinovnıñ davasında şaatlardan biri Rusiye FSB hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ hırsızlanması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Keçenleri Suşko Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip, ABD sanktsiyalar cedveline kirsetilgen edi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
2021 (hicriy 1442) sene, fevral 13 künü, aqşam namazınıñ kirmesinen musulmanlar içün mubarek Üç aylar başlaycaq.
Şu mubarek mevsimge kirgen üç ay – recep, şaban ve on bir ajnıñ sultanı – Ramazan ayıdır. Mezkür üç ay ibadet, suhbet, nefsni temizlev, ilâhiy lütüf ve bağışlav, Allahqa yaqınlaşuv, ummetniñ birligi pekingen zaman kesimidir. Bu aylarda musulmanlar oraza tutıp, tövbe yapıp, namaz qılıp, Quran oqup ve eyi ameller becerip keçirmege tırışa.
Bu devirde Yüce Rabbimiz eyi amellerniñ ve ibadetlerniñ savabını qat-qat bere, gunahlarından tövbe etip, bağışlav tilegenlerniñ gunahlarını afu ete.
Recep – mubarek Üç aylarnıñ birincisidir. Bu mubarek aynıñ ilk cuma gecesi – Reğaib gecesidir.
Bu sene Reğaib gecesi fevral 18-19 künlerini bağlağan gecege rast kelecek.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Herson vilâyeti Qırım ile memuriy sıñırdaki «Çonğar» kiriş noqtası yanında çarşenbe künü qamaçavğa qarşı aktsiyanıñ keçirilmesi planlaştırıla. Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine vilâyet militsiyasında bildirdiler.
«Narazılıq aktsiyası degil. İnsanlar körüşmege istey, taksi aydavcıları, qonuşmaq. Köy şurasına aktsiyanı keçirmege istegenleri aqqında ariza yazdılar», – dep ayttı Herson vilâyetinde İçki işler nazirligi idaresiniñ uquq qoruyıcı organları, arbiy ve vatandaşlıq teşkilâtlarınıñ faaliyeti nezaret eken bölüginiñ reberi Aleksandr Anohin.
Çarşenbe künü, oktâbr 28-de, «Çonğar» kiriş noqtası yanında saat 10:00 Qırımnıñ vatandaşlıq qamaçavına qarşı aktsiyanıñ keçirilmesi planlaştırılğan aqqında Qırım.Aqiqatqa ATR telekanalanıñ baş müdiriniñ muavini Ayder Mujdabayev bildirdi.
«Em de işbu aktsiya Qırımdan teşkil etilgen. ATRge ştab bildirgeni kibi, aktsiyada Geniçesk rayonınıñ taksi aydavcıları ve iş adamları iştirak etmeli», – dey o.
Mujdabayev dey ki, tedbirni «Geniçesk rayon memuriyetiniñ sabıq başı, şimdi yarımadada akimiyetke yaqın olğan qırımtatar teşkilâtlarından biriniñ reberi Seytumer Nimetullayev» azırladı.
Nimetullayevniñ özü işbu malümatnı izaatlamay.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.


text:
Qırımda Rusiye Künü qayd etilecek vaqıtta keñiş surette «Sözleşmeli Askerlik – Seniñ seçimiñ!» şiarı ile malümat berici ve teşviqat etici aktsiyanıñ keçirilmesi belgilene. Bunı Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti haber ete.
Berilgen malümatqa köre, bu kibi aktsiyalar Rusiye Cenübiy federal bölüginiñ bir sıra şeerlerinde keçirilecegi azırlanıla.
Merasim devamında Cenübiy arbiy bölüginiñ (CAB) arbiy tehnikası numayış etilecek, bu sırada: «Tayfun-K» ve «Tigr» kibi zırhlı maşnalar, kabinası zırhlı olğan KamAZ, atıcı silahlar, arbiy kiyimler ve asker techizatları kösterilecektir.
«Aktsiyalar keçirilecek yerlerde vatandaşlarnı sözleşmeli askerlikke seçmek içün taşılğan noqtalar çalışacaq, anda professional CAB talimatçıları istegen er kimsege CAB birliklerinde ve arbiy bölüklerinde sözleşmeli askerlikte bulunmaqnıñ imtiyazları ve içtimaiy teminatı aqqında tarif etecek», – dep haber etile.
Merasim ziyaretçilerine «asker pastası» bedava berilecegi vade etile.
Rusiye Künü iyünniñ 12-nde qayd etile. Bayram merasimleri, 2014 senesinden berli de-fakto olaraq Rusiye tarafından nezaret etilgen Qırımda da azırlanıla.
2016 senesi Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ üçünci komiteti, yarımada sakinleriniñ Rus silâlı quvetlerine çağırılmasını Rusiyege yasaqlağan rezolütsiyanı qabul etken edi.
Dekabr 19 künü Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyası, Rusiyeni istilâcı devlet, Qırımnı ise – vaqıtınca işğal etilgen topraq olaraq tanığan rezolütsiyasını qabul etti. İşbu rezolütsiyasınen BM Rusiyege mesuliyetlik yükledi ve munasip mecburiyetlerni eda etmege – işğal etilgen topraqqa nisbten Halqara uquq qaidelerine riayet etmege talap etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kreml tarafından Qırım «kuratorı» olaraq tayinlengen Rusiye baş nazir muavini Marat Husnullin geologik araştıruvdan soñ tapılğan «ilâve» tatlı suv yedekleri aqqında ilân etti.
Bu aqta o, dekabrniñ 25-nde matbuat konferentsiyasında ayttı.
«Prezident araştırmağa vazife berdi, bu işni yaptıq, areket planını tizdik, yaqın üç yılğa planımız bar. Buña 48 mlrd ruble berildi. İlâve suv yedeklerini taptıq ve qazamız, bu suvnı berip başladıq», – dep bildire Husnullinniñ aytqanlarını TASS agentligi.
Onıñ aytqanına köre, yañı yedekler beklengeninden çoq çıqtı.
«Bu da pek müim. Çünki esas mesele suv qaydan alınacaq edi», – dep qoştı Husnullin.
Bu suv yedekleriniñ yerini aytmadı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ fikirince, Qırımda Azaq deñizi yaqınlarında tatlı suv yedekleri bar.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, mütehassıslar Azaq deñizi yaqınlarında tatlı suv çıqaruv imkânlarını tedqiq etip başladı, dep bildirdi. Amma tatlı suv çoqrağınıñ keyfiyetinden şübhelendi.
Marat Husnullin, Aqyarda geologik araştıruv neticesinde yañı tatlı suv çoqrağı tapıldı, dep bildirgen edi. Bundan evel o, «Rosgeologiya» 2020 senesiniñ soñuna qadar yarımadada 30 quyu qazacaq, dep aytqan edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Franciyanıñ jañadan saylanğan Prezidenti Emmanuel' Makronnıñ reytingi tömendep jatır. Elabe kompaniyasınıñ halıq arasında jügizilgen saualnaması boyınşa memleket twrğındarınıñ 26%-ı prezidentke "mülde senbeytinderin" aytqan. Bwl turalı RIA Novosti habarlap otır.
Saualnama boyınşa, azamattardıñ senim reytinginde Makronnıñ körsetkişi üş payızdı joğalttı. Qazir Prezidentke halıqtıñ 37%-ı senedi. Al saualnamağa qatısqan respondentterdiñ 32%-ı memleket basşısına "asa sene qoymaytındarın" aytqan. Al 26% -ı "mülde senbeytinderin" jetkizgen. Zertteuge qatısuışlardıñ 5%-ı jauap beruge "qinalatındarın" aytqan.
Ayta keteyik, Emmanuel' Makron mamır ayında ötken Prezident saylauına francuzdardıñ 45%-ınıñ qoldauına ie bolıp, bilik basına kelgen. Elabe statistikası boyınşa onıñ reytingi şilde ayınan bastap tömendey bastağan.
Reytingi tömendegen tek Makron ğana emes. Bwdan bölek, eldiñ prem'er-ministri Eduar Filippke de halıqtıñ senimi azaya bastağan. Sebebi oğan senetinderdiñ ülesi 32%-dı qwradı jäne ötken aymen salıstırğanda körsetkiş 5%-ğa tömen.
Saualnama internet arqılı 5-6 qırküyek aralığında jürgizilgen jäne oğan kämelettik jasqa tolğan 1002 francuz azamatı qatısqan.


