text:
Vatikanda kiläse Rim papasın saylawlar başlandı
Düşämbedä Vatikanda katolik çirkäw ruxaniları ike atna elek wafat bulğan Rim papası İoann Pavel ikençeneñ warisın saylaw eşenä kereşte. 52 ilne wäkillek itkän 115 kardinal Sikstin pulatına biklänep, üzläre arasınnan yaña Papanı saylarğa tieş. Saylanu öçen tawışlarnıñ öçtän-ikesen cıyu kiräk. Tarixtan kürengänçä, bu yola berniçä köngä suzıla ala.
Rim papası bulıp saylanu öçen tawışlarnıñ öçtän-ikesen cıyu kiräk. Soñğı könnärdä iñ yış äytelgän faraz – bu urınnı alman kardinalı Joseph Ratzinger alır dip kötelä. "İnside the Vatican" isemle jurnal möhärrire, tarixçı Robert Moynihan bezgä telefon aşa Vatikannan äytünçä, saylaw-aldı söyläşülär barışında kardinallar namzätlärneñ häm dini häm säyäsi qaraşların tikşergän:
Audio (Robert Moynihan)
"Kardinal Joseph Ratzinger cannıñ sixri köçenä inanğan keşe. Läkin matdi töşençälär anıñ öçen tulısınça yat dimäs idem, fäqät ul alarnı berençe urınğa quymıy. Qayber latin amerika, xättä italian kardinalları anı şunıñ öçen tänqitli."
İoan Pavelnıñ yaqın yärdämşçese bulğan Ratzingernı kimendä 50 kardinal xuplıy dip sanala. Ciñü öçen 77 tawış kiräk. Tarixtan kürengänçä, elekke papanıñ tarafdarları bik siräk ciñä. Moynihan süzlärençä, täräqqi itkän illärneñ kardinalları, tawışların dini tügel, ä sotsial tigezlek mäsäläsenä tayanıp birergä mömkin:
Audio (Robert Moynihan)
"Alar konservativ katolik qaraşqa almaş teli, misal öçen Braziliä kardinalı Hummes kebek keşene."
Näticädä, şuşı ike qaraşnıñ urtası ciñep çığarğa da mömkin, äytik, urtaraq qaraşta torğan Milan yä Parij kardinalı.
Berär kötelmägän xäl genä kilep çıqmasa, saylawlar berniçä kön barır dip kötelä. Kardinallar tieşle sanda tawış cıyılğançığa qädär, könenä 4 tapqır tawış biräçäk.
Şul uq elek-elektän kilgän yolağa kürä, pulattan kütärelgän aq töten, papanıñ nixayät saylanuın işarä itäçäk. Ä inde qara töten – tawış birü yänä näticäsez digänne añlataçaq.
1987 yılda ütkän soñğı canclave 3 kön bardı, barlığı 8 tawış birü kiräk buldı. Ul saylawlarda kötelmägändä İoanl Pavel ciñep çıqqan ide.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Räsäy kosmonavtarı yıhandan qaytqas, Başqortostan şifaxanalarında yal itäsäk. Täwge osowsı Yuriy Gagarin isemen yörötkän kosmonavtar äźerläü fänni-tikşereneü üźäge menän Başqortostan xökümäte arahında oşo turalağı kileşeügä qul quyıldı. Doqument respublika premerı Rafael Baydäülätov häm Yuriy Gagarin üźäge yetäksehe Vasiliy Sibliev imzaları menän nığıtıldı. Kileşeügä yaraşlı, yıhandan qaytqan kosmonavtar Başqortostandıñ Krasnovsol häm Yanğantaw şifaxanalarında yal itäsäk. Vasiliy Sibliev äytewensä, osowźan qaytıusılar yerźäge şarttarğa qulaylaşır ösön 20-40 kön reabilitasia ütergä teyeş. Bınıñ ösön Başqortostanda da qulay urın yuq tine ul. Berźän şifaxanalar yaqşı ikän, ikensenän osowsolar tap respublika urınlaşqan kiñlektän osoş ala.
Başqortostandan Ural Soltanovtan başqa kosmonavtar bulmaha la, yıhan respublika ösön yat tügel ikän. Baqtihäñ, yıhanğa yullanıusı yır keşeläre başqort balı alıp osa ikän. Kosmonavtar äźerläw üźäge yetäksehe äytewensä, başqort balınan da yaqşırağın tapmağandar.
Osowsılarźıñ Başqortostan şifaxanalarında yal itewen yulğa halıu buyınsa üźäk wäkildäreneñ yül ayında Başqortostanğa säfäre waqıtında höyläşeü bulğaynı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstanğa qarşı qara PR başlandımı?
Tatarstan prezidentı inqilabçı, bärxet inqilabı äzerli, ä Tatarstanda ul idärä itkän yıllarda tatar televideniese açılğan, tatarlar tatarça süz tıñlıy, urıs tele inde köndälek tormıştan töşep qala bara. Menä şundıyraq süzlär belän qarawl qıçqıra qayber urıs telle yazmalar. Ä belgeçlär Tatarstannı, meñyıllıq tantanaları aldınnan pıçratu başlandı dilär.
Misallarmı. Xäzer alar häm matbuğatta, häm internetta tulıp yata. Mäsälän, «MockoBckий koMcoMoлeц» gäziteneñ Başqortstanda çığa torğan variantında ber yazma bolay dip atala, “ШaйMиeB coбиpaeT фиHaHcы пoд opaHжeByю peBoлюцию B TaTapcTaHe?”, yäğni, Şäymiev Tatarstanda inqilab yasar ösen finanslar tuplıy, aqça cıya. Mäqälä avtorı Xinşteyn. Şäymiev ber Mäskäw gäzitenä, Tatarstan böten ölkädä diärlek tä üz yäşäyeşle, yäğni üzen –üze tuyıdıra ala, xätta säyäsi yaqtan dip intervyu birgän. Tatarstandağı qayber kompaniälär, Mäskäw kremle qarşı buluğa qaramastan, Ukrainada Yuşçenko komandasına, mäydanda köräş barğanda aqçalata yärdäm dä itep torğannar dip yaza, avtor. Monnan tış, Tatarstan soñğı aralarda, iqtisadıy säbäplär tabıp, Mäskäw belän konfrontatsiägä bara, qarşılıq kürsätä ikän. Bu bigräk tä hawa yulların üz qulında totuçı şirkät eşlärendä yaxşı çağıla. Äavtor, şular yärdämendä, Şäymievnıñ inqilab yasarğa äzerlängänen, inde Mäskäw merı Lujkov ta anı yaqlap çıqqanı turında süz alıp bara. YÄ bulmasa, internettağı ber prawaslau saytına küz salıyq. Pravoe dip atalğan bu säxifädä, Tatarstan: sivilizatsiälär bäreleşe dip atalağan zur külämle yazma kürde. Andağı küp törle qıçqırıp torğan yalğan, tarixi yalğannarğa iğtibar itep tormıybız. Bu ğadi jurnalist eşe tügel. Läkin, mäqälädä, ber fiker cep bulıp ürelep bara. Tatarstanda prawaslau dinen nıq qısalar ikän. Ul ğına da tügel, tarixi yaqtan pravaslau dine taralğan bu respublikada mäçetlär tözilär, küp itep, tatar mäktäpläre açalar, ul ğına da tügel, tatar telle TV açalar, radiodan söylilär. Qarawıl, prawaslau dine monda çäçäk atmıy. Tatarlar urıs mädäni moxitennän çığıp baralar. Alar inde tarixqa da üzlärençä qarıy başlağannar. Qısqası, menä şundıy yazmalar. Bolarnı däwam itärgä bula.
Ni bu? Xaqiqätme, yalğanmı? Bu yazmalardağı faktlarnı analizlaцnıñ xacäte yuq dilär, bez möräcäğät itkän küp kenä belgeçlär. Küzätüçelär , Qazan meñyıllığı aldınnan, Tatarstannı pıçratırğa telilär dilär. Xäzerge teldä bu, qara PR dip atala. Mäsälän, säyäsätçe Fändäs Safiullin fikere
Bez inde mondıy provokatsiälärne unbiş yıl buyına kürdek. Läkin, bu meñ yıllıq aldınnan zurraq provokatsiä eşläwläre dä bar. Annan, soñ, şularoğa sıltap, respublikanı beterer öçenÄ üzeneñ üzençälekle federalizm prinsipları belän mäğlüm bulğan, säyäsät fännäre doktorı Midxät Faruqşin, borçılırğa urın yuq dip tınıçlandıra:
Minemçä, mondıy yazmalar normal'' küreneş. Tänqitläp yazu da, maqtap yazu da xäzerge zamanada normal'' PR aksiälärQayber säyäsätçelär, meñ yıllıq aldınnan tağı da zurraq provokatsiälär buluı bar digän şik belderälär. Azatlıqqa bu xaqta oppozitsiädäge säyäsätçe Fäwziä Bäyrämova da beldergän ide. Fändäs Safiullin da şundıy şig barlığın belderä. Yäğni, alar, Rusiädäge qayber köçlärgä Qazannıñ meñ yıllığın zurlap bilgeläw oşamıy dilär alar. Räsmi xakimiät mondıy pıçratular turında älegä däşmi. Küräseñ, eşläre küpter. Qayberäwlärne poşamanğa salğan meñ yıllıqqa sanawlı ğına könnär qaldı bit.
Räfis Cämdixan


text:
mustafa ceyhanlı - çemberimde gül oya (çanakkale-biga)
Sanatçı : Mustafa Ceyhanlı
Türkü : çemberimde gül oya (çanakkale-biga)
Etiketler : mustafa ceyhanlı - çemberimde gül oya (çanakkale-biga) türkü indir, mustafa ceyhanlı - çemberimde gül oya (çanakkale-biga) türkü dinle, Mustafa Ceyhanlı türküleri, çemberimde gül oya (çanakkale-biga) mp3 indir, Mustafa Ceyhanlı türküleri çemberimde gül oya (çanakkale-biga) türküsü, çemberimde gül oya (çanakkale-biga) sözleri, Mustafa Ceyhanlı mp3 dinle, Mustafa Ceyhanlı download, çemberimde gül oya (çanakkale-biga) bedava mp3, Mustafa Ceyhanlı türkü sözleri, Mustafa Ceyhanlı türkü dinle, Mustafa Ceyhanlı son albüm indir
Mustafa Ceyhanlı Türküleri
mustafa ceyhanlı - yalı kenarında zülfüm tararım (rumeli)
mustafa ceyhanlı - çemberimde gül oya (çanakkale-biga)
Mustafa Ceyhanlı - Yüce Dağ Başında Yanar Bir Işık
mustafa ceyhanlı - kuşburnuyu budarlar (yozgat-akdağmadeni)
mustafa ceyhanlı - evleri var engin (ankara)
Mustafa Ceyhanlı - Çemberimde Gül Oya
Mustafa Ceyhanlı - Yalı Kenarında Zülfüm Tararım
Mustafa Ceyhanlı - Kuşburnuyu Budarlar
Mustafa Ceyhanlı - Evleri Var Engin


text:
Respublika tatarları 22 iyündä qorıltay ütkärä
Bügenge utırışta qatnaşuçılar ul qorıltaynıñ täğayın köne xaqında fiker alışqannan soñ, anı 22 iyüngä bilgelärgä kileştelär. Ämma äle bu soñğı qarar tügel. Kiläse atnada 20 may könne tatar milli oyışmalarınıñ kiñäytelgän utırışın cıyğaç, anda bu kön buyınça tağın fiker alışıp, axırğı qararğa kilergä uylaştılar.
Söyläşü barışında Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullinıñ da çığışı tıñlandı. Ul Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge tiräsendä kilep tuğan xällär xaqında täfsille mäğlümatlar birde. Elegräk tä xäbär itelüençä, Rusiä Yüstitsiä ministrlığınıñ Başqortstan buyınça Baş idaräse törle säbälär tabıp, Başqorsttan Tatar ictimağıy üzägen yabu mäsäläsen qarawnı sorap, Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäsenä möräcägät itkän ide. Mäxkämäneñ berençe utırışı uzğan atnada ütte dä inde. Anda älegä ike tarafnıñ da dälilläre tıñlandı, ämma bernindi qarar da çığarılmadı. Ä kiläse utırış 19 mayğa täğayınlände. Ayrat Ğiniätullin Yüstitsiä ministrlığı idaräseneñ däğwaları xaqında söyläp, alarnıñ Tatar ictimağıy üzäge eşçänlegen tuqtatu öçen nigezsez buluın äytte. Ul şulay uq, yañadan terkälü ütü öçen, Tatar ictimağıy üzägenä yaña qorıltayın ütkärü ixtıyacı turında da belderde. Bu xaqta utırışta qatnaşuçılarnıñ da fikerläre tıñlandı. Azaq kilep, urtaq ber fikerne xupladılar:Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge qorıltayın da, Başqortstan tatarlarınıñ zur qorıltayın ütkärgän könne ük, yağni 22 iyündä ütkärü döres bulır, didelär. Çönki bar respubliktan atlağan sayın yözlärçä keşene Ufağa cıyu berdän küp finanslar taläp itä, ikençedän keşelärne töp eşennän häm başqa mäşäkätlärennän ayıra.
Söyläşüdä Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ da kiñäytelgän utırışın ütkärü könen bilgelädelär. Anı respublik rayonnarınnan da wäkillärne çaqırıp, 17 may könne ütkärergä kileştelär. İnde xäbär itelüençä, aprel azağında Başqorstan Tatar kongressı Başqarma qomitetına yaña räis saylanğan ide. Bu wazıyfağa saylanğan professor Ruşan Ğallämov respublik Tatar kongressı eşçänlegen canlandıru häm täesirleräk itü yünäleşendä kiläse atna sişämbesendä ütäçäk cıyında üzeneñ eşlekle täqdimnären kertäçägen belderä. Ruşan äfände Başqortstanda xalıq sanın alu näticälären kire qarawnı häm respublikta tatar telenä dä däwlät tele statusı birüne qatğıy taläp itüçe millätpärwär. Kongress eşçänlegendä dä iñ berençel burıçlar itep şuşı maqsatlarğa ireşüne quya ul.


text:
İrannıñ xezmättäşlek itärgä rizalaşuı belän, ilneñ atom programmasına bäyle nizağ xäl itelerme?
Xalıqara atom energiäse idäräse Tähran belän, atom programması turındağı sorawlarğa cawap birü waqıtın bilğeläwne, alğa citdi adım, dip atadı. Läkin Quşma Ştatlar räsmiläre, İrannıñ xezmättäşlek itüe yaxşı bulsa da, il atom programması nigezendäge eşçänlegen däwam itä, dip belderä. Bu eşçänlek atom qoralın yasawğa kiterergä mömkin, şuña İran programması tiräsendäge krizis xäl itelde dip äytep bulmıy ale, di AQŞ wäkilläre.
Könbatış wäkilläre, İrannıñ xezmättäşlege äle citärlek tügel dip sizderde. AQŞ däwlät departamentı süzçese, Tom Casey, pänceşämbedä, İran xalıqara taläplärne ütäwdän baş tarta, şuña xalıqara cämäğätçeleq üzeneñ basımım däwam itäçäk, dide. AQŞnıñ Atom energiä idäräsendäge wäkile, ilçe Gregory Schulte kiçä belderü belän çıqtı. Anda ul ağentlıqnıñ xisabında, İrannıñ centrifuğalarnı quyunı häm awırsu reaktorın tözüne däwam itüe turında äytelä, dide. Elelgräk AQŞ wäkile Gregory Shulte, tözeleş däwam itelgän mälqä qädär, AQŞ BMOdan yaña çikläwlär taläp itüne däwam itäçäk, digän ide. Fransiä tışqı eşlär ministrı da, İran uran bayıtunı tuqtatu qararın qabul itmiçä, kiläçäk çiqläwlär turında mäsäläne qarıyaçağın xäbär itte. Könbatış wäkilläre kiläçäk çikläwlär turında uylanğanda, Rusiä häm Qıtay moña qarşılıq belderä. Bu illär mäsäläneñ xalıqara atom enerğiäse idäräse yärdämendä xäl itlüen telär ide.
Bälkem şuña da, Tähran, atom ağentlığı belän yaña tözelgän kileşüne, atom nizağınıñ tämamlanuı dip kürsätergä teli. Sişämbedä İran prezidentı Mäxmüd Axmädinecad İrannıñ atom mäsäläse yabıldı, dip iğlan itte.
Stokholm xalıqara tınıçılq instutınıñ baş belğeçe Shannon Kile “İran xalıqara basımnan qotılırğa teli. Häm xäl itelgän mäsälärne üz östenä alıp, ul Rusiä belän Qıtay kebek, İranğa qatıraq çikläwläre kerttergä telämägän illärgä yärdäm itä. Bu alarğa İranğa kübräk waqıt birelergä tieş, dip äytergä mömkinlek birä. Şulay itep, bu nindider däräcädä İrannıñ İminlek Şurasınıñ aña çikläwlär qaraw urınına iğtibarın çitkä etärüergä tırışuı bulıp tora.” – di.


