text:
Noyabrniñ 18-nde Türkiye ve Rusiye prezidentleri Recep Tayyip Erdoğan ve Vladimir Putin Türkiyede «gaz habınıñ» quruluv meselesini muzakere ettiler – yani «Şimaliy aqım» toqtatılğan soñ Avropa memleketleriniñ Rusiye gazını alacaq qoşma gaz borusı.
Közeticiler buña Rusiyede bile sarkastik bir şekilde baqa.
Birinciden, şimdilik bu qadar ambitsioz bir leyhağa yatırımcılar qaydan alınacaq añlaşılmay – eñ azından şimdi, Rusiye ğarbiy sanktsiyalar altında qalğan vaqıtta.
Ekinciden, AB memleketleri Moskvadan energetik ceetten qurtulmaq içün ğayret köstergende Rusiye gazını kim alacaq belli degil.
Faqat Recep Erdoğan Vladimir Putinniñ bu teklifine seslenmese edi, Erdoğan olmaz edi. Çünki «gaz habını» muzakere etmege azır olğanı Türkiye prezidentine semetdeşlerine Türkiye tezden «bütün Avropanı qızdıracaq» ve baş tranzit memleketi olacaq degen ğayeni taqdim etmege imkân bere. Em de Moskva ile munasebetlerde balans tutmağa imkân bar.
Putin ve Erdoğannıñ daa bir subeti arfesinde belli olğanına köre, Rusiye bürtük añlaşmasınıñ uzatılmasına razı oldı. Bu qarar er kes içün elverişli ola. Zahireni ihrac etip, bücet içün kâr qazanmağa imkânı olğan Ukrayına içün. Açlıqnıñ ögüni almağa tırışqan «global cenüp» içün. Migratsion buhranğa yol bermemege tırışqan Ğarp memleketleri içün. Rusiye içün añlaşma elverişlimi?
Epimiz añlaymız, Putin em global açlıq, em migratsion buhran olsun ister edi. Peterburg iqtisadiyat forumında propagandacı Margarita Simonyan Putinniñ yanında qıçırdı: «Bütün ümütlerimiz açlıqta!».
Faqat Putin açlıq içün cevap bermege istemey. Ve Erdoğan onıñ isteksizligini pek yahşı qullana. Ve «gaz habı» munaqaşalarını devam ettire. Ve Rusiye biznesine yardım ete. Bu episi Rusiye prezidentini Türkiye zenaatdaşınıñ isteklerine emiyet bermege mecbur ete. Belki, bu sebepten «zahire añlaşması» cenkniñ doquz ayı içinde tizilgen yekâne vesiqa ola.
Erdoğannıñ rolüne iddiası olğanlar körünmey
Diger taraftan, Erdoğan prezident Volodımır Zelenskıynen samimiy munasebette buluna.
Türkiyeniñ «Bayraktarları» ilk cenk aftalarınıñ efsaneleri oldı, Baykar şirketi ise Ukrayınada zavod quruluvı aqqında ayta. Türkiye Qırım meselesinde Ukrayına tarafını tuta, Erdoğannıñ ise qırımtatar halqınıñ liderlerinen ayrı munasebeti bar. Ve Rusiye buña razı olmağa mecbur, çünki Putin içün Erdoğan ile bağları tek siyasetniñ degil, biznesniñ de müim bir parçası ola. Hususan Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı büyük ücümi ve yañı ğarbiy sanktsiyalar kirsetilgen soñ.
Bu episi Erdoğannıñ siyasiy rolüni bu cenkte hususiy yapa. Şimdilik Moskva ve Kyiv arasında yekâne kerçek aracı o ola. Belki, bu aracınıñ areketlerini em Kyiv, em Moskva begenmez – em de Erdoğan menfaatlarını qoruğan ve cenkni bitirmekten çoq 2023 senesiniñ saylavlarından soñ Türkiyede akimiyette qalmaqnı tüşüngen vaziyette.
Lâkin bugünde-bugün Ukrayınağa qoltutıp, Rusiyeni qoruğan Lvivde Zelenskıynen, Soçide ise Putinnen körüşken başqa kim bar – aynı vaqıtta Biden, Şolts ve Makronnen şahsiy mesleatlar keçire. Şimdilik Erdoğannıñ rolüne iddiası olğanlar yoq.
Vitaliy Portnikov, kyivli jurnalist, Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqat müellifi
Maqaleniñ aslı Azatlıq Radiosınıñ saytında
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
MALÜMAT: Ukrayınağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayına şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayına akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayınağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


c: text/html

text:
İşğal etilgen Qırımda daa eki Rusiye bankı öz bölüklerini aça. Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ «ruporı» «Krıminform» saytı bildirgenine köre, Aqmescitte «AkademRusBank» ve BKF banklarnıñ bölükleri peyda oldı.
Evel bildirilgeni kibi, Qırımda burât ve çuvaş banklarnıñ bölükleri açılğan edi.
KB «Akademiçeskiy Russkiy Bank» (AkademRusBank) 1990 senesi Moskvada teşkil etildi. Banknıñ kapitalı 330 mln. rubleni teşkil ete. Temiz esaplarnıñ miqdarı boyunca bank Rusiye ödünç teşkilâtlarınıñ 700-ne kire.
OOO «Bank BKF» 1994 senesi Moskvada teşkil etildi. Temiz esaplarnıñ miqdarı boyunca bank Rusiye ödünç teşkilâtlarınıñ 314 yerini ala. Banknıñ kapitalı 550 mln. rubleni teşkil ete.
Qırımda, iyül 25-ne, Rusiye banklarınıñ 445 bölügi çalışa. Qırımnıñ işğaline qadar regionda tahminen biñ bölük edi.
Neşirniñ malümatına köre, Qırımda RNKB banknıñ tahminen 300 bölügi bar. Bundan da ğayrı regionda Krayinvestbank, Genbank, Cast Bank, bank «Pervomayskiy», KB «Rublev», VladiKomBank, FİA-Bank, Severnıy kredit, AB «Rossiya», Mast-bank, «Kuban Kredit», «Finansovıy standart», Ruskobank, bank «Verhnevoljskiy», Agroinkobank, Smartbank, AKB «Smoleviç», AB «Taatta», ÇBRR, «Morskoy», BDB BaykalBank çalışa.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Koreiz qasabasında sabıq siyasiy mabüs Asan Çapuhnıñ evini Rusiye uquq qoruyıcıları tintti, ömür arqadaşı Asiye Çapuh tutuldı, dep haber ete «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Faallerniñ bildirgenine köre, Asiye Çapuh Alupkadaki Rusiye polis bölüginde buluna. Oña qarşı Rusiye Memuriy uquq bozuvları kodeksiniñ 20.3.2 maddesine (Rusiye Federatsiyasınıñ Silâlı quvetlerini itibardan tüşürgen açıq areketler) ve 20.1 maddesine (Kiçik yaramazlıq) istinaden eki memuriy protokol tizdi.
Asan Çapuh «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsi olıp, 15 ay devamında Aqmescit SİZOsında tutuldı, amma onı ve diger dava mabüslerini ev apsine alğanlar – üküm müddeti bitkenine qadar.
2019 senesi aprelniñ 7-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi para talap etkeninde qabaatlanğan «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüslerine üküm çıqardı. Ruslan Trubaç, Bekir Degermenci ve Kazim Ametov 3 yılğa şartlı olaraq üküm etildi, 3 yıl sınav müddeti olacaq. Asan Çapuh 3,5 yılğa şartlı olaraq üküm etildi, onıñ da sınav müddeti 3 yıl oldı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
«Veciye Kaşka davası»
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
2019 senesi aprelniñ 7-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi para talap etüvde qabaatlanğan «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüslerine üküm çıqardı. Ruslan Trubaç, Bekir Degermenci ve Kazim Ametov 3 yılğa şartlı olaraq üküm etildi, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi. Asan Çapuh 3,5 yıl şartlı apis cezasını aldı, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi.
Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımadı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
«Qırım platforması» ve BM organları vastasınen Rusiyege Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı azat etüvnen bağlı muracaatı Kremlniñ bu meselede fikrini deñiştirmeycektir. Böyle fikirni aq qorçalayıcı ve advokat Nikolay Polozov Qırım.Aqiqatqa ayttı.
Onıñ qayd etkenine köre, Celâlnıñ davasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etüv emsaline esaslanmalı.
«Kremlniñ fikri deñişmeycektir. Putin halqara teşkilâtlarnıñ işğal etilgen Qırımda repressiyalarnı qullanuv ile bağlı aytqanlarına qulaq asmay. Bunıñnen beraber, Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnen olğanı kibi, bazı cinaiy davalar ve siyasiy mabüsler aqqında laf ketse, bazı devlet yolbaşçıları Putinnen müsbet añlaşmalar yapa bilgenini bilemiz», – dep qayd etti advokat.
Ukrayına Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar «Qırım platformasınıñ» iştirakçi devletleri sentâbrniñ 30-nda BM insan aqları şurasında Rusiyeni halqara gumanitar uquq çerçivesinde mecburiyetlerini yerine ketirmesine, Qırımda ve Rusiyede adaletsiz bir şekilde tutulğan ve apiske alınğan Ukrayına vatandaşlarını, hususan Nariman Celâlnı acele azat etmesine ve 2017 senesiniñ BM Halqara mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etüv qararını lâğu etmesine ve regional ve halqara monitoring mehanizmleriniñ Qırımğa kirmesini temin etmege çağırdı.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi sentâbrniñ 21-nde Anğarada «gaz borusındaki diversiya davasınıñ» mabüslerini uzun apis müddetlerine üküm etti: Nariman Celâl 17 yılğa ve 700 biñ ruble para cezasına, Asan Ahtemov 15 yılğa ve 500 biñ ruble para cezasına, Aziz Ahtemov 13 yılğa ve 500 biñ para cezasına üküm etildi.
Ukrayına Tış işler nazirligi, Ukrayınanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi, Qırımtatar Milliy Meclisi ve aq qorçalayıcılar Celâl ve ağa-qardaş Ahtemovlarğa çıqarılğan ükümni takbih ettiler.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, o, Celâlnı Rusiye apsinden azat etüv meselesini Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen muzakere etmege niyetlene.
Avgustnıñ 23-nde «Qırım platforması» ekinci halqara sammitiniñ iştirakçileri Rusiyeni Nariman Celâlnı ve bütün qırımlı siyasiy mabüslerni azat etmesine çağırdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Asan Yanikov eki aydan berli «antisanitar şaraitli» kamerada karantinde buluna. Bu aqta advokat Safiye Şabanova «Qırım birdemligine» bildirdi.
«Asan Yanikov 2020 senesi avgustnıñ 8-nden berli karantinde buluna, dep ayttı, anda eki aftadan çoq tutmaylar. Bu mağaz odası, tranzittir. Bu kameradan yañı kelgenler kameralarğa kete. Kameranıñ şaraitleri sanitar degildir, dımlı», – dep aytıla imayeciniñ haberinde.
Şabanovanıñ aytqanına köre, Yanikovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı, amma tibbiy yardım kösterilmey.
«Aşqazan-içekler problemleri yañıdan başladı. Asan azdı, arıqladı. Asanğa tibbiy yardım kösterilmey. Aqmescitniñ SİZO-1-nde ilâc yoq. Müvekkilimniñ aytqanına köre, bütün hastalıqlardan tsitramonnen tedaviyleyler», – dedi Şabanova.
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimleri Yanikovnı tutuv şaraitleri aqqında malümat bermey.
Yanikov 2019 senesi martnıñ 27-nde tutuldı. O künü Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ evlerini tintken edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı ve olarnı acele azat etmege talap etti.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde aprel 3-te 2014 senesi fevral ayında Kiyevdeki kütleviy çatışmalarda «Berkut» hadimine ketirilgen beden zarar ve silânı qanunsız alda qullanuvda qabaatlanğan Aleksandr Kostenkonıñ cinaiy işi boyunca ilk diñlev ötkerilmekte.
Bunı İnsan aqları Qırım alan missiyası bildire.
Qırım Euromaydanınıñ faali Aleksandr Kostenko 2015 senesi fevral 8-de Qırımda apiske alınğan edi. Aleksandr Aqmescitniñ SİZOsında buluna. O, onı qıynağanlarını bildirgen edi.
Uquq qorçalayıcılar bildirdiler ki, faalniñ soy-sopları Aleksandrnıñ babası ile bağlanıp olamaylar. O, Kiyevge ketken edi, amma yarımadağa qaytqanda bağ üzüldi.
Mart 24-te Kostenkonıñ işi Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesine berildi. Cinaiy iş qabaatını Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya baqacaq, aytıla beyanatta.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Herson vilâyetinde faalniñ qanunsız yaqalanması boyunca mahkemeden aldın taqiqatqa başladı.


text:
Qırımnıñ rusiye akimiyeti sadece Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatriniñ bediiy reberini deñiştirmege degil de, teartni aslı yoq etmege istey.
Bunıñ aqqında Qırım.Aqiqat Radiosı efirindeб Bilâl Bilâlovnıñ işten boşatılğanını tefsir eterek, qırımtatar Milliy Meclisniñ reisi, Ukraina halq mebusı Refat Çubarov bildirdi.
“Olar aslı başqa adamnı tapar, qullanır ve qısqa vaqıtta ondan qutulırlar. Rusiye işğalcileri sadece rejissörni deñiştirmek degil, teatrni yoq etmege istey”, - dep qayd etti Meclis reisi.
Bilâlovnıñ atta “işğal şaraitinde uyğunlaşmağa” tırışqanına baqmadan, onı işten çıqardılar dep qoştı Refat Çubarov.
“Bilâlov, öz yapqan işini qurtarmaq ve devam etmek içün, olduqça şaraitlerge uyğunlaşmağa tırışqan adamlardandır. O Qırım işğaline açıq qarşılıq köstermedi, amma işğalciler ondan beklegenini de yapmadı. Yani, bütünley boysunmaqtan uzaq edi ve olar bunı duydı. Şimdi ise onıñ vaqtı keldi”, - dedi Çubarov.
Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatriniñ reberi, onı uydurılğan mananen işten çıqardılar dep saya.
Avgustnıñ 7-sinde işğal etilgen Qırımda Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatriniñ bediiy reberi ve rejissöri, Ukrainada nam qazanğan sanaat erbabı Bilâl Bilâlov işten çıqarılğanı belli oldı. Teatrniñ kollektivi öz bediiy reberine qoltuttı.
Bilâlov Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatrinde 1989 senesinden başlap çalıştı, teatriniñ bediiy reberi ve müdiri 1994 senesi oldı.


