text:
Bügen Misırda Sharm al Sheiktä Ğıraqnıñ kiläçäge turında ike könlek konferensiä açıldı.AQŞları, Yevropa Berlege ,Aziä şulayuq ğäräb illäre,Qıtay Rusiä häm BMOsı wäkilçelege qatnaşqan cıyınnın töp mäqsatı Ğıraqta totrıqlılıq urnaştıru.
Sharm al Sheiktä 20dän artıq tışqı eşlär ministırı , BMOsı general sekretarı Kofi Annan häm Ğäräb Ligası illäre citäkçeläre oçraşa. Radiobıznıñ farsı tele bülege Radio Farda xabärçese Jamşid Çaharlengi Şharm al Şheiktan Regional illär bügen üz aralarında oçraşa ä irtägä barlıq illär qatnaşlığında konferensiä açıla di (audio)
Küpçelek wäkilçeleklär kilep citte. Bügen Ğıraq wä Misırnıñ kürşe illäre oçraşa ä G-8 BMO, Yevropa Berlege aşqan zur cıyın irtägä bula.
Öy xucası Misır bu summittan zur uñış kötmi.Ämma tışqı eşlär ministırı Axmäd Abul Gheit cıyınğa qatnaşuçılar hiç bulmağanda Ğıraqnı niçek itep totrıqlandıru turında kileşerlär digän ömed belderä. Germaniädä Hamburg şährendä urnaşqan Yaqın Könçığış Tikşerenü İnstitutında Ğıraq belgeçe Henner Fürtig süzlärençä(audio)
August ayında Waşingtonda andıy konferensiä oyıştıru ideası tuğaç ul üktäber azağı yäki noyäber başında ütkärelsen dip äytelde. İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları Britaniäne telgä almağanda , Fransiä häm başqaları qarşı çıqtı. Alar bu G.Bushnıñ yañadan saylanuına yardämçe bulaçaq dip qaradı. Moñı küzdä totqanda cıyınnın ütkärelüe dä uñış
Konferensiägä Ğıraq mäsäläsen Waşington belän ber qayçan da turıdan turı söyläşmägän illär dä qatnaşa. Süriä belän İran . Waşington här ike ilne dä Ğıraqnıñ stabillığın qaqşata dip ğäyepläp kilä. Summit ta Tehran belän Waşington arasında xezmätteşlek bulır mikän?İran tışqı eşlär ministırlığı süzçese Assefi İran AQŞnıñ Ğıraqta toruına nıq opozitsiä belderü öçen genä konferensiägä qatnaşa digän ide.
Summit deklaratsiäse ölgese turında söyläşülär atnalardan birle bara. Proyektta AQŞnıñ Ğıraqta toru möddäte bilgelänmägän açıq qaldırılğan eş tügel dip basım yasala,şulayuq Ğıraq xökümäte ğıynuar saylawlarında mömkin bulğan qädäre törle säyäsi partiälärne qatnaşu öçen qıyulandırırğa tieş dip äytelgän totnaqlıq kürsätergä çaqırıla konferensiä deklaratsiäse ölgesendä.Fürtig qaraşınça , Ğıraq waqıtlı premyere İyad Allawine küp törle säyäsi partiälärneñ saylawlarğa qatnaşuına mömkinlek bir dip çaqıru kommunikeneñ in iqtibar cälep itkän öleşe. Konferensiägä qatnaşuçı illär qayber sönni oyışmalarınıñ saylawlarğa boykot iğlan itü belän yanaularına borçıla. Summittan elek Fransiä Sharm al Skeikh cıyınında sönni törkemnär dä Ğıraqnı stabillaştıru söyläşülärenä qatnaşsın dip tırışıp qarağan ide. Fürtig süzlärençä(audio)
Parij, Mäskäü häm Pekingdä Ğıraq qarşılıq kürsätü törkemnäre konferensiägä qatnaşsın digän täqdimnär işetelde. Terror yäki terroristlar tügel ä sönnilär arasında azmı küpme tanılğan qarşılıq kürsätü törkemnäre bar. Ğıraq İslamçı partiäse, añı Ğıraq Möselman Tuğandaşlığı dip tärcimä itep bul, Sönni Ğöläma yuğarı şurası küp kenä şundıy törkemnärne çaqırıp bulır ide Bu isä çın uñış bulır ide
yäkşämbedä dönyanıñ bay illäreneñ Bagdad burıçlarınıñ 80% sızıp taşlawı, Ğıraq turındağı in zur xalıqara konsensus dip äytep bula.
färidä xämit


c: text/html

text:
Kuçma Mäskäwgä kilde, Putin Ukraina oppozitsiäsenä tänqit belderde
Audio (Vladimir Putin): "İkençe turnı qabatlaw berni birmäskä mömkin. Ul çaqta monı 3nçe, 4nçe, 25nçe tapqır ütkärergäme?"
Putin süzlärençä, Ukrainadağı säyäsi krizis xalıqnıñ zur öleşen täşkil itkän urıslarğa da täesir itä. Ul arada Ukrainanıñ Yuğarı mäxkämäse oppozitsiä şikäyätlären tikşerüne däwam itä. Oppozitsiä saylawlar waqıtında küp sanlı xärämläşülär buldı dip belderä. Üzäk saylaw komissiä äğzası Ruslan Knäzeviç mäxkämädä çığış yasap, ikençe turda millionnan artıq yalğan bülleten taşlanğan bulırğa mömkin digän belderü yasadı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Keşelär Ğıraqta politik säbäplärdänme, ällä fidiä öçen urlanamı?
Ğıraqta tağı da 10 keşe, şul sanda indoneziäle ike xatın-qız räxen itep alınğan dip belderelä. Anda çit il keşelären urlauğa säyäsätme, ällä fidyä tülätüme säbäpçe digän sorau köntärtibendä tora
Audio
"Min bezgä solidarlıq beldergän dönyadağı İslam mäxällärenä räxmät äytäsem kilä. Şulay uq qıyın çorda bezgä yaqın torğan Ğıraq xalqına da räxmät yausın."
İtalian xökümäte şuşı ike xatın-qıznıñ irekkä çığarıluı öçen 1 milion dolar tülägän digän raslanmağan xäbär taraldı. AQŞ häm Britaniä urlanğan vatandaşlarınıñ irekkä çığarıluı öçen satulaşunı kire qağalar. Britaniä tışqı eşlär ministere Jack Sraw, satulaşu, röxen alunı qıulandıra ğına dip belderde. Media nigezdä politik taläp quyılğan keşe urlau vaqiğälärenä ähämiät birä. Kuveyt häm Yordaniäneñ qayber şirkätläre Ğıraqta urlanğan yök maşinaları şöferläreneñ irekä çığarıluı öçe fidyä tülägännär dip belderelä. Keşe urlauçılar aqçadan tış şirkätlär Ğıraq belän xezmättäşlekne tuqtatsınnar digän taläp tä quyalar. Ğıraqnıñ ölkän räsmi şäxesläre fidyä tüläv ğädätkä kerde häm bu çit il keşelären urlauğa öndi dip belderälär. April ayınnan birle 130 çit il keşese urlandı , alarnıñ yaqnıça 30-ı üterelde. Saddam Xösäin rejimı uzğan yılda bärep töşerelgännän birle, cinayätçel törkemnär yözärlägän bay ğıraqlını da urladılar. Qayber oçraqlarda 100 meñ dollarğa qädäre fidyä taläp itelä. Keşe urlauçılar azıraq aqça tülängän xäldä, räxennärne üterälär dä. Çit il keşelären urlauğa kilgändä, kemnärneñ säysäi säbäplärädn, kemnärneñ fidyä öçen urlanğan buluların bilgeläv dä ciñel tügel.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qırğızdıñ Oş qalasında «Xïzb wt-Taxrïr» dinï ékstremïstik uy`ımınıñ äy`elder qanatınıñ jetekşisine qatıstı qılmıstıq is qozğaldı. Mamandar Qırğızstanda radïkaldıq nïettegi dindarlar arasında äy`elder köp ekenin atap ötti.
centralasian.org-tıñ dereginşe, 33 jastağı Şaïra 2015 jılı jazda Sïrïyağa bara jatqan jolda, Oş-Stambwl rey`sinde ustaldı. Sol kezde üş azamat Sïrïya men Ïrakqa adamdar jiberw jumıstarımen ay`nalısqan degen küdikpen qamawğa alınğan edi. Şaïra osı iske kwäger retinde tartılğan bolatın. Dälel bolmağan soñ, sol jolı onı jawapkerşilikke tartpağan. Sodan beri ol baqılawda boldı, dep xabarladı İİM baspasöz qızmetiniñ basşısı Baqıt Sey`itova.
«Jaqında ol äy`eldi İİM-niñ uy`ımdasqan qılmıspen küres jönindegi basqarmasınıñ qızmetkerleri ustadı. Ol "Ïslam memleketi" jäne "Jamaat at-Tawxïd valʹ-Jïxad" tobın nasïxattap, ünparaqtar taratıp jürgen jerinde qolğa tüsti. Onıñ üy`in tintw kezinde dinï-ékstremïstik kitaptar men dïskiler tabıldı. Materïaldarğa teologïyalıq saraptama jasaldı, sonıñ nätïjesinde 18 qaraşada qılmıstıq is qozğaldı. Buğan qosa, ol Qırğızstandağı "Xïzb wt-Taxrïr" dinï ékstremïstik uy`ımınıñ äy`elder qanatın basqarğanı anıqtaldı».
TMD-ğa müşe elderdiñ Antïterrorïstik ortalığınıñ xabarlawınşa, radïkaldıq nïettegi äy`elder sanı 24 pay`ızğa ösken. Olardıñ arasında Qırğızstan äy`el azamattarı da bar. Baqılawşılardıñ pikirinşe, buğan äy`eldermen jumıs istey`tin resmï birlestkterdiñ joqtığı sebep bolwı mümkin.


text:
Yewropa Berlege Üzäk Aziä belän mönäsäbätlären yañartırırğa teli
Germaniä tışqı eşlär ministrı Frank -Walter Steinmeier Yevropanıñ Üzäk Aziä belän mönäsäbätlären üsterü tırışlıqların kürä. Bügen ul Qazaqstan başqalasına Astanağa kitte. Üzäk Aziäneñ 5 ile tışqı eşlär ministrları häm başqa yuğarı räsmilär, Astanada, çärşämbedä bulası ciyılışta qatnaşır, dip kötelä. “Azatlıq” xäbärçese xäbär itkänçä, Steinmeier, anda Yevropa Berlegeneñ energiä çığanaqlarına bay töbäk öçen strategiäseneñ berençe ölgesen açırğa tieş.
Brussledä, Kaspiy dingeze töbägen, Üzäk Aziä, Äzerbäycan häm İrannıñ, Yevropa Berlegenä kiräk bulğan energiäneñ dürtän ber öleşen birä aluın añlıy.
Energiä ölkäsendä xezmättäşlektän tış, Yevropa Berlege strategiäse, Üzäk Aziäneñ 5 ile belän säyäsi bäyläneşlärne nığıtu häm üseş öçen, aqçalata yärdämne arttırunı da küz aldında tota. Yevropa Berlegeneñ bu töbäkkä yärdämne, 2007 aldıp 13 yılğa qädär arada 700 million yevro külämendä bulır dip kötelä.
Yevropa berlegeneñ Üzäk Aziä illäre belän turıdan turı bäyläneşlär urnaştıruı Mäskäwğä oşamasqa mömkin. Quşma Ştatalrnıñ Litvadağı elekke ilçese, ä xäzer Strategiälär häm Xalıqara tikşerenülär üzägeneñ Üzäk Yevropa programnarı citäkçelärneñ berse Keith Smith, Rusiä öçen, bu mäsälä bik möhim, di.
“Ägär Rusiä Üzäk Aziäne kontroldä tota almasa, ul täeminat ölkäsendä awırlıqlarğa oçrıyaçaq. Yäğni Könbatış, Yevropa belän kontraktlarnı ütärgä qıyın bulaçaq häm bu Üzäk Aziäne kontroldä totu säbäpläreneñ berse bulıp tora.”
Keith Smith äytkänçä, Rusiä, Aziädä gaznı arzan bäyägä ala almasa, eçke bazardağı bäyälärne üsterergä, üzeneñ energiä tarmağında reformalar ütkärergä anı Könbatış investitsiälär öçen açırğa mäcbür bulaçaq.
Astandağı oçraşuğa Yevropa Belrgeneñ tışqı elemtälär kommissionerı Benito Ferrero-Waldner häm berlekneñ Üzäk Aziä öçen maxsus wäkile Pierre Morel da bara.
Törkmänstan, küptän tügel, üzeneñ köçle prezidentın Saparmurat Niazovnı yuğalttı. İlneñ yaña citäkçelege äle mömkinlekläre turında uylana. Törkmänstan gaznı çitkä Rusiäneñ Gazprom şirkäte aşa sata. Bu xaqta kileşü 2009 yılga qädär tözelgän. Qazaqstan, Yevropada İminlek häm xezmättäşlek oyışmasında 2009 yılda citäkçelek itü maqsatı belän Yevropa Berlegeneñ teläktäşlegen kötä. Qazaqstan töbäktä gaz satuçı ikençe zur il bulıp tora häm küptän tügel ul üzeneñ Könbatış yünäleşendä barğan eksportnı yañadan qarap çığu telägen belderde. Älegä ul yünäleştäge eksport Rusiä kontrole astında bara.
Uzbäkstan, gazğa bay bulğan öçençe zur il, läkin ul ildäge keşe xoquqlarınnıñ bozıluı säbäple, Yevropa berlege aña çikläwlär kertkän ide. Läkin Berlek üzeneñ çikläwlären yañadan qarap çığarğa ciyına häm Taşkent qayber taläplärne ütäw mömkinlege xaqında äytte.
Şul uq waqıtta, Yevropa berlegeneñ Rusiä belän mönäsäbätläre tuñdırılp tora. Mäskäw, energetikä tarmağın könbatış investitsiälärenä açunı taläp itkän küp yaqlı kileşülärne raslarğa telämi. Rusiä-Yevropa Berlegeneñ energiä ölkäsendä strategik xezmätäşlek turında söyläşülärgä, Polşa tarafınnan blok salındı. Yevropa Berlege çittän kertkän energiäneñ 40%, xäzerge waqıtta Rusiädän ala. Yevropa Berlege illärendä, tışqı energiä strategiäse mäsäläsendä urtaqlıq az. Germaniä, Rusiäneñ yaqın xezmättäşe, xäzer energiä importın üzgärtüne küz aldında totqan Üzäk Aziä belän söyläşülärne başlıy. Fransiä häm İtaliä , Rusiä gazına alay uq bäyle tügel. Rusiäne iñ qatı tänqitläwçelär – ul Könçığış Yevropa. İl illär energiä belän täeminat yağınnnan Rusiägä bäyle bulsalar da.
Bikä Timerova.


text:
Hristianlıq
Hristianlıq - bir İbraimiy din, üç cian dinleriniñ biridir. Hristianlıq dinine saip adamlarğa Hristian deyler. Dünyanıñ er yerine cayılğan olmaqnen birlikte esasen Avropa, Amerika, Cenübiy Afrika ve Avstraliyada bulunalar. 2 milliarddan ziyade mensübi ile dünyanıñ eñ cayğın dinidir.
Hristianlıqnıñ muqaddes kitabı, Bibliya ya da Kitab-ı Muqaddes adınen añıla. Bibliya Eski Ait ve Yañı Ait degen eki bölükten ibaret. Eski Aitniñ eñ müim parçası Tevrat, Yañı Aitniñ ise - İncildir.
Hristianlıqnıñ esas mezepleri Katoliklik, Protestantlıq ve Ortodokslıqtır.


text:
Yañı yılda 13 keşe utta yanıp ülgän
Yañı yıl tönö bıyıl da yanğın hündereüselär ösön xäüefle ütte. Ğäźättän tış xäldär idaralığınan xäbär iteüźärensä, Başqortostanda 23 yanğın terkälgän. 3 keşe häläk bulğan, 1 keşe yäräxätlängän, tip xäbär itä Başinform ağentlığı. Yañı yıldıñ täüge köndärendä yıl hayın ber ük xäl qabatlana. Yanğındar arta. Ütkän täülektä lä 27 yanğında 10 keşe häläk buldı. Qotqarıusılar 7 million 300 meñ humlıq matdi qimmättärźe uttan alıp sıqqan. Yanğın hündereügä 191 keşe, 67 berämek texnika yälep itelgän.


