text:
Yıraq könçığış üseştäme, ällä xalıqnıñ xäle möşkelme?
Rusiä federatsiäse prezidentınıñ Yıraq könçığış federal' okrug wäkälätle wäkile Kamil İsxaqovnıñ “İnterfaks” agentlığında uzdırğan matbuğat oçraşuı şulay dip ataldı. Kamil İsxaqov jurnalistlar belän oçraşuın “bezdä çişelmägän mäs'älälär bik küp, alar turında söylärgä waqıt citmäs, sorawlar ğına biregez”, dip başladı. Jurnalistlarnı yıraq könçığışta möhacirlek mäs’äläsen çişü dä, xalıqnı toraq belän tä'min itü dä, yullar tözeleşe dä, xökümätneñ sälämätlek häm mäğärif yağınnan milli proyektnı tormışqa aşıru da investitsiälärne cälep itü dä, xalıqnıñ yäşäyeşe dä qızıqsındırdı. Kamil İsxaqov xalıq bik awır yäşi dide. Anıñ matbuğat oçraşuına ber kärzinkä azıq tölek kütärep kilüe dä qızıq bulıp toyıldı jurnalistlarğa. Kamil İsxaqov min bu rizıqlarnı yıraq könçığıştan alıp kilmädem, bez bolarnı Mäskäw kibetlärennän aldıq. Menä xäzer sezneñ qarşıda bäyälärne çağıştırasım kilä dip, Yıraq könçığışta iñ kiräkle rizıqlarnıñ 3-4 xatta biş märtäbä qimmät ikänlegen isbatladı. Ber buxanka qara ipi dimäk, 29 rubl'dän artıq, ä inde ber distä yomırqa yıraq könçığışta 87 rubl' tora ikän. Azıq tölekne citeşterü mömkinlekläre yuq däräcäsendä, şunıñ öçen Yıraq könçığış çit ildän kertelgän azıq tölekkä bäyle, dide Kamil İsxaqov. Yıraq könçığışnı üzläştereü öçen xalıqnı ul taraflarğa küçerü proyektı barlığı da mäğlüm. Läkin Kamil İsxaqov kilüçelär bulsa da, Yıraq könçığıştan soñğı 15 yılda ğına yıl sayın 20% xalıq Yevropa öleşenä küçep kitä, dide. Yıraq könçığışta xezmät xaqına östäp birelä torğan koeffitsientlar saqlansa da, ul küpçelek waqıtta byudjet ölkäsendä eşläwçelärgä genä qağıla, dide ul. Şul uq waqıtta ul Yıraq könçığışta küp törle qazılma baylıqlar bik küp. Läkin alarnı üzläşterü öçen mömkinleklär tudırırğa kiräk bulaçaq, bez anıñ östendä eşlibez, dide Kamil İsxaqov. Bezneñ millättäşlärneñ yıraq könçığışta da küpläp yäşäwen iskä alıp, kamil İsxaqovtan alrağa nindi bulsa da yärdäm kürsätä alğanığız barmı, küreşäsezme digän sorawğa Kamil İsxaqov här töbäktä bulğan sayın alarnı cıyarğa tırışam. Küptän tügel genä festival' ütkärdek. Anda da tatarlar qatnaştı. Xäzer Yıraq könçığışta Tatarstan televidenie häm radiosın tıñlaw, qararı mömkinleklären dä buldırdıq, dide ul.
“Töbäklärne ber-bersenä quşıp ereländerü proyektına niçek qarıysız? Xäzer inde bu mäs’äläne çişkändä referendumnar ütkärep tormasqa, xalıq fikere kiräk tügel, cirle parlamentlar qararı da citkän, digän fikerlär yöri”, digän sorawğa Kamil İsxaqov: “Xalıqtan hiç kenä dä ayırılırğa yaramıy. Bez dä şul xalıqtan çıqqan keşelär bit. Yuğarığa kütäreldek digäç tä kem buldıq ul qädär, xalıq belän kiñäşep eşlärgä kiräk”, dide. Ä inde Tatarstannı berär töbäk belän quşıp quymaslar mikän digän sorawğa ul “Alla saqlasın!” dip cawap birde.
Näzifä Kärimova. Mäskäw


c: text/html

text:
Ütkän ğasırnın tuqsanınçı yıllarında yäşäw öçen şartlar qıyınlaşuı näticäsendä balalar tuuı kimede. Ağımdağı yılda ğailälärdä balalar tudıruğa niçekräk qarıylar soñ. Bu mes'eleğä İjau şähäreneñ Lenin rayonı zags citäkçese Älfiä Äxmät qızı Kaşapova açıqlıq kertte. Ul soñğı öç yılda balalar tuuı sanı usä dip başladı suzen. 2001—nçe yılda barlığı 1288 bala tusa, 2002—nçe yılda inde 1495 bala dönyağa kilde. Ağımdağı yılnıñ berençe yartısnda 766 bala tuuı terkälgän. Tağın şunı da iskärep ütäm — yıldan yıl ig balalar qubräk tua ikän. 2001—nçe yılda tuğan balalar arasında qızlarğa qarağanda 35 malayğa qubreq tuğan, bıyılnıñ yartı yılınıñ sannarına quz salsaq — şulay uq ir balalarnıñ tağın artıq buluı qurenä — 766 balanıñ durt yeze malay.
Balağa isem saylaw mes'elesendä dä üzgäreşlär sizelä. Ütkän ğasırnıñ azağında äti—änilär balalarına kübräk teleseriallar geroyları isemnären birsä, xezer tatar isemnärenä östenlek birä.
2001—nçe yılda tuğan häm Lenin rayonı zags belegendä terkälgän balalarğa quşılğan isemnärgä quz salsaq — ir balalarğa birelgän isemnärdän iñ yış oçrağanı Ruslan, 14 ğailede bu isemgä östenlek birelgän, Damir,Al'bert, Marat, Azat, Ämir, Qamil, Ramil kebek isemnärdä yış oçrıy.
Qızlarğa qubreq Alina iseme birelgän, utkän yılda 10 qızçıqqa elege isem quşılğan, şulay uq Aliä, Aygöl', Azaliä, Alsu, Läysän, Adelya kebek isemnärne yış birälär. Matur yäñğırayışlı, ciñel genä äyteleşle Rämzil, Şamil,Ayrat, Aydan, İl'dus, Salawat, Fänis, xem Gölşat, Zölfiä, Dilärä, Rauşaniä, Rezeda, Gölnara, Sömbel kebek qızlar isemnären nänilärenä ata—analar bik sireq saylağannar. Şul uq waqıtta elek—elektän balağa quşılğan isemnär de oçrıy. Bolar — Äxmätzıyä, Bulat,İslam, Rawşan, Ramazan, Äminä, Märziä, Mädinä, Asiä, Ayşa. Äle sanap utkän isemnärne sabıylarına tatar ğailälärendä birälär, şul uq waqıtta bu isemnärne qatnaş ğailelärdä tuğan balağa da saylıylar.
Älfiä xanım äñgämäbezdä ğailä suzen yış telgä aldı, şuña da zags bülegendä tulı bulmağan ğailälärdä tuğan balalar sanın da terkäp, xisapqa alasızmı, dip qızıqsındım.
Audio « beznen andıy sannarda bar. Meselen, 2001—nçe yılda yalğız xatınnar
347 bala tudırsa, 2002—nçe yılda 292 ana balasın yalğız tärbiälärgä niätläp taba. Şulay uq bez yäşusmer analar tudırğan balalar sanın da isäpläp barabız. 2001—nçe yılda 44 yäşusmer ana bala kiterğen, 2002—nçe yılda — 28 xatın—qız zakonda qaralğança 18 yäşe tulmıyça bala tapqan. Ağımdağı yılnıñ berençe kvartalında tuğan 70 balanıñ ätise yuq häm räsmi nikaxlaşmağan ğailäde 162 sabıy tuğan»
Qızğanıçqa qarşı, soñğı yıllarda räsmi nikäxsız ğailälär sanı arta, dip däwam itte suzen Älfiä xanım Kaşapova. Ul, «… ölkännärgä balalarnıñ kiläçäktä xoquqları turında uylap eş itsennär ide diğen teläkne citkeräsem kilä», dide. Qayseber waqıtta — xatın—qız berençe ire belän zakonlı räweştä araların özmiçä, başqa ir belen yäşi başlıy, hem bu räsmiläşterelmägän ğailädä tuğan balanıñ atası grafasında yaña ireneñ isemen yazunı sorıy. Qanunda mondıy oçraqlar qaralmağan, çönki balanı terkägändä iñ berençe çiratta ana keşegä meditsina uçrejdeniäse tarafınnan birelgän beleşmä, anıñ pasportı xem balanıñ atasınıñ pasportı, ğailä terkälüe turındağı tanıqlıq nigezendä balanı terkäw qaralğan. Tormışta törle xällär tuuı mömkin. Bu oçraqta balanıñ xoquqın yaqlap qalu qıyın bulaçaq dip añlattı Älfiä Äxmät qızı Kaşapova
Xamidä Ğayfullina, İjaw

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qurai parlamentta çığış yasap Fälestin xökümäte izraillelärgä qarşı barlıq höcümnärne tuqtatırğa teli dide.
Qurai İzrail' belän tınıçlıq söyläşülären yañartırğa teläwen belderde häm Quşma Ştatlar täqdim itkän yul xaritası planı nigezendä tınıçlıq urnaştıru öçen xalıqara konferensiä ütkärergä çaqırdı.
Fälestin premyer-ministrı şulay uq, İzrail' belän tınıçlıq söyläşülären yañartu tırışlıqlarınıñ ber öleşe bularaq ğömümi saylawlar ütkärergä çaqırdı. Fälestin citäkçese Yassir Arafat ta parlament utırışında çığış yasap İzrail'neñ tınıçlıqta yäşäw xoquqı bar dide:
Bez İzrail' däwläten tanıdıq häm bez ul qararıbızdan çigenmäyäçäkbez. İzrail' xalqınıñ iminlektä, tınıçlıqta häm totrıqlılıqta yäşäw, üzläreneñ bäysez däwlätendä, üzläreneñ Fälestin däwlätendä yäşäwçe Fälestin xalqı belän bergä, töbäktäge däwamlı häm ğädel tınıçlıqta yäşäw xoquqı bar.
İzrail' premyer ministrı Ariel Şaronnıñ kiñäşçese Dore Gold Arafatnıñ bu belderü eçkersez tügel dide.


text:
Qazaq tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazaq tele yäki Qazaqça (Қaзaқ Tiлi, Qazaq tili, Qazaqşa) - Qazaqstan Cömhüriäteneñ däwlät tele, şulay uq Üzbäkstanda, Qıtayda, Räsäydä söyläşüçelär bar. Törki tellärneñ qıpçaq astörkemenä kerä. Tatar, qırımtatar, başqort, qaraçay-balqar, qomıq tellärenä yaqın.
Yazılış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazaqça yazu öçen Urısälif, Latinälif (Törkiädä) wä Ğäräpälif (Qıtay, İran, Äfğänstan) qullanıla.
Urısälifle yazu 9 östämä xäref täläp itä:
Әә, Ғғ, Ққ, Ңң, Өө, Ұұ, Yү, hh, Ii
Şul uq waqıtında Latinälifkä küçärgä täqdimnär bar.


text:
AQŞ, Ğıraq suğışı betkänçe ük Süriägä basım yasıy başladı. Comğada AQŞ däwlät sekretarı Colin Powell Süriä Ğıraqnı tözekländerü häm İzrael belän Fälästinnär arasında tınıçlıq urnaştıruda üz täsiren uñay räweştä qullanmasa, qayber näticälär aldında qalaçaq dip kisätte. Powell süzlärençä , Damask Ğıraq çigen häm (üzendäge) suğışçan fälästin törkemnäreneñ ofisların yapmasa, xezmättäşlek itmäsä Quşma Ştatları sanksiälär kertä ala.
Ğıraq suğışınnan elek AQŞ räsmiläre alda torğan konflikt dönyadağı totrıqsız illärgä işarä cibärde häm bu demokratik üzgäreşlärgä yardäm itäçäk dip äytkän ide. Ğıraq suğışı kündermäse Waşingtonnıñ qara isemlegendä torğan Süriä, Tönyaq Korea häm İran kebek illärgä nindi täsir yasayaçaq? Alarnı üzgäreşkäme, ällä Amerikan köçenä qarşı toru öçen atom qorallarına iä bulu yulın ezlärgäme etäräçäk? Michigan Universitetı profesorı Raymond Tanter süzlärençä(audio)
Totrıqsız rejim üzgäreşe Bagdadta başlandı. Damasqa yul Bagdad aşa bara , Tehranğa yul Bagdad aşa bara. Bagdadta rejimnı üzgärtü belän totrıqsız illär citäkçelärenä kündermä cibärelde. Alarğa basım kerergä kiräkmi
Ğıraq suğışı betkänçe ük Quşma Ştatları kürşe Süriägä basım yasıy başladı. Waşington Damask Saddam rejimınıñ qaldıqlarına sıyınu urını birä häm ximik qorallar eşli dip anı ğäyeplep kilde . Comğa könne Süriä başqalsına kilgän däwlät sekretarı C.Powell prezident Başar äl Assad belän 3 säğätkä yaqın söyläşte. Söyläşüneñ detalläre belderelmäsä dä , Powell soñraq Beyrutta Bush administratsiäse töbäkne distälärçä yıl totrıqsızlandırğan säyäsätneñ tuqtaluın kürergä teli dip äytte. Ul Süriä citäkçesenä ütkändäge kebek bezneñ kisätülärgä qolaq salmasan, ekonomik sanksiälär yäki AQŞnıñ başqa çaraları aldında qalaçaqsız dip äytkänder.. Şulay da Powell bez Süriägä suğış açarğa cıyınmıybız dip bik açıq itep äytep quydı. Şimbädä Beyrutta ütkärelgän press konferensiädä Powell Saddamnı ciñü belän yaqın könçığışta yaña strategik wazğiät xasıyl buldı dip äytep ( audio)
Yaqın könçığışta yaña strategik wazğiät. Bez yaña strategik wazğiätkä yaraqlaşuçı Süriä belän xezmättäşlek itergä telibez.Häm Süriä belän törle çaralarda xezmätäşlek itü öçen bez alğa taba iqtibar belän qarıyaçaqbız.
Analitiklar qaraşınça ,Damasqnıñ Xämäs Xızbulla kebek suğışçan fälästin törkemnären yaqlauın tuqtatuı, alarnıñ Süriädäge ofisların yabu AQŞnıñ töp mäqsatı bulıp tora. Süriäneñ yaqlauı bulmasa fälästinnärneñ yaña premiere Mäxmud Abbas qorallı törkemnärne tizräk taratır häm İzrael belän progress tizräk bulır ide. Prezident Assad, Powelga ul kilgänçe ük fälästinnärneñ büroların yabıp quydıq dip beldergän. Qaysı törkemnärneñ büroları yabılğandır, ul turıda süz yuq, ämma Powell AQŞ Süriäneñ atlağan adımnarı ezlekleme yuqmı qarap baraçaq dip basım yasadı. Assad Powellnıñ Livandağı xärbiläregezne çığarığız häm Livanda çik aşa İsraelgä höcümnär oyıştırğan şığı Xızbulla törkemen qoral belän tämin itüne tuqtatığız digän taläplärenä ällä ni uñay cawap birmägän. Damask İzraelneñ 1967-nçe yılda okupatsiälägän Golan qalqıluqlarınnan çigenüen , strategik yaqtan möhim territorieneñ üzenä qaytarıluın taläp itä. Assad Powellğa ägär dä yaqın könçığışta solıx urnaştırırğa teläsez ,bu mäsäläne qararğa tieşsez dip äytkän . Powell belän säyäxät itkän amerikan räsmiänä qarağanda, yaqın könçığış tınıçlıq planı ‘solıx yulında Süriä ber genä märtäbä telgä alınğan . Powell İzrael belän Fälästinnär arasında progress bulğannan soñ ğına Süriäneñ taläplären qarıyaçaq dip äytkän. Powell Waşingtonğa qaytqaç ta qatnaşqan televidie programmasında ägär dä Süriä xezmätäşlek itsä , anıñ fayadasına bulaçaq , Assad belän ütkärgän söyläşülär faydalı ide dip äytkän. Profesor Tanter Amerikanıñ basımı totrıqsız illärneñ ğämällären üzgärtäçäk dip söylägändä Waşingtonda Milli Säyäsät İnstitutı direktorı Maureen Steinbruner süzlärençä (audio)
Töbäktäge İran Süriä häm başqa illär alğa artqa taba qayber adımnar atlayaçaq , ber yaqtan alar üzlären kileşmäüçän itep kürsätmäs öçen pozitsiälären üzgärteçäk ämma alar riza da bulmayaçaq .
Damask, Powell belän söyläşülärendä birgän wağdäläreneñ küpmesen ütär , anısın waqıt kürsätäçäk. Ämma Ğıraq suğışınnan soñ Waşington belän tınıçılq yulın saylar dip kötergä kiräk.
Färidä Xämit, Praga


text: AQŞ, Sudannıñ Darfur wiläyäte nizağın cayğa saluda qatnaşırğa niätli. Töbäkkä xäkimiätlär häm baş kütärüçelär belän söyläşülär alıp barır öçen, AQŞ däwlät sekretare urınbasarı Robert Zellik kiläçäk. Afrika şurası solıx kileşüen tözegän. Anıñ nigezendä Sudan xäkimiätläre Darfurda başbaştaqlıq yasawçı gäräplärneñ xärbiläşkän köçlären qoralsızlandırırğa tieş. Xäkimiät belän dä gäräplär belän dä suğışuçı baş kütärüçelär, bu kileşüneñ faydası az dip, imzalawdan baş tarta. Bu xaqta däwlät departamentı wäkile Maq Qormaq bolay dide:“Bez, bügenge köndä Sudandağı Afrika şurası tınıçlıq saqlaw gäskärlären Berläşkän millätlär oyışmasınıñ şundıy uq gäskärlärenä alıştırırğa kiräk dip sanıybız. Xalıqara cämäğätçelek, Darfurğa BMO gäskärlären kertergä röxsät birsen öçen, Sudan xäkimiätlärenä basım yasıy”, dip belderde, Maq Kormaq.


