text:
Aydos Sarım. Ağa, Äli sengim kelmeydi...
Ağa, Alteke, Altınbek ağa... On eki jıl ötipti. Bir müşel! Kim senedi? Qarap otırsam, öziñiz turalı mardımdı estelik jaza almappın. Talay talpınıp ta edim. Jıl sayın, qısta, küzde, jılına kemi eki ret swhbat berip, dästürli jiındarda söz söylegenim bolmasa, öziñiz turalı arnayılap estelik jazbappın, ağa. Öytkeni senbedim. Äli de sener emespin. Öziñiz üyretken joq pa ediñiz: köziñ jetip, däleliñ joq närsege qatıstı qolıña qalam alma dep?! Düniede, qanşa eseysem de, eki adamnıñ ölimin qabılday almay keledi ekenmin. Biri – marqwm Zäureş şeşem, ekinşisi – öziñiz. Estelik jazatın uaqıtı keler dep senemin. Äzirge, öziñiz turalı on eki estelik. Öziñizsiz ötken on eki jılğa bir-bir üzik oy. Erkeligimdi de köteretin ediñiz, tentektigimdi de talay keştiñiz, bwnıma da ayıp etpessiz, ağa...
***
1.
1992 jılı memlekettik qızmetke keldim. Şamamen 1994 jıldan bastap prezident äkimşiliginde, ükimette Altınbek Särsenbaev degen basşı bar ekenin estip jatatınmın. Birneşe jiında, tarihqa, ädebietke qatıstı şaralarda alıstan körgenim de bar edi öziñizdi.
1997 jılı Aqparat jäne qoğamdıq kelisim ministrligi qwrıldı. Sol kezde ülken konkurstan aman ötip, qatardağı qızmetker bolıp qızmetkeriñiz atandım. Jaqınnan birinşi körgen kezim sol eken.
Bir qağazdardı jazıp, qabıldau bölmeñizge aparıp tastağanım esimde. Aldımnan şıqtıñız. Qolıñızda ülken qoñır portfeliñiz esimde. Imdasıp amandastım da, öziñizdi ötkizip, kabinetime bara berdim. Sol kezde miıma kelgen birinşi oyım: «Altekeñ, şamamen eludegi kisi şığar». Qiın kezderde basşı boldıñız, jwmıs oñay bolğan joq. Bälkim sodan da bolar jasıñızdan ülken körindiñiz. Şınım. Sol küni jigitterden swrasam, nebarı 35 jasta ekensiz ğoy...
Sol jıldarı, jüregiñiz qısıp, prezidenttik auruhanağa bardı dep estigem. Söytse, sizdi qarağan däriger kelinşek: «Şarşağan, qajığan bolarsız. Kütinuiñiz qajet. Em-dom alu kerek. Sizdiñ jüregiñiz nebarı 45-tegi adamdikindey!» dep ile-şala quantqanday bolıptı. Bir adamday renjipsiz...
Keyinnen, birneşe ret osını äjua qılıp aytıp otıratın ediñiz...
2.
Jalpı alğanda, ministerlikterdiñ arasında jwmısqa jas sayasattanuşılardı, äleumettanuşılardı birneşe satılı konkurspen qabıldağan Erik Mağzwmwlı Asanbaevtan keyingi birinşi ministrsiz dep oylaymın. Jwmısqa jaña bağıt, jaña lep kerek dep barşa oqu orındarına, ğılımi ortalıqtarğa jariyalı türde habar berip, bärimizdi öziñiz tañdadıñız.
1997-şi jıldıñ ayağında birimizdi qazirgi Almatı qalalıq äkimdigi otırğan ğimaratta kabinetiñizge jinadıñız. «Qwrmetti äriptester, qızdar, jigitter! Birer ayda Astanağa köşemiz. Tizimge engen azamattardıñ barlığına da päter alıp bergizem. Oğan söz berem! Üyli-barandı, üylengenderiñe bir aydıñ işinde, boydaqtarğa – äri ketse altı ay işinde jağday jasaladı. Boydaqtar özderiñnen köriñizder!» dep jımiıp ediñiz.
Söziñizde twrdıñız. Astanağa 8 aqpan küni köşip keldik. Üylengen äriptesterimiz 8 naurız küni qoldarına päter kiltterin alıp, qonıs toyların jasap jattı. Birneşe äriptesterimizdi tün işinde kelip qwttıqtağanıñız esimde. Köp wzamay bizder – boydaqtar da päterli boldıq. Quanğanımız-ay!
