text:
Aqyarda dekabrniñ 24 sabası itibarınen 81 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Hastalar – 5 yaştan 86 yaşqa qadar insanlar. 130 adam tüzelgen soñ hastahaneden çıqarıldı. 57-75 yaşlarındaki dört hasta öldi.Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümeti zaber etti.
“Umumen yılnıñ başından Aqyarda 6175 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 5797insan tedaviylendi, 211 öldi. 155 hasta statsionarlarda, 178 ambulator tedaviylevde” – dep yazıla haberde.
560 nezaret astında buluna – bular daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada olğanlar, olarda koronavirus diagnozı tasdıqlanmadı.
Yerli akimiyetniñ malümatına köre pandemiya vaqtında koronavirusqa 22818 adam oğrağan, tedaviylengen soñ 17360 hastahaneden çıqarılğan,451 ölgen.
Rospotrebnadzor Qırımda COVID-19, gripp ve keskin nefes virus yuqunçı (KNVY) hastalarınıñ sayısı artqanını bildire. Eñ çoq koronavirus hastası Yalta, Aluşta ve Aqmescitte.
Prezident Vladimir Putinniñ avalesinen Rusiye Mudafaa nazirligi Yalta ve Aqmescitte koronavirus gospitalerini yerleştirecek.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


c: text/html

text:
Ukraina telükesizlik hızmeti (SBU) domen adlarınıñ qaydı etilmesi ve idare faaliyetinde rusiyeli «Yandex» ve «Mail.ru» poçta servislerini qullanmamaqnı tevsiye ete. Bu aqta iyünniñ 17-nde SBU mektübine esaslanaraq, Ukraina İnternetçiler-birligi haber etmekte.
««* ua», «* ukr» zonasındaki domen adlarınıñ saipleri tarafından ameldeki qanunnıñ şartları bozulğanı tespit edildi. Hususan, domen adlarını işletüvde, prezidentniñ emrine binaen hususiy sıñırlamalarkirsetilgen rusiyeli «Yandex» ve «Mail.ru» poçta servisleri qullanmaqta», – denilmekte vesiqada.
SBU öz saifesinde vaziyetnen bağlı iç bir izaat bermey.
Mayısnıñ 15-nde Ukraina prezidenti Pötr Poroşenko öz emirinen Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ, Rusiyeli bazı vatandaşlar ve şirketlerine nisbeten yañı sanktsiyalar kirsetmekni közde tutqan qararını küçke kirsetti. Bu cedvelge kirgen 468 şirket arasında, hususan «Yandex» servis hızmeti, «VKontakte» «Odnoklassniki» ictimaiy ağları da bardır. Qararğa istinaden, internet-provayderler añılğan internet-resurs kirişlerini blok etmege mecburlar.
Ukraina milliy mudafaa ve havfsızlıq hızmeti, Rusiye ictimaiy ağları vastasınenUkrainağa qarşı informatsion tecavuz yapılğanı aqqında bildirilmekte.
Yuqarı memuriy mahkeme Poroşenkonıñ qararınıñ lâğu etilmesinen bağlı davanı baqıp çıqaraq, iyünniñ 14-nde işbu vesiqa küçke saip olğanını tasdıqlağan qararnı qabul etkendir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda Ay Petri yaylasını qar qaplap ala. Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkeni kibi, tünevin aqşam anda qar yağdı.
Ay Petriniñ qarlı avası aqqında "Mishor Ay Petri" alatlı yolunda da haber eteler.
"Ava elverişlidir ve yañı yıl bayram künlerinde Ay Petri yaylasında qar yağa, qışnı sevgen er keske sevinç ve zevq ketire!", - yazılğan Yalta müessisesiniñ beyanatında.
Sinoptiklerniñ malümatına köre, Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq. Kündüz yağanaqlarsız. Cenübiy yel 7-12 m/s. Kündüz ava arareti +5...+7 derecede.


text:
OSCE yanında Rusiye Federatsiyasınıñ daimiy temsilcisi Andrey Kelin mayıs 21 künü Venada OSCE Daimiy şurasınıñ toplaşuvında qırımtatarlarnıñ sürgünligi 71 yıllığına yarımadada hatıra tedbirlerini qırımtatar cemaat teşkilâtlarınıñ ricası ile lâğu etkenleri aqta bildidri. O, şuña Qırım müftiyatınıñ razılığı da bar olğanını ayta.
Bu aqta Rusiye Tış işler nazirliginiñ saytında aşkâr etilgen diplomatnıñ çıqış metninde aytıla, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Ğarbiy zenaatdaşlarımıznıñ qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığı munasebeti ile qırımtatarlarnıñ aqları bozuluvı aqta bildirüvlerine baqmadan, bu sene mayıs 18 tedbirleri biraz diger şekilde keçirilgendir. Bunı «Qırım» areket ve diger cemaat teşkilâtlarınıñ ricası ile yaptılar. Matem künü kütleviy aktsiyalarnı keçirmemek ğayesine Qırım musulmanlarınıñ müftisi de qol tuttı. O, «bu künni, evel olğanı kibi, mitingler vastası ile siyasetleştirmemek» rica etti ve qırımtatarlarnı camilerge matem dualarına kelmege çağırdı», – denile beyanatta.
Rusiye diplomatı şunı qayd ete ki, mayıs 16 künü Qırım musulmanları diniy idaresiniñ yardımı ile qırımtatar yaşları Çatırdağğa çıqqan edi, mayıs 17 künü Aqmescit meydanında hatıra aktsiyası keçti.
Kelinniñ malümatına köre, mayıs 18 künü Aqmescitte memuriy binalarda devlet bayraqları tüşürildi, 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgün etilgeni yerlerde gülçemberler qoyuldı.
Er sene Qırımda sürgünlik yıllığı munasebeti ile kütleviy tedbirler, şu cümleden Aqmescit merkezinde matem mitingi keçirile edi. Amma Rusiyeniñ Qırımnı zapt etkeninden soñ Aqmescit merkezinde bu kibi tedbirlerni keçirmege yasaq ettiler.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ cinaiy işi çerçivesinde keçirgen daa bir oturışında Qırım Muhtar Cumhuriyeti Haber komitetiniñ sabıq reisi Şevket Memetovnı sorğuğa çeke. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Bergen malümatına köre, 2014 senesi fevral 26-da olğan eki miting iştirakçileri saba saat 9-da toplaşmağa başladı. Tahminen saat 11-lerde eki taraf da barışıqsever yanaştı, bazıları özara laf ete ediler. Rusiyege qoltutqan bir gruppa kelgen soñ vaziyet istilâğa deñişti.
Memetovnıñ bildirgenine köre, Aqyar ve Bağçasaraydan 10 avtobus kelgen edi. Mitingden soñ Rusiyege qoltutqanlar olarğa minip kett. Bundan ğayrı, Memetov çatışmalarğa yol bermemek içün bir şey yapmağan militsiya hadimleriniñ areketsizligini qayd etti.
Aprel 13-de «Çiygoz davasınıñ» oturışında Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnı sorğuğa çekken edi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
"Massandra" şarap zavodı 2020 yılda 600 gektar yüzüm bağınıñ saçılmasını planlaştıra. Bunı, zavodnıñ müdiri Yanina Pavlenkoğa atıf etip, "Krıminform" haber resursı bildire.
"Kelecek yılda müessisemiz 600-ge qadar gektarnı yüzüm saçılmasına azırlaycaq. Bu, "Massandra"nıñ büyük potentsialına yol açacaq, bu, Qırımnıñ şarapçılığına büyük issedir. İlerlemimizni toqtatmamağa planlaştıramız", - yaza Pavlenkonıñ sözlerinden matbuat.
Haber resursı yazğanı kibi, o, yüzüm bağları ağır alda bulunğanını qoştı, çünko kecke on yıl içinde az yüzüm saçıldı.
"Yüzüm bağlarınıñ alı qıyındır - olar pek siyrek saçılğan, ve yüzümlikler de pek eski, sonki on yılda az saçıldı", - qayd etti şarap zavodınıñ müdiri.
Daa evel "Massandra" şarap zavodı, Keriç köpründen poyezdler yürip başlaycağına suvenir şarapnıñ seriyasını bağışladı.


text:
Bunı Qırım «İqtisadiyat nazirliginiñ» matbuat hızmeti bildire.
Arizalarnı «Yatırımcılarnı qoruv fondu» (YAQF) qabul ete.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Rusiye Federatsiyasınıñ bir sıra qanunları işke tüşürilgeni sebebinden, arizalarnı qabul etüv müddeti bir aydan 90 künge qadar arttırıla.
Böyle imkân Qırımda faaliyetini toqtatqan er bir ukrain bankınıñ müşterilerine berile.
Mayıs 8-de Qırımda «Yatırımcılarnı qoruv fondu» ukrain banklarınıñ müşterilerine tazminat ödep başladı.
2014 senesi aprel 1-ne qadar açılğan bank esapları boyunca tazminatlar ödenile.
Fond 300 biñ arizanı qabul etmege planlaştıra, dep bildire YAQF nezaret şurasınıñ reisi Andrey Melnikov. Ödevlerniñ miqdarı 30 mlrd rublege qadar teşkil ete bile.
İyün 5-ne qadar Fond 161 biñ arizanı qabul etti. 14,1 biñ müşteri 2,5 mlrd ruble miqdarında tazminatnı aldı.


