text:
«DHC» ve «LHC» temsilcileri iyün 30-ne qadar ateşni toqtatmağa vade ettiler.
Bunı cuma künü Donetskte Ukraina şarqında vaziyetniñ tınçlandıruvı boyunca mesleatlardan soñ «DHC» «baş naziri» Aleksandr Boroday bildirdi, dep yaza «RİA Novosti».
«Poroşenko (Ukraina prezidenti) iyün 30-na qadar ateşni toqtatmağa vade etkenini bildik, biz de, öz tarafımızdan, bu müddet devamında ateş açmamağa vade etemiz», – dedi Boroday.
Belli olğanı kibi, iyün 20 künü Poroşenko Silâlı quvetleriniñ, Milliy gvardiya ve sıñır hızmetiniñ bölüklerine ateşniñ toqtatıluvı aqqında emir bergen edi.
Bazarertesi künü Ukraina, Rusiye ve «DHC» ve «LHC» terroristik teşkilâtınıñ temsilcileri ile muzakerelerden soñ boyevikler iyün 27 kününe qadar barışıqnıñ saqlanmasına razılığını bildirgen ediler.
Salı künü Slavânsk civarında Karaçun dağnıñ yanında boyevikler Mi-8 ukrain arbiy vertolötnı urıp tüşürdiler. Bunıñ ile boyevikler ATO noqtasına ücüm etti ve 2 arbiyni öldürdiler, daa üçü zarar kördi.
İyün 24 künü Poroşenko ukrain arbiylerine terroristlerniñ areketlerine qarşı beklemeyip ateşni açmağa avale etken edi.
İyün 27 künü Poroşenko Donbassta ateş toqtatuv rejiminiñ devam etilecegi aqqında qarar almağanını bildirgen edi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukraina Donbassta ateşniñ toqtatuv rejimini devam etmek kerekligini bildirgen edi.


c: text/html

text:
Advokat Nikolay Polozov “Lefortovo” (Moskva) SİZO-sında bağrı ağrısına şikâyet etken müşterisi – qırımlı İvan Yatskinni ziyaret etken.
“İvan Yatskin bağrı ağrısına şikâyet ete – üç ay evelsi o, yıqılğan edi, o zaman oña şeer travmpunktta rentgen yapılğan edi. Şu rentgen resmi ğaliba coyuldı, ya da daa bir şey oldı, amma alâ daa apishane ekimi onı tekrar baqmadı, birinci resimni yapqan ekim, resimni tapıp, onı tekrar baqacağını aytqan edi. Tapmağandır”, – dep yazdı Polozov Facebookta.
Advokatnıñ yazğanına köre, Yatskinniñ özü, “qaburğasında çatlama bar”, dep saya eken.
Bundan ğayrı İvan Yatskinni köz ekimi baqqan ve yañı közlük içün retsept yazıp bergen.
Moskvadaki birinci istinaf mahkemesi Qırım sakini İvan Yatskinniñ tevqif müddetiniñ uzatılmasına qarşı berilgen istinaf şikâyetini red etti.
Evel Moskva yeer mahkemesiniñ mahkemecisi Oleg Muzıçenko Qırım sakini İvan Yatskinniñ tevqif müddetini eki ayğa uzatqan edi.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu 2019 senesi dekabr ayında belli oldı.
Polozov, Yatskin apiske alınğan soñ Qırımdan Moskvağa çıqarıldı, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri qırımlığa «büyük maneviy basqı» yaptı.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.
Rusiye FSBsi devlet hainliginde qabaatlanğan qırımlı İvan Yatskinniñ davası boyunca tahqiqatnı küzde bitirmege planlaştıra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Herson vilâyetinde ekimler M-17 Herson – Canköy – Feodosiya – Keriç yolunda büyük yol qazasına oğrap, sağ qalğan qırımtatar ailesiniñ azalarını qorçalamağa tırışalar. QHA bildirgenine köre, facia fevral 15-te aqmaş Herson vilâyetiniñ Kalançay rayonındaki 111-inci kilometrde yüz berdi.
«Mart vaqialarından soñ Vinnitsağa köçken genç qırımtatar ailesi Qırımğa kete edi. DAİ malümatına köre, VAZ-21113 maşinasınıñ aydavcısı Herson tarafından Qırım tarafına kelip, yolda toqtalğan «DAF TE47XS» yük maşinasınıñ «TROUILLET» yarı tirkemesine çarptı», – aytıla beyanatta.
Yol qazası neticesinde vaqia yerinde qırımlı Emine ve onıñ 1 aylıq qızı elâk oldılar. Aqayı Abdurahman ve üç yaşında büyük qızı Nial ağır alda hastahanede bulunalar.
Neşirniñ malümatına köre, erkek ağır alda Kalançak qasabasınıñ hastahanesinde buluna. Qızçıqnıñ yüz, köküs qafesi, qafa miyniñ yaraları bar. Balağa Hersonda ameliyat yapıldı.
Zarar körgenlerniñ soy-sopları aytqanına köre, balağa yardım etmek içün esaplar açıldı, – dep yaza neşir.


text:
Salı künü, fevral 17-de, Qırımda qar yağuvı, buzlavuq ve tumannıñ olması beklenile.
Bunı Qırım Fevqulâde işler nazirligi bildire.
Hızmetniñ malümatına köre, yarımadada şiddetli qarnıñ yağması, buzlavuq, 15-20 m/s yelniñ, tumannıñ olması beklenile. Qara deñizde furtuna tahmin etile. Ava arareti gece sıfırdan aşağı 7-9 derece, kündüz 3-5 derece olacaqtır.
Bazarertesi künü olğanı kibi, Fevqulâde işler nazirligi Keriç keçitiniñ, ava limanlarınıñ qapatıluvı mümkün olacağı aqqında tenbiyeyley.
Yel küçüniñ artmasından Keriç parom keçitiniñ işi toqtaldı.


text:
Rusiye ükümeti ve Qırımnıñ icra akimiyeti organları aprel 30-ğa qadar yarımadanıñ şimalinde «sıñırdaki» kiriş noqtalarınıñ eyiliştirilmesi boyunca tekliflerni azırlamaq kerekler.
Böyle bir emirni Rusiye prezidenti Vladimir Putin berdi, dep haber ete Kremlniñ matbuat hızmeti.
«Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım federal okrugınıñ şimalinde yerleşken devlet sıñırında maşina kiriş noqtalarınıñ semereli ve tolu infrastrukturanıñ qurulması boyunca tekliflerni taqdim etmek kerek», – dep aytıla Putinniñ emrinde.
Vesiqada aytıla ki, tekliflerde Rosselhoznadzor ve Rospotrebnadzor işini köz ögüne alıp, qoşma areket yolaqları ve olarnıñ yerleştirilmesi içün yerler, teşkerüv noqtaları işiniñ eyiliştirilmesi olmalı.
Rusiye prezidenti Qırımnıñ Nazirler şurası ve Naqliyat nazirligine kurort mevsiminde turistlerni taşımaq içün naqliyat infrastrukturasını eyiliştirmege tevsiye etti.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ 2014 senesi mart ayında qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, asılında ise – tam bir sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen topraq olaraq ilân etildi.


text:
Aqmescitte soñki üç ay içinde ekinci kere «Yañı dünya» qırımtatar gazetasınıñ muarririyetini abradılar. QHA neşiri bildirgeni kibi, vaqia bazar kününe keçer gecesi yüz berdi. Hırsızlar muarririyet binasında pencere parmaqlığını pıçıp, muasebeciniñ bilgisayarı ve scanerni çaldılar.
«Hırsızlıq vaqiasını qay etmek içün politsiyanı çağırdıq. Başqa bir şey aytamam. Amma bizni birinci sefer abrağanlar daa tapılmadı», – dedi gazeta muarriri Zera Bekirova.
Avgust ayında belgisiz şahıslar gazeta yapılğan tehnikanı çalğan ediler. O vaqıt Bekirova işbu vaqiada «siyasiy temelni» körmegeni aqqında bildirdi.
Noyabr 18-den 19 kününe keçer gecesi belgisiz şahıslar Aqmescitte yerleşken «Yıldız» qırımtatar mecmuasınıñ muarririyetine sürip kirmege tırıştı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi mayıs 13-te «fevral 26 işi» boyunca qabaatlanğan Ahtem Çiygoz ve Ali Asanovnıñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılması boyunca imayeniñ şikâyet arizasını red etkenini bildirdi.
Onıñ malümatına köre, dava boyunca qabaatlanğan üçünci kişi – Mustafa Degermenciniñ bu kibi şikayet arizasınıñ baqılması diger künge keçirildi.
«Mahkemeci Pribılova Asanov ve Çiygoznıñ adliyecisi bergen şikâyet arizasını red etti. Degermenciniñ şikâyet arizasınıñ baqılmasını, adliyeci yoq olğanı sebebinden, mayıs 16-ğa saat 9:30-ğa keçirdiler», – dep yazdı Celâl Facebook saifesinde.
Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi bundan evel dava boyunca qabaatlanğan kişilerniñ apiste bulunma müddetlerini uzattırdı, imayeciler bunı qanunsız dep saya.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
2016 senesi fevral ayında rusiyeli Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Keriçte bala oyuncaqları ile çadırlarda Rusiye bayraqlarını satmağa başladılar. İş adamları bunı bala ve ana-babaları arasında meraq büyük olğanı ile añlatalar. A4 kâğıtından ufaq basma bayrağınıñ fiyatı 50 ruble tura. Bayraqnıñ eñ soralğan ölçüsidir, deyler satıcılar.
Keriçte Rusiye bayraqlarını kantselâriya tükânlarında da satın almağa mümkün. Kâğıt bayraçıqları 7-10 ruble tura.
«Az ketireler ve tez satıla», – tarif etti Qırım.Aqiqat mühbirine satıcı.
Bunıñ ile bir ay evelsi tükânlarda aynı böyle fiyat boyunca ukrain bayraqlarını da tapmağa mümkün edi. Şimdi satılmaylar. Amma 300 rubleden ziyade turğan büyük Rusiye bayraqları bar.
Halq birligi Künü Rusiye bayramı vaqtında merkeziy Lenin soqağında Rusiye bayraqları satılmay edi. Olarnıñ yerinde Rusiye prezidentiniñ süreti ile qalpaqlar ve futbolkalar, kürreçikler satıla edi.


text:
Aqmescit – Qırımda Tavriya müftiyatı adlı yañı diniy teşkilât peyda oldı. Onıñ reisi olaraq Qırım musulmanları diniy idaresiniñ muhalifi sayılğan Qırım musulmanları diniy merkezi vekili tayin etildi. Bu saadaki mütehassıslarnıñ fikirince. Tavriya müftiyatı qırımlı musulmanlar arasında itibar qazanmaz.
Tavriya müftiyanıñ peyda oluvı aqqında, avgustnıñ 22-nde din mütehassısı, Bütündünya ruslar halq birligi uquq qorçalayıcı merkeziniñ reisi Roman Silantyev ilân etti. Silantyev, İTAR-TASS agentligine: «Aqmescitte Qırımnıñ çeşit rayonlarından kelgen 100 musulman vekiliniñ iştiragi ile keçirilgen toplaşuvda Tavriya müftiyatınıñ canlanuvı ilân etildi», – dep añlattı. Onıñ sözlerine köre, evelden «Qırım musulmanları diniy merkezi» kibi bilingen bu teşkilât «Qırımnıñ müim musulman küçlerinden biri oldı – oña işanalar, çünki anda siyasiy teşviqalar alıp barmayıp, an-aneviy islamnı teşviq eteler».
Yañı teşkilâtnıñ müftisi Ruslan Saitvaliyev oldı, reis vazifesine Enver Ahtemov tayinlendi. Silantyevniñ malümatına binaen, Tavriya müftiyatı 50-ge yaqın diniy birleşmeni birleştire, ve «200 cemaat birligi terkibine kirgen Qırım musulmanları idaresinden soñ, sayı cietinden ekinci islam teşkilâtı sayıla».
Silantyev qayd etkeni kibi, Tavriya müftiyatınıñ «eyi kelecegi bar, çünki oña diger regionlardan musulmanlar qol tutalar, hususan, Rusiyeniñ yuqarı müftisi, musulmanlarnıñ Merkeziy din idaresiniñ reisi Talgat Tacuddin».
Qırım.Aqiqat telefon vastasınen Ruslan Saitvaliyevnen bağlandı. Ötkerilgen toplaşuv aqqında tavsilâtlı malümat almağa istedik, amma, Sitvaliyev meşğul olğanını aytıp, soñra telefon etmege işandırdı. Amma, öyle de telefon açmadı.
Qayd etmek kerek ki, Qırım musulmanları diniy merkeziniñ (onıñ esasında Tavriya müftiyatı peyda oldı) saytında, avgustnıñ 22 künü toplaşuv aqqında bir de bir malümat derc etilmedi.
Qırım musulmanları diniy idaresinde yarımadada yañı diniy teşkilâtnıñ peyda oluvını izaat etmege aşıqmaylar. Müftiy muavini Ayder İsmailov, Qırım. Aqiqatqa aytqanı kibi, Tavriya müftiyatı resmiy şekilde teşkil etilmedi. Aynı zamanda, onıñ teessisçileri Qırım musulmanlarnı bölmege isteyler, dey.
«Qırımtatar halqı ve umumen Qırım musulmanları Vatanğa qaytqan soñ, bir sıra qıyınlıqlarnen rast keldiler ve bu kibi vaziyetlernen çoq qarşılaştılar. Onıñ içün bir de bir usullar ya da Qırım musulmanlarnı bölmek ıntıluvları - bizim içün yañılıq degil. Bizni – qırımtatar halqnı, Qırım musulmanlarnı - bunıñ episi tek birleştirir, biz er şeyni başımızdan keçirirmiz», – dep qayd etti İsmailov.
Aytqanına köre, Müftiyat çalışqanı kibi çalışa. «Menimce, Qırım musulmanlarnıñ başlarını aylandırmaq ıntıluvılar eyilikke ketirmez. Halqımız – ikmetli, tüşüngen ve Vatanı sevgen halqtır», – dep ayttı Müftiy muavini.
Yañıdan adlanğan teşkilât iç bir şey elde etmez
Qırımnıñ islamşınaslıq ilmiy merkeziniñ reberi Ayder Bulatov, Qırım.Aqiqatqa Tavriya müftiyatınıñ teessis etilüvini izaat eterek, Qırım musulmanları diniy merkezi 2010 senesi, Qırım Müftiyatı ve Ukraina musulmanlar idaresiniñ davası neticesinde teşkil etilgenini qayd etti. Belli ki, Kiyevli şeyh, tamırları Lübnandan (Livan) olğan Ahmed Tamim, abeşistanlı (efiopiya)Abdullah al-Harari al-Habaşi alimniñ ilminiñ tarafdarıdır. Tamim, Qırım musulmanları diniy merkezini desteklegen edi, dey ekspert.
«Yañıdan adlanğanlar – böyle etip, yañı şaraitlerge tüşken Qırımda özlerini köstermege isteyler. Yañı adı bir de bir şeyni deñiştirecegine çoq işanmayım. Bu teşkilâtnı az adam destekley, ve o, Qırım musulmanları diniy dairesinen bir çoq keskin añlaşılmamazlıqları bar edi. Yañı tayinlenüv tarafdarlarını çoqlaştırmaz», – dedi Bulatov.
Bulatov aytqanı kibi, Tavriya müftiyatınıñ peyda olmasına qol tutqan ve «Rusiye regionları tarafından farqlı qabul etilgen» musulmanlarnıñ Merkeziy diniy idaresiniñ reisi, Talgat Tacuddin, aprelde Qırımğa kelgende muhalif teşkilâtlarnen bağ qurmağa istegen edi, çünki Qırım Müftiyatında onı «istegeni kibi qabul etmediler». «Onıñ içün o, (Tacuddin. – Müel. qaydları.), belki de, Qırım Müftiyatına qarşı olğan musulmanlarnıñ diniy merkezine qol tutmağa qarar aldı,– dep añlatı Bulatov. – Men bellesem, bu yañı Müftiyat, Rusiyeden Silantyev kibi adamlarnı celp etecektir».
Matbuat vastaları malümatına köre, Silantyev Rusiyede yaşağan 700 biñ «vahhabitni» öldirip, böyle etip «teraktlarnıñ ögüni almaq» teklifinen çıqqan soñ, belli oldı.
Bazı közeticelerniñ bildirgenine köre, daa bir müftiynıñ peyda olmasınen Qırım «akimiyeti» meraqlandırdı. Bunı, yañı müftiy Ruslan Saitvaliyev, Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov paytahtnıñ qavehanelerniñ birinde teşkil etken iftarda hızmet etkeni isbatlay.


