text:
Rusiä prezidentı federal cıyınğa yıllıq yullamasın citkerde
Gädättä april ayında yasala torğan bu çığışnıñ berniçä tapqır kiçekterelüwen häm dä kiläse yılda ütäçäk prezident saylawları aldınnan Putinnıñ soñğı yullaması buluwın iskä alıp küplär annan xäl itkeç belderülär kötte. Şuşı kötülär aqlandımı?..
Audio
Tik, monıñ öçen küp närsä eşlärgä kiräk, dide prezident, häm il aldında torğan töp qurqınıçlarnı sanap kitte: zäğif häm totrıqsız iqtisad, citärlek täräqqi itmägän säyäsi sistema, az faydalı däwlät apparatı, xalıqnıñ sanı kimü, betmägän xäyerçelek.
Audio
Xalıqnıñ ğorurlığına möräcäğät itü Putin öçen yaña närsä tügel. 2000nçe yılda xakimiätkä kilgändä ul bu ısulnı uñışlı qullandı. Bügen dä ber säğätlek çığışınıñ zur öleşen Putin 3 yıl eçendä başqarılğan eşlärgä bağışladı. Anıñ süzlärençä, şuşı waqıt eçendä Rusiädä säyäsi totrıqlılıq urnaştı, iqtisadta üseş küzätelä, nixayät, iñ möxime – bez ilneñ bötenlegen nığıttıq, federal xakimiätne töbäklärgä yaqınayttıq, dide prezident:
Audio
Çığışınıñ zur öleşen Putin Çeçnyağa bağışladı. Anıñ süzlärençä, respublikada aqrınlap tärtip urnaşa, soñğı yıl eçendä küp närsä eşlängän, iñ möxime, uzğan referendumda çeçen xalqı Rusiädäge küpmillätle xalqnıñ ayırlğısız öleşe ikänen äytkän:
Audio
Çeçnyada xäläk bulğan xärbilär häm tınıç xalıqnı iskä alıp, Putin Rusiäneñ bötenlege öçen bik zur bäyä tülärgä turı kilüwen äytte. Alay da prezident, şuşı atnada 70-tän artıq keşeneñ ülemenä kitergän intixar xöcümnärne ul telgä alıp tormadı. Bandit qaldıqları teror şämällären äle däwam itäçäk, läkin bez başlağan eşne axırına citkeräçäkbez dide ul, häm kiçä iğlan itkän yarlaqıwın iskä töşerde.
Xärbi reformağa kilgändä, prezident professional armiägä küçü kiräklegen äytte. Anıñ süzlärençä, qaynar noqtalarda barı tik professionallar qatnaşırğa tieş. 2008nçe yıldan mäcbüri xezmät ber yılğa qalaçaq. Kontrakt nigezendä 3 yıl xezmät itüçelärgä - däwlät xaqına yuğarı belem alu, BDB illärennän kilüçelärgä – Rusiä watandaşlığı.
İqtisad ölkäsendä, ğömüm citeşterüneñ üseşe kimi baruwı turında äytep, Putin, aldağı 10yılda bu citeşterüne ike tapqır arttırırğa digän tarixi burıç quydı. Tağın ber qıyu belderü – 2007nçe yılğa rublne irekle alıştırmalı valuta itü. Putin süzlärençä, Rusiä watandaşı çit ilgä çıqqanda üze belän pasport häm rubl genä alırğa tieş bulaçaq. Şuşı belderülärneñ buş süz bulmağanın kürsätergä teläp mikän, Putin, ütälä almağan qorı wäğdälär taratqan säyäsätçelärne tänqitlärgä totındı:
Audio
Qayber säyäsätçelär buş wäğdälärne xäzer dä öläşä digän süzläre belän, Putin yomşaq qına Duma, säyäsi partiälär, saylawlar temasına küçte. Häm dä "yaña xökümät şuşı saylawlar näticäsendä Dumadağı küpçelek nigezendä tözelergä mömkin" digän belderü yasadı.
Putin çığışın tämamlağaç, tınğısız deputat komunist Şandıbin urınınnan sikerep torıp, kiläse Dumada depuatatlarnıñ kübese qaraqlar, banditlar häm rişwätçelär bulaçaq, dip qıçqırdı. Bu prezident çığışınnan soñ zaldan yañığarağan berdän-ber "yullama" buldı. Duma räise Genadi Seleznev deputatqa fikere öçen räxmät äytte, tamaşada qatnaşqannarğa gimn cırlap taralırğa täqdim itte.
Ali Gilmi, Praga


c: text/html

text:
Qazanda respublikanıñ iñ yaxşı uqıtuçısın saylıylar
Qazanda bu könnärdä respublikanıñ iñ yaxşı, iñ köçle uqıtuçıları cıyıldı. Tatarstannıñ törle şähär, rayonnarınnan kilgän 56 uqıtuçı inde öçençe kön üzläreneñ ostalığın kürsätä, Yıl uqıtuçısı isemenä layıq bulu öçen ber-berse belän köç sınaşa. Bäygeneñ berençe könendä alar jyuri äğzälären üz-üzläre belän tanıştırdı. Sişämbe könne isä uqıtuçılar Qazannıñ ber mäktäbendä ber tanış bulmağan balalar aldına kerep, yartı säğätlek däres birdelär. Busı da inde älbättä bäyä birüçe qırıs jyuri aldında. Çärşämbe könne bäygeneñ final öleşe uzdı. Anda ütkän 15 keşe 28 aprel’dä master-klasslar birde. Qazannıñ 145 litseyınıñ aktlar zalına cıyılğan xalıq aldında finalistlar üzläreneñ pedagogik ostalıqların kürsättelär, här tamaşaçını üzläreneñ däreslärenä cälep itärgä tırıştılar. Şunlıqtan, älege konkurs ayıruça qızıqlı häm canlı ütte. Şunısın äytergä kiräk, bäygedä qatnaşırğa kilgän 56 uqıtuçı arasında 6 tatar tele uqıtuçısı da bar. Şularnıñ berse – Piträç rayonınnan Larisa İvanova Yıl uqıtuçısı bäygeseneñ finalına da uzdı. Sezgä bu bäygedä uñışqa ireşergä närsä bulıştı digän sorawğa, ul min tuğan telemne, tuğan ilemne bik yaratam, möğayın şul yärdäm itländer, dip cawap birde. Larisa xanımnıñ uñışları, bäygedä kem ciñüe turında bez sezgä kiläse tapşırularda äle xäbär itärbez.
Gölnaz İlgizär

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstanda çıqqan gäzitlärgä küzätü
Sişämbe 20nçe ğinwarda çıqqan gäzitlärenä, küptän tügel ğädätebezgä kergän, qısqaça ğına küzätü alıp baram. Watanım Tatarstan gäzitendä Böyek Watan suğışı invalidı Mixail Timkin başqalabıznıñ prezidentın Mintimer Şäymievnı tuğan köne belän qotladı. Çınnan da, Möxämmät ağa Mähdiev äsärendäge ber personajnıñ uqıtuçılar da bäräñge aşıy ikän dip bik zur “açış” yasağanı kebek, bez dä bügenge oçraqta Prezidentnıñ da tuğan köne bar ikän bit! – dibez. Härwaqıtta bezneñ turıda ğına qayğırtıp, gel il mäşäqätläre belän genä yäşärgä tieş dip künegelgän citäkçebezne iñ matur, iñ yaqtı bäyräme belän qotlaw härqaysıbıznıñ keşelek vasifasidir. Qotlaw temasına quşılıp Tatarstan yäşläre gäzite aşa Tübän Qama şähärennän 6 yäşlek Qamıl ğailäse belän, annarı Baltaç awılınnan İlşat Räximov häm Nurlat rayonı Foma awılınnan Fäxrievlar ğailäse dä Prezidentıbıznı qotlap, ixlas teläklären citkergännär. Yañadan Watanım Tatarstanğa küz salıyq Gäzitneñ öçençe bitendä “Tatarda ädäp häm irek yänäşä tora”isemle mäqälä yazılğan. Biredä ike kön däwamında barğan “Xalıqnıñ xoquqları häm säyäsi ädäplelek”dip atalğan konferensiä turında, anda qatnaşqan Rossiä PEN-üzäge citäkçeläre: Andrey Bintov, Aleksandr Tkaçenko turında yazılğan. Bu konferensiädä 2003nçe yılnıñ axırında basılğan “Tatarski put'': prava naroda i politkorrektnost''” kitabınıñ eçtälege turında fikerlär belän alışu bara. Şul uq bittä Qaytawaz rubrikasında “Ämirxan Yeniki qaysı ğasırda yäşägän, yäki Ni öçen tatar gazetaların uqımıylar” digän isem astında xatlar basılğan Anda Mendeleevsk şähärennän Läylägöl, Qazannan Räşidä Abdullova häm Orenburg ölkäse, yul''çan bistäsennän Xalidä Ömetbayıvanıñ fikerläre urın alğan. Alarnı telebez yuğalu mäs’äläse, yäşlärneñ tuğan tel, mädäniät töşençälärenä bik az iğtibar itüläre borçıy. Şähri Qazanğa küçäbez. Gäzitneñ 3nçe bitendä “Canlı sürätlärne tergezep...”isemle mäqälädä kürenekle ğalimebez İlbaris Nadirov Finlyandiädä yäşäp, küptän tügel wafat bulğan millättäşebez Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Ğömär Tahirov, anıñ eşlären däwam itüçe ulı Oçqan Tahirov turında yaza. Ä xäzer Finlyandiä tatarları, ayıruça Ğömär Tahirov turında İlbaris äfände Nadirov yazğan mäqälädän özekne täqdim itäbez.
Audio
2002nçe yılğı xalıq sanı alu näticäläreneñ berençe mäğlümatları kürenä başlaw uñayınnan “Bez, bez, bez idek, bez fälän million idek...” dip atalğan tügäräk östäl oyıştırıldı. Anda jurnalist Rimzil'' wäliev, fälsäfä fännär doktorı Rafail Xäkimov häm tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov saylawlarnıñ näticälärenä analiz yasadılar. Tatarstan yäşläre bu yulı şaqtıy bay häm qızıqlı çıqqan. Vladimir Putinnıñ yäşeren fiker yörtüen kürsätkän ber sitatası basılıp çıqqan: Anıñ süze “Kem ikänen äytep tormıym, min ber direktor belän söyläşkän idem. Ul böten ğömere buyı ber tarmaqta eşlägän, qaysı tarmaq ikänen äytmim” – dip betä. Tatarstan yäşläreneñ berençe bitendä sportqa küp urın birelä. Başqalarnı “Kamaz”lar qomğa kümep qaldırdı dip yazalar. Tatarstan yäşläre gazetasında Prezidentnı tuğan köne belän qotlawğa röxsät bulmağanğa kürä, Tatarstan yäşläre taw turında yaza... Tawlar biek, tawğa menäse kilä. Xalıq ara taläplärgä cawap birüçe kompleks İdel, Zaya häm Sulatsa yılğaları quşılğan urında açılğan. Küz aldığızğa kiteregez: sez narat urmanlı taw östendä basıp torasız, asta yılğalar cäyräp yata, ä qırıyda üzeneñ unikal'' ğibadätxanäläre belän Sviajsk utrawı balqıp tora... Şul tawlardan TR Prezidentı Mintimer Şäymiev, kompleksnı tantanalı töstä açqannan soñ, üzeneñ äle dä yaxşı sport formasında buluın tağın ber qat raslap, tawdan çañğıda şuıp töşte, dip yaza Tatarstan yäşläre.
Albina Zäynulla, Qazan.


text:
Qazannıñ 1000 yıllığı waqıtında istälekle büläklär 36 säwdä noqtasında satılaçaq
Turistlarnı kübräk latin älifbasında Qazan dip yazılğan istälekle büläklär qızıqsındırsa, çittäge tatarlar iğtibarın tübätäy, qalfaq, kün çüäklär cälep itä ikän. Bäyäläre şaqtıy yuğarı bulu säbäple büläklärne aluçılar küp dip äytep bulmıy. Mäsälän cırçı Salawat çığara torğan tübätäy “Bogema” sänğät salonında 5 meñ tora. Bilgele zatlı tübätäy. Läkin bazarda älege baş kiemen 50 sumğa da alıp bula. Xalıq sänğäte hönärçelege palatası citäkçese Nuri Mostafaev bügen Ministrlar Kabinetında uzğan oçraşuda jurnalistlarğa beldergänçä, istälekle büläk qimmätle häm qäderle bulırğa tieş ikän. Şul säbäple istälekle äyberlär keşe ütep-kitep yöri torğan Bauman uramında tügel, ä maxsus kibetlärdä satıla dip añlattı ul. Älege kibetlärdä satuçılar äyberneñ eşlänü neçkäleklären dä añlatıp birälär. İstälekle büläk bazarda satılğan kebek kenä birep cibärelmäskä tieş ikän. Bu könnärdä barlıq istälekle büläklär isemlege kertelgän maxsus kitap ta çığarılğan. Kiläçäktä bälki ul internetqa da kerteler. Häm qızıqsınuçılar öçen satıp alu mömkinçelege buldırılır. Bu bigräk tä Tatarstannan çittä yäşäwçelärgä qağıla. Ämma bu äle aldağı könge plannar. Bügen isä böten köç Qazannıñ bäyrämenä kilüçe qunaqlar öçen istälekle büläklär çığaruğa cälep itelä. Mäsälän Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa tübätäy, zatlı xalat büläk itelde inde. Qazan bäyrämenä vip, yäğni bik märtäbäle qunaqlar öçen bu yulı maxsus bäläklär äzerlänüen äytte Nuri Mostafaev. Ul altın yögertelgän qazan bulaçaq ikän. Xatın-qızlar öçen sumkalar häm muyınsa belän qolaq alqaları büläk iteläçäk.
Qalğan qunaqlar öçen istälekle büläklär 36 säwdä noqtasında satılaçaq. Xäzerge waqıtta äyberlärneñ kübesen “Bogema” sänğät salonınnan alıp bula. Älege salonnıñ satuçısı Älfiä Bäşirova
Bez äyberlärne törle töbäklärgä zakaz birep tä eşlätäbez. Tatar xalqına alarnıñ şulay xörmätläp qarawı bezne şatlandıra. Başqortstanda, Mäskäwdä, Vladimirda yasıylar bezneñ zakazlarnı. Bez Qazannıñ meñyıllığına inde äzer.
İstälekle büläklär arasında çigüle mendärçeklär, künnän, keramika, ağaçtan eşlängän äyberlär üzläreneñ törlelege belän ayırılıp tora. Bäya törlelege dä küzgä taşlana. Çitek, çüäk, qalfaq kebek quldan eşlängännäre ayıruça qimmät. İke meñnän alıp 5 meñgä qädär. Alar Arça rayonında eşlänälär. Qol-Şärif häm Qazannıñ başqa mäçetläre töşerelgän käsälär 150 sumnan alıp 700 sumğa qädär, tatar äbie belän babayı, Sabantuy, Söyembikä sınnarı 500 sumnan başlana. Alarnıñ kübesen ağaçtan Qazanda yäşäwçe grek ostası Moris Siklauri yasağan. Soñğı waqıtta tatar bäräne, tübätäyle tatar quyanın, Şürälene yasarğa kereşkännär ostalar. Alarnı ayıruça inglizlär häm fransuzlar yaratıp ala ikän istälekkä. Tatarstannan tış çittän kiterelgän istälekle büläklär dä şaqtıy. Üzbäkstan kiterelgän äyberlär çigüläre belän beznekennän ayırılıp tora. Alarnıñ äyberlären ğäräplär yaratıp ala di “Bogema” salonı kibetçese Älfiä Bäşirova. Monnan tış Başqortstannan, Uraldan da küp äyberlär kiterelä.
Jurnalistlar belän oçraşuda Nuri Mostafaev Qazan turındağı istälekle büläklärne Tatarstannan çitkä çığaru buyınça küp eşlär alıp barıluın äytte. Bu yunäleştä tatar diasporası nıq yärdäm itä dip bilgeläp uzdı ul. Mäsälän milli ornament buyınça kitapqa soraw şul qädär küp bulğan, xätta berniçä tapqır qabat-qabat çığarırğa turı kilde dide Nuri Mostafaev.
Qazanda istälekle büläklär citeşterü ölkäse äle üsep kenä bara. Kiläçäktä Tatarstan awıllarında maxsus üzäklär açu niäte bar. Çönki anda ğöref-ğadätlär, elekkedän qalğan çigü sänğäte saqlanğan. Şulay uq bügen Qazanda sütelä torğan ağaç yortlarnıñ da tözeleş sänğäten öyränü eşe bara ikän. “Älege ürnäklärne saqlap qalırğa tırışabız“, - dide Nuri Mostafaev. Monnan tış ul Qazanda hönärçelek yortı töyiäçäklären belderde. Ul Qazan üzägendä bulır dip farazlanğan inde. Ämma älege zur ağaç yortqa Qazan üzägendä urın birmägännär. Xäzer anı “Yärminkälär üzägendä” tözergä uylıylar.
Berniçä könnän Qazandağı “Balalar dönyası” kibete artında Qazanğa bağışlanğan istälekle büläklärdän torğan yärminkä açılaçaq.
Landış Xarrasova


text:
Çeçnyanıñ yaña saylanğan prezidentı Alu Alxanov bügen Yevropa Şurasınıñ parlamentar assambleyası qarşında suğış kiçergän respublikadağı wazğiät turında çığış yasadı. "...wazğiät qatlawlı, ämma barısı da kontroldä", dide Alxanov.
Keşe xoquqları torışında alğa kiteş bar, totıq alu waqiğäläre nıq kimegän. Alxanovnıñ bu süzläre Yevropa Şurası mäğlümatlärenä qarşı kilä. Çeçnya prezidentı süzlärenä qarağanda, april ayınnan birle öylärenä 18 meñgä yaqın çeçen qaçağı qaytqan.
Çeçnya sänäğäteneñ 80%tı suğışlar waqıtında cimerelgän, xalıqnıñ yartısınnan artığınıñ daimi eşe yuq.


