text: Ufanıñ Kirov rayonında poçta taratuçı 49 yäşlek xatın üterelde. Ul başqalanıñ General Gorbatov uramındağı ber yortnıñ liftında tabılğan. Poçta taratuçı ul könne pensiä taratqan. Şahitlar birgän mäğlümatlarğa qarağanda, anıñ belän bergä liftqa ike yeget tä utıra. Alar pıçaq belän yanağannan soñ xatın yärdäm sorap qıçqıra häm anı atıp üterep, qulındağı sumqasın alıp qaçalar. Poçta taşuçınıñ kesälärennän bülep-bülep salınğan 93 meñ sum aqça tabıla. Qaraqlar alıp yögergän sumqada aqçalar bulmıy.Bu fakttan soñ poçta taşuçılar pensiä taratudan baş tartuların belderdelär.


c: text/html

text:
Dinï basqarma elimizdegi salafïzm ağımına qosılğandardıñ portretin jasadı. Jat ağımnıñ jeteginde ketkenderdiñ basım böligi awıldan şıqqan 25-30 jas aralığındağı azamattar. Äri köbi jağday`ı tömen otbasılarda tärbïelengen jäne jumıssız bos jürgender. Olar radïkaldı bağıttağı şey`xtardı pir tutıp, solardıñ wağızın tıñdağan.
«Eñ birinşi sebebi bul bilimsizdik. Köbisi ïnternetten däris aladı. Onıñ ar jağında kim otırğanın bilmey`di. Sondıqtan ïmam, teologtarmen, jeke äñgime barısında, olar özderiniñ ïslamnan tolıq xabardar emes ekenin, qay`dağı bir ïnternettegi mälimetterdi özderine siñirgenin moy`ındadı», - dey`di bas müftï Erjan qajı Malğajıulı.
Sondıqtan müftïat lañkestigi üşin sottalğan 400 astam adamdı bölek türmede ustawdı qoldap otır. Tipti türmelerge barıp dininen adasqandardı ray`ınan qay`tarıp jür eken. Sonday`-aq, bügin Dinï basqarma Bas mwftï awısadı degen aqparatqa qatıstı da mälimdeme jasadı. Öy`tkeni soñğı künderi «Asıl arna» telearnasınıñ dïrektorı Muxamedjan Tazabekov Dinï basqarmağa basşı bolıp tağay`ındaladı eken degen aqparat tarağan. Basqarmadağılar bolsa qazirgi törağa Erjan qajı Malğajıulı qızmetten ketpey`di dep otır. Onıñ üstine Bas Mwftï bolatın adam Xanafï mäsxabın ustanwı kerek dey`di.
KTK

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Möslimälär su aerobikası belän şöğellänä
Fevral' başında Qazanda eşli başlağan möslimälär basseynı küp kenä jurnalistlarnı, xätta Mäskäw yazuçıların da bitaraf qaldırmadı. Äledän-äle gäcit bitlärendä, internet çeltärendä törle uydırmalar belän yazmalar çığıp ğadi xalıqnı da, möslimälärne dä ğäcäpländerä. Xätta Mäskäwdäge yazuçı Mariä Arbatova bu feodal ileneñ bilgeläre häm xatın-qıznıñ xoquqın bozu dip atadı. Şul uq waqıtta Qazanda basseynğa yörergä tezläwçelär artqannan-arta ikän. Kiläse aydan bu eşne tağın da kiñäytü küzdä totıla. Akvaayrobika, trenajerlar zalı da bulaçaq.
Möslimälär, yäğni yaulıqlı xatın-qızlar här şimbä könne Qazannıñ Rotornıy basseynında qoyına. Moña qädär Orgsintez basseynında möselman yegetläre yörgän ide. Küplär öçen bu büleneş ğäcäp ber şaqqattırğıç närsä buldı. “İnterfax” agentlığı da, “Rossiyskaya gazeta” da bu xaqta törle qaraşlar beldergän keşelärneñ fikerlären yazıp çıqtı. Mäsälän, Mäskäwdä kitaplar yazuçı Mariä Arbatova bu xälne möslimälärneñ psixik sälämätlegenä zıyan kiterergä mömkin häm kiem belän su qoyınu bu artta qalğanlıq ğälämäte dide. Şulay uq ul här keşe irekle, bu xatın-qıznı ayırım ber qısalarğa kertü dip assızıqladı. Bilgele ki, aña Tatarstan möslimälär Berlege räise Nailä Cihanşina cawapsız qala almawın äytte. Ul yazuçı Arbatovanıñ bu fikerlären dälilsez häm ädäple-äxlaqlı möslimälär öçen bötenläy yat buluın belderde. Şulay uq ul Mariä xanımnıñ üzen dä Qazanğa basseynğa çaqırdı. Äytergä kiräk, älege basseynğa tänen, yäğni ğaürätlären kürsätergä oyalğan här xatın-qız yöri ala - möslimälär genä tügel. Çönki bu basseyn berençe çiratta sälämätlek yağın istä totıp buldırılğan. Güzäl zatlarnıñ kübese berniçäşär bala taba, şuña sälämät yäşäw räweşen buldıru bik möhim. Bu xaqta Tatarstan möslimälär Berlege räise Nailä Cihanşina:
Bik küp möräcäğätlär kilde. Xatın-qızlar sälämätlekne saqlap qalu öçen basseynğa yörergä kiräk didelär. Bez şähärneñ ber basseynına möräcäğät itkäç arendağa 2 säğät waqıt birdelär. Xäzer anda 2 törkem şöğellänä. Bäyäse isä 140 sum.Nailä Cihanşina kiläçäktä bu yunäleşne cäyelderü küzdä totıluın äytte. İkençe aydan basseynğa 3 törkemne dä oyıştıraçaqbız.
Bügenge köndä basseynğa yörüneñ iñ zur probleması ul - kupal'nik, yäğni su qoyınu kieme, çönki alar Qazan kibetlärendä satılmıy diärlek. Anı yä möselman illärennän alıp qaytu, yä inde tekterü taläp itelä. Nailä Cihanşina:
Ul kiem yabıq bulırğa tieş häm başlıq kiräk. Şulay uq ul kiem üzendä sunı totmıy häm anıñ belän qızınırğa da mömkin.Tatarstan möslimälär Berlege räise Nailä Cihanşina äytüençä, yözä belmäwçelär öçen maxsus öyrätüçe dä bar ikän. Bu basseynda möslimälär bulğanda ber genä ir yeget tä kertelmi.
Landış Xarrasova


text: Tähran -- İran räsmiläre uran bayıtırğa xoquqları buluın täqrarlawın däwam itä. Xökümät süzçese Ğöläm Xösäyen İlham süzlärençä, Tähran Mäskäwneñ urannı bayıtıp birü täqdimen tikşerä, läkin alar moña bora tik üzläreneñ xoquqları tanılğan oçraqta ğına rizalaşa ala. İran belän Könbatış arasında söyläşülär körçekkä terälgännän soñ, Mäskäw Tähranğa urannı üzendä bayıtıp birergä täqdim itkän ide. Quşma Ştatlar İrannı yäşeren räweştä atom programması yasaw niätendä ğäyepli. Tähran bu ğäyepläwlärne kire qağa.


text: “Zur sigezlek” illäreneñ tışqı eşlär ministrları İzrail häm Fälästin autonomiäse xakimiatlären tınıçlıq söyläşülärenä qaytırğa çaqırdı. Mäskäwdä bulğan oçraşuda, Tähran atom-töş programması tiräsendä tuğan problemanı cayğa salu öçen xalıqara täqdimgä tögäl cawap birer digän ışanıçta, ministrlar İran probleması turında da söyläştelär. Oçraşu tämamlanğaç, Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergey Lawrov bolay dide: “Bez iñ izge teläklär belän İranğa yasalğan täqdimnän tış başqa ber ni dä tikşermädek, ul çınnan da bik uñay ber täqdim, häm bez aña uñay mönäsäbät tä kötäbez”,- dide Lawrov. Ministrlarnıñ oçraşuı Peterburda yül urtasında ütäçäk “Zur sigezlek” däwlätläre başlıqlarınıñ sammitı aldınnan buldı.


text:
Rusiә häm Tatarstanda AIDS tarala: borçığan temağa söyläşü
Azatlıqnıñ Awlaq öyendä qunaq bulığız, xörmätle tıñlawçılar. Bügen söyläşü – Rusiä häm Tatarstanda VİÇ infeksiäse häm anıñ soñğı däräcäse bulğan – SPİDnıñ (AİDS) taraluı turında baraçaq. Söyläşüdä Rusiäneñ Federal SPİD üzäge belgeçe Yekaterina Sokolova häm Qazandağı SPİDqa qarşı käräş üzäge tabibäse Elida Wälieva qatnaşa.
Rusiädäge xällär turında tulıraq mäğlümat beler öçen bez Mäskäwdäge federal Spid üzäge belgeçe, epidimiolog Yekaterina Sokolovağa möräcäğät ittek. Ämma ul – Yevropada Rusiä turında bulğan mäğlümat belän kileşä almıym, dide.
E.S.Rusiägä kilgändä, VİÇ infeksiäsen yoqtırğan keşelär sanı kisäk arttı dip äytmäs idem, bu mäğlümat döres tügel. Alarnıñ sanı uzğan yıl da, bıyıl da şul ber tirä.
Uzğan yılnıñ soñğı 6 ayında Rusiädä VİÇ infeksiäsen 20800 keşe yoqtırğan, bıyılnıñ 6 ayında 20100 keşe infeksiä eläktergän.
Dönya Sälämätlek Oyışması mäğlümatlärenä qarağanda Yevropada häm Üzäk Aziä illärendä VİÇ infeksiäse belän 1 million 800 meñ keşe yäşi. Bu atnada Litva başqalası Vilnüsta dönya küläm SPİD konferensiäse uzdı. Anda Yevropa illäre, Berlekkä namzät däwlät wäkiläre, Amerika Quşma Ştatları häm Berläşkän Millätlär Oyışmasınnan, barlığı 350gä yaqın AİDS belgeçläre qatnaştı. Çaranı Yevropa Berlege oyıştırdı, berençe mondıy xalıqara cıyın fivral ayında İrlandiä başqalası Dublinda bulğan ide. Alarnıñ maqsatı – SDİDqa qarşı köräştä xezmättäşlek itü, Yevropa Komissiäse xattä VİÇ-SPİD mäs''äläsen Berlekneñ säyäsi köntärtibenä quyarğa cıyına.
Rusiädä xällär torışı belän däwam itik, Rusiä digändä bezne kübräk Başqortstan häm Tatarsan qızıqsındıra. Başqortstanda soñğı yartı yılda 218 keşe VİÇ yoqtırğan. Barlığı alarnıñ sanı 5 meñnän artıq. Bu – Federal SPİD üzäge mäğlümatläre. Tatarstanda isä bu san 7 meñgä yaqınlaşıp kilä. Alarnıñ 3 meñgä yaqını Qazanda yäşi, ikençe urında Bögelmä, Çallı häm Älmät şähärläre. Respublikada VİÇ häm SPİD belän awıruçılar turında mäğlümat alır öçen bez Qazandağı SPİD belän köräş üzägenä, tabibä Elida Wälievağa möräcäğät ittek.
E.W. Tatarstanda VİÇ virusın yoqtıruçılarnıñ sanı 7 meñgä citä. Awırlı xatın-qızlardan 292 bala tabıldı, alarnıñ 19zına tumıştan VİÇ infeksiäse yörtüçe digän diagnoz quyıldı. Bu diagnoz laboratoriädä qanda virus tabılğannan soñ quyıla. Fänni tikşerülär buyınça härber virus yörtüçe yanında tabılmağan 10-15 virus yörtüçe bar çutlanıla, şuña kürä menä inde bezdä 7 meñgä yaqın virus yörtüçe bulsa Tatarstanda – bügenge köndä bu sannı 10ğa tapqırlarğa bula, 70 meñ keşe bar dip çutlarğa bula.
Ä xäzer bergäläp Qazan uramnarında yazıp alınğan tawışlarnı tıñlıyq. Xalıq VİÇ, SPİD turında närsä belä?
-bik küp xäzer yäşlär, isereklär, nindider ramki bulırğa tieşter bit... elek tatarlar, awıllar monıñ närsä ikänen dä belmi ide... balalarım bar, vnuklar, min alarğa telim menä bu çirdän bik saqlanırğa...keşelär üzläre vinovat, üzläre genä...
-nu inde naçar awırtu ikänen işetep beläbez, üzebezneñ semyada yuq....bulmasın ide inde andıy awırular... yäşlärder inde, olılar andıy närsä belän "zanimatsa" itmilärder inde...
-qızğanıçqa qarşı SPİD awıruı soñğı waqıtta tabiği küreneşkä äylänep bara...minem andıy keşelär belän äle oçraşqanım yuq, min äle şähär möhitenä äle genä kildem...oçraşmasqa telim, minem naçar energiä cıyasım kilmi....
-min andıy keşelärne beläm, alar belän normalno söyläşergä kiräk, çönki alarnıñ awırtuı hawa belän küçmi, alar normalnıy keşelär, min alardan qurıqmas idem...
Äytergä kiräk, millättäşlärebezneñ cawapları mine küpmeder däräcädä tınıçlandırdı. Xalıq borçılsa da – närsädän saqlanasın häm awıru keşelär aldında üzlären niçek totasın belän kebek. Şulay da belgeçlär kiñäşlärenä qolaq salıyq. Elida Wälieva belän Qazandağı xäbärçebez Bikä Timerova söyläşte:
E.W. Xalıq arasında bit inde tanış bulmağan çirdän qurqalar. Bu çirneñ qurqınıçı närsädä dip äyter idem – berençedän, çirne tereltergä daru yuq. VİÇ infeksiäse bit ul gepatitlardan, başqa törle çirlärdän qurqınıçraq dip äytep bulmıy. Monı yoqtırır öçen spesifik yul kiräk. Zararlanır öçen barlığı 3 törle yul bar – censi mönäsäbätlär, qan arqılı häm anadan balağa awırlı waqıtta ili bala tapqan waqıtta.
VİÇ infeksiäse tik torğanda organismğa kilep kermi. İnfeksiäle keşe belän qurıqmıyça isännärşergä, qoçaqlaşırğa, übeşergä bula. Ber sawıttan aşarğa bula, unitazğa, vannağa kerü – bu oçraqlarda virus keşedän keşegä yoqmıy. Şiklänä torğan situasiälär bula ikän – bezgä kilergä kiräk.
B.T. Respublikada infeksiä yörtkän keşelärne sez belep küzätep torasız bit inde – yäşlärme, qartlarmı, nindi hönär iäläre, qaysı şähärlärdä yäşilär?
E.W.Qazanda - 2 798 keşe Çallı - 996 keşe Älmät rayonı - 935 keşe Bögelmä - 803 keşe Leninogorski –316
irlär – 78.1% xaıtın-qızlar – 21.9%
80%tan artığı 15-35 yäştä. Azaqqı yıllarda 20 yäştän dä keçeräk keşelärdä oçrıy başladı VİÇ infeksiäse, bu bik qurqınıç xäl. Hönärläre törleçä – kübräk ber qayda da eşlämäwçe narkomannar, alarnıñ sanı äz genä kimesä dä , barıber äle bik küp. Buxgalterlar, vraçlar, medsestralar..
B.T. SPİDqa qarşı üzäk nindi eş alıp bara?
E.W. Bezneñ üzäk ul respublika üzäge. Mondıy urınnar tağın Çallı, Älmät şähärlärendä bar. Alarnıñ barısında da yuğarı belemle tabiplar eşli. Ber niçä yünäleştä eş alıp barıla. Berençedän, VİÇ infeksiäsen yoqtıruçılarnı küzätü, alarnı däwalaw. İkençedän, zararlanmağan keşelär arasında profilaktika, propaganda alıp barıla. Faxişälärne küzätäbez, analizlar yasıybız.
B.T. Keşegä şundıy diagnoz quyıldı ikän – alar "min üläm" dip niçek yäşi soñınnan? Alar belän berär törle eş alıç barılamı?
E.W. Diagnoznı keşegä äytü bik awır, älbättä. Törle keşe törleçä qabul itä. Bez alarnı psixologlar belän oçraştırabız, şuña da qaramastan üz üzlärenä qul saluçılar oçrıy. Läkin inde küpçelege añlıy. Bez alarğa añlatabız – VİÇ infeksiäse yoqtırğannan soñ soñğı däräcä – SPİDqa citüenä qadär 10-15 yıl waqıt ütä. Şul waqıt eçendä yaña darular tabıluı mömkin, dibez.
B.T. Ul keşelär eşlären däwam itäme, ällä "min awıru" dip ber bülmädä yomılıp utıramı?
E.W. Törle keşe oçrıy. Kübese eşlären däwam itä, bezneñ arada yäşi. Bezneñ üzäktä alarnı oçraştıra torğan klub sıman oyışma bar. Alarnı cämğiättän ayırmasqa tırışabız. Alar üz diagnozları turında qıçqırıp yörmi, ämma bez alarğa yaqınnarına – ğailäsenä diagnoznı äytergä quşabız. Çönki yaqınnar anı belep, alarğa yardäm itep torırğa tieş.
VİÇ infeksiäse belän yäşäwçelärne cämğiät qabul itmi. Mönäsäbät tiskäre. Ğadättä alar bik yaqın keşeläre arasında ğına añlaw häm tınıçlıq taba. Awıru narkomannar häm faxişälärne xalıq jällämäsä dä – awıru anadan tuğan balalar, tabiplar ğayebe belän infeksiäne xastaxanädä yoqtırğan keşelär bar – qızğanıçqa qarşı boları arasında härkem bula ala. Federal SPİD üzäge mäğlümatlärenä qarağanda Rusiädä barlığı SPİD belän awırğan 1052 keşe terkälgän. Belgeç Yekaterina Sokolovadan min, bu san bik tübän tügelme, dip qızıqsındım.
E. S. Tügel, cönki SPİD belän awıruçılar ğadättä bik citdi medetsina yardäme taläp itä. Häm alar xastaxanägä eläkkän oçraqta terkälälär.
Ämma VİÇ infeksiäsen yoqtıruçılar Rusiädä räsmi birelgän 300 meñ digän sannan älbättä kübräk.
Alsu Qormaş, Bikä Timerova, Albina Zäynulla Praga - Qazan


