text:
Bohara Maçısı
(povest)
Prokurornıñ bolay şıltıratuı miña başta uk gacäp toyıldı. Tavışı artık dustanä, artık yagımlı ide. Süzemne näq şunnan başlavım yukka gına tügel. Tikşerüçelär turınla ber-ber film karasañ yäki berär kitap ukısañ - barısı da diyärlek gel şulay başlana: äytik, tikşerüçeneñ, öyendä tön urtasında telefon şıltırıy. Kaydadır cinayät kılıngan.
hay, bu kino töşerüçelär! hay, bu kitap yazuçılar!.. Keşe nervısında uynarga bik tä yaratalar alar.
Tege tikşerüçe aşıga-aşıga kiyenä. Kulına sabıy balasın totkan yäş hatın anı ärnüle-räncüle karaşı belän ozatıp kala.
Hatın, älbättä, mondıy tön urtasındagı şıltıratularga bik ük ışanıp ta betmi. İren ul, mögayın, söyärkäse yanına aşıga dip uylıy. Şulay uylap ürtälä, küz yäşläre tügä. Ğailädä tavış, üzara añlaşmau tua başlıy.
Tikşerüçe isä eşendä yana-köyä. Cinayätne açarga kiräk. Ä anıñ äle üzenä, kem äytmeşli, astan da, östän dä basım yasap toralar. hay, bu kitap yazuçılar...
Yuk, mine tön urtasında uyatmadılar, ä bälki näq menä eş urınıma şıltırattılar.
Prokurornıñ tavışınnan uk sizendem: yalımnı, çirattagı cäyge yalımnı totkarlarga cıyınalar.
- Karale, Gosman tugan, ber-ber vakıt tabıp, tiz genä minem yanga kerep çık äle. Şähsi yomışım bar ide siña, - dide prokuror. Başka vakıtlarda ul bolay «şähsi»länep tormıy ide. Yalımnıñ özeläsen-totkarlanasın añlap, şaktıy uk tökse cavap kaytardım bugay:
- Şähsi yomışmı, ällä tagın berär eşme, Abrik Zauroviç?
Tavışımnıñ räten-çiratın prokuror, älbättä, sizde, ämma monı beldermäskä tırıştı:
- Karale, Gosman tugan, - dide ul, hiç tä üzgärmiçä.- Sin mäçedän kurkasıñ da, hatınıñnan gına kurkasıñ ikän dip söylilär. Hakmı şul süz? Döresme? Añlat äle miña şunıñ säbäben...
ha! «Boltun - nahodka dlya şpiona» dip, kem äytkän äle? Kem genä äytsä dä, ul keşe hiç kenä dä ahmak bulmagan. Döres äytkän. Kelt itep iskä kilep töşte: monnan ike-öç yıl elek, respublika prokuraturasına eşkä kilgän berençe könnäremdä, kaysıdır hezmättäşemneñ tugan kön mäclesendä äytep ıçkındırgan idem şul:
- Ä min pıçaktan da, bandit pulyasınnan da kurıkmıym, hatınımnan kurkam da, mäçedän genä kurkam, - digän idem.
- Priçem monda mäçe? Priçem monda sineñ hatın? - dip kızdırırga tırıştı mine kemder. Tik min inde «suınıp» ölgergän idem. Yugıysä ägär şul süzemneñ aldın-artın añlatıp torgan bulsam, tämam kölkegä kalgan bulır idem. Ä häzer... Ä häzer min monı hiç tä ikelänmiçä söyli alam. Äye, äye, ul vakıttan soñ inde min şaktıy hällärne kiçtem, bandit pıçakları belän küzgä-küz, yözgä-yöz oçraştım. Min, üzem eläkteräçäk cinayätçene saklap-sagalap, közge yañgırlı tönnärdä «tümgäk kisäge» bulıp cirdä aunadım; min üzem dä «vor v zakone» kıyafätenä kerep, cinayätçelärneñ oyasına barıp tıgıldım - ber yalgış süz, ber yalgış häräkät, ber ışanıçsız adım mine faş itäçäk, kükrägemä yä pulya, yä pıçak kilep keräçäk ide. Läkin min barısın da isän-imin uzdım. Min - respublika prokuraturasınıñ ayıruça möhim eşlär buyınça ölkän tikşerüçese - häzer mine berkem dä kurkaklıkta ğayepli almas. Şuña kürä, tege mäçe vakıygasın da kurıkmıyça söyläp ütäm.
Malay çak ide. Dürtençeme-bişençeme sıynıfta ukıp yörgän çak. Abıy kayadır kitep bargan, äni mine üze yakkan munçaga beryalgızımnı gına cibärde. Közge kiç. Karañgı äle töşep betmägän. Ämma kuyı-kara bolıtlar kiçke eñger-meñgerne tämam karañgılatkan.
Yuk-yuk, munçaga min şomlanıp-nitep barmadım. Keçkenädän Tukay şiğırlären ukıp, «Cen-päri dip söylänülär iskelärdän kalgan ul»nı yatlap üskän malaylar iç bez! Läkin... munça işegen açıp cibärüem buldı, yözemä kaynar dulkın kilep bärelde häm, bik tä yaman çinap, läükä astınnan nider-närsäder sikerep çıktı da, ayaklarıma bärelä-sugıla, kayadır kitep yugaldı.
Yörägem, mögayın, yarılmagandır. Yarılgan bulsa, min öygä kaytıp citä almas idem.
Äni isä minnän dä nıgrak kurıkkan. Hälneñ ni-närsädä ikänlegen min aña beraz tın algaç kına añlattım bugay. Ul miña ber süz dä äytmäde, kaynar çäy yasap birde dä, yanımda beraz utırıp torgaç:
- Mallarnı karap kerim äle, - dip, işegaldına çıgıp kitte.
Äni miña ber süz dä äytmäde. Ä menä bu hälne äti kürgän bulsamı? «Bar, munça päriyen ayagınnan eläktermiçä kire kaytası bulma!» - dip, mine munçaga yañadan kuar ide.
Äti eştän, fermadan, karañgı töşkäç kenä kayttı. Aşap-eçep, tamak yalgap algaç, çınayagın çäy tälinkäsenä kaplap kuydı da:
-Närsä, munça kerüçe bulmadımıni äle? - dip soradı.
«Başlana...» - minem yöräk cu itep kuydı.
Läkin äni mine satmadı:
- Ällä nişläp munçanıñ miçe bik naçar suırdı bügen, - dide ul, tınıç kına. - Çi utın yaktımmı şunda?.. Şul miçne karap yöri torgaç, üzemneñ dä başka is kaptı bugay... - äni, aklanganday itep, avır sulap kuydı. - Sez bügen ikegez genä keregez inde munçaga. Min üzem irtän barırmın, beraz häl algaç. Başına is tiyä kürmäsen dip, üzem cibärmi tordım balanı munçaga...
- Äye, başka is tigän kileş munça kerü yaramas, - şulay dip, äti urınınnan kuzgaldı. - Äydä, ulım, yuınıp kaytıyk bez, munça kızu çakta, - annan soñ ätineñ süzendä nindider kinaya sizelde: - Ä kürşe Şakir malayın da bik şäpläp munça kertergä kiräk bulır: iñ essesendä çabındırırga...
Munçada äti mine kayın seberkese belän bik şäpläp çaptı. Essene küpme genä östäsä dä tüzdem, däşmädem-zarlanmadım, tavış-tın çıgarmadım. Äti essene tagın arttırdı, seberkesen tagın häm tagın kaynarladı. Minem hälne äti belmi-sizmi mikänni soñ?! Yuk, äti barısın da belep torgan ikän:
- Bar, ulım, munça aldına çıgıp häl alıp ker,pärilärdän kurıkmasañ, - dide ul, berazdan. Läükädän atılıp töşep, munça aldına çıgıp çaptım.
Monda salkınça, monda rähät, monda... karañgı. Kaya di ul kurku?!
Kire äylänep kergäç, mine yuındırganda, äti äkren genä söylände:
- Min, ulım, üzem bernärsädän dä kurıkmadım. Min ike genä närsädän kurıktım üz gomeremdä: äniyeñne räncetüdän kurıktım da... - äti şul süzdän soñ nikter tuktalıp tordı. Annan soñ äytte: - Üz balalarımnıñ kurkak bulıp üsüennän kurıktım. Sin dä äniyeñne räncetmä, yäme, ulım?..
Şulçakta min eçtän genä, äkren genä sulkıldap yıladım. Äle yarıy, munça essese belän çäçemnän-bitemnän şaulap tir aga, şul tir minem küz yäşläremne kümä, kaynar-börkü havadan allangan bit-yañaklarım küz töpläremneñ kızarınıp çıguın yäşerä ide. İh, kulındagı şuşı seberkese belän katı-katı sugıp kıynasa ikän mine äti! İñ avır süzlär äytep tirgäsä ikän! Şulay itsä, ciñelräk bulır ide, içmasam... Yuk bit, äti haman äkren genä söyli:
- Äniyeñ bit, abıyıñ öydä bulmagaç, siña iptäşkä dip, kürşe Şakir malayın däşkän bulgan munçaga. Ä ul, yünsez, yagılgan äzer munçada äybät kenä itep yuınıp çıgası urında, sin kerer aldınnan läükä astına üz mäçelären kertep biklägän. Sineñ niçek çıgıp çapkannı karap torgan üze... Şunı bayagınak klub tiräsendäge malay-şalayga avız yırıp söyläp tora ide. Eştän kaytışlıy kolagıma kerep kenä kaldı, anda äle min barısın da añlap ölgermädem. Yuksa...
Min, tiz genä koyındım da, başımnı sölge belän kaplap sörtengäç, ätigä karamıyça gına äyttem:
- Änineñ başına is timägän anıñ. Minem kurkaklıknı satmas öçen genä şulay dip äytte. Kilsenme munçaga? - didem.
- Bar, ulım, äyt, kilsen, - dide äti.
Mäçe vakıygası menä şulay buldı. Mäçedän häm hatınnan gına kurkam, dip ıçkındıruım da şunnan: hatınnı räncetüdän kurkam, digän süz ide ul. Bu kart tölkegä - prokurorga - kemder şunı citkergän, dimäk. Ä ul, änä, şul süz belän mine karmakka eläktermäkçe.
Ä min, çınnan da, inde menä niçänçe tapkır, yalımnı vakıtında ala almıym. Uzgan yılnı da...
Bu yulı, tiyeşle garizalarımnı yazıp, tiyeşle keşelärdän kul kuydırıp, digändäy, min inde hatınımnı da, ulımnı da şatlandırıp ölgergän idem.
Keçkenä ulım isä:
- Ur-ra! Avılga kaytabız! Babay yanınapeçän çabarga kaytabız! - dip oçınıp yöri başlagan ide. Hatın üze küptän inde yalda. Äle yarıy, ukıtuçılarnıñ yalı ike ayga yakın suzıla. Tik hatın da soñgı könnärdä üpkäläp-ürsälänep yöri:
- Bu cäydä dä keşeçä itep çıkmıybızmıni inde yalga? Bezeñ yakka da, beznekelärgä dä bergä-bergä kaytıp kilergä söyläşkän idek bit, - di.
Menä şundıy çakta şıltırattı prokuror.Citmäsä, mäçe belän hatınıñnan gına kurkasıñ ikän, dip kölä şaytan. Min, çınlap ta, hatınımnıñ räncüle karaşın, üpkäläüle yözen küz aldıma kiterdem.
- Yä, niçek, vakıt taba alasıñmı?- dide prokuror, üzeneñ şäp «törtterüen» sizenep. Annan soñ citdi itep östäde: - Minem siña çınlap ta ber üteneçem bar. Şähsi üteneç. Ul sineñ yalıñnı totkarlamas. Sineñ kebek täcribäle tikşerüçe öçen öç könlek eş ul. Öç köngä suzılsa äle.Ütenäm, kerep çık äle minem yanga, - dide. Bu oçrakta karışıp-bähäsläşep torıp bulmıy ide inde.
- Häzer kerep citäm, Abrik Zauroviç, - didem min, ä üzem eçtän genä sukrandım: söylä, äydä, şähsi yomışıñnı, kart tölke.
2
Prokuror yanınnan çıkkaç, bülmämä kerep bikländem dä uyga kaldım. Äye, miña uylarga kiräk ide.Uylarga, uylarımnı-fikerläremne ber tärtipkä salırga. Täk... min bu eşkä alınırga rizalık birdem.
- Sineñ öçen berni dä tormıy bu, Gosman, - dide prokuror. - Bälki ber-ber şayartu gınadır äle ul. Äytäm bit, citdi keşe alay ozaklap yanap yörmäs. Ä monda bit bu närsä aydan artıkka suzıla ikän inde.
- Ä nigä soñ Samatov bu turıda başta uk militsiyägä häbär itmägän? - dip töpçendem min. - härhäldä, rayon prokuraturası bar...
- Beläseñme, dustım, - dip, Abrik Zauroviç yanımarak küçep utırdı, - ul bit zamanında partiyäneñ ölkä komitenda eşläde. Nu... şaktıy bilgele keşe ide dip äytüem. Bez anıñ belän universitetta ber kursta ukıdık. Ul filologmı, tarihçı ideme şunda... Komsomol eşendä yörde, soñınnan partiyä obkomı instruktorı da buldı. Ni genä bulmasın, student yıllarıbız bergä ütte. Ber tabaktan aşap, digändäy. Şuña kürä ul, mögayın, tup-turı miña möräcäğat itkänder dä inde, ışanıçlı keşe sanap. Şau-şu kupmavın,iseme cide yatka taralmavın teläp. Menä min dä bitbu eşne siña şuña kürä ışanıp tapşıram: bik zur şau-şu kubarmıyça gına başkarıp çıgu kiräk, añladıñmı?
- Şau-şu... - dip kölemserädem min. - Aña yanıylar, ä ul, imeş, eşne tavışsız-tınsız gına yırıp çıga. Şäp...
- Min bit äyttem siña, monnan biş-altı yıl elek ul üz firmasın açıp cibärgän ide. Eşlär bazarga taba borılgaç, digändäy... Eşmäkärlärgä dä ciñel tügel häzer. Niçek äle, baylar da yılıy, dilärme? Menä şul, minem sabaktaş ta yılap kilgän. Telefonnan şıltıratalar, di. Yanıylar. Ä kızın, küräseñ, ul ayıruça yarata. Şul kızın urlap kitü belän kurkıtalar di bit.
Bülmämdä şulay beryalgızım uylanıp utırganda, minem başka ber akıllı fiker kilde. Tukta, çınnan da, nigä dip baş vatam soñ äle gel yukka?! Öç könlek eş ul siña, dideme prokuror? Ä min monı ber köndä häl itärgä tiyeş! Bügen ük, häzer ük Samatovnıñ üze belän söyläşep kuyarga kiräk. Ber-ber plan korırga, hälne açıklarga. Kemnär şıltırata, kayan şıltıratalar, - monı bit mahsus telefon apparatı kuydırıp belergä bula. häm - vässälam! härhäldä, Samatovnıñ üzen kürü kiräk.
Bu akıllı fikeremä üzem dä şatlandım. Ägär öygä kaytıp:
- Miña tagın ber eş yöklädelär äle, küpmegä suzılır, belmim,- disäm, tagın räncü süzlären işetäçäkmen. Ä bolay - min tögäl äytä alam: fälän-fälän könnän soñ, bez - yalda.
Şulay uyladım da, Samatovlarnıñ öyenä şıltırattım. Ämma telefonnı aluçı bulmadı. Eşendä dä yuk didelär. Häyer, öydä cavap birmäüläre ber dä gacäp tügel. Atnalar buyına şıltıratıp yanaulardan soñ, Samatov kızına da, hatınına da telefon trubkasın almaska, cavap birmäskä kuşkandır.
Maşina çakırttım da tup-turı Samatovlarnıñ öyenä yul tottım. Şofer yegetkä äyttem:
- Mine kötep torma, üz yulım belän kaytırmın, - didem. Samatovlarnıñ berärse öydäme, yukmı - min barıber öy hucasın kürmiçä-söyläşmiçä kitmäyäçäk idem.
Stalin zamannarında salıngan, kalın divarlı, biyek tüşämle häm nık bädänle bu biş katlı yortnıñ baskıçları da irken-uñaylı ikän. Prokuror birgän yazuga karasak, miña bişençe katka kütärelergä kiräk. «Färeştälärgä yakın cirdä yäşi ikän Samatov», - dip uylap kuydım. Küñel dä kütärelep kitte. Äye, eşkä bügen ük totınuım döres buldı. Bälki, çınnan da, ber-ber malay-şalay şayartadır Samatovnı? Kızın urlap alıp kitep köçläyäçäklär, imeş. Tap, imeş, un meñ sum, äti keşe! Ä äti keşegä kızı da cäl,bilgele. Teläsä kemgä un meñ sum akça çıgarıp biräse dä kilmi. Ber birsäñ, gel birep kenä torırga turı kilä, dilärme äle?! Häyer, monısı ir-atka karata äytelgän süz tügel bugay.
Şulay, üz küñelemne üzem kütärä-kütärä, üz uyımnan mäzäk taba-taba, baskıçlar buylap mendem häm kinät... Yuk, başta min anıñ üzen kürmädem. Başta min anıñ gırlaganın işettem.
Mäçe kebek ürmäläp... Tfü!.. Sak kına atlap, dürtençe kat belän bişençe kat arasındagı baskıç kultıksasın uzdım. Ürelep karadım: cılıtkıç batareya töbendä - bomclar ğadäte - ber bändä aunap yata ide. Östendä nindi tukımadan tegelgänen dä añlap bulmastay plaş. Bu cäyge köndä andıy «balık tiresennän» tegelgän plaşnı kem kiyärgä mömkin? Bu cäyge kiçtä yagılmagan batareya tiräsendä kem urın taba? Älbättä, bomclar. Alar bit kübäyde häzer Kazanda. Änä, baş astına ällä nindi yul kapçıgın salgan da, gırlap yoklap yata... Kemder minem bu süzläremnän kölär: «Ha! Tabılgan ikän ber şäp tikşerüçe. Keşeneñ kiyemenä karap, anıñ bomc ikänlegen açıklagan», - diyär. Yuk, kölärgä aşkmagız. Süz bit bomclar turında gına tügel. Süz bit başka närsä turında. Äytik, bomclar kıyafätenä kergän karaknı kürmädemme min? Ä bervakıt... Äye, uzgan yılnı fatir basular yışaep kitte. Ni gacäp, bu hälneñ oçına şaktıy ozak çıga almıy intektelär. Yäşeren küzätülär oyıştırıldı, aldavıç kapkın-iğlannar birelde. Ämma yuk, fatirlarnı talau şulhätle zur ostalık belän oyıştırıla ideki, şähärneñ militsiyäse ayakka bastı. Ayakka bastı, ayaktan yıgıldı, - faydasız. Ä fatir basular şähärneñ äle ber, äle ikençe oçında kabatlanıp tora. Barlık oçraklardada ber ük küreneş: talauçılar fatir hucaları öydä yuk çaknısaylıylar. Mantıygı bar keşegä añlaşıla: dimäk, aldan zur äzerlek eşe alıp barılgan, dimäk, mahsus küzätüçeläre bulgan karaklarnıñ. Läkin...
