text:
2018 senesinde Rusiyede prezident saylavına qatılmaq niyet etkenini bidlirgen Rusiye televizion alıp barıcısı Kseniya Sobçak, «123 ağır adım» dep adlandırılğan saylav evelki programını neşir etti. Vesiqa Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırım meselesine de toquna. Sobçak, «tertibi Rusiye, Ukraina ve dünya topluluğu tarafından uyğunlaştırılacaq» referendum ötkerilmek kerek, dep israr ete.
O, halqara uquqına binaen yarımada Ukrainanıñ territoriyasıdır, dep qayd etti.
Ondan ğayrı, vesiqanıñ esas ükümleri arasında Rusiyede demokratik muessiselerni meydanğa ketirüv, umum Avropa qanunları ve degerliklerine riayet etüv, diger devletlernen barışıqlı munasebetler quruv ve Rusiye vatandaşlarınıñ barlıqlı yaşayışına doğrultılğan iqtisadiyat yer almaqtalar.
Programda ayrıca, diskriminatsiya etici qanunlarnı lâğu etmek ve vatandaşlar tarafından siyasiy irade ve teşebbüsniñ izhar etilmesini sıñırlağan qanun ükümlerini yañıdan baqıp çıqmaq kerek, dep qayd etile.
Sobçak, bütün telükesizlik strukturlarınıñ aqlarını qanun ceetinden sıñırlamaq ve ondan ğayrı vazifelerge saylanğan şahıslar ve bütün seviyedeki parlament deputatlarını keri çağıruv ve impiçment protseduralarını tayin etmekni teklif ete.
Rusiyedeki «Vatandaş teşebbüsi» («Grajdanskaya initsiativa») fırqası, 2018 senesi Rusiye prezidenti saylavına Kseniya Sobçaknı namzet kösterilmesine rey birligi ile qol tutup, dekabrniñ 23-ne saylavdan evelki qurultayını tayin etti.
Kseniya Sobçak oktâbrniñ 18-nde prezident saylavına qatılmaq istegenini resmen bildirdi. O, özüne «er keske qarşı» namzetim, dey.
Sobçak, ilhaq etilgen Qırımda saylavdan evelki teşviqat kampaniyasını yapmaycağını söyledi. O, Rusiye Qırımnı ilhaq etip, halqara mecburiyetlerini bozdı, dep bildirdi. Onıñ fikrine köre, ilhaq, cümleden, Rusiye ealisiniñ faqirleşkenine ketirdi.
Rusiye prezidentiniñ saylavını 2018 senesi martnıñ 18-nde – Qırım ilhaqınıñ yıllığında ötkermek planlaştıralar. Daa evel saylav kününiñ başqa künge keçirilmesine dair qanun, Rusiyeniñ Devlet duması ile Fedratsiya Şurası tarafından tasdiqlanıp, Rusiye prezidenti Vladimir Putin tarafından imzalandı.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
Türkiyä häm Şanxay xezmättäşlege oyışması
Könüzäk mäs'älälär - 4/2022
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ uzğan atnada Üzbäkstannıñ Sämärkand şähärendä oyıştırılğan Şanxay xezmättäşlege oyışması sammitında qatnaşuı Türkiyäneñ tışqı säyäsätendä yaña bäxäslär çığuına kiterde. Kovid-19 kizüennän soñ täwge tapqır qara-qarşı utırıp uzdırılğan cıyılışnıñ, bigräk tä, Rusiyäneñ Ukrainağa tıqşınuınnan soñ buluı, Türkiyäneñ anda ilbaşı däräcäsendä täwge tapqır qatnaşuı bik küp yaqtan ähämiyätle.
Türkiyä ber yaqtan NATO äğ’zası häm Awrupa Berlegenä kandidat. Ä Şanxay xezmättäşlege oyışması Könbatışqa qarşı berläşmä şikelle kürenä. Şuña kürä Türkiyäneñ anda urın aluı bäxäslär kiterep çığara. İlbaşı Ärdoğan äytkän şikelle, Türkiyäneñ älege oyışmağa äğ’za bulu maqsatın belderüe genä dä bu bäxäslärne tağın da ähämiyätle qıla.
Şulay itep, Türkiyä Şanxay xezmättäşlege oyışmasın Könbatışqa qarşı al’ternativa bularaq küräme? Bu sorawğa tögäl genä “äye” dip cawap birü şaqtıy awır.
***
Türkiyäneñ Şanxay xezmättäşlege oyışmasında urın alırğa teläweneñ bik küp säbäbe bar. Baştan uq astın sızarğa kiräkle punktlarnıñ berse - bu teläkneñ yaña bulmawı. İlneñ 2019nçı yılda iğ’lan itkän Yañadan Aziya iniśiativası anıñ tışqı säyäsätendä yaña yullar êzläweneñ ber öleşe bularaq kürenä. Bu kiñäyü öçen ike möhim nigez bar. Berençese - Türkiyäneñ Yañadan Aziya proyektı yärdämendä regiondağı däwlätlär belän ikeyaqlı mönäsäbätlären üsterüe. Monıñ qısalarında Türkiyä, iq’tisadi yaqtan regiondağı êlemtälären nığıtıp, xäzerge säwdä äyläneşen arttırırğa teli. Monıñ ildän êksportnı arttıraçağın häm iq’rtisadi üseşne totrıqlı xälgä kiteräçägen uylıylar. İkençe nigez - Türkiyäneñ regional’ oyışmalarda aktiv qatnaşuı. Törki däwlätlär oyışmasınıñ institutlaşuğa adım yasap xökümätlärarası räsmi berläşmägä äwerelüe - Türkiyäneñ Yañadan Aziya iniśiativasınıñ ber öleşe. Şanxay xezmättäşlege oyışmasın da bu bäyläneştä qararğa kiräk. Türkiyäneñ Qıtay ğamälgä aşıra torğan “Ber quşaq - ber yul” proyektında “Urta koridor”da geosäyäsi nisbättän üzäktä urın aluı anıñ oyışma êçendäge rölen tağın da ähämiyätle qıla.
Türkiyäneñ Şanxay xezmättäşlege oyışmasına kerergä teläwe mäs’äläsendä astın sızarğa kiräkle tağın ber punkt isä ilneñ iminlek moxiteneñ soñğı yıllarda külämle üzgäreşlär aşa uzuı. Türkiyä belän Greśiyä arasında torğan sayın artuçı kiyerenkelek, AQŞnıñ häm Awrupanıñ Greśiyä yaqlı buluı, AQŞnıñ Kön’yaq Kipr grek idaräsenä qarata qoral êmbargosın ğamäldän çığaruı häm Amerikanıñ Greśiyädä xärbi bazaların nığıtuı Türkiyäneñ borçuların arttıra. Monnan tış, Süriyädä AQŞnıñ separatist terrorçı oyışma PKK/YPG belän mönäsäbätlär tözüe häm ğomumän älege ildäge wäzğıyät’ Türkiyäneñ kön’yaq çiklären milli qurqınıçsızlıq nisbätennän bik ähämiyätle xälgä kiterä. Bu noqtada anıñ Könbatışnıñ yärdämen alu mäs’äläsendä uñışqa ireşä almawı da uylandıra. Ukrainada baruçı suğış Türkiyäneñ Qara diñgez iminlege nisbätennän möhim. Azärbaycan-Ärmänstan arasındağı kiyerenkelek häm suğış yanawı da iğ’tibarğa alınğanda, ilneñ iminlek moxiteneñ şaqtıy xäräkätle buluı kürenä. Bu kiyerenkelek mäydannarına Ğıyraq häm Könçığış Urta diñgez östälgändä Türkiyäneñ Şanxay xezmättäşlege oyışmasına kerüçe illär belän yaxşı mönäsäbätlär tözüe ayırım ähämiyätkä iyä. Älbättä oyışmağa kerü Türkiyäneñ milli qurqınıçsızlıq problemaların turıdan-turı çişü öçen nigez bulıp tormıy. Tik Könbatış belän mönäsäbätläreneñ tağın da naçarayu mömkinlegenä qarşı xalıqara säyäsättäge balansnı saqlaw kiräk.
Türkiyäneñ Şanxay xezmättäşlege oyışması belän bäyle belderülärendä iğ’tibarğa layıq tağın ber punkt - xalıqara sistemanıñ üzgäreş kiçerüe turındağı fikerlär. Bigräk tä, global’ pandemiyä belän tağın da anlayışlı bula başlağan bu qaraş xalıqara sistemada köçneñ Könbatıştan Aziyägä taba şuışuı fikereneñ östen çığuına kiterde. Türkiyä älege xakimiyät almaşu prośessına äzer bulu öçen Aziyä geosäyäsätendä rol’ uynarğa teli.
Bu äytep ütelgän öç ähämiyätle punkt Türkiyäneñ Şanxay xezmättäşlege oyışmasın Könbatış belän mönäsäbätlärenä al’ternativa bularaq tügel, kiresençä, anı tulılandıruçı sıyfatında qabul itüen kürsätä. Şul uq waqıtta bu ilneñ tışqı säyäsätendä masştablarnı kiñäytüenä dä dälil. Östäwenä, Şanxay xezmättäşlege oyışması Awrupa Berlege şikelle säyäsi-iqtisadi berläşmä dä, NATO sıman saqlanu ittifağı da tügel. Şuña kürä Türkiyäneñ Könbatıştan yıraqlaşıp küçären üzgärtüe turındağı qaraş döreslekkä turı kilmi.
Murat Yäşeltaş
SETA agentlığınıñ İminlek tikşerenüläre mödire, yazuçı, professor
Bäyläneşle xäbärlär
Törek ğalime Êrkan Karagözneñ "Tatar balalar uyınnarı" isemle kitabına qısqaça küzätü
Nogayşa 13/2022: ZARRELERDİÑ AYTQANI (3)
Bu yuma em “ZARRELERDİÑ AYTQANI (III)” baresinde habarlasamız... (Bu hafta da “zerrelerin dile getirdikleri” konular hakkında sohbet edeceğiz)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Herson vilâyetinde qırımtatar territorial muhtariyetiniñ teşkil etilmesi şimdilik kerçek ola bilecek şey degil, dep belley Kiyevdeki Pilip Orlik adına Demokratiya institutınıñ eksperti Natalya Belitser.
Bu aqta o, iyül 4-te Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında ayttı, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Bu pek zıt bir meseledir. Teşviqat, bu cümleden rusiyeli teşviqat, Herson vilâyeti ealiniñ büyk bir qısmını bu fikirge qarşı qurdı. Bunıñ içün Herson vilâyetinde eksiksiz qırımtatar territorial muhtariyetiniñ qurması şimdiki vaqıtta ola bilecek leyha degildir», – dep qayd etti Belitser.
Amma, onıñ fikrince, böyle muhtariyetniñ bazı modellerini endi ömürge keçirmege başlamaq mümkündir. Meselâ, yerli meclislerniñ ve yerli öz-özüni idare etüv organlarınıñ işbirligi seviyesinde.
İyün 23-te Kiyevde debatlar keçirildi ve qırımtatar muhtariyeti aqqında efsaneler muzakere etildi. Toplaşqan ekspertler milliy muhtariyetniñ ne olğanını, ve tamır halqnıñ aq-uquqları saqlanması içün kerekli areketlerni añlattı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko qırımtatar milliy-territorial muhtariyetiniñ teşkil etilmesi içün kerekli deñişmelerniñ Ukraina Anayasasına kirsetilmesi tez şekilde olması içün destek köstermege vade etti. 2015 senesi iyül ayında Petro Poroşenko Ukraina Anayasasına Qırımda qırımtatarlarnıñ milliy muhtariyeti aqqında qaidelerniñ kirsetilmesi kerek olğanını ilân etti. Bundan da ğayrı, o, halq deputatlarını devletniñ Anayasasına deñişmelerniñ kirsetilmesine qol tutmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidenti namzetleri Yevgeniy Murayev ve Dmitriy Dobrodomov namzetlerini keri çekmek niyetlerini bildirdiler, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Martnıñ 7-nde Kyivdeki matbuat konferentsiyasında Murayev Aleksandr Vilkulnıñ namzetine qoltutacağını bildirdi.
«Bu akimiyetke qarşı çıqmaq içün ğayretimizni, insanlarnı, ştablarnı, küçlerni birleştirmege azırmız», – dedi Murayev.
Onıñ aytqanına köre, ileride eki siyasetçi öz firqalarını – «Muhalifet bloku» ve «Naşı» firqasını birleştirmege planlaştıralar.
Dmitriy Dobrodomov namzetini keri çekkenini tam olaraq ilân etmedi, amma Facebookta böyle bir şey paylaştı.
«Müim bir qarar aldım! Bugün saat 17:00-de Merkeziy saylav komissiyasına barmağa planlaştıram. Kütleviy haber vastalarınıñ temsilcilerini davet etem», – dep yazdı Dobrodomov. O, diger prezident namzeti Anatoliy Grıtsenko ile fotoresim yerleştirdi.
Bundan evel Ukraina prezidenti namzeti Dmıtro Ğnap Azatlıq Radiosına bildirgenine köre, martnıñ 7-nde Merkeziy saylav komissiyasına ariza berip, öz namzetini saylavlardan keri çekti.
Martnıñ 7-si – Ukraina prezidenti namzetleri saylavlardan keri çekile bilecek soñki kündir.
Namzetini keri çekmek niyetini Serğiy Krıvonos, Dmıtro Ğnap ve Andriy Sadovıy bildirdiler.
Martnıñ 7-nde saat 15:00-ke qadar Merkeziy saylav komissiyası Krıvonos ve Sadovıynıñ arizasını qanaatlendirdi.
Martnıñ 7-nden soñ namzetini köstermekten vazgeçkenini bildirecekler prezident vazifesine namzet olıp qalacaq ve olarnıñ soyadları saylav bülletenlerinde qayd etilecek.
Martnıñ 31-nde Ukrainada prezident saylavları keçirilecek. Qırımlılar esas Ukrainada rey bere bile.