text:
Tatarstanda kommunal’ tüläwlär kimerme?
Respublikada nihayät bäyrämnär tämamlandı, Xalıqara xatın-qızlar köne arqasında qısqarğan eş atnası çärşämbedän başlandı. Xäyer, bäyräm çaraları äle bügen dä däwam itte. 8 mart köne uñayınnan xatın-qız suğış veterannarı yäşlär belän oçraştı. Böyek Watan suğışı veterannarı üzläreneñ xatirälär belän urtaqlaştı, istäleklären söyläde, yäşlär isä alarnı bäyräm belän qotlap, konsert täqdim itte. Läkin küpçelek xalıq çärşämbe könne inde nıqlap eşläde. Däwlät Şurası deputatları 9 martta Prezidium utırışına cıyıldı. Anda Şura oyışqanğa 10 yıl tulu uñayınnan ütäçäk tantanalı utırışnıñ köne bilgelände. Deputatlar bäyräm utırışına könne 14 aprel’ könne cıyılaçaq.
Respublikanıñ KamAZ berläşmäse üzeneñ başqa Rusiä töbäkläre belän xezmättäşlegen üsterä. Çärşämbe könne berläşmäneñ citäkçese Sergey Kogogin citäkçelegendäge delegatsiä Omski ölkäsenä kitte. Anda alar ölkä xökümäte belän ikeyaqlı xezmättäşlek turında kileşü tözeyäçäk, dip xäbär itä Novosti mäğlümät agentlığı.
Tatarstanda isä bu könnärdä kommunal’ xezmätlär öçen tüläw mäs’äläse belän yaqınnanraq şöğellänergä buldılar. Prezident Mintimer Şäymiev, İnterfax agentlığında birgän äñgämäsendä, şuşı xaqta bik täfsilläp söyläde. Anıñ fikerençä, yıldan-yıl kütärelä torğan kommunal’ tüläwlär xalıq keremnäreneñ tübän bulıp qaluına säbäpçe. Şuña da, respublikada älege tüläwlärne kimetü östendä eşläw – tatarstanlılarnıñ tormışın yaxşırtuda iñ berençe burıç bulıp tora. Mintimer Şäymiev fikerençä, monıñ öçen respublikada effektiv häm yaña eş ısulları, cihazlar qullanırğa kiräk. Alarnı ğämälgä kertü byudjettan berniçä milliard sum aqça birüne taläp itäçäk ikän. Läkin bez bu aqçalarnı tabarğa tieş, dip belderde Tatarstan prezidentı.Gölnaz İlgizär


text:
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Boz Bulanık Nehir
Etiketler : Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir türkü indir, Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Boz Bulanık Nehir mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Boz Bulanık Nehir türküsü, Boz Bulanık Nehir sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Boz Bulanık Nehir bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Yaralandım Aşk Elinden
Ekrem Çelebi - Gönül (Sıkı Tut)
Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış
Ekrem Çelebi - Değirmene Taş Koydum
Ekrem Çelebi - Darıldım Darıldım
Ekrem Çelebi - Torşahin Misali
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Kız Pınar Başında
Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım


text:
BMOnıñ azıq-tölek häm awıl xucalığı idaräseneñ terlekçelek häm sälamätlek bülege mödire Samuel Jutzi Törkiädäge qoş kizüe çitkä dä taralğan bulırğa mömkin dip kürşe illärne qoş kizüenä qarşı östämä çaralar kürergä çaqırdı.
Jutzi Ukraina, Bolğarstan häm Ğiraqqa qurqınıç yanawı turında äytte.
"Bu xalıqara çir. ul çiklär aşa ütä. Törkiäneñ könçığışında, İran, Ärmänstan häm Gruziä çigendä tabılğan bu awıru çiklär aşa ütmägänder dip isäplärgä nigez yuq. Şuña kürä ber Törkiädän çittä dä çaralarnı arttırırğa tieşbez" dide Jutzi.
Soñğı könnärdä Törkiädä qoş kizüennän berniçä keşe ülde.
Ğalimnär qoş kizüeneñ mutatsiälänep keşedän-keşegä ciñel küçä torğan awıruğa äylänü mömkinlegenä borçılu belderä.


text:
Parlament utırışı şaw-şulı başlandı
AUDİO: “Altınbayev bu eştän azat itelgäç tulısınça säyäsät belän irkenläp şöğellänä ala”.
Xalıq deputatları Mintimer Şäymievneñ färmanın xuplarğa cıyınğanda, Räfğät Altınbyaev süz soradı. Spiker anı birergäme-yuqmı digän al'ternativanı tawışqa quydı. Deputatlarnıñ küpçelege süz birmäw yağında ide. Läkin şunnan xalıq deputatı Al'bert Karimov mikrofonğa çıqtı. Anıñ çığışı kötmägändä Altınbayevnı yaqlap, prezident Şäymievne demokratiäne qısuda tänqitläp tämamlandı:
AUDİO: Tatarstan prezidentı citäkçelärne cıyıp ber genä mäğlüm firqägä kerügä äydäp, başqalarğa kerüdän tıyılırğa çaqırğan.
Färit Möxämmätşin Altınbayevqa süz birü-birmäwne tağın ber qat tawışqa quyarğa niätlängändä prezidentnıñ “söyläsen” digän täqdime yañğıradı. Şulay itep, Altınbayıqa süz birelde. Başlap, eks-senator Şäymievkä räxmät süzlären yulladı. Läkin soñraq Altınbayev Tatarstan cirlegendä ber genä keşeneñ fikere östenlek itä, demokratiä qısıla, üz fikere bulğan prinsipial' citäkçelär respublikadan kitügä mäcbür, digän fikerlären bäyän itte.
Älbättä, berençe qaraşqa oppozitsion gäcitlär satılıp, törle firqälär oyışa alğan cirlektä demokratiä yuq dip äytü döres tügel kebek. Läkin qulnı kükräkkä quyıp äytsäk: säyäsi dairälärdä konkurensiä, al'ternativ fikerläw bik az. Monı bez şul uq parlament misalında yaxşı küräbez. Säyäsät qoyısında su ağıp – almaşıp, çistarınıp tormasa, ul bit bik tiz sazlıqqa äylänä. Altınbayev üzeneñ respublika turında härwaqıt qayğırtaçağın belderde häm “sawbullaşmıym min, oçraşqançığa qadär” dip çığışın tämamladı.
Añlaşıla ki, Altınbayev bügennän tınğısız, tik tormas, turısın bärä torğan oppozitsioner statusına iä buldı. Bitleklär salındı. Xäzer ul säyäsi manevrlarında irekle şäxes. Tik ni däräcädä eks-senator respublika turında uylıy ikän? Ällä qayçandır xakimiätkä qaytıp üzen räncetkännär belän isäp-xisap yasarğa ğına cıyınamı? Bu sorawlarğa cawapnı waqıt qına kürsäter.
Altınbayev çığışınnan soñ Şäymiev süz alıp qısqa ğına üz fikerlären äytte. Anda taşqa taş belän atu sizelmäde. Küräseñ, ike yaq ta bu ayırıluğa, yäğni köymälärneñ qapma-qarşı yunäleştä yözep kitülärenä äzer ide. Xalıq deputatları Federatsiä şurasına yaña wäkil – Tatarstan prezidentınıñ iqtisad kiñäşçese Filzä Xämidullinnıñ kandidaturasın bertawıştan diärlek xupladılar.


text:
AQŞ Senatı komitetında AQŞ-Rusiä araların yaxşırtu yulların ezlädelär
AQŞ belän Rusiä arasındağı mönäsäbätlärneñ salqın suğışnı xäterlätä başlawı – ike ildä dä köntärtibendä, xörmätle tıñlawçılar. Kiçä AQŞ senatınıñ tışqı mönäsäbätlär komitetı aralarnı caylaw yulların ezläde. Monıñ öçen maxsus, kiñäşläşer öçen utırışqa salqın suğış çorında tanılğan ike keşe çaqırılğan ide.
Belgeçlär öçese dä – soñğı kierenkelek – Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ AQŞ prezidentı George Bush säyäsätenä äytkän kisken süzläre arqasında tudı dip sanıy. Qarşılıqlar arasında iñ zurısı – Amerikanıñ Polşa häm Çexiädä raketa qalqanın tözü mäsäläsendä çıqtı. AQŞnıñ bu planın, Putin – Yevropada yañadan qorallanu yarışı başlana, dip bäyäläde.
Jimmy Carternıñ iminlek kiñäşçese bulğan Brzezinski, Rusiä yaña salqın suğış başlıy almıy, çönki elekke Sovetlar Berlege belän bügenge Rusiädä ideoligiä ayırıla, Mäskäw berektäşlären aqça belän cälep itergä tırışa dide ul:
"Aqça ideologiädän köçsezräk. İdeologiä belän çağıştırğanda aqça – tabınuğa kiterä almıy. Anıñ faydası zur bula ala, ämma täsir itü köçe qadär tügel."
Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiä öçen berdän ber aqıllı yul ul Könbatış belän bergä bulu, könbatış bu eşne Ukraina yardämendä tizlätä ala, dip däwam itte Brzezinski:
"Ukrainağa – könbatışnıñ ber öleşe bulırğa yardäm itü – Rusiägä qarşı bulunı añlatmıy. Bu – Rusiä öçen Yevropağa yul salu bulıp tora. Çönki Ukraina Yevropağa omtılsa, Rusiä anıñ yulın däwam itergä tieş bulaçaq. Häm bu bezgä barıbızğa da faydağa bulğan strategiä."
70nçe yıllarda şulay uq iminlek mäsäläläre öçen cawap birgän Brent Scowcroft isä, näq şul äyberne – Ukrainanıñ könbatış belän yaqınayuın – Rusiä küzlegennän qarağanda, kiresençä yaxşı tügel, dip atadı:
"Sovetlar Berlege – Rusiäne – könbatışqa taba Ukraina alıp bara dip sanaw – kiresençä Rusiäne könbatıştan yıraqlaştıraçaq. Alar bezgä – alarnıñ qardäşlegen yuq itergä , alarnı ayırırğa tırışuçılarğa bularaq qarayaçaq, minemçä saq bulırğa kiräk."
Bu 70nçe yıllarda, salqın suğışnıñ iñ salqın yıllarında Quşma Ştatlarnıñ milli iminlege öçen eşlägän keşelärneñ fikerläre ide.
Bügenge köndä ike arada kisken belderülär işetelügä qaramastan, AQŞ häm Rusiä arasında yağulıq iminlege , Yevropa häm Baltıyq buyı mäsälälärendä xezmättäşlek näticäle bara. Ämma borçığan mäsälälär turında açıq itep söyläşü möhim, dide däwlät sekretare urınbasarı Daniel Fried:
"Axırğı çiktä Rusiä yazmışı barıber rusiälelär, Rusiä xökümäte häm watandaşlar cämğiäte qulında. Çittäge köçlärneñ ähämiäte – ikençe urında. Rusiä üzeneñ yulın – yaxşımı ul, naçarmı – üze tabaçaq. Ämma borçığan mäsälälärne urtağa salıp söyläşü kiräk."
Putin häm Bush 1-2 yül könnäre Bushlar ğailäse yortında Maine ştatında oçraşaçaq.


text:
Mäskäw metrosında bulğan şartlaw näticäsendä distälägän keşe xäläk buldı. Putin Masxadovnı terror ğämälenä bäyle buluda ğäyepläde
Comğa irtäsendä Mäskäw metrosında bulğan şartlaw näticäsendä distälägän keşe xäläk buldı, yözlägäne cäräxätlär aldı. Rusiä räsmiläre monı şunduq terror ğämäle dip atadı. Şartlawnı oyıştıruçığa kilgändä, inde berençe farazlar äytelä başladı
Comğa irtäse. Keşelär eşkä aşığa, metrolar şıplap tulğan çaq. Şartlaw Avtozavodskaya belän Paveletskaya stansiäläre arasında barğan poeznıñ 2nçe vagonında bulğan. Belgeçlär 5 kilogram çaması şartlatqıç turında söyli, ikençe vagon tulısınça yuq itelgän, qalğannarına zur zıyan kilgän. İsän qalğannar tünnel buylap cäyäwläp öskä çıqqan. Şahitlärneñ berse, işekne ozaq qına açıp bulmadı, qıçqırışular, panika başlandı dip söyli:
Audio (şahit)
Soñğı xäbärlärgä qarağanda ülüçelär sanı 50gä yaqın, cäräxätlänüçelär 200-läp. Bu sannar artırğa mömkin. Çönki här vagonda yözdän artıq, poezda - meñ-yarım çaması keşe bulğan. Qotqaruçılar 700-läp keşene öskä çığaruın belderä. Rusiä räsmiläre monı şunduq terror ğämäle dip atadı, prokuratura berniçä cinäyät eşe açtı. Oyıştıruçığa kilgändä, qapma-qarşı farazlar äytelä. Berençese älbättä Çeçen eze, intiharçılar. Mäskäw militsiäse "Kavkaz qiäfätle" 30 yäşlek yegetne ezli başladı. İmeş, şartlawğa berniçä minut qala ul metro xezmätkärenä kilep, "Xäzer sezgä bäyräm bulaçaq" digän süzlär äytkän. Mäskäw merı urınbasarı Valery Şansev intihar xöcüm farazın kire qaqtı. Anıñ süzlärençä, şartlatqıçnıñ eçlege dä tışlığı da bulmağan:
Audio (Valery Şansev)
Şansev süzlärençä, intiharçılar mondıy şartlatqıç qullanmıy, ixtimal, şartlatqıç vagonğa aldan quyılğan bulğan. Säyäsätçelärneñ kübese şartlawnı Rusiädä başlanğan saylawaldı kampaniäse häm Putinnıñ Çeçnya säyäsäte belän bäyli. Prezidentlıqa namzät İrina Xakamada, bu terror ğämäle Putinğa qarşı yasalğan, Çeçnyadağı xällär keşelärgä iminlek tä''min itmi dip belderde. Duma räise-urınbasarı Dmitri Rogozin, ildä ğädättän-tış xäl kertergä, saylawlarnı kiçekterergä çaqırdı. Prezident Putin, bu terror ğämäle belän Masxadov häm anıñ banditları bäyle ikänen moxaqqaq beläbez dip belderde:
Valery Şansev (Vladimir Putin)
Putin süzlärençä, terrorçılar belän söyläşülär bulmayaçaq, çönki bu alarnı yaña cinäyätlärgä etäräçäk. Rusiä terrorçılar belän söyläşmi, ul alarnı yuq itä dide prezident:
Valery Şansev (Vladimir Putin)
Aslan Masxadovnıñ wäkile Äxmät Zakaev maxsus belderü yasap, Masxadovnıñ bügenge şartlaw artında toruwın qatğıy räweştä kire qaqtı:
Audio (Äxmät Zakaev)
Xäzerge waqıtta Londondfa bulğan Zakaev bügen Mäskäwdä bulğan şartlawnı Mart ayında ütäçäk prezident saylawları belän bäyläde:
Audio (Äxmät Zakaev)
Zakaev süzlärençä, Rusiäneñ maxsus xezmätläre bu şartlawda tiz arada Çeçen eze tabaçaq:
Audio (Äxmät Zakaev)
Läkin soñraq monıñ artında maxsus xezmätlär toruı da açıqlanaçaq, dip sanıy ul:
Audio (Äxmät Zakaev)
Häm axırda, xörmätle tıñlawçılar, Tübän Novgorod häm ölkä diniä nazaräte räise Ğömär xäzrät İdrisov fikere. Bügen Mäskäwdä bulğan xällär turında Azatlıqqa ul bolay dip belderde:
Audio (Ğömär xäzrät İdrisov)
Ali Gilmi, Praga


text:
Fälestin citäkçese Yaser Arafat märtkä kitkän
Fälästinnärneñ citäkçese Yasir Arafat Parijdağı xärbi xastaxanädä märtkä kitkän häm ülem tüşägendä yata. Ul ber atna elek äle dä bilgelänä almağan xastalıqtan dävalanu öçen Parijğa kiterelgän ide. Soñğı könnärdä anıñ xäle bik naçarayğan.
Audio
"Arafat äle dä sälätle tabiplar tarafınnan dävalana, fransuz xalqı häm fransuz xökümäte aña tieşle iğtibarnı kürsätä , bez tabiplarnıñ raportın kötäbez. Älegä ber nindi dä yañalıq yuq."
Arafatnıñ nindi xastalıqtan cafa cigüe älegäçä bilgelänä almağan. Şulay da Fälästin räsmiläre Arafat vafat bulğan xäldä yaña citäkçelek mäsäläsendä plan äzerläv belän mäşğullär. Arafat üzenä varis äzerlämädä, şul säbäple ul vafat bulğan xäldä, buşlıq xasıyl bulaçaq häm törle fälsätin fraksiäläre arasında xakimiät öçen köräş başlanaçaq digän borçılu bar. Arafatnıñ Fatax xäräkäteneñ ağzası Camal al-Tiravi fraksiälärne citäkçel rol alır öçen üzläreneñ tar politik maqsätlären berençel urınğa quymasqa çaqırdı.
Audio
"Bez mäxsus politik köntärtibe bulğan fälästinärgä, bu sezgä xakimiätne alır öçen bu mömkinlek birmi. Jasir Arafat küpkenä illärdä bulmağan demokratiägä nigezlängän Fälästin tözede. Anda barlıq fälästinnär küz aldında totıla. Bu Fälästinneñ kiläçägen garantiäli."
Arafat vafat bulğan xäldä, anıñ Yerusalemdeme, ällä Gazadamı kümeläçäge bilgesez. Arafatnıñ ülem xäbäre, bu mäsälä açıqlanğançığa qädäre kiçekterelä digän xäbär dä taralğan. İzrael citäkçelege Arafatnıñ Yerusalemdä cirlänüenä röxsät itmiäçägen belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Japonïyanıñ sırtqı ister mïnïstrligi Takïo Mäskewge dawlı Kwrïlʹ aralın birlesip basqarwdı usınadı degen xabardı teriske şığardı. Japonïyanıñ tübegey`li ustanımı özgermedi: Tokïo Resey`men tört araldıñ kimge tïesili ekenin anıqtay`tın bey`bit kelisimge keledi dep mälimdedi Japonïya SİM ökili.
Osınıñ aldında Nikkei gazeti Japonïya premʹer-mïnïstri Sïndzo Abé Resey` prezïdenti Vladïmïr Pwtïnmen Kwrïlʹdiñ dawlı tört aralın birlesip basqarw mümkindigi jöninde jazğan.
Soñğı ret eki el lïderi bul mäseleni qırküy`ek ay`ınıñ basında Vladïvostokta ötken Şığıs ékonomïkalıq forwmda kötergen. Pwtïn Resey` dawlı araldı Japonïyağa satpay`dı nemese bermey`di dep mälimdegen.
Ekinşi dünïejüzilik soğıstıñ soñında SSRO Japonïyanıñ Kwrïlʹdegi tört aralın basıp alğan. Bul ondağan jıldar boy`ında eki el qarım-qatınasına salqının tïgizip, bey`bit kelisimge kelwge mümkindik bermey` keledi.


