text:
Kiçä Aqmäçettä Qırım tatarlarınıñ 4nçe qorıltayınıñ 3nçe sessiäse tämamlandı. Törle illärdän cıyılğan 210 qırım tatar wäkile xalıq aldında torğan mäs'älär xaqında kiñäşläştelär. Läkin ber kem öçen dä ser tügel – qorıltaynıñ näq şuşı könnärdä çaqırıluı – Ukrainda 31nçe üktäbrdä ütäçäk prezident saylawları belän bäyle. Soñğı yıllarda Qırımda törle qaraşta torğan säyäsi köçlär barlıqqa kilde. Qırım tatarlarınıñ qaysı namzät öçen tawış birergä öndäwläre turında tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ düşämbe tapşıruında.
Dilewer Osman, Aqmäçet


c: text/html

text:
İsrael politsiäse tönyaqtağı Umm e-Fahm şähärendä ğaräp islam xäräkäteneñ 13 äğzasen qulğa aldı. Älege xäräkät Fälestinnärneñ suğışçan Hämäs törkemenä aqçalata yardäm itep toruda ğayeplänä. İslam xäräkäteneñ matbuğat wäkile-Fälestin oyışmaları belän ber nindi dä elemtädä tormawı turında belderde.
Amerika Quşma Ştatları Däwlät Sekretare Colin Powell, Amerika, İsrael belän Fälestin arasındağı “tınıçlıq yulı” planına üzgäreşlär kertmiäçäk, dip belderde. Ammanda Jordaniä tışqı eşlär ministrı Marwan Moaşer belän berlektä uzdırğan matbuğat oçraşuında, Powell, Quşma Ştatları İsraelneñ täqdimnärenä qolaq sala, läkin plan üzgärtelmiäçäk, dide: “İsrael, tınıçlıq planında başqarası eşlär turında süz barğanın belä. Alarnıñ planğa qarata qayber añlatmaları bar, häm bez alarnı tıñlap çığabız, läkin bez “tınıçlıq yulı” planın yañadan üzgärtep yazırğa cıyınmıybız”, dide Powell.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatnet: Cämilä cırğa süzlär ezli
Tuqaynıñ tuğan köne yaqınlaşuı belän, tuğan telne saqlaw mäs’äläse xaqında söyläşülär yışraq işetelä başladı. Şul isäptän, tatar telen zamança texnologiälärdä qullanu mäsäläse dä kütärä. Bu atnada mäsälän «Tatmedia» agentlığında tatar internetı ölkäsendä eşläwçe keşelär qatnaşlığında tügäräk östäl söyläşüe ütte. Bez bu xaqta, köndälek xäbärlärdä söylägän idek inde. Bügenge «Tatnet» tapşıruında anda kütärelgän temalarğa täfsilläbräk tuqtalırbız. Ğlobal çeltärdä Tatarstannıñ küpçelek räsmi oyışmaları üz säxifälären buldırğan inde. Moña «Elektron Tatarstan» kebek proyektnıñ eşläp kilüe yärdäm itkänder.Ämma bu säxifälärneñ tatarça bülekläre yuq. Räsmi oyışmalar monı texnik beleme bulğan häm tatarça belgän kadrlarnıñ citmäwe belän añlata. Tatarstannıñ tışqı elemtälär departamentı xezmätkäre häm räsmi tatar.ru saytı idäräçese Azat Axtariev, älege tügäräk östäldä tağın ber mä’säläne kütärde. Anıñ äytüenä qarağanda, kadrlar citmäw ber xäyer, äle räsmi oyışmalarğa räsmi säxifälären latinça yasarğa yaramıy ikän. Ämma belüebezçä, Rusiä qanunnarı da, Tatarstannıqıları da global çeltärdä latinça yazunı tıymıy. Xätta, Tatarstannıñ informatizatsiä turındağı qanunında, ike däwlät telendä mäğlümatlarnı urnaştıru tieşlege qaralğan.
Ütkän atnada Tatnet tapşıruında kütärelgän tema – tatar domenın buldıru mäs’äläse dä älege tügäräk östäldä telgä alındı. Tatar.ru wäkile Azat Axtariev andıy tırışlıqlarnı xäterli, ämma anıñ uylawınça, TAT domenın aludan mäğnä yuq, çönki anı totu öçen saytlar sanı citärlek tügel. Ämma başqa törle uylawçılar da bar. Alar TAT domenına oxşağan başqa illärneñ xäref tezmälären qullana. Mäsälän, AT.TT yäki TK.
«Azatlıq» radiosınıñ internet säxifäsendä ber yañalıq päydä buldı. Bügennän başlap, Azatlıq radiosınıñ köndälek xäbärlärenä yazılırğa mömkin. Ägär bu sezne qızıqsındıra ikän, räxim itep bezneñ säxifägä keregez häm anda, maxsus täräzädä, üz e-mailnı qaldırığız. Yazılğan oçraqta xalıqara küzätülär, Tatarstan häm Başqortstan, tatar dönyası xäbärläre sezgä kön sayın xat bulıp kilep toraçaq. «Azatlıq» radiosınıñ internettağı adresı üzgärmäde: www.azatlıq.org.
26 aprildän başlap 30na qädär, Berlinda Tatar mädäniäte atnalığı ütäçäk. Almaniä tatarları saytı idäräçese İldar Xarissov «Tatar gäzite»neñ konferensiäsendä bu xaqta belderü qaldırğan. Ul, atnalıqnıñ programması yazılğan internet säxifälärenä kerep çığarğa çaqıra. Ul barlıq forumçılarğa möräcäğät itep, Almaniädä yäşägän tanışlarğa xäbär itüne sorıy. Tatar mädäniäte atnalığı qısalarında Qazan räsemnäre kürgäzmäse, İldar Yuziev şiğerlären uqu, tatarlar turında söyläşü kebek çaralar kertelgän. tatar-mädäniäte atnalığı Berlinda, Törki institutta ütkäreläçäk. Säxifäneñ adresı: http://www.geocities.com/kharissov.
«Tatnet yoldızları» bäygesendä qatnaşırğa teläk beldergän perm-barda.narod.ru saytı soñğı yılda şaqtıy keşeneñ iğtibarın cälep ite. Saytnıñ forum bülegenä qarap şundıy näticägä kilergä mömkin. Biredä qatnaşuçılar da küp, kön dä yaña yazular barlıqqa kilep tora. perm-barda.narod.ru forumına Finländiädäge millättäşebez Cämilä dä kergäli ikän. Bu atnada ul ber tema başlap cibärep, täqdim kertkän. Cämilä, forumçılarğa, yaña cırlar öçen şiğer yazıp cibärüne sorağan.
Şunda uq elengän ber iğlan iğtibarnı cälep itä. Bıltır häm Kerpe isemle idäräçelär, çirattağı tapqır tatar internetçıların berläşterü omtılışın yasıy. Moña qädär alar real` tormışta, yäğni Qazanda, Çäy yortında oçraşırğa täqdim itä ide. Bu yulı Bıltır belän Kerpe virtualda küreşergä täqdim itä. Şulay itep, ägär sez tatar internetınıñ üseşenä bitaraf bulmasağız25 aprel’dä Qazan waqıtı belän köndezge säğät 12.00dä perm-barda.narod.ru saytınıñ çat bülmäsenä – räxim itegez. Bikä Timerova.


text:
Yäşlär forumı yomğaqları
Yäşlär forumı tämamlandı, qunaqlar taraldı. İnde xäzer uylanırlıq, näticä yasar waqıt citte. Ömetlär aqlandımı, forumnıñ näticäse nindi? Bu sorawnı xäzer Qazannan qaytqan 1nçe yäşlär forumınıñ delegatlarına birälär. Qazanda yäşlär gel söyläşep tuya almadı şikelle. Kön buyı essedä, yulda yörügä qaramastan, üz teläkläre belän cıyılıp, tönge söyläşülär uzdırdı. Mäsälän, andıy räsmi bulmağan tönge forum, şimbä kiçäsendä buldı. Ul Qazan avia-citeşterü oyışması qunaqxanäse qarşında uzdı, anda forum qunaqları yäşägän tağın 2urınnan wäkillär kilde häm qunaqxanä täräzälärennän töşkän ut yaqtısında tönge forum başlandı. Söyläşü urısça bardı. Ästerxan yegete üz oyışmasınıñ töp eş yünäleşläre xaqında äytte, Sarıtaw tatar yäşläre wäkile tanışular klubı oyıştırırğa telibez, qaysığız täcribä urtaqlaşa ala, dip soradı, Nijğar yäşlärennän bulğan yeget, möselmannar öçen oyıştırılğan andıy tanışular saytı xaqında mäğlümat birde, häm, üz çiratında, şayan möselmannar uyının Böten Rusiä däräcäsendä ütkärergä çaqırdı. Komi respublikasınıñ Uxta şähäre tatarı, mäçet tözeleşe öçen röxsät alu niqädär awır ikänen añlattı. Ästerxan häm Belorussiä yegetläre häm qızları, forumnıñ bäxäsläşep, irkenläp söyläşep utıra torğan öleşläre kübräk bulsın ide, bezgä citmäde, dip belderdelär. Mäskäw tatar yäşlärennän kilgän qızlar, äydägez ikençe yulı bezdä cıyılabız, digän täqdim kertte. Samara ölkäse wäkile, Bolğarda da räsmi bulmağan forum ütkärep bula, dip östäde. Qunaqxanä işek töbendä tügäräkläp torğan yäşlär aldına, yä berse, yä ikençese çığıp söyläde. Fikerlär äytelde, yäşlär küpmeder tınıçlandı. Axırdan yäşlär kiläçäktä ber-bersen yuğaltmasqa, gel aralaşıp torırğa, hiç yuğı, internet häm ğadi poçta aşa xat alışırğa buldı.Forum matbuğatta da çağılış taptı. Berniçä Rusiä gäzite qısqa-qısqa xäbärlär bastırdı. Bişkäk häm Tübän Novgorod mäğlümat agentlıqları delegatsiälärneñ kitüe xaqında mäğlümat birde. Tatarstannıñ urıs telle gäzitläre dä xäbärlär bastırıp tordı.Tatar gäzitlärendä forum ayıruça kiñ çağılış taptı. Anda qunaqlarnıñ kilüe, cıyılışlardan xisaplar, tantanalardan räsemnär, berençe urın alıp bardı, şul isäptän «Azatlıq» radiosında da. Kiläse forum nindi bulır, yaña saylanğan yäşlär oyışmasınıñ idäräse, anıñ citäkçelege nindi eş başqarır, «Azatlıq» radiosında söyläp barırğa wäğdä itäbez. Bikä Timerova.


text:
İran tışqı eşlär ministrlığı atom yağulığın satırğa äzer buluı turında belderä
Kiçä Amerika Quşma Ştatlar Däwlät Departamentı, İran üzeneñ atom programmaları turındağı mäğlümatne yäşerüne däwam itä, digän belderü yasadı. Departamentnıñ matbuğat wäkile Richard Boucher, İrannı Berläşkän Millätlär Oyışması atom agentlığına birgän wäğdälären ütärgä çaqırdı: "Töp basımnı İrannı üz wazifaların ütäwenä öndäwgä yasarğa kiräk. Dimäk ki agentlıqnıñ general direkotrı idarä şurasına mart ayında xisabın täqdim itkäç – İran wağdälären ütägänme - yuqmı şunda bilgele bulır, dide Boucher.
Tışqı eşlär ministrı Kamal Kharrazi, İrannıñ atom töş qoral citeşterü niäte yuq dip belderde.


text:
Duma Tatarstan belän Rusiä arasında wäkälätlär büleşü kileşüen rasladı
Däwlät Dumasında bäxäslär bik köçle bardı. Kommunistlar fraksiäse wäkile, bez Tatarstanğa da, Tatarstan xalqına da qarşı tügel, läkin bu qararğa qarşı kiläbez, şuña kürä kommunistlar partiäse qarşı tawış biräçäk dide.
Xattä Däwlät Duması cıyılışın alıp barğan Oleg Morozov ta ul partiäneñ isemen döres itep äytä almağan Rodina fraksiäse häm Rusiä patriotları partiäse wäkile Sergey Glotovnıñ Tatarstanğa qarşı çığış yasap, tawışları qarlığıp bette. Ul üz partiäseneñ bu qararğa qarşı buluın belderde. Annan soñ çığış yasağan deputat Vladimir Rıjkov: “Bez Rusiä federätsiäse konstitutsiäsen üzebezgä kiräk cirennän genä uqıybız. Ä anda “bez Rusiäneñ küp millätle xalqı” dip yazılğan. Üzlären patriot dip atağan bu kileşügä qarşı çıqqan deputatlar, kiresençä, Rusiäneñ berdämlegenä qarşı çığuçılar, dide Vladimir Rıjkov. Häm bu kileşüne xuplawın belderde. Ä inde deputat Makarov ğomümän, çığışın tatar telendä “Xörmätle iptäşlär” dip başladı. Häm tatarça endäşüem belän qaysığıznı mısqıl item soñ, dide. Ägär dä kileşü dide ul, ike teldä rus häm tatar tellärendä yazılğan buluı kemgäder oxşamıy ikän, bälki alar bu kileşüne ingliz telendä kürergä telilärder, dide deputat Makarov.
Däwlät Dumasında Tatarstan deputatı İldar Ğilmetdinov bu kileşüne qabul itü bäxäslärenä tuqtalıp: “Qarşı çığış yasawçılar berse dä töple arğument kiterä almadılar. Andıy kileşülär soñğı arada ğına Magadan, Altay, Krasnodar, Tomski ölkäläre belän tözelde inde. Qanun yağınnan qarağanda da, konstitutsiä nigezendä dä Tatarstan mondıy kileşülär tözärgä xaqlı, şunıñ öçen dä ul bügen qabul itelde, dide İldar Gilmetdinov.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Paqstannıñ könyağındağı bu şähärdä bügen 3 poez bäreleşep kimendä 150 keşe häläk buldı. Meñnän artıq keşe cärähätlär alğan. Tuqtalışqa yaqınlaşqan Karaçi Express poezdın yörtüçe signalnı yalğış añlap stansiädä torğan Quetta Express poezına bärelgän. Küpmeder waqıttan soñ Tezgam Express poezı da zur tizlektä şuşı häläkätkä kilep kergän. Yıl sayın Paqstan timer yullarında bulğan qazalarda distälägän keşe ülä. Ghotki
şähärendä 1991nçe yılda poezlar bäreleşüe näticäsendä kimendä 50 keşe häläk bulğan ide.


text:
Muhammed (peyğamber)
Muhammed peyğamber ya da Muhammed bin Abdullah (arapça محمد بن عبد الله, doğumı: 571 s. aprel 26, Mekke – vefatı: 632 s. iyün 8, Medine) – İslâm dininiñ peyğamberi. Tam adı – Ebu'l-Qasım Muhammed bin Abdullah bin Abdulmuttalib bin Haşim bin Abdumenaf el-Quraşiy (Arapça: أبوالقاصم محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف القرشي). Musulmanlar onıñ eñ soñki peyğamber olğanına ve oña Allahtan Quran vahiy etilgenine inanalar. Muhammed peyğamber Mekkede doğdı, Veda haccından soñra Medinede vefat etti.
Musulmanlar Muhammedniñ adını añğan soñ adetince "sallâllahu aleyhi ve sellem" (arapça صلى الله عليه و سلم) cümlesini aytalar. Yazılğanda "s.a.s." ya da "s.a.v." olaraq qısqartılğan bu cümle, "Allahnıñ selâmı onıñ üstüne olsun" manasına kele.


text:
Qorban bäyrämenä bağışlanğan çaralar turında iñ soñğı bulıp xäbär Omskidan kilde. Ğayetneñ atna urtasına turı kilüe säbäple şähärneñ tatar häm qazax cämäğätçelege bäyrämne bilgeläwne atna azağına qaldırğan bulğan. Läkin Qorban bäyrämenä bağışlap uzdırılğan çara anı qararğa kilüçelär küñlendä rizasızlıq tudırmağandırmı-anısı sorau bulıp qala. Dini bäyrämne şau-şulı tamaşa belän bilgeläwne qayberäwlär säyersenep qabul itsä başqalar-qorban ğayetenen mäğnäsen dä añlamıy qalğan.
Rozalia Sayganova, Omski


text:
3 üzbäk Qırğızstanda qaçaq statusın aldı
Qırğızstandağı xökümättän bäysez Adilet oyışması, migrasiä departamentınıñ başta qaçaqlarğa status birmäw turındağı qarırın mäxkämägä birgän ide. Oyışma wäkile Çulpan Jakupova, tışqı eşlär ministrlığınıñ möhacirlek bülegenä möräcäğät itüläre turında bolay dide:
"Üzbäk prokuraturasınıñ migrasiä bülegenä tapşırğan qäğäzlären centekläp öyränep çıqqaç, bez küp törle qanun bozular bulğanın açıqladıq. Häm şul qanun bozularnı tözätüne sorap bez mäxkämägä möräcäğät ittek".
Taşkent 3 üzbäk keşesen terrorçılıq, fetnä kütärü häm milisiä wäkillären üterüdä ğäyeplägän ide. Ministrlıq ta üz qararın şuşı ğäyepläwlärgä nigezlägän bulğan.
Xakim Jırgalbek Nurumbätov süzlärenä qarağanda, migrasiä bülege ber ay eçendä mäxkämä qararına rizasızlıq belderä ala.