text:
Ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ işlerinen oğraşacaq Qırım nazirler şurası yanındaki kontakt gruppası kelecek afta meydanğa ketirilecek.
Bu aqqında Qarasuvbazarda esir alınğan İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnıñ baba ve dayısı Abdureşit Cepparov bildirdi, dep haber ete QHA.
«Tünevin biz Sergey Aksönov ile bağlanğan edik, ve onıñ aytqanına köre, bir de bir deñişmeler olması, böyle bir kontakt gruppası kelecek afta peyda olmaq kerek», – dep bildirdi Cepparov.
Bundan ğayrı, Abdureşit Cepparovnıñ aytqanına köre, al-azırda ğayıp olğan gençler aqqında bir şey belli degil.
Cepparov ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ bir de bir din teşkilâtına alâqaları bar olğanını red ete.
Hatırlatamız, sentâbr 27-de, saat 19.00 Qarasuvbazar civarındaki Saru-Su qasabasında belgisiz şahıslar eki genç qırımtatarını maşinağa oturtıp, belgisiz bir yerge alıp kettiler.
Gençlerden biriniñ babası birden Qarasuvbaza boyunca politsiya ve FSB bölügine muracaat etti, amma anda bundan haberleri olmağanlarını bildirdiler. Eki genç qırımtatarını tutıp esir alıp, oturtqan maşina mavı tüste Volkswagen Transporter.
Oktâbr 1-de Qırım «yolbaşçısı» Sergey Aksönov ğayıp olğan gençlerniñ ana-babalarınen körüşip, ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ işlerinen oğraşacaq kontakt gruppasınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirdi.


text:
Aqmescitliler tibbiy sigortağa vesiqalarnı bermek içün nevbetlerge tizile.
Aqmescitte vesiqalarnıñ yekâne qabul etüv noqtası Karl Marks soqağında yerleşe. Künde Qırım tibbiy sigorta şirketiniñ hadimleri tahminen 400 insannı qabul ete.
Şimdi qırımlılarğa muvaqqat sigorta berilecek.
«Başta insan bizge kelip, 30 iş künlik muvaqqat sigortanı ala. Bu 30 kün Moskvada daimiy sigortanıñ çıqarıluvı içün kerek», – dep añlattılar Qırım.Aqiqat mühbirine vesiqalarnıñ qabul etüv noqtasında.
30 iş kün keçkende, müşterige müddetsiz daimiy sigorta berile.
Keriçte de tibbiy sigortanı tek bir yerde bereler. İnsanlar mında saba saat 6-dan nevbetke tizile.


text:
UEFAnıň êlekke başlığı wafat
Lennart Yoxanson yaqtı dönyadan kitte
Awrupa Futbol federaŝiyase berlege UEFAnıň êlekke başlığı Lennart Yoxanson yaqtı dönyadan kitte.
Şveŝiya Futbol federaŝiyasennän yasalğan açıqlawda ozaq waqıttan birle däwalanu kürgä Yoxansonnıň 89 yäşendä wafat buluı belderelde.
1985-1990 yıllarda Şveŝiya Futbol federaŝiyase räise wazifasın başqarğan Yoxanson 1990 yıldan birle 17 yıl buyı UEFA başlığı buldı.
2000 yılda UEFA kuboğında çempion bulğan törek taqımı Galatasaray kuboknı Yoxansonnan akğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
5nçe dekabr Bötendönya törek kähwäse köne
Törek kähwäse qunaqnı qabul itü, dini bäyrämnär, äñgämälär häm qız soraw kebek möräsimnärneñ möhim yolasın täşkil itä
Yaponiya-Xorvatiya matçı “TRT 1”dä
Qatarda däwam itüçe 2022 FIFA Dön’ya kuboğında Xorvatiya belän törkem êtabında kürsätkän uñışı belän iğ’tibarnı cälep itkän Yaponiya bügen soñğı 16 tur köräşenä çığa


text:
Rusiye ordusı Dnipronıñ sol tarafında ve işğal etilgen Qırımnıñ şimalinde mudafaa donatmalarını pekiştire. Bu aqta noyabrniñ 11-nde Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı bildirdi.
«Mudafaa quvetleri Herson yönelişinde Ukrayına topraqlarını azat etmege devam ete. Muvafaqiyetli ücüm areketleri neticesinde ordumıznıñ bölükleri bazı yerlerde Dnipronıñ sağ tarafına qadar ketti. Bir çoq mesken yerde duşman qıdırıla ve yoq etile», – dep aytıla haberde.
Noyabrniñ 11-nde Ukrayına istihbaratı Herson Ukrayına kontroline qayta, şeerge Ukrayına silâlı quvetleri kire. Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskiy sağ tarafta qalğan Rusiye arbiylerini Ukrayınağa esirlikke teslim olmağa çağırdı.
Frenkistan prezidenti Emmanuel Makron Ukrayına vatandaşlarını Ukrayına silâlı quvetlerini Herson yönelişindeki muvafaqiyetini tebrikledi.
Hersonda uruşlar aqqında aytılmay. Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye arbiyleri Dnipronıñ sağ tarafından noyabrniñ 11-nde saba çıqarıldı, dep bildirdi. Rusiye gruppirovkasını idare etken komandan Sergey Surovikin bir qaç kün evelsi sağ tarafqa çekilecekler, dep ilân etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Mayıs 18-de, qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını añma kününde Rusiye imperator eviniñ yolbaşçısı, knâginâ Mariya Vladimirovna ve varis tsesareviç ve knâz Georgiy Mihayloviç Baçğasaraydaki «Devlet-Saray» tarihiy-medeniy kompleksini ziyaret etecekler.
Bu aqta «Larişes» Qırım tarihiy müzeyiniñ müdiri Guliver Altın Facebook saifesinde bildirdi.
Mayıs 18-de saba Aqmescitteki qırımtatar sürgünlik qurbanları hatıra abidesine çiçekler qoyulacaq, soñra Bağçasaray Hansarayı, Svâto-Uspenskiy keşişhanesi ve «Devlet-Saray» tarihiy-medeniy kompleksi ziyaret etilecek.
«Qırımtatar ziyalılarınıñ temsilcileri ile körüşüv keçirilecek ve barışıq içinde beraberlikte yaşama fikrini yayınlağan ve Qırımnıñ barışıq territoriyası olaraq ve Bağçasaraynıñ keçken asırlar devamında halqlarnıñ ve dinlerniñ barışıqta yaşaması boyunca tarihiy tecribesine saip olğan şeer olaraq populârlaştırılmasına bağışlanğan muzakereler meydançığı – «Bağçasaray – barışıq tarihınıñ saibi olğan şeer» mevzulı tögerek masa teşkil etilecek», – dep qayd etti Altın.
Ziyaret çerçivesinde qırımtatar maarifçisi İsmail Gasprinskiyniñ mezarına çiçekler qoyulacaq, XV-XVI asırlarına ait tarih ve mimarcılıq abideleri, Qırım tarihiy müzey-qoruğınıñ ekspozitsiyaları ve sergileri ziyaret etilecek, dep qayd etti «Larişes» Qırım tarihiy müzeyiniñ müdiri.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiyede AQŞ elçisi. John Tefft dey ki, Washington Moskva Minsk añlaşmalarına riayet etse, oña qarşı cezalarnıñ bir qısmını lâğu ete bile, amma Qırım Rusiye işğali altında olğanına qadar, Qırım boyunca sıñırlav qalacaq.
«Minsk añlaşmaları tam derecede amelge keçirilse, sanktsiyalarnıñ bir qısmı lâğu etilecegi aqqında defalarce aytqan edik. Qırım ile bağlı sanktsiyalar işğali devam etkenine qadar saqlanılacaq», – dey Tefft, VKontakte içtimaiy ağı qullanıcılarınıñ suallerine cevap berip.
Moskva ve Ğarp arasındaki munasebetler bıltır, Qırımnıñ rusiyeli işğalinden soñ, bozuldı. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki separatistlerge qol tutqanında qabaatlay. Moskva işbu qaabtlarnı red ete ve Donbassta Rusiye arbiyleri degil de, «göñülliler» cenkleşkeni aqqında bildire.


text:
Ukrainanıñ Herson vilâyetinde qurulğan yañı damlanıñ qurulışı yarımadadaki vaziyetke tesir etmez. Bu aqta aprelniñ 30-da «RİA Novosti Krım» informatsion agentligine Kreml nezareti altında bulunğan Qırım ükümeti milletlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov bildirdi.
«Qırım sakinleri suv qıtlığı çekmey. Yañı damba Qırımdaki vaziyetke iç bir şekilde tesir etmez, o üç yıldan berli suvsız qalğan Qırım sıñırındaki ukrain ziraatçılarını içün qurtarmaq içün daa ziyade kereklidir», - dep bbildirmekte Smirnov.
Daa evel Herson vilâyetiniñ memuriyeti Qırım sıñırında yañı sabit beton bendini işke tüşürgen edi.
Rusiye Qırımnı istilâ etken soñ, yarımadanı Dnepr özeninen bağlağan ekâne suv yolağı olğan Şimaliy-Qırım kanalından suv berilmesi kesilgen edi.
Dneprden kelgen suv kesilmesi neticesinde suvarıluv vastasınen asralğan Qırım ziraatçılığı çoq zarar körgen edi. Qırımnıñ suvarılğan 140 biñ gektar toprağından yerli suv imkânlar qullanaraq suvarılğan yalıñız 17 biñ gektar topraq qaldı. Artıq pirniç asralmay. Bir yıldan soñ suvarılğan topraq alanı 13,4 biñ gektarğace tüşti.


text:
Daa keçken afta şeer naqliyatına kirgen qırımlılar, mayısnıñ 30-ına qadar imtiyazlı yürüşniñ toqtatılğanı aqqında ilân köre edi. Ve avtobus ve marşrutkada bedava yürüşke aqqı olğanlar iyün 1-ini sabırsızlıqnen bekley edi. Lâkun, mına bu tarih keldi, amma imtiyazlılarnı bir şeynen quvandırmadı: müddetni 15-ine avuştırdılar. Em de bunı evelden haber etmeden yaptılar. Ne koronavirus ile küreş ştabından, ne Aksönovdan, ne de yerli memuriyetten iç bir malümat olmadı. Yani, vaqıt kelse, özüñiz bilirsiñiz. İmtiyazları olğanlar bilip başladı. Yekâne dispetçer hızmeti, qararlarğa ve reberlerge atıf etmeyip, imtiyazlılarnıñ episi içün naqliyatta yürüş ücretli olğanı aqqında malümat bere edi. Emek ve içtimaiy siyaset bölüginde, bu hızmetniñ mütehassıslarına telefon etkenlerniñ aytqanlarına köre, hadimler, afu sorap, çoq beklenilegen ücretsiz yürüşniñ lâğu etilmesini Aksönovnıñ buyruğınen añlata edi. "Men öyle bağırdım ki, - marşrutkada esli qadın ayta edi, - sobes hadimi zornen meni toqtattı. Onıñ qabaatı olmağanını añlayım, amma nasıl alçaqlıq ki, haber bermeden, hırsızcasına yavaş ücretli yürüşni uzatmaq!".
Malümat kerçekten yoq - iyün 1-inde saba pensiyalı ana-babamnıñ ricasınen Keriç ve Qırım saytlarını qarıştırıp, bunı özüm añladım. Amma Moskova internet menbasından Rusiye sakinleri içün acayip haber bar, olar, yaz başlağanda, iç bir esassız, Qırımda mal-mülkü ya da soyları olmazdan, sanatoriy yollanmaları olmazdan, yarımadağa kelip eki afta bedava observatorlarda raatlana bile. Ve Qırımğa Rusiyeden ketirilgen vahta işçileri içün iş bericiler tölemege mecbur degil. Yani ziyafet qabul etken tarafnıñ cebinden olacaq.
Aksönovnıñ öz başına idare etmesinden memnün qalmağan adamlar tapılğandır ve, burnunı kötermesin dep, biraz bastırğanlar. Belki, Qırımda biznesi olğan Moskova reberlerden birisi, otelleri ve pansionatlarınıñ toldurılmasına, yani olarnıñ şahsiy biznesine keder etmesin dep, bastırdı. Ya da Aksönovnıñ özü safdaşlarınen beraber, kommertsiyalarına krizis telüke ola bilecegini añladı. Ne ise, observatorlarda ücretli bulunuvnıñ red etilmesi aqqında haberden soñ Keriç köpründeki keçit noqtası birden maşnalarnen tıqalıp qaldı.
İmtiyazlılar ve pensionerler tamam buña açuvlana: olar evelkisi kibi dört divar arasında oturmalı, kelmeşeklerge ise deñiz yanında eglenmege razı oldılar
İmtiyazlılar ve pensionerler tamam buña açuvlana: olar evelkisi kibi dört divar arasında oturmalı, kelmeşeklerge ise deñiz yanında eglenmege razı oldılar. Şahsiy sektorda yaşağan Yekaterina Lvovna açuvlana: "Qaysı evni alsañ, er yerde Rusiyeden musafir bar. Em de özlerini bir de serbest duyalar, maşnalarınıñ üstünde qayıqlar, balıqçılıq donatmaları, raat-raat yüreler, oğlum ise işnen çıqsa, mıtlaq toqtatalar. 82-nci bölge (Qırım) - saipniñ üstündeki bir tamğa kibidir, Moskova ve Piter nomerleri ise - kirişlik kâğıtı kibi". Kerçekten, Moskova ve Piterge köre Qırımda pek bol: bir aydan berli dülberlik salonları, eki aftadan berli bütün tükânlar, bir qaç kün restoran ve kafelerniñ yaz meydançıqları çalışa.
Ha эToM paдocTHoM фoHe He дo kakиx-To TaM бypчaщиx и HeдoBoлbHыx MecTHыx лbroTHиkoB, koTopыe Boпpekи пoBeлeHию He BыcoBыBaTbcя из дoMa дpyжHo пoBaлили B oчepeдb зa бaHkoBckиMи kapToчkaMи, дaющиMи иM пpaBo Ha бecплaTHый пpoeзд. Takoe HoBoBBeдeHиe – c BaлидaTopaMи B MapшpyTkax и aBToбycax – плaHиpoBaли BBecTи B Kepчи c HacTyплeHиeM лeTa, oдHako kapaHTиH cMecTил cpokи, Teпepb эTиM плaHaM пpeдпиcaHo ocyщecTBиTbcя B ceHTябpe.
ЛbroTHиkи, kak я cлышaл oT MHorиx Ha yлицe и B TpaHcпopTe, yBepeHы, чTo пpoдлeHиe для Hиx плaTHoro пpoeздa B MapшpyTkax и aBToбycax – пpoиckи TpaHcпopTHиkoB, koTopыe TakиM HexиTpыM cпocoбoM BoзBpaщaюT ceбe пoTepи oT cokpaщeHия peйcoB B пepиoд пoBышeHHoй roToBHocTи. И cдBиHyTb иx c эToй Toчkи зpeHия HeBoзMoжHo. TeM бoлee, ropoдckиe пepeBoзчиkи, зa koTopыMи яBHo пpocMaTpиBaюTcя лoббиcTы B Bыcokиx kaбиHeTax, oзaбoчeHHыe He coxpaHeHиeM здopoBbя людeй из зoHы pиcka, a cBoиMи дoxoдaMи, coBepшeHHo oбHarлeли и чиxaTb xoTeли Ha pacпopяжeHиe AkceHoBa o пpeдocTaBлeHии бecплaTHoro пpoeздa B ropoдckoM TpaHcпopTe дo koHцa Tekyщero roдa MeдиkaM. ЧTo yж roBopиTb o MHoroчиcлeHHыx kaTeropияx лbroTHиkoB, koTopыe co cBoиMи yдocToBepeHияMи kak бeлbMo B rлaзy y Bcex – и MyHиципaлbHыx, и чacTHыx пepeBoзчиkoB.
ЛbroTHиkи co cBoиMи yдocToBepeHияMи kak бeлbMo B rлaзy y Bcex – и MyHиципaлbHыx, и чacTHыx пepeBoзчиkoB
И cпиcaTb пpoдлeHиe плaTHoro пpoeздa Ha зaбoTy o здopoBbe yжe He пoлyчaeTcя. ДocTaToчHo пpoйTиcb yлицaMи Kepчи, чToбы yбeдиTbcя B HecocToяTeлbHocTи orpaHичeHий для людeй BoзpacTa 65+. MHorиe Mackи cTaли HocиTb B kapMaHax, a He Ha лицe, HeBocTpeбoBaHHыe пepчaTkи B Tex жe MaraзиHax BиcяT пaчkaMи, k caHиTaйзepaM пoдxoдяT eдиHицы пokyпaTeлeй, Ha Bce oбъяBлeHия o TpeбoBaHии BxoдиTb B ToproBыe зaлы и TpaHcпopT B Mackax плююT. Я yжe He roBopю o MaccoBыx ckoплeHияx MecTHыx и пpиeзжиx B ToM жe KoMcoMoлbckoM пapke, rдe paбoTaeT HeBидaHHый пpeждe B Kepчи фoHTaH. TaM BeчepaMи ckoпищe Hapoдy бeз Bcяkиx Macok и пepчaTok. Ha дeTckиx плoщaдkax Toлпищa MaлышHи и poдиTeлeй. И Ha эToM фoHe пpoдoлжиBшaяcя oTMeHa бecплaTHoro пpoeздa для лbroTHиkoB BыrлядиT ocoбeHHo Boпиющeй издeBkoй. ЗaTo эTo пoxoдиT Ha MeчTy пepeBoзчиkoB и BoдиTeлeй, koTopыe Ha Boпpoc пoжилыx пaccaжиpoB, бyдeT ли плaTHый пpoeзд дo ckoHчaHия Beka, дpyжHo oTBeчaюT: xoTeлocb бы!
Andrey Furdik, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Bügin, 10 qaraşa keşke Almatı qalasınıñ äuejayına el köpten kütken koronavirusqa qarsı Pfizer vakcinasınıñ partiyası jetkiziledi. Bwl turalı Almatı halıqaralıq äuejayınıñ baspasöz qızmetine süyengen QazTAG agenttigi habarladı.
«Aldın ala aqparatqa säykes bügin, 10 qaraşada sağat 19.45-te Qatar Airways äue kompaniyası Pfizer vakcinasınıñ partiyasın jetkizedi» dedi äuejay baspasöz qızmetiniñ ökilderi.
Bwğan deyin Qazaqstan densaulıq saqtau ministrligi Pfizer vakcinasınıñ 4 mln dozası qaraşa ortasına qaray elge jetkiziledi, ol 2 mln adamğa ekpe eguge jetedi dep mälimdegen.
Aşıq derekközderdegi aqparatqa qarağanda, Germaniya ğalımdarı jasap şığarğan, qazir AQŞ-ta öndiriletin bwl ekpeniñ tiimdiligi 95%-dan joğarı. Pfizer – DDSW men Europa alğaş moyındağan vakcinalardıñ biri.
Qazaqstanda bwl vakcina birinşi kezekte 12-17 jastağı jasöspirimderge jäne jükti äyelderge salınadı. Bügingi tañda AQŞ 5-11 jastağı balalarğa da saludı bastadı.
Pandemiya bastalğalı Qazaqstanda 1 mln 32 mıñnan asa adam COVID jwqtırğan, sonday-aq bwl 20,8 mıñ adamnıñ ölimine äser etken. Osılayşa el virus taraluı boyınşa älemde Djons Hopkins universiteti jäne DDSW tizimindegi 221 el men aymaqtıñ arasında 37-orınğa ornıqtı.
Ükimettiñ soñğı deregine qarağanda, Qazaqstanda 7,7 mln adam koronavirusqa qarsı vakcinanı tolıq alğan, al keminde birinşi dozası egilgen jwrttıñ sanı 8,4 mln-nan asadı. Densaulıq saqtau ministri Aleksey Coy 22 qaraşadan bastap vakcina alğanına jartı jıl ötkender üşin revakciyanaciya nauqanı jürgiziletinin mälimdegen.