text:
Kremldä Medvedev kürgäzmäse açıldı
2 avgust könne Kreml'däge galereya zalında respublikanıñ Milli sänğät muzeynıñ filialında, ataqlı fotograf Mixail Medvedevnıñ kürgäzmäse açıldı. Bu kürgäzmä “TAİF” nıñ 10 yıllıq häm fotografnıñ 60 yıllıq yubileyına bağışlanğan. Mixail Medvedev ul - Rusiäneñ däwlät premiäse lawreatı, Rusiäneñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre, Tatarstan premiälärenä, “Bällür qäläm”gä , dizayn ölkäsendäge “Serebryänıy luçnik” diplomına iä keşe.
Bu kürgäzmädä 250 dän artıq törle janrdağı fotolar quyılğan. Fotolar Mixail Medvedevnıñ üze äytüençä, başta 1500 foto arasınnan saylanıp alınğan.
Fotolar arasında “Bezneñ babay” dip isemlängän Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev portretınnan başlap Qazannıñ , respublikanıñ yözen çağıldırğan anıñ törle poçmaqları, xalqı töşerelgän fälsäfi mäğnägä iä unikal' fotolar bar. Anda Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ Sabantuyda qatıqtan täñkä ezläp tapqan mizgele dä , çülmäk watarğa cıyınğan küzläre bäyle Boris Yel'sin da , Marsel' Sälimcanov ta , Alsu Ğäynullina häm başqa fotolar da bar .
Şulay uq kürgäzmägä kilüçelär Afrikadağı Saxra çüleneñ tabiğäte, xalqı da , Misır, Marokko , Liviä çülläre dä, Kamaz maşinasınıñ Parij- Dakar maşina yarışlarında qatnaşqan küreneşläre çağıldırılğan fotolar belän tanışa ala. Bik küp urın alğan törle din turındağı fotolar. İslam dine turındağı fotolar ayırım ber urın alıp tora. Mixail Medvedev üz ğömerendä cir şarınıñ yartısın diärlek äylänep çıqqan keşe. Fransiä Bel'giä , Mongoliä, Senegal, İspaniä, Braziliä häm başqa illärneñ tormışı, könküreşe , tabiğäteneñ bik qızıqlı mizgellären totıp qala alğan fotograf.
Mixail Medvedev fotograf qına tügel. Anıñ 60 yıllıq tormış yulı Ukrainadan başlanıp kitä. Mäskäwdä kinematografiä institutınıñ rejisserlıq bülegendä belem ala. Üzäk televideniedä eşli , anda 14 telefil'm , 15 kinofil'm töşerä. 1974 yıldan anı Tatarstanğa Kamaz tözeleşenä çaqırıp alalar.1985 yıldan ul “TASS ” mäğlümat agentlığınıñ fotokorrespondentı bulıp eşli.
2 avgust könne Kreml'däge galereya zalında urnaşqan respublikanıñ Milli sänğät muzeye filialında, Mixail Medvedevnıñ fotokürgäzmäsen açu tantanasına bik küp jurnalistlar, kiñ cämäğätçelek cıyılğan ide. Tantana barışında Mixail Medvedevqa mädäniät ministrı urınbasarı Aydar Ğaynetdinov, anıñ icatın bik zur bäyälägän häm bik cılı süzlär yazılğan Premyer- ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälievanıñ “Räxmät xatı”n tapşırdı. Tantanada TR rässamnar berlege räise Abrek Abzgil'din qotlaw süzlären citkerde häm yubilyarnıñ iñ yaqın dusları anı täbriklädelär. Tantananı, kürgäzmäneñ xucabikäse, TR sänğät muzeyınıñ citäkçese Älfiä Tutayıva alıp bardı. Azatlıq radiosına ul bolay dide : Bu kürgäzmä bik kiräkle. Çönki monda ul böten Tatarstannıñ tormışın, härber çorın kürsätä. Härber räsemendä Qazannı tanıybız , Tatarstannıñ xalqın tanıybız.
Milli muzeynıñ general' direktorı urınbasarı Rafael' Wäliev söyli: “Qayda ğına barmağan, närsä genä kürmägän . Anıñ kürgän närsälären sänğati yağınnan bik yaxşı kürsätä belüe- bik möhim . Mondıy kürgäzmälär bezne böten dönyada tanıtırğa tieş”
Rässam Grigoriy Eydinov söyli: “Ul töşergän fotolar rässam küzlegennän çığıp eşlängän. Mixail Medvedev ul -keşelärne teträndererlek ostaz ” Finlyandiädän üzeneñ tormış iptäşe belän kilgän Xäydär Säyetbattalov.
“Kompozitsiä yağınnan bik äybät eşlängän. Törle illärdän bik siräk dokumentlar bar. Törle illärneñ, törle xalıqlarnıñ tarixları kürenä. Ul zur quanıç häm belemlek. Bu bik qäderle kürgäzmä” .
Tantana azağında süzne yubilyarnıñ üzenä birdelär. Ul süzen qısqa ğına totıp , Tatarstan xökümätenä räxmäten belderde.
“Fotografiä ul şundıy janr , anıñ turında söylärgä kiräkmi . Anı kürergä kiräk. Ul yä bar, yä yuq. Jurnalist küzlegennän töşerelgän foto ul millionlağan keşelärne jurnalist- fotograf küzlege aşa kürergä mäcbür itä. Minem kürgäzmäm şuşı matur, mähabät, respublikanıñ üzäk zalında ütüenä bik şatmın, häm respublika wäkillärenä bik räxmätlemen”dide Mixail Medvedev.
Kreml' galereyasında bu foto-kürgäzmä 20 avgustqa qädär eşläyäçäk.
Bügenge köndä M.Medvedev respublikadağı “TAİF” kompaniäseneñ “FOTO-ART” oyışmasın citäkli. Uzğan yıl ul FOTO-ART” yärdämendä Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap, üze töşergän fotolardan torğan 4 kitap näşer itte.
Mälikä Basıyr


text:
28 yündä Prezident Ahmet Necdet Sezerneñg Prezident Vladimir Putin çaqıruwı belän Mäskäwgä ike könnek räsmi säfär yasayaçaq. Bu turıda Prezidentlıñ mätbuğat bülege xäbär itte.
Bu Törek prezidentınıñ bu SSSR cimerelgännän soñ Rusiä Federatsiäsenä yasağan berençe räsmi vizitı buluwı yağınnan da ähämmiätkä iä dip bäyälänä. Prezident Putin isä monnan elek 2004 yılnıñ Dikaber ayında Törkiägä räsmi vizit yasağan, Qaradiñgezne aşıp Törkiäneñ port şähäre Samsunğa totaşqan tabiği gaz ütkärgeçe, yäğni Zängär Ağımnı açu tantanasına qatnaşqan häm ike il arasında urtaqlıq deklaratsiäsenä qul quyılğan ide. Mäğlüm Törkiä tabiği gazınıñ yaqınça 60 %-ın Rusiädän tämin itä. Rus eşquwarları, şul isäptän Tatarstan belän Başqortstan eşquwarları da Törkiä belän bigräktä nefte, petroximiä ölkäsendä säwdä mönäsäbätläre urnaştıralar. Rusiä Törek tabiği gaz çeltärendä üzenä pay alırğa tırışa. Tege yaqtan RF-ndän här yıl Törkiägä kilgän turistlar sanı arta. Tege yaqtan Törek eşquwarları Rusiädä tözü, azıq-tölek, kiyem-salım industriäse belän bankaçılıq ölkälärendä aktiflıq kürsätälär. Şuşı ekonomik bäyläneşlär arqılı duslıqlar xätta öyläneşülär dä barlıqqa kilde. Törek irläre bigräktä urıs xatınnarı belän öyläneşälär. Tabiği iskärmä bularaq Töreklärgä öylängän Tatar qızları da bula. Ayruça Törkiädä yuğarı belem alğan az sandağı Ruslarğa östämä bularaq ber-niçä yöz Tatar, Başqort häm Çuvaş yäşläre dä bar. Menä alarnıñ ber öleşe Rusiä belän käsep alıp barğan Törek şirkätlärenä dä urnaşa da başladılar. İstanbuldağı Tatarstan häm Başqortstan väkilçelekläre menä ike il arasındağı ekonomik häm mädäni bağlanışlarğa öleş tä kertälär. Qısqası Prezident Sezerneñ Mäskäwgä vizitı ike il arasında bigräktä ekonomik ölkädäge mönäsäbätlärneñ täräqqiätenä bağışlanaçaq.
Şiksez ike il arasındağı mönäsäbätlär al da göl dip äytep bulmıy. Başta Mäskäwneñ viza ölkäsendä Töreklärgä çığarğan qıyınlıları kilä. Törkiägä kilgän här ber Rusiä watandaşı başqa ber nindi dä konsullıqqa barmıyça, atnalar buyı kötep intekmiçä, 5-10 dollar viza bäyäse tüläp telägän waqıtta Törkiägä kerä alğanda, Töreklär öçen bu bik qatmarlı häm qimmätle ber protses. İnde Mäskäw yaki Pitergä tügel dä Qazan yaki Ufağa baram disägez, sezne kem çaqıra, nigä arı barasız, anda qayda qunasız , çaqıruwığız bulsa da äle tışqı eşlär ministerlegennän röxsät kilmäde, ike atnadan yaki öç, yaki dürt atnadan bulır, kötegez kebek törle kirtälär belän oçraşasız. Başqa süzlär belän äytkändä Qazan, Ufa kebek illärgä turist bulıp bara aluwığız da ikele. Bu töbäklär ütkändä çit il keşelärenä tıyılğan bulsa, xäzer dä bik açıldı dip äytü qıyın. Bu äytkän süzlärebez ğadäti watandaşlar öçen, käsepçelär isä nindi tägärmäçne niçek maylarğa kiräklegen belgänlektän alarğa ällä nindi zur problemalar tudırılmıy ikän dip işetelä.
Bu atnadağı başqa qızıqlı ber täräqqiät isä Şekertbanknıñ 34% payınıñ Qazaq Bank Turan Alem Group şirkätenä satıluwı buyınça kileşügä qul quyıluwı buldı. Şekerbanknıñ tulayım qimmäte 1 milliard ta 200 million dolar dip bäyälänä. Qazaqlar 34% pay öçen 425 million dolar tüläyäçäklär.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral inspektorları andağı eşen inde menä ay yarım diärlek alıp bara, läkin alar älegä şul tikşerüläre belän ällä ni maqtana almıy, Ğiraqnıñ tıyılğan qorallar eşläp çığaruwın kürsätkän dälillär tabılmadı. Şunıñ sürätendä Amerika Quşma Ştatları, BMO inspektorlarına üzendä bulğan yäşeren mäğlümatnı tapşıra başlawın xäbär itte. Berük waqıtta Washington suğışqa äzerlänüwen dä däwam itä.
Üz küzläw oyışmalarınıñ Ğiraq turında, döresräge anıñ yäşeren räweştä küpläp yuq itü qoralların eşläp çığaruwı turındağı mäğlümatın Berläşkän Millätlär Oyışması inspektorları belän urtaqlaşaçağın Washington inde küptännän belderep kilä ide. Häm menä nihayät ul monı eşli başlağan, inde berniçä kön däwamında amerikan yağı Berläşkän Millätlärgä, Ğiraqnıñ qoral programması turında ähämiatle dälillär tapşıra, häm bu, Ğiraqtağı inspektorlarğa yaqın kiläçäktä üz eşen tağın da höcümçänräk alıp baru mömkinlegen birä ala dip belderde Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell. Älegä qädär, üz eşlären Ğiraqta inde menä ay yarım alıp barğan qoral küzätüçeläre, Bagdadnıñ tıyılğan qorallar eşläp çığaruwın kürsätkän dälillär taba almağan ide, häm bu Washingtonda torğan sayın zurraq borçu uyata. Amerikan citäkçelege inde citdi töstä Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar kürügä äzerlänä häm şul maqsatta Farsı qultığı töbägenä yañadan-yaña ğäskäri bülekçälär cibärä. Saddamnıñ tıyılğan qorallar eşlärgä mataşuwı inspektorlar tarafınnan raslanmıy torıp, aña qarşı suğış başlaw mömkin tügel, şuña kürä Washington, tieşle mäğlümatnı waqıtında birep, inspektorlarnıñ şikle urınnarnı tizräk barıp tikşerüwen teli. Ämma berük waqıtta amerikannar Berläşkän Millätlär wäkilläre belän üzlärendä bulğan bar mäğlümatnı da urtaqlaşırğa cıyınmıy. Bez başta, Ğiraqtağı inspektorlarnıñ, inde birelgän mäğlümat belän niçek eş itüwen qarayaçaqbız, alar moña niçek sälätle bulır, şul möhim, süz biredä bulğan bar närsäne açıp salu turında barmıy dip belderde Washington Post basmasına däwlät sekretare Colin Powell. Tağın öç atnadan soñ Ğiraqtağı xalıqara küzätüçelärneñ citäkçese Hans Blix häm Xalıqara atom energiäse idaräse başlığı Möxämmäd Baradey, İminlek Şurasına, Ğiraqnıñ Berläşkän Millätlär Oyışması qararın ütäwe, yäğni añarda tıyılğan küpläp yuq itü qoralları bulu-bulmawı xaqında berençe xisapnı tapşırırğa tieşlär. Monıñ öçen soñğı kön ğinwarnıñ 27-senä bilgelängän, häm Quşma Ştatlar citäkçelegendä monı, Ğiraqqa höcüm yasaw ölkäsendä ber qarar qabul itü köne bularaq kötälär. Ägär dä Bagdad, üzendäge qoral küzätüçelärenä yardämne tieşle däräcädä kürsätte, häm anda şikle qorallar tabılmadı digän fiker yasalsa, Washingtonnıñ suğış plannarın ğämälgä quyuwı ikele bulaçaq. Şul uq äñgämäsendä Colin Powell, prezident Bush älegä, suğış başlaw turında qararğa kilmäde dip beldersä dä, soñğı atnada Quşma Ştatlarnıñ Farsı qultığına östämä xärbi köçlär cibärüwe bermä-ber arttı. Ğiraq yağınnan da torğan sayın höcümçänräk belderülär yasala. Andağı premyer-ministrnıñ urınbasarı Tariq Äziz prezident Saddamnıñ, BMO inspektorları Ğiraqta küzläw belän şöğellänä digän ğäyepläwlären tağın ber märtäbä qabatladı, häm Washington belän Londonnı, Ğiraq xalqına qarşı yaña cimergeç suğış başlarğa cıyınuda ğäyepläde. Çärşämbe könne Äziz, Berläşkän Millätlärneñ qoral küzätüçeläre ildä Ğiraqnıñ qorallı köçläre, anıñ xärbi qüwäte, fänni wä industrial’ mömkinlekläre turında mäğlümat cıya dip belderde. 1998-nçe yılda da, BMO inspektorları ildän, näq şundıy uq ğäyepläwlär belän quwıp çığarılğan ide. Tik xäzer ayırma şul ğına, wäzğiat tağın şul yuldan kitsä, Saddamnı amerikan höcümennän berni dä qotqara almayaçaq.
Kärim Kamal, Praga


text:
Arbitraj idäräçe ni eşlärgä tieş?
Sişämbe könne Ministrlar Kabinetında respublikada xezmät xaqın waqıtında tüläw häm eş tä'min itüçelärneñ mäcbüri pensiä iminlege zakonın ütäwne tikşerü vedomstvoara komissiä utırışı uzdı. Anı premyer-ministr urınbasarı Rawil Moratov alıp bardı.-dielä räsmi xäbärlärdä. Älege komissiä mondıy utırışlarnı daimi ütkärep kilä. Yıl başında ütkärelgän şundıy utırışnıñ kierenke baruı xaqında söylägän idek. Çönki ul utırış yıl azağında respublikada xezmät xaqı burıçları artu tendensiäse bar ide. Bu yulı 20 martqa cıyılğan mäğlümatlarça, xezmät xaqı burıçları şaqtıy kimegän. Bankrotlıq protsessı başlanğan 310 şirkätneñ 110 million sum çaması häm tağın 124 normal' eşläwçe şirkätneñ 109 million sum xezmät xaqı burıçı bar. Xezmät xaqı burıçları problemasın xäl itü öçen buldırılğan bankrotlıq institutı Tatarstanda 5 yıl çaması yäşäp kilä. Anıñ başında xökümät komissiäse, aña buysınğan antikrizis komitetı, xoquq saqlaw oyışmaları häm bankrotlıq protsessın başqaruçı arbitraj idaräçelär kerä. Älbättä, iñ awır eş şul arbitraj idaräçelärgä töşä. Komissiä utırışında arbitraj upravlyuyaşçiylarnıñ eşe analizlandı. Tänqitlise tänqitlände, büläklänäse büläklände, läkin arbitraj idäräçelär bu eştä şaqtıy ğına täcribä tuplağannar. Tizräk, kübräk digän genä tänqit belän genä kileşmädelär. Bu eştä 5 yıldan artıq eşläwçe arbitraj idäräçe Röstäm Xäyrullin xaqimiätneñ üzen tänqitläde... Çönki arbitraj idäräçelär bankrotlıq protsessın axırınaça, yäğni milken-mölkäten qaytaru öçen mäxkämä eşenä citkergäç, xakimiät dairäläre, xoquq saqlaw oyışmaları yärdäm itmilär. Kiresençä, bankrotlıqnı axırınaça citkerüçe arbitraj idäräçelärne ezärlekläü küreneşläre bar. Häm täcribäle arbitraj idäräçe bankrotlıq institutınıñ ni öçen buldırılğanın iskä töşerde... Yäğni bankrotlıq ul bazar iqtisadı instrumentı. Ul niçek ta bulsa xezmät xaqı burıçların qaplaw öçen genä eşlämi, ä bölgenlekkä çıqqan şirkätlärne finans yaqtan ternäkländerü, safqa bastıru öçen eşli. Komissiä räise Rawil Moratov mondıy dälillär belän kileşte häm arbitraj idäräçelären xezmät şartların yaxşırtu çaraları küreläçägen wäğdä itte.Yunıs Ätnäle, Qazan.


