text:
Aqtöbe oblısınıñ äkimi Berdibek Saparbaev zeynetkerlikke şıqqanda jastarğa sabaq bersem deydi. Alpıs bes jastağı B.Saparbaevtı «auıldağı jastardıñ jalqau bop ketkeni», al «şetel körgen jastardıñ tek äkim bolğısı keletini» qınjıltadı eken.
– Berdibek Mäşbekwlı, siz oblıs äkimi, ministr, prem'er-ministrdiñ orınbasarı siyaqtı qızmetterdi atqardıñız. Bir kezderi aqparat qwraldarı sizdi «specnaz Saparbaev» dep bağalağan edi. Bwl sizdiñ ünemi qiın salalarğa, tüyini köp aymaqtarğa basşılıqqa baratınıñızdı aytsa kerek. Degenmen de sizdiñ jwmıs isteu principiñiz qanday? Aşıq äñgimemizdi osıdan bastasaq.
– Jwmıs isteu täsilim öte qarapayım, halıqpen jaqın aralasıp, barlıq mäseleni öz közimmen körip, jwrttıñ arızın öz qwlağımmen estip, mäseleni tez arada şeşuge tırısamın. Bılayşa aytqanda, el-jwrtpen jii aralasqandı jaqsı köremin. Kabinette qamalıp otıra almaymın. Jwmıstı adal äri taza istegendi wnatamın. Sosın ötirik aytpaymın. Eger halıqqa uäde bersem, onı orındauım kerek. Bergen uädelerimdi är uaqıtta baqılauda wstaymın. Bergen uädem zañğa säykes kelip, qarjı bolıp jatsa orındauğa tırısamın. Memleket basşısınıñ tapsırmasına säykes, arnayı bağdarlamalardıñ der kezinde sapalı orındaluına küş salamın. Ärdayım taldau, josparlau jwmıstarın jürgizuge tırısamın. Qazaqi da qasietim bar. Jası ülkendi sıylau, tıñdau qajet. El işinde ünemi ıntımaq-birlik bolsa eken deymin. Sol kezde ğana elimizde twraqtılıq boladı. Sonda ğana ekonomikamız damidı, halqımızdıñ twrmısı jaqsaradı. Köptegen jıldardan beri ayanbay eñbek etip kelemin. Bälkim, sodan şığar, prezident eñ qiın uçaskelerdi senip tapsıratını… Meniñ mindetim – sol senimdi aqtau.
– Twraqtılıq dep aytıp qaldıñız… Öziñiz basqarıp otırğan Aqtöbe oblısında dini mäsele qattı uşığıp twr. Bwl turalı ne aytuğa boladı?
– Bwl, ärine, keşe ğana payda bolğan jağday emes. Mwnıñ tüp-tamırın zertteytin bolsaq, pälenbay jıldan beri qalıptasıp, tüyin salıp, pisip-jetilgenin bayqaymız. Bwl jerde de twtas qoğamnıñ küşin, kömegin paydalanuımız kerek. Öytkeni olardıñ eşqaysısı basqa jaqtan köşip kelgen joq. Osı jerdiñ twrğındarı, osı jerde olardıñ ağayındarı, tuısqandarı, dos-jarandarı ömir sürip jatır. Biz solar arqılı jwmıs jasauımız qajet. Elimizdiñ öz zañı, öz qwndılığı, ata-babamızdan jalğasıp kele jatqan dästürli dini bar. Bwğan eşkim iritki salmauı tiis. Äsirese sırttan keletinder. Jasıratını joq, qaybir jıldarı el işinde jwmıs tabu öte qiınğa soqtı. Sol kezde sırttan kelgen küşter jergilikti twrğındarğa qarjı bergen, äyteuir, aldap-arbap, özderine täueldi etip qoyğan ğoy. Osığan baylanıstı 2016 jılı bas prokuraturanıñ wsınısımen qauipsizdik akciyasın ötkizdik. Bizdiñ dini ahualı kürdeli sanalatın, negizinen, altı audan bar. Mwğaljar, Temir, Alğa audandarı men Şalqar, Hromtau jäne Aqtöbe qalaları. Osı audan-qalalarğa öz mamandarımızdı jiberdik. Olardıñ janına respublikadan kelgen ğalım, sarapşı, teologtardı qostıq. Bwl jerde eñ bastı närse – biz teris ağımda jürgen ärbir jannıñ kim ekendigin biluimiz qajet. Ekinşiden, olardıñ twrmısın zertteuimiz qajet, jwmıs istey me, joq pa? Käsibi joqtarın qalay jwmısqa ornalastıramız? Balaları mektepke bara ma, joq pa? Eki jıldan beri osı bağıtta jwmıs istep jatırmız. Qazir 60 payızdan astamın jwmısqa ornalastırdıq. Olardıñ birazı taksist, wyalı telefon satu siyaqtı käsiptermen aynalısadı. Bılayşa aytqanda, öz-özderin jwmıspen qamtidı. Tağı bir aytarı, teris ağımda jürgenderdiñ 35 payızdan astamı – äyelder. Osığan baylanıstı oblıstağı käsipker äyelder sol audandarğa barıp, osınday qwrbılarımen jolığıp, tüsindiru jwmıstarın jürgizip, käsipterin aşuına kömektesip jatır. Osınıñ arqasında, mısalı Aqtöbede, 20 adam eñbek etetin tigin cehı aşıldı. Däl osılayşa nan pisiru, konditer önimderin şığarumen aynalısuda. Jäne Astanadan äyel teologtar şaqırıp, olarmen kezdesip, äñgimelesti. Tipti drama teatrımız osı taqırıpqa baylanıstı arnayı spektakl' qoydı. Ol qoyılımdı körseñiz, jan dünieñiz tebirenip ketedi. Adamğa ülken oy saladı. Bıltır üş ret akciya ötkizdik. Biıl da bastadıq. Bılayşa aytqanda, jat ağımda jürgen jandardı qaytaru üşin jan-jaqtı jwmıs istep jatırmız. Olardıñ sanı kezinde 3000-nan astam bolatın, bir jıl işinde mıñğa juıq adamğa azayıp, 2000-dayı qaldı. Onıñ işinde radikaldarı öte az. Şataspasam, 10-ğa juıq qana adam…
–Auıl-aymaqtı aralap, elmen äñgimeleskendi wnatamın dediñiz. Degenmen sonday kezdesudiñ birinde siz auıl twrğındarınıñ jalqau ekenin betine basıp, ükimetke ünemi riza bolmaytının aytıp qaldıñız…
– Auıl-aymaqtı aralap jürip mına närseni köp bayqaymın. On eki müşesi sap-sau, tepse temir üzetin azamattarımız jalqau bolıp baradı. 40-50 mıñ teñgeniñ jwmısın berseñ, istegisi kelmeydi. Äke-şeşesi zeynetaqı aladı, äyeli balalarına järdemaqı aladı, soğan mäz bolıp jüre beredi. Osı jaqında ğana oblısqa kelgen mäjilis deputat V. Bojkomen birge Irğız audanına bardıq. Halıqpen kezdesude bir ülken kisi swraq qoydı. «Meniñ balam dänekerleuşi, biraq jwmıs joq» dep. Audan ortalığında ülken mektep salınıp jatır. Qwrılıstı jürgizip jatqan merdiger kompaniyanıñ basşısınan «Qanşa adam jwmıs istep jatır?» dep swradım. «60 adam» dedi ol. «Onıñ qanşası osı Irğız audanınıñ twrğındarı?» «10-ı ğana…» «Nege jergilikti twrğındardı jwmısqa köptep tartpaysıñdar?» «Olardı jwmısqa alamız, biraq bir-eki kün jwmıs istegen soñ ketip qaladı, jwmıstarıñız auır eken dep…» Mine, kördiñiz be, qazir jwrt oñay jolmen mal tabuğa üyrenip ketkenderi sonşalıq – üp-ülken kisiler jergilikti äkimdikke kelip, «bizge şöp tüsirip ber» degen talap qoyadı. «Apa, balañız nege jazda şöp şappaydı? Nege şöpti qısta basqadan satıp alasızdar?» deseñ, eşqanday uäj ayta almaydı. Meniñ renjitinim osı… Bizde jwmıs isteymin degen janğa barlıq mümkindik bar. Biraq jastarımız jalqau. Bwl olardıñ bolaşağı üşin töngen qater ğoy. Jastarımız jalqau, masıl, jaybasar bolatın bolsa, onda alısqa bara almaymız. Auılda jer, su, şöp bar. Nege sol mümkindikti paydalanbasqa? Mal bağıp, tirliktiñ közin tauıp, äjepteuir şaruaşılıqtardı basqarıp jürgen jastar köp qoy. Nege solardan ülgi almaydı?
– Tağı bir aytarı, siz auıl-aymaqtı aralağan sayın el kütpegen jağdaylar bolıp jatadı. Birde auıl äkimi üyiniñ jarığın qiıp ketudi ayttıñız, endi birde auıl äkimine aytpastan sol eldi mekendi aralap, biraz kemşilikti közge şwqıp qayttıñız. Biz biletin oblıs äkimderiniñ auıl-aymaqqa saparlarında mwnday «çp»-nıñ boluı öte sirek. Soğan qarağanda siz auıl-aymaqtı basqaşa aralaytın siyaqtısız…
– Men audan aralauğa şıqqan kezde özime mınanday talap qoyamın: meylinşe bwrın özim barmağan auıldarğa baru kerek. Osı öñirge äkim bolğalı beri oblıstağı eldi mekenderdiñ 80 payızın aralap şıqtım. Keybir auıldarda üş-tört märteden boldım. Audan äkimderine «mine, mına auılğa barğan joqpın, sol jaqqa barayıq» dep aşıq aytamın. Jay barıp qayta salmay, mindetti türde twrğındarmen kezdesemin, äñgimelesemin. Jergilikti äkimderge «mağan osı auıldan jolığamın, arızın aytamın degen adamdarğa eşqanday kedergi jasamañdar, esiktiñ aldında kese-köldeneñ policiya twrmasın» degen talap qoyamın. Alaqanday auılğa oblıs äkimi kelip jatqan soñ, jergilikti twrğın basşığa jolığıp, äñgimelesip, arızın, ötinişin, öz oyların aytıp qaluı kerek emes pe? Qaybir kezde bir auılğa barsam, eki aptadan beri me, joq, bir aydan beri me, äyteuir, jarıq joq. Äkim ol jağdaydı bilmeydi de… Öziniñ üyinde jarıq bar. «Osı audanda 11 jıldan beri äkim ekensiz, bwl qalay boldı?» dep edim, jarıtımdı jauap bere almadı. Sosın ayttım, «äkim üyiniñ jarığın qiıñdar» dep… Qiıp tastap edi, erteñinde jügirip jürip ana auıldıñ jarığın jağıp berdi.
– Siz oñtüstikti de, şığıstı da basqarğan kezde «bwrınğı jwmıs istegen jerinen köp kadrlar alıp keldi» degen äñgime ilese jürdi. Bwl äñgimeler qaydan şıqtı dep oylaysız?
– Ärine, ärbir öñirdiñ öz mentaliteti bar. Är öñir twrğındarı «kadrlarımız özimizden, jergilikti jerden şıqsa» dep oylaydı. Biraq bwl mäselede de öz principim bar. Birinşiden, Ata zañımız boyınşa osı eldiñ kez kelgen azamatı Qazaqstannıñ tükpir-tükpirine barıp jwmıs isteuge qwqılı. Ekinşiden, kadrdı qay jerden ekenine emes, onıñ iskerligi, eñbeginiñ nätijesine qaray bağalap, mümkindik beru qajet. Men Şığıs Qazaqstan oblısına äkim bolıp barğan kezde, jasıratını joq, jağday mäz emes edi. Ärine, soñımnan kadrlardı topırlatıp apardım dep ayta almaymın. Biraq memleket basşısınıñ rwqsatımen Öskemen qalasına äkim qılıp Islam Äbişev degen azamattı alıp bardım. Ol azamat qazir su komitetiniñ törağası qızmetin atqaradı. Ärine, Äbişevtiñ Öskemende qalay jwmıs istegenine halıq bağa beredi. Biraq ol qızmetten ketkende jergilikti halıq äuejayğa deyin şığarıp salıp, orıstıñ kempirleri bankige japqan tospalarına deyin tıqpalap, qimay-qimay äreñ qoştastı. Şığısqa menimen birge barğan jigitterdiñ eşqaysısınıñ soñınan jaman söz ergen joq. Eñbekteri janıp, jergilikti halıqtıñ batası, alğısı bolar, bireuleri keyinnen ministr, ministrdiñ orınbasarları bolıp, qızmetteri köterilip ketti. Sondıqtan men üşin kadr şığıstan ne batıstan, älde soltüstik ne oñtüstikten bola ma, mağan bäribir, eñ bastısı, isker boluı qajet. Halıq bilikten ne kütedi? Nätije kütedi. Senim artadı. Ärine, sol senimnen şığa almay jatsañ, «äne, özimen birge Şımkentten alıp kelip edi, mine, jwmıs istey almay jatır» dep bärimizdi jazğıradı. Qwdayğa şükir, onday senimsizdik bolmadı. Tağı bir aytarı, ol jigitter meniñ tuısqanım emes, jaqın ağayınım emes. Bireui Şımkentten, endi bireui Qarağandıdan degen siyaqtı ğoy… Men ol jigitterdi jaqsı bilemin, senemin. Sondıqtan mümkindik berdim.
– Aqtöbe oblısına da kadrlar alıp keldiñiz be?
– Jasırmaymın, bwl jaqqa da özimmen birge kadrlar alıp keldim. Özimniñ bir orınbasarım jäne Aqtöbe qalasınıñ äkimin äkeldim. Alğaşında onday oyım bolğan joq. Aqtöbeniñ jigitterin izdedim. Osı jerde tuıp-ösken, büginde Almatı, Astanada jürgen jigitterdiñ tizimin aldım. Söytip, bwrın Astana qalasında bir audannıñ äkimi qızmetin atqarğan jigitti äkelip, Aqtöbe qalasınıñ äkimi etip qoydım. Bir jılday jwmıs istedi, nätije bolmadı. Aqtöbede köpten beri qordalanıp qalğan, şeşilmegen mäseleler bar. Ol jigit köp wzamay «Astanağa auısamın» dep swrandı. Aqtöbeniñ bwrınğı äkimi de jas jigit bolatın. Osı öñirdiñ tuması. «Men jañadan kelip jatırmın, birge jwmıs isteyik» dep aytqan edim. Ol «joq, ağa, meni jiberiñiz, men bwl jerde köpten beri jwmıs isteymin, men Astanağa barayın» dedi. Jiberdim. Söytip, onıñ ornına älgi jigitti alğan bolatınmın. Ol da bir jıl jwmıs istep, jaqsı nätije körsete almadı dep ayttım. Sosın «aynalayın, mağan renjime…» dep şığarıp saldım. Onıñ ornına bwrın Oñtüstik Qazaqstan oblısında özimmen birge jwmıs istegen İliyas Ispanovtı alıp keldim. Qazir qala äkimi bolıp eñbek etip jatır. Ärine, eñ aldımen onıñ eñbegine qala halqı bağa beredi. Meniñ oyımşa, Ispanov dwrıs jwmıs istep jatır.
– Aqtöbe oblısına soñğı ret kelgen saparında prezident jwmısıñızdı bas barmaqpen bağalap ketti. Şınında, Aqtöbe oblısınıñ ekonomikalıq jağdayı tez tüzelip keledi. Degenmen de zeynetkerlik jastan asıp ketkende ünemi aldıñğı qatardan körinu, alaşapqın bolıp jwmıs isteu sizdi qajıtqan joq pa? Jalpı, isker jastarğa orın beru mäselesin oylap jürsiz be?
–Jasırmaymın, jastarğa orın beru mäselesin men de oylaymın. İsker jastardı dayındauımız kerek. Bolaşaq jastardıñ qolında. Keşe ğana mäjilis törağası Nwrlan Nığmatulin bizdegi advokattar qoğamınıñ basşısı 37 jıldan beri bir qızmette istep kele jatqanın aytıp qaldı. Endi öz basıma keler bolsaq, meniñ qızmetimniñ jayın prezident şeşedi. Ärine, ömir baqi qızmet istemeysiñ ğoy. Jastardı tärbielep, orın berip, zeynetkerlikke şığudı da qarastıru kerek.
–Zeynetkerlikke şıqqannan keyin ne istesem degen oyıñız bar?
– Onı endi uaqıt körsetedi. Wzaq jıl boyı attıñ üstinde kele jatırmın. Özim ekonomika ğılımınıñ doktorı, professormın. Qızılordada, Şımkentte, Öskemende studentterge däris oqıdım. Qazir de Aqtöbede ekonomika jağınan qosımşa sabaq beremin. Alla bwyırtıp zeynetkerlik demalısqa aman-esen şığatın bolsam, jastarğa sabaq bersem deymin.
– Aqtöbe oblısındağı qıtay kompaniyaları memlekettik tildi qwrmettesin degen talabıñızdan oñ nätije bar ma?
– Oñ nätije bar. Qazir jinalıstarımız, negizinen, memlekettik tilde ötip jür ğoy. Bwğan qıtay kompaniyalarınıñ basşıları da üyrendi. Bwrınğıday emes, qazir qazaq tilin biletin audarmaşılardı köptep dayındap jatır. Osıdan keyin jinalıstı tek qazaq tilinde ötkizu emes, jwmısqa, negizinen, jergilikti twrğındardı alu turalı da talap qoyudamız. Sırttan artıq mamandar äkelmeu, bizdiñ elde joq mamandardı ğana äkelu qajet. Sosın bizdiñ jigitterdi basşılıq qızmetke qoyudı da talap etudemiz. Ötkende Pekinge barıp, Aqtöbedegi qıtay kompaniyalarınıñ basşılarımen kezdestim. Sonda bayqağanım, keñselerindegi jazular qıtayşa-qazaqşa jazulı twr. Onıñ özi biz üşin ülken märtebe. Ärine, olar bwl kezdesude tek qazaqşa söyleytinimizdi aldın ala bildi. Sondıqtan sapalı qazaqşa audarmalarmen qamtamasız etken. Osınıñ bäri qatañ talabımızdıñ nätijesi dep oylaymın.
– Aqparat qwraldarında «Saparbaev jürgen jerde qıtaylar birge jüredi, Saparbaev qıtaylarğa jer beruge qwmar» degen äñgimeler köp aytıladı…
– Iä, onı özim de estidim. Biraq «Saparbaev qıtaylarğa jer beruge qwmar» degenmen kelispeymin. Özderiñiz bilesizder, bwl turasında sot boldı. Meni jazıqsız jazğırğan jigit öziniñ kinäsin moyındadı. Men ol jigitten «Aynalayın, sen mına materialdı qaydan aldıñ? Mwnıñ qalay?» dep swradım. Şığıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi bolıp jürgen kezimde «Ürjar audanında bir qıtay kompaniyasına Saparbaev pälenbay mıñ gektar jerdi berip jiberdi» degen aqparat tarağanı ras.
– Kim degen jigit edi ol?
– Oy, atı-jöni kim edi öziniñ?..
– Aydındı aytıp otırsız ba? Egeubaev…
– Iä, Aydın Egeubaev. Ol özi Semeydiñ jigiti ğoy deymin… Qoyşı, ne kerek, audan äkimdigi bar, basqa da qızmetter bar, barlığın tekserdik qoy. Onday jağday orın almağan. Biraq sol audanda qıtay kompaniyası men bizdiñ kompaniya jerdi sulandıru boyınşa birlesken käsiporın qwrğan. Birlesip jwmıs jasadı. Bizge investiciya neğwrlım köbirek kelse, ekonomikamız dami tüsedi ğoy. Ol qıtaydıki, nemistiki, orıstıki bola ma, bizge bäribir. Investiciyanı köbirek tartuımız kerek. Ol sol jağınan jasalğan jwmıs edi. Al Aqtöbede qıtay azamattarına birde-bir gektar jer berilgen joq.
– Ärine, är öñirdiñ öz erekşeligi boladı. Öziñiz basqarğan Qızılorda, Oñtüstik Qazaqstan jäne Şığıs Qazaqstan oblıstarı, qazirgi basqarıp otırğan Aqtöbe oblısınıñ damuında, adamdarınıñ tınıs-tirşiliginde erekşelikter bar dep oylaysız ba? Qanday özgeşelikter sizdi qayran qaldırdı?
– Birden aytayın, bärimiz qazaq bolğannan keyin, osı Qazaqstannıñ azamattarı bolğannan keyin onıñ adamdarınıñ tınıs-tirşiliginde pälendey özgeris joq. Degenmen ärbir öñirdiñ özine tän mentalitetteri bar. Oñtüstik halqı saudağa jaqın, jerdiñ qadirin biledi. Şığıstıñ halqı öndiriske mamandanğan. Osı salanıñ jaqsı mamandarı köp. Aqtöbeniñ twrğındarı mwnay, gaz, metall öndiruge jaqın. Al men aytar edim, Aqtöbe mal şaruaşılığına eñ qolaylı oblıstardıñ biri dep… 30 million gektar jeri bar. Sonıñ 25 millionı şabındıq pen jayılım. Sondıqtan osı salağa köñil audaruğa küş salıp jatırmız. Suarmalı jerlerdi köbeytuimiz qajet. Biraq jergilikti halıq, negizinen, mwnayğa senip ketken. Qaybir kezde mwnaydıñ bağası müldem tüsip ketti. Ne boldı? Prezident aytqanday, basqa salanı da damıtuımız kerek. Aqtöbe – Reseymen şekaralas jatqan oblıs. Reseyde tamaqtıñ barlıq türi bizge qarağanda qımbat. Osı mümkindikti paydalanu qajet qoy. Tamaq qaşanda qajet. Al mwnay bügin kerek, erteñ kerek emes bop qaluı äbden mümkin.
– Elimizdegi basqa äkimderge qarağanda sizdiñ jarnamañız jer jarıp jatadı. Sizdiñ auıl-aymaqtı aralağanıñızdı aqparat qwraldarınıñ barlığı derlik birazğa deyin «jır» qıladı. Mwnıñ sebebi nede? Älde sonday talap qoyğansız ba?
– Eşkimge eşqanday talap qoymaymın. Äli esimde, eñ alğaşqı swhbatımdı «Jas Alaş» gazetine bergenmin. Ärine, ol kezde gazet «Leninşil jas» dep atalatın. Men bilim ministriniñ orınbasarı edim. «Ayqın» gazetiniñ qazirgi bas redaktorı Nwrtöre Jüsip «Leninşil jastıñ» tilşisi bolatın. Aşıq-jarqın swhbat berdim. Sodan beri qay jerde jwmıs istesem de, barlıq baspasözben jaqsı aralasamın. Eş uaqıtta birde-bir jurnaliske «swhbat bermeymin» dep aytqanım joq. Ol qanday aqparat qwralı bolsa da… Qanday bağıtta bolsa da… Bayağıda eñbek jäne äleumettik qorğau ministri kezimde «Svoboda slova» gazetiniñ basşısı Güljan Erğalieva «swhbat beresiz be?» degen ötiniş jazıp jiberipti. «Ärine, beremin» dedim. «Qorıqpaysız ba?» deydi. «Neden qorqamın?» Men barlıq uaqıtta jurnalisterge aşıqpın. Auıldardı aralağan kezde jurnalisterdi ertip jüremin. Tükpir-tükpirdegi auıldarğa baru, mäselesin köru olarğa da qızıq. Aqparat qwraldarı arqılı jasap jatqan jwmısımızdı halıqqa jetkizuimiz kerek. Şığısta jürip «Şığıs aqparat», Aqtöbede «Aqtöbe aqparat» degen mekeme qwrdıq. Jurnalister barlıq aqparattı osılardan alıp jatadı. Mağan osı Aqtöbe oblısı turalı baspasözde qanday maqalalar jarıq körip jatqanı jaylı kün sayın mälimet dayındap beredi. Jaqsı, jaman aqparattardıñ barlığın… Äleumettik jelilerde aytılğan äñgimeler de körsetiledi. Bir üydiñ auızsuı joq, bireuiniñ jarığı öşip qaladı, endi bir möltekaudandarda qoqıs köbeyip kete me… Kün sayın tañerteñ solardıñ bärin qarap şığıp, tiisti mekeme basşılarına tapsırma beremin. Jasıratını joq, keyde «Saparbaev özin «piarit'» etedi» dep jazğandar da boldı. Bwl ötirik, eşkimge eşqanday tapsırma berilmeydi. Keşe ğana «Jas Alaşta» men turalı bir oqırmannıñ sın maqalası şıqtı. Oqıp şıqtım. Jıl basında audanda ötken bir äkimniñ esebine qatısqan edim. Avtor meni dwrıs tüsinbey qalğan siyaqtı. Men oblıs äkimi retinde oblıs halqınıñ aldında esep beremin. Biraq auıl, audan äkimderiniñ esebine qatısamın. Däl osılayşa Temir audanı äkiminiñ esebine barıp qatısqanmın. Eş uaqıtta bireuge swraq qoymañız dep aytpaymın. Kim swraq qoyadı, jauap beremin. Esigimiz ärdayım aşıq. Avtor öz maqalasında «Audannıñ eseptik jiınına qatısqan Saparbaev swraq qoyğızbadı, wrıstı, jaqtırmadı» degendi aytıptı. Bwl dwrıs emes. Sol audanda bir kompaniya gazğa aqşa tölemeydi. Avtor sol jerde «Gazğa qarız bolğan 34 million teñgeni me, byudjetten tölep beriñiz» deydi. Bwl zañsızdıq qoy. Biz qalayşa jekemenşik qompaniyanıñ qarızın byudjetten töleymiz? Bıltır da, biıl da gazdıñ aqşasın tölemegen. Osı mäseleni olar dwrıs tüsinbegen siyaqtı.
– Bizde nege eldiñ bäri äkim, bastıq bolğısı keledi? Tabısı jaqsı ma, älde jwmısı oñay ma?
– Şınımen de, jwrttıñ bäri birden äkim bolğısı keledi. Äkim bolıp bwyrıq beru olar üşin bir ğanibet. Biraq sol biikke tabandap jetudi bilmeydi. Äkim bolu üşin de köptegen baspaldaqtardan ötu kerek. Sodan bolar, büginde köp adamdar memlekettik qızmetke barğısı kelmeydi. Jalaqısı az, jwmısı köp degen siyaqtı sebepter bar. Jas jigitterdi, äsirese şetelde bilim alıp kelgen jigitterdi jwmısqa şaqırsañ, «meni audanğa nemese Aqtöbe qalasına äkim qıp tağayındasañız, bolmasa sizge orınbasar bolıp kelsem» dep oyların aşıq aytadı. «Aynalayın, ol üşin biraz eñbek etip, ter tögu kerek, täjiribe jinaqtau qajet» desem kelispeydi. Sol siyaqtı 50-60 mıñ teñge jalaqısı bar jay qızmetker boluğa da jastardıñ qwlşınısı az. Eñ kem degende 100 mıñ teñge jalaqı talap etedi. Halıqpen kezdesken kezde osı mäsele köp aytıladı. «Jastar kelip jwmıs istep körsin» dep jatamız. Ol üşin küni-tüni şarşamay, taza, adal jwmıs isteu kerek.
–Äñgimeñiz üşin köp raqmet.
Swhbattı jürgizgen Oralhan DÄUİT
zhasalash.kz