text:
Kündelikniñ devamı, başı mında.
Qayda: Rusiye, Rostov-na-Donu şeeri, Bölge arbiy mahkemesi, eski bina.
Ne vaqıt: 2021 senesi martnıñ 16, salı künü, saat 10:00-14:00.
Qadılar sert ediler. Reislik yapqan qadı Oleg Volkov biraz yorğun köründi, sanki hasta edi. Qadı buzqırğan kibi, oturışnı kim mında baş olğanını kösterip başladı.
Volkov bizim şahsiy malümatımıznı soray edi. Sözge soñki Bazarov Farhod çıqtı ve qırımtatar tilinde laf etmege istegenini bildirdi.
Qadı: «RF-da iş yürsetüv rus tilinde keçirile, rusça aytıñız, iş tertibini bozmañız, mahkeme qaidesi!» Farhod qırımtatarca aytmağa devam etti: «Menim halqım bar, ana tilimde laf etmege isteyim. Ne içün siz maña razılıq bermeysiñiz?!»
Bir qaç kere tenbilegen soñ qadı Farhodnı mahkeme zalından quvdı. Teneffüs vaqtında advokatlarnen nevbetteki mevamımıznı muzakere etip başladıq. Edem Semedlâyev er kesni qanaatlendirgen variant teklif etti: «Ballar, qadığa aytıñız ki, dostumıznı qanuniy aqqından marum etkeniñiz içün oña birdemlik bildirip biz de tuvğan qırımtatar tilimizde laf etecekmiz. Epimizni qavulay bilesiz!»
Öyle de yaptıq. İzetov Riza bizim mevamımıznı rus tilinde bildirdi ve qadını tenbiledi: «Siz cinayetdeş dep adlandırğanıñız dostumıznı keri qaytarmasañız ve oña terciman bermeseñiz, biz de onen beraber olıp, qırımtatar tilinde laf etecekmiz». Qadı bizim sözlerimizni körmemezlikke urdı ve oturışnı devam etti. Teneffüs vaqtında men Rizadan soradım: «Kim qazanacaq dep tüşünesiñ? Qadı teslim olurmı?»
«Bellesem yoq. Pek serttir», – dedi Riza.
Qadınıñ suallerine qırımtatar tilinde cevap berip başladıq. Volkov, sakince birini sorğuğa çekken soñ iç bir şey añlamayıp, devam etti ve digerini sorğuladı. Netice beklenilgen edi: «Mahkemelengenler mahkeme oturışınıñ qaidelerini bozğanı içün episini mahkeme zalından quvmaq». Bu qadınıñ qararı edi. Yüzlerimizde tebessüm köründi... Bizni quvaladılar. Biraz vaqıt keçken soñ konvoir dey: «Sizni mahkemege qaytaralar, şimdi ketecekmiz, azırlanıñız».
Nege çağırğanları añlaşılmadı. Kene akvariumğa keldik. Advokatlar, mahkeme oturışında bulunğanımız çoqqa sürmeycegini añlattılar. Biz mında mevam aqqında kelişmek içün. Kelüşüv devam etken zaman, davamıznı aydınlatmaq içün kelgen jurnalistlerge er kes ateşin tefsirler berip oldı. İzetov Riza: «Meni mında oturtqan er keske minnetdarım. Çünki tamam mında, apishanede men bir çoq şeyni añladım. Men islam qardaşlığı olğanına inandım, birlikniñ küçüni daa bir kere añladım». Raim jurnalistlerge apishanege nasıl tüşkenini, nasıl iskencelerge oğratılğanı aqqında aytıp berdi. Bazarov Farhod ve Ümerov Şaban qırımtatar tilinde iç bir şeyge baqmadan, olarğa destek köstermege devam etken halqımızğa minnetdarlıq bildirdiler.
Kene bir kişilik kameralarğa alıp kettiler. Men dua ettim. Biraz vaqıttan soñ oturış soñuna keldi. Biz olmadan!
Avtozaklarnen keri SİZO-ğa qayttıq. Allahqa şükür, bizim Aqmescit gruppamıznı ve Aluşta gruppasını avtozaknıñ bir bolügine oturttılar. Qırımdan dindaşlarımıznen beraber türlü mevzularda laf ettik. Aqşam saat 6-7-lerde biz SİZO-ğa qayttıq...
(Devamı bar)
Remzi Bekirov, Qırımlı siyasiy mabüs, vatandaş jurnalisti, uquq qoruyıcı teşkilâtlar tarafından siyasiy mabüs kibi tanılğan
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
(jalğası, bası ötken şığarılımda)
Aldımen imperiyadağı köp tildi bwratana halıqtardı tügeldey şoqındırıp, orıstarmen kiriktirip (sliyaniya) jiberu mäselesine şeşuşi män berildi, yağni olardı tili men dininen ajıratu arqılı orıstandıru sayasatın wstandı. Osı maqsat twrğısınan kelip 1869 jılı Mäskeude arnayı türde missionerlik qoğam wyımdastırılıp, oğan osı sayasi ideologiyalıq mäseleni jüzege asıru mindeti jükteldi. Ärine, patşa ükimeti köp tildi halıqtardı orıs halqımen kiriktirip jiberu ürdisin küşpen assimilyaciyalau arqılı jürgizuge bağdar alğanda, bwl istegi eñ şeşuşi äri eñ äseri mol küş dep otarlaudıñ eñ sıñnan ötken senimdi täsili qonıs audaruşılarğa köp ümit artıldı. Osı twrğıdan kelip 1868 jılı «Pereselençeskiy komitettiñ» qwrılıp, qızu iske kirisui missionerlik äreketti qattı jandandırdı. Mwnday qwbılıs AQŞ-ta 1824 jılı Byuro Delo Inorodcev dep atalğan edi.
Orıstandıru sayasatın tikeley osı komitetpen wştastıra jürgizu qajettigi anıqtalıp, bwl ispen tikeley aynalısatın arnayı türde qwrılğan «Obrusitel'naya palatağa» tapsırıldı.
Resey imperiyasınıñ bwratana halıqtardı otarlaudağı eñ senimdi äri nätijesi tez körinetin ädisi – vodvoreniya, yağni orıs şaruaların bwratana halıqpen aralastıra qonıstandıru, mümkindiginşe qonıstanuşılarlıñ sanın jıl ötken sayın molıqtırıp otırudıñ sayasi astarın jaqsı wğınu sebepti de, bwl mäselege şeşuşi män berile qaraldı. Şoqıñdıru, orıstandıru mäselesi de osı ädis arqılı jürgizilip keldi[1]. Bwl sayasi äreketti qazaq jerindegi general-gubernatorlardıñ bäri de jergilikti jerdiñ tarihi erekşeligine süyene otırıp aspay, saspay äri öte saqtıqpen tolassız türde birtindep endiru arqılı jürgizudi közdedi.
Bwl mäsele patşa ükimetiniñ eñ dästürli äri keñ twrğıdan aldın ala oylastırılıp kelip qoldanğan sayasatı bolatın-dı. Mwnıñ tipti dekabristerdiñ körnekti ökili P. I. Pestel' tarapınan da qoldau tauıp: «...barşa halıqtardıñ bir halıq tüzip, Reseydegi mekendegenderdiñ barlığı orıs boluı tiis»[2], – dep jazuı bwl tübirli de dästürli mäseleniñ sayasi astarı, tarihi tamırı qaydan kele jatqanınan habardar etse kerek.
Bir eskerer jäyt «sliyanie nacii i narodnosti» degen termindik mäni bar wğımnıñ o basta missionerlerdiñ eñbekterinde qoldanıs tabuı oyğa qaldıradı. Jeke basqa tabınu, toqırau jıldarında osı termin sözder keñestik baspasöz ben informaciyalıq qwraldarında da tilden tüspey, biraq şın mağınası tereñ aşılmay, maqsatı taldanıp ğılımi twrğıdan zerttelmey qalıp jattı. Al ideologiyanıñ basında otırğan M. I. Suslov KPSS OK-niñ hatşısı esebinde halıqtardıñ, olardıñ tili men mädenietiniñ kirigip ketuine küş salğanın Politbyuronıñ müşesi bolğan Şelest: «...on oçen' nastaival na bıstreyşem sliyanii naciy, ih yazıkov i kul'tur»[3], – dep arnayı türde atap körsetuiniñ män mağınası biz bile bermeytin, tanılmağan qatparı mol, tereñde jatqan bürkemeli wğımdar bolatın-dı. M. I. Suslovtıñ tikeley qoldauımen ol terminder qayta jandanıp, jasandı internacionalizm wğımınıñ jaña jamılıp şığa kelui sebepti de, bwl mäselege sın közimen qarağan jazuşı S. Baruzdin: «...oni naçalis' so vremeni Stalina, kotorıy vsyaçeski forsiroval process sliyaniya naciy i narodnostey. Hotel on togo ili ne hotel, no v opredelennoy mere eto velo k rusifikacii»[4], – dep jazuında äsirese qazaq ädebieti tarihında orın alğan asıra silteuler men boyama wğımdardıñ törkinin döp basıp körsetip twrğanday sezimde qalamız. Öytkeni Türkistan mwğalimder seminariyasınıñ jiırma bes jıldıq merekesinde jasağan bayandamasında: «Russko-gosudarstvennıe zadaçi i stremleniya naşego oteçestva po otnoşeniyu k inorodcam sostoyat, v obrusenii... eşe drugaya zadaça – sposobstvovat' sliyaniyu kirgiz s russkimi v odin celıy politiçesko-gosudarstvennıy organizm»[5], – dep tayğa tañba basqanday etip negizgi sayasi maqsatın aşıq aytuı arqılı-aq mäseleniñ memlekettik twrğıdan qoyılıp otırğanın paş etip twr.
***
Joğarıda aytılıp ötken mäseleni jüzege asırudıñ ekinşi bir salası – Resey imperiyasınıñ Ağartu ministrligi men missionerlerdiñ şetaymaqtağı bwratana halıqtar arasında aşılatın, biraq negizinen missionerlik müddeni közdegen aralas mektepterge erekşe män berildi. Mwnı tipti revolyuciyağa deyingi otarlanğan ölkelerde aşılğan aralas mektepter tarihına oy jügirtsek te köp närseniñ astarlı sırına qanığa tüsemiz.
Otarlanğan halıqtardı orıstandırudıñ şeşuşi kilti, nätijeli qwralı – aralas mektep nemese ärtürli sayasi-äleumettik jağdaylarğa oray aşılıp otırğan mektepter türi men keybir käsiptik oqu orındarı boluı kerek dep tüydi. Osı sebepti patşa ükimeti orıs emes halıqtar üşin mektepter aşqanda, olardı sauattandırıp, ğılım-bilimge tartu üşin emes, kerisinşe özderiniñ kündelikti sayasi-äleumettik mwqtajına qızmet eter tömengi därejeli qızmetkerler dayarlau maqsatımen aşıp otırğan. Biraq osı ispettes şetaymaqtarda aşılğan mektep ataulınıñ bäri de missionerlik maqsattı mıqtap wstağanın öte qwpiya degen belgi soğılğan Ağartu ministrliginiñ arnaulı instrukciyasında da atalıp ötken. Onda: «...narodnoe obrazovanie na okrainah russkoy derjavı est' svoego roda missionerstvo... missionerstvo est' svoego roda duhovnaya voyna, voyuşie storonı nikogda ne razglaşayut svoih planov», – dep jazılıp, özderi erte bastan-aq aldın ala oylastırılğan äri öte saqtıqpen jürgizip kelgen ağartu jwmısındağı missionerlik sayasatın şama kelgenşe bwratana halıqtardıñ aldıñğı qatarlı ökilderine sezdirmeuge tırısqan, Mektep arqılı jiñişkelep ötkiziletin missionerlik äreketterine aldamşı jamılğı bürkemelep, eleusiz türde birtindep siñiruge wmtılğan maqsatınıñ män-mağınasın osı qwpiya nwsqau äygilep twr.
Patşanıñ otarşıl äkimderi qazaq dalasında aşılğan oqıtuşılar seminariyası men orıs-tüzemdik mektep deytin aralas mektepter ataulınıñ bärin de şamağa qaray missionerlik ağartuşılmq maqsatta wstap otırğan. Al Resey patşalığına qazaqtardan keyin qosılğan bükil Orta Aziya halıqtarı arasında aşılğan aralas mektepterdiñ bäri de osı instrukciya talabı twrğısınan kızmet atqarğanın: «...v Turkestanskom krae bıl nameren derjat'sya obrusitel'noy politiki pri posredstve russkoy şkolı»[6], – dep atap körsetiluinde de mäseleniñ sayasi törkini qanşalıqtı tereñdep jatqanın jasırmaydı, aşığına ketip otır. Öytkeni bwl mäsele memlekettik sayasat deñgeyinde qoyıluı sebepti, Türkistan ölkesiniñ alğaşqı general-gubernatorı fon Kaufmannıñ 1880 jılı 8 qaraşa küni Halıq Ağartu ministrine joldağan hatında qazaqtardı islam dinin tereñ qabıldağan körşi halıqtardan bölek wstay otırıp, orıs jazuı negizinde oqıtılatın mektep arqılı tezirek assimilyaciyalau mindetin alğa qoyadı. Onıñ osı tilegi köp wzamay-aq 1881 jılı 28 qañtarda patşa tarapınan naqtılı qoldau tauıp bekitiledi de.
Patşa ükimeti jalpı otarlanğan bwratana halıqtardı, onıñ işinde elin birtindep, asıqpay saqtıqpen şoqındıru arqılı orıstandıru jolındağı eñ bastı täsilderiniñ biri – qazaq halqınıñ ğasırlar boyı qoldanıp kele jatqan arab grafikası negizindegi jazuın qoldanudan şığaru bolatın-dı.
Kündelikti twrmısta ğasırlar boyı qoldanılıp kele jatqan arabşa jazuın kirillicamen almastıruda – bükil halıqtıñ keler wrpağın ata-baba saltınan, wğım-nanımınan, tarihi estegi dästürlik jalğastığınan üzip, ruhani jağınan qalay ileseñ solay qaray jığıla beretin könbisi qwlğa aynaldıru maqsatı jattı.
Ötken tarih täjiribesine oy közimen qarasañ, otarlauşı ükimet ataulınıñ bäri de bodan bolğan halıqtı ruhani jağınan bilep-tösteudiñ eñ senimdi jolı retinde, aldımen, halıqtıñ tarihi esin jalğastıru dästüriniñ bastı buını bolıp sanalatın onıñ tili men dinin, jazu mädenietin, toponomikasın özgertuge tırısadı. Mısalı, bükil Türkistan atalatın ölkeniñ köne tarihına üñilsek, Kök Täñirge tabınıp, köne türki jazuın qoldanıp kelgenin ğılım däleldep otır. Mine, osı tuma mädeniet alğaş ret VIII ğasır işinde arab basqınşılarınıñ tarapınan tübirli qudalauğa wşırap, islam ideologiyasımen, al köne türki jazuı arab jazuımen almastırıldı, ärine jaña ideologiya zorlıq-zombılıqpen, qarudıñ küşimen tarih sahnasınan ığıstırıldı. YAğni, türki tildi halıqtar endi ötkendegi ata saltı, wğım-nanımı men jazba mädenietininen köz jazıp qalğanın, onıñ qayta tumastay bolıp tarih betinen öşirilgeñdigin wlı ğalım Biruni öksi otırıp eske aladı.
Keñes elinde halıqtardıñ ğasırlar boyı qoldanıp kele jatqan jazuın özgertu mäselesi V. I. Lenin kaytıs bolğan soñ qızu qolğa alına bastadı. Aldımen türki tildi halıqtardıñ qalıptasqan arab alfavitin kirillica jazuımen almastıru mäselesi jedel qolğa alındı. Bwl bir kezdegi qoğamdıq pikirde latın alfavitin: «...bükil älemdik kommunistik qoğamnıñ alfaviti» degen qate wğımnıñ orın aluına baylanıstı köterilgen edi. Jiırmasınşı jıldar işinde latın jazuı türki tildi halıqtardıñ jazuına aynalıp ta ülgerdi. Tipti erte kezden-aq pravoslavie dinine şoqınıp, orısşa jazudı qabıldağan yakuttardıñ özin qaytadan latın jazuına köşirgen solaqaylıqtı da bastan keşirdik.
Qazaq ziyalılarınıñ bilikti tobı latın alfavitin qabıldauğa narazılıq bildirdi. Bwl pikir, äsirese, körnekti filolog Ahmet Baytwrsınovtıñ «Älippe – tañbalar jwmbağı» degen belgili maqalasında tolıq körinis berip, latın jazuın «Europa jwrtımen birdey bolu maqsatımen alamız desek, alu qiın bolğan sebepti orıstar ayaq baspay otırğanda, biz sol maqsatpen isteymiz dep aytudıñ qanşa ornı barlığın söylep, köp söz qılmasaq ta bolar», – dep öz pikirin qısqa äri twjırımdı türde bildiredi.
Latınşağa köşudiñ tübinde qañday zalaldı qısastıq jatqanın, eñ näzik aylalı sayasattar til arqılı jürgiziletininen beyhabar bizdiñ şala pisken dümbilez belsendi ayğayşıldarımız jerden jeti qoyan tapqanday, aldı-artına boljap qaramay-aq äñkildey kiriskeni «Eñbekşi qazaq» gazetiniñ 1931 jılı 25 mamırdağı üñdeuiñde: «...Jaña älipti bilmeymin deytin qızmetşiler jaña äliptiñ jasırın jauı dep sanalıp, sotqa tartılsın», – degen wrda-jıq solaqaylıqtıñ dümpuinen de isi añqıp twr. Nemese Bahtiyar degen aqınsımaqtıñ «Jaña älip jolında»[7] degen öleñindegi:
Arabşı, jaña älipşi,
Eki jaq bop tartıstı:
Ahmet, Eldes, Mwhtarlar
Arabqa jwmsap bar küşti, –
degen pikiri eki aradağı tanımdıq tartıstıñ bar bolmısın özinşe tüsinikpen aytıp twr. Bwl arada Mwhtar Äuezovtiñ esimi jaydan-jay atalıp twrğan joq. Asa näzik jolmen jürgizilip otırğan sayasi astarlı mäseleniñ tüp törkinin, bar tarihın erte tanıp-bilgendikten tuğan sanalı türden qarsılıq ekenin bildiru sebepti atalıp otır. Osı twsta qazaq jazuın birden orıs grafikasınıñ negizinde alu turalı da ün köterilgen bolatın-dı, Biraq bwl jolğa tüser bolsaq, memlekettik sayasat retinde revolyuciyağa deyingi jürgizilgen orıstandıru mäselesi eske tüsip, keri reakciya tudıruı mümkin dep qaraldı. Osı sebepti uaqıtşa şeginis jasap barıp, pikir aytar sanalı ziyalılar tobın twtas sıpırıp tastağan soñ, qayta oraludı oyda saqtağan sayatşılardıñ bolğanı da ras. Uaqıt öte kele bwnıñ şındıq ekenine közimiz jetip otır emes pe? Öytkeni türki tildi halıqtardıñ jazuın twtastay orıs jazuına köşirip, mektep arqılı orıstandıru sayasatı Resey imperiyasınıñ ğasırlar boyı armandap, naqtılı äreketter jürgizip, jüzege asıruğa wmtılğan dästürli sayasatı bolatın-dı. Osı kürdeli de qiın, asa näzik astarlı mäsele Keñes ükimeti twsında ğılımi instituttarda akademik Gordlevskiy tarapınan 1921 jılı qayta köterilip wsınılğan edi. Biraq institut ğalımdarı bwl ideyanı qabıldamay toytarıp tastadı, yağni jabulı qazan jabulı küyinde qaldı.
Mine, joğarıda bayandalğan osı missionerlik ideyanı jüzege asırudı bir kezderde ruhani seminariya şäkirti bolğan Stalin özine tän suıq aqıldıñ tezine sala otırıp äreket etti, äsirese orıs jazuın birden alu türki tildi halıqtardıñ qarsılığına wşırauı mümkin dep uaqıtşa latın jazuın endire twru kerek degen keñeske qwlaq asıp, 1930 jılı latın jazuın qabıldattı.
