text:
İlhaq etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan "Men hatırlayım" onlayn aktsiyasını başladılar. Aktsiyanıñ teşkilcisi - "Nefes" cemaat teşkilâtıdır.
Bu teşkilâtnıñ koordinatorı Elmaz Qırımlı Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, aktsiyada iştirak etmek içün çoq vaqıt kerekmey.
"Bu, er bir vatandaşımız umumiy hatıramıznı saqlanmaq içün vaqtını ayırmağa ne qadar azır olğanına bağlı. Zorbalıqnen sürgün etilgen qorantasınıñ qısqa olsa da ikâyesini yazıp qoymağa, süret çıqarmağa ve saifesinde paylaşmağa azır olğanına bağlı", - qayd etti Elmaz Qırımlı.
Böylece, aktsiyada iştirak etmek içün Facebook içtimaiy ağındaki saifede 1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen soyunınıñ süretini yerleştirmek kerek. Süret olmasa, onıñ adını ve doğğan yerini, qayda sürgün etilgenini, Qırımğa qaytıp-qaytmağanını, qaç balası ve tornu olğanını yazıp derc etmek. Ve bu süretni saife sureti kibi yerleştirip "Men hatırlayım" heştegini qoymağa teklif etile.
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ birinci müavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa tefsir bergende, öz tarihı, ğalebe ve faciaları aqqında hatırlamağa pek müimdir, dep ayttı.
"Bu vaqialar halqımıznıñ, er qırımtatarnıñ tabiatını şekilledi. Mayısnıñ 18-i qırımtatarlarnıñ yañı tarihınıñ eñ müim künlerinden birisi olğanından kimse şübelenmez, dep eminim. Onı hatırlamaq kerek, sebepleri ve aqibetlerini, qurbanları ve qatillerini bilmek kerek. Sadece özümiz içün degil, bütün insaniyet içün müimdir. Akimiyetniñ vicdansızlığı, insan ayatına laqaytlığı ve dünya ükümdarlığı isteginiñ ne neticeleri olğanını hatırlamaq kerekmiz", - qayd ettil Celâl.
"Men hatırlayım" aktsiyası mayısnıñ 18-inece devam etecek. Teşkilciler, onı er yıl keçirmege istegenlerini ayta.
Daa evel Qırımtatar Milliy Meclisi, Kyiv şeer yolbaşçısı Vitaliy Klıçkoğa mayıs 18 Qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma kününen bağlı muracaat yazdı.
Hatırlatamız, 2019 senesi mayısnıñ 18-nde qırımtatar genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına umumukrain sükünet daqqası keçirildi. Matem tedbirleri tek Ukrainada degil, bir çoq dünya memleketinde de keçirildi.
Rusiye işğal etken Qırımda 2019 senesi resmiy olmağan matem tedbirleriniñ keçirilüvi yasaqlandı, keçirmek ıntıluvlarına ise keder etildi.
Daa evel Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov mayıs 17-18-inde, qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan matem merasimleriniñ azırlanuvını ilân etti.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


c: text/html

text:
Rusiye işğalci memuriyeti muvaqqat işğal etilgen Qırımda maddiy medeniy asabalıqqa qarşı qanunsız faaliyet keçire. RF medeniy zenginliklerni yarımadadan Rusiye qıtasına köçüre ve Qırım boyunca qazuv işlerini yapa. Bundan ğayrı, Sudaq şeeri yaqınlarında ve Keriç boğazında suvastı atiqiyat qazmaları da keçirile.
Müzey obyektleri, hususan Bağçasaraydaki Hansaray yoq etile. Bu obyektlerni qorçalamaq içün Ukraina 1954 senesi tarihlı Silâlı çatışma olğan taqdirde Medeniy zenginliklerniñ qorçalanması aqqında Gaaga şartnamesiniñ Ekinci protokolına qoşuldı.
Rusiye Federatsiyasınıñ daimiy bozğan bu vesiqanıñ eñ emiyetli maddelerinden biri işğal etilgen topraqlarda medeniy servetlerniñ qorunması ile bağlı 9-ncı maddedir.
Oña köre, diger memleketniñ toprağını qısmen ya da bütünley işğal etken taraf:
a) medeniy servetlerniñ qanunsız ihracını, qanunsız köçürilmesini ya da qanunsız olaraq mülkiyet aqqınıñ başqasına berilmesini;
b) medeniy servetlerniñ qorunması, qaydı ya da saqlap qalması talap olunmağan taqdirde iç bir atiqiyat qazmalarını;
v) medeniy servetlerniñ qullanılmasında iç bir deñişmeni yapıp olmaz.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çarşenbe künü, dekabr 10-da, Qırım Devlet tibbiy universitetiniñ talebe ve ocaları aliy oquv yurtınıñ Qırım federal universiteti terkibine kirsetilmesine qarşı narazılıq aktsiyasını ötkerecek olalar.
Yerli saatke köre saat 15-te başlanacaq mitingde Rusiye prezidenti Vladimir Putinge muracaat altında imzalar toplanacaq.
Qırım devlet tibbiy universitetiniñ strategik inkişaf boyunca rektor muavini Aleksandra Truşkeviçniñ Qırım.Aqiqat mühbirine bergen malümatına köre, aliy oquv yurtı Aqmescit icra akimiyetine muracaatta bulunıp, Lenin meydanında narazılıq aktsiyasınıñ ketirilmesi aqqında bildirgen edi, lâkin buña izin berilmedi.
«Bizge şeer merkezinde aktsiyanı keçirmege izin bermediler, anda yañı yıl naratı donatıla eken. Lâkin onı öyle de qoymadılar», – dedi rektor muavini.
Akimiyet şeer çetinde piket ötkermege teklif etti, lâkin tibbiy universitet aliy oquv yurtınıñ sıñırlarından çıqmamağa qarar aldı.
Qırım federal universiteti Rusiye ükümetiniñ qararınen aqımdaki seneniñ avgust ayında Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti esasında meydanğa ketirildi. Onıñ terkibine 5 aliy oquv yurtı kirdi.
Qırım tibbiy universitetini de Federal universitet terkibine kirsetecek ediler, lâkin onıñ reberligi, oca ve studentleri razı olmadılar. Sentâbr ayında aliy oquv yurtında federal universitet terkibine kirsetilmesine qarşı narazılıq aktsiyaları olıp keçti. Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov aliy oquv yurtını yañı qurulğan universitet terkibine kirsetmek yañlış olğanını tanıdı.
Buña baqmadan, oktâbr soñunda Qırım «Nazirler şurası» tibbiy universitet mal-mülkini Qırım federal universitetine bermege qarar aldı.


text:
Mayısnıñ 26-nda, çarşenbe künü, QırımSOS cemaat teşkilâtınıñ faalleri Kyivdeki Rusiye elçiligi yanında Dairede yürüş aktsiyanı keçirdiler. Azatlıq Rudiosı mühbiriniñ haber etkenine köre, bu «Find and Free» kampaniyası çerçivesinde işğal etilgen Qırımda mecburiy ğayıp olğanlarnıñ ve olarnıñ tuvğanlarınıñ destegine keçirilgen 58-nci tedbir oldı.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, aktsiyanıñ maqsadı, işğal etilgen yarımadada mecburiy ğayıp olğanlarğa diqqat celp etmek. Teşkilâtçılar timsaliy olaraq dairede yurdi.
«Aktsiyalarımız soñsuz bir dairede yürüş kibidir: biz talap etemiz, RF susa, RF susa, biz talap etemiz. Mayısnıñ 26-nda performansnen bu dairede ne qadar yürsek de, onı üzecegimizni ve ğayıp olğanlar aqqında aqiqatnı bilecegimizni köstermektir», – dep ayttılar teşkilâtçılar.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada insanlar, hususan qırımtatarlar, sıq-sıq qaçırılmağa başladı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi, «yarımadada qırımtatarlarnıñ kütleviy ğayıp olması» qayd etilmey, dep israr ete.
Prezidentniñ Qırımdaki temsilciligi bir haber alınmağan ğayıp olğan qırımlılarnıñ cedvelini de derc etti: Valeriy Vaşçuk, İvan Bondarets, Vasiliy Çernış, Timur Şaymardanov, Seyran Zinedinov, İslâm Cepparov, Cevdet İslâmov, Eskender Apselâmov, Fedor Köstenko, Muhtar Arislanov, Arlen Terehov, Ruslan Ganiyev, Arsen Aliyev, Eskender İbraimov ve Ervin İbragimov.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı Ukraina tasil ve ilim Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Onıñ malümatına binaen, testler qoşma sessiya devamında – iyül 4-den başlap 11-ne qadar, em de qısqartılğan sessiya devamında – iyül 14-den başlap 17-ne qadar, berilmesi mümkün.
Qırımlılarğa qayd malümatlarına deñişmeler kirsetilmesi içün müddet arttırıldı.
«Abituriyent esas sessiya devamında tış mustaqil imtianlarını berecek olsa, aprel 30-na qadar yañı adres boyunca ğayrıdan qayd etilmeli. Bunıñ içün abituriyent tasil keyfiyetine qıymet kesüv ukrain merkeziniñ saytında yerleştirilgen malümat saifesine kirip, tış mustaqil imtianları vaqtında yerleşüv yerini qayd etmeli. Arizanı basıp çıqarmaq ve toldurıp, tış mustaqil imtianları sertifikatınıñ kopiyasınen beraber tasil keyfiyetine qıymet kesüv regional merkezine yollamaq kerek», – dep qayd eteler Tasil Nazirliginde.
Abituriyentniñ belli bir sebebi olsa, o, qoşma sessiya devamında tış mustaqil imtianlarını bere bile. Testlev noqtaları er bir vilâyet merkezinde olacaq. Mayıs 1-den 15-ne qadar ğayrıdan qayd etilmek mümkün.
Abituriyentniñ esas ve qoşma sessiyaları devamında tış mustaqil imtianlarını bermek imkânı olmasa, o, qısqartılğan sessiyadan faydalana bile.
Testlev noqtaları Ukrainanıñ er bir vilâyet merkezinde aliy oquv yurtları esasında çalışacaq. İyün 16-dan başlap 30-na qadar ğayrıdan qayd etilmek mümkün.
Tış mustaqil imtianlarınıñ iştirakçilerine testler keçirilecek yer ve vaqıt aqqında malümat abituriyentlerniñ informatsion saifelerine kelecek davetname-kiriş kâğıtında qayd etilecek.


text:
Vesiqanı parlamentke Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük kirsetti. Qanun leyhasınıñ metini Yuqarı Şuranıñ saytında daa neşir etilmedi, dep haber ete Radio Svoboda.
Evelden Kiyev mayıs 25 künü prezident saylavları ile referendumnıñ keçirilmesine azır olğanını bildirdi. Faqat prezident vazifelerini eda etici onı belgilep olamay. Bundan da ğayrı, Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına köre, referendumnı azırlamaq içün mayıs 25 kününe qadar vaqıt pek az. Şunıñ içün Ukraina akimiyeti onı iyün 15-de keçirmege teklif ete.
Merkeziy saylav komissiyasınıñ reis muavini Andriy Mager qayd etti ki, milliy mesleat soravınıñ keçirilmesi içün böyle qattı qanuniy negiz lâzim degil.
Ukraina federalizatsiyası aqqında referendum – memleketniñ cenüp ve şarqında separatistlerniñ esas talabıdır. Öz başına ilân etilgen Donetsk halq cumhuriyeti öz «referendumını» mayıs 11 künü keçirmege planlaştıra.


text:
Yanvarniñ 31-nde Avropa parlamenti binasında Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilüvi meselelerine bağışlanğan «İşğalniñ 4 yılı – Qırımğa ve qırımtatarlarğa qol tutmaq çareleri» konferentsiyasınıñ ötkerilmesi planlaştırılla. Bunı yanvarniñ 29-nda Qırım.Aqiqat içün bergen izaatlarda «Qırım.SOS» cemiyet teşkilâtınıñ koordinatorı Tamila Taşeva söyledi.
Taşeva: «Konferentsiyada bizler daa 2017 seneside Qırım faaliyetçileri ve (Avopa parlamentiniñ deputatı – QA) Rebekka Harms ile muzakere etken muayyen meseleler baqılacaq. Er şey Mustafa Cemilevniñ kiriş qısmından başlaycaq. Ondan soñ ise Qırımdan kelgen musafirlerimiz (Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov – QA) zemaneviy problemler ve tendentsiyalar, Qırımnıñ kelecegi aqqında aytacaqlar. Ondan ğayrı, Qırımnı deokkupatsiya etmek içün halqara toplulıq tarafından neler yapılmaq kerek meselesi muzakere etilecek», – dedi.
Konferentsiyadan soñ qırımtatar milliy areketiniñ lideri Mustafa Cemilev aqqında «Mustafa» vesiqalı filmi kösterilecek, dey Taşeva.
Taşevanıñ aytqanına köre, tedbir Qırım boyunca «rey bergen ve qararlar çıqarğan» Avropa parlametiniñ azaları içün teşkil etildi. Onı «QırımSOS» ve İnsan aqları boyunca halqara ortaqlıq cemiyet teşkilâtları ile üç Avropa parlament deputatı – Rebekka Harms, Pâtras Auştrâviçüs ve Yaromir Ştetina teşkil ettiler.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlarnıñ ayırımı Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenükniñ Meclis yetekçileri – Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov ile körüşüvinde muzakere etildi.
Bu aqta Ukraina ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«İşğalci akimiyetniñ tarafından qırımtatarlarnıñ ayırımına, insanlarnıñ ğayıp olunuvına, öldürüv, cami ve evlerniñ tintüvleri, milliy menlik ve hatıra aqaretlevi kibi meselelerge ayrı diqqat etildi. Körüşüv iştirakçileri şunı qayd ettiler ki, Ukraina ükümeti, vatandaşlıq cemiyeti ve halqara toplulıqnıñ küçleri qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarınıñ qorçalanmasına sarf etilmeli», – denile beyanatta.
Körüşüv iştirakçileri qırımtatar halqınıñ siyasiy, iqtisadiy, medeniy ve maneviy aqlarınıñ qoruvı, onıñ halqara temsilciligi ve Qırım musulmanlarınıñ öz diniy duyğularını ifadelemek içün imkâniyetleriniñ teminlevi aqta söz yürüttiler.
Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Ukraina baş naziriniye Ankaradaki II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ neticeleri aqqında tarif ettiler ve qırımtatar halqı Ukraina ve ükümetiniñ printsipial mevamınıñ qıymetini bilgenini qayd ettiler.
Arseniy Yatsenük kene bir kere devlet Meclisni qırımtatar halqınıñ vekâletli organı olaraq tanığanını bildirdi ve onıñ faaliyetine çeşit taraflama yardımnı köstermege söz berdi.