text:
İyül 28-de Ukraina İçki işler nazirliginde «Rusiye tarafından Qırım işğali devamında belgisiz ğayıp olğanlar ve elâk olğanlar» sergisi açılacaq. Merasim Qırımtatar Resurs Merkezi, Qırımtatar Milliy Meclisi, Ukraina İçki işler nazirligi tarafından Demokratiya içün Avropa Fondunıñ desteginen teşkil etile.
Bu aqta malümat Qırımtatar Resurs Merkeziniñ Facebook saifesinde bildirile.
Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Cepparnıñ keçken afta bildirgenine köre, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda 24 siyasiy mabus, 16 belgisiz ğayıp olğan kişi ve 10 elâk olğan insan oldı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Ukraina tarafdarları ve qırımtatar faalleri taqip etilip başladı. Bu aqta uquq qoruyıcılar çoq bildirgen edi. Olar Kremlni insan aqları bozuluvını toqtatmağa çağırğan edi. Amma Moskvada ve rusiyeli Qırım ükümeti repressiyalar aqqında malümatnı red ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda avgust 29 künü ölü alda tapılğan Memet Selimov ve Osman İbragimovnıñ öldürüvinde qabaatlanğan şahısnı yaqaladılar. Bunı bazar künü Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Facebookta bildirdi.
«Bugün saba bildirilgeni kibi, qatil tapıldı. Soñki malümatqa köre, qatil ve gençler arasında ziddiyet qız içün yüz berdi. Sarhoş edilermi, şimdilik daa belgisizdir, amma yaşlarnıñ tanışları olarnı terbiyeli ve içmegen, eñ azından, çoq içmegen kibi tanıtalar», – dey Meclis reisiniñ muavini.
Qırımnıñ Taqiqat komiteti de işbu malümatnı tasdiqlay.
Avgust 21 künü ğayıp olğan Aqmescit rayonınıñ sakinleri Memet Selimov ve Osman İbragimov cumaertesi künü, avgust 29-da, ölü tapıldılar. Cesetlerini Aqmescit civarındaki köy qavehanesi yanında kömgen ediler.
Bildirilgeni kibi, 1986 senesi doğma Memet Selimov ve 1988 senesi doğğan Osman İbragimovnıñ belgisiz şahıslar tarafından Aqmescit civarıda tutulması mümkün edi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada bir qç qrımtatarı belgisiz ğayıp oldı. Qırımda taqiqat komiteti cinaiy işlerni açsa bile, bu insanlarnıñ bulunuv yerleri aqqında alâ daa malümat yoq.


text:
Germaniyadağı migranttar sanı el halqınıñ 27,2 payızına jetti. Bwl turalı eldiñ Federaldıq satistika keñesi mälimdedi.
Mikrozensus jariyalağan statistikalıq mälimetterge qarağanda, 2022 jılı Germaniyadağı migranttardıñ sanı 22,3 million adamğa jetip, 2021 jılğı sannan 500 mıñğa köbeygen.
Statistikalıq mälimetterde körsetiluinşe, migranttardıñ 53 payızı 2021 jılğa deyin Germaniya azamattığın alğan, qalğan 47 payzı äli de şetel azamatı. Bwl şamadağı migranttardıñ 13,9 millionı europalıqtar, biraq tek 7,5 millionı ğana Euroodaqqa müşe elderden kelgen. Aziyalıqtar 5,1 million bolsa, Tayau Şığıstan 3,5 million migrant Germaniyada jasaydı. Germaniyadağı afrikalıqtardıñ sanı 1,1 million şamasında. Bwlardan tıs älemniñ özge aymaqtarınan barğan 700 mıñğa juıq migrant bar.
Ayta keteyik, «migrant» wğımı Germaniyada nemis emesterge qaratıladı, Germaniyada düniege kelgen bala sol eldiñ azamattığın alğanımen de migrant esepteledi.


text:
Ärdoğan belän Putin oçraştı
İke lider İran başqalası Tähranda küreşep söyläşte
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Astana oç’yaqlı sammitı qısalarında İranğa kilgän Rusiyä däwlät başlığı Vladimir Putin belän kiçä kiç küreşep söyläşte.
Bu ike lidernıñ 24nçe fevral’dä Rusiyä-Ukraina suğışı başlanudan soñ berençe tapqır küzgä-küz oçraşuı. Ul Tähran xalıqara konferenśiyä zalında ütte.
Ärdoğan äñgämäne räxmät äytüdän başladı. Ul qara-qarşı utırıp söyläşä almağan waqıtta Rusiyä belän diplomatiyäne telefon aşa alıp baruların xäterlätte. Ärdoğan kiçä dä Astana formatı qısalarında bergä cıyılularınıñ zur mömkinlek buluın assızıqladı.
“Aradaşçılıq formatında da Rusiyäneñ yaqınlaşuı uñay yünäleştä däwam itä. Mart ayında uzğan soñğı İstanbul söyläşülärendä dä Rusiyä delegaśiyäseneñ poziśiyäse bik uñay ide. Monnan alınaçaq näticä böten dön’yağa uñay täêsir itäçäk,”-dip söyläde Törkiyä ilbaşı.
Bäyläneşle xäbärlär
PN MİLGEM proyektındağ öçençe köymä İstanbulda diñgezgä cibärelde
Türkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan häm Paqıstan prem’yer-ministrı Navaz Şärif xärbi köymäne tantanalı räweştä qullanılışqa tapşırdı
Ber ğaskäri şähit buldı
Ğıyraqnıñ tön’yağında “Pänçä-Kilit” operaśiyase töbägendä separatist terror oyışması äğ’zaläre açqan êzärlekläw utı näticäsendä yaralanıp xastaxanägä salınğan ber ğaskäri şähit buldı


text:
Zäñgär bayraqlı" plajlarda Törkiyä uñışı
Törkiyä turizm tarmağı här uzğan kön üzen yañarta häm qamilläşterä
Törkiyä alıp barılğan kampaniyalar näticäsendä "Zäñgär bayraqlı" plaj sanında dönya öçençese buldı.
"Zäñgär bayraq" – diñgez suınıñ häm plajlarnıñ sälamätlek kriteriylärenä turı kilüen kürsätä.
Xalıqara moxitnı saqlaw mağarif waqıfı birüçe bayraq töbäkneñ turizm potentsialına uñay tä’sir itä.
Waqıfnıñ 44 il arasında ütkärgän eşçänlek näticäsendä Törkiyä öçençe buldı.
Törkiyä ikemeñençe yılda 97 bulğan zäñgär bayraqlı plaj sanın 2014nçe yılda, yäğni 14 yılda dürt märtäbä arttırıp, 397gä citkerde.
Törkiyäneñ monnan soñğı maqsatı bu isemlektä berençe bulu.


text:
Kremlniñ nezaretinde olğan Qırım parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov, yarımadanıñ Ukraina qıtasından suv ve elektroenergiya teslimatına ihtiyacı olmağanını bildirdi. Bundan ğayrı o, «Ukraina suv ve energoblokadası içün cezasını çekecegini» de ayttı.
«Ukrainadan ne suv, ne elektroenergiya kerek degil. Ukraina Qırımğa qarşı yapqan cinayetleri içün cezasını çekecek. Ukrainanıñ Qırımğa qarşı tecavuzı 2014 senesinden berli toqtamay. Yarımadağa suv teslimatınıñ toqtatıluvını, energoblokadanı, LEP patlatuvını, istimal mallar teslimatınıñ toqtatıluvı, demiryol ve maşna qatnavı toqtatıluvını tecavuz aktı kibi sayamız. Bularnı Cumhuriyetimizge yapılğan büyük ziyanlar kibi qıymetlendiremiz, ondan vatandaşlarımız da eziyet çeke», – dedi Konstantinov.
Evel, Kremlniñ nezaretinde olğan Qırımnıñ başlıqları suv blokadası sebebinden yarımada körgen ziyanlar içün Ukrainağa qarşı dava açacaqları aqqında haber etilgen edi.
Biraz soñra Kremlniñ nezaretinde olğan Qırım parlamentini reisiniñ muavini Yefim Fiks suv blokadası ile bağlı davalar üç Ukraina vatandaşı Andrey Sençenko (o zaman Ukraina prezidenti müdiriyetiniñ reber müininiñ vazifesini vaqtındaj icra etken), Refat Çubarov (Qırımtatar Milliy Meclis reisi) ve Mustafa Cemilevge (Qırımtatar halqı milliy lideri) qarşı açılacağını bildirgen edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
«İslâm devleti» teşkilâtı Yemen paytahtı Sanada iyün 29 künü eki Huti liderine etilgen ücüm içün mesüliyetni özüne aldı. Ücüm neticesinde eñ azından 28 insan elâk oldı.
Maşinada olğan patlav aleti eki yetekçi ağa-qardaş bulunğan matem merasimi vaqtında işledi, haber ete havfsızılq organlarındaki qaynaq.
Şaatlarnıñ aytqanı kibi, Huti ücüm yüz bergen territoriyanı qapattı, yalıñız fevqulâde hızmetniñ maşinalarını yollay.
Aşkâr etilgen beyanatta «İslâm devleti» Yemen paytahtında «şiit yuvasına» ücüm azırlağanını bildire.


