text:
Qazanda Ciñü könenä bağışlanğan çaralar ütte
Suğış wäxşäten toyğan häm bügen dä bezneñ arada bulğan yäki bulmağan zamandaşlarıbıznıñ bäyrämendä alarğa qarata ixtiram arttıru, izgelek qılu, ülgännärneñ xäteren yañartu köne buldı Qazanda 9 nçı may könne. Citäkçelär häm cämäğätçelek wäkilläre respublika ziratlarında häläk bulğannar häykälenä çäçäklär saldılar. İñ zur bäyräm çaraları Yaña Savin rayonındağı Ciñü parkında buldı. İrtänge säğät unda respublika prezidentı qatnaşlığında mäñgelek ut yanına çäçäk saludan başlanıp kitte ul çara. Veterannarğa xörmät süzläre, suğış betep, imin tormış urnaştıru mizgeleneñ ähämiäte turında fikerläre belän şähär başlığı İlsur Metşin çığış yasadı. Annarı ul süzne Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievqa birde. Mintimer Şäymiev isä üz çiratında, bäyräm notığı belän veterannarğa häm bäyrämgä kilüçelärgä möräcäğät itte: “Bügen bez sezneñ belän İkençe bötendönya suğışında Ciñüneñ 61 yıllığın bilgeläp ütäbez. Bu – bezneñ Dan köne, Xäter köne, Xäsrät köne, xäzerge buınnıñ Burıç häm Ant köne. Bez mondıy xällärgä bütän berqayçan da yul quymasqa, buınnan-buınğa izge suğış, frontta häm tılda häläk bulğannar xaqında xatirälärne tapşırırğa tieş. Bu – Berdämlek köne! Ciñü köne ixtıyar köçen, rux nıqlığın, xalıq berdämlegen, watannı saqlaw öçen köräşkä kütärelü häm anı yaqlap qalu säläten çağıldıra. Ciñüçe xalıqqa dan!”, - dip yomğaqladı üzeneñ süzen respublika başlığı. Annan soñ, bäyräm mitingı qısalarında säxnäläşterelgän tamaşa kürsätelde. Tanılğan artistlar başqaruında suğış, Ciñü şatlığı turında cırlar yañğıradı. Mäydannarda balalar cır häm biü kollektivları çığış yasadı. Axırdan, mäydanğa Suvorov isemendäge, tank, artilerriä mäktäpläre kursantları, eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre häm başqa xärbilär qatnaşlığında tantanalı marş belän ütte. Parad iske maşinalar ütüe belän tämamlandı. Tatarstanda ikençe dönya suğışına 700 meñ keşe kitkän. Şularnıñ yartısı, 350 meñe, yaw qırında häläk bulğan. Teläsä nindi suğış öçen bu bik awır san. Tatarstanlılar häm tatarlar iñ awır xärbi büleklärdä häm iñ qatı suğışlar barğan urınnarda saper , şımçı, höcüm itüçe häm başqa xätär wazifalar başqarğannar. Baltaç rayonınıñ Çepya awılınnan suğışqa kitüçelärneñ 85 protsentı yañadan äylänep qaytmağan. Brest kreposten saqlawçılar komandirı, keräşen tatarı, Piträç awılınnan kitkän Petr Gavrilov, şulay uq Ğazinur Ğafiätullin, Ğaziz Zahitov, Mixail Devyataev kebeklärneñ isemnäre böten dönyağa bilgele. Xäzer arabızda yäşäwçe veterannar torğan sayın kimi bara.
Qazanda bäyräm çaraları kiçke säğät unda bäyräm salyutı belän tämamlanaçaq. Ul 61 märtäbä atılır dip kötelä. 10-15 minut däwam itäçäk salyut utların xalıq Qazannıñ barlıq rayonnarında kürä alaçaq
Gölnaz Şäyxetdin


c: text/html

text:
Üzäk aziada mäktäp uquçıları eşlärgä mäcbur
Üzäk aziada elekke yıllarğa qarağanda yuğarı uqu yortları sanı arta barsa da, iqtisadi yaqtan uqırğa köç citkerä almıyça mäktäplären taşlawçılar sanı xaman kimemi.
Mirodil dä här ber yäş üsmer kebek ber kön universitetqa barırğa xıyallana, läkin älegä tügel. Üzbäkstannın könçığış wilayäte Andicanda ul bıyıl däwlät mäktäben tämamlağan. Läkin ul diplomın alırğa ölgermäde. Çönki april-may aylarında Rusiä häm Qazaqstanda eş sezonı başlana. Mirodil awıldaşları belän bergä, ğailäsenä yärdäm itär öçen çit ilgä waqıtlıça eşlärgä qarar qılğan.
Şulay itep Mirodil universitetta uqu urnına xäzer Qazaqstanda eşli. Ber yaqtan äni-ätisenä aqça cibärep torsa, ikençe yaqtan üzenä uqır öçen aqça cıya.
“Uqu öçen aqça kiräk. Eşläp bulsa da universitetta uqırmın dip xıyallanam.”
Üzäk azia illärendä soñgı yıllarda yaña uqu yortlarının sanı arta barsa da bu ällä ni uquçılar sanının artuına täser itme çönki ikençe yaqtan liseyne betergännän soñ yuğarı uqu yortına däwam itüçelär sanı kime bara. Mäsälän Üzbäkstannın Sämärqand wilayätendä lisäyne tämamlağan uqıçılarnıñ ni barı 12 % ğına yuğarı uqu yortında uqı öçen möräcäğat itkän. Universittetqa möräcäğat itüçelär sanı könnän kön kime çönki xäzer yuğarı uqu yortları sovetlär waqıtındağı kebek buşlay tügel, anda aqça alalar. Qayber universitetlär räsmi bularaq buşlay bulsa da, rişwätçelek häm korupsiänen yış taraluı näticäsendä imtixanğa kergändä yäisä semester başlanğan da yazılu öçen här forsatta alarda aqça taläp itelä.
Yäşlärneñ univeristetnı taşlawında tağın ber säbäp ildäge eşsezlek probleme. 4-5 yıl uqıp universitetnı yaxşığa bitergän uqıçılar da äle eş tabalmıy. Alar arasında bik sälätle häm hönärle keşelär bulsa da, citärlek eş xaqı tülägän eş yuq.
Üzbäk uqıtuçısı Şaqircan Muminov, yäşlärneñ kübese olı abıylarınıñ uqığannan soñ eş tabalmıyça çit ilgä baruların küzätä. Häm şulay itep äle mäktäben bitermiçä abıylarına iärep kitkän uqıçılar bula di, Şaqircan äfände:
Muminov xäzer yäşlär universitetqa barunı waqıt yuğaltu bularaq kürä başladı di. Alar fikerençä ni qadär hönäri diplomın bulsa da, bu diplomnın barı ber Rusiädä tözeleş cirlärendä yök töyäp äyber taşudan başqa eşkä yaramıyaçağın kürä.
Xäzer Üzäk azia illärendä, maxsus uqu programı belän çit illärgä barıp anda uqu mömkiçelekläre dä arta.
Anıñ aşa uqıçılarğı uqıların çit illärdä däwam itterep akademik dönyada kamilläşergä mömkin. Läkin mondıy mömkinçelek barlıq uquçığa nasip bulmıy. Bu xıyal elita yäisä xökümättä eşlägän keşelär balalarına ğına täti. Qalğannar öçen ul ber xıyal bulıp qala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqortostanda narkomandar hanı arta bara
Tabiptar äyteüensä, äle narkomandarźıñ räsmi terkälgändäre 5 meñdän artqan. Asılda ularźıñ hanı un tapqırźan aşıuıraq tip belderä tabiptar. Narkomandar arahında studenttarźıñ da artıuı küźätelä. Şuğa kürä yuğarı uqıu yorttarı etäkselegenä yataqxanalarźa tärtipte nığıtıu quşılğan. İrekle räüeştä test uźğarıu źa qaralğan. Respublikala narkomandarźı mäjbüri daualau turahında la etdi hüźźär yöröy.
Yıl başınan Respublikanıñ narkotiktarğa qarşı köräş buyınsa idaralıq belgestäre tarafınan tiśtänän aşıu siğan balaları totolğan. Yäş sauźägärźärźän biş meñ dozanan aşıu geroin tartıp alınğan. Ularźı yauapqa tarttırıp bulmay. Sönki, ular bäliğ tügel.
Äle tärtip haqlau orğandarında dürt enäyät eşe tikşerelä. Ular töbäk häm xalıq – ara oyoşqan enäyätsel törkömdär buldırıuźa ğäyeplänä. Bıl waqiğa buyınsa 50 keşeneñ yauapqa tarttırılıuı ixtimal. Narkodilerźar alğan tabış milliondarsa humğa bahalana. Belgestär Respublika shirkättärendä lä maxsus tikşereüźär uźğara. Unıñ höźömtäläre buyınsa 59 keşeneñ narkotiktar qullanıuı asıqlana.
Narqotiktar qullanıu, urlaşıu häm başqa nasar ğäźättärźän bäliğ bulmağandarźı yolop qalıu buyınsa respublika xökümätendä maxsus komissiya oyoştorolğan. Unıñ sirattağı ultırışında mäźäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İleşev Mäsetle, İşembay rayondarı häm Kümertau qalahında balalar enäyätselege buyınsa otçet aldı. Unda äyteleüensä, respublikala 10 ay esendä bäliğ bulmağandar tarafınan 1 meñ 800-źän aşıu enäyät qılınğan. Egermeläp rayon-qalala bınday osraqtarźıñ artıuı küźätelgän. Mäsetle rayonında mäśälän balalarğa iśertkestär hatıusı kibet xujahı totolğan. Unıñ kibete yabılğan.Ata-äsäläreneñ eseüe, aqsahıźlıq arqahında urlaşıu, talau keüek enäyättär kübäygän. Şulay uq uyın klubtarına barıu ösön aqsa säldereüselär źä kübäygän. Mäktäptärźä sotsial psixologtarźıñ eteşmäüe lä auır tielde käñäşmälä.


text: Gruziä başqalasınıñ Tavisupleba - İreklek mäydanında cıyılğan distälägän meñ keşe aldında amerikan prezidentı George Bush Gruziägä teläktäşlek belderde, ämma könbatış belän bergä bulu öçen – üzendäge nizaqlarnı tınıç yul belän çişü möhim, dide. Añarçı Gruziä prezidentı Mixeil Saakaşvili, Abxaziä belän Könyaq Ossetiäne tınıç yullar belän Gruziä xakimiäte astına qaytaraçağın beldergän ide. Gruziä ilbaşı Quşma Ştatlarğa, dönyada, şul sanda Belarusta da demokratiäne cäyelderü eşendä yardäm itäçägen wäğdä itte: "Ber äyber äytim sezgä. Bez barıbız da üz illärebez aldında cawaplı. Bez demokratiäne dönyada cäyelderü öçen cawaplı, Belarustan başlap, anıñ xalqınıñ irekle bulırğa xoquqı bar. " dide Saakaşvili. Gruziä parlamentı berniçä atna elek Belarusta demokratik üzgäreşlärne yaqlap rezolüsiä qabul itkän ide.


text:
Amerikanıñ könyaq yarı buyında Katrina dawılınnan soñ su basıp cimerelep qalğan şähärlärdä qotqaru eşläre däwam itä. Louisiana ştatındağı New Orleans şähäreneñ küpçelek öleşe su astında häm su arta bara, dip xäbär itelä. Tirä yaqtağı küllär dä yarlarınnan çıqqan. Häläk bulğannarnıñ sanı tögäl xäbär itelmi. Mississippi ştatınıñ ber awılında ğına da 100gä yaqın keşe batıp ülgän bulırğa mömkin. Mississippi, Louisiana häm Alabama ştatlarında Katrina ğarasatı millionnan artıq keşegä ziyan kiterde.
Belgeçlär inde xäzerdän ük, bu cimerülärneñ amerikadağı tabiğat qazaları tarixında iñ zur häläkät buluın farazlıy, matdi ziyan meñlägän million bula ala, digän borçılu bar.
Meksika qultığında neft çağıru tuqtaluı säbäple, Amerika Quşma Ştatları neftne rezervlardan çığarırğa mäcbür bulaçaq. Ämma anıñ tögäl küläme häm bu xaqta räsmi belderü soñıraq bilgele bulır dip kötelä.


text:
“Abai.kz” aqparattıq portalında Aalı Tutkıçev pen Azamat Bolğonbaevtıñ aytısı jariyalağan (qırğız aqındarı) bolatın. Söz dodası üstinde qızdı-qızdımen eki aqın qazaq halqı turalı qattı-qattı sözder aytıp qalğan.
Bwdan portal qızmetkerleri aytıs sahnasında arqalanıp alıp auızdarına tüsken sözdi aytqan ekeudiñ bwl «aqındığı» qazaq-qırğız qarım-qatınasına sızat tüsirip, wltaralıq reniş, ökpe tudıruı mümkin aytıp Qırğızstannıñ Qazaqstandağı Tötenşe jäne Ökiletti elşiligine habarlasıptı. Öz kezeginde Qırğız Respublikasınıñ Qazaqstandağı elşiliginiñ birinşi hatşısı, Şolpanay Äbdisamatqızı Adjimatova jauap berdi. Aldımen diplomattar “Abai.kz” aqparattıq portalında jariyalanğan “Qırğız aqındarı qazaqtı qırına aldı. Nege?” attı maqalamen tanısıp şığıp, elşiliktiñ birinşi hatşısı Şolpanay Äbdisamatqızı “Abai.kz” portalına qırğızstandıq eki aqınnıñ dau şaqırğan dañğaza äreketine qatıstı pikir bildirdi.
– Men “Abai.kz” aqparattıq portalında jariyalanğan maqalamen jäne onda körsetilgen beyne jazbamen tanısıp şıqtım. Şıntuaytına kelgende qattı wyalıp otırmın. Bauırlas eki eldiñ tınıştığın bwzatınday auır sözder aytılğan eken. Sol üşin Qırğız Respublikası jäne qırğız halqı atınan qazaq halqınan keşirim swraymın. Özderiñiz de maqalada aytqanday, eki aqınnıñ sözi külli qırğız halqınıñ sözi emes, ärine. Men jäne bir märte qazaq halqınan osı bir jäyt üşin keşirim swraymın, – dedi Qırğız elşiliginiñ ökili.
Sonday-aq, Şolpanay Äbdisamatqızınıñ aytuınşa, Aalı Tutkıçev bastap, Azamat Bolğonbaev qoştağan qırğız aqındarına resmi türde Qırğızstan Ükimeti tarapınan şara qoldanılatın boldı.
– Biz birinşi kezekte bwl eki aqınnıñ aytısta aytqan sözderin keltire otırıp, Qırğız Respublikasınıñ Mädeniet ministrligine jäne Sırtqı ister ministrligine hat jazamız. Ol jaqtan resmi jauap kelgende eki aqınğa qatıstı qanday şara qoldanılatının aytatın bolamız. Al äzirge men naqtı qanday şara qoldanılatının bilmeymin. Biraq, qanday da bir reakciya bolatını sözsiz. Ayıpqa bwyırmañızdar, sizderden tağı da keşirim swraymın, – dedi elşilik ökili.
Osı rette ayta keteyik, biz qırğız aqını Azamat Bolğonbaevqa da habarlasqan edik. Azmattıñ tarapınan eş jauap bolmadı. Tipti, “vatsap” jelisi arqılı swrağımızdı joldap, swhbatqa şaqırdıq. Bwl äreketimiz de nätijesiz qaldı.
“Eldestirmek – elşiden, daulastırmaq – dauşıdan” demekşi, biz öz kezegimizde bwl eki aqınnıñ auzındağı sözdi külli qırğız halqınıñ auzındağı söz deuden aulaqpız. Aldağı uaqıtta Qırğız Respublikasınıñ Qazaqstandağı Tötenşe jäne Ökiletti elşiligimen baylanıs ornata otırıp, atalğan aqındarğa qatıstı Qırğız biligi tarapınan qanday şara qoldanılğanın bilip, habarlaytın bolamız.
Nwrgeldi Äbdiğaniwlı