text:
17 sentäbr könne Ufada Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ cäyge yallardan soñ täwge utırışı bulıp ütte. Anda Başqarma qomitetnıñ könüzäk mäsäläläre tikşerelde. Utırışnı Başqarma qomitet räise Eduard Xämitov açtı häm alıp bardı.
İñ täwdä professor Cäwdät Ğiläcetdinov üz fikerläre belän urtaqlaştı. Tönyäk Osetiädäge xällärgä qağılıp ul. andağı qorbannarnıñ ğäiläläreneñ qayğısın urtaqlaşuın äytte, ämma şul uq waqıtta il citäkçelegeneñ Çeçnyäda suğış başlanğannan birle anda 200 meñ tınıç xalıqnıñ, şul isäptän 35 meñ balanıñ üterelüye xaqında ber süz dä äytmäwen assızıqladı. Cäwdät äfände Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusın taläp itü buyınça da eşne däwam itärgä kiräklegen äytte häm üz täqdimnären citkerde.
Kön tärtibenä kertelgän başqa mäsälälär buyınça BR Tatar oyışmaları berlege räise, BR Tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı Ramil Bignov, Salawat şähäre kongressı räise Äsgät Qormanaev, professor Ruşan Ğallämov, Başqarma komitet äğzası Kärim Yawşev häm başqalar da çığış yasadı.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ğiraq: Federalizmnıñ köçe häm qurqınıçı
Bu yazmabız Ğiraq turında bulsa da, federatsiä dip atalğan Rusiädä yäşäwçe millättäşlärebez iğtibarın cälep iter dip uylıybız. Bu könnärdä Ğiraqnıñ yaña konstitutsiäse tiräsendä bäxäslär bara. İñ qaynar mäsälälärneñ berse – däwlätneñ tözeleşe – äle dä xäl itelmägän. Tönyaqtağı kördlär belän könyaqtağı şiğilär federativ däwlät tözergä çaqırsa, üzäktäge sönnilär moña qarşı, bu ilneñ taraluına kiteräçäk dip kisätä. Närsä soñ ul fereralizm? Sönnilärneñ qurquları urınlımı?
"Federalizm ul törle xalıqlardan torğan ildä här xalıqqa ber il qısasında möxtäriät birü çarası. Qayber illär öçen bu bik faydalı çara."
Londondağı tağın ber belgeç, Federal Trust xezmätkäre Brendan Donnelly süzlärerençä, Ğiraqlılar bu federatsiägä üzläre niçek qarıy, küp närsä şuña bäyle:
"Töp soraw şul: alarda bergälek, berdämlek xise, federal sistema tözü öçen bergäläp eşläw teläge barmı? Min moña başqalardan da kübräk cawap birä almam."
Dönya xalqınıñ 40%tı federatsiälärdä yäşi. İñ tanılğannarı Quşma Ştatlar, Şveytsariä, İndiä, Germaniä, Kanada, Malayziä, Avstraliä. Närsä soñ ul federatsiä? İke süz belän äytkändä, anı törle, ämmä ixtiarıy räweştä ber ilgä berläşkän öleş-däwlätlärdän torğan idarä sisteması dip bulır ide. Bu däwlätlär – törle ildä törleçä atala, ştat, kanton, cir - wäkälätlärneñ ber öleşen üzäk xökümätkä tapşıra. Üzäk xökümätneñ wäkälätläre çiklängän, ğädättä ul bar ilne dönyada wäkilek itüdän ğibärät, ämmä här öleş-däwlätneñ mänfäğäten istä totıp. Federalizm demokratiä belän tığız bäyle, üzäkläşkän, avtoritar, unitar rejimnar wäkälät büleşergä telämi.
İnde Ğiraqnıñ federatsiägä äylänü ixtimalına kilgändä, Michael Clark, küp närsä öleşlärneñ totrıqlılığına, xezmättäşlek itü telägenä bäyle di:
"Federalizm bik totrıqlı nigezdä utırırğa tieş. Ägär ul üz räweşendä qabul itelmäsä, tarqaluğa kiterä ala, berniçä yıl elek Nigeriädä şikelle."
Ğiraqqa kilgändä, şiğilär östenlek itkän federatsiä belän sönnilär ğänäğät bulırmı, töp soraw şul bulaçaq. Tağın ber soraw – neft yatmaları belän bäyle. Alar ilneñ könyağında häm tönyağında, yağni şiğilär häm kördlär cirendä. İlneñ üzägendä yäşägän sönnilär, büleneş kitsä neft baylğı bezgä eläkmäs dip qurqa. Belgeçlär fikerençä, ägär keremnär başta federal xökümätkä kitep, annan öleşlärgä taratılsa, problem bulmayaçaq. Älbättä, Nigeriädä şikelle, berär öleşneñ neft baylığı belän federatsiädän çığıp kitü ixtimalı bar. Bu oçraqta küp närsä başqa öleşlärneñ moña niçek qarawına bäyle, alar suğışsız-nisez genä moña riza bulamı-yuqmı.
-Ali Gilmi


text:
Fäwziä Bäyrämova: Rusiädä möselmannarğa qarşı alıp barılğan däwlät terrorın tuqtatırğa yärdäm itegez
Tağın ber balıq başı inde. Läkin çäynibez. Qurqıtalar bit. Menä çirattağısı inde başqa sıymıy torğan. Wahhabitlar Tatarstannı qaynar noqtağa äyländerergä cıyınğan bulğannar. Çüt kenä bit älegäçä tınıç yäşägän Tatarstan Çeçnya kebek urınğa äylänmägän. Bötenese bulğan. Suğışır öçen qoral da, tawlı cirdä. Anısı Başqortstanda. Keşelär dä Çeçnyadan uq suğışırğa öyränep qaytqannar. Qurqınıçmı, işççu qaq. Bolarnı bötenesen şul Aqça wä waqıt dip atalğan gäzit, BpeMя и ДeHbrи inde yaza. Anda tağın ällä nilär bar. Dimäk urıs äytmeşli vse po poryadku. Başladıq.
Sitat. Çallıdağı İslam cämäğäte dip atalğan terror oyışmasınıñ biş äğzasına qarata açılğan eş Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäsenä tapşırıldı.
BpeMя и ДeHbrи mäğlümatlarına qarağanda, süz çeçen boıvikları belän tığız elemtädä torğan yäşeren terroristik oyışma äğzaları turında bara. Alar respublikada berniçä terrakt ta äzerlägän bulğannar.
Andrey Şeptitskiy yazma avtorı ul, tapqan bu mäğlümätlärne. Yarar, dälşe kittek. Bu yäşerene oyışmanıñ ezenä xoquq saqlaw orğannarı 2004 nçe yılda çıqqan bulğannar ikän. Çallı yanındağı ber urmanda berniçä mäyet tabıla. Yanğan maşina da. Alar atıp üterelgän ikän. Berniçä aydan soñ üterüçene totalar. Häm ul bötenesen söyläp birä. Öyendä wahhabçıl kitaplar da tabalar. Tege baxır nik ütergänen añlata. Keşelär islam qağidäläre belän yäşämilär, şuña. Menä bu urınğa citkäç, xaq bulsa da, yazmadağı süzlär, betkän meni psixlar dip kenä äytep quyası kilä. Yuq, äytälmiseñ. Menä şuşı çaradan soñ, Çallıda yäşeren oyışma äğzaların küpläp qulğa alular başlana. «İslam cämäğäte» oyışma keşeläre dä, «Xizbut-tahrir» digännäre dä. Oy- oy oy. Bu yazmada soñğı yıllarda bulğan törle şartlawlar da, anda qatnaşqan törle keşelär dä bötenese ber cepkä bäylängän. Menä Çallıda 50 läp keşene qulğa alalar. Moña protest belderep Bögelmädä Rawil Ğömärov belän Timur İşmuratov gaz torbasın şartlata. 50 keşeneñ 23 ye törmädän çığarıla. Alar täwbä itkännär. Çallıda piket- mitinglar uza, totqınnarnı yaqlap, yuqqa räncetäsez dip. Bu xoquq saqlaw orğannarına tağı därt esti. Tikşerä torğaç, alar totalar da, Tatarstanda 2001 nçe yıldan birle ük eşläp kilgän köçle, nıq yäşerelgän wahhabçılarnıñ tulı ber cätmäsen açalar. BpeMя и ДeHbrи gäzite jurnalistı şunnan soñ, näticä çığara. Alar di, ozaqqa suzılğan partizan suğışına äzerlängännär. Tatarstan dip ul avtor yazma başında ğına yaza. Yazmada, böten İdel buyında suğış utı qabızırğa telägännär dielä. Başqortstannıñ Beloretsk rayonında da suğışmaqçı bulgannar, tawlar anda. Anda inde aşap torırğa, yäşärgä urınnar äzerlägän bulğannar. Suğışır öçen suğış çuqmarı ğına bulu citmi, qoral kiräk bit. Anı tikşerüçelär dä belä. Tabalar bit. İdel buyında terroristlar närsä belän suğışmaqçı bulğannar. Gäzit sanap kitä. 3 avtomat, 5 pistolet, ike tege poyas şaxida digän nämärsä, 600 gramm şartlatqıç, 4 granat, häm patronnar. Jurnalist ta belä inde, ışandırmıy bu sannar. Dürt avtomat belän suğışqa tile genä çığa bit. Işandırsın öçen yazıp quya. Skoree vsego di, alarnıñ qoral tağın bulğan. Nu bit tabılmağan. Monısı bezneñ östämä. Ä suğış başlarğa aqça da kiräk. Çallıda ber maşina zapçast'läre belän säwdä itä torğan keşe aqça birep torğan. İ baxır, ükenäder inde xäzer, möselman kitabı uqığan öçen yäki namazlı bulğanı öçen. Zapçast' satıp suğış başlarğa cıyınğanın üze dä belmider äle.
Täk, tağın dälşe kittek. Partizan suğışına bit äle suğışçılar kiräk. Tabılğan. İşşu nindiläre. Çeçnyadağı Xattab belän Basaev bazalarında uqıp qaytqannarı.
Bu bulalmağan partizannarğa suğış nigä kiräk bulğan? Gäzit yaza, alar İdel buyında İslam däwläte tözergä cıyınğannar. Ul däwlätneñ çikläre ber yaqtan Urta Aziägä totaşırğa tieş bulğan, ikençe yaqtan Kavkazğa. Ağa, öç avtomat belän bit şulay. Kittek tağın uqıp.
50 keşe qulğa alınıp, öç avtomat ta ike granat tabılğaç, bu yäşeren oeşmağa zur zarar kilde di avtor. No dip esti, äle yäşeren oyışmanı, wahhabitlarnı bötenläy totıp beterdelär digän süz tügel. Alarnıñ qulğa alınmıy qalğannarı Samar da, Ulyanda, Tatarstannıñ üzendä dä, Başqortstanda da uzğan yıl terraktlar yasağannar. Menä, bu qışın, ğinwar ayında Qazan-malmıj yulında ut bağanasın şartlattılar. Anıñ teräge beraz yantaydı. Terrakt bit. Yartı yıldan soñ. Terroristlar Teläçe rayonında ut liniyäsen şartlattılar. Berniçä atnadan soñ, Layış rayonında nefet ütkärgeçen şartlattılar. Xäzer bu eşlärne Rusiä Genprokuraturası tikşerä.
Menä gäzit şulay yaza.
Nu närsä diäseñ inde. Bezneñ xoquq orğannarı äybät eşlime. Gäzit matur yazamı. Monısı qarañğı. Ber cepkä tözep bötenesen ber urınğa tuplaw – äle Rusiädä möselmannarnı totqarlıy başlağannan birle- berençe qat.
Fäwziä Bäyrämova, teläsä qayçan awızın açıp süz äytä torğan keşe tügel. Täcribäle säyäsätçe. Ul da bu protsesslarnı küzätep barğannan soñ, yomğaqlap İttifaq partiäse isemennän belderü yasadı. Belderü şaqtıy ozın. Anda şuşı qulğa alınuçılarnıñ bez köç qullanu arqasında törle ğäyplärne tanıdıq digän süzlär kiterelä. Häm yomğaqta mondıy süzlär bar.
Şuşı xätle cäber häm qıynawlarğa tüzä almıyça, qayber möselmannar eşlämägän cinayätlärne üz öslärenä alırğa mäcbürlär. Rossiä däwlätendä häm törmälärendä näq Stalin çorındağı kebek keşelärgä qarşı iñ räximsez cäzalar qullanıla, bügen “xalıq doşmanı” rolen möselmannar üti. Rossiädä möselmannarğa qarşı cäzälawlar “antiterror” bitlege astında ütkänlektän, dönya cämäğätçelege, demokratik illär bu eşlärgä qatnaşmıy, ä islam däwlätläre mondağı möselmannarnıñ bu xällären belmilär. Çit illärdän kilgän qunaqlarğa, İslam konferensiäse citäkçelärenä matur mäçetlär kürsätelä, alarnı berkem dä törmälärdä ğäypsezgä ğazap kürgän möselman-tatarlar yanına alıp barmıy. Bez, Tatarstannıñ keşe xoquqların yaqlawçı milli säyäsätçeläre bolar xaqında Rossiä Prezidentı Putinğa, Tatarstan Prezidentı Şäymievka, Rossiä häm Tatarstan prokurorlarına yazıp qaradıq, ämma näticäse bulmadı. Mäskäwdäge häm Qazandağı räsmi islam oyışmaları, möftiyätlär dä möselmannarnı yaqlaw yulına basmadılar, bu ğädelsezleklärne kürmämeşkä salındılar. Näticädä, Tatarstanda möselman-tatarlarnı qulğa alular, xökem itmiçä, yıllar buyı törmälärdä totular däwam itä. Bez dönya cämäğätçelegen, demokratik illärneñ, islam däwlätläreneñ Rossiädä keşe xoquqları bozılu faktlarına iğtibar itülären sorıybız! Rossiädä möselmannarğa qarşı alıp barılğan däwlät terrorın tuqtatırğa yärdäm itegez dielä İttifaq firqäse isemennän yasalğan Fäwziä Bäyrämova belderüendä.
İnde, Awrupa Şurası bu belderügä cawap ta cibärgän. Awrupa Şurasınıñ milli azçılıqlar eşe komissarı Nicola Makes Guerlax bu mäğlümatlarnı faydalanırbız dip äytkän.
Räfis Cämdixan


text:
Orenbur өlkәse başqalasında xәzer, tatar atamasın өlkә buylap sәyәxәt itkәndә genә tügel, şәhәr transportında barğanda da işetep bula. Kuptәn tügel, "Kosmos kinoteatrı" isemen yөrtkәn avtobus tuqtalışı "Qaravan-saray" dip üzgәrtelde. Bu eş tatar xәrәkәte tәqdime belәn, şәhәr xaqimiәte yәrdәmendә başqarılğan. Isem alıştıru belәn bәyle bulgan çığımnarnı Orembur şәhәr administratsiәse kütәrğәn. LDPR firkәse citәkçese Vladimir Jirinovskiy өlkәdә bulğanda yulına oçrağan tөrki hәm tatar geografik atamalarnı urısnıqına üzgәrterә tәqdim itkәn zamanda, tatar ictimagıy koçlәr bu avtobus tuqtalışına milli isem birüne zur qazanış dip isәpli.
Firuze Әpsәlәmova,Orenbur.


