text:
Rusiye ve AQŞ yañı «suvuq muarebe»si bekley, dep tüşüne Medvedev
Rusiye, AQŞ ve ittifaqdaşlarını yañı «suvuq muarebe»si bekley. Bunı Bloomberg intervyüsinde Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev bildirdi, dep haber ete Radio Svoboda.
«Biz aşıqmayıp, amma emin adımlar ile bir kimsege kerek olmağan «suvuq murabe»ge yönelemiz», – dedi o.
Medvedev AQŞ prezidenti Barak Obamanı «siyasiy nezaketi» olmağanında qabaatladı. Aynı şu zamanda Rusiye baş naziri Rusiye Ukrainanıñ Donetsk ve Lugansk vilâyetlerni qaplap almaycağını tasdiqalmağa razı olmadı. O, AQŞ ve AB Ukraina işlerine qarışmamaq ve onı NATOğa celp etmemek kerek olğanını qayd etti.
AQŞ ve AB Rusiye akimiyetini cenübiy Ukrainada olıp keçken adiselerde qabaatlay. Mart ayından Ukrainanıñ Qırım yarımadasını zapt etken Rusiye separatistlerniñ destegini red ete ve qomşu memleketniñ federalizatsiyasına qol tuta.
«Biz aşıqmayıp, amma emin adımlar ile bir kimsege kerek olmağan «suvuq murabe»ge yönelemiz», – dedi o.
Medvedev AQŞ prezidenti Barak Obamanı «siyasiy nezaketi» olmağanında qabaatladı. Aynı şu zamanda Rusiye baş naziri Rusiye Ukrainanıñ Donetsk ve Lugansk vilâyetlerni qaplap almaycağını tasdiqalmağa razı olmadı. O, AQŞ ve AB Ukraina işlerine qarışmamaq ve onı NATOğa celp etmemek kerek olğanını qayd etti.
AQŞ ve AB Rusiye akimiyetini cenübiy Ukrainada olıp keçken adiselerde qabaatlay. Mart ayından Ukrainanıñ Qırım yarımadasını zapt etken Rusiye separatistlerniñ destegini red ete ve qomşu memleketniñ federalizatsiyasına qol tuta.


c: text/html

text:
QORANTA
Üsniye Qartanaynıñ Türküsi ”Keday” (VİDEO)Üsniye qartanaynıñ türküsi ”Keday” Aziz dostlar, bugünki devirde,
Kırım’da Topyekûn Tehcir ve Katliâm”Karasubazar sâkinlerinden Sadrettin Tamalı şu mâlumatı veriyor: ‘1937
Anife Smailova: «Bizge yolda aşatqan balıq şorbasını, ömürlik unutmam»Sudaqnıñ Yañı Maale qasabasınıñ sakini Anife Smailova ömürinde çoq şey
Sibir ÇıbanıButün memlekette telükelik, raatsızlıq uküm süre. Er kes raatsız, er kesnin
MUSA MAHMUTMUSA MAHMUT KİMDİR Kırım Tatar halkının milli hareketinin aktif üyesi,
ON BEŞ KİLO ŞİMAL QARTOBINA DEÑİŞTİRİLGEN TARAQTAŞ MAQATION BEŞ KİLO ŞİMAL QARTOBINA DEÑİŞTİRİLGEN TARAQTAŞ MAQATI NİCE-NİCE DEŞET
‘Nice Zalimler Kelip Ketti,Biz İse Barmız Ve Bar Olacaqmız!’Qırım işğali Qırımtatar halqınıñ yüreginde yañı bir yara peyda oldu.
Elli Yıllıq, Dülber Anterli, Quvurçıq Saçlı QoqlaçıqAşikova Meryem Arsen qızı Oktâbrskoye qasabası 3-nci umumtasil mektebiniñ 4
SİLİMEYCEK YÜREK YARASISİLİMEYCEK YÜREK YARASI Apla Çalaş ve Ayşe Yaltır Sudaq rayonı Taraqtaş

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Festival' täsirati/ Milliyligimizni saqlaş niyitidä nurğun çarä-tädbirlär qolğa elinivatidu. Amma ularniŋ hämmisi hoşal qilarliq däriҗidä ämäs. Kšŋül su içidiğan işlar bar bolğini bilän bir täräptin artqa çekinişimiz tola. Mäsilän, Almuta şähiridiki ikki uyğur gimnaziyasidä balilar sani kšpiyivatsa, bäzi yeza-käntlirimizdiki mäktäplärdä ularniŋ sani kündin-küngä azaymaqta. Biz yaritilivatqan mümkinçiliklärni ünümlük paydilinip, täşviqat häm tärğibat işlirimizni tehimu җanlanduruverişimiz havadäk haҗät.
Yeqinda štkän kšrnäklik märipätçi hebibullam Qaharov namidiki җumhuriyätlik XVİİİ «hoşşärä, yaş talantlar!» festivali, juqurida qäyt qilğinimizdäk, šsüvatqan yaş ävlatni milliy maaripqa, sän°ätkä җälip qiliştin ibarät boldi. Mäzkür festival'da orun alğan azdu-tola kamçiliqlarni eytmiğanda, amma qälbimiz yayrap, kšŋlimizni yänä bir tävritip kätti.
Birinçidin, mäzkür festival' uyğur baliliriniŋ dostluq mäyrimigä aylandi. här jili štküzülüvatqan çarä-tädbirdä jilda iştrak qilivatqan oquğuçilar bir-biri bilän içäkişip, dost bolupmu ülgiriptu. İkkinçidin, yezidin däsläpki qetim çätkä çiqqan oquğuçilar mundaq festival'larniŋ asasiy ähmiyitini çüşinip, här saha boyiçä bilimini sinap-çiniqişniŋ näqädär asan ämäsligini yaqqal sezip, «kšzini açti».
Biyilqi festival'da biz kütülmigän yänä bir ähvalniŋ guvaçisi bolduq. Festival' uyuşturğuçiliri bolğan Güldala ottura mäktiviniŋ mudiri šzgä millät väkili bolsimu, şu küni uyğurniŋ milliy kiyimini kiyip, şu yärdä hizmät qilip jürdi.
– Meniŋ bügün uyğurçä kiyinivalğinimğa häyran qalmaŋlar, – dedi u bizgä. – Män qirğiz hälqiniŋ väkili bolsammu, başqa barliq millätlärni hšrmät qilimän. Elimizdä härbir adäm šziniŋ qaysi millät väkili boluşidin qät°iy näzär, bir-birini hšrmätläydekän, teçliq vä razimänlik bolidu. Kollektivimda härhil millät väkilliri işläydu häm türlük millät baliliri bilim alidu. İnaqliğimiz yaraşqaçqa, bügünkidäk çoŋ çarä-tädbir juquri däriҗidä štküzülüvatidu.
Buniŋdin şu närsä kelip çiqiduki, mudir uyğurlarğa kšrsitivatqan hšrmät-siyidin taşqiri, uyğur hälqiniŋ tarihi, mädäniyiti vä sän°itidin yahşi hävärdar. häm keläçäktä tarihimizdin behävär, mädäniytimizni tonumaydiğan, tilimizdin çätnäydiğanlarniŋ bolmasliği üçün štküzülüvatqan festival'ğa hämdäm boluvatqini bizgä çoŋ hšrmät ekänligigä kšz jumalmaymiz.
Festival'niŋ ahirida bayqiğinim, bayseyitliq oquğuçi qizniŋ festival'niŋ hšrmätlik mehmini, märhum hebibullam Qaharovniŋ җüpti Ğäyrätbüvi aniniŋ yeniğa kelip, «Ana, moşundaq çarä-tädbirgä qatnaşqanliğimğa hoşalmän. İlahim, Sizniŋ šmriŋiz uzun, oğliŋiz Mähsätҗan akamniŋ salamätligi zor bolsun» degän jüräk sšzlirini aŋlap, festival'niŋ şu šsmürniŋ qälbidä näqädär çoŋqur täsirat qaldurğanliğiğa kšzüm yätti.
härjili festival' yäkünidä Mähsätҗan Qaharov salamätligi yar beridekän, ata hšrmitigä başliğan işini ahiriğa çiqarmiğiçä kšŋli imin tapmaydiğanliğini bildüridu. Bu – milliy mädäniyitimiz muhitidiki qährimanliq däp häqliq türdä eytalaymiz.
Abdulҗan AZNİBAQİEV.


text:
«Bügingi kezeñde Qıtaydan EwroOdaqqa qaray teñiz jolımen salıstırğanda qurlıq jolımen 100 ese az jük tasımaldanıp jatır. Tipti Qıtay tawarlarınıñ köbi Reseyge Fïnlyandïya arqılı ötetin teñiz jolımen keledi. Qıtay logïstïka salasındağı negizgi ïnvestïcïyanı «Bïrman dälizine» jumsap otır. Olar bul jobağa «Jibek Jolımen» salıstırğanda 100 ese köp qarjı quydı» deydi E.Gïlbo.
Derekközi: Businessnews.kz.
Tegï: Avtojañalıqtar, Glavnaya,
Kommentarïï
-
damel2015-08-07 16:42:55Qıtaylar kïyaldarı iske aspasa boldı! ?


text:
Skype arqılı ötken betaşar jurttı tañğaldırdı, - dep xabarlaydı Tengrinews.kz tilşisi. Vïdeonı Bekzat Rımqulov esimdi azamat Facebook-ke jüktegen. Ol räsimde operator bolıp jumıs istegen. Oqïğa Qarağandıda 23 säwirde bolğan körinedi.
"Sol küni betaşar men neke qïyu räsimi onlayn türde ötti. Molda kelip, betaşardan keyin neke qïyu räsimin ötkizdi, sosın olar musılmanşa nekege otırğanı twralı kwälik aldı", − dedi toy operatorı.
Onıñ aytwınşa, räsim tolıqtay dästür boyınşa ötken. Bekzat Rımqulov şaqırılğan qonaqtardıñ munday räsimdi qalay qabıldağanın aytıp berdi. "Barlığı telefondarın şığarıp, tüsire bastadı, qazir birew qulap qalsa söytip, tüsirip jatadı ğoy. Sol sïyaqtı. Men operator boldım, uyalı telefonğa da tüsirdim", - dedi operator.
Qalıñdıq pen küyew bala Qazaqstanda tanısqan. Toyğa qızdıñ twıstarı da kelipti. Al küyew joldas pen qız joldas AQŞ-ta bolğan.
"Biz bastağan kezde olarda tüngi bir boldı. Üzilis ayaqtalğannan keyin jastardıñ ata-anası olardı uyıqtawğa jiberdi", − dedi toy operatorı. Onıñ aytwınşa, qalıñdıq pen küyew jigit AQŞ-ta oqıp jatır eken, qujattarımen mäsele twındap, sondıqtan elge orala almaptı. Asaba onlayn-toydı 30 jılda tuñğış ret ötkizip otırğanın jäne añ-tañ bolğanın aytıptı. Al operator munday onlayn-betaşardı osımen ekinşi ret körip otırğanın jetkizdi.
massaget.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Zañ jäne quqıq
-
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda balalardıñ quqığın qorğaw maqsatında strategïyalıq qujat jasalatın boldı. Bul twralı Elordada ötken kommwnïkacïyalıq jobalalarğa arnalğan jïında Bala quqıqtarı jönindegi wäkil, mäjilismen Zağïpa Balïeva mälim etti, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.2018 jılğı 23 qañtar 18:16
-
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstandağı xalıqtıñ 75 payızı tärtipke bağınbaytın balalardı küş qoldana otırıp tärïbelew jolın qoldaydı. 2010-2016 jıldarı jürgizilgen zerttew nätïjesi twralı bayandağan YuNÏSEF-tiñ Qazaqstandağı ökili Yurïy Oksamïtnıy osılay dep mälim etti, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.2018 jılğı 23 qañtar 16:35
-
ASTANA. QazAqparat - Ükimettiñ bügingi otırısında QR Qalmuxanbet Qasımov wçaskelik polïceylerdiñ bärin planşetpen qamtaması etw jobası jayında aytıp berdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 23 qañtar 12:34
-
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstan boyjetkenderdi urlaw men zañsız ustawğa baylanıstı faktiler eki esege jwıq azaydı. Bul twralı «QazAqparat» agenttigine Bas prokwratwranıñ Quqıqtıq statïstïka jäne arnayı esepke alw jönindegi komïtetinen xabarladı.2018 jılğı 23 qañtar 12:05
-
QOSTANAY. QazAqparat - Tärtip saqşıları avtokölik urıların toqtatw üşin tabeldik qarw qoldandı, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA oblıstıq IID baspasöz qızmetine silteme jasap.2018 jılğı 23 qañtar 11:38
-
ASTANA. QazAqparat - Ükimettiñ bügingi otırısında quqıq qorğaw qızmeti men sot saraptamasın cïfrlıq jüyege köşirw jayı qaraldı. Osı orayda QR Bas prokwrorınıñ orınbasarı Marat Axmetjanov birqatar mäselelerdi köterdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 23 qañtar 11:33
-
ALMATI. QazAqparat - Jeñil kölik jüksalğışında bara jatqan er adamnıñ vïdeosı polïcïya tekserdi, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.2018 jılğı 23 qañtar 11:09
-
ATIRAW. QazAqparat - Atıraw oblısında 5 adam qaza tapqan jol apatındağı jürgizwşi qamawğa alındı, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.2018 jılğı 23 qañtar 10:55
-
ASTANA. QazAqparat - Jambıl oblısınıñ Jwalı awdandıq sotında «Boztaeva L.K.» attı jeke käsipkerge qatıstı qılmıstıq is qaraldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 22 qañtar 17:27
-
ASTANA. QazAqparat - Reseydiñ eki turğını akcïzdik markaları joq temeki önimderin Qazaqstan-Resey şekarasınan ötkizbek bolğanda ustaldı, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA QR UQK ŞQ baspasöz qızmetine silteme jasap.2018 jılğı 22 qañtar 11:43
-
ASTANA. QazAqparat - Zañsız sottalğan Pavlodar oblısınıñ turğını Qarjı mïnïstrliginen 10 mln teñgeni öndirip alw maqsatında Astana qalasınıñ Sarıarqa awdandıq sotına jügindi, dep xabarlaydı QR Joğarığı sotınıñ baspasöz qızmeti.2018 jılğı 19 qañtar 22:41
-
ALMATI. QazAqparat - Jasöspirimder arasındağı qatıgezdik probleması bügin Almatıda xalıqaralıq konferencïya barısında talqılanğan bastı taqırıp boldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 19 qañtar 15:29
-
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda qabıldanğan jaña salıq kodeksi päterin jalğa berwşilerdiñ salığın eki esege tömendetip otır. Endigi kezekte Ulttıq ekonomïka mïnïstrligi päterdi jalğa berwdi zañdı türde tirkew procesin jeñildetwdi közdewde, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.2018 jılğı 19 qañtar 14:13
-
AQTÖBE. QazAqparat - Aqtöbeniñ Irğız awdanında kïik atıp, müyizin kesip alğan qorıqşılar sottaldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 19 qañtar 02:07
-
AQTÖBE. QazAqparat - Aqtöbede avtobws örtine qatıstı qılmıstıq is qozğaldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 18 qañtar 17:06
-
AQTÖBE. QazAqparat - Aqtöbelik käsipkerler jer qatınastarı, säwlet, qala qurılısı bölimderi men salıq, memlekettik satıp alw jumıstarı kezinde kedirgilerge tap boladı. Bıltır aymaqtıq käsipkerler palatası 200-ge jwıq käsipkerdiñ quqığın qorğadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 17 qañtar 22:08
-
ALMATI. QazAqparat - «AsiaCredit Bank» Erdenaevtıñ taqqan ayıbına qatıstı jawap berdi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 17 qañtar 19:27
-
ALMATI. QazAqparat - Almatıda №2 Jetisw awdandıq sotı arnayı jasaq ulanın qağıp öltirgen jürgizwşige qatıstı ükim şığardı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.2018 jılğı 17 qañtar 19:09
-
ASTANA. QazAqparat - Parlament Mäjilisi «Valyutalıq rettew jäne valyutalıq baqılaw twralı» zañ jobası boyınşa jumıstı bastadı, dep xabarlaydı QazAqparat.2018 jılğı 17 qañtar 12:10
-
ASTANA. QazAqparat - Soñğı 10 jılda Äzerbayjannan Qazaqstanğa ïnvestïcïya kölemi - 168 mïllïon AQŞ dolların, al Qazaqstannan Äzerbayjan Respwblïkasına 20 mln AQŞ dolların quradı. Bul twralı Parlament Mäjilisiniñ bügingi jalpı otırısında QR Qarjı mïnïstri Baqıt Sultanov mälim etti, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA tilşisi.2018 jılğı 17 qañtar 12:02
arı qaray
- Elbası joldawı
- Joldaw jüktegen mindetter
- Qazaqstan tarïxı
- Älemdik BAQ Qazaqstan twralı
- Jaña ïndwstrïyalandırw
- Bolaşaqqa 100 qadam