c: text/html

text:
2 Haziran 2015 Salı
Yunus Qandım: elyazma defterinden (I)
Haziran 02, 2015 Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus No comments
Niayet, M.Kötsübinskiyniñ "Minareler arasında" hhikâyesini maşinkadan çıqardım. Acayip hhikâye! "Yıldız" onu derc etse çoq eyi iş olur edi. "Taşlar üstünde" hhikâyesini redaktirlemek ve maşinkadan çıqarmaq kerek. Ne içündir Mikola* cevap yazmay. Çernigovğa M.Kötsübinskiyniñ ev müzeyiniñ adresini tezden yollasa, anda barıp kelmek niyetindem. M.Kötsübinskiy Qırım ve qırımtatarlarnen bağlı yazğan her bir satırı bizim tilimizge tercime etilip ayrı kitap olaraq çıqarılsa yahşı olur edi. Bu könyüktura degil, bu adiy bir ihtiyac. Ruhiy aç halqımız böyle eserlerge muhtac.
Yunus Qandım. 01.01.98.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2 Haziran 2015 Salı
Yunus Qandım: elyazma defterinden (IX)
Haziran 02, 2015 Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus No comments
Şimdi her bir qırımtatar özüne özü meclis, özüne özü deputat, özüne özü qırımtatar. Yahşımı, yamanmı onuñ öz ideologiyası, öz siyaseti, öz tili, tek özüne has vatan duyğusı bar.
Er bir qırımtatarı öz vatanını seve. Biri canından ziyade, biri canı kibi, biri yalıñız seve. her alda her bir qırımtatarı ayrı-ayrı alğanda vatannı seve. Biri vatan içün özüni yaqa, biri vatan içün qurşunlar astına kire, biri vatan içün şam kibi yana, biri vatan içün zenginlikler içinde boñala, biri vatan içün vatandaşını taptay. Hepsi ayrı-ayrı alğanda vatan içün, vatan adınen hareket ete. Biri biler-bilmez, biri bile turıp, biri aslı añlamayıp…
Milliy ğaye, milliy ideologiya, milliy siyaset eñ aliy alimler olmağan soñ, olğan taqdirde bile olarnı qaytuv, yerleşüv kibi turmuş problemalarına çevirip taşlanılğan soñ, ögüz tübünde buzav qıdıramız, "biz halqımız" dep qıçıramız. Asılında ise, her bir qırımtatar özüniñ ulu bir milletke mensüp olğanını unuta, Vatan başta bir onuñ özünden başlanğanını unuta, güya şam yolu tüm-tüz. Çünki o özüne özü meclis, özüne özü deputat, özüne özü yağmur tamçısı, birleşmege birleştirilmegen ğarip tamçılar.
19.02.98.