Latın jazuın üyrenip, til mädenietiniñ jetilu jağı naşarlap, sauattanu jağı jetilmey twrğan twsta 1937 jıldıñ tauqımetin jasap, özinşe oylay biletin pikiri bar ziyalı qauımdı süttiñ betindegi qaymağınday sıpırıp alıp tastağan soñ, 1940 jılı halıqtıñ kalauı boyınşa degen jasandı sıltaumen latın jazuınan endi orıs jazuına köşirip te ülgerdi. Bwl äreketti filosofiya ğılımdarınıñ doktorı G. Batığin: «Stalinskie represii obreli takoy masştab, çto vo mnogih regionah bıla istreblena nacional'naya intelligenciya, kotoraya yavlyaetsya nositel'nicey istoriçeskiy pamyati naroda.
V Azerbaydjane, Kazahstane, Moldavii tradicionnıy alfavit bıl zamenen kirillicey. Korni kul'turı, derjavşeysya na mnogovekovoy tradicii, bıli podrezanı»[8], – dep bürkeuli jatqan şındıqtıñ şımıldığın sıpırıp otır.
A. Baytwrsınov missioner ataulınıñ ötken tarihımen jete tanıs äri olarmen tikeley qızmettes boluı sebepti de, olar közdegen sayasi tüpki maqsattıñ şoqındıru men orıstandıruğa alıp kelerin bilip, revolyuciya aldında-aq: «...Hükimetke jağımdısı ‒ qol astındağı jwrttıñ jazu-sızuı, tili, dini bir bolu. Resey qolastında türli tildi, türli dindi, türli jazu-sızudı twtınıp otırğan jwrttar bar. Solardıñ bäri tilin, dinin, jazu-sızuın orısqa audarsa, hükimetke onan artıq is bolmas»[9], – degen oy qorıtındısına keluinde aytarlıqtay tereñ tanım, ülken sır jatır. Öytkeni Resey imperiyasınıñ otarşıl toptarı, äsirese, missioner ğalımdarı bwratana halıqtardıñ bäri bir tilde söyleuin, bir dinde boluın qattı armandap, osı jolda talay sayasi amal-aylalardı qoldanıp, degenine jete almauına bizdiñ bağımızğa Qazan revolyuciyası sebep bolğan edi. Biraq osı idealdı qayta tiriltip, bwl kezdeysoq nemese sanalı türde bolsın N. S. Hruşevtiñ: «Biz bärimiz neğwrlım tezirek orıs tilinde söylesek, soğwrlım kommunizmdi tezirek ornatamız»[10], – dep wran tastauınan kelip qazirgi wlttıq nigilister men kosmopolittik niettegi eñ qaterli äleumettik jiktiñ öristep ketuine sebepker boluı, onı odan arı Suslovtıñ uşıqtıra tüsuiniñ aşı dämin qazirgi künde tatıp otırğan jayımız bar.
Aynalası on jıldıñ işinde köptegen halıqtardıñ, yağni orıs, gruzin, armyandardan basqalardıñ ğasırlar boyı qoldanıp kele jatqan dästürli jazuların üş ret almastırıp jiberudiñ qanşalıqtı ornı tolmas ruhani jwtañdıqqa aparatının jaqsı bilgen Stalinniñ mwnday zararlı jolğa barğanın bügingi küni tolıq bilip otırmız. Öytkeni bir wrpaqtıñ kezinde halıqtardıñ dästürli jazuın eki, üş ret özgertuge tikeley Stalinniñ naqtılı nwsqauımen bolğandığın prof. M. Vsevolodovanıñ «Pogovorim na ravnıh yazıkah» degen[11] qoğamdıq pikirge qozğau salğan maqalasında: «Dostatoçno napomnit' o provedennıh po liçnomu reşeniyu Stalina perevodah s arabskogo na latinskiy, a zatem i kirilliçeskiy alfavit yazıkov Sredney Azii, çto ne moglo ne privesti k opredelennım poteryam», – dep körsetui joğarıda bayandalğan oydıñ tüp törkini qayda jatqanınan habardar etedi.
Resey patşalığınıñ qol astına qarağan ärtürli dindegi, ärtürli tildik jüyede söyleytin bwratana halıqtardı pravoslavie dinine şoqındırıp, orıstandıru üşin bäriniñ de dästürli jazuın orıs jazuına audaru maqsatı alıstı közdegen otarşıldıq müddedegi ülken memlekettik sayasatqa aynaldıru äreketi tım erteden bastalğan edi. Biraq bwl sayasat bwratana halıqtardıñ twrmıs erekşeligi men dini nanımına, ädet-ğwrpı men salt-sanasına jäne de dünietanımına oray ärtürli därejede özindik erekşelikterin eskere otırıp jürgizildi. Mısalı, komi halqın şoqındıru, jazuın orıs grafikasınıñ negizine köşiru XIV ğasır işinde-aq bastalğan bolatın-dı. Olardı şoqıñdıru isine tipti Dmitriy Donskoydıñ özi qızu aralasadı. Al tatar halqınıñ basına bwl tauqımet Ivan Groznıy biligi twsında-aq bastaladı. 1769 jılı arhierey Veniamin (wltı çuvaş, alğaş şoqınğan missioner qayratkerlerdiñ biri) orıs alfavitin qoldanu arqılı çuvaş tiliniñ alğaşqı grammatikasın jazıp şıqtı. Al 1808 jılı marii halqınıñ tiline orıs alfavitimen dini katehizis audarıldı.
Sibirdiñ wsaq halıqtarın küşpen şoqındıru isi Ermak jorığı ayaqtalısımen-aq jüzege asıp, qazaq dalası men endi ğana otarlanğan Türkistan ölkesindegi halıqtardı ayrıqşa nısanağa ala bastadı.
Resey patşalığınıñ dästürli sayasatına aynalıp ğasırlarğa sozılğan şoqındıru, birtindep orıstandıru mäselesi, ärine, qay jağınan alıp qarasaq ta, imperiyanıñ üstem tabı dvoryan-pomeşikteri men kulaktardıñ müddesine oray jürgizilip keldi. Osı twrğıdan qarağanda, memleket biliginiñ ruhani salasına ıqpal etip otırğan Svyatoy sinod arqılı din ideologtarı, yağni missioner ğalımdar, öz maqsattarın jüzege asıruğa qajetti qarajattı kereginşe memleket tarapınan alıp otırğan. Osı ruhani toptar 1739 jıldan bastap, äsirese memlekettik sayasat därejesinde qoyılıp otırğan missionerlik äreketti naqtılı äri belsendi türde jandandıra bastağan erekşelikti añğaramız.
1876 jılı Orınborda Ağartu ministri graf Tolstoy qazaqtar üşin arabşa jazudı orıs grafikasına köşiru üşin arnayı mäjilis şaqırıp, naqtılı nwsqaular da berdi. Semey general-gubernatorınıñ 1878 jılı 26 qırküyektegi qwpiya degen belgi soğılğan Batıs-Sibir general-gubernatorına jazğan № 9623-qatınas kağazında: «...Vo vseh sluçayah, kogda prihoditsya ob'yavlyat' kirgizam rasporyajeniya pravitel'stvennıh mest na kirgizskom yazıke, upotreblyaetsya russkiy alfavit. Obuçenie izlojeniyu kirgizskoy reçi etim je alfavitom vvoditsya, na toçnom osnovanii predlojeniya Vaşego Vısokoprevoshoditel'-stva ot 4 maya za № 26, v kirgizskih internatah.
Budet vremya, kogda russkiy alfavit v stepi voz'met verh nad arabskim», – dep jazuına qarağanda, mäseleniñ tüp törkini graf Tolstoy ağartu salasında memlekettik missionerlik sayasattı jürgizuşi qayratker retinde bergen nwsqaudıñ sarını anıq añğarılıp twr deuge keledi.
1876 jılı patşa ağzamnıñ özi qazaqtar ğasırlar boyı qoldanıp kele jatqan arabşa jazudı orıs jazuına auıstıru turalı jarlıqqa qol qoydı. Däl osı jılı graf Tolstoy Ibıray Altınsaringe orıs alfavitin eşqanday özgerissiz sol qalpında qazaq jazuına qoldanu jayında keñesip, nwsqau bergen. Osı mäsele jayında I. Altınsarin öziniñ «Qazaqtıñ oblıstıq mektepteri turalı zapiska» degen eñbeginde: «...1876 jılı graf Tolstoy Orınbor qalasına kelgen kezde..» eñ aldımen talqığa salınğan mäsele – qazaq arasına orısşa hat tanıtu joldarı jäne bwl üşin qazaq tiline orıs alfavitin qoldanuğa bolatın-bolmaytını turalı mäsele qoyılğan edi. Bwl mäslihattarğa Orınbor ölkesiniñ bwrınğı general-gubernatorı general ad'yutant Krijanovskiy, Orınbor oqu okruginiñ popeçiteli Lavrovskiy, Qazandağı oqıtuşılar seminariyasınıñ direktorı Il'minskiy jäne Torğay, Oral oblıstarınıñ gubernatorları qatınastı, bwlardıñ bäri de orıs alfavitin qazaq tiline qoldanuğa äbden boladı degen qorıtındığa kelgen edi»[12], – dep jazuı arqılı-aq jergilikti otarşıl hakimderdiñ bäri bas qosıp, qazaqtar qoldanıp kelgen arab jazuınıñ ornına orıs jazuın qoldanu turalı köpten beri aldın ala oylastırılıp kele jatqan sayasi maqsattıñ eñ buıñdı twsın tolıq türde aşıp berip otır. YAğni, patşanıñ özi qol qoyıp, jarlıq bergen jılı-aq onıñ qazaq dalasındağı bileuşileri men missioner ğalımdarı sol jılı bwl mäseleni jüzege asıruğa naqtılı kirisip, bir şeşimge keluinen köp närseniñ sırı ayqındalıp twr.
1876 jılğı Orınbordağı mäjilisten on tört jıl bwrın, yağni 1862 jılı Orınbor şekaralıq komissiyasınıñ bastığı professor V. V. Grigor'ev Il'minskiyge qazaq tilinde basılğan orıs ärpin qoldanu arqılı kitap jazudı tapsıradı. Äri däl osı 1862 jıldan bastap tatar tilinde basılatın kitaptardıñ bärin de missionerlerdiñ talap etui boyınşa, orıs alfavitin qoldana bastauı da mäseleniñ bir talap twrğısınan qoyılıp otırğanın ayğaqtaydı. Osı twrğıdan jürgizilgen äri jan-jaqtı barlap bayqau üşin jasalğan aldın ala şaralardıñ bäri de 1876 jılğı Orınbor mäjilisinde qaralğan mäseleniñ tamırı tereñde jatqan astarlı sayasattıñ sırın aşa tüsedi.
Il'minskiy bastağan missionerlik sayasattı iske asıruşılardıñ bäri, aldımen qazaqtardı tatarlardıñ ruhani ıqpalınan bölip alıp, olarmen qarım-qatınas jasatpauğa bar küşin salsa, osı sayasattı Türkistandı otarlauşı patşa äkimderi islam dinine berikteu bolıp keletin bwharlıqtardan qazaqtardı ajıratu, ruhani ıqpalın taratpau mäselesine erekşe köñil böldi. Osı sebepti de 1880 jılı 8 qaraşada general ad'yutant fon Kaufman Ağartu ministrine jazğan joldamasıñda köşpeli qazaq elin tezirek assimilyaciyalap Reseymen kiriktirip jiberu üşin, olardı Orta Aziyalıqtardan bölek wstaudıñ qajetgigin atap ötedi. Bwl üşin qoldanılatın sayasi täsil retinde qazaqtardıñ jazuın orıs jazuımen almastırudı közdedi, olar dinşil ruhani ıqpaldan aulaq wstauğa qızmet etedi dep bildi. Al Türkistannıñ tanımal missioner ğalımı Ostroumov bolsa osı sayasi maqsattı jüzege asıru üşin Türkistan ölkesindegi qazaqtar arasında atqarılatın jwmıstardıñ jelisin anıqtay kelip: «...sblijenie tuzemcev s russkim gosudarstvom i russkim narodom – velos' pri posredstve russkoy transkripcii, v osnovanie kotoroy bıl polojen russkiy alfavit bez vsyakih izmeneniy, dopolneniy i sokraşeniy»[13], – dep qazaqtarğa orıs alfavitin özgerissiz, qosımşasız, qısqartusız qoldanudı talap etui de, patşa ükimetiniñ resmi talabınan şığıp otır. Öytkeni missioner ğalımdar arasında bwratana halıqtar üşin qoldanılğalı otırğan orıs alfavitin endirudiñ eki türli jobası bolğan edi.
Mısalı, qazaqtar üşin orıs alfavitiniñ alğaşqı jobasın Ibıray Altınsarinnen bwrın orıstıñ missioner ğalımdarı jasağan bolatın-dı. Sonıñ biri 1862 jılı Il'minskiy jasağan alfavit jöninde prof. Grigor'ev: «...Öziñizdiñ orısşa-qazaqşa alfavitiñizdi jasağanda, Siz keñseşil ğalım siyaqtı äreket etkensiz», – dep, ol jasağan qazaqtarğa arnalğan alfavittiñ ömirge ikemsiz, jasandı türde şıqqanın sınaydı.
Al V. V. Radlov bolsa 1870 jılı jarıq körgen «Obrazcı narodnoy literaturı tyurkskih plemen yujnoy Sibiri i Djungarii» degen eñbegine engen türki tildegi ädebi materialdardı osı tildiñ fonetikalıq tabiğatına oray özi qoldanğan orıs alfavitiniñ nwsqasımen paydalanadı. Orıs tilinde wşıraspaytın türki tilindegi dıbıstardı özinşe tañbalap qosımşa äriptermen beredi.
Mine, osı eki türli jobadağı orıs alfavitiniñ qay nwsqasın paydalanu kerek degen mäseleni talqılau üstinde Peterburg universitetiniñ kertartpa oqımıstıları Il'minskiy nwsqasın qoldaydı. Olar türki halıqtarı öz tilderiniñ fonetikalıq tabiğatına üylespese de, arab alfavitin özgerissiz sol qalpında paydalanıp keledi. Bwdan olardıñ tiline eşqanday kelip otırğan joq, Sol sebepti orıs alfavitin de olar özgerissiz, eşqanday qosımşa tañbalarsız qaz-qalpında aluı kerek degen şeşimge keldi. Joğarıda aytılğan prof. Ostroumovtıñ talabı da osı resmi şeşimniñ negizinen tuındap jatqanına talas bolmasa kerek-ti.
Jalpı türki tildi halıqtardıñ jazuın orıs alfavitine köşiru turalı ereje 1906 jılı 31 naurızda ötken mäjiliste Ekinşi Nikolay patşanıñ özi bas bolıp qabıldatqan edi. Biraq Resey imperiyasındağı sol twstağı sayasi-äleumettik jağdaydıñ qiındauı sebepti, orıs alfavitin birden jüzege asıruğa seskendi. Äzirşe bwratanalardıñ boyın birtindep üyrete beru üşin, orıs alfavitin resmi dokumentter men mektep oqulıqtarında qoldanumen şektelu qajet degen qorıtındığa keldi.
Tatarlar üşin de orıs grafikasınıñ negizindegi alfavitti Il'minskiy jasağan. Bwl Il'minskiydiñ missionerlik qızmetiniñ qattı öristegen twsımen şamalas keledi. Äri bwl uaqıt tatarlardı pravoslavie dinine şoqındırıp orıstandıru sayasatına qızu atsalısıp jatqan qarbalas kezeñ edi.
Tatarlar üşin jasağan orıs jazuınıñ nwsqası tatar tiliniñ tabiği erekşeligin eskermeui sebepti de, şoqınğan tatarlardıñ basın qatırıp, şala sauattılıqqa wrındıratın kertartpa qwbılıs bolıp şıqtı. Öytkeni Il'minskiydiñ negizgi közdegen maqsatı – osı arqılı tatarlardıñ wlttıq ruhani mädenietinen qol üzdirip, ruhani jağınan şöktirip jiberuden basqa eş närse de emes edi.
Il'minskiy tatarlarğa qoyğan talap twrğısınan kelip, qazaqtarğa arnalğan kitaptardıñ bärin de orıs alfavitimen şığarudı talap etti. I. Altınsarin eñbekteriniñ, äsirese oqu qwraldarınıñ bäri orıs alfaviti negizinde şığarılu sebebi de, osı qatañ talaptıñ ırqına baylanıstı qwbılıs dep bilmek kerek.
Il'minskiydiñ tatar, qazaq tilindegi kitaptardı orıs alfaviti negizinde şığarudağı maqsatınıñ negizi, ärine halıqtıñ ömirge kelgen jaña wrpağın öziniñ ğasırlar boyı swrıptalıp twraqtanğan tarihi esinen, tili men nanımınan, ata dästürinen, ötken tarihınan, wlttıq seziminen qol üzdirip ruhani mäñgürtke aynaldırudan basqa eşnärse de emes. Bwl ispettes halqınıñ ruhani bwlağınan köz jazıp, tuğan halqınıñ salt-dästürinen ögeysui – onıñ qatarğa qosıla almas ruhani meşeulikke wrınuı – adamzat tarihındağı eñ qaterli apat. Tilin, dinin, wlttıq dästürinen ayıru arqılı kez kelgen halıqtı tarih sanasınan öşirudiñ täjiribesi tarihtıñ är kezeñinde-aq wşırasa beretin qwbılıstarğa jatadı.
Qazaq tilindegi qazirgi basılımdar men mektep pen joğarı oqu orındarınıñ oqulıqtarınıñ bärinde de qazaqtar üşin orıs grafikasınıñ negiziñdegi alfavitti alğaş ret jasağan Ibıray Altınsarin degen ğılımi negizi joq jäne de sol kezdegi arnayı türde jürgizilip otırğan missionerlik resmi sayasattan tıs, sol qwbılıstarmen baylanıssız alınğan qasañ wğım qalıptasıp otır. Şıñdığına kelsek, türki tildi halıqtar üşin orıs alfavitiniñ alğaşqı nwsqasın missioner ğalımdar jasap wsınğanı talas tudırmaydı. Al I. Altınsarin 1876 jılı patşanıñ özi qol qoyıp, Ağartu ministri naqtılı türde jüzege asıru maqsatımen, graf Tolstoydıñ talabımen, onı Il'minskiydiñ jan sala qoldauımen orıs alfavitin eşqañday özgerissiz alu kerek degen Peterburg universiteti ğalımdarı şeşiminiñ negizindegi principti wstanıp, qazaq tilindegi oqulıqtardı sol alfavitpen bastıruşı ğana bolğanın eskere bermeymiz.
1870 jılı Ağartu ministrliginiñ «O merah k obrazovaniyu naselyayuşih Rossiyu inorodcev» zañı jariyalandı. Bwl zañda negizinen Il'minskiydiñ orıstandırudı közdegen missionerlik pedagogikalıq jüyesi endirildi. Osı zañda orıs emes halıqtar üşin üş türli kategoriya belgilendi. Birinşi kategoriya boyınşa, wlt tilderinde sabaq öz tilinde, biraq mindetti türde orıs alfavitimen oqıtu talap etildi. Mısalı, Ibıray aşqan mektepter osı kategoriyanıñ işine kirdi. Ekinşisindegi sabaq taza orıs tilinde jürgizilip, tek sabaq üstinde tüsinbegen jerin ana tilinde aytuğa rwqsat etildi. Al üşinşi kategoriya boyınşa, sabaq tek orıs tilinde jürip, ana tilinde söyleuge rwqsat etilmedi.
1905 jılı 10 mamır men 3 mausım aralığında ötken Şığıs halıqtarın oqıtu jönindegi arnayı Keñes orıs emes halıqtardıñ oqu jüyesin orıstandıru principin aşıq türde kün tärtibine qoydı. Keñeske patşanıñ özi men Ağartu ministri bastağan ataqtı missionerlerdiñ bäri qatınastı. Tatarlardan basqa türki halıqtarınıñ bäri de mektepte alğaşqı eki jılın öz tilinde, basqası tügel orıs tilinde oqıtılıp, oqulıqtar orıs alfavitinde bolu kerek dep tabıldı. Tarih täjiribesi qay zaman, qay uaqıtta bolsa da halıqtardıñ ğasırlar boyı paydalanıp kele jatqan jazuın özgertu mäselesi qalasın, qalamasın eşqanday maqsat közdemegeni, bwl qay kez bolsa da otarşıldıq piğıldan aulaq jatqan qwbılıs emestigin bükil tarihtıñ jürisi ayğaqtap otır emes pe?