text:
Möslimälär Salawatnı yaqlamıy
Möselman yäşläreneñ berençe spartakiadası açıla. Ä "Möslimä" qızlar öçen milli köräş yarışın yasawğa qarşı çığa.
Qazan şähäre Möselman yäşläreneñ berençe spartakiadası bu şimbädä “Basket-xoll” zalında räsmi räweştä açıla. Spartakiadanı Qazan başqarma komitetınıñ fizik mädäniäte häm sport komitetı, “Añ”- “Soznanie” yäşlär oyışması oyıştıra. Yarışlar martta başlana, noyabrdä tämamlana. Mini-futbol, milli köräş, basketbol, ciñel atletika, voleybol, östäl tennisı, yözü yarışları ütä. İr-atlar häm xatın-qızlar ayırım yarışaçaq.
Qatnaşuçılar 16 häm 25 yäş aralığında. Alar sport forması häm ädäbendä dini qağıydälärne ütärgä, sport qağıydälären belergä, tabibtan röxsät alırğa, Spartakiada qağıydälären ütärgä tieş” . – di Radik Xösnetdinov.
Ä xanımnar bil alışa alamı?
Şimbä könne “Basket-xoll”da tantanalı töstä mädäni programma, köräşçelär turnirı belän açılır dip kötelä. Ä menä möselman xatın-qızları köräşe turında ni äytergä bula?
Spartakiadada qızlarnıñ da qatnaşuı fiker törlelegenä dä säbäp buldı. Möselman xatın-qızları yulbaşçısı, “Möslimä” oyışması räise Älmira Ädiätullina tatar qızları näfis bulğan sport törlärendä genä qatnaşsın ide di. Ayırım alğanda, ul saban tuy kebek bäyrämnärdä qızlar öçen köç qullanuçı sport törläre yarışın yasawğa qarşı çığa. Şul isäptän uzğan yılnı cırçı Salawat Fätxetdinov xätta xatın-qızlar arasında milli köräş yarışın da yasağan ide. Ä Älmirä Ädiatullina tatarça köräşne xatın-qızlar öçen “xäräm bulğan” sport töre dip atadı. “Xatın-qız tabiğäten kimsetep saban tuylarında ger kütärtterälär, qul köräşterälär. Ä inde köräştä dä xanımnarnı qullanu ber aqılğa da sıymıy”, - di ul. Ädiätullina qızlar öçen yögerü, ciñel gimnastika kebek “sälamätlekkä faydalı häm näfis” sport törlären täqdim itä.
Radik Xösnetdinov bu nisbättän: "Älmirä apa bik döres söyli. Bez äxlaq qağıydäläre buyınça ğına yarışlar yasıybız. Basseynda yözü yarışı waqıtında da tamaşaçılar kertelmi. Qızlar köç qullanu kiräk bulğan sport yarışlarında da qatnaşmıy", - di.


text:
Mäskäwneñ älegä berdänber sanalğan 1186 sanlı tatar
Etnomädäni yünäletä eşen alıp barğan mäktäp ícat xisabın täğdim itkän oçraşu ütkärde. Bu, bäyrämçä bulğan oçraşu, mädäni üzäkneñ zur zalında, küp sanlı tamaşaçılar aldında ütte. Uqıtuçılar da uquçılar da mondí xisap konsertların üzlärençä mäktäp benifisı dip atílar. Tatar mäktäbe dip isem alğan bu mäktäptä tatar balalır ğına uqımí, häm mäktäp programı da ğömüm qabul itelgän program buyınça bara. . Läkin tatar telenä, tatar sänğätenä dä urın zur bu mäktäptä.Uqu uqıtu eşläre dä maqtanırlıq. Mäskälän bıyılğı çığarılış un uquçınıñ unısı da yuğarı uqu yortlarına uqırğa kerä alğan. 5 dekäberdä ütkän bu kiçäneñ soñ, min mäktäp direktorı Lemma Girfanowa belän mäktäptäge xällär häm buğen bulğan bäyräm xaqında söyläştem. Ul. Bu bäyrämnärne bez, Mäskäw tatar xalqı mäktäp barlığın kürsen. Balaların mäktäpkä kitersen, tatar tele, tatar mädäniäte belän tanışsın öçen ütkäräbez , dide. Talantlar bezdä küp, dip Ğabdulla Tuqaynıñ “Su anası” äsären säxnädän uqığan uquçısı Güzäl Fatíxowanı maqtadı. Häm tapşıruda Güzäl Fatíxowa başqaruında “Su ansınnan” özek tä yañğırí
Näzifä Kärimowa, Mäskäw.


text: Tatarstanğa Qıtaydan kilüçe millättäşlärebez siräk oçrıy. Tsinzyän-Uyğur provinsiäsendä yäşäwçe İlyar Gabitov, Alma-Atada yäşäwçe Tursun Gabitov häm başqa millättäşlärebez Tatarstanğa kilep, respublika belän tanışıp, eşlekle söyläşülär alıp bara. Düşämbe könne, İlyar Gabitov häm anıñ säfärdäşläre, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı citäkçese Rinat Zakirov, anıñ yärdämçese Damir Ğismetdinov oçraştılar. Qıtayda yäşäwçe millättäşlärebez Tatarstan belän eşlekle elemtälärne canlandırırğa uylıylar ikän.


text:
Yaña törkmän prezidentı Niazov mirasına qul suza
Törkmänstanda Rusiä häm Qazaqstan prezidentların kötälär. Törkmänbaşı Saparmorad Niazov wafatınnan soñ ildä yaña prezident itep Qorbanguli Birdemöxämmätov saylanu belän Törkmänstan ifrat ta canlı diplomatik aktivlıqlar mäydanına äylände. Yaña citäkçe elek Niazov alıp barğan bitaraflıq, yäğni neutral däwlät säyäsätennän dä waz kiçep, Üzäk Aziä illäre, Rusiä, xätta Könbatış belän dä yaqınayu ixtimalına işarälär yasıy.
Kaspi diñgeze buyındağı Törkmänbaşı (elekke Krasnovodski) şähärendä uzaçaq şuşı oçraşu ilneñ elekke prezidentı Saparmorad Niazov yıllar däwamında alıp barğan säyäsättän äkrenläp kitä başlawnı añlata ala. Niazov Törkmänstannıñ tışqı säyäsäten üze iğlan itkän "bitaraflıq", neutral'' däwlät bulu ideäsenä qorğan ide. Räsmi Aşğabad ildän çittäge mönäsäbätlären ayırım däwlätlär belän tügel, ä üzeneñ töp baylığı - tabiği gaznı satıp aluçı ere şirkätlär belän genä alıp bardı. Şular arasında töp urında Rusiäneñ "Gazprom"ı tordı, ul bügenge köngä qädär Törkmänstan çitkä satqan gaznıñ 70 protsentın ala häm üzenä zur fayda belän anı Ukrainağa häm Kavkaz illärenä sata.
Berük waqıtta Niazov, Mäskäw citäklägän bar post-sovet eşlärennän dä äkrenläp çitläşte, Bäysez Däwlätlär Berdämlege illäreneñ cıyılışlarına yörmäde, häm Törkmänstandağı küpsanlı urıslarğa qarata da şaqtıy qırıs säyäsät alıp bardı.
Xakimiätkä Birdemöxämmätov kilgännän soñ Aşğabadnıñ kürşe illär belän bäyläneşlärne köçäytügä mönäsäbäte üzgärä başladı, anıñ wazifasına kereşü tantanasında Qazaqstan häm Taciqstan prezidentları, Rusiä häm Azärbaycan premyer-ministrları qatnaştı. Törkmän başqalasında Mäskäwdän dä, Astanadan da yuğarı däräcäle citäkçelär bulıp kitte, küptän tügel genä anda Tatarstan xökümäte başlığı Röstäm Miñnexanov ta buldı.
Birdemöxämmätov üze april ayında ike könlek säfär belän Mäskäwgä kilde, häm monı ul ikeyaqlı mönäsäbätlärdä yaña ber däwerne açu dip bäyäläde. Rusiädä yaña törkmän prezidentınıñ Mäskäwgä borıla başlawına nıq ömetlänälär.
Niazov wafatınnan soñ, dönyanıñ şuşı möhim töbägendä üz urının totqan Quşma Ştatlar Aşğabadnı, Kavkazaşa gazütkärgeçe proyektına quşılırğa çaqırğan ide. Anıñ yardämendä Kaspidäge tabiği gaznı Könbatıştağı bazarlarğa Azärbaycan, Gruziä häm Törkiä aşa, yäğni Rusiäne çitlätep quu qarala. Washington, Yewropa Berlege kebek ük, törkmän gazın fäqät Gazprom aşa ğına aluğa qarşı çığa häm moña alternativ yullar täqdim itä. Aşğabadta yaña citäkçe eşli başlağannan birle anda kimendä 3 yuğarı däräcäle amerikan wäkillege bulıp kitte.
Mäskäw isä üz çiratında Törkmänstannan Qazaqstan aşa Rusiägä yaña ütkärgeç tözüne alğa sörä. Birdemöxämmätovnıñ Putin häm Nazarbayev belän oçraşuında näq menä şul ixtimal qaralaçaq dip kötelä.
Kärim Kamal


text:
May ayınıñ ikençe yartısında mädäni tormış qızulanıp kitte
“Almağaçlar çäçäklär ata maynıñ unbişlärendä” dip cırlıy xalıq.Çınnan da,may ayınıñ ikençe yartısında mädäni tormış qızulanıp kitä.
Şuşı könnärdä regional' tele - radiokompaniälärneñ sigezençe “Tatarstan dulqınında” festivale buldı. Bu atna başında tele- ekrannarda şuşı bäygedä ciñüçelär kürsätelde Bögelmä, Yäşel Üzän, Mamadış, Yar Çallı, Tübän Qama häm başqa şähärlär häm rayonnar xäzer inde onıtılğan provinsiä tügel, ä üzenä kürä tele häm radio üzäkläre bulıp kitkän. Berniçä rayonnı iskä almağanda tele häm radio kütäreleşe barı tik rus telendä genä bara.
Bu atnada Tatarstan kompozitorlar berlege Qazannıñ 1000 yıllığına icadi büläk tapşıra. “HoBoe пepeдBижeHcTBo” dip atalğan bu çarağa qatnaşırğa bilgele şäxeslär dä kilgän. Sovet zamanında iñ tanılğan cırlar avtorı Aleksandra Paxmutova häm anıñ tormış iptäşe, cır tekstların yazğan şağir Nikolay Dobronravov düşämbe könne Säydäş isemendäge zur konsertlar zalında buldılar. Şunda uq Lyudmilla Lyadova, Aleksandr Kolken, Oleg İvanov, 70 yıllar estradası yoldızı Mariä Parxominko çığış yasadılar. “HoBoe пepeдBижeHcTBo” dip atalğan festival' aprel' ayında başlanıp, bügen 24 mayda Yäşel Üzän şähärendä tämamlana. Çärşämbe könne 25 mayda Qazanda “Awrupa – Aziä” dip atalğan 7 inçe zamança xalıqara muzıka festivale başlana. Anda Gollandiädän, Belgiä, Amerikadan, Hindstannan, Finländiä, Mäskäw, Peterburgtan - barlığı 25 kompozitor häm muzıkant qatnaşa.
Tatar icadi oyışmalarınıñ da yañalıqları bar. Ämma bu turıda artıq qıçqırmıyça, tonığraq tawış belän äytälär. Atna axırında, 27 inçe mayda yazuçılar berlegeneñ 15 qorıltayında milli, ädäbiät häm ruxi tormış turında söyläşergä cıyınalar, şunda uq uzğan 3 yılğa yomğaq yasap yaña idärä häm berlekneñ yaña räise saylanaçaq.Çönki ustav buyınça ber räis ike tapqır saylana almıy. Bu yulı räis bulıp moña qädär eşlägän Fuat Ğalimullin urınına kem bulasın çamalawçılar bar.Ämma icadi soyuz delegatlarınnan alda iğlan itü kileşmi dilär. Ni bulsa bulır, millätneñ qiblasın, yazmışın ğına onıtmasınnar.
1 iyündä Piramida tamaşalar zalına Cide yoldız xit-paradı konsertı bula. Qısqası, mädäni tormış qaynıy, waqıtıñ häm aqçañ ğına citsen.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
İran Yevropa diplomatları belän oçraşu aldınnan kisken belderü yasadı
Irannıñ atom programması tiräsendäge wazğiät köntärtibendä. Atom söyläşülärendäge İran wäkile Hassan Rowhani, ägär dä AQŞ yä İzrael İrannıñ atom qorılmalarına höcüm itä qalsa – Tähran üz atom texnologiälären tağın da kiñäytäçäk digän belderü yasadı. Tähran elekkegeçä atom programmasın barı tik tınıç maqsatlarda tärräqi itüen belderä, Waşington isä - İran atom qoralı citeşterä di. Uzğan atnada, İranğa höcüm itü – AQŞnıñ köntärtibendä tügel dip xäbär itelde. Bu atnada Rowhani Genevada Yevropa aradaşçıları belän oçraşaçaq. Diplomatlar yañadan İrannı – uran bayıtu programmasın tuqtatıp torırğa ügetlärgä tırışaçaq.
Rowhani Reuters mäğlümat agentlığına, höcüm bula qalsa – İranıñ atom maddälären kiñäytergä säbäp bulaçaq, dip belderde:
"Amerika üze mondıy adımğa barır dip uylamıym. Çönki Amerika, bezneñ moña qatği cawap qaytaraçağıbıznı yaxşı belä. Amerikannar bezneñ mömkinleklärne belä."
AQŞ, Yevropanıñ 3 däwläte – Britaniä, Fransiä häm Germaniä''neñ İrannı atom programmasın tuqtatarğa ügetläwen, diplomatik tırışlıqların xuplıy. Ämma vise-prezident Dick Cheney süzlärenä qarağanda, Waşington, xärbi çara ixtimalın da, diplomatik çişeleş mömkinlegen dä küz aldında tota.
Şuşı könnärdä Yevropa häm Yaqın Könçığışqa säfären däwam itkän Condoleezza Rice, yäkşämbe könne BBCğa birgän äñgämäsendä şuşı fikerlärne qabatladı.
"Diplomatiä çorı citte. Bezgä – üzebezneñ zur yoğıntını, ışanıçnı häm "yomşaq köçne" cıyıp – dönyada üzgäreşlär yasarğa waqıt citte," dide Rice.
Belgeçlär fikerençä, AQŞ İranğa qarşı xärbi çara turında uylamıy. Londonda urnaşqan atnalıq "Jane''s İntelligent Digest" basması möxarrire Alex Standish:
"Yevropa Berlege, ayırım alğanda – Britaniä, Fransiä häm Germaniäneñ diplomatik tırışlıqları – İranğa – bu alarğa kiräk tügel dip añlatudan tora. Atom qoralına iä bulu – üzeñne kiläçäktä xärbi höcümdä xädäf itep quyu ikänne añlatudan tora. İzrael yä Amerika Quşma Ştatları höcümendä..."
Başqa yaqtan qarağanda Standish fikerençä, amerikannarnıñ Ğiraqqa basıp kerülärennän soñ, İrannıñ bik küp räsmiläre – İzrael yä Amerikağa qarşı torunıñ berdän ber yulı – mömkin qadär tizräk atom qoralı buldıru digän qararğa kilde.
Amerikan belgeçläre häm bäysez expertlar süzlärenä qarağanda xäzerge tärräqiät belän İran äle kimendä 3 yıl atom qoralın yasıy almayaçaq.
Parijda urnaşqan Säyäsi Öyränülär İnstitutı professorı Remi Leveau, Amerika Quşma Ştatları moñarçı İrannıñ konservativ islam rejimı wäkilläre belän açıq söyläşüdän baş tartıp kilde, di.
"Härxäldä İran Quşma Ştatlar belän açıqça häm citdi räweştä söyläşergä teli. Ägär dä Amerika – Yaqın Könçığış kiläçäge Ğiraq häm töbäktäge başqa mäs''älälärne tanudan baş tartsa – İran Yevropalılar belän söyläşüne däwam itäçäk. Ämma bu söyläşüdä alar minemçä nindi dä bulsa näticägä ireşergä zur teläk beldermi," dide Leveau.
Yäkşämbe könne Rowhani AQŞnı söyläşügä çaqırdı. "Tigez xoquqlı ike tigez däwlät" wäkilläre oçraşıp söyläşsä – näticägä ireşep bulır ide, dip sanıy Rowhani.
Bügen İrannıñ vise-prezidentı häm Atom Energiäse başlığı Ğöläm-reza Ağazade, İran televideniäsenä, sişämbe könne Britaniä, Fransiä häm Germaniä diplomatları belän oçraşu – söyläşülärneñ yuğarı noqtası bulaçaq, dip belderde. 3 aylıq söyläşülärgä näticä yasalır dip kötelä.
Alsu Qormaş


