text:
Qırımtatar Maaliy Merkezi Birleşken Milletlerge sürgünlikte qırımtatarlar defin etilgen yerler aqqında malümatnı yolladı
Qırımtatar Maaliy Merkezi Birleşken Milletler tamır halqlarınıñ aqları Ekspert mehanizmine sürgünlikte qırımtatarlar kömülgen yerler aqqında malümatnı yolladı. Şu malümat BM tamır halqları aqlarınıñ beyannamesine köre, ölülerniñ naaşları ve tamır halqlarına ait kutsal ve muqaddes şeylerni yurtlarına qaytaruvına dair maruza azırlanğanda qullanılacaq.
2020 senesi martnıñ başında Qırımtatar Maaliy Merkezi "Unutılmağan qabirler" kampaniyasını ilân etti. Kampaniya çerçivesinde sürgünlikte qırımtatarlar defin etilgen yerler aqqında malümat toplanıp, tertipke ketirildi. Elde etilgen malümatnı Qırımtatar Maaliy Merkezi Birleşken Milletlerge yolladı.
Qırımtatar Maaliy Merkezi öz malümatında Ukraina, Özbekistan, Qırğızistan, Tacikistan, Rusiye ve Qazahistanğa Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qırımtatar Maaliy Merkezinen işbirlikte, BM tamır halqları aqlarınıñ beyannamesiniñ 12 maddesiniñ ekinci qısmına esaslanıp, malümatnı toplamağa, qırımtatarlar kömülgen yerlerni yoqlap, sicil tertip etmege ve olarnıñ saqlanuvını teminlemege, bundan ğayrı sürgünlik yerlerinden qırımtatarlarnıñ naaşlarını Qırımğa qaytaruv mehanizmini işlep çıqarmağa tevsiye ete.
"BM tamır halqları aqlarınıñ beyannamesiniñ 2, 3, 4 maddelerine köre, Rusiye qırımtatar halqınıñ vatanı – Qırım yarımadanıñ işğalini toqtatmalı. Şu al qırımtatar halqınıñ öz vatanına sürgünlikten ecdatlarınıñ naaşlarını qaytarmağa olğan aqlarını kerçekleştirmegen esas sebeplerinden biri ola", - denile Qırımtatar Maaliy Merkeziniñ malümatında.
İnsan aqları şurasınıñ 33/25 qararınıñ 2b maddesine köre, Birleşken Milletler tamır halqlarınıñ aqları Ekspert mehanizmi tamır halqları aqlarınıñ beyannamesine esaslanıp, ölülerniñ naaşları ve tamır halqlarına ait kutsal ve muqaddes şeylerni yurtlarına qaytaruvına dair maruza azırlaycaq. Azırlanğan vesiqanıñ leyhası 13-ci toplaşuvlarında muzakere etilecek. Vesiqanıñ soñki versiyası İnsan aqları şurasınıñ 45-ci toplaşuvında baqılacaq.
"Unutılmağan qabirler" kampaniyası devam etile.
Herson ve Zaporojye vilãyetlerinde insan haqlarını bozuvlarınıñ talili (taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi Herson ve Zaporojye vilãyetlerinde 2022 senesi mayıs 31-ine insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãt bergen malümatlarğa köre, cenk başlağanından berli 147 tutuqlama, 21 tintüv, 7 hapis, 21 öldürüv qayd etildi. Esabatta sorğu, işkence, işğalcı hakimiyet hadimlerini qanunsız tayin etilmesi, barışıq toplaşuv haqqı ve diger haqlarınıñ bozuvlarına ayrıca diqqat ayırdıq.
İşğal etilgen Qırımda 2022 senesi mayıs ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2022 senesi mayıs ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içerisinde 8 tutuqlama, 13 hapis, 10 sorğu, 2 cöreme qayd etildi. Adaletli mahkeme haqqı 18 kere bozuldı. Fizik ve ruhiy sağlıqnıñ eñ yüksek seviyesine haqqı 2 defa bozuldı. Daha tafsilãtlı malümatnı esabatımızda tapmaq mümkün.
Qırımtatar sürgünlik qurbanları halqara seviyede añıldı
Çarşenbe künü 18 mayısta, qırımtatar sürgünlik qurbalarınıñ hatırasına halqara matem onlayn mitingi keçirildi. Miting bütün dünyada seyir etildi, qırımtatarlarına öz destegini bildirmek içün ise Latviya,Türkiye temsilcileri, vaqtınca işğal etilgen Ukraina territoriyalarınıñ reintegratsıya Nazirligi, faaller, siyasetçi, diplomat, qırımtatar ve ukrain diasporalarınıñ temsilcileri qoşuldılar.
‘Tünevin takbih etilmegeni bugün tekrarlanmaqta’: QRM qırımtatar sürgünliginiñ 78 yıllığı munasebeti ile içtimaiy ağlarda furtunanı başlay
QRM qırımtatar sürgünliginiñ 78 yıllığı munasebeti ile içtimaiy ağlarda furtunanı başlay. Pervasız qalmağan her bir vatandaşımıznı bizge qoşulmağa davet etemiz.
Zarema Bariyeva BMT(OON)da işğal etilgen Qırımda qırımtatar tiliniñ vaziyeti haqqında añlattı
Qırımtatar resurs merkeziniñ meneceri Zarema Bariyeva BMT(OON) tamır halqlar boyunca daimiy forumnıñ 21 sessiyasında işitirak etti. Öz çıqışında işğal etilgen Qırımda qırımtatar tiliniñ vaziyeti, bu sahada QRM faaliyeti haqqında añlattı.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi dekabr ayı devamında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili (taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi dekabr ayı devamında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içinde 3 tintüv, 2 tutuqlama, 15 hapiske aluv, 2 sorğu, 6 kere para cezasına mahküm etüv yer aldı. Bir kere fizik ve ruhiy sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine yetmek haqqı bozulğanı belli. Daha tafsilãtlıca esabatımızdan ögrenmek mümkün.
Qırım işğaliniñ bedeli- insan haqlarınıñ 7067 kere bozulması
Cuma künü, dekabrniñ 10-unda bütün dünyada insan haqları Künü qayd etile. 1948 senesi aynı şu künü OON baş assambleyasınıñ 3-ünci sessiyası ketişatında insan haqlarınıñ umumiy Deklaratsıyası qabul olunğan edi. Mezkür vesiqa halqara seviyede esas vatandaşlıq, siyasiy, içtimaiy, iqtisadiy, medeniy haqlarını ilãn etti ve böyle etip olarnıñ standartlarını belgiledi. Faqat deklaratsıya printsiplerine ülkelerniñ hepis riayet etmey. Ayrıca, Qırım işğalinden soñ insan haqlarınen bağlı vaziyet ket-kete bozula.
İşğal etilgen Qırımda Suvuq-Suv özeni qurumaqta
İşğal etilgen Qırımnıñ yalı boyunda eñ uzun sayılğan özen-Suvuq-Suv qurumaqta. Bunıñ sebebi rusiye hakimiyeti bir çoq diger quyu qazğanındandır. Bu aqta ‘Qırım.Aqiqat’ haber ete.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi noyabr ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili
Qırımtatar resurs merkezi İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi noyabr ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãt bergen malümatlarğa köre, bu devir içinde 1 tintüv, 53 tutuqlama, 34 yaqalama, 53 sorğu, 39 para cezası yer aldı. Adaletli mahkeme haqqı 88 kere bozuldı. Sağlıqnıñ eñ yüksek seviyesine yetmek haqqı da 7 kere bozulğanı belli. Daha tafsilãtlı malümatnı esabatımızda tapmaq mümkün.
QRM advokat Edem Semedlãyevniñ tutuqlanması munasebetinen beyanatı
2021 senesi 11 noyabr künü, Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi advokat Edem Semedlãyevni polis hadiminiñ emirine tabi olmağanında qabaatlı tanıdı.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi oktãbr ayında insan haqları bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesi oktãbr ayında insan haqları bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre mezkür devir içinde 3 tintüv, 73 yaqalama, 16 tutuqlama(hapis), 73 sorğu, 40 para cezası ve 1 başqa yerge keçirüv qayd etildi. Adaletli mahkeme haqqı 47 kere bozuldı. Fizik ve ruhiy sağlıqnıñ eñ yüksek seviyege yetmek haqqı 4 kere bozulğanı belli. Tafsilãtlıca talilimizden ögrenmek mümkün.
Üçünci Bağçasaray ‘Hizb ut-Tahrir davası’nıñ iştirakçilerine dair çıqarılğan qarar munasebeti ile QRM beyanatı
2021 senesi oktãbrniñ 29-ında Rostov-na-Donu arbiy mahkeme 2020 senesi 11 martta tutuqlanğan üçünci Bağçasaray ‘Hizb ut-Tahrir davası’nıñ iştirakçilerine dair qarar çıqardı.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi 9 ay içerisinde insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi 9 ay içerisinde insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içerisinde 46 tintüv, 238 tutuqlama, 238 sorğu yüz berdi. 9 ay devamında 147 yaqalama qayd etildi: 25 yañı, 18-administrativ , 83- hapiste tutulma müddetini uzatuv, 22- mahkeme hükmü. Adaletli mahkeme haqqı 292, fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı 122 kere bozuldı. Şundan da ğayrı 38 siyasiy mahbüs Qırımdan başqa yerge keçirilgeni belli. 55 kere para cezasına mahküm etildi.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi sentãbr ayında insan haqlarını bozuluvınıñ talili(tqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi sentãbr ayında insan haqlarını bozuluvınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãt bergen malümatlarğa köre, mezkür devir içerisinde 7 tintüv, 67 yaqalama, 13 tutuqlama, 67 sorğu, 25 para cezası ve 2 kere yer deñiştirilmesi yüz berdi. 4 kere adaletli mahkeme haqqı, 27 kere fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı bozuldı.
Meclis temsilcisi GESS reisi ile körüşti
Cuma künü, sentãbrniñ 10-unda qırımtatar Milliy Meclisiniñ huquq meselesi ve çetel işler boyunca idareniñ başı ve QRM reisi Eskender Bariyev Ukrainanıñ etnosiyaset ve vicdan serbestligi boyunca Devlet hızmetiniñ reisi Yelena Bogdan ile körüşti.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi avgust ayında insan haqları bozuluvınıñ talili
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi avgust ayında insan haqları bozuluvınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içinde 15 yaqalama, 29 tutuqlama, 5 tintüv, 15 sorğu qayd etildi. Adaletli mahkeme haqqınıñ bozuluvı 30 kere yüz berdi. Fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı 10 kere bozuldı.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi 17 avgustta kütleviy şekilde keçirilgen tintüvler ve tutuqlamalar munasebeti ile QRM-niñ beyanatı
Salı künü 17 avgustta rusiye silãhlı küçler Bağçasaray, Aqmescit, Aqyar rayonlarında 5 qırımtatar evinde tintüvler keçirdi.
QRM ‘Hizb ut -Tahrir davası’nıñ iştirakçilerine mahkeme hükmü munasebetinen beyanatı
2021 senesi 16 avgust künü Rostov-na-donu Cenübiy arbiy mahkemesinde ‘Hizb ut-Tahrir davası’ boyunca soñ mahkeme toplaşuvı keçirildi. Lenur Halilov, Ruslan Mesutov, Ruslan Nagayev, Eldar Kantemirovğa dair mahkeme hükmü çıqarıldı.
2021 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talili
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içinde 9 tutuqlama, 2 tintüv, 2 para cezası qayd etildi. Adaletli mahkeme haqqı 30 kere bozuldı. Sağlıqnıñ eñ yüksek fizik ve psihik seviyesine yetmek haqqı 16 kere bozulğanı qayd etildi.
2021 senesiniñ 1 çeriginde işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesiniñ 1 çeriginde işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, esabat deviri içinde rusiye silãhlı küçler 32 tintüv, 156 tutuqlama, 41 sorğu keçirdiler. Ağımdaki sene 6 ay devamında umumen 96 hapisleme qayd etildi: 14 yañı, 55- hapiste bulunma müddetiniñ uzatılması, 27-mahkeme hükümi. Adaletli mahkeme haqqı 205 kere, fizik ve psihik sağlıqqa eñ yüksek seviyede sahip olmaq haqqı ise 90 kere bozuldı. Qırım siyasiy mahbüsleri 36 kerek başqa yerlerge alıp ketirildi, 28 kerek para cezasına mahküm etildi. Bozuvlarnıñ büyük qısmı qırımtatar halqınıñ vekillerine aittir. Böye vaziyet yarımadada artıq sistemli mizacnı taşıy.


c: text/html

text:
Bu aqqında Donetsk vilâyet memuriyetiniñ reisi Serğiy Tarutanıñ beyanatında aytıla, dep haber ete Liga.
«Bugün «Donetsk halq cumhuriyetiniñ» silâlı boyevikleri Donets vilâyet hazine idaresiniñ işini blok ettiler. Böyle areketler Donetsk sakinleri içün eñ kergin aqibetlernen belgilene bile. Nefaqa, içtimaiy yardım tölemesi toqtatılacaq. Yüz biñlernen adamlar parasız qalacaq – devlet ise vatandaşlar ögünde olğan borclarnı ödemege azır», – dep aytıla beyanatta.
Tarutanıñ aytqanına köre, bugünge qadar tölev problemleri yerli hazine idareleri DNR boyevikleri tarafından zapt etilgen Slavânsk ve Slavânsk rayonında olğan edi.
Taruta zapt etkenlerni şu ande hazine idareleriniñ işini devam etmek içün imkân bermege çağırdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
MAU ava şirketiniñ Boeing 737-800NG uçağı tüşken yerde çalışqan ukrain mutehassıslarnıñ bazıları İrandan Ukraunağa qayta. Bunı Azatlıq Radiosına Ukraina Milliy Havfsızlıq ve Mudafaa Şurasınıñ kâtibi Aleksey Danilov haber etti.
"Anda artıq kerek olmağan mutehassıslarnıñ bazıları Ukrainağa qayta. Olar sıñırnı keçti, qaytuvları telükesiz olması içün bütün kereklisini yapamız", - aytıp berdi Danilov.
Başqa ukrain mutehassıslar ise İranda işini devam ete, dep qoştı o.
"Tahqiqatnen, DNK meselesinen ve mahsus hızmetlernen çalışqanlar anda qalıp işini devam ete", - dedi kâtip.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Daa evel bir sıra kütleviy haber vastası ABD ve diger memleketlerniñ istihbarat menbalarına esaslanıp, Ukraina halqara ava yolları ava şirketiniñ «Boeing» uçağı İran raketasınen tüşürildi, dep bildirdi, daa soñra bunı Kanada ve Büyük Britaniya liderleri de ayttı. İran akimiyeti 176 insan elâk olğan Ukraina uçağı tüşürilgenine dair versiyanı inkâr etken edi.