text:
Ğayıp olğanlar: İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmov
Aqmescit – Bir yıl evelsi Qırımda 19 yaşında İslâm Cepparov ve onıñ eki doğmuş ağası 23 yaşında Cevdet İslâmov ğayıp oldılar. Gençlerniñ tuvğanları buña mahsus hızmetlerniñ alâqası bar olğanını tüşüneler. Uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri gençlerni esir alğan adamlarnıñ izini alâ daa tapmadılar.
Belli qırımtatar faali Abdureşit Cepparovnıñ oğlu İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmov 2014 senesi sentâbr 27-de Qarasuvbazarda ğayıp oldılar. Şaatlarnıñ aytqanına köre, o kün aqşam «Qısmet» tükânınıñ yanında (Aqmescit-Keriç yolunıñ 40-ıncı km) belgisiz şahıslar Volkswagen Transporter mikroavtobusından enip, gençlerni maşinağa oturttılar ve belgisiz bir tarafqa alıp kettiler. Olarnı bir qaç yengil maşina taqip etken edi.
Qaçırılğan İslâmnıñ babası yüz bergen adiseni ögrenip, birden oña telefon etti, amma oğlunıñ telefonı evde qaldı. «FSB hadimine muracaat ettim, o, politsiyağa telefon etmege tevsiye etti, men bunı da yaptım, soñra Remzi İlyasovğa (Qırım Devlet şurasınıñ spiker muavini – QA) telefon ettim, dostlarıma haber ettim. Arizalar berildi, Taqiqat komiteti celp etildi», – dep añlattı Qırım.Aqiqatqa Abdureşit Cepparov. Onıñ aytqanına köre, olıp keçken adise içtimaiy ağlar ve kütleviy haber vastaları yardımınen aydınlatılğan soñ yuqarıdan diqqat etmege başladılar.
Bir qaç saatten soñ Cepparovlar qorantasınıñ evine uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri keldi. Olar bilgisayarnıñ sistem blokunı, ğayıp olğan oğlunıñ bazı şahsiy eşyalarını ve DNK-ekspertizası içün tiş fırçılarını aldılar.
Rusiye Federatsiyası Taqiqat komitetiniñ Qırım Cumhuriyeti boyunca Baş taqiqat idaresi Rusiye Ceza kodeksiniñ 126-ncı maddesi 2-nci qısmınıñ «a,j» noqtaları («evelden añlaşıp eki ve ekiden ziyade insannı qaçıruv») boyunca cinaiy iş açtı.
2014 senesi sentâbr 27-de aqşam Qarasuvbazarda Cepparov ve İslâmovnı «belgisiz şahıslar küç qullanaraq maşinağa oturtıp, belli olmağan yerge alıp kettiler»
Taqiqat malümatına köre, 2014 senesi sentâbr 27-de aqşam Qarasuvbazarda Cepparov ve İslâmovnı «belgisiz şahıslar küç qullanaraq maşinağa oturtıp, belli olmağan yerge alıp kettiler».
Hızmet saytındaki «Ğayıp olğanlar» bölüginde İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnıñ fotoresimleri qoyuldı. Bu malümatlar saytta bugün de bar.
Aynı vaqıtta Ukraina Baş prokuraturası İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı qaçıruv boyunca cinaiy taqiqatqa başladı. Cinaiy iş Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesi 2-nci qısmı («eki ve ekiden ziyade insannı azatlıqtan marum etüv ya da qaçıruv»).
Açuvlanğan cemaat
O vaqıt Qırımda ilk olmağan qırımtatar gençleriniñ qaçıruvı cemaatnı raatsızladı. Adiseden bir qaç kün keçken soñ Abdureşit Cepparovnıñ Qarasuvbazar rayonındaki Sarı-su evinde vatandaşlar toplaştı. Toplaşqanlar adisege açuvlanıp, vatandaşlarnıñ toplaşuvını körmemezlikke urğan Qırım akimiyetine memnüniyetsizligini bildirdiler. O kün Rusiye prezidentiniñ Qırım federal bölgesindeki temsilciliginde vekâletli temsilci Oleg Belaventsev ve cumhuriyet yolbaşçısı Sergey Aksenov Abdureşit Cepparov ve onıñnen beraber kelgenlernen körüştiler. Faalniñ aytqanına köre, akimiyet «işni soñuna qadar alıp baracağını» bildirgen edi.
Eki künden soñ Aksenov açuvlanğan sakinlernen körüşmek maqsadında Qarasuvbazarğa keldi. Körüşüv neticesinde İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ qurulması aqqında añlaştılar. Onıñ erkânına Cepparovdan ğayrı, uquqçı, cemaat faalleri ve ğayıp olğanlarnıñ soy-sopları kirdi.
«İzlerni yoq eteler»
Bir yıldan ziyade keçti, amma Rusiye ya da Ukraina uquq qoruyıcı organları bir de bir neticege kelmediler.
Qırım.Aqiqat Rusiye Federatsiyası Taqiqat komitetiniñ Qırım Cumhuriyeti boyunca Baş taqiqat idaresi reberiniñ birinci yardımcısı Yevgeniya Belikova ile bağlanmağa tırıştı, amma o izaatlarğa azır degil edi.
Aqımdaki seneniñ fevral ayında Qırım Taqiqat komitetiniñ reberi Mihail Nazarov ğayıp olğan vatandaşlar boyunca işlerniñ müddeti olmağanını ayttı. «Noqta qoyulğanına qadar taqiqat keçirile», – dep aytqan edi Nazarov.
Teşkil etilgen bir şey, buyruq, emirler oldıAbdureşit Cepparov
«Teşkil etilgen bir şey, buyruq, emirler oldı», – bir yıldan soñ Abdureşit Cepparov oğlu ve torunınıñ ğayıp olmasını bu sözlernen ifadeley.
Taqiqat gençlerniñ qaçırılması işinde bir de bir şeyni qayd ettimi sualine o şunı dedi: «Bugün bilgenimiz: Taqiqat komiteti çalışa, qıdıralar sanki. Amma añlaymız: olar qıdırmaylar, aksine, izlerni yoq eteler – olarnıñ işi olğanını añlaymız».
Bundan ğayrı, Cepparovnıñ aytqanına köre, uquq qoruyıcı organlarınıñ vekilleri işni taqiq etip, zarar körgenlerge ve şaatlarğa basqı yapalar.


text:
Çubarov: FSB qırımtatar halqınıñ faali İsmet Yükselge Qırımğa kelmege yasaq etti
Rusiyeniñ Federal havfsızlıq hızmeti Ukraina ve Qırım arasındaki memuriy sıñırnıñ nezaret-kiriş noqtalarından birinde qırımtatar faali İsmet Yükselge yarımadağa kirişni yasaq etti.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, vaqia bugün saat 07:00 olıp keçti. İsmet Yüksel Faalniñ apayı Gayana ve qızı Canike ile birlikte çetelden qaytqan edi.
«İsmet Yüksel 1968 senesi Türkiyede dünyağa kelgen qırımtatarıdır. 1995 senesi tarihiy Vatanına qaytıp keldi, 1999 senesi qoranta qurdı. İsmet Yükselniñ apayı – Gayana, 2013 senesiniñ oktâbr ayından berli – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azasıdır... Yüksel qırımtatar tili ve medeniyetiniñ ğayrıdan yaşamasına hızmet etken cemaat erbaplarından biridir, bir çoq gumanitar, şu cümleden Qırımda Türkiyedeki qırımtatarlar diasporasınıñ qol tutuvınen keçirilgen bala ve gençler leyhalarınıñ teşebbüsçisi ve reberidir. Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ Türkiye boyunca mesleatçısıdır», – dep bildirdi Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, İsmet Yüksel kiriş yazağını imzalamadı. Vesiqa onıñ qoluna berilmedi.
Al-azırda İsmet Yüksel ailesinen beraber Qırım ile memuriy sıñırğa yaqın olğan Herson vilâyetiniñ mesken yerleriniñ birinde toqtaldı.
İsmet Yüksel Qırımdaki QHA agentliginiñ esasçısı ola. Onıñ apayı Gayana Yüksel Qırım Haber Agentliginiñ (QHA) baş muarriri ve Qırımtatar Milliy Meclis azası ola.
Hatırlatamız, iyülniñ 5-de Geniçeskte olıp keçken Meclis toplaşuvından keri qaytqan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı Qırımğa kirsetmediler. Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya oña ekstremistik faaliyeti aqqında tenbiyelevni seslendirdi. Ondan soñ oña 5 yıllıq kiriş yasağını tuttırdılar.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Qırım akimiyetini ceza aqqında tenbiyeledi. Ukraina ombudsmeni Valeriya Lutkovskaya dedi ki, Rusiye akimiyeti Çubarovğa Qırımğa kelmekni yasaq etip, kendi qanunlarını boza.
Bundan evel aynı yasaq Mustafa Cemilevge qarşı kirsetildi.


text:
Appendïcït – soqırişektiñ qurt tärizdi ösindisiniñ qabınbalı awrwı. Bul awrwğa kez kelgen adam şaldığwı mümkin. Köbinese bul awrwmen balalar men 15-35 jas aralığındağı jastar awıradı. Al ötkir soqırişek (appendecït) ülkenderde de jas balalarda da kezdese beredi. Ötkir appendecït – qursaq qwısı müşeleriniñ eñ köp tarağan, tez arada ota jasawdı talap etetin xïrwrgïyalıq awrw. Nazarlarıñızğa awrwdıñ negizgi belgileri, türleri jöninde aqparat usınamız.
Nawqasqa körsetiletin alğaşqı järdem
Soqırişek öte qawipti dert bolıp sanaladı. Qusw, iştiñ ötwi, kebwi, tüyilip awrwı, täbettiñ joqtığı, jürektiñ aynwı sekildi alğaşqı belgileri bilingen sätte jedel järdem şaqırtw kerek. Däriger kelgenge deyin nawqastı tösekke jatqızıp, oñ jağına muz qatırılğan bötelke qoyğan durıs. Al ötkir soqırişekke şaldıqqan nawqastarğa jılıtqı baswğa, awrwdı basatın däri işwge bolmaydı. Sonımen qatar tamaq jep, sw işwge de tıyım salınadıjäne iş jürgizetin därilerdi de işwge bolmaydı. Sebebi qabınıp turğan soqırişek (appendïks) jarılıp ketwi mümkin.
Soqırişektiñ qabınğan türine köbine mınalar jatadı:
1. Preïtonït (kök ettiñ qabınwı) – qurt tärizdi ösindi jarılıp ketken kezde payda bolatın ötkir appendïcïttiñ qaterli asqınwı. Kök et qabınğan kezde nawqastıñ sawığw mümkinşiligi azayadı.
2. Işektiñ tarılwı. Soqırişekke şaldıqqanda iştiñ kebwi, jürektiñ aynwı, jïi-jïi qusw, tamırdıñ iriñdi qabınwı men bawırda usaq irindi jaralardıñ payda bolwı işektiñ tarılğanınıñ belgisi.
Ötkir soqırişektiñ (appendïcïttiñ) damw satıları
1. Qabınba appendïcït – bul appendïcït damwınıñ bastapqı satısı. Qabınba appendïcït azın-awlaq qabınw men qurt tärizdi ösindiniñ ulğayuımen sïpattaladı. Qabınba satıdan ötkir appendïcït damï bastağanda iştiñ joğarğı jağı awırıp, jürek aynïdı.
2. Iriñdi appendïcït – qabınba appendïcïtten keyin damïdı da appendïkstiñ qabırğaları men qwısında iriñdi oşaqtar payda boladı. Bul satıda nawqas oñ jağı qattı awırıp jatqanın sezedi.
3. Flegmonozdı appendïcït – iriñdi appendïcïtten keyin damïdı. Bul satıda qurt tärizdi ösindiniñ, yağnï soqırişektiñ kölemi qattı ulğayıp, tolıqtay iriñ basadı. Flegmonozdı appendïcït bastalğan soñ birneşe sağattan keyin qurt tärizdi ösindi jarılıp ketwi mümkin. Bul ösindiniñ jarılwı — appendïcïttiñ törtinşi satısınıñ damwı bolıp sanaladı.
4. Sozılmalı appendïcït. Keybir adamdardıñ ağzası bastalıp kele jatqan soqırişektiñ qabınwın öz küşimen jeñe alatın ağzanıñ qorğanıs küşine bay bolwı mümkin. Alayda ağzanıñ qorğanıs küşi älsiregende nemese iştiñ bulşıq etterine küş tüskende qabınw qaytadan bas köteredi. Bul dert qozğan kezde kök ettiñ qabınwına qawip töndiredi jäne awrw qozğanda däriger şaqırtwğa twra keledi. Sozılmalı appendïcït kezinde soqırişekti alıp tastamasa da boladı. Alayda awrw qayta-qayta qoza beredi.
Balalarda kezdesetin ötkir appendïcït
1 jasqa tolmağan balalardıñ arasında ötkir soqırişek öte sïrek kezdesedi. Köp jağdayda ötkir soqırişek 7-8 jastan asqan balalarda payda boladı. Ötkir soqırişektiñ joğarıda atalıp ötken belgileri soqırişekke şaldıqqan balalarda payda bolwı mümkin. Degenmen balalar soqırişeginiñ özine tän mınaday sïpattamaları men belgileri bar. Soqırişekke şaldıqqan bala solıñqı, erke boladı jäne tösekte köp jatadı, täbeti joğaladı. Oñ jağına qaray tartıp işi sızdap awıradı. Azdap dene qızwı köteriledi. Künine 2-3 ret qusadı. Eger balañız awırğan kezde tösekte ayaqtarın işine qaray jïırıp jatqanın jäne atalğan belgilerdi bayqasañız, birden jedel järdem şaqırıñız.
Soqırişekten keyin qanday emdäm ustaw kerek?
Ota jasatıp, soqırişekti alıp tastağannan keyin nawqasqa sw nemese şay işwge boladı. Dert kezinde dïeta ustaw nawqastıñ jağdayı men talğamına baylanıstı bolwı kerek. Appendïcïtten keyin suyıq botqa, ärtürli sorpalar, sarı may, irimşik, buqtırılğan jemister men balıq jegen durıs. Al maylı, tuzdı, aşı jäne qışqıl tağamdardı jewge tïım salınadı. Degenmen dïetanı därigerdiñ kelisimimen ustağan durıs.
Tegï: Densawlıq,
Kommentarïï


text:
Qırımda para deñiştirüv noqtalarında grivnalarnı bile satın alalar
Rusiye rubleniñ tüşmesi ile işğal etilgen Qırımda para eyecanı başlandı.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, çetel paranıñ kursı er 5-10 daqiqa deñişe. İnsanlar telâşta deñiştirüv noqtalarında olğan para birlemlerini satın almağa atılğanlar.
«Dollar, yevro, grivnanı bile alalar. Kurs nasıl olğanına baqmadan alalar, çünki o ep yüksele ve insanlar daa da ücüzca almağa areket eteler», – dep añlattalar Qırım.Aqiqatqa para deñiştirüv noqtalarında, amma şimdi Qırımda para qıtlığı olmağanını qayd eteler.
Yerli vaqıt boyunca saat 15:00 bir dollar içün Aqmescitte 77 ruble, bir yevro içün – 94 ruble, bir grivna içün – 0,29 isteyler.
Para birlemi kursı Qırım tükânlarında olğan fiyatlarda aks etile, satıcılar mahsulatnıñ fiyatlarını deñiştirmege bile yetiştirmeyler.
Saba, dekabr 16 künü, Moskva birjasında yevro 4,1 ruble coydı ve 74,7 ruble seviyesinde tura edi. Dollar 4,7 rublege eksildi ve 59,7 oldı
Saat 15:00 dollar 74, yevro – 93 ruble oldı. Bu daa bir tarihiy rekord olıp sayıla.