text:
Bügin, 1 qazan Iran qarulı küşteri Äzirbayjanmen şekaralas aymaqta äskeri oqu-jattığuın bastaydı. Bwl turalı bir kün bwrın Irannıñ IRNA aqparattıq age..
Bügin Türkistan qalasında Türki tildi memleketterdiñ Parlamenttik assambleyası Plenarlı otırısı bastaladı. Otırısqa Türki tildi memleketter Intımaqtas..
Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan Reseyge memlekettik saparmen barmaq. Kreml' türik basşısın kütip alu dayındığında ekenin Putinniñ baspasöz hatş..
Äzirbayjan men Armeniya arasındağı janjal qayta küşeye bastadı. Baku armyan küşteriniñ bekinisterge şabuıl jasap jatqanın mälimdeude. Äzirbayjan Qorğ..
Äzirbayjan Sırtqı ister ministrligi mälimdeme jasap, Fizuli jäne Zangilan provinciyalarına kömilgen minalardıñ kartasın alu üşin qolğa tüsken 15 Armen..


text:
نَصّارٌ mübalağa ismi fail müfret müzekker manası, mübalağa ile yardım edici bir erkek
نَصّارَانِ mübalağa ismi fail tesniye müzekker manası, mübalağa ile yardım edici iki erkek
نَصّارُونَ mübalağa ismi fail cemi müzekker manası, mübalağa ile yardım edici cemi erkekler
نَصّارَةٌ mübalağa ismi fail müfret müennes manası, mübalağa ile yardım edici bir bayan
نَصّارَتَانِ mübalağa ismi fail tesniye müennes manası, mübalağa ile yardım edici iki bayan
نَصّارَاتٌ mübalağa ismi fail cemi müennes manası, mübalağa ile yardım edici cemi bayanlar


text:
Qırım «Devlet şurasınıñ» reis muavini, «Qırım» cemaat areketini meydanğa ketirmek teşebbüsçisi onı qırımtatar halqınıñ «milliy lideri» dep adlandırğan cumhuriyet yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ sözlerine sakin davrana. Bu aqqında o, noyabr 18-de matbuat konferentsiyasında ayttı, – dep haber ete Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri.
«Halq lideri olmaq içün seni halq tanımaq kerek. Elbet de, eñ faal işni biz («Qırım» areketi – muarrir) alıp baramız. Qırım Cumhuriyetiniñ reberligi daa yahşı bile. Olar bizlernen bağ tutalar, yardım eteler, onıñ içün men buña ameliyatqa kibi davranam» – dedi İlyasov.
İlyasov Qurultay delegatı ve Meclis azası olğanını hatırlattı.
«Menim vazifem – üstüme farqlı rutbe asmaq ya da tac taqıp, lider menim demek ve bir şey yapmamaq degil, qırımtatar halqınıñ problemlerini al etmektir. Mende böyle bir şey yoq», – dedi o.
Remzi İlyasovğa onıñ Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ve qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ile dialog barmı degen sualge o, böyle cevap berdi: «Men olarnıñ iç bir lafını ahlâqiy sebeplerden izaatlamayım».
Hatırlatamız, tünevin Aksönov İlyasovnı qırımtatar halqınıñ lideri dep adladı. Cumhuriyet yolbaşçısı «Qırım» cemaat areketinen yapqan işbirligini qayd etti.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalar kirsetti. Ğarp Qırım Ukrainağa bağlı olğanını tekrarlamağa devam ete.


text:
Türkiye parlamenti Qarabağğa asker yollama meselesini baqacaq. Buyruq leyhası noyabrniñ 16-nda prezident Recep Tayyip Erdoğan tarafından kirsetildi. Bu aqta «Anadolu Ajansı» Türk haber agentligi bildire.
Ferman metninde Azerbaycanda Qarabağ ve etrafındaki rayonlarda ateş toqtatılğanını monitoring etecek Türkiye ve Rusiyeniñ merkezini quruv aqqında aytıla. Missiya çerçiveleri, erkânı ve iş müddetini prezident memuriyeti belgileycek. Mandat bir yıl devamında olıp uzatıla bile, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Noyabrniñ 10-nda Rusiye ve Azerbaycan prezidentleri ve Ermenistan baş naziri Dağlıq Qarabağda cenk uruşlarınıñ toqtatıluvına dair beyanatnı imzaladılar. Metnine köre, tanılmağan Dağlıq Qarabağ kontrolindeki rayonlar Azerbaycan kontroline qayta, Qarabağnı Ermenistan ile bağlağan Laçin koridorı boyunca Rusiye barışıq küçleri yerleşecek.
Vesiqada Türkiye barışıq küçleri aqqında aytılmay. Faqat Baqu olarnıñ zıddiyet alanında olmasını talap ete. Kremlniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov barışıq missiyasında Türkiyeniñ iştirak etüvi meselesinde «añlaşma yoq», dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ Türkiye ile işbirligi «Azerbaycandaki merkez çerçivesinde olacaq».
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrovnıñ bildirgenine köre, Türkiye arbiyleri Dağlıq Qarabağğa kirip olamaz.


text:
Rusiye Tışqı işleri nazirligi işğal altındaki Qırım sakinlerine nisbeten Avropa birligi kirsetken viza sıñırlavlarını «genotsid» dep adlandırmaqta. Bu aqta mayısnıñ 30-nda Rusiye MİD yolbaşçısınıñ muavini Aleksey Meşkov Rusiye Cemaat palatasında çıqış yapqan vaqıtta beyaz etti.
«Bizim AB yapqan körüşüvlerimizniñ umumen iç birisinde bu mesele yani Avropa birliginiñ Qırım sakinlerine nisbeten kirsetken, ilk evelâ viza genotsidi meselesi köterilmeden keçmey», – dep bilidrire Meşkovnıñ sözlerini «RİA Krım».
Onıñ sözlerine köre, Moskva Brüsselnen bu problem boyunca «ağır cenk alıp barmaqta».
2015 senesi yaz aylârında Rusiye MİDi Avropa birligi Qırım sakinlerine nisbeten «viza cenki» açqanında qabaatlağan edi. Böyle bir beyanat, Avropanıñ resmiy pozitsiyasınen bağlı olıp, Qırım sakinleri daa evel olğanı kibi, vizalarnı Ukrainada bulunğan elçilik ve konsullıqlarda almaq kerekler degen şartı sebebinden meydanğa kelgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
"Veciye Kaşka davası" boyunca maküm etilgen Asan Çapuhnı rusiyeli Aqmescit polis bölüginden yiberdiler. Advokat Ayder Azamatovğa köre, politsiya hadimleri müşterisini sorğuğa çekecek edi, amma o, Rusiye Anayasasınıñ 52-ince maddesine atıf etip, red etti. Advokatnıñ özüni Çapuhha kirsetmediler.
"Politsiya bölüginde o, saat 13:30-dan buluna edi. Şimdi o evde. (Çapuhnı - QA) sorğuğa çekmege tırıştılar, amma o, Rusiye Anayasasınıñ 52-ince maddesine atıf etip, red etti. Protokol yazmayıp, yiberdiler", - aytıp berdi Azamatov Qırım.Aqiqat mühbirine tefsir beberek.
Advokat, politsiya hadimleri Çapuhtan ne sorağanını aytmaqtan vazgeçti, ve, bu sualge keççe cevap berir, dep ayttı.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
Rusiye devlet qabaatlavı «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri içün şartlı apis cezaları berilmesini istedi. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ bildirgenine köre, Rusiye prokuraturası Asan Çapuhnı üç buçuq yılğa, Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçnı üç yılğa üküm etmege talap ete, er birine üç yıl sınav müddeti berile bile.
Üküm apellâtsiyası baqılmağance, iştirakçilerniñ episi ev tevqifi altında bulunacaq.
Aynı vaqıtta, bundan evel Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımağan edi.


text:
Rusiye Ramzan Kadırov ile yolbaşçılığında Çeçenistanda yapqanı kibi Qırımda akimiyetke qoltutqan qırımtatarlarından ükümetni şekillendirip olamaz.
Bunı Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Abmecit Suleymanov fevral 25-te Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında ayttı.
«Qırım akimiyeti Mecliste aza olmaq aqqından marum etkenimiz Meclisniñ sabıq azalarını qullanıp, bunı yapacaq ola. Şantaj, basqı vastasınen akimiyet olarnı sıqıştırmağa istey, ve kadırovlılar kibi bir taqımnı şekillendirecek ola. Lâkin olar bunı yapamazlar», – dep ayta Suleymanov.
Onıñ qayd etkenine köre, yarımada işğalinden itibaren qırımtatarlar, şu cümleden Meclis vekillerine, basqı toqtatılmay.
Soñki yaqalavlar arasında – Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ yaqalanması. Onı 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken mitingde qanunsız areketlerde qabaatlaylar. Uquq qorçalayıcılar eminler, Qırım akimiyeti tarafından repressiyalar artacaq.


text:
İşğal etilgen Qırımda 2015 senesi ealiniñ mecburiy tibbiy sigortasına 16,2 milliard dollar ayıracaqlar. Bunı Qırım «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildirdi.
«2015 senesi mecburiy tibbiy sigorta federal fondından 16,2 mlrd ruble ayırılacaq», – dep ayttı Qırım mecburiy tibbiy sigorta fondınıñ müdir vazifelerini eda etken Natalya Startseva.
Onıñ sözlerine köre, federal fondınıñ büceti aqqında qanun leyhası Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet Duması tarafından oktâbr 24 künü birinci oquvda qabul etildi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Sentâbr 12-de, bazarertesi künü saba Türkiye şarqındaki Van vilâyetinde Beşyol regionında patlav yüz berdi, dep bildire Yenişafak.
Vaqia Van gubernatorlığı binası ve Türkiyede üküm sürgen Adalet ve İnkişaf partiyasınıñ ofisi yanında yüz berdi. Qayd etile ki, patlav avtomobilde qoyulğan bomba patlağanından oldı.
Adalet ve İnkişaf partiyasından türkiyeli parlament deputatı matbuatqa bildirdi ki, ücüm neticesinde 11 adam zararlandı. Onıñ fikrince, terroristlerniñ nişanı üküm sürgen partiyanıñ ofisi olğan.
Şimdiki vaqıtta qurbanlar sayısı aqqında resmiy malümat yoq.


text:
Zurna
Zurna - ekseriy alda zerdali ya da dut ağaçından yapılğan alettir. Onıñ ağızğa alınğan tarafı inceçik olsa da, uc tarafı konus şekilinde keñ ola. Uzunlığı 370 mm. Üst tarafında yedi teşik ola ve ast tarafında yuqarıdaki birinci teşikniñ qarşında bir teşik daa ola. Başqa halqlarnıñ zurnalarından ayırdı olaraq, qırım zurnasınıñ büyük rastrubı ola. Zurnanıñ ses sırası bir oktava çerçivesinde diatoniktir. Üfürüv usulını deñiştirseñ ise sesler bir buçuq oktavağace bara. Zurna ekseriy alda çalğı taqımı erkânında qullanıla. Onıñ hususiyeti şu ki, davuşı üzlüksiz ve devamlı ola. Ağız ise bu vaqıtta ukrain volınkasınıñ kürkü kibi, kürk vazifesini icra ete. Zurnanıñ davuşı keskin ve şiddetli ola. Zurna 29 yanvarniñ 2009 s. arhivlengen.