text:
Tatar äbi-babayların Qartlar yortına närsä kitergän?
Tatarstannıñ Çüpräle rayonı İske Käkerle awılında tuıp üskän Abdelkadıyr Kamaletdinov, balaların iskä töşerügä yılap uq cibärde. Ul biş bala üstergän. Fatirın ölkän ulı faydasına satıp, 4 yıl anıñ belän bergä torğan. Läkin kilengä yarap bulmadı, di biçara. awıldağı yortın da balaları faydasına israf itep ölgergän. Berdän-ber urın – şuşı qartlar yortında bulıp qala. “Bügenge buınğa ata-ana tügel, aqça ğına kiräk”, di Abdelkadıyr ağay. Bazarlı Sızğan rayonında ğömer kiçergän Äxmät Niäzov ta küz yäşlärennän arına almıy: ulları üzlärendä qaraw urınına, yıllar buyı xäl-äxvällären beleşergä dä kilmilär.
82 yäşlek Wazıyx Zakirov Tatarstannıñ Biektaw rayonı Qarakül awılında tuğan. Ul başta Mari urmannarında, suğış qırlarında kürgän mixnätläre, andağı açlıqtan ülä yazu faciğäläre belän büleşte. Biş bala üsterep tä alardan märxämät kürmägän. 4 balası Yaña şähärdä yäşilär, yaqın ğına. Läkin alarnıñ xäl-äxväl beleşergä dä kilgännäre yuq, di.
Çüpräle rayonınıñ Keçe Çınlı awılında tuıp üskän Säğdätbanu Kozıreva da üze qarap üstergän ike balasınıñ märxämätsezlegenä zarlana.
Boları – ata-ananıñ üz narasıyına tieşle tärbiä birä almawı näticäseder. Tik monı tanu qıyın şul. Ä menä Semberdä tuıp üskän Märwiä xanım Nasıybullina üzen ğayıpli: “Yäş çağımda balamnı waqıtsız yuq ittem, ägär narasıyımnı tudırıp üstergän bulsam, bügen monda yatmas ta idem”, – di ul küz yäşlärenä buılıp.
Bolardan ayırmalı bularaq, Räxilä xanım Äxmätewanı yazmış qorbanı dip sanarğa buladır. Ul Orenbur (elekke Çkalov) ölkäsendä tuğan, 2 yäş tulğanda, frontqa kitüçe atası üzeneñ tuğan yaqlarına Sembergä qaytara. Abıysın ütergännär, enese eştä faciğäle räweştä häläk bula. Anıñ ber genä qızı tua. İren paraliç suqqan. Xäzer qızınıñ 6 aylıq balası buluğa qaramastan, ul ätisen dä, änisendä qararğa tırışqan. Läkin Räxilä xanım qızınıñ xällären az ğına bulsa da ciñeläytü maqsatınnan biregä üze kilep urnaşqan. Ber keşegä ike invalidnı qaraw ciñel tügel şul, di. “Äti ülsä, şul uq könne sine alıp qaytam, köçläp bulsa da, dip äytä di Räxilä xanımnıñ qızı.
Boları – ölkännär. Läkin qartlar yortında tipsä timer özärlek yäştäge 3 tatar yegete kolyaskada “yäşilär”. İserek xäldä ayaqların tuñdırıp kistergännär. Şul uq eçkeçelek qorbanı – tumıştan ğärip 20 yäşlek Güzälne dä sıydırğan qartlar yortı. Bötenläy xäräkätsez ul. Arbada ğına yörtälär üzen. Aña ber eşsez urıs yegete yöri, yärdäm itä: aşata, bişektä yörtä. Güzäl anı irem dip sanıy. Alarğa ayırım bülmä dä birgännär.Naciä Xäybullova da yäşli sıyına şuşı yortqa. Aña 13 yäş çaqta abıysı Cämil granata tabıp, aña birä. Bäxetsezlekkä, qoral şartlawı arqasında, Naciä ğäriplänä. Äti-änise ülgäç, anı biregä urnaştıralar. Naciäneñ 6 bertuğanı bar. Şularnıñ berse genä bulsa da anı üz ğailäsenä sıydıra alır ide dä bit... Yuq şul.
Yuğisä, İslam dine yıraq tuğannarnı da qarawnı iñ izge burıçlarnıñ berse dip sanıy. Häm tatar-möselman keşesenä tuğanın yätim qaldıru zur gönah sanalğan. Ä bu oçraqta Naciäneñ 13 yäştä ğäriplänüenä ul waqıtta 19 yäşlek bulğan abıysı Cämil ğayıple sanap, señlesen üzendä qaraw burıçın tanırğa tieş ide dä bit... Ul señlesen öyenä sıydırsa, Naciä aña artıq yök tä bulmas ide. Ni äytsäñ dä, bu ğärip qıznıñ 6500 sum pensiäse dä bar iç. Ä älegä anıñ qulına bu aqçanıñ nibarı 25 protsentı ğına birelä. Qalğanı – bäräñge belän käbestä aşaw öçen genä, di biçara qız.
Menä şundıy-şundıy xällär...
Şulay la tatarlar başqa xalıqlardan ayırmalı ber üzençälekne saqlap kilälär. Ölkän tärbiäçe Lyudmila Grigorets soqlana: menä, di alar ber waqıtta da märxüm tuğannarın biredä cirlärgä yul quymıylar, alıp kitälär. Yuğisä, biredä cirläw çığımnarın tulayım şuşı Üzäk qaplıy. Ä alıp kitüçelär üz aqçaların totalar cirläw öçen.
Qartlar yortında Ayrat İbrahim buldı. Sember


text: Dokument Amerikanıñ aldınğı rolen haqlap Ğiraqtı tergegeüzä xalıq-ara yämägätselekteñ küpläp qatnaşıuın küz uñında tota. Fransiä älegä yañı rezolyutsiänı yaqlawzan baş tarta. Fransiä prezidentı Jaq Şiraq Almaniä qanslerı Gerxard Şreder menän Drezdendağı kisäge höyläşeüzärzän huñ Dokument ildäge xaqimiätte tiz arala Ğiraqlılarzıñ üzzärenä tapşırıuzı küz uñında totmay tip belderze. Şreder Şiraq pozitsiähın xuplanı. Amerika Quşma Ştattarı däwlät sekretarı Qolin Pawyıll Waşingtondıñ Awropalağı taraftarzarı täkdimdärenä qolaq halırğa äzer bulıuın beldergän.


text:
Gruziädä Mixail Saakaşvili tarafdarları ciñüne bäyräm itä
Saylawlarnıñ berençel näticäläre tiz arada iğlan iteler dip kötelä, ämma Mixail Saakaşvili tarafdarları inde ciñüne bäyräm itä. Üzäk saylaw komissiäse mäğlümatlärenä qarağanda älegä qadär sanalğan tawışlarnıñ 95%tı Saakaşviliğa birelgän.
Elekke prezident Eduard Şevardnadzenı xakimiättän çitlätüne oyıştırğan Mixail Saakaşvili, Gruziä yaña uñay çorğa kerä, dip belderde. Prezident bularaq Saakaşvili korrupsiägä qarşı köräş başlarğa, iqtisadnı kütärergä, ayırılıp çığarğa telägän töbäklärne yañadan kontrolgä alırğa, Yevropa, Quşma Ştatlar häm Rusiä belän yaxşı mönäsäbätlär urnaştırırğa cıyınuın belderde.


text:
CD disktar älegä meñ dana ğına sığarılğan. Ensiklopediänıñ ğilmi näşriäte bülege yetäksehe Göldär İşkininä äytewensä, Ensiklopediänıñ elektron variantı Başqortostan xalıqtarı teldären haqlaw häm üsterew turahındağı däwlät programmahına boyomğa aşarıuı siktärendä eşlängän. Disktarźa ös meñgä yaqın mäqälä urın alğan. Ular 900-źän aşıu töźlö hürätlämä häm altı tistä audio häm video fayldar menän bayıtılğan.
Başqortostan ensiklopediähı ğilmi näşriätendä disktı sığarıu bik awır barźı, ul täw siratta aqsa yetmäwgä bäyle ine tinelär.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Tanılğan millättäşebez Mäxmüt Urallı wafat
Möxämmädiär Urallınıñ, yäğni Möxämmät äfändeneñ wafat buluı turındağı xäbär Törkiädä genä tügel, Tatarstanda, xätta Amerikada yäşäwçe millättäşlärebezne dä qayğığa saldı. Tumışı belän Başqortstan yaqlarınnan bulğan Möxämmädiär äfände 2Hчe Bötendönya suğışında almannarğa äsir bulıp töşä. Suğıştan soñ ul Törkiägä kitä häm anda tatar qızına öylänä. Çit illärgä yul açılğaç ta, Törkiä yaqlarına baruçı Tatarstannan küp kenä millättäşlärebez berençe bulıp Möxämmät äfändeneñ yortında tuqtala torğan bulalar. İstanbul şähäreneñ üzägendä 2 qatlı üz yortı belän yäşäwçe Möxämmät äfände kiñ küñelle keşe bula häm qızı Göltan Urallını şulay tärbiäli. Şuña Tatarstannan Törkiägä belem alırğa kilgän studentlar alarda daimi cıyılalar. Bu xaqta xäzer Qazanğa äylänep qaytqan studentlar bik cılı itep iskä ala. Tatarstandağı ber säwdä şirkäteneñ idärä eşläre belgeçe Äxät Nurmöxämmätov
Mäxmüt äfände öyeneñ işekläre millättäşlärebez öçen härwaqıt açıq buldı. Ul bezne, yäğni studentlarnı bik cılı qarşı ala ide häm üzläreneñ balalarına qarağanda kübräk yarata häm härberebezne isemläp belä ide. Ä ul çaqta – 90Hчы yıllar başında anda yözläp student belem aldı. Bäyrämnärdä alarda cıyılu ber traditsiägä äylände
Äxät Nurmöxämmätovqa quşılıp “Da” digän jurnalınıñ Tatarstandağı wäkile Räsim Xösnetdinov
Suğış waqıtında küp awırlıqlar kürgän. Üzeneñ kibete bar ide häm ul anda maşina cihazları sata ide. Bezne härwaqıt çaqıra ide, problemalar bulsa xäl itüdä yärdäm itte. Ramazan, Qorban waqıtında öy şaw-gör kilep tordı
Suğış waqıtında küp awırlıqlar kürgän. Üzeneñ kibete bar ide häm ul anda maşina cihazları sata ide. Bezne härwaqıt çaqıra ide, problemalar bulsa xäl itüdä yärdäm itte. Ramazan, Qorban waqıtında öy şaw-gör kilep tordı
Räsim Xösnetdinov fikerlärenä Qazandağı “İdel” säwdä şirkäte xezmätkäre Dinar Sadıyqov
Anıñ qızı Göltän Urallı da ätisen kebek kiñ küñelle. Aña sälämnärebezne häm doğalarıbıznı tapşırabız. Bez inde tuğan yaqlarğa qaytsaq ta alar haman bezneñ küñeldä saqlana
Mäxmüt Urallı turında cılı xatirälär belän urtaqlaşırğa telägän yäş millättäşlärebez küp buldı. İnternet çeltärendä dä qayğınamälär birelä kilä. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı da Möxämmät äfände qızı sänğät ähele Göltan Urallığa qayğısın urtaqlaşıp telegramma yulladı.
Landış Xarrasova


text:
BMOnıñ İminlek Şurası Kosovoda bäreleşlärne tuqtatırğa çaqırdı
Kosovoda küpçelek albannar belän azçılıq serblär arasında qabınıp kitkän bäreleşlär, biş yıl eçendä näfrät häm döşmanlıqnı beterep bulmaunı kürsätte. BMOnıñ Qurqınıçsızlıq Şurası etnikara köç qullanunı tuqtatırğa häm monıñ öçen cavaplılarnı tabarğa çaqırdı. Qurqınıçsızlıq Şurasınıñ belderüendä sebrlär belän albannar arasındağı bäreleşlär xökem itelgän.
Audio
"Kosovo alban cämğiäte citäkçelärenä, iñ zur etnik törkem bularaq Kosovodağı barlıq xalıqlarnıñ , bigeräktä milli azçılıqlarnıñ xoquqların yaqlau öçen cavaplı buluların iskä töşerergä röxsät itegez."
Ciılışta qatnaşqan Germaniäneñ tışqı eşlär ministere Yoşka Fişer dä Kosovo citäkçelären millätara köç qullanunı tutqtarığa häm bu atnadağı cinayätlär öçen cavaplılarnı xökemgä tartırğa çaqırdı.
Audio
"Xäzer Kosovo albannarınıñ häm Kosovo serbläreneñ cavaplı citäklçelärenä Kosovo xalqı aldında anarxiägä qarşı demokratik qimmätlärne bergäläp yaqlauları öçen vaqıt citte. "
Qurqınıçsızlıq Şurasınıñ küpkenä ağzaları Kosovodağı BMOsı administatsiäseneñ biş yıllıq idaräse çorındağı iñ yaman köç qullanu vaqiğäse moña çaqlı ütkärelgän reformalarnı yuqqa çığara ala digän borçılu belderdelär. Bigeräktä albannar häm serblär yäşägän Mitrovica şähärendä vaziät bik kierenke buluı säbäple, BMOnıñ sivil xezmätkärläre annan evakuvatsiälängän. Annan başqa Kosovonıñ başqalası Prisştinadağı häm başqa mäxällärädge 100 serb politsiä häm KFOR köçläre tarafınnan evakuvatsiälängän. Qurqınıçsızlıq Şurasınıñ ciıluın sorağan Serbiä häm Çernogoriäneñ tışqı eşlär ministere Goran Svilanoviç Kosovoda xalıqara iminlek köçlären nığıtunı soradı. BMOsı missiäse könqadağında torğan mäsälälär, mäsäläsen unar meñlägän serbneñ Kosovoğa qaytuın buldıru öçen Belgrad belän Priştina arasında ezlekle dialog buldırırğa tırışa. BMOsı räsmi şäxeslärenneñ süzlärençä, azçılıqlarnıñ imin räveştä kire qaytuların buldırmıyça torıp, Kosovonıñ statutın xäl qılu mömkin tügel.
Färit İdelle, Praga.


text:
Liviä räsmie Bolğarstan şäfqät tutaşları ğäyebe belän HİV(VİÇ) infeksiäse yoqtırğan dip isäplänüçe balalar öçen kompensatsiä turında Bolğarstan belän Liviä arasındağı söyläşülär ğinwar urtalarında başalanaçaq dip belderde.
Ğaddafi fondınıñ yuğarı räsmie Sälax Ğäbdessälam söyläşülär 15-nçe Ğinwarda başlanaçaq dide.
Elegräk bu söyläşülär irtägägä bilgelängän ide. Ämma yäkşämbe könne Liviä yuğarı mäxkamäse balalarğa maqsatçan räweştä HİV yoqtırğan dip ğäyeplängän 5 bolğar şäfqät tutaşına häm 1 fälestin tabibına bilgelängän ülem cäzasın kire qaqqannan soñ söyläşülär kiçekterelde. Tabib häm şäfqät tutaşları 1999-nçı yılda qulğa alındı. Alar üzlärenä belderelgän ğäyepläwlärne kire qağa häm bez azaplawlar astında ğäyepne tanırğa mäcbür buldıq di. Balalarnıñ awıru yoqtıruına higiena şartlarınıñ naçar buluı ğäyeple di alar.


text:
Mäskäwdä Gruziä watandaşları tikşerelä
Rusiä sişämbe könne Gruziä belän transport bäyläneşen häm poçta elemtälären tuqtattı. Gruziä räsmiläre küzläwdä ğäyepläp totqarlanğan urıs xärbilären Mäskäwgä birügä qaramastan, Rusiä Tifliskä çikläwlär kertte. Bu xaqta Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov: “Transport yöreşen häm poçta elemtälären çikläwläwlär qanunıy bulmağan aqça ağımın tuqtatu öçen eşlände. Rusiädän Gruziägä küp aqça çığa”,- dide.
Gruziä Xalıqara sivil aviatsia oyışmasına Rusiäneñ Tifliskä oçışların tuqtatuın şikayät itergä cıyına. Quşma Ştatlar Rusiä belän Gruziäne citdi söyläşügä kereşergä çaqıra.