text:
Aqmescit– Birinci qırımtatar ATR telekanalı 9 yıllığını qayd etti. Bu sebepten Qırım paytahtında bayram kontserti ötkerildi. Kanalnı doğğan kününen hayırlamaq içün yarımadanıñ çeşit köşelerinden seyirciler keldiler.
Sentâbr 6 künü, ATR kanalı yerleşken azbarda yüzlernen adamlar toplaşp başladı. Ekseriyeti balalarnen keldi. Bazılarnıñ yüzlerinde «Men ATR-ni sevem» kibi yazılarnı körmek mümkün. Telekanal mühlisleri regionnıñ çeşit köşelerinden teşrif buyurdılar: Aqmescit, Yalta, Aqyar, Kefe, Sudaq, Keriç, Canköy ve diger şeerlerden.
Tamam mında çadırlar qurulıp, çeşit qırımtatar eşyalar, edebiyat, milliy urba nümüneleri satıldı. İstegen er kes içün çölmekçilik dersleri teşkil etildi, yaşlar «Küreş» yarışlarında iştirak etip oldılar. Aynı zamanda sanada icadiy tögerekler, qırımtatar artistleri çıqışta bulundılar.
Qırım.Aqiqat subetleşken adamlar, bu kibi bayramlar halqnı birleştire, ATR telekanalı ise, er kes içün bir ayırılmaz parça olğanını ayttılar.
ATR-niñ icraiy müdiri Şevket Memetov aytqanı kibi, 9 yıl – bu büyük bir raqam olmasa da, telekanal içün büyük bir tarih. «ATR telekanalı – bu hususiy kanal. Bu, 9 yıl içinde ve bugünde bugün 3 tilde - ukrain, qırımtatar, rus tillerinde yayınlağan yekâne kanaldır», - dep bildirdi o Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ sözlerine köre, ATR büyük bir mediaholding, onıñ terkibine Lâle balalar telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radiostantsiyaları, «15 minut» internet-neşiri kire. Bunen beraber, bediy ve vesiqalı filmlerni çıqarğan prodakş-studiya teşkil etildi. «Bizim baylağımız «Haytarma» filmidir», - dey Memetov.
İcraiy müdir ATR-niñ vaziyeti etrafında olğan çeşit öşeklerni red eti, kanal ileride de seyircilerni yayınlarınen sevindirecek, dedi.
«Biz Qırımda yaşap, inkişaf etip, güllep yaşağanımız qadar, kanal da yaşaycaq. Er şey tek bizge bağlı endi. Şimdi kanalnıñ aktsiyaları satıla. Biznen birlikte bir çoq adamlar teessisçiler sırasına kireler. Men eminim, o inkişaf etecek», - dep qayd etti Memetov.
Telekanlnıñ baş müdiri Elzara İslâmova qayd etkeni kibi, ATR çeşit basamaqlar keçti. «9 yıl içinde ATR ağır bir yol keçti, atta az qaldı qapatılacaq edi. Amma, ATR dayandı. Soñra, Allahnıñ izni ile, yatırımcı peyda oldı, kanalnıñ yañı ,keyfiyetli basamaqqa irişmesi içün imkânlar yarattı. Bugün, biz – eñ eyi regional kanalı sayılamız, bunı reytinglerimiz tasdiqlay», - dey İslâmova.
Baş müdirniñ sözlerine köre, kanalnıñ öz mühlisleri bar. «Bizni sevip, baqalar. Biz er alda, kede rve quvançlı daqiqalrda destekni duyamız. Biz halqnen berabermiz, oña hızmet etemiz – bu yeñişimizniñ eñ müimi, ve bu sevgini coymamaq içün qolumızdan kelgenini yapacaqmız», - dey İslâmova.
Telekanalnıñ soñki yañılığı - bu aktsiyalarnıñ satıluvıdır, istegen er kes, ATR-ge muracaat etip, onıñ teessisçisi ola bile. Baş müdirniñ aytqanına köre, seyirciler bu ğayege faal seslendiler.
«Aktsiyalarnı satıp alalar, sağ olsunlar. Bu, şirketniñ inkişafı içün yañı bir usul. Halqqa ait olğandan soñ, onı resmiyleştirmek kerek. Biz buña yaqınlaştıq. Elbette, qıyınlıqlar bar, adliye tarafından elbette, amma biz bunı al etemiz. Bu usulnıñ kerekligini er kes añlay, ağır vaqıtta kanalnı desteklemek ve stabilligini pekitmek kerek», - dey İslâmova.
Sentâbr 13, cuma ertesi künü birinci qırımtatar telekanalı yañı aktsionerlerniñ toplaşuvı ötkerilecek.


text:
Ankara – Türkiyeniñ paytahtında II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ soñki azırlıqları ketmekte. 12 memleketten 500 vekilniñ iştiraki ile tedbir avgust 1-2 künleri keçirilecek. Kongresste Qırım işğali şaraitlerinde yapılacaq areketler strategiyasını qabul etecekler, em de Kongressniñ yañı prezidentini saylaycaqlar. Ankarağa kelgen musafirlerni Qırım.Aqiqat mühbiri kördi.
Ankaranıñ ğarbiy qısmında yerleşken beş yıldızlı Bilkent musafirhanesine eki künden berli II Bütündünya Qırımtatar Kongressiniñ (BDQK) musafirleri ve iştirakçileri kelmekte. Tedbir bu raatlıq künleri – avgust 1-2-de – musafirhaneniñ konferents zalında ötkerilecek. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, Kongresste 12 memleketten 500 vekilniñ iştirak etmesi beklenile: Ukraina, Türkiye, Özbekistan, Qazahistan, Qırğızistan, Litvaniya, Romaniya, Poloniya, Frenkistan, Rusiye, AQŞ ve Kanada.
Musafirlerniñ çoqusı Ukrainadan ve Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan keldi. Cuma künü, iyül 31-de, üyleden soñ mahsus kiralanğan uçaq Kiyevden Ankaranıñ Esenboğa halqara ava limanına endi. Kelgen vekiller arasında – Kongressniñ prezidenti, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, onıñ muavini Aslan Ömer Kırımlı, Meclis azaları Eskender Bariyev, Gayana Yüksel, Gülnara Bekirova, Qırımtatar Milliy Qurultayı Teftiş komissiyasınıñ reisi Ali Özenbaş, Meclis reisiniñ Türkiye mesleatçısı İsmet Yüksel, ATR mediaholdinginiñ saibi Lenur İslâmov, qırımtatar cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri, faaller, medeniyet erbapları, Qırım ve Ukraina kütleviy haber vastalarınıñ vekilleri. Saat 15:30 kibi olar Bilkent musafirhanesine kelip çıqtılar.
Söz sırası, İslâmov Ankarağa Qırımda apiske alınğan Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ fotosüreti ve «Freedom for Akhtem Chiygoz» («Ahtem Çiygozğa azatlıq» – QA) yazısı ile tişörtnı kiyip kelgen.
Qırım.Aqiqatnıñ malümatına köre, bunıñ kibi ve diger yazılar ile tişortlar Bütündünya kongressinde satılacaq.
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev de Ankarağa keldi. Aqşam üstü onıñ Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlu ile körüşüvi bar.
Uquq qoruyıcılar tarafından taqip etüv
Bütündünya kongressinde iştirak etmesi beklenilgen bir sıra vekil Qırımdan Türkiyege kelemedi. Şu cümleden, Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerov, Aqmescit regional Meclisiniñ reisi Lenmar Yunusov, Meclis azaları Enver Kürtiyev, Dinara Seytgaziyeva ve Zenur Yakubov, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâ.
Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi mezkür tedbir keçirilecek vaqıtta olarnı yarımadadan çıqmaq imkânından marum qaldırdı. Sebebi – Meclis temsilcileriniñ iyül 31 ve avgust 1 künleri keçirilecek sorğuları, olarnı 2014 senesi fevral 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ binası yanında olğan çatışmalar boyunca cinaiy işniñ şaatları olaraq sorğuğa çekeler. Mitingde eki kişi elâk olğan edi.
Qırım vekilleri video muracaatını qayd ettiler. Olar tuvğanları ve yaqınlarınıñ telükesiliginden qasevetlengenini bildirip, Qırımdan çıqacaq olğan Bütündünya kongressiniñ iştirakçileri ile subetler keçirilgenini, tedbirde iştirak etmesinler dep, basqı yapılğanını aytalar.
Rusiyeden bir kişi
Qayd etmeli ki, Kongresske Rusiyeden şimdilik yekâne vekil, Moskva qırımtatarları cemiyetiniñ idare reisi Erik Kudusov keldi. O, Qırım.Aqiqat mühbiri ile subetleşip, Rusiyeden kelmesi beklenilgen diger vekiller «Rusiye akimiyetiniñ basqısı olacaq dep, Kongresste iştirak etmege qorqqanlarını» aydınlattı.
Bunıñnen beraber, Kudusov Kongressten Rusiyege qaytqan soñ «qırımtatarlarnıñ reabilitatsiyası aqqında laf etecegini» bildirdi. «Qırımtatarlarnıñ muhtariyeti olmaq kerek. Meni repressiyalar usulınen yoq etmediler. O, (Rusiye akimiyeti – QA) meni diñlemek zorunda qalacaq. Men Putin (Rusiye prezidenti Vladimir Putin – QA) yolunen areket etmek isteyim», – dedi Kudusov.
Qayd etmeli ki, Kongresske Qırımdan kelgen bazı vekil ve musafirler olarnıñ Ankarada bulunğanını köstermemege rica eteler, çünki BDQK-de iştirak etmesi olarnıñ Qırımğa kirişleriniñ yasaqları, ya da tintüv ve sorğularnıñ sebebi ola bile. Bu sebepten bazı iştirakçiler yuqarıda aytılğan Meclis azaları oğrağan problemler tekrarlanmasın dep, daa bir afta evelsi Qırımdan çıqtılar.
Rusiye akimiyeti Kongress keçirilmesine qarşı çıqqanını endi kösterdi. Misal olaraq, Mustaqil Devletler İttifağı memleketleri İnstitutınıñ müdiri, Rusiye Cemaat palatasınıñ azası Konstantin Zatulin bildirdi ki, Bütündünya Qırımtatar Kongressiniñ esas vazifelerinden biri – siyasiy ambitsiyalarnıñ qurbanlarını ketirmek ve yarımadanıñ diger halqları ile küreşke yol bermek.
«1993 senesinden berli tanığanım Cemilev ve Çubarov bey-efendiler özüni sevgen insanlar kibi areket eteler. Olar ayaq altındaki topraqnı coyğanlar, olarğa sayğı kösterilgen edi, işbirlik teklif etilgen edi, lâkin olar öz yolunı sayladılar. Bugün olar qırımtatarlarnıñ ekseriyetini öz ambitsiyalarınıñ qurbanı yapıp, bu doğru yoldan keçirecek olalar. Qırımtatarlarnı Rusiyege qarşı qoymaq, bunı çetelden, Qırımnıñ tışından yapmaq – qırımtatar halqı içün özüni öldürüv yoludır», – dep ayttı Zatulin jurnalistlerge, haber ete RİA Novosti.
Kongresste Türkiye Büyük Millet Meclisiniñ reis muavini Naci Bostancı, Türkiye Emek ve İçtimaiy telükesizlik naziri Faruk Çelik, Ukraina prezidenti adından – Ukraina tış işler naziri Pavlo Klimkin ve digerlerniñ iştirak etmesi planlaştırıla.
Çubarovnıñ yerine kim olacaq?
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, kongress keçirilmesiniñ esas sebebi – qırımtatarlarnıñ vatanları Qırımda oğrağan vaziyetidir. Bütündünya kongressiniñ matbuat ilânında aytıla ki, Sovetler Birligi dağılğan soñ vatanına qaytıp kelgen 350 biñ qırımtatarı kene de totalitar basqı ve yoq olma telükesi altında qaldı. Rusiye yarımadanı işğal etken soñ 2014 senesi fevral 27-den bugünki künge qadar 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı.
Bazılarınıñ zanınca, Kongress prezidenti Türkiyedeki qırımtatar diasporasından biri olmalı
Qırımtatar halqı liderleriniñ Qırımğa kirişleri yasaq etildi, demokratik yollar vastasınen saylanğan ve bütün dünyada yerli halqlarnıñ idare organlarınıñ örnegi olğan – Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Meclisi – faaliyetlerini devam ettirmek imkânından marum qaldılar, olarnıñ mal-mülki ise musadere etildi.
Qırımtatarlarnı qaçırmağa, yaqalamağa, qanunsız alda apiste tutmağa devam eteler, milliy matbuat vastaları qapatıla, milliy tasil ise aman-aman yasaqlandı.
Bu sebepten delegatlar Qırımnıñ işğali şaraitlerinde yapılacaq areketler strategiyasını muzakere etmege ve qabul etmege planlaştıralar. Hatırlatamız, BTQK meydanğa ketirilgen künden itibaren – 2009 senesinden başlap – bu vazifede Refat Çubarov buluna. Lâkin bir sıra vekilniñ aytqanına köre, bu vazifege Mustafa Cemilev saylanmaq kerek, çünki, olarnıñ fikirince, o, itibarlı bir qırımtatar siyasetçisi ve bütün dünyada ürmet etile. Bazılarınıñ zanınca, Kongress prezidenti Türkiyedeki qırımtatar diasporasından biri olmalı.