text:
Piratlar tağın diñgezçelärne urladı
Nigeriyä sulıqlarında neft' tankerınnan urlanğan êkipaj äğ'zalarınıñ berse - törek
Könbatış Afrika däwläte Nigeriyä sulıqlarında neft’ tankerı piratlar höcümenä duçar buldı. Näticädä êkipajdan 19 keşene urladılar. Alarnıñ berse - törek. Qalğannnarı - hindstanlı.
Piratlar höcüm itkän tanker Gonkong bayrağın yörtä.
Äle 3nçe dekabr’dä genä Nigeriyäneñ Gvineya qultığındağı Bonni utrawı yanında Greśiyä şirkäteneñ tankerı şundıy uq xälgä oçrağan ide. Anda urlanğan êkipaj äğ’zaların qotqaru öçen êşçänlek däwam itä.
Gvineya qultığında piratlar tarafınnan keşe urlaw häm soñınnan alar öçen aqça taläp itü oçraqları yış bula. İyül’ ayında alar Törkiyäneñ yök köymäsenä höcüm itep êkipajdan 10 keşene alıp kitkän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Livanda maşina yörtüçeläreneñ yağulıq protestı
Livan başqalası Beyrutta maşina yörtüçeläre artqan yağulıq bäyälärenä rizasızlıq belderü öçen maşinaları belän yullarnı transport xäräkätenä yaptı
İzrail çüplären Fälästingä iltep tügä
Fälästin xökümäte räise Möxämmät İştiyyä İzrailneñ üzlären çüplek bularaq qullanuınnan zarlandı


text:
Cuma künü, iyün 5-inde, ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca mahkeme oturışı devamında iştirakçi Marlev Asanov içün ekinci kere ekim çağırıldı. Oña, qan basqısı keskin sürette deñişkeni içün, tibbiy yardım kerek oldı, bildirdi "Qırım birdemligi" birleşmesine advokat Emil Kurbedinov.
"Saba saat 10-dan berli 8 adam üç kvadrat metrlik 1-inci tahqiqat izolâtorında tutula. Video konferentsiya ile bağ böyle şaraitte keçe. Taş çuvalında ne pencere, ne avalandıruv bar. Şimdi teneffüs ilân etildi. Müşterilerimiz, böyle işkence şaraitinde bulhnmaqnıñ çaresi olmağanından sebep olarğa tibbiy yardım etilsin dep, ekimni çağırtıp oldı. Asanovnıñ qan basqısı köterildi. O tabanğa yattı. 150-ge yaqın Asanovda, 130-ğa yaqın Mustafayevde", - bildirdi Kurbedinov.
Daa evel advokat Emil Kurbedinov, Moskova vilâyetiniñ Vlasiha şeerindeki Arbiy apellâtsiya mahkemesinde apellâtsiya şikâyeti baqılğanda ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerini avalandıruvı olmağan penceresiz hanede tutulğanını bildirdi.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Bunı «Gromadske radio» Facebook saifesinde yazdı.
Böyle etip, «Aqyar siyasiy forumında» «Aqyar ukrain teşebbüsçilerniñ» soyadları ve adreslerini yerleştirip, öldüreceklerni bildireler.
Muzakere çirkin sözler qullanuvınen keçirile: «BMTna şikâyet etiñiz, ayvanlar. Biz bütün faşistlerni kömerik».
Berilgen malümatlarğa köre, cedvelde yañı adlar ep peyda ola.
«Mayısnıñ 9-zı yaqınlaşa. Tarihımıznıñ eñ müim künlerinden biri. An*ane olaraq faşistler banderacı ayvanlar ses-şamata köterecek. Lâkin kiçik bir ilâve bar. Bizler Aqyar ve Qırımda yaşağan Pravıy sektor tarafdarları ve milletçilerniñ adres ve telefonlarını qabul etemiz», – dep tekrarlay forum yazılarını «Gromadske radio». «Gromadske radio» yerli «akimiyetke» muracaatta bulunıp, uquq qoruyıcı organlarnıñ vekillerini buña diqqat ayırıp, zorbalıqqa yol bermemege çağıra.
«Çalıy (istifağa çıqqan «halq gübernatorı» – muarrir), Aksönov (Qırım «baş naziri» – muarrir), Poklonskaya (Qırım prokurorı – muarrir) – siz bunı yapa bilesiñiz! Medvedçuk, Tsaröv, Simonenko, Ravreba, Verşinin, Şariy, Körnilov, Çalenko, Berdnik – sizni bu forumda diñleycekler! Rusiye jurnalistleri – Olşanskiy, Azar, Kaşin, Dm. Kiselöv! Pravoslav kilsesi! Kör quturuvğa baqqanda adalet ve insaniyet qıymetini bilgen insanlar – yaqınlaşqan facianı toqtatıñız! Adamlarnıñ ömürlerini saqlañız. İnsan qıyafetini coymañız», – dep yaza matbuat vastası.


text:
Kyivdeki prokurorlar Aqmescitte Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavinine qarşı cinaiy davada qarar çıqarğan qadığa qarşı devlet hainligi qabaatlavını mahkemege yolladı. O, 12 yıldan 15 yılğa qadar apis cezası ala bile.
Bu aqta Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ matbuat hızmeti sentâbrniñ 1-nde bildire.
Müessise malümatına köre, Qırım Muhtar Cumhuriyeti Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ sabıq qadısı 2014 senesi yarımada işğalinden soñ Rusiye mahkeme organlarına çalışmağa keçti.
«Qadı Rusiyege Ukrainağa qarşı faaliyette yardım etip, işğalci memuriyetniñ tiklenmesi ve pekitilüvine yardım etti», – dep aytıla haberde.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, «qabaatlanğan kişi Ukrainağa qol tutqanı ve yarımada işğaline qarşı tirengeni içün qanunsız cinaiy taqipke oğrağan Ukraina vatandaşı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberlerinden birine (Ahtem Çiygoz – QA) qarşı apiste tutuv müddetini uzatmağa qanunsız qarar alğan edi», dep bildire.
Al-azırda şübheli qıdırıla.
Müessise, qadınıñ qarar çıqarğan Meclis reberiniñ adını aydınlatmay. Amma Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ haberinde derc etilgen fotoresimge köre, laf Ahtem Çiygoz aqqında kete.
2020 senesi fevral ayında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznı 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde qalabalıqlarnı teşkil etkeninde qabaatlap taqip etken 25 şahısqa şübheli olğanını bildirdi.
2017 senesi sentâbrniñ 11-nde Rusiye mahkemesi yarımadanıñ Rusiye işğalinen bağlı narazılıqlarnı «qalabalıqlar» dep adlandırıp, Çiygoznı olarnı teşkil etkeninde qabaatladı ve sekiz yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. 2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoznı azat etip, onı Türkiyege teslim etti. Daa soñra o, Kyivge keldi.
2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamentiniñ binası ögünde Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve duşmanlarınıñ büyük mitingi olıp keçti. Qırımtatar ve Ukraina tarafdarı faallerine qarşı Rusiye tarafdarı faaller çıqtı.
2015 senesi yanvar ayında Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım idaresi fevralniñ 26-nda mitingde olğan qalabalıqlar aqqında cinaiy dava açtı.
Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlar tutuldı: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz, faaller Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev.
Daa soñra mahkeme «fevral 26 davasını» ekige böldi: o vaqıt Qırımda Meclis lideriniñ rolüni alğan baş şübheli Ahtem Çiygoz ayrı esnasqa alındı.
Advokat Cemil Temişevniñ teşebbüsinen faal Talât Yunusov ve ATR telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev tahqiqatnen işbirligi yapıp, olarnıñ ifadeleri «fevral 26 davası» diger mabüsleriniñ davalarında delil olmaycaq şartınen qabaatlarını tanıdı. 2015 senesi dekabr ayında Talât Yunusov 3,5 yılğa, Eskender Nebiyev eki yılğa şartlı olaraq üküm etildi.
2017 senesi sentâbrniñ 11-nde Rusiye mahkemesi yarımadanıñ Rusiye işğalinen bağlı narazılıqlarnı «qalabalıqlar» dep adlandırıp, Çiygoznı olarnı teşkil etkeninde qabaatladı ve sekiz yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. 2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoznı azat etip, onı Türkiyege teslim etti. Daa soñra o, Kyivge keldi.
2018 senesi iyünniñ 19-nda Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 davasınıñ» mabüslerine şartlı apis cezalarını berdi. Ali Asanov ve Mustafa Degermenci 4 yıl ve 6 ay, Arsen Yunusov ve Eskender Kantemirov 4 yıl, Eskender Emirvaliyev 3 yıl ve 6 ayğa şartlı olaraq üküm etildi, er birine 3 yıl sınav müddeti berildi.
2020 senesi fevralniñ 4-nde sınav müddeti bitmegen «fevral 26 davasınıñ» mabüsi Mustafa Degermencige qarşı cinaiy mahkümiyetniñ lâğu etilgeni belli oldı.


text:
AB, işğal etilgen Qırımdan 8 şahısnı sanktsıyalar cedveline kirsetken
Avropa Birligi, Ukrainanıñ territorial bütünliginiñ bozuluvı sebebinden sanktsıyalı cedvelini daa sekiz insanğa kenişletken.
Bunıñ aqqında RFE / RL jurnalisti Rikard Yozvâk bildirdi.
Qayd etilgeni kibi, anda esasen işğal etilgen Qırımda makeme sektorınen bağlı 8 şahısnı qoştışar.
Tafsilâtlıca oquñız: AB, Qırımnıñ işğali sebebinden Rusiyege qarşı sanktsıyalarnı uzattı
“AB resmiy jurnaldaki adları bugün biraz keççe peyda olacaqlar. Endi cedvel, 185 şahıs ve 48 teşkilâtından ibaret olacaq”,- denile beyanatta.
Belli olğanı
- Zelenskiy, Avropa birligini, işğal etilgen Qırımda insan aqlar bozucılarına qarşı sanktsiyalarnı kirsetmege çağırğan.


text:
Keriç parom keçiti rayonında furtuna havfı ilân etildi. Paromlar dekabr 14 künü saat 21:00 qadar qatnamaycaq.
Bunı Yekâne naqliyat müdirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Onıñ malümatına köre, «Kavkaz» limanında nevbette 372 yengil ve 112 yük maşinası tura.
«Qırım» limanında nevbetni 60 yengil ve 47 yük, «Novorossiysk» – 97 yük, Slavânsk-na-Kubani – 341 yük maşinası bekley. Keriç ava limanında 420 maşina tura.
«Keriç parom keçiti rayonında dekabr 14 künü saat 21:00 qadar furtuna havfı ilân etildi. Gemilerniñ qatnavı toqtatıldı. Körünüv 100-500 metre. Yel şimaliy-şarqiy 6-11 m/s», – denile beyanatta.
Soñki kün devamında 1,3 biñ maşina ve 2 biñ yolcu avuştırıldı.