Astanada Almatıdan köşken ministrlikter men vedomstvolar qızmetkerine päter berudiñ, bergizudiñ qiyanatı men qiyametin keyin bildik. Basqa ministrlikterde päterlerin bes, altı, tipti on jıl öte alğandardı da bilemiz.
Jas bolsañız da iskerligiñiz ben bedeliñizdiñ, aytqan sözge adaldığıñızdıñ arqası dep bilemin.
3.
Jas sarapşılardı öziñiz köp oqıttıñız, saraptau-taldau isine qattı qaradıñız. Sizge deyin de, sizden keyin de saraptamağa qatal, asqan ıjdağatpen qarağan basşını kezdestirmeppin.
Äsirese bizdiñ kil jas mamannan qwralğan işki sayasat departamentine köp köñil böletin ediñiz. Öziñiz jwmıstan keyin, barşa jiın-jinalıstardı ötkizip barıp, bizderdi jinap ötkizetin seminarlarıñızğa äli de qayran qalamın.
Aldın-ala elimizde bolıp jatqan bir körnekti, biliktiñ janına batıp jatqan bir problemanı, şielenisken konfliktini aytıp, osığan baylanıstı naqtı oylar men wsınıstardı dayındañdar dep tapsırma beretin ediñiz. Bwnı esti sala bärimiz jantalasa gazet qarap, kitap oqıp, özara aqıldasıp, ülkenderden aqıl swrasıp ketetin edik. Ol kezde qwrıp ketkir internet te joq bolatın...
Sodan bärimizdi jinap, «Al, kezek-kezek oylarıñıdı ortağa salıñdar, bwl jerde bärimiz de sarapşılarmız. Basşı, ülken-kişi degen joq!» dep eskertip otıratınsız. Äli esimde, aldıñızda ülken bloknot jatatın. Qısıla-qımtırıla söz söylep jatqan jas qızmetkerlerdiñ aytqanın wqıppen tıñdaytınsız. Köbisine, bilkim, iştey külgen de şığarsız. Biraq sır bermeytinsiz, äyteuir. Biraq, arasında tıñ oydı estip qalsañız, bir eki söylem qılıp jazıp alatınsız. Eger bizdiñ bir oyımız qağazğa alınsa qalay quanatın edik deseñizşi!
Sol jıldarı «Qwrmet» ordenin alsam bwlay quanbas edim...
Ülgerseñiz sol küni, kürdeli mäsele bolsa kelesi küni birneşe adamdı şaqırıp, keşegi mäsele boyınşa mağan prezidenttiñ atına hat dayındañdar dep, barşa argumentin, naqtı jüristerin ejiktep aytıp beretin ediñiz.
Osınıñ köbisi naqtı sayasatqa aynaldı. Naqtı sayasi şeşimder, qwjattar, josparlar retinde jüzege astı.
Aqparat, taldauğa qatıstı tağı bir jayt eske tüsedi. İştegi, sırtqa şığatın qağazdardıñ barlığına derlik naqtı osı qağazdı jazğan qızmetkerdiñ atınıñ jazıluın talap etetin ediñiz. Küdiktengen, şikiligi bar-au degen zertteulerge, saraptaularğa bolsa, solardı jazğan qızmetkerlerdi işki telefonmen basşılarğa aytpay şaqırtıp alatın ediñiz.
Sonday bir qoñıraudan keyin alğaş ret jeke özim aldıñızğa barıp, birşama wzaq otırıp söyleskenim esimde. Qabıldau bölmeñizge barıp, abdırap, «Ministr şaqırıp edi...» dep twrsam, kömekşiñiz jügirip şığıp, «Qayda jürsiñ, seni şaqırğalı qanşa uaqıt boldı, kir tezirek!» dep kirgizip jibermesi bar ma?!
Jazğan qağazımnıñ ne turalı ekeni esimde qalmaptı. Swraqtarıñızğa ne dep jauap bergenim de esimde joq. Biraq, öziñizben jartı sağattay otırıp, qızmetim, jüris-twrısım, boydaq ömirim turalı swraqtarıñızğa ejiktep jauap bergenim esimde. Sodan keyin jii şaqıratın boldıñız, swraqtarıñız da azayğanday boldı.
Bir tañ qalatınım bar edi: keyde asığısta, tım tez dayındalğan qwjattar bolatın. Qazir emes, keşe kerek edi deytin zaman edi ğoy. Sonda, keybir kezderi, şikilik tanıtıp, «osı bir kemşiligin bastıq bayqamaytın bolar, osı twsı älsizdeu-au» deytin qwjattar da bolatın. Sonday twstarın keremet bayqaytın ediñiz. Ne siqırın barın äli de tüsinbeymin.
