text:
İllä dä mägär, bezneñ xalıq zurlap bäyräm itärgä öyrände. Uzğan atna axırında finans ministrlığı Rusiädä şuşı tarmaqnıñ oyıştırıluına 200 yıl tulunı bäyräm itte. Tantanalı mäclestä finans xezmätkärläre, aqçanı köräk belän köräp, çümeç häm qalaq belän taratuçılar qatnaştı. Aqça tabu küplekne yaratsa, anı bülü öçen xalıqnıñ azraq buluı qulay. Şuşı qağidägä yaraşlı räweştä finansistlar bäyräme tınıç häm eşlekle şartlarda ütte. Soñğı yıllarda Röstäm Miñnexanov citäkçelegendä finansistlar komandasınıñ Tatarstan iqtisadında zur rol' uynawına iğtibar ittelär.
Comğa xäbärendä äytelgänçä, Eçke eşlär ministrlığınıñ 200 yıllığı küpkä tantanalıraq ütte. İrek mäydanında militsiä xezmätkärläre rayon, şähär, respublika citäkçeläre cıyıldı. Militsiä xezmätkärläre törle texnika häm cihazlar belän üzläreneñ qüäten kürsättelär. Tantanalı mitingta prezident Mintimer Şäymiev, Eçke eşlär ministrı Äsğät Safarov, şulay uq Mäskäwdän Rusiä Eçke eşlär ministrlığı wäkile çığış yasadılar.


c: text/html

text:
Qıtay ikençe tapqır ğälämgä keşe cibärde
Qıtay ğälämgä ikençe tapqır ğälämçelär cibärde. İke keşelek ğäläm karabı çärşämbe irtäsendä Gobi çülendäge nığıtmadan kütärelde. 2003 yılda bulğan berençe säfärdä Yang Liwei ğälämdä 21 säğät ütkärsä, bu ikençe säfär 5 kön däwam itäçäk.
Qıtay premier-ministrı Wen Jiabao monı zur uñış dip bäyäläde häm bar qatnaşuçılarğa qotlaw citkerde.
Qıtay armiäse polkovnikları Fei Junlong belän Nie Haisheng 5 kön buyına ğälämdä törle eksperimentlar başqaraçaq dielä, läkin nindi ikäne äytelmi.
Qıtaylılar öçen säfärneñ üze möhim, bu alarnıñ ğälämgä ikençe tapqır keşe cibärüe, milli ğorurlıq bilgese, di London universitetınıñ Ğäläm laboratoriäse xezmätkäre Andrew Coates:
"Qıtaynıñ ğäläm programması tulısınça üzeneke, ul anıñ texnik mömkinlegen kürsätä, häm milli ğorurlıq öçen zur säbäp."
Shenzhou-6 karabı ike bülmädän tora. Taikonavtlar besennän ikençesenä skafandrsız küçep yöri alaçaq. Qaytu cihazı ayırılğannan soñ, yäşäw häm eksperimentar başqaru urını bulğan ikençe bülmä ğälämdä qalaçaq häm kiläçäktä keçkenä genä ğäläm stansiäse wazifasın ütiäçäk. Aña totaşu texnologiäsen dä Qıtay üze başqarırğa cıyına.
Qıtaynıñ ğäläm programması citäkçese Wang Yonghzi süzlärençä, kiläçäktä açıq ğälämgä çığu häm daimi ğäläm laboratoriäse buldıru da qaralğan. Tik bu eşlär Rusiä häm Quşma Ştatlar tarafınnan inde 40 yıl elek başqarılğan. Ni öçen Qıtay monı qabatlarğa teli? Andrew Coates däwam itä:
"Älegä qädär Rusiä belän Quşma Ştatlar ğına ğälämgä keşe çığara ala ide. Qıtay da şunı uq qabatlap bu däräcäle klubqa kerergä teli. Moña zur aqçalar totıla. Läkin bu bar dönyağa Qıtaynıñ texnik mömkinleklären kürsätä."
Xäyer, räsmi Pekin Cir orbitasında ğına qalırğa cıyınmıy. 2007 yılğa Ay tiräli iärçen cibärü, 2010 yılğa Ayğa maxsus cihaz töşerü, 2020 yılğa Aynıñ tufraq ürnäklären qaytaru öçen ayırım programmalar qaralğan. Ayğa keşe cibärü turında älegä äytelmi, ämmä tora bara andıy teläk tä tuarğa mömkin. Quşma Ştatlar Ayğa keşe cibärüne 2018 yılğa çamalıy. Amerikan prezidentı George Bush süzlärençä, Ay säfäre Mars häm başqa planetalarğa oçu aldınnan äzerlek säfäre bulaçaq.
-Ali Gilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fäwziä Bäyrämova: «Monnan meñ yıl elek tä, yöz yıl elek tä, yäğni, patşa zamannarında da, üzläre telägänçä yäşäp yatqan tatarlar bügen, XXI ğasırda betülärenä taba baralar. Awıl xalqı belän klubta oçraşıp söyläşkännän soñ, bez monı tağı da açığraq añladıq, millätneñ faciğäsen üz küzlärebez belän kürdek… menä alar salqın, şıqsız klubta bezneñ qarşığa tezelep utırğannar… Qaysı ayaqsız, qaysı qulsız, telsez häm küzsez… Monı kürep bezneñ cannarıbız yıladı.» Tatarstan yäşläre
Bu atnalarda bäyrämneñ elekke yıllarda niçek ütkärelgäne, xäzerge kimçelekle häm östenlekle yaqları turında yazmalar küp buldı. Mäsälän, Tatarstan yäşläre gäzitendä Saban tuyında millätkä xas bulmağan sport yarışların ütkärmäskä, anı tatarça ğına uzdırırğa digän ruxtağı külämle yazma dönya kürgän ide. Başqa gäzitlärdä dä Saban tuyında xämer satmasqa, bäygelärdä sport ostaların ğına tügel, ä ğadi keşelärne dä kübräk qatnaştırırğa, digän süzlär dä äytelde.
Mädäni comğa atnalığında Märdi Rafikov üzeneñ «Saban tuyı - igençe bäyräme ul» digän yazmasında igençe bäyräme ber kön belän genä çiklänmäsen, alar da aralaşın, ber-bereneñ bäyrämen kürsen, digän fiker äytä. Milli bäyrämgä milli tösmerlär qaytartu turında yazuçılar küp bulsa, Saban tuyına dini küzlektän qarağannarı yuq ide äle.
Mädäni comğa atnalığına «Päyğämbärebez dä bil alışqan» digän yazma basılıp çıqtı. Anıñ avtorı Tatarstannıñ baş möxtäsibe Cälil xäzrät Fazlıyev päyğämbärneñ süzlären kiterep, Saban tuyınıñ din tarafınnan xuplanğan bäyräm ikänen isbatlıy. Päyğämbärebez Möxämmät Mostafa sallälaxu ğäläyhi wä salläm üz qul astındağı ölkälärdä dalağa çığıp, törle sport yarışları, küñel açular oyıştırırğa quşa torğan bulğan ikän. Saban tuyınıñ ähämiäte turında Cälil xäzrät Fazlıyev bolay yaza:
Saban tuyı bezneñ milli xislärebezne yañarta, tuğan-tumaçalar, yäştäşlär belän oçraştıra, balalarıbızda citezlek, köçle bulu sıyfatın tärbiäli. Päyğämbärebez dä köräşkän, at häm döyä çabışlarına qatnaşqan, balalarnı yarıştırıp, uynarğa yaratqan, berençe kilgännärgä büläklär birä torğan bulğan. Päyğämbärebezneñ anabız Ğäyşä belän yarışuı da bilgele. Bersendä Päyğämbärebez berençe kilgän, bersendä - Ğäyşä. Şunnan soñ Rasulebez: "Bergä ber buldı", - digän. Döyälär çabışında Päyğämbärebezneñ döyäsen ğadi ber keşeneñ döyäse uzğaç, möselmannar bik qayğırışqan. Ämma päyğämbärebez üzeneñ yarış näticäläre belän qänäğät buluın, borçılırğa urın yuq ikänen beldergän häm äytkän: "Allahı söyekle qolların däräcälären kütärep tä, töşerep tä sınıy", - digän. Monıñ belän Päyğämbärebez yarışlarda ciñü üzmaqsat tügel, ä qatnaşunıñ ähämiätle buluın iskärtkän.
Ul şulay uq büläklär cıyu mäsäläsenä dä tuqtala. "Suıtqıç, maşina birgän ximayaçılarnıñ eşen genä tügel, yäş kilenneñ küz yawın alırlıq sölgesen, yäş qızlarnıñ qul yawlıqların zurlap, bar xalıqqa kürsätergä kiräk", - di ul. Bu oçraqta, kiläse yıl Saban tuyına büläklärgä qıtlıq bulmas, digän fiker dä äytä Cälil xäzrät Fazlıyev.
Watanım Tatarstan gäzite yıraqtağı milläşlärebez yazmışı häm ğöref-ğädätlärneñ saqlanu mäs’äläsen däwam itterep, «Yörägemdä ärni ber yara ...» dip isemlängän häm Magnitogorskiy tatarları turındağı yazmanı bastırdı. Bu şähärdä 28 meñ tatar ğömer kiçerä ikän. «Bezneñ yaqlardan sörelgän mulla, «kulak»larnıñ balaları, onıqları üzara aralaşıp, dini bäyrämnärne zurlap bilgeläp, tatar-başqort artistları konsertlarına küpläp yörep, matur mul tormışta yäşilär. Tik, tik....» dip başlanıp kitä Möslimä Şäfiqnıñ yazması. Bu yazmanıñ üzägendä keşe yazmışı, ä tögälräk äytkändä Mädxiä abıstaynıñ ğömere turında xikäyä yata. Mädxiä abıstay, Saba rayonınıñ Kildebäk awıllıñnan çıqqan, ätise mulla bulu säbäple, 30nçı yıllarda anıñ böten ğailäse sörgengä cibärelä. Baraklarda yäşäp, aşawğa citmäwdän küp kenä tuğannar ülä, ul üze dä çaq qına isän qala. Xäyerçelekne dä, açlıqnı da kürgän, suğış mixnätlären dä kiçergän, suğıştan soñğı yıllarda da ilne torğızuda qatnaşqan. Ul ozaq yıllar buyı mäktäptä eşlägän, belem alğan, mäktäp citäkçese dä bulğan, dan qazanğan. Xäzer ul din turında belem tarata, Magnitorgorskiy mäxälläseneñ xörmätle abıstayı bulıp tora. Yörägendäge yara itep ul, tuğan yaqların sağınuın äytä. «Bu minem mäñgelek yöräk yarası», - dip söylägän ul gäzit xäbärçesenä. İnde nihayät 1994 yılda ul awılına qaytu bäxetenä ireşkän. Anda ul äbi-babalar qäberenä zıyärät qılğan, qayınnarnı, ülän-çäçäklärne qoçıp yılağan ikän. Gäzit xäbärçese, üz yazmasın: "...tuğan cirennän özelgän, mädäniätennän mäxrüm itelgän xalıq häm anıñ kiläçäk buyın öçen kiräkle, iñ ütemle mäktäp - şuşı abıstaylarıbız ul" - digän süzlär belän tämamlıy.
Şähri Qazan gäziteneñ «İlhamiät» quşımtasında Xämzä Bädertdinovnıñ yazmasında da şul uq dönya buylap sibelgän tatarlar turında süz bara. Üzeneñ «Tatarstan kiñlegenä sıymawçı tatarlıq» digän mäqäläsendä ul çittäge millättäşlärebezneñ Tatarstanğa bulğan ömetläre häm respublikanıñ alarğa mönäsäbäte turında yaza. Xämzä Bädertdinov töp iğtibarnı tatar ğalimnärenä birä. "Bezneñ borınğı, mäğrifätle, sälätle, läkin elek tä, xäzer dä qıyırsıtılğan tatar xalqınıñ kemnäre genä yuq!" digän fikerne alıp, avtor, çittäge bilgele keşelärne Tatarstanğa dokumental oçerklarda, taswirlamalarda canlandırıp qaytarırğa küptän waqıt, digän teläk belderä. Ul şulay uq, çittä yäşäwçe danlıqlı millättäşlärebezgä Watannarına qaytırğa mömkinlek tudırırğa, yäki çittäge ğalimnärne Tatarstan Fännär Akademiäsenä qabul itärgä digän täqdimnär dä kertä.
Çın mäğnäsendä yärdämgä moxtac millättäşlärebez turında bu atnada Tatartsan yäşläre gäzite külämle mäqälä bastırdı. Anıñ avtorı - tanılğan cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämova. Çeläbe ölkäsenä barğan Tatarstan wäkilläre törkemendä ul da bulğan häm anda kürgännären uquçılarğa di citkerergä telägän. Fäwziä Bäyrämovanıñ mäqäläsen uqığannan soñ, fantastik häm qurqınıç romandağı sıman surätlär küz aldına kilep basa. Ämma, ni qızğanıç, ul yazğannar - çınbarlıq.
Belgänegezçä, 1957 yılda «Mayaq» digän yabıq ximik zavodtağı şartlawdan soñ, yaqında urnaşqan tatar awılları zıyan kürä, tirä yaqqa radiatsiä tarala, ağu – yılğağa elägä. Küp keşe ülä, awıru balalar tuya.
Yazma küñelsez ruxta yazılğan. Küzgä kürenmi torğan, ämma yaman şeşlärgä säbäp bulğan radiatsiä Möslim häm Qarabolaq awılların ülemgä taba alıp bara, di ul. Biredä yäşäwçe millättäşlärebezneñ kübese, nurlanış awırularınnan integä, ämma ğäyeplelärne cawapqa tartırğa telägän millättäşlärebezgä çinovniklar häm rayon xakimiätläre salqın bitaraflıq belän cawap birä.
Amerika, Yaponiä häm başqa illärdän tabiplar, keşe xoquqların yaqlawçılar kilep, bu cirlärdä yäşärgä yaramıy, dip äytep kitkännär ikän. Awılğa, çit illärdän, radiatsiäneñ niqädär zıyanlı ikäne turında beleşmälär kilep tora, ämma xalıq haman da üz cirlärendä yäşäwen däwam itä. Çönki alarnıñ barır urınnarı yuq. Awılda zäğif aqıllı, ğärip balalar artqannan arta. Awıldağı oyışmalar taralıp betä yazğan, xalıqqa eş yuq.
Möslim häm Tatar Qarabolağı awılları zamanında zur, xälle awıllar bulğan. Räsmi mäğlümatlarğa qarağanda, 16 ğasırda alar köçläp çuqındırudan qaçıp, Kama aryağınnan biregä kilep urnaşa. Awıl zamanında öyäz üzäge bulğan häm Perm gubernasına kergän. Ul waqıtta Qarabolaqta 4 mäçet bula, 1717 yılda salınğan mäçet, beraz siplänsä dä, haman da qullanıla. Läkin xäzerge xällärne borınğıdağılar belän çağıştırıp bulmıy. Elek Tatar Qarabolağı awılında 2600 keşe yäşägän, xäzer 600... Awılda 8 zirat, barısı da tulı. Awılnıñ sırxawxanäse dä, militsiäse dä, xakimiäyäte dä yuq. Menä mäqälädän bez özek:
Monnan meñ yıl elek tä, yöz yıl elek, yäğni, patşa zamannarında da üzläre telägänçä yäşäp yatqan tatarlar bügen, XXI ğasırda, betülärenä taba baralar. Awıl xalqı belän klubta oçraşıp söyläşkännän soñ, bez monı tağı da açığraq añladıq, millätneñ faciğäsen üz küzlärebez belän kürdek… menä alar salqın, şıqsız klubta bezneñ qarşığa tezelep utırğannar… Qaysı ayaqsız, qaysı qulsız, telsez häm küzsez… Monı kürep bezneñ cannarıbız yıladı. Torıp basqan bere näselennän, ğailäsennän kemnär ülep betüen söyli, isännär öçen soñğı yärdäm sorıy…
Fäwziä xanım, şuşında yäşäwçe millättäşlärebezneñ moñ -zarların tükmi-çäçmi Tatarstanğa alıp qaytıp citkergän. Tatarstan delegatsiäse, meñ çaqrımlı yul ütep, millättäşlärgä yärdäm itü öçen bardı da bit. Xällärneñ awır buluına zar yılağan Fäwziä Bäyrämovanı awıl mullasınıñ qıyar-qiymas qına, tatarça dini kitaplar sorawı tağı da teträndergän. "Millät ,üleme aldınnan da kitap sorıy, dingä, üz ana telenä tartıla. ...Rusiä imperiäse tatarnıñ tänen atom qazanına salıp qaynatsa da, canın, ruxın üterä almağan, yuq, üterä almağan ikän…"- dip soqlana ul.
Mäqälägä näticä yasap ul, millätne saqlap qalu öçen, Rusiäneñ atom-töş programmalarına, bezneñ cirlärne atom, ximik häm biologik qoral saqlaw çüplegenä äyländerügä qarşı köräşergä kiräk, digän belderü yasıy.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Öfölä yılıtıu miźgele başlandı
Pawel Kaçqaewtıñ bıl möräjäğäte xalıqtı tınıslandıra almanı. Öföläge awtomobil tığındarınıñ berehe qapıl qarşılıq aqtsiyahına äylänep kitte. Meñlägän voditel ber yulı signaldarın qabıźıp xaqimittärźeñ yuldarźı yabıuına rizahıźlıq belderźe. Voditeldär äyteüensä, xäźer inde yubileyźı bayram iteügä bäyle käm tigändä meñ keşe bar. Ular yabay voditeldär-eştän qaytıusılar, balaların baqsanan alıusılar. Bögön Respubliqa Xökümätendä Başqortostan menän Räsäy berźämlegeneñ 450 yıllığın oyoştorou qomitetı sirattağı ultırışı ütte. Yubiley saralarınıñ iñ külämlehe 11- -se oqtyabrźä Kongress-xoll binahında uźğarıla. Bında däülät şurahı ultırışı ütäsäk. Başqortostanğa Räsäyźeñ barlıq subekttarı başlıqtarı la kiler, tip kötölä. Oktyabrźeñ 11, 12, 13, 14–e ihä Başqortostanda yal köndäre tip iğlan itelgän. 11-se oqtyabr – Respubliqa könö, ä 12-se oqtyabr - yomala – mosolman donyahı Uraza bayramın bildäläyäsäk. Azatlıq radiohı xäbärsehenä xäbär iteźärensä, räsäy prezidentı Vladimir Putindıñ Öfögä kileüe, ısınlap ta, älegä tiklem bildäheź qala.