text:
Ukraina halq deputatı, MVD kollegiyasınıñ azası Anton Geraşenko Faceebookta, Kyiv vilâyetinde maşnağa silâdan atılğan ateş neticesinde Cohar Dudayev batalyonınıñ matbuat-zabiti, göñülli asker Amina Okuyeva vefat etti, dep yaza.
«Ukraina vatanperveri Amina Okuyevanıñ yüregi toqtadı. Onıñ maşnasına Kyiv vilâyetiniñ Glevaha qasabasındaki demiryol keçiti yanlarında çalılar içinden ateş açılğan. Yaralanuv neticesinde Amina vefat etken», – dep qayd ete o.
Geraşenko bergen malümatqa köre, onıñ ömür arqadaşı Adam Osmayev yaralanğan.
Şimdilik bu malümatnı tasdıqlağan başqa bir menba yoq.
İyünniñ 11-nde Kyivniñ Podol rayonında göñülli asker Adam Osmayev ve onıñ ömür arqadaşı Amina Okuyevağa ücüm etilgen edi. Politsiyanıñ malümatına köre, ücüm etken erkek kişi, özüni jurnalist olaraq tanıtıp, olarnen körüşüv yapacağı aqqında evelden añlaşqan eken. Küç hadimleriniñ versiyasına köre, olar maşnağa mingende, belgisiz şahıs qutudan «Glok» pıştavını çıqarıp, Osmayevniñ köksüne ateş açqan, Amina Okuyeva ise, cevap olaraq özüniñ Makarov pıştavından o adamğa bir qaç sefer ateş açqan.
Eki erkek kişi hastahanege alıp barılğan. O zaman Amina Okuyeva bir zarar körmegen. Politsiyanıñ versiyasına köre, ücümniñ esas sebebi göñülli qadın-qoca Adam Osmayev ve Amina Okuyevanıñ vatanperverlik pozitsiyasındandır.
2015 senesi fevral ayında Osmayev İsa Munayev elâk olğan soñ, Cohar Dudayev batalyonınıñ yañı komandanı olaraq saylânğan edi. Zenaatı boyuncaekim olğan Amina Okuyeva batalyonnıñ matbuat kâtibi edi.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi, koronavirus tarqaluvı sebebinden Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında kirsetilgen sıñırlavlardan soñ Rusiye işğal etken Qırımğa kirip olamağan vatandaşlarğa yardım etecegini vade ete.
«Vatandaşlar temsilcilikke muracaat etip, memuriy sıñırdaki keçiş noqtasından vaqtınca işğal etilgen Qırımğa kirip olamağanını şikâyet ete. Vaziyetni taqir etip, yardım etmege tırışacaqmız», – dep aytıla temsilcilikniñ Facebook haberinde.
Ukraina baş nazir muavini Aleksey Reznikov, Kyiv kontrolindeki topraqlarda qaydı olmağan işğal etilgen Qırım ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleri rayonlarınıñ sakinlerini esas Ukrainağa kirsetmemek qararı doğru olğanını saya. O, vatandaş içün istisna yapıp, keçire bileler, dep qayd etti. Ukraina aq qorçalayıcıları, qırımlılarnı ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen rayonlarınıñ sakinlerini kirsetmemek qararını takbih etti.
Ukraina Nazirler şurasınıñ martnıñ 17-nde bildirgenine köre, Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki kontrol noqtalarından keçiş aprelniñ 3-ne qadar sıñırlandı. Ukraina Devlet sıñır hızmeti, esas Ukrainada qaydı olmağan vatandaşlar kirsetilmeycek, dep añlattı.
Rusiye FSBsi martnıñ 18-nde saat 00-dan başlap esas Ukrainadan Qırımğa «çetel vatandaşlarını» kirsetmeycek.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Ukrain medeniy eviniñ faali Veldar Şukurciyevniñ bildirgenine köre, yarımadada tillerniñ musaviyligi yoqtır, qırımtatar ve ukrain tilleri ise tek bina levhalarında qullanılmaqta. Bu aqta, Şukurciyev Qırım.Aqiqat radiosınıñ efirinde bildirdi.
«İstimalde, maarif işlerinde bu tiller sanki yoq, tek kâğıtlarda formal olaraq keçmekteler... Mektepler, ukrain tilinde dersleriniñ keçirilmesi kerek olmağanı aqqında vesiqalarnı almaqtalar. Sanki adamalar tek rus tilinde ders berilmesini isteyler. Aynı mesele qırımtatar tili ile üküm sürmekte. Teñ uquqlıq oyunına beñzegen vaziyet. Er yerde tek rus tiliniñ qullanmasını, bunıñnen bir sırada ukrain ve qırımtatar tilleriniñ istimalden çıqarılmasını köremiz. Bu tiller tek bir yerde qullanıla, o da, binalarnıñ levhalarıdır», - dep ayttı Veldar Şukurciyev.
2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda, Cumhuriyet qanunınıñ 10 maddesine köre, yarımadada üç devlet tilleri ilân etildi. Faqat ukrain ve qırımtatar tilleri inkişaf etilmey, bunıñ yerine mekteplerde mezkür tillerıniñ saatleri qısqartıla.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırımda Qırımtatar bayraq kününe bağışlanğan avtoyürüş devam ete. Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkenine köre, faaller marafonnıñ üçünci kününi Kefede başladı, o, aqşam Aq Qayada yekünlenecek.
Avtoyürüş çerçivesinde faaller meskün yerlerniñ adları ile levhalarnı vaqtınca deñiştire. Sızılğan rus yazı üstüne qırımtatarca tarihiy ad qoyula.
Aktsiya iyünniñ 24-nde başladı. Bir qaç kün içinde marafon iştirakçileri 30-ğa yaqın meskün yerni dolaştı.
Faaller Rusiye uquq qoruyıcı organları qarşı areket ete, dep bildirgen edi.
«İslâm-Terek qasabasına yaqınlaşqanda dostlarımız kirişte bizni yol-patrul hızmetiniñ hadimleri bekley, dep bildirdi. Ne içün bizlerni bekleyler daa soñra belli oldı. Yol-patrul hızmetiniñ hadimleri qara yolsuzlıq maşinalarını toqtata eken, biz ise böyle maşinalarnen yüremiz», – dep tarif etti faal Nariman Celâl.
Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ vekilleri bu malümatnı açıq sürette daa izaatlamadı.
Daa evel haber etilgeni kibi, Rusiye kontrolindeki Aqmescit rayonınıñ prokuraturası qırımtatar faali Nariman Celâlnı Qırımtatar bayraq künü arfesinde «ekstremist faaliyeti» aqqında tenbiledi.
İyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın renkli tamğa tasvir etilgen kök renkli bir bayraqtır.
Qırımda, esas Ukrainada ve dünyanıñ diger memleketlerinde bayram tedbirleriniñ keçirilmesi planlaştırıla.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ reisi Oleksandr Turçinov yañı saylanğan parlamentniñ birinci toplaşuvınıñ şeklini ve deputatlarnıñ ant berüv ketişatını deñiştirmege teklif etti.
Turçinov yalıñız «Şarq temsilcisi – Yefim Zvâgilskiyni degil de, Ğarp temsilcisi – Yuriy Şüheviç ve qırımtatar halqınıñ temsilcisi – Mustafa Cemilevniñ» celp etilmesi mantıqiy bir şey olacağını tüşüne, haber ete zn.ua.
«Anayasa ve Ukraina Yuqarı Şura Reglamentine ters kelmey. Bundan da ğayrı, eger de aynı şu üç deputat digerlerni antqa davet etseler, bu al ukrain halqınıñ birligini kösterir ve şu mesele üzerinde olğan nice suallerni yoq eter edi», – qayd etti Turçinov.
81 yaşında olğan Zvâgilskiy yañı saylanğan Yuqarı Şurada eñ yaşlı insan olıp, birinci toplaşuvnı açmaq kerektir.
Evel Ukraina baş nazir muavini Volodımır Groysman Ukraina Yuqarı Şurasınıñ birinci toplaşuvı dekabr 1 künü keçirile bilecegi aqqında bildirgen edi.


text:
İşğal etilgen Yaltada qızdıruv tertabatları olğan şirket ve teşkilâtlar mesken fondınıñ ve sağlıq saqlav idare obyektleriniñ qızdıruvına noyabr 6 kününden soñ başlaycaqlar.
Bu kibi avaleni noyabr 5 künü Yalta şeer «memuriyet başı» vazifelerini eda etken Andrey Rostenko bildirdi, – dep bildirdiler Yalta şeer şurasınıñ matbuat hızmetinde.
Evel qayd etilgeni kibi, işğal etilgen Qırımnıñ bir sıra mesken yerlerinde qızdıruv meselesi alâ daa çezilmedi. Qırım «Nazirler şurasına» bu sebepten şikâyetler kele. Qırım «Nazirler şurası»nıñ reis muavini Larisa Opanasük aytqanı kibi, şikâyetler Saq, Kezlev, Aqmescit, Yalta, Keriçten kele.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
«DNR» liderlerinden biri Eduard Basurin dey ki, separatistler Ukraina şarqındaki zıddiyet alanına barıştırıcalarnıñ kirsetilmesine qarşı degiller.
«Barıştırıcılar aqqında. Zıddiyet başlağanda bizler Rusiye Federatsiyasına ve Havfsızlıq Şurasına (Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ – muar.) kirgen memleketlerge meseleni baqıp, mında barıştırıcılarnıñ kirsetmelerini teklif etken edik. O vaqıt bizge yardım etmediler. Lâkin kirsetecek olsalar – biz qarşı degilmiz, kirsetsinler», – dep ayttı o Donetskte olıp keçken matbuat konferentsiyasında.
Fevral 18-de aqşam prezident Petro Poroşenkonıñ reisligi altında keçirilgen Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında Birleşken Milletler Teşkilâtına muracaatta bulunıp, Ukrainağa barıştırıcı missiyanıñ yollanması aqqında rica etmege qarar alındı.
Separatistler Rusiyeni Donbassqa barıştırıcılar kirsetilmesi aqqında çağırğan ediler.