text:
Krasnoyarski krayında tatarlar niçek yäşi?
Rusiä territoriäseneñ cidedän ber öleşen biläp torğan Krasnoyarsk kraenda 2002nçe yılğı canisäp buyınça 44 382 tatar yäşi. Bu san krayda yäşäwçe xalıqnıñ 1,5 protsentın täşkil itä. Krayda tatarlar yäşämägän ber genä şähär yäki rayon da yuqtır. Ayıruça tuplanıp yäşägän urınnar – Krasnoyarski, Lesosibirski şähärläre, Perovski häm Kazaçinski rayonnarı. Ämma äytergä kiräk, krayda ber genä dä saf tatar awılı yuq. 50 awılda xalqınıñ urtaça 60 protsentqa yaqının tatarlar täşkil itä. Andıy awıllarnı biredä tatar awılları dip yörtälär. Alarnıñ qayberlärendä mäktäplärdä tatar tele uqıtıla. Andıy mäktäplärdä balalar telne, dinne, ğöref-gädätlärne belep üsälär. Kazaçinskiy rayonınıñ Otnoşka awılı mäktäbendä, Perov rayonı İkşerma awılı urta mäktäbendä tatar tele uqıtıla. Tuğan tel bu mäktäplärdä monnan 10-11 yıl elek fakul'tativ räweştä uqıtıla başlanğan. Soñğı 3 yılda fän bularaq atnasına 2-3 säğät kertelgän. İkşerma awılı mäktäbe direktorı Roza Yärullina süzlärençä, tatar telen tatar balaları ğına tügel, rus millätennän bulğannar da teläp öyränälär. Tuğan tel uqıtılğan mäktäplärdä balalar üzläreneñ tatarlıqların belep üsälär. Qızğanıçqa qarşı, krayda andıy mäktäplär küp tügel. Küptän tügel bulıp uzğan kray tatarları qorıltayında tuğan tel 7-8 mäktäptä genä uqıtıla dip belderelde. Anda qabul itelgän Krasnoyarski krayı tatarlarınıñ üseş konsepsiäsenä “Tatar xalqı tuplanıp yäşägän awıllarda tuğan telne uqıtu öçen xezmät östämä xaqları bilgelärgä häm uqıtuçılar buldırırğa ” – digän ayırım matdä kertelde. Älege täqdim niçek tormışqa aşar, bu yünäleştä alğa kiteş bulırmı, ansın waqıt kürsäter.
Krasnoyarsk krayınıñ tatar aktivistları milli xäräkätne canlandıru öçen yäşlärne kübräk cälep itü zarur dip sanıylar. Lesosibirski şähäre başlığı urınbasarı, andağı “Duslıq” ictimaği oyışma citäkçese Xaqiulla Sibgatullin yäşlärne milli xäräkätkä yal kiçäläre aşa yaqınaytırğa mömkin dip sanıy.
Kraynıñ Jeleznogorsk, yäğni Timertaw şähärendä, yäşlär inde berniqädär oyışqan diärgä mömkin. Anda ölkän yäştägelärne tuplağan “İneş” kollektivı belän berrättän, yäşlärneñ “Duslıq” ansamble eşläp kilä. Yäşlär tatarlar öçen törle mädäni çaralar oyıştıru, konsertlar quyu belän şöğellänsälär, ölkännär dini yünäleştäge eşlärne dä alıp baralar. “ İneş” kollektivı citäkçese Fäniä apa Latıypova süzlärençä, “Duslıq” ansamble dä, “İneş” kollektivı da Timertaw tiräsendäge tatar awıllarınıñ barsında da diärlek konsertlar belän yörep çıqqannar. “Üz maşinalarıbızğa utırabız da, çığıp kitäbez. Kiräk bulsa cırlarnı da üzebez yazabız” – di Fäniä apa. Ul üze yäşägän Timertawğa bağışlanğan ber cırın cırlap ta kürsätte.
Tabiğätneñ güzäl cirlärendä urnaşqan qayber matur, cıynaq tatar awıllarına xäzer turistlar kilä başlağan. Küptän tügel genä ber törkem turistlar Dzerjinskiy rayonınıñ Talovaya awılında bulıp kittelär. Döres, siräk kilä torğan säyäxätçelär awıl xalqınıñ könküreşenä ällä ni zur üzgäreş kertmilär. Kraynıñ başqa tatar awıllarındağı kebek keşelär biredä dä mal-tuar asrap, bäräñge-yäşelçä üsterep, urmannan ciläk-cimeş cıyıp, ber cayğa salınğan tormışların alıp baralar. Şunsı yaxşı, soñğı yıllarda qayberäwlärdä inde onıtıla başlağan milli xis uyanğan. Krasnoyarski şähärendä yäşäwçe Rim Şaygalimov “Min tatar keşese, tatarça söyläşäsem, cırlıysım kilä. Xisläremnän küzlärem dımlana” ,-di. Mondıy xislär, möğayın, tatarlığın onıtmağan başqalarnıñ da küñelen tibrätäder. Härxäldä, soñğı yıllarda krayda milli xäräkätneñ canlanış aluı monı isbatlıy kebek.
Saniä Mirxaleyeva


text:
Töp bäyräm wäğäzen Tatarstannıñ baş möxtäsibe Cälil xäzrät Fazlıyev söyläde
AUDİO: Bügen SPİD, narkomania, cinayätçelek, eçüçelek artamı, kimime? Arta. Ä belem däräcäse? Ul da arta. Dönyawi belem birep kenä keşene tärbiäläp bulmıy ikän. Tağın närsäder bulırğa tieş. Älbättä, bez belem alırğa tieş, dönyadan artta qalmasqa kiräk. Ruxi tärbiä bulırğa tieş, ruxıbız çista bulırğa tieş. Päyğämbärebez dä şul xaqta äytä.
Bez bozıqlıqlarnıñ betüen telärgä häm şul bozıqlıqlarnı beterü eşenä kereşergä tieş. Bu maqsatqa küñel saflığı aşa ğına ireşep bula.
Älbättä, Qorban bäyräme könne din ğilemen belüçe zur ğalimnär dä awıl mäçetlärendäge imam-xatıyblar da üzläre buldıra alğan häm kiräk tapqan qädär añ-belem tarata. İdel-Uralda tatar häm başqort xalıqlarında islam dine ber waqıtta da nindider köç qullanu tawış-ğawğa belän bäyle bulmadı. Bıyılğı Qorban bäyräme çistaru häm şäfqätlelek, märxämät bäyräme bularaq istä qalır.
Qazannıñ här mäçete yanında Qorban çalu öçen sarıqlar bik küpläp satıldı. Qayber eşquarlar, aldan uq awıllarğa barıp Qorban malların cıyıp kitergännär. Uzğan yılda alarnıñ sanı beraz citmiräk qalsa, bıyıl – artığı belän kiterelgän. Şunlıqtan bäyälär 2 meñ sumnan öskä sikermäde.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 28.V.2008
►Qazanda islam finansları seminärı uzaçaq ►Qazan öçen xodaydan sorap doğa qılınaçaq ►Tatarstan parlamentında fetnä omtılışına 10 yıl tuldı ►Däwlät proektları baylarnı tağı da bayraq itäme?
►Qazanda islam finansları seminärı uzaçaq
5-6 yün könnärendä Qazanda berençe "Islam finansları: bankçılıq häm iminiät” isemle berençe xalıqara seminär uzaçaq.
Seminärnı oyıştıruda Islam belem birü häm tikşerenülär institutı qatnaşa. Bu institut Islam üseş banqı törkemenä kerä. Şulay uq Rusiä islam universitetı häm “Linova” atlı innovasia-finans törkeme dä anı oyıştıruda qatnaşa. Çığış yasawçılar arasında soğud ğäräbe Möxämmät Çapra, malayziäle Sudin bin Xayro, boşnaq Säyet Möxib belän bergä ber tatar da bar. Ul - Mäskäwdä yäşäwçe yäş xoquq ğälime, islami iqtisda belgeçe Renat Bäkkin.
Bilgele bulğança, 2007 yılda Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev Islam üseş banqı räise Äxmät Möxämmäd Ali belän oçraşqan ide. Oçraşu näticäsendä Islam üseş banqı ximayase astında xalıqara investisia cıyılışın Tatarstanda uzdıru qarar birelgän ide. Bu ğäräp dönyası biznesmennarı Tatarstan belän yaqınnanraq tanışsın, anıñ niçek yäşäwen kürä alsın öçen, dip eşlänelä. "Islam illäre eşmäkärläre Tatarstan cire, anıñ iqtisadi mömkinlekläre, xalqı belän yaqınnan tanışuın, uñışlı xezmättäşleklär urnaştıruın telim", - dip uzğan yılnı Äxmät Möxämmäd Ali beldergän ide.
Bu planlaştırğan yatırım-investisia konferensiase 9-12 yün könnärendä Qazanda yasala. "Islam finansları: bankçılıq häm iminiät” seminärı isä şunıñ aldınnan oyıştırıla.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Qazan öçen xodaydan sorap doğa qılınaçaq
Maynıñ soñğı köne 2013 yılğı dönya külämendäge Uniwersiadanıñ qayda ütäçägen açıqlayaçaq.
“Millät öçen, däwlät öçen, tuğan cir öçen faydağa bulğan çaralar öçen, älbättä bez doğa qılırğa tiyeşbez. Xäyerlegä bulsın, faydağa bulsın dip”,-dide Qol Şärif mäçete imamı Röstäm xäzrät Zinnurov. 30 may könne bulaçaq comğa namazında Qazannıñ Qol Şärif häm Märcäni mäçetlärendä Tatarstan başqalası 2013 yılğı cäyge Uniwersiadanı ütkärüdä ciñsen öçen xodaydan sorayaçaqlar. Röstäm xäzrät äytüençä, Qol Şäriftä älegä qädär mondıy xäl bulmağan.
Qazan başlığı İlsur Metşin Bryüsselgä FISUnıñ baş fatirına kiter aldınnan barlıq din wäkilläre: möselmannar, pravaslawlar, katoliklar häm yähüdilär Qazan öçen doğa qılaçaq, dip belderde. Xalıq fikeren beleşü kürsätkänçä, başqalanıñ 90 prosentı Uniwersiada yaqlı. 500 meñnän artıq keşe älege çara öçen üz öleşen kertergä äzer.
28 may kiçendä Rusiä häm Tatarstan räsmiläre Bryüsselgä kitä. Öç qala İspanianeñ Vigo, Könyaq Koreyänıñ Guañ Ju häm Qazan arasında bäyge 31 may kiçenä qädär baraçaq. Ciñüçe Qazan waqıtı belän kiçke 10 da bilgele bulır dip kötelä.
Aña qädär härkem üzen täqdim itäçäk. 30 may könne Bryüsselneñ “LE PLAZA” qunaqxanäsendä nämzät şähärlär turında mäğlümati taqtalar quyılaçaq. 31 may könne härkem üzen täqdim itäçäk häm prezentasia tasmaları da kürsäteläçäk. Bu çara häm studentlar sportı Xalıqara federasiaseneñ başqarma komitetı utırışı tögällängäç, tawış birü ütkärelä. Häm 2013 yılğı cäyge Uniwersiadanı ütkärüdä kem ciñgänlege iğlan iteläçäk.
FISU bäyäläw törkeme 16-17 mayda Qazan belän tanışqan ide.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatarstan parlamentında fetnä omtılışına 10 yıl tuldı
Monnan 10 yıl elek 28 may könne Tatarstan Däwlät şurasınıñ plenar utırışında yaña spiker saylaw tiräsendä qızu bäxäslär, xätta säyäsi köräş häm qarşılıqlı wäzğeyät tudı.
Bu waqıyğa turında xäzer berkem dä berni dä söylämi. Ğädi säyäsättän yıraqtağı ğädi keşelär ul waqıyğalarnı belmi, ä belüçelär häm respublika elitasınıñ wäkilläre bu xaqta söyläşergä cörät itmilär. Nindi dä bulsa xata cibärüdän qurqıp, yäisä kemneñder käyefen bozarğa şürläp, endäşmi toralar. Säyäsi elita häm apparat dairälärendä bu turıda süz quyırtmaw iñ töple ğämäl bulıp sanala. 1998 yılda parlament ikegä bülengännän soñ, xällär üzgärep, kiçäge oppozisia wäkilläreneñ qayberläre bügenge xakimiat yağında, qayberäwlär zur ğına urınnarda eşläp yöri, ikençeläre qayadır kitep yuğalğan. Kemneñder yarasına toz sibü dä kileşmi.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Däwlät proektları baylarnı tağı da bayraq itäme?
“Bezneñ gäcit”: Samarda benzin Qazandağıdan arzanraq, däwlät proektları rişwätçelekne arttıra häm tatar-törek litseyları ğawğası qıza bara.
"Bezneñ gäcit"neñ yaña 21nçe sanında respublika rayonnarında cäyelgän rişwätçelek turında zur mäqälä basılğan. Eçke eşlär ministrlığı xezmätkäre Nail Waxitov äzerlägän bu yazmada, Balıq bistäse rayonındağı xällär bäyän itelä.
“2010 yılğa qädär awılnıñ sosial' üseşe” däwlät proektı nigezendä barğan programma belän däwlät aqçaları çınnan da toraq xälen yaxşırtuğa mohtac keşelärgä birelgänme? Tikşerüçelär, däwlät aqçalarınıñ, rayondağı ber türägä, anıñ böten tuğannarına, anıñ duslarına älegüen açıqlağan.
Türä üze 280 meñ alğan bulsa, başqa tuğannarına 500 häm 600 meñnän artıq aqça bülep birü turında kiräkle qäğäzlärgä qul quyğan. Şulay uq, rayon türäse üze oyıştırğan şirkät wäkillärenä dä yärdämgä mohtac awıl xezmätçännäre dip däwlättän aqça alırğa yärdäm itkän.
Qazannan kilgän tikşerüçelär, aqçalarnıñ niçek totılğanın tikşerergä totınğaç, şul xätle ersezlek belän başqarğan eşkä aptırap kitä. Ul qanun taläpläre belän isäpläşep tormağan. Ber urta qul türäneñ xilaflığın niçek rayon başlığı kürmi qalğan, niçek aqça aluçılar isemlegendä ber ük familialärneñ buluına Qazanda, awıl xucalığı ministrlığında küz yömğannar, digän sorawlar quya mäqälä autorı.
Samar ölkäsendä benzin Tatarstannıqınnan küpkä arzanraq, ämma sıyfatı Tatarstannıqınnan qaytışraq ikän. Tolyäti şähärendä hawada ğaz ise kilä, çit il maşinaları bik siräk oçrıy. Andağı qızlar çäçäk kebek kienep yörmi, “neformal” bulıp kürenergä tırışa di, mäqälä autorı Älwira Fatıyxowa. Ä menä Tolyäti tatarlarınıñ ber-bersenä mönäsäbäte tuğanlarça, cılı, yärdämçel, di “Bezneñ gäcit” xäbärçese.
Şulay uq, “Bezneñ gäcit”neñ bu sanında da “Azatlıq” radiosında çıqqan iñ aktual' mäqälälär dä urın alğan. Alar arasında tatar-törek litseyları tiräsendäge xäl xaqında täfsille, xislärgä bay yazma basılğan.
“Bezneñ gäcit”tä basılğan yazmalar belän yaqınnanraq itep säxifäneñ internettağı säxifäsendä tanışıp bula. www.beznen.ru