text:
Millätpärwär ğalim Wağiz Fätxullin wafat buldı
Professor Fätxullin Wağiz Şäyxulla ulı tözeleş häm arxitektura universitetın 20 yıldan artıq tözeleş fakultetında dekan bulıp eşläde. Anıñ xezmättäşläre, bulaçaq tözüçelär äzerläwçe uqıtuçılar tözeleş universitetına milli rux qına tügel, ä tabiği fännärne tuğan teldä uqıtu ışanıç nığıttılar. Bu uqu yortında eşläwçe ğalimnärneñ tatar telendä matematika, sızma, geometriä, tözeleş buyınça tatarça däresleklär äzerläwe oçraqlı tügel. Wağiz Şäyxulla ulın xezmättäşläre, uquçıları da, ata – analar da xörmät itälär. Qayğılı xäbärne bezgä tözeleş universitetında uqığan ike igezäk İlnar häm İldar Zöbäirovlarnıñ ätiläre Räfiq äfände citkerde.
“Ul bezneñ öçen bik täcribäle, saf küñelle häm keşelekle tatar abzıyı bulıp tordı. Wağiz äfändeneñ wafat buluı universitet öçen zur yuğaltu. Anıñ turında istälek bezneñ yöräklärdä mäñge saqlanaçaq. Äybät keşelär bezneñ aradan bik tiz kitälär şul”.
Räfiq Zöbäirov iñ berençelärdän bulıp şuşı faciğanıñ millät öçen zur yuğaltu buluın añlağan. Bez universitetqa şaltıratıp Fätxullin Wağiz şäkertlären tabarğa tırıştıq, di. Telefonğa teoretik mexanika kafedrası aspirantı Tahir Xämitov kilde. Ul tözeleş universitetına Başqortstannıñ Bişbüläk rayonnan kilep uqırğa kergän, tatar bülegen uñışlı tämamlap, xäzer üze dä studentlarğa sabaq birä. Ostazınıñ häläkäten Tahir awıl kiçerä.
“Uqıtqanda Wağiz Şäyxulla ulı däreslärne bik qızıq häm küñelle itep alıp bara ide. Ul bezgä üzeneñ 80 yıllarda Aljirda fransuz telendä uqıtuın söyli ide. Min üzem anıñ uquçısı häm xäzerge waqıtta teoretik mexanika kafedrasında aspirant - assistent bulıp eşlim”.
Wağiz Fätxullinnıñ tuğannarınıñ häm duslarınıñ qayğısın milli täräkqıät eşendä qatnaşqan bik küp zıyalalar urtaqlaşa. Märxüm belän sawbullaşu comğa könne 9.30da tözeleş häm arxitektura universitetı binasında bulaçaq.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Niderland ministrları yañadan Äfğanstanğa östämä ğäskär cibärü turında kileşä almadı. Tışqı eşlär ministrı Ben Bot, xökümät pänceşämbe könne yañadan cıyılaçaq, dip belderde. NATO, Äfğanstandağı xärbi köçlären kiläse yılda 9 meñnän 15 meñgä qadär arttıraçağı turında qarar qabul itkän ide. Niderland üzeneñ 600 xärbienä yardämgä tağın 1100 keşe cibärergä tieş.
İspaniä premyer-ministrı Jose Luis Rodriguez Zapatero bügen kötmägändä Äfğanstandağı ispan ğäskärlärene ziärät qıldı. Anıñ yanında tışqı eşlär inistrı Miguel Angel Moratinos häm salqanu ministrı Jose Bono bar ide, dip xäbär itelä.


text:
Bala ğomereneñ bäyäse
Zur konsertlar, kiçälär uzdırıla torğan Piramida tamaşalar üzägendä 31nçe ğinwarda bik üzençälekle çara bulıp ütte. Anda tumıştan yöräk awırulı balalarğa yärdäm itü buyınça “Bala yörägenä qağıl” dip atalğan xäyriä aksiäse ütte. Zalda balalar, ata-analar, tabiplar buldı, ä säxnädän meditsina xezmätkärläre, şähär, respublika citäkçeläre, artistlar çığış yasadı.
Süz menä närsä turında bara. Ni qızğanıç, yış qına balalar awıru tua. Läkin alar äti-äniläre öçen ğäziz häm cämğiät öçen dä bik kiräk. Küz aldında xalıq kimep barğanda, dönyağa kilgän keçkenä keşene awıru quyınında qaldıru üze ber faciğa. Ä bit tumıştan uq yöräk awırulı balalarnı tereltergä mömkin. Yış qına waqıtında yärdäm alğan balalar xätta intellektual' yaqtan üz yäştäşlären uzıp ta kitä.
Älege waqıtta Qazanda 219 meñ bala kardiolog, kardioxirurg yärdämenä moxtac. Sabıynıñ yörägen ana qarınında yatqanda uq maxsus fonendoskop yärdämendä tikşerep toralar.Tuğaç ta alarğa elektorkardiogramma töşerelä. Yöräk tibüendä tabılğan çit tawış awıruınıñ berençe bilgese. Darular yäki operatsiä yärdämendä şuşı balalar sälämät häm ozın ğömerle bulu bäxetenä ireşälär. Läkin matdi çığımnar bik zur, ber operatsiä xaqı 60-120 meñgä yaqın. Bala yörägenä qağıl aksiäse yöräk awırulı keçkenä balalar yazmışına cämäğätçelek iğtibarın yünältä, däwalaw öçen matdi yärdäm tuplarğa yärdäm itä.
Yış qına keşe balalardağı yöräk çireneñ awırlığın añlap citmi. Mäglümat çaraları, jurnalistlar yöräk awırulı balalarnı tabu häm belgeçlärgä konsul'tatsiägä cibärergä yärdäme itä ala. Piramidada ütkän aksiä waqıtında tabiblar jurnalistlarğa şul turıda söyläde. Şähärneñ sälämätlek saqlaw idäräse citäkçese Wasil Ziätdinovnıñ jurnalistlar öçen yasalğan konferensiädä yöräk awıruli balalarnı tabip, waqıtında däwalaw yortına cibärügä öndi.
Uzğan yılnıñ 13nçe avgustında ütkän şundıy uq aksiädän soñ cıyılğan 1 million sum artıq aqçağa 17 meñgä yaqın balalarnıñ yöräklärenä operatsiä yasalğan. Bu yärdäm bik kiräk. Kiçädä tabiblar belän bergä avgust ayında däwalanğan balalarnıñ äti-äniläre üz bäxetläre - balalarınıñ saw-salämät buluları turında söylädelär.
Uzğan şimbädä Piramidağa kilgän eşquarlar izge eşkä zur ğına summalar kertte, 100 sumğa bilet alıp kergän xalıqnıñ öleşe - barısı da balalardağı yöräk awıruların däwalawğa cibärelä. Respublika citäkçelege häm “Berdäm Rossiä” partiäseneñ respublika bülege isemennän Färit Muxametşin çığış yasadı. Şähär başlığı Kamil İsxakovnıñ möräcäğäte yazdırılğan videotasma kürsätelde.
Kiçäneñ yomğaqlaw öleşendä «Nejnıy yad» - “Nazlı ağu” törkeme çığış yasadı. Yäşlär öçen bu populyar törkem belän oçraşu çın bäyräm buldı. Alar törkem belän bergä biedelär, cırladılar. Ä säxnä pärdäsendä yaltırağan kömeşsıman yoldızlar miña çirle balalarnıñ küzläre kebek bulıp kürende. «Bezneñ dä yäşise kilä”dip endäşä sıman alar. Bu yulı alarnı işetkännär - dip yuanası ğına qala.
Al'bina Zaynulla, Qazan


text:
Çeçnä: Ramzan Qadırov abruyın kütärä, tik menä prezident bula alırmı?
Çeçnä premier-ministrı Ramzan Qadırovnıñ eşçänlegen küzätep baruçılar yaqın kiläçäktä anıñ prezident Alu Alxanov urının alaçağında şiklänmi ide. Ul arada, moña qädär kileşep eşlägän bu ike citäkçe arasında soñğı waqıtta kierenkelek artu küzätelä.
Äytergä kiräk, Çeçnädä bulıp qaytuçılar monıñ çınlap ta şulay ikänen raslıy. Başqala Groznıyda ğına tügel, Argun, Gudermes kebek qalalarda da tözekländerü eşläre bara, yaña binalar tözelä, kibet-aşxanälär açıla.
Şuşı könnärdä genä Çeçnädän qaytqan xoquq yaqlawçı Tatyana Lokshina süzlärençä, bu küzgä kürengän üzgäreşlär xalıqqa uñay yoğıntı yasıy, alarnıñ Ramzan Qadırovqa ixtiramı arta. Radiobızğa birgän äñgämäsezndä Tatyana bolay dide:
"Ramzan Qadırov çınlap ta bilgele ber külämdä ixtiram qazana. Ber yıl elek belän çağıştırğanda bu kisken üzgäreş, ul çaqta anıñ turında ber yaxşı süz dä işetep bulmıy ide" di Tatyana Lokshina.
Küptän tügel Groznıyda bulıp qaytqan Tatyana Lakşina süzlärençä, Ramzan Qadırov bigräk tä ul yäşlär arasında popular, alar anı süze ütä torğan kättä citäkçe itep kürä. Az ğına bulsa da uñay yaqqa üzgäreşlär kürgän keşelärneñ käyefe kütärelä, alarnıñ bit andıy närsäne yıllar buyına kürgäne yuq ide di Tatyana Lokşina:
"Ramzan Qadırov häm anıñ keşeläre ğöref-ğädätlärne saqlaw öçen köräşä, bez çeçennar, niçek telibez, şulay eşlibez dilär alar, araqı, narkotik, ählaqsızlıqqa qarşı köräşälär" di xoquq yaqlawçı Tatyana Lokşina.
Berük waqıtta Çeçen cämğiätendä Rusiä-üzäkkä qarata tiskäre mönäsäbät köçäyä, di Tatyana, ul berniçä misal kiterde. Rusiä xärbie belän censi elemtägä kerüdä totılğan ber yäş xanımnı çişendep qıynağannar, çäçlären qırqıp, mañğayına täre töşerep, şul räsemne bar şähärgä taratqannar. Ul arada ber universitetqa barğaç, Ramzan Qadırov yawlıq bäylägän student qızlarğa meñ dollar öläşep çıqqan. Televideniedä tapşırular alıp baruçı xanımnar da yawlıq bäylägän.
Küzätüçelärneñ kübese, prezident Alu Alxanovnı waqıtlı keşe dip sanıy, Ramzan Qadırovqa 30 yäş tulu belän ul anıñ urının alaçaq digän fikerdä. Ämmä soñğı waqıtta bu ike räsmi arasında kierenkelek artu küzätelä. April axırında Çeçnägä Xisap palatası citäkçese Sergei Stepaşin kilgäç, Alxanov belän Qadırovnıñ tän saqçıları arasında nizaq çıqqan. Alar ikese dä monı cämäğätçelektän yäşerergä tırışa, ämmä, Rusiä matbuğatı yazuınça, bu xäbär Mäskäwgä barıp citkän, Putin ikesen dä Kremlgä çaqırtıp, qatı ğına söyläşü ütkärgän, bu oçraşudan Alxanov qänäğät qalğan dip xäbär itelä.
Şul uq matbuğatta, Alxanov berniçä xärbi citäkçe belän Qadırovqa qarşı süz berläşterä digän xäbärlär bar. Belgeçlär fikerençä, mondıy ğämällär barı tik Kreml fatixası belän başqarıla ala. Bu xäbärlär xaq bulsa, Kremlneñ Qadırovtan küñele qayta başlağan digän näticä yasarğa bula.
ali ğilmi


text:
Äfğanstanda yäş qızlarnı mäcbüri kiyäwgä birälär
Qız balalar qayçan da bulsa kiyäwgä çığıp balalar üsterü turında xıyallana. Qayber xatın-qızlar monı üz tormışlarınıñ töp maqsatı itep kürä, başqaları başta uquların, eşlären qarıy, annarı ğına tormışqa çığa...
Küpçelek ildä bu qararnı xatın-qızlar üzläre qabul itsä , Äfğanstanda här ikençe qız bala mäcbüri, ber dä belmägän, kürmägän keşegä bik yäş bulğanda kiyäwgä birelä.
İlneñ könbatışındağı Herat vilayätendä yäşäwçe Torpekay isemle qızğa 17 yäş. Ul inde 4 yıl kiyäwdä. Ul yäştä xatın bulu, ireneñ ğailäsenä xezmätçe bulıp töşü – qız balağa nıq täsir itkän. Çıdıy almaslıq bula başlağaç Torpekay üz üzenä qul salğan, isän qalğan. Xäzer ul xastaxanädä:
"Şul qadär açulı idem, yäşisem kilmäde. Pıçaq yuq ide, daru belän ağulanırğa – daru tapmadım, şuña üz üzemä ut törtärgä buldım, benzin siptem."
Qızlarnı üsmer çaqta uq kiyäwgä birü Äfğanstanda ğadäti xäl diärgä bula. BMOnıñ balalar idaräse, UNİCEF mäğlümatlärenä qarağanda, ildä kiyäwgä birelgän qızlarnıñ 57%tı – 16 yäştän dä yäşräk. Xoquq yaqlawçılar isä – qızlarnıñ 80%tı – mäcbüri kiyäwgä birelä, dip belderä.
Qullarına alar çäçäk bäyläme tügel, ä qurçaq totqan bula...
Äfğanstanda äfğan xatın-qızlar oyışmaların berläştergän çeltär bar. Xatın-qızlar xoquqların qayğırtuçı bu bäysez çeltärneñ wäkile Xätimä Mosleh süzlärenä qarağanda, awıl cirendä qızlar qaywaqıt 9-10 yäştä ük kiyäwgä birelä. Tuy mäclesendä dä alarnıñ qulında çäçäk bäyläme tügel, ä qurçaqlar, uyınçıqlar bula....
Kiyäwlären dä alar berençe märtäbä tuyda ğına kürä... qız balalarnıñ küpçelege 40-60 yäştäge irlärgä kiyäwgä birelä... Alarnıñ yazmışın ğailälär aldan xäl itkän bula, dip söyläde Xätimä xanım.
"Ul qızlar "tormışımnı xäterlämim, balaçağımnı da xäterlämim" dip söyli. Alar üz tuyların da xäterlämi, çönki äle keçkenä bula. Alar "tuy buldı, ämma min anıñ närsä ikänen añlamadım, dip söyli."
İrtä kiyäwgä birüneñ säbäbe närsädä soñ?
Äfğan awıllarında qızlarnıñ yegetlär belän tanışıp aralaşuı –xurlıq dip sanala. Qayber ata-analar şundıy "mäsxärägä" qalmas öçen qızların tizräk kiyäwgä birergä tırışa. Yıllar buyı däwam itkän suğışta da qızlarnı köçläw oçraqları küp buldı, ata-analar balaların bu xurlıqtan da kiyäwgä birep saqlarğa tırışa. Tağın ber säbäp – xäyerçelek. Yarlıraq ata-analar qızların yaxşıraq ğailägä urnaştırırğa tırışa. Yäş qızlarğa öylänüçelär ğadättä olıraq irlär bula, alar qız öçen kübräk aqça birä ala.
Yäş kileş bala tapqanda – balalar häm analar arasında ülem oçraqları da arta. Äfğan xatın-qızları urtaça 44 yäşkä qadär genä yäşi.
Qabuldağı Rabiä Balxı Xastaxanäse tabibı Bädriä xanım Hässäs süzlärenä qarağanda, tuydan soñ uq kiterelgän qızlarnıñ sanı şaqtıy:
"Qayberläre wäxşilärçä köçlängän bula. Cärähätlängän qız balalarnıñ qannarı ağa. Qayberläre xastaxanägä soñ kiterelä, küp qan yuğaltqan bula. Şäxsän üzem min andıylarnı bik küp kürdem."
Äfğan cämğiäteneñ faciğase....
Balalar idaräseneñ Qabuldağı wäkilçelendä eşläwçe Sami Haşemi, bu böten äfğan cämğiäteneñ faciğase, di. Bu yäştä qızlar qurçaq, uyınçıqlar belän uynarğa, kitap uqırğa, räsem yasarğa tieş, anıñ urınına alar irläreneñ ğailäsenä xezmät itä häm üzläre bala taba.
Äfğan xökümäte nindider çaralar da kürä üze. Küptän tügel kiyäwgä çığu yäşe – 16dan 17gä üzgärtelde. 17dän yäşräk xatın alırğa telägän irlär nikax turında tanıqlıq ala almıy... Ä kiräkme ul alarğa? Küplär, bigräk tä awıl cirlärendä, nikaxların terkäwne kiräk dip tä sanamıy, di belgeçlär.
İl buylap xoquq yaqlaw oyışmaları xalıq arasında eş alıp bara, balalar häm xatın-qızlarğa belem alu mömkinlekelären arttıra. Oyışma wäkilläre yıraq awıllarğa barıp ata-analar, uqıtuçılar, cirle räsmilär belän oçraşa.
Läkin wazğiätne üzgärtü öçen yıllar kiräk bulaçaq, qayberäwlär monıñ öçen buyınnar almaşırğa tieş, dip sanıy...