text:
İstanbuldağı xabärçebez Äxtäm İbraxim Törkiädä xalıqnı teträtkän timer yulı qazası turında bolarnı söyläde:(audio)
İstanbulnıñ 100çaqırım könyaq-könçığışında Pamukova şähäre yaqınında bulğan qaza urınına premyer Tayip Recep Erdoğan da kilde .Ul baştağı 140keşe häläk buldı digän xabärlärne kire qağıp(audio)
tirä yaqtağı xästäxänälärdän alğan mäğlümätkä kürä 36keşe ülgän , 81 keşe yaralanğan dip äytte
Timer Yulları İdaräse poez 234 pasajir häm 9 ekipaj belän yulğa çıqqan ide dip belderde. Premyer Erdoğan Ankarağa qaytıp kitkänçe, qazanıñ säbäbe bilgele bulğaç xakimiätlär belderü yasayaçaq dide.
Törkiä Däwlät Timer Yulları idaräse citäkçese Suleyman Karaman qazağa ber nindi dä terror aktı sabotaj säbäp bulmadı dip belderde. 4nçe iyündä berençe säfären yasağan poezğa yäşel utnı premyer üze yandırğan ide. Törkiäne timer yulları çeltärenä äyländerü niätendä bulğan Erdoğan ispanya belän xezmättäşlek näticäsendä Ankara-İstanbul arasındağı yul 2005nçe yıl azağında 3 säğät ä annan soñ 2 säğät yarım ğına bulaçaq dip söylägän ide 4nçe iyünde. Kiçä isä jurnalistlarnıñ soraularına cawap birgändä dönyanıñ här urınında mondıy qazalar bula dip kenä äytte. Kiçä kiç vagonnarnıñ yuldan çığuına närsä säbäp buldı son? Zamança poezlar, Törkiädä baytaq waqıt qızu diskussiälärgä säbäp bulıp tora. Belgeç, profesorlar iske timer yulları iske infrastruktura yañartılmıy 150 çaqırım tizlegendä barğan poezlarnı quyu qurqınıçlı dip belderep kilde Bigräk tä TU professorı Aydin Erel poeznıñ yuldan çığıp äylänüe qotılğısız dip äle 2 atna elek kenä gazettä yazıp çıqqan ide . Ul bügen NTV ütkärgän mätbuğat oçraşuında min Timer yulları idaräsennän İstanbul –Ankara arasındağı bu poeznıñ yörüen bütenläy tuqtatuların 5nçe iyündä häm 14nçe iyündä sorağan idem dip äytte Timer Yulları räsmiläre yul borılışlı bulğan öçen poez bik tiz barmadı dip äytsä dä . qotılğan yulçılarnıñ berse(audio)
barlıq detallärne xäterlämim, ämma poez kisäk tizlänep kitte , tuzan kütärelde, bik qatı cir selkengän kebek selkendek.. dip söyläde.
Timer yulların yañartunı prioritet itep quyğan Premyer öçen bu zur orım , çit il säfärennnän dä vazkiçkän Erdoğan mätbuğat, jurnalistlarnıñ tranport ministırı urınınan kitäçäkme digän soraularına , tiskäre cawaplar birä. Gazet basmalar belgeçlärneñ kisätüenä qolaq salmağan räsmilärne tänqitlep, küpläp üterü , ekspress belän ülemgä digän başlıqlar astında maqalälär urnaştırdı..
färidä xämit,praga


text:
Aqmescitteki №1 loqsahaneden Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca qabaatlanğan cemaat imayecisi, faal Riza İzetovnıñ ömür arqadaşı ve yañı doğğan oğlu çıqarıldı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Zeyneb Yazıciyeva mayısnıñ 14-ne keçer gecesi oğul doğurdı. Oğlançıqqa Muhammed adı berildi. Ana ve balanı bütün Qırımdan tahminen 40 insan qarşılamağa keldi.
«Bugün uydurılğan terrorizm qabaatları boyunca SİZOda tutulğan ve kelip olamağan qardaşımıznıñ oğlunı qarşılamaq içün mında keldik. Bizler, onıñ dindaşları, qorantası ve ana-babasına qoltutmağa keldik», – dep ayttı «Qırım birdemliginiñ» faali Seydamet Mustafayev.
Mayısnıñ 13-nde Rostov-na-Donunıñ Lenin rayon mahkemesi Riza İzetovnı avgustnıñ 15-ne qadar nezaret altında qaldırdı.
Kütleviy tintüvlerden soñ apiske alınğan qırımtatar faali İzzet Abdullayevniñ qızı aprelniñ 2-nde doğdı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Salı künü BMT (OON) Baş Assambleyasınıñ Üçünci komitetinde «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqtarda (Ukraina) insan aqlarınen bağlı vaziyet» qararınıñ yañartılğan leyhasına rey berilecek.
Bu aqta Ukrainanaıñ BMT (OON) daimiy temsilciliginiñ Twittirinde bilidirilmekte.
Qarar leyhası hususan, Ukraina ve Rusiye arasında halqara silâlı çatışma mevcut olğanı; Rusiye işğal etken topraqlarda öz qanunlarını retroaktiv tarzda qullanğanı ve Ukraina vatandaşlarını zorbalıqnen Rusiye vatandaşlığına keçirgeni;Rusiyeden BMT (OON)Halqara Adalet Mahkemesiniñ yarımadadaki Ukraina vatandaşlarınıñ aqqı ve azatlıqlarınıñ tiklenmesinen bağlı ara qararını yerine getirilmesine talap etkeni; işğalci Rusiye akimiyetinden ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil alınuvını teşkil etmesine çağırğanı aqqındabildirilmekte.
Leyha ayrıca, BMT (OON) Ukraynadaki İnsan Aqları İzleme Missiyasınıñ Qırımğa kirmege aqqı olmağanını takbih ete, Missiyanıñ mütenasip mandatına baqmadan, Ukrainanıñ jurnalist ve insan uquqqoruyıcılarınıñ Qırımğa maniasız kiriş protseduralarını basitleştirme yolunda musbet qararlar alğanını bildire.
Vesiqada ayrıca, BMT (OON)Baş Kâtibinden bu qarar ükümleriniñ uyğulanması içün BMT (OON)strukturalarınıñ areketlerini koordinatsiya etilmesinen bağlı ricası bar.
Usulğa köre, qarar leyhası içün ilk evelâ BMT (OON)Baş Assambleyasınıñ Üçünci komitetinde, ondan soñ Baş Assambleyasınıñ umumiy toplaşuvında rey berilecek.
Rusiye Devlet Dumasınıñ halqara işler komitetiniñ azası Sergey Jeleznyak, beyannameniñ yañartılğan leyhasını izaatlar eken, vesiqa Rusiyeniñ mustaqilligine havf teşkil etkenini beyan ete.


text:
`yulçı` Näticälär
Xäbärlär [63]
- İstanbuldan 10 ayda oçqan yulçı sanı 35 millionğa yaqınlaştı
- İň küp yulçı oktyabr’ ayında
- Qazanda 1 million yulçı yäisä utın miçendä peşkän irtänge aş
- Törkiyägä iñ küp yulçı Awrupadan kilde
- İyün'dä 2 million 750 meñ yulçı oçqan
- 107 yulçı belän oçqıç kilep töşte
- "Yulçı oçqıçın qurqınıç astına quydılar"
- Yaponiyäneñ yulçı köymäsendä koronavirus oçraqları arttı
- Ugandada 100 yulçı karantinda
- Qazan aêroportında 71 meñ yulçı
- Antaliya aêroportında 35 million yulçı
- Kamerunda yulçı oçqıçına höcüm
- 10 yılda 240 million yulçı
- İstanbul aêroportlarında 70 million yulçı
- Sabiha Gökçän aêroportında yulçı artqan
- Yulçı paromında yanğın
- İstanbul aêroportların 6 ayda 48 million yulçı qullanğan
- 350 yulçı belän köymä battı
- Kongoda 83 yulçı belän köymä battı
- Rusiyädä yulçı oçqıçı yandı


text:
Avropa birliginiñ tış işler nazirleriniñ şurası Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda ATR qırımtatar telekanalında keçirilgen politsiya tintüvini takbih ete, dep bildirde Radio Svoboda.
Ukraina vaziyetine bağışlanğan nevbetten tış Avropa birligi Şurasınıñ toplaşuvı neticesinde aytılğanı kibi, bu areket qırımtatar halqını qorquzmaq ve yarımadada matbuat vastalarınıñ serbestligini sıñırlamaq maqsadı ile yapıldı. Bu sebepten, Şura kene de taraflarnı halqara uquq qoruyıcılarğa Ukrainanıñ bütün qısımlarına, şu cumlden Qırım ve Aqyarğa – olarnıñ işğalini AB tanımay ve takbih ete – tam, serbest irişimni temin etmege çağırdı, dep qayd etile vesiqada.
Avropa Birligi memleketleriniñ tış işler nazirleri Rusiyege nisbeten kirsetilgen cezalarnı sentâbr ayına qadar uzatmaq qarar aldılar. AB işbu cezalarnı arttırmaq imkâniyetini baqacaq ola.
yanvar 26-da, ATR qırımtatar telekanalına silâlı insanlar sürip kirdi. Haberlerniñ acele yayınında alıp barıcı silâlı insanlar Aqmescitte yerleşken ATR qırımtatar telekanalına bir yıl devamında olıp keçken adiselerniñ video malümatını, şu cümleden, fevral 26 künü Qırım parlamenti divarları yanında keçirilgen mitingniñ videosını saqlağan bilgisayar serverini tutıp almaq içün kelgenini bildirdi.


text:
«Eger de emiyetli teraqqiyat olmasa, tek diplomatiya ve cezalar içün yer qalacaq. Biz endi amelge keçirilgen cezalarnıñ 2 seviyesini qullandıq. Eger de mayıs 25 künü buhrandan yekâne çeziliş yolu olğan prezident saylavları keçirilmese, biz cezalarnıñ 3-nci sevisine keçecekmiz», – dedi Fabius frenk radionıñ efirinde.
Keçken aynıñ soñunda Avropa birligi Ukraina buhranında iştirak etken ve bu sebepten cezalarğa oğrağan 15 insannıñ cedvelini aşkâr etti. Aprel 29 künü peyda olğan cedvel, esapları qapatılğan ve AB territoriyasına kirişi yasaq olğan şahıslarnıñ miqdarını 48-ge arttırdı.


text:
Almatıdağı Qıtay konsuldığınıñ aldında tuıstarına araşa swrağan bir top äyeldiñ qarsılıq akciyasına şığıp jürgenine bir aydıñ jüzi boldı. Ne Qazaqstan..
"Qıtaydağı tuıstarına araşa izdeydi". Bügin Almatıda tuıstarı Qıtayda qamauğa alınğan, jazıqsız sottalıp azaptauğa wşırağan qandastardıñ tuıstarı ort..
Joñğardıñ betin qaytarğan qazaq ruları özderiniñ bayırğı ata qonıstarına üzdik-sozdıq irge teuip, Joñğar şılauında qalğan atamekenderin qayta ieledi. ..
Qazaq tili – qazaq jasağan är jerdiñ wyıtqısı. Bwl künde täuelsiz eli bar wlttıñ tili äli de "janaşırlıqtı" qajet etip otırğanı eñ äueli elge, eldiñ t..
Seysenbide, 39 eldiñ BWW-dağı diplomattarı Qıtay ükimeti Şıñjañdağı az sandı wlttarğa jasap jatqan qısımın ayıptadı. Bwnday auqımdı qarsılıqqa Beyjiñ ..


