text:
►Kosovoğa cibärelgän möräcäğätneñ qaytawazı
Kosovo xökümäte citäkçese Xäşim Taçi isemenä cibärelgän qotlaw xatında Çallı Tatar İctimagiy Üzäge räise R.Qaşapovtan tış, Mäskäwdän Möxämmät Minaçev, Piterburdan Rinat Wäliev h.b. imzası bar ide. Mäskäw häm Piterbur şähärläre xäkimiäte Kosovonı yaqlawçı tatarlarğa nindi mönäsäbät kürsätkänder, älegä bilgesez.
Ä menä Çallı prokuraturası Xäşim Taçiğä cibärelgän qotlaw öçen TİÜ räise R.Qaşapovqa kisätü yasadı. Şähär prokurorı wazıyfaların başqaruçı Pavel Şamov Kosovoğa cibärelgän telegrammanı “ekstremistik eşçänlek” dip bäyäläde. Prokuror mondıy fikerdä:
“Xäşim Taçiğä bulğan möräcäğätne küpläp taratu cämğeyätneñ qurqınıçsızlığına yanıy.”
Küpläp taratu digäne Kosovoğa cibärelgän qotlawnıñ internet saytlarında buluıdır. “Azatlıq” xäbärçese Xäşim Taçiğä bulğan qotlawnıñ eçtälege, prokuraturanıñ moña mönäsäbäte, TİÜneñ yabılu qurqınıçı xaqında sorawlar belän R.Qaşapovqa möräcäğät itte.
“Äye, bez möselman albannarnı qotladıq. Alarnıñ ozaq yıllar alıp barğan köräşe ciñü belän tämamlandı. Bu ciñüne progressiv cämäğätçelek xupladı. Mondıy çaradan bez dä çittä qalırğa tieş tügel idek. Üzebez dä qollıqtan çığarbız, digän ışanıç belän cibärdek qotlawnı.”
Ä menä şuşı qotlaw uñayınnan Çallı prokuraturasınıñ kisätü yasawına nindi añlatma biräsez?
“Xäşim Taçiğä telegramma cibärgäç, xoquq saqlaw oyışmaları tarafınnan bezgä basım başlandı. Alğa taba da kisken möräcäğätlär yazılsa, çaralar uzdırılsa, TİÜne yababız, didelär. TİÜ yabılğanda belderülär yasasañ, cinayät eşe açabız, dip kisätü yasadılar.”
Zamanında Çallıda “Altın Urda” gazetası härdaim xökümätne tänqıytläde, kisken möräcäğätlär bastırdı. Näticädä mäxkämä anı yaptırdı. Sez dä şundıy ğämällär belän TİÜgä yabılu qurqınıçın tudırmıysızmı?
“Çallı TİÜe bolay da yabıq xäldä. Bezneñ aksialär, qarşılıq xäräkäten yaqtırtuçı matbuğat yuq, diärlek. Bez bolay da idän astında ğına eşläwçe oyışma. Cıyılışlarıbız da xatınnıñ fatirında ütä. Bu – adäm kölkese. Bulğan awırlıqlarğa da qaramastan xäräkät itäçäkbez. Prokuratura, FSB kisätüe ul bezgä şulay basım yasaw ısulı. Bu basım V.Putin prezident bulğaç başlanğan ide. Höcüm bezgä genä tügel, “İttifaq”, “Azatlıq”, “Aqsaqallar Şurası” h.b. milli oyışmalarğa buldı”, di Çallı milli xäräkäte citäkçese.
R.Qaşapov äytüençä, Çallı prokuraturası Kosovoğa cibärelgän qotlawda tübändäge süzlärne ekstremizm dip atıy:
“Tatar xalqı 456 yıl Rusiä imperiaseneñ koloniase. Ul üzeneñ mädäniätın, tuğan telen, möstäqıyl' xäkimiäten üsterä almıy. Tabiğıy baylıqlarına da xuca tügel. Alğa taba, tatarlarğa da, Sezneñ kebek bäxetle kön kilüenä ışanabız”, digän süzlär Rusiä prokuraturasına oşamağan..
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Açıq mikrofon: Xatın-qızlar xäzerge şartlarda kübräk bala taba alamı?
Tatarstan xatın-qızların 8 mart belän täbrikläp Miñtimer Şäymiev alarnı kübräk bala tabuğa öndägän ide. Azatlıq radiosı moña xalıqnıñ mönäsäbäten belergä buldı.
- Minem bolay da 4 balam bar. Şäymiev äytkändäy, eşlärgä kiräk, barısıda yaxşı bulaçaq.
- Balalarnı suğış waqıtında da tapqannar. Balalar Xodaydan birelä. Bügenge köndä mömkinlek bardır, dip uylıym. Bezneñ 4 balabız bar.
- Xatın-qızlar bügenge köndä küp bala taba almıy, iñ kübe 2 bala. Çönki balanı tapqaç, yaxşı itep üsterer öçen, anı aşatırğa, eçerergä, belem birergä kiräk, törle tügäräklärgä yörtergä kiräk. Ä alar barısı da tüläwle. Bez ğailädä 3-äw bulsaq ta, min üzem ber genä bala tabırğa mömkinçelek taptım.
- Xäzerge yäşlär eçä tarta, alarnıñ kübesen sälamät dip uylıy almıym. Fatir kiräk, alarnı alırlıq tügel, qıymmät.
- Yuq, älbättä. Xatın-qızlar uylamasınnar da - däwlät wäğdä itkän aqçalarnı ala almayaçaqlar alar. Bu yalğan.
- Xäzer şundıy zamana - ber bala ğına tabalar. Min dä ber bala ğına tabarğa uylıym.
- Bala tabırğa bula, menä minem problema äle, ğailä planlaştıru üzägenä xastaxanägä yörim. Anda biomed analizlarğa tülägän aqça inde 10 meñgä tulğandır. Ğailä yılı bularaq, däwlättän taşlamalar, yärdäm bulırlıq qanunnar qabul itsennär ide.
- Söbxanalla, bügenge şartlarda aşarğa, eçärgä bar, ber 2-3 bala tabırğa mömkin. Ämma 60% tan artığraq şartlar tudırılırğa tieş däwlät tarafınnan xatın-qızğa.
- İkene genä tabarğa cıyınabız, çönki bezneñ aqça küp tügel. Rusiädä bäyälär dä bik totrıqlı tügel, şul qurqıta.
- Miña bersen qarap üsterü dä citte. Belem birü bik awır, aqça küp kiräk. Qızımnı kommersia yuğarı uqu yortında uqıttım, tüläp. Başta 23 meñ sum tülägän idek, yıl sayın 5meñ sumğa artıp bardı, 5 yıl buyı tüläp uqıttım. Qızım üze ike bala tabırğa uylap tora.
- Kemder taba ala, kemder yuq.
- Xäzer bala üsterer öçen aqça küp kiräk, yäşlär ayırım yäşiseläre kilä. Alarğa fatir kiräk, fatirlar qıybat. Minem ike abıyım bar .Äti-änilär üzläre eşläp fatir alğannar. Statistikağa qarağanda, urtaça 2 bala tabalar, min dä 2 bala qarap üstererbez, dip uylap toram.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Qazanğa tatarça "Comedy Club" kilde
6 martta Qazannıñ SKJ-klubında “Kämit Klub - Qazan Istayl” digän şou-tamaşa uzdı. Bu - tatar “Komedi Klub”ı belän “Bars Media” prodyuser üzägeneñ urtaq proektı.
Bu tatar yäşläre tormışında üzençälekle, xätta tarixqa kerep qala torğan ber waqıyğa buldı. Xäzer zamança yal itü, käyef-safa qoru industriasendä elekke kiçke biyülär diskotekqa äylände, üzeşçän teatr urnına KVNnan başqa berni dä kilep çıqmadı.
Ä zur zallarda xalıq aldında tamaşa qılu, kämit kürsätü qaywaqıt Sabantuylarında oçraştırğalıy anısı. Qazan bazarlarında közen, yazın ütkärelä torğan yärminkä waqıtında Räşit Şamqay häm Rawil Şäräfineñ bäräñge, qaz ite alırğa kilgän qala keşelärenä anekdot söyläwe, rayon üzeşçän artistlarınıñ cırlap, biyep aluı siräk kenä bula torğan mäydan kämite ämma xälne üzgärtmi.
Televizor qabızğaç, çit tellärdä bigräk tä urısça şayarğan keşelär häm bilgele cırçılar iğtibarnı cälep itä. Bu klub kämitlärendä şayaru tozlı, borıçlı, ällä ni neçkä zäwıqlı bulmasa da, xalıq anı yarata.
Ämma barıber garmun belän küñel açu, klubta biü, yäisä urıs köylärenä sikergäläw milli yäşlärne qızıqsındırmıy. Menä şuşı xäldä berençe tatar kämit mäclesen ütkärü turında iğlan Qazan yäşlären üzenä tarttı.
Mädäni uçaqlar bötenläy diyärlek bulmağan Kirov rayonında elekke İdel kinoteatrı xäzer SKJ dip atala. Şuşı “Klub tormışı üzäge”ndä iñ xätär tatar yäşläre muzıkası yañğırap, meñgä yaqın yeget-qıznı cıydı. Älege kiçäne oyıştıruçı Bars-Media prodüser üzägeneñ xezmätkäre Läylä Zotova çaranıñ niçek uzuı turında söyläde:
“Küplär bit inde “Kamedi klab”nı urıs şowı itep belälär. Häm bez anı tatar telendä oyıştırırğa buldıq. Çönki anda yäşlärçä, qızıqlı yumor, cırçılarğa bik küp parodialär, anda tanılğan “Kamedi klab”ta uynawçı rezidentlar qatnaştı.
Kiç buyı säxnädä iptäş Bäyrämov, Dmitriy Çernıx, Flint, loğöped Latıypov tatar estradası yoldızlarına parodialär kürsätte. Qunaqlar itep, jurnalistlar häm şow-biznes ölkäsennän tanılğan keşelär çaqırılğan, alar arasında - İldar häm İskändär Xäyrullinar, Läylä Däwlätova, Rail Sadriev, İskändär Siraci, “Zöläylä” törkeme bar ide. Alardan azraq kölep tä, tänqıytläp tä aldılar. Ämma alar yumornı añladılar.
Şulay uq tamaşada İrkä, Färit Taişev, Lenar Säyfiev, İlnur-Ayrat, Älbina, di-djey Radik, Bulat Cihanşin, Salawat Miñnexanov, Landış Niğmätcanova, «Döber-Şatr», Dilä Niğmätullina, «Ayfara», Mönir Raxmayev kebek cırçılar da çığış yasadı. ”
Tatarça kämit klubınıñ äle tradisiale nığıp betmägän. Ämma zamança milli estrada awazları teläsä nindi xalıqtan qalışmıy, kiresençä küplärdän östen bulğandır. 21 ğasır diskoteqäsı şähär yäşlären tuplap, milli üzençälekne dä saqlasa, bu globalizasianeñ millätlär belän duslaşuın añlatır ide.
Bu kämitkä kilüçelär, küñelle yal itärgä telägän tatar yäşläreneñ qayberläre xätta tuğan tellären dä belmilär. Ämma çordaşları belän bergä biyilär häm kölke süz işetep, alar belän bergä kölä. Şayarular, çemetülär tozlı-borıçlıraq, qaywaqıtta tozsızraq bulsa da, bu kiçä yaxşı täsir qaldırdı.
Bu kiçädäge barlıq şayarulı çığışlar, cırlar, tamaşaçılarnıñ tägäräp kölüe wideoğa yazdırıp alındı, dimäk tizdän berençe tatar kämit klubınıñ DVD yazmasın teläsä kem qarıy alaçaq. Menä şunda inde kiñ cämäğätçelek bu xikmätle kiçägä üzeneñ bäyäsen birer.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tuqay bülägenä köräş kierenke bulaçaq
“Tuqay bülägen däğwalawçılar arasında köräş bıltırğa qarağanda da kierenke bulır axırı”, di büläkne kemgä birüne qarawçı komissia äğzaları.
İsemlek 11 keşe häm törkemnän tora. Alar arasında Tatar Däwlät Akademia opera häm balet teatrında quyılğan “Şağıyr' mäxäbbäte” operasınıñ icat törkeme; yazuçılar Mädinä Maliqova, Qämil Kärimov, Sufian Povarisov, Tälğat Gäliullin; şağıyrlär Rädif Ğataş, Rqäil Zäydulla; rässam Wiktor Arşinov; rässam-sınçı İldar Xanov; cırçı Salawat Fätxetdinov; Piterburdağı Tuqay häykälen yasawçılar bar.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Läylä “apa” Däwlätova mikrofonsız cırlap kürsätte
Qazanda bilgele şağıyrä Läylä Däwlätovanıñ “Yazğı moñ” isemle icadi kiçäse uzdı. Anda zamana şou-biznesına kerep kitä alğan tatar şigriate turında söyläşü kilep çıqtı.
Bu çara 8 mart - Tatarstanda daimi qotlanuçı Xatın-qızlar bäyräme uñayınnan da yasalğan bulğan. Anı “Şärıq” klubı aktivistı Azat Nurmöxämmätov oyıştırğan. Azat, bu çaranı qızlarnı söyenderer öçen yasadıq, di. Ul Läyläne borınğı tatar ğädäte buyınça “apa” dip atadı.