text:
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, Rusiye prezidenti Vladimir Putin AQŞ prezidenti Donald Tramp ile Qırım meselesini müzakere etmek niyetinde olmağanını bildirdi.
İyül 2-de keçken matbuat konferentsiyasında Peskov: «Rusiye prezidenti, kün tertibinde Qırım kibi meselesiniñ olması mümkün degil ve olmaycaq, çünki Qırım Rusiyeniñ ayırılmaz qısmı ola, dep defalarca beyan etti ve subetdeşlerine añlattı. Bütün diger meseleler – konsensus meseleleri, müzakereler ve ihtimallı uzlaşuv noqtalarını qıdırma meseleleridir», – dedi. Bunı «İnterfaks-Rossiya» bildire.
Bunıñ arfesinde Tramp jurnalistlerge, iyülde keçecek Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen müzakerelerinde ilhaq etilgen Qırım meselesini müzakere ete bilecegini bildirdi.
Daa soñra Beyaz evniñ milliy telükesizlik boyunca mesleatçısı Con Bolton CBS telekanalınıñ yayınında, Donald Trampnıñ, Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilmesini ihtimal ile tanuv aqqında sözleri, Qoşma Ştatlarnıñ noqtai-nazarı degil, dep bildiri.
Bolton Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile Moskvada iyün 27-de körüşti. Körüşüvden soñ o, subet esnasında, 2016 senesinde AQŞ prezidenti saylavına qarışuvnı köz ögüne alaraq, kelecekteki AQŞ Kongressine saylavları münasebeti ile Moskvanıñ areketleri aqqında meselege toqunğanını ikâye etti.
Boltonnıñ aytqanına köre, Putin: «2016 senesinde Rusiye devleti tarafından iç bir qarışuv olmadı», dep iddia etti.
AQŞ ve Rusiye prezidentleri iyül 16-da Helsinkide birinci kere körüşecekler.
Donald Tramp ile Vladimir Putin halqara körüşüvlerniñ kuluarlarında eki kere körüşti ve eñ azından sekiz kere telefon ile laqırdı ettiler. 2014 senesinde Qırımnıñ ilhaqından soñ Rusiye ve AQŞ prezidentleriniñ resmiy körüşüvi olmadı.


text:
Qanun leyhasını LDPR deputatı Andrey Lugovoy azırladı ve teklif etti. Lugovoy «Rusiye grajdanlığı aqqında» qanunğa ekinci grajdanlığı olğan Rusiye vatandaşını bir ay devamında FMH haberdar etmege mecbur etken maddeni kirsetmege teklif etti.
Bu talapnıñ yerine ketirilmemesi içün Devlet dumasınıñ profil komiteti ya 200 biñ ruble miqdarında para cezasına, ya da 400 saatlı mecburiy işler ile cezalamağa teklif etile.
Devlet dumasınıñ profil komiteti qanun leyhasına qol tuttı. Ekinci oquvda parlamentariyler vesiqanı qoşma olaraq baqıp çıqmağa niyetindeler.
Devlet dumasında deputat Sergey İvanovnıñ da qanun leyhası bardır. Oña köre eki grajdanlığı olğanını gizlegen insannı ya 3 yılğa apske almağa, ya da 300 biñ rubel miqdarında para cezasına oğratmağa teklif etile.
O, Rusiye vatandaşı ekinci grajdanlıqnıñ qabul etilmesini FMH-ne bildirmese, onı 1,5 biñden 2,5 qadar para cezasına oğratmağa teklif ete.
Devlet dumasınıñ spiker muavini Sergey Neverov «Yedinaya Rossiya» firqası da bu qanun leyhasına qol tutqanını bildire.