text:
"QR Bilim jäne ğılım mïnïstrligi quqıq qorğaw organdarına Oñtüstik Qazaqstan oblısı Maqtaaral awdanınıñ tüleginiñ ornına UBT tapsırıp bergisi kelgen QBTW stwdenti Ayan Järdemovke qatıstı adamgerşilik körsetwdi suradı. Onıñ joğarğı oqw ornındağı oqw ülgerimi men istegen äreketiniñ motïvin esepke ala otırıp, mïnïstrlik stwdentke jazalawğa balama türinde tärbïe jumısın ötkizwge volonterlik jumıstardı uyımdastırwğa dayın", - delingen vedomstvo xabarlamasında.
Prokwratwra mälimetinşe, jigitke qatıstı QR QK baptarına säykes sotqa deyingi tergew bastalğan.
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Kreml tayin etken Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov energetik qamaçavnı «yarımada halqlarına qarşı bir cinayet» dep adladı. Bunı o noyabr 22-de Facebook saifesinde bildirdi.
«Tam bir yıl evelsi Qırım halqlarına qarşı cinayet işlendi. Kyiv akimiyeti yarımadanıñ energetik qamaçavına başladı. Herson vilâyetindeki tayan patlağan soñ regionımız bütünley ışıqsız qaldı», – dedi Aksenov.
Aksenovnıñ aytqanına köre, uquq qorçalayıcı teşkilâtlar «bu cinaiy areketlerge emiyet bermedi, Kyiv akimiyeti ise Qırımdaki insan aqlarınıñ bozulmasına dair teşviqat ile tolu yalan rezolütsiyasını Birleşken Milletlerge qabul ettire».
«Bugünde-bugün Qırımnıñ energetik havfsızlığı tolusınen teminlengen. Yarımadanıñ şimdiki ihtiyaclarını qarşılamaq içün energetik köpür bergen energiya yeterlidi. Amma ilerideki inkişafı içün yeterli degildir», – dedi Aksenov.
Rusiye işğal etken Qırımda 2016 senesi baarde Rusiye energetik köprüniñ üçünci yolağı açılsa da, elektrikler söndürile. 2015 senesi dekabr ayından başlap Qırımğa esas Ukrainadan elektrikler ketmey.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Mısıqtar men küşikter – biz körip jürgenderdiñ işindegi eñ tañ qalarlığı emes. Al amerïkalıq kişkentay qız ben üydegi asırandı kengwrw balası arasındağı dostıq eşkimdi bey-jay qaldıra almas edi», – dep jazadı basılım.
Twğanına bir jarım jıl endi tolatın Alïya Xekatorn Soltüstik Vïrdjïnïyada turadı. Ol twğannan bastap derlik Bwmïrw esimdi kengwrw balasımen dos bolıp keledi. Olar tamaqtı birge jeydi, birge qıdıradı, tipti kïimderin de birdey etip kïedi.
Qızdıñ ata-anası Djwlïya jäne Djeyson Xekatorndar öz üylerine kengwrw balasın tanımdıq maqsatta äkelgen eken. Mäsele mınada, Djwlïya jan-janwarlar twralı maqalalar, äñgimeler jazıp, kitaptar şığaradı, osı jïnaqtarın özi bezendiredi. Munı ol qorşağan orta twralı balalarğa äñgimelep berw üşin jasaydı. Al Bwmïrw onıñ kitaptarındağı personajdardıñ biri körinedi.
Derekköz: ras.kz
Tegï: Älemde talay qızıq bar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Qırımda psihiatrik hastahanede tutulğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa destek aktsiyaları avgust 26-da tek Ukrainada degil de, Avropada da keçirilecek. Bu aqta Qırım SOS cemaat teşebbüsi bildire.
«Brüsseldeki «De l'Aviation» meydanında «İnsan aqları boyunca halqara partnerlik» uquq qoruyıcı teşkilâtınıñ temsilcileri diger faallernen beraber Meclis reisniñ muavini İlmi Umerovğa destek aktsiyasını keçirecek. Bu aqta QirimInfo agentligine «İAHP» temsilcileri bildirdi. Aynı böyle aktsiya yarın (avgust 26-da – QA) saat 18:00-de Varşavadaki Rusiye Federatsiyası elçiligi yanında keçirilecek. Aktsiyanı Varşavadaki qırımtatar faalleri teşkil ete», – dep bildirdi uquq qoruyıcılar.
Ukrainada aktsiya Mustaqillik Meydanında keçirilecek.
Rusiyeli FSB bu sene mayıs ayında İlmi Umerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı. Kremlge boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya ayttı ki, o, ukrain ATR telekanalınıñ yayınında Rusiye topraq bütünligini bozuvına çağırğan edi.
Sağlıq alına baqmadan, Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı. Psihiatrik hastahanede İlmi Umerovnıñ sağlıq alı yaramaylaştı.
Human Rights Watch Halqara uquq qoruyıcı teşkilâtı rusiyeli ükümetten Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ, onıñ sağlıq alı munasebetinen kerekli tedaviylenüvden keçmesi kerek olğanı içün, Aqmescit psihiatrik hastahanesinden deral azat etilmesini talap etti.


text:
Bazarertesi künü işine başlağan Ukraina – Avropa birligi Şurası vizasız rejim olması içün areket etmege azır olğanını bildirdi. Lâkin bundan evel şahıslarnıñ areketleri teşkil etilmeli ve nezaret etilmeli, dep qayd etile Avropa birligi şurasınıñ saytında derc etilgen şuranıñ birinci inauguratsion toplaşuvınıñ neticeleri boyunca matbuat vesiqasında, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Vesiqada qayd etile ki, taraflar Ukrainanıñ vizasız rejim yolunda atqan ilk adımlarına müsbet qıymet kesip, bunıñ ekinci basamaq areketlerini ögrenmege başlay.
Bundan ğayrı, vesiqanıñ bir çoq maddesinde Avropa Birligi ve Ukrainanıñ Rusiyeniñ Qırım işğalini takbih etmesi qayd etile. Olar işğal, Ukrainada bulunğan qanunsız askerler, silâ ve cenk tehnikası iç bir vaqıt tanılmaycağını bildireler.
Avropa birliginiñ çetel işleri ve havfsızlıq siyasetiniñ yuqarı vekili Federica Mogherini toplaşuvdan soñ ötkerilgen matbuat konferentsiyasında cumaaqşamı kününe planlaştırılğan Avropa birligi toplaşuvından evel Avropa birliginiñ Qırımğa qarşı yañı ceza belgilenmesine ümüt beslegenini bildirdi.
Avropa birliginiñ Şurası tışqı işler nazirleri seviyesinde Rusiyeniñ Qırım ve Aqyar işğali sebebinden qoşma sıñır tedbirleri teklifine razı oldı. Al-azırda tehnikiy muzakereler keçirile eken.


text:
Enver Demirbağ - Yüksek Minarede Kandiller Yanar
Sanatçı : Enver Demirbağ
Türkü : Yüksek Minarede Kandiller Yanar
Etiketler : Enver Demirbağ - Yüksek Minarede Kandiller Yanar türkü indir, Enver Demirbağ - Yüksek Minarede Kandiller Yanar türkü dinle, Enver Demirbağ türküleri, Yüksek Minarede Kandiller Yanar mp3 indir, Enver Demirbağ türküleri Yüksek Minarede Kandiller Yanar türküsü, Yüksek Minarede Kandiller Yanar sözleri, Enver Demirbağ mp3 dinle, Enver Demirbağ download, Yüksek Minarede Kandiller Yanar bedava mp3, Enver Demirbağ türkü sözleri, Enver Demirbağ türkü dinle, Enver Demirbağ son albüm indir
Enver Demirbağ Türküleri
Enver Demirbağ - Gamzedeler
Enver Demirbağ - Harput Divanı
Enver Demirbağ - Hayriyemin Alçak Damı
Enver Demirbağ - Bülbülün Kanadı Sarı
Enver Demirbağ - Çatalkaya Kışladır
Enver Demirbağ - Yere Kum Savrulur
enver demirbağ - gam zedeler gam zedeler (elazığ)
Enver Demirbağ - Muhalif Hoyrat
Enver Demirbağ - Kara Gözler
Enver Demirbağ - Kar Mı Yağmış
Enver Demirbağ - Necibe
Enver Demirbağ - İndim Yarin Bahçesine
Enver Demirbağ - Görmedim Alemde
Enver Demirbağ - Kaşların Oydu Beni
Enver Demirbağ - İndim Baktım


text:
Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kara Dağın Boz Yılanı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı türkü indir, Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kara Dağın Boz Yılanı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kara Dağın Boz Yılanı türküsü, Kara Dağın Boz Yılanı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kara Dağın Boz Yılanı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Gele Gele Geldim
Ekrem Çelebi - Sevsem Öldürürler
Ekrem Çelebi - Getir Berber
Ekrem Çelebi - Dağlar Duman Olmadan Gel
Ekrem Çelebi - Çiçekler Ekiliyor
Ekrem Çelebi - Türkü Sever Türkü Söyler
Ekrem Çelebi - Duydun Mu Anam
Ekrem Çelebi - Yiğit Gurbet Elde Sağ Mı Olur
Ekrem Çelebi - Geldi Gidiyor
Ekrem Çelebi - Bilmiyorum Hallerinden
Ekrem Çelebi - Karadır Kaşları
Ekrem Çelebi - İnsanoğlu
Ekrem Çelebi - Ne Bildi Eller
Ekrem Çelebi - Uyur İdik Uyardılar
Ekrem Çelebi - Gör Halimi


text: ağlar yakup ağlar yusufum diye nota, ağlar yakup ağlar nota, ağlar yakup ağlar ney notaları, ağlar yakup ağlar ilahisi notaları, ağlar yakup ağlar yusum diye notaları, aglar yakup yusufum notasi, yusufum ilahisinin notaları, ağlar yakup ney nota, ağlar yakup ağlar yusufum diye fülüt notaları, ney yusufum nota, ağlar yakup ağlar yusufum deyu notaları, ağlar yakup ağlar yusufum, yusufum notaları, ağlar yakup ağlar yusufum deyu ney nota, ağlar yakup ağlar yusufum nerde flüt notaları Müzisyen ilanları


text:
Alayaq jigittiñ bılığı eki ay burın, özi jol apatına tüsken kezde anıqtalğan eken. Jigit jol apatına tüsken kezde, awrwxanadağı qızmetkerler «jaqındarınıñ» barlığına xabarlasıp şıqqan körinedi.
Söytip, 17 qız «jalğız meniñ ğaşığım» dep jürgen jigittiñ janına jïnalğanda, aytarğa söz tappağan, dep jazadı «Bï-Bï-Sï».
Yuan osı 17 qızdıñ keybirewimen uzaq jıldar boyı qarım-qatınasta bolğan. Olardıñ arasında turmısqa şığamın dep dayındalıp jürgenderi, tipti, dünïege säbï äkelgenderi de bar.
«Jol apatı boldı degen kezde, qattı qorqıp kettim. Men Yuanmen bir jarım jıldan beri kezdesip jürmin. Biraq, palatağa basqa qızdar kele bastağanda, onı ayamaq tügeli, közimnen jas şıqqan joq», – deydi aldanıp qalğan qızdardıñ biri Syao Lï.
Qıtaydıñ baspasöz ökilderi xabarlağanday, aldanıp qalğan arwlar ğalamtorda «Yuanğa qarsı kek alw alyansın» qurıptı. Osı toptağı äñgimelerdiñ arqasında anıqtalğanday, jigit ärbir «ğaşığınan» ay sayın aqşa alıp otırğan eken.
Derekköz: BNews
Tegï: Qoğam,
Kommentarïï


text:
Almaniya kantsleri Angela Merkel, Rusiye ile yaman munasebetlerden kimse menfaatdar degil, lâkin Ukrainadaki kibi bütün adiselerni öz adınen añmaq kerek, dedi. Bunı «Ukrinform» agentligi bildire.
Amerika prezidenti Donald Tramp ile birlikte yapqan brifingi esnasında Merkel: «Rusiye ile yahşı munasebetlerniñ olmağanından kimse menfaatdar degil, lâkin çatışmalar, misal içün, Ukrainada nasıldır şeyler keçkeni aqqında aytılğanda, olarnı öz adlarınen añmaq kerek. Ve Ukraina kibi ülkeniñ territorial mustaqilligi printsipi pek muim ve kütülmek kerek», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, Amerika prezidenti ile körüşüvi esnasında Rusiyeniñ, cümleden, Suriye ve Ukrainadaki vaziyetlerge qarşı siyaseti ve, ondan ğayrı, Amerikanıñ Rusiyege qarşı sanktsiyalarınıñ ihtimallı neticeleri muzakere etildi.
Merkel iş ziyareti ile AQŞta buluna.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti..


text:
Zurna
Zurna - ekseriy alda zerdali ya da dut ağaçından yapılğan alettir. Onıñ ağızğa alınğan tarafı inceçik olsa da, uc tarafı konus şekilinde keñ ola. Uzunlığı 370 mm. Üst tarafında yedi teşik ola ve ast tarafında yuqarıdaki birinci teşikniñ qarşında bir teşik daa ola. Başqa halqlarnıñ zurnalarından ayırdı olaraq, qırım zurnasınıñ büyük rastrubı ola. Zurnanıñ ses sırası bir oktava çerçivesinde diatoniktir. Üfürüv usulını deñiştirseñ ise sesler bir buçuq oktavağace bara. Zurna ekseriy alda çalğı taqımı erkânında qullanıla. Onıñ hususiyeti şu ki, davuşı üzlüksiz ve devamlı ola. Ağız ise bu vaqıtta ukrain volınkasınıñ kürkü kibi, kürk vazifesini icra ete. Zurnanıñ davuşı keskin ve şiddetli ola. Zurna


text:
Ukraina medeniyet naziri Yevhen Nişçuk, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda UNESCOnıñ bivasta közetüvi paramentlerini «taraflar uzlaştıra», dep bildirde.
Bunı o, aprel 18-de Yuqarı Radada keçken «Ukrainada medeniy mirasnı qorçalavnıñ problemaları ve perspektivaları» parlament diñlemeleri esnasında söyledi.
Nazirlik: «Medeniyet nazirliginde, ilhaq etilgen Qırım MCdeki miras obyektlerinde peyda olğan telükeli vaziyetniñ közetilmesi ve UNESCOnıñ haberdar etilmesi boyunca iş daima alıp barılmaqta. UNESCO tarafından, şimdilik parametrlerini taraflar uzlaştırğan Qırım Muhtar Cumhuriyeti territoriyasında bivasta közetüv mehanizmlerini qullanuv boyunca evelden iç olmağan qararnıñ çıqarılması, bu işniñ neticesi oldı», – dep, Nişçuknıñ sözlerini naqil ete.
1Aprel 11-de Ukraina tış işleri naziri Pavlo Klimkin, UNESCO icra komiteti tarafından Qırımda közetüv missiyasınıñ çalışması imkânlı olğanı aqqında qarar alınğanını bildirdi. TİN başlığınıñ firkrine köre, halqara teşkilât vekilleriniñ ziyareti Qırımda medeniyet abideleriniñ saqlanmasına yardım etecek.
Bundan daa soñra Ukraina medeniyet naziriniñ birinci muavini, Ukrainanıñ UNESCO işleri boyunca milliy komissiyası yanındaki medeniyet ve medeniy miras bölüginiñ rehberi Svetlana Fomenko, ilhaq etilgen Qırımğa UNESCO missiyasını yollamaqtan evel Kyiv, onıñ yapacaq işleriniñ mehanizmlerini uzlaştırmaq kerek, degen edi.
UNESCOnıñ qararında cümleden, BMTniñ Ukrainada insan aqlarınıñ kütülmesini közetüv boyunca missiyasınıñ Qırımğa endi üç yıldan berli kirip olamağanı qayd etile. Daa evel yarımadağa halqara közeticilerni yibermege azır olğanını Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım başlığı Sergey Aksönov bildirgen edi.
Ukraina Medeniyet nazirligi, Rusiyeniñ ilhaq etilgen Qırım territoriyasında yapqan areketleri yarımadanıñ topraqlarındaki Ukrainanıñ medeniy mirasına zarar ketire, dep iddia ete. Bu areketler, Ukrainanıñ «Medeniy mirasnıñ muafaza etilmesi» qanunını ve, ondan ğayrı, UNOSCOnıñ 1972 senesi Konventsiyasını bozalar.