text:
Donald Trump, Vekiller palatsı impiçmentni ilân etken Andrew Johnson ve Bill Klintonden soñ AQŞ-nıñ üçünci prezidenti oldı, dep bildire "Nastoyaşçeye vremâ".
İmpiçment, demokratlar köstergen eki qabaatlav maddesine - üküm suistimalı ve kongress işine mania oluv - köre ilân etildi.
Birinci maddege köre rey berüvde 230 adam impiçmentke qol tuttı, 197 adam qarşı çıqtı. Cumhuriyetçilerniñ iç birisi impiçmentke rey bermedi, amma eki demokrat qarşı çıqtı. Ekinci maddege köre impiçmentke qarşı üç demokrat rey berdi, demek umumen "razım" dep 229 adam rey berdi, "qarşım" dep - 197.
Şimdilik Trumpnıñ işten çıqarıluvını AQŞ Senatı baqacaq. Qararnı amelge keçirmek içün reylerniñ üçten ekisi kerek, Senatta ise cumhuriyetçiler çoqluqta, böylece, demek mümkün ki, Donald Trump öz vazifesinde qalacaq.
İmpicment davası 2019 senesiniñ ortasında ortağa çıqtı, o vaqıt amerikan mahsus hızmetlerniñ menbaası olğan adam, onıñ fikrince, Tramp üküm suistimalını yapa, dep reberligine bildirdi.
Kongress işine mania oluvda qabaatlav ise, Beyaz Ev, yüksek vazifeli memurlarnıñ tahqiqatnen bağlı şaatlıq etüvine ve vesiqasınıñ köstermesi yasağınen bağlı.


text:
2021 senesi, mart 31 künü Saudiye Arabistanı vaqıtınca çıqış\kiriş sıñırlanuvlarını lâğu ete ve bütün halqara uçuşlarını aça. Bu aqta İçki işler naziriniñ bildirüvine esaslanaraq, Saudiye matbuat agentligi haber ete.
Mart 31 kününden başlap, memleketniñ sıñırlarından çıqıp, qaytmağa mümkün olacaq, bundan da ğayrı, bütün ava, deñiz ve arazi sıñırlar açılacaq, halqara passajir aviataşımaları yasağı lâğu etilecek.
Saudiye Arabistanı Memleketiniñ İçki işler nazirligi hatırlatqanına köre, aynı vaqıtta, memlekette mütenasip organlarnıñ nezaretinen koronavirusnıñ darqalmaması içün qoyulğan tehlikesizlik tedbirlerine ve tertiplerine uymaq talabı yürürlikte qalacaq.
Qırımnıñ AVN-Tur hacılıq operatorı hatırlata ki, arizalarnıñ qabul etilüvi devam ete, lâkin, çıquv ve kiriş sıñırlanuvı lâğu etilgenine baqmadan, bu sene Qırım içün kvota eksilecek. AVN-Tur şirketiniñ rehberi Artur Reşitovnıñ sözlerine köre, kvotanıñ eksilmesi – memleket rehberiyetiniñ qararıdır. Onıñ bildirgenine köre, ilk evelâ 2020 senesi hacılıqqa vesiqalarnı resmiyleştirgen musulmanlarnıñ arizalarına prioritet berilecek.
“Qasevetlenmek içün sebep yoq. Yollamalar tölenildi, yerler evelden alındı, pandemiyanen bağlı vaziyet fenalaşmasa, inşallah, bu sene Qırım musulmanları hacılıqqa baracaqlar”, – dedi Artur Reşitov.
Saudiye Arabistanı Meliki Salman bin Abdulaziz El-Saud hacılıqqa barmağa istegenlerge muracaat etip, özüni ve etraftakilerni qorçalamaq içün vaktsinatsiyadan keçmelerini rica etti. Bu künleri memleketteki kütleviy matbuat vastaları melikniñ özüniñ aşlama yapqanı videosını yayınladı.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Ğarbiy dünya Rusiye tarafından Qırım işğalini tanımağanda, USA Today – eñ belli Amerika gazetelarından biri, Ukraina haritasını Qırımsız derc ete.
Ukrainanıñ Qırımsız resmi 2015 senesi fevral 10 künü çıqqan gazetanıñ birinci saifesinde bastırılğan.
Şimdilik gazeta muarririyetinde bunı kimse izaatlamay.
USA Today – AQŞ birinci umummilliy kündelik gazetasıdır. Neşir «Gannett Company» şirketiniñ incisi sayıla. USA Today 2008 senesi AQŞ diger gazetalarını, 2250 biñ nusha miqdarında çıqıp, ozmaqta edi. İngliz tilli dünyasında yalıñız «The Times of India» ind neşirinden qalışa edi.
Evel Ukrainanıñ Qırımsız haritasını saytında MTS Ukraina şirketi bastırğan edi, amma soñra tehnikiy hata yüz bergenini bildirdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Politsiya hadimini aqaretlegeninde qabaatlanğan faal Şevket Razzaqovnıñ işinen alâqalı Kreml nezaretindeki Bağçasaray barışıq mahkemesiniñ nevbetteki otırışuvı başqa künge avuştırıldı. Qırım.Aqiqatnıñ muhbiri haber etkenine köre, qabaatlağan tarafnıñ şaatları kelmegeni sebebinden mahkeme fevralniñ 14-ne keçirilgen.
Advokat Mammet Mambetov bergen malümatqa köre, otırışuvğa epsi bir kelgen şaatlar, öz şaatlıqlarını «kösterişlerge» binaen bergen ekenler.
Aprelniñ 13-nde rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri Bağçasarayda yaşağan Seydamet Mustafayevniñ evinde tintüv yapqan ediler. Politsiya hadimleriniñ areketlerini qırımtatar faalleri, şu cumleden Razzaqov da taqip eteler. Politsiya hadimleri ve OMON toplanğan insanlarğa nisbeten küç qullanıp, olarnı quvıp başlay. Neticede yedi kişi tutulıp alına ve Razzaqov politsiya hadimine «tükürerek» aqaretlegeninde qabaatlana.
Qırım işğalinden soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Qırım yalısında Rusiye FSB hadimleri tarafından zapt etilgen Ukraina deñiz askerleriniñ advokatları Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etecek. Bu aqta qırımlı advokat Edem Semedlâyev Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, ukrain deñizcileri mahkeme esnasınıñ er basamağında özüni cenk esiri dep sayğanlarını bildirdi.
«İtiraz arizası red etilgen soñ Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmek mümkün, temyizden keçmege şart degil. Advokatlar temyiz etecekmi-yoqmı qarar almadı, çünki netice 99%-ğa belli. Em de yanvarniñ 24-ne qadar daa bir kere uzatılacaq, şu sebepten daa tüşünemiz. Nasıl olsa da, Avropa insan aqları mahkemesine ariza berecekmiz», – dedi Semedlâyev.
Tünevin rusiyeli advokat Nikolay Polozov, FSB tarafından esir alınğan 24 ukrain askeri tahqiqatqa cenk esiri olğanını qayd etti, dep bildirdi.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Dekabr on doquzı, cuma kününe baqqanda, Qırım ile memuriy sıñırda nezaret noqtalarında maşinalarnıñ nevbeti azlaştı, amma vaziyet ep kergindir.
Bu aqta Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Bugün saba yarımadağa «Kalançak», «Çaplinka», «Çonğar» kiriş noqtalarından yol alğan yük maşinalarınıñ nevbeti er birinde 400 maşinanı teşkil ete», – denile sıñır hızmetiniñ beyanatında.
«Ukraina Devlet sıñır hızmeti maşinalarnıñ qayd etüv ketişatını tezleştirmek içün areket ete. Şu cumlden, sıñır bölükleriniñ ve naqliyatnıñ qayd etilmesi içün qoşma iş yerlerniñ teşkil etilmesi nazarda tutıla»,– deyler Devlet sıñır hızmetinde.
Mında şunı da qayd eteler ki, Qırımğa yol alğan vatandaşlar öz sualleri ile (044) 527-63-63 telefon nomerası boyunca muracaat ete bileler.


text:
Qırımğa Avropa Şurası eyyeti ziyaretiniñ esas maqsadı – yarımadada olğan vaqialar aqqında malümatnı toplamağa. Bu fikirni Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Qırımda Avropa diplomatları ile körüşken ukrain ekspertleri ve cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri bildirdi.
Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ idarecisi Olga Skripnik aytqanı kibi, eyyet temsilcilerine olarğa Qırımda «mahsus Rusiye programması» kösterilecegi aqqında aytılğan edi, amma diplomatlar vaziyetniñ diger tarafını da körip oldılar.
«Eyyet temsilcileri, başqa taraf ile de körüşti, zarar körgenler, siyasiy taqip qurbanları, ad ve fikir serbestiligi içün taqip etilgen insanlar ile körüşti. Şunıñ içün olar tek Qırım-Rusiye versiyasını degil de, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında doğru malümatnı ögrenip olğanına ümüdimiz bar», – dey Olga Skripnik.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl aytqanı kibi, Avropa musafirleri söz serbestligi ve insannıñ diger aqlarına riayet etilmesi ile meraqlandırdı.
«İlk nevbette, Qırımda bir sıra aq ve serbestlikniñ olmasını muzakere ettik. Şu cümleden, söz serbestligi, matbuat vastalarınıñ faaliyeti serbestligi, cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyeti, kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesi – demokratik anayasalarda qayd etilgen şeyler, Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasasında da bar. Amma bugün bu aqlarnıñ yerine ketirilmesini talap etmege ep qıyın ola», – dey Celâl.
Dört insandan ibaret olğan ve İsveçre diplomatı, elçi Jerar Ştudman reberliginde Avropa Şurasınıñ eyyeti Qırımğa yanvar 25 künü keldi. Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Turbern Yagland degeni kibi, eyyetni Qırımğa yarımadada insan aqları ile bağlı vaziyetke qıymet kesmek içün yolladı. Bunıñ ile eyyetniñ işi mustaqil olacağını qayd etti, onıñ işi Qırımnıñ territorial statusına bağlı degil eken.
Avropa Şurasınıñ közeticileri Qırımğa soñki bir buçuq yıl içinde kirgen halqara teşkilâtlarnıñ ilk temsilcileri oldı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Onıñ aytqanına köre, onıñ fraktsiyası bir çoq meselelerde ükümetniñ menfaatlarına qol tuta, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
O, şunı bildirdi ki, akimiyetni detsentralizatsiya meselesi bugün esas meselelerden biri ola.
Bundan ğayrı, onıñ aytqanına köre, Regionlar firqası fraktsiyası Anayasada regionlarnıñ bücet cumhuriyeti ve prezidentke impiçment ilân etilmesi esnasınıñ qolaylaştırılmasını talap ete.
Rusiye Ukrainanı rusça qonuşqan adamlar aq-uquqlarınıñ bozuluvında qabaatlap, rus tilini ekinci devlet tili olaraq qabul etmege çağırğan edi. Aynı vaqıtta, keçken ayda regional tiller ve azlıq tilleri Avropa hartiyasınıñ ekspertler Komitetiniñ maruzasında qayd etildi ki, Ukrainada rus tili diger azlıq tillerine nisbeten qat-qat ziyade imaye etile.


text:
Bunı adını bildirmemege rica etken şirketniñ hadimine esaslanıp, Radio Svoboda bildire.
Belli olğanı kibi, tükânlar Aqyar, Köktebel, Saq ve Cankoyda işini toqtaycaq. Soñki iş künü yarımadada mayıs 21 olacaqtır.
Fozzy Group matbuat hızmetinde işbu malümatnı tasdiqlamadılar, amma red etmediler de, tek Qırımda «Fora» tükânlarınıñ işi vaqtınca toqtatıluvını bildireler.
Fozzy Group şirketi 1997 senesi teşkil olundı. Faaliyetniñ esas yönelişi – ticarettir. Keçken sene Ukrainada «Fora»ağınıñ 196 tükânı bar edi. Qırımda şimdi böyle 6 tükân bar.


text:
İnauguratsiya merasiminde tahminen 60 çetel eyyeti bulundı. Olarnıñ arasında 23 devlet, ükümet, parlament başları ve halqara teşkilâtlarnıñ yolbaşçıları, şu cümleden Poloniya, Aqrusiye, Litvaniya prezidentleri - Bronislav Komorovskiy, Aleksandr Lukaşenko, Dalia Grybauskaite, İsveçre federal prezidenti, OBSE reisi Didier Burkhalter, Kanada baş naziri Stephen Harper, Avropa şurası prezidenti Herman Van Rompuy, OBSE baş kâtibi Lamberto Dzannyer, BMT baş kâtibi muavini JeffreyFeltman.
AQŞ eyyetini prezident muavini Joe Biden, senator John McCain ve devlet kâtibi yardımcısı Viktoriya Nuland taqdim etti. Rusiye eyyetinde Rusiyeniñ Ukrainada elçisi Mihail Zurabov edi.
Bundan da ğayrı merasimde üç sabıq prezident – Leonid Kravçuk, Leonid Kuçma ve Viktor Yuşçenko bulundı.
İnauguratsiyada çıqışta bulunıp, Porşenko Qırım Ukrainalı olğanını ve bar olacağını aytıp, musafirlerniñ alğışlarını qazandı.
Parlamentte resmiy qısım bitkeninen Poroşenko Sofiyevskaya meydanına yol aldı. Mında arbiy hızmetçileri yañı Baş komandanğa ant ettiler.
Petro Porşekno mayıs 25 künü keçirilgen prezident saylavlarında reylerniñ 54,7% qazanıp, ğalip çıqtı.