text:
Oñtüstik Qazaqstannıñ abızı, soğıs jäne eñbek ardageri Ädiham Şilterhanov atamız dünieden ötti. 4 qañtar küni janazası boldı. El bolıp wldarı men jaqındarına köñil aytıp, küñirenip soñğı saparına şığarıp saldıq. Ekiniñ biri jasaytın jas emes, Alla-tağala ol kisiniñ jasın wzağınan berse de, qimay-qimay qoştastıq, amal neşik, moyınsındıq.
Ötken jıldıñ ayağında Mäskeudegi Imekeñ jasap bergen körmeme baratın kezimde, 14 jeltoqsanda aldınan ötip batasın alğanmın – balaşa quanıp edi. Marqwm äkem Äsilhan Ospanwlını ekeui keremet dos, jan joldas, tereñ sırlas jandar bolatın. Äkemniñ ornıñ toltıra almasa da joqtatpaytın. Mäskeuden kele sala tağı barıp körmeniñ qalay ötkenin aytıp aqsaqaldı baladay quantıp edim, kim bildi soñğı ret körisip otırğanımızdı. Meni batasız jibermeytin. Alısqa jürsem wzaq batasın berip, jay kirip şıqsam qısqa qayırsada jolımnıñ aşıq, basımnıñ amandığımdı tilep jiberetin. Qolındağı wlı, menimen qwrdas Jarqın sol kezderi auladan şığarıp salıp twrıp jiirek kelip twrşı dep ötinetin. Onşa-mwnşa kelemin kisilerdiñ betin amalsız qayırıp otırmız, tez şarşap qaladı, al sen kelip ketseñ kerisinşe marqayıp, bir serpiledi dep… Mende kelgen sayın qwr jürmey äyteuir bir jañalıq bolarlıq habar alıp, nemese jaña kitap, mümkin bolsa özimniñ tıñ jobamdı, aşqan jañalığımdı arqalap kelip wzaq sırlasatın edik. Keybirde aldımen entigip söyley almay, qinalıñqırap, demin alıp üzip-üzip söylegen soñ, men iştey şarşattım-au dep oylanım qalğanımda, birtindep söz saptauı men dausı aşılıp, bes-altı minut ötken soñ qızıp, bir uaqıtta jigitşe söyley jöneletin edi toqsannan asqan abız atamız…
Äzireti Omardıñ wrpağı, qojanıñ qırıqsadaq süyeginen şıqqan Ädiham ağamız endi kelmeske ketti. Artı qayırlı, imanı salamat bolsın dep tek artınan dwğa jasaudan basqa amalımız qalmadı endi. Balday apamız da kütip qalğan şığar, ekeuiniñ de jandarı jännatta bolğay!
Eralı Ospanwlı
Ömirderek
Ädiham Şilterhanov 1925-jılğı 24-şildede qazirgi Törtkül auıldıq okrugine qarastı Elşibekbatır auılında düniege kelgen. Tölebi audanında orta mektepti, Almatıda auılşaruaşılıq institutın bitirdi. 1943-1944-jıldarı dañqtı Panfilov atındağı 8-i gvardiyalıq diviziyanıñ 23-i polki qwramında Wlı Otan soğısına qatıstı. Leningrad qwrsauın bwzğan şayqasta auır jaralanıp, elge oraldı. 1945-1969-jıldarı qazirgi Ordabası audanında mwğalim, Bäydibek audanında mwğalim, audandıq komsomol komitetiniñ hatşısı, audandıq gazettiñ bölim meñgeruşisi, audandıq partiya komitetiniñ nwsqauşısı, keñşardıñ bas agronomı, wjımşar partiya wyımınıñ hatşısı, wjımşar törağası boldı. 1969-1981-jıldarı Qızılqwm audanındağı Arıs keñşarınıñ direktorı, 1981-1985-jıldarı audandıq twrmıs qajetin öteu kombinatınıñ direktorı qızmetin atqardı. 1985-jıldan keyin tvorçestvolıq jwmıspen aynalısıp, ädebietimizdiñ keybir twstarın zerttep, körkem tuındılar berdi.
«Üş bäyterek», «Aqjaldıñ aqırı», «Atalı sözder», «Sattar Erubaev», «Dala men dana» kitabı jäne «Ordabası» baspasınan şığarmalarınıñ üş tomdığı jarıq kördi.
1 därejeli Otan soğısı ordeniniñ, 18 medal'diñ, Qazaq KSR Joğarı Keñesi Qwrmet gramotasınıñ, «El ağası» atalımınıñ iegeri, Ordabası jäne Bäydibek audandarınıñ qwrmetti azamatı.
Jwbayı Balday Qwlbekqızımen 5 wl jäne 1 qız ösirip tärbieledi. Barlığı da joğarı bilimdi. Nemereli, şöbereli.


text:
Mustafa Cemilev: Bizler Qırım Müftiyatınıñ kollaboratsionist olğanını tüşünmeymiz
Kiyev – Soñki yıl devamında Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qırım musulmanları Diniy idaresini yarımadadaki vaziyetke farqlı qıymet keseler. Qırımtatarlarnıñ temsil organı Qırımnıñ şimdiki reberligine qarşı çıqa, Müfti Emirali Ablayev ise akimiyet ile sıqı iş tutıp, memurlar tarafından Müftiyatqa nisbeten o qadar müsbet munasebet 200 yıldır olmağanını bildirdi. Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında QMDİ areketlerine qıymet kesip, Meclis ve Müftiyatnıñ fikirleri farqlı olsa, qırımtatarlar bölüne bilemi-yoqmı añlattı.
– Mustafa ağa, Meclis ve Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ baqışları zıt kelgenini ayta bilemizmi?
– Zıddiyet yoq. Diniy idare işğalde qaldı. Ve faaliyetni devam etmek içün olar bazı şeylerge razı olmağa mecburlar, em de müim şeylerge. İşğalciler anda Tavriya diniy idaresini qurdılar. Olarğa er daim basqı yapıla, Diniy idare işğalciler istegeni kibi yapmasa, Rusiye qanunlarına köre qayd olmasa, Diniy idarege ait camilerni qoqla Tavriya diniy idaresine berecekler.
Şunıñ içün olarnıñ areketleri ve beyanatları Meclisniñ fikirlerine, elbet de, zıt kele, lâkin biz olarnı añlaymız, ve şimdilik kollaboratsionistler dep aytmayıq.
– Meclis ve Müftiyatnıñ fikirleri aynı degil, diniy merkezge esaslanğan ve siyasiy temsil organğa esaslanğanlar bölüne bilemi?
Diniy idareniñ yolbaşçısı hoş olmağan adamlarnen körüşe, olarğa müsbet laflar ayta
– Yoq. Menim fikirimce, ekseriyet, doqsan fayızdan ziyade Qırımtatar Milliy Meclisine esaslana ve Diniy idareniñ yolbaşçısı yapqan areketleriniñ sebebini añlay. Hoş olmağan adamlarnen körüşe, olarğa müsbet laflar ayta. Tabiiy ki, er kes buña qoltutmay, amma onıñ alını añlay.
Diniy idareniñ reisi şahsiy subette aynısını ayta, aks alda olar halqımızğa daa da büyük zarar ketire bileler, böle bileler. Biz böyle tüşünmeymiz, amma bu onıñ noqtaiy-nazarıdır.
– Bu sene qırımtatarlar içün parallel sürette eki hac teşkil etile. Birincisini QMDİ Rusiye Federatsiyasınıñ yardımı ile teşkil ete. Ekincisine Saudiy Arabistan para bere, amma siziñ yolbaşçılığıñızda teşkil etile...
– Matbuattaki haberlerge köre, Qırım musulmanları içün 300 yerni olar Rusiyege berilgen yerler cedveline kirsettiler. Bu qanunsızdır. Bizler Saudiy Arabistannıñ elçisi ile bunı laf etken edik, o, bunı reberligine yetkizecek, çünki bizim mustaqilligimiz bozulmaqta. Belki de, Hac meselelerinen oğraşqan nazirlik bunıñ inceliklerini bilmey. Amma şimdi añlaştıq ki, Qırım musulmanlarınıñ acılığı ukrain pasportları ile yalıñız Ukrainadan ve Ukraina içün yer boyunca olmaq kerek.
Şunıñ içün Rusiyege ayırılğan yer boyunca çıqacaq insanlar qanunnı bozacaqlar. Elçihane olarnıñ aldatqanlarını, Rusiye Federatsiyasınıñ diger regionlarında berilgen pasportlarnı köstergenini añlasa, bu güna olacaq, ve olarnı Saudiy Arabistandan quva bileler. Eñ azından böyle bir añlaşmamız bar.
– Qıtaiy Ukrainağa köçip kelgen Qırım musulmanlarına yardım etilemi? Yañı camilerniñ qurucılığı beklenilmeymi?
Bizler qıtaiy qısımda çoq qalmaycaqmız
– Yoq, bizler qıtaiy qısımda çoq qalmaycaqmız, ve azat etüv olacağını tüşünemiz. Er biri özüni terbiyeley. Lâkin Qırımğa yaqın regionlarda, anda işğalden evel de 12 biñ qırımtatarı yaşağan edi, mektep ve camilerni qurmaq kerek. Anda bir cami endi bar.
– Siziñ fikiriñizce, qıtaiy Ukrainağa köçip kelgen musulmanlar kimge esaslanmalı: Mecliske, Ukraina musulmanları Diniy idaresine ya da diger diniy merkezlerge?
– Bizler er daim Qırımtatar Milliy Meclisine esaslanmağa çağırğan edik ve çağıramız.


text:
Rosselhoznadzor: Qırımğa etni, piçen tübüne saqlap, ketericek oldılar
Rosselhoznadzor devlet inspektorları Qırımğa, mında qayd etkenleri kibi, mal taşığan maşinada piçen tübünde saqlanılğan etni kirsetmege izin bermediler.
Bu aqta hızmetniñ beyanatında aytıla.
«Tuvar eti, işkembe, baş ve tuyaqlar yükü «Perekop» kiriş noqtasında qayd etildi. Yük saibi soyulğan sığır ve buzavlarnıñ üstüni polietilen ile qapatıp, üstüne piçen yağdırdı», – deyler Rosselhoznadzorda.
Teşkerüvden soñ yükni Qırımğa kirsetmege yasaq ettiler.


text:
"Tatarstan häm İdel-Ural töbäge xalıqlarınıñ tellär üseşe, tarixı, mädäniäte problemaları" digän konferensiä uzaçaq
23 april könne Tatar däwlät humanitar institut binasında "Tatarstan häm İdel-Ural töbäge xalıqlarınıñ tellär üseşe, tarixı, mädäniäte problemaları" dip isemlängän çirattağı IVnçe regional' fänni-ğämäli konferensiä uzaçaq. Konferensiä qısalarında Tatarstanda häm İdel-Ural töbägendä tarixi-arxeologik tikşerenü, tarixi-mädäni mirasnı häm ölkäne öyränü muzey eşen saqlap qalu, Tatarstannıñ yaña tarixı, tel häm ädäbiät üseşe tarixı, tatar häm çit tellärdä däreslär uqıtu, studentlarnı tärbiäläwdä häm uqıtuda psixologik-pedagogik häm tarixi-mädäni qaraş protsessı problemaları tikşereläçäk.