Täjiribe men damığan intuiciya bolar deytinmin... Äli de sol oydamın...
1997-1998-1999 jıldar qiın kezder edi ğoy. El işinde künde bir dau, künde bir narazılıq, künde bir kikiljiñ tuındap otıratın. Aqparat jäne qoğamdıq kelisim ministrligi bolğandıqtan bärine de qatısımız bolatın. Bärine bir reakciya, bärine bir qwjat, saraptama jasaytın edik.
Sol kezderi keşki 7-8-derde şaqırıp, «Bauırım, mınaday hat kerek! Erteñ tañerteñ toğızda dayın boluı kerek» dep tapsıratın edik. Qanşamız jwmısta qonıp, tüñgi 4-5-ke deyin qağaz jazıp, jwmısta qonıp qalatın edik!
Bir qızığı, sol keşte sağat 1-2 lerde orınbasarıñız Nwralı Swltanwlı Bektwrğanov, apparat jetekşiñiz Gülsim Omarqızı, qanşa jıl boyı orınbasarıñız, segiñiz bolğan Älibek Asqarov ağalarımız kedy özderi kelip, keyde kömekşilerin jiberip ayran, buterbrod, tipti üyden ıstıq tamaq alıp keletin edi. Söytsek, tapsırmanı berip tastağannan keyin «Jigitter tüni boyı jwmıs isteytin türi bar, reti kelse tamaqtarın alıp beriñizder, aş qalmasın!» dep tapsırıp ketedi ekensiz...
Kelesi küni tañata kelip, qağazdardı qarap, tüzetetinin tüzep, joğarı jaqqa alıp ketetin ediñiz. Sonda «Tünde jwmısta qonğan jigitterdi mazalamañızdar! Kemi tüske deyin mızğıp alsın!» dep basşılarımızğa tapsıratın ediñiz...
Jauapkerşiligiñiz ben adamgerşiligiñiz dep tüsinetinmin...
1998 jıl bolatın. Konstituciyağa özgerister engiziletin boldı. Oppoziciya jetekşisi Äkejan Qajıgeldin mırza da belsendilik tanıtıp, «Men öz wsınıstarımdı beremin» dep talpınğan.
Egkimge aytqızbay, üş jigitti şaqırıp, «Bir tün işinde üş bağıttağı konstituciya jobasın jasap şığıñızdar!» dep tapsırdıñız.
Esimde, bir tün otırıp, Latviya ma, Litvanıñ ba atazañdarın atqarıp, bir nwsqanı jasap, onı audarıp şıqtım. Basqa da äriptesterim solay. Biri – Berik Äbdiğaliev, ekinşisi – Erlan Sayırov boluı kerek, wmıtpasam.
Sonı aldırıp, Astanadağı bir baspağa ärqaysısınan şamamen 200-300 danaday bastırdıñız. Solardıñ nwsqaların alıp, bizder özimiz deputattar, ministrler, jurnalister qosındarına twratın üylerdiñ barlığına derlik tün işinde aparıp tastadıq.
Kelesi küni Qajıgeldin Astanağa kelip, baspasöz mäslihatın ötkizdi. Astana u-şu. Bwl «arnayı operaciyadan» arnayı qızmetter de beyhabar eken. Baspa tintip ketken bäri...
Esesine sol küni prezidentten: «Nwrswltan Äbişwlı! Opponentiñiz Qajıgeldinniñ konstituciyalıq jobasına ne deysiz?» dep swrağanda, ol kisi: «Şının aytsam, aldıma tañerteñ tört nwsqa keldi. Qaysısı Qajıgeldindiki ekenin bilmeymin...» dep ağınan jarıldı. Sol küni prezidenttiñ aldına ğana emes, barşa basşılardıñ, deputattardıñ aldına tört nwsqa tüskeni ötirik emes edi...
Bwl – qılmıs emes. Sayasi tehnologiyalıq ekspromtıñızdıñ biri edi. Keyde jımiıp, keyde öziñizge tän ğana külkimen tapsıratın ekspromtıñız.
Bügingidey oppoziciyanı qudalağannan, türmege tıqqanan göri tüni boyı eñbektenip, ter tögip tehnologiyalıq täsil tanıtqan tiimdi dep üyretetin ediñiz. Öz basım äli de sol oydamın...