text:
Xäzer burlar, aldawçılar da zamança eşli
Xäzer burlar häm keşe aldawçılar da zamança eşli. Zur ğına küsäk kütärep yul çatına çığıp basqan, ütep baruçılarnıñ başına tondırıp, aqça yançıqların alıp yögerüçelär älläni küp tügel. Piratlar - diñgezdä yözüçelärne talawçılar da üzgärgän. Xäzerge piratlar berkemne dä suymıy, ä barı tik komp'yuter programması yasalğan berär yaltırawıqlı disknı yäisä cırlar al'bomın üze telägänçä ürçetä dä, räxätlänep sata. Kemder ilhamlanıp icat itkän, tön yoqıların qaldırıp, uylap çığarğan äsärlär häm fänni tabışlar menä şundıy ärsez ädämnärne bayıta. Xäzerge piratlar bik tä itäğätle, uqımışlı häm ziräk. Aqçanı urlap kitü öçen täräzä fortoçkasınnan bülmägä kerep, östäl tartmaların aqtarıp tormıylar. Bezneñ ber xezmättäşebez bu atnada üz qulı belän, üze dä belmiçä, kesä telefonındağı 300 täñkäne telefon aşa äytelgän nindider sanar buyınça kürşe ölkägä cibärde. Çönki aña şaltıratıp, sezneñ telefon kompaniägez yaña cihazlar aldı, sezneñ häm tağı 50ләп telefon iäseneñ nomerları hiç caylap eşläp kitmi, sez fälän-fälän sannarnı telefonığızda cıysağız, barısı da tärtiptä bulır dip wäğdälägännär. Ofista şähär telefonı sünep torudan bolay da intekkän xezmättäşebez bik räxätlänep ike distäläp sannı üz trubkasında cıyğan da, näticädä sez 300 täñkägezne cibärdegez, räxmät digän yazu kilep çıqqan. Bu yazunı aferist häm telefon qarağı tügel, ä kompaniä üze cibärä. Çönki sez çınlap ta berär qärdäşegezgä telefon aşa aqça cibärä alsın öçen eşlängän tärtip bit bu. Ä yalğançı aferistlar şunnan qullana häm alarğa bernindi dä qanun belän dä däğwä itä almıysıñ. Bolay bulğaç, xäzerge zamanda komp'yuter. Telefon, TV teläsä kemneñ külmäk-ıştanın saldırırğa sälätle. Nadan bulmasqa kiräk, teläsä kemgä ışanmasqa.
Ä ädäm balası barıber ışana. Federal' qaramaqtağı pensionerlarğa birelä torğan darular isemlege töşerelgäç, härkem ışandı. 1 noyäberdän şuşı isemlektän iñ kiräk darular kiselgäç, şulay kiräkter inde dip ışanuçılar küp bulğan dilär. Nigä ışanmasqa, dimäk qimmätle daruğa moxtac rak belän, spid belän awıruçılar kübäyep kitkän aqça citmi. Alarğa daru buşqa bulmayaçaq. Işanasıñ inde. Mäskäwdä citmäsä, dotatsiägä eşläwçe ölkälärdä aqça tabılırğa mömkin. Şul arada Andrey Taranov digän citäkçe häm anıñ altı-cide yärdämçese qulğa alınğaç, meditsina iminiäte aqçalarınıñ urlanğanı belende. Anı da bit gramotnıy itep urlıy belü kiräk. Eze dä, cöe dä qalmıy. Andrey Taranov qulğa alınğaç, anıñ urınbasarı Dmitriy Reyxard digän keşe quyıldı häm menä şul äfände – şiklänmägez, bezneñ waqif üz eşen däwam itä, burlardan qotıldıq, darular isemlegenä zıyan kilmäs dip belderü yasadı. Ä qaysı isemlek qısqarmas, elekkeseme, yañasımı? Anısın äytmilär. İñ möhime meditsinağa digän aqçalar kilep tora, kitep tora, ä tormış bara. Anıñ bit äle daru digäne dä ğadi su yäki aqbur dip äytälär. Nu yazuları, surätläre tärtiptä, şulay bulğaç niçek ışanmıysıñ?
Araqını yasaw häm satu bik qatlawlı eşkä äylängäç, rusiälelär kiräsinğä, törle täräzä yuu sıyıqçalarına küçkän ide. Qimmätle kon'yak, viski, absolyut araqılar bezneñ xalıqqa oşamıy. Eçne awırttırırğa mömkin. Menä şuşı faciğäle xälne Rosspirtprom digän ğomumdäwlät kompaniäse ber köndä xäl itte dä quydı. Saylawlar yaqınlaşqanda niçek inde xalıqnı räncetergä? Şuşı Rosspirtprom dip atalğan unitar däwlät şirkäteneñ böten bülekçäläre yaña yıl başınnan “Xalıq araqısın” çığara başlıy. Ber şeşä bäyäse zavodtan çıqqanda 53 täñkä, kibetkä barğaç 60 sum çaması bulırğa tieş. Menä içmasam xalıq turında çınlap qayğırtu. Tırışqanda bula bit. Ä tege 100-200 täñkälek, xätta 500 sumlıq araqılarnı kem eçär ikän? Yäisä aqçasın qaya quyarğa belmi intekkän bay häm oligarx zatlar, mafiozniklar şul xalıq araqısın eçer mikän? Ällä min äytäm, qimmäträgen çömererme? Qayberäwlär ber mäclestä utıruçılarnıñ törle şeşädän eçüenä bik şiklänep qarıy. Kem belä qaysı şeşägä daru yäki ağu salınğanı. Ä inde tatar-başqort, möselman keşesenä bötenläy araqığa qağılmaw yulı belän isän qalu mömkinlegen äytep toruçı yuq.
Latviädä çıqqan şprot konservalarnıñ zıyanlı häm ağulı bulın sezgä söylägän idek. Bu xäl üzgärde. 21 noyäberdän başlap şprot konservaların aşarğa yarıy. Latviäneñ Mäskäwdäge ilçese Andris Stıykmanis äytkän – bez inde söyläştek, naçar şprot çığaruçı ike şirkätne tuqtatıp, ä qalğan 20ләп şirkät räxätlänep şprot cibärä başlıy ikän. Menä bit äybätläbräk tikşersäñ, Pol'şa almaları häm çıyır itläreneñ dä barısı da sasığan tügelder. Diplomatlar, ilçelär äybätläp söyläşkäç, zıyanlı häm ağulı aşamlıqlar yuqqa çığa da quya. Şul arada Pol'şa digän ileñ başlıqları sıyır itlären Rossiägä kertmägängä üç itep, Rusiäne Yevropa bazarına häm Dönya Säwdä oeşçmasına kertmäskä mataştı. Xalıq inde ışanıp küzätep tora. Çit illärdäge elekke SSSR watandaşların Rusiägä kertü programmasına, şul maqsatqa 3-4 mlrd. sum aqç birelüenä niçek ışanmıysıñ? Kiräk biatalar üzebezneñ Sovet urısları häm alar arasına qısılıp kilgän tatarlar häm başqortlar. Qaytsınnar äydä. Şul waqıtta yaña yıldan migratsiä politsiäse digän yaña oyışma eşkä kereşäçäk. Kemneñ käğäzläre döres tügel, alarnı eläkterergä häm dä tiz genä oçqıçqa töyäp qaytarıp cibärergä. Meñlägän millättäşlärebez dä aylar-yıllar buyı ata-babalar cirendä terkälä almıy, adaşıp yörilär. Qayberäwlärne cilterätep deportatsiäläü oçraqları da bar. Yartı yıl torğansıñ ikän. Üz ileñä qaytıp ber säğät bulsa da şunda torğaç, yañadan Rusiägä kerä alasıñ. Migrantlar totuçı politsiägä dä eş küpter inde. Rusiädä 5 meñ yarım räsmi bazar bar. Äle tegene-monı satuçı keçeräk mäydannar tağı da kübräk. Ä federal' migratsiä xezmäteneñ näq şul migrantlar belän eşläwçeläre 2 meñ 500 genä keşe ikän. Kilsäñ dä totqarlaw, kitsäñ dä totqarlaw. Şuña da qaramastan çığu da kimemi, kerü dä kimemi. Ay-hay waq-töyaq mäs’älälärgä däwlätneñ waqıtı qalmıy inde. Änä Kanadanıñ Toronto şähärendä aşığıç yärdäm maşinasın ällä ike yöz teldä çaqırırğa mömkinlek bar ikän. Menä bit şundıy çüp-çar belän şöğellänälär - här kem üz telendä tabip çaqırsın. Äle yaña tözelgän İrkutski ölkäsendä buryatlar, Perm kraendağı komi pirmyäklar, Qamçatqadağı koryaklar üz tuğan tellärendä tabipqa endäşä alamı? Tuzğa yazmağannı söylämä äle, dip tuqtattı tanış salım inspektorı. Ul Kanadada ni genä qılanmaslar, qayda yäşägäneñne onıtmasqa kiräk. Şulay şul, hiç onıtıp bulmıy.
Rimzil Wäli


text:
Respublikanıñ ğäźättän tış xäldär idaralığı torlaq yorttarźa yanğındar artıuğa borsolow belderep xalıqqa möräjäğät itte. Ministrlıq yetäksehe Marata Mähäźiev äytewensä, kön hayın tierlek Başqortostanda utta 3-4 keşe yanıp ülä. Bıl täw siratta yanğın xäwefheźlegeneñ yabay ğına qäğiźälären ütämäwgä bäyle. Tomra köndär torowı yanğındar hanın tağı la arttırğan. Marat Mähäźiev yanğındarźı awıźlıqlaw buyınsa barlıq yetäkselärźän dä aşığıs saralar kürewźe talap itä. Ministrlıq wäkile Vadim Ğaynanov äytewensä, utta balalarźıñ küpläp ülewe ayırıusa borsolow tıuźıra.
Başqortostanda yılı köndär yaylap yamğırlı köndärgä almaşına bara. Anomäl küreneş tiźär bıl turala aqhaqaldar. Sönki yoźroq źurlığınldağı boź yawa. Bögön Qıyqı rayonında la boź yamğır kiltergän zıyandı iźäpläyźär. Häläk bulıusılar yuq. Ämmä xalıqtıñ qoş-qorto küpläp qırılğan. Urındağı xalıq beźgä telefon aşa bına nimä höyläne


text:
Qazanda tüläwle aşığıç yärdäm kürsätelä
Aqçağa böten närsäne satıp alırlıq zamanada yäşibez dilär. Bügen teläsäñ, tüläwle aşığıç yärdäm maşinasın da çaqırtıp bula Qazanda. Älege maşina ör-yaña cihazlar, iñ zamança darular belän tä'min itelgän. Häm anda fel'dşer tügel, ä yuğarı belemle tabip yöri. Älege maşinalar bik awır xäldä bulğan keşelärne Tatarstanda ğına tügel, ä Rusiä buyınça da yörtä.
Şulay da älegä bu tör meditsina yärdäme belän qullanuçılar az. Ber köndä tüläwle aşığıç yärdäm maşinası küp digändä 3-4 çaqıru ala. Bu añlaşıla inde, aşığıç yärdäm maşinasın çaqırtu öçen genä 700 sumnan artıq aqça tülärgä härkemneñ qulınnan kilmi. Ä bu çaqıru öçen genä, yärdäm kürsätü yäğni darular birü öçen, klizma yasatqan öçen östämä tülärgä kiräk.
Tağın şunısı bar - aşığıç yärdäm dip atalsa da, älege xezmätneñ iseme cisemenä bik turı kilmi. Çönki aşığıç yärdäm ikän, ul küp digändä 20 minuttan keşe yanına kilep citärgä tieş. Ämma Qazandağı tüläwle 03 xezmäte alay tiz yörmi. Şuña kürä dä keşe ülem xälendä yata ikän, tüläwle aşığıç yärdämgä möräcäğät itäse yuq. Älege tör meditsina xezmäte xaqında Qazannıñ aşığıç yärdäm kürsätü bülege citäkçese Rämil Turayıwnıñ fikere mondıy:
Qazanda ber genä aşığıç yärdäme bar - ul 03 xezmäte. Tüläwle yärdäm kürsätsälär dä bik äybät. Keşelär tüläwle aşığıç yärdämen “kütärä” ala ikän, bik äybät, çaqırsınnar. Mondıy xezmätlär kübräk bulsa, alar keşelärgä yaxşıraq yärdäm kürsätergä tırışaçaq, dip uylıym.Qazanda aşığıç yärdäm sorap, täwlekkä meñnän artıq keşe 03 xezmätenä şaltırata. Aşığıç yärdämgä kilüçe törkemnäreneñ sanı isä şähärdä 75 kenä. Qazandağı aşığıç yärdäm xezmäteneñ eşçänlege belän sez qänäğätme digän sorawğa Rämil Turaev bolay cawap birde:
Qänäğät tügel dip äytä almıym. Älbättä, başqa illär belän çağıştırğanda bez küpkä qalışabız. Bezdäge cihazlar, mediklarğa birelgän xezmät xaqı bik nıq ayırıla inde. Şulay da min bezneñ aşığıç yärdäm xezmätennän qänäğät tügel dip äytä almıym. Ber täwlekkä 1015-1020 çaqıru kilä bezgä keşelärdän. Aşığıç yärdäm xezmäteneñ eşçänlegen yaxşırtırğa tırışabız, monıñ öçen törle çaralar ütkäräbez.Al'bina Zäynulla


text:
Rusiä Konstitutsiäse köne Tatarstanda da bäyräm itelä
Rusiä Konstitutsiäse köne Tatarstanda da bäyräm itelä
Mäğlüm ki, zamanında tatarstanlılar Rusiäneñ töp qanunın xuplamadılar, läkin waqıt wäzğıätne nıq üzgärtte. Bügen inde respublika citäkçeläre prezident Vladimir Putinğa Konstitutsiä bäyräme uñayınnan qotlawların yullıylar. Alarnıñ teläklärendä küpmillätle Rusiädä demokratiä prinsipları saqlansın, keşe xoquqları yaqlansın digän süzlär dä bar. Un yıl eçendä uzğan yulnı törleçä bäyäläp buladır. Anda artqa çigenülär dä, uñğa-sulğa taypılular da bulğandır. Läkin bernärsä açıq: zamana ul, cırda cırlanğança, üzgärmi, bez üzgäräbez. Nindi säbäplär arqasında - monısı da yaxşı bilgele.
Konstitutsiä könenä latinnı üz itkän millättäşlärebezgä Mäskäw “büläk” äzerläp quyğan ikän. Rusiä prezidentı Putin Duma tarafınnan latinğa qarşı qabul itelgän qanunnı imzalağan. Mondıy adım Rusiädä «käğäzdä ber, tormışta ikençe» digän xaqiqät'ne tağın ber qat rasladı. Çönki Konstitutsiä buyınça nindi imlada yazu, nindi teldä söyläşü - bu här xalıqnıñ üz eşe bulırğa tieş ide yuğisä. Şuña da citäkçelärebezneñ qupmillätle Rusiädä keşe xoquqların yaqlaw-saqlaw turındağı teläkläre bik urınlı häm aktual' bulıp çıqtı. Bügen binalarda ike räsmi bayraq cilferdi, xalıq yal itä, bäyräm däwam itä.


text:
Älbättä, yaqtaşlarıbıznıñ, zamandaşlarıbıznıñ yubileyları, bilgele ädiplärneñ istälekle dataları, milli tormışnıñ ber öleşen täşkil itä. Ğädättä alarnıñ barısı da mäğlümat çaralarında kürsätelä almıy. Şulay da, Çallıda yäşäwçe şağir, cämäğät eşlekleseneñ ictimaği häm icadi eşçänlegen iskä alğanda, zamandaşlarıbıznıñ tormışı küz aldına kilä. Comğa könne, äytik, küp kenä millättäşlärebez Penza ölkäseneñ Äläzän awılına kiläçäk. Tatar dönyasınıñ iñ zur awılı Äläzändä 10 meñ keşe yäşi. Andağı milli häm iqtisadi eşlär kürenekle citäkçe Kiäzim Deberdeyev belän bäyle. Anıñ 50 yıllığına Penzadan ğına tügel, Mordoviädän häm başqa ölkälärdän millätpärwärlär kilä. Şul uq waqıtta şimbä könne şağir Yamaş İgänäyneñ, ğalim häm tänqitçe Nil Yuzeyevneñ da tuğan könnäre. Xäzer alar arabızda bulmasa da, isemnäre xalıq küñelendä. Läkin iñ ğäziz häm milli tormışıbız öçen ähämiätle ber şäxesne dä onıtmasqa ide. Şağir häm frontovik Fatix Kärim. Ul näq 95 yıl elek, 1909nçı yılnıñ 9nçı ğinwarında Başqortstan Respublikası, Bijbulyak rayonı Ayıt awılında tuğan. “Qıñğırawlı yäşel garmun”, “Komsomolka Gölçäçäkkä xat” kebek äsärlärne, bik küp povest'lärne millättäşlärebez mäktäp yıllarınnan uq belä. Küplärgä Fatix Kärimneñ suğış aldınnan 1938-1941nçe yıllarda repressiälänep, törmädä utıruı, tup-turı törmädän çığıp, üz teläge belän frontqa kitüe häm 1945nçe yılnı häläk buluı mäğlümder. Fatix Kärim kebek talantlı häm fidaqär şäxeslär siräk oçrıy. Anı onıtmıybız. Ul kalendar'neñ här yılında, här könendä yäşärgä layıqlı.
Rimzil Wäli


text:
Russiä citäkçese W.Putin bugen jurnalistlarğa, parlamentnıñ här ike palatasındağı deputatlarnı kileşüne raslauları öçen künderergä tırışaçaqmım dip äytte. Putin süzlärençä, Ğıraq suğışı säbäple AQŞ häm Russiä xökümätläre arasındağı fiker ayırmalıqları kileşüneñ raslanuın kiçektergän uñay bulmağan atmosfera xasıyl itkän. Ämma Russiä xökümäte atom qoralların kimetü turındağı Mäskäü kileşüen ğämälgä quyunı yöklämä itep alğan.Putin fikrençä Dönyanıñ aldınğı köçläre atom qoralların cäyeldermäü sistemasın nığıtu sälätenä iä
Russiä däwlät duması ütkän ayda kileşüne tikşerergä tieş ide, ämma AQŞnıñ Ğıraqqa höcüm itüe säbäple debatlar bilgesez waqıtqa kiçekterelde.


