text:
Bülep-yarıp sine kipterälär Aral diñgezedäy kibäseñ, Sine tipkännärgä süz äytmiseñ, Ä üz tatarıña tibäseñ. Äy sin, tatar!...  Tatarstan yäşläre
Zaman gäzite şuşı saylawlar temasına qızıqlı ber tösmer kertte. 7nçe dekaberdä küpçelek tawış cıyğan firqä, kiläçäktä xökümätne formalaştıruda da qatnaşaçaq, şuña, dip yaza gäzit, här tawışnıñ qimmäte ikelätä arta. Çağıştırıp qarar öçen gäzit Sadri Maqsudinıñ 1910nçı yılda Öçençe Däwlät Dumasında yasağan notığın bastırğan. Älege çığış “Yoldız” gäzitennän alınğan. Sadri Maqsudi anda Rusiä xökümäteneñ möselmannarğa häm tatarlarğa qarata ütkärgän säyäsätenä qarşılıq belderä, panislamizmda ğäyepläwlärne kire qağa. Mäsälän, ul möselman mäktäpläreneñ yabıluın, möselmannarnıñ küpme zıyan kürüen añlatıp birä, «bu söyläşülär dumaçılarğa oşamasa da, awıznı tomalamıyça min bu xaqta söyläwdän tuqtamıym», dip beldergän anda Sadri Maqsudi. Menä anıñ 1910nçı yılda yasağan çığışınnan ber özek.:«Sezneñ qarşığızda islam dinendä yäşäwçe ber millät bar. Bezneñ ayırım ber millätebez barğa kürä, härwaqıtta üzebezneñ ädäbiätebezne näşer itärgä ictihat itäçäkbez häm üzebezneñ rus grajdannarı bulıp torırğa niqädär xaqıbız bulsa, şulqädär xaqıbızdan istifada itep başqa millätlär yäşägän şikelle yäşäyäçäkbez. Şul isäptän min sezgä iğlan itäm häm xökümätkä tänbih (kisätü) qılam, bezneñ millätebezgä, ägär ul mäwcüd ( bar bulu) isä, bezneñ milli xäräkätlärebezgä qarşı köräşergä öndäw, bezneñ dinebez ilä köräşergä öndäw bulıp kürenäçäkter, bu eşlär xökümättä, bigräktä çit dinnär departamentınıñ dinebezne millätebezdän ayıru bulaçaqtır. Bez, berdän,möselman, ikençedän, xosusan millät bulıp yäşi alaçaq häm yäşiäçäkbez. Min moña inanamın». - dip yazğan bulğan Sadri Maqsudi. Zaman gäzite şuşı notıqnı uquçılar iğtibarına täqdim itep, kiläçäk Duma deputatları Maqsudi kebek millät mänfäğätlären yaqlarlarmı, digän soraw östendä uylanırğa çaqıra.
Säyäsät häm tarix turında Tatarstan yäşläre gäzite dä uylanırğa çaqıra. Anda bu çittän qaytuçı tatarlar turında süz bardı. Leninogorskiy rayonda yäşäwçe Näğimä Latıpova Tatarstan yäşlärendä çıqqan mäqäläne uqıp , üze turıda da yazarğa bulğan. Zäet Mirzanurovnıñ «Lälü tatarlar» digän yazması bu mäqälä avtorınıñ tormışı belän awazdaş ikän. 1992nçe yılda Tatarstanğa qaytqan Talipovlar ğailäsenä cirle tatarlardan küp tapqır mısqıllı süzlär işetergä turı kilä. «Sin xäyerçe çittän qaytıp, Tatarstannı watan dip äytergä ni xaqıñ bar» «Monda sezne kemnär kötä ide soñ?» digän sorawlar birelgän alarğa. «Şul çaq ätkämneñ ärnü süzläre iskä töşte», dip xatiräläre belän urtaqlaşa Näğimä xanım. «Tatar xalqına üz tatarınnan da kübräk yawızlıq itüçe xalıq
bumlağandır?» - dip körsenä ide ul. Şuşı yazmasında Näğimä xanım äti-äniläreneñ küpme mixnät kürep yäşäwlären, keşelärdän yäşerten räweştä din totqannarın, balalarnı möselman itep tärbiäläwlären surätli.
Tatarstandağı awılğa qaytıp urnaşqaç, keşelärneñ «örek aşap yörüçelärne» yaratmawı, qabul itärgä telämäwläre turında da yaza ul. İnde bu mäqäläne yazarğa etärgeç birgän Zäyet Mirzanurovqa avtor mondıy süzlär äytä.
Bülep-yarıp sine kipterälärAral diñgezedäy kibäseñ,
Sine tipkännärgä süz äytmiseñ,Ä üz tatarıña tibäseñ.
Äy sin, tatar!...Çittän qaytuçı tatarlarnıñ moñ-zarların çağıldıruçı bu yazmağa qaytawaz bulır, dip farazlap qarıq, ul aqlanırmı yuqmı, Tatarstan yäşläre gäzitennän kürerbez.
Bu atnada ataqlı, böyek keşelärne iske alu matbuğatta küp buldı. Mäsälän, Nurixan Fattaxnıñ tuğan köne iskä alındı matbuğatta. Mädäni comğa häm Şähri Qazan gäzitlärendä da bu könnärdä yazuçı turındağı häm anıñ üzeneñ äsärläre basılıp çıqtı. Mäsälän, «Tel wä tarix» digän mäqäläsendä avtor qızıqlı fikerlär äytä. Belgänegezçä, Nurixan Fattax tatar milläteneñ näsel başı borınğı şumer däwlätenä kilep totaşa, dip sanawçı ğälimnärneñ berse. Bu çığışında ul borınğı Elam däwläte häm andağı ğädätlär turında süz alıp bara. Mäsälän, borınğı Elam däwlätendäge kebek ük, tatarlarda xatın-qızlar atqa atlanmıy, ike ayağın quşıp, atnıñ qorsağına salındırıp utıra. Elam däwläteneñ tele dä tatar häm mişär söyläşlären xäterlätkän ikän. Yazuçı şulay uq, Misırnıñ borınğı başqalası - İttaui atamasınıñ etimologiäsen tikşerä. Menä anıñ añlatması:« «İttayı» digänne niçek küz aldına kiteräbez soñ? Taw-taw öyelgän terlek ite dipme, ambar tulı aşlıq dipme? Bügenge küzlektän qarağanda, alay da bulırğa mömkin, älbättä. Läkin süz borınğı zaman turında bara. Mondağı it - «taş» digängä turı kilä. Tawlardan, karyerlardan kisep alınğan taş, bigräk tä aqtaş Misırlılar öçen bik küptän ülgän ata-babalarnıñ qatı massağa äwerelgän ite, täne, ciseme ul. Ata-babalar «it»ennän salınğan qorılmalar nıq, çıdam. Mäsälän, piramidalar. Misırnıñ Fayum belän Memfis arasındağı yaña başqalası da şundıy uq çıdam häm mengelek bulsın dip uylanılğandır möğayın, dip äytäse kilä. Küräsez, niqädär ceplär totaştıra bezne borınğı sivilizatsiälär belän!» Nurixan Fattaxnıñ yazmaları här waqıt mawıqtırılğıç häm başqalarnıqına oxşamağan buldı. Bu yulı da Mädäni comğa gäzite älege mäqälä belän uquçılarnıñ sanın arttırır dip farazlap bula. Şuşı atnalıqlıñ da, başqa gäzitlärneñ da uquçılarda ixtiacı bik zur. Xäzer matbuğatta, saylaw aldı öndämäwläre belän bergä – gäzit-jurnallarğa yazılu kampaniäse bara. Äbünäçelär sanın arttıru öçen törle bäyrämnär oyıştırıla, bäygelär ütkärelä. Menä Mädäni comğa gäzitendä dönya kürgän yazmada da süz yazılu kampaniäse turında bara. Yazmanıñ avtorı xalıq artistı Ramil Kuramşin «Mäsläk şunnan başlana» digän yazmasında «nigä yazılmıylar?» digän soraw östendä uylana. «Qazan, Çallı, Yäşel Üzän, Bögelmä kebek şähärlärdä tuyıp üskän millättäşlärebezneñ küpmese genä tatarça gäzit-jurnallarnı öyenä yazdırıp ala ikän?! Minemçä tawıq kölärlek san kilep çığar ide»,-dip başlanıp kitä älege yazma. Anıñ säbäpläre dä añlaşıla, di avtor. Ämma şul uq waqıtta «çit-yat auralı, başqa telle gäzitkä mökibbän kitkän tatarnı kem dip belerä?»- digän soraw da quya ul. Menä mäqälädän ber özek.
«G.Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäsendä eşlägän yıllarda min härdaim gäzit uquçı öç keşene belä idem. Bolar – İlham Şakirov, Xänäfi Şäydullin häm Wafirä Ğıyzätullina. Bu şäxeslärneñ millätpärwärlege, miña qalsa, tumıştan uq kilä torğandır. Ä menä zur eruditsiägä iä buluları, älbättä, küp uqığanlıq näticäse. Şuña kürä alar belän teläsä nindi temağa räxätlänep söyläşep bula ide. Ä inde muzıyka sänğäte, millät yazmışı turında alarnıñ härwaqıt töple fikere, sallı dälille buldı. Yuğisä, sänğät keşesenä şäxes däräcäsenä kiterelü öçen, üz hönäreneñ ostası buludan tış, näq menä alda sanap ütelgän sıyfatlarnıñ buluı da zaruri.»- dip yaza anda Ramil Quramşin. Ul şulay uq Mädäni Comğa gäziten ruxi azıq birüçe gäzit dip atıy häm qayber estrada yoldızlarınıñ tamaşaçılarnı cälep itü yözennän maşina xätle maşina büläk itüe urınına gäzitkä buşlay yazdıru büläk itsennär ide, digän täqdim kertä. Läkin bu yazmanıñ avtorı tatar matbuğatınıñ berençe çiratta qızıqlı, mäğnäle häm zamança buluı turında süz alıp barmıy.
Nindi gäzit uquçılar iğtibarın cälep itär, yaña yıldan soñ ğına belerbez. Monsınnan ayırmalı bularaq, saylaw aldı kampaniäseneñ näticäläre, irtäräk, dekaber ayında uq bilgele bulaçaq.Bikä Timerova.


c: text/html

text:
1 üktäbr könne Könçığış Qazaxstannıñ Semipalat, yağni Semey şähärendä "Közge İrtış moñnarı" dip isemlängän 4nçe xalıqra tatar sänğate festivale açıldı, xörmätle tıñlawçılar. Bäyräm şulay uq şähärneñ 285 yıllığına da turı kiterelde. Bu çaranı oyıştıruçılar-Qazaxstan xalıqları assambleyası, Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetı, Qazaxstan häm Tatarstannıñ mädäniät ministrlıqları, Qazaxstandağı tatar-başqort oyışmaları berläşmäse, Tatarstannıñ Qazaxstandağı daimi wäkillege , Semipalat häm Üst-Kamen şähärlärendäge tatar ictimaği üzäkläre. Festivalneñ maqsatı – tatar xalqınıñ milli mädäniäten tanıtu, üsterü, Qazaxstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ mädäniäten bayıtu. İcat bäygesenä Tatarstannan barğan sänğatkärlär häm jurnalistlar yul östendä Omskida berniçä säğatkä tuqtalış yasağanda bezneñ xäbärçebez alar belän oçraşqan. "Közge İrtış moñnarı" festivale Semipalat şähärendä 4 kön däwam itäçäk. Festivaldä Azatlıq xäbärçeläre dä qatnaşa, iñ soñğı xäbärlärne bezneñ tapşırularıbızda işetersez.
Sania Mirxalieva, Omski-Semipalat

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiäneñ transport küzätü idaräse barlıq İlyuşin 96-300 oçqıçlarına wahağa kütärelüne tıydı. Oçqıçlarnıñ köpçäklärendä tuqtatu sisteması citeşsezlekläre tabılğan dielä.
İdarä mödire Aleksandr Neradko bügen şundıy xat imzaladı.
Ul avgust ayında İl-96-300 oçqıçlarınıñ tuqtatu sisteması belän bäyle berniçä insident buldı dide.
Rusiädä xäzer 15-läp İl-96-300 oçqıçı qullanıla. Alarnıñ küpçelege Aeroflot şirkätendä.
Avgust ayında Rusiä prezidentı Vladimir Putin Finländiädän qaytqanda anıñ İl-96-300 oçqıçında bilgesez texnik problema bulu säbäple oçuçılar kükkä kütärelmäskä buldı. Putin Mäskäwgä başqa oçqıç belän qayttı.


text:
Qasaqtarźı qarşılarğa äźerlänäbeź
Başqortostanda Putindıñ bıl uqazına qaraş nisek huñ. Qasaqtar häm mäjbüri küskenselär oyoşmahı yetäksehe Dmitriy Poğörelov belderewensä, uqaz 10 yılğa huñlağan, tap şul osorźa sittän qaytıusılar küp bulğan, şulay źa bik möhim doqument.
Dmitriy Pogorelov äytewensä, Putin uqazı Başqortostanda migrasia barışın köyläwse programmanı tormoşqa aşırıuźa yarźam itäsäk. Bıl programmanı qasaqtar oyoşmahı federal' inspektor menän bergä töźögän.
Äle Başqortostanda, Öfö ergähendäge Nuğay awılında qasaqtar ösön yorttar töźölä. Üźebeźźä yäşägän watandaştarıbıźźıñ yartıhı torlaqqa integep yäşäy.


text:
Sıra bäyräme ütmäsä dä 7 million sum aqça totılğan
Şul uq sıra bäyräme, şähär xaqimiäte däräcäsendäge keçkenä waqiğa säyäsi yañğıraş taptı. Respublika xökümäte prezidentnıñ süzsez yärdämenä tayanıp Qazanda kem xuca ikänlegen kürsätte. Qol Şärif manarası yanında pojar qalançası zurlığındağı şeşä bastırıp quyıp, şul tarafta şärä qızlar yarıştırıp, sıra bäyräme ütkärü planı iñ soñğı sägätlärdä tuqtatıldı. “Qızıl Şäreq” firması xucası Ayrat Xäyrullin üzeneñ bu eşkä bik açuı kilgänen yäşermäde. Qazan minnän mondıy büläklärne tiz genä ala almas, dip belderde ul. Sıra bäyräme kiçekterelsä dä, ul şunıñ äzerlegenä 7 million sum aqça totqan ikän. “İvanuşki international” kebek Mäskäwneñ populyar törkemnärenä, Qazanğa kilmäsälär dä, tulısınça aqça tülärgä turı kilgän. Xäyer, bu qädär aqçalarnı faydalıraq eşkä totqanda da zıyan bulmas ide.