text:
Ukrainada AQŞ elçiligi, "Ukraina Rusiyege qarşı" davası boyunca Halqara BMT mahkemesiniñ ükmünen ukrain akimiyetni hayırladı.
"Bu, Ukraina suvereneteti, topraq bütünligi ve demokratiyasıniñ mudafaasına ve Rusiyeni mesüliyetke çekmekke qarşı yapılğan müim bir adımdır", - denile elçilikniñ beyanatında.
Hoyabr 8-inde Gaagadaki BM Halqara mahkemesi Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davasında, hususan Moskvanıñ Ukraina şarqında terrorizmni ve Qırımda ırq ayırımını maliye etüvde qabaatlanmasında öz yurisdiktsiyasını tanıdı.
Ukraina, 2017 senesi dava açtırdı. Kyiv, Rusiye Donbastaki aydutlarğa qoltutıp, Terrorizmni maliye etüv ile küreş şartnamesini ve, işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa ve ukrainlerge basqı yapıp, ırq ayırımınıñ bütün şekillerini yoq etüv şartnamesini boza, dep ayta.
2019 senesi iyün ayında BM Halqara mahkemesi dava diñlevlerine başlağan edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi silânı qanunsız satın alıp saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali İlver Ametovnıñ dava oturışuvında oktâbrniñ 5-nde mermi ekspertini sorğuğa çekti. «Qırım birdemliginiñ» toplaşuv neticeleri aqqında advokat Aleksey Rostovtsev tarif etti.
«Yahşı sorğu oldı. Ekspert tarafsız, yahşı cevap berdi. Müvekkilimden alınğan müzey eşyası silâ olaraq qullanıla bilemi degen sualge cevap berip olamağanını añlattı. Yani canlı nişan içün kelişemi ya da yoq aytıp olamadı. Şu sebepten mahkeme oturışuvında oktâbrniñ 21-ne qadar teneffüs ilân etildi ve ilk ekspertizanı yapqan ekspert davet etildi», – dedi imayeci.
Qayd etilgenine köre, ekspertizanı ekspert-kriminalistik bölüginiñ üyken inspektorı keçirdi, onıñ aliy tasili ve ekspert-kriminalistik inspektorı zenaatı bar.
«Qırım birdemligi» mühbiriniñ bildirgenine köre, mahkemede seslendirilgen dava malümatına köre, «2019 senesi sentâbrniñ 27-nde keçirilgen tintüv vaqtında İlver Ametovdan tutıp alınğan silâ «Nagan» (1895 senesi) sistemasınıñ bir namlulı, qısqa namlulı, tegiz namlulı, kesken, bir tolduruvlı, yedi tolduruvlı ekvivalenti ola». 1891-1930 seneleriniñ kesken, nariye silâsınıñ boş qutusı, boş mehanizmi bar».
İlver Ametov içün bu eşyalarnıñ medeniy ve tarihiy emiyeti bar, o, antika eşyaları mahkeme qararına köre yoq etileceginden qorqa.
2019 senesi sentâbrniñ 27-nde Sudaqta Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini tintti. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aza şeadetnamesi, müzey eşyaları, bazı vesiqalar «ekspertizağa» alındı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İlver Ametovğa ait binalarda keçirilgen «qanunsız tintüvler» sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Advokat Nazim Şeyhmambetovnıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri tintüvlerni Rusiye Ceza kodeksiniñ 280, 282 ve 238 maddelerine istinaden cinayetlerden şübhe bar olğanı içün «tahqiqattan evel teşkerüvi çerçivesinde» keçirdi.
Bu sene mayıs ayında berilgen malümatqa köre, Kreml kontrolindeki Sudaqnıñ Mirovoy mahkemesi İlver Ametovğa 150 biñ ruble para cezasını bermege qarar aldı. Para cezası onıñ iş adamı olaraq köstergen faaliyetinen bağlıdır.


text:
Qırımnıñ aman-aman bütün rayonlarında mart ve aprelde olğan ayazlardan sebep meyva terekleri zararlandı.
Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım köy hocalığı naziri Andrey Rümşin bildirdi.
Rümşinniñ aytqanına köre, Bağçasaray, Qatrasuvbazar, Canköy, İslâm Terek, Qurman, Yañı Qapı, Yedi Quyu, Aqşeyh, Seyitler, Aqmeçit rayonlarında meyva bağçalarınıñ 3 916,53 gektarı zarar kördi.
"Nikita nebatat bağçası laboratoriyasınıñ malümatına köre, kiraznıñ 50-60%-ı Bağçasaray rayonında, 90%-dan ziyade Qurman, Yañı Qapı, Yedi Quyu, Aqşeyh, Seyitler rayonlarında ve 60%-ı Aqmescit rayonında zarar kördi", - yazdı Rümşin Facebook saifesinde.
Bundan ğayrı, memurğa köre, Qırımda alma gönceleriniñ 35-80%-ı zararlandı.
Tünevin Qırımdaki Rusiye akimiyeti baar ayazları sebebinden bereketni sigortalamağa teklif etti.


text:
Herson vilâyetiniñ Novooleksiyıvka köyüniñ sakini, qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ sağlığı Aqmescit SİZOsında ket-kete fenalaşa. O, anda yedi ay evelsi Rusiye mahsus hızmetleri tarafından silâ ve patlayıcı maddelerni qanunsız saqlağanında qabaatlanıp oğradı. Edem Bekirovnıñ davası diger ukrainalı siyasiy mabüslerden pek farqlı, o, saqat olıp, nezaret altında buluna – Qırımda apiske alınmazdan evel ayağı kesilgen edi. Onıñ şimdiki vaziyetini Qırım.Aqiqat ögrendi.
58 yaşında qırımtatar faali Edem Bekirov silâ ve patlayıcı maddelerni qanunsız saqlağanında qabaatlanıp (Rusiye Ceza kodeksiniñ 222.1 maddesi), keçken sene dekabr ayından berli Aqmescit SİZOsında buluna. O ve imayesi bütün qabaatlarnı inkâr ete.
Edem Bekirov memuriy sıñırdan yarımadağa kirgende tutuldı, anda 78 yaşında anası ve tuvğanlarına kete edi. O vaqıttan berli faal Aqmescit SİZOsında tutula. Rusiye tahqiqatçıları Edem Bekirovnıñ Ukraina vatandaşlığı bar ve o, «qomşu devletke qaça bile» dep, mahkemelerde onıñ apiste qalması kerekligini isbatlay. Bunıñ kibi deliller diger qırımlı davalarda da seslendirile. Amma mahkemeler Edem Bekirovnıñ apis müddetlerini uzatıp, sağlığınıñ zor vaziyetine emiyet bermey – hastalıqları bar ve ayağı kesilgeni içün saqat.
SİZOda onıñ tibbiy yardımğa muhtac olğanına qulaq asılmay ve ondan haberi yoq, dep ayta advokatlar. Buña iyünniñ 11-nde Bekirovnı hastahanege yatqızıp, oña mustaqil ekimlerni kirsetmege qarar çıqarğan Avropa insan aqları mahkemesi bile tesir etip olamadı. Bunıñ yerine Edem Bekirovnı 30 daqqalıq tetqiqqe yollağanlar, advokatnıñ aytqanına köre, teşkerüv «kerekli kibi yapılmadı».
Eki ay evelsi advokat İslâm Velilâyev Edem Bekirovnı ziyaret etip, sağlığı fenalaşqanını bildirgen edi: boğuluv ve qanlı öksürik olğan edi. İyülniñ 22-nde ise advokat Aleksey Ladin Edem Bekirovnen körüşmege tırışqan soñ müvekkili tibbiy bölükniñ töşeginden turıp olamağanını bildirdi.
«Babam SİZOda yavaş-yavaş öle»
Aleksey Ladinniñ aytqanına köre, o, iyülniñ 22-nde müvekkilinen davanen bağlı meselelerni muzakere etip, onıñ alını soracaq edi. Amma körüşüv olmadı, çünki Edem Bekirov oña çıqıp olamadı.
«O, tibbiy bölük odasından yanıma çıqıp olamadı, çünki töşekten turalmay. Sebep – omurğa sıqışması sebebinden ağrılar. Birden tibbiy bölükke muracaat ettim. Tibbiy hadim yanına bardı – Bekirov omurğada siñiri sıqışqanını ayttı. Bunıñ sebebini şimdilik aytıp olamayım, çünki öyle de körüşmedik. Amma SİZO tibbiy bölügindeki tutuv şaraitleri tesir etken, belki», – dedi advokat Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ fikirince, Edem Bekirovnıñ sağlığı Rusiye akimiyetiniñ «faalniñ alını daa beter yapqan Avropa mahkemesiniñ tibbiy baqınuv qararını formal şekilde yerine ketirmek» ıntıluvları sebebinden fenalaşa bile. Aleksey Ladinniñ aytqanlarını Edem Bekirovnıñ qızı ve ömür arqadaşı tasdıqladılar.
«Rusiye ve Qırım ombudsmenleri babamnıñ ev apsine avuştırılmasına yardım etmege vade etken vaqıtta o, SİZOda yavaş-yavaş öle. Advokat Aleksey Ladin SİZO tibbiy bölüginde babamnı ziyaret etip olamadı – omurğa siñiri sıqıştı, töşekten turıp olamay. Babamnıñ sırtı pek ağıra, amma kerekli tibbiy yardım kösterilmey. Oña acele sürette ağrı kesici yollamağa tırışamız», – dep ayta faalniñ qızı Eleonora Bekirova.
Edem Bekirovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaşqanı içün ömür arqadaşı Gülnara Bekirova açıq beyanatnı aydınlattı.
«Aqayıma, Edem Bekirovğa, yardım etmege imkânım yoq, Rusiye adliyesi yapqan areketlerinen onı 223 kün içinde kritik vaziyetke ketirdi. Birinci derece saqatlığı bar, tas organları, spinal qan dönüminiñ işi bozuldı, ağır yürek ameliyatından soñraki alı. SİZOda onı insulinge bağladılar. O, daima ilâc almalı ve baqılmalı, acele tibbiy yardımğa muhtac. Olar hasta adamnı çekiştireler, o, anda öle. Bütün dünya vaziyetni köre, bütün dünya Edem Bekirovğa qoltuta, amma biz oña yardım etip olamayıq. Uydurılğan dava beyaz yiplernen tikildi. Vaqıt kelir – ve bu davağa alâqası olğan er kes Allah ögünde cevap berecek», – dep aytıla Bekirovanıñ içtimaiy ağlarda aydınlatqan beyanatında.
«Gece-kündüz Bekirovnı tüşünemiz»
Edem Bekirovnıñ advokatı ve tuvğanları iyül başında faalniñ ev apsine avuştırılmasına yardım etmege istegenini bildirgen Rusiye ve Ukraina insan aqları vekâletlileri Tatyana Moskalkova ve Lüdmila Denisovanı vaziyetni diqqat ayırmalarına çağıralar.
Böylece, Tatyana Moskalkova Edem Bekirov içün «sıñırlav tedbiriniñ ev apsine deñiştirilmesini ister edi», dep bildirdi.
İyülniñ 17-nde Bekirovnıñ imayesi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, aytqanlarını tasdıqlamasını ve Edem Bekirovnıñ ev apsine alınmasına yardım etmesini rica etti. Rusiye ombudsmenine yazılğan muracaatnı Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova berdi.
İyülniñ 19-nda Rusiye kontrolindeki Qırım ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqa izaat berip, Edem Bekirovnıñ ev apsine avuştırılmasını Rusiye FSBsiniñ tahqiqat organlarından rica etecegini vade etti.
Edem Bekirov yaramağan soñ Qırım.Aqiqat onıñnen kene bağlandı, amma Lüdmila Lubina faalge yardım etip olamağanını ayttı, çünki dava temelden baqılması içün mahkemege berildi.
«Endi (ev apsi muracaatını bermege – QA) azır degilim. O birisi kün dava keçken afta temelden baqılması içün mahkemege berilgenini ögrendim, aytqan bütün muracaatlarımnıñ faydası yoq», – dedi o.
Aynı vaqıtta, Lüdmila Lubina, mahkemeden Edem Bekirovnıñ sıñırlav tedbirini deñiştirmege rica ete bilecegini red etmedi.
İyülniñ 23-nde Bekirovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaşqanı içün ombudsmen Denisova Rusiye zenaatdaşına tekrar muracaat etip, «oña tibbiy yardım kösterilmesi içün acele tedbir almasını» rica etti.
Rusiye insan aqları vekâletlisiniñ ofisi Edem Bekirovnen bağlı izaatlar bermey. Müessise matbuat kâtibi Aleksey Zlovedov, Tatyana Moskalkovanıñ Edem Bekirovnıñ davasındaki niyetleri aqqında bir de bir malümat berip olamağanını ayta, çünki «o, iş yerinde degil, malümatnı ise tek özü bere». Matbuat kâtibi ombudsmenge avgustnıñ ekinci yarısında tekrar telefon etmege tevsiye etti.
«Üküm ölüm olmamalı»
İnternette Rusiye Sağlıq nazirligi ve Adliye nazirligine muracaat peyda oldı. Edem Bekirovnıñ Aqmescit SİZOsından «ayatı içün müim sebeplerden» azat etilmesi, mustaqil ekimler tarafından baqılması ve hastahanege alınması, em de apiste tutmaq mümkün olmağanına dair qararnıñ qabul etilmesi talap etile. Muracaatnıñ müellifi olaraq moskvalı ekim Olga Mazurova qayd etile. Kim olğanı ve qırımtatar faaliniñ tarafını ne içün tutqanı daa belli degil.
«Ekim Olga Mazurova» Moskvada Rusiye jurnalisti İvan Golunovğa qoltutuv aktsiyası vaqtında tutulğan faallerden biri olaraq qayd etile.
Edem Bekirovnıñ alı şöyle ki, o, üküm çıqarılmasına qadar degil, tahqiqat yekünlenmesine qadar bile sağ qalmaması mümkün. Ayat ve ömür arasındadır
«Rusiye qanunları ağır hasta insanlarnıñ nezaretten çıqarılmasını talap ete. Bu qanunnıñ doğru ve şefqatlı talabıdır. İnsannıñ ayatı – eñ büyük qıymet, üküm ölüm olmamalı… Ameliyat olğan ve yañı ameliyat beklegen, bir ayağı ve tas bozuluvları olğan birinci derece saqatı silâ qaçaqçılığı ile nasıl oğraşqanını tahqiqat ve mahkeme ögrensin. Amma Edem Bekirovnıñ alı şöyle ki, o, üküm çıqarılmasına qadar degil, tahqiqat yekünlenmesine qadar bile sağ qalmaması mümkün. Ayat ve ömür arasındadır», – dep aytıla Bekirovğa qoltutuv petitsiyasında.
İyülniñ 23-nde belli olğanı kibi, Edem Bekirovnıñ davasını Aqmescitten Rusiye kontrolindeki Krasnoperekopsk rayon mahkemesine berecek olalar. Dava baqılğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi bunıñ sebebini añlatıp, «Rusiye FSBsiniñ hadimleri silâ ve patlayıcı maddeler saqlanğan yerni anda taptı», dep bildirdi.
İmaye, davanıñ mahkemeligini yañlış belgilendi ve ağır alda mahkeme oturışuvlarına alıp ketirilecek Edem Bekirov içün telüke bar dep, mezkür qararnı şikâyet etecek.
Faalniñ özü advokat Aleksey Ladinge bildirgenine köre, cinaiy dava Krasnoperekopskta baqılsa, o, SİZO kamerasından çıqmaycaq.
Bekirov bütün telükelerni añlap, Krasnoperekopskqa ketmek içün kameradan çıqmaycağını bildirdi, çünki bu yol ölümnen bir ola. O, narazılıq bildirmek içün özüni yataqqa bağlamağa azır
«O, avtozaknıñ işkence şaraitlerinde yolğa dayanamaz, dep ayttı, em de Krasnoperekopskta vaqtınca tutuv izolâtorı yoq, eñ yaqını ise Ermeni Bazarda yerleşe. Vaqtınca tutuv izolâtorında qalsa bile, yaşaycaq şaraitleri uyğun degil. Edem Bekirov bütün telükelerni añlap, Krasnoperekopskqa ketmek içün kameradan çıqmaycağını bildirdi, çünki bu yol ölümnen bir ola. O, narazılıq bildirmek içün özüni yataqqa bağlamağa azır», – dedi advokat Qırım.Aqiqatqa.
Malümat: cinaiy dava çerçivesinde Edem Bekirov 10 kilogrammdan ziyade trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana. Qabaatlavğa köre, o, 2018 senesi mayıs ayında Qırımda olıp, ortağına silâ ve patlayıcı maddeler tolu 14 kilogrammlıq çanta berdi. Advokatları ve tuvğanları bunı inkâr ete, çünki Edem Bekirov birinci derece saqatı ola, protez yardımınen yüre, şeker hastası ola, infarkt oldı ve yürekten ameliyat oldı. Olarnıñ aytqanına köre, onıñ buña küçü yetmez edi.
Edem Bekirov qabaatlanğan maddege köre, üç yıldan sekiz yılğa qadar apis cezası ve büyük miqdarda para cezası berile bile.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayanıñ bir qaç vatandaşlığı bar olğanına dair laflarını red etti. Bu aqta Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Elbette, Ukraina vatandaşım ve 1991 senesinden soñ tek Ukraina vatandaşlığım bar. Elbette, meni Qırımdan çıqarmağa aqları yoq edi, çünki Rusiyege kiriş yasağı ukrain yarımadasına qarşı qanunğa uymay edi. Amma Rusiye qanunlarını bir daqqa talil etsek bile, olarnıñ qanunlarına köre Qırım parlamentiniñ deputatı olğan edim – demek ki, ayrı mahkemesiz mahkemege celp etmege ya da memuriy tedbirlerni kirsetmege aqları yoq edi. Ukraina vatandaşlarına qarşı repressiya yapmağa kerek olsa, olar öz qanunlarına bile qulaq asmaylar. Amma şimdilik adliye yetip olamağan cinayetçi ile yapılğan intervyü bunı yahşı köstere: Poklonskaya istegenini ayta bile, iftira atılğan insanlar ise özüni aqlamağa mecbur», – dedi o.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, intervyü vaqtında Poklonskaya «yalan aytıp, iftira attı».
Poklonskaya Dmıtro Gordonğa intervyü berip, «o (Çubarov – QA) «Rusiye vatandaşı pasportını aldımı» bilmey, amma Çubarovnıñ «ğaliba, daa Ukraina vaqtında üç pasportı bar edi», dep ayttı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası bildirgenine köre, jurnalist Dmıtro Gordonnıñ Poklonskayanen yapqan intervyüsı oña qarşı cinaiy tahqiqatta qullanılacaq.
Bu intervyüğa Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç da cevap berdi. Onıñ qayd etkenine köre, «Ukrainanıñ bir parçasını işğal etmege yardım etken şahıslar qırımlılarnıñ sesi sayılmay ve sayılmamalı».
Poklonskaya ve Gordon bu intervyüğa kelgen tenqitke şimdilik cevap bermediler.
Qırım işğalinden evel Natalya Poklonskaya Ukraina prokuratura organlarında çalıştı. 2014 senesi baarinde Kreml kontrolindeki yarımada akimiyeti onı Qırım prokurorı vazifesine tayin etti. O, işğal altındaki yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaqlamağa teklif etken edi.
Poklonskaya Moskvanıñ yarımadada yapqan saylavlarında Rusiye Devlet dumasına saylandı. Ukraina ve Ğarp bu saylavlarnı tanımadı.
Esas Ukrainada Natalya Poklonskayağa qarşı eki cinaiy dava açıldı: devlet hainligi ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaqlav aqqında. O, Avropa Birligi ve bir sıra ayrı memleketniñ sanktsion cedvelinde buluna.