text:
Kaliforniälelär Schwarzeneggernı gubernator itep sayladı
Amerikanıñ iñ zur ştatı, 34 millionnan artıq xalqı bulğan Kaliforniä kiçä ber yıl çaması elek kenä saylanğan gubernator Gray Davisnı wazıyfasınnan töşerep anıñ urınına elekke sportçı häm kino yoldızı, Avstriädän kilgän möhäcir Arnold Schwarzeneggernı quydı. Moğcizalar ile Amerikada küp närsä näq menä Kaliforniädän başlanıp kitä. Küp kenä küzätüçelär dä kiläçäktä amerikalılarnıñ qaysı yünäleştä baraçağın beler öçen Kaliforniälelärgä küz sala.
AUDİO: Bu kiçtä xalıq başqa ber keşeneñ xezmät itärgä tieş dip qarar qıldı. Häm min alarnıñ qararın qabul itäm. Min berniçä minut elek kenä Arnold Schwarzeneggerğa şaltıratıp anı gubernator buluı belän qotladım.
Davis Amerika tarixında saylawlar aşa töşerelgän ikençe genä gubernator. Ul ber yıl çaması elek yaña möddätkä saylanğan ide. Ämma ul saylanıp 3 ay ütkäç anı wazıyfasınnan töşerü öçen köräş başlandı. Häm Davisnı töşerüçelär iyül ayına referendum öçen citärlek bulğan millionnarça imza cıydı. Avgust ayında yaña saylawlar öçen 135 namzät terkälde. Namzätlär arasında pornofilmnarda töşüçe xatın-qız da, porno jurnalı näşire dä, elekke balalar artistı da bar ide.
Schwarzenegger baştan uq Davisnıñ köndäşläre arasında iñ mäşhüre buldı. Sport belän şöğellänep muskul üstergän Schwarzennergnı Terminator häm Conan Varvar kinoları aşa bar dönyada yaşxı belälär. Moñarçı bernindi säyäsi täcribäse bulmağan şuşı muskul qapçığı xäzer 30 yıl säyäsät belän genä şöğellängän Davisnı da alıp saldı. Schwarzeneggernıñ şäxsi populyarlığı häm saylawçılarnıñ Davis eşçänlegennän qänäğät bulmawı saylawlarda ciñü öçen citte. Şulay uq 10 million dollar xosusıy aqçasın saylaw aldı kampaniäsenä saluı, aña qarşı köçlärneñ tarqawlığı da nıq yardäm itte.
Saylaw näticäläre räsmi räweştä raslanğaç ta, 15 noyäbrdän soñğa qalmıy mäşhür akter gubernator wazıyfasına kereşäçäk. Ul bu wazıyfada Davis möddäteneñ qalğan öleşen, yäğni 3 yıl bulaçaq.
21 yäşendä kesäsendä 20 dollar aqça belän Avstriädän çiklänmägän mömkinleklär ile Amerikağa kilep töşkän Schwarzenegger kiçä kiç saylaw näticäläre belän tanışqaç Kalifoniälelärgä räxmät belderde:
AUDİO: Min Kaliforniä xalqına da räxmät äytergä telim. Min Amerikağa kilgännän birle sez miña açıq buldığız. Sez mine qabul ittegez. Sez miña mömkinleklär, çiklänmägän mömkinleklär birdegez. Min barısına da Kaliforniä arqasında ireştem.
Saylawlarnıñ berençel näticälärenä qarağanda, 54 protsent Davisnı almaştıru öçen tawış birgän. Tawışlar cıyuğa kilgändä, Schwarzeneggerdan qala ikençe urında gubernator urınbasarı demokrat Cruz Bustamante, annan soñ respublikannar belän yäşellär partiäseneñ urtaq namzäte kilä.
Kaliforniä Amerikanıñ iñ küp xalıq yäşägän ştatı. Ğädättä küp kenä yaña närsälär, yünäleşlär Kaliforniädä başlanıp barlıq amerikan xalqın biläp ala. Amerikalılarnıñ kiläçäktä nindi yünäleştä kitü mömkinlegen belergä teläwçelär dä näq menä Kaliforniälelärgä küz sala. Kaliforniädäge bu saylawlar kiläçäktä Amerikada niçek çağılır soñ? Bu saylawlarnıñ nindi işarälär birüen añlaw şaqtıy qıyın eş.
Üzen respublikan dip iğlan itep xäzerge prezident Bushnıñ partiädäşe bulğan Schwarzeneggernıñ xatını Maria Shriver elekke demokrat prezident John Kennedy tuğanınıñ qızı. Şulay itep Schwarzenegger ber ük waqıtta mäşhür demokratlar ğailäse äğzası da.
Schwarzenegger sotsial programmalar tarafdarı bulu belän ber ük waqıtta salımnarnı arttıruğa qarşı çığa. Kiläçäktä ul niçek itep bolay da milliardlarça dollar büdjet defitsitı kiçerüçe Kaliforniädä salımnarnı arttırmıy ğına sotsial çığımnarnı arttıru öçen aqça tabıp buluın añlatırğa tieş bulaçaq.
Bıltır ul mäktäp tämamlağan balalar öçen 550 million dollarlıq programmalar turında referenendum oyıştırunı citäkläde. xalıq ul programmalarnı xupladı. Ämma büdjet krizisı säbäple alarnı tormışqa aşıruğa aqça tabu mömkin bulmadı.
Saylaw aldınnan Schwzenegger Amerikada mähşür finansist Warren Buffetnı üzeneñ kiñäşçelärennän berse dip iğlan itte. Buffet Californiädä salımnarnı kütärergä turı kiläçäk dip äytkäç ul bu täqdimne kire qaqtı. Şunnan soñ Buffet bu saylaw aldı kampaniäsendä çığışlar yasamadı.
Ciñüdän soñğı çığışında da Schwarzenegger Kalifornilelärneñ barısına da möräcäğät itte:
AUDİO: Min respublikannarğa, demokratlarğa, bäysezlärgä, gubernator almaştırunı yaqlağannarğa häm yaqlamağannarğa, bügen mine yaqlağannarğa häm yaqlamağannarğa, härkemgä, ölkännärgä häm yäşlärgä, baylarğa häm yarlılarğa, barlıq din wäkillärenä, törle tänlelärgä, barlıq millätlärgä möräcäğät itäm. Min barlıq xalıqnıñ gubernatorı bulırğa telim. Min härkemne wäkillek itärgä telim.
Anıñ saylaw aldı kapmaniäse dä härkemgä yünältelgän ide. Qayber töp mäs''älärdä ul barlıq yaqlarnı da qänäğätländererlek çığışlar yasadı. Ämma Amerikadağı çiklänmägän mömkinleklär andıy uq moğcizalarğa öçen citmäs kebek.


text:
Mäskäwneñ Tver mäxkämäse Dubrovkadağı teatr üzägendäge terakt waqıtında totıq bulğan häm hälak bulğannarnıñ tuğannarı tarfınnan belderelgän moral zıyan öçen 4 häm matdi zıyan öçen 14 däğwäne tikşerüne 9 sentäbergä küçerde. Bu mäxkämä Mäskäw xökümätenä moral zıyan öçen tüläwne däğwä iüçe 60 ğarizanıñ yartısınnan kübrägen qänäğätländermi kire qaytardı. Mäxkämä raslawınça, "Terrorçılıq belän köräş" turındağı qanunda süz moral zıyan turında tügel, matdi zıyan turında bara.
Ul waqıtta teatr üzägendä totıqlar alğan terakt waqıtında 129 keşe hälak buldı, 700-dän artığı zıyan kürgän ide.


text:
Qazan bäyrämgä äzer bulırmı?
Tatarstan citäkçelege Qazanda 13 may könne şähärdäge tözelä torğan töp tözeleşlärneñ baruı belän tanıştı. Mintimer Şäymiev belän bergä alar şähär üzägendä Qazannıñ ratuşası, Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrın tözekländerü eşläreneñ barışı belän qızıqsındı, iske aeroport urınında tözelä torğan ippodrom nindi xäldä buluın kürde. Äytergä kiräk, Tatar-infoem agentlığı mäğlümätlärenä qarağanda, Tatarstan prezidentı Qazannıñ meñyıllığı aldınnan alıp barıla torğan tözeleş häm tözekländerü eşläre belän qänäğät qalğan. Qazanda äle cimerek binalar, yullar yäki tözeleş eşläre bara torğan urınnar bik küp bulsa da, alar barısı da grafik buyınça alıp barıla ikän. Dimäk, avgust ayına qädär, başqalanıñ olı yubileyına qunaqlar kilä başlağançı bar eşlär dä äybät kenä tögälläner, digän ömettä qala şähär häm respublika citäkçelege. Läkin qayber ğadi qazanlılar bu fiker belän kileşep betmi. Bigräk tä, cimerek Qazan uramnarındağı bökelärdä torğanda.
Ul arada inde metronıñ da 80 protsentqa äzer buluı turında xäbärlär işetelä başladı. Anı tözü idäräse wäkilläre süzlärenä qarağanda, mäsälän, Gorki tuqtalışında inde stansiäneñ eçke tözekländerü eşläre alıp barıla ikän. Ä respublikanıñ yanğın sünderüçelären başqa problemalar borçıy. Bäyräm könnärendä Tatarstan urmannarında yanğınnar başlanğan. Respublikanıñ ğädättäntış xällär ministrlığı tatarstanlılarğa tabiğättä yal itkändä ut belän sağraq bulırğa kiñäş itsä dä, 9 maydan soñ respublika urmannarında berençe yanğın oçraqları terkälgän.
Gölnaz İlgizär


text:
Foto: islam.kz
Iqılaspen jasalğan şınay`ı duğa, ğïbadat adam rwxına tınıştıq raqatın sıy`lay`dı. Duğanıñ erekşe tïimdiligi belgili bir awrwlardıñ, fïzïkalıq jäne psïxïkalıq jağday`ında, sonday`-aq émocïyalıq stress jağday`ında anıqtaldı. Jürgizilgen keşendi zerttewlerdiñ nätïjesinde duğa adamnıñ jan älemine, psïxïkalıq densawlığına qwattı türde oñ äserin tïgizetindigi däleldendi.
Allağa senim bildirwşi adamdardıñ depressïya men stresske az şaldığatını jäne munday` jağday`lar twındağan kezde, olar bul kezeñnen äldeqay`da jıldam şığatını zerdelendi. Ğalım Mazxar Osman: «Duğa – psïxïkalıq awıtqwşılıq pen türli awrwlardı emdew üşin öte mañızdı qural. Duğanıñ küşi tartılıs küşi sïyaqtı şınay`ı bolıp tabıladı. Men psïxïkalıq buzılw men way`ımnan köp zardap şekken adamdardıñ tek duğa arqılı qutılğandığına bay`lanıstı köptegen oqïğalardıñ kwäsi boldım» dep atap ötti.
Eger biz kün say`ın şın jürekten duğa etetin bolsaq, key`in ömirimizdegi özgeristerdi bay`qay` bastay`mız. Öy`tkeni, duğanıñ küşi Allanıñ qalawımen bizdiñ is-äreketimizde, ömirimizde öziniñ jarqın izin qaldıradı, osı arqılı biz mindetti türde işki jan tınıştığı men bey`bitşilikke qawışamız. Qudireti küşti Jaratwşı bizdiñ surağanımızğa üzdiksiz jawap berip, qïındıqtar men türli mäselelerden qutılwdıñ joldarın körsetedi. Alla Quranda bılay` dey`di: «(Wa, Muxammed!) «Eger de (qïın-qıstaw kezde qılğan) duğalarıñ bolmasa, Rabbım senderge män bermes te edi...» (Furqan 25/ 77). «Baqara» süresinde: «Al eger (mümin) quldarım senen (wa, Pay`ğambar) Men (Alla Tağala) twralı suray`tın bolsa, rasında, Men jaqınmın, duğa etwşi (ıqılaspen) duğa etse, jawap beremin», - dep bayandalğan. «Mağan jalbarınıñdar, senderge jawap berey`in!» (Ğafïr 40/60).
Ulı Alla bizge özine jalbarınıp, ötinişpen surawdı buy`ırdı. Alla Elşisi (s.a.w.): «Şındığında, Alla – uyalşaq. Özinen surap, qolın jay`ıp jalbarınğan pendesiniñ qolın qur qay`tarwğa uyaladı», - degen (Äbw Dawd, Tïrmïzï, Ïbn Mädja).
Biz kündelikti bes waqıt namazda «Fatïxa» süresin oqw nätïjesinde: «Sağan ğana qulşılıq qılamız äri senen ğana järdem tiley`miz»,- dep jalbarınamız. Barlıq küş, qwat tek oğan ğana tän. Onıñ bergen närsesine eşkim tosqawıl bola almay`dı, onıñ bermegenin eşkim äkele almay`dı. Ulı Jaratwşı: «Eger Alla sağan bir zarardı töndirse, onı Alladan basqa eşkim de keltire almay`dı. Al eger ol sağan bir ïgilikti qalasa, onda onıñ keñşiligin eşkim de qay`tara almay`dı. Onı (ïgilikti) quldarınıñ arasınan qalağanına beredi äri Ol asa Keşirimdi häm Mey`irban» (Jünis 10/107). Bul degenimiz-barlıq qajettilikti tek Ulı Jaratwşıdan surawdıñ mañızdılığın bildiretin asıl aqïqat.
islam.kz


text:
Ästerxan, Sarıtaw tatar şähärläre bulğanmı?
Soñğı yıllarda Qazan tarixına ğalimnär, arxeologlar, tarixçılar zur iğtibar birä başlawı mäğlüm. Bilgele bu berençe çiratta Qazannıñ 1000 yıllığı belän bäyle. Törle açışlarnıñ näticäläre fänni kitaplarda urın ala başladı. Ägär elek başqala tarixı turında xezmätlär sanawlı ğına bulsa, xäzer uramnıñ här çatında tösle-tösle Qazan turındağı kitaplarğa tap bulasıñ. Konferensiäneñ açılışında süz Qazanğa bäyle fänni xezmätlär turında bardı. “ДpeBHяя KaзaHb”, “Bce oб иcTopии ropoдa KaзaHи”, “Borınğı Qazan – yaña arxeologik açışlar” bu konferensiädä bäye birelgän, başqala turındağı kitaplarnıñ berniçäse genä.
Tarix institutı tarafınnan uzğan yılnı barlığı 40 kitap çıqqanı bilgeläp uzıldı. 30 avgustqa, yäğni Qazannıñ 1000 yıllıq bäyrämenä äle tağın 15 fänni xezmät dönya küräçäk ikän. Ämma elek çıqqan kitaplarnıñ da, näşer iteläçäkläreneñ dä küp öleşe urıs telendä buluı mäğlüm. Bu xaqta “Azatlıq” radiosına tarix fännäre kandidatı İldus Zaxidullin
Tatar telendä yazuçılarnıñ kübese awıldağı aspirantlar. Alarğa tulay toraq yuq, şul säbäple bik awır şartlarda eşlilär. Fänni xezmätlär turında çığışlardan soñ konferensiädä sessiä eşläre başlandı. İke köngä barlığı 4 sessiä bilgelängän. Berençe sessiädä çığışlar kübräk arxeologiä qazılmaları, törle tabıldıqlar turında bardı. Arxeolog Fayaz Xucin borınğı şähärlärneñ barlıqqa kilüen bilgelär öçen metodologik alımnar qullanuın äytte. Häm bu xaqta Fayaz Xucin
Berençe çiratta cirneñ qatlamın, annarı toraqlarnı, ziratnı tikşerü tora. Barı şunnan soñ ğına şähärneñ barlıqqa kilüe turında näticä çığarıla Fayaz Xucin kiläçäktä Qazan Kremle eçendä arxeologiä muzey buldırırğa xıyallana. Çönki barlıq tabıldıqlarnı xalıqqa kürsätü teläge belän yana.
Döres tarixnı açıqlaw öçen qazu eşläre äle küp cirdä alıp barılırğa tieş dip sanıy arxeologlar. Berniçä yıldan isä şähärneñ barlıqqa kilü yılı döres bilgelängänlekne açıqlar öçen yaña cihazlar yärdämendä tağın tikşerülär uzdıru zarur. Ämma xäzerge waqıtta küp oçraqta cir qazılıp yaña binalar salına häm şul säbäple inde cir qatlamı bozıla. Häm inde qazular alıp baru mömkin tügel. Ayıruça iske tatar bistäse öçen borçıla ikän arxeologlar.
Konferensiädä şulay uq elekke tatar-bolğar şähärçeklären öyränergä kiräklegenä basım yasaldı. Urta İdeldäge küp şähärlär bolğar däwerenä qarıy dip sanıy arxeologlar. Mäsälän, çuaş tarixçıları tikşerü eşläre alıp barğanda, Çabaqsarda bolğar çorına qarağan tabıldıqlarğa tap bulğannar. Fayaz Xucin fikerençä
Tatarstannıñ Täteş, Arça häm küp başqa şähärlär datası bilgelänmägän. Bu äle Tatarstan cirlegendä genä. Ästerxan, Sarıtaw kebek ölkälär urıs şähärläre bulıp sanala. Ä isemnäre tatar. Qaysı urıs patşası üz şähärenä tatar iseme quşar ikän.Konferensiä irtägä üz eşen däwam itäçäk. İke sessiädä Qazan, Arça, Mäskäw ğalimnäre çığışları qaralğan.
Landış Xarrasova