text:
Bügen biredä Rusiä prezidentı Vladimir Putin İrannıñ atom programması mäs'äläsendä Mäskäwneñ pozitsiäse Yewropa häm Quşma Ştatlarnıqına bik yaqın dide.
Bügen Londonda Rusiä diplomatları häm BMO İminlek Şurasındağı qalğan 4 daimi äğzanıñ wäkilläre İrannıñ atom programması mäs'äläsen niçek çişu turında söyläşügä cıyıldı.
Ul oçraşu aldınnan AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice dönya İrannıñ atom programması mäs'äläsen İminlek Şurasına tapşıru eşen tiz başqarırğa tieş dide.
Britaniä belän Fransiä dä AQŞnıñ pozitsiäsen yaqlıy. Şuradağı 5-nçe daimi äğza Qıtay älegä açıq belderü belän çıqmadı.


text:
... BK wäkilläre Çiläbedä Tatarstan könnärendä häm Qasıym şähäreneñ 850 yıllığı bäyrämendä qatnaşaçaq
Yaña saylanğan BK wäkilläre şuşı könnärdä Çiläbegä Tatarstan könnärendä qatnaşu öçen barırğa cıyına. Çiläbedä inde distä yıl çaması Çiläbe ölkäse tatarları kongressı ictimaği oyışması yäşäp kilsä dä, xäl itelmägän milli mäs'älälär bixisap, dielä İntertat.ru säxifäsendä. Bigräk tä tatar tele uqıtu probleması kisken tora. Milli mäğlümat çaraları da bik say. Tatar telendä näşer itelüçe “Duslıq” gazetası ayına ber genä tapqır çığa ikän. Monda tatar telendä radiotapşıru, ul da bulsa “Azatlıq” radiosı tapşıruları retranslyatsiäse bar. Çiläbedä Tatarstan könnäre 11 sentäberdä başlanıp kitäçäk. Başta Tatarstan iqtisadı kürgäzmäse eşli başlayaçaq. 13 sentäber könne Çiläbegä maxsus oçqıç belän Mintimer Şäymiev citäkçelegendä Tatarstan delegatsiäse kiläçäk. Tatarstan prezidentı Çiläbe ölkäse gubernatorı häm tatar ictimaği oyışmaları wäkilläre belän oçraşaçaq. Älbättä, zur mädäni programma da qaralğan.
Bötendönya tatar kongressınıñ yaña saylanğan başqarma komitetı wäkilläre şuşı könnärdä Ryazan ölkäsendäge Qasıym şähärenä säyäxättä dä qatnaşaçaq ikän. Bıyıl sentäberdä anıñ 850 yıllığı bilgeläp ütelä. Qazannan ber törkem zıyalılar Şaxgali şähäre Qasıymğa säyäxätkä cıyına, alarğa Mäskäwdän kilgän törkem dä quşılaçaq, dip xäbär itä Intertat.ru.


text:
Qızıl Şärıq citäkçesenä maqtaw qäğäze birelde
Şulay uq Qızıl Şärıq aksionerlıq cämğıäte general' direktorı Ayrat Xäyrullinnı Maqtaw gramotası belän büläkläw turında da prezident färmanı çıqtı. Häm bu oçraqlı ğına tügel. Respublika citäkçelege Qızıl Şärıq aksionerlıq cämğıäteneñ bigräk tä sıra citeşterü ölkäsendä eşçänlegen soñğı yıllarda xuplıy. Mäsälän, bıyıl da Tatarstan büdjetına sıra qıyuçılar 740 million rubl' salım tüläyäçäk. Şuña kürä Mintimer Şäymiev Qızıl Şärıq sıra qıyu zavodına barıp, andağı texnologik xikmätlär belän yaqınnan tanıştı, sıra zavodı qarşındağı mäydanda Qazannıñ täwge sıra qıyuçısı säwdägär İvan Aleksandrovqa häykäl açu tantanasında qatnaştı. Älege säwdägär monnan 110 yıl elek Qazanda sıra zavodı tözegän bulğan.


text:
Xorvatiädä ütkän prezident saylawlarında ğämäldäge prezident Stipe Mesiç berençe turda uq ciñä yazdı
Räsmi näticälärgä qarağanda, yäkşämbedä ütkän saylawlarda ğämäldäge prezident Stipe Mesiç tawışlarnıñ küpçelegen cıysa da, berençe turda uq ciñü yawlıy almağan. Tağın ike atnadan Mesiç häm ikençe urınğa çıqqan Xristian Demokratlar Berlege namzäte Jadranka Kosor arasında ikençe tur saylawlar ütäçäk. Belgeçlär, ul saylawlarda Mesiç ciñep çığıp, ilne Yevropa Berlegenä kerügä äzerli başlar dip farazlıy.
Şulay itep, ike atnadan, 16 Ğinwarda, şuşı ike namzät arasında ikençe tur saylawlar ütäçäk. Äytergä kiräk, alar ikese dä Könbatış qaraşlı. Belgeçlär, bu, 2009 yılda Yevropa Berlegenä kerergä cıyınğan Xorvatiägä faydağa, di, çönki alar saylaw aldı kampaniäse barışında bu mäsälädä ber-bersen uzdırırğa tırışaçaq. Alay da, qayber küzätüçelär, Mesiç''nıñ ciñüe Xorvatiägä, Xristian Demokratlar Berlegeneñ, bigräk tä prezident Franjo Tudjman çorında xas bulğan, ütä-millätçelegennän arınırğa yärdäm itäçäk, digän fikerdä. Düşämbedä, Stipe Mesiç üzen ilneñ Yevropa Berlegenä kerüen täemin itäçäk iñ yaxşı citäkçe dip atadı:
Audio (Stipe Mesiç)
"İkençe turda bez Xorvatiäneñ qayda barasın xäl itäbez – alğa, 21 ğasırğamı, ällä artqamı. Min 21 ğasır häm zamança, layıqlı, bäysez Xorvatiä täqdim itäm."
Jadranka Kosor isä, xalıq mänfägätlären säyäsättän östenräk quyarğa, Yervropa Berlegenä kergändä Xorvatiäneñ mänfägätlären saqlarğa wäğdä itte:
Audio (Jadranka Kosor)
"Berençe süzem şul - minem öçen xalıq säyäsättän möhimräk. Minemçä, min monı isbatladım inde. İkençese – ikençe turda ciñgän oçraqta min Xorvatiäneñ mänfäğätlären saqlawçı häre keşeneñ köçle häm ğädel prezidentı bulaçaqmın."
Şulay da, Jadranka xanımnıñ ikençe turda ciñä aluına ışanuçılar yuq diärlek. Zamanında Mesiçnıñ tışqı säyäsät kiñäşçese bulğan Tomislav Jakiç bolay di:
Audio (Tomislav Jakiç)
"Xäzerge şartlarda, berär törle surpiz-fälän bulmasa, ikençe turda Mesiç ciñäçäk. Berençe turda anıñ köndäşläre barısı bergä anıñ qädäre tawış cıya almadı."
Zagrebtağı säyäsi küzätüçelär kiçäge saylawlarda amerikan eşquarı Boris Miksiçnıñ öçençe urınğa çığuına iğtibar itä. Çığışı belän xorvat, Quşma Ştatlarda küp millionlı käsebe bulğan Miksiç, saylaw aldı kompaniäsen "min yaña keşe, iñ saf prezident bulaçaqmın" digän şiğär astında alıp bardı häm tawışlarnıñ 17.8 protsentın qazandı. Belgeçlär fikerençä, anıñ saylawçılarınıñ kübese ikençe turda tawışların Jadranka Kosorğa biräçäk, ämmä bu tawışlar bareber Stiçe Mesiçnı ciñü öçen citmiäçäk.
-Ali Gilmi


text:
Curcevdan
Đurđevdan, Djurdjevdan (Serbça:: ЂypђeBдaH) ul Serb dini bäyräme, Yulian kalendare buyınça 23 apreldä, ä bez qullana torğan Gregorian kalendare buyınça 6 mayda bäyräm itelä. Đurđevdan ul Đorđe köne, İzge Georgi köne digän süz. Ortodoks Xristinalığında İzge Georgine ayıruça olılıylar. Xristian mífologiä buyınça ul iman öçen ülgän, ä ikonalarda bu izge ajdahanı üterüçe sıbay keşe bulıp sürätlänä. Đurđevdan Balkannarda yaz başı belän bäylilär. Đurđevdan'nı barlıq Serblar bäyräm itälär, ayıruça Serbiä, Montenegro häm Republika Srpska'da. Serbça İzge Georgi Sveti Đorđi bula (Kirillçä: CBeTи Ђopђe).
Möselmannarda[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Đurđevdan'nı Xristiannar genä tügel, Möselmannar da bäyräm itälär: Kosovo tönyağındağı Gora töbägennän anı Gorani xalqı bäyräm itälär. Gorani ul Möslim Slavän xalqı, Könçığış Xristianlığınnan İslamğa XVIII ğasırda küçkännär, läkin berniçä yolalarnı saqla alğannar. Gorani bäyräm mäydanı Globočica awılın yanında urnaşalar.
Çigännärdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Đurđevdan'nı, yä Çigänçe Ederlezi bäyrämen elekke Yugoslaviädäge Çigännär, Möslimnär dä, Xristiannarda bäyräm itälär. Çigännärdä dä bu bäyrämne yaznıñ qaytuı belän bäylilär, yılnıñ töp bäyrämnärdän berse dip sanala. Ğädättä, Ederlezidä Çigännär yaznı çaqırıp, öylärenne çäçäklär yä çäçäk atqan botaqlar belän bizäklilär. Başqa yolalardan çäçäkle vanna kerälrä, çirkäw qoyınnan qullar yualar, öy estinälären su belen yualar. Bäyräm tabınına bärän qızdıralar, muzıka tıñlílar.
Katoliklarda[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xorvatiädä Đurđevdan'nıñ Katolik analogı, 23 aprelendä bäyräm itelä häm Jurjevo (Đurđevo) atala. Bu İzge Georgigä (Xorvatça Sveti Juraj) bağışlanğan bäyräm nigezdä Xorvatiäneñ tönyağında, Zagreb öyäzendä bäyräm itälär. Walpurgius Tönendä kebek uçaqlar salalar.
Başqa[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ðurđevdan ul da Bijelo Dugme törkeme başqaruında Ćiribiribela albumına 1988. yılda yazılğan populär cır. Richi M feat İsa Ferrer başqaruında Ederlezi kompozisiäse 2000-yıllarda populärlıq qazanğan ide.


text:
Başqort qoroltayına äzerlek bara
Oyoştorow komitetınan belderewźärensä, bıl qoroltayźı räsäygä quşılıuźıñ 450 yıllığına arnarğa qarar itelgän. Respublika delegasiahı gubernator Valentina Matvienko menän osraşıp Sankt–Peterburgta yäşägän başqorttarźıñ milli-mäźäni ixtıyajdarın tulıraq qänäğätländerew turahında höyläşewźär ütkärmäkse. Başqortostan wäkildäre şulay uq Räsägä quşılıuğa bäyle tarixi doqumenttar haqlanğan Saltıkov-Çedrin isemendäge Räsäy milli kitapxanahında bulırğa la niätläy. Xalıqara forumda Öfö ğilmi üźäge ğälimdarı tarafınan eşlängän Räsäy başqorttarı däwlät programmahı öźtönlöktären, başqort xalqın üźterewźä Bötön Donya başqorttarı qoroltayı başqarma komitetı rolen tikşerew źä qarala.
Oşo qoroltay aldınan Bötön Donya başqorttarı qoroltayı başqarma komitetı räyese Äxmät Söläymänov Öfölä başqort gimnazialarına bäyle xäl turahında belderew yahanı. Äle tik 13 rayonda ğına başqort gimnaziaları bar. Öfönöñ bernisä rayonında haman milli mäktäptär asıu mäsälähe xäl itelmägän. Äxmät Söläymänov äytewensä, respublikala däwlät teldären uqıtıuźa yetdi yeteşheźlektär bar. Öfölä qayhı ber mäktäptärźeñ yetäkseläre üź beldege menän mäğärif konsepsiahın boźowğa yul quya.
Rämzit Abulyayıv, Öfö


text:
Saban tuyları Mäskäw ölkäsendä dä başlanıp kitte
Yıl sayın ber rayonnan isençesenä küçep uzıldırıla torğan räsmi Saban tuyı bıyıl Dubna şähärendä 16 iyündä uzaçaq. Ä inde tatarlar küpläp yäşi torğan Puşkin rayonınıñ Zvyagino häm Domodeova rayonınıñ Vostryakova awıllarında Saban tuyları bernindi räsmilekkä qaramıy üzläre uzdıra. Şulay itep,10 iyündä äytep ütelgän ike awılda da Mäskäw ölkäse tatarları saban tuyın bäyräm itte. läkin ul Saban tuyları da räsmi qunaqlardan başqa uzmadı älbättä. Cigräk tä Domodedoa rayonında. Çönki kiläse yılda rayon sayın küçep yöri torğan Saban tuyı da alarda uzarğa tieş kiän. Şulay itep, äle Saban tuyı uzmasa da Dubna rayonı estafetanı alarğa tapşırdı. Häm Domodeova Saban tuyında Tatarstannıñ Rusiä federatsiäsendäge wäkälätle wäkile Nazif Mirixanov. Mäskäw ölkäse milli mädäni möxtäriät räise Färit Mogtasarov ta qatnaştı. Nazif Mirixanov Saban tuyına kilgän millättäşlärgä Tatarstan prezidentınıñ qotlaw xatın da uqıdı. Tatarstan prezidentı sälämen şulay uq Puşkino şähäreneñ mikrorayonı bulıp sanalğan Zvyagino tatarları da işette. Alar bıyıl Saban tuyın dürtençe yıl rättän uzdıralar inde. Bıyılğı Saban tuyında başqalardan ayırmalaı bularaq Puşkino rayonınıñ xakimiäte bäyrämdä qatnaşıp qına qalmağan berençe tapqır matdi yaqtan da yärdäm itkän. Älbättä oyıştıru eşläreneñ awır başı Puşkino milli üzge citäkçese Xämdiä Ramayıwa cilkäsenä töşkän. Anıñ eşen zurlap, Saban tuyı açılışında rayon xakimiäte Xämdiä Ramayıva räxmät xatı da tapşırdı. Saban tuyın oyıştıru eşlärendä cirle eşquarlar da matdi yärdämen kürsätkän. Zvyagino awılınıñ stadionında uzğan Saban tuyında, Köräş mäydanı da, xalıq uyınnarı öçen urın da. artistlar öçen estrada da bar ide. Saban tuyı mäydanı yanında keçe futbol yarışları da uzdı. Saban tuyında mäskäw artistları Roza Xabibullina häm anıñ Ayqay törkeme şulay uq Nailya Fatexova da çığış yasadı. Puşkino milli mädäni üzägeneñ üz artistları da bik küp. Saban tuyın alıp baruçılar da üzläreneke. Bäyräm öçen külmäklärne dä alar üz qulları belän tekkännär. Bu xaqta Xämdiä Ramayıva bolay dide. Puşkinonıñ Zvyagino awılına Germaniä televidenie kilep tatar apalarınıñ torğan cirlären. alar peşergän rizıqlarnı. alarnıñ milli külmäklären televideniegä töşerelgän ikän bu xaqta Xämdiä xanım bolay dip östäde. Tatarça milli kiemnän bulğan apalar yanına kildek. Allar bersen berse uzdırıp, yaş waqıtta bulğan Saban tuyların da bügenge bäyräm turında da söyläp kittelär.Şulay itep, 10 iyündä mäskäw ölkäse Saban tuyı bäyrämen açıp cibärde.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Möxtariättä maltabarlar öçen kiçä
Omskinıñ ölkä tatar milli – mädäni möxtariäte urnaşqan bina öçen arenda bäyäsen tüläw xäl itelmäslek mäsälägä äylänüe turında Azatlıq tıñlawçıları inde xäbärdärlär. Möxtariät aktivınıñ anı çişü östendä törle yünäleştä eş alıp baruı turında da tıñlawçılar iğtibarına citkergän idek.
Moxtariät citäçelege bu problemanı tatar millätennän bulğan eşmäkärlär aldına quyıp, bergäläp çişü yulların ezläw häm ber uñaydan yärdäm dä soraw maqsatı belän uzğan yal könendä şuşı binada oçraşu kiçäse ütkärde. Kiçägä Omskida eşmäkärlek belän şöğıllänüçe tatar keşeläre çaqırıldı. Alarğa aldan uq çaqıru biletları häm kilep çıqqan problema añlatılğan möräcäğät xatları tapşırılğan ide. Äytergä kiräk, anda 50-gä yaqın eşmäkär çaqırıldı. Alarnıñ küpçelege çarada qatnaşırğa rizalığın beldergän bulsa da, kilüçelärneñ sanı 20-dän artmadı. Döres, oyıştıruçılarnı, mädäni programma äzerläwçelärne isäpkä alğanda kiçädä 40-tan artıq keşe qatnaştı.
Älege çara citdi problemanı xäl itü maqsatınnan oyıştırılğan bulsa da, küñelle çäy östäle artında ütte, çäydän quatleräk eçemleklär dä bulmadı tügel. Kiçä barışında üzara tanışıp, aralaşqannan soñ problemanı urtağa salıp söyläşü bardı. Şunı da äytergä kiräk, oyıştıruçılar qunaqlarnıñ tatar telen belülärenä ikelänep axrı,kiçäne rus telendä alıp bardılar, gärçä küpçelek telne yaxşı belüen kürsätsä dä.
Möxtariätneñ koordinatsiä şurası räise Marat Katıyrov qunaqlarğa binanı saqlap qalunıñ möhimlegen añlattı, bu eştä alardan yärdäm soradı. Äytergä kiräk berniqädär yärdäm kürsätüçelär tabıldı- kiçä barışında 7 meñgä yaqın aqça cıyıldı. Älbättä, bu summa 24 meñnän artıp kitkän ber aylıq arenda bäyäsen qaplarğa da citmi. Axırda min qayber qunaqlarnıñ tatar eşmäkärläre yärdäme belän binanı saqlap qalu mömkinlege turında fikerläre belän qızıqsındım. Alar fikerençä, bolay aqça cıyıp qına problemanı xäl itü mömkin bulmayaçaq. Ber öç ay yärdäm itärgä bula,küp digändä, şul arada närsäder uylarğa kiräk.
Döres, moxtariät citäkçelege dä, aktivistlar da, koordinatsiä şurası räise dä, äle xälleräk tatar keşelären cälep itärgä mömkinleklär bar häm bu yünäleştä eşne däwam itärgä kiräk dip sanıylar.
Menä şulay, älegä tatar maltabarlarına möräcäğät itü ällä ni zur tabış kitermäde.
Kiläçäktä başqa yullar tabılırmı, ğomumän möxtariät
yazmışında nindi üzgäreşlär bulır – aldağı xäbärlärebezdä beldererbez.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Bügen Ğiraq Mäğlümat Ministrlığına eläkkän amerikan tamagavk raketası şulay uq Ğiraq televideniäsen dä 4 säğatkä eştän çığardı. Şartlawlardan yanğın çıqtı. 3 kön eçendä Ğiraqnıñ mäğlümat üzägenä 2nçe tapqır höcüm itelde. Xalıqara matbuğat oyışmaları Televideniä manarasına yasalğan höcümne kisken täñqitkäp çıqtı, Amerika Quşma Ştatlarındağı koalitsiä köçläre, barı tik Ğiraq citäkçelege utırğan binalar bombalana, dip belderde.
Prezident Saddam Hösäin ulınıñ sarayı da utqa totılğan dip xäbär itelä.
Amerikan ğaskärläre başqala Bağdad yanındağı iñ yaqın noqta, 70 çaqrım yıraqlıqta bulğan Al-Hindya şähärenä kilep citte, anda 3nçe cir öste ğaskärläre deviziäse häm Ğiraq köçläre arasında bäreleşlär buldı. Könyaqtağı Basranı kontrolgä alu öçen Britan ğaskärläre suğışnı däwam itä. BBC televideniäse, yözlägän Ğiraq xärbie qulğa alınğan dip xäbär itte.
Amerikan ğaskärläre brigadirı general Vincent Brooks, Qatarda Dohadağı xärbi bazada, Ğiraq xalqı Säddäm Hösäin rejimınıñ betä baruın xuplıy, dip belderde
Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon, Ğiraqta progress bulsa da, ilneñ ber säyäsi yä xärbi citäkçese dä äle qulğa alınmağan, dip belderde. Yuğarı säyäsätçelärneñ yä xärbi citäkçelärneñ qulğa alınuı bulmadı äle, läkin qoralların taşlap koalitsiä köçlärenä birlüçelär yuq ide dip äytep bulmıy. Xäzerge waqıtta bezdä 8 meñgä yaqın suğış totqınnarı bar, alarnıñ kübese üzläre teläp bezgä birelde, dide Britan saqlanu ministrı Geoff Hoon.
İntixar terror ğamälläre bu suğışta effektiv tügel, häm alarnıñ faydası bulmayaçaq, dip östäde Hoon
Ğiraqnıñ tışqı eşlär ministrı Naji Sabri, ägär Amerikan häm Britan ğaskärläre xärbi çaralarnı tuqtatmasa, çülneñ alar öçen qabergä äylänäçägen belderde. Ğiraq prezidentın xakimiättän çitlätergä telägän Amerikan häm Britan ğaskärläre –bülep al häm xakimlek it taktikasın qullana, dide Sabri, läkin bu uñışqa ireşmiäçäk, dide ul.
Amerikan ğaskärläreneñ xälen beler öçen bügen Kuwaitqa Quşma Ştatlar Üzäk Xärbi idaräse başlığı general Tommy Franks kilde.
Misır prezidentı Hosni Möbäräk, Amerika Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı suğışı möselmannarnı könbatışqa qarşı tärbiälägän “yözlägän bin Ladennar” tudıra ala, dip beldeerde. Quşma Ştatlarda 2001nçe yılnıñ sintäbr ayında bulğan terror ğamällären oyıştıruda ğayeplängän Osama bin Ladennıñ qayda bulğanı bilgesez. Suez şähärendä Misır xärbiläre aldında çığış yasağanda, suğış “qotoçqıç” näticälärgä alıp kiläçäk, dip belderde Möbäräk. Misır, Ğaräp däwlätläreneñ küpçelege kebek suğışqa qarşı fikerdä qala.