text:
Şamil Tarpişçev Rusiäneñ iñ zur tennis turnirın Qazanda ütkärergä täqdim itä
Sişämbe könne Qazan kremlendä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Bötenrusiä tennis assotsiätsiäse prezidentı Şamil Tarpişçev belän oçraştı. Oçraşu waqıtında süz respublikada massaküläm sport törläreneñ xäle, alarnı üsterü, balalar öçen sport mäktäplären açu, tatarstanlılarnı sälämät tormışqa cälep itü çaraları, başqa fizik kultura häm sport problemaları turında bardı. Oçraşuda qatnaşuçılar tarafınnan şaqtıy ğına qızıqlı fikerlär dä äytelde. Mäsälän, Şamil Tarpişçev Tatarstanda tennisnı töp sport töre itü niäten belderde. Şuşı niättän Qazanda zamança tennis üzäge dä tözelergä tieş. Şulay uq ul Kreml Kubogına ütä torğan yarışlarnı 2005 yılda Qazanda ütkärergä täqdim itte. Mintimer Şäymiev belän oçraşudan soñ äytelgän Şamil äfändeneñ süzlärenä qarağanda, Tatarstan prezidentı Tarpişçevnıñ bu fikeren xuplıy ikän.


text:
Osman Öztunç - Karnım Aç
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Karnım Aç
Etiketler : Osman Öztunç - Karnım Aç türkü indir, Osman Öztunç - Karnım Aç türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Karnım Aç mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Karnım Aç türküsü, Karnım Aç sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Karnım Aç bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Bugün Ayın Işığı
Osman Öztunç - Davullar Çalındı
Osman Öztunç - Yılgınlığına İnat
Osman Öztunç - Psikopat Geceler


text:
Üzäk Aziä: Belgeçlär waqıt zonası töşençäse turında bäxäsläşä
25nçe Martta distälägän ildä kön yaqtısınnañ yaxşıraq faydalanu öçen sägat telläre ber säğat alğa küçereläçäk. Bu cäyge könneñ irtänge ber säğateñ alıp kiçkä quşu digän süz. Läkin älege üzgäreşkä küp kenä illär quşılmıy, misal öçen, Üzäk Aziädäge qayber elekke sovet respublikaları häm Äfğanstan.
Şul waqıttan birle barlıq illär häm şul isäptäñ qayber ere ildlärneñ töbäkläre dä, säwdä häm transport säğätlärendä üzläreneñ cirle waqıtların qullana başladı. 1883-nçe yıldağı kileşüdä standart waqıtlarnı bilgeläw öçen Greenwich observatoriäse urnaşqan urın başlangıç noqta dip raslandı. Dönyaküläm bu standart sägat sistemasın qabul itkän illär, waqıtnı bilgelägändä üzlärendäge waqıtnı Greenwich waqıtınnañ niçäder säğätkä alda yaki artta bulıwına qarap eş itä başladı.
Soñraq Könbatış illäre monı tağın da täräqqi itterep, cäyge waqıtqa küçü, yäğni kön yaqtısınnañ kübräk faydalanu täqdime belän çıqtı, ämma bu mäs''älädä inde dönyada ber fikergä kilenmäde.
Yıl eçendä cäyen waqıtnı ber sägat alga, ä qışlarıñ kiregä küçerügä här il dä quşulmıy. Törle waqıt zonalarında bulğan illär belän eş itkändä şunı onıtmasqa kiräk.
Aziä däwlätlärendä qullanılğan waqıtnı täñgälläw ikelätä qatlawlı. Misal öçen İran, Ğiraqnıñ könbatış öleşe belän yartı säğat waqıt ayırmalığına iä, ä ilneñ könçıgışı isä Äfğan kürşesennän ber sägat artta qala. Yäğni waqıt zonaları arasındağı ayırma anda säğätläp tügel, ä yartı säğätläp tä sanala.
Äfğanstan kürşelärennäñ ber sägat alda. Qabüldä töşke 12 bulganda,
Törekmänstan, Üzbäkstan, Tacikstan häm Pakstanda sägat 12 sägat 30 minut bula.
Bu qarşılıqlar nigä çıga soñ? Alar nigezendä ni yata? Bu sorawnı bez Şvedtsiadagı Yefäk yulı tikşärüläreneñ xäzerge başlıgı Niklas Swanstormnan soradıq. Anıñ äytüenä qaraganda, qaysıber illär sägatlärne üzençä bilgeläwen üz bäysezlekäreneñ ber işaräse itep kürsätü tırışlıgı säbäple däwam itä.
Bu säyäse ber mäsälä. Bu ayırmalar belän üz milli ayırmannı, üz milli bäysezlegeñne çagıldırırga teliseñ. Bolarga ber misal - Nepal, anda Hindstan belän barı tik 15 minutlıq qına ayırma bar. Säyäsi yağın qaramağanda, bu bik kölke xäl. Ägärdä bütän ber ilgä bik yaqın ikänseñ, qaraşlar da oxşaş bulsa, barıber üzenne ayırım bilgeläwdä başqa üzençäleklär dä tabıp bula. Häm waqıt zonası mäsäläse şundıy üzençäleklärneñ berse.
Elekke sovet illäre isä, sägat täñgälläştürüne ber dä ğamälgä kertmägän illär. Uzbäkstan, Törekmänstan häm Taciqstan - bolar barsı da Greenwich waqıtındañ 5 sägat alda, ä Qırgzstan belän isä ayırma 6 sägat. Qazaqstan üze ayırım 3 waqıt zonasına bülengän.
Genevadagı Üzäk Aziä illäre belän säwdä itüdä irekle kiñäşçe Hooman Peimani süzlärenä qaraganda, Üzäk Aziä illäreneñ ayırım waqıtlarda buluwı säyäse tügel, ä geografik säbäblär arqasında ikän:
Elekke sovet illäre Rusiädäñ ayırım bulası kilä, bu xäqiqät häm monıñda üzençä säyäsi säbäbläre bula ala. Alarnıñ cäyge waqıtnı kire qağuı da bälkem şunıñ belän añlatıladır, di belgeçlär. Ğomumän, cäyge waqıt iqtisadi yaqtan üzen aqlasa da, ğadi xalıq tormışında zur mäğäqätlär çığara. Bıyıl, misal öçen, Quşma Ştatlar cäyge waqıtqa irtäräk, ike atna elek ük küçte. Yewropada isä, şul isäptän Tatarstan wä Başqortstanda da monı bu yäkşämbegä qarşı töndä genä eşliäçäklär. Yäğni ike atna buyı Amerika belän Yewropa arasındağı waqıt ayırmalıqları, ğädätigä qarağanda ber säğätkä kimräk buldı.
M.K.


text:
AQŞ Ğıraqta qıyın wazğiättä, anı xäl qıla aluı şikle
Ğıraqtağı AQŞ administratsiäse moña çaqlı bulmağan qıyınlıqlar aldında tora. Alar arasında Ğıraq totqınnarınıñ cäberlänüen kürsätkän foto-räsemnär säbäple tuğan krizis belän eş itü häm Muqtada al-Sadr köçlärenä qarşı köräşü in qıyınlardan sanala.
Audio
"Min Afğanistanğa qarıym häm anda azat itelgän 25 milion keşe küräm, xatın-qızlar tauış birä häm tabipqa kitä alalar. Min Ğıraqqa qarıym häm anda da här närsä uñay tämamlanır dip ömet itäm häm ışanam."
Ğıraqta April ayı AQŞ xärbiläre öçen iñ küp qorabanğa säbäp bulğan ay buldı. Fallujahda AQŞ köçläre bäreleşlärne tuqtatuğa häm anı Ğıraqlı citäklägän iminlek köçläre kontrolenä birügä ireştelär. Läkin, ğısyançılar äle dä auır qoralların tapğırmağanar häm AQŞ generalı Conway qoralsızlandıru eşe mäñgelekkä dävam itä almıy dip kisätte. Şähär äle dä AQŞ xärbiläreneñ nindider däräcädä qamauında tora. Karbalada amerikannar radikal şiğıy ruxanise Muqtada al-Sadr köçlärenä qarşı suğışa. Soñğı könnärdä Mahdi armiäse dip atalğan al-Sadr köçläre belän Nacaf, Basra häm xätta Bagdatta da böreleşergä turı kilde. Al Sadr kiçä Nacafta xäbärçelär belän oçraşqanda , yuğarı däräcädge Şiğıy citäkçeläre quşqan xäldä militsiäsen qralsızlandıraçağın , yuqsa qarşılıq kürsätüne dävam itteräçägen belderde.
Audio
"Mahdi armiäsen taratu dini xakimdarlardan bäyle. Ägär dä alar Mahdi armiäsen taratu öçen färman çığarsalar , bez anı taratırbız. Yuqsa ul ilne häm anıñ izgelegen saqlau öçen köräşen dävam itteräçäk . Mahdi armiäse nindider bülgälänüne buldırırğa tırışqan nidider ber partiäneñ taraftarı tügel."
Ğıraqta suverenlıqnı Ğıraqlılarğa tapşıru öçen altı atna vaqıt qaldı. Şuşı xökümät niçek tüzeläçäk häm ul kemnärdän toraçaq digän mäsäläneñ äle xäl itelmägän buluı da, vazğiätne qatmarlandıra. BMOsınıñ mäxsus väkile Loxdar Brahimi BMOsı tarafınnan bilgelängän ekspertlär xökümäten tözüne täqdim itä. Läkin, täsiren yuğaltudan qurıqqan qayber Ğıraq citäkçeläre moña qaşılıq kürsätälär. Ber ük vaqıtta Washington da iminlek bulmauı säbäple, Ğıraqlılarğa tulı suverenlıq tapşırılmayaçaq dip işarä itte. Qısqası, Washington Ğıraqta qıyın xäldä qaldı. Ul altı atnadan soñ xakmiätne tulısınça tapşırsa, anda stabillekneñ bulmauı säbäple, vatandaşlar suğışı qabınıp kitäçäk. Anda toruın dävam itsä, Ğıraqta ğına tügel, ä büten regionda anti-amerikanizm köçäyäcäk. Qayber analizçılar äytkänçä , Washongtonnıñ Ğıraqtağı xäzerge problemmaları, anıñ Ğıraqqa intervensiä yasauı belän xata eşlägänen kürsätä.
Färit İdelle, Praga .


text:
Atawılla Bayazitovqa 160 yäş
Ütkän comğada Peterburg tatar mädäniäte, mäğrifäteneñ üseşenä çiksez öleş kertkän kürenekle şäxes Atawılla Bayazitovnıñ 160 yıllığın bilgeläp ütte. Yubiley kiçäse Peterburg milli mädäniätlär yortında uzdı Anda millättäşlärebez genä tügel, başqa millät keşeläre dä qatnaştı. Kilgän xalıqnı Atawılla Bayazitov, ul nigez salğan "Nur"gäzitenä bağışlanğan fotokürgäzmä häm dokumental'' fil''m kötä ide.
Tışqı eşlär ministrlıysında tärceman häm xärbi axun bulıp eşläwçe Atawılla Bayazitov 1905 yılda tatar telendä gäzit çığarırğa röxsät ala..Röxsät digäç tä , anı alu bik ciñeldän bulmıy.. Axun Bayazitov aña 15 yıllap ğömeren sarıf itä.. İske stil'' belän 2, xäzerge stil'' buyınça 15 sentäberdä "Nur" isemle berençe tatar gäzite Peterburgta dönya kürä. .Başta Peterburg öçen genä, Peterburg yañalıqların ğına yaqtırtırğa tieş bulğan gäzit tora -bara gomumrusiä gäzitenä äylänä. "Nur" ürnägendä başqa şähärlärdä dä törle isemdäge basmalar näşer itelä başlıy . Atawılla Bayazitovnıñ wafatınnan soñ, 1911 yıldan başlap, anıñ eşen ulı Safa däwam itä ."Nur"1914 yılğa qädär daimi çığıp tora , annan soñ yabıla Şulay bulsa da berençe tatar gäzite tatar , möselman dönyasında äytep betergesez ez qaldıra"
.Ä inde yañadan tuuı belän "Nur"gäzite Älfinur xanım Ğafurovaga burıçlı.1990 yılda Älfinur xanım şähärdä berençelärdän bulıp milli gäzit "Nur"nı çığara başlıy.
"Liga natsiy "isemle ictimaği oyışmanıñ räise Ğamzat Sokiev söyli “Tatar xalqına bügen Atawlla Bayazitovqa tiñ bulırday almaşçılar telim. Repressiälär waqıtında yuqqa çıqqan batırlarığız turında kübräk yazığız, alarnıñ isemnären xalıq belergä tieş.”
“Tatar xalqına bügen Atawlla Bayazitovqa tiñ bulırday almaşçılar telim. Repressiälär waqıtında yuqqa çıqqan batırlarığız turında kübräk yazığız, alarnıñ isemnären xalıq belergä tieş.”Ägär axun Bayazitov berençe tatar gäzite "Nur"ğa ğına nigez salğan bulsa da, ul tarixqa mäñgelekkä kerep qalğan bulır ide. Ä bit ul äle Peterburg tatarları, möselmannarına gibadätxanä, ğomumän Peterburg xalqına iskitkeç arxitektura ürnäge -_Cämiğ mäçeten tözetkän keşe dä. Kiçädä bu turıda mäçetebezneñ imam xatibı Cäfir xäzrät Ponçaev täfsilläp söyläde.(audioda )
Atawlla Bayazitovnıñ xezmätlären patşa xökümäte dä çiksez bäyälägän, cämäğätçelek tä Axunnı soñğı yulğa böten şähär ozatqan :zavod, fabrikalar gudogı belän.Tarix fännäre doktorı,Milli mädäniätlär yortınıñ "Petropol''"fänni berläşmäse citäkçese Tamara Smirnova: ul tatarlar, möselmannar öçen genä tügel, böten şähär öçen eşläde.Tarix anıñ Peterburg mäğrifätçese genä dä tügel, ä gomumrusiä masştabındağı şäxes ikänen isbat itte. Anıñ eşçänlege xalıqlarnı, alarnıñ mädäniätlären ber bersenä yaqınaytqan. Bügenge "Nur" da şul eşçänlekne däwam itä)
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Könbatış matbuğatı Rusiäneñ Kosovo mäsäläsenä mönäsäbäte turında
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov sişämbe könne Serbiädän bäysezlekkä omtıluçı Kosovo mäsäläse çişeleşe Serbiäne dä Kosovonı da qänäğätländererlek bulırğa tieş dip belderde. Bu atnada şulay uq Serbiä premyer ministrı Vojislav Kostunitsa Rusiä prezidentı Vladimir Putin Belgrad riza bulmasa Rusiä BMO İminlek Şurasında Kosovonıñ bäysezlegen xuplamıyaçaq dip äytte dide.
Gazeta Putinnıñ usğan sintäber ayında Rusiä BMOnıñ Kosovodağı wäkile Martti Ahtisaari täqdim itkän plan belän kileşmäsä aña İminlek Şurasında veto salu mömkinlege turında äytkän süzlären iskä töşerä.
Ahtisaari üz planın bu yäkşämbedä ütäçäk ğömümi saylawlardan soñ täqdim itärgä cıyına.
Ahtisaari planı Kosovoğa Yewropa Berlege citäkçelegendäge bäysezlek täqdim itär dip kötelä. BMO İminlek Şurasında Rusiäneñ pozitsiäse bik möhim bulaçaq. Koştunitsa äytüençä Rusiä prezidentı çişeleşneñ territorial berbötenlek prisnibına nigezlänergä tieşlegenä basım yasağan dip yaza Britaniäneñ bik abruylı basması Financial Times.
İrlandiäneñ İrish Times gazetı Serbiä räsmiläreneñ tağın ber märtäbä BMOnı Kosovo yazmışı turında täğäyen qarar qabul itüne kiçekterergä çaqıruı turında yaza.
Mäskäwneñ pozitsiäse anı küpçelek xalqın albannar täşkil itkän Kosovonıñ küzätü astındağı bäysezlegen yaqlawçı Waşington häm Yewropa Berlege belän qarşılıqqa quya dielä anda.
Gazeta 1999 yılda Serb köçläreneñ Kosovo albannarın qanlı räweştä bastıruına çik quyğan NATO bombalawlarınnan birle Serbiäneñ cirläreneñ 15 protsentın täşkil itkän bu töbäkneñ BMO tarafınnan idarä itelep kilüen iskä alıp uza.
Häm bolay dip däwam itä. 2 million xalqı bulğan, şularnıñ 90 protsentın albannar täşkil itkän Kosovo inde iskerep tuzğan säyäsi uyın tubına äwerelä. Waşington häm Yewropa Berlege töbäkneñ bäysezlegen teli. Şunıñ belän Yugoslaviäneñ tarqaluı turındağı kitapnı nihayät yabarğa häm zur küpçelegen möselmannar täşkil itkän ölkädä uñışqa ireşergä teli.
Rusiä isä täğäyen çişeleşne mömkin qädär kiçekterergä häm şunı Könbatış belän diplomatik söyläşülärdä satulaşu öçen qullanırğa teli, Serb säyäsätçeläre bu mäsäläne yäkşämbe könne ütäçäk ğömümi saylawlarda saylawçılarnıñ yaqlawına ireşü öçen faydalana di İrlaniäneñ İrish Times gazetı.