text:
Söğüdilärneñ yaña patşası yaña säyäsät alıp barırmı?
Sişämbedä bar ğäräp häm möselman dönyası Mäkkä wä Mädinädäge izge mäçetlärneñ saqçısı sanalğan märxüm söğüd patşası Fähed belän xuşlaştı, başqala Riyadta uzğan cenazada küp kenä illärneñ çitäkçeläre qatnaştı. Yaña patşanı, märxümneñ enese Abdullanı täxetkä utırtu tantanası isä çärşämbegä bilgelängän. Ämma anıñ däwlät eşlären inde küptännän alıp baruın istä totıp küzätüçelär Söğüd Ğäräbstanınıñ säyäsätendä ällä ni zur üzgäreşlär bulmas dip uylıy.
Audio, Turki äl-Fäysal
"İnde xäzer patşa bulğan taclı şaxzadä Abdulla, Söğüd Ğäräbstanı säyäsäten, eçkesen dä, tışqısın da ğämälgä quyu eşen märxüm patşa Fähed belän bergä alıp bardı. Şuña da min nindi dä bulsa üzgäreş bulır dip uylamıym, kiresençä, patşa Fähed alğan yünäleş däwam ittereler digän fikerdämen", di Riyadnıñ xäzer Britaniädäge, ä kiläçäktä Quşma Ştatlarğa bilgelängän ilçese şaxzadä Törki äl-Fäysal. Monıñ belän töbäktäge wäzğiatne küzätep barğan Nathan Brown da kileşä, ul Washingtondağı ber tikşerenü üzägendä eşli. Anıñ fikerençä, yaña patşa söğüdilärneñ Könbatış säyäsätenä ällä ni üzgäreş kertmäs, ä menä inde anıñ urınına kiläse yaña buın xaqında alay äytep bulmıy:
Audio, Nathan Brown
"Bez äle haman da söğüd däwläten qorğan patşa balaları belän eş itäbez, Fähed häm Abdulla buını bez belgän Söğüd Ğäräbstanınıñ üsüe belän bergä üste. Alar, il bügenge tösle täräqqi itmägän çorda tuğan keşelär. Kiläse buın isä inde başqa bulaçaq, şuña da citäkçelekne ul çaqta zur üzgäreşlär kötä diärgä mömkin, tik bez monıñ nindi räweştä bulaçağın ğına belä almıybız" di Yaqın Könçığış belgeçe Nathan Brown. Ul, töp mäs''älä bulıp patşa üze tügel, ä berniçä meñ keşedän torğan patşa ğailäse tora dip isäpli. Çınnan da, söğüd patşası dönyadağı azsanlı absolüt mäliklärneñ, yäğni monarxlarnıñ berse sanalsa da, ul patşa ğailäsendäge üz tuğannarı arasında "tigezxoquqlılarnıñ berençese" genä bulıp tora. Yäğni Abdulla üz säyäsäten ğailä mänfäğätlären iskä alıp däwam itärgä tieş bulaçaq. Washingtondağı ikençe ber belgeç, mäğlüm "Heritage Foundation" xezmätkäre James Phillips, näq menä şul säbäple Abdulla patşa söğüdilärneñ Könbatışqa ğına tügel, ä kürşe ğäräp illärenä qarata da säyäsäten beraz üzgärtä ala dip uylıy:
Audio, James Phillips
"Minemçä, Abdulla patşa Fähed kebek alay uq Könbatış yaqlı tügel, ul küpkä dini sanala, ildäge dini ähellär belän tığızraq bäyläneştä tora. Zamanında ul Süriädäge Äsad ğailäse belän yaqınayıp alğan ide", di "Heritage Foundation" belgeçe James Phillips. Ämma Abdullanıñ amerikan prezidentı George Bush belän dä araları şaqtıy dustanä sanala, Bush näsele, ğomumän, söğüdilärneñ patşa ğailäse belän ayıruça nıq mönäsäbätlär urnaştırdı.
Kärim Kamal


text:
İldus Zahidullin:“ Möselmannarnıñ Urıs İmperiäsendä xodayğa tabınu urınnarı”
2006 yılda Qazanda çıqqan kitaplar arasında İldus Zahidullinnıñ fänni xezmäte kitap bulıp basılıp çıqtı.
Bu kitap rus telendä, ämma möselmannar turında. Kitapnıñ iseme: “Musul'manskoyı bogoslujenie v uçrejdeniäx Rossiyskoy İmperii”, yäğni tatarçağa tärcemä itsäk: “Möselmannarnıñ Urıs İmperiäsendä xodayğa tabınu urınnarı”dip atala. Älege kitap Rusiäneñ 18-19 ğasırlarda İslam dinenä mönäsäbäte turında.Titullı xalıqlarnıñ totqan dine İslam dine bulğan Qazan xanlığı häm başqa tatar däwlätçeleklärenä Mäskäw däwläte üzeneñ tä'siren arttıra başlağaç, ul Rusiägä äwerelä başlıy ” dip başlıy avtor kereş süzen.
Bu kitap 500 tiraj belän çıqqan. Kitap 460 bittän tora.
Älege kitap “Rusiä İmperiäseneñ İslam universitetları” seriäsendä “Alma-Lit” näşriätendä basılğan. Häm ul Tatarstan respublikasınıñ “Tatarstan xalıqları telläre” turındağı qanunnı tormışqa aşıru öçen bülengän aqça yärdämendä basılıp çıqqan.
İldus Zahidullin üzeneñ xezmäten, möselmannarnıñ islam cämğıäte buyınça ğädätkä kermägän ğibädät qılu urınnarınıñ buluın kürsätügä bağışlanğan. Yäğni 18-19 ğasırda Rusiädä tuğan yaña şartlarda möselmannar öçen tabınu urınnarı öçen mäçet tözü zaruri tügel, ä törmälärdä, xärbi ğäskärlärdä, eşçe bistälärendä yäşägän yaña mäxällälärdä, törle qatlamlı hönäri keşelär öçen, sänäğät, säwdä, balalar yortlarında, törle uqu- uqıtu, tärbiä birü urınnarında dini ruxani keşe bulu citä digän fiker sörelgän.
Şulay uq xristian dinen totuçı dini ruxanilar aşa xristian dinen totuçılarğa östenlek birü, (xristian bäyräme könnärendä bar xalıqqa da yal birülär belän, xristian dinen östen kürüne xuplap, alarğa uñay şartlar tudıru belän bergä möselmannarnı çirkäwgä yörmäsälär dä xristian dinenä tartu eşen alıp baruları turında mäğlümat alırğa bula.
Armiädä duñğız itenä häm araqığa yaxşı mönäsäbät kürsätü dä, möselman- soldatlar öçen dä zıyanı bulmağan xäl kebek ğädätkä kerep kitä.
Mondıy faktlar belän İldus Zahidullin Rusiädä yäşägän möselmannarnıñ dini xoquqlarınıñ ütälü-ütälmäw üzençäleklären, cämğiätneñ bar tarmağında bulğan möselmannarnıñ xoquq bozılu oçraqların kürsätkän.
Şulay uq avtor üz kitabında 18 ğasırnıñ axırında- 19 ğasırnıñ başında da Kön'yaq – şäreqtä nindi säyäsät küz aldında totılıp qazna milkenä mäçetlär barlıqqa kilüe turında da mäğlümat belän tanıştıra.
Ä bügenge köndä mäçetlär, mädräsälär kiräkme digän sorawğa bez Qazan uramnarında ğadi xalıq fikeren soraştıq. Menä alarnıñ fikere:


text:
Qaraqalpaq tili
Qaraqalpaq tili - Qaraqalpaqstan Respublikasında jasawshı qaraqalpaq xalqının' ana tili. Qaraqalpaq tili - Qaraqalpaqstan Respublikasının' qorg'awında bolıp, bul haqqında arnawlı nızam shıg'arılg'an. Nızamda qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasının' pu'tkil aymag'ında ma'mleketlik til sıpatında qollanılıwına huqıq tiykarları belgilengen. Qaraqalpaq tiline ma'mleketlik til biyliginin' beriliwi respublikanın' aymag'ında jasawshı milletlerdin' ha'm xalıqlardın' o'z ana tilin qollanıwda olardın' konstitutsiyalıq huqıqların sheklemeydi. Bul nızam jeke adamlardın arasındag'ı qarım-qatnasıqlardın', a'skeriy bo'limlerde, diniy ha'm da'stu'riy u'rp-a'detlerdi belgilewde tillerdin' qollanılıwın qatan' bir ta'rtipke salıp taslamaydı.
1989-jılı 1-dekabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarg'ı Ken'esinin' sessiyasında qaraqalpaq tiline ma'mleketlik til biyligi berildi. Qaraqalpaqstan Respublikasının' ma'mleketlik til haqqındag'ı Nızamının' 1-statyasında: "Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasının' ma'mleketlik tili bolip tabıladi. Qaraqalpaqstan Respublikası o'zinin' aymag'ında tilge baylanıslı barlıq ma'selelerdi sheshiw huqıqına iye",- dep ko'rsetilgen. Bul jag'day til erkinligin, tillerdin' aldag'ı waqıtları ken' rawajlanıwın ta'miyinleydi.
Qaraqalpaq tili shıg'ısı boyınsha altay tilleri semyasının' turkiy tiller toparına kiredi. Qaraqalpaq milletinin' payda bolıwı menen onın' tilide qa'liplesti. Qaraqalpaq milleti yamasa qaraqalpaq ataması XIV-XVI a'sirlerde Nog'aylı Ordasının' tarqawı menen payda boldı.
Qaraqalpaq milliy tilinin' payda bolıwı menen a'debiy tilinin' jazba turi de qa'liplesti. A'debiy tildin' jazba tu'rinin' qa'liplesiwi onın' ulıwma xalıqlıq awızeki so'ylew tu'rine tiykarlanadi. Qaraqalpaq tilinin' ulıwma awızeki so'ylew tili arqa ha'm qubla dialekt (jergilikli o'zgeshelik) bolıp ekige bo'linedi. Arqa dialektlik o'zgesheliklerdi respublikamızdın' arqa rayonları, al qubla dialektlik o'zgeshelikerdi To'rtku'l, Ellikqala, Beruniy rayonlarının' aymaqların qamtıydı. Qaraqalpaq a'debiy tili usı eki o'zgesheliktin' tiykarında, ko'birek arqa dialektlik o'zgesheliklerdi qamtıw arqalı qa'liplesti.
Qaraqalpaq jazba tili XX a'sirdin' basında-aq Orta Aziya xalıqları ushın ortaq shag'atay jazıwı tiykarında payda boldı. Biraq bul jazba a'debiy til jergilikli xalıqtın' basım ko'psiliginin' sawatsız bolıwına ha'm qaraqalpaq xalqının' ulıwma xalıqlıq soylew tilinin barlıq jergilikli o'zgesheliklerin o'z ishine qamtıy alıwına baylanıslı turaqlı a'debiy til retinde qa'liplesken. Qaraqalpaq xalqının' bul eski jazba tili qaraqalpaq a'debiy tilinin' eski jaziwi retinde uyreniledi. Jazba a'debiy til dep ha'r qanday a'debiyatlardın', ko'rkem shıg'arma, ja'miyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, publitsistikalıq, oqıw qurallarının' ha'm t.b. jazıw arqali iske asatugin a'debiyatlardın' tiline aytiladi.
Jazba a'debiy til tildin' fonetikaliq ha'm grammatikalıq normaların qatan' saqlagan onın en' joqarı tu'ri bolıp esaplanadı. A'debiy tildin' jazba ha'm awızeki soylew tu'rleri ha'zirgi waqıtta radio ha'm teleko'rsetiwlerdin', gazeta-jurnallardın', ma'mleketlik mekemelerdin', ma'deniy orınlardın' a'hmiyetli qatnas qurali retinde xızmet etedi. A'sirese bul jag'day "Qaraqalpaqstan Respublikasının' ma'mleketlik tili haqqındag'ı" Nızam qabıllang'annan keyin jedel iske asırılmaqta. Sonlıqtan ha'r bir sawatlı ha'm ma'deniyatlı insan a'debiy tildin' qa'dirine jetip, onın qag'ıydaların jazıw ha'm soylewde duris ha'm tilge bolg'an hu'rmetti arttıradı, so'ylew ma'deniyatlılıg'ın ta'miyinleydi.
Jazba ko'rinisi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
1928 jılg'a deyin qaraqalpaq tilinde jazıw ushın arab a'lipbesi qollanılg'an. 1928 ha'm 1940 jıllar aralıg'ında latın grafikası qollanılg'an, ha'm onnan keyin kirill grafikasına o'tilgen. O'zbekistan Respublikasının' g'arezsizliginen keyin latın grafikasına qaytıwg'a qarar etildi ha'm ha'zirgi waqıtta Qaraqalpaqstanda basqıshpa-basqısh o'tiw a'melge asırılmaqta. To'mende u'sh a'lipbe ha'm ha'riplerdin' Xalıqaralıq fonetikalıq a'lipbe (IPA)dag'ı belgilewleri ko'rsetilgen.


text:
Qarabolaqta tuğan tel bäyräme
Küptän tügel Yekaterinburg şähärendä eşläp kilüçe Milli media-xolding häm Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort mädäni oyışması citäkçeläre ber törkem tatar cırçıları belän berlektä Çiläbe ölkäseneñ Qarabolaq awılına icat säfärenä barıp qayttılar. Älege säfärneñ töp maqsatı bulıp geografik yaqtan Çiläbe häm Yekaterinburg şähärläre arasında urnaşqan bu tatar awılında yäşäwçe millättäşlärebezgä yärdäm itü tordı.
Uzğan yılnıñ oktäber ayında bu awılda yazuçı Fäwziä Bäyrämovanıñ “Atom atawında yäki tatarlarğa qarşı atom genotsidı” dip atalğan kitabın täqdir itü bulıp uzğan ide. Oçraşu kiçäsenä kilüçelär ul waqıtta awıl xalqınıñ närsägä moxtaclığın da kürep kitkännär. Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort mädäni üzäge räise Söfxät ağa Nadıyrov söyläwençä, biredä inde küptän tatar tele däreslekläre, metodik äsbaplar, uqıtu programmaları yañartılmıy, ädäbi kitaplar bötenläy yuq, uqıtu klassları buş, kürgäzmä äsbaplar da yuq ikän. Şuña kürä ul waqıtta bu mäktäpkä quldan kilgänçä yärdäm itärgä qarar itelgän.
Awıl mäktäbeneñ sport zalına ul könne xalıq bik küp bulıp cıyıldı. Kiçädä Musa Cälil, Gabdulla Tuqay kebek oluğ şäxeslärebezneñ yubiley yılına bağışlap küp çığışlar yasaldı. 21Hчe fevral'dä bilgeläp ütelgän xalıqara tuğan tel köne uñayı belän, tatar telebezgä dan cırlandı. Söfxät ağa Nadıyrov mäktäp direktorına Qazannan alıp qaytqan uqu äsbapların, däresleklär tapşırdı.
Yekaterinburg qunaqları Qarabolaqqa bik matur muzıkal küçtänäç tä alıp kilgännär ide. Zalğa cıyıluçılar Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Gıyyl'fanov, Ural töbägeneñ tanılğan cırçıları İl'dam Şäripov, Zölfiä Möbäräkşina başqaruındağı cırlarnı, Ural däwlät konservatoriäse studentı Dilizä Nadıyrovanıñ dumbrada tatar köylären başqaruın, bayançı Färit Äxmätov çığışın köçle alqışlar belän qarşı aldılar. Xalıq räxmäte çiksez buldı.
Kiçä bar xalıqnıñ da ayağürä basıp Gabdulla Tuqay süzlärenä yazılğan “Tuğan tel” cırın başqaru belän tämamlandı. Bu oçraşu çın mäğnäsendä tuğan tel bäyrämenä äwerelde.Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Rusiäneñ Federal iminlek xezmäte wäkilläre Rostov ölkäsendä TU-154 oçqıçı hälaqätkä yulığuınıñ säbäbe terror ğämäle bulırğa mömkin dip belderde. Cirgä töşkän oçqıç kisäklärendä şartlatqıç matdä äzläre tabıldı. Interfax ağentlığı mäğlümätlärençä, oçqıçnıñ ekipajı qaza aldınnan ike tapqır xäbär birgän. Hälaqät turında häm oçqıçnıñ urlanuı turında.
Tula ölkäsendä hälaqätkä yulıqqan TU-134 oçqıçı SOS xäbäre birmägän. Federal iminlek xezmäte bu terror ğämäle belän bäyläneştä bulırğa mömkin keşelär isemlegen barladı. Alar arsında häläk bulğannar da bar. "Federal iminlek xezmäte tikşerenüläre näticäsendä terror ğämäle belän bäyläneştä bulırğa mömkin keşelär isemlege barlandı", dide FSBnıñ ictimağıy bäyläneşlär üzäge başlığı urınbasarı Nikolay Zaxarov.