text:
Çallıda "qanunsız migrant" operatsiäse
Çallınıñ eçke eşlär idäräsendä matbuğat konferensiäse ütte. Anda töp söyläşü yäşüsmerlär cinayätlärenä häm xalıqnıñ zakonsız migratsiäsenä mömkin qädär kirtä quyu xaqında buldı. Biredä äytelgän qayber sannarğa tuqtalam. Bäliğ bulmağan balalar belän eşlär idäräse başlığı R.İskändärova süzlärennän kürengänçä, bügen Çallıda 1800 yaqın awır xolıqlı yäşüsmer isäpkä alınğan. Şularnıñ 170 inde qayçandır xökem itelgännär. Tärtipsez yäşüsmerlär tarafınnan şähärdä soñğı 7 ayda 114 talaw bulğan. İdärä başlığı äytüençä, yäşüsmerlär cinayät eşenä küp oçraqta törkemläp, yäğni, kötü belän baralar. Awır xolıqlı yäşüsmerlärneñ 10%ın qızlar täşkil itä. Bolardan başqa, Çallıdağı 500 artıq ğailä totrıqsızlar isemlegenä kertelgän. Şundıy oçraqta bäyän itelde, yäş kenä ber äni keşe üzeneñ 3 aylıq balasın berniçä kön däwamında aşatmıy. Narasıy açlıqtan ülep kitä. Yäş änigä cinayät eşe açılğan.
Çallı çit il keşelären dä üzenä cälep itä. Migratsiä xezmäte başlığı Zäynäp Ğaliullina mondıy sannar kiterde:
Xäzerge waqıtta Çallıda 2230 çit il grajdanı räsmi terkälü uzğan. Şularnıñ yartısınnan kübenä 1400 militsiä tarafınnan aqçalata ştraf salınğan. Ämma, mäkkämä qararı belän 53 Rusiädän quıp çığarılğan. Qanun buyınça, andıylar 5 yıl buyına Rossiägä kerü xoquqın yuğaltalar ikän. Şuña da qaramastan, quyılğannar yaña dokumentlar yasap, qabat Çallığa kilälär. Şunısı ğäcäp, di Zäynäp xanım, bu oçraqlar çik buyında tügel, Çallı militsiäse tarafınnan açıqlana. Bıyıl, şähär migratsiä xezmätenä 629 keşe Çallığa waqıtlıça yäşäwgä röxsät sorap möräcäğät itkän, yañadan, 425 keşe Rusiä watandaşı bulırğa teläk beldergän. 14 avgustta Çallıda "Zakonsız migrant" operatsiäse başlandı häm töp yünäleş - tüläwle fatirlarda küpläp yäşäwçe çit il watandaşların açıqlaw bulaçaq. Bıyıl şuşındıy tulay toraqlarda yäşäwçelärgä 1mln.500 meñ sumlıq berketmä tözelgän. Operatsiä 28 avgustqa qädär baraçaq.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Nurmöxämmät -- televidenie geroe
Nurmöxämmät -- televidenie geroe
Bu xaqta «Azatlıq» radiosı da, başqa mäğlümät çaraları da täfsilläp söylädelär, yazdılar. Ä inde buntar Xösäyenovnıñ «HaMeдHи» kebek populyar tapşıruda kürenüe tağın da zurıraq rezonansqa iä buldı. Äytergä kiräk, telekanal Nurmöxämmätneñ närsä belän qänäğät bulmawın obyektiv kürsätte. Bäläbäy rayon xaqimiäte başlığı, şundağı militsiä citäkçese tınğısız direktornı yomşaq qına tänqitlädelär. Yänäse, andıy mäsäläne kinät kenä böten il, anıñ prezidentı qarşında kütärep çıqqançı, üz respublika citäkçeläre aldına quyarğa kiräk ide. Älbättä, Nurmöxämmätne tänqitläwçelär üzläre dä yaxşı añlıy: Başqortostanda bu xaqta küpme genä söylämä - reaksiä ber. Et örep tora, karavan bara. Yäğni tatar telen, tatarlarnı qısu bäräbärenä başqortlaştıru bernigä qaramastan astırtın ğına däwam itä. Häm qısqa ğına süjetta telen tıyarğa telämägän gimnaziä direktorı bu xaqta açıq itterep, dälilläp äytä aldı.
Tamaşaçığa älege konfliktnıñ närsädän kilep çığuı da yaxşı añlatıldı. Şul uq waqıtta HTB Xösäyenovnıñ ğailä tormışın, anıñ xäläl cefeteneñ borçıluın da kürsätte. «Eştän quıp çığarsalar qaya barırsıñ?”-dip soradı ul irennän telekamera aldında. - Dönyada yaxşı keşelär dä bar,- dide moña Nurmöxämmät äfände häm östäp quydı -- Xoday mäxkämäse, yäğni bojiy sud ta bar bit äle…
Älbättä, millätne yaqlap üz süzen äytä alğan Nurmöxämmät Xösäyenovqa kiläçäktä dä ciñel bulmas. Kem äytmeşli, turı äytkän tuğanğa da yaramas. Läkin kemder şul turını äytergä dä tieş bit. Tatarstan telekanalı HTB tapşıruın respublika tamaşaçılarına citkerep igelekle eş başqardı. Çönki küpçelek älege süjetnı HTBdan qarıy almağan ide. Menä inde berniçä ay nindider texnik säbäplär arqasında Qazanda häm respublikada bu kanalnı qaraw mömkinlege çiklängän räweştä.
Yomğaqlap şunı äytäse kilä: niçek kenä bulmasın, Nurmöxämmät äfändeneñ qıyu ğamäle Başqortostan tatarlarınıñ problemalarına Mäskäwneñ genä tügel, böten il cämäğätçelegeneñ iğtibarın yünältte. Häm inde xäzer räsmi Ufa teläsä-telämäsä dä, tatar problemasın başqaça qararğa tieş bula.


text:
Comğa könne Ufada Başqortstan respublikı proquraturasınıñ 2004 yılğı eş yomğaqlarına bağışlanğan kiñäytelgän qollegiä utırışı bulıp ütte. Anda töp xisap doqladı belän baş proquror wazıyfaların başqaruçı Mixäil Zelepuqin çığış yasadı. Doqladçı çığışınnan kürenüençä, uzğan yılda Başqortstanda cinayätçelek däräcäse sizelerlek artqan häm bu küreneş äle dä küzätelä. Bıltır respublikta cämğıse 34 meñ törle qanun bozular terkälgän. Bu annan aldağı yıl belän çağıştırğanda 4,3 protsentqa kübräk digän süz.
Prokuratura tikşerüläre buyınça barlığı 719 cinayät eşe açılğan. Ayıruça keşe üterülär sanı baytaqqa artqan. Keşeneñ sälämätlegenä awır zıyan salu häm başqa qazalar yasaw sizelerlek kübäygän. Bäliğ bulmağannar tarafınnan qılınğan cinayätlär sanı da 8,3 protsentqa artqan ikän. Mixäil Zelepuqin süzlärençä, küp urınnarda şaqtıy ğına sanda cinayätlär terkälmi, ä terkälgännäre açıqlanmıy qala. Dimäk, cinayätçelär dä haman irektä yöri digän süz. Baş proquror üz çığışında ayıruça Başqortstan Eçke eşlär ministrlığı tarafına kisken tänqit süzlären yawdırdı. Qayber şähärlärdä, ayırıp äytkändä, Kümertaw häm Salawat şähärlärendä terkälgän barlıq cinayätlärneñ yartısı da açıqlanmıy, şulay itep cinayätçelär dä totılmıy. Zelepuqin süzlärençä, bıyıl proquratura orğannarı xoquq saqlaw oyışmalarınıñ eşçänlegen qatı qontrol' astına alaçaq.


text: İsraeldän kilgän xäbärlärgä qarağanda, uzğan töndä İsrael xärbiläre Fälestinnärneñ Gaza sızığında 8, Jordannıñ könbatış yarında - 2 yortın cimergän. Hebron şähärendä cimerelgän tağın ber yort – uzğan yılnıñ aprilenedä, Jerualemda, üzen-üze şartlatıp, 6 İsrael keşeseneñ ğämeren özgän Fälestin suğışçısı yortı dielä. Uzğan yılnıñ avgustınnan birle İsrael xärbiläre, Jordannıñ könbatış yarında barlığı 130-lap yort cimerde. Xärbilär äytüenä qarağanda, bu yortlar Fälestin suğışçılarınıñ sıyınu, häm Misırdan qoral taşığanda tunelgä kerü urınnarı bulğan.


text:
Atırav
Atırav (qazahça ATыpay, rusça ATыpay) - Qazahistanda bir şeer, Atırav vilâyetiniñ merkezi. Şeerniñ yarısı Avropada, diger yarısı ise Asiyada buluna.
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1640 senesi Rusiyedeki Yaroslavl şeerinden kelgen bazırgân Guriy Nazaryev öz oğullarınen beraber Sarayçıqta (orta asırlarda Saray Cük) Cayıq (yani Ural) özenine saip olğan Noğay Hanlığına bergi tölep Hacı Tarhan (Astrahan) voyevodaları yardımınen Cayıq özeniniñ ağzında oñ yalısında tahta pekinti qurdurdı. Pekintiniñ adını "Ust-Yaitskiy gorodok" qoydılar. Nazaryevler kelmezden evel anda qazahlar tarafından özen ağzı köndelen qurulğan qızıl balıq tutqan üyşik degen qamış ya da tahta qora bar edi. Yalıdaki meskün yer de aynı şu Üyşik (qırımtatarca "evçik") degen adnı taşıy edi.
1647 senesi iyün 6-da taş qale quruluvı başlandı. Çeşit qıyınlıqlar sebebinden quruluv tek 1662 senesi tamamlandı. 1734 senesine qadar işbu qalege Rusiyede "Nijne-Yaitskiy kamenniy gorodok" dediler.
1734 senesi şeer adı Nazaryev qorantasınıñ başı şerefine resmiy tarzda Guryev olaraq deñiştirildi.
1991 senesi oktâbr 9-da vilâyet halq deputatları Şurası qararınen Guryevniñ adı Atırav olaraq deñiştirildi.
İqtisadiyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Atırav cermaynen gaz çıqaruv ve işlev, balıq avı iri merkezidir. Şeerdeki ACİZ (Atırav Cermay İşlegen Zavodı) – Qazahistannıñ cermay işlegen ilk zavodıdır. Şimdi Atırav vilâyetinde 12 balıq avlayıcı artel ve 50-den ziyade işhane balıq avınen oğraşalar.


text:
Xalıq sanın alu bara
Xalıq sanın alu bara
Älbättä, san aluçılarnı öygä kertep, söyläşep utıru qulayraq. Läkin zamanası tınıç tügel, yış qına aferistlar, qaraqlar yä militsioner, yä vraç, yä santexnik bulıp fatir işegen açtıralar. Küräseñ, daimi uçastoklar, berençe çiratta, änä şundıy bälägä duçar bulırğa telämägännär öçen eşlilärder. Qayberäwlär çit keşeneñ fatirğa kerep, andağı äyberlärgä küz töşerep kitüen önämilär. 98-nçe mäktäpneñ berençe qatında urnaşqan uçastokta ayu bietkän cirdäge kebek keşelär öeleşep tormıylar. Şulay da ike kön eçendä biredä san aluçı İrina Juravleva 107 keşene terkägän. Menä anıñ belän uzğan äñgämä. Ul urısça bardı. Nik disägez älege uçastokta tatarça söyläşä torğan berdänber instruktor qayadır kitkän ide.
İrina Juravleva: "San alu tınıç bara, grajdanlıqnı, tuğan telne, millätne kürsätü här keşeneñ uzeneñ ixtıarına qarap yazıla."
Minem cawaplardan çığıp tutırılğan san alu blankında grajdanlıq punktı turında Juravleva, «Sez Rusiä grajdanıdır inde» - dip qaläm belän bilge saldı. Tatarstan grajdanlığı turında äytkäç, san aluçı «Tatarstan Rusiä eçendä bit, dimäk, sez Rusiä grajdaninı», - dip äytte. Tel turındağı punktta tiz añlaştıq:
- Sezneñ tuğan telegez? - dip soradı ul.
- Tatar tele.
Ä bit tuğan tel turında soraw ayırım quyılmağan! Juravleva süzlärenä qarağanda, ul sorawnı instruktaj birgändä quyırğa quşqannar. Häm Tatarstanda ul här keşegä birelä. Biş minut eçendä minem häm xäläl cefetneñ anketaları tutırıldı da.
Uçastokta utıruçı xanımnar biregä kilgännärneñ nizağ quptaruın xäterlämilär. Qatnaş ğailädä tuğannar, yä millätlären kürsätergä telämilär, yä «urıs» dip yazdıralar. Ara-tirä “tatar” dip yazuçılar da oçrıy. San alu maşinası qabızıldı häm uñışlı ğına eşläp tora. Älbättä, anıñ texnik yağı älläni borçılular tudırmıy. İñ möhime -- anı sanaw häm näticä yasaw alda äle.Tatarstanda tuğan tel häm millät grafaları turında añlatu da, añlaw da bar. Xäyer, monı bez statsionar uçastoklar misalınnan çığıp qına äytä alabız. Ä inde fatirğa kilgän xisapçılar andıy waq-töyäkkä iğtibar itärlärme? Tağın şunısı da bar: respublikadan çittä yäşäwçe millättäşläräbezneñ törle etnik törkemnärgä yazılu-yazılmawına tulı ışanıç yuq. Ber yaqtan, Mäskäw ğalimnäre başların butap betergän bulsa, ikençe yaqtan üz arallarında tuğan añlaşmaw, tarqawlıq ta borçu tudıra.
Mondıy cidti çarada qatnaşuı da bik möhim, häm tağın da möhimräge - ber böten köçle millät bulıp qalu.
Bu reportajnı Rinat Battalov icat itkän şiğri yullar belän tögällise kilä.
Tübätäyem — altın bizäk,
Zatlı taşlar sibelgän,
Räsäy cire tübätäy kük,
Tatar belän «çigelgän».


text:
AQŞ häm İran ilbaşları Tährannıñ atom programması turında kübräk söyläşülärne yaqlıy
Tehrannnıñ öleşçä atom töş eşçänlegen yañartu uñayınnan AQŞ häm İran prezidentları kisken belderülär yasadı. Ämma İrannıñ ilbaşı Mäxmüd Axmädinejad ber yk waqıtta yevropalılar belän söyläşülärgä däwam itü telägen dä beldergän. AQŞ prezidentı G.Bush bu kündermäne xuplap qarşı alğan. İke ilbaşı şundıy kündermälär cibärgändä Venada Xalıqara Atom Agentlığı İrannıñ İsfahan qorılmasında urannı eşkärtü başlauına qarata nindi cawap qaytarırğa digän mäsälädä aşığıç söyläşülärgä cıyıldı
Bush(audio)
ägär dä ul şulay äytkän ikän bu uñay işarä , İranlılarnıñ atom programması turında AQŞ qına borçılmıy, yevropalılar da İrannnan açıqlaw häm söyläşülär taläp itüdä bik ciddi
İran düşämbedä İsfahan qorılmasında urannı gazğa äyländerä başladı. Bu protsessnıñ başlanğıçı ğına, bayıtu qamilleräk bulsa atom yağulığı yäki qoral eşläp çığarıp bula ,.Axmedinejat sişämbedä İran urannı eşkärtä başlau belän qanunsız ber närsä dä eşlämäde dide. Ul ayruça Yevropa Berlegeneñ Tehrannıñ atom aktivlıqların tuqtatuuına cawap itep täqdim itkän yardäme ''kimsetüçe'' dip belderde İlbaşı Axmedinejad kabinetın oyıştırğannan soñ krizisnı çişü öçen yaña idealar alğa söräçägen belderde.İrannıñ Xalıqara Atom Agentlığındağı baş süzçese Sirus Nasseri Venada jurnalistlarğa İrannıñ ğämällären añlatırğa tırıştı.
Nasseri(audio)
İsfahandağı aktivlıq partnörlarıbıznı qurqutu yäki provakatsiä mäqsatın quymıy. Bu adım Yevropalılarnıñ bezneñ belän kileşü teläge häm mäqsatlarına qarata ömetsezlek häm qänäğätsezlekne kürsätü ide
İrannnıñ Yevropa Berlege täqdimen kire qağuına qarata AQŞ Däwlät Departamentı süzçese Adam Ereli Washington İrannıñ atom aktivlığın tuqtatıp şuşı täqdim nigezendä söyläşülär alıp baruın teli dide. Xalıqara Atom Agentlığı sişämbe könne İrannıñ uran bayıta başlauı turında aşığıç sessiägä cıyıldı. Agentlıqnıñ eleke räsmie Bruno Pellaud Radiobıznıñ Farsı bülege- radio Fardağa, Fransiä häm Germaniägä quşılıp Rusiä dä İrannı bayıtu aktivlıqların tuqtatırğa çaqıra ämma qayber illär rezolutsiädä andıy terminologieneñ qullanuına qarşı dide
Pellaud(audio)
Ğomumän alğanda atom Agentlığındağı bloklarğa quşılmağan illär İrannıñ legtim aktivlığı öçen xökem itelüenä qarşı.Maleziä wäkilçelegeneñ bu turıda belderüe buluın beläm.
Xalıqara Atom Agentlığı çärşämbedä yañadan oçraşırğa tieş bulsa da , diplomatlarnıñ räsmi cıyılıştan elek üz ara söyläşülärenä kübräk waqıt birü öçen oçraşu atnakiçkä küçerelde. Däwlät Departamantı süzçese Adam Ereli
Ereli(audio)
Bez, yevropalılar, atom Agentlığınıñ başqa äzğa illäre belän bergäläp eşläp xalıqara cämäğätçelekneñ borçıluın çağıldırğan cawap birergä telibez bez alarğa urannı bayıtunı tuqtatunıñ ähämiäte häm Agentlıq belän tulı xezmätäşlekneñ genä näticägä alıp baru şansı buluı turında köçle kündermä cibäräbez
İran Atom Agentlığı citäkçeseneñ urınbasarı Möxämmäd Säyedi Xalıqara Atom Agentlığı İsfahan qorılmasında küzätü kameraları urnaştırıluı tämamlanğan öçen xäzer andağı möherlärne alu röxsäte birde dide.Bu inde qorılmada tulı eşçänlek başlana digän süz bulıp tora färidä xömit


text:
Fälestinneñ İminlek köçläre başlığı Möxämmät Dahlan, Könbatış yardağı 4 şähärne Fälestin qaramağına qaytaru mäsäläsendä, İsrael belän Fälestin arasındağı qarşılıqlar, tiz arada xäl iteler digän ışanıç belderde. Ärixä, Ramalla, Qalqiliya häm Tulkarem şähärläre 2 atna eçendä Fälestinlelärgä qaytarılır dip kötelä ide. İsrael, Fälestinneñ iminlek köçlärennän, İsraelgä qarşı xöcümnärne tuqtatırğa digän taläp quyğannan soñ, söyläşülär tuqtalıp qalğan ide.
Bügen Tel Aviv'ta, restoran yanında bulğan şartlaw näticäsendä, ber xatın-qız xäläk bulğan. İsrael politsiäse belderüençä, bu – terror tügel, ä cinäyät ğämäle bulırğa tieş.