text: Ğiraqnıñ 3nçe iñ zur şähäre bulğan Mosulda ğısyançılar gubernator başfatirına höcüm itte, ber tänsaqçısı hälak bulğan, berse yaralanğan, dip xäbär itelä. Gubernator Duraid Kaşmula'nıñ üzenä ziyan timägän. Annan alda provinsiäne citäklägän gubernator üterelgän ide. Mosuldağı amerikan bazasına bügen 6 raketa atılğan. Şulay uq höcümnär Bağdadta, neft çığaruçı häm citeşterüçe Baiji häm Kirkuk şähärlärendä bulğan. Bağdad üzägendä bomba şartlawda kimendä 7 ğiraqlı hälak bulğan. Fallucada da bügen bäreleşlär däwam itte.


text: Alma Atı -- Qazaxstanda oppozitsiä wäkillärne 26 fevraldä Alma Atada röxsätsez ütkärelgän mitingnı oyıştıruçılarnı qulğa aluğa qarşılıq yözennän, açlıq iglan itte. 13 fevraldä üterelgän oppozisiädäge säyäsätçe Altınbek Sarsenbayıvnı iskä alu mitingasında qatnaşqan “Çın yaqtı yul” ,” Alğa” partiäläre häm “Ğädel Qazaxstan öçen” xäräkäte citäkçeläre qulğa alınğannar häm mäxkämä qararı buyınça berniçä täwlekkä törmägä yabılğannar. Bu üterüne oyıştıruda Qazaxstan parlamentınıñ yuğarı palat administrasiäse başlığı häm maxsus xezmät wäkilläre gäyeplänä.


text:
Islam bankları yarlılıqqa qarşı köräştä yardäm itä alamı?
Dönyanıñ iñ tiz üsä torğan iqtisadi tarmaqlarınnañ berse, islam qanunı belän idarä itelgän invistitsiä. Läkin bäxäs tarmaqnıñ şul üz eçendä qıza bara. Qaysı beräwlär İslam banklarınnıñ kübese neftkä bay ğaräb illärendäge klientlarına gına xezmät itä dip saniy.
İslam finansınıñ töp nigez qağiydaların yañadañ qarap çıgıp anı yarlı möselman keşelärenä keçe-säwdä başlaw mömkinçelege tudırıp, tormışların rätläp cibärergä yärdem itä alırlıq däräcägä kiterü.
İslam finans, neftkä bay bulğan yaqın-könçıgıştagı möselman illärendä, aqçaların şäriğatkä turı kiterep aslamsız yäğni protsentsız, eşlätü yulın ezlägän möselmannarnı üzenä cälep itä.
Başfatiri İspanyada bulgan Xalıqara Finans İmenlege komissiası belderüençä, soñgı ber distä yıl däwamında, İslam Bankaçılıgınıñ, iminiät häm kapital bazarı ölkäsendä yıllıq üseşe 20 protsentkä citkän.
Şul isäpdäñ, 2015nçe yılga qadär 1 Milliard 300 million möselman keşeseneñ investiäläreneñ yartısı diyärlek, İslam finans şirkätlärenä yünäläçäge farazlana.
Tänqiytçilär İslam Finans oyışmaları, bay şäxeslärneñ ixtiyaçlarıngına xizmät itä dip däğwaliy.
Bu mäsälä, İslami finansnıñ töp qağiydälärennäñ berse bulgan, saqlangan aqçaga quşılgan, yäki burıçqa östälgän protsentlarnıñ Qorän nigezendä tıyılğan ‘Riba’ yägne interestkä qarşı buluı belän añlatıla. Mäğqul sanda interest kertelgän az keremle yarlı möselmannarga kredit programması belän yärdem itä alır ide dip ışanalar.
Ğabdül Ğafur, Hollandiäle İslam finans belgeçe. Qoränneñ ribanı tıyuwı, islam finans oyışmaların, ğadäti finans oyışmaları ısullarınnañ ayırıp tora dip belderde.
"Bu mäsälä äle çişelep betmägän. İslam iqtisatçıları bu mäsälä turında uyliy başladı, läkin teoriädä alarnıñ bütän täqdime bar. Bügen ğamäldä bulgan sistema bötenläy başqaça eşli. Alar tapqan teoretik ısulnıñ üz kimçelekläre bar. Bank häm finans iqtisad ölkäsendä törle qaraşlar bar. Läkin bügenge waqıtta bank eşläw tärtibe İslami bank dip atalgan töşençädä eşlämi. Finans xezmätläre genä eşli."
Yevropa Berlegendä islam finansında iñ zur tärräqiät – Britaniädä. Britaniäneñ İslam Bankı üz eşen 2004nçe yılnıñ sintäberendä başladı. Anıñ başfatirı Birmingham şähärendä urnaşqan. Biredä banknı totu çığımnarı tübänräk, möselman xalıqlar kübräk yäşi.
Michael Saleh Gassner, baş fatirları London häm Söğüd Ğäräpstanında urnaşqan islam investisiäläre turında kiñäş birüçe şirkät başlığı. Anıñ süzlärenä qarağanda, kredit birü eşendä alar islam tıyğan äyberlärne çikläw belän ber rättän – Qor''ändä birelgän kiñäşlärne dä üti:"Bezneñ maqsat – İslamda tıyılğan äyberlärnü tıyu ğına tügel, bezneñ maqsat – dindä kiñäş itelgän yaqlarnı ütäw. Şulay itep bez yarlı keşelär belän eşläw yulların ezlibez, alarğa fayda kiterü, üzebezgä fayda çığaru turında uylanabız. İslam finansında bu yullar äle bilgesez, bu kiläçäk eşe.":
Uzğan yıl Nobel tınıçlıq bülägen alğan Grameen bankı häm anıñ citäkçese Möhämmäd Yunıs turında äle dä xäterlisezder, xörmätle tıñlawçılar. Grameen bankı birgän urtaça kredit – 130 dollar çaması. Protsentlar – 15tän 30ğa qadär bula ala. Bank urnaşqan Bangladeşta kreditnı 10 tapqırğa artırıp tüläw oçraqları da bulğanda – bu protsentlar yuğarı tügel, häm yarlı keşelärgä çınnan da yardäm itä. Dikaber ayında büläkne alğanda yasağan çığışında, Möhämmäd Yunıs, qayber islamçılarnıñ, anıñ eşeneñ Qor''ängä qarşı kilüe turında söyläwlären belderde. Yunıs isä – protsentlar şul qadär tübän ki, banknı idarä itärgä köçkä citä, dide.
Michael Gassner, islam banklarınıñ kredit birü ısulın bolay itep añlattı.
"Kredit sorarğa kilgän keşe qulına ber qayçan da aqça almıy. Ul konkret nindider proektqa birelä- maşina, yort alu öçen. Bolay ğına alıp bulmıy"
İslam bankında aqça alır öçen möselman bulu şart tügel. İslam finansları, islam banklarınıñ eşe äle dä tikşerelä, elekke zamannardağı finans qanunnarı bügenge köndä eşli almıy, qanunnarnı yañadan qarap çığu kiräk. Ber genä äyber mäğlüm – islam finans tarmağı üsä häm tärräqi itä...
Kiläse tapşırularıbızda: Üzäk Aziädä islam bankları.
M.K.


text:
Tatarstan Konstitutsiäsen tikşerü waqıtı uzdı
Pänceşämbe könne irtä belän Qazannıñ İrek mäydanında Lenin häykäle qarşında ber distä çaması piketçılar basıp torğanın kürergä bula ide. Vladimir Jirinovskiynıñ LDPR firqäseneñ Tatarstan bülege wäkilläre “Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär häm östämälär kertü turında” qanun proektın tikşerü tämamlanu uñayınnan piketqa çıqqan. Kütärep torğan şiğärlärenä qarağanda, liberal-demokratlar Konstitutsiägä firqä isemlekläre buyınça saylaw häm saylawlarnı ber turda ğına ütkärü turında maddälär kertüne taläp itälär.


text:
Açıq mikrofon: “Bügen nindi suğış başlanğan kön?”
Tarixtan mäktäptä uqıttılar, Germaniä höcüm itte Sovetlar Soyuzına dip. Babaylar qatnaştı inde Här keşeneñ babayları qatnaşqandır inde. Min babaynı xäterlämim. Qaytuın qayttı isän , ämma ozaq tora almadı.
Böyek watan suğışı başlanğan kön. Min 1936 yılğı inde. Minem şul istä qalğan: “Grajdane wozduşnaya trevoga!” dip äytälär ide. Menä şul bik yöräkkä tiep qalğan. Täräzälärne qaplatalar ide. Bez bala-çağa qaya mendär astına, qaysı yurğan astına qaça idek.
Kem anı belmider: Böyek Watan suğışı. İsemdä qaldı niçek ätiem kitte suğışqa. Barısıda yılıylar ide.
Min belmim.
Keşelär bit yalğışalar Böyek Watan Suğışı bügen başlandı dip. Ul bit
1 sentäberdä başlandı, Pol'şağa höcüm itkän könnän başlandı bit ul 1939 yılnı.
Ğabdraxman Äpsälämovnıñ kitabında yazılğan, 10 sıynıfnı tämamlağan uquçılar, matur itep kiengännär, öställärendäge rizıqnı qaba almıyça, frontqa kitkännär. Ber märtäbä dä söyü tatımağan keşelär, suğışta başların saldılar. Alar bit millionnar.
Bügen Böyek Watan Suğışı başlanğan kön. Säğät irtänge 4-tä , gitlerçılar basıp kerälär bezneñ cirgä.
İkençe böten dönya Böyek Watan Suğışı. 67 yıl elek Finlyandiä Leningrad ölkäsen basıp kerep, ber yılğa yaqın suğışıp, alar, şul nimeslär quşuı buyınça başlanğan suğış ide inde ul.
Mälikä Basıyr


text:
- Nurlan Qaşaqbay`ulı, qarapay`ım xalıqtıñ qaltasına äjeptäwir salmaq tüsiretin kommwnaldıq qızmetterdiñ bağasına toqtalsañız...
- Ağımdağı jılda rettelip körsetiletin kommwnaldıq qızmetterdiñ tarïfteri, negizinen 2015 jıldağı qoldanıstağı tarïfterdiñ deñgey`inde özgerissiz qaldı. 2016 jılı departamentke 29 ötinim tüsip, olardıñ 20-na usınılğan qujattarı belgilengen talaptarğa säy`kes emestigine bay`lanıstı qarawdan bas tartıldı, 4 - swbʺekti özderi qay`tarıp aldı, al 1 ötinim - qaralwda, 4 swbʺektiniñ tarïfteri bekitildi.
Atap ay`tqanda, uzaq merzimdi kezeñge: - «Temirjolsw-Qızılorda» JŞS-ne swdı taratwşı jeliler arqılı berw qızmeti boy`ınşa uzaq merzimdi kezeñge tarïfi bekitildi. Ortaşa bosatw tarïfi 1 tekşe metrge QQS-sız 284 teñge 57 tïındı quradı nemese wsınılğan ölşemnen 53,2 pay`ızğa tömen; - «Örken-Sırdarïya» JŞS- ne swmen jabdıqtaw qızmetine, yağnï ortaşa bosatw tarïfi 1 tekşe metrge QQS-sız 262 teñge 64 tïındı quradı nemese usınılğan ölşemnen 41,4 %-ğa tömen; - «Şïeli-Énergoservïs» JŞS-ne élektr énergïyasın berw jäne bölw qızmetine, yağnï tarïfi 1 tekşe metrge QQS-sız 3 teñge 53 tïındı quradı nemese wsınılğan ölşemnen 12,8 %-ğa tömen Oñay`latılğan tärtippen: - Qazalı awdanında qızmet körsetetin «Qazalı-Temirjol- jılw» MKK-nı «Qızılorda- jılwélektrortalığı» MKK-nıñ fïlïalına jılw énergïyasın öndirw, berw, bölw jäne jabdıqtaw qızmetterine ortaşa bosatw tarïfin 1 Gkal-ğa QQS- sız 10803,40 teñgeden 9473,59 teñgege dey`in tömendetip tarïf bekitti nemese qoldanıstağı ortaşa bosatw tarïfimen salıstırılğanda 15,6 pay`ızğa, onıñ işinde tutınwşılar toptarı boy`ınşa: xalıqqa - 1905,80 teñge nemese 20 pay`ızğa, byudjettik, taraptı uy`ımdar jäne temirjol mekemeleri üşin - 13055,41 teñge nemese 17,5 pay`ızğa tömendetilip bekitildi. Tarïftiñ tömendewiniñ negizgi sebebi mekeme bw qazandıqtarınıñ qattı otınnan (mazwt) ékonomïkalıq jağınan tïimdi otın türi - tabïğï gazğa köşwi bolıp otır.
Sonımen qatar, ağımdağı jıldıñ 18 säwirinen bastap bizdiñ ay`maqta élektrmen jabdıqtaw qızmetiniñ bağaları özgerdi. Bağalardıñ özgerwiniñ negizgi sebepteri: jergilikti énergïya közderiniñ satıp alınatın élektr énergïyası qwnınıñ öswi- «Qızılordajılwélektr- ortalığı» MKK-da- 14 pay`ızğa dey`in, «KEGOK» AQ-nıñ jelileri arqılı élektr énergïyasın tasımaldaw tarïfiniñ 7 pay`ızğa dey`in, «Qazaqstan Temirjolı» Ulttıq kompanïyası AQ-nıñ - 72,4 pay`ızğa dey`in, «Qızılorda élektr taratw toraptarı kompanïyası» AQ-nıñ - 30 pay`ızğa dey`in, «KEGOK» AQ-nıñ élektr- énergïyanıñ öndirw- tutınwın teñgerimdew boy`ınşa qızmetiniñ - 1,2 pay`ızğa dey`in, qwattılıqtı rettew qızmetiniñ - 79,5 pay`ızğa dey`in özgerwinen boldı. Departamentpen jürgizilgen saraptamanıñ nätïjesinde élektr énergïyası tarïfteriniñ usınılğan 18 pay`ızdan 26,1 pay`ızğa dey`ingi jobası tömendetilip, ornına 13 pay`ız- dan 16,8 pay`ızğa dey`in özgerdi.
Al, ÉJU (élektr énergïyanı jabdıqtaw boy`ınşa şığındar) üsteme aqısı burınğı qoldanıstağı deñgey`de özgerissiz qaldırıldı (ülesi - 3,5 pay`ız). Tarïfterdi bekitw boy`ınşa ötinimderdi qaraw nätïjesinde usınılğan jobalıq tarïfter deñgey`i bekitilgen tarïftermen salıstırğanda ékonomïkalık tïimdilik soması jalpı 643 mln.teñgeni quradı, yağnï osınday` qarjı tutınwşılardıñ qaltasında qaldı. Departament jwmısınıñ biri - tabïğï monopolïya swbʺektileriniñ qızmetine turaqtı baqılaw jürgizw, eger de swbʺekt tarïftik smetanı orındamağan jağday`da, swbʺektiniñ ïgerilmegen qarajatı tutınwşılarğa waqıtşa ötemdik tarïfterdi belgilew arqılı qay`tarıladı. Departamentpen 2015 jılğı tarïftik smetalardıñ jäne ïnvestïcïyalıq mindettemelerdiñ orındalwına taldaw jürgizilip, qorıtındısı boy`ınşa 23 swbʺektige 42 waqıtşa ötemdik tarïfter engizilw arqılı tutınwşılarğa 970 mln.teñgedey` qarjı qay`tarıldı.
2015-2016 jıldarğa jılıtw kezeñinde sırtqı awanıñ naqtı temperatwrasıñ esepke ala otırıp jılwmen jabdıqtaw qızmeti qwnı qay`ta esepteldi jäne qorıtındısı boy`ınşa 3 swbʺektige jalpı soması 94 mln.teñgege qay`ta eseptew jürgizw üşin nusqama engizildi. «Qızılorda élektr taratw toraptarı kompanïyası» AQ-nıñ 2015 jıl boy`ınşa alınğan ïnvestïcïyalıq mindettemelerin orındamağanı üşin tarïfi ağımdağı jıldıñ 1 şildesinen 4 teñge 93 tïınnan 4 teñge 86 tïınğa dey`in tömendetildi. Osığan oray`, Departament élektr énergïyasımen jabdıqtawşı uy`ımdardıñ qoldanıstağı élektr énergïyasınıñ bağaları 8 tïınğa dey`in tömendetildi.
Atap ay`tqanda, 2016 jıldıñ 1 şildesinen bastap élektr énergïyasımen jabdıqtawşı wy`ımdardıñ ortaşa bosatw bağaları 1 kVt.sağatqa QQS-meñ: «Énergoservïs» EJŞS - 18 teñge 75 tïınnan 18 teñge 67 tïınğa; «Şïeli Jarığı» JŞS - 19 teñge 16 tïınnan 19 teñge 8 tïıñğa; «Däwleténergo» JŞS - 20 teñge 22 tïınnan 20 teñge 14 tïınğa tömendedi. Tïisinşe saralanğan tarïfterde tömendetilip eseptelindi. Qazirgi kezde, «Qazswşar» respwblïkalıq memlekettik käsipornınıñ «Aral» salınıp jatqan käsiporındardıñ birlesken dïrekcïyası fïlïalınıñ jaña obʺektilerdiñ teñgerimine qabıldanwına bay`lanıstı swdı magïstraldıq qubırlar jäne taratwşı jeliler arqılı berw qızmetine uzaq merzimdi kezeñge bergen ötinimderi Departamentpen qaralwda. Egerde, ay`mağımızda tötenşe faktorlar orın almasa, 2017 jılı da retteletin kommwnaldıq qızmetterdiñ tarïfteri qoldañıstağı tarïfterdiñ deñgey`inde qalatın boladı.
Retteletin kommwnaldıq qızmetterge tarïfterdiñ barlıq özgeristeri ïnflyacïyanıñ josparlanğan dälizin eskerwimen jüzege asadı, tarïfterdiñ negizsiz özgerwine jol berilmey`di.
- Awız swdıñ bağası äweli köterildi, birşama waqıttan soñ qay`ta tüsti. Sebebin tüsindiriñizşi, nege qımbattadı, nege arzandadı?
- 2015 jıldıñ 1 qaraşasınan bastap “Qızılorda sw jüy`esi” MKK-na swmen jabdıqtaw qızmetine 2015-2019 jıldarğa uzaq merzimdi kezeñge mekeme qarjısınıñ jäne Ewropa qay`ta qurw jäne damw bankisiniñ 4 mlrd. teñge nesïe qarjısına ïnvestïcïyalıq mindettemelerdiñ qabıldanwı eskerilip, tarïftiñ şekti deñgey`leri bekitildi. Alay`da, 2015 jıldıñ qorıtındısı boy`ınşa tarïftik smetalarınıñ orındalwına jürgizilgen taldaw nätïjesinde Departamentpen waqıtşa ötemdik tarïfter engizilip, “Qızılorda sw jüy`esi” MKK-nıñ 1 tekşe metrge swdı taratwşı jeliler arqılı berw qızmetine twrğındar üşin QQS-men 60,84 teñge nemese bekitilgen tarïfpen salıstırğanda 1,2 pay`ızğa jäne 1 tekşe metr sarqındı sw burw, tazartw qızmetine turğındar üşin QQS-men 63,26 teñge nemese bekitilgen tarïfpen salıstırğanda 3,9 pay`ızğa tömendetildi.
- Sözdiñ tüy`inin ay`tsaq, Qızılorda - qımbat qala ma?
- Bul üşin bizdegi tarïfterdi basqa oblıstardıñ qoldanıstağı tarïfterimen salıstıray`ıq: Qızılorda qalası boy`ınşa kommwnaldıq qızmetterdiñ qoldanıstağı tarïfteri Respwblïkanıñ basqa awmaqtarımen salıstırğanda ortaşa deñgey`de. Mısalı, Qızılorda qalası boy`ınşa swmen jabdıqtaw qızmeti turğındar üşin 1 tekşe metrge QQS-meñ 60 teñge 84 tïındı quray`dı, ol respwblïka boy`ınşa 10 oblıstan tömen. (Mañğıstaw - 324 teñge 25 tïın, Atıraw - 113 teñge 49 tïın, Aqtöbe - 74 teñge 23 tïın, Qarağandı - 110 teñge 26 tïın, Aqmola - 70 teñge 93 tïın, Qostanay` - 78 teñge 21 tïın, Soltüstik Qazaqstan - 76 teñge 2 tïın, Jambıl - 118 teñge 8 tïın, Oñtüstik Qazaqstan- 77teñge 17tïın, Almatı oblısı - 68 teñge 9 tïın). Al, 1 adamnıñ bekitilgen normağa säy`kes (6,083m3) awız swğa ay`ına töley`tini - 370 teñge 9 tïın, bul 13 oblıstıñ töleminen az. (Atıraw - 1139 teñge 10 tïın, Almatı qalası - 466 teñge 70 tïın, Astana qalası - 379 teñge 24 tïın, Qarağandı - 474 teñge 12 tïın, Aqmola - 409 teñge 97 tïın, Qostanay` - 422 teñge 33 tïın, Pavlodar - 401 teñge 86 tïın, Soltüstik Qazaqstan - 578 teñge 6 tïın, Jambıl - 1005 teñge 10 tïın, Oñtüstik Qazaqstan - 818 teñge, Batıs Qazaqstan - 405 teñge, Almatı oblısı - 465 teñge 74 tïın, Şığıs Qazaqstan - 422 teñge 3 tïın). Las swdı ay`daw qızmeti turğındar üşin 1 tekşe metrge 63 teñge 26 tïındı quray`dı, yağnï 4 öñirden tömen. (Qarağandı - 96 teñge 41 tïın, Qostanay` - 65 teñge 53 tïın, Soltüstik Qazaqstan - 66 teñge 9 tïın, Almatı oblısı - 72 teñge 27 tïın). Är adamnıñ normağa säy`kes (6,083m3) las swdı ay`daw qızmetine Qızılordada 384 teñge 81 tïındı töley`di, bul swmma 7 oblıstıñ körsetkişinen az. (Atıraw - 393 teñge 45 tïın, Aqtöbe - 480 teñge 1 tïın, Qarağandı - 721 teñge 47 tïın, Qostanay` - 589 teñge 77 tïın, Soltüstik Qazaqstan - 502 teñge 55 tïın, Batıs Qazaqstan - 421 teñge 76 tïın, Şığıs Qazaqstan - 656 teñge 96 tïın). Jılwmen jabdıqtaw qızmeti boy`ınşa turğındardıñ 1 şarşı metrge töley`tin 89 teñge 47 tïıñ tölemaqısı basqa ay`maqtarmen salıstırğanda tömendigi jağınan 13 orında tur. (Atıraw - 131 teñge, Aqtöbe - 119 teñge 42 tïın, Qarağandı - 149 teñge 16 tïın, Aqmola - 130 teñge, Qostanay` - 192 teñge 38 tïın, Soltüstik Qazaqstan - 95 teñge 30 tïın, Jambıl - 106 teñge 94 tïın, Oñtüstik Qazaqstan - 109 teñge 67 tïın, Batıs Qazaqstan - 140 teñge 52 tïın, Almatı oblısı - 111 teñge 33 tïın jäne Astana - 104 teñge 82 tïın, Almatı qalası - 145 teñge 63 tïın). Énergïyamen jabdıqtaw qızmeti boy`ınşa turğındardıñ sağatına 1 kVt-qa ortaşa töley`tin 17,10 teñge tölemaqısı basqa ay`maqtarmen salıstırğanda tömendigi jağınan 4 orındı alıp otır. (Almatı qalası - 18 teñge 3 tïın, Qostanay` - 17 teñge 58 tïın, Batıs Qazaqstan - 17 teñge 63 tïın).
- Suxbatıñızğa raxmet!
Day`ındağan G.MAĞLUMQIZI


