text:
Bögelmädä «Yäşlär qazanışı» büläge tapşırıldı
Bögelmädä, 3nçe martta, ütkän qorıltaynı «Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäteneñ yäşlär qanatı oyıştırdı. Qazan yäşläre respublikanıñ Könyaq-Könçığışında yäşägän yäşlärne bergä ciep, alarnı saylawlarda qatnaşırğa çaqırdı. Çara «Inçe yäşlär forumı» digän isem astında ütte. Bögelmä, Yutazı, Bawlı, Çallı, Älmättän kilgän yegetlär-qızlar aldında deputatlıqqa nämzätlär çığış yasadı. Forumnıñ plenar utırışı başlanğançı, ike seksiä eşläde. Berse - «yäşlär häm saylawlar», ikençese – «21nçe ğasırda yäşlär» digän isemnär astında ütte. Qazan delegatsiäse yulda soñarıp kilgänlektän, seksiä eşlärendä yäşlär üzläre çığış yasap ölgermäde. Ölkännärne genä tıñladı.
Gomumän äytkändä, forumnar häm plenar utırışlar xäzer ciñelçä genä ütä. Ozın-ozın notıqlar söylänmi, qısqa häm iğtibarnı cälep itärlek çığışlar, cırlar belän arılıştırıp bara. Bu yulı da şulay buldı. «Tatarstan -yaña ğasır» xäräkäteneñ yäş citäkçeläre yäşlärne iñ kimendä saylawlarğa barırğa, häm anda inde bilgele firqäğä tawış birerğä çaqırdı.
«Tatarstan- yaña ğasır» xäräkäte yulbaşçısı häm «Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülege citäkçese Färit Möxämmätşin da yegetlärneñ häm qızlarnıñ iğtibarın cälep itärgä tırıştı. Ul üzeneñ çığışında, Tatarstan parlamentı qarşında yäşlär ictimaği palatasın buldıraçaqbız, dip wäğdä birde. Älege forumda, şulay uq, «Tatarstan- yaña ğasır» xäräkäte buldırğan «Yäşlär qazanışı» digän büläk tapşırdı.
Yäşlär belän eşlägän awıl, rayon ictimaği üzäkläre öçen andıy iğtibar qäderle ide. Andıy citäkçelärne yäşlär üzläre dä alqışlar belän sälämläde.
Oyıştıruçılar «Yäşlärgä iğtibar kürsätkän öçen» dip Tatarstan Prezidentına da büläk birergä teläde. Läkin anıñ Bögelmädä bulmaw säbäple, ul Qazanda, xakimiät firqäse ütkärgän çarada tapşırıldı.
Bikä Timerova


c: text/html

text:
Açıq mikrofon: “ Daruxanälärdä buşlay darular bulmağanğa kem ğәıple? ”
Ramil'' Xäbriev ğäyeple, dip tögäl genä äytä almıym. Däwlät teläsä tärtipne urnaştırıp bula, ägärdä teläsä. Telämilär dip äytmäsäñ dä, teläk citmi dip äytsäk döresräkter.
Küpme qartlar, suğış invalidları, alar sanawlı ğına bulsa da , alay da alarnı tulısınça tä''min itmilär. Ul bit inde oyat digän süz.
Xäzerge awırular- onkologiä, tuberkulez awıruları belän awırğannarnı da tä''min itä almıylar.
Dekaber ayınnan birle darularnı birgännäre yuq. Alıp bulmıy , l''gota yuq. Prezidentnı ğäyepläp bulmıy. Meditsinadağı çinovniklar ğäyeple dip uylıym. Xäbrievme, Zurabovmı, barısı da bäylängän bit inde. Bersen genä töşerep bezgä fayda bulsa äybät tä bit , bulamı yuqmı anı kem belä inde.
Xökümät alıp barğan bezneñ ilneñ sisteması ğayeple. Bez uylıybız, däwlät ğäyıple, dip. Ramil'' Xäbriev ul qararlarnı ütäwçe genä , dimäk ul ğayıple tügel. Añardan zurraq toruçı keşelär, gäyeple, dip uylıybız.
Finanslar başqa yullar belän kitä.
Xökümät ğäyeple.
Ul mäs’äläne berwaqıtta da tikşergänem yuq. Kem ğäyeple, kem ğäyeple tügel . Min şunsın ğına äytä alam, ägärdä inde keşe eşlägän ikän däwlätkä canın -tänen birep, ul xäzer däwlättän alırğa da tieş. Minemçä, Zurabovnıñ üzen almaştırırğa kiräk. Küptännän bit inde gäyep ber Xäbrievtä genä tügel . Xätta Prezident berniçä tapqır Zurabovqa şeltä belderde. Arba haman ber urında, alğa kitü yuq.
Buşlay birelä torğan darularnıñ 90 protsentı çit ilneke bulıp çıqtı. Anı ällä belmägännärme. Anı böten keşe belde. Ni öçen aldanraq uylamağannar?
Putin äytte menä kiçä dä utırışta, berençe urında uylarğa kiräk darularnı üzebezdä citeşterergä,- dip. Ul arzanraqqa da töşä. Bu tağın ber märtäbä kürsätä inde, däwlätneñ bu programmanı qabul itüdä uylap betermägänleklären. Şunıñ näticäse bu. Bu närsäne oyıştırğan keşe ğayıple. Zurabovtan başlap başqa keşelärgä qädär. Alar böten üzläreneñ oyıştıra belmäwçelekne Xäbrievneñ östenä awıştırıp qaldırdılar inde.
Mälikä Basıyr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ulyan tatar cämäğätçelege Tatarstan Yazuçılar berlege äğzası İdelbikäneñ (Lena Sadıykovanıñ) 75 yıllıq yubileen bilgeläp ütte
Bäyrämdä Tatarstan Yazuçıları berlege räiseneñ urınbasarı Şahinur Mostafin da qatnaştı. Ul Tatarstan Yazuçıları berlege, Bötendönya Tatar kongressı häm İlbaşı Mintimer Şäymiev isemennän täbrik süzläre häm räxmät xatları tapşırdı. Cirle xakimiät isemennän dä Lena xanımğa Räxmät xatları tapşırıldı.
Älbättä inde, yubiley çaralarında maqtaw süzläre - ğädäti küreneş. Şağiräneñ qälämdäşläre üz täbriklären şiğri yullar belän citkerdelär. Cirle avtonomiä küptän tügel üz yazuçılarıbız öçen yaqtaşıbız Gabdelcabbar Qandalıy isemendäge maxsus premiä buldırğan ide. Berençe şundıy büläk İdelbikägä tapşırıldı. Kiçäne cirle sanduğaçlarıbız Älfiä Ramazanova, Rimma Möxämmätcanova, Alsu Salaxova, Rinat Sadıykov İdelbikä süzlärenä yazılğan cırlar belän bizädelär.
Tağın şunı äytergä kiräkter. Şağirägä yubilee belän Tawlı Altay respublikasınıñ parlamentı räise İğor Yaimovnıñ qotlaw xatı da tapşırıldı. Monısı da ğäcäp tügel: anda İdelbikäneñ qızı şağirä häm rässam Liliä yäşi. Bu qız ul yaqlarda tanılğan şäxes ikän. Berençedän, respublika külämendä abruylı tabib ul. Anıñ räsemnäre cirle muzeylarda urın alğan. Mädäni çaralar da yış qına Liliä Yosıpova qatnaşlığında uza, di. Üzeneñ häm äniseneñ urısçağa tärcemä itelgän şiğerlären tamaşaçı bik tä cılı qabul itälär, di. Älege bäyrämdä dä anıñ änisenä bağışlanğan şiğri kompozitsiäse tirän tä''sirle buldı.
Çulpan Firğalieva, Sember


text:
Başqortstan Mostay Kärim Belän Xuşlaştı
Comğa könne başqort ädäbiäte üseşenä zur öleş kertkän talantlı şäxes belän xuşlaşu Ufanıñ Neft''çelär mädäniät sarayında irtänge säğät unda uq başlanıp kitte. Şul waqıtta uq älege mädäniät sarayı urnaşqan Lenin uramı xalıq belän tulğan ide inde. Meñnärçä keşe xalıq şağire belän xuşlaşırğa tuqtawsız ağıldı. Moñarçı Başqortstanda kemne dä bulsa cirlägändä bu qädär xalıqnıñ cıyılğanı bulmağandır da möğayın. Respublika rayonnarınnan, şähärlärennän avtobuslarda şulay uq meñnärçä keşe kilde. Rusiäneñ küp kenä töbäklärennän dä, qayber elekke Sovetlar berlege respublikalarınnan da baytaq keşe kilgän. Tatarstannan Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin citäkçelegendäge wäkillek tä, qayğı urtaqlaşu öçen Ufağa kilde. Tatarstan Yazuçılar berlege räise Mirza İbrahimov, şağirlär Rinat Xarisov, Robert Miñnullin häm başqa tanılğan şäxeslär Qazannan kilep citte yaratqan yazuçıbıznı soñğı yulğa ozatuğa. Mäskäwdän tanılğan cırçı İosif Kobzon häm başqa kürenekle sänğät ähelläre, yazuçılar da kilgän.
Neftçelär mädäniät sarayında kön üzägendä, säğät unikedä matäm mitingısı başlandı. Şuşı tirädäge böten uramnar xalıq belän tulğan ide. Matäm mitingısın Başqortstan Respublikası Däwlät Cıyılışı räise Konstantin Tolkaçev açtı häm alıp bardı. Üzeneñ çığışında ul Mostay Kärimneñ icatına häm şäxesenä yuğarı bäya birep, anı başqort xalqınıñ böyek ulı dip atadı. Anıñ iseme tarix bitlärendä mäñgegä qalaçağın assızıqladı Konstantin Tolkaçev.
Tatarstan xalqı isemennän mitingta Tatarstan Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin çığış yasadı. Üzeneñ xisle çığışında Färit Möxämmätşin Mostay Kärimne başqort xalqınıñ ğına tügel, ä tatar xalqınıñ da, ğomumän, barlıq törki xalıqlarnıñ da urtaq talant iäse, dip bäyäläde. “Mostay Kärim Başqortstannıñ ğına tügel, ä bar keşelek dönyasınıñ kürenekle şäxese, icatınıñ bäyäse berqayçan da töşmäyäçäk olı talant iäse”, - dip äytte Färit Möxämmätşin.
Artaban süz Başqortstan Yazuçılar berlege räise Rawil Bikbaevqa birelde. Menä anıñ çığışınnan ber özek: (audio)
Xalıq şağire Mostay Kärimneñ wafatı uñayınnan qayğı urtaqlaşu süzläre belän respublikadağı başqa kürenekle şäxeslär, yazuçılar, artistlar, däwlät häm cämäğät eşlekleläre, şulay uq märxümneñ ulı, yazuçı häm tärcemäçe İlgiz Kärimov ta çığış yasadı. Mostay Kärimneñ wafatı uñayınnan dönyanıñ törle poçmaqlarınnan yözlärçä qayğı urtaqlaşu telegrammaları kilde. Rusiä prezidentı Vladimir Putin, premyer-ministr Mixail Fradkov, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev häm başqa kiñ bilgele däwlät citäkçeläre, ataqlı şäxeslär märxümneñ tuğannarınıñ häm yaqınnarınıñ qayğısın urtaqlaşıp telegrammalar cibärgän. Şularnıñ qayberläre matäm märäsimendä uqıp işetterelde.
Ber säğättän artıq barğan miting tämamlanğaç, matäm kolonnası möselman ziratına qarap yul aldı. Törle oyışmalardan, ayırım keşelärdän kiterelgän çäçäklärne genä dä ziratqa distälärçä yök maşinası alıp bardı. Ziratqa barırğa telägän xalıqnı maxsus äzerlängän avtobuslarda alıp bardılar. Möselman ziratında Mostay Kärim ruxına bağışlap din ähelläre yasin çıqtı häm tieşle başqa ğibädätlärne başqardı. Kürenekle şağirne mäñgelek yortına öç yıl elek wafat bulğan cämäğäte Rauza xanım yänäşäsendä küçerdelär. Mostay Kärimneñ şäxese turında kiläçäktä äle maqtaw süzläre bik küp bulır. Aña bağışlap kitaplar yazılır, fil''mnar töşereler, kartinalar yazılır. Zur şäxes, küpqırlı talant iäse Mostay Kärimneñ icatı da kiläçäktäge küp buınnar öçen ruxi teräk, süz sänğätenä öyränü öçen ber bay miras bulır, digän fikerlär oluğ talant iäse belän xuşlaşqanda yış yañğıradı.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Yaña sistema kilgänçe iskese üzgäräçäk
“Kön tärtibe” 1
Barlıq taşlar üz urınına urnaşqan wäzğiyättä häm härkem “soñğı taşnı” kötä. Soñğı taşqa äzerleklärgä qatnaşuçılar arasında ul “üze” dä bar, mäsälän Rusiya Federaśiyäseneñ Törkiyädäge tulı wäqalätle ilçese Andrey Karlovnıñ üterelüendä bulğanı kebek.
Süriyä, Ğiraq häm nihayät’ Yaqın Könçığışta çığırdan çıqqan bar närsä öçen 20 nçı ğinwar’, yäğni yaña saylanğan AQŞ ilbaşı oval ofisqa utıraçaq kön kötelä.
Hiçşiksez töbäkneñ barlıq balansları öçen çişeleş êlementı bularaq AQŞnıñ êşkä yarap yaramawı bik nıq bäxäsläşelgän mäs’älä ,ämma mart – aprel’ aylarına qadär Vaşingtonnıñ ,Donal’d Tramp häm törkemeneñ närsä uylawı, niçek xäräkät itüe bilgele bulaçaq.
Ul waqıtqa qadär Törkiyäne dä kertep barlıq akteyrlar bik tiz xäräkät itäçäklär.
Xäzerge wäzğiyät’ näq’ menä şulay.
Süriyädä Törkiyä, Rusiya häm İran arasında tä’min itelgän utnı tuqtatu xaqında “kileşü”şul uq waqıtta töbäkne gönahsız cähännämenä äwreldergännärne dä mäydannan çitläşterü mäğnäsenä turı kilä.
Rusiya Federaśiyäse tışqı êşlär ministrı urınbasarı Sergey Ryabkov “Rusiya, İran häm Törkiyäneñ Süriyä mäs’äläsendä yäşeren kön tärtibe yuq. Könbatış Süriyä kileşüenä xörmät belän qararğa tiyeş. Kileşüdäge barlıq maddälär AQŞ häm Avrupa Berlegendä qayberäwlärgä oşap betmäskä mömkin. Ämma tormış şulay. İyäläşergä kiräk”dide. (“Könbatış kileşügä xörmät kürsätergä tiyeş”,23/12, “Xörriyät”).
Dön’yanıñ iñ zur häm xätta Putin tarafınnan berdänber süper köç bularaq belderelgän Amerika Quşma Ştatları bügen nindi xälgä töşte?
Rusiya Federaśiyäse däwlät başlığı Vladimir Putin Sankt-Peterburg qalasında ütkärelgän Xalıqara iqtisad forumında “AQŞ zur,olı köç. Xäzerge waqıtta bälki dä dön’yanıñ berdänber super köçe. Monı qabul itäbez. AQŞ belän bergä êşlärgä telibez häm moña äzerbez”dip belderde. (“AQŞ berdänber süper köç”,20/06,”Milliyät”).
Obama häm törkemeneñ barı tik 6 ay êlek yasalğan bu täqdimgä kirelänüe Vaşingtonnıñ yuğarı dairälärendä kisken räweştä tänqit’länä. Ämma monıñ inde bernindi mäğ’näse yuq.
Bu täqdim AQŞqa qabat yasalmayaçaq. Fäqät AQŞ kiläse aylarda bu täqdim qarşına üze kiläçäk.
Bu niçek bulaçaq soñ?
“The Washington Post” ta urın alğan yullar tübändägeçä yañğırıy:”Amerika Rusiya-Törkiyä häm İrannıñ Süriyädä xakimiyät/sistema qoruın qabul itärgä mömkin. Ämma Törkiyäneñ könbatış ittifaqı belän mönäsäbätlären zäğiflätüenä,Törkiyäne yuğaltuğa röxsät birelmäskä tiyeş”. ('How the Obama administration pushed Turkey into Russia's arms', 22/12, The Washington Post.)
Obama citäkçelege belän dä embiosisın däwam ittergän Amerikanıñ xäzerge sisteması AQŞqa bik naçar tışqı säyäsät mirası qaldırdı ,ämma kiläçäk xakimiyätneñ tışqı säyäsättä yalğışların tözätüläre häm Rusiya-Änkara arasın da tozaqqa töşeräçäk Rusiya/Putinğa qarşı bulğan tağın da tirän miras qaldırırığa tırışıla.
Bu metaforanı bik yış qullanam:”Törkiyägä maxsus waqıtlarnı köyläw institutı bar”.
Rusiya Federaśiyäse ilçesenä höcüm Törkiyä –Rusiya- İran arasındağı yuğarı däräcäle oçraşu aldınnan yasaldı. İstanbul Bäşiktaştağı höcüm dä Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ Qazaqstan säfärennän êlek tormışqa aştı häm säfär kiçekterelde. Üterü bulğan könne Rusiya-Törkiyä-Qazaqstan liderları yaña oçraşu xaqında söyläşä ide.
Törkiyä prem’yer-ministrı Binali Yıldırım ilçegä höcüm oyıştırılğannan soñ yasağan belderüendä “Nigezdä bu kürgäzmä Rusiya-Törkiyä mönäsäbätläreneñ ütkäne , bügengese häm kiläçägen çağıldıruçı möhim çara”dide.
Kürgäzmäneñ “Kaliningradtan Kamçatkağa”dip ataluın dä xäterlätep kitik.
Älbättä bu waqit isäbeneñ tağın berse şul uq kiçne Germaniyada küzätelgän Franśiyadağı yök maşinası höcümena oxşaş terror atakası.
Germaniya Federal’ parlamentı tışqı mönäsäbätlär komissiyäse başlığı Norbert Röttgen”Törkiyäneñ Süriyädä Rusiya belän kileşüe bik qurqınıç täräqqiyät’ bulır”dide.
İran ilbaşınıñ berence urınbasarı İsxak Cihangiri ul könne Törkiyägä kiläse ide. Ğamäldän çığarıldı. Döresräge kiçekterelde.
Rusiyäneñ belderüe Kreml’ häm ilbaşı idaräse kölliyäteneñ höcümne häm anıñ artındağı köçlärne ber ük küzlektän kürüen kürsätä.
Ber super köç ilçeseneñ üterelüe härwaqıt olı därtter. Ämma mondıy krizisnıñ säğät’lär êçendä çişelüe zarur. Monda Törkiyä ilbaşı Ärdoğannıñ künderü barışınıñ öleşe bik zur.
Rusiyäneñ mäs’äläne bik tiz Berläşkän Millätlär Oyışması iminlek şurasına kiterep ğayepläw çığaruların da kürik.
Rusiya problemanı barı tik regional’ itep kürmäyäçäk,monı Änkarağa da kiñäş itärbez” diyelä “Yani Şafak” gazetındağı yazmada (21/12).
Şunnan başlap AQŞ tibındağı däwlät häm global’ sistema bu räweşle êşli başladı.
16 nçı dekabr’dä AQŞ däwlät departamentı häm CIA ”DEAŞ” terror oyışması belän neft’ säwdäse başqaruı däğwası öçen Törkiyädän ğafu ütende. Şul uq däğwa öçen Rusiyäneñ Törkiyädän ğafu ütenmäwe xäterlätelde.
18 nçe dekabr’dä Obama “Törkiyäneñ iskitkeç köçle armiyäse bar,ämma anıñ belän Süriyägä üz waqıtında tärtip kitermäde” dide.
19 nçı dekabr’dä Seberdä 39 keşe utırğan Rusiya xärbi oçqıçı kilep töşte.
Şul uq könne Awrupa Berlege Rusiyägä qarata sankśiyälären räsmi räweştä ozınayttı.
19 nçı dekabr’dä Rusiya “Törek ağımı” proyektınıñ Dumada raslanaçağın açıqladı.
Bu könge tağın ber waqiğa - Rusiya Federaśiyäseneñ Änkaradağı tulı wäqalätle ilçese Andrey Karlov Änkarada üterelde.
19 nçı dekabr’dä şulay uq Mäskäwdä Rusiya tışqı êşlär ministlığı räsmi zatı öyendä üle kileş tabıldı.
21 nçe dekabr’dä Kreml’ AQŞ belän Rusiya arasında êlemtä kanallarınıñ tuñdırıluın belderde.
24 nçe dekabr’dä NATO ğomum küzätüçese Bel’giyädä üle kileş tabıldı.
25 nçe dekabr’dä Rusiyäneñ TU-154 oçqıçı Qara diñgezgä kilep töşte.
26 nçı dekabr’dä Mäskäwdä bomba xäbäre belän 3 vokzaldan meñnärçä keşe küçerelde.
Şul uq könne “Rosneft’” başlığı İgor’ Seçinnıñ uñ qulı “Rosneft’” citäkçese Oleg Yerovinkin üterelde. Yerovinkin 1976 nçı yıldan birle däwlät iminlek komitetına xezmät ikän Rusiya küzläw oyışması generalı ide.
26 nçı dekabr’dä Mäskäwdä Ğiraq ilçelege binasında mädäniyat attaşesı Xäydär Jabar üle kileş tabıldı.
Vladimir Putin 23 nçe dekabr’ könne ütkärgän matbuğat oçraşuında “Rusiya Törkiyä häm İran da urın alğan öç yaqlı format Süriyä mäs’äläsendä täêsirle buluın rasladı. Bu formatnı däwam itterü kiräk. AQŞnı Rusiya, Törkiyä häm İrannıñ tırışlıqlarına quşılırğa çaqırabız”dide.
24 nçe dekabr’dä ilbaşı Ärdoğan da “20 nçe ğinwardan soñ Amerikada yaña ilbaşı êşkä kereşäçäk.Alar belän dä küreşäçäkbez. Äl Babta êşneñ bu öleşe bette ,ämma xäzer Münbiç bar. Amerika belän qulğa qul totışa alsaq Münbiçtän son Rakka bar”,-dide. (25/12,”Akşam”).
Tulı wäqalätle ilçe Karlovnıñ üleme belän bäyle Rusiya citäkçelegeneñ ike kritik belderüe bar.
Putin:”Döresen genä äytkändä oçqıçıbıznıñ Törkiyä citäkçelege ämere bulmıyça,Törkiyä - Rusiya mönäsäbätlärenä zıyan salırğa telägän keşelär tarafınnan töşerelüenä şiklänep qarıy idem. Fäqät’ ilçebezgä ber poliśiya xezmätkäre tarafınnan höcüm yasalğaç fikerem üzgärä başladı”,-dide.
Kreml’ süzçese Peskov da Mäskäwneñ urtaq tikşerü törkemeneñ tikşerü näticälären kötärgä kiräk buluı turında uylawın belderde.
Rusiya ilçene üterü waqiğasınıñ Törkiyä – Rusiya mönäsäbätlärenä tozaq qoru buluına häm Rusiya –Amerika mönäsäbätlären ,Mäskäw -Tramp mönäsäbätlären maqsat itep aluına ışana.
Höcüm häm anı oyıştıruçılar xäzerge waqıtta Süriyä /Yaqın Könçığışta xakim poziśiyäsendä bulğan Rusiya –Törkiyä häm İran öçlegenä AQŞnıñ integraśiyälänmäwen maqsat itep quyğanğa kürä ike süper köç “FETÖ”nı täêsirsez qıla ala.
20 nçe ğinwarda ilbaşı wazıyfasın qabul itep alaçaq Trampnıñ xäzerge waqıtqa qadär Rusiya häm başqa illär belän alıp barğan yäşeren diplomatiya ike super köç mönäsäbäteneñ yañara aluına işarät itä. Aña da zarar kiterergä telädelär.
Xäzerge sistemanıñ qarañğı yağı menä şulay. Ämma ul da iskerä.