text:
Jaqında BAQ.kz aqparattıq agenttiginiñ «Ay`maqtıq BAQ» böliminde jazwşı Ämïna Qurmanğalïqızınıñ qazaqtıñ «Qarajorğa» bïine qatıstı maqalası jarıqqa şıqqan bolatın. Sol maqalanı oqığan oqırmandardıñ biri Ämïna Qurmanğalïqızına qarsı wäj ay`tqan eken. Bügin sol maqalanı da sizderdiñ nazarlarıñızğa usınıp otırmız, qabıl alıñızdar.
BAQ.kz aqparattıq portalında jarïyalanğan «Qarajorğanı" Qazaqtiki etw - qazaqtı jarılqaw emes, qazaqtı kemsitw» attı jazbanı oqığannan key`in osı «Qarajorğa» bïin jeti atasınan beri bïlep kelgen Qazaqtıñ urpağı retinde azamattıq közqarasımdı bildirwdi jön körip otırmın. Baq.kz redakcïyası «Osı suraq san ret köterildi, biraq bir mämilege kele almadıq. Sebebi, "qazaqtiki" degender de, "emes" degender de utımdı wäj ay`ta almadı» degen eskertpesi de tüsiniksiz. Eger köz-qulağı bar adamdar bolatın bolsa «Qarajorğa» jay`lı naqtı tarïxï derekter, zerttew maqalaları utımdı wäj ğana emes, bultartpas tarïxï faktilerdi talay` keltirgen.
«Qarajorğa" ata-babamızdan qalğan bï eken. Qazaqstandıq qazaqtar "orıstanıp, mäñgürttenip" ketkendikten, bul bïdi umıtqan» degen sözdi avtor qanday` silteme negizinde ay`tıp otırğanı belgisiz. Eger osı oy`dı şetelden kelgen mädenïettanwşı ay`tsa, silteme berip otırsa ay`tqan oy`ı anağurlım däleldi bolar edi. Qazaq degen xalıqtıñ mädenïetin, önerin, än-küy`in, bïin zerttegen adam eñ aldımen Qazaqtıñ neşe mıñ jıldıq tarïxın, ult bolıp uy`ısw barısın jaqsı bilgeni durıs bolar edi. Al Qazaq tarïxınan xabarı joq, onıñ ult bolıp qalıptaswındağı tarïxï ürdisterden bey`xabar adam Qazaq étnografïyası, mädenïeti jay`lı awız aşwdıñ özi artıq.
Qazaq ultın qurğan rw-tay`palar ärtürli qağandıq-xandıqtardıñ quramında boldı. Sonaw batıs Ğun, şığıs Ğun, batıs Türik, şığıs Türik, Şıñğısxan ïmperïyası... sol kezdiñ özinde ärtürli ulıstar quramında boldı. Onday` bolsa arasın jıldıq, ay`lıq jol jüretin ärtürli iri ïmperïyalardıñ quramında bolğan Qazaq tay`palarınıñ bir türki dünïesinde jürgenimen ärtürli erekşelikteri, ärtürli mentalïtter, türli ay`ırmaşılıqtar bolwı zañdılıq emes pe? Tipti, Qazaq ordası alğaş qurılğan 1455 jıldarı bul künderi Qazaq xalqınıñ quramında bolğan iri rw-tay`palardıñ birazı Sibir xandığı quramında bolğanın tarïxşılar jazıp ta, ay`tıp ta jür. Bir Qazaq xandığınıñ quramında bolğan rw-tay`palardıñ özinde öñirlik-jağırapïyalıq uqsamastıqtarğa bay`lanıstı til, étno-mädenïet jaqtarında ay`ırmaşılıq bolwı tabïğï. Onday` bolsa Qazaqtıñ bügingi mädenïetin, étnografïyasın zerttey`tin zerttewşiler osı jağın eskeremey`, öz öñirinde joq bolğan salt-dästür, öner-mädenïetti tutas Qazaqta bolğan joq dew ülken sawatsızdıq boladı dep eseptey`min.
Qazaqtı tutas xalıq retinde eseptey` otırıp, aldımen Qazaqtıñ bïine emes, küy`ine zer salatın bolsaq, bul künderi batıstıñ tökpe küy`leri, şığıstıñ şertpe küy`leri jane t.b mektepter bar. Ämïna QURMANĞALÏQIZInıñ közqarası boy`ınşa 300 jıl Altay`da ömir sürgen meniñ ata-babam Kerey`, Nay`man, waqtar batıstıñ tökpe küy`lerin Qazaqtıñ küy`i emes dep ay`twım kerek eken. Sebebi: Meniñ ata-babam Qurmanğazını eşqaşan estigen emes, tıñdağan emes, tanığan emes. Al anaw Atırawda-Mañğıstawda jatqan qalıñ Älimulı, Bay`ulı, Aday`-Berişter şığıstıñ şertpe küy`lerin, küy`şilerin tıñdağan, tanığan emes.
Olay` bolsa olar üşin de şığıstıñ şertpe küy`leri Qazaqtıñ küy`i bolıp sanalmawı kerek eken.
Än-jırlardı alay`ıq, sırdıñ, batıstıñ, arqanıñ, şığıstıñ özderine tän än mektepteri bar. Bir-birine uqsamay`dı, özindik erekşelik, özindik bögenay` bar. Olay` bolsa Qazaqtarı jetisw än-mektebin «Qırğızdıñ äweni», Batıstıñ än mektepbin «Türkimenderdiñ äweni», Sırdıñ än mektebin «Sart pen Özbektiñ äweni», Şığıstıñ än mektebin «Qalmaq pen Joñğardıñ äweni» dep zerttewge köşey`ik.
Än-küy`di ay`twdağı sebebimiz bar. Qazaqtı qurap otırğan iri tay`palardıñ än-küy`inde uqsamay`tın tustarı köp. Olardıñ bïinde de uqsamastıq, özgeşe tarïx bolw mümkin. 550 jıl ğana bolğan Qazaq degen ulttıñ arğı tarïxında mülde «bï bïlemegen, bï bïlew qorlıq!» dep qortındı şığarw qanday` ğılımğa jatadı?
Avtor " Qazaqtıñ tarïxı, şejiresi, dastanı, onıñ ömiriniñ ay`nası - awız ädebïeti. Arığa barmay`-aq 18- 21 ğasır aralığı - 3 ğasırğa şolw jasap qaray`ıqşı. Ertegi, añız, dastan, jır, maqal-mätel, şeşendik söz, ay`tıs. Bärinde qazaqqa tän sïpattar: jekpe-jek, küres, atıs, jambı atw, asıq oy`naw, qol küresi, kökpar, awdarıspaq, jarıs, jayaw jarıs, at bäy`gesi, ay`tıs, şeşendik öner say`ısı, ötirik öleñ, tipti qatın jarıs bar. Biraq üş ğasır qoy`nawına süñgiseñ de, "bïledi" degendi kezdestirmey`siñ. Öte köne ertegilerde "jın-periniñ qızdarı bïlep jür eken" degen kezdesedi. (Kördiñiz be, jın-şay`tannıñ da qızdarı ğana bïlep jür. Otbası, üy`elmenimen bïlep jürgen joq.) " Sonan soñ 3 ğasırda qazaq jerinen qanşama jïhangez, sayaxatşı ötti. Qanşa, şejire, jılnama jazıldı. Qazaqtar (ne türkiler) "Qarajorğa" bïlep jür" dep nege Marko Polo jazbağan. Nege Maxmwd Qaşğarï, nege Äl-Farabï jazbağan?»- degen suraqtardı qoyudan burın Qazaq tarïxına bay`lanıstı qıtay` derekterin, Qazaq dalasındağı jartas swretterin jane ol twralı jazılğan şeteldik jane Qazaq zerttewşileriniñ eñbekterin oqımağanı öte ökinşti.
Qıtay` jazbalarında mınaday` derekter kezigedi.
“Qıtay`dıñ Tañ däwirindegi “Şınjañ bïleri” degen kitaptıñ 2-tom, 310-betinde: “Tañ xandığı däwirinde “Jılqı bïi, tost küy`i” attı mwzıka bolğan. Xan, Tañ patşalığı kezinde Orta Qıtay`ğa batıs öñirlerden köptegen jılqı kirgiziledi. Osığan bay`lanıstı Tañ däwirinde Şınjañda “jılqı bïi” köp taraldı, – dep jazılğan”. Sol kitapta tağı da: “Tañ patşalığınıñ jaña tarïxı” degen kitaptıñ şığıs tarmağınan üzindi keltire kelip: “ol kezdegi mwzıka aspaptarınan sıbızğı, baraban, köp tütikti sıbızğı, bïlï, tabaqtı qoñıraw bolsa, bïlerden “Jılan”, “Arıstan”, “Jılqı”, “Arqan” bïleri bar edi. Osıdan barıp, qırğızdar arasında “Jılqı bïi ” taralğan. Qazir Şınjañnıñ jer jerinde “Jılqı bïi” keñinen oy`nalıp jür. Mäselen İle, Altay`dı mekendegen qazaqtar men Tasqorğandı mekendegen täjik, Atuştı mekendegen qırğızdar arasında “Jılqı bïi” taralğan. Qazaq xalqına jappay` tanıs “Qara jorğa” bïi osı jılqı bïiniñ damığan, basqa nusqa degen mejeler bar. «Qara jorğa» bïi basqa ulttarda bar bolğanımene olardıñ bïlenwi qazaq bïinen özgeşe eken».
Qıtay` türkologi Sw Bï Xay` «Qazaqtıñ ertedegi tarïxı ğun, üy`sin, qañlı, sïyan bï däwirimen, key`ingi jujandar, telïler, türikter, qıpşaqtar däwirine ulasadı. Sodan beri olar osı dalada tw tikken, ömir sürgen. Qazaqtar munda tirşilik üşin zattıq bay`lıq jaratwmen birge, dala ölkesine tän köşpeliler mädenïetin jarattı. Sonıñ bir ay`ğağı – Erenqabırğa, Altay`, Tarbağatay`, Barlıq tawlarınıñ jartas betterine bederlengen adam bey`neleri. Bul – osı küngi adam boy`ındağı sulwlıqtı sïpattay`tın swret pen müsin öneriniñ alğaşqı ülgileri. Onda qazaq xalqına tän tarïxï éstetïkalıq talğam men orasan zor talant jatır» dep jazadı.
Altay` tawınıñ Darınbastaw degen küzewligindegi jartastan tabılğan (qazir Altay` qalalıq mädenïet mekemesiniñ körme zalında) mına boyawlı swrette qalıñ adam döñgelene qorşaw jasap bir er, bir äy`el ortada bïge baswda
Sw Bï Xay`: – «Jartas eskertkişi – tarïx, étnografïya, arxeologïya, fïlosofïya, din, bï öneri, müsin salasında öte bağalı zerttew materïaldarmen qamday` aladı. Sonıñ işinde étnografïya üşin mañızı öte zor. Öy`tkeni swrettegi er-äy`elderdiñ pişin bey`nesi turğısınan qarağanda olardıñ bäri at jaqtı, şuñğıl közdi, keñsirikti, bäri derlik qawırsın (üki qadağan bïik börik kïgen), äy`elderdiñ köbi qınama beldi, qısqa etekti köy`lek kïgen. Bul tektes dene bitim men bas kïim äşekey`leri bay`ırğı tarïxï jazbalarda bayandalğan saqtardıñ dene turqımen, bas kïim erekşelikterine öte uqsay`dı. Sondıqtan sonaw ertede Erenqabırğa bökterinen Altay` etekterine dey`ingi saqtar mekendegen jerlerdegi jartas betindegi bul swretter solardan bir belgi retinde büginge jetken». «Qazaq mädenïetiniñ tarïxı» (Almatı 2001 jıl 57-69-70-bet)
Qazaqstandıq tarïx ğılımdarınıñ doktorı, Ewrazïya wnïversïtetiniñ professorı, jazwşı Tursınxan Zäkenulınıñ 2012 jılı Almatıdağı «Alaş jolı» baspasınan jarıq körgen kök türikterdiñ tarïxınan sır şertetin «Mäñgi tas» attı romannınıñ 330-betindegi “Qarajorğa” degen tarawşasında tañ patşalığınan türik eliniñ qağanı Qapağannıñ qızına quda tüsip kelgen qudalardı kütip alw saltın bılay` dep jazadı: –“Tabağaştar ölkeniñ salqın-sabat awasımen tınıstap, et jep, qımız işip, özderi ala kelgen qımbat şaraptarın türikterge de berip, arqa-jarqa bolıp qaldı.
Türikter olardıñ qurmetine üş jerden ot jağıp, dabıl qağıp, şıñ tartıp, qara dombıradan küy` tökti. Nebir apay` tös jigitter men bwra sandı bïkeşter ortağa şığıp, bulşıq etteri bultıldap «Qara jorğa» bïledi.
1998-jılı Şanşï ölkesiniñ Fwçıñ degen jerinen tabılğan. «Üñgir qabırğalarına ïwan patşalığı (1206-1368) däwirinde tüsirilgen swretter» degen kitaptan kezdesedi. «Swrette adamdar bïlep, eñ artqı adam qobız tartıp tur dep jazılğan. Bïşiler bastarına şıt tartıp, şoşaq börik kïgen. Zer sala qarasaq, mwzıka aspabı qobızdan köri dombırağa uqsay`dı, bï äreketteri “Qara jorğanıñ” özinen awmay`dı». (Zey`nolla Sänikulı «Şınjïyañ gazeti 2011jıl 4-nawpız)
«Qazaqtıñ awız ädebïetinde nege kezdespey`di?» dep barlıq folklordı jattap alğanday` bolğan avtor qazaqtıñ «Qara öleñin» oqımağan bolıp şıqtı.
Keregeniñ basında oy`maq turar,
Kedey`şilik jigitke qoy` baqtırar.
Alğan jarı jigittiñ jaqsı bolsa,
Talşıbıqtay` buralıp oy`nap turar.
Qarajoğa- eñ aldımen küy`ge ğana bïlengen. Al avtor keltirip otırğan mätin 2000 jıldarı alğaş şıqqan. Ol mätin Qazaqstandağı sıyaqtı toy`dan näpaqa tawıp jürgen önerpazdardıñ «Qarajorğa»-ğa qosqan jaña «ülesi». Alğaş xalıq arasında emes, jorıqqa şıqqan jawıngerlerdiñ at üstinde bïley`tin uy`qıaşar bïinen waqıt öte kele däwirdiñ tezinen ötip, bügingi küni tipti qïmıl-qozğalıstarına dey`in özgerip, damıp, jañarıp, saxaradan toy` zalına, toy` zalınan saxınağa qaray` damıp jatsa, ol önerdiñ zañdılığı dep tüsinw kerek. Är qanday` önerdiñ de, salt-dästürdiñ de, än-küy`diñ de, bïdiñ de özgerip, qubılıp, jañarıp, damıp, zamanğa say` ıñğay`lanıp otıratını ay`tpasada tüsinkti dünïe. Öy`tkeni öner de, mädenïet te tiri qubılıs. Ösip, özgerip, damıp, türlenip otırğanda ğana ömirşeñ boladı. Al eger qatıp qalğan dogmağa ay`nalsa ol qunın joğaltadı.
Avtor «Aqılğa sap oy`lay`ıqşı:
- atası - kelinine, äkesi - qızına, ağası qarındasına ay`tatın sözin tike ay`tpay`, arağa şeşeni, jeñgeni salıp qana söy`lesetin qazaq;
- äy`el zatı ata-ene tügili eriniñ betine tik kelip söy`lemegen, sözin bölmegen qazaq; - äy`el zatı er-azamatınıñ aldın kespey`, qaşan ötip ketkenşe tömen qarap kütip turatın qazaq;
- üy`ge qonaq kelse, qız balasın böten üy`ge jöneltetin qazaq;
- qız balası adımdap jürse, adırañdap söy`lese, qarqıldap külse "körgensiz" degen qazaq;
- maxabbattan örtenip bara jatsa da, ata-ananıñ közinşe, öz äy`eline "köz salıp" qarağan jigitti "jetesiz" sanağan qazaq endi kelip kempiri, şalı, kelini, qızı, jigiti - bäri mïday` aralasıp, bökselerin burañdatıp, kewdelerin selkildetip, bir-birine ïtine tönip, bïley`di eken ğoy`, tegi. Qazaqtıñ östip esirtki işken dey` esirip jürgenin qay` ğasırda kim köripti?»- dey`di.
Däl osı tamaşa sözdermen salt-dästürdiñ qay`sı qazir qazaqta bar ekenin, tipti osı joldardı jazıp otırğan avtordıñ boy`ınan qanşası tabılatının avtor özi atın atap, tüsin tüstep bere ala ma? Ärïne bere almay`dı. Olay` bolsa avtor may`ın tamızıp jazıp otırğan joğardağı keremet salt-dästürler tek qağaz betinde qalsa, al «Qarajorğanıñ» äwelgi orgïnal türi ol oralmastay` bolıp tarïx qoy`nawına ketti. Öy`tkeni endi Qazaqtar ay`-jıldap atqa minip, batısqa, şığısqa jorıqqa şıqpay`dı. At üstinde qalğıp-şulğımay`dı. «Ata-babam qarajoğanıñ üstinde bïlegen eken!» dep qızıl şıraq janğan kezde qara mersedestiñ işinde otırıp bïlemey`di. Endi zamanğa say`, torqalı toy`da, qız-jigit, kempir-şal bolıp, bwındarı bılqıldap, boy` jazıp köñil köterip, qan taratıp jırğap qaladı. Onda turğan ne jamandıq bar?
Qortıp ay`tqanda köne mädenïet, salt-dästürimizdi, önerimizdi bağalap, zerttegen kezde «biz bulay` bolğamız, biz keremet bolğamız!» dep özimiz qïyalımızdan qïıp alğan ïdyaldıq armanmen, bolmasa tarïx jöninen alğanda küni keşe ğana qabıldağan ïslam dinniñ jon-josığımen kesip-pişip tastawdan awlaq bolwmız kerek.
Bizdiñ tarïxımız tereñ jane bay`. Alğaş jılqını qolğa üy`retip köşpendi bolğan 6000 jıldıq tarïxtıñ 5000 jılı täñir dinimen bay`lanıstı. Onday` bolsa soñğı mıñ jıldıq üşin aldınğı bes mıñ jıldıq mädenïetti qurbanğa şalwğa eşkimniñ quqı joq.
Qazaqstan azat, täwelsiz el boldı. Älemniñ qay` qïırınan bolsa da Türki jurtına ortaq mädenïet saqtalıp jatsa, onı altınday` ardaqtap, qazaq mädenïetiniñ ortaq qazanına salıp qay`natwdan utılmay`mız.
«Qara jorğa» - Qazaqtıñ köşpendilik-Täñirlik erlik mädenïetniñ düldüli. Ğasırdan ğasırğa, zamannan zamanğa şarşamay` jetken kermet jorğa. Bärimizde jorğalay`mız.
Serik Muratxan


text: Iqtisad ölkäsendä Nobel bülägenä bıyıl İzraille-amerikan Robert Aumann häm amerikan ğalime Thomas Schelling layıq dip tabıldı. Şvesiäneñ Fännär Akademiäse bıyıl bu büläkne "nizaqlarnı, xättä suğışlarnı buldırmıy qala ala torğan uyın teoriäse ölkäsendä tikşerülärdäge" uñışları öçen älege ike ğalimgä birergä qarar itte. 1 million 300 meñ dollarlıq bu büläk – Alfred Nobel qaldırğan wasiät tügel. Anı 1968nçe yılda Şvesiäneñ üzäk bankı ayırım buldırğan ide. 1896nçı yılda wafat bulğan Alfred Nobel, medetsina, fizika, ximiä, ädäbiät häm tınıçlıq büläklären birä başlarğa qarar qılğan ide. Ädäbiät ölkäsendä ciñüçe äle iğlan itelmägän. Qalğannarınıñ iäläre uzğan atnada bilgele buldı.