Äle min monda, Kazanga küçep kilgänçe şundıy häl bulgan. İmeş, Tatarstan uramındagı zur gına ber yortnıñ podezd işeklärenä belderü elep çıkkannar: «İrtägä, şimbä könne, tarakan aguı kiterep tarataçakbız. Öydä bulmasagız, koridorda banka yäki başka tör savıt kaldıruıgıznı ütenäbez. Daru-agu - buşka... Sanepidstantsiyä». Cäy köne bit. Bakçası bulgan keşe şimbä könne bakçasına aşıga inde ul. Ä monda änä buşka tarakan aguı öläşälär ikän. Öyendä tarakanı barmı-yukmı — anısın uylap tormıy inde ul keşe digäneñ. Aña buşka gına bulsın da, üzläre kiterep kenä birsen. Menä şulay itep, bakçaçılarnıñ fatir töplärendä buş bankalar, hätta buş şeşälär päyda bula.Ä bu älege dä bayagı belderüne elgän karaklarga häbär inde: dimäk, hucalar bügen öydä yuk...
Anısı şulay. Tik mondıy ısulnı kat-kat kabatlap bulmıy. Ä monda isä, äytäm bit, şähärneñ törle poçmaklarında fatir basalar, bernindi ez kalmıy, eşlilär. Şunısı gına bar: karaklar fatirnıñ hucasız çagına, keşesez çagına turı kilä. Dimäk, küzätüçeläre bar. Dimäk, bik osta oyıştırılgan, bik tä akıllı keşe tarafınnan äzerlängän cinayätçel törkem eş itä.
Süz uñayınnan äytep kitim. Bezneñ änä şul yazuçılar, bezneñ änä şul kino töşerüçelär karaklar-cinayätçelärne nadan ber bändä itep kürsätep, bezneñ militsiyä-prokuratura keşelären illä dä bay fikerle itep kürsätep bik nık zarar eşlädelär. Karaklar arasındagı kayber keşelärneñ Şekspirnı, Getenı, Sokratnı yattan belgännären oçratkaç, min alarnıñ cinayätçe bulıp kitüenä bik aptıragan idem. Alar, ägär bütän yul saylagan bulsalar, kim digändä fän doktorı bulırlar ide. Häyer, süz fatir basular turında ide bit äle. Dimäk, şulay: küzätüçeläre bar, oyıştırılgan cinayätçel törkem eş itä. Menä şulay itep, ul çakta bezne dä - prokuraturanıñ ayıruça möhim eşlär buyınça tikşerüçelären dä ayakka bastırdılar.
Cinayätneñ cep oçın näq menä min fäqıyregez, Gosman Kamalov eläkterep aldı. Gel kötmägändä-kötelmägändä. Oçraklı räveştä. Şulçakta inde mine isemle säğat belän büläklädelär. İsemle säğat iskä töşkäç, min tiz genä şul säğatkä küz töşerep aldım. Ähä, kiçke biş tulıp kilä ikän. Fatir hucalarınıñ eştän kaytır çakları. Ä bu bomc gırlap yoklıy birä. İrtäräk bit äle, irtäräk... Tege vakıtta, fatir basuçılar törkemen eläktergändä dä şulay buldı. Alarnıñ da küzätüçeläre bomc kıyafätenä kergän bik häyläkär ber bändä ide.
Min aña oçraklı räveştä tap buldım. Döresräge, ul minem kulga üze kilep kerde. Kunakka-mazarga barmasam, yanımda hatınım yä ulım bulmasa, min berkayçan da liftka utırıp tormıym, baskıçlar buylap cäyäü genä kütäreläm. Könnärdän berkönne, noyabr ayı ide, öçençe katta, cılıtu batareyase töbendä, ber bomcnıñ yoklap yatkanın kürdem. «Nişliseñ bit, - dip, avır körsendem min anıñ yanınna uzganda, - keşe üze genä ğayeple tügel bu hällärgä. Däülät tä, hökümät tä, zaman da ğayeple». Äye, eşsezlek häm akçasızlık çäçäk atkan, «küçeş çorı» dip atalgan bu zaman küpme keşelärneñ yazmışın bozganın, küpme gailäläpne tarkatkanın, küpme biçaralarnı tudırganın añlamaslık keşe tügel iç min. Şuña kürä dä, yortsız-cirsez kalgan mondıy keşelärgä härçak kızganıp karıy idem. Läkin... Tizdän näq menä şuşı öçençe kattagı ber fatirnı talap çıktılar. Küñelgä şik töşte. Atna buyına cılıtkıç batareya töbendä yoklap yörgän tege bomc da yukka çıkkan ide bit. Şulay... Uçastok militsionerın çakırtıp aldım da kürşe yortlarnıñ podezdlarına küz salgalarga, bomclarga iğtibar itärgä kuştım. Älege küzätçe-karaknı bez şulay eläkterdek. Ä kalganı inde tiz sütelde...
Ä monısı? Monısı kem tagın? Samatovlarnıñ işek töben küzätep-sagalap yatmıymı ul? Batareyagä yılışkan, bomclar ğadäte, bomclar...
- Tor äle, tor! - dip cilterättem min anı, «balık tiresennän» tegelgän plaşın yırta yazıp. - Nişläp yatasıñ monda? Kem sin?..
Ul uyanmıy intekterde. Nihayät, uyanıp, miña açulı karaş taşladı:
- Närsä, kızıgasıñmı ällä? - dip cikerende. Şunda gına min anıñ iserek ikänen añlap aldım. Avızınnan yaman is kilä ide.
- Kem sin? Nişläp yatasıñ monda? Kayan kildeñ?!
Nihayät, ul yatkan urınınnan torıp utırdı. Yul kapçıgın üzenäräk tartıp, arkası belän batareyagä söyälde:
- Kayan, kayan! Atañ başınnan! - küzläre bayagıça uk usal karamıy ide inde. - Kayttılarmı bolar?
- Kemnär?
- Kemnär bulsın, bu duraklar? - dide ul, Samatovlar işegenä taba ımlap.
- Ozaklamıy kaytıp citärlär, - didem min, beraz häylägä sabışıp. Tik häyläm üzem öçen genä, monısın min inde abaylap aldım, abaylap ölgerdem. Bu keşeneñ tavışı-kıyafäte, üz-üzen totışı hiç tä bomclarnıkıça tügel, niçekter başkaçarak ide. Bomc kıyafätenä kergän karak niçekter mesken bulıp kılanırga, ğayepsez häm köçsez bulıp kürenergä tırışa bit ul. Ä bu, köräktäy kulları belän ürelep, yul kapçıgın üzenä yakınrak tarttı, yuan barmagı belän miña yanap kuydı:
- Sin minem sumkanı suga kürmä. Anda minem başlangan ber yartı bar, - dide. - Eçäseñme, beraz salıp birsäm?
Min aptıraşta idem. Min - küpne kürgän, küpne tatıgan täcribäle tikşerüçe - menä şuşı bändä aldında koyıldım da töştem. Ällä närsäse belän siherläde ul mine. Ällä soñ tege, aura digännäreneñ täesir köçe çınnan da hak mikän?
- Sin miña açulanma, stakan beräü genä, - dide «bomc», kapçıgında aktarınıp. - Anıñ karavı, zakuska bar, şäp zakuska. Sineñ kilep çıguıñ äybät buldı äle. Atu, min monda haman berüzem dä berüzem. Ä bu duraklarnıñ het nikberse kaytıp kersen. hı! Minem alarnı bik küräsem kilep tora dip beläseñme ällä? Yuk. Mäçtürä apañ kaklagan kaz tıgıp cibärgän ide, Harisnıñ tugan könenä kerterseñ, dip. Şuña gına kötep yatuım bolarnı. Kaznı tapşırmasam, bette baş. Mäçtürä apañ üterä mine kaytkaç. Bu dönyada berkemnän dä kurıkmıym min, nu hatınnan kurkam...
Çü! Başıma çükeç belän kiterep suktılarmıni! Närsä bu? Yazmış kölüeme? Ällä... Min «bomc»nıñ karşına uk çügälädem:
- Ä mäçedän? Mäçedän kurkasıñmı? - dip soraganımnı sizmi dä kaldım. Ul, stakanga arakı saluınnan tuktap, miña tekälde:
- Sin, şähär duragı, mine kayan beläseñ?
- Belmim.
- Niçek inde belmiseñ? Kuşamatımnı beläseñ bit?! Znaçıt, mine dä beläseñ. Tülke, döres itep, nık itep ürti genä belmiseñ sin. Nıgıtıp ürtiseñ kilsä - «mäçe» dip kenä torma, tutırıp äyt: «maçı» digen! Avılda mine şulay ürtilär. Menä şulay itep, Bohara maçısı bulam min, Bohara avılınnan. - Ul stakanın miña suzdı. - Mä, min bayagınak beraz totıp kuygan idem inde. Şuña kürä erep kitkänmen. Tot, tot äydä, min siña üpkälämim «maçı» digäneñ öçen. Nu üzem mäçelärne yaratmıym. Psihologiyäse şäp tügel alarnıñ. Naçar psihologiyä...
Bala-çaganı känfit-prännik belän dä bolay uk kızıktırıp bulmas ide. İreksezdän, suzılgan stakannı kulıma aldım. Şulay itmäsäm, bu «bomc» miña «mäçe psihologiyäsen» äytep salmas, anıñ belän urtak tel tabıp bulmas kebek ide.
- Totıp kuy äydä, - dide ul, küñele bulıp. Min eçep kuygaç, tagın da yaktırıp-canlanıp kitte. - Sineñ kuşamatıñ niçek soñ?
- İsemem - Gosman, - didem min, aldın-artın uylap tormıyça. Ä kuşamatım... Belgän yuk inde...
- Yarar, kaygırma, Gosman-doşman, - dide «bomc», kulın seltäp. - Tabarbız siña da berär kuşamat. Ä min üzem Hirac abzañ bulam. Kaya, bir äle stakannı. Min dä totıp karıym berne. Tanışu hörmätenä. Sineñ isänlekkä. - Stakannı yartılaş tutırıp eçep kuygaç, agay şeşäne kapçıgına tıktı, şul kapçık eçennän nider ezlägändäy, tekälep karap tordı. - Bu kaznıñ ber botın kisep kimersäk naçar bulmas ide dä inde, nu Mäçtürä apañnan kurkam. Belsä, tereläy totıp aşayaçak.
Mine häzer inde, agaynıñ «bomc»lıgınnan bigräk, «mäçe psihologiyäse» kübräk kızıksındıra ide. İnde şunı isenä töşerim digändä, ul üze sorap kuydı:
- Kaysı yaktan sin üzeñ? Mamadıştanmı?
- Yuk-yuk, Mamadıştan tügel, - diyärgä aşıktım min, nigäder.
- Alaysa, yaktaşlar ikänbez.
- Niçek inde?
- Min dä Mamadıştan tügel, - dide ul. Annan soñ kapçıktan başı kürenep torgan şeşägä ımladı. - Menä bu da Mamadışnıkı tügel. Bezneñ yaktaş bulıp çıga, znaçıt.
Agaynıñ säyer süzlären tıñlap, min anıñ karak-ugrı bulmavına tämam ışanıp betä yazgan idem inde. Läkin, läkin... Azmıni ul karak-ugrılar arasında tel häm kul ostaları?! Cinayätçelär näq menä şundıylarnı faydalanırga yarata. Onıtma, iptäş tikşerüçe, monda ni öçen kilgäneñne!
- Harislarnıñ sin keme bulasıñ soñ? - dide agay, şeşäne yänä kapçıgınnan çıgarıp.
- Berkeme dä tügel, bolay, tanışasım gına kilgän ide, - didem min, bu sorau minem öçen kötelmägänçäräk kilep çıktı bugay.
- Tapkansıñ tanışır keşe! - dide Hirac, ällä açulanıp, ällä üpkäläp. - Min tege vakıtta, ul äle obkomda eşlägän çakta, ber tapkır kildem anıñ yanına. Persidätel Sälähov cibärgäç, zapçast tabarga yärdäm itmäsme, dip. Hı, tapkansıñ tanışır keşe...
- Ä sin alarga kem bulasıñ soñ?
- Minme? Berkem dä tügel. Prosto, kilenne hörmät itäm min, menä şul. Kilen akıllı. Kızları da altın. Ä monısı... - agay bu süzen, mögayın, Samatovka işaräläde. - Ä monısı anıñ minem Mäçtürälär näselennän. Menä un yıl inde avılga kaytıp kürengäne yuk. Tugan avılına kaytıp kürenmägän keşe yünle keşe bulamı? Tapkansıñ tanışır keşe...
- Oho, Bohara maçısı kilgän! - digän tavışka yalt itep borılıp karadım, häm añladım: Samatovnıñ kızı bulırga tiyeş ide bu. Menä şuşı kıznı urlıybız dip yanıy inde, alaysa, tege cinayätçelär. Urlarlık ta ikän şul... Zur açılıp, yaktırıp-yanıp torgan şomırt-kara küzlär, iñnärenä salınıp töşkän ozın çäç tolımı, yılmayudan balkıp torgan yöz - kıskası, tulıp-ölgerep peşkän çiyä.
Menä şuşı mizgeldä min üz asılıma kayttım: hirac atlı bu agay miña bik tä kiräkle ber keşe ikän läbasa. Tikşerüçe bularak tügel, ä bälki anıñ ber tanışı, şeşädäşe bulıp kürensäm, bu fatirda iñ elek şul kıyafättä päyda bulsam, ul çakta min küp kenä närsälärne tizräk açıklıy alam tügelme? Läkin monı niçegräk itep?.. Şulay uylap ölgermädem, Hirac agay üze ük miña yärdäm itte:
- Minem dus belän dä isänläş, Bakça cimeşe, - dide. Älbättä inde, kıznıñ ataması «Bakça cimeşe» bulıp, bu kuşamatnı näq menä Hirac üze uylap tapkanlıgın añlau kıyın tügel ide.
- Gölnaz,— dide kız, miña kulın suzıp.
- Gosman abıyıñ bulam, - didem min. -Tik, kızganıç... - şulçakta yüri Hiracnıñ üzenä karap aldım, bu bezneñ duslık-tanışlıknıñ üzenä kürä ber bilgese bulıp toyılırga tiyeş ide, - miña kuşamat tabıp ölgermädelär äle...
- Tabılır-tabılır, sin ber dä kaygırma, Gosman-doşman, - dide agay, kulın gına seltäp. Annan soñ kızga däşte: - Anañ kayçan kayta?
- Äle ul kaytıp citmädemeni? Ozaklamas, alaysa, kaytıp ta citär inde. Äydägez, öygä kerik.
- Hı, öygä kerik, imeş! Bakça cimeşe... Alıp kuyganıñ barmı soñ?
Kız, küräseñ, Bohara maçısınıñ holık-figılen yahşı belä ide. Yılmaep kına kuydı:
- Anısı äti kaytkaç tabılır inde, iptäş maçıäfände.
- Niçava, üzebezdä başlanmaganı da bar, - dide agay häm urınınnan kütärelde. - Aç äydä işegeñne! Gürdä kunak buldık, inde türgä dä uzıyk...
Menä şulay itep, min Samatovlar fatirına tikşerüçe bularak tügel, ä bälki Bohara avılınnan kunakka kilgän, «maçı» kuşamatlı ber agaynıñ şeşädäş dustı bularak kilep kerdem.
3
İşektän kilep kerügä, bezne alagayım da yonlaç ber et - öter küzle, yalagay yözle Kavkaz ovçarkası karşıladı. Koyrıgın bolgıy-bolgıy, ärle-birle borgalandı, al ayakların hiracnıñ kükrägenä ük kuydı, närsäder şıñşıp azaplandı.
- Al bu yolkış eteñne, Bakça cimeşe! - dide Hirac. Ämma anıñ tavışında etne önämäüneñ äsäre dä yuk ide.
- Glossi, na mesto! - dip ämer birde kız häm et, telär-telämäs kenä, urınına barıp yattı.
- Yünle bändä öyendä et totamı? - dip sukrandı Hirac. - Etneñ urını - uramda, işegaldında anıñ. Änä bıyıl yaz bezdä hucasız etlärne attılar...
Gölnaz kunak abıysın üçekläde:
-Ä hucası bulgan etlärne nişlättelär?
- Eşlätmädelär şul menä. Yugıysä hucası bulgan etlärne dä atarga kiräk ide, hucaları belän bergä. Üzläre belmilär, belmägännären minnän kilep soramıylar.
- Mäçelär etlärne yaratmıy, dip äytälär ide şul - çınnan da hak ikän, - dip yänä dä kuşamatka kinayaläde kız. Tik Hirac bu yulı anıñ süzenä ällä ni iğtibar birep tormadı:
- Davay, minem bu sumkanı buşat, Bakça cimeşe, - dide. - Anı kütärep yöri torgaç, hällär bette. Kaznı salkınçarak urınga kuy. Zakuskaga şäp tä inde ul şäben, nu ätiyeñ kaytkaç turarbız anısın. Atañnıñ tugan könenä bu kaz, Mäçtürä apañ tıgıp cibärde. Kaz urınına bezgä bütän zakuska kiter. Atañnıñ zakuskası betep tormıy anıñ. İke stakan kiter bezgä, küräseñ bit, min monda berüzem genä tügel, kunagım bar.
Ni genä äytsäñ dä, keşe, üz kiyemendä bulmasa, kauşıy-çitensenä inde ul. Menä min dä şundıyrak häldä - «üz kiyememdä» tügel idem. Ägär tikşerüçe ikänlegemne äytep kilep kersäm, hiçşiksez, minem häl başkaçarak bulır ide. Ä monda... Monda min Hiracnıñ ber tanışı gına idem. härhäldä, Samatovnıñ kızı minem turıda şulay uylıy. Yahşımı bu, naçarmı? Ä Hirac? Hirac bu hakta üze närsä uylıy inde? Ul bit minem oçraklı ber keşe - Samatov belän tanışıp söyläşergä kilgän ber keşe buluımnı yahşı belä. Nigä bu hakta ber süz dä äytmi, nigä stakannar çıgarttıra? Ällä soñ, hämer parı belän, ul mine üzeneñ küptänge dustına äverelderdeme?