text:
Şimal flotunıñ gemileri «Aleksandr Otrakovskiy» ve «Kondopoga» işğal etilgen Qırımnıñ saillerinde yaqında olıp keçken talimlerden soñ şimdilik Qara deñizde qalmaqtalar, Rusiye komandanlığına atfı etip haber ete Rusiye haber vastaları.
«Şimal flotunıñ büyük desant gemileri uzun mesafeli sefer planlarına uyğun olaraq Qara deñizde faaliyetini devam ete. Keçken afta Qırımdaki talimlerde «Aleksandr Otrakovskiy» ve «Kondopoga» büyük desant gemileriniñ ekipajları Cenübiy arbiy bölgeniñ quvetleri ile beraberlikte talim vazifelerni eda ettiler», – «İnterfaks» agentiligi Rusiyeniñ Şimal flotunıñ matbuat hızmetiniñ bildirgenlerinden alıntı ketire.
Rusiye Mudafaa nazirliginiñ saytında bu malümat şimdilik daa yoq.
Cuma künü, Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiye arbiy birleşmeleriniñ Opuk poligonında ve Qırımnıñ diger bölgelerinde keçirilgen talimlerden soñ daimiy yerleşme noqtalarına qaytqanlarını bildirdi.
Hatırlatamız, Rusiye Mudafaa nazirligi, Qırımdaki talimlerde iştirak etken soñ Rusiye Qara deñiz flotunıñ 20-den ziyade gemisiniñ daimiy yerleşme yerlerine qayttı, dep iddia ete.
Aprelniñ 22-nde, cumaaqşamı künü, Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye arbiy idaresiniñ başı Sergey Şoygunıñ da iştiragı ile «türlerara talimler» keçirdi. O, Cenübiy ve Ğarbiy arbiy bölglerden arbiy talimlerniñ yekünlenmesi ve ordunıñ daimiy yerleşme yerlerine keri çekilmesini de bildiri. Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiyeniñ cenübindeki ve işğal etilgen Qırımdaki talimlerde iştirak etken quvetlerniñ daimiy yerleşme yerlerine qaytmağa başlağanlarını bildirdi.
Austriannıñ malümatına köre, halqara seviyede tanılğan Ukraina sıñırı boyunca 2015 senesinden berli «Rusiye on biñlernen askerini yerleştirip, ordusınıñ sayısı arttıra, bölüklerni faalleştirdi, bazalarını yañarttı ve daa küçlü bir yer, ava ve ava mudafaasını yerleştirdi».
Soñki vaqıtları Rusiye Donbasnıñ işğal etilgen qısmında gibrid küçleriniñ cenk areketlerini arttıra. Böylece, ateşkes rejiminiñ şartları bozula, amma Rusiye Ukraina ordusını qabaatlamağa tırışa. Bundan ğayrı, Qırımda ve Ukraina sıñırı yaqınlarında Rusiye askerleriniñ sayısını arttıruv Kyiv ve ğarbiy ortaqlarınıñ qasevetini doğura, çünki Rusiye ordusınıñ Ukrainağa açıq ücüm imkânı bar.
Mart ayında Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Onıñ qayd etkenine köre, Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.


text:
Qarasuvbazarnıñ rusiyeli memuriyetiniñ başı Aleksandr Alekseyenko, istifağa çıqtı, dep bildire Rusiye ve Qırım matbuatı.
"RİA Krım" Rusiye haber agentligi, rusiyeli şeer şurasınıñ reisi Stanislav Krıjanovskiyniñ sözlerine esaslanıp, şeer şurası, Alekseyenkonı istifağa çıqarmaq meselesini avgustnıñ 9-ında baqacaq, dep yaza.
Şimdilik Qarasuvbazarnıñ rusiyeli memuriyetiniñ saytında bunı tasdıqlağan malümat yoq, Aleksandr Alekseyenkonıñ da tefsirleri yoq.
İyül 26-sında Rusiye nezaretindeki Qırım başı Sergey Aksönov, Qarasuvbazar şeer başı Aleksandr Alekseyenkonıñ istifağa çıqmasını talap etti. Muşaverede şeer memuriyetine ait çoq itirazlar aytıldı.