text:
Qırımlı genç rejisserniñ «Sensiz» qısqa filmi 66-ncı Berlin halqara kinofestivaliniñ gençler programmasında taqdim etildi. Nariman Aliyevniñ üçünci olğan işi, rejisserniñ aytqanına köre, onıñ Qırım filmografiyasında soñki ola bile.
– Berlinde seyircilerniñ teessuratları nasıl oldı?
– Seyirciler filmni sıcaq qarşıladılar, bir çoqunı süjet meraqlandırdı. Onı blokta birinci sırada kösterdiler, yarış işleri baqılğan soñ menim filmim çette qalır, dep qorqqan edim. Amma muzakere vaqtında seyirciler pek meraqlandılar. Süjet ve film muzıkasını («Turnalar» halq yırı) sorağan ediler. Seyircilerden biri qayd etti ki, filmniñ adı «Sensiz» – türk sözüdir. Qırımtatar tili olğanını añlatıp, halqım ve ananeleri aqqında aytmaq menim içün müim olğanını bildirdim, qırımtatar kinosı yoq, amma olması içün elimden kelgenini yapmağa tırışqanımnı qayd ettim. Siyaset aqqında soramadılar, filmnen meraqlanğanlar. Memnünim.
– Şimdilik filmni körmege imkânımız yoq, ne aqqında aytıñız?
– «Sensiz» filmi keçken sene yazla Qırımda çıqarılğan edi. Bir ğayem bar edi, amma belli bir sebeplerden onı kerçekleştiremedim. Bu film doğmuş ağam Erfan Selimovğa bağışlana, o, 2010 senesi yol qazasında vefat etti. Men onıñ adını hatırlamağa istedim, amma ölüm, ğayıp aqqında aytmağa istemedim. Seyircini ağlatmaq niyetim yoq edi. Menim ikâyem degil, bu metaforadır, bugün bar olğanını ve tünevin olğanlarını unutmamaq kerek olğanını añlata.
Filmniñ YouTube kanalındaki tizeri Ave Production Channel
Qorantamnen çalışam, eki oyuncım bar edi – eki doğmuş qardaşlarım Fevzi ve Remzi Bilâlovlar. Soy-soplarım maña bütün işlerimde yardım ete, bu bir qoranta işi ve bunı is etmek mümkün.
– Filmleriñiznen bağlı işke ne içün aileñizni celp etesiñiz?
Er bir insan oyuncı ve rejisser ola bile, eñ esası – tırışmaqNariman Aliyev
– Zemaneviy oyuncılarımızğa, şu cümleden genç olğanlarğa işanmayım, çünki oyun fakultetleriniñ studentlerine oyuncılarğa kibi yanaşsa edim, olar ağlap, meydandan keter ediler. Soy-soplarımnı aldım, çünki aytqanlarımnı yapmağa azırlar, olarnen raatım. Olar tırışalar, eñ müimi bu, tırışmasañ, qabiliyetli bir oyuncı olsañ da, bir şey yapıp olamazsıñ. Er bir insan oyuncı ve rejisser ola bile, eñ esası – tırışmaq. Menim soy-soplarım tırışa, ve men olarnıñ işinden memnünim.
– Aqraba olğanıñız levhada sezilemi?
– Bunı seyirci aytmaq kerek – oyuncılarğa inandımı-yoqmı. Alğan neticemden memnünim. Nevbetteki işimde bu neticeden memnün qalacağımnı aytıp olamayım, çünki inkişaf olmalı. Amma başlanğıçım içün bu yeterli, bunı köstermege utanmayım ve özüni farqlı taraflardan köstermege azır olğan soy-soplarımnen ğururlanam.
– Ne içün Qırım?
– Çünki bu ev, bu vatan, mında sual olmamaq kerekm. Adamlar Ukraina ya da Qırımnı saylamayıp, körmegen, is etmege yerlerni kösterseler, men bunı añlamayım. Meni raatsızlağan, paylaşa bilgenim şeylerni aytmağa tırışam. Yolnıñ başında bu müimdir.
– Bu iş Qırımda olur edimi?
Meni raatsızlağan, paylaşa bilgenim şeylerni aytmağa tırışamNariman Aliyev
– Yoq, olmaz eki. Qırımnı, qırımtatarlarnı köstermege tırışmayım, menim ikâyem ve yerim bar, manzaralar olarğa hızmet etmeli. Seyirci Qırım olğanını bilmese de, bu müitni is etmek kerek.
– Berlin kinofestivalinde nasıl iştirak ettiñiz?
– Eñ meraqsız cevap, belki: qayd oldım, maña da cevap keldi. Birinciden, yahşı bir film kerek. Formanı toldurıp yollaysıñ – cevap kele. Quvançlı bir şey, festivalniñ yarışında Ukrainadan tek bir eser bar, o da seniñ.
İçimde bir qorqu bar edi, işni başqa sebepten aldılar, dep tüşündim. Menden «Qırım, qırımtatarlar içün alğanlar, belki?» sorağan ediler. Amma filmde bir qaydı yoq, İran, Azerbaycan, Türkiye ya da Zakarpatye ola bile, meselâ. Mence, Berlinde Nariman ve Vasiliy adları arasında büyük farq yoq.
– Cemaat faalleri Avropa derecesine çıqmaq içün bir maqsat köreler – Qırım meselesini dünya seviyesine kötermek. Siziñ böyle bir missiyañız barmı?
İnanam ki, işim samimiyetten qabul etildi, memleketteki adise-vaqialardan sebep degilNariman Aliyev
– Bar, ebet, amma kinoda degil. Qırımtatarı olğanımdan vazgeçmeyim, bugün olğan problemlerni red etmeyim. Men bunı kinoda aytmayım, çünki oyun ve provokatsiyalar seviyesine tüşmek mümkün. İnanam ki, işim samimiyetten qabul etildi, memleketteki adise-vaqialardan sebep degil. Meni rejisser olaraq körsinler, qıymet kessinler isteyim, bir erbap, siyasiy baqışlarım içün degil.
Qırımtatarı olğanından meşur olğan qırımtatarını kösteriñiz. Bir çoq adamğa filmni köstereyim de, olar içinden bu qırımtatarlar olğanını añlasın, amma er yerde «maña yardım etiñiz, men qırımtatarım» aytmağa istemeyim. Bilgenini amelde köstermek kerek. Qırım aqqında güzel şeyler aytmaq isteyim.
Kiyevde Nariman Aliyevniñ «Sensiz» filmi 2016 senesi mart 1-de taqdim etilecektir.


text:
2017 yıl aprel ayınıñ soñunda Kreml nezareti altındaki Qırım kurort ve turizm naziri “KaZantip” fetivaliniñ işğal etilgen yarımadağa qaytarılmasını teklif etken edi. Memurnıñ fikrine köre, teşkilâtçılar Rusiye qanunlarınıñ talaplarına razı olsalar, Kazantip burunı yanında qurulıp bitmegen atom stantsiyasını qullanabilirler. Soñki üç yıl zarfında “KaZantip” adada qatiyen yasaq olğanı içün, diger Koktebel Jazz Festival, Z-Games ve saire festivaller kibi Qırımnı terk etken edi.
Qırımda ve onıñ tışında kontsertlerniñ teşkil etilüvinen bağlı problemalar aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde Koktebel Jazz Festivaliniñ prezidenti Liliya Mlınariç cevap bermekte.
– Festivalniñ Odessa vilâyetine köçkeninden memnünsiñizmi?
– Çernomorsk şeeri de, Koktebel kibi musafirçen bir şeer olıp çıqtı. Bu yerde yalıñız aydın yaz tedbiri eksik edi. Şeer şurası, işğal etilgen Qırımda qalıp ketken jazz sanasını tiklep almamızğa para ayırğanına pek quvanamız. Bizlerge çeşit halqara teşkilâtlar, elçilikler qol tuta, amma en muimi, elbette, seyircilerniñ qol tutması.
– Köçüv sebebinden seyircileriñizniñ bir qısmı coyuldımı?
Koktebelde er vaqıt ür muzıka yañğıray turğan ve o ür territoriyada icra etilmek kerekLiliya Mlınariç
– Qırım işğal etilmesinden bir qaç yıl evel seyircilerniñ 75-80% ukrainalı, digerleri Rusiyeli ve Beyazrusiyeli ola ediler. Onıñ içün birisini coyıp, birisinı taptıq, lâkin biz seyirci ve festival ruhu peşinden ketmege qarar berdik. Koktebelde er vaqıt ür muzıka yanğıray turğan ve o ür territoriyada icra etilmek kerek.
– Bu yıl fertivalde kimler iştirak etecek?
– Bizler, Koktebeldeki plâjda olğanı kibi, yañı jazz sanası da şu cumleden, ve yaş icracılar içün açıq sana olacaq şekilde, dört dane sana azırlaymız. Kerçek, anda, çoq yıllar evelsi Jamala da çıqış yapqan edi. Avgustnıñ 24-de esas sanada ukrain muzıkasınıñ büyük marafonı başlaycaq. Bizge Katya Chilly, mahsus programmasınen Mansound qaytacaq. Britanyalı Asian Dub Foundation iştirakinen Avropa künümiz de teşkil etilecek. Bütün adlarnı aytmadım amma, biz daa bir çoq yıldıznen añlaşmağa areket etemiz.
2017 senesiniñ planları aqqında “KaZantip” festivaliniñ teşkilâtçısı Nikita Marşunok ikâye ete:
Qırım – o ya da bu şekilde – «KaZantipniñ» vatanı olaNikita Marşunok
– Qırımdaki siyasetçi ve Qırım turizm naziri yerinde olğan olsam, men de insanlarnı celp etmek, yatırım yapmaq ve halqara adiseli turizmni ileriletmek içün elimden kelgenini yapar edim. Özüm içün Qırımda “KaZantip”niñ teşkil etilmesinen bağlı yekâne problema olaraq, hitimnen Eurovisionğa kirsetmemeleri mumkün. Ukranalı qardaşlarımız Qırım aqqındaki subetlerni ne qadar qıyın qabul etkenlerini añlayım. Ancaq siyasiy meseleler üzerinde toqtalıp oturmasaq, Qırım – o ya da bu şekilde – “KaZantip”niñ vatanı ola. Eger vatanğa qaytmamız teklif etilse, biz bu variantqa yaz proyekti olaraq yanaşacaqmız.
– Rusiyeli icracılarnı davet etmeknen bağlı problemalar çıqamı? Qırımda keçirgen kontserleri sebebinden ekseriyetiniñ Ukrainağa kirişleri yasaqlanması mumkün.
– Açıq aytacaq olsaq, Rusiyeden bizler festivalge davet etmek istegen çoq meraqlı muzıkant bar. Lâkin devletniñ, uymamız şart olğan qanunları da bar. Bazen bizler aksine, Ukrainadaki havfsızlıq derecesinden memnün olmağan ğarplı icracılarnen çalışqanda problemalar çıqa. Bu seferki Eurovision, kontsertler teşkil etkende, bütün dünyağa şimdiki künde mevcut olğan problemalarnı baş etip olacağını kösterip olur, dep belleyim.
– İşğal etilgen Qırımdaki festival meydanınıñ kelecegini ne dep köresiñiz?
Bir vaqia olaraq Qırımğa kirişniñ özü bile icracınıñ kelecekteki kontsertlerine tesir etebilir, onıñ içün ciddiy agentliklerniñ çoqusı Rusiyeden kelgen davetnamelerni titizliknen tetqiq etelerNikita Marşunok
– Adiseli turizmniñ er türlü şekline – ister seyirci ya da devlet ve yerli cemaat tarafından yardım kösterilmek kerek, çünki ekseriy allarda bu pek masraflı, atta zararnen bitken bir tedbirdir. Bir vaqia olaraq Qırımğa kirişniñ özü bile icracınıñ kelecekteki kontsertlerine tesir etebilir, onıñ içün ciddiy agentliklerniñ çoqusı Rusiyeden kelgen davetnamelerni titizliknen tetqiq eteler. Eger olar Moskva ve Sankt-Peterbugqa barmağa azır olsalar, işğal altındaki Qırımdan, elbette ki, şu arada vazgeçeler. Artıq bu itibat meselesi ve mında iç bir türlü ganorarnıñ faydası olmaz.
– Fetivalnıñ Koktebelge qaytqanını ister ediñizmi?
– Bu bizim arzumızdır. Ür insanlarnıñ muzıkası, ür territoriyada illâ ki yañğırar.