text:
Mäğärif ministrlığı uquçılarnı sälämätländerä
Ser tügel, xäzerge zamanda yıldan-yıl balalarnıñ sälämätlege naçarlana ğına bara. Bu bigräk tä mäktäp yäşendäge balalarğa qağıla. Tatarstandağı balalar da çığarma tügel. Kollegiädä çığış yasağan Sälämätlek saqlaw ministrı wäkile süzlärenä qarağanda, respublikada nibarı 6 protsent qına sälämät bala tua. Ä mäktäpkä kergäç alarnıñ sanı tağın da kimi. Şuşı ayanıç xälne istä totıp, Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığı da älege problemağa bitaraf qalmadı. 5 yıl elek Mäğärif ministrı Farız Xarisov niäte belän respublikada Mäğärif häm uquçılarnıñ sälämätlege dip isemlängän komplekslı programma eşli başladı. Şulay itep, balalarnıñ sälämätlegen nığıtu östendä ayırım mäktäplär yäki uqıtuçılar ğına, ä respublikanıñ mäğärif tarmağı tulayım eşli başladı. Kollegiädä ministrlıqnıñ belgeçe Älfiä Urmançeeva şuşı xaqta çığış yasadı. Häm Tatarstan mäktäplärendä uquçılarnıñ sälämätlegeneñ torışı, anı saqlaw, üsterü xaqında söyläde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Tatarstan mäktäplärendä älege eşçänlekne alıp baru öçen xoquqı nigez buldırılğan, küpsanlı beleşmälär, kitaplar, cıyıntıqlar näşer itelgän. Balalarnıñ häm uqıtuçılarnıñ sälämätlegen saqlaw häm nığıtuğa birelgän finanslarnıñ küläme dä şaqtıy artqan, mäktäplärgä yaña sport cihazları alınğan. Kimçeleklärgä kilgändä, Älfiä Urmançeeva alar arasında qayber mäktäplärdä älege eşkä iğtibarnıñ citep betmäwen, maxsus äzerlek ütkän belgeçlärneñ bulmawın bilgeläp ütte.
Bügengä köndä, Mäğärif häm uquçılarnıñ sälämätlege digän programmanıñ berençe öleşe tämamlandı. Xäzer inde mäğärif oyışmaları programmanıñ ikençe öleşenä kereşälär. Kollegiädä Mäğärif ministrlığınıñ attestatsiä häm akkreditatsiä bülege citäkçese Färid Kärimullin älege programmanıñ ikençe etabınıñ töp nigezläre belän tanıştırdı. Ä Çallı, Yäşel üzän, Bögelmädän kilgän mäğärif oyışmaları wäkilläre uquçılarnıñ sälämätlegen saqlaw, nığıtu eşendä üzläreneñ täcribäläre belän urtaqlaştılar. Düşämbe könne uzğan cıyılışta şulay uq Sälämätlekkä öyrätü üzägen oyıştıru turında da süz bardı. Bu xaqta Evropa berlegeneñ Rusiä mäğärif oyışmalarında sälämätlekkä öyrätü proyektınıñ töbäk koordinatorı Fäniä Xäbirova çığış yasadı. Bu üzäklärneñ maqsatı – balalarnıñ sälämätlegen saqlaw häm nığıtu öçen törle programmalar äzerläw, mäğärif oyışmalarına şuşı yünäleştä eş alıp baruda yärdäm kürsätü, sälämät tormış alıp barırğa öyrätü häm başqa şundıy eşlär.
Şulay ütep, respublika mäktäplärendä balalarnı sälämätländerü östendä şaqtıy küp eş alıp barıla. Läkin, qızğanıçqa qarşı, älegä bu eşçänlek kenä citmi küräseñ. Çönki Tatarstanda Rusiä belän çağıştırğanda awıru balalarnıñ sanı kebek kürsätkeç kimräk bulsa da, ul azayuğa taba barmıy. Älegä bar ömetne Mäğärif häm uquçılarnıñ sälämätlege digän programmanıñ ikençe etabına bağlarğa qala.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğiraqnıñ könyağındağı Britan xärbiläre äl-Qaidäneñ 2005-nçe yılda Äfğänstandağı AQŞ törmäsennän qaçıp kitkän ber yuğarı wäkile Ğömär Färuqnı üterüläre turında belderde.
Britaniä xärbiläre süzçese Mayor Charlie Burbridge Ğömär Färuq Basra şähärendä tañ aldınnan ütkärelgän reyd waqıtında qulğa aluğa qarşılıq kürsätkändä üterelde dide.
AQŞ Faruqnı äl-Qaidäneñ yuğarı citäkçelärennän berse dip sanıy.
Ber yıl çaması elek ul Äfğänstandağı Bağram hawa bazasınnan qaçıp kitkän ide.
Küwäyt watandaşı Faruq 2002-nçe yılda İndoneziädä qulğa alındı.


text:
Saddam Xösäen qoral tikşerüçelären küzläwdä ğäyepli; BMO ğäyepläwlärne kire qağa
Ğiraq prezidentı Saddam Xösäen Ğiraqta tikşerü eşläre alıp barğan BMO inspektorların şpionlıqta ğäyepläde. Qoral tikşerüçelär bu ğäyepläwne kire qaqtı häm üz eşen däwam itä. Ul arada Quşma Ştatlar häm Britania Farsı qultığında ğäskär tuplıy.
“Yalğançılar” dip Saddam Xösäen, Ğiraqnıñ küpläp yuq itü qoralı bar dip täqrarlağan Quşma Ştatlar belän Britaniäne atıy. Amerikan prezidentı George Buş, üzendäge qoralı turında tulı xisap birmiçä, Saddamnıñ mondıy ğäyepläwlär yasawı, bezne, wazğiätne tınıç yuq belän xäl itergä teläwçelärne aptıraşta qaldıra, digän cawap qaytardı.
Qoral tikşerüçelär Saddamnıñ ğäyepläwlären kire qaqtı. BMO törkeme wäkile Hiro Ueki, min barı tik şunı äytä alam, inspektrolar – şpion tügel, bez üz eşebezne professional, objektiv räweştä, quldan kilgänçä yaxşı itep başqarırğa tırışabız, dip belderde.
BMO häm Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı belgeçläre Ğiraqta inde 6-nçı atna eşli. Älegä nindi dä bulsa şikle äyber taba alğannarı yuq. Bu turıda kiçä Venada Atom Energiäse Agentlığı citäkçese Möxämmät Äl-Baradei da äytte:
Audio (Möxämmät Äl-Baradei)
Bez älegä ber şikle närsä dä tapmadıq… Läkin tikşerülär däwam itä, näticä yasarğa äle irtä.
Sişämbedä belgeçlärneñ ber öleşe boralaqlarğa töyälep Ğiraqnıñ könbatışında Bagdadtan 450 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Aqaşat şäxärenä yul tottı. Äytkändäy, bu – inspektorlarnıñ berençe tapqır boralaq qullanuwı bulıp tora. BMO belgeçlären Ğiraqnıñ ike boralağı ozata kitte. Bersenä Könbatış jurnalistları da utırdı.
Qalğan belgeçlär törkemnärgä bülenep Ğiraqnıñ törle urınında eşli, şul isäptän, Jurf äl-Saxrdağı raketa şirkätendä, Kbeisidağı sement zavodında, Mosul universitetında.
Bilgele bulğança BMOnıñ baş inspektorı Hans Blix ğinwarnıñ 27-sendä BMOnıñ İminlek Şurasında xisap totırğa tieş. Läkin Financial Times gäzieteneñ Germaniädä çığa torğan basması bügenge sanında yazuınça, aña qädär, ğinwarnıñ 16-sında Blix Brusselgä barıp Yevropa Berlegeneñ Säyäsi İminlek komitetı aldında xisap totaçaq.
Ul arada Quşma Ştatlar häm Britaniä Farsı qultığı tiräsenä ğäskär tuplıy. London belän Waşington, Ğiraq tiräsendäge wazğiätne tınıç yul belän xäl itergä teläwen beldersä dä, kürelgän äzerlek çaraları, xällärneñ başqaça bulu ixtimalın işarä itä. İlneñ ikesendä dä rezerv-xärbilär tuplaw bara. Amerikada 20 meñ, Britaniädä 8 meñ rezervistqa çaqırular cibärelde. Yäkşämbedä Britaniäneñ Ark Royal oçqıç köymäse Farsı qultığına taba yulğa çığa. Britannarnıñ Cardiff häm Amerikannarnıñ Nassau qarapları inde küptän anda. Nixayät, tağın ber xäbär, Amerikanıñ Comfort isemle hastäxanä-köymäse Hind okeanına yul tota. Beryulı meñgä yaqın keşene alırday bu köymädä ximik häm bilogik qoraldan zıyan kürgän xärbilärne däwalaw äsbapları bar. Bu köymäneñ 1991-nçe yıl Farsı qultığı suğışınnan birle eşkä ciñelgäne yuq ide. Kem äytmeşli, üze ber işarä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Belarus oppozitsiäse başlığı Aleksandr Milinkeviç, Yewropa Berlegeneñ keşe xoquqları öçen köräştä birelä torğan iñ yuğarı büläge - Andrey Saxarov isemendäge premiagä layıq bulğan. Yewroparlament qararında, mart ayında ütkän Belarus prezidentı saylawlarında qatnaşqan nämzät Milinkeviçnıñ uñışları- Belorusiädäge demokratia öçen köräşe turında äytelgän. Yewropa Berlege üz waqıtında bu saylawlarnı demokratik tügel dip bäyälägän ide.
Saylaw näticälären äweş-täweş kiterügä qarşılıq belderep ütkärelgän çaralarda qatnaşqan Milinkeviç, totqarlanıp belarus mäxkämäse anı 15 täwlekkä qulğa alu qararı çığarğan ide.


text:
“Tatarstan” xärbi uyınnarda qatnaşmıy
Yäşel Üzändä yasalğan xärbi köymäne küptän tügel tantanalı şartlarda Kaspi flotına cibärgän idelär. Xäzer şuşı Xacar diñgezendä diñgezçelärneñ xärbi künegüläre ütkärelä. Qazandağı mäğlümät çaraları “Tatarstan” dip atalğan ör-yaña xärbi köymä manevrlarda, suğış uyınında qatnaşa, digän xäbär tarattı. Xäzer şuşı xärbi büleklärneñ wäkile bu mäğlümatne inqär itte. Älegä “Tatarstan” köymäse manevlarğa kermägän ikän. Anı äzerläp flotqa tapşıru köz köne genä mömkin bulaçaq, imeş. Añlamassıñ, ni öçen şuşı qimmätle köymäne yasatıp alıp kitälär dä, tiz genä eşkä cikmilärder. Räsmi xäbär bik tantanalı yañğırıy – “Tatarstan” Kaspi diñgezendäge xärbi manevlarda qatnaşmıy.


text:
Möhacirlek programması nigezendä tatarlar da çit ilgä kitä başladı
Kanadada yäşäwçe cirle xalıq qartaya. Şul säbäple, eşçelärne arttıru uñayınnan törle cirlärdän möhacirlärne cälep itü üseş ala. Tatarstannan kitkän Noğmanovlar ğailäse isä bu mäğlümatnı İnternettan kürgän. Alar Kanadada başta Kalğari şähärendä urnaşqannar, annarı Rawil äfändegä Edmantonda yaxşı eş täqdim itkännär. Möhacirlärne cälep itkändä, berençe çiratta nindi belemle buluğa, yäşkä, tormış iptäşeñneñ belemenä häm balalar buluına iğtibar itelä kiän. Rawil Noğmanov Matrikon İn Korropporetşion kompaniäsendä xezmät itä. Üzeneñ eşe turında “Azatlıq” radiosına Rawil Noğmanov
Ul kompaniädä 500-600 keşe eşli. Anıñ törle illärdä 18oфиcы bar.
Rawil Noğmanov äytüençä, alarnıñ kompaniäse sänäğät häm şul tarmaqta programmalar eşläw belän şöğellänä. Läkin möhacirlek programmasınıñ da üz neçkälekläre bar ikän. Bu xaqta Rawil Noğmanov
Äle iläk aşa uzğaç ta ansat qına eş tabıp bulmıy. Andağı standartlarğa turı kilergä tieş. Yuristlar, tabiplar, uqıtuçılar diplomnarı tanılsa da eş taba almıylar.
Rawil äfändeneñ tormış iptäşe Rezidä xanım isä beleme buyınça pedagog. Başta ingliz telen naçarraq belgän. Läkin anda telne Kanadağa kilgän här keşegä buşlay öyrätälär ikän. Rezidä Noğmanova
Min balalar baqçasına eşkä urnaştım. Anda balalarğa küp äyber röxsät itelä.
Rezidä xanım belderüençä, Edmantanda 1 million tiräse keşe yäşi. Yal itü turında Rezidä Noğmanova
Buş waqıtlar küp. Şimbä-yakşämbe – yal köne. Anda yal itärgä yaratalar. Här yakşämbe parklarğa çığalar. Anda barbekyu peşeräbez, tup tibäbez.
Şulay uq Noğmanovlar ğailäse baştaraq sağındırdı dip belderälär. Alar anda internet aşa “Tatar radiosın” tıñlıylar ikän, “Veçernyaya Qazan” gäciten uqılar. Noğmanovlar ğailäseneñ balaları ulları – Bulat häm qızları Ädilä.
Bulat Qazandağı 7Hчe tatar-törek litseenda belem alğan bulğan. Ul Kanadada uqu ciñelräk dip belderä. Bulat Noğmanov
Min 9 sıynıfnı beterdem. Mäktäplär ayırıla. Qazanda 9 sıynıfta uqığan äyberne Kanada da 7-8 sıynıfta uqılar. Böten awırlıq soñğı sıynıflarğa töşä. Bulat Kanadada 9Hчы sıynıfta belem alğanda, matematikanı 10Hчы sıynıfnıqın uqığan.
Ämma iñ awırı keçkenä qızları Ädilägä bulğan. İngliz telen belmäw säbäple, mäktäpkä barğaç baştaraq berni añlamıyça qaytqan. Ädilä bıyıl 3Hчe sıynıfnı tämämlanğan. Läkin aña mäktäptä tiz arada ingliz telen öyrätkännär. Ğomumän Rezidä xanım äytüençä, anda balalarnıñ küñelen tiz tabalar. Şuñadır balalar Rusiädäge kebek yabıq tügel, ä borçusız di ul.
Xalıqnı sotsial' yaqlaw Kanada Xökümäte tarafınnan yuğarı däräcädä oyıştırılğanğamı, anda kübese şat küñelle, açıq yözle ikän. Kanadada küpçelek xalıq möhacirlär bulğanğa, din häm millätara büleneş yuqlığın äytä Noğmanovlar ğailäse.
Landış Xarrasova


text:
Anna Axmatova
Anna Andrey qızı Axmatova, (pyc. AHHa AHдpeeBHa AxMaToBa; 1889-1966) - Urıs şiğriätneñ "Kömeş Ğasırı" şağiräse. Urıs lirik ğöref-ğädätlären däwam itterüçelärneñ berse. Lev Gumilöv anası.
Şağiräneñ yazmışı faciğäle bulğan, ul üze sörgenlektä bulmasa da, anıñ öç tuğanı: ire - böyek şağir N. Gumilev atıp üterelgän, soñğı watandaşlı ire - Punin törmädä öç tapqır utırğan, anda da ülgän, ulı - böyek tarixçı Lev Gumilöv 10 yıl artıq törmädä utırğan.
Tol xatınınıñ xäsräte Axmatovanıñ iñ mäşhür äsärendä - "Rekviem" poemasında taswirlanğan.
Axmatovanıñ änise - borınğı tatar - Äxmät xanı näselennän çıqqan. Ätise qızına üz familiä astında äsärläre imzalarğa tıyğan, şuña kürä yäş Anna söygän äbiseneñ - Axmatova familiäsen alğan häm soñraq danlağan.
Tormıştan faktlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 17 yäşendä ata-babalarınıñ familiäsen alğan
- Böyek Watan suğışı waqıtında Çistay şähärendä yäşi
- Ğabdulla Tuqay, Musa Cälil äsärlären Urıs telenä tärcemä itä.


text:
İstanbulda Gönül Pultarnıñ kitabı dönya kürde30 Dec 2009 | Göndərən: Yalquzaq.com | Bölmə(lər): Haberler, Tatarstan, TÜRKİYE
İstanbul, 28 dekabr’, Tatar-inform (Ruşaniä Altay) – Böten dönya tatarlar ligası başqarma komitetı räise, ädäbiät ğalime Gönül Pultar, inde olığayıp kilüenä karamastan, hiç buş utırmıy. Ul yıl sayın 1-2 kitap çığara. Äle küptän tügel anıñ “Kemleklär, zinhar” isemle basması dönya kürde. Üze citäklägän Mädäniät tikşerenüläre oyışması nıñ räsmi bularaq eşli başlawına 4 yıl tulu uñayınnan […]


text:
Diktatorlıq wä demokratiä arasında - belgeçlär Rusiädäge wäzğiatne şulay bäyäli
Hindstannan Rusiägä, xörmätle tıñlawçılar. Un-unike yıl elek küplär, şuşı il diktatorlıq çigen uzıp demokratiägä çıqtı häm kire zalimiatkä qaytu yulların inde özde dip ömetlängän ide. Läkin Vladimir Putin citäkçelegendäge Rusiäneñ xäzer çın demokratik buluı şiklär uyata. Sovet citäkçese Mixail Gorbaçov başlağan, soñraq prezident Boris Yeltsin däwam itkän reformalar Rusiädä liberal'' demokratiä qoruğa kitermägän ikän, xäzer anda nindi qorılış urnaştı soñ? Şuşı sorawğa cawapnı, Quşma Ştatlar häm Rusiä belgeçläre üzläreneñ äle genä dönya kürgän ber urtaq kitabında da ezli.
Audio, Michael McFaul
"Kitapqa nindi isem birü turında bäxäslär bik ozaq alıp barıldı häm "Diktatorlıq wä demokratiä arasında" digäne xaqında kileşende" di McFaul. Anıñ süzlärençä, "näq menä şuşı isem xakimiatneñ xäzer nindi buluın bik yaxşı çağıldıra, ul ike arada qalğan xäldä, anda tege yaqqa da, bu yaqqa da ällä ni xäräkät yuq" di amerikan belgeçe Rusiädäge xakimiatneñ bügenge xaläte turında. Rusiädä ğomumän demokratiä buldımı soñ? Kitapnı yazuçılar moña "äye" dip cawap birä. Alar, uzğan ğasırnıñ 90-nçı yıllarında kommunistik xakimiat tarqalğanda ildä demokratiäläşterü bulıp aldı dip isäpli. Läkin berük waqıtta Rusiädä berqayçan da, Könbatış Yevropa yäisä Tönyaq Amerikadağı tösle demokratik cämğiat bulmadı, 1993-nçe yıldan soñ ildä çiklänelgän saylaw demokratiäse ide, Mäskäwdäge xakimiat 2000-neñ 1-nçe ğinwarında Vladimir Putin qulına küçkäç anısı da qısıldı dip yaza "Diktatorlıq wä demokratiä arasında" digän kitapnıñ avtorları. Putin kilü belän başlanğan üzgäreşlär Mäskäwdäge üzäk xökümätneñ töbäklär xoquqın qısuına, federal'' bürokratiäneñ häm iminlek xezmätläreneñ köçäyüenä, mäğlümat çaralarınıñ bäysez häm riasız xäbär birü mömkinleklären çikläwgä kiterde dielä şul kitapta. İkençe yaqtan anda şuña da iğtibar itelä - Rusiädäge ğomumi yünäleş "qatı qul" idaräsen urnaştıru yağına taba alınsa da, üzgäreşlär älegä ilneñ Konstitutsiäsen üzgärtmi genä eşlände. Putin kiñäşçeläre monı "idarä itärlek demokratiä" dip atıy. Sovet çorındağı wäzğiat sürätendä Putin Rusiäse, älbättä, küpkä demokratik bulıp tora, ämma ikençe yaqtan anı bu ölkädä hiç kenä dä Quşma Ştatlar yäisä Fransiä belän dä çağıştırıp bulmıy. Bügenge köndä Rusiä xakimiatendä urnaşqan sistemanı Mexico, Senegal yäisä Malayziä kebek illärdä kürergä mömkin. Anda da asılda yıllar däwamında ber partiä genä xakim itä, läkin berük waqıtta qiäfät öçen genä bulsa da saylaw demokratiäse alımnarı qullanıla. Rusiä turında "Diktatorlıq wä demokratiä arasında" digän kitapnı yazuçılarnıñ berse Michael McFaul fikerençä, iñ möhim soraw bulıp xäzer, 2008-nçe yılda prezidentlıq mötdäte tämamlanğannan soñ Putin xakimiattä qalırmı, yuqmı, şul tora.
Kärim Kamal, Praga


