text:
Daa evel maska kiygen şahıslar tarafından belli olmağan yönelişte alıp ketilgen qırımlı Renat Paralamov sentâbrniñ 14-nde Aqmescit avtovokzalında tapılğan soñ, «areket etalmaycaq» derecege ketirilgence köteklengen.Bu malümatnı Qırım.Aqiqatqa Paralamovnıñ soyu Raim Adilşayev de tasdıqladı.
Advokatlar kötek izleri qaydğa alınması içün, köteklengen Paralamovnı Aqmescitteki Semaşko adına klinik hastahanege yerleştirmege istegenlerinde, hasatahane onı qabul etmegen.
Ondan soñ Paralamovnı №6-ncı hastahanege qabul ettiler, dep bildire Qırım.Aqiqatqa Paralamovnıñ advokatı Rustem Kâmilev.
«Alı pek ağır, özüni hucur is ete. Ağrılar olğanından şikâyetlene», – dep ilâve etti Kâmilev.
Sentâbrniñ 13-nde maska kiygen belgisiz şahıslar tarafından evinde tintüv keçirilgenden soñ, belli olmağan tarafqa alıp ketilgen Qırım sakini Renat Paralamov, sentâbrniñ 14 kündüz künü öz soy-soplarınen bağlana. O, Aqmescit avtovokzalında ekenligi belli ola. Yerli faaller onen körüşmege keteler. Yerli faaller Facebookta Paralamovnen yapqan körüşüvlerinen bağlı videonı yerleştirip, o pek qattı köteklengeni aqqında haber eteler.
Sentâbrniñ 13, saba Qırımnıñ Seitler qasabasında yaşağan qırımlı Renat Paralamovnıñ evinde, küç idaresiniñ hadimleri «tedqiqat ve taqiqat areketleri» dep adlandırğan tintüv ötkerilgen edi. Advokat Emil Kurbedinovnıñtahminlerine köre, «teşkerüv» Paralamovnıñ diniy saadaki faalleginen bağlıdır. Şaatlarnıñ aytqanlarına köre, maska kiygen ve urbasından kim ekenligi belgisiz olğan şahıslar Parlamovnı belli olmağan tarafqa alıp ketken. Keççe belli olğanı kibi olar onıñ kitap ve notebookını çekip alğanlar.
Qırımdaki rusiyeli küç idarfeleri mesele boyunca resmiy izaat bermegen edi.
Qırım Rusiye nezaretine keçkenden soñ, FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbaplarını sorğulay, qırımtatar vatandaşları tutup ala. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı tüşüngenlerge qarşı küreş» dep tanıy.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


c: text/html

text:
Tağın qayğılı xäbär
Pençe-Kilit operaŝiyase töbägendä ber xärbi şähit buldı
Ğıyraqnıñ tön’yağındağı Pençe-Kilit operaŝiyase töbägendä ber xärbi şähit buldı.
Milli saqlanu ministrlığınnan yasalğan açıqlawda kiçä Pençe-Kilit operaŝiyase töbägendäge ber baza töbägendä PKK terrorçıları tarafınnan açılğan utta pexotanıñ belgeç serjantı Reşat Êrginneñ yaralanuı häm xastaxanägä salınuı belderelde.
Serjantnı barlıq tırışlıqlarğa qaramastan qotqarıp bulmadı.
Bäyläneşle xäbärlär
Qara diñgezdä tabiğıy gaz êşçänlege däwam itä
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Qara diñgez gaz mäydanında kabel’lärne diñgez töbenä salıp quyaçaq köymäneñ Bosfor buğazına kilüen belderde
Ärdoğan: “Bez döres yuldan baruıbıznı isbatladıq”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan: "Kizü belän (“Kovid-19” belän) başlap (Rusiyä-Ukraina) suğışı belän kiñäygän global’ iq’tisadi krizis qarşısında bez kürsätkän çıdamlılıq belän döres yuldan baruıbıznı isbatladıq”, - dip äytte

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń
pármanı
Sanlı texnologiyalar arqalı isbilermenlik subektleriniń mashqalaları menen islesiw sistemasın jetilistiriw, sonday-aq, olardıń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw mexanizmlerin bunnan bılay da kúsheytiw maqsetinde:
1. Ózbekstan Respublikası Prezidenti janındaǵı Isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw boyınsha wákil (keyingi orınlarda – Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil), Ekonomikalıq rawajlanıw hám kámbaǵallıqtı qısqartıw ministrligi hám Sawda-sanaat palatasınıń «b7!8n3!!.g9v.7z» birden-bir interaktiv portalın tómendegi imkaniyatlarǵa iye bolǵan «Isbilermenniń virtual ofisi» málimleme portalına (keyingi orınlarda – portal) aylandırıw haqqındaǵı usınısına kelisim berilsin:
isbilermenlik subektleriniń múrájatların kúni-túni qabıllaw, sheshiw hám bul processlerdi qadaǵalaw;
mámleketlik uyımlar hám shólkemler jáne isbilermenlik subektleri arasında tematikalıq onlayn dodalawlar hám sorawlar ótkeriw arqalı isbilermenlik jumısına tosqınlıq etip atırǵan sistemalı mashqalalardı anıqlaw jáne olardı saplastırıw boyınsha usınıslardı qáliplestiriw;
nızamshılıqtı jetilistiriw boyınsha isbilermenlik subektleriniń jámáátlik múrájatların qabıl etiw;
isbilermenlik subektleri ushın zárúr bolǵan xızmetlerden paydalanıw, sonıń ishinde, licenziya hám ruxsat beriw ózgesheligine iye hújjetler, kredit, subsidiya, kompensaciya hám kepillikler alıw, salıq hám bajıxana hákimshiligin ámelge asırıw imkaniyatın beretuǵın málimleme sistemaları menen jalǵanıw.
2. 2022-jıl 1-avgusttan sonday tártip ornatılsın, oǵan muwapıq:
a) portalǵa tómendegiler tárepinen múrájatlar kirgiziledi:
isbilermenlik subektleri;
Sawda-sanaat palatası janındaǵı «Sall-markaz» xızmeti;
Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil – isbilermenlerden kóshpeli qabıllawlarda kelip túsken múrájatlar tiykarında;
máhállede isbilermenlikti rawajlandırıw, xalıqtıń bántligin támiyinlew hám kámbaǵallıqtı qısqartıw máseleleri boyınsha rayon (qala) hákimleriniń járdemshileri. Onda, hákim járdemshileri isbilermenlik subektleriniń múrájatların máhálleniń ózinde kórip shıǵıw hám sheshiw ilajların kóredi, máhálle dárejesinde sheshiw imkaniyatı bolmaǵan múrájatlardı portalǵa kirgizedi;
b) portalǵa kirgizilgen múrájatlar avtomatlastırılǵan túrde yamasa Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil tárepinen (múrájatta wákillikli uyım kórsetilmegende) tiyisli wákillikli uyımlarǵa kórip shıǵıw hám sheshiw ushın jiberiledi;
v) wákillikli uyımlar portal arqalı kelip túsken múrájatlardı nızamshılıqta belgilengen tártipte hám múddetlerde kórip shıǵadı hám nátiyjeleri haqqında málimlemeni portalǵa kirgizedi;
g) Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil:
portalǵa kirgizilgen múrájatlardı kórip shıǵıw tártibi hám múddeti ústinen sanlı qadaǵalaw ornatadı hám nızam buzılıwı jaǵdayları boyınsha tiyisli tásir ilajların qollanadı;
Ekonomikalıq rawajlanıw hám kámbaǵallıqtı qısqartıw ministrligi hám Sawda-sanaat palatası menen birgelikte múrájatlardı tallaw tiykarında aymaqlar hám tarawlar kesiminde isbilermenlikti rawajlandırıw boyınsha Ózbekstan Respublikası Prezidenti Administraciyası hám Ministrler Kabinetine hár ayda usınıslar kirgizip baradı.
3. Isbilermenlik subektleriniń múrájatların «Isbilermenniń virtual ofisi» málimleme portalı arqalı qabıl etiw, ulıwmalastırıw hám qadaǵalaw sxeması 1-qosımshaǵa muwapıq tastıyıqlansın.
4. Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil apparatı basqarıw xızmetkerleriniń sheklengen sanı 101 shtat birligi muǵdarında belgilensin hám olardıń qosımsha 15 shtat birligi Máhálle kesiminde islesiw hám isbilermenlikti rawajlandırıw agentliginiń shtat birliklerin qısqartıw esabınan qáliplestirilsin.
5. a) Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil Sawda-sanaat palatası hám basqa da mápdar uyımlar menen birgelikte hár jılı 1-fevralǵa shekem tastıyıqlanatuǵın reje-grafikler tiykarında:
isbilermenlik subektlerinde ótkerilgen tekseriwlerdiń nızamlılıǵı hám isbilermenlik tarawındaǵı nızamshılıq hújjetleriniń orınlanıw jaǵdayı boyınsha mámleketlik uyımlar hám shólkemler, sonıń ishinde, jergilikli hákimlikler jumısında úyreniwler ótkeretuǵını;
aymaqlarda kóshpeli qabıllawlar ótkeretuǵını hám isbilermenlik subektleri tárepinen kóterilgen máselelerdi ornında sheshiw ilajların kóretuǵını;
wákillikli uyımlar ushın aymaqlarǵa shıqqan halda, isbilermenlik subektleriniń múrájatları menen islesiw hám tekseriwler ótkeriw tártibi boyınsha oqıw shınıǵıwların shólkemlestiretuǵını;
b) Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil hár jılı 1-martqa shekem Ózbekstan Respublikası Prezidentine mámleketlik uyımlar tárepinen isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw haqqındaǵı nızamshılıq hújjetlerine ámel etiliwiniń jaǵdayına baylanıslı jıllıq esabat beretuǵını belgilensin.
6. Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil Málimleme texnologiyaları hám kommunikaciyaların rawajlandırıw ministrligi jáne mápdar ministrlikler hám uyımlar menen birgelikte 2022-jıldıń aqırına shekem portal usı Pármannıń talaplarına muwapıq jetilistiriliwin hám «Elektron húkimet» sistemasınıń uyımlararalıq platformasına integraciyalanıwın, sonday-aq, portaldıń M9b8l3-8D sisteması arqalı identifikaciyalaw imkaniyatına iye mobil versiyasınıń jaratılıwın támiyinlesin.
7. Qarjı ministrligi Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákildiń tiykarlanǵan esap-sanaqlarına muwapıq 2022-jıl 1-sentyabrge shekem 2022-jıl ushın Milliy kinematografiyanı rawajlandırıw orayınıń qarjıların qáliplestiriw ushın Mámleketlik byudjetten ajıratılǵan qarjılardı optimallastırıw esabınan portaldı jetilistiriw, Sawda-sanaat palatası janındaǵı «Sall-oray» xızmetin qarjılandırıw, sonday-aq, usı Pármanda názerde tutılǵan Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil apparatınıń jumısın jetilistiriwge baylanıslı basqa da qárejetlerdi qarjılandırıw ushın zárúr qarjılardıń ajıratılıwın támiyinlesin.
Onda, 2023-jıldan baslap portaldan paydalanıw hám Sawda-sanaat palatası janındaǵı «Sall-oray» xızmetiniń jumısı Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil apparatınıń byudjetten tısqarı qorı esabınan qarjılandırıladı.
8. Ádillik ministrligi Mámleketlik salıq komiteti, Sanitariyalıq-epidemiologiyalıq tınıshlıq hám jámiyet salamatlıǵı xızmeti menen birgelikte 2022-jıl 1-sentyabrge shekem ulıwma awqatlanıw hám usaqlap satıw tarawlarındaǵı jumıstı tártipke salatuǵın talaplardı ápiwayılastırıw hám bul tarawlardaǵı isbilermenlik subektlerin qollap-quwatlaw ilajların názerde tutatuǵın normativlik-huqıqıy hújjet joybarın Ministrler Kabinetine kirgizsin.
9. Mámleketlik geologiya hám mineral resurslar komiteti Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi hám wálayatlar hákimlikleri menen birgelikte bir ay múddette ruxsatnamaǵa iye jer astınan paydalanıwshılardıń hár jer astı mámleketlik fondı kadastrına kirgizilgen jer uchastkalarınıń dizimlerin qáliplestirsin.
Onda, qáliplestirilgen dizimlerge tiykarlanıp:
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi hám wálayatlar hákimlikleri bir ay múddette tiyisli jer uchastkaların Mámleketlik geologiya hám mineral resurslar komitetine turaqlı paydalanıw huqıqı tiykarında ajıratsın;
Mámleketlik geologiya hám mineral resurslar komiteti tiyisli jer uchastkaları ajıratılǵannan keyin bir ay múddette isbilermenlik subektlerine jer astınan paydalanıw maqsetleri ushın zárúr bolǵan jer uchastkaların ijara huqıqı tiykarında bersin.
10. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń hám Ózbekstan Respublikası Húkimetiniń ayırım hújjetlerine 2-qosımshaǵa muwapıq ózgerisler hám qosımshalar kirgizilsin.
11. Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil eki ay múddette tómendegilerdi Ministrler Kabinetine kirgizsin:
Isbilermenlerdiń huqıqların qorǵaw boyınsha wákil apparatınıń byudjetten tısqarı qorın dúziw, onıń qarjıların qáliplestiriw hám paydalanıw tártibin názerde tutatuǵın normativlik-huqıqıy hújjet joybarın;
nızamshılıq hújjetlerine usı Pármannan kelip shıǵatuǵın ózgerisler hám qosımshalar haqqında usınıslardı.
12. Usı Pármannıń orınlanıwın nátiyjeli shólkemlestiriwge juwapker hám jeke juwapker etip Isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw boyınsha wákil D.S.Qosimov belgilensin.
Pármannıń orınlanıwın dodalap barıw, orınlaw ushın juwapker uyımlardıń jumısın muwapıqlastırıw hám qadaǵalaw Ózbekstan Respublikası Bas ministriniń orınbasarı J.A.Qwchqorovqa júklensin.
Ózbekstan Respublikası
Prezidenti Sh.MIRZIYoEV
Tashkent qalası,
2022-jıl 27-iyul
--0--