text: Başqala uramdarında röxsät itelmägän urındarźa iğlan yäbeştereüselärgä ştarf halınasaq. Äle Öfönöñ torlaq-kommunal xujalığı idaralığında biş maxsus briğada töźölgän. Ular avtobus tuqtalıştarın tulıhınsa taźartıp sığasaq. Xakimiät qararın ütämäüselärgä ber meñ humğa tiklem ştraf halınıuı ixtimal. Öfö merı Pawel Kaçqaew yäygä tiklem tuqtalıştarźa elberźäp torğan qağıźźar bulmaśqa teyeş tip beldergän. Öfö 450 yıllıq bayramdı qarşılarğa äźerlänä. Yäyen ük kümäk xalıq, abruylı qunaqtar kilä başlay. Pawel Kaçqaevtıñ ular aldında ärpeş bulıp kürengehe kilmäy.


text:
Ul ülgändä ni barı 19 yäş bulğan Arturnıñ räsemnärenä qariy, qulda Arturnıñ yılmayğan foto-süräte:
“Ulım metroda bara, ul utıra gına, üz yulında. Häm annañ ber ädäm artınnañ kilep anı bertuqtawsız qıynıy başlıy. Annañ aña pıçaq belän höcem itä häm pıçaq belän 5 cirennäñ qadiy, häm ul yaralarnıñ 3se anı ülemgä kiterä’
Qorbannıñ advokatı äytkän süzlärenä qarağanda, yäş törkem “Ozaq yäşä Russiä!” dip qıçqırğan. Annarı poyezdan atılıp qaçqannar.
Rusiädä yäşägän Dağstanlılarğa höcüm itkän öçen törmädä utırğan Roman Polusmyaktan Artur cinäyätenä qatnaşu ğayebe alındı. Keşe xoquqları törkeme, Rusiädä yäşägän azçılıqlarğa qarşı, bigräktä kavkaz häm üzäk aziä illärennäñ kilgän imigrantlarğa qarşı köç qullanunıñ artuın belderä. Mäskäwdäge keşe xoquqları bürosınıñ bu atna çıqarğan xisabında, uzğan yartı yıl eçendä 120läp xenofobik töstä höcem oçrağı terkälgän. Bu höcümnärdä 31 keşe xälaq bulğan. 2004nçe yıldağı xisapqa qarağanda Bu möddät eçendä 7 ülemgä kitergän-höcüm, 2005nçe yılda 10 häm 2006nçı yılda isä bu san 17 Bulğan
Xisap, höcümnär kübräk, Azärbaycan, Üzbäkstan, Armanstan häm Afrika illärennän kilgän keşelärgä qarşı bulğanıñ kürsätä.
Azçılıqlarğa qarşı arta barğan köç qullanu bari tik Rusiädağına tügen bütän yewropa illärendä dä kürenä. AQŞtağı Keşe Xoquqları Brençe törkeme çığarğan yaña xisabda millätara-näfrät cinäyäte Yewropanıñ küp öleşendä arta, bigräktä anti-möselman, anti-semetik, anti-gay höcümnäre.
Galina Kozhevnikova, SOVA üzägendä belgeç, ul Rusiädäge rasizm häm xenefobiä torışın küzätä.
“Höcümnärneñ säbäpläre küp törle. başta sosial problemalar dip äytelä ide, xäzer inde bu ikençe säbäpkä äylände. Xäzerge waqıtta töp säbäp - radikal köçlärneñ cäza almawı, höcümnärne oyıştıruçılar da, alarğa ügetläwçelär dä cäza almıy. Yözlägän cinäyät qılına, uzğan yıl 500läp keşe ziyan kürde, açılğan cinäyät eşeneñ sanı barı tik 33”
Rusiä Prezidentı Vladimir Putin, uzğanyıl yasağan yıllıq çığışında, Rusiädä yäşägän azçılıqlarğa qarşı arta başlağan höcümnärne xökem itte. Läkin Kozhevnikova, millät-ara näfrätneñ artuında xaqimiättägelärneñ öleşe zur ide.


text:
1991 senesinden berli ilk sefer Sudaq qalesinde tamir işleri yañıdan alıp barıla.
«Bu yerde birinci nevbetteki qazağa qarşı işler yapıla, bunı añlaşma boyunca Sankt-Peterburg şeerinden «Meandr» şirketi yapa», — dep bildirdi «Sudaq qalesi» qoruğı müdiriniñ vazifesini eda etken Vladimir Starikov.
Onıñ malümatına binaen, Sudaqnıñ baş tarihiy abidesinde esas tamir işleri Qale dağınıñ Cenüp-ğarbiy capında yapıla. İşler, 2017 senesi mart ayına qadar devam etecek, para federal bücetten ayırıla.
Orta asır abidesini tamir etüv programması ta 1968 senesi qabul etildi, amma Sovet Birligi dağılğanda işler toqtatıldı, dep bildire «Krımskaya slujba novostey» («Qırım haber hızmeti»).
Orta asırğa ait olğan diger yarımada abidelerine baqqanda, Ceneviz qalesi yahşı saqlanıp qaldı, 1970-80 seneleri keçirilgen tamir işleri ise, oña iptidaiy körünişni berdi.


text:
Do
Do (Bulğarki: aйpяH, Arnawudki: Dhallë, Farski: دوغ, Ermenki: թան tan, Erebki: شنينة, Yunanki: apιάvι, Tırki: ayran) mast, sole u awe ra vıraziyeno. Averi masti sero awe kenê cı, dıma zi sole kenê cı u her hirê kenê têmiyan, do beno. Do şaranê warey Rocvetışê Miyani miyan dı namdaro, zaf şımiyeno. Do awa serdıne ra vıraziyeno. Rıçıkê (koka) reseno İrano antik, merdıman demanê verênan dı İran dı do vıraştêne, şımıtêne. Zıwanê Farski dı cı rê vanê 'دوغ' yani 'doğ'. Doğ zi Farski dı 'dooşidan' ra yeno, yani doşidan Farsan dı şıt dotenı, dosaene, dıtışo.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer yolbaşçısı vazifelerini eda etken Mihail Razvojayev Aqyarda eki yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire.
«Raatlıq künleri eki tasdıqlanğan hasta bar. Anası çetelden qaytqan ve hastahanemizde közetüv altında bulunğan qadınıñ küçük qızı. Küçük qızı, on dört aylıq, hastalandı, diagnozı tasdıqlandı», – dep bildire Razvojayevniñ aytqanlarını «RİA Novosti-Krım».
Onıñ aytqanına köre, şimdi qızçıqnıñ alı bir qarar.
Razvojayevniñ bildirgenine köre, ekinci hasta Daşa Sevastopolskaya hastahanesinde bulunğan er adamdır.
«Daşa Sevastopolskaya hastahanemizde yattı – tedaviylengen tserebral paraliç oğlançığını baqtı», – dep bildire Razvojayevniñ aytqanlarını «Novıy Sevastopol» neşiri.
Aqyar Rusiye akimiyetiniñ resmiy saytlarında yañı koronavirus hastaları aqqında malümat daa yoq.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ aprelniñ 20-nde bildirgenine köre, Qırımda yañı hastalar qayd etilmedi.
Böylece, Qırımda 45 insan COVID-19 hastalığına oğradı, 18 kişi Aqyarda hastalandı.
Qırım ve Aqyarda koronavirustan izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Martnıñ 12-sinde aqşam Kefede maşna yolnı yañlış yerde çapıp keçken balanı urdı. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildire.
"İlk alınğan malümatqa köre, 1972 senesi doğma LADA Priora maşnasınıñ aydavcısı, yolnı yañlış yerde çapıp keçken 2009 senesi doğma piyadeni urdı", - denile beyanatta.
Müessise, yol qazası neticesinde bala yaralanğanını ve hastahanege qoyulğanını haber ete.
Salı künü, martnıñ 10-unda, aqşam qırımnıñ Qurman rayonında Dewoo Lanos ve Mersedes Sprinter maşnaları çalıştı. Doquz adam yaralandı.
Fevralniñ 13-ünde, Aqmescitte Opel Vectra ve Chevrolet Aveo maşnaları qazağa oğradı. Neticede üç adam yaralandı.
Bağçasaray rayonınıñ Ulaqlı (Glubokiy Yar) köyü civarında "Tavrida" trassasında fevralniñ 5-inde aqşam yol qazası oldı.


text:
Moskva vilâyetiniñ Vlasiha şeer okrugındaki Arbiy istinaf mahkemesi advokatlarnıñ istinaf şikâyetlerini red etip, Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini apiste qaldırmaq qararını deñiştirmedi.
Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov sentâbrniñ 14-ne qadar tahqiqat izolâtorında qalacaqlar, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Advokat Emil Kurbedinovnıñ fikirince, SİZOda tutuv – «apiske alınğanlarğa tesir etmek, basqı yapmaq usulıdır». Mahkeme munaqaşasında dava mabüsleri mahkeme esnasınıñ siyasiy sebepleri bar dep tüşüngenlerini ayttı.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi (Rusiye) yanvarniñ 29-nda Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rustem Emirüseinov, Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevniñ davası temelden baqılıp başlandı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qırımtatarlar ğayet telükeli vaziyette bulunğanlarına dair ilim adamlarınıñ beyanatı
Qırımtatarlar–çoq asırlıq zengin tarihqa malik olğan millettir. Qırımtatar tarihı ve medeniyetiniñ tamırları da, XV asırnıñ başlarında qurulğan Qırım Hanlığı da Şarqiy Avropa, Avrasiya ve Orta Şarq tarihı ve medeniyetlerinen pek çoq taraftan bağlıdır. Biz, iş saalarımız bu bölgelernen bağlı olğan ve aşağıda imzalarımız qoyulğan ilim adamları olaraq, Rusiye Federatsiyası bu bölgeniñ yaşayışına qarışması ve halqara huquqlarnı itibarğa almadan onı işğal etkeni neticesinde qırımtatarlarnıñ oğrağan kergin vaziyetlerine dair qayğı ve endişelerimiznen paylaşmağa isteymiz.
Ruslar ve ukrainlerge baqqanda, qırımtatarlarnıñ Qırımdan başqa Vatanları yoqtır. Rusiye, 1774 senesi Rusiye ve Osmanlı İmperiyası arasında imzalanğan ve Qırım hanlığı serbestliginiñ tanılması ve ürmet etilmesini közde tutqan Küçük Kaynarca anlaşmasını kendi tarafından bozıp, 1783 senesi Qırımnı işğal etkeninden berli, qırımtatarlar sistemli surette basqı altına alına ediler. 19 asırda biri-biri artından etnik temizlemeler hem de zorbalıqnen yaptırılğan icret dalğalarınıñ qurbanları olğan ediler. Sovet rejimi tarafından 1944 senesi 18 mayısta bütün halq Orta Asiya, Ural ve Sibirge sürgün etilgen edi. Halqnın bir tamam sürgün etilüvi soyqırımnı teşkil etmektedir çünküi köçürüv esnasında ve sonrasında sürgün etilgenlerniñ aman-aman yarısı ğurbet ellerde açlıq, suvsuzlıq, hastalıqlar pancasında canlarını bergen ediler. 1991 senesi SSSR dağılğan ve Ukraina mustaqil devlet olğan soñ, sağ qalğan qırımtatarlar evlâtlarınen birlikte büyük qıyınlıqlarğa baqmadan Qırımğa qaytıp başladılar. Künümizde Qırımda yaşağan qırımtatarlarnıñ sayısı 300 biñge yaqındır. S. Peterburg ve Moskva akimiyeti altında yaşap, teren yara qaldırğan sürgünlikniñ deşet ve felâketlerinen tolu tarihtan dolayı qırımtatarlarnıñ büyük qısmı Ukrainağa sadıq qalmaq ve Rusiye tarafından Qırımnıñ işğal etilmesine narazılıq köstermek meselesinde ğayet qararlıdır.
2) 2014 senesi Qırımnıñ işğali Rusiye tarafından gizli askeriy operatsıya vasıtasınen kerçekleştirildi. Bu operatsıya çerçivesinde 27 fevral künü Aqmescitte yañı bir yerli ükümet quruldı, neticede de eñ -evelâ serbestliklerini kenişletmek yönelişinde Qırımnı Ukrainadan ayırıp Rusiyege bağlamaq maqsadınen qısqa vaqıt içinde referendum keçirilecegi ilân etildi. Bu referendum Ukraina ve Qırım muhtar cumhuriyetiniñ anayasalarına ters kelip, rey berilmesi içün saylavlarnı Rusiyege qoşulmaq ya da Ukrainadan ayırılmaq kibi belgilep, olğan vaziyetniñ kelecegine dair tercih ete bilenecek bir saylav berilmedi. Referendum, aslında büyük bir emiyet taşığan referendumlarğa ait qanun ve normalarına zıt şekilde keçirilgendir. Meselâ, Ukrainadan ayırılması tercih etilgen alda, aqibetlerini serbest ve içtimaiy seviyede muzakere etmek imkânı berilmedi. Referendum belli qurumlar tarafından sertifikatlı halqara nezaretçilerniñ iştiragınen degil de, maskalı rus askerlerniñ ve yerli silâlı gruplarnıñ tenqidiy baqışları altında keçirildi. Neticede, ealiniñ 83% iştiragınen 97% “ebet” rey berilmesini köstergen resmiy neticeler açıq bir yalandır, çünki qırımtatarlarnıñ aman -aman episi, ondan da ğayrı, ukrain ve ruslarnıñ büyük qısmı saylavnı boykot etken ediler. Saylavlarğa qoşulğanlarnıñ kerçek sayısı ealiniñ 30-50% fayızını teşkil etkeni ve olarnıñ tek yarısı Rusiyege qoltutqanını bildirgen pek ciddiy deliller mevcut. Bundan da ğayrı, Rusiyeniñ Qırım topraqlarına qarışmasından biraz evel birden eki nufuzlı araştırma merkezi tarafından keçirilgen içtimaiy soravlarğa binaen, Qırım sakinlerniñ tek 41% Rusiyege qoşulmağa istegini bildirgen edi. Nasıl olsa da, rey berüvler qanunlarğa uyğun bir şekilde olmağanı içün saylavlarda iştirak etkenlerniñ sayısı ve kerçek neticelerini belgilemek mümkün degildir. 16 martta huquqqa ters şekilde keçirilgen referendumdan bir qaç kün keçken soñ kerçekleştirilgen Qırımnıñ işğali—bir çoq añlaşma, halqara huquq qanunlarını bozuv anlamına keledir.
3) Qırımtatarlarnıñ milliy parlamenti – Qurultay ve onıñ vekaletli-icra organı Milliy Meclis, temsil etken halqnıñ Ukraina içinde qalmaq istegenini tekrarlap, Rusiye altında qalmaqnı ise qatiy şekilde takbih etti. Al-azırda qırımtatarlar rus vatandaşlığını qabul etme meselesinde büyük basqı altındadır ve rus vatandaşlığını red etmek olar içün işlerini coymaq, emek haqqı, tasil haqqı ve diger içtimaiy haqlardan marum qalmaq manasına kele bilir. Qırımtatarlar Rusiyenen munasebetinde keçmiş tecribesinden sebep işançsızlıq duyğanlarınen bir sırada temel haq ve serbestliklerini coymaq ve insan haqlarınıñ bozulmasınen qarşılaşacaqlarınıñ telükesinde bulunmaqtalar. Ayrıca da, qırımtatarlar yañı rejimni red etmege devam etkenleri içün daa büyük basqı, atta şiddet, tekrar vatanından ketmek zorunda qalacaqları, toplu sürgün havfı altında yaşamaqtalar. Bu endişeler Avropa Konseyi Parlamentler Meclisiniñ (AKPM) yaqın zamanda alınğan qararlarından birinde de ifade etilgendir. Mayısnıñ başlarında insan haqlarınıñ bozuvları cehetinden qırımtatarlarnıñ vaziyetleri ep fenalaşmağa başladı. Rusiye akimleri qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevge 5 yıl devamında Qırımğa kelmege yasaq ettiler. Bu yasaqqa qarşı yapılacaq olğan narazılıqlar qanunsız radikal hereketler olaraq körüleceğini qatılğanlarnıñ da ağır para cezalarına çarptırılacaqlarını ilan ettiler. Qırım prokurorı (başsavcısı) Milliy Meclis reisi Refat Çubarovğa olarnıñ tarafından “ekstremist” aktsiyalar teşkil etilgen alda Meclis “qapatılacağı ve tasfiye etilecegi” aqqında resmiy tarzda bildirdi.
Rus memurları qırımtatarlarnın 2014 senesi mayıs 18-de keçirmek istedikleri sürgünliknin 70-ncı yıldönümini anma tedbirlerini yasaqladılar. Sonki 22 yıldır her sene bu künde qararnen 30-35 bin qırımtatar ve digger iştirakçiler Qırımnın paytahtı Aqmescitnin merkeziy meydanında bir arağa kelerek sürgünlikke oğrağanlarnı ve öklenlerni analar. Bu sefer şeer merkezindeki ananeviy toplaşuvnın ögüni almaq içün on binlerce milis Aqmescitke yollanıldı. Hucüm vertoletları Aqmescitnin civarında ve Bağçasarayda toplanğanlarnı qorqutmaq ve seslerini bastırmaq maqsadınen avada dolaştı. Belli qırımtatar faallernin evlerinde tintüvler yapıldı, ayrıca Meclis reisi Çubarov da cezağa çekilecek diye tehdit etildi.
4) Halqara cemaatçılıq Rusiye tarafından Qırım topraqları zapt etilmesini takbih etken ve bu işğalini qabul etmegenini de ilân etken (Birleşken Milletler Assambleyası Qararı 68/262, 27 Mart 2014 ve Avropa Assambleyası Parlamenterler Meclisi, Qarar 1988, 9 Aprel 2014).
Qurultay ve onıñ vekaletli-icra organı Meclis:
- Rusiye tarafından Qırım zapt etilmesini ve işğalini takbih ete, Qırım Rusiyeniñ bir parçası olğanını qabul etmey;
- Qırımtatarlarınıñ tamır halq statusınıñ tanılmasını talap ete;
- Ukrainanıñ sıñırında avtonom bir region olaraq yer alaraq, Qırımda serbest bir qırımtatar milliy regional hakimiyetniñ qurulmasını talap ete;
- Qırımtatarlarınıñ tam olaraq reabilitatsıyası ve haqlarınıñ tam olaraq tiklenilmesini ve eski Sovet topraqlarında sürgün etilip qalğanlarnıñ avdet olunmaları içün coyğan mülkleri ve maneviy ğayıplarınıñ qarşılıqlarını berilmesini talap ete.
Aşada imzalarımıznı qoyıp, bizler bütün devlet qurulış, teşkilâtlarnı ve olarnıñ azalarını qırımtatarlarnıñ bir halq olaraq bütün milliy haqları,şu cümleden (medeniy, içtimaiy, siyasiy, iqtisadiy haqlarını ihtiva etken) insan haqlarınıñ qorulmasına köstergen destegimizge qoşulmağa davet etemiz ve al-azırda Qırımnı aqsız işğal etken Rusiye liderlerini işğal meselesinde mesuliyetke çağıramız.


text:
Ay Petri yaylasında alat yolunıñ yuqarıstantsiyası yanında alış-veriş noqtalrını yıqtılar, dep bildire Yaltanıñ rusiyeli memuriyeti.
“Umumen 11 memuriy protokol tizilgen edi, 7-si - ortalıqnı çöplüknen toldurılğanı içün, 4-ü - alış-veriş qanunlarınıñ bozulıvı içün”, - dep yaza müessise matbuat hızmeti.
Yalta şeeri boyunca rusiye İİN-niñ başı Viktor Şvarts qoştı ki, teşkerüv reydinden soñ, turistlerge kirağa berilgen 9 tehnika tutılıp alınğan ve protokollar tizilgen edi.
Şeerniñ rusiyeli memuriyeti başı Aleksey Çelpanovğa köre, satıcılarnen, video kameraları yardımınen alat yolunıñ memuriyeti de küreşmeli.
“Süret ve videolarnı Yekâne dispetçer hızmetine yollasınlar, olar ise belediye nezareti bölügine”, - teklif etti o.
Satıcılarnıñ tefsirleri daa yoq.


text:
Rusiyede bir künde 2774 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 22 kişi vefat etti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Qırğınlıq başlağanından berli Rusiyede 21102 COVID-19 hastası qayd etildi. Ölgenlerniñ sayısı 170-ke arttı. Moskvada 1016 insan vefat etti, Moskva vilâyetinde 75 kişi öldi, Sankt-Peterburgda 78 insan vefat etti. Bu üç region hastalarnıñ sayısına köre lider ola, faqat bir künde qayd etilgen hasta sayısı keçken künlerge köre daa az oldı.
Dünyada COVID-19 hastalarınıñ sayısı eki millionğa yaqınlaşa. 118 biñden çoq hasta vefat etti. Eñ çoq hasta ABDde qayd etildi – aman-aman 580 biñ. Keçken künü anda 19 biñden çoq yañı koronavirus hastası qayd etildi, biñden çoq insan vefat etti. Amerika Birleşken Devletlerinde vefat etkenlerniñ sayısı 23 biñni aştı. Qırğınlıqtan eñ büyük zarar körgen ştat New York oldı. Anda 195 biñden çoq hasta bar, 10 biñden çoq insan vefat etti. Ştat valisiniñ aytqanına köre, yuqunç tarqaluvı kontrol altına alındı ve qırğınlıqnıñ eñ qorqunç etapı, onıñ aytqanına köre, belki de, artta qaldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukrainada tünevin 1271 yañı COVID-19 adisesi qayd etildi, bunı Milliy Telükesizlik ve Mudafaa Hızmetiniñ malümatı köstere. Bir künde 24 adam vefat etti, 914 adam yahşı oldı, bildire Azatlıq.Radiosı.
Avgustnıñ 4-ünde hastalarnıñ çoqusı Lviv, Ivano-Frankivsk, Harkiv vilâyetlerinde ve Kyivde tasdıqlandı.
Pandemiyanıñ başlağanından berli Ukrainada koronavirus hastalarınıñ sayısı tahminen 75 500 adam oldı, 40 500-den ziyade hasta yahşı oldı, 1788-i elâk oldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiyeniñ Soçi üçünci İstinaf mahkemesi Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinden materiallarnı ve ATR telekanalınıñ baş müdiri Lenur İslâmovnıñ ükmüne qarşı istinaf şikâyetlerni alğan. Mahkeme oturışı 2021 senesi martnıñ 23-nde saba saat 10-nda ötkerilecek, dep haber etti Qırım.Aqiqat mühbirine advokat Nikolay Polozov.
“İstinaf şikâyetine kelgende – üküm qanunsız olaraq çıqarılğanını, lâğu etilmek kerek olğanını ve bütün qabaatlavlarğa köre aqlama ükmüniñ çıqarılmasını talap etemiz. Bundan ğayrı meni prokuror Roman Lobovnıñ teklifinen tanıştırdılar. O, İslâmov RF Ceza Qanunnamesiniñ 280-nci maddesi ile mahküm olunmamalıdır, dep saya... çünki üküm çıqarılğanda bu madde qısmen cinayetten kenarlaştırılğan edi eken”, – dep qayd etti Polozov.
Advokatnıñ añlatqanına köre, prokuror 19 yıl sert apis cezasını qaldırıp, kütleviy haber vastaları ile işlemeknen bağlı sıñırlavlarnı lâğu etmege teklif etken.
Dekabrniñ 10-nda Qırım Yuqarı mahkemesi İslâmovnı 19 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına ğıyabiy şekilde üküm etti. O, qabaatlavnıñ bütün noqtalarına istinaden qabaatlı tanıldı – «diversiyalarnı teşkil etüv, qanunsız silâlı birleşmeni quruv ve Rusiye topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruv». Qadılar, ükümde İslâmovnıñ kütleviy haber vastalarınıñ faaliyetinde 2 yıl iştirak etmesini yasaqladı ve 1 yılğa azatlığını sıñırladı.
İslâmovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, o, Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etecek.
Rusiye FSBsi 2015 senesi oktâbr ayında Lenur İslâmovğa qarşı cinaiy dava açıp, onı federal qıdıruvğa ilân etti.
Rusiye akimiyeti İslâmovnı federal qanunğa zıt bir şekilde silâlı birleşme qurğanında (Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 1-inci qısmı), diversiyalar yapıp, büyük mülk zararı ketirgeninde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 281-inci maddesiniñ 2-nci qısmınıñ «a», «b» noqtaları), kütleviy haber vastaları üzerinden Rusiye topraq bütünligini bozmağa çağırğanında (Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatladı.


text:
Rusiye Yuqarı mahkemesi istinaf şikâyetini baqqan soñ Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir» gruppasınıñ advokatları halqara qurulışlarğa şikâyetlernen muracaat etmege niyetleneler. Bu aqta advokat Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«İmaye tarafı, Rostov-na-Donunıñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ ükmüni ne içün qanunsız dep sayğanına dair delillerini berdi. Müvekkilerimizniñ cezası yarım yılğa eksiltildi, imaye tarafı bunı büyük bir ğalebe dep saymay. Ükümni alğan soñ advokatlar Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet berecekler», – dep tarif etti Gemeci.
Onıñ qayd etkenine köre, şikâyetler BM komitetlerine de berile bile. Anda «biz müvekkilerimizniñ qabaatsız olğanını ve Avropa şartnamesiniñ bir sıra maddesi bozulğanını isbatlamağa devam etecekmiz».
İmayeciniñ bildirgenine köre, Rusiye ve Ukraina arasında mabüslerni deñişim kerçekleşse, «siyasiy taqip meselesi tek vaqtınca çezilecek, amma problemanıñ tamamen çezilecegi yoq».
«Deñişim bu problemanıñ çezilüvi olaraq baqılsa, siyasiy mabüslerniñ tuvğanları içün qorantalar qavuşacaq büyük bir imkân ola bile. Amma, ne yazıq ki, deñişim bütün problemanı tolusınen al etmey. Birileri azat etilse, diger faaller cinaiy taqipke oğraması mümkün», – dep qayd etti Gemeci.
Rusiye Yuqarı mahkemesi dekabrniñ 24-nde istinaf şikâyetini baqıp, «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ (Aqmescitteki birinci gruppa) ükmüni deñiştirdi. Qırımlılarnıñ apis cezaları 6 ayğa eksildi.
Böylece, Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov 11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırım qamaçavı boyunca aktsiya faalleri deyler ki, şimdi memuriy sıñırdan keçken naqliyatnı
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa «Azov» vatandaşlıq korpusı lageriniñ komendantı Stanislav Krasnov bildirdi.
«Al-azırda «Azov» vatandaşlıq korpusı blok-postlarda öz bulunuvını eksiltti. «Azov» vatandaşlıq korpusı qamaçavdaki iştirakimizniñ şeklini belgilemekte. Eminmiz, sıñırcılar ile birlikte nezaret noqtalarında bulunmaq kerekmiz. Şimdi muzakereler alıp barıla, şunıñ içün mından keçken naqliyatnı teşkermeymiz», – dedi Krasnov.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti Qırım qamaçavı boyunca aktsiyasınıñ iştirakçileri ile birlikte yarımada ile memuriy sıñırda nezaretni keçirmege azırlana.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov jurnalistlerge aytqanı kibi, Qırım qamaçavınıñ şekli deñiştirilmesinden soñ, onıñ iştirakçileri Ukraina Devlet sıñır hızmeti ve Ukraina gümrük hızmetiniñ Qırım ile memuriy sıñırda areketlerini nezaret etecek ola.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa mayısnıñ 24-nde qabaatlav tarafı oña 9 yıl apis ceasını istemesini tefsir etti. Çubarov, Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv) binaen qabaatlana.
«Maña, milliy liderimiz Mustafa Cemilev, Lenur İslâmovğa qarşı açılğa bütün bu davalar, tezden kerçek cinayetçilerge, sahte ve qanunsız areketlernen cinayetçilikni gizlemege tırışqanlarğa qaytacaq», – dedi Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, Qırımdaki Rusiye prokurorınıñ bildirmesi «bizim ayatımıznı deñiştirmez».
«Menim içün bu, iç bir şekilde ne ayat tarzını, ne de Qırımnıñ işğalden azat etilmesi oğrundaki küreşimizni deñiştirmey. Bu yerde apis cezalarına mahküm etilgen, tevqif etilgen ve şimdi Rusiye apishanelerinde bulunğan qırımtatarlar, qavmiy ukrainler aqqında tüşünmelimiz», – dedi Meclis reisi.
Mayısnıñ 24-nde Rusiye nezaretinde olğan Qırım Yuqarı mahkemesinde, yarımadada ğayabiy şekilde mahkemelengen Refat Çuburovnıñ davası boyunca olıp keçken mahkeme oturuşında qabaatlav tarafı Çubarov içün 9 yıl apis ceasını istedi.
«Qırım esnasınıñ» haber etkenine köre, devlet qabaatlayıcısı mahkemede Çubarovnıñ qabaatı zarar körgenlerniñ, şaatlarnıñ ve dava boyunca diger delillerniñ tam olaraq isbatlanğan, dep bildirgen.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Bıltır iyülniñ 23-nde mahkemede Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy dava temelden baqılıp başlandı. Mahkeme vekilleri diñleyicilerni oturışuvğa ve mahkeme binasına kirsetmedi, dep bildirdi «Qırım esnası» teşebbüsiniñ faalleri.
Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, oña bu davada Çubarovnı qorçalamağa izin bermediler, çünki «menfaat zıddiyeti bar». O, bu qararnı şikâyet etmege niyetlene. Aqmescitte mahkeme advokat Polozovnıñ şikâyetini endi red etken edi.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.


text:
Qullanıcı muzakeresi:Ellezi esleme
İmlâDeñiştir
Selâm aleyküm.
Qoşqan isseñiz içün büyükten-büyük teşekkür bildirem!
Amma bir-eki sözniñ imlâsını tüzetmege mecburım: mumin degil de, mümin (bir sözniñ ekinici ecası ince olğanda My- yerine mü- yazıla), varlıq sözü ise Qırımtatar tilinde yoqtır.
Sayğılarımnen, Don Alessandro 10:29, 2011 s. iyülniñ 14 (UTC)
- mumin sözü asliy söz degil, arapçadan alınma sözdir. mesela, kitab sözü kibi. buña kore de, o singarmonizm qaidelerine uymay
- varlıq sözü edebiy tilde qullanıp cyщecTBo manasını ifade ete, barlıq ise - zenginliktir.
- Arapçadan alınğan sözlerde mu-/mü- aenklilik (singarmonizm) qaidesine köre yazıla: mümkün, mücize, müellif, müim, muarebe, mustaqil, mubarek, muzakere (yani ekinci sozuq sesi ince olsa ü yazıla, qalın olsa - u yazıla).
- E, barlıq degeni kelişmey, aqlısıñız. Amma varlıq sözüni edebiy tilde iç rastketirmedim. Türk sözüdir o. Meselâ, tr. canlı varlık - жиBoe cyщecTBo. var sözünden kele, yani varlık = var olan bir şey. Qırımtatar tilinde "cyщecTBo" manasında "mahlüq" degen söz qullanıla, lâkin o da Allağa kelişmey, çünki şu "mahlüq"nıñ asıl manası - Allanıñ yaratqan bir organizmidir. Belki "zat" (личHocTb) desek olur? Don Alessandro 13:29, 2011 s. iyülniñ 14 (UTC)
- Arapçadan alınğan sözlerde mu-/mü- aenklilik (singarmonizm) qaidesine köre yazıla: mümkün, mücize, müellif, müim, muarebe, mustaqil, mubarek, muzakere (yani ekinci sozuq sesi ince olsa ü yazıla, qalın olsa - u yazıla)? siz nege esaslanıp bunı aytasıñız?
- şivelerdeki söz zenginligi edebiy tilge de alına. Mesela, qoyan ve tavşan, el ve qol, bet ve yüz sözleri farqlı şivelerde aynı mananı ifade etip, beraber qullanmaylar. Amma edebiy tilde alınıp farqlı manalar ifade eteler. Aynı şekilde barlıq ve varlıq. Bundan ğayrı variyet sözü bar da! o da var sözünden kelip çıqa.
- siz nege esaslanıp bunı aytasıñız?
- Meselâ, ykpaïHcbko-kpиMcbkoTaTapcbkий cлoBHиk / Ukraince-qırımtatarca luğat, ykлaд. B.A.MipєєB, C.M. yceïHoB - CiMфepoпoлb, "Дoля", 2002. Türkiyeli qırımtatarlar içün bazı bir yardımcı qaideler mında toplap yazdım men.
- şivelerdeki söz zenginligi edebiy tilge de alına
- Buña iç qarşı degilim, amma deyim de edebiy metinlerde varlıq degenini körmedim. Bir misaller ketire bilesiñizmi? Luğatlarda da yoq: Bapлыkъ диaл., cM. бapлыkъ (Qırımtatarca-Rusça-Ukraince luğat, S.M. Üseinov), Bapлыkъ – зeHrиHлиk, бaйлыkъ, бapлыkъ, Maл-Myлbk (Qırımtatar edebiyatınıñ orta asırlar devri, T.B. Üseinov).
- PS Yazğanlarıñıznıñ soñunda dört tilda ~ işareti qoysañız, saife saqalnğan soñ şu dört tilda yerinde imzañız kösterilir. Don Alessandro 20:28, 2011 s. iyülniñ 15 (UTC)
-


text:
Ukraina tış işler nazirliginiñ yolbaşçısı Pavel Klimkin bildirgeni kibi, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, «renksiz yerge» çevirildi, anda «qanunsızlıq, terror, qorqutuv, adamlarnıñ yoq oluvı ve qıynavlar üküm sürmekte.»
Bu aqta o, Jenevada keçirilgen insan aq-uquqları boyunca OON şurasınıñ toplaşuvında bildirdi.
«İşğalci akimiyet esas uquq ve azatlıqnıñ devamlı ve keñmiqyaslı bozulmasını ömürge keçire, dissidentlerge qarşı gizli muarebe eteler, ukrain ve qırımtatar halqlarınıñ til, din ve medeniy hususiyetlerini yoq eteler.»- ayırıca qayd etti nazir.
Bunıñnen bir sırada OONnıñ insanlar aq qoruması boyunca şurasını tek Qırımda yaşağanlar aq-uquqlarınıñ vaziyetine degil de, bütün Rusiye vetandaşlarına diqqat etmege muracaat etti. Onıñ fikirince, insannıñ uquq vaziyeti bettereşince, Rusiyeniñ şimdiki yolbaşçıları içün grajdanlıq cemiyetini böyle alda tutılması, basqıncı ekstremizm, milletçilik, neonatsizm ve ksenofobiyanıñ peyda olması normal bir şey oldı.
Bundan evel haber etilgeni kibi, Klimkin OON toplaşuvında çıqışta bulunır eken, Qırımda insan uquq saasınıñ vaziyetini monitoringini keçirmek içün, yarımadada halqara teşkilâtları vekilleriniñ daimiy bulanuvı kerekligi aqqında ayttı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Muftiyat
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanlarınıñ Diniy İdaresi MRB
Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanlarınıñ Diniy İdaresi (QMDİ MRB) – Qırım yarımadası musulmanlarınıñ menfaatını taqdim etken merkezleştirilgen diniy teşkilâttır.
Qırım musulmanları – Hanefi fıqıh mektebine riayet etken sunniylerdir. Yarımada musulmanlarınıñ büyük bir qısmını (umummiy miqdardan 90 %-dan ziyade) qırımtatarlar taqdim etmekte. Aynı zamanda İdil boyu tatarları, azeri, özbek, çeçenler, dağıstanlılar kibi musulman halqlarınıñ vekilleri temsil etmekte. Birleşip, olar Qırımnıñ musulman ümmetini teşkil eteler.
Qırımtatarlar – yarımadanıñ avtohton musulman ealisidir. Olar, tarihı 1443 senesinden 1783 senesine qadar devam etken Qırım hanlığı olaraq tanılğan mustaqil devletçilik saibi olğan. 18 asırnıñ soñunda Qırım Rusiye imperiyası tarafından işğal etkeni neticesinde, işbu devletçilik lâğu etildi, yerli eali ise kendi Vatanlarından mecburen icret yollarına tüşti. Böyleliknen, 150 yıldan ziyade müddet devamında yüz biñlernen qırımtatarlar Qırımdan tış yerlerge – Türkiyege, Romaniyağa ve diger memleketlerge köçti. Qonğan mekânlarda çoqmiqdarlı diaspora asıl etildi. Qırımtatar halqınıñ qalğan qısmı 1944 s. Qırımdan sürgün etildi.
1990 seneleriniñ başlarında qırımtatarlarnıñ öz tarihiy vatanlarına avdet etüv ceryanı başlağanınen, musulmanlarnıñ yekâne idaresiniñ meydanğa ketirilüvi kibi mesele köterildi. Aynı böyle İdare, bu yerde, 1793 s. II Yekaterinanıñ buyurığı ile tesis etilgen ve 1917 senesine qadar çalışqan Tavriya magometan Diniy İdare olaraq faaliyet kösterdi. 1992 s. avgustnıñ 31-de Qırımnıñ musulman diniy cemiyetleri vekilleri kadiy başlığı astında Qadiyat adlı yekâne İdareni meydanğa ketirdiler. 1995 s. noyabrniñ 18-de Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı olıp keçti. Qurultayda musulman cemiyetleri tarafından 233 delege iştirak etti. Qırım musulmanları Diniy İdaresi, onıñ Ustavı ve yarımada musulmanlarınıñ diniy lideri –Mufti saylanıldı.
Ustavğa binaen, QMDİ MDB yuqarı organı olaraq, beş yılda bir kere toplanğan Qurultay sayılmakta. Qurultay keçirilüvi arasındaki müddet devamında diniy meselelerni Müfti başlığındaki Diniy İdareniñ Müftiyatı köz ve idare ete. Müim meselelerni QMDİ MDB yanındaki şura al ete. Şura tertibine regional imamlar ve musulman regional cemiyetleriniñ reisleri kire. Bu vaqıtqa qadar Qırım musulmanlarınıñ Müfti vazifesini, 1999 s. Qurultayda saylanılğan haci Emirali Ablayev eda etmekte. Cemaatçılıq ve Qırım musulman diniy erbaplarınıñ işançını qazanğan ve ürmet etilgen Müfti bu vazifege üç kere – 2004, 2008 ve 2013 ss. ğayrıdan saylanıldı.
Diniy İdareniñ www.qmdi.org adresi boyunca yerleşken saytı bar. Bütün Ukrain ve regional emiyetini taşığan aylıq “Hidayet” gazetası, “İstoçnik mudrosti” ve “Müslim” mecmuaları mevcut. Müftiyat tarafından İslâm dini ve İslâm medeniyeti aqqındaki kitap bastırılmaqta. Bundan ğayrı, Müftiyatnıñ idaresi astında camiler ve minareler qurula, Sovetler devirinde elden alınğan diniy obyektler qaytarıla, medrese ve hafızlar (Qurannı ezberden bilgenler) mektepleri açıla.
Bugünki künde QMDİ MDB terkibine 350-den ziyade musulman cemiyeti, 300-den ziyade cami ve 5 medrese kirmekte. Er yıl Qırım Müftiyatı hacılıq ve ümre ziyaretlerini teşkil etmekte. İslâm dinini teşviq etmek maqsadı ile: sunnetniñ keçirilüvi boyunca tedbirler, qurban çalmaq, iftar teşkil etmek ve Ramazan ayında ediye darqatmaq, “Elâl” yarmalığı, hasta balalar içün yardım toplamaq kibi çeşit sotsial leyihalar ve aktsiyalar keçirilmekte.
Bu yöñelişte daa mahsuldar çalışmaq maqsadınen 2012 s. QMDİ MDB tarafından Qırım musulmanları Vaqfı (QMV) tesis etildi. Vaqıfnıñ esas faaliyetlerinden – İslâm dininiñ teşviqatı, Qırım musulman cemiyetlerine destek ve Qırım musulmanlarına yardım köstermek kibi sotsial ve merhametlik leyihalarınıñ işlep çıqarıluvı ve amelge keçirilüvidir. Vaqıf işi ve faaliyeti ile www.fmk.org.ua resmiy saytında tanış olmaq mümkün.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencige Aqmescitte yanvar 25-de qol tutmağa çağırdı. Bunı Çubarov Facebook saifesinde yazdı.
Bazarertesi künü, yanvar 25-de, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi «fevral 26 işi» boyunca toplaşuvnı keçirecek.
«Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencige qol tutayıq! Ahtem Çiygoz qırımtatar halqı arasında o qadar belli ki, şimdi o degil, apiste ve adaletsiz «mahkeme»de başqa biri olsa, Ahtem özü kelip qol tutacağından ve semetdeşlerini bu maqsat içün birleştireceginden kimseniñ şübesi yoq», – yazdı Çubarov.
Yanvar 15 künü Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya iş iştirakçilerine qabaatnı seslendirgeninden soñ mahkeme «fevral 26 işinde» teneffüsni ilân etti. Mahkeme toplaşuvı keçirilgen binanıñ yanında o künü maküm etilgen qırımlılarnıñ soyları ve yaqınları, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları toplandı.
Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz bir buçuq yıl evelsi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Russkoye yedinstvo» («Rusiye birligi») firqasınıñ faalleri arasında teşkil olunğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etüvleri içün qabaatlana.


text:
Milliy telekanallarnı yayınnıñ 75% ukrain tilinde alıp barmağa mecbur etken qanun Yuqarı Şuranıñ «Golos Ukrainı» resmiy neşirinde iyünniñ 13-nde derc etildi. O derc etilgeninden soñ dört ay soñra – oktâbrniñ 13-nde amelge keçecek.
Ukraina Yuqarı Radası ekinci oquvda umummilliy telekanallardaki kontentniñ 75% ukrain tilindeki olması şart olğanınen bağlı qanun leyhasını qabul etti. Qanunğa binaen, saat 7:00-18:00 ve 18:00-22:00 arasında çıqqan umumiy yayınlar ve kösterilgen zaman bölümü arasında ukrain tilindeki yayın, film ve haberlerniñ umumiy müddeti eñ az 75% teşkil etmeli. Yerli kategoriyada yayınlamağa aqlı olğan teleradiokompaniyalar efirleriniñ eñ az 60%ni ukrain tilinde yapmalı. Şartlarğa uymağan teleradiokompaniya litsenziya alımı umumiy miqdarınıñ 5% qadar ceza töleycektir.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ fikirine köre, ukrain teleradiokompaniyalarnıñ til normaları aqqında qanun memleketteki tamır halqlarınıñ tillerini inkişaf ettirmege imkân berecek, çünki tamır halqlarnıñ tilleri, devlet tili olamasa da, yayınlarnıñ 70% qısımını teşkil ete bilecek.
İyün 9 künü bu qanun, prezident tarafından imzalanıp, parlamentke qaytarılğan edi.
«İnter Media Group» media şirketi TV-de til normalarınıñ qabul etilmesine qarşı çıqtı, «Muhalifet blokı» debutatları ise bu qanunnıñ qabul etilmesi munasebetinen Konstitutsiya Mahkemesine muracaat eteceklerini beyan etti.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Umerov, qırımlı bloger ve dizayner Yelizaveta Bogutskaya Ukraina Yuqarı Radasına siyasiy firqalarnıñ cedvelleri boyunca keçti.
Yuqarı Rada saylavlarında protokollarnıñ 100%-ını teşkergen Ukraina Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına köre, Cemilev ve Çiygoz Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko yolbaşçılığında «Yevropeyska solidarnist» («Avropa birdemligi») firqasınıñ Ukraina halq deputatları ola, Umerov – Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ğolos» («Ses») firqasından, Bogutskaya – prezidentniñ «Sluğa narodu» («Halq hızmetçisi») firqasından.
Bundan ğayrı, Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ sabıq deputatı Nestor Şufriç ve Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ sabıq maliye naziri Nikolay Skorik halq deputatları ola. Ekisi de «Opozıtsiyna platforma – Za jıttâ» («Muhalifet platforması – Ayat içün») cedveli boyunca keçti.
İyülniñ 26-nda Ukraina Merkeziy saylav komissiyası iyülniñ 21-nde olıp keçken nevbetten tış parlament saylavlarında protokollarnıñ 100%-ını teşkerdi.
Bu malümatqa köre, «Sluğa narodu» reylerniñ 43,16%-ını (6 307 097) qazana, «Opozıtsiyna platforma – Za jıttâ» – 13,05% (1 908 087), «Batkivşçına» – 8,18% (1 196 258), «Yevropeyska solidarnist» – 8,1% (1 184 475), «Ğolos» – 5,82% (851 669).
Qalğan firqalar parlamentke kirmek içün kerek olğan 5%-dan az aldı. Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına köre, saylayıcılarnıñ 49,84%-ı rey berdi. Bu raqam Ukraina parlament saylavlarında saylayıcılarnıñ faaligine köre eñ alçaq oldı.
Ukraina Yuqarı Radasına firqa cedvelleri boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ beş vekili namzet kösterecek: qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz (Petro Poroşenkonıñ «Avropa birdemligi» firqası), Meclis reisi Refat Çubarov (İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqası), Gayana Yüksel (Ukrainanıñ yeşiller firqası), Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası ve Abmecit Suleymanov («Ukraina Halq Areketi»).
Yuqarı Rada saylavlarına tek Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri namzet köstermey. Olarnıñ arasında – ukrain jurnalisti ve qırımtatar asıllı devlet erbabı, Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar («Ğroysmannıñ ukrain strategiyası» firqası), Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Umerov, «KrımSOS» teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva ve «VostokSOS» hayriye fondunıñ icra müdiri Aleksandra Dvoretskaya (üçü de Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ses» firqasından), qırımlı bloger ve dizayner Liza Bogutskaya (Volodımır Zelenskıynıñ «Halq hızmetçisi» firqası), qırımlı, Ukrainanıñ sabıq halq deputatı Andrey Sençenko («Aq küçü»), cemaat faali, göñülli, Qırımdan köçken Natalya Lütikova («Ukraina Halq Areketi»).
Bir vaqıtları Qırımnıñ icra organlarında çalışqan ve Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Rada deputatları olğan bir sıra ukrain siyasetçisi (Aleksandra Kujel, Nikolay Skorik, Nestor Şufriç ve digerleri) namzetini kösterdi.


text:
Qırım İslâm-Terek rayonında yüz bergen qaza neticesinde eki insan elâk oldı, sekiz kişi, bu cümleden üç bala, zararlandı.
GİBDD Qırım idaresi matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, avgust 1-de saat 13.05-te «Lada Largus» avtomobiliniñ 1981 senesi doğğan aydavcısı Canköy-Kefe-Keriç yolunda kete edi.
«Ekinci dereceli yoldan esas yolğa çıqqanda, areket hafsız olğanında emin olmadı, neticede «Toyota» avtomobilinen çatıştı, onıñ dümeni başında 1956 senesi doğğan, Canköy tarafından Kefe tarafına esas yolda ketken aydavcı edi», – dep bildirdiler müessisede.
Qaza neticesinde «Lada Largus» avtomobiliniñ eki yolcusı elâk oldı.
2002, 2008 ve 2002 seneleri doğğan üç bala zararlandı, olar «Lada Largus» avtomobilinde edi. Olarnıñ el-ayağı yaralandı, köküs qafesi ve yüzniñ yımşaq terisi zararlandı.
Bunen beraber, «Lada Largus» maşnasınıñ 1983 senesi doğğan eki yolcusı, 1981 senesi doğğan «Lada» aydavcısı, 1960 senesi doğğan «Toyota» yolcusı ve 1956 senesi doğğan «Toyota» aydavcısı zararlandı, dep qayd ettiler müessisede.


text:
Qırımda insan aqlarınıñ ve hususan, qırımtatar aq-uquqlarınıñ sıñırlanuvı Ukrain akimiyetiniñ diqqatını celp ete.
Bunı Ukraina tış işler naziriniñ muavini Daniil Lubkivskiy bildirdi.
«Rusiye numayışları serbest keçirilgen zaman, Matem künü ve qırımtatar Bayraq künü yasaq etilgen edi. Bu ksenofobiya ve şovinizmdir. Bütün dünya rus devlet imperializmniñ havflı olğanını añlamaq kerek», - dedi o.
Bunen beraber, Lubkivskiy FHH (FSB) tarafından yaqalanğan Oleg Sentsov, Aleksey Çerniy, Gennadiy Afanasyev, Aleksandr Kolçenko ve diger siyasiy mabüslerni añdı.
«Rusiye akimiyetiniñ ukrain vatandaşlarını taqip etüvi pek raatsızlay. Onlarnen adamlar Kremlniñ mabüslerine çevirildiler. Ukraina Rusiyeden vatandaşlarını azat etmege talap ete», - dep qayd etti nazir muavini.
Onıñ malümatına köre, Ukrainanıñ bir sıra resmiy muracaatları öyle de cevapsız qaldı.
«Bizim vatandaşlarımıznıñ qorçalav meselesinde, rusiyeli tarafnıñ qaba nutuqları bütün dünya cemaatçılıq içün bir işarettir, - dedi Lubkovskiy. – Bütün dünya cemaatçılığını qabaatsız ukrainlilerniñ azat etmek talaplarını devam ettirmege çağıramız».
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, qırımtatarlarğa milliy tedbirlerni keçirmege yasaq eteler. Sürgünlikniñ 70 yıllığı arfesinde Qırım baş –naziri Sergey Aksönov kütleviy tedbirlerni keçirmege yasaq etken fermannı imzaladı. Böyleliknen, qırımtatarlar, Ukrainanıñ tarihında birinci kere, matem kününi Aqmescitniñ merkezinde degil de, onıñ çetinde keçirdiler. Tamam bu kibi vaziyet Bayraq künü de yüz berdi.
Mayıs 30 künü Rusiye Federal Havfsızlıq Huzmeti Qırımda «Pravıy sektor» diversion-terroristik teşkilâtınıñ azalarını yaqalağanını bildirdi. Olarnıñ arasında ukrain rejissörı Oleg Sentsov, ve diger teşebbüsçiler Gennadiy Afanasyev, Aleksey Çirniy, Aleksandr Kolçenko apiste bulunmaqtalar, tezden olarnıñ qabaatları da belli olacaq.
FHH bildirgeni kibi, «şeklengenler Qırımda «Pravıy sektor» vekilleri terroristik tedbirlerni azırğanlarını tasdiqlap başladılar».
Ukraina Tış İşler Nazirligi iyün 3 künü Kiyevdeki Rusiye elçihanesine nota yollap, Sentsov ile körüşüvni talap etti.


text:
«Bütün Qırım ealini cedvelge aluv esnası 1944 senesi Qırım yarımadasından sürgün olunğan qırımtatarlarnıñ balalar sayısını belgilemege imkân berecek. Bu aqqında oktâbr 14-te Aqyar gübernatorınıñ muavini Miroslav Pogorelov jurnalistlerge bildirdi», – dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet ruporı Krıminform saytı.
Onıñ qayd etkenine köre, şeer ükümetiniñ vekilleri bu mevzuda qırımtatar cemiyetiniñ reberleri ile körüştiler.
Bundan ğayrı, onıñ aytqanına köre, Aqyardaki qırımtatar qorantalarında doğuv seviyesi orta seviyeden yüksektir, onıñ içün şeerde qırımtatarlarnıñ sayısı 5 biñden ziyade olması mümkün.
Malüm olğanı kibi, Aqyarda ve işğal etilgen Qırımnıñ diger regionlarında oktâbr 14-25 künleri ealini cedvelge alacaqlar.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Jamalağa «Ukraina halq artisti» unvanını berdi, dep bildire Ukraina prezident memuriyetiniñ matbuat merkezi.
«Acayip bir ğalebe. Bir çoq adamnı bahtlı ettiñ», – dep ayttı Poroşenko artistnen körüşken vaqıtta.
Petro Poroşenko qayd etti ki, onıñ ğalebesi al-azırda Ukraina halqı ve hususan qırımtatarlar içün pek müim. Çünki artıq tek diplomatlar degil, adiy insanlar da qırımtatar halqınıñ facialı tarihını ve Qırımnıñ şimdiki işğalini bileler.
«Bütün dünya Ukrainağa qoltuttı ve añlaşıla ki, abstrakt bir Ukrainağa degil, Ukraina ve Qırımğa, qırımtatarlarğa qoltutalar. Qartanañ, onıñ küçük qızı, halqıñ aqqında ikâye – yürekke tiye, qoltutmaq, rey bermek, Qırımnıñ azat etilmesi esnasınıñ parçası olmaq isteysiñ», – dep ayttı Ukraina prezidenti. Onıñ qayd etkenine köre, ömür arqadaşı ve qorantasınen beraber finalnı seyir etip, Jamalağa qoltuttılar.
Devlet yolbaşçısınıñ fikirince, bütün bular yarımadağa ukrain mustaqilligini qaytarmağa yardım etecek.
«Qırımnıñ birinci saifelerde olması içün büyük bir isse qoştıñ», – dep qayd etti Poroşenko Jamalanen laf etip.
Qırımtatarı olğan ukrain yırcısı Jamala (Susanna Camaladinova) 1944 senesi qırımtatar halqınıñ sürgünligini añlatqan «1944» yırınen mayıs 15-ke keçer gecesi İsveçiyanıñ paytahtı Stockholmde olıp keçken «Eurovision» yır yarışınıñ finalında ğalebe qazandı. Ekinci yerni Avstraliya, üçünci yerni Rusiye aldı.
Yarış qaidelerine köre, nevbetteki yarışnı ğalip çıqqan memleket qabul etmeli.


text:
Kelesi bet (106) doktorlıq dïssertacïyasınıň bir böligi. Tezdiň atawı:
Bul bet, avtor tarapınan jazw mäşenkesine jazıldı jäne awıstırıldı jäne dostık ruqsatımen
eb) üşinge boy usınıldı, ©2013.
106
5 Tüyin
Bul tezde olar
da1)
askorbïn qışqılı degïdroaskorbïn qışqılı Totığw - Totıqsızdandırw (RedOks) jüyesiniň totığwı jäne totıqsızdandırwı
da1)
degïdroaskorbïn qışqılınan (DGA(DHA)'nan) dïketogwlon qışqılına (DKG'na) siltili gïdrolïz zertteldi.
H–O jäne C=O baylanıstıň toptarın üşinde bolatın zattekterde ïnfraqızıl ölşemderden, qoyılğan jolaqtardıň parametrleriniň jäne üyrenşikti jäne kalïbrlew spektrleriniň järdemimen,
de1)
ïnfraqızıl spektroskopïyalık reakcïyalardıň baqılawı üşin ädisteme
de1)
tüsindirme9)
,
maňızdı bir qoldawdı tanıdı.
Bul baylanıstı, acetïlacetondağı jäne (ïzo
-)askorbïn qışqıldarındağı keto-enol tawtomerïyasınıň mäseleleri zertteldi.
Jendigäri dïpoldiq momenttiň özgeristerimen proporcïonal'dı O=C valentti terbelisterdiň tärtipteriniň ïntegraldı ekstïnkcïyanıň8)
koeffïcïetiniň kvadrat tamırdıň qundarınıň, körşi qosw toptarınıň ornatwımen salıstırmalı özgerkenderin tolıp qaldı.
Keto-toptarınıň gïdratacïyasınıň fenomeni, bir oňay molekulada (Bwtanal) ïnfraqızıl - spektroskopïyalıq qwdalay aldı.
Birneşe ıqpal etetin effektter sebebinen, eritindide degïdroaskorbïn qışqıldarın janında ïnterpretacïya äli köp mändi.
Degenmen, krïstaldı bis
-DGA(DHA)'men gïdrattalğan DGA(DHA) formanıň arasındağı ayqın ayırmaşılıqtar H–O- jäne O=C-valentti terbelisterdiň oblısıda payda boldı.
Birmändi, bis
-degïdroaskorbïn qışqılı (bis
-DGA(DHA)) üşin HO-toptardıň deyterïdtewi tabıstı boldı.
DGA(DHA)'nıň sabındanwınıň processi üşin, 79.3 kDj/mol'nıň bir aktïvïzacïya energïyamen temperatwranıň jäne pH(rN)'nıň funkcïonaldı5)
baylanıstarı bekitildi.
Eň köp4)
üş ïnfrakızıl üyrenşikti spektr, D2
O (awır sw) yeritindilerinen elektrondıq derekterdi öňdew (EDÖ) kömegimen böle aldı.
Buldar DGA(DHA), DKG, jäne basqa bir redwkton - uqsas zattek.
Sabındanwdıň öniminiň (DKG), pH(rN) metrlik tïtrlew jäne ïnfraqızıl spektroskopïya tarapınan pKk
(rKk
) tabılğan qunı, oksokarbon qışqıldarınıň pKk
(rKk
) belgili qundarına säykes keledi.
Täbiletkilermen spektrlerde kömirqışqıl gazdıň (CO2
) bilimi, dekarboksïlazaw isteytin DKG'nda jazılıp qoyıla aladı.
Degenmen, 37 C bolğanda eritindide, bïik şoğırlandırwlarda DKG, äli boldı endi turaqtı türde.
Lasqa ïnfraqızıl-spektroskopïyamen äli spektr fotometrmen, flworescencïyalı spektroskopïyamen, jäne basqa da elektrondıq paramagnïtti rezonanstan (EPR'tan) spektroskopïyamen, DKG negizgi3)
eritindilerden süyene, DKG jiktewdiň reakcïyaları, da beytarap da siltiligi pH(rN) oblısta, sapa boyınşa zertteldi.
Bïik pH (rN) kunnıň janında bir lağıl-qızıl zattek, da1)
DGA(DHA)'nan da1)
DKG'nan damıdı.
Äwe ıqpaldarına qarsı ol turaqsızdıq,
jäne radïkaldıq processtermen baylanıstırıla äkelinip biledi.
R–O ●
radïkaldarına körseten bir EPR (EPR)
sïgnalı tabıldı.
Totıqsızdandırwğa jäne totığwğa, DGA(DHA)'nıň jäne DKG'nıň turaqsızdıqtarı ıqpal etetini, problemalıq.
Sondıqtan, DGA(DHA)'nıň qosımşa sabındanwınıň sebebinen NADH'nıň ekvïmolyarlıq şoğırlandırwları, tek qanası jartılay fïzïologïyalıq pH(rN) oblısta DGA(DHA) qısqartadı.
H-S toptarı üşinde bolatın swbstancïyalarmen redwkcïyalarda2)
sol tärizdi jumıs isteydi.
Bul üşin, DGA(DHA)'nıň sabındanwına qarağanda joramaldağan bir reakcïyanıň reti salıstırılatını tabıldı.
Degenmen, H–S toptarımen reakcïyalarda, DHA'nıň şın totıqsızdandırwdıň reakcïyasınan eretini bir aralıq jağday, infraqızıl spektroskopïyalıq rastaladı.
Totığw reakcïyaları tarapınan, C(6)–O–C(3) saqïna qurastırwğa üşin qabilyetsizben qabilyetti twındılardıň arasıňdağı ayqın ïnfraqızıl spektroskopïyalıq ayırmaşılıqtar tabıldı.


text:
Çerik asır devamında ukrain akimiyeti qırımtatarlarnıñ aqları qoruvında muvafaqiyetlerge irişip olamadı, bundan şimdi Qırımnıñ işğalci akimiyeti faydalana.
Bunı Kiyevde keçirilgen konferentsiya devamında Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilev bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Olar (Qırım akimiyeti – muar.) qırımtatarlarnıñ yıllar devamında çezilmegen meselelerini çezmege vade eteler. Amma buña kimse inanmay. Çünki olarnıñ sözleri işlerinden farqlana», – dedi Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, qırımtatar halqınıñ statusını pekitecek bir qanunnıñ olması kerek. Cemilev qayd etkeni kibi, bu qanun olmağanından sebep, qırımtatarlarnıñ aqları sıñırlıdır.
«Qanun olmağanından sebep, Qurultay ve Meclis qanunsız olaraq tanıla edi ve qırımtatarlarnıñ temsilciligi akimiyette yeterli derecede degil edi. Bu da işğalciler tarafından qullanılğan edi», – dedi qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi.
Bazarertesi künü, dekabr 22-de, saat 10:00, «Kiyev-Mogilân akademiyası» Milliy universitetinde «Qırımtatarlarnıñ, Ukraina tamır halqı olaraq, aqları teminlevinde ukrain yolu» serlevalı konferentsiya başlandı.
Tedbir maqsadı – VIII çağıruv Ukraina Yuqarı Şurasınıñ uquq çıqarıcı faaliyeti içün qırımtatar meselesini aktual etmek ve uquq qaidelerini icraiy akimiyet organları tarafından amelge keçirmektir.


text:
Advokat Emil Kurbedinov advokatlarnıñ tintüvler keçken qırımtatarlarnıñ evlerine yiberilmemesini qanunsız saya. O, onı da müşterisiniñ evine yibermegenlerini haber etti.
"Açıq-aydın bir cevap alâ daa yoq, meni tintüvge yibermeyler. Men, elbette ki, bunı tintüv keçirgenlerniñ qanunsız ve temelsiz qararı dep sayam. Aynı vaqıtta mında kelgen adamlarnıñ operativ video çeküvi yapıla. Men, bunı protokolda qayd etmelerini hatırlattım, çünki bazıda bunı qayd etmeyler ve soñra operativ videolarnı - qanunnı bozaraq - matbuatta derc eteler", - dedi Kurbedinov.
Bundan evel advokat Edem Semedlâyev Bağçasarayğa keldi, anda sabadan berli qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler yapıla. Onı müşterisi Seytumer Seytumerovğa yibermeyler.
Martnıñ 11-inde saba Rusiye quvetçileri Bağçasarayda ve Bağçasaray rayonında qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüv keçire. Faallerniñ malümatına köre, umumen altı-yedi ev tintile. Hususan, tarihçı Seitumer Seytumerov, Şükri Seytumerovnıñ, "Qırım birdemligi"niñ streamerleri Amet Süleymanov ve Seydamet Mustafayevnıñ, Rustem Seytmemetov ve Ayder Süleymanovnıñ evlerinde.
Şimdilik tintüv sebepleri belli degil. Rusiye quvetçileriniñ resmiy tefsirleri yoq. Qırım.Aqiqat tafsilâtlarnı bilmege tırışa.


text:
Bundan evelki eki yazımda Salaçıqta yerleşken eski Qırım hanlarınıñ paytahtınıñ dört paytaht binası: cami, ammam, medrese ve dürbe aqqında ikȃye etken edim. Bugün ise Salaçıq binalarınıñ soñkisi ve eñ müimi: Devlet-Saray han sarayı aqqında tarif etecem.
Onıñ aqqında ikȃye etmek qolay degil. Çünki Salaçıqta yerleşken medrese ve dürbe bu künge qadar öz yerinde turmaqtalar, cami ve şeer ammamınıñ temelleri saqlanıp qaldı, saraydan ise iç bir şey qalmadı. Amma buña baqmadan, saray aqqında künümizge yetken farqlı malümatlar yardımınen abide aqqında belli bir tasavur şekillendirmege mümkün.
Eski han saray aqqında añuvlar, esasen, Mengli Geraynıñ yarlıqları ve mektüplerinde bulunmaqta. Qırım hanlığı quruluvınıñ birinci künlerinden hanlıq vesiqalarınıñ neşir yeri olaraq Qırq-Yer kösterilse, 1502 senesinden başlap, hanlıq vesiqalarında daa da çoq ‘Devlet-Sarayda yazılğan’ yazısı qayd etile. Daa da çoq böyle añuvlarnı diplomatik vesiqalarda körmege mümkün. Bu tabiiy bir vaziyettir, çünki han sarayğa daima çeşit ecnebiy eyyetler kele edi. Amma, yazıq ki, ne kelgen musafirler, ne de saraynıñ saipleri binanıñ tış körünişini, bezetilmesini, han körüşüvleri keçken yerleriniñ tasvirini ve ilȃhre qaldırmadılar.
Tek 1578 senesinde, paytaht Bağçasarayğa keçirilgen soñ, Polonya elçisi Bronevskiy eski han saraynı qısqa şekilde tasvir etti. ‘Bu şeerniñ (Bağçasaraynıñ) soñunda Türk sakinleri tarafından yahşı evleri qurulğan Salaçıq adlı başqa şeer bar. Han saray, ya da ev, qadimiy tatar ükümdarlarınen mühteşem şekilde binalar, camiler, dürbe ve ammamlarnen bezetilgen. Hanlar, işleri bitken soñ, hanımlarınen bu sarayğa keteler,’ – dep yaza Bronevskiy.
Bu parçadan hanlar Bağçasarayğa keçken soñ, Devlet-Saraynı taşlap ketmegenlerini, onı artıq devlet iqametgȃhı olmasa da, ailelernen beraber şeerden tış bir raatlıq yeri olaraq qullanğanlarını añlamağa mümkün.
Aman-aman 90 yıl keçken soñ, Bronevskiyden soñra eski saraynı daa tafsilȃtlı Türk seyahatçısı Evliya Çelebi tasvir etti: ‘Bu saray – taşlı bir bina, küçük qaledir. Onıñ çevresi 200 adımdan ibarettir. Er tarafında dört qulle, ğarp tarafına demir qapıları çıqa. İçinde eki alçaq minareli cami bar’.
İşte bu Devlet-Saraynıñ bugünge belli olğan tasvirleri. Körüngeni kibi, olar pek az ve tafsilȃtsızdır. Amma bizge yardımğa başqa menbalar da kele.
‘Tatar ıqametgȃhı (rezidentsıyası)’ Cyanea oder die am Bosphoro Thracico, ligende hohe Stein-Klippen (Augsburg, 1687) kitabından gravüra
Almaniyada 1687 senesinde neşir etilgen gravürada Qırım hanları iqametgȃhınıñ pek hucur resimi bar. İlk baqışta bu resim Qırımnı iç bir vaqıt körmegen ressamnıñ uydurması dep körüne. Kerçekten de, resimdeki binanıñ Bağçasaraydaki sarayınen ortaq bir şeyi yoqtır. Amma müellif resimni Bağçasaray dep te adlandırmay. Gravüra ‘Tatar iqametgȃhı’ dep adlandırılğan. Eger resimni yuqarıda ketirilgen Evliya Çelebiniñ tasvirinen qıyaslasaq, şaşırtıcı uyğunlıqlar belli ola. Er tarafta divarları olğan bina, kerçekten de, qaleni hatırlata. Onıñ er bir tarafında keskin ucları olğan qulleleri bar, iç azbarında ise küçük minaretlerniñ damlarına oşağan eki külȃ körüne. Binadan uzaq olmağan yerde bir de bir qulle körüne. Evliya Çelebi de han binasından uzaq olmağan yüksek mahkeme sarayı aqqında yazğan edi. Binanıñ arqasında turğan dürbege de diqqat etmege kerek. Bu bina birinci Qırım hanlarınıñ dürbesi ola bilir.
Demek ki, alman resimi ve türk tasviri acayip şekilde biri-birine oşaylar. Bu gravüra Devlet-Saraynıñ bu vaqıtqa qadar tek bir tane belli olğan resimi olğanında mende pek az şubeler qala! Gravürada Devlet-Saray olğanına meni pek küçük bir şey inandırdı – saraynıñ qapıları, ya da Evliya Çelebi yazğanı kibi ‘demir qapıları’. Gravürada o qapılarnıñ sayısı – dörttir. Bağçasarayda resimde kösterilgen qapılarğa oşağan ve, ondan da ziyade, ‘Demir Qapı’ olaraq adlandırılğan qapılar saqlanıp qaldı.
Bağçasaray Han Sarayına Devlet-Saray sarayından ketirilgen ‘Demir Qapı’ları
Bağçasaray Han Sarayına Devlet-Saray sarayından ketirilgen ‘Demir Qapı’ları
Elçi ve ustalarnıñ apiske alınması aqqında haberi olğan İvan III özüniñ ittifaqdaşı Meñgli Gerayğa olarnı Moldova esirliğinden qurtarmağa rica etti. Meñgli Geray, nasıl olsa da, esirge alınğan insanlarnı Stefanğa azat etmege inandırdı. Han askerlerniñ qoruması altında olar yoluna devam etip, Qırımğa keldiler.
Yolcular telükesiz yerde nefes alıp yetiştirmediler, artıq Meñgli Geray İvannıñ areket tarzını begenmedi. Sebep kene ballarda edi: Meñgli Geray Stefannen meseleni çezgence, İvan III Meñgli Geraynıñ ogiy oğlu olğan Kazan hanını Abdul-Lȃtifni tahttan indirip, sürgün etti. Qırım ve Moskva ükümdarları bu mesele boyunca bir yıl davalaştılar, soñra ise añlaştılar.
Elçiler Moskvağa ketmek içün hannıñ izinini beklegen vaqıtta, ustalar işke başladılar. Aloizio onı Moldova esirliginden qurtarğan hanğa teşekkürini bildirdi: mimarnıñ eli altından Demir-Qapıda mühteşem taşlı ornekler bağçası peyda oldı. Bundan da ğayrı, añlaşılğanına köre, Aloizio tek kiriş qapısınıñ degil de, bütün han saraynıñ leyhasını de yaptı. Çünki biz gravürada körgen ‘Tatar iqametgȃhı’ binası yaqın şarq mimarcılığınen az şekilde bağlıdır. Üslübine köre, bu 15 asırnıñ tipik italyan ‘palatstso’ – kirişte uzun kemer galereyası ve qaviy divarlarda tar pencereleri olğan iç azbarlı küçük saraydır. Böyle orta asır sarayları İtalyanıñ çeşit şeerlerinde pek çoq saqlanıp qaldılar. Böyle binalarnıñ eñ parlaq misali – köşelerinde keskin uclı qulleleri ve yanında balaban qulle olğan Venetsıyada yerleşken belli Dojey Sarayıdır.
Venetsıyada (İtaliya) yerleşken Dojey Saray
Niayet, mimar ve diplomatlar öz yollarını devam etip, rus paytahtına keldiler. Meñgli Geray İvan III yazğan mektübinde Aloizionıñ istidadını maqtap, ustanı munasip şekilde mükafatlandırmağa rica ete.
Demir Qapı üzerinde italyan ustalarından ğayrı, qırımtatar ya da osmanlı ustaları da çalışqandırlar. Çünki mında em tamğanı, em de usta arap yazılarını körmege mümkün. Qapınıñ iç üstü ise selcuk örneklerinen örtülgen. Bu qapı – bir taşta selcuk ve italyan renessans üslüpleri qomşu olaraq bulunğan bütün dünyada yekâne yapıdır. Bunıñ da añlatıluvı bar. Ordada, Türkiyede ve Qırımda ükümdar iqametgȃhınıñ bosağası taht ve bütün devletniñ temsili olaraq sayıla edi. Misal olaraq, Osmanlı İmperatorlığında ‘Muqaddes bosağa’(“asitane-i saadet”) ibaresi altında tek sultan sarayı degil de, bütün sultan memuriyeti közde tutula edi. Mence, tamam bu sebepten Demir Qapı qurucılığınıñ sımarışçıları böyle müim inşaatnı çetel üslüpte yaraştırmayıp, ananeviy yerli üslüpni üstün saydılar.
Qapıda aynı vaqıtta selcuk ve italyan renessansı üslüpleriniñ oymalı örnekleri yan-yanaşa yerleşkendir
Devlet timsali olğan han qapılarınıñ manası üstündeki yazı metinlerinen de qayd etilgendir. Yuqarıdaki yazıda böyle sözler mevcut: ‘Bu meskenniñ saibi ve vilȃyetniñ qıralı – ulu sultan, alicenap Meñgli Geray han, Hacı Geray hannıñ oğlu, Allah onı ve onıñ ana-babasını eki dünyada da bağışlasın’.
Aşadaki yazıda ise şoyle yazılğandır: ‘Bu muazzam bosağa ve yükselgen qapı eki qıta sultanınıñ ve eki deñiz haqanınıñ, sultan, sultan oğlu, Meñgli Geray han, sultan oğlu Hacı Geray hannıñ emirinen qurulğandır, 909 senesi,’ – yani, 1503 senesidir.
Han dürbesinde olğan yazıdaki kibi, bu satırlarda Meñgli Geray han özüni evelden Altın Ordunıñ saipligine kirgen er şeyniñ ükümdarı olaraq ilȃn ete. Qayd etilgen eki qıta – Keriç boğazınen bölüngen Avropa ve Aziyanıñ yalılarıdır, eki deñiz ise – bir zamanlarda Ordu saipligine kirgen ve 1502 senesi Qırım hanınen qazanılğan Qara ve Hazar deñizleridir.
Bağçasaray Han Sarayındaki ‘Demir Qapı’sınıñ üstünde yuqarıdaki tamğalı yazı
Aceba, Devlet Saray sarayı ilk olaraq qayda tura edi? Gravürağa köre, o han dürbesinden uzaqta olmayıp, şimal-şarqta yerleşe edi. Salaçıqnıñ 18 asır soñunıñ rus arbiy haritaları tamam bu yerde qıyış soqaqlar qarışıqlığında ögünde keniş meydanı olğan açıq-aydın tüzköşelikni tasvir eteler. Haritalarda o Devlet-Saray sarayı dep adlandırılmağan, amma yerniñ bu şekilde planlaştırıluvı saray tamam bu yerde yerleşkenine işaret olabilir. Eger bu tahmin doğru olsa, Devlet-Sarayınıñ temelleri şimdi İsmail Gasprinskiy ve başqa qırımtatar erbapları yatqan mezar olmaq kerek.
Devlet Saray han sarayınıñ yerleşken yeriniñ tahmini
Bu saray nasıl ve ne vaqıt yıqılğanı belli degil. Onıñ yoq oluvı aqqında bilgiler yoq, amma, tahmin ete bilemiz ki, bu adiseni 1736 senesi rus Feldmarşalı Minih tarafından Bağçasaray yaqmasınen bağlamağa mümkün. Öyle olmasa edi Qırım Geray han 1760-ci senelerinde Salaçıqta yañı ve paalı şeerden tış Aşlama-Saray saraynı qurmağa başlamaz edi. Bu yañı saray Devlet-Sarayınıñ yerinde degil de, qomşu derede, Çufuq-Qaleden şimal tarafta yerleşken edi. Nasıl olsa da, 1783 senesinde eski saray artıq yoq edi ve onı hatırlatqan tek bir şey – Bağçasarayğa ketirilgen mühteşem Demir Qapı qalğan edi.
İşte, bu künge yoq olğan Devlet-Saray han sarayı aqqında bu qadar malümat belli. Kelecekte yapılacaq tetqıqatlar daa da çoq inceliklerni aydınlatacağına ümüt etemiz. Amma bu vaqıtqa qadar saray aqqında toplanılğan bilgiler Qırım hanlığı tarihında Salaçıqnıñ pek müim yer alğanını, Şarq ve Ğarp arasında kerçek medeniy köpür olğanını isbatlaylar.
Oleksa GAYVORONSKİY


text:
Qırımdan mecburen köçip kelgen Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ iştirakçisi Evelina Arifova vatandaşlarnı «Rusiye malını blok etmege» çağırdı.
«Bütün vatandaşlarğa, Ukraina vatanperverlerine muracaat etip, Rusiye malını blok etmege rica etem. Körgenimiz kibi, biz bunı becerdik. Çagıram: ne yük maşinalarını kirsetmek, ne malımıznı anda yollamaq, ne olarnıñ malını mında kirsetmek. Yani, tam qamaçav, bütünley», – tarif etti Qırım.Aqiqatqa Evelina Arifova.
«Bu memleketniñ yolbaşçılığı bizge ücüm etti, bizim yaşlarımız vefat ete, olarğa qamaçavnı ilân etmege tam aqqımız bar, mecburmız. Bunı cenkniñ başında etmege kerek edik», – dey Arifova.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Almaniyada aprel 21-de salı künü natsist ölüm lageriniñ sabıq hadimi Oskar Grouning maküm etile. Onı Osventsim-Birkenauda 300 biñ macar yeudiniñ öldürmesine alâqası olğanında şekleyler.
93 yaşında olğan Grouni «ruhiy cezasını» tanıdı ve 1944 senesi mayıs ve iyül arasında yeudilerniñ gaz kameralarında öldürilmesi aqqında haberdar olğanını bildirdi. Grouning mahkemeden afu soray, – haber ete Radio Svoboda.
Mahkeme Almaniya şimalinde Lüneburg şeerinde Holokostnı yaşağan ve natsist kontslager qrubanlarınıñ tuvğanları olğan 70 insannıñ iştiragi ile keçirile.
«Osventsimniñ muasebecisi» kibi belli olğan Oskar Grouning ölüm lagerine kelgen yeudilerniñ şeylerini saylay ve aqçalarını saya edi.


text:
Kremlniñ itaatındaki Qırım mahkemesiniñ nevbetteki toplaşuvında, qırımtatarlarnıñ yetekçilerinden biri İlmi Umerovnıñ davası baqılır eken, mahkemeciler davanıñ malümatını diñlemege devam etti. Ve bu toplaşuvda, Umerovnıñ sözlerine köre, davanıñ malümatında keçken onıñ sözleri prokuror tarafından seslendirilmey edi.
«İlân etken vaqıtta o (prokuror – QA), mezkür TV programması devamında Umerovnıñ aytqan sözleri añılğan yerlerni oqumamağa tırışa edi. O sözlerni daqqalarğa böldi, ve er sefer ayta edi: felân daqqada qadın qonuşa, felân daqqada ise erkek qonuşa. Tam olaraq neler aytılğanını ise iç te seslendirmey edi. Men bellesem, olar, qırımtatar tilinden degil de, bunıñ yerine pek te añlaşılmağan tercimeden ekspertiza keçirmeknen, büyük hata yapqanlarını özleri de añlağandır», – dedi Umerov.
O qayd etti ki, o tercime «keyfiyetsiz ve ihtisassız» yapılğanını tüşüne.
«Oña transcript deñilmez, sözme-söz tercime degildir, semantik tercime de dep adlandırılmaq mümkün degil. Bizler terciman meselesine kelgende, bellesem, biz bu mevzuda ciddiy qonuşırmız. Şimdilik bu ceryan müim olmağan kiçik şeylerde battı», – dep qoştı Umerov.
İyülniñ 5-nde, çarşenbe künü, advokat Mark Feygin dedi ki, imaye tarafı, FSB tarafından ekspertizanıñ keçirilmesi içün maznunnıñ nutuğını tercime etken terciman sorğuğa çekilecegini bekley. Mark Feyginniñ sözlerine köre, bu «müim protsessual bir kün» olacaq.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı.Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Rusiyeli alimler ilhaq etilgen Qırım territoriyasında bir çoq qazma işleri keçirgeni sebebinden «büyük zenginlikler saibi» oldı, dep ayttı fevralniñ 8-nde Rusiye ilimler Akademiyasınıñ prezidenti Aleksandr Sergeyev.
Rusiyeli KHV haber etkenine köre, Sergeyev bunı Novosibirskte ötkerilgen prezident keñişiniñ ilim ve tasil oturışuvında beyan etken. O, aytqanına köre, Qırımda «Tavrida» avtomobil trassası qurulğan vaqıtta rusiyeli arheologlar qazma işler ötkere, qurucılar tarihiy abideler tapa ekenler.
«Bizler tıoqtamay tapılğan büyük zenginlikler saibi oldıq», – dep bildire «İnterfaks» Rusiye ilimler akademiyası reberiniñ sözlerini.
Sergeyev «Qırım arheologiyası leyhasını halqara leyha yapılması pek meraqlı olur edi» dey. O, başqa devletlerniñ alimleri böyle bir ilmiy leyhanen meraqlanır dep ümit ete.
Ukraina medeniyet nazirligi Rusiyeniñ ilhaq etilgen Qırımda yapqan areketleri Ukrainanıñ yarımadadaki medeniy asabalığına zarar ketirgenini iddia ete. Bu areketler Ukrainanıñ «Medeniy mirasnı imaye etüv» qanunındaki talaplarlarnen, 1972 senesi UNESCO Şartnamesini boza.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresiniñ vekili Vadim Skibitskiyniñ bildirgenine köre, işğal altındaki Qırımda Rusiye arbiyleriniñ sayısı altı yıl içinde 2,5 qat arttı – 10-12 biñden 32,5 biñge qadar.
Bu aqta o, «Obozrevatel» ukrain neşirine intervyüda ayttı.
«Tek askerlerniñ sayısı degil, silâ da arttırıldı. Arbiy gemi, aviatsiya, o vaqıt tek deñiz aviatsiya uçaqları ve Su-24 bar edi. Şimdi ise – aman-aman bütün bombardıman ve qırıcı aviatsiya bar. Bundan ğayrı, Qırımda S-400 Rusiye ava mudafaa vastaları yoq edi. Bular «Bal» ve «Bastion» gemilerge qarşı raketa komplekslerinen beraber peyda oldı», – dedi Skibitskiy.
Onıñ tahminlerine köre, Rusiye toqtamaycaq ve yarımadada arbiy küçüni quvetleştirmege devam etecek.
2019 senesi noyabr ayında Ukraina Mudafaa nazirligi, Qırımda Rusiye arbiyleriniñ sayısı arta, dep qayd etken edi.
Ukraina Mudafaa naziri Andriy Zagorodnük, Rusiye işğal etilgen Qırımnı askeriyleştirmege devam ete dep qayd etken edi, amma Ukraina arbiyleri bilmegen «kritik quvetleştirüvni» körip olamadı.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina toprağınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina tışqı işleri Nazirligi, işğal altındaki Qırımnıñ İçki rayonı Eseniñki (Puşkino) köyünde yaşağan qırımtatar tili ocası Lenara Mustafayevanıñ evinde tintüv keçirilgeni sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu aqta noyabrniñ 16-nda Ukraina MİD’iniñ spikeri Maryana Betsa Twitterde yazmaqta.
«İşğalci qırımtatarlarına nisbeten basqını ep arttırmaqta. Mecburiy sürgün içün «esas» azırlay. Rusiye Federatsiyasına nevbetteki narazılığımıznı bildiremiz», – dep yaza Betsa.
Qırımtatar Milliy Meslisiniñ reisi Refat Çubarov noyabrniñ 16-sı, cumaaqşamı künü, Qırımnıñ İçki rayonında yaşağan qırımtatar tili ocası Lenara Mustafayevanıñ evinde tintüv yapılğanı aqqında bildirgen edi.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faalleri qırımtatar tili ocasınıñ evinde tintüv yapılğan soñ, qocası - Mustafa Mustafayevni, Aqyarğa alıp ketkenleri aqqında haber etken edi.
Şaatnıñ bildirgenine köre, noyabrniñ 16-nda Eseniñki (Puşkino) köyünde eki dane tintüv yapılğan eken.
Rusiye küç idaresi bu hususnen bağlı daa iç bir kütleviy izaat bermedi.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, FSB yarımadada muntazam surette insanlarnı tutıp ala, tintüvler keçire, mustaqil jurnalist, qırırmtatar faalleri, muallefet ve Ukraina tarafdarı olğan cemaat erbapları ve diniy azınlıqlarnı teşkil etkenlerni sorğulay. Uquq qorçalayıcılar rusiyeli küç hadimleriniñ işbu areketlerini siyasiy ceetke esaslı dep tanıy.