text:
“Säydäşstanğa säfär” – zur sänğatkä säyäxät
20 avgust şimbä könne irtä belän sänğät söyuçelär Qazannıñ Yılğa portınnan teploxodlarğa utırıp Yuğarı Oslan rayonı Qızıl Bayraq awılına yul tottılar.
İdelneñ sul yağı yarında urnaşqan Qızıl bayraq awılı tatar xalqınıñ söyekle kompozitorı Salix Säydaşevnıñ yal itü urını bulıp sanala. Bu mäydanda anıñ istälegenä zur märmär taştan quyılğan monumentqa berketelgän taqtada tatar xalqınıñ ataqlı şağire Rawil Fäyzullinnıñ Säydäşkä bağışlanğan poemasınnan yullar bar: “Yıllar kitä, ozatıp cır qala, çayqala, ayqala, İdeldä ay qala ” Konsert aldınnan kilgän qunaqlar Säydäşkä çäçäklär salıp baş idelär.
Bu mädäni çara “Säydäşstanğa säyäxät”digän isem astında Ğ.Kamal teatrı citäkçese Şamil Zakirovnıñ initsiativası buyınça 2000 yıldan başlanıp, yıldan yıl kübräk sänğät ähelläre häm sänğät söyüçelär qatnaşlığında, bıyıl inde menä 6 tapqır ütkärelä.
Bıyılğı mädäni çaranı açıp cibärgändä Tatarstannıñ Premyer-ministrı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva bu zur bäyräm belän tamaşaçını qotlap üz çığışında bolay dide: Audio
Yuğarı Oslan rayonı xakimiätı urınbasarı Aleksandr Prostatov, Ğ.Kamal teatrı citäkçese Şamil Zakirov, Tatarstan Kompozitorlar soyuzı räise Räşit Kalimullin, Tatarstan Yazuçılar Soyuzı räise İlfaq İbrahimov, üz çığışlarında Säydäşneñ ruxı, bügenge tormıştağı anıñ ähämiäte turında äyttelär. Audio
Bıyılğı “Sänğät bäyräme”neñ konsert programması Röstäm Abyazov citäkçelegendäge Tatarstan däwlät simfonik orkestrı başqaruında Sälix Säydaşevnıñ ataqlı ğäskärlär marşı belän başlanıp kitte.
Bıyılğı konsertnı bilgele cırçı İdris Ğaziev häm Liliä Appakova alıp bardılar . Konsertta Zilä Sönğatullina , İdris Ğaziev, Rezeda Galimova, Emil' Cäläletdinov, Miñğol Galiev, Rafael' Säxäbiev, Naciä Terkulova, İskändär Biktahirov, Liliä Göbäydullina, İlşat Väliev, Gölnara Murziewa, Nail Äyupov, Xämdünä Timerğaliewa , Röstäm Zakirovlar Sälix Säydaşevnıñ äsärlärennän cırlar başqardılar. Tatarstan däwlät simfonik orkestrı Qazan şähäreneñ 1000 yıllığına bağışlanğan Almaz Monasıypovnıñ “Uvertyura” sın uynadı. Ğosman Sadä üzeneñ şiğeren söyläde.G.Qamal teatrı artistları Sälix Säydäşevnıñ muzıkası qullanılğan spektakl'lärdän özeklär uynadılar.
Qazannan Sälix Säydaşevnıñ xaqında istälekläre belän anıñ ulı Al'fred Säydaşev belän Asiä Säydaşewa, häm alarnı kürep belgän Mansur Mäksütov belän anıñ turında kitap yazğan Salix Şämovlar urtaqlaştı.
Bu Säydäşstanğa säyäxätkä kilgän tamaşaçılar arasında Qazannıñ 1000 yıllıq bäyrämenä Avstraliädän qaytqan , İrek Ğarif tä , babaları Arça yaqlarınnan bulğan Nixat Yuniç, Qıtayda 1939 yılda tuıp üsep , 1981 yılda Avstraliägä kitkän Färmüdä Allayarova da , 1944 yılda Qıtayda tuıp üsep, Qıtay däwlät milli Ansambleneñ 400 uyğur keşese arasında 20 yıl eşläp, 1985 yılda Avstraliägä kitkän artistqa, inde layıklı yalda bulğan, Gölsara Ğaziz dä bar ide.Tatarlarnıñ nindi cırların cırlıysız digän sorawğa ul “Ğaliäbänu” nı cırlap kürsätte.
Häm dä ätise belän aralaşqanın 7 yäşendä kürep belgän, yäş waqıtında Sälix Säydaşewnıñ üzen “Naemşçik” dramasın tatar teatrında , xäzerge K.Tinçurin teatrında quyğanda, üze orkestrnı citäklägän mizgelen işetkän Äminä Kayumova, anı soñğı yulına ozatuda qatnaşqan Zahit Kayumov häm Sälix Säydaşewnıñ awıldaşı , motorlar tözü berläşmäsendä jurnalist bulıp eşläwçe Wäsilä Räximova , tatar teatrı artistı, Ämirxan Yenikineñ “Göländäm tutaş xätiräläre” digän äsäre buyınça töşerelgän televizion spektakl'dä Sälix rolen başqarğan Räsim Säläxov ta Azatlıq radiosına üzläreneñ istälekläre belän urtaqlaştılar.
Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Lukaşenko könbatışnıñ Belarus xökümätenä basımı turında "Belarustağı tärräqiätkä bigräk tä 2 faktor naçar täesir itä. Berençese könbatışnıñ ilebezgä moñarçı kürelmägän däräcädäge basımı, daimi räweştä çikläwlär belän häm törle tieşsez çaralar belän yanap torular, ikençese dönya bazarında bäyälärneñ naçarayuı, birgäk tä energiä bäyäläreneñ artuı" dide.
Lukaşenko Belarusnıñ tışqı säyäsätendä iñ möhim yünäleşlärneñ berse Qıtay belän mönäsäbätlär, ul il belän Belarusnıñ qaraşları küp oçraqta turı kilä dide .
Belarus prezidentı şulay uq AQŞ häm Yewropa Berlege belän dä xezmättäşlekkä omtıluın äytte.


text:
Wikimedia
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wikimedia Foundation Inc. ul Wikipedia, Wikisüzlek, Wikiözek, Wikikitap, Wikixanä, In Memoriam 9/11 häm Nupedia säxifälärne tudırğan oyışma. Ul AQŞnıñ Florida ştatı qanunnarı buyınça tabışsız oyışma bularaq törkälğän. Anıñ barlıqqa kilüe 2003 yılnıñ 20 iyülendä iğlan itelgän.
Bu oyışmanıñ maqsatı bularaq, Wiki nigezendä açıq eçtälekle säxifälärne yasaw wä eşlätterü ide. Wikipedia atlı küptelle entsiklopediä yasalğaç, anıñ yanına şulay uq açıq, irekle, küptelle Wikisüzlek atlı süzlek, Wikiözek atlı özeklär tuplaması, Wikikitap atlı e-kitap tuplaması häm tağın berniçä säxifä açıldı. Yaña säxifälärne açu Wikimedia Foundation'nıñ ximäyälärne cíuğa bäyle. Wikimedia Foundation monnan tış grandlar sıman başqa aqça tabu yullarnı da ezläp tora.
«Wikimedia» isememen 2003 yılnıñ mart ayında Sheldon Rampton İnglizça Wikipedia'nıñ xat kündermäsendä täqdim itte. Bi isem Wikipedia isemenä yaqın bulğaç, anıñ beläm tuqtaldıq ta.


text:
Xäbärlärdän işetüwegezçä, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral küzätüçeläre üz eşen däwam itä, häm alarnıñ qayberläre äytüwenä qarağanda, Bagdadnıñ şikle qorallar eşläp çığaruwın yäisä kiresençä eşlämäwen raslaw öçen şuşı küzätülär kimendä tağın ber yıl barırğa tieş. Quşma Ştatlar isä ul arada Farsı qultığındağı xärbi qüwäten könnän-kön arttıra, gärçä anıñ tarafdarları arasında Ğiraq suğışı mäs’äläsendä fiker berdämlege haman da yuq.
Terrorğa qarşı köräş iğlan itep, şunıñ näticäsendä Söğüd Ğäräbstanı belän araları salqınayğannan soñ Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığıştağı iñ möhim berektäşe bulıp xäzer İzraildän qala Törkiä toradır möğäyen, häm Ğiraqqa qarşı suğış başlanğan oçraqta anıñ urını tağın zurraq ähämiatkä iä bulaçaq. Berençedän, Törkiäneñ Ğiraq belän şaqtıy ğına urtaq çige bar, häm ikençedän, ilneñ könyaq-könçığışında, NATO hawa köçläre qullana torğan İncırlıq xärbi nığıtması urnaşqan. 1991-nçe yılğı Farsı qultığı suğışı waqıtında amerikannar citäkçelegendäge xalıqara berläşmä öçen İncırlıq nığıtması xälitkeç ähämiatkä iä ide, Ğiraqqa qarşı yaña suğış başlanğan oçraqta bu tağın şulay bulaçaq, şuña kürä Washington xäzer törek xökümätennän, şul hawa nığıtmasın yänä faydalanu öçen röxsät alırğa tırışa. Älegä qädär Änkaradağı yaña xakimiat, ä anda xäzer elekke islamçılar utıra, amerikannarnıñ Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar kürü ixtimalın bik önäp betermäwen belderep kilde. Törek cämäğätçelegeneñ zur öleşe yaña suğışqa qarşı çığa, soñğı fiker beleşü näticäläre, monıñ 80 protsent tiräsendä buluwın kürsätä, häm xakimiatkä populistik şiğärlär belän kilgän premyer Abdulla Gölneñ xökümäte xäzer ike ut arasında tora. Beryaqtan ul Törkiädäge qaraşlarnı inkär itä almıy, Ğiraq suğışı ilneñ iqtisadına zur zian kiterer dip qurqa, ikençe yaqtan Quşma Ştatlar yağınnan aña zur basım yasala. Düşämbedä Änkara amerikan yağına, İncırlıq nığıtmasın Ğiraqqa qarşı suğışta qullanu ixtimalın tikşerü röxsäten birde. Yäğni bu äle, suğış başlağan oçraqta Quşma Ştatlar nığıtmanı qullana ala digänne añlatmıy, alarğa barı tik, andıy mömkinlekne tikşerü röxsäte genä birelä. Läkin niçek kenä bulmasın, Washington älegä telägänenä ireşep kilä. Anı barı tik monıñ bik aqrın baruwı, törek xökümäteneñ mäs’äläne çişü eşen suzuwı ğına borçıy. Amerikan xärbiläreneñ Ğiraq suğışın başlaw ölkäsendä inde plannarı äzer diärgä bula, häm Quşma Ştatlarğa xärbi nığıtmalarnı qullanu röxsäten birüne suzu şul plannarnı ğämälgä quyuğa zian kiterä. Küzätüçelär bu uñaydan, Änkara Ğiraq mäs’äläsendäge qararın kiçekterep, üzeneñ Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlärenä zur zian kiterä ala dip isäpli. Törkiä äle haman da tirän iqtisadi krizis kiçerä, bu uñaydan ul Xalıqara Valuta Fondınnan milliardlağan yaña burıçlar alırğa cıyına, ä monıñ öçen isä Washingtonnıñ fatixası kiräk. Citmäsä, Törkiäneñ Yewropa Berlegenä quşılu omtılışlarında da anıñ töp yaqlawçısı bulıp näq Amerika Quşma Ştatları tora. Törek xökümäteneñ İncırlıq nığıtmasına qarağan soñğı qararı üzenä kürä ber kompromis, anda isä ikençe ber möhim mäs’älä, distälägän meñ amerikan ğäskärienä Ğiraqqa Törkiädän basıp kerü röxsäten birü bötenläy qaralmağan. Qayber xäbärlärgä qarağanda, Quşma Ştatlar törek cirendä 80 meñgä yaqın xärbien urnaştıru ixtimalın tikşerä. Änkara üzendä bu xätle amerikan ğäskärien qabul itügä barmağan oçraqta da, ul Quşma Ştatlarnıñ xärbi oçqıçlarına İncırlıq hawa nığıtmasın faydalanu röxsäten axırğı çiktä barıber birer dip farazlana.
Kärim Kamal, Praga


text:
Rembrandt
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (İyul 15, 1606 - Oktyabr 4, 1669) belgili Gollandiyalı su'wretshi.
Ol Leiden qalasında tuwılg'an. 1631-jılı Amsterdamg'a jasaw ushın ketedi, sebebi ol jerde ko'plegen adamlar ol haqqinda esitken ha'm olardın' portretin salıwın qa'ler edi. Ol Saskia van Uylenberg atli hayalg'a uylenedi. Olardın' to'rt balası bolg'an, biraq olardan u'shewi ju'da' erte qaytıs boladı. Saskia qaytıs bolg'annan keyin, Rembrandt Hendrickje Stoffels atli o'zinin' xızmetker hayali menen jasaydı ha'm olardın' Kornelia atlı qızı boladı. Rembrandt 1669-jılı 4-oktyabrde Amsterdamda qaytis boladı.
Rembrandt ko'plegen ju'da' belgili su'wretlerdi salg'an. Olardın' birewleri ju'da' u'lken, birewleri qaran'g'ı ha'm qayg'ılı bolg'an. Ol ju'da' jaqsı su'wretshi bolg'anı sonshelli, ko'plegen su'wretleri adamda waqıyada qatnasıp atırg'anday sezim tuwdırg'an. Rembrandt ta'repinen salıng'an su'wretlerdi du'nya ju'zi boylap belgili sanaat gallereyalarinda ko'riwge boladi.


text:
Bügen Ğiraqnıñ törle urınnarındağı şartlatularda kimendä 30 keşe hälak buldı, 70-läp keşe yaralandı dielä.
İñ yaman şartlaw Şığıylarnıñ izge şähäre Kerbalada buldı. İntixarçı şähär üzägendäge tikşerü qapqası yanında bombalı maşinasın şartlatıp kimendä 20 keşene üterde.
Bügen Ğiraqnıñ däwlät televideniese politsiä Bağdadta 43 sivilneñ mäyeten taptı dip xäbär itte. Alar azaplawlardan soñ atıp üterelgän bulırğa oxşıy dielä.
Bügen britan xärbiläre kiçä Basra şähärendä bulğan boralaq hälakätendä 5 britan xärbieneñ hälak buluın rasladı. Älege boralaq hälakätennän soñ başlanğan bäreleşlärdä kimendä 5 ğiraqlı üterelde. Bügen Basrada tınıçlıq urnaştı dielä.
Säyäsi xällärgä kilgändä, bügen Ğiraqnıñ tönyağındağı Körd öleşendä körd deputatlar ike ayırım cirle xakimiätne beterep berdäm xakimiät tözergä dip tawış birde.


text: Xaqimiät citäkçese 1 million sumlıq äxlaqi zıyan kürgän. Ul Dürtöyle rayonı häm şähäre başlığı Rawil Däwlätov. Däwlätov ğädellek ezläp Mäskäwgä xat yazğan Äginä Bulatowanı üzeneñ abruyın töşerüdä ğäipläp mäxkämägä birgän. Äginä Bulatowa respublik Prezidentı saylawları çorında Mortaza Räximovnıñ köndäşläre faydasına eşläwe öçen ezärleklänä başlağaç, Rusiä Prezidentı , Eçke eşlär ministrı häm başqa urınnarğa xatlar yazğan bulğan. Alar tikşerelü öçen qabat Dürtöylegä qaytarılğan. İnde Bulatowa üze dä xaqimiät başlığın mäxkämägä birgän. Ul da ruxıy zıyan külämen 1 million sum dip bilgelägän. Bulatowa bu aqçanı alğan oçraqta, anı Mäskäwdäge berär balalar yortına küçeräçägen dä ireşterde.


text: Ägär Ğiraqtağı xäldeñ qatmarlaşıuı dawam ithä Berläşkän Millättär oyoşmahı ildä üz operatsiäların şaqtay külämdä qısqartasaq. Bıl turala Berläşkän Millättär Oyoşmahı general sekretarı Kofi Annan belderze. Unıñ hüzzärenä qarağanda, kisä Berläşkän Millättär Oyoşmahı wäkillege yanındağı şartlawzan huñ oyoşma Ğiraqta üz eşmäkärlegen qaytanan qaray. Bezzeñ xezmätkärzärebezzeñ imenlege tä'min itelgän osraqta ğına Ğiraqta eşebezze dawam itä alabız. Bez xäl-toroşto öyränäbez. Ägär zä ul yaqşı yaqqa üzgärmäy ikän operatsiälarıbızzı qısqartasaqbız tigän Kofi Annan.


text:
Washington Times : Möselmannarnıñ ürçüe Rusiäne borçıy
Washington Times gäzitendä şul isemdäge mäqälä basılıp çıqtı. Möselmannarnıñ sanı şundıy uq tizlek belän arta barsa, ğasır urtasına qädär, islam dinen totuçılar Rusiädäge xalıqnıñ yartısı däräcäsenä qädär üsep citärgä mömkin. Rusiäneñ dini yaqtan üzgärüe xalıqara cämäğätşelek öçen, Sovetlar Berlege cimerelüdän dä zurraq ähämiätkä iä, dip belderä Rusiädä islamnı oyrängän belgeç Paul Goble.
Möselman xalqı üsep barğan başqa illärdä kebek uk, kierenkelek arta bara. Ruslar illäre üzeneñ yözen yuğalta bara, dip qurqa, şul uq waqıtta, möselmannar räncetelä häm dinnären ictiram bulmawına zarlana.
Rusidä möselmannarı ber bersennän nıq ayırıla. Alar arasında İdel buyı tatarları,Tönyaq Kafkaz xalıqları, häm yaña ğına kilgän Üzäk Aziä möselmannarı da bar.
Barlıq möselman gailälärendä ballar küp bula, kübesençä xristian bulğan ruslar belän çağıştırganda balar sanı küpkä zurraq bula. Rusiädä ber xatın-qızğa 1,28 bala turı kilä, bu 143 millionlı ilneñ öçen bik az. Mäskäw öçen bala tudıru sanı tağı da azraq ber xatın qızğa 1,1 bala turı kilä.
Rusiä möselmannarına kilgändä, başqa sannar kürenä. Paul Goble äytkänçä, Mäskäwdäge tatarlar arasında ber xatın-qızğa 6 bala turı kilä, Çeçen häm İnguşarda, urtaça sanağanda ber xatın-qızğa 10 bala turı kilä. Şulnıñ belän bergä Tacikstan, Uzbekstan, Qazaqstannnan meñlägän mäselman Rusiägä eş ezlärgä kilä.
Rusiäneñ möselamannarınıñ sanı, 1989 yılğı xalıq sanın alu näticälärenä qarağanda, 25 million buldı, 2015 yılğa, möselmannar Rusiä armiäsenä çaqırılğan yegetlärneñ küpçelegen täşkil itä ala, ä 2020nçe yılğa ildä yäşägän xalıqnıñ biştän ber öleşe däräcäsenä üsep citärgä mömkin. “Ägär ber nersädä üzgärmäsä, tağın 30 yıldan soñ, möselmannar sanı, etnik ruslardan arta ala”, dip sanıy Paul Goble.
Küpçelek ruslarnı, üz illärendä azçılıqta qalu mömkinlege qurqıta. “Rusiä tarixi yaqtan slavan, pravoslav il häm bez ilneñ şundıy bulıp qaluına ışanırğa tieş”, di Qanunnasız immigratsiä qarşı xäräkät başlığı Aleksandr Belov. Yaqın arada mäçetlärgä höcümnär küp buldı, sentäberdä Kafkazdağı Kislovodskiy şähäre imamına höcüm bula, avgustta Kandopogoda Çeçen häm başqa yaq emmigratların qıyırsıttılar.
Rus millätçeläre isäpläwençä, Rusiä xakimiätläre möselmnnarnıñ eşçänlegen qısa, ä pravoslav xäräktlärne yaqıly başlağan. Rusiädä yäşäwçe küpçelek möselmannar çittän kilmägän, alarnıñ cirlären Rus imperiäse yaplap alğan bulğan. İslam Rusiädä, pravoslav, yähüd dine belän bergä räsmi dinnärneñ berse bulıp tora. Läkin Rus millätçeläre elek sovet respublikalarınnan kilgän immigrantlarğa häm rus bulmağan watandaşlarına ayırıp qarıy. Mäsälän Belov, slavan bulmagannarğa borınğı rus ölkälärendä yäşärğä röxsät itmäskä kiräk, dip sanyı.
Rusiä möftilär Şurası wäkile Ruşan Abbasov “Ğasırlar buyı möselmannar Rusiäneñ ber öleşe buldı, Rusiäne pravoslav il dip äytü döres tügel. Bu keşelär tarixnı belmi, yäki faktlarnı kürergä telämi” di.
Paul Goble äytkänçä, din tıyılğan yıllarda Rusiädäge möselmnar dinne bik totmağannar. Ämma islamğa qızıqsınu artu belän alar, biğräktä Rusiä sotial tormışınnnan çitlätelgän bulsalar, ekstremist ideyalarnı da qabul itä başlağan. Paul Goble fikerençä, Konbatışqa Rusiäneñ möselmannarnı cämğiätkä kuşılu tırışlıqlarına häm ezärleklänülärne beterüenä teläktäşlek kürsäterä kiräk. “Möselmannar Rusiädä küpçelekne täşkil itkän zamanda, bezneñ alarnıñ xoquqlarnı yaqlarğa tırışuıbıznı yäki yaqlamayıbıznı iskä alırlar.