c: text/html

text:
Bunı Facebook saifesinde belli Rusiye jurnalisti, «Moskovskiy komsomolets»niñ baş muarrir muavini Ayder Mujdabayev yazdı.
«Lâyıq, itibarlı ve nufuzlı insanlarnı vazifeden çıqarıp, olarnıñ yerine halq arasında ürmetsiz olğan insanlarnı tayinlemek – saçmalıqtır. Bu akimiyetniñ diskreditatsiyasına ketirmege mümkün», – dedi Mujdabayev.
Çarşenbe künü Qırım «parlamenti» Qırım nazirler Şurasınıñ «reis muavini» vazifelerini eda etken Lenur İslâmovnı istifağa yolladı.Onıñ yerine Meclis muhalifi olğan Ruslan Balbekni tayinledi.
Qırım «baş nazirmuavini» vazifesini eda etken Lenur İslâmovnıñ işten boşatılması ile bağlı sual deputat Lentun Bezaziyev teklifi ile prezidium toplaşuvında keçken afta muzakere etilgen edi.
Faqat «Devlet şurası» toplaşuvında baqılmadı.
Mayıs 27 künü Aksönov İslâmovnıñ esabatı neticesinde onıñ «baş nazir muavini» vazifesindeki taqdiribelgilenecegini aytqan edi.
Mayıs 16 künü Ruslan Balbek Soçide Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti ile «riayetkâr»qırımtatarlarnıñ eyyeti terkibinde körüşti. Mında qırımtatar halqınıñ abadanlaştırıluvı muzakere etilgen edi. Lenur İslâmovnı baş nazir muavini» ve Zaur Smirnovnı Reskomnats başı vazifesine qırımtatar milliy Meclisi yollağan edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy İranda "MAU" uçağınıñ qazasınen bağlı video hitapnı yazıp qoydı.
"2020 senesi yanvarniñ 8-i Ukraina ve bütün dünyanıñ tarihında qaza saife oldı. Elâk olğan 11 Ukraina vatandaşı - Vladimir Gaponenko, Aleksey Naumkin, Sergey Homenko, Denis Lıhno, Valeriy Ovçaruk, Yuliya Sologub, Yelena Malahova ve Olga Kobüknıñ qorantalarına ve yaqınlarına taziyemni bildirem", - dedi prezident.
O, devlet elâk olğan ukrainlerniñ qorantalarına yardım etecegini qayd etti.
"Başqa elâk olğanlarnıñ qoranatalarına da taziyemni bildirem. Belli ki, olarnıñ arasında İran, Canada, İsveçre, Afğanistan ve Büyük Britanuya vatandaşları oldı", - dedi Zelenskıy.
Prezident, Ukraina içün qaza sebebpleriniñ tayin etilmesi prioritet olğanını qayd etti.
İranda olğan uçaq qazası sebebinde Ukrainada yanvarniñ 9-ı matem künü kibi ilân etildi.
Yanvarniñ 8-inde Ukraina "Boeing"i Tegeran ava limanı yanında qazağa oğradı. Uçaqnıñ köterilüvinden soñra birden olğan qazanınıñ sebebi tehnikiy problemalar oldı - ukrain "Boeing" uçağınıñ köçüricilerinden birisi yanıp başladı. Uçaqta 11 Ukraina vatandaşı oldı. Kimse sağ qalmadı. Tegeranda "Halqara Ukraina ava yolları" avia şirketiniñ Boeing 737 uçağınıñ qazasında elâk olğanlarnıñ arasında eñ çoq İran ve Canada vatandaşı edi.
Uçaqnı 2016 yılda istisal ettiler. Şirket bildirgeni kibi, o yahşı çalışa edi ve uçuşından evel yanvarniñ 6-sında teşkerilgen edi.


text:
Rusiyeniñ Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) Qırımdaki «Pravıy sektor» bölügini terroristik teşkilât olaraq tanıdı. Teşkilât FSB saytında derc etilgen cedvelde mevcut.
İşbu cedvelde – 23 teşkilât. FSB malümatına köre, Moskva şeer şurasınıñ «Pravıy sektor» teşkilâtınıñ Qırımdaki bölügini terroristik teşkilât olaraq tanımaq qararı keçken sene dekabr 30-da işke tüşürildi.
2014 senesi küzde Rusiyeniñ Yüksek mahkemesi «Pravıy sektornı» ekstremistik teşkilât olaraq tanıdı.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayında işğal etti.


text:
Onıñ malümatına köre, böyle balalarnı Qırımda raatlanuvğa yerleştirüv meselelerinen oğraşacaq mahsus ştab meydanğa ketirildi.
«Şübesiz, bizge resmiy şekilde muracaat etecek olsalar, Qırım ükümeti seslenecek. Olar şekillendirecek ziyaretlerni bizlernen añlaşıp, teşkil etsinler ve bizler mesülietli olayıq dep, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerine mektüp yolladıq», – dep ayttı Gonçarova.
O, şunı da bildirdi ki, şimdi balalar Alma Tamaq (Pesçanoye) «iCamp» Halqara gençler merkezinde bulunalar. Umumen Qırım bala lagerleri 16 biñ balanı qabul etmge azır, bugün mında 12,6 biñ bala buluna.
Berilgen malümatqa köre, Foros şifahaneleriniñ birine Slavânsk şeerinden 147 bala 25 nefer büyüginen keldi. Mında da «Artekke» kelgen Slavânsk balaları taqımı keldi.


text:
Bunı Donetsk vilâyetiniñ «Donbass» territorial mudafaa batalyonınıñ komandanı Semön Semençenko Facebook saifesinde bildirdi.
«Bölükleri şarqqa ketken Donbass batalyonınıñ bulunuv yerinde «Qırım» mahsus batalyonı şekillendirilecek», – dep yazdı Semençenko.
Onıñ aytqanına köre, «Donbass» batalyonınıñ 2 biñden ziyade askeri muracaat etken soñ, Milliy gvardiya mezkür qararnı qabul etti.
«Qırım» batalyonını bir ay içinde meydanğa ketirmege planlaştıralar.
Ukrainada eki ay içinde İçki işler nazirliginiñ 30 mahsus bölügi şekillendirildi.


text:
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov dey ki, onıñ ükümeti yarımadada şimdiki şaraitlerde vaziyetni idare ete, amma «Rusiye Federatsiyası ve prezidentiniñ yardımı olmadan».
«Şimdiki vaziyette, çoq şükür, olğanını saqlap oldıq», – dedi o jurnalistlerge Aqmescitte.
Qırımğa nisbetenhalqara sanktsiyalarnıñolğanı aqqında aytqanda, Aksenov yarımada böylece Rusiyeniñ «hususiy subyekti» olğanını qayd etti.
«Biz öz vazifelerimizge professional yanaşamız, ya yoq – kibi laflarnı aytqan bazı erbaplarğa böyle deyim: er bir zenaatdaşıma mında kelip, vaziyetni ögrenmege imkân berem. Vali-zenaatdaşlarım bizim mında «kamikadze» olğanımıznı qayd eteler, çünki aqıl-ferasetli insan iç bir vaqıt buña razı olmaz edi», – dey o.
Federal matbuat vastaları Rusiye ükümeti Qırım yolbaşçılığınıñ işinden ve Aksenovnıñ yarımadağa ayırılğan para yetişmegeni aqqında beyanatından memnün olmağanı ile bağlı beyanatlarnı aşkâr etti. Rusiye baş nazir muavini Dmitriy Kozak dey ki, şimdi cumhuriyetniñ birinci şahıslarından bir kimse istifağa çıqmaycaq, amma Qırım memurlarınıñ tarafından maliye vastaları nege masraf etilgeni ögrenilecek.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Noyabr 17-sinde Rusiye tarafından zapt etilgen "Berdânsk", "Nikopol" arbiy katerlerini ve "Yañı Qapu" buksirini Keriçten "Genmol" suvlarından çıqaralar.
Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkeni kibi, Rusiye gemileri ozğarğan keteler, Keriç boğazından Qara deñiz tarafına kete.
Bazar künü saba zapt etilgen ukrain arbiy gemiler olğan Keriç arbiy bölügine yol qapalı edi, anda Rusiye polisi ve arbiy kiyimsiz adamlar nevbetçilik yapa edi.
Anda olğan adamlar aytqanı kibi, quvetçiler, ukrain gemilerniñ Keriç boğazına çıqarılmasını süretke çekkenlerge sualler bere edi.
Marine Traffic halqara gemi közetüvi bazasınıñ malümatına köre, "Sapfir", "Titan" ve "Ğaydamaka" ukrain buksirleri Qara deñizde Qırım yalısı yanında buluna, belki de, Rusiye zapt etken gemilerni alıp, olarnı limanğa çekmek içün. Saat 10:00 Ukraina gemileri Foros qarşısında edi.
Keççe "Sapfir", "Titan" ve "Ğaydamaka" Keriç boğazına yaqınlaştı, saat 13:40 olar Alupkanı keçip ketti.
Bazar künü noyabr 17-sinde Keriçte "Genmol" limanınıda tutulğan "Berdânsk" ve "Nikopol" zapt etilgen ukrain katerlerni yollamaqqa azırlap başladılar. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, iskelede bayağı halq bar edi - portaqal tüslü yeleklerni kiygen adamlar yalıda ve ukrain katerinde edi.
Noyabr 17-sinde advokat Nikolay Polozov, Rusiye, Ukrainanıñ arbiy gemilerini yibergen soñ, "mayıs emriniñ eki maddesini becergeni aqqında BMT-na esabat bere bilir", dep Facebook saifesinde yazdı.
Rusiyede bu vaqianıñ tabiiy ve mantıqlı yekünlevi olaraq, deñizcilerge qarşı cinaiy davanıñ qapatılması olmalı
Polozov hatırlattı ki, 2019 senesi mayıs 25-inde BMT-nıñ Deñiz aq-uquqı boyunca Halqara askeriy makemesi, Ukrainağa "Nikopol" ve "Berdânsk" arbiy katerlerini, "Yañı Qapu" buksirini ve bu gemilerniñ ekipajınıñ 24 azasını qaytarmasını emir etti.
"Zapt etilgen deñizciler ve gemiler Ukrainağa qaytarılğan soñ, Rusiyede bu vaqianıñ tabiiy ve mantıqlı yekünlevi olaraq, deñizcilerge qarşı cinaiy davanıñ qapatılması olmalı", - dep haber etti Polozov.
Daa evel Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ yardımcısı Andriy Yermak, 2018 senesi noyabrde Rusiye silâ yardımınen zapt etken Ukraina Arbiy Deñiz Quvetleriniñ üç gemisiniñ Ukrainağa qaytarılmasınıñ soñki basamağı aqqında aytıp berdi.
Bıltır noyabrde zapt etilgen gemilerniñ qaytarılması soñki basamağına keldiAndriy Yermak
"Bıltır noyabrde zapt etilgen "Nikopol" ve "Berdânsk" arbiy katerlerini, "Yañı Qapu" buksiriniñ qaytarılması soñki basamağına keldi", - dedi o HB matbuatına.
Bu beyanatnı Zelenskıynıñ spikeri Yuliya Mendel de derc etti.
Niyabr 16-sında "Kommersant" Rusiye matbuatı, onın malümatına köre, Rusiye, dekabr 9-ında keçecek "Normand formatı"nda sammitkece zapt etilgen gemilerniñ meselesini çezmege istey, dep haber etti.
Gemilerni silâlarınen, amma arbiy yedeklersiz qaytarırlar"Kommersant"
"Gemilerni, dey "Kommersant"nıñ mebaaları, silâlarınen, amma arbiy yedeklersiz qaytarırlar. Olarda tutuluvdan soñ qalğan ukrain askerlernin şahsiy silâsı, bundan ğayrı ratsiya ve vesiqalar, Rusiyede qalacaq. Bularnıñ episi, Rusiyede vaqiadan soñ açılğan cinaiy davada delil kibi qullanılacaq", - dep yazdı Rusiye matbuatı.
Rusiye Tış İşler Nazirliginde ise, Ukrainağa gemilerniñ qaytarılmasınıñ sammitnen alâqası yoq, dep "İnterfaks" haber agentligine bildirdiler.
"Krıminform" matbuatı, küç organlarındaki menbaasına atıf etip, "Berdânsk" ve"Nikopol" arbiy katerleri ve "Yañı Qapu" buksiri Ukrainağa neytral suvlarda berilecek, dep haber etti.
Daa keççe Qırımda Rusiye FSB-siniñ sıñır idaresiniñ matbuat hızmetine atıf etip TASS haber agentligi, zapt etilgen gemilerni noyabr 18-inde berecekler, dep yazdı.
Ukraina müessiseleri, noyabr 17-sinde olğan vaqialar aqqında daa resmiy beyanat yapmadı.


text:
Geniçesk rayon devlet memuriyetiniñ başı Aleksandr Vorobyev işğal etilgen yarımadağa ukrain malınıñ kirsetilmesine yol bermemek içün Qırım ile memuriy sıñırnıñ qamaçavına qol tuttı. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ orduları tarafından işğal etilgen, çeşit silâ ile toldurılğan, biz ise olarnı mal ile teminleymiz, onı ise soñra Rusiyege de yollap, Ukraina yaman olğanını aytıp yüreler, faqat, aqiqaten, bizim esabımızğa aşaylar. Şimdi insanlar Qırımğa aşayt malnıñ ketirilmesine qarşı narazılığını bildirmege tırışalar. Menimce, bunda mantıq bar. Men memuriyet başı olaraq olarğa qol tutam»,– dedi Aleksandr Vorobyev.
O şuna da diqqatını ayırdı ki, yani bu narazılıq numayışında tek qırımtatarlar degil, diger milletler de iştirak etmeli.
«Ukraina ailesinde olğan er kes bu aktsiyağa qol tutmaq kerek. Ukraina topraqlarınıñ işğalcisini aşatmağa aqqımız yoq. Ayrı biznes strukturaları bundan para qazansalar, faaliyetini qıtaiy Ukrainağa keçirsinler», – dedi rayon devlet memuriyetiniñ başı.
Fikrine köre, qamaçavnıñ faydası olur.
«Tamçı-tamçı neticesi olur. Dünya bugün Ukrainanı öz başına qaldırmay. Biz mında areketsiz otruğanımıznı ve birevniñ yarımıdını beklegenimizni degil de, toprağımıznıñ azatlığı oğrunda küreşkenimizni körmek kerekler», – qayd etti Aleksandr Vorobyev.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, qırımtatarlar işğal etilgen yarımadağa ukrain malınıñ kirsetilmesine yol bermemek maqsadı ile Qırım ile memuriy sıñırnıñ qamaçavını azırlay.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ fikirince, iyünniñ 18-nde uzun apis cezalarına üküm etilgen Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri belgilengen müddetten evel azat etilecek. Bu fikirni o, iyünniñ 18-nde Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bu yañı bir şey degil, olar er keske büyük apis müddetlerini bere. Amma bu apis cezasını çekmeycekler, dep tüşünem: olar Putin rejiminden çoq yaşarlar. Olar başqaları kibi ükümden evel azat etilecek. Repressiv maşina ise çalışmağa devam etecek. Başqa çareleri yoq. Putin tek terror sayesinde yaşay», – dedi Cemilev.
Rostov-na-Donudaki Şimaliy-Kavkaz okrugı arbiy mahkemesi Teymur Abdullayevni 17 yıl, Uzeir Abdullayevni 13 yıl, Rustem İsmailovnı 14 yıl, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yıl apishanede qalmasına üküm etti.
Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev ve Emil Cemadenovğa mahkeme qabaatlav tarafı istegeninden bir yıl çoq berdi.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov veAyder Saledinov tevqif etilgen edi
Keçken sene dekabrniñ 6-nda belli oldı ki, Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rostov-na-Donu SİZOsına etap etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Köktöbelde bir plâjnı çirkef suvu bastı. Bu aqta Kafa News Kefe (Feodosiya) haber saytı bildirmekte.
Matbuat vaqianıñ videosını da derc ete.
Kefeniñ rusiyeli memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, iyülniñ 3-ünde, taşlantılar sebebinden raatsız olğan yerli sakinler, şeer akimiyetine muracaat etti.
"Teşkerüv vaqtında, tehnikiy zona sayılğan yerge çirkef borularından evel toplanğan yağmur suvu aqıp başlağanı, bilindi. Yaqında qasabada yağğan yağmurlardan soñ sel peyda oldı, o, çirkef borularından toplanğan çöplükni basıp çıqardı, dep tüşünemiz", - denile beyanatta.
Memuriyetniñ malümatına köre, Rosprirodnadzor ve Rospotrebnadzor, suvnı teşkerecek.