text:
Taciqstannıñ Çorkuh şähärendä şäriğat qanunı xakimiäte
Taciqstannıñ tönyağında qabatlanmas güzäl tabiğate bulğan Çorkuh şähäre urnaşqan. Çorkuh – taciqça "dürt taw" digän süz. Tawlar arasında cäyelgän tar ğına üzänlektä bay uñış cıyalar. Üzäk Aziädäge iñ matur cirlärneñ berse, hiçşiksez, Çorkuh tiräse. Şähärneñ tağın ber üzänçelege: anıñ 32 meñlek xalqı – şäriğat qanunnarı belän yäşi. Çorkuhta bu könnärdä genä Azatlıq xäbärçese Bruce Pannier bulıp qayttı.
"Bezneñ xatın-qızlar, bigräk tä Çorkuh xatın-qızları irekle. İrlär kebek, alar İslamnı yarata häm belä. Alar namaz uqıy häm uraza tota."
Çorkuhta xatın-qıznıñ ir-at belän barğanın kürä almassız. Qızlar, xanımnar törkem törkem, yäki balaları belän uramğa çığa. Şähär başlığı Şäripov, Çorkuhnıñ İslam belän borıñğı bäyläneşläre bar, dip süzen däwam itte:
"Çorkuh üzeneñ dini mirası belän böten Taciqtsanda dan tota. Misal öçen, Xäzräti Şoh mäçete 9 ğasırda tözelgän. Bez anıñ belän ğorurlanabız."
Xäzräti mäçete Çorkuh şähäreneñ ütkänen bügenge köngä bäyli, Şäripov, şähärdä dingä birelgän keşelär yäşi, dide:
"Çorkuhta Qor''än quşqança yäşilär. Böten qağidälärne ütilär. 25 mäçet bar, alar här waqıt namaz qıluçılar öçen açıq."
Şähär xalqınıñ bu qädär dingä birelüe Taciq räsmilären borçımıy qalmağan. Xäkümät häm iminlek köçläre xäzer dä Çorkuhtağı xällärne küzätä, ämma borçılırğa säbäp yuq, di şähär başlığı:
"İslam isemen pıçratuçılar bar. Biredä Hizb-ut-Tahrir yäki Wahhabçılar yuq. Alarnı ezläp qaradılar, ämma alar biredä yuq."
Çorkuh şähärendä tağın ber äyber yuq. Häm şähär başlığı, bu – xalıqnıñ İslamnı döres añlawına tağın ber dälil, dip sanıy:
"Qarağız, Çorkuhnı äylänep çıqsağız da, isertkeç eçemlek satqan ber urın da taba almayaçaqsız. Alkogol tıyılmağan. Xalıq üze, taciqlar häm möselmannarnı yämsez itep kürsätkän äyberdän baş tarttı."
Cirle xalıq çınnan da araqıdan ber tawıştan diärlek baş tartqan. Xämer satqan ber kibet bulğan, aña 2 yıl elek ut törtkännär. Şunnan birle ber keşe dä araqı satırğa cöräät itmägän. Şähär xalqı, bälki öylärendä, keşegä kürsätmiçä araqı eçüçelär bardır, di. Saylawğanda da Çorkuh xalqı islamçılarnı saylıy. Uzğan yıl parlament saylawları waqıtında şähär xalqınıñ 99%tı Taciqstannıñ İslam Yañarışı partiäse öçen tawış birgän.
Çorkuhnıñ qayçandır sovet şähäre buluı bügen dä kürenä. Tirä-yaqta rusça häm taciqça iğlannar kürenä. Şähär xalqı ul çornı ber dä sağınmıy. Küplär öçen biredä yäşäw bik ciñel, şul sanda menä bu şäkert öçen dä:
"Bäxetkä qarşı, xäzer böten mäçetlär häm mädräsälär açıq. Här keşe yäşermiçä namaz uqıy. Şäkertlär İslamnı öyränä ala. Bu – Taciq xalqınıñ bäxete. Sovet çorında mäçetlär yabıq ide, alar eşlämäde. Şunnan birle küpme mäçet tözelde."
Ber kem dä şäriğat qanunnarı şähärneñ barlıq problemaların çişä ala dip äytä almıy. Ämma Çorkuh keşelär belän söyläşkännän soñ, alarnıñ başqa törle yäşärgä telämämäwläre kürenep tora.
Alsu Qormaş


text:
шиMбә, 21 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 23:00
Sotsial paket menän fayźalanıusılarğa kilähe yılğa däülät yarźamın alıu xoquğın dälilläüse dokument birelä başlanı. Ämmä Pensiya fondınan beldereüensä, huñğı arala Däülät sotsial yarźamın alıusılarźıñ, yäğni taşlamalar menän fayźalanıusılarźıñ federal isemlegendä bulıusılarźıñ bıl taşlamalarźan küpläp baş tartıuı küźätelä. 409 meñdän aşıu taşlama menän fayźalanıusılarźıñ 3 yöź meñgä yaqını kilähe yılğa sotsial pakettı aqsalata alırğa teläüe xaqında ğariza yaźğan. Xalıq bını sotsial paqettıñ qayhı ber taşlamaları ularğa bötönläy käräkmäüe menän añlata. Taşlama menän fayźalanıusılar äyteüensä, sotsial paqet menän fayźalanıu auırğa tura kilä. Unı aqsalata alhañ meditsina yarźamı alıu źa küpkä eñelläşä, transport menän fayźalanıuźa la qıyınlıqtar tıumay. Pensionerźar sotsial paqet buyınsa xeźmätländereüse darıuxanalarźıñ yarlılığına zarlana. Ä başqa darıuxanalar küptän inde şäxsi quldarğa küsep bötkän. Şuğa la taşlama menän fayźalanıusılar sotsial pakettı aqsalata alıu fayźalıraq, ti. Käräkle preparattı oźaq kötörgä käräk, ul kilgänse buşlay darıu alıu xoquğı birgän doqumenttıñ qullanıu waqıtı ütä, höźömtälä buş qul menän torop qalabıź, ti pensionerźar. Respubliqa buyınsa buşlay meditsina yarźamı alıuźan 5 meñdän aşıu keşe baş tarqan, ä transportta yöröü dokumentın alıuğa 18 meñ keşe kire bulğan.


text:
Tatarstan jurnalistlarınıñ qorıltayı ütte
Tatarstan jurnalistlarınıñ qorıltayı ütte
Cıyılışta, şulay uq, yañadan berlekneñ räisen saylau da buldı. Äytergä kiräk, cıyın şaqtıy canlı bardı. Jurnalistlar berlege räise Rimma Ratnikovağa da üz isemenä maqtau ğına tügel, ä şaqtıy tänqit süze dä işetergä turı kilde. Qorıltay aldınnan “Respublika Tatarstan” gäcitenä birgän äñgämäsendä Rimma xanım, min bu wazifağa kereşkändä respublikanıñ jurnalistlar berlege tarqalu stadiäsendä ide. İdärä wäkilläre belän berlektä bez bik küp köç quyıp üzebezneñ oyışmanı tieşle däräcägä kütärdek. Rusiädä Tatarstan berlege iñ yaxşılardan sanala, dide.
Şunısın da äytergä kiräk, bu qorıltaynı respublikada jurnalistlar ğına kötmäde. Çönki qayber mäğlümätlärgä qarağanda, küptän tügel genä süzçesez qalğan prezident Miñtimer Şäymievneñ matbuğat üzäge citäkçese itep näq menä Rimma Ratnikova bilgelänäçäk ide. Bu oçraqta inde ul üzeneñ räis wazifalarınnan baş tartırğa tieş. Läkin Tatarstan jurnalistlar berlege qorıltayında Rimma Ratnikova berlekneñ räise itep yañadan saylandı.


text:
Yıl azağı Rusiädä, Mäskäwdäge yuğarı citäkçelekneñ Çeçnä nizağına nihayät säyäsi çişeleş tabarğa omtıluwın kürsätkän qayber çaralar belän bilgelände, xörmätle tıñlawçılar. Prezident Putin, inde niçä yıl suğış barğan respublikada anıñ yaña Konstitutsiäsen xalıq tawışına çığaru xaqında färman imzaladı. Läkin monı ğämälgä aşıru öçen federal xakimiat şaqtıy säyer çaralar kürä
Martta uzaçaq referendumda mömkin qädär kübräk xalıqnı qatnaştıru häm şulay itep, yaña Konstitutsiäneñ kiñ yaqlanuwın kürsätü maqsatında federal’ xakimiat, Putin färmanı dönya kürü belän, İnguşetiädäge çäçän qaçaqları utarların yabıp, andağı keşelärne köçläp diyärlek kire Çeçnägä qaytaru yulın sayladı. Moña qädär, üktäbrdä uzğan canisäptä dä, soñğı un yılda suğış häm dähşät kiçergän, distälägän meñ keşese yuq itelgän yä qaçıp kitkän respublikada, xalıq sanınıñ ni ğäcäp artuwı açıqlanğan ide. Xäzer menä şul xalıq tağın da artırğa tora, Rusiä İnguşetiädäge ber qaçaq utarın inde yaptı, başqalarında isä, ägär dä andağılar kire Çeçnägä qaytmasa, gaz häm elektr belän tä’min itüne kisärgä tora. Läkin, Çeçnädäge bäysezlek tarafdarlarına qarşı suğış alıp baruçı federal’ köçlärdän qurqu şundıy zur ki, qaçaqlar kire qaytırğa bötenläy telämi. Şularnıñ berse, Cäbrail Galuyev Wall Street Journal basması xäbärçesenä, ägär dä federallar biregä tanklar belän kilep keşelärne çatırlarınnan köçläp çığarsa da, min monnan kitmiyäçäkmen, miña monda ülü xäyerleräk, çönki biredä hiç yuğı kem dä bulsa minem ülemem turında beläçäk. Çeçnädä isä min yuğalaçaqmın ğına dip belderde. Galuyev kebeklär ber-ike genä tügel, alarnıñ sanı distälägän meñ. Häm alar Çeçnädäge çın wäzğiatne, köndälek suğışlarnı, federallarnıñ niçek itep çistartular ütkärüwen bik yaxşı belä. Comğa könne Groznıydağı xökümät yortın şartlatu, häm anda 30-dan artıq keşeneñ hälak buluwı, Çeçnädäge, Mäskäw bizäp kürsätkän tügel, ä çın xällärneñ nindi buluwın yaxşı kürsätä. Qaçaqlarnı qaytaru kiräklegen Rusiä citäkçeläre, Çeçnädä yäşäwneñ xäzer inde alar öçen imin buluwı belän dä aqlarğa tırışa, läkin soñğı xällär sürätendä monıñ da çınbarlıqqa bik ük turı kilep betmäwe kürenä. İnguşetiädäge qaçaq utarların yabu nigezdä, federallarğa qarşı suğışın däwam itkän çäçän suğışçılarına faydağa bulaçaq digän qaraş ta bar. Xäbärçe bularaq Çeçnädä eşläp alğan häm andağı wäzğiatne küzätep barğan İrek Mortazin, Tatarstan prezidentınıñ elekke matbuğat wäkile, näq menä şulay isäpli.
Audio
Rusiä xakimiate, Çeçnägä qaytu mäs’äläsendä qaçaqlarğa bernindi dä basım yasamawı, monıñ barı tik ixtiari räweştä genä eşlänüwe xaqında äytsä dä, keşe xoquqların yaqlawçı häm qaçaqlar belän eşläwçe törle xalıqara oyışmalar, federallarnıñ utarlardağı xalıqqa, gaz häm elektr tä’minatın kisü, xätta cinayät eşläre açu belän yanawı turında xäbär itä. Human Rights Watch oyışmasınıñ Mäskäwdäge başlığı Anna Neistat, Rusiä räsmiläreneñ, qaçaqlarnıñ Çeçnägä qaytuwı tulısınça ixtiari digän süzläre döreslekkä turı kilmi dip belderde. Qaçaqlar üzläre isä, federallarnıñ yannarına kilep, gaz häm elektrnı ezgänçe küçep qaluwığız xäyerleräk, utarlarnı yabu qararı inde qabul itelde, yä küçäsez, yä biredä qatıp üläçäksez dip yörüläre xaqında xäbär itä.
Kärim Kamal, Praga