text: Y aşay an Ç ağdaş Şi i r v e Be k i r Karade ni z bi r z eyti n dalı nı n ar dı ndan seyr eder i m ülkemi (Yedi Yı lı n Şi i r ler i ) At aol B ehr amoğ lu »Y aşay an Bi r Şi i r« adlı ki tabı nda de v ri mci şi i ri aç ık l arke n, söze şöy l e başl ıy or: »De v ri mc i şi i r hay ata dev ri mc i bi r y oru m ge ti re n şi i rdi r. Bu y oru m, şai ri n y aşadı ğı ç ağa, ki şi se l e ği l i ml e ri ne ve y e te ne ği ne bağlı ol arak de ği şik ni te lik l e r göste ri r. Ki mi zaman sal t bi r y atsı ma ni te l i ği nde di r. Bi r te pki , e sk i de ğe rl e re y öne l mi ş bi r sal dı rı , bi r başk al dı rı ni te l i ği nde di r. Ki mi zamansa bu başk al dı rı nı n sı nı rl arı nı aşarak ye ni de ğe rl e r, y eni tanı ml ar ge ti ri r« 1 Bu ye ni ge ti ri le n tanı ml ar hay atı n he r al anı nda ol mal ı dı r di ye dü şü nü y oru m. İnsan, y e ry ü zü nde kü l tü rü y le v ar ol an bi r ge rçe k ti r. Bu ge rç e k sadec e yü re k de nil e n se s ol u rsa, bak ı p gördü ğü te k ne sne k e ndi ne has ol an y aşamı dı r. İnsanı n i ç dü ny ası nda ol u şan y aşam de ni l e n se s, ül k e ge rç e ği yl e bi rle şi rse , orta y e rde sade ce şai r v e şai ri n se si ni te l i ğini taşı y an şi i r de ni l e n ç ağdaş bi r ol u şu m görü nü r. Y ani , sözü şöy l e söy l e mek i sti y oru m. Bi r ki tabı n say f ası ndan e de bi y atı se y re yl e di m gördüğü m te k görü ntü şi i r de ni le n se s ve bu se si n sahi bi B eki r Kar adeni z . Gü nü mü zde ç ağdaş y azı n dü ny ası na he r al anda eme k ve re n tü m e me k çi l e re se sl e ni rke n, hi ç bi ri ni ay ı rmadan, y ü re ği mi şi i r ç iç eği ne bandı rı p gönde riy oru m. Şai re v e onu n e me ği ne bi n se l am ol su n. Şai ri n i şi şi i r y azmak , bu i şle mi n te k mal ze me si dil de ni le n i le ti şi m ol ay ı . İy i bi r şai r ol manı n v e i y i şi i rl e r ü re tme ni n y ol u , k onu şu l an di l i iy i bil me k tir. Di l i i y i bi l di n mi de rdi ni iy i anl atı rsı n. Bu şai r di l i i y i bi l iy or ve de rdi ni i y i anl atı y or. Bi r ok uy uc u ol arak bu nu n he r y azdı ğı nı ç ok iy i anl ı y or v e k av rı y orsam bu şai ri n dil e ol an hak i miy e ti ni n e se ridi r. Yanar ı m G eldi g eçt i g ençli k çağ ı g ülmedi m B i r mur ada er emedi m yanar ı m Kı r k yı l nası l dur duğ umu bi lmedi m G ül yüz lümü sar amadı m yanar ı m Aşamadan yaylalar ı bell er i Kur udu ömr ümün yeşi l g öller i Yar bağ ı nda o t omur cuk g üller i G eçt i z aman der emedi m yanar ı m B aşı ma g et i r di bi n t ür lü i şi N e g er çek yaşadı m ne g ör düm düşü Ar adı m dünyada bi len bi r ki şi Ömür boyu g ör emedi m yanar ı m V ar ı m yoğum ver di m bi r söz uğ r una Her şeyi düz saydı m seni n eğ ri ne B i r g ün olsun naz lı yar i n bağ rı na Onun i çi n g ir emedi m yanar ı m Çağ ı r dı m dost lar ı düşt üm dar lar a Yalı nayak bı r akt ı lar kar lar a B edeni mi sar dı r dı lar kor lar a De ni z’ler e var amadı m yanar ı m (Ker van Oldum ) 1 Hal kın Dos tlar ı, Sayı 16, Tem muz 1971. Şi i r sade c e i mge de ğil di r, i mge si z de şi i r ol muy or de se m. İşi n e me k böl ü mü nü ak tarmı ş ol u ru m. Şi i r y a da he r hangi bi r k onu da y azı y azmak , el e şti rme y apmak bu nl arı de rle me k toparl amak v e di l de di ği mi z araç i le ok uy uc uy a su nmak . Şai r, f e l sef e bi lgi si yl e öz y aşamı nı bü tü nl e şti ri p ge rç ek y aşam k azanı nda harmanl amak , bi raz i mge , bi raz dağ, bi raz de re , ı rmak , me şe ağac ı , dağ k ayası , k ay ada te rl an, bi raz se rt y amaç l arı y l a Artv i n, bi raz k öy toprağı , şe hi r k armaşası şi i ri n mal ze me sidi r. Bazı şai rl e r somu t şi i r i l e soy u t şi i r arası nda bi r se nte z y ol u e di nmi şl e r. Bi r bak ı ma gü nü mü z şai rl e ri ni n i zl e di ği bi r y ol du r. Bu y olu te rci h e de nle r ge ne l de şe hi r romanti zmi i ç i nde ol anl ardı r de se m, sanı rı m abart mı ş ol mu y oru m. Anc ak be ni m şu an sözü nü e tti ği m şai r, e de bi y at sahası nda hangi e k ol u olu ştu ru r bu nu şai ri n ke ndi si ni n söy l e me si ge rek i y or. Ke ndi si de rke n onu n se si ol an e se rl e ri de me k i sti y oru m. E se rle ri ne bak tı ğı mı z zaman Anad ol u ’dan Şi l i ’y e k adar deği şi k se sle r ol abi l i y or B eki r Kar adeniz . Şi i rl e ri ge ni ş anl amda ge rçe kç i şii r ek ol ü nde ye şi l bi be ri n ac ı sı gi bi i nsanı n be y ni ni y ak ıy or. Bu y angı n şai ri n y aşamı nda sü re ge l e n bi r y angı nı n devamı dı r bi l i ri m. B i r i nci G it meli Şi i r beni şaşı r t maya çalı şı r bu yı ldız yönümü bulmam olanaksı z ona kalsa sı r t ı mı dönüp gi t meyeyi m di ye kendi si ne öt eki yı ldız lar a uydur ur ı şı ğı nı ben g eceler i de bi li r i m g üneşi n yer ini sı cağ a g i t mek üz er e sı r t ı mı dönmek i st er i m O yı ldı z a bi r kast ı m da yok aslı na bakar san belki yalnı z ca dünyanı n bur ası nda yaşadı ğ ı mdan dönmeli yi m ona sı r t ı mı (G i t meli Şi i r ler ) Bi l i nç odağı nda gi di p ge l mel e ri n sü zül ü şü şi i r ol ursa böy l e olu r sonu ç . E li nde »Gi tme li Şii rl e r« k i tabı nı tu tark e n ani de n say f al arı n bi tti ği ni anl ı y orsu n. Ama şi i rle ri n tadı damağı nda k al ı nc a ye ni de n başa dönü y orsu n bi l i y oru m. Şi i r şai ri n yü re ği nde baze n Ç oru h ol u y or de l i del i ç ağlı y or, baze n Artv i n’i n y ük se k te pe l e ri nde sol u k l anan Karagöl mav i si olu y or. Baze n bi r Xod tü rk ü sü ol uy or De ni z se dası y l a vu ruy or göğsü nü Kaç k ar’ı n e teği ne . Baze n Gü l Dağı ol u y or e fi l e fil Fer h at , Şi ri n k ok u y or F e rhatl ı k ale si nde , baze n Boy l u Nak i re l Dağı gi bi Kör oğ lu’nu arıy or, Xodgar’ı n k ı rk deği rme ni nde . Baze n k e ndi k e ndi ne tek ol manı n o nu ru nu y aşı y or. Ak arsa Ç oru h gözle ri nin i ç i nde , Al adağ, Karadağ, Karç al , Kaçk ar dağl arı şi i r ol u r dü şe r ki tap say f al arı na. D eli Çor uh Koşt un di yar dan di yar a B ı kmadı n mı deli Çor uh B unca fi danı kökünden Sökmedi n mi deli Çor uh Aldı n t ar layı mer eğ i Yı kt ı n ocağ ı dir eğ i Suyunla ni ce yür eğ i Yakmadı n mı deli Çor uh B az ı coşt un çağ lar oldun B az ı kan yaş ağ lar oldun 2 B az ı kolum bağ lar oldun Sı kmadı n mı deli Çor uh Ağ ı r ladı n çok boylar ı Saydı r dı n g ünü aylar ı Alı p g öt ür dün köyler i Yı kmadı n mı deli Çor uh Her şeye açt ı n koynunu B oz dun çoğ unun oy’nunu N i ce ananı n boynunu B ükmedi n mi deli Çor uh G i r di n t opr ağı n öz üne Can ver di n bah ar yazı na D amla olup g ökyüz üne Çı kmadı n mı deli Çor uh D alg alı dı r engi n böğ r ü Ki mi yüksek ki mi eğ r i Kelki t ’t en B at um’a doğ r u Akmadı n mı deli Çor uh G ünü g eli r devr an döner B i t er bu acı lar di ner Elbet can at eşi söner B akmadı n mı deli Çoruh D okundun suya sabuna Sı ğ amaz oldun kabı na Kaç i nsanı t aş di bine Sokmadı n mı deli Çor uh B aşı nda bi r pı nar var dı T er k ett i r di yer i yur du Yet er i nce dünya der di Çekmedi n mi deli Çor uh T aş yükledi n kucaklar a Köşeler e bucakl ar a Kur u i nci r ocaklar a D i kmedi n mi deli Çor uh B i lseydi m i yi h uyunu G ör seydi m i nce boyunu Kar aDe ni z’e suyunu D ökmedi n mi deli Çoruh (Ker van Oldum ) Anadol u şai rl e ri ni n doğal y apı sı dı r şi i ri c an damarı y l a be sle me k . Şi i ri n i ç i ne y aşam ru hu nu ak ı tmak , y ani şai ri n ke ndi se si ol an şi i ri n he r tü rüy le tabi atı n k u l ağı na u su l u su l se sl e nme k ... Ge ne l de batı l ı l aşmak dü şü nc e siy le y oğru l an dü şünü rl e r az da ol sa he ce şi i ri ne y an gözl e bak arl ar, be ğe nme zl e r, e le şti ri rl e r. Dahası he ce şi i ri ni şi i r ol arak görme zl e r. Aşı k tarzı dey i p k öy sı nı rl arı nı k i l i tle me ye ç al ı şıy orl ar. İşi n il gi nç y anı otu ru p bi r he ce şii r y azmay ı da de ne me zle r. O nl ar iç i n şi i r sade c e Batı dadı r v e Batı tarzı dı r. O y sa şi i r gü ne ş gi bi di r batı y a da doğu dan gi tmi şti r. Bi zi m toprak l arı mı za şi i ri n he r tü rü , batı ndan ge l me di se rbe st şi i r bi zde n batı y a gi tti . Lal e soğanı gi bi önc e sattı k u nu ttu k ol u nc a, sonu ç gü nü mü zde k i gi bi ol u r. Y ani , sonr a sat tı ğı mı z l al ey i gi di p oral ardan ge ri al dı k . Y al nı zc a Batı dü ny ası nı re hbe r say anl ar, Hi ti t e debi y atı nı , F ars e de biy atı nı bi l mey e nle ri n dü şkü nü ol du k l arı e de bi y at e k si kl i kl e r iç e ri r, Doğu y u i zah e tme y e y e tme z. Anc ak be ni m sözü nü e tti ği m şai r 3 »De ni z« mahl asl ı B eki r Kar adeniz şi i ri n he r tü rü nü, he r bi r nü v e si ni bi le n ve i şl ey e n şai rdi r. B eki r Kar adeni z ’i n ü stü başı he m Me zopotamy a he m Kafk asl ar, he m Lati n Ame ri k a k ok uy or. Ve de aradak i he r y e r. E k meği aşı da, i ç tiği suy u da... De ği şi mi , ye ni l e nme yi ve i nsanı n hata y apabi l e c eği ni bi rk aç sözc ük le he rhal de anc ak böy l e i f ade e de bi l mek mü mkü n ol u rdu . Üçüncü G i t meli Şi i r g i tt i ğ i m yol doğr u değ i l nedense h ayı r şi mdi ki değ i l yalnız ca h i çbi r i doğ r u değ i l aslı na bakar san (G i t meli Şi i r ler ) Ç ağdaş şi i ri n ü re ti ci le ri , ye ryü zü nde i nsanl ı k adı na ç ok öne ml i sözl e r söy lü y orl ar. Geç mi şte ol duğu gi bi gü nü müzde de su smadan bu göre vi k orku su zca y e ri ne ge ti ri y orl ar. Şai rli ği n ol mazsa ol maz k u ral l arı ndan bi ri di r bu k u ral . E l i mdek i »Y e di Y ı lı n Şi i rl e ri « adl ı k i tabı n sayf al arını gel i şi gü ze l çe v i riy oru m önü me aç ıl an bi r şii r, »Al ı şamadı m« adı y l a. »C ey l an Gözl ü ye « armağan e di l mi ş bi r şi i r. U su l c a ok uy oru m. Se si me ku l ak v e ri n: Alı şamadı m Ceyla n Gözl üye bi n t ür lü sı kı ntı i çi mde bi n t ür lü ez i yet yokluğ un eli n eli mde yür eğ i n uz ak g öz ler i n t uz ak sensi z li ğ i n canı ceh enneme yalı nayak yür ümek kar da ve kor u avuçlamak seni sevmek anlamadı n bah ar g eldi ner edeyse değ i şt i çok şey öyle çok şey öyle çok şey kabullendi m ki şi mdi den ama sensi z li k çok yabancı alı şamadı m (Yedi Yı lı n Şi i r ler i ) Şi i r ani de n bi ti y or. O y sa şi i r bi tmi y or, say f adan say f ay a ge çi y oru m y aşam de v am e di y or. Bi r şii ri bi ti ri p di ğe ri ne ge çe rke n sade ce sol uk l anı y oru m. Sonra y e ni de n ok uy oru m. Şi i rl e r zi nc i rle me si ste mi y l e bi rbi ri ne bağl anmı ş öy l e dev am e diy or y aşamı n ak ı şı . Bi r sonrak i şi i re ge çi y oru m y aşam he r y önü y l e ay ne n de v am e di y or. İl gi nç ti r, bu ve bu nu n gi bi bi rç ok şi i rde Er i ch Fr i ed be nze şme l e ri v ar. Oy sa B eki r Kar adeni z bu şi i ri y azdı ğı nda Er i ch Fr i ed adı nı bi l e duy mamı ştı . Ama nası l v e ne re de n de mey i n, bi r şey le r bi rbi ri ni bul u y or i şte . Sonrak i y ı ll arda i se Er i ch Fr i ed’i n üç k i tabı nı Tü rk çe ye ç ev i rdi e şi Ulla’y l a bi rl i k te . Gü nü mü z e de biy atı nda v arl ı ğı nı hi sse tti re n ç ağdaş şai rl e ri n say ı sı nı bi l miy oru m. Y azı l an şi i rle ri n de say ı sı nı bi l di ği mi söy l ey e me m. Ama bi r şe y i ç e k i nme de n söy l e ye bi l iy oru m. Se v e rek ok u duğu m şai r4 l e ri v e onl arı n ü re tti ği şi i rl e ri . Bu şai rl e r ve bu şai rl e ri n ü re tti ği şi i rle r be ni m i çi n sade ce Anadol u k ok u y or ol mal ı dı r k i , bu şai r de Anadol u k ok uy or. Ge ç mi ş y ı l l arı n şai rl e ri k e ndi adl arıy l a ke ndi dü nyal arı nı taşı mı şl ar şi i rl e ri n i çi ne , gü nü mü z şai rl e ri ne l e r y apı y or de rse m, y anı tı bi r ü st cü ml e de v e ril di . Y ani gü nü mü z şai rle ri de , k e ndi y aşaml arı nı k e ndi şi i rl e ri ne ak tarı y orl ar. Bu ge le ce ğe su nu l an şi i rse l tari hti r bi li y oru m. Be n y ı ll ar önc e i şç i şai r, i şç i y azar gi bi k av raml arı ü stü nde ge zi ni rke n şu nu öğre ndi m. Şai rl e r i k iy e ay rı l ıy or. İşç i k öke nl i olu p i şç i e de biy atı ü re te nl e r, saray k ök e nl i olu p saray öze nti si tü rü e de bi y atı ü re te nl e r. Bu ay rı m sade ce bana öze l di r. Be n he psi ni ay rı bi r ze v k le ok uy oru m anc ak , i şç i k ök e nl i ol anl arı daha bi r hazl a ok u du ğu mu söy l e me li yi m. Ç ü kü onl ar da bana be nzi y or. Bu şai ri de onu n i ç i n beğe ni yl e ok uy oru m. B ekir Kar adeniz be ni m iç in, bi raz Sabah att i n Ali ’di r, bi raz Orh an V eli , biraz Er i ch Fri ed. Bi raz Samed V ur g un’du r, bi raz Sü mmani , hani Aşı k Şami l gi bi di r de se m, gi bi si f azl a olur. Ta k e ndi si di r. Anadol u k ok u y or. Kar ac’oğ lan’dı r hec e bazı nda. Anl atı mı n bu n ok tası nda, bi r şi i re dönme k i sti y oru m. Y ani şöy l e bi r dönü ş, şi i rl e bi r sol uk al mak i sti y oru m. Söze B eki r Kar adeniz ’i n »Gi tme l i Şi i rl er« k i tabı ndan »Y e di nc i Sonrak i Baharl ı Şii r« adl ı şi i ri y le de v am e tmek i sti y oru m. Yedi nci Sonr aki B ah ar lı Şi i r bah ar er ken açar bur ada bah ar lı anı lar yi nelenmesi n di ye er kenden yi nelensi n di ye bah ar lı acı lar dağ başı nda olsaydı yür eğ i m uyanmasaydı kı ş uykusundan (G i t meli Şi i r ler ) Şai ri n sözc ü k l e ri bü tü n söy l e ml e ri n adre si de mek ti r. Bu nu baştan anl at mak ge re k iy or. Ge re k e n bi r başk a ol ay şai r şi i r söy l e mi ni ak tarı m ol arak ku rmay a başl ay ı nc a, ge zi nti le r, aç ı l an pe nc e rel e r, zaman di l i mi nde gi t gel me k ani zması y aşam i çi nde , v ar ol an şi i ri n hak k ı nı v e rmey i başarmak tı r. Hani di y oru m ki , »De ni z« mahl ası y l a hec e şi i rle ri y azan ol u rsa, be n bu mahl asl ı şii rl e ri bu y azı y a al maz mı y ı m? O k uy al ı m: Ker van Oldum Yola çı kt ı m kır k yı l önce Çor uh ’t an Ker van oldum koca dünya yüküne G öz ler i m h aber i bekler M eri h ’t en D üşüncemde g eli r h er g ün yakı nsa B oşa t utt um beş yüz ümü bi ni mi Her köşede bı r akt ı m bir yanı mı Onca g üz el paylaşt ı çok g ünümü Ancak bu g önlümü ver di k t eki ne D ör t nala kaldı r ı p sevda at ı nı G eçer i m ben ar şı n yedi katı nı Oluşt ur ur par çalar ya büt ünü G övde olur yapr ağ ı na köküne 5 Emekler i ver i p de eki n bi çmedi n Ecel köpr üsünden dah a g eçmedi n De ni z’le bar ı şı p kucak açmadan Si t em edi p gi der i m h ep di ki ne (Ker van Oldum ) Bu ke rv an şi i r de ry ası nda y ol alı rk e n bi z sözü nü e tti ği mi z şai ri bi raz ol su n tanı y al ı m. Be k i r Karade ni z 1 9 5 7 y ıl ı nda Artv i n’i n Y u k arı Xod (şi mdi k i adı Yu k arı Made n) k öy ü nde doğdu . İl k v e orta öğre ni mi ni Artv i n’de , y ü k sek öğre ni mi ni Ank ara’da tamaml adı . Aşı k l ı k ge le ne ği ni n y ay gı n ol duğu bi r çe v re de büyü dü v e bu gel e nek te n e tk il e ndi . Bağl ı ol arak e de bi y at v e mü zi k le kü çü k y aşl arda i l gil e nme ye başl adı . 1 4 y aşı nda bağl ama ç al mayı öğre ndi . Ku ze y doğu Anadol u ’dan başl ay arak öte k i tü m y öre le ri i nce l e di . Araştı rmal arı sı rası nda y azı lı , sözl ü v e görse l boy u tl u ç ok bü y ük bi r arşi v ol u ştu rdu . Bu ve ril e ri n bi r böl ü mü nü şai rl e r/aşı kl ar i çi n hazı rl adı ğı i nte rne t si te l e ri nde de ğe rle ndi rdi . Ge l e ne k sel tü rk ül e r ü ze ri ne ay rı ntı l ı araştı rmal ar ge rç ek le şti re n Karade ni z, önc e l e ri y al nı zc a y azması na k arşı n, gi de re k k e ndi y azdı ğı y a da başk a şai rl e ri n/aşı k l arı n şi i rl e ri ni de be ste le me ye y öne l di . He ce l i şii r gel e ne ği ne bağl ı ol arak ke ndi ne özgü tü mü y le ye ni y önte ml e r ge li şti rdi v e u y gu l adı . Ay rı c a şi i rl e ri başk a sanatç ı l ar taraf ı ndan da be ste l e ne re k y oru ml andı . B eki r Kar adeni z ’i n f ol k l or v e mü zi k araştı rmal arı ABD’de n Jap ony a’y a, Ru sy a’da n Al many a’y a de k bi rç ok ü ni ve rsi te ni n k ü tü phane si gi rdi ve y ardı mc ı de rs ki tabı y a da k ay nak ol arak ku l l anı l dı . Ö y kü , şi i r, çe v i ri ve y azı l arı de ği şi k ü l ke le rde y ay ı nl anan Karade ni z, e de biy at v e mü zi ği n y anı nda f otoğraf l a u ğraşmak tadı r. Ay nı zamanda bi r y ayı nev i nde ge ne l y ay ı n y öne tme nl i ği v e e di törl ü k y apmak tadı r. B eki r Kar adeniz ’i n »Ye di Yı l ı n Şi i rle ri « (Ku m, 1 99 6), »U zay da Bi r Işı k « (Ku m, 1 9 99 ), »Ge c ik mi ş Şii rl e r« (Ku m, 1 9 99 ), »Ke rv an O l du m« (Ku m, 2 00 0), »Gi tme l i Şi i rl e r« (Ku m, 2 00 0 ), »Gü n Döndü « (Ku m, 2 0 0 1 ), »Z amansı z Şi i rl e r« (KaraMav i , 20 0 8 ) adl ı şi i r k i tapl arı , »Hodl u Nok sani -Y aşamı v e Şi i rl e ri « (Ku m, 2 0 00 ), »Artv i nl i Hal k Şai rl e ri « (AAKY D, 2 0 0 2 ), »1 9 0 0 ’de n 2 0 0 0 ’e Hal k Şii ri « (Atı l ı m Ü ni v e rsi te si , 20 0 7 ), »Tü rk ü le r-Kü ll i y at« (6 C i l t) (KaraMav i , 2 0 10 ) O rhan Bahç ı v an’l a bi rl ik te hazı rl adı ğı »Doğu l u Hal k Şai rl e ri « (KaraMav i , 2 0 1 0 ), Se y fe tti n Kay a’y l a bi rl ik te hazı rl adı ğı »Hod Tü rk ü l e ri « (KaraMav i , 2 0 11 ), Al i C e m Ak bul u t’l a bi rli k te hazı rl adı ğı »Ale v i -Be k taşi Şai rle ri « (8 C il t) (KaraMav i , 2 0 1 4 ) adl ı araştı rmal arı v e Ul l a Karade ni z’l e bi rl ik te çe v i rdiği »E ric h F ri e d-Se ç mel e r« (P api rü s, 1 9 94 ), »E ric h F ri e d-Vatansı z 1 00 Şi i r« (Kav ram, 1 9 98 ), »H. M. E nze nsbe rge r-Seç me Şi i rl e r« (Kav ram, 1 9 98 ), »E ri c h F ri e d-Se v gi Şi i rle ri « (Ku m, 2 0 00 ) adl ı k i tapl arı y ay ı nl andı . Bu na be n de başk a bi r bi l gi e k le me l iy i m. B eki r Kar adeni z , hi ç bi r ye rde , ortamda y a da bi y ograf i de be l i rtme di ği , sözü nü e tme di ği bi r i ş y apmak tadı r. Y ak l aşı k 2 5 yı l dı r y arı re smi bi r k u rul u şta sosy al hi zme t u zmanı ol arak ç al ı şmak tadı r. Y ani y aşamı nı y azdı k l arı ndan de ğil , bu i şte n i dame e tti rme k te di r. Bu nu bel i rtme mi n bi r başk a ne de ni i se , gü nde se k i z saat apay rı bi r i şte ç al ı ştı k tan sonra bu k adar e se ri me y dana ge ti rme si nde k i si hi rdi r. Bi l gil e ri al dı k tan sonra gü ze l bi r şi i r ok uy al ı m şairde n. Asl ı na bak ı l ı rsa »Masal ı n S onu « ol s a da şi i ri n adı , masal ı n daha başı nday ı z diy el i m bi z. Bel li ki bi ti re me di ği , y arı m bı rak tı ğı ç ok şe y i n oğl u arac ı l ı ğı y l a dev amı nı dü şle me k te di r. Ki mbi l i r be lk i de y aptı k l arı de ği l y apamadı k l arı na il i şk i n bi r i ç ç e ki ş ol mak ta bu rada y azdı k l arı . Bu rada ye r al masa da y ay ı nl anac ak bi r sonrak i k i tabı nı n adı »Ge ri Ge l me z P i şmanl ı k l ar« ol du ğu na göre daha e pe y benze r i ç çe k i şle r y aşamak tadı r anl aşı l an. M asalı n Sonu Oğlum a ve bi r g ün duyduklar ı nı 6 yalnı z ca bi r masal h oşg ör üsü ve r ah at lı ğ ı yla di nleyebi ldi ğ i nde ve o denli i çi nde h i sset t i ği nde anlat ı lanlar ı ve belki de h i ç bi r kayg ı ve kor ku ve t elaşa kapı lmaksı z ı n neler yaşamı ş i nsanlar bi z den değ i şi k di ye sor duğ unda kendi kendi ne sonr a da g eleceğ e i li şki n h er h angi bi r h esap yapmadan yalnı z ca yalnı z ca öylesi ne bi r bur ukluk h i sset t iğ i nde ve g öğ sünün t am or t ası nda bi r yer ler de i nce bi r sı zı duyduğ unda ve soluk almanda bi r anlı k bi r z or laşma sez di ğ i nde ama yi ne de az ı cı k h uz ur la g ülümseme beli r di ğ i nde yüz ünde anlat maya devam ed er si n bu masalı bı r akt ığ ı m ya da unut t uğ um ya da t opar layamadı ğ ı m ya da ucunu kaçı r ı p söz cükler i bi r bi r i ne kar ı şt ır amadı ğ ı m yer den (G eci kmi ş Şi i r ler ) Bu bağl amda B eki r Kar adeni z şi i ri n he r y önü nü y ok l amı ş. He r damarı na ak mı ş, he r bi r bağı nı , bahç e si ni ge zmi ş ve k arşı mı za ç ı k mı ş ü stü , başı , e li , ay ağı şii r k oku y or. Be n k i tap sayf al arı nda ge zi ni rk e n, sank i Anadol u ’dan O rtad oğu ’y a, P ari s’te n İsv e ç ’e k adar şe hi r şe hi r, k öy k öy , dağ dağ ge zi nti le r i ç i ndey i m. B eki r Kar adeniz şai rl e r arası nda il gi nç bi r örne k ti r, şai r şi i ri nde ke ndi ne has bi r anl atı m dü ze y i y ak al amı ş. Ke ndi ne has bi r y ol e di ne re k bu y olu öze nl e k oru ması i se şii rl e ri ne bi r başk a anl am k atıy or. He ce l i şi i rde gel i şti rdi ği bi r bi ç i mde n de söz e tmek ge rek . Adı tam be ll i ol masa da bi ç i mi i ti bariy l e ü ç boy u tl u bi r öze ll i k taşı dı ğı ndan bel k i de böy le adl andı rmak ye ri nde ol u r. Şi i r i lk bak ı şta 1 5 hec el i bi r di v an gi bi görü nme k te . Anc ak v u rgu l arı na göre ok u ndu ğu nda ü ç ay rı şi i ri n ol du ğu anl aşı l mak tadı r. 8 hec el i bi r şi i r v e 7 he ce l i bi r şi i r ve bi rle şinc e anl am bü tü nl üğü ol u ştu ran 1 5 he ce l i bi r şi i r y apı sı . Ö rne k : D eğ i şmem Ey sevg i li döner bi r g ün B öyle gi t mez devr anı n Haci z koysan t üm var ı ma M ala öz ü değ i şmem N e et sen de sana h er g ün B ayr am olmaz evr eni n 7 Yanar ı m kendi nar ı ma Küle köz ü değ i şmem Kalsam sah r anı n düz ünde Yoluma kır k şer dolsa D ur ur um dost un söz ünde Eğ er g er çek bi r yolsa B at ı p çı ksa yer yüz ünde Her bi r canlı yok olsa Kı r an gi r se de ar ı ma B ala t uz u değ i şmem De ni z’de kalmayı p damla Kur usa suyum ar kı m T oplanı p da cemi cümle Et seler beni m t er ki m Yaşar ı m sessi z ce g amla Yı kı lsa evi m bar kı m Yoksulluk çuldur der i me B ola az ı deği şmem (Ker van Oldum ) Bi r ye rde sol uk l anı p soru y oru m k e ndi k e ndi me , de v ri m ne di r? Sonra dönü p k e ndi soru mu k e ndi m y anı tl ı y oru m. Dev ri m tek bi r de ği şi m de ği l di r. He r al anda he r zamanda sü re k l i ve ak ar ol mak tı r. Şi i rde de v ri m B eki r Kar adeni z ol mak tı r. İşi n ge rçe k yani da bu du r. Ç ağdaş şai r i ste r k adı n, i ste r e rke k ol su n, be ni m iç i n geç e rli ol an y anı dü şü nc e bazı nda şi i r y azark e n, ge rç e kl e ri n ü stü ne acı ması zc a basan, k ork u su zc a sözc ü kl e ri sav u ran yü re k ti r. İşte be n bu k ork u su z y ü re k le ri n önü nde say gıy l a e ği l iy oru m. Bu yü re k le rde n bi ri de B ekir Kar adeniz ’di r diy oru m. Bu sözl e r sanı rı m ok u du ğu m v e anl atmay a ç al ı ştığı m şi i rle ri tanı ml amay a ye tmi y or. Bi rk aç şii ri bu k ü çü k y azı nı n iç i ne ak tararak , sü sl ü pü sl ü sözl e ri topl ay ı p y azı y a dol du rarak önü mde ki ge rçe ği y oru ml amay a y e tmiy or. Ö nü mde k i ge rçe k Anadol u gi bi somu t du ru y or. He r hal i yl e . Bu nu be n ç ok iy i bi l i y oru m. Y aşay an şi i r i nsan y aşamı na k ork u su z bi r y oru m ge ti re n şi i rdi r. E zbe rle ri bozan, dü şü nc e le ri al tü st e de n şi i rdi r. Şai r y aşadı ğı somu t ge rçe k le re , bi rey se l ye te nek l e re ve de ği şi k görü ş açı l arı na bağl ı ol arak de ğe rl e ndi ril i r. Bi r te pk i di r y aşay an şi i r, y aşama başk al dı rı dı r, dahası şai ri n k e ndi y aşadı ğı öz dü ny ası yl a, öz özü nü n he sapl aşma sı dı r. Bu he sapl aşma, zamanl a e sk i de ğe rl e re y öne l e n bi r hay kı rı ştı r. Bu hay k ı rı ş he r di ze de ke ndi ni bi r di re ni ş bi ç i miy l e sorgu l ar. Baze n bu sorgu l ama ve ke ndi iç i nde y e ni de ğe rl e r taşı r. Y e ni tanı ml ar ol u ştu ru r. O lu şan bu de ğe rl e r v e tanı ml ar, bi r bak ı ma şai ri n gü nc e si ni su yü zü ne taşı rk e n, ge l e ni n gi de ne k arşı di re ni şi di r. Bu di re ni ş şi i rde de v ri mi ge ti re n di re ni şti r. Var olan k u rul u bi r dü ze n ve dü ze ne hük me de n dü şü nc e ni n ortası na dü şe n şi i rl e r e zbe rle ri bozu y or. Hük ü mranl ı k dağı l ıy or. Şi i r ü stü nde v ar ol an e sk i hü kü mranl ı k sarsı l ı nc a, bu sarsı ntı »U zay da Bi r Işı k « di ye n şai ri n k i tabı ndan ay nı adl ı şi i ri ok uy oru m. B ana Uzay da B ir Işık D er i nler den g eli p g üne ulaşt ı m Yüz eyde bu yaşam mal oldu bana D oğ u bat ı g üney g ezi p dolaşt ı m Kuz eyde buz ullar sal oldu bana B enli ğ i mi h alden h ale bür üdüm Kadi r bi lmez beyi nler de çür üdüm Yet medi bu dünya M ar sa yür üdüm Uz ayda bi r ı şı k yol oldu bana De ni z’le yür ekt en söyleşt i ğ i mi z B i r bı çak sı r t ında eğ leşt i ğ i miz İ çer ek bi r ömür paylaşt ı ğ ı mız D üz eyde bi r damla g öl oldu bana 8 (Uz ayda B i r I şı k) Anadol u e de bi y at sahası nda ö ne ml i gördü ğü m bi r ol ay v ar. Topl u m ol arak , ge ne l anl amda bi r sosy al de ği şi mde n geç iy oru z. Bu geç i ş u zu n bi r zaman al abi l i r. Ö ne ml i ol an bu geç i ş sü rec i ni n başl aması dı r. Şai rle r topl u ml arda böy l e si deği şi ml e ri n e n e rk e n habe rc i si olu rl ar. Bu anl amda şi i rle r ü re ti rl e r. Y ani bi r ne v i e rke n u y arı de ni le n si ste mi şi i rl e ri arac ı l ı ğı yl a dı şa y ansı tı rl ar. Şai ri n şi i rl e ri nde k öhne bi r si ste mi n y ı k ıl dı ğı nı v e ye ri ne ye ni bi r dü ze n ge ldi ği ni n habe ri ni al ıy oru z. O k u duğu m bazı şii rl e rde bi r şey le r ol uy or, bi r şey l e r gel -gi t gi rdapl arı nda dol anı y or ama ne de nse dü şü nc e le r i mge le ri n iç i nde se y re diy or. İmge le r k apal ı i mge deği l , sadec e şai ri n y aşamı nı bi l me k ve o pe nc e re de n gözl e mle me k ge re k l i . O k u duğu m şi i rl e ri n sonu nda ne ol u y orsa ol u y or. Şai r ol ay l arı baze n apaç ı k se rgil e rke n, baze n de onl arı gi z i çi nde bı rak ıy or. Y ani bi raz i mge ol ayını n ark ası na gi zl e ni y or. Şöy l e de se m daha doğru ol ac ak : Şai r be ni m sözü nü e tti ği m şey l e ri i mge l e rl e v e rmi ş. Sanı rı m şai rl ik te bu ol sa di y oru m. Şai ri n »Ke rv an O l du m« k i tabı ndan bi r şi i r daha ok u y alı m. Çü nk ü he ce şi i rle ri ol an bu k i tabı nı ç ok be ğe ndi ği mi söy le me li yi m. B eni Yaşam meydanı nda g i r di m savaşa Haksı z lı ğ a esi r kı ldı lar beni Koşt ur makt an g eçemedi m yava şa B i r bedendi m bi ne böldüler beni D olu düşt ü bah çeler e bağ lar a Poyr az est i bu g enceci k çağ lar a Kar bor anda çı kar dı lar dağ lar a Kur t lar la sür üye saldı lar beni D üşmüş oldum bi r kez çar esi z aşka G ör meden g eçseydi g öz ler i m keşke Ki mse yokmuş g i bi dünyada başka Her şeyden sor umlu bi ldi ler beni D ah a g onca g üller i mi der meden Yer i mi yur dumu bana sor madan G öz ler i ni n önündeyken g ör meden Ar ayı p De ni z’de buldular beni (Ker van Oldum ) Şai r se ssi z k al mak tan k ork ar, se s si zl i k şai ri n y ok ol u şu du r. Şi i r şai ri n di l i di r, dü şü nc e si di r, topl u ml a ol an il e ti şi mi di r. Bu i l e ti şi mi ne k adar hal k tan y ana, hal k tan bi ri ol arak i şle rse o k adar k azanı r. Y ani bi r şai r hal k a doku nabi l i y or mu ? Hal kı n duygu su nu dü şü nc e si ni ke ndi öz be nli ği gi bi hi sse de bi l i y or mu ? Ö ne mli ol an be nce bu du r. Bu tü r y azı l arda gel e nek ti r şi i r di ze le ri ü stü nde ge zi ne rek tanı tı m y azı l arı y azı lı r. Böyl ec e şai ri n dü ny ası na y ak ı n ol u nmay a öze n göste ri l i r. Be n de bu nu bi raz f ark l ı y apı y oru m, di ze de n ç ok şii ri n tü mü nü al ı p şi i rle rl e şai ri n dü ny ası nı y ak al amay a ç abal ı y oru m. Bü tü nde n parç ay a gi tme k y önte mi ni be ni msi y oru m. Anc ak y i ne de hiç bi r zaman şai ri n dü şü nc e le ri ne tü mü yl e y akı nl aşmak mü mk ü n ol amaz. Hangi şi i ri n, ha ngi ru h hal i y l e y azı l dı ğı nı ve i çi nde ne y i n sak l ı ol du ğu nu mu hte mel e n şai ri n k e ndi si ni n aç ı kl amaması du ru mu nda bi r şey le r he p gi zli /gi ze ml i k al ac ak tı r. De ği şi mi n habe rc i si ol an şai rl e r de rke n bak ı n şi i r ne diy or. »Ark ası görü nse se v gi dağı nı n« zaman adı nı i l mek il me k y ak al amak . »Tu tu l mu ştu r ç ok tan su l arı n başı « tabi atı n ak ı şı nı di nl e mek . Y a da e n gü ze li »Gü n Döndü « k i tabı nı aç ı p bu i smi taşı y an şi i ri bü tü n ol arak ok u mak . »He rk e s tanı ğıy k e n k e ndi ç ağı nı n« de rke n asl ı nda k i msey e bi r şey öğre tmi y or. Ak ı l v e rme k gi bi bi r ni ye ti y ok zate n. Y al nı zc a he r şe yi he rke si n bi l di ği ne , ası l me se l e nin bi l mi y or gi bi y aptı ğı na v u rgu y apı y or. Y ani k ral ı n ç ı pl ak ol du ğu nu söy le me k le söy le me mek arası ndak i i nce sı nı r... 9 G ün D öndü G ündöndü sevdi ğ i m değ i şt i z aman B i r t ek soluk alamadan g ün döndü B at t ı g üneş dağ lar oldu kar duman D ost yanı ma g elemeden g ün döndü Ar kası g ör ünse sevg i dağ ı nı n G ülü mü solar dı gönül bağ ı nı n Her kes t anı ğ ı yken kendi çağ ı nı n Anlayı p da bi lemeden g ün döndü T ut ulmuşt ur çokt an sular ı n başı B i nler le paylaşt ı m bi r çanak aşı Kafest e bar ı nmaz özg ür lük kuşu G ökyüz üne salamadan g ün döndü Kemli k der yası nda yemi şi m vur g un B or an ort ası nda yaşar ı m durg un B i r ömür Çor uh ’la akı p da bir gün De ni z’ler e dolamadan g ün döndü (G ün D öndü) Şai r hi ç bi r zaman u mu tsu zl u ğa dü şme mel i . Şai r en k atı k aranl ık ta bi le ç ı ra gi bi y anmal ı dı r k i çe v re si ne bi r y ararı dok u nsu n. Şi i r y azanl ar sözü n özgü l ağı rl ı ğı nı ke ndi öz bi l i nc i nde be sle yi p bü y ü tü rl e r. Söy le me k i ste di kl e ri he r ne i se onu bu özgül ağı rlı k i l e tartarl ar v e di ze l e re ak tarı rl ar. Şai r hal k adı na be de l öde mey i ke ndi si ne göre v say ar. Ö zgü rlü k de ni le n k u tsal ı n aşı ğı dı r. De rl e r ki şi i ri n i ç i nde , öl ü msü zl ük ik si ri v ardı r, L okman Heki m adı y l a anı l ı r. Be nc e ası l öl ü msü zl ü k i k si ri şi i rdi r v e şi i ri n Lok manı da şai rdi r. Şai ri n y aşam di l i şi i rdi r, e le şti rme nl e r y a da böy l e si bi r tanı tı m y azı sı y azanl ar, şai ri n şi i r di ze le ri ne ak ı ttı ğı sözc ük l e ri sı ral ay ı p onu n ü stü nde dü şü nce l e ri ni söy l e rl e r. Kanı mc a ge ne l de k adı n şai rl e ri n di l i zate n ana di l de ni le n ol gu du r. Sözc ük le rde n söz e tme k ge rek si z diy oru m. Di l i bü tü n al mak ge re k iy or. Ana di l k av ramı nda. Bi rç ok u stanı n da söy l e di ği gi bi , somu t şi i r k apal ı k u tu de ğil di r. Şii r anl aşı l ı r ol mal ı . Şii ri n ne de di ği k i me se sl e ndi ği , k i mde n y ana, k i me k arşı ol du ğu anl aşı l mal ı . Be n ok u du ğu m v e di nl e di ği m şi i rl e rde bu tanı mı bu l uy oru m. Şai r B eki r Kar adeni z ’i n y azdı ğı k i tapl ar dol u su araştı rma v e şii rl e rl e k i mde n y ana ve k i me k arşı ol duğu nu anl atıy or. Şai r ol mak ç ok k ol ay dı r, şi i r y azana e n k e sti rme y ol dan şai r di y orl ar. Anc ak ge rç ek şai r ol mak bi r göz k ı rpı mı sade l iği nde v ar ol mak tı r. Se s ü stü nde ge zi ni rke n bi r göz k ı rpı mı N az ı m, Enver G ökçe, Er i ch Fr i ed, dahası Or h an V eli , N oksani de rk e n topl ay ı p de rl e di ği m bi r göz k ı rpı mı şai rdi r B eki r Kar adeni z . He ce şi i riy l e , se rbe st şi i ri yl e , dahası di v an şi i ri yl e , y ani k ı sac a şi i ri n he r tü rü nü u stac a y azan başarı l ı ol du ğu nu bil di ği m, şai r dostu m B ekir Kar adeniz ’i k u tl uy oru m. O rhan Bahç ı v an (Gü ne y De rgi si 6 9 , 2 0 14 ) 10