text:
ABD OSCE elçisi James Gilmore Rusiyeni qırımlı advokat Lilâ Gemeciniñ işine keder etmekni toqtatıp, siyasiy mabüs Ukraina vatandaşlarını azat etmesine çağırdı. Bu aqta o, noyabrniñ 5-nde OSCE Viyanadaki Daimiy şura toplaşuvında.
«Bizni işğalci akimiyetniñ qırımtatar advokatı Lilâ Gemecini bir qaç siyasiy mabüske bergen qoruv sebebinden advokat statusından marum etüv ıntıluvları aqqında haberler qasevetlendire. Bir çoqumız Gemeci hanım ile mında 2019 senesi körüştik ve Rusiyeniñ repressiya siyaseti ögünde cesürligi fedakârlığından ayrette qaldıq. Rusiye onıñ işine keder etmek ıntıluvlarından vazgeçip, adaletsiz bir şekilde apishanege oğratqan er kesni azat etmeli», – dedi ABD elçisi.
James Gilmore qayd etkenine köre, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti «qırımtatarlar, etnik ukrainler ve işğalge qarşı çıqqan er keske qarşı büyük repressiyalar yapmağa» devam ete.
Rusiye vekilleri ABD elçisiniñ aytqanlarını izaatlamadı.
Bu sene avgust ayında Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi advokat Lilâ Gemecige qarşı şahsiy qarar çıqardı. O, mahkemede qırımlı aq qorçalayıcı ve «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayevniñ menfaatlarını temsil etti. Mustafayev 2020 senesi sentâbrniñ 16-nda 14 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi. Faal Amnesty International tarafından vicdan mabüsi olaraq tanıldı.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, oña qarşı şahsiy sanktsiyalarını kirsetmek Rusiye akimiyetiniñ qararını “yubileyine yahşı bir bahşış” dep adlandırdı. Bu aqta o noyabr 1-inde Qırım.Aqiqatqa bergen tefsirde ayttı.
“Bu aqiqiy sandıraq. Bu 322 adamnıñ episi - Rusiye tecavuzına eñ faal qarşılıq köstergenler olğanını közde tutsaq, demek bunı kompliment kibi qabul etmek kerektir. Bu Rusiye imperializmine qarşı bir issedir. Menimce, bu yaqın vaqıtta olacaq yubeleyime yahşı bir bahşıştır (noyabr 13-te Mustafa Cemilev 75 yaşını tolduracaq - Q.A.)”, - dedi Cemilev.
Noyabrniñ 1-inde derc etilgen vesiqağa köre, Rusiyeniñ iqdisadiy sanktsiyalarına, Qırım MC-de Ukrainanıñ daimiy vekiliniñ muavini İzet Gdanov, Qırım MC akimiyetiniñ sabıq reisi, Ukraina halq mebusı Sergey Kunitsin, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqları meseleleri boyunca nazirniñ birinci muavini Yusuf Kurkçi, Qırım MC-niñ reis muavini Andrey Sençenko, Qırım MC-de Ukrainanıñ daimiy vekili Boris Babin, Qırım MC-niñ prokurorı Gündüz Mamedov, Ukraina halq mebusı Yuriy Mamçur ve başqaları oğradı.
Bundan ğayrı, Rusiye ükümeti, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge qarşı şahsiy iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti.
Haber etile ki, sanktsiyalar naqıtsız sermiyanı, vesiqalaştırılmağan qıymetli kâğıtlarnı ve Rusiyedeki mal-mülkni blok etip, olğan paralarnı Rusiye tışına çıqarılmasını yasaq ete.
Umumen Rusiye ükümeti 322 Ukraina vatandaşı ve 68 ukrain şirketine qarşı sanktsiyalar kirsetti. Olar oktâbrniñ 22-nde işke tüşürildi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Ukrainanıñ Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşları ve şirketlerine qarşı yapqan duşmanlıq areketleri sebebinden mahsus iqtisadiy tedbirler alınmasına dair» fermannı imzalağan edi.
Putin akimiyetke, sanktsiyalarğa oğraycaq şahıs ve şirketlerniñ cedvelini tizip, sıñırlayıcı tedbirlerni belgilemege avale etken edi.
Bu sene mayıs ayında Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurası Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı kenişletip, 30 şirket ve 14 şahısqa qarşı sıñırlanuv tedbirini almağa qarar bergen edi. Prezident Petro Poroşenko fermannı imzaladı. Böylece, al-azırda sanktsiyalar cedvelinde 1762 şahıs ve 786 şirket bar.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Volodımır Aryev Ukrainanıñ sabıq prezidenti Petro Poroşenko bulunğan maşinağa ücüm etilgenini bildirdi.
«Tituşkalar Devlet tahqiqatlar bürosınıñ çıqışında Poroşenkonıñ maşinasına ücüm etip, qaravullarnen kötekleşmege başladı ve Zafer meydanı tarafına qaçıp ketkenler. Yigirmige yaqın politsiya hadimi artından çapıp ketti. Üç-dört klassik sportçı tituşka bar edi. Regionlılar vaqtı tez-tez qayta», – dep yazdı o, Facebook saifesinde.
Ücüm ve kötek videosını «Strana.ua» de aydınlattı.
Kyiv politsiyasınıñ matbuat hızmeti Oksana Blişçikniñ Azatlıq Radiosına bildirgenine köre, adise yekâne reyestrde qayd etildi: sabıq prezidentniñ maşinası tıqanıqlıqta turğanda kimligi belli olmağan üç kişi ücüm etti, qaravulnen çatışqanlar dağıldı ve olarnı tutıp olamadılar.
Ukrainanıñ sabıq prezidenti Petro Poroşenko bugün Devlet tahqiqat bürosında sorğuda edi.
İyülniñ 17-nde DTB Poroşenkonı sorğuğa davet etti. O, saylav kampaniyası vaqtında meşğul olğanını bildirip kelmehen edi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Şimdi menim sınıf ve kursdaşlarım Qırımda işğalni yaşay. Bir vaqıtları olarnıñ taqdir ağırlıqları aqqında doğrudan-doğru ögrene edim – olardan, tuvğan Hucanda (Leninabad) bağçasında Sırdarya yalısında oturıp, öz qorantaları aqqında tarif ete ediler. Tarif ete ve burulıp baqalar. Tarif ete ve ağa-qardaş olğanımznı añlay ediler, çünki olar ailelerinde muqaddes bir şey olıp sayılğan ikâyelerni aytıp bere – can ağrısı ile paylaşa ediler. Olar, sovet milletlerara siyasetinden qorqqan oğlanlar, yavaştan – tatar degilmiz, qırımlılarmız dey ediler. Beter ya üstün degilmiz, başqamız, «sovet akimiyetinden daa da çoq zorluq çektik».
Dostlarım, evlerine ne zaman qaytıp olacaqlarını bilmeyip, tacik ve özbek adet, medeniyet, til, yemeklerini ögrene edi. Şimdi sizni Aqmescitte, Bağçasaray ve Kiyevde pilâv, şurpa, samsa ile aşatalar. 50 yıl sürgünlikte yaşağan insanlar bu yemeklerni artıq milliy saya. Qırımtatarlar, künlerniñ birinde, Sovet akimiyeti yoq olğanda, evlerine qayta bilecegini tüşünmeyip ve buña ümüt etmeyip, tacik ve özbek medeniyetine alışa edi. Ev degende – Rusiyeden kelgenlerniñ ve şimdi tamır halq olaraq özüni adlandırğanlarnıñ tarafından zapt etilgen evler aytılmay. Ev – qara deñiz yalılsı, Ay-Petri qaleleri ve Bağçasaraynıñ acayip bağçaları olğan bir yerdir.
Sürgünlikte yaşağan qırımtatarlar içün özüni saqlamaq – ayat maqsadı ve avdet ümüdi edi
Topraq işğaline ve assimilâtsiyağa qarşı çıqqan, amma birazdan teslim olıp, alışqan halqlar bar. Öz tarihiy afızası içün bar küçü ile küreşken halqlar bar. Sürgünlikte yaşağan qırımtatarlar içün özüni saqlamaq – ayat maqsadı ve avdet ümüdi edi.
Nice yıllar devamında seyahat eter ekenim, Cenübiy Sibir tamır halqı – ğayıp olayatqan şorlarnı körgen edim. Bölşevkiler olarğa raat yaşayışnı yasaq etkenden soñ, özleri ve medeniyeti oğrunda küreşini toqtatqan ve içkicilikke berilgen bir halq. Ecdatlarınıñ tarihı ve medeniyeti ile bağlı er şeyden marum qalğan şorlar artıq ayrı sovet halqı oldı – soy ve qabilesiz, yañı medeniy müitinde – ücüz raqı, cinayet ve qanunsızlıq ile.
Öz sınıf ve kursdaşlarım ile on yıllardan soñ körüştim – Aqmescitte, 2010 senesi. Quçaqlaşıp, körüşüvimizge quvana edik. Olar maña balalıq ve gençlik çağımını qaytaracaq ediler – Qırımnı kösterip, ayretime şaşa ediler. Faqat, aqşam maña aytqanları kibi, tuvğan evine qaytıp, onı öz evi kibi is etmeyler, sanki rusiyelidir. Olar aselet ukrain tilinde laf ete ve böyleliknen şimdi zapt etilgen evleriniñ bir kün azat etilecegini qayd ete ediler. Qırımtatarlar sevinip yaşamağa bile ve öyle yaşamağa isteyler. Em de sevinç – vaqtınca bir al degil, daimiy – Qırım küneşi, deñiz sefası, Simeiz selbileriniñ kölgesi.
Menim içün Qırım işğali – dostlarımnıñ faciasıdır. Sürgünlikte doğdı, şimdi ise işğalde yaşaylar. Bundan daa da qorqunçlı şey barmı? Evlerine qaytıp, olarnı yalıñız Ukraina qorçalay bilecegini añlay ediler. Qırımtatarlarnı tuvğan evlerinden ve tarihından quvğan SSCB izdeşi olğan Rusiye degil. Vatanğa qayta ekenler, sovet akimiyetinden zarar körgen ukrainliler qırımtatarlarnıñ faciasına öz tarihına kibi ürmet ile yanaşacağına ümüt besley edi.
Putin Rusiyeniñ Stalinkisinden farqı iç yoqtır. Belki, o qadar qanğa suvsanğan degil, amma endi insaniyetsizdir
Putin Rusiyeniñ Stalinkisinden farqı iç yoqtır. Belki, o qadar qanğa suvsanğan degil, amma endi insaniyetsizdir. 98 yıl devamında bolşevikler halqlarnı, olarnıñ medeniyet, til ve adetlerini körmemezlikke urğanı kibi, Rusiye de şimdi qırımtatarlar 1944 senesi sürgünlikten saqlap olğan şeylerni yoq etmege tırışa. Endi Aqmescitte tarih müzeyini ğayrıdan qurmağa başlaylar, qırımtatar jurnalistikası peyda ola, tamğalı kök bayraqaları köterile, utanmayıp, soqaqlarda öz ana tilinde laf etmege başlaylar, faqat, kene de öz qanlı qolları ile Kreml kelip tıqıla.
Sabıq sovet alanında özüni saqlap qalğan halqlarnıñ sayısı az, çoqusı assimilâtsiyağa oğradı, öz til ve medeniyetini unuttılar. Faşist ocaqlarında kitaplar yanğanı kibi, sovet ğayesinde de nice halqlar yanıp tutaştı. Vodi ve torfalar, nivh ve selkuplar, nganasan ve eskimoslar on ve yüzlernen qalğanlar. Sayısı büyük olğan halqar ealini qayd etüv cevdellerinde ya da malümat kitapçıqlarında tek qalğanlar, amma tuvğan tillerinde iç te qonuşmaylar.
Sürgün etilgen halqlarğa, tuvğan toprağında yaşağanlarğa köre, öz medeniyetini saqlamağa daa da qıyın. 1937 senesi Sahalin ve Uzaq Şarqtan Merkeziy Asiyağa sürgün etilgen sovet köreyalılar tilini aman-aman coyğanlar.
Sovet akimiyetiniñ soñki dört yıl içinde kommunistler avdet programmasını qabul ettiler, amma qırımtatarlarnıñ qaytacağını beklemey ediler. Qaytıp kelgenlerniñ yarısı – esli başlı insanlar edi, tuvğan yer ve Qırım qoqusını aqlında tutqan soyları. Olarnı milletlerara ziddiyetler ile qorquza ediler – sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ evlerine kirip yaşağanlar ile ola bilecek ziddiyetlernen. Stalin planı olarnıñ avdetini nazarda tutmay, kommunistler gumanist degil edi. Qırımtatarlar Merkeziy Asiyada yoq olmaq kerek edi, çeçen ve inguşlar, koreyalı ve balkarlar kibi. Sovet akimiyeti bu halqlarnı qarıştırıp, olarnı til, tarih, medeniyetsiz qaldırmağa areket ete edi. Böyle bir kütle bir vaqıtları kömi, permâk, mordv, veps ve karellerden endi meydanğa kelgen edi, adı da «rusiyeli» oldı.
Rusiye mahsus hızmetleriniñ Qırımdaki canavarlığı artqaç. Olar qarşılıqtan pek qorqalar
Çoq milletli Ukrainada qırımtatarlarnıñ vaziyeti pek zor. Bazılarnı Rusiye akimiyeti öz tarafına çekse de, büyük bir qısmı – işğalcilerge qarşılar. Rusiye mahsus hızmetleriniñ Qırımdaki canavarlığı artqaç. Olar qarşılıqtan pek qorqalar. Soqaqta bir baqışmı, yoqsa qırımtatar ya ukrain bayrağınıñ köterilmesimi. SSCB İçki işler halq komissariatı 50-nci senelerine qadar Ğarbiy Ukrainada «banlerovetslerden» qorqqanı kibi. İşğal şaraitlerinde basqı ep artacaq.
Eminim – qırımtatarlar dayanır. Amma olarğa destegimiz kerek. 81 sene evelsi olarnı tuvğan evlerinden quvğan çekistlerniñ torunlarına yardımımız ile qarşılıqnı köstermege qolayca olur. Şimdi yalıñız yetekçi ya faallerniñ qoruvı aqqında degil de, evinde kene quvulğan biri olğan halqnıñ qoruvı aqqında söz kete. Olarğa yardım etmesek, Rusiye istilâsı ve assimilâtsiyadan ğayıp olğan halqlarnıñ cevdeline qırımtatarlar da qoşula bilir.tuvğan evinde quvulğan halq olaraq yaşağan qırımtatarlar aqqında
Oleg Panfilov, İliya Devlet universitetiniñ professorı, Gürcistan
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Keriç üç kün devamında - mayıs 27 - 29 suvsız olavaq. Bu aqta "Voda Krıma" müessisesiniñ matbuat hızmeti biuldirmekte.
"Suv temizlevi stantsiyasında tamir işleri yapılğanından sebep, mayıs 27 sabaertesinden mayıs 29 çarşenbe kününece şeerge suv berilmeycek. Keriç bölügi qolaysızlıqlar içün afu soray. Halq ve ishaneler bu müddetke suv yedegini azırlamalı", - denile beyanatta.
Mayıs 21-inde Keriçte Kapkanı mikrorayonı ve oña yaqın olğan rayonlar, suv tulumba stantsiyasında yapılğan temizlev ve yuvma işleri sebebinden suvsız qaldı.
Aqmescitniñ bir qısmı mayıs 21-inde suv borularınıñ tamiri sebebinden suvsız qalacaq.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.


text:
Moskovanıñ Nagatin mahkemesi, rusiye muhalif faali Denis Baholdinge üküm çıqardı dep bildire Facebookta onıñ advokatı Svetlana Sidorkina.
Onıñ aytqanına köre, mahkeme Baholdinni Rusiyede ekstremist sayılğan teşkilâtqa ait olğanında qabaatlı tanıdı ve 3 yıl 6 aylıq apis cezasını üküm etti.
36 yaşlı Moskova cemaat faali Denis Baholdin, Ukrainağa qoltutuv aktsiyalarınıñ faal iştirakçisi edi, 2014 senesi ise Kyivge köçti. Üç yıldan soñ - 2017 senesi mart ayında - rusiye akimiyeti Baholdinni sıñırda tutıp aldı, i Kyivden Moskovağa ana-babasını ziyaret etmege kete edi.
Tahqiqatcılar, o, Rusiyede yasaq etilgen “Pravıy sektor” ukrain teşkilâtınen işbirlik yapa edi dep iddia ete. Baholdin qabaalavnı inkâr ete.
Rusiye ve Ukrainada faalge destek kösterüv aktsiyaları keçe.


text:
Qırımnıñ rusiyeli başlığı Sergey Aksönov, Ermeni Bazardan (Armânsk) mektep çağına yetmegen ve mektep çağındaki balalarnı avanıñ bulaşuvı içün Qırım sanatoriylarına yollacaqları aqqında haber etti. Bunıñ aqqında o Facebookta yazdı.
“Fevqulâde vaziyetni ilân etmek içün sebep yoq. Amma aqibetniñ aldını almaq içün Ermeni Bazarnıñ mektep ve bala bağçaları içün eki aftalı tatil yapmağa, ve mektep çağına yetmegen ve mektep çağındaki balalarnı - analarınen - bizim Qırım sanatoriylarına raatlanmağa yollamağa qarar aldıq”, - denile beyanatta.
Aksönovnıñ malümatına köre, şeerde acele merkez (operativ ştab) yaratıldı.
Qırımnıñ şimalinde zararlı taşlamalarnıñ kölemi normadan tış çıqtı. Qırımnıñ rusiyeli başlığı Aksönovnıñ aytqanına köre, “Qırım titanı” zavodınıñ işi eki aftağa toqtatıldı.
Evel haber etkenimiz kibi, Ermeni bazar sakinleriniñ evlerinde madeniy şeylerni bir gecede yapışaq tot bastı. Şeerliler içtimaiy ağlarda yazğanına köre, bu - “Qırım titanı” zavodınıñ zararlı atıqları olmaq mümkün.
Qırımnıñ ekologiya Nazirliginiñ malümatına köre, müessisege yarımadanıñ sakinlerinden Ermeni bazar ve Krasnoperekopsk çerçivesinde avağa zararlı maddelerniñ taşlanması aqqında şikâyetler kele edi.
“Qırım titanı” zavodı daa 1971 senesi işini başladı, 2000 senelerniñ başında ise, Dmıtro Firtaşnıñ Groop DF şirketiniñ nezareti altına keçti. İşhaneniñ esas yönelişi - titan dioksidiniñ istisalı. Titan dioksidi - lak, boya, rezina, plastmassa işlep çıqaruvında ve daa çoq başqa saalarda qullanılğan madde.