text:
«Qara deñiz olmasa, Qırım olmasa, Ay-Petri olmasa, yaşamağa ne acet?», – 1971 senesi fevral 1-de bu faniy dünyanı terk etken insannıñ sözleri, özü ise daima aqıllarımızdadır…
Vatanında onıñ şanına abide qoyuldı, coşqun maqale ve kitaplar yazıldı, Vatanınıñ eñ yüksek mukâfatlarına nail oldı. Amet Han Sultan – arbiy uçucı, gvardiya mayorı. Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ nam qazanğan sınavcı-uçucısıdır. Sovet Birliginiñ eki defa qaramanı. Üç Lenin Nişanı, 4 – Qızıl Bayraq Nişanı, Aleksandr Nevskiy nişanı, Vatan cenki nişanı, «İtibar belgisi» nişanı ve altı medal ile rağbetlendirildi. Devlet ve Stalin mukâfatınıñ namzeti oldı.
Amet han Sultan Qırımnıñ acayip köşeçigi – Alupkada – 1920 senesi oktâbr ayında dünyağa keldi. Babası – Dagestanda Tsovkr avulında doğıp, Qırımda yaşay ve mında qırımtatarı Nasibege evlene. Yedi sınıfnı bitirip, Sultan Aqmescitteki demir yol oquv yurtuna kire. Soñra demir yol müessisesinde çilengir olıp çalışa ve aynı zamanda aeroklubda oquy, soñkisini 1938 senesi bitire.
Birinci Kaçinsk arbiy aviatsion mektebini bitirip, küçük leytenant unvanında Kişinöv civarındaki Odessa arbiy okrugınıñ 4-nci qırıcı aviatsion polkuna yollanıla. Mında 1941 senesi iyün 22 künü 4-nci qırıcı ava polkunıñ küçük leytenantı Amet Han Sultan İ-153 qırıcı uçağında bir qaç arbiy uçuşnı etip, cenkni qarşılay. Soñra – Rostov-na-Donu seması,1942 senesi mart ayından 4-nci qırıcı aviatsion polku Yaroslavlde yerleşe. Yaroslavl semasında öz birinci ava ğalebesine irişe.
1942 senesi mayıs 31 künü, ücümler neticesinde ihtiyatsız qalıp, Amet Han «Yünkers-88» duşman uçağını ura. Şu vaqıtta onıñ «Harrikeyn»i yanıp tutaşqan «Yünkers»te qala, amma zembil yardımı ile uçağınıñ kabinasından qurutarıla. İşbu qaramanlığı içün Sultan degerli qol saatı ile rağbetlene.
1942 senesi yaz mevsimi… Cenkte Sovet ordusınıñ qalip çıqacağı beklenile. Eñ eyi uçucılarnı birleştirgen 9-ncı qırıcı aviatsion polku terkibinde Yak-7B uçağında Sultan Stalingrad uruşında iştirak ete. Mında onı kene uralar ve… o kene de zembil yardımı ile qurtarıla. 1942 senesi oktâbr ayında Amet Han 9-ncı seymen qırıcı aviatsion polkunıñ 3-nci ava eskadrilyasınıñ komandanı ola. Cenkniñ soñuna qadar işbu polknıñ terkibinden çıqmay.
Cenk devam ete – Sultannıñ itibarı ise ep artmaqta. Cebede onıñ aqqında coşqun maqalelerni yazalar, cenkniñ tam ortasında o – efsaneviy uçucı, tanılğan mütehassıs.
1943 senesi avgust 24-de 9-ncı Odessa semyan qırıcı aviatsion polkunıñ eskadrilya komandanı, kapitan Amet Han Sultanğa Sovet Birliginiñ Qaramanı unvanı, Lenin nişanı ve «Altın Yıldız» medali berile.
Cenk vaqtında o, 603 arbiy uçuşnı ete, 150 ava uruşını keçire. Resmiy malümatqa köre, cenk devrinde Amet Han Sultan ellige yaqın faşist uçağını urıp tüşüre. Aqiqaten ise işbu sayı daa da büyük edi. O, olarnı… dostlarına ediye ete edi, yani, menim «yıldızım» endi bar, digerlerde ise yoqtır.
Ekinci Sovet Birligi Qaramanınıñ Altın Yıldızı ile gvardiya mayorı Amet Han Sultan 1945 senesi iyül 26-da taqdirlendi.
Cenkniñ soñuna yetkeninden soñ mütehassıs uçucılarnı Yuqarı Baş komandanınıñ avalesi ile akademiyalarğa yollaylar. 1945 senesi avgust ayından Amet Han Sultan Monino Arbiy-ava akademiyasınıñ diñleyicisi ola, faqat oquv oña zor kele edi – tasil eksikligi sebebinden, ve 1946 senesi uçucı ariza yazıp, onı akademiyadan boşatmağa rica ete. Arizasını qabul eteler ve aprel ayında podpolkovnik Amet Han Sultan işten boşatıla. Amma semasız yaşap olamay…
Uçucı zenaatına qaytmağa qolay bir mesele degil edi. Buña sebep – qırımtatar milletidir. Arbiy dostlarınıñ faal yardımı sayesinde 1947 senesi Amet Han Sultan Uçucı-taqiqat institutınıñ sınavcı uçucısı ola.
Allahtan bir uçucı, qısqa müddet içersinde o, ğayet zor sınavlarnı keçirip, eñ eyi sovet sınavcılarınıñ sırasına kire.
1951-1953 seneleri Sultan Sergey Anohin, Födor Burtsev ve Vasiliy Pavlov ile KS uçağınıñ analogını sınaylar. Serbest tüşüvi vaqtında köçürici işletile ve uçaq maqsatqa taba yönele edi. Sınav vaqıtlarında Amet Han Sultan tarafından bir sıra havflı areket yapılğan edi. Bir kere uçaqnıñ köçüricisi birden işlemedi, ve, maşinanı taşlamağan ve ep motornı işletmege çalışqan (o ise endi yerge tüşeyatqan vaqtında işledi) Amet Han Sultannıñ sayesinde mezkür maşina qurtarılğan edi.
İşbu sınavlar içün Amet Han Sultan üçünci kere Sovet Birliginiñ Qaraman Yıldızına namzet olaraq kösterildi.
Generalissimus mukâfat namzetleriniñ cedvelini baqqanda, Lavrentiy Beriya Stalinniñ iş odasında edi. Amet Han Sultan Sovet Birliginiñ Qaramanı yıldızına üçünci kere namzet olaraq kösterilgenini körgen Stalin açuvlanıp: «Tatarnı böyle gizli sınavlarğa kim yolladı?» dep fışıldadı. Beriya, uçucı, ayatına telüke olğanına baqmadan, raketanı qorçalağanını añlattı. Üçünci kere Qaraman Yıldızını Amet Hanğa, tabiiy ki, bermediler – bu endi qarardan ziyade edi. Aks alda Vatan hainliginde qabaatlanğan qırımtatarlarnıñ sürgünligi onıñ, Stalinniñ, şahsiy hatası olğanı belli olur edi. Daiy ise günâhsızdır ve yañılıp olamay edi. Amet Hanğa Stalin mukâfatı ve nişan berildi.
Kâinat programması işlep çıqarılğanda, kosmonavtlarnıñ keri qaytuvı içün hızmet etecek donatuvnı sınamaq vazifesi Amet Han Sultanğa tüşti. 1958-1960 seneleri Sultannıñ reberligi altında kosmonavtlarnıñ birinci taqımı çekisizlikni sezdiler. Kosmonavtlar, şu cümleden Yuriy Gagarin de, Amet Han Sultannı ürmet etip, şaqa tarzında oña «Baba» dey ediler.
1961 senesi sentâbr 23 künü Amet Han Sultanğa «SSCB nam qazanğan sınavcı-uçucısı» unvanı berildi. Ömür devamında o, yüzge yaqın uçaqnı sınap baqtı, semada 4237 saat keçirdi.
Babası lak milletinden, anası ise qırımtatarı olğanda, Amet Han Sultan er yerde qırımtatar olğanını yaza edi. Ayatında «Milletinden vazgeç ve…» – soñra ise nice nimetlerniñ olacağı aqqında laflarnı defalarca eşitken edi. Aynı şu laflar olğan kabinetlerde onıñ – qırımtatarlarnı vatanğa qaytarmaq ricasına: «Sus, seniñ işiñ degil» degen cevapnı ala edi.
«Olarnen subet etkenden Ayğa barıp kelmege daa da qolay» – dey edi Sultan.
Mektep çağında küçük Amet Han: «Vatanımnı ne içün sevem» mevzusında inşa yazmaq kerek edi. Tüşüncelerini gizlemeyip: «Qara deniz, Ay-Petri içün» den yazğan. O vaqıt başqa bir şey yazamaz edi. Eki aldı. Sebebini öyle de añlap olamadı
Nam qazanğan sınavcı-uçucı Aleksandr Şçerbakovnıñ aytqanına köre, Amet Hanğa Frenkistanğa «Normandiya-Neman» polkunıñ yıllığına barmağa musaade etmediler. Bunı Su-9 gizli qırıcınıñ sınavı ile añlattılar. Amma bunıñ aqiqiy sebebeini er kes añlay edi: dagestanlı olsa, bütün meseleleri yoq olur edi. Faqat Sultan iç bir vaqıt halqını satmadı, akimiyetke olğan birinci muracaatlarda onıñ imzaları da bar, semetdeşleri ise – qırımtatarları – Jukovskiydeki evinde er vaqıt qıymetli musafir edi.
«Yol beriñiz» vesiqalı kitapta Amet Han Sultan aqqında öçerk bar. Balalığından bir adise: «Mektep çağında küçük Amet Han: «Vatanımnı ne içün sevem» mevzusında inşa yazmaq kerek edi. Tüşüncelerini gizlemeyip: «Qara deniz, Ay-Petri içün» den yazğan. O vaqıt başqa bir şey yazamaz edi. Eki aldı. Sebebini öyle de añlap olamadı. İnsan aqiqatnı yazdı, aqiqattır. Endi büyük olğan Amet Han Sultan, memleketniñ eki defa Qaramanı, laureat, nam qazanğan sınavcı-uçucı, Vatannıñ yüksek nişanlarınıñ qaç defa kavaleri, bu adiseni izaatlap, böyle dey: – Ne oldı, añlaysıñmı: men o vaqıt umumiy sözlerni bilmey edim. – Şimdi? – Şimdi, ebet, bilem, amma episi bir sevmeyim. Qara deñiz – vatanım. Qırım da – vatanım. Ay-Petri – vatanım. Qara deñiz olmasa, Qırım olmasa, Ay-Petri olmasa, yaşamağa ne acet?».
1971 senesi fevral 1-de Amet Han Sultan salon içine sığğan ve mahsus alet yardımı ile içeri çıqarılğan yañı aviatsion köçüricini sınamaq içün «uçqan ameliyathane»de semağa köterildi. Uçaq sınav zonasına çıqqanda ve uçaq müendisi köçürcini yollamağa başlağanda, radist vazifeniñ başlanuvı aqqında haber berdi. Ameliyathaneden yerge kelip yetken soñki haber edi. Uçaq sazlıqqa tüşti. Erkân maşinanı qurtarmağa çalışa edi – amma neticesiz. O facialı künde olıp keçken vaqia alâ daa açıq-aydın degildir. Çoqusı, şu cümleden mütehassıslar da, Amet Han Sultannıñ tesadüfen ölgenine inanmaylar…
Meşur uçucı Amet Han Sultan Moskvada Novodeviç mezarlığında defn etildi… Moskvadaki mezarı – qırımtatarlarnıñ ep ziyaret etken yeridir. Onıñ adı Alupka, Volgograd, Jukovsk şeer soqaqlarına, Mahaçkala caddesine, Aqmescitte meydan ve aeroklub, Dagestan Cumhuriyeti Kaspiysk şeeriniñ №8 litsey-mektebine berildi.
Babasınıñ Vatanı – Dagestanda – Amet Han Sultan adına ava liman bar. Qırımtatar toplulığınıñ arektelerine baqmadan, onıñ sevimli Vatanı – Qırımda – ava limanına qaramannıñ adını berip olamadılar… Amma, elbette ki, qırımtatar halqınıñ şanlı oğlunıñ tarihı «Haytarma» qırımtatar milliy bediiy filminiñ negizi olğanı tesadüfiy al degildir.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qırım MC prokuraturası Qırımda ukrain vatandaşlarınen alâqalı qanunsız tutuluv ve tintüvler boyunca 250 dane vaqianen bağlı 140 dane cinaiy iş açtı, dep bildirdi mayısnıñ 29-nda Kyivde, Qırım MC prokuraturası taqiqatçılarnıñ cinaiy taqiqatlar boyunca protsesual işler bölüginiñ reberi İgor Ponoçovnıy.
Onıñ sözlerine köre, yaqında biñzer işler Server Mustafayev ve Edem Smailovnıñ tutuluvı boyunca açıldı ve olar Ukraina Cinayet kodeksiniñ 146 maddesi 2 qısmına köre hasiyetlene (qanunsız şekilde azatlıqtan marun etüv, qanunsız şekilde meskenge kirüv).
«Qırım MC prokuraturası Rusiye akimiyeti ve telükesizlik organları Qırımda yapğan bütün qanunsız areketlerine qarşılıq köstere. Şahsen şaatlardan malümat almağa çare olmağanda taqiqat keçirmek pek qıyın. Sunıñ içün zarar körgen şahıslarnıñ temsilcisi olğan uquqimaye teşkilâtlarınen işbirlik yapmaq pek muim», – dedi Ponoçovnıy.
O, er bir taqip ve qanunsız areket «munasip cinaiy işlernen tasdıqlana» ve al-azırda ğıyaben haberdar etilgen 18 şubeli şahıs bar dey. KHV ve ictimaiy ağlar vastasınen bu şahıslar devamlı tesbit etile, dep qayd ete Ponoçovnıy. Söz, tintüv keçirgen ve insanlarnı tutqan telükesizlik organlarnıñ hadimleri, tevqifnen alâqalı qarar çıqarğan mahkemeciler aqqında kete.
«Qırım MC prokuraturası, Milliy politsiya, Qırım MC SBU organları çalışa, lâkin qanun bozulğan bu territoriyalarğa şahsen kirmege imkânımız olmağanı sebebinden bazı qıyıncılıqlar peyda ola», – dey Qırım MC prokuraturası temsilcisi.
«Qırım birdemligi»niñ faali Server Mustafayev mayısnıñ 21-nde FSB hadimleri tarafından Bağçasarayda tutulğan edi. Onen beraber 15 yıl devamında Bağçasarayda diniy merasimler ötkergen Bağçasaray rayonı Topçıköy (Dolinnoye) köyüniñ sakini Edem Smailov da tutulup tevqif etilgen edi.
Ekisi de Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» musulman teşkilâtınenalâqaları olğanında şeklene.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilip başladı.