text: İrannıñ qatı qullı konsevativ köçläre, İslam dinen mäsxärälägäne öçen, Universitet professorına birelgän ülem cäzası qararın yañadan tikşeräçäklären belderde. Möğalim Haşen Ağacari , üze telämäsä dä bügen anıñ advokatı mäxkämä qararın appelyatsiägä birgän.Ağacariğa, ğayepläw uzğan ayda bilgelände. Universitet uqıtuçısı, möselmannar, ruxanilär äytkännärenä genä buysınıp yäşärgä tieş tügel, digän ide. Monnan soñ, studentlar ike atnağa yaqın waqıt protest çaraları ütkärep, xökem qararın yañadan qaraunı taläp itte.Tähran Universitetınıñ tarix uqıtuçısı üze, mäxkämä wäkälätlären şik astına quyıp, xökem qararın üzgärtügä qarşı çıqtı.


text:
Kommunizmnan kapitalizmğa küçü mixnätläre turında YeTÜB xisabı
Kommunistik ideologiä cimerelep bazar iqtisadı ğämälgä kergäç, 1990nçı yıllarda Könçığış Yewropa häm elekke sovet illärendä küplär öçen awır çorlar başlandı. 15 yıl ütügä bu wazğiät üzgärdeme? Yewropa tözekländerü häm üseş bankınıñ yäkşämbedä Qazanda iğlan itelgän yaña xisabına qarağanda, xalıqnıñ zur öleşe äle dä yäşäw öçen köräşüen däwam itä.
Şul säbäple, Yewropa tözekländerü häm üseş bankı belgeçläre bu sorawlarnı keşelärgä turıdan-turı üzlärenä birergä bulğan. Dönya bankı belän berlektä ütkärelgän soraşularda 29 ildän barlığı 29 meñ keşe qatnaşqan.
Ğomümän alğanda, näticälär ällä ni quanırlq tügel – cawap birgännärneñ ni barı 1/3-e xäzer elekke waqıt belän çağıştırğanda yaxşıraq yäşi ikän. Xalıqnıñ 2/3-se korrupsiä şul uq däräcädä qaldı, yä isä tağı da arttı digän.
Rusiäneñ İqtisad häm finans tikşerenülär üzäge citäkçese Yekaterina Juravskaya süzlärençä, Rusiädä bu kürsätkeçlär tağı da naçarraq:
"Rusiälelärneñ ni barı 19%-tı küçeş çorı alarğa uñay täesir tikän di. 49%-tı isä – tiskäre yoğıntı turında söyli" dide Yekaterina Juravskaya.
Xalıqnıñ törle qatlamnarın alıp qarağanda, sannar älbättä ayırıla. Ayaqlarında nıq basıp qala alğannar arasında yäş buın wäkilläre häm belemnäre bulğan keşelär kübräk. Şähär häm awıl xalqı arasında ayırma bar – şähärlärdä yäşäwşelär küçeş çorı mixnätlären awıl xalqına qarağanda ciñelräk kiçergän.
Yewropa tözekländerü häm üseş bankınıñ baş iqtisadçısı Erik Berglof süzlärençä, bu tikşerenü näticäläre Könçığış Yewropa häm elekke sovet illäre citäkçelärenä ber utırıp uylaw öçen cim bulıp tora.
İqtisadnıñ üseşe turındağı matur sannar ber närsä. Ul arada xalıqnıñ zur öleşe äle dä borçuda yäşi, bazar çorınıñ östenlelären kürmi.
Xalıqta kiläçäkkä ömet uyatu öçen korrupsiäne awızlıqlarğa, sotsial mäsälälärgä kübräk iğtibar birergä kiräk, di Erik Berglof:
"Tikşerenü şunı kürsätte – keşelär sälämätlek saqlaw, mäğärif sistemasınıñ sıyfatı belän qänäğät tügel. Şul säbäple alar elekke totrıqlı waqıtlarnı sağına. Şuşı tarmaqlarnı yaxşırtu turında bezgä nıqlap uylarğa kiräk" dide Erik Berglof.
Şöker, Yewropa tözekländerü häm üseş bankı xisabında ömet uyatqan san da bar. Cawap birgännärneñ 54%-tı, bezneñ balalarıbız bezgä qarağanda yaxşıraq yäşär digän ışanıç beldergän.
Ali Ğilmi


text:
Gruziä xökümäte elekke prezident Zviad Gamsaxurdia tuunıñ 65 yıllığına bağışlanğan räsmi çaralar kiçekterelep kiläse ayda ğına başlanaçaq dip belderde.
Däwlät ministrı Guram Absandze bu çaralar Gruziäneñ 1991-nçe yılğı bäysezlek deklaratsiäse iğlan itelgän köngä turı kiterep 9-nçı aprel'dä başlanaçaq dide. Bu Gamsaxurdianıñ tol xatını sorawı belän eşlänä dielä.
Baştaraq bu çaralarnı Gamsaxurdiä tuğan köndä 31-nçe martta başlaw planlaştırılğan ide.
Bäysez Gruziäneñ berençe prezidentı bulğan Gamsaxurdia xakimiättä berniçä ay utırğannan soñ qorallı fetnä anı bärep töşerde. Başta ul Ärmänstanğa, soñraq Çeçnägä qaçtı.
1993-nçe yılda ul qorallı tarafdarları belän xakimiätne yañadan üz qulına qaytaru omtılışı başlap säyer räweştä hälak buldı. Räsmi räweştä ul üz-üzen üterde dip iğlan itelsä dä, anıñ tarafdarları Gamsaxurdiäne üterdelär dip isäpli. Gamsaxurdia Çeçnädä cirlände. Xäzerge prezident Mixail Saakaşvili xalıqnı berläşterü öçen Gamsaxurdiä cäsäde qaldıqlarınıñ Gruziägä alıp qaytıp cirlänüen teläwe turında belderde.


text:
10 xalıqara bank Rusiäneñ neft şirkäte Yukosqa 1 milliard dollarlıq kreditın tüläp beterü öçen basım yasamayaçaq. Fransiäneñ Societe General bankınıñ matbuğat wäkile, comğa könne Yukosnıñ defoltta buluı turında xäbärlär bulsa da – Rusiä şirkätennän burıçların xäzer ük tüläp beterü taläp itelmi, dide. Yukosqa kredit birgän başqa çit il bankları arasında Citibank, Deutsche Bank häm Credit Agricole kebek ere banklar bar.
Yukosnıñ matbuğat wäkile Alexandr Şadrin: "Defoltnıñ iñ berençe säbäbe – Mäskäw arbitraj mäxkämäseneñ şirkät 2000nçe yıl öçen 99.4 milliard sum tülärgä tieş digän qararı, monnan tış salım ministrlığınıñ 2001nçe yıl öçen beldergän 98 milliard rubl külämendäge xisabı. Şulay uq, şirkätneñ milke tuñdırılğan buluı säbäple, ul anı irekle bazarda satıp kredit birüçelärgä burıçların tüli almıy", dide Yukosnıñ matbuğat wäkile Şadrin. İnde xäbär itelgänçä, uzğan atnanıñ pänceşämbesendä Rusiä Yustisiä ministrlığı Yukosnıñ bank xisapların tuñdırıp, burıçlarnı tüläw öçen şirkätkä 5 kön birde.


text:
Tatarstan dönya buylap maqtanırğa çığa
Tatarstan belän Rusiä arasında torğınlıq çorın xäterlätkän, respublikanı sawım sıyırı itep kenä kürgän mönäsäbätlär bulsa da, tatar ile çit illär belän mönäsäbätläre çın kapitalistlarça qorıp yata. Rusiä byudjetına millionnar ağa. Nifettän kergän faydanıñ 80 protsentı Mäskäwgä kitä. Bu räsmi san. Ä bit yäşärgä, respublikanı alğa alıp barırğa kiräk. Bu oçraqta inde, kapitalizmda yäşäp yatqan dönya illäre qanunnarına buysınasıñ. Şuşı qanunnarnıñ berse, ul investitsiä häm çit illär belän urtaq xezmättäşlek. Rusiäneñ ber töbäge sanalğan Tatarstannı çit illärdä belep betermilär bit. Şuña kürä, Tatarstan türäläre xäzer, törle illärdä Tatarstannı tanıtu yulın sayladı.
Soñğı waqıtlarda Tatarstan türäläre şiğärlär uylap çığaru belän mäşğül. Ä şiğär artında konkret eş yata dip ışandıralar. Menä, bıltır, Mintimer abıy Şäymiev, Qazan meñ yıllığı waqıtında Buldırabız digän şiğär äytte. Xäzer, bu tatar milli ideyäse däräcäsendä yörtelä. Monısı, üz ğorurlığıbıznı arttıru maqsatında dip añlarğa kiräk möğayın. Ä menä çit illärgä xäzer çaqıru da şiğär-lozung kebegräk yañğırıy. Tatarstanğa räxim itegez!! Bu duslar, mäktäp işeklärendäge pafoslı sälämläw genä tügel. Bu şiğär-çaqıru artında aqça eşläw yata. Tiennär tügel, milliardlar. Tatarstan türäläre aqçanı taba da, urnaştıra da belä ul. Ex, ägär Mäskäw abzıy da yaqalarnı beraz buşatsa, çäçäk atar ide bu tatar ile dip xıyallanalar bit alar. Ä älegä Mäskäw abzıy yaqadan qatı tota, şuña, aqçanı çittän ezli respublika räsmiläre. İnvestitsiä dip atala ul xäzer. Respublika iqtisadıy potensialı belän qızıqtırıp, monda burjuy kapitalistlarnı kiterü. Üzlärenä monda ällä ni ixtıac yuq, aqçaları kiräk. Menä xäzer, Respublika, küçmä povil'on belän dönya buylap säyäxätkä çığa. Berençe tuqtalış bu könnärdä Londonda. Tomanlı Al'bionnı Tatarstan belän tanıştıru. Küptän tügel genä razvedkağa anda Kamal teatrı barıp qayttı. Xalıq yılıy-yılıy tatar spektakl'lären qarağan dilär. Xäzer, şundıy yuğarı mädäniätkä iä bulğan respublika, Londonğa nifet, ximiä sänäğäteneñ , maşina tözeleş. Ğomumän, respublikanıñ baylığın nästä totıp tora- şunı alıp baralar. Andağı burjuylarnı, bez menä bay. Läkin, baylar üzara aralaşıp, satu-säwdä yasap tağı çeri ala digänräk imidj yasaw. Xezmättäşlek inde, qısqası. 19-20 üktäberdä bulır dip kötelä bu xäl. Mintimer Şäymiev üze dä baraçaq anda. Monnan tış, Rusiä premyer ministrı kiñäşçese Aleksandr Jukov, Tatarstannıñ ministrları, şirkät- zavod direktorları bulaçaq bu säfärdä. Programması bilgele inde. Bik faydaplı säfär itep tözelgän. Ä bu Respublikanı Londonda täqdim itü Radisson Edwardian May Fair digän danlıqlı qunaqxanädä bulaçaq. Säfär turında aldağı tapşırularda da xäbärlär bulmıy qalmas. Menä şunıñ belän şul.
Räfis Cämdixan


text: Xäbär agentlıqları Ğiraqnıñ tönyaqkönçığışındağı Baquba şähärendä köç qullanu turında xäbär itä. Amerikan xärbiläre mäğlümatlärenä qarağanda, Ğiraq polisiäse ğısyançılar qulında bulğan şähärneñ ber mäçetenä höcüm itkän. Amerikan oçqıçlarınnan ğısyançılarğa 225 kilalı 2 bomba atılğan. Anda kimendä 20 keşe hälak bulğan, dielä. Könbatıştağı Ramadi häm könyaqtağı Suwayrah şähärlärendä ğısyançılar häm amerikan xärbiläre arasında atışular bulğan. Fallucada amerikan köçläre ğısyançılarğa qarşı hawa, artilleriä häm raketa höcümnären däwam itä. Şähärneñ könyağında – qoral saqlanğan binalar belän totaştırğan cir astı yullarına höcüm bügen yasalırğa tieş ide. Fallucada 1200gä yaqın ğısyançı, 38 amerikan häm ğiraq xärbie hälak bulğan.


text:
Çeçnädä atışlarnı tuqtatu küzätelä. Läkin söyläşülär başlanaçağın kürsätkän işarä yuq
Çeçen köräşçeläreneñ citäkçese Aslan Masxadov häm komandir Şamil Basayevnıñ Russiägä yaxşı niät işaräse bularaq atışlarnı tuqtatu iğlan ittelär. Bu küzätelä kebek. Maqsät respublikanıñ kiläçäge turında Mäskäv belän söyläşülär başlau. Russiä tarafınnan yaqlanğan Çeçnä xökümäte atışlarnı tuqtatunı cämağätçelekneñ küzen buyau dip bäyläde. Küzätüçelärneñ fikerençä, Beslan fäciğäse äle xäterdä bulğanda Mäskäv söyläşülär başlarğa aşıqmas.
Audio
"Bez söyläşülärgä äzer toruıbıznı kürsättek häm kürsätäbez. Bez kürsätelergä telägännän başqa keşelärbez. Bez bügennän ük söyläşergä häm mäsälälärne xäl itärgä äzer torabız. Yuq isä suğış ber vaqıtta da tuqtalmas häm monnan Russiäneñ üzenä dä qurqınıç tuar."
Xambievneñ süzlärençä, söyläşülär başlanmağan xäldä, Çeçen köräşçeläre suğışnı dävam itärgä äzer toralar. Ul şulay uq üz törkemeneñ Çeçnä öçen bäysezlek taläp itmäven , qarşılıq kürsätüneñ töp maqsäteneñ çeçen milläteneñ yäşäp qaluın garantiäläv ikänen dä äytte.
Audio
"Garantiä yulların tabu söyläşülärdä qatnaşaçaqlarnıñ vazıyfası. Ägär dä alar bäysezlekne telämäsälär, başqa formula tabılır. Barlıq mäsälälärne söyläşülärdä xäl itep bulır. Bezneñ prezidentıbız suğışnı tuqtatu öçen Russiä federatsiäse prezidentı belän 30 minutlıq söyläşü citä dip buşqa ğına äytmi."
Xambiev radiobıza birgän ängämäsendä Masxadov belän Basayev arasında fiker ayırmalıqlarınıñ ähämiäten kimetep kürsätte.
Audio
"Prezident Masxadovnıñ intervyusında äytkännärennän tış ber nindidä citdi fiker ayırmalıqları yuq. Ul Basayev metodların qabul itä almauın äytkän ide. Ul berençe oçraqta tınıç Ruslarğa qarşı eşçänlek belän kileşä almıy."
Şul säbäple Xambievneñ süzlärençä, Kreml öçen iñ yaxşı partner Masxadov. Atışlarnı tuqtatunıñ küzätelüe dä Masxadovnıñ qarşılıq kürsätü xäräkäten kontrol itüen kürsätä ikän. Läkin, Xalıqara mönäsäbätlär buyınça Mäskäv İnstitutınnan Kirill Koktışnıñ fikerençä, Masxadovnıñ Çeçennärneñ qarşılıq kürsätü xäräkäten kontrol itüen küz aldına kiterü qıyın.
Audio
"Ul qayber militantlarnı kontrol itä. Läkin, ul küpkenä komandirlarnıñ berse genä. Bügen Çeçenädä här kem här kemgä qarşı suğışa. Törle törkemnär, qäbilälär häm ğailälär berberelärenä qarşı suğışalar."
Koktışnıñ fikerençä, Çeçnädäge xärbi aktivlıq Masxadovnıñ äytkännärenä qarağanda, çittän kilgän aqçadan küberäk bäyle.
Färit İdelle, Praga.


