text:
Tatarstan başqalasında Saban tuyları ütte...
21 yün, şimbä Qazan öçen bäyräm kön. Tatarstan başqalasınıñ 7 rayonında dä bäyräm çaraları ütä. Qazannıñ Waxitov rayonı Saban tuyın Üzäk yal parkında ütkärde, Mäskäw rayonı xakimiätläre batırlarnı «Tasma» stadionında köräşterde, İdel buyı rayonı xalqı Därwişlär bistäsendäge Qayınlıqqa bardı, Aviatözeleş rayonı xakimiätläre millättäşlärebezne «Rubin» stadionına häm parkqa çaqırdı, Yaña-Savin rayonı Qazansu yılğası yarında Saban tuyın ütkärde, Kirov rayonı xalqı Aqqoş küle yarında bäyräm itte. Şähär eçendäge mäydannarğa ğadi tramvay-troleybus yörsä, şähärdän çitkä avtobuslar taşıp tordı. Qazan xalqı bu ayda berençe cäyge köngä söyenep, yaqtı töstäge kiemnärdän ide. Ara tirä tübätäy kigän abzıylarnı da oçratıp buldı.
Qayınlıqtağı saban tuyında Prezident Mintimer Şäymiev ta buldı, Sverdlaw ölkäse gubernatorı Eduard Rossel dä qatnaştı. Başqalanıñ här rayonında diärlek, kilgän qunaqlarnı qarşı aldılar. Kirov rayonı bäyrämendä mäsälän Sember ölkäse häm Çuaşstan respublikası qunaqları bar ide. Aqqoş külendäge Saban tuyında xalıqnıñ milli bäyrämebez belän parlament räise Färit Möxämmätşin qotladı.Äle kiçä genä başqalada bulıp uzğan tatar internetçıları seminarında qatnaşuçılar da, şul uq Saban tuyında buldı.
Ğadi xalıq arasında, tar ğına yullarda etelep yörgäç, kirtä belän äyländerep alğan mäydan yanında kildek. Andağı qapqa saqçıları belän, fiker alışıp alğannan soñ, şuşı mäydanğa ütep kerä aldıq. Aqqoş külendä atqan fontannar, mäydanğa üzenä kürä ber yäm birep tordı. Mäydän buylap tezelep kitkän urındıqlarda, Saban tuyına kilgän qunaqlarnı, sportçılarnı, oyıştıruçılarnı kürep bula ide. Ber yaqta köräş kelämnäre cäyelgän, ikençe ber cirdä artistlar cırlap tora. Ber qırıyda, «TAİF» dip yazılğan külmäklärdän ber törkem, arqan tartu bäygesenä äzerlänä ide. Saban tuyında xämer, araqı satmaw turında süz waqıt-waqıt kütärelsä dä, bu ulı aña qolaq saluçı bulmadı. Kiştälärdä sırası da, araqısı da tezelep tordı. Läkin iserep, aunap yatuçılar küzgä çalınmadı. Şuşında uq milli azıqlar, öçpoçmaq, pärämäçlär dä satıldı, xätta qıstıbıy belän göbädiädän dä awız itep buldı bu bäyrämdä.
Älege bäyrämdä, törle din häm millät ähellären kürep buldı. Ber yaqta Krişnağa ışanuçılar küñel açıp, cırlap utırsa, ikençe ber cirdä, ikona, pravoslav dinenä qarağan äyberlärne satalar ide. Hawada qızdırılğan it ise taralğan, çäy eçüçelär dä, sumsa aşawçılar da bar. Bağanağa menü häm awış ağaçtan yörü bäygelärendä kübräk balalar qatnaştı. Alar yanında, äti-änilär dä, äbi-babalar da bulıp, alarğa köç birep tordı. Ölkän buyın tatarları öçen saban tuyı yäşlek istälekläre belän bäyle, bälkem şuña da ğädättä moñsu küzle äbilär häm babaylar , bäyrämdä şat ide.
Bikä Timerova, Qazan.


c: text/html

text:
Miñtimer Şäymiev: qorallanğan, läkin qurqınıç tügel
İnde xäbär itkänebezçä, sişämbe könne Tatarstan prezidentın qorallandırdılar. Prezidentqa büläk itep Saqlanu ministrı Sergey İvanov isemennän 9 kalibrlı «Makarov» pistoletı tapşırıldı. Büläk oşadı bulsa kiräk. Miñtimer Şäymiev üze bu xaqta: «qorallanğan, läkin qurqınıç tügel» dip şayarttı häm bu qoralnı berqayçan da qullanmıyaçağına ışandırdı. İsemle pistoletnı İdel bue-Ural xärbi okrugı ğäskärläre başlığı Aleksandr Baranov tapşırdı. Läkin general-polkovnik Baranov Qazanğa monıñ öçen genä kilmägän ide. Kiçä ul tağın ber büläkläw tantanasında qatnaştı. 2001 yılda 26 xärbi uqu yortları arasında iñ yaxşısı itep bıyıl üzeneñ 136 yıllığın bäyräm itüçe Qazan tank mäktäbe bilgelängän. Şuşı uñaydan Aleksandr Baranov tank mäktäbenä Küçmä qızıl bayraq tapşırdı. Tatarstan xökümäte dä üz çiratında küçtänäçsez qalmadı. Uçilişçeğa 2 fatir bülenep birelde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Öfönöñ Yañı küper, Puşkin häm Frunze uramdarı kiźeleşendä urınlaşqan kvartalda yäşäwselärźeñ oyoştorow yıyılışında yämäğät üźidäralığı şunday isem aldı. Watandaştar üźźäreneñ qanunlı mänfäğättären yaqlaw ösön berläşkän. Töp säbäp -xökömdarźarźıñ oşo kvartaldan ber ğäiläne küsereregä teläwe. Ämmä bında yäşäwselär äytewensä, bıl säbäp artında ikense säbäp tä bar. Yorttar töźöüse şirqät bında sirattağı bina halırğa niätläy. Öźtän töşkän farman buyınsa bında awır texnika kilterelä. Yäşäwselär traktor aźtına yatabıź tip qurqıtqas qına, çinovniktar texnikağa kitergä quşqan. 570-se kvartal batalionınıñ üź kombatı la bar. Kvartal batalionı 2000 häm 2004 yıldarźa Vladimir Putin ösön birelgän tawıştarźı kire alıu turahında räsäy prezidentına,üźäk haylaw komissiahına xat yebärgän. İldeñ ğäźel barlıq watandaştarın da ular şulay itergä saqıra. Düşämbe irtän 570-se batalion qoymalarğa lozunğılar elgäyne. Kese yoma häm yoma köndärendä kvartalda pikettar dawam itäsäk. Başnyus säxifähe xäbär itewensä, piket oyoştorowsılar berläşkän oppozisianıñ koordinasia şurahına la möräjäğät itkän. Frunze uramındağı ağas yorttar inde küptän yäşärgä yaraqhıź tip tabılğan häm iźke yorttarźı hütew buyınsa prezident programmahına inderelgän. Ämmä bında yäşäwselär torlaq mayźanı normalarına yawap birmägän fatirźar birelmäyensä yäşäşägn urındarınan küserelä. Berläşkän oppozisia kvartal mäsälälärenän dä fayźa küreregä buldı. Miźaldıñ ikense yağı la bar. Öfönöñ bıl rayonında fatirźar bik qimmät. Berźän qalanıñ urtahı, ikensenän administrativ binalar źa oşonda tierlek urınlaşqan. Ağiźel yılğahı la ergälä genä. Bılarźıñ barıhı la torlaq xaqın arttıra la inde. Küptär torlaq yorttar hütelewen belep qalğas, unda sit keşelärźe yaźźıra başlağan. Buşqa tügel, älbittä. 600 meñ humğa yetä. Huñınan öy hütelgäs, xuja la, tege sit keşelär źä fatir ala. Öfö qala xäkimiätenän xäbär itewźärensä, ber fatirźa 120 keşe yaźılğan bulğan. Qanun buyınsa, äy hütelgäs ularźıñ här berehen fatir menän tämin itergä käräk. Xäźer bına şul problema qabırğahı menän kilep törtöldö. Bıl 570 kvartal batalionın ğına borsoğan mäsälä tügel, bıl mäsälä xäźer totaş qala ösön möhim. Sönki qasandır kökört tultırılğan bıl miskäneñ dä şartlawı ixtimal. Ägär berläşkän oppozisia oźta eş ithä, ul waqıtta iźkergän torlaqta yäşäwse tiźtälägän meñ keşeneñ Putin ösön birelgän tawıştarın kire alıuı ixtimal. 570-se kvartal respublika yortonan yıraq tügel urınlaşqan. Ämmä bıl xälgä qarata äle qala çinovniktarınıñ da, prezident xäkimiätenän dä añlatma yuq.


text:
Möxämmät Päyğämbär karikaturaların berençelärdän bulıp küçerep bastırğan ber Norvegiä jurnalı möxärrire bügen möselmannardan räsmi räweştä ğafu ütende.
Vebjoern Selbekk Daniä basmasında çıqqan räsemnärne Magazinet jurnalında küçerep bastırunı moñarçı yaqlap kilsä dä, xäzer bu ğämälneñ möselmannar öçen ni qädär awır buluın añlamağanmın di.
Osloda matbuğat oçraşuında ul Norvegiä İslam Şurası räise Möxämmät Hamdan belän qul qısıştı. Hamdan ğafu ütenüne qabul itte häm monnan arı Selbekka yanağan keşe İslam Şurasına yanağan dip sanalaçaq dide.
Dönyanıñ başqa urınnarında karikaturalarğa protest çaraları, demonstratsiälär däwam itte. Malayziäneñ iñ zur şähäre Kuala Lumpurda Daniä ilçelege qarşında 3 meñläp keşe protest bedlerde. İslamabad häm Dakadağı protest çaralarında 5-är meñläp keşe qatnaştı.


text:
Libia yuğarı mäxkamäse çit il tabiblarına ülem qararın raslasa da, kileşügä ömet bar
Libia yuğarı mäxkämäse, yözlärçä Libialı balağa belä torıp Aids virusı yoqtırğanı öçen 5 Bolğar şäfqat totaşı häm ber Fälestin tabıbın ülemgä hökem itte. Üzläreneñ ğayepsez buluın däğwä itkän tabiblärneñ ülemgä hökem itelüe qararı, xalıqara cämäğatçelektä cäñcäl çığardı. Bu isä dönyadañ çikläşterelgän Libianı, könbatış belän bäyläneşlären yaxşırtuda zur kertä.
1999nçı yıldañ berle törmädä utırğan 6 tabib, üzläreneñ ğayepsez buluların däğwä itä. Häm ğayepne tanu öçen, üzläreneñ cäberlängän buluların belderä.
Çit-il sälämätlek belgeçläre, moña Bänğazi xästäxanäsendäge medisina-cihazlar häm alarnıñ paqlıq şartlarınıñ citezsezlege säbäbçe bulırğa mömkin dip farazliy.
Räsmilär kileşergä mömkiçilek tua digän ömittä torğanda ğına, bügen üterü qararı raslandı. Qararnıñ qabul itelüenä qaramastañ söyläşülär däwam itär dip kötelä.
Mäxkämä näticälären yaqınnañ küzätüçe Bulğar jurnalist, Momçil İndzhov, härber kileşüdä iñ zur qoral - aqça dip isäble.
“Üterü qararı qabul itelep ber niçä minuttañ soñ, Aids yoqtırğan balalarnıñ äni-ätiläre kileşü bulğanıñ inqar itte. Yewropa Komissiäsı da, kileşü xaqında räsmi mäğlümätnıñ bulmawıñ belderde. Räsmi räwiştä tanılğan ber kileşü bulmasa da, ğayri räsmi çığanaqlarğa qarağanda eşneñ aqçada ikäne añlaşıla. Libialılar aqça taläp itä” Läkin Bulgarstan,tabiblar xatası qorbannarı ğailälärenä kompansatsiä tüläwdäñ baş tarta. Şulayda Yewropa Berlege yärdemendä, balalar häm alarnıñ ğailäläre öçen mäxsüs Xäyriyä qaznası inde buldırıldı.
"Üterü qararı qabul itelde. Bu kötelgän oçraq ide. Xäzer inde ber genä ömit bar, ul Libya Yuğarı Ğadellek mäxkämäse. Böten räsmi mömkinçeläklär betkän çağında, barı tik ul ğına bu qararnı kire qağa ala.”
Yewropa Berlege citäkçeläre, tabiblarnı azat itü mömkinçelekläreneñ tabıla alaçağına ömit bağli.
Yewropa Berlegeneñ çirattağı citäkçese Portugalia Prezidentı Jose Socrates, bu eşkä çişeleş tabar öçen qulınnañ kilgän böten mömkinçeleklären qullanaçağın belderde.
Quşma Ştatlar da, Yewropa Berlege belän ber rättän Libyağa bu eşne çişü öçen basım yasi. Bu atna başında Libya Prezidentı Qaddafigä cibärgän xatında AQŞ Prezidentı, Bush, tabiblarnıñ yazmışı mäsäläsen çişüdä yärdem itärgä çaqırdı.


text:
Kön tärtibendä -- AES
Soñğı aylarda, cämäğätçelek fikerençä, älege tözeleşlärdä canlanu sizelä. Başqortstandağı tözeleşkä xökümät tarafınnan zur aqçalar bülenep birelgän, dilär. Şul säbäple, anda tözeleş eşläre däwam itä ikän. Tatarstan atom stansiäseneñ yazmışı äle haman da bilgesez. Xakimiät dairälärendä yış qına elektr energiäse defitsitın dälil itep atom stansiäsen tözüne berdänber yul dip sanıylar.
“Tügäräk östäl” artında söyläşüçelär bu ike tözeleşne dä tuqtatırğa, elektr energiäseneñ bulğanın israf itmäskä, yä başqa al'ternativ çığanaqlar ezlärgä, cämäğätçelekkä uyaw bulırğa digän täqdimnär kerttelär.
Şuşı temağa qağılışlı tağın ber eksklüziv xäbär. Atom stansiälären tözü tarafdarlarına ğibrätle misal da äle ul.
Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı qarşında küptän tügel tözelgän yuridik törkem äğzaları 12 mayda Çiläbe ölkäsenä yul alaçaqlar. Maqsatları: zamanında “Mayak” şirkätendäge qazadan soñ radiatsiä belän pıçranğan tatar awıllarına barıp, andağı ayanıç xällärne üz küzläre belän kürep qaytu. Qunaşaq rayonında urnaşqan Möslim, Tatar Qarbolqası kebek awıllarda xällär bigräk ayanıç ikän. Mäsälän, 600 gä yaqın keşe yäşägän Tatar Qarbolqasında 500 läp keşe yaman şeş xastası belän awırıylar.
Yuristlar törkemendä “Tatarstan-yaña ğasır” telekompaniäse jurnalistları, ğalimnär dä bar, Çallıda alarğa yazuçı Fäwziä Bäyrämova da quşılaçaq.
Axır çiktä yuristlar Rusiäneñ Atom energetikası ministrlığın keşe xoquqların tupas bozğan öçen cawapqa tarttırırğa niätlilär. Bu eşne Bötendönya tatar kongressı iğtibar üzägendä totaçaq.


text:
Bügen Berläşkän Millätlär Oyışması general sekretare Kofi Annan'ğa Yevropa Parlamentınıñ keşe xoquqları ölkäsendäge iñ yuğarı büläge tapşırıldı. Fiker İreklege öçen Saxarov büläge dip isemlängän şuşı büläk Annan'ğa uzğan yılda Bağdadta bomba höcüme waqıtında hälak bulğan Oyışmanıñ wäkile Sergie Vieira de Mello istälege bulraq birelde.
Büläkne alğaç yasağan çığışında Oyışmanıñ general sekretare, terrorğa qarşı global suğış keşe xoquqların bozuğa kiterergä tieş tügel, dip belderde. Şulay uq, may ayınıñ berençe könendä Yevropa Berlegenä 10 yaña äğzane qabul itüne xuplap, Kofi Annan, Berlekne kiñäytü – Yevropa tınıçlığınıñ nigeze bulaçaq, dip belderde: "Tınıçlıqqa sez törle yullar belän kildegez, häm bügen Yevropa Berlegenä taba keşe xoquqları häm xalıqara xezmättäşlek nurı qarıy. Bıyılnıñ berençe mayınnan soñ bu nur tağın da yaqtıraq balqıp toraçaq. İnde 25 äğzalek oyışma bulğaç sez Könçığış belän Könbatış arasındağı büleneşne beteräçäksez. Berlekneñ kiñäyüe – Yevropa qitğasında tınıçlıqnıñ nigeze" dip belderde Kofi Annan.
Annan şulay uq Yevropa Berlegen açıq häm keşelekle tışqı säyäsät alıp barırğa çaqırdı, möhacirlär häm qaçaqlarnı "qorban täkäsenä" äyländermäskä öndäde.


text: LİSSABON - Yewropa Berlege wä Afrika cıyını bügen ike qiytğadan kilgän 80läp il citäkçeläre qatnaşında başlandı. Sammit 7 yılda ber cıyıla, häm buyıl inde anıñ ikeneçese oyıştırıla. Cıyılışta, yaxşı idaräçelek häm iminlek kebek problemnrdan alıp global klimat üzgäreşläre mäsäläsenä qadär kiñ küläm taralğan möhim mäsälälär xaqında söyläşeler dip kötelä. Läkin cıyılışta Zimbabwe Prezidentı Robert Mugabenen dä kilüe säbäble çıqqan qarşılıq, samitkä külägä töşerde. Britaniä premyer ministrı Gordon Brown, Zimbabwe citäkçeseneñ keşe xoquqların bozuına protest belderü maqsatında cıyınnı boykot itte.