text:
İrtänge öç. Aq Yortta telefon şaltırıy
AQŞta prezidentlıq öçen barğan köräş xälitkeç noqtasına citte. Çärşämbegä qarşı töndä ilneñ 4 ştatında ütäçäk berençel saylawda demokratlar üz namzäten açıqlarğa mömkin. Respublikan namzät inde bilgele.
Amerikan gäzitläre bügenge könne "xälitkeç sişämbe" dip atıy. Beryulı 4 ştatta, şul isäptän, Texas häm Ohioda kebek möxim ştatlarda, berençel saylawlar ütäçäk.
Noyäber ayında bulaçaq prezident saylawda respublikannarnı kem wäkillek itäçäge inde mäğlüm bulsa, demokratlar yağında Hillary Clinton belän Barack Obama arasında qızu köräş bara.
Küzätüçelär fikerençä, bügenge tawış birü Hillary xanımğa anı quıp totu öçen soñğı forsat bulıp tora.
Köräş kliplar telendä bara
Uzğan atna Clinton törkeme saylawçını üz yağına awdaru öçen televideniedä yaña klip äyländerä başladı. Yartı minutlıq yazmada tön urtasında berär törle nizaq tusa, Hillary xanım anı üz östemä alam dip ışandıra.
"Säğät irtänge 3, sezneñ balalar tämläp yoqlıy. Aq Yortta telefon şaltırıy. Dönyada närsäder bulğan. Telefonnı kem alaçağın sezneñ tawış xäl itä. Ul dönya citäkçelären, xärbilärne inde belgän, sınalğan, qurqınıç dönyada citäkçelek iterdäy keşe bulsınmı? İrtänge 3, sezneñ balalar tämläp yoqlıy. Telefonnı kem alsın?"
"Min Hillary Clinton, mäsäläne üz östemä alam", - di Hillary Clinton.
Obama törkeme ozaq köttermäde. Näq şundıy 30 sekundlıq cawap äzerläde. Bu cawap Obamanıñ älegä qädär iñ köçle adımı sanala.
Säğät irtänge 3, sezneñ balalar tämläp yoqıy. Aq Yortta telefon şaltırıy. Dönyada närsäder bulğan. Telefonnı kem alırğa tieş? Ğiraq suğışına anıñ başınnan uq qarşı çığarğa batırlıq itkän keşe tügelme? Amerikağa çın yanawnıñ Ğiraq tügel, ä Äfğanstandağı Äl-Qaidä ikänen añlağan keşe tügelme? Dönya buylap tarala barğan atom qoralın awızlıqlarğa çaqırğan keşe tügelme? Qurqınıç dönyada döres qarar qabul itü möxim."
"Min Barak Obama, mäsäläne üz östemä alam", - di Barak Obama.
Clinton-Obama köräşe demokratlarğa zıyanğa
Bügenge tawış birü aldınnan Obama 100 delegat çaması östenlek belän alda bara ide. Ägär Clinton uñışqa ireşä almasa, ul yarıştan çığuın iğlan itergä mömkin digän farazlar bar.
Obama belän Clinton arasındağı köräş axır çiktä demokrat namzätneñ zäğiflänüenä kiterä, digän borçular da bar.
Respublikannarda namzät mäsäläse inde xäl itelgän diergä bula. Ul – senator John McCain. Anıñ köndäşläre yıraqta artta qaldı. McCainğa xäzer vitse-prezident tabası ğına bar.
Köräşer keşese bulmağanğadır inde, McCain demokratlar yarışın küzätä. İrtänge säğät 3 qıyssasınnan ul da çittä qalmadı.
"Ägär irtänge 3tä Aq Yortta telefon şaltırasa häm anı min alsam, belemem häm täcribämä kürä, iminlek nizağın xäl itü qararın qabul itü öçen min iñ äzerlekle keşe bulamdır. Soñğı 20 yılda ilebezdäge töp iminlek mäsälälären xäl itüdä min barısında da qatnaştım" dide John McCain.
Bügenge tawış birüdä töp iğtibar Texas häm Ohaida bulaçaq. Monnan tış saylawlar tağın Rhode İsland häm Vermontta ütäçäk.


text:
UFUK KURU TEMİZLEME BURSA
Bursa Bursada Bursadaki Osmangazi Kuru Temizlemeciler, Bursa Osmangazi Kuru Temizlemecileri Bursa, Bursada Kuru Temizlemeciler Nerede Bursa, Bursada Osmangazi Kuru Temizlemeci Adresleri Bursa, Bursada Osmangazi Kuru Temizlemeci Telefon Numaraları Bursa, Bursada Kuru Temizleme Yapan Yerler Bursa, Bursada Kuru Temizleme Sektörleri Bursa, Bursada Osmangazi Kuru Temizlemeci Fiyatları Bursa, Bursada Osmangazi Yorgan Battaniye Yıkamacılar Bursa, Bursa Osmangazi Yorgan Yıkama Yerleri Bursa, Bursada Battaniye Yıkayan Yerler Bursa, Bursada Takım Elbise Kuru Temizlemeciler Bursa, Bursada Osmangazi Pantolon Kuru Temizlemeciler Bursa, Bursada Osmangazi Mont Kabankuru Temizlemeciler Bursa, Bursada Osmangazi Abiyekuru Temizlemeciler Bursa, Bursada Osmangazi Gece Elbisesi Kuru Temizlemecileri Bursa, Bursada Osmangazi Nişanlık Kuru Temizlemeciler Bursa, Bursada Osmangazi Kınalık Nişanlık Kuru Temizlemeciler Bursa, Kot Kumaş Boyama İşleri Osmangazi Bursa,
35 Yıllık Hizmet Anlayışımızla Size Hizmet Vermeye Devam Ediyoruz.
Pardesü, Ceket, Pantolon, Mont, Kazak, Gömlek, Döpiyes, Manto, Etek, Bluz, Gelinlik, Abiye, Gece Elbisesi, Yorgan, Battaniye, Perde Temizliği Yapılır.
Her Nevi Ütü İşleri İtina İle Yapılır, Bütün Bursa Halkını Bekliyoruz.
- Görüntülenme sayısı: 1194


text:
Milli muzeynıñ filialı açıla
Tantana turında Balıq bistäse rayonı xakimiäte wäkilläre häm Qotlı Bökäş awılı urta mäktäbendä 36 yıl tarix uqıtuçısı, pensioner, 1982 yıldan şul awılnıñ muzeynıñ eksponatların bayıtu buyınça eşläwçe Kärimulla ağay Axunov menä närsä dide:
Çallı şähärçegendä alıp barılğan arxeologik qazu eşläre häm Nikonov rus yılyazmaları, şul uq waqıtta üzebezneñ Qazan gubernasınıñ däwlät universitetı belgeçläre yazıp qaldırğan dokumentlardan çığıp. Bez äytä alabız Çallı töbäge Qazannıñ keçe enese bulğan. Märkäzebez Qazannıñ 1000 bilgeläp kitsäk, Çallı töbägenä xäzerge waqıtta 820 yıl.
Riwayätlärdä 80 gektarğa yaqın cirne biläp torğan Çallı şähärçegeneñ qapqası “altın” bulğan dip äytelä. Älbättä, anıñ qapqası çın altınnan bulmasa da bizäkläp eşlänelgän bula. Xäzerge waqıtta Qazannan kilgän belgeçlär arxeologlarnıñ tikşerenülärenä tanıp şuşı “altın” qapqa urınına 15-16 metr ozınlıqtağı elekke ürnäkkä nigezlänep manaralı qapqa quyırğa äzerlänälär. Ä İdris Zölmöxämmätneñ böyeklege närsädä digändä, ul Çallı şähärçegendä babasınıñ cir bilämäsendä yäşägän häm Qazan xanlığında tanılıp kitä. Qazan xanlığı ayulap alınğannan soñ da xalıq xäräkätlären citäkli. İslam dineneñ nigezlären añlatıp yöri. Rus xakimiäte bu eşläre öçen anı ber cirdän ikençe cirgä quıp yörtkän. Şunı da äytergä kiräk, Qazan xanlığı alınğannan soñ milli azatlıq köräşe başlana häm tatar ğäskäre rus basıp aluçılarına qarata köräşen däwam itep Çallı şähärçegenä çigenä. Tarixçılarıbıznıñ äytüenä qarağanda alar älege şähärçekneñ xalqı üzlärenä xan itep Söembikänen enese Ğäli Äkramnı çaqıralar. 1552,53,54,55 yıllarda Çallı şähärçege yanında qanqoyğıç suğışlar bula häm 1556 yılda Boyar Morozov citäkçelegendäge rus ğäskäre şähärne cir belän tigezläp kitä.
Rayon xakimiäte, mädäniät, mäğärif häm Qotlı Bökäş awıl cirle üzidaräse initsiativası belän awıl muzeen milli muzeynıñ filialı bulıp eşli başlawğa Balıq bistäse xalqı zur ömetlär bağlıy. Kärimulla ağay äytkänçä 1000 yıllıq Qazannıñ enese Çallı şähärçege bulsa, kiläçäktä turistlarnı cälep itärlek tarixi urınğa äverelüedä ixtimal.
Röstäm İsxaqi.


text:
Vladimir Nabokov
Vladimir Vladimirovich Nabokov (orıssha: Bлaди́Mиp Bлaди́MиpoBич HaбókoB; 22 aprel, 1899 – 2 July 1977) orıs romanlar ha'm qısqa gu'rrinler jazıwshısı bolg'an. Nabokov da'slepki tog'ız romanın orıs tilinde jazg'an, keyinshelik inglis tilinde jazıwg'a o'tiw arqalı xalıqaralıq dan'qqa iye bolg'an. Ol sonday-aq entomologiyanın' rawajlanıwınada ules qosqan ha'mde shaxmat ma'selerine qızıqqan.
Nabokovtin' Lolita (1955) shıg'arması onın' en' ko'p tilge alınatug'ın romanı esaplanadı. Bul roman Jan'a kitapxananın' en' zor 100 romanı diziminde 4-orındı iyelegen, al onın' basqa Ku'shsiz jalın (Pale Fire) shıg'arması bul dizimde 53-orındı iyelegen.


text:
Qazanda Qıtaynıñ Guyçjou etnik törkeme çığış yasadı
Çınnan da, möxtäräm tıñlawçılar, bu tamaşa kemnärneñder küñelenä xuş kilep mondıy äyberne kürgänebez yuq ide äle, dip äytüçelär dä buldı. Ä qayberäwlär, yarıy inde şunda, bezneñ cır-biyu ansamblebez barıber äybäträk, bit dide. Tatar däwlät akademiä opera häm balet teatrı binasında çit il keşeläre dä şaqtıy ide. Säğät yarım däwam itkän bu tamaşanıñ här mizgelen alar fotoğa töşerep qalırğa aşıqtı. İñ soñğı “Tösle Guyçjou” dip atalğan vokal xoreografik küreneştän soñ zalğa töşkän artistlarnı tamaşaçılar ozaq üz yannarınnan cibärmäde. Qullarında fotoapparatlar bulğannar alar belän räsemgä töşte. Ä qıtaylar isä, üzläre belän alıp kilgän suvenirlarnı öläşte. Näq şuşı säğät yarım eçendä 21 etnik küreneş, cır-biyu kürsätelde, artistlar här qaysına da üzençälekle säxnä kieme belän çıqtı. 21 tapqır säxnä bizäleşe alışındı. Ni öçen qayber tamaşaçılar Qıtaylarnıñ bu etnik küreneşlären Tatar däwlät cır häm biü ansamble çığışı belän çağıştırdı soñ? Ğomumän tatar sänğätendä çista etnik törkemnär barmı soñ? Bezdä etnik ansambl'lär yuq dip äytergä yaramıydır,di Tatar fol'klorı däwlät üzäge mödire Fänzilä Cäwhärova.
Çönki, Çuaşstannıñ Urmay awılında “Mişär” digän ansambl' bar. Säyet Gabitdinov üzeneñ ansamble nigezenä şuşı Urmay awılında häm Çuaşstanda yäşi torğan tatarlarnıñ mirasın nigez itep alğan. Anı mişärlär etnik ansamble dip qabul itep bula. Mişärlärneñ dä menä şuşı Çuaşstanda yäşi torğannarınıqın ğına alğan ul. Mondıy ansambl'lär tözelsä, küpkä qızıqlıraq bulıra ide. Ästerxandağı Qızan awılında da andıy ansambl' eşläp kilde. Bu ansambl'neñ repertuarında isä, böten Ästerxan tatarlarınıqı tügel, ä yurt tatarları fol'klor materialı ide. Menä alarnı bez etnik ansambl'lär dip äytä alabız. Alar ğomum tatarlıqqa tügel, ä etnik lokal'lekkä yünälgän, alarnı saqlıy häm tanıştıra. Bügenge köndä bez dönyağa çığarırlıq etnik ansambl'lärebez yuq, dip äytäbez ikän, anıñ säbäbe bik tirändä yata. Berençe çiratta bez Sovetlar berlegendä internatsionallar tärbiälädek. Konkret etnik törkemneñ fol'klorın öyränü häm aña belgeçlär äzerläw bik qıyın ide. Ğomum tatar fol'klorı öçen belgeçlär sanawlı ğına äzerlände. Bügenge köndä isä, şul uq seber tatarlarınıñ etnik ansamblen oyıştırırlıq kem bar?Kem anı öyrängän? Seber tatarı digän töşençä şaqtıy kiñ. Anda törle: sartalar, uyğurlar belän bäyläneştägelär, elektän şuşında yäşägän qatlam, annan Qazan yağınnan küçep yäşäwçelär dä bar. Älege dä bayağı ul belgeçlärneñ bulmawı.di Tatar fol'klorı däwlät üzäge mödire Fänzilä Cäwhärova.
Qazanlılarnıñ küpçelege mökibbän kitep qarağan “Guyçjounıñ tösle cile” dip atalğan tamaşa näq ber yıl elek säxnäläşterelgän. Berençe tapqır anı 2006 yılnıñ aprelendä Pekinda xalıqara mädäniät festivalen açqan waqıtta kürsätkännär. Ä uzğan yılnıñ sentäberendä ul Qıtaynıñ 3- nçe milli etnik sänğät festivalendä Gran- pri ala häm şunnan soñ Guyçjou wiläyäteneñ genä tügel, ilneñ vizit kartoçkasına äwerelä. Qıtaynıñ kön'yak- könbatışındağı bu Guyçjou wiläyäteneñ bu ansamble 1956 yılda oyışa. Biü, cır, rässamnar törkemnären häm simfonik orkestrnı da üz eçenä alğan bu ansambl'dä 150- dän artıq keşe eşli. Häm alar Guyçjou wiläyätendäge Xan', Mao, Bui häm başqa etnik törkemnärneñ mädäniäten dönyağa tanıtu belän mäşğül. Qazan tamaşaçısı “Guyçjounıñ tösle cile” dip atalğan bu etnik bestsellernı Rusiädä iñ berençelärdän bulıp kürde.
Nail Alan