- Ryumkalar sorar ideñ, içmasam, Hirac abıy, - dip kölemseräde kız, - kunak aldında kem inde stakannan eçä?
- Bu dönyada bez barıbız da kunak! - dip kanäğat mıgırdandı Hirac. - Sin, davay, äytkänne eşlä, Bakça cimeşe...
Hiracnıñ bu yortta üz keşe buluın añlau kıyın tügel ide. Gölnaz kuhnya östälenä stakannar, kabımlıklar kiterep kuygaç, mine türgäräk utırttı, işektän borın törtkän etkä cikerenep aldı, annan soñ äytte:
- Et ul niçava hayvan üze. Etneñ anıñ het yüridik cavaplılıgı bar. Menä minem kebek.
- Niçek alay? - dip ıçkındırdım min, üzem dä sizmästän. «Yuridik cavaplılık» digän süz siskänderde, ällä soñ ütäli küräme bu mine, belep toramı ällä minem kemlegemne?
Ä sin zakunnı beläseñme soñ beraz? - dide Hirac küzemä tup-turı karap. Döresen äytim, minem bik küp keşelär, kurkınıç cinayätçelär belän küzgä-küz karap söyläşkänem bar. Alarnıñ da miña turı karagannarı, şul yuraulı karaşları belän yanagannarı buldı. Ämma min süzemne-karaşımnı yäşermädem, andıy gına sınaularda härçak ciñep çıga idem. Tik menä Hiracnıñ yäşkelt süzläre çınnan da ütäli kürä kebek ide.
- Nindi zakonnı? - dip kabatlap soradım min, aldımdagı stakanga ürelep.
- Belmäsäñ - bel, zakun ul teläsä kem öçen tigez blırga tiyeş. Sineñ öçen dä, minem öçen dä. Et öçen dä, mäçe öçen dä. Menä, äytik, et yäşi avıl cirendä. Tışta, karaltı-kurada. Salkında-yañgırda. Et yäşi, eşli - çönki ul, yağni mäsälän, sakta tora. Yorttagı mal-tuar, böten närsä öçen et cavap birä. Karak kermime yortka, ber-ber närsä urlanmaganmı — monıñ öçen dä et cavaplı. Min üzem dä, mäsälän, bik cavaplı keşe üz eşemdä. Zavhoz bulıp eşlim min häzer kolhozda. Elek at karauçı idem. Konyuh. Yukka takkannar miña Maçı kuşamatın.
Min anı bik centekläp, iğtibar belän tıñlıy başladım, Hirac monı sizde, barmagın öskä çöyde:
- Äye! Et cavaplı! - anıñ tavışı tagın da köräyde, östäldäge stakannı kütärep, minem belän çäkeşterde. - Menä şul cavaplılık bulmaudan kilep çıga da inde mäçe psihologiyäse. Menä, sin uylap kara. Mäçe dä yäşi yortta. Nu ul ber närsä öçen dä cavap birmi. Tämle aşıy, ozak yoklıy, aşarına birmäsäñ - urlap ala. Talap. Äydä, totıp kuyıyk äle şunıñ öçen berne...
Samatovnıñ hatını kaytıp kergändä, Hirac inde miña küp kenä «psihologiyälärne» söyläp-añlatıp ölgergän ide. Äytik, anıñ Mäçtüräse - «cen karçıgı», ä bolay, üze niçava gına hatın ikän. Kolhoz räise Sälähov digän adäm - «şaytan tayagı», kadalırga gına tora. Samatov isä - «äträgäläm» - cil kaysı yakka issä, şul yakka cilferdi. Gölnaznıñ «Bakça cimeşe» buluı şunnan ikän: alma üz agaçınnan yırak töşämeni?! Ätisenä ohşagan, Samatovlar kanı kagılgan. Berdänber äybät keşe bulıp, nihayät, Samatovnıñ hatını gına torıp kaldı bugay. Ämma ul da, üze kaytıp kerügä ük, «cebegän marca»ga, «şähär çabatası»na äverelde. Tik äle añınçı, küreşü-tanışu vakıtında uk, Rämziyä hanım avızınnan minem iğtibarnı tartkan berniçä süz işetelep kaldı:
- Menä şulay yäşäp yatabız inde, Hirac abıy, - dide ul, körsengändäy itep. - Haris gel eştä inde. İrtän irtük kitep bara eşenä, kiçen genä arıp-talıp kaytıp yıgıla.
- Akça körämäkçe, bayıp kalmakçı, znaçıt, - dip kıstırdı Hirac.
- Zamanası şundıy bit anıñ, Hirac abıy. Akçasız berni dä eşläp bulmıy häzer. Kaya gına barsañ da şul: akça kiräk.
Miña kalsa, Rämziyä hanımnıñ küñele ber dä tınıç tügel ide. Mäçtürä ciñgäseneñ ire, avıldaş agası kilep töşkäç, Harisnıñ tugan könenä küçtänäç alıp kilüen dä işetkäç, ul niçekter yomşarıbrak kitte, anıñ moñarçı cıyılıp kilgän süzlären äytäse, buşanası kilä kebek. Miña inde, ber-ber cay tabıp, «yugalıbrak» torsam da yarıydır ide. Läkin Hirac mine üze tuktattı:
- Sin, kilen, davay, cebegän marca bulma, östälgä berär äçeräk närsä çıgar. Atusa, küräseñme, monda bezneñ töbendä genä kalgan. Sineñ ul Harisıñnıñ kaytkanın kötep torsañ, eçlär kortlap betär monda, - dide.
Hirac, çınnan da, üz keşe ide bu yortta.
- Bakça cimeşegez dä üsep betkän, - dide ul, Rämziyä hanımnıñ östälgä «äçe rizık» çıgaruına küñele bulıp. - Uramda kürsäñ, tanımıy ütep kitärseñ...
Bu vakıtta min näq menä Gölnaz turında uylap utıra idem.
Ätisenä ni-närsä belän yanagannarın ul da, mögayın, belep toradır bit. Üzenä nindi kurkınıç yanavın da añlıydır. Ämma min anıñ yözendä ber genä kurku, ikelänü-şiklänü äsäre dä kürmädem. Ällä äti-änise yäşeräme annan bu hävefne? Yuktır, alar üz kızların niçek tä kisätmiçä kalmagannardır. Ä Gölnaz?.. Häyer, üsmerçaknıñ üz kanunnarı, kurku belmäs çakları bar.
- İ Hirac abıy, - dip avır suladı Rämziyä hanım. - Kız bala üsterü bik tä avır ikän şul. İr bala ul äle - ber häl...
Menä şul vakıtta min, iğtibarımnı tabındagı täğamgä yünältkän bulıp kılansam da, Rämziyä hanımnıñ här süzennän mäğnä ezläp tıñladım. Anıñ süzlärendä näq menä min belergä, min añlap-totıp alırga tiyeşle ber-ber häbär, mäğlümat bulırga mömkin ide.
Ämma Hirac anı bülderde:
- Sin şähär çabatası bulma, kilen, - dide. - Kız bala - kız bala inde ul. Primer, menä Haris belän sindä ir bala buldı, di. Ä miñdä - kız bala. Menä şunda inde sineñ Harisıñ, minem kızga malayın öyländerer öçen, başta biş sarıgın, ike tanasın äzerläp kuyarga tiyeş. Annan soñ äle anıñ, ulı belän kilenen başka çıgarır öçen, yort salası bar. Menä şul yortta, bik beläseñ kilsä, minem kız baş bulıp, prikaz birep kenä yataçak inde annarı. Cälke, känişne, minem kızlar yuk, malaylar gına.
Min süzgä siräk katnaştım. Rämziyä hanımga nindi dä bulsa sorau birü, äñgämäne tiyeşle yünäleşkä boru urınsız bulır ide. Bolay ozaklau da uñaysız. Şuña kürä soraularımnı Hirac aşa birergä buldım:
-Haris äfändene kötärgä mikän inde, ällä kuzgalırgamı?- didem.
Rämziyä hanımnıñ küzlärendä yänä kurku katış gacäplänü çagılıp aldı. Añlap toram: minem Hirac agası belän kilmägänlegemne näq menä şuşı mizgeldä genä sizende hucabikä. Ul nider äytergä teläde, ämma Hirac aña irek birmäde. Ul havalı ide, yänä bülderde:
-Berär cirdä österälep yörime ällä, ata mäçe? - Hirac, küräseñ, üz kuşamatın bik tä yarata ide. Şunduk yänä dä mäçe temasına kerep kitte: — Sin, kilen, mäçelärne bilämnän niçek bizderergä ikänen beläseñme soñ äle? Belmäsäñ, öyrätäm min sine. Mäçene bilämnän bizderim disäñ,et yanında totarga kiräk anı. Äye-äye, et yanında! Et ise señgän mäçene bütän mäçelär yakın da cibärmi. Öç çakırımnan äylänep uzalar andıy mäçene. Yakın kilä ikän -küzençokıp çıgaralar. Menä vät şul. Äydä, Gosman-doşman, totıp kuyıyk äle şunıñ öçen berne!
Hiracnıñ tabın yanında tele telgä yokmavı minem öçen faydalı ide.
Berençedän, minem monda «artık kaşık» buluım ber dä sizelmi; ikençedän, ul hucabikäne söyläşterä, tegesen-monısın soraştıra, Gölnaznı da sorıy. Haris belän dä kızıksına, «şähär çabatası»nıñ üz hällären dä töpçenä, Rämziyä hanım bik tä açık yözle, kunakçıl, Hiracnıñ sorauların cavapsız kaldırmıy. Ämma anıñ cavabında, ällä miña gına şulay toyıla, närsäneder äytep betermäü bar.
Telefon berniçä tapkır şıltıradı inde. Läkin anı aluçı bulmadı. «Ähä, - dip uylap aldım min. - Dimäk, Samatov telefonga yakın barmaska kuşkan, härhäldä, üze yugında kagılmaska kuşkandır telefonga. Mögayın, şulay...» Nihayät, işektä kıñgırau tavışı işetelde.
- Haris kayttı, - dide Rämziyä hanım häm işek açarga çıgıp kitte. Belmim, şatlanu bar ideme anıñ bu «Haris kayttı» digän süzendä, ällä uftanumı - ul çakta min monı añlamıy kaldım.
Haris Samatov olpat kına gäüdäle, taza muyınlı, korsak üsterep ölgergän, yagımlı häm açık çıraylı ber keşe ide. Muyınına çirtsäñ, kan çıga, dilär andıylar turında. Samatov bezneñ belän bik cılı itep, açılıp küreşte, äle añınçı, küreşkänçegä qadär, Rämziyä hanımnıñ: «Kunaklar bar, Hirac abıy kilde», - digänennän soñ, başta kayadır kürşe bülmägä kerep, ös-başın alıştırıp çıktı. Monısı da itağatlelekneñ, kunaklarga hörmätneñ ber bilgese bulıp toyıldı miña.
- Niçek hällär, cizni? Ni hällärdä yäşäp yatasız? Mäçtürä apa ni hällärdä? Balalar niçek? - dip tezep kitte Samatov, Hirac belän koçaklaşıp. Ciznäseneñ kalın gäüdäse yanında Samatov niçekter keçeräyep kalganday buldı, äyterseñ, ul üze anıñ koçagına sıyıp bette.
- Bezneñ hällärne bik beläseñ kilsä, üzeñ avılga kaytıp bel,— dide Hirac, tavışına tökselek çıgarırga tırışıp. - Niçu minnän soraştırırga!
- Üzgärmägänseñ sin, cizni, üzgärmägänseñ! - dide Samatov, ber dä ise kitmiçä. -Haman şul uk, haman da şundıy uk äçe telle!
- Sin dä şul uk, -Hirac Samatovka urın kürsätte. - Utır äydä, kunak bulırsıñ. Atusa, monda sine kötä-kötä kötek buldık.
Tabınga vaklap-telgäläp kiselgän kaz ite çıktı.
Ä minem töp maksatım Samatov belän söyläşü ide bit äle. Ämma «Bohara maçısı» bu yulı da miña hiç irek birmäde, kayınişen üz artınnan iyärtep kitte:
- Nu, söylä, keşe talap bulamı soñ inde? - dip bäylände ul Samatovka, berençe çäkeşterüdän soñ uk.- Bazar yasıybız, diseñ inde, alaysa?
Samatov, küräseñ, yä bik artık tınıç keşe, yä ciznäseneñ holkına-figılenä künekkän ide. Kaklagan kaz iten, söyäklären kimerep-suırıp, törtmäle süzlärgä tınıç kına cavap kaytara bardı, araga şayartu süzlären dä kıstırgaladı, gel yılmaerga tırıştı. Ämma tora bara... Hirac bit ul! Samatovnı da kızdıra ala ikän bit ul!
Häyer, moña töp säbäpçe Samatovnıñ üz kızı Gölnaz ide bugay. İşek yabık bulsa da, minem kolakka Rämziyä hanımnıñ süzläre kilep işetelde:
- Ätiyeñ ni dip äytte siña? Yuk, çıkmıysıñ da, yörmiseñ dä! Kiçke tugızdan soñ berkaya da çıgu yuk!
Menä şulay itep, min eşkä kereştem, min nider añladım.
Gölnaznıñ änise belän bähäsläşkäne işetelep kaldı. Alarnıñ tavışı äle ber yakınayıp, äle yıragayıp tordı.
Älbättä, bu tavışka Samatov ta kolak saldı. Anı şuşı tavış sagayttı, ul inde ciznäseneñ süzen iğtibarsızrak tıñlıy, tınıçsızlana-sabırsızlana ide. Äytkän süze dä ara-tirä birgän cavapları da şaktıy korı çıga başladı
Ä Hirac isä moña bäylänüennän tuktamıy, niçä kottedcı barın, tegesen-monısın soraştıra, soravı gadi ber kızıksınu gına bulsa - ber häl, ä bu törtterä dä törtterä Samatovka.
- Sez zobanilar arkasında änä avıl halkı eşlägäne öçen dä ala almıy yata akçanı, - dip, barmak yanadı Hiracör-yañadan höcümgä küçep. Partiynıy çakta da ber yärdämegez timäde halıkka, häzer dä şulay. Kartlar-karçıklar pinsäala almıy sezneñ arkada.
Näq menä şunısı Samatovnıñ yörägenä tide bugay. Ul, su salıp eçä torgan zur kasäne arakı belän yartılaş tutırdı da, kapılt kına eçep cibärde. Täğam kapmadı, irennärenä yodrıgın teräp, avızınnan hava çıgardı häm äytte:
- Yuk, üzgärmägänseñ sin, cizni, üzgärmägänseñ! haman keşe sügü dä keşe hurlau sineñ eşeñ. Tege çakta, tege vakıtlarda kommunistlarnı kem sükte? Sin! Mine haman ul obkomda eşläp yörüem öçen sügä ideñ. İmeş, barısına da min ğayeple, partiyä ğayeple. Menä yuk ul partiyä häzer, rähäten kür. Ä nigä rähäten kürmiseñ soñ äle?! Häzer dä inde min ğayeple bulıp çıgammı halık aldında? Yu-yu-uk! Min tege vakıtta da eşli beldem. Häzer dä eşlim. Änä sin, - Samatov barmagın öskä kütärde dä tüşämgä taba törtte,— sin änä östägelärne sük. Alarnı tirgä! Alar urlaşaikän, alarnıñ üz eşe. Ä min akçanı üz akılım, üz köçem belän eşlim, beläseñ kilsä!
Hirac kul gına seltäde, kayınişeneñ kızuına ise dä kitmäde. Kiresençä, Samatovnıñ bolay yarsınuı aña rähätlek kenä birä kebek ide:
-Sin menä meditsina digän närsäne beläseñme soñ äzräk,ä?
Samatov kölemseräde, äçelänep yılmaydı:
- Min sine atlar buyınça gına spetsialist dip toram tagın, cizni. İnde meditsinaga da totındıñmıni?!
- Atka timä sin, at ul akıllı hayvan, - dip kisterde Hirac. - Menä, kan äyläneşe digän ber närsä bar meditsinada. Ber şundıy yazuçınıñ kitabın ukıganıñ barmı sineñ? Mähdiyev isemle bugay üze. Menä şul yaza, ata tarakanda da kan äyläneşe bar, di. Kan äyläneşe digän närsä bik hikmätle närsä ul. Ä sin äytäseñ, östägelärne sük, diseñ. Alar bit, östägelär, änä şul kan äyläneşen bik yahşı sizenälär, Üpkä-bavırga, ayakka kan kilmäsä, baş miyenä dä kan barıp citmi. Tuklıklı matdälär dip ukıy anı minem töpçek malay mäktäptä. Menä şul, şunıñ öçen dä tegelär, östägelär,üzlärenä tiyeşle tuklıklı matdälär barıp torsın öçen, sezneñ işelärgä dä tiyeşle öleşen birgäli. Nu, anısına alarnıñ başları citä. Läkin halıknı onıtalar. Halıknı çüpkä dä sanamıylar. Anısına tuklıklı matdä barıp bitmi. Änä şulay itep, berzaman böten tänne paraliç suga äkrenläp. Däülätne paraliç suga, yağni mäsälän. Añladıñmı sin şunı, ä?!
- Sineñ bu fälsäfäñne min meñ kat işetkän inde cizni, - dide Samatov, sabırsızlanıp. - Meñ kat işetkän...
Min borılıp karadım: işek töbendä Samatovnıñ kızı Gölnaz basıp tora ide. Küzläre yäşle. Çırayı-bite sömserle. Kıyafäte ürtänüle-räncüle.
- Min häzer keräm, - dide Samatov, urınınnan kütärelep. Kızı belän ikäüdän-ikäü söyläşep alırga uyladı ahrısı. Läkin Hirac, nikadär genä lıgırdasa da, işek artındagı tavışnı tıñlap torgan ikän. Ul hätta Samatovtan da irtäräk kuzgaldı bugay äle.
- Karale, Bakça cimeşe, - dide ul, kızga endäşep, üze, ber kulı belän iñenä kagılıp, Samatovnı kire urınına utırttı. -Min bayadan birle uylap utıra idem äle närsäne onıttım soñ, dip. Siña küçtänäç alırga onıtkan ikän bit min. Davay, uramda anda sezneñ çat sayın larek ta maryuk, berär tämleräk nämästäkäy alıp kerik äle, ikäü sineñ belän çıgıp. Abıyıña äzräk uram da kürsäterseñ. Belämmeni min sezneñ bu Kazanıgıznı...
- Bez Glossinı da alabız, - dip, ätisenä yalvarulı karaş töbäde kız.