Tehnologiya demekşi...
Prezidenttiñ bir jazğı demalısınan keyin aldına bardıñız. Sodan kele sala birneşe adamdı jinap, naqtı tapsırma berdiñiz.
Prezident jemalısta jatqan kezinde öz oyların, ministerlerge, äkimderge beretin naqtı tapsırmaların qolımen jazıp, qatıstı adamdardı şaqırtıp, qoldarına wstatadı eken. Sonday bir qağazdı alıp keldiñiz. Onısı baspasöz ben internetke qatıstı oyları bolatın.
Bir aptadan keyin qajetti qağazdarın jazıp, baspasöz ben internetke qatıstı zañnamağa özgerister men tolıqtırular engizu turalı zañ jobaların äzirlep äkeldik.
Bir künnen keyin şaqırdıñız. Qabağıñız qatulı, köñiliñiz joq siyaqtı körindi. «Jigitter! Mınalarıñ bolmaydı müldem! Ras, tapsırma bar, biraq bas al dese, şaş alu mindet emes. Oylanıp isteu kerek» dep qaytarıp jiberdiñiz. Artınan: «Jigitter, dwrıs tüsiniñder! Bizder mäñgi baqi şeneunik bola almaymız. Erteñ, bälkim, bizder de oppoziciya bolarmız. Sol kezde gazet tirkey almay jürmeyik!» dep qadap-qadap aytıp ediñiz.
Sol kezde internetti bwğattau jönindegi komissiya da qwrılğan. Komissiya bir ay jwmıs istep: «Internetti bwğattau mümkin emes. Reti kelse sayasi täsilderdi, sayasi tehnologiyalardı qoldanu qajet» dep wyğardı. Sol komissiyada 4-5 adam bolatınbız. Bireui, soñınan Rahat Älievke erip, köz jwmğan Jomart Mäjirenov bolatın...
Ömirdiñ, äsirese sayasi ömirdiñ qızığı men şıjığı qatar jüredi ğoy...
8.
Qazirgi küni işki sayasat salasında jwmıs istegen kezderimdi maqtanıp ayta alamın. Barlığın dwrıs, barlığın keremet dey almaymın. Biraq, sol kezderi eldiñ sayasi basşılığı qoyatın tapsırmalardı barınşa tehnologiyalıq twrğıdan, adami-adamzattıq principterden aspay orınday aldıq dep wğamın.
Öziñiz de keyin, oppoziciyada jürgen keziñizde biraz adamnan keşirim swrap, aldınan öttiñiz. Sayasatker twlğalar bärin de tüsinetin dep oylaymın. Solarmen soñğı künderiñizge deyin seriktes, äriptes boldıñız. Keybiri dünieden de ötip ketti...
Sol kezderi Qojanasırdıñ bir äfsanasın jii aytatın ediñiz. Qojekeñ aytadı eken: «Jwrtqa nanğa qar jağıp jeudi özim üyretip edim, soñğı kezderi özimniñ işim auıratın boldı» dep...
Biraq, «iş qanşa auırsa da», qanşama biliktiñ swmdığın körsek te, däl sizge qarsı qastandıq jasaladı dep oylamappız. Öziñiz de senbeytin ediñiz...
Men äli sengim kelmeydi...
9.
Wlt, namıs degen kezde talay ret öre türegeletin ediñiz. Qajet bolsa ükimet basşılarımen, prezident äkimşiligimen aşıq ta, jabıq ta ayqastıñız.
Meniñ esimdegisi: qarsılastarıñız sizdi tört ret qızmetten ketire jazdağan. Barlıq qolın jinap, naqtı jarlığın dayındap prezidentke deyin aparğan. Sol kezde dostarıñız, jaqtastarıñız aldın-ala eskertip, prezidentke kirip, jarlıqtardıñ küşin bwzğansız. Bir-eki jarlıqtı prezident: «Sağan sabaq bolsın, estelik bolsın!» dep qolıñızğa tabıstağan. Keyinnen, qasiretti aqpannan keyin qağazdarıñızdıñ işinde sol jarlıqtıñ birin körip qalıp edim. Tek prezidenttiñ ğana qolı jetispey twrğan eken...