text:
Bu siz okuruk zat ne bir alamat hapar, neda bir seyirlik tavruh tüyüldü. Ömür ömürleden beri kelgen bir tıñılı halk coyulup ketse, andan ne zat kalırga bolluk edi - bu oldu. Cer cüzünde kaysı milletni üsünden cazılgandı: ma bıllay halknı kırdıla, cok etdile, anı va ma bıllay tavuşluk adetleri, töreleri bar edile: ol ma bıllay nizamlı, ogurlu, iş köllü halk edi dep? Bolmaganmıdı aytırça allay ülgü, tış kırallada kitapha salıp çıgarırça? Bu - oldu! Biz, Karaçaylıla bla Malkarlıla, coyulganlanı sanında edik. Da Allahha şukur, say kalganbız.
AHIR SOLUVUNA DERİ CURTUM DEB CAŞAGANDI
Begiylanı Abdullah
Bu siz okuruk zat ne bir alamat hapar, neda bir seyirlik tavruh tüyüldü. Ömür ömürleden beri kelgen bir tıñılı halk coyulup ketse, andan ne zat kalırga bolluk edi - bu oldu. Cer cüzünde kaysı milletni üsünden cazılgandı: ma bıllay halknı kırdıla, cok etdile, anı va ma bıllay tavuşluk adetleri, töreleri bar edile: ol ma bıllay nizamlı, ogurlu, iş köllü halk edi dep? Bolmaganmıdı aytırça allay ülgü, tış kırallada kitapha salıp çıgarırça? Bu - oldu! Biz, Karaçaylıla bla Malkarlıla, coyulganlanı sanında edik. Da Allahha şukur, say kalganbız. Caşav töresi, tozurasada, saklaññandı. Esibizni cıyıp, tolu bolmasa da, endi anı aytallık bizbiz - bir kere asmak cipden üzülüp tüşgen halk.
İş ustalıgın, adetin, töresin, çamın. oyunun, kılıgın, cerin, tavun, taşın kitaplaga tüşürüp, milletibizni atın ölümden kutharırga küreşgen tavlu - bu Ramazan Karça kimdi? Ne adamdı? Kaydandı? Savmudu? Kimi bardı?.. Aytıllık zat köpdü, alay kitap çıkgandan sora... Endi va bu kitapnı okuyuk da kesi kesibizni caññıdan tanıyık.
1994 cılda Ramazan Karçanı «Karaçay-Malkar Türklerinde malçılık em munu bla baylamlı adetle» degen kitabın "Miññi-Tavda- (№5) basmalay turup, men bu "Atlaññan sözümü" atına bıllay magana salgan edim - Ramazan Karçanı caññı colu başlandı degen. Allahnı ahşılıgı bla anı işi (jurnalda bolsa da) Ata curtunda da çıkdı, eki cıyırma cılga keçikdi ese da.
{gallery}makale/icerik/mahmut_duda/1{/gallery}
Kitapnı bir beti Karaçay-Malkarça, bir beti da Türk tilde caraşdırılıp, 1954 cılda latin harfla bla Ankarada zarfha urulgandı, halkıbız köçgünçülük tuzagında turgan kezüvde. Anı tışında Ramazan Karça bla Hamit Zubeyir Koşay dep, ekevlenni atı belgilenedi. Artda açıklandı: Ramazan Karça degen kitapnı cazgan adamnı caşırın atı bolganı. Hamit Zubeyir Koşay da anı Türk tilge köçürgen Kazanlı etnograf, filosofiya ilmulanı doktoru bolup çıkdı. Çıgarmanı köçürgenni atı cazgan adamnı atı bla kitapnı tışında birge belgilenip kim körgendi? Ol da caşırınlıkmıdı ogese?.. Da nek caşırgan bolur edi öz atın Ramazan Karça degen? Kesi da kimdi?..
Karaçaynı Kart-Curt elinde tuvup ösgen Dudalanı Mahmut 1936 cılda miyik bilimli 27-28 cıllık caş edi. Rostov universitetni boşap kelip, Mikoyan şaharda ilmu-izlem institutda işley, eski halk cırlanı cıyıp, cıyışdırıp, caraşdırıp, kitap çıgara başlagan. Eski cırlanı kıllarına katıla, halkıbıznı tarıhına kelgen, ketgen da coluna sagaya, esi ömürle makamına cutula edi. Halkıbıznı cüregin açıp, arı, açık caraga karagança, körüpmü koygan bolur edi ol caraga ne darman cararın - cırlarıbıznı, adet-törebizni, tavruhlarıbıznı cıyardan boladı.
30- çu cılla bara edile. Tıñısız cılla. Birgesine işlegenleni köbün tuthan edile. Cılı kiyimlerin birge tüyüp, ol da alay, köz tuvrasında. Halk cırlaga iyile, GPUlanı kelirlerin har keçe sayın «saklay» edi. Alay Dudalanı Mahmutnu közüvü tutmakga cetmedi.
Küysüz, tüzlüksüz cılla
1941 cılda uruşha ketip, kazavatnı al aylarında duşman tuzagına tüşgen ceti million cesirden biri bolup, faşist kontslagerleni «zavukluguyn» sınap, ol cahanimden canı cay kutulgan kızıl askerçi... Dagıda. cesirge tüşgen «günahı» da kıral allında alay turganlay (ol azlık etgença!). uruş boşalgandan sora beri kaytmay «sovet Ata curtun» Türk kıralga alışıp, anı bla da kapmay: «Sovetle bir türlü töreligi bolmagan Karaçay-Malkar halknı Ata curtundan sürüp çıgargandıla! Orta Aziyaga. Kazahstañña çaçıp. açlık-calaññaçlık, zaravatlık sınatıp, cok ete turadıla!» dep kanlı cavlarıbızga koşulup, «bolmaçı» haparlanı radio bla, basma söz bla duniyaga cayganladan edi!
Ma alay bla bu «tüzlüklü» sovet kıralıbıznı «aman betli eterge» küreşgendi. Allay adam a, Türkde ugay, cer tübüne buksa da - sovet GPUla ızından tüşmezlik boş duşman tüyül edi da?! Da andan caşırgan bolur edi atın Dudalanı Mahmut – kara tanıgan, til-hal bilgen, halknı bek igi, bek bilimli caşlarından biri. Öz canın saklar üçün dep ugay, anı taphan, ösdürgen, adam etgen ata-babalarını, canından süygen halkını allında ullu borçu, amanatı-osuyatı bar edi da, milleti kıyınlıkga tüşgen sagatda anı avazı bolur üçün. Ramazan Karça cesirge tüşgen «boş edi». Ata curtubuz kesi da NKVDni zindanına tüşüp tura edi. Zat añılar bolsala, baçamala añña tüşünür edile: Ramazan Karça halk duşmanı tüyül, halk ulanı bolganın, halkın da, ullu ata curtun da cesirden kutharır dıgalas etgenin. Ne medet. cok edi alada anı açıklar añ.
Tuvgan cerine kaytuv
«Miññi-Tavnu» bu basmalavu esli adamlanı sagaytadı. «Kimdi bu Ramazan Karça?.. Ne adamdı?.. Kaydandı?.. Savmudu?..»
«Atlaññan sözde» aytılgan soruvla caññıdan katlandıla. «Bu, kim ese da, bizden adamdı. Ramazan Karçanı üsünden başha ne hapar bilesiz?» degenni aytıp. Ogarı Malkardan Karçalanı Halimat keldi, ustaz.
«Bu bizni adetibizni, törebizni da bılay igi bilgen, Türkde bu kitapnı cazıp çıgara turgan adam kimdi? Bu tavludu, kim ese da! Munu tabarga kerekdi!» dep Cañulanlanı İbragim kadaldı. «Zepakanı» cazgan baramtaçı. Sora-suray kelgenle dagıda boldula. Biz, «Ramazan Karça» degenden başha, anı kimliginden zat bilmey edik. Kitapnı bizge tapdırgan «Türklü» Muhammat da: «Hov allay adam bolgandı» degenden başha tıñılı hapar aytalmadı.
«Miññi-Tav» kesi da halkdan suray edi: «Ramazan Karça bla Hamit Zübeyir Koşaynı üslerinden az da hapar aytallık bar he, bizge cazıp ciberirin tileybiz. Andan sora da 1954 cılda Ankarada Karaçay-Malkar, Türk tilde çıkgan bu kitapnı üsünden oyumuguyznu bildirsegiz, bek ırazı eterik edigiz. Dagıda mında aytılgañña koşarıgı, koratırıgı bolgan?»
Tilegibiz Türkde eşitildi. İstanbul universitetden kagıt aldık: «Kitapnı köçürüp basmalaganıgız bek igi iş bolgandı. Tilegigizni toltura, Ramazan Karçanı üsünden eşitgenlerimi, anı üsünden cazılganladan da alıp, cıyışdırıp, sizge hapar cibereme». Cazgan Gelalanı Ariuvka edi. Ramazan Karça degen at bla basmalaññan adam Dudalanı Mahmut bolganın bilip, Türkden kelgen salam kagıtnı da, ol süyünçü haparnı da kuvanıp basmaladık. Anı bla birge camagatha dagıda bildirdik: «Dudalanı Mahmutnu (Ramazan Karçanı) üsünden ne az da hapar aytallık, neda kitabın zat bilgen bar ese...»
Alay bla Ramazan Karçanı «caññı» kitabı tabıldı, kübürde ertteden saklanıp turgan «Karaçay-Malkar Türklerini Faciası» (Karaçay-Malkarlılanı körgen kıyınlıkları) Ankara, 1952. Alay kitapnı cazgan adamnı atı Ramazan Karça dep ugay, Mahmut Aslanbek dep belgilene edi. Ne deseñ da halkıbız citi sezimli, teren akıllı halkdı. Anı cüregini tereninde igilik eterge hazır bolup turgan bir seyir teyri carıgı bardı. Bu kitapnı sıylılıgın bilip, üyünde tuthan korkuvlu bolganına da karamay, sovet cıllada saklap turgandıla, bir ullu okuvları bolmaganla oguna. Kalay bla da tüşgen bolur edi köçgünçülük cıllada köçgünçülüknü üsünden Türkde basmalaññan bu kitap kollarına da?! Halk - mişegendi. Halk - şıyakıdı. Anda bolmagan cokdu! «Faciyanı» Karaçay-Malkar tilge köçürüp başladım. Bir seyirim a kitapnı oguramaganla da boldula, bütünda seyiri keslerin bek bilimlige sanaganlanı arasında.
{gallery}makale/icerik/mahmut_duda/2{/gallery}
«Ma bu «Miññi-Tav» degen jurnal («jurnal» dep koysala va!) ma bıllay-allay sathıçlanı». «halk duşmanlanı» basmalaydı dep, tarıgıp «ullu üyge» kuvuldula. Seyirdi - bıla «halk duşmanlaga» sanaganla bılanı keslerinden köp da taza, köp da kerti, köp da fahmulu, ata curtların, camagatların da aladan begirek süygen adamladıla. 30-çu cıllada bılaga uşaganlanı tilleri bla tutulup ketip, törelikleri bolmagan azla coyulgan bolmazla. Kıralga, halkga da tilçileden ullu palah kişi etmegendi.
Bügün a azmıdıla Staliññe tabıññanla. korkuññanları ketmegenden. Arı desele – arı, beri desele - beri burulurga hazırla. Stalinsiz kıralda nizam bolur amalı cokdu degenle. Artha kaytırın küsep, saklap turganla. «Kanlarına, ciliklerine siññen» degen oldu.
Alay endi söz alanı üslerindenmidi?! Da, baytamal, vlast oyulgan bla niyetle da olsagat oyulup kalsala edi va! Niyetni küçü katıdı. Kertilik, tüzlük colu tınçlık bla açılmaganın, ol zatla bizge aşıgıp kelmegenlerin «Ramazan Karçanı» Ata curtuna colu okuna aytıp turadı.
1996 cılda Laypanlanı Bilal bla manga Türkge col çıgadı. Ankarada Ahmat Yesevi atlı universitetde bir nença aynı birge okuganbız. Ol zamanda Yılmaz Navruz degen «milletçi» tavlu bla tanışhanımda (Türkde «milletçi» degen sıylı sözge sanaladı, milletini kaygısın körgen, «intelligent» degen maganada cürüydü). Ramazan Karçanı sagındım. Ol a anı igi tanıgan adam bolup çıkdı. Bir avuk zamandan (ullu başı bla) Eski Şahardan salıp, Ankarada biz turgan konak üyge («Öğretmen evi») Ramazan Karçanı üsünden cazgan statyasın kesi alıp keldi. Ol, milletibizni bek kerti, bek ullu adamlarından bolganın, anı atın, caşavun, cazgan işlerin Karaçayda, Malkarda da igi bilirça eterge kereklisin aytıp. Bilalga da, mañña da birer makala (statya) berdi.
Ol közüvge Miññi-Tav jurnalnı başın, oruslula aytuvçulay, kara bulutla kalın basa başladıla. Türk jurnal etib koygandı, tarıh jurnalga aylandırgandı. Ov-şav... Ala alay «ov-şav» ete turganlay, jurnalnı sıyı bolmagança ösüp bara edi. Sanı beş-altı cüzden örge kötürülmevçü, eki-üç cılnı içinde eki, üç miññe deri örledi. Redaksiyaga kelgen kagıtlanı basmalap da cetişdiralmaybız. Bolsada «ov-şav» kavum bütün katılandı. Dıgalas edile!.. «Miññi-Tavnu» sıyı «alay ceñil» ösüp barganına küyükleññenle bir cumduruk boldula.
Yılmaz Navruznu, Ramazan Karçanı üsünden cazgan makalasın ahır «Miññi-Tavumda» basmalarga cetişdim. Tüz ol közüvde «bulutla» da eliya çakdıra başlagan çakda, sav kallık, tarıh ilmulanı doktoru, professor Şamanlanı İbragimni (bu işleden haparı bolmagan adamnı) «Karaçay» gazetde «Altın tot bolmaydı» degen statyası çıkdı. Ramazan Karçanı jurnalıbızda basmalagan kitabına: «Ol kesi bir tolu, kerti entsiklopediyadı» degen baganı biçdi. Kesi da bilmey. «Miññi-Tavnu» tüzlügüne şagatlık etgença boldu. Kesibizge allay asıl niyet-innet nöger tabılganına kuvandık.
Ramazan Karçanı ekinçi kitabı «Faciası» basmaga hazır boldu (Ata curtunda bügün da çıkmay turadı). Alay «halk duşmanlanı», «çörnıy lüdnu» adabiyat caşavga ayakların basdırtmaz üçün küreşçile, sovet cıllada ol tilçilik degen zat kanlarına siñip kalganla, «halk duşmanlanı» basmalavçu kılıgımı artallıda koydurdula - «Miññi-Tavdan» azat etdile ese da, «Miññi-Tavnu» menden azat etdile. Nasıpha algarak tuvmaganım, «Halk duşmanı», «burcuy natsionalist» degen at mañña cılay kaldı. Desem da endi anı atı başha türlüdü. Ol «burcuy natsionalist», «halk duşmanı» degen zatlaga halk endi alay ullu iynanmaganın körüp başha türlü caññı atla tuvdururdan boldula. Esgertip koyarım: anı kıral etmeydi. ne vlast ugay, anı etgenle - ol uv niyet başından oguna kanlarına siñip kalganladıla. Bolsada, seyir-alamat, ol tukum zatlanı «bılast küçleri» bardı. Kaysı at kaydan, kalay caratılıp, kaçan, kalayıña, nek cabışdırılganın bilmezge. Algınça, kıçırık-hahay da etmey, davursuz, kesi allına kelip koññança. Usta bolgandıla…
Kıshası, «Miññi-Tavnu» başın halk kaygıdan solutdula. Keslerine, ozgan cılladaça, «tap zaman» kurap, jurnalnı betlerinde biyagı eski cırlanı cırlap başladıla. Hov, türleññendi kıral, vlast da igi canına. Algınça. Kalımalaga. Salav-kalaga aşırmaydıla. Atsız-çuvsuz cok etip koymaydıla. Caşayala eseñ caşa! Canşayala eseñ canşa! Demokratiyaga uzak ömür tiley. Allahha şukur ete caşaybız...
Akıl, oyum şavdan
Tışından karagan közge: «Da mında söz mal cürütüvnü üsünden baradı da!» degença körünüp da kalır. Bayam, bir kavumla tüz alay da añılagandıla. Allay kitap tabılıp, öz harflarıbızga köçürüp basmalaganıbızda: «Kallay altın haznalı şıyakı açılıp kaldı! Kallay tavuşluk zat tabıp basmaladık! dep kuvanıp turganıbızlay, «anı ne tañ kördülügü!» degença: «Da ol bizde ertteden da bardı!» dep, ıspassız etip koysa bolamıdı ilmu-izlem institutnu ilmu kullukçusu. Men abızırap: Kalay?! degenden başha zat aytalmay kaldım. Süyseñ – ayt, süyseñ – koy, basmalaññınçı kalay «es burgan» esele da, basmalaññandan sora da tüz alaydı. «Malçılık» alanı işleri tüyüldü!» Da turluk bolur entta da tañ kesekni «ilmu-izlem institutda» ol «malçılık» kitap, bu cazmadan sora, eslerine tüşüp çıgarıp baguşha atıp koymasala. Ol şart da aytıp turadı «bizni ilmu-izlem institutda» añılav da, ilmu da, izlem da ne daracada bolganın!
Allahha şukur, milletni tarıhı, tin, niyet haznası bir institutha tayanıp kalmaganına... Ramazan Karça kesi va bu işine ilmu magana da bergen edi: «Tintüv iş bla küreşirik adamga bir şavdandı» degenni aytıp. «Malçılık...» degença bolup kalmay (kitapnı atı alay ese da), mında adamla arasında iş kuravda, camagat caşavda, kırallık cürütüude desek da durusdu - kim da seyir-tamaşa eterça, allay ullu ömürlük altın hazna catadı. Bir işeksiz, kitapnı okup seyirge tamaşaga kalganla «bu tolu bir entsiklopediyadı!» degenle bek alga anı alaylıgın sezgendile.
Attalanı Camal, ilmuçu va ol da tüyüldü bu zatnı bir kere okugan bla da koymay, ullu seyir etip, arı deri jurnalda çıkganına da karamay (jurnalda çıkgannı gazet a basmalamavçudu, gazetde çıkgannı jurnal a basmalavçudu ansı) gazetinde çıgarırga kast etip basmaga hazırlatdı: «Munu ne kadar köp adam bilirge kerekdi!» degenni aytıp, öşünüme maydal takgança etdi.
Bu kitap basmalaññan «Miññi-Tavubuz» Beppaylanı nazmuçu Mutalipni kolunda melte bolup turganın körüp, mañña bir ullu igilik ete turgança kuvandım. Kitapdan ala añılagannı ol «bizde ertteden da bardı» degen ondan birin añılagan bolsa edi, tavuşluk ilmu iş cazıp, ilmulanı aytılgan doktoru bolup turur edi.
Ramazan Karçanı «Miññi-Tavda» çıkgan kitabı respublikalı «Zaman» gazetde tolusunlay basmalandı. Künden - küññe, aydan - ayga öte. Miñ ıspas! Ramazan Karçanı «Miññi-Tavda» çıkgan kitabı tolusunlay Malkar radio bla okuldu. Iyıkdan - ıyıkga, aydan - ayga öte... Miñ ıspas! Ramazan Karçanı «Miññi-Tavda» çıkgan kitabı «As-Alan» dergide basmalandı. Miñ ıspas! Türk tilde caññıdan çıkdı, iñiliz tilge köçürüldü. «Sovetskaya molodöc» gazetni Malkar til betinde «Ramazan Karçanı dersleri» degen statyala uruldula. Ne deseñ da, halkıbız teren akıllı, zakiy halkdı, bilimlisi, «bilimsizi» da. Bu kitapha igi es berip okugan adamga - Entsiklopediya degen da azlık etgença körünmey amalı cokdu. Nek? Şaman ulu aythandan tışında da (ol a bektüz eslegendi) anda halkıbıznı kılıgı, halı, cürek sırı, niyeti da açık körünedi. Ramazan Karça bıllay-allay, tavuşluk alamat halk dep şo bir söz bla sagınmaganlay oguna. Mahtanmaydı, mahtanır ceri bolup turganlay. Ol da - çınttı, teren tavlu adeplikni bir şartı! Halknı alamatlıgın anı işi bla, iş huneri bla açıklaydı. «Malçılık», «Koş nögerlik», «Koşha kire turup salamlaşuv», «Koşda olturuv», «Suvsap içüv», «Hant üleşüv», «Cıyın tamata», «Şapa» degença boş kara sözleni içlerinden seyirlik poeziya çıgaradı, taşnı taşha urup, ot ciltin çıgargança. Bir kum avlakda teren huyu kazıp, taza suvuk şavdan açhança. Allında tobuklanıp, ol şavdandan togup-togup tursañ, suvsabıñ kanmazça. Seyirlik sezim, oyum şavdanı!
Ramazan Karçanı kitabını içinde tavuşluk halk caşaydı. Caşarga, kurarga dep caratılgan halk. İşden, caşav sagışından başha, cüreginde bir türlü kara avanası bolmagan. Niyetinden kün tiyip turgan - ma allay halknı suratı çıgadı ol «boş kara sözleni» içlerinden, ol entsiklopediyadan. Ol sözle kesleri da halknı işine uşaydıla- işlegen, oynagan sözle, carık köllü, asuvlu, kıymatlı, kuvatlı, teren maganalı.
Ol halknı ustalıgı, huneri da seyirlikdi - adetine-töresine, ciligine ötüp ketgendi. İş ustalıgı -adeti, kılıgı bolup, kanına singip kalgandı. «İş kolay bolsun!» dep salam bergeninden başlap «gırmık salganına» deri. İşni oyun bla katışdırgandı. İşge oyun carıklıgın, oyuñña iş maganasın bergendi. Kayanı conup işlegença, ömürle uzununa iş kılıgın kuragan halknı körebiz. «İş kılıgın bilmegen - it ılıgın sınar» dep. işni adetden-töreden da arı-tereññe, törge ötdürüp koygandı.
Har tizgininde tansıklık hava
Ramazan Karça halknı halklıgın körgüztür üçün, malçılıknı boş saylamagandı. Ol calanda mal bla küreşgen edi degenden da tüyül, Halkıbız cır bla, comak bla küreşgen, oyunnu, çamnı süygenin açarça da bek igi çurumu bar edi.
Boş malçılanı üsünden aytmaydı, Adamlıknı, milletlikni üsünden aytadı. Bir tilde söleşgen adamla kalay bla millet bolganların açadı. Halk boluv, camavat iş cürütüv ilmuda bizni, Karaçay-Malkar milletni, ullu zakiyligin körgüztgendi. Kaysı halk da calanda alay bla halk bolurga bollukdu derça çekge keltiredi.
Mülk, camavat, kırallık cürütüvde da, üyür ösdürüvde, adet-töre cürütüvde da, iş, soluv kuravda da, Karaçay-Malkar halkda caratılgan caşav coruklanı içi bla ötmegen adam cigit da, batır da, taza da, kerti da, igi da, halk da, kıral da bolalmaz derça şavdanlanı açadı. Ol «atalık», «atalıçestvo» degen zatla, Karaçay-Malkar halkda caratılıp, Kavkazga, andan tışınada boşdan cayılgan bolmaz edi da.
Halkıbıznı halk etip turgan bu zat köre edim degen oyumga kelese. Ol töreleden ayırılsak, halklıkdan da ayırıllıkça.
Bir «boş kara ellini» işin, iş üsünde bolumun, caşav töresin, corugun, kol ızın, işden boş zamanın, soluvun - barın da boş, «kurgak hapar aythança», ırahat, tınç halda aytıp baradı, ol sabırlıgını içinden a, kerti da, sarı altın degença, seyir zatla çıgadıla: ariuv sezim, teren oyum, carık oyun, iş, ustalık, huner, fahmu, tazalık, kertilik. Ullu öhtemlik bla, ullu süymeklik bla cazganı sezilip turadı. Kesi da ol caşavga tatlıksıññanı, andan küç-karuv alganı körünüp. Bir seyir tansıklık havası aylanadı ol tizgin satırla arasında.
Kaysın Bethovenni üsünden aythança, Ramazan Karça da: «Alay cazgandı, caññı tavlanı süygença. Cazgandı, eliyalanı, bulutlanı, kökde sermep, tutup koygança...» Halknı tavuşluk cürek kıllarından üzülmezlik makam kuragança. Kuragan ugay - açhan etgendi, ömürle içinde halknı cüregine cıyılıp kelgen, andan, terenden cılıtıp, carıtıp turgan altın-kümüş, inci-cavhar haznanı beri, tışına tögüp koygandı. Ol açhannı ne menme degen suratlav söz bla da açalmaz ediñ derça.
Da, entta kimdi, deyik, bu tavuşluk altın haznaga bizni allay bir sag-aythan, halkın kesi kesine allay bir suklandırgan, seyirge-tamaşaga kaldırgan bu acayıp makamça, nazmuçu, ilmuçu, zakiy? Kimdi bu «Ma, karagız!» dep, köz allıñda altın kübürçekleni başların artha-artha atıp, açıp-açıp bargan, tereze kan-galanı kerip-kerip koygan, algış ayakla kötürtgen?! Men da tavluma dep mahtanıp caşagan bir öhtem kişini bılay oylandırgan?! «Karaçay-Malkar adet», «Karaçay-Malkar töre», «Karaçay-Malkar halk» dep, birin birine baylap, bir kuşnu eki kanatı, bir tavnu eki töppesi etip ketgen?! Eki töppeli, beregetli, kuvatlı, ırıshı tüklü, nasıp ülüşlü milletini bir cüregin, bir adetin, bir nart sözün, bir comagın osuyat etgen akılman? Karaçay-Malkarlılanı, As-Alanlanı iç da, tış da suratların duniyaga körgüztüp, niyetin-sıfatın, kuduretin, cürek, bilek küçün, akıl-es duniyasın kartha-suratha tüşürüp ketgen zalim? Nedi bu süymeklik, bu iynar?!
«Halkıbıznı adetlerini, törelerini üsünden kitap hazırlarga kerekbiz...»
Ata-babalarıbıznı avazların, sagışların, ışanucların saklap turgan - halk cırladıla, nart sözledile, tavruhladıla. Ramazan Karça alanı cıya edi - ata-babalarıbıznı avazların. «Germaniyada lagerde bolganında da» deydi. «Cansohları», «Aznavur», «Çöpellev», «Biynöger», «Candar», «Kanamat»... Halk cırlarıbıznı, adetleribizni kaygısın ete edi.
Ma Ramazan Karça degen tavlunu Amerikadan Türkge, Yılmaz Navruzga cazgan ahır kagıtından birinde aytılganı:
«Savlugum igi tüyüldü. Cıl sanım cetmişge cuvuklaşhandı. Işaññanım sense. Cazarga dep turgan kitaplarıbızdan başha, halkıbıznı eskiden kalgan, üyür bla baylamlı adetlerini üsünden kitapnı caraşdırıp, hazırlarga kerekbiz... Ankarada bolgan zamanımda «Kısha tarıhıbız», «Üydegili boluv», «Sabiy ösdürüv em üyretüv», türlü-türlü törele bla baylamlı biraz iş etgenme. Savlugubuz em duniyanı politika turmuşu çırmav bolmay kalsa, ekibizge da bir ullu iş tüşedi: halkıbıznı sürülgenini üsünden bir drama çıgarma cazuv. Munu planı har zaman akılımdadı. Bu ekibizni bek alga, bek alga eterge kerek işibizdi.
Kavkazdagı cazuvçulanı bu zatnı cazarga artık ullu erkinlikleri bolmaganı üçün bu bizni borçubuzdu. Bizni Sadıknı kızı iñilizçaga köçürürge boluşur, bek bilimli kızdı. Artıgırakda Karaçaylılanı bla Malkarlılanı çekgen azapların, körgen kıyınlıkların bütev duniyaga bildirirge kerekbiz. Men bir igi cazuvçuma degenden tüyül. Alay seni küçlü kalamıñ bardı, bu işni eterigiñe iynanama. Meni caşavumu üsünden esgerüvlerimi cazarımı tileyse. Halkıbız körgen kıyınlıklanı katında meni esgerüvlerim nedi! Bek alga halkıbıznı problemaları bla küreşirge kerekdi...»
Bir cazganı bla koymay, bayam, endi kesi cetişalmazlıgın sezip, bek ışaññılı adamını, Yılmaz Navruznu, «kanın kızdıra» edi: «Üyleññen adetle», «Sabiy ösdürüv», tuvgandan başlap ullu bolgunçu deri, caş, kız, üy, üydegi, tukum adetle. Türlü-türlü törele... Oyunla, tarıh... Anı kibik tutuşuvçuluk, tanılgan tutuşuvçula. Karaçay-Malkarlılanı körgen kıyınlıkları. Duniyaga tanıtırga... Bu caññız halkıbız üçün tüyül, insanlık borçubuzdu. Kertidi, bizde adabiyat ustalık ullu bolmaz, alay bolsa da. Bizge, erkinlikdegi kavkazlılaga, tüşedi bu borç. Biz munu bulcutsak, kişiligibiz cokdu!»
Ol boş kagıt cazgança da tüyül - amanat etdi, katı osiyat!
Çengiz hanla, aksak Temirle, eminala, öletle tünkesi üzülür çekge cetdirgende da, öçülüp, tunçugup kalmay, caññıdan tirilip, tirgizilip, ança ömürnü, ança kıyınlıknı içi bla, bügülmey-sınmay, milletligin tas etmey calanda allay halk kelallık edi - katı caşav corugu, küçlü nizamı, ızı, ariuv adeti, kılıgı bolgan. Millet degen curtubuz oyulup, tuvarılıp kalmazça, anı kötürüp turgan nedi desegiz, halk esinde tamırlaññan orta baganası - adeti-töresi edi.
Tilleri bolganlıkga, halk bolalmay, duniyada azla tipiski etmeydile, terenden kelgen adet, töre amaltın. Halkıbıznı esi da andan ırahatdı - tamırı terendedi da.
Milletni iyilirge, bügülürge koymagan arkavu - anı caşav corugu, tizimi, nizamı edi. Til iyiledi. Türlenedi, bayıgadı, tarkayadı. Tilleri özgerip, adetleri, töreleri türlenmey, milletge tergelip turgan halkla azmıdıla, adam sanları millionla bla sanalgan.
Nart söz, nart tavruh, nart töre: bıla barı da boş sözle tüyüldüle. Halknı halklıgını çigincileridile, inci-cavhar mınçaklarıdıla. Milletni millet ençiliklerin belgilegen şartladıla. Baga cetmez baylıkdıla barı da - elberiñ, comagıñ, cırlarıñ, iynarıñ, küyüñ, çamıñ...
Çam degenley!.. Bizni halknı çamların cıyar adam tabılıp, alanı basmalagan bolsa edi - az seyir hazna açılmaz edi, duniyanı sagaytırça, toba-astofirullah, bu ne seyir - ne alamat, ne tavuşluk halkdı dep aytdırırça.
İgini ceri törde
Bu zatlanı üsünden sagış etdirgen Ramazan Karçanı «Malçılık» kitabıdı. Ol bizni millet bolganıbıznı, millet atıbıznı saklarık zat bek alga adetibiz-törebiz bolganın (bollugun da!) şart bilip, çiñ alga anı koruvlarga andan can athandı.
Bolsada adetni, töreni kan tamırı, cürek kılı, alaga can bergen - ana tilibizdi. Tildi millet sezimni caşathan. Alanı bir birden ayırır amal cokdu. Can bla tömmekçadıla. Til - anadı, ata va - Ata curt. Ana til, Ata curt dep andan aytıladı.
Başıbızga cavluk kısıp aylanmaganıbız, cılan-maka aşamaganıbız da, afrikalılaga neda kıtaylılaga uşamaganıbız da - ol da millet ençilikni ışanıdı. Har halkda da ol ençilikle, ayırtlana, süzüle, tazalana ketip, başhalada bolmagan ne zat kala ese da tübünde - millet degen oldu. Tili da, dini da, adeti-töresi - nesi da başhalada bolmagan.
Ramazan Karça andan adırgı etedi «Üyleññen adetle», «Sabiy ösdürüv», tuvgandan başlap ullu bolgunçu deri, caş, kız, üy, üydegi, tukum adetle. Türlü-türlü törele... Oyunla, tarıh...» dep. Ansı, ol tukum zatla başhalada da bar edile ese, allay bir ne dıgalas eter keregi bolluk edi?!
«Adamla köp sanda kırıla turadıla degença da bolmay (ol kesi da az çurum tüyüldü da, kan dıgalas eterge!), halk degen, millet degen zatla kırıladıla, cüreklerine, akıllarına-eslerine ömürle sınavun cıyışdırıp, tavuşluk caşav coruk kuragan. Cay duniya, adam ulu köp zatdan carım kallıkdı, ala ketsele!» degen kıçırık-hahay da bardı ol tizginle aralarında, Ramazan Karçanı akılman daracaga çıgargan.
Dudalanı Mahmutnu da, dagıda anıça, bir türlü terslikleri bolmay, igi atları amañña çıgıp, vlast bügün da oguyramagan adamlarıbız duniyadan ketgenlerinden sora da «halk duşmanlarınlay» kalıp kalırlarımı kerekdi? Neda duniyadan ketgenni, cav ese, dav ese da. kadarın kazıp küreşirge kerek tüyülmüdü? Dav - davlay, cav - cavlay kalsamı igidi?..
Ramazan Karça: «Karaçay-Malkar... Milletim... Halkım... Adet-töre...» dep, halkına allay bir berilip, kan dıgalas etip turgan zamanda, halkı anı ol süymekligin añña ne bla kaytardı? Ol nede körünedi?
Törde, sıyı-namısı bolgan tamada olturgança, millet tarıhını töründe halknı çınttı ulanları oltururga kerek tüyülmüdüle?.. İgisin örge, törge çıgarmagan kötürülmeydi. Halklanı kötürgenle - igileridile. İgile kötürülmesele -halk da kötürülmeydi.
Köp oyumla, maganalı dersle çıgadıla Ramazan Karçanı kadarını, caşavunu, işini üsünden sagış etgende. Tüz akılga kelirge boluşurlamı ala bizge?..
Hazırlayan: Adilhan Adiloğlu