Ni genä bulmasın, Hirac belän Gölnaz uramga çıgıp kittelär. Samatov belän bez ikäüdän-ikäü genä kaldık. Miña inde açılırga vakıt ide. Min üzemneñ nindi eş belän yörüemne añlatıp-äytep birergä tiyeş idem. Ämma närsäder, nindider uy mine haman-haman totkarlap tordı. Döres eşlägänmen ikän, bez yort hucası belän anı-monı söyläşep utırgan arada kinät kenä telefon şıltıradı.
Samatov siskände. Säğatenä karap aldı. Avır gına kuzgalıp, telefonlı algı yakka çıktı. Korı gına äytte:
- Tıñlıym, Samatov tıñlıy, - dide. Anıñ berençe süzlärennän ük şul añlaşıldı: söyläşü bik tä avır, kiyerenke töstä bara ide.
- Min äyttem tügelme? Min sezne kisätäm... häm ütener idem, - kebek yanaulı da, yalvarulı-kauşaulı da ber teldä söyläşä ide Samatov.
Min aşıgıp anıñ yanına kildem:
- Akçanı väğdä itegez, oçraşu urının bilgelägez,- didem min, anıñ üzenä genä işetelerlek itep. Samatov gacäplänep tä, kauşap ta miña taba borıldı. Küzlärendä äytep betergesez kurku-şiklänü ğalämäte bar ide.
- Min - Abrik Zauroviçtan, ölkän tikşerüçe. Akça väğdä itegez, oçraşu urını turında kileşegez, kalganın soñınnan uylaşırbız,— dip kabatladım min. Samatov, äye, añlıym, digändäy, baş kaktı häm telefon trubkasın yänä kolagına kuydı:
- Ämma sezneñ şartlar ütä dä kırıs, - dide ul. - Summanı, bälki, beraz gına bulsa da kimetep bulır?
Ah, Samatov! Yeget ikänseñ, Samatov! Süzne niçegräk alıp barasın min äytmiçä dä añladıñ bit. Anıñ tavışında min inde nindider ber tınıçlanu, ışanıç, nıklık sizep aldım. Şulay, Samatov, şulay, sin uyınga bik döres kuşıldıñ. Dimäk, sin miña şunduk ışandıñ. Şulay, şulay, äye, äye, akçanı beraz saranlanıbrak väğdä it. Şulay, şulay, urınnı üzläre bilgeläsennär... Üzläre täqdim itsennär...
- Yarar, alaysa, - dide Samatov telefonga. - Sez äytkänçä bulır. Tik min barlık summanı da irtägä ük beryulı alıp kilä almam. Kalganı beraz soñrak. Şulay kileştekme? - Bu süzlärne äytkändä Samatov miña taba borıldı. «Döres eşlimme?» dip sorıy ide anıñ karaşı. Min baş barmagımnı öskä çöyep kürsättem. «Molodets». Äye, şulay yalındırıp kına rizalaş. Sineñ akçanı alıp kiläçägeñä çınlap ta ışansınnar. Ägär sin barısına da beryulı riza bulıp taşlasañ, bu häl yanauçı banditlarnı şikländerer genä ide. Tuktale, nişläp äle bu bändä moñarçı ayak teräp karşı tordı da, bügen inde barısına da bik tiz riza buldı, dip uylar ide alar. Nişläp äle bu bügen genä koçak cäyep söyläşä, monda närsäder bar, monda sagrak kılanırga kiräk, digän şik kerer ide alarga. Ä Samatov uyınnı, çınnan da, bik döres alıp bara. Ul mine soklandırdı da, şatlandırdı da. Häyer, nigä äle şulay bulmaska tiyeş? härhäldä, yugarı belemle keşe, partiyäneñ ölkä komitetında eşlägän, keşelär belän törleçä aralaşkan şähes läbasa.
Küräseñ, añardan böten summanı beryulı taläp ittelär.
- Yarıy, alaysa... - dide Samatov, uftanganday itep. - Yarıy, kemnärdänder burıçka-äcätkä alıp torırga turı kiler inde, alaysa...
Annan soñ ul, uyınnı şulay uk bik döres alıp barıp, üzeneñ nişlärgä tiyeş buluı, ni räveşle eş itärgä tiyeşlege turında soraştı. Akçanı kayda, niçek tapşırırga? Ul alarnı niçek tanıp alırga tiyeş?
Söyläşüneñ soñında kabatlap äytergä onıtmadı:
- Tik sez şunnan soñ minem kızıma yanaudan tuktıysızmı? — dide.
Aña, küräseñ, uñay cavap kaytardılar.
- Yarıy, irtägä min sez äytkän vakıtta, sez äytkän urında bulırmın, - dide Samatov. Trubkanı kuygaç, avır sulap körsende dä miña töbälde.— Menä şundıy hällär, - dide ul häm, kulı belän izäp, mine kuhnya yagına äydäde. Tutırıp kuyılgan ryumkalarnı alıp, bersen miña suzdı. - Bezni eşlärgä tiyeş bulabız inde häzer? Häyer, bez bit äle tanışmadık ta tügelme?
Ul tanışunı kötep tormadı, küräseñ, dulkınlanuı köçle ide, ayagürä genä eçep tä kuydı.
- İñ elek sez miña häzer barısın da söyläp birergä tiyeş, - didem min, bez inde östäl yanına utırgaç. - Alar nindiräk tonda söyläştelär? Nilär taläp ittelär? Akçanı niçek, kayda, kayçan, ni räveşle tapşırırga kuştılar? Añlıysızdır, min bolarnıñ barısın da töp-tögäl itep belep torırga tiyeş.
- Äye, äye, - dide Samatov, ryumkalarga yänädän eçemlek salıp. - Min sezgä häzer barısın da tögäl itep äytep biräm...
Yanäşäsendä min bulu, Abrik Zauroviç cibärgän täcribäle tikşerüçe bulu dip añlarga kiräkter inde monı, Samatovnı niçekter tınıçlandırıp kuydı kebek. Anıñ tavışında da nıklık arttı:
- Min häzer sezgä barısın da centekläp añlatam. Dimäk, şulay: irtägä säğat köndezge ikedä min, cäyäüläp, Çehov bazarına barırga tiyeş. Kulımda, älbättä, şul iñde - akça salıngan diplomat. Yanımda kızım Gölnaz da bulırga tiyeş. Min anıñ belän bazar buylap ütäm, annan soñ aña bazarnıñ sulyak poçmagındagı könbagış satuçıdan könbagış satıp alam. Satuçınıñ östäle yanında diplomatımnı «onıtıp» kaldıram. Menä böten söyläşü şul.
Samatov tagın ber kat avır sulap kuydı. Säyer genä yılmaep, kulların cäyde. Anıñ karaşında aptırau da, gacäplänü dä, ikelänü dä, ışanu-yalvaru da bar ide.
- Kulıgızda ul summadagı akça barmı, ällä min prokuratura aşa yazdırıp alıp torıymmı? - dip soradım min. Samatovta andıy gına akçanıñ buluına şiklänmäsäm dä, barısın da hokuk taläplärenä cavap birerlek itep başkarırga tiyeş idem. Samatov kölemseräde, küzläre yaktırıp kitte:
- Anısın gına tabarbız inde anıñ, - dip yılmaydı.
- Ul çakta sez, çınnan da, diplomatka tiyeşle akçanı salıgız. Kızıgız Gölnaz belän bazarga näq vakıtında kilep citegez. Ber dä kurıkmagız, şiklänmägez, banditlar şiklänerlek häräkätlär dä yasamagız. Könbagışnı da satıp alıgız. Tik añınçı äle kabıp karagan, saylagan bulıp kılanıgız. Kızıgız da kabıp karamıy kalmas könbagışnı. Bu ışanıçlırak kürener. Könbagışnı yış kına käğaz yäki gazeta kisägenä törep birälär. Ä sez üz paketıgıznı alıp barıgız. Könbagışnı şul paketka salgaç, anıñ avızın bäylägändä diplomatnı östäl yanına kuyarsız. Annan inde, çirattagı östäl yanına aşıkkan bulıp, diplomatnı bik caylı gına «onıtıp» ta kaldırıp bula. Şulay bit? Bu bik tabigıy kilep çıgaçak. Ul diplomattagı akça öçen kurıkmagız. Anda, bazarda, bezneñ operativ törkem eş itäçäk. Videokameralar da bulır. Bez alarnı şunduk kulga almayaçakbız. Bazarga töp oyıştıruçıları kilmäskä mömkin bit. Artlarınnan küzätü alıp baraçakbız. Şunda inde barısı da açıklanaçak.
- Äybät, bik äybät plan bu! - dip şatlandı Samatov. Min üzem dä niçekter yalkınlanıp, üz-üzemä nık ışanıp söylädem bugay. Barısı da açık, tögäl, barısı da kileşle kebek ide. Samatov şatlanıp äytte:
- Rähmät Abrik Zauroviçka! Ul çınnan da bik akıllı tikşerüçe cibärgän miña! - dide häm yänä eçemlek saldı.
Bez üz planıbızga üzebez kuanıp utırganda, öygä Hirac belän Gölnaz kaytıp kerde. Şaulaşıp, döresräge, kübräk Hirac üze şaulıy ide inde, bezneñ yakka uzdılar. Kıznıñ kulında ber koçak küçtänäç, zatlı paketlar, känfitlär, şokoladlar, tämle sular, tagın ällä närsälär bar ide.
- Kara bu alkaşlarnı, - dide Hirac, nık üpkälägändäy itep, - gel eçärgä genä cıyılgannar bolar. Min yugında täki töbenä töşkännär bit şeşäneñ, - şulay dip, ul östälgä «konyak» şeşäse çıgarıp utırttı.
Samatov üze dä şaktıy kızmaçalangan, aña tämam can kergän ide, ciznäseneñ şaukımına iyärde:
- Nu, cizni, ägär sin minem yanga kemne alıp kilgäneñne belsäñme?! İseñ-akılıñ kitäçäk häzer. Bik tä kiräkle keşe bu miña, bik tä kiräkle keşe! Tanış bul: bu keşe - respublikanıñ ölkän tikşerüçese! - Samatov barmagın öskä çöyde. - Ayıruça möhim eşlär buyınça, beldeñme?!
Hiracnıñ ällä ni ise kitmäde:
- Sineñ urlagannarıñnı tikşerergä kilgän bulsa, şäp bulası ikän dä bit, yuktır şul, aña dip kilmägänder, yuksa, görläşep-çökerdäşep utırmas idegez, - dip törtterde. Annan soñ miña karap äytte: - «Ment» ikäneñne belgän bulsam, tege çakta - işek töbendä, sıylamagan bulır idem min sine, - dide.
- Ul «ment» tügel siña, cizni! - dip kölde Samatov. - Äytäm bit, ul - prokuratura tikşerüçese!
- Adin çert, - dide Hirac. - Änä niçek dip äytälär äle. «Vraç leçit, militsiyä kaleçit» dilärme? Menä şulay ul, Gosman-doşman. Äydä, totıp kuyıyk äle berne şunıñ öçen, alaysa. Häzer sineñ belän eçsäñ dä bula inde, barıber bismilla bozıldı. Ä tege çakta, belgän bulsam. Billähi sıylamıy idem min sine...
Miña kitärgä vakıt ide. Küpme genä kıstasalar da, urınımnan kuzgaldım. Öygä kaytırga, hatınga häm malaygakaytıp kürenergä kiräk. Samatov belän irtägä häbärläşergä süz kuyışıp saubullaştık. Tik äle añınçı, ikäü genä çakta, min anı kisätep kuyarga ölgerdem:
- Bez söyläşkän süzne bütän berkem dä belergä tiyeş tügel, Hirac abıyga minem kem buluımnı yukka äyttegez, - didem.
- Kitsänä inde, - dip kölde Samatov. - Cizni üz keşe bit ul.
- Üz keşe. Ämma salgan çakta küp söyläşenelä bit ul. Üzegez añlıysız bulır...
Samatov yañadan «sez»gä küçte häm citdilänep äytte:
- Anısı şulay, döres äytäsez. Borçılmagız, min barısın da sez äytkänçä eşlärmen. Nu, bik zur rähmät sezgä. Tınıçlanıp kitte bügen minem küñel, şuña beraz yomşardım kebek...
Menä şulay saubullaştık. İrtägä mine eşkötä ide.
4
Eşkä kütärenke küñel belän kittem. «Ay da Puşkin!» - digänme äle Puşkin, üzeneñ «Evgeniy Onegin»ın yazıp betergäç? Minem dä menä şundıyrak ber halät ide. Menä bit, berençe könnän ük ügezne mögezennän eläkterdem.
Kiçä kiç, öygä kaytıp kerügä ük, hatınımnıñ soraştırıp toruın da kötmiçä äyttem:
- Tagın ber eş kilep çıktı çıguın, tik monısı - püçtäk, - didem. - İrtägä ük yırıp çıgam min anı, kaygırma, - didem. Ah, şulçakta «Allahı boyırsa» dip äytep kuygan bulsam ikän. Tege kolhoz räise dä şunısın äytergä onıtkan bulgan bit änä. Kaysı kolhoz räise, dip sorar kemder. Kem belsen anı, kaysı kolhoznıkı ikänen. Ul mäzäkne miña kiçä Hirac agay söyläde. Saubullaşır aldınnan. Minem kayda, kem bulıp eşlävemne belgännän soñ. İmeşter, şul tege zamannarda, Hirac agay miña kat-kat törttergän utız cidençe yıllar inde bu, älege dä bayagı kolhoz räise cıyılış ütkärgän. Çıgışında, ozaklap-şäpläp söylägäç, kemneder maktagan, kemneder sükkän, digändäy, süze dä şaktıy ozınga suzılgan. Şunnan soñ, öyenä kaytıp kerügä ük, äytkän: «Hatın, tamak bik katı açtı, aşarga berär närsä barmı?» - digän. «Sin kaytuga tavık aşı peşerep kuydım», - digän monıñ hatını, tabaga tavıgın çıgarıp utırtkan. «Ah, bolay bulgaç, sin anıñ «savıtın» da çıgar inde, aşıybız ikän şäpläp tavıknı!» - dip, kulların ugan räis. «Allahı birsä, dip äyt, cülär», - digän hatını, östälgä savıtnı da çıgarıp. «Alla birsä dä,birmäsä dä - barıber aşıybız!» - dip kölgän räis, ber stakan hämerne eçep tä cibärgän. Tavık botına ürelüe bulgan, işek kakkannar häm räisne alıp ta kitkännär. Un yıl buyına törmälärdä, lagerlarda bulıp, şul un yıldan soñ gına äylänep kaytkan bu. «Hatın, Allahı birsä, işekne aç?» - dip işek şakıgan. Ah, kiçä min dä şulay dip äytkän bulsam! İçmasam, hatın da şunı iskärtmäde bit. Minem tagın ber eşem kilep çıguga da gacäplänmäde, havalanıp äytkän süzemä dä:
- Ällä eçkän inde... - dip kenä cavap birde.
- Eş buyınça, duskayım, eş buyınça, - dip havalandım min. - Abrik Zauroviç äytkän ide, sineñ öçen öç könlek eş ul, digän ide, ä min anı ber kön eçendä häl ittem. İrtägä ük beteräm min ul eşne!
Hatın monısına da şatlanmadı. «Aş östäldä»,- dip kenä kuydı.
häm menä min, kanatlanıp-oçınıp digändäy, irtän irtük eşkä çabam. Kürsen prokuror, belsen bezneñ kem ikänlekne! häm bezne bütän mondıy vak-töyäk eşlär belän yödätmäsen. Ähä, bügen anıñ üzennän küzätü törkeme öçen keşelär sorap alırga kiräk. Banditlarnıñ artınnan küzätep baru öçen - transport...
Abrik Zauroviç ozak köttermäde, eşkä kilüenä ük çakırtıp aldı.
- Rähmät, Gosman tugan! Haris dus sine bik oşatkan. Sin bilgelägän plannı da. Rähmäten öygä ük şıltıratıp citkerde. Tak çto, cätmäne şäp korgansıñ. Yegetlärne üzeñ saylap al. Bötenese dä sineñ karamakta. Kiräkle transport sineñ kulda. Minnän - dobro, - dide.
Menä şulay başlandı kön. Köndezge säğat ber tuluga, min üz yegetlärem belän Çehov bazarında idem inde. Kiyem, älbättä, bazarga «äyber kararga» kilgän keşelärnekennän berni belän dä ayırılmıy. Yegetlärneñ härkaysı üz eşen yahşı belä. Maksat şul: Samatov «onıtıp» kaldırgan diplomatnı kem kilep alıp kitär dä, kaya taba yul totar — açıklarga kiräk. Ä annan soñ... Tik şunısı da bar... monda, älbättä, oçraklı ber keşeneñ kilep tıgıluı da bar bit äle. Onıtılıp kalgan diplomatka huca tabılmas disezme? Ämma monısınıñ da üz yuanıçı bar ide: diplomat artınnan küzätüçe cinayätçelär anı barıber tege oçraklı bändäneñ kulınnan tartıp alaçaklar, ä alarnıñ üzlären inde - bez küzätäçäkbez.
Äye, bezneñ plan aldan uk kileşengän-söyläşengän. Şuña kürä, tagın ber saklık çarasın kürdek: ratsiyä aşa bernindi häbärläşü yuk. Yugıysä andıy gına tehnika häzer cinayätçelär kulında da tulıp yata. Hätta beznekenä karaganda da şäbräkläre.
Barıbız da üz urınına urnaştı. Barıbız da hälitkeç vakıtnı kötä.
Samatov üz kızı belän ike tularga unbiş minutta kilde bazarga. Bazar işegaldı buylap suzılgan rätlär arasınnan akrın gına uzdı. Molodets! Yak-yagına karanmıy, üzen bik tä tınıç tota. Bazar buylap tezelep kitkän bu rätlärdä iske kügärgän kadaktan başlap yaña elektronik tehnikaga qadär satalar. Samatov şularnı aşıkmıyça gına karaştırgalıy. Äyterseñ anıñ böten yomışı şularda, äyterseñ bütän ber eşe dä, ber genä kaygısı da yuk. Döres eşli. Häm kıyafäten kür: äyterseñ anıñ diplomatında meñlägän sum akça tügel, munçaga cıyıngan ir-atnıñ vak-töyäk kiräk-yaragı yata. Monısı öçen dä molodets!