text:
Ulyan tatarları Qazanda
Çärşämbe könne Qazanğa Ulyan tatarları delegatsiäse kilep, BTK Başqarma komitetında, Säwdä ministrlığında, Qazan yärminkäse kürgäzmälär üzägendä, Säwdä-İqtisat palatasında buldılar. Şulay uq, Tatarstan Diniä näzärätendä dä oçraşu da qatnaştı. Bu üzençälekle säfär häm tatar eşquarlarınıñ kongress başqarma komitetında oçraşu uzdı.
Ulyan ölkäse tatar eşquarlarınıñ Sember dip atalğan ictimaği oyışması bar. Anı Ulyan gubernatorı kiñäşçese, Sibirkskiy dom kompaniäseneñ general' direktorı Färit Ayupov citäkli. Färit äfände Qazanğa alıp kilgän delegatsiägä Ulyan milli-mädäni avtonomiäse prezidium äğzası Kamil Musin, ölkä zakon çığaru cıyılışı deputatı , Mozaika gäzite baş möxärrire Rasix Ğataullin, Ulyandağı Tatarstan säwdä yortı citäkçese Tälğät Zöbäyerov, eşquarlarnıñ “Sember”oyışmasın iñ başta oyıştırğan Rawil Kuzäxmätov, Mal'wa kompaniäse direktorı Nazıym Minnibaev, Pelikan reklama agentlığı direktorı Ruslan Ğäynetdinov häm bik citdi din eşlekleläre, şulay uq TV jurnalistı Rämis Safin kerä. Eşquarlar häm möselman liderları Qazanda nişläp yöri disägez, cawap bik ğadi – meñ yıllığına äzerlängän tatar märkäze belän tanışu, Tatarstan belän xezmättäşlekne caylaw häm milli eşlärne niçek alıp baru turında kiñäşü niäte belän kilgännär alar. Başqa yaqta niçekter, ä menä Semberdä eşquarlarnıñ möselman din başlıqları belän bergä eşläwe ğädätkä kergän. Ulyan ölkäse möftie Säwbän Söläymanov belän bergä, näzarätneñ eşlär idäräçese häm şähärdäge öç bazarnıñ general' direktorı İldar Safiullin, möfti urınbasarı Rafail Nizametdinov häm Mäskäwdän möfti kiñäşçese Azam Däwlätşin kilgännär.
Urtaq närsä digäne, millätne oyıştıru, ruxi häm matdi tormışnı ber yulı cayğa salu, Tatarstan belän säwdä eşlären kiñäytep cibärü dä tatarlar başlap yörü, milli avtonomiägä dä yärdäm itäçäk.
BTK Başqarma komitetındağı oçraşu da komitet räise Rinat Zakirov milli tormışnıñ bügenge xäle turında söyläde. Ul, Ulyanda bulıp ütkän gubernator saylawlarında bulıp ütkän xezmättäşlekneñ näticäle buluın assızıqladı. Federal' sabantuyın ütkärgän Mäläkäs şähäre başlığı Sergey Morozovnıñ ciñep çığuında tatarlarnıñ da öleşe bar. Gubernator kiñäşçese Färit Ayupov Sergey Morozov isemennän Tatar kongressına häm anıñ citäkçese Rinat Zakirovqa cibärgän räxmät xatın uqıp işetterde.
Bu oçraşuda mädäniät, mäğrifät turında bik küp fikerlär äytelde.
Rinat Zakirov milli mäktäp turında söyläsä, Ruslan Ğäynetdinov, Rasix Ğataullin häm Rämis Safin Sember yaqlarında milli radio, TV kanallarnı kiñäytü turında qızıqlı häm möhim fikerlär äytte. Şulay uq, bu oçraşuda, Ulyan ölkäse Milli mädäni möxtäriäteneñ kiläse comğa könne bulaçaq idärä utırışı turında da äytelde. Rossiädäge iñ yaxşı regional' möxtäriätne oyıştırğan häm ozaq yıllar citäklägän Azat Kurçakov layıqlı yalğa çığu telägen beldergän. Semberlelär anı möxtäriätneñ şäräfle räise itep saylarğa, ä yaña citäkçelekkä Mäläkäs –Dmitrivograd tatar avtonomiäse räise Roza Äxmätcanovanı saylarğa bulğannar. Comğa könne Ulyanda bulaçaq möxtäriät utırışına Rusiä tatarlarınıñ federal' milli mädäni avtonomiäse sovetı räise Rimzil Wäliev baraçaq.
Räfis Cämdixan


text:
Rusiä NATO belän yaña kileşü imzalıy, läkin Belarus mäsäläsendä Könbatış belän kileşmi
NATO häm Rusiä citäkçeläre pänceşämbedä ber-berseneñ üzlärendäge qorallı köçläre statusın bilgelägän kileşüne imzaladı. Litva başqalası Vilnüstä ütkän şuşı tantanada Rusiä yağınnan kileşügä qulın tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, ä NATO öçen berlekneñ general'' sekretare Jaap de Hoop Scheffer quydı. Lavrov Vilnüs oçraşuın Quşma Ştatlar häm Yevropa Berlegeneñ Belarus''täge xakimiatne almaştıru öndämälärenä zarlanu öçen dä faydalandı.
Audio, Jaap de Hoop Scheffer
"NATO-Rusiä şurası konkret, ğämäli xezmättäşlek öçen ifrat ta faydalı ber cıyınğa äylände. Ämma anıñ säyäsi aralaşu alıp baru urınına äylänüe dä bik möhim, bez anda tulısınça kileşmäsäk tä fikerlärebezne açıqtan-açıq belderä alabız. Bu urtaq yanawlarğa urtaq qaraşlar buldıru yulların ezläw häm çın xezmättäşlek ruxında alıp barıla" di NATO general'' sekretare. Yaña ğına ireşelgän kileşü yaqlarğa urtaq xärbi künegülär ütkärü, NATOnıñ Rusiä aşa Äfğanstanğa ğäskärlär, cihazlar häm başqa kiräk-yaraqlar cibärü ölkäsendä zur yardäm bula ala. Anda şuşı ike tarafnıñ - Rusiä häm NATOnıñ - ber-bersendä üz ğäskärläre nindi xoquqi statusqa iä bulaçaq, şul qarala. Moñardan tış bu kileşü, NATOnıñ solıx saqlaw köçlärenä Rusiä xärbi bülekçälären cälep itü eşenä dä bulışaçaq dip farazlana. Yaqlarnıñ xezmättäşlek, urtaq fikergä kilü mäs''äläsenä basım yasawına qaramastan, Vilnüstä alay da ber qarşılıqlı problema kilep çıqtı. Rusiä ministrı Sergey Lavrov anda, Mäskäw Quşma Ştatlar häm Yevropa Berlegeneñ Belarus''täge xakimiatne almaştıruğa öndäwlären kire qağa dip belderde. Çärşämbedä amerikan däwlät sekretare Condoleezza Rice CNN telekanalına Belarus''ne "Yevropadağı soñğı diktatura" dip atağan ide:
Audio, Condoleezza Rice
"Min ayıruça, Yevropa üzägendä berdänber diktatura bulıp qalğan Belarus''tä nindi dä bulsa demokratik täräqqiat kürergä ömetlänäm" digän ide däwlät sekretare Rice. Atnakiç Vilnüstä ul yänä bu mäs''älägä qaytıp,
Audio, Condoleezza Rice
"Belarus'' xökümäte, ni eşlägäne xalıqara cämäğätçelek tarafınnan küzätelep baruın, ul ilneñ şıpırt qına teläsä närsä eşlänä torğan qara ber poçmaq bulmawın belergä tieş" dide. Ber atna elek Yevropa Berlege dä maxsus belderü yasap, anda üz çikläre buyında zalimiattän intekkän ilneñ yäşäwenä yul quya almawın äytkän ide. NATO illäre tışqı eşlär ministrlarınıñ Vilnüs oçraşuında şuşı oyışmağa Ukrainanıñ da quşıluı mäs''äläse qaraldı.
Kärim Kamal


text:
Metronıñ “Tuqay” stansiäsendä G.Tuqay icatı
Qazannıñ meñellığı uñayınnan jurnalistlar belän kön aralaş diärlek matbuğat oçraşuları uza. Yaña tözelüçe obyektlar turında mäğlümat moña qädär şul oçraşularda genä bäyän itelsä. Pänceşämbe könne jurnalistlar Musa Cälil opera häm balet teatrınıñ ni däräcädä qunaqlarnı qarşı alırğa äzer buluı, metronıñ 3 stansiäse torışı belän tanıştılar. Äytergä kiräk, alarda töp eşlär başqarılsa da, waq-töyage äytep betergesez..
Musa Cälil opera häm balet teatrına bez kergändä, ikençe qatqa menä torğan basqıçlarğa altın tösendäge timerlär quyıp mataşalar ide. Eçendä berençe bulıp anıñ bizäleşenä iğtibar itäseñ. Elekke bina belän belän çağıştırırlıq cire yuq. Ä bit bu bina inde 1937 yılda uq tözelgän bulğan. Altınsu töslärneñ küplege küzgä taşlana. Şulay uq milli ornamentlar da iskä alınğan. “İdännär häm tübälärdäge yäşel tösle bizäklär ul tatarnıñ elekke ğöref-ğadätlärennän qalğan”, - dip añlattı teatrnıñ arxitektorı Äxmäträşit Dusiev.İñ ğacäpländergäne lyustralar buldı. Küpme genä soraşsalar da jurnalistlarğa alarnıñ bäyäse äytelmäde. Çexiädän qaytartılğanın ğına bäyän ittelär. 1 tonna da 600 kilolı awırlıqtağı lyustralar häm üzençälekle közgelär teatrnıñ möğayın iñ matur bizägeder. Xäzer Qazannıñ bu teatrında tağın da yuğarı däräcädäge çaralar uzdırıp bulaçağına şik yuq. Çönki barlıq standartları turı kilä. İkençe obyekt – metro ide.
Metronıñ stansiälärenä kilgändä, Balalar dönyası kibete yanındağı cir astı yulınnan kerep kitkäç ük “Tuqay” stansiäsenä kilep çığasıñ. Stansiädä Tuqay icatı belän tanışırğa bula. Anıñ äsärläreneñ panoları yasalıp yata. Barlığı – 22 pano. İnde bersen genä yasıysı qalğan. “Kiçke azan”, “Par at”, “Taz malay” härqaysı mozaika belän törle töslärdä yasalğan. Başqa stansiälärdä dä bizäw eşläre tögällänä. İnde turniketlar da eşli. Kassalar da caylanğan. Şuña da qaramastan avgust azağında äle poyezd belän yörü nasıyp bulmas xalıqqa. Barı metro belän tanışu öçen genä cir astına töşä alaçaqlar, dielde bügen jurnalistlarğa.
Xäzerge waqıtta metro stansiäsen töşep qaraw äle mömkin tügel. Här cirdä adım sayın saqçılar tora. İminlek buldıru nisbätennän dilär.
Rusiädän kilgän militsionerlar, başqa xärbi xezmätkärlär xätta Tatarstan xezmätläre belän isäpläşüne kiräk tä sanamıy. Ğädättän tış xällär ministrlığı İdel buyı-Ural okrugınıñ otryadı citäkçelege Tatarstan cirendä palatkalı lager' qorıp quyğan.
Şähärçektä Qazannıñ 1000 yıllığında iminlek buldıru buyınça törle uqular oyıştırıp yata. Çärşämbe könne alar belän jurnalistlar da tanışırğa bardı. Tatarstannıñ Ğädättän tış xällär ministrı Valeriy Vlasov kilmiçä jurnalistlarğa bernindi mäğlümat birelmäde. Alar barı Rusiägä genä buysınabız dip turıdan-turı belderde.
Landış Xarrasova


text:
Kosovo mäsäläse İminlek Şurasında
Çärşämbedä Berläşkän Millätlär İminlek Şurası Kosovo mäsäläsen tikşerä. 1999 yıldan birle BMO idaräsendä bulsa da, bu töbäk formal räweştä Serbiäneñ ber öleşe bulıp qala. Töbäkneñ kiläçäk statusı turında Belgrad belän Priştina arasında barğan söyläşülär näticä birmäde. New York utırışında Serbiä häm Kosovo albannarı citäkçeläre dä qatnaşa.
İminlek Şurası "troika" dip atalğan aradaşçılar törkeme äzerlägän xisapnı tikşerer dip kötelä. Bu törkemgä Quşma Ştatlar, Yewropa Berlege häm Rusiä wäkilläre kerä. Belgrad belän Priştina arsında 2 yıl barğan söyläşülär näticä birmäde. Här taraf üzenekendä qaldı. Belgrad Kosovoğa kiñ külämdä möstäqillek birergä äzer, läkin bäysezlekkä qarşı çığa. Kosovo albannarı isä bäysezlektän başqa närsägä riza tügel.
Kosovo prezidentı Fatmir Seydiu küptän tügel radiobızğa birgän äñgämäsendä, Kosovo albannarınıñ küpçelege monıñ öçen här qorbanğa äzer dide:
"Kosovo Serbiäsez, anıñ belän bulğan iqtisadi elemtälärsez yäşi ala. Serbiä bezne sınarğa tırışa. Yağni, blokada kertsä, bezneñ qarşı torırlıq köçebez, başqa mömkinlegebez barmı-yuqmı. Bez moña äzer. Kosvo xalqı bäysezlekne satıp alıp bulmağanın belä. Ägär Serbiä köç qullanırğa uylasa, ul kemgä qarşı toraçaq? NATO köçläre Kosovoda köç qullanuğa yul quyılmayaç dip kisätep quydı" di Kosovo prezidentı.
Kosovo citäkçeläre bu fikerlären İminlek Şurasında da äyter dip kötelä. Ämmä Şuranıñ üzendä fiker büleneşe küzätelä.
5 daimi äğzanıñ öçese – Fransiä, Britaniä häm Quşma Ştatlar – söyläşülär waqıtı üzdı, Kosovo mäsäläsen xäl itergä kiräk digän fikerdä.
Qalğan ikese – Qıtay häm, bigräk tä, Rusiä - Kosovonıñ bäysezlegenä qarşı çığa häm söyläşülärne däwam itergä çaqıra.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin, qat-qat, Kosovoğa bäysezlek birelsä, bu şulay uq bäysezlek telägän Könyaq Osetiä, Abxaziä, Dnestr buyı töbäklärenä ürnäk bulaçaq, dip kisätte.
Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov Kosovonıñ bäysezlek iğlan itüe qurqınıç näticälärgä kiteräçäk digän ide:
"Kosovonıñ beryaqlı bäysezlek iğlan itüe häm monıñ qanusız tanıluı ezsez qalmayaçaq, çönki bu Balkanda häm başqa töbäklärdä etärgeç biräçäk. Bu plannar belän yäşägän keşelär, monıñ näticäse öçen cawaplı bulırğa tieş" dide Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı.
Şuşı qarşılıq alğa taba da däwam itsä, Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlege dilbegäne üz qulına alırğa mömkin.
Uzğan atna Brusseldä ütkän sammitta Yewropa Berlegeneñ 27 il citäkçese Kosvo söyläşüläre näticiä birmäde, anıñ xäzerge statusı ozaqqa däwam itä almıy, digän näticä yasağan ide.
Yewropa diplomatları, üzara söyläşkändä, Berlekneñ bar illäre dä, Qıprısnı sanamağanda, Kosovoğa bäysezlek birergä äzer dip belderä.
Yewropa illäre Kosovoğa, xäzerge BMO idaräse urınına 1800 keşelek tınıçlıq saqlaw köçlären cibärergä kileşte.
Räsmi Waşington da Kosovonıñ kiläçäge mäsäläsendä şul uq qaraşta tora.
Bu wağziättä Kosovo citäkçeläre Brussel häm Waşington belän kileşep eş itäçägen belderä.


text: Çeçnyada bügen prezident saylawları uza. Respublikanıñ saylaw komissiäse başlığı Abdul-Kerim Arsaxanov belderüençä Mäskäw waqıtı belän köndezge kiçke 5kä saylawda Çeçnya xalqınıñ 68%tı qatnaşqan. Saylawlarnı uzğan dip sanaluı öçen 30%tınnan artığı citärlek bulır ide. Saylaw urınnarında köçäytelgän iminlek çaraları kürelgän. 420dän artıq saylaw urnına östämä 15 meñ ğaskär häm tärtip saqlawçıları bilgelängän. Rusiä tarafınnan yaqlanğan Çeçnya xakimiäte başlığı Axmad Qadırov saylawlarda ciñep çığar dip kötelä. Rusiä prezidentı Vladimir Putin Çeçnyada prezident saylawların töbäktäge iminlekkä taba möhim adım dip bäyäläde. Saylawlar Qazan waqıtı belän säğat 8dä tämamlana.


text: Törkiä parlamentı başlığı Bülent Arınç yäkşämbe könne deputatlarnı cıyılıp – cinäyät kodeksına reformalar turında fiker alışıp alarnı qabul itergä çaqırdı. Cinäyät kodeksı – Yevropa Berlegenä kerü söyläşülären başlar öçen soñğı kirtä bulıp qalğan ide. 6nçı üktäbrdä Yevropa Komissiäse Törkiäneñ bu söyläşülärne başlarğa äzer bulu-bulmawı turında iğlan itergä tieş. Kiçä Brüsseldä Berlekneñ kiñäyü komissionerı Guenter Verheugen belän oçraşqaç Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdoğan, ildä zina qıluçılarğa törmä cäzası birü turındağı qanun ölgese parlamenttan alınaçaq, dip belderde. Bäxäslär näq şuşı mäs'älädä çıqqan ide.