text:
Qazannıñ iske tatar ziratında Ğ.Tuqaynıñ qäberenä çäçäklär saldılar.
Yıl sayın aprel'neñ 15 könendä Ğ.Tuqay wafat bulğan köndä, Qazan zıyalıları tatar ziratına barıp anıñ qäberenä çäçäklär salalar.
Ä bu şimbä könne Tuqaynı iskä alu öçen ziratqa şağirlär, yazuçılar, din ähelläre dä, Ğ.Kamal teatrı artistları da , häm ğomumän, anda cıyılğan xalıq barlığı 200 dän artıq ide.
İskä alu yolasın Ğ. Tuqay fondı citäkçese , professor Xatip Miñnegulov açtı häm alıp bardı. TR Premyer- ministr urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva üzeneñ çığışında :
Aprel' ayınıñ şuşı könnärendä “Ğ.Tuqaynı iskä alu könnäre” Avstraliädä dä , Törkiädä dä uzuı turında äytte. Häm Amerikada yäşägän tatarlarnıñ da anı iskä alu xörmätennän, şağirneñ şiğerlären uqu, anıñ qulyazmaların jurnallarda bastıruların belderde.
Häm şulay Premyer- ministr urınbasarı, aldağı könnärdä Ğ. Tuqaynıñ 125 yıllığına anıñ belän bäyle istälekle urınnarnı xalıq küñelendä yañartunı, Ğ. Tuqaynıñ 5 tomlığın çığarunı xästärläwläre turında äytte.
Şağirlärdän Şäwkät Ğäliev, Robert Äxmätcan , Robert Miñnullin, Luara Şakircan häm başqalar qatnaştı. Ğ. Tuqaynı iskä alu yolasında anıñ ruxına bağışlap doğa qılındı. Häm Ğ. Tuqaynı iskä alırğa kilgän här keşe anıñ qäberenä çäçäklär saldı.
Böyek Britaniä däwläteneñ mädäniät ministrlığında grantlar birü buyınça ekspertı Roger Mc Cann da tärcemäçe yärdämendä çığış yasadı. Ul Ğ. Tuqay turında işetep belüen, häm üzeneñ anıñ turında tağın da kübräk beläse kilüen belderde. Monda cıyılğan xalıqnıñ küp buluı, häm şulay uq balalarnıñ da buluı turında ul :“ Bu tantanada qatnaşu minem öçen dä bik dulqınlandırğıç mizgel !- dide Roger Mc Cann.
Roger McCann jurnalistlarğa Tatarstanğa üzeneñ nindi maqsat belän kilüen dä belderde.Ul, Böyek Britaniäneñ iñ yaxşı säxnälärendä kürsätü öçen , Ğ.Kamal teatrı quyaçaq spektakl'lärne qarap, saylap alırğa kilgän. Anıñ äytüe buyınça, ul inde 4 qarağan, tağın äle 2 spektaklen qarayaçaq ikän.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Belarus xakimiate milli simvolğa äylängän "Naşa Niva" basmasın yabarğa teli
Mart ayında Belarustä uzğan prezident saylawları aldınnan Lukaşenka xakimiate ildäge bolay da azsanlı bäysez mäğlümat çaralarına qarşı qırıs çaralar kürgän ide - ul çaqta basmalarnı taratuğa törle kirtälär qorıldı, qayber caysız mäqälälär töşerep qaldırıldı, jurnalistlarnı ezärlekläw ütkärelde. Ämma tawış birüdä räsmän 80 protsenttan da artıq yaqlaw qazansa da, Lukaşenka bäysez mäğlümat çaralarına basımın kimetmi. Anda xäzer iñ olı basmalarnıñ berse, "Naşa Niva" gazetası yabılu aldında tora.
Ä xäzer inde xakimiat, ğomumän, başqala Minskidä çıqqan "Naşa Niva"nı tämam yabıp quymaqçı. Şähär türäläre cibärgän xatta, gazetanıñ Belarus başqalasında qaluı "mäxkül tügel" dip belderelä. Ä ni öçen mäxkül tügel? Añlatma şundıy - basma möxärrire Andrey Dınko Lukaşenkanı öçençe märtäbä dä prezident itep saylawğa qarşı ütkän uram cıyınında sügenü süzläre äytkän häm şunıñ öçen xökem itelgän bulğan ikän.
Şähär xakimiate, nigä Dınkonı xökem itü ul citäklägän gazetanıñ Minskidä yabıluına kiterergä tieşlegen añlatudan baş tarta, ä menä möxärrir üze, xakimiatkä inde küptännän "Naşa Niva"nıñ bäysezlege häm anıñ belarus milläten yaqlawı oşamıy ide, dip belderä.
Bu basma äle 1906-nçı yılda, Litvadağı Vilnyus şähärendä çığa başlasa da, baştan uq belarus telendä basılıp kilde. Ul çaqta "Naşa Niva" beryulı latin häm kiril xäreflären qullanğan ide. Eş şunda ki, belaruslär arasında katoliklar da, pravoslavlar da bar, törle xäreflärdä basılu törle dindarlarnıñ ixtiacı belän añlatıldı. 1915-nçe yılda basmanıñ çığuı tuqtaldı, ämma sovetlar tarqalu belän 1991-nçe yılda yänä yañartıldı. Häm bu yulı da, belarus telendä. Yuğarı citäkçelege urısçanı ğına qullanğan Belarustä isä tel mäs''äläse haman da çetrekle ber säyäsi mäs''älä bulıp qala birä.
Şuña kürä dä "Naşa Niva" üz milli üzençälegen saqlap qalırğa omtılğan belaruslär öçen möhim ber simvolik ähämiatkä iä. Baş möxärrir Andrey Dınko, xakimiat şuşı milli basmanı xäzer yänä Vilnyuskä qaytarırğa mäcbür itä ala, dip belderä. Gazetanı saqlap qalu tırışlıqları turında ul bolay di:
"Bez xäzer Litva prezidentı häm premyer-ministrına xat yazıp, alarnıñ UNESCOğa möräcäğät itüen häm "Naşa Niva" gazetasın keşeçelekneñ ruxi mädäni mirası isemlegenä kertüen ütenergä cıyınabız. Litva diplomatları yağınnan bez bu mäs''älädä inde añlaw taptıq, alar bezgä şul üteneçne äzerlärgä bulışaçaq", di möxärrir Andrey Dınko.
"Naşa Niva" älegä iğanäçeläre yardämendä Minskidä çığuın däwam itä.
Kärim Kamal