text:
«Azatlıq» radiosı xalıq turında açı xaqiqat''ne söyli
A xärefe, Ağidel şähäre R.Safin öçen 4.364 tawış, Mortaza Räximow öçen – 2.843, S.Veremennko öçen – 1.312 tawış birelgän. Yäğni, oppozitsiä yäki Räximovqa al'ternativ kandidatlar öçen 3 tapqır diärlek kübräk tawış birelgän.B- Bäläbäy. Monda bik köçle, bik yaxşı administratsiä eşli. Tormış ta naçar tügel kebek. Ä menä sannar. R.Safin öçen 20 meñ, S.Veremeenko öçen – 17 meñ, ğomumän oppozitsiä öçen 40 meñgä yaqın tawış birelgän. M.Räximowqa birelgän tawışlar 10.852. başqa sannar häm añlatmalar birep tormıybız.
Tağın ber ör yaña xäbär. Başinform agentlığı M.Räximownıñ saylawçılarğa möräcäğäten taratqan. Räximov optimistik ruxta layıklı yuldan borılmıyça, kiläçäkkä barırğa çaqıra. Tatar tele mäsäläsen saylaw ütkännän soñ zakonnı yañadan qarağanda xäl itärgä cıyınuın äytä. Xäzergä bu möräcäğätkä bernindi reaksiä tabu mömkin tügel. Çönki ul äle cämäğätçelekkä barıp citmägän. Cäy urtasında qabul itelgän ukazda wäğda itelgän tatarça TV programmaları häm başqa eşlärne öyränäse bar. Tieşle keşelär öyräner. Xäzergä al'ternativ nämzätlärneñ qanun buyınça tieşle waqıtnı efirda qullanu da röxsät itelmäwe bilgele. Räximov möräcäğäten häm anıñ kilep çığu şartların öyränerbez. Xalıqnıñ küpçelege aña qarşı çıqsa da, anı yaqlawçı dairälär Mäskäwdä dä tabılğan kebek. Kiläçäk kürsäter.Ä bügenge xäbärdä tağın ber yaña mäğlümat. Döresräge, yaña şiger. Kürenekle şağir, Başqortostannıñ İleş rayonında tuıp üskän ädip, Tatarstan Däwlät Sovetı räise urınbasarı Robert Miñnullin näq 11 dekaberdä uzğan yılğı canisäp waqıtında berniçä yöz meñ tatarnıñ sanğa kermäwe, üz millätennän ayırıluı turında şiğır yazğan. Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosı anı telefon aşa pänceşämbe könne säğät 17.00 yazdırıp alıp, sezgä täqdim itäbez.
Qaya yuğaldığız tatarlarım?2002 nçe yılğı can isäptän soñ Başqortostanda yuqqa çıqqan tatarlarğa märsiä.
Qaya buldığız sez, tatarlarım?
Ällä sezne utqa tıqtılarmı,
Ällä inde suğa saldılarmı,
YÄ bulmasa tupqa tottılarmı.
Qaya yuğaldığız tatarlarım?
Kiçä genä äle bar idegez
Bar idegez, tatar idegez
Tatarlarıbızğa par idegez.
Qaya buldığız sez tatarlarım?
Xökemnärgä sezne tarttılarmı,
Astılarmı sezne, attılarmı,
Törmälärgä ällä yaptılarmı,
“Kilmeşäklär”- diep sördelärme,
Başqa yulın ällä taptılarmı,
Ällä inde başqa ber xalıqqa
Qolar itep sattılarmı,
Ällä inde sez üz –üzegezne
Ciñel genä itep şulay sattığızmı,
Äbi-abaylarnıñ ämanäten
Sez çüplekkä totıp attığızmı,
Ällä inde millätegezne sez
Ber yartığa satıp eçtegezme,
Närsä buldı sezgä millättäşlär?
Şuşı köngä inde töştegezme?
Ä başqalar ana ürçi tora
Tatarlarnı ällä peçtelärme,
Nik däşmisez, nigä endäşmisez
Telegezne ällä kistelärme
Qaya buldığız sez tatarlarım?
Sez qaylarğa kitep yuğaldığız
Qanlı ğasırlardan isän çığıp,
Niçek kenä bolay bula aldığız,
Nilär buldı sezgä tatarlarım?
Nilär disäñ dä sezgä süz yuq inde
Ciñel bulsın awır tufrağığız
Sez yuq inde xäzer, yuq inde...
Ezlär äle sezne ullarığız,
Qızlarığız, onıq-torınığız...
YÄ xuşığız, yä ber doğa qılıq,
Gel cännättä bulsın urınığız…


text:
Minzälä tatar däwlät teatrı Ufada gastrol''lären tämamlıy
Sabir Ömetbaev isemendäge Minzälä tatar däwlät drama teatrınıñ Ufadağı icat säfäre uñışlı däwam itä. 1965 yıldan birle Ufağa kilgäne bulmasa da, bu teatr kollektivı Başqortstannıñ küp kenä rayonnarında yıl sayın diärlek çığış yasap torğan.
Äle Ufa “Nur” tatar däwlät drama teatrı binasında çığış yasawçı qunaqlar Başqortstan tamaşaçısına 5 spektakl'' täqdim itä. Repertuardağı iñ yaxşı tamaşalarnı alıp kilgän minzälälelär. Başqa teatrlar säxnäsendä quyılmağan spektakl''lär buluı belän dä üzençälekle bay tarixlı teatrnıñ eşe. Äle Ufağa, misal öçen, alar Ğayaz İsxaqinıñ ike äsäre buyınça xnäläşterelgän “Sönnätçe babay” häm “Ostazbikä” dramasın da alıp kilgän alar.
Ufada 3 aprel''dän birle çığış yasawçı qunaqlar şimbä könne gastrol''lären tämamlıy. Soñğı könne alar teatr sänğäten söyüçelärgä Ğayaz İsxaqi äsärläre buyınça quyılğan spektakl''ne tağın ber qat täqdim itä.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillegendä zur fänni simpozíum uzdı
Biredä Yekaterinburg, Qazan, Çiläbe şähärlärennän kilgän kürenekle zur ğälimnär, säyäsätçelär, däwlät häm cämäğät eşlekleläre qatnaştı. Simpozíum açıq dialoğ räweşendä uzdı. Qatnaşuçılar tarafınnan töbäqärä xezmättäşlek nigezendä Rusiädä federalizm üseşe üzençälekläre, etnik törkemnär arasındağı mönäsäbätlär, İdel-Ural kiñlegendäge tatar xalqınıñ etnik häm mädäni üseşe kebek aktual' mäsälälär qaraldı. Çığış yasawçılarnıñ kübese töbäqärä humanitar xezmättäşlekneñ strategik proektına zur ähämiät birdelär. Alar fikerençä, qurqınıçsızlıqnı saqlaw häm sosial' kierenkelekne buldırmaw kebek ictimağıy ähämiätkä iä bulğan mäsälälärdä töbäqärä humanitar xezmättäşlekne üsterü, bu eştä töbäklärneñ häm Üzäkneñ pozitiv faktorların qullanu bik möhim. Häm, hiçşiksez, ğälimnär häm säyäsätçelär ber süzdä bulıp, bergäläp eşlärgä tieş. Tıñlawçılarnıñ iğtibarın ictimağıy üseştä Tatarstan häm Ural xalqınıñ etnokulturalı potensialın qullanuğa yünältüçelär dä buldı. Mäskäw şähärennän kilgän kürenekle ğälim, tarix fännäre doktorı, professor, Tatarstan fännär akademiaseneñ poçetlı akademigı Äğdäs Xösäyen ulı Borhanov, “Tatar milläteneñ bügenge xäle häm kiläçäge” dip atalğan çığışında, Tatarstan respublikasınıñ töbäklärdäge daimi wäkillekläreneñ töp wazífası tatar milläten saqlap qalu dip belderde. Töbäqärä xezmättäşlekne nığıtu buyınça başqarılğan eşlärneñ barısı da şuşı aktual' mäsälägä qaytıp qalırğa tieş, dide ul.
Simpozíumda etnikara mönäsäbätlär qontekstında Ural tatarlarınıñ borınğı taríxın häm mädäni qazanışların nıqlabraq öyränergä kiräk digän qarar qabul itelde. Älege tikşerenülärne ike töbäkneñ dä tarix institutları tarafınnan uzdırırğa kiräk digän täqdim kertelde.
Açıqtan-açıq dialoğ waqıtında bik kiräkle häm qızıqlı fikerlär yañğıradı.Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil Bikbov fikerençä, alarnı sistemağa salıp, ğämälgä kertü öçen äle eş küp. Rawil Bikbov simpozíum ike töbäk arasındağı bäyläneşlärne üsterüneñ yaña yünäleşlären bilgeläp, bik faydalı uzdı dip belderde.


text: Putin Fransiägä räsmi säfären kiçä başlağan ide. Älege säfärdä moñarçı töp tema Ğiraq krizisı buldı. Kiçä Fransiä prezidentı Jacques Chirac belän Putin Quşma Ştatlarnıñ köç qullanuğa çaqıruına qarşı çığıp, Ğiraqtağı qoral tikşerüçelär sanın arttırırğa çaqıruçı Fransiä, Russiä häm Germaniäneñ urtaq deklaratsiäsen iğlan itte. Bügen Russiä tışqı eşlär ministrı İgor’ İvanov belän Fransiä yustitsiä ministrı Dominique Perden ike ilneñ totqınnarnı ber-bersenä tapşıruı turında kileşü imzaladı. Älege kileşü nigezendä tege yäki bu taraf üz watandaşınıñ törmä cäzasın üz ilendä ütüen telägän oçraqta anı üzenä tapşırunı sorıy alaçaq. İrtägä Putin Fransiäneñ könyaq-könbatışındağı Bordo töbägenä bara.


text:
Politkovskayanı üterüçelär qulğa alınğan. Ezlär çit ilgä iltäme?
Düşämbedä Rusiäneñ baş prokurorı Yuri Çayka jurnalist Anna Politkovskayanı üterüdä şiklänelgän 10 keşeneñ qulğa alınuı häm bu cinayät artında çit ildäge keşelär toru ixtimalı turında belderde. Politkovskayanıñ xezmättäşläre - üz tikşerülären alıp baruçı jurnalistlar – Çaykanıñ belderüen "säyäsi" belderü dip atadı.
"Çayka äfände yañğıratqan versiä, ul barı tik faraz ğına, anıñ ber nigeze dä yuq. Bezneñ başqa versiälär bar. Alarnıñ barısın da centekläp tikşerergä kiräk. Säyäsi tamaşalar oyıştırmıyça ğına" dide Sergei Sokolov.
Düşämbedä yasağan çığışında Yuri Çayka Politkovskayanı üterüdä şiklänelgän 10 keşeneñ qulğa alınuın xäbär itte. Alar arasında çeçen keşese, FSB ofitserı, militsiä xezmätkärläre bar.
"Novaya gazeta" xezmätkärläre üz tikşerülären alıp bara. Möxärrir urınbasarı Sergei Sokolov süzlärençä, qulğa alınğan keşelärneñ, çınlap ta, bu cinayätkä qatışı bulırğa mömkin. Läkin, Çaykanıñ, bu üterü artında çit il köçläre tora, digän belderüen Sokolov kire qağa.
Üzeneñ çığışında Çayka bu üterüne prezident Putinnıñ abruyın töşerü, saylawlar aldınnan Rusiäne totrıqsızlandıru niäte dip atadı. Çit ildäge keşelär digändä, isemnär atamasa da, Çayka Londonda yäşwçe eşkuar Boris Berezovskiğa işarä itte sıman.
Berezovski üze Politkovskayanıñ üterelüen anıñ iseme belän bäyläw tırışlığın "aqıldan yazu" dip atadı.
Kremlneñ Çeçnädäge säyäsätenä kisken tänqit belderüçe Anna Politkovskaya uzğan yılnıñ 7nçe Üktäberendä Mäskäwdä üze yäşägän yort basqıçında atıp üterelde.
Politkovskayanıñ tuğannarı häm alarnıñ advokatları bu üterüneñ çın oyıştıruşısı äle dä tabılmağan digän qaraşta. Tikşerü näticälären waqtınnan alda açu aña zıyan kterergä mömnkin di alar.
Üz tikşerülären alıp baruçı Novaya gazeta xezmätkärläre dä näticälären açırğa aşıqmıy:
"Yuristlardan ayırmalı bularaq minem tikşerü seren açası kilmi. Çönki bu cinäytçelärne totuğa qoma çawlayaçaq" dide Anna Politkovskaya eşlägän "Novaya gazeta" basmasınıñ möxärrir urınbasarı Sergei Sokolov.
ali ğilmi


text:
Eşmäkärlär kiläçäge citäkçelärgä bäyle
Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev respublikada keçe eşmäkärlek üseştä buluın assızıqladı. Ämma älege üseş öçen köräşkännärne, küpme tir tükkännärne barı monı tatığan eşmäkärlär üzläre genä belä. Qorıltaynıñ plenar utırışı 4 säğät tiräse däwam itsä dä, eşmäkärlär üzläre monnan älläni qänäğät qalğan dip äytep bulmıy. Xätta Qorıltayda Şäymievtan tış, Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov, Däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin, Däwlät Duması räise urınbasarı Oleg Morozov häm Rusiä iqtisat üseş häm säwdä ministrı urınbasarı Andrey Şaronov qatnaşsa da.
Ägär çit illärdä keçe eşmäkärlek inde mäğlümat texnologiäläre däräcäsendä barsa, Tatarstanda isä ul äle waq häm ğadi – berär kibet açu yäki şirqat buldıru mäsälän. Läkin monısında problemalar citärlek…Anıñ iñ berençese möğayın banklardan kredit aludır. Tatarstannıñ keçe häm urta qullı eşmäkärlär assotsiatsiäse başqarma direktorı Nail' Ğaniev
Kredit birergä telmäwçelär küp. Ämma yä zalog sorıylar, yä inde sineñ eşeñ başlanğıç bulmawı taläp itelä.
Kredit birergä telmäwçelär küp. Ämma yä zalog sorıylar, yä inde sineñ eşeñ başlanğıç bulmawı taläp itelä.
Bilgele ki, banklar şulay uq eşmäkärlär tösle aqça eşläw yağın qarıy. Alar bik zur protsentlar bilgelilär. “Aq Bars” bankınıñ idärä räise Robert Musin isä bezdä törle programmalar bar dip assızıqlap uzdı
Bez bu eşne iñ iqtisadıy dip tababız. Urta häm keçe eşmäkärlärgä 9 ayda 17 milliard sum kredit birdek, alarnıñ äcätläre xäzer bezgä 6 milliard sum.
Şäymiev Qorıltayda keçe eşmäkärlekne üsterü öçen östämä wençur fondlar açaçaqbız dide. Vençur fond ul banklar kredit birmägändä, däwlät aqça birä torğan fond.
Kredittan tış bina alu mäs’äläse tora, çönki xäzer anı başta bäygedä otarğa kiräk. Ä anıñ öçen aqçalı bulu zarur, şulay uq monopoliägä iä, yäğni energiä häm ğaz öçen xuca buluçılar üzläreneñ şartların quya. Bu xaqta Nail' Ğaniev
Siña ut häm gaz öçen ber külämdä kvota bilgelänä. Ägär kübräk betersäñ dä ştraf tüliseñ, azraq betersäñ dä kübräk tüliseñ. Anı tögäl turı kiterep bulmıy.
Nail Ğaniev äytüençä, cirgä bäya törle buluı da zur mäs'älä. Çönki türälär üzläre bäya quya häm eşmäkärlär anı tülärgä mäcbür. Monnan tış närsäder tözü öçen cir alu şaqtıy ozaqqa suzıla ikän. Bu problemalarnıñ barısı da 4 säğät barğan Qorıltayda qaraldı. Nail Ğaniev üz fikerlären bolay dip belderä
Türälär üz qaraşın, eşmäkärlär üzläreneken yaqlarğa tırışa. Prezident kemneñ yağında bulsa şularğa yäşäwe ciñelräk bulaçaq. Ägär Şäymiev monopoliä iälärenä Tatarstan iqtisadi üseşe öçen eşmäkärlärgä yul birergä kiräk dip añlatsa üzgäreşlär bulaçaq. Ägär alar elekkeçä üzläre turında ğına uylasalar xäl üzgärmiäçäk. Bu turıdan turı citäkçelektän tora.Nail Ğaniev äytüençä xäzer eşmäkärlär yunäleşenä bötenläy qurqınıç yanıy. Çönki Tatarstanğa Mäskäwneñ zur kibetläre ütep kerep beznekelärne qısınqılıy başladılar. Ä Rusiä Bötendönya Säwdä Oyışmasına kergäç bu qurqınıç ikelätä artaçaq.
Landış Xarrasova


text: Tatarstanda Sabantuyları däwam itä. Uzğan yal könnärendä iñ zur, qızıqlı Sabantuyları, möğayen, Norlatta häm Tübän Kamada bulğandır. At çabıştırular, mädäni programma belän genä tügel, ä buldıqlılıq häm säyäsi çabışlarğa äzerlek belän istä qalır alar. Tübän Kamada İdel buyınıñ başqalası forumı tämamlandı. Putinnıñ Federal' okrugtağı wäkile Sergey Kirienko häm Tatarstan Däülät Sovetı räise Färit Möxämmätşin Tübän Kama Sabantuyında qatnaştılar. Oçqıçlar tamaşası bigräk tä zur häm tä'sirle bulğan, dip söylilär. Anda “Rus'” dip atalğan oçuçılar elitası wäkilläre qatnaşqan. Ufada ütkän Bötendönya başqortları qorıltayında barmasa da, anda täbrik xatı cibärgän Sergey Kirienko Tatarstanda waqıtta üzeneñ añlatu säyäsät eşen tuqtatmadı.