text:
____________________________________________________________________________________________
© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.
All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
_________________________________________________________________________________________
Öcençe Qazan tatar xanı
Xәlil xan
(1464-1467)
Mәxmud xannan soñ, xanlıq tәxetenә anıñ olı ulı Xәlil xan utıra. Ul nugay xökemdarı Timerneñ qızı Nursoltannı xatınlıqqa ala. Qazan ölkәse xalqı bu xan waqıtında da tınıçlıqta yәşi. Lәkin, 1467-nçe yılda, tuganı İbrahim anı tәxetennәn töşerep üze xan bulıp utıra. (1) Şunnan soñ, Xәlil xan wafat bula. Bu isә, Qazan xanlıgına kilәçәktә zur zıyannar kiterәçәk ber fetnәgә sәbәp bula.
Dürtençe Qazan tatar xanı
İbrahim xan
(1467-1479)
Xәlil xannan soñ, urınına enese İbrahim xan bula. İbrahim xan Qazan tәxetenә utıruı belәn agası Xәlil xannan tol qalgan ciñgәse Nursoltannı yәş xatınlıqqa ala.
Qasıym xan fetnәse
Lәkin Qazanda yugarı dәrәcәle keşelәrneñ kübese İbrahim xannı yaratmıyça, atası belәn bertugan agası Russiә xezmәtendә bulgan Qasıym belәn xәbәrlәşep, anıñ aradaşçılıgı belәn İbrahim xannı töşerergә qarar qılgannar hәm anıñ urınına Qasıymnıñ üzen çaqırgannar. Şul sәbәple Qasıym Qazanga sugış belәn baru öçen Mәskәw kneze Öçençe İwannan gaskәr soragan.
1467-nce yıl köz könendә (Karamzin xәbәrençә, 14-nce sintәberdә), Qasıym xan üzenә buysıngan tatarları wә Mәskәw gaskәre belәn Qazanga yünәlgәn. Mәgәr Zwenigo urmanında Qazan gaskәrenә oçrap, kire qaytıp kitәrgә mәcbur bulgan, çönki Qazan xalqı Mәskәw gaskәren İdel arqılı çıgarmagan, qayda barsa, şunda uq mıltıq belәn qarşı torgan.
Qazan xalqınıñ qayber sıynıfı İbrahim xan tarafdarı bulgan hәm Qazanga buysıngan cirmeş xalqı da ruslarga bik nıq qarşı torgan. Mәskәw gaskәre bu sәfәrdә küp mәşәqәtlәrgә töşep, bik zur cәfalar kürgәn. Ul yıl köz bik salqın hәm küp yawım bulganlıqtan, ruslarnıñ azıqları tәmam betkәn, küp atları ülep, şularnıñ itlәren aşarga mәcbur bulgannar hәm küp qoral wә başqa әsbabların da taşlap kitkәnnәr.
Şul uq 1467-nçe yılda qazanlılar İbrahim xannıñ üze belәn Ustug qalasına höcüm itkәnnәr hәm Wyatka, Galiç ölkәlәren sugışıp algannar. (2)
Bu awır ciñelülәrdәn soñ, Qasıym xannıñ Qazan xanı İbrahim belәn arası bik nıq bozıla. Rus xökemdarları bu doşmanlıqtan bik osta rәweştә faydalanalar. Alar Qasıymga hәm annan soñ anıñ urnına kitergәn tatar xannarına dus bulıp kürenep, alarnı Qazan xannarına qarşı hәrwaqıt qotırtıp toralar, Qazan xanlıgı cirlәrenә alar belәn bergә höcüm itәlәr.
Mәskәwneñ quştannarı: Qasıym xannarı
Qasıym xan Qazanga höcüm itep ciñelep qaytqannan soñ, anıñ xanlıgı tulısınça Mәskәwneñ quştanı xәlenә kilә. Şuña kürә, Mәskәw üzeneñ köçe citsә dә bu xanlıqnı betermi, xәrbi hәm sәyәsi maqsatlar belәn anı küp yıllar buyınça saqlap, asrap tora. (3)
Bu xanlıq möstәqil ber dәwlәt bulmıy. Qasıymnan soñ, monda Mәskәw kneze telәsә kemne xan itep quya. Tatar urdalarınnan qacqan keşelәr monda kilep sıyınalar, qaysısı şul Mәskәw xökümәte tarafınnan xan itep bilgelәnәlәr. Bu xannarnıñ üzlәreneñ gaskәrlәre bula. Lәkin alar Mәskәwdәn röxsәtsez ber eş qıla almıylar.
Ul xannar barı Russiәneñ doşmannarı belәn genә sugışa alalar, bigerәk tә Mәskәw xökümәte alarnı hәm alarnıñ gaskәrlәren tatar illәren alu eşendә qullana. Bu gaskәrlәr tatar xannarınıñ komandasında kürelsә dә, asılda bolarnıñ östennәn qarap rus „golowa“ları (türәlәre) tora.
Bu xanlıqnı saqlap torunıñ başlıça sәbәplәre şular bula: Qasıym xanlıgında kirәk waqıtta Qazan, Astraxan tәxetlәrenә üzlәreneñ tarafdarların xan itü öçen xanzadәlәr Mәskәw yaqlı itep tәrbiә qılınalar. Bu üzenә kürә Mәskәwneñ tatar patşalıqları öçen yasalgan „xan zavodı“ bula.
Şunıñ östenә dә Qasıym xanlıgı Törkiәneñ küzen buyar öçen tözelgәn ber dәwlәt bula. XV-nçe –XVI-nçı gasırlar Törkiәneñ ifrat quәtle ber zamanı hәm bu waqıtta böten möselman dәwlәtlәreneñ başı bulıp, anıñ sultanı da üzen „xәlifә“ itep iglan itkәn zamanası bula. Şunıñ öçen Törkiә azmı-küpme başqa möselman cirlәreneñ xәllәren tikşerep tora. Menә Russiә Qasıym xanlıgın tözep anda mәscetlәr salırga röxsәt itüe belәn Törkiә qarşında möselmannarga qarşı dәwlәt tügel ikәnlegen kürsәtә. Şunıñ arqasında Qazan, Astraxan illәren telәsә nişlәtә ala, Törkiә anıñ öçen „möselmannarga tiәseñ“ dip bәylәnә alaçaq tügel.
Şunıñ östenә dә Russiә üzeneñ tatar hәm başqa dәwlәtlәr belәn sugışında, ul Qasıym xanlıgınıñ gaskәrlәre belәn fayda itәçәk, bigerәk tә bu gaskәrlәr başqa tatar gaskәrlәre belәn sugışırga bik kirәk bulalar. Bolay bulganda, tatar urdaların alganda rus boyar balalarınıñ qanı urnına kübrәk tatar qanı qoyılacaq. Çınlap ta, eş şulay bula da. Qazannı alganda 50 meñ, İwan Groznıy Liwoniә belәn sugış qılganda 150 meñ Qasıym tatarı qatnaşa
Qasıym xanlıgı ozaq tormıy. Qazan, Astraxan Russiә qulına kergәç, Törkiәdәn dә Mәskәw qurıqmıy başlap köçәygәç, ul kirәk bulmıy. Şunıñ öçen 1678-nçe yılda Mәskәw ul xanlıqnı beterә. (4)
Süzneñ qısqası, Qasıym xan fetnәsennәn elek Qazan xalqınıñ doşmanı tik ber ruslar gına bulsa, bu höcümnәn soñ alarga Qasıym xannarı da quşıla. Bu, ber ük waqıtta, ruslar xәrbi yaqtan tagı da köçlәnәlәr, Qazan xanlıgı xalqınıñ iminlegen saqlau tagı da qıyınlaşa bara digәn mәgnәne dә añlata. Menә şuña kürә, bu fetnәdәn soñ ruslar yıl sayın diәrlek Qazan ölkәsenә höcüm itep toralar.
İbrahim xan zamanında Qazan xanlıgına rus höcümnәre
1467-nçe yıl dikәberendә hәm 1468-nçe yıl gıynwarında Mәskәw kneze Öçençe İwan Qazanga yaña gaskәr cibәrә. Qış köne bulganlıqtan, gәrçә Qazanga qadәr kilsәlәr dә, bu sәfәrlәrendә dә küp cәfalar kürep, hiç nәticәsez qaytıp kitәrgә mәcbur bulalar. Çirmeş cirlәren sugışıp alıp, alarnı gına talap kitәlәr.
Ruslarnıñ ikençe gaskәre Wyatka tarafınnan 1468-nçe yıl yaz könendә Qazanga kilergә tieşle bula. Ul ruslar, Wyatka yılgası belәn Kamaga qadәr töşep, Wyatka buyında çirmeşlәrne, Kama buyında Qazan sәwdәgәrlәren talap, kire qaytıp kitәlәr.
1468-nçe yılda ruslar Qazanga öçençe mәrtәbә sәfәr qılalar. Kostroma, Murom, Nijgorod ölkәlәrendә berniçә mәrtәbә tatarlar belәn qara-qarşı kilep sugışalar. Rus gaskәre berniçә urında ciñsә dә, axırında hiç faydasız qaytıp kitәrgә mәcbur bula, maqsatlarına ireşә almıy.
Ruslar küp mәrtәbә ciñelsәlәr dә, Wyatka ölkәlәren algan açudan, Mәskәw kneze Öçençe İwan İbrahim xanga qarşı dürtençe mәrtәbә gaskәr cibәrә: 1469-nçı yılda Mәskәwneñ zur gaskәre İdel buyında köymәlәr belәn Qazanga yünәlә. Gaskәr başlıgı knez Bezzubtsew bula. Solıx xәbәrlәre yörtelә başlaganlıqtan, gaskәrneñ kübrәge Nijni Nowgorod qalasında tuqtap qala. Şul waqıtta rus gaskәreneñ ber törkeme (üz telәge belәn sugışqa baru öçen cıyılgannarı), röxsәtsez Qazanga kitep, 24-nçe mayda irtә belәn (tañ waqıtında), şәhәr çitendәge bistәgә höcüm itә. Yoqlagan xalıqnı talap, üterep, küp mal alıp, Russiә çiklәrenә kitәlәr.
Ruslarnıñ küp mәrtәbә sәfәrlәre faydasız, zararlı bulıp qına qalsa da, bişençe mәrtәbә kilülәre bik uña. 1469-nçı yıl sintәberdә Mәskәw knezeneñ tuganı knez Georgıy zur gaskәr belәn kilep, ruslar Qazannı hәr taraftan çolgap alalar, şәhәr eçennәn çıgıp höcüm itkәn islam gaskәren ciñep, şәhәrdәn su yulın özәlәr hәm şәhәr yanındagı bistәlәren yandırıp beterәlәr. Şul sәbәple, başqa çara taba almaganlıqtan, İbrahim xan solıx qılışırga sorıy hәm ruslarnıñ soraganın barın da birergә razıy bulgaç, alar qaytıp kitәlәr.
1478-nçe yılga qadәr, Qazan belәn Mәskәw arasında sugış bulmıy. Şulay bulsa da, Qazan xalqınıñ Mәskәwgә doşmanlıgı İbrahim xannıñ wafatına qadәr betmi. Mәskәw kneze Öçençe İwannıñ Nowgorod xalqı belәn nizagları bulganlıqtan, Iwan ciñelgәn digәn xәbәrlәrgә ışanıp, İbrahim xan 1477-nçe yılda gaskәr belәn Wyatka, Ustyuq taraflarına kitә hәm şul yılnıñ may ayında Qazanga yәnә rus gaskәre kilep citә. İbrahim xan tagın solıx qılışırga mәcbur bula.
İbrahim xan 1479-nçı yılda wafat bulıp, üzennәn soñ ike xatını wә biş ulı qala. Yәş xatını Nursoltannıñ ike ulı: Moxәmmәdәmin hәm Gabdellәtif tua. (5)
Ruslarnıñ Saray (Altın Urda) xakimiәtennәn qotıluları
Mәskәw xökemdarı Öçençe İwan 1479-nçı yılda, Saray patşası Şәyex Әxmәd xanga da baş kütәrә. Ul, şuşı xanga tülәp kilә torgan yıllıq salımnı tuqtatıp, tülәwne talәp itep kilgәn ilçelәrne gadәttәgeçә olılamıyça hәm xörmәt kürsәtmiçә, xannıñ xatın ayaq astına salıp taptıy. İlçelәrne üterep, fәqat bersen genә qaytarıp cibәrә. Xan bu eşkә bik qatı açulanıp, üç alu hәm әdәpkә öyrәtü öçen Russiә şәhәrlәren talap, xalqın üterep hәm әsir itep, Ürgә yılgasına barıp citә. Lәkin axırda, ciñelep, ruslar qulına әsir töşep, üterelә. (1480-nçe yıl). (6)
Altın Urda dәwlәteneñ cimerelüe
1429-nçı yıldan başlap törle xanlıqlarga bülenep keçerәygәn Altın Urda dәwlәteneñ üzәge bulgan Saray dәwlәte, songı xanı Sәyet Әxmәt xan citәkcelegendә 1502-nçe yılga qәdәr yәşi. Şuşı yılda isә Sәyet Әxmәt xanga qarşı sugış açqan Qırım xanı Miñle Gәrәy sugışta anı ciñep, Saray dәwlәten dә cimerә. Şulay itep, Altın Urda xökümәteneñ 250 yılga suzılgan gomere betә. (7)
Altın Urda xannarı isemlege
Altın Urda xannarı 50 çaması bulsa da, iñ mәşhürları tübәndәgelәr:
__________________________________________________________________________
Batu 1236-1255
Sırtaq 1255-1256
Bәrkә 1256-1266 Bu xan İslam dinen qabul itә.
Mәñge Timer 1267-1280 Monıñ zamanında Altın Urda Çingiz
imperiәsennәn ayrılıp bәysezlegen iglan itә.
Türә Mәñge 1280-1287
Tele Buga 1287-1291
Tuqta 1291-1313
Üzbәk 1313-1341 Bu xan zamanında İslam dәwlәt dine iglan itelә.
Törki tel rәsmi dәwlәt tele, gәrәp tele sәyәsәt
hәm diplomatiә tele xәlenә kilә.
Tәnebәk 1341-1342
Canıbәk 1342-1357
Bәrdibәk 1357-1359
Xәydәr 1360-1362
Mörid 1362-1364 Bu xannan soñ xan balaları arasında Altın
Urda tәxete öçen qanlı tartışlar başlanıp
kitә. Şunıñ nәticәsendә, 1376-nçı yılgaç Altın Urda
tәxetendә yıl sayın diәrlek xan almaşınıp
tora.
Tuqtamış 1376-1391 Monıñ zamanında Aqsaq Timer (Temurlan)
Altın Urdaga höcüm itә.
Keçe Moxәmmәd 1435-1465 Bu xan zamanında Altın Urda bülenә başlıy.
Elek, 1437-nçe yılda Qazan xanlıgı, soñra
1443-nçe yılda Qırım xanlıgı tözelә.
Әxmәd 1465-1481 Bu xan zamanında 1466-nçı yılda Astraxan
xanlıgı tözelә.
Sәyed Әxmәd 1481-1502 Bu xan zamanında 1483-nçe yılda Seber xanlıgı
tözelә. (8)
___________________________________________________________________________
Altın Urda imperiәse nindi sәbәplәrdәn cimerelde?
Tatar tarix fәnnәre professorı Gaziz Gobәydullin, „Tatar tarixı“ isemle kitabında şul sәbәplәr xaqında bolarnı әytә:
İqtisadi sәbәplәr
XV-nçe gasırnıñ axırında böten Yewropada iqtisadi üzgәreşlәrgә wә anıñ nәticәse bularaq sәyәsi üzgәreşlәrgә sәbәp bulgan ber waqiga tugan: ul isә yaña yullarnıñ açıluıdır.
Әwәl zamannarda xalıq Qıtayga, İranga wә Hindstanga qorı yuldan yörilәr; Baltiq diñgezennәn kerep İdel yılgasına töşәlәr; Dardanel yә isә Bosfor arqılı Qara diñgezgә kerep Qırım yә isә Azof şәhәre yanına tuqtıylar, annan Don yılgası belәn menep Idelgә töşәlәr; İdel belәn barıp iske „İtel“ şәhәre yә isә anıñ urnına salıngan „Әçterxan“ yә isә „Xaci Tarxan“ (Astraxan) şәhәrennәn Xәzәr (Kaspi) diñgezenә töşep korab belәn İran yә isә Urta Aziә arqılı könçıgışnıñ mәdәni wә bay ölkәlәrenә barıp alış-bireş itәlәr ide. Menә XV-nçe gasırda bu yul üzeneñ iske әhәmiәten yugalttı. Sәwdәgәrlәr Kolomb wә başqa ispaniol yә isә portugaliәlelәr açqan moxit diñgezlәre belәn Hind, İran, Qıtayga yöri başladılar. Bezneñ İdel buyı әwәlge „yul öste“legen yugalttı. Şul sәbәptәn çitlәr belәn alış-bireşlәre bulgan şәhәrlәr buşıy başladı. Sәwdәgәrlәr wә sәyәxәtçelәr azaya başladılar. Bazarlar buşadı; könbatış belәn könçıgışta gına mal almaşuda qatnaşqan tatar sәwdәgәre wә mal yörtüçe tatar köymәçe vә yamçısı eşsez qaldılar. Xәyat ülde; anıñ östenә ikençe ber iqtisadi bәla Altın Urda östenә kilde.
Dardanel qıriyların XIV-nçe gasırda uq Gosmanlı töreklәre aldılar. Soñra XV-nçe gasırda İstanbul gosmanlılar tarafınnan alıngaç, böten bugazlar töreklәr qulına küçte. Qara diñgez qıriylarında, Kәfә (Simferopol), Azof kebek şәhәrlәrdә torgan wә tatarlar belәn sәwdә qılgan cәnwә (genua), venetsiәle italian koloniәlәreneñ sәwdәlәre gosmanlılarnıñ telәgenә terәlep qaldı. Gosmanlılar elek küp tamga malı (poşlina) ala başladılar, şunıñ östenә dә italiannar belәn töreklәr arasında bertuqtausız nizag-sugışlar kitte. Bugazlar arqılı italian köymәlәre yörmәs buldı. Şunıñ nәticәsendә, sәwdәgә vә çit illәr belәn mönәsәbәttә yul bulıp torgan İdel buyı iqtisadi yaqtan tәmam qorıdı. Xökümәtneñ iñ möhim kilere tamga malı bulganlıqtan, anıñ xәzinәse tәmam buşap qaldı, Şul iqtisadi sәbәplәrneñ nәticәse bularaq, xökümәt gaskәr asrıy almas buldı. Şunıñ öçen ildә baş-baştaqlıq vә ixtilallәr (baş kütәrülәr) başlandı; xökümәt bik tiz almaşa başladı. (9)
İdarәneñ naçarlıgı
Altın Urdanıñ yıgıluına iqtisadi bölgenlektәn kilgәn idarәneñ naçarlıgı da tә’sir itte. Batu xannan soñ xannar zur ber ilneñ xucaları bulıp algannar, alarnı tikşerep toruçı mәrkәz Mәñge xan ülgәç betkәn ide. „Xannıñ at toyagı qaya bassa, şul cir xannıqı“ dip uylap, alar Saray şәhәreneñ „Gölstan“ atalgan bistәsendәge göllәr arasındagı matur baqçalarda, üzlәreneñ xisapsız cariyә wә xatınnarı belәn xozur qılıp yatalar; cәyneñ qızu çaqlarında isә küçep kitep, kiez öydә qımız eçep sıylanudan buşıy almıylar ide. Alar ifrat eçkegә birelgәnnәr, xәtta Üzbәk xan kebek mәşhürlәre dә comga könnәrendә namaz uqıy almaslıq, ayaqta basıp tora almaslıq kәyefle bulalar ide. Alar eş belәn şögellәnüne söymilәr. Üzbәk xan iñ eşlekle xannardan xisaplansa da, eşneñ tәfsilәten tikşerergә hiç söymi. Ber waqıtta añar Mısır xökümәtennәn kilgәn xatnı uqıy başlagaç, „әgәr anda sәlәmnәn başqa nәrsә yazılgan bulsa, wәzirlәr belәn söylәşegez“ dip, eşne aqsöyәklәr hәm bәklәrgә tapşırgan ide. Türә Mәñge xan (1280-87) isә eş belәn şögellәnüdәn nәfrәt itә ide. Cıynap әytkәndә, xökümәt eşlәren xannar üzlәre küp qaramıylar, hәmmә eşlәren wәzirlәre başqaralar ide. Alarnıñ böten eşlәre şul xozur qılu, fәqirlәr, şәyexlәr, fәqihlәr hәm çittәn kilgәn sәyәxәtçelәrneñ әytkәnnәren tıñlau ide.
Altın Urda xannarınıñ xәrәmnәrendә әllә niqadәr küp törle millәttә xatınnar bula ide. Menә şul xatınnar isә xökümәt eşlәrenә qatışalar, xan yarlıqlarınıñ qaysısında „xatınnar hәm әmirlәrneñ fikerlәre şulay“ dip yazılgan bula ide. Bu xatınnar möstәqil bülәklәr alalar, bülәklәgәn keşene yaqlıylar ide. Mәs’әlәn, rus knezlәre üzlәrenә olug knezlek yarlıgı alırga kilgәndә, iñ elek xannıñ tә’sirle xatınnarına oşar öçen alarga qimmәtle bülәklәr alıp kilәlәr, şunıñ östenә dә xan xatınnarı kübesençә törle millәtlәrneñ patşa qızları bulganlıqtan, üzlәreneñ watannarı faydasına xәrәkәt itep Altın Urda dәwlәtenә zarar itterәlәr ide. Xannarnı üterüdә, yaña xan menderüdә hәrwaqıt şul xannarnıñ xәrәmendәge xatınnar rol uynıylar, süzneñ qısqası hәr cirdәge kebek Altın Urda dәwlәtendә dә saray xatınnarı eşkә qatışalar ide. Ber yaqtan Islam gabbasi xәlifәlәreneñ başlarına şul „xәrәm“ citkәn bulsa, Altın Urdanıñ betüenә dә öleşçә şul uq sәbәp yardәm itte. Xannar üzlәre eşkә küp qatışmagaç, bilgele, dәwlәttә saray tirәsendә yörgәn keşelәr baş bulalar; telәgәnçә xalıqnı talıylar, ilne satalar, nihayәt xannarın üterep tәxetkә üzlәre kiçәrgә tırışalar ide. Nugay, Mamay, İdegәy kebek saray xezmәtkәrlәreneñ fetnәlәre şul ide.
Şulay itep, başta eşlekle, qullarında qılıç, küz allarında qorıltayda nәşer itelgәn Çingizneñ yasası bulgan xәldә idarә itkәn Batu, Sırtaq kebek sadә xannar urnına başqa törle xannar kilep çıqqannar; bolar isә sarayda tәmle aşap, isertkeç eçep, cariyәlәr, biyülәr, cırlar eçendә üskәn nәzek tabigәtle keşelәr bulıp, alarnıñ әxlaqları da bozılgan; ber bersen üterәlәr,ata balanı, bala atanı, tugannı üterüne nәrsә dip tә belmilәr ide. Bәrdibәk xan üzeneñ ulı tarafınnan üterelgәn, Canıbәk isә (1342) üzeneñ tuganın ütergәn ide. (10)
Üz ara sugışlar hәm anıñ nәticәse
Küp xatın alu arqasında Cuci balaları şulqadәr kübәygәnnәr, alardan ayrım ber armiә yasarlıq ide. Lәkin alar watan wә xalıq öçen naçar eştәn başqa bernәrsә dә eşlәmilәr, alarnıñ hәr qaysınıñ töp maqsatı cılı urın alu, yә isә üzeneñ qardәşen, xannı üterep, üz yanına partiә cıyıp Altın Urda tәxetenә kiçü ide. Şunıñ arqasında ifrat qatı, qanlı sugışlar başlandı. Xannar berse artınnan ikençese tәxetkә menә-töşә başladılar. Ber ük waqıtta öçәr xan tәxetkә menep berberse belәn yaqalaşa başladılar.
Altın Urdada illegә yaqın xan bulıp uzdı. Şuşı xannar yaqınça 250 yıl xökümәt sördelәr. Dimәk, hәr qaysı gomumәn alganda bişәr yıldan artıq tәxettә tormadılar. Şularnıñ bik kübese üz üleme belәn tügel, bәlki ber bersen ütereşep dönyadan kittelәr.
Şulay itep, mәrkәzi xökümәt zәgiflәnde. Ul zәgiflәngәn sayın törle öleşlәrne idarә qıluçı biklәr, irlәr quәtlәndelәr. Alarnıñ әwәle dә üz gaskәrlәre bula ide. Bu biklәr bәysezlek alıp kittelәr. Mәrkәz xökümәt bolarnıñ üzlәrennәn dә qurqa başladı. Alar berberse sugışıp qırılışa başladılar. Hәr qaysı üz isemenә nәq möstәqil xökümәtlәr kebek aqça sugalar, çit illәr belәn mönәsәbәttә bulalar ide. Bolarnıñ ilçelәre Saray xanınnan röxsәtsez çit patşalıqlar belәn sugışa, solıx yasıy, ittifaqqa (berektәşlekkә) kerü öçen törle illәrgә yörep toralar ide.
İqtisadi yarlılıq
Bu bertuqtausız sugışlar, mәrkәzi xökümәtneñ zәgiflege arqasında xalıq xökümәtne saqlamas, xökümәtkә salım tülәmәs buldı.
Tege bәysezlek algan biklәr dә xalıqtan algan salımnı xökümәtkә tapşırmıyça üz çıgımnarına tota başladılar. Şunıñ östenә dә tagı әwәlge „tamga“ salımı, yә isә poşlina da dәwlәt xәzinәsenә kermәs bula başladı. Çönki bu tәrtipsezlek xökem sörgәn, bertuqtausız sugış bulıp torgan cirgә çit sәwdәgәrlәr qurqıp malların kitermәs buldılar, ildә mal bette. Xәzinәdә aqça kimede, İdel östendә sәwdә köymәlәre yugala başladı. Әwәlge „Hind yulı“ atalgan İdel yılgası buyınça yöri torgan Yewropa sәwdәgәrlәre yulnı başqa cirdәn, diñgezdәn ezlәp, Afrikanı әylәnep yörü yulın ezli başladılar. Menә şuşı iqtisadi sәbәp Altın Urdanıñ töşüen tizlәtkәnnәn tizlәtte.
Kürşelәrneñ quәtlәnüe
Әwәl Altın Urdadan qurqıp, xirac (dan) tülәp kilgәn kürşelәr dә xәzer anı saña suqmas buldılar. Altın Urda xökümәteneñ alarga qarşı totqan keşelek nigezenә hәm moxtariәt (aftonomiә) asılına qorılgan sәyәsәte, üzlәre zәgiflәnep, berlek betkәç üzlәrenә zarar gına bulıp töşte. Uralnıñ tege yagındagı Seber xalıqları, başqortlar bәysezlek ala başladılar. Әwәlge bülengәn Russiәneñ urnına xәzer Mәskәw tirәsenә cıyılgan welikorus millәte barlıqqa kilde. Bolarnıñ despot knezlәre elek xanga tәrlinkә totıp, ielep, sәcdә qılgan bulıp, alarnıñ türә, „xәrәm“nәren satıp alıp „dan“ cıyu eşen üz qullarına aldılar; soñra xanga ber dә sәlәm birmәs buldılar. Altın Urdaga tüli torgan salım belәn üzlәreneñ „qalta“ (bumajnik)ların tutıra, tatarlarga höcüm itәr öçen ul aqçaga gaskәr, qoral xәzerli başladılar. Nihayәt berniçә sugışta tatarlarnı ciñdelәr. Xannarnıñ basqaqların qua, xannıñ yarlıgın ayaq astına salıp taptıy başladılar. Üzlәre höcüm itep, satlıq tatar xanzadәlәre belәn berlәşep, Saray şәhәren berniçә mәrtәbә yandırıp çıgıp kittelәr.
Şulay itep, XV-nçe gasırnıñ axırında 50 xannı tәxetkә mendergәn, 250 yıldan artıq gomer sörgәn ber böyek tatar dәwlәte işelde. Saray şәhәre –taş öyeme, bayqoş oyası buldı. (11)
Ruslar Altın Urda xakimiәtennәn qotılgaç
Altın Urda xakimiәtennәn qotılgannan soñ, ruslar böten köçlәren Altın Urda dәwlәteneñ iñ zur hәm iñ quәtle warisı bulgan Qazan xanlıgın zagiflәnderügә yünәltәlәr. Menә şuşı maqsattan çıgıp, alar Qazan ölkәsenә yış aralar belәn yañadan höcüm itә başlıylar. Bu höcümnәrneñ berençese 1487-nçe yılda Qazan xanı İlham xan zamanında bula.
Bişençe Qazan tatar xanı
İlham xan
(1479-1487)
İbrahim xannıñ wafatınnan soñ Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre arasında zur ixtilaf bulıp, ber törkeme anıñ Sufiyә isemle xatınınnan tugan olı ulı İlhamnı xan itmәkçe bulgan, ikençelәre Nursoltannan tugan keçe ulı Moxәmmәdәminne quymaqçı bulgannar. Qazan xalqınıñ bu tartışına Don suı belәn İdel arasında küçep yörgәn nugay xalqı da qatnaşqan. Nugay partiәse İlhamnı yaqlap, Mәskәw partiәse Moxәmmәdәmin tarafdarı bulgan. İlhamnıñ xatını nugay xalqınnan bulganlıqtan, nugay morzaları anıñ tarafında bulgannar.
İbrahim xannıñ wafatınnan soñ Moxәmmәdәminneñ anası Nursoltan Qırım xökemdarı Miñlegәrәy xanga xatınlıqqa bargan. Miñlegәrәy xan Mәskәw kneze Öçençe İwannıñ dusı bulganlıqtan, Mәskәw partiәse Moxәmmәdәmin tarafında bulgan.
Axırda nugay partiәse ciñep, İbrahim xannıñ olı ulı İlham Qazanga xan bulgan. Şunnan soñ, Mәskәw kneze Öçençe İwannıñ Qazanga doşmanlıgı artıp, Moxәmmәdәmin belәn enesen, Gabdellatifnı, Mәskәwgә çaqırıp, Russiә xezmәtenә qabul itkәn. Moxәmmәdәmingә (faydalanu öçen) Oka yılgası buyında Kaşira qalasın mileklәp birgәn hәm ul anda 1487-nçe yılga qadәr torgan. Gabdellatifqa başqa qalalar birelgәn. Mәskәw kneze Öçence İwan Möxәmmәdәminne Qazanga xan itü öçen tırışırga wәgdә itkәn. Qazan mәmlәkәteneñ çigenә quyılgan rus gaskәre könnәn-kön qazanlılar belәn sugışunı kötep torgan. Moxәmmәdәmin belәn Gabdellatif, abiyları İlham xanga gayәt doşman bulıp, Mәskәw knezennәn Qazanga gaskәr cibәrüen ütengәnnәr…
Ruslarnıñ Qazanga 1487-nçe yılgı höcüme hәm nәticәse
Şunnan soñ Mәskәw kneze 1487-nçe yıl may başında zur gaskәr belәn Moxәmmәdәminne Qazanga cibәrgәn, gaskәr başlıqları knez Xolmskıy, Obolenskıy, Ryablowskıylar bulgan. (12) Şulay itep, rus kneze Öçence İwan tatar xanzadәlәre arasındagı doşmanlıqnı tagı ber mәrtәbә üz faydasına borgan, ike xan balasın ike doşman frontta qara-qarşı kitergәn. İlham xan gaskәr belәn aralarında tuganı Moxәmmәdәmin dә bulgan ruslarga qarşı çıgıp, Zöyә yılgası buyında qatı sugışqannar. Mәgәr möselmannar ciñelep, Qazanga qaçıp qaytqannar hәm şәhәr eçenә kerep biklәngәnnәr.
Rus gaskәre 18-nce mayda Qazannı çolgap algan, öç atna ütkәnnәn soñ (9-nci iyündә beraz sugışqannan soñ) ruslar Qazannı algannar. İlham xan şәhәrdәn çıgıp ruslarga üze birelgәn, xannı anası, xatını hәm ike enese Malindar, Xodaylıq belәn bergә әsir itep, Russiәgә alıp kitkәnnәr. Bu xәbәrne işetep, Mәskәwdә şatlıqtan zur bәyrәm yasagannar, şunnan soñ Öçençe İwan üzeneñ knezlek titulına „Bolgar padişahısı“ (Gosudar Bolgarskıy) digәn isemne dә quşqan.
Әsir itelgәn İlham xannı xatını belәn Wologda qalasına cibәrgәnnәr, anası belәn ike enesen Beloozeroga cibәrgәnnәr. Mәskәw knezeneñ әmere belәn Qazanda Moxәmmәdәmin xan itep quyılgan. İlham xan tarafdarları bulgan Qazan morzaların, ulların әsir itep, Mәskәwgә alıp kitkәnnәr, alarnıñ dinnәn çıgarga razıy bulmagannarın törmәgә salgannar, qayberlәrenә ülem cәzası birelgәn. İlham xan әsirlektә Wologda qalasında wafat bulgan, anası belәn ber enese (Malindar) Beloozeroda wafat bulgannar. İkençe enese (Xodaylıqnı) törmәdәn çıgartıp, weliki knez üz yanına aldırgan hәm dinnәn çıgıp, xristianlıqnı qabul itәrgә quşqan. Şunnan soñ aña üzeneñ Yewdokiә isemle qızın xatınlıqqa birgәn. Bu tatar kneze, dinnәn çıgıp, Petr iseme quyılıp, ber yıldan soñ ülgәn. (13)
1487-nce yılda ruslarnıñ Qazannı alıp, anda elegrәk üz xezmәtlәrendә bulgan ber xanzadәne (Moxәmmәdәminne) xan itep bilgelәwlәre, Qazan dәwlәteneñ zәgiflәnә baruın kürsәtüçe berençe işarә bula. Şunnan soñ, Rus xökemdarları Qazan ölkәsen üzlәreneñ milke dip kürep, anıñ eçke eşlәrenә tagı da kübrәk tıqşına başlıylar.
Altınçı Qazan tatar xanı
Moxәmmәdәmin xan
(1487-1496)
Moxәmmәdәmin İbrahim xannıñ öçençe ulı, atasınıñ wafatınnan soñ Qazanda xan quyu xaqında törle nizaglar wә fetnәlәr bulganlıqtan, enese Gabdellatif belәn Russiәgә kitep, 8 yıl miqdarı Kaşira qalasında torgan, anası Nursoltan Qırım xökemdarı Miñlegәrәy xanga xatınlıqqa barıp, annan Saxibgәrәy isemle ulı bulgan.
Moxәmmәdәmin, abisı İlham xannı rus gaskәre әsir itep algannan soñ, weliki knez İwannıñ yardәme belәn Qazanda xan bulıp utırgan, Russiәgә hiç xıyәnәtsez itagat itü şartı belәn ant itkәn. Şunnan soñ Mәskәw kneze Öçence İwan Qazannı bötenlәy üz milkendә sanap yörtә başlagan hәm üzeneñ knezlek titulına „Bolgar padişahısı“ digәn isemne dә quşqan, Wyatka ölkәlәren yañadan üzenә buysındırgan. Qazan xannarı Mәskәw knezlәreneñ әmere belәn quyılganlıqtan, Russiәgә kirәk bulganda gaskәr belәn yardәm itәrgә tieşle bulgannar.
Moxәmmәdәmin xan, Qazanga kilep utırgannan soñ, öylәnergә Mәskәw knezlәrennәn röxsәt soraganlıgı mәglüm.
Moxәmmәdәmin xan hәrwaqıt Mәskәw faydasına gına eş qılıp, üzeneñ watandaşlarına küp zolım wә tarlıq kitergәn, xәtta köçlәp, xatın-qızlarnı mәsxәrә itkәn. Qazan xalqı Moxәmmәdәminneñ ruslarnı yaqlawınnan hәm rus sәwdәgәrlәreneñ Qazanga kerep, irkenlәp yörülәrennәn dә bik nәfrәtlәngәn. Şul sәbәple Qazan bik wә mirzaları Moxәmmәdәmingә doşman bulıp, Qazannı bu zalimnan qotqarır öçen dip, yәşerenlek belәn Şәyban xökemdarı (Sibiriә xanı) Mamuqnı xanlıqqa çaqırgannar. 1496-nci yıl qış könendә Mamuq Qazanga kilergә çıqqan, lәkin Moxәmmәdәmingә yardәm öçen Mәskәwdәn gaskәr cibәrelgәnlekne işetep, yuldan kire qaytıp kitkәn. Ruslar, Qazannı saqlarga gaskәr qaldırmıyça, Mәskәwgә qaytıp kitkәnnәr. Qazan olugları, Mamuq belәn dus bulıp, haman xәbәrlәşep torgannar. Şul waqıygadan ber ay ütkәç, Mamuq yañadan Qazanga kilep kergәn wә duslarınıñ yardәme belәn xanlıqqa utırgan. Moxәmmәdәmin xannı Qazannan qualap çıgargannar hәm ul Mәskәwgә qaçqan.
İlham xannı Wologdaga cibәrep, Qazanga Moxәmmәdәminne kiterep quygannan soñ Mәskәw knezlere Qazannı üzlәre qulı astında dip sanap yörtә başlagannar, Qazan xannarına Mәskәw knezeneñ röxsәtennәn başqa xatın alırga da mömkin bulmagan.
Qazan xannarınıñ qayberlәre bötenlәy Mәskәw faydasın gına küzәtep torıp, üz watandaşlarınıñ zararına eş qıla başlagannar. Şul sәbәple Qazan xalqı, xannarınıñ bu rәweşle mögәmәlәlәrenә razıy bulmıyça, küp mәrtәbә fetnә kütәrgәnnәr, qaywaqıt ruslarnıñ xilafına, qaywaqıt üz xannarınıñ xilafına eş qılıp, Qazannı Mәskәw qulı astınnan çıgarırga bik tırışqannar. Xannarnı ber töşerep, ber quyıp, özleksez alıştırıp torgannar.
Moxәmmәdәmin xan Qazannan quılıp kitkәnnәn soñ, Russiәdә qalgan, faydalanıp toru öçen aña Kaşira, Serpuxa, Xatun qalaları birelgәn. Ul anda da üzeneñ ülçәwsez xirıslıgı belәn mәşhür bulıp, xalıqqa küp cәfalar wә awırlıqlar kitergәn.
Däwamı TATARSTAN HISTORY - 7'dä...
___________________________________________________________________
(1) Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 109
(2) Şul uq әsәr, s. 110-111
(3) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 92
(4) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 92-93
(5) Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 111-112
(6) Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadul-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 107
(7) Böyek Larousse Süzlek hәm Әnsiklopediәse,
(8) Azade- Aishe Rorlich, The
(9) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 63
(10) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 64-66
(11) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 66-67
(12) Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 112-113
(13) Şul uq әsәr, s. 113