text:
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Bağçasaray rayonı mahkemesi qırımtatar faaliyetçisi Rustem Osmanovğa, resmiy ruhset alınmayıp ötkerilgen mitingde iştirak etkeni içün 10 biñ ruble cöreme yazıldı.
Bunı dekabrniñ 11-nde Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Mahkeme faaliyetçini «neticede naqliyat ve/veya cayav yürgenler içün zarar ketirilgen kütleviy tedbirniñ tayin etilgen tertibini bozuv»da (Rusiye Mimariy uquq kodeksiniñ 20.2 maddesi, 6.1 qısmı – QA) qabaatladı.
Mimariy uquq bozuv işiniñ materiallarında, Osmanov ve diger faaliyetçiler, daa bir faaliyetçi – Seydamet Mustafayevniñ evinde tintüv yapılğan vaqıtta maşinalar ve cayav yürgenlerniñ keçmesine zarar ettiler, denile.
Adliyeci Rustem Kâmilev: «Asılında onıñ (Osmanovnıñ – QA) cinayeti isbatlanmadı. Mimariy işte, diger mimariy işlerde olğan polis memurlarınıñ raportları ile şaatlarnıñ ifadeleri yer almaqta. Aqiqatta insan işlemegen qanun bozuluvında qabaatlandı, lâkin mahkeme cinayet taptı», – dedi. İmaye em mahkemege, em de İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine resmen şikâyet etip, Bağçasaray mahkemesi tarafından alınğan qararınıñ ğayrıdan baqılmasını talap etecek.
Faaliyetçige qol tutmaq içün 30-ğa yaqın kişi keldi. Açıq oturışuvğa ömür arqadaşı ile ana-babasından ğayrı kimseni yibermediler. Qalğanlarğa binağa kirmek yasaq etildi.
Dekabrniñ 11-ne saba Bağçasarayda qırımtatar faaliyetçisi Rustem Osmanov yaqalandı. Onı evden üstlerinde tanıtıcı belgiler olmağan adamlar alıp ketti. Daa soñra onıñ, Bağçasaray Rayon içki işler bölüginde bulunğanı belli oldı.
Rustem Osmanov, «Qırım birdemligi» cemiyet areketiniñ faaliyetçisidir.
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından açıq menbalarda bu hususta iç bir izaat berilmedi.
Rusiye tarafından ilhaqından soñra Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Rusiye bazarertesi künü, iyülniñ 8-nde, OSCE Parlament assambleyası 28-inci sessiyasınıñ Rusiyeniñ Qırım ve Aqyar ilhaqını ve Qara ve Azaq deñizleriniñ askeriyleştirilüvini takbih etken netice beyannamesini tanımaycaq ve onı yerine ketirilmesi mecburiy olğanını saymay.
Bu aqta rey berüvden soñ Rusiye eyyetiniñ azası, Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Nikolay Rıjak bildirdi, dep haber ete TASS Rusiye haber agentligi.
«İşbu beyanname assambleya azalarınıñ tek üçte biri olğanda qabul etilgenine esaslanıp, onı tanımaycaqmız ve yerine ketirilmesi mecburiy olğan bir vesiqa olğanını saymaycaqmız. Çoqluq yoq edi, kvorum yeterli degil edi», – dep bildire Rıjaknıñ aytqanlarını TASS.
Rıjak beyanname metnini izaatlap, «Rusiyege qarşı laflar, bir şey deñişmey», dep qayd etti.
OSCE Parlament assambleyası bazarertesi künü, iyülniñ 8-nde, Rusiyeniñ Qırım ve Aqyar ilhaqını ve Qara ve Azaq deñizleriniñ askeriyleştirilüvini takbih etken qarar ile netice beyannamesini qabul etti. Lüksemburg beyannamesine 95 parlament azası rey berdi, 7 kişi qarşı çıqtı. Umumen OSCE PA erkânında – 323 aza ve 56 parlament azası.
OSCE Parlament assambleyasındaki daimiy eyyet azasınıñ muavini Sergey Vısotskiyniñ Facebookta bildirgenine köre, rey berüvde Rusiye eyyetinden tek bir vekil bar edi.
«Rusiyeliler er vaqıt kibi toplaşuvnı bozacaq ediler. Bu sene kvorum olmağanını aytacaq oldılar. Rusiye eyyetiniñ 9 azasından toplaşuvda tek bir kişi bar edi. Olar Assambleya kvorumını özleri bozıp, kvorum bozulmasına qarşı narazılıq bildirgenler», – dep yazdı Vısotskiy.
Rusiye akimiyetiniñ bunıñnen bağlı açıq izaatları daa yoq.
İyülniñ 6-nda haber etilgeni kibi, Avropada telükesizlik ve işbirligi teşkilâtı Parlament assambleyasınıñ siyasiy meseleleri ve telükesizlik komiteti Rusiyeniñ Qırım, Qara ve Azaq deñizlerini askeriyleştirüv qararını qabul etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeniñ «Strategiya-30» teşebbüsiniñ bir qaç iştirakçisi Moskvada ayda bir kerelik olğan ananeviy «Siyasiy mabüs künü» tedbirini ötkerdiler.
Olar, Ukraina faaliyetçisi Volodımır Baluh, «Hizb ut-Tahrir» işiniñ qırımtatar figurantları, Ukraina rejissörı Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko ve Rusiyeniñ siyasiy mabüslerine qol tutqanlarını bildirgen plakatlarnı açtılar.
Rusiye faaliyetçisi Vera Lavreşina: «Rusiyeniñ musulman cumhuriyetlerinde vaziyet pek ağır. Anda «hizbler»niñ işi denilgen akimiyetni öz qoluna keçirmek teşebbüsinde qabaatlav boyunca sahte, uydurılğan işler ve bütünley esassız olğan diger safsatalar üküm süre. Musbet şeylerden – Ukraina ile Rusiye arasında esirler deñişüvi başlandı. Biz siyasiy mabüsler Sentsov ile Kolçenko ve Kremlniñ bütün ukrainalı mabüsleriniñ Vatanlarına qaytarılmasını talap etemiz. Siyasiy mabüsler azat etilsin!» – dedi..
Rusiye muhalefet faaliyetçileri «Strategiya-30» aktsiyası çerçivesinde er aynıñ 30-ncı kününde «Siyasiy mahbüs künü»ni ötkereler. Olar siyasiy mabüslerni azat etmek, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı tecavuzını ve Qırım işğalini toqtatmaq talaplarınen barışıqlı piketler ve aktsiyalarğa çıqalar.
Rusiye telükesizlik hadimleri mitinglerniñ iştirakçirakçileri üzerindeki kontrolni arttıra. Meselâ, 2017 senesiniñ iyuninde ötkerilgen buña beñzer aktsiyada polis altı miting iştirakçisini yaqaladı .
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Qırımnıñ Yediquyu rayonında belli olmağan şahıslar Bagerovo qasabasında yerleşken musulman mezarlığında 15 danege yaqın baştaşnı yıqtırğan. Qırım.Aqiqatqa qırımtatar faali Nariman Celâl haber etkenine köre, bu vaqia aqqında iyülniñ 17-nde belli olğan.
Celâl yarımadada musulman obyektlerine qarşı yapılğan vandalizmniñ ilk misali olmağanını, lâkin Qırımda yerli politsiya hadimleri vandalizm areketlerini taqiq etkeni aqqında eşitmegenlerini qayd etti.
«Beñzer areketler soñki yıllar devamında pahıllanacaq derecede sıq yapılıp kelmekte. Bizler iç bir kere bile telükesizlik organları netice berecek bir taqiqat yapqanların qayd etmegen edik. Böyle bir munasebet telükesizlik orhganları beñzer vaqialarnı taqiq etmege istemegenleri boyunca şube doğura. Bugün bizler vertual terrorist ve ekstremistlerni deste-deste yaqalaymız, faqat kerçek vandallarnı tutup olamaymız», – dep haber etti Qırım.Aqiqatqa Nariman Celâl.
Qırımtatar faali Qırımda yerleşken musulman obyektlerine nisbeten yapılğan beñzer vandalizm areketleri, - yerli eali arasında yapılğan propaganda neticesidir degen fikirni ifade etti.
«Bizler devamlı Qırımda er şey yolunda, milletlerara vaziyet mükemmel dep eşitemiz. Ancaq yapılğan bir sıra vandalizm areketleri ve farqlı milletler arasında yayılğanpropaganda ve nefret doğuruv areketleri fonında Qırımda bazı insanlar: baştaşlarnı yıqmaq, cami divarlarında deşet yazılar yazmaq, camilerni yaqmaq ve anda hırsılıq yapmaq kibi beñzer areketlerni normal dep saya. Şunı qayd etmelidir ki, hristian mezarlıqları ve hristian ibadethanelerinde beñzer vaqialar yüz bergeni aqqında eşitmeymiz – işte bu da, insannı belli bir fikirge itey», – dep yükünledi Nariman Celâl.
Bu maalgece Yediquyu rayonı memuriyeti ile telükesizlik organlarınıñ Bagerovo qasabasında yerleşken musulman mezarlığında yüz bergen vandalizm areketlerinen alâqalı iç bir izaatı yoq.
Daa evel iyünniñ 18-den 19-na keçken gecesi Qarasuvbazarda belli olmağan şahıslar cami divarı üzerine natsist timsalleri sızğanı aqqında haber etilgen edi. 2018 senesi fevral ayında ise, Aqmescitniñ «Strelkovaya» qasabasında vandallar cami mülkiyetine zarar yetkizgen ediler.