text:
Volgogradta tatar ziratında vandalizm aktına reaksiä
Xäbäremneñ azağında Rusiä mäğlümat çaralarında çıqqan tağın ber şundıy şaqqatırğıç xäbär turında. “Poccия” gazetasında uzğan atnada Volgogradta tatar ziratı dip yörtelgän qäberlektä vandalizm aktı bulğan, digän xäbär çıqtı. Tatarstanda ictimaği oyışmalarında, mäğlümat çaralarında bu xäbärgä älläni iğtibar itelmäde. Gärçä, soñğı waqıtta bu tema bik populyarlaşıp kitte. Eş şunda ki, “ЖизHb'” gazetası soñğı sanında Germaniä kügendä Başqort hawa yulları oçqıçı belän Boing oçqıçı bäreleşü häläkätenä bağışlanğan yazma çığardı. Mäqälä bik intrigalı başlana. Anda monnan berniçä yıl elek Başqortsotannıñ ber törkem citäkçeläre Ufanıñ prestijlı urınında küpqatlı yort saldırğannar, yort urınına borıñğı qäberlek urını saylanğan bulğan. İmeş, qartlar kilep, monda yort salmağız, monda yort sala başlasağız, bäxet kürmässez, dip kisärtkännär. Läkin qartlar süzenä türälär qolaq salmağannar, imeş. İslamda zirat – izge ber urın. Ğadättä, ziratqa mal-tuar kertmilär, xätta, tik tomalğa kerüdän balalarnı da tıyalar.
Şulay itep, şäriğat qäberne tuzdıru tügel, aña ayaq belän basu, taptawnı da tıya. Şuña kürä, Volgogradtağı xälgä äylänep qaytıp, qäberlärne borçuğa, xätta süz dä tabıp bulmıy. Şul säyäsi terminologiädäge vandalizm aktı soñğı waqıtta Rusiädä barğan waqiğalar rätenä antisemitizm, şovinizm häm faşizm töşençäläre rätenä genä quyıp bula.
Yunıs Ätnäle


text:
Cox tecili baq evi satilir
Suvelanda 9,4 torpaq sahesinde insa edilmis 3 otaqli,umumi sahesi 173 kv metr olan 3 otaqli baq evi tecili satilir,Baq evi 2 mertebe tikmek ucun nezerde tutulub,1.80 m derinliyinde bunovresi qoyulub.heyetinde su quyusu,qaraji.Esas yoldan eve 600 metr,Qiymeti 85000 Azn.Baq evi Suvelan park ve Suvelan marketin yaxinliqinda yerlesir,her bir senedi qaydasinda,cixaris ve texpasport.Vasiteciler narahat etmesinler.Seherde menzille deyismek mumkundu.055 734 02 37
Qiyməti: 85000 AZN


text:
Sişämbe könne Qazanda Şalyapin isemendäge çirattağı Xalıqara opera festivale başlanıp kitte. 18 fevral''gä qädär däwam itäçäk älege çarada Motsartnıñ “Don Juan”, Verdinıñ “Trubadur”, “Nabuqqo”, “Aida”, Bizenıñ “İskateli jemçuğa” kebek mäşhür säxnä äsärläre kürsäteläçäk. Şulay uq alar arasında kompozitor Rezidä Äxiärova belän şağir Rinat Xaris icat itkän “Şağir mäxäbbäte” operası da täqdim iteläçäk. Şunı äytergä kiräk, 25 yıl säxnä totqan älege festival''dä berençe tapqır tatar äsäre yañğırar dip kötelä.
Bıyılğı festival''gä barlığı un ildän iñ däräcäle häm mäşhür artistlar çaqırılğan. Alar arasında AQŞtan Kaludi Kaludov, Adina Aaron, Derrik Lourens häm Mariin teatrı wäkilläre - Olga Borodina belän İldar Äbdräzakov Qazan säxnäsendä berençe tapqır çığış yasayaçaq.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
BMO: Rusiä, Ukraina häm Estoniä AİDS awıruı iñ tiz taralğan illär
AUDİO: Xalıqnıñ ber protsentı bu virusqa iä bulğan illärdä, ägär dä bik aşığıç çaralar kürelmäsä, häm ägär dä bu çaralar kiñkülämle bulmasa, tağın 3-5-6 yıldan bik kisken krizis xäle tuaçaq. Häm kisken krizisnıñ ike simptomı bulaçaq. Berençese, tağın 3 yıldan Ukraina, Rusiä kebek illärdä küp keşe üläçäk häm ütkändäge täcribä kürsätüençä cämğiätlär bu problemağa bik soñğa qalıp cawap biräçäk. İkençese, anıñ taralu däräcäse arta baraçaq, ämma ul tizräk tä aqrınraq ta tarala ala, şuña kürä anıñ nindi tizlek belän taraluı ul cämğiätlärneñ häm xökümätlärneñ cawabına bäyle bulaçaq.
Bu xisapqa qarağanda älege däwlätlärneñ demokratik üzgäreşlärne ni qädär uñışlı kiçerüe belän xökümätlärneñ häm cämğiätlärneñ bu awıruğa qarşı çaralar kürü säläte arasında bäyläneş çağıla.


text:
Ereb dilinden tercumede din-evez,ceza,hesabat,seriet ve s. menaliri ifade edir.Termin olaraq,din-beseriyyeti duzgun yola istiqametlendirmek,dunya ve axiret seadetine catdirmaq ucun Allahtealanin oz peygemberleri vasitesi e'lan etdiyi e'tiqadi prinsipler ,exlaqi normalar ve emeli qanunlarin mecmusudur. Din seadet yolunu gosterir; inamsiz xoshbextlik tapmaq olmaz.Dini eqideni insan qebbimdeki gizli senzorla muqayise dtmek olar: o, insani hemise ve her yerde murayiet edir.Din enisli-yoxushlu heyat yolumda insana mohkem dayaqdir. Ereb dilinden tercumede din-evez,ceza,hesabat,seriet ve s. menaliri ifade edir.Termin olaraq,din-beseriyyeti duzgun yola istiqametlendirmek,dunya ve axiret seadetine catdirmaq ucun Allahtealanin oz peygemberleri vasitesi e'lan etdiyi e'tiqadi prinsipler.
-=^-^=-
Nece acizler var Ay Allahim.sen islah et bele nankorlarideist kimi)
Nece acizler var Ay Allahim.
Dinin tercumesini bilmirdim.
»Oxu zalına keç


text: Samarra, Ğiraq. Bügen şuşı şähärdä bulğan şartlaw näticäsendä äle 9-nçı ğasırda uq tözelgän bormalı manarağa zur zian salındı dip xäbär itelä. Politsiä mäğlümatına qarağanda, 52 metrlıq şul tarixi qorılmada xäzer äylänäse ike metrğa citkän tişek xasil bulğan. Şahidlär, manarağa ike keşe kütärelgän ide, häm alar kire, näq menä şartlaw aldınnan ğına töşte dip belderä. Samarradağı bormalı manara şähärneñ şanlı tarixın gäwdäländergän, Ğabbasilär näsele çorında qorılğan mäçettän qalğan berdänber qorılma bulıp tora, ul xätta Ğiraqnıñ 250 dinarlıq täñkäsendä dä bastırılğan.


text:
Başqortstan tatarları Qazanda oçraştı
Azatlıq radiosı inde söylägänçä, Başqortstan tatarları wäkilläre milli-mädäni möxtäriät qorıltayın ütkärü öçen Mäskäwgä barğanda, Qazanda tuqtalırğa tieş ide. Alarnıñ Tatarstan cirennän ütkändäge oçraşuları räsmi däwlät oyışmalarınıñ da, milli cämäğätçelekneñ dä zur qızıqsınuın uyattı. Başqortstan tatarları Qazanğa kilgäç, alarnı qabul itü mäşäqätlären Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı üz östenä aldı. Kiçke säğät 7 Qazan milli-mädäni üzägeneñ konferensiälär zalına kongress citäkçeläre, Qazanda yäşäwçe Başqortstan tatarları, tatar ictimaği üzäge häm başqa milli oyışma wäkilläre cıyıldı. Läkin plan buyınça Ufadan avtobuslar belän qunaqlar Qazanğa şuşı waqıtta kilep töşärgä tieş bulsa da, alar äle Çallı tiräsendä genä buluı açıqlandı. Şulay da, yaqtaşların häm millättäşlären kürergä kilgän Qazan zıyalıları taralmadı, qunaqların kötte. Alar Tatarstanda yäşäwçe Başqortstan tatarlarınıñ tuğan yaqları belän elemtäläre, üzara xezmättäşlegen canlandıru turında fiker alıştı. Söyläşüne başlağanda kongress citäkçese Rinat Zakirov Başqortstan tatarları cämğiäten oyıştırğanda, ike respublikadan da wäkillär qatnaşuı faydalı bulır, dip belderde. Yaqtaşlarnıñ söyläşüe şaqtıy qızu bardı.
Nihayät, tönge 11 yartılarda, zur mäşäqät häm qatlawlı yullar uzıp qunaqlar da kilep citte. Monda, qayber mäğlümat çaralarında äytelgänçä, Mäskäwdä qorıltay ütkärergä baruçılar 15 tügel, ä 150 keşe ikänlegen häm alar arasında abruylı häm buldıqlı millättäşlärebez buluı açıqlandı. Milli cämäğätçelek häm Ufalılar ayaq öste genä aşap alğanda, citäkçelär oçraşunıñ yünäleşen bilgeläde. Başta süzne Rinat Zakirov aldı. Ul respublika tatarlarınıñ da Başqortstandağı millättäşlärebez belän ber uy-fikerdä buluı xaqında, berdämlekneñ kiräklege xaqında söyläde. Başqortstan tatarlarınıñ milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignov üzeneñ cawap süzendä Qazanda alarnı qabul itüçelärgä räxmätlären belderde.
Şunda uq Qazan häm Ufa artistları, ayırım alğanda, Fäniä Säfärğälieva, Alsu Äbelxanova, Aydar Ğäbtdinov häm başqalar çığış yasadı. Ufadan kilgän şağirlär Färit Ğabdraxmanov häm Rim İdiätullin Başqortstan tatarları turında şiğerlär uqıdı. Annarı qunaqlar berniçä säğät yal itkännän soñ, irtänge säğät 6 Tübän Novgorodqa häm Mäskäwgä taba yul aldılar. Ä Mäskäwdä nindi xällär bulasın, alar qaytqan yañadan Qazanğa kerep, söylärgä wäğdä birep kittelär.Gölnaz İlgizär


text:
Amerikanıñ Massachusetts ştatındağı bu şähärendä comğa könne 89 yäşendä atom bombasın uylap tabuçılarnıñ berse, Philip Morrison wafat buldı. Ul eşlägän Massachusetts Texnologiä İnstitutı bu xaqta bügen genä xäbär itte.
Bu uqu yortınıñ şäräfle professorı bulğan Morrison, 1940nçı yıllar başında amerikan xärbi köçläreneñ Manhattan Projektın citäklägän. Manhattan Projektı dönyanıñ berençe atom bombasın uylap tapqan. Berençe atom bombası 1945nçe yılnıñ 14 yülendä Amerikanıñ keşe yäşämägän New Mexiko ştatında sınawlar ütkän.
Morrison şulay uq Quşma Ştatlarnıñ ikençe bötendönya suğışı waqıtında Yaponiäneñ Nagasaki şähärenä atqan bombasın eşläwdä qatnaşqan keşelärneñ berse ide. Soñğı yıllarda Philip Morrison atom qoralına qarşı eş alıp barğan ide.


text:
Mäğärif ministrlığı balalarnı millätlärgä ayırmıy
Mäğärif ministrlığın rasizmda ğäyepläwlär alar tarafınnan Meditsina universitetı belän bergälektä näşer itelgän ber kitapnı Qazannıñ ber xosusıy kanalınnan kürsätüdän başlanıp kitte. Şuşı ığı-zığı tudırğan kitap nindi soñ ul disezme? Bu 2003 yılda uq näşer itelgän metodik äsbap fizik üseş parametrları nigezendä uquçılarnıñ fizik äzerlege standartları dip atala. Läkin ul standartlar dip atalsa da, anda barı tik Qazannıñ Meditsina universitetı bıltır ütkärgän tikşerenülärneñ näticäläre urın alğan. Älege kitapta kiterelgän tikşerenülär turında Mäğärif ministrlığınıñ Matbuğat xezmäte citäkçese Rezeda Korçagina söyli.
Ğalimnär tarafınnan törle millät balaların tikşerü här töbäktä inde XIX ğasır axırlarınnan uq alıp barıla. Älege tikşerenülär, alarnı ütkärüçelär fikerençä, här balanıñ, uquçınıñ üseş kürsätkeçlären bilgelägändä aña individual räweştä qararğa, şulay uq fizik üseştä alarnıñ artta qaluın bilgelärgä mömkinlek biräRezeda Korçagina süzlärennän kürengänçä, älege kitapta barı tik fänni tikşerenü näticäläre genä bastırılğan. Ber genä fizkul’tura uqıtuçısı da uquçılarnı – rusmı ul, tatarmı - alar nigezendä bäyäli almıy. Şuña da, Mäğärif ministrlığına yawğan tänqit belän Rezeda Korçagina kileşä almıy. Älege äsbapta uq tikşerüne oyıştıruçılar äytüençä, millät balanıñ fizik üseşen tikşergändä bilgeläwçe faktor bulıp tora almıy. Şuña da, Mäğärif ministrlığı älege standartlarnı uquçılarnıñ millätenä qarap alarğa törle fizik yöklämälär birü öçen kertkän digän süz, döreslekkä turı kilmi. Mondıy ğäyepläwlärne taşlawçı keşelärneñ älege sorawnı häryaqlap öyränep betermägänlege kürenep tora, dip sanıy Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığı Matbuğat üzäge citäkçese Rezeda Korçagina.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiä prezidentı turı efirda xalıq sorawlarına cawap birde
Çärşämbe könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin televidenie häm radio aşa turı efirda xalıq sorawlarına cawap birde. Bu anıñ 2000 yılda xakimiätkä kilüennän soñ il xalqı belän ütkärgän 5-nçe şundıy oçraşuı buldı. 3 säğät eçendä ul rusiälelärneñ eçke häm tışqı säyäsät mäsäläläre turındağı 50-dän artıq sorawına cawap birde.
Telefon, internet, kesä telefonnarınnan yazmaça kilgän 2 millionlap sorawnıñ qayberlären alıp baruçılar saylap aldı.
Şundıy sorawlar arasında möhäcirlek, Rusiädä arta baruçı millätara bäreleşlär turındağıları da buldı.
Bu közdä Çeçennarğa qarşı höcümnär belän yamanatı çıqqan Karelianıñ Kondopoga şähärennän kilgän sorawğa cawap birep Putin "Bezgä provokatorlar da, korrupsionerlar da kiräk tügel. Säwdä eşlärendä, awıl xucalığı bazarlarında tärtip urnaştırırğa kiräk. Migratsiä eşlärendä, xezmät belän täemin itüdä tärtip urnaştırırğa kiräk" dide.
2008 yılda ütäçäk prezident saylawlarında 3-nçe möddätkä xakimiättä qalu-qalmawı turındağı imeş mimeşlärgä ber yaqlap çik quysa da ul ikençe yaqlap yaña imeş-mimeşlär öçen cim birde diärgä bula. Putin konsitutsiäne üzgärtmiäçägen, 3-nçe möddätkä qalmıyaçağın, şul uq waqıtta il tormışına täesir itü mömkinlegen saqlap qalırğa cıyınuı turında belderde.
Soñğı aylarda Üzäk bank räis urınbasarı Andrey Kozlovnıñ, Putinnıñ Çeçnä säyäsäten tänqitläwçe jurnalist Anna Politkovskayanıñ häm başqa şäxeslärneñ üterelülärenä işaräläp nigä ildä yallap ütertülär arta bara digän sorawğa cawapta prezident andıy üterülär kiresençä kimi bara, Rusiä xakimiätläre xäzer bu yünäleştä uñışlıraq eşli dip cawap birde.
Rusiä-Gruziä arasındağı kierenkelek, Rusiädä Gruziä watandaşların ezärlekläwlär turındağı sorawlarğa cawap birep Putin Rusiäneñ ğämälläre Könyaq Osetiädä häm Abxaziädä qan qoyıluğa yul quymawnı maqsat itä dide.
Putin Gruziädän ayırılırğa teläwçe Könyaq Osetiä belän Abxaziäne Rusiägä quşu öçen tırışmawın, Gruziäneñ berbötenlegen tanuın äytte. Şul uq waqıtta anda yäşäwçe xalıqlarnıñ üzbilgelänü xoquqı bar dide.
Qırımnan Arkadiy Çekin Rusiä Ukraindadağı qırım tatarları problemasın çişärgä yardäm itä alamı digän soraw birde. Rusiä prezidentı Mäskäw möstäqil Ukrainanıñ eçke eşlärenä tıqşına almıy, bez şuña oxşaş problemanı çişüdä ürnäk kürsätü belän genä yardäm itä alabız, yäki Ukraina citäkçelege yardäm sorap möräcäğät itsä, problemağa artıq tirän kermi genä bulışlıq kürsätergä äzerbez dide.
Qazannan telefon aşa şaltıratqan Asiä Bulat qızınıñ ni öçen soñğı arada ğäskärgä aqça nıq arttırıldı, kemgä qarşı suğışqa äzerlänäbez digän sorawına Putin 2000 yıldan 2005 yılğa ğäskärgä totılğan aqça 3 yarım märtäbä arttırıldı. Bu nigezle çığımnar dip isäplim. Ğäskärgä çığımnar tulayım citeşterü külämeneñ 2 yarım protsentına citte. Ğömümi sannarğa qarağanda bu könbatış illärendägedän kimräk dip cawap birde.
Naif Aqmal, Praga.


text: Xorvatiädä suğış cinäyätlärendä ğäyeplängän Ante Gotovina Haagtağı tribunalğa irtägä tapşırılaçaq. Elekke general çärşämbe könne kiç İspaniäneñ Känäri utrawlarında qulğa alınğan ide. Kiçä ul Madridqa kiterelde, häm İspan mäxkämäseneñ qararı nigezendä irtägä Haagqa cibäreläçäk. Kiçä Zagrebta Gotovinanıñ 500gä yaqın tarafdarı protest çarası uzdırdı. Köç qullanudan soñ, Xorvatiä premyer-ministrı İvo Sanader, tınıçlıqqa çaqırdı. 50 yäşlek elekke xorvat generalı Gotovina, 95nçe yılda 150gä yaqın serbnı üterügä qatnaşı buluda ğäyeplänä. Qayber xorvatlar isä anı üzläreneñ milli yulbaşçıları itep qabul itä.