text:
Avgust 29-da, bazarertesi künü Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi belli ukrain mühbiri Mıkola Semenanıñ adliyecisi bergen FSB taqiqatçısınıñ areketlerine qarşı şikâyetini red etti. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Facebook saifesinde bildirdi.
«Taqiqatçı, adliyeci ve onıñ tarafından imaye etilgen kişige şefaat arizasınıñ qanaatlendirilmesi boyunca red etüv aqqında qararlarnen imkân bermey, bu ise, Mıkola Semenanıñ aqlarını tolusınen imaye etüvde mania ola. Mahkeme şefaat arizasınıñ qanaatlendirilüvini red etti», – dep yazdı Celâl.
İşğal etilgen Qırımda «separatizmde» qabaatlanğan yarımada mühbiri Mıkola Semenanıñ imayecisi onıñ Kiyevge tedaviylenüv içün yiberilmesi aqqında şefaat arizasını berdi.
Baarde Qırımda kütleviy şekilde tintüvler, bu cümleden, Qırım.Aqiqat ile işbirlik tutqanında şeklenilgen mustaqil mühbirlerde tintüvler keçirildi. Radio Svoboda müellifi Mıkola Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağırğanında şeklenilüv boyunca cinaiy iş açıldı. Rusiyeli taqiqat oña yarımadadan çıqmağa yasaq etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
« 2 mıñ teñgeniñ 2006 jäne 2012 jıldardağı ülgisi, 5 mıñ teñgeniñ 2006, 2011 jılğı ülgileri jäne 10 mıñ teñgelik nomïnaldı banknottıñ 2006,2012 jılğı ülgileri 2015 jıldıñ 31 jeltoqsanına deyin qatar paydalanıladı», — dep xabarlağan bolatın Ulttıq bank.
2016 jıldıñ 1 qañtarınan bastap atalğan eski ülgidegi aqşa belgileri Qazaqstan awmağında jäne basqa da tölem jasalatın ortada zañsız bolıp tabıladı. Al qatar qoldanw kezeñi ayaqtalğannan keyin aynalımda qalıp qoyğan ulttıq valyutanıñ eski ülgileri qoldanıstağı aqşa belgileriniñ dïzaynı awıstırılw erejesine säykes, ekinşi deñgeyli bankterde zañdı jäne jeke tulğalardan 12 ay işinde (2016 jıldıñ 1 qañtarınan bastap) qabıldana beredi.
Ulttıq banktiñ fïlïaldarı eski ülgidegi aqşa belgilerin aynalım kassaları arqılı zañdı jäne jeke tulğalardan qabıldawdı nemese berwdi jüzege asıra beredi.
Al mıñ teñgelik nomïnaldı banknottar 2016 jıldıñ 31 jeltoqsanına deyin qatar qoldanıladı.
Tegï: Qarjı jäne ekonomïka,
Kommentarïï


text:
Qosqan waqıtı Şilde 2, 2016 | 726 ret oqıldı | saýtqa qosqan shalqar0
Memlekettik organdar ökilderi Äwezov awdanınıñ oralmandarımen kezdesti
Almatı qalası Äwezov awdanında Memlekettik organdar ökilderiniñ qatıswımen «Oralmandarğa körsetiletin memlekettik qoldawlar» attı döñgelek üstel ötti.
Jïın maqsatı – Elbasınıñ üzdik otızdıqqa aparar «100 naqtı qadam» bağdarlamasınıñ 88-qadamın basşılıqqa ala otırıp, oralmandardı qazirgi qabıldanıp jatqan memlekettik älewmettik bağdarlamalarmen tanıstırw, körsetiletin memlekettik qızmettermen, onıñ işinde élektrondıq ükimet portalımen tanıstırw, älewmettik, ékonomïkalıq jäne quqıqtıq qamtamasız etw şaraları twralı tïisti memlekettik organdardıñ ökilderiniñ qatıswımen tolıqqandı aqparattar taratw, oralmandardıñ jaña ortağa tez üýrenip ornığwına, beýimdelwine kömektesw.
Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ Älewmettik tapsırısı ayasında Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorı uýımdastırğan mundaý şara, keleşekte qalanıñ basqa awdandarında jalğasın tappaq.
Bïıl şet elderden Almatığa kelgen 219 adamğa oralman märtebesi berilgen. Osığan deýin, yağnï «Xalıqtıñ köşi-qonı twralı» zañındağı özgeristerge säýkes, 2013 jıldıñ säwirinen bastap Almatığa kelgen étnïkalıq qazaqtar elimizde turaqtı turwğa ruqsat alw üşin özderiniñ tölem qabiletterin däleldep kelgen bolsa, 2015 jıldıñ qaraşa aýında Zañğa özgertwler engizilip, sodan beri köşip kelip jatqan étnïkalıq qazaqtarğa, jeñildikter jasalwda. Endi qandastarımız tölem qabilettiligin däleldemeý-aq turaqtı turwğa ruqsat alw mümkindigi twdı. Osılaýşa, büginde Almatı qalasınıñ Äwezov awdanına şetelderden 44 étnïkalıq qazaq kelip qonıstanğan.
Osı qandastarğa aqparattıq keñes berw maqsatında uýımdastırılğan jïınğa Almatı qalası Memlekettik eñbek ïnspekcïyası jäne köşi-qon basqarmasınıñ bölim basşısı Isqaqova Külsin Meterbaýqızı, bas mamanı Usabek Orazxan, Almatı qalası Eñbek, älewmettik qorğaw jäne köşi-qon departamenti №2 zeýnetaqı jäne älewmettik qamsızdandırw böliminiñ basşısı Bïmwrzaeva Qarlığaş Köpşilbaýqızı, Almatı qalası İİD Köşi-qon polïcïyasınıñ mañızdı tapsırmalar boýınşa ağa ïnspektorı, polïcïya podpolkovnïgi Läzzät Muxïtova, «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası KE AQ Almatı qalası boýınşa fïlïalı – «Xalıqqa qızmet körsetw ortalığı» departamenti dïrektorınıñ orınbasarı Orazxan Öksikbaev, mentor Ardaq, Küştekova, «Damw» käsipkerlikti damıtw Qorı» AQ Almatı qalası boýınşa aýmaqtıq fïlïalınıñ mamandarı Ertaý , Muqamet, Elnar Sarbaev, Almatı qalası İİD Köşi-qon polïcïyası Äwezov awdandıq böliminiñ basşısı, polïcïya ïnspektorı Bekbolat Nurğalïev, Almatı qalası Äkimdigi janındağı qoğamdıq keñes müşesi Maýra Sagımbekova, Almatı qalası boýınşa Memlekettik älewmettik saqtandırw qorınıñ mamanı Perïzat Qalmırzaeva, Äwezov awdandıq jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar böliminiñ basşısı Kerimqul Jäketaev, bas mamandar Nurjamal Nanïyazova, Kämïla Esetovalar qatısıp, öz salaları boýınşa oralmandarğa körsetiletin qızmetter men qoldawlar jaýlı aýtıp, tüsindirdi. Öz kezeginde, Qıtaý, Türkïya, Qırğızstan, Özbekstan elderinen kelgen qandastar qajetti suraqtarına jawap aldı.
Aldımen söz alğan Almatı qalası Memlekettik eñbek ïnspekcïyası jäne köşi-qon basqarmasınıñ bölim basşısı Külsin Meterbaýqızı Isqaqova, ötken jıldıñ soñında qabıldanğan «Xalıqtıñ köşi-qonı twralı» zañındağı jağımdı özgeristerge toqtaldı.
Qazaqstan Respwblïkasınıñ köşi-qon zañdılığına birqatar özgerister men tolıqtırwlardıñ engizilwi bïıldan bastap étnïkalıq köşi-qon salasında étnïkalıq qazaqtardıñ tarïxï Otanına oralwı jeñildetildi, – deýdi Külsin Meterbaýqızı. Endi, Almatığa kelgen étnïkalıq qazaqtar maqsatına oraý, öz ötinişterimen oralman märtebesin ala aladı. Memlekettik qızmet körsetw reestrine qosılıp, arız jazıp, qujattardıñ tolıq tizimin usınğan sätten bastap 5 jumıs küni işinde oralman märtebesi beriledi. Oralman märtebesin alw üşin arızın jazıp, tïisti qujattardıñ tolıq tizimin usınğan étnïkalıq qazaqtar tirkelgen ornı boýınşa «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyasına» (burınğı XQKO) jolığwına boladı. Oralman märtebesimen 1 jıl ğana jürwge boladı. Oralman märtebesi bar, elimizde zañdı negizde turaqtı turğan étnïkalıq qazaq bir jıl işinde turğan merzimine qaramaý, jeñildetilgen (tirkewmen) tärtippen Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattığın aladı. Eger bir jıldıñ işinde azamattıq alıp ülgirmese, oralman märtebesiniñ merzimi uzartılmaýdı, yağnï toqtatıladı. Elimizdiñ joğarı oqw orındarında oqïtın étnïkalıq qazaqtardıñ da elimizdiñ azamattığın jeñildetilgen tärtippen alwına mümkindigi mol. Sondaý-aq burın ıqtïyar xatqa ruqsat alw üşin özi kelgen elden «elinen şıqtı» degen anıqtama talap etiletin, endi bïıldan bastap, ol qujattıñ bolwı şart emes. Tek sottalmağanı jöninde qujat alıp kelse jetkilikti. Al, QR Ükimeti 2016 jılı memlekettik qoldaw şaralarımen qamtılatın öñirlik kvota twralı Külsin Meterbaýqızı: Oralmandardı qabıldaw jäne ornalastırw boýınşa elimizdiñ 7 öñirine: Aqmola oblısına – 123, Atıraw oblısına – 28, Şığıs Qazaqstan oblısına – 260, Batıs Qazaqstan oblısına – 29, Qostanaý oblısına – 21, Pavlodar oblısına – 690, Soltüstik Qazaqstan oblısına – 108 adam baratını anıqtaldı.
Eger, oralmandar bekitilgen kvota ayasında atalğan oblıs öñirine barwğa nïet bildirse, zañdılıqqa saý, älewmettik qoldaw mümkindigine ïe boladı. Mundaý kezde olarğa kölik şığını, köşip barwğa swbsïdïya bölinip, qızmettik turğın üý nemese jataqxanamen qamtamasız etw qarastırıladı. Qajet jağdaýda biliktiligin arttırw jäne jaña mamandıq alw mümkindigi, sol sïyaqtı, jaña mekenjaýda jumısqa ornalastırwğa järdem jasaw qaraladı, – deýdi ol.
Özbekstannan kelgen qandastardıñ özekti mäselesi – QR azamattığın alw üşin, Özbekstan azamattığınan şığw mäselesi. Bul Talaptı Qazaqstan jağı emes, Özbekstannıñ qoýıp otırğan talabı körinedi. Basqa eldiñ azamattığın alğan adam, avtomattı türde Özbekstan azamattığınan şıqqan bolıp eseptelmeýdi. Ol üşin Özbekstan elşiligine barıp Özbekstan Respwblïkasınıñ azamattığınan şığw jaýlı ötiniş berwleri tïis. Al, bul künderi Özbekstan elşiligi qabıldawğa 2017 jılğa qoýıp jatqan körinedi. QR azamattığına qujattardı Özbekstan azamattığınan şıqqan soñ berwdi kütetin bolsaq, oralman kwäliginiñ merzimi bitip, jeñildetilgen tärtippen azamattıq alw quqınan aýırılatının, al ötkizgen jağdaýda, Qazaqstanda azamattıq bir jılğa jetpeý şığatının, Özbekstannan kelgen qandastar öz eliniñ azamattığınan şığıp ülgermeý, «eki azamattıqpen» jürgeni üşin aýıppul töleýtinin aýtadı.
– Bul mäseleden tolıqtaý xabardarmın, – dedi Almatı qalası İİD Köşi-qon polïcïyasınıñ mañızdı tapsırmalar boýınşa ağa ïnspektorı, polïcïya podpolkovnïgi Läzzät Muxïtova. Bul Almatı qalasında ğana emes, bükil respwblïka boýınşa orın alıp otırğan problema. Bul mäseleni jergilikti atqarwşı organdar şeşe almaýdı. Bul QR Sırtqı ister mïnïstrligi şeşwi tïis mäsele. Bul mäseleden atalmış mïnïstrlik te xabardar. Jaqın arada Sırtqı ister mïnïstrligi Özbekstan Respwblïkasınıñ Qazaqstandağı elşiligimen osı taqırıpta döñgelek üstel uýımdastırğalı jatır. Osı jäne basqa da Özbekstan azamattarına qatıstı mäseleler jïınnıñ özegi boladı jäne şeşimin tabadı dep ümittenemiz, – dedi.
Älewmettik salalardağı memlekettik qoldawlar jaýlı bayandağan Äwezov awdandıq jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar böliminiñ basşısı Kerimqul Jäketaevqa da qoýılğan suraqtar az bolmadı. Sonıñ biri Özbekstannan kelgen 70 jastağı Ïsa Tilewov, Nawrızbaý awdanındağı emxanalar oralmandardı «Oralman» kwäligi bolsa da qabıldamaýtının aýtıp şağımdandı. Alaýda bul suraq Jäketaev mırzağa qatıstı emes edi. «Biz jasımız 70-ten asqan qarïyamız. Qan qısımımız bir tüsip, bir köterilip mazamızdı aladı. Emxanağa barsaq, «Oralmandardı qabıldaý almaýmız» dep şığarıp saladı» deýdi. Soğan qarağanda, bizdiñ densawlıq salasındağı aq xalattı jandar «Oralman» kwäligi bar azamattar QR azamattarımen birdeý mümkindikterdi paýdalanatının bilmeýtin bolıp şıqtı. Sondıqtan kelesi jïınğa Almatı qalası Densawlıq saqtaw basqarmasınıñ da ökilderi şaqırılatın boldı.
Älewmettik järdemaqılarğa baýlanıstı qoýılğan suraqtarğa jawap bere kele, Äwezov awdandıq jumıspen qamtw jäne älewmettik bağdarlamalar böliminiñ mamandarı Nurjamal Nanïyazova men Kämïla Esetovalar oralmandardıñ şeşim kütken mäselelerine kömektesw üşin öz salaları boýınşa kabïnetterine şaqırdı. Jumıspen qamtw, qaýta mamandıqqa dayarlaw bağdarlamalarına qatıswğa nïet bildirwşiler tabılıp jattı.
Almatı qalası Eñbek, älewmettik qorğaw jäne köşi-qon departamentiniñ bölim basşısı Qarlığaş Bïmurzaeva, «Memlekettik qızmet körsetw twralı» Zañına säýkes atalmış departament körsetetin 9 türli memlekettik qızmetke, Xalıqtı älewmettik qamsızdandırwda, zeýnetaqı men järdemaqı tölemderi tağaýındawda basşılıqqa alınatın zañdarğa, 2016 jıldıñ 1 qañtarınan bastap tölenip jürgen älewmettik tölemderdiñ mölşerine toqtaldı.
Osı taqırıptı, Almatı qalası boýınşa Memlekettik älewmettik saqtandırw qorınıñ mamanı Perïzat Qalmırzaeva jalğastırdı.
– Qazaqstan Respwblïkasınıñ awmağında turaqtı turatın şeteldikter men azamattığı joq adamdar, eger zañdarda jäne xalıqaralıq şarttarda özgeşe közdelmese, Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattarımen birdeý zeýnetaqımen qamsızdandırılw quqığın paýdalanadı. Bazalıq zeýnetaqı tölemi zeýnetaqı jüýesine qatısw ötiline baýlanıstı jäne zeýnetkerlik jasına (58/63) jetken kezde ğana tağaýındalatın boladı.
Jasına baýlanıstı zeýnetaqı tağaýındaw tärtibi: (Zañ şeñberinde) 1998 jılğı 1 qañtardan eñbek ötili ääelderge -20 jıl, erkekterge 25 jıl bolğan jağdaýda, eñbek ötili tolıq bolmağanda, tolıq emes eñbek ötilinen tağaýındaladı. Ortaşa aýlıq 1995 jıldan bastap 3 jıldıñ jalaqısın eseptewmen jüzege asırıladı, 1998 jıldan bastap jïnaqtawşı qorına mindetti jarnalar awdarılğan jağdaýda alınadı, – dedi ol. – Eñbek ötiline bala kütimimen otırğan jıldar da esepteledi, keminde 3 jıl är balağa, jalpı 12 jıl barlıq balağa alınadı. Ortaşa aýlıq tabıstı eseptewde şektewli 41 aýlıq eseptik körsetkiş alınadı, osı 41 aýlıq eseptik körsetkiştiñ zeýnetaqı mölşerine 75 paýızdıq şektewmen toqtaýdı.
Aýta ketetinim, eñbek ötilin eseptewde, keýbir memleketterdegi jumıs istegen eñbek ötili esepke alınbaýdı: (oralmandar üşin) mısalı, Qıtaý, Moñğolïya, Türkïya jäne t.b. alıs şet memleketter, dep sözin tamadağan Älewmettik sala ökilderine de oralmandar tarapınan suraqtar köp boldı.
Al, «Damw» käsipkerlikti damıtw Qorı» AQ Almatı qalası boýınşa aýmaqtıq fïlïalınıñ mamandarı Ertaý , Muqamet, Elnar Sarbaevtar, käsibin bastaýmın degen azamattarğa «Damw» qorı arqılı körsetiletin swbsïdïyalar jaýlı aýtıp berdi. Oralmandarğa arnalğan bölek bağdarlama bolmağanmen, QR barlıq azamattarı sïyaqtı jaña ïnvestïcïyalıq jobalar arqılı bağdarlamalarğa qatısa alatının aýttı. «Damw» qorınıñ bağdarlamalırı oralmandardıñ qızığwşılığın twğızıp, barw üşin mekenjaýların surap jattı.
«Büginde şetelderden kelgen qandastarımız «Oralman» kwäligin alw üşin qujattarın balamalı türde Memlekettik korporacïyanıñ «XQKO» departtamentteri arqılı ötkize aladı. Munan basqa, JSN-i körsetilip Oralman kwäligin alğan qandastar QR azamattarımen teñ därejede XQKO arqılı köptegen qızmet türlerin ala aladı.. Odan tıs, élektrondıq ükimet portalı arqılı da qızmetterdi alw mümkindikteri bar», – dedi «Azamattarğa arnalğan ükimet» memlekettik korporacïyası KE AQ Almatı qalası boýınşa fïlïalı – «Xalıqqa qızmet körsetw ortalığı» departamenti dïrektorınıñ orınbasarı Öksikbaev Orazxan Nurtaýulı.
Jïın soñında oralmandarğa Élektrondıq ükimet portalı jaýlı bwkletter jäne är sala ökilderi özderimen ala kelgen aqparattıq kitapşaların tarattı.
Qıtaý Xalıq Respwblïkasınan kelgen qandasımız, 82 jastağı Tursınğalï Turğanov aqsaqal, jïın uýımdastırwşılarına alğısın aýta kelip, 70 jastan asqan qarïyalarğa “Oralman” kwäligin merzimsiz etip berse durıs bolar edi,” degen usınıs-pikirin bildirdi.
Osılaýşa, Qıtaý, Türkïya, Özbekstan, Qırğızstan elderinen kelgen qandastarımız, tïisti memlekettik organdar ökilderimen betpe-bet jüzdese otırıp, tolğandırğan suraqtarına jawap aldı.
Jïındı qorıtındılağan Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorınıñ prezïdenti Jañıl Äpetova, mundaý jïındardıñ qaladağı basqa da awdandardı jalğasatının aýttı. Odan tıs, jekelegen suraqtarıñız bolsa «oralmandardı älewmettik qoldaw ortalığı» jobası boýınşa aşılğan tikeleý jeli 9738533, 87009738533 nömirlerine xabarlaswlarına bolatının aýttı. Sonımen qatar, şetelderden kelip qonıstanıp jatqan ağaýınğa jaña ortağa tez üýrenip ornığwına, beýimdelwine kömektesw, tildik kedergilerin joyuğa, quqıqtıq sawatın arttırwğa jäne basqa da qajetti aqparattardı alwına mümkindik twğızw maqsatında, şilde, tamız aýlarında aptasına 2 ret tildik kwrstar, quqıqtıq jäne älewmettik-mädenï kwrstar jumıs isteýtinin xabarladı.
Jalpı, mundaý basqoswlar, «elim» dep kelip jatqan ağaýınnıñ jaña ortağa beýimdelip, tez ornığwına kömektesetini sözsiz. Alıstan kelgen ağaýındar, kelgen boýda zañdı, ereje, tärtipterdi jete bilmegendikten, qujattandırw barısında waqıttarın ötkizip alıp, zañ boýınşa aýıppulğa äkelip soğatın jağdaýlarğa barıp jatadı. Nätïjesinde, tïisti orın zañmen äreket etewge tïis, alaýda ağaýın «men alıstan elim dep kelgende, sender durıs qarsı almadıñdar. Aýıppul salıp, sendeltip qoýdıñdar» dep ökpe-renişterin bildirip jatadı.
Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ tapsırısı boýınşa Xalıqaralıq «Janaşır» qorı janında jumıs istep jatqan «Oralmandardı älewmettik qoldaw» ortalığınıñ da maqsat-mindeti, alıstan kelgen ağaýınğa kömektesw, qateleswiniñ, kedergilerge tap bolwınıñ, ökpe-renişteriniñ aldın alw. Osı mümkindikti paýdalana bilmese, oralman ağaýınnıñ özine sın.
Gülmaral Ersultanqızı