text:
2017 senesi fevral 11 künü – qırımtatar milliy areket veteranı, tarihçı ve jurnalist Ayşe Seitmuratovanıñ yübileyi. Bu künü o 80 yaşını toldura. Seitmuratova – qırımtatar milliy areketinde iştirak etip, eki kere apiske alınıp, eki kere mahküm etilgen yekâne qadın.
Daa genç olğanda Ayşe çoq azap çekken halqı içün küreş yoluna turdı
Taqdiri zor, tabiyatı ağır, lâkin özü pek küçlü olğan Ayşe, daa genç olğanda çoq azap çekken halqı içün küreş yoluna turdı ve o zamandan başlap çekilmedi, faaliyettinen vazgeçmedi.
Birinci sefer apiske alınğanda o 29 yaşında edi. Bu 1966 senesi oktâbr 14 künü Samarkand vilâyetinde Devlet telükesizlik komitetiniñ sorğusında oldı. Konvoyda uçaqnen onı Moskvağa ketirdiler – em de sade türmege degil de, deşetinen meşur olğan KGBniñ Lefortovo apishanesine.
Ayşenı «milletler ara zıddiyet qozğalamasına ketirecek iftira vesiqalarınıñ azırlanuvı, çoqlaştıruvı ve dağıtuvında» qabaatladılar, bundan hulâsa: o «milletler ara zıddiyetini qozğalatacaq cinaiy iş işledi». 7 ay o KGBniñ Lefortovo apishanesiniñ muvaqqat kamerasında keçirdi.
1967 senesi mayıs ayında keçirilgen mahkemede Ayşeni 3 yılğa şartlı müddet ile cezaladılar; o mahkeme salonından azat etilge edi.Lefortovo apishanesinde keçirilgen aylâr onı qorqutmadı, o milliy arekette iştirak etmege devam etti ve eki aydan soñ SSCB KGB yolbaşçısı Yüriy Androvop, SSCB baş prokurorı Roman Rudenko, SSCB İçki işler naziri Nikolay Şelokov tarafından Kremlde qabul etilgen halq vekilleri arasında edi.
Mümkün olğanından eñ ağır ceza berildi – 3 yıl lagerlerde. Bu müddetni Seitmuratova Mordovıya lagerlerinde, Baraşevo ve Yavasta keçirdi
Üç yıldan soñ Seitmuratova «sovet devlet qurımına iftira atqan» matümatlarını azırlap dağıtqanında qabaatlandı ve kene apiske alındı. Bu sefer mümkün olğanından eñ ağır ceza berildi – 3 yıl lagerlerde. Bu müddetni Seitmuratova Mordovıya lagerlerinde, Baraşevo ve Yavasta keçirdi. 1974 senesi iyün 15 künü o Lagerden çıqıp Samarkandqa qayttı.
Azat olunğan soñ onı işke qabul etmey ediler, aspiranturadan ise apiske alınğanınen onı çıqardılar. Buña baqmadan Ayşe milliy arekette iştirak etmege devam etti: Qırımda yerleşmege tırışqan aileler aqqında malümat tolpamaq içün sıq-sıq Özbekistandan Qırımğa uça edi. Bu haberler«İnformatsiya» içün malümat olıp «teşebbüsçiler» tarafından qırımtatar ealisi arasında dağıtıla edi, bundan da ğayrı Moskvadaki dissidentlerge berilip efsaneviy «Keçken vaqıyalarnıñ hronikası» – SSCBde insan aqlarınıñ bozuv faktlarını qayd etken uquq qorçalav bülleteninde derc etile edi.
1970-cı seneleriniñ ortasında Ayşege başqa seçim qalmay edi – ya da kene apıs cezası, ya da Ğarpqa ketmesi. 1978 senesi yazda Seitmuratova niayet SSCBden çıqmağa ruhset aldı. 42 yaşında o yañı ömür başladı...
Amerika Qoşma Ştatlarına köçip, Ayşe inglis tilini ögrenip başladı, birazdan onı «Svoboda» ve «Voice of Amerika» raiosına davet etildi. Anda o rusça, özbekçe ve azerbaycanca yayınlarını alıp bardı. Esas olaraq, bu qırımtatar halqınıñ taqdiri aqqında yayınlar edi.
Çet memelekette 10 yıl yaşap, qırımtatar areketiniñ faaliyetçisi olaraq Seitmuratova çoq iş becerdi. Qırımtatarlarnıñ vaziyeti aqqında maruzalarnen o İslâm Konferentsiyası Teşkilâtınıñ üç forumında iştirak etti: Londonda (1980 s.), Parijde – UNESCO (1980 senesi dekabr ayında), Kuala-Lumpur (Malaysia, 1981 senesi noyabr-dekabr aylârı). Soñkisinde İslâmnıñ 15 asır olğanına bağışlanğan konferentsiyasında o iştirak etken yekâne qadın edi, onı Malaysia baş naziri şahsen selâmladı. 1980 senesi aprelde Seitmuratova AQŞ Senatında çıqışta bulundı, eki kere Beyaz Sarayğa davetli oldı (1982 ve 1988), prezident Ronald Reagan onı qabul etken edi.
1990 senesi o Türkiye prezidetni Turgut Ozalnen körüşti. 1980 senesinoyabr ayında Madridte Helsinki añlaşmalarınıñ Yekünleyici akt Muşaveresinde iştirak etti, Vena konferentsiyası içün (1986 s.) Magadanda apiste olğan Mustafa Cemilevni qorçalamaq maqsadınen inglis tilinde risale neşir etti. Cemilevniñ tez vaqıtta azat olunmasına qol tutmaq muracaatı ile risaleni o konferetsiyada iştirak etken 35 devletniñ tışqı işler nazirerine teslim etti.
Bütün çıqışlarnıñ mevzusı – qırımtatar halqınıñ Qırımğa, vatanğa avdet küreşi aqqında edi
Seitmuratova Kanada, İngiltere, İtaliya, Türkiye, Frenkistan parlamentlerinde ve AQŞ Kongressinde çıqışta bulunğan edi; çeşit devletlerniñ universitet ve kolleclerinde lektsiya oquğan edi. Bütün çıqışlarnıñ mevzusı – qırımtatar halqınıñ Qırımğa, vatanğa avdet küreşi aqqında edi.
1986 senesi 12 devletlerde o «Mustafa Cemilevniñ destek komitelerini» teşkil etti, Yüriy Osmanov, Reşat Ablayev ve diger qırımtatar siyasiy mabuslarınıñ azat etilmesi içün küreşe edi. Çeşit devletlerniñ gazeta ve mecmualarında o qırımtatarlarnıñ vaziyeti aqqında maqaleler derc etken edi.
SSCB-den ketkenine tam 11 yıl olğan soñ, 1990 senesi noyabr 20 künü Ayşe Özbekistanğa anası, babasu ve tatasınıñ mezarlarını ziyaret etmek içün keldi. Vatandaşları onı milliy qaraman olaraq qabul ete ediler...
Çoq vaqıt keçmeden Seitmuratova Qırımğa qayttı ve oña ait işkirliginen çalışıp başladı. O qırımtatarlarğa içtimaiy yardım köstergen «Merhamet evi» hayriye fondunı meydanğa ketirdi.1992-1993 seneleri qadın ve balalarğa tonnalarnen yardım, bala şeylerini dağıta edi. 1996 senesi New York ve İstanbuldan o uçaq ile tıbiyet merkezi içün 12 biñ dollarlıq donmatmalar ketirdi.
2001 senesinden başlap onıñ yañğız qartlar içün «Qartlar evi» pansionatı çalışmaqta. Ne sebepten böyle işnen oğraşıp başladı degen sualini Seitmuratova: «Men qartlarğa söz berdim» dep cevaplay.
Bütün ömürini Ayşe Seitmuratova öz halqınıñ, qırımtatarlarnıñ işine bağışladı
«Doğru insanlar er kezge ait» – italiyalı yazıcı, jurnalist, Radio Svobodanıñ rus muaririyetiniñ müdiri (1998-2003) Mario Korti, Seitmuratova aqqında azırlağan maqalesini böyle adlandırğan edi. Mencesine, o Seitmuratovanıñ hayat şıarını ve bügün onıñ bizler içün ne qadar emiyetli olğanını tam olaraq ifade etti: «Muayyen insanlarnı qayğırmaq – SSCB uquq qoruyıcı areketiniñ çoqusı iştirakçilerine has olğan çizgidir. Bütün ömürini Ayşe Seitmuratova öz halqınıñ, qırımtatarlarnıñ işine bağışladı: «doğru insan yolundan çevirmez».
«Doğru insan öz hayatını başqaları içün feda eter. Fedakârlar er millette doğa, olar bir ya da diger dinni kütmek (ya da iç birini kütmemek) mümkünşer, lâkin olar bir tek öz halqına ya da dindaşlarına ait degiller. Fedakârlar epimizge ait ve bizni insaniyetliknen birleştireler. Öyle fedakârlardan biri – Ayşe hanım»…
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
«Vatandaşlar teşebbüsi» fırqasından Rusiye prezidenti namzeti Kseniya Sobçak Rusiyede Ukrainanıñ elçiligine, Qırımğa Ukraina territoriyasından kirmege izin sorap mektüp yollağanını bildirdi.
«Eho Moskvı» radiostantsiyasınıñ efirinde: «Men edni Ukraina elçiligine mektüp yolladım, şimdi cevap bekleymiz. Qırımğa barsam, yalıñız Ukraina territoriyasından keçip baracam. Ukraina territoriyasından kirişke izin alsam, baracam», – dep, Sobçakniñ sözlerini naqil eteler.
Sobçak, baracaq olsa, cümleden qırımtatarlarnen de körüşecegini bildirdi.
«Men qırımtatarlardan çoq mektüp alam. Olarnen körüşecem ve qarşılaşqan zorluqları aqqında suhbetleşecem», – dep qayd etti o.
2017 senesi oktâbrniñ 18-nde Kseniya Sobçak qomşu Rusiyedeki prezident saylavında iştirak etmek istegenini resmen bildirdi. O, özüne «er keske qarşı» namzet, dey.
Sobçak, ilhaq etilgen Qırımda saylavdan evelki teşviqat kampaniyasını yapmaycağını iddia ete edi. O, Rusiye Qırımnı ilhaq etip, halqara mecburiyetlerini bozdı, dep bildire edi.
Sobçaknıñ fikrine köre, Kyiv ile Moskva birlikte ilhaq etilgen Qırımnıñ statusına dair referendumnı ötkermek kerekler.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik şurası ve Baş assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescitniñ ufaq hastahaneleri alâ daa elektrikniñ söndürüv grafigine alışa.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, hastahaneler öz şahsiy yedek generatorlarından elektrik energiyasını qullansa, mesken evlerde yerleşken bala hastahaneleriniñ filialları bu imkâniyetten marum qala.
Bala ekimleri işinde fenerlerni qullanmaq mecbur, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Noyabrt soñunda Rusiye Federatsiyasınıñ saqlıq saqlav naziri Veronika Skvortsova Qırım hastahanelerinde elektrik teminlevi ile vaziyet stabil olğanını qayd etken edi.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina aq qorçalayıcıları Mariya Tomak Britaniya parlamentiniñ tış işler komitetiniñ azası Robert Sillige «Magnitskiy aktınıñ» kenişletilmesi içün Rusiye işğal etken Qırımda insan aqlarını bozğan rusiyeli ve ukrainalılarnıñ soyadları cedvelini berdi.
Bu aqta aq qorçalayıcılar ve Rusiyede tutulğan ukrainalı Pavlo Grıb ve Yevgen Panovnıñ soy-soplarınıñ Britaniya deputatı ile London körüşüvinde olğan Radio Svoboda mühbiri bildire.
«Bu insanlarğa qarşı «Magnitskiy aktınıñ» keniştilmesi mümkün olğanını tüşünemiz, çünki Avropa insan aqları konventsiyası bozula, laf azap aqqında kete», – dedi Tomak.
«Magnitskiy aktınıñ» qullanılması aqqında Robert Silli şöyle dedi: «Britaniya ükümetiniñ Skripalniñ zeerlenmesine ayırğan diqqatı Rusiye yapqan cinayetlerge semereli bir qarşılıq olğanını tüşünem».
Aq qorçalayıcılar Silli ile körüşmezden evel cedvelni Büyük Britaniyanıñ Tış işler nazirligine berdi. Şimdilik bu cedvel aydınlatılmay.
Körüşüvde Olga ve İgor Grıblar, Pavlo Grıbnıñ tatası ve babası, em de siyasiy mabüsler qorantalarınıñ birlik reberi ve «ukrainalı diversantlar» davasınıñ mabüsi Yevgen Panovnıñ qardaşı İgor Kotelânets bar ediler. Onıñ qayd etkenine köre, Büyük Britaniya kibi memleketlerniñ beyanatları Rusiye apishanelerinde tutulğan Ukraina vatandaşlarına qarşı azaplarnı toqtatmağa yardım ete.
«Bugün Tış işler nazirliginiñ vekillerinen körüşip, bütün ukrainalı siyasiy mabüsler aqqında hatırlatmağa istedik. Oleg Sentsov bunıñ içün açlıq tuttı – yalıñız özüne degil, qanunsız mahküm etilgen diger insanlarğa da diqqat celp etmege istedi», – dedi Kotelânets.
Robert Silli – Britaniya parlamentiniñ cemiyetler palatasınıñ Konservativ firqasınıñ azası, tış işler komitetiniñ iştirakçisidir. O, Rusiye prezidenti Vladimir Putinni tenqit etip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ tarafdarı oldı. «Kirli Rusiye parasınen» küreşmek içün ise «Magnitskiy aktınıñ» qullanılmasına qoltuta.
«Magnitskiy aktı» – ABD ve bir sıra diger memleketlerniñ qanunı, o, insan aqlarını bozğan şahıslarnıñ kirişini yasaq ete ve iqtisadiy sanktsiyalar kirsete. Bu sene mayıs ayında qanunnı Büyük Britaniya parlamenti tasdıqlağan edi.


text:
Aqmescit – Qırım kimniñ qabaatı ile Rusiye tarafından işğal etildi ve bu vaziyetten çıqış yollar barmı? Bu mevzuda subetni Qırım.Aqiqat Meclisniñ tış işler alâqalar bölüginiñ reberi Ali Hamzinnen keçirdi.
– Qırım iñqirazında kim qabaatlı?
– Halqara cemaatçılıq, Rusiye, Ukraina, akimiyetke yolbaşçılıq yapqan muhalifet - olarnıñ episi nasıl da olsa, bu iñqiraznıñ sebepçileridir. Er şey, fevralniñ 21-nde başlandı, o vaqıt Yanukoviç reberliginde akimiyet ve Ukrainanıñ ileride yolbaşçıları olacaq muhalifet nasıldır añlaşma yaptılar. Yanukoviç Harkovge qaçıp ketmemesi içün adımlar yapmaq kerek edi. Fevral 21 künü yapılğan añlaşmanıñ maddeleri yerine ketiilmedi. Birinci qarar da, rus tiliniñ lâğu etilüvinen bağlı oldı. Kerek edimi bunı yapmağa? Elbette yoq. Onıñ içün, olacağı oldı.
Biz, episi devletler, hususan, AQŞ, Avropa Birligi, Rusiye 1994 senesi qabul etilgen Budapeşt añlaşmasınıñ garantları olğanını yahşı bilemiz, şu yılı Ukrainanıñ 1780 özek silâsını tahliye ettiler, fiyatı trillion dollar etrafında. Rusiye bir taraflı olaraq Qırımnı özüne qoştı. Amma, AQŞ, Avropa Birligi, İngiltereni alsaq, olar er şeyni keri qaytarıp olamağanını kösterdiler. Yani, Qırım iñqirazı, qırımtatar iñqirazı, er tarafqa bağlı. Belki de, Meclis kerekli areketlerni başlamadı. Onıñ içün, er taraf bu iñqiraznın sebepçileridir.
Ukraina zarar körgen taraf, dep aytıp olamam, çünki o aqılsızlıq yapıp 1780 özek silâsını berip yiberdi, Rusiye misal içün, iç bir zaman bu kibi şey yapmaz edi. Silâsız qalıp, boş vadelerge işandı, neticede bütün dünya iñqirazğa qapıldı. Bir tarafnı qabaatlap olamayım, er kes qabaatlı. Er kes Budapeşt memorandumına mesülietsiz yanaştıla: em Ukraina, em kefil devletleri. Neticesini bilemiz.
Ukraina Qırımnı keregi kibi qorumaq içün, bütün imkânlarını qullanmağanı içün Qırım iñqirazı peyda oldı. Bugün de bugün Radada bu mesele köterilecek dep, aytılğanda külecegim kele. Çünki, menimce, Rusiyeniñ areketleri sebebinden çorlanğan devletler bu meseleni al etecekler. Bu cümleden, Rusiye, AQŞ ve Avropa Birligi, İngiltere. Zaman kösterir, şimdi aytmaq küç.
– Ne sebepten qırımtatarlar narazılıq aktsiyalarını tekşil etmediler?
– Qırımtatarlar Yuqarı Şurasınıñ Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasınen bağlı Putinge muracaat etmemesi içün qolundan kelgenii yaptılar.
Fevral 26 künü qırımtatarlar sabitligini kösterip, Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasına qarşı çıqıp, küçlü aktsiya keçirdiler. Başqa taraftan, Andrey Sençenko: «Siz yuttıñız», dep qıçırğan soyu, ve Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnen añlaşıp, qırımtatarlarğa 30% kvota bar olğanını aytqan edi. Amma, mesele bunda degil. Zıddiyet qan ve ölüm ile yekünlemegenine şimdi quvanam. Qırımtatarlar özlerini kösterdiler. Soñra, Qırım parlamenti, Nazirler şurasını toldurğan diversantlarnı başqa yerge yibermemek içün areket ettik.
Amma, bunı arbiyler yapmalılar. O vaqıt, Ukraina toqtap qaldı, ve bir şeyler yañlış ketkenini añladıq. Qırım ve qırımtatarlar temaşanıñ bir qısımı olğanını añladıq. Bu ağır vaziyette, eñ esası halqımıznıñ havfsız şekilde Qırımda inkişaf etmesine irişmektir.
Narazılıqqa köterilmege qorqmadıq. Amma, Kiyev kendi ordularını, «Alfa» mahsus bölüklerini qullanmağanı bizni şaşırttı. İşte, er kes öz-özüni tüşünmeli, kibi fikirge keldik.
– Bu vaziyetten çıqış yolu nasıl?
– Qırım Yuqarı Şurası qırımtatar halqı aqlarını tiklemege, akimiyette temsillerniñ bulunmasını vade etken edi. Vadeler tek sözde qaldı.
Martnıñ 18-nde çıqışta bulunğan Rusiye Federatsiyası prezidenti Vladimir Putin işandırğan şeyler Qırımda yerine ketirilmegenini köremiz.
Vatandaşlarımıznıñ çalınuvı, ğayıp oluvı, Meclisni körmemezlikke urğanları, ekstremistik olaraq adlanuvı, telükeli bir faktor olaraq ilân etilüvini köremiz.
Menimce, 2010 senesi başlağan qırımtatarlar aqlarınıñ tiklevi boyunca Halqara forumnıñ ötkerilüvine bağlı leyhamıznı devam ettirmek kerekmiz. Bu leyhağa diqqat ayırılsa, belli bir neticelerge kelip olurmız. Halqara forum er angi devlet, şu cümleden Rusiyeniñ iştiraginen keçirilmeli.
Türkiye bu meseleni al etip olamaz. Çünki, Qırım sebebinden yüz bergen bütün dünya iñqirazı aqibetinde özü de telükeli bir alda buluna.
Biz bu Halqara forumnıñ keçirilüvini pek ister edik. Halqımız Qırımda qalıp, belli bir aqlarnen temin etilmeli.
Ukraina bu sebepten iç bir mania qoymasın dep, ricada bulunamız, forumnı tek avropa ya da BMT meydançığında keçirmek mümkün.