text:
Tatarstan mädäniäte
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar xalqınıñ borınğı babaları, uydırma-xorafatlarğa ışanıp, äylänä-tirä dönyanı canlı itep kürgännär. Alarnıñ küzallawlarınça, törle küreneşlär b-n ilahi köçlär idarä itkän, kük allası Täñre - baş alla sanalğan (k. Mäcüsilek). 8-9 yözlärdä bolğarlar cirenä íslam dine ütep kerä başlí. 922 yılda İdel buyı Bolğarında íslam däwlät dine dip iğlan itelä. Şunnan soñğı Tatar däwlätlärendä íslam dine ruxi-mädäni wazífanı başqarıp kilä. 16 yözdä Tatar xanlıqların Rus däwläte üzenä buysındırğannan soñ, Tatar xalqı mäktäp-mädräsälären, mäxällälären, ruxaníların yuğalta, ruxi tormışı fäqirlänä bara. Patşa xökümäte häm prawoslawie çirkäwläre tarafınnan dini häm milli ezärlekläwlär näticäsendä möselman xalıqları küp tapqırlar baş kütärergä mäcbür bula. 1773 yılda Sinod färmanı basılıp çığa, 1788 yılda Ufa şähärendä möselmannarnıñ Diniä näzaräte oyıştırıla (k. Räsäy häm BDBnıñ Europa illäre möselmannarı Üzäk diniä näzaräte), bu inde íslam dineneñ räsmi tanıluın añlata. 1992 yılğa qädär bu näzarät Eçke Räsäy häm Seber möselman cämğiätlärenä citäkçelek itä. 20 yöz başında Qazan ğubernasında ğına da 1152 mäçet eşli. 16 yözneñ 2 nçe yartısında töbäktä xristian dine tarala başlí. 1555 yılda Qazan yıparxiäse oyıştırıla (k. Xristianlaştıru säyäsäte). 20 yöz başında Tatarstan terr-yäsendä Qazan, Vyatqa, Samara, Sember häm Ufa yıparxiälärenä qarağan 600 prawoslawie mäxälläse häm 30 monastır' eşläp kilä. Sowet däwläteneñ din ölkäsenä qağılışlı säyäsäte RSFSR XKSnıñ "Çirkäwne däwlättän häm mäktäpne çirkäwdän ayıru turında"ğı ("Ob otdelenii serkwi ot ğosudarstwa i şqolı ot serkwi", 1918) dekretı h.b. doqumentlar b-n bilgelänä. Dinneñ cämğiät tormışına yoğıntısı şaqtí çiklänä. 1980 yıllar axırına Tatarstanda terkälgän 38 dini cämğiät kenä qala (18 möselman, 15 prawoslawie, 1 protestant h.b.). 1990 yıllar başınnan dini konfessílarnıñ eşçänleklären cäyelderü öçen yaña mömkinleklär tua. 1992 yılda Tatarstan Republígı möselmannarınıñ Diniä näzaräte tözelä häm ul 2001 yılda räsmiläşterelgän 804 möselman cämğiäten berläşterä. Qazan yıparxiäsenä 175 dini cämğiät kerä. TRda prawoslawieneñ iske tärtip tarafdarları (staroobryadçılar), katolíklar, lyüterännar, baptistlar, adwentistlar, yähüdilär, buddistlar h.b. dini cämğiätläre dä bar. 1990 yıllarda Bahawiä, Äxmädiä, Soñğı Ğähed h.b. dini xäräkät häm ağımnar tarala başlí.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar ädäbiätı xalıq awız ícatına, törki xalıqlarnıñ ädäbi baylığın täşkil itkän urta ğasırlardağı ğomumtörki mädäni yazma yädkärlärgä (S.Baqırğäni, Y.Balasağuní, M.Qaşğäri, S.Yügnäki, Ä.Yäsäwi h.b.) barıp totaşa. İdel buyı Bolğar däwläte mädäniäteneñ oluğ yädkäre - Qol Ğälineñ mäşhür "Qíssai Yosıf" poeması. Tatar ädäbiätınıñ üseşendä Altın Urda däwere möhim urın alıp tora. Ul zamanda ícat itelgän humanistik äsärlär: N.Rabğuzínıñ "Qíssasel-änbiä", Qotbnıñ "Xäsräw wä Şirin", Mäxmüd Bolğärinıñ "Nähcel-färadis", Xisam Kyätibneñ "Cömcömä soltan", Säyf Saraínıñ "Gölestan bit-törki" häm "Söhäyl wä Göldersen" poema häm dastannarı. Altın Urda cimerelgännän soñ Qazan qalası Tatar mädäniäte üzägenä äwerelä. Bu däwer näfis ädäbiätta Möxämmädyar, Ömmi Kamal häm Qolşärif ícatları b-n xaraqterlı. 1552 yılda Qazan xanlığı tar-mar itelgäç, Tatar xalqın märxämätsez izü başlana, ädäbi xäräkät isä ruxi torğınlıq kiçerä, dini sufíçılıq yünäleşe östenlek ala. 17 yözneñ 2 nçe yartısınnan başlap Mäwla Qolí, Utız İmäni, Äbelmänix Qarğalí, Hibatulla Salíxov, Şämsetdin Zäki, Ğäli Çoqrí h.b.nıñ ícatlarında ädäplelek wä insaflılıq ölgese bulırday obraz tudıruğa omtılış yasala; türälärneñ kimçelekläre tänqitlänep, humanizmğa mädxiä cırlana. 18-19 yözlärdä Tatar ädäbiätında Şäreq romantízmı tradísíları östenlek ala. 19 yözneñ 2 nçe yartısınnan realizm yaña ısul bularaq qabul itelä. Bu yünäleştä şigrít ölkäsendä - G.Qandalí, Aqmulla, Yä.Yemelyänov; prozada - M.Aqegetzadä, Z.Bigiev, R.Fäxretdin, F.Kärimi; dramaturgída G.İlyäsi, F.Xalidilärnıñ ícatı zur rol' uyní. 20 yöz başında Tatar ädäbiätında yaña icadi yünäleşlär häm ädäbi ısullar barlıqqa kilä. Moñarçı yäşäp kilgän janrlar qämilläşä, ädäbiät mäydanında yañaları päyda bula, äsärlärneñ temtiqäsı kiñäyä, waqíğalarnı sänğätçä mawıqtırğıç häm qızıqlı itep taswirlaw töp urın ala, ädäbi tänqit ädäbiätnıñ zarurí ber öleşenä äwerelä. Qäläm ostaları (G.Tuqay, F.Ämirxan, Därdemänd, M.Ğafurí, G.İsxaqí, G.İbrahímov, G.Kamal, Ş.Kamal, S.Rämiev, Ş.Babiç, M.Fäyzi h.b.), Şäreq, Könbatış Europa häm Urıs ädäbiätları tuplağan täcribäne häm alar ireşkän qazanışlarnı icadi faydalanıp, sänğätçä yuğarı sífatlı äsärlär tudıruğa ireşälär. 1917 yıldan soñ SSSR xalıqlarınıñ ädäbiätları kommunistik ideologí qısalarında üsä. Elektän qalğan mädäni mirasqa, milli ädäbiätlarğa kimsetep qaraw, 1930 yıllardağı repressílar, 1941-45 yıllardağı Böyek Watan suğışında yuğaltular, başqa säbäplär arqasında Tatar ädäbiätı bik küp talantlı ícat ähellärennän mäxrüm qala; yazuçılarnıñ ruxi ezlänüläre mäğlüm ideyä qısalarına biklänä, icadi mömkinlekläre çiklänä. Ämma ädiplär şul şartlarda da elek-elektän ädäbiät aldına quyıla kilgän wazífanı ütäw cayın tabalar. 1920-40 yıllarda G.İbrahímov, F.Burnaş, K.Näcmi, H.Taqtaş, K.Tinçurin, M.Ğäläw, Ş.Usmanov, X.Tufan, G.Qutuy, M.Cälil, A.Aliş, F.Kärim, N.İsänbät h.b. ädäbi xäräkätneñ alğı safına çığa. Alardan soñ G.Bäşirev, A.Şamov, İ.Ğäzi, Ä.Fäyzi, F.Xösni, M.Ämir, Ä.Yeniki, S.Xäkim, N.Arslanov, Ä.Yerikäy, S.Battal, Ä.İsxaq, S.Urayskiy, G.Ğäliev, G.Äpsälämev, X.Waxit, A.Rasix h.b., şul uq yıllarda emigrasídağı Tatar yazuçıları G.İsxaqí, H.Ğabdüş, S.Ğíffät-Uğan Tatar ädäbiätınıñ Oqt. rev-sísenä qädärge tradísíların däwam itterälär. 1960 yıllardan ütkännärgä yañaça qararğa, bügengene taswirlarğa mömkinlek tua. Tatar ädäbiätınıñ bu etabında R.Töxfätullin, Ä.Dawıdov, A.Ğiläcev, Ş.Mödärris, G.Axunov, N.Fättax, X.Kamal, Ä.Bayan, G.Afzal, E.Qasímov, Ş.Bikçurin, M.Şabayıv, Ş.Ğäliev, İ.Yüzeyev, Ş.Xösäyenev, B.Kamalov kebek "altmışınçı yılğılar" üzläre yäşägän zamannıñ möhim ictimağí häm äxlaqí mäsälälären kütärep çığalar. 1970-80 yıllarda İ.Nurullin, M.Mähdiev, T.Miñnullin, F.Yarullin, M.Yunıs, M.Xäbibullin, Ä.Ğäliev, S.Söläymanowa, Mäxmüt Xäsänev, R.Xaris, R.Fäyzullin, Zölfät, Robert Äxmätcanov, Räşit Äxmätcanov, M.Äğlämev, V.Nurullin, R.Batulla, M.Ğäli, Ä.Ğaffar, Z.Xäkim, Ä.Räşitev, L.Şağircän, X.Äyüp, M.Malíqowa, R.Ğatawllin h.b. icadi aktíflıq kürsätälär. 1990 yıllardan başlap xalqıbıznıñ ğasırlar däwamına suzılğan tarixi wä mädäni mirasına iğtibar yıldan-yıl köçäyä. N.Fättax, M.Xäbibullin, C.Räximev, V.İmamovlarnıñ romannarında tarixi temnar uñışlı yaqtırtıla. İ.Salaxov, A.Ğiläcev, G.Tawlin, R.Möxämmädiev, R.Kärämilärneñ äsärlärendä totalítarízm, repressílar çorında şäxesneñ faciğäse häm anıñ üz äberuyın saqlap qalırğa omtıluı taswirlana. Ädäbiät beleme isä beryäklı ideologí b-n suğarılğan metodologík ısullardan arına bara, ädäbi küreneşlärgä häm tendensílarğa fänni häm obyıktiv bäyä birergä omtıla.
Míğmarlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstanda arxit-ranıñ töbäk häm milli ayırımlıqları şähärlär tözeleşendä (k. Şähär tözeleşe), arxit-ra törlärendä, konstruksí, stil, sänğätçälek h.b. üzençäleklärendä fänni-ğämäli çağılış taba. Xalıqnıñ arxit-radağı milli üzençälekläre ş.u. mädäniätkä dä bäyle. Borınğı däwer arxit-rasına bu yaqlarda yäşägän fin-uğır häm törki qäbilälärneñ iñ ğädi ixtíacların qänäğätländerü öçen tözelgän toraq, xucalıq häm dini qorılmalar xas. İdel buyı bolğarları íslam dinen qabul itkännän soñ, Urta İdel buylarına möselman illärendäge bina häm qorılmalarnıñ tradísíon arxit-rası üzençälekläre ütep kerä (k. Bolğar camiğ mäçete, Keçe manara, Xan törbäse, Qara pulat, Aq pulat, Könçığış törbä h.b.), ä inde Altın Urda häm Qazan xanlığı zamanında ul üzençäleklär nıqlap qanat cäyä. Arxit-ra konstruksísı üzençälekläre töbäktäge tözü materiallarına (ağaç, aqtaş, balçıq kirpeçe h.b.) häm alarnı qullanu ısullarına bäyle. Räsäy däwerendä Urıs arxit-rası şähär tözeleşendä yäşäp kilgän cirle üzençäleklärne qısrıqlap çığara, Könbatış Europa arxit-rası stilläre östenlek ala (k. Baroqqo, Klassísízm). Dini, cämäğät häm toraq binalar qoruda yaña tipologí xökem sörä (k. Çirkäwlär, Monastır'lar). Milli arxit-ra başlıça xalıq arxit-rasında saqlanıp qala (k. Tatar xalıq arxitekturı). 18 yözneñ 2 nçe yartısında Räsäydä íslam dinenä säyäsi mönäsäbät üzgärgännän soñ yañadan mäçetlär salına başlí. Milli arxit-ra ildä xökem sörgän Urıs arxit-rasınıñ yoğıntısında bara (k. Qazan mäçetläre). Şulay da qorılmalarnıñ törlärendä, urın saylawda, stil alımnarında milli tradísílar saqlana. 18 yözneñ 2 nçe yartısında başqaladan Qazanğa berençe prof. arx. V.İ.Qaftırevnı cibärälär häm ul Qazannıñ berençe genplanın tözi. 18 yözneñ axırı - 19 yözneñ 1 nçe yartısında Qazan ğubernasında talantlı arxitektorlar: İ.P.Bessonov, F.E.Yemelyänov, M.P.Qörinfskiy, P.G.Pyätniskiy, A.İ.Peske, F.İ.Petondi, A.K.Şmidt h.b. eşli. 19 yözneñ 2 nçe yartısınnan Şäreqneñ möselman mämläkätläre arxit-rası yoğıntısı yañadan sizelä başlí (k. Şamil yortı, Äcem mäçete). Bu yaqlardağı Urıs milli arxit-rasında şul zamandağı mäğlüm ısullar (stil yünäleşläre) üzençälekle qullanış taba (k. Eklektízm, Modern). 19 yözneñ 2 nçe yartısı - 20 yözneñ başında arxitektorlar P.E.Anikin, V.K.Beçqo-Druzin, S.V.Beçqo-Druzin, P.T.Juqovskiy, F.N.Malínovskiy, K.L.Myüfke, İ.N.Qolmaqov, K.S.Oleşkewiç, P.İ.Romanov, G.B.Ruş, V.A.Trifonov, L.K.Xrşçonowíç, P.V.Tixomírov h.b. änä şul stil yünäleşlärendä ícat itä. Sowet zamanında İ.G.Ğaynetdinev, M.K.İğlamov kebek berençe prof. milli arxitektorlar üsep çığa. Binalarnı yäşäw öçen qulayraq, zur külämle itep häm ber ük stildä qoru ütep kerä başlí. Şähär arxit-rası tulayım unifikasílawğa qaytıp qala. 20 yözdä sänäğät häm texníknıñ alğa kitüe näticäsendä yaña tör qorılmalar tözelä. Bu däwerdäge arxit-ranıñ cirle üzençälekläre fäqät binalarnıñ tışqı bizäleşendä çağıla. Qorılmanı tulayım milli üzençälekle itep tözü awıl cirendä genä saqlana. Arxit-ranıñ üseşenä arxitektorlar Ä.G.Bikçäntäyev, İ.A.Wäliev, R.M.Mortazin, P.A.Sanaçín, G.İ.Soldatov, R.S.Nasírov, A.A.Sporíus, Ä.X.Belostosqaya h.b. zur öleş kertä. S.S.Aydarov isä arxit-ra restavrasísı mäktäben buldıruğa küp köç quya. 1960 yıllar azağınnan alıp Qazannıñ üzendä prof. arxitektorlar äzerläw eşe alıp barıla; İ.Ş.Äsädullin, G.A.Baqulín, V.E.Baliskiy, R.V.Bilalov, İ.D.Ğalanín, V.P.Loginov, İ.G.Nurğäliev kebek äydäp baruçı arxitektorlar - Qazan arxitektur-tözeleş akademísınıñ arxit-ra f-tı şäkertläre. 1990 yıllarda arxitektur-tözeleş ölkäsendä däwlät küzätüe kimi, icadi mönäsäbätkä yul açıla; sowet zamanında ğämäldän çıqqan toraq, cämäğät, dini qorılmalarnıñ tözü törläre kire qayta başlí. Tatarstanda arxit-ra ğileme cirle häm milli üzençäleklärne öyränä häm bu yünäleştäge qazanışlarnı tözeleştä faydalanu mömkinleklären ezli.
Sınlı sänğät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstan terr-yäsendä Anänino, Pyänobor, İmänkiskä h.b. qäbilälär qäberleklärennän tabılğan äyberlär iñ borınğı sänğät yädkärläre bulıp sanala. 8 yözdän alıp urta ğasırlar başındağı sänğätneñ üseş däräcäsen İdel buyı Bolğar däwläte şähär, awıl qäberleklärennän çıqqan arxeologík tabıldıqlar kürsätä. Bolğarlar sänğätendä skiflar zamanında Könyaq Seberdä häm Üzäk Aziädä yäşägän qäbilälärneñ arxaik bilgeläre saqlanğan borınğı küçmä xalıqlar sänğäte häm urta ğasırlardağı utraq igençelär sänğäteneñ ğäyät üzençälekle quşılması çağıla. Şul uq waqıtta bolğar sänğäte Azov häm Qara diñgez buyı şähärlärendäge ellin mädäniäte yoğıntısında üskän Saltaw-Mayaq kulturı b-n dä bäyle. Íslam dinen qabul itkännän soñ Bolğar däwlätendä mädäniät şäriğät qanunnarına buysına: bütän möselman xalıqları sänğäte şikelle ük, sınlı sänğät ornamentqa tayanğan ğämäli bizäleş häm arxit-ra sänğäte b-n çiklänä. Bolğarda şähär mädäniäte bik nıq alğa kitkän bula; milli sänğätneñ yünäleşen änä şul bilgeli, bu isä İdel buyı häm Könyaq Ural buyındağı başqa xalıqlarnıñ sänğätçä fikerläwenä dä zur yoğıntı yasí. Tatarstan terr-yäsendäge sänğät taríxında Altın Urda däwere ayırım urın alıp tora. Anıñ üseşendäge üzençälekne etnik küpqırlılıq -ber yaqtan, qıpçaqlarnıñ küçmä, ikençe yaqtan, bolğarlarnıñ utraq mädäniäte elementları bilgeli. Aña şäriğät qısalarında üskän ornament törlelege, töslärne mul qullanu, zinnätlelek xas. Kiem-salımnı, at dirbiäsen bizäw, metallğa bizäklär töşerü, zärkänçelek häm balçıqnı yandırıp äyber yasawda Altın Urda sänğäteneñ sinkretik stile nıq çağıla. Qazan xanlığında sänğätneñ monumentäl-ğämäli häm näfis hönärçelek törläre uñışlı däwam itä. 16 yözneñ 2 nçe yartısınnan sänğät elekke çorlardan kilgän hönärçelek qısalarında yäşäwen däwam itä. Tatarstan terr-yäsendäge Urıs sänğäte Mäskäwdäge monumentäl näqeş häm äwliä sürätläre yasaw (iqonopís) yoğıntısında bara. 18 yözdän Könbatış Europada çäçäk atqan sınlı sänğät formaları häm stilläre xisabına bayí. Qazan artı töbäge Tatar milli sänğäteneñ üzägenä äwerelä. 18 yözneñ 2 nçe yartısınnan Qazannıñ Tatar xalqı yäşägän öleşendä hönärçelek yañadan köçäyä, xalıq näfis hönärçelege, tradísíon milli sänğät törläre ternäklänep kitä. Ğämäli bizäleş sänğäte törlärennän ornament, qayulı kün, çigü, uqalap çigü, tuquçılıq, xattatçılıq, milli kiemnär tegü, öylärneñ eçen bizäw üzençälekle tös ala. 19 yöz axırı - 20 yöz başında Tatar xalqınıñ professionäl milli sınlı sänğäte barlıqqa kilä, üz rässamnarı üsep çığa: Ş.Tahírov, M.İdrisev, M.Bayqiev, G.Aqçurína, K.Däwlätkildiev h.b. Alar näqeş, grafík häm teater säxnälären bizäw b-n mäşğül bula. Tatarstanda sınlı sänğätneñ üseşenä Qazan sänğät mäktäbe zur öleş kertä. Näqeş ostaları: N.Feşin, B.Urmançe, P.Benqov, V.Timofeyev h.b.; grafík ostaları: F.Tahírov, G.Arslanov, Ş.Möxämmätcanov, N.Şíklov, K.Çebotaryov h.b.; skulptur ölkäsendä: V.Boğatıryov, S.Axun dan-şöhrät qazana. Rässamnarnıñ "Vsadnik" ("Caydaq"), TatLEF, TatAXRR, "Öktäber" hönäri şirkätläre, soñraq isä Tatarstan Republígınıñ Rässamnar berlege icadi aktíflıq kürsätä. 20 yözneñ 2 nçe yartısında näqeş ölkäsendä X.Yaqupov, L.Fättaxov, K.Maqsimov, N.Quznetsov, V.Qudelkin, İ.Zarípov, Ş.Şäydullin, A.Abızgildin, K.Näfíqov, R.Ğosmanov, İ.Räfíqov h.b.; grafíkta G.Raxmanqulowa, E.Sitdíqov, T.Xaciäxmätev, E.Zarípov h.b.; skulpturda V.Malíqov, R.Niğmätullina, N.Adılov, F.Fäsxetdinev h.b.; teater säxnäsen bizäwdä P.Speranskiy, M.Sütüşev, E.Gelms, Ä.Tumaşev h.b.; ğämäli häm monumentäl bizäleş sänğätendä V.Fyodorov, S.Qüzminıx, R. häm M.Kildebäkevlär, V. häm S.Qowalevskiylar, R.Safíullin, B.Şubin h.b. zur icadi uñışlarğa ireşälär. Bu däwerdä janr häm stil törläre arta, yaña icadi yünäleşlär päyda bula, Tatar milli häm ruxaní sänğäte obrazları canlandırıla. Sänğät kolleksíları Tatarstan Republígınıñ milli muzeyında, Tatarstan Republígınıñ däwlät sınlı sänğät muzeyında, "Qazan" Milli mädäniät üzäge qarşındağı milli mädäniät muzeyında, Älmät, Leninoğorsk, Çallı şähärläre kartinnar ğälereyälärendä h.b. muzeylarda saqlana. Yäş rässamnarnı uqıtu, tärbiäläw eşen Qazan mädäniät häm sänğät un-tı, Qazan sänğät uç-şçese, Leninoğorsk muzík-sänğät uç-şçese, Çallı ped. in-tı häm Çallı sänğät uç-şçese alıp bara.