text: Proquratura eçke eşlär ministrlığınıñ pasport-viza idarälege başı Färit Abdraxmanov häm anıñ urınbasarı Rafıyq Qağarmanovlarnı cinayät qıluda ğäyepläde. Alar 764 äfğanlığa viza häm migratsiä doqumentlarınnan başqa waqıtlıça terkälergä röxsät birgän. Terkälüçelär arasında törle cinayätçelär dä bar. Şul isäptän puştun qäbiläse başlıqlarınıñ berse Möxämmät Şah Wäzir Göl dä .40 äfğanlığa iminlek xezmäte belän kileşmi terkälü röxsäte birelgän. Xoquq orğannarı ul keşelär arasında kontrabanda, narkotik taşuçılar, härtörle ekstremistik oyışmalar belän bäyläneştä toruçılar da buluı ixtimal dip isäpli. Qanun bozıp äfğanlılarğa ilgä irekle kerep-çığıp yörü röxsäte birü - Rusiäneñ iminlegenä zıyan dip bäyälängän. Pasport-viza xezmäte başlarına berniçä yıl ireklärennän mäxrüm bulu yanıy.


text:
İzrail Bäyrutnı bombalawnı däwam itä
İzrail Bäyrutnıñ könyaq tirälären bombalawnı däwam itä. Tönge bombalaw näticäsendä kim digändä 20 keşe hälaq bulğan. Fransia BMO İminlek şurasınıñ izrail-liban nizağı rezolusiase ölgesenä üzgäreşlär täqdim itä. Xäbärlärgä qarağanda,Parij Bäyrut häm ğäräb illäre täqdimen- Libannan İzrail ğaskärlären çığarunı qabul itergä äzer.
Rezolusia ölgesenä tawış birü bu atnada uq bulır dip kötelä. Bu xälgä qarata Germania tışqı eşlär ministrı Frank-Wälter Ştaynmayer bolay dide: “Bu atnada tawışqa quyılaçaq BMO İminlek şurası rezolusiase ölgese Yaqın Könçığıştağı suğışnı kiçekmiçä tuqtatu öçen ber çara bulırğa mömkin. İzrail häm Liban, ike yaq ta, Könyaq Liban töbägenä xalıqara tınıçlıq köçlären kertügä qarşı bulmawı moña alşart bulıp tora”. Soñğı yılarda Könyaq Liban Xizbulla küzätüe astında buldı.


text:
Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf bügen biredä Äfğän prezidentı Xämit Qarzai belän söyläşülärdän soñ Äfğänstan belän iminlek xezmättäşlegen arttırırğa çaqırdı.
Möşärräf Äfğänstanda 9-nçı üktäberdä ütkän prezident saylawlarında Qarzainıñ ciñep çığuı iğlan itelgännän soñ Qabulğa kilgän berençe çit il citäkçese buldı.
Qarzai belän söyläşkänn soñ Möşärräf xäbärçelär aldına çığıp anı ciñüe belän täbrikläde häm Äfğänstanda saylawlarnıñ uñışlı ütüe barlıq töbäktä yaxşıruğa yurala dide.
Möşärräf şulay uq Äfğänstanda tawış birü barğanda Paqstan, suğışçılarnıñ höcümnärnärenä kirtä quyuda yardäm itte dide.
Paqstan Äfğänstan çigenä yaqın cirlärdä Äl-Qaidägä bäyle suğışçılarğa qarşı suğış alıp bardı. Möşärräf ike ilneñ dä kiläçäge terrorçılıqqa qarşı suğışta ciñügä bäyle dide.


text: Quşma Ştattar Fälestin xakimiättären terror menän tamamlarğa saqırzı. Amerika Däwlät departamentı wäkile Richard Boucher hüzzärenä qarağanda, İzrail keşelärenä höjümdärze tuqtatıu Fälestin däwläte tözöü şartı bulıp tora. Boucher Quşma Ştattarzıñ Fälestin premer ministrı Mäxmüt Abbastı yaqlawın, käzimgesä, Avtonomiä başlığı Yäsir Arafat menän bäyläneştärze tergezergä telämäwen raslanı. Abbas kisä fälestin parlamentına küberäk wäkälättär birergä saqırzı. Kire osraqta ul wazifahınan kiteü menän yananı.


text:
NATOğa äğza illärneñ 19 saqlanu ministırı AQŞta Colorado ştatında ütkärgän cıyılışta yaña tör qurqınıçlarğa qarşı toru öçen xärbi berektäşlekne canladıru, modernlaştıru mäsäläsendä progressqa ireşkän dip xabär itelä.Ämma NATO äğzaları ğäskärilären tizlektä konflikt noqtalarına urnaştıru öçen xärbi köçlären häm bürokratik protsessnı üzgärtep qorırğa mäcbür bulaçaq.Yävropa illäre moña äzer mikän?
NATO general sekretarı George Robertson Colorado Ştatında ütkän ike könlek söyläşülärdän soñ (audio) Bezneñ käğäz tügel ä çın , urnaştırırlıq ğäskärilärebez bulırğa tieş. Bu Coloradodan cibärelgän açıq kündermä bulıp tora dip belderde.Söyläşülärdän soñ 19 saqlanu ministırı bez xärbi köçlärne häm qarar çığaru organnarı üzgärtelergä tieş digän mäsälädä kileştek bu kündärmäne xökümätlärebezgä alıp barabız dip äytte . NATOnıñ global terrorizm tudırğan qurqınıçqa qarşı toruı öçen bik tizlektä qarar birep xärbilärne tizlektä urnaştıruı zarur, monıñ öçen citez xäräkätle köçlär häm komanda strukturası täräqi itterelergä tieş .Oçraşuda tik berektäşlekne üzgärtep qoru ğına tügel ä Bosnia şulayuq Russineñ berektäşlek belän mäxsus partnörlığı kebek mäsälälär dä tikşerelde. General sekretar Robertson NATOnıñ in zur probelmasın bolay itep añlattı: Yevropa illäre zur xärbi köçlärgä iä bulsa da, dönyanıñ qaynar noqtalarına şunduq äzer xärbi köçlär cibärä almıy.Bürokratiä, qarar çığaru aqırın bulğanlıqtan tiz reaksiä kürsätep bulmıy. NATO illäre armiälärendä küp sanda ğäskärilär bulsa da, berektäşlek Kosovoda 19meñ,Bosniada 12 häm Äfganstanda 5,500ğäskörine totuda qıyınlıqlarğa duçar bula.Robertson AQŞnı küzdä totmağanda berektäş illärdä 1.4million xärbi bar, ämma alarnıñ 55meñe genä çit illärdäge tınıçlıq operatsiälärenä qatnaşa dip söyläde. Äfganstanda NATO citäkçelegendä İSAF dip yöretelgän tınıçlıq ğäskäriläreneñ sanıñ arttıru turında prinsıpta kileşelde , ämma bu eş niçek başqarılaçaq xärbilärne kem cibärä älegä bilgesez.Coloradoda iseme äytelmägän qayber räsmilär , üzgärtep qoru öçen küp aqça kiräkmi digän fikerlär beyan itte ämma citez xäräkätle köçlär buldıru , bürokratiäne üzgärtep qoru öçen aqça kiräk! Heritage Foundationda eşläwçe xärbi analitik Jack Spencer süzlärençä(audio) Yevropa illäreneñ saqlanu ministırları häm ğomumän bu dairälär problemalarnı bik yaxşı belä, alar yaxşı strategiä, döres retorika qullana ..ämma alar saqlanu mäsälälärendä aqça sarıf itüdä bik naçar.Nigezdä bezgä älege waqıtta aqça kiräk.
General sekretar Robertson Russiä saqlanu ministırı Sergei İvanov belän ütkärgän söyläşüne telgä alıp, Russiä könbatış berektäşlege belän xezmättäşlekkä däwam itäçäk häm atom qoralları mäsäläsendä agresivraq pozitsiä almayaçaq digän wağdälär birde dip belderde. Bilgele bulğança Mäskäü NATOnıñ höcümçän xärbi doktrinasına cawap itep bälkim dä atom töş strategiäsen yañadan küzdän kiçeräçäk dip iğlan itkän ide.İvanov AQŞnıñ yaña iminlek strategiäsen xäterlätkän belderü yasap Russiä milli mänfäğätlären saqlau öçen pre-emtiv höcümnär yasıy ala dip äytkän ide. Robertson süzlärençä,İvanov Russiä atom qoralları belän berençe bulıp höcüm itü säyäsäten qabul itmäde digän garantiälär birgän.Mätbuğatta Rusiä belderüläre dulqınlanuğa säbäp bulsa da, Spencer (audio)Bu Russiäneñ salqın suğış betkännän birle söylägän şuluq ber närsä tügelme ? Min bu turıda bik qayğırmim.Ruslar här waqıt moña oxşaş närsälär söyli, häm azaqta bez mäsäläne xäl qılabız.Min Rusiä belän AQŞları yäki yevropa arasında qorallı konflikt başlanır dip ber dä qaygırmim. Coloradoda ministırlar NATOnıñ 8yıldan birle Bosniada barğan tınıçılq missiäsen aqrınlap beterü turında da söyläşte.12meñlek köçne kiläse yılda 6meñgä kimetü turında süz bulğan.Ütkän atna azaığnda Yevropa berlege Bosnia missiäsen üz östenä alu turında täğdim kertte. AQŞnıñ NATOdağı ilçese Burns , Waşington bu turıda qarar birmäde, bu mäsälä kiläse mayda İstanbulda ütäçäk NATO summitında tikeşereler dip äytkän
färidä xämit, praga


text:
Böyek İdel yulı - berläşterä
Qazan yañadan Böyek İdel yulı uza torğan şähär wäkilläreneñ oçraşu urınında äylände. 26 üktäber kiçendä UNESCO oyışması, Qazan şähär idäräse qatnaşlığında «Böyek İdel yulı» proyektınıñ yaña ber öleşe başlandı. Bu yulı fänni cıyınıñ töp teması – mäğärif häm zamança texnologiälär. Zamanında milli xäräkät wäkilläre, Tatarstan möstäqillege öçen köräşkän waqıtta, respublikanıñ başqa däwlätlär belän çiklären İdel yılğasınıñ töbennän uzdırırğa täqdim itkän ide. Xäzerge waqıtta, İdel berläşterüçe faktor bulıp tora. Kaspiy, Baltiq, Qara diñgez buylarında, İdel yarlarında urnaşqan däwlät wäkilläre tarafınnan, inde berniçä yıl rättän, urtaq mirasnı saqlaw häm totrıqlı üseşne tä’min itü mäs’älälären tikşerü bara. 2004 yılnıñ cäyendä İdel yulı buylap oyıştırıla torğan säfärlärneñ soñğısı ütte, ämma proyekt anıñ belän genä tämamlanmadı. Şuşı könnärdä Qazanda bara torğan xalıqara seminar älege «Böyek İdel yulı» proyektınıñ däwamı bulıp tora. Seminarğa proyektqa kergän däwlätlär, mädäni häm mäğärif oyışmalarnıñ wäkilläre qatnaşa. UNESCO oyışmasınıñ Qazandağı mäktäbe, İdärä häm biznes institutı da, seminarnı oyıştıruğa üz öleşen kertte. 26 üktäber kiçendä, «Qazan» milli mädäni üzägendä xalıqara cıyınıñ açılu tantanası buldı, ä 27 üktäberdä, fänni cämäğätçelek, notıqlar tıñladı, seksiälärgä bülenep eşläde. UNESCOnıñ informatsiä häm kommunikatsiä komitetı wäkilläre, seminarda çığış yasap şuşı xalıqara oyışmasınıñ belem birü programmaları belän tanıştırdı. UNESCO wäkilläre äytkänçä, alar cirle mäğärif sistemaları belän xezmättäşlek itärgä äzer. UNESCOnıñ kommunkatisiä häm informatsiä bülege wäkile Richard Charlz Holmkvist, Azatliq radiosına birgän interwyusında tübändägelärne äytte: «UNESCOnıñ 6 räsmi tele bulsa da, oyışma, dönyanıñ küp törle buluın häm küp tellärdä söyläşüen kürergä telär ide. Oyışma az sanlı xalıqlarnıñ tellären saqlaw häm alarnıñ kübräk qullanuğa yunälgän programmalarına teläktäşlek kürsätä.» Seminar barışında «Böyek İdel yulı» proyektı qısalarında, belem birü programmasınıñ töp nigezlämäse tikşereläçäk. Şulay uq, anda UNESCO mäktäpläreneñ eşçänlege tikşereläçäk, belem birü programmalarında zamança texnologiälärne qullanu turında süz baraçaq. Älege fänni cıyın, «Qazan» milli mädäni üzägendä 29 üktäbergä qädär däwam itä.Bikä Timerova. .