text:
Qırım ve Herson vilâyetiniñ sıñrında "Korşun" lağaplı "DNR" gruppirovkasınıñ boyevigi ukrain sıñırcılarına teslim oldı.
Bunı Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessise, sentâbrniñ 10-unda “Çongar” kiriş-çıqış noqtasına 35 yaşındaki, "Korşun" lağaplı aqay kelgenini bildireler. O, Ukrainada terroristik sayılğan "DNR" gruppirovkasınıñ tarafinda cenk etkeninde şeklene.
"Bu şahıs, qanunsız silâlı müfrezeler azası memleketniñ şarqında Ukraina Silâlı Quvetlerine qarşı arbiy arketerde iştirak etkeninde şeklene ve qıdırıla edi. 2014 senesi suiqastçı, rus kuratorlarnıñ idaresi astında, Donetsk vilâyetinde devlet ve yerli özidare organlarınıñ zapt etilüvinde faal iştirak etti. Bunıñ ile o “rus pravoslav ordusı” dep adlandırılğan teşkilât azası da oldı. O, Novotroitsk tarafından işğal etilgen Donets kirişindeki bir blokpostta hızmet etti. Biraz vaqıt keçken soñ “Korşun”nıñ “rus dünyası” ğayeleriden közü qayttı ve o para qazanmaq Rusiyege ketti", – denile beyanatta.
Ukraina Devlet Sıñır Hızmeti tutulğan adamnıñ adını aydınlatmay, amma şaatlıq videosını derc etti.
Keççe, ukrain sıñırcılar bildirgeni kibi, yaqalanılğan boyevikni tahqiqiy işler içün Milliy polis hadimlerine teslim ettiler.


text:
Aqyarda keçken künü 30 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Hastalar – 18 yaşından 82 yaşına qadar insanlar. Episi – yerli sakindir, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
«60 ve 62 yaşında eki er adamı vefat etti. Ekisiniñ de ağır virus pnevmoniyası ve hronik hastalıqlar sebebinden nefes yetmemezligi oldı», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, al-azırda 335 insan hastahanede buluna, 290 kişi yuqunç hastahanesinde közetile, 226 insan №9 şeer hastahanesinde yata, 430 insan yaşağan yerde közetile.
Yılnıñ başından Aqyarda 1221 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 784 kişi tüzeldi, 35 insan vefat etti.
Keçken künü Qırımda 125 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 5413 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 107-si çetelden keldi, 128-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 3353 insan tüzeldi, 76 hasta vefat etti. Aqyarda 1191 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 753 kişi yahşı oldı, 33 insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye taqiqatı tarafından «Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanlarında qabaatlanğan Qırım sakinleri Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayev dava işi malümatınen tanış oldılar ve endi mahkemeni bekleyler. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa adliyeci Emil Kurbedinov bildirdi.
Bundan evel davanı Rostov-na-Donu şeerinde Şimaliy-Qavqaz okrug arbiy mahkemesi baqacağı belli oldı.
Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, ilk mahkeme toplaşuvı ne vaqıt keçirilecegi daa belli degil. «Bekleymiz... Mına-mına...» – dedi o.
Kurbedinovnıñ sözlerine binaen, «Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanlarında qabaat sırlı şaatlarnıñ delillerine, audio yazılmalarınıñ diñlenmesine ve olardan alınğan diniy kitaplarğa esaslana.
Emil Kurbedinovnıñ tahmin etkenine köre, şaatlar mahkeme toplaşuvı zalında bulunmaycaqlar.
«Vedio konferentsiya bağı vastasınen deñiştirilgen sesnen (şaatlarnı sorğuğa çekecekler – QA)... Aqlanmaq imkân olmaz, eger tesadufiy bir şey olmasa...», – dedi adliyeci.
O, şaatlardan biri, ihtimal, rusiyeli mahsus hızmetlerniñ agenti olğanını qayd etti.
Kurbedinov, «Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanlarında qabaatlanıp Aqyarda yaqalanğan dört kişiden biri terroristik teşkilâtnı teşkil etkeninde qabaatlana, Rusiyede ise bunıñ içün ebediyen apiste bulunma közde tutula.
Bundan evel Kremlge boysunğan Aqyar prokuraturası dört Aqyar sakini Rusiyede yasaq olğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanıp, mahkemege celp etilecegini bildirdi.
2015 senesi qışta Aqyarda dört musulman kişi yaqalandı: Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayev. Olarnı Rusiyede «ekstremistik» sayılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile bağ tutqanlarında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy firqası ola. Onıñ resmiy olaraq qayd etilgen maqsadı islâm devletini qurmaq ve musulman yaşayış tarzını tiklemektir. Bu teşkilât Rusiye, Qazahistan ve Almaniyada yasaqlanğan, amma Ukraina ve diger devletlerde onıñ faaliyeti yasaq degil.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
“İzgelek poyızdı” quzğaldı
Türkiyädän yulğa çıqqan 12nçe "İzgelek poyızdı" paqıstanlılarğa yärdäm iltä
Su basu afätennän zarar kürgän paqıstanlılarğa yärdäm iltüçe “İzgelek poyızdı” Türkiyäneñ Kocaäli töbägennän quzğaldı. Gümanitar yärdäm ilneñ Afät häm ğadättän tış xällär idaräse koordinaśiyäsendä häm ictimağıy oyışmalar teläktäşlege belän äzerlängän.
“İzgelek poyızdı” 28 vagonnan tora. Ul 697 meñ kilogramm gumanitar yärdäm taşıy.
Kocaäli gubernatorı urınbasarı Abdul Rauf Ulusoy Marmara regionında bulğan töbäklärdän tulayım 55 meñ ärcä äzerläw maqsatı quyıluın, tik anıñ 62 meñgä citüen belderde. “Kiläse atnadağı programmabız belän bu kürsätkeçne 72 meñ bularaq yañartaçaqbız,”-dide ul.
Bu Türkiyädän quzğalğan 12nçe “İzgelek poyızdı”.
Bäyläneşle xäbärlär
Altun: “Türkiyä totrıqlılandıruçı köçkä äylände”
İlbaşı idaräseneñ êlemtä başlığı Fahrettin Altun Türkiyäneñ “Tağın da gädelräk dönya mömkin” şiğare belän alıp barılğan xaqıyqät köräşen êlemtä ülçämendä alıp barırğa tırışuların belderde
“Türkiyä - dön’yada maqsatçan yalğan xäbärlärgä bik yış duçar bulğan illärneñ berse”
İlbaşı bu xaqta 2 nçe Xalıqara strategik êlemtä sammitına cibärgän videoyullamasında citkerde


text:
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken. Bir faqır köylü yaşay eken. Özüniñ bir zerre toprağında gece-kündüz çalışıp, alğan bereketinen keçine eken.
Bir kün öz tarlasında çalışqanda, leylekni köre. Quvana faqır. Leylek hayır ketirgen quştır. Amma uçqan quş apansızdan taş kibi yerge tüşe. Faqır çapıp barsa, quşnıñ qanatı qırılğan.
Köylü leylekni evge alıp kete ve qanatını çırışlap, tedaviylemege başlay. Bir qaç vaqıttan leylek tüzele ve faqır onı çıqarıp yibere.
Baarde köylü saban sürgende, başı töpesinde şu leylek uçıp keçe ve üç qarpız urluğı taşlay.
Faqır şu urluqlarnı saça, olarnı yaz boyu suvara, çapalay. Qarpızlar balaban öseler. Buña quvanğan faqır pişken qarpızlarnı tarladan ketire ve qomşularını, soylarını ziyafetke çağıra. Bir qarpıznı alıp, kesmege istey, amma yemişniñ qabuğı pek qalın eken. Yarılmay. Ekinci ve üçünci qarpız da öyle çıqa. Şaşıp qalğan faqır pıçaqnı bar küçünen ura, qarpız patlay ve içinden qırmızı aşı yerine altın aqçalar sepile.
Şu paralarnı köylü musafirlerinen bölüşe. Er kes memnün qayta. Evel faqır olğan insannıñ yaşayışı deñişe, o yahşı yaşamağa başlay.
Şu adamnıñ bir bay ve pek küncü qomşusı bar eken. Faqır zenginleşkenini körip, oña bara ve sebebini soray. Sadedil köylü leylek aqqında olğanı kibi episini aytıp bere.
Bay köy çetine çıqa ve anda yuva qurğan leylekni köre. Yavaşçıqtan bara ve tayaq atıp, leylekniñ ayağını qıra. Soñ, tesadufen o yerde keçken kibi, saqlanğan yerinden çıqa ve quşnı evine alıp ketip, tedaviyley.
Birazdan leylekniñ ayağı tüzele ve o uçıp kete. Bay ise ondan bahşış arzulap qala.
Bir kün leylek başı töpesinden aylanıp, yerge eki urluq taşlay. Bay olarnı alıp saça ve bereketni beklemege başlay. Vaqtı kelgen soñ, qarpızlar örken ata, üstünde balaban yemişleri yaratıla.
Bay pişken qarpızlarnı evge ketire ve qomşular körmesin dep, qapu-pencerelerini qapata. Qarpızğa pıçaq urğanınen, o yarıla ve içinden bir oğul kiyik qurt uçıp çıqa. Qurtlar baynı, onıñ qorantasını tişlemege başlaylar. Betleri, el-ayaqları şişken bay qorantası bu belâdan zornen qaçıp qurtula.
Sabıq faqır ise öz evinde yahşı yaşay, hayriye işlerini yapa-yapa boldurmay.


text:
Aqmescit – Qırım «akimiyeti» yarımadada kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvi boyunca yañı qaidelerni teşkil etti. Qanun leyhası «devlet şurasınıñ» toplaşuvında qabul etilip, aman-aman federal qanunınıñ tıpqısıdır. Mütehassıslarnıñ aytqanına köre, bu qanun yerli sakinlerniñ aqlarını sıñırlay.
«Qırım Cumhuriyetinde toplaşuv, miting, numayış, yürüş ve piketler aqqında» qanunı «devlet şurasınıñ» nevbetten tış sessiyasında iyül 9 künü qabul etildi. «Parlament» saytında derc etilgen leyhağa köre, bu qanun Rusiye Federatsiyası sakinleriniñ Qırımda toplaşuv, miting, numayış, piketlerniñ keçirüv qaidelerni belgiley.
Vesiqada, hususan, er türlü tedbirniñ añlamı berile. Misal içün, miting – bu, cemaat – siyasiy meselelerni kötermek içün bir yerde toplanğan vatandaşlarnıñ tedbiridir; numayış – bu cemaatçılıqnıñ fikirini bildirmek içün toplanğan ve qollarına plakat, transparantlar ve diger körgezme vastalarnı qullanğan adamlarnıñ tedbiri; yürüş – bir de bir meselege diqqatnı celp etmek içün vatandaşlarnıñ kütleviy şekilde evelden belgilengen yol boyunca yürüşidir.
Vesiqada, kütleviy tedbirni keçirmek içün bildirüvniñ berilmesi tertibi de qayd etile. Böyleliknen, teşkilâtçılar yerli idare organlarına yazılı şekilde tedbir keçirilecek kününden 10 kün evelsi bildirmeni teslim etmeliler. Bildirmede, tedbirniñ maqsadı, şekili, iştirakçilerniñ areket yolu, plakatlarnıñ qullanması, tedbirniñ ne zaman başlaycağı, bitecegi, iştirakçilerniñ sayısı belgilenmek kerek.
Piketlerniñ de ötkerilüvine belli bir talaplar qoyula. «Piket keçirilecek yer yanında iştirakçilerniñ yerleşüvi vatandaşlarnıñ havfsızlığı ve serbest yürüşinen belgilene», - deñile vesiqada. Bundan da ğayrı, bir adamlıq piketler ötkerilgende, çeşit maqsadlarnen turğan adamlar arasında eñ azı 50 metr olmalı.
«Okkupantlar aynecilik yapalar»
Qırımda çoq kereler kütleviy tedbirlerni keçirgen cemaat vekilleri qayd etkenleri kibi, cumhuriyet «akimiyeti» qabul etken qanun sakinlerniñ aqlarını sıñırlay.
«Deystviye» Qırım uquq qorçalayıcı merkezniñ reberi Aleksandra Dvoretskaya Qırım.Aqiqatqa izaatlar berip, ukrain qanunları boyunca toplaşuvlar aqqında sadece haberdar etmege kerekligini qayd etti. Aynı zamanda, «Toplaşuv, miting, numayış, yürüş ve piketler aqqında» federal qanunına ait bir sıra memuriy areketler bağlı, bu ise, insan aqlarınıñ yerine ketirmesini zorlaştıra bile.
Dvoretskayanıñ bildirgenine köre, Qırım «akimiyeti» «aynecilik yapa – olar, bu metinde yasaq ve cezalar aqqında yazmaylar, amma, maddelerde küçük bir ilâve bar – er şey «federal qanunlarına köre belgilene».
Uquq qorçalayıcı bildirgeni kibi, federal qanunları da deñişe. «İyül ayından başlap, Rusiyede qanun bozuvları içün million rublege qadar para cöremesi ya da 480 saatlıq mecburiy iş, qanun tekrar bozulsa, 5 yılğa apiske ala bileler. Ve bu qanun bozulıvnı cinaiy iş kibi yapmağa isteyler», - dey Dvoretskaya.
Bundan da, ğayrı, «Qırım qanunı» bir çoq sualler doğura. Cemaat vekiliniñ sözlerine köre «tınç toplaşuvlar içün yerlerni işğalçi akimiyet diger vesiqalarnen belgileycektir, çünki «qanunda» - mahsus ayırılğan yerler, dep yazıla, amma, bu yerlerniñ cedveli yoq. Olarnı da federal qanunlarına köre ayıracaqlardır», - dep qayd ete cemaat vekili.
«Bundan da ğayrı, bildirmeni teslim etmek içün, şahsiyetni belgilegen vesiqalar lâzim ve «teşkilâtçı, Rusiye vatandşı olğanı ve belli bir yaşqa kelgenini» tasdiqlağan vesiqalar da talap etile. Yani, toplaşuvlarnı tek Rusiye vatandaşları ötkere bileceklermi ya da yoq añlaşılmay. Zanımca, Qırım territoriyasında Ukraina vatandaşlrnıñ aqların sıqıştırmaq içün bu qanun qullanacaqtır», - dey Dvoretskaya.
Bunen beraber, bildirmeni nasıl etip yetkizmege mümkün olğanı ve yerli idare organları onı qabul etkenleri aqqında nasıl bilmesi mümkünligi aqqında bildirilmey. Em de, bu qanunnıñ maddelerini yerine ketirmegenlerni nasıl ceza beklegeni da qayd etilmegen.
Bir adamlıq piketlerge qoyulğan talaplarnı da Dvoretskaya hucur dep belley. «Bir adamlıq piket ötkerilgende, diger maqsadnen piket etken adam arasında eñ azı 50 metr olmalı. Nasıl etip te, başqa adamnıñ areketlerini idare etip olursın, bunı tek Rusiyeniñ eñ «insansever» mahkemesi biledir», - dep şaqa etti Dvoretskaya.
Qanunnı ekinci oquvda qabul etken soñ, resmiy şekilde neşir etilecek ve 10 künden soñ, işke tüşürilecek. Buña baqmadan, Qırımda endi bir ay devamında kütleviy tedbirler keçirilgende bu federal qanunına muracaat eteler.