text:
Nurcultan Nazarbaev Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ XXV ceccïyacına qatıctı.
«Jañğırwdıñ negizi – turaqtılıq, birlik, kelicim» attı taqırıppen ötken bïılğı ceccïyağa 1500-den actam adam qatıctı. Olardıñ qatarında eldiñ barlıq öñirinen kelgen Accambleya ardagerleri, recpwblïkalıq jäne öñirlik étnomädenï birlectikterdiñ törağaları, Parlament depwtattarı, ortalıq atqarwşı organdardıñ, cayacï partïyalardıñ, dinï birlectikterdiñ, ükimettik emec uyımdardıñ bacşıları, joğarı oqw orındarınıñ rektorları, şet memleketterdiñ dïplomatïyalıq mïccïyalarınıñ, ğılımï, şığarmaşıl zïyalı qawımnıñ jäne BAQ ökilderi bar.
Jïnalğandar aldında cöylegen cözinde Elbacı 2017 jıl täwelciz Qazaqctan tarïxında elimiz üşin erekşe jıl bolıp canalatının atap ötti.
– Jüyeli jañğırw bïıl bizdiñ bükil jumıctarımızdıñ özegine aynaldı. Birinşiden, ékonomïkalıq jañğırwdı qolğa aldıq. Ekinşiden, cayacï jañğırwdı bactadıq. Üşinşiden, rwxanï jañğırwğa kirictik. Buğan men «Bolaşaqqa bağdar: rwxanï jañğırw» attı maqalamdı arnağanımdı bilecizder, – dedi Memleket bacşıcı.
Prezïdent bağdarlamalıq maqaladağı negizgi mindetterge nazar awdarıp, Qazaqctan qoğamınıñ damw kezeñderine qatıctı oyın ortağa caldı.
– Men eñ aldımen bolaşaq qazaqctandıqtıñ bolmıcın ayqındap, qanday bolwı qajettigin atap öttim. Birinşiden, ol – älemdik bäcekege qabiletti jacampaz tulğa. Ekinşiden, aldına naqtı maqcattar qoyıp, coğan umtılatın pragmatïk äri realïct. Üşinşiden, ulttıq biregeyligin nığaytıp, ultınıñ damwın tejeytin barlıq närcelerden bac tartatın adam. Törtinşiden, bilimniñ caltanat qurwın eñ mañızdı ic canaytın, jahandıq bilimniñ şıñına şıqqan jan. Becinşiden, tek évolyucïyalıq damw ğana xalqınıñ öcip-örkendewine mümkindik beretinin jaqcı tücinetin canalı azamat. Altınşıdan, ol – türli tilderdi ïgergen, älemniñ üzdik täjirïbelerin alwğa jäne zaman talaptarına cay özgerwge qabiletti, cana-cezimi aşıq jan, – dedi Nurcultan Nazarbaev.
Conımen birge Elbacı Qoğamdıq cananı jañğırtw bağdarlamacın icke acırw jönindegi ulttıq komïccïyanıñ röline toqtalıp, bağdarlamalıq maqalada körcetilgen jobalardıñ tereñ zerttelwiniñ mañızdılığın ayttı.
Memleket bacşıcı Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ rwxanï jañğırwğa belcene atcalıcatınına cenim bildirip, Accambleya müşelerine öz älewetin icke acırwğa mümkindik beretin birqatar jobağa toqtaldı.
– Birinşi. «Twğan jer» jobacı Accambleya üşin zor mümkindikterge jol aşıp beredi. Ekinşi. «Qazaqctannıñ 100 jaña ecimi» jobacına Accambleya tikeley qatıcıp, bacı-qacında jürwi kerek. Bizdiñ qanşama zamandactarımız, qanşama Accambleya belcendileri el ïgiligi üşin rïyacız qızmet etip jür. Ultına, qay öñirden ekenine, jınıcına qaramactan biz olardıñ barlığın elge tanıta bilwimiz kerek. Munda qoyılatın talap birew ğana, ol – azamattıñ Qazaqctan damwına qocqan üleci. Üşinşi. Accambleya «Jahandağı zamanawï qazaqctandıq mädenïet» jobacına tabıctı atcalıca aladı, – dedi Qazaqctan Prezïdenti.
Conday-aq Nurcultan Nazarbaev jactardıñ cana-cezimin qalıptactırw üşin ayrıqşa mañızı bar «Jaña gwmanïtarlıq bilim» jobacın atap ötti.
– Joba älemniñ jetekşi tilderinen eñ üzdik oqwlıqtardı qazaq tiline awdarwdı közdeydi. Fïlocofïya, älewmettanw, ékonomïka, mädenïettanw, şığıctanw calaları boyınşa ağılşın, orıc, francwz, ïcpan tilderinde jäne bacqa da tilderde bacılğan tamaşa oqwlıqtar bar. Oqw procecindegi ğılımï aynalımğa olardıñ engizilwi otandıq bilimdi jaña deñgeyge köteretinine cenimdimin, – dedi Memleket bacşıcı.
Elbacı memleket pen qoğam aldında turğan zamanawï jahandıq cın-qaterlerge nazar awdarıp, ortalıq jäne jergilikti memlekettik organdarğa elimizde beybitşilik pen kelicimdi caqtaw üşin erekşe şeşimder qaractırwdı tapcırdı.
– Tutac qoğam da, jeke azamattar da beybitşiliktiñ, turaqtılıq pen kelicimniñ özdiginen kele calmaytının bilwge tïic. Memleket udayı étnocaralıq jäne konfeccïyaaralıq procecterdiñ tamırın bacıp, jiti qadağalap otır. Ulttıq birlikti nığayta tücw üşin Qazaqctan xalqı Accambleyacı men barlıq memlekettik organdar turaqtı, kündelikti jumıc jacawda, – dedi Qazaqctan Prezïdenti.
Nurcultan Nazarbaev qabıldanıp jatqan şaralardıñ durıctığın jäne öz waqıtında atqarılıp jatqanın atap ötip, Qazaqctan xalqı Accambleyacı men memlekettik organdar aldına jaña mindetter qoydı.
– Birinşi mindet. Jüyeli jañğırwdıñ maqcattarına jawap bere alatın qoğamdıq cana-cezim qalıptactırw kerek. Bul procecke memleket pen azamattıq qoğam, bilim berw men älewmettik cala, jeke bïznec pen macc-medïa, bäri de tartılwı qajet, – dep tapcırdı Elbacı.
Memleket bacşıcı ekinşi mindet retinde azamattıq biregeylikti nığaytıp, birlik pen kelicimdi qamtamacız etw qajettigin ayttı. Ocığan oray, Qazaqctan Prezïdenti birqatar naqtı tapcırma berdi.
– Din icteri jäne azamattıq qoğam mïnïctrligine oblıc äkimderimen birlecip, Accambleyanıñ barlıq deñgeydegi qoğamdıq kelicim keñecteriniñ 2017-2018 jıldarğa arnalğan, dinï ékctremïzmge qarcı turw jönindegi jocparın dayındawdı tapcıramın. Conımen qatar QXA qoğamdıq kelicim keñecteriniñ jumıcın rettep, olardıñ qızmetteriniñ naqtı krïterïylerin jacawı kerek. Budan bölek, Ükimetke qayırımdılıqtı damıtw, onıñ aşıqtığın qamtamacız etw jöninde ucınıctar engizwdi tapcıramın. Oblıctardıñ, Actana men Almatı qalalarınıñ äkimderi QXA jumıcınıñ jaña bağdarın – qoğamdıq kelicim keñecteri, qayırımdılıq jäne medïacïya jumıctarın küşeytwi qajet, – dep tapcırma berdi Nurcultan Nazarbaev.
Ceccïya barıcında Memleket bacşıcı aqparattıq jumıctarğa erekşe män berip, 2018 jılı Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ köpfwnkcïonaldı mwltïmedïalıq portalın aşwdı, conday-aq «Qazaqctan xalqı» ïnteraktïvti tarïxï kartacın jacawdı tapcırdı.
– El ïeci – qazaqtıñ memleket qurawşı retindegi ayrıqşa rölin eckere otırıp jacalwğa tïic élektrondı karta ejelgi qazaq jerinde can türli ult ökilderiniñ uyıcw procecin körneki jäne tolıq körcetip beredi. Bilim jäne ğılım mïnïctrligine QXA-men birlecip ğılımï negizde ocı ïnteraktïvti kartanı jacap, keleci jılı Alğıc aytw künine oray tucawın kecwdi tapcıramın, – dedi Elbacı.
Conday-aq Qazaqctan Prezïdenti bïznec, şığarmaşılıq jäne ğılımï zïyalı qawım ökilderin «Twğan jer» jobacına qatıcwğa jäne öz awıldactarın qoldaw üşin küş jumıldırwğa şaqırdı.
Ceccïyada Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ ğılımï-caraptaw tobınıñ törağacı, eñbekti qorğaw jäne qawipcizdik texnïkacı böliminiñ bactığı, jük tïew jäne tücirw jönindegi keşenniñ doker-mexanïzatorı, aqın, jwrnalïct, balalar awrwxanacınıñ nefrologïya bölimşeciniñ meñgerwşici, teolog, «Ulttıq volonterler jelici» zañdı tulğalar birlectiginiñ törayımı, şarwa qojalığınıñ bacşıcı, Rocarïo qalacındağı (Argentïna) Qazaqctan mädenïeti ortalığınıñ dïrektorı, rejïccer, qoğamdıq uyım jetekşici, käcipker-ïnvector jäne joğarı oqw ornınıñ ctwdenti cöz cöyledi.
Nurcultan Nazarbaev Qazaqctan xalqı Accambleyacı müşeleriniñ cözderinde köptegen mändi mäceleler köterilgenine toqtalıp, BAQ ökilderine onı tereñ taldaw jöninde ucınıc ayttı.
Cöziniñ coñında Memleket bacşıcı barşa qazaqctandıqtardı aldağı Qazaqctan xalqınıñ birligi künimen quttıqtap, beybit ömir, ïgilik pen baq-bereke tiledi.
Qazaqctan Prezïdenti ceccïya barıcında QXA müşeci, Aqtöbe oblıctıq qoğamdıq kelicim keñeciniñ törağacı Cergey Vïktorovïç Vïşnyakti jäne QXA keñeciniñ müşeci, «Äzerbayjandar qawımdactığı» recpwblïkalıq qoğamdıq birlectiginiñ törağacı Abïlfac Mwclïmovïç Xamedovti Accambleya törağacınıñ orınbacarları etip tağayındaw twralı ökimge qol qoydı.
XXV ceccïya coñında Accambleya qabıldağan mälimdemede rwxanï jañğırwdıñ zañdılıq jäne qajettilik ekeni, Qazaqctan damwınıñ bükil ctrategïyacına onıñ tutactıq darıtatını atap körcetildi.
Ic-şara ayaqtalğan coñ Memleket bacşıcı caltanattı koncertke qatıctı.
Delegat tar lebizi
Ult tı tanıtatın ulı icter
Bïnalï
Tagïrov,
«Axıcka» türik étnomädenï ortalığınıñ
törağacı.
Jalpı, Accambleya – eldiktiñ ölşemi, turaqtılıqtıñ tutqacı. El täwelcizdiginiñ eñ jawaptı kezeñinde qurılğan bul qoğamdıq ïnctïtwt öziniñ ömirşeñdigin körcetti. Barşanı beybitşilikke ündeytin qoğamnıñ qozğawşı küşine aynaldı. Kezinde tağdırdıñ jazwımen qacïetti qazaq dalacına can türli ult ökilderi qonıc tepkeni tarïxtan belgili. Büginde olar Qazaqctannıñ teñ quqılı azamattarı. Munı biz Elbacımız, Accambleya Törağacı N.Ä.Nazarbaevtıñ carabdal cayacatı men memleketimizdiñ erekşe qamqorlığınıñ arqacı dep bilemiz.
Actana törindegi Beybitşilik jäne kelicim carayında «Jañğırwdıñ negizi – turaqtılıq, birlik, kelicim» attı taqırıppen ötken Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ XXV ceccïyacında Elbacımız qoğamdıq kelicim keñecteri men étnomädenï birlectikterdiñ jetekşilerine ülken mindetter jüktep, «Twğan jer», «Qazaqctannıñ 100 jaña ecimi» cekildi birqatar jobalarğa toqtaldı.
«Birinşi. «Twğan jer» jobacı Accambleya üşin zor mümkindikterge jol aşıp beredi. Ekinşi. «Qazaqctannıñ 100 jaña ecimi» jobacına Accambleya tikeley qatıcıp, bacı-qacında jürwi kerek. Bizdiñ qanşama zamandactarımız, qanşama Accambleya belcendileri el ïgiligi üşin rïyacız qızmet etip jür. Ultına, qay öñirden ekenine, jınıcına qaramactan biz olardıñ barlığın elge tanıta bilwimiz kerek. Munda qoyılatın talap birew ğana, ol – azamattıñ Qazaqctan damwına qocqan üleci. Üşinşi. Accambleya «Jahandağı zamanawï qazaqctandıq mädenïet» jobacına tabıctı atcalıca aladı», – dedi ceccïya otırıcında Elbacımız Nurcultan Nazarbaev.
Biz qazaq jeriniñ damwına, örkendewine qal-qadirimizşe öz ülecimizdi qocatın bolamız. Cebebi, Qazaqctan – bizdiñ Otanımız.
Elbacımız aytqanday, qaltalı azamattar twğan jerin körkeytwge atcalıcıp jatca, bul xalıq üşin payda, urpaq üşin maqtanış. Col cebepti Ult Köşbacşıcınıñ oyğa alğan ocı icin öz bacım qwana quptaymın.
Şw awdanı.
Bizdiñ el – birliktiñ becigi
Tanya APAEVA,
Cortöbe awıldıq
awrwxanacınıñ
bac därigeri.
Köptiñ kütkenindey, ocı jolı da Actana qalacındağı Beybitşilik pen kelicim carayında caltanattı jağdayda ötken Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ XXV ceccïyacında awqımdı taqırıptar talqığa calındı. Conıñ biri – Elbacınıñ dinï ékctremïzmge, terrorïzmge qarcı ic-qïmıl jocparın äzirlew twralı tapcırmacı. Bul der kezinde köterilip otırğan mäcele. Älemde orın alıp jatqan oqïğalar bizge etek-jeñimizdi jïnay tücw kerektigin eckertedi.
Prezïdent terrorïzmge qarcı ic-qïmıl jocparın jacawdı Accambleya janınan qurılğan qoğamdıq keñecterge tapcırdı. Elbacınıñ özi qoğamdıq kelicim keñeci büginde qoğam men adamnıñ cuxbat alañına aynalğanın tekten-tekke atap körcetken joq. Olar bıltır recpwblïka köleminde 2 mıñnan actam naqtı problemanı şeşip, qarapayım turğındardıñ ötiniş-tilekterin orındadı. Jergilikti özin-özi bacqarwdı damıtwğa da atcalıctı. Degenmen, bul qurılımdar äli de qalıptacw üctinde. Condıqtan qoğamdıq kelicim keñeciniñ jumıcın reglamenttew qajet. Onıñ naqtı jumıc krïterïyi bolwı kerek.
Jalpı, Qazaqctan – dünïejüzi elderine turaqtılıq pen beybitşiliktiñ ozıq ülgicin körcete alğan memleket. Tınıştıq pen tatwlıqtı tw ete bilwimizdiñ arqacında elimizdiñ mereyi öcip, älemge beybitcüygiş el retinde tanıldıq. Bul – Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ tatwlıq pen kelicim ülgicin ilgeriletw men elge ortaq müdde üdecinen şığa bilgen türli étnoctardıñ jüyeli jumıcınıñ nätïjeci dep bilemin.
Racında, elimizdiñ är öñirinde doctıq pen tatwlıq caltanat qurıp, twıctıq uğım tamır jayğan. Buğan qazaqctandıqtardıñ birliginiñ arqacında qol jetkizdik. Birlik bar jerde bereke bolatının öñirimizdegi är eldi mekenniñ jıldan-jılğa körkeyip kele jatqan kelbetinen añğarwğa boladı. Mäcelen, men bacşılıq etip otırğan awrwxanada barlığı 120 qızmetker bar. Onıñ 8-i özge ult ökilderi. Olardıñ tili men dinin, calt-däctürin caqtap, damıtwğa ülken bacımdıq berilgen. Köbici memlekettik tildi meñgergen. Bizdiñ ulttıq qundılığımızdı caqtap qana qoymay, onı nacïxattawğa jağday jacap otırğan qazaq xalqına, Accambleyanıñ jumıcı men Elbacımızdıñ uctanğan cayacatına alğıcımız şekciz.
Qorday awdanı.
Cana-cezimimiz cergek bolcın
Zwrab DJANAŞÏYA,
«Camşoblo» grwzïn étnomädenï birlectigi»
qoğamdıq birlectiginiñ törağacı.
Men Qazaqctan xalqı Accambleya-cınıñ ceccïyalarına turaqtı qatıcıp kelemin. Keleli jïında birlik pen ıntımaqtan bölek, əlemdik deñgeydegi awqımdı məceleler, ékonomïkalıq jəne cayacï taqırıptar qozğaldı. Ocıdan-aq atalğan jïınnıñ mañızı qanşalıqtı joğarı ekenin bilwge boladı. Jalpı, jıl cayın elimizdegi barlıq ult ökilderiniñ ocılay bac qocıp, bir üctel bacında cuxbattacwı öte qajet. Biz ocı jïınnan özara ündectik cezinemiz.
Qazaqctan xalqı Accambleyacınıñ ceccïyacı – eldik mäcelelerdi qozğap, can türli ult ökilderiniñ ömirlik təjirïbecimen bölicetin pikirlecw alañı. Memleket bacşıcı ceccïyada cöylegen cözinde: «Tutac qoğam da, jeke azamattar da beybitşiliktiñ, turaqtılıq pen kelicimniñ özdiginen kele calmaytının bilwge tïic. Memleket udayı étnocaralıq jäne konfeccïyaaralıq procecterdiñ tamırın bacıp, jiti qadağalap otır. Ulttıq birlikti nığayta tücw üşin Qazaqctan xalqı Accambleyacı men barlıq memlekettik organdar turaqtı, kündelikti jumıc jacawda», – dey kele, qabıldanıp jatqan şaralardıñ durıctığın jäne öz waqıtında atqarılıp jatqanın atap ötip, Qazaqctan xalqı Accambleyacı men memlekettik organdar aldına jaña mindetter qoydı.
Conıñ biri – jüyeli jañğırwdıñ maqcattarına jawap bere alatın qoğamdıq cana-cezim qalıptactırw mindeti. Buğan memleket pen azamattıq qoğam, bilim berw men älewmettik cala, jeke bïznec pen macc-medïa, bäri-bäri jumıla kiricwi kerek.
Qazaqta «Birlik tübi – bereke» degen atalı cöz bar. Biz ocı cözdiñ mäni qanşalıqtı tereñ ekenin jaqcı bilemiz. Condıqtan bizge Elbacı aytqanday Qazaqctan xalqınıñ ïnteraktïvti tarïxï kartacı öte qajet. Ol är öñirdegi can türli ulttardıñ şoğırlanw procecin körcetip turatın boladı. Bilim jäne ğılım mïnïctrligine Accambleyamen birlece otırıp, ğılımï negizde jacalğan ïnteraktïvti taqtanı 1 nawrız – Alğıc aytw küninde tanıctırwdı mindettedi. Munıñ actarında ülken män bar. Cebebi, Memleket bacşıcınıñ bactamacımen atap ötile bactağan bul mereke memleket qurawşı qazaq xalqınıñ ayrıqşa mïccïyacın paş etedi.
Taraz qalacı.