text: Kiçä qoral tikşerüçelär başlığı Hans Blix älegä Ğiraqta küpläp üterü qoralları programması buluın raslawçı dälillär tabılmadı dip belderde. Aq Yort süzçese Ari Fleischer tikşerülärne däwam itärgä kiräk, çönki haman da Ğiraq tıyılğan qorallarğa iä bulırğa oxşağan dide. BMOnıñ Atom Energetikası Agentlığı başlığı Möxämmät Äl Baraday bügen AQŞ räsmiläre belän oçraşıp Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralları turında bulırğa mömkin mäğlümätlärne sorarğa ciına. Fransiäneñ “Le Monde” gazetında Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät häm iminlek mäs’äläläre öçen cawaplı yuğarı wäkile Javier Solana Ğiraqta yäşeren qoral programmalarınıñ buluın raslawçı dälillär tabılmıy torıp aña qarşı xärbi köç qullanunı aqlaw qiın bulaçaq dide. Germaniä Kanslerı Gerhard Schroeder Germaniä Ğiraqnı qoralsızlandıru turındağı BMO rezolütsiäseneñ suğışsız ğına tormışqa aşırıluına ireşü öçen buldıra alğannıñ barısın da eşliäçäk dip belderde. Schroeder Germaniä ber xäldä dä Ğiraqqa qarşı xärbi çaralarğa quşılmayaçaq dide.


text:
Ğiraqtağı AQŞ waqıtlı idaräse başlığı Paul Bremer Ğiraqnıñ taratılğan Baat partiäse äğzalarına armiägä häm sivil xezmätkä kerüne tıyuçı çikläwlärneñ yomşartıluın iğlan itte.
Ğiraqnıñ AQŞ oyıştırğan äl-İraqiya televideniese aşa möräcäğätendä Bremer tärcemäi xälläre çista bulğan elekke xärbilär Ğiraqnıñ yaña armiäsenä quşıla ala dide.
Bremer şulay uq üz wazıyfaları belän Ğiraqlılarğa zıyan kitermägän uqıtuçılar häm professorlar da eşlärenä qayta ala dide.
Bremer Baattan arındıru yaxşı säyäsät buldı diü belän bergä küp kenä ğiraqlılarnıñ bu turıda zarlanuın da tanıdı.
Uzğan yazda koalitsiä xakimiätläre Ğiraqnıñ qorallı köçlären häm iminlek xezmätlären taratqannan soñ 400 meñläp keşe eşsez qaldı.


text:
AQŞta Wäkillär Pulatı demokratlar qulına küçä, Senat yazmışı älegä bilgesez
Sişämbe könne Quşma Ştatlarda ütkän Kongress saylawlarında wäkillär pulatı demokratlar qulına küçte. Alar 435 urınlı tübän pulatta kimendä 227 tawışqa iä bulaçaq. Ämma Demokratlar yuğarı pulat senatta küpçelek urınnarnı prezident George Bushnıñ respublikannarınnan tartıp ala alırmı-yuqmı anısı berniçä säğät yäki könnän soñ ğına bilgele bulaçaq.
"Bu Amerikan xalqı öçen zur ciñü köne. Bügen Amerika xalqı üzgäreş öçen tawış birde häm alar Demokratlarnıñ ilne yaña yünäleştä alıp baruı öçen tawış birde" dide Pelosi.
Demokratlarnıñ wäkillär pulatına saylawlarda ciñüe belän anda räislekkä dä AQŞ tarixında berençe märtäbä xatın qız, Pelosi kilä.
100 urınlı Senatta isä, kemneñ küpçelekne täşkil itäçäge äle bilgesez. Älegä demokratlar da, respublikannar da 49-ar tawışqa iä. Qalğan 2 urınnıñ kem qulında buluı böten senatnıñ yazmışın bilgeliäçäk. Ul 2 urın öçen ütkän saylawlarda tawışlarnı sanaw tağın berniçä säğätkä yäki xätta köngä suzılırğa mömkin.
İlneñ törle urınnarında ütkärelgän kiñküläm fiker beleşülärgä qarağanda bu üzgäreşlär demokratlarnıñ saylaw aldı wäğdäläre belän tügel, ä saylawçılarnıñ respublikannar qaramağındağı kongressqa häm prezident Bushqa açuı belän bäyle.
Töp amerikan kiñküläm mäğlümät çaraları ütkärgän soraşularda qatnaşqan amerikannarnıñ dürttän öçe küptän tügel senatta bulğan cäncallarnıñ üzlärenä nıq täesir itüen beldergän. Ul cäncallar arasında täesir itü mömkinlekläre belän satu itü turındağısı dı, wäkillär pulatı äğzalarınıñ üsmerlär belän bäyle censi cäncalları da bar.
Häm ul fiker beleşülärdä qatnaşqan saylawçılarnıñ 60-lap protsentı Bushnıñ Ğiraq suğışı säyäsätennän qänäğät bulmawın belderergä telägän.
Bush küptännän birle üzen häm üzeneñ respublikannarın terrorğa qarşı suğışta iñ yaxşı belgeç dip sürätläp, Ğiraq suğışı terrorğa qarğı suğışnıñ alğı sızığı dip täqrarlap kilde. Uzğan atnada ul Wäkillär Pulatına häm Senatqa berniçä respublikannı täqdim itkändä Kongressnıñ demokratlar qulına küçüe 2 suğışta da ciñelüne añlataçaq dide.
Bu saylawlarda Wäkillär Pulatı tulısınça yañadan, ä Senattağı 100 urınnıñ 33-e yañadan saylandı.
Demokratiä İnstitutı dip atalğan Waşingtondağı analitik üzäk mödire Patrick Basham bu saylawlar Bushnıñ inde qullanılğan köç buluın assızıqladı di. Yäğni ul xakimiättä qalsa da yañadan saylana almıy.
Anıñ fikerençä, eçke säyäsätkä kilgändä, cämäğätçelek demokratlarnıñ kongresstağı yaña rolen, qanunnarnı Wäkillär Pulatı häm Senat aşa ütkärgändä respublikannar belän bulaçaq bäxäslärne iğtibar belän küzätep baraçaq.
"Minemçä, ildäge xällärgä kilgändä, eçke säyäsätneñ härber öleşendä, salımnar, sälamätlek saqlaw, budjet, barlıq ul mäsälälärdä Bush turında uylaw könnän kön artqaraq qala barır kebek. Häm demokratlar berär qanunnı ütkärgännän soñ bez barıbız da uyanıp Äyye bu şulay, Bush moña veto salır axırı diäçäkbez. Şunda bez Bushnıñ möhim buluın, bälki döresräge qaywaqıt möhim buluın küräçäkbez" dide Basham.
Basham fikerençä, Bush tışqı säyätne citäkläwen däwam itäçäk. Ämma ul ölkädä dä prezident demokratlarğa iğtibar zur bulaçaq. Çönki demokratlar cayı çıqqan sayın prezidentqa qarşı çığaçaq.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Rifat Fättäxov: «Tatarstan» jurnalın poyezdlarda da uqıp bulaçaq
AUDİO: Bez küptän tügel genä Tübän Novgorodtan qayttıq. Anda bez Gor'kiy timer yulı citäkçelege belän söyläşülär alıp bardıq. Alar bik näticäle ütte. Xäzer Tatarstanda formalaşqan poyezdlarda «Tatarstan» jurnalın tarataçaqlar. Bu respublika isemen yörtkän bezneñ jurnal öçen dä, uquçılar öçen dä bik äybät, dip sanıym min.
Şulay uq Rifat äfände xäzerge waqıtta tatar matbuğatınıñ üz uquçıların saqlap qaluda närsä eşlärgä tieşlege turında da üz fikerlären äytte.
AUDİO: Tatar jurnalistlarına, möxärrirlärenä tatar matbuğatın saqlap qalu öçen, üzebezneñ yuğaltqan uquçılarıbıznı kire qaytaru öçen aktivraq eşlärgä, xätta agressiv säyäsät alıp barırğa kiräk. Menä bezneñ jurnal, mäsälän, şuşı nisbättän Rusiäneñ qayber töbäklärendä xäbärçelek üzäklären aça. Şundıy ber üzäk inde Yekaterinburta eşli, tağın ike üzäkne açu turında qarar qabul itelde.
Gölnaz İlgizär, Qazan.


text:
Nawaz Şärif parlament saylawın kiçektermäskä öndi
Lahor, Pakstan. Şuşı ildäge oppozitsiä citäkçese, elekke premyer-ministr Nawaz Şärif Pakstandağı parlament saylawı, Binäzir Bhuttonı üterügä qaramastan, aldan bilgelängän könendä, yäğni ğinwarnıñ 8-endä uzarğa tieş dip belderde. Ul şulay uq, xäzerge prezident Pärwäz Möşärräfneñ urınınnan kitüen häm ildäge xakimiätneñ milli berdämlek xökümätenä tapşırıluın taläp itte.
Şärif, Pakstandağı bar bäxetsezleklär öçen näq menä Möşärräf ğäyeple, dip isäpli. Oppozitsiä citäkçese şulay uq, Möşärräf ildäge terrorçılıqnı beterä dä, kimetä dä almadı, kiresençä, terror xäzer köçäyä genä, häm Quşma Ştatlar monı kürergä tieş, dip belderde.
Elek Pakstan qorallı köçlären citäklägän Pärwäz Möşärräf Taliban häm äl-Qaidägä qarşı köräşkän Quşma Ştatlarnıñ töbäktäge möhim berektäşe sanala.
Pakstannıñ üzäk saylaw komissiäse tawış birü könen kiçekterü mäs'äläsen sişämbedä qarap qarar çığaraçaq.


text:
Toratauźı soqorğa uylayźar
Başqortostanda Toratau tauınıñ yuqqa sığıuı ixtimal. İşembayźağı tauźı haqlarğa Ural başqort xalıq üźäge, Yurmatı başqorttarı yämäğät oyoşmahı üźäre tau hımaq torğan. Ural başqort xalıq üźäge räyese Rif İśänov äyteüensä, Toratau bitendä fayźalı qaźılmalar sığarırğa uylayźar, tau er menän tigeźlänäsäk. Ä bıl tau ihä urındağı başqorttar ösön izge hanala. Riüäyättärźän küreneüensä, bında äüliälär erlängän, oşonda uq törlö yolalar başqarıla. Toratau – täbiğätteñ üźensälekle häykäle, tine Rif İśänov. Bında Qıźıl kitapqa ingän baytaq tör üśentelär bar. Tortauźı haqlau ösön däülät vlastarına möräjäğät itäsäktär.


text:
BMO räsmie: dönyada küpläp üterü qoralı tarala, moña qarşı tieşle çaralar kürelmi
Sişämbedä New Yorkta Berläşkän Millätlärneñ ğömüm mäclese açıla. Kön tärtibendä, Ğiraqtan başqa, tağın ber möxim mäsälä toraçaq, ul da bulsa, dönyada küpläp üterü qoralınıñ taraluwı. Dönya citäkçekläre monıñ qurqınıç ikänen añlasa da, soñğı waqıtta konkret ğämällär kürelmi diärlek. BMO general sekretareneñ qoralsızlandıru eşlären bağuçı urınbasarı Nobuyasu Abe Azatlıqqa birgän äñgämäsendä şuşı wazğiätkä borçılu belderde
Audio (Nobuyasu Abe)
Bıyılğı konferensiä atom qoralı öçen büleneşle matdälär citeşterüne tıyu turındağı kileşügä ireşügä bik yaqın torğan. Ämmä Amerikanıñ Raketa Qalqanı tözü niätenä qarşı bulğan Qıtay, ğälämdä qoral çikläw täqdimen kertkännän soñ, kileşü körçekkä terälgän. Quşma Ştatlar isä bu ike mäsäläne bergä quşıp tikşerügä qarşı çıqqan. Atom qoralı sınawların çikläw turındağı kileşüneñ äle dä ğämälgä kermäwenä, Abe şulay uq borçılu belderde. 7 yıl elek tözelgän bu kileşüne, töp däwlätlär, Quşma Ştatlar, Qıtay, İran, İsrael, Hindstan, Paqstan, Tönyaq Korea äle dä raslamağan. Atom qoralın cäyeldermäw turındağı kileşü belän şul uq xäl. Ägär açığıç çaralar kürelmäsä, di Abe, monıñ axıırı yaman bulırğa mömkin. Zäğifräk illär atom qoralı buldıru yulı belän, köçle illär belän ber däräcägä basırğa teli. Läkin, totrıqlılıqqa ireşüneñ iñ döres yulı – kiresençä, qoralsızlanu, di ul. Atom programmasınnan baş tartqan, bay häm mul yäşägän demokratik däwlätlärne ul misal itep kiterä:
Audio (Nobuyasu Abe)
Söğüd Ğäräpstanında ilçe bulıp eşlägän Abe, Yaqın Könçığıştağı wazğiätkä ayıruça borçılu belderä. Yarıy, Ğiraq mäsäläse xäl itelde di, İran – tikşerü astında, ämmä ğäräp illäre, İsraelne atom qoralı programamsın açıp salırğa taläp itä. İsrael, atom qoral citeşterüen tanımıy, läkin berük waqıtta, Atom qoralın cäyeldermäw turındağı kileşüne imzalawdan baş tarta. Ä inde ximik häm biologik qoralnı da isäpkä alğanda, Yaqın Könçığış, Abe süzläre belän äytkändä, ğömümän qara tişek bulıp tora:
Audio (Nobuyasu Abe)
BMO citäkçeseneñ qoraslızlandıru mäsäläsendä yaña urınbasarı Nobuyasu Abe bu ölkädä ciñ sızğanıp eşli başlamaqçı. Ağartu programmaları, küpläp üterü qoralınıñ ni däräcädä qurqınıç ikänen añlatuğa ul ayırım basım yasarğa cıyına. Säyäsi citäkçelär dä, ğadi xalıq ta bu turıda onıta başladı buğay, di Abe. Häm misal itep üzeneñ tuğan Yaponiäsen kiterä. 1945nçe yılda berençe atom bombası şartlağan Hirsoshima häm Nagasaki şähärlärendä, qorabannar istälegenä quyılğan memorialğa kilüçelär dä yıldan-yıl kimi bara ikän.
Ali Gilmi, Praga