text:
Aqmescitte Rusiye TİNiniñ Qırım boyunca idaresinde iş adamı Resul Velilâyevniñ qız qardaşı Zera Velilâyevanı sorğulaylar. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Velilâyevanıñ qız qardaşı Rebiyeniñ malümatına köre, sorğu, polis idaresine kelip yetiştirmegen advokatı yanında olmadan, bir saat qadar devam ete.
Zera Velilâyeva «KrımOpt» şirketinde muhasebeci olaraq çalışa.
Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Ali Bariyevni de Aqmescitke alıp kettiler. Ondan telefon ve planşetni musadere ettiler. Aqrabalarınıñ aytqanına köre, al-azırda Bariyvde advokat yoq.
Resul ve Ekrem Velilâyevlerniñ evlerinde tahqiqat tedbirleri devam ete.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ malümatına köre, tintüvler Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 238-nci maddesiniñ 2-nci qısmı (telükesizlik talaplarına uymağan mallar ve mahsulatnıñ istisalı, saqlanması ya da satılması, ve bunıñ kibi de işlerniñ yapılması ve hizmetlerniñ kösterilmesi beş yıllıq muddetke qadar mecburiy işler ya da on yıllıq muddetke qadar azatlıqtan marum etüv ile cezalana) boyunca açılğan işniñ çerçivesinde keçirile edi.
Aprel 26 sabasında Qarasuvbazarda «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketinniñ tükânlarında Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından tintüvler yapılğanı belli oldı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Rusiye telükesizlik hadirmleriniñ qırımtatar iş adamları, hayratçılar ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Ali Bariyev, Asan Bariyev, Remzi Velilâyev, Resül Velilâyev, Ekrem Velilâyev, Zera Velilâyeva ve olardan ayrı yaşağan yetişken balalarınıñ evlerine tintüvler ile kelgenini bildirdi.
Al-azırda Rusiye telükesizlik hadimleri ve Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ukümeti tarafından bu vaziyetke dair berilgen izaatlar yoq. Tafsilâtlar ögrenile.
«Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketi iri bir iş adamı ve hayratçı Resül Velilâyevge ait.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq olaraq kütleviy surette tintilmekteler.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/03-6
Valentina Tereşkova (06.03.1937, Yarıslaw ölkäseneñ Tutayevskiy rayonı Bolşoye Maslennikovo awılı, RSFSR, / SSRB) — kosmik oçış yasağan berençe xatın-qız.
Yarıslawda belem ala, cirle zavodlarda eşli, aeroklubta paraşüt sportı belän şöğellänä, Komsomol eşçänlegendä qatnaşa.
Kosmosqa oçışınnan soñ kosmonavt-instruktor bularaq eşli, şul uq arada aktiv kileş ictimaği tormışta qatnaşa.
SSRB Yuğarı Şurası («SBKF») häm RF Däwlät duması («Berdäm Rossiä») deputatı.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
«Bu mesele üç ay devamında baqıldı. Biz epimiz mayısnıñ 18-den soñ men Devlet Şurasında vazifelerime buyuracağım aqqında qarar aldıq», - dedi İlyasov.
İlyasov milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen grajdanlarınıñ problemleri ile bağlı ve halqnıñ qaytarılması meselelerinde Rusiye Prezidenti Vladimir Putinnıñ avalelerni ömürge keçirmege niyetlene.
Mayısnıñ 21-de Qırım «parlamenti» Rezmi İlyasovnı «spiker muavini» vazifesine tayinledi. Umümen 77 deputattan bu qararğa 74 deputat qol tuttu, biri bitaraf oldı, ve ekisi aslı rey bermedi. Vladimir Konstantinov ise Remzi İlyasovnıñ tayinini «hayırlı işaret» dep köre.
Keçken afta «kelişikli» qırımtatarlarnıñ delegatsıtyası Soçide Vladimir Putin ile körüşti. Körüşüvde qırımtatar halqnıñ problemleri aqqında laf yürsetildi. Delegatsıya erkânında Remzi İlyasov da bar edi.