text:
Salı künü, dekabr 2-de, Ukraina Yuqarı Radası tışqı işler naziri vazifesine Pavlo Klimkinni tayin etti. Buña sessiya zalında qayd etilgen 383 halq deputatından 351 kişi qol tuttı, – dep haber ete UNİAN.
Neşirniñ malümatına köre, Pavlo Klimkin 1967 senesi dekabr 25-te Kursk şeerinde dünyağa keldi. 1991 senesinde Moskva fizik-tehnik institutınıñ aerofizika ve kâinat tedqiqler fakultetinde fizika ve riyaziyat zenaatından mezun oldı.
1991-1993 seneleri – Ukraina ilimler Milliy akademiyasınıñ ilmiy hadimi, Paton adına qaynaqnen bitiştirüv İnstitutı. 1993-1997 seneleri – Ukraina İçki işler nazirliginiñ silâ ve silâsızlıq nezaret idaresiniñ üçünci, ekinci kâtibi.
1997-2000 – Ukrainanıñ Almaniyadaki elçihanesiniñ üçünci, ekinci kâtibi (ilmiy-tehnik ve siyasiy meseleler). 2000-2004 seneleri Ukraina tışqı işler naziri olğan edi.
2004-2008 seneleri – Büyük Britaniyada Ukraina Elçihanesiniñ mesleatçısı. 03.2008 itibaren 04.2010 qadar – Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ Avropa Birligi Departamentiniñ müdiri.
06.2012 itibaren 06.2014 qadar – Ukrainanıñ Almaniyadaki fevqulâde ve vekâletli elçisi.
2014 senesi iyün 19-da Ukraina tışqı işler naziri vazifesine tayin etildi.


text:
Japondıq säwletşi Sow Fwdzïmoto men francwz säwletşisi Laisne Roussel birlese otırıp jalpı bïiktigi 50 metrge jetetetin älemdegi eñ bïik ağaş ğïmarattı turğızbaq. Canopia degen atawğa ïe bolıp ülgergen ğïmarat Francïyanıñ Bordo qalasında boy kötermek dep jazadı rbc.ru saytı.
Atalğan ağaş ğïmarattı salwğa jergilikti bïlik ökilderi 2016 jılı bayqaw jarïyalamaq körinedi. Canopia-da 199 turğın üy, 4 mıñ şarşı metr keñse jäne 500 şarşı metrdi quraytın sawda alañdarı ornalasatın boladı.
Ağaş munaranıñ janına araların jayaw jürginşiler joldarı jalğaytın aşıq keñistikter men taqırıptıq baqtar salınadı dep jobalanıp otır.
Tegï: Glavnaya, Jıljımaytın mülik,
Kommentarïï