text:
İyül 11-de, bazarertesi künü Rusiye Bankı emissiya programması çerçivesinde «Petrozavodsk» ve «Feodosiya» («Kefe») 10 rublelik paranı işke tüşüre.
Bu aqta malümat Rusiye Merkeziy Bankı saytında yerleştirilgen.
«Paranıñ arqa tarafında Petrozavodsk ve Kefe gerbleriniñ relyef resimleri kösterile. Paralar «Arbiy şan-şüret şeeri» seriyasında çıqa. Paranıñ er türü 10 million nushada çıqarıla», – dep aytıla beyanatta.
Bunen beraber, Rusiye Merkeziy Bankınıñ bildirgenine köre, bazarertesi kününden başlap, Oröl şeeriniñ temeli qoyulğanınıñ 450 yıllığına bağışlanğan 3 rublelik kümüş parası, 25 rublelik «Etyen Moris Falkoneniñ icadı» kümüş parasıişke tüşürilecek. «Rusiyeniñ qadimiy şeerleri» seriyasında 10 rublelik hatıra paraları çıqacaq: «Rjev, Tver vilâyeti», «Zubtsov, Tver vilâyeti», «Velikiye Luki, Pskov vilâyeti».
2015 senesi dekabr ayında Rusiye bankı işğal etilgen Qırım ve Aqyarğa bağışlanğan 100 rublelik paranı çıqardı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mıń bir tún
Mın' bir tu'n (Arabsha: كتاب ألف ليلة وليلة - kitāb 'alf layla wa-layla; Parsısha: هزار و یک شب - Hezār-o yek šab) Orta Aziyada arab tilindegi kitaplardın' tarqalıwı og'ada erte da'wirlerden baslanadı. Bulardın' ishinde İbn Kuteybanın' (828-899 j.) "Shayırlar kitabı", Abul Faradjdın' (897 – 967 j.) "Qosıqlar kitabı" ayrıqsha orındı iyeleydi. Olardın' ko'pshiligi qoljazba tu'rinde tarqalg'an hikmetler edi. Son'ın ala arab tilinde jazılg'an bir neshe xalıq kitapları tarqala basladı. Olardın' arasında a'sirese "Mın' bir tu'n" (Alif La'yla wa' La'yla) ayrıqsha orındı iyeleydi. Bul kitap arab tilinde jazılg'an ertekke ta'kabbil-bir da'stan bolıwına qaramastan onın' syujetleri tek arab ellerinen alıng'an emes, ko'pshiligi hind o'mirinen alıng'an. Bul ma'seleni dodalag'an belgili rus alımı İ.M.Filshtinskiy o'zinin' "Arab klassikalıq a'debiyatı" - dep atalg'an miynetinde "Mın' bir tu'n" hind, arab, iran ha'm tu'rk syujetlerinin' qosılıspasınan payda bolg'an" degen sheshimge keledi. Onın' aytıwı boyınsha bul kitapqa iranlılardın' "Sha'riyar" haqqındag'ı ertegi baslı syujet etip alıng'an. Hindlerdin' İran patshası Sha'riyar haqqındag'ı erteginde, Sha'riyar patsha ha'r ku'ni bir hayal alıp, azanda tan atqannan baslap olardı o'limge buyırg'an. Sonın' ushın da bunday jawız patshag'a hayal bolıwdı hesh kim de qa'lemegen. Usınday bir jag'dayda wa'zirdin' qızı Shaxrizada patshag'a hayal bolıwg'a ırazı ekenligin bildirgen. Shaxrizada aqsham patshag'a sonday bir tamasha-ertekti baslap, en' qızıq jerine kelg'ende tan'dı atırg'an. Patsha: "Ertektin' qalg'an jerin esiteyin, son'ınan o'ltirtermen" - dep oylag'an. Ekinshi aqshamda ertektin, onnan da qızıq jerine kelgende tan' atıp ketken. Solay etip ertek bir ha'pte, ay ha'm jılg'a dawam etken. Aqırında aradan eki jıl 281 ku'n yag'nıy bir mın, bir tu'nnen keyin ertek tamam boladı. Bul aralıqta patsha ertek syujetleri ta'sirinde basqasha adam bolıp ta'rbiyalanadı. Ol Shaxrizadanı su'yip qalıp o'z niyetinen qaytadı.
Bunnan tısqarı arablardın' 231 tu'n dep atalg'an qıssası da bar. Bul qıssanın' syujetleri de Sha'riyar ha'm Shaxrizadag'a og'ada jaqın. Bunda da go'zzal kelinshek 9 ay 9 tu'n dawamında patshag'a qızıq ertek aytıp berip o'limnen qutıladı. Bul mu'ddet ishinde kelinshek jas bosanadı. Patsha o'zinin' perzentli bolg'anın sezip, kelinshekti o'limnen azat etedi.
Arablardın' arasında ko'p tarqalıp ketken bul didaktikalık romanlardın' ko'pshiligi hind syujetleri tiykarında payda bolg'an.
"Alif La'yla wa' La'yla"dag'ı aytılg'an syujetler bir mın' bir tu'nge sozılıp ketken bir mın' bir da'stan. A'lbette bundag'ı ertek yaki da'stan tu'rindegi ra'wiyatlardın' ha'r birewi bir tan'g'a jeterlik da'rejede hikaya etilgenligi oqıwshını inandırmaytug'ın bolsa da, ondag'ı hikayatlar qısqa bolıwına qaramastan belgili bir maqsetke bag'darlang'an. Bunda. arablardın' sol da'wirlerge ta'n bolg'an ta'lim ta'rbiya ha'm estetikalıq oyları bir kitapqa ja'mlengendey boladı. Sebebi bul shıg'armanın' kompozitsiyalıq o'zegin uslap turg'an patshag'a hikaya aytıwshı en' baslı qaharmannın' biri bolg'an qız ha'r bir hikayanın' o'zinde de aqıl-parasat, eldi a'dillik ha'm a'dilsizlik penen basqarıwdın' aqıbetleri, ilim u'yreniw ha'm muhabbattı qa'dirlewlew abzallıg'ı pikirleri menen ha'ddinen asıp, o'z jolınan adasıp baratırg'an patshanı qaytadan ta'rbiyalaw ushın da xızmet etedi. Ko'pshilik alımlar "Mın bir tu'n"di ertek dep esaplag'an menen de bul shıg'armanın' syujetleri xalıq turmısı menen a'dewir jaqın. Sebebi bunda ra'wiyat etilgen patshalardın' ayırımlarının' atları ha'reketleri Shıg'ıs xalıqlarının' tariyxında ushıraydı. Demek bunı jazg'an adamnın' o'zi de Qu'nshıg'ıs ma'deniyatı tariyxınan a'dewir xabardar bolg'an. Biraq bul shıg'arma folklorg'a a'dewir boysındırılg'anı ushın da onda a'psananın' syujetleri a'dewir mug'darda ushıraydı.
Shıg'armanın kompozitsiyası og'ada sheberlik penen du'zilgen. Sebebi ha'r bir tu'n waqıyasın bayanlawdın' o'zinde de avtor o'z aldına u'lken maqset qoyadı. Birinshi jag'ınan shıg'arma syujetleri og'ada qızıqlı bolıp patshanı zeriktirmewi kerek. Eger patsha zerikken jag'dayda qızdı o'lim ku'tedi. Ekinshiden bul hikayatları menen shaxtı ta'wbege keltirip, qaytadan ta'rbiyalawı za'ru'r edi. A'lbette bul shıg'arma tutas bir mın' bir hikayattan ibarat bolg'anı ushın da onın' barlıg'ın oqıwshılarg'a aytıp jetkeriw mu'mkin emes. Geypara shıg'ıs izertlewshilerinin' aytıwına qarag'anda bul shıg'arma bir mın' bir kitaptan ibarat bolg'an. Son'ınan bul kitaptag'ı hikayatlar a'dewir qısqartılıp biriktirilgen.
Bunan tısqarı bul shıg'armadag'ı hikayatlarda bir romannın' bir-birine baylanısqan baplar sıyaqlı birin-biri tolıqtırıp baradı. Ma'selen kitaptın' bas betinen baslap-aq ushırasatug'ın Omar Nug'man patsha ha'm onın, a'wladları haqqındag'ı hikayatlarda arab patshalıg'ının' ishi menen tısına baha berilgendey ko'rinedi. Sebebi Omar Nug'man a'wladı arasındag'ı da jaqsılıq penen jamanlıq arasında gu'resiwshiler bolg'an. A'sirese onın' ulken balası Sharxan Allataala onın' ha'reketlerin hesh qanday su'ymeydi. Sonın' ushın ol ha'mme waqıt gu'nag'a batıw menen aq ju'redi. Ishqı jolında da talapları kelispeydi. A'kesi menen arazlasıp basqa jurtqa ketedi. Ol jaqta da hesh bir qızdı qa'lemey ju'rip, urı Ba'dawiy ta'repinen urlang'an anası basqa bolsa da a'kesi bir bolg'an qarındası Nuzhat az-Zamang'a u'ylenedi. A'lbette bul ma'selenin' to'rkinin Sharqan da, Nuzhat az-Zaman da bilmeydi. Solay bolsada Allataala bulardı jazalaydı.
Kitaptın' 57 aqshamdag'ı hikayatlar menen 77 aqsham aralıg'ındag'ı hikayatlar negizinen usı ma'seleler haqqında so'z etedi.
Bul hikayatlarda patshanın' en kishkene balası Daw-al Maqan og'ada aqıllı ha'm sabır taqatlı jigit sıpatında su'wretlengen. Ol o'zinin, jigit ag'asının' İerusalimde qattı qa'stelenip qalg'anın esitip jolg'a shıg'adı. Biraq baskeser urı Ba'dawiyge ushırap o'zinin' qarındası Nuzxat az-Zamannan ajıralıp qaladı. Bir monshashının' mehir muhabbatı ha'm doslıg'ı tiykarında g'ana ol o'limnen aman qaladı. Ko'p g'ana qalalardı aralap o'z qarındasın izleydi.
Ol ha'tte talantlı shayır sıpatında da ko'rinedi. Sebebi onın' o'z qarındasın izlegen da'rtli ku'nleri qosıqlar tiykarında berilgen. Mısalı:
Qarındastan ayrıldım, qaralı kewlim jubanbas,
Shaxtın, qızın qaraqshı urladı desem inanbas.
Ju'regime ot tiydi, jaman ëken jalg'ızlıq,
Qan tiygen daqtı heshkim de qanı menen juwalmas.
En' izinde Daw al-Maqan o'z qarındasın izlep tabadı. Bul arada patsha Omar ibn an-Numandı o'zinin' qarsılasları za'ha'r berip o'ltiredi. Son'ınan elge patsha saylaw kerek bolg'anda xalıq onın' u'lken balası Sharqannın' a'detlerin unatpay kishkene balası Daw a'l-Muqandı patshalıqqa miyasar ko'redi. Kitapta bul ra'wiyatlar patshalar a'deti bayanı menen baylanısqan bolsa, son'g'ı hikayatlarında xalıq hikmetlerine a'dewir itibar beriledi.


text:
Çanakkale buğazın yözep kiçtelär
“2018 – Troya yılı” çaraları qısalarında inglizçä gazeta häm jurnal yazuçıları Çanakkalä buğazın yözep kiçte
“2018 – Troya yılı” çaraları qısalarında inglizçä gazeta häm jurnal yazuçıları Çanakkalä buğazın yözep kiçte. Aralarında “The Telegraph” gazetasınnan Aleks Preston, “Outdoor Swimming” jurnalı yazuçıları Adrian Snodgrass häm Saymon Muri bar. Çaranı ber şäxsi turizm şirkäte tormışqa aşırdı. Yözü waqıtında buğaz köymälär öçen yabılıp tordı. Monıñ öçen Transport, diñgezçelek häm êlemtä ministrlığınnan röxsät alındı.
Yözüçelär suğa irtänge säğat’lärdä kerde. Alar yaqınça 1 säğat’ 20 minutta Çanakkalä buğazın kiçep yaxta portındağı pirstan yarğa çıqtı. Çaranıñ koordinatorı Äxmät Çälik jurnalistlarğa “Troya yılı”nıñ iñ ähämiyätle çaralarınnan berseneñ tormışqa aşuın belderde. Ul bu yözüneñ Çanakkaläne tanıtuda möhim rol’ uynayaçağın assızıqlıy. “Bu törkemneñ Çanakkalä buğazın yözep çığuı – dön’yaküläm ähämiyätle xäbär yazılacağın añlata. Här yıl 30nçı avgustta töbäkkä kilüçe çit il yözüçeläreneñ sanın arttıru öçen da kiräkle ide bu çara,”-dide Çälik.
Bäyläneşle xäbärlär
Niderland häm Argentina çirek finalda
9 dekabr’ comğa könne uzaçaq çirek final matçı Lusail stadionında uynalaçaq
Antaliyağa kilgän turist sanı artqan
Antaliyağa yılnıñ berençe 11 ayında hawa yulı belän kilgän turist sanı 13 million 138 meñ 88gä citkän


text:
Slavânsk civarında Karaçun dağnıñ yanında boyevikler Mi-8 ukrain arbiy vertolötnı urıp tüşürdiler.
Bunı şeerniñ yanındaki blokpostlarından birisinde hızmet etken Milliy gvardiya arbiyleri bildirdiler, dep haber ete Ukrainskaya pravda.
Olarnıñ sözlerine köre, vertolötnı dağdan köterilgende urdılar. Vertolötqa ateş açılğan yerni de belgilediler. Anda arbiy tehnikanı yolladılar.
Malümatnı ATO ştabınta da tasdiqlaylar.
Bunı ştabnıñ matbuat kâtibi Vladislav Seleznöv öz Facebook saifesinde bildire.
«Tahminen saat 17-de Slavânsk civarnıda Karaçun dağnıñ etrafında PZRK raketanıñ atıluvı ile ATO quvetleriniñ Mi-8 vertolötı urıp tüşürildi. O yükniñ ketiilüvinden soñ ukrain blokpostından qayta edi. Raketanı atqan boyevikler Bılbasovka köyünde ğayıp oldılar»,– dey o.
Vertolötta 9 insan buluna edi. Olğan malümatqa köre, vertolötnıñ tüşürilüvi sebebinden eyyetniñ tam erkânı elâk oldı.
Al-azırda vertolöt tüşken yerde qıdıruv-qurtaruv taqımı çalışmaqta.
Belli olğanı kibi, bazarertesi künü ukrain akimiyeti, OBSE, terroristlerniñ temsilcileri arasında muzakereler neticesinde iyün 27 kününe qadar ateşniñ toqtatıluvı aqqında añlaşma alınğan edi.


text:
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye mahkemesi, Kreml nezaretindeki Kefe şeer şurası mebusınıñ salâhiyetiniñ toqtatılması aqqında prokuror arizasını qanaatlendirdi. Mebus, paalı bahşışını bergi beyannamesinde qayd etmedi. Bunı Qırımnıñ rusiyeli prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
"Mahkeme qararı ile prokuror talapnamesi qanaatlendirildi. Şimdilik mebusnıñ salâhiyeti toqtatıldı. Prokuratura, teşkerüv vaqtında, mebus paalı bahşışını bergi beyannamesinde qayd etmegenini tayin etti", - denile beyanatta.
Müessise, mebus qabarcılıqqa qarşı qanunnı bozğanını bildire.
"Prokuror, salâhiyetlerni vaqtından evel lâğu etmeknen qanun bozuqlıqlarını yoq etmek teklifini şeer şurasına taqdim etti. Amma mebuslar, mebus salâhiyetleriniñ qaldırmaq qararına keldiler. Bundan soñra prokuror, şeer şurasınıñ qararını qanunsız tanımaq talabınen, mahkemege ariza yolladı", - dep haber eteler Qırım prokuraturasında.
Haber derc etilgen vaqıtta, mebusnı tefsirleri yoq edi.