Tağı bir jayt. 1999 jılı Parlamentte jer mäselesi talqılandı. Sol kezde «Qazaq jerdi jekemenşikke aluğa dayın emes, qoğam dayın emes!» dep talay qağaz jazdıñız. Eñ qızığı sol kezdegi prem'er-ministr Nwrlan Ötebwlı Balğımbaevtı köndirdiñiz. Sol kisimen äñgimeden keyin kelip: «Aydos, sroçno, Balğımbaevtıñ Kazpravdağa beretin swhbatın dayında!» dep tapsırdıñız. Üş qarap, kur'ermen prem'erge üş ret jiberdiñiz. Prem'er maqalanı qara keşke deyin wstadı. Kelesi küni gazette «Zemlya ne predmet dlya politiçeskogo torga» degen swhbatı şığıp, ükimet parlamentten jer turalı zañdı şaqırtıp aldı. Bwl prem'erdiñ de, öziñizdiñ de jetistigiñiz.
Keyin 2004-2005 jıldarı boluı kerek, Almatınıñ aynalasınağı bir restoranğa şaqırdıñız. Qasıñızda Nwrlan Ötebwlı otır eken. «Nwreke, sizge aytqan jigit osı. Öz bauırıñız, jerlesiñiz» dep tapsırdıñız. Nwrekeñ rahmetin ayttı. Sol jıldarı siz Nwrekeñ arqılı, Nwrekeñniñ qolın qoydırıp eldegi jağday, qoğam, bilik turalı prezidenttiñ atına birneşe jabıq qağaz jazdırğanıñız esimde.
10.
2004 jıldıñ parlament saylauınıñ aldında sizdi bilikke şaqırdı. Eki-üş kün boyı Astanada qıruar kezdesu, qıruar aytıs boldı. Sodan keyin meni şaqırtıp aldıñız. Wşıp bardım.
Astanadağı «Interkontinental'» qonaqüyiniñ dälizinde otır ekensiz. Köñiliñiz jabırqaulı. Qasıñızda Oraz Jandosov, Bolat Äbilevter, basqa da äriptesteriñiz kezek-kezek kelip jür eken. Bärine qoyatın swrağıñız bir: «Osınıñ qajeti bar ma? Jwrtqa ne deymiz? Osını qalay tüsindiremiz? Bäribir aldaytını belgili...»
Menen keñes swrağanıñızda kümänimdi men de ayttım. Arasında birese prezident äkimşiligine, birese prezidentke barıp keldiñiz...
Keles sala: «Bauırım, bılay etemiz! Men resmi mälimdeme jasaymın. Partiyada da qalamın. Biraq, naqtı birneşe talap qoyamın. Sonı jazıp şıq. Dayın bolğannan soñ osında alıp kel» dediñiz.
Keñsege barıp, üş sağattay otırıp bir nwsqasın alıp keldim. Bir oqıp, «Şiki» dep qaytardıñız. Tağı bir-ki sağat otırıp, qayta äkeldim. «Şiki äli, pisiru kerek» dep tağı bir qaytardıñız. Tağı eki sağat otırıp jasağan nwsqanı alıp keldim. Kişkene bolsa da köñildenip, «Mine, endi mınaumen jwmıs isteuge boladı» dediñiz.
Kelesi küni prezident jarlığı şıqtı. Köp wzamay ministr retindegi mälimdemeñiz de barşa gazette, saytta, teledidarda jarıq kördi. Saylau ädil ötse, baspasöz turalı zañ özgerse qalam dediñiz. Oylağanday bolmadı. Bilikten eş ayanışsız ekinşi ret kettiñiz. Meniñ de ekinşi retim eken...
Men eşqaşan jurnalist bolamın, jurnalistikağa jaqındaymın dep oylamappın. Meni käsipke baulığan öziñiz ediñiz. Sizden alğan bilim men tälimdi eş universitetten bes jıl oqıp ala almaydı ekenmin.
Aqparat ministrligi bolğandıqtan keybir mañızdı degen jañalıqtardı özimiz jazatın edik. Jäne de siz tapsıratın ediñiz: mına mätindi «Kazpravdanıñ», «Jas Alaştıñ», «Karavannıñ» tilimen jazıp şıq dep. Solardıñ eñ ozıq degen jurnalisterin oqı, täsilin qara, üyren dep qayta-qayta aytatın ediñiz.