text:
Bügen Mäskäwdä çığıp yasap, şuranıñ general sekretare urınbasarı Maud de Boer-Buchuicchio, ägär Rusiä ülem cäzasın betermäsä, Mäskäw belän Yevropanıñ qalğan öleşe arasında “timer pärdä” barlıqqa kilergä mömkin, dip belderde. Şuranıñ pozitsiäsen Rusiäneñ Yustitsiä ministrı Yuri Chaika da xuplıy. Läkin ministr süzlärenä qarağanda, üktäbr ayında Mäskäwdä bulğan terror waqiğalärennän soñ xalıqnıñ küpçelege ülem cäzasın qaldırunı xuplauları säbäple, Rusiäneñ Däwlät Duması älege qanunnı tiz genä üzgärtä almayaçaq.
Rusiä 1996nçı yılda Yevropa Şurasına kergäç, ülem cäzasına xökem itüne betergän ide. Läkin ğınwar ayında däwlät duması prezident Putinğa, ülem cäzasın yañadan ğamälgä kertüne sorap möräcäğät itte. Maqsat-terrorda ğayeplängän çeçennarnı ülem cäzasına xökem itü mömkinlegen qaytaru ide.


text:
Tatarstan Däwlät Şurası deputatları suqranıp bulsa da, Vladimir Putinnıñ täqdimnären xupladı
Gubernatorlar, prezidentlar saylanamı, Mäskäwdän bilgelänäme? Rusiä prezidentı täqdim itkän kandidaturanı saylamağan töbäk parlamentları alarnı saylağan xalıqtan soramıyça ğına quıp taratılamı, yuqmı? Rusiädä deputatlarnı tügel, ä partiä isemlekläre buyınça ğına saylaw keşe xoquqların kimetäme? Ğomumän, Putinnıñ mäğlüm täqdimnäre konstitutsiäne bozıp bulsa da, xalıqnı bäxetle itärme? Qaya barabız, demokratiä can-täslim qılmasmı? Soñğı atnalarda säyäsätçelärneñ, deputatlarnıñ häm cämäğätçelekneñ endäşmi toruı da, uramda qıçqıruı da, matbuğatta mığırdanuı da menä şuşı xaqta.
Berniçä säyäsi oyışma, firqä wäkilläre cıyılıp, şimbä könne qamal teatrı qarşında mäğlüm vertikal'läşterü täqdimnärenä protest belderdelär. Bik kisken formada, bik açınıp Putinnıñ säyäsi qiblasın tänqitlädelär. Töbäk citäkçelären xalıq saylarğa tieş, Putin häm Fradkov xökümäte çigensen, dip taläp ittelär.
Düşämbe könne Däwlät Sovetı sessiäsendä başta Älki rayonındağı Xuzangay awılınıñ isemen üzgärtü turında häm başqa qayber mäs'älälär qaradılar. Zur çuaş şağire tuğan bu awılda Xuzangay isemle agrofirma tözelgän. Ä awılnıñ üz tarixi iseme şulay uq Xuzangay dip berniçä yıl elek üzgärtelgän bulğan. Awılnıñ üz isemen qaytaru aldınnan qızu ğına bäxäsläşep aldılar. Çuaş ädäbiätenä Qazanda tuıp üskän klassikka xörmät häm xäzerge çorda bulmıy torğan ruxi näzäqätlek tä sizelde.
Başqa tikşerelgän mäs'älär turında äytep tormıybız. Älege dä bayağı xakimiät vertikale turındağı qararlarğa mönäsäbät belderü berniçä säğätkä suzıldı. İñ başta deputat, akademik İndus Tahirov rus telendä çığış yasap, ipläp kenä häm zıyalı formada, yäğni tupaslıq kürsätmiçä Putin täqdimnäreneñ ni qädär zolım ikänlegen açıp saldı. Annarı çığış yasağan Razil Wäliev, üzläreneñ küpme genä söyläsälär dä, kiräkle keşelär alarnı barıber işetmiäçäge, döresräge, işetergä dä telämäwe turında äytte.
Yazuçı Tufan Miñnullin ğädättägeçä turıdan-turı häm ixlas süzlär äytte. Ul Rusiä xakimiäten üzeneñ xalqınnan, alarnıñ saylawınnan qurquları xaqında söyläde.
Al'fred İşkuvatov, Flera Zıatdinova, Näsimä Stolyarova, Robert Sadıqov, Foat Komarov, Sergey Oskolok häm başqa bik küplär çığış yasadı. Ber-ikese genä Putin täqdimnäreneñ aktual'legen äytep, söyläşüne yomşartırğa tırıştı. Terrorçılıqqa Tatarstannıñ bernindi qatnaşı yuq, respublika tolerant, sabır, ni xäcäte bar mondıy küsäkle säyäsät digän añlatular buldı. Başqa waqıt bulsa, mondıy söyläşüdän soñ, Tatarstan deputatları Putinnıñ xakimiät vertikalen avtoritar rejimına äylänüenä qarşı çıqtılar, digän mäğlümat dönyağa taralır ide. Ämma, prezident Mintimer Şäymiev deputatlarnıñ nigezdä xaqlı buluın, demokratiä öçen xäweflänüen äytep, bügenge xälneñ üzençälegen añlattı. Älege qararlarnı Däwlät Dumasında qabul itäçäklär. Ägär dä alarnı Tatarstan inqär itep tä, federal' zakon qabul itelsä, bez nindi xäldä qalırbız, dide ul. Eçtän sızlanıp, töşne qısıp bulsa da, deputatlar nigezdä, konseptual' räweştä Putin qararların xuplap, tawış birdelär.
Ber mäs'älädä – Rusiä prezidentınıñ töbäk parlamentların quıp-taratu turında kisken qarşı çığarğa buldılar. Däwlät Sovetı Dumada tikşereläçäk qanunnarğa tözätmälär äzerli başladı. Utırış axırında deputatlar utırışlar barğan zalda cıyılıp, soñğı tapqır räsemgä töştelär. Bu bina sütelä, ä parlamentnıñ häm respublikanıñ süteläse yäki qalası älegä bilgesez.Rimzil Wäli


text:
Yaña ğasır tele-radio kanalı internetqa çığa
Utırışnı başlağanda ul, kanalnı ayaqqa bastırır öçen küp eşlärgä turı kilä, şuña kürä komissiä utırışın ozaq waqıt ütkärmädek, dip añlattı. Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlarnı berläşterü, tarixi watannarı turında mäğlümat birep baru, telne onıttırmaw, alarda milli añ tärbiäläwgä yünälgän bu kanal haman da tatarlar yäşägän töbäklärdä xäbärçelär buldıru telägenä ireşä almıy. Barısına da aqça citmi ikän. Däwlät birgän aqça 2 säğätkä genä citä, dip söyläde İlşat Äminov. Kiläse yıldan başlap «Tatarlar» programması başqa yünäleştä çığaçaq ikän. Kompaniä tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä, räsmi wäkilçeleklär, milli avtonomiälär bulğan berniçä cirdä üz xäbärçelären buldıra alsa, alar Qazanğa cirle millättäşlärebezneñ yäşäyeşe turında mäğlümat cibärep torsa, programma da bayır ide, çittäge tatarlarnıñ da küñele bulır ide, dip äytte İlşat Äminov. Monıñ öçen älege dä bayağı aqça kiräk, häm kanal citäkçelege, bu maqsatqa ireşü öçen, tapşırunı Tatarstannıñ kiläse yıl büdjetına kertergä teli.
«Yaña ğasır» kanalınıñ taralışı da şaqtıy artqan, mäsälän Ural yağına taba yünäleştä signal Tömängä qädär barıp citä. Bu xaqta kanal wäkile belderde. Xäzer signal taratu eşe litsenziä, yäğni tapşırular alıp baruğa röxsät aluğa terälep tora. Çönki çitkä kitkän sayın, yışlıq öçen yañadan yaña röxsät qäğäzen alırğa turı kilä. Litsenziälärne taratuçı Mäskäwdäge komissiä dä yışlıqlar birü eşen bik äkren qarıy.
İkençe yaqtan Tatarstan yäşäyeşe belän tanışıp barırğa teläkläre küp bulsa da, küp cirlärdä tatarlar, bigräktä awıllarda yäşäwçelär sputnik tälinkäsen satıp ala almıy. Şuña kürä xäzer Tatarstan däwläte yärdämendä üzläre satıp alalmıy torğan töbäklärgä sputnik tälinkäsen buşlay taratu mäsäläse tikşerelä.
Sputnik tälinkäsen alu qimmätkä töşsä, qayber töbäklärdä, mäsälän Orenburnıñ Boğırıslan şähärendä, Nicğar ölkäseneñ Serğaç şähärendä häm Udmurtiäneñ 2 kanalında «Yaña gasır»nıñ qayber tapşıruların televizor antennası aşa qarap bula. Anda şul xaqta maxsus söyläşülär ütkärelgän.
Signal taratunıñ tağın ber yulı – internet çeltäre. Bu xaqta «Yaña ğasır» kompaniäse citäkçese İlşat Äminov söyläde. Radio internet aşa yañğırıy inde, ä noyaber ayınan başlap internetta, on-line räweşendä televidenie tapşıruların da qarap bulaçaq. Küp tatarlar küz töbäp kötkän kanalda tatarça tapşırular küpme digän sorawğa İlşat äfände bolay cawap birde:
Audio: “Bezgä küp xat yazalar, kübese konsert qarağa teli. Xäzer tapşırularnıñ urtaça 40% tatar telendä alıp barıla. Bezneñçä, tapşırular ike teldä dä alıp barılırğa tieş. Yıl axırına qädär bez TV tapşırularıbıznı 24 säğätkä qädär citkerergä uylıybız. Radio täwlek buyı eşli inde. Xäzer bezneñ alda tağı ber problema kilep basa. Säğät ayırması. Qayadır Qazan waqıtı belän 2 säğät ayırma, qaydadır 5 säğät. Şuña kürä bez tapşırularıbıznıñ tärtiben dä säğät ayırmasına qarap tözedek. Xäzer ük efirnı öleşlärgä büldek, 3 säğät urısça, 3 säğät tatarça tapşırular alıp barabız.”
Mäğlümat çaraları komissiäse utırışında şulay uq kadrlar mäsäläse dä kütärelde. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetınıñ xezmätkäre Gölnaz Şäyxieva süzlärençä, Rusiä töbäkläre häm BDB illärendä barlığı 74 tatar mäglümat çarası bar: 37 gäzit, 6 jurnal, 17 radio, 13 teletapşıru. Tatarstannan çittä taraluçı respublika gäzitläreneñ sanı kimegän. İñ kisken torğan problemalarnıñ berse – şuşı mäğlümat çaralarına eşlärgä tieşle tatarça yaxşı belgän häm äzerlege bulğan xäbärçelär citmi. Tatarstanda uqıp çıqqan jurnalistlar Qazannan kitärgä telämi, ä töbäklärdä üzlärendä andıy keşelär yuq. Şuña kürä bu cielışta qatnaşuçılar Qazan yuğarı uqu yortında çit töbäklärgä kvota birü mäs’äläsen kütärde. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı citäkçese Rinat Zakirovnıñ äytüenä qarağanda, yuğarı uqu yortları rektorları utırışında ul şul xaqta äytkän bulğan, häm rektorlar kvotalar birügä qarşı tügellär ikän.
Utırışta şulay uq eş planı raslandı. Anda törle tatar gäzitläre belän tatar problemaları xaqına tügäräk öställär ütkärü, regionnarda eşläwçe tatar jurnalistlarınıñ forumı, «Tatar awazı» icat bäygesen däwam itterü, Tatarstanda näşer itelgän mäğlümat çaraların, däresleklärne häm başqa kitaplarnı tatarlar yäşägän töbäklärgä taratu küz aldında totıla.