Köy sänğäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar muzík sänğäteneñ çığanağı törki qağanatlar däwerenä barıp totaşa. Ul İdel buyı Bolğarı, Altın Urda, Qazan xanlığı h.b. törki-Tatar däwlätlärendä törle ruxaní häm dönyawí formalarda, professionäl häm üzeşçän cırçılar, muzík uyın qorallarında başqaruçılar ícatında çağıla. Tatar muzík sänğäte mäcüsilek zamanı häm íslam dine yolaların ütkärgändä başqarılğan muzík, mädxiä, memoriäl janrlarda, saray muzígı tradísílarında - xärbi yola bäyrämnäre, saray häm xalıq bäyrämnärendä küñel açu räweşendäge muz.-poetik formalarda üsä. Tatar xalqınıñ tradísíon muzík qoralları bulıp qubız, quray, göslä, dawılbaz, dumbra, däf h.b. sanala. Alarnıñ qayberläre xalıq ostaları qulı b-n yasala, ikençeläre ğäräplärdän üzläşterelgän klassik möselman muzík uyın qoralları bula. Tatar milli köylärenä angemitoník xas; tradísíon bularaq ul cırlar fäqät ber tawış öçen çığarıla. 16 yöz urtasınnan Tatar xalqınıñ muzík sänğäte köçen-qodräten yuğalta: elek ictimağí ähämiätkä iä bulğan formalarnıñ kiräge qalmí, bu xäl janr häm stillärneñ aqrınlap çiklänüenä kiterä. Şul säbäple Tatar xalqınıñ milli muzígı 20 yöz başına qädär yalğız başqaruçılar ícatındağı folklor cırları bularaq qına saqlanıp qala (k. Bäyet, Qısqa cırlar, Lirik cırlar, Yola cırları, Taqmaq, Tarixi cırlar). 18 yözdä, uqu yortları programına uyın qoralların üzläşterü däresläre kertelü näticäsendä, töbäktä Urıs muzígınıñ berençe uçaqları barlıqqa kilä. 19 yözdä muzík gimnazílar, Qazan un-tı, Radíonowanıñ zatlı näsel qız balalar in-tı tormışınıñ ayırılğısız ber öleşenä äwerelä. 19 yöz axırına Qazanda prof. muz. belem birüneñ nigezläre salına. Törle yıllarda K.Eyzrax, L.K.Nowiskiy, A.A.Orlov-Soqolovskiy, R.A.Ğummertnıñ xosusí muzík mäktäpläre eşli. Qazan muzík uçilişçese dä Ğummert mäktäbe nigezendä oyışa. 19 yöz axırı - 20 yöz başında Qazan muzík söyüçelär tügäräge, Näfis sänğät söyüçelärneñ Qazan cämğiäte, Xalıq universitetları Qazan cämğiäte Tatar milli muzígınıñ berençe konsertların oyıştıra. Qazanda ataqlı artist häm muzíkntlar İ.Ğofman, S.Raxmanínov, A.Skryäbin, A.Ğöldenweyzer, K.İğumnov, L.Awer, B.Ğuberman, Yä.Qubelik, E.Simbalist, N.Figner, L.Sobínov, A.Nejdanowa konsertlar birä; "Ziminnıñ Mäskäw operası artistları şirkäte", S.-Peterburgtan M.İ.Petipänıñ balet truppası, Mäskäwdäge Zur teaternıñ E.V.Geltser citäkçelegendäge balet truppası h.b. ğastrolgä kilep çığışlar yasí. Qazandağı opera teaterı M.Musorgskiy, P.Çayqovskiy, A.Rubinşteyn, A.Darğomıjskiy kebek Urıs autorlarınıñ, J.Bize, R.Leonqawallo, Dj.Werdi h.b. çit il kompozítorlarınıñ äsärlärennän bay repertuar üzläşterä. F.İ.Şalyapinnıñ artistlıq qäreräsı Qazanda başlanıp kitä. 19 yöz axırı - 20 yöz başında xalıq köyläre nigezendä, Urıs häm Europa klassik muzígı qazanışlarına tayanıp, xäzerge prof. Tatar milli muzík sänğäte formalaşa. Muzíkntlardan Z.Yarullin, F.Tuişev, X.Xäybulkin ("Xäybulkin marşı" autorı), cırçılardan K.Motígí, F.Latípov, M.İskändärewä h.b.nıñ eşçänlege şul yıllarda başlana. 20 yözneñ 20-30 nçı yıllarınnan Tatar muzík sänğäte kompozítorlar ícat itkän üzençälekle törle janr äsärläre b-n bayí: ğilmi nigezdä milli muzíknıñ mäğärif sisteması buldırıla. Tatarstanda kompozítorlar ícatınıñ formalaşuına Tatar drama truppaları säxnägä quyğan muz. drama äsärläreneñ dä täesire zur bula. Tatar kompozítorlar mäktäbenä nigez saluçılarnıñ berse S.Säydäşev ícatı Tatar muz. teaterı formalaşuı b-n tığız bäylängän. Ul spektakllärneñ muz. bizäleşen üzgärtä, milli muzíknı säxnädäge waqíğalarğa bäyläwe b-n muz. drama janrın nigezli. Milli muzíknıñ tarixi täcribäsen osta faydalanıp, Säydäşev yaña intonasílar häm ritmnar, küptawışlılıqnıñ harmonílılığın, orkestr yañğıraşınıñ tembr törlelegen bayıta, milli Tatar simfonízmına nigez sala. Anıñ "Zäñgär şäl", "Nayomşçik", "Qandır buyı" muz. dramaları häm 1920-30 yıllardağı muz.-säxnä äsärläre milli muzíknıñ törle janrları üseşe öçen ürnäk bula. Tatar muzík sänğäteneñ formalaşuına S.Ğäbäşi, G.Älmöxämmädev, V.Winoğradovlarnıñ "Saní" (1925), "Eşçe" (1930) berençe Tatar operaları zur yoğıntı yasí. Tatar opera studísında (1934-38) muzík ölkäsendä milli qadrlar äzerläw Tatar opera häm balet teaterın oyıştıruğa yul aça. Muz. teaternıñ üseşenä Z.Bäyraşewa, M.Bulatowa, A.İzmaylowa, G.Qaybisqaya, M.Raxmanqulowa, U.Älmiev, N.Dawtov, F.Nasretdinev, R.Bilalowa, G.Säyfullina, Z.Xismätullina, V.Şäripewä, A.Abbasov, L.Werniqovskiy, Yu.Borisenqo, Z.Sönğatullina, X.Bigiçev, V.Ğäniewa, G.Lastovqa, R.Säxäbiev, E.Mixaylowa kebek äydäp baruçı opera cırçıları häm A.Ğatsulína, B.Äxtämev, N.Yultíıwa, Ä.Narıqov, G.Qalaşniqowa, R.Sadíqov, İ.Xäkimewä, S.Xantimerewä kebek balet solistları zur öleş kertälär. Radíotapşırular oyıştırıluı (1927), Tatar filarmonísı, Xalıq ícatı yortı (1939), Tatarstan Republígınıñ Däwlät cır häm biü ansamble oyışuı Tatarstandağı muz.-ictimağí tormışnı canlandırıp cibärä. 1939 yılda TASSR Kompozítorlar berlege oyıştırıla (k. Tatarstan Republígınıñ kompozítorlar berlege). 1945 yılda Qazan konservatoriäse açıla. 1930 yıllar axırınnan äsärläre milli muzík klassígı fondında layıklı urın alğan kürenekle Tatar kompozítorlarınıñ icadi eşçänlege başlana. Muz. teater ölkäsendäge qazanışlar ayıruça iğtibarğa layıq: N.Cihanovnıñ "Altınçäç", "Cälil", M.Mozaffarovnıñ "Galíbanu" operaları, F.Yarullinnıñ "Şüräle" baletı, C.Fäyzineñ "Başmağım" muz. qömediäse ícat itelä; N.Cihanovnıñ "Qırlay" simf. poeması häm "Tatar xalıq köylärenä syüita"sı, A.Klyuçaryovnıñ "İdel simfonísı", Z.Xäbibullinnıñ skripqa öçen äsärläre kebek simfoní, kamer-instrumentäl, cır (vokal) muzígı janrları üzläşterelä. Alardan soñ kilgän buın kompozítorlarnıñ ayıruça kürenekle wäkile - R.Yäxin. Ul berençe Tatar fortepiano konsertı, küpsanlı romans, cır häm fortepiano äsärläre ícat itä. Opera, balet, simfoní häm kamer-instrumentäl muzík äsärläre ölkäsendä zur köç quyğan kompozítorlar: A.Monasípov ("Musa Cälil" simfoní-poeması, "Tuqay ritmnarı" cır häm simf. poeması), Ä.Baqírov ("Su anası" baletı), X.Wäliullin ("Samat" operası), İ.Şämsetdinev, A.Leman, A.Wäliullin h.b. 1960-70 häm annan soñğı yıllarda Tatar kompozítorlarınıñ ícat dairäse kiñäyä töşä. F.Äxmätev, R.Bilalov, R.Yenikiev, B.Mölekev, İ.Yaqupov, M.Yarullinnar yaña stilistíknı buldıruğa häm folklor çığanaqların zamança prof. texnik çaralar b-n bäyläp üsterügä zur öleş kertälär. 1980-90 yıllarda Tatarstanda R.Kälimullin, L.Xäyretdinewä, R.Äxiärowa, M.Şämsetdinewä, Ş.Şärifullin h.b. kompozítorlar uñışlı ícat itälär. Bügenge köndä Tatarstan kompozítorları ícatında kamer-instrumentäl häm vokal muzík töp urınnı alıp tora. Milli muzíkta kompozítorlarnıñ berençe cırları 1910 yıllarda yañğırí (F.Latípov, S.Ğäbäşi). Cır janrına ayıruça iğtibar itü S.Säydäşev, M.Mozaffarov, C.Fäyzi, N.Cihanov, Z.Xäbibullin, A.Klyuçaryov, R.Yäxin, Ä.Baqírov h.b. kompozítorlarğa xas. S.Sadíqowa, L.Batır-Bolğäri ícatında cır töp urınnı alıp tora. Ş.u. Ş.Mäcitev, Ä.Xäyretdinev, Z.Ğíbadullin, M.Maqarov, İ.Xisamov, F.Äxmädiev h.b. häwäskär kompozítorlarnıñ cırların da xalıq yaratıp tıñlí häm başqara. Häwäskärlärneñ üzläre ícat itep, äsärlären üzläre ük başqaruı ayıruça kiñ cäyelä. Tatar milli cır sänğätendä G.Söläymanowa, R.Wahapov, Z.Basírowa, Ä.Afzalowa, İ.Şaqírov, X.Bigiçev, G.Räximqulov, R.İlyäsov, Ş.Äxmätcanov, R.İbrahímowa, V.Ğízzätullina, A.Tuişewä, F.Söläymanowa, N.Wasílowa, Z.Säxäbiewa, R.İbrahímov, Gölzadä, A.Fäyzeraxmanov, M.Sönğatullin, R.Xarísovlar Tatar başqaru sänğäteneñ yuğarı zäwıqle ostaları bulıp tanıla. Tatar kompozítorlarınıñ äsärläre çit illärdä dä tanıla. Tatar muzígı xalıqara festiwällärdä başqarıla, kompozítorlar konkurslarında bilgeläp ütelä. Qazanda Europa-Aziä xäzerge zaman muzígı festiwälläre, Şalyapin F.İ. isemendäge opera festiwäle, Nuriev R. isemendäge klassik balet festiwäle ütkärelä. TRnıñ Däwlät simf. orkestrı, TRnıñ Däwlät cır häm biü ansamble, Xalıq muzík uyın qoralları däwlät orkestrı, TRnıñ Däwlät qıllı quartetı kiñ tanılğan başqaruçı kollektíflar bulıp sanala. Republíkta muzík qorallarında yalğız başqaru ğäyät nıq üsep kitä: R.Abdullin (orğan), M.Äxmätev (skripqa), L.Maslowa (wiolonçel), E.Äxmätewä, F.Xäsänewä (fortepiano) h.b. Republíkta muzík beleme kiñ üseş ala. Maxsus belemle muzík belgeçläre äzerli torğan küp kenä uqu yortları eşläp kilä: Qazan mädäniät häm sänğät un-tı, Qazan ped. un-tınıñ muzík f-tı, muzík uç-şçese, kölliätläre, mäktäpläre h.b.
Säxnä uyın[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazanda Urıs telendä berençe teater tamaşasınıñ 1728 yılda kürsätelgänlege mäğlüm. Daimi eşlägän Urıs teaterı 1791 yılda açıla. 1802 yılda teater xosusí iğänäçe Urıs alpawıtı P.P.Yesipov qaramağına küçä (k. Qazan Urıs drama teaterı). 19 yöz başınnan Qazanda maxsus teater binaları qorılu (k. Teater binaları) teater eşen cayğa salu mömkinleklären kiñäytä. 1830 yıllardan Qazanda iğänägä qorılğan dramatík häm opera (itälyän) teaterları truppaları daimi eşläp kilä. Prof. teater b-n berrättän Qazan un-tında, gimnazílarda, zíalılar arasında, 19 yöz urtalarınnan säwdägär, hönäri eşmäkärlär klublarında teater sänğäten söyüçelär tügäräkläre oyışa. P.M.Medwedev, M.M.Borodaylar iğänäsenä yäşägän däwerdä Qazan teaterı aqtyorları ostalıq yağınnan da, demoqratik yünäleştän baruı b-n dä il külämendä mäşhürlek qazana. Teater säxnäsendä A.S.Griboyıdov, N.V.Ğoğöl, A.N.Ostrovskiy, A.F.Pisemskiy, L.N.Tolstoy, A.P.Çexov pyesäları quyıla, cämğiätne borçığan mäsälälär kütärelä. 19 yöz axırı - 20 yöz başında Qazanda ber ük waqıtta opera häm drama truppaları, operetta häm miniatyuralar teaterları eşli, G.N.Fedotowa, V.N.Andreyev-Burlaq kebek zur talant iäläreneñ ğastrolläre uza. Rus teaterı eşleklelärennän: M.G.Sawína, V.N.Dawıdov, P.A.Strepetowa, M.İ.Pisarev, V.İ.Qaçalov h.b. üzläreneñ qäreräların Qazan säxnäsendä başlap cibärälär. 19 yöz urtalarınnan üzeşçän Tatar teaterı da eşli başlí. Şäkertlär häm möğällimnär qatnaşında mädräsälärdä, Tatar uqıtuçılar mäktäbendä teater quyu ğädätkä kerep kitä. 1906 yılda Tatar zíalılarınıñ (k. "Şimbäçelär") häwäskärlär sífatında xalıq aldında uynağan açıq spektaklläre Tatar prof. teaterına nigez sala. Berençelärdän bulğan "Säyyär", "Nur", "Şirkät", "Yäşlek" truppaları milli säxnä sänğäteneñ üsep kitüe öçen başlap yul yaralar. Bu truppalar İdel buyı, Ural, Seber, Qazaqstan, Urta Aziä, Qawqaz, Qırım yaqlarına ğastrolgä çığalar, şähärlärdä teater tamaşaları oyıştıralar. İ.Qudaşev-Aşqazarskiy, M.Mutin, Z.Soltanov, G.Bolğarsqaya, G.Qäriev, Kamal I, F.İlsqaya kebek talantlı aqtyorlar häm rejissyorlar şul truppalarda icadi yaqtan citlegälär. Alarnıñ repertuarlarında, Tatar autorlarınnan tış, äzärbaycan, törek, Urıs, nemes, fransuz autorlarınıñ da äsärläre urın ala. 19 yöz axırlarında milli drama äsärläre yazıla. Berençe pyesälarnı G.İlyäsi, G.İsxaqí, G.Kamal, F.Ämirxan, S.Rämiev, G.Qöläxmätev, Ş.Kamal, M.Fäyzi, K.Tinçurin h.b. ícat itä. Realistik dramaturgínıñ barlıqqa kilüe milli demoqratik mädäniätneñ oluğ qazanışlarınnan sanalırğa layıq. 1919 yıldan teaterlar däwlät qaramağına küçä. Zur drama teaterı däwlät teaterları rätenä kerä (k. Qazan Zur drama teaterı). 1921 yılda Berençe ürnäk Tatar teaterı oyışa, 1926 yıldan - Tatar däwlät teaterı, 1926 yılda aña, milli teaterlardan iñ berençe bulıp, akademí teaterı digän isem birelä (k. Tatar akademí teaterı). Eşçe yäşlär teaterı b-n eksperimentäl truppada (k. Xäzerge zaman teaterınıñ qonstruqtiv-täcribä ostaxanäse) teater sänğäteneñ yaña formaları tabıla, zamança säxnä tele barlıqqa kilä. Yäş aqtyorlar äzerläw maqsatı b-n studílar oyıştırıla (k. Tatar teater studíları). Şular nigezendä 1923 yılda teater texniqumı açıla (k. Qazan teater uçilişçese). 1930 yıllarda resp-qa şähärlärendä küçmä teaterlar eşli başlí (k. Kolxoz-sovxoz teaterları). Soñraq alarnıñ şaqtíı däwlät teaterı statusına layıq bula (k. Älmät Tatar drama teaterı, Minzälä Tatar drama teaterı, Tatar drama häm qömediä teaterı). Qazan Tatar yäşlär teaterı häm Qazan qurçaq teaterı açıla. Republíktağı teater eşeneñ üseşenä 1957 yılda Mäskäwdä ütkärelgän Tatar ädäbiätı häm sänğäte deqädäsınıñ täesire zur bula. 1950-60 yıllarda üzeşçän teater sänğäte kiñ qolaç ala. Teater kollektífları mädäniät yortları häm saraylarında, uqu yortlarında, pr-tielärdä oyışa. Üzeşçän teaterlarğa smotrlar ütkärep, iñ aldınğılarına "Xalıq teaterı" digän maqtawlı isemnär birelä. Tatar teaterınıñ repertuarın iñ äwwäl G.Kamal, G.İsxaqí, G.Qöläxmätev, M.Fäyzi, F.Burnaş, Ş.Kamal, K.Tinçurin, Ä.Fäyzi, T.Ğízzät, N.İsänbätlärneñ äsärläre bilgeli, teaternı çınbarlıqnıñ sänğäti ğibrätle közgesenä äwerelderä; R.İşmorat, M.Ämir, X.Waxit, S.Şäkürev, Yu.Äminev, G.Nasrílar şul tradísínı uñışlı däwam itterä; A.Ğiläcev, T.Miñnullin, Ş.Xösäyenev, İ.Yüzeyev, R.Xämid, F.Yarullin, R.Minğälim, R.Wäliev, Z.Xäkim h.b. autorlar ícat itkän äsärlär yaña ideyälär häm formalar alıp kilä. G.Kamalnıñ "Bankrot" häm "Bäxetsez yeget", M.Fäyzineñ "Galíbanu", K.Tinçurinnıñ "Cilkänsezlär" häm "Zäñgär şäl", N.İsänbätneñ "Xuca Nasretdin", T.Miñnullinnıñ "Äldermeştän Älmändär" pyesäları Tatar dramaturgísınıñ klassígına äwerelä. K.Şamil, Z.Soltanov, N.Arapowa, G.Qamsqaya, F.İlsqaya, Ş.Şamilskiy, X.Äbcälilev, G.Bolğarsqaya, X.Urazíqov, X.Sälimcanov, G.Şamuqov, F.Xalítov, R.Bikçäntäyev, R.Cihanşina, Ş.Biktimerev, R.Tacetdinev, R.Şäräfiev h.b. aqtyorlar Tatar teaterınıñ ğäyät üzençälekle säxnä ostalığı mäktäben buldıralar. G.Dewişev, G.İsmäğilev, Ş.Sarımsaqov, G.Yosıpov, K.Tumaşewa, M.Sälimcanov h.b. Tatar milli rejissurası mäktäbenä nigez salalar. Ölkännär ícatında çağılğan kürkäm tradísílarnı bügen yäş rejissyorlar F.Bikçäntäyev, R.Zahídullin, F.İbrahímov h.b. däwam itterä. 2002 yılda TRda 13 däwlät häm şähär teaterı eşli (k. Tatarstan teaterları). Tatarstan Republígınıñ teater eşlekleläre berlege 600 dän artıq teater eşleklesen berläşterä. Republíkta teater festiwälläre ütkärelä, şular arasında iñ möhime - Tinçurin K. isemendäge teater festiwäle. Republík teaterları çit illärgä ğastrolgä yöri; alar Könbatış Europa illäreneñ kübesendä bula, Fransí, Misır, Finländiädä ütkärelgän festiwällärdä qatnaşa. Teater sänğäte kiñ qolaç b-n üsä.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 02.V.2008
►Qazanda suqırlar öçen Qorän uqu däresläre ►Başqort televideniesenä üz milläte kiräk, ä ttarnıqına? ►Qazanda qızına başlağannar
►Qazanda suqırlar öçen Qorän uqu däresläre
Qaf tawlarınnan kilgän suqır babaylarnı Qazan mäçete üz xisabına uqırğa öyränä. “Söläyman” mäçetendä Dağıstannan da kürmäwçe şäkertlärne uqıtalar. Alar ğömerneñ urtası uzğannan soñ İzge kitap Qöränne uqırğa öyränergä dip Qazanğa kilgän. Tik suqırlar öçen barmaq oçları belän qapşap uqırğa öyränü mömkinlege Rusiädä älegä barı tik Tatarstanda ğına açılğan ikän.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Başqort televideniesenä üz milläte kiräk, ä tatarnıqına?
Xalıqara süz irege könendä milli jurnalistlarnıñ televidenieda nindi tema berençe bulu bezneñ öçen iñ awırtqan närsä. Başqort televideniese öçen östenlekle mäsälä bulıp başqort milli üzañın saqlaw häm kütärü tora. Ä tatarlar qarıy torğan ekranda tema, şulay uq möhim sanalsa da, millätneñ eçke xaläte tapşırularda bik siräk yaqtırtıla. Köndälek xäbärlär arasında 10-15 yañalıqnıñ berse genä dä milli tormışqa bäyle bulmağan çaqlar da yış bula. Rus telendäge tapşırularda tatar tarixı yäisä milli cämäğätçelek tormışı siräk kürsätelä.
Dimäk, tatar milläte üzeneñ matbuğat irege belän qullana almıy, üzeneñ süzen işettermi. Ayırım jurnalistlarnıñ milli bitaraflığı tulı ber millätneñ süz iregen çikläwgä kiterä. Şuña kürä milli ruxlı keşelär qaydadır çittä üzara ğına zarlanıp, milli mänfäğätne uram cıyınında ğına yaqlap bula dip sanıy. Milli üseşneñ ğömüm demoqratik xäräkätneñ ber öleşe buluın berkem belmi küräseñ. 3 mayda süz irege bäyrämen iskä alğan başqa tatar-başqort jurnalistları küzgä taşlanmadı. Andıylar bulsa «Azatlıq»qa xäbär itegez.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Qazanda qızına başlağannar
2 mayda tönendä “Quray” radiosı “Revera” aquaparkında qızınu sezonın aça. “Quray” dj-ları kilgän xalıq üzen diñgez yarında yal itkän kebek xis itäçäk dip ışandıra.
Bügenge köndä Qazanda tatar telle radiolar tıñlawçıların arttıru maqsatında törle küñel açu çaraları ütkärä. Monda inde tottıñ da ütkärdeñ tügel, ä nindider üzençälek belän yäki bik küp xalıq cıyıp şou yasaw maqsatı quyıla. “Tatar radiosı” mäsälän “Ermitaj”, “SKJ” kebek zur tönge klublarğa meñlägän yäşlärne cıyıp konsert-diskotekälär yasadı. “Yaña ğasır” Qazanda tügel, ä rayon-awıllarğa iğtibarnı yünältte häm inde menä “Quray” radiosı cäyge qızınu sezonın açabız dip aquaparkta konsert-diskotekä yasıy. “Quray”lılar üzlären mondıy tör çaranı tatar telle radiolar arasında bez berençelärdän bulıp ütkäräbez dilär.