text:
Indonesianıñ Sumatra adasında Medan şeeriniñ meksün rayonında uçaqnıñ tüşmesi neticesinde 100-den ziyade insan vefat etti, haber ete Radio Svoboda.
Yerli akimiyet bildirgeni kibi, qurtarıcılar endi 50 cesetni taptı.
1964 senesi qurulğan uçaq arbiylerni ve olarnıñ ailelerini taşıy edi. Indonesia Arbiy-ava quvetleriniñ yolbaşçısı Agus Supriatna aytqanı kibi, uçaqta 113 insan buluna edi. O, olardan sağ qalğanlar bar olğanına inana.
Supriatna dey ki, uçucı tehnikiy sebeplerden bazağa qaytmağa izin soradı.
Felâket salı künü, iyün 30-da, yüz berdi. Gerkules S-130 uçağı patlamazdan evel bir qaç evge tiydi.
2005 senesi Medan şeerinde «Boing-737» uçağı tüşti, neticede 143 insan vefat etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis rwisi Refat Çubarov, qırımtatat yazısını kiril urufatından bütünley latin urufatına keçirmek içün Ukraina akimiyetiniñ qararı qabul etilmek kerek olğanını bildirdi. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirdi.
Çubarov qayd etti ki, Qırımda 90-cı yıllarnıñ ortasında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası tarafından qabul etilgen qarardan soñ latin urufatına keçüv başlanğan edi, lâkin Qırım Rusiye tarafından istilâ etilgen soñ bu iş toqtadı.
«Er alda, devletniñ resmiy izini noqta-i nazarından bu meselede toqta qoyulmaw kerek. Ve Nazirler Şurasınıñ qararı qabul etilmeli», – dedi Çubarov.
Onıñ sözlerine köre, qırımtatar yazasınıñ latin urufatına keçirilmesi meselesinde memurlarnıñ fikirleri farqlana.
«Nazirler Şurasında bazı memurlar dey ki: «Elifbeni tasdiqlamaq aqqımız barmı eken?» Yeter ki – siz qabul etiñiz», – dedi o.
Meclis reisi böyle davranışnı «aynecilik» olaraq tanıttı, çünki akimiyetniñ qararı olmasa dersliklerni bir elifbeden başqasına çevirmege mümkün degil. Ve o dedi ki, o qırımtatar yazısınıñ latin urufatına keçirmeknen bağlı işniñ toqtatılmasını Ukraina Tasil ve ilim naziriniñ şahsiyetinen bağlamay.
2015-2016 seneleri devamında Ukraina Tasil ve ilim nazirliginde qırımtatar yazısını latin urufatına keçirmek azırlıqlarınen oğraşqan gruppa çalışa edi. Bu gruppanıñ yolbaşçısı olğan Nazirniñ sabıq mesleatçısı Elhan Nuriyevniñ bergen malğmatına köre, nazir vazifesine Liliya Grineviç tainlengen soñ bu gruppanıñ işi toqtatılğan.


text:
Rusiäneñ Tın okean flotı
Rusiäneñ Tın okean flotı (rusça TиxookeaHckий флoT BMФ Poccии) - Rusiäneñ Xärbi-Diñgez flotınıñ operativ-strategik berläşmäse, Aziä-Tın okean töbägendä Rusiäneñ xärbi iminlegen tä'min itärlek çara.
Quyılğan burıçlar ütäler öçen Tın okean flotına strategik maqsatlı raketalı su astı kreyserları, küp maqsatlı atom häm dizel su astı köymäläre, qorablar, raketa yörtüçe häm beterüçe hawa köçläre, qorı cir ğäskärläre kerä.
Tın okean flotınıñ ştabı Vladivostok şähärendä urnaşqan. Flot başlığı - vitse admiral Sergey Avakänts.
TarixYзrәpTү
1731 yılda imperatorbikä Anna İoan qızı ämere buyınça Oxotsk xärbi flotiliäsenä nigez salına. Oxotsk şähäre - Tın okean flotınıñ berençe bazası.
1787-1791 yıllarda Billings, Sarıçev citäkçelendä Bering diñgeze yarı tikşerelä.
1849 yıldan flotnıñ töp bazası Kamçatkağı Petropavlovsk şähärenä küçerelä.
1871 yılda Oxotsk xärbi flotiliäse ştabı Vladivostok şähärenä küçerelä.
1898 yılda Qıtaydan Port-Artur arendağa 25 yılğa alına, biredä Tın okean flotı töp bazası urnaştırıla.
1904-1905 yılda uzğan Rus-Yapon suğışı näticäsendä Tın okean flotı köçläre zur yuğaltular kiçerä.
Böyek Watan suğışında Tın okean flotınıñ ber öleşe Tönyaq flotqa küçerelä.
Sovet-yapon suğışında Tın okean flotı Saxalin häm Kurillar desant operatsiälärendä qatnaşa.
1965 yılda Qızıl Bayraq ordenına layıq bula.


text:
Ecuadorda olıp keçken zelzele qurbanlarınıñ sayısı aman-aman yarım biñ insannı teşkil etti.
Yıqılğan evler altında insanlarnı qıdırmağa devam eteler, amma faciadan soñ üç kün keçti. Colombia, México, Salvador, İspaniya ve diger memleketlerniñ qurtarıcıları yerli zenaatdaşlarına yardım eteler.
Aman-aman eki biñ kişi ğayıp oldı. Aprel 19-da elâk olğanlarnıñ resmiy cedvelinde 480 insan bar edi, biñlernen kişi yaralı.
7,8 magnitudalı yer teprenüviniñ esas noqtası Müisne turistler şeerine 28 kilometr uzaqlığında edi. Ecuadornıñ eñ büyük şeeri Guayaquil bayağı zarar kördi.


text:
Aqmescitte, Qırımtatar medeniy-tarihiy asabalıq müzeyinde sergi açıldı – «Dünya halqlarınıñ kiymeleri» miniatürada.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, sergide dünyanıñ bir 70 halqı taqdim etilgen. Yani, dünyada yaşağan halqlarnıñ milliy urbalarına kiyingen bir 130 qoqla.
Bu Qırım müendis-pedagogika universitetiniñ «Urba tehnologiyası ve dizaynı ve professional pedagogika» kafedrasınıñ ocaları ve studentleriniñ çoq yıllıq işidir.
Teşkilâtçılarnıñ degeni kibi, bu ğaye kafedra laboratoriyasında sekiz yıl evelsi peyda oldı.
«Milliy urba – kitaptır, onı oqup, halqnıñ adetleri, tarihını bilmege mümkün. Milliy kostümnıñ miniatürası qalpaçıqtan ayaqqapçıqlarğa qadar muqaytlıqnen yapıla ve çoq vaqıt ala», – deyler teşkilâtçılar.
Kiyimler er bir halqnıñ milliy örnegi esasında tikildi.
Sergi qıtaiy Ukrainadaki sergilerde, şeer ve cumhuriyet tedbirlerinde taqdim etilgen edi.
Sergi aynıñ soñuna qadar açılı olacaqtır.


text:
Fälästinle batır kız Ahäd ät-Tämimineñ mäxkämäse
Trampnıñ Kudüs qararın tänqıyt’läp uramğa çıqqan 16 yäş’lek Ahäd ät-Tämimine İzrail xärbiläre öyenä kilep qulğa alğan ide
İzrail xärbi mäxkämäse fälästinle batır kız Ahäd ät-Tämimineñ sud utırışın 11nçe martqa küçerde. Zalğa qullaru boğawlı kileş kiterelgän Tämimi “ciñü” işaräte kürsätä. Ber mäxkämä xezmätkäre şul minutta anıñ qulların tota.
Ahädneñ änise Näriman ät-Tämimi isä sud zalında küz yäş’lärenä buıldı, dip xäbär itä mäğ’lümat agentlıqları.
Utırışnıñ başında jurnalistlarğa töşerergä mömkinlek birelä, soñınnan alar mäxkämä zalınnan çığarıla.
Bäyläneşle xäbärlär
Livanda maşina yörtüçeläreneñ yağulıq protestı
Livan başqalası Beyrutta maşina yörtüçeläre artqan yağulıq bäyälärenä rizasızlıq belderü öçen maşinaları belän yullarnı transport xäräkätenä yaptı
İzrail çüplären Fälästingä iltep tügä
Fälästin xökümäte räise Möxämmät İştiyyä İzrailneñ üzlären çüplek bularaq qullanuınnan zarlandı


text:
Qırımda Oraza bayram namazı kene de zenaat birlikleriniñ medeniyet sarayında qılınacaq, çünki yarımada paytahtı Aqmescitte Cuma cami alâ daa yoq.
«Oraza bayram namazı Qırım camilerinde iyül 17-de saba saat 6-da qılınacaq. Aqmescitte eñ büyük bayram namazı zenaat birlikleri sarayında (Kiyevskaya soq., 115) qılınacaq, Qırım Müftisi acı Emirali Ablayev de qoşulacaq», – dep bildire Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
Müftiyat qayd ete ki, bayram namazına biñlernen adam kele, amma Cuma cami olmağanından Qırım musulmanları Diniy idaresi namaznı başqa binalarda keçirmege mecbur.
Malüm olğanı kibi, Kiyevdeki İslâm medeniyet merkezinde iyül 17-de ukrain paytahtınıñ musulmanları Ramazan bayramını qayd etecekler.
Ramazan Bayramı – Oraza bitkeninen qayd etilgen islâm bayramıdır. Bu kün musulmanlar bir-birini «Bayramıñız mubarek olsun!» sözlerinen hayırlaylar. Bayram arfesinde fitir parası toplana. Para fuqare ve hastalarğa berile.


text:
Ötken aptada portalımız Qıtay sotı ömir boyı bas bostandığınan ayıruğa ükim etken Ospan batır wrpaqtarına qatıstı mäseleni alğaş bolıp köterdi jäne o..
Bügin, 2 qazan, Almatıda Qıtay sotı ömir boyı bas bostandığın şekteuge ükim etken Ospan batır wrpaqtarınıñ Qazaqstandağı tuıstarı el biliginen, halıqa..
29 qırküyek küni Qazaqstandağı AQŞ elşiligi Memlekettik departament (US Department of State) ökili Andrea Kalannıñ qatısuımen qazaqstandıq BAQ ökilder..
Birikken Wttar Wyımı (United Nations), Halıqaralıq Adam Qwqıqtarın qorğau wyımı (International Human Rights Organizations), Europa Parlamenti (Euro..
Britandıq belgili zañger Djeffri Nays Londonda täuelsiz sot qwrıp, Qıtay ükimetiniñ Şıñjañdağı äreketterin genocid nemese adamzatqa qarsı qılmıs ekeni..