Nihayät, ul tiyeşle urınga, könbagış satuçı hatın yanına kilep tuktaldı. Gölnazdan nider soraganday itte. «Könbagış satıp alabızmı?» - dip äytüe bulgandır inde. Şunnan soñ ul, näq söyläşkänçä, diplomatın könbagış satuçınıñ östäle yanına kuydı. Kesäsennän akça çıgardı. Hatın aña, käğaz kisägenä törep, ike stakan könbagış salıp birde. Samatov anı kızınıñ kün sumkasına tıktı. Könbagış satuçıga artı belän borıldı, Gölnazga nider äytep, kulı belän bazar binası yagına, eçke yakka uza torgan işekkä taba törtep kürsätte. Dimäk, ul anı şunda, alma-äflisun satıla torgan urınga däşte.
Ähä, kız baş kaktı, alar, aşıgıbrak atlap, bina eçenä kerep kittelär.
Dimäk, häzer inde bezneñ çirat. Bez kötäbez. Diplomatnı kem kilep alır? Kem ul? Nindi ul?..
Videokameralar äzer. Barısı da köylängän. Äye, diplomatka ürelüçelärne bez şunduk kulga almayaçakbız. Bez, äkrenläp kenä, maşinalarnı almaş-tilmäş alga çıgarıp, - ägär inde cinayätçelär transportta bulsa, ä monıñ şulay bulırına şik bik az, - artlarınnan küzätep baraçakbız. Kayda tuktalırlar? Diplomatnı kemgä kaytarıp tapşırırlar? Menä şunı açıklau sorala bezdän. Ägär şunı eşli alabız ikän, dimäk, bez ayunıñ näq önenä barıp çıgaçakbız.
Kıskası, äyttem bit, änä şul «Allahı boyırsa» digän süzne telgä alırga, telgä alu gına tügel, kat-kat kabatlarga onıtkanmın ikän bit. Bez köne buyına, bazar yabılgançıga tikle köttek. Älege diplomat - un meñ sum akça salıngan diplomat köne buyına änä şul könbagış satuçınıñ östäl astında tordı. Bazarnıñ nik ber ugrısı-karagı, nik şunda ber oçraklı adäme kilep kagılsın üzenä! Menä kayda ul namuslı häm çista cämgıyät! Yugıysä söylägän bulalar: imeşter, kaysıdır ber ildä velosipedıñnı kibet töbendä yäki vokzal yanında aylar buyına kaldırıp kitäseñ- kilep kagıluçı yuk, digän bulalar. Şul, cämäğatçelek tärtibenä turı kilmi torgan urında bulsa gına, imeş, politsiyä anı tiyeşle urınga iltep kuya. Alay tügel şul menä. Änä bezdä dä kagılmıylar ikän bit keşe äyberenä!
Häyer, bazar yabılganda könbagış satıp aluçılarnıñ berse älege diplomatka şulay da iğtibar itte. Satuçıga närsäder äytte. Tegese, östäle artınnan çıgıp karadı da, gacäplänep, kulların cäyep, bazar yañgıratıp äytte:
- Ay, Hodayım, ber häterseze onıtıp kaldırgan inde monı! - dide. - Direktorga kertep tapşırırga kiräk, annan kilep soramıy kalmaslar.
Änä şulçakta minem eçkä can kerep aldı. Ä nigä, bu cinayätçelärneñ könbagış satuçı aşa, bazar direktorı aşa da eş itüläre mömkin bit. Diplomat artınnan uk direktorga taba kittek. Ä ul, anı açıp karau belän, şunduk militsiyägä şıltırattı...
Dimäk, cepneñ oçı bu yakka taba suzılmıy. Samatovnıñ akçası, bezneñ katnaş belän, militsiyädän anıñ üzenä kire äylänep kayttı. Ämma bez oyıştırgan eşneñ - cinayätçelärne açıklau eşeneñ genä näticäse kürenmäde, näticäse bulmadı.
Anıñ karavı, kötelmägän, min başıma da kiterep karamagan häl kilep çıktı.
İkençe könne kiçke unda Samatov üze minem öygä şıltırattı. Ul çiktän tış dulkınlangan, kauşagan ide. Min anıñ belän şunduk, alarnıñ fatirınnan yırak bulmagan ber bakçada oçraşırga süz kuyıştım.
Ul inde mine kötep tora ide.
- Miña kabat yanıylar, - dide ul, küreşer-küreşmästän. - Mine iñ şakkatırganı...
- Mömkin bulsa, aşıkmıyça, barısın da tärtip belän genä söylägez,— dip ütendem min. Döresen genä äytkändä, min üzemne Samatov aldında beraz ğayeple itep tä sizä başlagan idem inde. Menä bit, keşe miña ışangan, yänäşäsendä şundıy ışanıçlı, täcribäle tikşerüçe buluına kuangan ide. Ä min, üz-üzemä artıgrak ışanıpmı, bu eşneñ ahırı uñışlı bulıp çıgaçagına anı da ışandırıp beterä yazgan idem. Ah, çınnan da, nigä genä soñ «Allahı boyırsa» dip äytmädem ikän.
Min sezgä alardan soñ şıltırattım, - dide Samatov, haman da tınıçlanıp betä almıyça. - Alar, beläsezme, närsä dilär? Sin, dilär, ni öçen bazarga üz artıñnan «ment» lar iyärtep kildeñ, dilär. Mine bik yaman süzlär belän süktelär. Kıskası, bez aldan korıp kuygan plan alarga tulısınça bilgele.
Ha, menä monısı yañalık!.. Menä monısı şäp... Närsä, cinayätçelär bezneñ söyläşüne mahsus apparat aşa tıñlap torganmı?
- Niçek uylıysız, Haris äfände, sezneñ fatirga nindi dä bulsa tıñlau apparatı, tapşırgıç apparat kuygan buluları mömkinme? - dip soradım min, bu soravımnıñ şaktıy urınsız buluın üzem ük añlap torsam da. Mögayın, bu kötelmägän häbärdän üzem dä tämam kauşap kalganmındır. Başımda meñ törle sorau böterelä ide. Şularnı rätkä-çiratka salırga teläp, tege soravımnı da beraz tözätebräk äyttem: - Bälki, sezneñ kürşeläregez... Alarnıñ bülmäsennän tıñlap torırga mömkinder...
- Yuk, yuk! - dip kırt kiste Samatov. - Bezneñ kürşelärdä andıy häl buluı mömkin tügel.
- Ä Hirac abzıy? - dip kisterep soradım min dä, nihayät. - Ul bik küp söyläşergä yarata. Kiçä sez, artıgragın äytep taşlap, aña minem kem ikänlegemne açıp saldıgız. Ällä soñ berär cirdä ul ıçkındırıp cibärgänme?
- Ciznime? - dip äçe kölemseräde Samatov. - Ul kiçä öydän bötenläy dä çıkmadı. Holodilnikta aña citärlek ide ul yaratkan närsälär...
- Läkin ul sezdän akça sorarga dip kilgän, kolhozga yärdäm sorap. Dimäk?.. - Yuk, minem Hirac agaydan şiklänerlek säbäbem dä, uyım da yuk ide. Ämma min bu soraunı yüri birdem. Samatov, änä şundıy yuk-bar şiklänülärgä cavap ezläp, üze ük ber-ber fiker äytep taşlamasmı, digän ömetem bar ide. Çınnan da, anıñ da bit üz dusları arasında köndäşläre-doşmannarı bulırga mömkin. Äytik, üze ük oyıştırgan-citäklägän firmada. Keşe, kızıp kitkän çakta, yış kına üze dä sizmästän, çın hakıykatne açıp salırga mömkin, dilär. Läkin Samatov hiç tä kızıp kitmäde, soravıma da tıp-tınıç kına cavap kaytardı:
- Yuk la, sez närsä... - dip kul gına seltäde. - Bezneñ cizni, telgä usal bulsa da, bik namuslı, çista küñelle keşe ul. Gomer buyı kolhozda eşläde. At karauçı bulıp. Atka sukkan keşene kürsä dä, canı ärni ide. Yuk, yuk, sez närsä... Bu turıda uylap intekmägez dä...
- Ul çakta, añlaşıldı, - dip kırt kistem min. - Dimäk, bolay: bezneñ söyläşü turında cinayätçelär berni dä belmi, alar sezne sınap kına karıylar, anda-monda häbär itmägänsezme, yänäse. Bolay gına, karmak salıp kına karauları. Şuña kürä dä, diplomatka yakın kilmägännär. Ä menä ikençe yulı inde...
Samatov mine bülderde:
- Ah, şulay bulsa ikän. Tik alar bit sezneñ kem ikänlegegezne tögäl äytep söyläştelär. Alar sezneñ prokuraturadan ikänlegegezne, hätta ayıruça möhim eşlär buyınça tikşerüçe ikänegezne dä belälär. Menä bit eş närsädä!
Monısı inde çiktän tış säyer yañalık ide. Tukta, Samatov eşe belän şögıllänüem turında kemnär belä soñ äle? Barısı beryulı, ber-ber artlı küz aldımnan ütte. Abrik Zauroviç... Yuk, anıñ avızınnan çit-yat keşegä nindi dä bulsa mäğlümat çıguı turında uylap karau da döres bulmas ide. Ber-berebezne niçä yıllar buyına beläbez. Bu eşne ul miña üze tapşırdı. Sabaktaş dustın bäladän kotkarunı miña üze yökläde. Ul, hätta yalgışıp kına da, bu hakta berkayda da berkemgä dä bernindi dä häbär ıçkındırmas ide. «Bazar» operatsiyäsendä katnaşkan hezmätkärlär... Alarga min üzemä ışangan kebek ışanam. Tagın kemnär? Hirac agay. Gölnaz. Rämziyä hanım. Ä Haris Samatov üze eşendä berärsenä berär süz äytep ıçkındırmaganmı?
—Hatınıgızga ışanasızmı? — dip sorap kuydım min, kinät kenä. Bez, bakça yulı buylap kilep, başına fonar elengän bagana yanında tuktalgan idek. Şuña kürä, Samatovnıñ kaşları cıyırılıp uk kilüen min ayırmaçık kürdem. Üzemä dä uñaysız bulıp kitte.
—Gafu itegez, Haris äfände,— didem min, aşıgıp.— Kızıgızga ışanasızmı dip sorıy almıym bit inde min. Kurkınıç anıñ üzenä yanıy. Ä bu eş belän näq menä min şögıllängänne bütän berkem dä belmi. Häzer inde ber-berebezdän genä şiklänergä kala tügelme?
Samatov kölep cibärde. Miña da ciñelräk bulıp kitte. Yuk, çınnan da, kızık kına kilep çıga bit äle bu. Närsä soñ inde bu? Sin sudagı balıkka karmak sal, ä ul, hiç kötmägän urında «çirtep», sinnän kıçkırıp kölep torsın. Yuk, bulmıy bu bolay! Hatın üpkäläsä — üpkälär, yalım soñarsa — soñarır, barıber çıgaçakmın min bu cepneñ oçına!
—Bolay itik, Haris äfände,— didem min, kisken ber kararga kilep.— İrtägä ük sezneñ fatirga mahsus telefon apparatı kuydırabız. Kayan şıltıratkannarın açıklıy torganın. Alar, tege yünsezlär, kabat şıltıratmıy kalmaslar. Bu yulı alar sezdän närsä taläp ittelär?
—Närsä bulsın. Söyläşü üz köçendä kala, didelär. Akçanı kaya kiterergä ikänen kabat häbär itäçäklär, häm şul inde, sezneñ turıda... Tagın «ment»lar iyärtep kilsäñ, soñgı süz şul bulır, didelär.
— Dimäk, bez alarnı kotırtkanbız gına bulıp çıga? Bezgä häzer kızıgıznı — Gölnaznı saklau yagın da uylarga kiräk bulaçak. Aña tagın ber kat nıklap äytegez, yalgızı gına berkaya da çıgıp yörmäsen. Berär atnaga gına tüzär. Ä ul vakıt eçendä,— min eçemnän genä «Allahı boyırsa» dip östäp kuydım,— bez tegelärne eläkterep tä ölgererbez. Moña ışanıgız.
Samatovnıñ küñele neçkärep kitte şikelle. Ul minem belägemnän kıstı häm berençe tapkır isemem belän endäşte:
— Kızım öçen bik nık borçılam min, Gosman tugan... Sezgä zur rähmät inde. Äle ciznineñ dä bezdä buluı äybät. Gölnaznı üzennän ber genä minutka da yırak cibärmi. Salgalasa da, akılı üze belän ciznineñ. Äle menä bügen dä, şähär karap kaytam dip, uramda yörtep kerde üzen. Añlıy bugay ul da hälne, cälli bugay Gölnaznı. Gel öydä genä bikläp totıp bulmasın da añlıy.
Samatov mine öyenä çakırdı:
— Sezneñ kem buluıgıznı häzer barıber belälär inde, öyne küzätsälär dä, küzätmäsälär dä — barıber, digändäy, çäy eçep çıgarsız.
Min baş tarttım. Miña öygä kaytırga kiräk ide. Döresräge, miña uylarga kiräk ide. İrtägä nilär eşläyäçägebez turında tagın ber kat kıskaça gına plan korıştık ta saubullaştık.
Öygä min käyefsez genä kaytıp kerdem. Yalga çıgu-çıkmau mäsäläsendä hatın süz kuzgatmadı. Rähmät aña. Añlıy belä ide şul ul mine kayçaklarda. Menä şulay käyefsezlänep, üz eçemä biklänep yöri başlasam, hatın mine borçımaska tırışa.
Ul tönne min yokısız ütkärdem. Äye, andıy-mondıy gına sorau tügel ide şul bu. Kem, kayçan häbär itkän cinayätçelärgä minem hakta? Bazardagı «cätmä» ni öçen tişek bulıp çıktı? Çınnan da, kem bu — miña berençe tapkır bomc bulıp toyılgan keşe? Anıñ kaklagan kaz kütärep kunakka kilüe oçraklı gına hälme? Avılda kolhoz akça, hezmät hakı tüli almıy, di. Samatovnı sügä... Häyer, Hiracdamıni eş? Cinayätçe kem dä, Samatovka, anıñ kızına yanauçılar kem? Şuşı soraularnıñ rätenä-çiratına çıga almau mine ürti, yarsıta, räncetä ide.
Dimäk, şulay: irtägä Samatovnıñ fatirına mahsus telefon apparatı kuyarga. Tıñlarga, belergä, cinayätçelärne eläkterergä. Ägär dä şuşı eşne yırıp çıkmasam, isemem Gosman bulmasın. Şulay uylap üzemne tınıçlandırırga, yoklap kitärgä tırışıp karadım. Ämma kinät min bu teläktän baş tarttım, torıp, östäl lampasın kabızdım da, kulıma kaläm alıp, ak käğazgä ere häreflär belän yazıpkuydım: «Hirac. Kolhozda at karauçı, zavhoz. Samatov. Elekkege partiyä rabotnigı, häzerge eşmäkär. Rämziyä hanım Samatova. Balalar bakçasında tärbiyäçe. Gölnaz. Sigezençe sıynıfnı tämamlagan yäşüsmer, Samatovnıñ kızı. Abrik Zauroviç — prokuror häm min üzem, Gosman Biktaşev, tikşerüçe». «Bazar» operatsiyäsendä katnaşkan dürt yegetne min yazıp ta tormadım. Alar bu operatsiyäneñ barlık detallären dä belmi häm aldan kemgäder häbär itep tä kuya almıy ide. Häm, gomumän, min alarga ışanam. Üzemne min älege isemlektän töşerep tä kaldıra ala idem. Çönki min näq menä Samatov eşe belän şögıllänüem turında hätta hatınıma da äytmädem.
Kinät Hirac küz aldıma kilde. At karauçı bulıp eşlägän Hirac... Mäçe psihologiyäse. At, at...
İreksezdän, iskä töşte. Min ul çakta, universitetnı tämamlap, rayonga eşkä kaytkan idem. Rayon prokuraturasına tikşerüçe bulıp. Menä şundıy çakta, kışkı könnärneñ bersendä, niçekter cay çıktı: avılga äti belän äni yanına kaytıp, munça kerep, yal itep kilergä buldım. Avılga mine maşinada iltep kuydılar. Munça inde yagılgan ide. Munça kerep çıkkaç, görläşep çäy eçtek. Ul çakta äle öylänmägän yeget bulsam da, klubka-mazarga çıgıp tormadım, küñel berkaya da tartmıy, öydä cılı, äni belän äti yänäşädä — tagın ni kiräk! Uramda buran kotırına, öydä rähät.
Mine ul çakta tönge ikedä uyattılar. Buran tıngan-tınıçlangan. Döresräge, iñ elek avıldagı uçastok militsionerın uyatkannar. Ä ul, minem avılga kaytkanlıgımnı işetep, bezneñ öygä keşe cibärgän.
— Avıl kibeten baskannar,— kilüçe keşeneñ berençe häbäre şul buldı. Ul çakta, çınnan da, bezneñ yakta kibet basular işäygän ide. Ä menä karaklar gına tabılmıy intekterde. Äle ber avılda, äle ikençesendä tön urtasında kibet talıylar. Ezläre dä, üzläre dä yuk. Avıl kibetlärendä signalizatsiyä dä urnaştırılmagan. Karaklar isä bik osta: karavılçınıñ yä iserek çagın, yä yatıp yoklagan vakıtın turı kiterälär. Häyer, törle avılda törleçä...
Min barıp citkändä, kibetkä bütän berkemne dä kertmiçä, uçastok militsionerı Gaysin işek töbenä baskan ide.
— Karavılçı üze dä yuk,— dide ul.— Anı menä hatını ezläp kilgän bulgan, tamak yalgarga çakırıp. Kibetneñ talanuı turında da berençe bulıp ul salgan söränne.
Karavılçı çınnan da yuk ide. Barıbız da aptıraşta. Min başta uk äytep kuyıym: «munça vakıygasın» aldan söyläp ütkän idem, kibet karavılçısınıñ näq menä Şakir abıy buluın, ä tege vakıtta, min malay çakta, munçaga mäçe kertep kaldırgan İlyasnıñ näq menä anıñ ulı ikänlegen äytmäsäm, mine kemder vakıygalarnı yüri kuyırtuda ğayeplär. Ä inde İlyas menä häzer, kibet talangan könnärdä, sarık ferması mödire bulıp eşli ikän. Şul uk töndä fermadan ike sarıknı da suyıp alıp kitülären söyli başlasam, şunduk äytäçäklär: «Ähä, bu inde häzer, üzeneñ bik şäp tikşerüçe ikänlegen kürsätergä teläp, tege munçanı iskä töşerde, tege munçadagı mäçe öçen üç alaçak, İlyasnıñ üzen «munça kertäçäk», monıñ söylävendä «şäp konflikt» tuaçak, ğayeplelär bik tiz tabılaçak»,— diyäçäklär. Yuk, yuk, äytäm bit, ul könne dä, soñınnan da mindä andıy uy bulmadı: Şakir abıydan da, İlyastan da ber tamçı da şiklänmädem min. Bu vakıyganı iskä töşerüem dä, mögayın, şunnan — Hiracnıñ at karauçı bulıp eşlävennän. Çönki tege çakta näq menä at töşte ezlärenä kibet basuçılarnıñ.