text:
BBC jurnalistiniñ swrağına jauap bergen Sau Arabiya Qorğanıs ministrliginiñ ökili Yemende halıqaralıq tiım salınğan minalardı qoldanğanın moyındadı. B..
Soltüstik Koreya Ortalıq aqparat agentti 3 säuir küni KHDR sırtqı ister ministri mälimdemesin jariyaladı. Soltüstik Korey Sırtqı İster ministrliginiñ ..
Ötken beysenbi, 1 säuir küni Alyaskanıñ Amerikağa satıp berilgenine 150 jıl tolı. Bwl tarihi oqiğa 1867 jılı bolğan edi. Bügin reseylik wltşıldar men ..
Japoniya ükimeti arnaulı mälimdeme jasap, üş ay bwrın Koreya astanasında tuılğan soğıs tarihın eske alu eskertkişiniñ dau-damayı sebebinen Japoniyağa ..
Paragvayda prezidentiniñ qayta saylanbauı üşin parlament ğimaratın örtep jiberdi Paragvaydıñ astanası Asuns'ondağı ereuilşiler prezidenttiñ ek..


text:
Martnıñ 12-ne keçken gece Rusiye işğalcileri Mıkolayivni "tertipsiz" tarzda ateşke tuttı. Ateş astında hususiy hastahane, internat qaldı. Bunı Mıkolayiv vilâyetiniñ arbiy memuriyetiniñ başı Vitaliy Kim bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, ateşke tutma neticesinde eki adam yaralanğan, ölgenler yoq.
"Olar taktikanı deñiştireler. Köylerge kirip, köy mekteplerine, evlerine yerleşeler. Biz olarğa kerekli kibi ateş açıp olamaymız. Amma artıq qaideler yoq, olarğa daa sert cevap berecekmiz", - dep yazdı Kim telegramm kanalında.
Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti. Bundan soñ Kyiv, Harkiv, Odesa, Kramatorsk, Berdânskta patlav ve raketa darbeleri aqqında haber etildi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete. Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire.
Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire. Başta Rusiye arbiyleri ölgenini inkâr ettiler. Amma fevralniñ 27-nde Rusiye Federatsiyası Mudafaa nazirliginiñ resmiy vekili İgor Konaşenkov Ukrainada ölgen ve yaralanğan Rusiye askerleri bar, dep ayttı. Sayısını aytmadı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımda mahkeme etilgen Euromaydan faali Aleksandr Kostenkonıñ adliyecisi Dmitriy Sotnikov bildire ki, sentâbr 1-de saba Aqmescitte «Qırım» ukrain batalyonınıñ komandanı Stanislav Krasnovnıñ anasınıñ dairesinde tintüv başlandı.
«Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesiniñ reisi Dolgopolov A.N. tintüv keçirmek qararını çıqardı. Şaatlarnı tabiiy ki yanına alıp keldiler», – dep yazdı o Facebookta.
Onıñ malümatına köre, tintüvge 12 insan keldi. Sotnikovnıñ bildirgenine köre, Stanislav Krasnovnıñ anası 69 yaşında, olardan 40 yılnı o Qırımdaki Halqara Qızıl Haçqa bağışladı.
«Yüksek dereceli emşire, tibbiyet saasında bir sıra mukâfatı bar», – dep yazdı adliyeci.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları bu malümanı izaatlamaylar.
Qırım.Aqiqat yazğanı kibi, iyün başında Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ taqiqatçıları Stanislav Krasnovğa qarşı cinaiy iş açtılar. Onı ekstremizm ve «Pravıy sektor» teşkilâtı ile alâqalarında şekleyler.
Batalyon komandanı Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesiniñ 1-inci qısmında (kütleviy haber vastalarını qullanıp, içtimaiy gruppağa munasebetlerde nefret ve davanı çıqaruv) qayd etilgen cinayet yapılmasında şekleyler.
Qırımdaki FSB hadimleri «Qırım» batalyonı komandanınıñ anasına yarımadanı terk etmege yasaq ettiler. Federal havfsızlıq hızmetinde keçirilgen sorğudan soñ ondan Qırımdan çıqmaycağını tasdıqlağan vesiqanı aldılar. Krasnovnıñ aytqanına köre, anası tükândan çıqqanda yaqalanğan edi.


text:
Rusiye aktörı Mihail Poreçenkovğa Çehova adına Moskva sanaiy teatrinde «Tramvay «Jelaniya» oyunından soñra sanağa pıştavnı attılar. Bunı Grani.ru neşiri bildire.
Aktörlar sanağa çıqqan vaqıtta faalli Yekaterina Maldon aktörğa kolorad böcekleri resimi ile «Za Lugandon» nişanını attı. Bundan soñ, «Ma, Mişa, at, ukrainlilerge ateş açmağa seveysiñ! Atıp öldür meni!» dep, Poreçenkovğa pıştav oyuncağını attı.
Oktâbr 30 künü Rusiye aktörı Mihail Poreçenkov Donetsk limanında separatistlerniñ bölügine kelip, «Pressa» yazısı ile kaskanı kiydi ve pülemöttan bir qaç atış etti. Ukrainada Poreçenkovğa qarşı cinaiy iş açıldı. Oynağan filmleri ukrain kanallarınıñ efirlerinden alındı.
Poreçenkov bu kadrlar mahsus etilgenini bildirdi ve patronlar qurşunsız olğanını ayttı.


text:
El işi öner kenişi. Qız alıp qaşqan tarihın bayandağan jigittiñ dästürli äni eldi külkige qarq qıldı. Erekşe än ülgisine bayqaudağı qazılar razılıqpe..
Şämşiniñ “Ana turalı jır” änin bilmeytin qazaq joq-twğın. Sol änge YAamal öñiriniñ aruı – nenec qızı Nadejda Serotetto jiendik jasağan eken. “Novaya z..
Qazaq-qalmaq ejelden birge jasasıp kele jatqan elmiz ğoy. Qalmaq pen qazaq bayağıdan barımta, sırımtası üzilmegen, tipten ekeu ara köp uaqıt jaulasqan..
Ağaştan üy wstap, qayıñdı qasiet twtatın şorlar da bizdiñ jaqın tuısımız. Bayağı babadan qalğan baqsı äueni ispetti “Ot ene” änin Çıltıs Tannagaşevanı..
Mwñğwliya elinde ötip jatqan el birinşiligine qatısqan, 52 keli salmaq därejesindegi bayan-ölgiylik qandasımız Nwrlan Asqarwlı qola medal' üşingi sayı..


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Devlet veterinar nezaret hızmeti yarımadanıñ cenübiy yalısında mütenasip vesiqaları olmağan satışta tavuq etini taptı, et alındı ve yoq etildi.
Müessiseniñ malümatına binaen, et Aluşta civarındaki Tuvaq (Rıbaçye) ve Küçük Özen (Maloreçenskoye) köylerinde satıla edi.
«13,5 kg miqdarında istisalcı markası ve mütenasip veterinar vesiqaları olmağan tavuq etiniñ satıluvı belgilendi. İşbu mahsulat satıştan alındı ve biotermik çuqurda yoq etildi», – dep aytıla beyanatta.
İş adamları para cezasınen cezalandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda bu gece ğayıp olğan Ervin İbragimovnıñ babası Moskvağa boysunğan yarımada prokuraturasına onıñ oğlunı tapmaq içün ariza yazıp muracaat etti.
Mayıs 25-te, çarşenbe künü adliyeci Emil Kurbedinov bu aqta bildirip, Facebook saifesinde ariza nushasını paylaştı.
«Menim oğlumnıñ – İbragimov Ervin Umer oğlunıñ – bulunğan yerini tapmaq içün qırıduv işleriniñ teşkil etilmesini rica etem», – dep aytıla arizada.
İbragimov arizada mayıs 25-te Bağçasaray politsiyasına oğlu ğayıp olğanı sebebinden muracaat etkenini qayd etti. Onıñ sözlerine binaen, o politisyada onıñ oğlu Ervin İbragimovnıñ maşnası evniñ yanında bulunğanını, maşna qapıları ve bardaçök (vesiqalar içün qutuçıq – QA) açıq olğanını bildirdi.
Mayıs 25-te, saba Bağçasarayda devlet şurasınıñ sabıq deputatı, Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimov bu gece ğayıp olğanı aqqında bildirile edi. Onıñ maşnası yol ortasında qaldırılğan tapıldı. Mayıs 24-te tahminen saat 23:00-te Ervin babasına telefon etip, ondan maşna vesiqaları aqqında soradı. Bundan soñ Ervinnen bağ bozuldı.
Ğayıp olğan Ervin İbragimov mayıs 25-te Meclis azalarınen Sudaqqa barmağa niyetlene edi, o yerde qırımtatar faalleri mahküm etilecegi planlaştırılğan.
Bundan soñ internette video peyda oldı, videoda Ervin İbragimovnı, tahminlerge köre, Yol patrul hızmetiniñ hadimleri toqtadı, soñra onı mikroavtobusqa oturtmağa tırıştılar, o qaçmağa tırıştı, amma onı tuttılar ve maşnağa oturttılar. Bundan soñ maşna Bağçasaray suv anbarı tarafına, ormandan keçip ketti.
Qırım işğal etilgen soñ yarımada territoriyasında adamlar, hususan qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Qırım taqiqat komitetinde «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde ğayıp olmağanını» bildireler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Film 2014 senesi «Eñ yahşı ukrain filmi» unvanına lâyıq ola bilir. Bu film belli ukrain rejissörı Oles Saninniñ («Mamay») işidir.
Filmniñ negizinde 1934 senesi Harkovda atışqa oğrağan 200 kobzar aqqında ikâye turmaqta. Başından baş rolni amerikalı aktör, «Oskar» saibi Jek Pellansqa icra etmege teklif etilgen edi, faqat 2006 senesi o elâk oldı ve kobzarni Ukrainada nam qazanğan Stanislav Boklan oynadı.
İlk sefer ukrain filminde britaniyalı aktör Jef Barrel iştirak etti. O, Lars fon Triyer ve Roman Polanski kibi kino sanatınıñ ustaları ile işbirliginen bellidir. Belli aktörlar ile soqur kobzarlerniñ rollerini filmde Ukrainanıñ çeşit şeerlerinden kelgen soqurlar oynadı.
Odesa 5-nci kinofestivaliniñ milliy yarışında 7 film kösterilecek. Şu sırada Oles Saninniñ «Povodır» tarihiy draması ve Odessada çıqarılğan Nana Corcadzeniñ «Suv anası, menim Lorelây» filminiñ premyeraları olacaq.
Qısqa metr bölüginde 13 iş taqdim etilecek. Olarnıñ sırasına 3 animatsion ve eki vesiqalı film kire, dep bildireler matbuat hızmteinde.
Milliy yarışnıñ mukâfatını elde etmek içün Kann ğalibi Nana Corcadzeniñ belli ukrain çalğıcı Oleg Skripkanıñ iştiragi ile Odessada çıqarılğan romantik ikâyesi «Suv anası, menim Lorelây» filmi, rejissör ve prodüser Dmıtro Tomaşpolskiy ile müelifdeşlikte çıqarılğan istidatlı ukrain aktrisanıñ «Larisa Kadoçnikova.Avtoportret» filmi ve Dmıtro Tomaşpolskiyniñ Alöna Demyanenko ile çıqarılğan «F 63.9 Sevgi hastalığı» leyhası yarışlaşacaq.
Budan da ğayrı, Volodımır Tihiyniñ «Yeşil kofta» ruhiy trilleri, Valentin Vasyanoviçniñ «Qaranlıq» vesiqalı filmi ve Marina Er Gorbaç ve Mehmet Bahadır Ernıñ «Meni sev» ukrain-türk filmi taqdim etilecek. Odessa 5-ncı kinofestivaliniñ milliy programmasınıñ qısqa metr bölüginde Ukraina kinematografistleri milliy birleşmesiniñ fikrince 2013 senesiniñ eñ yahşı animatsion film olaraq sayılğan Anatoliy Lavrenişinniñ «Ötüci qus tükânı» filmi ve animatsiya janrındaki daa eki film – Oleg Fedçenkonıñ qum ikâyesi «Evimniñ musafirleri» ve Sergey Melniçenkonıñ «Balıq quyruqlı qızçıq» 3D masalı taqdim etilecek.
Yarışta Anastasiya Marçenkonıñ «Bekendor» vesiqalı filmi, Lesâ Kordonetsniñ «Balajer. Korrektsiya deystvitelnosti», Kann festvaliniñ Short Film Corner işirakçisi Oleksandr Ratiyniñ «Adiy şeyler» ve Nariman Aliyevniñ «Tañ ile qaytmaq» diplom işi, bunıñ ile Marısâ Nikitükniñ «Tereklerde», Maksim Yakobçuknıñ «Portret», Denis Kantnıñ «Çertovşçina 8: Tiburon!», Zaza Buadzeniñ « Tañrı boşluqqa adım attı» ve Mariya Kondakovanıñ «Listopad» filmleri iştirak etecek.
İşbu yarış 2012 senesinden keçirile. Mında tam metr namzetliginde ğalip çıqqan iştirakçi «Altın Dük» eykelçikni ve 50 000 grn qazana.
Qısqa metrde birinci mukâfat 10 000 grn. Bu sene «Eñ yahşı aktörlıq işi» namzetlik kirsetildi, ğalip 10 000 grn qazanacaq. Milliy yarış programmasınıñ iştirakçilerine Rusiyeli Vitaliy Manskiy başlığında halqara jüri qıymet kesecek.
Jüri erkânına Gürcistan kinorejissörı, stsenarist ve Gürcistannıñ Milliy kinomerkeziniñ müdiri Nana Canelidze, İstanbul kinofestivaliniñ müdiri Azize Tan ve ukrainalı qırımtatar aktör ve rejissör Ahtem Seytablayev kirecek.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy qırımtatarlarnı Qırımtatar bayraq kününen tebrikledi. Bu aqta Ukraina devlet yolbaşçısınıñ hayırlav mektübinde aytıla. Onı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov derc etti.
«Rusiyeniñ Qırım yarımadası – qırımtatar halqınıñ vatanınıñ – işğali şaraitlerinde bu kün daa da aktual oldı. Rusiye insan aqları ve serbestligini bozıp, milliy ve diniy sebeplerden ayırım kerçekleştirip, onıñ kimligini yoq etecek ola», – dep aytıla Zelenskıynıñ metninde.
Onıñ qayd etkenine köre, #LiberateCrimea halqara aktsiyası sayesinde daa çoq insan onı qırımtatar halqınen bağlaycaq. Mezkür aktsiya çerçivesinde qırımtatar bayrağı dünyanı dolaştı.
«Bayraqta dünyanıñ çeşit köşelerinde yazılğan qoltutuv ve tilek sözleri Qırım Ukraina olğanını daa bir kere isbatlay», – dep aytıla Ukraina prezidentiniñ hayırlav metninde.
Bugün Qırımda Qırımtatar bayraq kününe bağışlanğan avtoyürüş devam ete. Faaller marafonnıñ üçünci kününi Kefede başladı, o, aqşam Aq Qayada yekünlenecek.
Avtoyürüş çerçivesinde faaller meskün yerlerniñ adları ile levhalarnı vaqtınca deñiştire. Sızılğan rus yazı üstüne qırımtatarca tarihiy ad qoyula.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri avtoyürüş iştirakçilerini toqtata. Rusiye politsiyası bu malümatnı izaatlamay.
İyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın renkli tamğa tasvir etilgen kök renkli bir bayraqtır.
Qırımda, esas Ukrainada ve dünyanıñ diger memleketlerinde bayram tedbirleriniñ keçirilmesi planlaştırıla.