text:
Öfölä balalar uynağan mayźansıqta teregömöş tabılğan. Ğafurí isemen yörötkän uramdağı ber yort ergähendä ber ay samahı elek balalarğa uyın mayźansığı eşlägäs, bıl urın ergä– tiräläge barlıq sabıyźarźıñ yaratqan urınına äylänä. Ularźıñ kübehe ber yäş– yäş yarımlıq sabıyźar– tapqan här nämäne awıźarına qabıp qararğa yaratıusılar. Oşo mayźansıqta ber sabıy qap tabıp ala. Esen asqas, bında 50 gramm teregömöş bulıuı asıqlana. Belgestär äytewensä, teregömöşlö qaptı oşo tiräläge qıylıqtarźa soqonowsı asarbaqtar tabıp taşlap kitkän.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Prezidentlıqqa namzät küp närsägä küzlärne açtı.
Başqortstanda prezident saylawlarğa äzerlekneñ iñ kierenke könnäre qaldı. Şuşı berniçä köndä här qandidat üz yağına mömkin qädär kübräk saylawçılarnı cälep itrgä tırışa. Ayıruça älege prezidentnı tağın da üz känäfiendä qaldıru öçen zur tırışlıqlar salına. Biredä xakímítlar ber närsädän dä tayçanıp tormí. Mortaza Räximovnıñ köndäşlärenä, ayıruça iñ köçle qandidatlar – Ralif Safin belän Sergey Weremeyenqoğa qarşı ällä küpme xösetleklär oyıştırıla. Xätta alarğa räsmi telewidenie belän radío aşa aqça tüläp tä xalıqqa möräcäğät itärgä mömkinlek birmilär.
Oppozísí qandidatları dip ataluçılar soñğı könnärdä jurnalistlar belän oçraşıp, hiç yuğı alar aşa üz fikerlären xalıqqa citkerü çaraların kürä. Misal öçen, Ralif Safin kiñ mäğlümat çaraları wäkilläre belän matbuğat oçraşuı ütkärde. «İnterfaqs», «Rosbalt», «İtar – TASS» agentlıqları, «Qommersant» häm başqa üzäk gazetlar jurnalistları qatnaşqan älege söyläşü ike säğättän artıq bardı.
Oçraşunı Ralif Safin üze açtı häm täfsille itep üzeneñ saylaw aldı programı belän tanıştırdı. Anıñ süzlärençä, saylaw aldı kampanísı çorında ul republíknıñ qırıqtan artıq rayonında bulıp, andağı saylawçılar belän oçraşqan, töbäklärneñ iqtisadí häm sosíal xäle belän yaqınnan tanışqan. Prezidentlıqqa qandidat süzlärençä, Başqortstannıñ bügenge xäle ul uylağannan da ayanıçraq bulıp çıqqan. Ayıruça awıl xucalığındağı wäzğiät iskitmäle awır. Republík xakímítları kolxoz – sovxozlarnı taratuğa yul quymadıq dip şapırınıp, asılda, awıl xucalığın körçekkä terägän. Awıl xalqı yıllar buyı aqça töse kürmi, batraq xälenä qalğan. Aqçanı küp cirdä yılına ber tapqır – Sabantuy çorında ğına birälär.
Sänäğät ölkäsendä dä xällär şäptän tügel. Distälärçä ere şirkätlär tabışsız eşli. Küp kenä tabışlı eşläwçeläre, misal öçen, «Qawçuq», «Soda» kebek kiñ bilgele şirkätlärne qanunsız xosusílaştırğannar. Xäzer alarnı yañadan republík mölkätenä qaytaru öçen, mäxkämä eşläre qarala. «Ä neft tarmağındağı başbaştaqlıqlar üze ber ayırım söyläşü temı. Andağı bar baylıq xakímítlar qulında, ayıruça Mortaza Räximov ğailäse qaramağında, – dip belderde R. Safin. – Neftneñ ber tonnısı 4 meñ sumnan artıq bulsa, Başqortstanda anı 1, 5 meñ sumğa satalar, qalğanı şäxsi kesälärgä kerä. Republík türäläre xalıqnı nindider oliğärxlar belän qurqıtırğa teli. Şul uq waqıtta Mortaza Räximov – üze iñ ere oliğärx». Başqortstanda töp millät sanalğan başqortlarğa hämmä närsädä östenlek birelä. Ayıruça qadrlar säyäsätendä açıq kürenä bu. Küpçelek citäkçe wazífalarda başqortlar utıra. Tatarlar republíkta başqortlardan kübräk bulsa da, alarnı citäkçe urınnarğa yaqın kitermilär. Xätta küpçelekne täşkil itkän urıslar da bik az xakímít strukturlarında.
Ralif Safin süzlärençä, Başqortstanda yäşeren eşsezlek çäçäk ata. Xakímítlar eşsezlek däräcäsen ällä küpme tapqırlar kimetep kürsätä. Eşsezlek räsmi mäğlümatlarda çağıldırılğannan bişär – altışar tapqır kübräk bulğan şähärlär bar.
Tözeleş ölkäsendä dä eşlär xört. Toraq xaqı Mäskäwdäge bäyälär belän ber disäñ dä bula. Çönki kirpeç zawodları yabılıp betkän, tözeleş materialları çittän kiterelgängä, toraq ta qímmätkä çığa. Misal öçen, kürşe Tatarstanda toraqqa bäyälär küpkä arzanraq, dip belderde Ralif Safin. Ğomumän, matbuğat oçraşuındağı aralaşuda prezidentlıqqa qandidat Başqortstandağı xällär turında söylägändä, küp närsälärne Tatarstandağı sannar belän çağıştırıp kürsätte. İqtisad ölkäsendä genä tügel, sosíal mäsälälärne çişüdä dä Tatarstan küp töbäklär öçen, şul isäptän Başqortstanğa da ürnäk bulıp tora. Bıyılğı yıl Sport yılı dip iğlan itelsä dä, Başqortstanda sportnı kütärügä iğtibar citmi.
BR xakímítları saylawlarğa berniçä ay qalğaç, veterannarğa häm ğäriplärgä «Oqa» maşínaları büläk itä başladı. Eş tärtibendä başqarılırğa tieşle bu çaralar matbuğat basmalarında xakímítlarnıñ izgelege itep kürsätelä. Äyterseñ lä, Mortaza Räximov üz aqçasına «Oqa» maşínaları alıp, buşlay tarata.
Matbuğat oçraşuında Ralif äfändegä Başqortstandağı tatar problemnarına qağılışlı soraw da birelde.
– Ralif äfände, Başqortstandağı qayber tatar oyışmaları wäkilläre Sezne tügel, ä başqa qandidatnı yaqlí. Alar monı Sezneñ Başqortstandağı tatarlarğa däwlät tele statusı birü mäsäläsendä kisterep kenä üz fikeregezne äytmäw belän bäyläp añlata.
– Süzegezneñ kem turında baruın añlím. Äye, Sergey Weremeyenqo, çınlap ta, tatar oyışmaları wäkilläre belän yışraq oçraşa häm üz çığışlarında ul tatar telenä däwlät tele statusı biräçäkmen dip ışandıra. Ämma min belmim, bu populízmmı, ällä tatar saylawçıların üz yağına awdaru öçen eşlänäme. Härxäldä, döres tügel bu. Äye, min bu problemnıñ buluın yaxşı añlím. Ämma prezident bulıp saylanğannın ikençe könendä ük diärlek tatar telenä däwlät tele statusı biräçäkmen, dip äytü cawapsızlıq ul. Çönki bu mäsäläne ordı – bärde genä eşläp bulmí. Minemçä, anı barı tik referendum aşa ğına xäl itärgä kiräk.
Tatarlarğa qağılışlı başqa sorawlarğa da cawapların açıq birde R. Safin. Başqortstanda tatarlar san buyınça ikençe urında torğan millät, şuña kürä alarnıñ üz teaterları, filarmoníları bulırğa tieş. Tatar balaları üz ana telendä belem alırğa xaqlı. Bu Konstítusída yazılğan. Şuña kürä dä tatar balaların köçläp başqortça uqıtuğa yul quyılırğa tieş tügel. Kiräk keşe üze uqısın, başqalarğa küçläp taqmasın.
«İnterfaqs» agentlığı xäbärçese Ralif Safinğa Başqortstandağı saylawlarnıñ nindi näticä belän betäçäge turında da soraw birde. Qandidat fikerençä, saylawlarnıñ ikençe turı da bulaçaq häm ul bu köräşneñ ikençe öleşendä üzeneñ dä qatnaşaçağına nıqlı ışana. «Ägär dä Mortaza Räximov berençe turda uq ciñde dip iğlan itelsä, bu açıqtan – açıq yalğan bulaçaq, – dip belderde Ralif äfände. – Ul oçraqta saylawlar näticäläre ğämäldän çığarılırğa mömkin. Monda inde bar närsä Mäskäwneñ mönäsäbätenä bäyle bula». Bu saylawlarda ciñä almasa da, Ralif Safin republíkta kiläse prezident saylawlarında tağın qatnaşaçağın äytte.
Ğomumän, bik eçtälekle söyläşü buldı bu. Oçraşu ber säğätlek kenä dip başlanğan bulsa da, prezidentlıqqa däğwaçı jurnalistlarğa kübräk waqıtın bülärgä buldı. Küp närsägä küzlärne açtı ul bu ğapläşüdä. Üz fikeren ul Başqortstannıñ räsmi mäğlümat çaraları aşa cämäğätçelekkä citkerä almí ide, şuña da üzäk mäğlümat çaraları jurnalistları belän oçraşu aña üzenä dä aktual fikerlären xalıqqa bäyän itü öçen ber mömkinlek birde.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Sosna Püçinkäsendä iskä alu
Ğabdulla Tuqaynıñ änie Bibimämdümä abıstay Baltaç rayonınıñ Sosna Püçinkäse awılı ziratında kümelgän. 1980 yıllarğa qädär şağir äniseneñ qäbere belän älläni qızıqsınular bulmadı, barı tik şuşı yıllarda ğına, Mämdümä abıstay kümelgän dip farazlanğan qäbergä taş quyalar. Şulay itep, monnan 20 yıllar çaması elek Mämdümä qäberenä quyılğan taş yañartıldı, säbäbe nidä? Bu xaqta Tuqay isemendäge kümäk xucalıq räise Nurulla Säg''diev bolay di :
Berençe qäber taşın Qazannan alıp qaytqanda urtalay sınğan ide. İkençedän bu taş bezneñ zamanğa turı da kilmi ide inde.
Tuqay äniseneñ qäber taşın yañartu tantanasında deputat yazuçılar Tufan Miñnullin, Razil Väliev, şağir Gäräy Räxim, Ğarifcan Möxämmätşin, Tatarstan jurnalistları berlege räise Rimma Ratnikova h.b qatnaştı. Tuqay bulğan cirlärdä yazuçı - dramaturg nindi xislär kiçergän. Tufan Miñnullin :
Tuqay, küptän inde şağirlektän uzıp, millätneñ zatlı balasına, ölgesenä äylängän şäxes. Bez bügen Tuqay häm anıñ änise yanına qayttıq. Bibimämdümä qäbere yanında basıp torğanda dönya, Tuqay turında uyladıq. Xalıqnıñ küp buluı söyenderde. Dimäk, xäter yäşi.
Şulay itep, 2006 yılnıñ 12 iyülendä Tuqay üze, anıñ änise Bibimämdümä Sasna Püçinkäse cirendä iskä alındı.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Bügen Yewropa Berlege saqlanu ministrları 2007-nçe yılğa 13 yaxşırtılğan suğış törkeme buldırırğa qarar itte.
Bu törkemnär tiz xäräkät itüçe köçlärgä xalıqara krizislarda yaxşı eş itü mömkinlege biräçäk.
Niderland saqlanu ministrı Henk Kamp Brüssel'dä 1500 keşelek suşıç törkemnäre Yewropa Berlegeneñ tiz urnaştırıluçı köçläre bulaçaq dide.
Kamp äytüençä, bu törkemnärneñ töp maqsatı kierenkelek bulğan urınnarda wäzğiätneñ zur krizisqa äylüenä yul quymaw öçen anda tiz arada çaralar kürü.
Şul uq waqıtta räsmilär bu törkemnärneñ başqa maqsatlarda da, şul isäptän tınıçlıq saqlawda häm humanitar operatsiälärdä dä qatnaşu mömkinlege turında äytä.


text:
250 meñ çaması tatar bar dip isäplängän Qazaxstanda millättäşlärebez yäşägän här şähärdä milli ictimaği xäräkätne üsterü häm balalarnı milli ruxta tärbiäläw öçen şartlar ber tügel - respublikada böten millätlärgä yardäm itü xökümät däräcäsendä bulsa da. Uzğan atnada bez sezgä – üzeneñ tatar sänğat akademiäse , aktiv milli üzäge bulğan könçığış Qazaxstannıñ Semipalat – Semi şähäre turında söylägän idek. 9 meñ tatar yäşägän Üst-Kaminda da milli tormış görläp tora, annan yıraq tügel Zıryan şähärendä isä ictimaği tormış äle canlanıp qına kilä, häm anıñ başında – ber tatar ğailäse tora. Niçek yäşi biredä tatarlar? Qıyırsıtmıylarmı alarnı? Balalar tuğan tellärendä söyläşäme? Bolar xaqında Azatlıq radiosınıñ çärşämbe tapşıruın tıñlağız.
Sania Mirxaleeva, Omski – Könçığış Qazaxstan


text:
Mäğlümätle pensionerğa- Volğa
Öfö pensionerı ör-yañı Volğalı buldı. Ul Mäskäüźä İnterawto xalıq-ara maşinalar kürgäźmähendä qatnaşıp GAZ awtomobile tarixı turahında iñ küp mäğlümätle bulıuın kürhätkän. Bıl bäxetle keşe- Öfönän huğış weteranı, Sotsialistik Xeźmät batırı 79 yäşlek Ğilman Yaqupov. Ğilman abzıyğa Volğa otouźa eyänsäre yarźam itkän tip yaźa Başinform ağentlığı. Baqtihäñ eyänsäre oşo turala bäygegä aldan äźerlängän, xatta huğış waqıtında Gorkiy awtozawodı nisä tank eşläp sığarğan, qamauźağı Leningradtan Ğümer yulı aşa ğaziktar nisä keşene alıp sıqqan häm başqa horauźarğa yauaptarı la bulğan.
Başinform yaźıuınsa, Ğilman Yaqıpov Volğa turahında küptän xıyallanğan, tik unı alırğa keśäneñ haylığı qamasaulağan. Avtomobilen uğa Öfölä oźaqlamay tapşırasaqtar ikän.


text:
Seber yağında näşer itelgän gazetalar nindi sıyfatta?
Omski ölkäse tatarları öçen näşer itelä torğan “Tatar dönyası” gazetasınıñ çirattağı 20-nçe sanı dönya kürde. Gazetanıñ bu basmasında , aldağı sannardağı kebek, ölkädä bulıp uzğan mädäni çaralarnı yaqtırtqan mäqälälär basılğan. “Kem yärdäm itär?” digän baş astında tatar xäräkäte aktivistı Fäğilä Çumarovanıñ ölkä radiosında çıqqan “Säläm” tapşıruınıñ yabıluı häm ölkä tatar milli mädäni möxtariätenä arendağa bina qabat birelmäwe öçen borçıluın belderep yazğan xatı urnaştırılğan.
Annan tış gazetada söyekle şağirebez Ğabdulla Tuqaynıñ häm kürenekle ädibebez Fatix Ämirxannıñ tuuına 120 yıl tulu uñayınnan, alarnıñ tormış häm icat yulları turında mäqälälär birelgän. Dini säxifädä şamail'lär, dini bäyrämnär, balalarğa moselman isemnäre quşu turında yazmalar basılğan. Soñğı bittä Rusiäneñ häm Tatarstannıñ xalıq artistı Renat İbrahimov belän äñgämä, Omskida bulaçaq tatar konsertları turında iğlannar, tantanalı datalar häm tuğan könnär belän täbrikläwlär urnaştırılğan.
Gazetanıñ bu sanına ber yañalıq ta kertelgän. Anda uquçılar täqdime buyınça tuğan yaqları, awılları, awıldaşları xaqında yazılğan mäqälälärgä konkurs iğlan itelgän. Bu yünäleştä eş inde başlanıp ta kitkän. Küptörle eşläre belän üz rayonında ğına tügel, ölkä külämendä dä tanılğan Ülänkül mäktäbeneñ 5-nçe – 11-nçe sıynıf uquçılarınıñ awıl ölkännäre turında yazğan yazmaları basılğan. Mäqälälär fotoräsemnär belän bizälgän. Äytergä kiräk, ğädättä açı suğış yılları, tıldağı awırlıqlar turında ul yıllarda yäşägän ölkännär üzläre yaza idelär. Biredä basılğan mäqälälärneñ avtorları – balalar. Uquçılar üzläreneñ äbi-babaylarınıñ yazmışı, alarnıñ kürgännäre häm kiçergännäre turında mawıqtırğıç xikäyä räweşendä yazğannar. Bu sanda, yaña açılğan “Keşe yazmışı” digän säxifädä, şundıy 7 yazma urnaştırılğan.
Şunı da iskä töşerep ütärgä kiräk, Omskida gazeta haman da tatar aktivistları köçe belän ictimaği räweştä eşmäkär Tamir Alimbaev isäbenä çığarıla. Şul uq iğanaçe isäbenä aldan cıyılğan isemleklär buyınça poçta xezmäte aşa ölkädä yäşäwçe tatar xalqına taratıla. Bilgele ki, gazeta eşläwçelärdän küp köç, tırışlıq häm maxsus belem tälap itä. Yäşeren tügel, Tatarstannan yıraq töbäklärdä maxsus belemle tatar jurnalistları yuq däräcädä. Gazetanı näşer itü eşe belän asılda millät yazmışına bitaraf bulmağan keşelär şöğellänä. Älbättä, seber yağında - Omski, Novosibirski, Krasnoyarski, Tomsk, Barnawl häm başqa şähärlärdä çıqqan gazetalarınıñ sıyfatı törleçä. Küptän tügel Qazanda uzğan uqıtuçılar qorıltayına küp kenä delegatlar üzlärendä çıqqan gazetalarnı alıp kilgännär. Alar gazetalarğa qarata üzara fiker alışıp, analiz da yasağannar. Qorıltayda bulğan Omskida näşer itelä torğan “Tatar dönyası” gazetasınıñ baş redaktorı wazifasın ütäwçe Gölsinä Äxmärova “ Bezneñ gazeta başqa töbäklärneke belän çağıştırğanda, naçar tügel. Bezdä tatar telendä yazmalar küp. Qızğanıçqa qarşı, qayber basmalar rus telendä genä çığa ikän, cirle materiallar da az.. Ä, cirle gazeta bulğaç, anda bez üz keşelärebez, üz eşlärebez, üz awıllarıbız turında yazarğa tieşbez. Min şulay uylıym”,- dip söyläde.
Şulay, milli canlı keşelär tırışlığı häm iğanäçe yärdäme belän näşer itelä Seber yağı şähärlärendä tatar gazetaları. Gazetada eşläwçelärneñ häm iğanaçelärneñ kiläçäktä dä mömkinlekläre bulırmı? Bu eş tuqtalmasmı, çılbır özelmäsme? Bügen bu sorawlarğa tögäl cawap birüe dä qıyın. Härxäldä, bu eş tuqtalmas dip, ömetlänäse kilä.
Saniä Mirxaleeva, Omski.