text:
Samarada Qazannıñ 1000 yıllığı muzeyı
Sentäberneñ 29-da Samarnıñ Petr Alabin isemle töbäkne öyränü muzeyında Qazannıñ meñyıllığı muzeyı üzeneñ 120 sänğät äsären samaralılarğa kürsätte. Kürgäzmä ber ay baraçaq. Alabin muzeynıñ ikençe qatında urnaşqan tügäräk kürgäzmä zalı tatar ruxınıñ oyasın xäterlätep tora xäzer. Kürgäzmäne açu tantanasına Samar tatarlarınıñ milli canlı şäxesläre cıyılğan ide.
Tantananı açıp cibärgändä Qazannıñ meñyıllığı muzeynıñ direktorı, Tatarstan Däwlät Şurası deputatı Ğarif qızı Luiza xanım bolay dide:
“Kürgäzmäbezneñ maqsatı – ul Samar ölkäseneñ xalqın tatar xalqınıñ ruxi mädäniäte belän tanıştıru. Bezneñ öçen uzğan 2005 yıl bik qäderle data bulıp tarixıbızğa kerde , Qazanıbız 1000 yıllığın bäyräm itte. Menä şul 1000 yıllıq xörmätenä bezneñ muzey dönyağa kilde dä inde. Yaxşı kürşelärsez yäşäw yamanraq, bu kürgäzmä ber- berebezne yaxşıraq añlarğa yärdäm itäçäk. Här şähär, keşelär kebek ük, üzeneñ yäşe belän ayırılıp tora. Bez Sezdän olıraq. Läkin dä ike arada dustanä mönäsäbät urnaştıruda bu hiç tä qomaçawlamas dip uylıym. Qazan belän Samarnıñ urtaqlıq sıyfatları citärlek. İke şähär dä İdeldä yäşäp yata. İke şähärdä dä million keşe yäşi. İke şähärdä dä törle dinnär tatulıqta. Bezdä duslıq xökem sörä.”
Kürgäzmä açu tantanasına törle keşe cıyılğan ide. Tatarlar üzläreneñ mädäniätenä tiränräk qaraş taşlaw niätennän kilsä, rus millätendägelär nindider hönäri yaqların küzdä totalar ide sıman. Küzemä tatar xatın- qızlarınıñ külmäklären centekläp, çekeräyep qarawçılar taşlandı. Samar şähärendäge xatın- qızlar qul eşe klubı räise Aleksandr qızı Lyudmila xanım fikere:
“İdel töbägendä tatar kostyumı iñ maturlardan sanala. Minem öçen bu kürgäzmä açış buldı. Min barlıq külmäklärne centekläp qarap çıqtım. Şul tarmaqnıñ hönärmäne bularaq miña qızıq buldı.”
Samar şähärendäge xatın- qızlar qul eşe klubında çigüçe bulıp eşläwçe Vitaliy qızı Lyudmila xanım fikere:
“ Ber däwer min Alabin muzeyında milli kostyumnarnı restavratsiäläüçe bulıp eşlädem. Minem quldan barlıq milli kostyumnar uzdı, tatar kostyumınnan tış. Çönki Alabin muzeyında çın tatar kostyumı yuq. Bügenge kürgäzmädäge tatar xatın- qızlarınıñ külmäklärenä soqlanıp betä almıym. Min berençe märtäbä tañ qalırlıq tatar külmägen kürdem. Ğomumän tatar çigüe yuğarı hönärmänlek möherenä layıq. Çigüçe bularaq monıñ qädär zur qänäğätlek alğanım yuq ide äle. Bez samaralar öçen bu kürgäzmä zur açış. Samar töbägendä rus, tatar, çuaş, muqşı- töp xalıqlar häm bez bu xalıqlarnıñ çişmä başı mädäniätlaren belergä tieşbez. Bu kürgäzmä bezlärne borınğı Samarağa qaytara.”
Samarda 16 yıl buyına “İdelkäyem- ilkäyem”, “Aq bäxeT” isemle tatar telendäge radiotapşırular alıp baruçı Nailä Sabircanova fikere:
Alabin muzeyınıñ tügäräk zalında törle kürgäzmälär qarağanım bar. Läkin dä menä bu ekspozitsiä küñelgä bik tä inde xuş kilä. Borınğı äbi- babaylarıbıznıñ ostalıqları tik ğorurlıq xise genä uyata. “Söyembikä”, “Ütämeş” isemnären işetü, alar turında uqu yörägem öçen awır tä'sir. Kürgäzmädä bu şäxeslärgä urın birelgän. Ärnü. Bez haman äle Söyembikä qarşında oluğ burıçta. Urıslar yuq bar keşelären izgeländerep milli ruxların köçäytü östendä eşlilär, ä bezneñ tatar Söyembikä qädär Söyembikäne dä haman zurlıy belmi.
Kartinalar arasında teträndergäne – Zahidullinnıñ “Dal'nie stranı”. Min bu räsemne “Yıraq illärgä” dip isemlär idem. Teträtkeç. Bu kartinağa qarap tatarnıñ Seber tağasına da, Finlyandiä yağına da, Törkiä taraflarına da qaçuın, küçenüen küzallarğa bula. Yöräk özgeç räsem. Min bu avtornı şul räseme öçen genä Tuqay premiäsenä täqdim itär idem.
Nailä xanım, ä menä kürgäzmägä nindi dä bulsa teläklär barmı?
Äsärlärneñ isemnäre tik rusça ğına yazılğan. Bu bit Qazannan kilgän kürgäzmä. Hiçşiksez yazmalar tatar telendä dä bulırğa tieş. Äsärneñ ofığın kiñäytü öçen inglizçä dä yazu kiräk dip sanıym. Avtorlarnıñ isemnären tutırıp yazu kiräk.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Quşma Ştatlar Däwlät sekretare Qondoleezza Rice, Rusiä prezidentı Vladimir Putin häm tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov belän, atom sınawları ütkärgän Tönyaq Koreağa BMO çikläwläre turında, söyläşülär öçen Mäskäwgä kilde.
Rice Mäskäwdä äle küptän tügel genä atıp üterelgän Anna Politkovskaya eşlägän “Novaya gazeta”ğa da äñgämä birergä cıyına. AQŞ Däwlät sekretare fikerençä, Politkovskaya, “bilgele häm xörmätkä iä jurnalist ide”. Politkovskaya Rusiädäge rişwätçelekne, keşe xoquqları bozılunı, bigräk tä Çeçnyädağılarnı tikşerde. Älegä qädär anı üterüçelär qulğa alınmağan.