text: Skopje. Makedoniä politsiäseneñ ike xezmätkären urlawda ğäyeplänep, zamanında alban suğışçılarınıñ citäkçese bulğan Äwdil Yaqupi bügen 10 yıllıq törmä cäzasına xökem itelde. Totıqlar aludan tış ul talawda da ğäyeplänä. Politsiä xezmätkärlären Yaqupi 2003-neñ awgustında urlağan ide, üz keşeläre törmädän azat itelmägän oçraqta Yaqupi makedon politsiäse xezmätkärlären üterü belän yanadı. Berniçä säğättän soñ ul alarnı cibärde, ä üze Kosovoğa qaçıp kitte. Berniçä ay däwamında şunda qaçıp yatqannan soñ ul Kosovodağı amerikan ğäskärlärenä birelde häm mart ayında kire Makedoniägä tapşırıldı.


text:
Yevropa Berlege Kosovo bäysezlege xäl itelgän dip qurqa
Kosovonı bäysezlekne ber yaqlı ğına iğlan itep Serbiädän çığuın tuqtatu öçen soñğı diplomatik çaralar kürelä. Yevropa Berlege ministrları 10 dekabergä qadär möstaqillek iğlan itü – ber yaqlı ğına bulmasın öçen quldan kilgänne eşlärgä tırışaçaqların belderde. Kosovo bäysezlek iğlan itä qalsa – monıñ böten Balkan töbägenä genä tügel, ayırılıp çığarğa telägän başqa töbäklärgä dä yoğıntısı bulaçaq.
"Kileşügä ireşer öçen bez ilçe İçinger belän soñğı mizgelgä qadär tırışaçaqbız. Böten taraflar da yaqlağan kileşü älbättä totrıqlılıqnıñ nigeze bulır ide. Ägärä dä bu mömkin bulmasa, dönya tırışlıqların tuqtatmayaçaq, wazğiätkä bäyä birep qararlar qabul itärgä kiräk bulaçaq."
Kosovo statusın xäl itü eşendä qatnaşqan Yevropa Berlege äğzase, ilçe Wolfgang İçinger, Kosovo belän Serbiäne kileşterü öçen mömkin bulğan barlıq çaralar kürelde, dide.
Şimbä könne Kosovoda uzğan parlament saylawlarında ciñgän Haşim Taçi, töbäk 10 dikaberdän soñ bäysezlek iğlan itäçäk, dip belderde. Serbiä bu adımnı qabul itmäyäçägen qabatladı. BMO İminlek Şurasında da fikerlär ayırıldı. Rusiä Kosovonıñ ayırılıp çığuına qarşı.
Kosovo häm Serbiä aradaşçıları irtägä Brüsseldä häm ay azağında Venada oçraşaçaq. Yevropa Berlege ministrları Kosovonı kisken adımnar yasamasqa çaqırdı. Şvesiä tışqı eşlär ministrı Carl Bildt, Priştinağa Yevropa Berlege häm NATO yaqlawı kiräk bulaçaq, äle, dide:
"Kosovo inde bolay da Serbiädän ayırılğan. Häm minemçä Kosovonıñ xalıqara cämäğätçelektän dä ayırılırğa teläge yuq – alar üzläreneñ NATO tarafınnan, küpmeder däräcädä Yevropa Berlege tarafınnan yaqlanuın teli. Min alar aldında ber genä maqsat quyır idem, ul da bulsa Kosovonıñ berdämlege."
Berlek räsmiläre monı açıq itep tanırğa telämäsälär dä, Yevropa Berlegeneñ Kosovo citäkçelegenä tösir itü köçe zur tügel. 2003nçe yıl sammitında Kosovo, başqa Balkan däwlätläre belän bergä Berlekkä kerergä äzerlänüen beldergän ide. Priştina Quşma Ştatlar häm Yevropanıñ qayber illäreneñ yaqlawın belä.
Biredä Berlekneñ üzenä dä bu mäsälädä tarqalu yanıy. İspaniä, Slovakiä, Romaniä häm Gresiä – Kosovonıñ ber yaqlı bäysezlek iğlan itüennän qurqa. Berlekneñ iñ zur äğzase Germaniä – bu mäsälädä üz qaraşın äle beldermäde.
Ägär dä berlek waqiğalarnı kontroldän ıçqındırsa, Balkannarnıñ Könbatışında yañadan millätara nizaqlar çığu qurqınıçı tua. 90nçı yıllar başında Yevropa Berlege töbäkne suğışqa taba barudan tuqtata almıyça, Quşma Ştatlar häm NATOğa yardäm sorap möräcäğät itergä mäcbür qalğan ide.


text: Bad Reichenhall -- Germaniäneñ bu şähärendä, şuğalaq tübäse işelü näticäsendä kimendä 15 keşe häläk bulğan. Xäräbälär astınnan älegä 11 cäsad çığarılğan, 6sı bala. "Bu şartlarda qotqaru eşlären alıp baru bik awır. Etlärneñ is aluına qarağanda, xäräbälär astında isän qaluçılar bulırğa mömkin. Bez soñğı keşegä qädär ezliäçäkbez," di şähärneñ yanğın bülege başlığı Rudi Zaif. Tübäneñ qalğan öleşe işelep töşü qurqınıçı arqasında qotqaru eşläre waqıtlıça tuqtatıldı. Räsmilär äytüençä, maxsus kran kilep citkäç, eşlär däwam itäçäk. Tübä işelgändä binada 50läp keşe bulğan dip sanala. Kilgän xäbärlärgä qarağanda, 30 yıl elek tözelgän binanıñ tübäse qar häm boz awırlığınnan işelgän bulırğa mömkin.