text:
Aytılmağan aqiqat. Soğıstıñ soraqılıqtarı
Soğıs ülken kabinetterde josparlanıp, jüzege asadı. Bar auırtpalıq qarapayım soldatqa tüsedi. Qan keşedi. Ölim qwşadı. Qırşınınan qiıladı. Zäude tiri qalsa, sanasına soğıs salğan jara ömir boyı sızdap, janın jegidey jeydi. Generaldar, qolbasşılar, şolaq belsendiler, bwyrıq beruşiler, sayasi jetekşiler, tağı basqa tolıp jatqan qan maydannıñ ortasına barıp körmegenderdiñ estelikteri otanşıldıqqa, jalındı sözderge, jeñiske jetkizgen türli is-qimıldarğa tolı boladı. Al qatardağı soldat körgen soğıs müldem basqa. Reseydiñ önertanuşı akademigi Nikolay NIKULINNİÑ 1975 jılı jazıp, 30 jıl boyı tartpasında jatıp barıp jarıq körgen «Soğıs turalı estelikter» kitabı Ekinşi düniejüzilik soğıstıñ şın beynesin aşa tüsedi. Soğıstağı jağday bizge üyretip, aytıp, sendirip kelgendey emes, mülde basqaşa bolğanın estelikterdi oqığan adam tüsinedi. Jalpı, qan maydannan oralğan soldattardıñ işinde estelik jazğandar köp emes. Solardıñ işinde soğıstı soldattıñ közimen boyamasız bayandağan Nikulin estelikteriniñ Ekinşi düniejüzilik soğıstı «Wlı Otan soğısı» dep wrandap jürgen bügingi wrpaqqa da berer mağlwmatı köp-aq…
9 mamır qarsañında Nikolay Nikulinniñ «Soğıs turalı estelikter» kitabınan üzindi alıp, tärjimalap wsınıp otırmız.
Meni alğı şepke şığara bastadı. Tolassız atıs kezinde qar üstinde iir-qiır eñbektegenimiz esimde. Qan, qan, qan. Bwl künderi men birinşi ret jaralandım, degenmen jaram tük emes edi – oq änşeyin sızıp ötipti. Oqiğa bılay boldı. Tün işinde silemiz qata şarşap, qarausız qalğan mektepke jaqındadıq. Bos bölmeler sırtqa qarağanda jılılau eken, saban üstinde soldattar wyıqtap jattı. Biz de qastarına jata qalıp birden wyıqtap kettik. Sosın bireu oyandı da, anıqtap qaradı: nemisterdiñ qasına jatıppız! Bärimiz atıp twrdıq, qarañğıda atıs bastaldı, alıs-jwlıs, şu, ayğay, oybay, balağat. Eşkim eşkimdi tanıp bolmaydı, aldına kim kelse de wrıp jatır. Meniñ büyirime istik tidi, bireuge pışaq saldım, sosın tisimizdi qalşıldatıp jan-jaqqa qaşa jöneldik, bärimiz qara terge malşındıq.
***
Alğı şepte tamaq tabu oñay boldı. Tünde beytarap sızıqqa eñbektep şığıp, ölgenderdiñ zatqabın pışaqpen kesip alamız. Onıñ işinde kepken nan, keyde konservi men qant boladı. Köbimiz tınıştıq bola qalğan kezde osı şaruamen aynalısamız. Köbi oralmay qalatın, öytkeni nemis oqtarı da qalğudı bilmeytin edi.
Auır jaralanğandardıñ tağdırı auır edi. Köp jağdayda olardı atıstıñ astınan alıp şığu mümkin bolmaytın. Biraq beytarap sızıqtan alıp şıqqandardıñ da azabı bite qoymaytın. Sanbölimge deyingi jol alıs edi, al gospital'ğa birneşe sağat jürip baruğa tura keletin. Gospital' palatkalarına jetken soñ da kütesiñ, öytkeni därigerler birneşe apta boyğı tınımsız, jankeşti eñbektengenine qaramastan, bärin qarap şığuğa ülgermeytin. Iñırsığan, esiriktey qalşıldağan nemese esterinen tanıp qatıp qalğan adamdar salınğan qan-qan zembilder kezegi olardı kütip jatatın. İşinen jaralanğandar köp kütuge şıdamaytın. Basqaları da ölip ketetin. Degenmen keyingi jıldarı jağday biraz jaqsardı.
Biraq, keyin bilgenimdey, 1942 jıldıñ qısında sovet-german maydanınıñ basqa bölikterindegi jaralanğandardıñ jağdayı bwdan da naşar bolıptı. Ol jaylı meniñ gospital'dağı tösektes körşim aytıp berdi: «Qırıq birinşi jılı bizdiñ diviziyanı Murmansk tübinde qorğanısta jatqan bölimşelerge kömektesuge jiberdi. Tundrada batısqa qaray jayau jürip kettik. Artınşa diviziya jau oğınıñ astında qaldı, qarlı boran bastalıp ketti. Qolımnan jaralanıp, alğı şepke jetip ülgermey, men keri qayttım. Jel küşeye tüsti, bwrqasın üdedi, betke wrğan qar ayaq bastırmadı. Birneşe şaqırımdı äzer jürip ötip, jılıtu beketi ornalasqan jerkepege älim qwrıp jettim. Oğan kiru tipti mümkin emes eken. Jaralılar bir-birine tığılıp, üydi auzı-mwrnınan şığa toltırıp, iin tiresip twr eken. İşke äyteuir birdeñe ğıp kirdim de, tañğa deyin tikemnen tik twrıp wyıqtadım. «Tiri adam bar ma? Şığıñdar!» degen dauıs estildi tañerteñ. Kelgen sanitarlar eken. Jerkepeden üş-tört adam eñbektep şıqtı, qalğanı qatıp qalıptı. Kirer esik aldında qar astında qalğan ölilerdiñ qat-qabat üymegi körinedi. Onıñ bäri tünde alğı şepten jılıtu beketine äkelinip, osında qatıp qalğan jaralılar eken… Keyin bilgenimizdey, diviziya tügelimen aşıq-şaşıq tau joldarında qatıp qalıptı. Boran swmdıq bolğan-dı. Men betim men sausaqtarımdı ğana üsitip alıppın…»
Kenet üzdiksiz snaryad jarıldı. Alıstan, jaqınnan, tipti qasımnan. Ştabtıñ jerkepesi janında twrğan saqşı qanğa malınıp, jerde oybaylap jattı. Jolda kele jatqan jasamıs soldat ayağın wstap otıra ketti. Onıñ qasında jap-jas saninstruktor qız. Doda-dodası şığıp jılap otır, közinen aqqan jas köp kün boyı juılmağan kir-kir beti men qolın ayğızdap ağıp baradı. Qolı dir-dir etedi, ne isterin bilmeydi. Qaraudıñ özi qiın. Soldat öz şalbarın asıqpay şeşip, sanındağı qan atqılap twrğan jerin tañdı, sonısına qaramay: «Qızım, qorıqpa, jılama!» – dep qızdı jwbatıp, küş berip qoyadı. Soğıs degeniñ äyelder aynalısatın şarua emes qoy. Ärine, erkekterge de ülgi etip körsetuge bolatın batır qızdar az bolğan joq. Biraq maydannıñ azabın äyelderge küştep körsetu degeniñiz – qataldıq. Sonımen ğana şarua tınsa ğoy. Erkekterdiñ qasında olarğa tım qiın boldı. Aş soldattardıñ, ärine, qızdarmen şaruası bolmaytın. Al basşılıq öz degenine barlıq ayla-täsildi qoldanıp qol jetkizetin: öte döreki qısım da jasaytın, esten tandıra köñilderin de tabatın. Esepsiz kavalerler işinde türli aylakerler de jetip-artılatın: än aytatındarı da, bileytinderi de, sendirip söyleytinderi de, Blok pen Lermontovtıñ öleñderin tañday qaqtıra oqitın bilimdileri de… Qızdar üyine otbasın köbeytip qaytatın. Biluimşe, äskeri keñseler tilinde bwl «009-bwyrıq boyınşa ketu» dep atalatın. Bizdiñ bölimşede 1942 jılı kelgen 50 qızdıñ işinen soğıs soñına qaray eki-aq näzik soldat qaldı. Biraq «009-bwyrıq boyınşa ketu» – eñ jaqsı jol. Jamandarı da boldı. Estigenimdey, polkovnik Volkov degen bireu jaña kelgen äyelderdi qatarğa tizip qoyıp, özine wnağan swlulardı tañdaydı eken. Olar polkovniktiñ PPJ-sına (PPJ – polevaya peredvijnaya jena. PPJ abbreviaturası soldat leksikonında basqa mağınağa da ie edi. Olar işinde tügi joq, sıldır köjeni PPJ dep, yağni «Proşay, polovaya jizn'» dep aydarlaytın) aynalatın. Eger qarsılıq tanıtsa, abaqtığa, tastay suıq jerkepege, bir üzim nan men suğa jiberetin. Odan keyin beybaq äyel qoldan-qolğa ötip, türli kömekşiler men orınbasarlarğa bwyıratın.
Pogost'e tübindegi äskeri ömirde bwl kezde özindik ırğaq payda bolğan. Tünde qatarımız tolığatın: bes jüz, mıñ, eki-üş mıñ adam (jaqında tıldağı jasaqtau bölimşesiniñ ardageri mağan özderiniñ kün sayın 1500 adamdıq marş rotasın jasaqtap twrğandarın ayttı. Onıñ üstine Pogost'edegi tolıqtırular birneşe qosalqı polkterden kelip twratın).
Birese teñizşiler, birese Sibirden marş rotaları, birese qorşaudağılar (olardı qatıp jatqan Ladoga özeniniñ üstimen jiberetin) keletin. Tañerteñ, sirek ötip twratın artdayındıqtan keyin, olar şabuılğa şığatın da, temirjol üyindisi aldında jatıp qala beretin. Şabuılğa qalıñ qardan or qazıp, tasbaqaşa äzer jıljitın. Küşteri de az edi, äsirese, leningradtıqtar älsiz boldı. Qar belden joğarı edi, ölgender qwlamay, qar üyindisine süyenip qala beretin. Mäyitterdi jaña jauğan qar jasırıp qalatın. Kelesi küni – tağı jaña şabuıl, jaña mäyitter, söytip, qıs boyı öliler biriniñ üstine biri jinala berdi. Köktemde ğana olar – bwralıp, bölinip, taptalıp qalğan deneler qardan tazardı. Qaptağan üymek edi…
Pogost'e tübindegi sätsizdikter turalı olardıñ sebep-saldarı, kelisilmeui, tüsiniksizdigi, jadağay josparlanuı, barlau jwmısınıñ naşarlığı, äskeri bölimder men jalpı äsker arasında özara qarım-qatınastıñ bolmağanı jöninde bizdiñ baspasözde, memuarlar men arnayı jazılğan maqalalarda az-kem aytıldı. Pogost'edegi şayqastardıñ negizinen 1942 jılğı barlıq orıs-nemis maydanında bolğan ädettegi soğıstardan ayırmaşılığı joq edi. Barlıq jerde äyteuir birdeñe bolıp jattı, barlıq jerde – teriskeyde de, küngeyde de, Rjev tübinde de jäne Staraya Russada – ärqaysınıñ öz Pogosteleri boldı.
Soğıs bastalğanda nemis äskerleri bizdiñ aumaqqa mayğa salğan pışaqtay kirdi. Olardıñ qozğalısın tejeu üşin osı qanjardıñ jüzin qanmen boyaudan basqa amal bolmadı. Uaqıt ötken sayın ol tattana tüsti, ötpeytin deñgeyge jetti äri bayau qozğala bastadı. Qan aqqan üstine ağa berdi. Leningradtıq maydandastar osılay janıp, küyip ketti. Eki jüz mıñ üzdik, qalanıñ qorğanı bolğan erler oqqa orandı. Biraq älgi qanjar toqtadı. Äytse de ol äli mığım edi, keri qaytaru qoldan kelmedi. Söytip, 1942 jılı qanjardıñ jüzin azdap qayray otırıp, qan suday aqtı. Bizdiñ bolaşaq jeñisimiz osılay bekidi.
Kadrlıq äsker şekarada jantäsilim boldı. Jañadan qwrılğan bölimderde qaru-jaraq tura jetti, oq-däri onsız da az bolatın. Täjiribeli komandirler sanaulı. Wrısqa dayındıqtan ötpegen jañadan qabıldanğandar ketip jattı…
– Şabuıldañdar! – dep Kreml'diñ qojayını qoñırau şaladı.
– Şabuıldañdar! – dep jılı kabinetten general telefon soğadı.
– Şabuıldañdar! – dep jılı jertöleden polkovnik bwyrıq beredi.
Osı kezde jüzdegen Ivanovtar ayqwş-wyqış ornalasqan nemis pulemetteriniñ küre jolı arasınan tereñ qar üstinde qalbalaqtaydı. Jılı dzottağı qarnı toq, işimdikke sılqiya toyıp alğan mas, arsız nemister bärin aldın ala qarastırıp qoyğan, bärin eseptep qoyğan bizdiñ soldattardıñ külin kökke wşıradı. Tirdağıday atıp jatır, atıp jatır. Deytwrğanmen jau soldattarına da oñay tigen joq. Tayauda bir nemis ardageri mağan mınaday äñgime ayttı: olardıñ polkinde pulemetşiler arasında esi auısıp ketken oqiğalar da kezdesken eken: adamdı birinen soñ birin qaz-qatar ata beru de oñayğa soqpaydı, al olar bitpeydi, şığa beredi, şığa beredi.
Polkovnik mwnday şabuıldıñ qisınsız ekenin biledi, tek jaña öliktiñ sanın köbeytuden basqa eşteñe joq. Keybir diviziyada tek ştabtar ğana jäne otız-qırıq adam qalğan. Mınaday da oqiğalar kezdesken: wrısqa 6-7 mıñ jasaqpen kirgen diviziyalar şabuıldı 10-12 mıñ şığınmen ayaqtağan, sebebi üsti-üstine qosımşa adamdar jiberilip otırğan. Al adamdar ünemi jetispeytin. Pogostmeniñ jedel kartasında äskeri bölim nömirleri qaptap ketti, al olarda soldat joq. Äytse de polkovnik bwyrıqtı orındap, adamdardı şabuıl jasauğa aydaydı. Eger onıñ janı auırsa äri wyatı bolsa, wrısqa özi de qatısıp, aqırı öledi. Özinşe tabiği swrıptau isi de jüredi: jüykesi älsizder men sezimtal adamdar tiri qalmaydı. Qalıptasqan jağdayda soğısuğa äleueti jetetin qatal, ruhı mıqtılar ğana qaladı. Olarğa soğıstıñ bir ädisi ğana ayqın – dene salmağımen jaudı japıru. Äyteuir bireui nemisti atıp öltiredi. Söytip, bayau, biraq köz aldında kadrlıq nemis diviziyası şarşap, jüdey bastaydı.
Eger polkovnik şabuılğa şığardıñ aldında bärin oylastırıp, jan-jaqtı barlap wyımdastırsa bir säri. Öytkeni köp jağdayda olardıñ deni darınsız, jalqau, mas jüredi. Oğan ünemi jılı baspananı tastap şığıp, oqtıñ astına oralu wnamaydı… Artilleriyalıq oficer nısananı jii däl közdemeydi, täuekelge barmas üşin alañğa alıstan atadı. Özimizdikilerdi atıp tastamasa quanasıñ, sebebi mwnday oqiğalar az kezdespeydi…
Jabdıqtauşı araq işip alıp, jaqın derevnyada qız-qırqınmen köñil köterip ketetin kezder de jii bolıp twradı. Sonıñ saldarınan snaryadtar men tamaq jetkizilmey qaladı… Nemese mayor joldan şığıp ketip, kompasqa senip mülde basqa jaqqa auıp ketedi.
Beybit ömirde bärimizge tän şatasu, tüsinbestik, bir jwmıstı ayağına deyin jetkizbeu, wpay jinauğa wmtıluşılıq basqası basqa, soğısta erekşe ayqın körinis beredi. Osınıñ bäriniñ bir ğana qwnı – qan. Ivandar şabuılğa, şayqasqa şığıp ölip jatır, al kepede otıratın adam olardı wrısqa qaray üzdiksiz quadı. Adam psihologiyasınıñ bir-birine kereğarlığı tañdanıs tudıradı: şabuıldauğa şığıp kele jatqan adam jäne ölimge bas tikpeytin kisi – şayqastı sırttay baqılauşığa bäri änşeyin siyaqtı: alğa jäne alğa!
Soğısta bol'şeviktik qwrılıstıñ ayarlığı ayrıqşa körindi. Beybit zamanda eñ eñbekqor, adal, ziyalı, belsendi jäne parasattı adamdardı twtqındap, ölim jazasına kesse, maydanda da tura osılay, biraq anağwrlım aşıq, jiirkenişti türde jüzege astı. Mısal keltireyin, joğarı jaqtan bir nısananı alu turalı bwyrıq tüsedi: polk künine köptegen adam şığındaydı, aptalap şabuılğa şığadı. Üzdiksiz tolıqtıru jürgiziledi, sonıñ saldarınan adam tapşılığı joq. Biraq olardıñ arasında Leningradtan, jüdegen adamdar bar. Därigerler olarğa tösekte jatuğa jäne üş apta boyı küşti tamaq işu turalı em-dom jazıp bergen. Olardıñ işinde 1926 jılğı on tört jasar balalar jür, äskerge şaqıruğa jası tolmağan balalar…
«Alğa!!!», barı – osı. Aqır ayağında qanı tamıp twrğan osı soraqılıqtı körip jürgen qanday da bir soldat nemese leytenant, vzvod komandiri nemese kapitan, rota komandiri (öte sirek) «Adamdardı bwlay naqaqtan-naqaq öltiruge bolmaydı ğoy!» dep ayqaylaydı. «Onda joğarıda betondı dot! Al bizde 76-millimetrlik ülbireuik. Onı tesip öte almaydı!»… dep zarlanadı. Osı kezde politruk SMERŞ (NKVD wyımı «Şpiondarğa ölim!» Olardıñ qolında jazalau qızmeti boldı) iske aralasadı jäne odan keyin tribunal. Kez kelgen bölimşede örip jüretin «toqıldaqtıñ» bireui kuälikke tartıladı: «Iä, ol soldattardıñ közinşe bizdiñ jeñisimizge kümän keltirdi». Osı kezde tek adamnıñ tegin jazıp, dayın twrğan qağazdı jedel türde toltıradı: «Sap aldında atılsın!» nemese tura «ayıptılar rotasına jöneltilsin!»
Qoğam aldındağı jauapkerşilikti sezingen eñ adal adamdar osılay ölim qwştı. Al qalğandarı atoylap «Alğa!» dep wrandadı. «Bol'şevikter ala almaytın qamal joq!» Al nemister tranşeya men qorğannıñ nebir türlerin, labirinttay jasap jerdi qazıp ornalasıp aldı. Tauıp kör olardı. Bizdiñ soldattardı mänsiz, aqımaq ölimge attandırıp jattı. Orıs halqınıñ osınau selekciyası – bayau iske qosılatın bomba: birneşe buınnan keyin bol'şevikter iriktep jäne älpeştegen azğındar özine wqsaytın jaña buın tudıradı äri ol HHİ nemese HHİİ ğasırlarda jarıladı.
Jıldar ötken soñ, el-jwrt ataulınıñ bäri osınau kişkentay stansanı wmıtıp ketkennen keyin, Pogost'edegi bombadan oyılıp qalğan şwñqırlar bitelip qalğannan soñ, bwl turalı jazu ärine, oñay. Sol kezde basımızdan ötken qayğı men şerden, nebir swmpayı sezimderden arıldıq. Mwnı közge elestete almaysız, öytkeni onı bastan ötkizgen adam ğana tüsinedi: ornıñnan twrıp ölimge qaray ayaq basu. Basqa emes, tek sen jäne künderdiñ küninde emes, däl qazir, däl osı minutta sen otqa tüsuiñ kerek. Jolıñ bolsa seni jaralaydı, al baqıtsızdıqta bet süyegiñdi jwlıp äketedi nemese işek-qarnıñdı aqtarıp tastaydı, nemese köziñdi ağızıp jiberedi, bas süyegiñdi jwlıp äketedi. Tek qana seni, ömir süruge ıntıq seni osılay öltiredi. Keudesinde ümit wşqını laulağan seni bir oq atıp tüsiredi. Äli eşteñe körmegen, ömir sürip ülgermegen seni qırşınnan qiyadı. Tek qana sen, nebäri on jeti jastağı seni ölim jalmaydı. Sen qazir ğana öluge tiis emessiñ, ünemi öluge dayın boluğa tiissiñ. Bügin seniñ jolıñ boldı, ölim janıñnan ötip ketti. Biraq erteñ de atoylap şığuıñ kerek. Tağı öluge tura keledi, erlikpen emes, sän-saltanatsız, orkestrsiz jäne kir-qoqısta, külimsi iis müñkigen jerde jüregiñ toqtaydı. Jäne seniñ ölimiñdi eşkim bayqamaydı: şoyın jol boyındağı qat-qabat ölik arasında jatasıñ jäne eñ ökiniştisi, bäri esinen şığarıp wmıtıp ketken pogostmelik qoymaljıñ batpaqta şirisiñ.
Orıstıñ bayğws mwjıqtarı! Olar tarih diirmeniniñ jäne eki genocidtiñ ortasında qaldı. Bir jağınan, olardı socializmge oqpen aydap Stalin qwrttı, al endi 1941-1945 jıldarı eşqanday jazığı joq jandardı Gitler milliondap qırıp-joydı. Jeñis osılay keldi. Orıs wltı, bärinen bwrın onıñ janı osılay janıştaldı. Al tiri qalğandardıñ wrpaqtarı ömir süre ala ma? Jalpı Reseydiñ küni ne boladı?
Adamdar ölimnen qaşıp qwtıla almaytının bile twra oğan ne üşin bas tikti? Ölimdi qalamay twrğandarına qaramastan, nege soğan bardı? Ol kezde özderiniñ is-äreketterin oylaytınday äri onı negizdeuge mwrşaları bolmadı. Baruğa tiisti bolğan soñ bardı. Baspasözdegi jalañ wranğa tolı nasihattı ügittegen sauatı kem politruktardıñ sözin sıpayı tıñdap, wrısqa attana berdi. Olar äldebir ideyalar men nemese wrandarmen ruhtanğandıqtan emes, baruğa tiis bolğan soñ amalsız ketti.
Sirä, bizdiñ ata-babalarımız da Kulikovodağı nemese Borodino tübindegi şayqastarğa ölimge bas tigip, osılay barsa kerek. Olar bizdiñ halıqtıñ wlılığı men tarihi basımdılıqtarı jaylı oylap jattı ğoy deysiz be? Ädebi şığarmalarda jazılatınday maydan alañına şığıp alıp, «Otan üşin!», «Stalin üşin!» dep tipti de ayqaylağan emes. Aldıñğı şeptegi soldattardıñ qaşan oq tiip auızdarı jabılğanşa tek qana boqtağan jäne ıñırsığan dausı estiletin. Ölimmen betpe-bet kelgende kim Stalindi oylaydı? «Stalinniñ tuı astında!», «Stalinniñ arqasında ğana jeñiske jettik!» degen añız alpısınşı jıldarı, yağni qazir payda boldı. Meniñ bwğan eşqanday kümänim joq. Jeñiske jetkenderdiñ özi soğıstan keyingi qiındıqtardan eñsesi tüsip ne işip, ne qañğırıp ketti. Tek soğıs emes, elimizdi qalpına keltiru de solardıñ esebinen jüzege astı. Olardıñ işinen tiri jürgenderi ündemeydi, jüzderi sınıq. Soğıstağı mağınasız qandı qırğındarğa, lager'lerge aydap salğandar şimirikpesten bilikte qaldı. Olar Stalinniñ atımen äreket etti, qazir de sonı aytıp, dañğaza qıluda. Olar «Stalin üşin!» dep alğı şepte jürgen joq. Komissarlar mwnı bizdiñ miımızğa siñiruge tırıstı, biraq özderi şabuılğa şıqqan joq. Onıñ bäri bos söz.
Ärine, maydanğa bäri bolmasa da, köpşiligi kirdi. Bireui jer bauırlap şwñqırğa tığıldı. Osı arada politruk öziniñ negizgi mindetin atqardı: betine tapanşanı taqap twrıp jasıqtardı alğı şepke aydadı. Dezertirler boldı, olardı sol arada wstap, özgelerge sabaq boluı üşin saptıñ aldında attı. Jazalauşı organdar bizde keremet jwmıs istedi. Bwl da bizdiñ üzdik dästürimizge tän.
Skuratovtan Beriyağa deyin olardıñ qatarında ärqaşan käsipqoylar boldı. Kez kelgen memleket üşin qajetti jäne igilikti osı ispen aynalısuğa niettiler ärdayım tabılatın. Beybit künde bwl käsip egin egip nemese stanoktıñ qasında twrğannan göri äri oñay äri qızıqtıraq. Äri paydalı, äri özgelerge de tolıq bilik jürgize aladı. Al soğıs kezinde öz basıñdı oqqa tosudıñ qajeti joq, tek özgelerdiñ solay istegenin baqılasañ bolğanı. Boyların ürey bilegen äskerler wrısqa kirip jattı.
Artilleriyalıq atıs pen bombalaudıñ qandı qasabımen, nemisterdiñ pulemetimen, tankisimen betpe-bet kelu swmdıq edi. Biraq atılıp ketu qaupiniñ qorqınışı da odan kem bolğan joq. Soğısqa naşar üyretilgen soldattardı özgelerdi bağınıştı wstau üşin tura şayqastıñ aldında atıp tastaytın. Ol üşin artıq birdeñe aytıp qoyğandardı nemese jasıqtardı, dezertirlerdi wstap alatın jäne ondaylar az bolmaytın. Diviziyanı P ärpi siyaqtı twrğızıp, sözge kelmesten bayğwstardı jer jastandıratın. Qorqınış soldattardı ölimge aydadı. Bizdiñ kemeñger partiyanıñ, basşısınıñ jäne bizdiñ jeñisterimizdiñ wyıtqısınıñ kütkeni de osı bolatın. Ärine, sätsiz şayqastardan keyin de soldattardı atu jalğasatın.
Keyde bwyrıqsız şegingen polkterdi qorğanıs şebindegi otryadtardıñ pulemetpen jayratıp salatın kezderi de bolatın. Bizdiñ aybındı äskerlerimizdiñ soğısqa qabilettiligi osıdan kelip şıqqan. Köpşiligi öz erkimen twtqınğa tüsetin, biraq nemister de olardı mañdayınan sipamaytın. Keybir soldattar soğıstan jäne ajaldan qaşu üşin özin-özi jaraqattaytın. Özin-özi jaraqattağanı bilinip qalmas üşin bölke nandı tösep twrıp atatın. Därigerler bilip qalmas üşin tipti nannıñ ornına ölgenderdiñ mäyitin paydalanatın. Aldın ala kelisip alıp, bir-biriniñ ayaq-qolın atatın. Özin-özi atatındar äsirese qazaqtardıñ, özbekterdiñ jäne basqa da aziattardıñ arasında köp kezdesetin. Olardıñ mülde soğısqısı kelmeytin. Köp jağdayda özin-özi atqandardı äşkerelep, atıp tastaydı. Birde Pogost'e ormanında qoldarına qandı däke baylağan 25 adamnan twratın twtas otryadtı kezdestirdim. Vintovka asınıp alğan SMERŞ konvoirları olardı bir jaqqa äketip bara jattı. Kelesi bir jolı jaralını sanitarlıq bölimge aparğan kezimde qolı bileginen jwlınıp ketken adamdı kördim. Qasında saqşı küzetip twrdı. Sanitarlar mağan mına oqiğanı ayttı: azıq-tülik qoymasında isteytin Şebes degen bireu barlau bölimine auıstırılıptı. Ol sol arada aldıñğı şeptegi soldattardı atatının jäne ajal qwşuı mümkin ekenin estidi. Sosın Şebes dzotqa barıp, ambrazurağa qolın swğıp twrıp, bomba twtandırğıştı twtatıp, jarıp jiberedi. Soldattar eşteñeden küdiktenbesten Şebesti jaralı retinde medsanbatqa jiberedi. Eger bizdiñ kontrbarlauşı, ağa leytenant Tolstoy bolmağanda ol tılğa, üyine keter edi. Ol öz isiniñ tuabitti şeberi, asa täjiribeli käsipqoy bolatın. Onıñ türiniñ özi adamdı sastıratın, baqırayğan suıq köz, wzın imek sausaqtar… Tolstoy alğı şepke barıp dzottı, jwlınğan sausaqtardı, jırtılğan qolğaptı köredi, sosın medsanbattağı Şebesti quıp jetip ülgeredi. Onı körip esi şığıp ketken Şebes bärin özi moyındaydı. Artınşa onı atıp tastadı.
Mwnıñ bäri kitaptar men gazetterde qalay ädemi jazılğan deseñizşi. Jelpindirgen romantika, alaulağan türli tüster. Tanıs kartina. Mwnday bwrın da bolğan. Suvorov jorığın eske tüsirsek te jetkilikti. Bäri de qanday ädemi. Al biraq wlı qolbasşı jeñis tuın jelbiretkenmen, qarsılasınan birneşe ese köp adam joğalttı ğoy. 1812 jılğı wlı jorıq şe? Bwl da jantürşigerlik jeñis boldı. Äueli bülinşilik. Sodan keyin jeñilisten jeñilis. Jağdaydıñ kürdeli ekenin tüsinip, küş jinap, qarsılastı jeñu üşin Mäskeu men jartı Reseydi beruge tura keldi. Biraq ol jeñistiñ qanday jolmen, qanday qwnmen kelgeni jalañ patriotizmge twnşığıp wmıtıldı. Qarap twrsaq, tarihtan eşqanday sabaq almağan ekenbiz. Är buın wrpaq bärin qayta bastap, bwrınğılardıñ qateligin qaytalaydı. Wlttıq dästürdiñ aqıl-oydan da küştirek ekenin osındayda bayqaysıñ. Tipti ol keybir swñğıla adamdardıñ tereñ oylarınan da asıp tüsedi.
1945 jılğı jeñis! Reseyge bwl jeñis qanday jolmen keldi? Resmi derek 20 million adam opat boldı dese, keybir qırsıq derekter 40 million, tipti odan köp deydi. Mwndaydı köz aldıña elestetudiñ özi qiın. Eger olardıñ süyegin iıqtastıra tizse, Mäskeuden Vladivostokqa jeter edi.
Million jäne ondağan million degen abstraktılı estiledi. Al keskilengen, janıştalğan, taptalğan, batpaqqa, kirge malşınıp jatqan jüzdegen, mıñdağan ölikterdi körgende janıñ türşigedi. Qazir biz 20 milliondı baspasöz ben radioda septep, tipti eptep qılımsıp, maqtanıp, batıstağı odaqtastarımızdı olar soğıstan az şığınmen şıqtı dep ayıptaymız. Al Pogost'e, Sinyavino, sol siyaqtı mıñdağan jerde ötken şayqastardağı naqtı oqiğalarğa kelgen kezde tilimizdi jwtıp qoyamız. Naqtı faktiler söylese, sau adam jındanıp keter edi. Biz bwltartpas derekterdi aytqanda sol oqiğalarğa kinäli adamdardıñ da atın atap, tüsin tüsteuimiz kerek. Al olar bolsa äli tiri. Solay äli ünsiz kelemiz. Soğıs bolsa, gazetter men memuarlarda ğajap sipattaladı.
Älemdik statistika turalı eşteñe dey almaymın. 20, 40 million, mümkin, odan köp şığar? Meniñ biletinim – körgenim. Men qatarında bolğan, tuğan wyamday 311-şi atqıştar diviziyası arqılı soğıs jıldarında 200 mıñ adam ötken (qwrılıs bölimşesiniñ soñğı basşısı Neretinniñ aytqanı). Bwl degeniñiz – 60 mıñ adam qaza boldı degen söz. Bizde mwnday diviziyalardıñ sanı 400 edi. Bwl jerdegi esep qarapayım.
Jaralanğandardıñ köbi jazılğan soñ qaytadan şayqasqa şıqtı. Söytip, olar üşin bäri qaytadan bastalatın. Aqırında qandı qırğınğa bir-eki ret kirgen soñ opat bolatın. Osılayşa densaulığı mıqtı, belsendi erkekterdiñ birneşe buını qırılıp qaldı. Äsirese orıstar. Al jeñilgender şe? Nemisterde jalpı sanı 7 million adam şığın bolğan. Onıñ köbi soğıstıñ şığıs qanatındağı şayqastarda ölgen. Sonımen, soğısta ölgenderdiñ araqatınasın salıstırıp körsek 1-ge 10, tipti odan da köp eseppen jeñilgenderdiñ paydasına şeşilip twr. Keremet jeñis. Osı araqatınas esep meni ömir boyı qorqınıştı tüstey ökşelep keledi. Pogost'e, Sinyavino jäne basqa soğısqan jerlerdegi tau bop üyilgen ölikter köz aldımnan ketpeydi. Resmi derek boyınşa Nevskiy Dubrovtağı keybir jerlerdiñ bir şarşı metrine soğısta opat bolğan 17 adamnan keledi eken. Ölikter, ölikter…
Nege bwlay? Basqaşa boluı mümkin be edi? Soğıstıñ aldında armiyağa köp qarjı, ülken küş jwmsaldı ğoy. Soğıs bastalmas bwrın, bizdiñ küşimizdiñ mıqtı bolğanın qazir jasırmay aytadı. Tank sanı nemisterdikinen de köp bolğan. Bäri birdey jaña bolmasa da, qorğanısqa quatı jetken. Wşaq ta az bolmağan. Biraq biz soğıstıñ birinşi küni jerde, äuejaylardağı 2 mıñ maşinadan ayırılıp qaldıq qoy, nesin swraysız. Bir sözben aytqanda, bäri bayağıday: küyreu, iske kelgendegi olaqtıq, wyımdastıru jwmıstarınıñ joqtığı. Soğıs bitkennen keyin arada köp jıl ötkende oylasam, basqaşa boluı mümkin emes eken. Bılayşa aytqanda, bwl soğıs bizdiñ bwrınğı soğıstarmen salıstırğanda auqımı jağınan ğana ülken bolğanı bolmasa, sapası, şayqas jürgizu isi jağınan eş özgerissiz bolğan eken. Bwl jerde de bizdiñ wlttıq sipatımız körinedi: bärin ülken şığınmen köp küş jwmsap, öte tömen därejede istep şığu. Keyde generaldardıñ memuarlarında: «Eger solay istegende ğoy, eger meni tıñdağanda bäri basqaşa bolar edi» degen sözder jüredi. Eger de olay, eger de bılay, eger de… Keyde Stalindi kinälap jatadı. Ärine, Stalin – jauız. Biraq ol özinen-özi payda bola salğan joq qoy. Onıñ beynesi Resey tarihındağı qayta qwruşı, jañğırtuşılar sanalatın Ivan IV, Petr I, Nikolay I, Aleksandr Arakçeev jäne basqalardıñ qatarına äp-ädemi bolıp kirige ketedi. Bärin ökşelep quıp, basıp ozıp, keñirdegimiz jırtılğanşa ayqaylap maqtanıp, jaqınımızğa qır körsetemiz. Özgergen tügimiz joq, sol bayağı eski jwrtta jatırmız. Bizde eşteñe de dwrıs emes. Soğısta jeñu üşin jartı orıs mwjığın qırıp saldıq. Endigi soğıs qanday qorqınıştı! Jaña päterimniñ terezesinen qarap twrğanda meni osınday oylar mazalaydı.
Fotolar ğalamtordan alındı
Derek közi. "Jas Alaş" gazeti
Tüpnwsqadağı taqırıp: Nikolay Nikulin. Soğısta, äsirese, qazaqtar özin-özi atatın
Abai.kz aqparattıq portalında jariyalanğan maqalağa pikir aytıp, oyıñızdı bildirgiñiz kelse, mına paraqşağa jazıp qaldırıñız!
Abai.kz
Abai.kz


