text:
“Qazan” cır-biyü ansamble Semberdä xäyriä konsertı birde
Tamaşa Yaña şähärneñ “Ruslan” isemle mädäniät yortında uzdı. Çaqıru biletına iä bulğannar da konsertqa biletlar satıp alıp kerdelär – härkemneñ açılaçaq mäktäpkä üz öleşen kertergä tırışuı çatqısıdır inde monısı. Konsertnı alıp baruçı Aygöl Näbiullina anıñ maqsatın añlattı häm tamaşanı ana telenä bağışlanğan bik kürkäm şiğer belän başladı. Menä ber özek:
Äy sin telem, batır telem, ğorur telem
Cirdä yoldız bulıp balqıp torır telem,
Xalqım tele, xaq telem sin, yöräk telem,
Kiläçägem öçen mäñge kiräk telem.
“Qazan” cır häm biü ansambleneñ yuğarı sänğät ostalığı turında süz ozaytu da kiräkmider – ğomummäğlüm iç. Cırçılardın Mirsäyet Sönäğätullin, Göliä Möxämmätcanova, Liliä Mullağalieva, Röstäm Zakirov kilgännär. Boları da yarıysı ğına tanış. Ä menä şalyapinnarnıqıday tawışlı häm ütä dä milli moñlı Başqortstan yegete Röstäm Asaev semberlelär öçen zur açış buldı.
Tamaşada cır-iyüllär citdi süzlär belän çiratlaşıp bardılar. Açılaçaq mäktäp direktorı Älfiä Abutdinova mäktäptä eşläyäçäk östälmä fakul'tativlar, tügäräklär turında süz tottı. Añğıralatılğan ata-analar öçender inde, ana telennän başqa barlıq fännärneñ dä urısça uqıtılaçağına ayıruça basım yasadı. Soñraq säxnägä çaqırılğan “Sember” isemle maltabarlar berlege räise Färit Äyupov, Ölkäneñ Qanunnar çığaru cıyılışı deputatı Rasix Ğatawllin, İdelaryäğı rayonı avtonomiäse räise Rafail Näcmetdinov gubernator Morozovqa häm Tatarstan citäkçelegenä räxmät süzläre belderdelär. Tatarstannıñ yärdämnären dä sanap üttelär. Alıp baruçı Aygöl xanım ana telenä, milli moñıbızğa bağışlanğan tağın berniçä şiğer täqdim itte.
Konsert axırında Ölkä avtonomiäse räise Ramis Safin mäktäpkä aqçalata yärdäm itkän 40ka yaqın millättäşebezneñ isemnären sanap ütte, alarğa häm Qazannardan kilgän qunaqlarğa oluğ räxmätlären citkerde.
Konsert barışında “Tuğan tel” oyışması wäkilläre küptänge tanış cırçı Röstäm Zakirovqa tamaşanı xalqıbıznıñ gimnına äylängän “Tuğan tel” cırı belän tämamlawnı sorap möräcäğät ittelär. Häm ul ğına tügel – barlıq artistlar da, ayägürä basqan tamaşaçılar da zur kütärenkelek belän ber can-ber tändäy şuşı şuşı cırnı başqardılar. Qayber yomşaq küñelle babay-äbilärneñ küzlärendä yäşlär dä yaltıradı.
Ayrat İbrahim, Sember


c: text/html

text:
Täjikstannıñ şekara qızmeti qırğız äriptesteriniñ täjik şekaraşıları dawlı ay`maqqa ötip, oq attı degen aqparattı teriske şığaradı. Oqïğa 28 qaraşa küni tañerteñ Batken oblısında orın alğan.
centralasian.org-tıñ dereginşe, Täjikstannıñ memlekettik şekara qızmeti 30 qaraşada taratqan resmï mälimdemesinde täjik şekaraşılarınıñ Qırğızstannıñ şekara qızmetiniñ öz awmağındağı kölikti toqtatqanın, birazdan soñ eki taraptan daw şıqqanın, kölik Qırğızstan awmağına qaray` enip ketkeni ay`tılğan.
Osıdan key`in qırğız şekaraşıları 16 ret oq attı, olarğa jawap retinde täjik şekaraşıları üş ret awağa oq attı, eşkim zardap şekpedi delingen mälimdemede.
Qırğızstannıñ memlekettik şekara qızmeti eki tarap ökilderi oqïğadan key`in tez arada kezdeskenin xabarlay`dı.
«Kezdesw qorıtındısı boy`ınşa eki tarap ta oqïğanıñ sebebin tekserwge kelisti. Munan bölek qırğız äskeri dawlı ay`maqtı bastapqı bağıt boy`ınşa küzetwdi jalğastıradı, onda Täjikstan şekaraşılarınıñ qozğalısı şekteledi - olarğa şarttı şekarağa 100 metrdey` jaqındawğa tıy`ım salınadı», - dep atap ötedi qırğız şekara qızmeti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bağdadnıñ tınıç xalıq yäşägän rayonına raketa töşte. 14 keşe häläk bulğan
Al-Jazeera televideniäse Basrada baş kütärü bulğanına işarälär yuq, dip xäbär itte, Lockwood da bügen irtän-Basra uramnarı tınıç, dip belderde. Britaniä premyer-ministrı Tony Blair bügen prezident George Bush belän oçraşır öçen Waşingtonğa kiter aldınnan, Basrada çiklängän külämdä baş kütärü bulğan, dip belderde. Şuşı çaranı xuplağançı, Amerikan häm Britan ğaskärläre, baş kütärüçelärne Säddäm Xösäin köçlärennän saqlap qalırğa quäte bulğanına ışanırğa tieş, dide Blair. Uzğan töndä Amerikan oçqıçlarınıñ hawa höcümnäre näticäsendä cimerelep tapşıruların tuqtatqan Ğiraq telebideniäse yañadan eşli başladı. Bügen amerikan bombaları Bağdadnıñ tınıç xalıq yäşägän häm kibetlär bulğan rayonına töşte. Ğiraq ofitserı Hamad Abdullah, 14 keşe häläk buldı, 30ğa yaqını yaralandı, dip xäbär itte. Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon, Ğiraqtağı xärbi çaralarda progress bar, dip belderde. Nizaqnıñ 6nçe köne tämamlanğanda, alğa kiteş bar, dip belderäbez. Xärbi planıbıznıñ töp maddäläreneñ berse bulğan -Ğiraq köçlären ciñü eşe-alğa bara. Faw yarım utrawı, Umm Qasr häm könyaqtağı neft qırları tınıç häm imin, bu töbäklärdä Ğiraq köçläreneñ qarşı toruı basıldı, dide Hoon.


text:
Ğiraq mäs’äläsendäge qırıslığın ezlekle däwam itkän kebek Washington, Tönyaq Koreäneñ atom-töş omtılışları ölkäsendä dä üzeneñ haman solıx yulına tuğrı buluwın belderä. Quşma Ştatlarnıñ maxsus wäkile James Kelly sişämbedä dä Seulda, Könyaq Koreä citäkçelege belän kiñäşläşülären däwam itte, ul äle töbäktäge tağın berniçä ilgä säfär qılaçaq.
Dönyada soñğı aralarda, bar tırışlıqların xäzer Ğiraqqa qarşı yaña xalıqara berektäşlek qoruğa ğına yünäldergän Washingtonnıñ, Tönyaq Koreäneñ atom programması tiräsendäge kiyerenkelekkä niçekter bitaraf buluwı turında söyli başlağannar ide. Çınnan da, ber qarasañ, Pxenyannıñ inde safta bulğan atom reaktorın yañadan ğämälgä kertüwe, ballistik raketaların sınawnı yañartırğa teläwe häm bar dönyağa üt çäçü belän yanawı, üzendä Berläşkän Millätlär inspektorların qabul itkän Saddamnan küpkä qurqınıçraq kebek. Läkin şuña da qaramastan amerikan citäkçelege haman da Tönyaq Koreäne barı tik süzdä genä kisätülär belän çiklänep kilde. Häm bu näticädä Amerikanıñ üzendä dä, Washington Pxenyandağı stalinistik xakimiat belän bötenläy eş itä almıy digän ğäyepläwlär çığuğa kiterde. Quşma Ştatlar citäkçelege xäzer wäzğiatne üz faydasına üzgärtügä alındı sıman, maxsus wäkil, däwlät sekretare yardämçese James Kellyneñ şuşı töbäkkä yasağan säfäre häm anıñ Könyaq Koreädä uzğan söyläşüläre şul xaqta söyli. Seulda çaqta ul, ägär dä Tönyaq Koreä üzeneñ atom qoralın buldıru omtılışlarınnan waz kiçsä, Quşma Ştatlar bar dönyanı, anıñ energiä qıtlığın xäl itärgä bulışuğa künderäçäk dip belderde. Bu isä Pxenyan telägenä dä turı kilä, älegä qädär ul, berennän-bere qırısraq wä qurqınıçraq belderülär yasap häm wäzğiatneñ kiyerenkelänä baruwın kürsätergä tırışıp, amerikannarnıñ nihayät üz problemaların xäl itügä cigelüwen telägän ide. Tönyaq Koreädä soñğı yartı ğasır däwamında idarä itkän kommunistik xakimiat ilne şul xälgä kiterde ki, anda xäzer azıq-tölekne dä, yağulıqnı da çittän kertergä kiräk, citmäsä monıñ çığımnarın qaplaw öçen Pxenyannıñ aqçası da yuq. Qızıl yulbaşçı Kim Çen İr bu uñaydan üzençä caylı çişeleş taptı – ul xäzer dönyanı atom qoralı belän örketep ala da, üzen tınıçlandırunıñ şartı itep, Tönyaq Koreägä yardäm kürsätüne quya. Elegräk Washington Pxenyannıñ şulay şartlar quyıp söyläşergä teläwen tulısınça kire qağıp, başta ul üzeneñ atom programmasınnan waz kiçärgä, annarı ğına yardäm turında söyläşülärneñ başlanuwına ömetlänergä tieş dip kilde. Xäzer isä, Kellyneñ Seuldağı oçraşularınnan soñ belgeçlär amerikan yağınıñ qırıslığı yomşara töşte dip belderä. Alar fikerençä, Washingtonğa inde xäzer, Tönyaq Koreäneñ atom programmasınnan waz kiçüwe turında belderü genä dä citä. Älegä qädär Pxenyan, şul programmasınnan waz kiçüneñ şartı itep, üzeneñ Amerika Quşma Ştatları belän, ber-berenä höcüm itmäw kileşüwen imzalawnı quyğan ide. Tönyaq Koreäneñ kommunistik citäkçelege bu taläpneñ iñ yuğarı buluwın añlıy bulsa kiräk, Washingtonnıñ anı qabul itüwe ikele, çönki ul oçraqta kön tärtibenä Koreä yarımutrawında urnaşqan 37 meñläp amerikan ğäskärien çığaru mäs’äläse kütäreläçäk. Moña Quşma Ştatlar da, Könyaq Koreä dä äzer tügel. Süz älegä, Tönyaqqa qarata beraz yomşağraq belderülär yasap, anı üzara aralaşuğa künderü xaqında ğına bara. Gärçä Washingtonnıñ üzendä James Kellyneñ soñğı belderüläre artında bernindi dä, säyäsätne üzgärtü, anı yomşartu bilgeläre yuq, bez xäzer dä, elekke tösle ük, Pxenyannıñ yanawlarına bireşmibez dip belderälär. Bu xaqta düşämbe kiçen Aq yortnıñ matbuğat wäkile Ari Flescher äytte.
Kärim Kamal, Praga


text:
Çiläbe ölkäsendä tatar kongressı
22 nçe sentäberdä Çiläbe ölkäseneñ milli rayonnarınıñ berse – Konşak rayonında Tatar kongressınıñ konferensiäse ütte. Bu yaña milli-ictimaği oyışmanıñ oyıştıru cıyılışında Konşak rayonınıñ tatar awıllarınnan 67 delegat qatnaştı. Oyıştıru konferensiäläre başta tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä: Üzbägäräk, Möslim, Qarabolaq awıllarında häm Konşaknıñ üzendä ütkärelä. Här töbäktä bu yaña milli oyışmanıñ kiräklegen bilgeläp, rezolyutsiälär qabul itelä, delegatlar saylana. Bu konferensiädä Çiläbedän qunaqlar da qatnaştı. Ölkä tatar kongressınıñ räise Al''bert Yenaleev, delegatlarnı täbrikläp, bu könne Konşak tatarları tormışında tarixi waqiğa dip bilgeläp, alarnıñ millätne üsterügä niätlängän bu izge eşlärendä uñışlar teläde.
Maxsus statusı bulmasa da, Konşak rayonı milli rayon dip isäplänä. Xalqınıñ 48 protsentın başqortlar, 36 protsentın - tatarlar täşkil itä. İldä demokratiä protsessları başlanğaç, 1989 yılda rayonda tatar häm başqort xalıqlarınıñ berläşkän üzäge oyıştırıla. Berençe yıllarnı bik aktiv eşli başlağan milli oyışma soñğı yıllarda sülpänräk eşläsä dä, äle dä eşläp kilä. Ä menä 95 nçe yıllarda rayonda yaña ictimaği oyışma – Rayon başqortlarınıñ qorıltayı oyıştırıla häm Bötendönya başqort qorıltayınıñ başqarma komitetı belän tığız elemtälär urnaşa. Başqortostan respublikasınıñ yärdäme belän rayonda sünep barğan milli xäräkät canlanıp kitä. Monıñ iñ möhim näticäse - Konşak rayonında başqortlar küpläp yäşägän awıllarnıñ barsında da diärlek mäktäplärdä başqort tele öyrätelä başlıy. Başqort balalarınıñ 87%-ı, ä tatar balalarınıñ nibarı 14%-ı ğına tuğan tellären öyränä. Rayonnıñ Tatarstan respublikası belän elemtälär älegä cayğa salınmağan.
Rayon tatar kongressın oyıştıruğa da başqort qorıltayınıñ başqarma idaräse etärgeç bula. Başqort qorıltayınıñ räise Mönir Şagiev tatar kongressınıñ oyıştıru cıyılışında da tatar xalqına möräcäğät belän çıqtı. Anıñ çığışınnan ber sitat: «Bu oyışmalar, ber maqsat belän, ber yunäleştä eşläsälär, bik yaxşı bulır ide, şul waqıtta ğına bez urtaq maqsatıbızğa ireşä alır idek. Bezneñ maqsatıbız ber: ike tuğandaş başqort häm tatar xalqın millät bularaq saqlap qalu, alarnıñ üz-ara tatulığın nığıtu, millätlärebezne aldınğı xalıqlar däräcäsenä kütärü.Tatar belän başqort xalqı ber ananıñ igezäk balaları. Kön-küreşläre, yäşäw-räweşläre, ğoref-ğadätläre bertörle, dinnäre ber, telläre bik yaqın, bügenge problemaları da ber törle. Şulay bulğaç, bezgä berdäm xäräkät itärgä kiräk, bez şul möräcäğät belän tatar kongressına çığabız», - dide. Sitat tämam. Delegatlar Mönir Şağeewnıñ täqdimnären xupladı.
Konferensiädä çığışlardan soñ, yaña milli oyışmanıñ ustavı tikşerelde. Konşak rayon tatar kongressınıñ başqarma komitetı 13 keşedän tözelde, anıñ citäkçese itep rayon xaqimiäte başlığınıñ urınbasarı Ramil Vakilov saylandı. Ramil äfände «Azatlıq» radiosı öçen şul süzlärne äytte:
– Odnim iz initsiatorov sozdaniä Kongressa tatar bıl Qurultay başkir. Vzaimodeystvie s Qurultayım başkir u nas nalajeno dostatoçno xoroşo. Vot to, çto Qurultay başkir bıl sozdan u nas dawno, eto polojitel''no povliälo na to, to s Respublikoy Başqortostan ustanovilis'' oçen'' xoroşie delovıye svyazi. U nas oçen'' mnogo studentov uçitsya besplatno v vuzax Başqortostana. Kul''turnıye svyazi – postoyanno obmenivaemsya delegatsiämi Çasto, oçen'' çasto priezjayut artistı s Başqortostana. To je samoyı, mı nadeemsya, çto vot s sozdaniem Kongressa tatar, nalajivat'' otnoşeniä s Tatarstanom. Vse natsii v rayone u nas jivut drujno, sploçenno, i sleduyuşçaya zadaça, vot qotoruyu mı oboznaçili, mı obyazatel''no sozdadim i Slavyanskiy sentr, çtobı vse natsii bıli predstavlenı v obşçestvennıyx organizatsiäx.
– Ramil äfände, Rayonnıñ başqort awılı mäktäplärendä başqort telen predmet bularaq uqıtıluın işetep beldek, ä tatar awıllarında tatar tele fakul''tativ bularaq qına uqıtıla. Şunıñ turıda berniçä süz äytsägez ide.
– Qurultay başkir rabotayıt, eto pozvolilo, u nas uje wo mnogix şkolax yest'' imenno başkirski yazıq, ne fakul''tativ, eto yazıq. YÄ dumayu, çto vot seyças v svyazi s sozdaniem Kongresa tatar, imenno, toje budem probivat'' eto. U nas vot v Ust''-Bağryaqsqoy zone yest'' tatarski yazıq, seyças mı planiruem v Muslyumove, planiruem v Kunaşake. Oni yest'', no v nedostatoçnoy mere, oni nas ne ustraivayut. Yestestvenno, zdes'' odna problema – eto vse pojelaniä svoix uçenikov i roditeley, to yest'' ne nasil''stvenno.
Sez Konşak rayon tatar kongressınıñ räise Rämil Vakilovnıñ fikerlären işettegez.