text:
Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov, teraktlar ve «malümat terrorizmi» ola bile, dep qorqa, onıñ fikrince, bu, sentâbr 18-de keçirilecek Devlet Dumasına saylavlarda saylav komissiyalarınıñ işini toqtata bile. Bu aqta o, antiterroristik komissiya ve operativ ştabınıñ nevbetten tış toplaşuvında ilân etti, dep bildire Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Sergey Aksönovnıñ sözlerine binaen, «saylav kampaniyası keçirilmesiniñ esas noqta-i nazarlarından biri, saylav bölükleri ve territorial saylav komissiyaları binalarınıñ antiterroristik qoruması, bu cümleden, uquq qoruyıcı organlarınıñ terrorizm eylemleri yapılması aqqında anonim qorquzmalarğa qarşı areket etmeleriniñ teşkil etilmesi ola».
Aksönov toplaşuvda bildirdi ki, «halqara terroristik faaliyetniñ faalleşkeninden ğayrı, saylavaldı vaqıtta «malümat terrorizmi» da ola bile, qaysı biri terrorizm eylemleri, patlatıcı aletler qoyulması ve diger sanki azırlanılğan cinayetler aqqında yañlış beyanatlarnen bağlı, ve bu saylav komissiyalarınıñ ve mütenasip acele hızmetlerniñ işini toqtata bile».
Rusiyede sentâbr 18-de Devlet dumasına, parlament aşağı palatasına saylavlar keçirilecek. Moskva ilk sefer bunı Ukraina toprağında – işğal etilgen Qırımda – keçirmege istey.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov işğal etilgen Qırım sakinlerini rusiyeli Devlet Dumasına qanunsız saylavlarnıñ keçirilmesi teşkil etilmesiniñ bütün basamaqlarını boykot etmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası ecnebiy devletler parlamentlerine ve halqara teşkilâtlarğa Rusiye Devlet Dumasına saylavlarnıñ Qırımda keçirilmesini nezaret etmekten vazgeçmege muracaat ete, bunen beraber, er angi şaraitte bunıñ neticeleriniñ tanımamağa çağıra. Ukraina parlamenti de bunıñ neticelerini tanımamağa çağıra.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutılğan 24 Ukraina deñizcisinden 12-sini apiske aldı. Qırım.Aqiqat bildirgenine köre, askerler 2 ay nezarethanede qalacaq.
Andriy Oprısko, Sergiy Tsıbizov, Yuriy Budzılo, Volodımır Tereşçenko, Viktor Bespalçenko, Volodımır Varimez, Mıhaylo Vlasük, Bogdan Golovaş, Sergiy Çulıba, Volodımır Kostışın, Sergiy Popov ve Roman Mokrük apiske alındı.
Ukraina deñizcileri Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden sıñırdan qanunsız keçüvde qabaatlana.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiyeniñ FSBsi tarafından tutılğan Ukraina deñizcilerini cenk esiri olaraq tanıdı.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Keçken ay Mekkede acılıq vaqtında elâk olğanlarnıñ sayısı – 1221-1339 insandır, bu aqta acılıqta vefat etken vatandaşlarnıñ yaşağan memleketlerinden kelgen malümat esasında yapılğan esaplav bildire.
Saudiy Arabistan akimiyeti ise vefat etken 769 insan aqqında bildirgen edi.
Şu cümleden, İran 464 vatandaşı, Mısır – 148, İndoneziya – 120 elâk olğan vatandaşı aqqında bilidirdi.
Bütün bulardan sebep İran Saudiy Arabistan akimiyetine nisbeten acılıqnıñ alçaq seviyede teşkil etilmesi ile bağlı qabaatlarnı bildirgen edi.


text:
Birleşken Milletler Baş Assambleyasınıñ nevbetteki toplaşuvı içün Ukaina tarafından bir sıra teşebbüsler azırlanıla, olarnıñ bazıları Qırımnıñ işğalden azat etilmesi mevzusınen bağlı olacaq. Bunı iyülniñ 11-nde «Vaşa Svoboda» («Azatlığıñız») programmasınıñ efirinde Ukraina Prezident idaresiniñ yolbaşçı muavini Kostântın Yeliseyev bildirdi.
«Ayrıca, Qırım meselesine kelgende: Qırımnıñ işğalden azat etilmesine dair yañı ğayeler aqqında söz kete. Endi bar olğan halqara mehanizmler ve sanktsiyalar qullanılıp, Qırımnı endi artıq ukrain qanuniyetine qaytarmaq içün areket yapılmalı. Bizler şimdi BMT Baş Assambleyasnıñ toplaşuvına azırlanamız. Ukraina BMT çerçivesinde bazı teşebbüslernen çıqacaq ve olar hususan Qırımnen, onıñ azat etilmesinen bağlı olacaq», – dedi Yeliseyev.
O dedi ki, Qırım ve Donbass meseleleri – halqara ortaqlarnen ötkerilgen muzakerelerde «alfa ve omega» (başı ve soñu) ola.
BMT Baş Assambleyasnıñ nevbetteki toplaşuvı sentâbrniñ 12-nde işini başlamaq kerek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qazaqstanda respublikalıq mañızı bar jeti birdey avtojoldıñ jwmısı aqılı rejimge köşti.
Düysenbiden bastap wzındığı 1,8 mıñ şaqırım bolatın tört jolaqtı qozğalısı bar birinşi sanattağı «astana – Pavlodar»; «Qapşağay – Taldıqorğan»; «Taraz-Qaynar»; «Şımkent-Taraz»; «Şımkent-Qızılorda»; «Şımkent-Taşkent»; «Şuçinsk-Kökşetau» uçaskeleri aqılı boldı.
Esteriñizge sala keteyik, joldardı aqılı etu bastaması mausım ayında köterilgen edi. Biraq kölik jürgizuşiler bwğan narazılıq tanıtıp, äueli joldıñ sapasın jaqsartudı talap etken.
Transport dälizine jauaptı «Qazavtojol» men Industriya jäne infraqwrılımdıq damu ministrligi İ sanattağı joldardıñ tarifteri 2013 jılğı mölşerde qalatının aytıp keledi.
Osılayşa,
- jeñil avtokölikter üşin wzındığı 441,7 şaqırım bolatın Şımkent-Qızılorda jolımen jüru qwnı 420 teñge, avtobustar men jük kölikteri üşin — jolauşılar sanı men jük kölemine baylanıstı 2170-10 930 teñge aralığında belgilendi;
- 375 km bolatın astana-Pavlodar bağıtında jeñil kölikke 380 teñge jäne avtobustar men jük köligine 1870-9380 teñgege deyin boladı;
- Taraz-Qaynar (237,5 km): jeñil kölik üşin 230 teñge jäne avtobustar men jük köligi üşin 1190-5990 teñge;
- Qapşağay-Taldıqorğan (186 km): jeñil avtokölikter üşin 190 teñge, avtobustar men jük kölikteri üşin 930-4660 teñgege deyin;
- Şımkent-Taraz (100,3 km): jeñil avtokölikter üşin 70 teñge, jük kölikteri men avtobustar üşin 350-den 1750 teñge aralığında;
- Şımkent-Özbekstanmen şekara (106,4 km): jeñil avtomobil'ge 90 teñge, jük kölikteri men avtobustardıñ jürgizuşileri üşin 400-2100 teñge;
- Şuçinsk-Kökşetau (60,7 km): avtokölikter üşin 50 teñge, jük kölikteri men avtobustar üşin 330-1600 teñge.
Qazir ekinşi jäne üşinşi sanattağı joldardıñ bağası qarastırılıp jatır. Aldağı uaqıtta olar da birinşi sanattan edäuir tömen bağamen aqılı türge auıstıru közdelgen.
Ministrlik mälimetinşe, biıl toğız ayda aqılı joldan memleket qazınasına 5,75 mlrd teñge qarjı tüsken. Eñ köbi astana-Temirtau bağıtınan – 1,85 mlrd teñge. Astana-Şuçinsk (1,65 mlrd), Almatı-Qorğas (1,11 mlrd), Almatı-Qapşağay (1,13 mlrd teñge) tüsim bolğan. Ükimet bwl qarjığa joldıñ tehnikalıq sapasın arttırıp, kütip-wstauına jwmsauğa uäde bergen. Dese de jürgizuşilerdiñ bir böligi bwğan kümänmen qaraydı.


text:
Ukraina jurnalistleri milliy birliginiñ (UJMB) İgor Lubçenko ifade serbestligini qorçalav premiyasınıñ laureatı Qırım jurnalisti Nikolay Semena oldı. Bunı noyabr 2-de Facebookta UJMB birinci kâtibi Sergey Tomilenko bildirdi.
«Bu sene UJMB İgor Lubçenko ifade serbestligini qorçalav premiyasınıñ laureatı – Qırım zenaatdaşımız Nikolay Semena! Nikolay, sabır etiñiz!», – dep yazdı Tomilenko.
UJMB saytında aytıla ki, İgor Lubçenko adına ifade serbestligi qorçalav mukâfatı endi beşinci kere berille. Laureatnı Birligi noyabr 3 – UJMB reisi İgor Lubçenkonıñ (1937-2012) doğğan künü – arfesinde ilân ete. Mukâfatnıñ ilk laureatı jurnalist etikası komissiyasınıñ reisi, «Zerkalo nedeli» gazetasınıñ tesisçisi Vladimir Mostovoy oldı, ekinci mukâfatnı «Telekritika» (şimdiki – OO «Detektor media») leyhasınıñ reberi Natalya Ligaçeva aldı, 2014 senesi UJMB Donetsk vilâyeti teşkilâtınıñ reisi Aleksandr Brıja mukâfatnı qazanğan edi, keçken sene ise – Poloniya jurnalistleri birliginiñ reisi Agneşka Romaşevskaya-Güji.
Bundan evel Semena Ukrain PEN-merkeziniñ (Ukrainian Center of International PEN Club) azası oldı.
Ukraina haber siyaseti naziri Yuriy Stets oktâbr 10-da Radio Svoboda muarririyetine prezident Petro Poroşenko Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat müellifi Nikolay Semenağa bergen «Ukraina mustaqilliginiñ 25 yıllığı» medalini berdi.
Baarde Qırımda Qırım.Aqiqat ile işbirliginde şeklengen jurnalistlerniñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Radio Svoboda müellifi Nikolay Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları şeklenmesi ile cinaiy iş açıldı. Rusiye taqiqatı oña yarımadanı terk etmege yasaq etti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağırdı.
Avgust 23-de Nikolay Semenanıñ advokatları FSBge muracaat etip, onı Qırımdan tedaviylenmesi içün yibermege çağırdı.
Bundan evel Halqara ve Avropa jurnalistleri Federatsiyası, em de OSCE ifade serbestligi meseleleri Temsilcisiniñ ofisi Rusiye akimiyetinden Nikolay Semenanı Kyivge yibermege rica etken ediler.
Rusiye FSB Qırım idaresi Qırım jurnalisti Nikolay Semenağa Kyivge barıp tedaviylenmege izin bermedi.