text:
Sentâbr 14 künü keçirilecek «Qırımnıñ devlet şurası»na deputatlarnıñ saylavlarına 100 mln ruble masraf etildi, dep bildirdi sentâbr 12 künü jurnalistlerge Qırımnıñ saylav komissiya reisi Mihail Malışev, dep haber ete öz başına tayin etilgen akimiyetniñ ruporı Krıminform saytı.
«Qırımnıñ Devlet şurasına deputatlarnıñ saylavlarına cumhuriyet bücetinden 99,2 mln ruble ayırıldı. Paranı cumhuriyetniñ saylav komissiyası tarqata», – dedi Malışev.
Şu cümleden, 79,1 mln ruble şeer ve rayon saylav komissiyalarına berildi, 20 mln ruble – cumhuriyet saylav komissiyasına, olardan 1,6 mln ruble – bülletenlerniñ azırlanuvına masraf etildi.
Neşirniñ malümatına köre, jurnalistlerge kösterilgen bülletenler 3 tilde basılğan – rus, ukrain ve qırımtatar.
Malışev qayd etti ki, Qırımda GAS «Saylavlar» tertibatı olğan 27 territorial saylav komissiyası çalışa. Saylav künü 1204 saylav bölügi açılacaq, olardan 42 – vatandaşlarnıñ vaqtınca bulunuv yerlerinde.
Ukraina baş prokuraturası Qırım Muhtar Cumhuriyetinde qanunsız saylavlarnıñ keçirilmesi cinayet olğanı aqqında arizası ile çıqışta bulundı.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Almaniya kantsleri Angela Merkel video blogunda Almaniyanıñ bütün Avropa Birligi kibi Rusiyeniñ Qırımnı işğal etmesini qabul etilmez dep sayğanını bildirdi, dep yaza Azatlıq Radiosı.
1941 senesi Şuralar Birliginiñ işğali içün ülkeniñ mesüliyetini de hatırlattı. "Bizim, almanlar içün bu, utanç içün bir sebep", – dedi siyasetçi. Muracaat onıñ video blogunda yayınlandı ve Sovet ordusınıñ mevzilerine qarşı vermaht ücüminiñ başlanmasınıñ 80-inci yıldönümine bağışlanğan.
Metinde, o, Rusiye, Ukraina ve Belarusiye topraqlarında ve Baltıq memleketlerinde Ekinci Cian cenki qurbanlarına yazıqsınuv bildirdi. "Millionlarnen qurban ve olarnıñ nesillerine borclu olğanımıznı unutmamalımız", – dedi Merkel.
Muracaatında Rusiye ile Almaniya arasındaki tarihiy bağlar aqqında hatırlattı, ŞSCB-niñ sabıq yolbaşçısı Mihail Gorbaçovğa Almaniyanıñ cenkten soñraki birleşmesindeki emiyeti ve ülkege "uzlaşçma eli" uzatqanı içün teşekkür etti. Amma postsovet alanındaki zemaneviy adiseler aqqında da ayttı.
Hususan, Belarusiye ve Rusiyedeki narazılıqlarnıñ dağıtılması aqqında ayttı ve bu eki memlekette vatandaş cemaatınıñ faaliyeti soñki vaqıtları imkânsız alına kelgenini qayd etti.
İyünniñ 18-nde Almaniya prezidenti Frank-Valter Ştaynmayyer Berlinde Sovet arbiy esirlerine bağışlanğa sergini açtı.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Sentâbrniñ 24-nde Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Rusiye tahqiqatı Aqmescit civarındaki «gaz borusında diversiya yapqanından» şübheli sayğan Aziz Ahtemovnı apiske almaq qararına qarşı istinaf şikâyetini red etti. O noyabrniñ 2-nece tevqifli qalacaq.
Muvafıq qararnı qadı Aleksey Kozıröv çıqardı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Onıñ malümatına köre, mahkeme oturışı qapalı edi. Aziz Ahtemovnı mahkemege ketirmegenler, o video konferentsiyası vastasınen iştirak etke. Advokat İslâm Velilâyevniñ bildirgenine köre, Azizniñ sağlıq alı bir qarar.
Bundan evel mahkeme Asan Ahtemovnı apiske almaq qararına qarşı istinaf şikâyetini red etti.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ükmüne qarşı berilgen istinaf baqılması beklenilgen Aqmescitteki mahkeme binası ögünde Rusiye quvetçileri 15 qırımtatarını tuttı, dep bildire «Qırım birdemligi».
Faaller tutulğanlarnıñ cedvelini derc etti:
- Ablâlimov Kazim Rasimoviç;
- İbragimov Mir İbragim Mir Vagif öglı;
- Urinbayev Sadık Ruzikuloviç;
- Mustafayev Enver Seitoviç;
- Şihbadinov Rustem Velitoviç;
- Paralamov Reşat Rasimoviç;
- Teyfukov Selim Rişatoviç;
- Mansur Ablâmitov Rustemoviç;
- Memetov Eskender Remziyeviç;
- Memetov Dilâver Remziyeviç;
- Emiruseinov Reşat Asanoviç;
- İbragimov Lenur Musanoviç;
- Alimhan Abitov Alimoviç;
- Umerov Amethan Ayderoviç;
- Mingafarov Gafur Şaripoviç.
«Qırımda insanlarnı tutıp, avtobuslarğa mindirgenler ve polis bölügine alıp ketkenler», – dep bildirdi birleşme. Aynı vaqıtta Vlasiha Arbiy istinaf mahkemesi (Rusiye) mahkemege diñleyicilerni ve kütleviy haber vastalarını kirsetüv muracaatını qanaatlendirdi, dep qayd etile.
Bundan evel mahkeme ögünde bir qaç insannıñ tutulğanı belli oldı.
Rusiye kontrolindeki Qırım uquq qoruyıcıları bugün Aqmescitte olğan kütleviy tutuvlar aqqında bildirmey ve tefsir etmey.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımğa qıtaiy Ukrainadan aşayt malı ketirilmesiniñ blok etilüvi boyunca aktsiya iştirakçileri öz areketlerini qamaçav olaraq adlamay. Qırım.Aqiqat mühbiri degeni kibi, narazılar aktsiyanı «Çonğarda Qırım Maydanı» olaraq adlaylar.
«Qanda qurulğan bizneske keder etmesi – qamaçav degil. Bilgenime köre, Qırımğa ketirilgen aşayt malınıñ 80% anda qalmay, Krasnodar diyarına yollanıla, ya da doğrudan arbiy qısımlarğa ketirile. Bu vatandaşlıq aktsiyası vastası ile özlerini Ukraina vatandaşı olaraq tanığan Qırım sakinlerine olarnı qıtaiy Ukrainada unutmadılar demege çalışamız. Em de namussız iş adamlarına bir buçuq yıl devamında saylamağa mümkün olğanını köstermek: keder üstünde qurulğan ticaretke devam etmek, ya da tek aqça degil de, namusnıñ da olmaq kerekligini hatırlamaq. Ve, elbette ki, ukrain akimiyetiniñ diqqatını celp etmek», – dedi Qırım.Aqiqatqa ukrain ve qırımtatar kinoaktörı, stsenarist, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ nam qazanğan artisti, «1+1» telekanalında «Cesür yürekler» programmasınıñ alıp barıcısı Ahtem Seytablayev.
Onıñ fikrine köre, işbu aktsiyanıñ strategik devam ola bile. Şu cümleden, «Qırım» serbest iqtisadiy zonası aqqında qanun lâğu etilmek, ukrain-qırımlılarnıñ aqlarını qoruycaq qanun çıqarıcı senetler qabul etilmek, Qırımda qırımtatar toponimikası qaytarılmaq kerek. Talaplar arasında – qırımtatar halqı sürgünliginiñ genotsid olaraq tanılması.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri erzaq qamaçavınıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Qırımnıñ Rusiye şaraitlerinde kütleviy aktsiyalarnıñ keçirilmesi sıñırlanğan, koronavirus pandemiyası ise olarnıñ yasaqlanmasında akimiyet içün daa bir sebep oldı. Amma bu zor vaziyette bile qırımlılar memurlardan belli problemlerniñ al etmesini talap ete. 2020 senesi Qırım soqaqlarına kimler ve ne içün çıqtı, maqalemizde tarif etile.
Koronavirusnen bağlı sıñırlavlarğa esaslanıp, 2020 senesi qırımlılarğa kütleviy aktsiyalarda toplaşmağa izin bermegen ediler. Kütleviy aktsiyalarnıñ red etilgenine dair vesiqalarda memurlar baarde ilân etilgen yüksek seviyeli rejim devam etkenine esaslana.
Faqat yarımadada qolay olmağan vaziyet qırımlılarnı yasaqlarğa baqmadan soqaqlarğa çıqmağa mecbur ete.
Suv sebebinden narazılıqlar
Sentâbr ayında Qırımnıñ Rusiye parlamenti ögünde qırımlı faal Sergey Akimov bir kişilik narazılıq aktsiyasını keçirdi. Bunıñ sebebi yarımadadaki suv problemi ve yerli akimiyetniñ onı çezip olamağanı oldı.
Faalniñ qollarında yazuvlı şiar bar edi: «Mavı çapçaq problemni çezmey. Suv beriñiz», «Devlet şurası istifağa ketsin! Qırımğa kreslodaki Konstantinov (Qırım parlamentiniñ spikeri – QA) degil, kanaldaki suv kerek».
Şimdi suv saatqa köre berile ve ket-kete daa beter olaSergey Akimov
«Vladimir Konstantinov altı yıldan berli bu suvdan elinden kelgeni qadar vazgeçken edi. Aksine yapmaq kerek edi, muzakereler (Ukraina akimiyeti ile Qırımğa Dnipro suvınıñ berilmesinen bağlı – QA) keçirmek kerek edi. Bilgenime köre, bir vaqıtlar böyle muzakereler olğan edi. Amma o, (Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti – QA) bizge Şimaliy-Qırım kanalından suv kerekmey, dep aytqan eken. Ve şimdi suv saatqa köre berile ve ket-kete daa beter ola», – degen edi o vaqıt Sergey Akimov.
Aqmescit rayonınıñ Tolban (Opuşki) köyüniñ sakini Sergey Vasilyev de suv teminlevi meselesini çezmegen Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ reberlerini istifağa yollamaq talabınen Aqmescitte bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqqan edi. Vladimir Konstantinov ve Qırım akimiyetiniñ diger vekilleri bu narazılıq aktsiyalarına açıq cevap bermedi.
Oktâbr ayında narazılıq aktsiyalarınıñ iştirakçilerine «kütleviy tedbir keçirüv nizamını bozğanları» içün para cezaları berildi. Olarnen beraber Qırımda yaşağan ve bu bir kişilik narazılıq aktsiyalarını videoğa çıqarğan rusiyeli faal İlya Bolşedvorov da para cezasını aldı. Faaller qabaatlarını tanımadı ve aqlarını qorumağa niyetleneler.
Qırımlı analarnıñ narazılığı
2020 senesi qırımlı analar da soqaqlarğa çıqmağa mecbur oldı – olar mesken sertifikatları devlet programmasınıñ iştirakçileri ola. Küzde Qırımda koronavirus pandemiyasınen bağlı iqtisadiy problemler sebebinden mesken sertifikatları çerçivesinde para bermediler. Bu sertifikatlar esasında balalı qorantalar ev almaq ya da kenişletmek içün bücetten para ala.
Bir çoq qırımlı aile bunı beklemegen edi: birileri para beklep, ev içün kredit alğan, digerleri bu parağa işanıp, bala doğurdı.
Vaziyet qırımlı analarnı akimiyetke açıq şekilde muracaat etip, problemniñ çezilmesini rica etmege mecbur etti. Kefede ve Yedi Quyu rayonında analar soqaqlarğa balalarınen çıqıp, beraber video muracaatlarını qayd etti.
Neticede Qırımnıñ Rusiye ükümeti mesken sertifikatları çerçivesinde paranıñ bir qısmını yılnıñ soñuna qadar bermege qarar aldı.
Qırımtatarlarnıñ narazılığı
Noyabr ayında Aqmescitniñ merkezinde Sergey Aksenovnıñ pencerelerine qırımlı siyasiy mabüslerniñ bir qaç on soyu, qırımtatar milliy areketiniñ veteranları keldi.
Rusiye quvetçileri semetdeşleri – Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleriniñ («Memorial» aq qorçalayıcı merkezi olarnı siyasiy mabüs dep adlandıra) ükmü çıqarılacaq qomşu Rusiyege mahkeme oturışuvına ketken tahminen eki yüz insannı Keriç köpründe bir qaç saat tuttı.
Sergey Aksenov quvetçilerge bu tedbirleri içün teşekkürler bildirip, «terrorizmni desteklev» Rusiye qanunlarını boza, dep qayd etti.
Toplaşqanlar bunı «qırımtatar halqını aqaretlev» sayıp, Sergey Aksenovnen körüşmege istedi.
Kelgenlerge uquq qoruyıcılar gruppası, Ekstremizm ile küreş merkezi ve FSB vekilleri yollanıldı, olar kelgenlerni qayd etip, ziyaret maqsadlarını soradı.
Sergey Aksenov yerine insanlarnıñ yanına Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ milletlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Albert Kangiyev çıqtı, o, aktsiya iştirakçilerine beş vekilini belgilemege teklif etip, başqa künü «Sergey Aksenovnen körüştirecek», dep söz berdi.
Amma bu körüşüv öyle de olmadı.
Qırımtatar teşebbüs gruppası Qırım musulmanları diniy idaresi Sergey Aksenovnıñ laflarına nasıl baqqanını eşitmege istedi. Müfti muavini Raim Gafarov dindaşlarınen laf etip, «apiske alsalar, bir sebebi bardır» dedi ve «ateşnen oynamamağa» tevsiye etti, dep bildirgen edi «Qırım birdemligi».
İş adamlarınıñ narazılıqları
Bu yıl Kefede iş adamları soqaqlarğa bir qaç kere çıqqan edi. Biznesnen oğraşqanlar yazda şeerniñ Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçısı Sergey Bovtunenkonıñ istifasını talap etip, o, «Putinniñ itibarını boza», dep aytqan edi.
Olar ticaret noqtalarınıñ toprağını resmiyleştirgende qıyınlıqlarğa rastkelgen soñ bunı ayttı.
İş adamları Sergey Bovtunenkonıñ istifası içün imzalar toplap, talapları yerine ketirilmese, miting keçirecekler, dep aytqan edi.
Şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı yılnıñ soñuna qadar bütün iş adamları eski añlaşmalarğa köre çalışacaq ve «kimse kimseni tiymey», dep vade etti.
Bir qaç aydan soñ insanlarnıñ soqaqqa çıqması içün daa bir sebep peyda oldı. Üç iş adamınıñ başına küzde belâ keldi – olar bazarda çıqqan yanğın sebebinden işsiz qaldı. Eki kere Qırım akimiyetinden açıq şekilde yardım etmege mecbur ediler.
İlk seferinde Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovdan meselege kirişmesini rica etti, çünki yerli akimiyetke işanmaylar.
Bu muracaatqa cevap berilmedi, şunıñ içün tezden ekinci video muracaatı qayd etildi – yanğan iş yerlerinde.
Er kün qorantalarımıznıñ alı belli olmay ve kelecek sene de çalışıp olamaycağımıznı köstereKefeli iş adamları
«Bilemiz, meselemiz çezildi, dep haber etildi, amma bu böyle degil. Memuriyet kerek olsa, biznen beş yıl körüşip toplaşuv yapmağa azır. Olar bücetten aylıq alalar ve mukâfat içün yapalar. Amma er kün qorantalarımıznıñ alı belli olmay ve kelecek sene de çalışıp olamaycağımıznı köstere», – dep bildirdi iş adamları Sergey Aksenovğa.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti Qırım.Aqiqatqa video muracaatınıñ müellifleriniñ problemini bileler ve cevabını açıq menbalarda berecekler, dep söz bergen edi. Amma şimdilik böyle bir şey aydınlatılmadı.
İşçilerniñ narazılığı
İyün ayında «Zaliv» Keriç zavodınıñ emek istisal hanesiniñ işçileri işni taşladı. Bu malümatnıñ ne qadar doğru olğanı belli degil: müessise reberligi hadimleriniñ narazılıq aktsiyası aqqında malümatnı inkâr ete, Qırım.Aqiqat menbaları ve faal İlya Bölşedvorov ise bir qaç saat iş olmadı, dep bildireler.
Bunıñ ögüne zavod hadimleri yerli kütleviy haber vastalarına aylıqları kesile, müessiselerde işten boşatılğanlar bar, Rusiye akimiyeti vade etken mudafaa sımarışları ise diger müessiselerge kete, dep bildirgen edi.
Neticede hadimlerge mudafaa sımarışı ve para vade etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Jol haqısın 3000sumnan alǵan damas basqarıwshısı menen shártnama biykar etildi
- 21.09.2021, 23:33,
- ҚapaқaлпaқcTaH / ЖәMийeT
- 158
21-sentyabr kúni B.Qádirbergenov telegram kanalında
"Jollar jabıldı. 4-sanlı marshrut jol haqısın 3000 sumnan alıp atır" degen video múrájat járiyalanǵan.
Qaraqalpaqstan Respublikası Transport ministrliginiń tiyisli qánigeleri úyreniw jumısların alıp barıldı.
Úyreniw barısında Damas markalı mámleketlik belgisi 95 O 639 GA "Rayxona -trans -Alyans" JShJ ne tiyisli bolǵan 4-sanlı jónelisli taksi 3000 sumnan jol haqı alǵanlıǵın moyınladı.
Bul transport basqarıwshısına tender talap hám shártlerin buzǵanlıǵı ushın kárxana baslıǵı hám aydawshı arasındaǵı eki tárepleme dúzilgen shártnama biykar etildi, delinedi ministrlik xabarında
.
Qaraqalpaqstan Respublikası Transport ministrligi aldaǵı waqıtları transport basqarıwshıları tárepinen usınday tender shártlerin buzǵan jaǵdaylar anıqlansa tiyisli tártipte shara qollanılatuǵınlıǵın bildirdi.ckaчaTb dle 11.3
Facebook
BkoHTakTe
OдHokлaccHиkи
Google+