text:
Ulı dala tösinde mıñdağan jıldar boy`ı qonıs tepken köşpeliler key`ingi urpaqqa bïik mədenïet pen zor örkenïettiñ ülgisin qaldırıp ketti. Mwzıka men səwlet, zergerlik pen ustalıqta tek türkilerge ğana tən özindik erekşelik, özgeşe sarın qalıptastı. Olar osınday` ozıq önerimen əlemdik mədenïettiñ damwına üles qostı. Büginde babadan qalğan osı bir jurnaq joğalğan joq. Qanşama zobalañ men zulmatta da jutılıp ketpedi. Erkindik qolğa tïgeli qundılıqtarımızdı jïnaqtap, joğımızdı tügendep kelemiz.
Ulttıq muramızdı nasïxattap, qazaqtıñ ustalıq önerin janına serik etken Aqtay` Rısımbetov aspap jasawdıñ şeberi. Şïeli awdanı, Bestam awılınıñ twması öz üy`inen aşqan şağın ğana şeberxanasında qarağaştı oy`ıp buy`ım jasay`dı. Bul önerin kəsipke ay`naldırmağan. Köñili awıp, qolqa salğandarğa ulttıq aspabımızdı sıy`ğa tartadı. Pay`da tabwdı közdemegen şeber köñili qalağan isten qol üzbey` keledi. – Osığan dey`in jasağan dünïelerimdi aqşa qılay`ın dep oy`lamappın. Özim mektepte bey`nelew öneri jəne sızw pəninen sabaq beremin. Keşke jumıstan kelgesin üş sağat waqıtımdı osı iske arnay`mın. Turaqtı jumısım bolğandıqtan tügeldey` bet bura almay` jürmin. Tek jaz mezgilinde ğana köp köñil bölemin, – dey`di usta.
Bir dombıranı jasawğa şeberdiñ 10-15 kün waqıtı ketedi. Ol aspap üşin jïde, qarağaş pay`- dalanadı. Qazir özi osıdan 20 jıl burın keptirip day`ındağan materïaldardı qoldanıp jatır. Degenmen, qımbat qızılağaştan jasalğan önimniñ sapalıraq bolatının ay`tadı. Ol bul salanı bala kezinen bastamağan. Süy`ikti isiniñ qır-sırın stwdent kezinde meñgeripti. Almatıdağı KazPÏ-diñ körkemswret grafïkası mamandığında oqıp jürgende sondağı qatarlastarınan üy`renedi. Ağaştan jasalatın buy`ımdarğa qattı qızığıp, den qoyadı. Öz betinşe izdenedi. Aqırında osı istiñ tilin tabadı.
Ay`twınşa, onı bawlığan ustalar büginde elge tanımal şeberler atanğan. – Wnïversïtet qabırğasında birge bilim alğan Narbek Oqanov degen jigit boldı. Qazir ol ataqtı dombıra şeberi. Aspaptardı jöndep jürgende zer salıp, baqılap jüretinmin. Odan key`in bul önerdiñ büge-şügesin üy`retken Jolawşı Turdığulov degen ustazım büginde wnïversïtette oqıtwşılıq qızmette. Men key`in de ol kisilerdiñ şeberxanasında bolıp, qolımdı jattıqtırdım. Bïıl jazğı eñbek demalısımda barıp, qobız jasawdan təjirïbemdi jetildirip keldim, – dey`di ol. Negizi tapsırıs bolsa, özge de aspaptardı day`ındaw qïındıq twğızbay`dı.
Ol jaqında bir oqwşınıñ ötinişimen qılqobız jasap şığarğan. Mwzıkadan xabarı bar adamdar dawısına daw ay`tpaptı. Ulttıq muranı dəriptewşi jan tek ağaş jonıp, buy`ım jasamay`dı. Sonımen birge, keremet küy`şi. Qazaqtıñ qara sazın naqışına keltirip orınday`dı. Arasında əw dep ün qosıp, xalıq ənderin quy`qıljıtadı. Onıñ ağay`ın-twısında ustalıq bolmasa da, əkesiniñ nağaşı jurtı elge tanımal şeber bolğan körinedi. Əkesi qarağaştan oy`ıp aspap jasamasa da, keremet dombıraşı bolğan kisi eken. Ol özindegi önerdiñ bir uşı osında dep topşılay`dı. Burın tek qana süy`ikti isi retinde ğana qaray`tın Aqtay` ağa endi şeberxanasına şındap kirispekşi.
Oğan oy` salğan bïıl Almatı qalasında ötken «Añız dombıra» attı şara. Qazaqstandağı qolöner şeberleriniñ basın qosqan ke deswden erekşe serpilispen oralıptı. Özi qolğa alğısı kelip jürgen josparınıñ biri – mektepten qolönerşiler üy`irmesin aşw. Negizi burın 1992 jıldarı şəkirt bawlwdı bastağan. Key`in jol apatına uşırap qol üzip qaladı. Osını qay`ta jalğap, oqwşılarına az da bolsa, bilgenin üy`retkisi keledi. Sonımen birge, zamanğa say` kəsip qılwdı da közdey`di. Bul ulttıq muranı damıtwdıñ bir közi. Degenmen, ol üşin qasına özi sekildi ağaş jona biletin şeberler qajet. Bul oy` iske asıp jatsa, tabıs közi retinde jolğa qoyudı josparlap otır. Qazir ol öziniñ ustalıq önerin amanattap qaldırar şəkirt tərbïelewde. Əzirşe ulı men jïenin şeberxana tirşiligimen tanıstırıp jatır. «Degenmen, ulımnan göri, jïenimniñ talabı, qabileti joğarı. Ay`tqanıñdı qağıp alıp, ay`na-qatesiz orınday`dı» dey`di ol. Sondıqtan oğan köp köñil bölip jürgenin ay`tadı. Al öz balasınıñ bolaşaqta ulttıq muramızdı nasïxattay`tın şağın cex aşıp alğanın qalay`dı. Ulınıñ küy` tartwğa qumartıp jürgenin de jasırmadı. «Osı bir ustalıq önerim ult müddesine jarasa» - dey`di şeber.
Mədï QURMANƏLİ.


text:
Rusiä Federal İminlek Xezmäteneñ Tönyaq Kafkaz bülegeneñ elekke citäkçese Valeriy Andreev Beslanda totıqlar alu öçen cawaplı törkemdäge berdän ber isän qaluçı dip isäplängän Nurpaşi Kulayev eşe qaralğan mäxkamädä şähadätlek qıldı.
Belsan mäktäbendä üterelgännärneñ tuğannarı inde küptännän Andreevnıñ Tönyaq Osetiä yuğarı mäxkamäsenä kilüen taläp itä. Anıñ mäxkamädä ni söyläwe turında täfsille mäğlümät yuq.
Mäxkamä Kulayev advokatlarınıñ Rusiä baş prokuror urınbasarı Sergey Fridinskinı häm Tönyaq Osetiä prezidentı Taymuraz Mamsurovnı mäxkamägä çaqıru turındağı möräcäğäten kire qaqtı.
2004-neñ 1-nçe sintäberendä qorallı keşelär Beslan mäktäbendä 1 meñläp keşene totıq itep aldı. 3 könnän krizis qan qoyu belän çişelde. 330-lap qorbannıñ küpçelege balalar. İsän qalğannar Rusiä xakimiätläre qotqaru eşen naçar alıp barğanğa qorbannarnıñ küp buldı di.


text:
Xökümät utırışında 2003 yıl byudjet proektı turında süz bardı
Mäğlüm bulğança, ağımdağı yıl Tatarstan iqtisadı öçen awır yıl. Berençe yartıyılıqqa citeşterü kimü, üseş artmaw turında söylägän idek inde. 2003 yılğa da byudjet neft bäyäse barellenä 20 dollar isäp totıp, aviatsiä sänäğäte zakazlar belän tä'min itelgän bulıp, ä KamAZnıñ stabil' eşläwenä isäp totıp tözelä. Şuña kürä keremnär, finanslar çiklängän bulır, dip faraz itelä. 2003 yılğa respublika byudjetı proektı 1 sentäbergä xätle ministrlıqlarda, däwlät oyışmalarında kileşterelep, sentäber ayında Däwlät Şurasına tapşırılğa tieş.


text: İrannıñ reformaçıl partiä äzğası Mostafa Taczadä kiläse ayda ütäçäk prezident saylawlarında bu urınğa däğwa itkän namzätlärneñ berse - Mostafa Moinnıñ isemlektän sızılıp taşlanuına kisken tänqit belderde häm saylawlarğa boykot iğlan itergä çaqırdı. İrannıñ qadimi Saqçılar Şurası meñnän artıq namzättän torğan isemlekne tikşergännän soñ, 6 namzättän qala barısın da sızıp taşladı. Mostafa Taczadä monı fetnä dip atadı. Anıñ süzlärençä, bu oçraqta İrannıñ sayalnğan tügel, bilgelängän prezidentı bulaçaq. Mostafa Moin üze dä monı qanunsız häm ğädelsez qarar dip atadı. İsemlektä qaldırılğannar arasında: elekke prezident Haşemi Rafsancani, elekke politsiä başlığı Möxämmät Bäğer Qalibaf, elekke radio häm televidenie başlığı Ali Laricani, Tähran xakime Mäxmüt Äxmädinecad, elekke parlament räise Mähdi Qarrubi häm Gvardia başlığı Möhsän Rezai.


text:
Attıñ jalı, tüy`eniñ qomında ğumır keşken babalarımız basınan ötkergen sätterdi urpağına tarïx qılıp qaldırğanı belgili. Sonıñ äserinen ärbir qonıs pen qıstaw atawınıñ özindik deregi qalıptasqanın eşkim joqqa şığara almay`dı. Awdannıñ soltüstik betkey`inde, Qaraqum öñirinde ornalasqan Şäken däl osınday` qızıqtı şejiresi bar eldi meken sanaladı. El işindegi derekke jüginsek, awıldıñ atalwı Quttıq rwınan tarağan Şäken degen bay` kisiniñ esimimen tığız bay`lanıstı. Däl osı jerde ataqtı bay`dıñ qïsapsız malın swaratın, tereñnen önetin, sw közi eşqaşan azay`- may`tın qudığı bolıptı desedi. El ağalarınıñ ay`twınşa, qudıq 1951 jılı qazılğan-dı. Sodan bergi waqıtta xalıqtıñ ïgiligine jarap keledi eken.
Däwleti asqan Şäken qıs mezgilinde Sır boy`ın qıstasa, kün jılınısımen qudıqtıñ mañın jay`lay`tınğa uqsay`dı. Şäken men Täpen ağay`ındı adamdar bolsa, Şäken ülkeni. Osınaw qut qonğan berekeli jerge alğaşqıda töñirektegi malşılar qonıstansa, key`in irgeli awılğa ay`naldı. Key`innen osı jerdi qonıstanğan jurtşılıq bay`dıñ qudığın öz qajetterine pay`dalanıptı. «Şölden qudıq qazğan mol sawap arqalay`dı» degen bar. Şäkenniñ atınıñ urpaqtan-urpaqqa jalğaswınıñ sırı osında jatsa kerek. Şäkenge qarastı Şïli bölimşesi awıl- dan jïırma şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan. Atalwınıñ özi añğartıp turğanday` bul jerde waqıtında şï qalıñ ösipti. Osında qonıstanğan malşılar qawımı kïiz üy`ge şï swırıp, toqıp ïgilikterine jaratqan. Al berirektegi Şölqum bolsa, atına say` şöldi, jal-jal qumda şoğırlan qonıs. Naqtı kezeñde Şäken awılında №134 orta mektep, mektep janındağı ïnternat, awıldıq emxana, klwb, kitapxana, jıljımalı poşta bölimşesi, basqa da xalıqqa qızmet körsetw orındarı jumıs jasay`dı. Jwırda awıl ortalığınan köpşiliktiñ jumılwımen asar täsili arqılı meşit salınıp, pay`dalanwğa berildi. Barşağa ïmandılıq nurın sebetin üy` Sır öñirine esimi keñinen mälim, el işine «Qaramolda» degen atpen tanılğan emşi äri äwlïe Äl-Muxammed Qaldıbay`ulınıñ esimin ïelendi.
Day`ındağan: Eset TABINBAEV.


text: Bögön Başqortostandan räsmi törköm eş säfäre menän Novosibirskiy ölkähenä yullandı. Säfärźeñ töp maqsatı - Başqortostan menän Novosibirski ölkähe arahında sawźa- iqtisadi häm mädäni bäyläneştärźe nığıtıu, töbäk-ara xeźmättäşlekte üstereü. Respublikanıñ sawźa-sänäğät palatahınan xäbär iteüźärensä, osraşıuźa ike aralağı xeźmättäşlek turahındağı kileşeügä qul quyılasaq. Säfär barışında urındağı eşqıuarźar menän osraşıu, sänäğät predpriatielarınıñ eşe menän tanışıu źa qaralğan. İqdisadi bäyläneştärźe üztereügä yünältelgän dokument buldırıu käräklege xaqında Novosibirski wäkildäreneñ Başqortostanğa aprildäge säfäre barışında höyläşep kileşelgäyne.


text:
Omskida “Berdämlek” festivale häm grantlar konkursı ütte
Konsert barışında festival' qunaqlarğa häm rayonnardan kilgän kollektivlarğa üzara aralaşırğa da mömkinlek buldı. Qazaxstannıñ Petropavlovskidan qazax kollektivı belän kilgän Räsimä Zakirova şähärlärendä “Duslıq” tatar ansamble eşläwe turında söyläde. Alarnıñ Omskinıñ tatar kollektivları belän elemtälär urnaştırırğa teläkläre buluı turında da äytte. Semey şähärennän kilgän qunaq - Gabdulxak Axuncanov ta tatarlarnıñ uzara aralaşuları ike yaq öçen dä ähämiäteme dip sanıy.
Festival' barışında ölkäneñ yıraq rayonnarınnan kilgän tatar kollektivları da oçraşıp söyläşergä, fiker alışırğa waqıt taptılar. Taranıñ “Nur” ansamble citäkçese Rauşaniä Kurmanova soñğı waqıtta başqarğan eşläre, alda torğan eş plannarı belän tanıştırdı, küptän tügel genä açılğan balalar studiäseneñ uñışlı ğına eşli başlawı turında belderde. “Nur” ansambleneñ rayonnıñ tatar awıllarında konsertlar belän bulıp qaytuı, başqa rayonnarnıñ tatar kollektivları belän dä kileşep eşläwläre turında söyläde Rauşaniä xanım. Ul rayonnıñ Olı Uış awılında Kolosovqa rayonınıñ “Mäxäbbät” ansamble zur programmalı konsert kürsätüe turında da belderde.
Ölkäneñ tönyağındağı Ust'-İşem rayonınnan kilgän “Çişmä” ansamble häwäskärläre dä üzläreneñ uy-fikerläre turında söylädelär, festival' kebek ğomum çara qatnaşularınnan qänäğät buluların belderdelär.
Äytergä kiräk, “Berdämlek” festivaleneñ yomğaqlaw konsertı zur külämdä, şaw-gör kilep , küñelle ütte kebek. Qatnaşuçılar da, tamaşaçılar da anı bäyräm itep qabul ittelär. Ämma ikençe küzlektän qarağanda, şundıy zur köç häm küp çığımnar talap itkän bu çaranıñ ayırım millätlär üseşenä ni däräcädä faydası bulır digän soraw da tumıy qalmıy.
Şulay itep, Omskida milli mädäniätlär üseşe bötenläy finanslanmıy dip äytep bulmıy. Döres, cibärelgän finansnıñ küp öleşe asılda älege festival' kebek ğomum çaralarğa totıla. Annan tış ayırım millätneñ “Berdämlek” festivale qısalarında ütkärelgän ber-ike çarası öleşçä finanslana. Ämma biredä dä şart quyıla, älege çaralar ölkä programmasına kertelgän bulırğa tieşlär. İctimaği oyışmalarnıñ tağın ber finans yärdäme alu mömkinlekläre bar. Bu çığanaq – grantlar konkursında qatnaşıp, uñışqa ireşü. Ämma, grantlar konkursı lotereya uyının xäterlätä. Yazıp birelgän eş proyektı çinovniklar tarafınnan möhim dip tabılsa, kürsätelgän programma öçen bilgele ber külämdä summa birelä. Başqaça milli oyışmalarğa byudjettan ber nindi dä finans cibärelmi.
Bıyıl da Omskida grantlar konkursı oyıştırıldı. Anda 82 ictimaği oyışma 120 proekt belän qatnaştı. Şuşı könnärdä genä älege konkursqa yomğaq yasaldı. Aldan bilgelängän şart duyınçada 20 proyekt qına ciñüçe dip tabıldı. Programmasın tormışqa aşıru öçen här proyektqa 50 meñ rubl' aqça bireläçäk. Añlaşıla ki, ciñmägän proyektlarğa ber nindi dä yärdäm kürsätelmäyäçäk. Bıyılğı grantlar konkursında tatar şähär milli mädäni moxtariäte dä 4 törle proyekt belän qatnaşqan ide. Qızğanıç, moxtariätneñ ber programması da ciñügä ireşmäde. Şulay itep, tatar moxtariätenä aldağı yılda da eşçänlegen üz köçenä genä tayanıp alıp barırğa turı kiläçäk.
Saniä Mixaleewa, Omski


text:
3 il Üzbäk qaçaqlarına sıyınu birergä teli
"Çınlap ta, Şvetsiä, Finlandiä häm Hollandiä qaçaqlarnı alabız dip cawap birde. Bu mäğlümätne baş prokuraturağa cibärdek."
Berläşkän Millätlärneñ Qaçaqlar İdaräse 15 qaçaqnıñ 11enä qaçaq statusı birde. Qalğan 4se äle tikşerü astında. May ayında könçığış Üzbäkstannıñ Ändican qalasında bulğan çualışlar waqıtında yözlägän keşe ildän qaçıp kitte. 400läp qaçaq Rumıniädä waqıtlı sıyınu taptı. Bu 15 keşene Qırğız räsmiläre Üzbäkstan sorawı belän qulğa aldı. Üzbäk räsmiläre alarnı cinäyätçe dip atıy häm üzenä tapşırırğa taläp itä. Berlşkän Millätlär häm Xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları, bu keşelär Üzbäkstanğa tapşırılsa, alarnı anda cäzalaw kötä dip kisätä.