text:
Qırımda tarihiy toponimikanıñ qaytarılması aqqında qanun leyhasına Ukraina Yuqarı Radasına qol tutılması içün deputatlar arasında añlatuv işini keçirmek kerek, dep tüşüne Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Oles Doniy, mütenasip vesiqanıñ müellifi.
Bunı o Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde bildirdi.
«Cemaat arasında yabancı duşmanlığınıñ seviyesi ve tarihiy ve medeniy bilgilerniñ zayıflığı – pek büyüktir. Mında maarif işi olmalı. Vatanperver deputatlarınıñ sayısı bile çoq olğan vaqıtta (2009 senesi – QA), «portaqal tüslü», bu qanun leyhasına qol tutmadılar», – dey siyasetçi.
Doniyniñ işbu qanun leyhası Ukraina Yuqarı Radasında 2009 senesinden baqıla, amma kerek olğanı qadar reylerni qazanmay.
Ukraina perzidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev de Ukraina Yuqarı Radasına yarımadanıñ tarihiy toponimikası boyunca ayrı qanunnı qabul etmege tevsiye etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Aqın äri dissident Aron Atabek jwma küni sağat 22.00 şamasında Almatı qalasına wşıp keldi. Sot 18 jıl bas bostandığın ayıru jazasınıñ qalğan üş jıl merzimin bir jıldıq şekteu türine auıstırıp, abaqtıdan bosatqannan keyin onı qoldauşı-daqtastarı kütip aluğa äuejayğa jinaldı.
Azamattıq qoğamdı birdey quantıp-alañdatqan kezdesu
Qazan ayınıñ alğaşqı küni Aron Atabektiñ twrğılıqtı qalasına oralatını jöninde keşkisin tarağan habarlamadan keyin FlyArystan äuekompaniyasınıñ Pavlodar-Almatı bağıtındağı reysin tağatsızdana kütkender qatarı köbeydi. Jiın barısında «biliktiñ repressivti sayasatın» sınağandar sayasi közqarastarı men azamattıq talaptarın aşıq ayttı.
16 jılğa juıq türmede otırğan «sayasi twtqınnıñ» qızı Alma Aronqızı Azattıq radiosınıñ tilşisine telefon arqılı bergen pikirinde Almatığa kelgenin rastap, äuejaydıñ negizgi kireberisinen bölek esikten jedel järdem köligimen alıp şığarılğanın jetkizdi.
Wşıp kelgen jolauşılardı kütu zalına şıqqan joq. Wzaq uaqıt bilik taqqan ayıptı moyındamay, azamattıq wstanımına tabandılıq tanıtqan Atabekti köpşilik köruden qattı ümittendi. Keybiri emociyağa erik berip jattı. «Sayasi twtqındar» turalı söz bola qalğanda atı birinşi atalatın onıñ jwrtpen qauışpaytının estigennen keyin de azamattar äuejay aldında biraz ayaldap, talap-pikirin bildiruge tırıstı. Olar «Aron Atabek!» dep wrandastı. «Nazarbaev rejimine sınbağan has batırımız, qoş keldiñ» degen ülken plakattı wstap jürdi.
Atabekti kütip aluğa kelgender arasında belgili oppozicioner Jasaral Quanışalin, tirkelmegen Dempartiya jetekşisi Janbolat Mamay, onı qoldauşı Tölegen Jükeev, jeltoqsanşı Gülbahram Jünis, t.b. boldı.
«Batıs sınına ilikken bilik Ağadildiñ tragediyasın Atabektiñ mısalında qaytalamauğa mäjbür»
Keyingi jıldarı qoğamda Aron Atabekti bosatu talabı köp aytıldı. Biıl tipti jiilep, bastama Parlament qabırğası men ziyalılar ortasında da qozğaldı. Jıldar boyı adam haqınıñ saqtalauı men qorğaluı jolında eñbek etip kele jatqan qwqıq qorğauşılar arnayı peticiya jariyalap, qol jinap, Aqordağa da joldağan.
Osıdan keyin Pavlodardağı AP-162/1 türmesi Atabekti türmeden bosatu turalı ötiniş berip, qalalıq №2 sotı onıñ densaulıq jağdayına baylanıstı jazasın jwmsartıp, ayırılğan bostandığın şekteuge özgertti. Sot qaulısına säykes, Atabek bir jıl köleminde probaciyalıq baqılauda boladı.
Qırküyek ayınıñ ayağında qwqıq qorğauşılar Atabektiñ auruhanağa jatqızılğanın habarlağan. Anığıraq aytqanda, 15 jıl bwrın deni sau küyde türmege qamalğan onıñ qazir «omırtqası men jwlını zaqımdanğan jäne basqa da emdelmeytin aurularğa şaldıqqan». Sot qazannıñ 1-i onlayn ötken, osı küni birden bosatıldı. Belsendiler sot ükiminiñ jıldam orındaluın twtqınnıñ densaulıq jağdayınıñ öte naşar ekenin körsetedi dep topşılaydı.
Aron Atabek 2006 jılı Almatıdağı «Şañıraq» oqiğasınan keyin 18 jılğa sottalıp, policeydiñ ölimine äkep soqqan tärtipsizdikter wyımdastırdı dep ayıptalğan. Keyingi jıldarı qwqıq qorğauşılar 68 jastağı dissidenttiñ densaulığınıñ naşarlauına alañdap, dereu bosatu turalı bastama kötergen. Biıl tamız ayında Atabekpen türmede kezdeskennen keyin Wlttıq aldın alu tetiginiñ qatısuşıları aqınnıñ jağdayı müşkil ekenin habarlağan edi.
Aron Atabekti «sayasi twtqın» retinde ataluına birden-bir sebep – onıñ Şañıraq oqiğasına deyin qoğamdıq-sayasi belsendilikpen aynalısuı. Ötkir közqarası men azamattıq wstanımı negizinde qwqıqtıq ädildikti talap etip, bilikti jii sınağan. 1986 jılı Jeltoqsan oqiğasına qatısqan. Tarihi oqiğanıñ qayta qaralıp, şınayı bağalanuına atsalısqan. 1989 jılı «Jerwyıq» wlttıq-qoğamdıq qozğalısın qwrdı. 90-şı jıldardıñ basında beyresmi-tirkeusiz «Alaş» partiyasına törağalıq etip, osımen attas gazetti basıp şığarğan. Ol abaqtıda oqşau otırsa da 0publicistikalıq jäne ädebi şığarmaşılığın tastamadı, eldegi jağdayğa qal-qadirinşe ärdayım ün qosıp otıradı. Atası Atabek quğın-sürgin qwrbanı bolğan. Qazirgi Qazaq Wlttıq universitetiniñ (filologiya fakul'teti) 1974 jılğı tülegi.
Şañıraq oqiğası
2006 jılğı 14 şildede Almatı biligi Şañıraq eldimekeniniñ twrğındarı jerdi zañsız ielendi degen uäjben üylerdi sürmek bolğanda qarsılıq bildirgen jwrtqa qarsı arnayı jasaq pen policiyanı qoldanğan. Bar tabısı men eñbegin jwmsap twrğızğan baspanasın kül-qoqısqa aynaluın qalamağan qaraşa jwrt «qara şañırağın» qorğauğa tırısıp baqtı. Talabın beybit türde bildirgen. Dese de halıq tilin taba almağan bilik qaqıtığısqa jol berip, oqiğa 24 jastağı policey ölimimen ayaqtalğan.
Qoğam nazarın audarğan şulı iste bwl jağdayğa bilik birneşe şañıraqtıq pen sonda bolğan aqın äri dissident Aron Atabekti kinäli dep taptı. Aron Atabek 18 jılğa, Qwrmanğazı Ötegenov 16 jılğa, Erğanat Taranşiev 15 jılğa, Rüstem Twyaqov 14 jılğa sottaldı. Soñğı atalğan eki azamattıñ merziminen bwrın şarttı türde bostandıqqa şığaru jönindegi ötinişi qanağattandırılıp, 2018 jılı bosap şıqtı. Al wzaq uaıtqa sottalğan Ötegenovtıñ jazasına 2013 jılı türme äkimşiligi qızmetkerleriniñ «zañdı talabına bağınbau» ayıbı boyınşa tağı 2,5 jıl qosılıp, barlığı 18,5 jılğa wlğayğan.
Aron Atabek jazasınıñ köp böligin özi twratın Almatı qalasınan alıs ornalasqan türmelerde ötep kelgen. Aşıq derekterge qarağanda, keyingi jeti jıldan asa uaqıt, 2014 jıldıñ säuirinen bastap Pavlodardıñ uaqıtşa tergeu izolyatorında otırdı. Atabek bwl jerge Qarağandı oblısı Qarajal qalasındağı koloniyadan etappen jiberilgen. Sonımen qosa, onı eki ret Qostanay oblısı Arqalıq qalasındağı ömir boyına sottalğandar jatatın«qazaqstandıq Guantanamo» sanalatın «jabıq» türmege wstap jazalağan.
Qwqıq qorğauşılar men özi «jazıqsız sottalıp, azap şekken» dep esepteytin Aron Atabekke 2010 jılı küzde«Twtqındağı jasampaz» (Imprisoned artist) nominaciyası boyınşa Freedom to Create halıqaralıq sıylığı berildi.
Aron Atabektiñ eki qızı, bir wlı bar.


text:
Dekabr on doquzı, cuma kününe baqqanda, Qırım ile memuriy sıñırda nezaret noqtalarında maşinalarnıñ nevbeti azlaştı, amma vaziyet ep kergindir.
Bu aqta Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Bugün saba yarımadağa «Kalançak», «Çaplinka», «Çonğar» kiriş noqtalarından yol alğan yük maşinalarınıñ nevbeti er birinde 400 maşinanı teşkil ete», – denile sıñır hızmetiniñ beyanatında.
«Ukraina Devlet sıñır hızmeti maşinalarnıñ qayd etüv ketişatını tezleştirmek içün areket ete. Şu cumlden, sıñır bölükleriniñ ve naqliyatnıñ qayd etilmesi içün qoşma iş yerlerniñ teşkil etilmesi nazarda tutıla»,– deyler Devlet sıñır hızmetinde.
Mında şunı da qayd eteler ki, Qırımğa yol alğan vatandaşlar öz sualleri ile (044) 527-63-63 telefon nomerası boyunca muracaat ete bileler.


text:
"Hizb ut-Tahrir davası" iştirakçisi Teymur Abdullayevniñ (birinci Aqmescit gruppası) qadını Alime Abdullayeva, o, aqayınen körüşüvde qırımtatarca laf etkeni içün, Rusiye SİZOsınıñ hadimleri körüşüvni qısqarttı, dep ayta. Bunı "Qırım birdemligi" cemiye birleşmesi haber ete.
Körüşüv avgust 23-ünde edi. Teymur Abdullayev aytqanına köre, ruhset berilgen eki saat yerine, olar sadece bir saat qonuşıp oldı.
"Aqayımnen körüşüv daat 13:00 olacaq edi. SİZOğa meni bir on beşte çağırttılar. 10 daqqadan camğa taqıldatıp, Teymur laf arası qırımtatar sözlerini qoşqanı içün ihtar ettiler. Ekinci kere, 15 daqqadan soñ, menim tarafıma bir qız kirip, biz rus tilinde laf etmegenimiz içün körüşüvni şimdi toqtatır, dep ayttı",- ikâye ete qadın.
Alime Abdullayeva, laqırdı bütünley qırımtatarca olmadı, sadece bir qaç laf-ibere qoşuldı, dep qoşa.
Başqa menbalardan qadın sözleriniñ tasdıqı yoq.
Temur Abdullayev, birinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisidir. 2019 senesi iyün 18-inde Şimaliy Kavkaz arbiy bölge mahkemesi onı şiddetli rejim koloniyasında 17 yıllıq apis müddetini maküm etti.


text:
Qırımtatar asıllı ukrainalı rejissör Nariman Aliyevniñ "Evge" filmini sentâbr 20-nde TRT 2 Türkiye kanalında kösterecekler. Bunıñ aqqında Aliyev öz Facebook saifesinde yazdı.
"Mında Neşirciler forumınıñ ve Odesa International Film Festivaliniñ programmalarını ögrengence, film Türkiyede televizion premyerası tarihını aldı. Sentâbr 20-sinde saat 21:30 TRT 2 kanalında", - haber etti rejissör.
Hatırlatamız, martnıñ 18-nden başlap «Evge» filmini online baqmaq mümkün.
Qırımtatar rejissöri Nariman Aliyevniñ «Evge» filmi «Eñ eyi uzun film» nominatsiyasında «Kinokolo» Ukraina kinokritikleri milliy mukâfatını aldı. Levha 7-inci Halqara Bosfor film festivaliniñ eñ eyi çetel filmi olaraq tanıldı.
Nariman Aliyevniñ filmi «Oskar» mukâfatınıñ long listine kirdi. Film, Odesa halqara film festivalinde gran-pri qazandı.
Aliyevniñ «Evge» filmi Cannes festivaliniñ «Ayrı bir baqış» yarış programmasınıñ iştirakçisi edi, Bükreşteki halqara kinofestivalinde eñ eyi film mukâfatını qazandı.
Süjetke köre, baş qaraman Mustafanıñ (bu rolni qırımtatar asıllı ukrainalı oyuncı ve rejissör Ahtem Seitablayev – QA) büyük oğlu Ukraina şarqındaki cenkte elâk ola. O, onı vatanda, Rusiye işğal etken Qırımda defin etmege qarar ala. Küçük oğlu ve elâk olğan oğlunıñ naaşınen beraber Mustafa yarımadağa yol ala.
Nariman Aliyev — qırımtatar rejissöri, «Qırım ikâyeleriniñ» (qısqa levha) müellifi. «Sensiz» filmi 66-ncı Berlin kinofestivaliniñ Generation 14+ çerçivesinde taqdim etilgen edi. Aliyev öz işlerinde qırımtatarlarnıñ qoranta munasebetlerini, anane ve turmuşını köstere.


text:
İşğal etilgen Qırımda GSM-sıqlıqları 4-6 ay devamında mezattan satıla bilecek, dedi Roskomnadzornıñ başı Aleksandr Jarov, dep haber ete «İnterfaks».
Onıñ sözlerine köre, radiosıqlıqları boyunca Devlet komissiyası mezat aqqında daa qarar almadı, amma 900 ve 1800 MGts (2G ve 4G) sıqlıqlarını mezatqa qoymaq içün musaade vesiqanı elde etti.
Jarov şunı da bildirdi ki, kelecek sene Qırımda 3G ve LTE (4G) sıqlıqlarınıñ mezadı ola bile
Şimdi işğal etilgen Qırımda mobil bağ hızmetini «K-Telekom» rusiyeli operatorı ve 3G-operator «Trimob» alıp baralar.