text:
Bunı QHA agentligi bildire.
Arpatlınıñ aytqanına köre, bu vazife oña şeer reberligi tarafından teklif etildi. «Men berilgen vazifelerni eda etip olurım, dep tüşündim. Maña teklif ettiler, namzetimni añlaştılar ve bugünki sessiyada rey berüv neticesinde tasdıqladılar», – dep ayttı Arpatlı.
Aluşta şeer yolbaşçısınıñ yañı tayin etilgen muavini JKH ve milletlerara munasebetlernen oğraşacaq.
Arpatlınıñ bildirgenine köre, o, sürgün olunğan grajdanlar toplu yaşağan qasabalarğa ayrı diqqat ayıracaq. Hususan, mesken-kommunal hızmetlerge emiyet berilecek.
Onıñ aytqanına köre, o, Rusiye Prezidenti Vladimir Putinniñ «Ermeni, bulğar, yunan, qırımtatar ve nemse halqlarınıñ reabilitatsiyası ve olarnıñ ğayrıdan tiklenüvi ve inkişafı aqqında» Emiriniñ ömürge keçirilüvinen faal sürette oğraşacaq.
Arpatlı qayd etti ki, iyün 4-de Qırım «parlamentinde» birinci oquvda qabul etilgen «1941-1944 senesi Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetinden mahkemeden tış millet mensüpligine köre sürgün etilgen halqlar aq-uquqlarınıñ bazı kefaletleri aqqında» Qanun leyhasına teklifler kirsetilecek.


text:
«Yedinaya Rossiya» firqası cedveli boyunca sabıq qırım parlamentiniñ deputatı olğan «Devlet şurası» reisi kâtibiyetiniñ reberi ve onıñ muavini Oksana Sergiyenko yaqında Avropa birligi bayrağı ile fotoğa çıqqan edi.
Qırım.Aqiqat saytına belli olğanı kibi, al-azırda yarımadada Rusiye tarafınıñ ğayelerini teşviq etken Sergiyenko keçken sene Frenkistannıñ paytahtı – Parijge barğanda, Avropa birligi bayrağı ile fotoğa çıqtı. Fotosüretler onıñ içtimaiy ağlardaki saifelerinde aşkâr etildi.
Olarğa köre, Sergiyenko daa bir frenkistan regionında – İl-De-Fransta bulundı.
Hatırlatamız, Sergiyeno «Delvet şurası» deputatlarınıñ sırasına qırım «yedinorossları»nıñ №13 cedveli boyunca keçti. O, Vladimir Konstantinovnıñ imayesi altında olğanını qayd eteler.
Bazar künü, sentâbrniñ 14-nde işğal etilgen Qırımda birinci kere Rusiye qanunlarına köre, «Devlet şurası», Aqyarda ise, «Şeerniñ qanun çıqarıcı toplaşuvı» akimiyet organlarına saylavlar keçti. Bunen beraber yerli akimiyet organlarna da saylavlar ötkerildi.
Ukraina baş prokuraturası, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde qanunsız saylavlarnıñ ötkerilüvi cinayetçilik olğanını hatırlattı. Saylavlarnıñ teşkilâtçılarını 10 yılğa apiske ala bileler.
İşğal etilgen Qırımda saylavlarğa öz menfiy munasebetini Ukraina SNBO, İçki İşler Nazirligi de bildirdi.


text:
Aprel 28-de «Hizb ut-Tahrir» işi» boyunca mahkemede qabaatlanğanlar mahkeme ve prokurornı red etüvni ilân etti. Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov bildirdi.
«Bütün qabaatlanğanlar ve imayeciler mahkemeni red etüvni ilan ettiler. Mahkemeci red etüvni lâğu etti. Şimdiki vaqıtta prokurornıñ red etilüvi baqıla. Bellesem, o da qanaatlendirilmez», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
Kremlge boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesinde aprel 28-de, cumaaqşamı künü dört musulman – Muslim Aliyev, Enver Bekirov, Emir-Usein Kuku, Vadim Siruknıñ apiste bulunması müddetniñ uzattırılmasına qarşı şikâyetleri boyunca toplaşuv başlandı.
Bu sene fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâmnı kütken insanlarnıñ evlerinde tintüvler keçirip, bir qaç kişini yaqaladı. Umumen olaraq, 14 insan yaqalandı, olarnıñ dörtü apis etildi: Yaltadan İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ azası Emir-Usein Kuku, Yalta rayonınıñ sakini Enver Bekirov, Aluşta regionınıñ sakini Muslim Aliyev ve Yaltalı Vadim Siruk. Federal havfsızlıq hızmetiniñ taqiqatçıları olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etkenlerinde qabaatladı. Episi dört kişi şimdiki vaqıtta Aqmescitteki SİZOda buluna.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bu daqqaları Aqmescitte Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komiteti keçirgen konferentsiyağa politsiya kelip, tedbirni bozacaq olğan adamlarnı tınçlandırmağa tırışa, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Konferentsiya iştirakçilerinden biri bildirdi ki, politsiyanı Meclis vekilleri çağırdı.
Uquq qoruyıcılar «razı olmağanlarnı» tınçlandırmağa tırışsa da, olar konferentsiya iştirakçileri ve teşkilâtçılarına küfür eteler. Neticede politsiya hadimleri eñ faal bir-eki kişini yaqalap, maşinağa oturtıp alıp ketti.
Konferentsiyağa qarşı çıqqanlarnıñ sayısı ep arta, olar özüni qırımtatar halqınıñ vekilleri olaraq tanıtalar, lâkin konferentsiya iştirakçilerinden biri narazılıq bildirgenler qırımtatarca añlamağanını qayd etti.
Miting iştirakçileri Borçoqraq (Fontanı) sakinleri olğanını aytalar.
«Lâkin aynı vaqıtta olarnıñ çoqusı tedbirde qayd olunmağa istemey – adı ve soyadını aytmay», – dep açuvlana konferentsiya iştirakçilerini qayd etken qadınlardan biri.
Teşkilâtçılar bu adamlarnı tanımaylar.
Al-azırda konferentsiya keçirilgen binanı onğa yaqın politsiya hadimi qorumaqta.
Qırım.Aqiqat bildirdi ki, cumaertesi künü, yanvar 17-de, Aqmescitte Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ bütünqırım konferentsiyası ötkerilmeli. Tedbir yerli saatine köre saat 11-de Vorovskiy soqağındaki Marakand qavehanesinde başlanmalı. Tedbir başlanmazdan evel konferentsiyanı bozacaq olğan adamlar keldi. Soñra olarnıñ yanına daa yigirmi kişi keldi, olar konferentsiya iştirakçileri qayd olunğan binağa «provokatorlar» qıçırıp kirmege tırıştılar.
Tedbir teşkilâtçıları bildire ki, konferentsiyada qırımtatar halqınıñ al-vaziyeti, qırımtatarlarnıñ Rusiye ordusında hızmeti ve topraq meseleleri baqılacaq.


text:
Daruğa
Daruğa yä daruxaçı yä daruxa - tatar häm başqa törki, mongol illärendä türä, tatar xanı xärbi bulmağan wäkile. Mongol süzennän daruğa - ıru başlığı kilep çıqqan.
Daruğa, Mongol İmperiäsendä, Cüçi Olısında häm Qazan, Seber xanlıqlarında bilgele ber yünäleş töbäge.
16 yöz axırlarında – 18 yöz başlarında Urıs däwlätendä Tatar, Başqort häm başqa Törkilär yäşägän töbäklärgä nisbätle räweştä dä qullanışta bula (Qazan, Zöyä, Ufa öyäzlärendä).
Xanlıq märkäzennän mäğlüm ber yünäleştä urnaşqan bistä häm awıllarnı berläştergän, daruğa başlığına buysınğan töbäk. Qazan Xanlığı 5 taraf-yünäleşkä: Alat, Arça, Gäreç, Cöri, Nuğay daruğalarına bülänä. Nuğay daruğası belän Manğıt bäge, başqaları belän olısbäklär (daruğa bäkläre) idarä itkän. 18. yöz azaqlarına qädär Orenburg gubernası cirläreneñ dä Qazan, Nuğay, Seber, Usa daruğaları bülenüe mäğlüm.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda däwläteneñ säyäsi häm ictimaği tormışında basqaqlar belän daruxaçılar (daruxalar) zur urın totqannar. Basqaqlar xärbi xezmättä bulıp, xökümätneñ iminlegen saqlaw wazifasın ütägännär; daruxalarnıñ töp wazifaları isä yasaq cıyunıñ barışın küzätep toru bulğan.
Basqaqlar XIV yözneñ başında uq beterelsä, daruxaçılar äle darux-ölkälärneñ xäkimiät başlıqları sıyfatında Qazan xanlığında dä yäşäp häm eşläp kilgän. Yasaq cıyuda alarğa yärdämçeläre bulışqan; boların bitekçe dip yörtkännär. Xäyer, Cuçi Olısında bitekçe xäyran zur däräcäle keşe sanalğan. Bitekçe xan diwanında da bula, anısı baş bitekçe dip atalğan; annarı ulus sayın bitekçe bulıp, şaqtıy eşne änä şular başqarğan.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- ФëдopoB-ДaBыдoB Г. A. OбщecTBeHHый cTpoй ЗoлoToй Opды. — M.: ИздaTeлbcTBo MockoBckoro yHиBepcиTeTa, 1973. — C. 30—31.


text:
Emil Kürbedinovnıñ advokatı Aleksey Ladin Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde çıqışta bulunıp, cinayet olmağanı içün dava qapatılmalı, dedi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Ladin 2013 senesi Qırımda «Ukraina uquqı bar edi, oña köre bu timsaller yasaq altında degil. Cinayet işlemek kibi bir niyet de yoq edi», dep hatırlattı.
Mahkeme adise eski olğanına baqmadan, memuriy davanı qapatmaq muracaatını red etti. Ladin qayd etti ki, «bir aydan soñ Kürbedinovnı şimdi tapılğan beş yıl evelsi paylaşqanları içün mahküm etseler, şaşırmaz».
Daa bir advokat Edem Semedlâyev bildirdi ki, Rusiye uquq qoruyıcıları internet saifesiniñ Kürbedinovğa ait olğanını ve beş yıl evelsi olğan paylaşuvlar adiy qullanıcılar içün açıq olğanını isbatlamadı.
Daa evel haber etilgeni kibi, mahkeme binası ögünde qırımlı advokat Emil Kürbedinovğa qoltutmaq içün insanlar toplaşa.
Dekabrniñ 7-nde mahkeme Kürbedinovnıñ davasını baqmağa devam ete. Advokat Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi boyunca (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) qabaatlana.
Advokat 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün memuriy apis cezasını ala bile. Kürbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırımnıñ sabıq sakini şikâyet etti. Kürbedinov oturışuvdan soñ onı «olmaycaq bir sebepten» tutqanlarını aytıp, ekstremizm qabaatlarını tanımağanını bildirdi. Bundan ğayrı, o, emin ki, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan qırımlı advokat Emil Kürbedinovnıñ davasında şaatlardan biri Rusiye FSB hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ hırsızlanması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Keçenleri Suşko Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip, ABD sanktsiyalar cedveline kirsetilgen edi.
Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi bu malümatnı izaatlamay.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırım musulmanları Allahqa dua etip, sürgünlik qurbanlarına sıñırsız rahmetini eylemege rica ettiler. Bundan da ğayrı qırımtatar halqınıñ abadanlığı içün dualar oqudılar.Qırımda, mayıs 16-dan başlap, Qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan matem tedbirleri keçirilmek kerek.
Bugün Qırım «akimiyetiniñ» resmiy Facebook saifesinde ise «Ukraina cenübiy-şarqındaki adiseler sebebinden kütleviy tedbirlerniñ keçirüv sıñırlanğanı aqqında emir» yerliştirildi. «Qanun»ğa köre, yasaq 2014 senesi iyün 6-na qadar işleycektir.
Bu sebepten mayıs 6-da, üyleden soñ qırımtatar milliy Meclisiniñ acele toplaşuvı keçirilecek. Mında mayıs 18 kününe planlaştırılğan mitingniñ keçirimesi ile bağlı sual muzakere etilecek.