text:
Säwdä xaqına biznes tatarça söyläşergä äzer
Yañartılğan federal qanun belän TV-reklamanıñ küläme kimergä tieş bula. Bu nigezdä, urıs telendäge reklama belderülärenä qağıla. Ä tatarça yäki tatarlarğa yünältelgän reklama belän xällär başqa, anıñ minutların qısqartu tügel, ezläp tabası qıyın, andıy reklam belderülärne yäki ğämällärne barmaq belän genä sanarlıq. Menä berniçä misal. Qazanda, üzäk uramnarınıñ bersendä, Tuqay büläge iäse, rässam, Zöfär Ğimayıvnıñ häm anıñ tormış iptäşeneñ zur räsemnäre elengän. Häm şulay uq, zur xäreflär belän, tatarça «Bezneñ öçen», dip yazıp quyılğan. Närsä bu? Reklam taqtasında yaqınraq kilep qarasaq, «keşe bäxete bezgä bulmıy, bu kompaniä bezneñ öçen» digän yazunı kürdek. İğtibar belän qarağanda, bu iminiät şirkäteneñ reklaması bulıp çıqtı. Şulay itep, Tatarstandağı iminiät şirkäte, üzenä klientlar cälep itü öçen, tatarlar arasında tanılğan, däräcäle keşelärne reklamada qatnaşırğa çaqırğan. Annan ğına şirkätkä möräcäğät itüçelär artqanmı yuqmı, bilgele tügel.
«Aq bars» bankı, xalıqnıñ iğtibarın cälep itärgä teläp, yäş parlar öçen, yaxşı protsent belän aqça saqlaw mömkinlegen açqan. Bu xezmätne bank «Tahir-Zöhrä» kerteme dip atalğan. Tatar mädäni mirasın yaxşı belgän millättäşlärebez «Tahir-Zöhrä» digäç, bu aqça kerteme yäş parlar öçen, dip şunduq añlap alırğa tieş.
Kitap satu kibete, şulay uq, satıp aluçılarnı cälep itärgä teläp, yış qına avtorlar belän oçraşular uzdıra. Küptän tügel, Ufadağı ataqlı küz tabibı Ernst Muldaşev kilep kitkän ide. Ernst Muldaşev, Tatarstandağı uquçılar belän oçraşqanda, üzeneñ tatarlığın kürsätergä tırıştı. Tarixi watanıma kilergä şatmın, min üzem tatar, matbuğat oçraşuında tatarça da söyläşep alğan ul. Uquçılarğa ul tağın «Pasxa utravına säyäxät» digän yaña kitap äzerlänüen xäbär itkän, säyäxät itkändä, yaqtaşlarım belän tatarça söyläşep, arğannarnı beterä idem, dip söylägän.
Uquçılarnıñ kitap avtorları belän oçraşuları, äsärlärneñ yaxşıraq satıluına yärdäm itä, dip sanala.
Tanılğan kino artistları, Marat Başarov häm Goşa Kutsenko, üzläre qatnaşqan kino äsärlärne kiñ cämäğätçelekkä täqdim itärgä kilgändä, tatarlıq yäki tatar tamırları buluın kürsätergä tırıştı. Marat Başarov xätta tatarça söyläşep kürsätte. Ä Goşa Kütsenko, minem babam tatar bulğan, dip tatar tamaşaçılarnıñ küñelen yawarğa tırıştı. «Min dä tatar, min sezneñ üz keşegez», digän belderülärdän soñ, tatarlar cıyılıp kinoğa barğanmı, qıybatlı biletlar satıp alğanmı, ul turında tögäl mäğlümatlar yuq.
Tatar yäki tatarlarğa yünälderelgän reklama misalın däwam itärgä mömkin. Säwdä barsın öçen, biznes wäkilläre barlıq çaralarnı qullanırğa äzer.
Tatar radiolarında tatar telle reklamanıñ artuı küzätelä. Närsä bu, oçraqlı xälme, ällä reklama bazarındağı yaña yünäleşme? Bu xaqta ber reklama şirkäte citäkçese urınbasarı Gölnara Safina söyli. : «Bezneñ klientlarnıñ kübese, bezneñ töbäktä eşlärgä kilgän Mäskäw şirkätläre. Alar cirle xalıqnıñ xolqı, mädäniätenä yaqın bulırğa tırışalar. Äkiät, riwayätlär belän qızıqsınalar. Matbuğat oçraşuların, kürgäzmälärne uzdırğanda, bez barlıq dokumentlarnı ike teldä äzerlärgä tırışabız. Ämma tulı reklama roligın bezneñ tatarça yasağan yuq ale. 2 yl eçendä, bezneñ şirkätkä 2 tapqır tatarça reklamanı yasarğa zakaz birdelär. Berse - däwlät oyıması ide, ikençese - tözeleş äyberlären satuçı şirkät. Bez, tatar teması niçekter çağılış tapsın dip, monı zakaz birüçelärgä täqdim itäbez. Ämma kübese, urıs telen barısı da belä, bolay da añlarlar, dip sanıy. Ämma miña qalsa, tatarlar öçen tuğan teldä reklamanı qabul itü qızıqlıraq bulır ide. Bu, tege yäki bu tovarğa qarata qullanuçınıñ mäxäbbäten yawlağra yärdäm itärgä mömkin. Xäzer tatarça reklama kürenä başladı. Bu reklama bazarında tuyıp kilgän yaxşı tendensiä, min yış qına küräm, tatarça reklamanı işetäm. Bu qızıqlı. Tatarça reklama urıs telendäge belderülärdän ayırılıp tora. Urıs telle qullanuçılar da qızıqsına. Närsä turında süz bara anda, dip uylıy başlılar.Bezneñ äñgämädäşebez, reklam şirkäte wäkile Gölnara Safina äytkänçä, alar yañartılğan federal reklama qanunınıñ ğämälğä kerüen sağayıp kötep tora. Anıñ uylawınça, reklamanıñ külämen qanun belän qısqartırğa quşsalar, bu bäyälär kütärügä kiteräçäk. Ämma bu çaralar, tatarça reklamanıñ üseşenä ber niçek tä tä’sir itmäyäçäk. Çönki reklam şirkäte wäkile añlatqança, zakaz birüçelär kiräk dip sanasa, andıy reklamanı zur aqçağa da buldıraçaq.
Bikä Timerova


text:
Arif Nazım - Yurdumun Müebbet Yüzleri
Sanatçı : Arif Nazım
Türkü : Yurdumun Müebbet Yüzleri
Etiketler : Arif Nazım - Yurdumun Müebbet Yüzleri türkü indir, Arif Nazım - Yurdumun Müebbet Yüzleri türkü dinle, Arif Nazım türküleri, Yurdumun Müebbet Yüzleri mp3 indir, Arif Nazım türküleri Yurdumun Müebbet Yüzleri türküsü, Yurdumun Müebbet Yüzleri sözleri, Arif Nazım mp3 dinle, Arif Nazım download, Yurdumun Müebbet Yüzleri bedava mp3, Arif Nazım türkü sözleri, Arif Nazım türkü dinle, Arif Nazım son albüm indir
Arif Nazım Türküleri
Arif Nazım - Kuşandık Vakitleri
Arif Nazım - Kurşunlanmış Rüyalarım
Arif Nazım - İstanbul da Bir Akşam


text:
Däwlät sekretare AQŞnıñ totqınnarğa qarata mönäsäbäten yaqlıy
"AQŞ, soraw alu waqıtında totqınnarnı qıynaw maqsatı belän alarnı ber ildän ikençelärgä küçerep yörtmi. Quşma Ştatlar totqınnarnı cäberlärgä alıp barır öçen ber ilneñ dä hawa alannarın qullanmıy. Quşma Ştatlar, cäberlänü ixtimalı bulğan ber ilgä dä totqınnarın cibärmäde häm cibärmiäçäk."
Däwlät Sekretare Germaniä, Romaniä häm Ukrainada tuqtalaçaq, şulay uq Brüsseldä NATO illäre tışqı eşlär ministrları utırışında qatnaşaçaq. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ xalıqara küzätülärendä bulaçaq.


text:
Ğiraqta xärbi bäreleşlär genä tügel, mäglümät suğışı da bara
Ğiraqta xärbi bäreleşlär genä tügel, ä berük waqıtta mäglümät suğışı da bara, xörmätle tıñlawçılar. Törle çığanaqlardan kilgän mäglümätlär, ber-bersennän ayırıla, yış qına qarşı kilä. Koalitsiä citäkçeläre yasağan belderülärne Ğiraq räsmiläre kire qağa häm üz belderülären yasıy...
Tağın ber bäxäsle mäsälä – Ğiraq xärbiläreneñ birelü ğämäle. Şimbägä qarşı töndä Ğiraqnıñ 51-nçe diviziäse birelgän digän xäbärlär taraldı. Bu diviziädä 8 meñ xärbi sanala. Alar barısı bergä birelgänme, öleşçäme, ällä diviziä komandirı üze genäme, şulay uq, tulı mäglümät yuq. Ğiraq yağı isä, bu keşelär xärbilär tügel, ğadi sivil keşelär dip belderä.
Şimbägä qarşı töndä Ğiraqnıñ berniçä urını, şul isäptän Bagdad qalası bik köçle utqa totıldı. Dönya telekompaniäläre bu xöcümne turı efirda kürsätte. Ğiraq yağı, ğadi xalıq arasında 200-dän artıq yaralanuçı häm 3 ülüçe dide. Britaniäneñ saqlanu ministrı Geoff Hoon monı xöcümnärneñ bik tögäl yasaluwı belän añlattı:
Audio: Uzğan töndä bulğan köçle xöcümneñ maqsatı – Ğiraqnı cir belän tigezläw tügel. Bez Ğiraqnıñ rejimına zıyan kiterergä, ä menä infrastrukturanı mömkin qädär saqlap qalırğa tırışabız. Televideniedä kürengäçänçä, xäcümnärneñ köçle buluına qaramastan, Bagdadta xättä utlar sünmäde, ä menä xakimiät binalarına zur zıyan kilde.
Bombalawlar şimbä irtäsendä tañ atqaç ta däwam itte. Bu Pentagon taktikasında yañalıq bulıp tora. Bombalar kön yaqtısında da qoyıla başladı. Ul arada koalitsiä saflarında inde yuğaltular bar. Tönğe operatsiä waqıtında Farsı qultığı östendä Britaniäneñ ike boralağı bäreleşep suğa töşte. Andağı 7 xärbineñ barısı da xäläk buldı.
Nixayät, koalitsiä saflarında tağın ber qarşılıq barlıqqa kilde, ul da bulsa Törkiä mäsäläse. Bilgele bulğança, Ankara nixayät, koalitsiä oçqıçlarına üz küge aşa oçarğa röxsät birde. Läkin almaşqa, tönyaq Ğiraqqa üz xärbilären kertü taläben quydı. Törek räsmiläre monı qaçaqlarnı kontrol itü, häm ul töbäktäge kördlärneñ, Ğiraq suğışınnan faydalanıp üz däwläten tözü niätenä qarşı toru teläge belän añlata. Mäglümät çaraları 1500 törek xärbineñ inde Ğiraqta buluwın xäbär itä. Bu xäbär Pentagon räsmiläreneñ açuwın çığardı. Alar älbättä monı telämäde, häm Ankarağa bu turıda açıqtan açıq kisätep kilde. Waşington - Ğiraqnıñ tönäyğındağı körd opozitsiäse belän xezmättäşlek itä, yağni anıñ öçen kördlär dä töreklär dä Tarafdar bulıp tora. İnde şuşı ike tarafdar arasında bäreleş başlansa, bu - suğış eçendä suğışqa kiteregä mömkin. Ul arada dönyanıñ törle illärendä Ğiraq suğışına qarşı demonstartsiälär ütä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Yevropa Komissiäse bügen, ägär dä Belarusta hönär berlekläre xoquqların qısu däwam itsä – ilgä çikläwlär kertü belän yanadı. Komissiäneñ matbuğat wäkile Arança Gonzalez, inde 3 xalıqara hönär berlegennän Belarus xakimiätlärenä xoquq bozuda ğayepläwlär kilde, dip belderde. Komissiä üz tikşerülären başladı. "Bez Belarusta xezmät xoquqlarınıñ bozulu, hönär berlekläreneñ eşçänlegen çikläw, alarnı terkämäw häm berlek citäkçelären ezärlekläw kebek oçraqları tikşeräçäkbez" dide Komissiä wäkile.
Tikşerülär 6 ay däwam itäçäk häm ğayepläwlärgä dälillär tabılğan xäldä Belarus ğömüm "Tarif Östenlekläre Sistemasınnan" çığarılaçaq. Xäzer älege sistemada üseş çorı kiçergän 178 il bar.


text:
Rawşan alanında Azatlıq köne ütte
Tatar yäşlären cäy könne berläşterep, aralaştırıp toruçı Sälät alannarı inde tämamlanuğa taba bara. Şuşı könnärdä genä bar alannarnı da berläştergän Sälät festivale dä şawlap, görläp uzıp kitte. Bıyıl ul respublika xakimiäteneñ ayıruça zur iğtibarı belän istä qaldı.
Bala, yäş çağında bik küplärneñ törle cäyge lager’larda yal itkäne bar. Kemnärdäder bu xaqta yaqtı, matur istäleklär, qayberäwlär isä älege waqıtnı, kiresençä, ber dä iskä alırğa yaratmıy. Ä menä ber genä märtäbä bulsa da Sälät alanına barğan bala, anda tağı bulırğa xıyallana. Närsä tarta soñ alarnı monda, nigä Sälät festivalenä elek şuşı lager’larda yal itkän, xäzer inde student yäşlär dä, alarnıñ ata-anaları da kilä? Äydägez festival’neñ niçek uzuı turında Sälätne başlap yörüçelärneñ berse, bıyıl inde 10nçı märtäbä uzğan festival’neñ bersen dä qaldırmıyça anda qatnaşuçı Ali Ğilmidän soraşıp qarıyq.
Bilärdäge festival’ ul 5 kön däwam itte. Anda barlıq Sälät alannarında qatnaşuçılar cıyıla. Bu yulı anda barlığı 800 bala bar ide. Monnan tış, elekkeräk yıllarda Sälät lager’larında bulğan balalar da cıyıldı. Şular belän barlığı ber meñläp keşe cıyılğandır. Bıyıl festival’dä 3 tuy da uzdı. Sälättä tanışıp, aralaşıp yörgän 3 par üzläreneñ tuyların maxsus näq menä şuşı könnärdä ütkärergä bulğannar. Uzğan yäkşämbedä Sälätkä respublika premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ta kilde. Ul balalar belän aralaştı, alarnı büläkläde, kiläçäktä yärdäm wäğdä itteAzatlıq radiosın tıñlawçılar, belüçelär sälätçelär arasında da bar ikän. Bu xaqta Rawşan alanında uzğan Azatlıq könendä bilgele bulğan. Ali Ğilmi däwam itä.
Bez Ali Ğilmidän, Sälät balaları başqalardan ni belän ayırılıp tora, 10 yıl däwerendä alar üzgärdeme, dip tä soraştıq.
Monda kilgän balalar – alar saylanıp alınğan, törle bäygelärdä ciñgän balalar. Minemçä, alarnıñ barısına da ber närsä xas – yaxşılıqqa tartılu. Alar törle ölkädä sälätlelär häm ber-bersen tulılandırıp alannarda nindider ber ayırım moxit barlıqqa kilä. Minemçä, menä şuşım moxit haman yäşi, däwam itäMenä şuşı moxittän ayırılmıyça, qış buyı yaña oçraşularnı kötep yäşi Sälät balaları. Häm uqıp, belemnären genä arttırıp qalmıy, ä kiläse alannarğa äzerlänä, üzläre turında cırlar yaza.
Gölnaz İlgizär


text:
Qazan deputatları Mer bilgesen buldırdı
30nçe mart könne Qazan şähär deputatları cıyılışı ütte. Kön tärtibenä 20dän artıq mäs’älä kertelde. Alar arasında xalıq deputatları şurası utırışı Qazannıñ 1000yılığan äzerlänü barışı häm başqa mäsälälärne qaraldı. Qazan şähär başlığınıñ maxsus bilgese häm Qazannıñ üzeneñ xörmät büläklären buldıru mäs’äläse, ayıruça qızıqsınu tudırdı. Qazan deputatları utırışına çığarılğan mäs’älälärneñ küplege säbäple, alarnı ike öleşkä bülep qararğa buldılar. Qazan xalıq deputatları şurası utırışı 14 aprel könne däwam iteläçäk. Ä çärşämbe könne bulğan cıyılışta, deputatlar, küp waqıtnı, Qazan bilgelären raslawğa birdelär. Qazan merınıñ maxsus bilgese dä deputatlar tarafına täqdim itelde. Ul geral’dik çılbır häm qazan tuğrası çağıldırğan bilgedän tora. Mer bilgese wazifağa kergändä, bäyräm çaralarında, qunaqlarnı qabul itkändä, başqa şähärlärgä barğanda qullanaçaq. Şunıñ belän bergä, Qazannıñ maxsus büläkläre – maqtaw häm xörmät bilgeläre dä raslandı. Alarnı xakimiätlär şähär üseşenä zur öleş kertkän keşelärgä birergä täqdim itä. İnde bulğan maqtaw häm xörmät bilgelärenä, Qazannıñ maqtawlı grajdaninı, Qazannıñ xörmät kitabına kertü, Maqtaw gramotasın tapşıru, xezmät häm batırlıq öçen, namuslı eş öçen maqtaw bilgese, mer räxmäte, rayon häm oyışmalarnıñ maqtaw gramotaları kilep quşıldı. Deputatlar büläklärneñ tışqı qıyafäten xuplap, tawış birde. Bilgelärdä milli çalımnar bar, şähär başlıqları bilgeläre qupılarğa oxşatıp eşlängän, maqtaw häm xörmät gramotalarında milli bizäklärne, Zilant, Qazan Kremle suräten dä kürep bula. Mer bilgesen Qazan rässamı Röstäm Nuretdiov yasağan.
Cıyılışta şulay uq Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlek mäs’äläse dä qaraldı. Bu xaqta maxsus doklad uqıldı häm tänäfestä cawaplı keşelär, jurnalistlar sorawına cawap birde. Yaña wazifağa kergän Qazan arxitektura idäräse başlığı Mäwletov Ernest äfände, şähärneñ küreneşe bäyrämgä qädär rätkä keräçäk.Qazannıñ arxitektur üzneçälege saqlanır, dip ışandırdı ul. Qazan şähär başlığı da, Qazannıñ 1000 yıllıq bäyrämenä qädär tärtipkä kertelerme, äzerlänü planı ütäläme häm başqa sorawlarğa cawap birde. Ul, bez xäzer inde başlanğan proektlarnı tämamlarğa torabız, eşlärne eşläp beterü öçend dä küp aqça kiräk. Qazan şähär başlığı, 1000 yıllıqqa äzerlänü däwlät komissiäseneñ soñğı utırışı bik ömetle, buldı dip äytte. Kamil İsxaqov başqala yubileyına östämä aqça kilüenä zur ömetlär bağlıy. Läkin federal byudjettan aqçalar kilgänçe, byurokratik maşinanıñ eşläp beterüen kötärgä turı kiläçäk. Ämma, Kamil İsxaqov äytkänçä, monı arqasında totqarlıqlar bulmayaçaq, çönki Dönya Bankı $50 million birergä äzer.
Bikä Timerova.