text:
Ulyan qalasınıñ Gerontologiä üzägendä yäşäw räxätme?
Gerontologiä üzäge dip atalğan Qartlar yortında tatar äbi-babaylarınıñ da işäyue - oluğ borçılular tudırırlıq xäl. “Ocmax änieñneñ ayaqları astında” digän ğibärä möxitendä tärbiälänergä tieş tatar balasına ni bulğan? Niçek ul äti-änisen çit-yat qullarğa tapşıra ala? Şuşı bimazalı soraw, älege üzäktä ğömer kiçerüçe tatar familiäle patsientlarnı cıyıp, äñgämä qoru teläge tudırdı. Gäzitlär, kitaplar öläşergä dä ide isäp.
Tik bu yulı nasıyp bulmadı: çit-yat keşelär belän oçraşu barı tik direktor röxsäte aşa ğına mömkin ikän. Direktor Marina Jukovanı säğät buyı kötep utırırğa turı kilde. Eşe küp ikän. Läkin kötep utıru da näticäsez qaldı: Marina xanımnı “jurnalist” süze sağayttı, buğay: “Bezdä tärtip yaxşı, patsientlar qänäğät, jurnalistlarğa moxtaclıq yuq” – kebegräk äytte ul.
“Mine sezdäge xällär tügel, tatar äbi-babaylarınıñ ğömerdä bulmağan yätim qaluları säbäpläre belän genä qızıqsınıp kildem”, digäç, beraz yomşara töşte. Läkin redaksiädän möherle yullama bulsa ğına oçraşu mömkin ikän. “Ömet” gäzite öçen dä yazma äzerläw wäğdäse belän anıñ redaktorı İsxaq Xälimevtän yullama alırğa turı kilde.
Bilgelängän waqıtqa kiräk keşelärne ber cirgä cıyu wäğdäse bulsa da, cıymağannar ğına tügel, tağın qabul itü bülmäsendä baytaq utırırğa turı kilde. Annan soñ da ölkän tärbiäçe Lyudmila Grigoretsnıñ direktordan kürsätmä aluı, Lyudmila xanım kabinetına kilgäç tä, anıñ kvartal buyı niçä häm nindi çaralar uzdırğanın sanap utıruı baytaq waqıtnı aldı. Mondıy utırudan tuyıp, sawbullaşa başlağaç, ğafu ütengän bulıp, telefon aşa tärbiäçelärgä tatar millätle patsientlarnı üz kabinetına yünältergä boyırdı.
Üzennän-üze şik tä tuarlıq: ällä inde bu totqarlıqlar, mişärçä äytsäñ, biredäge qoytı xällärne çitkä çığarmaw öçen maxsus eşlänäme? Mondıy fikerne tağın ber küreneş nığıta ala. Kabinetqa kerergä teläwçelärdän 3 xanım häm Äsxät isemle ber ir zatı belän söyläşep bulmadı. “Alar aqılğa zägıyf'räk, teläsä nindi süzlär söylilär”, dide Lyudmila xanım. Anıñça äytsäñ, “neadekvatnıy” süzlär.
Qalğannarınıñ da närsä häm niçek söyläwlärennän dä instruktaj ise sizelerlek ide. Xäyer, mondağı xällär ällä ni qızıqsındırmıy da. Räsäy şartlarında qanunnarnıñ berqayçan da ütälmägänen, eş urınnarındağı matdi mömkinleklärneñ şäxsi maqsatlarda qullanılğanı – ğädäti küreneş bulğanğa, bu turıda süz quzğatu da mäğnäsez iç. Häm oçraşunıñ maqsatı da bötenläy ikençe ide. Tik menä küzgä bärelep torğan närsägä bitaraf qalıp ta bulmıy. Yäşäw şartların maqtap söyläsälär dä, äytergä yaramağan süzlär üzennän-üze çıqqaladı. Menä qayberläre:
Namaz uqırğa mömkinlek birälär, şöker. Läkin bädräfläre bik tä pıçraq, tahärät aluları qıyın. Xalqı şundıy bit inde, bigräk tä şapşaqlar. Aşxanägä barğanım yuq - üzem peşerep aşıym. Qayçaqta çäy eçärgä genä barğalıym, yä kiterep birälär. Aşatuları yaxşı dip bulmıy. Menä minem invalid pensiäse 6800. Miña 1550en birälär. Şul citep tora. Qıyın monda yäşäwläre, bik qıyın. Aşaw yağınnan ğına tügel, üzeñne keşe dip sanawnı yaratmıylar. Xoquqsızlar bez monda...
Aşatuları yaxşı dip bulmıy. Menä minem invalid pensiäse 6800. Miña 1550en birälär. Şul citep tora.
Qıyın monda yäşäwläre, bik qıyın. Aşaw yağınnan ğına tügel, üzeñne keşe dip sanawnı yaratmıylar. Xoquqsızlar bez monda...Şulay da uzğan ğasırnıñ 40-50 yılları belän çağıştırsañ, mondıy şartlarnı ocmaxtay sanarğa buladır. Ul waqıtta qartlar yortı digän töşençägä nigez dä yuq ide: eşlärgä, eşlärgä, eşlärgä genä. Häm buşlay eşlärgä ide.
Tik menä äxlaqi xällär - kiresençä. Şul isäptän balalarnıñ üz äti-änilären tärbiäläwe, darendäşlär arasında tuğanlıq xisläre yağınnan, mäsälän.
Monısın isä kiläse oçraşuğa qaldırıp torıyq.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
10 dekaber -- xalıqara keşe xoquqların yaqlaw köne
10 dekaber, Xalıqara keşe xoquqları könendä “Watanım Tatarstan” ğazetında keşe xoquqları buyınça wäqälätle wäkil Räşit Wäğizovnıñ sallı ğına mäqäläse sıqtı. Anda kübräk keşe xoquqları yaqlaw institutınıñ tarixı, çit illärdä häm Rusiädäge torışı tasvirlana. Mäqäläneñ azağında ğına mondıy yullar bar. “Tatarstanda keşe xoquqları buyınça wäqälätle wäkil institutı äle nığıp urnaşu xälendä. Ämma xäzer ük şunı äytergä mömkin, wäqälätle wäkilneñ Tatarstan Respublikası qanunı belän berkätelgän waqälätläre Tatarstanda keşe häm grajdannıñ xoquqların häm ireklären bozu oçraqlarına näticäle yoğıntı yasarğa mömkinlek birä”. Sitata tämam. Häm iñ axırda wäqälätle wäkil xalıqnı xoquqların yaqlarğa çaqıra.
Ä tormışta, ğamäldä niçek soñ? Küpme soñ alar, xoquqlarnı häm ireklärne bozu oçraqları? Xoquqlarıbıznı yaqlıy beläbezme soñ? Bozu oçraqlarına kilgändä, bezdä dä wäzğıät näq menä Rusiäneñ üzäk ber gäzitendä yazılğança. Nindi xoquqıñnı tormışqa aşırırğa telämä – härberse bozılırğa mömkin. Şulay, bu könnärdä respublikanıñ eçke eşlär ministrlığı binasında ber bülmägä yözlägän keşe çirat tora. Bu bülmädä eçke eşlär ministrlığınıñ berniçä yıllıq eşçänlegen tikşerergä kilgän Mäskäw komissiäse äğzası militsiä polkovniğı qabul itä. Şiqayät belän kilüçelär küp. Läkin şuşı soñğı instansiägä moñzarların söylärgä kilgän keşelärne eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre saylap qına kertälär ikän. Älege temağa ällä belep, ällä äytkändäy, östenä basıp, “Tatarstan yäşläre” gazetası İnguşetiäneñ elekkege prezidentı Ruslan Auşevnıñ ber qızıq sitatasın kiterä. Ruslan Auşev “Sovetlar Soyuzı ni öçen tarqaldı? Üzbäkneñ tübätäy kiyäse häm yäşel çäy eçäse kilä ide. Ä KPSS Üzäk komitetı aña äytte: “Galstuk tağıp yör häm araqı eç”, dide.
Menä şulay, keşe xoquqları, xalıq xoquqları digän äyberlär bik citdi närsä. Mäğlüm ki, Rusiä qanun çığaruçılarnıñ kirillitsada ğına yazunı xuplaw qanunın Mintimer Şäymiev xalıqlarnıñ xoquqın bozu dip bäyäläde. Ä soñraq Däwlät Şurası Vladimir Putinğa yazğan xatında konkretraq itep Rusiä tanığan “Grajdanlıq häm säyäsi xoquqlar turında xalıqara pakt”nı häm “Töbäklär telläre häm azçılıq tellär turındağı Yevropa xartiäse”n bozu dip bäyäläde. Rusiäneñ Yuğarı möftie Tälğat Tacetdin mondıy bäyälär belän tanışqandırmı-yuqtırmı, läkin anıñ üz siksäne siksän. Vladimir Putinğa yazğan xatında ul näq menä kiresen söyli. Tatarlarnıñ latinğa küçüe nigäder alarnıñ mädäniätenä zıyan sala, başqa xalıqlardan ayıra. Xäyer, “başqa xalıqlar” digän töşençädä iñ berençe urınğa kem quyılğanı häm Rusiäneñ yuğarı möftie kem mänfäğätlären alğa sörgänen bolay da añlaşıla inde.


text:
Qazan Vladimir Ulyanovnıñ tuğan könen bäyräm itä
Elekke zamannar bulsa, 22 april könne tantanalı muzıka häm yañğırawıqlı süzlär işetelep torır ide. 1870 yılnıñ 22 aprilendä Semberdä dönya proletariylarınıñ yulbaşçısı Vladimir İl'iç Lenin-Ulyanov tuğan. Üze zavod-fabrikalarda eşlämäsä dä, ul eşçelär sıynıfınıñ ixtiacların qänäğätländerü häm sıynfi köräş teoriäsen küätle köçkä äyländerep, Rusiä häm dönya tarixın üzgärtte. Lenin Qazanda universitetqa uqırğa kerep, studentlar fetnäsendä qatnaşqan öçen yuridik fakultetınnan quıp çığarılğan. Qazan Leninnı xäterli, çönki bu – real' tarix. Lenin tuğan könne bigräk tä tarixnı ixlas itep iskä alalar. Ulyanovlar uramında Lenin torğan yortta muzey isän-saw eşläp tora. Vladimir Ulyanov sörgengä cibärelgän Kokuşkino awılındağı Ulyanovlar yort-muzee xäzer inde ekskursiä marşrutlarına kermi. Lenin memorialı dip tözelgän mähäbät qızıl binada “Qazan” milli-mädäni üzäge urnaşqan. Lenin uramı xäzer Kremlevskaya dip atala. Qazan universitetı qarşındağı yäş Ulyanov häykäle üz urınında häm “skovorodka” dip atalğan şuşı mäydançıqta elekkeçä yegetlär, qızlar oçraşa. İrek mäydanında Cälil teatrı qarşında basıp torğan yulbaşçı häykäle qarşında kommunistlar yıl sayın 22 aprildä cıyıla. Bıyıl monda säyäsi şiğärlär astında piket ta buldı. Bu çarada 40-50-läp keşe qatnaştı.
Qazan gäcitlärendä Leninğa mönäsäbät turında çığışlar yazıldı. Yäş buın sıynfi köräş yulbaşçısın onıta başlağan. Tirän belemnäre belän ayırılıp torğan ber malay, Lenin – häykäl ul, digän. Ul xaqlı. Qazanda Leninğa 16 häykäl bar ikän. Şularnıñ ikesen däwlät qarap tora. Qalğannarı üzläreneñ ğomerläre betkänçe yäşiäçäk. Ä berniçä bala, Mayakovskiy häm Ulyanovlar uramı tiräsendä Lenin torğan yorttan bigräk Mintimer Şäymiev yäşägän öyne yaxşıraq belä ikän. Leninnıñ zamanı ütsä dä, ul barıber tarixta, istälektä qala. Beräwlärgä tiran, ikençelärgä – qotqaruçı, Lenin haman äle säyäsi mäydannıñ ber öleşen bili.


text:
Narkopolitsiya yılğa yomğaq yahanı
Başqortostanda bıltır qanunhıź äyläneştän 250 kiloğramdan aşıu narkotik tartıp alınğan. Yäğni 52 million humlıq 450 meñ doza narkotik qullanıusığa barıp etmägän. İdaralıq tarafınan narkotiktarğa bäyle 1 meñ 700–źän aşıu enäyät terkälgän, 270 keşe xököm itelgän. Räsmi mäğlümättär buyınsa, narkotiktarğa bäyle enäyättär aldağı yıldar menän sağıştırğanda küberäk asıqlanğan. Başqortostandıñ baş narkokontrolerı Valeriy Kokin oşo turala belderä. Unıñ äyteüensä, 2006-sı yılda başqa töbäktärźän Başqortostanğa narqotiktar kiltereüse tiśtänän aşıu qanal asıqlanğan häm yuq itelgän. Öfölä narqotiktar başlısa Çerniqovqa biśtähendä Siğan ixatahında taratıla. Respublika narkopolitseyskiyźarı Urta Aziya häm Kavkazdan kileüse migranttarźıñ, siğandarźıñ enäyätsel törkömdäre daimi küźäteü aśtına alğan. Tik unıñ menän genä aq ülem taratıusılarźı bötöröp bulmauın barıhı la yaqşı añlay. Şul uq uramda xäyer horap ultırıusı sit il keşeläre narkotik taratıu menän şöğölläneüe ber kemgä lä ser tügel. Ä undayźar här uram möyöşöndä häm er aśtı yuldarında küpläp yöröy.
Belgestär äyteüensä, huñğı yıldarźa respublikala narkotik qullanıusılarğa qarata kire feker uyana. Xoźay birgän sälämätlegen häm ğümeren minutlıq läzzät ösön qorban qılıuźıñ nasar bulıuın añlata torğas, tama tama tamsı la taş yara tigändäy, yäştär arahında añ uyana başlağan. Azatlıq radiohı xäbärsehe rayondarźan yıyılıp Öfölä belem estäüse häm ularğa habaq bireüselärźeñ fekere menän qıźıqhındı. Ular arahında bälki narkotik tämläp qarausılar bulğandır, ämmä barıhı la ber tauıştan unıñ nasar ikänlegen äytä. Şunıhı qıuandıra.


text: Baqı -- Bügen Äzerbaycan başqalasında oppozitsiä tarafdarları Noyäber ayında ğädel häm irekle saylawlar ütkärergä taläp itep miting uzdırdı. Oppozitsiädäge 3 partiä – Musavat, Xalıq frontı häm demokratik partiä oyıştırğan çarada meñlägän keşe qatnaştı. Räsmilär röxsäte belän ütkärelgän bügenge mitingta çualışlar bulmağan, dielä. Ä menä ike atna elek, röxsät itelmägän demonstartsiä, politsiä belän demonstrantlar arasında çualışlar belän tämamlanğan ide. Opozitsiäneñ 75 wäkile qulğa alındı. Xalıqara cämäğätçelek bu uñaydan Äzerbaycan räsmilärenä tänqit belderde. Häm oppozitsiä wäkillärenä Baqıda miting ütkärergä röxsät birergä taläp itte.


text:
Yevropa Berlege: Rusiä Çeçnya mäsäläsendä xalıqara yöklämälären ütämi
Sişämbedä Yevropa komissiäse Çeçnyağa tağın 16.5 million euro humanitar yärdäm birergä qarar itte. Şulay itep, 1999-nçı yıldan birle Çeçnyağa birelgän yärdäm küläme 100 million eourodan arttı. Ämmä Yevropa räsmiläre äytüençä, monıñ faydası bik az, Çeçnyada humanitar wazğiät naçaraya bara, Rusiä üz östenä alğan xalıqara yöklämälären ütämi.
Yevropa Berlege äğzaları Rusiä citäkçelärenä basım yasıy ala, läkin alarnıñ barısı da bu mäsälägä centekläp qaramıy. Näticädä Yevropa komissiäseneñ humanitar oyışmalarğa birgän yärdäme kimi. Sişämbedä Yevropa Berlegeneñ humanitar yärdäm komissarı Poul Nielson, çirattağı tapqır, Rusiä räsmilären alğan yöklämälären ütärgä çaqırdı. Nielsonnıñ süzçese Jean-Charles Ellerman-Kingombe Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, Çeçnyadan çittä yäşägän qaçaqlarnıñ xäle ayıruça borçılu uyata dip söyläde:
Audio: "Möxim mäsälälärneñ berse 100 meñ çaması qaçaq äle dä kürşe respublikarda, äytik İnguşetiädä yäşi. Cirle citäkeşçelär bezgä alar öçen yaña çatırlar tözergä birmi. Bezneñçä, ber yıl elek belän çağıştırğanda, alarnıñ xäle tağı da naçaraydı."
Jean-Charles äytüençä, federal citäkeçlär dä, İnguşetiä räsmiläre dä qaçaqlar lagerlardan kitsennär öçen, basım yasıy. Uzğan yıl lagerlarnı yabu kebek waxşileklär tuqtaldı anısı, läkin xäzer qaçaqlarnı terkäw, yañaların terkämäw kebek basımnıñ neçkäräk ısulları qullanıla. Jean-Charles süzlärençä, berük waqıtta federal räsmilär Çeçnyada eşlägän humanitar xezmätkärlärgä dä ayaq çala:
Audio: "Ber yıl elek belän çağıştırğanda alarnıñ xäle ayxşırıd dip äytep bulmıy."
Küzgä-küz söyläşkändä, Yevropa räsmiläre Çeçnyada eşläw şartlatrın bik naçar itep sürätli. Viza birelmäw, elemtä öçen moxim radio yışlıqlarnıñ tomalanuwı, iminsezlek turında söyli. Komissiäneñ räsmi dokumentında äytelgänçä, Çeçnyada konflikt başlanğannan birle, 3-yıl-yarım eçendä andağı humanitar wazğiät hiç kenä dä yaxşırmağan. 100 meñnän artıq qaçaq ildän çittä yäşi, 92 meñe İnguşetiädä, 5-10 meñ çaması Dağıstanda. Çeçnyanıñ üzendä 150 meñ keşe torğan ciren taşlap kitkän.
Yevropa Berlege dokumentında äytelgänçä, referendum ütkännän soñ Çeçnyada ber-ike atna däwam itkän waqıtlıça tınıçlıqtan soñ, yänä iminsezlek xökem sörä. Çeçen suğışçıları federal köçlärgä xöcümnären däwam itkän ber mäldä, Rusiä xärbiläre häm militsiä tarafınnan keşe xoqoqların bozu, şul isäptän keşe urlaw-üterülär däwam itä. Dolumentta äytelgänçä, waxşileklärneñ kübese Mäskäw taraflı Çeçnya administratsiäse tarafınnan başqarıla.
Dokumentta şulay uq, Çeçen xalqınıñ awır şartlarda yäşäwe, azıq-tölek, kiem, medikamentlar citmäwe, turında äytelä. Anda äytelgänçä, xökümät şuşı häm kiläse yılda 280 meñ keşegä kompensatsiä birergä wäğdä itsä dä, bu yärdämneñ alarğa barıp citüwe ikele, korrupsiä çäçäk ata, uzğan yıl tözekländerügä digän aqçanıñ zur öleşe talanıp betkän.
Dokumenta äytelgänçä, wäğdä itelgän kompensatsiä häm dä "neçkä basım" näticäsendä qaçaqlar Çeçnyağa qaytırğa mömkin. Läkin andağı wazğiät yaşırmasa, alar kire İnguşetiägä kitäçäk. Yevropa Berlegeneñ ber räsmie äytüençä, Rusiägä Çeçnyada tärtip urnaştıru öçen äle distä yıllar kiräk bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text: Ukraina parlamentı, premyer-ministr Yuriy Yexanoruv citäklägän xökümätne, Rusiä belän gaz nizağın xäl itüdäge täñqit sürätendä taratu öçen tawış birde. Täqdimne xuplar öçen 226 tawış kiräk ide. 450 keşelek parlamentta 250 deputat "äye" dip cawap birde. Premyer-ministrı Yuriy Yexanurov, parlament bu adımı belän "qanuni buşlıq" tudırdı, anıñ xökümätne taratu xoquqı konstitusiädä qaralmağan, dip belderde. Mart ayında Ukrainada parlament saylawları ütergä tieş. 4 ğinwarda Rusiä belän Ukraina arasında qabul itelgän kileşü gaz nizağın çişü bulğan ide. Ämma xökümät başlığı, Ukrainanıñ milli mänfäğätlärenä ziyan kitergäne öçen kisken täñqitkä duçar buldı.