text:
Ankarada II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ arfesinde Qırım.Aqiqat şeer soqaqlarında sorav keçirdi. Yerli sakinlerden olar yarımadanıñ Rusiyege «qoşuluvı» neticesinde Qırım ve qırımtatarlarnıñ vaziyeti aqqında soraldı.
İnsanlar yarımada işğalinden ve qırımtatarlarnıñ şimdiki vaziyetinden haberdar olğanını bildirdiler.
«Qırımnıñ soñki işğali aqqında bilemiz. Qırımnı faşist bir şekilde elge keçirdiler. Qırım sakinlerini acıymız. Ticaretni bütünley yoq ettiler. Türkiyeniñ büyük bir ticareti bar edi, onı da qısqarttılar»,– dey Ankara sakinlerinden biri.
Bunıñ ile insanlardan bazıları Qırım aqqında bir şey bilmegenini aytıp, qonuşmaqnı red ete.
II Bütündünya qırımtatar kongressi Ankarada (Türkiye) avgust 1-2 künleri keçirilecek. Forum vekilleri Ankarağa cuma künü, iyül 31-de, keldi.
Rusiye yarımadanı işğal etkeninden soñ, 2014 senesi fevral 27 kününden ve bugüngece, 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Bunıñ ile qırımtatar halqınıñ yetekçilerine Qırım kirişi yasaqlandı, qanuniy sürette saylanılağan ve bütün dünyada tamır halqlarınıñ öz-özüni idare etüv organlarınıñ nümünesi olğan Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Qırımtatar Milliy Meclisi işine devam etmek imkâniyetinden marum qaldılar.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.


text:
Herson vilâyetindeki Geniçesk şeerine işğal etilgen Qırımdan gaz ketirilmey. Bunı noyabr 13 künü«Ukrtransgaz» metbuat kâtibi Maksim Bilâvskiy öz Faceboogında bildirdi.
«Ukraina vaqıtınce işğal etilgen Qırımdan gaz almay, «Ukratransgazda» böyle malümat yoq», – dep yazdı Belâvskiy.
Onıñ sözlerine köre, Geniçesk künde 31,2 biñ kubometr gaz qullana, «yerli istisal ise ondan bayağı çoqça».
«Gaz yeterli. Onıñ içün işğalçilerniñ lafları – bu sadece maqtançaqlıq ve haber ücümıdır», – dedi Belâvskiy.
Bundan ögüne bir sıra haber vastaları bildirdiler ki, sanki Rusiye prezidenti Vladimir Putin «ukrain şeeri Geniçeskni gaznen teminlemege yardım etmege avale etti».
Ayrıca, Kreml kontrolündeki Qırım akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov Rusiye prezidenti Vladimir Putinge «Ukrainadaki Geniçesk şeerini Qırım gazınen teminlemege» teklif etti. Aksönov daa dedi ki, sanki 2016 senesi yarımadadan Geniçeskke gaz endi yollanıla edi ve neticede «Çernomorneftegaz» ögünde 18 million ruble miqdarında borç peyda oldı.
Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Geniçesk şeer yolbaşçısı Aleksandr Vorobyov Qırımdan qoşma gaz kelgenini tasdiqlamadı ve qayd etti ki, bügünki künde qoşma gazğa ihtiyaç yoq.


text:
Rusiye arbiyleri 2014 senesi mart ayınıñ başında yarımadanı bütünley nezaret etmek içün, öz komandanlığı buyruğına binaen ukrain arbiy qısımlarını blok etken ediler. Bunı yanvarniñ 25-nde qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, sabıq prezident Viktor Yanukoviçniñ devlet hainliginen bağlı mahkeme otırışuvında beyan etti.
«Eger bütün vaqialarnı birleştirecek olsaq, Qırımnı bütünley nezaret etmek kerek edi degen vazife berilgeni belli ola. Bu – Rusiyeniñ doğrudan-doğru yapqan tecavuzı edi. Matviyenko (Rusiye parlamenti üst palatasınıñ reisi Valentina Matviyenko –QA) rusiyeli insanlarnıñ qanı töküle degen edi. O, 60 faizni teşkil etken ruslarnı taşlap olamammız dep iddia etken edi. Vaziyet böyle kerginleştirildi. 2014 senesinece bu vaqialar olğan vaqıtqace etnik esasta asla bir çatışma olmağan edi», - dep bildire Refat Çubarovnıñ sözlerini mahkeme zalından metin yayınlavı yapqan Censor.net muarrirligi.
2017 senesi iyün ayınıñ soñunda mahkeme sabıq prezident Viktor Yanukoviçniñ devlet hainliginen bağlı işni ğıyaben baqmağa başlay. Bundan soñ Yanukoviçniñ advokatları bu mahkemede iştirak etmekni red eteler ve oña bir qaç sefer yañı devlet imayecisi tayin etile.
Yanukoviç Ukrainadaki, hususan 2013 senesi noyabr ayından başlap, 2014 senesi fevral ayına qadar salahiyetini aşuv, Maydandaki faallerniñ kütleviy öldirilüvi ve 2010 senesi devlet iqtidarını qolğa keçirgeninen bağlı bir sıra cinaiy işlerniñ figurantıdır.
Maydanda narazılıq bildirgenlerni atıp öldürgen soñ, Ukrainanıñ sabıq prezidenti Rusiyege qaçıp keterek, qabaatlavlarnı red ete.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıp, Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
İyün 9-ında Rusiye nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ekinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ doquz iştirakçisiniñ sıñırlav tedbirlerini sentâbr 15-inece uzattı. Bunı "Qırım birdemligi" birleşmesi haber ete.
Advokat Siyar Paniç aytqanı kibi, tahqiqatçı müddetni 18 ayğace, yani 2020 senesi sentâbr 15-inece uzatmağa rica etti, mahkeme muracaatnı qanaatlendirdi. İmayeciniñ aytqanına köre, bu qarar qanunğa qarşı kele, çünki sıñırlav tedbirini eñ çoqu 12 ayğace uzatmaq mümkün.
Mayısnıñ 14-nde Rostov-na-Donunıñ Şahtinskiy şeer mahkemesinde, Oktâbrsk ve Kirov rayon mahkemelerinde Alim Karimov, Yaşar Muyedinov, Tofik Abdulgaziyev, İzet Abdulgaziyev, Cemal Gafarov, Erfan Osmanov, Asan Yanikov, Osman Arifmemetov, Vladlen Abdulkadırov, Server Gaziyev, Rustem Şeyhaliyev, Bilâl Adilov, Farhat Bazarov, Akim Bekirovnıñ oturışuvları olacaq.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan faallerni apiske aldı.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban Umerov Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescitte mayıs 3-te olıp keçken aktsiya devamında politsiya hadimlerine qarşı yapılğan areketlerde qabaatlanıp yaqalanğan dört qırımtatarından biri Tair Smedlâyevniñ bugünki mahkeme toplaşuvında prokuror onıñ Pravıy sektor ukrain teşkilâtı ile alâqası bar olğanını seslendirdi.
Bunı Tair Smedlâyevniñ adliyecisi Emil Kurbedinov Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Pravıy sektor bunı red etken bir yazma mektübini yolladı. Kurbedinov işbu vesiqanı saifesinde derc etti.
«Prokuror imayem altında bulunğan şahısnıñ Pravıy sektor teşkilâtı ile alâqası bar olğanını ayttı. Bu künleri böyle bir mektüpni aldım. Sözme-söz tercimesi budır – «1962 senesi doğma Smedlâyev Tair İzetoviç, maalesef, Pravıy sektor azası degil», – dep yazdı Kurbedinov.
Tair Smedlâyev oktâbr 22-de Eski Qırımda yolunda yaqalanğan edi.
Smedlâyevniñ maşinasını «politsiya» hadimleri blok ettiler.
Faalni mayıs 3-te Ermeni Bazarda qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevni qarşılav aktsiyası devamında «politsiya» hadimlerine qarşı yapılğan areketlerde qabaatlaylar.
Qırım alan missiyasınıñ uquq qorçalayıcıları bu iş «siyasiy sımarış» olğanını aytıp, Tair Smedlâyevniñ mahkeme esnasında bir sıra bozuvlarnı qayd ettiler.
Al-azırda Tair Smedlâyev Aqmescit SİZOsında buluna.


text:
Qırımnıñ medeniy mirasını qoruv Rusiye Devlet komitetiniñ reis muavini Vâçeslav Zarubin yarımadadaki medeniy mirasnıñ eñ problemli obyektlerini aytıp berdi.
«Birincisi – Tavel (Krasnolesye) köyündeki grafinâ Monjeneniñ evi. Komitet onıñnen oğraşa. Onı satın alıp, qullanmağa ve ğayrıdan tiklemege teklif etemiz. Ekincisi – Saq rayonındaki Çobatar (Çebotarka) köyünde Şleye adınen bağlı çiftlik. Köz ögünde yıqıla», – dep bildire Zarubinniñ aytqanlarını «Krıminform» haber agentligi.
Zarubinniñ aytqanına köre, Aqmescitte Arendtniñ evi aynı vaziyette buluna. Kezlevde de bunıñ kibi bir sıra obyekt bar.
Onıñ bildirgenine köre, umumen Qırımda medeniy mirasnıñ 4,5 biñden ziyade obyekti mevcut.


text:
Sentâbrniñ 1-ne qadar işğal etilgen Qırım mektepleri yañı kitaplarnı alacaqlar. Er bir fen boyunca dersliklerni «Prosveşçeniye» neşriyatı bastırdı, – dep bildirdi iyülniñ 1-de Kazan iş ziyareti vaqtında Rusiye kitaplar birliginiñ prezidenti Sergey Stepaşin.
«Vladimir Putin sentâbrniñ 1-ne qadar Aqyar ve Qırım mektep talebeleri bizim kitaplarımız boyunca oqumasını avale etken edi. Hususan tarih derslikleri. Ukrainada olğan kitaplarda yañlış malümatlar bar. Rusiye kitaplar birligi derslikler meselesini tolusınen al etecek», – dedi Stepaşin.
«Prosveşçeniye» neşriyatınıñ müdir muavini Yelena Niziyenko dedi ki, Qırım içün 2,5 million kitap bastırıldı, – dep haber ete Qırım «ükümetine» yaqın olğan Krıminform saytı.
«Yarın olar mağazğa ketirilecek, ve biz olarnı Qırımğa yollaycaqmız. Bu yük maşinalarından ibaret büyük bir kolonna olacaq. Bastırılğan kitaplar yarımada mektepleri içün yeterlidir. Anda olarnıñ sayısı 600 teşkil ete», – dep ayttı Niziyenko. Onıñ qayd etkenine köre, er bir derslikniñ elektron ilâvesi mevcut.
Berilgen malümatlarğa köre, Rusiye federal bücetinden işğal etilgen Qırım ve Aqyar tasiline üç milliard rubleden ziyade ayırıldı. Para mektep avtobusları, kitaplar, tasil yañılıqları ve ocalarnıñ ihtisas arttırılmasına sarf etilecek.


text:
Abdullah Etöz Özel Muayenehanesi - Osmangazi / Bursa
Adnan Erdem Özel Muayenehanesi - Osmangazi / Bursa
Ali Tuncer Özel Muayenehanesi - Osmangazi / Bursa
Ali Tufan Soydan Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Özel Konur Tıp Merkezi - Osmangazi / Bursa
Aydan Ay Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Ayhan Okumuş Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Bursa Şehir Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Cengiz Bozkurt Özel Muayenehanesi - Osmangazi / Bursa
Erhan Şafak Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Çekirge Devlet Hastanesi - Osmangazi / Bursa
İsmail Aksu Özel Muayenehanesi - Büyükorhan / Bursa
İnegöl Devlet Hastanesi - İnegöl / Bursa
Özel Doruk Yıldırım Hastanesi - Yıldırım / Bursa
Özel Acıbadem Bursa Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Mehmet Alper Bayraktar Özel Muayenehanesi - Osmangazi / Bursa
Uludağ Üniversitesi Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Özel Medicana Bursa Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Muhammet Ömür Ersin Altun Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Murat Tezcan Özel Muayenehanesi - Osmangazi / Bursa
Özel Medicabil Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Çekirge Devlet Hastanesi - Osmangazi / Bursa
Özel Medicana Bursa Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Mustafa Özyurtlu Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Özel Esentepe Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Ömer Buhşem Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Ömer Mutlu Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Orhan Binicier Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Özel Jimer Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Özel Hayat Hastanesi - Osmangazi / Bursa
Uludağ Üniversitesi Hastanesi - Nilüfer / Bursa
Sezi Ceylan Özel Muayenehanesi - Osmangazi / Bursa
Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi - Yıldırım / Bursa
Özel Ceylan International Hospital - Osmangazi / Bursa
Ufuk Aydın Özel Muayenehanesi - Nilüfer / Bursa
Özel Esteticare Tıp Merkezi - Nilüfer / Bursa
Özel Esteticare Tıp Merkezi - Nilüfer / Bursa