text:
Ekrem Çelebi - Yalçın Kayamız
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Yalçın Kayamız
Etiketler : Ekrem Çelebi - Yalçın Kayamız türkü indir, Ekrem Çelebi - Yalçın Kayamız türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Yalçın Kayamız mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Yalçın Kayamız türküsü, Yalçın Kayamız sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Yalçın Kayamız bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - At Üstüme Toprağı
Ekrem Çelebi - Güvenme Yalan Dünyaya
Ekrem Çelebi - Gönül (Sıkı Tut)
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü
Ekrem Çelebi - Karadır Kaşları
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Niçin Ağlamayayım
Ekrem Çelebi - Zülüf Dökülmüş Yüze


text:
“Efir” telekanalı pänceşämbe kiç Qazan şähäre xakimiäte başlığı Kamil İsxakov belän çirattağı turıdan-turı elemtäsen uzdırdı. Jurnalist belän söyläşüneñ töp teması - toraq-kommunal' tarmaqta uza torğan şok terapiäsen xäterlätkän reforma buldı. Şähär başlığı tamaşaçılarnı tınıçlandırırğa tırışıp, subsidiälär turında söyläde. Tapşıru waqıtında barğan interaktiv fiker öyränü dä fatir öçen tüläwlärneñ artıq baruı iñ borçığan mäs'älä ikänen açıq kürsätte. Uramda interv'yu birgän keşelär bertawıştan şıqsız podyezdlar, eşlämägän liftlar, kanalizatsiä turında zarlandı. Poçta ärcälärennän çığarğan kvitansiälärne uqıp qazanlılarnıñ kübese şok kiçergän. Nıq byurokratlıştırılgan subsidiä alu yulların taptarğa cıyınuçılar äle küp tügel. Comğa könne “BeчepHяя KaзaHb” gazetası fatir öçen ozaq waqıt tülämägän qazanlı Räşit Ğarifovnı mäxkämä qararı nigezendä öç bülmäle fatirdan ber bülmälegä küçerüne tänqitläp çıqtı. Çönki Räşit Garifov toraq-kommunal' tarmaqta barğan un yıllıq üzgärtülär, başbaştaqlıq arqasında susız, kanalizatsiäsez yäşärgä mäcbür bulğan. Şuña protest yözennän fatir öçen tülämägän.
Ber-işe keşelär mondıy reformanı dörli başlağan uçaq belän çağıştıra. Ä inde vlast' tağın bu mäsäläne bäya kütärügä genä qaytarıp qaldırsa, monı inde utqa kerosin sibü, dip äytergä bula.


text: Rusiädä üz wazifasın tämamlağan Amerika Quşma Ştatları ilçese Alexander Vershbow, Rusiä iqtisadi üseşen korrupsiä, qanunnarnıñ ütälmäwe häm bürokratiä totqarlıy, dip belderde. Mäskäwdä Amerikanıñ säwdä palatasında çığış yasap, Vershbow, Rusiä iqtisadınıñ tärräqiätenä ömet belderde. 2001nçe yılnıñ yülendä Mäskäwgä Waşington ilçese bularaq kilgän Vershbow Rusiädä kisäk üsep kitkän iqtisad häm ber ük waqıtta prezident Vladimir Putinnıñ demokratiäne qısu säyäsäte şartlarında eşläde. Alexander Vershbow urınına kem kiläçäge – älegä bilgesez.


text:
Title News
Damir İsxakov: «Rusiädä xalıq sanın alu isemlege tatar cämäğätçelegendä zur rizasızlıq uyattı. Xättä bezneñ parlament qatışırğa mäcbür buldı. Şunnan soñ isemlekne tözüçelär ber qädär çiğende dip uylgan idek. Ämmä.... min äle genä Mäskäwdän isemlekneñ yañasın alıp qayttım. Bu – soñğı variant, çönki anda “millätlärneñ töp isemnärenä” kodlar birelğän. Anda bar da iskeçä diärlek. Citmäsä tiptärlär ike törkemğä bülengän – tatar häm başqort tiptärlärenä.» /İdel/
Konstitutsiägä täqdim itälä torğan tözätmälärneñ sanı 500 dän artıp kitkänğäder küräseñ, ber ük utırış xaqında törle mäğlümat uqırğa turı kilde. Mäsälän, BeчepHяя KaзaHb qanun proektın teqdim itü xoquqı turındağı hönäri berleklärneñ tözätmäse ütte dip yazsa, başqa mäğlümat çaraları monıñ näq kiresen xäbär itte.
Parlamenttağı utırışlar turındağı yazmanı Tatarstan yäşläre gazetası “Iştansız konstitutsiä” digän isem bilän birde. Mäqälädä yazılğança, deputat Ştanin mikrofon yanına çıgıp, küp mäsälädä bäxäs quptarganğa kürä, xalıq töp qanunga “Ştanin” konstitutsiäse däğän isem quşıp ölgergän. Ä usallraq telleläre “Iştansız” konstitutsiä dip tä äytä ikän.
Küzätüneñ başında telgä alınğan BocToчHый эkcпpecc gazetasınıñ xokkey uyının Däwlät Şurasınıñ eş-gämälläre belän çağıştıruwı, ekskluziv mäğlümatlärgä tayana. Möhärrirneñ äytüwenä qarağanda, televizor ekrannarında, gazeta bitlärendä barğan söyläşülär, respublika Konstitutsiäse tiräsendäge köräşneñ böten qızulığın çağıldırmıy.
Säyäsi säxnä artında ike dokument tabıp buldı, dip yaza avtor. Berençese - Prokuror Qafil Ämirovnıñ teqdim häm däğwälärennän ğibärät. İkençesen - İdel buyı okrugındagı Yustitsiä ministrlığı bülekçäse citäkçese Fedotov äfände yazğan. Bu dokumentlarğa tağın Rusiä prezidentınıñ xoquq idäräse äzerlägän tikşerü näticälären dä quşsañ, federal yaqnıñ däğwälären tübändäge isemlektän belep bula:
1. Tatarstan Respublikası suveren bula almıy. Şuña kürä Tatarstan prezidentı da “suverenitet garantı” bulırğa tieş tügel. 2. Tatarstan konstitutsiäseneñ berençe matdäse Rusiäneñ töp qanunı belän qarşılıqqa kerä. 3. Grajdanlıq turındağı cömlä Rusiä konstitutsiäsenä turı kilmi. 4. Respublikanıñ xalıqara mönäsäbätlädä qatnaşu xoquqı yuk. 5. Wäqälätlärne büleşü turındağı ike yaqlı kileşü Tatarstan häm Rusiä xoquq sistemasınıñ ayırılğısız öleşe, digän 25. matdäne töşerep qaldırırğa h.b.
Mäqälä avtorı Räşit Gällämovnıñ yazuwına qarağanda, Mäskäw yağı taläp itkän matdälärneñ kübese, üzgärtelgän. Ämma, kileşüdän yäki Konstitutsiäneñ berençe matdäsennän niçek baş tartırğa mömkin, digän soraw da quya avtor. Deputat Marat Ğalievnıñ, töp qanunnıñ berençe matdäsen referendum näticäläre genä üzgärtä ala, digän tözätmäse ikençe tapqır tawış birüdän soñ ğına ütte. Nindi genä farazlar bulmasın, uyınnar waqıtı tämamlandı, deputatlar upqınğa ber adım qalğanda gına, tuqtıy aldı, dip yazdı BocToчHый эkcпpecc gazetası.
Finalğa çıqqan Aq Bars komandasınıñ uyınnarı, konstitutsiä kebek qaynar temalar isemleğen xalıq sanın aluğa, keräşennär, mişärlär, ğomümän millätne bülgäläwgä bağışlanğan mäqälälär däwam itä ala.
Watanım Tatartsan gazetasında daimi räweştä xalıq sanın aluğa bağışlangan säxifä alıp barıla. Gazetanıñ çärşämbe sanında “Tatar Afrikada da tatar” däğän baş astında, Magnitogorskiydagı millättäşebez Ğabdelxaq Äxmätneñ yazması dönya qürgän. Ul anda, tatar xalqın törle törkemnärgä bülü tırışlıqları xaqında üz-fikerläre belän urtaqlaşa:
Bu bezne kürä almagan, yuq itärgä tırışqan qaragruhçılar tegermänenä su qoyu gına bulır ide. Monıñ şulay ikänen xättä dönya yaqtısın kürmägän, gel oydä genä utırgan äbi dä äytep birer. Bez - berböten millät, ber tamırdan, ber agaçnıñ törle yaqqa taralıp üskän tamırları, yafraqları gına.
Şul uq säxifädä İjawdağı millättşebez Şihabetin Sadıyqov ta älege fikerne qüätläp, tatarlarnı bülenmäskä çaqırğan.
İdel jurnalı, bu könnärdä iñ ütken mäsälägä, iñ populyar süzgä – etnografiägä bağışlanğan külämle äñgämä bastırğan. Etnografiä belgeçe, tarix fännäre doktorı Damir İsxakov anda millät, törkem, etnos, subetnos kebek töşençälärgä añlatmalar birä, härqaysısına ayırım tuqtılıp kitä.
Äñgämä barışında ğalim tatar xalqında berençe tapqır ütkärelğän xalıq sanın alular turında bäyän itä. Bu çaranı uzdıru tatarlarda XIII ğasırdan birle kilä. Şoñınnan ul Mäskäw Rus’endä dä ğadätkä kerep kitkän. Ğalim äytüwençä, xalıq sanın alular Qazan xanlığında da ütkärelgän. Çığanaqlarda “däftärgä yazıluçılar” kebek süzlär saqlanıp qalğan. Damir İsxakov şundıy mäğlümatlar da kiterä:
Ä inde çıp-çın xalıq sanın alu Rusiädä 1897 yılnı bula. Ämma ul waqıtta da bu inde Könbatışta taralğan metodiklardan beraz arttaraq qalıp eşlänğän. Millätne, mäsälän, tuğan tel nigezendä genä bilgeläğännär. Bu küp waqıtta döres tä çıga bolay. Ämma etnik protsesslar töğällänmäğän urınnarda tel belän etnos turı kilmäskä mömkin. Şuña kürä zur ğına yalğışlar da kitkän. 1920 yılnı Sovet Rusiäsendä dä isäpkä alunı şundıy uq yul belän ütqärälär. 1926 yıldan başlap tuğan teleñ häm qaysı xalıqtan buluwıñ ayırıp terkälä başlıy. Annarı xalıq isäben alu 1937, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989 yıllarda bula.
Bıyıl Rusiä Federatsiäse digän däwlät berençe tapqır xalıq sanın alunı ütkärä. Anıñ töp üzençäleklärneñ berse – Rusiä xalıqlarınıñ isemlege kertü. Älege isemlekne Fännär Akademiäseneñ etnologia häm antropologia institutı tözi. Ğalim äytüwençä, Könbatışta çıqqan teoretik xezmätlärdä - fäqät imperiälärdä genä xalıqlarnıñ isemlegen aldan tözep quyalar, digän bäyälämä bar. Damir İsxakov üz süzen bolay däwam itä:
İsemlekneñ baştağı variantında mondıy törkemnär ayırıp kürästelgän ide: Seber tatarları, Qasıym tatarları, Ästerxan tatarları, mişärlär, keräşennär, tiptärlär, noğaibäklär... Xättä bolğarlar da bar ide. Tatar xalqı qısasınnan ayırıp çığaru inde bu.
Älege isemlek tatar cämäğätçelegendä zur rizasızlıq tudırdı. Xättä bezneñ parlamet qatışırğa mäcbür buldı. Şunnan soñ isemlekne tözüçelär ber qadär çiğende dip uylgan idek. Ämma.... Min äle genä Mäskäwdän isemlekneñ yañasın alıp qaittım. Bu – soñğı variant, çönki anda “millätlärneñ töp isemnärenä” kodlar bilgelänğän. Anda bar da iskeçä diärlek. Citmäsä tiptärlär ike törkemğä bülgän – tatar häm başqort tiptärlärenä.
BocToчHый эkcпpecc häm Mädäni Comğa gazetaları da xalıq sanın aluğa bağışlağan mäqälälär täqdim itte.
BocToчHый эkcпpeccnıñ “Tatar ğasırı” digän quşımtasında Çallı institutınnan ictimağıy fännär kafedrası citäkçese Röstäm Ğibadullin keräşennär mäsäläsenä üz qaraşın täqdim itä.
Anıñ äytüwenä qarağanda, keräşennär üzlären başqa tatarlar yanında kim itep xis itmäs öçen, alarnıñ üzençäleklären qarşı quymıyça, berdäm millät süräten tudırırğa kiräk. Röstäm Ğibadullin, kerıäşennärneñ barlıqqa kilüwen obyektiv tarixi küreneş dip atıy. Anıñ uylawınça, alar, xristian häm möselman dinnäre, törle mädäniätlär kiseşkän çik rolen başqaralar.
Şağırä Bikä Räximovanıñ Mädäni Comğa gazetasında dönya kürgän, şul uq temağa bağışlanğan yazması iğtibarnı cälep itä. “Äñkäñä üpkälärgä yaramıy” digän mäqäläsendä ul şuşı uq gazetada çığış yasağan Gavriil İvanovqa cawap birä. Bikä Räximova, anıñ möselman tatarlarğa qarata bulğan üpkäläwlärenä, bu irkälänü tügel mikän, dip şik belderä. Mäqälä keräşen turındağı fiker belän başlansa da, soñınnan ikençeräk yünäleş ala. Şağirä üzen bolğar, dip tä iğlan itä anda. Älege yazmadan ber özek:
Min üzemne çın bolğar dip toysam da, “bolğar” dip yazdırırğa cıyınmıym, çönki bu xazer bik ayanıç häm kölke ber ğämäl bulır ide. Bezğä tatar iseme birelğän inde. Şul isem bezne barıbıznı da berläşterä..... Xalıq - ul äñkäñ kebek, anıñ iseme dä äñkäñ iseme kebek gaziz, yaqın. Äñkäñä üpkälärgä tel dä äylänmi.
Mäqäläneñ axırında Bikä Räximova Ufa yaqlarında yäşäwçe barlıq tatar qärdäşlärenä zur ixtiar köçe teläp qala.
Şähri Qazan gazetasında Seberdäge millättäşäbez turında mäqälä dönya kürde bu atnada. Basmanıñ “İlhamiät” quşımtasında Tuqay bülägenä täqdim itelüçelärneñ berse – yazuçı Yaqub Zänkievneñ “İrtış tañnarı” romanı xaqında yazma basıldı. Anıñ avtorı Tubıl qalasınındağı institut uqıtuçısı Klim Sadıyqov äleğe romanğa seber tatarlarınıñ ğoref-ğädätläre, yolalarınıñ güzäl çağılışı ürnäge , digän bäya birä. Şunda uq Başqort däwlät akademiä teatrınıñ gastrolläre başlanuwı turında da mäğlümat birelä.
Watanım Tatarstan gazetasında Rinat Xarisnıñ “Xudyakov” isemle poemasına Färidä Xäsänovanıñ bäyälämäse dönya kürgän, şunda uq Tuqay bülägenä kandidatlar digän säxifädä Qıyam Miñlebayıvnıñ Mösäğit Xabibullinnıñ icatına bağışlanğan yazması urın alğan. “Tel kürke – süz” digän baş astında Mäğärif ministrlığı ütkärgän “ana teleneñ saflığı” digän aksiäğä bağışlanğan tügäräk östäl söyläşüläre basılıp çıqqan. Şunda uq, Rafael Mostafin tuplağan Qazan turındağı riwayätlär belän dä tanışıp bula.
Matbuğat küzätüwen Azatlıq radiosı öçen Qazannan Bikä Timerova äzerläde


text: Oslola Nobel qomitetı iglan iteüensä, 54 yäşlek Ebadi büläkkä äwzem xoquq haqlaw eşmäkärlege ösön layıq bulğan. İranda islam revolyutsiähına tiklem ul xököm sığarıusı bulıp eşlägän. Norvegiä Nobel komitetı başlığı Ole Danbold Mjoes: Ebadi qatın-qızzar häm balalar xoquqtarın yaqlawğa küp kös hala. Yürist, yazıusı, uqıtıusı, ul İranda häm sit ildärzä bıl xoquqtarzı batırzarsa yaqlay. Üz eşeneñ ostahı, ber waqıtta la yanawzarzan qurkmanı,tigän. Xalıq-ara xoquq haqlaw oyoşmaları, säyäsi häm ijtimaği berekmälär Şirin Ebadiğa qotlaw yebärgän.