text:
Rusiye Yüksek mahkemesi advokat Mark Feyginge Ukraina halq vekili, qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevke memleketke kirişniñ yasaq etilmesi aqqında şikâyet boyunca mahkeme qararını berecek. Bunı advokat öz Twitter saifesinde haber etti.
Fevral 3, cuma künü Mark Feygin, Cemilevniñ Rusiyege kirişi yasaq etilmesi aqqındaşikâyet boyunca Yüksek mahkemeniñ qararını oña endi bir buçuq ay devamında bermegenlerini beyan etti. Onıñ fikirine köre, İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etmek etmege imkân qaldırmamaq içün, mahkemede vaqıtnı mahsus sozalar.
Biraz soñra Feygin dedi ki, alınğan qararnı oña bermege vade ettiler ve onı almaq içün o Moskva mahkemesine kete. O yazdı ki, endi bu iş Avropa mahkemesine yollanılacaq.
Bundan evel, dekabrde Feygin, Rusiye Yüksek mahkemesi Ukraina halq vekili, qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevke memleketke kirişniñ yasaq etilmesini qanuniy olaraq tanığanını bildirgen edi.
Böylece, mahkeme Cemilevniñ advokatı Mark Feyginniñ şikâyetini red etti. Cemilev içün kiriş yazağı aqqında Moskva şeer mahkemeseniñ qararı küç aldı.
2014 senesi Rusiyeniñ silâlı hızmetleri Mustafa Celilevnı yarımadağa almadılar ve yasaq aqqında beyanname teslim ettiler. Aynı şekilde Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovğa da Qırımğa 5 yıl devamında kelmege yasaq etildi.
Keçken sene Qırımnıñ rus akimiyeti Qırımtatar Milliy Meclisini, ekstremizmde qabaatlap, işğal etilgen yarımadada faaliyetini yasaq etti. AQŞ, Avropa Birligi, Ukraina ve Türkiye bu yasaqnı tenqit ettiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresi eki er adamnı tuttı, dep bildire. Birisi «vaziyetni kerginleşkeninden», ekincisi «terrorizm ve ekstremizmni açıq şekilde aqlağanından ve propaganda etkeninden» şübheli sayıla.
Bu aqta Qırım ve Rusiye kütleviy haber vastaları. Müessiseniñ matbuat hızmeti malümatına esaslanıp bildire.
«2020 senesi sentâbr ayında ukrainalı Qırımda Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerni kerçekleştirmege çağırğan risalelerni tarqattı, sentâbrniñ 19-nda FSB idaresiniñ hadimleri tarafından tutuldı. Bundan ğayrı, sentâbrniñ 21-nde FSB idaresi 1992 senesi doğma Rusiye vatandaşını tuttı, o, terrorizm ve ekstremizmni açıq şekilde aqlay ve propaganda ete edi. Tutulğan kişiden patlayıcı maddeler, silâğa oşağan şeyler, ekstremist risaleleri ve qanunsız faaliyetine işaret etken diger şeyler tutıp alındı», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi eki şübhelini tuttı. Müddeti aydınlatılmay.
Tutulğanlar ve advokatlarınıñ izaatları şimdilik yoq.
Bu sene mayısta Rusiye uquq qoruyıcıları Aqmescitte «ekstremist teşkilâtınıñ azasını» yaqaladı, dep bildirgen edi.


text:
Qırımnıñ qanunsız akimiyetiniñ sesi olğan «Krıminform» haber agentliginiñ malümatına köre, bunı bugün Rusiye baş naziri Dmıtro Medvedev ükümetniñ Qırımda ötkerilgen toplaşuvında bildirdi.
Agentlik bergen tercimeiyal malümatına binaen, Oleğ Savelyev 1965 senesi oktâbrniñ 27-de Leningradda dünyağa keldi. Soñki bir qaç yıl devamında Rusiye İqtisadiyat inkişafı Nazirliginiñ serbest çalışqan mesleatçısı oldı ve federal maqsat programmalarınen oğraştı. Aynı vaqıtta «PR-sistema» agentliginiñ baş müdir vazifelerini eda etti. 1999 senesi yanvar ayında «PR-sistema» PR-agentliginiñ tesisçilerinden biri ve baş müdiri oldı.


text:
Kiyevde yañıdan tiklenilgen Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetinde işğal etilgen Qırımdan talebeler oquy, dep bildirdi aliy oquv yurtunıñ rektorı Vladimir Kazarin. Bu aqta o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında añlattı.
«Umumiy olaraq, birinci kursqa şimdilik tahminen 250 talebe aldıq, amma aynı vaqıtta bizde Qırımdan talebelerni keçirüv kampaniyası keçirile, em de tek Tavriya universitetinden degil de, diger aliy oquv yurtlarından da, 2, 3, 4-ci kurslarğa ve magistraturağa... Yañı yılğa qadar biñge yetecekmiz, baarde eki biñge keçermiz, çünki bu ceryan (talebelerniñ keçirilüvi – QA) toqtamayıp devam ete», – dedi o.
Vladimir Kazarinniñ sözlerine binaen, bu seneden başlap, Qırım sakinleri Tavriya milliy universitetine bütün yıl devamında keçirile bile.
Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti (TMU) 2016 senesinden başlap, Ukraina qıtaiy qısmında çalışa. Universitet esasında «Qırım – Ukraina» yedi tasil merkezinden biri teşkil etildi, bu yerde Qırım abituriyentleri, Tışqı mustaqil bilgige qıymet kesüvden keçmeyip, ukrain tasilini ala bile. Qırım abituriyentleri içün kiriş kampaniyası iyül 1-den sentâbr 20-ge qadar devam etecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Keriç merkezinde Melek Çeşme özeni tamamıle qamışarnen toldı. Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkeni kibi, bu yıl ava qızıp başlağanından soñ özen yatağındaki qamış bir qaç metr qadar östi ve endi qoranıñ üstünden yükseldi.
Qırımnıñ ilhaqından evel Melek Çeşme özeniniñ yatağını qamış ve çöplükten temizley ediler, amma soñki yıllarda vaziyet yaramaylaştı. Bunı yerli akimiyet de bile: Keriçniñ rusiyeli memuriyetiniñ başı Sergey Borozdin daa evel aytqanına köre, 2020 yılda akimiyet özen yatağınıñ tetqiqini sımarlaycaq ola, bundan soñ yataqnıñ temizlev leyhası azırlanacaq.
Melek Çesme özeni şeerniñ merkeziy qısmında, avtovokzal ve merkeziy bazar yanında yerleşken, onıñ uzunlığı 16 kilomet, özenniñ başı Bagerovo qasabası civarındadır.


text:
Qırımda bir künde daa beş COVID-19 hastası qayd etildi, dep bildire Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«Üç hasta epidemiologik tahqiqat ve laborator skriningi neticesinde qayd etildi, eki kişi hastahanege muracaat etti. Hastalar yuqunç hastahanelerine alındı», – dep aytıla haberde.
Umumen Qırımda 613 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 91-i qomşu Rusiyeden keldi, 458 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende ve hastalarnen alâqada olğanından qayd etildi, 28 hasta sağlam insanlarnıñ laborator skriningi neticesinde qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Keşe, tamızdıñ 26-sı QR prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ №133 jarlığı şığıp, külli türki jwrtınıñ maqtanışı, «mwğalim säni» (ekinşi wstaz) atanğan ğa..
El prezidenti Q.Toqaev 1269 jılı Talas qwrıltayında derbestigi tolıq moyındalğan Altın Orda (Joşı wlısı, Wlıq wlıs) imperiyasınıñ 750 jıldıq mereytoyı..
Qazaqstannıñ Moñğoliyadağı Tötenşe jäne ökiletti elşisi bolıp Jalğas Ädilbaev qızmetke kiristi. Memleket basşısınıñ jarlığımen jaña elşiniñ tağayındal..
«Aqmeşittegi» besin namazınan keyin keyin el aldına Türkistan oblısınıñ äkimi Ömirzaq Şökeev pen Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministri Berdibe..
Bügin sağat 11-ge tayau Şımkent qalası «Aqmeşit» ortalıq meşiti mañına jinalğan arıstıq azamattar qalalıq negizgi küre joldardıñ biri – Temirlan tas j..


text:
Rusiye advokatı Nikolay Polozov, Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım Cemiyet közetüv komissiyasına (CKK), Qırım tahqiqat izolâtorında bulunğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Uzeir Abdullayevni ziyaret etmek ricası ile muracaat etkenini bildirdi.
Polozov: «Men Qırım CKK azalarına, Abdullayevni bugün deral tahqiqat izolâtorında ziyaret etmek ricası ile muracaat ettim. Qanun, CKK azalarına, qorçalayıcılardan farqlı olaraq, apis etilgenlerni raatlıq künlerinde de ziyaret etmege imkân bere.
Onıñ sözlerine köre, Aqmescit tahqiqat izolâtorında söñki künlerde «ğayet çoq ölüm» oldı ve «daa birine yol bermemek kerek».
Cemiyet közetüv komissiyasına (CKK) – mecburen tutuluv yerlerinde insan aqlarına riayet etilmesini kontrol etken Rusiye organıdır.
Qırım CKKsinde şimdilik Polozovnıñ muracaatını izalamadılar. Onıñ sözlerine köre, munasip muracaatlar Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkova ve Rusiye prezidenti yanındaki İnsan aqları boyunca şuranıñ (İAŞ) başlığı Mihail Födorovnıñ adlarına da yollanıldı.
Aprel 30, bazarertesi künü Abdullayevniñ anası, tahqiqat izolâtorında bulunğan oğlunda bir qaç künden berli yüksek sıcağı, ayağında şişik ve şişiklik bar, o, dayanılmaz ağrılar çeke, dep bildirdi. Dilâra Abdullayevanıñ bildirgenine köre, bu alâmetler qannıñ zeerlenmesini köstermek mümkünler.
Daa evel Uzeir Abdullayevniñ advokatı ve apayı yaqın vaqıtta Cezalarnı içra etüv federal hizmetiniñ idaresi (UFSİN), tahqiqat izolâtorı, prokuratura ve FSBge, tsivil bir hastahanede munasip tibbiy yardımnıñ kösterilmesini temin etmek ve qabaatlanğanğa diagnozını bildirmek talaplarınen bir sıra arizalar bereceklerini bildirdiler.
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Teymur Abdullayev, Uzeir Abdullayev, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Emil Cemadenovnıñ qorçalayıcıları tarafından sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı berilgen apellâtsiyalarnı red etti.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi martnıñ 12-nde «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğan üç qırımtatarını eki ayğa apiske aldı.
Osman ve Seytumer Seytumerovlar ve Rustem Seytmemetov Aqmescitniñ №1 SİZOsına mayısnıñ 10-na qadar yollaycaqlar. Bunı advokat Edem Semedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bütün mahkeme oturışuvları açıq şekilde yapıldı.
«Biz qararnı qanunsız ve sebepsiz dep sayamız. Qırımdaki Rusiye FSB tahqiqatçısınıñ muracaatı da (üç qırımtatarınıñ apiske alınması aqqında – QA) sebepsiz edi. Advokatlardan biri müvekkili içün nezaret altına alınmamasınen bağlı sıñırlav tedbiri belgilenmesini istedi; biri – ev apsini; men ise tahqiqatçınıñ muracaatını red etmege rica ettim», – dedi advokat.
Semedlâyevniñ bildirgenine köre, qırımtatarlarnıñ imayesi Aqmescit mahkemesiniñ üç qararını şikâyet etecek. Mahkeme oturışuvları bitkeninen, Semedlâyevniñ aytqanına köre, üç qırımtatarı tahqiqat izolâtorına alıp ketirilecek.
Martnıñ 11-nde tutulğan Amet Suleymanov ev apsine alındı. Advokat Lilâ Gemeci bunı Suleymanovnıñ «ciddiy hastalığınen» bağlay.
Qırımlı aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyevanıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, martnıñ 11-nde Rusiye FSB hadimleriniñ teşebbüsinen qırımtatarlarnıñ evlerinde bir sıra tahqiqat tedbiri başlatıldı. Yedi tintüv keçirildi, beş kişi tutuldı: Enver Mustafayev, Seytumer Seytumerov (tarihçı – QA), Osman Seytumerov, Amet Suleymanov, Rustem Seytmemetov. Olarnı FSB bölügine alıp ketkenler.
Onıñ malümatına köre, tutulğanlar Rusiye Ceza kodeksirniñ 205.5 maddesine istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve böyle teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası martnıñ 11-nde Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerden sebep cinaiy tahqiqat başlattı. Daa soñra müessise daa bir cinaiy tahqiqat başlatılğanını bildirdi – o, tintüvlerden soñ qırımtatarlarnıñ tutuluvınen bağlıdır.
Ukraina Tış işler nazirligi, martnıñ 11-nde olıp keçken tintüvlerge qarşı narazılıq bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kiyevde «Vavilon'13» icadiy birleşmesiniñ «Silâdan küçlü» («Silneye, çem orujiye») filmi numayış etildi. Vesiqalı levha Maydan vaqiaları ve Donbassta terrorizmge qarşı tedbirler başlanması aqqında tarif ete.
Film rejissörları – qırımlı Yaroslav Pilunskiy ve Yuriy Gruzinov.
«Maydanğa çıqqanımız ilk künde bizni beraber toplağan energiyanı qıdırdıq, bu kritik bir energiyadır, bezdik artıq. Bizler bu energiya uyuşığından grajdan cemiyetiniñ şekillenmesini beklemege başladıq», – dedi Pilunskiy.
Eki rejissör 2014 senesi mart ayında Qırım yarımadası işğal etilgende Qırım arbiyleri tarafından esir alınğan edi. Şimdi Pilunskiyniñ Rusiyege kirişi yasaq etildi.
Bir yıl evelsi Yevromaydannıñ barışıq narazılıqları ukrain havfsızlıq quvetleri ile çatışmalarğa çevirildi. Arbiyler ile çatışmalarnıñ neticesi facialı vaqialar oldı. Çatışmalar neticesinde – yanvarniñ yigirminci künleri ve fevral ortalarında – yüzden ziyade faal elâk oldı.