text:
Ğiraq watandaşlar suğışına taba tägärime?
Ğiraqta kürelgän iminlek çaralarına qaramastan, köç qullanular däwam itä. Räsmilär watandaşlar suğışı belän kisätä başladı. Çärşämbedä Samarrada şiği möselmannar öçen izge urın sanalğan törbä şartlatılğannan soñ, törle urınnarda höcümnär yasala. 3 kön eçendä qorbannar sanı 150dän arttı.
Kimendä 4 keşe häläk bulğan, distädän artığı yaralanğan. "Qorbannar kübräk bulası ide, bez yaralanğannarnı şunduq çitkä küçerdek. Min üzem ber cäräxätle balanı xastaxanägä kiterdem, Allağa şöker, alar berniçä genä ide", di xastaxanä xezmätkäre.
Höcümnär Ğiraqnıñ törle urınnarında yasala. İrtä belän Bağdadta qorallı keşelär ber yortqa bärep kerep, 12 keşedän torğan şiği ğailäne atıp kitkän.
Çärşämbe Samarra şartlawında häläk bulğan ber jurnalistnıñ cenazası waqıtında bomba şartlağan, ike keşe häläk bulğan.
Uzğan töndä başqalanıñ sönni mäçete yanında atışular bulğan. İrtä belän bu urında 14 politsiä xezmätkäreneñ casäde tabılğan.
Çärşämbedä Samarrada şiğilärneñ izge urını sanalğan törbä şartlatılğannan söñ höcümnär bermä-ber arttı.
Bağdad hän anıñ tiräsendä köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Komendant säğäte kertelde. Şuña da qaramastan, köç qullanular kimemi. Wazğiät watandaşlar suğışına taba awışa digän borçular äytelä.
Şimbä könne Ğiraqnıñ Saqlanu ministrı Saadun Äl-Dulaimi televidenie aşa turı efirda çığış yasap, xalıqnı tınıçlıqqa öndäde. "Ägär bu ildä watandaşlar suğışı başlansa, ulberqayçan da betmäyäçäk" dip kisätte ul.
Bu öndäwgä amerikan prezidetı George Bush ta quşıldı. Şimbägä qarşı töndä ul "Aldağı könnär qızu bulaçaq. Ğiraqta wazğiät citdi bulıp qala. Läkin min optimist, çönki Ğiraq xalqı üzeneñ süzen äytte, üz niäten belderde", dide.
Köç qullanularnı kimetü niätennän Ğiraq räsmiläre Bağdadta maşina xäräkäten tıydı. Bu tıyu düşämbegä qädär köçendä qalaçaq.
ali ğilmi


text:
İnde berniçä könnän birle prezident Putinneñ ştab başlığı Aleksander Voloşin Xodorkovskiynıñ qulğa alınuına protest belderep vazıyfasınan çigende digän xäbärlär yöri. Prezident Putin dä, Kreml süzçese dä bu xaqta endäşmilär. Xodorkovskiynı dikäberdäge Duma saylaularınnan alda prezident Putin häm möhiten nığıtu maqsäte belän taktik säbäplärdän qulğa aldırtu , kiresençä Russiäne dä prezidentnıñ da pozitsiäsen zäğiflätä ala.
Putinneñ "Sorı kardinalı" dip yöretelgän Aleksander Voloşin, Xodorkovskiy şimbä könne qulğa alınğaç vazıyfasınnan cigengän dip belderelä. Kreml Yukos häm anıñ xucasın cazalau mäsäläsendä camadantış qatı çaralar kürde kebek. Bu isä kapitalnıñ çit ilgä ağıluına, politik stabilsezlekkä häm Russiägä kapital salunıñ kimüenä dä kiterä ala. Birjalar inde reaksiäsen kürsätte. Aksiälärneñ bäyäse töşte. Voloşin Kremldä xakimiät öçen üzara köräşkän ike fraksiäneñ berse, irekle bazar taraftarı fraksiäneñ citäkçese ide. İkençe fraksiäne isä Putin kebek KGBda xezmät itkän , käsep häm başqa ölkälärdä dävlätneñ zur rol uynauın yaqlauçılar täşkil itä. Säböbe äle bilgele bulmasa da, Siloviki dip atalğan bu fraksiä Yukosqa qarşı kampaniäneñ inisiatorı bulıp tora dip xisaplana. Strategik Öyrätülär Üzägeneñ politik küzätüçese Andrey Piontovskiynıñ amerikan gazetası Nyu York Taymsqa belderüenä qarağanda, Putin Siloviklärgä yaqınıraq tora häm anıñ Xodorkovskiynıñ qulğa alınuın nıq yaqlauı häm täsirle kapital xucaları belän oçraşunı kire qağuı da monı işarä itä. Piontovskiynıñ süzlärençä, alar çekistlar häm yuğarıdan idarä itelgän demokratiä häm vertikal xakimiätkä genä ışanalar. Elekke prezident Yeltsin çorında xakimitkä kilgän Voloşin moña çaqlı Yeltsin şorında kütärelgän oligarxlar belänçekistlar arasında küper vazıyfasın uynap kilde. Ul Putinneñ ştab başlığı ğına tügel, ä Putinneñ xakimiätkä kilüendä rol uynağan töp şäxeslärneñ berse bulıp ta xisaplana. Poilitik küzätüçe Vladimer Prıbılovskiynıñ fikerençä,
Audio
Sotsiolog Olga Krıştanovskayanıñ fikerençä, üz vaqıtında tanılğan käsepçe bulğan Voloşin oligarxlarnıñ mänfäğätlären dä yaqlauçı şäxes bulıp tora.
Audio
Olga xanımnıñ fikerençä, Voloşin ber ük vaqıtta öç vazıyfanı ütäp kilgän. Ul Kremlneñ köndälek eşçänlege öçen cavaplı şäxes, strategik fikerlävçe häm borınğı Yeltsin qäbiläseneñ väkile bulğan. Voloşin çınnan da cigengän xäldä, bu oligarxlarnıñ Putinneñ siloviklärenä ciñelgänen añlataçaq digän fikerdä Krıştanıoskaya.
Audio
Politik kütäztüçe İgor Bunin monıñ belän kileşmi. Anıñ fikerençä, bu çiñelü tügel, ä siloviklärgä höcüm bulıp tora, Putin saylaulardan alda Voloşinne yuğaltu belän täväkkällek itä almıy.
Audio
Voloşin çınnan da çigendeme, çigengän xäldä Putin monı qabul itteme digän soraularğa äle qätği cavap yuq. Şulay da bu turıdağı imiş-mimeşlärneñ genä dä tiskäre täsire bik zur.
Färit İdelle, Praga .


text:
чәpшәMбe, 18 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 04:50
"Altın Menbär"ne oyıştıruçılar möselman filmnarı öçen bu berençe şundıy festival dip belderä. Anda büläklär - altın, kömeş häm cizdän qoyılğan keçkenä menbärlär kino sänğäteneñ törle ölkälärendä bireläçäk. Moñardan tış Tatarstan prezidentı häm Mädäniat ministrlığınnan da maxsus büläklär bulaçaq. Sişämbedä kinofestivalneñ berençe büläge inde üz iäsen taptı da - dini tüzemlelek häm dinnär arasındağı añlaşu eşenä kertkän öleşe öçen täwge "Altın Menbär" "Musulmanin" filmın töşergän Vladimir Xotinenkoğa birelde. Festivaldä näfis filmnar da, alar barlığı 8, dokumental'läre dä, xätta animatsiä, yäğni multfilmnar da qatnaşa. Şulardan programmada, misal öçen, Törkiädän "Meñ dä ber kiçä", Başqortstannan "Arıslan häm Quyan" digännärne kürep bula. "Altın Menbär"gä filmnar närsägä qarap saylanğan, bu xaqta festivalneñ mödire Zaudi Mamirgov bolay di:Saylap alu komissiäse filmnarnı şundıyraq kriteriälärgä qarap aldı - anda köç qullanu, mistika bulmasqa, alar keşelär arasında doşmanlıq xisläre taratmasqa, kiresençä alarnı yaqınaytırğa häm keşeçelek qimmätlären yaqlarğa tieş" dip añlata "Altın Menbär"gä nindi filmnar saylap alınuı xaqında festival mödire Zaudi Mamirgov. Ämma festival isemendä
möselman digän dä süz bar. Äye, di anıñ mödire monıñ belän kileşep, töp maqsat bulıp dönyada möselmannar xaqında urnaşqan tiskäre qaraş belän köräşü tora. Zaudi Mamirgov süzlärenä qarağanda, dönyada här çeçenne Kalaşnikov avtomatı belän küz aldına kiterälär, här äfğanlını äfyün taratuçı dip kürälär, här azerbaycanlı dä bazarda cimeş kenä sata dip uylıylar. Festivalneñ möselmanlığı, anda qatnaşqan filmnarnıñ möselmannar ğına tarafınnan töşerelüendä tügel, ä alarnıñ islam turında xaq mäğlümat taratuında, di Mamirgov: Zaudi Mamirgov
"İkençe kriteriä bulıp filmnarnıñ islam tarixı, mädäniatı, islamnıñ böyek şäxesläre turında söyläwe ide. Şuşı şartlar ütälgän oçraqta bez filmnarnı möselmannardan ğına tügel, başqa din keşelärennän dä aldıq", dip belderä "Altın Menbär" festivale mödire filmnarnı niçek saylap alu xaqında. Ä inde şular arasınnan iñ layıqlıların açıqlap, ciñüçelärne bilgeläw eşe 10 keşelek jurigä yöklänä. Anı mäğlüm azerbaycan senaristı Röstäm İrrahimbäkov citäkli häm ul inde, bäyälägändä iğtibar berençe çiratta filmneñ artistik yağına bireläçäk dip belderä: Barınnan da bigräk bez filmnarnıñ näfis yağına bäyä biräçäkbez, şunnan soñ ğına başqa sıyfatlarına da bağaçaqbız, filmnıñ närsäne yaqlawı, nindi qimmätlärne alğa sörüe bu oçraqta ikençel", di İbrahimbäkov. Möselman filmnarınıñ "Altın Menbär" xalıqara festivale Tatarstan başqalası Qazannıñ meñyıllığı qısalarında ütä häm ul anda ber atna baraçaq.
Kärim Kamal


text:
"Anağa aparar joldıñ" tört artıqşılığı, tört kemşiligi
"Anağa aparar jol" - kördik, jılamadım, oy`bay`, közimnen jalğız tüy`ir jas şıqpadı dew ötirik bolar, eñ soñğı sirge jïyar sätinde ayaqtalar tusında kelistirip bir jılatıp aldıq, arasında ezw tartqan sätterde boldı. Men kïno sınşısı da basqa da emes tek qatardağı körermen retinde beretin bağam "+4" !
Sonımen "anağa aparar jol" nesimen unadı, nesi sätsiz? + men - ın biraz saralağandı jön kördim, wädem boy`ınşa...
Sätti tusı:
1. Key`ipkerlerdiñ akterlerdiñ öz rölderin şeber somdawı. Ïä, Ädil den tartıp qarapay`ım balağa dey`in derlik key`ipkerler körermendi sendire alğan, tamaşa somdağan...
2. Kïnodağı tarïxï şındıq. Ïä, Qazaq basınan ötken 20 ğasırdıñ ekinşi üşinşi şïregindegi näwbetterdi bir otbası tağdırına sıy`ğızıp tamaşa obıraz jasağan, körermenin bawray`tın tarïxï şındıqtar sätti berilgen.
3. Waqıt suranısı, ïä, däl qazirgi sättegi Qazaq sanasına kerek kïno, bir kïno berwge tïisti önegeli tarbïe men dästürli tağılımdı tolıq bere alğan...
Al endi kïno bağasın 5 emes 4 ke tüsirip turğan sätsiz tustarı:
1. Eñ aldıñğı jäne eñ ülken qatelik ol kïno taqırıbınıñ naşar qoy`ılwı, qazaq tilinde ekenine kümän twatınday` tike awdarma sekildi jalañ qoy`ılwı. "Anağa aparar jol!" öte sätsiz, ädemi kïnoğa öz körermenini, ulttıq körermenin bawramay`tın taqırıp, kezindegi osı Aqan Sataevtiñ "jaw jürek mıñ bala" degen sekildi tamaşa at qoy`ılwı kerek edi, eñ bolmağanda, key`ipkerdiñ atın özgertip kïnonıñ atın "ümit" dep qoyu kerek pe edi... Äy`tew atın özgertw kerek edi.
2. kïno scenarïy`iniñ tiliniñ jutañdığı, kïno tili tarïxï drama bolğandıqtan da bay` bolwı kerek edi, biraq, scenarïy` öte qarapay`ım tilmen jazılğan, bälkim, bärine tüsinikti bolsın degende şığar, biraq, obrazdı oy`lar men sätti teñewler, tarïxï oqïğağa bay`lanıstı MİNEZDİ dïaloktar bolsa oy`nağan akterlerdiñ şeberligine ün qosar edi.
3. Oqïğa jilisiniñ sätsiz qurlımdarı. Oqïğa jelisinde jalpı külkini keltiretin öte sätsiz qurlımdar bar, bir ğana mısal, ayaqastı Joldastıñ jürek talmasınan qay`tıs bola salwı, tize bersek osınday` sätsiz dünïeden birazı bar...
4. Key` tarïxï körnisterdiñ aşılmay` qalwı, kïnonıñ ayaqtalwındağı bir tüy`tkil! Aşarşşılıq tusındağı qazaq dalasındağı oqïğanı körsetken eken tolıq aşwı kerek edi, aqırın ğana sïpay` salğan, al ayaqtalwında oralğan İlïyastıñ ömirinen bir on jıl ötkizip baqıttı belesin körsetip ayaqtawı kerek pe edi, bükil kïnonı oqwşılarğa äñgimelep berip otırğan ustazdıñ syujetimen ayaqtaw köñilge qattı äserli emestey` körindi...
Artıqşılıq kemşiligin osı üş-tört jaqtılı ay`tıp qana toqtay` salay`ın, texnïkalığı men rejïsorlıq şeberlikke sın ay`twğa nemese maqtawğa käsbï öre kerek şığar...
P.S. jalpı kïnonı körw kerek, barıp körgenge, izdep körgenge turarlıq ädemi kïno, qazaq kïnosına qosılğan jaña bir beles! Köriñizder, qazaq kïnonsınıñ körermeni köp bolsın, bolaşağı bïik bolsın!