Äytkänemçä, ul kiçtä bik katı buran bulgan ide. Kibet tiräsendä ber genä ez dä yuk. Karavılçı da yuk. Anı karaklar üzläre belän alıp kitkännärme? Nişlärgä? Karavılçı Şakir abıynıñ hatını yılıy, üksi. Cıyılgan halık borçıla, kaudarlana. Menä şunda inde min kar astın kararga, tayaklar belän sak kına törtkäläp çıgarga kuştım. Şakir abıynı bez kar astınnan tabıp aldık. Anıñ başına sukkannar, uramda añın yugaltıp yıgılgan, mögayın, buran gına tügel, karaklar da anı kar belän kümep kitkän.
Şakir abıy isän ide, añına kilgäç, başı avırtuga gına bik katı zarlandı. Tuñmagan da, öşemägän dä üze. Kar astında cılıdır, küräseñ...
Menä şunda inde İlyas miña kilep äytte: fermaga cigüle at äylänep kaytkan. Çanada — kan ezläre. Şunduk sanap karagannar: abzardan ike sarık yukka çıkkan. Dimäk, alarnı suyıp, çanaga salıp alıp kitkännär, digän fikergä kilgän İlyas. Kibettä sak kaldırıp, tiz genä fermaga töştek. Fermadagı karavılçı iserep yoklagan bulgan. Anı uyatkannar, ul inde kurkuınnan aynıp citä yazgan.
Läkin eş karavılçıdamıni? At äle genä äylänep kaytkan. Dimäk, karaklar äle rayonnan uk çıgıp kitä almagan bulırga tiyeş. Alar kaydadır şuşı tirädä... Bälki, alar äle şuşı kürşe avılda gına... härhäldä, alar fermada at-çana barlıgın tögäl belgännär.
Atnı äle tugarmagannar ide. Ul, cilgä sırtın kuyıp, çanadagı kan isenäme, ällä haman tugarmagannarınamı poşınıp, monda cıyılgan halıknı akıllı küzläre belän küzätä, kolakların selketkäläp, mondagı tavışlarnı tıñlıy, äyterseñ, närsä söyläşkännären añlarga teli.
— Äydägez, tagın ber sarıknı çalıgız,— didem minİlyaska, başıma mondıy uy kilüenä üzem dä gacäplänep.
— Niçek?..— İlyas başta berni dä añlamadı.
— Çalıgız. Cavabın üzem birermen. Sarıknı çanaga salıgız. Sin, İlyas, dilbegäne üzeñ tot, tik tartkalama, at üz irkendä barsın. Uçastkovıynı da üzebez belän alabız.
İlyas ul çakta mine añlap ölgerdeme, ämma ul barısın da tiz häm tögäl eşlätterde. Şulay itep, çalıngan ber sarık salıngan, İlyas üze, uçastok militsionerı häm min utırgan çananı tartıp, atıbız yulga kuzgaldı. Äle häzer dä häteremdä: ul atnıñ isemen «Sarı biyä» dip äytkän ide İlyas.
Ni öçen çaldırdım min ul sarıknı? Ni öçen başıma kinät kenä şundıy hätär uy kilde, närsägä ışandım ikän min? Häyer, avılda tuıp üskän kaysı malay at cikmägän dä, kaysı gına malay atlar holkın belmi. At digäneñ nindi buranlı könnärdä dä yulnı yugaltmıy, adaşmıy kayta belä. Ayak astındagı yul katısın toyamı ul, ällä küñel küze barmı — at yulnı taba. Annan soñ tagın şul: at ber başkargan eşen häterendä kaldıra. Çanaga sarık salırga kuşuım da, mögayın, şuña ışanudan bulgandır inde. Suga batıp bargan keşeneñ salamga totınuına ohşaganrak ber häl bulsa da, tora-bara minem ışanıçım arta töşte. Bez çanaga menep utıruga, İlyas dilbegäne kaguga, «Sarı biyä» hiç tä abzar yagına tügel, hucası yortı yagına da tügel, ä bälki näq menä uram buylap avıl oçına taba yuırttı. Kibet yanında isä, «Nişlibez?» dip soraganday, adımın çak kına akrınaytıp aldı. İlyaska min tuktalmaska kuştım. At bezne avıl çitenä taba alıp kitte.
Äye, Sarı biyä akıllı at bulıp çıktı. Peçängä-salamga ber ük yuldan yörergä, ber ük törle yökne berniçä tapkır taşırga öyrängän bu hayvan, sarık salıngan çananı tartıp, bezne karaklar ezennän alıp bara ide. Härhäldä, min moña haman sayın nıgrak ışana bardım. Yuldaşlarım da moña şiklänmilär ide bulsa kiräk. Sarı biyä, üz irkenä kuyılgan häldä, bezne basu yulına alıp çıktı. Läkin, änä şul basu yulınnan beraz barıp olı yulga kütärelgäç, atıbız kinät şıp tuktap kaldı. Ä bez inde anıñ kaysı avılga barıp citep, kaysı kapka töbenä kilep tuktaluın kötä başlagan idek. Sarı biyä tuktaldı, yänä «Nişlibez?» dip soraganday itep, başın bezgä borgaladı. Bez çanadan töştek. Olı yuldan beraz kıygaçlap kürşe urıs avılına at yulı suzılgan ide. Sarı biyä anda borılmadı...
Bez üzara kiñäşläşep-söyläşep torgan arada, basu yagınnan zur ber kara şäülä kürende. Kötep aldık. Çanasına borçak salamı töyälgän cigüle at. Salam östendä ike keşe. Tuktattık. İr belän hatın ikän. Bik nık kurıktılar bolar. Barısın da yäşermiçä söyläp tä birdelär. Äye, alar borçak salamına bargannar. Salamnı urlap alıp kaytuları. Kolhoz räise salamga röhsät birmi. Ä bolarnıñ malga aşatırga salamnarı betkän. Alarnıñ kurkuı añlaşıla ide. Ämma bezne salam kızıksındırmıy. Bolarnı tınıçlandıru öçen uçastkovıyga äytep kuydım:
— Kolhozıgız räisenä äytergä kiräk bulır, nişläp kolhozçılarga salam birmi ikän ul? Tik bu abıy belän apanıñ isemen äytmägez, alarga şik töşärlek bulmasın.
Ällä şuşı süzlärem täesir itteme, «Niçänçe yulga baruıgız bügen tönlä?» digän sorauga abzıy keşe açıktan-açık cavap birde.
—İkençe yul uravıbız,— dide. Menä bit ul keşeneñ ber-berenä yärdäme niçek tiyep kuya. Abzıy minem soraularıma tögäl cavap birep bardı:
—Berençe yulı uravıbızda menä sez tuktalgan urındarak ber maşina kilep tuktadı,— dide.— Persidätel-mazar bulmasın dip, bez äle atnı tuktatıp kötep tordık. Annan soñ menä bu yuldan,— abzıy bez kilgän yakka törtep kürsätte,— cigüle at belän çıktılar. Şaktıy söyläşep tordılar, närsäder taşıdılar dimme. Annan soñ maşina kuzgalıp kitte. Cigüle at hucasız kalgan ide. Ul da, beraz torgaç, kire üz yulına kaytıp kitte. Bez şunnan soñ gına kuzgaldık.
Menä şulay itep, bez ul çakta Sarı biyä yärdäme belän cinayätçelär ezenä töştek. Ämma alar soñrak totıldı. Yıraktan, bik yıraktan kilgän, bezneñ avılda cäy buyına sıyır ferması karaltısı salgan şabaşniklar bulıp çıktı alar. Cäyen — şabaşkada eşläp, böten tirä-yün belän tanışıp, kışın kibet basarga yörergä öyränep kitkän ikän alar. Häyer, bu vakıyga turında min bütän bervakıt söylärmen. Ä häzergä...
Menä şul Sarı biyä belän bulgan vakıyganı iskä töşerep yata torgaç, min inde şaktıy gına tınıçlanıp kaldım kebek. Çınnan da, nindi genä çeterekle hällär kilep çıkmagan da, nindi genä töyennär çişelmägän. Nigä soñ äle min üzemne yuk-bar gına ottıru-yugaltu öçen dä bitärläp yatam? Çişäbez anı töyenneñ monısın da. Alla boyırsa...
Tañ aldınnan gına izräp yoklap kitkänmen. Hatın mine irtän köç-häl belän uyattı.
— İrtük toram digän ideñ. Kızgandım üzeñne, uyatmıy tordım. Ä häzer vakıt. Eşeñä soñarasıñ,— dide.
Min anı koçaklap aldım. Ni genä äytsäñ dä, äybät şul ul minem hatın.
Şulay şul, batır — atın maktar, yülär hatının maktar, dip yukka gına äytmägännär ikän. Kiçä kiç, min Samatov belän oçraşırga kitkän çakta, öygä Abrik Zauroviç şıltıratkan bulgan. Ä hatın monı miña äytmäde, küräseñ, «onıtkan». Anısın onıtsa da, mine yalga cibärmäüläre öçen tegeñä üpkä dä belderep ölgergän.
—Täk, eşneñ bolay toruı gacäp bit äle anıñ,— dip küñelsezlände prokurorıbız soñgı hällär turında berike süz häbärläşep algaç. Sin tagın berazga gına tüz inde, Gosman... oçın tabıyk inde bez bu eşneñ. Hatınnar alar üpkälär dä onıtırlar, ä bez menä bu cepneñ oçına çıgarga tiyeş.
—Ällä kem genä üpkäläsä dä, tuktalmıym inde häzer min bu eştän,— dip kırt kisep äytep kuydım.— Havalanu dip uylamagız, ämma min-minlegemä tide bu minem... nık kagıldı. Şulay bulgaç...
Prokuror kölemseräp yılmaydı:
— Añlıym, añlıym min sine, Gosman. Ä sin şulay da bik artık kızmıyça gına tagın ber kat uylap kara äle. Oçı-kırıyı kürenmi kalmas. Min ışanam siña, nık ışanam.
Läkin, könnär ütä tordı, cepneñ oçı kürenergä aşıkmadı.
Samatovnıñ fatirına mahsus telefon apparatı kuyılgan könneñ ikençeseñdä alarnıñ poçta tartmasınnan ber yazu tabıldı. Üzläreneñ ostalıgın tagın ber kat kürsätep, yazudagı häreflärne gäzittän kisep yabıştırgan ide Samatovka yanauçılar. «Sin — bazar küsese, öyeñä andıy telefon kuydırıp kına kotılmakçı bulasıñmı?Şayarma bezneñ belän. Ägär dä kızıñ turında çınlap ta kaygırtasıñ ikän, bez äytkän akçanı äzerläp kuy häm köt. Bütän kisätep toru yuk. Soñgı süz şuşı bulır»,— dip yazılgan ide käğazdä.
Min bu berniçä kön eçendä Samatovlarnıñ öyendä kat-kat buldım.
— Çert s nimi. Mine tınıçlıkta gına kaldırsınnar. Soragan akçaların iltep birim dä, şunıñ belän vässälam,— dip äytkäli başladı ul. Samatovnıñ bu yanaulardan, bilgesezlektän häm ıgı-zıgılardan tämam arıganlıgı sizelep tora ide. häm, sizüemçä, min yanında bulganda, ul beraz tınıçlanıp kala, fiker söreşe dä açılıbrak kitä. Kıskası, monısı Hirac abıy süze: Samatov, min kilgäç, tüşlek bavın beraz yomşarta, arkalık bavın beraz tarttırıbrak kuya, dugasın kütärä.
Şulay itep, Samatov tegelärgä akçasın çıgarıp birergä riza. Ul alarnıñ häbären, akçanı kayçan häm kayda, niçek tapşırırga ikänlegen häbär itülären kötä. Läkin min sizep toram: turıdan-turı äytmäsä dä, anıñ bezgä, hokuk organnarına üpkäse-räncüe bar. Niçek inde bulmasın, di? Keşegä yanıylar, ä bez anı yaklıy da, saklıy da almıybız. Kotoçkıç häl. Şuşı häl arkasında anıñ canında da, ğailäsendä dä ıgı-zıgı. Eşenä ul irtän irtük çıgıp çaba. Kiçen şöbhälänep kaytıp kerä. Rämziyä hanım da şulay. Kızları Gölnaz da... Cäyge kanikul könnärendä irkenläp yal itäse urında, fatirda biklänep utırırga mäcbür bu kız. Uramga çıgarga ata-anası yukta barı tik Hirac abıysı yanda bulganda gına röhsät bar. Kız üpkäli, ürtälä, ürsälänä, anıñ iptäşläre yanına çıgası, kiçlären çıgıp yörise kilä.
Hirac agay inde öydäge bu hällärne tämam belep ölgergän. Anıñ da bu hällärgä küñele ürtälä bulsa kiräk. Avıldagı «usal Mäçtürä»sen bötenläy onıtkan kebek, kaytıp kitärgä ber dä aşıkmıy. Kaytasım bar, digän süzne bötenläy işettermi. Menä şundıy hällär...
Hirac agay kilgändä bik «ıçkınıp» — monısı da anıñ üz süze — kilgän bulsa da, bötenläy ük ıçkına torgan keşe tügel ikän. Ul üzeneñ kunak buluın onıtmıy, Samatovnıñ sıylavın kötep-nitep tormıy, kiçkırın üze berär «yartı» kıstırıp kayta. Ämma, salgalasa da, Samatovka inde artık bäylänmi, anda-sanda gına törtmäle süz kıstırgalap kuya. Gölnaz isä haman da Bakça cimeşe.
Ni genä bulmasın, Hirac belän kız arasında añlaşu bar. Alar üpkäläşmilär, ber-berenä açu saklıy belmilär.
Ä, äye, Gölnaz!.. Uzgan baruımda Samatov soñgarak kalıp kayttı. Ä miña näq menä anı kürergä kiräk. Çönki bu yulı min karmaknı Samatov citäklägän firmanıñ üzenä salıp kuydım. Döresräge, anıñ eşendäge kayber keşelär artınnan küzätü oyıştırdım. Tege «Bazar operatsiyäse» uñışlı barıp çıkmagaç, başıma iñ berençe bulıp kilgän uy şul buldı: Samatov, älbättä, eşendägelärdän üze şiklänmäskä dä mömkin, ämma anıñ firmasına da küz salu kiräk. Dönyası şundıy: cähät kenä bayıp kitü, baylık öçen maya tuplap kalu teläge iñ ışanıçlı keşelärne dä ışanıçsız itte, alarnıñ küzlären ciñel tabışka kızdırdı.
Moñarçı min Samatovnıñ üzenä berni dä äytmi yördem. Anıñ firmasındagı keşelär östennän küzätü barganlıgın ul üze dä belmäskä tiyeş kebek ide. Ämma soñınnan bu fikeremneñ yalgış buluın añladım: ägär dä bez Samatov belän kileşep eşläsäk, barısı da tizräk açıklanaçak ide.
Menä şul hakta söyläşergä dip kilgän idem min Samatovlarga. İşektäge kıñgırauga bastım gına, işek açılıp ta kitte. Karşımda Gölnaz basıp tora ide.
—İsänmesez, uzıgız. Bez sezne kötäbez,— dide ul, şatlanıp.
—Kötäbez...— dip kabatladım min, işektän kereşli.— Ä sin öydä berüzeñ genä ikän bit.
—Üzem genä. Bohara maçısı äle genä çıgıp kitte. Kibetkäder inde. Bügen telendä gel sez buldıgız anıñ. Äz genä baş törtep yoklap ala da, tege Gosman-doşman kürenmi nigäder, dip, tagın zarlana başlıy.
—Ätiyeñ siña teläsä kemgä işek açmaska kuşkan ide tügelme soñ? — didem min, kıznıñ üzem belän artık irken söyläşüenä açuım kilep.— İşekne kem şakımas...
—Ä min sezne «glazok»tan şunduk tanıp aldım,— dide kız.— Çäy eçäsezme?
—Kaynar bulsa — eçäm,— didem min, kızga açuım kilgäne öçen üz-üzemne bitärläp. Çınnan da, ni gayıbe bar inde bu balanıñ? Üsep-ölgerep kenä kilgän çagı. Mondıy çakta köç-därt tä, üz-üzeñä ışanu da taşıp kına tora. Dönyaga barı tik söyep kenä bagası kilä, keşelärgä gel şatlanıp kına, yaratıp kına däşäse kilä. Taza tän, sälamät kan, hıyalıy can. Ä ul änä biklänep yatarga mäcbür...
Min bu yulı aña çınnan da soklanıp karadım. Üz yäşenä täñgäl kilgän buy-sın. Kılançıklanmıy gına kisterep bödrälätelgän çäç, ozın kerfeklär, şul kerfeklär astınnan yılmaep karagan koñgırt-kara küzlär. Äy balalar, atagıznı armiyägä alalar... Şulay dip äytä torgan ide minem märhüm äbiyem bik uftangan çaklarında. Menä bu kız bala da üsep citkän inde. Äti-äniseneñ üze öçen küpme ut yotıp yörgänen añlıy mikän, küz aldına kiterä mikän ul?
Bez şulay, yuk-bar närsälär turında söyläşä-söyläşä, tämläp çäy eçtek. Tik kız kinättän sorap kuydı:
—Sez, Gosman abıy, pistoletıgıznı gel şulay çalbar kayışına tıgıp yörisezmeni? — dide. Min başta gacäpländem, annan soñ gına añlap ölgerdem. Ah, äye, pistoletnı min bügen tapşırıp kitärgä ölgermädem, ğadättägeçä, çalbar kayışına koburasız-nisez genä tıgılgan ide ul. Kulnı yuganda min käçtümemne salıp yuıngan idem, dimäk, kız monı kürep kalgan. Ah, ütken küz...
—İyäläşengän inde,— didem min, bu sorauga artık ähämiyät birmiçä genä.
—Ä sezneñ kayçan da bulsa, kemgä dä bulsa atkanıgız barmı? Yüri, ülsen bu, betsen, dip, açu kilep?
-Yuk, alay dip atkanım yuk. Saklanu öçen atkanım bar, havaga.— Cinayätçene tuktatır öçen. Ä-ä-ä... Atkanımbar ikän şul, açu kilep tä. Ul malay minem arkada gomergä garip bulıp kaldı.