text:
Samarnıñ “Yalqınlı yäşlek” ansamble kürşelärgä bardı
“Yalqınlı yäşlek” ansamble daimi köpçäk östendä. Samar ölkäsendäge tatar awılları belän genä çiklänmiçä kollektiv kürşe ölkälärgä dä barıp qaytırğa cayın taba. Alar äle genä Ul''yan ölkäseneñ Nikolaevka awılında häm Penza ölkäseneñ Kuznetsk şähärlärendä berençe közge konsertların birep qayttılar. Şul säyäxät turında ansambl'' citäkçese İlgiz Kälüç belän söyläşäbez:
İlgiz äfände, kemnär aşa yaña töbäkkä yul tottığız?
Nikolaevka – rayon üzäge. Bu rayonda öç tatar awılı bar. Biş mäscede görläp eşläp yatuçı ataqlı Çirkli, Sayman häm Äxmätle awılları. Tatar awılları ölkä üzägennän 300 çaqrımğa urnaşqannar, Qazannan 500 çaqrım. Bu yaqlarğa Qazan yağınnan sänğät köçläre kilmi dip äytälär. Bezneñ konsertlarnı şuşı yaqnıñ kürenekle eşquarı, xalıq deputatı Ümär Abulatov digän milli canlı tatar oyıştırdı. Ul awıllardan xalıqnı rayon üzägenä avtobuslarda kiterde. Bezneñ moñnarnı, cırlarnı, şiğerlärne xalıq tansıqlap qabul itte. İkençe könne Penza ölkäsenä küçep Kuznetsk şähärendä konsert kürsättek. Andağı konsertqa da tatar awıllarınnan kilgännär ide. Bu yaqtağı tamaşaçılar arasında kübräk xatın- qızlar. İrlär bik az. Xatın- qızlar yaratıp basıp qul çaptılar. Menä şulay közge sezonnı kütärenke küñel belän açıp cibäräbez.
Konsertlarğa irlär yörmäwne ni belän añlatıp bula?
Xatın- qızlar sänğätebezne totuçı, ana telen saqlawçı. Maturlıqqa kübräk xatın- qızlar omtıla. İrlärne dönya mäşäqäte basqandır. Küz aldıña kiter, böten Rossiä buylap görläp barğan Sabantuylar Kuznetskiğa bıltır ğına kilep citkän. Şunnan añlap bula inde xällären. Nikolaevka awılına Salawat kilgän bulğan. Bilet satılmağan. Läkin dä monda ikençe säbäp tä bar bit. Salawatnıñ bilet xaqları yuğarı, ä awıllarda matdi xällär möşkelräk.
Samarnıñ üzendä qayçan sezon açarğa isäp?
Ğinwar ayında isäp.
Nindiräk programma bulır inde?
Cide yözençe konsert. Här yözençe programmanıñ üz yöze bula. Yaña cırçılar, yaña biyuçelär, yaña şiğer söyläwçelär kilde. Ğomumän yañalıqlar küp bulaçaq.
Tatar ğailäsen işäytüçelär
Samarda yäşlär öçen diskotekalarnı ike cirdä ütkärep kilälär. Şul ikeneñ berse – Radik Ğäzizov. Nihayät, kättä baylar ğına yal itä torğan “MTL- Arena” binasına tatar yegetläre- qızları da cıyıla başladılar. “Tatar töne” isemle tamaşalar yıldan- yıl ofığın kiñäytä. Yegetlärebez “Tatar töne” programması belän Tol''yatti şähärenä barıp qayttılar. Törkem citäkçese Radik Ğazizov belän äñgämä totabız:
Radik, ataqlı Avtovaz şähärendä berençe märtäbä diskoteka uzdırdıñ. Niçegräk ütte?
Xalıq küp cıyıldı. Programmabız yäşlärgä oşadı. Qazannan Emil Ayzatulla törkeme, Samardan “Yalqınlı yäşlek” artistları qatnaştı. Güzäl Fäxretdinovanı yäşlär bik yarattılar. Biyuçelär dä xalıq küñelenä xuş kilde.
Programmada tatar muzıkası niçä protsent täşkil itte?
Kiçke säğät unda başlanğan küñel açu çarası irtänge säğät bişkä qädär däwam itte. Muzıkal'' programmanıñ citmeş protsentı tatarça ide. Öç- dürt di-dcey kiçäne härberse üzençä bizäde.
Yäşlär aynıq kileş bii alalarmı?
Min üzem isereklärne kürmädem. Räxätlänep biedelär, uyınnarda qatnaştılar.
Tol''yatti milli- mädäni möxtäriäte citäkçeläre kilgännär ideme tamaşa qararğa?
Unğa yaqın keşe kilde. Alarğa süz birdek. Bik qızıqsınıp küzätep tordılar. Kiçädän qänäğät qaldılar.
Radik, sin üzeñneñ törkemeñ belän Samarda dan qazandıñ, Tol''yatti yäşlären mökibbän itteñ. Kiläçäktä qaysı şähärne yaulap alu niäte tora?
Planda - Ul''yan. Anda tatarlar küp. Ä yäşlär öçen bezneñ bieklektä kiçälär oyıştıru yuq älegä. Annarı tağın ber matur küreneş küzgä taşlana. Samar diskotekasına Tol''yatti yäşläre kilä. Tol''yatti diskotekasına Samaradan bardılar. Yegetlär üzläreneñ mäxäbbätlären ezlilär. Şul uq yäşlär Ul''yanğa da barabız dip toralar.
Yäşlär öçen uzdırılğan yal kiçäläreneñ töp maqsatı nidän ğibärät?
Tatar ğailäsen ürçetü, tatarnı işäytü.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Qaragruhçılar
Tatar Ensiklopediä Süzlege. Qazan, Tatar Ensiklopediäse İnstitutı, 2002.
Qaragruhçılar (Urısça: ЧepHocoTeHцы, qara + gruh «törkem»), 1905-1917 yıllarda Räsäydä monarxiä rejimı yaqlı säyäsi oyışma äğzaları, böyek mämläkätçel şovinizm tarafdarları, milli azçılıqnı täşkil itkän xalıqlärnıñ xoquqların çikläw säyäsäten alğa sörüçelär. Qazan gubernasında "Patşa-xalıq Urıs Cämğiäte" ("Цapcko-HapoдHoe pycckoe oбщecTBo", räise F. Zalesski) häm "Urıs Xalqı Berlege" ("Coюз pycckoro Hapoдa") bülekçese häm başqa eşçänlekläre mäğlüm. "Tçernosotenets" ("ЧepHocoTeHeц") häm "Soşniki" ("CoшHиkи") gäzetläre näşer itelä. 1905-1907 yıllarda Qazanda manifestatsiälär uzdıralar, Yähüdilärne tarlaw-ezärlekläw aktsiäläre oyıştırıla.
Monı da qara: Skinhedlar


text:
Äfğanstandağı NATO köçläre, atna axırında Paqstannıñ Wäzerstan töbägenä bulğan höcümdä, üterelgännär arasında tsivil xalıqnıñ da buluın tanıdı. "Azatlıq"nıñ Päşwardağı xäbärçese Nacip Amir belderüençä, Tönyaq häm Könyaq Wäzerstanda bulğan raketa höcümdä, Paqstan süzçese belderüenä qarağanda tsivil xalıqtañ 28 keşe hälaq bulğan. Ülüçelär arasında xatın-qızlar häm balalar da bulğan. Äfğan-Paqstan çigendäge ğisyançı suğışçılarğa yünälderelgän bu höcümdä, 4 paqstan ğaskärie dä ülgän. Ülgännärneñ tögäl sanı 60 keşe dip sanala. NATO Xalıqara Yärdem köçe süzçese, AFP Frantsuz xäbär agentlığına bergän belderüendä, Yärdem köçe ülgännär arasında ğadi xalıqnıñ da buluın taniy häm gäyepsezgä hälaq bulğannar öçen borçıla dide.
Ber kön elek Äfğanstan Prezidentı Hamid Qarzai tsivil xalıqınıñ ülemenä kitergän NATO häm AQŞ xärbiläreneñ soñgı operatsiäsen hökem itkän ide, bügenge beleredü şuşı çığıştan soñ yasaldı.
Songı atnada bulğan xärbi höcümnär näticäsendä ülgän tınıç xalıqnıñ sanı 100 gä citär dip farazlana.
Qarzai mondiy operatsiä häm anıñ näticäläreneñ ber niçektä tözemlelek kürsätelmäyäçägen Äfğan xalqınıñ da moña tağın yul birmäyäçägen äytkän ide.


text:
Tatarstan Konstitutsiäse üzgärtelä - Respublika prezidentın saylawlar beterelä
Bügen Tatarstan parlamentınıñ Däwlät tözeleşe häm cirle üzidarä komitetında Tatarstan konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü xaqında söyläşü bulıp uzdı. Maqsat, Konstitutsiäneñ Rusiä töp qanunı qarşı kilä torğan urınnarnı üzgärtü. Töp üzgäreşlär, Tatarstan prezidentın saylawlarnı turındağı qanunnı tuqtatıp toru, Konstitutsiägä bu xaqta üzgäreşlär kertü , ä prezidentnı Rusiä prezidentı tarafınnan bilgeläp quyu xaqındağı matdälär östäw xaqında bardı. Şul uñaydan, Tatarstan xalıq deputatı Tufan Miñnullin belän elemtägä çığıp, fikerlären soradıq. Ul radioğa bolay dip belderde.
Min prezidentnı respublika xalqı saylap quyarğa tieş dip sanıy. Belmim, närsä bulıp betär inde. Menä sessiä bulırğa tieş, şunda çığış yasarğa dip toram. Äle aldan berni dä äytäsem kilmi, bezneñ citäkçelärgä awır bulmasın dip. Mäskäw qabul itkän här qarar, äle ul döres digän süz tügel. Änä, Putinnıñ bu bilgeläwlärenä qarşı SSSRnıñ elekkege prezidentı Gorbaçev ta qarşı çıqtı bit.Räfis Cämdixan.


text:
Qazanlılır Ğabdulla Tuqay tuğan könen bäyräm itärgä cıyına
Qazanlılar yaqınlaşıp kilüçe kürenekle şağir Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan könen bilgeläp ütärgä äzerlänälär. 26 aprilgä qarağan bäyräm çaraların ütkärü respublikada inde matur ber traditsiägä äwerelde. Bıyıl alar tağı da kübräk häm qızıqlıraq bulırğa oxşağan. Bäyräm 26 aprildä Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrı yanındağı Tuqay häykäle aldında şiğır bäyräme belän başlanıp kitäçäk. Bu çarada yazuçılar, şağirlär, sänğät ostaları, şulay uq Ğabdulla Tuqay isemendäge premiäneñ yaña laureatları da çığış yasıyaçaq. Ä kiçen böek şağirneñ tuğan könen bäyräm itü Ğäliäskär Qamal teatrı yanında däwam itäçäk. Monda respublikanıñ tanılğan sänğät ostaları qatnaşlığında «Tuğan tel» isemle mädäni programma uzaçaq. Bu çara bıyıl äle berençe genä märtäbä utkärelsä dä, oyıştıruçılar anıñ uñışlı buluına ber dä şiklänmilär häm bu tamaşanı här yılnı ütkärergä niätlilär, dip xäbär itä İntertat säxifäse. Tuqay tuğan könendä Qazanda tağın ber kürkäm bäyräm çarası ütkäreler dip kötelä. 26 apirldä Tatarstan yazuçılar berlegeneñ Tuqay klubında näfis süz ostalarınıñ öçençe respublika bäygese ütäçäk. Anda Tatarstannıñ törle rayon-şähärlärennän kilgän wäkillär sänğätle söyläwdä üzläreneñ köçlären sınıyaçaq. Alarnıñ çığışların märtäbäle jüri bäyäliäçäk. Näni näfis süz ostaları arasında ciñüçelär ayırım bilgelänäçäk.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
Tönyaq Koreäneñ atom qüwäte - Amerikağa yaña Berlin yä Karib krizisı yanıy
Tönyaq Koreäneñ atom programması tiräsendä ğawğa çıqqannan soñ berençe märtäbä amerikan räsmi wäkilläre, şul kommunistik ilneñ Quşma Ştatlar cirenä höcüm itärlek qüwät häm qorallarğa iä buluwın tanıdı. Bu Xalıqara Atom energiäse idaräseneñ, Pxenyannı atom qoralların cäyeldermäw kileşüwen bozuda ğäyepläp belderü yasawına turı kilde. Şulay itep Ğiraq tiräsendäge kiyerenkelek kenä citmägän, kön tärtibenä yänä Tönyaq Koreäneñ atom programması mäs’äläse dä kütärelergä tora.
Audio
Tenet tıñlawlarğa kilgän belgeçläre belän qısqaça ğına kiñäşläşep alğaç, minemçä, açıq cawap şul, äye, alar monı eşli ala dip cawap birde.
Audio
Üzäk küzläw idaräse başlığı şulay uq, Tönyaq Koreädä ber yäisä ike plutonigä qorılğan cihaz da bula ala dip belderde. Ğadi genä itep äytkändä, bu Pxenyannıñ atom bombası bar digänne añlata. Häm ägär dä ul äle, Amerikanıñ könbatış yarına citärlek qitğaara raketalar da eşläp çığara ikän, Quşma Ştatlarğa turıdan-turı qurqınıç yanıy digän süz. Monı açıqlaw Waşingtonnıñ Ğiraq suğışına äzerlänüwe häm bötenläy kötmägändä 11-nçe sintäbr höcümnäre öçen cawaplı dip sanalğan Osama bin Ladennıñ yaña möräcäğäte yazılğan tasma çığuwı sürätendä buldı, bolar barısı da amerikannarda iminlek xisen bermä-ber kimette, qayber belgeçlär xätta, bügenge wäzğiat üzeneñ kiyerenkelege belän 60-nçı yıllar başında Berlin diwarın qoru häm Kuba tiräsendä tuğan atom krizisı könnären xäterlätä dip isäpli. Bu uñaydan dönyada, xalıqara iminlekkä, şul isäptän Quşma Ştatlar iminlegenä dä qurqınıç berençe çiratta Ğiraq tügel, ä Tönyaq Koreä yağınnan kilä digän fiker nığıy bara. Amerikan räsmiläre isä älegä Tönyaq Koreägä çamadan tış qatı basım yasaw yağında tügel. Pxenyan üzeneñ atom programması tiräsendäge kiyerenkelekne turıdan-turı Waşington belän söyläşülär alıp barıp xäl itärgä teli, Quşma Ştatlar isä, bu xalıqara problema dip, anıñ Berläşkän Millätlärdä qaraluwın alğa sörä. Häm berük waqıtta kilep tuğan wäzğiatne üzeneñ raketalardan saqlanu sistemasın yañartu maqsatında faydalanırğa tırışa.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Rusiä prezidentınıñ härber adımı , süze Başqortstan citäkçeläre tarafınnan xuplap qabul itelä.Uzğan atna Putin Däwlät dumasındağı “Berdäm Rusiä“ firqäse fraqsiäse deputatları belän oçraşqaç , Federätsiä sowetın tergezü kiräklegen äytkän ide.Başqortstan Prezidentı moña xuplaw belderde.Ul töbäk häm qanunnar çığaru cıyılışları räislärennän tözeläçäk Federätsiä sowetı Rusiä Prezidentına zur teräk bulaçaq dip bilgelägän.Bu xaqta “İnterfaqs“ ağentlığı xäbär itte.Başqortstannıñ däwlät cıyılışı räise Kostantin Tolkçev ta älege başlanğıçnı xuplawın beldergän.
Respublika prezidentı Mortaza Räximov “Lukoil“ açıq aksionerlar cämğıyate prezidentı Wağit Alikperov belän oçraştı.Uzğan atna axırı bulğan bu oçraşuda Blağoweşçenskiy şähärendä tözelep betep kilüçe “Polief“ kombinatı yazmışı xaqında süz barğan.Alikperov kombinatnı “Lukoil“ qaramağına birü mäsäläsen kütärgän.Ul oçraqta berniçä yıldan rentäbellekkä ireşep bulaçağın ışandırğan.Berniçä ay elek “Gazprom“ da şundıy teläk beldergän ide.
Bertörkem eşquarlar Hindstanğa kitte.Alar anda ber atna bulıp Dählidä açılaçaq Xalıqara yärminkädä bulaçaq , şulay uq “Hindstannıñ globäl sammitı“ dip atalğan fänni-ğämäli konferensiä eşendä qatnaşaçaq.