text:
Qıtay şarqında qasırğalı yel ve burçaqnen şiddetli furtuna neticesinde eñ azdan 98 kişi elâk oldı, yüzlerce insanlar yaralandı. Felâket iyün 23-te Şanhay şimaline bir qaç saatlıq yol uzaqlığında yerleşken Yançen şeeri yanında yüz berdi, dep bildire Radio Svoboda.
Qıtay haber agentlikleri iyün 24-te bildirdiler ki, yel süratı saatta 78 milânı teşkil ete edi.
İnternette yerleştirilgen fotoresimler bozulğan evler yanında yatqan yaralanğan adamlarnı, çevirilgen maşnalarnı, sındırılğan terekler ve yırtılğan elektrik ağlarını köstere.
Özbekistanda ziyaretnen bulunğan Qıtay Halq Cumhuriyetiniñ reisi Si Tszinpin zararlanğanlarnıñ qurtarılması içün bütün imkânlarnı qullanmağa çağırdı, dep bildire «Sinhua» devlet haber agentligi.
Qıtayda yaz mevsiminde çoq ava felâketleri ola. Keçken sene iyün ayında furtuna sebebinden Yantszı özeninde kruiz gemisi felâketke oğradı, o vaqıt 442 insan elâk oldı.


text:
«Ukrain diversion gruppasında» iştirak etmesi ile qabaatlanğan Redvan Suleymanov Aqmescitteki Taqiqat izolâtorında nezaret altında buluna, onıñ işi taqiq etilmekte.
Bunı noyabr 24-de yaqalanğannıñ advokatı Emil Kürbedinov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bugün Redvan Suleymanovnen körüştim, sağ, sağlam, Aqmescit SİZOsında yata. Dekabr soñuna qadar apiste qalacaq, al-azırda taqiqat keçirile. Onı terrorist ücümi aqqında yalan aytması ile qabaatlaylar. Taqiqatnı FSB alıp bara», – dep izaatladı Kürbedinov.
Rusiye kütleviy haber vastaları FSB malümatına esaslanıp, Redvan Suleymanov iyül 30-da Aqmescit ava limanında yaqalanğanını bildirgen edi. Avgust 12-de Federal havfsızlıq hızmeti Suleymanov sorğuğa çekilgen videonı Rusiye matbuat vastalarına yolladı. Yaqalanğan dey ki, 2015 senesi oktâbr ayında Zaporojye şeerinde ukrain istihbaratı oña iş teklif etti. Suleymanovnıñ aytqanına köre, oña arbiy tehnikasınıñ areketleri aqqında malümat toplamağa emir etildi, soñra ise patlav maddeleri qoyulacaq yerlerni Aqmescit vokzalında ve ava limanında tapmağa avale etildi.
Avgust 10-da FSB bildirdi ki, avgust 7-ne keçer gecesi Qırımda yarımadada teraktlarnı azırlağan «ukrain diversantları» yaqalandı. Bundan evel Rusiye sıñırcıları üç kün devamında yarımada ile memuriy sıñırdaki kiriş ve çıqış noqtalarını blok etken edi.
Ukraina akimiyeti Moskva bergen malümatını inkâr etip, Rusiye mahsus hızmetleri «provokatsiya» yapa, dep bildire.


text:
Özbek tili
Özbek tili (öz adı O‘zbek tili) – Türkiy tillerden Qarluq gruppasına ait bir til. Özbekistannıñ bir resmiy til olıp, bütün Orta Asiyada laf etilgen, Türkiy til ailesiniñ 3-nci büyük vekilidir. Şimal ve cenüp şiveleri olmaq üzere eki şivesi bar. Şimal şivesi 22 000 000-ğa yaqın bir toplulıq tarafından Özbekistanda, cenüp şivesi ise tahminen 2 500 000 nufuslı bir azlıq tarafından Afğanistanda laf etile. Özbek tili Uyğur tiline yaqın tildir. Özbek tili Türkistan coğrafiyasında Özbekistan tışında yayılğan olğan özbekler arasında; Qırğızistan, Qazahistan, Tacikistan, Afğanistan, Türkmenistanda de qullanıla. Söz mevzusı bazı regionlarda regionnıñ resmiy tilinden de çoq qullanıla.
Elifbe[deñiştir | kodunı deñiştir]
1924 senesinden evel, bütün Orta Asiya tilleri Arap yazısınen yazılır edi. 1924-1940 arasında resmiy Özbek tili, Stalin idaresi tarafından Kiril elifbesi israr dayatılıncağa qadar Latin elifbesinen yazılğan. 1992 yılına qadar Özbekler Kiril elifbesini qullanmağa devam ettiler, faqat şimdi Kiril elifbesi alâ daa yayğın olmasına baqmadan Latin elifbesi resmiy olaraq qabul etilgendir.
- Kiril:
- Latin:
Yazı misali[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Özbekçe (latin):
Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo'lib tug'iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari bilan birodarlarcha muomala qilishlari zarur.
- Özbekçe (kiril):
Бapчa oдaMлap эpkиH, қaдp-қиMMaT Ba ҳyқyқлapдa TeHr бўлиб Tyғилaдилap. yлap aқл Ba BиждoH coҳибидиpлap Ba биp-биpлapи илa биpoдapлapчa MyoMaлa қилишлapи зapyp.
- Qırımtatarca:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.


text:
Estoniya akimiyeti Narvadaki Rusiyeniñ baş konsulı Dmitriy Kazenov ile konsul Andrey Surgayevni persona non grata olaraq ilân etkeni sebebinden, olar ülkeni terk etmege mecbur olmaqtalar, dep bildire Estoniya MİDine atıf etken Delfi agentligi.
Estoniya MİD temsilcileri diplomatlarğa mütenasip nota taqdim etkenini tasdıqladı. Nazirlik konsullar ülkeni ne sebepten terk etmege mecbur etilgenini bildirmemektedir.
Rusiye MİDi malümatnı tasdıqlap, işbu areketni «cevapsız qaldırılmaycaq nevbetteki duşmanca ve esassız adım» dep adlandırdı.
Baltik ülkeleri olğan Litvaniya, Latviya ve Estoniya, Moskva ukrain Qırımını zapt etip, Donbasstaki separatistlarge qoltutqanından soñ, Rusiyeniñ tecavuz yapma ihtimalinden raatsız olğanlarını bildirmekteler.
Üç dane Baltik ülkesi SSSC terkibinden ayrılğan soñ 2004 senesi NATOğa kirgen edi. Olar ayrıca ABDnen eki taraflama añlaşma imzalap, öz topraqlarında ordu ve tehnika yerleştirilmesi içün yol açqan ediler.