—Malay? — Gölnaznıñ ozın kerfekläre dereldäp kuydı. Yöze ällä agarındı, ällä miña gına şulay toyıldı.— Sez malay-şalaylar belän dä bulaşasızmıni?
—Üze ğayeple,— didem min, käyefem kırıla yazıp.— Üze ğayeple...
Gölnazga min barısın da söyläp betermädem, älbättä. Tege karaknıñ ni öçen ğayeple buluın häm inde anıñ alay uk «malay-şalay» gına bulmavın añlatıp birdem. Ä çınlıkta isä bolay buldı...
Uzgan yılnıñ fevral ayı ide. Yal könne minem tugan könne ütkärdek. Hatın miña büläkkä zatlı bürek alıp kaytkan. Menä şul zatlı yaña bürekne kiyep kittem ikençe könne eşkä. Tugan könne hezmättäşlär dä onıtmagan ikän. Kiçkä taba alarnı da bülmämä çäygä däşärgä turı kilde. Öygä kaytışlıy «Lenin bakçası» tuktalışındagı «Tal» kafesına kerdem. Yalgızım gına kalıp, uylanıp utırasım kilde. Kayçakta şulay bit ul: keşe üzeneñ tugan könendä uylanırga yarata. Üz yazmışıñ turında, äti-äniyeñ turında, yakınnarıñ turında, uzgan gomer turında...
Kafeda min şaktıy ozak utırdım. Berüzemä ber şampan şärabe algan idem. Şunı az-azlap kına kabıp, üz-üzem belän irkenläp söyläştem. «Menä, Gosman tugan,— didem,— yäşeñ citsä kırıkka, eşeñ kitär şırıkka, dip äytälär. Siña da kırık yäş tulgan ikän inde...» — dip kölemserädem. «Yarar, bez eşne şırıkka cibärmäskä tırışırbız»,— dip, üz-üzemne yuattım.
Minnän ike tapkır kilep tartırga soradılar. Tämäke tartmadım, tartmıym. Bu yaktan min bähetle. Tartmavımnıñ säbäbe bar, añlagan keşe añlar: malay çakta şulay ber tämäkeneñ ni ikänen tatıp karamakçı bulgan idem, äti kürep kalgan. Şunnan soñ bütän tartmadım menä...
Kafedan çıgıp, Galaktionov uramı buylap yegerme-utız adım atladım mikän, kinät kemder, arttan sikerep, başımdagı bürekne yolkıp aldı. Hatınnıñ: «Başıñda tuzsın büregeñ»,— digän süzen genä häterlärgä ölgerdem. Ut yaktısında şäyläp kaldım: kafeda minnän kat-kat tämäke sorap kilgän zäñgär kurtkalı yeget tügelme soñ bu? Nu, açu çıktı da minem şulçakta... Min — prokuratura tikşerüçese, inde minem baştan da bürek saldıra başladılarmı? Äye, äye, kafeda alar öçäü ide, änä ikese uramnıñ tege yagınnan yögerä. «Tukta, atam»,— dip kıçkırdım min zäñgär kurtkalıga. Kaya inde ul tuktau... Ayagına kigän krossovkasınıñ tabannarı gına yaltırap kitte. Yuk, min inde monı bolay gına kaldıra almıy idem. İnde üz başımdagı bürekne dätalatkaç, kemne genä yaklıy alam dip yörergä tiyeş soñ min? Änä şul çalbar kayışına eläkterep kuyarga iyäläşkän pistoletımnı tartıp çıgardım da öskä taba atıp: «Tukta»,— dip kıçkırdım. Yeget, kurkuınnan kotı alınıp, uramnıñ argı yagına tomırıldı häm karşıga kilgän maşina astına kilep kerde.
Min anı şifahanägä üzem ilttem. Anıñ ayagı, umrau söyäge, berniçä kabırgası sıngan ide. Üze hönär uçilişesı ukuçısı bulıp çıktı. Äti-äniläre dä yanıma kilde. Baştan uk äytkän süzläre şul buldı: eşne sudka citkermik, zinhar, şunıñ belän beterik, didelär. Ul ğayeple, inde garip bulıp kaldı, üz cäzasın aldı bit, didelär. Ğayep sezdä dä bar bit inde, sez anı atıp kurkıtkansız, didelär.
Mindä dä ğayep bar... Bu hakta min üzem soñınnan da küp uylandım. Ğayeple idemme min, yukmı?
Gölnazga şulay añlattım:
— Ul yeget gomerlekkä garip kaldı. Min üzem dä anıñ yanına, şifahanägä barıp yördem. Başta min anı cällädem, ä soñınnan — yuk. Tora-bara tagın şunısı da belende: bürek saldıru belän küptännän şögıllängän ikän inde bu yegetlär.
Şunnan soñ Gölnaz bik ozak däşmiçä utırdı. Minem süzlär anı tetränderde, yäş küñelenä avır täesir itte bugay. Yukka söylädem bu vakıyganı, dip, üz-üzemne tirgäp tä kuydım.
Şul vakıt Hirac agay da kaytıp kerde. Minem belän, bik yakın häm küptänge tanışın oçratkanday, şatlanıp-kuanıp küreşte.
— Kürenmädeñ, onıttıñ bezne,— dip şeltäläp tä aldı. Annan soñ Gölnazga äytte: — Kaya, Bakça cimeşe, monda min, kunak abıyıñ kilä dip, ber närsä alıp kaytkanıyım, çıgar stakannarnı,— dide.
Kız anı-monı äytmäde, tabın äzerläp kuydı da üz bülmäsenä kerep kitte.
—Sineñ eşläreñ niçek bara soñ, Gosman-doşman? — dip, tup-turı sorau birde Hirac. Min aña üz eşem turında da, üz plannarım turında da bernärsä dä söylärgä tiyeş tügel idem. Ul nadan keşe tügel, monı üze dä belä. Ämma anıñ bolay turıdan-turı soravı yukka gına tügel ikänlegen min dä añlap aldım. Ul nider belä, anıñ miña närsäder äytäse bar kebek ide. Samatovlarda yäşägäç, ul inde, älbättä, soñgı vakıygalardan da häbärdardır. Şuña kürä, yäşerep-nitep tormadım, min dä turısın äyttem:
—Eşlär ber dä alga taba barmıy äle, Hirac abıy,— didem. Ul algarak suzıldı, urındıgın da miña tabarak tarta töşte, kulı belän tersägemnän kaktı:
— Ä sin ber dä borçılma, Gosman-doşman. Sin totıngansıñ ikän — ahırı barıber açılaçak anıñ. Haris ta şulay di. Tülke sin bu eşkä alınıp döres eşlämägänseñ. Äydä, totıp kuyıyk şunıñ öçen tagın berne.
Belmim, miña gına şulay toyıldımı, Hirac agaynıñ küzlärendä ällä nindi ber üçekläü, üçekläp kölemseräü ğalämäte çagılıp kitte. Monı hätta anıñ tavışı da yäşermäde kebek.
—Sin, agay, Mäçtürättäy yanına kaytırga ber dä aşıkmıysıñ bugay äle? — didem min, anıñ bu üçekläüle karaşınnan kotılırga aşıgıp.
—Miña monda da bik rähät,— dip kisterde Hirac.— Sin närsä, mine bu rähätlektän olaktırmakçı bulasıñmı ällä? — Annan soñ ul, yänä miña yakınaya töşep, tavışın äkrenäytep äytte:
—Beläseñ kilsä, minem monda ber eş betep citmäde äle. Nindi eş, diseñme? Belmäsäñ — bel, min — Bohara maçısı — tıçkan totmakçı bulam, Hariska yanap yörgän banditlarnı eläkterergä isäp.
Närsä, köläme minnän bu Bohara maçısı, mıskıl itärgä telime? Açuım ireksezdän kaynap çıga yazdı. Ämma min ul açunı tışka çıgarmadım, tıydım. Aldımda torgan stakannan arakı avız ittem dä kıçkırıp kölgän buldım:
- Niçek itebräk eşlämäkçe inde sin bu eşne?
Hirac kinät kenä citdilände. Barmagın avızına kuyıp: «Ts-ss»,— dip ısıldadı. Annan soñ pışıldap diyärlek äytte:
— Min alarnı çınlap totmakçı. Mäçe tıçkannı eläktergän kebek. Añladıñmı?
Hirac barmakların mäçe tırnagı kebek käkräytte, küzlären zur açıp, mäçe küzläre kebek itep uynattı.
İserdeme ul, çınlap söyli ideme, minnän kölüe ideme bu anıñ — añlamıy kaldım. Gölnaz bezneñ yanga kerep äytte:
— Äti belän äni kayttı,— dide. Min tabın yanınnan kuzgaldım. Samatov belän küreşergä kiräk ide. Alar ğailäsenä hävef işek şakıy, ä min, üzem bernärsä maytara almagan başım belän, tabın yanında sıylanıp utıram. Oyat bulıp kitte. Oyatın oyat ta, ä minem äle Samatov belän anıñ firması, andagı keşelär turında da söyläşäsem bar. Alarnı küzätü turında fikerläşäsem bar...
Samatov üze dä, Rämziyä hanım da minem kilüemä şatlandılar kebek. Hucabikä tabınnı ör-yañadan äzerlärgä kereşte. Ä min, ikäüdän-ikäü genä söyläşäse barlıgın sizderep, yort hucasın aulak bülmägä çakırdım. Üze citäklägän firmada eşläüçelär artınnan da küzätü baruın işetkäç, Samatov ällä ni gacäplänmäde. Barı tik körsengändäy genä äytep kuydı:
—Beläsezme, min alarnıñ barısın da üzem tupladım, üzem cıydım,— dide. Ul şulay dide, ämma min älege firmada säüdä agentı bulıp eşläüçe ber hanımnıñ isemen atagaç, Samatov kinät üzgärde, anıñ yözenä kauşau häm gacäplänü ğalämäte yögerde.
—Yaşerep tormıym,— didem min, şul süzem belän üzemneñ dä ber dä kıl kıymıldatmıyça yatmavımnı belderep.— Bezneñ yegetlär anı sezneñ belän yış kürälär. Saimä Vildanova belän sez nindi mönäsäbättä? Anıñ sezdän nindi dä bulsa ber säbäp belän üç alu teläge bulırga mömkinme?
—Yuk,— dip kırt kiste Samatov.— Yuk häm tagın ber kat yuk. Saimä belän bez küptänge tanışlar. Nu... Duslar dip äytsäk tä bula.
«Söyärkälär dip äytsäk döresräk bulır»,— didem min eçtän genä häm älege hanım turında bütän süz kuzgatmadım. Samatovnı tagın da kıyın hälgä kuyasım kilmi ide. Saimä Vildanova turında minem küp närsä belgänlegemne ul inde añladı, üzläre arasındagı mönäsäbätne belüemä dä şige kalmaska tiyeşter, härhäldä, firmasında küzätü eşe alıp baruga Samatov üze rizalık belderde. Miña şunısı da bik citkän. Ul tagın şunı añlap şatlandı: min anıñ kem beländer şähsi mönäsäbätlärenä kısılmıym, ul mönäsäbätlärne çit-yatka citkermim, alar öçen Samatovka nindi dä bulsa ğayep taşlamıym — ul monı yahşı belep tora ide.
Bez Gölnazga küz-kolak bulıp toru turında da yañabaştan uylaştık.
— Cizni anı avılga alıp kitmäkçe,— dide Samatov.— Kunakka çakıra. Kanikul vakıtına. Elegräk, äle keçkenäräk vakıtında, kızım cäyne gel avılda ütkärä ide. Bez dä başta kileşkän idek cizni belän, läkin soñrak kire uyladık. Gölnaznı avıldan da ezläp tapmaslar dip kem ışandıra ala? Annan soñ... Gölnaz üze dä ayak teräp karşı tora, avılga kaytasım kilmi, di.
«Ähä,— dip uylap kuydım min.— Hirac agay Gölnaznı avılga kunakka çakıra, ä üze mondagı banditlarnı eläkteräm dip maktangan bula. Nindi keşe soñ bu Hirac, nindi bändä?» Gomere ozın bulır, min anıñ turında uylap betermädem, bez söyläşep utırgan bülmäneñ işege kiyerelep açıldı, işektä Hiracnıñ başı kürende:
— Karale sin bolarnı,— dip sukrandı ul.— Äpçi karçıkları sıman haman gaybät satıp utıralar. Minem tamak töbe kıçıta başladı inde anda, sezne kötä-kötä...
Anıñ artınnan Rämziyä hanımnıñ da tavışı işetelde:
— Haris, äydägez, äydä, kunaknı da çakır, üzeñ dä çık, tabında rizık suına.
Bez inde söyläşäsen söyläştek, kiñäşäsen kiñäştek kebek. Şuña kürä tabınnan katgıy räveştä baş tarttım. Eşem küplegen sıltau itep, aşıkkanımnı äyttem. Ämma bu yulı mine hucalarnıñ kıstavı tügel, Hirac agaynıñ süze tuktattı:
— Karale, Gosman enem,— dide ul häm belägemne nıgıtıp kıstı. Berençe tapkır ul miña «Gosman-doşman» dimäde, başkaça endäşte, «enem» süzenä ayıruça basım yasap äytte.— Min bit, mögayın, irtägälärdän soñ Mäçtürä apañ yanına kaytıp kitäm. Annan soñ sine tagın kayçan küräm äle min? Fermadan çana töbenä peçän-salam alıp kaytkanda kilep eläktersäñ genä inde mine. Şunda gına küreşerbez. Davay sin bolay bik aşıkma äle, minem siña äytäse süzem bar.
Agay tagın belägemnän katı itep kıstı, avırttırıp kıstı. Min añladım: anıñ çınnan da äyter süze bar kebek ide. Kiçke tabınga kalırga turı kilde.
Gacäyep ber keşe ide bu Hirac. Ayagöste söyläşkändä — ber törle, tabın yanında — bötenläy ikençe. Ul başta «kunak sıylıy häm kıstıy belmägän kilen»ne tirgäp aldı.
—Kıstatıp tormıyça gına avız itegez inde, cizni,— dip aklandı Rämziyä hanım. Ul Hiracnıñ härber tirgävennän niçekter kauşabrak kala, ämma üpkälämi-räncemi, açulanmıy, şuña kürä, anıñ mondıy aklanuları bik tä tabigıy kilep çıga ide.— Sez, irlär, üzara gına kıstaşıgız inde, üzegez avız itä torganın...
—Hı,— dide Hirac, ryumkalarnı üze kabat tutırıp.— Sineñ ireñ kıstıy belmägängä min ğayeple inde, alaysa.
Samatov, küräseñ, bez ikäü genä kalıp söyläşkännän soñ, nider uylana ide, ciznäseneñ süzenä artık iğtibar itmäde, salıngan arakını irennärenä genä tiderep kuydı da rizıkka ürelde. Läkin aña tınıçlap aşarga yazmagan ikän, bu yulı Hirac agay inde anıñ üzenä höcüm itte:
— Minem ber yakın tanışım bar,— dide ul, süzeneñ äle kemgä töbälgänen dä sizdermiçä.— Äybät kenä keşe üze. Avılda tuıp üskän. Nu, avılnı onıtkan inde ul, onıtkan. Şul tanışım berkön äytä miña, ozaklamıy min milliarder bulam, şunnan soñ min tugan avılım turıñda da uylıy başlıym, nu iñ elek bayıp ölgerim äle, di. Menä şul tanışım mine hörmät itep betermi. İmeş, min anıñ bayuına tökerep karıym. Ä bit, yugıysä, äle genä televizor karap utırdım, ber taza gına muyınlı ber keşe äytte: «Mnogouvacayımıyı telezriteli»,— dide. Ä min televizor karap utıram. Min dä telezritel, yağni mäsälän. Dimäk, min dä hörmätle keşe bulıp çıgam. Ber tapkır gına da tügel, küptapkır hörmätle bulıp çıgam bit inde. Ä tege tanışım mine nigäder hörmät itärgä telämi, ä?.. Samatov, nihayät, uyandı.
—Ul yakın tanışıñnı üzeñneñ kayınişeñ kebegräk itep söyliseñ bugay, cizni,— dip yılmaep uk kuydı.— Yuk süz söyliseñ sin, hörmät itäm min sine, yaratam da. Menä şul hörmätemne raslau öçen tutırıp totıp kuyam bu ryumkanı. Sin bit mine şul eçmi utırgan öçen tirgiseñ, şulaymı? Äydägez, Gosman, härkaysıbıznıñ uñışları öçen...
—Sineñ uñış öçen eçep tä torası yuk anısı,— dip tagın kirelände-bäylände Hirac.— Sineñ, kayıniş, eşlär bolay da uñışlı. Sin, menä, tagın gadi halıktan ayırılasıñ inde. Yaña urıs, yaña tatar dip atıy başlıysıñ üzeñne. Yañası bulgaç, anıñ bit äle iskese dä bula tügelme soñ? Ul iskelären kaya kuyarga uylıysız inde sez, ä?
Samatovnıñ bu yulı da ciznäsenä hiç açuı çıkmadı, ul anıñ ber genä süzenä dä üpkälämäde. Mondıy «añlaşular», küräseñ, bu yortta Hirac kilgännän birle här kiç kabatlanıp tora.
—Sin haman politikaga kerep kitäseñ, cizni,— dide Samatov, bu yulı ryumkalarnı üze tutırdı. Anıñ tavışı tınıç, salmak, ul üz süzenä üze ışanıp söyli ide. Söylägännäre, älbättä, ciznäsenä genä tügel, miña da kagıla ide.— Politikaga kermiçä genä söyläş sin. Menä, cizni, sin bit urman digän närsäne kürgän keşe. Urmanda kayber agaçlarnı kisärgä turı kilä. Yagarga utın kiräk, tözeleşkä material kiräk, digändäy.— Samatov bezneñ belän çäkeşterde dä tınıç kına eçep kuydı. Annan soñ şul uk salmak, tınıç tavış belän dävam itte.— Menä şul, kiselgän agaç urınına, ğadättä, yaña üsentelär utırtalar. Menä şulay itep, yaña urmannar üsep çıga. Sin äytkän «yaña urıslar» da änä şul yaña urmannar, yaña üsentelär bulırga tiyeş inde. Alarnı taptamaska, saklap üsterergä kiräk. Ä sin miña bäylänäseñ...
—Hı... Ä sineñ şunı kürgäneñ barmı soñ? — dip bülderde anı Hirac.— Utırtılgan agaç ul gel käkre-bökre bulıp üsä, tözeleşkä yaramıy bit ul şunnan soñ.
Hiracnıñ tavışında kırıslık sizelde. Samatov belän bähästä bu yulı üzeneñ ottıra başlavın sizdeme, tege «kiselgän agaç» digäne aña bik oşap betmädeme — ul kulın gına seltäde.