text:
Haqı joq!
Joldasımnıñ qızmetimen 1 jıl Şımkentte twrdım. Ol - "tügin tartsa, mayı şığatın" aymaq. Halıqtıñ 80 payızı jermen küneltedi. Mwnay joq, gaz joq, zäulim zauıttar da köp emes. Künköris közi - bau-baqşası, kökinis pen jemis -jidek ösiru.
Bir bayqağanım, plantaciyalar men teplicalar köp eken. Sol plantaciyalarda erteli-keş jwmıs isteytin äyeldermen swqbattasqanım bar. Künine 500 teñgege jaldanadı eken. "Negizgi künköris közimiz osı. Jwmıs joq. Qara jerimiz asırap otır bizdi. Bala-şağamız köp. Üyde bau-baqşa ösiremiz. Al plantaciyadan tapqan aqşağa basqa azıq-tülik alamız. Onsız aş qalamız ğoy", - dedi tolğağı jetkenşe plantaciyada jwmıs isteudi ädetke aynaldırğan ayağı auır kelinşek.
Däl osılay milliondağan oñtüstiktik twrğın tirşilik etedi. Ükimetiñ, eşkimge qol jaymay, özderin özderi qara eñbekpen asırap otır! Olardıñ asırauşısı - jer! Sosın - eren eñbek, mañday ter! Osılay küneltip, är künin är künine jalğap otırğan halıqqa iştey şükirşilik etudiñ ornına: "Atambaevqa aytıp, Oñtüstikke bwrılatın sudı japtırıp tastau kerek. Bau-baqşaları suğarılmasa, halıq aştan qatadı. Sosın ereuilge şığadı" degendey aqıl aytıptı Äbiläzov Qırğızstan Prezidentine. Netken aramdıq! Ol jerdegi jer emgen halıqtıñ, bala-şağanıñ tağdırı şe? Qırıq-elu gradus ıstıqta şıjığan aspannıñ astında alıp plantaciyalarda maqta terip, bau-baqşa suğarıp, şöp jwlıp jürgen bala-şağa, ülken-kişilerdiñ eren eñbegin közimmen körgen soñ aytam. Äbiläzovtıñ şuıldaqtarı qiqulap jatır. Solardıñ bärin jiıp alıp, sol alqaptarda jwmıs istetip qoyar ma edi... Körer edik qalay sayrağandarın... Biliktiñ tağdırımen oynasın, biraq xalıqtıñ tağdırımen oynamasın! Qaqı joq!
Dina Elgezek
Facebook-tegi paraqşasınan