text:
«...Mine, 1 jıldan astı... Köpten beri janımdı jep jürgen , köñilimdi jarım qılğan- "Anama, janım Apatayıma"-degen sağınış edi.Tirşiliginde qadirine jettim be, älde jetpedim be?...Ol bir Allah tağalağa ğana ayan.
Anama degen sağınışım sağattar,künder,aylar,jıldar ötken sayın odan äri molayıp keledi. Mına bir jarıqqa şıqqalı turğan jaña beynebayandı Apatayıma arnadım. Ïnşa Allah, jaqın künderi tolıq nusqası bitip qalar. Bir änmen Anaşıma degen sağınışımdı jetkizw mümkin emes, ärïne. Degenmen de,qabıl alıñızdar!!!»,- deydi.
Änniñ sözin belgili aytısker aqın Amanjol Ältaev jazsa, sazın Erbol Spanälïev şığarğan.
Avtorı: Abay Aysara
Tegï: Mwzıka,
Kommentarïï


text:
- Elena aytıñızşı, adamdardıñ şığarmaşlığına kartïnalarıñızben ne jetkizesiz?
— Meniñ kartïnalarımdı körgen adamnıñ eñ aldımen közderi jaynap, aşıq, jarıq tüster äwe keñistigin sezindirse deymin. Meniñ kartïnalarımnan özderine bir närse alsa degen nïettemin. Qïyalımnan örbigen eñbegimdi, meniñ önerimdi tüsinetin adamdar alsa deymin.
- Pïterbwrgqa jasağan sayaxatıñız qalay ötti?
— O! Ärïne, keremet ötti. Mıqtı swretşilerden sabaq alw buyırdı. Birneşe galereyağa barıp, tañğajayıp kartïnalardı kördim. Ol jaqtıñ swretşileri satıp alwşınıñ talğamı qızmet etpeydi. Özderiniñ jürek qalawımen salınğan swret mindetti türde suranısqa ïe eken.
- Şığrmaşılıq jolıñız qaşan bastaldı?
— Kişkentay kezimnen bastap qabırğalarğa swret saldım. Bäri sodan bastaldı. Üyge kireberiste galereya uyımdastırıp, salğan swretterimizdi ilip qoyatınmın.
- Qazir şığarmaşılıq kezeñniñ alañına şıqtıñız. Jobadan ne kütesiz?
— Men öz şığarmaşılığımdı adamdarğa raxattana otırıp tanıstıramın. Bul köptegen şığarmaşıl adamdarğa jağımdı äser etedi. Sodan oyımızğa jaña ïdeyalar kelip, dostıq şeñberimiz keñeye tüsedi.- Bolaşaqtağı josparlarıñızben bölisseñiz.
— Birneşe galereyamen birlesip, meniñ swretterimmen jasalğan jaña kollekcïya qurwdı közdep jürmin. Bilimimdi şıñdap, şabıttanw üşin Pïterge tağı barıp qaytatın şığarmın. Almatılıqtar! Sizderge qwanış pen sarqılmas küş tileymin. Tabïğat nurlanıp, gülder ösip, qalamız ädemilenip keledi. Adamdarı da, tawı da ädemi. Odan basqa ne kerek?! Beybitşilik tileymin.
Derekközi: baistars.kz
Tegï: Teatrlar, murajaylar, körmeler,
Kommentarïï


text:
Bügin Almatı qalasında qazaqstandıq kompozïtor Erkeş Şäkeevtiñ ulı Safar Şäkeevti eske alw keşi ötedi. Bul twralı Erkeş Şäkeevtiñ qızı Merwert Şäkeeva öziniñ Instagram paraqşasında jazdı.
“Qayırlı kün, qurmetti dostar! Meniñ bawırımnıñ twğan küninde onı eske alw keşin uyımdastıramız. Keşte Safardıñ jumıstarı köpşilik nazarına usınıladı. Sonday-aq şağın derekti fïlm körsetilip, dostarı söz söyleydi. Jağımsız pikiri bar jandardan eşteñe jazbawlarıñızdı ötinemin”, – dep jazdı Merwert Şakeeva.
Eske alw keşine Safardı izdewge qatısqan eriktiler, dostarı men onı qurmetpen eske alwğa nïet bildirgen jandar şaqırıladı. Qonaqtar Almatıdağı “Arman” kïno ortalığına sağat 18.30-da jïnaladı. Eske alw keşine onlayn-translyacïya arqılı qosılwğa boladı. Onlayn-translyacïyanıñ siltemesi Merwert Şäkeevanıñ paraqşasında körsetilgen.
Eske sala ketsek, 25 jastağı Safar Şäkeev 16 şildede Almatıda joğalıp ketti. Onı soñğı ret Äl-Farabï dañğılındağı “Kazkommercbank” janınan tañğı 7.00-de körgender bar. Ol üstine alqızıl jeyde men kök djïnsı kïgen. Onı osımen jetinşi kün qatarınan izdestirip jatır. Dostarı men jaqın twıstarı, polïceyler men eriktiler onı izdep bükil qalanı şarlawda. Safar Şäkeevtiñ qayda ekenin twralı aytılğan aqparatqa arnayı sıyaqı da tağayındalğan. Al denesi 28 şilde küni, sağat 11 şamasında Esentay özeninen tabıldı.
Kommentarïï


text:
Qarasuvbazarda çoq saat sürgen tintüvden soñ Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresine alıp ketilgen Resul Velilâyevni endi üç saattan ziyade sorğulaylar.
Bunı aprel 26-da Facebookta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
Çubarov: «Saat 20.30-taki vaziyetke köre, Rusiye işğalcileri Resul Velilâyevni sorğulamağa devam ete. Advokatnıñ oña irişe bilgeni teselli bere…», – dep yazdı.
Aprel 26 sabasında Qarasuvbazarda «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketinniñ tükânlarında Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından tintüvler yapılğanı belli oldı.
Çubarov Rusiye telükesizlik hadirmleriniñ qırımtatar iş adamları, hayriyeciler ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Ali Bariyev, Asan Bariyev, Remzi Velilâyev, Resül Velilâyev, Ekrem Velilâyev, Zera Velilâyeva ve olardan ayrı yaşağan yetişken balalarınıñ evlerine tintüvler ile kelgenini bildirdi.
Çubarovnıñ malümatına köre, Rusiye telükesizlik hadimleri Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresine Resul Velilâyev ve Ali Bariyevni alıp kettiler. Aynı zamanda daa evel yaqalanğan Rustem Velilâyev (Resul Velilâyevniñ oğlu) ve Zera Velilâyeva (Resulniñ qız qardaaşı) azat etildiler.
«RİA Krım»nıñ bildirgenine köre, Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresinde, «al-azırda adresleri boyunca tintüvler yapılğan iş adamları ya da şirketlerge qarşı idare tarafından alıp barılğan işler yoq», dediler. Rusiyedeki «Kommersant» neşiriniñ malümatına köre, tintüvni FSB hadimleri, OMON uruşmacılarnıñ yardımı ile keçirdiler.
«Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketi iri bir iş adamı ve hayriyeci Resül Velilâyevge aitler.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq olaraq kütleviy surette tintilmekteler.