text:
Saddam xakimiäte däwrendä yuğalğan keşelär yä törmälärgä yabıldı yä dä üterelde dip farazlana. Xäzer kümäk qäberleklärneñ tabıluı belän nixäyät yuğalğan keşelärneñ yazmışı öyräneläçäk. Ğıraqta yuğalqan keşelär turındağı mäqalälär serieseneñ sonğısında bez ğıraqlılar ,aftokratik rejimnardan qotılıp äle dä yuğalğan keşelär mirası belän eş itkän Latin Amerika illärennän nindi sabaq ala alalar digän mäsälägä tuqtalmaqçıbız.
Könyaq Amerikanıñ bik küp illäre äle dä aftokratik rejimnar mirası belän köräşä. Alarnıñ kübesendä oyıştırılğan döreslek ,tatulaşu komissiäläre ütkändäge rejimnıñ ezrlekläüläre bigräk tä yuğalğan keşelär belän eş itä. Näticälär törle bulsa da , küçeş çorındağı Ğıraq yustitsiäse öçen sabaq bula ala. Sonğı ike distä yılda Dönya buylap 20dän artıq döreslek-çınbarlıqnı ezläü komissiäse oyıştırıldı. Könyaq Afrikada aparteid rejimınıñ ezärlekläülären açıqlau öçen 1990nçe yıllar urtasında anda komissiä eşli başladı. Ğıraq öçen bälkim dä Guatemalanıñ ütkändägene öyränü komissiäse yaxşıraq ürnäk bula alır ide. Ul 200meñ keşeneñ ülgän yäki yuğalğan 36yıldan artıq däwam itkän watandaşlar suğışın betergän tınıçlıq kileşüeneñ ber öleşe bularaq 1997nçe yılda oyıştırıldı. Komissiä 18ay eşlägännän soñ1999nçe yılda Guatemala armiäsen sivillärne üterüdä ğäyeplägän xisabın iğlan itte. Komissiäneñ däwlät 1981 belän 83nçe yıllar arasında Mayan xalqı törkemnärenä genosid oyıştırdı dip belderüe in kisken näticä bulıp tora . Bu kommisiä Könyaq Afrika komissiäse kebek sensatsiägä säbäp bulmadı. Guatemala panele cämäğätçelekkä açıq tıñlaular ütkärmäde , mätbuğat ta şau şu quptarmadı häm ul ayrım şäxeslärneñ isemnären dä iğlan itmäde. Foreign Affairs jurnalınıñ ölkän muxarrire , keşeçelekkä qarşı cinayät vä suğış cinayätläre expertı Jonathan Tepperman (audio)
Komissiäneñ ber kemne dä cäzağa tartmawı näticäsendä, Guatemala xäzer yañadan äle küptän tügel genä çıqqan gagsterlek yulına kerep bara. Qanun tärtip urnaştıru irekle vä açıq cämğiätkä küçü şulayuq ütkändäge rejim qorbannarın bıraz bulsa da yuatu öçen mäxkämälärneñ qarar çığaruı bik bik möhim .
Tepperman bu tör komissiälär ütkändäge rejim citäkçelärenä cawaplılıqtan qotılu , qaçu yulı birmäskä tieş , Könyaq Afrika komissiäseneñ küpkä kübräk uñışlı buluınıñ ber säbäbe , anıñ mäxkämägä çaqıru , dokumentlarnı ezläü , konfiskatsiäläü häm isemnärne atau xoquqı bar ide , ägär dä andıy komissiälär döres oyıştırılsa bik tä faydalı bula ala ämma çınbarlıq şul ki alar mäxkämä tügel dip söyli Tepperman.Latin Amerikada küçeş çorı yustitsiäseneñ in sonğı täcribäsen Peruda küräbez. Çınbarlıq vä tatulaşu komissiäse berençe märtäbä könyaq Amerikada tıñlaular ütkärä. Häm ul küp kenä mäsälälärne prokuraturağa tapşırğan. Komissiä terror törkemnäre häm xökümät mäxsus köçläreneñ 1980 belän 2000nçe yıl arasındağı ezärlekläüläre turında dälil, mäğlümät tuplau mäqsatında ike yılda 18meñ keşe belän ängämä ütkärde. İntervyular komissiägä ülgän yuğalğan keşelär sanın 40meñ belän 60meñ arasında dip bilgeläüdä yardäm itte . Bu turıda sonğı xisab cäyen iğlan itelä. Küptän tügel genä BMOda ütkärelgän press konferensiädä komissiä äğzası Sofia Macher tırışlıqlarıbz Peru cämğiätendä fundamental üzgäreşlär öçen nigez bulır digän ömed belderde. Sofia Macher (audio)
köçqullanu qorbannarınnnan tuplanğan şähädätlär bezneñ öçen öleşçä reparatsiä bulıp tora.Çınbarlıq şul ki şähädätlärne cıştıru ildä xalıq başınnan kiçkännärne tanu ,raslau bulıp tora. Bilgele qayber xoquqlar ğına bozılmadı ä qorbannarnıñ awızları yabıldı häm tamğalandı.
Tepperman Latin Amerikanıñ yaqın tarixı keşelärneñ küpläp yuğalu probleması çitkä qağılsa, tikşerelmäsä cämğiävi problemalarnıñ qalaçağın kürsätä di, misal öçen Argentinada 1976 belän 83nçe yılllar arasındağı ''pıçraq suğış'' waqıtında yuğalğan 30meñ çaması keşeneñ yazmışı cünläp tikşerelmäde. Ämma Argentinanıñ yaña prezidentı Kirchner ütkän belän eş itergä teläwenä basım yasadı. Ul yuğarı mäxkämä sonğı 10yılda iğlan itkän yarlıqau , amnesty qanunnarın konstitutsiägä qarşı dip iğlan itsen digän teläk belderde. Argentinada 20yıl elek diktatura cimerelgännän soñ, sivil xakimiätlär tikşerü komissiäläre oyıştırdı, xärbi huntanı cawapqa tarttı .Ämma bu prosess , ekonomik krizislar xakimiätkä kilgän xökümätlärneñ keşe xoquqların bozuçılar öçen iğlan itelgän yarlıqaularnı raslauı belän ähämiäten yuğalttı .
färidä xämit, praga


text:
Tatar teleneñ xalıqara qullanılışı
Qayan inde ul waqıtlarda tatar telendä xalıqara kongresslar açu, suğış häm solıx turında söyläşü. İñ küp digändä urıp-cıyu, sıyır sawu turında partiä raykomı cıyılışı yäki uqıtuçılar kiñämäse, ansı da äle tatarlar yäşägän awıl töbäklärendä. Zamanalar üzgärde inde, Tatarstan respublikasınıñ qayber xalıqara, däwlätara dokumentları, kileşüläre häm berketmäläre, beryulı rus, ingliz yäki törek häm şulay uq tatar tellärendä yazılıp här nösxäneñ dä tigez statusı bilgelänä. Xätta Federatsiä sovetınnan xäzergä ütmägän wäqälätlär büleşü turında Mäskäw Qazan şartnamäse dä rus häm tatar tellärendä tözelep här ike nösxädä Şäymievnıñ häm Putinnıñ imzaları quyılğan. Dimäk, şartlı räweştä bulsa da, tulı däwlätçelege bulmağan millätneñ dä tele xalıqara däräcägä kütärelä ala. Älbättä xalıq üze, anıñ zıyalıları, idärä strukturaları şundıy däräcägä kütärelsä häm telneñ menä şundıy möhim dairädä yañğırawı kemgäder kiräk bulsa, yaña ixtiac bulsa.
Rimzil Wäli. Azatlıq radiosınıñ tügäräk östäl söyläşüe menä şuşı omtılış turında. Uzğan atnada Qazanda bötendönya mirası şähärläre oyışmasınıñ 9 nçı kongressı eşläde. Çärşämbe könne plenar utırışta Avstraliädän kilgän Däwid Torsbi çığış ingliz telendä bik küp delegatlar aldında yañğıradı. Bu dokladlar buyınça fiker alışu häm konkret söyläşülär ingliz, ispan, fransuz, rus häm tatar tellärendä 5 ayırım zalda alıp barıldı. Akademik Mirqasıym Gosmanov citäkçelegendä eşlägän şuşı tatar seksiäsendä qatnaşqan Qazan ğalimnäre häm zıyalılar miras häm iqtisat turında tuğan teldä fiker alışqanda tanımaslıq bulıp üzgärdelär. Nindider ğomumi qayşap äytä torğan, ritual' cömlälärne töşerep qaldırıp, härkem tarixi mirasnıñ matdi nigezläre turında tatarça çatnatıp söyläde. Här fiker aldında konkret misallar, Qazannıñ yaña bistäsendäge qäderle, borınğı binalar, alarnı tergezü ısulları häm matdi nigez turında äytep birelde. Seksiä eşen tämamlağaç bez Azatlıq radiosınıñ tügäräk östäl söyläşüe öçen fikerlär yazdırıp aldıq. Tatar teleneñ xalıqara forumda qullanılışı mömkinme, kiräkme? Bu başlanğıçnıñ mäğnäse häm ähämiäte nidän ğibärät? Däwamı niçek bulır? Tel ädäbiät häm sänğät institutınıñ fänni xezmätkäre Färidä Tahirova dulqınlanuın yäşermäsä dä, eşlekle häm sabır bulırğa tırıştı.
Färidä Tahirova. Tatar teleneñ xalıqara däräcädä qullanışı berençe tapqır ğına tügelder. Tatarlar aralaşmıyça yäşämägännär. Xäzer forumda ofitsial' tel bularaq faydalanıla. Tatar keşesenä şuşı ğomum dönya problemaların citkerü öçen häm başqa illärdä yäşäwçe qärdäşlärgä citkerü öçen kiräk ul. Ğädättä dokladlar elek rusça söylänelä ide. İnternatsional' terminnar faydalana. Tatar teleneñ mömkinleklärennän nıq faydalanırğa mömkin.
Rimzil Wäli. Qayberlär äytä, bu ayırım oçraq qına. Tatar tele hiç xalıqara däräcädä qullanılmıy. Sez niçek uylıysız?
Färidä Tahirova. Şundıy oçraqtan başlana böten küreneşlär dä. Berençe oçraqta, ul bulırğa mömkin tügel digän stadiäne ütä. Soñnan, äye, bula ikän. Annan, i, monı kem belmi inde, digän stadiälär bula. Citmeşençe yıllarda, mäsälän, tramvaylarda Qazan şähärendä tatarça söyläşkän keşe bik az ide. Televideniedä, radioda söyläşä başlağaç, xäzer uramda da söyläşälär bit.
Rimzil Wäli. Tatarçadan inglizçägä, törekçägä häm, kiresençä, inglizçädän, törekçädän tatarçağa turıdan tärcemä mömkinlege, kadrlar, süzleklär, yäki metodika barmı?
Färidä Tahirova. Küp kenä vuzlarda andıy belgeçleklär bar. Tatar-ingliz belgeçlege bigräktä, tatar-törek belgeçlege bar. Tärcemä eşe, sinxron tärcemä bulsa, maxsus tärcemä fakul'tetı Qazanda yuq. Ädäbi tärcemä bulsa, ul yañadan yazuçıdan dä ostaraq obrazlı fikerläw sälätenä iä bulğan keşelär tärcemä itärgä tieş. Ul da maxsus ädäbi institutında uqığan keşelär bulırğa tieş. Älegä bezneñ belgeçlär citmi dip uylıym. Tärcemä mäs’äläsendä rus tele aradaşçı tel arqılı telgä tärcemä itü döres tä tügel. Turıdan turı tärcemä itü döresräk bulır ide.
Rimzil Wäli. İstanbul şähärennän kilgän millättäşebez, tarixçı Nadir Däwlät üzeneñ çığışındı utırışnı alıp barğan Akademik Gosmanovnı nihayät fänni forumnı Qazanda tatar alıp baru belän täbrikläde.
Nadir Däwlät. Bügenge qullanu – berençe adım. Anıñ öçen täbrik itärgä kiräk. Monı küptän eşlärgä kiräk ide. Qazanda başta urısça söyläştelär. Annarı äkren genä tatarçağa küçtelär. Bala da berdän üsmi, täpiläp kenä bara.
Rimzil Wäli. Şulay itep, 2007 yılnıñ 20 iyünendä Bötendönya forumında ingliz, fransuz telläre belän berrättän tatar tele dä tulı xoquqlı añlaşu qoral bularaq xezmät itte. Älbättä bu ber ayırım oçraq häm bu xälneñ simvolik ähämiäte berençe urında tora. Çınnan da tuğan telebez kiñ däräcädä qullanılıp, yäşäw möhimen kiñäytsen öçen millättäşlärebezneñ ğilmi, eşlekle çaralarnıñ tatarça baruın, mäğlümat çaralarınıñ xalıqqa şuşı eşne añlatuı kiräk. Barmı andıy şartlar? Tapşıruıbıznıñ ikençe öleşendä menä şul turıda fiker alışabız. Bu yulı şul uq temağa ”Bezneñ gäzit” basmasınıñ möxärrire, ”Äybät ğaybät” tapşıruın alıp baruçı İlfat Fäyzraxmanov, ”Azatlıq” radiosınıñ Tatar-başqort redaksiäse mödire Kärim Qamal üz fikerlären äytälär. Äñgämäneñ bu öleşen Rimzil Wäli alıp bara.
Kärim Qamal. Bezneñ kommunizm çorınnan qalğan xäl ul. Tel qıssırıqlap çığarıldı ki, normal' dairälärdän, ictimaği tormıştan, säyäsättän, mäktäptän, häm qaldı ul öydä genä, kuxnyada. Kommunizm betkäç, bez telne yañadan şul dairälärgä çığara almadıq, çığarırğa tırıştıq. Xätta xökümät üze totındı bu eşkä. Kitaplar çığardılar, däresleklär çığardılar. Urıs balaların, başqa millät balaların tatarça öyrätä başladılar. Läkin bu cämğiättä çın ixtiacnı tudırmadı. Monda hiç kenä xökümätne ğaipläp bulmıy. Bu öleşçä globalizatsiä mäs’äläse. Çönki xäzer dinamik üskän tellär genä yäşäp qalalar. Ä bezneñ tatar telebez sovet çorınnan soñ nindider yarım tele xäldä qaldı.
Rimzil Wäli. Tel üze üsmi, yäki üsä dip äytep bulmıy. YÄ ul qullanıla keşelär tarafınnan, yä qullanılmıy. Bik bay telne qullanılmağaç ta, tel monda bit ”ni pri çem”.
Kärim Qamal. Üsep barğan tel, ul qullanılğan tel digän süz. Qullanılmağan tel ul üsmi bit.
Rimzil Wäli. Qullanışu, üsü, üsmäw turında süz baramı?
Kärim Qamal. Ägär dä tel qullanıla ikän, ul üsäçäk.
Rimzil Wäli. Tel üsü, anıñ süzlek zapası, anıñ terminnar – bu telneñ funksiälären arttıru digän süz. Tel üsü – bu bit telneñ süzlär sanın arttıru digän süz genä tügel bit. Yäğni ul qullanu möhimen kiñäytü häm yışaytu.
İlfat Fäyzraxmanov. Menä Mari Elda Bäräñge bistäse bar. Anda tatarlar genä yäşi. Anda ”Bezneñ gäcitneñ” uqçı bik küp. Keşelär zarlana, bez tatarça söyläşäbez, öydä dä, uramda da, läkin tatarça uqı belmibez. Ber buın üsep kilä. Ni tatar bulmağan, ni urıs bulmağan, mäktäplärne tämamlap, üzeneñ telen onıtqan keşe. Ul yazılğan äyberlärne uqi almasa, ul tel yuğalaçaq.
Rimzil Wäli. Qazanda zur xalıqara kongress, anda biş seksiä bulıp, ber seksiäsendä ingliz, fransuz telendä söylängän dokladlarğa tatarça diskussiälänü buldı ele genä. Dimäk, menä şuşı şartlarda da xalıqara kongresslar tele bula ala. Bez genä moñayğan Qazanda mäktäpkä birmägän yäki birgändä dä uqıtmağan ata-analar, uqıtuçılar bulğan xäldä, Amerikadan, Germaniädän kilep tel öyränälär. Annan soñ, xalıqara kongress tatarça alıp barıla. Paradoks! Fikeregez?
Kärim Qamal. Bolar barısı da yasalma närsä. Ägär dä kemder Arkanzastan tatarça öyränergä kilä ikän, bu hiç kenä tatar teleneñ täräkqıätenä yoğıntı yasamıy.
Rimzil Wäli. Amerikadan, Germaniädän kilep, tatar telen öyränep, bik küp yäşlär üzläreneñ mönäsäbätlären üzgärtälär. Misallar bar.
Kärim Qamal. Aptırıylar da, öç kön däwamında betä. Eş bit kongressqa barıp, anda tatarça söyläşüdä tügel. Eş andağı bulaçaq çığışnı tatarça uylap, tatarça äzerläwdä.
Rimzil Wäli. Çığışlar tatarça tärcemä itterep, qatnaşuçılarğa taratıldı häm bu seksiäne alıp barğan İrek Arıslanov, Mirqasıym Gosmanov häm başqalar tatarça alıp barıp, çit teldä yasalğan çığışlarğa tatarça bäyälär quyıldı. Min üz küzem belän kürdem, üz qolağım belän işettem.
İlfat Fäyzraxmanov. Eyforiäğa birelep, qayber waqıtta çın xaqiqät'ne kürmäwenä salışıp, üzebezgä ciñellek tudırırğa telibezme? Menä ber misal. Küptän tügel Tufan Miñnullinnıñ ”Qara-qarşı” tapşıruın qararğa turı kilde. Anda Batullanıñ ulı çığış yasadı. Ul rus mäktäbendä sigezençe sıynıfta uqı. Saf tatarça söyläşä, şul qädär kamil cömlälär. Bu turıda gäcitkä yaza başladım. Yaza başladım da, tuqtadım. Tuqtale, min närsägä söyenäm soñ? Älbättä Batullanı min bik aqıllı, xezmät itkän keşe dip beläm. Tapşırunı qarağaç, millät yäşiäçäk äle dip yuğarıraq tribuna ezläp kitäbez. Läkin, bu bit eyforiä. Bu malay, ”ştuçnıy tovar”. Telneñ qullanışı ber-ike kongressnıñ çığışlarında çağılmıy. Şul kongresslarda yañğırağan çığışlarnı tatarça uylap, tatarça yazu, tatarça fiker alışuda çağıla. Ä paradoksal' xäl şul ki, xäzer tatar intelligentsiäse üz fikerlären fäqät urısça yaza. Annarı soñ ul tatarçağa tärcemä itelä.
Rimzil Wäli. Kongressta çığış yasağan küp kenä millättäşlärebez bu seksiädä qağäzsez üzläre äyttelär. Çönki alar dokladların tatarçağa tärcemä ittelär.
İlfat Fäyzraxmanov. Menä min üzem gäcitne çığaram bit. Uquçılarnıñ yäşlären analizlau waqıtında menä närsä kürenä. Minem yäştägelär bik az uqı. Ğomumän uquğa iğtibar xäzer kimede. Uqımağan keşe urıs telendä dä uqımıy.
Rimzil Wäli. Tügäräk östäl söyläşüendä yañğırağan fikerlär ömet häm borçılu belän tulı. Tuğan telebezdä äle dä igen üsä, söt parlana, neft' çığa. Suğış iğlan itelülär, kapitulyatsiälär tatar telendä tügel. Aqça da tatarça basılmıy. Ämma aqçadan da qimmät dokumentlar qabul itkändä, xalıqara kileşülär tözegändä, 60 lap il wäkile qatnaşqan kongresslar alıp barğanda tatar tele yañğıramasa, här tatar ğailäsendä, millättäşlär bergä uqığan, eşlägän möhittä uğın tel qullanılmasa, anı dönya onıtaçaq. Menä şuña kürä Azatlıq radiosı bu söyläşüne oyıştırdı da.