text:
Eñ müimi
HSN 2017 senesi özüniñ faaliyeti boyunca esabat berdi ⁄ 20 Qış ayı, 17:25HSN: Jurnalistlerniñ professional faaliyetine maniyalar yapuv qabul etilmemeli ⁄ 24 Ekim ayı, 13:27HSN ATO zonası içün daa çoq kitap bastıracaq ⁄ 2 Ekim ayı, 12:34
E.Ceppar: HSN Ukraina bütünliginiñ temsilci erbabı M.Çernâvskiyniñ eserlerini neşir etecek ⁄ 2 Qara qış ayı, 11:08
Artem Bidenko: Bugün biz ukrain yayınlavınıñ yañartılması içün daa bir adım yaptıq ⁄ 28 Qış ayı, 10:18
HSN: İşğal etilgen territoriyalar meselesinde ukrain teleprogrammalarınıñ köntenti üzerinde çalışamız ⁄ 26 Qış ayı, 13:12
HSN qırımtatar balalrı içün “Tilde birlik” maarif aktsiyasınıñ finalını keçirdi ⁄ 26 Qış ayı, 11:28
HSN ATO zonasında: Donetsk vilâyetindeki Stritenkada ukrain telekanallarını çoqusı allarda T2 ve yoldaş vastasınen seyir eteler ⁄ 26 Qış ayı, 11:07
HSN: Kiyevdeki Qırım evinde M.Semenanıñ “Qırım reportajı” kitabını taqdim ettiler ⁄ 22 Qış ayı, 10:48
- Ukrainağa Yaponiyadan ressam kelip manga şeklinde arbiylerimizniñ resimlerini ketirdi ⁄ 18 Ekim ayı, 11:38
- Emine Ceppar: "Territoriyalarnıñ işğalinen beraberlikte insanlarımıznıñ añını da zapt eteler" ⁄ 10 Ekim ayı, 15:16
- A.Bidenko: "Pokrov qullesi "o taraftan" teşviqat içün kerçek informatsion divar olacaq" ⁄ 10 Ekim ayı, 14:52
- “Çeşit islâatlar kirsetmek mümkün, amma eger insanlar bu aqqında bilseler, olarnıñ iç degeri yoq”, - dedi Emine Ceppar. ⁄ 28 Berim ayı, 17:27


text:
6 qırküyek küni Pentagonnıñ lauazımdı twlğası AQŞ-tıñ Auğanstanğa 3500 äskeri jiberetini jönindegi mälimetti tolıqtay rastadı. Sonımen AQŞ-tıñ Auğanstanda 14 mıñ 500 jauıngeri bar. Auğanstandağı äskeri küşterdiñ sanın wlğaytu Donal'd Tramptıñ Oñtüstik Aziya jäne Orta Şığıstağı sayasatınıñ mañızdı bir bölegi sanaladı. Bwl turalı «Şinhua» agenttigi habarlağan bolatın.
Al, Reuters agenttiginiñ 6 qırküyektegi habarında, atın aytqısı kelmegen birneşe AQŞ lauazımdılarınıñ sözine silteme bere otırıp, Qorğanıs ministri Jeyms Matiss, Birlesken ştab törağası Jozef Danford, Memlekettik hatşı Reks Tillerson jäne Wlttıq barlau jönindegi direktor Den Kotc parlamenttiñ keybir müşelerimen bas qosıp, Auğanstandağı Tramptıñ jaña strategiyasınıñ negizgi elementteri turalı keñes ötkizgeni turalı habarlağan edi.
ABC arnasına bergen mälimetinde de Reks Tillerson Auğanstanğa jiberiletin äskerler sanı 3500 ekenin rastadı. Alayda, Pentagonnıñ qızmetkerleri bwl isten beyhabar ekenin aytadı.
2001 jılı 11 qırküyekte bolğan oqiğadan keyin, AQŞ ükimeti Usama ben Laden jetekşiligindegi «äl-Kaida» wyımına qarsı äskeri äreketke şeşim qabıldadı. Alğaşqı adımda AQŞ-tıñ 100 mıñnan astam äskeri Auğanstanğa kirdi. Alayda, bwl qadamnan keyin AQŞ ükimetine işki-sırtqı qısımdar artıp ketti. Köptegen adamdar ükimetke bwl qımbat äskeri äreketti toqtatuğa wsınıs tastadı.
2014 jıldıñ soñında, AQŞ-tıñ jetekşiligindegi Soltüstik Atlantikalıq Şart Wyımı Auğanstandağı Halıqaralıq Qauipsizdik Kömek küşi jedel missiyasın ayaqtadı. Auğanstannıñ qauipsizdik küşteri jattığuları men qwral-jabdıqtarmen qoldauğa oyıstı. Bastapqı josparğa säykes, Auğanstandağı AQŞ äskeriniñ sanı 2016 jıldıñ soñına qaray 1000 adamğa deyin qısqartılatın bolğan. Biraq bwl qısqartudı AQŞ-tıñ bwrınğı prezidenti birneşe ret bäseñdetip keldi.
«Reyter» agenttigi habarına süyensek, Auğanstan soğısında AQŞ-tıñ 2300-den astam jauıngeri qaza tapqan jäne 17 mıñnan astam adamı jaraqat alğan eken.


text:
Azärbaycanda xärbi künegülär
Azärbaycan qorallı köçläre kiñ qırlı xärbi künegülärgä başlağan
Azärbaycan saqlanu ministrlığınnan yasalğan belderüdä İlbaşı İlham Aliev raslağan planğa kürä kiñ qolaçlı xärbi künegülärneñ ütkärelüe äytelgän.
Belderügä kürä, xärbi künegülärdä 30 meñ ğaskäri, 250dän kübräk tank häm çılbırlı texnika, yaqınça 200 raketa sisteması häm artilleriya, 25 xärbi oçqıç häm boralaq, yaña buın radioêlektronik küzätü caylanmaları belän keşesez oçu apparatlaru qatnaşa.
Xärbi künegülär 21nçe aprel’gä xätle däwam itäçäk.


text:
Rusiye Federatsiyasında «Qırım Rusiye tarihında» stsenariyler yarışı keçirilecek
Rusiye medeniyet nazirligi ve Kino fondu Rusiye Federatsiyasında işğal etilgen Qırımnıñ tarihiy rolü aqqında stsenariyler yarışını ilân ettiler. TASS malümatına köre, mart 2-den itibaren yarış arizaları qabul etilecek.
Qırım mevzusı – yarışnıñ yekâne mevzusı degil. Neşirniñ bildirgenine köre, iştirakçilerge on mevzu teklif etile, olarnıñ arasında – «Qırım Rusiye tarihında», «1917 senesiniñ 100 yıllığına», «1905 senesiniñ rus-yapon cenki: mağlübiyetke çevirilgen ğalebe», «1991 senesiniñ avgust avdarmasınıñ 25 yıllığına: uydurma ve kerçek».
«Tarih stsenariylerden ğayrı Fond Rusiye Federatsiyasında halqlarnıñ dostluğı aqqında işlerni qabul etmege azır, meşur sportçı ve ğalebeler, sovet ve Rusiye alimleri aqqında işler de qabul etilecek», – aytıla beyanatta.
Yarış ğalipleri stsenariy azırlanmasına 1 million ruble alacaqlar. Keçken yıllarnıñ ğalipleri arasında «Gardemarinı IV» tarihiy serialınıñ devamı olğan «Zloy gorod» tarihiy draması bar.


text:
Bağçasarayda Ahtem Çiygozğa qoltutuv mitinginiñ keçirilmesi yasaq etildi – Ümerov
Bağçasarayda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası ve Mustafa Cemilevniñ ortağı İlmi Ümerovğa Ahtem Çiygozğa qoltutuv mitingini keçirmege yasaq ettiler.
Bunı Ümerov Facebook saifesinde yazdı.
«Bugün Bağçasaray şeeriniñ memuriyetinden Ahtem Çiygozğa qoltutuv mitinginiñ keçirilmesi aqqında arizağa menfiy cevap aldım... Ariza ve cevap – ilâve olaraq», – dep yazdı Meclis azası.
Resmiy cevapta aytıla ki, miting keçirilmesine izin berilmey, çünki «muracaatta qayd etilgen malümat Federal Qanunlar belgilegen tedbir aqqında haber talaplarına uymay».
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Qırım Yuqarı Mahkemesi fevral 6 künü SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ şikâyet arizasını red etti.
Ukraina baş prokuraturası Çiygoznıñ qanunsız sürette azatlıqtan marum etilgeni boyunca cinaiy işni açtı.


text:
Qırımda Şevçenko eykeli yanında video çıqarğan ukrain telekanalınıñ hadimlerini politsiyada teşkerdiler
Saba Aqmescitte ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ eykeli yanında video çıqarğan «İnter» ukrain telekanalınıñ hadimlerini rayon bölügine alıp kettiler.
Bunı telekanal mühbiri Yuliya Krüçkova Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bizler Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen Aqmescitte Şevçenko eykelini videoğa çıqardıq. Maşinağa qaytqanda bizni patrul hızmetiniñ hadimi toqtattı. O, video çıqarmağa izin bergen vesiqalarnı köstermege rica etti», – dep ayttı mühbir.
Onıñ bildirgenine köre, politsiya hadimi olar «İnter» telekanalınıñ hadimleri olğanını añlap, birisine telefon etti ve jurnalistlerniñ şahsiyetlerini belgilemek içün Aqmescit politsiyasınıñ Merkeziy rayon bölügine keçmege rica etti.
«Rayon bölüginde vesiqalarımıznı baqtılar, Rusiye Tış işler nazirliginde qayd olğanımıznı ve qanunğa köre çalışqanımıznı añlap, bizni azat ettiler. Bundan ğayrı, bizden afu sorap, bir daa böyle bir şey olmaycağını vade ettiler», – dep ayttı Krüçkova.
Onıñ aytqanına köre, rayon bölüginde hadimlernen laf eteceklerini, em de Qırımda kütleviy haber vastalarınıñ temsilcileri ile iş içün mahsus derslikler azırlaycağını bildirdiler. «İnter» telekanalınıñ jurnalistleri rayon bölügini terk ettiler.
Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ bunıñnen bağlı izaatları olmadı.
Bazarertesi künü, avgust 24-te, Ukrainada Mustaqillik künü qayd etile. 24-ünci doğğan künü munasebetinen memlekette tantanalı tedbirler keçirilecek. Eki yıldan berli bu bayram Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qayd etilmey. Aqmescitteki cemaat faalleri Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen aktsiyanı keçirecek ediler, lâkin Aqmescitniñ şeer memuriyeti buña izin bermedi.


text:
Tanımal otandıq änşi Sïvï Maxmwdï bïıl eki uldan keyin köpten kütken qız balanı dünïege äkeldi. Änşige jubayı üşinşi balasın ömirge äkelgeniniñ qurmetine $200 mıñnıñ köligin sıyladı. Bul twralı 31 arna xabarlaydı.
Sïvï dünïege kelgen närestesiniñ esimin Salïdat dep qoyğan. Jubayı men närestesin perzentxanadan şığarğan otağası Sïvïge 200 mıñ dollar turatın Bentley qımbat köligin sıyğa tarttı. Appaq kölikti otağası bantpen bezendirip, twra perzentxana aldına äkelipti.
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Avropa birligi Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı yarım yılğa devam ettirdi
Sentâbr 7-de, çarşenbe künü Avropa birligi Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı yarım yılğa devam ettirdi. Qarar Avropa birligi devletleriniñ daimiy temsilcileri toplaşuvında alındı, dep bildire Reuters, avropalı diplomatlarnıñ malümatına esaslanıp. Agentlikniñ haber etkenine köre, yañı sıñırlama tedbirleri 2017 senesi mart 15-ke qadar devam etecek.
Sanktsiyalar astında rusiyeli Qırım işğalinen ve Ukraina cenübiy-şarqında silâlı davanıñ başlanmasınen bağlı tahminen 150 adam ve onlarnen teşkilâtlar buluna. Olarnıñ Avropa birligi devletlerine kiriş yasaqlandı, olarnıñ avropalı banklarında aktivleri ise buzlatılğan.
İlk sefer sanktsiyalar 2014 senesi yazda kirsetildi, bundan soñ Avropa birligi cedvelge bir qaç sefer yañı adlarnı kirsetti. Kremlde bildirdiler ki, Qırım işğali qanun boyunca yapıldı ve, cevaplı olaraq, ğarbiy devletlerden bir sıra mallarnıñ italini yasaq etti.
Çarşenbe künü belli oldı ki, AQŞ Rusiyege qarşı sanktsiyalar cedvelini keñleştirdi.


text:
Ukraina baş prokuraturası: sabıq memurlar Rusiyeniñ Qırım işğaline yardım ete edi
Ukraina baş prokuraturası Ukrainanıñ sabıq memurları Qırım işğaline yardımcı ola bilgenini tüşüne, dep bildirdi baş prokuror muavini MIkola Golomşa matbuat konferentsiya devamında.
«İşbu adisler artında, em teşkilâtçılar, em müelifdeşler olaraq aynı bu memurlar turmaqta, olarğa nisbeten cinaiy işler açıldı»,– dedi Golomşa.
O qayd etti ki, Qırım adisleyeri boyunca taqiqatlar keçirile ve endi yarımadadaki bu vaqialar ukrain memurlarınıñ yardımı ile keçirilgeni bellidir.
Onıñ malümatına köre, yaqında Qırımğa Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ mülkiyeti ketirile ve akimiyetniñ sabıq vekilleri Qırım işğaline bağlı olğanını isbaatlağan diger areketler de yüz bere edi.
«İşbu adisler artında, em teşkilâtçılar, em müelifdeşler olaraq aynı bu memurlar turmaqta, olarğa nisbeten cinaiy işler açıldı»,– dedi Golomşa.
O qayd etti ki, Qırım adisleyeri boyunca taqiqatlar keçirile ve endi yarımadadaki bu vaqialar ukrain memurlarınıñ yardımı ile keçirilgeni bellidir.
Onıñ malümatına köre, yaqında Qırımğa Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ mülkiyeti ketirile ve akimiyetniñ sabıq vekilleri Qırım işğaline bağlı olğanını isbaatlağan diger areketler de yüz bere edi.