— Bez, Haris äfände, sezneñ belän söyläştek, kiñäştek,— didem min, alar arasındagı bu kiyerenkelekne yomşartırga teläp.— Dimäk, irtägä şulay, söyläşengänçä eş itäbez. Tabın öçen rähmät, min kuzgalıym.
Samatov ta urınınnan tordı.
—Cizni, sin açulanma, min Gosman äfändene ozatıp cibärim inde,— dide. Hirac anıñ tel töben añlarlık itep östäde.— Anıñ üzenä genä äytäse süzlärem dä bar...
—Sin, kayıniş, anı işekkä tikle genä ozat, ä min uramga uk ozata çıgarmın. Minem dä anıñ belän ikäüdän-ikäü genä söyläşäsem bar,— şul süzne äytkändä Hirac Samatovka tügel, ä bälki miña töbälep karadı. Min sizdem: anıñ miña äyter citdi süze bar ide. häm bu süz — miña gına äyter süz, citdi häbär. Ni äytergä teli Hirac agay? Ni öçen ul anı baya, bez ikäü genä söyläşep utırganda äytmäde?
—Äy, Bakça cimeşe, äydä, Gosman-doşman abıyıñnı ozatırga çıgabız.— hiracnıñ tavışı inde kürşe bülmädän işetelä ide inde.— Eteñne iyärtmä, kötü kötärgä iyäläşkän et şikelle, gel ayak astında butala ul sineñ eteñ.
Bu yulı Samatov älege täqdimgä bernindi rizasızlık beldermäde. Ällä soñ min bulgannan kıyınsındımı? Ul Rämziyä hanımnı çakırıp aldı:
—Kunak belän saubullaşıyk,— dide.
—Äye, äye,— dide Rämziyä hanım. Tik anıñ saubullaşuı üzençäräk bulıp çıktı.— Niçek bulıp betär ikän soñ inde bu hällär, Gosman äfände? Gafu itegez, min kiräkmägän çakta soraştıramdır. Tik, añlagız, ana küñele tınıç kala alamıni?..
Ni dip äytim, ni dip cavap birim min bu yalvarulı karaşka? «Bazar» operatsiyäseneñ barıp çıkmaganlıgın, bezne kemneñder satkanlıgın söyläp birimme? Yä bulmasa, bezneñ yegetlärneñ Samatov firmasında kayber keşelärne küzätä başlaganın äytep yuatıymmı? Ä niçek itep yuatasıñ? Samatovnıñ firmasında ber reklama agentınıñ Samatov söyärkäse ikänlegen äytepme? Niçek itep yuatıym?
— Yakın könnärdä küp närsälär açıklanırga tiyeş. Sez borçılmaska tırışıgız inde,— didem min, ä üzem — moña barı tik ışangan keşe genä ışanır — çın yöräktän ärnep sıkrandım. Bu sıkraunıñ nidän gıybarät buluın min äle häzer dä añlata almam kebek — oyat ideme ul, ğarlek ideme? Kemder äytkän: oyat ul — üz-üzeñä çiktän tış açu kilü, digän. Dimäk, mindä barı tik oyatka gına da kaytıp kalmagan ul sıkranu.
Ä Rämziyä hanım minem bu yuatu süzläremä sabıylarça ışandı:
— Sezneñ yärdämgä genä ömetlänäbez inde, Gosman äfände,— dide.
Samatov belän süzebez betep, saubullaşıp kına ölgergän idek, Bakça cimeşe belän Hirac agay mine ozatırga çıgıp kittelär.
—Karañgı töşte inde, ozak yörmägez,— dide Samatov, rizasızlık bilgesen şul süzlärgä törep.— Hirac abıyıñnıñ üze genä söyläşer süze dä bar, kızım.
—Ä ul mine üze çakırdı,— dide kız häm anıñ tavışında nindider ber çıtlıklık, kılançıklık bar kebek ide.
—Bez uramga çıga torabız,— dide Hirac.— Äydä, Bakça cimeşe, abıyıñnı citäkläp alıp töş, yugıysä ul bügen kübräk eçep taşlagan. Gomer bulmagannı...
Alar baskıç buylap töşep kitkäç, Samatov stenaga söyälde, avır sulap äytte:
— Kurkam, şuşı bala öçen genä kurkam tegelärdän. Yuksa, üzem öçen genä bulsa, kurkıp torır idemme? Teläsä kaysınıñ bugazına üzem basar idem...
Bersüzsez diyärlek saubullaştık.
Uramda mine Hirac agay belän Gölnaz kötä ide.
6
—Sez mine yırak ozatmagız,— didem min häm, alarnıñ küñelen kütärergä teläp, hätta şayartırga da tırıştım: — Yugıysä miña sezneñ üzegezne kat-kat kire ozatıp yörergä turı kiläçäk.
—Sin, Gosman-doşman, yäş kız kebek sırpalanma.— Hiracnıñ tavışında nindider kinaya sizelde, häm bu kinaya barı tik miña gına añlaşılırga tiyeş kebek ide.— Sine ozatırga uylagan keşe yuk äle monda. Änä, min irtägä kaytıp kitäm avılga. Ä annan soñ kem alıp birer tämle känfitne minem Bakça cimeşemä? Şulay bit, señlem, ä? — Hiracnıñ minem alda berençe tapkır äytüe ide Gölnazga «señlem» dip.— Şulay... Änä, tege çatta anda «komok» digän ber närsä bar. Şunda satalar ul tämle känfitlärne. Ut yandırıp eşläp kenä tora ul «komok», çit ildän malnı taşıp kına tora. İh, irtän savılgan söt eçep yäşäülär tätemi şul inde bu bala-çagaga. Äydä, Gosman-doşman, siña da berär küçtänäç alırbız şunda...
Bez Hirac artınnan iyärdek. Ul bezne üze äytkän çatka alıp kilde. Satuçı kızdan çit ildä eşlängän, zatlı käğazgä törelgän ber tartma känfit, ber şeşä konyak sorap aldı. Akçasın kat-kat sanap tüläde. Känfitne Gölnazga tottırdı.
—Siña nindi küçtänäç alıym ikän soñ inde, Gosman-doşman,— dide Hirac, miña taba borılıp.
- Miña berni dä kiräkmi,— diyärgä aşıktım min.—Äydä, hirac agay, häzer üzeñne ozatıyk inde, äytäse süzem dä bar digän ideñ...
— Niçek inde berni dä kiräkmi? — dip bülderde mine Hirac, yak-yagına karanıp, häm äytte: — Änä bit, siña digän küçtänäç tä bar ikän monda...
Min ni bulganın añlap ölgermädem, ul kayadır ber çitkä taba aşıktı. Yuk, çitkä taba tügel ikän, ul şul uk «komok» yanındagı telefon budkasına taba aşıkkan ikän.
— Bu mañka malaylarnı nişlätim, äytegez?..
Tege ike yäşüsmer Hirac kulında tıpırçına, ıçkınırga mataşa, kotılmakçı bula. Ä Hirac agaynıñ köräktäy kulları alarnıñ ikesen dä cirdän kütärep-kütärep kuya, cilterätep ala.
Ni-närsä bulganın añlamastan, min üzem dä kauşap kaldım. Närsä, ällä çınnan da iserep kitteme ällä bu Hirac agay? Nik bäylänä bu malaylarga? Citmäsä, şul vakıt ike militsioner kilep citte:
—V çem delo? — dip yanıbızga bastı.
—Sin bolarnı cibär monnan,— dide Hirac. Anıñ tavışında katgıy häm kırıs taläp bar ide.— Cibär, alar monda kiräk tügel. Mişäyt kenä itälär...
Nindider ber eçke sizemläü mine Hirac agay süzenä buysınırga mäcbür itte. Tanıklıgımnı çıgarıp, militsionerlarga kürsättem, «Min monda mahsus eş buyınça»,— didem. Alar kittelär. Miña häzer inde Hirac agaynıñ närsä dä bulsa añlatuı kiräk ide.
Ä ul äle haman da tege malaylar belän bulaşa.
— Mañkalar. Ä sez beläsezme soñ Hirac abıyıgıznıñ kem ikänen? Ä? At astına kerep atnı kütärgän keşe bit ul üz zamanında,— di.— Tagın ber kat şulay şıltıratıp karagız. Yanap karagız minem señelkäşemä. Tagın ber kat işetsäm şundıy hälne, avıldan kilep citäm dä, ikegezne dä menä şulay itep cilterätäm — başıgıznı başka bärep çelpärämä kiteräm. Içkınıgız monnan, yahşı çakta.
Hirac agay kaysınıñdır artına şapıldatıp tipte, malaylardan cillär iste.
— Menä, Gosman tugan,— dide Hirac agay, kulların tuzan kakkanday ber-bersenä şapıldatıp.— Şuşı mañkalar inde alar... Şuşı mañkalar kurkıtıp mataşkan, señlem, sineñ ätiyeñne...
Kız kinät kenä Hirac agaynıñ kükrägenä kaplandı, üksep yılarga totındı.
Min bu häldä çarasız idem. Närsä buldı? Nindi malaylar? Samatovka yanagan banditlar şuşılarmı? Abrik Zauroviçnıñ süzläre kelt itep iskä kilep töşte. «Bälkiäle malay-şalaylar şayartuı gınadır ul. Öç könlek eş ul sineñ öçen...»
— Yä-yä, cılak bulma,— dide Hirac, kıznıñ cilkäsennän kagıp.— Bäläkäy çagıñda bolay uk cılak tügel ideñ, ällä nişlägänseñ sin häzer. Üzgärgänseñ. Äydä, öygä kaytıyk. Annan soñ min Gosman abıyıñnı ozatıp cibärermen. Känfiteñne töşerep kaldıra kürmä. Küçtänäç bit ul siña
Äkren genä kuzgaldık. Gölnaz däşmi. Min dä däşmim, Hirac üze añlatırga tiyeş. Tik ul haman yuk-bar närsä söyläp bara:
— İrtägä, señlem, sin mine ber cirgä alıp barırsıñ. Mäçtürä apaña berär küçtänäç alırga kiräk bit inde. Anı bit, üzeñ beläseñ, känfit-mazar belän genä aldap bulmıy. Anısı anıñ avılda da tulıp yata häzer. Sin mine, beläseñ kilsä, fotografiyägä alıp barırsıñ. İkäü bergä töşärbez räsemgä. Eh digänçe eşläp birä tora torgannarına. Menä şul räsemne alıp kaytırmın min Mäçtürä apaña küçtänäçkä. Menä bezneñ Bakça cimeşe şulay üsep citkän inde, diyarmen. Artına avıp kitäçäk ul sine kürgäç. Kazanda ozak olagıp yörgänem öçen dä tirgärgä onıtaçak mine...
Gölnaz äkren genä, eçtän genä sulkıldap atlıy ide. Üzläreneñ yortı yanına kaytıp citkäç, alga uzdı, annan son, kinät kenä borılıp, sorap kuydı:
—Hirac abıy, ä sin ätigä äytmiseñme?
—Närsäne? — Hirac agay kıznıñ cilkäsennän etärde.— Küzläreñne sörtep ker, cılaganıñnı kürmäsennär, belmäsennär. Mine häzer kaytıp citä dip äyt. Min abıyıñnı gına ozatıp cibäräm.
Gölnaz öyenä kerep kitte. Ä miña nindi dä bulsa sorau birü uñaysız ide. Närsäder sizensäm dä, däşmädem. Barısın da üze äytergä, üze añlatırga tiyeş ide Hirac agay.
—Şähärdä naçar,— dide ul, nihayät, beraz uylanıp torgaç.— Avılda, içmasam, kapka töbe bar. Büränä başı bar. Kiçen, karañgı töşkäç, şunda çıgıp utırasıñ da, dönya turında uylıysıñ. Barmı bu tirädä berär utırgıç?
—Anıñ karavı, şähärdä tönge barlar bar,— didem min, anıñ käyefen çamalarga teläp.
—Yuk, tönge barlarga uk barıp bulmas,— dide ul, citdi itep.— İrtägä Mäçtürä apañ yanına kaytası bar. Ä ul, üzeñ beläseñ, bik usal närsä... Ah, çukıngan. Stakanı da yuk bit äle anıñ. Şeşä avızınnan gına eçärgä turı kilä inde bu konyaknı. Şeşä avızınnan eçkäneñ barmı sineñ?
-Nigä bulmasın? Törle hällärdä kalırga turı kilde miña, Hirac agay. Hätta iñ äşäke cinayätçelär belänkoçaklaşıp eçkänem buldı,— didem min, anı niçek tä açarga teläp.— Eş öçen şulay kiräk ide.
hiracnıñ moña küñele buldı. Üze dä äytte:
— Buldırgansıñ ikän, alkaş,— dide.— Äydä, änä tege bakçada ber utırgıç kürgän idem min, malay-şalay urlap kitmägän bulsa, ul şunda bulırga tiyeş.
Häm bez äle monnan berniçä kön elek kenä Samatov belän oçraşıp söyläşkän bakçaga yul tottık.
Utırgıçka kilep urnaşkaç, Hirac agay konyak şeşäsen açtı häm üzençä söylände:
— Avılda rähät ul. Anda, içmasam, bakçada yäşel suganı, kıyarı-pomidorı bar. Ülänen özep çäynäsäñ dä şäp. Ä monda anıñ üläne dä maşina tuzanına batkan. Yä, äydä, totıp kuyıyk äle berne şunıñ öçen.
Konyak irennäremne yandırdı, Hirac agayga şeşäne tizräk kire kaytardım. Ä ul minem kulga östenä kaklagan kaz kisäge kuyılgan ikmäk teleme tottırdı.
— Mä, kabıp kuy. Hirac abzañ barında yugalmassıñ. Alay-bolay uramda eçärgä turı kilsä dip, kilennän mahsus törderep aldım bügen.
Menä şuşı mäcbüri rituallarnı ütägäç, Hirac abıyga turıdan-turı sorau birdem:
— Añlavımça, monda Gölnaznıñ katnaşı barlıgın sin aldan uk sizenep yörgänseñ, Hirac agay?
Ul, aşıgıp, minem kulımnan tottı:
—Cülär,— dide.— Avızıñnan cil alsın. Kem äytte siña bu eştä kıznıñ katnaşı bar, dip. Monda änä nindider cinayätçelär eş-mäker kılgan. Nu, sin alarnıñ ezenä töşä yazdıñ. Alar şunnan kurıkkannar, sineñ eşeñä şıltıratıp äytkännär: bez bütän alay kılanmıybız, dip. Bezne ezlämägez inde, zinhar, dip.— Hirac kul gına seltäde: — Belmim, belmim, sin monı niçek añlatırsıñ, nu, kayınişne tınıçlıkta kaldırırlık berär sıltau ezläp tap inde şunda... Äyt, eş tämam, alar bütän yanamayaçaklar, digen. Bette-kitte, vässälam. Eşeñdä dä şulay dip äyt. Ä kalganın bez ikebez genä beläbez. Sin dä min häm Möhämmätämin.
- Ä min bernärsä dä belmim bit äle. Yuk, min añlıym. Tege malaylar näq menä Gölnaz aşa eş itkän. Öydäge böten hälne alar Gölnaz aşa belep torgan. Minem Samatovlar öyenä kilüem turında da, bazarda ni bulasın da, öydämahsus telefon kuyıluın da. Läkin ni öçen? Ni öçen cibärdeñ sin ul malaylarnı? Kurkıtkannarmı kız balanı?
Hirac agay äle moñarçı min hiç kürmägänçä itep kölep cibärde. Ketkeldäp kölde:
— Närsä sin,— dide.— Nadan sin, nadan. Min tikkä genä yattımmı bu Kazanıgızda kaynap? Mäçtürä apañ, min kaytkaç, eläkteräçäk äle miña. Menä şul... Sizmädemmeni min, sizdem, Gosman-doşman, bolarnıñ hällären. Kilenneñ, Gölnaznıñ küzlärennän kürdem. Ä berkönne, sin kilep kitkännän soñ, kulıma bu Bakça cimeşeneñ köndälege kilep eläkte. Kükräk däftäre, dilär anı bezneñ yakta. Gölnaznıkı. Sin uylama. Minem keşe äyberenä kagıla torgan gadätem yuk. Kızlar köndälege ul beläseñ kilsä, iñ yakın doşman, iñ yakın dus. Menä şul köndälekne ukıdım min, aptıragaç...
Min Hirac agaynı büldermiçä tıñladım. İñ zur doşman, iñ zur dus...
Hirac agay miña akıl satkanday itep söyläde:
—Ukıdım da añladım. Siña äytmi yördem. Ätisen ul başka ber hatın belän kürgän. Artlarınnan yörgän, könläşkän. Änisenä äytmägän. Kızgangan. Könläşkän inde, bala, nık könläşkän. Üzeñ añlıysıñ, bala çak...
—Dimäk...— didem min, bu hällärneñ barısın da añlavımnı belderep.— Dimäk, bolarnıñ barısın da Gölnaz üze oyıştırgan? Sin baya artına tibep cibärgän dus-işlärenä äytep?
—Nadan sin,— dide Hirac abıy,— sin, davay, häzer Samatovka şıltırat. Äyt: doşmannarıñ bette, digen. Eş bette, digen. Siña bütän yanamaslar, digen.
—Añladım,— didem min, Hirac abıynıñ — Bohara maçısınıñ kulın kısıp.— Añladım. Rähmät siña...
Öygä kaytışlıy öç urınga telefonnan şıltırattım:
— Haris äfände, cinayätçelärneñ bulmavı säbäple, alar sezgä bütän yanamayaçaklar,— didem.
Annan soñ Abrik Zauroviçka şıltırattım:
— Mine yalga cibärä alasız. Cinayätçelär yuk,— didem.
Öçençesendä öygä şıltırattım:
— Eş tögällände, avılga, öygä kaytabız,— didem, Hirac agay, yanımda basıp, kölemseräp karap tordı.
Annan soñ köräktäy zur kulları belän iñemnän koçıp äytte:
—Bar öyeñä kayt, sine anda kötälär,— dide.— Mine dä Mäçtürä apañ kötä.
—Rähmät, Hirac abıy,— didem min, anı koçaklap.— Çın-çınlap «maçı» ikänseñ, keşe ikänseñ. Şäp eläkterdeñ sin bu küselärne.
Menä şulay saubullaştık.
Ozak ta ütmäde, min Gölnazdan hat aldım. Avıldan yaldan kaytuıma eştä kötep yata ide ul hat. «Ätigä äytmävegez öçen rähmät. Min anı barıber yaratam. Min alarnıñ äni belän ayırılışmavın telägän idem», - dip yazılgan ide anda...