text:
Törkiädä sönni möselmannar zur küpçelektä bulğan il. İslamnıñ izge kitabı Qorändä “xatın-qızlar irlärne cälep itmäs öçen zinnät urınnarın yapsınnar” digän boyrıq bar. Menä şuşı täğlimätkä tayanıp İslam illärendä xatın qızlar qara yaki törle töstä böten gäudäne yapqan çarşav, bu da citmäsä bitlären dä yäşergän päräncä yaki çadra belän yabalar. Söğüd Ğäräbstanı kebek şäriat, yäğni din qanunnarı xökem sörgän illärdä xatın-qızlarnıñ baytaq xoquqları da qısırıqlanğan. Başqaça äytkändä xatın-qızlar ikençe sort keşe dip sanalalar. Inde Törkiä respublikası tözelep, konstitutsiägä dinne däwlät eşlärennän ayıru, yäğni laisizm yaki sekulararizm prinsipları kertelgännän soñ qara çarşav yaki päräncä belän yörü tıyıldı, xatın qızlarğa irlär belän tigez xoquqlar birelde. 1950-nçe yıldan soñ awıl xalqı şähärlärgä küçä başlağaç, başın bäylägän xatın qızlar da kürenä başladı. Soñında inde İslam tärtiben yaqlawçı AK partiä 2002-nçe häm 2007-nçe yılğı parlament saylawlarında küpçelek tawış alıp xakimiätkä mengäç äkrenläp respublikanıñ revolutsiä qanunnarın boza, üzgärtä başladı. Başta başın bäylägän xatın-qızlar universitetlarğa qabul itelä başlağaç, monıñ İslami simvol bulu turında qaraşlar köçäyde. Yäğni universitetlarda islamçı häm bulmağan qızlar törkeme barlıqqa kilde. Şunnan soñ isä bu ideologik tös ala dip törban belän universitetlarğa kerü tıyıldı. Xätta Avropa Keşe Xoquqları Mäxkämäse dä Törek yustitsiäseneñ şuşı qararın rastladı. Inde Törkiä üz konstitutsiäsenä Törkiä AKXM qararlarına buysınaçaq digän maddä bulu säbäple bu tıyu qararı rastlanğan buldı.
Läkin premier Erdoğan ber-ike atna elek bu mäsäläne qabat köntärtibenä kiterde häm universitetlarda törban belän kerügä kirtä salğan qanun häm kürsätmälärne köçtän çığaru öçen konstitutsiäneñ tiyeşle maddäsen üzgärtü buyınça Millätçe Xäräkät Partiäse belän kileşte. Xäzer inde köntäribendä monnan soñ ni bulır digän tema bar. Radikal gazetası 30-nçı Ginvar sanınıñ berençe biten zur xäreflär belän “Qurqu cömhuriäte” dip basıp çığardı. Inde xökümätneñ şuşı aktiflığına reaksiälär törleçä, islamçılar universitetlarda ğına bu ireklek citmi, barlıq däwlät dairälärendä eşlägännnärgä dä bu ireklek birelsen digän taläplär kütärälär. Ä laisizm tarafdarları bu rejimnıñ töp prinsipların üzgärtügä iltä digän şikayät belderälär. Çit illär dä Törkiädäge bu säyäsi ızğışqa diqqät itä. AQŞ Tışqı eşlär ministerlegennän Matt Bryza
bu Törkiäneñ eçke eşe digän belderü yasadı.
Avropa Parlamentı räise Pöttering tä ber törek jurnalistına şul uq ruxta intrevyü birde. Dimäk xökümät bu mäsälädä çit illärdän basım kürmi. Ä generalştab başlığı armiä generalı Yaşar Büyükanıt tik ber cömlä belän qaraş belderep:
bezneñ bu mäsälädäge qaraşıbız bilgele,- dide.
Inde monı niçek añlarğa? Ğomumän armiä üzen revolutsion qanunnarnıñ saqçısı dip bäyäli. Başta xatını başın törban belän bäylägän Abdullah Gölneñ preizidentlığına qarşı çıqqan ide. Ämma şuña qaramastan ul prezident itep saylandı. Inde armiä belän xökümät arasında yäşren ber kileşüme bar dip şiklänüçelär dä yuq tügel.
Qısqası bu turıda konstitutsiädä üzgäreş yasalsa da, oppozitsiä monı konstitutsiä mäxkämäsenä iltäçäk dip kötelä. Törkiädäge bu täräqqiätlärdän iñ küp şatlanğan xiç şiksez İran İslam Cömhuriäte. “Cumhuri İslami” isemle İran gazetasında “Laiklär belän generalär ottırdı” rubrikası belän ber xäbär basılıp çıqtı. Çınnan da bu şulay bulaçaqmı?


text:
Petropavl qalasında Tuñğış Prezïdent künine oray` päter kiltteri tabıs etildi. Jaña qonıs Qïzatov köşesinde boy` kötergen, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Kilt tabıstaw şarası ayasında jaña qonıs ïelerin Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ äkimi Erik Sultanov quttıqtadı.
«Qazaqstandıqtardı qoljetimdi turğın üy`men qamtw –memleket basşısı Nusultan Äbişulı Nazarbaevtıñ bastı sayasï bağıtınıñ biri. Bul täwelsizdik jıldarında jürgizilgen xalıqtı älewmettik qamtw bağdarlamalarınıñ tïimdi jüzege asırılwınıñ ay`qın körinisi dep bilemin. Soltüstik Qazaqstan oblısında turğın üy`di pay`dalanwğa berw kölemi jıl say`ın 20%-dan astam körsetkişke artıp keledi. Mısalı, bïıl 170 mıñ şarşı metr turğın üy`di pay`dalanwğa berw josparlanğan. Onıñ 60 mıñ şarşı metri qoldanıstağı memlekettik bağdarlamalar ayasında boy` köterwde», - dep atap ötti öñir basşısı.
Oblıs äkimi turğın üy`di salğan qurılıs uy`ımdarına sapalı äri waqıtılı jumısı üşin alğısın bildirdi. Päter kiltine barlığı 198 otbası ïe boldı. Olardıñ arasında memlekettik qızmetkerler, äskerï qızmetkerler, byudjettik uy`ım mamandarı, sonday`-aq xalıqtıñ älewmettik jağınan osal toptarı: jetim jäne ata-ana qamqorlığınsız qalğan balalar jäne özge de azamattar bar.
Kilt tapsırw saltanatınan soñ oblıs äkimi Erik Sultanov jaña qonıs ïeleriniñ päterlerin araladı.


text:
Uzğan töndä Tübän Novgorodnıñ travmatologiä institutında Tatarstan öçen bilgelängän federal inspektor Denis Axmadullin wafat buldı. Bu xäbärne Ria Novosti mäğlümat agentlığınnan aldıq. Axmadullin 7 yün könne Qazan yanında bulğan zur maşina faciğasennän soñ ayaqqa basa almıyça anda alğan cärähätlärdän wafat bulğan.
Denis Axmadullinğa 31 yäş ide, Tatarstandağı federal inspektor wazifasına ul 2001nçe yılnıñ april ayında bilgelängän ide. Denis Axmadullin 8 yül pänceşämbe könne Qazanda cirlänäçäk.
Rusiä xärbi hawa köçläre mäğlümatlärenä qarağanda Tula şähärennän 80 çaqrım yıraqlıqta Zavorovo awılı yanında ber boralaq cimerelep töşkän, anda bulğan 4 keşe hälak bulğan. Alarnıñ mäyetläre tabıldı, xäzer häläkät säbäplären tikşerü bara.


text:
Äfğanstan: xatın-qız deputat namzätläre kisätelä
Äfganstanda sintäber ayında ütäçäk parlament saylawlarında namzätleklären quyğan xatın qızlarnıñ bik kübese üzlärenä törle kisätülär yasalğanı turında belderä.Yañaular islamçı suğışçan törkemnärdän dä şulayuq xatın qıznıñ äfgan cämğiätendä rol aluına qarşı buluçı ğadi keşelärdän dä kilä.Qayber xatın qız namzätlär kampaniä öçen aqça da resurslar da yuq dip zarlana.Bu atna başlarında Äfganstannıñ xatın qız mäsäläläre ministırı xakimiätlärne xatın qız namzätlärne yaqlarğa çaqırdı.
Çarxi(audio)
Asef Palang-Taliban waqıtnda Mulla Palang dip yöretelgän zat miña şaltıratıp sin amerikannnarnıñ quştanı,oyalmisenme?Ägär dä Çarxi awılına kilsän tormışınnı qurqınıç astında qaldıraçaqsın,bez sinen maşina astına mina urnaştıraçaqbız dip äytte
Başqa xatın qız deputat namzätlärenä qarata da yanaular buluı xabär itelä. Kunduzda xatın qız kandidat qıynalğan, Logarda başqa ber xatın qız namzätneñ öye yandırılğan.50 xatın qız namzätleklären kire alğan. 18.sinteber saylawları öçen terkälgän 3meñ kandidatnıñ 300 xatın qız. Äfgan saylaw qanunnarı Wolesi Jirga yäğni parlamenttağı 249urınnın in kimendä 68 xatın qızlarğa ayrılırğa tieş dip taläp itä. Şulayuq 18.sintäberdä ütäçäk cirle idarälärgä saylawlarğa 250 çaması xatın qız namzät terkälgän.Yañaular,iminlek kenä xatın qız kandidatlar aldında torğan problema tügel.Konservativ ğädätlär, çikläwlär şulayuq xatın qızlar öçen kirtä bulıp tora.Awıllarda,yıraq urınnarda xalıq arasında kampaniä alıp baru , eşkä yörü tügel ä xatın qızğa öydän çığu da tıyılğan.Küp kenä xatın qız namzätlär saylaw aldı kampaniäsen üz öylärendä alıp bara. Äfgan redaksiäsenä ängämä birgän başqa ber xatın kandidat Gandrieh Yazdanparast
Yazdanparast(audio)
Xatın qızğa barlıq cämäğötçelek urınnarı tıyılğan, misal öçen xatın qızğa körsidän çığış yasau tıyılğan ä ir atnıñ andıy privilegiese bar
Parlament saylawlarında xatın qız namzätlärneñ xälen qarap barğan Malalai Şinwari bäysez xatın qız kandidatlar qurqınıç astında häm alarnıñ resursları yuq , konservativ äfgan cämğiätendä xatın qızğa tawış birdermäs öçen islamnı qullanuçılar da bar
Şinwari(audio)
Xatın qızğa tawış birmä , doğaların qabul bulmas dip äytälär, bu bit xatın qızğa yanau bulıp tora
Atna başında Äfganstannıñ xatın qız mäsäläläre ministırı Mässude Jalal deputat namzätläre iminlek köçläre tarafınnan saqlansın dip prezident häm başqa xakimiätlärgä möräcäğät itkän ide.Äfgan saylaw räsmiläre xatın qızmı ir atmı kisätelsälär şiqäyät komisiäenä möräcäğät itsen dip äytkän ide. Ämma komissiä 10.augustta bezgä andıy şiqäyätlär bulmadı dip beldergän radiobızğa. Xatın qız namzätläre oyışmasınnan Şinwari kisätelgän , yanau belderelgän xatın qızlar saylaw räsmiläre belän elemtägä kerergä telämi, çönki alar kisätelülären isbatlı almilär dip äytte. Qıyınlıqlarğa qaramastan küp kenä xatın qız namzätlär tırışlıqların däwam itergä qararlı. Xoquq yaqlaw aktivistları xatın qıznıñ säyäsi protesessqa qatnaşuın garantiläw öçen Äfganstanda iminlek arttırılırğa , qorallı törkemnär taratılırğa tieş digän qaraşta färidä xämit


text:
Duma saylawları qanun bozu
“Keşe xoquqları öçen” xäräkäteneñ Başqortstan bülekçäse räise Räis Däwlätxucin Rusiäneñ Konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itte. Ul Rusiä däwlät Dumasına saylawlar turında qanunnıñ qanunlığın tikşerüne sorıy. Xoquq yaqlawçı fikerençä, älege qanun Konstitutsiägä qarşı kilä. Däwlätxucin yaña qanun buyınça Duma deputatlarnıñ yartısınıñ firka isemlege belän saylanuı döres tügel dip isäpli. Anıñ fikerençä, bu saylaw häm saylanu xoquqın boza. Däwlätqucin “yalğız qarğa yaz kitermi”dip, yäğni üzeneñ genä bu qanunnı üzgärtä aluına şiklänä, tik şulay da, barça cämäğätçelek tä moña quşılsa, Konstitutsiädäge saylaw häm saylanu xoquqları bozıluğa çik quyılır dip isäpli.


text: Ul - Nurulla Dautov. Nurulla tuqmalıp başqalanıñ 8nçe sanlı xastaxanäsenä salınğan ide. Annan ul respublikanıñ üzäk klinik xastaxanäsenä küçerelde. Yegetkä berniçä operatsiä yasaluğa qaramastan, anı saqlap qala almadılar. Nurulla 13 fevral wafat buldı. Xärbi prokuratura yegetneñ ülemenä ber xezmättäşeneñ tuqmawı säbäpçe dip añlata. Aña qarağanda, anı idän yuarğa baş tartqanı öçen ber yefreytor tuqmağan bulğan. Baştağı xäbärlärdä anı ofitserları tuqmawı turında äytelgän ide. Proquratura monıñ milli säbäptän buluın kire qağa. Respublikanıñ üzäk klinik xastaxanäse tabibları kommentariy birüdän baş tartıp “bu yabıq tem”, dip belderdelär.


text:
Mäskäw yanında ber üzbäk häm Çita şähärendä ber qıtaylı üterelde. Bu üterülär millätara näfrät nigezendäge çirattağı üterülär bulırğa oxşağan dip sanala.
Militsiä äytüençä, uzğan töndä Mäskäw yanındağı Dolgoprudnıy şähärendä bilgesez 4 keşe 2 üzbäk watandaşına höcüm itep qıynağan häm pıçaq belän qadağan. Bu üzbäklär şuşı şähärdä eşlägän bulğan. Ber üzbäk ülgän, ikençese xastaxanädä bik awır xäldä.
Çita şähärendä ber qıtay watandaşın ike keşe pıçaq belän qadap ütergän. Militsiä äytüençä, üterüçelär iserek yäşlär bulğan.
Çärşämbe kiçendä Peterburda 1 Vietnamlı student üterelgän ide. Aña 15-20-läp keşelek törkem höcüm itep qıynağan häm pıçaq belän qadağan. Bıyıl Peterburda 9 yäşlek taciq qızın ütergännär ide.


text: Fatah häm Hamas törkemnäre citäkçeläre köç qullanunı tuqtatu turındağı söyläşülärne yañadan başlaw turında xäbär itte. Hamas wäkile Nizar Xayan, bu xaqta Mısır aradaşçıları belän bulğan oçraşudan soñ xäbär itte. Fath häm Hamas arasındağı bäreleşlärdä soñğı könnärdä 15keşe. Xäbärlärgä qarağanda, bu Hamas xakimiätkä kilgännän birle iñ qatı bäreleş bulğan häm berniçä kön elek qul quyılğan qoç qullanunı tuqtatu kileşüen yuqqa çıqardı. Şul uq waqıtta, bügen, Washingtonda ciyılğan 4-lek Yakın könçığış nizağın xäl itü yulların ezli.