text: Şartlatqıç tutırılğan maşina bügen Bagdadnıñ "Şahin" qunaqxanäse aldında da şartladı. Amerikan xärbiläre äytüençä, näticädä 4 Ğiraqlı xäläk bulğan, 17-se yaralanğan. Bu qunaqxanä yanında 7 däwlätneñ ilçelege urnaşqan. Kiçä Berläşkän Millätlär general sekretare Kofi Annan Ğiraqta saylawlar ütkärü mömkinlegen tikşerü öçen maxsus törkem cibärü telägen beldergän ide. Läkin başta bu törkemgä iminlek tä'min itergä soradı. Kiçä Ğiraqnıñ törle urınnarında bulğan xöcümnär näticäsendä kimendä 12 keşe xäläk buldı. Şul isäptän, 6 amerikan xärbie, CNN telekompaniäseneñ 2 Ğiraq xezmätkäre.


text:
Tönyaq Kavkazda yaña qorbannar
Ul arada bügen Çeçnäneñ Şatoy rayonında ike saper minada şartlap häläk bulğan. Kiçä Groznıyda Çeçnäneñ advokatlar kollegiäse äğzası Sulumbek İdagov urlanğan. Kollegiä räiäse mäglümätenä qarağanda, qorallanğan 5 keşe anıñ öyenä kilep, qimmätle äyberlär, aqçalar alğan, ä advokatnıñ üzen bilgesez yaqqa alıp kitkän.
Bügen irtän İnguşetiä başqalası Nazran yanında suğışçılar törkeme belän bulğan atışular näticäsendä ber militsiä xezmätkäre häläk bulğan, ikese yaralanğan. İnguşetiäneñ Eçke eşlär ministrlığı belderüençä, bäreleşlär, militsiä törkeme Surxari awılı yanında maxsus operatsiä ütkärgändä başlanıp kitkän. Ber suğışçı üterelgän, tağın berse qulğa alınğan dip xäbär itelä.


text:
Açıq mikrofon: BDB illärennän kilgän suğış veterannarı, sez nindi xislär kiçeräsez?
- Bez Qırğızstannan kildek sezgä , Qazanğa 9 may bäyrämenä. Min Ravil' Äxät ulı İsäev, tatar. Suğıştıq Çernomorski flotta, Dunay flotiliäsendä. Bügenge kön bik şundıy quanıçlı, bezneñ ciñgän könnär. oçraşabız veterannar belän, bik quanabız. Min Bişkek şähärennän kildem, Qırğızstannan. Töxvätullin İdiätulla Giniät ulı. Çığışım belän Bögelmädän . 1942 yılda suğışqa kitkän idem. 3 yıl suğışta bulıp, 16-nçı gvardiä diviziäsendä suğıştım. Bik şatmın , sälmamätlek telim, tınıçlıq telim. Min Riğadan, Yevgeniy Çegvinsev. Bik küp cirlärdä suğışırğa turı kilde Mäskäw, Leningrad, Kurskaya Duğa, Stalingradta. Tumışım belän Minzälädän. Bezneñ awılıbız Qama su saqlağıçında. Min oçqıç bulıp xezmät ittem. Desantta buldım. Annan tağın kire aviatsiägä qayttım. Bik bäxetlemen üzemneñ tuğan ciremä ayaq basqanıma. Bez Baqudan kildek. Bik yaxşı, bik äybät , äytäse dä yuq, räxmätlebez xalıqqa. Bik kütärälär.
Min Bişkek şähärennän kildem, Qırğızstannan. Töxvätullin İdiätulla Giniät ulı. Çığışım belän Bögelmädän . 1942 yılda suğışqa kitkän idem. 3 yıl suğışta bulıp, 16-nçı gvardiä diviziäsendä suğıştım. Bik şatmın , sälmamätlek telim, tınıçlıq telim.
Min Riğadan, Yevgeniy Çegvinsev. Bik küp cirlärdä suğışırğa turı kilde Mäskäw, Leningrad, Kurskaya Duğa, Stalingradta. Tumışım belän Minzälädän. Bezneñ awılıbız Qama su saqlağıçında. Min oçqıç bulıp xezmät ittem. Desantta buldım. Annan tağın kire aviatsiägä qayttım. Bik bäxetlemen üzemneñ tuğan ciremä ayaq basqanıma.
Bez Baqudan kildek. Bik yaxşı, bik äybät , äytäse dä yuq, räxmätlebez xalıqqa. Bik kütärälär.Kem çaqıruı buyınça kildegez?
Bez Mintimer Şäymievneñ çaqıruı buyınça kildek. Annan başqa kem çaqırsın.Bik räxmätlebez. Min Ukrainadan Kievtän. Wäsimä Möxämmädcanova. Min Çallı qızı. Bik yaxşı qarşı aldılar. Min bik şat. Min dä Ukrainadan Näfisä Bikbulatova. Min Ufa qızı. Xäzer Kievtä toram. Min Rigadan Latviädän. Yaxşı yäşibez. Bezne Qazannan Kongress räise Rinat Zakirov çaqırdı. Min .İvanov Mixail İl'iç. Yaponiä belän Tön'yaq Koreyäne azat ittek, 1945 yılda. Bügen bezneñ öçen şulqädär küñelle. Bezne zurlap qunaq itälär. Böten cirdä xörmät kürsätälär. Bik zur räxmät, bez bit suğış veterannarı. Bolay bulır dip kötmägän idek. Räxmät.
Min Ukrainadan Kievtän. Wäsimä Möxämmädcanova. Min Çallı qızı. Bik yaxşı qarşı aldılar. Min bik şat.
Min dä Ukrainadan Näfisä Bikbulatova. Min Ufa qızı. Xäzer Kievtä toram.
Min Rigadan Latviädän. Yaxşı yäşibez. Bezne Qazannan Kongress räise Rinat Zakirov çaqırdı.
Min .İvanov Mixail İl'iç. Yaponiä belän Tön'yaq Koreyäne azat ittek, 1945 yılda.
Bügen bezneñ öçen şulqädär küñelle. Bezne zurlap qunaq itälär. Böten cirdä xörmät kürsätälär. Bik zur räxmät, bez bit suğış veterannarı. Bolay bulır dip kötmägän idek. Räxmät.Tatarça beläsezme?
İsänmesez! Xislär bik yaxşı. Bäyräm bik yaxşı, respublikada, ildä töp bäyräm. Bügen yöräkneñ iñ dulqınlanğan matur ber köne. Küz yäşläre belän suğarılğan şatlıq. Üzeneñ eçtälege buyınça, bändäne uyğa sala torğan waqiğa yuqtır, dip uylıym. Monda barıbızda dönyanıñ açısın töçesen, qayğısın , xäsrätlären kürgän keşelär. Zur dönya suğışları dip atala torğan suğışlar bulmıyça, 62 yıl uzdı bit inde. Bezneñ küpmillätle xalqıbıznıñ Gitler faşizmına qarşı köräşeneñ uñış belän tämamlanuı 1945 yılnı, şuşıña mömkinlek birde.
Bügen yöräkneñ iñ dulqınlanğan matur ber köne. Küz yäşläre belän suğarılğan şatlıq. Üzeneñ eçtälege buyınça, bändäne uyğa sala torğan waqiğa yuqtır, dip uylıym. Monda barıbızda dönyanıñ açısın töçesen, qayğısın , xäsrätlären kürgän keşelär.
Zur dönya suğışları dip atala torğan suğışlar bulmıyça, 62 yıl uzdı bit inde. Bezneñ küpmillätle xalqıbıznıñ Gitler faşizmına qarşı köräşeneñ uñış belän tämamlanuı 1945 yılnı, şuşıña mömkinlek birde.Mälikä Basıyr


text:
Rusiädäge xoquq yaqlaw oyışmaları xakmiätlärgä möräcäğät itep üterelgän çeçen citäkçese Aslan Masxadovnıñ mäyeten kümü öçen tuğannarına tapşırunı soradı.
Masxadov uzğan atnada üterelde. Xakimiätlär anı terrorçı dip atıy häm anıñ mäyeten tuğannarına tapşırudan baş tarta.
Rusiä xoquq yaqlaw oyışmaları imzalağan belderüdä, Keşe xoquqları öçen törkeme citäkçese Lev Ponomaryev äytüençä, Masxadov mäyeten tuğannarına birmäw oyat dielä.
Bügen Rusiä xärbiläre Çeçnädä Masxadov üterelgän yortnı cimerde. Alarnıñ bu yortnı ni öçen cimerüe açıq tügel. Rusiä xärbiläre bernindi añlatma da birergä telämäde.


text:
Bügen Misır belän İzrael çigendä İzrael tankları höcümendä 3 Misır polisiä xezmätkäreneñ hälak buluın Misır kisken täñqitläp çıqtı. Tışqı eşlär ministrlığı belderüendä Misır täñqit belderü belän bergä täfsille tikşerü ütkärüne taläp itä, dielä.
Misırnıñ däwlät mäğlümat agentlığı MENA küptän tügel, İzrael premyer-ministrı Ariel Şaron, Misır prezidentı Hosni Möbäräkkä şaltıratıp ğafu ütende, dip xäbär itte. İzrael xärbiläre misırlılarnı fälestin suğışçıları dip uylağan. İzrael xärbi köçläreneñ matbuğat wäkile Şaron Feingold, ükeneç belderde: "Älege waqiğanıñ näticäläre bik ükeneçle, Misırnıñ 3 polisiä xezmätkäreneñ üterelüe öçen ğafu ütenäbez. Waqiğa tikşerelä" dide İzrael ğaskärläre wäkile. Älege añlaşılmawçanlıq uñaysız waqıtqa turı kilde. İzrael Misırdan, kiläse yılda İzrael Gaza Sızığınnan çıqqanda, Gaza Sızığı belän çik buyın saqlawda yardäm sorarğa cıyına.


text:
Ruteni
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatar Ensiklopediä Süzlege. Qazan, Tatar Ensiklopediäse İnstitutı, 2002.
Ruthenium, Ru, periodik sistemneñ VIII törkemendäge ximik elemente, atom nömere 44, atom massı 101,07. Ağaltın (Platina) törendäge metallarğa kerä. 1844. yılda Qazan Üniversitätendä Karl Claus aça, Dmitri İvanoviç Mendeleyev periodik sistemasında Räsäydä açılğan berdänber tabiğı element (iseme soñğı däwer Latín telendäge Ruthenia – Räsäy iseme belän atala). Bik qatı häm ışqıluğa çıdam eretmälär ingredientlärenä kerä, ximik reaksılarda katalizator.


text:
Fälestin citäkçeläre Yewropa Berlegeneñ Xämas citäkçelegendäge xökümätne äylänep ütep fälestinlelärgä yardäm birü niäten tänqitläp çıqtı.
Fälestin idaräse prezidentı Mäxmüt Abbas yaña yardäm mexanizmı alğa taba adım buldı, läkin ul xökümätneñ rolen betermäskä tieş dide.
Xämas äğzası bulğan mäğlümät ministrı Yosıf Rizqa Yewropa fälestinlelärne bülgäläw maqsatındağı doşman säyäsäte alıp bara dip äytte.
Kiçä Yewropa Berlege citäkçeläre yarlı fälestin ğailälälärenä bulışu häm zarur xezmätlärne eşlätü öçen 100 million euro birü qararın raslağan ide.
Xakimiätkä kilgän Xämasnıñ köç qullanudan baş tartırğa häm İzrail däwläteneñ yäşäw xoquqın tanırğa telämäwe säbäple küp kenä xalıqara donorlar fälestinlelärgä yardämne tuqtattı.


text:
Qol Şärif mäçeteneñ açılu tantanasına sanawlı säğätlär qaldı
Qazan şähär başlığı Kamil İsxaqovqa bu könnärdä küp tapqır ğafu ütenergä turı kilä. Qazanğa kilä başlağan din ähelläre, ğalimnär, xalıqara oyışma citäkçeläre, Yevropa Şurası, Dönyanıñ tarixi şähärläre başlıqları da, Qazan başlığı şähärneñ şundıy xalättä buluın kiçerüne sorıy. Qazan xäzer tulısı belän ber tözeleş mäydanın xäterlätä, 1000 yıllıq bäyrämenä eşne tögällärgä tırışabız, añlawığıznı sorıybız, dide 22 yun könne Kamil İsxaqov dönya mirası şähärläre direksiäse utırışında. Qol Şärif mäçeteneñ açılışına, dip kilgän başqala qunaqları da, Qazannı häm mäçet tirälären tözelep betmägän xällätendä kürde. Ber niçä kön rättän bara torğan yañğırlar da tözüçelärneñ eşlärenä qomaçawlıy. «Azatlıq» radiosı xäbärçese comğa könne açıla torğan mäçet yanına barıp, anıñ qunaqlarnı qabul itügä äzerlek däräcäsen qarap qayttı. Qazan Kremle eçennän KamAZ maşinaları çaba, mäçet yanına kilü yulları açılğan, ämma märmär plitälärdän bulası yullar äle äzer tügel, taşlar dä äle cäyelep betmägän. Yaqındağı binalar buyalmağan, ağartılmağan. Köndezge säğätlärdä, Kreml eçendä elektr utı sünderelgän ide, şuña tözüçelär eşlären tuqtap tordı. Alar bik zur tizlek belän eşlärgä mäcbür buluların añlattı. Ämma 24nçe yun irtäsenä eşne tögällärgä wäğdä itte. Yullarğa taş tezü, asfalt cäyü eşläre yañğır astında da bara. Şuşında uq, mäçetne qarap yörgän tatar keçelären oçrattıq. Alar Başqortstannan bulıp çıqtı. Räfis xäzrät häm Filzä xanım, açılış könenä qädär tüzä almağan, mäçetne aldan kilep qararğa bulğan. Alar belän bergä Ufadan kilgän İrek xäzrät Möstayev häm Gölkäy xanım da mäçet tirälären qarap yöri ide. Alar, ata-babaları cirlärenä kilep, mähabät mäçetne kürep, dulqınlanıp yörülären añlattı. Şul arada, Qol şärif mäçeteneñ tışında häm eçendä äzerlek eşläre däwam itte. Törek eşçelär, kolonnalar tota torğan verandağa märmär plitälär yabıştırunı, taşlar tezde. Ä mäçet eçendä, maxsus keçelär İrannan qaytartılğan kelämnär cäyde. «Qol Şärif» müçete binası yanında, läylä çäçägenä oxşağan lampalar quyılğan. Mäçet aldında tribuna quyılğan. Tantanalı açılışqa qäfär sanawlı säğätlär qaldı.
Bikä Timerova.


text:
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov Tiflisne Könyaq Osetiädäge Rusiä tınıçlıq saqçılarına qarşı provokatsiälär oyıştıruda ğäyepläde.
Çärşämbe könne Gruziä parlamentı Rusiä tınıçlıq saqçıların Könyaq Osetiädän çığarırğa çaqırıp tawış birgän ide. Tiflis Rusiäne Gruziädän ayırılırğa teläwçe separatistlar yağına basuda ğäyepli. İvanov Tiflisne Könyaq Osetiädä tınıçlıq saqçıların beterergä mataşuda ğäyepläde.
Gruziä premyer ministrı Zurab Nogaideli tınıçlıq saqçıların çığaru üzmaqsat tügel dide häm xökümät bu nizağnı tınıç yul belän çişäçäk dip ışandırdı. Ul şulay uq Rusiäneñ Gruziä qararın bozıp kürsätüe kierenkelekne arttırdı dide.
Bügen Rusiä Duması Gruziä parlamentınıñ qararı Könyaq Osetiädä wäzğiätne nıq totrıqsızlandıra ala dip bertawıştan aña qarşı rezolütsiä çığardı.
Bügen Gruziä tışqı eşlär ministrlığı kiläçäktä Rusiä tınıçlıq saqçılarına Gruziägä kerü öçen viza kiräk bulaçaq dide.


text:
Kama aşa yaña küper açıla
Köz köne -- eşkä kereşü genä tügel, iske eşlärgä yomğaq yasaw, elegräk başlanğan eşlärneñ näticäsen alu waqıta da. Tatarstanda şuşı könnärdä ber bik zur tözeleş tämamlanıp kilä. Süz Kama aşa küper turında bara. Küptän zarığıp kötelgän küper üktäber ayında faydalanuğa tapşırılırğa tieş. Bu xaqta sişämbe könne Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov qatnaşlığında ütkän cıyılışta xäbär itelde. 3 sentäber könne ul şuşı tözeleştä bulıp, kuperdä bara torğan eşlär belän tanıştı.


text:
Tormış awırlığı Rusiädän küp keşelärne çitklärgä kitep aqça eşlärgä mäcbür itä. Xäzer "möhacirlek" qaynar temağa äylände. Çittä milättäşlärebezne aqça ğına tügel, xäsrätlär häm awırlıqlar da kötä. Ämma aldan uq belep mäğlümat cıyıp kitsäñ yaman xällärgä oçramasqa da mömkin.
Yıraq Könçığıştan uzğan atnada bulğan xäbärlärdä anda yäşäwçelärneñ çit illärgä barıp eşläp yörüläre turında söylägän idek. Şul turıdağı ğibrätle xällärneñ bersendä süz Koreada eşläp qaytqan Alina häm Sergey turında bardı. Bezneñ Yıraq Könçığıştağı xäbärçebez bu yäş ğailä belän Komsomolski şähärendä tatar mädäni üzägen açqanda, soñıraq tatar yäkşämbe mäktäbendä oçraşıp tanışqan bulğan. Bügen Yaponiädä eşläp qaytqan ber millättäşebezneñ fikerläre belän tanıştırabız. Eş birüçe şirkätlär isä bu temağa ällä ni söyläşergä telämi. Tulıraq möğlümat sişämbe könne Azatlıq dulqınnarında!
İra Tacieva, Amurdağı Komsomolski


text: Şuşı uñaydan Başqortstanda baytaq qına mädäni çaralar oyıştırıla. Ufada comğa könne ütkärelgän çara da näq menä şuşı yübiley çaraları qısalarında äzerlängän ide. Başqortstan Tışqı iqtisadí bäyläneşlär häm säwdä ministerlığınıñ keçe zalında «Babiç däresläre» dip atalğan «tügäräk östäl» söyläşüe bulıp ütte. Anda republíknıñ kiñ bilgele ädipläre, ğälimnäre, tarixçıları häm jurnalistlar cíılğan ide. Çığış yasawçılar Şäyexzadä Babiçnıñ ícatı häm tormışı turında baytaq qızıqlı mäğlümatlar birde. İke tuğandaş xalıqnıñ urtaq talantlı şäxeseneñ istälegen mäñgeläşterü yünäleşendä başqarılası eşlär xaqında da fiker alıştılar. Bu täñgäldä şaqtí ğına yaña täqdimnär äytelde. Şağirneñ tuğan yağı – Dürtöyle rayonında häm anıñ näsel cepläre totaşqan Mişkä rayonında muzeylar buldıru, kitapxanälärdä maxsus kürgäzmä äsbaplar, stendlar eşläw kebek igelekle ğämällärne bıyıl uq tormışqa aşırırğa kileşende.