text:
Katalonïyalıq önertapqış Serjï Balester men onıñ qurbısı Djemma Masferrer jağajayğa qoyılatın arnayı orındıqtı qalta telefonı men türli gadjetterge toq bergiş sañılawı bar orındıqtı oylap taptı. Endi munday şezlongta jatıp, künge qızdırınıp ğana qoymay, gadjetteriñizge de toq jïnap alasız. Bul orındıqtar kün batareyalarımen jaraqtalıp, USB-ge jalğanğan. Qazirdiñ özinde munday orındıqtardı Barselonanıñ Las Glorïas alañınan kezdestirwge boladı. Endi önertabıs ïeleri bul orındıqtardı sawdağa şığarıp, qırwar paydağa kenelwdi közdep otır.
QazAqparat
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
Kommentarïï


text:
Mahkemede Aksönov 2014 senesi «samooboronanı» teşkil etkenini öz boynuna aldı – Polozov
Yanvar 31 künü Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca mahkeme oturışında şaat olaraq sorğudan keçken Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönov, 2014 senesi yarımadada «samooborona» teşkilâtçısı olğanını boynuna aldı. Bunı advokat Nikolay Polozov bildirdi.
Polozov: «Toplaşuvnıñ birinci yarısında Sergey Aksönov, kerçekten, «narodnoye opolçeniye» bölükleriniñ teşkilâtçısı olğanını itiraf etti. O, bu paramiliter zümre resmiy olmağanını qabul etti. Aksönov dedi ki, Kyivde yüz bergen vaqialarda (Menlik İnqilâbı vaqıtında – QA) Qırımdan bir-qaç militsiya hadimi elâk olğan edi, ve, onıñ fikirine köre, bu onıñ mında yapqan areketlerini aqlay», – dep bildirdi.
Ukraina Baş prokuraturasınıñ matbuat hızmetinde, Polozovnıñ beyanatını Qırım.Aqiqat içün izaatlap, dediler ki, «resmiy noqta-i nazarnı, Qırım porokurorı (Ukraina Baş prokuraturasınıñ Qırım MC prokuraturası – QA) tarafından bu meselede fikir bildirilgen soñaçıqlap olurlar».
Ukraina Baş prokuraturasınıñ matbuat kâtibi Larisa Sargan, Qırım.Aqiqatqa: «Zanımca, pek tez seslenirler. Bütün hainlerni bizler eñ azından ğıyabiy olaraq iliştirmege tırışamız. Şunıñ içün, bese-belli, bu insan (Sergey Aksönov – QA) da bizim cedvelimige oğraycaq», – dep ayttı.
Rusiye tarafından tain etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov, yanvar 31, salı künü saba Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiyğoznıñ işinde şaat olaraq Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesinde sözge çıqtı.
Advokat Nikolay Polozovnıñ bergen malümatına köre, Aksönov, kerçekten, 2014 senesi 26 fevralde Qırım MC Yuqarı Şurası yanında ötkerilgen miting vaqıtında «Russkoye yedinstvo» firqası silâlı çatışmağa azırlanğanını itiraf etti.
Qırımda «samooborona» yarımadanıñ işğalinden aldın peyda oldı ve işğal vaqıtında Rusiyege yardım ete edi. 2014 senesi iyün 11 künü Kreml nezaretine keçken Qırım parlamenti bu teşkilâtnı resmiyleştirdi, ve «Narodnoye opolçeniye – Qırım cumhuriyetiniñ milis quvetleri aqqında» qanun qabul etti.
Qırım akimiyeti yarımadada bir sıra bina ve odalarnı «samooboronağa» parasız teslim etti.
Uquq qoruyıcılar defalarca bu silâlanğan teşkilât bir çoq cinayetlerge qarışqanını, ve olarnıñ çoqusı Qırımda alâ daa açıqlanmağanını beyan ete ediler.


text:
Aqmescit trolleybuslarında yañı yıldan yol fiyatı paalılaşacaq
Yanvar 1-den Aqmescit trolleybuslarında yol fiyatı 4,25 rubleden 5-ke köterilecek.
Bunı jurnalistlerge Qırım Cumhuriyetiniñ fiyat ve tarifleri boyunca «Devlet komiteti»niñ reisi Olga İgoşina bildirdi, dep haber ete Krım Media.
Onıñ sözlerine köre, «Krımtrolleybus» şirketi fiyatnı daa da köterip olamadı.
«Beş rublege çıqamız, amma, teessüf ki, daa da ziyade degil. Aylıqlarnıñ köterilüvi ile bağlı»,– dedi İgoşina.
Bunıñ ile «Krımtrolleybus» zenaat komitetiniñ reisi Antonina Yurasova aytqanı kibi, maliyet fiyatı – 17 ruble olacaq eken.
«Masraflar pek büyük, bergi ödemeleri çoqtır. İmtiyazlılar 80% teşkil ete subventsiyanı ise tam miqdarda ödemediler. Daima zararına çalıştıq, aylıqlarnı berip olamay edik. Şirketniñ inkişafına olacaq vastalar aqqında aytmayım bile. 5 ruble – şirketni ğayıp etecek bir fiyattır», – dey Yurasova.
İyünde, Qırım rublelerge keçkende, Aqmescitniñ trolleybuslarında yol fiyatı 5 rubleni teşkil ete edi. Amma avgust ayında prokuraturanıñ qarışuvı ile 4,25 ruble oldı.


text:
Qırım muftisi Putinniñ Rusiye prezidenti saylavında namzet kösterilmesine qol tuttı
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım muftisi Emirali Ablayev, Vladimir Putinniñ Rusiye prezidenti saylavına namzet kösterilmesine qol tutqan imzanı attı. Bunı yanvarniñ 13-nde Qırımnıñ kütleviy haber vastaları bildire.
Qırımnıñ Rusiyege tabi akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı, Emirali Ablayevniñ, «keçken 15 yılnen qıyaslağanda soñki üç yıl içinde (Qırımda – QA) üç qaç ziyade iş yapıldı», degenini bildire.
RİA Krım bildirgeni kibi, ilhaq etilgen Qırımdan Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı olğan Ruslan Balbek de şimdiki prezidentniñ saylavğa namzet olaraq kösterilmesine qol tutqan imzanı atmaq içün keldi. O, bunı neşir içün izalap, Putinge «milliy lider» dedi.
Neşir, Rusiyeniñ tarafını tutqan «Qırım birligi» qırımtatar teşkilâtınıñ azaları da Putinge qol tuttılar, dep bildire.
Rusiye ve ilhaq etilgen Qırımda, daa evel nevbetteki prezidentlik muddetine namzetini özü köstergen olaraq saylavda iştirak etecegini bildirgen Rusiye prezidenti Vladimir Putinge qol tutmaq içün imzalar toplana. Bu ülkede öz-özüni namzet köstergen şahısnı qayd etmek içün rey berüv aqqına saip olğan saylavcılardan eñ az 300 biñ imzanı toplamaq kerek.
Rusiye prezidentiniñ saylavı (birinci tur) martnıñ 18-nde yapılmaq kerek – 2014 senesinde bu künde Rusiye Ukrainağa ait olğan Qırımnıñ öz topraqları sırasına «kirgeni» aqqında qanunsız olaraq ilân etti. Tahminlerge köre bu, Vladimir Putinniñ saylavdaki köstergiçlerini daa ziyade yükseltmek içün yapıldı, çünki Qırımnıñ zapt etilmesini onıñ eñ muim qazançı olaraq köstereler.
Tahminlerge köre, 65 yaşlı Putin saylavda büyük bir farq ile artıq birinci turda yeñecek, ve onıñ içün dörtünci olğan altı yıllıq muddetke başlaycaq. Asılında o, 1999 senesi dekabrniñ 31-nde sabıq prezident Boris Yeltsin istifa etken soñ, Rusiyeni endi 17 yıldan berli idare ete. Aynı zamanda, 2008 – 2012 yılları arasında, safdaşı Dmitriy Medvedev prezident olğanda, Putin Rusiyeniñ baş naziri edi.


text:
Tağa
Qalıptasqan qağïdağa süyener bolsaq, tağa sättilik pen tınıştıq alıp keledi. Attıñ qadirli ekenin biletinder, ädeyi tağa satıp aladı. Nanım boyınşa ol üyiñizdegi adamdardıñ tüzw, durıs jolmen jürwine ıqpal etedi.
Sarımsaq
Üydi jamandıqtan saqtap, qorğap turatın qasïeti bar dep tüsinedi. Otbasın jağımsız energïyadan qorğaytın qalqan dese de boladı. Sarımsaqtı ilip qoysañız üyiñiz urıs-keristen awlaq bolmaq. Sonday-aq ïmmwnïtetiñizdi tazartıp, köz tïyuden saqtaydı-mıs.
Bal
Kimde-kim üyinde artığımen bal saqtaytın bolsa, ol üyde bereke boladı. Tätti baldıñ köptigi adamdar arasındağı jılı qatınastı molaytıp, bawırmal bola tüswleriñizge kömektesedi. Äselmen «qorğalğan» üyde şwaqtı künder bolıp, qonaqtar jïi keletin uqsaydı.
Alma
Bul jemis saqtalğan üyge qayğı kelmeydi degen senim bar. Ol adamnıñ jaqsı energïyamen tınıstanwına septigin tïgizedi. Biraq bul jemisti ädemi ıdıstarda saqtawdı umatpağaysız.
Tüyrewiş
«Köz tïmesin» degen nïetpen säbïlerge ilip qoyatın tüyrewiştiñ köp paydası bar sıqıldı. Üy ïesiniñ baqwattı ömir sürwine, sätsizdikten saqtanwına kömegi mol. Sonımen birge eki tüyrewişti bir birine qarama qarsı ilip qoysıñız, til-köz aynalıp şığıp ketedi-mis.
http://ikerim.kz/2016/12/27/904488u754yhf/
Tegï: Psïxologïya,
Kommentarïï


text:
Oraza ayt merekesinde qımbat meyramxanalardıñ birinde Dïnara men Oljastıñ toyı ötti. Şañıraq köterip, jaña qadamğa ayaq basıp jatqan jastardıñ qwanışına ortaq bolğan birneşe öner ïeleri de töbe körsetti.
Madïna Sädwaqasova, Möldir Äwelbekova, «Melomen» tobı, Nurjan Kermenbaev, Säken Mayğazïev, Kental sındı köptegen änşiler qonaq bolıp qana qoymay, än salıp, toydıñ sänin keltirdi. Oljas pen Dïnarağa bayandı maxabbat tiley otırıp, besik toyğa jetkizsin deymiz.
Derekközi:comode.kz
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï
-
aïdana2015-07-21 15:08:36Onın jartı mïllïonga kïmï kïmge kerek.


text:
Reytïng boyınşa boljam “turaqtı”.
Sonday-aq şetel valyutasındağı qamtamasız etilmegen oblïgacïyalar boyınşa qarız mindetininiñ reytïngi «BBB +ten» «BBB» deñgeyine deyin tömendetildi.
Fitch agenttiginiñ boljawınşa, 2016 jılı Qazaqstan ekonomïkası 1%-ğa tömendep, soñğı bes jıldağı 4,6% ortaşa körsetkişten tömen boladı. Sonday-aq, jalaqınıñ tömendewinen jäne dollarğa qatıstı kiristiñ azayuınan tutınwşılar şığını qısqaradı.
Agenttik atap ötkendey, JIÖ kölemi 2013 jılmen salıstırğanda 2016 jılı 14,828 dollardan 7,102 dollarğa deyin tömendegen.
Tegï: Qarjı jäne ekonomïka,
Kommentarïï


text:
Mustafa Cemilev: qırımtatarlarnıñ saylavlarda iştirak etüvi telüke ile bağlı
Yaqınlaşqan parlament saylavlarında rey berecek olğan qırımtatarlarnıñ sayısı eksildi, çünki bu telüke ile bağlı, – dep ayttı qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işleri boyunca vekâletlisi Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqat saytına.
Onıñ bildirgenine köre, işğal etilgen yarımada ve qıtaiy Ukraina sıñırından keçmek – ğayet zor ve devamlı bir şeydir. Qırımtatar faallerini ise Qırımğa keri kirsetmey bileler.
«Sıñırda eki saat bekleyceksiñ, tintüvge dayanacaqsıñ. Çıqmağa imkân berseler de, keri kirsetmey bileler. Prezident saylavlarından soñ vaziyet daa beter oldı, onıñ içün adamlar özüni telükege oğratmağa istemeyler», – dep añlattı Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqat mühbirine.
Aynı vaqıtta, Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, buña baqmadan qırımtatarlar saylavlarda iştirak etecekler, amma bu sefer qıtaiy Ukrainağa gruppalarnen bir kimse ketmeycek.
Malüm olğanı kibi, bazar künü, oktâbr 26-da, Ukraina Yuqarı Radasınıñ saylavları ötkerilecek. Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına köre, Qırımda qayd etilgen 3,5 biñ Ukraina vatandaşı saylavlarda rey berecek. Mayıs 25-te olıp keçken prezident saylavlarında iştirak etken işğal etilgen yarımada sakinleriniñ sayısı eki qat ziyade edi.


text:
Çiygoz: menim halqım esaret altında eken, men buña «azat etilüv» dep olamayım
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki apisten onıñ ve İlmi Umerovnıñ azat etilmesinen bağlı hususiy operatsiyanı «qurtaruv» dep adlandırdı. Bu aqta o oktâbrniñ 27-nde Borispol ava limanında keçirilgen brifingte beyan etti.
«Bizlerni Ankarağa yollaycaqları aqqında bilmey edik, çünki bu yıllar içinde ilk istegimiz Kyivge kelmek edi. Türkiy dünyanıñ küçlü liderlerinden biri (Türkiye prezidenti recep Tayyip Erdoğan – QA) prezidentimiz (Petro Poroşenko – QA), bizim liderimiz Mustafa Cemilevniñ ricası üzerine, bizim azat etilmemiznen bağlı pek ciddiy körüşüvler keçirdi», – dep ikâye etti Çiygoz.
O, bu hususiy operatsiyağa «azat etilüv» dep olamayım, - dedi.
«Azat etilüv – azatlıq demektir ve bu, bizler ayrı bir şahıslarnıñ azatlığı içün alıp barğan küreşimizdir. Bu – halqımnıñ, topraqımnıñ azatlığıdır, ancaq qorqqanı sebebinden kâğıt üzerinde yazılğanına uymadan, meni qoyıp yibermek kerek ekende, böyle bir hususiy operatsiya keçirerek, bir işareti olmağan urba ve maska kiygen insanlar alıp ketken maalde, üç yıldan soñ, olar zamanında meni apiske alıp ketken, işte o faşistler olğanını añladım. Ne yerge alıp ketkenleri de belli degil. Biz (Çiygoz ve Umerov – QA) soñki daqqağace iç bir şey bilmey edik (qayda ketkenlerini – QA)», – dep saya Çiygoz.
O ayrıca, apisten azat etilüv esnası bu qadar tez keçer dep bellemegen aqqında ayttı.
Qırımtatat Milliy Meclisiniñ muavini İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznı ketirgen uçaq oktâbrniñ 27-nde «Borispol» ava limanına kelip qondı.
Azat etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ muavini İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz oktâbrniñ 26-sı, cumamaqşamı künü Ankarada Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan körüşken edi.
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov oktâbrniñ 25-ndeTürkiyege teslim etilgen edi.
Ğayrı resmiy malümatqa köre, Ahtem Çiygoznen İlmi Umerovnıñ teslim etilmesi boyunca Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen yapqan soñki körüşüvi esnasında añlaşqanlar.
Rusiye Devlet Duması, prezident Vladimir Putinden qırımtatar milliy areketiniñ liderleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ afu etilmesini, Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayev rica etken eken dep ayta.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşıp, kütleviy haber vastalarında çıqış yapmaqnı yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi.Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alınğan edi. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlay.