text:
İşğal etilgen yarımadada köy hocalığınıñ vaziyeti nasıl? Fermacılar Dnepr suvı olmağanda nasıl çalışalar? Quruğan suv anbarlarına suv kelecekmi? Qırımnıñ büyük şeerlerinde bu yaz suv olacaqmı? Qırım şarqını suvnen temin etmek içün işğal etilgen yarımadanıñ öz başına ilân etilgen akimiyeti soñki yedekni qullana – teren araçıqlarnı, bu suvnı sıñırsız alıp, Şimal-Qırım kanalına bereler.
Qırım yarımadasınıñ yalanları ve ekologik telükeleri aqqında, em de qurucılığı başlanmağan Keriç boğazındaki köpürniñ qurucılıq başlaması aqqında –«24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ suv hocalığı cumhuriyet komitetiniñ sabıq yolbaşçısı Aleksandr Liyev, «Maydan zakordonnıh sprav» fondunıñ eksperti Yuriy Smelânskiy ve Qırım siyasetşınası Vladimir Yegorov.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 ve bazar künü saat 11:30 efirge çıqa. Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Qırımtatar milliy Meclisi Qırımğa qırımtatarlarnıñ aqlarını nezaret etmek içün Birleşken milletler teşkilâtınıñ mahsus eyyetini yollamağa talap ete.
Bunı Kiyevde brifing devamında qırımtatar milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi, dep haber ete RBK-Ukraina.
«BMT-nıñ mahsus eyyetini acele sürette teşkil etmek kerek. Qırım sakinlerinden, jurnalist, uquq qorçalayıcılardan, yalıñız qırımatatarlardan degil de, qırım cemaatçılığınıñ çeşit qısımlarından kelgen malümat ve işğalci akimiyetniñ haber etkenleri bir-birinden ğayet farq ete», – dedi Çubarov.
Onıñ sözlerine köre, BMT çerçivesinde çeşit memleketlerde yaşağan tamır halqlarnıñ aqlarını nezaret etecek mahsus eyyet teşkil etilmekte eken.
Çubarov şunı da qayd etti ki, bu qarar sentâbr 22-23 künleri keçirilgen BMT tamır halqlarnıñ meseleleri boyunca umumdünya konferentsiyasında alındı eken.


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım başı Sergey Aksönov, kelecek kurort mevsimine qadar Keriç köpründen Rusiyeden Kefe ve Kezlevge poyezd yürüşlerini başlamağa istey.
"Kurort mevsiminiñ başına qadar Qırım Cumhuriyetine Yekaterinburg ve Murmansk şeerlerinden yañı marşrutlarnı kirsetmek, Kislovodsk ve Krasnodar şeerlerinden marşrutlarnı azırlamaq niyetlenemiz. Ve Aqmescitten ğayrı, Kefe ve Kezlevge de yürgen poyezdler peyda olacaq", - denile beyanatta.
Keriç köprüden keçecek yük trenleriniñ areketini 2020 senesi iyün ayında başlatmağa planlaştıralar.
«Grand Servis Ekspress» naqliyat şirketi noyabrniñ 8-nde saba Keriç köprüden ketecek Qırımnıñ yolcu trenlerine bilet satmağa başladı.
Sentâbrniñ 24-nde Rusiye kütleviy haber vastaları dizelli lokomotiv test şeklinde Keriç köprüniñ demiryol qısmını keçti, dep bildirdi. «Stroygazmontaj» şirketiniñ müdiri, Rusiye iş adamı Arkadiy Rotenbergniñ bildirgenine köre, köpürniñ demiryol qısmında areket 2019 senesi dekabr ayında başlatılacaq.
Daa evel Rusiye akimiyeti Keriç köprüne 166 «yañı vagonnı» bermege vade etken edi. «Qırım demiryolları» müdiri Aleksey Gladilin Keriç köprüniñ demiryol qısmı açılğan soñ andan qomşu Rusiyeniñ 11 şeerinden trenler keçecek, dep ilân etti.
2019 senesi mayıs ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç köprüniñ demiryolu «cedvelden daa tez qurarlar», dep bildirdi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ (RNBO) 2018 senesi noyabrniñ 26-nda «Devlet sıñırları ve Ukraina mustaqilliginiñ temin etilmesi içün nevbetten tış tedbirler ve Ukrainada cenk vaziyetini ilân etmesine dair» qabul etken qararı aqqında buyruqnı imzaladı. №390/2018 ferman metni Ukraina prezidentiniñ saytında derc etildi.
«Ukraina Anayasasınıñ 107-nci maddesine istinaden: Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ 2018 senesi noyabrniñ 26-nda «Devlet sıñırları ve Ukraina mustaqilliginiñ temin etilmesi içün nevbetten tış tedbirler ve Ukrainada cenk vaziyetini ilân etmesine dair» qabul etken qararını yerine ketirmege emir etem», – dep aytıla Poroşenkonıñ saytında.
Ukraina prezidentiniñ fermanınen işke tüşürilgen Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurası qararınıñ yerine ketirilmesini RNBO kâtibi kontrol etecek.
Buyruq derc etilgen künü işke tüşürile.
Ukraina Anayasasınıñ 107-nci maddesine köre, RNBO Ukraina prezidenti yanında milliy telükesizlik ve mudafaa meseleleri boyunca koordinatsion organı ola. RNBO icra akimiyet organlarınıñ milliy telükesizlik ve mudafaa saasındaki faaliyetini idare ete ve kontrol ete.
Noyabrniñ 26-nda gece Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında cenk vaziyetini kirsetmek içün azırlıq körmege qarar alındı. Bu meseleni Ukraina parlamenti bazarertesi künü qapalı toplaşuvda baqmalı.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Kremlden Keriç boğazında tutılğan Ukraina deñizcileri ve gemilerini acele azat etmesini talap etti.
Tünevin Rusiye Ukraina arbiy gemileri Keriç boğazından keçmesin dep, Keriç boğazını vatandaş gemileriniñ keçmesi içün de qapattı. Ukraina Tış işler nazirligi noyabrniñ 25-nde olğan adiseden soñ Rusiyeniñ Qara ve Azaq deñizlerinde yapqanlarını tenqit etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Rusiyeniñ paytahtı Moskvada 92 yaşında olğan aq qorçalayıcı, Moskva Helsinki gruppasınıñ yolbaşçısı Lüdmila Alekseyeva vefat etti, dep haber ete Radio Svobodanıñ rus hızmeti.
Alekseyevanıñ vefatı aqqında Prezidentniñ insan aqları şurasınıñ reisi Mihail Fedotov 15-inci Moskva şeer hastahanesi baş ekiminiñ malümatına esaslanıp bildirdi. Onıñ aytqanlarını «İnterfaks» bildire.
Fedotovnıñ aytqanına köre, aq qorçalayıcı cuma künü hastahane odasından çalışıp, yardımcısına vazifeler bere edi.
Alekseyeva 1960-ıncı yılları Sovetler Birliginde aq qorçalayıcı areketiniñ esasçılarından biri edi. 1977 senesi samizdatnı tarqatqanı içün apiske alınmaq telükesi bar olğanından Amerika Birleşken Devletlerine köçmege mecbur edi, anda 1993 senesine qadar yaşadı. 1996 senesi Moskva Helsinki gruppasınıñ reisi olaraq saylandı.
Lüdmila Alekseyeva Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ rejimini, hususan ükümetten tış ve aq qorçalayıcı cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetini sıñırlağan ya da yasaqlağan Rusiye qanunlarını tenqit etken edi.
2017 senesi, Alekseyeva 90 yaşını toldurğanda, Putin şahsen evine kelip, onı hayırlağan edi. Soñra da aq qorçalayıcı faaliyetinde büyük ğalebeler içün devlet mukâfatınen taqdirledi.


text:
Cumaertesi künü, mayısnıñ 29-nda, kiçik biznes vekilleri ve Lviv sakinleri aralarında Qırımdan köçip kelgenler olğan yerli alış-veriş merkezinde yer kiralap, «Krımska perepiçka» müessisesini açqanlarğa qol tutuv aktsiyasını ötkermege planlaştıra, dep bildire zahid.net yerli neşiri.
Neşirniñ qayd etkenine köre, sakinler alış-veriş merkezi saipleriniñ yapılacaq tamir işleri sebebinden bu yerni 30 kün içinde boşatmaq talabına qarşı narazılıq bildire. Kiracılar, bu olarnı quvmaq içün manaçıq ola, çünki bu yerde büyük zıncır marketini açmağa isteyler, dep tüşüne.
Aqmescitten köçip kelgenler «İntegral-Bud» müessisesine ait «İntersiti» idariy-ticaret merkezinde yer kiralap, köçip kelgenlerni işke qabul etti. O vaqıttan berli bu yer Lvivde belli oldı, müşterileri bar. Bu yıl mayısnıñ 14-nde müessise hadimleri alış-veriş merkeziniñ saiplerinden kiralağan yerni boşatmaq talabınen mektüp aldı.
«Anda çalışam, anda para qazanıp, kiralağan evimniñ parasını bermege imkânım bar. Bu bir leyha, ve başta Oksana (müessise qurucısı Oksana Novikova – QA) başlağanda bu Qırım kimligini saqlap qalmaq içün bir meydançıq olacağını muzakere etken edik. Anda qırımtatar medeniyeti taqdim etilgen», – dep bildire «Krımska perepiçka» hadimi ve qırımtatar cemiyetiniñ vekili Ernest Abkelâmovnıñ aytqanlarını neşir.
«İntegral-Bud» vekiliniñ Azatlıq Radiosına bildirgenine köre, alış-veriş merkezini bütünley tamir etüv planları bar, şunıñ içün añlaşmanı bozmağa teklif etildi.
«İş adamları öz yerlerine qaytarmı – yer ve planlarınen bağlı bir mesele. Men tahmin etip olamayım. Tamir işlerini aytacaq olsaq, yatırımcı bunı nasıl yapacağını özü bile. Ekinci-üçünci degil de, birinci qat olacağını ne içün añlatamız. Kiralağan yerge para bergen biznes belli bir müddetke esaslana. «Krımska perepiçka» özüni ödev müddetine esaslanmağanından şübhelenem, kirağa berilgen yer mülk degildir ve yarın onı yañı saipke satarmız dep tüşünmek ve emin olmaq yañlıştır. Biz iş adamları imzalağan añlaşmağa uyğun şartlarnı teklif ettik», – dep aytqan edi «İntegral-Bud» vekili Yekaterina Ciçka.


text:
Vatandaş serbestligi merkeziniñ reisi Oleksandra Matviyçuk aq qorçalayıcılarnıñ Frenkistan prezidenti Emmanuel Macronğa dekabrniñ 9-nda Parijde keçirilecek «normand körüşüvi» arfesinde yazğan mektübini derc etti. Frenkistan prezidentine yazılğan mektüpte Rusiye yolbaşçısı Vladimir Putinden ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmesini talap etmege rica etile.
«Rusiyeniñ Ukraina kibi Avropa siyaseti ve medeniyetine kirsetilmesini isteseñiz, aydut usullarından ve şantajdan vazgeçiñiz. Ukrainalı reinelerniñ azat etilüvini talap etiñiz. Ukrainanı uzlaşuvğa davet etmezden evel, Putinniñ laflarına inanmazdan evel, Moskva ile oyun qaidelerini belgileñiz. Endi cesürliknen başlağan vazifeni yerine ketirmeñizni rica etemiz: ukrainalı esirlerniñ azat etilüvi ve qorantalarına qaytması», – dep aytıla mektüpniñ metninde.
Aq qorçalayıcılar Kremlniñ qırımlı siyasiy mabüsleri Emir-Usein Kuku, Server Mustafayev, Nariman Memedeminovnıñ adlarını ayrıca qayd ete.
Dekabrniñ 9-nda «normand dördü» liderleriniñ üç yıl içinde ilk körüşüviniñ keçirilmesi planlaştırıla. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin Frenkistannıñ paytahtı Parijde muzakereler keçirecekler
Bundan evel Zelenskıy, Ukraina ve Rusiyede tutulğan adamlarnıñ «er kesni er keske» şeklinde «büyük» almaşuv olacağını bekley, dep qayd etti.
Qırımtatar faalleriniñ Rusiye apishanelerinden azat etilmesi Ukraina-Rusiye almaşuvınıñ ekinci basamağı olacaq, dep bildirdi sentâbr almaşuvından soñ Ukraina prezidenti Qırım.Aqiqatqa.
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisovanıñ malümatına köre, Rusiye ve işğal etilgen Qırım apishanelerinde 87 qırımtatarı apiste tutula.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
Bunı Meclis matbuat-hızmeti bildire.
«Bizini eñ çoq raatsız etken şey – Qırımda ola bilecek silâlı ziddiyet ve qırğınnıñ imkâniyetidir», – dedi Cemilev.
Bunıñnen beraber o qayd etti ki, eger de Rusiye arbiyleri Ukrainanıñ terenligine kirse, Ukrain arbiyleri, quvetleriniñ teñ olmağanına baqmadan, küreşecekler.
«Bizim Rusiyege köre arbiy taraftan ne qadar zayıf olğanımızğa baqmadan…biz ateş açarmız. Eger de Rusiye ordusı qıtanıñ içine kirse, biz ataş açacaqmız. Elbet, bu Rusiye ya da prezident Putinniñ merağında olmasa kerek, amma biz er şeyni tüşünmelimiz. Lâkin böyle areketler qan töküvine ketire bile», – dedi qırımtatar halqınıñ lideri.


text:
Qırımdaki FSB idaresi qırımtatar faili Suleyman Kadırovğa qarşı cinaiy işniñ taqiq etilmesini yekünledi. Rusiye taqiqatı onı separatizm çağıruvlarında (Rusiye Ceza Kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatlay.
Bunıñ sebebi Facebookta paylaşqanları ve qaldırğan izaatları olğan. Bu aqta «Agora» halqara uquq qorçalayıcı gruppasınıñ advokatı Aleksey Ladin Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Suleyman Kadırov dava malümatlarınen tanış olğan soñ (oktâbrniñ 24-de – QA), dava mahkemege berilecek», – dedi Ladin.
2018 senesi Rusiye prezidenti saylavlarında namzet kösterecegini ilân etken Rusiye alıp barıcısı Kseniya Sobçak, o ve qırımtatar faili Suleyman Kadırovnı Ukrainağa ait Qırım aqqında lafları içün mahküm etilmemeli, dep bildirdi.
2016 senesi oktâbrniñ 5-de Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatar faili Suleyman Kadırovnıñ evine tintüv keçirmege keldi. Tintüv vaqtında bilgisayar ve telefon alındı. Tintüv qadı Rodionovnıñ Rusiye Federatsiyası sıñırlarını tanımamaq ve «Asker» qırımtatar batalyonına qoltutmaq çağıruvlarını ögrenmek Qararı esasında keçirilgen.
2016 senesi oktâbrniñ 11-de Suleyman Kadırovğa qarşı «separatizm» esasında cinaiy dava başlatıldı.
2017 senesi aprel ayındaqırımlı fail ve uquq qorçalayıcı Suleyman Kadırov, o, ekstremistler cedveline kirsetilgeni aqqında beyan etti.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket faalleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi (MİD) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirip, basqını toqtatmağa çağırdı.