text:
Saddam qızları ätisenä ğädel xalıqara mäxkämä sorıy
Ul arada Saddamnıñ qızı Rağad, ätiläreneñ bu Tribunal tügel, ä Xalıqara mäxkämä tarafınnan xökem itelü telädegn belderde. Xäzerge waqıtta Jordan başqalası Ammanda yäşägän Raghad süzlärençä, Saddamnıñ ğailäse anı yaqlaw öçen advokat yallıyaçaq:
Audio (Rağat Saddam Xösäyen)
"Bez Saddamnıñ 3 qızı, ätiebezneñ İdarä Şurası tarafınnan tözelgän tribunalda xökem itelüwen telämibez, çönki anıñ artında kem torğanın beläbez. Bez aña ğädel xalıqara mäxkämä sorıybız, häm bezneñ anı yaqlarğa xoquqıbız bar."
Ğiraqnıñ üzendä Saddamğa qarata qapma-qarşı fikerlär äytelä. Bagdad üzägendä yözlägän keşe aña qarşı demonstratsiä ütkärsä, Mosul şähärendä yözlägän student elekke diktatornı yaqlap demonstratsiä ütkärde.


text:
Respublikabıznıñ tanılğan kinorejisserı, pedagog Aleksey Barıkin änä şulay dip belderä:
– Tatar millätennän bulsalar da, üzläre millät öçen can atıp yäşäsälär dä, kinoteatr direktorları milli filmnarnı almaw yağında. Tatarça kinoğa yartı auditoriäbez kilmi. Çönki tatarlarnıñ şaqtıyı üz ana telendä aralaşmıy, anı belmi... Üz telendä aralaşqannarı da tatarça kino qararğa aşqınıp tormıy, dip añlatalar.
İsegezgä töşerep uzabız: Aleksey Barıkinnıñ «Semeynıyı xlopotı» filmı uzğan yıl berençe tapqır prokatqa çıqtı. Ul – Tatarstanda töşerelgän filmnar arasında respublika kinoteatrlarında kürsätelä başlağan berençe kartina.
– «Semeynıyı xlopotı» filmına da tamaşaçını cälep itüe ciñel bulmadı, – di A.Barıkin. – Şulay da, ärenläp cıya aldıq. Başlanğıç çorda az kildelär, annarı – kübräk, öçençe üikendta tağın da kübräk buldı. «Sarafan radiosı»nıñ da faydasın kürdek...
Rejisser bu urında yaqutlarnı telgä alıp uzdı. Alarda, mäsälän, berençe milli film 2003 yılda töşerelsä dä, fäqät 2006 yılda ğına üzen aqlıy, yağni kerem kiterä başlağan. Belgeçlärebez Tatarstanda bu däwer cähäträk uzar, dip ömetlänä.
Prokat turında fiker yörtkändä reklamanıñ da töp qoral buluın istän çığarmasqa kiräk. Bu oçraqta «Aq çäçäklär» filmın misal itep kiterergä mömkin. Urtaqul eşlängän kino bulsa da, Tatarstan xalqı kartinanı yaratıp qabul itte. Anıñ turında küplär belä. Ä menä küptän tügel genä «Tatarstan-Yaña ğasır» qanalında kürsätelgän «Tapşırılmağan xatlar» filmı xaqında alay dip äytep bulmıy, çönki reklama citmäde... Şulay uq milli proyektlarğa Rossiä kino «yoldız»ların cälep itü dä üz näticäsen birergä mömkin.
Vladimir BATRAQOV, «Tatarkino» oyışması citäkçese:
– Bezdä xosusıy kinoteatrlar çit il filmnarın ğına kürsätergä yarata. Şuña kürä Kino fondı xosusıy kinoteatrlar açu üzen aqlamıy torğan keçeräk şähärlärne kino zalına tienderü eşenä alındı. Bügenge zaman keşeseneñ naçar ekranlı, naçar apparaturalı zalğa kiläse kilmi şul. Barlıq şartları da tudırılğan, uñaylı känäfi, yaxşı apparaturadan kino tamaşa qılu härkemneñ dä küñelenä xuş kilä. 18 munitsipal' rayon üzägendä Kino fondı yärdäme belän kino zalları açıldı.
Respublikada statsionar kino zalları bulmağan rayonnar da bar, alarnı da çittä qaldırmasqa tırışalar. Bu üzäklärgä «Tatarkino» oyışması kartinalarnı üze alıp kilä. Üz milli kinoların kürsätüneñ uñışlı misalları da yuq tügel. Bu cähättän Frantsiäne telgä alırğa mömkin. Biredä çit il filmnarına kvotalar kertelep, üz kartinaları 40 protsentnı täşkil itä ikän.
2016 yılda Tatarstanda, şul isäptän klublarda, awıl Mädäniät yortlarında 686 film kürsätelgän (81yı – yaña äsärlär). Şunıñ 408yı – Rossiä produktsiäse. Şulardan 16 million sum tiräse aqça cıyılğan.
Rossiädä Kino yılı uzıp ta kitte. Tatarstan kinosı öçen dä 2016 yıl şaqtıy näticäle buldı. Härxäldä, respublikabız kinematoğrafistları qänäğät qalğan. 2016 yılda kino tarmağına 131 973 000 sum aqça totılğan. Şunıñ 49 954 000 sumı – federal' büdjettan. Soñğı distä yıl eçendä Tatarstannıñ kino sänğäte turında fiker alışular yışaydı. Bu ölkädä üz kadrlarıbız da äzerlänä başladı. Kino töşerüneñ qatlawlı protsess ikänen küplärebez añlıy. Şulay da, vizual' sänğät ölkäsendäge problemalar monıñ belän genä tögällänmi äle...
Kinoprokat, kino kürsätü, kadrlar äzerläw sisteması – bolarnıñ barısı da caylaw-köyläwne taläp itä. Respublika citäkçelege, älege uñaydan törle programmalarnı ğämälgä aşırıp, bu ölkädä üz süzen äytä kilä. Tatarstannıñ kino çeltäre 42 munitsipal' kino oyışmasınnan ğibarät. Rayonnarda 29 kinoteatr eşli, şularnıñ berse – däwlät kinoteatrı, cidese – munitsipal', 21yı – xosusıy. 38 kino zalı ğämäldä, şunıñ ikese – däwlätneke, 36sı – munitsipal' qaramaqta.
Güzäl ŞÄRİPOVA, Tatarstan mädäniät ministrı urınbasarı:
– Awıllarğa alıp çığu öçen, 27 küçmä kino kürsätü caylanması da bar. Munitsipal' rayonnarnıñ şaqtıyında daimi räweştä kino sänğäte belän tanışıp baru mömkinlege tudırılğan. Uzğan yıl Tatarstan Mädäniät ministrlığı kinematoğrafiä ölkäsendäge proyektlarnı tormışqa aşıru öçen 8,2 million sum subsidiä bülep birgän ide. Şul aqçağa dürt – dokumental', öç – qısqa metrajlı häm ber tulı metrajlı näfis film äzerlände. Älege kartinalar tizdän tamaşaçı xökemenä tapşırılaçaq.
Ä 2016 yılda Tatarstanda barlığı 11 film töşerelde. Bıyıl bez alarnıñ premyeraların kürä alaçaqbız. Şunısın da iskärtep uzıyq: Kino yılında «Kinoteatrda – teatr» isemle yaña proyektqa nigez salındı. Arça häm Täteş munitsipal' rayonnarı kinoteatrlarında Qazan yäş tamaşaçılar teatrınıñ «Näni prints» spektakle premyerasınıñ onlayn translätsiäsen küplär yaratıp qabul itte. Bu başlanğıç respublikabızda kiñ qolaç alır digän ömet zur. Kiläçäktä ul kinoteatrlar arqılı ğına tügel, ä awıl klubları belän dä ğämälgä aşırılır digän ışanıç bar. Dimäk, premyeralar belän üz awılıñnan çıqmıy ğına da tanışıp barırğa mömkin bulaçaq digän süz.
Respublikabızda 100 meñgä yaqın keşe yäşägän şähärlärdä kinoteatrlar buldıru buyınça federal' proyekt uñışlı ğına eşläp kitte (Rossiädä bu programma nigezendä 87 kinoteatr zamança texnika häm yaña cihaz belän bayıtıldı, şularnıñ 10sı – Tatarstannıqı). Respublikadağı şundıy un kinoteatrnıñ dürtese Ägerce, Täteş, Mamadış häm Mendeleyevskida barlıqqa kilde. Aldağı yazmalarda xäbär itelgänçä, Mamadış, Zäy häm Leninoğorsk xalqı da yaña kinoteatrlı bulu bäxetenä ireşä. Şulay uq Alekseyıvsk, Quqmara häm Möslimdäge yaña kino zalları bıyıl berençe tamaşaçıların qabul itäçäk.
Mädäniät ministrı urınbasarı Ğ.Şäripova äytüençä, 500 meñgä yaqın keşe yäşägän toraq punktlarda kino kürsätü öçen şartlar buldıru konkursında 8 munitsipal' berämlek ciñüçe dip tabılğan. Alar federal' qaznadan 5är million sum aqça alaçaq häm 2017 yıl däwamında kino zalların tulısınça cihazlandırırğa niätlilär. Bu urında şunısın da iskärtep uzarğa kiräk: bäygeneñ şartları buyınça, mondıy kinoteatrlarda kürsätelä torğan filmnarnıñ 50 protsentı Rossiädä töşerelgän kartinalar buluı mäcbüri...
Şunısı quanıçlı: respublikabızda filmnar törle janrlarda töşerelä başladı.Tizdän kino sänğäten yaratuçılar Qayum Nasıyri äsärlärenä nigezlänep eşlängän, trüqlar, kompyüter effektları belän bayıtılğan kartina tamaşa qıla alaçaq. Avtorlar bilgeläp uzğança, tatar blokbasterı «Su anası» dip atala. Tatarstan Prezidentı yärdämendä töşerelgän filmda töp geroylar – balalar. Ä boyevik janrındağı «Razoblaçennıy» kartinası interaktiv buluı belän dä üzenä cälep itär. Monnan tış, «Teatr xıyalı», «Aysılu», «Qapqa», «Quqmara yegetläre», «Çuma», «Uspex Azata Ğaynutdinova», «Ob istorii Tatarstanskoğo kinematoğrafa, proşloyı i buduşçie», «Qotrağ-Qubrat ulı» filmnarı üz tamaşaçısın kötä.
Üz tiräsendä küp serlär saqlağan «Bayğal» (rejisserı – İldar Yağfärov, büdjetı – 2 million sum) filmın da bıyıl tamaşa qıla alaçaqbız. Ğomumän, bıyılğı proyektlarda Salawat Yüzeyev, Nikolay Morozov, Röstäm Räşitov, Färit Däwlätşin, İldar Yağfärov, İlşat Räximbay, Sergey Kiatrov aktivlıq kürsätä.


text: Bäyrut. Livan räsmi şäxesläre belän ğäräp illäre citäkçeläreneñ yuğarı däräcäle oçraşuwın äzerläw häm Ğiraq wä fälästin cirläre tiräsendäge wäzğiatne tikşerü öçen Ğäräp ligasınıñ general’ sekretare Ämr Musa bügen Bäyrutqa kilde. Biregä Süriä başqalası Damasktan kilgän Musa, ğäräp illäre citäkçeläreneñ kiläse martta Baxreynda ütärgä tieş bulğan yuğarı däräcäle oçraşuwı aldan qaralğança waqıtında üzar digän ömet belderde, läkin ul şunda uq, ägär dä Ğiraq tiräsendäge xällär qatlawlanıp kitsä, älege oçraşu irtäräk tä ütä ala dip östäde. Baxreyndağı sammit martnıñ 24-enä bilgelängän. Bäyrutta Ämr Musa Livannıñ tışqı eşlär ministrı Mäxmüt Xämmüd belän oçraşa, alar anda, Ğiraq mäs’äläsen tikşerü öçen bu ayda ğäräp illäre tışqı eşlär ministrlarınıñ maxsus oçraşuwın oyıştıru täqdime xaqında fiker alışa. Ğäräp illäre Ğiraqqa qarşı yaña suğış bar töbäktäge totrıqlılıqnı qaqşata ala digän qurqu belderä.


text:
İzraäl vä Fälästin komandirları irtägä oçraşıp, İzrael xärbiläreneñ Könbatış Üzänendäge Yerixon häm Qalqiliädän çigenü waqıtın bilgeliäçäk.
Fälästin iminlek ministırı Möxämmäd Dahlan süzlärençä , ul İzrael saqlanu ministırı Shaul Mofaz belän kiçä bu ike şähär şulayuq Ramalla häm Tulkaremneñ 10kön eçendä fälästin kontrolenä tapşıru turında kileşkännär.Ämma çigenü,fälästinnärneñ üz radikalläreneñ İzraelgä höcümen tuqtatudan bäyle bulaçaq. Yul xaritası dip yöretelgän tınıçlıq planınıñ berençe fazası, İzraelneñ intifada başlanğançı torğan urınnarına kire çigenüen taläp itä.Ütkän ay başlarında İzrael Gaza sızığı häm Bäyt ül lahemnän çığıp kitkännän soñ, fälästinnärneñ radikal törkemnären taratuın kötep , çigenü eşen tuqtatıp tora.


text: Xärbilär tarafınnan Çeçnyäda yasalğan ğayat awır cinayatlär eşen, respublikada utırışçılar mäxkämäse kertelgängä qädär, yäğni 2007 yılğıñ yanwarenä qädär, barı tik xärbi mäxkämä genä qaryaçaq. Bügen Rusiäneñ Konstitusia mäxkämäse, Çeçnyä prezidentı Alu Alxanovnıñ, “Ulman eşe” dip atalğan eşne qaraw taläbe buyınça qabul itelgän. Alxanov, “Ulman eşen” qarağanda, utırışçılar kollegiasenä respublikadan berkemneñ dä kertelmäwe, çeçen xalqınıñ xoquqın çikläw bulıp tora dip sanıy.Mäxkämä utırışçıları 2002 yılnıñ ğıynwarendä cide siwil keşene üterüdä gäyeplängän maxsus xezmät törkemen ike tapqır aqlap çıqtı. Häm ul ike qarar da Rusineñ Yuğarı xärbi kollegiase tarfınnan ğämäldän çığarıldı.