text:
İyünniñ 10-nda Ermeni Bazar şeer mahkemesiniñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca oturışuvında imaye daa eki şaatnı sorğuğa çekti – qırımtatar faali Kurtseit Abdullayev ve Ediye Cemilevanı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Bugün başta Ediye Cemilevanı sorğuğa çektik, o, silânı diqqatsız saqlavnen bağlı şaatlıq etti. Ediye Mustafa Cemilevniñ evine sıq-sıq kelgenini aytıp, oda qapusını ve framuganı tarif etti, o, qapunıñ esas parçası edi ve açılmay edi. Yani Mustafa Cemilevniñ odasına kirmek içün bozıp açmaq kerek edi», – dep ayttı advokat Nikolay Polozov.
Onıñ malümatına köre, Kurtseit Abdullayev 2014 senesi mayısnıñ 3-nde Cemilevniñ Qırım ve esas Ukraina memuriy sıñırını qanunsız keçüvi ile bağlı sorğuda, «Ermeni Bazar rayonında sıñır olğanını köstergen sıñır işaretlerini» körmegen edi, dep bildirdi.
Advokatnıñ haber etkenine köre, daa evel şaat olaraq çağırılğan «Şeremetyevo» Moskva ava limanınıñ Rusiye sıñır hızmetiniñ hadimi mahkemege kelmedi. Nikolay Polozov şaatqa şahsen celpname bermege istedi.
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesiniñ «Cemilev davası» boyunca nevbetteki oturışuvı iyünniñ 17-18-ne planlaştırıla. İmaye delillerini bermege devam etecektir.
Aprelniñ 30-nda Ermeni Bazar mahkemesi imaye şaatlarını sorğuğa çekip başladı. Rusiye FSBsiniñ baş idaresi, tahqiqat idaresine Ermeni Bazarda ğıyabiy şekilde mahkeme etilgen qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca Ukraina uquq qoruyıcılarına muracaat etmesini yasaqladı. Ermeni Bazar mahkemesi imayeniñ talabınen FSB hadimini davet etmege razı oldı.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi 2020 senesi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca martnıñ 5-nde olıp keçken mahkeme oturışuvında imaye tarafı dava malümatlarında bozuvlarnı qayd etti. Advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, bozuvlar tahqiqatçı azırlağan malümatnen bağlı edi. Mahkeme oturışuvında belli olğanına köre, Cemilevniñ Qırımğa kiriş yasağı 15 yılğa – 2034 senesi martnıñ 5-ne qadar uzatıldı.
Mustafa Cemilev
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
`Qara diñgezneñ söläyman balığı` Näticälär
Xäbärlär [285]
- Aşlıq koridorınnan uzğan korablar...
- Quyı tänle futbolçılarnı sośial’ mediada mısqıllıylar
- Kuveyt aşlıq koridorı öçen maqtadı
- "İstanbul diplomatik uñış üzäge"
- Zelenskiy Ärdoğanğa räxmäten belderde
- Ärdoğan: “Aşlıq koridorınıñ waqıtı ozaytıldı”
- Ukraina: “Aşlıq koridorı 120 köngä ozaytılaçaq”
- BMO aşlıq kileşüen yañartuğa ömetlänä
- BMO häm Rusiyä wäkilläre aşlıq kileşüe turında söyläşte
- Kuleba ASEANnan yärdäm soradı
- Bügen aşlıq kileşüeneñ kiläçäge turında söyläşäçäklär
- Ukraina aşlıq êksportın arttırmaqçı
- Rusiyäneñ Qara diñgez aşlıq kileşüenä kire qaytuı
- Boday bäyäläre töşte
- Aşlıq töyägän korablar yulların däwam itä
- Şol’ś Türkiyäneñ tırışlığın yuğarı bäyäläde
- Zelenskiy aşlıq cibärüneñ däwam itüen belderde
- Fatix borawlaw köymäse êşli başlıy
- Türkiyäneñ Qara diñgez kiñlegendä mina tabıldı
- Ukrainadan 354 korab kitte
- Tatar cırçısı Aygöl Söläyman Antaliyada
- Qara diñgez töbägennän iskitkeç manzaralar
- Franśiyädä "qara sişämbe"
- Qara diñgezdä qabat tabiğıy gaz tabıldı
- Çikläwek uňışın cıyu başlandı
- İkençe qara tartma da tabılğan
- Azärbaycan "Qara ğıynwar" ütereleşen iskä aldı
- Qara diñgez tabiğıy gazı 2023nçe yılda qullanuğa täq’dim iteläçäk
- Törkiyädä gizeläçäk 10 urın
- Êyfel’ manarası “qara töskä börkengän"
- Qara tänle futbolçılarnı Twitterda mısqıllıylar
- Rusiyä Qara diñgez aşlıq kileşüeneñ yañadan başlanuın iğ’lan itte


text:
Qırımda soñki künde COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan daa dört insan vefat etti. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi bildire.
Umumen Qırımda koronavirustan vefat etken 66 insan qayd etildi.
Berilgen malümatqa köre, al-azırda 1619 insan hastahanelerde buluna (soñki künde 115 hasta alındı ve 117 hasta yiberildi).
761 COVID-19 hastası evde buluna, 126 insan observatorlarğa alındı. Umumen 2506 kişi tibbiy közetüv altında qala.
Rospotrebnadzor idaresi Qırımda pnevmoniya hastalarınıñ sayısı bir kereden arttı, dep bildirdi.
Keçken künü Qırımda 90 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen Qırımda, akimiyetniñ malümatına köre, 4564 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 105-i çetelden keldi, 128-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen bağda olğanlar, 2808 insan tüzeldi.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Yaltada oktâbr 10-13 künleri «Qırımda islâm tasili: tarihiy vaqialar ve yañıdan tiklenüv yolları» halqara ilmiy-ameliy konferentsiyası keçirilecek. Konferentsiya Zıncırlı medreseniñ – Şarqiy Avropada saqlanılğan qadimiy islâm oquv yurtunıñ 515 yıllığına ve onıñ tesisçisi Mengli Geray hannıñ hatırasına bağışlana, dep bildire Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
Konferentsiiya maqsadı – islâm ilimi inkişafnıñı tarihı añlatmaq, Qırımda tasil ve maarif meselelerinen tanıştırmaq, qırımtatarlarnıñ diniy ve tasil mektepleriniñ ğayrıdan tiklenüv yollarını belgilemek.
Konferentsiyada Qırım hanlığı, Altın Ordu ve Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Tavriya güberniyası zamanları olğan islâm tarihı boyunca mütehassıslar iştirak etecek. Eki kün devamında alimler maruzalarını taqdim etecek. İlmiy konferentsiya neticesinde işbu mevzu boyunca teklifler ile rezolütsiya qabul etilecek. İleride maqaleler cıyıntığı basılacaq.


text:
Qadın faalleri Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevağa berilgen para cezalarını ödemek içün yarımadanıñ farqlı köşelerinde yaşağan qırımtatarlar para topladı. 3000 ruble adet üzre 10 rublelik kapiklernen toplandı. Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi Zudiyeva ve Saliyevanı yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini numayış etkeninde qabaatlı dep tanıdı.
İlhaq etilgen yarımadada faallerni taqip etüvniñ kerçek maqsadı ne? Qomşu Rusiyede bunıñ kibi davalarnıñ statistikası nasıl? Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ studiyasında «Qırım aqşamı» tok-şousında alıp barıcı Aleksandr Yankovskiy ile beraber qırımlı aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyeva ve «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkeziniñ uquqçısı Tatyana Gluşkova laf ettiler.
– Lutfiye, mayısnıñ 30-nda tutuluvıñız siziñ içün beklenmegen oldımı?
Qırımda şekillengen alanda çalışsañ, er kes bir kün sabadan evine tintüv keçirmege ya da başqa tedbirler içün keleceklerine azırLutfiye Zudiyeva
Lutfiye Zudiyeva: Ya tintüv, ya maña qarşı bir tahqiqat olacağınıñ ilk işareti mayısnıñ başında olğan edi, bala müessiseme – Elif merkezine – yerli politsiya kelip, şahsımnı soradı. İşte sıq-sıq olammı, saat qaçta – müessisesimniñ hadimlerinden bunı soradı. O vaqıt bir işaret olğanını añladım: ya operativ işlev, ya da dava azırlana. Qırımdaki faaller içün olarnıñ aq qorçalayıcı ve diger faaliyetniñ mantıqlı neticesi bu ola. Qırımda şekillengen alanda çalışsañ, er kes bir kün sabadan evine tintüv keçirmege ya da başqa tedbirler içün keleceklerine azır.
– Amma o künü sizni evde tutmadılar, öylemi?
Lutfiye Zudiyeva: E, soqaqta. Bazarda edim, soñra çaprazdan evge qayta edim. Ekstremizm ile küreş merkezi ve politsiya hadimleri etrafımnı sarıp aldı. Olarnen maşinağa minmem kerek, degenler. Aqayım celpname ketirmek kerekler, dep talap etti. Politsiya hadimlerinden biri operativ video çıqara edi. Olarnen beraber ketmeycegimizni aytqanda o vaqıt daa bir madde olacaq degenler – politsiya talaplarına riayet etmeymiz. Memuriy dava protokolını hadim endi Ekstremizm ile küreş merkeziniñ binasında tizgen edi.
– Aq qorçalayıcı faaliyetinen oğraşmañız, dep ayttılarmı?
Lutfiye Zudiyeva: Mence, bu tutuluv ve memuriy dava – tam bir resmiyetçilik. Bu tenbi usulı edi, quvetçiler memuriy dava açıp, faallerge işaret bere: bugün memuriy dava açtıq, amma işiñni toqtatmasañ, yarın daa ciddiy tesir usulları ola bile. Ne yazıq ki, amelde öyle ola. Remzi Bekirov, Ruslan Suleymanov, Nariman Memedeminov – aynı memuriy davalardan keçken insanlar. 2017 senesi olarğa qarşı memuriy davalar açılğan edi, 2018 senesi Nariman cinaiy dava boyunca tutuldı, 2019 senesi ise diger vatandaş jurnalistleri de tutıp alındı. Cemaat imayecileri, advokatlarğa nisbeten de aynısı yapıla. Emil Kurbedinovnı aytam, oña qarşı da menim 20.3 maddem boyunca dava açılğan edi.
– Mahkemede qabaatıñıznıñ delili ne oldı?
Lutfiye Zudiyeva: Üç ekran qaydı bar, ekisi – üçünci şahısnıñ yazısı, quvet müessiseleriniñ hadimleri olarnı qayd etti. Menim yazğanlarım bile degil, uquq ceetinden meni bu cinayette qabaatlamağa mümkün degil. Üçünci ekran qaydı – bir atıfnıñ paylaşuvı, anda Ukrainada yasaq etilmegen «Hizb ut-Tahrir» firqasınıñ timsalleri bar. Amma kene de, bu üçünci şahısnıñ yazısı, men bu timsallerni qoymadım. Uquq ceetinden baqılsa, mında dava qapatılmaq kerek edi, çünki temelde olğan malümat cinayet işlegenimni isbatlamay. Amma meni mahküm etmek, qabaatlav qararını çıqarmaq vazifesi olğanı içün dubara olmadı. Bu esnas ya para cezası, ya da memuriy apis cezasınen yekünlenir, dep bile edik. Amma çağına yetmegen balalarım olğanı içün tünevin aqşam evde edim.
– Bu mahkeme ükmüni ne yapacaqsıñız?
Mahkemeden soñ çıqqanda şu künü insanlar para cezalarını ödemek içün kapikler topladı, dep aytqanlarLutfiye Zudiyeva
Lutfiye Zudiyeva: Bugün advokatlar temyiz arizasınıñ metnini azırladı. Neticede Kiyev rayon mahkemesiniñ (Aqmescit – QA) aynı qararları olacağını añlaymız, amma ileri, şu cümleden Avropa insan aqları mahkemesine ketmek içün qararlar olmalı. Aq qorçalayıcı faaliyetinde aynı yönelişte devam etecekmiz… Qırımda bugün faallerge qoltutqan pek çoq insan bar. Bazıları bunı gizlemey, digerleri farqlı sebeplerden bunı açıq sürette aytmay, amma olar destek vastalarını qıdıra, siyasiy mabüslerniñ balalarına qoltuta, bunıñ kibi para cezalarını ödemek içün para toplay. Mahkemeden soñ çıqqanda şu künü insanlar para cezalarını ödemek içün kapikler topladı, dep aytqanlar. Qırımda er şey paylaşıla. Olar quvetçilerge insan belâğa oğrasa, bir özü qalmaycağını köstere.
– Tatyana, Qırımda Lutfiye Zudiyevanı mesüliyetke çekken madde boyunca Rusiyede ne qadar sıq mesüliyetke çekeler?
Tatyana Gluşkova: Er yıl mahkemede baqılğan bunıñ kibi davalar 2017-2018 senesi bütün Rusiyede 1600-den ziyade edi. Umumen alğanda memuriy cinayet davaları pek tez baqıla. Natsist timsallerini numayış etken ve teşviqat etken insanlarnı da mesüliyetke çekeler. Olar svastikanı asa ve rasist ibarelerini qullana. Onı antinatsist köntekstinde qullanğan insanlar da bazı vaqıtları mesüliyetke çekile. Bir iş adamı svastikanı parçalağan qırmızı yıldız içün mesüliyetke çekilgen edi. İnsan Ekinci cian cenkinde qazanılğan ğalebeni şereflemege istedi, oña ise natsist timsallerini numayış etkeni içün para cezasını bergenler. Yani sebebi olğan cezalar ola, amma sebepsiz soyları da çoq. Ne yazıq ki, külünçli vaqialar bile insanğa qarşı qararlarnıñ sebebi ola.
Malümat: Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi mayısnıñ 31-nde qırımtatar faali ve aq qorçalayıcısı Lutfiye Zudiyevanı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesini (yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini numayış etüv) bozğanındaqabaatlı tanıp, oña 2000 ruble para cezasını berdi.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi mayısnıñ 31-nde qırımtatar faali, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı Mümine Saliyevanı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesini (yasaqlanğan teşkilâtnıñ timsallerini numayış etüv) bozğanında qabaatlı tanıp, oña 1000 ruble para cezasını berdi.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı. Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Zudiyevanıñ aytqanına köre, dava malümatlarında qullanıcı Tagir Minibayevniñ 2014 senesi aprel ayında paylaşqan yazısı bar, Zudiyeva anda qayd etile.
Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin dünya toplulığını mayısnıñ 30-nda ilhaq etilgen Qırımda tutulğan qırımtatar aq qorçalayıcıları Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanıñ azat etilüvini talap etmesine çağırdı.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Aleksandr Yankovskiy, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ müellifi ve muarriri


text:
Fevral 22-ne keçer gecesi Moskvanıñ merkezinde «DNR» bayrağı ile kezgen erkekni yaraladılar.
Bunı «Moskva» şeer haberleriniñ agentligi paytahtnıñ uquq qoruyıcı organlarında olğan qaynaqlarğa esaslanıp bildire.
«Eki erkek Petrovka soqağınd öz başına ilân etilgen Donetsk halq cumhuriyetiniñ bayrağı ile ketken ediler. Yaqın yerleşken bir bardan adam çıqıp, milliy şiarlar seslendirmege ve erkeklerni aqaretlemege başladı, – dep tarif etti neşirniñ qaynağı. – Qavğa yüz berdi, adam «Osa» travmatik pıştavını çıqarıp, erkeklerden biriniñ yüzüne ateş açtı».
Ücüm etken şahıs yaqalandı. Qayd etile ki, onıñ milliy atributikası, em de silâ tapıldı.
Qaynaqnıñ bildirgenine köre, apis cezası aqqında mesele baqılmaqta.