text:
Ğaliäskär Kamal isemendäge tatar akademiä drama teatrında sişämbe könne 20 yıl buyı teatrnıñ alıştırğısız citäkçese bulıp xezmät itüçe Şamil Zakirovnı 60 yäşlek yubileyı belän täbrikläw kiçäse uzdı. Yubiley kiçäse teatrnıñ foyesında uq başlandı. Anda qunaq aşına äzerläp, öställärgä tämle rizıqlar quyılğan ide. Foat Äbübäkerov citäkçelegendäge teatr orkestrı Şamil Zakirovnıñ yaratqan, tatar xalıq köylären uynap tordı. Kiçädä Luara Şakircan, yubilyarnıñ ğömer yulı belän tanıştırdı. Ul uynağan spektakllärdän özeklärne Kamal teatrı artistları kürsätte. Yubilyarnı qotlarğa kilüçelär arasında bilgele sänğätkärlär Tatarstan däwlät şurası deputatları Räzil Wäliev, Tufan Miñnullin häm yaqtaşları, abruylı citäkçelär kilgän ide. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievneñ “räxmät xatı”n mädäniät ministrı urınbasarı Ayrat Cabbarov uqıp tapşırdı. Ätnä rayonı wäkilläreneñ yubilyarnı üzençälekle sürätläp qotlawların Ğömär Märdänov citkerde. Yubilyarnı Orenburg, Başqortstan teatrları wäkilläre dä qotladılar. Finlandiä tatarlarınıñ qotlawları tamaşaçığa ekranda kürsätelde. Olı canlı fidaqär şäxes Şamil Zakirovnıñ 60 yıllıq yubileyı zur milli bäyräm, icat sabantuyına äwerelde.
Mälikä Basıyr


text:
QR Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray`, Oblıstıq qwırşaq teatrı jıl basınan beri 25 qay`ırımdılıq is-şaralardı josparlap, ötkizip kele jatır. 18 qazan küni «Arï» qoğamdıq qorınıñ uy`ımdastırwımen Say`ram awdanı men Qazığurt awdanınıñ mümkindigi şektewli sal awrwımen awıratın (DCP) balalarına Raxımjan Otarbaevtıñ «Sağınış şöbi» attı qay`ırımdılıq qoy`ılımı körsetildi.
Bul is-şaranıñ maqsatı - mümkindigi şektewli balalarğa älewmettik rwxanï turğıda qoldaw körsetw, olardıñ köñilin köterw men oy`-örisin damıtw jäne tarïxımızdı boy`ına siñirw. Qoy`ılım soñında qoğamdıq qordıñ basşısı Rano Asanbekqızı balalarğa qwanış sıy`lağan qwırşaq teatrınıñ ujımına şeksiz alğısın bildire otırıp, teatr dïrektorı Baxtïyar Äbilulına alğıs xat tabıs etti. Öz kezeginde teatr basşısı mümkindigi şektewli jandarğa ärday`ım qoldan kelgenşe qay`ırımdılıq jasaw ärbir azamattıñ mindeti ekenin alğa tarta otırıp, olardıñ ata-analarına Alla sabır bersin degen lebizin bildirip, qamköñil balalarğa densawlıq tiledi.


text:
Akademiklarnı saylawlar däwam itä
Gumanitar fännär bülegeneñ utırışında akademiägä şäräfle äğzalar qabul itü mä’säläse qaraldı. Tatarstan Fännär akademiäseneñ şäräfle äğzası itep Tatarstan xalıq yazuçısı, dramaturg Tufan Miñnullin, Tatarstan xalıq şağire Räwil Fäyzullin, Tatarstan häm Rusiäneñ xalıq artistı Şäwkät Biktimerov häm Tömän ölkäsendä yäşäwçe professor Xanisä Alişina täqdim itelde. Älege isemlekkä kergän şäxeslärneñ dürtese dä akademiäneñ ğomum cıyılışında qaralaçaq. Kürenekle xezmätkärlärneñ Tatarstan Fännär akademiäsenä saylanuı ğalimnär oyışmasınıñ ädäbiät, sänğät'kä iğtibarı üsüen kürsätä.
Comğa könne isä, sotsial'- iqtisadi, fizika, ximiä, awıl xucalığı fäne büleklärenä akademiklar häm möxbir äğzalar saylaw uzdı. Saylawlar traditsion räweştä, TR Fännär akademiäse ustavı häm saylawlar xaqındağı qağidälär nigezendä uza. Cıyılışta kandidatlarnıñ çığışları häm alarnıñ xezmättäşläreneñ fikerläre tıñlandı. Fiker alışu yäşeren tawış birü belän tögällände. Mäsälän, “İqtisat häm awıl xucalığı belän idärä itü” belgeçlegendä 4 nämzät: Tatarstan prezidentı kiñäşçese Marat Safiullin, “TİSBİ” idärä akademiäsennän Sergey Kiselev, Qazan däwlät texnik universitetınnan Damir Xayrullov, Tatar däwlät gumanitar- pedagogik universitettan Vadim Xomenqo däğwä beldergän. Ber kön elek kenä Qazan däwlät texnologik universitetı rektorlar bäygesendä ciñep çıqqan German D'yakonov belän texnopark “İdeya” citäkçese Sergey Yuşqo “Ximik texnologiä” belgeçlegenä möxbir äğzalıkkä saylandılar.
“Belem birüdä pedagogik häm informatsion texnologiälär” belgeçlege buyınça barı 2 genä nämzät: Qazan däwlät texnologik universitettan Nailä Wälieva häm Qazan däwlät universitetınnan Cäwdät Söläymanov ide. Yäşeren saylawlardan soñ Cäwdät Söläymanov xaqiqi äğzalıqqa iñ küp tawış cıydı.
“Fälsäfä” belgeçlegendä möxbir äğzalekkä Qazbek Gizatov, Eduard Qul'pin- Ğubaydullin, Nail Möxtärämovlar arasında barğan saylawlar ozaqqa suzıldı.
Läkin älege saylanğan nämzätlär Tatarstan Fännär akademiäseneñ 26-27 iyünendä uzaçaq cıyılışında raslanğannan soñ ğına xaqiqi yäki möxbir äğza bularaq tanılu alaçaqlar. El'mira Gazizova


text: 25 ilneñ citäkçese Berlekneñ Konstitutsiäse tiräsendäge qarşılıqlarnı xäl itüergä tırışa. Uzğan yılnıñ dikäber sammitında, beryaqtan Fransiä belän Germaniä, ikençe yaqtan İspaniä belän Polşa arasında, tawış birü tärtibe mäsäläsendä bäxäs qupqan ide. Bügenge utırış başlanır aldınnan berniçä ilneñ citäkçese, bu yulı urtaq fiker tabılır, digän ömet belderde. Ämmä citäkçelär urtaq fikergä kilgän oçraqta da, yaña konstitutsiäne Berlekkä kergän 25 ilneñ härberse raslap çığarğa tieş. Qayber illär bu mäsälädä referndum ütkärergä cıyına. Berlek citäkçeläre şulay uq Yevropa Komissiäse prezidentı mäsäläsen xäl itergä tieş. Bu urınnı 5 yıl alıp torğan Romano Prodi'nıñ möddäte şuşı yılnıñ üktäberendä çığa. Anıñ urınına berniçä isem täqdim itelä, ämmä bu mäsälädä dä älegä urtaq fiker yuq.


text:
Taşlamalarnı aqçağa alıştıru turındağı qanun Qazan xalqınıñ telennän töşmi
Rusiäneñ pensiä fondı citäkçese Mixail Zurabov beldergänçä, Rusiä byudjetınıñ xäle , pensiälärne, 1 oktäberdän tügel, ä 1nçe avgusttan başlap kütärergä mömkinlek birä. Süz 6,3 % arttıru turında bara. Yäğni ğadi pensionerlar 130 sumğa, ä suğışta qatnaşqan veterannar 280 sumğa kübräk aqça alaçaq. Bezneñ xäbärçebez, uramğa çığıp, xalıqtan, pensiälär tiräsendäge xäl turında keçkenä soraştıru ütkärde.Rusiä xakimiätläreneñ 1nçe avgusttan başlap, pensiälärne artırırğa cıyınuın, ölkän yäştäge keşelär işetkän, bulıp çıqtı. Ämma alar bu kütärelüne, l’gota, pensionerlar öçen taşlamalarnı beterü belän bäyli. Qazannıñ Çexov bazarında satuçı pensioner apalar, mäsälän, bu reformanıñ axırı xäyerle bulır, dip ışanıp betmi häm elekke tärtipneñ saqlanıp qaluın teli.
Taşlamalarnı aqçağa alıştıru turındağı qanun, xalıq telennän töşmi. Ämma ul äle Rusiä Däwlät Dumasında ikençe uqılışnı da ütmägän. Şuña kürä, pensiälärneñ 1nçe avgusttağı artuı, älege qanun belän bäyle tügel. Bu ölkädäge reformanıñ näticäläre xaqında respublika citäkçeläre uylana. Çönki qanun qabul itelgän oçraqta, taşlamalarnı aqçağa äyländerü wazifası öleşçä respublika byudjetına yöklänäçäk.«İnterfax» agentlığı xäbär itkänçä, Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, «Veterannar turında»ğı qanunğa tözätmä kertep, minimal taşlamalar külämen bilgelärgä kiräk dip sanıy. Ägär tege,yäki bu töbäktä taşlamalarnı arttıru mömkinlege bulsa, ul anı eşli ala, çönki regionnarğa anıñ wazifa birelde. Respublika Prezidentı xäbär itkänçä, Tatarstanda, mäsälän balalar öçen sotsial açqalarnı, ğailäneñ keremenä qarap birelär ide. Ämma Rusiä häm Tatarstan qanunnarın täñgälläşterü waqıtında, bu tärtip beterelde, häm xäzer, respublika yañadan älege yulğa basarğa tora. Ğomumän alğanda, Tatarstan Prezidentı taşlamalarnı aqçağa äyländerü balançığın xuplıy häm bu eşne qotılğısız, dip sanıy.
Bikä Timerova.


text:
Bäysez tatar matbuğatı kemgä köndäş?
Ber törkem tatar jurnalistları belän milli matbuğat yazmışı turında söyläşäbez. “Tügäräk östäl” söyläşüendä qatnaştılar: ”Şähri Qazan” gäciteneñ baş möxärrire Mansur Mortazin, ”İrek mäydanı” gäcite xäbärçese Rimma Bikmöxämmätova, ”Xoquq häm xäyät” jurnalnıñ baş möxärrire Xälim Ğaynullin, ”Mäğrifät” gäciteneñ baş möxärrire Xösäin Väliäxmätov, ”Bezneñ gäcit” digän xosusi gazetanıñ baş möxärrire häm xucası İlfat Fäyzraxmanov. ”Tügäräk östäl” söyläşüen Rimzil Wäli alıp bardı.
Rimzil Wäli: Bu yulnı temanı az ğına tarraq alıyq äle. Äye, gäcit-jurnallar xäzer küp. Bäxetkä tatar matbuğat çaraları da arttı. Läkin tirajlar kimi dilär. Bigräk tä ”Watanım Tatarstan”, ”Tatarstan yäşläre” – däwlätneke bulmasa da, äkren genä şuışalar. Dimäk, uquçılar kimi. İkençe yaqtan, soñğı waqıtta xosusi gazetalar, jurnallar nol'dän öskä taba üsälär. Rimma, sezneñ ”İrek mäydanı” gazetagız utız meñgä yaqınlaştı. ”Aqçarlaq” ta şul tirägä yaqınlaşa. ”Bezneñ gäcit” unbiş meñnän qalışmıy. Qarasañ, tatar gäcitlärneñ, jurnallarnıñ sanı yartı millionğa citmi. Sovet zamanında ike millionğa yaqın ide. Dimäk, tatar matbuğat çaraları üzara yarışalar. Uquçılarnı ber bersennän tartıp alalarmı? Bäyräm könendä kiñäşik äle, äybätme yaña gäcitlärneñ çığu? Bez niçek itep uquçılarnı büleşik?
Tatarstan matbuğat ministrı urınbasarı bulıp eşlägändä matbuğat çaraları biş yözdän artıq ide. Bu çorda gazetalar arasında yarış bara, tirajları da bik töşmäde. Läkin iqtisat tiränäyä başlağannan soñ xosusi basmalar östenlek aldılar. Däwlättän yärdäm alğan basmalarnıñ tirajı kimüen, älbättä, xalıqnıñ aqçası bulmaw belän genä añlatmas idem. Bu bit şäxsi basmalarğa da qağıla. Minemçä, monda töp säbäp – däüläti basmalar uquçılarınnan, xalıqtan ayırıla baralar. Min unbişläp basmalar alam, kön sayın qarıym: qayberlären qarar öçen yartı minut ta citä, ä qayberlärenä tuqtalıp qalasıñ, uqımıyça bulmıy. Älbättä, min alarğa yazılam.
Rimzil Wäli: Qayberäwlär bälki unbiş sekundta uqıp tınıçlanırğa telider. Citdi gazetalarnı bit ozaq uqırğa kiräk. Bu äytkän süzläregez kemgä taş? ”Şähri Qazan” munitsipal' gäcitenäme, ällä xosusi gäcitkäme?
Xalim Ğaynullin: Min monda taş artırğa cıyınmıym. Bügenge köndä bu xökümätneñ säyäsäte dip min añlıym. Ägär dä miña gazetanı çığarırğa aqça tülilär ikän, min artıq köçänmiçä dä yäşi alam.
Mansur Mortazin: Räsmi gäcittä eşläp kilgän keşe bularaq häm yañadan räsmi gäcitkä kilgän keşe bularaq şunı äytäsem kilä. Räsmi gäcitlärneñ xälläre bik räxät dip äytmäs idem. Şäxsi gäcitlär, älbättä, närsä teläsälär, şunı yazalar, berkemdä bernärsä dä äytmi. ”Watanım Tatarstan” gäcitendä eşlägändä, ansın dä birergä kiräk, monısın da birergä kiräk ide. ”Şähri Qazan”da alay uq tügelder dip uylıy idem min. Kilep eşli başlağaç qına kürdem, Prezident apparatınnan da şaltıratalar monı birergä kiräk dip, şähär xakimiätennän kilgän qararlarnı äytkänem dä yuq. Älbättä, şundıy räsmi xäbärlär belän gäcitlärne tutırğannan soñ, gäcit inde şaqtıy küñelsezlänä. Läkin räsmi gäcitlär monnan qaça almıylar. Ägär dä xakimiät uylansa, bu räsmi ğacizlärne yäşätüneñ, alarnıñ sanın arttırunıñ uñay yulın tabar ide. Mäsälän, bez räsmi xäbärlärdän qaçar öçen atnağa ber tapqır quşımta formasında birä başladıq. Bu bezgä östämä çığım – käğäz dä kiräk, eşlägän keşelärgä dä aqça tülärgä kiräk. Läkin däwlät bezgä anıñ öçen tülämi. Bez nindider yullar tabır idek, räsmi xäbärlärdän qaçar öçen, ägär dä xakimiät bezgä yärdäm itsä.
Rimzil Wäli: ”Rossiyskaya gazetanı” uqıym, zur gäcit. Qanunnar da küp bastırıla. Läkin min bik küp mäğnä, küp mäğlümat tabam. Ä minem qarşıda matur gäcit – yoldızlar, ikençese - tatar yoldızları. Berniçä isem häm berniçä räsem. Xaqı da berse- yegerme täñkä, ikençese – utız ike täñkä. İlfat, sez niçek uylıysız bu turıda?
İlfat Fäyzräxmanov: Bez tiraj kimi, tiraj kimi dip zarlanabız. Poçta belän min elemtädä toram. Älbättä, sovet çorındağı kebek tirajlar yuq xäzer. Bügen internet bar, televidenie köçäyde. Bezdä xäzer ber uquçını biş gäcit awlıy. Bu bit bazar, bazarda kemnänder yärdäm kötü – minemçä döres pozitsiä tügel. Mäsälän, min räsmilektän qaçu yulın kürsätä alam. Räsmilekne tuqtatır öçen, kemnänder aqça alunı tuqtatırğa kiräk. Miña da möräcäğät itüçeläre buldı, äydä sineñ belän bergä eşlibez dip. Min äyttem, miña berkemneñ dä aqçası kiräkmi. Gäcitneñ bäyäsen kütärmiçä genä, formatın arttırdım. Räsmi xäbärlär bezneñ gäcittä dä bar.
Rimzil Wäli: Şäxsi gäcittä öç-dürt keşe eşli, räsmi gäcittä – utız-qırıq. Sezgä bit awırğaraq turı kilä. Niçek xäl itäsez?
Mansur Mortazin: Ölgerergä kiräk. Här jurnalist ta fanat bulırğa tieş.
Xälim Ğaynullin: Bäxäskä keräsem kilä. Äle genä äytelde, xökümät birgän aqçağa yäşäp bula. Anda qırıq, ille keşe dä asrarğa mömkin. Busı berençedän. İkençedän, räsmi xäbärlär belän tulğan dibez. Räsmi xäbärlärneñ buluı sezneñ jurnalistlarğa icat belän şöğellänü öçen mömkinlek aça. Räsmi xäbärne birü belän öç-dürt keşe şöğellänsä, ä qalğan qırıq keşe bit azat. Möhim mäs'älälär kütärelgän mäqälälär yaza, rayonğa çığıp awıl xälläre belän tanışa, üzläreneñ ostalıqların kamilläşterä alalar. Yäğni gäcitne şomartu, uquçılar belän aralaşu mömkinlekläre arta digän süz. Bolar soñğı yıllarda, bazar yullarına kergäç bette.
Xösäyen Väliäxmätov: Min uylap toram da, tağı ber qat uylap quyam. Berençe inqilabqa qädär tatar matbuğatı sanı az bulğan. Närsädän tuğan soñ bu? Bügen bez gazetalar, jurnallar sanı arta dibez. Dimäk, alarğa ixtıäc bar.
Rimzil Wäli: Sezgä konkurentmı İlfat Fäyzraxmanovnıñ ”Bezneñ gäcite” yäki ”İrek mäydanı”? Sezneñ uquçılarnı tartıp alalarmı?
Xösäyen Väliäxmätov: Min kileşmim Mansur belän dä, İlfat belän dä. Ägär dä uquçılar bar, jurnalist üzläreneñ uquçılarına cawap birä ala ikän, eş konkurentsiädä tügel, eş kiräk buluda. İke keşe belän dä gäcit çığarıp bula, yegerme keşe belän dä.
İlfat Fayzraxmanov: Konkurentsiä dä bulırğa tieş, sälämät konkurentsiä. Bügen här awılnıñ üz gäcite bar. Konkurentsiädän qurıqmasqa kiräk. Ägär dä keşegä ”Bezneñ gäcit” oxşamıy ikän, başqa gäcitlär bar, mäsälän, ”Şähri Qazan”, ”İrek mäydanı”. Räxim itsennär. ”İrek mäydanı” belän bez bik dus yäşibez.
Rimma Bikmöxämmätova: Uquçı üze telägän gäcitne saylıy. Bu normal' küreneş. Başqortstanda, mäsälän, xosusi gäcitlär yuq, ä bezdä bar. Dimäk keşe üze telägän gäcitne saylıy ala. Saylaw mömkinlege bar.
Rimzil Wäli: Erotik häm censi temalar belän mawıqqan gäcitlär bar. Alarnı bik küpläp alalar. Ä säyäsätne alarmı?
Mansur Mortazin: Yuq, xalıq xäzer bik artıq citdi bulmağan mäs’älälärgä tartıla. Ä iqtisadi, säyäsi temalarğa yazılğan äyberlär küpçelek xalıqqa barıp citmi. Anı uqırğa da telämilär. Xätta uqığan keşelärneñ dä, intelligentsiäneñ dä artıq isläre kitmi. Dimäk bezgä şundıy gäcitlärne uquçılarnı tärbiälärgä kiräk.
Rimma Bikmöxämmätova: Citdi temalarğa omtılmıylar diügä qarata minem şuşını äytäsem kilä. Räsmi gäcitlär qatlawlı temalarnı bik butalçıq itep yazalar. Şul temalarnı añlap, ğadiläşterep, ciñel yazuçı yuq.
İlfat Fäyzraxmanov: Min televideniedä informatsion bülekne citäklädem. Anda revolyutsiä yasarğa turı kilde. Äytik ber oçraşu, çara xakimiät tarafınnan ütkärelä. Ber jurnalistıbıznı anda cibäräbez. Tulı ber abzatsnı yaza, kem qatnaştı, kem çığış yasadı, kem qaya utırdı. Otçet kitte. Miña bu qızıq tügel. Ä kemneñ nindi süz äytüe, annarı nindi qarar qabul itelüe, anı ğämälgä quyu – menä miña närsä qızıq. Şunı yazarğa kiräk. ”Bezneñ gäcittä” min säyäsät turında ber miäkälä yazğan idem. Üzem belän bäxäsläştem. Ütkän waqiğalarğa analiz birep, plyusların, minusların kürsättem. Başına da quydım: ”İlfat Fäyzraxmanov şaytan belän qıçqırıştı”,- dip. Minem şaytanım qotırta ul naçar dip, min äytäm yaxşı dip. Bu bit säyäsätne az ğına bulsa da ciñeläytü.
Xälim Ğaynullin: Berniçä yıl elek min ”Azatlıq” radiosı xäbärçese Färidä Xämit belän oçraşqanda ul äytte: ”Sezneñ Tatarstanda çığa torğan basmalarnı qarap çığam, läkin bernärsä dä añlamıym. Fälän keşe oçraştı, närsä söyläştelär, ni öçen ul keşelär çit ildän kilgän, kirägen yazmıylar. Sez üzäk kanallarnı qarıysız bit, şundıy lavina kebek waqiğa bula, läkin alar qaymağın ğına birälär, iñ töp mäs’äläne alğa çığaralar.
Rimma Bikmöxämmätova: ”Komsomol'skaya pravda” - sarı matbuğat. Läkin alar säyäsätne dä, iqtisatnı da, başqa mäs’älälärne dä birälär.
Rimzil Wäli: Mansur äfände, şähärneñ üz gazetasın yasıysıñmı, yuqmı? Ällä mäğlümat bazarı tuldımı?
Mansur Mortazin: Bezgä digäne qalırğa tieş äle. Tırışabız. Bezneñ tuqsanınçı yıldan qalğan apparatura, programmalar. Şuşı texnik yaqtan bayığaç, äkrenläp gäcit üzgärer dip uylıym min. Awıl temasına da yazaçaqbız. Ä millät teması Qazanda inde tulıp yata. Ägär dä bez citmeş-siksän protsent şähär gazetası bulabız ikän, bezgä qarşı töşärgä kiräkmi dip uylıym min. Minemçä, räsmi gazetalar da, şäxsi gazetalar da çığarğa tieş. Däwlät tä üzeneñ gazetasın totarğa tieş. Bolarğa qarşı kilergä yaramıy.
Rimzil Wäli: Äñgämäneñ axırında darığızğa da berük soraw birim äle. Sezneñ basma öçen mäğlümat bazarında urın barmı? ”Azatlıq” radiosı öçen bazar bik zur. Anıñ äle un protsentına da kerep citmägänbez.
Xälim Ğaynullin: Bezneñ jurnal ”Xoquq häm xäyät” dip atala, tatar häm urıs telendä çığa. Bıyıl bez anıñ tuqsan biş yıllığın ütkäräbez. Jurnal tuqsan biş yıllıqqa kilep citkän ikän, dimäk anıñ kiläçäge bar. Bügen bez demokratik däwlätne şundıy basmalardan başqa tözi almayaçaqbız. Qızğanıçqa qarşı Rossiädä başqa wäzğıät. Çit illärdä xoquqi mäs'älär buyınça ayırım kanallar eşli. Televidenie bar, maxsus gäcitlär, jurnallar çığa. Monıñ belän däwlät üze şöğellänä.
Xösäin Väliaxmätov: ”Mäğrifät” gazetası yegerme bişençe yılda Finlyandiyädä çıqqan. Redaktorı Xäsän Xämidullanı işetkänegez bardır. Läkin eş isemdä tügel. İxtiac bulu kiräk. Ägär möxärrir şuşı ixtiacnı kürä belä ikän, ul ällä nindi yullarnı taba.
Rimma Bikmöxämmätova: ”İrek mäydanı” gazetası. Bez xalıq telägänen eşläsäk, tiraj üsär dip uylıybız. Urın bulır dip ışanam.
Mansur Mortazin: Äytep kittek bit, altı yöz tatar. Alarnıñ un ğına protsentı uqısa da, ”Şähri Qazan” gäciteneñ tirajı altmış meñ bulır ide. Bez mömkin qädär buldıralğança tırışıp qarıybız. Ä xalıqnıñ mönäsäbäte şuşında kürenäçäk. Küptän tügel şähär duması utırışında buldım, böten söyläşülär urıs telendä alıp barıla. Monı kürgäç, älbättä, käyef töşä.
İlfat Fäyzraxmanov: ”Bezneñ gäcit” beryaktan räsmi gäcit, beryaktan xosusi gäcit dip uylamasınnar. Gäcitlär bügen kübäyde. Sarı gäcitlär dä bar. Bazarğa pıçraqlıq ta kilep kerde. Xalıq üze saylıy. Şuña kürä sälämät konkurentsiä bulsın.Rimzil Wäli: Äle bu Tatarstan, Qazan mäğlümäte. Ä Rusiä töbäklärenä, Uralğa, Sebergä kitsäk bazar äle buş. Şulay itep Tatarstan matbuğatı köne qotlı bulsın häm urtaq mäğlümat bazarında urtaq tıñlawçılarıbız häm uquçılarıbız belän yäşärgä nasıyp bulsın.