text:
Qırımdan Odessağa yollanılğan eki ukrain arbiyi mart 2-de Mariupol (M sektorı) civarındaki uruşlarda elâk oldı. Bu aqqında Ukraina Silâlı Quvetleri Arbiy-Deñiz Quvetleriniñ haberinde aytıla.
Vedalaşuv tedbiri mart 4-te Odessada olıp keçti. Ukraina Silâlı quvetleri deñiz quvetleriniñ arbiyi miçman Oleg Storojenko ve yüksek serjant Aleksandr Strelük Ukrainanıñ mustaqilligi ve topraq bütünligi boyunca mahsus vazifeni yerine ketirgende terrorizmge qarşı tedbirler alanında elâk oldılar.
Ukraina Silâlı Quvetleri Arbiy-Deñiz quvetleri yerleştirgen fotoresimlerge köre, Odessa sakinleri elâk olğan arbiyler ögünde tiz çökip vedalaştılar.
Arbiy-Deñiz quvetleriniñ Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, elâk olğanlar Aqyarda mahsus bölükte askerlik yapqan ediler, Qırım işğalinden soñ ise Odessağa avuştılar.
2013-2014 seneleri Storojenko ve Strelüv Avropa Birliginiñ «Atalanta» ve NATOnıñ «Okeanskiy şçit» tedbirlerinde iştirak etken ediler.
Elâk olğanlarnı Kirovograd ve Herson vilâyetlerinde defin etecekler.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen körüşecek bütün insanlarnıñ başta koronavirus talili yapıla. Bu aqta bazar künü Putinniñ matbuat hızmeti Dmitriy Peskov bildirdi, dep yaza Azatlıq Radiosı.
«Rossiya-1» telekanalındaki «Moskva. Kreml. Putin» yayınında Peskov Putinnen şahsen çalışqan prezident memuriyetiniñ hadimlerine de testler yapıla, dep bildirdi.
Peskov, Putin özü koronavirus testini berdimi yoqmı aytmadı. Daa evel bildirgenine köre, buña acet yoq, çünki prezidentniñ sağlıq problemleri yoq.
Dmitriy Peskov, «Rossiya-1» yayınında uzaqtan iştirak etti. Prezidentniñ matbuat kâtibi, koronavirusnen hastalanğan Lev Leşçenkoğa (o, Kommunarkada hastahanege alındı) barğan bestekâr İgor Krutoynıñ qız qardaşınıñ doğğan kününde musafirlerden biri edi. Peskovnıñ aytqanına köre, o, Leşçenkonı doğğan künde körmedi.
Peskov, prezident memuriyetiniñ hadimlerinden biri koronavirusqa oğradı, dep haber etti. O, prezidentnen alâqada olmadı, dep qoştı Peskov. Onıñ aytqanına köre, koronavirusqa oğrağan Yañı Moskvada Kommunarkadaki hastahanege kelmek qararını Putin apansızdan qabul etti, ve atta hastahaneniñ baş ekimi prezident kelecegini bilmegen edi. Qorçalayıcı qıyafet kiygen Putin hastahaneni ziyaret etkende hastalardan birinen laf etti.
Soñra bu hastanıñ ekim olğanı belli oldı, ve koronavirusı yoq. Özü ise Putinnen körüşüv sanalaştıruv olmadı, dep israr ete, o, koronavirus yuqunçı şübhesinen hastahanege ketirilgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Almaniyada Ukraina elçisi Andriy Melnık, Azat etilgen ukrainalı rejissör ve qırımlı yazıcı Oleg Sentsov Berlinge kelip çıqqanını bildire.
"Yañıçıq Oleğ Sentsovnı Berlinde qarşıladım! Qaramanımız ilk seferini tamam Alamaniyağa yapqanı timsaliydir. Ögde - Bundestag mebuslarınen, matbuatnen ve Oleğnıñ GULAGtan azat etilmesi içün küreşkenlernen körüşüvler olacaq", - yazdı Melnik öz Twitterinde bir saat evel.
Daa evel, Sentsov Avropağa barıp, Rusiyede tutulğan siyasiy mabüsler içün aytacağı bildirile edi.
2018 senesi oktâbrniñ 25-nde Sentsovğa Avropa parlamentiniñ «İfade serbestligi» içün Saharov mukâfatı berildi.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işğal etilgen Qırımdan arbiy tehnikanı qaytarmaq teklifi halqara garantiyalar ile tasdiqlanmağance Ukraina akimiyeti onı qabul etmemeli. Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ 2014-2016 senelerdeki komandanı Serhiy Hayduk bu fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ canlı yayınında bildirdi.
Hayduk: «Rusiye tarafı işançsız olğanını endi çoq kere tasdiqları. Ukraina ise ilhaq esnasında marum qalğan mal-mülkü boyunca halqara maqamlarda davalar açtı – bu eñ muimidir. Asılında, bu tehnikanıñ modernlerştirilmesi ve utilizatsiyası içün ne qadar para kerek olacaq, bunı kim yapacaq, yedek parçalar qaydan alınacaq, azır mutehassıslar barmı ve diger meselelerni ögrenmek kerek. Lâkin, er alda, yalıñız halqara seviyede uquqiy ceetten esaslandırılğan açıq-aydın garantiyalar berilgen soñ qaytaruv aqqında ciddiy surette qonuşmaq mümkün olacaq», – dedi.
Daa evel Hayduk, Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta, Kyiv ilhaq etilgen Qırımdan Ukrainanıñ arbiy tehnikası qatarılmadan evel oña maliy-iqtisadiy ceetten qıymet kesmek kerek, dep bildirdi.
Yanvarnıñ 11-nde Rusiye presidenti Vladimir Putin, Rusiyeniñ ilhaq etilgen Qırımdan Ukrainağa onıñ arbiy tehnikasını qaytarmağa azır olğanını bildirdi.
Buña cevaben Ukraina Silâlı quvetleriniñ Arbiy deñiz quvetleri komandanı İhor Voronçenko, Putinniñ tehnikanı qaytarmaq teklifi boyunca Ukraina rehberleri qarar berecek, dedi.
2017 senesiniñ dekabrinde sabıq Ukraina halq deputatı Andrey Sençenko, 2014 senesinde, Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilmesi esnasında, yarımadadan silâlarnıñ çıqarılması ve arbiy hadimlerniñ qorantaları ile kursantlarnıñ evakuatsiya etilmesi aqqında muzakereler etkenini bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, o, 3502 miqdarda arbiy tehnika ve silânıñ çıqarılmasını temin etti. Olarnıñ soñki qısmı 2014 senesi iyünniñ 16-sında yüklenip çıqarılğan edi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı o, bazarertesi künü, iyün 16-da, Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa Şurasınıñ toplaşuvını açar eken bildirdi, dep haber ete İnterfaks-Ukraina.
«Bu afta prezidentniñ teklif etilecek barışıq planınıñ inceliklerini muzakere etmege planlaştırıla. Bundan ğayrı, bugün SNBO qabul etecek qararlarğa köre, ateş toqtatılması prezidentniñ barışıq planını yerine ketirüvniñ başlanması olaraq teklif etilecek», – dep ayttı Poroşenko.
Aynı vaqıtta devlet yolbaşçısı qayd etti ki, ateş toqtatılması boyunca areketlerge ayırılacaq vaqıt sıñırlı olacaqtır.
Poroşenko Ukraina-Rusiye sıñırı üzerinde nezaretni bu afta ğayrıdan tiklemek niyeti bar olğanını aydılattı.
Ukraina prezidentiniñ aytqanına köre, sıñırdaki vaziyet Ukraina şarqında ateş toqtatılmasına keder etken yekâne sebeptir.
«Sıñır qapatılsa, birden ateş toqtatılmasını ilân ete bilemiz. Donetsk ve Luganskta üküm sürgen vaziyette ateş toqtatılmasını ilân etmek biraz mesülietsiz bir adımdır», – dep ayttı prezident.
O, dey ki, bugünde-bugün Silâlı quvetler, sıñırcılar ve Milliy gvardiyanıñ muarebege qabiliyeti ve azimkârlıq yahşı neticelerge ümüt etmege imkân bere.


text:
Avgust 24-te, çarşenbe künü Ukrainada Mustaqillik künü qayd etile. 25-ci doğğan kününde bütün devlet boyunca tantanalı merasimler keçirilecek.
Hususan, Ukraina paytahtında Taras Şevçenko ve Mihail Gruşevskiy, İnstitutskaya soqağındaki Nebesnaya Sotnâ qaramanları hatırasına bağışlanğan abidelerge ve ukrain devletiniñ diger belli erbaplarına bağışlanğan abidelerge çiçekler qoyulacaq. Bunen beraber, Kreşâtik ve Mustaqillik Meydanında ordu paradı keçirilecek, dep bildireler Kiyev şeer devlet memuriyetinde.
Resmiy merasimlerden ğayrı, Kiyev sakinleri ve şeer musafirlerini meraqlı ve faydalı programmalar, kontsertler, sergiler, festivaller ve yarışlar bekley.
Merasimler keçirilmesi sebebinden şeerniñ merkeziy rayonlarında avtomobil areketi sıñırlanacaq ve cemaat naqliyesi marşrutları deñişecek.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Ukraina Mustaqillik künü yarı gizli şekilde qayd etile. Avgust 24-ten eki kün evel Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Leonid Kuzminni, Ukraina doğğan künü er angi aktsiyalar keçirilmesinden uzaq tursın, dep haberdar ettiler. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Aqmescit akimiyeti avgust 24-te haç yürüşiniñ keçirilecegini ilân ete.
Ukrain medeniyet merkezi Qırımda yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ teşkil etildi. Bu, cemaat teşkilâtı ola, onıñ maqsadı – ukrain halqınıñ tili ve medeniyetini saqlamaqtır. Merkez tesisçileri ögüne siyasiy maqsatlar qoymay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı Qırım «Bergi hızmetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ bergen malümatına köre, bu vaqıtqaca Qırım Cumhuriyetinde ve federal emiyeti olğan Aqyar şeerinde Rusiye Federatsiyasınıñ bergi aqqında qanunları işleycek eken.
«Demek 2015 senesi yanvar 1-ne qadar bergilerniñ kirsetilmesi ve alınması ile bağlı ve bergi nezareti, bergi organlarınnı qararlarınıñ itirazı, hızmetçi şahıslarnıñ areketleri ya da areketsizligi, bergi qanun bozuluvı içün mesülietke çağıruvı ile bağlı munasebetler Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ve Aqyarnıñ, Qırım Cumhuriyetiniñ ve mahsus statusı olğan Aqyar şeeriniñ, Qırım Cumhuriyetiniñ ve federal emiyeti olğan Aqyar şeeriniñ uquq qararları ile idare etilecektir», – denile beyanatta.


text:
Min es yaza al Bakiyye Suntil mit Tamğaluk-igöktürk tum. Ajer lâ Tüzung let nat kio man yazo bu Tamğaluk. Lâ Tüzung nar aha ya Tamğaat Řiygöktürk or ber ol lâ Yanalga wen min war yaza al Bakiyye ya Göktürk Tamğalukfi. Deshalb min ken nar yaza minin Suntil in bu Tamğaluk. Ef siz ken yazus al Bakiyye Suntil ya Göktürk Tamğalukfi, yaz siz! Çün vam miz za bu.
In bu Ağandaç ken min yaza al Bakiyye Suntil mit izabcanî al Bakiyye Tamğaluk, el Latinî al Bakiyye Tamğaluk un el Arabîelbakiyye Tamğaluk. Ef siz esus, ken siz yaza bu ya Til mit özge, zeynî ay Tamğaluken.