text:
Ukraina prezidenti olaraq saylanğan Volodımır Zelenskıynıñ qırımtatar sürgünligi qurbanlarınıñ hatıra kününde bildirgenine köre, o, Ukraina, qırımtatarlarnıñ vatanını işğalden qurtaracaq, dep işana. Bu aqta Zelenskıynıñ matbuat hızmeti Facebookta haber ete.
«Bugün qırımtatar sürgünliginiñ 75 yılı. Bu kün insanlarnı yoq etmek mümkün olsa da, bütün halqnıñ ruhını yoq etmek mümkün olmağanını hatırlata. Qırımtatarlar tarihiy vatanlarına qayttı. Olar bugün de kene repressiyalarnıñ qurbanları oldı – Qırımda Ukrainağa sadıq qalğan insanlar kibi. Er kün yardım, küç, fikirlerimiz olarnen beraberdir. Qırımtatarlarnıñ vatanını işğalden qurtarırmız, dep işanam. Qırımnı qaytaruv yolu ne qadar uzun olsa da, bizler onı qırımlılarnen beraber keçermiz. Bunı beraber yaparmız. Eñ qaranlıq geceniñ bile tañnen bitkenini unutmañız!», – dep aytıla haberde.
Daa evel Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Qırımtatar sürgünligi qurbanlarını añma kününde, mayısnıñ 18-nde, «qırımtatar halqınıñ acısı – bizim umumiy acımızdır», dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Qırımnıñ çoqusı rayonlarında «çetel vatandaşlarına» topraq saibi olmağa yasaq etken Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ buyruğı «uquq ceetinden bir şeyge yaramay». Bu aqta martnıñ 20-nde Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat kâtibi Oleg Nikolenko Twitter saifesinde yazdı.
«Yarımadada devletimizniñ suvereniteti ğayrıdan tiklengen soñ kerçek saiplerniñ aqları ğayrıdan tiklenecek», – dep qayd etti Nikolenko.
Onıñ aytqanına köre, bu yasaq Rusiyeniñ basqı, ayırım ve Ukraina vatandaşlarını işğal etilgen yarımadadan çıqaruv siyasetine uyğun kele, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Nikolenko, Rusiye hususan halqara uquqnıñ esas norma ve printsiplerini ihmal etmege devam ete, dep qoştı. Onıñ aytqanına köre, Kremlniñ areketleri halqara toplulıqnıñ cevabını alır.
«Ukrainalılarnı Qırımda topraq damartısınıñ saibi olmaq aqqından marum etüv «Qırım platformasında» ve onıñ inauguratsion sammitinde diqqatnıñ merkezinde olacaqtır», – dep qayd etti Nikolenko.
2021 senesi martnıñ 20-nden itibaren Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ «çetel vatandaşlarına» Qırımnıñ çoqusı rayonında – yalı boyu ve esas Ukrainağa yaqın rayonlarda topraq saibi olmağa yasaqlağan buyruğı işke tüşürile.
Rusiye qanunlarına köre, işğal altındaki yarımadada yaşağan Ukraina vatandaşları bu kategoriyağa kirmey.
Ukraina insan aqları Helsinki birliginiñ advokatı, Ukraina halqara uquq milliy advokatlar birligi komitetiniñ azası Maksim Timoçko Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ «topraq buyruğına» ait olğan Ukraina vatandaşları işğal etilgen Qırımda topraq damartılarını nasıl saqlaması mümkün olğanını tarif etti.
Daa evel belli olğanına köre, işğal etilgen Qırımda «Rusiyeniñ sıñır topraqlarındaki» 9747 topraq damartısı Ukraina vatandaşlarına ait.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Putinniñ Qırımdaki topraq buyruğını «arbiy cinayet» dep adlandırdı. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye akimiyetiniñ bu areketlerini Ukraina Ceza kodeksiniñ 438-inci maddesine köre (cenk qanunları ve adetlerini bozuv) tasnif ete.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İyülniñ 14-ü sabasına Aqyarda bir yañı COVID-19 hastası qayd etildi, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
«Hasta – daa evel hastalanğan çiftniñ üç yaşında oğlu. Aqyarda yılnıñ başından 282 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 57 insan hastahanede buluna. 211 kişi tüzeldi, 5 insan vefat etti», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, bugünki künde 149 insan yuqunç hastahanesinde közetile, №9 şeer hastahanesinde 101 hasta buluna. 842 insan yaşağan yerinde közetüv altında qala.
«İzumrud» pansionatı observator rejiminde çalışmağa devam ete.
Qırımda keçken künü 11 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Qırımda 889 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 55-i çetelden keldi, 100-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 657 insan tüzeldi, 12 kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Dnipro suvınıñ işğal etilgen Qırımğa berilüvinen bağlı adise-vaqialarğa eñ yaqın aylarda diqqatlı yanaşmağa çağırdı. O, Rusiye küç qullana bilecegini, «üçünci taraf» ise Ukrainanı yarımadanıñ suvnen teminlevini yañıdan başlatmasına qandıra bilecegini inkâr etmey.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Rusiyeliler üçünci tarafnı celp ete bile. 2015 senesi böyle olğan edi, Qırımğa elektrik energiyasınıñ berilüvi toqtatılğan edi. O vaqıt hususan normand dördüniñ iştirakçileri vastacı oldı. Olar elektrik energiyasınıñ berilüvini temin etmek içün prezident (Petro – QA) Poroşenkoğa muracaat etken edi», – dedi Çubarov.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırımda suv Rusiye ordusınıñ ihtiyaclarına yetmeycektir. Bu vaziyette, Meclis reisiniñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukrainağa basqı yapa bile.
«Bir buçuq aydan Qırımda suv arbiy ihtiyaclarğa bile yetmeycegine esaslanam. Qırımğa başqa şekilde suv berilmese, olar (Rusiye akimiyeti – QA) küç qullana bile. Qırımğa suv berilmesi mümkün olğan yerge ordu keçe bile», – dep tahmin etti Çubarov.
Sabıq ABD Ukraina elçisi John Herbst Ukraina işğal etilgen Qırımda suv berilmesini toqtatuv siyasetini devam ettirmeli, dep ayttı, çünki bu Ukrainağa ait yarımada işğaliniñ toqatıluvı içün Rusiyege yapılğan basqınıñ müim qısmı ola.
Qırım suv anbarlarınıñ toluv seviyesi bir ayda 7,1 mln kubometrge eksildi. Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım ükümetiniñ suv hocalığı ve melioratsiya devlet komiteti bildirdi.
Herson vilâyetiniñ devlet memuriyeti aprelniñ 4-nde Şimaliy-Qırım kanalı toldı dep, işğal etilgen Qırımğa kanaldan suv ketmey, dep işandırdı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi, Rusiye işğal etken Qırım ve Aqyarğa Şimaliy-Qırım kanalından suv berilüvi tek yarımada işğalden qurtarılğan soñ ola bile, dep hatırlattı.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Avgust 1-de Bağçasaray rayonında eki oğlan ormanda askerler peyda olğan soñ tanış olmağan şeylerni tapıp, yüz bergen patlavdan zarar kördiler. Bunı Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov Qırım.Aqiqatqa tafsilâtlıca añlata.
– Abdureşit, Bağçasaray rayonında olğan adise aqqında ne ayta bilesiñiz?
– Bağçasaray rayonında eki oğlançıq patlavdan zarar kördi. Qollarında belli olmağan bir şey patladı. Ne olğanını bilmediler, ve neticede bir bala hastahanede yata.
Avgust 2-de aqşam saatlerinde telefon ettiler, yüz bergen adise yerinde daa bir şey bar.
On «Uralnen» kelgen Rusiye askerleri Kokluz (Bogatoye Uşçelye) köyünde lager qurdı – bu Bağçasaray rayonınıñ Foti Sala (Golubinka) köy şurası ola
3-de Qırım insan aqları bağ gruppasınen beraber anda bardıq. Alğan malümatlarımızğa köre, tahminen on «Uralnen» kelgen Rusiye askerleri Kokluz (Bogatoye Uşçelye) köyünde lager qurdı – bu Bağçasaray rayonınıñ Foti Sala (Golubinka) köy şurası ola. Anda lager qurıp, elekrik stantsiyasını qoydılar. Sanki arbiylerniñ yanında balalar bar edi.
İyül 19 künü edi. Eki-üç kişi köy imamına kelip, azbarında suvalçannı qazmaq içün ruhset istedi. Qaydan kelesiñiz sualine deñiz piyade askerleri olğanını ayttılar. İmam böyle añlattı.
– Bu silâlı insanlar daa neler yapıp «belli oldılar»?
– Ebet, bu 19-da oldı, 20-de ise bu insanlar ya da olarnıñ bir qısmı köyde ateş açtılar. Avtomatik silâdan ateş açıldı. Olar arbiy urbada, yüzlerini qapatqan boya sürülgen. Talimler ya da oynaylar – añlaşılmay. Ne olğanını bilmeymiz. Talimler olsa, yerli akimiyetniñ haberi olacaq, çünki, nasıl olsa da, Rusiyede bir tertip-nizam bardır. Amma şeñlengen olsalar, pek şamatalı oyun oynaylar, etraftaki insanlar, köy sakinleri raatsızlana.
Yerli sakin Fikret Azizovnıñ azbarı yanında olğan bostanğa kirdiler. Ateş açqanda onıñ azbarına kirdiler. Oğlan kimler olğanını, ne içün ateş açqanlarını ögrenmek içün çıqtı. Sis bombasını atıp, qoradan atlap kettiler. Mına böyle meraqlı şeyler ola. İyül 24 kününe qadar anda ediler ve kettiler.
– Patlavdan zarar körgen oğlançıqlar aqqında ayta bilesiñizmi?
– Eki oğlan – köy sakinleri, birisi – Abdulla, 14 yaşında, ekincisi – qardaşı Abdurahman, qoylarnı baqqanda meraqlı bir şey kördiler. Onı aldılar. Babalarınıñ aytqanına köre, babası – imam, olar maden toplaylar, bu şeyni körip almağa istediler. Ne olğanını baqqanda bu şey Abdullanıñ qolunda patladı. Patlav – neticede balanıñ eli qırılğan, çinatiy parmağı yoq. Küçügi Abdurahmannıñ qarnında da yaralar bar. Ayaqlarından da parçalar çıqarıldı.
– Olardan ğayrı, başqa kimse yaralanmadımı?
– Bir qart bar – Seytmemet Seytcelilov, o, bu köyde dünyağa keldi, andan sürgün etildi ve anda da qayttı. Andaki bütün yollarnı ve etraftaki yerlerni bile. O, bir soqaqtan ketkende ayaqlarınıñ altında bir şeyge rastkeldi. Andan er kün keçe ve tanış olmağan şeyni köre. Onı ayağınen çetke atacaq oldı. Birden patlav yüz berdi. O, zarar körmedi, amma terekten yapraqlar töküldi, demek ki, parçaları bar edi.
Azbarında askerler ateş açqan Fikret Azizovnıñ balaları etraftaki yerlerni dolaşıp baqmağa başladılar, bir sıra arqan tapıldı
Azbarında askerler ateş açqan Fikret Azizovnıñ balaları etraftaki yerlerni dolaşıp baqmağa başladılar, bir sıra arqan tapıldı. Telefonğa video çıqardılar, içtimaiy ağlarda paylaştılar.
– Siz buña ne dersiñiz?
– Meraqlı bir şey, askerler oyun oynay, insanlar ise ormanğa çıqmağa, piçen çalmağa, soqaqlarda qorqalar. Adamlar ormanğa muhtac, anda meyva, mantar toplay, qoylarnı, ayvanlarnı tutalar. Birisi bir yip ya da başqa belli olmağan bir şeyge rastkelip patlamaycağını kim bile. Er şey oldı, amma böyle bir şeyni daa körmedik.
Buña talim demek pek zor, çünki yanlarında balaları bar edi. Şimdi olarnı em politsiya, em FSB qıdıra, amma kimler olğanını bilmeyler. Anda 10 «Ural» olğan olsa, daa ne kerek? Olarnı tapmaq zor degil. Bir şey añlaşılmay.
Mına böyle adiseler oldı, Allah bersin de, aqibetleri olmasın, çünki tartılğan arqanlar ne olacaq belli degil. Bir yerde askerler peyda olsa, diqqatlı olacaqsın. Anda ne kibi iz qaldıracaqlar – bilmeymiz.
İleride taqiqat organlarınıñ buña dair malümatını ögrenecekmiz.