text:
«Dosım Tabıldıñ elden erek bir dağdısı bar. Konaqta bolsın, köpşilik şarada bolsın jaña tanısqan adamınan sälemnen key`in rwın suray`dı, tegin naqtılay`dı. Sonday` bir jağday` Oralda bolğan, – dep bastadı äñgimesin Muxtar Saparğalïev. – 2009 jılı Tabıldı ekewmiz Aqtöbedegi ortaq dosımız Bïjanğa barwğa jolğa jïnaldıq. Vokzal basındağı asxanağa kire sala dayaşı qızdan Tabıldı jwan dawsımen «Neli bolasıñ qarındas?» - dedi. Tosınnan qoy`ılğan sawalğa tosırqağan ol qız «Rwım Alaşa»,-degennen basqa til qatpadı. Solay` otırğanda burışta saqal-murtı ösken, közinen nur tay`ğan, kïimi-kir qojalaq qañğıbas kezbe «Men de Alaşamın, Alaşanıñ Şotqarasımın»,-dep sañ etken dawısına ekewmiz de jalt burıldıq. Tabıldıñ janarı jalt etip, älgi bey`baqqa tesilip bir qaradı da derew dastarqanğa şaqırdı. Bay`qay`mın Takeñ älgini şıramıtıp tur. Eki ryumka arağı men bir üzim nanın älgi kezbe bizdiñ stolğa ala keldi.
- Nege işip jürsiñ?
- Äy`elimmen ajırasıp ketkenmin. Jalğız qızım mügedek. Sonıñ twğan küni bügin.
- Twmalas ekenbiz. Şotqara bolsañ Tabıldı Dosımov degendi tanïsıñ ba?,-dep Takeñ közinen köz almay` älgini bağıp otır.
-Nege tanımay`ın. Änderi keremet. Ol meniñ kökem ğoy`,- dep älgi sorlını ayaqastı öksik qısıp otırğan jerinde jılap jiberdi.
- Änin alğaş orındağan änşilerdiñ birimin ğoy`. Atım Bekbolat...
-Bekbolat.........
-Rwslan, bar mäşïnadağı gïtaranı äkel.
Bir kezde älgi kezbe «Unatamın men seni», tağı birneşe ände qatarınan orındağanda Tabıl otırğan dastarqan janına köp jolawşı jïnala qaldı. Rïza bolğan Tabıl ornınan turıp qolın qıstı. Tabıldı KazGW-de oqıp jürgende Bekbolat Tilepov Almatıda éstrada-cïrk stwdïyasında Zey`nep Qoy`şıbaevanıñ şäkirti bolıp jürgen edi. Balañ bolsa da aqın men änşi bir-biriniñ önerin Almatıda qattı qurmettep jürgen. Endi mine arağa jıldar sala aldında surawsız sorlı, dïwana otır.
- Jigitterden surastırğanmın, seni ölip qaldı dep edi ğoy`.
- Otırmın ğoy` aldıñda.
- Dästürli änşi Serik Äbdiraxamanov ay`ttı ğoy` «ölip qalğan Bekbolat»,-dep.....
Sol jerde Tabıldı derew Serikke zvondap, vokzal basına şaqırttı. Ol da jetti on-on bes mïnwtta alqınıp.
- Serik, Bekbolat Tilepovti qay`tıs boldı degen joqsıñ ba? Mınaw kim sonda?,-dep aldındağı kezbeni siltep Täkeñ oğan surawlı jüzben qaradı. Bekbolat jaltaq-jaltaq birese Serikke, birese Tabıldığa qarap, bey`şara key`pinde şarasızdıqtıñ tabı turdı. Söy`tkenşe bolmay` poezd stancïyağa kelip, jurt perronğa şubırdı. Tabıldı Bekbolatqa key`in oralatın merzimin ay`tıp, osı vokzaldan toswın ötinip, onı Ïnderge birjola alıp ketwge kelisken bolatın. Alay`da, Bekbolat kezbe vokzalğa şıqpadı. «Qızımnıñ twğan küni» dey`tin sözi jurtqa künde ay`tatın wäji eken. Odan key`in Tabıldı da densawlığı bolmay`, basımen älek bolıp ketti.
Nurlan Qazïulı, kazakh-tv.kz


text:
Prokuror urınbasarı Mäskäügä eşkä alındı
Başqortostan prokurorınıñ berense urınbaśarı Salauat Kärimov aldan farazlağansa, Ulyanov ölkähe prokurorı itep täğäyenlänmäne, unı qaytanan Mäskäügä aldılar. General prokuror Yuriy Çayk boyroğo menän ul General prokuraturağa küserelgän. Unıñ Öföläge urını älegä buş tora. Salauat Kärimov 2000-se yılda ber tapqır Öfönän Mäskäügä eşkä alınğaynı, bıltır unı qaytanan Başqortostan prokurorı urınbaśarı itep Öfögä qaytarğaynılar. Unı oliğarxtar killerı tip narıqlağaynılar. Sönki Salauat Kärimov Kremlgä oqşamağan Boris Berezovskiy, Vladimir Gusinskiy, Mixail Xodorqovskiy keüek bildäle eşqıuarźarğa bäyle enäyät eştären alıp barźı. Öfölä eşlägän däüerźä ul Albert Ğälimov atlı kriminal avtoritetqa bäyle enäyät eşe öśtöndä eşläne.


text:
Başqortstan tatar milli oyışmaları berlege Tatarstanda ütäçäk Başqortstan tatarları könnärenä äzerlek alıp barunı däwam itä. Şuşı bäyrämne ütkärüne oyıştıru qomitetınıñ qayber äğzaları 3 sentäbr könne üzläreneñ çirattağı utırışın ütkärde. Anda kiläse atnanıñ sişämbese – 7 sentäbrdä Ufada ütäçäk utırışta tikşerelergä tieşle mäsälälär qaraldı. Älege utırışta äytelüençä, 7 sentäbrdä cıyılaçaq kiñäytelgän utırışqa rayonnardan häm şähärlärdän dä baytaq qına keşe kilergä tieş. Alar urınnarda Tatarstanda ütäçäk Başqortstan tatarları könnärenä barırğa saylap alınğan keşelärneñ isemleklären tapşıraçaq.
Qazanda Başqortstan tatarları könnären ütkärügä ay yarımlap qına waqıt qalıp bara. Bu könnär üktäber ayınıñ yegermelärendä ütär dip küzallana. Aldağı atna sişämbesendä bu bäyrämneñ täğayın qaysı könnärdä ütäçägenä dä tulı açıqlıq kerer dip kötelä. Başqortstan tatarlarınıñ Qazandağı könnärenä 250 çaması keşe baraçağı tağın ber qat äytelde. Alar arasında törle hönär iäläre bar. Älbättä, alarnıñ kübese Başqortstan tatar cämägätçelegenä kiñ bilgele zıyalı şäxeslär – tatar milli oyışmalar citäkçeläre häm aqtiv äğzaları, şulay uq uqıtuçılar, yazuçılar, ğälimnär, rässamnar, kürenekle sänğät ostaları häm başqa icat ähelläre.
Utırışta Qazandağı könnärdä Tatarstan däwlät eşlekleläreneñ, tatar cämägätçelek oyışmaları wäkilläreneñ, ğälimnäreneñ häm başqa ataqlı şäxesläreneñ dä qatnaşaçağı äytelde. BR Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin äytüençä, Tatarstan cämägätçelege belän oçraşularda Başqortstan tatarlarınıñ könüzäk problemnarı turında citdi söyläşülär ütkärü qarala.
Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise urınbasarı Mäcit Xucin kiläse atnadağı utırışta Başqortstanda tatar mäktäplärendä mäcbüri räweştä başqort telen kertä başlawğa bäyle mäsäläne dä qararğa täqdim itte. Anıñ bu fikeren başqalar da xuplıy. Älege qatlawlı mäsälä buyınça Başqortstan Mäğärif ministrlığına xat yazarğa kileştelär. Çönki älegä ber qanunda da başqort telen mäcbüriläp uqıtu turında telgä alınmağan. Şuña kürä Başqortstan Mäğärif ministrlığı türäläre üzläreneñ yarım yäşeren kürsätmäsenä räsmi räweştä añlatma birergä tieş dip äytelde. Ägär andıy añlatma alınmasa, Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin bu eşne mäxkämägä birergä kiräklegen belderde.
Utırışta Başqortstan rayonnarında tatar milli – mädäni moxtariälären tözü barışı turında da fiker alıştılar. Bu eş alda bilgelängän tärtiptä bara. Näq şuşı utırış bulğan könne respublikta xalqınıñ iñ zur küpçelegen tatarlar täşkil itkän Boray rayonında tatar milli – mädäni moxtariäten tözü buyınça oyıştıru cıyılışı ütüye äytelde. Şundıy uq cıyılış 4 sentäbr könne Täteşle rayonında da ütäçäk. Şulay itep tizdän Boray belän Täteşle rayonnarında da tatar milli – mädäni moxtariätläreneñ räisläre häm idarä äğzaları saylanaçaq
Kiläse atnanıñ 8 sentäbrendä Ufada Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ da cäyge qäniqullardan soñğı täwge utırışı ütäçäk. Anda da kön tärtibendä iñ berençe çiratta Tatarstanda Başqortstan tatarları könnären ütkärü mäsäläse toraçaq. Şulay uq bu yıl azağına qädär qalğan waqıtta oyıştırılaçaq başqa çaralarnıñ planı qaralır dip kötelä.


text:
Kisep alğaç, kire yalğap bulmıy
Bu atnada siskändergän, bäğerlärgä ütep kergän ike waqiğanı sezgä citkermäkçe bulam. Çallıda yäşäwçe ber xanım üze belän beraz yäşäp, bergäläşep dönya kötep yörgän irneñ başqa xatınğa kitüe öçen üç alğan. Bula inde, qaywaqıt ir xatınnı, xatın irne taşlıy. Bigräk tä tuydırsa, xolıq-fiğılläre oşamasa, räncetsälär…
Bu ir üzennän 4 yäşkä ölkän xanım belän berniçä yıl ğına torğan, yäşe 50rә citkän bu keşe xatınınıñ maşinalar alıp satu, remontlau eşendä dä yärdäm itkän. Yäğni, ul äle öy xucalığında şaqtıy kiräkle bulğan. Anı bu xanım yaratqandır da bälki. Xäyer, yarattımı ikän. Niçek inde yaratqan keşegä üçläşep, anıñ bik möhim ber äğzasın kisep alsın öçen maxsus killer yallarğa mömkin. Bu bit wäxşilek! Yarıy äle, bu yallanğan häwäskär xirurg irlär berdämlegen küñelenä yaqın alıp, şundıy zakaz turında militsiägä barıp äytkän.
Zakazçı xanımnıñ bu yawızlığın raslaw öçen aña zakaz ütälde digän raport birep, 9 meñ sum aqça alırğa häm şul waqıtta anı eläkterergä bulğannar. Häm şulay eşlägännär dä. Tege xanım nindi şart quyğan bit. Elekke ireneñ fälän äğzasın kisep alıp kiteräseñ häm şunda uq anıñ dokumentları da bulsın. Militsiä mesken irneñ üzenä äytmiçä prava, pasportların, xätta maşina açqıçın da alğannar, xanımğa kürsäter öçen suyğan ügezdän zapçast'lär alıp, üzenä kürä ber äğza ämällägännär. Yawız xatın totılğan, Çallı mäxqamäse anı ike yılğa iregennän mäxrüm itte. Bu comğada anıñ kassatsiä ğarizası Tatarstannıñ Yuğarı mäxqamäsendä qarala. Qararnı bik soñ ğına çığarsalar, bälki anı sezgä citkerä dä almabız. Şunı äytäbez, Qazanda, Çallıda bu xälne belgän irlär tın da almıy tora. Ägär dä Yuğarı mäxqamä bu xanımnı aqlasa, xatını belän ayırılışqan yäki araları salqınayğan ir-at zatın nindi yazmış kötä.
İkençe xikmätle oçraq – zur säyäsät tiräsendä. Soñğı waqıtta Rusiäneñ çiklären kiñäytü omtılışları kürenä başladı. Tışqı yaqtan sarı bulsa da, eçenä bik citdi säyäsi niätlär tutırılğan Komsomol'skaya pravda gäciteneñ bu atnadağı yuan sanında, politolog Natal'ya Naroçnitskayanıñ fikerläre häm şul fikerlärgä qarata däwlät eşlekleläreneñ mönäsäbätläre basılıp çıqtı. Rusiä bu territoriälärne yuğalta almıy, dip atala bu yazma. Rodina fraksiäse häm partiäse Roğozinnı yuğaltsa da, Däwlät Dumasınıñ urtasına basıp yul kürsätä ikän. Naroçnitskaya näq şel fraksiäneñ äğzası. Naroçnitskaya Belarus'nıñ Rusiägä bik kiräklegen añlata häm anıñ belän tiz genä quşılu kiräklegen äytä. Pavel Borodin Rusiä häm Belarus' berlegeneñ särkätibe inde urtaq aqça, parlament häm Konstitutsion akt qabul itäse genä qaldı, di. Şulay uq, bik citdi qiäfät belän Kön'yak häm Tön'yak Osetiälärne quşıp, alarnı Rusiägä qaytaru mäs’äläläre qarala. Häm, älbättä, Qırımnı da Rusiägä kertmiçä bulmıy. Rusiä belän urtaq çige bulmağan 550 meñ keşe yäşägän Dnestr respublikasın da Moldovadan ayırıp alıp, Rusiägä quşmıyça bulmıy ikän. Anda yäşäwçelärneñ 20 protsentı – Rusiä watandaşı. Ä menä Abçaziädä yäşäwçelärneñ 83 protsentı Rusiä pasportın alğan.
Şul uq gäcit bitlärendä här 4 töbäkneñ keşelär sanı, iqtisatı turında tögäl mäğlümatlar kiterelä. Qayber urında mandarin häm başqa cimeşlär yaxşı üsä ikän, xärbi-strategik yaqtan da kiräkle ikän bu illär häm cirlär. Älege töbäklär Gruziä, Moldova, Ukraina territoriäsenä kerü berkemne dä ğäcäpländermi. Başqa däwlätlär mondıy şayan täqdimlär öçen protest notaları iğlan itär ide. Ämma xäzer territorial' däğwälar berkem şaqqatırmıy. Rusiä üze yuğaltqan cirlärne häm statusnı qaytarırğa forsattan faydalanırmı ikän, digän soraw quyıla. Gäcite dä räsmi tügel, sarıraq tösle. Äytüçese dä – prezident tügel, Duma deputatı ğına. Tel söyäksez, diäçäklär.
Ämma kisep alınğan, döresräge üz teläkläre belän taralğan töbäklärne şulay tiz häm duamallarça kire qaytarıp yalğaw xıyalına birelüçelär bik küp häm alar arasında zur keşelär bar. Bez bu eşkä qısılıp tormas idek, çönki tege irennän üç alıp häwäskär xirurgqa zakaz birgän xanım xälendä qalırğa tezläwçelärneñ üz irege. Ämma şul uq Naroçnitskaya tatarlarnı, möselmannarnı Belarus'tağı slavyan qärdäşläre belän quşıluğa qarşı buluda ğayıpli. Bezneñ möselman respublikalarıbız, di ul, Belarus' belän quşıluğa bik qırın qarıy, çönki millionnarça slavyan quşılğan Rusiä cämğiätendä törkilär öleşe kimiäçäk.
Menä siña mä! Sovet tärbiäsennän ayırılmağan başqortstan, Tatarstan keşeläre Belarus'tağı slavyannar belän quşılu qurqınıçı turında uylap ta qaramıy. 5 keşedän rättän soradım, berse dä, alar slavyan, bez törki dimi. Küpçelek xätta Belarus'nıñ başqa däwlät ikänlegenä haman da künekmägän. Ämma anıñ ällä qayçan ayırım il buluına rizalaşmawçılar ber Natal'ya Naroçnitskaya ğına tügel ikän. Alar inde tege Çallıdağı bäğersez xanımnan ällä ni ayırılıp tormıy. Alla saqlasın, andıylarnıñ qulına töşärgä. İlne kiñäytäm dip, mulraq yäşim dip, bernärsä dä kisep alırğa kiräkmi. Härxäldä, bu comğada Azatlıqnıñ Qazan bülegenä cawap birüçelär şulay dip sanıy. Xoday häm tarix birgän närsälärne kisep alıp qına kire qaytarıp bulmıy şul.
Rimzil Wäli


text:
Fyodor Dostoevskiy
Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy (orıssha: Фëдop MиxáйлoBич ДocToéBckий; 11 noyabr, 1821 – 9 fevral, 1881) ullı orıs jazıwshısı bolg'an. Onın' en' ataqlı romanları bular: Jınayat ha'm jaza, İdiot ha'm Ag'alı-inili Karamazovlar. Dostoyevskiy o'z shıg'armalarında 19-a'sirdegi Rossiya ja'miyetinde ushırag'an siyasiy, sotsial, ruwxıy mashqalalardı adam psixologiyası ta'repinen sa'wlelendirgen. Sonday-aq kritikler Dostoyevskiydi du'nya a'debiyatındag'ı en' ullı ha'm ko'rnekli psixologı dep ta'n alg'an.