text:
Polietilen
Polietilen — aq töstäge termoplastik qatı material. Ul qulğa parafin kebek maylı bulıp toyıla.
Polietilen az ğına yaqtıra torğan zäñgärsu yalqın belän yana. Kislota, selte, oksidlaştıruçı (kaliy permanganatı) eremälär aña tä'sir itmi. Quyırtılğan nitrat kislotası polietilennı cimerä.
Bu polimernıñ küp kenä qullanılışları sezgä hiçşiksez bilgele. Yaxşı dielektrik bularaq, anı törle elemtä çaralarında, yuğarı yışlıqlı äsbaplarda elektr ütkärgeçlären häm kabellärne izolätsiäläw öçen qullanalar.
Polietilen plenkalarnıñ sunı häm gaznı ütkärmäwe alarnı törle äyberlärne, azıq produktların törü materialı itep qullanırğa mömkinlek birä. Awıl xucalığında mondıy plenkalar teplitsalar qoru, kanallarda häm susaqlağıçlarda sunı filtrlağanda yuğaltularnı buldırmaw, ciläk-cimeş kul'turaların häm yäş ağaçlarnı qaplap salqın tiüdän saqlaw h. b. öçen qullanıla.
Polietilennıñ ximik yaqtan totrıqlı buluı, anı törle torbalar, ximik apparatlar tözü eşendä detal'lär eşläw, ximik agressiv sıyıqlıqlarnı saqlaw häm küçerep yörtü öçen sawıtlar yasawda qullanırğa mömkinlek birä.
Polietilennan bik küp sanda könküreş äyberläre: şeşälär, krujkalar, törü paketları h. b. yasıylar.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Fransanıñ Milliy meclisindeki «Fransa-Ukraina» dostluq gruppasınıñ reisi Valeriya For-Muntân başlığında fransız parlamentarlarını «Qırımda işğalci ukümet ile er türlü alâqalarğa yol bermemege» davet etti.
Bunı aprel 6-da Ukraina devleti başlığınıñ matbuat hizmeti Poroşenkonıñ fransız parlamentarları ile körüşüvi neticesi boyunca bildirdi.
Bildirüvde: «Prezident parlamentarnı Qırımda işğalci ukümet ile er türlü alâqalarğa yol bermemek içün öz noqtai-nazarlarını faal surette ifade etmege davet etti», – denile.
Rusiye ukümeti, ecnebiy vatandaşlarnı Qırım territoriyasına davet etip, onıñ işğalini qanuniyleştirmege tırışa.
Ukraina Tış işleri nazirliginde, ecnebiy siyasetçilerniñ Qırım ziyaretleri resmiy statusqa malik degil, dep defalarca bildirdiler. Ukraina tış işleri muessisesi ecnebiy vatandaşlar ve vatandaşsız şahıslarnı Qırımğa qanunsız barmaqtan saqındıra.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Lvivde sentâbrniñ 22-sinde Lvivde 26-ncı Neşirciler forumı çerçivesinde "Qırım incirini cıyaraq" şiiriyet ve nesir oqumaları keçecek. Bunı öz Facebook saifesinde Qırım evi bildire.
Teşkilciler, tedbir vaqtında "Qırım inciri" birinci qırımtatar ve ukrain edebiyat antologiyasınıñ taqdimi olacağını haber ete. Taqdimde Qırım ve Ukraina şairler ve nesircileri, "Qırım inciri" yarışınıñ ğalipleri iştirak etecek.
Eserlerni, Maryana Savka, Seyare Kokça, Mayye Safet, Yeva Rayskaya, Galina Kruk, Roksolana Jarkova, Maryana Kiyanovskaya, Yekaterina Kalitko, Vladimir Beglov, Anastasiya Levkova ve Alim Aliyev oquycaqlar.
Oqumalar, Balalar ve gençlik içün birinci ukrain teatriniñ binaşında keçirilecek.
“Qırım inciri” yazıcılar yarışı 2018 senesi yazda ilân etildi, konkurs eserleriniñ qabul etüvi oktâbrniñ 31-inde bitti. Bu vaqıt devamında jüri azaları, “Ukrain tilinde Qırım aqqında nesir”, “Qırımtatar tilinde nesir”, “Ukrain tilinde Qırım aqqında şiiriyet”, “Qırımtatar tilinde şiiriyet”, “Qadın nazarı”, “Qırımtatar tilinden ukrain tiline tercime”, “Ukrain tilinden qırımtatar tiline tercime” nominatsiyalarında 135 müelliften 244 iş aldı.
Edebiy yarışnıñ jüri erkânına «Qırım eviniñ» program müdiri Alim Aliyev, yazıcı Yekaterika Kalitko, kino stsenaristi Andrey Kurkov, Ukraina yazıcılar birliginiñ azası Şevket Yunusov ve digerleri kirdi.
Dekabrniñ 1-den 2-sinece Qırım evinde, "Qırım inciri” yarışını yekünlegen, “Qırım inciri” ilk ukrain-qırımtatar edebiy festivali keçirilecek.


text:
Nijniy Novgorodnıñ halqara ava limanı uçuşlarnıñ yaz cedveli şekillendirilmesini aydınlatıp, Qırım ava seferleri olacağını bildirdi. Ava limanınıñ matbuat hızmeti bildire ki, Aqmescit ava seferleri aftada üç kere, salı, cumaertesi ve bazar künleri olacaq.
«Yaz cedveli 2015 senesi mart 29-dan itibaren Striginoda tolusınen işke tüşürilecek», – dep qayd ettiler ava limanınıñ matbuat hızmetinde.
Cedvelge binaen, «Ural ava yollarınıñ» ilk Aqmescit uçuşı mayıs 16-da olacaqtır.
«Mayıs 19-dan itibaren salı künleri, mayıs 31-den itibaren de bazar künleri ava seferleri olacaq. Böylece, yaz mevsimi başlağanına qadar Striginodan Qırımğa aftada üç kere kelip çıqmaq mümkün olacaq.
Yol süresi 2 saat 45 daqqanı teşkil etecek, uçuşlarda Airbus A320 uçaqları qullanılacaq. Biletler endi satıla», – aytıla beyanatta.
Malüm olğanı kibi, Ukrainanıñ Devlet aviatsiya hızmeti noyabr 19-da Rusiye ava şirketleriniñ Ukraina ava boşluğını bozğanları içün cezalar aqqında 1923 qararnı qabul etti. İşğal etilgen Qırımnıñ ava boşluğı aqqında laf kete. Cezalarnıñ miqdarı 261 million 528 biñ grivnanı teşkil etmekte.
2014 senesi avgust ayında Ukraina devlet aviatsiya hızmeti Rusiye ava şirketlerini 106 mln grivnağa cezalağan edi.


text:
Qırım ve Aqyar işleri boyunca Ukraina devlet hızmeti yanında cemaat şurasını teşkil etecekler. Bu teşebbüs «Fevral 20 künü uquq qoruyıcı gruppası» cemaat teşkilâtınıñ reisi Aleksandr Liyevke ait.
Kiyevde teşebbüs gruppasınıñ teşkil etilmesi boyunca iş toplaşuvı endi keçti, dedi Liyev Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ malümatına köre, işbu toplaşuvnı Qırım ve Aqyar işleri boyunca Ukraina devlet hızmetiniñ başı Nariman Ustayev keçirdi. Mında Qırım cemaatçı ve uquq qoruyıcıları iştirak etti.
«Bu cemaat şurası bütün Qırım cemaat teşkilâtları ve Devlet hızmeti arasında bağlayıcı olmalıdır. Planlarımızğa köre, bu cemaat şurası Qırım ve onıñ işğal etilmesine bağlı olğan bütün uquqiy qararlarnıñ cemaat muzakeresi içün meydançıq olmalıdır. Maqsadımız – iç bir uquqiy vesiqa qırımlılarnıñ muzakeresi olmadan qabul etilmemeli», – dey Liyev.
O dey ki, cemaat şurasına vekillerni rey berüv vastası ile saylaycaqlar. «Vekillerniñ Qırım ve onıñ işğal etilmesine bağlı olğan meselelerde yapqan işi diqqatqa alınacaq», – dey Liyev.
Qırım ve Aqyar işleri boyunca Ukraina devlet hızmeti yanında cemaat şurasınıñ ilk toplaşuvı aprel ayında olacaqtır.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Oktâbrniñ 11-nde saba Bağçasarayda tutılğan altı qırımtatarı, rus silâlı hızmetlerinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında şeklene. Bunı Qırım.Aqiqatqa tevqif etilgen Seyran Saliyevniñ advokatı Mammet Mambetov haber etti.
Advokat: «FSB binasında tevqif protokolı tizildi. (Rusiye Konstitutsiyasındaki – QA) 51-nci maddege esaslanıp, o (advokatnıñ müşterisi – QA) sorğundan keçmege razı olmadı. Şimdi o muvaqqat apishanege alıp ketile, yarın oña qarşı tedbir qararı qabul etilmek mümkün. O 205.5 maddesiniñ 2 qısımına binaen, yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azası olğanında şeklene», – dep, Saliyevniñ vaziyetini añlattı.
Tutılğan başqa adamlarğa da qarşı taqiqat tedbirleri ve sorğular keçirile, dep ayttı Mambetov.
Oktâbrniñ 11-nde, çarşenbe künü, Bağçasarayda rus silâlı hızmetleri bir-qaç qırımtatarınıñ, musulmannıñ evinde tintüv keçirgeni malüm oldı.
Rus haber vastaları, Rusiye Federal telükesizlik hızmetiniñ (FSB) matbuat hızmetine atıf etip, Qırımda silâlı hızmetler Rusiyede ve onıñ işğaline keçken Qırımda yasaq etilgen«Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ Bağçasaraydaki üceyresini yoq etkenlerini haber etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep saya. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleridir.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Qayd etilgen aman-aman 52 million saylayıcı şeer yolbaşçıları ve diger yerli memurlarnı saylaycaq.
Altı eñ büyük firqa, şu cümleden muhalifet Cumhuriyet halq firqası, namzetlerini kösterdi.
Erdoğan ve onıñ etrafındaki insanlarnıñ adı-şanına qabarcılıq davaları menfiy tesir etkendir. İnternette vazife cinayetine memurlarnıñ alâqasını tasdiqlağan ses linkleri peyda oldı.
Saylavlar arfesinde memlekette Twitter ve YouTube populâr resurslarına qullanıcılarnıñ irişimi blok etildi. Turkiye akimiyetiniñ areketleri halqara teñkidke oğradı.


text:
Keriç köpüri qurucılığında asfaltnıñ aşağı qatı töşeliğ başlandı. «Qırım köpüri» matbuat merkezi haber etkeni kibi, asfaltnıñ üstteki qatı köpürniñ yolu bütünley azır olğan soñ töşelecek.
Qurucı şirketiniñ bergen malümatına köre, Tuzla adasında tahminen 200 metrlik mesafede işler yapılğan.
«Yapqanımız bütün azırlıq işleri, alfatl-beton töşlmesi ve yapılğan işniñ keyfiyetiniñ ciddiy nezareti – bütün bular Qırım köpürinde yüksek keyfiyetli asfaltnıñ olmasını teminleycek», – dep tarif etti Rosavtodornıñ «Taman» FKU yollar idaresiniñ baş muendisi Yüriy Safarov.
Keriç boğazında köpür qurucılığı aqqında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım işğalinden soñ birden ilân etti. Köpürni 2018 senesine qadar qurmağa, 2019 senesi yazda ise çalıştırmağa vade ettiler.
İyül başında «Krımskiy most» haber merkezi Keriç boğazındaki Rusiyeden Qırımğa köpür qurucılığınıñ fiyatı 227,92 mlrd ruble teşkil etkenini bildirgen edi.
Bundan evel Rusiye ükümeti Keriç boğazındaki köpürniñ demir yol qısmınıñ vaqtınca açılmasını bir yılğa qaldırdı – 2018 senesi dekabr ayından 2019 senesi dekabr ayına.
Ukraina tarafı 2014 senesi Qırım işğalinden soñ Rusiye ile köpür qurucılığı añlaşmasından ayırıldı.


text:
Kyivdeki Halqara munasebetler institutınıñ binasında aprelniñ 18-nde «Kremlniñ mabüsleri» sergisi açıldı. Sergide Rusiye akimiyeti tutqan ve mahküm etken ukrain ve qırımtatarlarnıñ fotoresimleri ve tercimeiyalları numayış etildi.
Açılış merasiminde qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev ve Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar iştirak ettiler, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Cemilev «Kremlniñ mabüsleri» ekspozitsiyası insanlarğa siyasiy mabüslerniñ taqdirlerini hatırlatmalı, dep qayd etti.
«Mında apiste bulunğan insanlarnıñ, Kreml mabüsleriniñ fotosüretleri taqdim etildi. Bu insanlar areketsizlik, haos, hainlik şaraitlerinde işğalcilerge tirenmek içün cesaret taptı. Olarnıñ azat etilüvi içün elimizden kelgenini yapmaq bizim borcumızdır», – dep ayttı o.
Emine Ceppar ise Ukrainada ve dünyanıñ diger memleketlerinde siyasiy mabüsler aqqında bilmek kerekler, dep qayd etti.
«Bu insanlarnıñ ikâyelerini bilmek kerekmiz. Olar apiste olsa da, olarnıñ insan ikâyeleri bar», – dedi o.
Cepparnıñ aytqanına köre, bu sergini eñ bir çoq insan, şu cümleden çetelde körgen edi.
Ekspozitsiya taqdim etilgen soñ Cemilev istegen er keske Qırım tarihçısı Gülnara Bekirova ve Ukraina haber siyaseti neşir etken «Mustafa Cemilev. Liderniñ yolu» kitabını imzaladı.
Ekspozitsiya işğalden qurtaruv ve Qırımnıñ haber boşluğınıñ reintegratsiya meselelerine bağışlanğan halqara konferentsiya çerçivesinde keçirildi.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, fevralnıñ 26-nda, cuma künü, Qırımnıñ işğalden azat etilüvi ve reintegratsiyası içün yapılğan tedbirler aqqında ferman imzaladı. Bu aqta o, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününe bağışlanğan çıqışında bildirdi.
"Bugün Qırım yarımadasınıñ işğalden azat etilmesi ve reintegratsiyası içün yapılğan mahsus tedbirler aqqında ferman imzaladım. Şu cümleden, ükümetke "Qırım platforması"nı ve bundan ğayrı qırımtatar tiliniñ, medeniyetiniñ inkişafı ve desteklenmesi ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağanlarnıñ aqlarınıñ qorunması içün tedbirlerni teşkil etmek ve areketke ketirmek buyurulğan", – dedi o.
Ukraina prezidentiniñ resmiy sayytında ferman şimdilik daa yayınlanmağan.
Evel, Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar, nazirlik Qırım MC Ukraian prezidentiniñ Daimits temsilciligi ile beraberlikte Ukraina Milily tekelüsizlik vu mudafaa şurasınıñ baqıluvına Qırımnı işğalden azat etüv strategiyasını yolladı, dep haber etken edi.
Fevralniñ 26-nda cemaatçılıqnıñ teşebbüsi ile «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» qayd etile. 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.