text:
İran: Körd xoquq yaqlaw oyışmaları xatın-qızlar arasında üzen yandırıp intihar itüçelär sanı artuına borçılu belderä
Kördistan Xoquq Yaqlaw Oyışması İrannıñ könbatış Azärbaycan täbägendä xatın qızlarnıñ üz-üzen yandıruına borçulu belderä.Oyışma sonğı 9ayda kübese üzen yandırıp intihar itkän 150 körd xatın qızınıñ isemen basıp çığardı.Küzätüçelär häm aktivistlar xatın qıznıñ üzen yandıruı İrannıñ kördlär yäşägän İlam,Kermanşax häm Kurdistan kebek könbatış töbäklärendä dä cäyelgän dip äytä.Öydä köç qullanu, sotsial ğädelsezlek häm diskriminatsiä xatın qıznıñ üzen yandırıp intihar itüenä kitergän töp säbäplär
Beläm bu xatın uqıy yaza da belmi . İre bik qısqa waqıt eçendä nıq bayı . Ul xatınına ber käğäzgä imza quyarğa quşa.Qul quyu belän xatın ireneñ yäş xatınğa öylänüenä rizalıq birgän bula. Ul älbättä närsägä imza quyğanın belmi. Şunnan soñ ul üzen yandırıp üterergä tırıştı. Anıñ ğäwdäseneñ 80% yanğan, minemçä ul tizdän üläçäk
Möxammädi radiobızğa töbäktäge konservativ traditsiälär , sotsial çikläwlär säbäple xatın qıznıñ ömede yuq, alar öçen kiläçäk qaranğı , bezdä xatın qız ikençe sıynıf keşe dip bäyälänä iqtisadi yaqtan qarağanda alar tämam ir attan bäyle , bezneñ qanunnar da xatın qıznı yaqlamıy dip söyläde
Kördistan Xoquq Yaqlaw Oyışması belderüen kürä, töbäktä xatın qıznıñ üz üzen yandıruı patriarxal sistemağa , xoquqlarnıñ bozıluına protest bulıp tora.Oyışmadan Moxammäd Sadegh Kabudvand fikerençä ,köç qullanu körd xatınıñ intihar itüenä etärgän töp säbäp.Kabudvand:
Basım, öydäge köç qullanu häm dini alfiker bu problemağa säbäp bulıp tora.Körd töbäklärendä öydä, cämğiättä ir atnıñ xoquqları kübräk, xatın qızğa ikençe, tübän sıynıf keşe dip qarala
Kabudvand radiobızğa birgän ängämädä İrannıñ könbatış Azärbaycan töbägendä terkälgän intihar waqıyğäläreneñ zur öleşe uqımağan yäşläre 14 belän 30 bulğan yäş xatın qızğa turı kilä di . Ul oyışma İrannıñ başqa töbäklärendäge yandırıp intihar itkän xatın qızlar mäsäläsen tikşerä, terki dip söyläde. İsfahan Meditsina fännäre universitetında epidologi profesorı Mohsen Janghorbani İlamda intihar waqıyğälären tikşergän. Ul yandıru öçen in küp qullanılğan maddä kerosin dip äytte. Janghorbani bolay di ,
Minemçä bu xatın qızlar çınbarlıqta intihar itergä telämi, alar şulay eşläp üzlärenä yasalğan xaqısızlıqqa iqtibar cälep itä.Alar intiharnıñ in yamanın saylıy.Alarnıñ zur öleşe yäş, köçläp kievgä birelgän , ğailä problemaları bulğan xatın qız.
Profesor xatın qız xoquqların arttıru, iqtisadi täräqiät , xatın qıznı yaxşıraq uqıtu töbäktä problemanı xäl qıluğa öleş kerter , xatın qız ömedsezlegen başqa yul belän kürsätä alır ide dip äytte.Marivandağı mädäni üzäk ağzası Nasrin Mohammadi dä qanunnarıbız xatın qıznı yaqlarğa tieş , cämğiät, ğailäneñ uylaw, mentalitetın üzgärtü ozaq waqıt kiräk , älegä bez xatın qıznıñ kiläçäkkä ömedleräk qarauı öçen tırışırğa tieş di. Belgeçlär mental-sälämätlek üzäkläre häm psixologik programmalar töbäktä üz üzenne yandıru-intiharnı kimeter ide dip äytä. Kördistan Xoquq yaqlaw oyışması, xökümättän bäysez oyışmalar, mätbuğatnı xatın qız xoquqları turında cämğiätne ağartırğa çaqıra. Oyışma şulayuq İran xökümäten xatın qız xoquqların garantiälägän xalıqara kileşü, konvensiälärgä quşılırğa öndi färidä xämit


text:
Törkiä finans bazarında töşenkelek däwam itä
Näticädä İstanbul birjasındağı aksiälärneñ qimmäte zur tizlek belän töşä başladı. Törek birjasında aksiälär 20,4%, Rus birjasında isä 14,6% qimmätlären yuğaltılar. Soñğı ber ayda törek lirası 16,7%, Rus rubele 1,3% qimmäten yuğalttı. Ber dolar 1,5; ber euro 2 lira çigen uzıp kitte. Tışqı säwdädä defizit 16 millard dollarğa üste. Eksport kimde, 6,1% töşte. Bu qaya xätle barır äle bilgele tügel.
Şunıñ näticäsendä infaltsiä dä xökümät faraz itkän däräcädän yuğarı bulaçaq. Dönya Bankası ägärdä çit il investorları aqçaların kire alsalar, ul çaqta cirle bazardağı bäyälär üsäçäk digän prognoz yasadı. Tabiği şuşı kriz Törkiädäge iñ tübän kilere bulğannan iñ bayına xätle hämmä keşene borçıy. Bankalar toraq, aftomaşinalarğa birelgän kreditlarnıñ zinsların kütärdelär. Bu atnada tabiği gaznıñ bäyäse dä 5%-qa üste. Timer, zement kebek tözü materiallarınıñ da bäyäse arta bara.
Şuşı eç poşırğıç täräqqiät bulğanda, şatlıqlı ber waqigä dä diqqätne cälep itte. Bu atnada Baku-Tiblisi-Ceyhan nefte ütkärgeçennän kilgän berençe nefte The British Hawtharne isemle tankergä tutırıldı. 14 yıl däwam itkän maçara şulay itep uñışlı tämamlanğan buldı. Ceyhandan tutırılğan nefte Avropağa eksport itelä. Bu projektan Azerbaycan-Görcistan häm Törkiä dä fayda küräçäklär.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
İran Xalıqara Atom Agentlığı belän xezmätätşlekne tuqtatu belän kisätä
BMOsı İminlek Şurası Teheranıñ atom programmasın tikşerä başlağan xäldä, İran Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı belän ixtiari xezmättälgen tuqtaçaq. Bu kisätü, Fransiä, Britaniä häm Germaniä, Teherannıñ atom yağulığın tikşerü eşen yañartqannn soñ, agentlıqnı İrannıñ atom programması turındağı mäğlümätlärne BMOna tapşırırığa çaqırğannan soñ yasaldı. Yevropa Berlegeneñ bu pozitsiäsen AQŞ yaqlap çıqtı.
"İrannıñ atom agentlığınıñ kisätülären iğtibarsız qaldıruın häm xäl itelmägän mäsälälärdä tieşençä xezmättäşlek itmäven küz aldında totqanda, BMOsı İminlek Şurasın mäsälägä qatnaştıru öçen vaqıt citte dip ışanabız."
İran tışqı eşlär ministere Mottaki Yevropa berlege belän söyläşülärne dävam itärgä äzer toruın belderü belän ber rättän, Yevropa Berlege atom tikşerüe belän uran eşläp çığaru arasında ayırma yasarğa tieş, atom qorallaın cäyeldermäv kileşüenä qul quyğan İrannıñ uran yağulığın eşläp çığarunı tikşerü eşlären alıp barırğa xaqı bar dip belderde. İran häm Yevropa Berlegeneñ öç ile 18-nçe ğinvarda soñğı raund söyläşülär alıp baraçaqlar. İran tikşerü maqsäte belän genä az miqdarda bayıtılğan uran eşläp çığaraçaq dip beldersä dä, ul monı atom bombası eşläp çığaru öçen faydalanaçaq digän borçılu bar. AQŞ Dävlät sekretarı Rice İrannıñ atom yağulığı programmasın yañartuı öçen säbäbe yuq, şul säbäple, mäsälä İminek Şurasına tapşırılırğa tieş digän fiker belderde. Rusiä belän Qıtay İrannıñ atom tikşerülären yañartu qararın tänqitläsälär dä, alarnıñ İminlek Şurasında nindi pozitsiä alaçaqları bilgesez. Yevropa Berlegeneñ telge alıp kitelgän öç ileneñ väkilläre kiläse atnada Londonda Qıtay, Rusiä häm AQŞ väkilläre belän oçraşıp İrannıñ atom ölkäsendäge aktivlığın tikşeräçäklär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qırım tatarları Mäskäwdä
22nçe ğinwarda Mäskäwneñ milli mädäni üzägendä qorban bäyrämenä bağışlanğan berniçä çara bulıp uzdı. Mädäni üzäktä törle kürgäzmälär yış qına bulıp tora. Ä menä tatar xalqınıñ kön küreş äsbaplarına bağışlanğan kürgäzmä äle berençe tapqır açıldı. Häm kürgäzmädä oyıştıruçılar bu kürgäzmä mädäni üzäktä oyışaçaq muzeynıñ nigeze dip bilgelädelär. Qızıl başlı sölge tastımallar, köyäntä, qabalar, milli ülmäk, qomğan, eskäter, yefäk şäl häm başqa bik tanış läkin onıtıla barğan cihazlar küp ide kürgäzmädä. Bolarnıñ barısın da inde un yıldan artıq xästärläp tıyğan milli üzäk xezmätkäre Zämzämiä Säxäbetdinova täqdim itte. Kürgäzmäneñ ber öleşe äytep ütelgän könküreş cihazları bulsa, ikençe öleşen Qırım tatarı Nizami İbrahim täqdim itte. Läkin ul täqdim itkän otkrıytka, fotografiälärdä qırım tatarları tarixı ğına tügel, barlıq tatarlarnıñ tormış könküreşe çağılğan. Biredä mäçetlärgä bağışlanğan otkrıytkalar da zur urın alğan. Äle 20nçe ğasır başında uq basılğan ul otkrıytkalarda Polcşa, Simforopol, Orenbur, Asterxan Qazan häm tatarlar yäşägän başqa töbäklärneñ mäçetläre töşerelgän räsemnär urın alğan. Ul räsemnär yanındağı yazmalar da qızıqlı ğına. Küpçelek mäçetlär “mogametanskaya meçet” dip isemlänsä, tatar mäçete, mäsälän Pol''şadan kilgän otkrıytkada “tatarska kirxe” yäğni çirkäw digän atamalar da bar. Ul polyak telendä yazılğanğa ğına şulay atalğan dip uylarğa urın bar, Çönki här mäçettä dä aylı manaralar bar.Ä inde Semfiropol''dä 1909nçı yılda tözeläçäk mäçet maketı töşerelgän otkrıytkada 1909nçı yılda şul mäçet mullası Räximovnıñ,ul Qazan tatarı bulğan) ikençe ber Nevretdinov familiäle mullağa ğäräp xärefläre belän yazğan xatı da bar. Kürgäzmäne oyıştıruçı Nizami İbrahimnıñ äytüenä qarağanda, Neretdinov soñınnan şul mäçettä 40 yıl mulla bulıp torğan.Yegermençe ğasır başı milli kiemnärdä tatar keşeläre. Balalar töşkän fotografiälär dä küp närsä söyli. 22nçe ğinwar könne qırım tatarları belän mäskäw tatarlarınıñ bäyläneşe kürgäzmä belän genä çiklänmäde. Ul könne Qırım avtonomiäle respublikasınnan däräcäle qunaqlar da kilgän ide. Qırımnıñ mädäniät ministrı urınbasarı İsmet äfände Zaatov kiçägä kilüçelärne qorban bäyräme belän qotlağannan soñ. Qırım tatarları belän Mäskäw tatarları arasındağı mädäni bağlanışlarnı üstergäne öçen milli mädäni moxtariät räise räsim Räsim Akçurinğa, mädäni üzäk direktorı Änwär Xösäenovqa häm Zämzämiä Säxäbetdinova maqtaw gramotaları, qırımça äytsäk fäxri yarlıqlar tapşırdı.
Qırım tatarları bäyrämenä şulay uq Qırımda bilgele bulğan atqazanğan cırçı häm kompozitor Server Qoqura da kilgän ide. Server äfände üzeneñ cırların başqardı, mädäni üzäkneñ zur zalı ul könne şığrım tulı ide. Şundıy çaralarğa yäşlärneñ küpläp kilüe bigräk tä söyeneçle.
Kürgäzmä açılışında çığış yasawçılar, Mädäni üzäkneñ tarixın iskä alıp, biredä qırım tatarlarınıñ danlıqlı ulları İsmäğil Gaspralı, Çoban zade dä yış bulğannar dip äytep üttelär.. Häm Gaspralınıñ Qırımdağı muzeyı öçen Rusiäneñ baş kitapxanäsendäge kitaplarnıñ küçermäsen bulsa da alıp, muzeynı tulılandıru turında söylädelär.
Kürgäzmä açılğannan soñ xalıqqa zur konsert programması täqdim itelde. Annan soñ inde pılaw, pärämäç, başqa milli rizıqlardan tulıp torğan çäy ostäle artında bäyräm däwam itte.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
"Watandaşlar, Rusiägä räxim itegez!"
Rusiä qaytırğa telägän, üzlären Rusiägä yaqın dip sanağan keşelärne qaytaru turındağı şulay dip atalğan xökümät planın, düşämbe 26 yün könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin rasladı. 6 yılğa isäplängän älege programma nigesendä çit illärdän qaytuçılarğa aqça häm sotsial taşlamalar qaralğan. Bu yul belän xökümät Rusiädä keşe sanı kimü problemasın öleşçä bulsa da çişergä ömetlänä. Çittä yäşägän elekke Rusiä watandaşların bu täqdimnär qızıqsındıramı
"Tuğan yaqqa qaytu niäte mindä yıllar buyı yötägemdä yäşäp kilä, häm olılayğan sayın köçäyä diärgä bula inde. Läkin xäzer Rusiägä qaytu ciñel bulmağanı bilgele. Ä Putinnıñ bu färmanı yöräkkä may bulıp sizelde inde. Äle böten yaqların öyränäse bar. "A, B, V" punktlarına kem kerä, yäş buyınça nindi bülenü bula. Bik tä waqıtlı häm hiçşiksez urınlı färman."
A, B, V digännän – plan nigezendä Rusiägä qaytırğa teläwçelär şartlarına kürä 3 törkemgä bülenäçäk. Sosial yardäm dä törkemenä qarap bilgelänäçäk. Çit ilgä kitkändä Rusiä pasportın qaldırıp kitüçelärgä kire Rusiä watandaşlığın alu eşe ciñeläyteläçäk. Sişämbe könne Rusiä ilçeläre belän bulğan oçraşuda prezident Putin, watandaşlıq alunı ciñeläytergä häm watandaşlarnı kire qaytarunı tizlätergä kiräk, dip belderde:
"Bez bu ölkädä qararlar citärlek dip uylıy idek. Ämma televideniädä turı efirda keşelär belän söyläşkändä, qayber keşelärneñ bezgä üpkäläwen kürdek, şul ğäcäpländerä. Alar äytüençä bezneñ eşebez Rusiä watandaşlığın alunı qatlawlandıra, bu bik säyer, Rusiägä möxacirlär kiräk."
Räsmi sannarğa qarağanda, xäzer Rusiäneñ 143 millionlıq xalqı balalarnıñ az tuuı häm ülemnär arqasında yıl sayın 700 meñgä kimi. Etnik ruslarnı qaytaru tırışlığı küptän yasala inde. Bu atnada qabul itelgän planda etnik ruslar turında ğına süz barmıy.
Kremlneñ matbuğat wäkile süzlärenä qarağanda, älege plan Rusiä pasportı bulğan keşelär, ike watandaşlığı bulğan rusça söyläşä belgän keşelär yäki Rusiä watandaşlığı alırğa cıyınğan keşelär öçen.
Sezneñçä, qaytırğa teläwçelär bulırmı, plan ğämälgä aşırılırmı digän sorawğa, Ukrainada yäşäwçe Şamil äfände, menä närsälär äytte:
"Älbättä, kvartira mäsäläse çişelsä, başqa törle yärdäm, medetsina yaqları, eşkä urnaşu çişelsä, watandaşlıqnı alu çişelsä, minemçä küp bulırğa tieş qaytuçılar."
Putin plannı tormışqa aşırır öçen maxsus komissiä tözergä quştı. Federal Migrasiä Xezmäte elekke sovet respublikalarında, şulay uq Quşma Ştatları, Germaniä häm İzaildä şuşı plan nigezendä keşelärne qabul itü bülekçälären aça.
Demografiä belgeçläre isä planğa şik belän qarıy. Rusiäneñ Däwlät Statistika Komitetınıñ töp belgeçe Andrei Volkov, watandaşlarnı qaytaru – demografiäne yaxşırtırğa mömkin, ämma başta däwlät – qaytuçılarnıñ ixtiyacların yaxşılap öyränergä tieş, di:
"Proyekt bik yaxşı ämma däwlätneñ teläge genä citärlekme bu oçraqta? Çönki keşelärneñ mänfäğätläre turında uylarğa kiräk. Annan soñ "watandaş" süzeneñ mäğnäsen açıqlarğa kiräk – berniçä kategoriä bar bit. Kemder küptän kitkän, kemder äle genä, kemneñder yaña ilgä öyrängän üsep citkän balaları bar. Bu ğadi genä problema tügel."
Çit illärdäge ruslarnıñ qayberläre dä yäşägän illären üz watannarı dip sanıy. Mäskäwdä Ğädättäntış Wazğiättäge jurnalizm üzägen citäklägän 49 yäşlek Oleg Panfilov üze Taciqstanda tuğan, Rusiägä ul 1992nçe yılda Taciqstandağı watandaşlar suğışınnan qaçıp kilgän:
"Elekke sovet illärendä yäşäwçe ruslar anda urnaşqan inde, alarnıñ ber qaya da kitäse kilmi, bälki pensionerlar ğına. Ämma Rusiä räsmiläre pensionerlarnı telämider. Elekke sovetlar berlege cirlärendä yäşägän ruslar alar başqa törle. Alar başqa mädäniättä yäşärgä öyrängän, alar eşçän, alarnıñ qaraşları ayırıla."
Ämma olı yäştägelärneñ dä Putin täqdim itte dip kenä bik qaytası kilmi axrı. Sovet çorında Taciqstan başqalası Düşämbegä küçep kitkän fotoxäbärçe, xäzer pensioner Gennady Rotuşenko bezneñ xäbärçebezgä, Taciqtstanda tınıç, bezne ber kem dä qumıy, Rusiägä qaytunıñ mäñnäse yuq, dip belderde.
Başqortstanda qaçaqlar oyışması citäkçese Dimitry Pogorelov isä, älege plan 10 yılğa soñarğan dip sanıy. Ämma anıñ fikerençä, plan kiräk:
"Färman bik äybät, ämma xäzer anıñ niçek tormışqa aşırıluı möhim. ber ay eçendä xökümät programmanı äle eşläp beterergä tieş. Ul ber 10 yılğa soñğa qaldı, ul çaqta Rusiägä küpläp qaytuçılarnıñ problemaların ber kem dä xäl itmäde."
Xäzerge waqıtta Ufa yanındağı Nuğay awılında qaçaqlar öçen yortlar tözelä ikän. Yaña yılğa qadär plan äzer bulıp 2007nçe yıl başınnan ğämälgä kerä başlarğa tieş.
Alsu Qormaş