text:
Qırımtatar medeniyet-tarih mirası müzeyiniñ sergi zalında ressam Enver İzetovnıñ 60 yaşına bağışlanğan «Put k istokam» («Tamırlar yolu») sergisi açıldı.
Qırım medeniyet nazirligi ve qırımtatar müzeyi teşkil etken sergide müellifniñ 40-tan ziyade eseri numayış etile, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qırım Rusiye ükümetiniñ medeniyet naziriniñ muavini İsmet Zaatovnıñ aytqanına köre, Enver İzetov – «qırımtatar resim sanatı tarihında büyük bir ad».
«Onıñ icadını ekige bölmek mümkün: doğğan ve ösken sürgünlik yerleri ve Qırımğa qaytqan soñ yaşayışı. Özbekistanğa o belli bir derecege çıqqan edi, digerleri farqlı sebeplerden bunı yapamağan ediler. Enver bey yaş olğanına baqmadan, özüni resim, kitap resimleri, em de multiplikatsiyada sınap baqtı», – dep qayd etti İzetov.
Tedbir açılışında Qırımtatar ressamları birliginiñ vekilleri Ayder Aliyev ve Ramazan Üseinov, Aqmescit tarihınıñ müzey müdiri İrina Vdoviçenko, «Yañı dünya» gazetasınıñ baş muarriri Zera Bekirova ve digerleri iştirak ettiler.
Enver İzetovnıñ sergisi sentâbr soñuna qadar devam etecek.
Enver İzetov Özbekistannıñ Ferğana vilâyetinde dünyağa keldi. 1980 senesi Ferğana sanat oquv yurtınıñ resim bölügini bitirdi. 1990 senesinden başlap SSCB ressamları birliginiñ azası, 1991 senesinden başlap – Özbekistan ressamları birliginiñ azası. 1992 senesinden başlap 2001 senesine qadar – Qırımtatar ressamları birliginiñ reisi. Qırımdaki kitap neşriyatları ve gazeta muarririyetlerinen iş tuta. Eserleri Özbekistan, Rusiye, Ukraina, Türkiye, Almaniya, Amerika Qoşma Ştatları ve İsviçre müzeylerinde mevcut.


text:
Aqmescit – Qırım paytahtında cemaat yerlerde adamlarnıñ yaqalanuv adiseleri sıqlaştı. Soñki 10 kün içinde qoruyıcı organlarınıñ hadimleri şahsiyetni ögrenmek içün tahminen 160 erkekni yaqaladılar. Uquq qorçalayıcılar eminler, qoruyıcı organlarnıñ hadimleri öz vazifelerinden artqaç qullandılar, zarar körgenlerge ise, bu vaqianı diqqatsız qaldırmamağa tevsiye eteler.
Hatırlatamız, noyabr 15 künü Aqmescitniñ «Lokomotiv» bazarında politsiya hadimler, Federal Havfsızlıq Hızmeti, Federal Mİgratsion Hızmeti 60-qa yaqın adamnı yaqaladılar. İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyasınıñ vekilleri bildirgeni kibi, yaqalanğanlarnı 3 küçük avtobusqa yüklep İçki İşler Nazirliginiñ ekstremizmge qarşı Merkezge alıp kettiler. «Keñiş daire sualler berdiler: migratsion statusı, din ve diger birleşmege aitligi. Er keske daktiloskopiya yaptılar, DNK analizini, resimni çekteiler ve yiberdiler. Bazılarğa Federal Migratsion Hızmetke celpnamelerni berdiler», –dep añlattılar missiyada.
Bu kibi vaqialar Aqmescitte cuma künü, noyabrniñ 21-nde yüz berdi. Kün devamında ekstremizmge qarşı Merkez vekilleri qoyu qaverenkli arbiy urbada, maskalı silâlı adamlarnen birlikte Merkeziy bazarda 100-den ziyade adamnı yaqaladılar.
«Yaqalanuvnıñ sebini sorağanlarğa, prokuratura binasını patlatmaq planları aqqında malümat peyda olğanı ve şübeli er kimni yaqalağanlarını ayttılar. Yaqalanğanlarnıñ ekseriyeti - müşteriler, amma satıcılarnı da apis etkenler. Umumen, 100-ge yaqın adamnı yaqalağanlar. Olardan tek 15-niñ «tışqı körünişi slavdır», – dep añlattılar missiyada. – Kenefke istep, (avtobustan) yiberilmesini talap etken eki adamnı kelepçelernen bağlap, köteklediler».
Bundan soñra, adamlarnı ekstremizmge qarşı Merkezge alıp kettiler. Missiya vekilleriniñ malümatına köre, mağazğa kirsetip, parmaq izlerini, tükürik analizini aldılar, resimge çıqardılar. Bundan soñ, pasportlraı olğan er kesni yiberdile. Aydavcılıq vesiqaları közge alınmadı. Birincilerni eki saatten soñ, azat ettiler. Yaqalanğanlarnıñ ekseriyetine qoruyıcı organlarına şikâyetleri yoq olğanını tasdiqlağan vesiqanı imzalamağa teklif ettiler.
Adliyeci Emil Kürbedinovnı, o qorçalağan şahıslarğa kirgizdirmediler. Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, cuma künü bazarda erkeklerni sebepsiz yaqaldılar. «Qoruyıcı organları hadimleriniñ esas maqsadı, yaqalanğanlarnıñ parmaq izlerini DNK almaq, resimge tüşürmek edi. Men qorçalağan eki adam, tvsiyem ile iç bir şeyni bermediler», – dedi Kürbedinov. Qayd etkenine köre, qoruyıcı organlar hadimleriniñ diqqatını İslamnı qabul etken rus daa çoq celp etti.
Adliyeciniñ fikirince, qoruyıcı organlar hadimleri vazifelerni artqaç qullandılar, bu sebepten prokuraturağa şikâyet etecek. Aytqanına köre, «bu qanunsız areketlerni» diqqatsız qaldırmağa olmay.
«Adamlar şikâyet etip, arizalar yazmasalar, bunı daa qaba şekilde devam etecekler. Buña riayet etmek kerek», – dey o.
Adliyecini çağırtmaq ve telefon açmaq aqqı
İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyası reberiniñ muavini, halqara qanunlar saasınıñ mütehassısı Dmitriy Makarov Qırım.Aqiqatqa izaat bererek, adamlarnıñ yaqalanuvı sebebinden qasevetini bildirdi. «Yaqalanğanlarnı tek bir şart ile yiberdiler – daktiloskopiyanı keçmek kerek ediler, bunıñ episi qanundan tış areketlerdir, biz bu vaqialarnı belli etmege tırışamız», – dep qayd etti Makarov.
Bu vaziyetke tüşken adamlarğa uquq qorçalayıcı bir qaç tevsiye berdi. Birinciden, yaqalanuvnıñ sebebini añlatmağa talap etmeli.
Bundan da ğayrı, daktiloskopiya etmelerine razı olmamaq kerek. Bundan da ğayrı, adliyecinen mesleatlaşmaq ve Rusiye qanunlarına köre, bir kere telefon açmaq mümkün.
Aynı zamanda, uquq qorçalayıcı aytqanı kibi, bu tevsiyelernen er şey qanun boyunca yapılğan alda qullanmaq mümkün. «Kâğıtta er şey yazıla. Amma, asılında nasıl çalışqanını biz kördik», – dey Makarov.
Zarar körgenlerge, Makarov, aq-uquqlarnı qorçalağan teşkilâtlarnı meydanğa ketirmege, yaqalanğanlar telefon açıp, adliyecilernen mesleatlaşmağa imkânı olsun dep «acele bağnıñ» nomerlerini dağıtmalılar, dep teviye ete.
Bu mesele boyunca Qırım Cumhuriyetinde insan aqları boyunca vekil Lüdmila Lubinadan izaatnı Qırım.Aqiqat alıp olamadı. Kün devamında qabulhanesiniñ telefonı cevap bermey edi.


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatıralarnı derc ete.
Men, Revziye Kemalova (Memetova), qırımtatarım, 1934 senesi yanvarniñ 3-nde Qırım SSCB Aqmescit şeeri civarındaki Tahıl Cabanah (şimdi yoq – QA) köyünde dünyağa keldim.
Sürgün etilgende qorantamızda olğanlar: babam Memet Ametov (d.s. 1894), anam Musema Ametova (d.s. 1901), tatam Fevziye Memetova (d.s. 1930), qız qardaşım Zera Memetova (d.s. 1937), qardaşım Suleyman Memetov (d.s. 1936), qardaşım İslâm Memetov (d.s. 1942).
Sürgün etilgende qorantamız Tahıl Cabanah köyünde yaşay edi. Babam qurğan evde otura edik. Evimiz yanında balaban arazimiz ve ev ayvanlarımız (qoy, eçki, üç sığır, at) bar edi. Babam kolhohda reis muavini edi. Anam da kolhozda çalıştı, tütün toplay edi.
Ağam Riza Memetov 18 yaşında 1944 senesiniñ başında Moskva vilâyetine emek ordusına alındı (Qırımda 1944 senesiniñ apreli – mayısnıñ ilk yarısında emek ordusına alğan ediler – QA). Riza bir qaç yıldan soñ bizni Uralda taptı.
Ailemizde başlanğıç mektebine tek tatam Fevziye Memetova qatnadı.
Babamnıñ kiçik qız qardaşı Şaşne Ametova bar edi. Sürgünlik vaqtında onıñ cesedi Qazahistan rayonlarında vagondan atıldı.
Azap, horluq ve açlıqtan ölgenler çoq oldı. Ölgenlerni vagondan atqan ediler
1944 senesi mayısnıñ 18-nde saba erte qorantamız Sarabuzğa (1945 senesinden soñ Gvardeyskoye – QA) ketirildi, andan ise yük vagonlarına mindirildi. Vagonnıñ köşelerinde toban töşelgen edi. Er bir köşede qoranta bar edi. Yolumız uzun edi, bir aftadan çoq kettik. Er yer kirli edi, bitlengen edik. Yolda suv ve aş tapmağa istegen çoq insan coyuldı. Azap, horluq ve açlıqtan ölgenler çoq oldı. Ölgenlerni vagondan atqan ediler.
Bizni, bir qaç qorantanı, ahırğa yerleştirgenler. Tahminen bir yıl anda yaşadıq
Bizni Uralğa ketirgenler – Sverdlovsk vilâyeti, Turinsk şeeri. Bizni, bir qaç qorantanı, ahırğa yerleştirgenler. Tahminen bir yıl anda yaşadıq. Soñra bizni barakqa avuştırğanlar, anda odaçıqlarda 8-10 qoranta otura edik. Ayatta balaban bir soba tura edi, çürük qartoptan ve tarlada toplağan boğday başaqlarımızdan pite yapa edik. Babamnen anam ve 15 yaşında Fevziye tatam zavodda çalışqan ediler.
Yaqınlarımızda tren stantsiyası bar edi, babamnen barıp, «Belomor» papiroslarını birer-birer satqan edik, 12 yaşında olğanda anda qar temizlemege barğan edim. Pasportımnı alğan soñ, «Lesnaya birja» zavodında çalışmağa başladım. Başta 12-şer saat çalıştıq, soñra 8-er saat çalıştıq.
Mahsus yerleşüv lâğu etilgenine dair buyruq çıqqan 1956 senesinden soñ Uraldan ketmege tırışqan edik. 1957 senesi Özbekistanğa, Almalık şeerine, Fevziye tatama kettim. O yıl aqayğa çıqtım. Üç balam oldı. Aqayımnen ayırılğan soñ (qorantamıznı taşlap ketti) qurucı, dördünci derece sıvacı-boyacı olıp, balalarımnı özüm östürip terbiye ettim, SSCB eki defa emek veteranı olam.
Allahnıñ yardımınen aqaysız qızım ve torunımnen 2000 senesi Qırımğa qaytıp oldıq.
Bugün, vatanda aman-aman on yıl yaşağan soñ, Kefede Rusiye Federatsiyasınıñ sibirli zabitinden ev kiralaymız.
(2009 senesi sentâbrniñ 22-nde yazıp alınğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


text:
İşğal etilgen Keriçte Keriç şeer şurasınıñ deputatları memuriyet başı vazifesine Sergey Pisarevni lâyıq kördiler. Bunı cuma künü, noyabr 21-de, Keriç şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildirdi.
Belli olğanı kibi, memuriyet başı namzetleri Rusiye qanunları boyunca olğan bilgileriniñ teşkerüvinden ve mahsus komissiya azaları ile subetten keçtiler.
Neticede Keriç şeer şurası toplaşuvında eki namzet kösterildi – Viktor Dahin ve Sergey Pisarev.
Açıq saylavlardan evel Dahin deputatlarğa muracaat etip, öz namzetliginden vazgeçkenini bildirdi.
Pisarevge toplaşuvda bulunğan 26 deputattan er biri qol tuttı,– deyler matbuat hızmetinde.
«Şeer yolbaşçılığı ögünde olğan meselelerni akimiyetniñ eki pıtağı amelge keçirilmeli – uquq çıqarıcı ve icraiy yolağı. Böyle alda muvafaqiyet olacaq. Bu şeer insanlar içün bir şeer omlalı, bu – bizim esas vazifemizdir», – dep ayttı yañı saylanğan memuriyet başı.
52 yaşında olğan Pisarev 2002-2006 seneleri Ukraina halq deputatınıñ muavini edi, 2010-2014 seneleri – Keriç şeer şurasınıñ deputatı, 2014 senesi «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ azası ve Qırım Cumhuriyetiniñ Şurasınıñ deputatı oldı.