text:
Çallıda uquçılar sanı küpläp kimi
Çallı mäktäplärendä uquçılar sanı yıldan-yıl kimi. Unarlap, yözläp tä tügel, uquçılar sanı meñärläp azaya. 2004 yılda Çallı mäktäplärendä uquçılar annan aldağı yıl belän çağıştırğanda 7 meñ balağa azaysa, 2005 yılda tağın 3600 kimi. Ä menä bıyıl mäktäplär 4 meñ uquçıların yuğalta. Bu sannar şähär mäğärif idäräse citäkçeläre qatnaşında ütkän matbuğat konferensiäsendä, Rämil Xälimov tarafınnan äytelde. Balalar sanı azayu 1990 yıllar axırlarında Rusiädäge iqtisadıy xälneñ naçar buluı, KamAZ zavodlarına eşkä kilgän xalıqnıñ demografiäse belän añlatıla.
Mäktäptä uquçılar sanı ni räweşle kimi, bu küreneş tatar mäktäplärendä dä küzäteläme? Azatlıq xäbärçeseneñ bu sorawına şähär mäğärif idäräseneñ milli bülek başlığı Viner Xämitov cawap birde:
-Qısqarular böten mäktäplärdä dä bara. Şulay da, ata-analar belän, tatar mäktäplärendä kisken qısqartularğa yul quymasqa tırışabız. Ämma barıber balalar sanı kimü küzätelä. Şuña da qaramastan mäktäplär sanı artıq azaymıy. Bez 2010 yılğa qädär şähär mäktäplären üzgärtü planın tözedek. Anıñ buyınça, köçsezräk mäktäplärne köçleräklärenä quşu protsessı bara.Sez Çallı mäğärif idäräseneñ milli bülek başlığı Viner Xämitovnnı işettegez.
Ä menä mäğärif idäräse başlığı Ramil Xälimov süzlärençä, mäktäplärdä uqıtuçılar probleması yuq. Eşkä kilergä teläwçelär bik küp, ä menä urınnar bik az. Säbäbe - bilgele, uquçılar sanı keçkenä bulğaç, uqıtuçılar da kiräk tügel.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Prospect: Törkiä xatın-qızların kem azat iter?
22 yüldä bulğan saylawlarda islamçı AK partiä ciñgännän soñ dönya cämäğätçelege zur saqlıq belän Törkiä xökümäte tözeleşen küzätä, berniçä aydan ildä prezidentnı saylayaçaqlar....Ozaq yıllar, uzğan ğasırnıñ 20nçe yıllar azağında Mostafa Kemal Atatörk xatın-qızlarğa telägänçä kienergä, maşina yörtergä häm belem alırğa xoquqlar birde, dip sanalıp kilde. Ämma ber ük waqıtta xoquqi ölkädä Törkiädä irlär häm xatın-qızlar arasında upqın zur ide. Qaysı säyäsi rejim Törkiä xatın-qızların azat iter? Azatlıqnıñ xatın-qızlar säxifäsendä bügen Britaniädä çığuçı Prospect jurnalında basılğan küzätü belän tanıştırabız.
Qanun qabul itep kenä wazğiät üzgärmäde, Törkiä äle dä xatın-qızlar xoquqları mäsäläsendä Yevropa illäre arasında iñ soñğı urında tora, Tunis, Efiopiä häm Cäzäir kebek illär dä Törkiädän alda bara, dip xäbär itelgän ide uzğan yıl İstanbulda uzğan Dönya İqtisadi Forumında.
Törkiä xatın-qızların yaxşıraq añlar öçen – İstanbulnıñ Kadıköy bistäsenä häm İran belän çik buyındağı Van vilayätenä barıp qaytabız.
Vanda aylıq xezmät xaqı yaqınça 55 yevro çaması, balalarğa sosial yaqlaw häm alarnı keşe itü – barısı da ğailädä başqarıla. Ğailädä ğadättä 7-8 keşe. Xatın-qızlar eşlämi, balalar üsterä, öy eşlären qarıy. Qızlar 16-20 yäşendä kiyäwgä çığa. Bu yaqlarda irlärneñ 16%tı – xatın-qızlarnıñ yartısı uqıy-yaza belmi..... Bu Törkiäneñ ber öleşe....
İstanbulnıñ Kadıköy bistäse - bötenläy başqa. İstanbulnıñ Aziä öleşendä urnaşqan bu rayonda ğına 660 meñ keşe yäşi, alarnıñ 95%tı uqıy yaza belä, här 5nçe keşe – yuğarı belemle. Xatın-qızlar eşli, citmäsä kübese – kiyäwgä çığu häm bala tabunı kiçekterä bara. Ğailädä 2-3 keşe. İñ küp xatın-qızlar oyışmaları da näq şuşı Kadıkoy bistäsendä.... Bu da Törkiäneñ ber öleşe...
Ber yulı – Van vilayäte häm Kadıköy xatın-qızlarınıñ mänfäğätlären qayğırtu säyäsätçelärgä dä ğayät awır, dip yaza Prospect jurnalı. Ämma alğa kiteş bar, di jurnalist. Häm – Yevropada äle küptän tügel bulğan xällärne iskä ala...Britaniädä parlamentta xatın-qızlarnıñ sanı äle 1987nçe yılda 5 kenä % ide. İspaniädä 1975nçe yılğa qadär xatın-qız eşlise kilsä irennän röxsät alırğa tieş ide, xatın-qızğa fatir satmıylar ide, xatınnar üzläre genä säyäxät itä almıylar ide. Ber buın almaşınuğa İspaniädä zur üzgäreşlär buldı. Bügenge İspaniädä xäkimnär häm tabiplarnıñ 40%tı xatın-qız, xökümättä – yartısı xatın-qızlar.
Şulay itep, Törkiä xatın-qızlarına qaysı säyäsi rejim qulayraq digän sorawğa – Prospect jurnalı xäbärçese misallar kiterep cawap birä. Elekke çorlarnı xäzerge belän çağıştırırğa täqdim itä ul...


text:
Mintimer Şäymiev Rusiä tatarları wäkilläre belän oçraştı
Mintimer Şäymiev Rusiä tatarları wäkilläre belän oçraştı
Nixayät, 22 yündä Tatarstan prezidentınıñ räsmi delegatsiälärne qabul itü binasınıñ zur zalında iñ däräcäle tatar eşquarları, milli xäräkät wäkilläre cıyıldı. Säxnädäge prezidium östäle artında Mintimer Şäymiev belän berrättän xökümät, Däülät Sovetı, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı citäkçeläre utırdı. Başta Mintimer Şäymiev 30-40 minut däwamında üzeneñ Tatarstan häm tatar xalqı turındağı fikerläre belän büleşte. Niqädär genä üzebezne tänqitläsäk tä, suverenitet yıllarında sizelerlek täräqiätkä ireşüebezne inqär itep bulmıy, dide ul. Mintimer Şäymiev soñğı yıllarda Tatarstannıñ häm tatar xalqınıñ abruyı üsü turında dälillär kiterde. Uzğan yıllar ciñel bulmadı, bügen dä xällär çetrekle, dide ul. Şuña kürä, bergäläşep alğa xäräkät itü, Tatarstan konstitutsiäsenä yazılğança çit töbäklärdäge tatarlarnıñ da mänfäğätlären yaklau, Tatarstannıñ xoquqların saqlap qalu öçen bergä bulu bigräk tä ähämiätle. Prezident çığışında kiläse kongressta tikşerü öçen aktual' mäsälälärne barlap qararğa omtılış sizelde. Ul tatarlar yäşäğän töbäklär belän Tatarstan arasında iqtisadi bäyläneşlärgä tatar eşquarlarınıñ öleşe häm täqdimnäre belän qızıqsındı, bäxäsle mäsälälärne dä urap ütmäde.
Zalda ütıruçılarnı siskänderep cibärgän ber üzençälek – Mintimer Şäymiev yañadan latin älifbasına küçüneñ çit töbäklärdäge tatarlarğa tä'sire turında şöbhälären belderde. Uzğan yılnıñ avgust ayındı Mintimer Şäymiev, şulay uq, tağın ber qat uylarğa kiräk, min özderep kenä äytä almıym, yalğışmıybızmı ikän, digän şiklär belderep, sentäber başında mäktäplärdä berençe sıynıf uquçılarınıñ latin älifbasına uqırğa kereşü ğämälen tuqtatqan ide. İnde bıyıl Rusiä Däülät Duması törle däräcädäge konstitutsiälärne häm qanunnarnı bozıp bulsa da, Rusiä xalıqların kirill älifbasına bäyläp quyu turındağı qanun proektın berençe uqılışta qabul itte. Döresen äytkändä, millätlärneñ telenä qadaq suğu, teş aralarında qazınu, däülät eşe, bigräk tä Rusiäneñ xoquqındağı närsä tügel. Tatar teleneñ grammatikasına, älifbasına qısılu barı tik bu telne ğämäldän çığaru öçen genä eşlänä alına. Uzğan yılda Rusiä prezidentı administratsiäse kürsätmäse buyınça kollektiv xatlar yazılıp, milli cämäğätçelektä wäswäsä taratılğan ide. İnde xäzer üzebezneñ qanunnar nigezendä üzebez telägänçä uqıybız, yazabız digän waqıtta tağın tormozğa basmıybızmı? Prezident Şäymiev belän oçraşu bu yulı nigezdä rus telendä barğanlıqtan, anıñ çığışı da rusça yañğıradı:
Latinğa qaytuğa kilsäk, minem şiklärem bar. Ägär dä böten Rusiä küçsä, bez ber dä uylap tormas idek. Ä bolay... Bez üz qullarıbız belän Rusiäneñ başqa töbäklärendä yäşäüçe tatarlarnı kire qaqmıybızmı ikän? Latin bit yıraq çit illärdä toruçılarğa ğına qulay. Başqa tatarlar niçek qabul itärlär ikän monı?
Şuşı özekne Tatarstannıñ 2-3 telekompaniäse yal könnärendä efirda yañğırattı. Äyterseñ, prezident tatarlar belän latin turında şiklänülären belderü öçen genä oçraşqan. Ä çınlıqta niçek buldı soñ? Qazannıñ Därwişlär bistäsendä yäşäüçe Gäbdelbar Däwliev “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosına şaltıratıp şuşı soraunı birde. Niçek äytergä? Täcribäle analitiklar fikerençä, Şäymievneñ älege şiklänüläre älifba reformasınıñ tuqtaluın añlatmıy. Bügen Şäymievtä bötenläy älifba probleması tügel. Bu problema xäzergä bulmıy torsa, tağın da şäbräk bulır ide. Çönki yaña qabul itelgän konstitutsiäneñ distälärçä matdäse buyınça Rusiä prokurorı urınbasarı Zvyaginsev protest kertkän. Suverenitetnıñ üzen, Tatarstannıñ xoquqi statusın yaqlıysı bar. Bu turıda kierenke bäxäslär häm söyläşülär barğanda, Şäymievneñ älifba turında süz quyırtası kilmi, axırı. Kiresençä, Tatarstan prezidentı älifba mäsäläsen min uylap çığarıp sezgä köçläp taqmıym, üzegez xäl itegez, söyläşegez, tikşeregez, kiräk bulsa yaqlağız, kiräkmäsä – baş tartığız, dip äytergä tırışa küräseñ. Çınnan da, Rusiä şovinistları assimilyatsiä qoralı bulğan urıs älifbasınnan baş tartunı derjavağa xıänät, dip sanıy. Tatarstan parlamentı häm anıñ prezidentı älifba turında üz süzen äytkän, qanun çığarğan, tağın 9 yıl buyı kirill häm latin älifbaları parallel' räweştä qullanılırğa mömkin. Şul waqıtta, närsäneñ yaxşı, närsäneñ yaman ikänen añlarğa forsat bulır. Tatarstanda xanlıq yäki patşalıq tügel, ä demokratik respublika. Böten cawaplılıqnı da ber prezidentqa elep quyu döres bumlas ide.
Çit töbäk tatarlarınıñ küpçelege administrativ resurs häm Rusiä däüläte qağidäläre buyınça saylap alınğan bulsa kiräk. Ästerxan tatarları wäkile, bez latinğa küçärgä äzer. Läkin sez niçek äytäsez, şulay bula, dide. Dimäk, anıñ pozitsiäse yuq. Çönki oçraşuğa kilgän tatarlarnıñ küpçelege tatarça uqımıy da, yazmıy da. Tribunağa çığuçılar nigezdä ber ük şablon buyınça söyläde. Şäymievkä räxmät, kongressqa räxmät, avgust ayındağı qorıltayda da qatnaşırğa telim, digän niätlär iñ berençe urında buldı. Menä Perm ölkäsennän kilgän Fäwziä Paq çığışı:
Bez beläbez, bezne Tatarstanda kötep alalar. Bötendönya tatar kongressında bezgä haman bulışırğa äzer duslar eşli. Räxmät sezgä, Mintimer Şäripoviç, şuşı oçraşunı oyıştırıp, çittäge tatarlarğa xörmätegezne kürsätkän öçen. İndus Rizakoviç, sezgä dä olı räxmätlärebezne belderäbez.
Äytergä kiräk, Mintimer Şäymiev räxmät äytkän häm maqtağan oratorlarnı önäp betermäde. Ul mikrofonnı sünderü belän qurqıtsa da, räxmät äytüneñ ige-çige bulmadı. Çiläbe tatarları wäkile Rawil Ğibädüllin, bezdä bernindi problema da yuq, dip belderde. Gubernator Sumin belän mönäsäbät yaxşı, barısın da üzebez xäl itäbez, dide ul. Çınnan da şulay mikän? Härqayda da şulay tatarlar bäxetle yäşi mikän? Urtaq nujalar bulmağaç, nigä qorıltayğa cıyılırğa? Anda nindi soraular turında fiker alışırğa soñ? Ällä inde Qazanğa kilüçe tatarlar administrativ apparatnıñ şörepläre genäme? Härxäldä, 22 yündä bulğan oçraşunıñ kübräk öleşe Aleksandr Voloşin apparatındağı Surkov, Kozak, Abramov kebek çinovniklarnıñ stsenarie buyınça ütte. Mintier Şäymiev, kiresençä, bu wäzğıättän dä üz säyäsäte öçen faydalı cimeşlär aldı. Berençedän, ul üzeneñ bügenge säyäsäte, tatarlarğa mönäsäbäte turında fikerlären dönyağa tarattı. İpläp kenä, saq qına itep häm rus telendä söyläp ul Mäskäüdäge Putin dustına häm opponentlarına şıpırt qına säläm cibärde. Üzeneñ konstruktiv söyläşülär yulında ikänlegen kürsätte. Läkin ul tatarlardan baş tartırğa yäki latin älifbası turındağı qanunnı köçennän çığarırğa cıyınmıy. Xäzerge çorda tatar xalqı üze dä awızın açıp, känfit qaptırğannı kötep yäki yoqlap utırmıyça, üzeneñ ni telägänen, kem artınnan barğanın sizderergä tieş. İkençe yaqtan, Mintimer Şäymiev Tatar kongressına äzerlängändä milli cämäğätçelekneñ nindi sıyfatta buluın, kemnärneñ niçek sulış aluın belä aldı. Oçraşu tämämlanğanda anıñ käyefe ällä ni kütärenke tügel ide. Yışraq oçraşırğa kiräk, digän näticä yasadı ul.


text:
30 avgust könne “Tatar yäşläre könnäre” delegatları Tatarstan başqalası bäyrämendä tamaşa qıldılar. Bıyıl alar Qazan çitendäge “Baytik” lagerında tuqtalğaç, başqalağa bik siräk barıp, Qazannan kilgän qunaqlarnı ğına qabul itep tordılar. Menä nihayät alar 30 könne başqalağa kilep anıñ istälekle urınnarın, şaw-şulı bäyrämnären kürä aldılar. Şul uq könne berniçä töbäktän kilgän yäşlär kilgän cirlärenä kitep tä bardılar. Qalğannarı bäyräm salyutın qarağaç kire urman eçendäge lagerğa qaytıp kittelär. “Baytik”qa qaytıp aşap-eçep bergä cıyılıp tantanalı yomğaqlaw çarasın başlağançı säğät tönge 2lär bula yazdı. “İdel” yäşlär üzäge xezmätkärläre delegatlarda süzlär äytep istälekle büläklär birep, yäşläreneñ dä sawbullaşu konsert nomerları betep, uçaqlar qabızğanda irtänge 4 citte. Anda inde kem niçek yoqlamıy tora ala, şulay tordı. Alay disäk, älege çaranı oyıştıruçılar äytüençä “Tatar yäşläre könnäre”nä kilgän yeget-qızlar tiz genä yoqığa yata torğannardan tügellär ikän. Böten lagernı selketep torğannar, bigräktä Omskilar alarğa başqa berniçä töbäk yäşläre dä quşılğan. Niçek kenä bulmasın 16nçı “Tatar yäşläre könnäre” bıyılğa üz eşen tämamladı, aldan planlaştırılğan oçraşularnıñ barsı da waqıtında ütep, törledän-törle tamaşalar belän ürelep bardı. İkençe yılğa ul nişlär älegä bilgesez. Älegä çarada qatnaşuçı yäşlärneñ ikençe yılğa da oçraşırğa teläkläre bar barın. Bezgä alar monı “Azatlıq”nıñ Qazan byurosına kilgäç äyttelär. “Azatlıq”qa kilgän yäşlärgä kilgändä, monda Tömän, Mari el, Yekaterinburg, Çiläbe, Yaroslav töbäklärennän berär-ikeşär delegat idelär. Färit Kurmanov Tömän şähäre “Yäş buın” oyışması citäkçese, barlıq delegatlar isemennän oyıştıruçılarğa räxmät süzlären citkerde.
16nçı “Tatar yäşläre könnäre”ndä Mari ildän İlsöya digän qız oşamağan yaqlarnı da äytep ütte:
- Kiçke uyınnar waqıtında oyıştıruçılar belän urtaq tel taba almadıq, uyın waqıtında kilep taratular, çikläwlär quyular küp buldı.
Aña başqa yäşlär dä quşıldı. Alar äle teläk-täqdimnären dä äytep kittelär. Täqdimnärneñ iñ yış yañğırağanı “İdel” yäşlär üzägenä üz lagerın buldıru. Bez delegatlar belän qısqaça söyläşkäç, “Tatar yäşläre könnäre” turında tulıraq itep tügäräk östäl artında da söyläştek. Anda törle töbäk yäşläre älege çaranıñ uñay häm citeşep betmägän yaqlarına üz fikerlären äyttelär. Kiläçäktä mondıy çaralarnıñ ütkärergä kiräklegenä basım yasadılar.
Röstäm İsxaqi