text:
QMDB «Äy`elder-qızdar» sektorı jäne «Zeket» korporatïvtik qorınıñ Astana qalasındağı ökildiginiñ birlese uy`ımdastırwımen Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` sporttıq éstafeta marafonı ötti.
Merey`li mereke qarsañındağı marafon eki kezeñge bölindi. Alğaşqı kezeñde äy`elder jamağatı «Dop äkelw», «Tennïs raketası», «Ağaşpen dop oy`naw», «Şañğı jarısı», «Mergen», «Xokkey`şi», «Arqan tartıs» boy`ınşa jarısqa tüsti.
Al ekinşi kezeñde volley`boldan komandalıq kezdesw ötti. Bul jarısta «Nur Astana» jäne «Äziret Sultan» meşitteriniñ şäkirtteri «Qazaq arwları» komandasın qurıp, «Zeket qay`sarları» oy`ınşıları qarsılas boldı. Oy`ınğa sport şeberiniñ kandïdatı, volley`boldan ulttıq sanattağı töreşi Tatʹyana Bespalova, «Nur Otan» xalıqtıq partïyasınıñ müşesi, Mey`irimdilik qoğamdıq uy`ımınıñ töray`ımı Ay`gül Sey`ilova qazılıq etti. Ädilqazılar şeşimimen kezdeswde basımdıq körsetken «Zeket qay`sarları» jeñimpaz dep tanıldı.
Twelsizdik merekesiniñ merey`in arttırğan keş soñınan «Zeket» qorı şarağa qatıswşılarğa arnap dastarqan jay`dı.
Ummet.kz


text:
Qos mereke qarsañında - el Täwelsizdigine 25 jıl, 1 jeltoqsan – Tuñğış Prezïdent künine oray`, «25 jıldıqqa – 25 ïgi is» şarası ayasında Altıntöbe awıl okrwgi Qosağaş eldi mekeninde jaña köpir pay`dalanwğa berildi. Bul awdan köleminde täwesizdik jıldarı salınğan 8-şi avtokölik jüretin köpir.
Ras, biraz jıldardan beri ortalıqpen 1500-ge jwıq xalıq turatın Qosağaş awılın qosatın köpirdiñ bolmawınan Qarjan özeninen ötw muñ bolatın.
Mine, bïıl sol köpir salwdıñ säti tüsti. Oblıstıq byudjetten 126,5 mln. teñge qarjı bölinip, onı «Arsenal-Yug» jawapkerşiligi şektewli seriktestigi qolğa alıp, belgilengen merzimde el ïgiligine usınıp otır. Köpir bügingi talapqa say`. Uzındığı 90 metr, eni 8 metr. Türli kölikterdiñ jay`lı ötwine jağday` jasalğan.
Köpirdiñ aşılw saltanatına awdan äkimi Tölegen Telğaraev qatısıp, köpir salwğa atsalısqan awıl azamattarına, qurılısşılarğa alğısın bildirdi.
Ay`ta ketken jön, awdannıñ eldi mekender arasına aldağı 2020 jılğa dey`in tağı 4 köpir salw josparlanıp otır. Aldağı waqıtta bul avtokölik jüretin köpirler salınatın bolsa, onda awdan köleminde köpirler sanı 28-ge jetetin boladı.


text: Qahirä –Bügen turistlar taşığan ber avtobus, Misırnıñ Sinai yarım utrawında yulda tizlek belän quğanda yan yaqqa awıp yanuı näticäsendä kimendä 9 keşe ülde avtobustağı yulçılar yaralandı. Qaza, qızıl diñgez yarında urnaşqan Şarm äş-Şäyx şähärennän başqala Qahirä arasında bula. Ülgännärnen qaysı millättän buluı älegä tögäl xäbär itelmäde. Läkin ülgän 3 keşenen Rusiä, Ukraina häm Belarustan buluı belderelde. Misır räsmiläre qazada 14 Rusiä belän bergä 4 Britan, 2 Kanada, 2 İtalia 2 Romania häm 4 Misır watandaşınıñ yaralanuın belderde.


text:
Törkiädän atnalıq küzätü
Törkiäneñ kön tärtibendä bu atnada här berse ber ük däräcädä ähmmiätkä iä temalar mende: eçke säyäsi krizis, tışqı säyäsi/xärbi krizis, ekonomik krizis kebek kategoriälärgä ayırırğa mömkin. Tabiği, bolarğa krizis isemen birmäskä dä mömkin.
Köntärtibenä mengän ikençe mäsälä isä ekonomik tormıştağı negatif täräqqiätlär ide. İrekle bazarda inflatsiäneñ üsüwe belän barlıqqa kilgän bilgesezlek bu atnada da däwam itte. İstanbul birjasında aksiälär 3-nçe maydağı 44 meñ bal däräcäsendän 24-nçe mayda 36 meñ balğa töşte. Şulay uq Amerikan dollarınıñ bäyäse 1 lira 32 tiyennän 1 lira 54 tiyengä kütärelde. Euronıñ bäyäse isä 2 lira çamasına yaqınnaştı. Bu inde törek aqçasınıñ bäyäseneñ töşewe digän süz. Farazlarğa kürä, devaluatsiä 20 % tiräse. Bu arada çit il invostorları Törek bazarlarına salğan 8-9 milliard dollarnı alıp kittelär. Brezilya belän AQŞ ta birjalardağı töşeş tä tiskäre yoğıntı yasadı. Bu arada bankalar hb. tözeleşlär yaña şartlarğa kürä üz bäyälären bilgelilär. Xosusi başlangıç häm urta mäktäplär bäyälären 5 belän 11 protsent arası üsterdelär. İñ yuğarı uqu bäyäse şulay itep 15 meñ lirağa, yäğni 10 meñ dollarğa ireşte.
Bu atna başında Ägäy Diñgezendä ber Törek belän ber Grek xärbi oçqıçı bäreleştelär, grek pilot ülde, törek pilot qotıldı. Şuşı vaqiğä ike il arasında krizis qabındıra yazdı. İnde här ike il dä hava çiklären bilgeläw mäsäläsendä kileşä almıylar. Şul säbäple dä bereneñ xärbi oçqıçı şuşı bäxesle rayonğa yaqınnaşsa, şunduq ikençese anıñ yanında oçıp, tegeneñ oçuwın qomaçawlıy. İke il arasında çişelmägän baytaq problemalarnıñ beren dä menä bu täşkil itä. Yarar ike yaqlı söyläşülär arqılı bu insident citdi krizisqa äwrelde.
24 May säğat 3,5 tiräsendä İstanbulnı maydanında çit illärdän kilgän towarlar saqlanğan 18 meñ qwadrat metr zurlıqtağı depoda zur yanğın çıqtı. Niçä milliard yaki trilion zian buluwı älegä bilgelenä almadı. PKK bez bomba quydıq digän däğwä kütärsä dä, bu täsdiqlänmäde.
Bu atnada Törkiädä internet aşa Tuqay radiosı tapşıruların başlap cibärde. Programa “Äfirdä Tuqay Yäşläre Studiäse. Mikrofon altında Ruşaniyä Altay” dip başlana. Törkiädän häm Tatarstannan xäbärlär tapşırıla. Uñışlar telibez..
“Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi” jurnalınıñ May sanında Ramile Yarullinanıñ ‘Tuqaynıñ şiğeriät dönyasında yaratu” digän mäqaläse dönya kürde.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Yelizaveta I patşabikä
Yelizaveta I patşabikä yäki Elizabet I (inglizçä Elizabeth I, The Virgin Queen - Ğiffätle qız patşabikä, Good Queen Bess - Yaxşı patşabikä Bess) (1533-1603) - Angliä häm İrlandiä (1558 yıldan) patşabikäse, Tüdor näselennän soñğı patşabikä.
Angliä patşası Henri VIII häm anıñ ikençe xatını Anna Boleynnıñ keçe qızı.
Yelizaveta I idärä itkän çor "İngliz İle altın ğasırı" dip yörtelä, çönki bu däwerdä mädäniät şaqtıy görläp üskän (Şekspir, Marlow, Bekon) häm Angliäneñ ähämiäte dönyada artqan (Ciñelmäs Armadanı tar-mar itü, Dreyk, Reyli, Ost-Hind şirkäte).
ЭчTәлek
Qazanışlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yelizaveta idärä itkännän soñ däwlät üzäkläşterelgän, protestantizm urnaştırılğan (urtaça anglikan törendä), çirkäw tulısınça däwlätkä buysındırılğan, flot üsterelgän.
Yelizaveta I xakimlege näticäsendä Angliäneñ säwdä, kolonial' ekspansiäse arta, İrlandiä basıp alına, İspaniä flotı "Ciñelmäs Armada" tar-mar itelä (1588).
Apası belän köräş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yelizaveta I nıñ ügi apası Mariä I Tüdor katolik dinen yaqlağan, protestantizm dine yaqlı Tomas Wayet kütäreleşennän soñ Mariä I Yelizavetanı törmägä utırtqan, çönki Yelizaveta protestant dinenä teläktäşlek kürsätkän. Şunıñ öçen Mariä I - Mariä Qanlı yäki Mariä Katolik dip yörtelä.
Mariä I ülgännän soñ Yelizaveta I täxetkä utıra.
Mariä Stüart belän köräş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şotlandiädä katolik dine nigezläre nıq bulğan. Mariä de Giz qızı Mariä Stüart - Şotlandiä patşabikäse katolik dinen yaqlağan. Yelizaveta I protestant yaqlı köçlärgä aqça belän bulışa başlağan.
1560 yılda Yelizaveta I protestant köçlären yaqlar öçen Şotlandiägä qarşı suğışnı başlıy.
Mariä Stüartnı cäzalap üterü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mariä Stüart häm Katolik dine yaqlıları Yelizavetanı "qäfer häm qanunsız paşabikä" dip atağannar.
1586 yılda Yelizaveta I Mariä Stüartnı tüntäreleşne äzerläwgä ğäyeplägän häm 1587 yılda ülem cäzasına xökem itkän.
1587 yılda Yelizaveta I qararı buyınça Mariä Stüart başın kisep taşlağan.
Sänğät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yelizaveta I sänğät yaqlağan, 1582 yılda Patşa truppası oyışqan. Bu çor "Yelizaveta draması" dip yörtelä.
1603 yılda Yelizaveta I Riçmond sarayında ülgän, Westminster abbatlığında kümelgän.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ДepюжиHckий B. Ф., EлизaBeTa, kopoлeBa aHrлийckaя // ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb Бpokrayзa и EфpoHa: B 86 ToMax (82 T. и 4 дoп.). — CПб., 1890—1907.
- EлизaBeTa I AHrлийckaя — дeBa Haции. ПporpaMMa «Эxa MockBы» из циkлa «Bcë Tak»
- ЗaxapoB H. B., ЛykoB Bл. A. EлизaBeTa I Tюдop // ЭлekTpoHHaя эHциkлoпeдия «Mиp Шekcпиpa».
- ЗaxapoB H. B. EлизaBeTиHцы // ЭлekTpoHHaя эHциkлoпeдия «Mиp Шekcпиpa».


text:
Xakimiättä xatın-qızlar: tärräqi itüçe illär demokratik däwlätlärdän yaxşıraq xäldä
Xatın-qızlarğa säyäsätkä qatnaşu xoquqın birgän iñ berençe illärneñ berse – Finländiä bulğan. Bügenge köndä xökümät häm citäkçelektä iñ küp xatın-qızlar bulğan däwlät – Afrikadağı Rwanda ile. İñ soñğı urında Qırğızstan, anda 2005nçe yılda uzğan saylawlardan soñ xakimiättä ber xatın-qız da qalmadı.. Xakimiättäge xatın-qızlar... Kemnär alar? Nindi köçkä iä? April ayında xatın-qızlar säxifäsendä şul xaqta tıñlarğa çaqırabız..
Peru, Rwanda, Belarus häm Fransiäne alsaq – parlamentta iñ küp xatın-qız qaysı ildä dip farazlarsız, xörmätle tıñlawçılar? Borıñğı zamannan birle demokratik bulğan Fransiädä tügel, ä äle tärräqi itüçe Afrika ile – Rwandada bulıp çığa. Bu mäğlümatlärne küptän tügel parlamentlar ara berlek dip isemlängän oyışma bäyän itte. Küzätüdä qatnaşqan 189 il arasında iñ soñğı urında Qırğızstan. Elekke deputat Jolbor Jorobekov, parlamentta xatın-qızlar bulmawı qızğanıç, disä dä – bügenge köndä Qırğızstanda yuğarı dairälärdä bulğan qaraşnı açıp saldı:
"Älbättä deputatlar arasında xatın-qızlarnıñ bulmawı häm xakimiättä yuğarı wazifalarda alarnıñ az buluı – qızğanıç. Minemçä 2010 yılda saylawlar partiä isemlekläre nigezendä oyıştırılsa – parlamentqa küpmeder xatın-qız ütä alır ide. Şäxsän üzem min parlamentta fälän xatın-qız bulırğa tieş digängä qarşı, xatın-qıznıñ töp burıçı ul balalar tärbiäläw, yaña, sälämät buın üsterü. Ämma parlamentta 10-20% xatın-qız bulsa bu tabiği kürener ide."
Parlamentlar ara berlek äzerlägän isemlektä – könbatış häm AQŞ tarafınnan keşe xoquqların bozuda daimi ğäyeplänep kilgän Kuba – 8nçe urında uq tora. Anda parlamentnıñ tübän häm yuğarı pulatlarında barlığı 30%qa yaqını xatın-qızlar. Xatın-qızlar xoquqları bozıla dip sanalğan möselman illärendä dä wazğiät Qırğızstanda kebek tügel. İranda parlamentta xatın-qızlar 4%tan artığın täşkil itä. Söğüd Ğäräpstanda ğına xatın-qızlar saylawlarda da qatnaşa almıy. Elek anda xatın-qızlarnıñ pasport tanıqlıqları da bulmağan, qız balalar başta atasınıñ pasportında terkälgän, annarı irenä yazılğan.
Rusiädä Däwlät Dumasında xatın-qızlar 9.8%tı täşkil itä, Federasiä Şurasında 3%. Levada fiker beleşü üzäge oyıştırğan tikşerenü näticäse şunı kürsätä ki, Rusiädä irlärneñ 56%tı prezidentnıñ xatın-qız buluına qarşı.
Levada üzäge belgeçe Boris Dubin soraştıru näticälären menä niçek añlattı:
"Xalıq häm säyäsätçelärneñ qaraşları küpçelek oçraqta elekke sovet çorında bulğan fiker yörtügä qaytıp qala. Elekke qaraşlar çığa. Xalıq, xatın-qızlarnıñ säyäsätkä qatnaşuına qarşı tügel, ämma citäkçe urınnarda alarnı kürergä bik telämi. Rusiä xalqı häm küp kenä säyäsätçelär – citäkçe urınında ölgergän, iñ yaxşısı milläte belän rus bulğan ir keşene kürergä teli. "
Parlamentlar ara berlek isemlegen tözüçelärneñ berse, berlek räise Anders Johnson, demokratik illärne – tärräqi itüçe däwlätlärdän ürnäk alırğa çaqırdı:
"Menä bu yul – döres yul, dip Latin Amerikası, Afrika häm ğäräp däwlätlärendä bulğan tärräqiätkä äytä alabız. Älbättä Skandinaviä illäre inde küptän bu ölkädä alda bara. Amerika Quşma Ştatları, Fransiä häm qayber başqa demokratik illärne menä alardan ürnäk alırğa çaqırabız."
Demokratiä öçen amerikan waqıfınıñ Yevropa häm Rusiä belän eşläwçe dikrektorı Nadya Diuk, Rusiädä äle dä elekke säyäsi sistema häm xatın-qızlarnı turıdan turı bulmasa da, törle yullar belän säyäsättän çitläşterelä, dip sanıy:
"Bez xatın-qızlarnı säyäsätkä cälep itü öçen maxsus programmalar yasıybız, alar bit Rusiädä xalıqnıñ yartısınnan artığın täşkil itä, başqaça bulmıy."
Alsu Qormaş