text:
Könyaq Korea häm Yaponiedä xakimiätlär dönya küläm internet çeltärendä soña qaluğa säbäp bulğan bik tiz cäyelgän virus turında kisätä.
Könyaq Korea İnformatsie häm Kommunikatsie ministırlığı internet qullanuçılarğa , Windows NT,Windows2000 häm Windows XP qullanuçı xezmät kürsätüçe şirkätlärgä kiñäşlär birgän kürsätmä tarattı.
Räsmilär virus Könyaq Koreanıñ on-line servislarına berençä märtäbä kiçä kergän häm anıñ irtägä cäyelü ixtimalä bar dip äytte.
Sapphire isemle şul virus Yaponie,Taiwan häm Qıtayda da internetnet çeltärenä zarar kitergän


text:
Matbuğat ireklege qısılğan Rusiä xalıqara jurnalistlar qorıltayın ütkärergä äzerlänä
Kiläse atnada Mäskäwdä Xalıqara jurnalistlar federatsiäseneñ yıllıq cıyını ütäçäk. 150-dän artıq ildän meñnän artıq delegat, jurnalistlarnıñ cämğiättä urını, alarğa tieşle şartlar buldıru kebek mäsälälär tikşeräçäk. Cıyın Rusiä öçen uñaysız waqıtqa turı kilde. Uzğan atna Rus Xäbärlär Xezmäteneñ 8 jurnalistı senzurağa zarlanıp eşennän kitte. Xoquq yaqlawçılar, könbatış xökümätläre Rusiädä matbuğat ireklege qısıluğa borçılu belderä.
Jurnalist Artem Xan ul çaqta Mäskäwdä ütäse "Kileşmäwçelär marşın" yaqtırtırğa äzerlänep yatqan bulğan. Yaña türälär, bu efirğa kertelmäyäçäk digäç, ul eşennän kitü turında ğariza yazğan:
"Jurnalist bularaq wazıyfamnı başqara almayaçaqmın digän şiklär berençe atnada uq raslandı. Yaña citäkçelär sişämbedä kilde, "Kileşmäwçelär marşı" şimbä bulası ide. Läkin ul efirğa çıqmadı. Bezgä, marş bulmadı, mäğlümät tä bulmayaçaq, dip äytelde" dide Artem Xan.
Artem belän bergä eşennän tağın 7 xezmätkär kitkän. Alar yaña citäkçelärne barı tik matur xäbärlär taläp itüdä, senzura kertüdä ğäyepläde.
Rus Xäbärlär Xezmätneñ yaña möxärrire Vsevolod Neroznak, bu ğäyepläwlärne kire qağa:
"Bernindi senzura da yuq. Kemder kilä, kemder kitä. Mäğlümat çaralarında bu ğädäti xäl. Moñarçı bu radiostansiä ber törkem entuziastnıñ üz qaraşın belderü urını kebek ide. Xäzer anı aqça da eşli ala torğan normal radiostansiä itep ügärtü öçen yaña citäkçelär çaqırıldı" dide Vsevolod Neroznak.
Bu Rusiädä matbuğat iregeneñ qısıla baruına işarä itkän berençe oçraq tügel. Xalıqara Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı küptän tügel Rusiäne matbuğat ireklege iñ nıq qısılğan 3 ilneñ berse dip atadı. Şundıy uq fikerne Freedom House oyışması, Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı belderde. Bu fiker belän Rusiäneñ Jurnalistlar berlege citäkçese İgor Yakovenko da kileşä:
"Bez Rusiädä süz ireklege qısıla baruın küzätäbez. Mäğlümät çaraları Kreml qaramağına küçä bara. Qanunnarğa jurnalistlarnıñ xoquqların çiklägän üzgäreşlär kertelä. Küptän tügel qabul itelgän qanunğa kürä, xäzer jurnalistlar xakimiättän mäğlümät taläp itä almayaçaq" dide İgor Yakovenko.
Yakovenko süzlärençä, soñğı arada jurnalistlarğa höcümnär dä artqan:
"Soñğı Kileşmäwçelär marşı waqıtında 60-lap jurnalist qıynaldı. Bez alarğa maxsus Pressa dip yazılğan kiem tarattıq. Alarnı şul kiemgä qarap qıynadılar. Xakimiät wäkilläre cawap totmayaçağın belep eş itä" dide İgor Yakovenko.
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı Rusiädä soñğı 5 yılda üterelgän 11 jurnalistnıñ isemen kiterde. Alar arasında Kremlneñ tänqitçese Anna Politkovskaya da bar. Bu cinäyätlärneñ berse dä älegä açılmağan.
Kiläse atnada Mäskäwdä Xalıqara jurnalistlar qorıltayın oyıştıruçılar, bu çara Rusiädä matbuğat ireklegenä uñay yoğıntı yasar dip ömetlänä. Senzura arqasında eşen taşlağan Artem Xan häm Rusiädä eşlägän küp kenä başqa jurnalistlarnıñ andıy ömetläre yuq.
Ali Ğilmi


text:
Ana tele töslärne ayıru sälätenä dä täesir itä ala
Keşeneñ üskändä söyläşkän tele anıñ törle töslärne ayıru häm qaltawlı matematik mäsälälärne çişü mömkinleklärenä dä täesir itärgä mömkin. Mäsälän slavyan tellärendä söyläşüçelär zängärneñ törlären german tellärendä, misal öçen Iglizçä söyläşüçelärgä qarağanda yaxşıraq ayıra.
Winawer keşe mie baştan uq barlıq töslärne aerırğa sälätle, ämma ber tellär anı qullana, ikençeläre qullanmıy di.
Elergäk ütkärelgän tikşerülärgä qarağanda, ägär berär teldä ike tös ber ül törle atalsa, ul teldä söyläşüçelär ul töslärne ber bersenä oxşaş dip qarıy. Ä ul töslärneñ ikesenä ike ayırım isem birelgän teldä söyläşüçelär ul töslärne dä ayırım dip qarıy.
Şulay itep Winawer törkemendäge ğalimnär tel keşeneñ töslärne kürüenä täesir itä di. Ämma bu fikergä qarşı çığuçılar da bar. Alar isä törle xalıqlarnıñ töslärne törleçä kürüe alarnıñ tellärendä çağıla di.
Mäsälän tropikta yäşäwçe küp kenä xalıqlar yäşel belän zängärne ber-berennän ayırmıy. Qayber belgeçlär fikerençä, bu köçle qoyaş yaqtılığınnan tropikta yäşäwçe xalıqlarnıñ küzlärenä zıyan kilü säbäple şulay bula ala.
Ohayo Däwlät Universitetına töslärne kürüne öyränüçe Angela Brown sängär töslär öçen kübräk isemnär buldırğan xalıqlar kübesençä tönyaq cirlärdä yäşi di. Şulay itep tönyaq cirlärdä yäşäwçelär belän könyaqta yäşäwçelär arasında fiziologik ayırma bulırğa mömkin. Häm Tönyaqta yäşäwçelär teldä zängär töslärne ayırmasa da, ul töslär arasındağı ayırmanı yaxşı kürergä mömkin.
Ğalimnär şulay uq tellärneñ matematik sälätlärgä täesire turında da uylana. Bıltır ütkärelgän ber tikşerenüdä qıtayça söyläşüçelär belän inglizçä söyläşüçelärneñ baş miläre mıqlap öyränelgän. Şul tikşerenügä qarağanda, matematik isäpläwlär waqıtında qıtayça söyläşüçelärneñ baş mieneñ kürü öçen cawaplı öleşe nığraq eşli ikän. Qıtayça söyläşüçelärneñ qatlawlı matematik mäsälälärne yaxşıraq çişüe açıqlanğan.
Şulay ta xisapnı äzewläwçelär bu telneñ genä täesir bulmasqa da mömkin, xalıq telendä scet dip yörtelüçe iske xisap cihazınıñ Qıtayda kiñ qullanıluı da qıtayca söyläşüçelärneñ matematikada vizual fikerläwne ciñüenä säbäp bula ala.


text:
Quşma Ştatlarda da saylaw başlana. İñ tübännän.
Çirattağı prezidentnı saylaw Quşma Ştatlarda bıyılnıñ noyäbrendä genä bulsa da, aña äzerlek inde bügennän ük başlana - Qazanda qarañğı tön bulğanda, Amerikanıñ İowa ştatında demokratlarnıñ da, respublikannarnıñ da berençel prezident saylawı uzaçaq. Yäğni biredä şuşı ike partiädän soñğı yarışqa axırğı çiktä kemneñ çığaçağı bilgelänä başlıy. Tağın 5 könnän soñ näq şundıy uq berençel saylaw New Hampshire ştatında da ütäçäk. Şuşı waqiğäneñ säyäsi ähämiäte turında Alsu Qormaş Kärim Kamal belän söyläşä.
* Kärim, İowa ştatına nigä şundıy zur ähämiät birelä soñ?
Başta İowa ştatı turında qısqaça mäğlümät birep kitü urınlı bulır. Andağı iqtisad başlıça awıl xucalığına nigezlängän häm anda 3 millionnan da kim keşe yäşi, yäğni xalıq sanı yağınnan ul Tatarstannan da qalışa bulıp çığa. Şularnıñ 95 protsentın ata-babaları Yewropadan çıqqan aqtänlelär täşkil itä. Şulay itep İowanı hiç kenä bar Quşma Ştatlarnıñ keçkenä ber modele itep sürätläp bulmıy.
Ämma şuña da qaramastan, soñğı berniçä ay eçendä genä yaña amerikan prezidentı bulırğa teläwçe qayber nämzätlär İowa keşelären şuşı comğağa qarşı kiçtä üz yağına awıştıru öçen genä 20 million çaması dollar tuzdırğan.
Şuşı könne ştatta demokrat wä respublikan bulıp terkälgän zatlar üz partiälärennän ilküläm däräcädäge prezident yarışına kemne çığaru yaxşıraq bulır digän sorawğa cawap ezliäçäk häm iñ layıqlısı öçen tawış biräçäk.
* Bu bar Quşma Ştatlarda berençe bularaq näq menä İowada eşlänä, şuña kürä respublikannar da, demokratlar da bu ştattağı berençel tawış birügä zur ähämiät birä diärgä bula inde?
Äye, näq şulay, gärçä İowa Amerikadağı saylaw protsesında elektän ük nindider ber ayırım urın alıp tordı dip äytep bulmıy. Anıñ xäzer xälitkeç ber säyäsi waqiğägä äylänüe näq menä Amerikadağı saylaw maratonın başlap cibärüe belän añlatıla.
* Demokratlardan da, respublikannardan da prezident urını öçen köräşep qararğa teläwçelär şaqtıy - barlığı 15 ir-at häm ber xatın-qız, elekke prezident Clintonnıñ cämäğäte senator Hillary Clinton. Häm İowa ştatında ike partiäneñ tarafdarları şular arasınnan alar layıqlı dip tapqan berençe ike nämzätne saylayaçaq. Şuşı saylaw tärtibe niçegräk oyıştırlğan?
Bu da partiäsenä qarap törleçä. Äytik, respublikannar bik ğadi başqara bu eşne - alar üzläre telägän nämzät isemen yaza da, qäğäzne tapşıra - şunıñ belän eş tämam. Ä menä demokratlar belän qatlawlıraq - alarnıñ cıyılışları restorannarda, mäktäplärdä, xätta ayırım keşelärneñ öylärendä dä uzdırıla. Här qatnaşqan zat açıqtan-açıq üzeneñ kemne yaqlawın äytergä, häm ni öçen yaqlawın añlatıp birergä tieş. Bar kilgän keşe dä söyläp betergäç, cıyılışta näticä yasala, kemneñ küpme yaqlaw qazanuı sanala häm bu sannar demokratlarnıñ ştat üzägendäge baş idaräsenä cibärelä. Şunda inde demokratlarnıñ töp nämäztne bilgeli torğan zur qorıltayına ayırım demokrat nämzätlärne yaqlağan wäkilneñ İowa ştatınnan nindi sanda baruı açıqlana.
Andıy zur qorıltaynı ike partiä dä uzdıra, alar ğädättä cäy urtalarında bula häm şunda inde här partiädän dä berdänber soñğı nämzät kürsätelä.
* Bolar barısı da bik qatlawlı da, häm bigräk tä Rusiädäge waris bilgeläw ığı-zığısı sürätendä, bik üzençälekle dä kürenä.
Süz dä yuq, berençe qaraşqa, Amerikadağı prezident saylawlarına äzerlänü, saylawaldı kampaniäse häm tawış birü üze ber dä ğadi tügel. Ämma biredä çın demokratiäneñ niçek eşläwen kürep bula - bar nämzät tä, ul nindi genä bay, asılzat, ähämiätle keşe bulmasın, köräşen öydän-öygä yörep, ğadi saylawçını üze ügetläp, qıstap başlıy, uramda kofe häm amerikan qabartmasın täqdim itep tora, keşelär belän aralaşa.
Härxäldä, Hillary Clinton kilü uñayınnan İowa ştatında uramnarnı yabu, yul xäräkäten tuqtatu kebek küreneşlärne kürep bulmıy inde.
* Ämma bu saylaw sistemasınıñ nindider citeşsezlekläre dä bardır inde.
Ansız bula da almıy. Amerikannar üzläre dä anı ideal ber ısul itep kürmi. Äytik, ştatlardağı berençel saylaw yaqınça ber waqıtta - fivral-mart aylarında uza. Finans mömkinlekläre çiklängän yaña ber keşegä bu yarışqa kerep kitü mömkin tügel diärlek. Biredä Amerikan universitetında säyäsi tarix professorı bulğan Alan Lichtman süzlären kiterergä bula.
Lichtman, "moña qädär cämäğätçelekkä tanış bulmağan häm aqçası da ällä ni bulmağan keşegä bar ştatlarda da uzaçaq yarışta qatnaşu bik awır. Bigräk tä New York häm California kebek zur ştatlarda," di.
İowanıñ keçkenä buluı bu yaqtan qarağanda, andıy yaña nämzät öçen otışlı ber närsä, anda ul üzen tanıtu, kürsätü eşen ciñleräk başlap cibärä ala.


text:
Mintimer Şäymiev İrkutski ölkäse xalqınıñ qayğısın urtaqlaşa
Düşämbe könne Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev İrqutsk ölkäse gubernatorı Aleksandr Tişaninğa bu ölkädä bulğan faciğä uñayınnan qayğınamä cibärde. Anda mondıyraq yullar bar. Tatarstan İrqutskida küp sanlı keşelär üleme turındağı xäbärne awır qabul itte. Böten tatarstanlılar isemennän häläk buluçılarnıñ tuğannarı häm yaqınnarınıñ tirän qayğısın urtaqlaşabız, şulay uq bu qurqınıç faciğadä isän qaluçılarnıñ tizräk sälämätlänülären telibez.
İsegezgä töşeräbez, 9 iyül irtäsendä İrqutsk aeroportına töşkändä, "Sibir''" aviaşirkäteneñ A-310 oçqıçı faciğägä yulıqtı. Näticädä bik küp keşe ülgänlege açıqlandı. Şul säbäple, Rusiä Prezidentı Vladimir Putin 10 iyülne ilküläm qayğı köne dip iğlan itte.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Törkiä parlamentı Ğiraqqa ütep kerergä röxsät itüçe qarar qabul itte
Xөkümәtneñ şuşı qararı tik Tөrkiәdә tügel, ә çit illәrdә dә kөçle reaksiә quptardı. Çit bazarlarnıñ reaksiәse dөnya nefte bәyәlәreneñ kütәrelüwe rәweşendә buldı. Çөnki Yaqın Kөnçığışta çığaçaq suğış nefte produksiәsen kimetәçәk digәn qaraş өstenlek itә. Tөrkiәneñ idәn astı kөrd partizan oyışması PKK-nıñ Tөnyaq Ğiraqta urnaşqan xәrbi bazalarına hөcüm oyıştıru mәs`әlәsendә citdi qarar birü aldında toruwı inde barlıq illәr tarafınnan da qabul itelә başlandı. Bu inde Tөrkiәgә qarata sәyәsi hәm sivil basımnarnıñ artuınnan da kürenә. AQŞ administratiәse isә mәrtәbәlәr Tөrek xөkümәten saq bulırğa kisәtte. İñ soñğısı AQŞ generale mayorı Carter Hamm tarafınnan yasaldı. Ul, “әgәr dә Tөrek Qorallı Kөçlәre Ğıraqqa ütep kersә, Ğiraq ta üz suverenlığın saqlayaçaq” dip kisәtte. Inde hәr ber keşegә dә mәğlüm diәrlek fakt şul. Ğiraq armiәse xәtta üz ilendә dә stabillekne tә`min itә almıy.Alarnı ayaqta totqan tөp kөç şiksez biredә urnaşqan AQŞ xәrbi kөçlәre. İnde generalnıñ bu süzlәre qayber tөrek akademiklar, sәyasәtçelәr hәm jurnalistlarnıñ da telgә kitergәn qurquların iskә tөşerә. Jurnalistı Serdar Akinan AKŞAM gazetasınıñ 11-nçe uktәberge sanında ”Tөrkiә Ğiraqqa ütep kersә soñğı çiktә AQŞ belәn suğışaçaq” dip kisәtkәn ide.
Tөrkiәne AQŞ qına tügel, başqa xalıqara oyışmalar da kisәtәlәr. BMO Qaçqınnar Yuğarı Komissarı Antanio Guettes suğış bu rayonda citdi qaçqınnar qurqınıçı barlıqqa kiterәçәk dip belderde. Tөnyaq Atlantik Saqlanu Paktı NATO çitәkçese Hoop Scheffer prezident Gülgә şıltıratıp, tüzemlek kürsәtergә çaqırdı.
Xәrbi operatsiә tabiği ni xәtle PKK-ga qarata oyıştırılsa da tege yaqtan Ğiraq çitәkçelegenә, Tөnyaq Ğiraqtağı aftonom Kөrd çitәkçelegenә, biredә urnaşqan AQŞ xәrbi kөçlәrenә hәm dә biredә yәşәgәn tınıç xalıqqa da tiskәre tә`sir yasayaçaq. Şul sәbәple dә Ğiraq Dәwlәt Başlığınıñ urınbasarı Tarıq Xaşimi kinәttәn Ankarağa vizit yasadı. Ul Ankaradan ayrılğanda “telәgemә ireştem” dide. Yәğni Tөrkiә PKK-ga qarata xәrbi operatsiәne Ğiraq citәkçelegenә aldan xәbәr itәçәk. Ber ük waqıtta Ğiraq premiere el-Maliki dә kollegası Erdoğan belәn sөylәşte. Tege yaqtan Tөrkiәgә dürt kөnlek rәsmi vizit yasağan Süriә prezidentı Beşar Esadnıñ “Tөrkiәne qararlarında tulısınça yaqlıym” dip belderüwe isә Ankara tarafınnan uñay bәyәlәnde. Çөnki Suriәneñ üzendә dә kөrd probleması bar. Prezident Putinnıñ 11-nçı ükteberdә İranğa rәsmi vizitı yasap, AQŞ-qa qarşı Tährannı yaqlaw pozitsiәsenә kiçüwe, AQŞ-nı Yaqın Kөnçığışta kөçsezrәk pozitsiәgә tөşerüwe yağınnan, Ankaranıñ pozitsiәsen qıya rәweştә quәtlәde. Mәğlüm İrannıñ da üzendәge radikal qorallı kөrd partizannarı belәn problemaları bar.
12-nçe üktәberdә zapiska turında ütkәrelgәn sөylәşülәrdәn soñ 549 deputattan 526-sı tawış birügә qatnaştı. Şularnıñ 507-se röxsät qararın yaqlap tawış birde. Dimәk Kördlәrneñ Demokratik Cәmğiәt partiәse deputatları qarşı tawış birdelәr. Tawış birügә qatnaşmağan 42 deputanıñ küpçelege isә çığışı belәn kөrtlәr bulırğa tiyeş. Dimәk xөkümәt telәgәn waqıtta Ğiraq çigen ütep kerü өçen armiәgә boyrıq birә alaçaq.
Tөrkiә inde Tөnyaq Ğıraqtan Tөrkiә aşa çarter oçqıçlarınıñ oçuın tıydı. Xәbәrlәrgә kürә, tөrek tankaları hөçüm pozitsiәsendә kөtәlәr. Çik tamojnese Habur da yabılu aldında. Çiktә 2 meñnәn artıq ğәskәr tora. Parlamenttan ütkәn bu röxsät qanunınıñ mөddәte ber yıl. Başqaça әytkәndә Tөrek Qorallı Kөçlәre zapiska ütkәç ük Ğiraqqa ütep kerәçәk tügel. Çөnki qış ayları başlanuwı sәbәple tawlıq rayonnarda xәrbi operatsiәlәr ütkәrü baytaq qıyınlaşa.
Qısqası Tөrkiә şuşı röxsät belәn tieş bulsa Tөnyaq Ğiraqqa qarata xәrbi çaralar da kürergә әzer toruwın dөnya cәmağәtçelegenә kürsәtte.
İstanbul ,Әxtәm İbrahim