text:
Turında Qazan belän tanıştılar
Düşämbe kiçendä Röstäm Miñnexanov räsmi säfärgä kitte. Bu yulı – İtaliägä. İtäliäneñ Turin şähärendä ul Tatarstannı, döresräge Qazannı täqdim itäçäk. Tatarstan başqalası 2011 yılda uzaçaq cäyge universiadanı üzendä ütkärergä teläk belderde. Älege çaranı studentlarnıñ xalıqara sport berlege oyıştıra. Turinda şuşı könnärdä 2007 yılnıñ qışqı universiadasın täqdim itü uza. Şunda uq saylap alu komissiäse äğzäläre universiadanı oyıştırırğa teläwçe nämzätlär belän tanışa. Qazannan tış 2011 yılnı universiadanı üzlärendä ütkärergä Qıtay, Taywan, Pol’şa da teläk belderde. Respublika, Qazan xakimiäte wäkilläre şähär, respublika xaqında söyläde, videotasmalar aşa Tatarstan häm anıñ başqalası belän tanışırğa mömkinlek birde, bulaçaq universitet awılı belän tanıştırdı. Ä 12 sentäberdä isä Turinda Röstäm Miñnexanov häm Qazan başlığı İlsur Metşin studentlarnıñ xalıqara sprot berlege citäkçese belän oçraşıp söyläşäçäk.
Turindağı söyläşülär turında tulıraq mäğlümät alır öçen bez Tatarstan premyer-ministrınıñ tışqı säwdä elemtälär buyınça yärdämçese İskändär Möflihanovqa möräcäğät ittek. Telefon aşa Turinnan Azatlıq radiosı tıñlawçılarına ul menä närsälär söyläde.
Bu atnada bez Qazannı täqdim itäbez. Läkin älege täqdim itüneñ näticäläre äle 2007 yılnıñ ğinwarında ğına bilgele bulaçaq. Qazannıñ 2011 yılda cäyge universiadanı ütkärü şansları şaqtıy. Bez bik matur itep täqdim ittek Qazannı. Annarı bezne mondıy zur xalıqara däräcädäge çaralarnı ütkärü täcribäse dä yuq tügelSez Tatarstan premyer-ministrınıñ tışqı säwdä elemtälär buyınça yärdämçese İskändär Möflihanovnı işettegez. Ul Turinda uzğan söyläşülär turında söyläde. Alarnıñ niçek däwam itüe turında bez sezgä kiläse tapşırularıbızda da xäbär itep torırbız.
Äytergä kiräk, universiada dönyada bik däräcäle sport çarası. Anı olimpiya uyınnarınnan soñ ikençe urında tora, di oyıştıruçılar. Şuña da, älege çaranı Tatarstanda ütkärü bik abruylı häm däräcäle. Xäyer, xalıqara däräcädä meñyıllığın bilgeläp ütkän Qazan älege uyınnarnı da şaqtıy uñışlı ütkärä alaçaq, digän fikerdä toralar bu könnärdä Turinda Qazannı täqdim itüçelär.
Gölnaz İlgizär


text:
Açıq mikrofon: Sezneñ uyın avtomatlarına mönäsäbätegez nindi?
Ul uyın avtomatları arqasında küpme ğailä aç-yalanğaç qaldı. İr-atlar eş xaqı alalar da şul şaytan uyınçıqlarına kerep çumıp, böten aqçaların qaldırıp qaytalar. Ä bu waqıtta ğailäse anı aqça alıp qaytır, aşarğa, kienergä alırbız dip kötep yata. Ğomumän, şähärdän yıraqqa ozatırğa, yuqqa çığarırğa kiräk ul şaytan uyınçıqların. -
Uqıtuçı bularaq studentlarnıñ, ayıruça awıldan kilep uquçılarnıñ uyın avtomatları belän mawığuların beläm. Şular belän mawığıp ber student bıyıl uqudan quıla yazdı, ikençese quıldı da inde. Menä küpme bälä şul avtomatlar arqasında. Yuqqa çığarırğa, bötenläy beterergä kiräk alarnı. Din buyınça da zur gönah çığanağı bit äle alar. -
Mina alar qomaçawlıq itmilär. Uyın avtomatların beterergä kiräk dip äytmäs idem. Däwlätkä aqça kilä, xalıq yöri birä. Näq çit ildäge kebek. Min bit uynamıym, minem aqça betmi. Uynağan keşe uynasın şunda, annan bit mina bernindi zıyan yuq. -
Kiräkle äyber öçen digän aqçaların şul şaytan tayağına tıqmasalar ide. Monı eşlämäsennär öçen alarnı beterergä kiräk. Annan studentlar da, başqa xalıq ta äybät, matur yäşärlär ide. Röstäm İsxaqi


text:
Başqortostan Prezidentı saylawlarnıñ awazı Qazanğa barıp citä
Studiäbezneñ bügenge qunağı, Qazanda yäşäwçe Vladislav Kuz'min da, küptän tügel genä Başqortostan prezidentın saylawlar arqasında şul respublikanıñ Yañawıl rayonına barıp qaytqan. Anda ul prezidentlıqqa nämzätlärneñ berse, Rälif Safin isemennän, 7nçe dikäber saylawları barışınıñ küzätüçese bulıp torğan. Vladislav äfände süzlärençä, Başqortostanğa säfär bik ciñel bulmağan, çönki andağı Däwlät Avtoinspeksiäse wäkilläre Tatarstannan häm başqa kürşe ölkälärdän kilgän küzätüçelärneñ avtobusların respublika çigendä tuqtatıp, törle säbäplär belän kertmi torğan. Şuña kürä dä, studiäbezneñ qunağı utırğan avtobus 7nçe dikäber tönendä Qazan-Ufa yulı belän tügel, ä başqa “taptalmağan, ğayre räsmi” yullar belän genä Başqortostanğa kerä alğan. Vladislav äfände süzlärenä qarağanda, qayber Başqortostan çigen ütä almağan, tuqtalıp qalğan avtobuslarnıñ şul uq 7 dikäber tönendä bilgesez şäxeslär tarafınnan tägärmäçläre tişelgän, ä Sergey Veremeyenko isemennän kilgän küzätüçelärneñ avtobusına taşlar ırğıtılıp, berniçä keşe xätta cärähätlär dä alğan.Qazannan kilgän küzätüçelärneñ avtobusı Yañawıl rayon üzägenä barıp citkäç kenä, anı cirle avtoinspeksiä patrule tuqtatqan. Böten käğäzläre dä tärtiptä bulğaç, Tatarstan avtobusın yul inspektorları cibärergä mäcbür bulğannar. Ämma, cibärer aldınnan avtobusta utırğan keşelärneñ isemnären maxsus isemlekkä kertkännär. Bu bik säyer, çönki bilgele bulğança, Yañawıl rayonında nindider serle xärbi obyekt yuq, ul suğış barğan qaynar noqta da tügel. Ğomumän alğanda, militsiä qullanğan andıy çaralar Rusiä Konstitutsiäsendä, başqa xalıq ara keşe xoquqlarına bağışlanğan dokumentlarda iğlan itelgän şäxeslärneñ xäräkät iregenä qarşı kilä. Qazan qunaqları barısı da Lukoyl kompaniäseneñ xoquq belgeçläre, dimäk üz xoquqların yaxşı belüçelär. Cirle xakimiätneñ başqa qanunsız çaralarınnan alarnı bälki şuşı fakt ta qotqarğandır.
Äñgämädäşebez süzlärençä, saylaw könendä ul küzätkän Çıtırman awılı uçastogında ällä ni zur qanun bozular kürenmägän, barı tik ber genä oçraqta kolxoz räisen uçastoktan çığarırğa turı kilgän, çönki ul kemneñ qaysı nämzätkä tawış birgäne turında qızıqsınu beldergän. Ä prezident saylawları köne aldınnan şul uq räis böten awıl yortları buylap yörep çığıp, xäzerge prezident Mortaza Räximov isemle nämzätkä tawış birergä öndäp yörgän.Ä inde Räximovqa qarşı çıqqan nämzätlär öçen tawış birergä çaqırğan şul uq awıl keşeläre, agitatorlarğa ayıruça awır bulğan. Çönki alarnıñ kolxozdan alınğan eş xaqları, boday, aşlamaları şul uq kolxoz citäkçese aşa ütä. Räis alarğa tieşle aqçanı yäisä şikärne, onnı, başqa äyberlärne teläsä birä, ä telämäsä — birmi. Şulay bulğaç, agitatornıñ üzeneñ, anıñ ğäiläseneñ tormışı räis qulında.
Saylawlarğa kilgän Qazan küzätüçelärdän cirle saylaw komissiäse äğzaları bulğan qanun bozularğa iğtibar itmäwlären dä sorap qarağannar. Sez monda ber köngä genä kilgän keşelär, ä bezneñ öçen bu tawışlar bik möhim, dip dälillägännär alar üzläreneñ möräcäğätlären.Menä şundıy köçle administrativ basımnı qullanıp ta, saylawlarnıñ berençe turında ciñep çıqmağan Räximovnıñ respublika xalqı arasında abruyı tübän buluı kürenä. Ä alay bulğaç, ikençe turda alar ğädel bulmağan ısullarnı qullanıp, saylawlar näticäsen üzläreneñ faydasına yasıy alırlarmı, yuqmı — monısı inde xäzer här Başqortostan keşeseneñ üzennän tora. Vladislav Kuz'min saylawlarnıñ ikençe turğa küzätüçe bulıp Başqortostanğa baruı da bilgesez. Çönki Vladislav Kuz'min eşlägän Lukoyl kompaniäsenä tayanğan Rälif Safin ikençe turda qatnaşmıy. Härxäldä anıñ mäxkämägä birgän däğväläre älegä känäğätländerelmägän.
Azatlıq Radiosı öçen, Qazannan İskänder Nurmi