text: İordandıñ könbayış yarında häm Gaza hızığında meñlägän fälestin İzrailğa qarşı baş kütäreüzeñ 3 yıllığına arnalğan demonstratsiälarza qatnaşqan. İslam Yıhatı törkömsähe şämbenän yäkşämbegä qaray töndä yähüd keşehen ültereü ösön yawaplılıqtı üz östönä aldı. Fälestin autonomiähı başlığı Yäsir Arafat yetäkselek itkän Fatx xäräkäte yetäkselege yañı premer ministr Äxmät Qorei täkdim itkän xökümät sostawın xuplanı. Qäbinettı autonomiä parlamentı raslarğa teyeş. Fatx wäkile beldereüensä, eske eştär ministrı itep Arafat yaqlı Nasir Yosof tägäyenlängän.


text: Stavropol' krayında bögön Kislowodsk yanında qala ergähendä yörögän poyızda şartlaw säbäple häläk bulıusılar istälegenä matäm iglan itelgän. Stavropol' krayı ğubernatorı Aleksandr Çernoğorov xalıqqa möräjägätendä imenlek saraların, ayırıusa, yämgät urındarında, kösäyteü turahında beldergän. Şartlaw säbäple 4 keşe häläk bulğan, 79-ı yaralanğan. Kisä Räsäyzeñ generäl proqurorı Vladimir Ustinov teraqtta Räsäyzeñ maxsus xezmättärenä älegä tiklem bildäle bulmağan şartlatqıs qullanılğan tip xäbär itte. Kislowodskta bögön elektr poyızınıñ 4 passajirı yerlände. Häläk bulıusılarzıñ barıhı la 21 yäşkä tiklemgelär. Yaralanğan 50 keşe dawaxanalarza yata. Ularzıñ qayhı berzäreneñ xäle bik awır. Barlığı 90 keşe yäräxätlängän. Xaqimiättär tikşereü alıp barıusılarğa yarzam iterlek mäglümät ösön 100 meñ hum wägäzä itä.


text:
"Kiçägese kiçä ide, bügengese - bügen"
Törkiäneñ oppozisiädäge dönyawi däwlätçelegen yaqlawçı cömhüriätçe xalıq partiase yawlıq mäsäläsenä mönäsäbäten üzgärtä. Törkiädän atnalıq küzätü.
"Törkiädä xatınnarınıñ 70% yawlıq bäyli, päräncä kiyü Anatoliadä ğädäti küreneş", dip äytüe belän Bayqkal älege bäxäskä yaña borılış kertte. Ul üz partia häm säyäsäteneñ yawlıqlılar belän bernindi qarşılığı bulmawın belderde.
Yewropa-Törkiä urtaq parlament şurası citäkçelärennän Joost Lagendijk, bu atnada Törkiä parlamentına yasağan ziäräte waqıtında Baykalnıñ älege adımıñ "Törkiädä din ireklege öçen uñay adım", dip bäyäläde. Joost şulay uq, Baykqalnıñ yawlıqlı xatınnarğa qarşı säyäsäten üzgärtüe mine bik qatı şaqqatırdı, dip belderde.
Törkiäneñ 9-nçı prezidentı bulğan Süleyman Demirel, Baykalnıñ yawlıq kigän xatınnarğa partianeñ tüş tamğasın tağuınnan soñ tuğan bäxäs-tänqıilärneñ säyäsät tormışında ğädäti küreneş buluın äytte.
Demirel Baykalnıñ yawlıqlılarğa qarşı säyäsäten üzgärtü adımına cawap birep: "Kiçä bulğan xäl kiçä uzğan, bügengese bügen, ä irtägese irtägä qaralaçaq mäsälä", dip säyäsätneñ üzgärüçän buluın telgä aldı. Demirel: "Bügen belän irtägä arasında, forsatlardan faydalana belergä kiräk", - dip äytte.
Premyer Tayip Erdoğan isä sişämbedä parlamentta yasağan çığışı waqıtında Baykalnıñ bu adımın xuplap, partiase tarafınnan tawış cıyu maqsatında säyäsät üzgärtü tänqıytlärenä qaramastan, anı bu fikerennän baş tartmasqa çaqırdı. Erdoğan: "Ägär bu yünäleş çınnan da ixlas küñeldän başqarıla ikän, min bu üzgäreş artında torğan keşelärne täbrik itäm", dip belderde.
Törkiä, sportqa iğtibarnı arttıra
2008 Pekin olimpiä uyınnarınnan qulı buş qaytqan Törkiä, sportqa iğtibarnı arttıra. Törkiä xakimiateneñ yäşlärne narkotikka, xämer häm başqa naçar ğädätlärdän saqlaw öçen sport proyektlarına kübräk aqça bülep biräçäge xäbär itelä. Planğa qarağanda, xökümät cirle şähär xakimiatläre tarafınnan başlatılğan sport qorılmaları tözeleşläreneñ yartı çığım aqçasın tüläwne üz östenä ala. Däwlät planlaştıru şurasınıñ bu uñaydan yäşlär häm sport başqarma komitetına östämä 18 million lira birüe xäbär itelä.
Bu san 2009 yılda yaqınça 13 million dollarğa qädär arttırılaçaq.
Räsmilär bu adımnıñ sport çaraların üsterü häm şul uq waqıtta yäşlärne sälamät yäşäwe, alar arasında sportnı cäyelderü häm alarnı naçar xolıqlardan saqlaw maqsatında eşlänüen belderde.
Törkiä 9 könlek qorban bäyrämenä äzerlänä
Qorban bäyräme yaqınayğan şuşı könnärdä Törkiä xökümäte däwlät eşendä eşlägän xezmätkärlärneñ eş xaqı, bäyrämnän alda tülänäçäk dip belderde. Şulay itep 8 dekäberda başlanaçaq Qorban bäyräme aldınnan xalıq ixtıyacların qarşılıy alaçaq. Bıyıl räsmi bäyräm yallarınıñ 9 kön bulaçağı xäbär itelä.
Tawıq säwdäse krizisqa birelmi
Törkiädä tawıq ite, yomırtqa häm zäytun mayı citeştergän Keskinoğlu şirkätlär törkemeneñ satu bülege başlığı, krizisnıñ säwdä barışına bernindi täesir kürsätmäwen, kiresençä 2008 yılnı 30% üseş belän tämamlıyaçaqların belderde.
Soñğı 3 yılda 100 % üseş kürsätkän şirkät, 2009 yılda 25% üseş tabarğa planlaştıra.


text: Qırğızstan polisiäse xäbär itüençä, kiçä kiç parlament äğzase Bayaman Erkinbayevqa höcüm yasalğan, ütep barğan maşinadan ut açılğan. Deputat yaralanğan. Erkinbayev üze, höcümneñ säyäsi säbäpläre bar, dip belderde, ämma general prokuror Azimbek Beknazarov, säyäsi säbäplärne kire qaqtı. Qırğızstannıñ iñ bay eşmäkärlräennän sanalğan Erkinbayev, prezident saylawlarında qatnaşaçağın beldergän ide. Anıñ könyaqtağı Oş şähärendä üzeneñ Kung-Fu mäktäbe bar. Häm anıñ süzlärenä qarağanda, näq anıñ uquçıları mart ayında prezident Asqar Aqayevnı urınınnan çitläşterü cıyınnarında qatnaşqan.