text:
Tatarstanda “Bötendönya awıl xucalığında isäpkä alu – 2006”nı ütkärergä cawaplı keşeläre, alar isä kommisiäneñ citäkçese respublikanıñ xökemät başlığı Röstäm Minnexanov, anıñ yärdämçeläre awıl xucalığı başlığı Marat Äxmätov, TRnıñ däwlät statistikası xezmäte citäkçese Valeri Kändilov. Menä şuşı keşelär xucalıqlardağı ağaç, mal-tuar häm başqa äyberlärne sanataçaqlar, döresräge alarğa Mäskäwdäge başlıqlar sanattıra. Ä alar mondağılarnı yögertälär. Şuşı könnärdä isäpkä alıp yörüçe instruktorlar, koordinatorlar öçen uçastoklar, isäp urınnarı açıldı. Qazannan çittäräk rayonnarda buldırıla başladı. Koordinatorlar digännän, alarnıñ qayda küpme bulaçağın, isäpkä alu nindiräk formada baraçağın belü öçen, bez, Tatarstannıñ awıl xucalığında isäpkä alu ştattan tış xezmäte citäkçese Älfinur Mostafinadan sorarğa buldıq. Ul bu Rossiä küläm başqarıla torğan eşneñ Tatarstanda niçek baraçağın bolay añlattı:
- Bezneñ 85 koordinator bar. Keçeräk rayonnarda ber genä koordinator, zurraqlarında ikeşär, bar dürtäw dä, obyektları küp bulğan rayonnarda.
-Ul koordinatorlar närsä eşlärlär soñ? - digän sorawğa, isäpkä alu eşenä başı-ayağı belän çumğan Älfinur Mostafinanıñ cawabı tübändägeçä buldı:
- Alar bezneñ 10 maydan 18 avgustqa qädär eştä bulaçaqlar. Ber 3 kön alar uçastokka, isäp alına torğan binada iäläşü ütäçäklär, kiräkle käğäzlärne tärtipkä kiteräçäklär. 15nän 19 mayğa xätle alar uqilar. Annarı alar xucalıqlarnıñ isemlegen tikşerälär, kartografik materiallar , üzläreneñ uçastokları, obyektları, granitçaları belän tanışalar. Şunnan koordinatorlar isäpkä aluçılar belän instruktorlarnı barlıy başlarğa tieş bulalar.
- Menä bu koordinator, instruktor digännän, alar nindi teldä xalıq belän aralaşaçaqlar?
- Bez bit federal' üzäkkä buysınuçılar bulıp torabız. Şuña kürä Rossiä külämendä rus telendä alıp barılğaç, bezdä dä urıs telendä alıp barılaçaq. Rusça añlamağan keşegä tatarça añlatırğa tırışırbız, läkin böten sorawlar barı tik rusça uqılaçaq. Sorawlarnı, listovkalarnı tatarçağa tärcemä itärgä aqça da yuq, xäzer inde waqıt ta qalmadı.
Dimäk, xucalıqlarnı isäpkä alu rus telendä baraçaq, çip-çista tatar awılında da isäpkä aluçılar rus telendä xucalıq xucalarına soraw biräçäklär. Çönki Mäskäw tatarçağa aqça birmägän. Ä isäpkä alu beresennän 25 iyülgä qädär bulaçaq.
İsäpkä aluçılar jurnalistlardan da bu eştä yärdäm kötälär. Älfinur Mostafina da tatar bularaq, tatarlar äytä torğan: “ Kiäwgä çıqqaç berençe un kön awır bula dilär, annarı iäläşäseñ ”- digän äytemne iskä töşerde.
Röstäm İsxaqi


text:
Yäşellär xäräkäteneñ çirattağı qarşılıq çarası
Qazan däwlät universitetınıñ töp binasında yäşellär xäräkäteneñ çirattağı qarşılıq aksiäse ütte. Tatarstanda atom stansiäsen tözü, Qama yılğasında su bieklegen kütärü mäs’äläse respublikada kön üzägendä qala birä. Tatarstan parlamentınıñ ber törkem deputatları kiläse sessiä utırışında bu mäsälägä qarşı çığaçaqların belderüenä qaramastan, qarşılıq aksiäläre däwam itä.
Tatarstannıñ atom-töşkä qarşı xäräkäte häm Qazan däwlät universitetı qarşındağı Tabiğät'ne saqlaw xezmäte universitet binasında distäläp keşe qatnaşında çara uzdırdı. Anda atom stansiäsen tözügä qarşı çığırğa öndämälär elengän ide. Monnan tış, çarada qatnaşuçılar, universitet binasına kergän keşelär belän bu xaqta añlatma da alıp bardılar.
Menä çarada qatnaşuçı tağın berniçä student fikere:
“Min qarşı, minem uylawımça bu bezneñ ekologiägä häm sälämätlekkä zıyan sala” Miña qalsa, monıñ faydasına qarağanda, zıyanı kübräk bulaçaq. Ägär berär ğädättän tış xäl kilep çıqsa, ul Tatarstanğa häm Tatarstan territoriäsenä urnaşqan barlıq keşelärgä dä bik küp zıyan kiteräçäk. Çönki bar närsäne dä unikal' itep tözep bulmıy”.
Miña qalsa, monıñ faydasına qarağanda, zıyanı kübräk bulaçaq. Ägär berär ğädättän tış xäl kilep çıqsa, ul Tatarstanğa häm Tatarstan territoriäsenä urnaşqan barlıq keşelärgä dä bik küp zıyan kiteräçäk. Çönki bar närsäne dä unikal' itep tözep bulmıy”.Monnan tış, älege çaranı oyıştıruçı oyışmalar, Yäşlär Atom stansiäsenä häm Qama yılğasında su bieklegen kütärergä qarşı digän älege çara qısalarında, Rusiä,Tatarstan häm Başqortstan Prezidentlarına möräcäğät yazğannar. Aña imza cıydılar. Älege möräcäğättä dä, atom stansiäsen Tatarstanda, şulay uq Başqortstanda tözüne buldırmaw turında süz bara.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Omskida milli tuylar festivale
Omskinıñ “Duslıq yortı” uzğan şimbä könne maqsatlı programma buyınça “Berdämlek” milli mädäniätlär festivale qısalarında “Milli tuylar festivale” dip isemlängän çirattağı çarasın ütkärde. Bu çara ölkä külämendä oyıştırılğan ide. Anda şähärdä eşläp kilüçe milli-mädäni oyışmalardan tış ölkäneñ awıl-rayonnarınnan kilgän üzeşçän sänğät kollektivları qatnaştı. Festival' ike öleştän tordı. Berençe öleşendä “İrteş buyı xalıqlarınıñ tuy yolaları üzençälekläre” digän baş astında seminar ütkärelde. Seminarda Omski däwlät universitetı ğalimnäre, qayber awıl-rayonnarnıñ mädäniät yortları direktorları, “Duslıq yortı” metodistları, kollektivlar citäkçeläre çığış yasadılarlar - üz xalıqlarınıñ tuy yolalar turında söylädelär, yolanıñ kilep çığu tarixın, üzençälegen häm mäğnäsen añlattılar, çığışların tuy küreneşläre, cırları belän bizädelär. Seminar waqıtında bulğan çığışlarda qayber qızıqlı sannar da yañğıradı. Mäsälän, Omski klassik universitetı ğalimäse, etnografiä kafedrası mödire Tat'yana Smirnova üzeneñ çığışında qatnaş ğailälärneñ kübäyue, törle millätlärneñ ruslar belän quşıluı häm näticädä rus xalqınıñ arta baruı turında bilgeläp ütte.
-Çuaşlarda qatnaş niqaxlar 90%, latışlarda 97, tatarlarda 40 tiräse, qazaxlarda 15 %. Festival'neñ ikençe öleşe gala – konsert räweşendä oyıştırılğan ide. Anda rus, tatar, qazax, nemes, ukrain, belorus, yähüd, qıtay häm başqa- cämğısı 12 millät tuy yolaları kürsätelde. Yähüd xalqınıñ tuy yolasın kürsätü öçen xätta Novosibirski şähärendäge İzrail ilçelege qarşında eşläwçe hönäri biyu kollektivı çaqırılğan ide. Tatarlarnıñ tuy yolaların “Umırzaya” tatar-başqort xalıq ansamble kürsätte. Ansambl' Tevriz rayonında yäşäwçe tatarlarnıñ tuy yolasın säxnäläştergän ide. Kollektivnıñ çığışınnan qız ozatqanda cırlana torğan cırlarnıñ ber öleşen tıñlawçılar iğtibarına täqdim itäm.
İkençe könne “Umırzaya” tatar-başqort xalıq ansamble üze urnaşqan “Qızıl Gvardiä” mädäniät sarayında da tuy yolası programması belän çığış yasadı. Anda älege mädäniät sarayı qarşında eşläwçe kollektivlarnıñ ğomum konsertı buldı. Äytergä kiräk, bu konsertlar tamaşaçı belän tulı zallarda bardılar. Başqalar belän berrättän “Umırzaya”kollektivınıñ çığışı da köçle alqışlar astında ütte.
Düşämbe könne Omskida milli cämğiätlär cälep itelgän tağı ber çara – kommersiä belän şöğellänmäwçe ictimaği oyışmalar yärminkäse ütkärelde. Yärminkä belän berrättän ictimaği oyışmalarnıñ forumı da uzdı. Anda 40-qa yaqın oyışma qatnaştı. Tatar oyışmalarınnan şähär milli-mädäni moxtariäte, “Ömet belän yäşik” dip isemlängän oyışma häm “Umırzaya” kollektivı buldı. Kürgäzmä - stendlar aşa alar üzläreneñ eşçänleklären kürsättelär, üzläre dä başqa oyışmalar eşläre belän tanıştılar, qayberläre belän bäyläneşlär urnaştırdılar.
10-nçı yıl qatnaşabız, ictimaği – xäyriä oyışmalarnıñ citäkçeläre belän oçraştıq, Bol'şereç'ye rayonınıñ xäyriä oyışmaları citäkçeläre belän anda konsert quyu turında söyläştek, bergäläp eşlär barır, menä Lälä apa Alimova yanımda, ul närsä äyter. Lälä apa: minem eşemne kürsäter öçen berdänber urın bu, küplär qızıqsınalar, söylim, qaylarda bulğanımnı-keşelärgä yärdäm itüçe oyışmalarğa yörim tatarça, rusça cırlap, keşelär şähär tarixın belmi, ul xaqta söylim, şulay, 7 yıl bu eşlär belän şöğellänäm.
Lälä apa: minem eşemne kürsäter öçen berdänber urın bu, küplär qızıqsınalar, söylim, qaylarda bulğanımnı-keşelärgä yärdäm itüçe oyışmalarğa yörim tatarça, rusça cırlap, keşelär şähär tarixın belmi, ul xaqta söylim, şulay, 7 yıl bu eşlär belän şöğellänäm.Forum – yärminkädä qatnaşuçılar kürşe töbäklärdän dä buldı. Min Kemerovo ölkäseneñ Mejdureçinski şähärennän kilgän Yuliä Kamzıyçakova belän äñgämä qordım. Ul şähär xaqimiäteneñ cämäğätçelek belän eşläwçe bülege başlığı.
Yuliä Kamzıyçakova süzlärençä, Mejdureçinskida “Nur” möselman cämğiäte eşli, anıñ citäkçese Zäkariä Märdänov. Cämğiät dini oyışma bularaq terkälgän bulsa da eşçänlegen törle yunäleştä alıp bara. 2000-nçe yılda tözelgän bu cämğiät öçen şähär başlığı yärdäme belän byudjet aqçasına ike bülmäle fatir satıp alınğan häm kileşü belän 5 yılğa “Nur”cämğıäte qaramağına tapşırılğan. Möselmannar anda törle dini yolaların ütäw öçen daimi cıyılalar. Mejdureçinskida xäzer möselman ziratı öçen zur urın bülep birelgän, elek biredä zirat bulmağan.
Möselmannar şähärdä şaqtıy küp, şuña kürä bez alarnı iğtibarsız qaldıra almıybız,-di xakimiät dairälärendä eşläwçe bu xanım. “Nur” cämğiäte bügenge köndä mäçet tözü mäşäqätläre belän mäşgül'. Xakimiät inde urın da bülep birgän. Qızğanıçqa, byudjettan aqça yuq mondıy tözeleşkä, bez iğänäçelär tabarğa yärdäm itäbez, şähär xakimiäte imzası belän şaxta, kümer sänäğäte citäkçelärenä, eşmäkärlärgä yärdäm sorap xatlar cibärdek, iğänäçe yärdäme belän mäçetneñ proyektın eşläw tämamlanıp kilä, - di Yuliä Mixaylovna
Bilgele ki, Mejdureçinski artıq zur şähär tügel. Anda 100 meñläp keşe yäşi. Alarnıñ 15 meñgä yaqını möselman ömmätennän. Yuliä Kamzıyçakova tatarlarnıñ tögäl sanın äytä almadı, ämma, anıñ fikerençä möselmannarnıñ küpçelegen tatarlar täşkil itä.
Sez Kemerovo ölkäse möselmannarı turında qısqaça mäğlümat tıñladığız.Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Mäskäwneñ Çeçnä saylawlarındağı nämzäte anda irekle iqtisadi zona buldırunı täqdim itä
Çeçnädä yaña prezident saylawları köne yaqınlaşqan sayın, Mäskäwneñ dä anda üz nämzäten, Alu Alxanovnı yaqlaw tırışlıqları arta bara. Cämäğätçelektäge här eşe Rusiä mäğlümat çaralarında kiñ yaqtırtılğan şuşı ähel, Mäskäwdäge çäçännär belän oçraştı häm şunda üzeneñ Çeçnä kiläçägen niçek itep kürüenä bağışlap matbuğat oçraşuı ütkärde.
Audio, Alu Alxanov
Kremlneñ Çeçnä saylawlarındağı töp nämzäte üz çığışında kiläse biş yılda töbäktäge eşsezlekne dä kisken räweştä kimetäçägen wäğdä itte. Bügenge köndä bu san 70 protsent tiräsendä, Alxanov kiläçäktä 150 meñ eş urını buldırıp eşsezlek däräcäsen 15 protsentqa töşeräçägen äytä. Şuşı eşlärendä ul çittäge çäçännär yardämenä dä ömetlänä häm alarnı, Çeçnäne torğızu eşendä qatnaşu öçen watannarına qaytuğa öndi.
Audio, Alu Alxanov
Çın saylawaldı cıyını ruxın birep Alxanov Mäskäw çäçännären, respublikada alarnı nindi säyäsi qaraşlarda torularına iğtibar itmi kötäçägen, çittän qaytqannarğa da eş tabu mäs''äläsendä bertigez şartlar tudırılaçağın wäğdä itä.
Audio, Alu Alxanov
Çeçnädä däwam itkän totrıqsızlıq säbäple Alxanovnıñ şuşı täqdimen qabul itüçelär älegä küp bulmasqa oşap tora. Läkin berük waqıtta ul andağı nizaqqa säyäsi çişeleş tabarğa tırışuın da kürsätä. Misal öçen ul, bäysezlek tarafdarları citäkçese Aslan Masxadovqa solıx qulın suzarğa äzer buluın belderä. Monıñ şartı itep Alxanov, Masxadovnıñ elekke xataların tanuın quya. Mäskäw Kremle nämzäteneñ 29-nçı awgust uzaçaq tawış birüdä ciñäçäge küplär öçen inde xäl itelgän närsä bulıp tora. Läkin anıñ çärşämbedä bäyän itkän säyäsi maqsatların ğämälgä quyuı, birgän wäğdälären ütäwe, monısı inde başqa mäs''älä. Radiobıznıñ Tönyaq Kavkaz bülegendä eşläwçe xezmätkäre Xasin Raduyev, Alu Alxanovnıñ kiläçäktä uñışqa ireşü-ireşmäwe, keçe Qadırovqa buysınğan meñlägän qorallı särdarnıñ yaña prezidentqa tuğrı bulıp qaluına bäyle dip isäpli.
Audio, Xasin Raduyev
Raduyev fikerençä, Kavkazdağı, bigräk tä Çeçnä häm Dağstandağı wäzğiat şundıy ki, keşe anda citäkçe itep, üze tiräsendä küpmeder qorallı särdar bulğanda ğına tanıla ala. Sez anı prezidentnıñ iminlek xezmäte dipme, ällä inde başqaça atıysızmı, anısı möhim tügel. Andıy köçsez, andıy yaqlawsız Alu Alxanovqa Çeçnäneñ çın citäkçesenä äylänü bik awır bulaçaq, di Xasin Raduyev. Üzen Mäskäw kiläçäktä dä yaqlağan oçraqta Alxanovnıñ şundıy qorallı yädräse wazifaların Çeçnädäge federal'' köçlär üti ala.
Kärim Kamal