text:
Qazaqstan men Türkïya arasındağı bilim berw salasındağı ekijaqtı ıntımaqtastıqtı damıtw maqsatında eki el Prezïdentteriniñ tikeley` qoldawımen qurılğan «KATEV» xalıqaralıq qoğamdıq qorı Qazaq-türik lïcey`leriniñ atawın «Bilim-ïnnovacïya lïcey`i» dep ataw twralı usınıs jasadı, dep xabarlay`dı QazAqparat.
«Qor basşılığınıñ (Qordıñ Qurıltay`şılar keñesi men Qordıñ Ğılımï-ädistemelik keñesi), QTL bilim alwşılarınıñ ata-analar qawımdastığı, lïcey` dïrektorlarınıñ şeşimimen QTL atawına «rebrendïng» jasaw, yağnï bilim berw uy`ımınıñ qoğamdağı ornı men märtebesin jay`lı jay`ğastırw maqsatında atın awıstırwdı, jäne de onı Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldıq merey`toy`ına oray`lastırıp, atawın «BİLİM-ÏNNOVACÏYa LÏCEY`İ» dep özgertw twralı bastama köterip otır»,-dep xabarlanğan qordıñ baspasöz qızmeti taratqan aqparatta.
Qordıñ baspasöz qızmeti taratqan aqparatqa süy`ensek, QR Premʹer-mïnïstriniñ orınbasarı Ïmanğalï Tasmağambetov Qordıñ Qamqorşılıq keñesiniñ törağası bolıp, al QR Bilim jäne ğılım mïnïstri Erlan Sağadïev atalğan keñestiñ müşesi atanğan eken.
Ay`ta ketey`ik, qazir «KATEV» XQQ basqarwında 27 memlekettik qazaq-türik lïcey`i bar. Qor Qazaqstan Respwblïkası Zañnamasına, xalıqaralıq normalarğa, sonday`-aq, qurıltay`şılar arasındağı Jarğı erejelerine säy`kes qızmet atqaradı. Qordıñ qurıltay`şılar quramı üş adamnan turadı, barlığı Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattarı. Qazaq-türik lïcey`leri osı 24 jıl boy`ı elimizdiñ bilim berw salasın jaña sapalıq deñgey`ge köterw turğısında, onı xalıqaralıq arenada abıroy`men atqarıp keledi.
Lïcey` oqwşılarınıñ 2015-2016 oqw jılı jetken jetistikteri:
Xalıqaralıq pändik olïmpïadalar - 129;
Xalıqaralıq ğılımï joba jarıstarı - 238;
Respwblïkalıq pändik olïmpïada - 253
Respwblïkalıq ğılımï joba jarıstarı - 62.
Al, aldıñğı qatarlı oqw orındarına tüsw boy`ınşa 2015-2016 oqw jılında QR JOO-ına (granttar) 821 tülek tüsken. Nazarbaev Wnïversïtetine - 148, TMD jäne alıs şet elderdiñ JOO - 267 bitirwşi qabıldanğan.
kyzylorda-news.kz


text:
Tatarstanlılarğa Vladimir Putin belän turı efirda söyläşü forsatı çıqmadı, ä waqiğalar üz tärtibe çiratı belän bardı
Qazanda räsmi çaralar “Qazan yärminkäse” kürgäzmälär üzägendä başlanıp kitte. Biredä “Energetika. Resurs saqlığı” digän kürgäzmä açıldı. Kürgäzmäne açqanda kürgäzmälär üzäge direktorı Räsül Sadıyqov älege kürgäzmädä Rusiäneñ 30 şähärennän 130 kompaniä, Tatarstannıñ 64 şirkäte häm Belorussiä, Pol'şa, Almaniä, Fransiä, Finlyandiä, Äzerbäycan wäkilläre qatnaşalar dide. Premyer ministr Röstäm Miñnexanov...energiä saqlığı respublika programmasınıñ 2000 yıldan ğämäldä buluı, respublikada energiä saqlap qalu öçen küp eşlär başqarılğanıñ läkin eşlängän eşlär näticäläre belän qänäğät bulmağannarın äytte. Respublikada mondıy kürgäzmä 4 märtäbä ütkärelä. Anıñ qısalarında simpozium ütäçäk. Şunısında äytergä kiräk bügenge kürgäzmä “Qazan yärminkäse” üzägeneñ bıyılğı manzarasına kergän soñğı çaralarnıñ berse. Barlığı utızdan artıq kürgäzmälär häm yärminkälär ütkärelgän. Qaysısı küpme däräcädä uñış qazanğandır äle yomğaq yasalmağan. Şulay da kürgäzmälär üzägendä äzerlängän iminlekkä bağışlanğan kürgäzmä materialları Mäskäwdä uzğan “Xezmät saqlığı häm iminlege-2003” digän Xalıqara kürgäzmädä uñış qazanğan. Rusiäneñ Xezmät häm sotsial' üseş ministrı Aleksandr Poçinok Tatarstan prezidentına yärdäm öçen räxmät xatı cibärgän. Xatta şulay uq Tatarstannıñ Xezmät häm mäşğüllek ministrı Boris Zaxarov häm anıñ urınbasarı Fänil Ğabdraxmanovnıñ Bötenrusiä kürgäzmä üzägeneñ büläklärenä layıq buluları turında da äytelä.Köndälek räsmi mäğlümat çaralarında Tatarstan Däwlät Şurası deputatların saylawlarnı 14 martqa bilgeläw, xalıq deputatları Marat Mähdiov, Rinat Ğöbäydullin, Ayrat Xäyrullinnıñ Rusiä Dumasına saylanuları säbäple wäkälätläre möddätennän alda tuqtatıluı turında qararlar basılıp çıqtı. Şulay uq 15nçe dekaber belän imzalanğan prezident färmanında fän häm texnika ölkäsendä 2003nçe yıl Däwlät büläkläre iäläre isemlegen kürergä bula. İsemlektä berençe bulıp “Tatarlar monografiäse avtorları- Räwfä Urazmanova, Damir İsxaqov, Rozalinda Musina, Svetlana Suslova, Nail Xalikov, Rämziä Möxämmädova toralar.
Yunıs Ätnäle.


text:
Ğalım Arap Espenbetov «Qay`ım Muxamedxanulı jäne abay`tanw mäseleleri» attı maqalasında: «Soñğı kezderi Abay` esimin aldına qalqan etip, ustap, aqıl-oy`ğa sıy`may`tın ertegi-añızşılardıñ pay`da bolwına qalay`şa nemquray`dı qaray`sıñ?! Olardıñ qatarı köbey`ip ketse, qoğamdıq sana, ulttıq rwxanïyat üşin qawipti qubılıs», - dey`di.
Osılay` janay`qay`ın bildire kele, sonday` jay`ttardıñ birine toqtalıp: «Birer ay` bederinde teledïdardan qazaq mädenïeti töñireginde özinşe oy` bölisken bir «şeşen» söziniñ dämin keltirw nïetinde Abay`dı kwäğa tartıp: «Sw işken qudığıña tükirme» dedi emes pe ulı Abay`, bul käriniñ de, jastıñ da esinde bolwı kerek», - dep kijine, ekilene söy`ledi. Senip qala jazdadım. Abay`dı oqımay`dı, uqpay`dı ekenbiz ğoy` dep öz-özime nalıdım. Erinbey`-jalıqpay` qos tomdıqtı birneşe ret awdarıp şıqtım, onday` söz joq eken. Abay`dı öziniñ qajetine säy`kes burmalap tüsindirip, köldeneñ kök attı ulı aqın ay`tpağan sözdi ay`tqızıp, tunığımızdı lay`lap, jadımızdı şïmay`lap jatsa, abıroy`dan ay`ırılamız. Abay`dıñ är sözine abay` bolay`ıq!» (28-bet) - dep kötergen kökey`kesti mäseleniñ äli de kün tärtibinde turğanın umıtpawımız kerek.
Är kezde ärqalay` qay`talanıp turatın osınday` keleñsizdikterge wağında qarsı turmasaq, Abay` sözderin burmalap, xäkim atın ärkim qoljawlıqqa ay`naldırarı anıq. Bul şındığında qawipti.
Osığan oray`, biz de Abay` ay`tpağan sözdi ay`ttı qılıp jürgenderge arnay`ı toqtala ketkendi jön kördik.
Bas gazetimizdiñ biri – «ANA TİLİNDE» (4-nawrız, 2009) «Jaratwşı turğanda, jaratılğannan ne suray`sıñ?» attı maqala jaryalandı. Avtorı - Ay`dos Quramısov. Taqırıptağı söz onıñ jazwınşa Abay`dıñ sözi. Jalpı qazirgi küni kez kelgen jazarman «Abay` osılay` degen, Muqağalï bılay` degen» dese, onıñ sözin teksermey`miz, ekşemey`miz. Taqırıp bolsın, söz işinde bolsın, bere beremiz. Ärïne, munımız durıs emes.
Bul – bir, ekinşi - «ASTANA» telearnasınan (2014 jılı) aqın Qalqaman Sarïnniñ «Keş emes» tok-şowı «Jaratılğannan surağandar» degen taqırıpta arnay`ı xabar jasadı. Söz soñında jürgizwşi tok-şowdı: «Jaratwşı turğanda, jaratılıstan ne suray`sıñ?» - dey`di Abay` atamız», - dep ayaqtay`dı.
Ay`twlı ay`tısker aqınımız Muxamedjan Tazabekov te respwblïkalıq «QAZAQ ÜNİ» gazetine (M.Tazabekov: «Ïdeologïya – oqsız qarw», 23-tamız, 2010) bergen suqbatında: «Abay` atamız bolsa «Jaratwşı turğanda jaratılwşıdan ne suray`sıñ» dey`di», - degen eken.
Olar bul sözdi Abay`dıñ qay` kitabınan alıp otır?! Abay`dıñ tolıq jïnaqtarın tağı da qarap şıqtıq, biraq munday` söz joq. Aşığın ay`tqanda, bul sözdi nelikten Abay`dıñ awızımen ay`tqızıp otırmız?
Biri «jaratılğannan» dedi,
Biri «jaratılıstan» dese,
Biri «jaratılwşıdan» dey`di.
Abay`dıñ o zamanda ortağa ärwaq mäselesi twralı däl osılay` sawal tastay` qoyuı da ekitalay` närse. Ow, olar bulay`şa oy`larınan söz qurağanşa, dana qazaqtıñ «Alladan surağannıñ eki büy`iri şığadı, adamnan surağannıñ eki közi şığadı» degen sözin keltirse de bolmay` ma? Älde bul jetkiliksiz be? Biz birewdiñ sözin birew urlasa, onısın «plagïattıq» dey`miz ğoy`, al birewdiñ ay`tpağan sözin ay`tqan dep ay`twşılardı kim dey`miz sonda?!
Jalpı kez kelgen dawğa munday` sözdi jazbağan Abay`dı aralastırw – onıñ atına qol suğwşılıq, bul – «ata dañqımen söz ötetinin» bilip, aqın dañqın pay`dalanwşılıq, basqa eşteñe de emes. Abay`dı özimizdiñ munday` talas-tartısımızğa qoljawlıq qılmay`ıq, ağay`ın.
Biz Abay` ay`tpağan sözge bay`lanıstı öz wäjimizdi ay`ttıq. Al endi ädebïetşiler arasında Abay` ay`tqan dünïelerdi «Abay` awızına da almağan» dey`tinder de qılañ bere bastadı.
Mäselen «AÑIZ ADAM» (№5, 2010, 51-bet) jwrnalınıñ tutas Abay`ğa arnalğan nömirinde aqın Jarılqasın Amanov Abay`ğa qatıstı mınaday` bir oqşaw pikir ay`tıp qaladı. Ol:
«Osı Abay` Abılay`dı awızına almağan. Orta jüzdiñ xanına bir awız öleñ arnamağan», - degen söz.
Aqın ağamız 1933 jılı Muxtar Äwezulı qurastırıp şığarğan aqın Abay` kitabındağı aqın Kökbay`dıñ esteliginen xabardar bolmawı mümkin, tipti M.Mırzaxmetov 1997 jılı qurastırğan «Abay`dı bilmek parız oy`lı jasqa» (Almatı, «Sanat» baspası) attı Ïbrahïm Qunanbay`ulınıñ ğumırnamalıq kitabın da bir şolıp şıqsa, bar qazaqtıñ panası bolğan Abılay` xan xaqında, bälkim, bulay` demes pe edi.
Sol 1933 jılğı Abay`dıñ eñ alğaşqı tolıq jïnağında Muxtar Äwezulına bergen esteliginde Kökbay` Janatay`ulınıñ bılay` dey`tini bar:
«Bir jılı meniñ özime Abılay` xan men Kenesarınıñ qazaqqa istegen eñbekterin uzaq äñgime qılıp ay`tıp berip, osını öleñ qıl dedi. «Abılay` da, Kenesarı da qazaqtıñ maqtan qılatın erleri. Bulardıñ eñbegi de ay`ta qalğanday`, umıtpastıq eñbek. Sondıqtan bastarınan keşken däwrendi jaqsı sözben jır qılıp el ortasına jayu jaqsı öleñşiniñ mindeti, sen üy`iñe barıp ornığıp otırıp osını öleñ qılıp kel», - dedi.
Sodan key`in üy`ge kelip otırısımen öleñ qılwğa kirisip, kündiz-tüni tınım almay` jazdım da, 5-6 künde bitirip, Abay`ğa qaray` qay`ta jürdim. Abay` bul waqıtta ülken awılınan bawırdağı awılına toqalınıkine barıp sonda jatır eken. Kişi awılı «Araltöbe» degen jerde, ülken awılınan 35 şaqırım jerde, bizdiñ awıldan 70 şaqırımday` jerde edi.
Osı jolğa qasımdağı atşımmen qıstı küngi ayazda salt atpen kele jatıp, jazğan öleñimdi oy`lap körsem, jatqa ay`twğa bir de biri esimde qalmaptı. Abay`dıñ barısımen «ay`t» dey`tini mälim. Sondıqtan jol jürip kele jatıp, öz öleñimdi özim jattawğa kiristim.
Kün swıq, qağazdı eki jeñimmen ustap, atımnıñ basın joldasıma jetektetip qoy`ıp, jol boy`ı jattadım.
Sonımen keş bolıp, el ornığa otıratın kezde kisi awılğa jetip, Abay` otırğan üy`ge sälem berip kirip keldim. Üy`de kisi köp eken. Aldarına keşki şay`dı jaña alğan eken. Kirgen jerimde sälemimdi almastan: «Abılay` keldi me?» - dedi.
Teginde sol 25 jıl joldas bolğan waqıtımda, anda-sanda qasınan ketip qay`ta kelgenimde sälem alıp, «mal-jan aman ba?» dep amandasıp körgen emes. Ilğï ğana jaña körisip şıqqan kisidey` ilip ala äñgimege kirisetin, bul jolı da sonı istedi.
Men surağanına «keldi» dep edim, «olay` bolsa ay`t» dedi» (Abai Qunanbajulʹ «Tolʹq gʹjnaq», 1933, «Kazagʹstan baspasʹ», 390-bet).
Kördiñiz be, Kökbay` sözinen häkim Abay`dıñ Abılay` jay`ınan jaqsı xabarı barlığın añğardıq, bar ğana emes, onı qurmet tutqanın da sezdik.
Budan bölek tağı bir derek keltirsek. Ğalım A.Espenbetov: «Qazaqstan Ulttıq ğılım akademïyası Ortalıq ğılımï kitapxanasınıñ qoljazbalar qorın aqtarğanda Musılmanqul Jïrenşïn (abay`tanwşı Äbiş Jïrenşïnniñ äkesi – B.B) tapsırğan tömendegi 8 derekti kezdestirdim», - dey`di de, barlığın tizip körsetedi. «Körsetilgen nusqalardıñ işinde eki jädigerdi Musılmanqul aqsaqaldıñ tikeley` Abay` ay`twınan («Abılay`dıñ jas künindegi ömiri», «Abılay` twralı jïnaq») jazıp alwı muranıñ qundılığın ay`ğaqtay`dı» (61-bet), - dep jazadı ğalım A.Espenbetov.
Yağnï, Äbiştiñ äkesi Musılmanqul da Kökbay` sïyaqtı Abılay`ğa qatıstı derekterdi Abay`dıñ öz awızınan estigen.
Endeşe, Abay` xaqında birdeñe ay`tqımız kelgende abay` bolsaq, ağay`ın!
PAY`DALANĞAN ÄDEBÏETTER
Abai Qunanbajulʹ «Tolʹq gʹjnaq», 1933, «Kazagʹstan baspasʹ».
«Abay`dı bilmek parız oy`lı jasqa». Almatı, «Sanat», 1997, Qurast.: M.Mırzaxmetov.
Abay` (Akademïyalıq jïnaq) İ-İİ tom. Almatı, «Jazwşı», 1995.
A.Espenbetov «Şığarmaları», 2-tom, Astana, «Folïant», 2014.
«Ana tili» gazeti. 2009 jıl, 4-nawrız. A.Quramısov «Jaratwşı turğanda, jaratılğannan ne suray`sıñ?»
«Qazaq üni» gazeti. M.Tazabekov: «Ïdeologïya – oqsız qarw», 23-tamız, 2010.
«Añız adam» №5, 2010
Bawırjan BERİKULI