text:
Macarstannıñ tönyaq-könçığıştağı tawlı öleşendä töşerep cimerelgän xärbi oçqıçtağı 42 slovak soldatı cäsädläreneñ qaldıqların ezläw däwam itä.
Oçqıçta isän qalğan berdänber xärbi, armiä leytenantı kesä telefonınnan xatınına şıltıratıp qaza turında xäbär itkän. Ul xäzer Slovakiäneñ Koşice şähärendä xastxanädä.
An-24 oçqıçı Kosovodan Slovakiä tınıçlıq saqçıların alıp qaytıp barğanda töşep cimerelgän.
Macarstan saqlanu räsmiläre qazanı tikşerü öçen 2 ayğa qädär waqıt kiräk bulırğa mömkin di. Alar terror mömkinlegen kire qaqtı.


text:
AQŞ senatorı Rusiäne qısqa waqıtlı uñışlarğa aldanmasqa çaqıra
Kem ul senator? Anıñ cawaplılığı häm wazifaları nindi? Bu atnada Azatlıqnıñ Pragadağı baş idaräsendä 4 amerikan senatorı bulıp kitte.
Respublikan Charles Grassley Senatqa 1980nçe yılda saylanğan. Anda ul İowa ştatın wäkillek itä, anıñ töp eşe – finans, awıl xucalığı, qanun häm büdjet komitetında, şulay uq ul salım eşlären bağuçı komitet eşendä qatnaşa. Bolar barısı da Quşma Ştatlarnıñ eçke eşlärenä qağılsa, 2005-2006 yıllarda Grassley NATOnıñ parlament mäclesendä Senat wäkile bulğan. Ul eşendä isä senator Grassley Yevropa qanun çığaruçıları belän xalıqara iminlek, terror, atom eşläre häm global qurqınıçlar mäsäläsen qarağan.
Sez ber törkem bulıp törle illär buylap säfärgä çıqtığız. Çexiädän tış sez Törkiä, İspaniä, Mäğribtä tuqtaldığız. Bu säfärneñ maqsatı närsädä?
"Maqsat berniçä, alarnıñ 3-4ten atap äyter idem. Ğömümän alğanda – xezmättäşlek barışın küzätü. Qayber illärdä bu – saqlanu ölkäsendäge xezmättäşlek, başqalarında säwdä xezmättäşlege. Şulay uq awıl xucalığı mäsäläläre. Ğömümän, bez – Kongress äğzaläre, xalıq tarafınnan saylanğan wäkillär bularaq bu illärdä şulay uq xalıq wäkilläre belän oçraşabız, Quşma Ştatlarğa yaqın bulğan bu illärdä eşlär torışı belän tanışabız. Küp oçraqta bu – il başlıqlarınıñ oçraşuına qarağanda faydalıraq ta bula."
Şulay itep sez çit illärdä dä amerikan xalqı wäkilläre bularaq Quşma Ştatlar häm demokratiäne tanıtu, taratu eşläre belän yörisez, çirattağı sorawım – demokratiä turında. Azatlıq radiosı tapşıruları yañğrağan küpçelek illärdä, äytik Rusiädä, prezident Vladimir Putin – demokratiäne – totrıqsızlıqqa tiñli. Häm iñ möhime – totrıqlılıq, di. Rusiälelär monı xuplıy, alarnıñ kübese 90nçı yıllardağı başbaştaqlıq häm totrıqsızlıq waqıtında bulğan qurqu xisen xäterli häm aña qaytırğa telämi. Demokratiä – Rusiä öçen tügel, dip uylawçılarğa sez ni äyter idegez?
"Keşelär qayda ğına yäşäwlärenä qaramastan, tuğanda irekle bulıp tua. Häm millät şundıy keşelärdän tora. Bu süzlär bälki artıq ğömüm bulıp yañğrıydır, läkin min monı gel qabatlıym, çönki min üzem moña ışanam.
Minemçä, xalıq üze öçen xäl itärgä tieş. Alar ilne idarä itärgä telime? Demokratik illärdä keşelär tawış birü, xökümätkä yoğıntı yasaw yulları belän üz illären idarä itä, minemçä bu bik möhim.
Yäşäw däräcäsenä kilgändä, säyäsi ireklek bulğan illärdä iqtisadi ireklek däräcäse dä yuğarıraq. Bazar iqtisadı, köndäşlek, kiñ mömkinleklär bulğan cämğiätlärdä keşelär yaxşı eşlägännäre öçen kübräk aqça ala, minemçä keşelär şuña omtılırğa tieş.
Rusiäneñ iqtisadı, 10 yıl elek bulğan xällär belän çağıştırğanda küpkä yaxşırdı, moña kübräk neft bäyäseneñ artuı säbäp buldı. Neft bäyäse töşep kitsä Rusiälelärneñ yäşäw däräcäse yañadan töşep kitärgä mömkin. Yäşäw däräcäse, älbättä Sovet çorı yäki 90nçı yıllar belän çağıştırğanda küpkä yaxşırsa da, ul äle, äytik Portugaliä belän çağıştırırlıq tügel. Ni öçen Portugaliäne telgä aldım – ber tapqır Putin – Rusiägä keçkenä Porugaliä däräcäsenä citärgä 10 yıl waqıt kiräk bulaçaq, digän ide.
Şuña kürä, Rusiä xalqına äytäse süzem şul, kübräk säyäsi ireklekkä omtılırğa kiräk. Xäzergä genä yaxşı yäşäw däräcäsen saylamasqa, ä alğa taba, kiläçäkkä qarap, zurraq iqtisadi uñışlar birä alırlıq säyäsi ireklekkä omtılırğa dip äyter idem."


text:
Polísí kiçä kiç alarnı, Afínadan kitkän Rusiä qomandasınıñ ike äğzasınıñ kerü röxsäte doqumentların kürsätep ütärgä tırışqanda totqarladı. Toqarlanuçılar Rusiä qomandasınıñ tağın ber äğzası birgän maşínağa utırıp kilgännär. Tärtip bozuçılarnıñ isemnäre äytelmi. Polísí barı tik alarnıñ berseneñ Rusiä welosiped uzışçılarınıñ trenerınıñ ir tuğanı ikänlegen genä belderä.
Ştanğa kütärüçe Älbina Xomiç doping qullanğan Rusiäneñ berençe sportçısı buldı. Afínadağı Olimpiä uyınnarında Rusiä törkemneñ başlığı Anatolíy Qölesov süzlärençä, Xomiçta tíılğan doping matdä tabılğan. İkençe kontrol' testnıñ näticäläre yäkşämbe bilgele bulaçaq. Xomiçtan uyınarda qatnaşu xoquqın alğannar häm ul Olimpiä awılınnan kitkän.


text:
Tatar däwlätçelege muzeyğa äylände
Qazan Kirmänendä monnan berniçä yıl elek urıs armiäseneñ xärbiläre tora ide. Qazan garnizonı. Annan, tege suverenitet öçen köräş başlanğaç, alarnı annan çığardılar. Şulay, milli xäräkät köräşä torğaç, prezident Şäymiev Qol-Şärif mäçeten tergezü, tatar söyäkläre östendä tözelgän Blagoveşçenie saborın yañartu turında färman çığardı. Tora bara, Kirmängä imperiä wä sovetlar çorında kerep tulğan törle ministrlıq- känsilärlärne çığardılar. Häm tıyulıq itärgä buldılar. Qazan Kirmäne xäzer matur. Böten turistlar soqlana dip söylilär. Küläme zur bulmasa da. Tarixı tirän wä qatlawlı. Menä bu tarixnı kürsäter öçen xäzer Qazan Kirmänendä distälägän muzey eşläyäçäk. Ermitaj – busı inde mäğlüm wä ğorurlanırlıq xäl. Watan suğışı muzeyı, tağın ällä närsälär. Tarix zur bit. Menä şuşı tarixnıñ kiñlegen bernärsä genä kürsätä almıy ide. Tatar tarixı muzeyı yuq bit. Cämäğät buldı. Sişämbedä Qazan Kirmänendä tatar däwlätçelege wä Tatarstan tarixı muzeyı açıldı. Bu ber muzey ğına tügel. Tulı ber kompleks. Söyembikä manarası, anıñ yanında 450 yıldan soñ cir astınnan qalqıp çıqqan Qazan xannarı törbäläre qaldıqları wä qäberleklär, häm tarixta Nurali mäçete dip telgä alınğan, soñraq basıp aluçılar anı göbernatornıñ saray çirkäwe itkän bina. Menä bu tatar tarixın wä Tatarstan ütkänen kürsäterlek ber kompleks. Tarixnı bik yaqın itkän, üzedä Tarix institutın citäklägän Rafael Xäkim söyli. Prezidentnıñ säyäsät buyınça kiñäşçese.
Tatarnıñ tarixı bit ul berniçä meñ yılnı üz eçenä ala. Ämma anıñ muzeye bulğanı yuq ide. Bu berençe muzey. Menä şunısı qäderle. Muzey hunnar çorınnan alıp, Törki qahanatlar, Bolğar, Altın Urda çorı, Qazan xanlığı häm Rusiä basıp alğannan soñğı çornı da, İdel-Ural, Tatarstan avtonom respublikası waqıtların da, xäzerge çornı da üz eçenä ala. Älege muzeynıñ konsepsiäsen Tarix institutı tözedeRafael Xäkim Azatlıqqa tilifun aşa şulay dip belderde. Nik tilfun aşa? Üzen kürep bulmadı. Çönki, muzey açılışı tantanasına Azatlıq xäbärçesen kertmädelär. Anıñ qarawı, däwlät qulında bulğan räsmi Tatar-inform agentlığı xäbärçese bulğan. Mäğlümatnı şunnan biräbez. Başta şunısın äytergä kiräk, tatar tarixı, anıñ däwlätçelege muzeyın, qayçandır şul däwlätlärne cimergän xalıq telendä açtılar. Bu tatar telenä dä älege muzeyda poçmaq tabılu ixtimalına sıltaw kebek buldı.
Dimäk, tatar-inform mäğlümatlarına qarağanda, muzey-kompleksnı açuda Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, vitse-premyer-mädäniät ministrı Zilä Wälieva, Däwlät şurası räiseneñ ike urınbasarı wä başqa türälär qatnaşqan.
Agentlıq yazuına qarağanda, muzey-kompleks bik matur kilep çıqqan. Anda, küp kenä tarixi eksponatlarnıñ küçermäläre bar ikän. Hunnar çorınnan alıp – bügenge çorğa qädär. Bügengeläre digännän, anda Suverenitet turındağı deklaratsiädä, Konstitutsiädä urın alğan. Muzeydan başqa alarğa xäzer türälärdä ixtıäc yuq. Monnan tış, prezidentnıñ büläkläre dä şuşında uq. İñ türdä prepodobnıy Sergey Radonejskiynıñ 1 stipendägese ikän.
Menä şundıyraq xällär. Tağın, muzey açılışında, işek töbendä militsiädän tış, Altın Urda suğışçıları kiemendäge ärtistlär basıp tordı. Tağın bu muzey tulılandırılaçaq ikän äle. Tağın bu tatar tarixı, anıñ däwlätçelegenä qarağan berdänber muzey. Ä ul, Qazan xanlığı çorında mäçet bulğan, soñraq çirkäw itelgän binada urnaşqan. Tağın, türälär, bu tatar tarixınnan sabaq ala torğan urın dilär. Näq İlsiyä Bädretdinova cırındağıça. Läkin bu sabaqnı ğadi xalıq qına tügel, türälär dä alsın ide. Muzey şäp. Läkin telne dä muzeyğa kerer xälgä qaldırmasınnar öçen. Däwlätçelekkä muzey buldı bit inde. Däwlät üze tügel, muzeyı bar. Dimäk ütkäne bar, ä kiläçäge bilgesez.
Räfis Cämdixan