text:
Kiyevde keçirilgen «Kitap arsenalı» festivali çerçivesinde «Mustafa Cemilev. Azatlıq içün sınmağan küreşçi» adlı fotosergi taqdim etildi. Müellifler qırımtatarlar lideriniñ ömür tarihını yazılğan tefsirler ile fotolar vastası ile kösterdi, bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
«Bu sergi pek müimdir, o insan barışıq yolu ile tek qırımtatarlarnıñ degil de, insanlarnıñ aqları içün küreşkenini añlata. Bu yerde, aytması mümkün ki, ilk künlerden Mustafa ağağa Lehistan Cumhuriyeti Tış işler nazirliginde Birdemlik mukâfatını taqdim etkenimizge qadar bütün qıyın tarihını körmek mümkün. Bellesem, bu bizim qırımtatar halqı ile birdemligimizniñ kiçik isse oldı, ve Mustafa ağanıñ faaliyeti içün minnetdarlıqtır», – dep qayd etti sergi taqdiminde Kiyevdeki Lehistan institutınıñ müdiresi, Ukrainada Lehistan elçiliginiñ mesleatçı-elçisi Yeva Figel.
«Bu mukâfatnı tesis etkenimizde, onı birinci olaraq Ukrainadan kimse almaq kerek olğanını añladıq, ve çoq tüşünmedik, Birdemlik mukâfatını sovet vaqtından berli serbestlik içün küreş alıp barğan qaramanğa, o vaqıt Ukraina da duyğan basqınğa qarşılıq köstergen insannıñ timsali olğan Mustafa Cemilevge teslim etmege qarar aldıq. Bu Ukrainağa, qırımtatarlarğa köstergen destegimizniñ timsalidir», – dep ayttı Lehistan Cumhuriyetiniñ vekâletli elçisi Genik Litvin.
Onıñ hatırlatqanına köre,«bu Qırımnıñ ukrain devletine qaytarılması, qırımtatarlar aq-uquqlarını bütünley qullanmaları içün daima yapılacaq işniñ tek kiçik parçasıdır».
«Kitap arsenalı» adlı altıncı halqara festival Kiyevde aprel 20-24 künleri «Mistetskiy arsenal»da keçirile. Bu sene teşkilâtçılar «Qırım» adlı mahsus programmanı azırladı. Programma ziyaretçilerni qırımtatarlarnıñ medeniy ayatı ile tanış etecek. Leyha çerçivesinde Qırım ve qırımtatarlar aqqında kitaplar taqdim etilecek, qırımtatar tilinde bastırılğan neşirlerniñ sergisi, foto sergileri açılacaq, filmler kösterilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescit mahkemesi Facebookta paylaşqan «ekstremist» yazısı içün 5 kün nezaret altında bulunğan qırımlı advokat Emil Kurbedinovnıñ davasınen bağlı itiraz arizalarını baqmaqta.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ bildirgenine köre, Kurbedinovnıñ menfaatlarını advokatlar Lilâ Gemeci ve Aleksey Ladin temsil ete.
İmaye tarafı halqara uquq ve Rusiye qanunlarına esaslanıp, mahkeme oturışuvında Rusiye prokurorınıñ bulunması aqqında muracaatta bulundı. Qadı qanaatlendirmege istemey.
İmaye tarafı mahkeme salonına qabaat şaatlarınıñ celp etilmesini de istey. Kurbedinovnıñ advokatları FSB hadimi Andrey Suşkonıñ kelmesini de talap ete.
Dekabrniñ 11-nde Kurbedinov vaqtınca tutuv izolâtorından çıqtı. Onı 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi sebebinden apiske aldılar. Kurbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti.
Advokatnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay. Emil Kurbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Emil Kürbedinovnıñ davasında şaatlardan biri Rusiye FSB hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ hırsızlanması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Keçenleri Suşko Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip, ABD sanktsiyalar cedveline kirsetilgen edi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırımtatar gençleri iyül 22-de aqşam Kiyev Türkiye elçihanesi yanında aktsiyanı keçirip, iyül 20-de Türkiyeniñ Suruç şeerinde elâk olğanlarnıñ soy-sopları ve yaqınlarına taziyelerini bildirecek ve çeçeklerni qoyacaq olalar.
«Qırımtatar gençleri qardaş türk halqına taziyelerini bildireler. Bizler lâqayt qalmağanlarnı qoşulmağa ve qardaşlarımızğa bu zor vaqıtta birdemlik köstermege çağıramız», – dep aytıla qırımtatar gençler merkeziniñ muracaatında.
Çeçeklerni çarşenbe künü saat 18:50-de qoyacaqlar.
İyül 20-de Suriyeniñ Kobani şeerinden 10 kilometr mesafede yerleşken Suruç şeeriniñ medeniyet merkezinde patlav yüz berdi.
Türkiye İçki işler nazirligi patlavnı «terroristik ücüm» olaraq tanıdı, bazı memurlar «İslâm devleti» gruppirovkasınıñ alâqasını qayd eteler.
Merkezde sotsialistik gençler birlikleri Federatsiyasınıñ 300 azası otura edi. Olar kürd küçleriniñ «İslâm devleti» radikal gruppirovkasınıñ boyevikleri ile çatışmalarda zarar körgen Kobane şeerini ğayrıdan tikleycek ediler. İyün ayında «İslâm devletiniñ» ücümlerinden Kobanede 200 kişi elâk oldı.


text:
Qırım iş adamı Oleg Zubkov, Rusiye nezaretindeki Qırım mahkemesi onıñ gecelemesinen bağlı evelde qoyulğan sıñırlavlarğa şefaatnı qanaatlendirgenini haber etti. Bunı fevralniñ 17-sinde Zubkov "Taygan" parkında tişlenilgen musafir aqqında davanıñ mahkeme oturışından soñ jurnalistlerge haber etti.
"Mahkeme şefaatlardan birisi - geceleme yerimni qayd olunğan yerimden (Yalta) yaşağan yerime deñiştirmesini qanaatlendirdi. Saat 24:00 saat 6:00 qadar yaşağan yerimde - Qarasuvbazar şeerinde bulunmağa razılıq berdiler. Bu pek yahşı, böylece kerekmegen aleketten qutulam. Bütün mahkeme oturışılarına qatnap ve "Taygan" arslanlar parkında işimnen oğraşıp olacağım", - añlattı Zubkov.
Fevralniñ 3-nde Rusiye kontrolindeki Qarasuvbazar rayon mahkemesi «Taygan» parkında tişlengen turist Olga Solominanıñ davası boyunca qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnı apiske aldı.
Advokat Arman Petrosân Zubkovnıñ ketmeme seneti yerine eki ay apis müddetiniñ belgilenmesini «qanunsız» dep adlandırdı. İmaye mahkemeniñ tevqif qararını şikâyet etecek ola.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.


text:
İstilâcı devletniñ bütün yardımcıları qıtaiy Ukrainada «hoş» qarşılanacaq. Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi ve halq deputatı Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi. O, devlet hainliginde şeklengen Vasiliy Ganışnıñ mahkemesini izaatladı.
«O müim biri degil, amma Qırım Muhtar Cumhuriyeti parlamentiniñ deputatı olıp, Putinge Qırımnı Rusiyege qoşmaq muracaatınıñ qabul etilmesinde faal iştirak etti. Bu areketler Ukraina Cinaiy kodeksiniñ maddesinde bar, ve o mesüliyet çekmek kerek», – dedi Cemilev.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Kiyevniñ Peçersk rayon mahkemesi devlet hainliginde şeklengen sabıq Qırım deputatı Vasiliy Ganışnıñ cezasını belgilendi – eki aylıq apis cezası. Ganış iyün 25 kününe qadar apiste oturacaq
Aprel 28-de Ukraina havfsızlıq hızmeti Ukraina Devlet sıñır hızmeti ile beraber onı Qırım çıkışında yaqaladılar. Ganış apiske alındı, çünki onı qıdıra ediler. Baş prokuratura onı devlet hainliginde şekley. Ukraina taqiqatçılarınıñ malümatına köre, Ganış Qırım statusı aqqında «referendum» keçirilmesine rey bergenlerden biri edi, ve böyle etip Ukraina topraq bütünligine zarar ketirmege tırıştı.


text:
Bazar künü, aprelniñ 18-nde, «Şamatalı qoranta» qırımtatar komediya serialınıñ ekinci mevsimi başlana.
Bu aqta qırımlı jurnalist, QaraDeniz production baş müdiriniñ muavini Lilâ Bucurova Facebookta bildirdi.
«Şamatalı qoranta» qırımtatar komediya serialınıñ ekinci mevsim çekimleri başlağanı aqqında 2020 senesi sentâbr ayında haber etilgen edi.
Serial 2020 senesi fevral ayında kösterilip başladı.
«Şamatalı qoranta» adını alğan serial adiy qırımtatar qorantası aqqında ikâye ete, onıñ azaları çeşit meraqlı vaziyetlerge oğray. Serialnı çıqarğan Qaradeniz production studiyası onı er bir qırımtatar ailesi baqar, dep ümüt ete.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyetine boysunğan «Krıminform» saytı Rusiye uquq qoruyıcıları yedi evde tintüv keçirgenlerini bildire.
«Aqmescitte beş adres boyunca, Yaltada – bir, ve bir adres boyunca Aqyarda tintüv keçirile», – dep yaza neşir.
«Qırım.Aqiqat mühbirine qarşı açılğan ekstremizm cinaiy işiniñ taqiqatı çerçivesinde Qırım ve Aqyarda birden yedi evde tintüv keçirile», – dep yaza neşir.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildirdi ki, Aqmescit ve Yaltada jurnalistlerniñ bilgisayarları ve donatmaları tutıp alına.
Mustaqil matbuat vastalarınıñ buña dair malümatı yoq.
Aprel 19-da saba Rusiyege boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırım jurnalistine qarşı kütleviy haber vastalarında bastırğan maqalesi içün Rusiye qanunlarınıñ «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açılğanını bildirdi. Poklonskaya jurnalistniñ adı ve soyadını aytmadı. Aynı vaqıtta jurnalist Oleg Krüçkov Mıkola Semena aqqında laf ketkenini bildirdi.
Adliyeci Emil Kürbedinov Qırımda daa eki jurnalistniñ evinde tintüv keçirilgenini ve olarnı yaqalağanlarını aydınlattı.
Mıkola Semena – Qırım jurnalisti, eskiden «Den» ve «Zerkalo nedeli» umumukrain neşirlerinde çalışqan edi, Moskvanıñ «İzvestiya» neşiriniñ sabıq mühbiridir. Al-azırda nefaqalı.
Ukraina mustaqil media iş birligi yolbaşçısı Yuriy Lukanov aprel 19-da Qırım jurnalistleriniñ evlerinde keçirilgen tintüvlerni serbest matbuatqa basqı dep adladı. Onıñ bildirgenine köre, ÜMMİB halqara teşkilâtlardan vaziyetke tesir etmege rica etecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Suvdağda yanvarniñ 27-sinde «Qırım birdemligi» oturışuvına kelgen telükesizlik hadimleri, onıñ iştirakçilerinden pasportlarını köstermege talap etip, aksi alda er kesni avtozaklarğa yükleycek ve poliske alıp ketecekleri ile qorquza ediler. Bunı, Facebookta vaqia yerinden translâtsiya etken şaat Ridvan Qırımlı bildirdi.
O: «Telükesizlik hadimleri bizden başta pasportlar köstermekni talap ettiler. Lâkin aq-uquq qorçalayıcıları bunıñ qanunsız olğanını ve bunıñ içün sebep olmaq kerekligini söylediler. Ondan soñ olar, bizge eki şartlarınıñ olğanını ayttılar: ya biz vesiqalarımıznı kösterecekmiz, ya olar bizni yüklep, alıp ketecekler», – dey.
Şaat, pasportları olmağanlarğa ne olacaq, soralğanda, telükesizlik hadimleri yalıñız adları ve soyadlarını yazıp almağa vade ettiler, dep, olarnıñ sözlerini naqil ete.
Aynı zamanda telükesizlik hadimleri öz vesiqalarını köstermek istemediler.
Ridvan Qırımlınıñ aytqanına köre, telükesizlik hadimleri oturışuvnıñ iştirakçilerini namaz qılğan vaqıtlarında bile videoğa çıqara ediler: «Namaz qılğanlarnı kameranen çektiler. Doğrusını aytsam, men ömürimde birinci kere, etrafımda saqçılar turıp, namaz qıldım. Bazılarnı namazğa bile yibermegenlerini eşittim. Bu adamlar neden qorqa?».
Yanvarniñ 27-sinde Suvdağda «Qırım birdemligi» cemiyet teşebbüsiniñ oturışuvına Rusiye OMONınıñ hadimleri keldi.
Telükesizlik hadimleri, olarğa «bu adres boyunca silâlı toplaşuv keçe», dep telefon etkenlerini dediler.
Binanıñ yanına Rusiye OMONınıñ qararnen 15 hadimini ketirgen eki avtozak keldi.
Al-azırda Qırım uquqqoruyıcıları tarafından bu vaziyetke dair izaat berilmedi.
İlhaqtan soñ Qırımda Rusiyeniñ amelde akimiyeti mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yapa.