text:
G.Bush berençe prezidentlıq möddäteneñ ilneñ wazğiäte turındağı sonğı çığışında ilbaşı bularaq alıp barğan aktivlıqların qıyu häm qayçaqta köräşçän ruxta yaqladı.Notıqnı prezidentnıñ saylaw aldı kampaniäseneñ räsmi bulmağan başlanğıçı dip bäyäläwçelär bulsa da, çığış öleşçä demokratlarnıñ tänqitlärenä dä cawap bulıp tora. Prezident ayğa, marsğa baru , fälästin-izrael konfliktı kebek mäsälälärne telgä almasa da AQŞ üzen saqlaw öçen başqalarınnan röxsät sorap tormayçaq dide.
Prezident G.Bush, saylawlarğa 9 ay qalğanda bäxäsle tışqı säyäsäten bik nıq yaqlap çıqtı. (audio)
Bu zalda sonğı oçraşuıbızdan soñ AQŞ,Britaniä, Awstralia, Polşa häm başqa illär BMOnıñ taläplären tormışqa aşırıp, S.Xösäin xakimiäten beterde, ğıraqlılarnı irekländerde.
İlneñ wazğiäte turındağı 3nçe çığışında Bush AQŞnıñ Ğıraq, Äfganstanda alıp barğan suğış häm terrorğa qarşı köräşen yaqlap, Waşington Ğıraqqa basıp kergänçe kübräk xalıqara yaqlaw ezlärgä tieş ide digän tänqitlärne kire qağıp,(audio)
Amerika Äfganstan vä Ğıraqtağı operatsiäläre öçen xalıqara yaqlaw qazanırğa tırıştı häm qazandı da. Küp illärdän torğan koalitsion köçlärne citäkläw belän azçılıqnıñ tänqitına buysınu arasında ayırma bar. Amerika üzen saqlaw öçen ber qayçan da röxsät käğäze sorap tormayaçaq.
Bush azçılıqnıñ tänqite dip äytep, Fransiä, Germaniä kebek suğışqa qarşı illärne telgä aldı.
İlneñ wazğiäte turındağı notıq hiç şiksez prezidentnıñ yilsayın yasağan in möhim çığış.Bushnıñ ewelge ike çığışında telgä alğan qayber mäsälälär soñraq bäxäsle bulıp çıqtı. 2002nçe yıldağı çığış 11nçe sintäberdäge terror höcümennän soñ bulğan häm ilbaşı İran,Ğıraq,T.Koreanı zolım küçäre dip atap, kisken atmosfera xasıyl itte. Ütkän yılda ul Bagdadnı Afrikadan atom qoralları öçen uran satıp aluda ğäyeplägän bulsa da, bu döres bulıp çıqmadı. Sişämbe kiç ber nindi yaña säyäsi inisiatiava yäki bäxäsle belderülär yasalmadı.Ğıraq suğışın başlatu öçen säbäp küpläp üterü qoralları kürsätelsä dä kiçä bu xaqta süz bulmadı.Anıñ urınına Bush ğıraqlılar tirannnan , ğazaplunadan qotqarıldı , Ğıraqnıñ eleke qoral programamsı çın qurqınıç ide, Saddamsız dönya iminräk yaxşıraq xälgä kilde dip söyläde.Prezident Quşma Ştatları terrorçılarnı yaqlawçı , küpläp üterü qoralları eşläwçe illärgä qarşı toraçaq dide. Bush süzlärençä ,Ğıraq häm Äfganstanda demokratiä urnaştıru başqa möselman illäre öçen reforma ürnäge bulıp tora, bu isä qayber möselmannarnı terrorğa etärgän ömetsezlek, çarasızlıqnı betäräçäk.Respublikannar ilbaşınıñ çığışın yış qına alqışlar belän tuqtatsa da, demokratlarnıñ reaksiäse çamalı buldı.Notıq tämamlanğannan soñ şunduq Demokratlar Bushnıñ agresiv tışqı säyäsäte Amerika traditsiälärennän radikal çitläşü bulıp tora digän tänqit belderde. Wäkillär palatasında demokratlar citäkçse Nancy Pelosi süzlärençä(audio)Prezident raslanmağan dälillär nigezendä Ğıraq suğışın başlattı. tarixıbızda bulmağan eş eşläp per-emtiv suğış digän radikal dokrina qabul itte .Ul çın mäğnäsendä xalıqara koalitsiä oyıştıra almadı.Şunlıqtan 120milliard dollar çığımnıñ barlığın diärlek Amerikanıñ salım tüläwçeläre kütärä. Prezidentnıñ çığışınıñ ber öleşe salımnarnı qısqartu, sälämätlek saqlaw , mäğarif sistemasın reformalau kebek sotsial mäsälärgä ayrılğan ide. Bush konservativlarnı da küzdä totıp , gaylärneñ üzara öyläneşülärenä röxsät itmäs öçen kiräk bulsa konstitutsiägä tözeltmä kertelüen yaqlayaçaq dip belderde
färidä xämit,praga
.


text:
Grek pravoslav patriarxı İrineosqa İerusalimnıñ borınğı öleşendä açulı xristian ğäräblär törkeme höcüm itte.
Alar säyäsi ähämiätkä iä cirne yähüd investorlarına satu cäncalına bäyle açu belderde. Çirkäwdän yäkşämbe ğibadäten tämamlap çıqqaç distälärçä xristian ğäräp aña oyat dip qıçqıra başlağan. İzrail' politsiäse aña xalıq törkeme aşa ütärgä yardäm itkän.
Grek pravoslav çirkäwenä kilüçelär belän cıyılğan xalıq törkeme arasında bäreleşlär bulıp aluı, ämma anda beräwneñ dä qatı yaralanmawı xäbär itelä.
Uzğan ayda İzrail' gazetası Yerusalimnıñ Grek pravoslav patriarxı Borınğı şähärdäge zur ğına cirne Yähüd investorlarına satqan dip yazıp çıqqan ide.
İrineos bu xäbärne kire qaqtı.


text:
Qarzai Taliban suğışçıları mäyetlären yandıru xäbärenä açu belderde
"Bez Äfğänstanda xalıqara cämäğätçelekneñ yardämenä bik tä, bik tä räxmätle, bezneñ ilebezne yaqlap alarnıñ soldatlarınıñ qanı tamdı, alar bezgä yullar tözedelär, Äfğänstan öçen bik küp yaxşılıqlar eşlädelär. Ämma şul uq waqıtta bez bu ğämälneñ bik näticäle häm bik tiz tikşerelüen taläp itäbez" dide Qarzai.
Kandahardan tönyaqtağı Gönbäz awılında mäyetlärneñ yandırılu sürätlären çärşämbe könne Awstraliä televideniese kürsätte. Monı AQŞ xärbiläre eşlägän digän ğäyepläw belderelä. Televideniedä bu sürätlärne AQŞ xärbi bülegenä berketelgän Awstraliä fotojurnalistı üktäber başlarında töşergän dielde.


text:
Yana yul qağidäläre yäki keşe ğömeren saqlawğa ber omtılış
İldä yıl sayın 30 meñnän artıq keşe ğömere yul häläkätlärendä özelä. Ä tağın 250 meñ keşe yulda törle däräcädäge travmalar ala. Bu qotoçqıç kürsätkeçlärne tiz arada ğına töşerep bulmıy. Yullar tözätü, infrastrukturanı yaxşırtu protsessı yıllar däwamında bara. Ämma yul bilgeläre, svetoforlar mäs’äläse belän bügen ük şöğellänergä bula. Yul xäräkäte iminlegen saqlaw Departamentı yaña yıldan yaña qağidälär kertte.
Xäzer maşina yörtüçelär yulda yörü räweşen üzgärtergä tieş bula. Yulnı qısqartmasqa, aldan kisätmiçä borılmasqa, ixtiac bulmasa tawış signalın qabızmasqa, zebrada keşelärne ütkärep cibärergä häm başqalar, häm başqalar. Ämma bu qağidälär maşina yörtüçelär öçen yañalıq tügel, älbättä. Alar uzğan yılda da, annan aldağı yıllarda da qabul itelgän. Läkin bitaraflar öçen yäşäw öçen möhim bulğan bu qağıydälär dä, Departamentnıñ yaña yılda kertkännäre dä nipoçem, älbättä.
Çinovniklar kertkän iñ möhim qağidä isä balalar tormışın saqlawğa yunältelgän. 12 yäştän keçkenäräkläre maşinada maxsus urında - balalar utırğıçında ğına yörergä tieş. Avariälärne kimeter öçen şähär artında, xätta köndez dä qabızılğan farı belän genä yörergä röxsät itelä xäzer. Monnan tış şoferlarğa öç distägä yaqın yaña bilgene üzläşterergä turı kiläçäk. Alarnıñ berse genä tıyuçı bilge. Tışqı qiäfäte belän ul “Tamojnya” häm “Opasnost'” digän bilgelärne xäterlätä. Ämma bu süzlär urınına anda “Kontrol'” dip yazılğan. Bilge yul-patrul' xezmäte postları yanında quyıla, dimäk, şoferlar bu urınnan tuqtap ütärgä tieş. Kisätüçe bilgelär öçäw. Alardan maşina yörtüçelär öçen “İskusstvennaya nerovnost'” digännäre ayıruça ähämiätle. Ägär qızıl öçpoçmaq eçendä ber-ber atlı baruçı öç maşina suräte kürsägez, bu bilge alda “böke”lär xasil bulırğa mömkin digänne añlata.
Maşina yörtüçelärne bu bilgelär belän, yaña qağidälär belän niqädär tanış buluın häm ütäwen tikşerergä buldıq.
- Tırışam inde ütärgä, älbättä! 12 yäştä balalarğa rul'gä utırırğa
yaramıy, ä maxsus utırğıçlar alar barı tik bik keçkenä balalar öçen bulırğa tieş. Başqaların bik belmim. Bu temağa qağılışlı yazmalar, tağın mäğlümat bulır äle. Öyränerbez.
- Minemçä, yaña yul bilgelären kertkänçe, yullarnı tözätergä kiräk ide. Häm maşina yörtüçelär az ğına bulsa da iğtibarlıraq bulsa, bälä-qazalar küpkä azraq bulır ide. Qızğanıç, bezneñ yullarda ber-bereñne ixtiram itü digän närsä ğomumän yuq. Monı min xatın-qız bularaq tügel, ä ğomumän äytüem. Xatın-qız äle ul iğtibarlıraq yöri, çönki härwaqıt diärlek yanında balaları utıra.
Al'bina Zäynulla


text:
Tatarstan deputatları Duma täqdimen kire qaqtı
Cirle üz idärä turındağı söyläşülär, 23yun, könne xalıqara däräcädä genä tügel, Tatarstan Parlamentında da buldı. Anda pänceşämbe könne, sessiä ütkärelde. Duma deputatları, cirle üz idärä turındağı qanunnıñ ğämälgä kertüen 2 yılğa kiçekterelergä, digän täqdim belän möräcäğät itkän bulğan. Ämma respublika deputatları bu täqdimne qatğıy räweştä kire qaqtı. Başqa töbäklärdä reformağa nıqlap äzerlänmägännär ikän, nigä Tatarstan anıñ öçen zıyan kürergä tieş, dip añlattı alar üz qaraşın.
Şulay uq, Däwlät Şurası utırışında, keşe xoquqları buyınça cawaplı itep yañadan Räşit Wäğizov saylandı. Anı deputatlarğa Prezident täqdim itte häm ul küpçelek tawış belän raslandı. Deputatlar şulay uq, «İctimaği palata turında»ğı qanunnı da ikençe uqılışta qabul itte. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, respublika xakimiätläreneñ ictimaği palatanı buldırırğa teläkläre zur tügel. Parlament citäkçeseneñ, yaña oyışmanıñ ähämiäte närsädä bulır ikän, digän belderü yasağanı bar. Färit Möxämmätşin fikerençä, cämğiätneñ qaraşın parlament aşa deputatlar bolay da çağıldıra. Ämma Federal Üzäk quşuı bulğaç, Tatarstanda andıy oyışma bulaçaq. Qanunnı qabul itü közgä qaldırıldı. Şul közge aylarda, ictimaği palata da formalaşır, dip xäbär itte Däwlät Şurası räise.
Bikä Timerova.


text:
Gruziädä Göl inqilabınıñ citäkçese Mixael Saakaşvili ant itep prezident wazıyfasına başladı.
3 ay elek yaqlawçıları häm qızıl göllär belän Gruziä parlamentına bärep kergän Mixael Saakaşvili şuluq binanıñ basqıçlarında qulında konstitutsiä barlıq görcelärgä iminlek ,xörmät wäğdä itep ant itte.. Ul ant itü merasımında yasağan çığışında (audio) Bu urında Gruziäneñ barlıq qähärmännäre Gruziäneñ bäysezlege,ireklege öçen ülde. Alar bolşeviklarnıñ Gruziägä basıp kerüen tuqtatu öçen här närsäne eşläde.
Ant itüdän soñ görcelärneñ borınğı älämen Gruziäneñ yaña bayrağı itep qabul itkän aktqa qul quydı. AQŞta uqığan , 36 yäşlek xoquqçı, dönyada saylanğan in yäş citäkçelärdän berse .. ul ike keşedän berse xäyerçelektä yäşägän ,tormışnıñ här tarmağına rişwätçelek ütep kergän häm parçalanırğa torğan ber ilneñ citäkçese buldı. , kafkaznıñ keçkenä şul ile AQŞ, Rusiä mänfäğätläreneñ çatında tora. Amerika strategik neft ütkärgece belän mäşğül bulsa , Rusiä iminlek säbäplärennän dip elekege sovet sferasındağı ike xärbi bazanı yabunı kiçekterep kilä.İnaguratsiägä çaqırılğan qunaqlar arasında AQŞ däwlät sekretarı C.Powell häm Russiä tışqı eşlär minsitırı İgor İvanov ta bar ide. Powell Gruziä Rusiäneñ çigenüen sorağanda sabırlı bulırğa tieş dip äytsä dä, ul Waşington Mäskäwgä çigenü yöklämälären xäterlätäçäk dip äytte. Mäskäw qalğan ike bazanı yabu öçen 10yıl waqıt kiräk dip belderep kilä. Saakşvili kiçä bolay dip äytkän ide(audio) bez bik qatmarlı geopolitik möhittä yäşäp qalırğa tieşbez.bez bu ilne super däwlätlärneñ suğış mäydanına äyländerergä telämibez.Min bu illärne bigräk tä kürşebezne çitläştermäw öçen quldan kilgänne eşliäçäkmem Bez Rusiä belän yaxşı mönäsbätlär telibez , min Amerika yaqlı da Rusiä yaqlı da tügel . Min Gruziä öçen !
Powel AQŞ görce xärbiläre öçen oyıştırğan künegü programmasın may ayında tämamlağannan soñ ,monda üz xärbi bazasın urnaştırırğa cıyınmıy dip belderde press konferensiädä.
Saakşvili Tbilisidä ütkän inaguratsiädän elek Qara dinegezdäge ike portta häm borınğı çirkäwdä bulıp Gruziädä berdämlekne torığzırğa wäğdä itte.
färidä xämit,praga


text: Mäskäw yortlarında cawaplı itep bilgelänüçelär militsiägä häm toraq oyışmalarına yortqa kilep urnaşqan yaña keşelär turında xäbär itep torırğa tieş. Başqala xäkimiäte çığarğan "Grajdannarnı waqıtlıça häm daimi yäşäw urınında terkäw, şulay uq kommunal xezmät öçen tüläwne cayğa salu çaraları turında" dip atalğan färmändä şundıy taläplär quyılğan. Elegräk, Mäskäw xökümäte kürşeläre xaqında birgän mäğlümätlär öçen aqçalata tüläw dä biräçäk dip xäbär itelgän ide. Mäskäw merınıñ berençe urınbasarı Petr Aksenov süzlärenä qarağanda, xäkimiätlärne berençe çiratta mäskäw fatirlarında yäşäwçelärneñ küläme qızıqsındıra. Şundıy mäğlümätlär öçen aqçalata büläkne militsionerlar, pasport bülegendä eşläwçelär, ğömümän, teläsä nindi mäğlümät birüçe ala alaçaq. Aksenov, şundıy çaralar belän Mäskäw xökümäte fatir öçen tüläwlärne cayğa salırğa tırışa, dip belderde.