text:
Aydar Galimovnıñ Tömän ölkäsenä säfäre tögällände
Cırçı Aydar Galimov: “Min här adımım öçen cawaplılıq totam. Ämma cawaplılıq öskä zur yök bulıp yatmasqa tieş”,- di.
25 nçe ğinwardan 8 nçe fevral'gä qädär Aydarnıñ Tömän ölkäsenä säfäre däwam itte. Arba taqqan zur avtobus belän alar şatırdap torğan salqınğa törengän qotıp çigendäge Yaña Urengoy, Nadımğa qädär barıp cittelär. Barı tik qış köne genä salına torğan yullar aşa, bu yaqlarda anı zimnik dilär, meñ yarım çaqrım tundra aşa ütep, moña qädär berqayçan da oçraşmağan, ämma anı yaxşı belgän cır söyüçelärgä moñnarın iltte ul. Anıñ 15 yıllıq icatına bağışlanğan konsert programmasın yıl da kötep tora torğan Surğut, Tübän Varta, Neft'yugansky häm başqa qalalarda yäşäwçelär dä qaradı. Bu yaqlarğa säfäreneñ soñğı noqtası Tömän filarmoniäse ide.
Tömän tamaşaçısı büläk itkän çäçäklärneñ küpçelege qızıl rozalar ide. Cırlar tezmäse eçendäge “Qızıl rozalar” nı başqarğan waqıtta roza çäçäklären yuğarı kütärep bolğap sälämläp utıruçılar da buldı. Konsert axırındağı “Berläşik” cırı yañğırawğa filarmoniägä kilgän meñ tamaşaçı torıp bastı. Annan soñ bergä räsemgä töşülär, avtograf alular başlandı. Bu da Aydar öçen zur cawaplılıq.
3 yäşlek Aydar Sagitov Aydar Galimov belän räsemgä töşte. Keçkenä Aydarğa isemne cırçını bik yaratqanğa quşqannar ikän. Avtograf alırğa kilüçelär cırçıdan: “Ulım tudı dip äyttegez, ämma isemen äytmädegez”,- dip näsel däwamçısınıñ Daniär ikänlegen dä belä aldılar. Tömän yaqlarına cır sänğäteneñ qayber yañalıqları soñraq kilep ireşä şul. Aydar Tömän tamaşaçısın tağın urtaqlıq belän ğäcäpländerde. “Sezneñ ölkäneñ başlığı Vladimir Vladimiroviç. İl başı da şulay bit. Bu tikkä tügelder”,- dide ul.
Bu yulı da Aydar uzğan konsert programmalarına tuğrılıqta üze belän yäş cırçı alıp çıqqan ide. İlgiz Sägıytov qayçandır Aydar Galimov uqığan Ufadağı maşina yörtüçelär texnikumı, bügen isä kölliät studentı ikän. “Qaysı yaqqa kitärgä soñ isäp: cır sänğätenäme, ällä texnikağamı?”- digän sorawğa ul: “Üzem dä belmim”, -dip cawap birde. Tömän tamaşaçısı İlgiz başqarğan cırlarnı kötkängä qarağanda da köçleräk alqışlarğa kümde.
Alda Aydar Galimovnıñ cır teatrın yaña säfärlär kötä. Ber qayçan da kürenekle “yoldızlar” barırğa cörät itmägän Omski qalasına yul salırğa teläü dä Aydar Galimov öçen zur cawaplılıqtır.
Nail Alan,Tömän


text:
Qazan qalasınıñ 1000-yıllığı uñayınnan başqalabız belän yaqınnanraq tanışu öçen ekskursiälärgä çaqırıp, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetınıñ törle regionnarğa xat yullawın xäbär itkän idek. Älege çaqıruğa cawap yözennän Kostroma, Ulyan, Saratovtan ber törkem tatar yäşläre şähärebezneñ tarixi, mädäni uçaqlarında bulıp kittelär. 7 fivral könne Qazan qabat qunaqlar qabul itä. 9 fivralgä qädär Çuwaşstannıñ Alatır, Batır, Qanaş, Komsomolski, Şumerle rayonnarınnan, tatar tel olimpiadalarında ciñep çıqqan, milli tormışta aktiv qatnaşqan uquçılar häm uqıtuçılar respublikabızda bulıp, xalqıbıznıñ milli yäşäyeşe, ütkäne, bügengese belän tanışaçaqlar. Şimbä könne Çuwaşiädän kilgän millättäşlärebez BTK başqarma komitetında bulıp, kongressnıñ citäkçelege belän oçraşaçaq. 9-12 fivral könnärendä näq şundıy uq maqsatta Başqortstannan da tatarlar kiläçäk. Alar Qırlayğa barıp, G.Tuqay muzeenda da bulaçaqlar. Yaqın könnärdä Mäskäw, Adıgey, Tabul, Permnän dä millättäşlärebez kiler, dip kötelä.
Damir Ğismetdin, Qazan


text:
Öfölä başqort telendä radio asıu niätläşterelä
Bötä donya başqorttarı Qoroltayı Öfölä başqort telendä radio häm televidenie bulmauğa borsolou belderä. Qoroltay räyese vazifahın başqarıusı Rumil Aźnabaew äyteüensä, Öfölä 200 meñ başqort yäşäy, tik başqalanıñ Kiske Öfö gäzitenän tış, başqortsa mäğlümät saraları yuq.
Başqortostandıñ baş qalahı Öfölä başqort möxiten kösäyteü kön talabı tine Rumil Aźnabaew. Unıñ fekerensä, internetta başqort telle sayttarźıñ aźlığı, başqortsa gäzittärźeñ elektron variantı yuq kimäldä bulıuı la źur borsolou tıuźıra.
Rumil Aźnabaev bıl turala başqort xalqınıñ ruxi kütäreleşendä kiñ mäğlümät saralarınıñ role tigän temağa arnalğan käñäşmälä äytte. Unda qatnaşqan şağir Qäźim Aralbaev ihä Başqort däülät universitetında diplom alıp sıqqan jurnalistarźıñ üśmäyensä, yuğala barıuına borsolou belderźe. Başqort jurnalistikahında eş xaqı tübän, şuğa kürä ömötlö genä yäştär źä bıl şöğöldö taşlay tine ul.
Qoroltay ağzaları xökümätkä möräjäğät tä qabul itte. Unda alda äytelgänsä, Öfölä başqort telendäge radio asıuźan tış, ä bıl xıyaldıñ tormoşqa aşasağı bik ikele, barlıq eştär finansqa barıp bäylänä, qoroltay Tatarstandağı gäzittärźä başqort telle quşımta sığarıu buyınsa kürşe ölkä xökümäte menän höyläşeüźe horay.


text: Dharmsala, Hindstan. Biredä sörgendä yäşägän Dalay Lamanıñ matbuğat wäkile süzlärenä qarağanda, Tibetnıñ ruxi citäkçese Rusiädäge Qalmıqstanda yäşägän buddistlar çaqıruın tikşerä häm kiläse ayda Rusiägä kilä ala. Mäskäw elegräk, Tibetnıñ Qıtay öleşe buluına işarä itep, Dalay Lamağa Rusiägä kilü öçen viza birüne öç märtäbä kire qaqan ide. Ämma tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov kiçä, ägär dä säfär dini maqsatlarda ğına yasala ikän, Mäskäw Dalay Lama ğarizasın qarıy ala dip belderde. Tibet 1951-nçe yılda kommunistik Qıtay tarafınnan yawlap alınğannan birle anıñ citäkçese Dalay Lama Hindstanda sörgendä yäşi.


text:
Rusiädän balalarnı çit ilgä tärbiägä alalar Änilär köne Rusiä öçen yaña bäyräm
İnde wäğdä itelgänçä, Azatlıqnıñ çirattağı yäkşämbe utırmasında analar häm balalar turında söyläşerbez. Bügen Rusiädä änilär köne bilgelänä. Soñğı yıllar modası dip kenä bu bäyrämgä – östän quşılğan başqa çaralarğa kebek qararğa aşıqmağız, xörmätle tıñlawçılar. Afrika, Aziädän başlap Amerika häm Yevropanıñ här ilendä änilär köne bilgelänä. Bezgä dä bu – 8 marttan tış tağın ber tapqır änilärneñ tormışların ciñeläytü yulları turında uylanırğa östämä ber kön. Bügenge tapşıruda süz ana nazın mäñgegä taş belän bastırğan analar, bu naznı kemgä birim dip tilmergän xanımnar, häm ğailä cılısı kötkän balalar turında baraçaq.
Başqa ber ğailä – İspaniäneñ tönyağındağı Santander şähärennän Tömängä näq şuşı uq maqsat belän kilgän Rafael häm Mariağa – 40 yäşlär tiräse. Alar ikese dä şat küñelle, üz üzlärenä ışanğan keşelär kebek kürenä. Maria süzlärenä qarağanda, monda kilgänçe alar bik küp qağäz eşlären başqarğan. Maria: "İñ berençe itep şunı äytäsem kilä – İspaniä däwläte röxsäte bulmıy torıp bez monı eşli almas idek. İñ berençe şul kiräk, soñınnan bez – balanı İspaniägä alıp qaytqaç da tışqı eşlär ministrlığında terkäw turında kileşügä qul quydıq. Tağın bik küp qağäzlär imzaladıq – bez daimi räweştä bala turında xisap birep torırğa tieş bulaçaqbız. Şulay uq tışqı eşlär ministrlığı xezmätkärläre bezneñ öygä kilep balanıñ nindi şartlarda üsüen kontrol itep toraçaq".
Maria, balaların alıp cılı İspaniägä qaytıp kitäçäkläre turında xıyallana. Yäş ata-ana ber tuğan ike malaynı alırğa qarar itkän. Malaylar da ber ğailädä üsäçäk, Maria belän Rafael dä ber yulı ike balaları bulaçaq. Rusiädä tuğan balalarnıñ amerikan, ispan yä franzus bulıp üsüläre – bala yortı xezmätkärlären borçıy. Alar tuğan illären, ana tellären belep üserme? Bulaçaq äni Maria: "18 yäşe tulğançı bala Rusiä watandaşı bulaçaq, anıñ qaydan kilgäne ser itep totılmıy, anıñ telägän çaqta Rusiägä baru mömkinlege bulaçaq, bu ber nindi dä ser tügel".
Ni disäñ dä – çit ildä ğailädä üsü – tuğan ileñdä balalar yortında tärbiälänüdän yaxşıraq. Bigräk tä şunı äytäsem kilä – çit il watandaşlarına, küpçelege awıru balalar ğına birelä. Ğadättä Rusiädä ullıqqa aluçılar mondıy balalardan inde baş tartqan bula. Çit il keşelärneñ balanıñ awıru buluı da, aña medetsina häm psixoligik yardäm kürsätü kiräklege dä qurqıtmıy. Soñğı yıllarda Rusiädän ullıqqa-qızlıqqa balalar alu tağın ni öçen arttı disägez – çit illärdä bu eşne başqaru öçen bik küp açqa, bik küp waqıt häm bik küp qağäz kiräk. Bolarnı barısın da eşläp çıqsañ – balanı üsterergä ğömereñ dä qalmayaçaq. Şuşı wazğiätne bezneñ Tömändäge xäbärçebez Nail Alan da tikşerde häm bügen ul Azatlıqnıñ Awlaq öyendä qatnaşa...
Nail: Uzğan yıl Tömän ölkäseneñ könyağındağı balalar yortlarınnan 132 balanı ullıqqa häm qızlıqqa alğannar. Bıyıl isä 124 bala ğäilä qanatı astına kergän. Äle yıl tögällänmägän... Tömän ölkäseneñ könyäğında çit ilgä balalarnı ullıqqa häm qızlıqqa birü belän 15 wäkil şöğellänä. Seberdän kitkän balalar Quşma Ştatlar, İspaniä, Fransiä, Belgiädä yäşi. Badrızlova: "Bce чTo дeлaeTcя B Poccийckoй Фeдepaции я Mory ckaзaTb бecплaTHo. A чTo oHи TaM плaTяT B cBoeй cTpaHe, я He Mory oTBeTиTb, чTo я эToro He зHaю".
Tömän ölkäse xaqimiäteneñ fän häm mäğärif departamentındağı maxsus belem häm baliğ bulmağannarnıñ xoquqların saqlaw bülege başlığı Larisa Badrızlova süzlärençä, çit ildän kilgännär bala alğan öçen Rusiädä aqça tülämi. Ä üz illärendä küpme tülägännäre berkemgä dä bilgele tügel. Tömän ölkäseneñ fän häm mäğärif departamentı 92 nçe yıldan yätimnärne çit ilgä cibärü belän şöğellänä. Tömän ölkäsendä aradaşçı 15 wäkil terkälgän. Larisa Badrızlova süzlärençä, balalarnı kildelär dä alıp kittelär genä tügel ikän şul...
Badrızlova: "Пpoцeдypa oчeHb cлoжHaя: oпpeдeлeH пepeчeHb дokyMeHToB зakoHoM ФeдepaлbHыM o rocyдapcTBeHHoM бaHke дaHHыx. B cooTBeTcTBии эTиM зakoHoM oHи пpeдcTaBляюT HaM дokyMeHTы. Mы paccMaTpиBaeM эTи дokyMeHTы B TeчeHиe Mecяцa. ИHфopMиpyeM пpeдcTaBиTeля, чTo дokyMeHTы paccMoTpeHы. ПoToM oHи пpиeзжaюT. Mы дaeM HaпpaBлeHиe пoceщeHия peбeHka. И o peзyлbTaTax эToro пoceщeHия oHи Hac иHфopMиpyюT пиcbMeHHo. -A peзyлbTaTы kakиe быBaюT? OTkaзы быBaюT? -OTkaзы быBaюT. Ho B ocHoBHoM пpичиHa oTkaзa- эTo cocToяHиe здopoBbe peбeHka. Mы ceroдHя paбoTaeM c иHocTpaHHыMи rpaждaHaMи пpeдлaraeM Toлbko Tex дeTeй, koTopыe He BocTpeбoBaHы PoccийckиMи rpaждaHaMи".
Bala alırğa teläge bulğan çit il keşeläre başta üz illärendäge balanı ğäilägä birü belän şöğellänä torğan oyışmalarğa möräcägät itä. Bu oyışmalarnıñ Rusiädä terkälgän wäkillekläre Rusiä Mäğärif ministrılığındağı mäğlümätlär banлı aşa qaysı şähärdän bala alırğa mömkinlege turında qayğırta. Bala alırğa teläwçelär ğäiläse, yäşäw şartları, sälamätlekläre, xezmät xaqları turındağı häm başqa doqumentlarnı tuplap betergäç mäğärif ministrlığı täqdim itkän şähärgä yul tota. Tömändä çit il watandaşların Larisa Badrızlova qarşı ala. Böten dokumentlarnıñ da tärtiptä buluına inanğaç, ul bala belän oçraşırğa fatixasın birä. Bala küñellärenä xuş kilsä, kim digändä ay yarım eçendä mäxkämä bula. Sud qararı soñğı süzne äytä. Bala alğan ğäilä üz illärendäge Rusiäneñ generäl qonsullığında balanı terki häm 3 yıl däwamında Tömän ölkäseneñ mäğärif departamentı aldında xisap tota. Balanıñ yäşäw räweşe, sälamätlege, tormışı turında otçet birä.
Min Larisa Badrızlowadan bezneñ il keşeläre çit illär belän çağıştırğanda äzeräk alamı, ällä kübräkme dip soradım. Ul: “Elekke yıllarda ike tapqır äzeräk ide, bıyıl 50 gä 50 turı kilä”,- dide. Teläge bulğan yalğız keşelär dä balalı bula ala. Bernindi qarşılıq yuq ikän.
"İñ berençe alğan malayğa minem xäzer 17 yäş. 10 yıldan artıq. Alpeyev Andrey digän malaynı alğannar ide. Nıq perezhivat itkän idem anı alğanda. Uzem uylap yoredem, min gönahlı bulırmın. Balalarnı çit ilgä cibäräm, alar miña räncep yäşärlär dip. Amerikäğa barıp qaytqaç, küñelem tınıçlandı. Min alarnı balalarnıñ bäxete öçen urnaştıru çit ilgä. Alar anda ğäilädä yäşilär", dip söyläde miña Yambay balalar yortınıñ mödire Änisä Usmanova.
Bu balalarnı yortınnan 10 nan artıq qıznı häm ir balanı çit il keşeläre üzlärenä alğan. 1 qız Fransiädä, qalğannarı Amerikä Quşma Ştatlarında yäşi.
Änisä xanım 2002 nçe yılda Quşma Ştatlarda bulıp qayttı. Bu säfärne “Ömet bişege”- “Koлыбeлb Haдeжды» digän aпentlıq oyıştırğan. “Ömet bişege” amerikän ğäilälären balalı itü belän şöğellänä. Änisä UsmanoMaTömän ölkäsendäge balalar yortlarınnan 16 balanı alıp barğan. Alar- balalar cäylären amerikada ütkärgännär. Alar belän bala alırğa teläge bulğan ğäilälär tanışqan häm barsı da dip äyterlek alğa taba üzläreneñ tormışların oqean aryağında ütkäräçäk. Änisä xanım Quşma Ştatalarda bulğan waqıtta, äti häm änidän “Sezneñ üzegezneñ dä ike balağız bar, tağın nigä alırğa telisez. Ya Rusiägä, ya Qıtayğa barasız”,- dip sorağan. Alar bez balalarnı bik yaratabız,- dip cawap birgännär. Annan soñ çit ildän bala alğan ğäilälärne törle salım - naloglardan da azat itälär ikän...
Bez Yambay balalar yortı mödire bülmäsendä fotoräsemnärne qarap utırabız. Änisä xanım ber 14 yäşlek qıznı qoçaqlap räsemgä töşkän. “Bu bezneñ tärbiädäge qız ide. Milläte - xant. Xäzer amerikäda yäşi. Min anda bulğanda minem belän oçraşırğa kilde. Klassik biüläre belän şöğellänä. Biü uqıtuçısı bulırğa teli. Cäy köne ide. Yambay balaları xäzer Qara diñgez buyında yal itä. Sin yalıñnı niçek ütkäräseñ digäç, äti-äniem miña maşina aldı. Anı yörtergä öyränäm,- digän. Ägär bu bala Rusiädä qalağan bulsa, yazmışı bötenläy başqa bulır ide,"- dip söyli Änisä xanım.
Usmanova: "Telefonnan söyläştem. Anda ber Kalieva digän qızçıqnı alğannar ide. Tatar qızı. Ber semya. Xäzer äytätelär, kilgän çaqta tıñ qıyın ide ul qızğa. Yazıqowoy baryer, annan yat keşelär. Yele-yele (köçkä) priwıkla didelär. Yartı yılda ul telne öyrängän. Xäzer atta yöri. Minnän sorıylar sezneñ detdomda at barmı ide mällä didelär. Atta yörergä yarataa didelär."
Yambay balalar yotı 90 balağa isäplängän. Bügen anda 76 bala bar. Däwlät ber yılğa ber balağa 90 meñ sum aqça birä. Xezmät xaqı da, yortnı cılıtu, elektr belän täemin itü, tözätü, balalarnı kienderü, aşatu da şuşı aqça eçennän. "Citmi,"- di Änisä xanım. Dusları bulmasa, yaña suıtqıçlar, yaña cixazlar alu qıyın bulır ide. Alar yärdäm itä. Här ğäiläneñ ber ike dustı - yärdämçeläre bar. Törle oyışmalar, şirkätlär bulışıp tora. Yambaydağı balalar yortında balalar ğäilä bulıp yäşi. Ayırım fatir şikelle. Ğäilädä keçkenälär dä, yäşüsmerlär dä bar. Tatar millätennän bulğan balalar sanı küpme digän sorawğa mödir bolay dip cawap birde.Usmanova: "Ber 30% tatarlar. Min 1983 nçe yıldan eşlim. Gde to 95 nçe yılğa qädär tatarlar yuq ide detdomda. Az - ber ike. Soñğı waqıtlar menä Yärkäw rayonınnan, Wağay rayonınnan kilä başladılar. Tömän rayonınnan da bar xäzer tatar balalar. Tormış awırlıqtan nawerno. İqtisadi totqıqsızlıq. Semyalarğa yardäm yuq."
Bala alırğa teläwçe çit il keşeläre üzläreneñ üteneç qağäzlärendä ber waqıtta da millätne kürsätmilär. Bik siräk oçraqta ğına qız yäki malay alırğa telägänne belderälär. Annan da qala, anketalarda “Bezgä sälamätlege nıq bulmağan bala da yarıy. Bez anı däwalarbız”,- digän yullar da siräk oçramıy ikän. Bu xaqta miña balalarnı çit ildäge ğäilälärgä birü belän şöğellänüçelär söyläde.
Bügen änilär köne, xörmätle tıñlawçılar. Dönya niçek üzgärä äni bulğaç? Älfiä Safina – Tatarstannıñ Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile: "Äni keşe bulğannan soñ bötenläy ikençe yaqqa üzgäräseñ. Elek wayımsız, üz turında ğına uylap, ul waqıtta äle üz änieñ turında da ikençe törle uylıysıñ. Ä inde menä üzeñ äni bulğannan soñ – äni bulunıñ tämen, cawaplılığın toyasıñ. Sin keçkenä genä ber can iäsen dönyağa tudırdıñ. Anı üsterergä, anı tärbiälärgä, anı çın keşe itergä tieşseñ. Tönlä belän "ah" itep ıñğıraşıp quysa da, nindi genä tämle yoqığa talğan bulsañ da, uyanıp, anı übep çäbäkläp tağın yoqlatıp cibäräräseñ. Şul waqıtta üz änieñneñ dä ni qadär qaderle ikänen añlıysıñ, minemçä."
Şuşı xanım bik küp tatar häm başqort xatın-qızları kebek ber ük waqıtta eştä - ölkän leytenant ta, öydä äni dä, tormış iptäşe dä, üz äniseneñ qaderle qızı da. Älfiä Safina: "Äz genä xatın-qızğa, analarğa uñay şartlar tudırılsa, cämğiätebez dä yämläner, tirä-yaqtağı tiskäre ğamällär kimer, balalar arasındağı xoquq bozular bermä ber kimer, dip uylıym. Ägär dä xatın-qıznıñ bala tärbiälärgä waqıtı qalsa."
Qaderle änilärebezgä isänlek, ğailädä iminlek häm tınıçlıq, balalarnıñ igelegen kürülären teläp qalabız!
Alsu Qormaş, Nail Alan, Bikä Timerova