text:
Yaponiyä Germaniyäne "bärep yıqtı"
2022nçe yılğı Dön’ya kubogında tağın ber syurpriz
2022nçe yılğı Dön’ya kubogında Soğud Ğaräbstanınıñ Argentinanı ciñüennän soñ tağın ber syurpriz buldı.
E törkemeneñ açılış matçında Yaponiyä başta 1-0 artta qalğan ide, tik axırda Germaniyä komandasınnan 2gä 1 östen çıqtılar.
Almannar 33nçe minutta İlkäy Gündoğannıñ penaltıdan kertkän tubı belän alğa çıqtı häm berençe öleşne östenlek belän tögäläde. Yaponiyä matç axırında Soğud Ğaräbstanınıñ Argentinağa qarşı uyınındağı şikelle kire qaytu ğamälgä aşırdı. 75nçe minutta alar Riśu Doannıñ tubı belän isäpne tigezläde, ä 83nçe minutta Takuma Asano kertkän gol ciñügä kiterde.
Şulay itep, Yaponiyä törkemne 3 ball belän başladı.
Bäyläneşle xäbärlär
Yaponiya taqımı İspaniyanı ciñde
2022 Dön’ya kuboğınıñ E törkemendä Yaponiya İspaniyanı 2-1 isäbe belän ciñde
Dön’ya kubogında berençe xatın-qız arbitr
Franśuz Stefani Frapparnı Germaniyä - Kosta-Rika matçında idarä itärgä bilgelädelär
Ahlat taş ütäleşe YUNESKO isemlegendä
Tradiśion Ahlat taş ütäleşe YUNESKO (BMO mäğarif, belem häm mädäniyät oyışması) matdi (material’) bulmağan mädäniyät miras isemlegenä kertelde


text:
Aqmeçit rayonı – Aqmeçit rayonınıñ köylerinden birinde sılanğan, ter-temiz ve baqılğan bir evçik. Onıñ saibi – Abibe Mustafayeva – bizni qarşılamaq içün bosağağa çıqtı. Bu ğayretli ve münis adam 80 yaşında olğanını aytmaq zor. Daa yaqında o, büyük ve dostane qorantada yubileyini qayd etti. Abibe hanım ömür devamında neler körmedi – tuvğanlarınıñ ölümi, sürgünlik ve ğurbetteki yaşayış. Soñra – ev, Vatan, Qırım yolu.
Onıñ ikâyesi, sürgünlikni körgen biñlernen diger qırımtatar qorantasınıñ ikâyeleri kibi, lâqayt qaldırmay. Abibe Mustafayeva 1935 senesi Aqşeyh rayonında (şimdi Razdolnenskiy rayonı – müel.) dünyağa keldi. Qorantada, dep tarif ete subetdeşimiz, dört bala bar edi. 1941 senesi iyün 22-de natsistler Sovetler Birligine ücüm etken soñ onıñ babası – Qurtaci Mustafayev bu kün cebege ketti.
«Cenk başlağanda babam iyün 22-de cebege ketti. Almaniyağa qadar barıp çıqtı, ayağını yaraladılar. O, arbiy hastahanede yattı. Soñra ayağı ekinci ayağında qısqa oldı. Bizge, Qırımğa artıq kelemey edi, çünki bizler alman işğalinde qaldıq, ve bizge kelmege oña mümkün degil edi. Biz onı yalıñız bir kere kördik, cenk başlanğan soñ üç buçuq yıl keçken edi. O, Özbekistanğa kele edi, bizni anda mayıs 18-de sürgün ettiler», – dep hatırlay Abibe hanım.
Mustafayevler qorantası sürgünlikni evde kördi. Dört bala anasınen beraber 15 daqqa içinde soqaqta suvsız, aşsız ve urbasız qaldı. Yanına üç yorğannı alıp oldılar.
«Mayıs 18 künü, 44 senesi. Tañ vaqtı. Qapunı qaqalar. Anam yanıma kelip ayta: «Abibe, qızım, anda birisi keldi». Biz onıñnen beraber çıqtıq, anda ise askerler avtomatlarnen tura. Evge kirip, er şeyni darma-dağın ettiler, bir şey qıdırdılar. Neni qıdırdılar, öyle de añlamadıq. Soñra – toplanıp evden çıqmağa ayttılar. Üstümizde ne bar edi – öyle de azbarğa çıqtıq. Şu daqqası babamnıñ cebeden kelgen mektüplerini oquğan askerlerden biri anama urba alıñız dedi. Anam ise oña cevap bere: «Urbağa ne kerek bar. Bizni köyden çıqarıp, qurşunğa tizeceksiñiz, yeudiylerge böyle yapılğan edi». Soñra asker tez-tez evge kirip, üç yorğannı aldı ve anama berdi, bizni uzun yol beklegenini ayttı», – ağlap ayta Abibe apte.
«Ağlay ve bir tilim ötmek soray edi»
Soñra bir qaç aftalıq yol, dep hatırlay qadın. Suvsız: «Can bere ediler. Doğa ediler. Özbekistanğa kelgenine qadar vagonda neler olmadı. Bizni anda ayvanlarnı kibi yüklediler ve ayvanlarğa kibi yanaştılar».
Orta Asiya Qırımnıñ tamır halqını hoş qarşılamadı. Sovet teşviqatı yerli ealige yarımadadan keleyatqan «satqınlar» ve «adamlarnı aşağanlar» aqqında ayttı.
«Bizni ketirgende özbekler bizden qorqa ediler. Balalar taş ata ediler. Soñra qartlarımız Quran oquğanını körip, olar bizni qabul ettiler: «Allahım, bizim kibi musulmanlar da bu». Bundan soñra biznen laf etmege, bazıda yardım etmege başladılar. Adiy adamlar yahşı yanaştılar, komendantlar aqqında bunı aytamazsıñ».
O vaqıt 10 yaşında Abibe anasınen beraber kolhozda çalışmağa başlağan edi. Yolaqlarnı otaladılar, sebzelerni baqtılar. Kiçik balalar bir özleri baraqta otura ediler. Sürgünlikten soñ birinci yılları qırımtatarlar aç oturdılar. Balalarnıñ açlıqtan ölgenini körmek pek zor edi, dep hatırlay qadın.
«Bizni Qırımdan çıqarğanda kiçik qız qardaşım 4 yaşında edi. O, bizge berilgen aşnı aşap olamay edi. Er vaqıt ağlay ve anamdan bir tilim ötmek soray edi. Onı qayda tapayıq. Öyle de 1946 senesi açlıqtan öldi. Bunı unutıp afu etmek mümkünmi?», – ağlap ayta qartana.
«Stalinni iç bir vaqıt afu etmem»
Qurtaci Mustafayevniñ qızı ve ömür arqadaşı tarlada çalışqanda cenk bitkenini eşittiler. Quvançları sıñırsız edi. «Bizge kelip, cenk bitkenini aytqanda anam yanıma keldi, quçaqladı ve ağlamağa başladı. «Niayet, babamız qaytacaq, sen zorluq çekmeyceksiñ, tarlada çalışmaycaqsız, mektepke baracaqsıñ», dep ayta. O vaqıt babamız 1945 senesi fevral ayında Almaniyada elâk olğanını, ve anda da defn etilgenini bilmey edik».
Stalin aqqında laf etmege başlağanda Abibe hanım dayanamay ve ağlamağa başlay. «Men onı (Stalinni – müel.) iç bir vaqıt afu etmem! Babam cenkleşti, Sovetler Birligini imaye etti, bizler ise, ailesi, satqın oldıqmı? Anam satqın olıp öldi, oğlan qardaşım satqın olıp öldi, qız qardaşım – satqınmı?! 4 yaşında balanıñ qabaatı ne? O, satqın olurmı?! Bu afu etilemez ve unutılmaz. Başımızğa kelgenini iç bir vaqıt unutmam. Ölümge qadar hatırlaycam».
Abibe hanım Qırımğa qaytqanını ve yerleşkenini uzun-uzun ikâye etti. Qorantası ve halqınıñ taqdiri aqqında tarif etti. 80 yaşında qadın ağladı ve ğayıp etkenlerni ve iç bir vaqıt qaytarıp olamaycaqlarını hatırladı. Faqat Abibe qartana tekrar Rusiye Qırımınıñ şaraitlerinde yaşamağa mecbur qalğan halqınıñ kelecegi içün daa çoq qasevetlene.


text:
Qırımda 2014 senesi mart ayından itibaren akimiyetniñ areketleri muayyen bir maqsat ile yapıla. Qırımtatarlarğa nisbeten mahsus etilgen bir arekettir. Bugün bunı endi er kes añlağandır. ATR telekanalındaki tintüv, Aqyarda qırımtatarlarnıñ yaqalanuvı ve, niayet, Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ yaqalanması – işbu adiseler akimiyette oturğanlarnıñ aqiqiy mevamını kösterdi.
Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26 künü Qırım Yuqarı Şurası binasınıñ yanında kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesinde qabaatlı tanılğanda, parlament yanında Rusiye tarafdarları, şu cumlden Sergey Aksönovnıñ yolbaşçılığında «Rusiye birligi» firqasınıñ faalleri olğanını hatırlatmaq kerek. Malüm ki, Qırım Yuqarı Şurası ferval 26 künü qanunsız mitingge insanlarnı qırımtatarlar çağırmadılar.
Bunı ögrengen qırımtatarlar mustaqillik ve Qırımnıñ Rusiye yuridik alanına keçmesi aqqında qararlarnıñ ilân etilmesiniñ ögüni almaq içün Qırım Yuqarı Şurası yanına kelmege başladılar. Fevral 26 künü qırımtatarlar öz mevamını qorçalap oldılar. Qırımtatarlar bu ğayeni amelge keçirmege izin bermeycegi añlaşılğanda, fevral 27 künü QMC Yuqarı Şurası ve Nazirler Şurasınıñ silâlı zaptı keçirildi.
Sergey Aksönov fevral 26 künü öz tarafdarlarını yatışıp ketmege çağırğanı şunı tasdiqlay ki, Qırım parlamenti yanında mitingni teşkil etken Ahtem Çiygoz degil edi… QMC Yuqarı Şurası yanında biñlerce insan arasında onıñ bulunuvı – şimdiki taqibi içün bir sebeptir.
Yaqalanuvnıñ aqiqiy sebebi başqa bir meselede saqlıdır ve bunı er kes pek yahşı añlay. Akimiyet qırımtatarlarnı boysundırmağa istey, bunı etmek içün ise Meclis yetekçilerini cemaattan uzaq tutmaq kerektir. Olar – birinci eşelon. Diger itaatsız qırımtatarlarnıñ cedveli endi tizilgendir, ğaliba.
ATR tintüvi aqqında aytacaq olsaq, mında fevral 26-da olğan adiselerniñ video malümatını şu künü yürekleri tutuşqan eki insannıñ ölüminde qabaatlı olğanlarnı belgilemek maqsadı ile «qıdıra ediler». Ne içün ATR, diger kanal ve nice saytlarda degil? Printsip aynıdır – qırımtatar kanalıdır. Maqsat aynıdır – telekanal hadimlerini qorquzmaq ve qırımtatar seyircileri arasında qorqu ve telâşnı saçmaq. Bunı yapıp olamadılar. Aksine, qırımtatarlarğa kim ile iş alıp barılacağı aqqında daa bir işmar etildi...
Amma ne içündir, 2014 senesi mart 3 künü Aqmescitniñ Lenin meydanından «halq imayesi» Reşat Ametovnı belgisiz yönelişke alıp ketkenini köstergen ve taqiqat komitetine teslim etilgen video qabaatsız Reşat Ametovnıñ ölüminde qabaatlı insanlarnıñ yaqalanuvı ve cezalanuvı içün delil olmadı. Çünki qabaatlı şahıslar yaqalansa, cezanı tek olar degil de, o facialı vaqialarnıñ aqiqiy rejissörları da körecek edi, degilmi? O qanunsız halq imayesiniñ «ölüm taqımları» kimniñ tarafından teşkil ve idare etilgeni aqqında şimdi er kes bile...
Yani, mart vaqialarından soñ qırımtatarlarğa başqa bir şeyni beklemege acet yoq edi. Akimiyetniñ ekiyüzlüligi ve yalanı, tabiiy ki, basqığa ketire. İşbu basqı ne derecede açıq ve kergin olsa, qırımtatarlarnıñ narazılığı da o derecede ciddiy olacaqtır. Ve aynı şu basqı ve qorquzuvlar sayesinde qırımtatarlar Vatanında qalıp, yaşamağa ve aqları oğrunda küreşmege devam etecekler.
İlgiz Şakirov, Radio Azatlık mühbiri
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Rusiyeniñ Ufa (Başqurtistan) okrugınıñ arbiy mahkemesi «terroristik teşkilâtta iştirak etüvde» qabaatlanğan yigirmi bir kişige qarşı mahkeme qararı çıqardı. Bu aqta İdel.Aqiqatqa üküm çıqarılğanını eşitken mahkemelengenlerniñ aqrabaları haber etken.
Mahkemelengenlerniñ bazıları «terroristi teşkilâtta iştirak etüvden» ğayrı, devletni elge keçirüv teşebbüslerinde de qabaatlanğan. Aramis Fazılovqa - minimal muddet olaraq umumiy rejimli koloniyada beş yıl qaluv cezası tayinlengen. Oleg Semönov başında olmaq üzre, mahkemelengenlerniñ digerleri sekiz yıl ile 24 yıl apis cezası alğan.
Qabaatlanğanlarnıñ ekseriyetine 400 ile 700 biñ rublelik cöreme tayin etilgen. Mahkeme qararı mahkemelengenlerniñ aqrabaları yanında ilân etilgen.
Daa evel mahkemeci Semönov uquqimayeci Alimira Jukovanı mahkeme soñuna qadar çıqarıp yibergen. Ayrıcamahkemeci mahkeme soñuna qadar mahkemelengen Rinat Nurlıgayanov ve Şamil Şaripovnı çıqarıp yibergen.
Jukovanıñ sözlerine köre, qabaatlavlar bütünley gizli şaat ve Rusiye FSB hadimleriniñ şaatlıqları üzerinde qurulğan. Rusiyeniñ «Memorial» uquqimaye merkezi olarnı siyasiy mabüs dep tanıdı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rostov-na-Donudaki Cenübiy arbiy bölgesiniñ mahkemesi Qırımdan ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkonı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatlı tanıdı ve 5 yıl sert apis cezasına mahküm etti.
Bunı Qırım.Aqiqatqa «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
«Mahkemeniñ ükmüne binaen, mahkemelengen qabaatlı tanıldı, o 5 yıl sert apis cezasına mahküm etildi ve 110 biñ ruble para cezasınen 1 yıl apishanede cezasını çekecek», – TASS agentligine mahkeme vekili haber etti.
Bu dava boyunca munaqaşalar keçken afta yekünlendi. Prıhodko soñki sözne çıqışta bulunıp, qabaatını tanımağanını bildirdi.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi oturışuvında prokuror qırımlı Oleg Prıhodko içün 11 yıl sert rejimli koloniya cezası berilmesini istedi.
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Saq rayon mahkemesi iyünniñ 25-nde qırımlığan 2 biñ ruble para cezasını berdi. Mahkeme onı Rusiye memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesiniñ birinci qısmına istinaden qabaatlı dep tanıdı. Qırım.Aqiqatnıñ elinde olğan mahkeme qararına köre, faalniñ evinde tintüv vaqtında tutıp alınğan eşya ve vesiqalarnıñ «tedqiqatı» «Prıhodko üçünci şahıslarnıñ bu eşya ve vesiqalarğa irişmesi vastasınen natsist timsallerini propaganda etkenini ve köstergenini» işaretlemekteN
Faalniñ özü evindeki bütün timsaller «antika», dava malümatında olğan svastikalı kölmek ise «suvenir» ve 2010 berli onda olmağanını ayttı.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Oleg Prıhodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler.