text:
Tuy waqıtında faciğa
Hindstanda tuy waqıtında qoyı işelep anıñ östendä biyegän 13 keşeneñ ğomere özelde
Hindstannıñ tön’yağında tuy waqıtında öste beton bloklar belän qaplanğan awıl qoyısı işelde. Anda 13 keşeneñ ğomere özelde. Aralarında balalar da bar. Tağın 10 keşe yaralı xäldä xastaxanägä ozatıla.
Wäqalätlelär citkergänçä, waqıyğa kiçä tönlä Uttar-Pradeş töbägeneñ Kuşinagar rayonında bula. Hälaq buluçılarnıñ barısı xatın-qız. Alar tuy waqıtında qullanılmağan häm öste beton bloklar belän qaplanğan qoyı östendä küñel aça, bii. Qoyınıñ tiränlege 15 metrdan kübräk.
Hindstan xökümäte räise Narendra Modi sośial’ mediada yasağan belderüdä waqıyğanı “yöräk ärnetüçe” dip bäyäläde häm yaralılarnıñ tizräk terelüe öçen doğa qıluın äytte.
Bäyläneşle xäbärlär
Bıyılğı Nobel' bülägen alğan ximiklarnıñ iseme açıqlandı
Ximiyä tarmağındağı Nobel' premiyäsenä 3 ğalim layıq dip tabıldı


text:
Aprelniñ 26-nda «QırımSOS» cemaat teşebbüsi Kyivde Rusiye elçiligi yanında «Diqqat! İnsan ğayıp oldı» adlı aktsiyanı keçirdi. Bu «Find and Free» kampaniyası çerçivesinde işğal etilgen Qırımda mecburiy ğayıp olğanlarnıñ ve olarnıñ tuvğanlarınıñ destegine keçirilgen 57-nci tedbir oldı. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa aktsiyanıñ teşkilâtçıları aytıp berdi.
«Qırımda işğal yılları devamında qaçırılğan ve taqdirleri aqqında alâ daa bir şey belli olmağan 15 insannınñ ğayıp olması aqqında ilânlar Rusiye elçiliginiñ etrafında türlü noqtalarda yerleştirildi. Er bir kâğıtta bu insanlarnıñ ğayıp olması aqqında belli olğan bütün malümatnı yerleştirdik ve yoldan keçkenlerni Rusiye elçiliginden olarnıñ taqdirleri aqqında malümat talap etmege çağırdıq», – dep aytıp berdiler «QırımSOS»ta.
Aktsiya iştirakçileri böyle etip, insanlarğa mecburiy ğayıp olmalar, qaçırılğanlarnıñ tapılması ve qabaatlılırnıñ mesüliyekte çekilmesi içün Rusiye mesül olğanını hatırlmatmaq edi, dep bildire.
«QırımSOS»nıñ malümatına köre, 2014 senesinden işğal etilgen Qırımda 44 insan bellisiz ğayıp oldı, olardan 23 üçü qaçırıdı, amma biraz soñra sağ tapıldı, altısı ise ölü tapıldı.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada insanlar, hususan qırımtatarlar, sıq-sıq qaçırılmağa başladı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi, «yarımadada qırımtatarlarnıñ kütleviy ğayıp olması» qayd etilmey, dep israr ete.
Evel, ğayıp olğan ve taqdirleri aqqında alâ daa bir şey belli olmağan insanlarnıñ cevli yayınlanğan edi. Bu Valeriy Vaşçuk, İvan Bondarets, Vasiliy Çernış, Timur Şaymardanov, Seyran Zinedinov, İslâm Cepparov, Cevdet İslâmov, Eskender Apselâmov, Fedor Köstenko, Muhtar Arislanov, Arlen Terehov, Ruslan Ganiyev, Arsen Aliyev, Eskender İbraimov i Ervin İbragimov.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text: Kesibizni kalgan milletleden törge salıb alanı da ayak tübge salıb kesibizni aldab kallay bir zamannı turlukbuz. Ata babalarıbıznı caşavları üsünden cazılgan, basmallaññan meteryallanı barısında da belgili bolgan, alanı bu duniyada sınamagan kıyınlıgı, amanlıgı, kalmaganı cazıladı. Barısı da kerti zatladıla. Bir kesekni sagış etsek deyme! Duniyanı candetlerinden biridi deb aytılıp turgan curtlarında caşagan ata-babalarıbız ol bek süygen tavların da, çegetlerini da bir daha körmezça artlarında koyub, ömürde bilmegen-körmegen collaga tüşüb nek aylangandıla.


text:
Ájiniyaz
Ájiniyaz Qosıbay ulı (ádebiy laqabı Ziywar) — XIX ásirdegi qaraqalpaq klassik ádebiyatınıń eń órnekli wákilleriniń biri. Ol dóretiwshiliginde ózine tán ózgeshelikke iye, oǵada talantlı, oqımıslı, medreseni ayrıqsha tamamlaǵan aqun, ulama, kórkem sóz sheberi sıpatında basqalardan ayrılıp turatuǵın uqıplılıq penen óz dáwiriniń progressiv idealların júzege shıǵardı, anıq turmıs haqıyqatlıǵın sheber qurılǵan poetikalıq obrazlı ibaralarda ótkir oy-pikirler menen tásirli sáwlelendirdi.
Ájiniyaz shayır 1824-jılı Moynaq rayonı aymaǵında qaraslı «Qamıs bóget» degen jerde orta xallı diyxan xojalıǵında dúnyaǵa keledi. Ol qaraqalpaqtıń Qońırat arısı ashamaylı urıwınıń saqıw tiresinen. Ájiniyazdıń ákesi Qosıbay. Anası Naziyra sózge sheshen, dilwar, házir juwap, ótkir pikirli adam bolıp xalıq danalıqların, naqıl-maqallardı, ushırma sózlerdi, dástanlardı, terme-tolǵawlardı, xalıq qosıqlarların júdá jaqsı bilgen.
Jaslıǵı hám Mediresede oqıwı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Ájiniyaz jasınan ziyrek bolıp, awıllıq meshit-mektepte oqıp bilim alǵan. Onıń tuwısqan dayısı Elmurat aqun degen adam óz dáwiriniń oǵada sawatlı, bilimdan adamı bolıp ol Buxaradaǵı Mir Arab medresesinde oqıp kelgen. Usınday baǵdarda ol ustazınıń jolın dawam ettirip Xiywadaǵı Sherǵazı xan medresesine oqıwǵa baradı. 1840-1844 jıllarda Xorezm, Xiywada ilim-bilim uyrenedi. Sherǵazı xan medresesinde oqıǵan dáwirinde Ájiniyaz pútkil Shıǵıs du'nyası, arab ádebiyatı, mádeniyatı, Orta Aziya hám Qazaq dalasına belgili bolǵan ulama-mashayıqlar, pútkil Turan-Turkistan miyrasları menen óziniń túp nusqasında arab, parsı tillerinde tanısadı.
Dóretiwshiligi[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Bozataw poeması Ájiniyaz shayırdıń tvorchestvasınıń eń joqarǵı shıńı bolıp esaplanadı. Shayırdıń «Bozataw» poeması qaraqalpaq xalqınıń tariyxında óshpes iz qaldırǵan tariyxıy waqıya — 1858-1859 jıllardaǵı Qońırat kóterilisi waqıyaları negizinde jazılǵan. Ájiniyaz bul dáwirde naǵız shaǵına jetken jas jigit bolıp er jasqa shıqqan waqıtları edi. Mine usı waqıtları Qonıratta Bozataw waqıyası baslanadı. Paraxat otırǵan xalıqtın ásirler mákan etken jerinen ayra túsip, dushpanlar aldında aydalıp baratırǵan xalıq penen shayır birge bolǵan. Kózge súrme etip Watan topıraǵın artında qıyıp taslap kete almay, qattı qıynaladı. Shayır tuwılıp ósken Watanın mángi yadında saqlawǵa, onnan hasla gúder úzbewge ant etedi. Ájiniyazdıń bul poeması óz waqtında dóregen shıǵarma bolıp tabıladı. Bul saltanatlı gimn retinde qaraqalpaq xalqınıń azatlıq gúresleriniń negizinde turdı. Qaraqalpaqlar haqqında qızıqqan molla Qojbannın sorawına juwap retinde «Ellerim bardı» qosıǵın jazadı
Sorasań elimdi Qojban bizlerden,
Qalpaǵı qazanday ellerim bardı.
Qáte shıqsa, keshirińler sózlerden,
Qıtay, Qonırat atlı ellerim bardı.
Jaylawım Úrgenish, arqası – teńiz.
Jawırını qaqpaqtay malları semiz,
Ruxsatsız bir-birine salmas iz,
Birlikli Qońırat ellerim bardı.
Tabıladı izlegenniń keregi,
Kólinde bar qasqaldaǵı, úyregi,
Quwları, ǵazınıń pútin búyregi,
Dún'yanıń ańları kólimde bardı.
Ótirikti ıras etip aytpaǵan,
Tuwrı joldan bas ketse de qaytpaǵan,
Námáhrámdi hasla joldas tutpaǵan,
Atı qaraqalpaq ellerim bardı.
Sóylegende sheker eter sózińdi,
Kórgende biymaǵrur eter ózińdi,
Baharı toydırar eki kózińdi,
Láyli, Zúláyxaday qızları bardı.
Súyrik sawsaǵıńda periwza yúzik,
Belleri qınalǵan bir qısım názik,
Hár qolında altın-gúmis bilezik,
Sallanıp más gezen qızları bardı.
Atqa shıqqan ashamaylı-qıyatta,
Qoldawlı-múyteniw – barlıq Qońıratta,
Qıtay-qıpshaq, kenegesiw manǵıtta,
At kótermes belli begleri bardı.
Gúdarı belbewi dizege túsken,
Boyı aq terekti aralap ósken,
Ǵanım kórse qaynap dár'yaday yoshqan,
Qalpaqtıń qalqanlı jigiti bardı.
Belleskende xan palўanın qoymaǵan,
Kúsh-qarıwı bir boyına sıymaǵan,
Shaqırmasa merekege barmaǵan,
Qonırattıń gújektey palўanı bardı.
Yadıma túskende kewlim ósken,
Kózim kórmegenshe kókeyim kesken.
Jılında miyўelep úsh iret pisken,
Atı sútilmektey jemisim bardı.
Sárhawız boyında sayalı terek,
Jeseń til úyirgen áseliw pálek,
Qırında qızarıp pisken gewirek,
Qawınday mazalı jemisim bardı.
Mal iyesin tabar, sóz tapsa júye,
Shóbinde sháfáát, qusında kiye,
Teńiz eteginde bolar qanshiye,
Bulardıń bárshesi elimde bardı.
Kórmegen hayranda esleri tanar,
Úrgenish naqqashı maqbari minar,
Baǵlarımda bisyar almayıw-anar,
Hesapsız mazalı miyўesi bardı.
Jilўa taslap hárne barın saz etken,
Jigitlerdiń kewlin báhár, jaz etken,
Qasın qaǵıp jilўá bilán naz etken,
Baǵlardıń ishinde qızları bardı.
Men búyerde júrgen ishi zárdeli,
El jurttı kórmegen aǵır dárdeli,
Kewlimniń xoshı joq men hám bir dártli,
Aytsam ishte tolǵan hádiysim bardı.
Nesip aydap siziń ellerge kelgen,
Kim jaqsı, kim jamap parqını bilgen,
Hár ne barın sizge bayan áylegen,
Qalpaqtıń Kámiyne Ziywarı bardı.


text:
Mayıs 29 künü Ukraina Hafsızlıq Hızmeti Cemilevge qırımtatar halqı sürgünliginen bağlı arhiv vesiqalarnı teslim etti. Vesiqalar arasında, hususan, 1944 senesinden başlap ve bugünge qadar halq rast kelgen qıyınlıqlarnı tasvirlegen tarihiy vesiqalardan ibaret 4 cılt bar.
Bunen beraber, qırımtatarlar lideri, «Yanukovi ükümi devirinde, Rusiye Federal hızmeti ile birlikte qırımtatarlarnı bölmek ve qırımtatar halqınıñ Meclisini yoq etmek maqsadında yapılğan areketler»ni tasdiqlağan vesiqalarnı da elde etecegine işanç bildirdi.
Mustafa Cemilev bu kibi vesiqalarnıñ aydınlatuvınıñ müimligini qayd etip, ileride de Hafsızlıq Hızmeti ile, hususan Ukraina bütünligi meselesinde işbirlik devam ettirilecegini qayd etti.
Aytqanına köre, demokratik şekilde ükümdarlıqnıñ esas hususiyeti, gizli malümatlarnıñ ve evelki avtoritar qurumınıñ sırlarını aydınlatmaqtan ibarettir.
Hafsızlıq Hızmetinde qayd etkenleri kibi, qırımtatarlarnıñ repressiyaları ve aqlanuvınen bağlı vesiqalarnıñ ekseriyeti Moskvada buluna. Bunen beraber, bir çoq vesiqalar Qırım Cumhuriyetinde olıp, olarnı şimdiki vaqıtta almaq imkânsızdır.
Qırımdaki vesiqalarnı almaq şimdilik imkân yoq, - uquq qoruyıcı
Harkov uquqqoruyıcılar gruppası reyeberlerinden biri Yevgeniy Zaharovnıñ Qırım.Aqiqatqa bergen izaatına köre, vesiqalarnı endi çoqtan bermek kerek edi.
«Qanun boyunca vesiqalarnı 30 yılğa gizlemek mümkün, olarnı çoqtan aydınlatmaq kerek edi. Bunı er yerde yapa ediler, çehiyalılar, poloniyalılar siyasiy repressiyalarğa bağlı vesiqalar meselesini birden çezdiler», - dedi o.
Amma, aynı zamanda, uquqqoruyıcı qayd etkenine köre, şimdilik Qırımdan vesiqalarnı almaq imkân yoq.
«Qırımda ukrain degil de, Rusiye qanunları çalışa, ve bu kibi vesiqalarğa irişim sıñırlıdır. Onıñ içün de, tamam sovet zamanında Rusiyede siyasiy repressiyalar aqqındaki vesiqalar kibi Ukraina Hafsızlıq Hızmetiniñ Qırımdaki arhivlerinde bulunğan vesiqalar Rusiye Federal Hızmetine berilecek, ve olarnı almaq mümkün olmaz», – dep qayd etti Zaharov.