text:
QIRIM YURTUNA VE OL TARAFLARĞA
DAİR BOLĞAN YARLIĞLAR VE HATLAR
Qırım Hanlığınıñ ve Qırımtatar tiliniñ hanlıq vaqtındaki birinciden menbası olğan yarlıqlar, Türk ve Mogol çöl devletlerinde padişah bergen yazılı emirler, mektüpler ve dokumentlerdir. Bulardan qolumızda olğan eñ mühim soyu ise Vladimir Vladimiroviç Velyaminov-Zernov 1864 senesinde neşir etken Qırım Yurtına ve Ol Taraflarğa Dair Bolğan Yarlığlar ve Hatlar adlı kitaptır. Qırım Hanlığınıñ Lehistan ve Rusiye İmperiyasınen siyasiy mektüpleri ve dokumentler bu kitapta cıyılğan.
Yarlıqlarnıñ Velyaminov-Zernovnıñ neşir etken kitap soyu
Velyaminov-Zernovnıñ kitabınıñ kirişinde aytqanına köre Tatar tili ocası olğan Qazantatarı Useyin Feyizhanov, Rusiye İmperiyası İlimler Akademiyasınıñ vazife bermesinen Rusiye arhivindeki bu Arap harfli Tatar dokumentlerni cıyğan. Soñ Feyizhanov tapqan bu Arap urufatlı qolyazma yarlıqlarnı matbaa neşri içün tizdirgen. Velyaminov-Zernovnıñ da bularnı neşirge hazırlamasından soñ Rusiye İmperiyası İlimler Akademiyası tarafından kitap olaraq Arap urufatlı originalları matbu olaraq neşir etildi. Bu kitap, 2009 senesinde Türk Tarih Kurumu tarafından Melek Özyetgin ve İlyas Kamalovnıñ bir kiriş yazısı qoşmasınen 1864 senesindekiniñ aynısı şekilde neşir etildi. 2018 senesinde Faysal Okan Atasoy bu yarlıqlarnıñ Arap urufatından Latin urufatına tercime etti. Türk Dil Kurumu tarafından Qırım Yurtına ve Ol Taraflarğa Dair Bolğan Yarlığlar ve Hatlar: 1520-1742 Kırım Tatarcasıyla Yarlıklar ve Mektuplar adınen neşir etildi.
Faysal Okan Atasoynıñ yarlıqlarnıñ Latin urufatına tercimesini neşir etkeni kitap
Bu yarlıqlar haqqındaki bir başqa çalışma R. R. Abdulcemilyevniñ 2017-de Akmescitte neşir etkeni kitap. Bu kitap da Şihabuddin Marcani Institutı tarafından Huseyn Feyzhanovnıñ Toplamından Qırım Hanlığına Ait Vesiqalar (Rusça neşir etilgen ismi: Dokumentı Krımskogo Hanstva iz Sobraniya Huseyna Feyzhanova) isminen neşir etildi.
Aqmescitte çıqqan soyu Huseyn Feyzhanovnıñ Toplamından Qırım Hanlığına Ait Vesiqalar
378 dane olğan bu dokumentlerden meraqlı ve mühim olğan bir qaçıñı teşkerip añlatacaqmız. Yarlıq nomeraları Velyaminov-Zernovnıñ neşir etken kitapta yarlıqlarnıñ sıra nomeralarını körsete.
Nomer 1. I-inci Mehmed Geray Hannıñ Taraq Tamğalı tamğası yer alğan yarlıq “Uluğ Ordanıñ uluğ hanı Deşt-i Qıpçaq barça Moğol padişahı Mehmed Geray Han sözüm” dep başlay. 15 Ekim (Oktâbr) 1520 tarihli bu yarlıq Leh kniazlarına barışnı qorumaq ve Qırım Hanlığınıñ siyasetine köre hareket etmeleri haqqında yazılğan bir şartnâme. Buna köre eki devletniñ münasebetleri barış içerisinde olacaq edi.
I-inci Mehmed Geray Hannıñ yarlığı
Nomer 22. Qırım hanlarınıñ yarlıqlarnda unvanlar ve hâkim olğanı topraqlar, halqlar aytılğan. Canıbek Geray Hannıñ 1633 senesinde Lehistan qıralına yibergen yarlıqta bularnı nasıl aytqanını eñ açıq şekilde köremiz: “Canıbek Geray Han sözüm, Uluğ Orda ve Uluğ Yurtnıñ ve taht-ı Qırımnıñ ve Deşt-i Qıpçaqnıñ ve sansız kop Nogaynıñ ve sağışsız kop Tatarnıñ ve onñ qolnıñ ve Tağ ara Çerkesniñ ve Tat bile Tavgaçnıñ ve din-i İslâmnıñ uluğ padişahı ve uluğ hanı saadetli ve nusretli ve sahavetli ve şecaatli Canıbek Geray Han…”
Canıbek Geray Hannıñ yarlığınıñ başlanğıçı
Nomer 165. IV-ünci Mehmed Geray Hannıñ Leh kralı Yan Kazimirge yibergen bu ahidnâme (añlaşma) eki devlet arasında Moskovğa qarşı siyasiy ve askeriy bir ortaqlaşma haqqındadır. Bu kibi ahidnâmeler Qırım Hanlığınen Lehistan arasında 17-nci asırda körüle. Bu kibi ahidnâmelerde meraqlı şey ise Moskvadan Qazan, Hacı Tarhan ve Terekniñ qaytarılacaqnıñ aytılması: “Qırım hanlarından ayrılmayub dost ve qardaş olub birlik idecegiñize ve sizden soñra kelecek qırallar üzerinde dostluq ve qardaşlıq ideceklerine ve Mosqva üzerine asker çeküb Haq Teâliy hazretleri lütuf ve ihsan idüb her ne zaman fetih nasib olduqda Acderhan [Hacı Tarhan] ve Qazan ve Terek ve Tura ve her ne qadar Musulman vilâyetleri ve Tatar ve Nogay halqı var ise siz qardaşımız Lih [Leh] bekleri qarışmayub bizim olacagına ve qadimiy pişkeşiñüz her sene vaqıt ve zamaniyle Qamaniseye könderüb…”
Yarlıqnıñ soñundaki tamgalı tuğrada “Mehmed Geray Han bin Selâmet Geray Han” yaza
Numero 192. 1661 senesinde IV-nci Mehmed Geray Hannıñ Moskva knyazı Aleksey Mihayloviçğe cibergeni bu yarlıq, Rusiyeniñ añlaşmağa qarşı asker aydağanı ve “yalan söz etkeni” haqqındadır: “Özü Qazaqı bizim arqamız milan Qazan bolub Leh memleketine bu qadar camanlıq itüb soñra bizim sözümiz milan barışub biz dahi Leh qıralı ile ahd-i yemin idüb dost ve qardaş olduq sen antıñda turmayub Qazan içine asker yiberüb Leh memleketine yürdün Haq Subhane işin qolay ketirmeyüb ant bozduğunuz içün askeriñ bu qadar belaya colıqdı Qazaq yene de bolsa ayaqımıza cıqıldı Qazaqdan qolun tartmayub Kyivde ve Pereslavda ve Nijnde birer miqdar askeriñ var qapanub durırlar ekinci sözümüz bizge mektüb yazub uluğ padişahımın dib yazarsın Ten boyında ve Çerkeskermanda bolğan Qazaqıñızı götür Âl-i Osman padişahınıñ ve bizim çit memleketimizde kob zararları toqunadır didigimizde ol bir alay hırsızdır ben olarğa icazet virmem ve küçüm yetmezdir ve sözümi tutmazlar deb cevab yiberdin ve yalan söz milan itimad verdiñüz soñra öziñüz beş yüz deniz qayığı yapdırub memleket almaq sevdasına düşdüñüz ol haberi işidüb biz dahi tedarik idüb Allah Teali qolay ketürüb varıp hisar yapub yollarıñ bağladıq…”
Mehmed Geray Hannıñ yarlığında yuqarıda keçken ifadeler


text:
Aqmescitte dekabr 3-ünde yengil maşna şeer merkezinde Kirova caddesinde turaqqa uruldı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Çatışma sebebinde turaq bozuldı, maşna da darma-dağın oldı. Matbuatqa köre, yaralanğanlar bar. "RİA Novosti Krım" yazğanı kibi, bir aqay biraz zarar kördi, bir qız ise yaralandı, onı hastahanege alıp kettiler.
Bu vaqia aqqında resmiy bildirüvler şimdilik yoq.
Gece Kefede (Feodosiya) "Reno Logan" maşnasınıñ aydavcısı büyük süratta elektrik direkke uruldı.
İçki rayonında dekabrniñ 2-sinde aqşam Vortex Corda avtomobili, PRUE Hauf arabasınen MAN 23 maşnasınen çatışqanından sebep, Rusiye polisi teşkerüvni başladı.
Qırımda dekabrniñ 3-ne telükeli gidrometeorologik adiselerine dair furtuna ihtarı ilân etildi.
Rusiye kontrolindeki Qırım ükümetiniñ Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ küç ve vastaları ava bozulğanı içün fevqulâde vaziyetler olacağına azırlıq köre.


text:
2019 senesi dekabr ayında Donbastaki zıddiyetni al etüv üç taraflı bağ gruppası «tanılğan er kesni tanılğan er keske» deñişim aqqında añlaştı. Tutulğanlar dekabrniñ 29-nda Donetsk vilâyetiniñ «Mayorsk» keçiş noqtasında deñiştirildi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, işğal etilgen Qırımda ve Rusiyede siyasiy sebeplerden tutulğan qırımlılarnıñ azat etilüvini talap etmege niyetlene, dep bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyede tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısını aytqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoqu – qırımtatarlardır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs qayd etile. Aynı raqamnı Qırım aq qorçalayıcı gruppası da bere.
Deñişimni beklegen qırımlılarnıñ ekseriyeti – qırımtatarlar, olar bir sıra davalarnıñ, hususan «Hizb ut-Tahrir», «Tebliğ Cemaatı» davalarınıñ (Rusiyede yasaqlanğan, amma Ukrainada yasağı olmağan teşkilâtlar) mabüsleri ola. Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Bu davalarnıñ mabüsleri – din kütken musulmanlardır.
Qırım.Aqiqat «Unutılmağanlar» maqalelerinde Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda SİZO ve apishaneden çıqacağını beklegen qırımlılar aqqında tarif ete. Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davası» aqqında mında, Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davası» ve ağa-qardaş Seitosmanovlar aqqında mında oqumañız mümkün. «Tebliğ Cemaatı davasınıñ» mabüsleri ve Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir gruppasınıñ davası» aqqında mında oqumañız mümkün. Bağçasaraydaki qırımlı musulmanlar aqqında mında oqumañız mümkün.
«Unutılmağanlar» maqaleleriniñ beşinci qısmına «terrorist davaları» ve «Tebliğ Cemaatı davalarınıñ» mabüsleri kirdi.
«Terrorizm» davalarınıñ mabüsleri
2014 senesinden berli Rusiye mahsus hızmetleri bir qaç qırımlını terrorizmde ve oña çağırğanında qabaatladı. Aq qorçalayıcılarnıñ fikirince, bu davalarda bu insanlarnıñ qabaatını isbatlaycaq dos-doğru deliller yetmey, olarnı tutuv ve mahkeme etüv tarzı ise taqipleriniñ siyasiy sebebi bar olğanını isbatlay.
Aleksey Çirniy
«Oleg Sentsov davasınıñ» mabüsi. Aqmescitli. Zenaat boyunca tarihçı. Apiske alınmazdan evel rekonstruktor olıp çalıştı, «Genuezskiy şlem» belli Qırım festivalinde iştirak etken edi.
2014 senesi mayısta Rusiye mahsus hızmetleri tarafından Aqmescitte terror tedbirlerini, hususan şeerdeki Lenin abidesini patlatmağa azırlağanında qabaatlanıp tutuldı. Tahqiqatnıñ versiyasına köre, o, yerli himiyacı studentten patlayıcı madde azırlamasını rica etken eji.
Apiske alınğan soñ tahqiqat ile işbirligi yapıp, bu davanıñ diger mabüslerine qarşı şaatlıq etti. Aleksey Çirniyniñ advokatı İlya Novikov mahkemede müvekkili FSBde işkencege oğratıldı, dep bildirdi. Bundan soñ onı davadan çıqardılar.
2015 senesi aprelniñ 21-nde Rostov-na-Donudaki Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Aleksey Çirniyni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesi boyunca qabaatlı tanıp – terror birleşmesinde iştirak etüv, terakt azırlanması ve silânı qanunsız almağa tırışuv – 7 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti.
Aleksey Çirniy qabaatını tanımadı ve ükümge itiraz bildirmege tırıştı, amma Rusiye Yuqarı mahkemesi ükümni deñiştirmedi.
Bu davada daa üç kişi bar – Oleg Sentsov, Aleksandr Kolçenko ve Gennadiy Afanasyev. Olar endi azatlıqta bulunalar, üçü de Ukraina ve Rusiye arasında olğan vatandaşlarnı deñişimler çerçivesinde azat etildi – Afanasyev 2016 senesi iyün ayında, Sentsov ve Kölçenko 2019 senesi sentâbr ayında.
Aleksey Çirniy 2014 senesi mayısnıñ 9-ndan berli apiste yata.
Yevgeniy Karakaşev
Kezlevli. Anarhist baqışları olğan faal. 2018 senesi fevral ayında «VKontakte» içtimaiy ağında terrorizmde çağırğanında (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.2 maddesi) qabaatlanıp tutuldı. Laf onıñ gizli subetlerde yazğanları ve 2014 senesi saifesinde derc etken video aqqında kete eken. Dava malümatlarında angi video aqqında aytılğanı añlaşılmay, amma tahqiqatnıñ bildirgenine köre, başında «Granatanı … qarşı qullanıñız» sözleri bar, soñunda ise «…akimiyet organlarınıñ pencerelerine. Muvafaqiyetler!» sözleri mevcut
Faal böyle bir video paylaşqanını inkâr ete.
2019 senesi aprel ayında Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yevgeniy Karakaşevni 6 yılğa üküm etti. O, qabaatını tanımayıp, ükümge itiraz bildirmege tırıştı. Amma 2019 senesi avgust ayında Rusiye Yuqarı mahkemesi birinci derece mahkemesiniñ qararını deñiştirmedi.
Karakaşev, rusiyelilerni aqlarını qorçalamaq içün narazılıq aktsiyalarına çıqmalarına çağırdı.
2018 senesi fevralniñ 1-nden berli apiste yata.
Nariman Memedeminov
Rusiye mahsus hızmetleri cemaat jurnalisti, «Qırım birdemliginiñ» faali Nariman Memedeminovnı terrorizmge çağırğanında qabaatlay.
Apiske alınmazdan evel Bağçasaray rayonınıñ Zalanköy (Holmovka) köyünde yaşadı. Zenaat boyunca filolog olıp, issihane kombinatında operator olıp çalıştı. «Qırım birdemliginen» faal işbirligi yapıp, qırımtatarlarnıñ mahkemelerinden ve evlerinde keçirilgen tintüvlerden canlı yayın alıp bardı. 2017 senesi Seydamet Mustafayevniñ evinde tintüv keçirilgende anda olğanı içün para cezasını aldı.
Faal, Qırımdaki vaziyetni Ukraina ve halqara kütleviy haber vastalarına bildirgen edi.
2018 senesi mart ayında Rusiye quvetçileri evine tintüv keçirmege keldi.
Nariman Memedeminov 2013 senesinden 2015 senesine qadar olğan YouTube video blogu sebebinden «terrorizmge açıq çağırğanında» (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.2 maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatlandı. Eki levhada «Hizb ut-Tahrir» teşkil etken tedbirler aqqında ikâye etile.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy arbiy okrugınıñ mahkemesi onı 2 yıl ve 6 ay yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. Faal qabaatını tanımay.
«Qırım birdemligi» onıñ cinaiy taqibi sahte ola ve Rusiye mahsus hızmetleri Qırımdaki vaziyetten haberdar etken insanlarğa qarşı küreşe, dep bildire.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi, faal «halqara ve Rusiye uquqına zıt bir şekilde azatlıqtan marum etildi», dep bildirdi.
Nariman Memedeminov 2018 senesi martnıñ 22-nden berli apiste yata.
Apayı ve üç balası azatlıqta qala.
Oleg Prihodko
Saq rayonınıñ Orehovo köyüniniñ sakini. Demirci, Ukraina tarafdarı faal. 2014 senesine qadar siyasetnen oğraştı, «Svoboda» birleşmesiniñ azası oldı, Kyivdeki Euromaydanda faal iştirak etti. Qırımda Rusiye yurisdiktsiyasını tanımay. Oktâbr ayında Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından garajında trotil taşlarını qanunsız saqlağanında ve Saq rayon devlet memuriyetiniñ patlavını azırlağanında qabaatlanıp tutuldı. Apiste buluna. Qabaatını tanımay.
2019 senesi oktâbrniñ 10-ndan berli apiste yata. Üküm çıqarılmadı.
Azatlıqta ömür arqadaşı ve qızı bulunalar.
Rusiye ve işğal etilgen Qırımnıñ SİZO ve apishanelerinde azat etilmesini beklegen diger qırımlılar aqqında Qırım.Aqiqat saytında derc etilecek «Unutılmağanlar» maqalelerinde oquñız.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yetekçileri 2014 senesi Qırımda öldürilgen Ukraina tarafdarı Reşat Ametovnıñ ailesini kelecek yılbaş bayramı ile hayırladılar.
«Qırımatatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Meclis reisniñ muavini İlmi Ümerov, Avdet gazetasınıñ baş muarriri, Milliy Meclisniñ azası Şevket Kaybullayev, Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Reşat Ametovnıñ ailesini ziyaret etti, vatandaşlardan destek sözlerini ayttı ve balalarğa bahşışlarnı ediye ettiler», – haber ete Meclisniñ matbuat hızmeti.
2014 senesi mart başında 39 yaşında Aqmescit sakini, üç balanıñ babası Reşat Ametov Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqıp, Aqmescitteki Nazirler şurası binasınıñ yanında bir özü piket keçirdi. Narazılıq aktsiyası vaqtında «samooborona» vekilleri onı maşinağa oturtıp, belli olmağan bir yerge alıp ketti.
2014 senesi mart 15-de Reşat Ametov ölü tapıldı. Mart 18-de Ametovnı Aqmescit mezarlığında defn ettiler. Cinaiy iş açılğan edi. Cumhuriyet yolbaşçısı Sergey Aksenov «samooborona» vekilleriniñ Reşat Ametovnıñ öldürilmesine alâqası olmağanını bildirgen edi.