text:
Qırımda keçken künü 92 koronavirus hastası qayd etildi, beş hasta vefat etti, dep bildire yerli akimiyet.
«67 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, 25 kişi daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı», – dep yazdı Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Facebook saifesinde.
Onıñ malümatına köre, bir künde 109 insan tüzeldi, pandemiya vaqtında 40 319 kişi yahşı oldı.
Mayısnıñ 28-nde saba Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq nazirligi bildirgenine köre, keçken künü 5 koronavirus hastası vefat etti. Qırımda pandemiya vaqtında vefat etkenlerniñ sayısı 1 341 insan oldı.
«159 insan (COVID) ambulator tedaviylevde, 1585 kişi (COVID ve pnevmoniya) hastahanelerde buluna. Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeerindeki Rospotrebnadzor idaresi 43191 COVID-19 hastasını qayd etti», – dep aytıla Sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti haberinde.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımda rus tili ve iç til siyasetiniñ mükemmelleştirme şurası çalışıp başladı. Bu organnıñ teşkil etilmesi aqqında ferman Kreml nezaretinde olğan Qırımnıñ başı Sergey Aksönov tarafından imzalandı.
«Rus tiliniñ Rusiye Federatsiyasınıñ devlet tili kibi inkişafını, qorunmasını ve destegini temin etmek ve Qırım Cumhuriyetinde til siyasetini mükemmelleştirmek içün rus tiliniñ qullanuv ve iç til siyasetiniñ mükemmelleştirüv meseleleri şurasını meydanğa ketirmege buyuram», – dep yazıla vesiqada.
Fermanda ayrıca şura bir mesleatçı ve koordinatsiya etici organ olğanı, esas vazifesi ise Qırımda rus tiliniñ inkişafı, qorunması ve desteklenmesi içün prioritet saalarınıñ ve mehanizmlerniñ belgilenmesi içün teklifler azırlamaq olğanı bildirile.
Yaratılğan şuranıñ başı Sergey Aksönov oldı. Şuranıñ terkibine Rusiyeniñ Qırımdaki qanun çıqarıcı ve icra akimiyeti organlarınıñ, ilmiy cemiyetiniñ ve Qırım Cemaat palatasınıñ temsilcileri kirdi.
Evel, Qırım Rusiye parlamentiniñ başı Vladimir Konstantinov, yarımadada ecnebiy tillerde levhalarnı yasaq etken bir qanun leyhasınıñ azırlanılması aqqında bildirgen edi.
Qırımda üç devlet tili bar: rus, ukrain ve qırımtatar.
Qırımtatar faali Zair Smedlânıñ fikrince, yañı şuranıñ meydanğa ketirilmesiniñ siyasiy sebepleri bar.
Biraz unutlğan «rus tili oğrunda küreş» şiarini qullanacaqlar, çünki adiy vatandaşlar arasında iqtisadiy eyiallığınıñ artması yoqZair Smedlâ
«Saylavlar adlandırılğan nevbetteki ameller yaqınlaşa ve endi yañı tehnologiyalar alâ daa uydurıp çıqarılmağanda, eskilerini qullanmaq kerek. Artıq vade etkenlerinden daa çoq vade etecekler ve biraz daa tabi ki berecekler. Elbette ki, biraz unutlğan «rus tili oğrunda küreş» şiarını qullanacaqlar, çünki adiy vatandaşlar arasında iqtisadiy eyiallığınıñ artması yoq. UNESCO qırımtatar tilini yoq olayatqan tiller cedveline kirsetti, amma qırımtatarlarnıñ tarihiy toprağında faaliyet köstergen iç bir ükümet qırımtatar tilini qorumağa ve onıñ qorunması ve inkişafı içün tedbirler körmege aşıqmay, aksine, onı yoq etmek içün mümkün olğan er şey yapıla. Qırımtatar ve ukrain tilleri Qırımda rus tilinen beraber devlet tiller olğanına baqmadan, bu tillerde oqutuv aselet eksiltile. Böyle meyil devam etse, bir qaç yıldan soñ qırımtatar mektepleri yoq ola bile, yazıq ki, ukrain mektepleri artıq qalmadı», – faal Qırım.Aqiqatqa öz fikrini bildirdi.
Zair Smedlâ, yaratılğan şuranıñ bazı saçma vazifelerini qayd ete.
Hatırlatam: spiker, parlament, nazir, polis, federatsiya, cumhuriyet, komitet, reglament, matbuat ve ilâhre, diger bir çoq söz kibi başqa tillerden kelgenZair Smedlâ
«Şuranıñ teklif etilgen vazifelerinden biri, başta reklamada, daa soñra yaşayışta rus olmağan sözlerniñ qullanılmaması içün ceza tayin etüv mahanizmlerniñ azırlanılması planlaştırıla. Normal memleketlerde yardım eteler, mında ise aksine. Az qaldım unutmağa, memurlarğa ve strukturalarğa faaliyet ya da areketsizlige köre yalıñız rus tilinde bir añlam bergen sözlerni qullanmağa tevsiye etem. Hatırlatam: spiker, parlament, nazir, polis, federatsiya, cumhuriyet, komitet, reglament, matbuat ve ilâhre, diger bir çoq söz kibi başqa tillerden kelgen», – dedi o.
Qırımtatar faali Edem Dudakov, bu şuranıñ meydanğa ketirilmesi, Rusiyede propaganda etilgen rus dünyası mefküresine uyğundır, dep saya.
Zemaneviy Rusiyeniñ mevcut melletçi mefküresine uyğundır: baş - imperiya – «rus dünyası»Edem Dudakov
«Rus dünyası mefküresi içün rus satrapları ve başlıqları altında bu kibi rus şuralar adiy bir şeydir. Zemaneviy Rusiyeniñ mevcut milletçi mefküresine uyğundır: baş - imperiya – «rus dünyası». Aksönov siyasiy yolunı bu mefküre üzerinde qurğanını unutmañız. Yani, onıñ bu kibi ıntıluvları pek yahşı añlayışlı. Hususan, Moskvadan kelgen umumiy tendentsiyağa uyğun kelse – yerli tillerni ezmek ve rus halqınıñ aqlarını qorumaq adı altında yerli muhtariyetlerniñ statusını eksiltmek. Qırımğa kelgende, olar bu rus olmağan meseleni primitiv bir şekilde al ettiler – kâğıtqa devlet tili dep yazdılar. Asılında ise Qırımnıñ bütün yaşayış saalarından çıqarılğan. Bala bağçalarından tuvğan til yoq demek mümkün, 14 qırımtatar mektebi ise qırımtatar tili oqutuvınen rus mekteplerine çevirildi», – dedi faal.
Qırımda qırımtatar ve ukrain tillerini qorçalamaq kerek, dep saya Edem Dudakov.
«BMT-niñ yoq olayatqan interaktiv atlasına kirsetilgen avtohton tilniñ qorunması içün iç bir areket yoq. Amma rus tiliniñ qorunması içün şura bar. Ve bu ukraian tili tam şekilde sıqıştırıp çıqarılğanda», – dey faal.
Qırım faali Pavel Stepançenko, Qırımda rus tiliniñ onsuz da bütün diger tilliyer arasında üstün olğan böyle bir şuranıñ yaratılması saçma-sapan bir şey dep saya.
Qırım Ukraina terkibinde olğanda, Russkoye yedinstvo siyasiy birleşme (Sergey Aksönov azası edi)daima til meselesini kötere edi, tamam oz aman bu Moskvadan sımarış olğanı belliPavel Stepançenko
«2017 senesi Qırımnıñ Devlet Şurası Qırım Cumhuriyetiniñ devlet ve diger tilleriniñ işlemesi aqqında qanun qabul etken edi. Milletlerara qonuşma tili rus tili tayin etilgen edi. Bundan ğayrı rus tili Rusiye Anayasasınen qorçalana. Qırım sakinleriniñ çoqu rus tilinde laf ete. Aksönovnıñ rus tiliniñ qorçalanması aqqında fermanınıñ sebebi ve Qırımda rus tiilniñ aqqına kim qast etkenini añlap olamayım. Evel, Qırım Ukraina terkibinde olğanda, Russkoye yedinstvo siyasiy birleşme (Sergey Aksönov azası edi) daima til meselesini kötere edi, tamam, o zaman bu Moskvadan sımarış olğanı belli, amma şimdi ne olğanını añlamayım », – dedi jurnalist.
Onıñ fikrince, bu şuranıñ yaratılmasınıñ siyasiy sebepleri bar.
«Rusiye Anayasasına binaen, rus tili devlet tilidir, amma neçündir onı qorçalamaq kerek ve daa nasıldır fermanlar çıqarmaq. Böyle bir fermanlar ne Çeçenistan, ne Moskvada bar edi. Çünki ihtiyac yoq. Yani, bu fermannıñ siyasiy sebepleri ve populizm bar. Eki diger devlet qırımtatar ve ukrain tiliniñ vaziyeti pek fena. Misal olaraq, Yaltada yekâne ukrain mektebi bar edi, şimdi o da yoq. Radio, telekanallar er şey rus tilinde. Yani bu ferman, rus tiliniñ qorunması ve cemiyetniñ birleşmesi içün degil de, aksine dağılması içün sebep olacaq. Qırımda diger meseleler, qıyınlıqlar olğanda, insanlarnı rus tiliniñ qorunması asla meraqlandırmay», – dep bildirdi o
Qırım jurnalisti Aleksey Nazimovnı bu şuranıñ meydanğa ketirilmesi yalıñız taaciplendire.
«Aksönovnıñ bu fermanınıñ yayınlanması meni taaciplendirdi. Maña belli olğanına köre, rus tili evelleri de eziyet çekmedi ve Qırımda qonuşma ve resmiy yazışuvlar içün esas til edi. Külecegim kele! Diger eki tilge kelgende (ukrain ve qırımtatar) olarnıñ tesiri yalıñız devlet ve belediye müessiselerniñ resmiy blanklarında ve levhalarında yazılarnen bite», – dedi jurnalist.
Ukraina Nazirler kabineti aperelniñ 7-nde olıp keçken oturışı vaqtında qırımtatar tiliniñ inkişaf kontseptsiyasını qabul etti.
Yanvarniñ 27-nde Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi «cemaatçılıq ile elektron mesleat» keçirmek içün qırımtatar tilini inkişaf ve populârlaştıruv kontseptsiyasınıñ leyhasını aydınlattı.
Ukraina reintegratsiya nazirligi Google LLC korporatsiyasına muracaat etip, qırımtatar tilini Google Translate servisine kirsetmege rica etti. Nazirlik Duolingoşirketine – çetel tillerini ögrenüv platformasına muracaat etip, olarnıñ servisi esasında qırımtatar tili kursını başlatmağa teklif etti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda Rusiye tahqiqatçıları «qanun talaplarını bozıp, missionerlik faaliyetini kerçekleştirgeninde» qabaatlanğan imam Ablâkim Galiyevge qarşı memuriy dava açıldı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat imayecisi Seytosman Karaliyevniñ malümatına esaslanıp bildire.
İmayeci, Rusiye quvetçileriniñ malümatına köre, «bozuv yeri» Sudaqnıñ Taraq Taş (Daçnoye) köyündeki cami ola, dep qayd etti.
Karaliyevniñ malümatına köre, Galiyev Rusiye quvetçilerine 2019 senesinden berli «İslâm dinine köre ad bere ve cenazelerni alıp bara», amma «Qırım musulmanları diniy idaresi ya da diger diniy teşkilâtnıñ azası» degil, dep bildirdi.
«Galiyev cuma namazını qıldırğanını inkâr etmedi, amma qanunsız missionerlik faaliyeti qabaatlarınen razı degil. O, memuriy bozuv protokolını imzaladı, çünki uquq normalarını bilmeyip, qabaatlanğan bozuv manasını añlamay edi. Qabaatsız olğanını isbatlamağa niyetlenemiz ve mında açıq siyasiy sebeplerni köremiz», – dep tarif etti Karaliyev.
«Qırım birdemligi» malümatına köre, 2019 senesi mart ayında içtimaiy ağlarda Qırımnıñ Rusiye müftisi Emirali Ablayevniñ «Krımenergo» baş müdiriniñ qullanıcı ile bağ muavinine yazğan muracaatı derc etildi. Anda Sudaqtaki caminiñ elektriklerini kesmek ricası bar edi, Qırım musulmanları diniy idaresi «bu camini qullanmay», dep aytıldı.
Ablayev ve Rusiye uquq qoruyıcıları imam Ablâkim Galiyevge qarşı açılğan memuriy davanı resmiy şekilde izaatlamadılar.
Martnıñ 2-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Mirovoy mahkemesi aqmescitli imam Rasim Dervişevni «qanunsız missionerlik faaliyetinde» qabaatlap, 5 biñ ruble para cezasını berdi.
Avgustnıñ 14-nde Rusiye kontrolindeki Aluşta şeer mahkemesi advokatlar Rustem Kâmilev ve «qanunsız missionerlik faaliyetinde» qabaatlanğan imam Yusuf Aşirovnıñ istinaf şikâyetlerini baqmadı. Aşirovğa 5 biñ ruble para cezası berildi.
«Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ» eksperti Aleksandr Sedovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye işğal altındaki Qırım yarımadasında diniy teşkilâtlarnı taqip ve ayırım areketlerini toqtatmaq talabına qulaq asmay.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri Cumhuriyet komitetiniñ sabıq reisi, qırımtatar faali ve mimar Edem Dudakov restavratorlarnıñ Bağçasaraydaki Hanlar sarayınıñ eski kirametini deñiştirmek planlarından qasevetlene. Onıñ fikirince, bu adım «medeniy mirasnı yoq etecek».
Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa ayttı.
Restavratorlarnıñ Hanlar sarayındaki baş korpusnıñ eski kirametini «eski pişirüv tehnologiyasına köre azırlanğan» yañı kirametke deñiştirmek niyeti aqqında akimiyetke qoltutqan «Millet» telekanalınıñ levhasında belli oldı.
«Men ve daa tecribeli mütehassıslar Türkiyeni örnek olaraq kösterip, teklif etken şeyge oşay. Biz yeterli olmağan kirametni qoşmağa teklif etken edi, onı 100% deñiştirmege kerekmey. Eski tehnologiyağa köre kirametni azırlasalar da, o, medeniy miras sayılmaycaq, çünki keçmiş ustalarınıñ işi degil, aynı mahsulnıñ azırlanmasıdır», — dedi Dudakov.
Onıñ aytqanına köre, yañıdan yapılğan kiramet artefakt olmaycaq.
«Tek 18-19-ıncı asırlarnıñ kirameti medeniy miras ola. Onı mümkün olğanı qadar saqlap qalmaq kerek. Bundan ğayrı, dağ köylerine ekspeditsiyalar yollap, ealiden eski kirametniñ satın alınmasını temin etmeli. Müzeyniñ eski müdirleri böyle yapqan edi», — dedi Dudakov.
Daa evel Kyiv Rusiye akimiyetiniñ Hanlar sarayında keçirgen «restavratsiyanı» çoq tenqit etken edi. Ukraina medeniyet nazirligi bu işler sebebinden Hanlar sarayınıñ baş korpusı yoq etile bile.
Bağçasaraydaki Hanlar sarayı – qırımtatarlarnıñ tarihınen bağlı eñ meşur müzey, Qırım hanları Geraylarnıñ yaz rezidentsiyasıdır. Müzey kompleksinde saray, garem, hanlar mezarlığı ve cami bar. O, UNESCO dünya mirasınıñ cedveline kirsetilecek namzetler sırasında mevcut.