text:
Kiyevniñ demir yol vokzalında iyül 7 künü işğal etilgen Qırımdan ve terroristlerge qarşı ameliyat keçirilgen rayonlardan köçip kelgen vatandaşlar içün yardım noqtası açılacaq.
Bunı Kiyevde fevqulâde vaziyetler boyunca devlet hızmetiniñ baş idaresine esaslanıp, UNİAN bildire.
«Vokzal binalarında mesleat-haber noqtalarınıñ yerleşüvi aqqında malümat olacaq. Cenübiy-şarqiy yönelişten kelgen trenler perronlarında insanlarğa yardım kösterecek Kiyev fevqulâde vaziyetler boyunca devlet hızmetiniñ baş idaresiniñ, içtimaiy hızmetlerniñ hadimleri ve cemaat teşkilâtlarınıñ göñüllileri turacaq», – dediler mında.
Neşirniñ malümatına köre, bu maqsat ile Kiyevde fevqulâde vaziyetler boyunca devlet hızmetiniñ baş idaresiniñ yolbaşçılığı «Ukrzaliznitsâ» demir yol naqliyatınıñ devlet memuriyeti ile işbirlikni teşkil etti.
Ukrainada iyün soñunda köçip kelgenlerneniñ sayısı 49 biñ oldı, dep bildirdi Aqrusiye, Moldova ve Ukraina qaçaqlarınıñ aqları boyunca BMT yuqarı komissarlığı idaresiniñ regional temsilcisi Oldrih Andrisek.


text:
Aqmescit – Mart ayında meydanğa ketirilgen «Qırım birligi» teşkilâtı bütün qırımtatar cemaat teşkilâtlarını birleştirecek ola. Belli bir yeñişlerge endi irişti. Böyleliknen, «Namus» ve «Milli firka»nı «qoştı». Em de, Rusiye yaqlı olğanı aqqında defalarca beyan etkenlerine baqmadan, ekinci taraftan cevap alıp olamadı.
Keçenlerde Aqmescitte ötkerilgen matbuat-konferentsiyasında üç cemaat teşkilâtı - «Namus», «Qırım birligi» ve «Milli firka» birleşip, akimiyet ile işbirlik quracaqlarını bildirdiler.
«Namus» qırımtatar aqsaqalları teşkilâtınıñ idare reisi Temur Çelebiyev işbirlikniñ kerekliginde emin. «Bizim fikirimizce, dialog qurmaq kerek, iştirak etmek kerek, halqnıñ meselelerni bu kibi insanlarnıñ yardımınen çezmek kerek», - dedi o.
«Milli Firka» teşkilâtı reisi Enver Ümerovnıñ bildirgenne köre, qırımtatarlar arasında akimiyette vazife almaq içün lâyıq adamlar bar.
«Zanımızca, qırımtatarlar arasında aliy tasilli, itibarlı, tecribeli, cemiyet ögünde turğan meselelerni doğru çezgen adamlar çoq», - dedi o.
«Qırım birligi» regional cemaat teşkilâtınıñ reberi Seytumer Nimetullayev, mart ayında Rusiye prezidentinen körüşüvinden qalğan teessuratlarnen paylaştı. «Anda olarğa aytıldı: qırımtatarlar birleşiñiz, barışıq ve dostluq içinde yaşamamıznı ister iseñiz, Rusiye Federatsiyası sizlerge eyi yaşamaq içün er şey yapar».
«Yedinaya Rossiya» saylav cedveli tizilgende añlaşmalar bozuldı
«Qırım birligi» saylav ştabınıñ reberi Reşat Kenja Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, teşkilâtnıñ saylav cedvelleri em, çoqmandatlı, em majoritar bölükleri boyunca bütün akimiyet organlarına azır.
Aynı zamanda, ayırı qırımtatarlarnıñ «Yedinaya Rossiya» saylav cedvellerinde peyda olğanından çorlandı.
«Üç qırımtatarı bilmem kimni temsil eteler. Remzi İlyasov – Meclis ya da Meclisni degil...Kim olarnı namzet olıp kösterdi? «Yedinaya Rossiya» saylav cedvelini nasıl etip ettiler, çünki evelden beraber iştirak etecegimiz aqqında söylengen edi. Olar, cedvelni tertip etkende, bizni körmemezlikke urdılar. Şimdi bunı al etecekmiz…», - dedi o.
Halqnıñ añında satqınlar qala, - Ahtem Çiygoz
Meclis reisi muavini Ahtem Çiygoz Qırım.Aqiqatqa vaziyetni izaatladı. «Olarnıñ akimiyetke yaltaqlanıp barğanları, netice ketirmeycegi belli edi», - dedi o.
«Yedinaya Rossiya» saylav cedvelinde bir qaç qırımtatar soy adı peyda olacağını tahmin ete edim. Faqat, evelden eñ azı 15 olacağını ayta ediler. Amma, bu imkânsız olğanı birden añlaşıla edi», - qayd etti Çiygoz.
Aytqanı kibi, akimiyet dialog quracaq olsa edi, «halq arasında ürmet etilmegen marginal grupplarnı meydağa ketirmeden, halq özü saylağan milliy idare organı – Meclisni saylar edi».
Çiygoz hatırlatqanı kibi, evelden de, «Meclisniñ tekliflerini közge almay» bu kibi qurumlar teşkil etilgen edi - «prezident yanında qırımtatarlar vekillerniñ nasıldır şurası».
«Olar ğayıp oldılar. Amma, halqnıñ añında satqınlar qala», - dep qoştı Çiygoz.
Hatırlatamız, evelden Yaqın şarq taqiqatları Merkeziniñ reberi İgor Semivolos Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında, «Milli Firka», Qurultay-Meclis ve akimiyet arasında olğan davanı qullanıp, «otuz rublege» satılacaq olğanını aytqan edi.
Semivolos Meclisniñ raqipleri iç bir şeyge irişip olamaycaqlarını ayttı. «Olar iç bir şeyge irişip olamaycaqlar. Bu Çeçenistan degil, ruslar telükesizlik içün para bermeyler. Bu kibi şerikler ruslarğa kerek degil», - dedi o.
Qırımnıñ «Devlet şurasına» saylavlar sentâbrniñ 14 –nde keçilecek. Onıñ terkibine 50 adam saylav cedvellerine köre, ve 25 vekil - bir mandatlı majoritar bölükleri boyunca saylanacaqlar.


text:
Qırım musulmanları müftisiniñ muavini Ayder İsmailov vatandaşlarnı Çatırdağda keçirilecek sürgünlik qurbanları hatırasına bağışlanğan dua merasiminde iştirak etmemege çağırmaq olmaz, dep ilân etti.
Böyle etip, QAMDİ-de Meclisniñ qırımtatarlarnı merasimni boykot etmek çağıruvına izaat berdiler.
«Bu endi qabartma sayılır. Böyle devam etse, bazı siyasetçiler cuma namazına barmañız, Qurban bayram ve Ramazan bayramını qayd etmeñiz derler. Aqılğa uyğan bir şey olğanını tüşünmeyim», – dep ayttı Ayder İsmailov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Onıñ sözlerine binaen, Müftiyat Çatırdağ seferini teşkil etmek qararını qırımtatar gençler teşkilâtları muracaat etken soñ aldı.
Qırımtatar sürgünligi künü arfesinde Qırım Müftiyatı «Çatırdağ seferi» ananeviy aktsiyasınıñ keçirilmesi aqqında ilân etti. Buña cevap olaraq, Meclis reberleri vatandaşlarnı bu merasimni boykot etmege, ve böyleliknen Rusiyeniñ yarımadada areketlerine sessiz narazılıq bildirmege çağırdı.
Qırımtatarlar Çatırdağ seferini mayıs 18 arfesinde 2010 senesinden başlap teşkil ete. Bu dağ töpesi yarımadada eñ ükseklerden biri sayıla – 1527 metr. Bu yerge barıp çıqmaq içün küç kerek, ve bu merasimde esasen gençler iştirak ete edi. Başından bu aktsiyanı keçirmek teşebbüsini qırımtatar gençler teşkilâtları bildirdi, yıllar keçken soñ oña Meclis de qol tuttı.
Adet üzre, iştirakçiler dağ töpesine çıqıp, o yerde 1944 senesi sürgünlik qurbanlarını dua ile añğan edi, qırımtatar milliy gimnini icra etken edi. Çoqusı qırımtatar bayraqlarınen kele edi.
Mayıs 18 – Qırımdan qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma künüdir. Bu kün 1944 senesi yarımadadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnen ilk eşelon yollanıldı. Umumen olaraq, 180 biñden ziyade insan sürgün etildi.
Er sene Qırımda matem kününe bağışlanğan kütleviy merasimler, bu cümleden Qırım paytahtınıñ merkezinde Meclis tarafından teşkil etilgen matem mitingi keçirile edi. Amma Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Aqmescit merkezinde bu kibi merasimlerniñ keçirilmesi yasaq oldı.
Kiyevde ve bütün Ukraina boyunca bir sıra merasimler teşkil etilecek: kütleviy mitingler keçirilecek, mekteplerde qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan dersler berilecek ve ilâhre.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Sadeli, ebediy ana inamı. Episi, balaları olarnı soñki yolğa ozğaracaqlarına ve özleri balalarını ölü körmeyceklerine inanalar. Böyle qanun, yaşayış qanunı, analar kete, balalar qala. Amma şu yıl ebediy qanun bozuldı. Nazik ve çaresiz balalar çamur ve açlıqtan peyda olğan hastalıqlarğa dayanamadı. Sürgünlik yılı er şey qarıştı: balalar öle, ana ve babalar mezarlar qaza edi».
Bu, yazıcı, Stalin ve Brejnev devriniñ siyasiy mabüsi Grigoriy Aleksandrovnıñ «Sürgünlik yılı» ikâyesinden satırlar. O, Özbekistanda çoq yıl devamında qırımtatarlarnen yan-yanaşa yaşadı ve qırımtatar halqınıñ başına kelgen facia aqqında özü bildi. Aleksandrovnıñ ikâyesi facialı şekilde bite. Sürgünlikniñ birinci yılında beş balası ve aqayını defin etken baş qaraman Arzı aqlından ayırıla ve öle.
Genotsidni öz başından keçirgenler, şübesiz ki, deycekler: Arzı ile olğanı aqiqattır, deşetli bir ağrıdır. Uydurılğan degil, bu facianı öz közünen körgen qırımtatarlarnıñ sürgünlik yıl nasıl edi?
Üsniye Çolpan 1944 yılınıñ mayıs 18-ni böyle hatırlay edi:«Erte saba sovet askerleri evge basıp kirdi: Azır oluñız! Sizni, hainlerni, sürgün eteler. Qayda? Nege? Ne içün? Şaşmalağan, qorqqan, ne olğanını añlamağa küçük Urmus, Leniye, Seitcelil, Sundus ağlay edi. Eñ evelâ Qurannı, soñ tava ve cezveni aldım. Bizni sürgün etkenlerde er kes ağlay ve qıçıra edi».
Olarnı diger semetdeşlerinen beraber maşinalarğa yüklediler ve Süren stantsiyasına alıp kettiler. Adamlarnı vagonlarğa yüklediler. Üsniye balaları ve ciyenlerinen edi. Olarnıñ vagonında bita, qartbaba ve küçük bala öldi; ölgenlerni kommege bermey ediler. Qısqa toqtavlar vaqtında balalarnı vagondan yibere ediler ve olar çapıp suv ketire ediler.
Niayet, olarnı Özbekistanğa ketirdiler. Tezden, bir çoq diger sürgün etilgenler kibi olar da sıtma ve qanlı isalğa tutuldılar. Üsniye pek hasta edi, ölecek, dep bellediler. Balalarını, Sundus ve Urmusnı balalar yurtuna aldılar. Amma Üsniye episi bir yahşı oldı ve birden qızlarını balalar yurtundan keri aldı. «Zeminlikte yaşay edik. Biraz vaqıt keçken soñ özbekler keldi, bizni acıp, özüne aldı. Piteler ve suv bere ediler. Mına böyle sürgünlikniñ birinci yılı keçti», – aytıp bergen edi Usniye.
Tair Halilovnıñ qorantasını Kostrom vilâyetiniñ Makaryev rayonına sürgün ettiler. Halilovnıñ hatırlavları: «Bizden evel zeklerniñ yaşağan qandalay ve furun böceklerinen tolup-taşqan ağaçtan baraklarğa yerleştirdiler. Apislilerge ne de olsa aş bere ediler, bizge ise yoq. İşlep olğan qız ve oğlanlarnı, daa doğru ösmürlerni dağğa çalışmağa aydadılar, çünki erkekler cebede ediler».
Açlıqtan, hastalıqlardan, suvuqtan arıqlağan qırımtatarlar qorantalarnen öle edi. Tairniñ büyük tatası Zeynep, aqayı Seitümer ve olarnıñ üç yaşındaki oğlu vefat etti, bir qaç yıldan soñ anası Fatime apte de keçindi. Tair de terleme hastalığına oğradı, amma sağ qaldı. Ana-babasız qalğan soñ onı bala yurtuna yerleştirdiler: «Vatandan marum qaldırıp, ana-babanı öldirip, sağ qalğan balalarnı öz nezaretine aldılar! Bundan daa alçaq ne ola bile! Bala yurtunda er aqşam beraber epimiz yırlay edik: Bahtı balalıq içün sağ ol, tuvğan memleketiiz!»
Yıllar soñra Tair Halilov halqınıñ quvğunlığınıñ facisı aqqında «Tutıp alınğan Vatan» adlı tesirli bir ikâye yazacaq.
Rasim Yunusov sürgün etilgende altı yaşında edi. Babası cenkten evel kolhozda çalışa edi. Cenkniñ başında onı orduğa çağırdılar, amma Qırımnıñ nemseler tarafından işğalinden bir müddet evel ağır yarasını tedaviylegen yerden qaytqan edi.
1944 senesi mayısnıñ 18-nde saba tañ atqanda evleriniñ qapısını qaqtılar. Bosağada silâlı sovet askerleri tura edi. Bir şeyler qıçırıp, olarnı evden tışarığa quvalap, qundaqnen itediler. Aleket vaqtında anası Rasimge ceviz torbasını ve Qurannı berdi. Asker bunı körip, balanıñ qollarından bunı tutıp aldı ve cevizler töküldi.
Şeylerden bir şey almağa izin bermey ediler, yalıñız üstündekilerni ve bala urbasınen torbaçıqlarnı almaq mümkün edi. Askerlerden biri qolunda pıştavnen bir şey qıçırıp, babasınıñ betine silânen türtti. Ağzı-burnunen adamlarnen tolu yük maşnası keldi
Rasim Yunusov hatırlay: «Bizni tarlada turğan eşelonğa ketirdiler ve ayvanlar içün vagonlarğa yüklep başladılar. Anda qoqu ve çoq adam olğanı içün nefes almaqnıñ çaresi yoq edi. Adamlar ayaq üstünde yuqusıray ediler, yatmaq yer yoq edi. Kenef vagonda yoq edi. İçilecek suvnı toqtavlar vaqtında toldura ediler... Adamlar yolda öle ediler, bizge, balalarğa, ölgenlerge baqmañız, dey ediler».
Adamlar yolda öle ediler, bizge, balalarğa, ölgenlerge baqmañız, dey ediler
Soñra olarnı barjağa yüklediler, özen boyu kete ediler, qayda kimse bilmey edi. Rasimniñ aqlında deşetli bir vaqia qaldı: genç qadın emçek balanen barjanıñ çetinde tura edi ve apansızdan özüni balanen suvğa attı. Saqçılardan iç kimse olarnı qurtarmağa bile tırışmadı.
Niayet, 1944 senesiniñ iyün ayınıñ başında olar nasıldır uzaq bir köyge kelip çıqtılar. Bu, Mariy MŞSC edi. Yerli sakinlerge, olar hainler olğanını ayttılar. Qırımtatarlarnı, evel apisliler yaşağan eski baraklarğa yerleştirdiler. Qandalay ve bitler sebebinden yuqlamaqnıñ çaresi yoq edi. Yataq ve masalar yoq edi, tabanda yuqlay ediler.
Emir ilân etildi: kim köyniñ tışına çıqsa, mahkemesiz apis etilecek. Büyüklerni dağ yıqmağa aydadılar, Rasimniñ topal babasını özen üzerindeki köpürge qaravul olaraq qoydılar.
Qırımtatarlarnı, evel apisliler yaşağan eski baraklarğa yerleştirdiler. Qandalay ve bitler sebebinden yuqlamaqnıñ çaresi yoq edi
«Adamlar terleme hastalığına oğradılar. Pek çoq adam birinci yıl içinde öldi. Qışta 50-55 derece suvuq ola edi. Adamlar buzlap öle edi. Urba yoq edi », – dep hatırlay Rasim ağa.
1955 senesi olar Özbekistanğa köçti. 17 yaşında Rasim işçi olıp çalışıp başladı. Aqşam mektebini bitirgen soñ o, Taşkent teatr intitutına oqumağa kirmege istedi, amma onı qabul etmediler. Qırımtatar olğanını hatırlattılar. Ömür boyu daa çoq kere bunı hatırlattılar.
2013 senesi Rasim Yunusov qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan «Haytarma» filminde esas rollerden birini oynadı.
77 yıl evel yüz bergen vaqialar – sürgünlik ve ğurbetlikte yaşayış aqqında pek çoq accı hatırlavlar bar. Bugünde bir vazifemiz bar – bu deşetli keçmiş ebediy tarih kibi qalmalı ve iç bir vaqıt tekrarlanmamalı.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Gülnara Bekirova
Tarihçı, siyasiy ilimler namzeti. 2014 senesine qadar Qırımda ATR qırımtatar telekanalında çalıştı ve Qırım müendislik ve pedagogika universitetinde ders berdi. 2014 senesi noyabr ayından berli – Qırım.Aqiqatta «Qırım tarihınıñ» müellifi. ATR telekanalında çıqqan «Tarih sedası» programmasınıñ müellifi ve alıp barıcısıdır, Ukrain PEN-merkeziniñ azası. Onlarnen kitapnıñ müellifi, altı vesiqalı filmniñ stsenariy müellifi, bir çoq maqale ve Ukraina ve çetel künleviy haber vastalarında çıqqan yazılarnıñ müellifi. Bekir Çoban-zade Halqara mukâfatınıñ laureatı, «Yıl kitabı-2017» kitap reytinginiñ finalcısı. Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ qırımtatar genotsidini ögrengen mahsus komissiyasınıñ reis muavinidir.