text:
Ukraina: Yuçenko xökümätendä cancal quba
Ukrainada säyäsi kierenkelek arta. "Äflisün inqilabı" waqıtında Viktor Yuçenko ştabın citäklägän Aleksandr Zinçenko xäzer Yuçenko xökümäten korrupsiädä ğäyepläp däwlät sekratare wazifasınnan çigende. Däwlät televideniese häm radio başlığı Taras Stetskyv şulay uq urınınnan kitte. Belgeçlär fikerençä, bu adımnar kiläse yazda ütäçäk parlament saylawları aldınnan köräş başlanu bilgeläre bulıp tora.
Sişämbedä Rada utırışında parlament räise Volodimir Litvin da xökümätne, näq Kuçma çorında kebek eş itä dip tänqitläp, säyäsi uçaqqa qızu östäde.
Düşämbedä jurnalistlar belän oçraşuda Zinçenko xökümätneñ berniçä räsmien korrupsiädä häm xakimiätne üz qulına alu tırışlığında ğäyepläp bolay dide:
"Prezident tiräsendä mäglümät qıtlığı tudırıp, anı dönyadan ayırıp, çınbarlıqnı bozıp kürsätep bu keşelär wazifaların üz baylığın arttıru, bar närsäne üz qulına töşerü öçen qullana. Alarnıñ maqsatı – xökümätneñ töp urınnarında monopoliä urnaştıru."
Baş rişwätçelär dip ul İminlek häm saqlanu Şurası başlığı Petro Poroşenko, Yuçenkonıñ yärdämçese Oleksandr Tretyakovnı häm başqa räsmilärne atadı. Poroşenko da, Tretyakov ta bu ğäyepläwne kire qaqtı. Poroşenko matbuğat oçrağuında bolay dide:
"Şunı äytäsem kilä: Petro Poroşenko - möstäqil keşe, ul beraqyçan da wazifağa yabışıp yatmayaçaq. Xökümätkä kilep ul ber tiengä dä, ber aksiägä dä bayımadı häm şulay kitäçäk tä. İminelek häm saqlanu şurası sekretareneñ prokurorğa da, iminlek xezmätenä dä, eşke eşlär ministrlığına da ber yoğıntısı da yuq."
Poroşenko, Zinçenkonı Yuçenko komandasın eçtän tarqatu niätendä ğäyepläde häm ğäyepläwlärgä dälil kiterergä çaqırdı. Tanılğan eşquar Poroşenkonıñ moñarçı korrupsiädä totılğanı yuq ide.
Niçek kenä bulmasın, bu soñğı kierenkelek prezident Yuçenko öçen naçar xäbär di Londondağı Ecomomist törkeme belgeçe Stuart Hensel:
"Bu xäl Yuçenko komandasında berdämlek bulmawnı kürsätä. Bu bigräk tä Yuçenko öçen naçar xäbär. Ul anıñ wazğiätne qulğa ala almawın, ömetlärneñ aqlanmawın kürsätä."
Ğinwar ayında wazifağa kereşep Yuçenko, korrupsiäneñ tamırın qorıtırğa, Ukrainanı Yevropa Berlegenä, Dönya Säwdä oyışmasına, NATOğa kertergä wäğdä itkän ide. Soñğı kirenkelek bu maqsatlarnı şik astına quya.
Razumkov isemendäge İqtisad häm Säyäsät üzäge başlığı Yuri Yakimenko süzlärençä, bu cancalğa gäcäplänäse yuq, Yuçenko xakimiätkä sotsialistlar häm liberallar xuplawında kilde, läkin alarnı berläşterä almadı. Soñğı kierenkelek kiläse yılnıñ Martında ütäçäk parlament saylawları aldınnan äzerlek bulıp tora:
"Saylawlar elekke qarşılıqlarnı köçäytä. Bu soñğı waqiğalar saylaw aldı kampaniäseneñ başı bulıp tora di."
Ä menä Däwlät televideniese häm radio başlığı Taras Stetsivnıñ urınınnan kitüe, Yakimenko süzlärençä, beraz başqaraq küreneş. Ul, anıñ çın mäğnäsendä bäysez mäglümät çarası buldıra almawın kürsätä, di ul.
Ukrainadağı soñğı xällärne Rusiä prezidentı Vladimir Putin da iğtibarsız qaldırmadı. Sişämbedä Britaniäneñ Times basmasına birgän äñgämäsendä ul könbatış xökümätläreneñ Ukrainada äflisun inqilabın xuplawın xata dip atadı. Elekke sovet illärendä reformalarnı aşıqtıru alarnıñ banan respublikasna äylänüenä kiterergä mömkin, di Rusiä prezidentı.
-Ali Gilmi


text:
…xalıq sanın alu turında…
Matbuğat oçraşuında şundıy milli mänfäğätlärgä qağılışlı xalıq sanın aluda tatarlarğa qarata kilep tuğan problema turında da soraw birelde. Bu mäsäläne, yäğni xalıq sanın aluda qullana torğan isemlektä tatarlarnı berniçä millätkä bülgäläw problemasın Mintimer Şäymiev Vladimir Putin häm Mixail Kasyanov belän soñğı oçraşuında kütärgän. Ul aldağı xalıq sanın alunı 1989 yıldağıça, yäğni tatarlarnı ber millät itep kürsätep ütkärü pozitsiäsen beldergän. Ä inde keräşennär mäsäläsenä kilgändä, Mintimer Şäymiev millätlärne konfessional' bilge, yäğni nindi din totuğa qarap bilgeläwne döres tügel, di.


text:
Şähri Qazan: “Mäğärif ölkäsenä höcüm – säyäsi, ruxi, iqtisadıy azatlıqnıñ berençe adımına höcüm ul!”   Tatarstan yäşläre: “Xökümät Kama Alanında AES tözü üz-üzeñne häläkätkä duçar itü belän ber dip çan suğuçı ğalimnärneñ häm aktivistlarnıñ tawışın bötenläy işetmäw yağında.”
«Uqıtuçı - tüzem xalıq, yuqqa-barğa çäpçem''wçän. İnde anıñ da sabır qanatları sınarlıq bulğaç, eşlär xörti cämäğät! RFneñ Xezmät häm sotsial üseş ministrlığı «igelege» belän möğallimneñ xezmät xaqı tarmaq sisteması häm subyektlar büdjetı aşa finanslanaçaq ikän. Üzebezneñ respublika büdjetınıñ 10% defitsit belän qabul itelüen, bıyılğı mäğärifne bıltırğı çığımnarnıñ 98% külämendä finanslaw küzdä totılğanın beläbez. Şulay bulğaç, bezneñ uqıtuçınıñ xezmät xaqı närsä xisabına arttır soñ? İñ ğäcäbe: «olı ağay» cırın cırlarğa mäcbür itelgän mäktäp uqıtuçısına kesäse tişelgän keçe ağay tülärgä tieş ikän... Cirle töbäklärneñ, subyektlarnıñ mesken büdjetı östenä ni gönahları öçen öyelä soñ? Yığılıp kitsen dipme? »
12 fivraldä Mäskäwdä tariflar kontseptsiäse yañadan qaralaçaq. Uqıtuçı, tabip, mädäniät xezmätkärläreneñ hönär berlekläre kontseptsiädäğe ğädelsezleklärgä kisken qarşı çığa, Bötenrüsia qarşılıq çarasın ütkärergä ciena. Xäbärçe, Xämidä Ğaripova Ğayaz İsxaqinıñ «Mäğärif – azatlıqqa ber adım» digän süzlären iskä alıp «mäğärifkä höcüm – säyäsi, ruxi, iqtisadıy azatlıqnıñ berençe adımına höcüm ul!» - dip näticä yasıy.
Tatarstan yäşläre gäzite «Çaba atom Alanğa» digän baş astındağı yazmada Tatarstan xökümäte Kama Alanında 90-nçı yıllar başında tuqtatılğan atom stansiäse tözeleşen däwam itü ideyasın tormışqa aşıru yulında tağın ber adım atladı, dip yazıp çıqtı. Respublikanıñ iqtisat häm sänäğät ministrlığı AES mäydanınıñ geologik şartların tikşerde, dip xäbär itä gäzit. Xäbärçe M.Nizamov bu mäs''älä xaqında bolay yaza:
« Şunısı säyer: xökümät üzeneñ fikeren alğa sörgändä Kama Alanında AES tözü üz-üzeñne häläkätkä duçar itü belän ber (çönki bu urında cir astı qatlamnarı zur yarıq xasil itkän) dip çan suğuçı ğalimnärneñ häm aktivistlarnıñ tawışın bötenläy işetmäw yağında. Xökümät çinovniklarınıñ şulay aşığu-qabalanuın añlarğa da mömkin: fevral ayında ütäçäk Däwlät Şurası cıyılışında AES tözüne röxsät itüçe dokument qaralaçaq...».
BeчepHяя KaзaHb gäzite dä şuşı temanı quzğatıp AES tözü mäs''äläsen tikşergän «tügäräk östäl» turında xäbär itä. Annan soñ gäzit xäbärçese iqtisad ministrı urınbasarı Färit Tuqtarovka AES xaqında sorawlar birgän. « ...Äydägez başta söyläşep quyıyq, «tözeleş» süzen qullanmıybız...» dip başlap cibärgän söyläşüne ministr urınbasarı. Aña qädär yıraq ikän äle. Başta 12 ekspertiza ütärgä kiräk, xalıqara atom agentlığınıñ röxsätenä qädär. «Cir yarığı belän ni eşlärgä soñ?»,- dip sorıy xäbärçe. Ul: «tikşerergä kiräk», - di. Tatarstannıñ AES tözü qararına iñ zur qarşılıqnı xalıqara atom agentlığı kürsätä ikän. Bu qarşılıqnı Färit Tuqtarov agentlıqnıñ Rusiäne yuğarı texnologiälärgä yaqın kitertergä telämäwe belän añlata. Ä Däwlät Şurasınıñ qararı, nindi dä bulsa eşne alıp baruğa salınğan tıyuğa qaramastan tikşerülärne başlaw öçen kiräk, dip beldergän ministrlıq wäkile.


text:
Amerikan häm Ğiraq ğaskärläre bügen ilneñ tönyağındağı Mosul şähärendä ğısyançılarğa qarşı xärbi çaralar başladı. Xärbi köçlärneñ matbuğat wäkile kapitan Angela Bowman, çaralar Tigr yılğasınıñ könbatış yarında bara, dip xäbär itte. Falluca häm Baquba şähärlärendä bäreleşlär däwam itä. Bağdadnıñ tönyağında xärbi konvoyğa bulğan höcümdä bügen ber amerikan xärbie hälak bulğan häm berse yaralanğan.
Televideniä kanallarında Fallucada amerikan ğaskäreneñ yaralanğan Ğiraq totqının atıp üterüen kürsätte. Amerikan xärbi köçläre bu eşne tikşerülären xäbär itte. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ keşe xoquqları komissionerı Louise Arbour da, Fallucadağı xoquq bozu oçraqları turındağı xäbärlärne tikşrerergä çaqırdı.


text:
Ğiraqnı tözekländerü eşlärendä qatnaşu turında qimmätle kileşülär qaysı illärneñ şirkätlärenä bireler?
Ğiraqta suğış betkännän soñ anı tözekländerü eşlärendä dönyanıñ tözü şirkätläre milliardlarça dollar aqça qazana ala. Xäzer küplärdä mondıy maylı qalcalarnıñ iñ zur öleşe, bigräk tä nıq tabışlı neft‘ tarmağına qarağannarı, AQŞ şirkätlärenä bireler digän borçılu bar. Ğiraqtağı tözekländerü kileşülären alu öçen bäygegä älegä cınnan da barı tik amerikan şirkätläre genä çaqırıldı.
Ämma xäzer alarğa tözekländerü eşlärendä ällä ni zur öleş çıqmas kebek. AQŞ xökümäteneñ bar dönyada iqtisadıy häm humanitar yardäm eşläre belän şöğellänüçe agentlığı bulğan AQŞ Xalıqara Tärräqiät Agentlığı xezmätkäre Ellen Yount Amerikanıqı bulmağan şirkätlär Ğiraqnı tözekländerüdä qatnaştırılaçaq, ämma alarğa töp kileşülär birelmäyäçäk, barı tik ikençel kileşülär genä bireläçäk di. İkençel kileşülärneñ kemnär belän tözeläçägen isä töp kileşülärne imzalağan şirkätlär, yäğni amerikan şirkätläre saylıyaçaq. Anıñ äytüençä AQŞ qanunnarı Xalıqara Tärräqiät Agentlıqlığına çit il şirkätläre belän töp kileşülär imzalawnı röxsät itmi.
Yount Ğiraq suğışın yaqlawçı 40-tan artıq ilne üz eçenä alğan koalitsiädägelär tözekländerü eşlärendä turıdan turı qatnaşırğa teläk berlderdelär, alar da bu eşlärgä çaqırılaçaq di:
AUDİO: Hiçşiksez, anda koalitsiä äğzaları da bulaçaq. Koalitsiädäge küp kenä illär tözekländerü eşlärendä aktiv qatnaşaçaqların inde belderde. Tözekländerüdä qatnaşaçaq illärne töşerep qaldırmas öçen min alarnı isemnäre belän ayırım atap äytmim.
Mäs’älän, koalitsiägä kerüçe Slovakiä kiçä Quşma Ştatlarğa Ğiraqtağı tözekländerü eşlärendä qatnaşırğa mömkin şirkätlär isemlegen tapşırğan.
AQŞ Xalıqara Tärräqiät Agentlığı Ğiraqtağı tözekländerü eşläreneñ ber öleşen genä qarıyaçaq. Amerika suğıştan soñğı Ğiraq xakimiäten küzätep baraçaq yaña Tözekländerü häm Humanitar Yardäm İdaräse buldırdı. Bu idarä baştağı çorda tözekländerü eşlärendä töp yünäleş birüçe bulır kebek. Saqlanu Ministrlığına qarawçı bu idaräne elekke AQŞ General-Leytetnantı Jay Garner citäkçli.
Ğiraqnı tözekländerüdä töp mäs’älä, ilneñ tabışlı neft’ sänäğäten kemgä tapşıru mäs’äläse bulaçaq. Suğışqa qädär könenä 2 yarım million barrel'' neft’ şığarğan Ğiraq üzeneñ neft’ yatmaları belän Söğüd Ğärabstanınnan qala dönyada ikençe urında tora.
Elek-elektän Ğiraqnıñ neft’ sänäğätendä qatnaşıp kilgän Russiä belän Fransiä möhim tözekländerü qararları BMOda xalıqara cämäğätçelek qatnaşı belän qabul itelergä tieş dip belderde. Ğiraq suğışına qarşı çıqqan bu ike il xäzer AQŞ Ğiraqtağı eşlärdän qurqa. Russiä, Ğiraq suğışı niçek kenä tämamlanmasın, suğışqa dädär imzalanğan kileşülär ğämäldä qalırğa tieş dip isäpli. Suğış säbäple üzeneñ Leyboristlar partiäsendä qarşılıq arta barğanda Britan premyer-ministrı Tony Blair da kiçä parlamentnıñ tübän palatasında çığış yasap Ğiraq turındağı härber qarar BMO tarafınnan xuplanğan bulırğa tieş dide.
Küzätüçelär fikerençä, Ğiraqnı tözekländerüdä başqa illärne dä qatnaştıru taläbe belän Quşma Ştatlarğa basım kiläçäktä hiçşiksez artaçaq.
Ni genä bulmasın, Ğiraqta tözekländerü çığımnarınıñ zur öleşen AQŞ tülär dip kötelä. Bu atnada kongress Ğiraqnı tözekländerügä maxsus 2 yarım milliard dollar bülü turında berençel qarar qabul itte. AQŞ inde ğömümi qimmäte 1 milliard 700 million dollarlıq kileşülärne büleşü öçen bäyge dä başlap cibärde. Ämma bu bäygegä çit il şirkätläre qatnaştırılmıy, barı tik amerikan şirkätläre genä çaqırıldı.
Ä Ğiraqta isä başqarası eşlär citärlek. Neft’ tarmağınnan qala, su häm çistartu qorılmaları, elektr häm telefon çeltärläre, hawa alannarı, mäktäplär, xastaxanälär, häm maşina yulları. Bu suğış cimerekleklärennän tış, 1991-nçe yılğı berençe Farsı qultığı Suğışı mirası, 80-nçe yıllardağı İran-Ğiraq suğışı mirası… Citmäsä soñğı 12 yılda Ğiraq BMO quyğan qatı iqtisadıy çikläwlär astında yäşäde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
“Tatarstan xalıq rässamı”- başqort yegete - Räşit İmaşev
Qazannıñ Ostrovskiy uramında “Duslıq yortı” bar. Anda azerbaycan, ärmän , gruzin, üzbäk, yähüd häm başqa milli cämğiätlär urnaşqan. Başqort cämğiäte dä şunda cıyıla.
Bu tapşıruıbızda başqort cämğiäteneñ kürenekle wäkile rässam Räşit İmaşev belän tanıştırabız.Bu könnärdä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev Ukazı belän Räşit İmaşevqa “Tatarstannıñ xalıq rässamı” digän isem birelde.
Ul yazğan tatar-başqort awılın xäterlätkän “İrtä” isemle kartinası Mäskäwneñ Tret'yakov galereyasında, ä soldat xezmätendäge avtorportretı “Xat ” dip isemlängän kartinası S-Peterburgnıñ Rus muzeyında elenep tora.
Sez Tatarstannıñ xalıq rässamı Räşit İmaşev belän äñgämä tıñlıysız.
Räşit İmaşev Qazandağı ostaxanäsendä inde 30 yıl buyı icat itä. Cämäğät eşenä dä ölgerä.
Qazan rässamğa ilham birgän. Ul tuğan yağın onıtmıy. Yaqtaşları Räşit İmaşevqa Bişbuläk rayonı Ayıt awılında tuğan şağir Fatıx Kärim isemendäge büläk birü turında qarar çığardı.
Ayıttan yaqınla ğına urnaşqan Aznay awılında tuğan Räşit İmaşev danlıqlı yaqtaşları, qärdäşläre belän ğorurlana. Anıñ ätiseneñ bertuğan enese Bulat İmaşev talantlı başqort rejisserı bularaq tarixqa kergän, xäzer Aznayda anıñ xörmätenä muzey açılğan.
Räşit İmaşevnıñ ulı Rawil balaçaqtan teatr sänğäten yaratqan, Därwişlär bistäsendäge Säyetğäliev mädäniät yortına tügäräkkä yöregän. MäskäwdäTeatr institutın tämamlağannan soñ, Ravil' Räşit ulı Kanadağa barıp çığa, xäzer şunda Vankuver şähärendä yäşi, Amerikanıñ ataqlı Gollivud studiäsendä eşli, anıñ “Gugo” digän fil'mda uynağanı bar, ul “Sekretnıye materialı” digän populyar serialda qatnaşa.
Räşit ağaynıñ qızı Nailä tarix fännäre kandidatı, Tatar ensiklopediäsendä bülek mödire bulıp eşli.
Räşit İmaşevnıñ tormış iptäşe Tänzilä xanım Tatarstannıñ Teläçe rayonınnan. Ul ozaq yıllar buyı zavodta, partiä orğannarında eşlägän. Soñğı yıllarda ul Qazan şähäreneñ xökümät uçrejdenieläre profsoyuz komitetın citäkli.
Bu tapşıruıbızda Sezne Tatarstannıñ, Başqortstannıñ xalıq rässamı Räşit İmaşev belän tanıştırdıq. Tatarstan mädäniätenä zur öleş kertkän şäxeslär – Abrek Abzgil'din, Lima Kustabaeva, Räis Yuldaşbaev, Gölsem İsänğolova, Firdäwes Bäşirova - üzläreneñ yazmış suqmağın Qazanğa kilep tapqannar. Alar belän ike tuğandaş xalıq, ike respublika da ğorurlanırğa xaqlı.Azatlıq radiosı Mälikä Basır, Qazan.