text:
Ekonomika
Internette 100 mıń sumlıq banknotanıń súwreti tarqaldı. Oraylıq bank ne deydi?
Oraylıq banktiń Tashkent qalalıq bas basqarmasınıń baslıǵı Majid Tohirov Internet arqalı keń tarqalıp atırǵan 100 mıń sumlıq banknotanıń dizayni hám…
28.04.2018, 13:55 | 23
Awıl xojalıǵı transportı hám texnikası 2021-jılǵa shekem bajıxana tólemlerinen azat etildi
Ózbekstan Respublikası Prezidenti «Fermer, diyqan xojalıqları hám qıytaq jer iyeleri jumısların jetilistiriw boyınsha qosımsha ilajlar haqqında»ǵı qarardı tastıyıqladı. Hújjettiń tolıq…
28.04.2018, 13:54 | 22
Ózbekstanda Rossiya investiciyası esabınan tárezi zavodı qurıladı
Rossiyanıń eń úlken elektron hám sanaat tárezilerin islep shıǵaratuǵın – Qubla Ural tárezi zavodı Ózbekstanda tárezi islep shıǵarıwdı jolǵa qoyıw…
28.04.2018, 13:53 | 19
TÚRKMENSTAN MILLIY KÓRGIZBESI – EKI MÁMLEKET BIRGE ISLESIWINIŃ JAŃA PERSPEKTIVALARÍ
Túrkmenstan Prezidenti Gurbanguli Berdimuxamedovtıń Ózbekstanǵa mámleketlik saparı sheńberinde Tashkentte Túrkmenstan milliy kórgizbesi bolıp ótpekte. Onda qońsılas mámleketlerdiń jetekshi kárxanaları, kompaniyaları…
28.04.2018, 13:52 | 18
Eksportqa shıǵarılatuǵın ónimlerge «Welcome to Uzbekistan» tovar belgisi qoyıladı
«Ózstandart» agentligi tárepinen «Eksport ónimleri markirovkasına qoyılatuǵın tovar belgisi» mámleketlik standartı islep shıǵıldı. Bul haqqında Daryo.uz saytı xabar bermekte. Standart…
28.04.2018, 13:49 | 19
Ózbekstanda atom elektr stanciyaları qurıladı. Endi elektr tokı óshpeydi
Rossiya Federaciyasınıń «Rosatom» kompaniyası Ózbekstan húkimeti menen birgelikte atom elektr stanciyasın qurıw boyınsha sóylesiwler alıp barılıp atırǵanı haqqında aldın xabar…
28.04.2018, 13:48 | 19
BALÍQShÍLÍQTÍ RAWAJLANDÍRÍWDA VETNAM TÁJIRIYBESI
Bıyılǵı jılı respublikamızda Vetnam mámleketi menen balıqshılıq tarawındaǵı birge islesiw sheńberinde eki zavodtı iske túsiriw rejelestirilmekte. Usı jıldıń 28-fevral hám…
28.04.2018, 13:46 | 18
Bıyıl Ámiwdárya rayonında 1200 gektarǵa ashshı burısh egiledi. Egis procesi boyınsha kórgizbeli seminar bolıp ótti
Usı jıldıń 18-aprel kúni rayondaǵı «Xolimbeg» awılındaǵı «Usta Allayar» fermer xojalıǵında ashshı burısh egiw boyınsha kórgizbeli seminar bolıp ótti. Seminarda…
28.04.2018, 13:44 | 19
Ellikqalada ashshı burısh egisi baslandı
Rayon hákimligi rásmiy veb-saytınıń xabar beriwinshe, bıyılǵı jılı rayondaǵı 414 fermer xojalıqlarında 1200 gektarǵa ashshı burısh egiledi. Usı jıldıń 18-aprel…
28.04.2018, 13:42 | 12
Ámiwdárya rayonında paxtanıń qatar araların jumsartıw jumısları baslandı
Ámiwdárya rayonındaǵı barlıq fermer xojalıqlarında shigit egiw jumısları juwmaqlanıw aldında turǵan usı kúnlerde ónip shıǵıp atırǵan paxta nállerin kórgen adamnıń…
28.04.2018, 13:41 | 12
Jer salıǵın tólew tártibi ózgerdi me?
Birden-bir salıq tólemin tólewshilerdiń jer salıǵın esaplaw hám tólew tártibi haqqındaǵı reje Ádillik ministrliginde mámleketlik dizimnen ótkerildi, dep xabar bermekte…
28.04.2018, 13:39 | 18
XALÍQ MÁPI – TIYKARǴÍ MAQSETIMIZ
2018–2019-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikasında sanaat, awıl-xojalıǵı hám xızmet kórsetiw tarawlarında ulıwma nırqı 4,5 trillion sumlıq 313 joybardıń ámelge asırılıwı rejelestirilgen. Nátiyjede…
28.04.2018, 13:37 | 16
BANK XÍZMETLERINIŃ ǴALABALÍǴÍN ARTTÍRÍWDAǴÍ ILAJLAR
Ózbekstan Respublikası Oraylıq banki Qaraqalpaqstan Respublikası Bas basqarmasında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2018-jıl 23-marttaǵı «Bank xızmetleriniń ǵalabalıǵın arttırıw boyınsha qosımsha ilajlar…
28.04.2018, 13:34 | 25
JAQÍNDA 151 JAŃA JOYBAR ISKE TÚSEDI
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2017-jıl 19-iyundegi PP-5087-sanlı pármanı tiykarında respublikamızdıń barlıq qala hám rayonlarında Ózbekstan Sawda-sanaat palatası Qaraqalpaqstan Respublikalıq basqarmasınıń Isbilermenlikke…
28.04.2018, 13:31 | 18
SALÍQ REFORMASÍNAN KEYIN AYLÍǴÍMÍZ KEMEYIP, DÁRAMAT SALÍǴÍNÍŃ STAVKASÍ KÓBEYE ME?
Mutaxassis minbari: Soliq islohotidan swng maoshimiz kamayib, daromad soliǵi stavkasi kwpayadi…mi? Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń usı jıl 13-fevraldaǵı «Salıq nızamshılıǵın túp-tiykarınan…
28.04.2018, 13:30 | 15
Ózbekstanda 100 mıń sumlıq kupyura shıǵarılıwı múmkin
Oraylıq bank jańa kupyura shıǵarıwdı rejelestirip atırǵanlıǵın tastıyıqladı, biraq onıń qashan shıǵarılıw sánesi belgisiz, dep jazadı Kun.uz «Xalq swzi» saytına…
28.04.2018, 13:25 | 18


text:
Mart 18 künü Türkiye Tışqı işler nazirligi, evel kibi, Qırım işğalini halqara uquqnıñ bozuluvı olaraq tanığanını bildirdi. Bu aqta Türkiye TİN sitesinde haber etile.
Bildirüvde bçyle yazıla: «Ukraynağa bağlı Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ, 2014 senesi mart 16 künü qanunsız referandumğa esaslanıp, Rusiye Federatsıyası tarafından işğal etilmesinden üç yıl keçti. Halqara uquqnı açıqtan bozğan bu areket neticesinde ortağa çıqqan vaziyetni tanımağanımıznı daa bir kere bildiremiz».
Beyanatta, Türkiye Qırımdaki vaziyetini nezarette tutmağa ve qırımtatarlarnıñ aqları içün küreşmege devam etecegi qayd etile.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında, dünyada qabul etilmegen, referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
"Narın GES" käsiporını salıqqa 8 mln som, elektr quatına 40 mln som qarız. Qıstan beri biz üş märte miting ötkizdik. Biz Karakol qalası keneşiniñ detuattarımen kezdestik, nätije şıqpadı. Biz 2014 jıldan beri jalaqını uaqıtılı ala almay kelemiz. Jwmıs toqtap twr", - dedi Suvankulov.
Käsiporınnıñ bas direktorı Nurmambet Jekşeevtiñ mälimdeuinşe, bügingi akciyanı miting deuge kelmeydi. Ol jaqında jwmıs tobı mäselelerdi şeşu üşin Bişkekke baratının ayttı.
"Bwl – meniñ jeke bastamam. Men erteñ kezdesemiz dedim, odan soñ men olardı Bişkekke alıp baramın. Qazir Wlttıq energiya holdinginde basşı joq, bizdiñ jwmısımız toqtap twr", - dedi ol.
"Narın GES" - Qırğızstanda su elektr stanciyaların salumen aynalısatın jalğız käsiporın.
Abai.kz


text:
"Qazir adamdar barlığın älewmettik jelige jarïyalaydı, ömirleriniñ är mïnwtın, sağatın. Alayaqtar sonı paydalanadı. Paraqşağa kirip: kim qalay turadı, kimniñ jağdayı qanday sonı köredi. Äyeli ne kïedi, küyewi qanday kölik aydaydı. Olar qanday kwrortqa baradı, issaparğa qayda baradı. Söytip, qılmıskerler ol adamdar baqwattı dep oylaydı", - dedi prokwror Arsen Begalïn.
Onıñ aytwınşa, bul päter tonawşılardıñ biri ustalğannan keyin jürgizilgen saraptama men tüsinik alwdan keyin anıqtaldı. Ol prokwrorğa birewdiñ paraqşasına jazılıp, odan äri äreket etkenin tolıqtay äñgimelep bergen.
Prokwrordıñ aytwınşa, Instagram nemese Facebook jelisinde adamdardıñ paraqşasına jazılğan qılmıskerler ol twralı tolıq mağlumattı bilip aladı: elektrondı adresin, paraqşasında körsetilgen telefon nomerlerin. Arsen Begalïnniñ aytwınşa, jarïyalanğan swretter qılmıskerlerge odan äri äreket etwge jol beredi.
"Keybir adamdar uşwğa bir kün qalğanda şabadandarın, bïletterin swretke tüsirip, jarïyalaydı, ol jerde uşatın küni men waqıtı körinip turadı. Munıñ barlığı qadağalanadı. Urılar qoñıraw şalmay, aqparat jïnamay, özderine nazar awdartpaw üşin päterlerdi aşıp, tonay beredi", - dedi prokwror, onıñ aytwınşa, tayawda osınday jolmen päter tonawmen aynalısqan pavlodarlıq qılmıstıq top ustaldı.
Resmï mälimetter boyınşa, Astanadağı "Almatı" awdanında bïıl 10 aydıñ işinde 10 mıñnan asa urlıq jasalğan, olardıñ 777-si päter tonaw. Sonımen qatar, prokwrordıñ aytwınşa, Astananıñ köptegen awdanında urlıq profïlaktïkalıq jumıstardıñ arqasında azayıp otır.
"Biz vïdeorolïkter men eskertpeler jasadıq. Negizinde qay jerlerde tonaw köp boladı? Avtobwstarda, sawda üylerinde, adam köp jerde. Biz päter tonaw boyınşa da eskertpeler taratıp jatırmız: eskertemiz, onday jağdaylardıñ bolwına jol bermew üşin telefon nomerlerin qaldıramız. Jalpı, nätïje bar. Bizdiñ awdan boyınşa da päter tonaw azayıp keledi", - dedi Arsen Begalïn.
Derekközi: tengrinews.kz
Kommentarïï


text:
Älemdegi tağam texnologïyaları ïnstïtwttarınıñ biri sirke swınıñ belgili bir türleri köptegen därilerdi almastıra alatının mälim etti.
Olardıñ aytwınşa, sirke swında qartayu procesin tejeytin antïoksïdanttar öte mol, ol sonday-aq obır men mï awrwlarınıñ damw barısın bayawlatadı eken.
Sirke swınıñ qabınwğa qarsı jäne jürek-qan tamırı jüyesiniñ küyin jaqsartatın äseri bar, äri qan qısımın tömendetedi. Sportşılar üşin, äsirese, artıq salmaqtan arılğısı keletinder üşin de tım paydalı, sebebi tamaqqa täbetti tömendetedi.
Zerttewşilerge sensek, künine 1-2 qasıq sirke swın paydalanğanda adam azğasında «paydalı» xolesterïn mölşeri arta tüspek. Olar munı zerttew arqılı tekserip kördi. 120 erikti jannıñ bir tobına eki ay boyı sirke swı berilse, ekinşisine «jalğan däri» (placebo) tağayındalğan. Nätïjesinde, sirke swın tutınğandardıñ ağzasındağı lïpoproteïnder, yağnï «paydalı xolesterïnder» mölşeri artqan.
Ayta keteyik, burınıraq jasalğan zerttewler alma sirke swınıñ «naşar» xolesterïn mölşerin azaytıp, «paydalı» xolesterïn mölşerin arttıratının, sonday-aq, artrït, dïabet tärizdi awrwlarğa em ekenin körsetken.
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
Kwkwşkïn ATR Challenger twrnïriniñ fïnalında sürindi
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstandıq tennïsşi Mïxaïl Kwkwşkïn AQŞ-tıñ Ïrvïng qalasında ötip jatqan ATR Challenger twrnïriniñ fïnalında sürindi, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Twrnïrdiñ jeñimpazı atağın utıp alğan ulıbrïtanïyalıq Alyaj Bedene fïnalda Kwkwşkïndi üş sette tize büktirdi. Esep - 6:4, 3:6, 6:1. Matç bir sağat 51 mïnwtqa sozıldı.
Esteriñizge sala keteyik, qazaqstandıq tennïsşi Mïxaïl Kwkwşkïn ATP Challenger twrnïriniñ birinşi kezeñinde jergilikti tennïsşi Denïs Kwdlamen sayısqa tüsip, onı 4:6, 6:3, 6:1 esebimen utsa, ekinşi kezeñde tayvandıq tenïsşi Lw Yansyunmen şeberlik bayqasıp, qarsılasın 6:2, 4:6, 6:4 esebimen qapı qaldırğan bolatın. Sodan keyin otandasımız 1/4 fïnalda reseylik qarsılası Karen Xaçanovtı eki sette 6:4, 7:6 esebimen, jartılay fïnalda germanïyalıq Dastïn Brawndı da eki sette 6:4; 6:4 esebimen utqan bolatın.


text:
MÄDÄNİYÄT, SÄNĞÄT HÄM SPORT
Trabzondağı Çal mäğaräse stalaktit häm stalagmitlardan toruçı tabiğıy küreneşläre, şarlawıq häm sulıqları belän iğ’tibarnı cälep itä
İstanbul belän Bolgariya şähäre arasında köymä säfärläre 2019da başlanaçaq
Milli kitapxanädä YUNESKOnıñ “Dönya mirası ile:Pol’şa” isemle kürgäzmäse açıldı
Rim açıq tennis turnirında bik az oçrıy torğan waqıyğa buld: matç waqıtında kortqa kergän ber mäçe uyınnı tuqtattı
Antaliyada cirläşep yäşäwçe ukrainalılarnıñ Bereginya xorı ramazan ayı uñayınnan quyğan konśertta törek xalıq cırları, marşlar häm mönäcätlär yañğırattı
Awrupa Yoldızlar köräş çempionatında xatın-qızlar arasında 73 kiloda Vahidä Nur Gök kömeş medal’ yawladı


text:
Qırımğa Artur Mikvabiya – Gürcistannıñ separatist regionı olğan Abhaziyanıñ baş naziri keldi. «Aqmescit» ava limanında onı Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov qarşıladı.
«Artur Mikvabiya Qırım federal okrugında Rusiye Federatsiyasınıñ vekâletli temsilcisi Oleg Belaventsev, Sergey Aksenov, iqtisadiyat, sanaiy siyaset, naqliyat nazirleri ile körüşecek ola», – dep bildire Qırım Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Artur Mikvabiya Yaltağa da baracaq ola.
2008 senesi avgust 8-ne keçer gecesi Tbilisiniñ öz başına ilân etilgen Cenübiy Osetiya ve Abhaziya cumhuriyetleri üzerinde nezaretini tiklemek ıntıluvından soñ Gürcistanğa Rusiye küçleri kirdi.5 künlük cenkniñ neticesinde Rusiye Gürcistannıñ eki regionı – Abhaziya ve Cenübiy Osetiyanıñ mustaqilligini tanıdı ve işbu territoriyalarda öz arbiy bazalarına qoşma ordu ve silâlandıruvını kirsetti. Dünya devletleri – Rusiye, Venesuela, Nikaragua ve Naurudan ğayrı – bu territoriyalarnı Rusiye tarafından işğal etilgen Gürcistan toprağı olaraq tanıy.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.