text:
Qırımda eñ büyük soylârından biri sayılğan Qarasuvbazar suv ambarınıñ yuqarı taraflarınıñ suv seviyesi bayağı tüşken dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
O bergen malümatqa köre, bu - Qırım dağları etegindeki qurğaqlıqnen, em de suv ambarınıñ suvınen Qırımnıñ şarqiy rayonları temin etilgeninen alâqalı olğanı ve suv sarfiyatı ambarnıñ toluvından ziyade olğanı sebebinden olmaqta.
Yerli sakinler Qırım.Aqiqat muhbirine «Qarasuvbazar suv ambarındaki suv seviyesi kün sayın bayağı azlaşqanı» aqqında ikâye etkenler.
Qarasuvbazar suv ambarı Büyük-Qarasuv özeniniñ yatağında yerleşerek, başını Qırımda suvı eñ nomay sayılğan Qarasuv-Başından almaqta.
Ukraina Qırımnıñ tatlı suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanı Dnipro özeniniñ esas suv yatağınen bağlağan Şimal-Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, yarımadağa suv berilmesini toqtatıldı.


text:
Aqmescit – Qabul etilgen federal qanunına köre, yarımadada faaliyet etken cemaat teşkilâtları 2015 senesi yanvar 1 kününe qadar, ğayrıdan qayd etilmek kerekler. Bunı etip yapmaq ve faaliyetlerni devam ettirmek suallerge cevaplarnı, çeşit teşkilât vekilleri «İnsan aqları boyunca missiya» azaları teşkil etken treningte aldılar.
Cemaat teşkilâtlarnıñ qayd etilüv hususiyetleri aqqında, uquq boyunca mesleatçı, adliyeci Olga Gnezdilova ikâye etti. Bunen beraber, o, Rusiye qanunlarında «çetel agenti» añlamı ve qırımlı teşebbüsçiler mecbur yapacaq seçim aqqında malümat berdi.
Olga Gnezdilova Qırım.Aqiqatqa da izaat berdi: «Rusiyede, çetelden maliye etilgen ve siyasetnen oğraşqan teşkilâtlar (bu yerde akimiyet ile olğan er türlü munasebetler kire) «çetel agenti» olaraq adlandıralar. Rusiyede, iç bir teşkilât göñülli olaraq bu kibi
alğa razı olmayıp, mahkemelerde şikâyet berdi. Qırımdaki cemaat teşkilâtları da, çetelden para almaq ya almamaqnı tüşünmeliler». Aytqanına köre, teşkilâtlar Rusiye tarafından destek ala bileler ve belki de, teşebbüsçilerniñ bir qısımı bunı ister.
Trening bitken soñ, «Tsigun içtimaiy hızmeti» sport-tedavilenüv teşkilâtınıñ reberi İrina Bayevskaya öz teessuratlarınen Qırım.Aqiqat ile paylaştı. Bildirgenine köre, onıñ teşkilâtı Ukrainada kâr ketirmegen bir teşkilât kibi qayd etilgen edi, amma ileride rusiyeli Qırımda faaliyetini devam ettirmek istegenini ayttı. «Rusiye qanunları boyunca teşkilâtnı nasıl qayd etmek mümkünligi meraqlandıra edi, bunı ögrendim işte», – qayd etti Bayevskaya.
«İnsan aqları boyunca missiyası»nıñ vekili Andrey Krisko qayd etkeni kibi, «bu kibi oqutuv tedbiri birinci kere ötkerile, amma ümüt etemiz ki ardı gür olur». Onıñ sözlerine köre, cemaat teşkilâtları azalarınıñ bilgi seviyesini arttıruvı eñ müim meselelerden biri olaraq qayd etildi.
Treningniñ işinde iştirak etip olamağanlar içün, ayırıca malümatlar azırlanıp, «missiyanıñ» saytında yerleştirilecek. Onıñ mütehassısları ileride birleşme ve assotsiatsiyanı serbest teşkil etilüvi, qayd etilüvi ve faaliyetini alıp barmaq imkânlarını nezaret etecekler.
Kriskonıñ sözlerine binaen, bu kibi bilgi dersleri qırımlı uquq-qoruyıcılar, adliyeciler ve yerli matbuat vastaları içün keçirmege planlaştıralar.


text:
Kiyev şeherinde yerleşken «Ukraina» adlı kinoteatrde rejissör Nariman Aliyevniñ «Qırım hikâyeleri» adlı rivayetniñ taqdim merasimi ötkerildi. Destanğa üç qısqa film kirdi, bular: «Saarnen qaytmaq», «Seni sevem», «Sensiz» - dep bildire Qırım.Aqiqat
«Üç işim de ayatımnıñ üç yılıdır. Üçüni de men Qırımda, vetanımda, evimde çıqardım, üçüniñ de qaramanları menim tuvğanlarım ve soy-aqrabalarım ola», - tarif etti Aliyev.
Qısqa filmlerniñ taqdim merasimine qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev de teşrif buyurdı. Onıñ qaydına köre, destanda «Qırım añlayışı» bar.
«Birinciden, bu film mevzunıñ aktualizatsiya semeresini, ekinciden, Qırımnıñ añlayışını taşıy bile. Çünki Ukrainanıñ 23 sene mustaqilligi devamında bu añlayış yoq edi. Siyasiy erbapları Qırımğa istimalcı olaraq baqa ediler. Tek seçimler vaqıtında, saylayıcılarnı celp etmek içün hatırlay ediler» - dep ayttı Cemilev.
Bunıñnen bir sırada taqdim merasiminde Camala, «KrımSOS» adlı cemaat teşebbüsniñ teşkilâtçılarından biri Tamila Taşeva ve rejissörnıñ ana-babası bulundılar.
Keçenlerde Qırımlı yaş rejissör Nariman Aliyevniñ «Sensiz» (2015) adlı qısqa film Berlinde keçirilgen 66-ncı halqara kinofestivalinde taqdim etilgen edi.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
«Ukrainada bunı Rusiye tarafınıñ Ukraina qanunlarına, halqara uquq qaidelerine, Ukraina mustaqilligi, BMT nizamnamesine ve «Ukraina topraq bütünligi» BMT Baş assambleyasınıñ rezolütsiyasına, Ukraina ile Rusiye arasında 1997 senesi alınğan dostluq işbirlik ve ortaqlıq Añlaşmasına ürmetsizligi olaraq tanıylar», – dep aytıla Ukraina çetel işler nazirligi beyanatında.
«Rusiye añlı tarzda Ukraina-Rusiye munasebetini kerginleştire ve eki taraf arasında olğan meselelerni diplomatik yollarnen çezmege istemey, bu tarik ve bunı tasdiqlay», – qoşalar müessisede.
Ukraina çetel işler nazirliginde Rusiye tarafını devletlerara munasebetlerni medeniy sürette amelge keçirmege, bütün halqara topluluğınıñ çağıruvlarını eşitmek ve Ukraina qısmınıñ işğali ve zaptı aqqında qanunsız qararlarını lâğu etmege çağıralar.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ekinci cian cenkte ğalebeniñ 69 yıllığını qayd etmek içün bugün Qırımğa keldi.
Bu Rusiye Federatsiyası prezidentiniñ işğal etilgen Qırımğa ilk ziyaretidir.
Cumaaqşamı künü Almaniya çetel işler naziri Frank-Walter Steinmeier Putinniñ Qırım arbiy paradında iştiragi vaziyetni daa kerginleştirecegini aytqan edi. Almaniya kantsleri Angela Merkel qayd etti ki, eger de böyle olsa, o, pek «yazıqsınacaq» eken.
Ğarp Rusiye işğalini tanımay.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Facebookta Amsterdam mahkemesiniñ «skit altınlarınen» bağlı qararını izaatladı.
«Amsterdam bölge mahkemesiniñ qararı Ukrainağa yalıñız «skit altınları» ait olğanını ifadelemey. Qırım da Ukrainanıñdır, Qırım – bizim, noqta. Bunı Avropa memleketiniñ qararı köstere», – dep bildirdi Ukraina prezidenti.
Amsterdamnıñ bölge mahkemesi dekabr 14-de «skit altınları» kollektsiyasınıñ Ukrainağa qaytarılmasına dair qarar çıqardı.
«Qırım – Qara deñizniñ altını ve sırı» sergisi 2014 senesi fevral ayından avgust ayına qadar Amsterdamnıñ Allard Pirson müzeyinde numayış etilgen edi. Anda Qırımdaki skit, sarmat ve gotlarnıñ medeniyetini temsil etken dört Qırım müzeyiniñ eksponatları taqdim etilgen edi.
Qırım işğalinden soñ Ukraina akimiyeti eserler müzeyge degil de, Ukraina devletine ait, dep bildirdi. Qırım müzeyleri ise eksponatlarnıñ olarğa qaytarılmasını talap ettiler. Felemenk müzeyi eserlerni ne Ukrainağa, ne de Qırımğa bermedi ve mahkeme qararını ya da taraflarnıñ añlaşmasını beklegen edi.
Qırımnıñ dört müzeyi Amsterdam mahkemesinde Allard Pirson müzeyine qarşı dava açtırıp, kollektsiyanı Qırımğa qaytarmağa talap etken edi.


text:
Ukraina sabıq baş naziri, RNBO sabıq kâtibi, sabıq Mudafaa naziri, Ukraina Telükesizilik hızmetiniñ birinci reisi, Ukraina ordusınıñ generalı Yevgen Marçuk, Ukraina tarafından Qırımnıñ işğalden azat etilmesi içün halqara platformanıñ meydanğa ketirilüvini doğru, dep saya. Onıñ fikrince, eñ müim «er şeyni doğru azırlamaq».
Bunı o, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qırım platforması»nı alğışlayım. Bu yahşı bir areket. Yalıñız onı pek doğru azırlamaq kerek. Ekinci yöneliş – Budapeşt Memorandumı. Mında ücüm içün olmasa da, fokus deñiştirilmesi içün pek yahşı bir platsdarm bar. Üçünci yöneliş – Qara deñiz işbirligi teşkilâtı bar. Men anda eki kere iştirak ettim. Anda yalıñız iqtisadiy işbirlik degil, anda Qara deñiz iqtisadiy işbirlikniñ Parlament Assambleyası bar. Bu, qullanılmağan daa bir platsdarmdır», – dedi Marçuk.
Mayısnıñ 20-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «Qırım platforması» sammitine 30 memleketniñ vekilleri kelecek, dep ayttı. Onıñ bildirgenine köre, Rusiye «Qırım platformasını» pek ağır yanaşa.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar «Dom»telekanalınıñ yayınında Ukraina Tış işler nazirligi avgustnıñ 23-nde olacaq «Qırım platformasında» iştirak etecegini tasdıqlağan memleket sayısını aydınlatmağa daa planlaştırmay, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bu qarar Rusiye tirengeni içün qabul etildi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/6 noyäber
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 6 noyäber biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1494 — Söläyman I, / Ğosmanlı imperiäse soltanı, xälifä.
- 1877 — İbneämin Äxtämov, tatar xoquq belgeçe, Patşa Duması deputatı.
- 1947 — Xäydär Camal, Rusiä möselman fiker iäse.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1987 — Yaqup Çanışev, tatar millätle Qızıl häm Sovet armiäse xärbie, general-leytenant.


text:
İçtimaiy ağlarda #IamCrimeanTatar (Men qırımtatarım – QA) hashtag ile resimlerniñ sayısı arta. Böyle etip, Kremlge boysunğan yarımada prokuraturasınıñ teşebbüsi ile Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi aqqında belli olğan soñ, internet qullanıcıları qırımtatar halqına destek köstere.
Qırım, Ukraina ve bütün dünyadaki faaller içtimaiy ağlarda qırımtatar milliy timsallerinen «Men qırımtatarım» şiarı ile öz resimlerinen paylaşalar.
Aktsiyağa cemaat erbapları, jurnalistler, devlet ve diplomatik müessiseleriniñ hadimleri qoşula.
İlk sefer #IamCrimeanTatar hashtag ile resimler 2014 senesi sentâbr ayında peyda oldı, o vaqıt bütün dünyadaki diplomatik müessiseleriniñ hadimleri Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qırımtatarlarğa destek kösterdiler.
Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti tarafından Meclis faaliyetiniñ yasaq etilmesi aktsiyanıñ yañıdan keçirilmesiniñ sebebi oldı.
«Şimdi işğal etilgen yarımadada yüz bergen repressiyalar işğalci ükümetiniñ zayıf olğanını ve rus ükümdarlığınıñ muvaqqat olğanınıñ delili ola. Kreml öz zayıflığını köstere; Qırımnı boysundırmaq içün bütün vastalar qulannılğanını köstere», – dep yazdı Facebook saifesinde Ukraina televizion ve radio yayınlaması boyunca Milliy şuranıñ azası Sergey Kostinskiy.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Tışqı işler nazirliginde Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetiniñ yarımadada yasaq etilmesini takbih etip, mahkeme qararını «cinayetçilik ve qanunsızlıq» dep adlandırdılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.