text: Räsäy gäzättän tış xäldär ministrı Sergey Şoyğu äyteüensä, dawaxanalar, mäktäptärze häm torlaq-kommunäl xujalıq obyıqttarın täw siratta tergezergä käräk. Köslö er teträwzän zıyan kürgän Beltir qasabahınıñ tergezelmäwe ixtimal. Räsäy däwlät tözölöş qomitetı belgestäre şunday hığımta yahağan. Qasabalağı 300-zän aşıu torlaq yorttoñ kübehe yemerelgän. Er helkeneü säbäple Altayza 2 meñ torlaq yort, 25 mäktäp, 16 dawaxana zıyan kürgän tip xäbär itkän Räsäy gäzättän tış xäldär ministrlığı wäkile. Häläk bulıusılar yuq. 1 meñ 800 keşe waqıtlısa torlaqqa moxtaj. Kürelgän zıyan 1 milliard humğa bahalana.


text:
Häykällär häm tarixi binalar yazmışı kem qulına qalır?
27 noyäber könne Tatarstan Ministrlar Kabinetında Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov Mädäni mirasnı saqlaw häm massaküläm kommunikatsiälär ölkäsendä zakonnar ütäleşen küzätü federal'' xezmäte citäkçese Boris Boyarskov belän oçraştı. Oçraşuda Premyer-ministr urınbasarı – mädäniät ministrı Zilä Wälieva, “Tatmedia” massaküläm kommunikatsiälär agentlığı citäkçese Marat Moratov häm başqalar qatnaştı. Söyläşüdän soñ Zilä Wälieva belän Boris Boyarskov jurnalistlar sorawlarına cawap birde.
Tarixi häykällärne häm mädäni mirasnı saqlaw oyışmalarınıñ çirattağı 4Bötenrusiä qorıltayı Qazanda ütäçäk. Röstäm Miñnexanov belän Boris Boyarskov oçraşuda şul turıda söyläştelär. Boyarskov süzlärenä qarağanda, Rusiädä dä, Tatarstanda da mädäni mirasnı saqlaw eşe bik awır bara. Monıñ törle säbäpläre bar. Şularnıñ iñ möhime – älege mä’säläne xäl itärdäy xoquqi dokumentlar bulmawda. Bilgele bulğança, mädäni mirasnı häm häykällärne saqlaw turındağı federal'' qanunı inde 5 yıl däwamında ğämälgä kertelmi.
Federal'' xezmät citäkçese äytüençä, Federatsiä subyektları häykällärne niçek saqlap qalu turında üzläre uylanırğa tieş. Bu – häykäl saqlaw eşen tağın da ciñeläytäçäk. Monıñ öçen, maxsus qanun da tözelgän. Tik älegä ul da ğämälgä kermägän äle. Bu xaqta Boris Boyarskov bolay dide.
Xäzerge waqıtta Däwlät Dumasında Mädäniät, sälämätlek saqlaw häm mäğärif ölkäsenä qarağan binaların Federatsiä subyektları qaramağına tapşıru turındağı qanun tikşerelä. Ul 2008 yılnıñ 1 ğinwarınnan ğämälgä kerergä tieş. Şul waqıt eçendä subyektlarda häykällärne saqlaw oyışmaları buldırılırğa tieş. Ul çaqta bezgä yärdäm itep, bezneñ belän xezmättäşlek itüçe belgeçlär kübäyer dip ışanam. Boris Boyarskov süzlärenä qarağanda, tarixi binalarnı däwlät qaramağınnan şäxsi eşmäkärlär, ictimaği yäisä dini oyışmalar qaramağına tapşıru eşe alıp barıla. Zilä Wälieva äytüençä, mädäni miras häm tarixi häykällärneñ kem qulında buluı möhim tügel, çönki däwlät bu ölkädä matdi yärdäm kürsätä almağan oçraqlar küp bula.
İsegezdä bulsa, Qazanda Gabdulla Tuqay yäşägän “Bolğar” kunakxanäse binası tarixi binalar isemlegennän çığarılğan ide. Bu tatar zıyalılarınıñ rizasızlığın tudırdı. Şul waqıtta däwlät binanı saqlap qalu häm tözekländerü şartı belän “Bolğar” kunakxanäsen “Tatneft''” qaramağına tapşırdı. Tik bu – ber oçraq qına äle. Xäzerge waqıtta respublikada barlığı 1500 dän artıq tarixi häykäl bar. Alarnıñ kübese tözekländerügä moxtac. Tözekländerü eşe isä Federal'' qanun ğämälgä kertelgännän soñ
Güzäl Zıyätdinova.


text:
Häwäskär kompozitorlarnıñ “Barlaw” festivale tämamlandı
bağışlap, häm Böyek Watan suğışınıñ 60 yıllığı uñayınnan uzdırılğan festival''gä Rusiä Federatsiäseneñ törle regionnarınnan, şähär , rayon mädäniät yortlarında xezmät kürsätüçe häwäskär kompozitorlar, däwlät häm ictimaği oyışmalardan barlığı 90 nan artıq kompozitor 300 gä yaqın cır cibärgännär ide.
6 aprel''dä başlanıp kitkän II Bötentatar häwäskär kompozitorlarınıñ “Barlaw” muzıka festivale qısalarında 7 aprel''dä S.Säydaşev isemendäge Zur konsert zalında “Tatar häwäskär kompozitorlarınıñ cır häm instrumental'' muzıka icatınıñ xäzerge xäle häm üseş yulları”,- dip atalğan fänni- ğämäli konferensiä uzdı. Bu konferensiä TR Däwlät Sovetı, Mädäniät ministrlığı , BTK BK, respublika xalıq icatı üzäge häm TR häwäskär kompozitorlarınıñ ictimaği oyışması wäkilläre qatnaşlığında uzdı. Anda abruylı ğalimnär tarafınnan milli sänğät bularaq-fol''klor, häm anıñ professional'' däräcägä kütärelüe; bügenge tatar estradasında cır tekstlarınıñ ädäbi- estetik yaqtan kamillege mäs’äläläre, tatar xalqınıñ könküreş cırlarınıñ torışı turında söyläşü bardı. Tatarstan häm RF regionnarında tatar häwäskär kompozitorlar icatı- praktika, problemalar, häm plannar turında Qazaqstannan, Perm ölkäsennän, Çiläbe, Yar Çallı, Qazan şähäre häm Arçadan çığışlar buldı. Däwlät Sovetı deputatı Razil Wälievnıñ çığışın konferensiädä qatnaşuçılar alqışlap qabul ittelär. Könneñ ikençe yartısında häwäskär kompozitorlar Tatarstannıñ Arça, Baltaç, Balıq Bistäse, Saba , rayonnarında konsertlarda qatnaşıp, çığışlar yasadılar. Ä 8aпpeлb könne häwäskär kompozitorlar, BTK BK oeştırğan oçraşuda qatnaşqannan soñ , Qazan şähäreneñ Ğ.Tuqay,S. Säydaşev, K .Nasıri muzeylarına säyäxät qıldılar.
Kiç belän Tatar filarmoniäseneñ konsertlar zalında konkursqa täqdim itelgän cırlardan Ğala- konsert ütte. Konsertnı oyıştıruçılarnıñ citäkçese Rif Ğataullin konkursnıñ näticäse turında söyläde. Mäskäw ölkä filarmoniäseneñ 20 yıl buyı solist-vokalistkası, RF atqazanğan artistçası Nailä Fätıxova başqarğan cırı lawreat isemen yauladı. Xäzer Nailä Fatıxovanıñ üzen tıñlıyq. Ä xäzer tağın ber laureat cırınıñ avtorı häm başqaruçısı Gölsinä Sabirova söyli. audio
Şulay itep Qazanda uzğan häsväskär kompozitorlarınıñ ikençe “Barlaw” muzıka festivale tämamlandı.
Mälikä Basıyr


text: Yıl başınan tärtip haqlaw orğandarı zaqonhıź äyläneştän 65 kilogramm narkotik matdälär tartıp alğan. Narkotiktarğa bäyle yınäyät osraqtarınıñ da artıuı küźätelä. 3 ay esendä oşonday 326 osraq terkälgän. Narkopoltsiä xeźmäte väkildäre äyteüyınsä, Respublikağa törlö yuldar aşa geroin taşıu kübäyä. Yınäyätsel törkömdärźyı Tajikstan häm ¦zbäkstan grajdandarı, siğandar oyoştora. Un kön esendä maxsus otryadtar zaqonhıź äyläneştän un kilogramm narkotik alğan. Yınäyätselär hatırğa tırışqan geroin häm maríxuana xaqı yetmeş meñ dozağa toroşlo. Yäşeren baźarźa unıñ xaqı yete million 500 meñ humğa bahalana.


text:
Bötendönya Başqort Qorıltayına äzerlek bara
Qazanda da Bötendönya başqort Kongressına äzerlek sizelä. Prezident Mintimer Şäymiev ike kön buyı Sverdlovskiy ölkäsendä yörsä dä, Qazanğa qaytıp 1 kön torğannan soñ Ufağa yulğa çığarğa mömkin. Säyäsät eşläre çetrekle, bergenä ğamälneñ dä, hiçşiksez, bulaçağına aldan äytep bulmıy, şulay da, Mintimer Şäymiev Başqortostanğa cıyına, digän xäbärlär bar. Anıñ belän bergä Tatarstan delegatsiäsendä kemnär baruı xäzergä bilgesez. Kürşe respublikada ütkän tuğandaş xalıqnıñ iñ zur qorıltayında Tatarstan liderı çığış yasamıy qalmasqa tieş. Qazan zıyalıları bu çığışta nindi fikerlär äyteler ikän, dip törle farazlar qora. Soñğı aylarda İleş, Dürtile, Çaqmağış kebek tatarça söyläşüçe häm üzen tatar dip sanawçılarnıñ tarixında başqort ezlären tabıp, Könbatış Başqortostanda yäşäwçelärne başqort dip iğlan itü Qazanda yäşäwçe tatar zıyalıların dulqınlandıra, çönki alarnıñ şaqtıy öleşen näq şul yaqlarda tuıp üskän. Tatarstan prezidentı Ufağa barğaç, başqort qardäşlärne täbrik itep, alarnıñ milli qazanışları belän soqlanğanda, Ural itäge tatarlarınıñ da dönya barlığın onıtıp cibärmäs mikän. Ğomümän, xäzerge federalizm, Mäskäw belän mönäsäbätlär, tatar xalqınıñ yazmışı turında iskä almıyça, başqort xalqı kiläçägen ayırım küzallaw mömkin tügel. Şuña kürä milli zıyalılarıbız Mintimer Şäymievneñ xäzerge wäzğıättäge prinsipial' süzen häm Başqortostan räsmi xaqimiätenä mönäsäbäten açıqtan-açıq işetäse kilä. Tatar mänfäğätlärenä başqort mänfäğätlären qarşı quyu Qazanda da, Ufada da xuplanmasqa tieş. Ğomumän äytkändä, tatar millätçeläreneñ patriotlıq häm radiqallek xisläre qazanı qaynap, çitkä tügelmi äle.
Soñğı waqıtta Bötendönya başqort Qorıltayınıñ millätlär öçen zur bäyräm ikänen isäpkä alıpmı, başqortnıñ radikal fikerle ğalimnärneñ tänqitläw älläni işetelmi. Üz milläte turında qayğırtqan tatar başqa millätneñ dä xälen añlarğa sälätle.
Näq şul närsä qayber Rusiä säyäsi uyınçılarınıñ eçen poşıra. “HeзaBиcиcMaя raзeTa”nıñ 11 yün sanında Tatarstan başqortları Qorıltayı, Bötendönya başqort Qorıltayına ezerlek turında mäqälä basılıp çıqqan. Rafail Xäkimovnıñ “BocToчHый эkcпpecc” gazetasında basılıp çıqqan diskussion mäqäläsendä Altın Urdada yäşägän xalıqtan başqortlar, üzbäklär, qırğızlar kilep çıqqan, digän fiker bar. “HeзaBиcиMaя raзeTa” häm anıñ xäbärçese Postnova Rafail Xäkimovqa başqort xalqı isemennän üpkä belderä. Yänäse, başqortlar tatra telen sañğa suqmıy, ä tatarlar başqort telen. İke tuğandaş millätneñ patriotı bulıp qılanğan Vera Postnova tatar belän başqortnı niçek tä talaştırırğa tırışa. Ğalimnärneñ tarix turında üzara bäxäsläşüen millätara nizağqa äyländerergä omtılu berençe tapqır ğına oçramıy.
Yunıs Ätnäle


text:
İran prezidentı Möxämmät Xattami: säyäsi irekleklärne çikläw ilgä qurqınıç tudıra
Audio (Möxämmät Xattami)
"İslam inqilabı ciñüwennän soñ çirek ğasır ütte. 25 yıl elek xäzer sez basıp torğan mäydanğa cıyılğan xalıq, İslam nigezendä bäysezlek häm ireklek dawlağan ide."
Kiläse atnada İranda parlament saylawları ütä. Qadimçe Saqçılar Şurası 2 meñnän artıq reforma-taraflı namzätne bu saylawlardan çitlätte. Üzeneñ çığışında Xattami, saylawlar ul demokratiä bilgese, ägär alar çiklänä ikän, bu ilgä qurqınıç tudıra, dip belderde.