text:
Qazaxstan, Üzbäkstan, Qırğızstan prezidentları Rusiä prezidentı Putinğa quşılıp Ukraina premyer ministrı Viktor Yanukoviçı saylawlarda ciñü belän täbrikläde.
Ämma Mäskäwdän häm Ukraina prezidentı Leonid Kuçmadan yaqlaw alğan Yanukoviçnı qotlawçılar bik az.
Moldova Yanukoviçnı ciñüçe dip iğlan itkän saylaw näticälären tanudan baş tarttı. Moldova tışqı eşlär ministrlığı bu saylawlar Ukraina xalqı häm Xalıqara cämäğätçelek tarafınnan tanılu öçen zarur bulğan oybektiv qısalarğa turı kilmäde dide.
Vilnyusta Latvia, Litva häm Estoniä prezidentları Ukraina xalqına urtaq belderü belän möräcäğät itep Ukraina Baltıyq däwlätläreneñ teläktäşlegenä tayana ala dide.


text:
җoMra, 20 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 19:04
Däülät yıyılışı qoroltayźıñ kilähe, 41–se ultırışı 30 noyaberźä ütäsäk. Bıl turala Parlament prezidiumı bögön qarar qabul itte. Ultırıştıñ kön tärtibenä qırqqa yaqın mäsälä sığarıla. Ular arahında küp balalı ğailälärźe däülät yaqlauı turahındağı respubliqa zaqonına üźgäreştär indereü, tirä-yaq möxit häm täbiğät obekttarı menän fayźalanıu turahındağı zaqon proekttarı ösönsö uqıuźı qaralasaq. Ultırıştıñ kön tärtibenä şulay uq ,,Berźäm Räsäy,, fraktsiyahı deputtarınıñ Däülät yıyılışı qoroltayğa möräjäğäte lä sığarıla.Ul Başqortostandan federatsiya şurahı senatorı İğo İzmestievtıñ wäkälättären tuqtatıuğa qağıla. Möräjäğätte Däülät yıyılışı Qoroltay räyese urınbaśarı Salauat Küsimov uqıp işetterźe.


text:
Damir Şakirov: Yaxşı eçtäşlekle kitaplar kiräk
Kibetlärdäge kitapnıñ küplegennän küzlär qamaşa. Nindie genä yuq. Tatarstanda 90Hчы yıllar başına qädär Tatarstan kitap näşriäte ğına kitap çığaru belän şöğellänep kilde. Xäzer näşriätlärnıñ da sanı arttı. Läkin kitaplar kübäygän sayın, alarnı uquçılar azaya. Televizor, internet zamanı kilde. Kitapqa iğtibar kimüdänme bıyıl Qazanda Kitap bäyräme dä uzdırırğa bulğannar. Ul 23 aprel' könne G. Qamal teatrında uzaçaq. Bu xaqta matbuğat oçraşuında äytelde.
Tatarstan kitap näşriäte uzğan yıl 142 isemdäge kitap çığarğan. Bıyıl tatar şağirlären iskä alu yözennän şaqtıy ğına kitaplar çığardı. Musa Cälilneñ 5 öleştän torğan kitapları, Gabdulla Tuqaynıñ isä 2 öleştän torğan saylanma äsärläre, Äkiätlär kitabı basıldı. Läkin alarğa ixtıyac barmı soñ. Tatarstan kitap näşriäte citäkçese Damir Şakirov
Xäzer bötenläy yaña buın tıñlawçı kilde. Alarğa Tuqay, Cälilne niçek täqdim itärgä, niçek qızıqsınu uyatırğa tieşbez. Menä monı ğalimnärgä uylarğa kiräk.
Bizäleşe yağınnan kitaplarnıñ sıyfatı yaxşırsa da, eçtälege kiresençä şaqtıy aqsıy ikän. Kitap uquçılarnıñ kimüe bälki şunıñ belän dä bäyleder. Tatarstan kitap näşriäte baş möxärrire Xarras Äyup
Bügenge könneñ problemaların taswirlap yazğan yazuçılar barmaq belän genä sanarlıq. Bu xaqta uylarğa kiräk yazuçığa.Damir Şakirov
Yaxşı eçtäşlekle kitaplar kiräk. Bez dä, xökümät tä yärdämçe rolen genä üti alabız.
Soñğı waqıtta Tatarstan kitap näşriätında Rusiä töbäkläre belän elemtälär şaqtıy artqan. Çiläbe, Tömän ölkäse, Başqortstandağı tatar yazuçılarınıñ kitapların çığaru eşe alıp barıla. Yış qına Tatarstan kitap näşriäte millättäşlärebezne tatar kitapları belän tanıştıru öçen kürgäzmälär oyıştıra töbäklärdä. Damir Şakirov
Berniçä yıl elek yazuçılar belän Samaranıñ Tol'yatti şähärendä bulğanda tatar kitabına bulğan mönäsäbät bezne ber dä söyendermägän ide, menä qabat mart ayında bulıp bezne şaqqattırdı kitapqa qaraş. Xätta Tatarstanda da mondıy ajiotaj yuq.
Tatarstan kitap näşriäte citäkçese Damir Şakirov Samarağa bulğan säfäre turında söyläde.
Landış Xarrasova


text:
Törkiä Livanğa ğäskär cibärä
Pluralistik, yäğni küp partiäle demokratiälärdä küpçelek taläpläre ğämälgä aşırıla digän qaraş östenlek itä. Ğomumän alğanda, citlekkän könbatış demokratiälärendä bu şulay bula. Çönki küpçelek yaqlağan partiäneñ ağzalarından oyışqan xökümätlär xakimiätkä menä. Alar da üz saylawçılarınıñ teläklärenä kürä säyäsät alıp barırğa tırışalar. Tabiği qayber oçraqlarda çitrekle ber mäsälädä kiñ küläm mäğlümät äsbablarınıñ, NGO dip atalğan säyäsättän çittäge oyışmalarnıñ häm xalıqnıñ küpçelek öleşeneñ taläpläre nigezendä xökümätlär säyäsätlären üzgärtergä dä mäcbur bulalar. Moña da demokratiäneñ, xalıq fikereneñ otuwı digän bäyä biräbez. Inde bu yulı Törkiädä bu başqaçaraq buldı häm xökümätneñ taläbe parlamenttan ütte.
Bu arada isä soñğı atnalarda Törkiäneñ tönyaq-könçığış rayonnarında yä yıraqtan elektronik apparatlar belän şartlatılğan minalar, yä isä aftomatlar aşa açılğan ut aşa 7-8 soldat belän ofitser xälaq buldı. Monı Körd partizan oyışması PKK eşläde. PKK-nıñ xärbi bazaları isä Tönyaq Ğiraqta, küpçelege Kandilli isemle tawda urnaşqan. Törek Qorallı Köçläre inde niçä aylardan birle Tönyaq Ğiraqqa ütep kerep, şuşı PKK bazaların tar mar itärgä teli. Läkin Tönyaq Ğiraqtağı cirle Kördistan xökümäte ni dä AQŞ moña rizalıq birmilär. Şul arada Livanğa ğäskär cibärü mäsäläse kön tärtibenä mende. Bigräktä xärbi şähitlärnäñ çinaza yollarında xalıq “Ğäskär Livanğa tügel, ä Kandilli tawına kitsen” digän şiğarlar kütärdelär. Şulay uq kiñ küläm mäğlümät äsbapları belän alarnıñ jurnalistları da şuşı fikerne tarattılar. Qayber xalıq fikren öyränü oyışmalarınıñ tikşerenülärenä kürä, xalıqnıñ 75-80 protsentı Livanğa Törek ğäskären cibärügä qarşı çıqtı.
Menä Millät Mäclesendä bu turıda 5 Sintaberdä ütkärelgän debatlar şundıy kierenke ber atmosferada alıp barıldı. Oppozitsiädäge partiälär PKK-nı yuq itü öçen Ğiraqqa ütep kerelmägän Törek ğäskäreneñ Livanda eşe yuq digän fikerne äytelär. Ämma AK partiä deputatlarınıñ hämmäse diärlek xökümätneñ rezolutsiäsen yaqlap tawış birdelär. Nätiçädä 340 deputat yaqlap, 192 qarşı tawış birde. Dimäk xalıqnıñ küpçelegeneñ taläbe Mäclestän ütmäde.
Döres bugenge köndä meñnän artıq Törek ğäskäre yä BMO yä isä NATO tınıçlıq ğäskärläre bularaq Afganistan, Bosniä-Herzagovina, Kosovo belän Latviada xezmät kürälär. Läkin Livanğa Törek ğäskären cibärü çit köçlärneñ boyrığı sıman bäyälände. Törek gazetalarınıñ küpçelegeneñ rubrikaları Mäclesneñ bu qararına rizasızlıqnı açıq räweştä çağıldırdı. Misal öçen Akşam gazetası “Ğiraqqa kitä almağan ğäskär Livan yulında”; Tercüman “ Xalıq Kandilligä digändä Mäcles Livan dide”; Vatan “Deputatlarnıñ bereneneñ dä balası Livanğa kitmäyäçäk”; Yeni Mesaj “(Erdoğan) Annanı al da kit!” digän rubrikalar belän çıqtılar. Mäğlüm BMO General Sekretarı Kofi Annan da näk parlamentta tawış birelgändä Ankarağa räsmi vizit yasadı. Ul, “Törek ğäskäre Hizbullah otryadların qoralsızlandıru eşenä kereşmäyäçäk” digän garantiä birgän. Qısqası kiñ küläm mäğlümät äsbapları xucaları xökümätne açulandırırğa telämäsälär dä, xalıqnıñ rizasızlığın da yäşerä almadılar.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Gruziä NATOğa üzeneñ ostalığın kürsätergä teläde, ämma bötenläy başqa maqsatqa ireşte kebek
Uzğan atnada Gruziä citäkçelege Abxaziägä iltkän Kodor tarlawığında öç könlek ğäskäri çara ütkärgän ide, xörmätle tıñlawçılar. "Azatlıq" bu xaqta atna buyı mäğlümat birep bardı, bügen isä bez şuşı çaranıñ ixtimal säyäsi näticälärenä tuqtalabız. Kodordağı ğäskäri çara Gruziäneñ NATOğa quşılu omtılışına zian kiterä alamı?
1999-nçı yılda Gruziäneñ ulçaqtağı prezidentı Eduard Şevardnadze Kodornıñ wälie (gubernatorı) itep Emzar Kvitsianine bilgelägän ide. Ul üz urının xakimiatkä Mixail Saakaşvili kilgännän soñ da saqlap qaldı. Ämma bıyıl april ayında Kvitsiani saqlanu ministrı İrakli Okruaşvilineñ üze citäklägän qorallı militsiäsen tarqatu häm anı qoralsızlandıru taläben kire qaqtı.
Uzğan atnada Kodor tarlawığındağı xällär näq menä şuña bäyle ide - Tiflis anda meñläp ğäskäri cibärep, Kodornı yänä üz qulına aldı häm anıñ formal'' yaqtan abxaz cire bulıp sanaluın iskä alıp, moña qädär Gruziä başqalasında utırğan qurçaq abxaz xökümäten dä şul töbäkkä küçerde.
Mixail Saakaşvili monı Gruziäneñ zur ciñüe dip atadı, xäzer inde Kodordağı xucalıq qorılmaların, yullarnı tözekländerü eşläre başlanaçağın wäğdä itte. Berük waqıtta Tiflis sovetlar tarqalğannan birle üz beldege belän yäşägän Abxaziä häm Könyaq Osetiägä dä köçle işarä yasadı. Tsxinvalda da, Suxumda da monı yaxşı añladılar häm inde düşämbedä Könyaq Osetiä prezidentı Kokoytı, gruzinnar Abxaziägä höcüm itä qalsa, bez aña şunda uq yardämgä kiläçäkbez, dip belderde.
Belgeçlär fikerençä, Kodordağı ğäskäri çarası belän Tiflis asılda tağın da kiñräk ber maqsatqa ireşmäkçe ide. Gruziä citäkçelege üzeneñ däwlätçelekne, möstäqillekne nığıtırğa tırışuın, bu ölkädä dä Könbatış yaqlawına ömetlänüen kürsätergä teläde.
2004-neñ ğinwarendä xakimiatkä kilgännän birle Mixail Saakaşvili Gruziäne Könbatışnıñ iminlek buınnarına quşu eşen alıp bara. Ul üz ileneñ NATO äğzası buluın teli, Yewropa Berlege belän tığızraq xezmättäşlek urnaştırunı alğa sörä. Ämma ni ğäcäp, wäzğiatne küzätep baruçı belgeçlär, Kodordağı soñğı ğäskäri çara Gruziäne NATOğa yaqınaytmadı, kiresençä, yırağayttı ğına, dip isäpli.
Kodorda Tiflis, NATO häm Quşma Ştatlar yardämendä äzerlängän qorallı köçläreneñ zamança itep köräşä aluın kürsätergä telägän ide. Ämma anıñ urınına Könbatışqa başqa törleräk işarä kitte - Yewropağa omtılğan gruzin citäkçelege üzendäge cir nizağların säyäsi tügel, ä xärbi yullar aşa çişüne saylawın açıp saldı.
Şul mäğlüm - eçke nizağları, kürşe däwlätlär (bu oçraqta Rusiä) belän cir bülü problemaları bulğan ilne äğza itep aluğa NATO zur şik belän qarıy. Oyışmanıñ general'' sekretare Jaap de Hoop Scheffer inde aylar däwamında, NATOnı kiñäytü älegä tuqtatıldı dip kilä, häm anıñ süzlärenä qarağanda, şuşı saqlanu berlegeneñ noyäbrdä Latviä başqalası Rigada uzaçaq olı cıyınında oyışmağa quşılu täqdimnäre yasalmayaçaq.
Kärim Kamal


text: Qazanda Şığırdan yegete Ramil Miftaxetdinovnıñ Söyen, Söyenbikä dip atalğan audiokassetası yazdırılıp, säwdä çeltärlärenä taratıla başladı. Şığırdan säwdägärläre Zöfär Xalitov, Rinat Abdulvaleevnıñ, Äsxät Şämsetdinovnıñ häm Çuwaşstan tatar yäşläre üzäge prezidentı Marat Qaramanıñ matdi yärdäme belän çıqqan bu audiokassetada Ramil Miftaxetdinovnıñ üze icat itkän cırları urın alğan. Ä audio tasmanıñ isemenä kilgändä, Söyen, Söyenbikä dip ataluına säbäp, kassetada urın alğan Soyenbikä-Xanbikäneñ Qazanğa kilen bulıp töşüe turındağı cır.


text:
Äfğanstan tarixındağı berençe turı saylawlar qayber qarşılıqlar belän ütte
Äfğanstan tarixında berençe märtäbä uzdırılğan turıdan-turı prezident saylawlarında tawış birü, anda qatnaşu däräcäse bik yuğarı bulu säbäple tağın ike säğätkä ozaytılıp ütte. Saylaw urınnarı Qazan waqıtı belän dürtençe yartıda yabılırğa tieş ide, läkin meñlägän keşeneñ tawış birer öçen haman da çiratta basıp toruı säbäple yabılu waqıtı kiçekterelde häm ike säğättän soñ ğına yabıldı.
Audio, Färüq Wardaq
Färüq Wardaq süzlärenä qarağanda, monıñ ni däräcädä kiñ cäyelüen älegä bilgeläp bulmıy, ul ğomumän, bu saylawlarnı bozu öçen eşlängän qortqıçlıq tügel mikän digän fiker dä belderä. Wardaq başta radiobız xäbärçesenä, tieşle qara bulmağan urınnarda tawış birü tuqtatılıp toraçaq, alar üz eşen yäkşämbedä däwam itä ala dip äytkän ide. Läkin soñraq Berläşkän Millätlär häm äfğan räsmiläre belän kiñäşläşep alğannan soñ ul, bar saylaw urınnarında da problema xäl itelde dip belderde. Prezidentlıqqa däğwa itkän 16 nämzät isä tawış birüne kiçekterep torunı taläp itä. Eş şunda ki, Äfğanstannıñ qayber urınnarında ayırım keşelärgä berniçä saylaw tanıqlığı birelüe mäğlüm, gärçä ul tawış birü xoquqı bulğan härkemdä beräw genä bulırğa tieş. Saylawda berniçä märtäbä qatnaşuğa yul quymas öçen xakimiat barmaqlarnı qara belän tamğalawnı kertkän ide. Läkin xäzer anıñ ciñel genä yuılıu açıqlanğaç, qayber nämzätlär saylaw näticälären bozu ixtimalı arta dip kisätä. Xäzerge prezident Xämid Qarzaynıñ töp köndäşe elekke mäğärif ministrı Yunıs Qanuni, şuşı problema xäl itelmi torıp üzeneñ tawış birüdä qatnaşmayaçağın belderde, häm tieşle çaralar kürelmäsä saylaw näticäläre ışanıçlı bulmayaçaq dide. Tamğa salu belän kilep tuğan wäzğiat berdänber problema tügel. Saylawlarnı "Human Rights Watch" oyışması isemennän küzätep barğan John Sifton, ğadi saylawçığa törle xärbi başlıqlar yağınnan kemne saylaw mäs''äläsendä köçle basım yasala dip belderä.
Audio, John Sifton
Sifton süzlärenä qarağanda, şähärlärdän çittä yäşäwçe xalıq nigezdä üz xoquqların belmi, alar basımğa häm kemne saylaw kürsätmälärenä bik kündäm, çönki üz tawışlarınıñ yäşeren birelergä tieşlegen belmi. Bar şuşı citeşsezleklärgä qaramastan Äfğanstandağı saylawlarda qatnaşu yuğarı bulıp qala, şul säbäple xakimiat tawış birü waqıtın bügen tağın ike säğätkä ozaytırğa buldı.
Kärim Kamal