text:
Ğıraqta partizannar qayberäwlär äytkäneçä''Ramazan höcümnäre'' başlap cibärde. Yäkşämbedä Bagdadta qunaq yortına raketa atuı belän başlanğan bu häcümnär düşämbe häm sişämbedä intihar höcümnäre belän däwam itte. 4distädän artıq keşeneñ häläk buluına , yözlärçä keşeneñ yaralanuına säbäp buldı. . Bu höcümnärne kem oyıştıra digän sorawğa birelgän cawaplar törle.
Prezident G.Bush häm ölkän xärbi räsmilär sonğı atnalarda Ğıraqta barğan partizan suğışı öçen östämä ğäskär kiräkmi digän qaraşta. Prezident sonğı höcümnärne, AQŞ , koalitsion köçlär, häm sivil administratsiäneñ Ğıraqnı tözekländerüdä berençe aylarda ireşkän uñışqa qarata ''ömetsez'' reaksiä dip añlata. Ğıraqtağı amerikan räsmiläre kiçä , iyül ayında urtaça alğanda AQŞ köçlärenä könenä 12 höcüm oyıştırılsa xäzer könenä 33 höcüm oyıştırıla dip belderde. 1nçe may yäğni Bushnıñ zur bäreleşlär bette dip iğlan itkän könnän soñ 117xärbi häläk buldı. İntervensiä waqıtnda 114 amerikan soldatı ülde. Prezident Bush yaña höcümnär öçen Saddamnıñ Baath partiäsenä turılıqlılar häm çit il yäğni ğäräb häm möselman suğışçları cawaplı alar xäzer AQŞ häm anıñ berktäşlärenä höcüm itü öçen Ğıraqqa kilä dip söyli. Ğıraqta älegä waqıtta ciñel qoraldan alıp raketalarğa qädär här törle qoral , amunitsiä citärlek.Çit il suğışçıları partizan suğışına küpme öleş kertä fikerlär törle. Pensiädäge amerikan polkovniğı Kenneth Allard ul elek yevropada xärbi razvetkada eşlägän radiobızğa birgän ängämädä bolay dip söyläde:bälkim dä Ğıraqnıñ eleke xärbi ofitserları höcümnärne oyıştıra, misal öçen yäkşämbedä Bagdadta al Raşid qunaqxanäsenä atılğan küp başlı raketalar kebek qatmarlı qorallarnı bu keşelär qullana, kamil bulmağan qoral,( cimergeç täsirle) törle şartlağıçlarnı çit il suğışçılarına birä. Bälkim dä ğıraqlı komandirlar , dini ideologik säbäptän anda kilgän möselman suğışçlarına intihar höcümnäre oyıştırta.Allard minemçä çit il suğışçları intihar höcümçese itep qullanularına bik şat dip söyläsä dä, artıp kitkän sonğı höcümnärgä qarata ul qarşı toru öeçn berdänber yul zäğif noqtalarnı nıqlap saqlau küpläp xärbilär urnaştıru , partizannarnıñ amunitsiä lagerlarına kerüen tuqtatu dip äytä. Ämma ul nindider säbäptän Waşingtondağı citäkçelek moñı añlamıy di.
Allard (audio)
Rumsfeld häm başqaları bu tör suğışta tınıçlıqqa ireşügä qarağanda xökümätne bärep töşerü öçen azıraq xärbilär kiräklegen bik aqırın añlıy.
Elek pentagonda häm däwlät departamantında küzläw analitığı bulıp eşlägän Antony Cordesman qaraşınça, bälkim dä kübräk xärbilär yardäm itär, tik bu Amerikanıñ Ğıraqtağı problemasına tulı cawap tügel.Cordesman süzlärençä(audio)
Älege waqıtta bik köçle qarşı köçlär bar ,ämma müğlümät tuplaw çeltäre zäğif häm moñı yaxşıtu ciñel tügel, çönki Vietnamda bulğan kebek täcribäle keşeläbez yuq, bu bezneñ in zur probelmabız bulıp tora. Tel belüçelär citmi täbäk turında ,bigräk tä Ğıraqtağı cirle mäsälälär turında belüçe, eş itä alaçaq keşelärgä qıtlıq bar.
Cordesman, Allardnıñ cirle ğıraqlılar belän çit il suğışçıları eşne büleşä digän fikerenä dä qarşı çığa .Ul çit il keşeläre suğıştan elek tä Ğıraqta bar ide, suğış başlanğannan soñ da ütep kerde, ämma alar törle ayrım törkemnär di.Cordesman koalitsiä köçläre törle cirle törkemnärgä qarşı da suğışırğa tieş, misal öçen tönyaqta terrorist çeltäre Ansar al islam, Baath partiäsänä turılıqlılar, şiğı häm kördlär säbäplä tınıçsızlanğan sönnilär häm çit il köçlärenä doşmança qarağan ğadi ğıraqlılar. dip äytä.
Cordesman (audio)
bu törkemnär bik törle , alarnıñ niätläre , törle , ämma tözekländerü eşlären tuqtatu häm AQŞnı quıp çığaru urtaq mäqsat bulıp tora.Alarnıñ här berse oportunistik höcüm metodın qullanaçaq
Cordesman fikernçä in yamanı AQŞta barğan suğış, Bush administratsiäse Vietnamnan sabaq almağan. Ul çaqta Prezident Jonhson, prezident Nixon xalıqnı suğıştağı uñışlarğa ışandırırğa tırıştı. Ämma alarnıñ äytkännäre belän här kön fronttan kilgän xabärlär qapma qarşılıqlı ide. Cordesman Amerika tarixi bälkim dä Ğıraqta qabatlana dip belderde.
färidä xämit, praga


text:
Mañğıstaw oblısında ïis sw qoldanğan 6 oqwşı qız awrwxanağa tüsti, - dep xabarlay`dı Tengrinews.kz tilşisi.
Tötenşe jağday` Mañğıstaw oblısı Şetpe awılınıñ Meñdalıulı atındağı orta mektepte bolğan. Bilim basqarması basşısınıñ orınbasarı Gülmïra Mamaevanıñ ay`twınşa, 17 qazanda sağat 17:30-da 6 oqwşı qız özderin naşar sezingen.
«Olardıñ közderi qızarıp, qol ayaqtarı dirildey` bastağan. Olardıñ ata-anaları eskertilip, derew awdandıq awrwxanağa jetkizildi. Sol jerde alğaşqı kömek körsetilgen, sağat 20.00-der şamasında balalar özderin jaqsı sezinip, artınşa üy`lerine jiberildi. Balalardıñ ay`twınşa, qızdar jaqın jerdegi dükennen şarlı ïis sw satıp alıp, işke alıp kirip kezekpen sebe bastağanda pay`da bolğan», - dedi Gülmïra Mamaeva.
Mañğıstaw oblıstıq Densawlıq saqtaw basqarmasında bul mälimetterdi rastap otır.
«Qızdardı qarap bolğannan soñ, olardı keşke dey`in därigerlerdiñ qaramağında bolwı üşin qaldırğan. Alay`da sol küni aq oqwşılar üy`lerine qay`tqan. Qazirgi waqıtta oqwşı qızdar özderin jaqsı sezinedi», - dedi Mañğıstaw oblısınıñ densawlıq saqtaw basqarmasınıñ basşısı Maral Qadır.
Osı is boy`ınşa, awdandıq prokwratwra tekserw şaraların bastadı. Sonımen qatar bul jumısqa quqıq qorğaw departamentiniñ qızmetkerleri de jumıldırılğan.


text:
Mäskäwdä «Mir kul'tur Rossii» digän yaña gäcit çığa başladı
Rusiä xalqı Tatulıq häm kileşu bäyrämen dä ğädättägeçä bik äybät bäyräm itär. Bezneñ xalıq yal itärgä, bäyrämnär ütkärergä yarata bit ul. Läkin älegä Rusiädä xalıqlarnıñ tatulığı, ber-berse belän kileşep yäşäwe turında xıyallanırğa ğına qala. Bigräk tä soñğı waqıtta. Xäyer, bu xalıqnıñ üzennän genä dä tormıy inde. Yış qına ildä imin tormış bulsın öçen, barlıq xalıqlar da tınıç, tatu yäşäsen öçen citäkçelär dä şaqtıy öleş kertep, küp närsä äşlärgä tieş. Şunı iskä töşerepme, ällä başqa maqsatlardamı soñğı waqıtta Rusiä citäkçeläre dä bu ölkädä qayber ğämällär qıla başladılar. Menä, mäsälän, Mäskäwdä Rusiä xökümäte bulışlığında yaña — «Mir kul'tur Rossii» digän gäcit näşer itelä başladı. Ul Rusiädä yäşäwçe barlıq xalıqlarnıñ mädäniäte, ğoref-ğädätläre, dinnäre belän tanıştıruçı üz ölkäsendä berdän-ber, unikal' basma bulıp tora. Şuşı matbağa turında tulıraq mäğlümät alır öçen bez «Mir kul'tur Rossii» gäciteneñ baş möxärrire Rafael' Volkovqa möräcäğät ittek. «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına ul menä närsälär söyläde.
Soñğı waqıtta näşer itelä torğan basmalar keşeneñ milläte, anıñ milli problemaları turında bik az yazdılar. Bezneñ gäcit näq menä şuşı problemalarnı alğa quya. Gäcit ayğa ber çığa. Bez Rusiädä yäşäwçe xalıqlar, alarnıñ ğoref-ğädätläre, milli yäşäyeşläre, mädäniätläre turında yazabız. Bezneñ basmanı näşer itärgä Prezident xaqimiäte, Rusiäneñ federal' ministrı Vladimir Zorin yärdäm itälär. Bu inde soñğı waqıtta Rusiä citäkçelegeneñ milli problemalarğa qarata qaraşlarınıñ uñay yaqqa üzgärüen kürsätä.


text:
Quşma Ştatları Ğıraq diktatorı Saddamnıñ ike ulı Uday belän Qusay Musul şähre yaqınında qorallı bäreleştä üterelde dip belderde. Zalim ike tuğannıñ üterelüe häm ğıraqlılar öçen häm dä basım astında torğan AQŞ häm Britaniä citäkçeläre öçen zur simvolik ähämiätkä iä. Uday häm Qusaynıñ üleme belän amerikan xärbilärenä oyıştırılğan höcümnär kimemägän xäldä rejim qaldıqları ğına tügel ä xalıqnıñ ber qatlamı da qarşılıq kürsätä digän yomğaq yasap bulır
Başlarına 15är million dollar aqça wäğdä itelgän Saddamnıñ ike ulı Uday belän Qusay sişämbedä Musul yaqınında ber villada 4 säğät däwam itkän atışular näticäsendä üterelde. Ğıraqtağı amerikan xärbiläreneñ citäkçese general Ricardo Sanchez bu xaqta Bagdadta belderde. (audio)
Operatsiä waqıtında üterelgän 4keşeneñ mäyetläre binadan çığarıldı, ülüçülär arasında Uday belän Qusaynıñ da buluları raslandı.
Sanchez ike mäyetneñ DNK sınawı tämamlanmağan bulsa da , törle çığanaqlar ike mäyetneñ kemlegen raslıy dip äytte. Diktator ullarınıñ Musul yaqınıda Saddam yaqınıñ villasında yäşerengän buluın ber musullu AQŞ räsmilärenä xäbär itkän dip belderelä. Uday belän Qusay Xösäinneñ ülemenä bik az ğıraqlı matäm totar dip äytep bula. Alar da ataları kebek xalıqnı qurqu eçendä yäşette, üzläreneñ patşalarça yäşewen finansiäläv öçen ilne taladı, törle kontrabanda belän şägellände.Udaynıñ playboy tormışı ,bäğersezlekläre turında bik küp söylänä. Saddam abisına qarağanda tınıçraq bulğan yäşräk ulı Qusaynı üzeneñ varisı itep saylağan digän kiñ taralğan xabärlär bar. Amerikan xärbiläre xäzer Saddam Xösäinne üle yäki tere kileş tapsalar , ğıraqlılar bälkim dä dikator häm anıñ näsele yañadan xakimiätkä qaytır digän qurqudan qotılır ide. Bagdadtta Qusay belän Udaynıñ üterelü xabäre xalıq arasında şatlıqqa , säğätlärçä havağa ut açu belän qotlauğa säbäp bulğan. Ämma sönnilär küpçelektä bulğan Musulda reaksiä başqaraq , anda Saddam häm ğailäsen yaqlağan şiğarlar qıçqırğan xalıq. Bagdadta da qayberäülär üz iminlegenä bik zur ähämiät birgän ğailädä niçek itep ike äğza Uday belän Qusay bergä ber yortta bulğan . Niçek itep Uday belän Qusay üzlären ber çitlekkä yabarğa röxsät itkän digän soraular quyalar. Amerikan räsmiläre Uday belän Qusay mäyetläreneñ foto räsemnären basıp çığarırğa cıyına dip äytelä. Xabär berektäşlär arasında uñay qarşı alındı. Älege waqıtta Waşingtonda bulğan Bagdadtağı AQŞnıñ sivil administratorı P.Bremer(audio)
Min Saddam ullarınıñ üleme turında ber genä komantar biräm, . bu Ğıraq xalqı häm bu operatsiädä bik zur professionalzim kürsätkän AQŞ xärbiläre öçen bik möhim kön.
Hong-Kongta säfärdä yöregän Britan premiere T.Blair (audio)
Bu yaña Ğıraq öçen bik zur kön , xakimiät başında bulğan bu ike keşe qoral programması säbäple iminlekkä genä qurqınıç tudırmadılar ä alar kümäk qäberleklär kürsätkänçe meñnnärçä gönahsız keşeneñ cäberlänü üleme öçen dä cawaplı , şatlıqlı bäyräm küreneşläre alarnıñ ni däräcädä zalim buluınkürsätep tora.
Kolaitsiäneñ möhim berektäşe Avstralianıñ premier ministırı John Howard (audio) küp kenä ğıraqlılar eleke rejim xakimiätkä qaytır digän qurquda yäşäde Saddam ullarınıñ üleme qurqunı kimetüdä häm iminlekne arttıruda möhim öleş kertä.
Saddam ullarınıñ üterelüe hiç şiksez Ğıraqta küñele töşkän här kön höcümgä duçar bulğan amerikan xärbiläre öçen simvolik ähämiätkä iä. Qayber küzätüçelär başta üç alu höçümnäreneñ artuı mömkin ämma höcümnär aqrnılap süreler, tuqtalır digän fiker belderä. Waşingtonda Cato institutınnan xärbi analitik Ted Carpenter uñay xabär bulsa da, Bush administratsiäse öçen qurqınıç tudıra di. Anıñ süzlärençä, küpkenä ölkän räsmilär şulsanda saqlanu ministırı Rumsfeld Saddam rejimın cimerü ğıraq xalqı öçen bik zur yaxşılıq , koalitsiä köçlärenä höcümnärne eleke rejimnı yaqlauçı bik keçkenä törkem genä oyıştıra dip söyläp kilä. Dönya xäzer monıñ döresme tügelme ikänen küräçäk . Uday vä Qusaynıñ üleme belän qarşılıq kürsätüçelärneñ küñele nıq töşep qorallı höcümnär aqırınlap kimi..töşsä bik yaxşı .. kimemägän oçraqta qarşılıq kürsätüneñ küpkä kiñräk buluın küräçäkbez . Saddamnı qulğa aluğa qarağanda okupatsiäne uñay yaqqa äyländerep, xalıq töp xezmätlär belän tämin itelsä , bälkim qarşılıq kürsätü kimer ide
färidä xämit, praga


text: Bu xaqta bügen NATO general sekretare George Robertson belderde. Bi-Bi-Ci radiosına birğәn interwüsında ul, moŋa qәdәr, George Bushnıŋ Berlәşkәn Millәtlәr Oyışması Iminlek Şurasınıŋ süzennәn çıqqanı bulmadı, dip әytte. Mәğlüm bulğança, BMO Bağdatnı qoralsızlanırğa mәcbür itә. Әğәr Ğıraq qoral tikşerüçelәr belәn xezmәttәşlek itәrğә telәmәsә hәm Berlәşqәn Millәtlәr Oyışması Sadaam Xөsәin xaqimiәten bәrep tөşererğә xәl itsә, Tөnyaq Atlantik Alyans ta Amerikağa telәktәşlek kürsәterğә tieş, dip әytte G.Robertson. Ğıraqqa qarşı xәrbi çaralar mәsәlәsen çınlıqta Amerika tügel, ә Sadaam Xөsәin xәl itә, dide NATO general sekretare.


text: Ğiraqta tikşerü eşläre alıp barğan BMO inspektorları bügen raketa citeşterü şirkätendä, Äl-Samud 2 raketaların terkäw eşen däwam itte. Bu raketalarnıñ, Ğiraqqa röxsät itelgän 150 çaqırımnan yırağraq oça alğanı açıqlannan soñ, baş inspektor Hans Blix, alarnı yuq itergä taläp iter, dip kötelä. Ğiraq räsmiläre, raketalar tieşle aradan yıraq oça almıy, sınaw waqıtında alarğa idarä sisteması quyılmağan bulğan, dip aqlana. Şuşı atnada Amerikan häm Britan räsmiläre İminlek Şurasına Ğiraq mäsäläsendä yaña rezolutsiä kerter, dip kötelä. Qabul itelgän xäldä, bu qarar Ğiraqqa qarşı köç qullanuğa yul açaçaq.