text:
Ukraina MİD yolbaşçısı Sentsovnıñ doğğan kününe bağışlanğan aktsiyanı açtı
Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ (MİD) yolbaşçısı Pavlo Klimkin iyülniñ 13-nde ukrain siyasiy mabusı, qırımlı Oleg Sentsovnıñ doğğan kününe bağışlanılıp nazirlik binasınıñ yanında ötkerilecek aktsiyanı açtı.
Öz nutuğında Klimkin beyan etti ki, MİD «Sentsovnı qaytarmaq içün er daim küreşecek ve onı mıtlaq qaytaracaq». Bu nazirlikiñ Twitter saifesinde bildirile.
Bundan evel Ukraina Tışqı işler nazirligi er kesni müessiseniñ binasına kelip, Oleg Sentsovğa bağışlanılğan mahsus köşede resimge çıqmağa çağırğan edi. «Resimni #FreeSentsov haştag ile içtimay ağlarda yerleştirip, bizler birlikte onıñ azat etilmesi içün küreşkenimizni daa bir kere hatırlatqan olurmız», – dep aytıla edi bildirüvde.
Ukrain nazirliginiñ bildirgenine köre, köşedeki FREEDOM instalâtsiyası rejissörnin skemlesi şekilinde yapılğan, onı «llil Design» ukrain studiyası, Rusiyede qanunsız apiske alınğan ukrain rejissörı Oleg Sentsovğa bağışlap, azırlağan. İnstalâtsiya MİD binasınıñ altıncı qatında yerleşken, nazirlikni ziyaret etken bütün çetel eyyetleri onı köre bilecek eken.
Oleg Sentsov ile Aleksandr Kolçenko 2014 senesi mayıs ayında Qırımda Rusiye mahsus hızmetleri tarafından tutılğan ediler.2015 senesi avgust 25 künü Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrug arbiy mahkemesi, Aqmescitli ukrain rejissörı Oleg Sentsovnı, terrorizmde qabaatlap, 20 yılğa sert rejim apishanesinde azatlıqtan marum etilecegi aqqında qarar alğan edi. Rusiye taqiqatçıları Qırım faali Aleksandr Kolçenkonı Sentsovnıñ qabaat ortağı olaraq tanıp, onı 10 yılğa qadar apishanege aldılar. Ekisi de öz qabaatını red ete.
«Memorial» uquq qorçalayıcı teşkilâtı Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabuslar cedveline kirsetti.


text:
Besikke bölew dästüri
Besik Ayırqalpaq Aydahar bïdiñ zamanında dünïege kelgen desedi. Ol kezde ulan-baytaq dalanı Mïzam bab qorğaydı eken.
Qara qıtaylar Sarıarqanıñ keñdigine qızığıp, jïi şabwıl jasap otıradı. Biraq Mïzam babqa şaması jetpey, ünemi jeñilis tabadı eken. Mïzam bab ağaş egwdi, baw-baqşa jasawdı käsip etedi. Jurt «ağaştıñ piri – Mïzam bab» dep ataydı. Añızda Jetisw men Altay öñirindegi nw orman Mïzam babtıñ ekken ağaşınan şıqqan desedi. Ol jüz elw jıl jasap qaytıs bolıptı.
Babtıñ dünïeden qaytqanın estigen qıtaylar bir künde kelip, onıñ ormanın örtep jiberedi. Bul kezde Mïzamnıñ balası Aydahar alısta jür eken. Äkesi tüsinde ayan berip: «Peyili tar qaskünem meniñ ormanımdı örtedi», – deydi. Aydahar bï ertesine jetip keledi. Orman tügelimen janıp ketipti. Tek birli-jarım tobılğınıñ qïsıq butaqtarı ğana ottan aman qalğan eken. Aydahar äkesine Quran bağıştap, qïsıq ağaştardı özimen birge ala ketedi.
Bir küni Aydahardıñ säbïi wanbay, jılay beripti. Äyeli ekewi ne isterin bilmey qïnaladı. Emşi-täwipterdi jağalasa da, balası jubanbaydı. Bï qattı sasadı. Qızınıñ jılağanına şıday almay, dalağa şığıp ketedi de, Qudaydan medet tileydi. Bir waqta qızınıñ dıbısı şıqpay qaladı. «Bir närse boldı ma eken» dep üyge jügirip kelse, qızınıñ janında aq kïimdi bir kisi otıradı. Ol janbay qalğan tobılğınıñ qïsıq butağına böpeni salıp terbetip otır eken. Aydahar jaqındağanda közden ğayıp boladı. Bï munı «Qudaydan kelgen ïşarat» dep tüsinedi. Tünimen qïsıq ağaştardı qurastırıp otırıp, besikti jasap şığadı. Säbïin soğan salğanda ol jubanıp, tätti uyqınıñ quşağında terbelgen eken.
Besiktiñ payda bolwı añızda osılay bayandaladı. Besik eñ alğaş tobılğıdan jasalğandıqtan, ol qasïetti ağaştardıñ birine aynalıptı. Odan besik, qamşı, ıdıs-ayaqtar jasaptı. «Besikti otqa jaqpa», «ayaqastı etpe», «qadirlep usta» degen ırımdar osıdan keyin şığa bastağan eken. Tobılğı besikte terbelgen säbï «arıstanday top jaradı, jolbarıstay jol tosadı» dep ırımdaydı.
Bos besikti terbetpe
Bos turğan besikke Ibilis balasın salıp qoyadı eken. Bos besikti terbetken şaytannıñ balasın terbetkenmen birdey. Sondıqtan «bos besikti terbetpe» dep tıyım etedi. Ibilistiñ balası bos besikte jasırınıp jatadı eken. Säbïdi böler kezde otpen alastamasa, jasırınıp jatqan şaytan balanıñ işinen nuqï beredi. Sodan säbïdiñ işi awıradı. Mazası qaşadı. Sondıqtan böpeni besikke bölerde arşamen, adıraspanmen bolmasa jeti şırpımen alastağan jön degen dästür şığıptı.
Tegï: Teatrlar, murajaylar, körmeler,
Kommentarïï


text:
İşğal etilgen Aqmescitniñ ava limanı oktâbr 10 künü gece vaqtında qapatılacaq
Oktâbr 10 künü saat 22:00-den oktâbr 11 künü saat 8:00-ge qadar «Aqmescit» ava limanı vaqtınca aviaseferlerni keçirmeycek. Bunı «Krım Media» haber agentligine ava limanınıñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, bu al tamir işleri ile bağlı. Ava limanında bildirdiler ki, işbu vaziyet aqqında endi resmiy bildirüvler yollanıldı.
Belli olğanı kibi, oktâbr 1 künü Rosaviatsiya Qırım statusı aqqında «referendum»dan soñ Aqmescit ava limanı 2 million insannı qabul etkeni aqqında bildirdi.
Müessiseniñ malümatına köre, aprelde ava limanğa 4 biñ yolcu, iyülge 19-20 biñ insan keldi eken.


text:
Cemilev: işğal etilgen yarımadanı 9 biñden ziyade qırımtatarı terk etti
İşğal etilgen Qırımnı 9 biñden ziyade qırımtatarı terk etti, dep bildirdi Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında.
«Bizler qaçaqlar meselelerinen oğraşqan BMT Yuqarı komissariatınıñ malümatına esaslanamız. Lâkin olar da tam degiller. Anda berilgen raqamlarğa köre, işğal etilgen Qırım ve Aqyarnı umumen 19 biñ kişi terk etti, olarnıñ yarısından ziyadesi ise – qırımtatarlar eken», – dedi Cemilev.
Dekabr 22-de Kiyevde «Qırımtatar halqınıñ Ukrainanınıñ tamır halqı olaraq aqlarını temin etüvde ukrain yolu» mevzulı konferentsiya keçirile.
Tedbir maqsadı – qırımtatar meselesini VIII çağırılış Yuqarı Rada içün aktual etmek ve icra akimiyet organları tarafından bar olğan qanunlarını amelge keçirmektir.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Tuğra leyhası: Sultan Fethi Giraynıñ Macaristannıñ Eğri şeeriniñ civarındaki ğalebesi
Macaristannıñ Eğri şeeri 1596 senesi Osmanlı devletine boysunmağa başlağan edi. Lâkin onı osmanlılar zapt etmediler. Onı Qırım şahzadesi, qalğa halefi Fethi Giraynıñ yolbaşçılığı altında qırımtatarlar alğan edi. Faqat Macaristan ve Türkiye tarihçıları bunı çoq aytmaylar. Birinciler yeñilme aqqında aytmaq istemeyler. Digerlerni ise olarğa ait olmağan ğalebe ruhlandıra.
Qırımtatarlar ve olarnıñ devletçiligi, Şarqiy Avropanıñ eñ nufuzlı devletlerinden biri – Qırım hanlığı tarihınıñ acınıqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası – Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» adlı video bloklarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda «Larişes» müzeyi saytından, Freelyshout saytından ve Qasevet mecmuasından alınğan resimler, Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
Molodöjnoyede yüz bergen vaqiadan soñ QMDİ Qırım musulmanlarına «diqqatlı olmağa» ve vesiqalarnı yanında taşımağa tevsiye ete
Qırım ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresinde (QMDİ) Rusiyege boysunğan Qırım uquq qoruyıcı organları Molodöjnoye köy camisi ziyaretçileriniñ vesiqalarını teşkergen soñ Qırım musulmanlarına şahıs şeadetnamelerini yanında taşımağa tevsiye ettiler.
QMDİ matbuat hızmetinde, uquq qoruyıcılarnıñ malümatına esaslanıp, yüz bergen vaqia teşkerüv olğanını bildirdiler.
«Köçüv qanunlarınıñ bozulmamasını teşkermek maqsadınen keçirilgen operativ-qıdıruv tedbirlerniñ sebebi camide ya da onıñ yanında iqamet izini ve vatandaşlığı olmağan Orta Asiya regionından şahıslarnıñ yaşabilmeleri oldı», – dep qayd ettiler QMDİ matbuat hızmetinde.
Muftiyatta qayd etkenlerine köre, teşkerüvler cuma künü keçirildi, bu kün ise musulmanlar içün muqaddestir, ve musulmanlar içün bu vaqia «menfiy keldi».
«QMDİ vatandaşlarğa özüne ve bir-birine diqqatlı olmağa, şübe doğurğan insanlarğa diqqat etmege muracaat ete, ve yanında şahıs şeadetnamelerini taşımağa çağıra», – dep bildirdiler matbuat hızmetinde, ve mayıs 6-da vesiqalar teşkerilgen soñ bütün musulmanlar evge yiberilgenini qayd ettiler.
Mayıs 6-da cuma namazından soñ Molodöjnoye köy camisinde 50-den ziyade silâlı insan musulmanlarnı yaqaladı.
Yüz bergen vaqia boyunca Qırımnıñ rusiyeli uquq qoruyıcı müessiseleriniñ resmiy izaatları yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qırımtatarlarnıñ evlerinde, camilerde pek çoq tintüvler keçirilip başladı, bunı Meclis ve uquq qoruyıcılar qayd ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mahkeme «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca yaqalanğannı apisten azat etmekni red etti – soy-sop
Mahkeme «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca yaqalanğanlarnıñ biri olğan Muslim Aliyevniñ şikâyet arizasını lâğu etti, bu aqta onıñ qızı Gulsum Aliyeva bildire.
«Er vaqıt olğanı kibi, «mahkeme» başlanğıç mahkemesiniñ qararını deñiştirmeyip qaldırdı, şikâyet arizası qanaatlendirilmedi», – dep yazdı Gulsum Aliyeva.
Bunen beraber, Aliyeva ilân etti ki, Muslim Aliyev Aqmescit SİZO-sında 2016 senesi dekabr 8-ge qadar bulunacaq.
Fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâm dinini kütkenlerniñ evlerinde bir sıra tintüv keçirip, insanlarnı yaqaladılar. Umumen 14 insan yaqalandı, olardan dörtü apiske alındı: Yaltada İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku, Yalta rayonınıñ sakini Enver Bekirov, Aluşta rayonınıñ sakini Müslim Aliyev ve Yaltalı Vadim Siruk. FSB taqiqatçıları olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmeleri ile qabaatladılar. Refat Alimov 2016 senesi aprel ayında rusiyeli uquq qoruyıcılar tarafından aynı «Hizb ut-Tahrir» ile bağlı olğanında şeklenilip, yaqalandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina MİD-i: Qırımdaki tintüvler Rusiyeniñ repressiv siyaseti devam etkenini köstere
Ukraina Tışqı işler nazirligi (MİD) beyan etti ki, oktâbrniñ 11-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ tevqif etilmesi nevbetteki kere Rusiye tarafından repressiv siyaset devam ettirilgenini köstere.
«İşğalciler, işğalci rejimge qarşı çıqqan qırımtatar faillerine ve ukrainlerge basqı yapqanları, nevbetteki kere Rusiyeniñ repressiv siyaseti devam etkenini köstere. Bu siyasetniñ maqsadı – Qırım yarımadasınıñ ealisini qorqutmaq ve er türlü uyğunsız fikirlerni yoq etmektir», – dep aytıla ukrain diplomatik müessisesiniñ beyanatında.
Bunen beraber, MİD temsilcileri dey ki, Qırımda musulmanlarnıñ evleri tintilgeni, diniy mensüplikke köre basqı yapılğanını köstermekte.
Kyiv, dünya cemaatına muracaat etip, Rusiyeni işğalge itiraz bildirgenlerniñ cezandıruvından vazgeçmege zorlamaq ve Qırım yarımadası sakinleriniñ aq ve üriyetini qorçalamaq içün areketke keçmege çağıra.
Oktâbrniñ 11-nde, çarşenbe künü, saba Bağçasarayda rus silâlı hızmetleri bir-qaç qırımtatarınıñ, musulmannıñ evinde tintüv keçirgeni malüm oldı.
Rus haber vastaları, Rusiye Federal telükesizlik hızmetiniñ (FSB) matbuat hızmetine atıf etip, Qırımda silâlı hızmetler Rusiyede ve onıñ işğaline oğrağan Qırımda yasaq etilgen«Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ Bağçasaraydaki üceyresini yoq etkenlerini haber etti.
Advokatlar, tevqif etilip, tintüvden soñ FSB-ge ketirilgen altı adam rus silâlı hızmetlerinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında şeklengenlerini tasdiqladı.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep saya. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleridir.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Rosselhoznadzor Ukrainadan işğal etilgen Qırımğa mahsulatınıñ ketirüv müddetini uzattı
Rosselhoznadzor oktâbr 1-ne qadar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa Ukraina mahsulatınıñ ketirüv müddetini uzattı.
Bunı müesiseniñ matbuat hızmeti bildire.
«Hocalıq subyektleriniñ muracaatları sebebinden ve aşayt mallarınıñ qıtlığınıñ ögüni almaq içün 2014 senesi oktâbr 1-ne qadar mahsulatınıñ ketirüvi musaade etile»,– denile beyanatta.
Bunıñ ile mında şunı da qayd eteler, bu kibi mahsulat yalıñız Qırım ve Aqyarda qullanılmalı.


text:
Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmeti: Sibir yanğınlarınıñ qurbanı 34 insan oldı
Sibirde yüz bergen yanğınlarnıñ qurbanı 34 insan oldı, yedi buçuq biñden ziyade kişi zarar kördi.
Bunı FVH yolbaşçısı Vladimir Puçkov Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile Hakasiya körüşüvinde bildirdi.
Bundan evel Putin Abakandaki vaqtında yerleşüv noqtasını ziyaret etip, ükümet yanğınlardan zarar körgen adamlarnıñ yardımına 680 million ruble ayırğanını bildirdi. Prezident eñ yaqın vaqıtta zararğa qıymet kesip, tazminat ödemege avale etti.
Göñülliler 230 kilogramm malnı, 10 kilogramm ilâc, bir buçuq biñ urba ve hocalıq malını topladılar.
Faallerniñ aytqanına köre, yükni uçaq ile yollamaq içün, eşyalarnı aydınlatacaq resmiy mektüpni bermek kerek. Demir yollarnen yardımnı yollamaq yalıñız ticaret esasında mümkün. Neticede olar yükni Hakasiyağa maşinanen alıp ketecek insannı taptılar, lâkin oña da benzin parasını bermek kerek. Peterburg şirketlerinden biri masraflarnı qarşılamağa razı oldı.
Yerli sakinler yardımnıñ büyük qısmı olarğa kelmegeninden şikâyet eteler, şu sebepten faller onı özleri paylaşmağa qarar aldılar.