text:
Washington Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı inspektorlarınnan näticäleräk eş kötä
Şuşı yäkşämbegä qädär Ğiraq räsmi töstä, Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasına, üzendä bernindi dä küpläp yuq itü qoralı bulmawın belderergä tieş. İlneñ üzendä isä xalıqara inspektorlarnıñ tikşerü eşläre däwam itä, häm soñğı könnärdä, Ğiraqqa qarşı qırıs säyäsät alıp baru yağında torğan Washington, näticäleräk eş taläp itep alarğa basımın arttıra töşte. Bu üz çiratında, Quşma Ştatlar belän Yewropa arasında yaña fiker qarşılıqları çığaru qurqınıçın tudırdı.
Audio
Prezident Bush Ğiraqnıñ küpläp yuq itü qoralları buluwı xaqında äytte, Tony Blair da, Ğiraqnıñ küpläp yuq itü qoralları buluwı xaqında belderde, näq şunı uq Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld ta äytä. Xalıqara inspektorlarnıñ elekke citäkçese Richrad Butler da şulay di, Berläşkän Millätlär dä, belgeçlär dä Ğiraqnıñ andıy qoralı bar di. Ğiraq üze yuq di. Kemgä ışanunı inde üzegez saylağız di, Aq yortnıñ matbuğat wäkile Ari Fleischer. Yäkşämbegä qädär Bagdad, üzendä bernindi dä tıyılğan qoral bulmawı xaqında räsmi belderü belän çığarğa tieş. Häm şul belderüneñ nindi eçtälektä buluwı belgeçlärdä şik uyatmıy. Läkin inde şunnan soñ, Ğiraqtağı BMO küzätüçeläre anda berär şikle närsä açıqlasa, bu Saddamnıñ çınnan da bar xalıqara cämäğätçelekne aldawın kürsätep, Quşma Ştatlarğa, Ğiraqqa qarşı nihayät xärbi köç qullanu mömkinlegen açaçaq. Läkin ikençe yaqtan, ägär dä inspeksiälär, xäzerge tösle şoma ğına barıp, Ğiraqta bernindi dä şikle närsä açıqlıy almasa, bu Washington ğäyepläwläreneñ nigezsez buluwın añlataçaq. Şuña da Quşma Ştatlar citäkçelege xäzer Hans Blixtan häm anıñ törkemennän, küzätü eşlären qırsraq, höcümçän alıp baruwın taläp itä, häm tıyılğan qorallarnı açıqlaw maqsatında yaña alımnar qullanunı, misal öçen, şul uq ğalimnärne soraştırunı täqdim itä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Nail Äyupov: Minem teatr säxnäsenä yulım uraw buldı
Bu aralarda şou-bizness, tatar estradası teması bik aktual’. Nik disäñ, Yaña yıl aldınnan törle konsertlar, tamaşalar ayıruça küp bula. Citmäsä, bu atna axırında, döresräge, 23-24 dekaber könnärendä, inde xäbär itkänebezçä, “Tatar cırı-2005” konsertları uzdı. Tatar estradasındağı älege iñ populyar häm iñ bäxäsle tamaşa turında söyläşülär, bäxäsläşülär şaqtıy işetelä. Bezneñ programmalarıbızda da sez tatar cırı bäygese xaqında yazmalar äle işetersez. Ä bügen isä tatar estradası, milli yoldızlarıbızğa bağışlanğan matbuğatqa küz salıyq. Şunısın da äytergä kiräk, tatar şou-biznesı başqa milli biznes tarmaqlarınnan ayırmalı bularaq, zur tabışlar kiterä torğan ölkä. xalıqta populyarlıq qazanuda da, keremnärneñ küläme buyınça da anıñ belän tatar matbuğatı da, milli suvenirlar citeşterü dä, başqa tarmaqlar da yarışa almıy. Xäzer inde Tatarstanda şou-biznessqa bağışlanğan matbuğat çaraları da arta bara. Menä küptän tügel genä tatar estradası yañalıqların citkerüçe tağın ber gäcit dönya kürä başladı. Yaña qaraşlı gäcit digän şiğär astında çığa tora basma “Käyef niçek” dip atala. Anı respublikanıñ iñ öre tawış yazdıruçı firma – Bars records şirkäte näşer itä.
Äydägez äle, şuşı basmanıñ 4 sanında nilär xaqında yazılğan ikänen qarap kitik. Gäcitneñ iñ külämle mäqäläse Finländiädä yäşäp icat itüçe cırçı Cämiläneñ ätisen tabu qıyssasına bağışlanğan. “Käyef niçek” basmasınıñ baş möxärrire Danil Säfärov Cämilä belän anıñ ätise yäşägän Perm şähärenä üze barğan. Şuña da, uquçılar cırçınıñ 22 yıldan soñ tabılğan ätise belän oçraşuı xaqında bik täfsille mäğlümät ala ala. Cämilä üze ätiseneñ tabıluın belüe turında menä niçek yaza. «Jdi menya» tapşıruınnan şaltıratqanda, min maşinada bara idem. Tizlegem säğätenä 140 çaqrım tiräse. Üç itkändäy benzin bette. Yul qırıyında yılap utıram şunda. Politsiä kilep tuqtadı da: «Nik yılıysız, närsä buldı», - dip sorıylar. «Benzin bette», - dim. «Şuña yılıylar, di meni». «Yuq», - min äytäm, - «aña tügel, ätiem tabıldı, şuña şatlanıp yılıym», - dip söylägän Cämilä. Uquçılar şulay uq küpsanlı fotolar belän dä tanışa ala. Mäqälä avtorı oçraşu mizgelläre, Cämiläneñ bala çağındağı sürätlär, anıñ ätise häm äniseneñ fotoräsemnäre belän tanışırğa mömkinlek birä.
Monnan tış, «Käyef niçek» gäcitendä tatar estradası yoldızı xaqında imeş-mimeşlär, soñğı yañalıqlar, xäbärlär uqırğa mömkin. «Tatarstan – Yaña ğasır» telekanalında Yaña yıl kiçäse nindi räweştä uzaçağı xaqında da mäğlümät alıp bula bu gäcittä. Xäyer, monda tatar estradası turında ğına yazılmağan. Mäsälän, gäcittä rus cırçıları, xätta Hollywood yoldızı Marylin Monroe xaqında mäğlümät alıp, «Striptiz irlär eşeme?» digän yazmada şuşı hönär belän şöğellänüçe yegetlärneñ fikerläre belän tanışıp bula. Yegetlär üzläre genä tügel, alarnıñ yörgän qızları da älege şöğelgä qarşı tügel ikän. Gäcittä «Tatar cırı» bäygesenä bağışlanğan bit tä bar. Monda festival’neñ 2000nçe yıldan başlanıp kitkän tarixı, uzğan yıllardağı lawreatları belän tanışırğa mömkin. «Bars records» üzeneñ basmasında cır söyüçelärne yaña ğına dönya kürgän muzıkal’ cıyıntıqlar belän tanıştıra, tatar estradasınıñ iñ populyar cırlarınıñ xit-paradın täqdim itä.
Bügenge «Matbuğat közgese» tapşıruında sezgä tağın ber basma – «Säxnä» jurnalı xaqında da äytep kitäse kilä. Ul teatr häm estradağa bağışlana. Jurnalnıñ noyäber-dekaber sanında uquçılar tatar estradasınıñ yäş yoldızları Güzäl Urazova häm İldar Xäkimov belän äñgämä uqıy alalar. Perm’ ölkäseneñ Barda rayonınnan kilgän Güzäl häm Başqortstannıñ Älşäy rayonında tuıp üskän İldar xäbärçe Ruzilä Möxämmätovağa üzläreneñ tormışları, icatları xaqında söylägännär. Jurnalda yaña yıl teması da açılğan. Berniçä artist häm cırçı 2005 yılnıñ alar öçen närsä kitergäne häm kiläse yılda närsä kötkännäre xaqında fikerläre belän urtaqlaşa. Mäsälän, artistka Firaya Äkbärova öçen uzğan yıl bik şatlıqlı bulğan – anıñ onığı tuğan. Ä menä näfis süz ostası İldar Qıyamovnıñ ikençe ulı dönyağa kilgän.
İnde äytep kitkänebezçä, «Säxnä» jurnalı estradağa ğına tügel, teatrğa da bağışlana. Şuña da älege basmadan tatar teatrı tarixı, teatr artistları xaqında şaqtıy qızıqlı yazmalar küp. «Alqışlar» rubrikasında teatr belgeçe İltani İlyalova tanılğan artist Nail Äyupov turında yaza. Tizdän üzeneñ 70 yıllığın tutıruçı Nail Äyupov Möslim rayonınıñ Türäş awılında tua, anıñ yäşlek yılları bik awır, aç çorlarğa turı kilä. «Yaz citügä äniläreneñ üzlären urman-qırlarğa aşarğa yaraqlı ülän cıyarğa cibärülären, soñraq isä äniläreneñ çögender yafrağı, bäräñge ürentese salıp aş peşerülären yaxşı xäterli Nail», dip yaza İltani İlyalova. Nail Äyupovnıñ teatr säxnäsenä yulı şaqtıy uraw bulğan. Ul armiä saflarında xezmät itä, annarı Möslimdä eşli, Qazannıñ 12 texnik uçilisçasına uqırğa kerä. Näq menä şunda anı dramaturg Säyet Şäkürov kürep ala häm alda dramtügäräkkä, annarı 1962 yılda teatr uçilisçası açılğaç şunda alıp kilä. Öç yıl yarımnan Nail Äyupov inde Kamal teatrı säxnäsendä uynıy başlıy. «Xalıq artistı» dip atalğan älege yazmada artist «Äni kilde» spektaklendä başqarğan adäm aqtığı, egoist İslam role turında ber qızıqlı istälege belän dä urtaqlaşqan. «Aşxanägä aşarğa kerdem. Kassağa kilep cittem. Kassir apa minnän aqça da almıy, minem belän söyläşmi dä, bar, aşa, di. Minem aşım aş bulmadı. Yanına kilep bu xälneñ säbäben soradım. Bu äytä: «Min anasın öyenä kertmägän keşe belän söyläşmim», - di. Min şunda ğına añladım, ul «Äni kilde» spektaklen qarağan ikän», dip söylägän Nail Äyupov.
Jurnalda şulay uq rejisser Marsel’ Sälimcanovnıñ fotosürätläre häm anıñ turında istäleklär, «Canğa xozur» rubrikasında Tuqaynıñ fotoräsemnäre häm alarnıñ tarixları basılğan. Tatar teatrına 100 yıl tulu uñayınnan «Säxnä» üzeneñ uquçıların teatrıbıznıñ tarixı belän tanıştırunı başlap cibärgän. Jurnalnıñ noyäber, dekaber sanında da şundıy yazma bar. Monda Ufadağı tatar-başqort truppasınıñ oyıştırıluı xaqında tatar teatrın oyıştıruçılarnıñ berse – Loqman Aitovnıñ istälekläre dönya kürgän. Älege truppa Başqort däwlät teatrına nigez saluçısı. Menä yazmadan ber özek. «Ufanıñ üz artist-srtistkalarınnan – Märfuğa İmanskaya, Häcär Hilalova, Ğimal Minhacov, Xaci Boxarskiy häm başqalar belän söyläştek. Rayonnardan yäş artistlar häm qurayçılar çaqırttıq. Ul arada Fäxernisa Sämitova, Ğilac Kazanskiy häm Ämin Zöbäyerovlar da qaytıp cittelär. Mäcit İldar belän Roqıya Kuşlovskayalar da kilep töşte. Şulay itep sostavında 25läp keşe bulğan Tatar-başqort drama häm muzıkal’ komediä truppası oyıştırıldı. Baş rejisser Şakir Şamil’skiy, mine truppanıñ cawaplı citäkçese itep bilgelädelär. 1925 yılnıñ 24 oktäber könne Mäcit ağa Ğafurinıñ yaña äsäre – «Qızıl yoldız» pyesası belän sezonıbıznı açıp cibärdek. Postanovka bik uñışlı çıqtı, avtornı da, uynawçılarnı da säxnä aldına qabat-qabat çığarıp alqışladılar. 1-2 könnän soñ ük «Ğäliäbanu»nı quyıp cibärdek, Ufada mondıy «Ğäliäbanu»nı kürgänebez yuq ide äle, digän yuğarı bäyäne işettek», - dip yazğan Loqman Aitov üzeneñ istäleklärendä. Şuşındıy qızıqlı istäleklär yanında uq yaña, üzeneñ tarixın äle başlıy ğına torğan teatr turında da yazma urnaştırılğan Säxnä jurnalında. Süz Buada 2004 yılda munitsipal’ professional’ däräcädä eşli başlağan Bua tatar satira teatrı turında bara.
Monnan tış «Säxnä» jurnalınıñ «Beryalğansız» rubrikasında mädäni yañalıqlar belän tanışıp, Marsel’ Ğälievneñ «Süzsez doğa» yazmasın, Räbit Batullanıñ «Tuzğa yazmağan xällär» kitabınnan alınğan mäzäklär, epigrammalar uqırğa, Asiä Yunısovanıñ «İlhamlı İlham» isemle mäqäläsennän Başqort opera teatrı cırçısı İlham Wäliev xaqında belergä bula. İsegezgä töşerep ütäm, bolar barısı da «Säxnä» jurnalınıñ noyäber, dekaber sanında.
Estrada häm teatrğa bağışlanğan menä şundıy bay mäğlümätle, qızıqlı häm tösle jurnal dönya kürä Tatarstanda. Anıñ uquçıları da şaqtıy. Ğomumän, qayber aqıllı, citdi basmalarğa qarağanda şou-bizness, estrada, yoldızlarğa bağışlanğan matbağanı kübräk uqıy xäzer xalıq. Läkin äle bu basmalarnıñ da potensialı zur, alarnıñ da üzlärenä cälep itäse uquçıları şaqtıy. Menä, mäsälän, tatar estradasın çit itmägän millättäşebez, «Taif» kompaniäseneñ citäkçese Al’bert Şihabetdinov tatarça matbuğatnı uqımıy ikän, gärçä milli eşlärne çit-yat itmiçä, üzeneñ şirkäte isemennän küp kenä estrada häm teatr yoldızlarına yärdäm itsä dä. Bu xaqta ul «Veçernyaya Kazan’» gäcitendä bastırılğan äñgämädä söylägän. Al’bert äfände «Kommersant», «Rossiyskaya gazeta» häm «Veçernyaya Kazan’»nı ğına uqıy ikän.
Gölnaz İlgizär


text:
Çallı millätçeläre faşizmda ğäyepläwne kire qaqtı
Rusiä säyäsätçeläreneñ faşizmğa qarşı pakt qabul itelüläre, faşistik häm Rusiä bötenlegenä yanawçı oyışmalar rätenä Başqortstandağı häm Tatarstandağı qayber milli oyışmalarnı kertüläre turında xäbär itkän idek. «Berdäm Rusiä» firqäse wäkile V.Volodninnıñ, matbuğatta basılğan äñgämäläre dä kiñ cämäğätçelekkä bilgele. Anda faşistik oyışmalar rätendä Tatarstandağı «İttifaq» firqäse telgä alına. Başqortstannan ayırmalı bularaq, Tatarstanda bu belderülärgä, därräw qubıp qarşılıq kürsätüçelär bulmağan ide. «İttifaq»tan da belderülär kilmäde. İnde bu könnärdä, Çallıdağı milli xäräkät wäkilläre mäsälägä qaraşın beldererä buldı. Düşämbe könne «Azatlıq» mäğlümat-analizlaw üzägendä cämäğätçelekkä möräcäğät qabul itelde. Ülege üzäk wäkile, Milli Mäcles deputatı Faiq Taciev möräcäğätneñ eçtälege belän tanıştırdı. Anıñ fikerençä, «İttifaq» barı tik tigez xoquqlıqnı taläp itä, tatarlarnıñ dinen, milläten saqlap qaluğa bulğan omtılışı tabiği, millätçelekne faşizm belän tiñläw kileşmi. «Milli Yort» ictimaği oyışması räise Rauf Ğizatullin da, bu belderülär artında mäkerle säyäsät kürä. «Bu sotsial ğädelsezlek problemalarınnan iğtibarnı çitkä yünältü, üz milli yözen saqlarğa tırışuçı qıyırsıtılğan xalıqlarnı säyäsi butalçıqlıqqa kertep, milli köräşneñ mäğnäsen yuğaltu öçen eşlänä», digän fikerdä tora Rauf Ğizatullin. Mäğlümat-analizlaw üzägeneñ möräcäğätendä, millätçelekne faşizmğa tiñläw adımı, tatar milli xäräkätenä qarşı oyıştırılğan provokatsiä itep bäyäli, dip äytelä.Ğafiulla Ğaziz.


text:
Kommunistlar tınıçlanırğa uylamıy
Başqortstan kommunistları arasında tartqalaşlar däwam itä. Ul bertörkem kommunistlarnıñ oyışma citäkçese häm idärädän qaçıp Ğali mäcles oyıştırıp, anda yaña baş saylaw belän başlanıp kitkän ide. Älege törkem oyışmanıñ räise Rinat Ğalievnı oppozitsiä başı Rämil Bignovqa satıluda ğayıpli. Alar bu turıda Mäskäwgä — üzäk komitetqa da möräcäğät cibärgän idelär. Üzäk komitetnıñ revizion komissiäse utırışında Başqortstan kommunistlarınıñ oppozitsiägä satıluı atalğan. Älege fikerlär uñayınnan respublika kommunistları idäräse utırışı buldı. Anda bu fikerlärneñ Pskov kommunistları başı Vladimir Nikitinnıñ çığuı ataldı. Anıñ döreslekkä turı kilmäwe, nikitinnıñ ğafu ütenergä tieşlege äytelde.


text: Xalıq Bärdämlege räsmi bäyräme belgelängän Rusiädä, Mäskäw uramnarında bügen ütä uñçı 2 meñlägän keşe uram cıyını uzdırdı. Zur qalabalıq milliätçe şiğärlär cırlladı. Qaysı beräwlär isä Nazi säläme sälämläde, ä ber törkem isä Ğäskäri kiäfättä bando uynap yörde. Cıyın, Ütä milliätçelär häm Provaslav Xristian törkeme tarafınnañ oyıştırıldı. Bu çara xalıq berdämlege köne uñayınnañ uzğan çaralarnıñ berse ide. Mäskäwneñ 1612nçe yılda Polyakl ğaskärlärennäñ azat itelüe räsmi bularaq iskä alınğan köndä, Rusiä prezidentı Vladimir Putin, suğışta ülgän ğaskärlär xäteräsenä çäçäk bäyläme saldı.