text:
Omskida Tatarstan delegatsiäse
6-7 fevral' könnärendä Omskida eşlekle vizit belän Tatarstannan räsmi delegatsiä bulıp kitte. Delegatsiä sostavında Tatarstan Respublikasınıñ iqtisat häm säwdä ministrlığınıñ xalıqara häm regionara üseş idäräse başlığı Aydar Abdraxmanov, “Nijnekamskşina” şirkäte wäkilläre: “Qama” säwdä yortı direktorı urınbasarı Yevgeniy İstomin häm älege yortnıñ äydäp baruçı menedjerı Sergey Mnogosmıslov buldılar. Tatarstan wäkilläreneñ Omskiğa kilüläre Qazanda uzğan yılnıñ 7 dekaberendä ütkärelgän “Tatarstannıñ eşlekle partnerları” forumı barışında bulğan söyläşülär näticäsendä mömkin buldı.
Tatarstan delegatsiäsen Omskida ölkäneñ iqtisat ministrı urınbasarı Vladimir Fedorov qabul itte. Annan soñ delegatsiä qatnaşlığında ölkä xakimiäte orğannarı wäkilläre, eşmäkärlär qatnaşında “tügäräk östäl” utırışı ütkärelde, tatar eşmäkärläre häm cämäğätçelege belän oçraşu oyıştırıldı
Mäğlüm bulğança, Omski ölkäse belän Tatarstan respublikası arasında iqtisad, säwdä, texnika, fän häm mädäniät ölkälärendä bäyläneşlärne nığıtu maqsatınnan 2000-nçe yılnıñ mayında kileşü tözelgän ide. Xäzerge waqıtta Omski ölkäse belän Tatarstan arasındağı bäyläneşlär şaqtıy cayğa salınğan, tovar äyläneşe dä yıldan-yıl üseş ala. Mäs'älän, ike region arasındağı tovar äyläneşe 2000 yılda 409 mln rubl' täşkil itkän bulsa, 2005 yılda 1 mlr 873 mln rubl'gä citte. Ämma bu san, Tatarstannıñ uzğan yıldağı tovar äyläneşeneñ 143 mlrd çaması buluın isäpkä alğanda, anıñ 1,5%-ın ğına täşkil itüen kürsätä. “Bügenge köndä ike yaqnıñ da uzara mönäsäbätlärne üsterü rezervları bar, xezmättäşlek potensialı tulısınça qullanılmıy. Bez nefteximiä häm maşinalar eşläp çığaru sänäğäte buyınça bäyläneşlärne üsterüne dä zarur dip sanıybız,-dide Tatarstan delegatsiäse citäkçese Aydar Abdraxmanov tügäräk östäl oçraşuı barışında.
“Tügäräk östäl” söyläşüendä qatnaşqan Omski eşmäkärläre, predpriätielär wäkilläre häm tatar eşquarları da üzara mönäsäbätlärne kiñäytü maqsatı belän barlıq täqdimnärne dä eçenä alğan berketmä tözergä häm yıl axırına qadär anı imzalarğa kiräk dip belderdelär.
Tatar cämäğätçelege häm eşmäkärläre belän bulğan oçraşuda Qazan qunaqların Omskidağı tatar xäräkäteneñ torışı häm oyışmalarnıñ eşçänlege belän tanıştırdılar. Mädäniät turında söylägän Ğafiä Aleeva da, uqu-uqıtu problemaların bilgeläp ütkän Gölsinä Äxmerova da, ölkädäge tatar mäğlümat çaraları belän tanıştırğan Saniä Mirxaleewa da häm başqa çığış yasawçılar da, tatar cämäğätçelegeneñ eşlären uñışlı alıp baru öçen mätdi keremnär buluı zarur,- dip belderdelär.Tatar balaları telne, mädäniätne, tarixnı belep üssennär öçen tatarlarnıñ zamança texnika belän cihazlandırılğan binası bulırğa tieş,-didelär çığış yasawçılar.
Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı deputatı Rawil Bikbavov üzeneñ çığışında berniçä yıl elek tatar eşmäkärläreneñ, Tatarstan belän bäyläneşkä kerep, TatOm säwdä yortı oyıştıruları turında söyläde. “Kileşülär dä tözelgän ide, ämma eş barıp çıqmadı. Xäzerge oçraşu däräcäleräk bulırğa oşıy, yaña keşelär, yaña eşmäkärlär bälki eşne cayğa sala alırlar” ,- dip yaña bäyläneşlär urnaşuğa ömet bağlawın belderde.
Oçraşular barışında Omski ölkäsendä tatar cämäğätçelegenä yärdäm itü mömkinlekläre dä qaraldı. Aydar Abdraxmanov şundıy mömkinleklärneñ berse dip eşmäkärlär assotsiatsiäsen tözüne sanıy. Ğomum alğanda, barlıq oçraşular da uñışlı ğına uzdı häm qatnaşuçılar qänäğät qaldılar kebek. Kiläçäktä nindi üzgäreşlär bulır, eşlär uñışlıraq barırmı - waqıt kürsäter.
Rozaliä Sayganova, Omski


text: Şähärneñ könçığışında İzrael köçläreneñ hawa höcüme näticäsendä kimendä 14 fläestinle hälak buldı, 40tan artığı yaralandı. İzrael premyer-ministrı Ariel Şaronnıñ yaqın kiñäşçese Raanan Gissin, höcümneñ maqsatı – Hamas suğışçıların yuq itü, dip belderde. (audio) "Hawa höcümendä üterelgän 14 terrorçınıñ barısı da – Hamas äğzaläre ide häm alar İzraelgä qarşı höcüm äzerlilär ide," dide Şaronnıñ kiñäşçese. Fälestin premyer-ministrı Ahmed Qurei İzrael höcümen – cinäyät dip atadı, häm monnan soñ Hamasnıñ cawap itep höcüm oyıştıru ixtimalı tua, dide. Bügen irtän fälestin siğışçıları İzrael yağına qısqa arağa oça torğan raketalar attı. Çik buyındağı Sderot şähärendä berniçä keşe yaralanğan dip xäbär itelä.


text:
Berläşkän Millätlär oyışması general sekretare Kofi Annan, Kiprnıñ Grek häm Törek citäkçeläre utrawnı berläşterü planına qarata üz fikeren 10 martqa qädär äytergä rizalıq birde, dip äytte. Annan bügen Nicosiädä, utrawnıñ Grek öleşe citäkçese Tassos Papadopulos häm Törek öleşe citäkçese Räüf Denktaş belän tağın ber söyläşülär ütkärde. BMO planı Kiprnıñ ike öleşen berläşterep federativ däwlät tözergä täqdim itä. Här tarafnıñ plan belän üz rizasızlığı bar. Greklar, 20 meñ genä qaçaqqa Törek öleşenä qaytırğa röxsät iteläçäge belän qänäğät tügel. Denktaş isä, kiresençä, grek öleşe 100 protsent greklardan torganda, törek öleşendä xalıqnıñ yarıtsı greklar bulğanda, bu plan tigez bula almıy dip belderde:
Audio
Annan planı belän rizlaşqan oçraqta, utrawnıñ här öleşendä referemdumnar ütergä tieş bulaçaq. Ägär ine berläşü barıp çıqmasa, kiläse yılda Yevropa Berlegenä utrawnıñ grek öleşe genä alınaçaq.


text:
Uzğan yıl dönyada qaçaqlar sanı uzğan 25 yıl belän çağıştırğanda kimegän. Öçençe yıl terkälgän 9 million 200 meñgä yaqın qaçaq belän çağıştırğanda bu san yaqınça 350 meñgä kimegän. Bu xaqta BMOnıñ qaçaqlar agentlığı xäbär itte.
Qaçaqlar sanı kimü säbäpläreneñ berse – küplärneñ kire öylärenä qaytarıluında. Misal öçen Äfğanstanda. Ämma ber il eçendä tuğan töbägennän küçep kitergä mäcbür bulğannar sanı artqan. Monda Sudannıñ Darfur töbäge misal itep kiterelä. Düşämbe 20nçe yün könne dönyada qaçaqlar köne bilgelänä.


text:
Ğiraqtağı AQŞ xärbiläre bügen Baquba şähärendä 2 terror höcümen buldırmıy qaldıq dip belderä. Xärbilär äytüençä 2 terror omtılışında 2 terrorçı totqarlanğan, beräw üterelgän.
Ğiraq häm AQŞ iminlek xezmätläre Bağdad törmäsendäge berniçä totqın qaçu omtılışı yasadı, qorbannar bar dip belderä. Niçä keşeneñ ülgänlege açıq tügel. Reuters xäbär agentlığı AQŞ xärbi süzçeseneñ 4 keşe ülde digän süzlären kiterä. Deutsche Press agentlığı Ğiraq generalı Abdul Aziz Möxämmät 11 keşe ülde dip äytte di.
BMOnıñ Ğiraq saylaw räsmiläre kiñäşçese Craig Jennes 15-nçe dikäberdä üzğan ğömümi saylawlarnı yañada ütkärergä çaqıruçılarnı kire qaqtı. Ul saylawlar açıq häm ışanıçqa layıqlı buldı dide. Ğiraqta meñnärçä keşe saylawlarda xärämläşülär buldı dip protest belderä.


text:
Nesrin Ulusu - Nazlı Nazlı
Sanatçı : Nesrin Ulusu
Türkü : Nazlı Nazlı
Etiketler : Nesrin Ulusu - Nazlı Nazlı türkü indir, Nesrin Ulusu - Nazlı Nazlı türkü dinle, Nesrin Ulusu türküleri, Nazlı Nazlı mp3 indir, Nesrin Ulusu türküleri Nazlı Nazlı türküsü, Nazlı Nazlı sözleri, Nesrin Ulusu mp3 dinle, Nesrin Ulusu download, Nazlı Nazlı bedava mp3, Nesrin Ulusu türkü sözleri, Nesrin Ulusu türkü dinle, Nesrin Ulusu son albüm indir
Nesrin Ulusu Türküleri
Nesrin Ulusu - Ayışığında Göründüm
Nesrin Ulusu - Rüzgar Ters Döndü
Nesrin Ulusu - Gurbet Elde Yad Ellerin Derdini


text:
Qazanda bötenrusiä kiñäşmäläre uza
Qazanda bötenrusiä kiñäşmäläre uza
Konferensiädä berençe köndä yasalğan töp dokladlarda Tatarstanda fizik tärbiä, tän sälämätlege tärbiäläwgä daimi iğtibar itelüe, bigräk tä hönäri sporttağı uñışlar bilgeläp ütelde. Mäsälän, xäzerge waqıtta respublikanıñ 16 sport komandası super häm iñ yuğarı ligalarda çığış yasıy. Şul uq waqıtta fizik tärbiä häm sportnıñ xäzerge zamanda bay, xälle keşelärgä genä mömkinçelege, bigräk tä yäşlär arasında fizik künegülär, sport populyar bulmawı häm şul säbäple 15-17 yäşendäge yäşüsmerlärneñ sälämätlege tübän däräcädä buluı, alar arasında xastalar, zäğiflär yıldan yıl arta baruı tanıldı.
Räsmi xäbärlärdä şulay uq Qazanda tağın ber bötenrusiä külämendäge kiñäşmä ütkärelüe turında xäbär itelde. Bu kiñäşmädä yul iminlege, transport xäräkätenen oyıştıru, küzätü öçen cawaplı xezmätkärlär cıyıla. Şunısı qızıq, kübesençä GAİ, yäğni Däwlät avtoinspeksiäse xezmätkärläre kiñäşmäsendä qatnaşuçılarğa Kama aşa küper açu tantanasına baru qaralğan. 18 oktäbergä bilgelängän küptän kötelgän bu waqiğağa inde xäzer ük äzerlänä başladılar. Şuşı könnärdä küper qarşına Çistay säğät zavodında eşlängän diametrı 1 metr zurlığında säğät elenäçäk. Bu uñaydan Qazannan 100 çaqrımda ğına urnaşqan, ämma Kama kiçüendä säğätlär tügel, täwleklär ütkärgän Çistay xalqı şatlığın, quanıçın belderä.