text:
Öç keşe bergä cıyılsa, qanun bozılamı?
Stalin çorında öç keşegä ber urında tuplanırğa yaramağanlığı ser tügel. Berär etlek uylıylar bolşevistik xökümätkä bolar diep, alarnı bik tiz aqılğa utırtqannar. Ä menä bu xällär xäzer buluı mömkinme? Äkiät satma diärgä aşıqmasqa ide. Sişämbedä Qazan urtasında, “Pora” dip atalğan Bötenrusiä yäşlär xäräkäteneñ altı wäkile, öç student qız häm şul sanda uq student yeget Qazan militsiäse tarafınnan qulğa alınğannar.
“Azatlıq” älege xäräkätneñ, “Studentlarnı armiägä almıy torunı betermäskä”, “Bez xärbi komissariatlardağı başbaştaqlıqqa häm Rusiä yuğarı uqu yortlarında xärbi kafedralarnı beterügä qarşı” digän yazu käğäzläre taratu aksiäse uzdırırğa cıyınuları xaqında xäbär itkän ide.
Şuşı çaranı oyıştıruçılar qulğa alınğan. Säbäbe dä bik ğadi. Alar, bu çara xaqında şähär xakimiätennän röxsät almağannar.
Başta açıqlıq kertik. Rusiäneñ säyäsi kügendä küptän inde, armiäne tulılandırır öçen, studentlarnı armiägä alırğa, aspirantlarnı şul isäptän xärbi xezmätkä çaqırırğa kiräk digän täqdimnär yañğırıy. Bu ber. İkençese, Rusiä qanunnarı buyınça, ayırım alğanda, Administrativ kodeks buyınça, miting, demonstratsiä, piket işe çaralar uzdırğanda, cirle xakimiättän röxsät alırğa kiräk. Läkin, “Pora” xäräkäten röxsätsez piket yäki miting uzdıruda ğäyepläw urınlımı soñ? Alar qulında piketlarda bula torğan yazmalar da, mitinglardağı qaynar çığışlar da bulmağan. Şähär uramnarında xäzer reklam käğäzlären yış tartalar bit. Alar da şundıy ısul belän öndämälär taratqannar. Keşe xoquqların yaqlaw buyınça qazan fondı citäkçese, yurist Rämil Nuriev bu xälgä menä nindi mönäsäbättä tora
Belüemçä, älege xäräkät däwlätkä dä, citäkçelekkä qarşı da berni dä eşlämägän. Üz listovkalarında alar xärbi komissariatta bulğan tärtipsezleklärgä, studentlarğa armiädän otsroçkanıñ beterelüenä häm Yuğarı uqu yortlarında xärbi kafedralarnı beterügä qarşı çıqqan. Bu oçraqta militsiä xezmätkärläre qılğan ğämällär döres bulmağan dip sanıym Qazan şähär militsiäseneñ matbuğat särkätibe İğor Silko, matbuğatta, qulğa alunı, bez alarnıñ kem ikänleklären tikşerü öçen genä qulğa aldıq dip belderde. Ä ni öçen urınında ğına tikşermädegez digän sorawğa, ul, bez bit alarnı kameralarğa utırtıp tormadıq, reklam käğäzen taratuçılar beräm-beräm genä yöri, ä “Pora” aktivistları berniçä keşe bergä cıyınğan ide bit dip belderde.
Ä qanun buyınça berniçä keşe bergä cıyılsa, äle bu qanun bozu tügel ikänen, uramda 37Hчы yıl tügel, ä 21 ğasır ikänen militsiä xezmätkärenä añlatu anısı jurnalistlar wazifasına kermi. Bu qulğa alular qanunnı bozu buldı ğına dip añlatalar yuristlar. Keşe xoquqların yaqlaw buyınça qazan fondı citäkçese, yurist Rämil Nuriev bu xällärgä bolay dide
Militsiyäneñ bu ğämälläre zakonğa qarşı. “Cıyılışlar, miting, piket, demonstratsiälär häm piketlar” turındağı qanun buyınça barı tik miting, demonstratsiälär bulğanda ğına idärä citäkçelärenä aldan xäbär itü, iğlan itü mäcbüri. Öndämälär taratu isä zakonğa qarşı bula almıy. Räfis Cämdixan


text:
Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Körimiş Gözlerim
Etiketler : Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim türkü indir, Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Körimiş Gözlerim mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Körimiş Gözlerim türküsü, Körimiş Gözlerim sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Körimiş Gözlerim bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Dağların Eteklerinde
Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Karnı Büyük Koca Dünya
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)
Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim


text:
Nacaftağı qatı bäreleşlär suğış çorınıñ tağın ber qanunın iskä töşerde. Suğışta qatnaşqan taraflarnıñ berse – tarixi miras bulğan qorılmanı qoral saqlaw yä xärbilären qaçıru öçen qullansa – qarşı taraf şuşı qorılmağa höcüm itergä mömkin. Şundıy tarixi bina – Nacaf şähärendä dä bar, xörmätle tıñlawçılar. Şiği möselmannarı öçen izge sanalğan İmam Ali mäçetenä höcüm itüneñ näticälären amerikan ğaskärläre añlıy kebek.
Amerikan xärbi köçläre süzlärenä qarağanda, şiği ğısyançıları - suğış qanunnarına qarşı kilsä dä - İmam Ali mäçetennän ut aça, anda qoral saqlıy. Şiği möselmannarınıñ ğibädät urnı sanalğan bu borıñğı mäçet binası – Berläşkän Millätlärneñ UNESCO tarixi mirası isemlegenä kertelmägän. Şuşı ike faktor häm östäwenä – Nacaf şähär başlığınıñ höcümgä fatixa birüe – şiği suğışçıları qaçıp yatqan İmam Ali mäçeten amerikannarğa köç belän aluğa qanuni yaqtan ber nindi dä kirtälär tudırmıy kebek.
Ämma UNESCO räsmiläre şulay da, şiğilär yulbaşçısı bulğan Ali İbn Abi Talib kümelgän şuşı cirlärgä bäreleşlär waqıtında zur ziyan kilmäs digän ömettä qala. Oyışma citäkçeseneñ mädäniät mäs''äläläre öçen cawaplı urınbasarı Milagros Del Corral, bez, suğışta qatnaşqan taraflarğa – izge cir yanında bäreleşlärne tuqtırğa digän üteneçne gel qabatlap torabız, dip belderde: "Bik, bik awır mäs''älä bu. Häm bik borçulı da. Nacaftağı nizaq – andağı tarixi urınnarğa qurqınıç tudırmıyça ğına çişeler dip ömetlänik," dide UNESCO wäkile.
UNESCOnıñ dönya mirası isemlegenä kertelü – tarixi cirlärne saqlaw mäs''äläsendä suğışqan taraflarğa – östämä cawaplılıq yöklär ide. Ğiraqta istälekle urınnar küp bulsa da - bu isemlekkä ike genä tarixi üzäk – Hatra häm Aşur kergän.
Del Corral süzlärenä qarağanda, 2003nçe yılnıñ mart ayında amerikannar citäkçelegendäge xärbi koalisiä Ğiraqqa kergänçe, alarğa ziyan kitermäskä digän urınnar yazılğan isemlek birelgän bulğan, häm İmam Ali mäçete şularnıñ berse ide. Uzğan yıldağı Bağdad muzeyların talawnı isäpkä almağanda, koalisiä köçläre başqa tarixi urınnarğa zur ziyan salmasqa tırıştı, dide del Corral: "Älbättä, bulğan kebek bu nizaqta ber närsägä dä ziyan kilmägän dip äytü döres bulmas ide, ämma koalisiä köçläre quldan kilgänne eşläde" dide UNESCO wäkile.
Bağdadtan 160 çaqrımda urnaşqan Nacaf şähärendäge İmam Ali qabere, şunda uq urnaşqan, altın gömbäzle ike manaraları äl-Xäydäriä mäçete, şähärne uratıp alğan zirat – şiği möselmannarı öçen izge ğibädät urınnarı bulıp tora. Bu ziratta ğiraqlılar ğına tügel, şulay uq İran, Süriä häm başqa illärdän şiği möselmannarı cirlängän. Suğışqa qadär Nacaf şähäre – dönyada islam dine üzäkläreneñ berse ide, biredä iñ zur şiği universitet, din mäktäpläre urnaşqan.
Suğış barğan töbäktä tarixi ähämiätkä iä qorılmalarnı saqlap qalu – iñ awır xäl itelä torğan mäs''älälärneñ berse.
Xalıqara Qızıl Xac komitetı belgeçe, oyışmanıñ New Yorkta, BMOdağı wäkile Daniel Helle, xalıqara qanun nigezendä – xärbi häm xärbi bulmağan qorılmalar arasında ayırma bulırğa tieş, di. Ämma xastaxanä, poezlar yä çirkäwlär – xärbi maqsatta qullanıla başlasa – monda inde ayırma qalmıy: "Asılda xärbi qorılmalarğa ğına höcüm itep bula. Ämma monıñ öçen höcümne oyıştıruçılar ğına cawaplı tügel, qorılmanı saqlawçılar da – ayırma turında uylarğa tieş", dide Qızıl Xac komitetı wäkile.
Yaz köne Nacafta bulğan köç qullanu waqıtında şiği möselmannarı ruxanie Ayatolla Ali as-Sistani, amerikan köçläre häm Muqtada as-Sadr suğışçılarına şiğilärneñ ğibädät urınnarın cimermäskä çaqırıp möräcäğät itkän ide.
As-Sistani xäzerge waqıtta Londonda yörägen däwalıy. Michigan Universitetınıñ Yaqın Könçığış tarixı professorı Juan Cole, Sistaninıñ Londonda buluınnan faydalanıp amerikan köçläre as-Sadrnı qulğa alu öçen böten tırışlıqnı kürsätergä mömkin, di. Ämma as-Sadr qulğa alınsa da bu – Amerika Quşma Ştatalrı öçen ciñü bulmayaçaq, bälki – qısqa möddätle ciñü bulır, di professor: "Alar – teläkkä ireştek, dip uylayaçaq. Ämma ul ireşüneñ bäyäse – bik yuğarı, Ğiraq şiğiläreneñ genä tügel, ä böten dönya şiğiläreneñ alarnı kire qağuı aşa bulaçaq," dide amerikan professorı.
Yaz köne as-Sadr suğışçıları belän köç qullanu tuqtatu turındağı kileşüdä – Quşma Ştatları citäkçelegendäge xärbi köçlär mäçet häm ziratqa yaqın kilmiäçäk digän şart quyılğan ide. Ämma amerikan ğaskärläre citäkçeläre – as-Sadr suğışçıları, bu izge urınnarnı xärbi maqsatlarda qullanıp – kileşüne bozdı, dip belderde.
Alsu Qormaş


text:
AQŞları al Qaida häm anıñ berektäşlärenä qarşı köräşü öçen yaña çaralar kürüne planlaştıra. Prezident G.Bush Waşingtonda bu turıdağı plannarın açıqladı.
G.Bush düşämbedä Aqyorttağı çığışında Amerikanıñ terrorğa qarşı köräştä eçtä wä tıştağı küzläw operatsiälären qarap baru öçen küzläw direktorı postın buldırunı yaqlap çıqtı. Prezident bilgelägän yaña küzläw citäkçesen senat raslarğa tieş. Bush süzlärençä(audio)
Küzläw direktorı prezidentnıñ küzläw mäsäläsendä töp kiñäşçese häm ul küzläw idaräläreneñ eçtä häm çit illärdäge aktivlıqların qarap baraçaq koordinatsiäliäçäk
G.Bush AQŞ küzläw idarälären yañadan oyıştırunıñ mäqsatı alarnı yaxşıraq intergratsiäläw, berläşterü häm terror operatsiälärendä täsirleräk xälgä kiterü dip söyläde. Bu yaña posnı 11 sintäber terror höcümenä kitergän küzläw idarälärendäge zäğifleklärne, qapma qarşılıqlarnı tikşergän komissiä kiñäş itte .Prezident Bush(audio)
Küzläw xezmätläre häm ilneñ iminlek mäsäläläre yañadan oyıştırılırğa häm täsirleräk xälgä kiterelergä tieş. Ber yk kompitensiäläre bulğan artığı belän küp komitetlar bar. Alar waqıt yuğaltuğa säbäp bulğan kebek reformalarnı da totqarlıy dip äytte Prezident Bush 11nçe sintäber komissiäseneñ kontr-terrorizm üzäge buldıru kiñäşen dä qabul itkän. Prezident bu xaqta bolay dip söyläde(audio) Bu yaña üzäk , çınlap ta yaxşı analitik mäğlümätkä nigezlänäçäk. Belengän häm şiklänelgän terrorçılar turında xökümätebezneñ mäğlümät bankı bulaçaq. Yaña üzäk barlıq xökümät agentlıqları häm departamentlarnıñ aktivlıq häm kontr terrorizm plannarın qarap koordinatsiäliäçäk .
Här 2 partiä äğzalarınnan torğan 11.sintäber komissiäse üzäk häm küzläw direktorı postı prezident ofisında urnaştırılsın dip beldersä dä, Bush alarnıñ aqyortttan çittä urnaştırıluın teli. G.Bush, Ğıraq suğışı AQŞnıñ terrorğa qarşı köräştän iqtibarnı kimette digän tänqitlärgä (audio)
Amerikanı saqlau öçen in yaxşı yul höcümdä bulu.AQŞları höcüm itkän öçen kübräk keşe bezgä zarar kiterergä teli dip uylau kölkele digän cawap qaytardı. Reformalar näticäsendä ,Üzäk Küzläw Oyışması ayrım direktor qaramağında toraçaq.Yaña Küzläw direktorınıñ AQŞ eçendä häm çittä küzläw operatsiälären koordinatsiäläw, citäkläw eşendä kübräk cawaplılığı bulaçaq .Prezident yaña poslar , yaña oyışma turındağı çığışın , NY, Waşington, New Jersey- nıñ finans qorılmalarına terror höcüme qurqınıçı bar dip iminlek çaraları nığıtılğannan soñ yasadı.
färidä xämit,praga.


text:
28 avgustta Kongress üz eşen seksiälärdä başlap cibärä
Teliseñme-tälämiseñme, köndälek räsmi xäbärlärdä, ğayıreräsmi xäbärlärdä barısı da III Bötendönya kongressı belän bäyle. Programmağa tögälleklär kertelä. 28 avgust könne “Tatar xalqınıñ fäne, mäğärife häm mädäniäte” digän seksiä Tatarstan fännär akademiäsendä eşläyäçäk. Anda Fännär akademiäse prezidentı Mansur Xäsänov, mäğärif ministrı Faris Xarisov häm mädäniät ministrv İldus Tarxanov notıq söyliäçäk. Ber ük waqıtta Qazan milli-mädäni üzägendä ”Xäzrege tatar yäşläre häm alarnıñ kiläçäge” digän tügäräk östäl uzdırılaçaq. Anda Kongressnıñ yäş delegatları häm qunaqları aldında yäşlär eşläre häm sport ministrı Marat Bariev çığış yasayaçaq. Ä öçençe seksiä forum räweşendä Qazan yärminkäse kürgäzmä üzägendä ”Tatarstannıñ eşlekle partnerları” digän isem astında baraçaq. “Qazan yärminkäsendä” sişämbe könne “Oçraşu urını - Qazan” digän xalıqara säwdä-sänäğät kürgäzmä-yärminkäse açıldı inde. Ul 30 avgust, Respublika könenä qädär eşliäçäk.


text:
Kosovo Rugova belän xuşlaşa
Şimbä könne üpkäsendäge yaman şeş awıruınnan wafat bulğan Kosovo prezidentı İbrahim Rugovanıñ tabutı Priştinadağı parlament binasına quyılğan.Kosovovıñ bäysezlege öçen tırışsa da Serb xakimiätenä qarşı tınıç qarşılıq kürsätüne yaqlağan Rugovanıñ urınıñ kem alaçaq bilgele tügel. Säyäsi säxnädä Rugova qaldırğan buşlıqnı tutıru öçen alban politik partiäläre arasında köräş başlanu qurqınıçı bar
Bez anı sağınaçaqıbz, ul kosovo öçen bik küp eşläde ,aqıllı keşe ide, dönya anı belä ide
başqa berse
Kosovo öçen zur yuğaltu, albannar öçen zur yuğaltu här kem öçen zur yuğaltu
Rugova Kosovo öçen bigräk tä näzberek ber waqıttta ülde. Ölkäneñ sonğı statusı turındağı söyläşülär çärşämbe könne Venada başlanırğa tieş ide. BMO mäxsus wäkile Martti Ahtisaari belderüenä kürä söyläşülär fevral başına küçerelgän.Xalqınıñ 90%ın etnik albannar täşkil itkän Kosovo legal yaqtan qarağanda Serbiä-Çernogoriänıñ ber öleşe bulsa da ,NATOnıñ 1999 yılda Serbiä köçlärenä qarşı alıp barğan hava suğışı betkännän soñ ul BMO qaramağında tora.Ölkädä yäşäwçe albannar söyläşülär ölkägä tulı bäysezlek kiterer dip ömed itä.Rugova bäysezlek öçen yıllarça tırışsa da, Belgrad moña nıq qarşı çığıp kilde.Fevralgä kiçekterelgän söyläşülärdä Rugovanıñ urınıñ kem alaçaq yäki kem prezident bulaçaq bilgele tügel Xalıqara citäkçelär xalıqnı berdämlek häm tınıçlıqqa , Rugova yulınnan barırğa Kosovoğa tınıçlıq häm totrıqlılıq kiterergä çaqırdı. Ölkädä BMOnıñ yuğarı däräcädäge resmie Soren Jessen-Petersen
Prezident Ruğovanıñ tormış citäkçelek , qıyulığına qarata in zur xörmätne berdämlek belän kürsätä alabız.Barlıq watandaşlar, barlıq oyışmalar prezidentnıñ tınıçlıq häm totrıqlılıq bulğan küzallawı öçen bergäläp eşlärgä tieş.
Älegä ölkäneñ waqıtlı prezidentı wazıyfasın parlament citäkçese Nexcet Daci yöklängän. Kosovonıñ serb citäkçese Oliver İvanovic Rugova säyäsi säxnädä zur buşlıq qaldırdı, alban politik partiäläre arasında köräş başlayaçaq dip qurqam dide. Könbatış diplomatları da Kosovo öçen bik näzberek bulğan mizgeldä xakimiät köräşe başlıy ala digän borçılu belderelär İ.Rugova 26 ğıynuarda Priştinada kümeläçäk färidä xämit


text:
Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Yardan Ayrı Düşeli
Etiketler : Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli türkü indir, Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Yardan Ayrı Düşeli mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Yardan Ayrı Düşeli türküsü, Yardan Ayrı Düşeli sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Yardan Ayrı Düşeli bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Ankara da Yedim Taze Meyvayı
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına
ekrem çelebi - dinek dağı yeni geldim gurbetten (kırşehir)
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam
Ekrem Çelebi - Yaralandım Aşk Elinden
Ekrem Çelebi - Küstürdün Gönlümü
Ekrem Çelebi - Kahveyi Kavuranlar
Ekrem Çelebi - Uyur İdik Uyardılar


text:
Zahir İsmäğilevtıœ oşo isemle operahı qabat säxnägä sığa. Başqort däülät opera häm balet teatrı repetisiaların başlanı. Başqortostan menän Räsäy berdämlegenä arnap säxnäläştergän operanı teatr kollektivı ösön premera tip atarğa mömkin. Säxnälä ul huœğı tapqır 10 el elek başqarılğan. Aqterdar menän dirijer Robert Lyüter häm queusı-xormeyster Elwira Ğäyfullina şöğöllänä. Rejisser queusıhı Räsäydeœ atqadanğan sänğät eşmäkäre Georgiy İsaaqyan. Tamaşası premera menän sentäber urtalarında tanışa alasaq
Ramzit Abulyaev, Öfö.