text:
Kanada Rusiye tarafından zapt etilgen Qırımda insan aqları bozulğanı sebebinden raatsızlana ve dünya cemaatını Rusiyeniñ Ukrainağa yapqan ücümı sebebinden Modkvağa basqı yapmağa çağıra.
Mart 16 künü, Qırımda ötkerilgen sözde «referendumnıñ» üç yıllığı munasebetinen, Kanada akimiyeti özüniñ resmiy beyanatında: «Qırım işğali başlanğanınen anda insan aqları bozula, ayrıca fikir bikdirmek ve birleşmek serbestligi sıñırlana», – dep buyura.
Ottawda: «Kanada Ukrainadaki insanlarnı destekley. Rusiye halqara uquqqa ve Ukrainanıñ mustaqilligine sayğı köstermegence, dünya cemaatı birlikte basqı köstermek kerek, buña iqtisadiy sanktsiyalar da kire», – deyler.
Cumaaqşamı künü AQŞ Devlet departamentinde Rusiyeni Qırımda farqlı fikirde bulnğanlarğa qarşı basqılarnı toqtatmağa çağırdılar ve Ukrainanıñ bütünligi ve mustaqilligini desteklegenlerini bildirdiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında, dünyada qabul etilmegen, referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti,. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmeti yarımadanıñ memuriy sıñırında Rusiye sıñırcıları qıtaiy Ukrainadan kelgen maşinalarnı kirsetmey kibi haberni red etti. Qırımlılarnıñ bildirgenine köre, çarşenbe künü, aprel 8-de, Qırımğa ne yük, ne de yolcu naqliyat kirsetile kibi haber peyda oldı, lâkin bunıñnen bağlı resmiy malümat Qırımda olmadı.
Ukrain sıñır hızmetiniñ matbuat kâtibi Oleg Slobodân Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, malümat tasdıqlanmadı.
«İşğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda tınç vaziyet üküm sürmekte. Bir qaç maşina nevbette tura. Rusiye sıñırcıları yarımadağa kirişni qapattılar kibi malümat tasdıqlanmay», – dep ayttı Oleg Slobodân.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar nazirligi ilhaq etilgen Qırımda qırımtatar faali Nariman Memedeminovnıñ tevqifi qanunsız ve aqsız olğanını ayta. Bu aqta martnıñ 23-nde nazirlikniñ Facebook saifesinde haber etilmekte.
«Qırımtatar halqınıñ temsilcisi - Ukraina vatandaşına qarşı nevbetteki qanunsız bir areket. Bu – Rusiyeniñ telükesizlik küçleri tarafından yarımadanıñ ilhaqınen razı olmağan ve işğal şaraitlerinde bile öz aq-uquqlarını imaye etmege ıntılğan Qırım sakinlerini qorquzmaq maqsadınen teşkil etilmekte», – denilmekte haberde.
Nazirlik iddia etkenine köre, Ukraina ükümeti işğal altında qalğan Ukraina vatandaşlarına qol tutmaq maqsadınen, elinden kelgen er şeyniyapmağa tırışa.
«Biz halqara cemaatçılıqnıñ diqqatini Qırımda insan aqları bozıluvını közetecek mustaqil uquqimaye teşkilâtlarınıñ vekilleri bulunmaq kerek olğanıve Rusiye ükümeti tarafından Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etüvni toqtatmaq içün tazyıq yapılmaq kerek olğanına çekemiz», – denilmekte nazirlikniñ haberinde.
Martnıñ 23-nde Kreml nezareti altındaki Aqmescit Kiev rayon mahkemesinde qırımtatar faali Nariman Memedeminovnı mayısnıñ 16-na qadar tevqif etti.
Bir kün evel rusiyeli küç idaresinin hadimleri ve uquqqoruyıcılar Nariman Memedeminovnıñ evinde tintüv yapqan ediler. Tintüvden soñ onı Aqmescit FSB idaresine sorğulamaq içün alıp keteler.
Teşkilât 2016 senesi fevralnn 11-nde Memedeminovnıñ evinde artıq tintüv yapılğan edi ve 2017 senesi iyülniñ 13-nde Bağçasaray rayon mahkemesi Memedeminovke qarşı memuriy iş açıp, 2017 senesi aprelniñ 13-nde Seydamet Mustafayevniñ evinde tüntüv yapılğan maalde, onıñ evi ögünde sanki dersiñ, qanunsız miting keçirdi dep qabaatlan edi. Tintüv maalinde semetdeşine qol tutmaq maqsadınen pek çoq qırımtatar kelgeninde, olarnıñ arasında Nariman da Memedeminov da bar edi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Ukraina, işğal etilgen Qırımda olğan bozuvlarğa UNESCOnıñ diqqatını muntazam sürette celp etecek. Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini, UNESCO işleri Milliy komissiyasınıñ yolbaşçısı Emine Ceppar ayttı.
«Rusiyeniñ qanunsız Qırım işğali şaraitlerinde Ukrainanıñ UNESCO faaliyetiniñ prioritetli yönelişi vaqtınca işğal etilgen yarımadada olğan keskin problemlerge halqara toplulıqnıñ diqqatını celp etmek içün teşkilât imkânlarınıñ qullanılması olacaqtır», – dep aytıla Ukraina Tış işler nazirliginiñ haberinde.
Ukraina Tış işler nazirligi qayd etkenine köre, Qırımda medeniy ve tarihiy qıymeti olğan obyektler içün telükeli olğan Rusiye areketleri aqqında UNESCOğa muntazam sürette haber etmeli.
Tış işler naziriniñ sabıq muavini Serğiy Kıslıtsâ Parijde UNESCO Baş konferentsiyasınıñ 40-ıncı sessiyasında çıqışta bulunıp, Rusiyeniñ Qırımdaki areketleri Hersones ve Bağçasaraydaki Han sarayı içün «ciddiy telüke» ola, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirligi, Qırımda yapılğan qazmalar sebebinden Ukraina tarafından Ermitaj ve Puşkin müzeyine qarşı kirsetken sanktsiyalarnı tenqit etti.
Qırım işğalinden soñ Rusiye Qırımda medeniy ve tarihiy emiyeti olğan bütün obyektlerni öz yurisdiktsiyası altına aldı. Kyiv, olar Ukraina halqına ait olğanını israr etip, mezkür obyektlerni UNESCO imayesi altına almağa rica ete.
2019 senesi sentâbr ayında UNESCO baş müdiri Audrey Azoulaynıñ maruzası aydınlatılğan edi, anda yarımadada vaziyet kerginleşe, dep qayd etile.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti UNESCO maruzalarında berilgen malümatnen razı degil. Qırımnıñ Rusiye medeniyet naziri Arina Novoselskaya UNESCO vekillerini yarımadağa davet etip, medeniy ve tarihiy obyektlerniñ vaziyetine «tarafsız qıymet kesmege» teklif etken edi.
UNESCO Dünya mirası cedveline işğal altındaki Qırımnıñ «Tavrik Hersones» qoruğı kirmekte. Cedvelge kirsetilecek namzetler arasında Bağçasaraydaki Hanlar sarayı, Sudaqtaki Ceneviz qalesi, Qırım astrofizik observatoriyası, Manğup Qale, Eski Kermen ve Çufut Qale bar.


text:
İñ awır çorlarnı basklar töbäge general Fransisco Franco xakimiäte waqıtında 1939-75 yıllarda kiçerde. Säyäsi häm mädäni basım astında basklar tuğan tellärendä dä söyläşä almadı. Elekke Sovetlar Berlegendä yäşägän tatarlar basklarnıñ bu xälen yaxşı añlıy ala.
Basım, telne häm mädäniätne çikläw – ETA digän törkemne tudırdı. Başta üzlären liberal köç dip atağan bu törkem soñınnan suğışçan yulğa bastı. Basklar ile bäysezlege öçen 40 yıllap barğan köräştä ETAnı 823 keşeneñ ülemendä ğäyeplilär.
Basklar ilbaşı Juan Jose İbarretxe, referendum yulı belän ETAnıñ suğışçan eşçänlegen tuqtatıp häm şulay itep Madrid belän qarşılıqnı beterep bulaçağın äytte.
Referendumda ike soraw quyılaçaq:
1. Sez ETAnıñ qorallı nizağın söyläşülär yulı belän beterergä telisezme?
2. Basklarlarnıñ säyäsi kiläçägen cirle säyäsi firqalär xäl itsenme?
Belgeçlär bu plannı nizaqnı çişüdä alğa kiteş dip sanamıy. İspaniä xökümäte Bask parlamentınıñ bu qararın ilneñ konstitusiä mäxkämäsenä biräçägen belderde.
Bask ile xakimiäte başlığı 2003 yılda üzeneñ ber planın täqdim itep qarağan ide inde. Ul çaqta ul Bask ilen irekle räweştä İspaniä belän "assotsiäläşkän" däwlät itüne täqdim itte, İspaniä parlamentı plannı 2005 yılda kire qaqtı.
Moñarçı ETA belän tınıçlıq kileşüläre uñışlı bulmadı. Soñğı höcümdä may ayında polisiä räsmie Juan Manuel Pimental hälak bulğan ide.
Bask citäkçese tuğan telen üskäç kenä öyrängän
Juan Jose İbarretxe Markuartu Bask ile xakimiäten 1999 yıldan birle citäkli. Anı Bask ilen irekle räweştä İspaniä belän "assotsiäläşkän" däwlät itü idäseneñ atası diärgä bula. Monı ul 2003 yılnıñ üktäbrendä dönya kürgän "İbarretxe planı"nda iğlan itkän ide.
İbarretxe 1957 yılda Bask ilendäge Alaba wilayätendä tuğan. Anda ispannar kübräk yäşäw säbäple yäş çağında ul ispan telendä genä söyläşkän. Bu yaqtan qarağanda ul şulay itep qayber urıstelle tatarlarnı xäterlätä.
Ämma anıñ millätçel xisläre şul xätle köçle bula ki, ul soñraq inglizçä genä tügel, üz tuğan tele - baskça da irekle söyläşä başlıy, Bask Millätçel partiäseneñ aldınğı ber citäkçesenä äylänä.
1998 yılnıñ üktäbrendä ul bask ileneñ prezidentın saylawda qatnaşa häm anda ciñep çığa.


text:
Törkiädä sönni möselmannar zur küpçelektä bulğan il. İslamnıñ izge kitabı Qorändä “xatın-qızlar irlärne cälep itmäs öçen zinnät urınnarın yapsınnar” digän boyrıq bar. Menä şuşı täğlimätkä tayanıp İslam illärendä xatın qızlar qara yaki törle töstä böten gäudäne yapqan çarşav, bu da citmäsä bitlären dä yäşergän päräncä yaki çadra belän yabalar. Söğüd Ğäräbstanı kebek şäriat, yäğni din qanunnarı xökem sörgän illärdä xatın-qızlarnıñ baytaq xoquqları da qısırıqlanğan. Başqaça äytkändä xatın-qızlar ikençe sort keşe dip sanalalar. Inde Törkiä respublikası tözelep, konstitutsiägä dinne däwlät eşlärennän ayıru, yäğni laisizm yaki sekulararizm prinsipları kertelgännän soñ qara çarşav yaki päräncä belän yörü tıyıldı, xatın qızlarğa irlär belän tigez xoquqlar birelde. 1950-nçe yıldan soñ awıl xalqı şähärlärgä küçä başlağaç, başın bäylägän xatın qızlar da kürenä başladı. Soñında inde İslam tärtiben yaqlawçı AK partiä 2002-nçe häm 2007-nçe yılğı parlament saylawlarında küpçelek tawış alıp xakimiätkä mengäç äkrenläp respublikanıñ revolutsiä qanunnarın boza, üzgärtä başladı. Başta başın bäylägän xatın-qızlar universitetlarğa qabul itelä başlağaç, monıñ İslami simvol bulu turında qaraşlar köçäyde. Yäğni universitetlarda islamçı häm bulmağan qızlar törkeme barlıqqa kilde. Şunnan soñ isä bu ideologik tös ala dip törban belän universitetlarğa kerü tıyıldı. Xätta Avropa Keşe Xoquqları Mäxkämäse dä Törek yustitsiäseneñ şuşı qararın rastladı. Inde Törkiä üz konstitutsiäsenä Törkiä AKXM qararlarına buysınaçaq digän maddä bulu säbäple bu tıyu qararı rastlanğan buldı.
Läkin premier Erdoğan ber-ike atna elek bu mäsäläne qabat köntärtibenä kiterde häm universitetlarda törban belän kerügä kirtä salğan qanun häm kürsätmälärne köçtän çığaru öçen konstitutsiäneñ tiyeşle maddäsen üzgärtü buyınça Millätçe Xäräkät Partiäse belän kileşte. Xäzer inde köntäribendä monnan soñ ni bulır digän tema bar. Radikal gazetası 30-nçı Ginvar sanınıñ berençe biten zur xäreflär belän “Qurqu cömhuriäte” dip basıp çığardı. Inde xökümätneñ şuşı aktiflığına reaksiälär törleçä, islamçılar universitetlarda ğına bu ireklek citmi, barlıq däwlät dairälärendä eşlägännnärgä dä bu ireklek birelsen digän taläplär kütärälär. Ä laisizm tarafdarları bu rejimnıñ töp prinsipların üzgärtügä iltä digän şikayät belderälär. Çit illär dä Törkiädäge bu säyäsi ızğışqa diqqät itä. AQŞ Tışqı eşlär ministerlegennän Matt Bryza
bu Törkiäneñ eçke eşe digän belderü yasadı.
Avropa Parlamentı räise Pöttering tä ber törek jurnalistına şul uq ruxta intrevyü birde. Dimäk xökümät bu mäsälädä çit illärdän basım kürmi. Ä generalştab başlığı armiä generalı Yaşar Büyükanıt tik ber cömlä belän qaraş belderep:
bezneñ bu mäsälädäge qaraşıbız bilgele,- dide.
Inde monı niçek añlarğa? Ğomumän armiä üzen revolutsion qanunnarnıñ saqçısı dip bäyäli. Başta xatını başın törban belän bäylägän Abdullah Gölneñ preizidentlığına qarşı çıqqan ide. Ämma şuña qaramastan ul prezident itep saylandı. Inde armiä belän xökümät arasında yäşren ber kileşüme bar dip şiklänüçelär dä yuq tügel.
Qısqası bu turıda konstitutsiädä üzgäreş yasalsa da, oppozitsiä monı konstitutsiä mäxkämäsenä iltäçäk dip kötelä. Törkiädäge bu täräqqiätlärdän iñ küp şatlanğan xiç şiksez İran İslam Cömhuriäte. “Cumhuri İslami” isemle İran gazetasında “Laiklär belän generalär ottırdı” rubrikası belän ber xäbär basılıp çıqtı. Çınnan da bu şulay bulaçaqmı?


text:
Avropa Parlamentinde Rusiye tarafından özünde ve Qırımda qanunsız tutıqlanğan ukrainalı mabuslarınıñ vaziyetinen bağlı rezlütsiyanı qabul ettiler. Avropa Parlamentiniñ vekilleri Rusiyeni – ukrainlerni azat etmege, ve Avropa Birligini – Ukraina vatandaşlarınıñ taqiq etilmesinde qabaatlılarğa qarşı yañı sanktsiyalarnı kirsetmege çağırdılar.
Rezalütsiyağa 451 Avropa deputatı qol tuttı, 73 qarşı çıqtı. 86 Avropa Parlament azaları bitaraf oldı.
Almaniyalı Avropa deputatı Rebecca Harms tarafından azırlanılğan ve Avropa Parlamentiniñ bütün siyasiy taqımları tarafından desteklengen işbu «Rusiyede ukrainalı mabuslar ve Qırımdaki vaziyet» rezolütsiyasında, ayırıca, insan aqlarınıñ bozulmasında qabaatlı olğanlarğa qarşı sanktsiyalar kirsetilmek kerekligi qayd etile.
«Avropa Parlameti insan aqlarınıñ qaba şekilde bozması içün mesuliyetli olğan şahıslarğa qarşı kelecekte de sıñırlayıcı çareler baqılmasına çağıra, şu cümleden AB banklarnda paraları da blok etilmek mümkün», – dap aytıla rezolütsiyada.
Ondan da ğayrı Avropa Parlamenti «AB iştiraginen Qırımnıñ azat etilmesi mevzusında halqara gumanitar uquq, insan aqları ve halqara printsiplerge esaslanacaq muzakerelerni halqara formatta meydanğa ketirmesini rica ete».
AB Şurasına muracaat etip, Avropa Parlamenti «BMT Halqara mahkemesinde Şarqiy Ukrainada terrorizm areketlerinde ve işğal olunğan Qırımda qırımtatar ve ukrainlerniñ taqiq etilmesi ve aqlarınıñ sıñırlanmasında Rusiyeniñ mesuliyetligi aqqında mahkeme davasında Ukrainanı desteklemek içün yollar tapmağa çağırdılar».
Uquq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, bugünki vaziyyete «Kreml mabuslarınıñ» sayısı eñ azından 44 nefer insannı teşkil ete.