text:
Mayıs 27-de Kyivde 47-nci «Gençlik» Halqara festivaliniñ açılış merasiminde siyasiy mabüs, Qırım sakini Oleg Sentsovğa qol tutuv tedbiri keçti.
Bunı «Hromadske» bildire.
Tedbir kirişinde musafirlerge «Free Sentsov» yazısı ile poçta kartlarını bere ediler. Merasim vaqtında sanağa vitse-premyer Pavel Rozenko çıqıp, Ukraina rejissörınıñ taqdirini hatırlattı.
Zalda bulunğanlar, mayıs 27-deki vaziyetke köre endi eki aftadan berli açlıq tutqan Oleg Sentsovğa qol tutıp, poçta kartlarını yuqarığa köterdi ve «Sentsovnı azat etiñiz!» dep, defalarca birlikte qıçırdılar.
Tedbirniñ alıp barıcıları Vâçeslav Dovjenko ve İlya Noyabröv, zalda bulunğan musafirler ve türlü devletlerniñ elçilerini Rusiye apishanelerinden Sentsov ve Ukrainanıñ diger siyasiy mabüsleriniñ azat etilmesine qol tutmağa davet ettiler.
Sentsov ve Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesiniñ mayısında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp, yaqalandılar. 2015 senesiniñ ağustosında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, sert rejimli koloniyada 20 yılğa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımadı.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.
Ukraina rejissörı, Qırım sakini Oleg Sentsov Yamalo-Nenetsk muhtar okrugınıñ Labıtnangi şeerindeki 8 nomeralı («Beyaz ayuv» adlı) koloniyada buluna. Mayıs 16-da o, Rusiye ve Qırım apishanelerinde bulunğan bütün Ukraina siyasiy mabüslerni azat etmek talabınen açlıq ilân etti.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesinde martnıñ 7-nde «Veciye Kaşka davasınıñ» oturışuvı başqa künge avuştırıldı. Sebep – eki mabüs Ruslan Trubaç ve Asan Çapuhnıñ sağlıq vaziyetidir. Bu davanıñ dört mabüsi bir yıldan ziyade Aqmescit SİZOsında qaldı, olarnıñ alı pek fenalaştı. Tahqiqat malümatına köre, qabaatlanğanlar Türkiye vatandaşından büyük miqdarda para talap etken edi, faqat olar qabaat uydurıldı, dep bildire, olarnıñ apiske alınması ise siyasiy sebepler ve cemaat faaliyetlerinen bağlı, deyler.
Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından taqip etilgenlerge yardım etken qırımtatar faalleri 2017 senesi noyabrniñ soñunda Aqmescitte tutulğan edi. Olarnıñ aytqanına köre, Türkiye vatandaşı Yusuf Aytan qırımtatar milliy areketiniñ veteranı, 83 yaşında Veciye Kaşkanıñ qorantasından 7 biñ dollar alıp, şu künü qaytarmaq kerek edi. Faaller tutulğanda qadın yaramadı, «acele yardım» maşinasında ise can berdi.
Asan Çapuhnıñ advokatı Ayder Azamatov mahkeme obyektiv sebeplerden başqa künge avuştırıldı, dep ayta.
SİZO şaraitlerinde keçirgen 10 ayı devamında sağlıq vaziyeti qat-qat fenalaştıAyder Azamatov
– Dava mabüsleri arasında menim müvekkilim eñ büyügi ola – 66 yaşında. SİZO şaraitlerinde keçirgen 10 ayı devamında sağlıq vaziyeti qat-qat fenalaştı. Eskiden ne ekimlerge bara, ne ilâc qullana edi, ananeviy olmağan usullarnen tedaviylengen edi. Tünevin aqşam Asan Çapuh hastahanege yattı, sağlığınen bağlı ciddiy problemleri bar. Eki kere hastahanede olğan edi ve üçünci kere yata, ileride saqatlıqnı resmiyleştirmek içün vesiqalar bermek kerek. Böyle uzun esnas bar. Asılında, doğrusını aytqanda, 2018 senesi oktâbr ayında onı SİZOdan azat etkende oña birinci derece saqatlığı bile berilmek mümkün edi. Belli bir bürokratik meseleler bar. Davanıñ daa bir mabüsi Ruslan Trubaç da hastahanede buluna, büyrekleri ağıra.
Ayder Azamatovnıñ qayd etkenine köre, imaye başından berli mahkemege cinaiy işniñ zarar körgen kişi olaraq qayd etilgen Yusuf Aytannı çağırmağa rica etken edi, oña sualler bar.
Dava malümatları boyunca bir sıra sual peyda ola. O, sorğu protokollarını imzalağan edimi-yoqmı?Ayder Azamatov
– Ne yazıq ki, onı bazı sebeplerden tapıp olamaylar: Rusiye Federatsiyasını terk etti kibi malümat bar edi, amma, bizim malümatımızğa köre, o, Soçide buluna. Mahkeme oturışuvları başqa künge avuştırılğan ya da diger basamaqqa bir qaç kere keçken edi, lâkin zarar körgen kişini körip olamadıq. Talabımız deñişmey – onı çağırıp sorğuğa çekmek. Qabaatlayıcı tarafnıñ şaatları sorğuğa çekildi ve deliller tedqiq etildi. Kelecek oturışuvda zarar körgen kişi sorğuğa çekilse, video ve ses qaydlarını baqıp olurmız. Esasen bu operativ malümat. Bundan soñ imaye tarafı delillerni taqdim etecek. Dava malümatları boyunca farqlar çoq, bir sıra sual peyda ola. O, sorğu protokollarını imzalağan edimi-yoqmı?
Ayder Azamatovnıñ qayd etkenine köre, videolarda körüne ki, Yusuf Aytan rusça zornen laf ete, protokollarda ise tilni mükemmel bile kibi yaza.
«Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsi Bekir Degermenciniñ ömür arqadaşı Aliye Degermenciniñ bildirgenine köre, dava baqılmasını qabaatlayıcı taraf soza.
Mahkeme esnaslarınıñ sozuluvı – oyunlardan biri, maneviy basqı yapılaAliye Degermenci
– Mahkeme esnaslarınıñ sozuluvı – oyunlardan biri, maneviy basqı yapıla. Kelip, yarım, bir saat bekleysiñ, soñra ise mahkeme başqa künge avuştırıldı, dep aytalar – sıq-sıq olğan bir şey. Buña alışmağa mümkün degil, bir de bir incelik çıqa, böyle bir şey olacağını beklemeymiz bile. Er bir mahkeme esnası – yañı bir şey. İmaye muracaat berse, prokuror ise red etse, bu endi alışqanlıq. 2019 senesiniñ başında prokuror qarşı çıqmağanda pek quvandıq. Böyle bir şey olacağını beklemegen edik. Şimdi erkeklerimiz evde buluna, olarğa yardım etmege, maneviy ceetten qoltutmağa, kerekli ilâclar bermege imkân bar.
Jurnalist Taras İbragimov «Veciye Kaşka davasınıñ» siyasiy sebeplerini añlata.
Qırımda terrorizm ve ekstremizm davaları bar olğanına endi alıştıq, ukrain metinlerinde olarnıñ siyasiy manası qayd etileTaras İbragimov
– Qırımda terrorizm ve ekstremizm davaları bar olğanına endi alıştıq, ukrain metinlerinde olarnıñ siyasiy manası qayd etile. Olar añlaşıla, bu dava ise ilk baqıştan adiy bir «cinayet» kibi körüne, 163-ünci madde – para talap etüv. Tahqiqat mında siyaset yoq kibi köstermege istegen edi, dep tüşünem. Advokat Nikolay Polozov tahqiqattan evelki teşkerüv vesiqalarını tedqiq etip, bir sıra meraqlı incelik taptı. Tahqiqat bu davanı başta temiz «cinayet» olaraq tanıtmağa tırışqan edi: ğarip Türkiye vatandaşından para talap etken insanlar bar. Bu insanlarnı yaqalamaq emrini ise politsiyanıñ general-mayorı Sergey Abisov şahsen berdi – Qırımdaki İç işler nazirliginiñ (Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ idaresi – QA) reberi. Yani para talap etüv sebebinden o qadar diqqat.
Malümat: 2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kazim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı. Olarnı Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvden şübheli dep sayalar. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. O, can berdi. Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faaller tutulğanınıñ sebebi olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızlağan edi.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Stanislav Yurçenko, fotograf


text:
Aqyarnıñ yaqarlıq ve erzaq ile teminlevinde problem yoq, dedi Aqyar rusiyeli ükümetiniñ vatandaşlıq qoruvı boyunca tedbirlerni temin etüv idaresiniñ reberi İgor Vasilyev.
«Yaqarlıq ile ufaq bir problemler bar edi, amma şimdi adetiy rejimde ketirile, yaqarlıqnı daimiy sürette ketireler. Bundan da ğayrı, Aqyarda fevqulâde vaziyet şaraitlerinde yaşayış teminlevi içün yaqarlıq yedegi teşkil etildi. Aşay malları tükânlarda ve çarşılarda yeterlidir, erzaq qıtlığı yoq», – dedi o.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tamirlediler, amma faaller onı işlettirmege bermey. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov Rusiye tarafından siyasiy mabüslerniñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ azat etilmesinde israr ete.


text:
Bunı Ukraina Devlet hızmetiniñ vekili Oleg Slobodân bildirdi.
Bundan evel «0629» saytına esaslanıp berilgen malümatqa köre, Mariupoldeki noqta-köpür rayonında atış neticesinde eki arbiy adam elâk oldı.
Bugün saba Gorlovka şeer idaresiniñ zapt etilgen militsiya binasına avadan ateş açıldı.Gorlovka.ua saytınıñ malümatına köre, bunıñ neticesinde üçünci ve dörtünci qatlarında yanğın yüz berdi.
Gorlovka şeer şurasınıñ sağlıq saqlav bölügi bildire ki, bir insan elâk oldı ve altı kişi yaralandı, zarar körgenler reanimatsiya bölüginde bulunalar.
Donetsk vilâyet devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti eki elâk olğan ve yedi yaralanğan kişi aqqında bildire.
Separatistlerniñ malümatına köre, eki ücümci saba avadan ateş açıp, uçıp kettiler.


text:
Dünya Qırımtatar Derneği Halklararası Qadınlar kününü hayırlay
Dünya Qırımtatar Dernek Başqanı Mustafa Sarıkamış yapkan açıklamasında ”Butün Qırımtatar Apaqayların Halqlararası Qadınlar bayramınen can-yürekten qayırlaymız! Çünki Qırımtatar Halqnın Vatan Qırımğa Sürgünlikten avdet yolının qıyinlıqları ve ağırlıqları sıznın nazik omuzlarınızğa tüşken edi ve elbette sızler Vatan Qırımğa bu müşkül qaytuv ve yanıdan yerleşuv mücadelesinde qatımızda bolmağan olsa edınız bız tekrar Vatan Qırımda yaşayış qurub bolmaz edık!
Memba : İsmet Zaatov


text:
Avropa birligi ile assotsiatsiya añlaşmasınıñ iqtisadiy qısmınıñ imzalanuvı Avropa birliginiñ energetik infrastrukturası boyunca leyhalarnıñ tasdiqlanuvında ukrain menfaatınıñ esapqa alınacağını közde tuta.
Bunı NAK «Naftogaz Ukrainı» matbuat hızmeti bildire.
«Şu cümleden, Añlaşmanıñ «İnfrastruktura qullanuv saasında işbirlik» maddesi taraflar bir-biriniñ energetik saalarını ve imkânlarını köz ögüne almaq kerekligini belgiley», – denile beyanatta.
Bundan da ğayrı, Añlaşmada nevbetteki noqtalar da qayd etile, taraflar infrastruktura qullanuvına qol tutmalı, ihtiyac olğanda, mesleatlar keçirmeli ve ilâhre.
«Añlaşma Ukraina ve Avropa birliginiñ şirketleri yekâne uquqiy alanda işleycegini nazarda tuta ve memleketimiz Yekâne avropalı gaz çarşısınıñ müim qısmı ola»,– dedi NAK «Naftogaz Ukrainı» yolbaşçılığınıñ reisi.
Şirketniñ malümatına köre, Ukraina Avropa Birligi ile energetik işbirligi meselelrinde menfaatlarını qorçalamaq içün qoşma imkânnı elde ete.


text:
Rusiyeniñ iqtisadiyat buhranı Qırım işğaliniñ cezası degil, Ğarpnıñ Rusiye Federatsiyasınıñ mustaqilligini «basmaq» istegidir, dep ayttı Rusiye prezidenti Vladimir Putin cumaaqşamı künü Moskvadaki matbuat konferentsiyasında, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bu Qırım cezası degil, bu millet, medeniyet, devlet olaraq kendini qorumaq istegimiz içün cezadır», – dedi Putin.
Onıñ aytqanına köre, Ğarpta Rusiye er angi areket içün «problemalar, qarşılıq ve küreşke» rastkele.
Soñra Putin Rusiyeniñ timsali olğan ayuv aqqnda fikir yürsetmege başladı.
«Bazıda ayuvımız raat otursa, taygada domuzlarnı aydamasa, yemiş, bal aşasa, belki de, soñra onı raat qaldıracaqlar, dep tüşünem. Raat qaldırmazlar. Er zaman onı zıncırğa bağlamağa tırışacaqlar, zıncırğa oturtqan soñ ise – tiş, tırnaqlarnı da tartıp alırlar... Tırnaq ve tişlerni alğan soñ ise ayuv da kerek olmaycaq. Ondan bir teri yaparlar ve oldı. Qırımnıñ alâqası yoq. Mesele şunda ki, bizler kendi mustaqilligimizni qorumaq isteymiz», – dedi Rusiye lideri.
«Meksikanıñ Tehasını almaq – adaletli eken, bizim kendi toprağımızğa saip çıqmamız ise – adaletsizmi?», – dep ayttı Putin.
Avropa Birligi ve AQŞ Ukraina istilâsı sebebinden Rusiyege qarşı kirsetken cezalarğa cermay fiyatınıñ ucuzlaşması da qoşula. Malüm ki, cermay ve gaz Rusiye bücetine kâr ketirgen esas qaynaqlardır. Bunıñ neticesinde de Rusiye rublesi ep tüşmekte.