text:
Törkiädä körd häm ärmännär mäsäläse
Törek citäkçelege soñğı aylarda zur bäxäslär tudırğan ike möhim proyektnı kön tärtibenä kiterde. Berençese - il eçendäge kördlär probleması, ikençese - kürşe Ärmänstan belän diplomatík mönäsäbätlär urnaştıru.
Ğosmanlı däwläte cimerelgäç, kördlärneñ küpçelege yaña tözelgän Törkiä cömhüriäte, azraq öleşe Britania tarafınnan Ğosmanlıdan yawlap alınğan häm soñraq tözelgän Ğıyraq belän Suria respublikaları tufraqlarında qaldılar. Törkiädägelär dä, Ğıyraqtağılar da tarixta ğisyannar quptardılar.
Törkiädäge soñğı kütäreleş äle dä däwam itä. 1984 yıldan birle PKK 30 meñnän artıq keşeneñ ülüenä säbäpçe buldı. Alarnıñ 5 meñnän artığın törek ğaskärläre täşkil itä. Läkin Ğiraqtağılardan tış, Törkiä, Suria häm İrandağılarnıñ tulı bäysezlek qazanuı älegä kürenmi.
Ärmännär isä Ğosmanlınıñ ottıraçağın sizep, ruslar belän xezmättäşlek itä başladı. Näticädä ğosmanlı xökümäte ärmännärne sörü qararı birde. Törekiädäge räsmi sannarga qarağanda 350 meñ, ä ärmän çıganaqlarına küz salsaq, ber millonnan artıq keşe sörgengä duçar itelgän.
Dönyada isä 1915 yılnıñ äprelendä bulğan bu waqıyğağa “genotsid” digän bäyä birelä.
Törek yağı monı qatği räweştä inqär itä häm bu ğisyannar säbäple “sörgen” genä ide, di. Şul säbäple dä, Törkiäneñ üzendä ärmän azçılığı qalmadı diyärgä bula.
İnde Törkiä il eçendä dä legal körd säyäsi xäräkäteneñ başlanuı, yäğni kördlärneñ Demokratik Cämğiät Partiaseneñ parlamentta urın aluı häm PKK terrorınıñ 35 yıldan birle tuqtala almawı säbäple, şuşı terrornı beterü, kördlärne qänäğätländerü yulların tabu öçen kördlär belän urtaq tel tabarğa tırışa.
Bu atnada Ärmänstan belän säyäsi dialog başlaw öçen urtaq protokol äzerlängän buluı här ike ilneñ tışqı eşlär ministrlıqları tarafınnan belderelde. Ämma başta bu protokol här ike ilneñ parlamentları tarafınnan raslanırğa tiyeş.
Bu isä Törkiädä qızu bäxäslär qabındırdı. Oppozisia partiaları xökümätne “körd”, yäki soñraq iseme “demoqratik” dip almaştırılğan proyekt ilne bülügä kitermäsen dip tänqitlilär.
Döres, radikal kördlär dä xökümättän konstitusiagä törek milläte iseme yanına körd milläte iseme dä quyılsın digän taläp quyalar. Ä konstitusianeñ bu maddäse üzgärtelä almıy diyelä.
Törek xökümäte körd häm Ärmänstan säyäsätläre säbäple dönyada maqtawlar ala. Xätta Törkiä Yewropa berlegeneñ bıyılğı raportında bu adımnarı öçen maqtala. Läkin Törkiädä PKK belän köräşkändä şähit bulğannarnıñ ata-anaları, radikal törkemnär häm oppozisia PKK yäki anıñ törmädä totılğan liderı Abdullah Öcalan belän dialog urnaştıruğa qarşı.
Şulay uq Ärmänstan belän yaqınlaşu, törek-ärmän çigen açu mäsläläsendä dä reaksia bar. Çönki Törkiä ärmännär Tawlı Qarabaxnı Azärbaycanlılarğa kire tapşırmıyça, çiklär açılmayaçaq digän pozisiadä tora ide. Soñğı protokol Azärbaycanda da Törkiägä qarşı köçle reaksia tudırdı. Ärmänstannıñ üzendä isä Daşnaq partiase citäkçelege bu yaqınlaşuğa qarşı çığıla başlandı.


text:
Monday, May 22, 2006
Albert Eynşteyn 1879-cu il martın 14-de Almaniyada doğulub. Doğulandan az müddet sonra ailesi Muniche köçdüyü üçün tehsiline Munich-deki Luitpold Gymnasium-da başladı. Bu erefede anasının tekidi ile kaman dersleri alırdı. 1894-cü ilde Hermann Eynşteynin iflası neticesinde aile İtaliyaya köçdü. Bu müddetde Albert mektebini bitirmek üçün Munichde qaldı. 1896 -ci ilde ailesi terefinden tehsilini davam etdirmesi üçün Aarau,İsveçreye gönderildi ve Zurich-deki Swiss Federal Polytechnic School-a fizika ve riyaziyyat müellimi olmaq üçün başladı. 1901-ci ilde mezun oldu ve İsveçre vetendaşlığına qebul edildi. 1905-ci ilde doktorluq dissertasiyasini müdafie etdi. 1909-cu ilde Zurich Universitetinde professor kimi çalışmağa başladı. 1911-ci ilde Prague Universitetinde Fizika Professorluğuna yiyelendi ancaq 1912-ci ilde Zurich Universitetine geri döndü Burada riyaziyyatçı Marcel Grossman ile çalişmağa başladı. Bu müddetde Albert zamanı dördüncü ölçü olaraq tanıtdı. 1914-cü ilde Berlin Universitetinde professor kimi çalişdı. Hemin il Alman vetendaşlığına qebul edildi ancaq 1933-cü ilde siyasi sebeblere göre ( Hitlerin ve Nazi Partiyasının iqtidara gelmesi ve Albertin Müsevi olması) vetendaşlıqdan imtina edib Amerikaya köçdü ve Princeton Universitetinde professor kimi çalişmağa başladı. 1940-cı ilde Amerikan vetendaşı oldu ve 1945-ci ilde Princetondakı işinden teqaüde çıxdı. İkinci dünya müharibesinden sonra Albert Eynşteyn dünya üzerinde böyük hörmete malik olmuşdu. Albert Eynşteyne teklif edilen İsrailin Prezidentliyini redd etdi ancaq Dr. Chaim Weizmann ile Jerusalem Musevi Universitetinin quruluşunda şerik çalışdı. 1945-ci ilde Roosvelt-e yazdığı mektubunda nüve silahlarını düzelde bildiyi barade behs etdi. Hiroşima faciesinden sonra bu ixtirasından böyük peşmanlıq hissi keçirdi ve ömrünün axırına qeder nüve silahlarının yaradılmasına ve istifadesine qarşı mübarize apardı. Atom Bombası Albert Eynşteyne, Avropa ve Amerikadakı birçox Universitetden fizika , tibb ve felsefe sahelerinde qürurlu doktorluq derecesi almağa haqq qazandırdı. 1920-ci illerde Avropada , Amerikada ve Uzaq Şerqde ders dedi. Çalışmaları neticesinde birçox mükafatlar aldı bunlar arasında Copley Nişanı(1925) ve Franklin Nişanı(1935) da var. 1921-ci ilde fizika sahesinde Nobel mükafatına layiq görüldü( fotoeffekt hadisesine göre) " Sadece iki şey sonsuzdur , kainat ve insan axmaqlığı. birincisinden o qeder de emin deyilem" ALBERT EYNŞTEYN 1903-cü ilde özü kimi fizik olan Mileva Maric ile evlendi . Bir qızı ve iki oğlu oldu. 1919-cu ilde Milevadan boşanıb emisi qızı Elsa Löwenthal ile evlendi . Aldığı ilk Nobel mükafatını boşanarken birinci arvadı Milevaya verdi. 18 aprel 1955-ci ilde Princetonda öldü. Ölümünden sonra aparılan araşdırmalar neticesinde beyin formasının normal insandan olduqca ferqli olduğu ortaya çıxdı.


text:
Bügen Rostov Donda, çeçen qızı Elza Kungayevanı üterüdä ğäyeplängän, polkovnik Yuriy Budanov östennän barğan mäxkämädä advokat Aleksey Dulimov ğäyeplänüçene aqlawnı häm mäcbüri räweştä däwalanırğa cibärüne soradı.
Mäxkämädägelärgä möräcäğät itep Budanov añar inde xökem qararı curnalistlar häm baş xärbi prokuratura tarafınnan çığarılğan dip belderde.
Elegräk däwlät ğäyepläwçese Budanovnı 12 yılğa, ä inde Kungayevlar ğailäse 15 yılğa iregennän mäxrüm itüne taläp itkän ide.
Mäxkämäneñ xökem qararı 25 iyüldä iğlan iteläçäk.


text:
Çallı sänäğäte Rusiä ministrı iğtibarında
Bügen Çallığa Rusiäneñ iqtisadıy üseş häm säwdä ministrı urınbasarı Andrey Şaronov kilde. Anı Däwlät Duması Räise urınbasarı, Çallıdan saylanğan deputat Oleg Morozov häm Tatarstan Respublikası Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ozata bardılar.
Däräcäle qunaqlar “ KAMAZ” citeşterü mäydannarında eşläwçe “Master” industriä parkında buldılar, biredä urnaşqan keçe häm urta predpriätielär eşe belän tanıştılar, arendaçılar tarafınnan üzläşterelä torğan yaña urınnarnı qarap çıqtılar. Soñınnan alar jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birdelär.
Röstäm Miñlexanov – bu industriä parkın tözeşkän keşelärneñ berse. Biregä qabat kilü maqsatları turında ul bolay dide: “Citeşterü kul''turasın tağın da üsterergä, yaña texnologiä cihazları satıp alu öçen mömkinleklär tudırırğa kiräk. Ä bolar däwlät yärdämennän başqa mömkin tügel. Dimäk, tağın da tırışaçaqbız, çönki bez häryaqtan köndäşlek sälätenä iä bulırğa tieşbez”.
Rusiäneñ iqtisadıy üseş häm säwdä ministrı urınbasarı Andrey Şaronov äytüençä, industriä parkın üsterü proyektı federal'' ministrlıq bulışlığına layıqlı: “Tatarstanda federatsiä tarafınnan finanslanuçı berniçä üseş proyektı bar inde, – dide ul. – Texnoparkta citeşterü mömkinlekläre tağın da yuğarıraq bulırğa tieş, digän fiker belän kileşäm. Başlanğan eş däwam itärgä tieş. Tatarstan ürnäge iğtibarğa layıqlı, “KAMAZ”kebek zur kompaniä eşçänlegendä wağraq iärçen predpriätielär dä qatnaşa, alar ere zavod öçen kiräk bulğan produktsiä citeşterä, yaña eş urınnarı buldıra. Bu isä böten yaqlar öçen dä faydalı. “KAMAZ” standartlarına iärep, keçe häm urta predpriätielär baştan uq yuğarı texnologiälärne üzläşterergä tieşlär. Tatarstan häm Rusiä xökümätläre monıñ öçen kiräk bulğan infrastrukturanı buldıraçaqlar, şul isäptän finanslar buyınça da”.
Ğafiulla Ğaziz,Çallı


text:
İstanbuldağı şartlawnı oyışturıçılar qulğa alındı
Ministr belderüendä: şartlawnı oyıştırğan keşelär qulğa alındı dip äytte.
Matbuğat çaraları aldında çığış yasağan eçke eşlär ministrı, älege höcümneñ seperatist terrorçı törkem tarafınnan oyıştırıluın belderde. Läkin ul turıdan turı bu törkem PKK dip äytmäde. Körd idän astı terror törkeme PKKnıñ älege höcümdä qatnaşmawı açıqlanğan ide.
Ministır, höcümneñ TNT törendä şartlatqıç maddä belän qılınuın, qulğa alınğan keşelärneñ şulay uq İstanbulnıñ başqa ber cirendä 10 keşeneñ ülemenä kitergän höcüm belän bäyläneşe buluı açıqlanğan.
Uzğan atna İstanbulnıñ Güngören rayonında bulğan şartlawda 17 keşe ülgän, 150läp keşe dä yaralanğan ide.


text:
Başqortostanda la matäm köne
Ukrainanıñ Don ölkähe kügendä fajiğäğä osrağan osqosta häläk bulğan 159 passajir häm ekipäjdıñ 10 ağzahı xäterenä bögön Räsäyźä matäm könö iğlan itelde. Bar urındarźa la däwlät älämdäre töşöröldö, küñel asıu saraları tıyıldı. Bögön Öfölä Läpis Trubeskoy törkömö konsertı bulırğa teyeş ine, ul da bildäheź waqıtqa küserelgän. Başqortostan mosolmandarı Diniä Nazaratı räyese möftöy Nurmöxämät xäźrät belderewensä, bögön häm irtägä mäsettärźä doğalar uqılasaq. Din menän vläst ayırım bulha la, xalıqtı dindän ayırıu mömkin tügel, xalıq barıber allağa hıyına tine Nurmöxämät xäźrät.
Osqostoñ qolawına bäyle matäm iğlan itew respublikala ber törlö genä toyğo qaldırmay. 4 yıl elek Alman ile kügendä Baden küle östöndä Başqortostandıñ İspaniağa yal itergä barğan balaları osqos qolawı säbäple häläk bulğanda, ildä matäm iğlan itelmägäyne. Ul saqta Alman däwläte häm Başqortostan ğına qara köndär kisergäyne.


text:
Viktor Yuçenko ağulanu waqiğasın saylaw aldı kampaniäsendä kütärergä telämi
Audio (Viktor Yuçenko): "Bu eşne xakimiättä toruçılar eşlägänenä ber şigem dä yuq. Xäzer tikşerü öçen waqıt kiräk. Küp närsä inde bilgele. Ukrainanıñ baş prokuraturası qanun nigezendä xäräkät iter dip uylıym. Bu eşne kem başqarğanın tizdän Ukraina häm bar dönya beläçäk."
Bügen Brusseldä Yevropa Berlege süzçese Emma Udwin, Avstria tabiplarınıñ, Yuçenko maxsus räweştä ağulanğan bulğan, digän näticäse bik borçılu xäbär digän süzlär äytte. Udwin süzlärençä, Yuçenkonı ağulağan keşelär qanun aldında cawap totırğa tieş.


text:
Ömirde Alla Tağala aqïqatqa jüregin aşqan, özge din ökilderiniñ otbasında tärbïelense de aqïqattı jüregimen izdep tawıp, Ïslamğa kelgen musılmandar, ataqtı adamdar az emes. Alay`da, sonaw XX ğasırdıñ basında äy`elder qawımı arasında munday` qadamğa barıp, Ïslamğa degen iñkärlikpen Ulıbrïtanïyadan Mekkege sapar şegip, qajılıq parızın ötegen, sosın osı taqırıpta kitap jazıp, Rïm papası aldında «men – musılmanmın» dep qasqay`ıp turğan näzik jandar sïrek bolar. Bügingi key`ipkerimiz Évelïn Kobbold däl sonday` jan.
Évelïn Kobbold 1867 jılı Édïnbwrgte saksondıq aqsüy`ekterden taray`tın tekti, bay` otbasında dünïege kelgen. Onıñ äkesi Çarlʹz Adolʹfws Myurrey` ataqtı sayaxatşı bolatın. Ol älemniñ tükpir-tükpirinde bolıp, key` saparında janına qızı Évelïndi de ertip jürgen. Anası Gertrwda da bilimdi, aqıldı äy`el edi. Al dinï izdenisteri jöninde Évelïn: «Meni Ïslamnıñ däl qay` kezden bawrap alğanın bilmey`min. Key`de özimdi twğannan musılman sekildi sezinemin», - dep jazdı. Évelïnniñ arab älemine qızığwşılığı bala kezinen bastaldı. Kaïrde onıñ äkesiniñ vïllası bar bolatın. Évelïn otbasımen qıstı sonda ötkizetin. «Men onda arab tilin üy`rendim. Jäne tärbïeşilerimnen qaşıp, mısırlıq dostarımmen meşitke barğandı qattı jaqsı köretinmin. Jan dünïemde sözsiz, musılman edim», - dep eske aladı Évelïnniñ özi.
Ol 1891 jılı Djon Kobboldqa turmısqa şığadı. Al 1911 jılı Lïvïya şöline öziniñ alğaşqı sayaxatın jasap, «Lïvïya şölindegi jazbalar» attı kitabın jarıqqa şığaradı. Évelïn 1922 jılı küy`ewimen ajırasıp ketedi.
Onıñ sırtqı kelbetine qarap, musılman nemese musılman emestigin ajıratw qïın bolatın. Ol francwz ülgisinde sändi kïinetin, tipti sayaxat keziniñ özinde onıñ üstinde Parïjden arnay`ı aldırğan soñğı ülgidegi sändi kïimder bolatın edi. Sonımen qatar, Évelïnniñ sportşı äri buğı awlawşı retinde de atı şıqqan.
Ol öziniñ Ïslam aldındağı jawapkerşiligin qalay` sezingeni jöninde bılay` eske aladı: «Birde men ïtalʹyan dostarımmen Rïmde demalıp jattım. Biz ayaldağan qonaq üy`diñ ïesi bizden «Rïma papasın körgileriñ kele me?» – dep suradı. «Ärïne», - dep qwana jawap berdim. Qabıldawda qasïetti äkey` mağan burılıp: «Katolïksiñ be?» dep suradı. Bir sätke tosılıp qaldım da, «Joq, musılmanmın», - dep jawap berdim. Däl sol waqıtta nege olay` jawap bergenimdi özim de tüsinbey`min. Öy`tkeni, men Ïslamdı arnay`ı qabıldağan emespin, tipti ol twralı uzaq jıldardan beri oy`lanbağan da bolatınmın. Biraq däl osı jağday`dan key`in dinimdi zerttey` bastadım, qalğan ömirimdi Ïslamğa arnaw kerektigimdi uqtım».
Évelïn musılmandıqtı resmï türde 1930 jılı qabıldadı. Onıñ Ïslamdı tereñirek tanwına Qurandı ağılşın tiline awdarğan Marmadʹyuk Pïktxoll elewli ıqpal etken desedi.
Évelïn 1933 jılı, 65 jasında öziniñ Ïslamdı qabıldağanın, qajılıqqa barğısı keletinin ay`nalasına mälimdedi. Osı nïetin ay`tıp, Sawd Arabïya koroliniñ keñesşisi Abdwläzïz Xafïzge xat jazadı. Tipti jawap kütpey` kememen Jïddağa kelip, musılman bolğannan key`in «Abdwllah» esimin ïelengen ağılşındıq Garrï Fïlbïdiñ qabıldawında boladı. Fïlbï eki kün jügiristen key`in oğan gwbernatordan Mekkege barwğa ruqsat alıp beredi. Solay` Mekke-Mädïnağa attanğan Évelïnge öziniñ köligi men şopırın da qosıp beredi.
Évelïn üşin Mekkedegi künder ömirinde umıtılmastay` iz qaldırdı. Däl osı jerde Zey`nep attı esimdi ïelenip, özge musılmandarmen birge Qağbağa täwap jasadı. «Ondağı jağday`dı swrettewge qay` jazwşınıñ bolsa da şeberligi jetpes. Quday`ğa bar jan-tänimen umtılğan key` qajılardıñ jüzderin jas jwıp, key`biriniñ közderi kökke qadalıp, duğa tilewden jalıqpadı», - dep jazdı Évelïnniñ özi.
1934 jılı Londonda ledï Évelïn Kobboldtıñ «Mekkege qajılıq» attı kitabı jarıq kördi. Ol kitabında öziniñ qajılıq saparı twralı egjey`-tegjey`li jazıp, Mekke-Mädïnadağı äy`elderdiñ turmıs-tirşiligi twralı sır şertedi. Sol waqıttarı jabıq sanalatın Arab qoğamın swrettegennen key`in kitap éksklyuzïvti sanalıp, qoldan qolğa tïmey` oqıldı.
Ağılşın qoğamı Évelïndi özge dindi qabıldağanı üşin ay`ıptap, sınï pikirler ay`tsa da, kitaptarı suranısqa ïe boldı, oğan degen qurmet sayabırsımadı. Ol öziniñ ömirbayandıq kitabında Kobbold: «Menen nelikten musılmandıqqa ötkenim jöninde jïi suray`dı. Onday`da men Ïslamnıñ şınay`ılığı bawrap alğanı jöninde ay`tamın. Men ömirbaqï musılman bolğan sïyaqtımın. Batıs oy`şıldarı «Ïslam – aqıldıñ dini» dep beker ay`tpasa kerek. Ïslamdı zerttegen say`ın onıñ adamzatqa pay`dalı din ekenine közim jete tüswde. Ol - älemdik problemalardıñ şeşimin körsetetin äri adamzattı baqıtqa jeteley`tin din. Men Quday`dıñ bir ekenine, al Musa, Ïsa, Muxammedterdiñ (s.a.w.) Onıñ pay`ğambarları ekenine senemin. Pay`ğambarlar bizdi jaqsılıqqa şaqırw üşin jiberildi. Quday`dıñ aldında bizdiñ künälarımızğa Muxammed te, Ïsa da araşa tüse almay`dı, barlığı üşin özimiz jawap beremiz. «Ïslam» sözi «Allağa boy`sunw» degendi bildirse, tağı bir mağınası «bey`bitşilik» degen uğımda keledi. Musılman – Quday`dıñ buy`ırğandarın orındap, mına älemdi bey`bitşilik pen mey`irimge toltırğan jan. Ïslam eki negizden turadı: Quday`dıñ bir ekendigi jäne adamdardıñ bawırlastığı. Al qajılıqta alğan äserimdi sözben jetkize almay`mın. Qasïetti jerdegi musılmandardıñ arasında bolw – adamğa buy`ıra bermey`tin baqıt. Ïslamnıñ bastaw alğan jerine kelw, adasqan adamzattı twra jolğa şaqırğan Pay`ğambardıñ mekenin körw, Muxammed pen alğaşqı musılmandardıñ körgen qïınşılığın eske tüsirw, tek bul ğana emes, qajılıq musılmandardı biriktiretin räsim. Ol – türli-türli musılmandardıñ basın bir nüktede qosadı. Olar bir-birimen pikir almasadı, täjirïbelerimen bölisedi. Munda ult ta, teriñniñ tüsi de mañızdı emes», - dep jazadı.
Évelïn älemniñ özge köptegen elderine sayaxat jasadı, türli kitaptar jazdı. Onıñ kitaptarın büginde ïnternet-awkcïondardan satıp alwğa boladı.
Ledï Kobbold 1963 jılı, qajılığınan 30 jıldan key`in 96 jasında ömirden ötti. Öler aldında öz qabirine «Aspan men jerdiñ jaratwşısı – Alla» dep jazwdı ösïet etipti. Onıñ süy`egi öz ötinişimen twğan jeri Glenkarronğa qoy`ıldı. Évelïndi jerlew räsimi özi ömir sürgen eki älemniñ negizinde ötti. Qabiri basında şotlandtıq mwzıkant ulttıq qaralı mwzıkanı oy`nap tursa, musılmandar Quran oqıp turdı. Körgender onıñ qabirinde «Nur» süresiniñ ayattarı jazwlı tur desedi.
Marfwğa ŞAPÏYaN
islam.kz