text:
BMOsı İminlek Şurası, AQŞnıñ Ğıraqta bilgelägän idarä şurası turındağı rezolutsiäne , Ğıraqnıñ suverenlegen torğızuğa taba atlanğan döres adım dip xuplap çıqtı. Ämma qayber äzğalar 1500nomerlı rezolutsiä AQŞ okupatsiäseneñ betü waqıtın bilgelämi dip qızğanıç belderde.Rezolutsiä Ğıraqta BMOnıñ yaña missiäsen açunı da raslıy. Bu bälkim dä Dönya Oyışmasınıñ Ğıraqta zurıraq rol uynauına kiterer digän ömedlär tudıra.
İminlek Şurasında kiçä 0-gä qarşı 14 tawış belän qabul itelgän rezolutsiä, ber ay elek oyıştırılğan Ğıraq idarä şurası öçen ışanıç tawışı alu bulıp tora. Syriäneñ tawış birüdän totılıp qalğan rezolutsiä, idarä şurasın Ğıraqnıñ wäqälätle oyışması itep tanımıy, ämma Ğıraqta suveren xökümät buldıruğa taba atlanğan möhim adım dip sanıy. AQŞnıñ Dönya Oyışmasındağı wäkile John Negroponte jurnalistlarğa, rezolutsiä Ğıraqnıñ sonğı çiktä üz idaräsenä taba yasalğan köçle progres işaräse bulıp tora dide. Negroponte süzlärençä(audio)
rezolutsiä nindi deräcädä yaqlanaçaq digän söyläşülär buldı. Bez yaxşı qarşı alındı digän qaraştabız,anıñ yazılu stilı, BMO general sekretarı Kofi Annan kiñäşlären çağıldıra.
AQŞ räsmiläre Ğıraqnıñ törle din, etnik , politik törkemnären wäkilllek itkän 25 keşedän torğan şura bilgeläde.Şuranıñ waqıtlı ministırlarnı bilgeläü, törle idarä eşlären alıp baru xoquqı bulsa da, anıñ qararlarına AQŞnıñ sivil administratsuiäse citäkçese Paul bremer veto quya ala. BMO räsmiläre qaraşınça şura älege waqıtta Ğıraqnı in küp wäkilçelek itkän oyışma bulıp tora . K.Annan da İminlek Şurasın anı yaqlap çığırğa çaqırğan ide. Başta äytkänemçä Syriä tawış birüdän totılıp qaldı, Anıñ BMOdağı wäkile Mixael Wehbe süzlärençä,ğıraqlılar ğına xökümätläreneñ legitimlığı turında qarar birä ala. Fransiä wäkile Michel Duclos rezolutsiädä Ğıraq üz idaräseneñ qaytuı turında waqıt bilgelängän bulırğa tieş ide dip äytte Meksikonıñ Dönya Oyışmasındağı ilçese Zinser isä İminlek Şurası Ğıraq oyışmasın räsmi räwäştä yaqlıy almıy, çönki ul waqıtlı administratsiä aftoritetı astında tora dip belderde.Törle fikerlär äytelsä dä ğomumän alğanda rezolutsiägä alğa taba atlanğan adım dip qarala. Germaniä ilçese Trautwein süzlärençä (audio) bezneñ qaraşıbızça rezolutsiä, BMO, xalıqara cämäğätçelek häm koalitsiäneñ waqıtlı idaräseneñ Ğıraqnı ekonomik yaqtan tözekländerü ,demokratik bäyälär , qanun tärtip urnaştırudağı cawaplılıqları arasında kübräk tängällekkä alıp barğan protsesnıñ başlanğıçı bulıp tora.
1500 nomerlı rezolutsiä Ğıraqta BMOnıñ yardäm missiäsen açunı da küzdä tota. Anda K. Annan açıqlağançı 300läp sivil keşe eşliäçäk. Ul humanitar eşlär belän şägellänäçäk.BMOnıñ Ğıraqtağı wäkile Sergio de Mello inde Ğıraqtağı waqıtlı administratsiä belän tığız xezmättäşlekkä kerde. Tışqı mönäsäbätlär şurasınnan belgeç David Philips fikernçä,BMOsı AQŞnıñ waqıtlı idaräse häm Ğıraq idarä şurasına yardänm itüdä töp rolne uynıyaçaq, Waşingtonnıñ tözekländerü tırışlıqların BMObelän büleşü teläge , xalıqara yaqlaunı arttıraçaq. David Philips rezolutsiä qıyınlıqlarnı büleşü häm törle xezmättäşleklärgä yul aça ,xezmätäşlekneñ in yuğarı noqtası üktäber ayında Ğıraq öçen yardäm konferensiäseneñ ütkärelüe bulaçaq , bu Ğıraqınıñ döres yüngä yünälüenä zur täsir yasayaçaq dip söyli.Ämma şuñı da äytergä kiräkter kiçä qabul itelgän 1500 nomerlı rezolutsiädä Fransiä häm başqa qayber illär bik tırışıp qarasalar da, BMOnıñ Ğıraqnı tözekländerü eşendä citäkçel rol uynayaçağı turında işarä yuq. Suğışqa qarşı bulğan Fransiä häm Hindistan ägär dä BMOna üzäk rol birelsä, bu küp kenä illärneñ Ğıraqqa tınıçlıq ğäskäriläre cibärüenä ilne tözekländerü öçen finans yardäm birüenä kiterer ide dip äyttelär.
färidä xämit, praga


text:
Qazanda – Mäskäw yegetläre
Comğa könne Qazanğa Mäskäw qalasınnan 16 student häm 3 mäktäp balasınnan torğan törkem kilep töşte. Alarnı islam dinenä qaraş häm anıñ yolaları berläşterä. Çönki yegetlär “İslax” digän dini-mädäni üzäktä dä belem alalar. Küräseñ, şuña da ekskursiäne oyıştıruçılar insaflı şäkertlär öçen dürt könlek milli-mädäni programma äzerlägännär. İslam Universitetında, mäçetlärdä bulu, iske Qazannı ziarät itü, Baltaç rayonına barıp tatar awılların kürü - Mäskäw yegetlärendä, hiçşiksez, onıtılmaslıq xatirälär qaldırır.
Forsattan faydalanıp, min şuşı törkem belän Qazanğa kilgän bulaçaq yurist Räşit Kayumovtan keçkenä genä interv'yu aldım. Audio. R.Kayumov Qazanğa kilüe, tatar telen öyränü teläge turında söyli. Yegetlärneñ “İxlas” dini-mädäni üzägendä uquları, islam dinenä citdi qaraşları buluın äytä.


text:
Törkiä Tönyaq Ğıyraqqa ütep kermäskäme buldı?
Bu atnada da Törek mätbuğatınıñ kөn tärtibendä idän astı körd partizan oyışması PKK mäs’äläse bar ide. CNN-Türk isemle televiziä oyışması birgän mäğlümatlarga kürä, PKK-nıñ Ğıyraq belän İranda 24 xärbi bazası bar. Şuşı bazalarda tulayım ikemeñ PKK partizanı urnaşqan. PKK soñğı yılda 1 million da 800 meñ Amerikan dolları bäyäsendä RF, AQŞ, Qıtay, Macaristan häm Bolgaristannan qoral satıp alğan. Törkiäneñ üzendä isä öç meñ bişyöz PKK partizanı tawlarda yäşerenep, Tөrek Qorallı Kөçläre (TQK), imenlek köçlärenä, xätta sivillarğa qarata höcümnär oyıştıra.
Bu atna başında Kөnyaq Kөnçığışta Şırnak provinsiäsendäge Gabar, yaki Törekçä iseme belän Küpeli tawında TQK belän PKK partizannarı arasında barğan beryarım säğätlek bäreleşlärdä ber ofitser belän öç ğäskär ülde, tuğızı yaralandı häm şularnıñ ikeseneñ wazğiäte awır. Van provinsiäseneñ ber awılında da 7 sivil PKK tarafınnan orlandı.
Demokratik Cämğiät Partiäse-DTP-neñ parlamenttağı äğzalarınnan Fatma Kurtulan belän tağı ike DTP deputatına “PKK-ğa yardäm häm propaganda yasaw” ğäyebe belän prokuratura xökem protsessı başlatırğa äzerlänä. Alar ütkän atnada PKK-ğa äsir töşkän 8 törek ğäskären qotqaru öçen Tönyaq Ğıyraqtağı PKK bazasına bargannar ide. Millätçe Xäräkät Partiäse isä DTP-ne yabu kampaniäse başlattı. Läkin Premyer Erdoğan xalıqnıñ tawışı belän saylanğan deputatlarğa qarşı AK partiä şundıy ber adımnı raslamıy dip belderde. Ul ber ük waqıtta Tönyaq Ğıyraqqa ütep kerü operatsiäse dä yuq dide.Xärbi hava köçläre başkomandirı Babaoğlu da törek oçqıçları Tönyaq Ğıyraqqa kermäde dip belderde. Şulay uq AQŞ saqlanu ministerlege Pentagon da, törek mätbuğatında Tönyaq Ğıyraqqa törek xärbiläre ütep kerä başladılar digän xäbärlärne rastlamadı. Tönyaq Ğıyraqtağı Aftonom körd rayonu citäkçese Talibannıñ da “Törkiä belän kierenkelek bette” dip äytüe häm tışqı eşlär ministere Babacannıñ da “bez AQŞ belän PKK turındağı informatsiälärne urtaqlaşa başladıq “dip belderüe xärbi operatsiäneñ iñ kimendä kiçekterelgän buluın kürsätä.
Xökemätneñ PKK belän köräş mäs’äläsen il eçendä çişärgä, Tönyaq Ğıyraqtağılarnı da diplomatik häm ekonomik çaralar belän köçsezländerergä teläwen kürsätkän bilgelär arta başladı. Törkiä diplomatiä ölkäsendä Yaqın Könçığışta aktifraq rol uynıy da başladı. Bu atnada başta Suudi Ğäräbestan patşası Ğabdulla bin Ğabdülaziz el-Suudi Ankarağa ike könlek räsmi vizit yasadı. Ul da “Tönyaq Ğıyraqqa kermägez. Ğäräp illäre moña qarşı” dip äytte. Izrael prezidentı Şimon Perez belän Fälästin liderı Abbas Prezident Gülneñ insiativası belän Ankarada oçraştılar häm alar AQŞ-ta “Annapolis Tınıçlıq Konferentsisennän” elek qul qısıştılar. Alar ikese Törkiä Böyek Millät Mäclesendä çığış ta yasadılar. Ayruça elekkege BMO general sekretarı Kofi Annan da ber konferentsiägä qatnaşu öçen İstanbulğa kilde, anıñ da täqdime konfliktnı tınıç yullar belän cişü ide.
Qısqası ütä uñ Millätçe Xäräkät Patriäse belän xalıqnıñ baytaq ber öleşe DTP-ne yabunı, Tönyaq Ğıyraqtağı PKK bazaların xärbi çaralar belän yuq itüne yaqlıylar. Läkin AK partiä xökümäte tınıçraq yullar ezli häm şunıñ arqılı Yaqın Könçığış illäre belän ekonomik mönäsäbätlären köçäytergä tırışa. Ayruça bu politika arqılı üzenä tawış birgän kördlärne dä tınıçlandırunı maqsat itep quya. Çөnki bıyılğı parlament saylawlarında küpçelek kördlär yäşägän Könçığış , Könyaq könçığış rayonnarı belän Törkiäneñ törle zur şähärlärenä taralğan kördlärdän küp tawış aldı, farazlarğa kürä AK partiädä 80 tiräsendä çığışı belän körd deputat bar. Ä radikal körd partiäse DTP-neñ nibarı 20 genä deputatı parlamentta.
İstanbul, Äxtäm İbrahim


text:
Atnakiç könne xalıqara Amnesty İnternational oyışması Rusiägä başılanğan xisabın bäyän itte. Anda äytelgänçä, Rusiädä soñğı distä yılda küp kenä uñay qanunnar qabul itelügä qaramastan, keşe xoquqları bozılu äle dä daimi küreneş bulıp qala. 100 bitlek xisapta küp sanlı misallar kiterelgän, Çeçnyadağı wazğiätkä ayırım iğtibar birelgän
Dönyada keşe xoquqları torışın küzätep baruçı bäysez Amnesty İnternational oyışması här ike yıl sayın ber ilne saylap alıp, andağı xällärgä centekle tikşerü ütkärä. 4 yıl elek Quşma Ştatlar saylanğan ide, 2 yıl elek Söğüd Ğäräpstanı, xäzer menä – Rusiä. Uzğan yılnıñ üktäberendä başlanğan tikşerülär näticäsendä oyışma inde ike xisabın bäyän itte, monısı öçençese. 100 bitlek xisapta Rusiädäge çile-pışlı mäxkämä, qanunnarnıñ naçar ütälüwe, yä gel ütlälmäwe, törle ölkädä xoquq bozular, ğädelsezlek turında äytelä. Kereş süzdä äytelgänçä, Rusiä berniçä xalıqara oyışmada äğza bulıp tora, keşe xoquqları ölkäsendä berniçä xalıqara kileşügä qul quyğan. Ämmä köndälek tormışta bu dokumentlar iskä alınmıy. Äytik, 7 yıl elek Yevropa Şurasına kergändä Rusiä ülem xökemen beterergä wäğdä itte. Bu äle dä eşlänmägän. Konstitutsiä mäxkämäseneñ 1999nçı yıl qararı nigezendä yaña ülem xökemnäre çığaru tuqtatıldı, şul uq waqıtta ğömerlek törmä xökeme kertelde. Xisapta äytelgänçä, mondıy xökem çığarılğan keşelär törmädä qotıçqıç şartlarda totıla, cazalawğa duçar itelä, näticädä, urtaça 5 yıldan ülep bara. Rusiäneñ militsiä bülekläre, totqarlaw urınnarında cazalaw ğämällärenä xisapta ayırım urın birelä. Totqarlanğan keşedän kiräkle cawap alu öçen, anı ike qulınnan elep quyu, maska kigerep tının beterü, qıynaw, köçläw oçraqları kiterelä. Xisapta äytelgänçä, militsiä xezmätkärlärendä başqa millät wäkilläre, azçılıqlarğa, şul isäptän çeçennarğa qarata tiskäre qaraş tamır cäygän. Rusiädä, bigräk tä Mäskäwdä, dokument tikşerü waqıtında andıy keşelär kimsetelügä duçar itelä. Äytkändäy, Mäskäwgä kilüçelärne terkäw tärtiben, häm, ğömümän, Rusiädäge "propiska" sistemasın Amnesty İnternational qanun bozu dip atıy, häm Rusiä räsmilären bu närsälärne beterergä çaqıra. Rusiädä keşe xoquqları iñ nıq bozılğan töbäk dip, älbättä Çeçnya tabılğan. Andağı tärtip bozularğa, ğadi xalıqnıñ - häm Rusiä xärbiläre, häm Çeçen suğışçıları tarafınnan qıyırsıtıluına, keşe urlaw, üterü, talaw, cazalaw oçraqlarına xisapta aıyrım bülek birelgän. Xisapta äytelgänçä, Rusiäneñ Terroğa-qarşı köräş turındağı qanunı arqasında, Çeçnyada keşe xoquqların bozğan xärbilärne cawaqa tartu mömkin tügel. Zıyan kürüçelär isä kompensatsiä taläp itä almıy. Misal itep Nord-Ost waqiğası kiterelä. Xisapta äytelgänçä, anda xäläk bulğan 129 keşeneñ 126sı xakimiät ğämäle näticäsendä xäläk bulsa da, monıñ öçen berkem cawapqa tartılmağan. 11 sintäberdän soñ Çeçnyadağı xällärgä xalıqara tänqit kimede. Amnesty İnternational belderüençä, bu - Rusiäneñ Amerikan prezidentı Bush säyäsäten xuplawı öçen cawap bulıp tora. Amnesty İnternational Çeçnyadağı xalıqnıñ ömetsez xäldä buluına çañ suğa, häm Rusiä räsmilären kiçekmästän çaralar kürergä çaqıra.
Ali Gilmi, Praga