text:
Kamal teatrında “Gölcamal” premyerası
Tatar teatrınıñ 100 yıllığı uñayınnan Ğäliäskär Kamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrında Näqi İsänbätneñ “Gölcamal” äsäre säxnägä quyıldı. Spektakl'neñ täwge premyerasın Qazan tamaşaçısı 2 martta kürde. Kamal teatrınıñ muzey mödire Zöhrä Şakircan äytüençä, bu äsär qayçandır quyılğan bulğan inde.
Berençe premyera 1963 yılda bula. Anı Prazat İsänbät quya. Säxibcamal Ğıyzzätullina-Voljskaya prototibı bulğan Gölcamalnı, berençe tatar artistçası bulğan obraznı ul waqıtta Asiä Gäliewa sürätli. Premyera 1963 nçe yılda Ufada gastrol' waqıtında berençe tapqır kürsätelä. Annan soñ Qazanda. Spektakl'ne Säxibcamal Ğizzätullina-Voljskayanıñ üzenä dä qararğa nasıyp bula. Äle ul waqıtta ul isän bula. Aña spektakl' bik oşıy. “Äye, bu bezneñ tormışıbız. Bu bez”,- di ul. Şuşı spektakl'dän soñ töp rol'dä uynawçı Asia apa Ğälieva belän berençe artistqa arasında duslıq urnaşa. Alar xatlar alışalar.
Äsärne Näqi İsänbät 1944 yılda uq yazğan bula. Äle şul çorda uq ul p'yessalar konkursında ikençe urınnı ala. Şaqtıy ozaq yıllardan soñ ğına säxnäläşterelä. Avtornıñ üze äytüe buyınça bu äsär küläme yağınnan ozın. Näqi İsänbät säxnä qalıplarına sıydırunı rejisser üze qarar dip äytkän bula. “Gölcamal” tatar teatrınıñ tarixın surätli. Biredä milli teatrğa nigez saluçılarnıñ, berençelärneñ üzara mönäsäbätläre dä çağıla. Berençe quyılışında töp obraz, geroinya Säxipcamal Ğizzätullina-Voljskaya bulğan bulsa, bu yulı Ğäliäskär Kamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrınıñ baş rejisserı Färit Bikçäntäev spektakl'ne tatar teatrın oyıştıruçılarnıñ barsına da bağışlıy. “Gölcamal”nıñ soñğı quyılışında artistlar üz isemnäre belän birelmäsä dä, tarixi şäxeslärne şunda uq tanırğa mömkin. Biredä İlyas Kudaşev Aşkazarskiy, Wäli Mortazin İmanski, abdulla Karievnı, da kürergä mömkin.
Ğabdulla Kariev digännän, äle yañaraq qına bu kürenekle artist, dramaturg, rejissernıñ iseme Qazannıñ Tatar däwlät yäş tamaşaçı teatrına birelde. Tatar professional teatrına nigez salğan şäxesneñ tuuına 120 yıl tulu uñayınnan Tatarstan respublikasınıñ ministrlar kabinetı bu qararnı qabul itkän ide. Zöhrä Şakircan äytüençä, “Gölcamal” qağı Karievlar, Aşkazarskilar, İmanskilar, Voljskayalar bu şäxeslärneñ bügenge köndäge çağılışı monnan 44 yıl elek uynalğannan ayırıla.
Bügenge spektakl' artistlarnıñ üzara mönäsäbätlären dä, alarnı tormışçanlıraq cir keşeläre itep kürsätä. Berençe quyılışında bez alarnı nindider ürnäk tiplar itep kürergä telägän bulsaq, rejisser tarafınnan. Bügen inde alar barsı da ğadi yäp-yäş yegetlär, qızlar. Milli teatrnı oyıştırabız dip açlığın da, fäqirlegen dä, awırlığın da kürep yörgän şäxeslär, millätpärwärlär.
Kamal teatrı säxnäsendä quyılğan “Gölcamal” mart ayınıñ ikençe yartısında Qazan şähärendä uzaçaq teatrlar festivalendä dä kürsäteläçäk. Bu çarada Tatarstan häm Rusiä töbäklärendä eşläwçe 11 icat törkeme qatnaşır dip kötelä.Nail Alan


text:
Russiä parlament saylawları yılına iqtisadıy üseşneñ kimüe, reformalarnıñ tuqtaluı belän kerä
1998-nçe yılğı finans krizisınnan soñ Russiädä däwam itkän iqtisadıy üseş aqırınaya bara. Parlament saylawları ütäçäk 2003-nçe yılğa iqtisadıy farazlar da ällä ni uñay tügel. Bügenge Russiädä fiker beleşülär xalıqnıñ xökümättän qänäğät bulmawın, şul uq waqıtta prezident Vladimir Putinnı bik nıq xuplawın kürsätä. Küzätüçelär äytüençä aldağı yılda saylaw aldı köräşendä säyäsi partiälär Putin artına tezeläçäk häm xalıqnıñ keremnären arttıru mäs’äläse turında kübräk söylärgä tırışaçaq.
AUDIO: Aldağı 12 ayda saylawçı kesäsenä tä’sir itäçäk härnärsä ütkärelergä tieşle qatı reformalar bulaçaq. Minemçä reformalarnıñ kiläse yılda da uzğan 3 yılda bulğan tizlektä däwam itüen kötü berqatlılıq bulır ide.
Bu yıldağı ğömümi citeşterü küläme 4.1-4.2 protsent bulır dip kötelä. 2000-nçe yılda ul 9.1, 2001-nçe yılda 5 protsent bulğan ide. Ämma Yewropa Tözekländerü häm Tärräqiät Bankı isäpläwençä, ğömümi citeşterü külämeneñ artuı kübräk dönya bazarında neft’ bäyäläreneñ kütärelüe belän bäyle bulıp çınlıqta sänäğät citeşterüe küläme kimegän.
Kiläse yılda xalıq teläge häm säyäsi basım säbäple Kreml’ Dumağa bäxäsle reformalarnı, şul isäptän elektr energetikası tarmağındağı reformalarnı kiçekterü mömkinlege biräçäk. Bank tarmağı häm toraq-kommunal’ xezmätlär tarmağındağı zur reformalar da parlament saylawlarına, ä qayberäwlär isäpläwençä 2004-nçe yılnıñ mart ayında ütäçäk prezident saylawlarına qädär kiçekterelep toraçaq.
Küptän tügel Böten Russiä Cämäğätçelek Fikeren Beleşü Uzäge (VTsİOM) ütkärgän tikşerenüdä qatnaşuçılarnıñ 62 protsentı iqtisadıy üseş yäki tormışı däräcäse yaxşıru tamğaların kürmäwläre turında belderde. VTsİOM tikşerenüendä Russiädä baylar belän yarlılar arasında ayırma bik nıq zuraya dip isäpläwçelär arta bara. Barı tik prezident Putinnı xuplaw ğına elekkeçä yuğarı, 83 protsent däräcäsendä qala birä. Ä menä şul uq Putin bilgeläp quyğan xökümätkä qänäğätsezlek belderüçelär 49 protsent täşkil itä. Xätta Dumadağı, ğädättä xökümät säyäsäten yaqlap kilüçe, Kreml’ yaqlı urtaçıl yul deputatları da xökümät eşçänlegen tänqitläp çığa başladı. Berdäm Russiä citäkçese urınbasarı Frans Klintseviç kiläse yılda sotsial mäs’älälär alğı rätkä çığarğa mömkin dip belderde.
Saylaw aldınnan Fiker beleşülärdä Berdäm Russiä 29, Kommunistlar Partiäse 27, Uñ köçlär berlege 10 häm Yabloko 9 protsent yaqlaw alğan. Panorama analitik üzäge prezidentı Vladimir Pribılovski saylawlar aldınnan uñ häm sul partiälär urtaçıllar kebek ük üz köräşlären xökümätne tänqitläwgä nigezlärgä mömkin dip isäpli. Uñ Köçlär Berlege räistäşe İrina Xakamada da şul uq fikerdä.
Xalıq deputatı törkeme citäkçese Gennadiy Raykov kiläse saylawlarda töp mäs’älälär keremnärne arttıru häm kommunal’ tüläwlärne tübän totu mäs’äläläre bulaçaq, xalıq şunı wäğdä itüçelärgä tawış biräçäk dip belderde.
Naif Aqmal, Praga


text:
Yevropa Berlegeneñ köntärtibendä terror mäsäläläre tora
Sişämbe könne Yevropa Parlamentınıñ tışqı Mäsälälär Komitetı aldında çığış yasağan Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Londonnıñ Berlek prezidentı bulıp toraçaq kiläse 6 ay eçendä planlaştırğan eşläre turında söyläde.Straw terrorğa qarşı suğışta ayrım şäxes häm cämğiätlärneñ xoquqların yañadan bäyäläw mäsäläsenä basım yasadı. Ul şulayuq Berlek konstitutsiäse tiräsendäge krizis kiñäyü protsesına täsir itmäskä tieş dide
Straw(audio)
Bez ayrım keşe häm cämğiätlärneñ xoquqların ayırğan sızğını , yañadan bilgelergä tieşbez.Bu turıda minem dä fikerlärem bar. Äle bulğan xällärne küzdä totıp, Yevropa deputatlarınıñ qayberlärenä bu turıda kileşügä ireşerbez digän ömettä qaluımnı äytäm.
Straw terorğa qarşı köräş belä bergä Yevropa Berlege Äfganstan kebek illärgä yardämen däwam itärgä tieş dip äytte. Äfganstan elek tä äledä terrorçılar öçen uñay urın , andağı terrorçılarnıñ bik kübese Yevropa illäreneñ möselman xalqı arasınnan cälep itelgän.
Straw(audio)
köç qullanılğan cihad , başqaların terror aşa üterü naçar tügel ä yaxşı eş, cännätkä yul aça dip miläre yuılğan yäşlärneñ fikerlären niçek üzgärtäçäkbez. Cawabı bez moñı eşlärgä tieş.Şunın öçen bez Äfganstan häm Pakistanda aktivlıq alıp barırğa, sonğı yıllarda Äfganstandağı lagerlarda Taliban tarafınnan künegüdän ütkärelgän dönyanıñ açuın çığarğan terroristlarnıñ bik kübesen anda tabaçaqbız dip uylım
Straw üzeneñ möselman mäsälälärenä bik iqtibar belän qarauın üzeneñ saylanğanBritaniäneñ tönyaq Könbatışında bik küp pakstanılarnıñ yäşäwen häm bülgädä 30mäçit buluın äytkän Yevropa Parlamentı deputatları Strawdan terrordan başqa sorawlar da birde. Alarnıñ berse : konstitutsiä tiräsendäge krizis yäğni anıñ Fransiä häm Niederlandtağı referendumnarda kire qağıluı Berlekneñ kiñäyüenä tiskäre täsir yasıymı. Briatniä kiñäyüene nıq yaqlağan illärdän berse Straw Berlek Bolgarstan, Rumıniä şulayuq Xorvatie häm Törkiägä birgän wäğdälären ütärgä tieş dip här daim qabatlap kilä.Straw bigräk tä Törkiä mäsäläsenä basım yasap Bolay dide:
Straw(audio)
Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerüe bik möhim . Dönya totrıqlı tügel.Törkiäneñ kiläçäge yä könçığışta yä könbatışta.Bezneñ mänfäğätlärebez şulayuq Törkiä öçen qaysı yaxşıraq dip sezdän sorım?
Straw Berlekneñ Copenhagen kriteriälären ütägän namzät Törkiägä ber nindi diskriminatsiä yasalmasqa tieş dide Törkiä belän äğzalıq söyläşüläre üktäberdä başlanırğa tieş. Fransiä, Avstriä häm Niederland söyläşülärne kiçekterü yulların qarıy. Straw Britaniä alda torğan yöklämälär ütälgännän soñ Berlekneñ tağı da kiñäyü fikeren älege waqıtta yaqlamıy dide.Britaniäneñ Berlek prezidentlığı waqıtında tışqı säyäsät prioritetları arasında: Fälästin däwläten oyıştıru, İran belän atom söyläşülärenä däwam itü häm Berlekneñ Ğıraqqqa birgän wäğdälären ütäw.Ul şulayuq G-8lärneñ ütkän atnadağı qararlarınnan tış Afrika öçen ozın möddätle strategiä täräqi ittermäkçe färidä xämit


text:
Nacafta amerikan xärbiläre belän şiği ğisyançılar arasında bäreleşlär däwam itä
Düşämbedä amerikan oçqıçları Nacafta şiği ğisyançılarnıñ nığıtmaların utqa tottı. Kilgän xäbärlärgä qarağanda amerikan tankları şiğilarnıñ izge urını sanalğan imam Ali törbäsenä yaqınaya. Moqtada Äs-Sadr suğışçıları anı sıyınu urını itep qullanğan ide. Törbäne ruxanilarğa tapşıru söyläşüläre körçekkä terälgän dip xäbär itelä. Äs-Sadrnıñ üzeneñ qayda ikäne bilgesez.
Audio (Salax Cäsim Äl-Ğöbäydi)
"Ul äle dä Nacafta. Min anı yaxşı beläm. Işanığız, ul isän kileş annan kitmiäçäk."
Uzğan anta axırında Äs-Sadr suğışçıları imam Ali mäçeten şiğilärneñ yuğırı ruxanilarına, atap äytkändä Ayatolla Ali Äs-Sistani keşelärenä tapşıru niäten beldergän ide. Ölkän yäştäge Sistani xäzerge waqıtta Londonda operatsiädän soñ däwalanıp yata. Söyläşülär anıñ wäkilläre belän bardı. Şäyx Äxmät Äl-Şäybani süzlärençä, suğışçılar mäçetne tapşırırğa äzer, tik bu eş qanuni räweştä başqarılırğa tieş, dide ul:
Audio (Äxmät Äl-Şäybani)
"Bez bar dönya aldında bu izge törbäne ruxanilarğa tapşırırğa äzer. Monda ber genä närsä bar, monıñ öçen Sistani yä anıñ keşeläre tarafınnan maxsus ber komissiä tözelergä tieş."
Ul arada ğisyanıçlar totıq itep alınğan amerikan jurnalistı Micah Garennı irekkä çığarğan digän xäbär kilde. Mica üzeneñ tärcemäçese belän awgustnıñ 13ndä könyaqtağı Nassiriä şähärendä totıq itep alınğan ide. Äs-Sadrnıñ Nassiriädäge wäkile Şäyx Aws Äl-Xafaci Äl-Cäzirä televideniesenä äytüençä, totıq aluçılar bu jurnalıstnıñ Ğiraqtağı çınbarlıq turında yazğanın açıqlağaç aña möräcäğät itkän:
Audio (Aws Äl-Xafaci)
"Bezneñ tuğanıbız Micah Garennıñ totıq itep alınğanın işetkäç, bez anı ezli başladıq. Totıq aluçı törkem amerikannarnıñ Nacaftan kitüen taläp itep quyğan häm bu bezneñ dä taläp, di Xafaci."
Garen üze Äl-Sadrnıñ Nassiriä bülegendä azat itelgäne öçen räxmäten belderde:
Audio (Micah Garen)
"Äl-Sadr bülegenä mine azat itkän öçen räxmätemne belderäm. Min Ğiraqta eşemne, mondağı xalıqqa yärdäm itüemne däwam itermen dip ömetlänäm, di amerikan jurnalistı."
Ul arada Ğiraqta totıq itep alınğan başqa il jurnalistları, 2 fransuz, ber italiannıñ qayda ikäne älegä bilgesez bulıp qala.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tatarstan yullarında häläkätlär sanı kimemi
Tatarstannıñ radio cihazların citeşterüçelär üzläreneñ Rusiädäge kollegaları belän berläşä. Bu xaqta Tatarstannıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanovnıñ Rusiäneñ radioelektronika idäräse citäkçese Yuriy Borisov belän oçraşuınnan soñ bilgele buldı. Qazannıñ Radiopribor berläşmäse nigezendä älege tarmaqtağı şirkätlär federal’ xoldingka berläştereläçäk. Respublika xakimiäte radioelektronika citeşterä torğan älege berniçä şirkätne tatarstan qaramağında qaldırırğa teläp, inde 3 yıldan artıq berläşügä qarşı kilep barsa da, nihayät federal’ üzäk üzeneñ maqsatına ireşä kebek.
Udmurtiäneñ eşmäkärläre bu könnärdä Tatarstanğa täcribä urtaqlaşırğa kilde. Alar şulay uq respublikada bu tarmaqtağı qanuni nigezlämälär, yaña, üzençälekle eş ısulları belän tanıştı. Tatarstanda uzıp baruçı yılnıñ yartısında küp kenä tarmaqlarda üseş küzätelä. Başqalardan spirt citeşterü şirkätläre dä qalışmıy. 7 ay eçendä respublikada spirt citeşterü 34 protsentqa artqan. Xäyer, älege külämdä araqı häm alkogol’le eçemleklärne bez üzebez öçen genä tügel, ä çitkä cibärer öçen dä citeşteräbez ikän.
Tatarstan yullarında häläkätlär sanı da arta bara. Äle Älmät yanındağı 8 keşeneñ ğömeren özgän faciğä dä onıtılıp ölgermägän, ä Qazan yanında Vaz maşinası belän MAZ yök avtomobile bärelep, tağın ike keşe häläk buldı. Barısı yıl başınnan Tatarstanda 2507 yul qazası terkälgän. Alarda 306 keşe ülgän, 3120 keşe törle däräcädä cäräxätlängän. Şulay itep, respublikanıñ yul qurqınıçsızlığı xezmätenä eş kimemi.
Citmäsä, Qazannıñ yaqınlaşıp kilüçe zur bäyräme alarğa tağın da mäşäqätlär östi. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, kiçlären Qazan uramnarında utlar yandırıp, sirena qabızğan GİBDD patrul’läre ozatuında maşina kortejları yöri ikän. GİBDD xezmätkärläre tuqtap, älege maşinalarnı ütkärep cibärmägän avtomobil xucalarına ştraf sala. Bu çara şähärneñ maşina yörtüçelären tärtipkä öyrätü öçen ütkärelä. Çönki şähärneñ meñyıllığı uñayınnan kilgän Qazan qunaqların şulay yörtäçäklär. Qazan avtomobilçeläre tärtipkä xäzer ük öyränä torsın, imeş. Xäyer, respublikanıñ yul qurqınıçsızlığı xezmäte idäräsendä mondıy reydlarnıñ ütüen raslasalar da, anıñ maqsatların bezgä başqaça añlattılar. Avtomobil yörtüçelärne mondıy ısul belän citäkçelär yäki zur qunaqlardan torğan kortejlarnı tügel, ä yanğın sünderü häm aşığıç yärdäm maşınaların çiratsız ütkärergä öyrätälär ikän. Läkin mondıy öyrätü çaralarınıñ näq menä bäyräm aldınnan başlanıp kitüe küp kenä keşelärdä şik tudıra.Gölnaz İlgizär


text:
"Tahircannar"ğa qarata mäxkämä utırışı başlandı
Düşämbedä Tatarstannıñ tanılğan cinayätçel törkeme Tahircanovçıylar”ğa qarata mäxkämä başlandı. Sovet rayonı Eçke eşlär idäräse binasında uza torğan berençe mäxkämä utırışında 16 ğäyeplänüçeneñ 15e, şul isäptän älege törkemneñ liderı Eduard Tahircanov ta qatnaştıdip xäbär itä “Tatar- inform” mäğlümat agentlığı. İsegezgä töşeräbez, Çallınıñ älege cinayätçe törkemendä qatnaşuçılar 1995 yıldan 2003 yılğa qädär cinayätçelär tarafınnan barlığı 22 keşe üterelgän häm 12 keşe urlanğan. 2006 yılnıñ 23 mayında 124 tomlıq cinayät eşe Tatarstan Yuğarı mäxkämäsenä cibärelgän. Mäxkämägä törle maddälär buyınça barlığı 72 cinayät eşe tapşırılğan. Düşämbedä utırış zalında ğäyeplänüçelärneñ kübese alarğa täqdim itelgän advokatlardan baş tarttı. Ğäyeplänüçelärneñ berse awıru säbäple qatnaşmaw arqasında, mäxkämä utırışı 2 sentäbergä qädär kiçekterelgän. Ğomümän, mäxkämä eşe ber yılğa yaqın däwam itärgä mömkin. Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Waşington terror höcümnärenä qaramastan Yaqın Könçığışta "solıx yulı" belän barırğa çaqıra
AUDİO: Berebez dä yalğan xıyallarğa birelmi. Bu bik qıyın protses. Ägär dä bez ike tarafnıñ da mänfäğätläre öçen alğa taba xäräkät itärgä telibez ikän - izraillelärneñ dä, fälestinlelärneñ dä üz yöklämäläre bar. Quşma Ştatlar yardäm itü öçen buldıra alğannıñ barısın da eşliäçäk.
Bügen İzrail' xärbiläre kiçä säwdä üzägendä bomba şartlatıp üzen häm tağın ber keşene ütergän, 10 keşene yaralağan intixarçınıñ öyen cimerde. Ul höcüm öçen cawaplılıqnı Äl Aqsa şähitlär brigadası üz östenä alğan ide. Kiçä ul höcümnän soñ Könbatış Yardağı yähüd bistäsendä tağın ber bomba şartladı. Anda intixarçı belän bergä ber izraille dä hälak buldı. Ul terror ğämäle öçen cawaplılıqnı Hamas üz östenä aldı.