text:
Rusiye telükesizlik hadimleri Qırımda ukrainler ve qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnı arttıra, lâkin pek çoq devletni Qırımda insan aqları saasındaki vaziyet pek de raatsız etmey. Öylemi? Qırım meselesi Ukrainada ve dünyada kün tertibinden alıp taşlanmaq mümkünmi? Ve Qırımda işğalcilerge qarşı nasıl etip muqavemet köstermek mümkün? Bu aqta Qırım Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznen subetleşemiz.
– Ahtem, azat etilgen soñ alıñız nasıl, öz-özüñizge kelmek içün vaqıt yettimi?
Bunıñ içün vaqtım olmadı. Alım bir qarar, qararnı coymamağa tırışam. Bu muddet adaptatsiyadan daa ziyade işniñ devamına oşay. Er şey öz yerinde.
– Bu künlerde BMT Baş Assambleyası Qırımda insan aqları boyunca qararnı qabul etti. Devletlerniñ bir çoqu bu meseleni muzakere etmek istemedi. Halqara toplulığınıñ ekseriyeti içün Qırım meselesi ve onıñnen beraber repressiyalar, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi ve onı temsiliy aqlardan marum etüv ekinci planğa keçeler kibi kele. Rusiye ise bir de-bir tevsiyelerge qulaq asmaqnı aqlına bile ketirmey.
Bugün men büyük bir optimistim, çünki dünyanıñ esas devletleriniñ birlikte iş yapqanını körem. Elbette, bazı devletler ve siyasetçilerniñ fikirlerine dair şübheler ve telâşlar bar
– Bilesizmi, apishanede birinci yıl bulunğanımda olıp keçeyatqanınıñ farqına barmağanımnı is ete edim. İmkânlarnı közete, halqım nasıl vaziyette olğanını ve terrornıñ artacağını bile edim. Faqat bugün bir optimistim, çünki dünyanıñ esas devletleriniñ birlikte iş yapqanını körem. Elbette, bazı devletler ve siyasetçilerniñ fikirlerine dair şübheler ve telâşlar bar. Lâkin, ğaliba, Rusiye, izolâtsiyada qalmaq ve Putinni, qolu tutulmaz alğa ketirmek içün kerek olğan er şeyni yapa. Er ne ise de, fikrimce, yıl musbet neticeler ile soñuna yetmekte. Sanktsiyalar muzakeresiz uzatıldı. Ve Qırım meselesi de, maña köre, tamam Ukrainanıñ sayesinde birinci planda qala. Elbette, kelecek yılda neler yapılacağını tüşünmek kerek – amma bu endi başqa meseledir. Çünki 2018 senesi mutlaqa Qırımdan başlamaq kerek.
– Halqara toplulığınıñ Qırımğa merağı, halqara uquqı normlarınıñ tiklenmek kerekligi ile, Ukrainanıñ merağı – topraq bütünliginiñ tiklenmek kerekligi ile, qırımtatar halqınıñ merağı ise milliy ocağınıñ saqlanıp qalması, aqlarınıñ tiklenmesi ve tarihiy vatanında inkişaf etüv imkânına saip olması ile alâqalıdır. Bu meraqlarnıñ temin etilmesine sinhron şekilde irişmek mümkünmi?
– 2014 senesinde men, Qırım meselesi aqqında söylemek içün bizge endi bir meydançıq kerek, dep meslekdeşlerimni qandırmaq içün birinci teşebbüslerni yapqan edim. Çünki çatışmalar onlarca yıl devam etmek mümkün, ve işğalniñ qurbanı olğan ealiniñ stimulı suva. Men Ukraina ve Türkiye prezidentleri, em de Almaniya kantsleri Angela Merkel ile körüşkende, Ukrainanıñ teşebbüsi ile Ankara ve Avropanıñ bizge böyle bir meydançıq temin ete bilecekleri aqqında söylegen edim. Ondan soñ, teessüf ki, meni qapadılar. Şimdi esas olaraq eki meraq çalışa. Halqara merağı başta bizge uyğun kelmey edi, çünki Rusiyege qarşı ciddiy bir sanktsiyalarnıñ qabul etilmesini közde tutmay edi. Ukrainağa kelgende, bizim meselemiz başta ekinci planda edi, çünki birinci planğa devletniñ şarqındaki adiseler çıqtı.
Ukrainada milliy öz-özüni ve maiyetini añlav o derecede yükseldi ki, insanlar artıq yaşağan devletini parçalaramağa azır degiller
Faqat şimdi endi men Ukraina ve halqara toplulığınıñ açıq ve bir-birine uyğun olğan yanaşuvlarını körem. Çünki er kes dünya tertibi içün telükeni kördi, ve dünya, Qırımda eali ile beraber topraqnı çekip aluv mehanizmleriniñ böyle bir yüzsüz ve qaba surette qullanılğanını qabul etalmay. Ukrainada ise milliy öz-özüni ve maiyetini añlav o derecede yükseldi ki, insanlar artıq yaşağan devletini parçalaramağa azır degiller. Prezident, tış işleri nazirligi ve medeniyet nazirligi Qırım meselesi boyunca pek faalleştiler. Bu vaziyette qırımtatarlarğa muhtariyetniñ berilmesi, pek muim bir adım olacaq, dep tüşünem. – Daa apishanede bulunğanımda bunıñ Rusiyeni nasıl qorquzğanı ve raatsiz etkenini duyğan edim. Demek ki, bu pek yahşı bir alet.
Söz kelimi, men, Ukraina akimiyetiniñ Qırımsız iç bir türlü qurulamaycaq devletçilikni mal-para munasebetlerine deñiştirmege azır olğanını çoq eşitem. Emin degilim. Men bu mevzuda Petro Poroşenko ile laf ettim. O, meseleni añlay ve, ğaliba, prezident izçen. Aynı şeynı tış işleri naziri Pavlo Klimkin ve onıñ başqa devletlerdeki komandası aqqında aytmaq mümkün. Men, diplomatlarımıznıñ mesuliyetni ne derecede is etkenlerini bilgende, taaciplendim. Söz kelimi, Klimkinniñ Qırım meselesini kerçekten de añlağanında başta şübhelene edim. Ondan soñ ise yañılğanımnı añlap, sevindim. Pavlo Klimkin rusiyelilerni pek siñirlendire, ve bu güzel bir köstergiçtir. Men apishaneden çıqqan soñ qol tutuşmaqnı pek aves etken adamlarım arasında Klimkin de bar. O, menim şahsiy cedvelimde Co Bayden, Valeriya Lutkovska, Petro Poroşenko, Receb Tayyip Erdoğan ile bir aradadır. Misal içün, Lutkovska maña muvaqqat izolâtorğa kelgende men, oña bunıñ içün ne qadar cesaret kerek olğanını körgen edim. Bunıñ içün, fikrimce, şimdiki akimiyet, ealiniñ ekseriyeti tarafından qol tutuv körip, bu menfaatlarnı iç bir vaqıt teslim etmez ve Şarq ile Qırım meselelerini kün tertibinden alıp taşlamaz.
– Qırım muhtariyeti meselesi boyunca sizde em Ukrainada, em de Qırımda raqipler bar. Parlamentte de şimdi böyle deñişmeler içün sesler yoq.
– İcra akimiyetindeki deñişmeler açıq-aydın körünip tura, bunı añlañız. Ukraina halqı öz ırzını qorçalamaq içün ayatını bile ayamaycağını kösterdi. Parlamentke kelgende ise, mesele murekkeptir. Çünki cemiyetniñ bir qısmı başqaca tüşüne. Temelden yapılğan deñişmeler çabik yapılmaz, ve eñ esası bu basamaqnı keçmek. Ve tamam bu basamaqta prezidentniñ rolü pek muimdir.Ne olsa da, parlamentte stabil bir çoqluq bar – ondan soñ ise çalışmaq kerek. Esası, ukrainlerniñ çoqusında bugün Qırımda milliy muhtariyet meselesi boyunca şübhelerniñ olması mümkün degil. Bütün keçken yıllar devamında qırımtatar faktorına dair noqtai-nazar yoq edi. Spekulâtsiyalar bar edi, ve insanlarnıñ qafalarında qarışıqlıqlarnı doğurğan, şahsiy menfaatlarını kütken siyasetçiler edi. Qırımnıñ qıymeti aqqında aytqan o ayneciler şimdi qayda? Kyivde.
– Fikriñizce olar qalmaq kerek edilermi?
– Ya ne içün yoq? Men qaldım da. Er keste öz cebhesi bar. Teessüf ki Qırımda şimdi Kyivni taqdim etken iç bir siyasiy teşkilât qalmadı. Ve er kes – bu cümleden başqa milletlerge ait olğan Ukraina vatandaşları da – Qırımtatar Milliy Meclisi etrafında birleşeler. Muhtariyet meselesinde eñ muimi – siyasetçilerniñ spekulâtsiyalarını toqtatmaq. Ukraina vatandaşları, başqa halqlarnı ve ayrıca qırımtatarlarnı ürmet etmek içün özlerini yeterli derecede ürmet eteler.
– Siz, azat etilüviñizde Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ rolüni añdıñız. Añlağanım qadar, o olmasa, siz şimdi bu studiyada oturmaz ediñiz. Lâkin Erdoğan içün da bu deñişüv edi, öylemi?
– Rusiye yolbaşçıları ve Qırımdaki kollaboratsionistler nefretlerini gizlemey edi. Doğrusı, men apishaneden çıqacam dep ümüt etmey edim. Şimdilik Erdoğannıñ bu işteki menfaatlarına qıymet kesmez istemeyim. Biz İlmi Umerovnen Ankarağa uçqanda uçaqta yanımızda üçünci kişi – Moskvada muvaqqat izolâtorda üç ay keçirgen büyük bir türk iş adamı da bar edi. Men Erdoğandan bunı nasıl yapıp olğanını soradım. O, bir şey rica etmegenini, dedi. – Bizni serbest bıraqmaq kerek olğanını söyledi. Em Putinniñ Erdoğannı ziyareti, em de ondan soñ Erdoğannıñ Poroşenkonı ziyareti Putin içün aşalanuv edi. Söz kelimi, Umerovnen ekimiz aqqında meseleni Erdoğan ile körüşkende Poroşenko ortağa qoydı.
– Şimdiki vaziyette Erdoğan qırımtatarlarnıñ telükesizligine ne derecede kefil olmaq mümkün?
Qırımda olayatqan şeyler, adet üzre «ilhaq» sözünen adlandırılğan şeyler degil. Anda – ve bu, yalıñız qırımtatarlarğa qarşı degil – terror ve zulüm bar. Anda qanunlar ve mahkemeler yoq, cezalayıcı organlar bar
– Erdoğan, bir qardaş halq olaraq qırımtatarlarnı iç bir vaqıt bıraqmaycağını dey. Lâkin dünya ve bu cümleden Türkiye de añlamaq kerekler: Qırımda olayatqan şeyler, adet üzre «ilhaq» sözünen adlandırılğan şeyler degil. Anda – ve bu, yalıñız qırımtatarlarğa qarşı degil – terror ile zulüm bar. Anda qanunlar ve mahkemeler yoq, cezalayıcı organlar bar. Bu şey idrak etilmese, oña qarşı munasip şekilde areket etmek mümkün olmaycaq. Lâkin bu yaqın vaqıtta endi idrak etilecek, dep tüşünem. Fikrimce, şimdi Rusiye yapqan areketleriniñ er türlü rağbetlendirilmesini toqtatmaq ve Rusiye prezidentiniñ saylavları etrafındaki spekulâtsiyalarnı alıp taşlamaq pek muim. Saylavlar – yalıñız saylav kününde rey berüv degil, bu – bir ceryandır. Rusiyede bu ceryanniñ sahte bir körünişi yapıla. Olayatqan şeylerge adekvat şekilde qıymet kesmek pek muim – ve Rusiyedeki saylavnıñ qanuniyligi aqqında söylemek bile yañlıştır.
– Ya kollaborantlarnıñ Qırımdaki faaliyeti aqqında ne ayta bilesiz? Olar qırımtatarlar arasında da bar ki?
– Ebet, ve bu hususta aytmaq kerek. Bu adamlar meni, cümleden, muftiniñ qolunen de apishanege soqtılar. Olar, halq olarğa bunı bağışlar, dep tüşüne ediler. Amma bunıñ yerine özleri cemaat masqarası oldı. Ve bunı siyasetçiler degil de, halq yaptı. Hainlik adisesi açıq-aydındır. Lâkin ealiniñ ekseriyeti de mevcut vaziyetke uydı, demek, yañlıştır. Öyle olsa, Qırım meselesi şimdi ortada asıl da turmaz edi.
– Meclisniñ konservatsiyasından qorqmaysızmı? Saylavlarnı keçirmek olmay da?
– Olmay demek ile olar olmaycaq demek bir degil. Meclisniñ keyfiyeti ve rolüni ekspertlerniñ hulâsası degil de, halqnıñ qol tutuvı tayin ete. Men apishanede mucadele etkende, bunıñ içün adamlar cezalansa bile, halq maña qol tuttı. Elbette, bizim Meclis erkânından çıqarğan adamlarımızğa sualler bar. Elbette, üzerlerinde alışılğan şekilde çalışılması zor olğan meseleler bar. Lâkin, fikrimce, biz, esas şeyni – halqnıñ işançını saqlamağa yardım etecek çalışuv şeklini tapıp olurmız.
(Materialnıñ metin şekli üzerinde Galina Tanay çalıştı)


text:
Mecburiy tibbiy sigortasınıñ Rusiye Federal fondı parası işğal etilgen Qırımda mecburiy tibbiy sigorta tertibatınıñ teşkil etilmesine ayırılacaq.
Mütenasip qararnı iyül 22 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin imzaladı, – dep bildire Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı.
Vesiqağa köre, bu seneniñ soñuna qadar Qırımnıñ mecburiy tibbiy sigorta territorial fondına 60 mln ruble ve Aqyarğa 15 mln ruble ayırıla bile.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Aqmescitte seksenden ziyade soqaq, episi olıp 89,9 biñ kare metrlik meydanlıq, ayazlardan soñ tamir etilmek kerek. Bunı Kreml kontrolündeki Aqmescit şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı Gennadiy Baharev , tain etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov ile körüşkende bildirdi.
«Aqmescit yollarında çuqurlarnıñ yoq etilmesini idare etecek ştab teşkil etildi. Qazaiy vaziyetni tüzetmek içün müteahhitler işke çıqalar, lâkin ava şaraitleri bizge daima çalışmağa imkân bermey. Asfalt sılaq olğanda çalışmağa mümkün, lâkin yağanaqlar olmağanda», – dedi Baharev.
Onıñ sözlerine köre, bu işlerge 5 mln ruble kerek.
Bundan evel, Aqmescitte keçken sene tamir etilen bazı yollar kene de tamir etilmek kerek olğanı bildirile edi.
Kreml nezareti astında çalışqan Aqmescit memuriyatiniñ şeer hocalıq departamenti, bozuq yollarnıñ interaktif haritasını taqdim etti, o şeer sakinleriniñ şikâyetleri esasında tertip etildi. Haber etilgenine köre, haritada ilk inventarizatsiya olaraq Aqmescitteki yollarnıñ bozılması ve onıñ tamir etüv ceryanı akis etilgen.