text:
Yalta akimiyeti dekabr 14 künü FV aqibetleriniñ yoq etilmesi boyunca ştabnıñ toplaşuvında dekabr 15 kününden regionda mektep ve bala bağçalarınıñ işini ğayrdan başlamağa qarar aldı. Olar yarımadada elektrik ile bağlı problemlerden sebep çalışmay edi.
Bu aqta Yalta şeer memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Dekabr 15-den regionnıñ mektep ve bala bağçaları çalışmağa başlaycaq, Ay Vasıl bala bağçasından ğayrı, o tamir işleri içün qapalı, balaçıqlar ise şeerniñ diger oquv yurtlarına avuştırılğan» – denile beyanatta.
Yalta memuriyetiniñ başı muavini Viktor Komissarov bildirgeni kibi, Yalta regionında quvetniñ sıñırı 60 MVt teşkil ete.
Dekabr 15 künü, salı künü, Qırımda Kubanden yarımadağa energetik köpürniñ ekinci yolağınıñ berilmesini bekleyler.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Dekabr 8 künü Ukraina energetik tertibatından Qırımğa bir elektrik yolağı boyunca elektrikniñ berilmesi ğayrıdan tiklendi. Amma Qırımda alâ daa ağ qazaları yüz bere.


text:
Qırımtata halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi. Meclis azası Eskender Bariyev dey ki, politsiya hadimleri Qırımda ev-evden yürip, qırımtatar faalleri aqqında malümat toplamağa devam ete.
Onıñ sözlerine binayen, bu maqsat ile çeşit turmuş sebeplerinden faydalanalar.
«Tahminen saat 23:00 faalniñ evine politsiya hadimleri kelip, qomşusı aqqında soramağa başladılar, dersiñ, o, samogon sata. Sizge keder etmeymi? Aynı zamanda faalniñ özü aqqında malümat toplamağa başladılar. Bir deputatnıñ isarında birev: «Ukrainanı sevem» dep yazdı. Politsiya hadimleri qomşu soqaqta yaşağan faal vatandaşqa kelip, soraştırdılar, onıñ aqqında malümatnı yazıp aldılar. Birevden sanki telefonnı çaldılar deyler ve faal insanğa kelip, malümat toplaylar», – yazdı Bariyev Facebookta.
Şu cümleden, degeni kibi, politsiya faallerniñ doğuv yerleri aqqında, Qırımğa avdet olğanlarından evel iş yerleri, avdet tarihı, faaliyeti aqqında soraylar.
Meclis, uquq qoruyıcılar, halqara da, şu sırada, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ yarımadada qırımtatar faallerine basqı etilgeni aqqında defalarce aytqan edi. Yerli akimiyet bu malümatnı «abartılğan» dep tanıy.


text:
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi ki, Qırımdaki vaziyette «qırımtatarlarnıñ ekseriyeti sentâbr 14-te saylavlarğa kelecek».
Bunı Aksönov sentâbr 5-te Yaltada bildirdi, – dep haber ete Qırım «ükümetiniñ» «ruporı» «Krıminform» saytı.
«Qırımtatarlarnıñ çoqusı Qırımnıñ Rusiye Federatsiyası terkibinde bulunmasınıñ müsbet tarafını añlay», – dedi o.
Aksönovnıñ qayd etkenine köre, «qırımtatarlarnıñ içtimaiy problemleri al etilsin dep, 450 million ruble ayırıldı».
Aksönov dedi ki, qırımtatarlar içün Mekke ziyareti teşkil etildi, «Qırım Ukraina terkibinde olğanda akimiyet bunı iç bir vaqıt yapmağan edi».
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit (Simferopol) Kiyev rayon mahkemesi avgust 8-inde, "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ (ekinci Aqmescit gruppası) üç iştirakçisine - Alim Karimov, İzzet Abdullayev ve Raim Ayvazovnıñ apis müddetini uzattı.
Mahkeme, üçüne de sıñırlayıcı tedbirlerni 2019 senesi noyabr 15-ine qadar uzattı, dep bildire öz Facebook saifesinde "Qırım birdemligi" cemiyet birleşmesi.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 insan tutuldı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Yanvar 1-den itibaren berilecek biometrik pasportnıñ fiyatı 15 euronı teşkil etecek. Bunı Devlet migratsion hızmeti matbuat hızmetiniñ reberi Sergey Gunko bildirdi.
«Gromadske TV» çarşenbe künü, noyabr 19-da, bergen malümatına köre, biometrik pasport 20 kün içinde azır olmalı.
«Yanvar 1-den itibaren er bir vilâyette işke başlaycaq bölükler açılacaq, ve eñ yaqın vaqıtta bizler olarnıñ sayısını arttıracaqmız. Adam kelip, ariza yaza, foto çıqara, belli bir skanerge qol parmaqlarını basa ve oldı», – dep ayttı Devlet migratsion hızmeti matbuat hızmetiniñ reberi.
Sergey Gunkonıñ aytqanına köre, fiyattan eki qat ziyade para berilse, pasport yedi iş künü içinde azır olacaq.
Biometrik pasportnıñ alması mecburiy degil. Lâkin Avropa Birligi ile vizasız rejim yalıñız biometrik pasportlarnıñ saipleri içün başlaycaq.


text:
Aqmescit memuriyetiniñ başı muavini, ticaret saasında mesüliyetli Teyfuk Gafarov aytqanı kibi, Kozlov soqağında çarşınıñ yoq etilmesi boyunca iş, ava şaraitlerine köre, eki kün içinde bitirmeli.
Bu aqta Aqmescit memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Gafarov şunı da bildirdi ki, iş adamları ile muzakere iyül 5 kününden başlap keçirile. Aytqanı kibi, bazıları göñülli sürette şeylerini çarşıdan çıqarmağa razı oldı, bazıları daa yoq.
«Şeer akimiyeti ve tuccarlar arsında aracı olğan iş adamları – «faller», Aqmescit şeeri memuriyetiniñ niyeti aqqında bildirmeyip, satıcılarnı aldattılar. Al-azırda işbu şahıslar şeer akimiyeti ve tuccarlarğa ticaret obyektlerinden malnıñ çıqaruvı ve işke şeerniñ diger ticariy noqtalarında devam ettirüvi boyunca añlaşmağa kedere ete», – dey memuriyetiniñ başı muavini.
O şunı da bildirdi ki, akimiyet «iş adamlarına malnıñ çıqaruvı ve Aqmescitniñ diger çarşılarında yerleştirilüvi boyunca yardım etmege» azır eken.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, saba iyül 6 künü Aqmescitte politsiya Kozlov soqağında yerleşken çarşını sarıp aldı, mında ticaret noqtalarını yıqmağa başladılar. Aqmescitniñ şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev dey ki, «tedbirler Nazirler Şurasınıñ RK№465 «Topraq damartılarınıñ kapital qurucılıq obyektleri olmağan obyektlerden temizlevi ile bağlı sualler aqta» ve şeer memuriyetiniñ №25 «Topraq damartılarınıñ kapital qurucılıq obyektleri olmağan obyektlerden temizlevi ile bağlı sualler aqta» qararları negizinde keçirile».
Evel şeer memuriyetinde aytılğanı kibi, mında ticaret qanunsız sürette keçirile eken. Aqmescitniñ Kozlov soqağındaki çarşını endi bir qaç sene devamında yıqacaq olalar, amma iş adamlarınıñ narazılığı keder ete edi.


text:
Ukraina informatsion siyaset nazirligi, ealige Qurultaynıñ ne olğanını ve qırımtatar milliy areketi içün tarihiy emiyetini bildirmek içün Birinci Qurultaynıñ 100 yıllığına bağışlanğan mediakampaniyanı başlay.
Bunı noyabrniñ 30-nda ötkerilgen matbuat konferentsiyasında informatsion siyaset naziriniñ muavini Emine Ceppar söyledi.
Onıñ aytqanına köre, Qurultay, 20-nci asırnıñ başına köre, olduqça demokratik vaqia edi, çünki, misal içün, qadınlarğa saylanmaq imkânını berdi.
«O (Qurultay – QA) içtimaiy imtiyazlarnı lâğu etip, er keske saylamaq aqqını berdi. Ve aqiqaten yüksek siyasiy medeniyet ve teşkilâtnıñ temeli oldı», – dedi Emine Ceppar.
O, mediakampaniyanıñ, Kyivde endi körülmesi mümkün olğan bir qaç bord ve sitilayttan ibaret olğanını añlattı.
Teleradio yayınlar boyunca Milliy komitet Qurultay aqqında videorolikke içtimaiy reklama statusını berdi. Yani onı köstermek ricasınen Ukraina telekanallarına yollaycaqlar, dep qayd etti o.
Ondan ğayrı kampaniyanıñ çerçivesinde bir risale azırlandı. Nazirlik onı Qırım tarihçısı, Ukraina PEN-klubu azası Gülnara Bekirovanen birlikte işlep çıqtı. Risalede Qurultaynıñ baş vazifeleri, o nasıl meydanğa ketirildi, onıñ maqsadı ve qırımtatarlar içün neticeleri aqqında qısqadan ikâye etile.
Qırımtatar Milliy Qurultayı – milliy toplaşuv, qırımtatar halqınıñ yuqarı temsiliy vekâletli organıdır.
1917 senesi dekabr ayında Qırımtatar Halqı Qurultayı mavı tüslü milliy bayraq, Qırım hanlarınıñ altın tamğası şeklinde milliy gerb ve milliy gimnni qabul etti.
Dekabrniñ 6-nda Yuqarı Rada Birinci qırımtatar qurultayı münasebetinen tantanalı oturuşuv keçirecek.