text:
Äle berniçä yıl elek uramnarğa çığıp biü, yaña yılnıñ kilüen bilgeläwne Äfğanstanda Taliban çorında küz aldına da kiterep bulmıy ide... İslam dinenä qadär barlıqqa kilgän Näürüz bäyräme Äfğanstanda bötenläy tıyılğan ide.
Bügen Äfğan prezidentı Hamid Qarzai, Näürüzgä bağışlap – başqala Qabul tiräsendä meñlägän ağaç utırtu proyektın iğlan itte. Yaz başın bilgelägän bu bäyrämne Mazar-i-Şärif şähärendä 10 meñgä yaqın keşe bilgeli.
Näürüz bäyrämen şulay uq Üzäk Aziä, İran häm Yaqın Könçığıştağı qayber xalıqlar bilgeli. Äfğanstanda kiçä açıq hawada bulğan zur tamaşanı qararğa meñlägän keşe cıyılğan ide.
İranda prezident Möhammäd Khattami häm ilneñ yuğarı ruxi citäkçese ayatollah Ali Khamenei ikese dä däwlät televideniäse aşa xalıqnı bäyräm belän qotladı. Khatami, tüzemlelek – ekstremismnı, yaxşılıq – köç qullanunı ciñsen, dide. Prezident şulay uq berlektä İrannıñ eçke häm tışqı problemaların çişergä ömet belderde. Ayatolla Ali Khamenei, Amerika Quşma Ştatları İslam respublikasın cimerä almadı, dip uzğan cäydäge studentlarnıñ protest çaraların häm Amerikanıñ İrannıñ atom programmasına basım yasağanın iskä aldı.
Ber genä ildä bügen Näürüz bilgelänmi, anıñ urnına mätäm köne iğlan itelgän. Süriädä Körd yulbaşçıları biredä yäşägän million yarımlıq körd xalqın, soñğı 6 köndä politsiä belän ğaräplär arasında bulğan bäreleşlärdä hälak bulğan ike distädän artıq keşene iskä alırğa çaqırdı.
Häm äle genä kilep citkän iñ soñğı xäbär – Äfğanstannıñ mäğlümat agentlıqları belderüençä Mazar-e-Şarif şähärendä kiçä başlanğan Näürüz çaralarında kimendä 4 keşe taptalıp ülgän, 80nnän artığı cärähätlär alğan.


text:
Iran belän Ğiraq arasında säwdä üsä, läkin kem faydasına?
Ber waqıtlar qanlı doşman bulğan ike il İran belän Ğiraq arasında mönäsäbätlär, Äxmädinäcatnıñ Bäğdäd säfäre belän tağın da nığıdı.
2003. yılda Saddam xaqimiäte cimerelgännän soñ, Ğiraqqa çit il äyberläre kübräk kerä başladı. İlgä kergän tawarnıñ küpçelegen isä İran malları täşkil itä.
Ğiraq İrannıñ neftkä qağılmağan mallar satqan ikençe ile. Ğiraq bıltır, İrannan ber yıl buyına 1 milliard 300 million dollar qimmätendä äyber satıp alğan. 2007 yılda isä ike il arasında säwdä 2 milliard dollardan da artıq bulır dip isäplänä. Läkin bu säwdä Amerikan kongressınıñ tikşerenü xizmätineñ ğinvarda çığargan xisabına qarağanda ğomum alğanda ber yaqlı eşli, yäğni küberäk İrannan Ğiraqqa satıla. Ğiraqnıñ İrannan alğan mallar isemlegendä: tözeleş äyberläre, hawalandıru cihazları, ofis mebelläre, kiläm, kiyem, daru, balıq häm ciläk-cimeş bar.
Här könne mallar töyälgän yözlägän maşina ike il arasındağı çik buyın uza. Alar kitergän malların çiktän yıraq tügel, bilgelängän urınnarğa buşaltıp illärenä kire qayta. Annan, kilgän mallarnı Ğiraq maşinaları töyäp kibetlärgä taşıy.
İran çige yaqınnarında Kut şähärendäge ber satuçı, İran belän bulğan mal säwdäseneñ asılın bolay söyli:
“Keşelär İrannan kilgän mallarga yünälä, çönki alar arzan bäyägä yaxşı sıyfatlı mallar bual. Çit il malların cirle citeşterelgän mallar belän çağıştırsan, qıybat häm şul uq waqıtta alarnıñ sıyfatı da yaxşı tügel. İrannan kilgän mallar arasında törli äyberlär bula. Yäşelçä, it, konserve, eçemlek kebek köndälek äyberlär dä bar. Mallar häm arzan häm yaxşı sıyfatlı.”
Iran prezidentı Mäxmüt Äxmädinäcatnıñ Bäğdad säfäre waqıtında, ike il arasında säwdä eşennäñ tış, sänäğät ölkäsendä xezmättäşlek, çiklär mäsäläse häm tourizm kebek mäsälälär turında da kileşülär buldı.
Säwdä bäyläneşlärennän tış, ike il arasında soñgı yıllarda säyäxät ölkäsendä dä canlanu küzätelä. İranlı şiğiylär Saddam rejime cimerelgännän soñ şiğiylär öçen izge urınnar bulğan Kärbälağa, änNäcaf häm başqa şähärlärgä ziärät qılu mömkinçelege taptı. Ğiraqta iminlek qurqınıçına qaramastan, İrannan Ğiraqqa – şiğiy izge cirlären ziärät itü öçen kilgännär sanı könenä 1.500-2000 keşe tiräsendä.
İran xaqimiäte yıllıq ziärätçe sanınıñ 3 million keşegä citäçägen belderä.
Ğiraqtan İranga barğan keşelär sanı da şaqtıy küp. Ğiraqlılar İranga izge cirlärne ziärät qıludan tış, däwalanu öçen dä kitä ikän. Süzne Kut şähärendä säyaxät şirkäte bulğan Tahsin Ali däwam itä:
“Saddam rejimi betkännän soñ, Ğiraq belän İran arasında tourizm cañlanıp kitte. Ğiraqtan İranga kitkän keşelärneñ säyäxät maqsatın 3 kategoriädä sanap çığarga bula.
1- Dini maqsatlı ziärät
2- Yal itü
3- Däwalanu
Çönki İran, Ürdün, Misır, Ğaräp ämirlekläre kebek kürşe ğaräp illärenä qarağanda sälätle tabiplär häm cixazlarğa iä. Barsı da arzan bäyägä töşä.”


text:
AQŞ radar urnaştıru mäsäläsendä qaraşın üzgärtergä ciyınmıy
Brusseldä bügen NATO illäre saqlanu ministrları oçraşuı bara, bügen anda Äfğänstanda, xärbi çaralarda tınıç xalıq arasında ülemnärne kimetü yulları turında söyläşülär buldı. Çärşämbe kiçendä AQŞ saqlanu ministrı raketa qalqanı mäsäläsendä yaña belderülär belän çıqtı. AQŞ raketa qalqanın Çexiä häm polşada urnaştıru planın üzgärtergä ciyınmıy, dide Robert Gates.
AQŞ saqlanu ministrı Robert Gates bu belderüne NATO saqlanu minsitrları ciyınında, berençe kön söyläşüläreneñ axırında äytkän ide. NATO süzçese James Appartturai, NATO, AQŞ saqlanu sistemı Rusiägä öçen açıq bulunı teli, dip belderde. Ul şulay uq, NATO illäre saqlanu ministları kierenkelekneñ buluın telämi häm Rusiäneñ borçuların taratu yaqlı, dide. NATO General sekretare Jaap de Hoop Scheffer, pänceşämbeä jurnalistlarğa, AQŞnıñ planı NATO illären isäpkä almyıça tözelgängä kürä, alyans anı, üz saqlanu sistemı belän bayıtu mäsäläsen oyränäçäk dide.
Anıñ äytüenä qarağanda ministrlar bu mäsälägä fevraldä NATOnıñ ikençe şundıy ciyınında qabat äylänep qaytaçaq. Ul NATO Rusiä belän raketa mäsäläsendä inde xezmättäşlek itüen, ämmä Rusiäneñ NATOnıñ yaña planında qantaşu mömkinlegen oyränmäwen assızıqladı.
Raradar mäsäläse NATO saqlanu ministrları oçraşuyınında töp urınnı alıp tordı. Comğa könne anda NATOnıñ xärbi çaralarında tınıç xalıqnıñ üterelüen kimetü yulları turında söyläşü buldı. Anda Äfğänstanda saqlnau ministrı Rahim Wardak ta qatnaştı. NATO baş sekretare Jaap de Hoop Scheffer Äfğanstanda tärtip urnaştıru wazifası NATO öçen haman da möhim bulıp qala, tınıç xalıqnıñ ülüenä qarşı NATO konkret çaralar kürergä tieş, dide. Annan başqa NATOnıñ Afğanstandağı eşçänlege xalıqnıñ häm xättä Prezident Xämid Qarzainıñ yaqlawın yuğaltaçaq, dide ul.
Xalıqara Qızıl Xac oyışması mäğlümatlarğın qarağanda NATO xärbi çaraları näticäsendä bıyıl distälägän äfğänlı üterelgän. Alar Taliban häm AL-Qayda tarafdarları höcümnärendä üterelä. Küpme tsivil keşeneñ ülüe turında räsmi sannar yuq. Afğanstan xökümäte häm BMO mäğlümatlarına qarağanda Äfğänstanda 2006 yıldağı höcümnär näticäsendä 3.700läp keşe ülgän. Alarnıñ kübese ğısyançılar bulğan dip uyanıla. Başqa sannarğa qarağanda NATO häm Taliban höcümnäre näticäsendää 1meñläp cirle äfğänlı hälak bulğan. Washigtnondağı xökümättän bäysez oyışmalar NATOğa möräcäğät itep, Äfğänstandağı humanitar yärdäm turındağı belderülärne, zıyan kürgän äfğän keşelärenä konkret yärdäm kürsätü öçen aqçalar bülep birü belän nığıtırğa çaqıra. Bikä Timerova.


text:
Britaniä Yewropa Berlegeneñ ozın möddätle büdjetı mäs'äläsendäge körçektän çığu öçen yaña täqdimnärdä qayber çigeneşlärgä äzer buluın belderde.
Berlektä prezidentlıq itkän Britaniä uzğan atnada kire qağılğan täqdimendä kürsätelgän 847 milliard euronı 849.3 milliard euroğa üzgärtte.
Britaniä bu aqçalar tulısınça diärlek 25 äğzadan torğan Berlekneñ iñ yaña häm iñ yarlı illärenä kitäçäk di.
Ämma ul Urtaq Awıl Xucalığı Säyäsäten nigezdän üzgärtmi torıp üzeneñ büdjet taşlamalarınnan baş tartmıyaçağın belderde.


text:
Tatarstan mariları üz Saban tuyların ütkärde
Bu könnärdä Tatarstanda yäşäwçe marilar üzläreneñ Saban tuyların ütkärde. Semig, mari bäyräme dä, qır eşläre betkäç, peçängä äle töşmägän ber arada, yun ayında uzdırıla. Xäzerge waqıtta, milli bäyrämnär, xakimiätlär yärdäme häm maxsus raslanğan plan belän ütkärelgängä kürä, bıyılğı Mari saban tuyı da beraz soñarıp ütkärelde, xakimiätlär oyıştırırğa cay tapqan waqıtta. Şuşı könnärdä, marilap küpläp yäşi torğan Mendeleyvskiy rayonında, milli mari bäyräme Semig ütkärelde. «Mari çibäre» bäygese, cırlı-buyulı tamaşa oyıştırıldı. Mari xalqınıñ milli bäyrämen Semignı ütkärü ğädäte, mäcüsi ata-babalar zamannan kilä. Awıldan awılğa qunaqqa yörü, yegetlärneñ qızlar qarap yörü, tuğannar belän aralaşu ğädäte bulğan. Bolar xaqında bezgä marilarnıñ milli mädäni avtonomiäse räise Anatoliy Terentyev söyläde. Semig bäyrämenä milli aşlar äzerlänä. Xucabikälär mari qoymağın häm pilmänen peşerä, irlär küñelne açı bal belän kütärä. Semig milli cırlardan başqa ütmi ikän. Mari oyışması citäkçese Anatoliy Terentyev «Yandar yandar» cırın üze üq başqarıp kürsätte. Mari oyışması citäkçese Anatoliy Terentyev äytkänçä, Mendelevskiyda ütkän bıyılğı Sämig bäyrämenä Arça, Quqmara, Çallı, Qazan häm Mendeleyevskiy rayonınnan marilar cıyılğan. Xäbärlärdä äytelgänçä, Bäyräm çarası Mendeleyevskiy şähäreneñ stadionında ütkärelde. Anda Tatarstan häm Mari respublikasınnan kilgän fol’klor ansambelläre qatnaştı, «Mari çibäre» bäygese dä ütkärelde. Bäyrämdä Anatoliy Terentyev üze bulmasa da, niçek ütüen belä. Ul bolay dide: «Anda ber küñelsezlek bulğan, ut süngän. Artistlarğa cırlarnı fonogrammasız başqarırğa turı kilgän. Üt sünüe faydağa ğına. Bäyräm bik canlı bulğan». Mendeleyevskiyda ütkärelgän «Mari cibäre» bäygesendä Mendeleyevskiy rayonınnan İrina Malgina isemle mari tutaşı ciñde. Ul häm bäygedä qatnaşqan başqa qızlar da, aş-suga, milli cir-buygä, milli külmäklären kürsätergä tieş buldı. Bu bäygedä 8 qız qatnaşı, dip xäbär itelä. Mari cämğiäte räise Anatoliy Terentyev äytkänçä, böten yäşlär dä milläten belgertergä telämi. Tatarstanda marilar küpme digängä, Anatoliy Terentyev, räsmi sannar kiterde, Tatarstanda - 20 meñläp, Qazanda 3 meñnän artıq, dide, ämma anıñ isäpläwençä, çınlıqta marilarnıñ sanı kübräk. «Yäşlär, telne belsälär dä, üzlären mari itep kürsätergä telämi, ällä oyalalarmı şunda, qızğanıç soñğı waqıtta yäşlär arasında şundıy moda kitte», di ul. Marilarnıñ milli mädäni avtonomiäse, milli xislären onıtmağan keşelär belän eşli, milli çaralar ütkärä. Anatoliy Terentyev äytkänçä, bu Semig bäyrämen ütkärergä Respublikanıñ xalıq icatı metodik üzäge häm Mädäniät ministrlıq ütkärerä yärdäm itkän.
Bikä Timerova


text: Qazaxstan prezidentınıñ kiyäwe Raxat Aliev Nurbank bankınıñ elekke ike xezmätkären urlawğa qatnaşı buluın kire qaqtı. Aliev citäklägän banknıñ ike menejerı Abil-majen Gilimov häm Joldas Timraliev anıñ belän bäxäskä kerep eştän kitkännän soñ uzğan ay azağınnan birle öygä qaytmağan. İke keşeneñ yuğaluına Alievnıñ qatnaşı bulu ixtimalı turında alarnıñ xatınnarı belderde. "Qazaxstan Bügen" digän mäğlümat agentlığına, Aliev, monıñ yaxşı äzerlängän provokasiä bulğanın belderde. Sişämbe 6 fivral könne, Qazaxstan milisiäse, yuqqa çıqqan Gilimov häm Timraliev, aqça yuu häm uzğan ayda 6 million yarım dollarnı röxsätsez küçerüdä şiklänelä, tikşerü bara, dip xäbär itte.


text:
"Möstäqillek aqsa menän ülsänmäy"
Älegä bıl saralarğa küpme aqsa totonolasağı turahında xäbär itelmäy. Ämmä räsmi belderewźärgä qarağanda, möstäqillek aqsa menän ülsänä torğan däwmäl tügel. Däwlät Yıyılışı-Qoroltay prezidiumı şişämbe üźeneñ sirattağı ultırışında 2006 yılğa qaźna proektın tikşerźe. Başqortostan parlamentı deputattarı kilähe yılğa la budjettıñ awır bulasağın tanırğa mäjbür. Bıltır Respublika tarixında täwge tapqır sığımdar kilemdärźän artıp kitkäyne. Isın möstäqillek yıldarında respublikala yıyılğan halımdarźıñ baytaq ölöşö respublikala qala torğaynı. Xäźer 72% halım Mäskäwgä kitep tora. Bıl inde miźaldıñ ikense yağı.
Şuğa qaramastan, kilähe yılğa budjetta mäğärifqa sığımdarźı 7, mäźäniätkä 1, hawlıq haqlaw häm sportqa 3 yarım, sosial ölkägä 1 yarım prosentqa arttırıu qarala. Federal qaramaqtan respublika qaramağına küserelgän hönäri uçiliçelarźı iğänäläwgä lä respublika aqsa tapqan - ularğa 1 milliard hum bülenä. Älegä bıl yaqınsa handar. Däwlät yıyılışı-Qoroltay ultırışında töźätmälär inderelewe lä bik tä ixtimal.
Şulay itep, Başqortostan bayram mäşäqättäre menän yäşäy. Respublika başı tañ harıhı menän Salawat qalahına urındağı Salawatnefteorgsintez şirqätendä ber nisä obyekt asırğa yullandı. Ularźıñ barıhı la şul respublika könönä töbäp asıla inde. Xäbär itelewensä, yañı liniälar şirqätteñ yeteşterew qewättären arttırırğa bulışlıq itergä teyeş.