text:
Osman Öztunç - Binboğalar
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Binboğalar
Etiketler : Osman Öztunç - Binboğalar türkü indir, Osman Öztunç - Binboğalar türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Binboğalar mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Binboğalar türküsü, Binboğalar sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Binboğalar bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Bugün Ayın Işığı
Osman Öztunç - Davullar Çalındı


text:
Piterburda militsiä oppozitsiä belän bäreleşte
Piterburda isä bu çarağa kimendä ber meñ keşe cıyıldı. Köçäytelgän militsiä qarşılığı aldında alar Bezgä başqa Rusiä kiräk digän şiğarlär qıçqırdı.
2 säğät çaması däwam itkän cıyın axırında militsiä alar belän bäreleşep berniçä demonstratsiäçene totqarladı.
Qayber xäbärlärgä qarağanda ber yözläp keşe totqarlanğan. Bäreleşlärdä niçä keşeneñ yaralanğanlığı turında mäğlümät älegä yuq.
Bügenge bäreleşneñ ni säbäple bulğanlığı açıq tügel. Piterbur xakimiätläre bu cıyınnı Yäş Tamaşaçılar Teatrı yanında ütkärergä röxsät birgän ide. Ämma şähärneñ üzäk mäydanına häm xakimiät binalarına taba yöreş oyıştırıu tıyıldı.
Şimbä könne Mäskäwdä totqarlanuçılar arasında Başqa Rusiä oppozitsion xäräkäte citäkçese, elekke dönya şaxmat çempionı Garri Kasparov ta bar.
Bügen Piterburdağı protest çarasında qatnaşa almawın ul şul totqarlanu belän añlattı. Şimbä könne militsiä anı berniçä säğätkä totqarlağannan soñ Kasparov bu totqarlaw mine törmägä yabuğa taba berençe adım bulırğa mömkin dide.
"Mäxkamä axır çiktä mine miting oyıştırırğa tırışuım belän xalıq çualışları çığaruda ğäyepläde häm Rusiä qanunı nigezendä miña meñ sum ştraf cäzası bilgeläde. Bu älbättä berençe adım ğına. Çönki alar bertörle ürnäk buldırırğa teli. Ikençe yulı alar mine törmägä yabarğa mömkin" dide Kasparov.
Kasparov xäzer il zur tizlek belän Belarus däräcäsendäge demokratiägä taba bara dide.
"Xakimiät başqa däräcäğä ireşte. Bu başqa yünäleş. Bu inde qanunnan çınnan da xörmät itelgän il tügel, ä xökümät qanunnıñ xärefe häm ruxı belän uynağan bulıp qılana. Bez xäzer Belarus belän Zimbabwe arasındağı däräcädä. Häm qayberäwlär äytüençä, bügen Mäskäw uramnarındağı militsiäneñ räximsezlege Minski uramnarındağıdan da qatıraq bulğan" dide Kasparov.
Kasparov küpçelek rusiälelär Putinnı yaqlağanda Başqa Rusiäneñ täesire ällä ni zur bulmawın tanıy. Neft häm gaz bäyäse artuğa tayanıp xakimiäten köçäytkän Putin isä oppozitsiäne ilne totrıqlızlandıruda ğäyepli.
Kasparov bu protest çaralarınıñ maqsatı yıl axırındağı parlament häm kiläse yazdağı prezident saylawlarınıñ irekle häm ğädel itep oyıştırıluına ireşü di.
Kürenekle käsepçe, Britaniädä säyäsi sıyınu alğan Boris Berezovski bu atnada Britaniäneñ Guardian basmasına Putinnı xakimiättän bärep töşerü öçen inqıylap äzerläwe turında beldergän.
Gazeta yazuınça, Berezovski Putin ildä avtoritar xakimiät urnaştıra häm Rusiä citäkçelegen barı köç belän genä almaştırıp bula dip äytkän. Ämma soñraq Berezovski üz süzlärenä açıqlıq kertte.
Şimbä könne Azatlıq radiosına Berezovski telefon aşa Rusiä xakimiäte cinayätçel xakimiät häm anı saylawlar aşa almaştırıp bulmıyaçaq dip äytte. Köç belän digändä min Gruziä belän Ukrainada bulğan kebek küp xalıq qatnaşqan uram cıyınnarın küz aldında tottım dide Berezovski.
"Ukrainada bulğan xällär, Gruziädä bulğan xällär, minem añlawımça, xakimiätne köç belän alunıñ ap-açıq ürnäge. Uram, mäydan xakimiätne almaştıru öçen basım yasadı, köç basımı yasadı" dide Berezovski.
Kasparov Rusiädäge protest çaralarına Berezovskinıñ nindider qatnaşı buluın kisken kire qaqtı.


text:
Meñnärçä, unmeñnärçä yäş rus xatın qızı çit ildä sex xezmätkäre itep satılğannan soñ, nixäyät Russie xökümäte keşe belän säwdä itüne tıyu turında uylana başladı. Duma BMOsı yardäme belän qanun äzerläde. Şulay itep köçtäge qanunnarda şundıy säwdäne cinayät itep sanamağan maddälär üzgärtelä.
Russiedä oyışqan cinayätçe törkemnär yäşlärneñ xıyalların qullanıp, alarnı qaranğı dönyanıñ artqı bülmälärenä yaba.Çit ildä turızm ölkäsendä eşläü, Amerikanıñ tanılğan moda jurnalı öçen modellek kebek eşlär yäş xatın qıznı da, ir atnı da qızıqsındıra. Räsmi sannarğa qarasan ütkän yılda Russiedän 7500 xatın qız küçep kitkän.Belgeçlär äytep kitkän sannan 20märtäbä artığraq xatın qız legal bulmağan yullar belän Gretsie, Törkie ,Portugaliegä çıqtı häm sex industriesendä eşlärgä mäcbür itelde dip äytä.Yaña qanun 3 töp mäsälägä qarıy: räsmilär cämäğätçelekne keşe belän säwdä turında yaqtırtaçaq, säwdä qorbannarı rehabilitatsielänäçäk, politsie bu eşlärgä qarşı aksielär küräçäk.Cinayätçe törkemnär keşe belän säwdä itüdän 7milliard dollar qazana. Yaña qanunnı äzerläw eşenä qatnaşqan deputat Yelena Mizulina Keşe belän säwdä itü global problema, terror häm narkotikadan soñ, oyışqan cinayätçelekneñ in yaman şäkle.Keşe belän säwdä , narkotika säwdäsenä qarağanda kübräk aqça kiterä. Xatın qıznı sex säwdäsenä cälep itü öçen törle metodlar qullanıla.Russie gazetalarında çit ildä turizm industriesendä eşläü öçen iskiterlek yaxşı mäğaşlar täğdim itkän iğlannar basıla .Xatın qız wäğdä itelgän eştä eşläü öçen kilgäç tä,anıñ dokument,pasportları alına häm faxişälekkä mäcbür itelä.Russie Fännär Akademiese Sotsial vä Ekonomik Tikşerülär İnstitutı xezmätkäre Yelena Turukanova Russiedän küpme xatın qız satıldı, bu turıda farazlar belderü qıyın, bu cinayät bulmağan öçen ber qayçan da küzätelmäde dip äytä.Turukanova älege waqıtta bez yılsayın Russiedän 160meñ xatın qız satıldı digän faraz gına belderä alabız dip äytä.. Räsmi tanılğan 7500 digän san , tik5% ğına täşkil itä.Satıluçılarnıñ50%tan artığı sex industriesenä tapşırıla. Alar Niederlandta bulğan kebek uramda , yäisä striptiz showları, faxişälek, yäki eskort kebek idenastı dönyasında eşli ala dip söyli Turukanova. Ul yaña qanunğa şik belän qarıy , bu fenomenne tuqtatu mömkin tügel ,çönki anıñ tamırları ekonomik sistemada di. Sotsial häm Ekonomik Tikşerülär İnstitutı xezmätkäre Turukanova qaraşınça, legal bulmağan migratsiene tuqtatıp bulmıy,ämma anı yaxşırtırğa kiräk,bu berençe adım ğına . Russiedäge cinayätçelekene uylağanda bu qanun xökümät tarafanınan raslanıp köçkä kersä dä, problemanı xäl qılmayaçaq digän fikerdä belgeçlär. Ämma andıy qanun bulmasa, cinayätçelär üzlären irekleräk xis itäçäk. Üktäber ayında İtalia politsiese häm Europolneñ urtaq operatsiesendä 80keşe qulğa alınğan ide. Alar Russie mafiasınıñ kiñ faxişälek çeltärenä qatnaşqan keşelär . Bu çeltärdä Russie, İtalya ,Avstrie, Portugalie, Ukraina häm Belarustan meñnnän artıq politsie, säyäxät burosı agentları, aftobus şirkäte,, qunaqxanä xucaları eşlägän.
Färidä Xämit, Praga


text:
Ämr Mussa: Ğiraqta watandaşlar suğışı qabınırğa mömkin
Ul arada köç qullanu kimemi. Bügen ğısyançılar höcümnärendä 1 ğiraqlı häläk buldı, distägä yaqın keşe yaralandı. Amerikan xärbi köçläre xäbär itüençä, 7 könlek çara waqıtında Süriä belän çik buyındağı Anbar vilayätendä 50 suğışçı üterelgän. Yefrat üzänendä ikençe ber xärbi çara däwam itä.
Ğiraq eçke eşlär ministrı Bayane Bäker Sulağ, 13nçe üktäberdän 17senä qädär kommendant säğäte kerteläçäk, dip belderde. Räsmilär 15nçe üktäberdä ütäçäk referendumğa iminlekne nığıtu çaraları kürä. Şulay uq çiklär yabılaçaq, çit ildän barı tik säwdä häm medetsina belän bäyle maşinalar kerä alaçaq. Hawa kiñlege häm diñgez portları şulay yuq yabılaçaq. Sulağ, 14nçe üktäber cirle waqıt belän kiçke säğät 6dan 16nçı üktäberneñ irtänge 6ğa qädär Ğiraqnıñ provinsiäläre arasında maşina yöreşen bötenläy tuqtatırğa çaqırdı.


text:
Qazannıñ meñyıllığına Sankt-Peterburgta da äzerlänälär
Qazannıñ meñyıllığına äzerlek şähärneñ üzendä genä tügel, başqa Rusiä töbäklärendä dä bara. Çärşämbe könne Qazannıñ xakimiät başlığı Kamil İsxaqov citäkçelegendäge delegatsiä Sankt-Peterburgka kitte. Anda tatarstanlılar respublika başqalasınıñ yubileyına piterburlılarnıñ äzerlege xaqında söyläşäçäk. Qazan Sankt-Peterburgnıñ 300 yıllığın bilgeläp ütkändä üzeneñ öleşen kertkän ide. Qunaq aşı – qara qarşı digändäy, xäzer inde tönyaq başqalanıñ da bezgä yärdäm itärgä çiratı kilep citte.
18 mayda Qazanda da xalıqara muzeylar könen bilgeläp üttelär. Şuşı data uñayınnan yıldağıça Milli muzeynıñ qayber kürgäzmälärenä, Salix Säydäşev, Maksim Gor’kiy muzeylarına telägän keşelär tüläwsez kerep tanışa aldı. Qazannıñ Kreml’ uramında Xalıqara muzeylar könenä bağışlanğan İske Qazanğa säyäxät digän konsert ta uzdı. Tatarstannıñ Mädäniät ministrlığı şuşı könnärdä respublikadağı 100 muzey arasında uzğan bäygeneñ näticälären dä iğlan itte. 2004 yılnıñ iñ äybätläre bulıp şähärlär arasında Tübän Kamanıñ Nefteximiä, ä awılnıqılar arasında – Baltaç rayonınıñ Xalıqlar duslığı muzeyları tanılğan.
Läkin, qızğanıçqa qarşı, küpçelek qazanlılarnı bu aralarda muzeylar tügel, ä su probleması borçıy. Küp kenä yortlarda inde berniçä kön, qaydadır xätta atna da, qaynar su yuq. Çärşämbedän başlap isä berniçä köngä başqalanıñ 3 rayonında salqın sunı da betereläçäge turında xäbär ittelär. Qazannıñ Sovet, İdel buyı häm Waxitov rayonnarında yäşäwçelärgä su maxsus maşinalarda kitereläçäk.
Qazannıñ qayber cirlärendä su bulmasa da, tormış şaqtıy aktiv bara, bersennän-berse qızıqlı, möhim çaralar ber-ber artlı ütep kenä tora. 17 mayda Qazanda Respublika matbuğatı köne uñayınnan Media-forum açıldı. Anıñ qısalarında çärşämbe könne Bötendönya tatar kongressı binasında Tatar internetınıñ III forumı uzdı. Çärşämbe könne şuşı uq Media-forumda respublika mäğlümät çaraları citäkçeläreneñ Tatarstan däwlät oyışmalarınıñ matbuğat üzäkläre wäkilläre belän oçraşuları da buldı. Alar üzara xezmättäşlek turında söyläşte. Şul uq könne Qazanda töbäk teleradiokompaniäläreneñ Tatarstan dulqınında dip isemlängän VIII festivale dä açıldı. Ä Tatar-inform agentlığında isä 19 may – Tatarstan matbuğatı köne uñayınnan Tatmedia agentlığınıñ citäkçese Marat Moratov belän söyläşü uzdı.
Gölnaz İlgizär