text:
Ukrainada prezident belän premyer arasındağı qarşılıq närsägä kiterer?
Çärşämbe könne Ukraina Parlamentı President Viktor Yuşçenko bilgelägän 2 ministrnı utlı tabağa bastırdı. Premyer ministr Viktor Yanukoviçnıñ Regionnar firqäse citäkçelegendäge xakimiät koalitsiäse 2 ministrnı da naçar eşläwdä, eşkä wayımsız qarawda ğäyepläde. Uzğan atnada prezident Viktor Yuşçenkonıñ Bezneñ Ukraina firqäse prezidentnıñ wäkalätlären kimetep, premyer belän parlamentnıqın arttıruçı 2004 yılğı konstitutsiä reformalarınıñ xoquqıy buluına şik beldergän ide. Bu Yanukoviç belän Yuşçenko arasında bäreleş baruın häm monıñ Ukrainağa säyäsi krisis belän yanawın añlatmıymı?
"2004 yılda aşığıç räweştä üzgärtelgän Konstitutsiädä prezident bilgelägän ministrlarnıñ niçek töşerelüe turında äytelmi. Bu wazıyfalarğa prezident tarafınnan bilgelängän ministrlarnı prezident möräcäğätennän başqa Verxovna Radanıñ üze genä töşerüendä xoquqıy qarşılıq bar. Min parlament töşerä almıy dip isäplim. Çönki xoquq oxşaşlığı digän närsä bar. Ägär wazıyfağa quyu bilgelängän, töşerü bilgelänmägän ikän, töşerü dä şul yul belän bulırğa tieş" dide Tarasyuk.
Parlamentnıñ bu qaynar utırışı Avgust ayında premyer wazıyfasına Viktor Yanukoviç bilgelängännän soñ Yuşçenko belän Yanukoviç arasında başlanğan bäreleşlärneñ çirattağısı buldı.
Berençe töp qarşılıq sintäberdä ük çıqtı. Ul çaqta Yanukoviç Brüsseldä xalıqnıñ qarşı buluı säbäple Ukraina NATOğa taba adımnarın aqırınaytaçaq dip belderde.
Soñraq ul alarda minem imzalarım yuq dip prezidentnıñ qayber qararların tormışqa aşırudan baş tarttı.
Yanukoviç şulay uq Konstitutsion mäxkamägä prezidentnıñ töbäk başlıqların xökümät belän kiñäşläşmi genä bilgelärgä xaqı barmı digän soraw quydı.
Üktäberdä Prezidentnıñ Bezneñ Ukraina firqäse Yanukoviç xökümätendäge 4 äğzasın wazıyfalarınnan kitü turında möräcäğät tapşırırğa mäcbür itep oppozitsiägä küçte.
Uzğan atnadağı qorıltayda isä Bezneñ Ukraina parlamenttağı äğzalarına Konstitutsion mäxkamädä 2004 yılğı konstitutsion reformanıñ xoquqıy bulu-bulmawı mäsäläsen kütärergä quştı. Ul reforma prezidentnıñ wäkalätlären kimetep, premyer belän parlamentnıqın arttırğan ide. Bezneñ Ukrainanıñ bu adımı ildä yaña konstitutsion krizisqa kiterä ala.
Kievtrağı säyäsi qimmätlärne öyränü üzäge başlığı säyäsi analitik Oles Doniy Bezneñ Ukraina monı xökümättän kitkännän soñ üzen säyäsi ülemnän saqlap qalır öçen eşli di.
"Mimençä, bu Bezneñ Ukrainanıñ üzeneñ tar mänfäğätlären, däwlät mänfäğätlärennän östen quyuın açıq kürsätä. Ul üzeneñ xakimiättä bulu-bulmawına qarap Ukrainanıñ säyäsi sistemasın üzgärtü mäsäläsen kütärä, şunıñ belän ğömümän Ukrainanıñ kiläçägen qurqınıç astına quya" di Doniy.
Doniy fikerençä, konstitutsion reformalarnı ğämäldän çığaru säyäsi sistemanıñ totrıqlılığına bik zur qurqınıç tudıraçaq. Doniy, bu reforma aşa Yuşçenko xakimiätkä kilde, reforma ğämäldän çığarılsa Yuşçenkonıñ prezidentlığı da xoquqıy nigezen yuğalta di.
Bezneñ Ukraina başqarma komitetınıñ räis urınbasarı İhor Jdanov isä konstitutsion reforma belän Yuşçenkonıñ saylanuı arasında bernindi bäyläneş tä yuq di.
"Säyäsi reforma öçen tawış birü belän 2004neñ dikäberendä prezident öçen tawış birü arasında bernindi bäyläneş tä yuq. Prezident saylawlarında öçençe märtäbä tawış birü turında qararnı ikençe märtäbä tawış birüdä küpsanlı xärämläşülär turında dälillärne qarağannan soñ yuğarı mäxkamä çığardı" dide Jdanov.
Prezident Yuşçenko üze isä, 2005 yılda konstitutsion reformanı ğämäldän çığaru turında referendum ütkärergä teläwen belderep kilsä, xäzer inde ğämäldän çığaru, kübräk wäkalätlär alu turında tügel ä konstitutsion reformanı yaxşırtu turında süz alıp bara.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Balalar häm yäşlär arasında gäcitlärne internettan uquçılar arta
Balalar häm yäşlär öçen çığuçı gäcit-jurnallarğa bağışlanğan matbuğat oçraşuında “Tatmedia” agentlığı general' direktorı urınbasarı Sömbel Taişewa, “Sabantuy” balalar gazetası baş möxärrire Aydar Gıymadıyev belän“Moлoдeжb TaTapcTaHa” yäşlär gazetası baş möxärrire Ramil Kadıyrov qatnaştılar.
“Tatmedia” wäkile balalar häm yäşlär matbuğatı byudjettan finanslanuın, uñay eşçänlek öçen barlıq şartlar tudırıluın äytte. Ämma ni säbäple soñ tiraj üsmi, qızıqsınu kimi. Gäcitlärneñ baş möxärrirläre berençe çiratta monı balalarnıñ dönyağa qaraşı, qızıqsınuı üzgärü belän añlattılar. Televidenie, internet zamanı kilüen bilgelädelär. Tormışqa İnternet ütep kerü belän bergä ğacizlärneñ dä kübese xäzer üz saytların buldırdı. “Moлoдeжb TaTapcTaHa” gäcite baş möxärrire basmanıñ saytına kerüçelär artuın, ä gäcitneñ tirajı kimüen bilgeläp uzdı. İnternetqa kübräk yäş buın kergänne isäpkä alsañ, bu xäl kiläçäktä tağın da artaçaq. Çönki yuğarı texnologiälär inde awıllarğa da ütep kerä başladı.
“Sabantuy“ gäcite saytı berniçä ay elek buldırılsa da, täqdir itüe bu pänceşämbe könne uzdı. Gäcitneñ baş möxärrire Aydar Gıymadıyev anı kübräk Tatarstannan çittä yäşäwçe balalar xat yaza alsın öçen eşlänüen äytte. Ä berençe xat bik yıraqtan - Tatarstannıñ Quqmara rayonı uquçısınnan kilgän. Dimäk inde rayon-awıl balaları da gäcitne internettan uqiy bulıp çığa.
Qızıqsındıru öçen “Sabantuy” häm “Moлoдeжb TaTapcTaHa” baş möxärrirläre törle ısullar ezläwlären äytte. Bäygelär, viktorinalar uzdıralar. Ämma monıñ belän genä şaqqatırıp bulmıy - küñel açuğa bäyle formalar taläp itelä. Törle intim räsemnär, älege temağa bäyle açıqtan-açıq yazmalar turındağı gäzitlärneñ tiz taraluı äytelde matbuğat oçraşuında. Läkin däwlät qarmağında bulğan basmalar monıñ belän artıq mawığa almıy. “Sabantuy” gäzite baş möxärrire Aydar Gıymadıyev şähär häm awıl balaları arasında ayırma zur buluın bilgeläp uzdı.
Şähär häm awıl balası öçen dä yaraqlı gazetanı ber mäldä bez çığara almıybız. Ämma bu yunaleştä eşlibez.
Matbuğat oçraşuında şulay uq yılına ber tapqır sotsiologik soraştıru uzdırırğa kiräklegenä basım yasaldı. Balalar häm yäşlär öçen çığa torğan gäcitlärgä reklama citmäw äytelde. Monıñ öçen byudjetta ber tien dä aqça qaralmağan. Kiosklar arqılı bu gäcitlärneñ az taraluı assızıqlandı.Landış Xarrasova.


text:
BURSA NİLÜFER ÇİLİNGİR
Nilüfer çilingir, çilingir nilüfer, nilüfer anahtarcılar, bursada bursadaki nilüfer çözüm çilingir, bursada bursadaki ihsaniye çözüm çilingir, bursada bursadaki özlüce çözüm çilingir, ataevler çözüm çilingir, üçevler çözüm çilingir, demirci çözüm çilingir, beşevler çözüm çilingir, nilüfer acil çilingir hizmetleri, nilüfer oto anahtar çekimi, nilüfer anahtarcıları, nilüfer çilingircileri, nilüfer alo çilingir, nilüfer 7,24 acil çilingircileri, ataevler acil çilingir hizmetleri, ataevler alo çilingirciler, beşevler acil çilingirciler, bursadaki acil çilingirciler, nilüfer çilingir hizmetleri, bursada bursadaki nilüfer çilingirci telefon numaraları,
bursada bursadaki nilüfer anahtarcı telefon numaraları,bursada bursadaki nilüfer ev anahtarı çekimi, bursa nilüfer oto anahtarı çekimi,bursada bursadaki nilüfer kasa anahtarı çekimi, bursada bursadaki nilüfer kilit tamiri, nilüfer hidrolik kapı yayı montaj,nilüfer nilüfer anahtarcılar,bursada bursadaki nilüfer garaj kapısı kumandaları çekimi, bursada çilingir hizmetleri, bursadaki çilingir hizmetleri, çilingirciler nilüfer, çilingirciler beşevler, anahtarcılar nilüfer, anahtarcılar beşevler,
- Görüntülenme sayısı: 1656


text: Başqortostan Qoroltayı deputattarı kesä telefondarın urlawsılar menän köräşkä yañı ısuldar tapqan. Parlament komitetı Elemtä turahında federal qanundı üźgärtew xaqındağı qanun proektın Räsäy däwlät dumahına täqdim itergä uylay. Bıl köndärźä respublika parlamentınıñ daimi komitettarı köźgö sessiala qaralasaq xoquq aqttarı öźtöndä eşläy. Elemtä xaqındağı qanunğa üźgäreştär inderew başlanğısı menän sığıusılar fekerensä, urlanğan telefondar reyestırın töźöp operativ bäyläneş menän tämin itewse barlıq operatorźarğa la taratırğa käräk. Mäğlüm bulıuınsa, här keźä telefonınıñ seria nomerı bar. Başqortostan deputattarı fekerensä, operatorźar oşo nomerźı kürew menän telefondıñ urlanğan bulıuın belä häm bıl teleondıñ qayźa ikänlegen xäbär itergä teyeş. Pelingat 100 metrźa unı bildäläy ala. Äle Başqortostanda här ikense uğrılıq kesä telefonına bäyle. Ayırıusa yañı uqıu yılı başlanğans, mäktäp-instituttarźa, autobustarźa uqıusılar küpläp urlata.


text:
Äbyälil rayonında Salauat Yulaew häykälen mäsxärälägändär
Äbyälil rayonında ğäźättän tış xäl.Rayon üźägendä, häüetemsä genä yäşäp yatqan Asqarźa başqort xalqınıñ milli batırı Salauat Yulaew häykälen mäsxärälägändär. Häykälgä buyau hibep kitkändär. Bıl wäzğiätte respublika prezidentı şäxsi kontrolgä alğan. Äbyälilgä tiź arala eske eştär ministrlığı wäkildäre sığıp enäyät eşen tikşerä başlağan. Älegä höźömtälär yuq. Salauat Yulaev häykäle kisä qaytanan asıldı. Urındağı xalıqta wandallıq aqtı asıu häm näfrät uyatqan. Auıldıñ ayırıusa äüźem keşeläre häykälde haq aśtına alırğa täqdim itkän.


text:
Bağdad hawa alanın kileşü nigezendä saqlawçı Britan xosusıy şirkäte tülänmägän aqçalar turındağı bäxäs säbäple hawa alanınıñ yulçılar bülegen yapqannan soñ Ğiraq xökümäte anda iminlek saqlawnı üz köçlärenä yökläde.
Britaniä şirkäte Ğiraq xökümätennän berniçä aylıq xezmät xaqları burıçın alu maqsatı belän bügen irtän hawa alanın yapqan ide.
Ğiraqnıñ transport ministrı wazıyfaların başqaruçı Esmat Amir bu Ğiraqnıñ suverenlığı belän bäyle mäs'älä, hawa alanın yabarğa beräwneñ dä wäkaläte yuq ide dide.
Ämir tüläw mäs'äläsenä bäyle bäxäs uzğan pänceşämbe könne çişelde dide. Ämir Ğiraq xärbiläre hawa alanına kerde häm berniçä säğättän oçışlar yañartılaçaq dide.