text:
Estonia parlamentı berençe uqılışta “Kiräkmägän qorılmalarnı sütü” turındağı qanun ölgesen qabul itte. Bu doqumentnı parlamenttağı küpçelekne täşkil itkän uñ firkälärneñ wäkilläre täqdim itte. Rus telendä söyläşüçelärneñ xoquqların yaqlawçılar isä, bu qanun köçkä kersä, sovet soldatlarına quyılğan häykällär dä alıp taşlanaçaq dip şöbhä belderä. Süz iñ berençe çiratta, millätçelär sovet okkupatsiäse bilgese dip sanağan, Tallindağı Azatlıq suğışçısı monumentı turında bara
Bügen parlament binası qarşında, bu qanun ölgesenä qarşı distälägän keşe piket ütkärde.


text:
Ukraina prezidetnı Viktor Yuşçenkonıñ yardämçese Anatoliy Matvienko parlamentnıñ Rusiä belän gaz kileşüenä bäyle räweştä xökümättäge 2 ministrnı eşlärennän alu qararı xoquqıy tügel dip belderde.
Kiçä parlament Yağulıq häm Energiä ministrı İvan Plaçkov belän Yustitsiä ministrı Serhiy Holovatiynı, alar Ukraina mänfäğätlärenä qarşı kilüçe bu kileşüne tözergä yardäm itkän dip, eşlärennän alırğa qarar çığardı.
Bügen Matvienko Kievta xäbärçelär aldında çığış yasap bu qarar xoquqıy yaqtan buş, çönki parlament bu ayda inde xökümätne tulısınça eşennän alırğa dip tawış birgän ide, prezident anı konstitutsiägä turı kilmi dip kire qaqqan ide dide.
Matvienko äytüençä, prezident parlament ber ük xatanı qabatladı dip isäpli.
Parlament räise Volodımır Litvin tawış birü näticälären älegä imzalamağanlığın, Plaçkovqa irtägä Mäskäwgä barğaç Rusiä belän gaz kileşüen xoquqıy yaqtan räsmiläşterü mömkinlegen açıq qaldıruın belderde.


text:
Bügen “İzwestiä” ğäzetäsı binasında, Başqortstan prezidentına nämzät bulğan, läkin Başqortostannıñ Üzäk saylaw qomissiäse tarafınnan saylawlarda qatnaşırğa röxsät ala almağan Sergey Veremeyenko matbuğat konferensiäse ütkärde. Matbuğat konferensiäsendä barlıq üzäk telewidenie qanalları. Ort, NTV, Ren-tv häm başqalar, şulay uq küp kenä curnalistlar qatnaştı. Kilgän curnalistlarğa Başqortostan üzäk saylaw qomissiäseneñ Veremeyenkonı terkäwdän baş tartuı xaqındağı qararı da, häm anı ni öçen terkämäwläre xaqında täfsille yazılğan İğorc İzmestevnıñ ğärizäsı da taratıldı. İzmestev bügenge köndä Federäsiä şurasında Başqortostan wäkile häm ul Başqortostan prezidentına nämzät bularaq ta bilgele. Veremeyenkoğa kürsätelgän töp gäyep dip, anıñ xaqında basılğan, ya bulmasa telewideniädän söylängän, anıñ belän bulğan ğäzetäda basılğan äñgämälär öçen tüläw, saylaw fondında kürsätelgängä qarağanda biş prosentqa artığraq buluı kürsätelgän. Weremeyenqo bu qarar belän riza bulmawın belderde häm mine bu eştän çitläşterer öçen bernindi nigez dä yuq, dide. Häm ul Başqortostandağı bügenge xällärgä tuqtalıp, minem yartı yulda köräşne taşlap qaldırırğa bernindi xaqım yuq. Çönki miña meñnärçä keşe ışanıç belderde. Bügenge köndä minem reyteng xäzerge prezident Räximov reytenğına qarağanda da yuğarıraq dide ul. “Sez üzegez saylanmağan oçraqta, kemne yaqlar idegez?” digän sorawğa Veresmeyenko: “Min üzem prezident bulaçaqmın!” dip cawap birde. Şul uq waqıtta ul oppozisiä belän dä tığız bäyläneştä eşläwen belderde. Ralif Safin belän dä söyläşep torabız, Başqortostanda añar da ağitasiä eşlären alıp barırğa mömkinlek birmilär dide.
Bez barlıq partiälär belän dä tığız bäyläneştä torabız. Yedinäya Rossiä partiäsennän min üzemne kürsätmädem, çönki prezident saylawlarında ciñäçägemä ışanam, dide ul. Raximov kürsätkän,dimäk ul ciñäçägenä ışanmıy, dide Weremeyenqo. Partiälär turında süz kitkäç, Veremeyenqo, minem saylaw aldı ştabında barlıq partiälär dä eşli, Yedinäya Rossiä partiäse genä tügel dide. Ä inde Banğoqta Putin belän oçraşuları xaqında Weremeyenqo, min anda Rusiä biznesın tägdim itüçe bularaq qatnaştım. “Aziä- Tın oqean” töbäge bezneñ öçen zur biznes çığanağı. Anda Rusiä prezidentı belän Başqortostanda prezident saylawları xaqında süz bulmadı, dide.
“ Alğa taba niçek xäräkät itäçäksez?” digän sorawğa Sergey Veremeyenko: “ Başta başqortostannıñ yuğarı mäxkämäsenä möräcäğät itäçäkbez. Alar 10 kön eçendä bu mäslägä qarata qarar çığarırğa tieşlär. Uñay qarar bulmasa, Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäsenä möräcäğät itäçäkbez. Anda da qarar un köndä çığarılırğa tieş dide. Şulay itep, Veremeyenqonıñ bu bäygedä ciñep çığaçağına bernindi dä şige yuqlığın belderde.
Römzit Abulyaev - Näzifä Kärimova, Ufa - Mäskäw


text:
Ufadağı tatar gimnaziäse tözeleşen yaqlaw däwam itä
Ufada tatar gimnaziäse öçen dip tözelüçe binanı yaqlap çirattağı piket bulıp ütte. Bu bina tiräsendä tiräsendä tartqalaş haman da däwam itä. Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstandağı kiñ bilgele tatar eşquarı häm cämäğät eşleklese Ramil Bignov berniçä yıl elek üz şirkäte öçen tözetä başlağan bina tözeleşen tatar gimnaziäse itep tözep beterergä qarar itkän ide. Ämma Ufa şähäre xakimiätläre bu tözeleşkä qarşı çıqtı häm inde 4 qatı tözelep betkän häm 20 million sum aqça totınğan şuşı binanı Arbitraj mäxkämä qararı belän, cimerergä bulğan ide. Xäzer tatar milli oyışmaları bu binanı cimertmäs öçen, milli xäräkät aktivistları belän täwlek äylänäse dejur torunı oyıştırdı.
Atnakiç könne Başqortstan tatar oyışmaları wäkilläre, tatar gimnaziäse tözeleşen saqlap qalunı taläp itep, Ufa şähäre xakimiäte qarşında piket ütkärde. Uram cıyınında qatnaşuçılar törle şiğar''lär totqan ide. Alar başqala xakimiätlärenä möräcäğät itep, tatar gimnaziäse tözeleşen tämamlatu mömkinlegen häm tatar balalarına üz ana tellärendä belem alu xoquqın birüne taläp itte.
Başqortstan Tatar Milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin süzlärençä, şundıy uq piket tağın 12 aprel'' könne dä ütäçäk. Näq şul könne Ufa şähäre xakimiäte oyıştırğan tikşerü komissiäse tatar gimnaziäse öçen tapşırılğan bina tözeleşen qararğa kilergä tieş ikän. Şulay itep, bu bäxäsle bina tiräsendäge xällärgä kiläse atnada berniqädär açıqlıq kerergä dä mömkin.
Ufa şähäre türäläre tatar gimnaziäse öçen dip tapşırılğan binanı tözetügä qarşı çığunı iñ başta Ufada tatar gimnaziäläre citärlek dip añlatqan ide. Annan soñ bu bina tieşle dokumentlar räsmiläşterelmiçä tözelä, digän säbäpne çığardılar. Xäzer inde bu bina gimnaziä itep tözü öçen gigiena taläplärenä cawap birmi digän sıltaw da östälde.


text:
Tatar ictimaği üzäge dä xalıq sanın alu barışın küzätä
Tatar ictimaği üzäge dä xalıq sanın alu barışın küzätä
Xalıq sanın alu kampaniäse barışında tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä, bigräk tä Başqortostanda xalıq başın butaw, başqa millät bulıp yazıluğa öndäw ğämälläre bar. Mondıy ğämällär isäpkä alınıp, yazılıp barıla häm kiläçäktä, ägärdä xalıq sanın alu näticälärendä xärämläşü sizelsä, bu faktlar mäxqämä qaramağına tapşırılaçaq.
İctimaği üzäk räise sişämbe 15 üktäber ğädät buyınça Qazan xanlığı cimerelgän kön dip, Xäter köne itep bilgelänüen iskä alıp, Qazanda 13 üktäberdä uzğan Xäter könen bäyäläde. Räşit Yägäfärov Xäter könen ütkärü uñayınnan quyılğan maqsatlarğa ireşelgän dip sanıy:
Küptän tügel uzğan Tatarstan Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif häm milli mäsälälär komissiäse utırışında sessiägä 15 üktäberne räsmi räweştä Xäter köne itep bilgeläp ütü mäsäläsen quyarğa täqdim itelde.
Yunıs Ätnäle


text: Başqortostanda buldırılğan Sergey Aqsaqov isemendäge Bötä Räsäy äźäbiät premiahına 10 yıl. 1996 yılda bıl premia xaqındağı uqazdı prezident Mortaza Räximov imzalağaynı. Räsmi uqazda ul, Xalıq-ara slawyan yäźmahı häm mäźäniäte fondı, Räsäy häm Başqortostan yäźıusılar berlektäreneñ bötä Räsäy premiahı buldırıu xaqındağı başlanğısı buyınsa qabul itelde. Aqsaqov premiahı Räsäy yäźıusılarına, publitsistarğa häm äźäbi tänqitselärgä 3 yılğa ber tapqır tapşırıla. Oşo waqıt esendä urıź yaźıusıları Vasiliy Belov, Valeriy Ganiçev, Mixail Çvanov häm Valentin Rasputin layıq buldı. Premia Mäskäüźä tügel, ä törki tamırlı Aqsaqovtıñ tıuğan yere Öfölä tapşırıla. Äytkändäy, premianıñ bıltırğı lawreatı Valentin Rasputin ber ni tiklem uñayhıź xäldä qaldırźı. Aqsaqov premiahı menän bülöklängäne ösön ul «Üzbäkstan prezidentı Mortaza Räximovqa häm böyök üzbäk xalqına» räxmät belderep Öfögä xat yebärźe.


text:
Räsmi çığanaqlardan kilgän tağın ber xäbärgä reaksiä şulay uq bik tiz buldı. Tatnews.ru mäğlümat agentlığı Tatarstan möftie Rim Papasın Qazanğa çaqırdı, digän xäbär tarattı. Anda Tatarstan möftie Ğosman İsxaqıy Rim Papası John Paul II-gä meñyellığın bilgelärgä cıyunıçı Tatarstan başqalası Qazanğa qunaqqa kilergä çaqırdı, dielä. Xäbärdä bu çaqırunıñ 2000 yılnıñ noyäberendä ük cibärelüe, läkin mäğlümat çaralarında çığarılmıy toruı turında äytelä.
Älege xäbär çıqqan könne ük, pänceşämbe könne şul uq Tatnews agentlığı Rusiäneñ baş möftie Qazanğa Rim Papasın çaqırunı provakatsiä, dip bäyäläde, digän xäbär tarattı. Ul Rusiädä ğasırlar buyı inde traditsion konfessiälärneñ provoslavie, islam, iudaizm häm buddizmnıñ berdäm ruxiät qırı yäşäp kilä, şuña kürä Rim Papası kebek başqa ruxani liderlarnı çaqırğanda, bez konfessiälär arasındağı bäxäsle mizgellärne, hiçşiksez, isäpkä alırğa tieş häm bezneñ ilneñ provoslavları belän möselmannarı arasındağı yaxşı mönäsäbätlär turında istän çığarmasqa tieş, digän fiker äytkän. Älege reaksiägä kommentariy da, konfessiälär arasındağı bäxäsle mizgellär genä iskä alınmıy, ğomumän, Qazannıñ meñyellığı da bäxäslänä. Anda Tatarstan xaqimiäteneñ Qazannıñ meñyellıq tarixi buluına nıq inanğan bulsalar da, küp kenä tarixçılar şähärne küpkä yäş, dip sanıylar, digän fiker äytelä. Dälil itep, Brockhaus & Efron ensiklopediä süzlegennän häm Zur sovet ensiklopediäsennän alınğan mäğlümatlar kiterelä.


text:
Çallı Üzäge Cäwhär Dudaev istälegenä maxsus utırış ütkärde
Tatar ictimağiy üzäge moracäğätendä general De Gol fransuzlar oçen, Gamil Abdel Nasiyr misır xalkı oçen nindi yaqın bulsa, Cäwhär Dudaev ta çeçen xalkı oçen bik qäderle buluı da äyteä. Şuşında uq, Çeçen respublikasınıñ berençe presidentı Dudaev isemen mäñgeläşterü täqdime äytelä: Qazan, Çallı kebek şähärlärdäge mäktäpkä, uramğa, yäki mäydanğa Cäwhär Dudaev isemen birerga.
Çhallı TİÜ raise Rafis Kaşapov bolay di: "Dores, Mäskäwdän basım barğan ber waqıtta Tatarstanda Dudaevnıñ isemen mäñğeläşterügä ışanıç yuq. A menä bezneñ täqdimneñ kilaçäktä qaraluına, kütärelüenä omet bar".
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Baku -- Rusiä prezidentı Vladimir Putin Äzärbaycan belän Ärmänstan arasındağı Tawlı Qarabax söyläşülärenä yärdäm itergä teläk belderde. Bügen Bakuda Äzärbaycan prezidentı İlham Aliev belän ütkärgän matbuğat oçraşuında, Putin, Ärmanstan prezidentı Robert Koçariannı Mäskäwgä çaqıru niäten äytte. Şuşı ayda Parijda ütkän söyläşülärdä Aliev belän Koçarian uñışqa ireşä almadı. Putin süzlärençä, Mäskäw bu bäxästä ber tarafnı da totmıy, elekke sovet illärendä konfliktlarnıñ betüen teli. "Rusiä, çınlap ta, elekke sovet illärendä bar konfliktlarnıñ çişelüen teli. Kemder başqaça äytä ikän, bu – yä adaşu, yä bezneñ xalıqlarnı adaştıru tırışlığı", di ul. Putin belän Aliev, xärbi-texnik xezmättäşlek ike il arasındağı strategik partnerlıqnıñ möxim öleşe bulıp tora, digän urtaq belderü imzaladı.


text:
Töp bäyräm çarası başqalanıñ Lenin mäydanında uzdı. Ul Rusiä häm Başqortstan gimnnarın uynatqannan soñ, tearlaştırılğan tamaşa belän açıldı. Anda parawoz «külmäge» kigän tramwaylarda suğışqa ozatu, häm ciñep qaytışlıy qarşı alu küreneşläre kürsätelde. Artaban parad – xärbi yöreş buldı. Anda respublikta urnaşqan barlıq xärbi çästlar, militsiä törkemnäre, qursantlar, qädetlar qatnaştı. Oqtyäbr prospektı aşa tanklar ,BTRlar häm başqa xärbi texnik uzmasada ike qotoçmalı zur «ülem maşinaları» ütte. Alar - üzyöreşle mobil raqete qompleksları. Anıñ raqetaları 11 000 kilometr ara ütep, doşmannı yuq itü qodrätenä iä.
Xärbi yöreştän soñ respubliknıñ sänğät ähelläre qatnaşlığında zur konsert kürsätelde, kiçke yaqta yäşlär öçen tamaşalar oyıştırıldı. Bäyräm çaraları şulay uq başqalanıñ başqa mäydannarı, respubliknıñ barlıq şähär, rayon häm awılında uzdı.
Populyar cırçı Aydar Ğälimov teatr-studiäse urnaşqan Salyut» kinoteatrı binası qarşındağı mäydanda weterännar häm ufalılar öçen tamaşa kürsätte. Biredä weterännar öçen «frontowoy» 100gramm da oyıştırılğan ide.
Bäyräm salyut atular belän tämamlandı.
Başqortstannan öç weterän Mäskäwdä uzğan paradta qatnaştı. İkençe bötendönya suğışına bäyle qayber sannarğa möräcägät itik. Başqortstannan suğışqa 700 meñnän artıq keşe kitkän häm şularnıñ 300 meñnän kübräge suğış qırlarında yatıp qalğan. Bügenge könne 14 meñgä yaqın weterän isän, şularnıñ ike meñnän artığı xatın-qız.
Başqortstannan 278 keşegä Sowetlar Soyuzı Geroyı iseme birelgän, 35 keşe Dan ordennarınıñ tulı qawalerı. Ber keşe – Musa Gäräyev ike tapqır Sowetlar Soyuzı Geroyı iseme alğan.