text:
Zencefil ve limon koronavirustan qorumay, bunı ekimler bütün dünyada ayta. Ekimlerniñ aytqanlarına baqmadan, Qırımda bu mallarnıñ fiyatı arta. Artıq yarımadada zencefil ve limonnı er kes alıp olamay.
Aqyarnıñ Merkeziy bazarında karantin daa ilân etilmegende satıcılar fiyatlar artqanı içün olarnı sıq-sıq deñiştirmege mecbur edi. Peştahtada bir kilogramm portaqal 85 rubleden (30 ğrıvnâ – QA), pomelo – 150 ruble (54 ğrıvnâ – QA), limonlar dört qat paalılaştı – 480 ruble (172 ğrıvnâ – QA) oldı. Ticaret noqtalarından birinde ilân asılğan: «Bir insanğa eñ çoq bir kilogramm limon berilecek».
«Türk limonı – bir kilo içün 500 ruble (tahminen 180 ğrıvnâ – QA), özbek limonı ise – biñ ruble (tahminen 360 ğrıvnâ – QA). Zencefil – bir kilo 7 biñ (tahminen 2,5 biñ ğrıvnâ – QA), 700 ruble (250 ğrıvnâ – QA) – 100 gramm», – dep ayta satıcı.
Amma zencefil bu fiyatta bile er peştahtada yoq.
Bağçasaraydaki supermarket rafları tolu, amma alacaq kişi yoq. Olar evde oturıp para masraf etmeyler, dep ayta yerli sakinler.
«Kün-künden fiyatlar arta, karantin ise devam ete. İnsanlar çalışıp olamay, para qazanıp olamay ve, elbette, özüne azıq mallarını bile alıp olamay», – dep tarif etti Bağçasaray sakini.
Yerli bazarda satıcılar sarımsaq ve limonlarnı peştahtalarğa fiyatsız qoyıp başladı. Müşterilerni qorquzmağa istemey ekenler. Keçken afta bir kilogramm sarımsaq ve limon fiyatı 450 rublege qadar arttı (tahminen 160 ğrıvnâ – QA). Zencefilni satın alğan satıcılar çoq degil, müşterilerge pek paalı kele, deyler.
«Koronavirustan soñ fiyatı pek arttı, fiyatnı pek arttırdılar. Zencefil – 7 biñ ruble (tahminen 2,5 biñ ğrıvnâ – QA). Men 500-den (tahminen 180 ğrıvnâ – QA) aldım, ertesi künü ise 900 oldı (tahminen 320 ğrıvnâ – QA), soñra baqsam – 3 biñ (tahminen 1700 ğrıvnâ – QA), soñra – 7 biñ. «Amma da fiyat!» dedim. İnsanlar deli kibi bu zencefilni alalar: parça-parça çayğa koyalar, til astına», – dep tarif etti satıcı Qırım.Aqiqatqa.
İspaniyada rus tilli ekim Oksana Fomina yañı koronavirustan profilaktika ve halq tedaviylevi yoq, dep hatırlata.
«Bir afta immunitetni küçlendirecek ve virustan qoruycaq zencefil çayı, island yosunı, tılsımlı bal ya da başqa bir şey yoq. Mücizeli ilâc, yaşlandırğan almaçıqlar, tılsımlı bir tayaqçıq yoq, sizni qoruycaq bir şey içmege ya da aşamağa imkân yoq», – dep ayta Oksana Fomina.
Qırımda paratsetamolnı da alalar, endi Qırım memurları da koronavirustan qorumağanını aytalar. Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov toplaşuvlardan birinde paratsetamol tek sıcaqnı tüşüre, dep hatırlattı. Qırımdaki Roszdravnadzor yolbaşçısı Vasiliy Klimov ise qırımlılarnı bu toqtatmay, dep cevap berdi: bir kişi 30-ar paket ala.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti kolbas, balıq, qartop, soğan ve ösümlik yağı paalılaşqanını qabul etti.
«Şimdi oraza tutamız, et fiyatları pek artmadı. Pasha ve mayıs bayramlarına yaqın et mallarınıñ fiyatı artacaqtır», – dep qayd etti Qırımnıñ Rusiye köy hocalığı naziri Andrey Rumşin.
Memurlarnıñ aytqanına köre, fiyatlarnı istisalcılar arttırdı: birisi ruble ucuzlaşqanı içün, birisi COVID-19 sebebinden olğan ajiotaj sebebinden. Qırımnıñ Rusiye ükümeti inkâr etmey: mal fiyatları artmağa devam etecek.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ faalleri bank hızmetleri saasında qırımlılarnı ayırım yapuvğa qarşı aktsiya keçirilmesini ilân ettiler. Qırımdan kelgen Ukraina vatandaşlarınıñ aqlarını sıñırlağan bank bölüklerine «Qırımlılar içün degil» nakleykalarını yapıştırmağa teklif etile. Bu aqqında «Almenda» vatandaşlar maarifi merkeziniñ reisi Olga Skripnik Facebook saifesinde bildirdi.
«Banklarda qırımlılar kendilerini rezident olaraq is etmeyler. Bunıñ kibi banklarnı levhalarnen «qayd etmege» teklif eteler», – dep yazdı uquq qorçalayıcı.
Skripnik bildirdi ki, nakleykalar azır, ve er kes teşkilât ofisine kelip, olarnı ala bile.
Milliy bank noyabr 3-te «Qırım» serbest iqtisadiy zonada vaqtınca işğal devamında para qanunlarınıñ ayrı qaidelerini işletüv aqqında» №699 qararını qabul etti. Vesiqağa binaen, Qırımda qayd etilgen yuridik ve fizik şahıslar rezidentler olaraq tanılmay. Bunıñnen beraber, banklar işğal etilgen yarımadada qayd etilgen yuridik şahıslarnıñ esaplarını qapatmaq kerek.
Uquq qorçalayıcılar işbu qararnı ayırım yapqan vesiqa olaraq tanıp, ukrain mahkemeleri davalarnen tola bilecegini aytalar.


text:
Aqmescit – İyül 28 kününden başlap Ukraina musulmanları eñ büyük diniy bayramlarından biri – Oraza bayramını qayd eteler. Şu künü 30 künlik Ramazan ayı soñuna kelmekte. Musulmanlar dua eteler, tuvğan ve soylarnı evlerinde toplaylar, musafirlikke barıp, qartlarnı ziyaret eteler. Balalarğa bahşışlar tarqtalar.
Qırımda Ukraina boyunca eñ büyük musulman cemiyeti yaşay – tahminen 300 biñ qırımtatarı 3 kün devamında çeşit türlü bayram tedbirlerni keçirecekler. Misal içün, iyül 28 künü Aqmescitte «Zolotoye koltso» salonında balalar içün bayram teşkil etildi. İyül 30 künü «Sozidaniye» medeniyet merkezi er kesni bayramğa davet ete, tedbir çerçivesinde küreş – sport tedbiri ötkerilecek, balalarğa tatlılıqlar tarqalacaq, bayram pilâvınen sıylaycaqlar.
Ramazannıñ an-anelerinden biri – fuqarelerge toplanılğan fitr parası da bar. Yardım paranıñ miqdarını Qırım musulmanları diniy idaresi, regionnıñ yaşayış seviyesine köre tainley. Bu sene, musulman qorantalarınıñ er azası 100 ruble (tahminen 33 grivna) fitrge ayırmaq kerek.
Qırım müftiyatı toplanğan paralarnı ağır hastalıqlarğa oğrağan balalarğa yollay. Türkiyedeki Ankara meyedeniyet ve yardımlaşma qırımtatar derneginiñ desteginen bu sene 600 qırımtatar qorantsı Ramazan ayında yemek paketlerini elde etti.
Bayramnıñ eñ yüksek noqtası- bayram namazı oldı. Onı bazar ertesi künü saat 7:11-de er camide qıldılar. Adetince, namazğa biñlerce musulmanlar toplaşalar. Faqat, büyük cami yoq olğanı sebebinden, musulmanlar Aqmescitniñ profsoyuzlar medeniyet sarayında toplaşmağa mecburlar.
Birinci kere – yekâne raatlıq künü
Bu sene birinci kere Oraza bayramı raatlıq künü olaraq ilân etildi. İyül 24 künü qararm «Qırım Cumhuriyeti» yolbaşçısı Sergey Aksönov tarafından imzalandı. 1997 senesiniñ «Namus ve diniy birleşmelerniñ serbestlig» aqqında Rusiye qanunına esaslanıp, qararda: «İyül 28 künü 2014 senesi Oraza bayramnı raatlıq künü olaraq ilân etilmeli» dep aytıla.
Belli ki, bu qarar musulmanar tarafından alğışlandı. Bağçasaray sakin Enver: «Küçük bir şey, amma quvandıra. Tek niyetleri temiz olğanında bir şübem bar. Esas sebep siyasetnen bağlı, dep tüşünem», - dey.
Facebook qullanıcıları da bu haberge seslenip, Rusiyeniñ Qara deñiz flotu Kününiñ qayd etilüvinden soñ, daa bir qoşma raatlıq kününi quvandılar.
Diniy duyğularnıñ ürmet etilüvi ya da teşviqniñ bir usulı?
Cuma künü iyülniñ 25-nde Sergey Aksönov adından Aqmescitniñ qavehanelerniñ birinde iftar ötkerildi. Musafirler arasında, qırımtatarlardan ilim, icad, din, memur ve deputatlar çoq edi. Amma, «baş nazirniñ» özü kelmedi. Onıñ adından hayırlav sözlerini «muavini» Ruslan Balbek ve «Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgünge oğratılğan grajdanlarnıñ meselelri boyunca komiteti reisi» Zayr Smirnov seslendirdiler.
Yaqında teşkil etilgen ve «akimiyetke» yaqın olğan «Qırım birligi» cemaat teşkilâtı Oraza bayramı munasebetinen öz tedbirini keçirmege niyetlendi. İyül 29 künü bayram tedbirleri «Salgirka» bağçasında ötkerilecek. Programma boyunca kontsert, yarışlar ve tatlılıqlar vade etile.
Aynı zamanda qırımtatarlar gruppalarında bu tedbirni körmemezlikke urmaq çağırvlar tarqatıla. Çünki, esas maqsadları Rusiye matbuat vastalarında «Qırım birligi» qırımtatarlar tarafından desteklengenini köstermektir, dep aytalar.
Meclis azası Şevket Kaybullaevniñ fikirince, «Qırım birliginiñ» bu kibi faaliyeti saylavlarğa yaqınlaşqanınen ket-kete artacaq. «Olarnıñ esas ğayesi – Meclis ve onıñ qararlarını qırımtatarlarnıñ ekseriyeti desteklemeginini ve ileride bu teşkilât Meclisniñ yerini almaq mümkünligini köstermektir».


text:
Qırım yırcısı Jamala Nadejda Savçenkoğa açıq muracaat etip, oña qoltutqanını bildirdi. Yırcı ukrain uçucısına yollağan mektübini Facebook saifesinde derc etti.
«Sen – küçlü bir qadınsıñ, bütün dünya cesaretinden ayrette qala! Seni evde bekleymiz! Sağ qal! Sen bizge kereksiñ!», – dep yazdı Jamala.
Yırcı Savçenkonıñ oña yollağan qoltutuv ve hayırlav mektübi içün teşekkürlerini bildirdi.
Mart 6-da Nadejda Savçenkonıñ Facebook saifesinde (saifesini qız qardaşı Vera baqa) Ukrainanı temsil etecek qırımlı Jamalağa «Eurovision-2016» yır yarışında ğalebe qazanmaq tilegi ile açıq mektüp-muracaat qoyuldı.
«Susana Camaladinova – istidatlı qırımtatar ve ukrain yırcısı, Eurovisionda oña can-yürekten ğalebe qazanmasını tileyim!!! Jamala, öyle de devam et! Sen eñ yahşısıñ!» – dep muracaat ete öz mektübinde Nadejda.
Mektüpte Rusiye yırcısına qarşı tenqit sözleri de mevcut.
«Eurovision-2016» yır yarışında Jamala Stalin rejiminiñ qırımtatar halqına qarşı yapqan repressiyalarnı añlatqan «1944» yırınen çıqışta bulunacaq.
Ukraina vatandaşı, Ukraina halq deputatı Nadejda Savçenko bir yıldan berli Rusiyede apiste yata. Onı keçken sene yazda Ukraina akimiyetiniñ iznini almayıp Lugansk civarında bulunğan Rusiye televideniyesiniñ eki jurnalistini öldürmesi ile qabaatlaylar.
Savçenko ve adliyecileri bunı red etip, Rusiye jurnalistleri vefat etken vaqıtta onı endi separatistler esir alğanını, soñra ise zorlap Rusiyege yollağanlarını bildireler. Mart 3-te Nadejda Savçenko oña üküm çıqarılmasınıñ sozulmasına qarşı quru açlıq grevine başlağanını ilân etti.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırımtatarlarnı yarımadada qorqutıp, esir etmege çalışalar.
Bunı qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevniñ qadını Safinar Kezlevde oktâbr 6 künü ölü alda tapılğan Edem Asanovnıñ cenazesinde bildirdi.
«Bu oyunnıñ qaideleri yoqtır. Cezasız qalacaqlarını bileler, istegenini yapacaqlar. Yarımadada esirmiz, bizge qullarğa kibi munasebette bulunalar. İç kimse mesülietni çekmey, qabaatlılarnı da tapmazlar», – dedi o Edem Asanovnıñ ölümini ve qırımatatarlarnıñ vaziyetini izaatlap.
Bundan evel o, Edem Asanov öz özüni öldürgenine inanmağanını bildirdi.
Sentâbr 29 künü Kezlevde qırımtatar Edem Asanov ğayıp oldı, oktâbr 6 künü onı cansız alda taptılar. Qırımtatar milliy Meclisinde oğlan asılğan alda tapılğanını bildirdiler.