text:
Iran Bağdad konferansiäsennäñ soñ üzenneñ şigen belderä
İrannıñ tışqı eşlär ministrlığı, Bağdad İminlek konferensiäseñ Ğiraqta tınıçlıq urnaşturı eşendä yaxşı ber “täwge adım” dip atadı. Läkin ayırım çığışlarğa kilgändä, İran Räsmiläreneñ AQŞ häm anıñ konferensiädäge qatnaşuı turındağı qaraşları üzgärep tora. Azatlıq analisti Wahid Seferig tikşerüençä, qabatlangan fikerlärneñ kübese, Ğiraqta Tınıçlıqnı urnaştıru öçen çit köçlärneñ ildäñ çıgıu kiräklege turında ide.
İkençe köngä genä İran üzenneñ rizasızlığın belderde. İrannıñ tışqı eşlär ministrı süzçese Mohammad Ali Hosäyni Ğiraqta uñışqa ireşü öçen säyäsi qaraşnı üzgärtergä kiräk dide. Ul bu eştä 3 çaranı atap ütte: İminlik eşeñ Ğiraqlılarga tapşıru, Çit il Köçlären ildän çıgaru waqıtın bilgeläw häm terror törkemnärenä qarşı citdi eş alıp baru. Menä bu 3 çara Hossäyni fikerençä, xälne üzgärtergä yardäm itäçäk.
Şul uq fikerne uñçı gazeta bulgan Resalat ta qabatlap, üz mäqäläsendä "Uzğan şimbäda Şiğilärneñ Karbalada ütkän yolasında Giraqnıñ iminlek köçläre, qan qoyunı buldırmıy qalıp, üzeneñ nindi köçkä iä buluın kürsätte" dip yazıp çıqtı.
İrannıñ Tışqı eşlär Minıstrı urınbasarı, şulay uq, kürşe illärneñ Ğiraq politsiäsenä, qorallı köçlärenä künegülär yasawda yärdäm itärgä kiräklegenä basım yasadı.
Reselat gazetäse farazlarına qarağanda, AQŞ şul uq waqıtta İranga da basım yasap, töbäktä üz xakimiäteñ saqlarga tırışa. Tik, gäzit yazuınça, anıñ bu omtılışı kilep çıqmayaçaq häm "Aq Yort qarçığaları" axır çiktä Tähran belän diplomatik çaralarğa barırğa mäcbür bulaçaq.
İran räsmiläre Konferensiädä AQŞnıñ qatnaşu säbäplärenä qarata şik belderde. Saqlanu Minıstrı kiñäşçese Aliriza Äxbäri, AQŞ dönyada “zur” rol uynasa da, Ğiraqta “iñ uñay rolne alay da İran uynıy, dip beldergän. Axbari süzlärençä, bu konferensiä, Ğiraqtagı köçlär häm anıñ kürşeläre arasındağı cäwaplılıq häm wazifalar yañadañ tigez itep bilgelänergä tieşlegen kürsätkän.
Bu belderülärdän şul kürenä: Amerikanıñ Ğiraqtagı täsere Tehrannı niçek şik astına salsa, şul uq räweştä İranıñ Ğiraqtagı täsere dä Amarikanı şik astına sala. Häm bu şiklänülär, Quşma Ştatlar Ğiraqta qalırğa teli, yaki anda dustanä ber rejim urnaştırırga teli häm dä İrannıñ Ğiraqta yoğntısı artuın telämi digän farazlar tudıra.


text:
Qazan Universitetı 200 yıllığına äzerlänä
Sişämbe, 28 may könne, Qazan kremlendä prezident Mintimer Şäymiev citäkçelegendä ber cıyılış uzdı. Ul Qazan däülät universitetınıñ 200 yıllıq yubileen oyıştıru eşlärenä bağışlandı. Şunısın da äytergä kiräk, bu oyıştıru komitetınıñ ikençe cıyıluı. Anıñ berençese inde 2001 yılda uq, ber yıl elek uzğan ide. Şuşı ber yıl eçendä universitetta şaqtıy zur üzgäreşlär buldı. İnde belgänegezçä, bu uqu yortında yaña rektor saylandı. Oçraşu waqıtında universitetnıñ xäzerge xäle, respublikanıñ ğına tügel, xättä Rusiäneñ dä iñ märtäbäle yuğarı uqu yortlarınnan berse bulıp sanalğan universitetnı üsterü programması qaraldı, bäyräm çaralarına äzerlek tikşerelde, yubileynı oyıştıru öçen ştab tözelde. Utırışnı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev alıp bardı, çönki ul universitetnıñ yubileen oyıştıru komitetı räise bulıp tora. Universitetnıñ rektorı Mäqzüm Säläxov üzeneñ çığışında, inde küp kenä eşlär eşlängän, läkin eşlise äle tağın da kübräk, dip äytte. Anıñ süzlärenä qarağanda, eşne totqarlauçı iñ zur problema -- finanslar citmäw. Mintimer Şäymiev, bernindi qıyınlıqlarğa da qaramıyça yubileyğa äzerlek çaraların kürergä kiräk, çönki bäyräm inde yaqınlaşıp kilä, ä bez uylanılğan plannarnı çınğa aşıruda äle bik küpkä artqa qalabız, dide. Cıyılışta şulay uq vitse-premier Zilä Wälieva, Aleksey Paxomov, Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakov, ğalimnär, başqalanıñ yuğarı uqu yortları citäkçeläre qatnaştılar. Çärşämbe könne, köndezge säğät 12-dä, Qazan däwlät universitetında küptän tügel genä saylanğan rektor Mäqzüm Säläxovnıñ wazıyfağa kerü tantanası uzdı.


text: Bügen Azärbaycanda Baqı-Tiflis-Cäyhan neft ütkärgeçen açu tantanası ütte. Bu ütkärgeç aşa Kaspi nefte Rusiäne urap Könbatışqa quılaçaq. Azärbaycan başqalası Baqıdan 40 çaqırım yıraqlıqta, Sangaçal terminalında ütkän çarada Azärbaycan, Gruziä, Törkiä, Qazaxstan prezidentları häm Quşma Ştatlarnıñ Energetika ministrı Samuel Bodman qatnaştı. Quşma Ştatlar yärdäme belän tözelgän bu ütkärgeç Yaqın könçığış neftennän bäylelekne kimeter dip kötelä. Ozınlığı 1770 kilometr bulğan ütkärgeçne tözü 4 milliard dollarğa töşte. Anıñ aşa könenä ber million barel neft quılır dip kötelä. Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev bu ütkärgeç aşa Qazaxstan nefte dä quılaçaq dide.


text:
Ahtisaari Kosovo turındağı axırğı planın BMO İminlek Şurasına täqdim itä
BMOnıñ maxsus wäkile Martti Ahtisaarinıñ Kosovo statusı turında axırğı täqdimnärne BMOnıñ İminlek Şurasına täqdim itüe kötelä. Çiklängän bäysezlekne küz aldında totqan Ahtisaari planı Rusiäneñ açuın çığarğan ide. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, ägär serb mänfäğätläre isäpkä alınmasa, Rusiä planğa qarşı tawış biräçäk dide.
“Minem uylawımça, Rusiä ügetliäçäk häm satulaşaçaq, läkin şul uq waqıtta,ul, veto salu belän, şul uq minutta bu xalıqara mäsälädä üzeneñ säyäsi kapitalın yuğaltaçağın da añlıy.”
Yevropa Berlege häm Quşma Ştatlar älege planğa teläktäçlek kürsätä. Kovoso mäsäläsendäge qaraşı öçen Rusiä Könbatışta tänqitkä duçar buldı. Yevropa Berlege Rusiäne rezolutsiäne tuqtamasqa häm cawaplılıq xisen bergäläşep kürsätergä çaqırdı.
Ahtisaari planı Kosovoğa çiklängän möstäkillek birä. Plan nigezendä Kosovo konstitutsiäsen, bayrağın, gimnın buldıra alır ide. Başlıça Kosovodağı serblarnı yaqlaw öçen, töbäkne alğa taba da xalıqara cämäğätçelek küzätergä tieş bula. Kosovo 1999 yıldan birle BMO qaramağında yäşi. 15 meñ keşedän dä zurraq NATO ğäskäläre Kosovada tınıçlıq urnaştıru köçläre bularaq urnaşqan.
İminlek Şurasında niçek tawış birüe bilgele bulmağan il – ul Qıtay. Ämma bilgeçlär fikerençä, Pekinnıñ tawışı mäsälägä zıyan salmasqa tieş. Ahtisaari planı turında fiker alışu BMOnıñ İminlek Şurasında, yabıq işeklär artında, äprildä bulır dip kötelä.
Bikä Timerova.


text:
Qırğızstan parlamentı başlığı urınında qaldı
"Äzerlängän 71 bülletenneñ 62se qullanılğan, 2se yaraqsız dip tabılğan. 34 deputat mäsäläne xuplağan, 26sı – qarşı tawış birgän."
Tekebayevnıñ urınınnan kitüe öçen kimendä 38 keşeneñ xuplawı kiräk ide. Qırğızstannıñ bäysez televidenie kanalında çığışı waqıtında parlament başlığı prezident Qormanbäk Bakiyevnı "et" dip atap, aña üzen "berençe oçrağan ağaçta asıp quyarğa" kiñäş itkän ide. Uzğan atnada 13 fivral könne parlament räise, monıñ öçen prezident Bakiyevtan ğafu ütenmiyäçägen, anıñ urınına wazifasınnan kitäçägen äytkän ide.


text:
Yaña xökümättä kemnär bulır? Ser yomğağı çişelä başladı
Tatarstan prezidentı Zilä Wälievanı premyer ministr urınbasarı, mädäniät häm massaküläm kommunikatsiälär ministrı itep bilgelärgä täqdim itte digän isem astında bügen Tatar –inform mäğlümat agentlığı xäbär tarattı. Şulay itep, säyäsätçelär arasında soñğı könnärdä bik yış quzğatılğan mä’sälä – Tatarstannıñ yaña xökümäte niçek bulır, kemnär ministr, vitse-premyer häm älbättä inde premyer ministr bulır digän söyläşülärgä räsmi açıqlıq kertelde.
Pänceşämbedä, Tatarstan Däwlät Şurasınıñ daimi komissiä utırışlarında Respublika xakimiätendäge berençe postlarnı kemgä tapşıru mäsäläse qaraldı. Küzätüçelär, prezident, premyer-ministr itep Röstäm Miñnexanovnı täqdim itäçägenä şiklänmilär ide häm bu şulay bulıp ta çıqtı. Anıñ berençe urınbasarı bulıp Rawil Moratov täqdim itelä. Älegä qädär dä premyernıñ berençe urınbasarı bulıp distä yıllar eşläp kilgän Rawil Moratov, yaña xökümättä berençe urınbasarlıqnı tağın ber keşe belän bergä başqaraçaq. Ul Boris Pavlov. Älegä qädär xökümättä ber genä berençe urınbasar ide. Boris Pavlovka kilgändä, ul moña qädär İqtisat häm sänäğät ministrlığınıñ Qazandağı komitetı räise ide. Monnan tış, vitse-premyerlar bulıp Vladimir Şvetsov, ul transport häm yul xucalığı ministrlığın da citäkläyäçäk häm Marat Äxmätov, şulay uq awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrlığına citäkçe itep tä täqdim iteldelär.
Parlamentnıñ daimi komissiäläreñ urtaq utırışında bu nämzätlär xuplandı häm däwlät şurasınıñ comğada bulaçaq çirattağı sessiäsendä deputatlarğa, älege kandidatlarnı raslarğa digän täqdim kertelde.
Monnan tış, Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin Tatarstan Prezidentı Apparatınıñ elekke citäkçese Äğzam Ğöbäydullin kandidaturasın Rusiä Federatsiä Şurasına Tatarstan wäkile itep saylaw öçen täqdim itte. Älege kandidaturalar buyınça soñğı qarar comğada parlamentınıñ utırışında qabul iteläçäk.
Parlamentnıñ berniçä komitetınıñ berläşterelgän utırışı tämamlanuğa, Zakonlılıq, reglament häm deputat etikası, Ekologiä, tabiği resurslar häm cirdän faydalanu, Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs''älälär komitetları utırışı buldı. Premyer-ministr häm anıñ urınbasarları nämzätläre buyınça Prezidentı täqdimnären qaradı.
Älege utırışta prezident tarafınnan tağın ber vitse –premyerlıqqa täqdim itelgän Zilä Wälieva nämzäten qaraw planlaştırılğan ide . Bügenge ul köndä şuşı wazifanı başqara da inde. Läkin, yaña xökümättä aña, vitse premyerlıqtan tış, mädäniät häm massaküläm kommunikatsiälär ministrı wazifaların da birergä cıyınalar. Älege mä’sälä, kön tärtibennän töşerelde. Däwlät Sovetı Räise Färit Möxämmätşin monı “vitse-premyerlıq wazifası, ministr eşçänlege belän bergä alıp baruğa bäyle räweştä isemen yuridik yaqtan döres räsmiläşterü turında soraw tuğan”dip añlattı. TR Premyer-ministrı urınbasarı wazifaların başqaruçı Rawil Moratov süzlärençä, massaküläm kommunikatsiälär häm mädäniät belän bäyle yaña ministrlıqnıñ iseme turındağı mäs''älä buyınça älegä fiker alışına. TR “Tatmedia” massaküläm kommunikatsiälär agentlığı yaña ministrlıqqa bülekçä sıyfatında keräçäkme digän sorawğa Rawil Moratov uñay cawap birmäde. Şul uq waqıtta “törle variantlar qarala”dip belderde. Älege mäs''älä comğa könne irtänge yaqta xäl iteläçäk häm Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs''älälär komitetında qaralaçaq.
Premyer-ministrı häm anıñ urınbasarlarına nämzätläre buyınça azaqqı qarar irtägä Däwlät Şurası utırışında qabul iteläçäk. Bu xaqta Tatar-inform mäğlümat agentlığı xäbär itte.
Räfis Cämdixan


text: İzrail premyer-ministrııñ matbuğat xezmäte xäbär itkänçä, Ähud Olmert 4 yün könne Şarm al Şäyhta, Mısır Prezidentı Xösne Möbäräk belän oçraşaçaq. Möbäräk, Omertnı Fälästin avtonomiäse başlığı Mäxmüt Abbas belän körçekkä törälgän söyläşülären yañadan başlarğa çaqıra. Ul şulay uq, İzrailneñ Fälästin belän çikne ber yaqlı ğına bilgeläwgä qarşı çığa. Olmert, tınıçlıq kileşüen tözergö tırışıp qararbız, ämma uñışsızlıqqa oçrasaq, İzrail Fälästin yağı belän çikne ber yaqlı ğına bilgeliäyäk, dip belderä.


text:
Yaqın Könçığış: Hamas ciñüenä qarata dönya citäkçeläre närsä äytä?
25nçe ğynuarda fälästin territoriälärendä ütkän häm suğışçan Hamas törkemeneñ ciñüe belän tämamlanğan parlament saylawlarına qarata Dönya citäkçeläreneñ reaksiäse däwam itä. İslamçı suğışçan törkem parlamenttağı 132 urınnıñ 76sın Y.Arafatnıñ al Fatax xäräkäte isä 43 urın alğan. Bu inde yaña xökümätne Hamas oyıştıraçaq digän süz. Hamas İzraelneñ yäşäw xoquqın kire qaqqan kebek tınıçlıq protsesına da qarşı çığa.
Kiläçäktä İzraeldä Fälästin cirlärendä balalarızhäm alarnıñ varisläreneñ tınıçlıqta yäşäwe öçen Hamas tuqtatılırğa tieş. İzraelneñ çikläre yaxşı saqlanırğa tieş. Fälästin xalqına, terror häm İzraelne yuq itü säyäsätennen vazkiçegez dip belderelärgä tieş. Alar şulay eşläsä, tınıçlıq xökem söröçäk, eşlämäsä İzrael üzen saqlarğa mäcbür bulaçaq
AQŞları häm Yevropa Berlege Hamas-qa terror oyışması dip qarıy häm anıñ ciñep çığuına borçılu belderä.Britaniä premyere T.Blair atnakiçtä,bez Hamasnıñ mandatın tanibız, çönki fälästin xalqı üz fikeren belderde. Ämma Hamas bu köçle mizgelendä demokratiä yäki köç qullanu suqmağı turında qarar birergä tieşlegen añlarğa tieş dip söyläde. AQŞ prezidentı G. Bush ta şunduyuq reaksiä kürsätte.
Yevropa häm AQŞ räsmiläre elegeräk ägär dä Hamas yaña fälästin xökümäteneñ ber öleşe bulırğa teli ikän, ul İzraelne cimerü ideasınnan vaz kiçergä tieş dip äytkän ide. Bu inde törkem fikren üzgärtmäsä könbatış illäreneñ Fälästin administratsiäse belän eş itmiyäçägen añlata.
Älegäçä Hamas könbatış reaksiäsenä borçıluın ber dä kürsätmäde .Hamasnıñ ölkän citäkçese Mäxmud al-Zahar atnakiçtä Gaza şährendä Reuters-qa birgän ängämädä,
Bez ber kem belän söyläşergä cıyınmıybız. Ämma beräw bezne tıñlarğa , bezneñ mönäsäbätne , tendensiäne añlarğa teli ikän bez här kemgä añlatırğa äzer .
Şulay da al Zahar ängämä waqıtında Hamas başqa fälästin partiäläre citäkçeläre belän xökümät oyıştıru mäsäläsendä bögülüçänräk mönäsäbät kürsätäçäk dip işarä itte. Al Zahar
Bez prezident M.Abbas belän şäxsän elemtägä keräçäkbez. Yaña parlamenttağı barlıq firqalar şulayuq fälästin cämğiätendäge ğailä häm ğalimnär belän elemtälärebezne yañadan oyıştırıp elek cimerelgännärne tözekländerergä tırışaçaqbız dip söyläde.
Ämma Hamas İzrael belän söyläşülärne yaqlağan häm alıp barğan M.Abbas kebek citäkçelär belän närsä bulaçaq ber närsä dä äytmäde.Fälästinnärneñ başqa säyäsi firqaları, misal öçen koalitsion xökümättä xezmätäşlek itügä almaşqa Hamasnıñ tınıçılıq protsesına qarata pozitsiäsen yomşartuın taläp itäçäklären älegä işarä itmädelär. Prezident M.Abbas qına yaña xökümät aldında qıyınlıqlar bula ala dide
Yaña xökümät dönya ışanıçın qazanu , Könbatış Üzänendäge okupatsiägä qarşı toru , törmädä utıruçlarnı irekkä çığaru häm başqalası Yerusalem bulğan bäysez Fälästin däwläten oyıştıru öçen nığıraq eşlärgä tieş bulaçaq Hamasnıñ ciñüenä qaramastan prezident M.Abbas İzrael belän tınıçlıq söyläşülären alıp baru yöklämäsen rasladı . färidä xämit


text: Seul – Berläşkän Millätlär oyışması, Tönyaq Korea açlıq belän köräştä çit däwlätlärneñ yärdämenä moxtac dip belderde. Dönya aşamlıq programı oyışması şul uq waqıtta bügen yasağan belderüendä, Tönyaq Koreanıñ bıyıl 1 million 400 meñ tonlıq aşamlıq ixtiyacı bar dip isäplänüen äytte. Bu isä ilneñ gomum ixtiyaclarınıñ 4 tän ber öleşen täşkil itä. Tönyaq Koreadağı aşamlıq problemı, Avgust ayında igennärdän alınğan uñışnıñ 10 %tan kübräk öleşeneñ su basularında ziyan kürüe arqasında başlandı. İl köçle xärbi citäkçelek tarafınnan citäklänä. Läkin faqirlek säbäble, Tönyaq Korea 1990 yıllar axırına taba dönya yärdämenä moctaç il xälenä äwerelde.