text:
Yevropa häm Üzäk Aziädän 55 ilneñ sälämätlek saqlaw ministrları AİDS-SPİDqa qarşı köräş yulları turında kiñäşläşer öçen İrlandiä başqalasına cıyıldı. İrlandiäneñ tärräqiät ministrı Tom Kitt çığış yasap, Yevropa Berlegen bu çir belän köräşüne kontrol iter öçen ayırım ber keşene bilgelärgä çaqırdı.
Berläşkän Millätlärneñ AİDS oyışması başlığı Peter Piot, bu töbäktä – HİV virusı dönyanıñ başqa illärennän tizräk tarala, dip belderde.
Rusiä, Ukraina, şulay uq May ayında Yevropa Berlegenä kerergä torğan Estoniä belän Latviädä SPİD virusın yörtüçelär sanı bik yuğarı. Şulay uq Belarus, Moldova, Qazaxstan, Qırğızstan häm Üzbäkstanda virusnı yoqtıruçılar häm awırular küp, dip xäbär itelä.


text:
Xalıq sanın aluda sotsial' problemalar berençe urınğa çığarıla
Xalıq sanın aluda sotsial' problemalar berençe urınğa çığarıla
Sişämbe könne şundıy problemalarnı beleşü nisbätennän İdelbuyı federal' okruğı wäkilçelegeneñ ictimaği qabul itü binasında “turı elemtä“ ütkärelde. Anda sorawlarğa Tatarstan Däwlät statistika komitetı räise Valeriy Kandilov häm Rusiä däwlät statistika komitetı wäkile Tatyana Gorbaçeva qatnaştılar. İdelbuyı federal' okrugınıñ Qazandağı ictimaği qabul itü bülegenä xalıq sanın alğanda, mäğlümatlarnı karandaş belän tutıru, törle däftärlärgä yazıp quyu häm Alabuğada milläten “keräşen” dip yazdıruçılarğa qomaçaw yasawçılar turında şiqäyätlär kilgän. Çınnan da, tatarlarnı berniçä distä millätkä bülgäläw bu federal' üzäktä uylap çığarılğan äyberlär. Şuña kürä mondıy problemalar belän federal' üzäk wäkilçelegenä şaltıratu bik döres bulır ide. Başqortostannıñ İleş rayonınıñ 300 xucalıqlı Tınıy awılınnan Zifa xanım aptırağaç küräseñ, Qazanğa Söyembikä jurnalı redaksiäsenä çıltıratqan. Anıñ süzlärençä, awılnı tulayım başqortlar dip yazıp çığıp kitkännär. Xalıqnıñ ğäcäplänüenä “sez Başqortostanda torasız iç” dip cawap birelgän.


text:
Mojgada berençe tatar kitabı täqdim itelde
Soñğı yıllarda Udmurtiädä yäşäp icat itüçe 20 artıq avtornıñ icat cimeşläre - kitapları - dönya kürde. Mojgada yäşäwçe tatarlar arasında İlgiz Kadıyrovnıñ «Ğömer ağışları» isemle kitabı äle berençe genä. Şuña da Mojga xalqı ütkän şimbädä «Dubitel'» mädäniät sarayına älege kitapnı täqdir itü kiçäsenä küpläp cıyıldı. Avtor İlgiz Kadıyrov kiçädä şuşı kitapqa kergän küp kenä cırlar, şiğerlär tamaşaçığa berençe tapqır täqdim iteläçäk dip bilgeläp ütte.
Kiçägä maxsus Tatarstan Yazuçılar Berlegeneñ idärä äğzası Şahinur Mostafin kilgän. Ul kitap belän tanışıp çıqqan inde, avtornıñ icatına yuğarı bäyä birde.
İlgiz Kadıyrovnıñ näsel tamırları - Tatarstannıñ Arça töbäge. Avtornıñ tuğan yağınnan da kiçägä wäkillär kilgän ide. Alar arasında Arça xakimiäteneñ mädäniät bülege citäkçese, İlgiz Xänif ulınıñ uquçısı Şäfiğulla Ğäripov ta bar ide.
Şäfiğulla Ğäripov süzlärençä, ul İlgiz Kadıyrovnı bügen dä üzeneñ ostazı itep sanıy, ul şulay uq uqıtuçısınıñ tarix häm cämğiät beleme däreslären bügen dä yaxşı xäterläwen söyläde. Uqıtuçısınıñ tormışı, icatı aña bügen dä ürnäk bulıp qala birä. İnde kitabı näşer itelüen şulay uq zur quanıç dip belderde.
Arça rayonı Şterä awılı mäktäbe direktorı Rädif Ğäräpşin süzlärençä, awılda İlgiz Kadıyrovnı bügen dä yaxşı xäterlilär ikän, anıñ kitabın täqdir itü kiçäsenä awıl xalqı da küpläp cıyılğan.
Avtornıñ kitabı Mojga şähärendäge tatar sıynıfları uqıtuçılarına qullanu öçen bik kiräkle uqu äsbabı bulaçaq, dip urtaqlaştı Nadiä Walieva. Uquçılar kiçädä bu kitaptan berniçä şiğerne säxnädän söyläde, cırların başqardı.
Ğomümän, kiçä bik cılı ütte. Tamaşaçılar yaña cırlar belän tanıştı, şiğerlär tıñladı. Alar üzläre arasında şuşındıy şäxes yäşäwenä bik şat. Bu fikerne Mojga şähäreneñ urmançılıq kombinatı citäkçese İlgizär Xäsänev citkerde.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text:
Sankt-Peterburgta sammit barğan könnärdä sotsial' qarşılıq çaraları da bulıp ütkän ide. Anda respublikadan 4 keşe qatnaştı. Ul törkemne 570 nçe batal'on başı Svetlana Puçkova citäklägän. Puçkova başqalanıñ Puşkin-Frunze uramnarındağı yortlarınnan küçerügä qarşı köräşüçelärneñ şul isemdäge oyışması citäkçese. Puçkova ikençe başqalağa säfäre xaqında fikerdäşläre belän telefon aşa söyläşkännän soñ aña iminlek xezmätennän kilep säfärgä bergä barırğa quşqannar. Alar kileşep qaysı poyezdda barırğa söyläşkännär. Puçkova şulay riza bulıp qılansa da, üze maşina belän kitep barğan. Anda alar kommunistlar uzdırğan qayber çaralarda qatnaşqannar, xoquq yaqlawçılar belän oçraşqannar.
Puçkova 21yül batal'on territoriäsenä kergän yortlarnıñ bersennän ber ğailäne quarğa cıyınuların xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda Mähädiewlar ğailäsen quw öçen maxsus militsiä törkemnäre dä çaqırtılğan.


text:
Tatarstan xökümät delegatsiäse Xantı-Mansi okrugına cıyına
14 noyäbrdä premyer-ministr Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge delegatsiä Xantı-Mansi okrugına baraçaq. Anda Tatarstan belän neft'kä bay şuşı töbäk arasında xezmättäşlek turında söyläşülär bulaçaq. Bu okrugta Fänis Ğataullin citäkçelegendäge Tatarstan wäkilçelege eşli. Anda 100 meñgä yaqın tatar eşli häm yäşi. Älege delegatsiä sostavında da Tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov baraçaq. Xäzer milli-mädäni eşlär belän däwlät eşlären bergäräk alıp baru praktikası kiñäyä.


text:
Matbuğat: qayda bäyräm, qayda keşe çänçülär...
Katolik wä protestant dönyası iñ zur bäyräme Rıştuadan inde çığıp kilsä, möselmannar näq şundıy uq möqätdäs könenä älegä äzerlänä genä - millionlarça möselman kiläse ayda Mäkkägä xac qılaçaq. İzge mäçetlärneñ saqçısı sanalğan söğüd patşalığı yäkşämbedä, dönyada cäyelgän qoş kizüennän qurqıp, xacğa inde kilä başlağan yartı million möselman meditsina tikşerüläre aşa ütte dip belderde.
Quşma Ştatlarnıñ ikençe ber ere basması "Los Angeles Times" düşämbedä Rusiäneñ Piterbur şähärendä yänä ber qaratänle studentnıñ üterelüe häm prokuraturanıñ monı rasaçıl maqsatlardan çığıp eşlängän cinayät buluı ixtimal dip isäpläwe xaqında yaza. Yäkşämbedä qarşı töndä anda Rusiägä Kamerunnan uqırğa kilgän ber yeget çänçep üterelgän, ikençese awır cäräxätlär alğan. Mäqälädä, cinayät bulğan näq şul urında berniçä säğät elek kenä başqa ber höcüm yasalğan bulğan, ämma anısında ikençe ber qaratänle student qaçıp qotılğan, dip äytelä. Qorbannar Piterburdağı Su transportı institutında uqığan. Soñğı yıllarda Rusiädä rasaçıl maqsatlardan çığıp yasalğan cinayätlär arta bara, dielä "Los Angeles Times" mäqäläsendä.
İldä urıs bulmağan xalıqlarnı yaratmawnıñ, xätta näfrätneñ artuı xaqındağı fikerläre belän Rusiäneñ "Nezavisimaya Gazeta"sında fälsäfä fännäre doktorı Lev Gudkov ta urtaqlaşa. Ul açıqtan-açıq "ksenofobiä, yäğni başqa millätlärne yaratmaw çeri barğan, äxlaqi bağanaların häm kiläçäkkä ömeten yuğaltqan cämğiat bilgese ul", dip belderä. Rasaçıl cinayätlärneñ artuına borçu beldergän yalqınlı mäqälälär yış basılsa da, alar cämğiatneñ şuşı küreneş tamırları turında uylana başlawına kitermäde, dielä "Nezavisimaya Gazeta" mäqäläsendä.
Rusiä dönyanı rasaçıl cinayätlär artuı belän genä tügel, üz baylarınıñ başqa sıymaslıq aqça tuzdıruı belän dä şaqqattıruın däwam itä. "Komsomolskaya Pravda" yazuına qarağanda, ildäge yäş oligarxlar Yaña yılnı bıyıl dönyanıñ beryulı dürt poçmağında qarşılarğa cıyına. Monıñ öçen alar ber ğäräp şäyxeneñ basseynı da bulğan maxsus oçqıçın ala, ul Yaña yıl artınnan oçıp Australiä, Rusiä, Afrika häm Antarktidada tuqtalışlar yasayaçaq. Üzlären küñelsez xis itmäs öçen şul yäş aqça qapçıqları oçqıçqa Tina Turner häm Mariah Careynı kebek mäşhür çırçılarnı da ala, biletlar 100 meñnän alıp 700 meñgä qädär, dip yaza "Komsomolskaya Pravda". Aqça berämlege - amerikan dolları, älbättä.
Häm azaqta Tatarstandağı "İntertat" xäbärlär agentlığı säxifäsenä dä küz salıp kitik. "Tatar cırı turında uylanular" digän mäqäläsendä "Bars Media"neñ "Tatar cırı" bäygesendä bulıp qaytqan Rimä Ğatina "Bıyılğı tamaşa gäcit yazdıru kampaniäsenä oşap qaldı, törle basma wäkilläre küpläp kilgän ide, ämma alar üz gäziten qıstawdan uza almadı," dip yaza. Ä menä "Vecernyaya Kazan"nän kilep torunı kiräk tä tapmağannar. Anıñ qarawı, "Komsomolskaya Pravda v Tatarstane" wäkile İrena Golosova bäygene yaqlap çığıp, "xäzer milli mädäniattä torğınlıq, şuña kürä "Tatar cırı" festivale bik kiräk", dip beldergän. "Salawat bu süzlärdän soñ "komsomolçılarğa tere büre büläk itärgä buldı", dip tämamlıy üz mäqäläsen "İntertat"ta Rimä Ğatina.
Kärim Kamal


text:
Polşa xärbi köçläre wäkile Zdislav Gnatowski xäbär itüençä, Bağdadtan könyaqqa taba urnaşqan Hilla şähäre yanında xärbi bulmağan ike amerikan keşese häm alarnıñ tärcemäçese atıp üterelgän. Üterüçelär – Ğiraq politsiä xezmäte kiemendä bulğan. Alarnı soñıraq qulğa alıp amerikan xärbilärenä tapşırğannar.
Şiği möselmannarınıñ säyäsi partiäse – Ğiraqta İslam Revolüsiäse Yuğarı Şurası wäkilläre – üzläreneñ Baquba şähärendäge baş fatirları yanında bomba şartlağanın xäbär itä.
Anda berniçä keşe yaralanğan häm bina cimerelgän.


text:
AQŞ xökümäteneñ xalıqara dini irekleklärne küzätep baruçı bäysez agentlığı sişämbe könne iğlan itkän yıllıq xisabında dönyadağı küp kenä däwlätlärne wöcdan iregen çikläwdä ğäyepläde
Quşma Ştatlarnıñ Xalıqara Dini İrekleklär Komissiäse Waşingtonnıñ qayber avtokratik däwlätlärne ayırım iğtibarğa almawına borçılu belderä. 9-nçı sentäbrdäge terror höcümnärennän soñ prezident Bush administratsiäseneñ terrorğa qarşı köräşne yaqlawğa almaşqa Üzbäkstan, Paqstan kebek küp kenä avtokratik xakimiätlär belän mönäsäbätlären yaxşırtuı küzätelä. Waşington mönäsäbätlärneñ yaxşıruı ul illärdäge keşe xoquqları torışına iğtibarnı kimetmäde dip täqrarlıy. Ämma komissiä başlığı Felice Gaer Waşington terrorçılıqqa qarşı köräşne yaqlawçı däwlätlärgä qarata keşe xoquqları säyäsäten üzgärtep üzen yaman yaqtan kürsätä dip isäpli.
Kongressqa häm Aq Yortqa dini irekleklär turında kiñäş birep toruçı bu komissiäneñ bıltırğı xisabınnan soñ uzğan mart ayında Qıtay, İran, Ğiraq, Sudan, Burma ayırım iğtibarğa alındı. Bu AQŞ xökümätenä alarnıñ dini irekleklär säyäsäten üzgärtü öçen basım yasaw ısulların qullanu mömkinlege birä. Bıyılğı xisabında komissiä AQŞ däwlät sekretare Colin Powellnıñ Hindstan, Laos, Paqstan, Söğüd Ğärabstanı, Törkmänstan häm Vietnamnı iğtibardan çittä qaldıruına borçılu belderä.
Komissiä AQŞ belän berektäşlekkä kergän illär arasında Söğüd Ğärabstanın häm Äfğänstannı din irekleklären iñ nıq qısuçı il dip atıy. Komissiä äğzası Läylä Nadya Sädat Äfğänstanda Talibannı almaştırğan xökümätneñ qayber oçraqlarda talibannı xäterlätüe turında äytä:
AUDİO: Äfğänstanda Taliban kebek ük diärlek zolımlı xakimiät öçen nigez tuıp kilergä mömkin. Bigräk tä dini irekleklär mäs’äläsendä. Bezneñ fikerebezçä, bu AQŞ xökümäteneñ rizalığı häm qayber oçraqlarda yardäme belän eşlänä.
Komissiä Bush administratsiäsen Äfğänstandağı tınıçlıq saqçılarına başqala Qabulda ğına tügel, çittä dä zurraq rol’ birep iminlekne arttırırğa täqdim itä häm Waşingtonnı Äfğänstannıñ yaña konstitutsiäsendä keşe xoquqlarınıñ tulısınça garantiälänüenä mäxkamä reformaları ütkärelüenä ireşergä çaqıra.
Komissiä räiseneñ urınbasarı Michael Young barı tik İslamnıñ Wahab mäsxäben genä röxsät itüçe Söğüd Ğärabstanında din irege bötenläy yuq di:
AUDİO: Anda wahhabi bulmağan ğibadätxanälär tözü, wahhabi bulmağan yünäleştä bulu, başqa din totu tıyıla. Şiği din ähelläre häm çit ildän kilep eşläwçelär üz dini qaraşların beldergän yäki üz ğibadätlären qılğan öçen totıp törmägä yabıla häm cäzalana. Söğüd Ğärabstanındağı Şäriät qanunnarıı härber ölkädä xatın qızlar tormışına tä’sir itä häm alarnıñ keşe xoquqların da bik nıq boza.
Russiägä kilgändä, Komissiä Russiäne Äfğänstan häm Söğüd Ğärabstanı belän ber rätkä quymasa da Mäskäwne Sovetlar Berlege cimerelüdän soñ dini irekleklär yünäleşendä ireşelgän tärräqiättän çigenüdä ğäyepli. Komissiä äğzası Firuz Qazemzadi Russiä konsitutsiäse din iregen garantiäläsä dä Pravoslav didennän başqa dinnär diskriminatsiälänä di:
AUDİO: Xökümättä Pravoslav çirkäw belän bertörle kompromissqa ireşü tendensiäse küzätelä. Başqa dinnär xisabına Pravoslav dingä östenlek birelä. Başqa dinnär turında, bigräk tä möselmannar turında barlıq möselman cämäğätçelegen diskriminatsiä qurqınıçı astına quyuçı belderülär yasala. Bu küp kenä oçraqlarda küzätelä.
Komissiä Waşingtonnı Russiädäge xökümät säyäsätenä demokratik bulmağan köçlärneñ tä’sire artuğa nığraq iğtibar itärgä häm dini irekleklärne qısu tırışlıqlarına qarşı çığarğa, dini azçılıqlarnı yaqlarğa çaqıra.
Naif Aqmal, Azatlıq Radiosı


text:
”Tsensmi” yämäğät fekeren öyräneü üźäge sotsioloğik tikşereüźär ütkärgän
Bınday xäl haylauźar aldınan yış bula. Şulay itep, ägär haylauźar bögön ütkärelhä xalıq nindäy firqä ösön tauış birer ine. Tikşereüźär kürhäteüensä, ,,Berźäm Räsäy,, 51 protsent tauış yıyır ine. Huñğı aźnala unıñ reytinğı 1 protsentqa artqan. Sotsiloğtar bını Başqortostan buylar Berźäm Räsäy köndären ütkäreü menän añlata. ,,Ğäźel Räsäy,, ikense urında. Bıl aźnala ul üźe yaqlılarźı 2 protsetqa arttırğan. Firqä ösön 13 protsent keşe tauış birergä äźer. Başqortostanda kommunistar yaqlılar źa bixisap. Partiyanıñ bında 7,2 protsent haylausıhı bar. Ämmä sotsioloğtar haylauźar yaqınlaşqan hayın kommunistar ösön tauış birergä teläüselär źä artasaq tigän faraz belderä. Ğäźättägesä, Yabloko menän SPS–tıñ respublikala pozitsiyalarnı nıq tügel. Täügehe ösön 1, ikensehe ösön 0,9 haylausı tauış birergä teläy. Haylausılarźı şaqtayı äle haman nindäy firqä ösön tauış birergä ikänen belmäy.