text:
Apasta xalıq sanın aluğa äzerlek komissiäse utırışı uzdı
Tatar-inform agentlığı Apasta bötenrusiä xalıq sanın isäpkä aluğa äzerlek respublika komissiäseneñ küçmä utırışı turında xäbär itä. Küçmä utırışta qatnaşuçılar üzläreneñ çığışlarında respublika xalqı bu aksiägä nigezdä ışanıç belderä, ämma añlatu eşlären köçäytergä kiräk, digännär. Awıl xalqı, ğädättägeçä, däwlät, xökümät ütkärgän çaralarğa loyal' mönäsäbättä. İsäpkä alıp yörüçelärne öyenä qarşılıqsız kerter, tür başına utırtıp, çäyen quyıp, kiräkle sorawına da cawap birer. Töp problema şähär xalqı belän bulır, dip sanala. Çönki şähär xalqı xäzer timer işeklär artına biklänep yäşi. Ä inde maxsus isäpkä alu punktlarına keşene çaqırıp kiterü tağı da mäşäqätle. Annarı soñ xäzerge zaman problemaları da bar. Bomjlar, suqbaylar, dokumentsız keşelär, berqayada urnaşa almağan qaçaqlar küp. Şuña kürä Rusiädä xalıq sanın isäpkä alu öçen cawap birüçe çinovniklar bu aksiä özeläçäk, ägärdä xalıqnıñ 5% ğına da isäpkä alınmasa, anıñ näticäläre çüpkä dä tormayaçaq, dip panika kütärä. Küptän tügel monıñ xaqında xalıq sanan isäpkä alu ideologlarnıñ berse Valeriy Tişkov “ИзBecTия” gazetasına birgän intervyusında söyläde.


text:
Äfğanstan başqalasında ilneñ yaña konstitutsiäse mäs'äläsendä bügen Yuğarı Mäcles, Loya Cirğa cıyıldı. Böten Äfğanstannan cıyılğan 500 delegatnı elekke Äfğan patşası Möhammäd Zahir Şah sälamläde. Älege cıyın atna-10 kön däwam iter dip kötelä. Möhammäd Zahir Şah, konstitutsiä buldıru – yaxşı tormışqa taba adım, cıyında qatnaşqan här keşe – ilneñ töp qanunına üz täqdimnären kertä ala, dip belderde. 89 yäşlek "millät atası" Zahir Şah, delegatlarnı şulay uq bäxäslärgä açıq bulırğa çaqırdı, häm qararlarnı xalıq mänfäğätlärennän çığıp qabul itergä öndäde.
Prezident Hamid Qarzai, delegatlar qarşında çığış yasap, konstitutsiä Äfğan xalqına totrıqlı kiläçäkne tä'min itäçäk, dide.
Bügen Amerika Quşma Ştatlarnıñ Qabuldağı ilçelege, konstitutsiä cıyılışı barışında köç qullanu häm terror ğamälläre bulu ixtimalı turında kisätte.


text:
Tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçıları yaña alımnarnı qayçan qullana başlar?
Arçada oyıştırılğan tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçıları seminarına Ätnä, Baltaç, Quqmara, Saba, Teläçe, Biektaw häm başqa yaqın tirädäge rayonnardan tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçılar kilgän ide. Älege seminarnı berniçä zonada oyıştıru isä kübräk uqıtuçılarnı cälep itü maqsatınnan bulğan. Şulay uq anda Ministrlar Kabinetı, Tatarstan Mäğärif häm fän ministrlığı, Qazan däwlät universitetı, kongress wäkilläre qatnaştı.
Seminarnıñ maqsatı isä tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçıların zamança internet texnologiälären qullanuğa öndäw, moña öyrätü ide. Çönki bügenge köndä tatar tele häm ädäbiätın uqıtuda yaña zamança alımnarnı qullanu sülpän bara, İnternet çeltärendä küp kenä säxifälär barlıqqa kilä, şul isäptän uqıtuçılar öçen dä. Ämma küp oçraqta rayon-awıllardağı uqıtuçılar annan qullanmıy. Tatarstan citäkçelege belderüençä, xäzer här mäktäptä inde komp'yuter bar häm internetqa kerü mömkinlege buldırılğan. Qısqası şartlar tudırılğan. Xäzer isä uqıtuçılarnı bu eşkä niçek tä tartırğa kiräk. Küptän tügel Tatarstan mäğärif häm fän ministrlığınıñ portalı da buldırılğan. Anda tatar telendä dä programmalar quyıla. Läkin qullanuçı möğallimnär genä siräk. Bu xaqta Ministrlar Kabinetınnan milli mädäniät häm tellär üseşe bülege belgeçe Firaya Şäyxieva
Uqıtuçılarnıñ açıp qaraw mömkinlege bulsa da alar säxifälärne qaramıylar. Bügen interaktiv texnologiälärne niçek qullanıp bula şul täqdim itelde. Şulay uq audioresurslarnı, qullanma materiallarnı qullanu turında süz buldı.
Firaya Şäyxiewa äytüençä, bügenge köndä barı 4 protsent tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçısı yuğarı kategoriägä iä. Bu bälki zamança taläplärgä turı kiterep eşlämäw belän bäyleder dielgän seminarda. Barlığı 9 rayonnan qatnaşqan uqıtuçılar web-resurlar, säxifälär, portallar, interaktiv taqtalar belän şaqtıy qızıqsınuların beldergännär. Sorawlar da birelgän. Firaya Şäyxieva
Ber soraw birelde: ni öçen härber kitapnıñ qısqaça eçtälege rusça çığarıla, ä tatarça yuq dip. Menä bu portallarda uqıtuçılar ul konspektlarnı quya alalar, üzläreneñ materialların başqalar qullansın öçen elä alalar.
Ministrlar Kabinetı xezmätkäre Firaya Şäyxieva tatar tele uqıtuçılar üzläre dä aktivraq bulsın ide digän teläk belderä. Çönki bügen Xökümät tarafınnan barlıq şartlar da buldırılğan. Qalğanı inde uqıtuçılarnıñ üzlärennän tora.
Landış Xarrasova


text:
Bıltır Tönyaq Osetiäneñ totıqlar alınğan Beslan mäktäbendä balaların yuğaltqan analar bügen biredä xakimiätlärne tieşle tikşerü ütkärä almawda ğäyepläp protest belderde. Kiläse atnada Beslan faciğäsenä ber yıl tula.
Açulı 15-läp ana uzğan tönne berdänber isän qalğan totıq aluçı dip isäplänüçe Nurpaşa Kulayev xökem itelgän mäxkamä binasında ütkärde.
2004-nçe yılnıñ 1-nçe sentäberendä qorallı törkem Beslan mäktäbendä totıqlar aldı. 3-nçe sentäberdä Rusiä xärbiläre mäktäpne yaw belän alğanda 330-lap keşe üterelde. Qorbannarnıñ küpçelege balalar buldı.


text:
Federal yäştär säyäsäte tikşereläsäk
Eşheźlek, ayırıusa yäştärźe alğan hönärźäre buyınsa eş menän tämin iteü respublikala qırqıu tora. Huñğı yıldarźa iqtisad, finans belgestären, yuristarźı küpläp äźerlänelär, töźölöştä eşlärlek keşe qalmağan. Yäştär arahında sälämätlek tä yaqşınan tügel. Mäktäp tamamlausılarźıñ yartıhı sirle. Yäştärgä fatir alıu, üźallı yäşäü mömkin tügel. Oşo arqala yäştär arahında kiläsägenä ömöt menän qarausılar kämey. Mäśälän, qayhı ber mäğlümattar buyınsa Başqortostanda yäştärźeñ 10-15 protsentı ğına üźeneñ kiläsägen töśmörläy. Oşoğa qaramaśtan, respublikala yäştär säyäsäten alıp barıusılar optimistik ruxta. Mäśälän mäğarif häm yäştär säyäsäte qoroloştarı berläşep eşlärgä kileşkän. Yäştär säyäsäte buyınsa däülät komitetı räyese Yulay İlyasov xälde yayğa halıuźa alğa ber aźım yahaldı tip atanı.
Yulay İlyasov federal kimäldä yäştär mäsälähenä iğtibarźıñ aź büleneüen äytä. Şuğa kürä 2007-se yıldıñ federal okruğta Yäştär yılı tip iğlan iteleüe İźel buyındağı başqa töbäktärgä Başqortostandan bıl yähättän ölgö alırğa yarźam itäsäk ti ul.
Öfölä yäştär mäsälälärenä arnalğan federal kimäldäge käñäşmäneñ qasan uźğarılasağın kilähe aźnala xäl itäsäktär. Tap 12-se dekabr köndö Öfölä il başlığınıñ İźel buyı töbäktärendäge wäkillege qaramağındağı şura ultırışı bula.


text:
Sadri Maksudi iseme belän bäyle çaralarda mäskäwlelär dä qatnaştı
Bıyıl tatar milläteneñ kürenekle ulı Sadri Maksudi iseme belän bäyle bulğan berniçä yubiley datası bar.Şularnıñ berse Sadri Maksudi icat itkän milli mädäni möxtäriät qanunı yazıluğa häm 90 yıl tulu bulsa, ikençe anıñ wafatına 50 yıl tulu datası. Anıñ wafatına 50 yıl tuluğa bağışlanğan konferensiä 13 mayda Törkiädä dä uzğan. Ul çaranı uzdıruda Sadri Maksudinıñ onıqları zur öleş kertkän. Anda Törkiä ğalimnäre belän berrättän Mäskäwdän Tarix fännäre doktorı Salawat İsxakov ta qatnaşqan. Salawat İsxakov Sadri Maksudinıñ icatın küptännän öyränüçe ğalim. Ul Sadri Maksudinıñ qızı Adilä Ayda yazğan kitapnı 1996 yılda mäskäwdä rus telendäge tärcemäsen näşer itüdä dä qatnaşqan, häm kitapta küp kenä tarixı çığanaqlarnı kürsätkän. Läkin bügenge xäbärebez Salawat İsxakovnıñ eşçänlegenä öleşçä genä qağıla. Törkiä ürnägendä Mäskäwdä yäşäwçe, Sadri Maksudinıñ abıysı Äxmätxadi Maksudinıñ onığı Röstäm Maksudi da şundıy çaranı mädäni üzäktä uzdırdı. Bu oçraşuda äytep ütelgän ğalim Salawat İsxakov, Äxmät Xadi Maksudinıñ Qazanda yäşäwçe onığı, tabib Färidä Xämitova da qatnaştı. Qızğanıçqa qarşı şunısın da äytep ütärgä kiräk, bu çarağa Mäskäwneñ milli mädäni möxtäriätennän ber genä keşe kilgän ide. Ğomümün alğanda xalıq bik az buldı, küräseñ alar bu çara turında belmi qalğan. Mäskäwneñ milli mädäni üzäge tarixi yort. Zamanında biredä Sadri Maksudi yış qunaq bulğan. Näk 90 yıl elek tna çaması däwam itkän berençe möselman sezdı da şuşı yortta uzğan. Häm şuşı sezda ul üze qatnaşa almasa da, Sadri Maksudinı milli mädäni möxtäriätneñ räise itep saylağannar. Häm milli mädäni möxtäriät turındağı qanunnı da Sadri Maksudi icat itkän. Üzeneñ çığışında ğalim Salawat İsxakov Sadri Maksudi turındağı küp törle mäglümätne Rusiäneñ arxivınnan çabıp aldım. alar bernindi yäşeren saqlağıçlarda tügel, anıñ belän teläsä kem tanışa ala dip belderde. Çığış yasawçılar Sadri Maksudinıñ eşçänlege turında söyläp, anıñ 1921 yılda Fransiädäge çit il wäkilläre belän bulğan oçraşularda açlıqtan intekkän idel buyı xalıqlarına niçek yärdäm oyıştıruın da iskä aldılar.
Niçek kenä bulmasın. Sadri Maksudimnıñ tuğannarı, mäsälän Qazannan kilgän färidä xanım bu oçraşuda bik dulqınlanıp utırdı häm bik qänäğät ide. Anıñ änise, Äxmät xadi Maksudinıñ qızı Bäxrämiä apa äle dönyada, ul minem şuşı oçraşuğa barasımnı belgäç ışanmadı, di färidä xanım.
Färidä xanım kebek,Mäskäwneñ milli mädäni möxtäriät äğzäse Äxmät Galimov ta, Sadri Mausudiğa bağışlanğan mäclesne zurraq itep köz köne uzdırırğa kiräk dip sanıy.
Ä inde bu oçraşunı oyıştırırğa teläge barlığı xaqında ber ay elek beldergän, Sadri Maksudinıñ abıysınıñ tağın ber onığı Röstäm Maksudov, xalıq az buluı bik qızğanıç, min xäbärne internet aşa ğına birgän idem, küräseñ başqaçaraq oyıştırığa kiräk bulğan, ä inde köz aylarında tağın ber oçraşu ütkäräçäkbez. dide.
Şulay itep, xalıq bik az sanlı ğına bulsa da, milli mädäni möxtäriättä, ber törkem millättäşlär Sadri Maksudinıñ eşçänlege häm tormış yulı turında fiker alıştılar. Bu zur şäxes xaqında köz aylarınıñ bersendä zur oçraşu uzdırırğa kiräk digän fiker belän taralıştılar.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Kärimov Yewropa Tözekländerü häm Tärräqiät Bankınıñ yıllıq utırışı açılışında fizik azaplawlarnı ğäyepläp çığış yasar dip kötelgän ide.
Ämma ul Üzbäkstannıñ bäysezlek aluınnan soñğı iqtisadıy reformalarda ireşelgän uñışlar häm demokratiä turında çığış yasadı.
Keşe xoquqlarına bäyle wäzğiätneñ bu çığışta iskä alınmawı Yewropa Tözekländerü häm Tärräqiät Bankı räsmilärenä häm başqa wäkillärgä oşamadı.
Britaniäneñ tärräqiät ministrı Clare Short Kärimovnı BMO wäkileneñ Üzbäkstan törmälärendä sistematik räweştä fizik azaplawlar qullanıla digän xisabına cawap birergä öndäde.
Keşe xoquqları torışın küzätep baruçı xalıqara oyışma Human Rights Watchnıñ başqarma mödire Kenneth Roth bügenge çıyılışqa möräcäğätendä Üzbäkstan Yewropa Tözekländerü häm Tärräqiät Bankı quyğan säyäsi häm iqtisadıy maqsatlarğa ireşä almadı dide.