text:
Amerika Quşma Ştatları citäkçelegeneñ bar dönya buylap terrorğa qarşı alıp barğan suğışı kötmägändä kirtägä yulıqtı, xörmätle tıñlawçılar. İlneñ ike mäxkämäse, terror qıluda şiklänelep totılğan keşelärne xoquqi yaqlawdan mäxrüm itärgä yaramıy digän qarar çığardı.
Quşma Ştatlar citäkçelege Guantanamo qultığındağı amerikan xärbi nığıtmasında totılğan 600-läp keşene älegä qädär "doşman suğışçıları" dip atap, alarnı nindi dä bulsa xoquqi yardäm aludan mäxrüm itep kilgän ide. San Francisco şähärendä urnaşqan Federal'' appelätsiä mäxkämäse monıñ belän kileşmäskä buldı häm atnakiç, andağı bar çit il totqınnarı da amerikan xoquq sisteması qaramağına kerä digän qarar çığardı. Äfğanstandağı suğış waqıtında qulğa alınğan häm "Taliban" wä "äl-Qaidä" äğzaları buluda şiklänelgän şul totqınnarnı Waşington, alar amerikan watandaşı tügel digän sıltaw belän, saq astında çiklänmägän waqıt totıp, axırğı çiktä alarnı maxsus qorılaçaq xärbi mäxkämägä cälep itmäkçe ide. Läkin San Franciscodağı mäxkämä, andıy ğäyre demokratik çara bernindi qanuni säyäsätkä turı kilmi, xökümätneñ bu ölkädäge qaraşı ezlekle tügel, ul amerikan qanunnarı nigezenä qarşı kilä häm xalıqara xoquq küzlegennän qarağanda bik citdi borçılular tudıra dip belderä. Ul ğına citmägän New Yorkta urnaşqan ikençe ber federal'' mäxkämä, xökümät terrorğa qatnaşı buluda şiklänelgän amerikan watandaşların saq astında teläsä küpme tota almıy digän qarar çığardı. Bu berençe çiratta Jose Padillağa qarıy, ul saq astına äle bıltır may ayında uq "pıçraq bomba" höcümen äzerläwdä şiklänelep alınğan ide. Şunnan soñ ütkän 18 ay eçendä aña advokat xezmätlärennän faydalanu röxsät itelmäde, ğomumän, anıñ yanına advokat kertelmäde. New Yorktağı federal'' appelätsiä mäxkämäse, prezidentnıñ suğış qırında tügel, ä Quşma Ştatlarnıñ üz cirendä totqarlanğan amerikan watandaşın "doşman suğışçısı itep totu xoquqı yuq digän qararğa kilde. İlneñ yustitsiä ministrlığı bu atnada, Padilla kiläçäktä dä advokat yardämennän mäxrüm itelep totılaçaq, çönki anıñ çittän xoquqi yardäm aluwı tikşerü eşlärenä zian kiterä ala dip beldergän ide. Ämma xäzer, inde telgä alınğan mäxkämä qararınnan soñ xökümät anı yä turıdan-turı ğäyeplärgä, yä cinayät eşenä qağılışlı şahid itep iğlan itärgä tieş bulaçaq. Aq yortnıñ matbuğat wäkile şuşı ike mäxkämäneñ, terror qıluda şiklänelgän keşelär xoquqı turındağı qararların "borçu uyatırlıq häm döres tügel" dip bäyäläde. Çınnan da, alar Quşma Ştatlar xökümäteneñ anti-terror tırışlıqlarına kötelmägän ber kirtä bula ala. Älegä qädär Waşington, şikle totqınnarnı saq astında bar terror çeltären faş itkänçe totu kiräklege turında belderep tordı. Şul maqsatta ul Guantanamodağı xärbi nığıtma Quşma Ştatlar cire sanalmıy, dimäk anda amerikan qanunnarı ğämäldä tügel digän qaraştan çığıp eş itte. Xäzer isä, San Franciscodağı federal'' appelätsiä mäxkämäseneñ qararı amerikan xökümäteneñ şul qaraşın qanuni tügel dip taba. Bu şartlarda Waşingtonnıñ bar ömete xäzer Quşma Ştatlarnıñ Yuğarı Mäxkämäsenä genä qala. Uzğan ayda ul Guantanamo totqınnarı mäs''äläsen qarıy başlayaçağın beldergän ide. Ä aña qädär Aq yort San Francisco häm New York mäxkämäläreneñ soñğı qararların üzgärtü öçen tieşle qanuni çaralar küräçägen belderä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Kosovo? Yewropada yaña protektorat.
Şuşı atna azağında Kosovo üzeneñ bäysezlegen iğlan iter dip kötelä. Könbatış illäreneñ moña qarşılığı bulmasa da, Serbiä häm anıñ yaqın berektäşe Rusiä Yewropanıñ yaña bäysez däwläten tanırğa cıyınmıy. Mäskäwneñ qarşı buluı Kosovonıñ Berläşkän Millätlärgä dä alınmayaçağın añlata. Şulay itep, Kosovo, hiçyuğı yaqın aralarda asılda Yewropa Berlege qaramağındağı ber protektorat qına bula ala.
İñ möhime - üzeneñ bäysezlegenä Kosovo inde 1999-nçı yıldan birle bara, näq şul waqıttan birle töbäk xalıqara idarä astında. Yäğni Serbiädän ayırılu asılda berniçä yıl elek ük ütte. Kosovo albannarı xäzer şunı räsmi töstä bilgeläp quyarğa teli.
Töbäk parlamentı bu turıdağı qararın yäkşämbedä, fivralneñ 17-sendä qabul itmäkçe, häm bu inde xäl itelgän mäs'älä sanala.
Serbiä häm Rusiä belän qarşılıqlarnı küpmeder kimetü öçen mondıy status üzen aqlıy ala. Ämma berük waqıtta andıy wäzğiätneñ qurqınıç yağı da bar - Kosovonıñ tarixta da, xäzer dä üzeneñ totrıqsızlığı belän tanılğan Balkanda urnaşuın istä totarğa kiräk, häm Kosovo statusınıñ şundıy ikele-mikele bulıp qaluı töbäkkä näq menä şul totrıqsızlıqnı qaytara ala.
Kosovoda yäşäwçe serblarnıñ citäkçeläre, ayırım alğanda andağı serb utarları berlege başlığı Marko Jakşiç comğa könne, töbäktäge bar serblarnı kiläse düşämbedä cıyılıp, albannar iğlan itärgä cıyınğan bäysezlekne kire qağarğa çaqırdı.
"Bäysezlek iğlan itü bez serblar öçen mäcbüri tügel", dip belderä Jakşiç.
Kosovodağı zur küpçelekne albannar täşkil itsä dä, anda äle haman da serb awılları bar häm alar nigezdä Belgrad kontrolendä tora. Yäğni, Kosovo bäysezlegen iğlan itsä dä, anıñ üz cirendäge qayber töbäkläre yaña xakimiätne tanımayaçaq.
İñ möhime - yaña däwlät üzeneñ iñ zur kürşese häm üzenä iñ zur qurqınıç tudıruçı il - Serbiä yağınnan açıqtan-açıq doşmanlıq belän tua. Bäysezlek tarixın başlap cibärü öçen bu bik naçar närsä, dip belderä qayber ekspertlar.
Şuña da Kosovo, ul yäkşämbedä bäysezlegen iğlan itsä dä, asılda Berläşkän Millätlär protektoratı buludan Yewropa Berlege protektoratına ğına äylänä ala. BMOnıñ maxsus wäkile Martti Ahtisaari äzerlägän planda bolay da Kosovoga "çittän bağıp torılğan bäysezlek" birü qaralğan ide.


text:
Qırım tatarların aqlaw qararına 40 yıl tuldı
Çärşämbe könne qırım-tatarların aqlaw qararı çığuyına 40 yıl tuldı. 1967yılnıñ 5nçe sentäberendä Sovetlar xakimiätläre, 2nçe dönya suğışı waqıtında ğäyeplänep sörğengä cibärelgän qırım-tatarların aqlaw turında qarar çığardı. Anıñ nigezendä meñlärçä qırım-tatarlarına oylärenä - Qırımğa qaytırğa röxsät itelde. 40 yıl ütügä qaramastan qırım-tatarları çittä yäşäwen däwam itä häm oylärendä dä ezärleklänä.
Sörgenlek yılları qrım-tatar tarixında iñ qayğılı, qanlı säxiflärneñ berse. Alarnıñ täesire äle dä sizelä. 1967 yılğı yaqlaw qararı da qırım-tatarlarına ällä ni yärdäm itä almadı. Qırım-tatarlar Mäcleseneñ başlığı urınbasarı Rifat Çubarov : “Qırım-tatar xäräkäteneñ 1960 yıllarda üsep kitüe, Sovetlar berlegeneñ tışqı säyäsätenä bulğan qaraş, üktäber inqilabınıñ 50 yıllığı yaqınlaşıp kilüe, läkin berençe çiratta qırım-tatarlarınıñ basımı, xakimiätlärne qırım-tatar mäsäläsen niçekter xäl itüen kürsätergä mäcbür itte. 1967 yılda aqlaw qararı çığarılsa da, qaytqan qırım-tatarlarına urnaşırğa yärdäm itü öçen ber närsä dä eşlänmäde.
Kirensençä xakimiätlär, dokument häm toraq tabığra telägän qaytuçı keşeärgä qarata qanunnarnı tağı da qırıslattı. Yäşärğä urın tapqan keşelär, yäşäw röxsäten ala almadı, annan başqa torıp, qırım-tatarları eşkä urnaşa almadı. Yazmabızda telägän alınğan 60nçı yıllarda Qırımğa qaytu röxsäten ala almağan Jelal Efendi kebek, bik küp qırım-tatarı kire Üzäk Aziägä cibärelde.
Mäcles räise urınbasarı Rifat Çubarov : “Alar, alarnıñ qaytuı qırım-tatar milli xäräkäteneñ zurlığına, anıñ berdämlegenä bäyle ikänen añladı. Uylawımça, bu aqlaw qararnıñ qırım-tatarları öçen töp näticäse şul buldı.” – di.
Üzäğrtep qoru yıllarınnan soñ ğına, Qırım tatarları öçen işeklären kiñ itep açtı. Ämma qırım-tatar mäsäläre haman da xäl itelmi. Xäzerge waqıtta, küplär, belgeç Mykola Semena da, Mäskäw Sovetlar Berlege cimerelgnnän soñ qırım-tatarlarına artı belän borılıdı , di. “Xalıqara mäsälär, alarğa qatnaşı bulğan illär yärdämendä xäl itelergä tieş. Bu yaqtan qarağanda, qırım-tatar mäsäläse Rusiä tarafınnan cayğa salınırğa tieş. Xoquqlar häm yuridik yöklämälär turında süz barğanda, Rusiä üzen Sovet Berlegeneñ warisı itep iğlan itä. Ämma cawaplılıq turında süz barğanda, başqa illärgä problemnarnı xäl itärgä yärdäm itü turında barğanda, Rusiä çitkä kitä häm bu ilneñ eçke mäsäläse dip iğlan itä.” – di säyäsi belğeç Mykola Semena. Xäzerge waqıtta Qırımda 300 meñläp qırım-tatarı yäşi. Ukraina xökümiäte, qaytqan qırım-tatarların urnaştırırğa yärdäm itü öçen yıl sayın 10 million dollar açqa küçerä. Qırım tatarları üzläreneñ Ukraina cämğiätendä urınnarın haman da taba almağannın belderep kilä. Alarnıñ kübese milli yaqtan qıyırsıtuluı xaqında äytep kilä, Qırımdağı başqa xalıqlar belän çağırtırğanda qırım-tatarları alar arasındağı eşsezkek däräcäse dä zurraq. Reabelitasiä qararınıñ 40 yıllğı Qırımda kiñ belgäp ütelmäde. Aq mäçettä häm Belorğorskiyda şuşı waqıtta Qırımğa qaytqan veterananr belän iskä alu kiçäse, başqa zur bulmağan çaralar ütte.
Bikä Timerova


text:
Baş ataqay Aleksiy ll ikona turında süz quzğatmadı älegä
20 iyüldä Qazanğa rusiä pravaslawları baş ataqayı Aleksiy ikençe oçqıçta kilep töşte. Anı Tatarstan parlamentı citäkçse Färit Möxämmätşin hawa alanında qarşı aldı. Aleksiy atqaynıñ qazanğa bu ikençe kilüe. Berençe märtäbä monnan sigez yıl elek kilgän ide. Älege säfärneñ maqsatı, Qazan cirendä monnan 450 yıl elek açılğan Yeparxiä yubileyen ütkärü. Şul uq waqıtta, cirle xakimiät Qaza izge ana suräten dä Aleksiy ataqay qaytarır dip ömet itä. İnde bu surät turında kem häm nindi genä matbuğat çarası söylämäde ikän. Törle uraw yullar belän Rim papası qulına kerep eläkkän izge süräne Qazan merı berniçä märtäbä Vatikanğa barıp sorap yörde. Nihayät, Rim papası sürätne pravaslawlarğa birergä riza buldı. Läkin, Qazannıñ üzenä tüel. Ä Böten rusiä patriarxı Aleksiy ataqayğa. Xäzer inde, menä Qazan bälkem patriarx ataqay Qazan ikonasın Qazanğa alıp kilgänder büläk itergä dip ömet itä. Qazanğa Aleksiy ataqay kilep töşkäç jurnalistlar belän oçraştı. Anda i maqtadı tatarstannı, i maqtadı. Säfäreneñ maqsatı monnan 450 yıl elek kilep urnaşqan ärxäräylär yubileye ikänen dä onıtıp, “Sezneñ citäkçelek barısın da uylap eşli: küptän tügel yañadan tözelgän Qol Şärif mäçete açıldı, irtägä tözekländerelgän Blagoveşçenie soborında berençe ğibädät uzaçaq, avgustta qalanıñ meñyıllığı bäyräm iteläçäk. Mäçet häm sobor Qazan Kremle ansamble nigezen täşkil itä” dip tä quydı. Tik, İzge Ana ikonası turında ğına süz quzğatmadı. Xalıq tağın aptıraşta, ällä alıp kilgän ikonanı ataqay, ällä yuq. İrtägä bilgele bulaçaq. Atqay şulay uq, meñ yıllığın bilgelärgä cıyınğan Qazan xalqı belän dä aralaşırğa teläge barlığın da yäşermäde. Xäyer, aralaşu mömkin bulaçaq. Çönki, qazanda ike könlek pravaslaw dine könnäre açıldı. Respublika xakimiäte 450 yıllıq Yeparxiä dip ise kitmi anısı. Qazan Kirmänendä yañadan tözekländerelgän Blagoveşçenie soborın açası bar. Läkin, sin digändä ayaq idändä digändäy, menä, Blagoveşçenie soborın açu tantanasına 450 yıllıq Yeparxiä yubileye dä turı kilde. Xätta, baş ataqay üze dä kilde. Ä inde Blagoveşçenie soborı äzer. Tözekländerelgän. Tağın ber qızıqlı detal'. Tözekländerü barışında, bu sobor diwarlarınnan da, möselman qäber taşları kilep çıqqan ide.
Ä pänceşämbedä, Qazan urtasında xaç-täre yörtü bulaçaq. Urısça Krestnıy xod dilär. Annan soñ, elek Qazan izge ana ikonası urnaşqan monastıyren qaraw, häm başqa qayber xramnarda bulu. Ataqaynıñ säfäre tığız. Monnan tış, Tatarstan prezidentı belän dä oçraşası bar, başqa räsmi tantanalarda da qatnaşaçaq. Tatarstan üzeneñ tolerantlı, barlıq dinnärgä dä tigez qarawçı däwlätçelek dip tanıtırğa tırışa. Xäyerlegä bulsın
Räfis Cämdixan


text:
Bügen Qıtay tışqı eşlär ministrı Li Jaoksiñ Yaponiä tışqı eşlär ministrı Nobutaka Moşimurağa Yaponiägä qarşı Qıtay şähärlärendä atnalarça däwam itkän protestlar öçen Qıtaynıñ Yaponiädän ğafu ütenüe öçen bernindi dä säbäp yuq dide.
İke ministr Pekiñda oçraştı. Tokyonıñ ütkän suğış çorları tarixın üzençä sürätläwenä qarşı Qıtayda inde 3 atna köç qullanular belän protest çaraları ütte.
Moşimura Liğa älege wäzğiät säbäple Tokyonıñ tirän borçıluın belderde. Kyoto xäbär agentlığı äytüençä, ul Qıtaydan bu wäzğiätkä tiz häm xalıqara qağidälär nigezendä cawap birüne taläp itkän.
Qıtaylar Yaponiäneñ yaña tarix kitapları 1931-nçe – 45-nçe yıllardağı Yapon okupatsiäse çorındağı wäxşileklärne aqlap sürätli dip açu belderä. Alar şulay uq Yaponiäneñ BMO İminlek Şurasında daimi äğza bulu omtılışına qarşı çığa.