text: Bugen irtän Baikonur kosmodromınnan oçırılğan Soyuz ğäläm korabınıñ ekipajında törle millät keşeläre bar. AQŞ astronountı Michael Foale , Russiä kosmanauntı Alexander Kaleri ispan astronuıntı Pedro Duke düşämbedä ğäläm stansiäsenä barıp citäçäklär dip kötelä. Foale belän Kaleri amerikan astronountı Edward Lu häm 6 aydan birle orbitada torğan Yuri Maleşenkonı alıştıraçaqlar. Foale häm Kaleri stansiädä 200 kön toraçaklar dip planlaştırılğan. Yevropa Ğäläm Agentlığın wäkillek itkän Duke 28nçe üktäberdä Malaşenko häm Lu belän başqa Soyuz korabında planetabızğa qaytqançı fänni tikşerenülär ütkäräçäk. NASA administratorı O'Keefe bugen korabnıñ cibärelüe tağı ber märtäbä AQŞ belän Russiäneñ ğälämdäge partnörlığın kürsätä dip äytte.


text:
Milli häm dini mönäsäbätlärgä bağışlanğan tügäräk östäl
Omskinıñ “Xalıq öçen säyäsät mäktäbe”, “Açıq Rusiä” töbäqära ictimaği oyışması, häm “Watanıbız-Seber” xalıqlar mädäniäten tergezü fondı belän berlektä “Milli häm dini mönäsäbätlär ölkäsendä Rusiä däwläteneñ säyäsäte” digän temağa tügäräk östäl utırışı ütkärde. Älege säyäsät mäktäbeneñ daimi qatnaşuçılarınnan başqa anda din ähelläre, etnologiä häm etnografiä ölkäsendä eşläwçe ğalimnär, milli-mädäni oyışmalar citäkçeläre çaqırılğan idelär. İctimaği oyışmalar tarafınnan oyıştırılğan bu çarada söyläşü artıq açıq räweştä bulıp çığar dipme, ällä tağı nindi dä bulsa başqa maqsattanmı – räsmi dairälär tügäräk östäl eşenä qomaçawlarğa tırıştılar, yal köne bulsa da bu säyäsi çara belän berrättän milli oyışmalar citäkçelären “Duslıq yortı”na ölkä Mädäniät Ministrı Vladimir Radul belän oçraşuğa çaqırdılar. “Tügäräk östäl”ne oyıştıruçılar da yuğalıp qalmadılar- utırışqa berdäm bulıp kilgän tatar, qazax, ärmän, yähüd, nemes, uqrain, belorus, latış oyışmaları citäkçelären, maxsus transport buldırıp, ministr belän oçraşuğa alıp bardılar. Ällä aşığıç räweştä oyıştırılğan, kötelmägän buldımı, ministr üze oçraşuğa kilmägän ide. 40 minut däwamında barğan söyläşüne anıñ urınbasarlarınıñ berse Aleksandr Remizov alıp bardı. Söyläşü aldağı eş plannar turında buldı, ölkädä yäşäwçe xalıqlarnıñ milli sostavı buyınça qayber mäğlümatlar birelde. Oçraşu tämamlanğannan soñ milli oyışmalar citäkçelären qabat tügäräk östäl utırışına alıp kildelär.
Rusiädä milli säyäsät häm anıñ fänni häm ictimaği bazaların nığıtu, ölkädäge dini oyışmalar-alarnıñ bügenge torışı häm üseş tendensiäläre, cirle üzidarä häm dini oyışmalarnıñ üzara bäyläneşe häm başqa temalar buyınça çığışlar aldınnan, şähärdä eşläp kilüçe milli oyışmalarnıñ eşçänlege, uñışları häm problemaları turında fiker alışu buldı. Milli oyışmalar citäkçeläreneñ qayberläre - yähüd, ukrain, belorus xalıqları wäkilläre, mädäniät ölkäsendä uñışlı eşläp kilülären, ayıruça problemaları bulmawın belderdelär. Qayberäwläre – tatar, ärmän, qazax, oyışmaları citäkçeläre isä problemalarnıñ bixisap buluı, milli-mädäni moxtariätlär turındağı qanunnıñ bötenläy diärlek eşlämäwe, matdi yaqtan bernindi dä yärdäm bulmağan oçraqta milli üseşneñ alğa baruı mömkin tügellege turında belderdelär, bezdä millätara mönäsäbätlär naçar tügel, ämma köçle iqtisatı bulmağan bernindi ildä dä barlıq möğämälälärneñ dä yaxşı buluı mömkin tügel digän fikergä basım yasadılar.
Utırış däwamında, ksenofobiä, mäktäplärdä pravoslavie däresläre, Rusiägä tarqalu qurqınıçı yanıymı – şundıy häm başqa temalarğa qaynar fiker alışular bardı. Däwlät Duması deputatı, fälsäfä fännäre doktorı Oleg Smolin, Rusiädä ksenofobiä - ildä sivil' räweştä patriotik tärbiäneñ bulmawınnan da, ksenofobiäne ciñü öçen, hiçşiksez başqa säyäsi kurs kiräk, şul isäptän sotsial', mäğlümati, belem birü yunäleşlärendä,-digän fiker belderde. “Rusiä – ruslar öçen” digän şiğar'neñ Rusiäneñ tarqaluın sürätläwen üz Watanınıñ çın patriotı añlarğa tieş, häm şuña kürä aqıllı häm namuslı rus patriotı millätçe bula almıy häm bulırğa tieş tä tügel dip assızıqladı Oleg Smolin.
Utırışta mäktäplärdä pravoslavie däresläre kertü turında törle fikerlär yañğıradı. Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ Omski akademiäseneñ fälsäfä häm politologiä kafedrası başlığı Lyubov' Denisova bu cähättän, din turında bala belän mäktäptä tügel, öydä ayırım söyläşü alıp barırğa kiräk,- digän fikeren assızıqladı.
Şulay da, mäktäplärdä din däresläre kertelgän oçraqta, xäzerge belem birü sisteması qısalarında, balalarnı barı tik Rusiädäge traditsion dinnär nigezläre belän genä tanıştıru faydalı häm zarur,- digän töp fiker östenlek aldı.
Tügäräk östäl eşendä räsmi dairälärdän ike wäkil – şähär xaqimiäteneñ ictimaği oyışmalar häm säyäsi partiälär belän eşläwçe bülege başlığı Nadejda Teterina häm milli häm dini eşlär idaräseneñ baş belgeçe Yevgeniy Lobunes buldılar. Sezneñ qaraşqa utırışnıñ eşe niçek ütte,-digän sorawğa Nadejda Teterina, möhim sorawlar, problemalar quyıldı, alar tikşerelerlek, xäl itelerlek, xaqimiät härwaqıt barlıq millätlärneñ wäkilläre belän xezmättäşlek itü yağında,- dip cawap birde.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Äfğanstanda amerikannarnıñ hawa xöcüme näticäsendä 9 bala xäläk buldı
Audio (Zalmai Xälilzad)
"9 balanıñ ülüwenä kitergän faciğä bezneñ öçen bik qayğılı xäbär. Ul barıbıznı da tetränderde. Bez balaların yuğaltqan ata-analarnıñ tirän qayğısın urtaqlağabız."
Kabulda ütkän matbuğat oçraşuında Xälilzad, xöcümneñ Mulla Wäzir yäşägän yortqa yasalğanın äytte. Wäzir Äfğastandağı terrorçılarğa finans yärdäm kürsätüçe häm terror ğämällären oyıştıruçı bulğan, dielä. Xöcüm näticäsendä ul üze dä xäläk bulğan.
Äfğanstannıñ eçke eşlär ministrı Ali Äxmät äytüençä, bügen Kabul çitendä humanitar oyışma xezmätkärläre bulğan 2 Törek häm ber Äfğanlı urlanğan. Kiçä Kabul-Kandahar yulında bilgesez keşeläre 2 Hindstan injenerın urlağan ide.


text:
Moldova Cumhuriyeti Kommunist Fırqası
Moldova Cumhuriyeti Kommunist Fırqası (romanca Partidul Comuniştilor din Republica Moldova) - Moldovanıñ eñ büyük siyasiy fırqalarından birevidir. 1993 senesinde teşkil etilgen fırqa 2001 senesinden berli Moldova ükümetinde yer ala ve eski ŞSCB cumhuriyetleri arasında saylavlarnen iqtidarğa kelgen yekâne kommunist fırqasıdır. Fırqanıñ reisligini memleketniñ prezidenti Vladimir Voronin yapa. Daa evel tek kommunizm ve internatsionalizm olğan fırqanıñ ideologiyası şimdi sotsial demokratiya ve Avropa Birligidir. Fırqa Kommunist adlı aftalıq gazetanı neşir ete.


text:
İran zıyalıları AQŞnıñ yardäm fondın kire qağalar
İrannıñ qatı-qul administratsiäseneñ säyäsi köndäşläre häm tanılğan aktivistlar AQŞnıñ sivil törkemnärgä fondlarınıñ tiskäre täsire bula ala dip kisätälär. Buş administratsiäse Fävral ayında İranda demokratiäne üsterü öçen ästämä 75 milion dollar tabarğa tırışaçağın iğlan itkän ide. Bu eş öçen 10 milion dolar budgetqa kerttelgän ide inde. İldäge häm çit illärdäge zialılar mondıy yardäm İran xalqın mısqıllau bulır ide dip belderdelär.
"Demokratiä başqa ildän import itelerlek tovar tügel. Bez anñ üsüe häm cimeş birüe öçen nigez salırğa tieşbez. Monı bäysez-milli häm üzlärenä tayanğan köçlär eşlärgä tieş. İran çit ilneñ üzenä närsä häm niçek eşlärgä kiräklegen äytüen ber vaqıtta da qabul itmäs."
AQŞ küz aldında totqan yardämneñ 25 milion doları politik üzgä fikerlelekne , hönär berleklären, keşe xoquqları aktivların häm İrannan çittäge xökümättän bäysez törkemnärgä birüne küz aldında tota. Annan başqa AQŞ administratsiäse İranğa yünälelgän farsıy telendäge tävlek buyı tapşırular yasauçı televideniä öçen 50 milion dolar ayırmaqçı. 5 milion dolar İran studentlarınıñ häm ğalimnäreneñ AQŞta belem aluları öçen bilgelänä. 15 milion dolar İranda nıq kontrol astında totılğan İnternetne cäyelderügä sarıf iteläçäk. Äytkänemçä, İranda cämağätçelek fikeren belü qıyın. Läkin akltivistlarnıñ küpçelege il eçendä üzlärenä amerikan yaqlı tamğa suğılır dip borçıla. Dadxahnıñ süzlärençä, aktivistlar amerikan aqçasın alğan xäldä, AQŞ şpionnarı buluda häm İrannıñ milli iminlegenä quqınıç tudıruda ğäyeplänäçäklär dip xafalanalar. İran studentlarınıñ citäkçese Abdollah Momeni AQŞtan finans yardäm alu ireklek öçen köräşüçelärneñ bäysezlegenä küberäk qurqı1nıç tudıraçaq digän fikerdä.
"Xäzerge şartlarda xalıqara cämağätçlekneñ yaqlauı häm basımı İrannıñ aftoritar rejimınıñ demokratik prinsiplarnı tanuına häm İran xalqınıñ demokratiägä ireşüenä yardäm itä ala. Finans yardäm genä isä aktivistlarğa qurqınıç tudıra häm rejimğa opponentların häm oppozitsionerlarnı izü öçen sıltau birä ala."
Xäzer AQŞta yäşävçe anılğan keşe xoquqları aktivı häm advokat Mehrangiz Kar Farda radiosına birgän ängämäsendä , keşe xoquqları törkemnäreneñ eşçänlege öçen aqça möhim bulsa da, iminlek möhmeräk dide.
"Keşe xoquqları aktivları häm demokatiä taraftarları bolay da iminlek qaqşağan şartlarda eşlilär. AQŞ aqçası alarnıñ iminlegen bötenläy qaqşataçaq. İnde alarnı häm iminlek häm aqça belän tämin itep bulsa ide , bu ideal bulır ide. Läkin bu mömkin tügel. Ä inde İranda demokratiä häm keşe xoquqlarına yardäm iseme astında xökümät vasıytaçılığında aqça cibärü bu maqsätkä zur zian ğına kiteräçäk."
İran räsmiläre AQŞ administratsiäseneñ planın provokatsiä häm intervensiä dip bäyälädelär. İran tışqı eşlär ministerlege Washingtonğa protest xatı cibärde dip belderelä. Üz nävbätendä İran parlamentarları amerikanıñ süz berläşterüen häm intervensiäsen faş itü öçen 15 milion dolar aqça bilgeläde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatarstan wäkillekläreneñ töp burıçı nidän ğibärät?
Äytergä kiräk, soñğı waqıtta Tatarstannıñ wäkilleklärenä iğtibarı arttı. Alarnıñ eşçänlege belän Respublika Xökümäte härdaim tanışıp, wäkillär belän oçraşular uzdırıp tora. Bu möğayın Tatarstan byudjetınnan alarğa bülenep birgän aqçanıñ az bulmawına da bäyleder. Mäsälän, 2001 yılnı barlığı 34 millionnan, ä 2003 yılnı 57 millionnan artıq aqça bülep birelgän. Tağın şunısın da äytep ütü kiräk, 23 wäkillekneñ 10 üz-üzen finanslıy, qalğannarına aqça byudjettan birelä.Wäkilleklär belän TR Säwdä häm Tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrlığı şöğellänä. Alarnıñ eşläre turında ministr Xafiz Salixov “Azatlıq” radiosına menä närsälär söyläde:
Wäkilleklärneñ töp eşe üz yäşägän urınnarında Tatarstan produktsiäsen kübräk cäyelderü häm investitsiälär cälep itü. Monda ayırım misallar da bar. Törkiä Tübän Kamaneftexim, Quba maşina tözeleşe belän xezmättäşlek itä. Şulay uq Rusiä töbäkläre dä zur eşlär başqara. Alarnıñ da töp eşe bezneñ tovarnı satu häm töbäklär belän nığıtu.Sez Tatarstan Säwdä häm Tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrı Xafiz Salixovnı işettegez. Bilgele küp kenä wäkilleklär üz yäşägän urınnarında Tatarstan produktsiäsen kübräk cäyelderü häm investitsiälär cälep itüdän tış, milli oyışmalarğa, mäçet saldıruğa, gäcit çığaruğa, ğomumän äytkändä millätne saqlap qaluğa häm üsterügä yünältelgän törle çaralarnı uzdıruğa finans yaqtan yärdäm itep kilä. Ämma Ministrlar Kabinetında uzğan utırışta, kübese wäkilleklärneñ töp burıçı iqtisadi yaqnı qaraw dip bilgeläp uzdılar. Barı tik TR Prezidentı qarşındağı däwlät kiñäşçese Timur Akulov qına çittäge tatarlarnı onıtu yaramas, alar belän bergäläp oyıştırılğan mädäni çaralar bik möhim dide. Üzbäkstan häm Qazaqstan wäkillegeneñ eşe belän dä qänäğätlänergä kiräklegen äytte. Çönki älege wäkilleklär üz waqıtında Tatarstanğa millättäşlärebez küp küçenep qayta başlağaç, emigrantlarnı kertüne tuqtatıp qalu öçen oyıştırılğan ikän. Häm ul üz maqsatına ireşte dide Timur Akulov. İnde äytep ütkänçä, wäkilleklärneñ töp burıçı Tatarstan produktsiäsen çittä cäyelderü. 27 töbäktä Tatarstan säwdä yortları açılğan. Şuña da qaramastan Röstäm Miñnexanov wäkilleklärne barlıq köç-quätkä eşlämilär dide. Möğayın monıñ öçen berençe çiratta wäkilleklärgä qarağan qanunnıñ buluı kiräkter. 2001 yılda älege qanun proyektı eşlängän bulğan. Ämma Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü säbäple anı qaraw kiçekterelep kilgän, häm menä nihayät 2003 yılnıñ may azağında uzğan Däwlät Sovetı sessiäsendä berençe uqılışta ul qaralğan. Xäzer 29 yüngä qädär aña östämälär qabul itelä ikän. Cıyılışta qatnaşqan Tatarstannıñ Törkiädäge säwdä-iqtisadıy wäkile Rämil Mäwletov: "Älege qanun proyektın bez kürmädek, anıñ belän wäkillärne tanıştırırğa kiräk ide",-dide. Röstäm Miñnexanov ta älege dokument belän berençe çiratta wäkillär tanışıp çığu zarurlığın bilgeläp, häm qanun proyektınıñ wäkillärgä kilep ireşmägäne öçen Säwdä häm Tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrlığına häm Timur Akulovqa şeltä belderde.
Landış Xarrasova, Qazan