text:
Gruziä oppozitsiäse bu yulı da parlament saylawlarınıñ xärämläşülär belän uzuın belderä
Gruziädä yäkşämbe könne ütkän parlament saylawlarınıñ berençe näticälärennän kürengänçä, ilneñ yaña prezidentı Mixail Saakaşvili citäklägän Milli xäräkät partiäse parlamentta xälitkeç küpçelekkä iä bulaçaq. Ä menä oppozitsiädäge partiälär isä xakimiatne üzlärenä birelgän tawışlarnı urlawda ğäyepli. Saakaşvili üze saylawlar tärtiple genä uzdı, waq-töyäk problemalar Acarstanda ğına buldı dip belderä.
Audio, Zurab Çiaberaşvili
Prezident Saakaşvili dä xärämläşüdä ğäyepläwlärne kire qağa häm soñğı tawış birü Gruziädä 10 yıl eşendä ütkän bar saylawlarnıñ iñ ğädele buldı dip isäpli. Anıñ fikerenä qarağanda, oppozitsiä öçen niçek kenä ayanıç bulmasın, näticälär çınbarlıqnı çağıldıra.
Audio, Mixail Saakaşvili
Berük waqıtta ul üzeneñ Acarstandağı säyäsi köndäşe, räsmi Tbilisidäge yaña xakimiatne tanımağan Aslan Abaşidzegä dä qanığıp kitä. Yäğni tawış birüdä qayber kirtälär bulsa da, alar Acarstanda ğına küzätelgän. Monısın Saakaşvili inde inglizçe belderä.
Audio, Mixail Saakaşvili
"Saylawlar, minemçä, irekle häm ğädel uzdı. Älbättä, ni qızğanıç, Acarstan töbägendä qayber tärtipsezleklär buldı-buluın, läkin min, xäzerge wäzğiat elekkelärenä qarağanda küpkä yaxşıraq buldı dip isäplim" di Gruziä prezidentı yäkşämbe uzğan saylawlar xaqında. Ul inde küptännän Acarstanda Tbilisigä kündäm xakimiat urnaştıraçağın wäğdä itä häm parlament saylawlarında ciñü Saakaşvili öçen bu yünäleştä berençe adım bula ala. Acarstandağı tawış birüneñ niçek baruın küzätep toru öçen ul Batumğa xökümät citäkçese Zurab Jvaniäne cibärde häm, Abaşidzeneñ Acarstanda üzäk xökümät xakimiaten tanımawına kiläçäktä yul quymayaçağın belderde.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tatarlarğa Amerikadan öräk yasawdan ni fayda da, ni zıyan?
Azatlıq, xörriät, demokratiä öçen köräşüçe ictimaği oyışmalarğa bu töşençälärneñ şıtımnarı, nigezlämäläre qayda barlıqqa kilgänen iskä töşerüçelär dä bar. Şulay, Amerikada yäşäwçe millättäşebez Vil' Mirzayanov Amerika Quşma Ştatlarınıñ 1959 yılda qabul itelgän “Qollıqqa töşkän xalıqlar” turındağı qanunında açıqtan-açıq tatarlar xaqı yaqlanğanın iskä töşerä. Bu qanunda qollıqqa töşkän millätlär isemlege birelgän. Şul isäptän İdel-Ural xalıqları da. Şulay uq tantanalı töstä Amerika prezidentı yıl sayın şul xalıqlarnıñ irekläre turında xäbär itärgä xoquqlı häm tieş, dip yaza Wil Mirzayanov. Ä menä Amerika prezidentına xäbär itkändä, xisap totqanda, söyläw öçen mäğlümat ictimaği oyışmalardan kilep toruı mäslixät tä, läkin mondıy möräcäğätlär häm xatlar moñarçı Tatarstannan kilep ireşmägän ikän äle. Monın xaqında häm Bötendönya tatar ligasınıñ şäräfle räise Ali Aqışnıñ älege qanunğa möräcäğät itärgä çaqıruı turında häm New-Yorkta yäşäwçe millättäşebez Sabircan Bädretdinneñ Amerikağa qarşılıqqa tatar millätçeläreneñ ğäcäplänüe xaqında İtertat.ru säxifäsendäge “AQŞtan öräk yasaw tatarğa faydalımı?” digän mäqälädä täfsille söylänä.
Suğış öräge Tatarstanda tağın kemne örketä soñ. Berençe çiratta, älbättä, çemodan turizmı häm çın yal-säyäxät turizmı belän şöğellänüçelärne. Tatarstannıñ bu ölkädä Törkiä bik uñay, bik populyar. Şuşı könnärdä Törkiäneñ Qazandağı general' konsulı İsmail Safa Yudcär Törkiädä turizm xällärenä bağışlanğan matbuğat oçraşuı ütkärde. Oçraşuda Tatarstannan Törkiägä turizm säyäxätenä yıl sayın 20 meñläp keşe bara, dielde. Bıyıl suğış çığu säbäple wäzğıät niçek bulır.
General' konsul jurnalistlarğa Törkiägä kilüçe turistlarğa borçılırğa urın yuq, barlıq yal urınnarı suğış barğan cirdän meñ yarım çaqrım yıraqlıqta urnaşqannar, dip belderde. Şulay da, Qazanda aprel' ayında Törkiädä ber atnalıq yalnı yul xaqı belän bergä 190, xätta 167 dollarğa täqdim itüçe turistik firmalar bar. “Salawat” firmasınıñ citäkçese Kamil' äfände mondıy bäyälär täqdim itelü Törkiädä yal itärgä teläk belderüçelärneñ azayuı, berniqädär psixologik kirtä barlıqqa kilüe belän añlattı. Läkin älegä turizmnı çikläwçe bernindi dä räsmi kürsätmälär, kisätülär yuq.


text:
Bügen yözlägän amerikan xärbie häm Ğiraq köçläre Falluca şähärendä xärbi çarağa cıyıldı. Köç qullanunıñ iñ qaynar noqtalarınnan berse bulğan bu şähärdä uzğan atnada 4 amerikan xezmätkäre üterelep, alarnıñ ikeseneñ mäyetläre yandırıldı. Şähär Bağdadtan 50 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan.
Amerikan xärbi köçläre leytenantı James Vanzant xäbär itüençä, 1200gä yaqın amerikan xärbie häm Ğiraq iminlek köçläreneñ 2 batalyonı şähärgä kerergä äzer tora. Bağdadta amerikan boralaqları şiği ruxanie Moqtada al-Sadr köçlären utqa tottı. Anda bügen dä Sdar köçläre belän amerikannar arasında bäreleşlär buldı. Şul çaqta anda bulğan Azatlıqnıñ Bağdadtağı xäbärçese Sami Alxoca: "Keşelär boralaqlarğa ut açtı, 2-3 keşe üterelde, berniçä keşe yaralandı. amerikannar belän Moqtada köçläre arasında bäreleşlär däwam itä" dip belderde.
Sadr köçläre häm Amerikan ğaskärläre arasında kiçä bulğan bäreleşlärdä kimendä 90 keşe hälak buldı. Amerikan administratorı Paul Bremer al-Sadrnı "cinäyätçe" dip atadı.
Könyaqtağı Basra şähärendä xökümät binasına bärep kergän ğisyançılar belän Britaniä xärbi köçläre arasında bäreleşlär buldı.


text:
Jordaniädä Al-Qaeda planlağan terror ğämälen tuqtatu mömkin bulğan
Yordaniä, Ammanda 10-ar meñlägän keşene üterüne planlağan Al-Qaedanıñ süz berläşterüen faş itkän buluın belderde. Ammandağı AQŞ ilçelegen, premier-ministerlek urnaşqan binanı häm yäşeren politsiäneñ binasın şartlatu planlanğan.
Audio
"Bez Abu Musab Al Zargavi öçen şartlatqıçlar häm ağular mäsäläsendä yuşarı däräcädäge kurstan üttek. Min aña şartsız turılıqlı idem. Şunnan soñ Afşanistan cimerelde häm min al Zargawi belän yañadan Ğıraqta oçraştım."
Al Zargavi aña ximik maddälär tutırılğan yök maşinaları belän höcümnär oyıştıru öçen 170 meñ dollar birgän bulğan. Al Cayuzi ul aqçanıñ ber öleşen 20 tonna ximik maddä alır öçen sarıf itkän
Audio
"Şunnan soñ min häm köräştäşem şartatqıçlar eşläp çığaru öçen kiräk bulğan ximik maddälär häm höcüm obyektları turında mäğlümät cia başladıq. Min ximik maddälär eşläp çığaruçı şirkätlär ezli başladım . Bu şirkätlärdän küpläp kiräk bulğan maddälärne satıp alaldım."
Al Cayusi häm tağı da öç şikle şäxes ber ay elek qulğa alınğannar ide. Tağı da dürt şikle şäxes uzğan atnada Ammanda militisä belän bäreleşülär vaqıtında üterelgän bulğan. Höcümnär oyıştırılğan xäldä 80 meñgä qädäre keşeneñ hälak buluı ixtimal ide dip belderelä. Läkin, CNNnıñ AQŞ küzläv oyışması çığanaqlarına tayanıp xäbär itüenä qarağanda, tabılğan ximik maddälärneñ andıy ağulı bolıt xasıyl itä aluı şikle ikän. Şulay da alar köçle şartlauğa kiterä ala. Totılğan şikle şäxeslär östennn xökem protsesınıñ qayçan ütkäreläçäge belderelmi. Qulğa alınğannarnıñ cinayätlären iqrar itülären xökem protsesınnan alda iğlan itü Yordaniä öçen ğadäti küreneş tügel. Qayber media çığanaqları bölkim bu, Yordaniädä terror qurqınıçı digän bulıp iminlek çaraları nığıtıla digän tänqitkä cavap birü öçen eşlängänder digän fiker belderälär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Xäydär Bigiçev tawışı yañğıradı
24 iyün könne S. Säydäşev isemendäge Zur konsert zalında Xäydär Bigiçev cırlağan cırlar tuplanğan audio cıyentıq, (muzıkal' tälinkäne) täqdir itü kiçäse uzdı.Ğ.Tuqay büläge iäse,Tatarstannıñ –xalıq, Rusiä Federatsiäseneñ atqazanğan artistı Xäydär Bigiçevnıñ istälegenä, anıñ cırlarınnan tuplanğan muzıkal' tälinkäne täqdir itü kiçäsen oyıştıruda anıñ tormış iptäşe Zöhrä Säxäbieva zur tırışlıq kürsätte. Şulay uq Tatarstan mädäniät ministrlığı häm M.Cälil isemendäge Tatar opera häm balet teatrı yärdämendä uzğan bu kiçädä tanılğan sänğät ähelläre: Zilä Söngätullina, Venera Ğanieva, Ayrat Arslanov, Zöhrä Säxäbiewa, Galina Lastovka, Rafael' Säxäbiev, , Mönir Yakupov, Säit Reimbäkov, Ferdinand Säläxovlar qatnaştı. Kiçädä, Tatar opera häm balet teatrı solistı Xäydär Bigiçev üze isän çağında başqarğan cırlarnı , arialarnı , wideotasmadan qararğa häm tıñlarğa mömkinçelek buldı.Ul başqarğan cırlardan tözelgän muzıkal' tälinkäne satıp aluçılar da küp buldı. Xalıqara tanılğan spektakl'lärdä Xäydär Bigiçev başqarğan töp partiälär belän mäsälän: P.Çaykovskinıñ “Piki daması”nnan German ariäse, J.Bizeneñ “Karmen”operasınnan Xoze ariäse , DJ.Verdineñ- “Otello” operasınnan Otello ariäları belän berrättän, tatar muzıka sänğäteneñ altın fondına kergän Röstäm Yäxinnıñ “Kerim äle urmannarğa ”isemle cırı belän dä Xäydär Bigiçev xalıq küñelenä kerep qaldı,häm yäşi.(Bu cırdan özek yañğırıy.) audio
Özelgän cır kebek,bik yäş kileş, özelde anıñ ğömere. Ämma bu kiçä, bähäläp betermäslek cäwhärlärneñ moñı, xalıq küñelendä onıtılmawın dälilli. Mälikä Basır, Qazan.


text:
Zur xatalar amerikannarda kiñküläm mäğlümät çaralarına ışanmawnı nığıta
Amerikan kiñküläm mäğlümät çaraları soñğı arada 2 mäträbä qıyın xäldä qaldı. Prezident Bushnı yaqlap çığış yasawçı ber komentator Bush administratsiäseneñ mäğärif säyäsäten yaqlawnı däwam itü öçen çirek millionlap dollar aluın tanıdı. Elegräk ildä iñ nıq xörmät itelgän Si-Bi-Es televidenieseneñ yuğarı standardlarnı onıtıp Vitenam suğışı çorında Bushnıñ xärbi xezmätne ciñel şartlarda ütüe turında nigezsez xäbär taratqanlığı açıqlandı. Küzätüçelär bu küreneşlär Amerika cämäğätçelegeneñ jurnalistlarğa şik belän qarawı däwam itügä genä kiteräçäk di.
Bu küreneşlär Amerikannarnıñ üz kiñküläm mäğlümät çaralarına qarata mönäsäbäte naçarayuğa kiterer digän fiker bulsa da, qayber analitiklar monıñ belän kileşmi. Mäs''älän George Washington universitetında eşläwçe Sean Aday alarnıñ mönäsäbäte ällä ni naçaraya almıy di.
AUDİO: Minemçä, bu alarnı alay üzgärtmi. Minemçä, bu inde moñarçı bulğan mönäsäbätne genä nığıta ala. İnde soñğı yaqınça ber buın çorında matbuğatqa ışanıç bulmadı. Ğömümän 60-nçı yıllar axırınnan, bigräk tä 70-nçe yıllar urtalarınnan birle matbuğatqa ışanıç kimi bara.
1960-nçı yıllar axırında, 70-nçı yıllar başında amerikan kiñküläm mäğlümät çaraları Quşma Ştatlarnıñ Vietnamdağı uñışsızlıqları, ul çaqtağı prezident Richard Nixonnıñ xakimiättän kitüenä säbäp bulğan Watergate cäncalı turında agressiv räweştä xäbär itä başladı di Aday. Ämma anıñ äytüençä, Vietnam, Watergate häm annañ soñğı problemalar turında matbuğatnıñ agressiv ısuldağı xäbärläre küp kenä amerikannarğa oşamağan.
AUDİO: 1960-nçı yıllarda tikşerüçe jurnalizm çorı başlanıp kitte. Bu yaxşı närsä. Ämma ul keşelärgä üz illärendäge, üz wäkilläre başqarğan naçar närsälär turında xäbär itä. Ul wäkillär sezne çağıldırğan, sezneñ öçen eşläwçe wäkillär bulğanğa bu sezneñ faydağa tügel. Keşe xökümätneñ cinayätlären, bu turıda matbuğat xäbären häm şul uq waqıtta matbuğatta başlanıp kitkän cäncalnı qarap, alarnıñ barısı bergä tä''sir itü näticäsendä xäbär kiterüçene ğäyepläw yulına basa.
Kortlandtağı New York däwlät universitetı professorı Robert Spitzer fikerençä, monıñ säbäbe Amerikadağı kiñküläm xäbär çaralarınıñ xäbärdä yaqtırtıluçı sistemanıñ ber öleşe itep qaralu bulırğa mömkin. Kiñküläm mäğlümät çaraların saylap quyu, yäki alarğa litsenziä birü digän närsä yuq, xäbärçelär häm möxärrirlär eşkä urnaşu öçen professional tikşerü aşa da ütmi di Spitzer. Alarnıñ mäqälälären bastıru xoquqı AQŞ konstitutsiäse tarafınnan yaqlana häm ul mäqälälärneñ eçtälege yalanı tıyuçı häm cämäğät tärtiben saqlawçı berniçä qanun belän genä çiklänä. Şulay da töp kiñküläm mäğlümät çaraların namuslı bulırğa bazar mäcbür itä di Spitser. Mäs''älän berär gazeta qabat-qabat tögäl bulmağan yazmalar bastırıp kilä ikän, keşelär anı satıp almıyaçaq. 1703
AUDİO: Kiñküläm mäğlümät çaraları bik küp häm törle. Şuña kürä, ägär dä CBS yäki Waşington Post oşamıy ikän, başqa gazet satıp alu, yäki başqa kanalğa küçü, internetqa kerü mömkinlege bar. Bazar bu tänqitlärgä çawap, keşe üzenä oşağan kiñküläm mäğlümät çaraların saylıy. Bu sistema üz-üzen köyli, keşelär şulay itep tawış birä, qaysı kiñküläm mäğlümät çarasın yäki çaraların oşatuların şulay itep belderä.
Şul uq waqıtta, Spitzer äytüençä, jurnalistlar da namuslı eş itä, çönki alar ixtiarıy räweştä tögällek häm balans standardların saqlıy, xatalarğa bik citdi qarıy.
Şulay da, Spitzer bik tänqitçän qarawçı amerikannar aldında däräcäsen kütärü öçen kiñküläm mäğlümät çaralarına närsä eşlärgä kiräk ikänen tögäl genä äytä almıy. George Waşington universitetı xezmätkäre Aday isä monıñ öçen bäysez yaqtırtunı yaxşırtu häm tögäl xäbär itügä kübräk iğtibar birü kiräk di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yaña Konstitutsiä -- “Ştanin Konstitutsiäse” bulaçaqmı?
Çınnan da, xalıqta yaña Konstitutsiä “Ştanin Konstitutsiäse” digän fiker nığaya bara. Sişämbe könge utırışta da Aleksandr Ştanin tözätmälär häm östämälär tikşergändä, mikrofon yanındağı daimi opponent rolen başqardı. Här tözätmädä, här östämädä ul federal' qanunnarnı qayğırta sıman. Asılda ul säyäsi wäzğıättän faydalanıp, ayaq teräp, respublika qanunnarına reviziä yasıy. Häm küpçelek monıñ belän kileşergä mäcbür, çönki “Tatarstan yäşläre” gazetasınıñ soñğı sanında yazılğança, “Tatarstan citäkçlege ike ut arasında häm taşlamalar yasıy-yasıy, çigenä bara, niçek bulsa da isän qalırğa kiräk.” Älege yullar häm “Ştansız Konstitutsiä” digän mäqälä avtorı Riman Ğilemxanov uzğan atna azağındağı sessiä utırışı barışında Prezident Mintimer Şäymievneñ yaña redaksiädäge töp üzgäreşlär – Preambula häm berençe maddägä üzgäreşlärgä qarata - fikeren belgän. Ul bolay yaza. Mintimer äfände sessiädä äytkän fikeren tağın qüätläde. Berençe maddäne qabul itmi torıp, Rusiä belän ike aradağı şartnamä turında yaña söyläşülär başlap bulmayaçaq.
“Ägär Mäskäw şartnamädän ğomumän baş tartsa?” digän sorawğa prezident – “Monıñ öçen iñ elek Rusiä Konstitutsiäsen üzgärtergä kiräk”, dide häm moña nindider mäğnä saldı, kebek. Şulay itep, Tatarstan parlamentı äle Konstitutsiäneñ yaña redaksiäseneñ başqa maddäläre öçen köräşäçäk, tartqalaşaçaq.
Sişämbe könne tikşerelgän östämälär, tözätmälär öçen bil alışu bardı. Töp opponent şul uq Aleksandr Ştanin buldı. Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsendä prezidentlıqqa qağılışlı maddälärne tikşergändä, Aleksandr Ştanin ikençe däwlät tele, tatar telen belü şartına qarşı çıqtı. Ämmä, yaña redaksiädä “Tatarstan Prezidentı ike däwlät telen dä belergä tieş häm Prezident Antı ike däwlät telendä dä yañğırarğa tieş” bulıp qaldı. Sişämbe utırışında şulay uq Prezidentnıñ ike möddätkä genä saylanuı turında tözätmä qabul itelde.