text:
Cumaertesi künü iyün 8-inde Qırımğa sağanaq, furtuna ve burçaq tüşecek, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ saytı.
“Qırım gidromettsentriniñ malümatına köre, iyün 8-inde Qırımda bazı yerlerde küçlü yağmur, furtuna, sağanaq, burçaq yağacaq, 20-25 m/s qadar yel üfürecek”, - denile beyanatta.
Ava bozulmasından sebep, qurtarıcılar, çare olğanda binalardan çıqmayıp, şeer kezintilerinden vazgeçmege yarımada sakinleri ve musafirlerine tevsiye ete. Em de maşnalarnı terek ve yazılar tübünde qaldırmamağa aydavcılarğa muracaat ete.
İyünniñ 7-nde Aqyarda küçlü yağmur yağdı. Şeerniñ çeşit rayonları ve soqaqlarını, şu cümleden Kazaçya buhta ve Aqyar avtovokzalını suv bastı. Aqyarnıñ şeer hızmetleri ve qurtarıcıları sağanaq aqibetlerinden sebep quvetleştirilgen rejimde çalışa.
Aqmescitte iyünniñ 7-nde küçlü boranlı yağmur yağdı. Aqşam ise kene sağanaq yağdı. Yağmur yarım saat yağdı, şeer merkezindeki yollarnı suv bastı.


text:
Kreml nezareti altındaki Aqmecsitniñ Kiev rayon mahkemesi adliyeci Emil Kurbedinovnıñ 2016 senesi hırsızlanğan qırımtatar faali Ervin İbraimovnıñ işi boyunca taqiqat organlarına nisbeten bergen şikâyetini red etti. Bu aqta martnıñ26-nda Qırım.Aqiqat muhbiri haber etmekte.
Mahkem oturışuvı devamında, dersiñ Kurbedinovnıñ özüniñ bütün suallerine cevap alğanını köstergen vesiqalar taqdim etilgen.Aynı zamanda uquqorçalayıcı organlar iç bir türlü delil taqdim etalmayıp, «ayırılğan zaman içinde adliyecige kerek olğan bütün cevaplar berilgenini» iddia etken.
Bütündünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimov 2016 senesi mayısnıñ 24-nde Bağçasarayda belgisiz insanlar tarafından hırsızlanğan edi. Video nezareti kamerası Rusiye yol inspektorları urbası kiygen eki adam İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı mikroavtobusqa oturtqanını qayd ete.
Qırım uquqimaye gruppası o, Rusiye akimiyeti ya da onıñ nezareti altındaki taqımlar tarafından hırsızlanğandır dep tahmin ete.


text:
Geniçeskte ve Geniçesk rayonında, Herson vilâyetinde Arabat beli yanında yerleşken Strelkovoye yataqlarından alınğan gaz qullanıla, ve qoşma gazğa ihtiyaç yoq. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde «Çernomorneftegaz» şirketiniñ müdiri Svetlana Nejnova bildirdi. O işğal etilgen Qırımdan gaznıñ yollanılması aqqında Qırımdaki rus akimiyetiniñ beyanatlarını red etti.
«Gaz şimdiki vaqıtta Geniçesk rayonı ve Geniçesk ealisini gaznen teminlemek içün yeterlidir. Atta bu vaqıtta arqaç gaz da bar, onıñ içün Qırımdan gaz alınmay, noqta. Bu iç te şubesiz», – dedi o.
Keçenleri Kremlge tabiy olğan Qırım akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov Rusiye prezidenti Vladimir Putinge «Ukrainadaki Geniçesk şeerini Qırım gazınen teminlemege» teklif etken edi.
Noyabr 15-te Geniçesk rayonı devletlet memuriyetiniñ yolbaşçısı Aleksandr Vorobyov, Arabat belini ziyaret eter ekende, Azaq deñiziniñ yataqlarından Geniçesk rayonı içün kereginden çoq gaz çıqarılğanını bildirgen edi.
2016 senesiniñ başında, yanvar ayında Geniçesk gazsız qalğan edi. Arabat belindeki Strelkovoye yatağından sıcaq mevsimlerde çıqarılğan gaznıñ artqaçı Qırımda yerleşken gaz anbarlarına yollanıla edi, qızdıruv mevsiminde ise keri Geniçeskke qaytarıla edi. Endi ise, Vorobyovnıñ malümatına köre, gaznıñ artqaçını yaqalar.


text:
Libya tışqı eşlär ministrılığı kiçä, ike il arasında qanuni häm säyäsi qısalarda kileşengän oçraqta, totqınnarnı Sofiaga qaytaru eşen qararğa riza bulğanıñbelderde.
Libya soñgı arada, üzendä totqan 6 tabibne azat itüe öçen zur basımğa duçar qaldı, Fransiäneñ Bolgarstanğı ilçese, Etienne de Poncins bu çaqırularğa quşıldı.
“Bez Libya xaqimiäten, tabiblär Bolgarstanğa kire qartarılmayınça, Libya belän Fransiä häm Libya belän Yewropa Berlege arasındağı mönäsäbätlärneñ ber niçektä yaxşıra almıyaçağın tağın ber kisätergä telebez.”
Bu çaqırularğa, Waşinton da quşıldı. Ul Libyanı 6 tabibne Bolgarstanga qaytarırğa çaqırdı. AQŞ däwlät departemantı süzçese Sean McCormack kiçä:
‘”Bezneñ qaraşıbız üzgärmäde. Anıñ ni ikäneñ beläsez inde. Bez şäfqat tutaşlarınıñ häm tabibneñ illärenä tiz arada qaytaruluına röxsät itelergä tiyeş dip ışanabız.”
HİV/VİÇ virüse yoqtırğan balalarnıñ ğailälärenä kompenzasiä tülänüe, tabiblärneñ illärenä kire qaytaruluı mömkinçelegen tağın da arttırdı dip äytep bula. Läkin aqça tüläw qararı alarnıñ gönahsız buluın däğwä itkän tabiblärneñ yaqınnarın açulandıra.
İvailo Nikolçovski, şäfqat tutaşlarnıñ berseneñ ulı, monı bolay añlata:
“Bik küp keşe añlap bitermi, äğär alar ğayepsez ikän nigä balalar ğailäsenä kompenzasiä aqçası tülänä. Härkem mondiy sorawnı biräçäk.”
Balalar ğailäläre süzçese İdriss Lağa, kompenzasiä aqçasın alğan ğailälärneñ, tabiblärne ülemgä xökem itelüe taläplärennäñ baş tartuların belderde.
Ul, ziyan kürgän här ber ğailägä, 1 Million Dollar aqça tülänüen äytä.
6 tabib üzläreneñ Aids awıruına kitergän HİV/VİÇ virüsen yoqtıruın tanu öçen cäberlängännären belderä. Alar belderelgän ğayepläwlärne tanimıy.


text:
Ruisye nezaretindeki Aqyar (Sevastopol) parlamentiniñ mebusları, şeerniñ rusiyeli akimiyeti teklif etken "Bayraq aqqında" ve "Tamğa aqqında" qanun leyhalarına kene qol tutmadılar.
"9 aynıñ devamında gubernator teklif etken "Bayraq aqqında" ve "Tamğa aqqında" qanun leyhaları baqılmay", - debile Aqyar ükümetiniñ beyanatında.
Ükümette, mebuslar, bu meselede şeer başı Dmitriy Ovsânnikovğa qarşı çıqalar, dep sayalar.
Aqyar parlamentiniñ saytında, "bu mesele boyunca mebuslarnıñ fikirleri türlü oldı ve qanun leyhasına qoltutılmadı", dep yazılğan.
Bazı mebuslar, sovet tamğasına ve, demek ki, qanun leyhasına, qol tuttı, başqaları ise, böyle qararlarnı şeer sakinleri almaq kerek, dep tüşüne. "Aqyar şeeriniñ tamğası aqqında" qanun leyhası boyunca böyle rey berdiler: 8 - qol tuttı, 11 - bitaraf qaldı. Vesiqanı qabul etmediler.
Aqyarnıñ (Sevastopol) rusiyeli başı Dmitriy Ovsânnikov, şeer parlamentiniñ nevbetten tış plenar oturışını çağırtqan edi. Oturış iyül 9-ında saat 16:00 keçirilecek edi. Rusiye nezaretindeki Aqyar parlamentiniñ mebusları, eki mevzunı muzakere etecek edi: "Aqyar şeeri tuğrası aqqında" Aqyar şeeriniñ qanun leyhası ve "Aqyar şeeri bayrağı aqqında" Aqyar şeeriniñ qanun leyhası.