text:
Foto: www.elarna.com
Jıl basında jarïyalanğan Qazaqstan Respwblïkası Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ mektep formasına qoy`ılatın talaptarı BAQ betterinde birşama waqıt äñgime arqawına ay`nalğan-dı.
Jaña oqw jılı bastalısımen osı taqırıptıñ qay`ta köterile bastağanına kwä bolıp otırğandıqtan, sarapşılıq közqaras pen araağay`ındıq sözimizdi qoğam nazarına qay`ta salwdı jön kördik. Mäselege eşbir émocïyasız, sarabdal sana közimen qarasaq, aşığı sol – mektep formasına qatıstı bïılğı talaptarda burınğıdan özgeris bolğan joq. Öy`tkeni QR Bilim twralı zañınıñ sonaw 2007 jılğı 27-şildedegi mätininiñ 49-babınıñ 3-tarmağında «Ata- analar men özge de zañdı ökilder bilim berw uy`ımınıñ jarğısında ay`qındalğan qağïdalardı orındawğa mindetti» dep körsetilgen bolatın. Ol qağïdalardıñ biri – orta mektepter jarğısındağı mektep formasın saqtaw edi. Osı mindetkerlikti tïyanaqtay` tüsw maqsatında 2011 jılğı 24-qazandağı № 487-İV Zañmen «Bilim twralı» Zañğa tolıqtırwlar engizildi. Atalğan zañnıñ 47-babınıñ 15-1-tarmağında bilim alwşılar men tärbïelenwşilerdiñ mindeti retinde: «Orta bilim berw uy`ımdarında bilim alwşılar bilim berw salasındağı wäkiletti organ belgilegen, mindetti mektep formasına qoy`ılatın talaptardı saqtawğa mindetti» degen ereje engizildi. Al 2015 jıldıñ 13-qaraşasında QR Bilim zañınıñ 5-babına bilim berw salasındağı wäkiletti organnıñ quzıreti retinde «orta bilim berw uy`ımdarı üşin mindetti mektep formasına qoy`ılatın talaptardı äzirley`di jäne bekitedi» (14-1) degen ereje qosıldı. Oğan qosa 49-bapta ata-analar men özge de zañdı ökilderdiñ, balalardıñ oqw ornındağı sabaqqa barwın qamtamasız etwge, bilim berw salasındağı wäkiletti organ belgilegen mindetti mektep formasına qoy`ılatın talaptardı orındawğa, bilim berw uy`ımında belgilengen kïim formasın saqtawğa mindetti ekendigi tay`ğa tañba basqanday` körsetildi. Sondıqtan mektep formasına qatıstı qağïdalardıñ arısı on jıl, berisi bes jıl bilim jüy`esinde keñinen qoldanılıp kele jatqanın atap ay`twımız qajet. Bilim jäne ğılım mïnïstrligi bar bolğanı sol erejelerdi ay`qınday` tüsw maqsatında bölek qujatqa biriktirip, talaptar retinde jüy`elep jarïyaladı. Al mektep formasına qoy`ılatın talaptar mätininde «dinï atrïbwtïkanıñ qoldanılmawı » degen tirkestiñ qamtılwına kelsek, «mektep formasın saqtaw» degenniñ özi «basqa eşbir atrïbwtïkanı qoldanbaw» degenge sayatını belgili. Jäne bul tek dinï atrïbwttarğa ğana emes, basqa da erekşelikterge tıy`ım salınatının bildiredi. Mäselen, bala mektepke erkin kïim ülgisimen, sändi nemese sporttıq kïimdermen, jarqırağan äşekey` buy`ımdarmen kele almay`dı. Öy`tkeni «forma» uğımı sonıñ bärin rettey`di. Forma tek mektepke tän erekşelik emes. Köptegen käsibï salalıq mekemeler oqw ornı, jumıs ornı dep bölmesten, barlıq deñgey`lerde belgili bir formalardı saqtawdı talap etedi. Onıñ barlığı käsibï, texnïkalıq, gïgïenalıq, tağı basqa talaptardan twınday`tını belgili. Mektep formasınıñ da köterip otırğan özindik älewmettik-tulğalıq jügi bar. Birinşiden, kez kelgen forma belgili bir mekemege qatıstılıqtı bildiretindikten, tulğağa sol mekeme aldındağı jawapkerşilikti jüktey`di. Ekinşiden forma – quqıqtıq qatınastar şegin ay`qınday`tın baqılaw quralı. Qarapay`ım mısalmen örnektesek, mektep formasındağı bala sabaq waqıtında köşe kezip jürse nemese kompʹyuter klwbında oy`ın oy`nap otırsa, kez kelgen wçaskelik polïcïya qızmetkeriniñ onıñ män-jay`ın surap, qadağalawğa quqığı bar. Üşinşiden, birtekti forma mektep jasındağı balalardıñ älewmettik turğıdan jiktelwine psïxologïyalıq qısımdardıñ orın alwına jol bermey`di, yağnï «bulaq bastan bulğanbas» üşin formanıñ saqtalwı qajet-aq.
Tize bersek, basqa da artıqşılıqtardı atawğa boladı, biraq onıñ barlığı qarapay`ım qoğam müşesine de belgili. Ay`tılğandardı eskere otırıp, mektep formasına qoy`ılatın talaptarğa keñ tüsinikpen qarağan jön. Endigi bir nazar awdaratın mäsele – jekelegen dindar azamattar mektepte xïdjabqa jol berilmewin Konstïtwcïyağa qay`şılıq retinde bağalay`dı. Biz munı quqıqtıq sawattılıqtıñ qarapay`ım deñgey`in ïgermegenimizdiñ körinisi der edik. Qazaqstan Respwblïkası Konstïtwcïyasınıñ 22-babına säy`kes «ärkimniñ ar-ojdan bostandığına quqığı bar». Biraq däl osı bapta jazılğanday`, «ar-ojdan bostandığı quqığın jüzege asırw jalpı adamdıq jäne azamattıq quqıqtar men memleket aldındağı mindetterge bay`lanıstı bolmawğa nemese olardı şektemewge tïis». Yağnï, sol bostandıqqa qatıstı quqıqtıq normalarda onıñ şet-şegi de ay`qın körsetilgen. Ata zañ eñ bastı quqıqtıq qağïdattardı ay`qınday`dı. Al onda ay`tılğan azamattıq quqıqtar men memleket aldındağı mindetterdi salalıq zañdar belgiley`di. Atalmış quqıqtar men mindetterge bay`lanıstı bolatın nemese olardı şektewi mümkin qatınastar da sol salalıq zañdarda körsetiledi. Sondıqtan Konstïtwcïyalıq jäne özge de zañnamalıq normalarğa süy`ene otırıp, «Bilim twralı » Zañ da öz salasındağı tïisti quqıqtıq qatınastardı ay`qındadı. Onıñ işinde bilim alwşılardıñ mektep formasın saqtaw mindettiligi de bar. Däl osı sekildi Ata zañ ayasında äzirlengen QR «Dinï qızmet jäne dinï birlestikter twralı » Zañınıñ 3-babınıñ 5-tarmağında eşkimniñ öz dinï nanımdarı sebepteri boy`ınşa Qazaqstan Respwblïkasınıñ Konstïtwcïyası men zañdarında közdelgen mindetterin atqarwdan bas tartwğa quqığı joqtığı atap körsetilgen. Al atalğan zañnıñ 3-babınıñ 8-tarmağında ata-analardıñ balalardı öz nanımdarına säy`kes tärbïelewine memlekettiñ aralaspay`tını ay`tılğan. Biraq osı normada da eskertw retinde: «munday` tärbïelew balanıñ ömiri men densawlığına qater töndirgen, onıñ quqıqtarına qısım jasağan jäne jawapkerşiligin şektegen... jağday`lardı qospağanda» degen qağïdattıñ turğanın esten şığarmaw qajet. Bul jerde de aralaspaw äreketiniñ zañdıq şekteri ay`qın körsetilgen. Sondıqtan «Bilim twralı» Zañnıñ bilim mekemesiniñ işki tärtibin saqtaw maqsatında mektep formasına qoy`ğan talaptarı azamattardıñ ar-ojdan bostandıqtarın buzbay`dı, kerisinşe, olardıñ zañnamalıq normalarğa keñ tüsinikpen, aşıq azamattıq turğıdan qarawın mindettey`di. Ärbir sanalı azamattıñ zañ qağïdaları ar-ojdan bostandığın qamtamasız etwmen qatar, memleket aldındağı mindetter men jawapkerşilikterdi qosa jüktey`tinin este tutqanı abzal. Mektepte xïdjabqa ruqsat etilmewine narazı key`bir azamattar xïdjab kïyudi musılmandıqtıñ tikeley` körinisi retinde tüsindirwge tırısadı. Biraq ïslam şarïğatı boy`ınşa musılmandıqtıñ negizgi şartı – ïman keltirw. «Lä ïlähä ïlla Allah, Mwxammad raswlallah» dep ïman keltirgen, osı kälïmanı tilmen ay`tıp, jüregimen sengen adamnıñ musılman ekenine şübälanwğa eşkimniñ quqığı joq. Qazaqstan musılmandarı üşin dästürli bolıp tabılatın xanafï mäzhabınıñ negizin salğan Äbw Xanïfa (Ïmam Ağzam): «Kim Allanı jäne odan tüsirilgenderdi tilmen de, jürekpen de moy`ındasa, onda ol Allanıñ aldında da, adamdar üşin de musılman» dep jazadı. Xïdjab mäselesine oy`ıssaq, musılman äy`elderdiñ oramal tağwı Quranda buy`ırılğandıqtan, ol parız amal bolıp esepteledi.
Parızdı moy`ındamaw – küpirlik, ol dinnen şığwğa alıp baradı. Al oramaldıñ parız ekenin moy`ındasa, biraq belgili bir sebeptermen (bizdiñ mısalımızda – mektep formasın saqtaw qajettiliginen) tağa almasa, ol äy`el nemese qız bala musılmandıqtan şıqqan bolıp sanalmay`dı. Yağnï, jüreginde ïmanı bar bolsa, oramal taqpağan äy`eldi «musılman emes, käpir » dep eşkim ay`ta almay`dı. Kerisinşe, bul jağday`da Muxammed pay`ğambardıñ: «Kimde-kim bawırına: «Ey`, käpir!» dese, eger ol adam şınımen käpir bolmasa, onda ay`tqan adamnıñ özi käpir boladı» degen qatañ eskertwin este ustaw orındı. Ïslam şarïğatı boy`ınşa ïman keltirgen musılman adamdı «käpir» dep ay`ıptawğa bolmay`dı. Oramaldıñ parız ekenine senw – ïman mäselesi, al onı tağw – amal mäselesi. Ïman bölek te, amal bölek. Amal ïmannıñ bir böligi de, tikeley` körinisi de emes. Bul jay`ında Äbw Xanïfa Ïmam Ağzam bılay` dep jazadı: «Alla Tağala ïmandı amaldardan artıq etip bekitti. Mümïnderdi qulşılıq etwge, zeket tölewge, oraza tutwğa, qajılıqtı ötewge umtıldıratın, Allağa ïman keltirwge şaqıratın zeket, oraza nemese qajılıq amaldarı emes, kerisinşe, olardıñ ïmandarı. Bul – osılay`, öy`tkeni olar aldımen ïman keltirdi, sodan key`in amaldardı orındawğa köşti. Allağa degen senim olardı dinï parızdardı orındawğa jumıldırdı, al kerisinşe (bolğan joq, yağnï), dinï parızdar Allağa degen ïmandı olardıñ jürekterine qondırğan joq». Ïmam Ağzam äy`elderdiñ belgili bir jağday`larda Alla Tağalanıñ ruqsatımen namaz oqï almay`tının – parız amaldı orındamay`tının ay`ta kelip: «Eger ïman men amal bir desek, namaz oqımay` jürgen kezderinde äy`eldi ïmanı joq dewge twra keler edi. Biraq bul olay` emes, sondıqtan ïman men amal bir emes» dey`di. Eger oramal musılmandıqtıñ bastı körinisi bolsa, ïmandı jürekten bir sät te öşirwge bolmay`tını sekildi, oramaldı bir sät te şeşwge ruqsat berilmes edi. Biraq ïslam şarïğatında olay` emes – balïğatqa tolğan qız bala men äy`el adam jaqın twıstarınıñ közinşe (er adam bolsa da) oramalsız, tumşalanbay` jüre aladı. Bul twralı talay` dälel-däy`ekter keltirwge boladı, biraq qısqarta ay`tsaq – ïman oramalmen birge alınıp-salınıp turatın zattıq dünïe emes. Muxammed pay`ğambardıñ öz xadïsinde: «Musılman degenimiz – qolımen jäne tilimen musılmanğa zalal keltirmegen adam» degen. «Alla Tağala sizderdiñ sırt körinis- teriñizge qaramay`dı, jürekteriñiz ben amaldarıñızğa nazar saladı» degen xadïs te bar. Sondıqtan musılmandıqtı tek formamen bay`lanıstırwğa äwestenw jön emes. Ïslamnıñ şınay`ı rwxın tereñ sezingen keşegi qazaq «ïmandı» dep jüreginde berik senimi bar, tereñ adamgerşilik qasïetke ïe, izgi minez-qulıqtı jandı ay`tqan. Atalarımız qaşanda jürektegi ïmandı bastı orınğa qoy`ğan, «Sırt tazası ne kerek, tazart äwel işiñdi» dep rïyakerlikten tıy`ğan. «Sırtqa qasïet bitpey`di, Alla Tağala qaray`tuğın qalıbıña (jüregiñe), boyamasız ıqılasıña bitedi» degen Abay` aqın da osı qïsınmen pay`ımdağan. «Musılmanşılıq kimde joq, tilde bar da, dilde joq» dep nazalanğan Äbwbäkir Kerderi qazaqtıñ bolmısına bitken jürektegi ïmanın joqtadı. Ïman men Ïslamdı ajıratıp qaramağan qazaq öz tanımın osılay` örnektegen bolatın. Ötken jılı bizdiñ ortalıq elimizdiñ barlıq ay`maqtarında zerdelew jumıstarın jürgizip, 11000-ğa jwıq adamdı qamtığan 200-dey` is-şara ötkizdi.
Şaralar barısında 2105 adamnan sawalnama alındı. Onıñ 459-ı mektep oqwşıları bolatın. Bir erekşeligi, sawalnama alw kezinde de, fokws-toptıq taldawlar barısında da oqwşılardıñ erkin söy`lewine, aşıq pikir bildirwine mümkindik berilgenine jäne sawalnamalardıñ anonïmdi türde toltırılğanına qaramastan, oqwşılar tarapınan birde-bir ret xïdjab kïyu mäselesi köterilmedi. Bul mäsele sawalnamağa qatısqan 305 jergilikti turğın tarapınan da köterilgen joq. Mäselege tek fokws-toptıq taldawğa qatısqan 330 muğalimniñ birneşewi nazar awdardı, onıñ özi «Mektepte xïdjab kïyu mäselesi köterilgen jağday`da oğan qanday` zañdıq negizder boy`ınşa jawap bergen jön?» degen aldın alw şaralarına qatıstı sawal boldı. Ay`tılğandardan añğaratınımızday`, mekteptegi oramal mäselesine qatıstı ay`tarlıqtay` qızığwşılıq ürdisi bay`qalmay`dı. Bul mäseleni qozdırıp, qoğamdıq pikir twındap jatqan sekildi etip körsetip, sanaw- lı adamdardıñ kömegimen qoldan pikirtalas uy`ımdastırıp jatatındar köp jağday`da zañ talaptarın tolıq tüsinip-bilmegen, dinniñ formalıq jağına män berip, mazmundıq qırın nazardan tıs qaldırğan azamattar nemese işki turaqtılıqqa sına qaqqısı keletin müddeli tulğalar. Söz soñında mına mäselelerge nazar awdarwdı jön sanar edik. Zay`ırlı memleket zañnamaları belgili bir dinï birlestiktiñ maqsatın emes, tutas azamattıq qoğamnıñ müddesin közdey` otırıp jasaladı. Zañ talaptarı men tıy`ımdarı barlıq din ökilderine ortaq. Yağnï, mekteptegi zay`ırlılıqqa qatıstı ustanımdar tek ïslam dinine ğana emes, basqa dinderge de tikeley` qatıstı. Mektep formasına bay`lanıstı talaptar xïdjab kïyudi ğana emes, özge de dinder élementterin pay`dalanwdı şektey`di. Öy`tkeni kez kelgen atrïbwtïka, sïmvol, élement belgili bir därejede özi qatıstı bolıp tabılatın senimdi nasïxattawdı bildiredi. Barlıq dinderdiñ zañ aldındağı teñdigin qamtamasız etetindikten zay`ırlılıq qağïdattarı jeke bir dindi erekşelewge jol bermey`di. Ekinşiden, barlıq din ökilderiniñ ortaq zañ talaptarına bağınwın talap etw köp konfessïyalı elimizdegi işki turaqtılıqtı saqtawdıñ birden-bir tetigi. Dinaralıq qaq- tığıstardıñ orın almawına memleket azamattarı da müddeli bolıp, oğan zañ normaların saqtaw arqılı üles qoswı tïis. Üşinşiden, osı atalğandardıñ barlığı zañ talabı, memleket basşısınıñ şeşimi. Al Ïslam şarïğatı turğısınan alğanda, zañğa jäne basşığa moy`ınsınw – mindetti. Olarğa qarsı şığw Ïslamda bülik şığarwşılıq retinde ay`ıptaladı. Qurannıñ «Baqara» süresinde «Bülik şığarw – kisi öltirwden de awır künä» degen ayat bar. Bul musılman ümbetiniñ zay`ırlı zañnamağa da qurmetpen qarawın mindettey`di. Qazaqstan Respwblïkasında dinï senim bostandığı qamtamasız etilgen. Özge din ökilderimen qatar musılman azamattar da bes parızın ötep, dinï qulşılıqtarın kedergisiz jüzege asırwda. Al mektep qabırğasında xïdjabqa ruqsat berilmewi bilim mekemesiniñ işki tärtibin zay`ırlılıq qağïdattarına say` saqtaw maqsatında ğana jasaladı. Mektepten tıs orındarda bul mäselege qatıstı eşqanday` tıy`ımdar közdelmegen. Sondıqtan mekteptegi xïdjab mäselesin köterwşi azamattar senim bostandığına mümkindik beretin zañğa jäne basşığa bağınwdıñ äri azamattıq mindet, äri musılmandıq parız ekenin tüsingeni jön.
Ay`nur ÄBDİRÄSİLQIZI, QR Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstrligi Din isteri komïteti Din mäseleleri jönindegi ğılımï-zerttew jäne taldaw ortalığınıñ dïrektorı.


text:
Tanımal şowmen, KVN juldızı Nurtas Adambay` soñğı kezderi kïno tüsirwmen de ay`nalısıp jür. Jaqında ol öziniñ fey`sbwktegi paraqşasında aşarşılıq twralı kïno tüsiretinin mälimdedi, dep xabarlay`dı Vaq.kz.
«Säti tüsken kezde mindetti türde aşarşılıq twralı kïno tüsiremin. Munday` tarïxï näwbetti umıtwğa bolmay`dı», - dey`di ol.
Nurtas Adambay` rejïsser retinde osı waqıtqa dey`in «Kelïnka Sabïna», «Pobeg ïz awla», «Kelïnka Sabïna 2», «Operacïya Maxabbat», «Taraz» fïlʹmderin tüsirgen. Soñğısı jaqında prokatqa şığadı.
Ay`ta ketey`ik, Keñes Odağı kezinde eki märte iri qoldan uy`ımdastırılğan aşarşılıq bolğan. 1919-1922 jıldardağı aşarşılıqta 1,5 mln xalıq qırılğan. Al ekinşi ret uy`ımdastırılğan 1931-1933 jıldardağı aşarşılıqta 2,5 mln xalıq köz jumdı.


text:
Çit ildäge tatarlar ügime?
“Berdäm Rusiä” firqäse çit ildäge Rusiä watandaşları belän eşläwçe milli-mädäni oyışmalar öçen kiläse yıl byudjetqa aqça kertüne arttırırğa uylıy. Bıyıl alarğa 500 million sum qaralğan bulsa, kiläse yılğa anı 1 milliard 200 million sum itärgä kiräk di alar. Şul uq waqıtta Rusiä Däwlät Dumasınıñ konstitutsion qanun komitetı citäkçese Vladimir Pligin däwlät aqçasın barı rus mädäniäten, ayırım alğanda rus milli teatrların buldıruçılar, rus kitapların çığaruçılar, rus telen üsterüçelär genä alırğa tieş di. Dimäk çit ildäge tatarlarğa aqça tätemi digän süz. Çınlıqta bit Rusiädä salımnı tatarlar da tüli. Rusiä byudjetına millättäşlärebez aqçası da kerä. Bu xaqta añlatma sorap “Azatlıq” radiosı TR Däwlät Şurası deputatı, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov
Älege qararnı şiklänebräk qabul itäbez. Ruslarnıñ mädäniäten-sänğaten qayğırtırğa kiräk. Şul uq waqıtta tatar millätennän bulğan Rusiä watandaşlarınıñ da çit ildä küplegen onıtmasqa kiräk. Menä inde berniçä yıl kongress Rusiä watandaşları Xalıqara Berlege belän eşli. Küp kenä mömkinleklärdän faydalandıq. Aqçalar birelde. Tatar watandaşları yanda qalsa berdä yaxşı bulmas.
Byudjet qabul itelergä äle waqıt bar. Rinat Zakirov belderüençä bu mäs'älä xäl itelergä tieş. Monıñ buyınça ul Mäskäwdä başlanıp Bakuda däwam itäçäk maxsus utırışta äytäçäk. Rinat Zakirov
Rusiä watandaşları Xalıqara Berlegeneñ 2 sentäberdä Mäskäwdä cıyılışı uzaçaq. 500 million şul Berlek arqılı küçä ide elek. Xalıqara Berlekneñ idärä äğzası bularaq min bu mäs’äläne quyaçaqmın.
“Gazeta” digän gäcittä yazılğança, çit ildäge Rusiä watandaşlarına xoquqi yaqtan yärdäm itü öçen dä aqça qaralmas tösle. Ayırım alğanda aldanğan turistlar, qollıqqa eläkkän Rusiälelär belän çit ildäge ilçeleklär, wäkilleklär şöğellänergä tieş dip bara Berdäm Rusiä firqäse wäkilläre. Şul uq waqıtta meñlägän Rusiälelär çit ildä awır xälgä oçrap yärdäm ala almıy integä.
Landış Xarrasova


text:
Tulay toraq cimerelü säbäple yortsız qaluçılarğa çaralar kürelmi
Mäğlüm ki, 8 may könne Qazanda, faciğa buldı. Qazan üzägendä diärlek, tulay toraq urnaşqan binanıñ ber öleşe işelep töşte. İke keşe häläk buldı, ike keşe imgände, 300 artıq keşe uramda qaldı. İnde ber atna uzsa da, älege keşelär haman da Mayakovski klubı digän cirdä şundıy uq xärabä xäldäge ber sport zalda -- qaysı idändä, qaysı timer karavatta awnıylar. Çinovniklar häläk buluçılar ğailälärenä genä atna azağına qädär nindi dä bulsa toraq wäğda itälär. Ber genä çinovnik ta, ber genä xaqimiät wäkileneñ dä älege faciğada ğayeben tanıp, üz teläge belän wazifasınnan kitüe turında beldergäne yuq. Barı tik qaranı aqlaw ğına sizelä. “BeчepHяя KaзaHb” älege temağa yazmasın “TpeщиHы Ha дoMax зakpoюT oчepeдHыMи пocTaHoBлeHияMи и pacпopяжeHияMи”, yäğni “yortlardağı yarıqlarnı çirattağı qararlar häm färmannar belän qaplayaçaqlar” dip atağan. Uzğan yıl cäy Qazanda waba çire çığıp, böten dönyağa mäğlüm buldı. Beräw dä täwbä itmäde, ğayeben tanımadı. Yartı yıldan soñ ike ğadi çinovniknı azmı-küpme cazağa tarta aldılar.