text:
Tatarstanda başqortlar niçek yäşi?
Soñğı könnärdä radio televidenie aşa da, Başqortstan matbuğat bitlärendä dä, Tatarstanda yäşägän başqort balaları öçen mäktäplär yuqlığı turında da, başqortlarnıñ xäle turında da tänqitle fikerlär yañğıradı. Bu xaqta Başqortstan Prezidentı M.Räximov ta üzeneñ räsmi çığışlarında äytep tora. Şunıñ turında «Azatlıq» radiosınıñ Ufadağı xäbärçese Fänis Fätxineñ uzğan comğadağı xäbärendä dä äytelde. Başqortstannıñ Däwlät Cıyılışı deputatı Güzäl Sitdiqova Başqortstannıñ däwlät radiosı «Möxtäbär söyläşü» isemle tapşıruında Çallıda yäşäwçe başqortlarnıñ balalarına mäktäp bulmawına säyäsi tösmerlär birep häm kisken formada söylägän. Älbättä, här millät wäkilläre üzeneñ tuğan tellärendä söyläşergä, balaların uqıtırğa xaqlı.Citeşsezleklärne tänqitläw dä tabiği.Läkin bu xälne Tatarstanda yäşäwçe başqortlarnıñ üzlärennän başqa açıqlap ta, üzgärtep tä bulmıy.Tatarstanda niçä başqort yäşi?Alar nindi rayonnarda , şähärlärdä qayçannan birle tora? Bu turıda beleşü qatlawlı eş bulıp çıqtı.Ğalimnär fikerençä, Tatarstanda soñğı 100eл eçendä ber genä dä başqort awılı tabılmağan. Militsiäneñ pasport bülekläre häm elekke canisäp mäğlümatları buyınça respublikada 19Meңrә yaqın başqort bulırğa tieş. Läkin alarnıñ zur öleşe elekke çorlarda pasport buyınça ğına başqort sanalğan. Tatarstanda Kamaz, Tubän Kama tözeleşlärenä kilgän çın başqortlarnıñ milli ixtiacların qänäğätländerüne açıqlaw ciñel bulmadı.Bez,Tatarstan başqortlarınıñ milli möxtäriät räise Firdäwes Bäşirovağa çıltırattıq.Ul üzläreneñ eşçänlege turında azatlıq radiosına mäğlümat birüdän baş tarttı. Şunnan bez Tatarstanda milli möxtäriätlär Assotsiatsiäse prezidentı Säğit Djaksıbaevqa möräcäğät ittek:«Assotsiatsiädä 34 milli oyışma bar. Alar barısıda milli mädäniätne , telne, ğöref-ğadätne, saqlap qalu maqsatı belän tözelgän. Başqortlarnıñ da milli möxtäriätläre bar. Alar Çallı,Tübän Kama şähärendä dä eş alıp baralar. Menä bu könnärdä alar Çallı şähärendä başqort mäktäben buldıru turında qayğırtıp yörilär.Alar inde şähär citäkçeläre belän dä kileşügä ireşkännär”,-dide ul.Ostrovskiy uramındağı Xalıqlar duslığı yortında başqort yäkşämbe mäktäbe açılğan bulğan. Anda başqort telen öyrätü çığımnarı da salınğan. Tik anda başqort tele däresenä yörüçe bulmağaç, başqort biyue törkeme oyıştırılğan. Alar törle bäyrämnärdä başqort biyülären başqaralar ide. İnde xäzer şul balalar törkeme dä tarqalğan. Bu balalarnı cıyu, biyu uqıtuçısın eşlätü başqort milli möxtäriäte qaramağında. Bu möxtäriätnıñ Qazandağı citäkçese Firdäwes Bäşirovadan başqa biredä başqortlar yuqmı digän sorawğa cawap äzer. Bar alar. Mäsälän , küptän tügel genä Tatarstannıñ xalıq rässamı isemen alğan Räşit İmaşev, Tatarstan respublikası rässamnar berlege idaräse räise ,G.Tuqay büläge iäse- Abrek Abzgil''din, Qazannıñ Kirov rayonı xakimiät başlığı urınbasarıTimur Alibaev, 20yıl buyı tatar däwlät cır häm biyu ansamblen citäklägän, xäzer «Säydäş» ansambleneñ citäkçese Lima Kustabaeva, «Tatarstan yaña ğasır»kampaniesendä eşlägän Miläuşä Kamalova, Qazan däwlät universitetında eşlägän Räüf Tuqtaşev häm başqalar. Dimäk,başqortlar az bulsa da bar,tik alarnı tuplarğa kiräk. 2002 yılnıñ may ayında tuplaw wazifasın Tatarstan xakimiäte başqarıp, respublika başqortları qorıltayın ütkärde. Başqortstannan kilgän räsmi delegatsiä häm Tatarstan xökümäte wäkilläre qatnaşlığında Kamal teatrı binasında ütkän bu Qoroltay başqort telendä, canlı räweştä bardı. Emma milli eşlärne härwaqıt xakimiät alıp bara almıy, millätneñ wäkillären alarnıñ oyışması ğına tuplap, urtaq eşlär, täqdimnär kütärä ala, didelär räsmi idäräçelär. Qazandağı başqort oyışmasına, respublika milli mädäni möxtäriätenä näq menä şul citmi ikän. Teläk bulsa, xäl itelmäslek mäs’älä yuq dip sanıylar duslıq yortında.Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Rusiä räsmiläre bügen Piterburdağı Maksidrom yort kiräk yaraqları kibetelärendä bulğan gaz höcüme terrorçılıq belän bäyle tügel dip belderde. Xakimiätlär 78 keşeneñ awıruına kitergän bu höcümnärne oyıştıruçılar ğadi cinayätçelär bulırğa oxşağan di. Gazdan zıyan kürüçelärneñ berniçäse xastaxanägä salınğan, ämma beräwneñ dä tormışına qurqınıç yanamıy.
Piterburnıñ tağın 2 Maksidrom kibetendä waqıt cihazı belän köylängän gazlı sawıtlar tabılğan. Alar beräwgä dä zıyan kitermi genä zararsızlandırılğan.
Bu kibetlärgä bäyräm satuların özü turında yanawlar belän berniçä märtäbä kisätü xatları kilgän bulğan. Räsmilär bu xatlarda Maksidrom kibetläre ğädelsez köndäşlek alıp baruda ğäyeplänä di.
Federal' İminlek Xezmäte süzçese äytüençä, ul gaz methyl merkaptan gazı bulırğa oxşağan. Bu gaz küzlärne, sulış yullarınıñ yuğarı öleşen nıq yarsıta.


text:
Yuğarı uqu yortlarında berençe imtixannar başlandı
Soñğı yıllarda ällä küpme yaña uqu yortları açıldı. Telägän cireñä uqırğa ğına ker. Tik moña qarap, uqu yortlarında konkurslar kimemi, ä arta ğına bara. Ä inde Qazan uqu yortları üze ber ayırım tema. Däräcä dä zur, uqırğa kerergä teläüçelär dä küp. Tatarstanlılar ğına tügel, ällä qaylardan kilälär uqırğa. Bıyıl da, ğädättägeçä, yäşlär iqtisat belgeçlären äzerläwçe urınğa omtıla. Yaña belgeçleklär dä sınatmıy ikän. Äytik, Qazannıñ texnik universitetınıñ eşçelär belän idärä itü fakul''tetına ber urınğa 41 keşe däğwä itsä, mädäniät häm sänğät universitetındağı säyäsät şirkätläre belän idärä itü belgeçlegendä 21 keşe. Ber yıl elek 3 yuğarı uqu yortın quşıp yasağan Tatar däwlät xumanitar-pedagogiqa universitetında bügenge köndä byudjet urınnarı yözgä kimede. Häm älege uqu yortında iñ zur bäyge - tärcemäçelärne äzerläwçe bülegendä. Anda - ber urınğa 15 keşe.
Düşämbedä isä mäktäpne tämamlawçılar uqu yortlarına kerer öçen imtixannar birä başladı. Qazannıñ yuğarı uqu yortlarında berençe imtixannarın tapşırğan Gölnaz Asılgäräyeva häm cäyge yalları waqıtında balasın uqırğa kertep yörgän änise üzlärneñ xis- toyğıları belän “Azatlıq” radiosı belän dä urtaqlaştılar. Äydägez alarnıñ üzlären tıñlap qarıyq.
“ - Min üzem çittän – Başqortstannan kildem. Tatar telen öyränügä telägem bulğanğa min Qazan däwlät universitetınıñ tatar tele häm tarix fakul''tetına kerergä buldım. Alğa taba minem 4 imtixan tapşırası bar. Awıldan kilgän balalar bulğaç, bezneñ äzerlek älläni tügel häm şähärlärnekenä citmi torğandır. Şunlıqtan Xodayğa yalwarıp uqırğa kersäk yarar ide dip torabız.
- Alar ğına tügel bez dä balalar belän bergä imtixan biräbez, alar öçen borçılıp torabız. Qayğırabız.”
Şunı da äytergä kiräk, bıyılğı uqu yılında yuğarı uqu yortına kerergä telägän çığarılış sıynıf uquçıları Berdäm däwlät häm respublika imtixannarın mäktäptä ük birep çığarğa tieş ide. Ä menä şul waqıtta awırıp imtixan birä almağan yäki bu waqıtta şähärdä bulmağan uquçılar öçen düşämbedän Berdäm däwlät häm respublika imtixannarınıñ «ikençe dulqınını» başlanıp kitte. Tatarstanda ikençe dulqın belän yaqınça 4 meñ keşe imtixan tapşıraçaq ikän. Düşämbedä älege imtixannar matematikadan ütkän bulsa, 20 iyüldä - Rus telennän, biologiädän - 24 se könne, tatar tele häm fizikadan - 26 iyüldä, ximiädän 28 iyüldä ütäçäk.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Mari-Elda yäşäwçe “Tatar-başqort köräşe”n üsterüne qayğırtuçı tatarlar Qazanğa kilgännär
Azatlıq radiosınıñ Qazandağı byurosına Tatar-başqort köräşe federatsiäseneñ Mari Eldäge bülekçäse citäkçeläre kilep kerdelär. Alar Mari El' respublikasınıñ tatar-başqort köräşe buyınça böten Rossiägä bilgele batırları belän ğorurlanalar häm yäşüsmerlärne sälämätländerü buyınça alarnı narkomaniä, eçkeçelektän saqlap qalu buyınça şaqtıy eş alıp baruları turında söylädelär.
Alar Rossiä çempionatlarında, Musa Cälil turnirlarında qatnaşalar. 2004 yıldağı Böten Rusiä buyınça 18 yäşkä qädärge yäşüsmerlär arasında ütkärelgän çempionatta Ul'yanovskiyda berençe märtäbä Rusiä batırı bulıp 17 yäşlek İlsur Safuanov qala.Ä aña qädär , 2002 yılda Qazanda ütkän Rossiä çempionatında 3 nçe prizlı urınnı İlnur Ğaripov, belän İlham Ğaliev alalar. Federal' Sabantuy batırları turında . Federatsiäneñ baş trenerı İldus Ğaripov söyli:
“2004 yılda Yoşkar- Olada uzğan federal' Sabantuyda Möxetdinov Ruslan, . Grigoriy Krest'yannikov batır qalalar. 3Hчe urınnı İlnurĞaripov aldı. Ä bıyılğı federal' Sabantuyında Tübän Novgorodta Grigoriy Krest'yannikov berençe urınnı yawladı. Ä sezne närsä etärde soñ bu köräşne oyıştırırğa häm sezdä nindi şartlar tudırılğan digän sorawğa, ul bolay dide.
“Bez üzebezneñ balalarıbıznı eçkeçelek, narkomaniädän saqlap qalu niätennän şuşı tatar köräşen oyıştırdıq .Başta bezgä konsert zalınıñ säxnäsen birgännär ide. Xäzer inde üzebezneñ keçkenä zalıbız bar.”dide Mari -El respublikasındağı tatar başqort köräşe federatsiäneñ baş trenerı İldus Ğaripov.
Mari El respublikasınıñ Medvedevskiy rayonınıñ tabiğät resursları bülegendä idärä itüçe, tatar -başqort köräşe federatsiäsendä kontrol'-revizion komissiäse räise İbrahim Säyfullin Mari El respublikasındağı 10 yılğa yaqın eşläp kilgän tatar üzägeneñ eşçänlege turında häm respublikada yäşägän tatarlarnıñ tuğan telen, häm anıñ mädäniäten , ğöref-ğadätlären saqlap kilüläre turında söyläde.
Mari-Elda 50 meñ tatar yäşi. Alar bik küp yıllar däwamında marilar häm başqa millät xalıqları belän dustanä yäşilär. Alar, törle cır- biyu festival'läre ütkärälär, mäçetlär tözilär, Ramazan festival'läre, .menä 15 yıl inde sabantuylar ütkärälär, uzğan yılda federal' Sabantuyın ütkärdelär. Häm ğomumän, keşe öçen yaxşı tä'sir itkän alarnıñ bu ğämällärenä, bäyrämnärdä , başqa millät xalıqlarınıñ da qatnaşuına , alar şatlanıp yäşilär.
Mälikä Basıyr Qazan