text:
Ukraina memurları Azaq deñizini bloklağanı içün Rusiyeniñ Qara deniz limanlarına qarşı sanktsiyalar kirsetilgenini istey. Ukraina infraterkip naziri Volodımır Omelyan bu aqta «112.Ukraina» telekanalınıñ efirinde ayttı.
«Bizim avropalı ve amerikalı ortaqlarımıznen beraber, Azaq deñizi ve Azaq deñizindeki ukrain limanlarını bloklağanı içün Rusiyeniñ Qara deñiz limanlarına qarşı kerek sanktsiyalar kirsetilüvinen bağlı körüşüvler keçiremiz», – dedi nazir.
O, ayrıca, Keriç köpüri qurğanı içün «rusiyeliler paalı fiyat töler» dep ilâve etti.
Mevzunen bağlı olaraq: Keriç köpüri Ukrainanıñ havfsızlığına bir telükedir teşkil ete – Turçinov
«Körgenimiz qadar, sanktsiyalar dalğası eksilmeden, aksine ep artıp bara. ABD Kongressiniñ sanktsiyalar cedvelini keñleştirüv ve umumen Rusiyeni terrorizmge sponsorlıq yapqan devlet sıfatında tanılma ihtimali, butün vahşiyliklerine yeterli derecede cevap bergenden köre ziyade bir şey. Köpür qurulışınen oğraşqan AB altı kişi, zaten sanktsiyalar altında olğanını köremiz», – dep ilâve etti Omelyan.
Ukraina memurları, Rusiyeniñ sail muafızları Keriç boğazıniñ kirişinde gemilerni eñqastan totqanları aqqında ayta.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti rusiyeli hızmetler Keriç boğazından keçken «gemilerni qaba bir şekilde toqtatıp nezaret etkenerini» bildire. Devlet hızmetiniñ haberine köre, aprelniñ 30-ndan başlap, nezaret ve gemi ekipajınıñ şahsiyetini tayinlemek maqsadınen Rusiyeniñ mahsus hızmetleri gemilerni er kün toqtata eken.
Mayısnıñ 16-nda rusiyeli memuriyet Keriç boğazı üstünde qurulğan köpürniñ avtoyol qısmı yengil avtomobillerniñ areketi içün açıldı. Köpürniñ demiryol qısmı şimdilik qurulıp bitirilmedi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye ilhaq etken Qırımda Keriç köpüriniñ qurğanı Kremlniñ halqara uquqqa sayğısızlıq köstergeniniñ nevbetteki misali olğanı aqqında aytqan edi.
Avropa birligi Rusiye ve ilhaq etilgen Qırım arasında qısmen açılğan Keriç köpürini tanqit etken edi.2014 senesi Qırım ilhaq etilgen soñ, Ukraina Rusiye ile tizilgen köpür qurulışınen bağlı muqaveleden çıqtı.
İyünniñ 18-nde Avropa Birliginiñ Şurası Rusiye ilhaq etken Qırımğa qarşı kirsetilgen sanktsiyalarnı bir yılğa uzattı. Sıñırlavlar AB territoriyasında bölükleri olğan şahıs ve şirketlerge nisbeten kirsetilip, 2019 senesi iyünniñ 23-ne qadar devam etecek.
İyülniñ 18-nde AB azaları olğan devletlerniñ elçileri Keriç köpüriniñ qurtucılığına alâqası olğan 6 şahısqa qarşı hususiy sanktsiyalar kirselecegine dair qarar qabul etti.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev emindir, Rusiye öz medeniy asabalığı cedveline kirsetken Qırımnıñ tarihiy obyektleri Ukrainağa qaytarılacaq.
«Rusiye Federatsiyasınıñ ükümeti oktâbr 20 künü Qırımnıñ tarihiy obyektlerini onıñ medeniy asabalığına qoşqan qararnı qabul etti… Rusiyeniñ bu kibi areketleri XVII asır zapt eticilerine ait», – dep bildire vekâletliniñ matbuat hızmeti.
Cemilev dey ki, «tarihiy obyektlerni zapt etip» Rusiye Qırımnıñ tarihiy inşaatlarını UNESKO asabalığı sırasına kirsetken Ukrainanıñ ve qırımtatarlarnıñ ğayretini yoq ete.
«Rusiye Qırımnıñ medeniyet obyektlerine büyük zarar ketire. Amma alsınlar, ertemi-keçmi keri qaytaracaq, şunıñ içün bu kibi areketler biz içün pek müim degil», – dedi Cemilev.
Qırım ve Aqyar toprağında 200-den ziyade tarih obyekti oktâbr 20 künü Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedevniñ fermanı ile federal emiyeti olğan medeniy obyektlerge qoşuldı.
Ukraina Tış işler nazirligi ve Medeniyet nazirligi bu areketlerge qarşılığını bildirdi ve halqara toplulıqnı «Rusiye Federatsiyasınıñ Ukraina medeniy asabalığını elge keçirmek ıntıluvlarını takbih etmege» çağırdı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Keçken 2016 senesi qırımtatar işbirlikçileri içün eñ muvafaqiyetsiz oldı. Uquq qoruyıcılarnıñ basqısı, teşviqat ve siyasiy oyunlarğa baqmadan, Kreml ve cumhuriyetniñ «akimiyeti» tamır halqınıñ destegini öyle de qazanamadı. Qırımtatarlar yarımadada Moskvağa hızmet etkenlerge nisbeten sessiz nefret ve iştiraksiz tarznı sayladı.
Al-azırda yarımada işğaline qoltutqan qırımtatarlar bir qaç siyasiy taqımda temsil etilgendir. Olarğa semetdeşleri qoltutmay. Farqı şunda ki, memuriy resurs, akimiyetteki vazifeler ve regional ve federal kütleviy haber vastalarınen bağları bar. İşbirlikçilerniñ bir qısmı «nazirler şurası» ve «devlet şurasında» vazife aldı. Diger qısmı ise siyasiy esnasnıñ arqasında qaldı (misal olaraq, «Milliy Firqa» teşkilâtı) ya da «akimiyet» ögünde oynay, «Qırım birliginiñ» lideri Seytumer Nimetullayev yapqanı kibi.
Bizni meraqlandırğan birinci qısımdır, çünki aynı o qırımtatar siyasiy alanını Kreml ihtiyaclarına köre faal sürette keliştirecek ola. Devlet dumasınıñ «deputatı» Ruslan Balbek, Qırımnıñ «spiker muavini» Remzi İlyasov, olarğa qoşulğan «milletlerara munasebetler komitetiniñ» reisi Zaur Smirnov ve müfti Emirali Ablayev aqqında laf kete.
Qırım yolbaşçılığı açıq-aydın ayttı, tamır halq aldatıldı, «kefaletler» ise yarımada ealisini aldatma kampaniyası çerçivesinde qabul etildi
İşğalniñ birinci yılında olar qırımtatarlarğa federal bücetten bol-bol para, ana tili, medeniyeti ve milliy idare institutlarınıñ qorçalanmasını vade etken ediler. Olar prezidentniñ «reabilitatsiya buyruğını» ve 2014 senesi mart ayında Qırımnıñ qanunsız «parlamenti» qabul etken «qırımtatarlarnıñ kefaletleri» qararını közboyama olaraq qullandılar. O vaqıt qırımtatarlarğa şular vade etildi: ana tilleriniñ resmiy statusı, «akimiyette» temsilcilik ve yerler, Qurultay-Meclis sistemasınıñ tanılması, topraq meselesiniñ al etilmesi, milliy medeniyetniñ saqlap qalması ve inkişafında er angi yardım. Remzi İlyasov Moskva ayırmağa azır olğan milliardlar aqqında aytıp, «akimiyetnen birleşmek» ve «sürgün etilgenlerniñ problemlerini» çezmek kerek, dep toqtamayıp aytqan. İstilâcı ve qoqlaları sözüni tutar, dep tüşünmek aqılsızlıqtır. Vaziyetniñ utanmazlığı başqadır. Keçken sene Qırım yolbaşçılığı açıq-aydın ayttı, tamır halq aldatıldı, «kefaletler» ise yarımada ealisini aldatma kampaniyası çerçivesinde qabul etildi.
İşğalniñ ekinci yılında vaziyet apansızdan deñişti. Qırımtatarlarğa Pütinniñ Rusiyesini öylesine sevmege teklif etildi. Rusiye Federatsiyasında yaşağan bir çoq halq assimilâtsiya ve ruslaştıruv şaraitlerinde yaşamağa mecbur dediler; qırımtatarlar da istisna degildir. Rusiyeniñ «milletlerara amanlığı» levhasında yalıñız Şimaliy Kavkaz artqaçtır, amma bu endi ayrı ikâye.
Bitken yılda qırımtatarlarğa «büyük para» ve federal bücet vade etilmegen edi. İşğal tarafdarları quru qalğan olsa, Rusiyege qarşı çıqqan qırımtatarlar öz evlerinde ögey oğul oldılar. Repressiyalar maşinası quvetleşti: qırımtatarlarğa nisbeten qanunsız tintüv, yaqalav ve apis cezaları toqtamadı. «Akimiyet» ve mahsus hızmetler milliy idare institutlarınıñ işini felçke oğrattılar. Semetdeşlerini qorçalamaq yerine Balbek ve İlyasovnıñ tarafdarları «Millet» telekanalınıñ yayınlarında apiske alınğanlarğa «terrorist» ve «ekstremist» dediler.
Kremlge aqıl ve tecribe kerekmey, eñ müimi televideniyede Kremlniñ laflarını tekrarlamağa azır olmaqtır
Keçken sene Ruslan Balbekniñ eñ büyük ğalebesi işğal etilgen Qırımdan Devlet dumasınıñ dersiñ deputatı olaraq «tayinlenmesi» oldı. Çoqtan belli ki, federal parlamentniñ erkânı Rusiye prezidentiniñ memuriyetinde şekillendirile ve tasdıqlana. Umumhalq rey berüvi – eñ ziyade merasim ve keçmişniñ demokratik ananelerine sayğı sayıla bile. Balbek içün «mandat» ikâyesi – Kremlniñ hata yapqan memurlarğa nisbeten munasebetiniñ nümünesidir. Olarnı yükselteler. Kremlge aqıl ve tecribe kerekmey, eñ müimi televideniyede Kremlniñ laflarını tekrarlamağa azır olmaqtır. Bundan ğayrı, Balbek bey tamır halqnı cumhuriyet «ükümetinde» «temsil etken edi», onıñ ekinci vazifesi haber şamatasını kötermek edi.
Kreml teşviqatçıları onı Ukraina deputatları Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ areketlerini yüzsiz bir tarzda izaatlamağa azır olğan «laf etken baş» olaraq qullandı.
2016 senesi «spiker muavini» Remzi İlyasovnıñ eñ büyük ğalebesi işke yaramağanına baqmadan, vazifede qalması sayıla bile. İşanacaq qaynaqlardan belli ki, işğal başında Balbek ve İlyasov federal yolbaşçılarına Qurultay-Meclis sisteması Kreml isteklerine köre deñişecek ve prezident Vladimir Putinge ant etecek yañı qırımtatar milliy organı qurulacaq, dep söz bergen ediler. Neticede ancaq «Qırım» areketini qurıp oldılar, erkânına da cumhuriyetniñ rayon ve şeerlerinden qırımtatar memurlarını zorlap-sıypap kirsettiler. Areket «yuqarıdan» ve qırımtatarlarğa zıt kelgen şiarlar altında quruldı, bu sebepten de cemaat oña qoltutmadı.
Kreml hızmetçileri tamır halqnı yañı kelgen «akimiyetke» boysundıramadı
Mustaqil bir içtimaiy tedqiqat keçirilse, tamır halqnıñ büyük qısmı kâğıt «Qırım» aqqında ya unuttı, ya da iç eşitmedi neticesi çıqar. İlyasov ve Balbek cep qurulışını yañartmağa tırışıp, onı «Qırım birligi» ile birleştirgenler, amma Seytumer Nimetullayev keçken sene yazda sözde ortaqlarını aldattı. Bundan soñ boysunacaq Qurultay hayalları bütünley yoq oldı. Neticede Balbek Devlet dumasına yol alıp, semetdeşlerine Rusiye sevgisini nasıl aşlamaq «ayneci planını» azırlay, amma bu sefer türk ittifaqdaşlarını qullanacaq ola.
Rusiye «akimiyeti» qırımtatarlarnıñ «maneviy liderini» yapmağa tırışqan müfti Emirali Ablayevni kötermege istey. Esnas bir taraftan muvafaqiyetli edi, amma semetdeşleri Ablayev dindaşlarını «Hizb ut-Tahrir» alâqaları olğanınen qabaatlap çaqqanını ögrendi. İşğal başında müfti Qırımnıñ er bir musulmanını qorçalamağa azır olğanını aytqan edi. Kreml hızmetçileri tamır halqnı yañı kelgen «akimiyetke» boysundıramayıp, qırımtatarlarnı medeniy assimilâtsiyağa oğratmağa ve siyasiy ceetten bölmege tırışa.
Sergey Stelmah, siyasiy közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Qadın faalleri Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevağa berilgen para cezalarını ödemek içün yarımadanıñ farqlı köşelerinde yaşağan qırımtatarlar para topladı. 3000 ruble adet üzre 10 rublelik kapiklernen toplandı. Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi Zudiyeva ve Saliyevanı yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini numayış etkeninde qabaatlı dep tanıdı.
İlhaq etilgen yarımadada faallerni taqip etüvniñ kerçek maqsadı ne? Qomşu Rusiyede bunıñ kibi davalarnıñ statistikası nasıl? Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ studiyasında «Qırım aqşamı» tok-şousında alıp barıcı Aleksandr Yankovskiy ile beraber qırımlı aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyeva ve «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkeziniñ uquqçısı Tatyana Gluşkova laf ettiler.
– Lutfiye, mayısnıñ 30-nda tutuluvıñız siziñ içün beklenmegen oldımı?
Qırımda şekillengen alanda çalışsañ, er kes bir kün sabadan evine tintüv keçirmege ya da başqa tedbirler içün keleceklerine azırLutfiye Zudiyeva
Lutfiye Zudiyeva: Ya tintüv, ya maña qarşı bir tahqiqat olacağınıñ ilk işareti mayısnıñ başında olğan edi, bala müessiseme – Elif merkezine – yerli politsiya kelip, şahsımnı soradı. İşte sıq-sıq olammı, saat qaçta – müessisesimniñ hadimlerinden bunı soradı. O vaqıt bir işaret olğanını añladım: ya operativ işlev, ya da dava azırlana. Qırımdaki faaller içün olarnıñ aq qorçalayıcı ve diger faaliyetniñ mantıqlı neticesi bu ola. Qırımda şekillengen alanda çalışsañ, er kes bir kün sabadan evine tintüv keçirmege ya da başqa tedbirler içün keleceklerine azır.
– Amma o künü sizni evde tutmadılar, öylemi?
Lutfiye Zudiyeva: E, soqaqta. Bazarda edim, soñra çaprazdan evge qayta edim. Ekstremizm ile küreş merkezi ve politsiya hadimleri etrafımnı sarıp aldı. Olarnen maşinağa minmem kerek, degenler. Aqayım celpname ketirmek kerekler, dep talap etti. Politsiya hadimlerinden biri operativ video çıqara edi. Olarnen beraber ketmeycegimizni aytqanda o vaqıt daa bir madde olacaq degenler – politsiya talaplarına riayet etmeymiz. Memuriy dava protokolını hadim endi Ekstremizm ile küreş merkeziniñ binasında tizgen edi.
– Aq qorçalayıcı faaliyetinen oğraşmañız, dep ayttılarmı?
Lutfiye Zudiyeva: Mence, bu tutuluv ve memuriy dava – tam bir resmiyetçilik. Bu tenbi usulı edi, quvetçiler memuriy dava açıp, faallerge işaret bere: bugün memuriy dava açtıq, amma işiñni toqtatmasañ, yarın daa ciddiy tesir usulları ola bile. Ne yazıq ki, amelde öyle ola. Remzi Bekirov, Ruslan Suleymanov, Nariman Memedeminov – aynı memuriy davalardan keçken insanlar. 2017 senesi olarğa qarşı memuriy davalar açılğan edi, 2018 senesi Nariman cinaiy dava boyunca tutuldı, 2019 senesi ise diger vatandaş jurnalistleri de tutıp alındı. Cemaat imayecileri, advokatlarğa nisbeten de aynısı yapıla. Emil Kurbedinovnı aytam, oña qarşı da menim 20.3 maddem boyunca dava açılğan edi.
– Mahkemede qabaatıñıznıñ delili ne oldı?
Lutfiye Zudiyeva: Üç ekran qaydı bar, ekisi – üçünci şahısnıñ yazısı, quvet müessiseleriniñ hadimleri olarnı qayd etti. Menim yazğanlarım bile degil, uquq ceetinden meni bu cinayette qabaatlamağa mümkün degil. Üçünci ekran qaydı – bir atıfnıñ paylaşuvı, anda Ukrainada yasaq etilmegen «Hizb ut-Tahrir» firqasınıñ timsalleri bar. Amma kene de, bu üçünci şahısnıñ yazısı, men bu timsallerni qoymadım. Uquq ceetinden baqılsa, mında dava qapatılmaq kerek edi, çünki temelde olğan malümat cinayet işlegenimni isbatlamay. Amma meni mahküm etmek, qabaatlav qararını çıqarmaq vazifesi olğanı içün dubara olmadı. Bu esnas ya para cezası, ya da memuriy apis cezasınen yekünlenir, dep bile edik. Amma çağına yetmegen balalarım olğanı içün tünevin aqşam evde edim.
– Bu mahkeme ükmüni ne yapacaqsıñız?
Mahkemeden soñ çıqqanda şu künü insanlar para cezalarını ödemek içün kapikler topladı, dep aytqanlarLutfiye Zudiyeva
Lutfiye Zudiyeva: Bugün advokatlar temyiz arizasınıñ metnini azırladı. Neticede Kiyev rayon mahkemesiniñ (Aqmescit – QA) aynı qararları olacağını añlaymız, amma ileri, şu cümleden Avropa insan aqları mahkemesine ketmek içün qararlar olmalı. Aq qorçalayıcı faaliyetinde aynı yönelişte devam etecekmiz… Qırımda bugün faallerge qoltutqan pek çoq insan bar. Bazıları bunı gizlemey, digerleri farqlı sebeplerden bunı açıq sürette aytmay, amma olar destek vastalarını qıdıra, siyasiy mabüslerniñ balalarına qoltuta, bunıñ kibi para cezalarını ödemek içün para toplay. Mahkemeden soñ çıqqanda şu künü insanlar para cezalarını ödemek içün kapikler topladı, dep aytqanlar. Qırımda er şey paylaşıla. Olar quvetçilerge insan belâğa oğrasa, bir özü qalmaycağını köstere.
– Tatyana, Qırımda Lutfiye Zudiyevanı mesüliyetke çekken madde boyunca Rusiyede ne qadar sıq mesüliyetke çekeler?
Tatyana Gluşkova: Er yıl mahkemede baqılğan bunıñ kibi davalar 2017-2018 senesi bütün Rusiyede 1600-den ziyade edi. Umumen alğanda memuriy cinayet davaları pek tez baqıla. Natsist timsallerini numayış etken ve teşviqat etken insanlarnı da mesüliyetke çekeler. Olar svastikanı asa ve rasist ibarelerini qullana. Onı antinatsist köntekstinde qullanğan insanlar da bazı vaqıtları mesüliyetke çekile. Bir iş adamı svastikanı parçalağan qırmızı yıldız içün mesüliyetke çekilgen edi. İnsan Ekinci cian cenkinde qazanılğan ğalebeni şereflemege istedi, oña ise natsist timsallerini numayış etkeni içün para cezasını bergenler. Yani sebebi olğan cezalar ola, amma sebepsiz soyları da çoq. Ne yazıq ki, külünçli vaqialar bile insanğa qarşı qararlarnıñ sebebi ola.
Malümat: Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi mayısnıñ 31-nde qırımtatar faali ve aq qorçalayıcısı Lutfiye Zudiyevanı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesini (yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini numayış etüv) bozğanındaqabaatlı tanıp, oña 2000 ruble para cezasını berdi.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi mayısnıñ 31-nde qırımtatar faali, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı Mümine Saliyevanı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesini (yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini numayış etüv) bozğanında qabaatlı tanıp, oña 1000 ruble para cezasını berdi.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı. Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Zudiyevanıñ aytqanına köre, dava malümatlarında qullanıcı Tagir Minibayevniñ 2014 senesi aprel ayında paylaşqan yazısı bar, Zudiyeva anda qayd etile.
Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin dünya toplulığını mayısnıñ 30-nda ilhaq etilgen Qırımda tutulğan qırımtatar aq qorçalayıcıları Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanıñ azat etilüvini talap etmesine çağırdı.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Aleksandr Yankovskiy, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ müellifi ve muarriri


text:
Qırımtatar tilini canlı şekilde saqlamaq içün, yani sözlerni doğru telâfuz etmek içün, diktsiya doğru olması içün, onıñ audiotekasını tizmek kerek deyler.
Bu fikirni, Facebook qullanıcısı Suleyman Cemilev bildirdi.
«Men qırımtatar tiliniñ audiotekasını tizmege teklif etem, yani böyle bir til bankını yapılğanını isteyim. O qırımtatar tiliniñ ilmiy – araştırma institutı çalışıp başlağanınen işke tüşecek. Men bunda eminim, tek biraz vaqıt kerek. Ne yapmalımız?Büyük nesilimizniñ laqırdı tilini yazıp almaq kerekmiz. Olarnıñ çoqusınıñ tili rusçadan, türkçrden, ya da özbekçeden alınma sözlernen tolu degildir», – dep qayd etti Cemilev.
Onıñ aytqanına köre, çoqça yazıp almaq kerek: gece – kündüz, saatlernen yazmaq kerek.
«Emin oluñız, bu materialda, pek çoq qıymetli şey tapmaq mümkün olur. Amma er bir yazılğan adamnıñ adını, soy adını, doğğan yerini ve vaqıtını belirlemek kerek olacaq ve er birini bir yerge toplamaq kerek olacaq. Men bellesem, öyle bir vaqıt kelir ki, bu malümatlar, tilimizni, canlandırmağa ve zenginleştirmege imkân berir», – dep ayttı Suleyman Cemilev.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Yüz ulu qırımtatarını aytacaq olsa edik, Osmanlı imperatorlığınıñ soñki sadrazmı ya da büyük veziri Ahmet Tevfik paşa olarnıñ arasında soñki yerni almaz edi. O, tarihta daiy diplomat ve usta siyasetçi olaraq izini qaldırdı. 1908 senesinden başlap Ahmet Tevfik paşa Porta nazirler şurasında dört kere yolbaşçılıq yapqan edi.
Qırım hanlığı ve Qırım tarihınıñ saifeleri – Qırım.Aqiqat leyhasında, Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» video bloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Life-in-turkey saytından resimler, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.