text:
Prezident idaräse başlığı Rusiäneñ berdämlegenä qurqınıç tua ala dip kisätä
Kreml ştab başlığı Dmitri Medvedev, ilneñ elitası xökümät tiräsendä berläşmägän xäldä Russiägä tarqalış qurqınıñ bar dip kisätte. Ul bu xaqta Ekspert jurnalına birgän ängämäsendä belderde. Bu Kremlneñ borçıluına närsä säbäp buldı digän mäsälädä törle fiker belderügä kiterde.
Audio
"Xäzerge vaqıtta Kreml nindi yünäleştä baraçağın belmi. Soñğı vaqıtlarda eçke häm tışqı säysättä ul atalar yasadı häm bu borçılu tudıra. Bälkim bu intervyu Ukranadağı vaqiğälär belän bäyläneşleder. Kreml vazğiätne kontrol itärlek xäldä bulmauın kürep, Ukrainadağı senarionıñ Rusisädä dä qabatlanuınnan qurqadır. Bu älbättä, nigezsez qurqu. Läkin, här qurqunıñ üz tormışı bar. Minem fikeremçä, Kreml qurqa häm üzeneñ Russiä aldında torğan problemmalarnı xäl qılırğa äzer toruın kürsätergä teli."
Pensionerlarnıñ häm başqa törkemnärneñ xökümätneñ sotsial taşlamalarnı reformalauğa aculı reaksiäse, Russiädä qänäğätsezlekne bik tiz mobilizatsiäläv mömkinlegeneñ buluın kürsätte. Görcstan, Ukraina häm Qırğızıstanda cämağät açuınıñ närsägä kiterä alaçağı da açıq kürende. Mäskävdäge Carnegie Üzägennän Nikolay Petrov , bolar Kremlne berdämlekkä çaqıruına häm regional citäkçelärdän dä monı taläp itüenä kiterde digän fikerdä. Läkin, ul Medvedevneñ şomartqan süzlärenä bik ük ışanmıy.
Audio
"Beräv bu süzlär xalıqnı tınıçlandıru , ilneñ xäzerge säyäsäte häm kiläçäktäge kursı xaqında Kremldä konflikt yuq dip kürsätüne maqsät itep quya dip uylıy ala. ämma, alar şoma , läkin, buş digän täsir qala."
Medvedev berdämlekkä häm stabilsezlekne buldırmasqa çaqırsa da , küpkenä komentatorlar soñğı vaqıtlarda Kreml üze ilneñ totrıqsızlandırğan çaralar kürde dip belderälär. Sotsial reformalar äle yaña ğına başlandı. Eşquar dairälär Kremlneñ Yukosnı yuqqa çığaru tırışlığı belän qänäğät tügelär. Putingä käsep dairälären, xosusiläşterügä qurqınıç yuq dip künderü öçen eşquarlar belän uzğan ayda üzenä oçraşırğa turı kilde. Läkin, xökümätneñ ekonomikanıñ strategik tarmağın dävläşterüe mömkin digän xäbärlär äle dä yöri. Sergey Mitroxinnıñ fikerençä, Russiädäge stabillekkä häm territorial bütenlekkä iñ zur qurqınıç bulıp, Kremlneñ demokratiä xisabına küpertelgän üzäkläşterü säyäsäte alıp baruı tora.
Audio
"Kreml federalizmnı cimerüe belän ilneñ territorial bütenegen saqlap qalırğa sälätle berdän ber tözeleşne yuqqa çığara. Barlıq problemmalar Kreml tarafınan xäl iteläçäk digän şom tua. Beräv iñ möhim urınnarğa iñ ziräk keşelärne bilgeli ala. Beräv xalıqnıñ üz xökümäten saylau xoquqın da aqıllı räveştä tartıp ala belä. Bu Kremlneñ döres bulmağan säyäsät alıp baruın häm il belän elemtäsen özüen kürsätä."
Küpkenä küzätüçelär Russiäneñ territorial bötenlegenä iñ zur qurqınıç Çeçenädäge suğıştan kilä digän fikerdälär. Bigeräktä köç qullanu Tönyaq Kafkazğa da çäçräsä. Medvedev suğışnı telgä almadı. Anıñ urnına ul Russiä Könçığış Seberne häm Yıraq Könçığışnı yuğaltırğa telämägän xäldä, anadğı vazğiätkä ähämiät birergä tieş dip belderde. Ul şulay uq Kreml Russiäneñ 89 subyektın berniçä super regionda berläşterü planın da tikşerä dip belderde. Anıñ süzlärnçä, bu xäzerge konstitutisä ramnarında federalizmnı üsterügä alıp bara ala. Asılda bu adım da Putnneñ xakimiäten nığıtunı ğına küz aldında tota. Säyäsi küzätüçe Vladimer Pribolskiy Medvedevneñ kisätüen citdigä almıy, monı taktika dip bäyäli. Anıñ süzlärençä, ber kem dä ilneñ tarqaluın telämi , inde burokratlar üzlären yäisä nindi dä bulsa säyäsätne yaqlarğa teläsälär , monı , yäğni ilneñ berdämlegenä qurqınıç bar digän argument alğa sörälär.
Färit İdelle, Praga.,


text:
Germaniäneñ Hamburg şähärendä, 2001 yılnıñ 11 sentäbrendä Quşma Ştatlarda bulğan terror ğämällärenä bäyle buluda ğäyeplänüçe Morokko studentı eşen mäxkamädä qaraw başlandı.
Morokkolı Abdelğani Mzudi 3066 keşene üterügä öleş kertüdä häm terror törkeme äğzası buluda ğäyeplänä.
Germaniäneñ federal' prokurorı Matthias Krauss mäxkamägä Mzudi terror höcümnärenä yardäm itkän häm oçqıçlar belän Xalıqara Säwdä Üzäge manaralarına häm Pentagonğa bärelü niätlären turında tulı mäğlümätkä iä bulğan dip belderde.
Mzudinıñ advokatları ğäyeplänüçe mäxkamädä çığış yasamayaçaq dide.
11 Sentäbr waqiğalarına öleş kertkän başqa ber Morokkolı 6 ay elek 15 yıllıq törmä cäzasına xökem itelgän ide.
Xakimiätlär äytüençä, 11 Sentäbrdä oçqıçlarnı üz qullarına alğan terrorçılarnıñ qayberläre Hamburgta yäşägän bulğan.


text:
Fälestin Üzidaräse Parlamentı bügen premier-ministr wäkälätlären bilgelägän qanun qabul itte. Monıñ aldınnan ğına Fälestin citäkçese Yasir Arafat xakimiät äğzaların raslaw taläbennän baş tarttı. Xäzer Arafat salmaq qaraştağı säyäsätçe Mäxmüt Abbasnı premier-ministr urınına täqdim iter häm aña xökümätne tözü öçen 2 atna waqıt birer dip kötelä. Uzğan comğada Amerikan prezidentı George Buş Yaqın Köçığışta solıx urnaştıru planı Fälestinneñ tulı xakimiätle premierı bulğaç qına iğlan iteläçäk, digän ide. Premier-ministr wazifasın buldırunı Fälestin Parlamentı uzğan atnada xäl itte. Premier-ministr Üzidaräneñ köndälek tormışın alıp baraçaq. Arafat isä iminlek xezmätlären häm soılx söyläşülären üz qulında qaldıraçaq. Mäxmüt Abbas Fälestinneñ İsraelgä qarşı 29 ay däwam itkän intifadasın näticäsez dip atadı.
Ul atada İsrael xärbiläre bügen İordannıñ könbatış yarında Hamas törkemeneñ ike citäkçesen atıp üterde.


text: Amerika prezidentı George Bush beldereüensä, Quşma Ştattarza Ğiraqtıñ elekke diktatorı Saddam Xösäyendeñ 2001 yıldıñ 11 sintäberendäge terakttarğa qağılışı barlığı xaqındağı mäglümättär yuq. Xösäyen, his şikhez, 3 meñ keşeneñ gümeren qıyğan terakttı oyoştorousı Äl-Käidä törkömsähe menän bäyläneştä torğan tigän George Bush. Amerikala yañıraq xalıqtan horaw alıuzar yomğaqtarı iglan itelgän. Ularğa yaraşlı, respondenttarzıñ östän ike ölöşö terakttarğa Saddam Xösäyendeñ qağılışı bulıuı ixtimal tigän fekerzä.


text:
New York konferensiäsendä töp bäxäslär AQŞ belän İran arasında barır dip kötelä
Dönyada atom qoralı taralu qurqınıçı arta barğan sürättä, düşämbedä New Yorkta "Atom qoralın taratmaw turındağı" kileşüne tikşerügä bağışlanğan xalıqara konferensiä açıla. May axırına qädär baraçaq cıyında 190 il wäkilläre 35 yıl elek qabul itelgän kileşüne köçäytü yulların ezliäçäk. Töp bäxäslär Quşma Ştatlar belän İran arasında barır dip kötelä. Amerikan räsmiläre başqa illärneñ bomba yasawda qullanıp bula torğan matdägä iä bulularına kirtä quyarğa tırışa.
Audio (Haşemi Rafsancani)
"İran uran bayıtuğa da, atom texnologiäseneñ başqa tarmaqlarına da iä bulırğa teli. Çönki İran fänneñ bu qazanışın üz xalqı öçen faydalanırğa teli. Häm bez monı bareber eşliäçäkbez."
Mäglüm ki, uran bayıtu qorılmaların qoral yasaw öçen dä qullanıp bula. İran üz programmasın tınıç maqsatlar öçen dip täqrärlasa da, Quşma Ştatlar moña ışanmıy, anıñ qoral yasaw, bu qoralnıñ terrorçılar qulına elägü ixtimalınnan qurqa. Tönyaq Koreanıñ kileşüdän çığuı, İzrail, Paqstan häm Hindstannıñ aña quşılırğa telämäwe borçularnı tağı da arttıra. New York konferensiäsendä amerikan räsmiläre atom yağulığı alırğa telägän illärne bayıtu eşlärennän baş tartırğa taläp iter dip kötelä.
Däwlät sekretare yärdämçese Stephen Rademaker fikerençä, töp bäxäslär İrannıñ yäşeren programması tiräsendä baraçaq:
Audio (Stephen Rademaker)
"New York söyläşülärendä İran töp urın alıp toraçaq. Näq menä aña bağışlanğan utırışlar küpme bulır, äytä almıy, läkin kübeseneñ tel töbendä İran bulaçaq."
Rademaker fikerençä, konferensiädä atom däwläte bulmağan küp kenä illär İranğa xuplaw belderäçäk. Ber uñaydan alar atom illärenä, qoral qısqartu yöklämälären ütärgä taläp itep, basım yasayaçaq.
Quşma Ştatlar 1988 yıldan birle atom qoralın qısqarta kilep anı 13 meñ danägä qaldırdı. Läkin Rusiä belän ikesenä alarnıñ äle dä 28 meñ atom çuqmarı bar. Bush administratsiäseneñ yaña atom qoral buldıru niäte isä yaña şiklär uyata. Bäysez tışqı mönäsäbätlär şurasında atom qoralı belgeçe Charles Ferguson süzlärençä, Washington ışanıç uyatırğa teläsä, atom qoralın qısqartu ölkäsendä yaña adımnar yasarğa tieş:
Audio (Charles Ferguson)
"Bezgä tögäl küpme qoral kirägen xäl itergä, berük waqıtta Rusiä belän Qıtaynı da qurqıtmaw yulın tabırğa kiräk. Bez äle dä qurqınıç tudırabız, yaña qoral yasağan oçraqta başqa illärgä monıñ yoğıntısın öyränäbez."
Konferensiägä ber kön qala anıñ kön tärtibe äle dä bilgele tügel ide. Bu atnada BMO häm başqa yuğarı räsmilär çışış yasar dip kötelä. Däwlät sekretare Condoleezza Rice''nıñ qatnaşu-qatnaşmawı älegä bilgele tügel.
-Ali Gilmi


text:
Piramidada tatar biü köylären başqaruçılar büläklände
17nçe fivral’ könne kiç, Piramidanıñ disko-klubında tatar yäşläre tatarça biede häm gel tatar muzıkası yañğırap tordı. Bulmas disezme? Anda «Tatar radiosı» biü muzıkası festivalen ütkärde häm iñ yaxşı cırçını, iñ yaxşı biü cıyıntığın, iñ şäp prodyuserlarnı büläkläw tantanasın ütkärde.
Tatarça biü kiçäsenä, äle atna urtasında şul xätle keşe kiler dip, oyıştıruçılar üzläre dä kötmägän bulğan. Piramida küñel açu üzäge saqçılarınıñ centekläp tikşerep kertülärenä dä, uramda säğät yarımlap çiratta torular da, 200 sumlıq bilet bäyäse dä qurqıtmağan tatar yäşlären. 250 keşe sıydırışlı disko-klubta çişenü bülmälärendä tun elärgä buş elmäk qalmağan, biü mäydanında urın bulmağan.
Tatar estradasında biü muzıkası ölkäsendä eşläwçe artistlarnı, törkemnärne, prodyuserlarnı, aña bulışlıq itüçe mäğlümat çaraların barlap çığu omtılışın «Tatar radiosı» häm «Bars-Media» şirkäte yasadı.Küpmeder waqıt eçendä, «Tatarstan yäşläre» gäzite uquçıları häm «Tatar radiosı» tıñlawçıları, iñ yaxşı biü köyläre, başqaruçılar, biü köyläre cıyıntıqları öçen tawış birgän bulğan.
Häm şularğa qarap, bäygedä, 12 tördä ciñüçelär bilgelängän. Alar şunda uq, disko-klubta yäşlär aldında çığış yasap, maxsus diplomnar belän büläklände. «2002 yılda İñ yaxşı video-klip»nı Liliär digän yäş çırçı töşergän ikän. «İñ yaxşı başlanğıç» , ütkän yılda Läysän Ğimaeva häm yaña cırçı Sılu icatında bulğan. «Tatar radio»sı tıñlawçıları fikerençä, iñ yaxşı cıyıntıqnı «Zö-Läy-Lä» triosı äzerlägän. «Zö-Läy-Lä» qızları monı üzläre dä kötmägän. Bu xaqta «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä trio qızları - Zölfiä Wälieva häm Läysän Mäxmütova äytte.
Ä ul arada biü kiçäse däwam itte. «2003nçe yılnıñ İñ yaxşı prodyuserı» - Ämir İslamov bulıp çıqtı, «iñ yaxşı çırçı» - Mälikä. Biü köyären başqara torğan iñ yaxşı törkem – «Qazan yegetläre».
«İñ yaxşı Dj» itep – «Käyef-promo» digän berläşmä tabıldı. Oyıştıruçılar süzlärençä, bu ciñüçelärne «Tatar radiosı» tıñlawçıları saylağan. Büläkläw tantanası da, bäyge üze dä şunı kürsätä: tatar estradasında yäşlär küñelenä xuş kilerlek köylär bar häm Piramidada tatarça diskoteka ütkärü - tabış kiterä torğan proyekt bula ala.
Bikä Timerova.