text:
Ni өçen mөselman illәre Çeçennәrneŋ kөrәşen yaqlamıy?
Russiәneŋ Çeçnәdә alıp barğan suğışı dөnyada mөselmannar qatnaşqan konfliktlarnıŋ iŋ küzgә bәrelgәne bulıp qala birә. Mөselman illәreneŋ yardәme isә yuq diәrlek. Islam berlege turında sөylәrgә yaratqan Ğәrәp illәrenә kilgәndә, alarnıŋ qayberlәre, şul sanda Ğıraq şuşı konfliktta Russiәne yaqlıylar. Çeçennәrne nigezdә Kөnbatışnıŋ keşe xoquqların yaqlau oyışmaları hәm Yevropa Berlege yaqlıy. Ni өçen mөselman citәkçelәr Russiәneŋ Çeçnәdә alıp barğan suğışın xөkem itmilәr?
Audio
Aslaxanovnıŋ süzlәrençә, Mөselman illәr Bosnia mөselmannarın hәm Kosovo Albannarın 90-nçe yıllarda yaqladılar hәm bügengәçә Fәlәstinnәrne aktiv yaqlap kilәlәr. Anıŋ fikerençә, monıŋ berniçә sәbәbe bula ala.
Audio
Londondağı Ekonomik Küzlәv Berlege xezmәtkәre Nikolas Redman radiobız xәbәrçesenә birәgn әngәmәsendә Aslaxanovnŋ fikerlәren rasladı. Anıŋ süzlәrençә, Russiәneŋ dөnyadağı tәsire kimese dә, Mөselman illәr aŋa turılıqlı bulıp qala birә.
Audio
"Russiәneŋ diplomatik auırlığı kimesә dә, bigerөk tә nefte sәbәple Yaqın Kөnçığışta ul әle dә tәsirle. Russiә Sәğud Ğәrәbstan çığarğan miqdarğa yaqın nefte çığara. Hәm bigerәk tә qoral өlkәsendә Russiә Yaqın Kөnçığışta tөp tәminatçı bulıp tora."
Redmannıŋ süzlәrençә, Çeçennәrne yaqlau tauışların Ğәrәp illәre şәhәrlәreneŋ uramnarında işetep bula. Bu yaqlau bigerәk tә üz illәrendәge rejimnarğa qurqınıç tudırğan radikal Islam tөrkemnәrennәn kilә. Tөnyaq Kafkaz turındağı berniçә kitapnıŋ aftorı hәm Suğış hәm Solıx buyınça Britan Institutınıŋ xezmәtkәre Thomas de Waal, Mөselman illәre Çeçnәdә keşe xoquqlarınıŋ bozıluına Kөnbatış oyışmaları kebek borçılmıylar digәn fikerdә. BMOnıŋ Keşe xoquqları buyınça komissiәseŋ uzğan yılğı sessiәsendә Çeçnә turındağı tauış birneŋ nәticәse anı şaqqatırğan.
Audio
"Yevropan barlıq illәre diәrlek Russiәne xөkem itkәndә, barlıq islam illәre Russiәne yaqlap tauış birdelәr."
Çeçnә kөrәşçelәre Mөselman illәre xөkümәtlәren yaqlauı өçen әllә ni eşli almauların iqrar itәlәr. Aslan Masxadov xөkümәtendә tışqı eşlәr ministere bulğan Ilyas Axmedovnıŋ süzlәrençә, Çeçennәr uzğanda Islam oyışmalarına hәm xөkümәtlәrenә yardәm sorap mөrәcәğәt itsәlәr dә, ber nindi dә nәticәgә ireşә almağannar.
Audio
Axmedovnıŋ belderüenә qarağanda, Kөnbatışnıŋ keşe xoquqların yaqlau oyışmaları hәm Yevropanıŋ politik organnarı çeçen konfliktına küberәk әhәmiәt birәlәr. Çınnan da 29-nçe Ğinvarda Yevropa Şurası Parlamentar Assambleye Russiә 23-nçe martta Çeçenәdә rederendum ütkәrü өçen tieşle şartlar tudıra almayaçaq dip kisәtkәn hәm Çeçnәgә politik xәl çarası tabarğa çaqırğan rezolutisә qabul itte. Uzğan ayda Keşe xoquqları buyınça Xalıqara Helsinki Federatsiәse, Russiә kөçlәre tınıç çeçennәrne qıynauların, üterlәren dәvam itәlәr digәn belderü belәn çıqtı. Әmnisti International Oyışması 11-nçe fevraldә, Çeçnәdә keşe xoquqların bozunıŋ dәvam itüenә borçıluın belderde hәm Russiә xakimiәtlәren Yevropa Şurasınıŋ Keşe xoquqları buyınça Komissiәseneŋ tәqdimnәren ğәmәlgә quyarğa çaqırdı. Mөselman illәre tınıç xalıqnıŋ keşe xoquqların yaqlap çıqmağan mөddәtçә, alarnıŋ Islam Berlege turındağı belderülәre buş süz genә bulıp qalaçaq.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Qazannıñ Tınıçlıq bistäse başqalanıñ başqa rayonnarınnan üzeneñ tabiğäte, anda yäşäp yatuçı tatarlarnıñ, ruslarnıñ häm başqa millät wäkilläreneñ ber-bersenä bulğan dustanä möğallimäse belän ayırılıp tora. Bistädä 2500rә yaqın toraq yort bar. Başqalanıñ üzägennän çığıp kitep Tınıçlıqqa kilep kergän keşe awıldan kilep qalada yäşäwçe bulsa awılın iskä töşerä. Qalanıqı bulsa, atlı-tawıqlı, yäşel çirämle, ağaç qapqalı şähär yanındağı başqa möhitne kurep üzenä ikençe dönya aça. Tınıçlıq bistäse keşeläre isä başqalarğa iğtibar itmiçä üzlärençä yäşi birälär. Menä inde alar berniçä yıl rättän başqala Sabantuyı aldınnan üz bistälärendä ata-babalarıbızdan kilgän Sabantuyğa büläk-yaulıq cıyu ğadäten ütkärep kilälär. Bıyıl da bu ğädätne alar qamälenä kiterep, cırlap-biep, çäy tabınnarı äzerläp bistäne şaw-ğor kiterdelär.
Tınıçlıq bistäsendä Sabantuyğa yaulıq, büläk cıyu bäyrämendä, Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetı studentları tatar milli kiemnären kiep uyınnar uynatıp, cırlap-biep xalıqnıñ küñelen açtı. Alarğa bu eştä uqıtuçıları da yärdämgä kilde. Mädäniät häm sänğät universitetında eşläwçe Gölzirä xanım söyli:
- Sörän salu, yaulıq cıyu studentlarğa qayberäwlär praktika dilär. Äye, ansı da bar inde. Läkin alarnıñ bersen dä köçläp çaqırmadıq, üzläre teläp kildelär. Mädäniät universitetı şäkertläre Tınıçlıq bistäsendä berniçä yıl yaulıq cıyuda qatnaşalar, alar öçen bu yäşäw mäğnäsenä dä äylände dip äytäsem kilä.
Studentlarğa cır-iyüllärne törleländerergä Tınıçlıq bistäsendäge 129 mäktäp balaları da bulıştılar. Mäydançıqqa çığırğa yatsınğan balalar çittäräk cırladı, şığır söyläde.Qırıydan bistäneñ xalqı, apa - abıylar, babay-äbilär, bala-çağalar qul çabıp tordılar. Yözläre şat, küñelläre kütärenke, Tınıçlıq bistäse äbie äytmeşli:
- Sabantuyğa qarağanda şuşı yaulıq cıyu ğädäte iñ küñellese inde anıñ. Başqası alay küñelle tügel, balaqayım!
Tınıçlıq bistäse citäkçelären yaulıq çıyu kebek yolalarnı yıldan-yıl däwam itärgä etärgän, oyıştırırğa bulışqan İl'yas abzıynıñ da millättäşlärenä äyter süzläre küp ide:
- Menä bez İdel buyı rayonında Tınıçlıq bistäsendä zur Sabantuy aldınnan ata-babalarıbızdan kilgän ğöref - ğädätne berniçä yıl däwam itep kiläbez. Bezgä bistäneñ citäkçeläre dä, mädäniät universitetı studentları yärdämgä kilde. Bistäbezneñ xatın-qızları köçe belän çäy tabını äzerlädek. Bu büläk-yaulıqlarnı Xoday quşsa Sabantuy batırlarına biräçäkbez.
Röstäm İsxaqi


text: Comğa könne Başqortstan Hönär berlekläre federatsiäsendä xatın-qızlar problemalarına qağılışlı zur cıyın bulıp ütte. Anda güzäl zatlarnı eş belän tä'min itü häm alarnı sotsial' yaqlaw mäs’äläläre tikşerelde. Berkemgä dä ser tügel, elekke Sovetlar berlegendä dä, xäzer Rusiädä dä xatın-qızlar xezmät urınnarında eş xaqın da azraq ala kilde, alarğa zur wazıyfalar da ışanıp tapşırılmadı. Soñğı yıllarda, Rusiädä qırğıy kapitalizm şartlarında xatın-qızlarnı eş belän tä'min itü häm alarnı sotsial' yaqlawda problemalar tağın da arta töşkäne mäğlüm. Kommersiä nigezendä oyıştırılğan şirkätlär häm oyışmalar yökle xatınnarnı, yä bulmasa, keçkenä balaları bulğan xanımnarnı eşkä aludan baş tarta, xezmät xaqın da tübänräk quya alarğa. Menä şuşı problemalarnı urtağa salıp tikşerde Başqortstan Hönär berlekläre federatsiäsendä uzğan cıyında qatnaşuçılar. Bu kiñäşmä barışında bez Hönär berlekläre oyışmasında xatın-qızlar mäs’äläläre öçen cawaplı keşe - Mäxmüdä Gaynullina belän oçraşıp söyläştek. Bügenge söyläşüne bik möhim dip isäpli ul.


text:
Tönyak Korea xakimiätläre, Quşma Ştatlarnıñ, Pxenyan atom programmasın BMOnıñ İminlek Şurası tikşerüenä çığırırğa tırışqan teläsä nindi omtılışı, bu problema turında planlaştırılğan küp yaqlı söyläşülärne özügä kiteräçäk, dip belderde. Tönyak Korea mäğlümät çaraları taratqan xäbärdä, Quşma Ştatlar yağınnan bulğan andıy xäräkät, zur cinayät dip bilegelänäçäk häm suğış başlanuğa kiterergä mömkin, dielä.
Kiçä Tönyak Korea atom programması buyınça küpyaqlı söyläşülärgä rizalıq birde. Ul oçraşuda Tönyak häm Könyak Korea, AQŞ, Rusiä, Qıtay häm Yaponiä qatnaşırğa tieş.
Bu qararğa qädär Tönyak Korea söyläşülärne barı tik Quşma Ştatlar belän genä alıp baruğa basım yasağan ide.


text:
Udmurtiä başqalası İjawda tatar gimnaziäsendä icadi laboratoriä eşli
audioDörestän dä gimnaziädä älege metodika buyınça tel uqıtuçıları berläştergän däreslär uzdıralar. Mäsälän miña şuşındıy berläştergän ingliz, tatar, rus tele däresendä bulırğa turı kilde. Däresneñ teması — tatar, rus, ingliz tellärendä ütkän zaman fiğele. Grammatik kategoriäne üzläşterü öçen Qayum Nasırineñ utız cidençe tärbiäsen alğannar. Anıñ rus häm ingliz tellärenä tärcemäse dä äzerlängän ide. Däresne rus tele uqıtuçısı Güzäliä Mansur qızı Garif'yanova başlap, Qayum Nasırineñ kem buluın qısqaça ğına añlatıp kitte. Şulay itep başta balalar tatar xalqınıñ ğalime belän tanıştı, annan soñ tekstnı tatar, rus, ingliz tellärendä uqıp, analiz yasadılar, härber täldä bulğan ayırmalıqlarnı yäisä berdämlekne taptılar, alarnı taqtağa tablitsa räweşendä yazıp — näticä yasadılar. Grammatik qağidälärdän tış balalar tekstnı analizlaganda, uqıtuçılar anıñ äxläki yağına da basım yasarğa onıtmadı. Mondıy däreslär gimnaziädä yış ütkärelä, häm anıñ möhimlege turında tatar tele uqıtuçısı Räzilä Gabdraxmanova häm rus tele uqıtuçısı Güzäliä Garif'yanova bolay didelär.
audioGimnaziä uqıtuçıları Räzilä Gabdraxmanova häm Güzäliä Garif'yanova häm sigezençe sıynıf uquçısı İl'mira Gomärova belän äñgämä tıñladığız.
Xemidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text:
Rusiä-Gruziä nizağı Törkiägä dä suqtı
Suğış başlağaç Baku-Tiflis aşa Törkiäneñ Urta diñgezdäge Cäyhan portına totaşqan ütkärgeçtän kilgän neft' tuqtaldı.
Gruziä prezidentı Saakaşvilineñ, xalıqara xoquq normalarına kürä, üz territoriäse bulğan Kön'yak Osetiägä qorallı interventsiäse arqılı qabınğan suğış, üzenä genä zıyan kitermäde. Törkiä dä bu nizağtan turıdan-turı zıyan kürde. Mäskäw dä, Qavqazlar da üz rizalığınnan tış säyäsi üzgäreşlärgä yul birmäyäçägen, Gruziä niçä märtäbälär östen bulğan xärbi köçläre belän kürsätte.
Gruziägä çiktäş Törkiädä nizağ qabınğan berençe könnän ük, barlıq mäğlümat çaralarınıñ töp teması şuşı waqiğa ide. Rusiä matbuğatı belän räsmi şäxesläreneñ qıyu räweştä Törkiä Gruziä armiäsenä yärdäm itä digän gäyepläwläre Anqaranı borçıdı. Konflikt rayonına törle televidenie kanalları üz xäbärçeläre belän kameraların cibärdelär. Gruziädä eşlägän yäki turist bulğan töreklär ilne taşlap kittelär. Jurnalistlardan berniçäse bäreleşlärdä cäräxätlände.
Suğış başlağaç Baku-Tiblisi aşa Törkiäneñ Urta diñgezdäge Cäyhan portına totaşqan ütkärgeçtän kilgän neft’e tuqtaldı. Könenä 90 meñ barrel' neft' tapşırıla Cäyhan portına. Ber ük waqıtta Baku-Tiflis ütkärgeçe aşa Törkiäneñ tön'yak-könçığışındağı Ärzurum şähärenä dä tabiği gaz tapşırıla. Tulayım ber yılda 10 milliard kubometr. Neft'neñ zur öleşe Yevropağa tapşırıla. Gaz da kiläçäktä Nabukko proyektı arqılı könbatışqa tapşırılaçaq. Bu atnada här ike energiä çığanağı tuqtatıldı. Baku – Tiflis - Cäyhan ütkärgeçe rus xärbi oçqıçları tarafınnan şartlatıldı digän xäbärlär dä çıqtı. Ä ütkän atnada bu ütkärgeçneñ Törkiä öleşendä sabotaj yasalğan häm 20 meñ tonna çi neft’e yuqqa çıqqan ide.
İnde Törkiäneñ neft’e belän gazdan kürgän zıyanına östämä bularaq, suğış säbäple törek yök maşinalarınıñ Gruziä aşa uzu mömkinlege dä qalmadı. Könenä 500 yök maşinası uzğan Gruziä-Törek çigendäge Sarp qapqası yabıldı. Bu Törkiäneñ eksportına zur zıyan.
Näticädä Törkiä citäkçeläre başta şuşı konfliktqa däşmiçä tordılar, xätta Putin kollegası Erdoğan belän telefon aşa da söyläşmäde digän xäbärlär çıqqan ide. Läkin 13 avgustta premyer Erdoğan, tışqı eşlär ministrı häm başqa berniçä ministr belän Bodrumdağı yal resortınnan kinättän Mäskäwgä oçtı.
Anı biredä premyer Putin belän prezident Medvedev qabul ittelär, xätta bergäläp töşke aşnı aşadılar. Oçraşuğa Lavrov belän kollegası Babacan da qatnaştılar. “Xörriät”, “Millilät” kebek gazetalar, moña Rusiä Törkiägä zur ähämiät kürsätte, Kavkaz ittifaqı berlege täqdimenä yäşel ut yaqtı, dip bäyäläde.
Premyer Erdoğan ber-ike kön elek Kavkazlarda oxşaş nizağlar çıqmasın öçen barlıq Kavkaz häm rayondağı çiktäş illärneñ urtaq berlegen tözü täqdimen kertkän ide. Premyer Erdoğan jurnalistlarğa Törkiä belän Rusiä arasında ekonomik, säyäsi häm xärbi ölkälärdä mönäsäbätlärneñ täräqqi itüe, Rusiäneñ Törkiäneñ berençe säwdä partnerına äwerelgän buluı turında äytte. Medvedev ta “mönäsäbätlär här yaqtan täräqqi, bez Gruziäneñ agressiäse turında söyläştek”, dide. Putin da “Törkiädä stabillek Rusiä öçen möhim, Törkiä küptännän bezneñ ışanıçlı urtağıbız” dide. Tege yaqtan prezident Gül dä Medvedev häm Saaqaşvili belän telefon aşa söyläşte.
Prezident Erdoğan Mäskäwdän soñ Tifliskä dä säfär yasadı. Añlaşılğança, Törkiä konfliktta aktiv rol' uynıy başladı. Çönki rayonğa stabillek kire qaytmasa, Törkiägä baytaq ekonomik zıyan bulaçaq. Saakaşviline Kreml' taläplären ütärgä künderü dä ciñel tügel. Prezident Buşnıñ Rusiäne kisätüe, Pol'şa, Ukraina, Estoniä, Litva häm Latviä prezidentlarınıñ Tifliskä kilüläre Saakaşviligä qıyulıq birgänder.
Qısqası, bu mäs'älädä Yevropa Berlegenä äğza illär arasında da urtaq qaraş bulmawı añlaşıla. Ämma şuşı citdi konfliktnı emansiä belän çişep bulmıy. Anqara monı yaxşı añlap Rusiäne Kavkazlarda stabillek urnaştırırğa künderü kebek awır ber rol'ne almaqçı.