text:
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesiniñ silânı qanunsız alıp saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali İlver Ametovnıñ dava oturışuvında ekspert-ballist Alâdinov (oturışuvda adı aytılmadı – QA) kene sorğuğa çekildi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Onıñ aytqanına köre, Ametovdan tintüvden soñ tutıp alınğan silâdan ancaq yetmegen parçalarnı qoşqan soñ ateş açmaq mümkün.
Ekspertniñ aytqanına köre, tedqiq etilgen eşyada mandal qutusı ve tetik yoq edi. Ekspert namluğa kelişken mandalnı özü qoydı. Tetikke basılsa, ateş açılmadı, dep añlattı. Ateş açılması içün burğuçnen basmağa mecbur oldı.
İmaye, ekspertten tedqiq etilgen eşyanıñ işine kirişüvniñ qanunğa uyğun olıp olmağanını añlatmasını rica etti. Ekspert, müim olmağan defektlerni tüzetmege imkân bergen usullarğa esaslandı. Bir sıra parçanıñ olmamasını kiçik defekt sayıp, devlet qabaatlayıcısınıñ sualine eşyalar silâ parçaları ola, dep tasdıqladı.
2019 senesi sentâbrniñ 27-nde Sudaqta Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini tintti. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aza şeadetnamesi, müzey eşyaları, bazı vesiqalar «ekspertizağa» alındı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İlver Ametovğa ait binalarda keçirilgen «qanunsız tintüvler» sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Advokat Nazim Şeyhmambetovnıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri tintüvlerni Rusiye Ceza kodeksiniñ 280, 282 ve 238 maddelerine istinaden cinayetlerden şübhe bar olğanı içün «tahqiqattan evel teşkerüvi çerçivesinde» keçirdi.
Bu sene mayıs ayında berilgen malümatqa köre, Kreml kontrolindeki Sudaqnıñ Mirovoy mahkemesi İlver Ametovğa 150 biñ ruble para cezasını bermege qarar aldı. Para cezası onıñ iş adamı olaraq köstergen faaliyetinen bağlıdır.
2014 senesiniñ Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ mustaqil jurnalist, vatandaş faali, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Bazarertesi künü, mayıs 18-de, Qırım camilerinde qırımtatar halqı srgünliginiñ qurbanları ruhuna dualar oquldı.
Qırım musulmanları diniy idaresi bildirgeni kibi, Aqmescitniñ Kebir camisine kelgen er insan sığmağanından sebep, musulmanlar cami azbarında dua etken edi.
Aqmescitniñ merkeziy camisinde duanı Qırım musulmanlarınıñ diniy yetekçisi hacı Emirali Ablayev keçirdi.
«Duadan evel müfti kelgenlerni selâmladı ve sürgünlik – qırımtatarlarnıñ yüreklerinde facialı bir yara olğanını ayttı. İşbu yaranı olar qıyamet kününe qadar unutmayıp, qabaatsız elâk olğan qurbanlarnıñ hatırasına ebediyen göñüllerinde saqlaycağını qayd etti», – denile bildirüvde.
Bazarertesi künü, mayıs 18-de, Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığı munasebeti ile Ukraina ve tışında bir sıra hatıra tedbiri keçirilecek.
Şu künleri Kiyev, Harkov, Herson, Lviv ve diger şeerlerde de bu kibi tedbirler keçirildi.
Er sene Qırımda sürgünlik yıllığı munasebeti ile kütleviy tedbirler, şu cümleden Aqmescit merkezinde matem mitingi keçirile edi. Amma Rusiyeniñ Qırımnı zapt etkeninden soñ Aqmescit merkezinde bu kibi tedbirlerni keçirmege yasaq ettiler.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi


text:
Kreml nezareti altında bulunğan Aqmecsit rayon mahkemesi yanvarniñ 11-nde qırımtatarlar ve musulmanlarnıñ evinde yapılğan tintüv ve tevqiflerge qarşı bir kişilik piket iştirakçisi Rustem Usmanovnı para cöremesimn tayin etti. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa «Qırım birdemliginiñ» faali Server Mustafayev ikâye etip berdi.
Mahkeme Usmanovqa 10 000 ruble (4400 grivna civarında –QA) para cöremesi şeklinde ceza tayin etti.
Mustafayev material ögrenilgeninde bir çoq protsesual yañlışlar yapılğanı aqqında ikâye etti.
«Meselâ, piketçi tutulğan vaqıtta plakatqa yazılğan metinnen, dava materiallarında aks etilgen metin biri-birinden bütünley farqlı. Protokol noyabrniñ 27-nde tizilgen, protokol tizilecegine dair celphameni ise o dekabrniñ 7-nde teslim alğan. Yani ilk-evelâ protokol tizilgen, ondan soñ celpname azırlanğan. Bölük memurinıñ hatasını açıq aydın köstergen faktlar olsa da, mahkemeci buña köz yumdı», – dep qayd ete Mustafayev.
Oktâbrniñ 14-nde Rusiye tarafından ilhaq etilgen yarımadada küç idareleriniñ qırımtatarlar ve musulmanlarğa qarşı yapqan repressiyalarına narazılıq bildirmek maqsadınen bir kişilik piketler ötkerilgen edi. Keççe rusiyeli mahkemeciler işbu piketlerniñ iştirakçilerine para cöremesi şeklinde ceza tayin etken edi.
Piket iştirakçilerine nisbeten piket keçirüv tertibini bozğanları içün (Rusiye Uquq bozuv Memuriy Kodeksiniñ 20.2 madddesiniñ 5 qısmı) memuriy protokollar tizilgen edi.
Ondan soñ mahkeme oturışuvları hususan Aqmescit, Canköy, Aluşta, Sudaq, ayrıca İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonınlarında da keçken edi. Qabatlağan tarafnıñ esas isbatı Qırım MVDsi ekspert merkeziniñ «piketler bir maqsat, fikirnen birleştirilgen ve umumiy teşkil etildi» degen ekspertizasına bazanğan edi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi yılbaş bayramları arfesinde dümen başında sarhoş aydavcılarnı tapmaq içün mahsus tedbirlerni keçirecek.
Müessiseniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, yollardaki reydler dekabrniñ 27-nden 29-na qadar devam etecek.
«Reydler vaqtında Yol-patrul hızmeti inspektorları adiy hızmetnen beraber «kütleviy teşkerüv» usulını da qullanacaqlar, yani yolnıñ belli bir qısmında belli bir vaqıtta mümkün olğanı qadar çoq aydavcı teşkerilecek, soñra başqa yerge keçip, aynısını yapacaqlar», – dep aytıla haberde.
Berilgen malümatqa köre, politsiya hadimleri evelden belgilengen yerlerde signal konuslarınen qayd etilgen mahsus duraq ayatlarında maşinalarnı toqtatacaqlar.
«Aydavcınıñ sarhoş olğanını aytmaq içün bir sebep olsa, belli protsessual areketler yapılacaq», – dep bildire İç işler nazirligi.
Hatırlatqanlarına köre, dümen başında sarhoş olğanlarnı 30 000 ruble para cezası ve 1,5 yıldan 2 yılğa qadar maşina aydamaq yasağı bekley.
Oktâbr ayında bildirilgenine köre, Kezlevde sarhoş maşina hırsızı politsiya patrulinden saqlanmağa tırıştı.
Qurtarıcılar, Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı, dep qayd etken edi.


text:
Ukrain uquq qoruyıcıları degeni kibi, Qırım memuriy sıñırında qamaçavnı faallerniñ küçünen degil de, Qırım Rusiye akimiyetiniñ yaşayışına keder etecek devlet qanunları vastası ile keçirmek kerek.
Bunı Qırım.Aqiqat.Radiosınıñ efirinde İnsan aqları boyunca Ukrain Helsing birliginiñ adliye merkeziniñ reberi Boris Zaharov bildirdi.
«Qamaçavğa qatiyen qarşı degilmiz. Qamaçav işğalciniñ infrastukturasına inkişaf etmek imkâniyetini bermemek, insan aqlarını qorumaq kerektir», – dedi o.
Adliyeciniñ aytqanı kibi, şimdi Qırımnıñ memuriy sıñırında Qırım qamaçavınıñ iştirakçileri tarafından insan aqları ep bozulmaqta. Şu cümleden, qırımlılarnı tintemege ve mallarını tutıp almağa devam etkenlerine diqqat ayırdı. Uquq qoruyıcılar deyler ki, böyle areketler Ukraina tarafdarı olğan qırımlılarnı qorquza.
«Ukraina, eñ azından, vatandaşlarnıñ normal yaşayışını ve aqlarınıñ qorçalavını temin etmeli», – dedi İnsan aqları boyunca Ukrain Helsing Birliginiñ yuristi Darya Sviridova.
«Vatandaşlarnı sucuq ile degil de, azatlıq ile meraqlandırmaq kerek. Azatlıq olsa, sucuq da olur», – dep qoştı Zaharov.
Uquq qoruyıcılar yarımada qamaçavı işitarkçilerini defalarca tenqit etken ediler.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Ukraina tasil ve ilim nazirligi Qırım aliy oquv yurtlarında 2014 senesi berilgen diplomlarnı aliy tasil aqqında devlet nusha diplomlarına deñiştirmege devam ete. Bunı salı künü, noyabr 25-de, Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Deñiştirüv ketişatı 2014 senesi mayıs 28 künü Ukraina Tasil ve ilim nazirligi tarafından alınğan № 655 ve 2014 senesi iyün 5 künü Ukraina Adliye nazirliginde qayd etilgen № 593/25370 «Aliy tasil aqqında devlet nusha vesiqalarnıñ sımarışı ve Ukrainanınñ vaqtınca işğal etilgen territoriyalarında yerleşken aliy oquv yurtlarınıñ mezunlarına olarnıñ berüv ketişatı aqqında» avalesi ile tasdiqlanılğandır», – dep añlattılar nazirlikniñ matbuat hızmetinde.
Malüm olğanı kibi, şimdi Ukrainanıñ çeşit regionlarında yerleşken qırq doquz universitet, akademiya ve dört köllecde işğal etilgen Qırımdaki aliy oquv yurtlarnıñ 500 mezunınıñ arizaları bar eken.
Böyleliknen, Herson devlet universiteti 71 diplom, Dragomanov adına Milliy pedagogik universiteti – 62, Herson milliy tehnik universiteti – 34 diplomnı berdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımda Rusiye tahqiqatı tarafından patlayıcı madde ve silâ saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovğa ekimler bergen insulin yardım etmey.
Şu sebepten SİZOda tutulğan Bekirovnıñ qan şekeri yüksek olıp qala, yüregi ağırmağa başladı, dep tarif etti fevralniñ 15-nde Qırım.Aqiqat mühbirine advokat İslâm Velilâyev.
«Bugün SİZOda Edem Bekirovnı ziyaret ettim. O, sağlıq vaziyetini şikâyet ete. Qan basımı ve qan şekeri yüksek. Oña künde üç kere insulin berile. Şeker ilâclarını alğanda olar oña yardım ete edi – şekeri köterilmey edi. Bundan ğayrı, insulin berilgeni içün yüregi ağırmağa başladı ve nefes tarlığı ola. İnsulin, malüm olğanı kibi, yürekke tesir ete. Oturıp yuqlay, böyle daa raat», – dep añlattı advokat.
Şu sebepten imaye Bekirovğa berilgen ilâclarnıñ faydalı olğanından şübhelene.
«Bekirovğa berilgen insulinniñ faydalı olğanından şübhe bar. Başqaca aytacaq olsaq, hulâsa çıqaram – bu boş. İnsulin nasıl berilgenini añlatayım: o, qapuğa yaqınlaşa ve «aşlavdan» (mabüske aş berilgen küçük bir teşik – QA) oña insulin inesi urula. Bu şprits içinde ne olğanını bilmeymiz, amma faydasını körmeymiz. Ayağındaki yaranı aytsaq: o, qapanmay. Bütün ilâc, melem, bintlerni tuvğanları ketire. Sarğılavlarnı Özü yapa. Bint ve melem berilüvinde bir problem çıqsa, vaziyet daa beter olur», – dep qoştı Velilâyev.
İmaye, Bekirovnıñ tekrar tibbiy baquvdan keçmesi içün Aqmescit şeer hastahanelerinden birine çıqarıluvını talap etmege planlaştıra.
«Al-azırda onı şeer hastahanesine alıp ketip, endokrinologğa daa bir kere baqtırmalı, çünki qan şekeri yüksek. SİZOdaki tibbiy bölük hadimleriniñ aytqanına köre, nevbetteki tibbiy baquv hastahanede üç aydan soñ yapılmalı. Elbette, o qadar beklep olamaymız. Er kün tahqiqatçı ve SİZO reberligine şikâyet ve muracaat yazıp, eñ yaqın vaqıtta onı hastahanege alıp ketmege talap etecekmiz», – dedi advokat.
Rusiye cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti Bekirovnıñ alınen bağlı advokatnıñ beyanatını daa izaatlamadı.
Bekirovnıñ tuvğanları ayatı telükede olğanını bildirgen edi. Malüm ki, apiske alınğan faal şeker hastası ola. Ayağı kesilgen, muntazam sürette sarğılav yapılmalı.
Fevralniñ 6-nda Kyivdeki matbuat konferentsiyasında Edem Bekirovnıñ qızı Eleonora babasınıñ hastalıqları ölümine sebep ola, dep qorqqanını aydınlattı. Onıñ aytqanına köre, Aqmescit SİZOsında Bekirovğa kerekli tibbiy yardım kösterilmey.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Yanvarniñ 15-nde Bekirov Aqmescit SİZOsından Semaşko Cumhuriyet hastahanesiniñ endokrinologiya bölügine tibbiy teşkerüvge avuştırılğan edi. Yanvarniñ 18-nde Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Bekirov hastahaneden çıqarılıp, Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokuna yollanıldı, dep bildirdi.