text:
Qazan Ermitajında belem birü üzäge
Qazandağı Ermitaj üzägeneñ Altın Urda däwläte turındağı kürgäzmäse belän açıluı üzençälekle buldı. Altın Urdanıñ iñ qödrätle çorın, borınğı traditsiälären, şähär mädäniäten taswirlağan bu kürgäzmä iskitkeç ähämiätkä iä. Anda törle dinnär bäyläneşläreneñ tiränlege dä kürenä. Kürgäzmägä quyılğan här eksponat zur ähämiätkä iä. 13-15 ğasırlardan qaytawaz bulıp qalğan altın-kömeş belän bizälgän sawıtlar da, ğäräp-uyğur xärefläre belän yazılğan zur qara qıya kisäge dä, qäber taşları da. Kürgäzmäneñ eşläw waqıtı nibarı ber ay yarım waqıt qına bulsa da, “Altın Urda” däwläteneñ tarixı häm mädäniäte belän 200 meñgä yaqın keşe tanışıp ta ölgergän. Alar arasında qazanlılar, turistlar ğına tügel, ä Tatarstannıñ şähär, rayonnarınnan, kürşe respublikalardan da maxsus qızıqsınıp kilüçelär bar. Ermitaj üzägeneñ direktorı Ol'ga Piul'skaya kürgäzmä turında menä närsä söyläde:
Bez yäşägän Bolğar däwläte elek Altın Urdanıñ ber öleşen täşkil itkängä kürä, tarixıbıznı barlap Altın Urdağa äylänep qaytabız. Häm kürgäzmädän kürengänçä, bezneñ babalarıbız küçenep yörüçelär genä tügel, ä çın mäğnäsendä sivilizatsiäle, bay tarixlı häm mädäniätle xalıq bulğan. Häm Altın Urda küp kenä tarixi däwlätlärneñ mädäni üseşendä, şul isäptä Rusiäneñ üseşendä dä ähämiätle rol' uynağan. Qazan Ermitajınıñ kürgäzmälär täqdim itü genä tügel, ä mäğärif taratu digän missiäse dä bar. Studentlar şähäre bulğan Qazanda Ermitaj xezmätkärläre üzäkkä kübräk uquçı yäşlärne cälep itärgä tırışa. Bu uñaydan pänceşämbe könne Ermitaj üzägendä lektoriylar häm komp'yuter üzäge dä açıldı. Komp'yuter sıynıfında bügen 13 törle mäğlümatı programma eşli. Älege programmalarda rıtsar'lar, kenäzlär tormışınnan, skiflar, greklar turında häm başqa bik küp qızıqlı mäğlümatlar bar. Lektoriylar isä 6 yäki 12 leksiädän tora. Barlığı şulay uq 13 lektoriy häm alarnıñ barısı da diärlek bügen ük ğämäldä. Leksiälärne tıñlarğa här telägän keşe kilä ala. Ber lektoriynı xätta 900 keşe tıñlıy alaçaq. Leksiälärgä kerü tüläwle: uquçılar öçen ber leksiä - 20 sum, ä ölkännär öçen – 50 sum tora. Beryulı böten leksiälärne tıñlarğa abonement ta satıp alırğa mömkin.
Bügen Ermitaj üzägenä kön sayın 300rә yaqın keşe kilä. Peterburgqa barası yuq, tanılğan Ermitajnıñ asılı bulğan Altın Urda eksponatları belän räxätlänep Qazan Ermitajında tanışırğa mömkin.
Al'bina Zäynulla


text:
Amerikan prezidentı Yevropa belän urtaqlıqlar ezli
Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush üzeneñ Yevropa säfären sişämbe könne başta NATO illäre başlıqları, ä annarı Yevropa Berlege citäkçeläre belän oçraşularda däwam itte. Şul söyläşülärdä dä üzäktä Yevropa belän Amerika arasındağı añlaşılmawçanlıqnı urtaq ğämällär ütkärü aşa beterü mäs''äläse tordı. Prezident Bush, solıx urnaştıru maqsatı xäzer bezne berläşterergä tieş dip belderä.
Audio, Tony Blair
"Xalıqara cämäğätçelektä soñğı yıllarda nindi genä qarşılıqlar bulmasın, bezneñ xäzer alğa taba berläşep baruıbız öçen nıq nigez bar" di britan premyer-ministrı. Şuşı fiker soñraq NATO illäre citäkçeläreneñ yuğarı däräcäle oçraşuında da, annan soñ prezident Bush häm NATO general'' sekretare Jaap de Hoop Scheffer qatnaşında uzğan urtaq matbuğat oçraşuında da berniçä märtäbä yañğıradı. Citäkçelär, Yevropa häm Amerikanıñ berdämlege nigezendä urtaq qimmätlär yata, ğomumän ike yaqnıñ da iminlege nigezen näq menä atlantikara xezmättäşlek täşkil itä dip belderde. Quşma Ştatlar prezidentı Bush şul matbuğat oçraşuında bolay dide:
Audio, George Bush
"NATO dönya tarixındağı iñ uñışlı berektäşlek bulıp tora. Uylap qına qarağız, tarixta iñ uñışlısı. NATO arqasında ğına Yevropa berläşä häm tınıçlıqta yäşäwgä ireşä aldı" di prezident Bush. Xäzer inde Yevropa näq şuña da ireşü yulında başqalarğa da yardäm itsä ide digän teläk belderä Aq yort xucası. Anıñ fikerençä, bu elekke qarşılıqlardan arınuğa häm atlantikara berdämlekneñ yaña çorın başlap cibärügä bulışır ide. NATO illäre citäkçeläreneñ sişämbe utırışın bäyälägän George Bush:
Audio, George Bush
"26 däwlät ber östäl tiräsendä cıyılıp, "äydägez ütkänne artta qaldırıp, dönyanıñ yaña demokratiälärenä uñışqa ireşüdä yardäm itik" dip belderde. Min NATO kertkän öleşne bik yuğarı bäyälim. Anıñ Ğiraqta cirle ğäskärilärne äzerläw eşe bik möhim, Ğiraqnıñ uñışqa ireşüe axırğı çiktä andağı xalıqnıñ üzen terrordan saqlıy alu mömkinlegenä häm telägenä bäyle bulaçaq bit" dip belderä Quşma Ştatlar prezidentı NATOnıñ häm Yevropanıñ Ğiraqtağı wäzğiatne caylaw eşenä kertä alırlıq öleşe turında. Yevropa Berlege illäreneñ tışqı eşlär ministrları düşämbedä, Ğiraqtan 700-läp politsiä xezmätkären häm xäkimnär äzerläwgä bulışuı xaqında kileşkän ide. Monı sişämbedä NATO general'' sekretare da rasladı.
Audio, break
Amerika häm Yevropanıñ strategik berektäşlege, urtaq qimmätlärne urtaqlaşuı prezident Bushnıñ töştän soñ kiçkä qädär barğan ikençe oçraşuında - Yevropa Berlege citäkçeläre belän söyläşülärendä dä kütärelde. Anda da yaqlarnıñ Ğiraq suğışınnan soñ däwam itkän salqınlıqnı beterü, anı bik telgä almıy, kübräk urtaq eşlär turında söyläşergä tırışuı sizelde. Washingtonnıñ Yevropa belän kileşmäwçänlege ber Ğiraq belän genä çiklänmi - yaqlar Qıtayğa qoral satu, İrannıñ atom programması, Tähranğa basım yasaw ısulları mäs''äläsendä törle qaraşlarda tora. Söyläşülärdän soñ ütkän matbuğat oçraşuında Washingtonnıñ İranğa qarşı da xärbi çaralar kürü ixtimalı turındağı sorawğa prezident Bush bolay cawap birde:
Audio, George Bush
"Quşma Ştatlar İranğa höcüm itärgä äzer tora digän süzlär kölkele... Ämma şulay dip äytsäm dä, bar mömkinleklärneñ açıq qaluın da qabatlıym" dip belderä amerikan prezidentı häm şuşı cawabı belän xäbärçelär arasında kölügä säbäp bula. NATO illäre citäkçeläre oçraşuında üzäktä Ğiraq torsa, Yevropa Berlege belän uzğanında könbatış demokratiäläreneñ Rusiä belän nindi mönäsäbätlär qoruı da qaralğan bulsa kiräk. Tağın ike könnän soñ Vladimir Putin belän oçraşırğa äzerlängän prezident Bush kiçke matbuğat oçraşuında, xäbärçelärneñ, Rusiä demokratiäne härkem üzençä añlıy dip äytä digän süzlärenä, üzeneñ niçek añlawın bolay bilgeläde:
Audio, George Bush
"Min irekle, bäysez mäğlümat çaraları bulğan ilne yaratam, ä Rusiä xökümäte isä, süzne caylıraq qullanu maqsatında qayber mäğlümat çaralarına röxsät birmägän adımnar yasağan ide" di George Bush. Ul şuşı borçuların Bratislavada dustı Vladimirğa citkerergä tırışaçaq. Berük waqıtta amerikan prezidentı Vladimir Putin belän söyläşkändä, aña üzeneñ genä tügel, ä Yevropa Berlegendäge qayber äğza illärneñ, ayırım alğanda Baltıyq buyı illäreneñ borçuların da äytergä teli:
Audio, George Bush
"Minemçä, Vladimir Putinneñ şäxsän minnän genä tügel, şuşı Yevropa Berlege oçraşuında yañğırağan borçularnı da işetüe möhim. Biredä menä Baltıyq buyı däwlätläreneñ şomlanuı buldı häm min anı Rusiä citäkçesenä citkeräçäkmen, bu dustanä şartlarda bulır dip ışanam di Quşma Ştatlar prezidentı üzeneñ Putin belän bulaçaq oçraşuı xaqında. Çärşämbedä ul Germaniäneñ Mainz şähärenä yul tota, şunnan soñ inde kiçen Slovakiä başqalasına kilä.
Kärim Kamal


text:
Çärşämbe könne Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäse, Rusiäneñ säyäsi maqsatlardan çığıp mäğlüm Vladimir Gusinskine ildän çitkä sörgengä cibärüe, anıñ qulındağı mäğlümat çaraların tartıp aluı, eşmäkärneñ xoquqların bozu bulıp tora digän qarar çığardı. Mäxkämä tarixında bu, anıñ wäkalätlären tanığan ilne üzendäge cinayät sistemasın mölkätne tartıp aluda qullanuın berençe märtäbä xökem itü bulıp tora.
Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäse Rusiäne mäğlüm media magnatnı ezärlekläwe öçen xökem itä, çärşämbe könne Strasbourgtan şundıy xäbär kilde. Mäxkämä ğomumän, kommersiä yäisä mölkätne tartıp alu maqsatında keşene aña qarşı cinayät eşe açıp ezärlekläwne qanunğa sıymaslıq ğämäl dip taptı. Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäse bu eşne mäğlüm mediamagnat Vladimir Gusinski ğarizası nigezendä qarıy başlağan ide. 2000-nçe yılnıñ yünendä qulğa alınıp öç kön törmädä totılğan Gusinski üzenä qarşı kürelgän şuşı çaralarnı qanunsız dip bäyäläp, Rusiä xakimiaten mäxkämägä birde. Ul üze dä, Rusiädäge wäzğiatne yaqınnan küzätep barğan belgeçlär dä anı ezärlekläw barı tik säyäsi maqsatlardan çığıp qına alıp barıldı dip isäpläp kilde. Gusinskine qulğa alu, törmädä totu, annarı anıñ qaramağındağı mäğlümat çaraların tartıp alu Rusiädäge eşmäkärlärne nıq tetränderep, ul waqıtta äle yaña ğına prezident saylanğan Vladimir Putinneñ oligarxlarğa qarşı köräşen başlap cibärde. Soñraq näq şundıy uq, xätta qırısraq ta çaralar Boris Berezovski, Platon Lebedev häm Rusiäneñ iñ bay keşese sanalğan Mixail Xodorkovskigä qarşı da kürelde. Näticädä Gusinski häm Berezovski ildän çitkä kitärgä mäcbür qaldı, ä Lebedev belän Xodorkovski äle dä saq astında utıra. Vladimir Gusinski törmädän, üz qaramağındağı mäğlümat çaraların däwlät qulındağı "Gazprom" şirkätenä tapşıru şartı belän çığarılğan ide, törmädä ul xätta bu xaqta maxsus kileşü dä imzaladı, läkin soñraq Rusiädän kitkäç Gusinski üz imzasınnan baş tarttı, çönki saq astında üzenä basım yasaluın belderde. Şunnan soñ Rusiä xökümäte aña qarşı ğäyepläwlärne tağın yañartıp, Gusinski ul waqıtta yäşägän İspaniädän anı Mäskäwgä tapşırunı taläp itte. Strasbourgtağı keşe xoquqları mäxkämse Rusiä xakimiateneñ şuşı ğämällären, yäğni milek bülü ölkäsendäge üz maqsatlarına ireşü öçen xoquqi sistemanı qullanunı xökem itep, qanunğa sıymaslıq ğämäl dip bäyäläde. Rusiä xäzer Vladimir Gusinskigä mäxkämä çığımnarın qaplaw öçen 88 meñ evro tülärgä tieş bulaçaq. Läkin eşneñ aqça yağınnan bigräk säyäsi yağı möhimräk - ägär dä Strasbourgtağı mäxkämä, cinayät eşlären säyäsi maqsatlarda qullanunı xökem itep, Rusiä prokuraturasınıñ Gusinskine saq astına aluın qanuni tügel dip taba ikän, anıñ advokatları xäzer ğomumän, aña qarşı açılğan cinayät eşlären dä tuqtatunı taläp itä ala. Alay ğına da tügel, inde bügen Strasbourg mäxkämäsendä, şul uq Xodorkovski häm Lebedevne totqarlawnıñ qanuni bulmawı turındağı ğarizalar yata. Ä Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäse qarar qabul itkändä yış qına elekkelärenä nigezlänä. Näticädä "Yukos" citäkçelärenä qarşı açılğan cinayät eşläre dä tarala ala. Älegä qädär Rusiä, "bezne öyrätmägez, üz aqılıbız da citä" digän qaraşqa nigezlänep eş itä ide, şuña kürä dä ul küp kenä cinayät eşlären xoquqi normalarğa qarap tügel, ä säyäsi maqsatlardan çığıp alıp bardı. Läkin Rusiä Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäse wäkalätlären tanığan kileşüne äle 1998-nçe yılda uq imzalağan, dimäk anıñ yurizdiksiäsen üzendä dä qabul itkän ide.
Kärim Kamal


text:
Yevropa Berlegeneñ Tışqı mönäsäbätlär komissarı Chris Patten, Äfğanstanda saylawlar aldan bilgelän waqıtta üter, digän ışanıç belderde. Bu süzlären ul bügen Kabulda 2 könlek säfären tämamlağaç äytte.
Patten östämä iminlek häm narkotik satuçılarğa qarşı çaralar kürergä çaqırdı. Yün ayına bilgelängän saylawlar aldınnan islamçılar, yaña xöcümnär oyıştırır digän farazlar bar. Kiçä Äfğanstan Tışqı eşlär ministrı Abdulla Abdulla saylawlarnı waqıtında ütkärer öçen, ilneñ könyaq töbäklärendä tärtip urnaştırırğa kiräk dide.