text:
Dünya mayıs 18-inde qayd etken qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ 75 yıllığı eskiden bar olğan meseleni kene kösterdi: cemiyette yıllarnen beslenilgen qırımtatarlarğa sevmemezlik bir yerge yoq olmadı. Qırımlılar içtimaiy ağlarda bu vaqialarğa öz munasebetini bildire ve genotsid qurbanlarınıñ hatırasını aña.
Stalinciler ve tatarlarnı sevmegenler, qırımtatarlar qurban ketken ecdatlarını hatırlap ağlağan künü mıtlaq canlana. Amma milletler ve insan ara zıddiyet çıqarğanlar biz ceza çekecekelerine, içtimaiy ağlar qullanıcıları pek şübelene.
Aynı vaqıtta Qırım cemaatınıñ başqa vekillei 1944 senesi mayıs ayınıñ facialı vaqialarını aña edi.
Rusiye quvetçileri, sürgünlik yıldönümine bağışlanğan kütleviy merasimlerge olğanı qadar yol bermemege tırıştı. Amma, yapqanlarına baqmadan, adamlar açıq yerlerde toplanıp, genotsid qurbanlarınıñ hatırasını aña edi.
Mında kösterilgen bütün yazılar açıq menbalardan alındı


text:
Mektep oquşılarınıñ jazğı demalısınıñ bir ayı öte şıqtı, qırküyek jaqındağan sayın ata-analardıñ uayımı köbeye bastaydı. Äsirese köp balalı jäne jağdayı tömen otbasılarğa balanı basınan baqayşığına deyin kiindirtip jiberu äjeptäuir qarjını talap etedi. Bazardağı şarıqtap twrğan bağanı aytpasaq ta, barşağa ayan.
Kündikke jwmıs istep, qarındarın zorğa toyğızıp jürgen qarapayım el qanşama? Olardıñ balaların mektep qwraldarın tügendep berui üşin qanşa aqşa ketedi? Qazirgi uaqıtta kaspiy redpen tamağın alıp jürgen tülki qwrsaq jwrt tağı da kaspipge qarızdana ma?
Ol jağınan qarız qamıtın ilgen üstine ile beru ata-anağa salmaq. Osınday ata-analardı qoldau maqsatında mektepke jol jobası siyaqtı respublikalıq qayırımdılıq is-şaraları qajet-aq.
Mausım ayınıñ soñında ata-analardıñ çatına "mektepke jol "akciyasınıñ talaptarına say keletin balalarğa ayaq kiim men mektep forması beriletinin habarlauda. Bwl akciyamen qayırımdılıq jasalğanına 15 jıl boldı.
Jaña oqu jılına dayındıq uaqıtında az qamtamasız etilgen jäne köpbalalı otbasılardan şıqqan oquşılarğa qoldau körsetu; balanıñ äleumettik sebeptermen mektepke kelmey qaluınıñ aldın alu; jetim balalarğa, ata – anasınıñ qamqorlığınsız qalğan balalarğa, köp balalı, twrmıs jağdayı tömen otbasılarına naqtı kömek körsetu akciyanıñ maqsatı. Bwl kömektesuge beriletin zattardı ayğaylatıp, wrandatpay bergeni jaqsı bolar edi, sebebi kömekti alıp twrğan bala basqa balalardıñ aldında öziniñ jağdayı tömen otbasıdıdan şıqqanın jariyalağısı kelmeydi. Key bala ata-anasınıñ ötinişimen amalsızdan aladı. Keyde qayırımdılıqpen kelgen zattardıñ sapası sın kötermeydi, ayaq kiimderi kiyuge jaramay, mektep formalarınıñ razmeri dwrıs kelmeydi nemese sapasız tigilgen bolıp şığadı. Osınday olqılıqtardı jiberuge ne sebep? Tağı da jemqorlıq nemese nemqwraydılıq pa? Sıy qılsañ sıpıra qıl demeuşi me edi qazaq, oñ qolım bergendi sol qolım bilmesin degen qağidanı eskerip, jariya türde emes, jasırın bergeni qwba-qwp bolar edi.
Nwrbätima Baytwrsın
Almatı oblsı, Talğar audanı


text:
Almaniyanıñ paytahtı Berlinde Noel bazarına yük maşinasınıñ kirmesi neticesinde can bergenlerniñ sayısı 12 insanğa qadar arttı. Onlarnen kişi yaralandı, dep bildire paytahtnıñ politsiyası.
Almaniyanıñ resmiy şahısları ücüm planlaştırılğan edi, dep tahmin ete, taqiqat devam etmekte.
Politsiya yük maşinasınıñ aydavcısı olma ihtimali olğan şahısnı bazar yanında yaqaladı. Yolcu olğan ekinci kişi qaza yerinde can berdi.
DPA haber agentligi uquq qoruyıcı organlarında olğan qaynaqlarına esaslanıp, yaqalanğan kişi Almaniyağa ya Afğanistan, ya da Pakistandan qaçaq olaraq kelgenini bildire.
Poloniyanıñ TVN 24 telekompaniyası bildirdi ki, yük maşinası Poloniya naqliyat şirketine aittir. Saibi Ariel Juravskiy kütleviy haber vastalarına bergen malümatına köre, yük maşinasınıñ aydavcısı, eki doğmuş qardaşı Berlinge çelik alıp ketken ve 16 saat cevap bermegen edi.
Almaniya politsiyası yük maşinası hırsızlanğanını tahmin ete.


text:
Aqmescit mekteplerinde mayıs 20 kününden «soñki çañ» bayramları başlandı, haber eteler Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyetinde.
Müessiseniñ malümatına köre, tantanalı tedbirler paytahtta mayıs 23 kününe qadar keçecektir.
Aqmescit şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev aytqanı kibi, bu sene «soñki çañ» bayramına ayrı diqqat etmek kerek, çünki Aqmescit mektepleri tam bir sene Rusiye programması boyunca oqudılar.
O, şeer memuriyetiniñ struktura bölüklerine bayram tedbirlerine azırlıq ketişatında iştirak etmek ve 2015 mezunlarını hayrlamağa teklifi ile buyurdı.
Qırımnı öz nezareti altına alğan Rusiyede «soñki çañ» bayramı keçirilecek bir kün belgilenmegen. Er oquv yurtu bayram kününi özü saylay bile. Mayısnıñ 25 kününe kelgen birinci devlet imtianından evel olmalı.
Ukraina mekteplerinde Soñki çañ bayramları mayıs 29 künü keçirilecektir.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko beş yıl devamında yapqanları içün oñateşekkür bildirmege kelgen tarafdarlarınen subetleşmege çıqtı. Bu aqta Azatlıq Radiosı yaza.
O, destekleri içün teşekkürler bildirip, siyasette qalacağını, maqsadı – parlament saylavlarında ğalebe qazanmaq ve «Bankovağa qaytmaq» ola, dep hatırlattı.
Aytqan soñki ibaresine cevap olaraq insanlar «Bir yıldan soñ» dep qıçırmağa başladı. Prezident ise buña cevap berdi: «Bir yıldan soñ deseñiz – bir yıldan soñ olsun».
Aprelniñ 21-nde Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turı keçirildi.
Prezident saylavları protokollarınıñ 99,74%-ı teşkerilgen soñ Volodımır Zelenskıysaylayıcılarnıñ 13 501 313 reyini (73,22%) qazana, şimdiki prezident Petro Poroşenko– 4 511 038 (24,46%).


text:
Ukraina Nazirler şurası işğal etilgen Qırım meselelerinen oğraşacaq baş nazir muavinleri vazifesine namzetlerni ve olarnıñ işini belgiledi.
Ukraina ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirdi ki, Qırım meselesini regional inkişaf, qurucılıq ve mesken-kommunal hocalıq naziri Gennadiy Zubko baqacaq.
«O, terrorizmge qarşı tedbirler devamında Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde sanayı, içtimaiy ve naqliyat infrastrukturası, mesken fond obyektleriniñ ğayrıdan tiklenmesi, em de Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ meselelerinen oğraşacaq», – dep aytıla matbuat hızmetiniñ beyanatında.
47 yaşında Gennadiy Zubko Jitomir şeer şurasınıñ deputatı olğan edi, 2010-2012 seneleri Jitomir vilâyet şurasında Arseniy Yatsenükniñ «Front zmin» fraktsiyasında yolbaşçılıq etken edi. 2012 senesi dekabr 12-den itibaren – VII çağırılış Ukraina yuqarı radasınıñ «Batkivşçina» Bütünukrain birleşmesiniñ halq deputatı, Yuqarı Radanıñ qurucılıq, şeer qurucılığı ve mesken-kommunal hocalıq ve regional siyaset Komitetiniñ reis muavini. 2014 senesi iyün 10-dan dekabr 2-ne qadar Ukraina prezidenti memuriyeti reisiniñ birinci muavini olğan edi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.