text:
Kiçä NYta Amerikan Yähud Kongressı tarafınnan terrorğa qarşı köräşe säbäple büläklängän Törkiä premire Recep Tayyip Erdoğan Tışqı Mönäsäbätlär Şurasında yasağan çığışında, Ankaranıñ könbatış belän nıq elemtälärenä basım yasap, xökümät Ğıraqta taläp itelgän federal däwlät sistemasına borçılu belän qarıy dide.
Ğıraq suğışı säbäple şaqtıy ğına salqınayğan Ankara-waşington mönäsäbätläre sonğı waqıtlarda yañadan cılınıp kitte. 165 eşmäkär, 50dän artıq jurnalist, ministırlar ozatuında zur wäkilçelek belän kiçä NY-qa kilgän premier Erdoğan başta Amerikan-Yähüd kongresında çığış yasadı.Noyäber ayında İstanbulda ğıybadätxanägä yasalğan teror höcümen telgä alğan premier terrorğa baş imiäçäkbez, terrornı beterü öçen bergäläp eşliäçekbez dip äytkän Erdoğan Törkiä yähüd oyışmaları iminlekläre öçen qayğırmasın, alar bezgä yähüd dönyasınıñ ämanäte dip belderde.Yähüdlärneñ '' Qıyulıq büläge'' belän büläklängän premier möhim çığışın täsirle tışqı säyäsi mönäsäbätlär şurasında yasadı.Ul anda xökümät Ğıraqta etnik yäki mezhäplärgä nigezlängän federal däwlät sistemasına ışanmıy dide(audio) Belgänegezçä tönyaq Ğıraqta federatsiä taläp itelä.Bez etnik yäki mezhäbi büleneşkä nigezlängän federatsiäne xuplamıybız, uñay qaramıybız. Demokratiädä bu sälämät mönäsäbät tügel, häm sälämät politik strukturanıñ barlıqqa kilüenä xezmät itmi.Bu Ğıraqnı kiläçäktä tağı da qıyınraq xäldä qaldıraçaq. Ğıraqta kötelgännän tiskäreräk täräqiätkä alıp baraçaq.
Çärşämbedä G.Bush belän küreşäçäk Erdoğan bu mäsälädä söyläşäçäk dip kötelä. Premier qaraşınça xalqınıñ 98% möselman bulsa da bu Törkiäneñ könbatış belän elemtälärenä kirtä tügel Erdoğan süzlärençä(audio) Törek xalqınıñ möselman buluı , anıñ könbatış ayrım alğanda yevropa oyışmaları, institutları belän eşläw äzğa buluına kirtä bulmadı.Bu qısada Törkiä trans-atlantik mönäsäbätlären nıq yaqlawçlarınnan berse buldı.Törkiäneñ Yevropa Berlegenä quşuluı urtaq universal häm demokratik bäyälär nigezendä yevropa xalıqları belän möselman cämğiäten ahäñläşteräçäk.
Törkiä tışqı säyäsätendä iqtibar cälep itkän aspekt Ankaranıñ kürşeläre belän aktiv mönäsäbättä toruı dip äytkän premier däwam itep(audio) bez yaqın könçığışta ,solıx urnaşuına zur ähämiät biräbez, çönki kürşelärebezdäge totrıqsızlıq bezneñ öçen dä borçılu bula.Bez tınıçılq urnaşuı öçen quldan kilgän här närsäne eşliäçäkbez.Bez İzrael bulsın fälästinnär bulsın Süriä bulsın här berse belän yaxşı mönäsäbättä torabız.Bez bu 3 il belän yaxşı mönäsäbätlär här törle aradaşçılıq eşendä yardämçe bulır dip ömed itäbez.
Ankara sonğı waqıtlarda Tehran häm Damask belän mönäsäbätlären rätkä saldı.Moña älbätä körd separatizmı säbäp bulıp tora. Törkiä parlamentı tışqı mönäsäbätlär komitetı citäkçese Dülger eytmeşle yaqın tirädä yanğın çıqsa, kürşelär belän bu turıda mäslixätläşäsen.AQŞ monda ozaq tormayaaçq ä bez mänge toraçaqbız. Eşneñ qızığı şunda Erdoğan ütkän atnada Suğut Ğäräbstänendä möselman illäre citäkçeläre cıyılışında möselman urtaq bazarın buldıru fikrenä nıq qarşı çığıp, närsä genä bulmasın, bez mönäsbätlärebezne etnik ,dini tamırlarğa yäki ceğrafiägä nigezlärgä telämibez , andıy oyışmalar tözä başlasaq bu qotıplaşuğa säbäp bula dip äytkän ide islamçı premier. NYta Tışqı mönäsäbätlär şurasındağı çığışında Erdoğan älbättä Kipr mäsäläsenä dä tuqtaldı. Bilgele bulğança may ayına qädär Kipr xäl itelmäsä, Ankaranıñ yevropa berlegennän küp närsä kötäse yuq. Ämma premier öçen AQŞta Kiprdan başqa , Ğıraq qısalarında PKK terroçıları häm älbättä iqtisadi temalar tora.
färidä xämit,praga


text:
Ukrainadağı säyäsi täräqqiät Üzäk Aziä illäre öçen sabaq bula alamı?
Ukrainadağı säyäsi krizisnı bu könnärdä zur iğtibar belän Üzäk Aziä dä küzätä. Kiläse öç ayda bu töbäkneñ beryulı dürt respublikasında parlament saylawları ütäçäk. Ukrainada bulğan xällär Üzäk Aziädä saylawlarına nindi yoğıntı yasıy ala?
Üzbäkstannıñ oppozitsiädäge Erk demokratik partiäseneñ sörgendäge citäkçese Möxämmät Salih Azatlıqqa üzeneñ xislären citkerde:
Audio (Möxämmät Salih)
"Bez Ukraina oppozitsiäseneñ demokratiä öçen köräşen xuplıybız. Ukrainanıñ demokratik köçläre köräşneñ berençe möxim öleşen namuslı ütte. Bez alarğa ciñü telibez. Bu – ireklekkä ışanıçın yuğaltmağan başqalar öçen dä ciñü bulaçaq."
Qazaxstannıñ oppozitsiä törkeme bu könnärdä Ukrainada Viktor Yuçenko tarafdarlarınıñ alımnrın öyrände. Törkem wäkile Tolen Toxtasınov süzlärençä, Gruziädäge "gölçäçäk inqilabı" häm Ukrainadağı protest xäräkäte Qazaxstanda 2007dä ütäçäk prezident saylawlarına ürnäk bula ala:
Audio (Tolen Toxtasınov)
"Ukraina oppozitsiäse yartı yıl elek berläşte häm prezidentlıqqa urtaq namzät itep Yuçenkonı sayladı. Bez, Qazaxstan oppozitsiäse xäzer şul uq yulda."
Yevropa Berlege häm Quşma Ştatlar Ukrainadağı prezident saylawları demokratiä taläplärenä turı kilmäde dip tänqitläp çıqtı. Qazaxstan, Üzbäkstan häm Qırğızstan isä, Rusiä belän bergä, räsmi näticälärne tanıdı. Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev premier-ministr Yanukoviçqa, sezneñ ciñüegez Ukraina xalqınıñ berdämlek, demokratik häm iqtisadi täräqqiät saylawı bulıp tora, digän xat yulladı.
Şul uq waqıtta Üzäk Aziä räsmilären, Gruziä häm Ukraina oppozitsiäse qullanğan alımnarnı qayçan da bulsa alarnıñ üzlärenä dä tatırğa turı kilmäsme digän soraw borçıy bulsa kiräk. Qırğızstan prezidentınıñ idarä başlığı urınbasarı Canuzakov äfände Azatlıqqa birgän äñgämäsendä Ukraina oppozitsiäse alımnarına kisken tänqit belderde:
Audio (Canuzakov)
"Saylaw näticälären köçtän çığaru maqsatı belän, keşelärne uramğa çığarıp, namayışlar oyıştıru – qanunsız ğämäl."
Törkmänstan räsmiläre Ukraina saylawlarına ber reaksiä dä beldermäde. İsemen äytergä telämägän Törkmänstan watandaşı Azatlıqqa äytüençä, däwlät tarafınnan kontrol itelgän mäglümät çaraları Ukrainadağı xällärne, ğömümän, kürmämeşkä sabışqan:
Audio (Törkmänstan watandaşı)
"Törkmän xalqı döreslek häm Viktor Yuçenko yaqlı. Döresen äytkändä, Törkmänstannıñ mäglümät çaraları Ukrainadağı xällärne yaqtırtmadı. Radio häm televideniedä cır da biyü."
Sintäberdä Qazaxstanda parlament saylawları küp sanlı xärämläşülär belän ütte dielsä dä, anıñ näticäläre xalıqta zur rizasızlıq uyata almadı. Ämmä Qazastannıñ oppozitsiädäge Aq Col partiäse räistäşe Alixan Baimenov süzlärençä, xäzer Ukraina bar elekke Sovet respublikaları öçen ürnäk bula ala:
Audio (Alixan Baimenov)
"BDBnıñ başqa xakimiätläre xäzer bu xällärdän sabaq alırğa tieş bulaçaq. Xakimiät üze qanun ütäsä genä, köndäşlärennän şunı taläp itä ala. Ukraina oppozitsiäse bik oyışqan häm bik cawaplı."
Ukrainanıñ demokratik köçlärenä ber köçle xäräkätkä oyışu öçen berniçä yıl kiräk buldı. Üzäk Aziädäge demokratik köçlär xäzer şuşı täcribäne öyränä.
-Ali Gilmi


text:
“Tormış” Tatarstan tormışında urın ala alırmı?
Rusiäneñ säyäsi tormışın bügenge köndä Mäskäw Kirmäne bilgelägäne kemgä dä ser tügel inde. Xätta, ayırım firqälärne dä Mäskäw kirmänendäge türälär tudıra. Kiräk ikän, säyäsät mäydanınnan alıp ta taşlıy. Bu tendensiä soñğı berniçä yılda bigräk tä açıq sizelä. Yelsin çorında, törle firqälär üz irekläre belän barlıqqa kilsä, xäzer isä xakimiättäge köçlärneñ xäyer wä fatıyxası belän genä. Yedinaya Rossiä – Berdäm Rusiä firqäse dä şundıylardan. Däwlät Dumasında üzeneñ wäkillären iñ küp buldırğan bu firqä - mäskäw Kremleneñ tayanıçı. Älege firqä tırışlığı wä rizalığı belän genä Rusiäneñ küp kenä qanunnarı tormışqa aşa. Mäsälän, şul uq vertikal’läşterü säyäsäteme, yäki anda latin xäreflären tıyumı… Bu firqäneñ dürt räsmi liderı arasında Mintimer Şäymiev ta bar. Belgeçlär, räsmi liderlardan tış, anıñ ber ideologın yış iskä alalar. Ul Vladislav Surkov – Rusiä prezidentı administratsiäse başlığı urınbasarı. Kirmändä utıra. Menä bu dahinıñ başına tağın ber uy kilgän. Älegä xätle, waqıt-waqıt isänlegen kürsätep torğan, läkin säyäsättä ällä ni zur tä''sire bulmağan Jizn'' - Tormış firqäsen xäzer naftalinnan arındırıp, anı olı säyäsätkä kertmäkçe bula. Şul uñaydan, mäğlümat qırında, anıñ monnan ike-öç ay elek Tormış firqäse wäkilläre belän bulğan yäşeren oçraşuınıñ neçkälekläre päyda buldı. Vladislav Surkov, kiläse saylawlarğa Tormış partiäse Rusiäneñ ikençe ber zur firqäse bularaq qatnaşırğa tieş dip bara. Monıñ öçen Tormış, tağın ber firqä belän berläşü turında, yäğni, ere ber köç bulırğa cıyınuı turında xäbär itte inde. Üzeneñ säyer ğämälläre wä belderüläre belän mäğlüm bulğan Rogozin Rodina firqäsennän kitkäç, älege firqä Tormışqa quşıla. Monnan tış, küzätüçelär, Tormışqa tağın qayber başqa firqälär dä quşılırğa mömkin dip belderdelär. Yäğni, erelängän Tormış firqäse, kommunistlar, LDPR kebek başqa firqälär öçen tawış birüçelärne üzeneñ fikerdäşläre itärgä teli. Monda, berdäm Rusiälek ise genä tügel, böyek Rusiälelek añqıp torğanı ser tügel.
Ä Tatarstanda bu Rodinası da, Tormış – Jiznedä bik xuplanğan firqalärdän tügel. Rodinağa qaraş, anıñ elek räise bulıp torğan Ragozin zamanınan uq kilä. Yaratmadı ul Tatarstannı häm anıñ ağımdağı citäkçelegen. Tatarstan türäläre dä, älbättä, cawapsız qalmadı. Mintimer Şäymiev, Rodina işe firqälär Tatarstan xalqına da ber qayçan da yaqlaw tapmayaçaq dip xäl itep quyğan belderü yäsağanide. Ä Tormış firqäsenä kilgändä, Bu firqä funksionerlarınıñ berse Räfqat Altınbaev. Respublikadan sörelgän dip äyterlek citäkçelärneñ berse.
Rusiä külämendä bu ike firqä berläşep, Kirmän yärdämendä olı säyäsätkä kilüe älbättä mömkin dilär küzätüçelär. Ä menä, berläşä qalğan oçraqta, Tatarstanda ni bulır. Älegä añlatma birüçelär yuq. Barı tik qayber küzätüçelär genä, älege berläşterelgän firqälärneñ Tatarstandağı kiläçäge Şäymievtan toraçaq dilär. Yäğni, Tatarstan prezidentı belän urtaq tel taba alsalar - monda saylawlarda tawış cıyuları ixtimal. Läkin, monıñ öçen, bu firqäneñ citäkçeläre alışınırğa tieş. Menä şundıy qaraş bar. Ä säyäsät belgeçe, professor Midxät Faruqşin tağın başqa säbäplär dä kürsätä.
Älbättä küp närsä, bu firqäğä aqça birüdän tora. Yäğni, firqäğä aqça küp itep birelsä, alar eşçänlegen dä kiñäytä alalar. Monnan tış.yu tağın ber faktor – ul da bulsa matbuğatqa ütep kerüyu Ser tügel, älegä küp kenä matbuğat çaraları xakimiätkä bäyle.
Räfis Cämdixan


text:
Afinada Yevropa Berlegeneñ summitında atnakiçtä iğlan itelgän belderüdä Ğıraqnı tözekländerüdä BMO ‘ üzäk rol ‘ uynarğa tieş dip äytelsä dä, AQŞ citäkçelegendäge köçlärgä ildä totrıqlılıq urnaştıru cawaplılığı yöklänä. Berlek üze dä Ğıraqta möhim rol uynarğa äzerlänä. İke könlek summitta citäkçelär Ğıraq suğışı säbäple xasıyl bulğan upqınnı taraytu öçen tırışlıq alıp barıp urtaq belderü turında kileşte. Ämma Berlekneñ BMO mäsäläsendä berdäm pozitsiä aluı AQŞ belän aralarnı yañadan kierenkeländermäs mikän?
Ğıraq mäsäläse summitnıñ töp waqıyğäse Kipr, Malta häm eleke kommunistik 8ilneñ Yevropa Berlegenä kerü kileşüenä qul quyu tantanasın külägädä qaldırdı dip äytergä kiräk. Yevropa Berlege citäkçeläre bülgälängän bloknıñ häm BMOnıñ Ğıraq krizisında töp rol uynauın teli. Ämma alar AQŞ köçläre Ğıraqta iminlekne garantiälärgä humanitar yardäm birergä ilneñ muzey häm mädäni mirasın saqlarğa tieş dip äytte. Yevropa Berlegeneñ belderüe suğış säbäple blokta xasıyl bulğan yaralarnı qanatmas öçen bik iqtibar belän äzerlängän ide . Yevropalılar Ğıraqta politik häm ekonomik rekonstruksiädä möhim rol uynarğa äzer bulularına basım yasıy. Bilgele bulğança bu eştä Waşington üze östenlek itergä teli. Berlekneñ belderüendä küpläp üterü qoralları, Saddamnı bärep töşerü yäki yevropanı häm İminlek Şurasın suğıştan elek nıq bülgälägän mäsälälärneñ berse dä telgä alınmağan. Berlekneñ prezidentı Gretsie tarafınnan yevropa konferensiäsendä iğlan itelgän belderüdä BMOsı üzäk rol uynarğa şulsanda ul ğıraq xalqın üz idarägä alıp barğan protsesta ütkändäge konfliktlardan soñ illärne tözekländerüdäge üzeneñ mäxsus täcribäsen qullanırğa tieş dip äytelgän. Gretsiä premiere Costas Simitis (audio) Älege waqıtta Ğıraqta bulğan berektäş köçläre xalıqnıñ iminlegen tämin itergä tieş bu añlaşıla. Alar ğıraqta tınıçlıq urnaştırırğa tieş. BMOsı bu mizgeldä moñı eşli almıy.
Simitis süzlärenä däwam itep (audio) BMOnıñ Ğıraqtağı töğäl role AQŞ şulayuq Britanie belän elemtä häm söyläşülär näticäsendä bilgelänäçäk.Britanie bu deklaratsiäneñ prinsıpların qabul itte.
Berlekneñ belderüe Fransie häm Germanie taläbenä qarağanda küpkä yomşagraq. Çönki kiskenräk , taläpçänräk belderü Waşingtonğa oxşap citmäs ide. AQŞ bez suğıştıq , bezneñ xärbilär häläk buldı, bez başta administrativ protsessnı alıp baraçaqbız dip açıq anıq itep äytep quydı. Ütkän atnada Blair belän Bush Belfast yaqınında oçraşqanda BMO role bulaçaq dip äytkän ide .Ämma bu rol nindi bulaçaq töğäl itep açıqlanmadı . Blair baştan uq BMOnıñ möhim rol uynauın teläsä dä, Ul Bush yanında koalitsiä köçläreneñ başta nindider waqıt töp rolne uynauına riza dip kürengän ide. Afinada ul yevropalılar yağına kübräk şuışqan digän täsir qaldırdı. Simitis tä Böyek Britanie deklaratsiäneñ prinsıpların qabul itte dip basım yasadı.
Yevropa Komissiäseneñ süzçese Reijo Kempinen atnakiçtä press konferensiädä Ğıraqta humanitar wazğiät qotoçqıç , komissiä häm prezidnet sivil xalıqqa kilgän zarar zianğa nıq borçıla bez suğışta cafa çikkän xalıqqa yardäm itü öçen qulıbızdan kilgän här närsäne eşliäçäkbez. Kempinnen(audio)
Belgänegezçä Yevropa komissiäse Ğıraqta humanitar operatsiälär öçen 100million yevroayırdı. Bu aqçanıñ biştän ber öleşe belän inde azıq tölek, daru häm yardäm kiräk yaraqları alındı.
Suğış säbäple kiskennäşep kitkän transatlantik mönäsäbätläre Afina summitınıñ cibärgän kündermä belän yaxşılanırmı waqıt kürsätäçäk. Afina oçraşuına Berlek illäre kiläse yılda äğza bulaçaq illär , Bolgarstan, Rumınie, Törkie kebek namzätlär şulayuq Russiä, Ukraina kebek yaña kürşelär dä çaqırılğan ide.
Färidä Xämit, Praga