text:
Tatarstanda märxämätlelek artamı?
Soñğı yıllarda xäyriä eşläre turında yış işetergä turı kilä. Saylawlar aldınnan ğına tügel, ä başqa waqıtlarda da törle citäkçelär, ğadi keşelär dä yätimnär yortlarına barıp, köçennän kilgän qädär yärdäm itä. Xätta xökem itelgännär dä awır xäldä qalğan balalarğa bitaraf qala almağan. Alar ağaç eşkärtü şirkätendä eşläp, yätimnärgä mebel' komplektları häm tabiğät räsemnären üz qulları belän yasap birgän. Älege koloniäneñ citäkçese Äzfär Kadıyrov äytüençä, bu xäyriä aksiäse xökem itelgännär teläge belän ütkärelgän.
Qazannıñ 2 nomerlı maxsuslaştırılğan nänilär yortınıñ baş tabibı Xäydär Cämdixanov äytüençä, alarnıñ balaları öçen kön sayın diärlek xäyriä eşläre ütkärelä. Nänilär yortınıñ baş tabibı söyli:
Bezneñ nänilär yortına bik küp keşe yärdäm qulların suza. Ayıruça pensionerlar yış kilä. Alar üzläreneñ keçkenä pensiälärenä balalarğa azıq-tölek, kiemnär ala. Balalarıbızğa şulay uq törle oyışmalar, yuğarı däräcäle şäxeslär da yärdäm itä.Yaña ğına Qazan däwlät universitetın tämamlağan yäş belgeç İlnara Märdamşina xäyriä eşläre belän inde küptännän şöğellänä. Alarnıñ ğailäsendä bu eş matur ğöref-ğadätkä äylängän. İlnara üz señlese belän balalar yortlarına bara, awır xäldä qalğan ölkän yäştäge keşelärgä dä quldan kilgän qädär yärdäm kürsätä. İlnara Märdamşina söyli:
Min här eşne dä Allahı Täğälägä bağışlap eşlim. Bezneñ yortta yätim balalar, qarawçısız qalğan ölkän yäştäge keşelär bik küp. Alarğa bez yärdäm itergä tırışabız. Minem küp kenä duslarım da balalar yortlarına bara, mäçetlärgä xäyer kertä. Bu bezneñ öçen normal' küreneş.İlnara äytüençä, xäyriä eşläre turında soñğı waqıtlarda yışraq söyläsälär dä, alarnıñ sanı älläni artmağan. Bu p'yar aksiä räweşendä eşlänä dide ul:Bez yörgän 1nçe nänilär yortı baş tabibı şulay dip äytte. Yätim balalarğa yärdäm itü elek-elektän kilä. Bu härwaqıt şulay bulğan. Bügenge köndä dä ayırma älläni yuq.
Çınlap ta, iğänäçelär süze televidenie-radioda torğan sayın eşraq yañğırıy. Ul ayıruça yätim balalarğa yärdäm itü, estrada cırçıların kütärüdä yış qullanıla. Ä matdi yärdämgä şulay uq moxtaclıq kiçergän milli eşlärgä äle iğänäçelärneñ iğtibarı citmi.
Al'bina Zäynulla


text: Bagdad. Ğiraqtağı amerikan qorallı köçläreneñ başlığı general John Abizaid süzlärenä qarağanda, soñğı ike atnada anda amerikan xärbilärenä yasalğan höcümnär sanı kimegän, ä menä alar belän xezmättäşlek itkän ğiraqlılarğa kiresençä artqan. General Abizaid süzlärençä, amerikannarğa qarşı höcümnärneñ kimüwe Ğiraqtağı Könbatış köçläreneñ soñğı aralarda qırısraq xärbi çaralar kürä başlawına bäyle. Ğiraqlılarğa qarşı höcümnär isä sannarda ğına tügel, qırıslığı belän dä arta töşkän. Ğiraqnıñ Waqıtlı xakime amerikan Paul Bremer monı, qarşılıq kürsätüçelärneñ taktikasın üzgärtüwe, alarnıñ Könbatış köçlärenä ottıruwı belän añlata.


text:
Lujkovnıñ Mäskäwdäge abruyı yuğarı bulıp qalsa da, Rusiädäge säyäsi köçe kimi bara
Bu ay başında Yuriy Lujkov tantanalı ant birep Mäskäw merı wazıyfasında bişençe möddätkä kereşte. Şulay itep ul dönyada şähär başlığı bulıp iñ ozaq torğan keşelärneñ bersenä äwerelä. Mäskäw xalqı aldında anıñ abruyı haman da elekkeçä yuğarı bulıp qala. Ämma küzätüçelär äytüençä, anıñ säyäsi köçe kimi bara.
Lujkov çınnan da Mäskäwlelär arasında qarşılıqlar çığarğan şäxes. Küp kenä mäskäwlelär anıñ şähärne balqıp, qaynap torğan başqalağa äwerelderüen maqtasa, başqaları Lujkovnı tarixi binalarnı cimertüdä, üz yaqınnarına ul urınnarda biek yortlar, casinolar tozü mömkinlege birüdä ğäyepli.
Uzğan ayda Lujkov Mäskäw şähär şurasında çığış yasap "Min başqala merı wazıyfasına saylanuımnı Mäskäw häm mäskäwlelär öçen zarur bulğan maqsatlarğa ireşü qoralı dip küräm. Bez bu maqsatlarğa işerä alaçağıbızğa ışanıç belän qarıybız" dide.
Şähär şurası äğzası Sergey Mitroxin Putin Lujkovnı yaña möddätkä şähär başlığı itep qaldırunı täqdim itkändä berniçä närsäne isäptä totqandır di.
"Şiksez, Lujkovnıñ köçle yağı bar. Ul küpçelek mäskäwlelärgä oşıy. Ul xalıq merı bularaq mäğlüm. Monı kire qağıp bulmıy. Şiksez anıñ eşçänlegeneñ tiskäre yaqları, citeşsezlekläre dä bar. Ämma şul xalıqçanlıq, xalıqqa yaqınlıq alarnı qaplap kitä. Min mäsälän, taşı birgändä Lujkovnı yaqlap tawış birdem. Çönki Kreml başqa nindi dä bulsa namzätne täqdim itkän bulsa, ul namzät küpkä naçarraq bulğan bulır ide" dide Mitroxin.
1992 yıldan birle şähär başlığı bulıp toruçı Lujkov xakimiäte pensionerlarnıñ cämäğät transportında buşlay yorüenä ireşte. Yullardağı çoqır-çaqırlar bereterlde. Qışın şähär uramnarın qar-bozdan çistartuğa, cäyen çäçäklär belän bizäwgä küpsanlı eşçelär cälep itelde.
"Anıñ iñ zur qazanışı Mäskäwne Yeltsin reformalarınnan, häm Putin reformalarınnañ zur awırlıqlar kürsätmi genä alıp çığu. Mäskäwdä sotsial yardäm yuğarı däräcädä qala birä. Bu toraq komunal xezmätlärenä dä qarıy. Mäskäw ul xezmätlärne finanslawın däwam itä. Şulay uq Mäskäw inde Putin çorında da Federal Üzäk taläplärenä buysınymıyça, taşlamalarnı tulısınça saqlap qaldı. Mäskäw taşlamalarnı aqçalaştırıp kimetü bulmadı" di Mitroxin.
Başqalar isä Lujkovnı transport xäräkäten döres oyıştıra almawda, şähärdä hawanıñ çistalığına ireş almawda ğäyepli. 2003 yıldağı mer saylawlarında Lujkovqa qarşı namzät bulıp çıqqan Aleksandr Lebedev.
"Yullarda tığınnar. Cämäğät transportı sezgä berqaya da baru mömkinlege birmi. Ekologiä naçar xäldä. Bäyälär bik yuğarı. Militsiä naçar eşli. Böten cirgä qomarlı uyınnar tulğan. Bu tözeleş käsebe belän bergä Mäskäw bürokrtatiäseneñ iñ yaratqan käsebe. Mäskäw bürokratiäse bezneñ tormışıbıznı yaxşırtu öçen cawaplı keşelär buludan bigräk zur käsepçelär törkeme bulıp qala" di Lebedev.
Lujkovnı tänqitläwçelär şulay uq mernıñ xatını Yelena Baturinanıñ käsebenä dä barmaq belän törtep kürsätä. Forbes jurnalsı isäpläwençä Baturina Rusiädäge iñ bay xatın-qız käsepçe. Häm Baturinanıñ tözeleş şirkäte töp eşlären näq menä Mäskäwdä başqara. Gärçä Baturina üze ul eşlärdä ireneñ şähär merı bulu yardäm itä digän farazlarnı kire qağa.
Lebedev Mäskäw Kremle Lujkovnı barı tik dikäberdä ütäçäk Duma, mart ayında ütäçäk prezident saylawlarında mäskäwlelärneñ tawışın cıyağra kiräk bulğanğa ğına urınında qaldırdılar di. Anıñ fikerençä şunnan soñ Lujkovnı pensiägä cibäräçäklär.
Mitroxin da Kremldägelär Mäskäwdä Lujkov törkeme eşçänlegennän qanäğät tügel, ämma küpçelek Mäskäwlelär aldında abruyı zur bulğan Lujkovnı wazıyfasınnan xäzer alu saylawları aldınnan bik qurqınıçlı bulğanğa kürä anı qaldırıp tordılar dip isäpli.
Naif Aqmal


text:
«Tatnet» tapşıruı çığa başlawğa 1 yıl tuldı!
Bu könnärdä «Tatnet» tapşıruı keçkenä genä yubileynı bäyräm itä. Tatar internet saytlar, forumnar belän tanıştıruçı, internet birä torğan mömkinleklär turında söyläwçe tapşıruıbızğa 1 yıl tuldı. «Tatnet» internetta barğan waqiğalarnı yaqtırtıp kilde, internet forumnarda äytelgän fikerlär belän real tormıştağı tıñlawçılarnı da tanıştırıp bardıq, global çeltärdä oçrağan qızıqlı mäğlümat, şäxes, küreneşlär xaqında da ser saqlamadıq, tükmi-çäçmi «Azatlıq» tıñlawçılarına citkerep tordıq. Tapşırularıbıznıñ bersendä, UNESCO oyışmasınıñ informatizatsiä komissiäse başlanğıçı belän, Amerikadağı tellär laboratoriäse maxsus robotnı eşlätep cibärüe turında söylägän idek. Älege robot internetta qullanışta bulğan tellär sanın açıqlarğa tieş ide. Älege maşina 1 yıl buyı eşlärgä tieş. 2005 yılnıñ fevral ayında 1 yıl betä häm şul waqıtta, robot tuplağan mäğlümatlar belän kiñ cämäğätçelek tä tanışaçaq. Älege tellär laboratoriäse berençel näticälärne iğlan itte inde. Älegä robot internetnıñ küpçelek öleşe ingliz telendä söyläşä, digän näticä çığardı. Bezneñ «Tatnet» tapşıruı da, älegä robot sıman internetta ezläw, qızıqsınu, açıqlaw eşen başqara, ayırma şunda, meñlägän ingliz, urıs häm başqa telle säxifälär arasında tatar telen, tatar säxifälären häm millättäşlärebezne ezläw belän şöğellänä. Tatar internetı öçen 2004 yıl nindi buldı? Nindi yañalıqlar alıp kilde ? Bu xaqta tatar internetçıları arasında tanılğan keşe, berniçä internet proyekt xucası Azat Säyfetdinov belän söyläştek. Ul bolay cawap birde: «2004 yılda nindider zur üzgäreşlär Tatnetta bulmadı. Yaña saytlat barlıqqa kilde, qızıqlı proyektlar eşli başladı. Yaña tatar xat törkemnäre barlıqqa kilde. Ämma tatnet barıber, äkren üsä.»
Azat äfände tağın ayırım awıllarnıñ saytları barlıqqa kilä başlawın telgä aldı. Mäsälän, Tübän Novgorod ölkäsendäge Safacäy, Rıbişe awıllarınıñ üz internet säxifäläre bar. Tatarstandağı Molki awılınıñ da internet saytı bar, anı şuşı awıldan çıqqan häm awılın sağınıp yäşägän keşelär yasağan.
İsegezdä bulsa, «Tatnet» tapşırularnıñ iñ berençe çığarılışında, «Yıl tatarı» bäygese turında söylägän idek. İske yıl betep, yañası başlanğan waqıtta «Yıl tatarı» bäygesenä nämzätlär täqdim itü ğädäte bar ide. «Tatarskaya gazeta» nıñ forumında, bıyıl «Yıl tatarı» bäygese bulmasa qızğanıç bulır ide, digän yazu basılıp çıqtı. Häm şunnan soñ, añlatmalar bulmadı. Bäygeneñ bulu, yäki bulmawı turında soraw birep, bäygene oyıştıruçısı İrek Bikininğa xat yazdıq. Ul bolay cawap birde« «Konkurs buyınça elegä soñğı qarar çığarmadıq.Uzgan yıldağı kebek ğadi sayt eshlärğä telemes idek, çönki biik küp waqıt yuğaltıp, anı saqlap torırğa turı kilde. Bik kup azğın xalıq internetta. Bolay keşe belän söyiseñ normal keşeğä oşıy. Annan soñ bağasın, ul keşe üzeneñ kandidatı öçen tawışlar tutıra:((((»İrek Bikinin yazğança, bu 2005 yılda bäygene oyıştıruçılar, başqa sistema nigezendä eşlärgä bulğan. Anıñ öçen yaña komputor programmasın yazam. Bu eş ğinwlarda bulmasa, fevral’dä tämamlanaçaq, dip wäğdä itte İrek Bikinnin. Dimäk «Yıl tatarı-2004» bäygese bıyel bulaçaq. Bäygegä täqdim itelä torğan nämzätlär, säxifäneñ adressı, tawış birü tärtipläre internet forumnarda iğlan iteler. Bezgä bilgele bulğaç, bezdä «Tatnet» tapşıruında şunduq «Azatlıq» tıñlawlılarına xäbär itärbez. Bikä Timerova.


text:
Kongress eşendä tatar yäşläre qatnaşırmı?
Oyıştıru komitetı wäkillär arasında yäşlärne dä kürergä teli. Ämma alar kübesençä saylawlardan ütä almıy. Tatar kongressınıñ delegatı digän däräcäle isemgä ölkänräk yäştäge millättäşlärebez layıq bula. Ämma tatar yäşläreneñ fikerläre konressta yañğırarğa tieş. Alarnıñ teläk-täqdimnären kiläse atnada, yäşlär oyışmaları wäkillärennän torğan koordinatsion şuranıñ utırışında tikşerergä tieşlär. Bu utırış Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetında uzdırılaçaq.
Yäş millättäşlärebezneñ problemaları, uy-fikerläre belän tatar yäşläre könnäre waqıtında küpmeder däräcädä tanışqan idek inde. Orenbur ölkäsendä, Boğrıslanda yäşäwçe Viliä Xannanova «milli tatulıq» digän töşençäneñ ni däräcädä çın buluı xaqında söyläde. Tatar awıllarınnan qalağa uqırğa kilgän yeget häm qızlarğa, urıs telle duslarınnan, xättä uqıtuçılarınnan da “tatarça söyläşmägez” digän “şeltäle” süzlärne işetergä turı kilä. Urıs möxitendä yäşägän tatar yäşlärenä üzläreneñ tellären häm äbi-babalardan qalğan mirasnı saqlap qalu ayıruça qiın. Ämma barıber alar tatarlığın onıtmıy. III Bötendönya tatar kongressı turında da Boğrıslandagı tatar yäşläre işetkän häm aña zur ömetlär bağlıy. Xannanova äytüençä, ul Kongress tatar yaşlärenä yardäm itär dip ömmetlänä.


text:
Çärşämbe könne Qazan däwlät Meditsina universitetında “Bez saw-salamät. Quşılığız” digän vuz-ara aksiä uzdı. Älege çara öçençe tapqır uza. Häm anıñ maqsatı – Qazandağı studentlarnıñ saw-salämät tormışın propagandalau. Aksiä qısalarında uqıtuçılar häm studentlar mitingı uzdı. Anda Medetsina universitetı rektorı Nail Ämirov, yäşlär häm sport ministrı urınbasarı Andrey Kondratyev, “Studentlar Ligası” prezidentı urınbasarı İğor Sivov çığış yasadılar. Ä 15 may könne Xalıqara ğailä köne bularaq bilgeläp ütelä. Şul uñaydan respublikabızda küp kenä törle çaralar uzaçaq.
Landış Xarrasova, Qazan