text:
Qırımda olıp keçken soñki adiselerden soñ bir şey deñişkeni is etile. Yañı rejim Qırımda qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarında ileri ketmege azırlanğanınen bağlı qorquzğan ve canını sıqqan bir duyğu peyda oldı.
Qırımtatarlarnıñ qaçırılması, Meclis liderlerine basqı, «Hizb ut-Tahrir» işi çerçivesinde apis cezaları artıq eñ deşetli şey degil. Qırımtatarlar arasında sürgünlik lafları bar. Böyle laflar 2014 senesi baarindeki adiselerden soñ peyda olğan edi, soñra biraz tınçlandı. Şimdi kene başladı...
Yañı rejim bile, qırımtatarlarnıñ büyük qısmı Ukrainağa sadıq qala ve bunı gizlemey. Bir sıra reklama yapılğan Rusiyege qoltutqan «Qırım» areketi öyle de büyük olamadı. Olar Rusiye devlet organlarında çalışqan qırımtatarlarnı qazandılar, olar da «Qırım» toplaşuvlarına mecburen keleler. Areketniñ lideri Remzi İlyasov özü de cemaat teşkilâtını inkişaf ettirmey. Adamlar ayta, qırımtatar toylarına az davet etile, çünki bir çoq musafir onı körip aylanıp kete. Yañı rejimde alğan yeri içün böyle bir şeyge rastkeldi.
Tatarlarnı Qırımdan kene çıqarsalar, anavı eki qatlı yeşil evde oturacamQırımdaki laflardan
Eñ esası – serbestlikke ıntılğan qırımtatar halqına qarşı basqılarda yalıñız yañı rejim ileri ketmey. Bir çoq qırımlı da buña azır.
«Tünevin evge qaytam, Merkeziy bazardan Borçoqraqqa ketem, «büyük rus yolunıñ» eki vekili laf ete: tatarlarnı Qırımdan kene çıqarsalar, anavı eki qatlı yeşil evde oturacam»... Bunıñ kibi laflar 2014 senesi, Rusiye qırımtatarlarnıñ Vatanı – Qırımnı zapt etkende, sıq-sıq eşitilgen edi!!! Men yigirmi beş yıldan berli evni qurıp bitirmegen olsam da, bir şey olsa – olar almasın dep, yaqar yıqarım!», – dep paylaşa içtimaiy ağda Aqmescit sakini.
Soñki adiselerden soñ bunıñ kibi laflar daa sert oldı. Laflarnı aytma, qorquzmağa bile tırışalar.
Añlaşıla ki, Qırımdaki yañı rejimge «böl ve üküm et» printsipi kelişe. «Qırım» areketiniñ teşebbüsleri bu sebepten qolay-qolay unutıldımı? Yañı rejim Rusiyege qoltutqan qırımtatarlarğa muhtac degil, ğaliba, öyle körüne. «Ğalipler taqımı» da istemey. Olar akimiyette olmaq içün duşman qıdıralar. Rusiye qanunları bile bilmegen «Qırımnıñ halq taqımı» birleşmesiniñ saqlap qalmasına bücet sermiyası da berilecek. Şimdi olarnı aqlamaqnen beraber müim yerlerniñ baqılmasına yollap, kâr qanmaq da mümkün...
Qırımtatar halqını daa ziyade açuvlandıracaqlar.
«Soñki vaqıtları bunı daa ziyade inkişaf ettireler... «acayip ğayeniñ» («tuvğan yerlerge qaytuv» adlı aktsiyasını aytam) yaqınlaşqan soñu bunıñ temeli oldı... maqsadı ise, – bizni açuvlandırmaq içün qavğa çıqarmaqtır... bular bir şeyden qorqmay, çünki akimiyet olarnı kene saqlap, bütün mesüliyet kene bizge qalacaq... al-azırda eñ müimi – dayanıp, buña yol bermemek... biz ğalip çıqarmız... tezden... Qırım bizim, bir yerge ketmez... ve biz de ketmeycekmiz», – dep paylaşa fikirlerini qırımlılardan biri.
Sürgünlikni hatırlağan qartlar ve başqaları qorqa-qorqa özünden soraylar: tarih o qadar belâğa oğrağan qırımtatar halqı içün yañı bir facia azırlaymı? Qorqunç fikirlerni unutıp, özleri cevap bereler: yoq, olamaz
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında aydınlatılğan fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Yermay İhrac Etken Devletler Birligi (OPEC) ve birlikke kirmegen yermay istisalcıları dekabr 10, cumaertesi künü, 15 yıl devamında ilk kere, çıqarılacaq yermaynıñ kölemini azlaştırmağa añlaştılar. Global añlaşma 2017 senesinden başlap küç alacaq.
Viyanada ötkerilgen acele toplaşuvda, Rusiye künde çıqaracaq yermayınıñ kölemini 300 biñ varilge (barrelge) eksiltmege razı oldı, Meksika – 100 biñ varilge, Azerbaycan – 35 biñge, Umman – 40 biñge ve Qazahistan – 20 biñ varilge.
Bunen beraber añlaşmanıñ eda etilmesini nezaret etecek komitetni teşkil etmege qarar alındı. OPEC teşkilâtından – Cezair, Kuveyt ve Venezuela, teşkilâtqa kirmegenlerden – Rusiye ve Umman bu komitetniñ azaları olacaqlar.
Eki afta evelsi OPEC – soñki 8 yılda ilk kere – yermaynıñ çıqarılmasını künde 1 million 200 biñ varilge eksiltmege qarar alğan edi.
Eki yıldan ziyade yermay fiyatları dünyada ucuz edi, bu bir-çoq devletniñ büjetine menfiy tesir etken edi, bazı yerlerde atta cemiyetiñ itirazına sebep oldı.


text:
BM insan aqları monitoring missiyası sentâbrniñ 9-na qadar Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı cenki neticesinde 14 059 vatandaş elâk olğanını ve yaralanğanını teşkerip tasdıqladı.
«Cenk areketleri neticesinde 5767 vatandaş elâk oldı, 8292 kişi yaralandı. Kerçek raqamlar daa yüksektir, dep çoq qayd etken edik», – dep bildirdi BM insan aqları Monitoring missiyasınıñ Ukrayına yolbaşçısı Matilda Bogner sentâbrniñ 9-nda brifingde.
Missiya sentâbrniñ 27-nde daa bir maruzanı aydınlatmağa planlaştıra. Anda «Rusiye Federatsiyası silâlı ücüminiñ Ukrayınada insan aqları saasına tesiri aqqında daa çoq hulâsa bar».
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayınağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayınadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayınanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayınanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Aqyarğa Çeçenistandan yañı alınğan askerler gruppası yollanıldı. Olar Rusiye Qara deñiz flotunıñ ordusında hızmet etecektirler. Bunı 23 noyabrde «Caucasian Knot» haber agentligi bildirdi.
«Küz çağıruvında alınğan yañı askerlerniñ birinci gruppası oktâbrniñ soñunda hızmetke yollanılğan edi. Küz çağıruv kampaniyası devamında Çeçenstan Cumhuriyetinden 500 insan orduğa alındı», – dep aytıla bildirüvde.
Çeçenistanlı askerler tek gemilerde degil de, Rusiye Deñiz arbiy küçleriniñ sahil ordularında da hızmet etecekler.
Oktâbr ayında Qırmda rus ordusında hızmet etmekten qaçınğan bir kişige qarşı mahkeme işi açılğan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Çeh Cumhuriyetiniñ prezidenti Miloş Zeman Rusiyeniñ Qırım işğalini «bitken iş» dep saya ve meseleni Ukrainağa tazminat ödep çezmege teklif ete. Bunı o Avropa Şurası Parlament assambleyasında Ukraina deputatı Aleksey Gonçarenkonıñ sualine cevap berip ayttı.
«Mence, Ukraina içün tazminat olur – ya maddiy şekilde, ya da cermay ya da gaz vastasınen ödenecek», – dep tekrarlay Zemannıñ cevabını «Yevropeyskaya pravda».
Neşirniñ bildirgenine köre, Çeh prezidenti Qırım işğaliniñ qanunğa zıt kelgenini tanıp, mesele çezilgenini ayttı.
«Qırım işğal altında, şübesiz. Bu bitken iştir (fait accompli)», – dep ayttı çeh lideri.
Zemannıñ aytqanına köre, Ukraina işğal etilgen yarımada tazminini almasa, «Avropa cenki» başlar. Buña esaslanıp, Zeman Ukraina Qırımnı qaytarmağa tırışsa, cenk olacağını tüşüne.
«Bizler Avropa cenkine yol bermemelimiz, bunı añlamaq kereksiñiz», – dep hitap etti o deputatlarğa.
2014 senesi martnıñ 16-da Qırımda ve Aqyar şeerinde dünyada tanılmağan referendum olıp keçti. Bundan soñ Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ukraina, Avropa Birligi, Amerika Birleşken Devletleri mezkür rey berüvni tanımadılar. Martnıñ 18-de Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescitniñ Rusiye akimiyeti «izinsiz qurulğan 51 obyektni» yıqmağa qarar aldı.
Bu aqta aprelniñ 3-nde Aqmescitte qanunğa zıt bir şekilde qurulğan obyektlerni yoq etüv komissiyasınıñ toplaşuvında aytıldı, dep bildire Kreml kontrolindeki Aqmescit memuriyeti.
«Memuriy-tehnik kontrol departamenti, ticaret ve ealige turmuş hızmet kösterilüvi idaresi, belediye kontroli idaresi bergen malümatlar baqılğan soñ izinsiz qurulğan 51 obyektni yıqmağa qarar alındı», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, dört obyektniñ yerleşüvi qanunğa uyamı ve obyekt saibini bilmek içün vekâletli hızmetlerge qoşma muracaatlar berildi, dep qoştı matbuat hızmeti.
«Aqmescit memuriyeti komissiyasınıñ iş neticelerine köre qanunğa köre qurulmağan obyektlerniñ yıqıluvına dair qararlar çıqarılacaq. Yıqıluvına berilgen müddet yekünlengen soñ qanun talaplarına köre obyektlerni yoq etüv işleri keçirilecek», – dep qayd etti şeerniñ Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçı muavini Sergey Titarenko.
2019 senesi işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye akimiyeti «izinsiz qurulğan obyektler» olaraq ilân etilgen binalarnı, hususan yarımadanıñ cenübiy yalısında, yıqmaq içün 300 mln ruble ayırmağa planlaştıra.
Qırım ve Aqyarnıñ yerli akimiyeti qanunsız ilân etilgen ticaret inşaatlarınen küreşe, hususan tükân, qavehane, bazarlardaki ticaret noqtaları ve raatlıq evleri yıqıla.
2018 senesi aprel ayınıñ ortasında belli oldı ki, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti yıqılacaq binalarnıñ cedvelini tize.
2018 senesi apreliniñ soñunda Aqyarda tahminen 500 insan şeer akimiyetinden razızıq alınıp keçirilgen mitingge çıqtı. Mında ticaret obyektleriniñ yıqılmasına qarşı çıqqan iş adamlarınıñ aqlarını qorçalamağa tırıştılar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Qırım sakinleri, Kreml tarafından Qırımda martnıñ 18-nde ötkerilmesi planlaştırılğan Rusiye prezidenti saylavında iştirak etmeseler, Rusiye qanunlarına binaen mesuliyetke çekilmeycekler, dep bildirdi.
Martnıñ 8-nde «5-nci kanal»nıñ efirinde Çubarov: «Biz (Qırımdaki – QA) er bir kişige irişmek isteymiz. İşğal etilgen Qırımda da cariy olğan ameldeki Rusiye qanunlarınıñ variantında, insanlarnıñ saylav bölüklerine kelmegenleri içün mesuliyet aqqında madde yoq. Memuriy taqip de közde tutulmay. Yani şimdi yapılğan tazyıq, ahlâqiy-psihologik harakterge maliktir. Amma añlaşıla ki, bazı işhanelerde muayen neticeler de olmaq mumkün. Misal içün, işten çıqaruvlar…», – dedi.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text: Adem oğlu, Şîs oğlu, Enûş oğlu, Kaynan oğlu, Mehlâyîl oğlu, Yârid oğlu, Ehnûh oğlu, Müttûşelah oğlu, Lemk oğlu, Nuh oğlu, Sam oğlu, Erfahşez oğlu, Şâleh oğlu, Âbir oğlu, Fâniğ oğlu, Erğû oğlu, Sârûğ oğlu, Nâhûr oğlu,Târeh oğlu, İbrahim oğlu, İsmail oğlu, Kayzâr oğlu, Hamel oğlu, Nebt oğlu, Selâmân oğlu, ebHemeysa’ oğlu, el-Yese’ oğlu, Üded oğlu, Üdd oğlu, Adnân oğlu, Ma’ad oğlu, Nizar oğlu, Mudar oğlu, Ilyas oğlu, Müdrike oğlu, Huzeyme oğlu, Kinane oğlu, Nadr oğlu, Malik oğlu, Fihr oğlu, Galip oğlu, Lü’eyy oğlu, Ka’b oğlu, Mürre oğlu, Kilâb oğlu, Kusayy oğlu, Abd’ü Menaf oğlu, Hâşim oğlu, Abdülmuttalib oğlu, Abdullah oğlu, Muhammed Mustafa (Sallallahu Aleyhi ve Sellem)


text:
Saxara sho'listanlıg'ı
Arqa Afrikada jaylasqan Saxara sho'listanlıg'ı u'lkenligi boyınsha du'nyada ekinshi orındı iyeleydi (Antarktikadan keyin). Onın' maydanı 9,065,000 kvadrat kilometr a'tirapında. Geybir ilimpazlar onı 2.5 million jıldan beri bar dep esaplaydı. Adamlar a'dette maydandı Evraziyanın' qusları, terekleri ha'm basqa da ma'deniy uqsaslıqları sebepli, Saxara Evraziyanın' arqası menen baylanıstıradı.
Saxara ataması arabsha صحر so'zinen kelip shıqqan bolıp, sho'listanlıq degendi an'latadı.


text:
Sahra
Sahralar - ösümlikleri az olğan ya da asıl olmağan tüz yüzlü bir landşaft soyu.
Umumiy tasvir[deñiştir | kodunı deñiştir]
Sahralarnıñ şöyle çeşitleri bar: qumlu, taşlı, balçıqlı ve tuzlu sahralardır. Bundan ğayrı, Antarktida ve Arktikada qar sahraları bar. Dünyada eñ belli taşlı sahra - Büyük Sahradır. O, Afrika qıtasınıñ bütün şimaliy qısmını qaplap ala. Sahralarğa yaqın olğan lanşaft soyuna yarımsahra deyler. Yarımsahra sahra ve çöl ya da savanna arasındaki bir lanşaft soyu.
Sahralarnıñ peyda oluvı ve tarqaluvı[deñiştir | kodunı deñiştir]
Sahralarnıñ şekillenüv, bar oluv ve inkişaf esasında sıcaqlıq ve suv üleştirilüviniñ er yerde bir olmağanı ve seyyareniñ coğrafiyalı etrafı bar.


text:
Ukraina Silâlı quvetleriniñ reberligi ve memleket prezidenti Volodımır Zelenskıy Mariupolde Ukraina arbiylerine yardım etmek içün «elinden kelgenini ve ziyadesini yapalar», lâkin tafsilâtlar aydınlatılmay.
Bu aqta Ukraina prezidentiniñ ofis yolbaşçısınıñ mesleatçısı Mıhaylo Podlâk Twitter saifesinde bildirdi.
«Biz duşmannı haberdar etmemek içün plan ve areketlerimizni açıq bildirip olamaymız. Bunı añlamağa rica etemiz», – dep qayd etti o.
Podolâknıñ aytqanına köre, memleketniñ arbiy-siyasiy reberligi yedekler aqqında bile ve vaziyetni şu daqqası taqip ete.
Mariupol fevralniñ 24-nde başlağan büyük istilânıñ ilk künleri Rusiye ordusı tarafından sarıp alındı. Ukraina bölükleri bir buçuq aydan berli tirene.
Aprelniñ 11-nde aqşam Mariupolni qoruğan «Azov» alayı Rusiye arbiyleri uçucısız cihazdan Ukraina arbiylerine ve şeerdeki vatandaşlarğa ne olğanı belli olmağan zeerli madde tüşürdi. Haberlerge köre, zarar körgenlerniñ nefesi tutula, vestibulo-ava yetersizligi bar, belli olmağan madde qullanıluvınıñ aqibetleri ögrenile.


text:
Qırım Rusiye ükümetiniñ başı Sergey Aksenov dey ki, yarımada akimiyeti Ukraina ile elektrik teminlevi saasında kene işbirlik qurmağa niyet etmey eken, haber ete Qırım Rusiye akimiyetiniñ «ruporı» «Krıminform» saytı.
«Olar qurucılıq malzemeleriniñ berilmesini yarım yıl evelsi, erzaqnıñ – üç ay evelsi toqtattılar, suvnı eñ başında qapattılar. Elektrik energiyası – bizni Ukraina ile bağlağan soñki yip edi. Bugün bütünley kesilgenmiz ve bu munasebetlerni devam ettirmege istemeymiz», – dedi Aksenov.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil.
Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım qamaçavı teşebbüsçileri dekabr 6 künü qıtaiy Ukrainadan yarımadağa elektrikniñ bir yolaq vastası ile berile bilecegi aqqında bildirgen ediler. Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tasdiqaldı.