text:
Kremlniñ qırımlı mabüsleri yazğan eserler «Qırım inciri» ekinci edebiyat yarışı finalistleriniñ qısqa cedveline kirdi. Yarış teşkilâtçılarınıñ malümatına köre, eserlerniñ müellifleri vatandaş jurnalisti, «Qırım birdemliginiñ» faali Osman Arifmemetov ve «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ola.
«Qırım incirinde» iştirak etmek içün kimler daa eserlerini yolladı? 2019 senesi yarış nasıl keçecek? Yarışta nasıl ğalebe qazanmaq mümkün? Bu ve diger suallerge Qırım.Aqiqat Radiosınıñ studiyasında «Qırım, sabalar hayır» tok-şousında Kyivdeki «Qırım eviniñ» program müdiri Alim Aliyev cevap bere.
– Öz eserlerini yarışqa yollağan insanlar tecribeli şairlermi?
Yarış endi halq seviyesine keldiAlim Aliyev
– Jüriniñ er bir azası şifrlengen işni aldı. Mence, tarafsızlıq olması içün bu müim bir şey. Şifrlernen oğraşqanda pek farqlı insanlar işlerini yollağanını kördik. Meselâ, Bağçasaray rayonınıñ köylerinden, Sudaqta. Menim, yarışnıñ teşkilâtçısı, içün bu pek müim. Yarış endi halq seviyesine keldi. Tek milliy degil, Ukraina tışına da çıqa. Bunıñ delili – Ürdün ve Türkiyeden kelgen eserler. Öz eserlerini belli ukrain ve qırımtatar şairleri de yolladı. Bir qısmı qısqa cedvelge bile kirmedi. Metinlerniñ keyfiyeti arta, demek. Mevzular keçken senege baqqanda daa çoq.
– Ğalipler ne vaqıt belli olacaq?
– Ğaliplerni mukâfatlandıruv merasimi dekabrniñ 13-nde «Ses qaydı evinde» keçirilecek. Ğalipler mukâfatlandırılacaq, ve – bugün ilk sefer aytam – qırımtatar halqınıñ tarihında bestekâr Usein Bekirovnıñ eserleri esasında yazılğan fortepiano içün simfonik kontsert olacaq.
– Mevzular çeşit oldı, dep aytasıñız. Ne manada?
Qırım añlavını kenişletken pek meraqlı metinler yaratamızAlim Aliyev
– Aqlımda qalğan işlerden biri 20-nci yıllarnıñ Qırımı, açlıq ve insanlar üzerinde yapılğan deñevler aqqında metin edi. Bu deñevlerni yapqan professor Pavlov (İvan Pavlov – QA) aqqında. Ya da 60-ıncı yılları Qırımğa ilk qaytqan qırımtatarları aqqında. Böyle ikâyeler de bar. Bu eki taraflama bir şey dep tüşünem: pek farqlı şeylerge dalamız. Qırım añlavını kenişletken pek meraqlı metinler yaratamız.
– Biografik eserlermi?
– Anda pek farqlı soyları bar. Nesirni aytsaq, povest, ikâyeler oldı. Bediiy uyduruvlar bar, olıp keçken adise-vaqialarğa esaslanğanlar da bar.
– Keçken yarışlardan soñ kitap çıqarğan ediñiz. Bu sefer de olacaqmı?
Bir kitap olmaycaq, dep tüşünem. Bala işleri çoq keldi. Belki, bölmege tırışacaqmız: şiiriyet ve nesir bir kitap olacaq, bala işleri – daa bir kitap. Amma bu endi 2020 senesi olacaq.
– Bunı balalar yazdımı ya da balalar içün eserler yazıldı?
– Balalar içün. Ukrain, qırımtatar tillerinde masallar. Tercimeler de bar. Ukrain yazıcıları ve şairleriniñ tercimeleri peyda ola. Serğiy Jadan, Yuriy İzdrık, Lina Kostenkonı tercime etkenler. Bu metinler qırımtatar köntekstinde ukrain edebiyatını añlamaq içün kerek. Bu medeniyetler arasında keçişmeler, dialog, keçken 20 yıl devamında bizge bu yetmegen edi.
– Bunı esas Ukraina ve yarımada arasında «köpürçik» dep adlandırmaq mümkünmi?
Ne içündir laf etmegen keniş mevzularımıznı alacaqmızAlim Aliyev
– Elbet. Şunıñ içün, meselâ, cenk ve barışıq aqqında tarihiy ikâyelerde aytacaqmız. Bizni ne ayıra? Tarihta bizni ne birleştire? Biz edebiyatta yasaqlanğan mevzular aqqında laf etecekmiz: seks, sögünç mevzuları aqqında. Apishaneden kelgen edebiyat aqqında belli dissidentlernen laf etecekmiz. Qırım hanlığınıñ edebiyatı aqqında laf etecekmiz. Laf etmegen keniş mevzularımıznı alacaqmız.
– Kremlniñ qırımlı mabüsleri Osman Arifmemetov ve Server Mustafayevniñ eserleri finalistlerniñ qısqa cedveline kirdi. Olarnıñ işleri ne aqta?
– Bu eki metin farqlı kategoriyada. Server Mustafayevniñ şiiriyeti – kim olğanımıznen bağlı: içimizge baqayıq, ananelerimizge, qırımtatarı, musulman olğanımızğa. Osman Arifmemetovnıñ metni ise – nesir ve oña tintüvnen nasıl kelgenler, apishanege nasıl oğrağanınen bağlı. Metinlerni bizge advokatlarnıñ yardımınen bergenler. Bu bizge pek tesir etti. Böyle metinlerniñ kelmesi bizim içün pek müim. Olar ğalip olacaq kibi bir şey yoq, amma finalğa işler obyektiv şekilde keçti.
– Jüri böyle metin körgende ve yanında, meselâ, tabiat aqqında yarış işi olsa, manalarnıñ farqı is etilemi?
Er bir metinge beş kategoriyağa köre qıymet kesileAlim Aliyev
– Er bir metinge beş kategoriyağa köre qıymet kesile. Metinniñ harizması, qaidelerge köre yazılışı, ukrain ve qırımtatar tilleriniñ qaidelerine riayet etmesi, metinniñ terenligi, mevzunıñ yañılığı… Metinni oqup, umumiy baa qoydıq demek degil. Yoq. Er bir kriteriyge köre baa qoyamız, soñra olarnı qoşamız.
– Siyasiy baqışları farqlı olğan insanlar işlerini yollaymı? Qırım Rusiye olğanını tüşüngenler?
– Metinlerde böyle ikâyeler yoq edi. Böyle insanlardan işler keldimi? Bilmeyim. Fikir-baqışlarınen bağlı sualimiz yoq.
– Ya kelse edi?
– Metinge bediiy emiyetke köre qıymet kesile.
Malümat: «Qırım inciri» birinci yazıcı yarışı 2018 senesi yazda başlağan edi. İşler oktâbrniñ 31-ne qadar qabul etildi. Yarışqa bütün Ukrainadan altı nominatsiyada 135 müellifniñ 244 işi keldi: «şiiriyet», «qırımtatar tilinde nesir», «ukrain tilinde nesir», «tercime» ve «qadın baqışı».
(Metinni Artem Laptiyev azırladı)
Katerina Nekreçaya, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ prodüseri, alıp barıcı ve mahsus leyhalarnıñ müellifi


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Sabıq Moskova şeer başı Yuriy Lujkovnıñ ölümi bir daa hatırlattı ki, Rusiyede "rusiyeli Qırım" aqqında 2014 yılda degil aytıp başlağanlar. Bu devletniñ siyasetinde "Rusiyeli Qırım"nıñ mevzusı, 1991 senesiniñ avgust 25-ünden berli bar, o zaman Rusiye prezidenti Boris Yeltsenniñ matbuat kâtibi Pavel Voşçanov, Qırımnı bermege kerekler, dep qomşularına hatırlattı. Ve añlaşıla ki, buni öz teşebbüsinen yapmağan.
Ukraina daima Qırımnen "oğurlı" edi. Sovet Birliginiñ dağılmasından evel - sovet reberligi, öz-özüni ilân etken cumhuriyetler yardımınen suverenitetleştirüvni toqtatmağa tırışqanda - oğurlı edi. Tamam o zaman Turla boyu (Pridnestrovye), Abhazistan, Cenübiy Osetiya çatışmaları peyda oldı...
Ne içün aysa Qırımda çatışma yüz bermedi? Çünki sovet ve rusiye liderleri - Mihail Gorbaçov ve Boris Yeltsinnıñ raqibiyetinden sebep, Moskova RSFSR-nı zayırlaştırmağa istedi, Ukraina SSR-nı degil. Aksine, Kremlge köre, USSR - eñ "loyal" bir cumhuriyet edi, yañı ittifaqdaş devletniñ qurulmasına destek kibi körüne edi.
Qırımnen ise endi Yeltsin "oğraşıp" başladı, 1994 yılda, muhtar cumhuriyetniñ prezidenti vazifesine rusiye tarafdarı olğan Yuriy Meşkov saylanğanda, Qırımnıñ devletten çıquvı mahsus operatsiyası başlandı. Belli ki, Meşkovnıñ saylavlarda ğalebesi tek onıñ şahsiy yeñişi degil edi, bu, yarımadanıñ bütün rusiyeli küçleriniñ yeñişi edi. Yoq, em de rusiye tarafdarları olğan degil - rusiye küçleriniñ! Qırım prezidentiniñ memuriyet başı, ükümet başı, nazirler - olarnıñ er kesi Moskovadan kelgen edi. Qırım vaqtı da - Meşkovnıñ emrinen - Moskova vaqtına deñiştirilgen edi.
Kuçmanıñ prezidentliginiñ ilk aylarında Qırım ayırılmasınen vaziyetni kerginleştirmek - elbetteki Kremlge elverişli degil edi
Ukraina kene "oğurlı" edi, çünki Meşkovnı prezident olaraq 1994 senesi yanvar 30-ında sayladılar, 1994 senesi iyül 10-unda ise, Boris Yeltsin ve o vaqıttaki Rusiye baş naziri Viktor Çernomırdin tarafından desteklengen Leonid Kuçma, Ukraina prezidenti olaraq saylanıldı. Kuçmanıñ prezidentliginiñ ilk aylarında Qırım ayırılmasınen vaziyetni kerginleştirmek - elbetteki Kremlge elverişli degil edi. Ve Ukrainağa açıq separatist rejiminiñ yoq etmesinen keder etmediler. Böyleliknen, Qırım, "Kreml" mevzusından, "ekinci eşelon" siyasetçileriniñ, yani akimiyeti daa olmağan, amma onı pek istegenler içün karyera süjetine çevirildi.
Lujkov, yalıñız Viktor Yuşçenkonıñ vaqtında itibaradan tüşti, Leonid Kuçmanıñ devrinde ise onıñ Qırım leyhaları - ep bir kercekleşmeycek bir saçma kibi qabul etile edi
Yuriy Lujkov siyasetçilerniñ eñ parlaq soylarından edi, amma, elbette, başqaları da oldı. Rusiye cemiyeti, Qırım ve, hususan, Aqyar mevzusında spekulâtsiyalarnı er vaqıt begenip qabul ete edi. Lujkov, yalıñız Viktor Yuşçenkonıñ vaqtında itibaradan tüşti, Leonid Kuçmanıñ devrinde ise onıñ Qırım leyhaları - ep bir kercekleşmeycek bir saçma kibi qabul etile edi. Çünki "biz arqadaşlarmız da", nasıl Qırım!
Rusiyede ise Lujkovnı başqa sebepler ile biraz hucur dep saya ediler. Ebet, ruisyelilerniñ çoqusı onıñ "rus Aqyarı" ve "rusiyeli Qırımı" tasavurlarınen razı edi. Amma Ukrainanı da olar, nasıldır bir vaqtınca, tesadüfiy şey kibi köre edi. Ayrı devlet degil, sadece, Rusiye kibi, SNG parçası. Ve Ukraina - başqa bir devlet olğanını añlamaq içün, yıllar degil, onlarce yıllar ketti. Amma rusiyelilerniñ çoqusı alâ daa buña inanmay.
Amma 2014 senesi Vladimir Putin Qırım ilhaqı aqqında qararnı alğanda, o, rusiye cemaat fikriniñ desteginde şübelenmey edi. Vatandaşlarınıñ çöqusınıñ fikrince Putin, mantıqlı surette areket ete edi: Ukrainanı "amerikanlar zapt etti", iç olmadan Qırımnı ve, elbette ki, Aqyarnı qurtarmaq kerek.
Ebet, Qırımda rusiye şovinizmniñ urluqlarını Putin ya da Lujkov sepmedi. Amma qabul etmek kerek ki, olar kibi siyasetçiler, bu urluqlar Qırımda ve Rusiyede össin dep, yıllarce davrana edi, böylece, "Qırım bizim" olğanında kimseniñ şübesi olmamaq kerek edi.
Ukrainada ise, bu israrlı ve edinip yapılğan işni körmemezlikke ura ediler.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Vitaliy Portnikov, Kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi