text:
Ötkän düşänbä küni Almutida Tunҗa Prezident — Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ vä Qazaqstan Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevniŋ qatnişişi bilän “Liderliqniŋ 30 jili” mavzusida häliqara ilmiy konferentsiya bolup štti.
Tunҗa Prezident — Elbası idarisiniŋ qollap-quvätlişi bilän Qazaqstan Җumhuriyiti Tunҗa Prezidenti — Elbasıniŋ Kitaphanisi vä Fondi, Almuta şähärlik hakimiyitiniŋ uni štküzüş üçün Almuta şähirini tallavelişi täsadipi ämäs. Näq moşu yärdä, ilgärki Qazaqstan SSR paytähtidä, 1989-jili 22-iyun'da Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Kommunistik partiyasi Märkiziy komitetiniŋ birinçi kativi lavazimiğa saylanğan edi. Nursultan Nazarbaev dšlätkä ottuz jil rähbärlik qilip, eniq tüzülgän, nätiҗidarliq dšlät säyasitini jürgüzdi. Mäzkür häliqara konferentsiyamu näq moşu tarihiy sänägä — Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti — Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ Qazaqstan rähbiri lavazimida bolğiniğa ottuz jil toluşiğa beğişlandi.
Bu päqät yubileyliq sänä ämäs, bu täräqqiyatniŋ “qazaqstanliq yolini” başliğan mämlikät tarihidiki muhim sähipä, — dedi Qazaqstan Prezidenti Qasım-Jomart Toqaev konferentsiyani eçip.
Qasım-Jomart Toqaev şundaqla mustäqil Qazaqstan jilnamisiniŋ ämäliyatta uniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaev liderliğiniŋ tarihi ekänligini täkitlidi.
Dšlät rähbiri šz sšzidä Elbasıniŋ Aziyadiki Özara härikät vä işänçä çariliri keŋäşmisi, Duniyaviy vä än°äniviy dinlar yetäkçiliriniŋ qurultiyi, EAİİ ohşaş hazirqi häliqara munasivätlärniŋ җiddiy amili bolğan taşqi säyasiy täşäbbusliriğa täpsiliy tohtaldi. Qasım-Jomart Toqaev Elbasıniŋ häliqara diplomatiya tarihiğa yadro quraliğa qarşi härikätniŋ lideri süpitidä kirgänligini, Tunҗa Prezidentniŋ mustäqil Qazaqstan paytähtidä EBhTniŋ yeŋi äsirdiki birinçi vä birdin-bir sammitini štküzgänligini vä Evraziya behätärligi toğriliq deklaratsiyaniŋ qobul qilinişini qolğa kältürgänligini, duniyaniŋ äŋ juquri minbärliridin häliqara munasivätlärni tüp-asasidin islahat qilişqa qaritilğan täkliplärni otturiğa qoyğanliğini atap kšrsätti.
Elbası Nursultan Nazarbaev sšziniŋ beşida buniŋdin ottuz jil ilgiri, 1989-jili Qazaqstan Kommunistik partiyasi Märkiziy komitetiniŋ birinçi kativi bolup saylanğanliğini vä näq moşu küni häliq mänpiyätlirigä beğişliğan paaliyitiniŋ başlanğanliğini äsläp štti.
Tunҗa Prezident šz sšzidä Qazaqstanniŋ 1990-jillarniŋ beşida qandaq eğir ähvalda qalğanliğini kšrsitiş üçün birqatar faktlar bilän räqämlärni kältürdi. Mäsilän, mämlikät umumiy içki mähsulatniŋ käskin, yäni 61 payiz tšvänligänligini baştin käçürdi. 1994-jilğa qädär sanaät 28 payiz tšvänlidi, elimizniŋ 130 çoŋ karhanisi mähsulat setiş bazirisiz, ham äşiyasiz vä mäbläğsiz qelip, šz işini tohtatti.
Aqivättä 1991 — 1995-jillarda işsizlarniŋ sani 2 million adämgä yätti. Ahçiniŋ hunsizlinişi vä tovar tapçilliğiniŋ šsüşi şaraitida barterliq munasivätlär küçiyip, bu bohranni tehimu muräkkäpläştürdi.
Şu vaqitniŋ yänä bir җiddiy problemisi — millätlärara toqunuşlarniŋ päyda boluş ehtimalliği. Nursultan Nazarbaev 1989-jilda 15 ittipaqdaş җumhuriyät territoriyasidä 100din oşuq millät väkilliriniŋ yaşavatqanliğini äslitip štti.
— Biz štkän äsirniŋ 80-jilliriniŋ ahirida — 90-jilliriniŋ beşida milliy mäsiliniŋ qandaq käskin turğanliğini bilimiz. İttipaqniŋ türlük qisimlirida millätlärara toqunuşlar orun aldi. Tağliq Qarabahta, Tbilisida, Pridnestrov'eda, Pribaltikida, Pärğanä vadisida qandaq işlarniŋ yüz bärgänligini bilisilär — bu yärlärdä adämlär halak boldi. Mustäqillikniŋ däsläpki jillirida Taҗikstanda grajdanliq uruş ovҗ aldi. Qazaqstan miqiyasliq millätlärara toqunuşlar bosuğisida turdi. Ändi mäsililärni häl qiliş üçün heçkimdä täyyar retsept yoq edi, — däp täkitlidi Elbası.
Uniŋdin taşqiri Tunҗa Prezident Qazaqstanniŋ eğir demografiyalik ähval aldida turğanliğini äslitip štti. 1989-jili jürgüzülgän ahalini royhätkä eliş mälumatliriğa benaän, tüplük ahali — qazaqlar — 39 payizni yaki 6,5 milliondin säl oşuğiraq kšrsätküçni täşkil qilğan.
— Mäktäplärniŋ päqät 30 payizidila därislär qazaq tilida jürgüzülätti. Moşu yärdä, Almutida päqät birla şundaq mäktäp bolğanliğini silär bilisilär! Şu vaqittiki eğir ihtisadiy ähval ahaliniŋ Qazaqstandin ammiviy kšçüşini päyda qildi. U jilliri ottura yaşaş uzaqliği bäş jilğa qisqirap, bala tuğuluş käskin tšvänlidi. Moşuniŋ hämmisi ahali saniniŋ on payiz qisqirişiğa elip käldi. 1999-jili jürgüzülgän ahalini royhätkä eliş mälumatliri boyiçä Qazaqstanda 14 millionğa yeqin adäm yaşidi, — däp täkitlidi Nursultan Nazarbaev.
Elbası şundaqla Qazaqstanniŋ suveren täräqqiyat yoliniŋ beşida tehnologiyalik җähättin äŋ arqida qalğan җumhuriyätlärniŋ biri bolğanliğini atap kšrsätti.
— Mämlikättä ekologiyalik problemilarmu bar edi. Aralniŋ ekologiyalik halakiti vä Şämäy poligoni äynä şular җümlisidindur.
Bu Keŋäş İttipaqiniŋ äŋ eğir “mirasi”, uniŋ ziyinini biz moşu kämgiçä tartivatimiz. Aral deŋiziniŋ häҗimi boyiçä duniyadiki tšrtinçi kšl hesaplinip, šsümlük vä hayvanat duniyasiniŋ bay bolğanliğini hämmisi bilidu. Suğiriş sistemiliri üçün tosmilarni quruştiki käçürüp bolmaydiğan hataliqlar uniŋ süyiniŋ aziyişiğa elip käldi. Aral paҗiäsi häm regionniŋ ekosistemisiğa, häm uniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy vä demografiyalik ähvaliğa orni tolmas ziyan yätküzdi. Klimat šzgärdi. Beliq kasipçiliği yoqap, 60 miŋdin oşuq iş ornidin ayrilduq. Yärlik ahali türlük ağriqlardin zärdap çekişkä vä iş izdäp regiondin ketişkä başlidi, — däp täkitlidi Tunҗa Prezident.
Yadro quralini sinaq qiliş üçün SSSRniŋ baş mäydani bolğan Şämäy poligoniniŋ adämlär salamätligigä vä regionniŋ ekologiyalik ähvaliğa yätküzgän sälbiy täsiri nahayiti eğir boldi. Poligon moҗut bolğan jillarda uniŋda 343 yärasti vä 200din oşuq yärüsti häm hava partlaşliri ämälgä aşuruldi.
— Meniŋ mundaq qayğuluq tizimni davamlaşturğum kälmäydu, biraq hayat häqiqiti şundaq. Bizniŋ ähvalimiz şundaq bolğan. Män moşu barliq җäriyanlarni oçuq kšrdüm. Meniŋ egilik jürgüzüş täҗribäm ähvalni eniq çüşinişkä vä SSSR häliq deputatliri qurultaylirida oçuq eytişqa yardäm qildi. Gorbaçev, El'tsin — şu dävirdiki äŋ abroyluq şähslär 1990-jillarniŋ beşida maŋa SSSR Prem'er-ministri boluşni täklip qildi. Ägär män Keŋäş İttipaqi hškümitiniŋ Rähbiri lavazimiğa kälginimdä, ähvalniŋ qandaq bolidiğanliği toğriliq moşu kämgiçä gäp qilişidu. Bu toğriliq pikir qiliş qiyin vä hazir uniŋ haҗitimu yoq. Män şu çağda hayatimdiki äŋ muhim qararni qobul qildim. Şu päyttin tartip җaniҗan Qazaqstanniŋ täğdiri meniŋ asasiy väzipäm boldi! — däp täkitlidi Nursultan Nazarbaev.
Tunҗa Prezident sšzini davamlaşturup, şu jillarda säyasätçi üçün strategiyalik täpäkkürniŋ näqädär muhim ekänligi toğriliq däsläpki qetim oylanğanliğini eytti.
Moşu muräkkäp vä aldin-ala tähmin qilip bolmaydiğan şaraitta šz kemäŋni qaysi qirğaqqa elip beriş keräk? — dedi Elbası.
Birinçi novättä, därhal närq yoliğa çüşüş keräk boldi. Nursultan Nazarbaevniŋ sšziçä, ataqliq ihtisatçilar bilän aylap işläp, närq ihtisadiniŋ sirlirini šzläştürüşkä toğra käldi. Nahayiti qisqa vaqitta iş-härikät plani täyyarlandi vä närq ihtisadini vuҗutqa kältürüş başlandi.
— Biz ämälgä aşurğan närsä häqiqätänmu ilgiriläş boldi. Mämlikätniŋ içidä qançilik tänqitniŋ bolğanliğini, meniŋ qançilik türlük äyipläşlärni aŋliğanliğimni esiŋlarğa eliŋlara? Biraq küç çiqirişimiz nätiҗisidä Qazaqstan çättiki qalaq mämlikättin ihtisadiy җähättin äŋ utuqluq dšlätkä aylandi, pütkül MDh käŋligidä täräqqiyatniŋ aldinqi sepidä boldi, — däp täkitlidi Tunҗa Prezident.
Elbası mustäqillik jillirida mämlikät içki umumiy mähsulatiniŋ 1993-jilqi 11 milliard dollardin hazirqi 170,5 milliard dollarğa yätkänligini, Märkiziy Aziyaniŋ barliq qalğan älliriniŋ hämmisini qoşup alğanda bu kšrsätküçniŋ 109 milliard dollarni täşkil qilidiğanliğini atap kšrsätti.
Şundaqla Qazaqstan 86 milliard dollardin oşuq häliqara rezerv vä aktivlar toplidi. Bu mäbläğ turaqliq ahça-nesiyä säyasitini ämälgä aşuruş üçün yetärliktur. Mämlikätkä 300 milliard dollardin oşuq uttur çät äl investitsiyasi җälip qilindi. Duniyaviy bankniŋ “Biznesni jürgüzüş” reytingida mämlikitimiz hazir 28-orunni egiläydu.
Şundaqla sanaätni räqämläştürüş vä tehnologiyalik җähättin qayta qurallanduruş aktiv jürgüzülüvatidu. Kiçik vä ottura tiҗarätniŋ umumiy içki mähsulattiki ülüşi 27 payizni täşkil qilidu.
Elbasıniŋ täkitlişiçä, ihtisadiy muvappäqiyätlär tüpäyli qazaqstanliqlar paravänliginiŋ šsüşini täminläş vä mämlikättä namratçiliqni yeŋiş mümkin boldi. Ägär 1990-jillarniŋ beşida ahaliniŋ 3,1 qismidin oşuği namratçiliq girvigidä turğan bolsa, keyiniräk bu kšrsätküç 4,6 payizğa tšvänlidi.
Yänä bir muhim muvappäqiyät — teçliq vä turaqliqni saqlap qeliş mümkin boldi. “Kšphilliqtiki birlik” printsipi asasini täşkil qilğan etnoslarara razimänlikniŋ nadir ülgisi vuҗutqa käldi. 1995-jili qurulğan Qazaqstan hälqi Assambleyasi 130 millätniŋ väkilini birläştürüp, grajdanliq җämiyätniŋ printsip җähättin yeŋi instituti bolup hesaplinidu, šziniŋ toqquz väkilini Mäҗliskä saylaş hoquqiğa egä. Tunҗa Prezident täkitligändäk, hazir kšpligän ällärdä Qazaqstanniŋ täҗribisini üginivatidu, bäziliridä şundaq qurulumlar quruluvatidu.
— Biz konfessiyalärara teçliq vä razimänlikni täminliduq. Qazaqstanda 46 konfessiyaniŋ väkilliri yanmu-yan yaşap, billä oquvatidu, işlävatidu, balilirini šstürüvatidu. Bizniŋ yaş paytähtimiz duniyaviy vä än°äniviy dinlar yetäkçiliriniŋ qurultayliri muntäzim štküzülüvatqan häliqara rohiy märkäzgä aylandi, — däp täkitlidi Elbası.
Demografiyalik problemimu utuqluq häl qilindi. Nursultan Nazarbaevniŋ täkitlişiçä, Qazaqstan ahalisiniŋ sani 3,5 million adämgä kšpäydi. hazir qazaqstanliqlar 18 milliondin eşip ketidu, qazaqlar bolsa, bu räqämniŋ tähminän 70 payizini täşkil qilidu. Öz vaqtida çät älgä ketişkä mäҗbur bolğan milliondin oşuq grajdan vätängä qaytip käldi.
Barliq sahalarda eniq utuqlar bar: turuşluq šy şaraiti yahşilandi, miŋliğan yeŋi salamätlikni saqlaş vä bilim beriş mähkimiliri eçildi. “Bolaşaq” programmisi boyiçä on miŋdin oşuq adäm çät äldä bilim aldi. Ottura yaşaş uzaqliği 1991-jildiki 67 yaştin 2018-jili 73 yaşqa kšpäydi.
Tunҗa Prezidentniŋ sšziçä, qazaq tilini saqlapla qalmay, bälki uni pän vä maarip sahaliriniŋ asasiy tiliğa aylanduruş üçün şarait yaritiş mümkin boldi. Mäsilän, mäktäplärniŋ 70 payizida oqutuş dšlät tilida jürgüzülidu, qazaq tilida bilim elivatqan studentlarniŋ ülüşi 64,5 payizni (rus tilida — 31 payiz, ingliz tilida — 4,5 payiz) täşkil qilidu.
Elbasıniŋ alahidä täkitlişiçä, moşu barliq problemilar heçbir qisim kšrsätmästin vä eniq häm toğra çarilär tüpäyli häl qilindi.
Nursultan Nazarbaev şundaqla “Ruhani jaŋğıru” rohiy yeŋilaş programmisini ämälgä aşuruşniŋ muhim ekänligigä diqqät ağdurdi. Uniŋ dairisidä äŋ yahşi çät äl därislikliri qazaq tiliğa tärҗimä qilinivatidu.
Nursultan Nazarbaevniŋ täkitlişiçä, mustäqillik jillirida Qazaqstan duniyada etirap qilindi vä häliqara mäydanda çoŋ abroyğa egä.
Tunҗa Prezident mämlikätniŋ häliqara mäydandiki başqa utuq-muvappäqiyätlirigimu tohtaldi. Mäsilän, Qazaqstan AÖİÇK, ŞhT vä EAİİni quruş täşäbbusini kštirip, izçil yahşi hoşnidarçiliq vä hämkarliq yolini tutti. 2010-jili paytähtimiz XXI äsirdiki birdin-bir EBhT sammitini qobul qildi, 2017-jili bolsa, biz MDh älliridä birinçi bolup “EKSPO-2017” Duniyaviy ihtisaslaşturulğan kšrgäzmini štküzduq.
— Biz ottuz jil ilgiri armanmu qilmiğan yeŋi äҗayip paytähtimizni bärpa qilduq! — dedi Elbası.
Nursultan Nazarbaev šz sšzidä qazaqstanliqlarniŋ üç ävladiğa muraҗiät qildi.
— Häliq vä Prezident härdayim billä boluşi keräk. Biz päqät şundaq qilip utuqqa yättuq. Män çoŋ ävlatqa muraҗiät qilimän. Silärniŋ danaliğiŋlar yaşlarğa toğra yol bilän meŋişqa, Vätänni sšyüşkä, dšlätni mustähkämläşkä, mustäqillikni qoğdaşqa vä keläçäk üçün işläşkä yardäm qilişi keräk. Män ottura ävlatqa muraҗiät qilimän. Silär topliğan täҗribä — bu hämmimizgä qiyinçiliqlardin štüşkä yardäm qilidiğan bebaha bayliq. Ahirida yaşlirimizğa muraҗiät qilimän. Yahşi yaşaş üçün päqät birla yol — ämgäk qiliş yoli bar. Mämlikätniŋ buniŋdin keyinki yolini silär bälgüläysilär, — däp täkitlidi Elbası.
Nursultan Nazarbaev sšzini tamamlap, härqandaq mämlikätniŋ päqät ihtisat vä territoriya ämäs, dšlätçilik bolsa, birinçi novättä, mustäqillik, häliqniŋ vätänpärvärligi vä rohi ekänligini täkitlidi.
— Män härdayim moşu muqäddäs qädriyätlärgä ämäl qilişqa vä ularni saqlaşqa tiriştim. Barliq küçümni šz elimniŋ abroyini aşuruşqa särip qildim. Kälgüsi ävlatniŋ ottuz jildin keyinmu moşu qädriyätlärni kšziniŋ qariçiğudäk saqlaydiğanliğiğa, mämlikät abroyiniŋ tehimu aşidiğanliğiğa işinimän! — dedi Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti.
Häliqara ilmiy forumda şundaqla җämiyät ärbabi Oralbay Äbdikärimov, Parlament Mäҗlisiniŋ deputati Quanış Sultanov, Rossiya Pänlär akademiyasi Umumiy tarih institutiniŋ mudiri Mihail Lipkin, Özbäkstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ yenidiki Strategiyalik vä regionlarara institutiniŋ mudiri El'dar Aripov, Qirğizstanniŋ sabiq dšlät kativi, professor Osmonakun İbraimov, amerikiliq säyasätşunas, Forbes obzorçisi Ariel' Koen, Äzärbäyҗan Prezidenti yenidiki Dšlät başquruş akademiyasi Säyasiy tätqiqatlar institutiniŋ mudiri El'man Nasirov, türkiyalik alim, säyasätşunas Kyurşad Zorlu, Rossiya Federatsiyasi Taşqi işlar ministrligi Moskva dšlät häliqara munasivätlär instituti Häliqara tätqiqatlar institutiniŋ mudiri Andrey Suşentsov vä başqilar sšzgä çiqti.
Ular šz sšzliridä Qazaqstanniŋ Nursultan Nazarbaevniŋ säyasiy liderliq fenomeniğa bağliq säyasiy, tarihiy, ihtisat, hoquq vä başqimu aspektlarni birnäççä mavzularğa bšlüp, “Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti — Elbası N.Ä. Nazarbaevniŋ mustäqil Qazaqstanniŋ şäkillinişigä qoşqan hässisi”, ”Elbasıniŋ tarihiy missiyasi”, “Elbasıniŋ alämşumul vä regionalliq täşäbbusliri”, “Säyasiy liderliq fenomeni: tarih, alahidilikliri, pärqi” yšnilişliri boyiçä šz pikirlirini otturiğa qoydi.
***
Elbası Nursultan Nazarbaev häliqara ilmiy konferentsiya dairisidä almutiliq yaşlar bilän uçrişip, kälgüsi ävlatqa yezilğan mäktüp bar “vaqit qutisini” qoyuş märasimiğa qatnaşti. Tunҗa Prezident mäktüpniŋ keläçäk ävlat üçün alahidä ähmiyätkä egä hšҗҗät ekänligini eytti.
— Mustäqillik jilliri Qazaqstan boysundurğan çoqqilar az ämäs. Çoŋ ävlat bügünki yaşlarniŋ bähitlik hayat käçürüşi üçün bizniŋ qandaq qiyin päytlärni baştin käçürgänligimizni yahşi bilidu. Biz mämlikät täräqqiyati üçün işliduq, Qazaqstanni duniyağa tonuttuq, — dedi Elbası.
Nursultan Nazarbaev qazaqstanliqlarniŋ hazirqi ävladiniŋ ilgiriläş üçün çoŋ imkaniyätlärgä egä ekänligini atap kšrsätti.
— Män šz mähsitimizgä yätkänligimiz üçün nahayiti hursänmän. Bu quta 30 jildin keyin eçilidu. Şu jillar içidä kšp närsä yüz berişi mümkin. Biraq Qazaqstan vä uniŋ grajdanliri šz täräqqiyat yoli bilän ilgiriläşni davamlaşturuveridu, — dedi Tunҗa Prezident.
Elbası ahirida hazirqi yaşlarniŋmu Qazaqstanni mustähkämläş vä gülländürüş üçün ämgäk qilidiğanliğiğa işänçä bildürdi.


c: text/html

text:
G.Djordj Uells. TOĞAYDAĞI QAZINA
Gerbert Djordj Uells
(1866 – 1946)
TOĞAYDAĞI QAZINA
Jeñil qayıq jağalauğa tayap qalğan. Aldan şığanaq körindi, marjan qwz tübindegi aq köbikten köringen ayrıq şağın özenşeniñ teñizge qwyar twsı ekenin añğartadı. Qalıñ, qara kök, jınıstı toğay sonau tau betkeyinen eñiske qaray qaptay ösken. Toğay jağalauğa tiip twr. Alıstan mwnarlana bwltqa wqsap köringen tau şıñdarı kenetten qatıp qalğan tolqınğa wqsaydı. Jıbırlağan wsaq tolqındar demeseñiz teñiz beti tıp-tınıq. Aspan şayday aşıq.
Eskek wstağanı toqtay qaldı. «Bolsa osı aranıñ bir jerinde,» dedi ol. Eskekti qayıqqa şığardı da, qolımen aldıñğı jaqtı körsetti.
Qayıqtıñ twmsıq jağında otırğan ekinşisi jağalaudı obırlana şolıp şıqtı. Tizesine qoyıp alğan bir japıraq sarı qağazı bar.
-Beri kelip mınağan qaraşı, Evans. – dedi ol.
Ekeuiniñ de dauısı zorğa şığadı, erinderi keuip, kebersip ketken.
Älgi Evans degeni şayqalaqtay basıp qayıqtıñ ekinşi basına bardı da, joldasınıñ iığınan töne qağazğa qaradı.
Qağazdıñ beynesi tüpnwsqa kartağa keledi. Büktey-büktey äbden qırqılıp, tilim-tilimi şıqqan. Ekinşisi tüsi oñğan bölikterdi jırtılğan jerinen qayta qwrastırdı. Kartağa qarap ondağı qarındaşpen sızılıp, öşuge aynalğan şığanaqtıñ swlbasın şamalauğa bolatın.
-Mine, - dedi Evans, - mınau marjan qwz da, mınau ayrıq. – Söytti de sausağın karta betimen jügirte:
-Mına ireleñdegen sızıq bolsa özen. Şölimiz qanatın boldı! Al mına jwldızşa biz izdegen jerdiñ özi.
-Mına üzik sızıqtardı kördiñ be, - dedi karta wstağanı, - tüp-tüzu tartılğan, marjan qwzdıñ auzınan bastalıp bir şoq palma ağaşına barıp bir-aq toqtağan. Jwldızşa sonıñ özenmen tüyisken jerinde twr. Müyiske kirerde osı jerdi belgilip alu kerek.
-Qızıq, - dedi Evans, säl twrıp, - mına bir belgiler ne üşin salındı eken. Üy siyaqtı birdeñeniñ beynesine wqsaydı. Birese mına jaqtı, birese ana jaqtı nwsqap twrğan mına wsaq nükteler şe, bayıbına bara alar emespin. Mınau neğılğan jazu?
-Qıtay ieroglifı, - dedi karta wstağanı.
-Bäse-au! Ol qıtay emes pe ed! – dedi Evans.
-Bäri qıtay bolatın, - dedi karta wstağanı.
Bir ornında terbelgen qayıqpen birge ekeui birer minutqa deyin jağalauğa tesile qarap otırıp qaldı. Bir kezde Evans eskek jaqqa qarap:
-Guker, endi seniñ kezegiñ, - dedi.
Joldası aqırın ğana kartasın büktep qaltasına saldı da, bir qırındap Evanstıñ janınan ötip, eskek esuge kiristi. Bükil küşi sarqılıp bitken adamdıkindey qimılınan qajığandıq bayqaladı.
Közin sığırayta jwmıp alğan Evans marjan qwz tübindegi aq köbikke qadala qarap keledi. Kün tas töbege kelip qalğan, äue jalın atadı. Qazınağa qolsozım jer qalsa da özi kütkendey köñili örekpi qoyğan joq. Oyğa alğan jospardı orındau kezindegi mazasız arpalıs, azıq-tüliksiz jaydaq qayıqpen qwrılıqtan şıqqalı beri tüni boyı tartqan jol azabı, onıñ öz tilimen aytqanda, quanışın tıp-tipıl etip edi. Älgi qıtaylıq aytqan altın kesekterine oyın qanşa bölip, köñilin demegisi kelgenimen, onısınan eşteñe şıqpadı. Oyına qayta-qayta şımırlay aqqan möp-möldir özen suı kelip, erinin keptirip, tamağın qwrğatqan şöl azabı maza bermedi. Marjan qwzğa soğılğan tolqınnıñ birsarındı şolpılı anıq estile bastadı da, qwlağına äsem ün bop jetti. Qayıqtıñ büyirin damılsız su soğadı, är esken sayın eskek suğa şol-şolıp tiedi. Osı kezde ol qalğıp ketti.
Aralğa kele jatqanın wyqılı-oyau sezip keledi, biraq äldebir tüs qwsağan bir şıtırman oy-sanasın şırmay berdi. Tağı da sol Guker qıtaylıqtardıñ qwpiyasınıñ üstinen tüsetin tün eken deydi. Ol ay nwrına malınğan ağaştardı, laulap janğan şağın alaudı, arqa twstarı aydıñ kümis nwrına şağılıp, jüzderin alaudıñ alqızıl jalını şarpığan üş qıtaylıqtı kördi. Är öñirden kelgen üşeuiniñ şala ağılşınşa söylesip otırğandarın qwlağı şaladı. Äueli äñgimeleriniñ añısın añdap alğan Guker arı qaray ıntı-şıntısımen tıñdadı. Key jerinde äñgimeleri estilmey ketedi, key jeri mülde wğınıqsız. Filipin araldarınan şıqqan äldebir ispan kemesi qayırlap qaladı-mıs, söytip keyin kelip alıp ketu üşin kemedegi qazınanı aralğa kömedi. Apatqa wşırağan kemeni auru jaylaydı, kemedegiler birin-biri atıp-şaba bastaydı, aqırı tiri qalğandarı qayıqtarına minip, teñizge şığadı da sodan qaytıp habarsız ketedi. Söytip Çañ Hi, osıdan bir jıl bwrın, jağalauda qañğıp jürip, eki jüz jıl kömuli jatqan altın qwymalarınıñ üstinen tüsedi. Sodan arqalağan qoqısın tastay berip, adam aytqısız azaptı körip, jalañ qolımen qazınanı ekşim tappaytın jerge qayta jasıradı. Qazınanıñ qauipsizdigi sonşa onı bwdan basqa jan balası bilmeydi. Endi qaytıp barıp sol qazınanı qazıp alu üşin bwğan kömek kerek eken. Osı kezde äldebir karta jarıq ete qaldı da, dauıstar tına qaldı. Qaltası qağılğan ınsapsız britandıqtarğa bwdan artıq olja bolsın ba! Evanstıñ tüsi Çañ Hidıñ aydarın qolına wstap twrğan köriniske auıstı. Europalıqtıkindey qıtaylıqtıñ da janı kieli de qasietti. Swrqiyalıq wyalağan Çañ Hidıñ kişkene jüzi äuelgide şoşınğan jılandıkindey qaharlı da qatulı körinse, endi birde janşoşırlıqtay ayanıştı, swmpayı türge auıstı da, bükil tüstiñ ön-boyına ornığıp aldı. Aqırında Çañ Hi mırs etip külip jiberdi, onısı adam wğıp bolmaytın tañğajayıp külki edi. Kädimgi tüsterde bolatınday, kenet bäri mişa aralasıp ketti. Çañ Hi äldeneni şüldirley onı qorqıtıp twr eken. Ol tüsinde üyme-üyme altındı kördi. Al Çañ Hi jolın kes-kestep altınğa qaray jiberer emes. Ol Çañ Hidı aydarınan şap berdi – mına sarıbet käzzäbiñ qanday däu edi jäne qalay qasqaya qarsı twrıp, qalay ırjalaqtay küledi deseñşi! Onıñ denesi barğan sayın wlğaya berdi. Sodan soñ jarqırağan altın üymesi gürildegen peşke aynaldı. Al anau, qalay ekeni belgisiz, Çañ Hidan aumaytın eñgezerdey äzäzil alıp qara qwyırığımen mwnıñ auızın kömirmen toltıra bastadı. Onıñ auzı tozaq otınday jandı. Sosın tağı bir äzäzildiñ dauısı estildi: «Evans, Evans, aş köziñdi, zäntalaq!» - Älde bwl Guker me eken?
Ol oyanıp ketti. Olar müystiñ auzına kelgen eken.
- Palma ağaştarı osında. Mına bwtalarmen bir sızıqtıñ boyında bolu kerek, - dep bastadı joldası. - Qara. Eger bwtalarğa deyin barıp, odan soñ onı qaq jarıp ötetin bolsaq, ağısqa jetken jerden kömbeni de tabamız.
Mine, ağıstıñ teñizge qwyar sağası menmwndalay bastadı. Özendi körgen boyda Evans tülep sala berdi:
-Jıldamdat, bauırım, jıldamdat! – dedi ol. – Qwday biledi, äytpese, aşı eken demey teñiz suın jwtuğa barmın. – Evans qolın tisteley jartastar men toğay arasındağı jıltıldağan kümis säulege üzdige qaradı.
Kenet, Gukerge aşulana jalt bwrıldı da:
-Äkel bermen eskekti! – dedi.
Aqırı olar özenniñ qwyar auzına kep jetti. Qayıqtı säl jüzdirip barıp qolımen uıstap su alğan Guker sudıñ dämin tattı da, tükirip tastadı. Qayıq tağı biraz jüzdi de, älgisin tağı qaytaladı.
-İşuge jaraydı, - dedi ol, söytti de ekeui meyirlene suğa bas qoydı.
-Qwrıp ketkir! – dedi Evans kenetten. – Şölim qanar emes. – Söytti de jartı denesimen qayıqtıñ twmsıq jağınan salbıray ketti de, sudı auzımen simire jöneldi.
Olar şölderin äbden qandırıp aldı da, jüzip barıp özenniñ şağın tarmağına kep qosıldı. Sol jerden olar tal-şiligi özenge töne ösken qalıñ toğaydıñ arasına barıp tüspek.
- Älgi bwtalardı tauıp, kömbege jañılmay jetu üşin jağalauğa deyin toğay arasımen baramız.
-Odan da ağıspen barğanmız dwrıs, - dedi Guker.
Söytip olar keri şegindi de, ağıspen teñizge qaray jüzdi. Jağalaudı boylay jüzip bwtalar ösip twrğan jerge jetti. Sol jerde qwrlıqqa şıqtı da, jeñil qayıqtı süyretip jağalaudan arı aparıp qoydı. Sosın, müyis pen bwtalar bir sızıqtıñ boyınan köringenşe toğayğa qaray jüre berdi. Evans qayıqtan özimen birge jergilikti twrğındardıñ qaylasın ala şıqqan. L ärpi pişindes saymannıñ köldeneñ basına qayralğan jıltır tas bekitilgen. Guker eskek köterip keledi.
-Osı jerden tura tartu kerek, - dedi ol. – Bwtanı köktey ötip özenge jetkenşe jüremiz. Kömbeni sol jerden izdeymiz.
Olar qaulay ösken qwraqtardıñ, alıp usasırlar men jas şıbıqtardıñ qalıñ jınısına qoyıp ketti, äuelgide jüru qiın bolğanımen, keşikpey ağaştar barğan sayın irilenip, ayaqtıñ astı körine bastadı. Jarqırağan kün säulesiniñ ornın salqın köleñke almastırdı. Ağaştar wşar töbedegi jasıl qalıtqını köterip twrğan alıp tireulerge aynaldı. Küñgirt aq gülder sabaqtarınan salbıray ösip, jerbauırlağan ösimdikter ağaş arasın kernep alğan. Köleñke qoyulana tüsti. Ayaq astındağı teñbil mük pen qızıl-qoñır qınanıñ qarası qalıñday bastadı.
Evanstıñ boyınan suıq ızğar jügirip ötkendey boldı.
-Jağalaudağı ıstıqtan keyin mına ara tipti salqın eken.
-Äyteuir tura kele jatsaq jaradı, - dedi Guker.
Osı kezde olar sonau mañday twstarınan jarqırağan kün säulesi şanşıla tüsip jatqan toğaydıñ qoyu köleñkesinen äldebir özekti kördi. Mwnda da aynala qalıñ ösken bwta-bürgen men jelekti gülder. Sosın qwlaqtarına özen gürili kep jetti.
-Mınau özen ğoy. Äyteuir tayap qalğan ekenbiz, - dedi Guker.
Özen jiegi qalıñ şilikten körinbeydi. Zäulim ağaştardıñ tübin jaylay ösken, atı qoyılıp ülgermegen alıp ösimdikter jelpuişti ülken japıraqtarın kökke jaya, biikke wmsınadı. Aynala qwjınağan gül, japırağı jıltırağan şırmauıq tärizdes äldebir ösimdik gül sabaqtarına orala ösken. Qazına izdeuşiler töne kep toqtağan jerdegi özenniñ tınıq aydınında sopaqşa kelgen japıraqtar men twñğiıq güline wqsas aq sarı, qızğıltım gül qalqıp baradı. Odan säl ärirekte özen arnası kilt bwrlıp, ağıs beti köpirşi, jöñkile gürildey ağıp jatır.
-Iä, ne deysiñ? – dedi Evans.
-Bağıtımızdan säl auıtqıp ketken ekenbiz, - dedi Guker. – Mwndayda adaspay kör.
Ol bwrıldı da mülgigen toğaydıñ qarabıtqan suıq köleñkesine qadala qaradı.
-Özendi jağalay azkem şarlasaq onı-mwnı közge tüser.
-Sen aytqansıñ... – dep bastadı Evans.
-Qıtaylıq kömbe basında üyuli tas bar dep aytqan, - dedi Guker.
Ekeui bir-birine tesile qarap twrıp qaldı.
-Äueli ağıstı qwlday izdeyik, - dedi Evans.
Ekeui jan-jağın barlay qarap, ilbi basıp jürip ketti. Kenet Evans toqtay qaldı.
-Anau köringen nağılğan päleket? – dedi ol.
Guker onıñ nwsqağan jağına qaradı.
-Birdeñe kögeredi. – dedi ol.
Ekeui döñesteu jerge kep jetkende aldarındağı körinis anıq körindi. Guker onıñ ne ekenin birden añğarğanday boldı.
Ol aldığa qaray jügire basıp qolı qayırulı jatqan öliktiñ qasına jetip bir-aq toqtadı. Qayla wstağan qolı qarısa tüsti. Mürde qıtaylıqtıki bop şıqtı. Etpetinen tüsip, sereyip jatqan jatısı onıñ äldeqaşan mürdem qatqanın aytıp twrğanday.
Ekeui qatarlasa kep twrdı da, belgisiz mürdege ün-tünsiz üñile qaradı. Öliktiñ janında qıtay küregi jatır, odan säl ärirekte, jaña qızılğan şwñqırdıñ auzında şaşılğan tas üyindileri körinedi.
-Mwnda bireu bolğan, - dedi Guker dauısı qarlığa.
Kenet Evans ayağımen jer tepkilep, qarğap-silene bastadı.
Guker bozarıp ketti, biraq ündegen joq. Aqırın basıp etpetinen jatqan öliktiñ janına bardı. Sonda bayqadı: mürdeniñ moyını domığıp kögergen, qoldarı küp bop isip ketken. «Tüu!» dep bwrıla berdi de, şwñqır jaqqa qaray bettedi. Kenet quanğanınan ayqaylap jiberdi. Artınan ilbi basıp kele jatqan Evanstı sıbay jöneldi.
-Naqwrıs! Eşkim almaptı. Osında eken.
Söy dedi de bwrılıp qıtaylıqtıñ mürdesine qaradı da, qaytıp şwñqırğa qaradı.
Evans salıp wrıp şwñqırğa jetti. Şwñqır tübinde sorı qaynağan qıtaylıq topırağın jartılay ğana aşıp ülgergen küñgirt sarı qwymalar jattı. Evans şwñqırdıñ auzına asıla ketti de, topıraqtı jalañaş qolımen arşıp jiberip, qorğasınday auır qwymalardıñ birin jalmajan suırıp aldı. Osı kezde qolına äldeqanday tiken qadala ketti. Guker ineniñ jasuınday ğana tikendi sausağınıñ wşımen jwlıp aldı da, qwymanı sırtqa şığardı.
-Mwnday auırlıq altın men qorğasında ğana boladı, - dedi ol aptığa.
Guker ölgen qıtaylıqtan eki közin alar emes. Älde bir oydıñ soñında.
-Eşkimge aytpay joldastarınıñ aldın oramaq bolğan, - dedi aqırında. – Ol mwnda bir özi kelgen, sosın äldebir ulı jılap şağıp öltiredi... Meniñ bilmeytinim, bwl jerdi ol qalay taptı eken?
Guker qolında altın qwyması bar qarap twr. Ölgen qıtaydıñ mürdesinde twrğan ne bar?!
-Bwlardı bir-birlep qwrlıqqa jetkizu kerek te, biraz uaqıtqa deyin sonda kömip qoyu kerek. Qayıqqa deyin qalay jetkizsek eken?
Guker kürteşesin şeşip jerge jaydı da, qwymanıñ birneşeuin äkep üstine tastadı. Sol boyda qolına tağı bir tikenniñ kirgenin seze qoydı.
-Bwdan artığın köterip jüre almaymız, - dedi ol. Söytkenşe bolmay äldebir aşumen bwrıq ete qaldı. – Melşiip qayda qarap twrsıñ?
Guker bwrılıp joldasına qaradı.
-Qarauğa tipti dätim barmaydı.
Sosın qolımen mürde jatqan jaqtı körsetti.
-Türi aumağan älgi...
-Qaydağını aytpa! – dedi Guker. – Qıtaylar bir-birine wqsay beredi.
Guker joldasına bezireye qaradı.
-Ne deseñ de, onı jerlep bir-aq ketem. Onsız altındarıña sausağımnıñ wşı da timeydi.
-Aqımaq bolma, Guker, - dedi Evans. – tasta sol jemtikti.
Guker tosılıp qaldı, sosın aynaladağı qoñırqay topıraqtı közimen mwqiyat şolıp şıqtı.
-Qaraday qorqıp twrğanım, - dedi ol.
-Eñ bastısı, - dedi Evans, - mına qwymalardı ne isteytinimizde. Osında kömip ketemiz be, joq älde kelgen izimizben qayıqqa aparamız ba?
Guker ünsiz. Onıñ küdik wyalağan közderi zäulim ağaş diñderiniñ arasın, wşar biiktegi kün közin kölegeylegen qalıñ japıraq arasın kezip ketti. Jügirgen közi kögerip jatqan qıtaylıqtıñ mürdesine tüskende tağı da türşigip ketti. Endi ol ağaş arasındağı qoñırqay qoynaularğa barlay köz tastadı.
-Sağan ne bolğan, Guker? – dedi Evans. – Aqılıñnan aljastıñ ba?
-Qaytkende de, altındı bwl aradan äketu kerek, - dedi Evans.
Guker kürteşeniñ jağasınan, Evans eteginen wstap, ekeuin altındı köterdi.
-Qalay jüremiz? – dedi Evans. – Qayıqqa qaray ma?
-Qızıq, - dedi Evans eki-üş qadam attamay jatıp, - eskek esken qoldarım saldırap baradı... – Qwrıp ketsin! – dedi ol. – Köterter emes. Tınıqpay bolmas.
Ekeui kürteşeni jerge qoydı. Evanstıñ öñi quday, şıpşıp şıqqan jalğız tamşı ter mañdayında qatıp qalğan.
-Orman işi tımırsıq bop ketti.
Sosın jın wrğanday baj ete qaldı.
-Bwlay twra bergennen ne şığadı? Qane, bol, twrma! Qıtaylıqtıñ öligin körip eñ jipsiz balayndıñ da qaldıñ.
Guker joldasınıñ betine bedireye qaradı.
Altın salınğan meşbetti qayta köterdi de ekeui til qatıspay jüz yardtay jer jürdi. Evanstıñ tınısı auırlay bastadı.
-Tiliñdi jwtıp qoydıñ ba? – dedi ol.
-Sağan ne bolğan? – dedi Guker.
Evans sürinip ketti de, wstap kele jatqan kürteşe qolınan wşıp tüstti. Gukerge tesireye qarap biraz twrdı, sosın tamağına äldene keptelgendey dauısı ıñırana şıqtı.
-Jaqındauşı bolma mağan, - dedi de qasında twrğan talğa barıp süyendi. Sosın ornıqtı dauıspen, - sälden soñ täuir bolam, - dedi.
Kenet ağaşqa süyengen qolı bosay bastadı da, ağaş diñimen denesi sırğığan küyi jerge sılıq etip qwlay ketti. Qarısqan qoldarı qalş-qalş etedi. Azaptı jüzi bwzılıp ketti. Guker qasına keldi.
-Time mağan! Jolama! – dedi Evans dauısı twnşığa. – Altındı kürteşege sal.
-Kömegim kerek emes pe?
-Altındı kürteşege sal.
Guker qwymalardı ala bergenşe bolğan joq, bas barmağınıñ basına äldene qadalğanday boldı. Qarap edi, wzındığı eki dyuymday sıp-sidam tiken kirgen eken.
Evans tüsiniksiz ıñıranıp barıp, audarılıp tüsti.
Guker añırıp twrıp qaldı. Qolındağı tikenge birazğa deyin bajıraya qarap twrdı. Sosın ağaş tübinde eki büktetilip qwrısıp jatqan Evansqa qaradı. Odan soñ ağaş diñderi men qwjınağan ösimdikterdiñ arasınan, qarabıtqan köleñkede äli de anıq körinip jatqan kök kiimdi qıtaylıqtıñ mürdesine qaradı. Onıñ oyına kartadağı wsaq nükteler tüsti. Sonda barıp ol tüsingendey boldı.
-Saqtay kör, Jaratqan! – dedi ol.
Sebebi qolındağı tiken d'yaktardıñ ürmeli qwralına salatın ulı tikennnen aynımaytın. Çañ Hidıñ qazınanıñ qauipsizdigine nege senimdi bolğanın sonda barıp tüsindi. Tüsinde ırjiğanı tegin emes eken.
-Evans! – dep baj etti.
Bwl kezde Evans ünsiz, qimılsız qalğan. Qol-ayağı tartılıp, sereyip jatır. Toğay işin öli tınıştıq bastı.
Bir kezde Guker bas barmağınıñ wşındağı qızğılt noqatqa süliktey jabısıp, obırlana sora bastadı. Ölgisi kelmey köp tıraştandı. Biraq qolı men iıqtarınıñ tüsiniksiz qaqsap bara jatqanın sezdi. Sausaqtarı iliguden qaldı. Udı sorıp şığaram deudiñ bos äure ekenin sonda wqtı.
Ol kilt toqtay qaldı da üyuli altındardıñ janına otıra ketti. Qolın tizesine qoyıp, jağın tayanğan küyi jan şoşırlıq küyde jatqan joldasına qaradı. Çañ Hidıñ ırsiğan türi köz aldına keldi. Tamağın bunağan auır azap barğan sayın küşeye tüsti. Wşar biiktegi japıraqtardı älsiz samal terbeydi. Äldebir beymälim güldiñ appaq külteleri toğaydıñ qarañğı tünegine qalıqtay tüsip keledi.
Ağılşın tilinen audarğan Nağız Qapşıqbaywlı
Abai.kz

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Etiketler : Nusret Sümmanioğlu, Gözyaşlarımdan Usandım, Nusret, Sümmanioğlu, Gözyaşlarımdan, Usandım, Nusret Sümmanioğlu - Gözyaşlarımdan Usandım türkü indir, Nusret Sümmanioğlu - Gözyaşlarımdan Usandım türkü dinle, Nusret Sümmanioğlu türküleri, Gözyaşlarımdan Usandım türküsü dinle, Nusret Sümmanioğlu türkü dinle, Nusret Sümmanioğlu türkü sözleri, Gözyaşlarımdan Usandım sözleri, Nusret Sümmanioğlu mp3 dinle
Türkü sözü eklenmemiş.
Türkü İndir © 2014-2020 | Türkü Dinle | Halay Dinle | Karadeniz Türküleri | Türkü Sözleri | Etiket Bulutu | Rss | İletişim


text:
Eski siyasiy mabüs, qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsov rejissör Nariman Aliyevniñ «Evge» filmine qıymet kesti.
Sentsovnıñ aytqanına köre, «esas Ukrainağa köçken iç bir qırımlı lâqayt qalamaz».
«Bu filmnen Ukraina ğururlana bile, Cannes festivaliniñ ekinci yarışına saylav da bunı isbatlay. Aliyevniñ işi şekil olaraq Zvâgintsevniñ «Avdet» debütini añdırdı, amma manaları farqlı ve bizim problemimiz bizge daa yaqın. Qırım aqqında film çıqarğan er kes sağ olsun», – dep yazdı teessuratını Sentsov Facebookta.
Film Kyivdeki «Oskar» kinoteatrinde noyabrniñ 5-nde taqdim etildi.
Qırımtatar rejissöri Nariman Aliyevniñ «Evge» filmi oktâbrniñ 24-nde «Eñ eyi uzun film» nominatsiyasında «Kinokolo» Ukraina kinokritikleri milliy mukâfatını aldı.
Levha 7-inci Halqara Bosfor film festivaliniñ eñ eyi çetel filmi olaraq tanıldı.
Nariman Aliyevniñ filmi «Oskar» mukâfatınıñ long listine kirdi. Film, Odesa halqara film festivalinde gran-pri qazandı.
Aliyevniñ «Evge» filmi Cannes festivaliniñ «Ayrı bir baqış» yarış programmasınıñ iştirakçisi edi, Bükreşteki halqara kinofestivalinde eñ eyi film mukâfatını qazandı.
Süjetke köre, baş qaraman Mustafanıñ (bu rolni qırımtatar asıllı ukrainalı oyuncı ve rejissör Ahtem Seitablayev – QA) büyük oğlu Ukraina şarqındaki cenkte elâk ola. O, onı vatanda, Rusiye işğal etken Qırımda defin etmege qarar ala. Küçük oğlu ve elâk olğan oğlunıñ naaşınen beraber Mustafa yarımadağa yol ala.
Nariman Aliyev — qırımtatar rejissöri, «Qırım ikâyeleriniñ» (qısqa levha) müellifi. «Sensiz» filmi 66-ncı Berlin kinofestivaliniñ Generation 14+ çerçivesinde taqdim etilgen edi. Aliyev öz işlerinde qırımtatarlarnıñ qoranta munasebetlerini, anane ve turmuşını köstere.


text:
AQMOLA TOPONIMİ JÖNİNDE BİRER AUIZ SÖZ
Astana küni qarsañına
Aqmola-Qaraötkel atauları jaylı
El ordası Arqa jerine köşkennen keyin, qalanıñ bwrınığı Aqmola atauı turalı biraz dau bolğanı äli esimizde. Oğan sebep-Aqmola atauındağı «aq» degenge qosarlanıp twrğan «mola» sözi. Sonau 1961 jıl osı söz memleket basşısı N.Hruşevke de wnamay, qala atauı Celinograd bolıp özgerip edi. Endi Aqmola el astanası atanatın bolğasın, «mola» sözi tağı da kömekeyge twrğan süyektey, joğarıdağılardıñ mazasın ala bastadı. Jergilikti qalamgerlerge «mola» sözine «reabilitaciya» jasañdar degen nwsqau berilse kerek, olar bwğan özderinşe neşe türli balama izdep älekke tüsti. Tipti Aqmola atauı «Aq mol, ä?» degen sözden şıqtı dep, kisi külerlik boljam jasağandar da bar. Aqırı osı sözdiñ äserinen Astananıñ tübindegi Malinovka auılı (ALJIR) «Aqmol» atanıp ketti. Al şındığında ol jerdiñ tarihi atauı-Qosqopa bolatın.
Jaraydı, endi osı aynalanıñ bärine jekkörinişti bolğan Aqmola toponimi jöninde birer auız söz. 1822 jılı Sibir general-gubernatorı M.Speranskiydıñ «uaqıtşa erejesi» şıqqan soñ, patşalıq Resey qazaq dalasın tolıqtay baqılauğa alu üşin, birneşe sırtqı okrugter aşqanın bilesizder. Däl osınday sebeppen 1830 jıldıñ 25 mamırı küni Aqmola sırtqı okrugin aşu turalı şeşim qabıldanıp, jaña okrugtiñ ortalığınıñ ornın belgileuge Petropavl bekinisinen podpolkovnik F.Şubin basqarğan otryad jolğa şığadı.
Şubinnıñ qızmeti jaylı jazbalarda bwl jöninde bılay deydi: «25 maya 1830 goda komandirovan v kirgiz-kasackuyu step' s otryadom iz 20 uryadnikov i 150 kazakov pod naçal'stvom podpolkovnika Şubina dlya otkrıtiya Akmolinskogo okruga».
Bwğan deyin Jeke Sibir äskeri korpusınıñ ştab bastığı, general-mayor S. Bronevskiy Joğarığa mınaday raport joldaptı: «V Karpıkovskoy volosti, upravlyaemoy volostnım sultanom Konurkul'djoy Hudaymendinım, jelayut otkrıt' okrug pri uroçişe Ak-Mola». Orıs äkimşiligine okrug aşu qazaq dalasın otarlau üşin qajet bolsa, Qoñırqwlja sekildi törelerge okrugtiñ aşıluı joğarı lauazım-ağa swltandıq däreje alu üşin kerek bolğan.
Aqmola bekinisiniñ aşıluına baylanıstı mınaday bir tarihi derek «Ömir şejiresi» attı kitapta bayandaladı. Atalmış kitap Ereymentau eliniñ belgili adamı, kezinde Qorjınköl bolısın basqarğan Eralı Saqqwlaqwlınıñ jazbalarınıñ negizinde qwrastırılğan. Naqtıraq aytsaq, Eralı özniñ äkesi, belgili Saqqwlaq biden estigen derekterin estelik retinde qağaz betine tüsirgen sekildi. Keyin Eralınıñ wlı, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı Twrsınbay Erğaliev jazbanı kirillicağa köşiripti. Endi osı kitapta äñgimelenetin, Aqmola bekinisiniñ qwrıluı turalı derekti nazarlarıñızğa wsına ketelik.
«Aqmola qorğanı salınuğa alğaş belgilengen orın Nwra özeniniñ boyındağı Aqmola deytin molanıñ janı bolatın. Ol qazirgi qala salınğan Qaraötkel degen jerden 25 şaqırım alıs twradı. Osı jerden qalanıñ ornın ölşep, jappa üyler twrğızıp jatqan Qoñırqwlja swltannıñ nökerleri biraz adam boladı. İşinde Qoñırqwljanıñ ülken balası Begäli töre bar»-deydi.
Bwl öñir ol uaqıtta Bayanauıldı jaylağan Süyindik-Qarjas Azınabay baydıñ balaları Seyten men Tayjannıñ jaylauı eken. Mwrağattıq qwjattarğa sensek, jazğıtwrım Bayanauladan köşken eldiñ aldı Esil özenine deyin bartın bolğan. Patşa äskeriniñ bekinis salam degen ornı Tayjannıñ Jalğızağaş degen jaylauımen japsarlas. Bwl töñirekte Qarjas atasına baylanıstı toponimder äli de saqtalğan. Mısalı, kezinde «Beloyarovka» sovhozınıñ bölimşesi bolğan Seyten aulı osınıñ ayğağı.
Al, endi Seyten men Tayjan kim deseñiz, olar kezinde Kenesarı köterilisin qoldap, patşa biligine qarsı şıqqan ağayındı adamdar. Köterilis basılğasın, Tayjan Aqmolada atılıp, Seyten ömirlik jazağa kesilip, Sibirdiñ Turinsk degen jerine aydaladı. Onı sol jaqta aydauda bolğan Ğwbaydolla swltan körgen eken. Seyten bir sebeptermen jazasın erte bitirip, bostandıq aladı, biraq elge qaytpaydı. Sol jaqqa äyelimen birge aydalıp barğan bir tatar ölip, sonıñ äyelin alıp, birjola qalıp qoyıptı.
Söytip, joğarıdağı äñgimege qayta oralsaq, qarşığa salıp sayat qwrıp jürgen Tayjan bekinis salğandardıñ üstinen tüsip, «bwl jerden ketiñder!» dep janjal şığaradı. Biraq küşi basım analar Tayjandı ığıstırıp, qolındağı qarşığasın öltirip tastaptı. Osıdan soñ Seyten men Tayjan köteriliske dep dayındap jürgen jüzge tarta jigitin ertip äkelip, Begäli töre men patşa soldattarın wrıp-soğıp, qwral-saymandarın tartıp alıp, salğan baspanaların bwzıp, özderin quıp jiberedi. Jwmıskerlerge sauınğa jäne kölikke dep äkelgen jüz qaralı jılqısı bar eken, ölgen qarşığamnıñ qwnı dep, onı da aydap äketedi. Söytip, Seyten men Tayjannan seskengen töreler ol jerden ketip, bekinistiñ irgesin Esildiñ boyındağı Qaraötkel degen jerden qalaydı. Bwl qazirgi Astana qalası twrğan jer. Nwra boyındağı Aqmola men Esildiñ jağasındağı Qaraötkeldiñ arası 25-30 şaqırım dep aytıp kettik.
Osı jerde nazar audaratın bir jayt, beknistiñ ornı Aqmoladan Qaraötkelge auısqanımen, Aqmola degen atau özgermey qalıp qoyadı. Nege deysiz ğoy? Onıñ sebebi, «Aqmola bekinisi» degen atau ol kezde Ombıdağı general-gubernatordıñ keñsesinde qwjatqa tüsip, Sankt-Peterburgke ketip qalğan bolatın. Endi Seyten men Tayjannıñ tentektigi üşin, onı qaytadan özgertpesi belgili. Eger Ombıdağı bastıqtar: «Qazaqtar qarsı bolıp jatır, bekinistiñ ornın özgerttik, atauın da özgertemiz»-dep Peterburgke habar salsa, onda özderi jazalanadı. Söytip, bekinistiñ orın Qaraötkelge auısqanımen, Aqmola atuı qalıp qoyadı.
Bwl jerde atap aytatın bir närse, Saqqwlaq bi Qoñırqwlja men Kenesarı zamanın közden ötkergen adam. Sondıqtan ol kisiniñ sözderi jay ğana boljam emes, naqtı tarihi derek dep qabıldauımız kerek.
Bir qızığı, qalanıñ atauı Aqmola bolğanımen, ötken ğasırdıñ otızınşı jıldarına deyin Qaraötkel atauı qosarlana atalıp kelgenin bilemiz. Endi osı «Qaraötkel» atauı jaylı da negizsiz bir derek bar ekenin ayta ketelik. Bwl derek Bögenbay wrpağı bolıp sanalatın Qazıbek Nwralin degen kisiniñ jazbalarınan alınğan. YAğni, Bögenbay batırdıñ mäyitin Türkistanğa Äziret swltan kesenesine alıp bara jatqanda, Esil özeninen ötken jer Qaraötkel atalıptı-mıs deydi. Bwl da negizsiz derek. Onıñ däyeksizdigi mınada: Ereymentaudan oñtüstikke qaray jürem degen adam (ol kezde dalamen turalap jürgen ğoy) qazirgi Astana twrğan twsqa soqpay, onıñ şığıs jağımen, qazirgi Arşalı audanınıñ aumağın basıp, Qarağandı qalasınıñ sırtımen, Balqaştıñ soltüstik jağalauımen ketedi.
Osılay Bögenbay batırdıñ mäytin alıp bara jatqan top, jolşıbay tüstenip almaq üşin bir auılğa soğıptı deydi erteden jetken bir äñgimede. Sol auıldağı jası kelgen bir keyuana: «Qaraqtarım, mınu tüyege teñdep, äketip bara jatqandırıñ ne närse?»-dep swraptı. «Qanjığalı Bögenbay batırdıñ mäyti, Türkistanğa Äziret Swltannıñ basına apar jatırmız, sol jerge qoymaqpız»-deydi älgiler. Sonda qart ana: «Qap, bolmağan eken, balalar, bolmağan eken, öz jerine qoyğandarıñ dwrıs edi. Endi elderiñnen aruaq qaşadı, orıs bileydi!»-degen eken.
Keyin, bir ğasırday uaqıt ötkesin, älgi keyuananıñ aytqanı aynımay kelip, orıs iperiyasınıñ otarına aynaldıq. Onıñ salqını äserese, Ereymentau öñirine qattıraq tidi. Äli de arıla almay jatır ol aymaq.
Al, joğarıdağı Aqmola atauın qatıstı bir-eki auız sözdi büginde «Aqmola» men «Qaraötkel» toponimderi jaylı türli joramaldar aytıp jürgen kisilerdiñ qwlağında jürsin dep jazdıq.
Saylau Baybosın
Abai.kz


text:
Qırımda teşkerüvlerniñ 47%-ında keyfiyeti talaplarğa uymağan dizel yaqıtı ve 20%-ında sahte benzin tapıldı. Rosstandart müessiseniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, bu - yarımada yaqıt stantsiyalarınıñ teşkerüvleriniñ birinci basamağınıñ neticeleridir.
"2019 senesi mayıs ve iyün başında 19 yaqıt stantsitasından alınğan 58 dizel yaqıtı ve benzin örnekleriniñ teşkerüvi neticeleri böyle edi: keyfiyeti talaplarğa uymağan dizel yaqıtı - keçirilgen teşkerüvlerniñ 47%-ında, sahte benzin - 20%-ında. Em de vesiqalar ve mal markirovkasında hatalar tapıldı. Bozucılarğa qarşı memuriy tedbirler, hususan para cezası qullanılacaq", - denile beyanatta.
Aynı vaqıtta Rosstandart, keçken yılğa köre bu yıl Qırımda yaqıt keyfiyetinen vaziyet güzelce, dep qayd ete. Böylece, 2018 senesi sahte dizel yaqıtınıñ fayızı 70 edi, sahte benzinnin ise - 45.


text:
Sanktsiyalar Rusiye Federatsiyasını Donbassnı qaldırıp ketmege mecbur ete, – William Taylor
Ukrainada Amerika Birleşken Devletleri meseleleri muvaqqat vekâletlisi William Taylor, Rusiyege qarşı qoyulğan sanktsiyalar Kremlni Donbasstan ordusını çıqarmağa mecbur etkeni aqqında aytıp berdi.
Bu aqta, o, Amerika Sesine bergen intervyüsinde bildirdi.
“Rusiyeliliyer, ve şu cümleden Kreml, Donbasstan ketmege isteyler. Rusiyeliiler is etken iqtisadiy yük, olarnıñ iqtisadına tesir etkenini körem. Ve bu yükni em Rusiye ükümeti, em Rusiye halqı ödey. Ve söz yalıñız sanktsiyalar aqqında degil. Çünki olar Donbasstaki ordusı içün ödemek mecburlar. Donbasstaki ve Qırımdaki hızmetlerine köstergen destek içün” , – dedi William Taylor.
Onıñ aytqanına köre, sanktsiyalar kerçekten de er bir rusiyelilige tesir ete.
Şunı da qayd etti ki, Ukraina ve Amerika arasında arbiy saadaki işbirlik pek yüksek seviyede.
“Bu işbirlik, daa iç bir vaqıt böyle küçlü olmadı. Şimdik müdiriyet Ukraina telükesiziligi içün daa ziyade yardım kösterdi, şu cümleden öldürici silâlar”, – dep yekünledi o.