text:
Arjan Erkel isemle bu keşe ul çaqta Çiklärne Tanımawçı Tabiblar oyışmasınıñ Tönyaq Kafkazdağı bülekçäsen citäklägän bulğan. 2002-nçe yılnıñ avgust ayında Dağstannıñ Çeçnä yanındağı öleşendä anı qorallı keşelär alıp kitkän.
Çiklärne tanımawçı tabiblar törkeme wäkile Mark Walsh Erkel tizdäm mäskäwdäge Niderland ilçelegenä kitereläçäk, bügen anıñ jurnalistlar belän oçraşuı planlaştırılğan häm ozaqlamıy ul Niderlandqa qaytıp kitäçäk dide.
Erkel Rusiä Federal İminlek xezmäte häm Dağstan militsiäseneñ urtaq operatsiäse näticäsendä azat itelgän dielä.


text:
Cemal Sarı - Gule
Sanatçı : Cemal Sarı
Türkü : Gule
Etiketler : Cemal Sarı - Gule türkü indir, Cemal Sarı - Gule türkü dinle, Cemal Sarı türküleri, Gule mp3 indir, Cemal Sarı türküleri Gule türküsü, Gule sözleri, Cemal Sarı mp3 dinle, Cemal Sarı download, Gule bedava mp3, Cemal Sarı türkü sözleri, Cemal Sarı türkü dinle, Cemal Sarı son albüm indir
Cemal Sarı Türküleri
Cemal Sarı - Kan Ağlar Yüreğim
Cemal Sarı - Baktım Dünyanın Haline
Cemal Sarı - Dersim Dört Dağ İçinde
Cemal Sarı - Varıp Neylemeli Sılayı
Cemal Sarı - Seher Yeli Nazlı Yare
Cemal Sarı - Bu Yıl Bu Dağların Karı Erimez


text:
Räfis Säyetovnı üterüçene tabuda yäedäm itüçegä 1 million rubl wäğdä itelde
Räfis Säyetovnı üterüçene tabuda yäedäm itüçegä 1 million rubl wäğdä itelde
Bu cinäyätne faş itü öçen, şulay uq, äle tarixta kürelmägän, işetelmägän çaralar kürelä. Cinayät urınına eçke eşlär ministrı häm anıñ berençe urınbasarı bardılar. Ägerce rayonı xaqimiäte başlığınıñ kollegaları cinayätne açuda qullanu öçen maxsus waqıf buldırdılar. Anda 1 million rubl tuplarğa niätlilär. Älege aqçalar cinayätne açuda yärdäm kürsätüçelärgä büläk itep bireläçäk.
Bäyräm könne tagın ber faciğa bula yazğanı mäğlüm buldı. Kiçke salyut waqıtında İdeldä küñel açu säyäxätenä çıqqan şäxsi köymä töpkä utırğan häm yantayğan. Anıñ tryumına su tula başlağan, yağulığı ağıp çığa başlağan. Köymädä barlığı 28 keşe bulğan, alar arasında şaqtıy ğına balalar. Ğädättäntış xällär ministrlığı qotqaruçılarnıñ waqıtında kilep citep, tieşle yärdäm kürsätüe ülem-xätär buldırmıy qalğan.
Yunıs Ätnäle


text:
Groznıy -- Yäkşämbedä Çeçnädä ütkän parlament saylawları näticälärenä Rusiä prezidentı Vladimir Putin xuplaw belderde. Bügen Kremldä ütkän xökümät utırışında "şunıñ belän Çeçnädä Konstitutsiä tärtiben qaytaruda bar formal-yuridik ğämällär başqarıldı", dide ul. Berençe näticälärgä qarağanda, tawışlarnıñ 60%ın "Berdäm Rusiä" partiäse cıyğan. Tawış birüdä saylawçılarnıñ 66%tı qatnaşqan. Yevropa Şurası küzätüçeläre bu saylawlarnıñ irekle häm demokratik buluına şik belderde. Ämmä Çeçnä prezidentı Alu Alxanov Yevropa Şurası Parlament Mäclesennän ber şikäyät tä kilmäde dide: "Kiçäge saylawlar mäsäläsendä Yevropa Parlamentı äğzalarınnan ber citdi täniqt tä bulmadı, minem öçen bu bik möxim" dide Çeçen prezidentı.
Ul arada düşämbegä qarşı töndä Şatoy rayonında ber awılnıñ idarä başlığı Soltan Demilxanov üterelgän. Ul Çeçnäneñ Däwlät şurası äğzası Ruslan Demilxanovnıñ tuğanı ide. Kurçaloy rayonında federal köçlär maşinasına ut açılğan, ike xärbi yaralanğan. Groznıyda 2 möcäxetdin qulğa alınğan. Atışular waqıtında ber militsiä xezmätkäre yaralanğan.


text: Pekin. İlneñ könyağında yänä SARS, ğädäti bulmağan üpkä yalqınsınuwı çireneñ çığu ixtimalı säbäple Qıtay xakimiatläre hawa alannarında, vokzallarda xäwef xäle kertä. Şuşı awıru belän çirläwdä şiklänelgän ber keşe Guañcou xastaxanäsendä inde 24-nçe dikäberdän birle yata. Bıltır da SARS Qıtaynıñ näq menä şuşı Guañdoñ wilayätennän çıqqan ide. Xalıqara sälämätlek saqlaw oyışması Qıtayğa maxsus törkem cibärergä cıyına. Bıltırğı kizü bıyıl yüldä beterelgän ide, xäzer isä anıñ yaña oçraqları terkälä başladı.


text:
Damir İsxaqov:«Bezneñ telebez Başqortstanda konstitutsion yul belän däwlät telläreneñ berse dip iğlan itelgänçe, tatarlar ikençe sortlı keşelär bulıp qalaçaq. Ägär Başqortstan elitası tatarlarnı çınnan da «igezäk» itep sanıy ikän, tatar xalıqnıñ telenä tigez xoquq birep, mönäsäbätendä ışandırsın başta. Bu äyber buldırılğançı, sezneñ süzläregez, bezneñ xalıq tarafınnan buş süz itep qabul iteläçäk. Başqortstannıñ kiläçäge turında uylıy torğan säyäsätçe, başta tatar mäs’äläsen xäl itü yulların täqdim itärgä tieş. Ägär ul andıy yulnı täqdim itmi ikän, ul bezneñ öçen säyäsätçe buludan tuqtıy». ЗBeздa ПoBoлжbя
«Xälneñ paradoksallege şunda ki. Säyäsi spektrnıñ liberal qanatı bötenläy töşep qalğan, Dumağa ildä liberal reformalar ütkärü öçen zakon bazası buldırırğa turı kiläçäk. Kreml’neñ yaña Dumağa kvalifikatsiäle küpçelekkä (301 deputat) iä bulaçağı da şik tudırmıy. Ä bu inde, aña kiräk oçraqta, Rusiä Konstitutsiäsen dä üzenä telägänçä üzgärtü kebek reformalarnıñ başlanğıçın da farazlarğa bula. ... Uzğan saylawlar qayber citdi näticälär yasarğa da nigez birä. Äytik, saylawlarda «protiv vsex» digän «partiä» öçen tawış birüçelärneñ ğomumi sanı 4,8 % bulıp çıqtı. Şulay itep, Rusiädä yaña oppozitsion partiä barlıqqa kilergä tora, häm ul inde 5 % kirtäne dä çaq qına ütmi qaldı. »Foat Urazay fikerençä, cıyıp qına äytkändä, Kreml` saylawlarğa qağılışlı zakonnarnı niçek kenä üzenä yaraqlaştırıp üzgärtsä dä, xalıq üzeneñ qänäğätsezlegen belderü cayın taba. Ä bu inde saylawlarnıñ xakimiät öçen kötelmägän näticäse, dip yaza Foat Urazay.
BocToчHый эkcпpecc atnalığı da «Elektorat syurprizları» digän yazma bastırdı. Bu gäzit yazğança, «xakimiät basımı astında bälkem 10% saylawçı tawışı ğına östälgänder. Qalğanı, çınnan da xalıqnıñ teläge. Ä Kommunistlar belän demokratlarnıñ ütmäwe, Tatarstan xalqı öçen yañalıq bulmadı», dip yaza gäzit xäbärçese. Bu atnalıq gäzit fikerençä, iñ zur sensatsiä Qazannıñ İdel buı saylaw okrugında buldı. Monda ber qayçan da xakimiät firqäse çığarğan nämzätneñ ciñgäne yuq, dip ğäcäplände gäzit. Ä Ayrat Xäyrulinnıñ saylawlarğa çığıp, ciñep çığuına, saylaw aldı kampaniäse başında ışanuçılar siräk ide.Altınbayıv wäkileneñ Çallıda cıyğan 15% -tı şaqtıy zur san bulıp tora. Xäbärçe yazğança, «yaqlawçılar buluı, kiläçäktä şul nämzätkä şähär başlığı urını öçen köräşep qararğa mömkinlek biräçäk. Ä «Uñ küçlär» belän «almaçı»lar tırışıp cibärsä, Tatarstan Däwlät Şurasında da üz wäkillären buldıra ala», digän näticä yasıy BocToчHый эkcпpecc atnalığı.
Saylawlar näticäläre turında uylanu anıñ belän genä tämamlanmıy. Başqortstandağı Prezident saylawlarına ayıruça zur iğtibarnı Tatarstan yäşläre häm ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitläre kürsätte.Tatarstan yäşläre gäzitendä «Başqortstanda nilär bulıp yata?» digän yazmada Strana.ru säxifäsennän alınğan xäbär basılıp çıqtı. Anda Mortaza Räximovnıñ Rusiäneñ räsmi wäkile itep, berär islam däwlätenä kitep baru ixtimallığı turında äytelä. «...Ämma, qayber säyäsätçelär älege oçraşunı Putinnıñ Räximovnı yaqlawı itep sanarğa kiräk, dip bäyäläw yağında. Kemneñ ni däräcädä xaqlı buluın ozaqlamıy kürerbez», - dip yaza Tatarstan yäşläre gäzite.
ЗBeздa ПoBoлжbя gäziteneñ tulı ber sanı diärlek, Duma häm Başqortstandağı saylawlarğa bağışlandı. Bu matbuğat «Başqortstan yañalıqları» digän mäğlümat çarasınıñ berniçä xäbären bastıra. «Veremeyenko ciñügä ömetlänä» dip atala ide yazmalarnıñ berse, «Kreml` Räximovnı sızıp taşladımı?» digän isem belän çıqtı ikençe mäqälä.Şunda uq, «Başqortstandağı PR» dip isemlängän analitik yazma da dönya kürde. İğtibar belän uqısañ, älege yazmanıñ Räximov ştabında äzerlängän buluına oxşawın çamalap bula. Ä gäzitneñ soñı bitendä, ЗBeздa ПoBoлжbя gäziteneñ daimi avtorı, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqovnıñ külämle mäqäläse dönya kürde. «Yomşaq tawışlı fälsäfäçelär närsä turında äytergä onıta?» digän isem belän çıqtı ul. Älege gäzitneñ aldağı sanında Başqortstan ğalime Ämir Yuldaşbayıvnıñ mäqäläse basılıp çıqtı. Anda Yuldaşbayıv äfände, xalıq sanın alu näticälären añlatırğa tırıştı häm tatarlar belän başqortlar sanın tigezläşüen kürergä teläwen sizderde. Damir İsxaqov anıñ belän şul mäs’älädä kileşmägänen belderä häm üz dälillären kiterä. Yazmanıñ, axırğı öleşendä Damir İsxaqov şundıy näticä çığara.
«Bezneñ telebez Başqortstanda konstitutsion yul belän däwlät telläreneñ berse dip iğlan itelgänçe, tatarlar ikençe sortlı keşelär bulıp qalaçaq. Ägär Başqortstan elitası tatarlarnı çınnan da «igezäk» itep sanıy ikän, tatar xalıqnıñ telenä tigez xoquq birep, mönäsäbätendä ışandırsın başta. Bu äyber buldırılğançı, sezneñ süzläregez, bezneñ xalıq tarafınnan buş süz itep qabul iteläçäk. Başqortstannıñ kiläçäge turında uylıy torğan säyäsätçe, başta tatar mäs’äläsen xäl itü yulların täqdim itärgä tieş. Ägär ul andıy yulnı täqdim itmi ikän, ul bezneñ öçen säyäsätçe buludan tuqtıy. Bez Tatarstanda da andıy säyäsätçelärgä qarşı eşläyäçäkbez. Başqortstan etnokratları tözegän sistemanı cimerügä qädär eşläyäçäkbez. Etnokratlar belän bez ber dä «igezäk» tügel. Bez demokratiä aqlı köçlär belän. » - dip yaza Damir İsxaqov ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä.Atnanıñ ikençe qaynar teması – Konstitutsiä köne. Bäyräm köne dip iğlan itelsä dä, poçta xezmäte gäzitlärne tarattı, satuğa da matbuğat çıqtı.
Küpçelek gäzitlärdä, Tatarstan däwlät şurası räise Färit Möxämmätşinnıñ Konstitutsiäneñ 10 yıllığı belän qotlawı basılıp çıqtı. BeчepHяя KaзaHb gäzite älege räsmi qotlawnı bastırdı. Ämma gäzit xezmätkärläre şul uq Färit Möxämmätşinnıñ 10 yıl elek, Rusiä konstitutsiäse qabul itelgän könnärdä äytelgän süzlären arxivlarda tabıp, fikerlären çağıştırırğa bulğan. Mäsälän 2003nçe yılda Färit Möxämmätşin Rusiä konstitutsiäseneñ rolen bik yuğarı itep bäyälägän bulsa, 1993nçe yılda ul, regionnarnıñ fikerläre belän isäpläşmiçä referendum ütkärü, kierenkelek uçağın buldıruğa kiteräçäk, dip äytkän bulğan. Ul waqıtta, xäteregezdä bulsa, Konstitutsiä mäs’äläsendäge referendumğa respublika xalqınıñ 13% ğına qatnaştı.Berniçä gäzittä, Däwlät Şurasınıñ qanunlıq kommissiäse başlığı Midxät Kormanovnıñ yazması basılıp çıqtı. Ul da Rusiä konstitutsiäsen yuğarı bäyäli bulıp çıqtı. Mäsälän, jurnalist Çulpan Äxmätova sorawına ul «Rusiä konstitutsiäse şaqtıy kamil qanun, anda iğlan itelgännärne tögäl ütägändä, siña da, miña da yaxşı bulaçaq, xoquq cämğiäte tantana itäçäk» dip cawap birä.
Säyäsät belän bergä mädäniättä dä qızıq waqiğalar bulıp tora. Mädäni comğa atnalığı bu atnada, tulısı belän diärlek Mädäniät ministrlığınıñ 50 yıllığına bağışlana. Anıñ tışlıq bitendä Tatarstannıñ tanılğan cämäğät eşlekleläre, milli zıyalılar räseme basılıp çıqtı. Anda mäsälän, opera cırçısı Venera Ğanieva belän artistqa Näcibä İxsanova, tanılğan artist Şäwkät Biktimerov, şağir İldar Yuziev, yazuçı Nurixan Fattax, rässam Abrek Abzgildin, Milli muzey citäkçese Gennadiy Muxanov häm rus drama teatrı rejisserı İlya Slavutskiy surätlängän. Gäzit mädäniät ministrı İldus Tarxanovnıñ çığış belän açılıp kitä. Şunda uq, TURKSOY oyışması citäkçese Polad Bül-Bül Oğlınıñ yubiley belän qotlawı basılıp çıqtı. Gäzittä , elekke mädäniät ministrları da çığış yasap, istälekläre belän büleşä. Mäsälän İltazar Aliev 70nçe yıllar turında söyläsä, Marsel Taişev 1985-99nçı yıllarda eşlägän eşlärne iskä ala.Zamanında, mädäniät ministrı urınbasarı bulğan Renat Xaris ta gäzit xäbärçese aldında xatirälären yañarta. «Millekne cuyu – sänğätneñ iñ zur faciğäse» di ul anda. Şuşında uq, mädäniät ministrlığın soñğı 50 yılda citäklägän ministrlarnıñ portretları basılıp çıqtı. Anda mäsälän 1953-56nçe yıllarda Yosıf Zakirov eşlägän bulsa, Xaci Räxmätullin 56-61nçe yıllarda ministr bulıp torğan, Bulat Ğizzätullin 61-73 yıllarda ministrlıqnı citäkli, annan soñ Ädip Mindubayıv, İltazar Aliev, Marsel Taişev, İldus Tarxanov ğömerlären mädäniätkä bağışlıy, dip äytelä Mädäni Comğa atnalığında.
Bikä Timerova.