Birtte bir mätindi badıraytıp, bir jarım bet qılıp alıp keldim. Esimde, «Vremya» gazetine baratın aqparat eken. Külip jiberdiñiz. Ündemey aq paraq qağazdı alıp, onı eki büktep bir jırttıñız, tağı büktep jırttıñız, tağı büktep jırttıñız. Sol jırtılğan qağazdardıñ birin alıp: «Aydos, osı köl qılıp jazğanıñ gazetten osınday qwrtaqanday ğana orın aladı. Eger däl qazir äkelgen mätiniñdi mına bir japıraq qağazğa sıydırsañ, erteñ Igor' Melcerge zvandap salğızam». Jartı sağattay tıraştandım. SJazuım qanşa mayda desem de sıymadı. «Kördiñ be? Al endi mätiniñdi dwrıstap twrıp qısqartayıq!» dep qolıñızğa qalam alıp, bes söylemge sıydırdıñız. Mağan keremet sabaq boldı.
Onday sabaqtıñ birazı äli de jadımda. Qazir keybir jigitterdi özim üyretip jürmin...
Qasiretti aqpan äli esimde. Sizdiñ soñğı körgenim senbi küni edi. Keşki segiz jarımğa deyin «Jas Alaş» pen «Epoha» gazetterine şığatın swhbattarıñızdı birge äzirlegen edik. Keremet köñildi otırdıñız...
Sol küni kün kürkirep, aua-rayı bwzıldı. Änşeyinde sizben jürsem mazalamaytın keliniñiz qayta-qayta zvandap mazanı aldı... «Qoy, bauırım, üyge bar! Kelinge sälem ayt, renjimesin mağan seni demalısta jwmıs istetkenime» dep şığarıp saldıñız.
Men üyge kettim. Siz mäñgilikke attanğan ekensiz, ağa...
Äyel jwrtı sezimtal kele me, qalay özi? Keliniñiz keyde äli aytadı: «Sol küni Altekeñmen mäşinede üyine ne kezdesuge birge ketkeniñdi elestetsem, jüregim auıradı» dep. Keyde men de oylanam. Biraq, qorqınış pen ürey qalmadı, ağa...
...
Äli sengim kelmeydi. Bir küni ülken estelik jazatın kün keler dep senemin.
Abai.kz


c: text/html

text:
Tatar aşları
Tatar xalqı bik borınğıdan uq aş-su äzerlärgä osta bulğan, tämle wä üzençälekle aşlar peşergän. Milli aşlarnıñ üzençälege xalıqnıñ tormış räweşenä bäyle bulğan.
Tatarlar elek-elektän igen ikkän, şuña kürä kübräk onnan, yarmadan aşlar äzerlägän, arış, boday, qaraboday, borçaq, arpa wä solı onın, tarı, qaraboday wä boray, soñraq döge yarmasın kiñ qullanğan. Awıl xalqı tarttırmíça ğına borçaq belän yasmıqtan törle aşamlıqlar äzerlägän.
İt, bigräk tä sarıq, síır wä at (tay) ite Tatarlarnıñ yaratqan aşı ul. Yaña suyğan terlek iten östenräk kürälär, ämma elek cäyen, saqlar urın bulmağanlıqtan, tozlı wä qaqlağan it tä qullanğannar. İttän aş, şulpa peşergännär, aştan alğan itne yış qına şulpadan soñ birgännär.
At iten ayıruça yaratıp aşağannar, çönki ul bik tuqlıqlı, xalıq arasında xättä ati aşağan keşe salqınğa bireşmi, aru-talunı belmi digän fiker dä yäşägän. At itennän ğäyät küp törle aşlar äzerlägännär, qayberlären isä barı şul ittän genä peşerep bulğan. Qullama (itle salma) wä qaqlağan qazılıq Tatar aşları arasında şundí tämnelektän sanala da.
Tatar aşları arasında söt azıqları zur urın alıp tora. Läkin sötne şul kileş kenä siräk qullanğannar, çäygä salıp eçkännär yä isä aşamlıqlarğa salğannar. Söttä may yazğannar, sözmä, eremçek, qatıq, qaymaq, qort yasağannar. Tatarlar yasağan atlan may böten turä-yündä dan totqan.
Yomırqanı törleçä peşerälär, aşqa salalar, täbä äzerlälär, qamırğa wä törle bäleşlärgä sıtalar. Sabantuy waqıtlarında ul ğädäti aşamlıq bulıp sanala.
Balıq beraz azraq qullana. Qorban balığı, sazan, sudaq kebek balıqlarnı qızdıralar, alardan bäleş salalar. Yılğa balığınnan (alabuğa, çabaq, taşbaş, şırtlaqa w.b.) ğädättä täbä peşerelä.
Yäşelçälär äz qullanıla, kübräk suğan, sarımsaq, qabaq, çögender. Soñğı ğasırlar bäräñge bik yaratılğan. Ğömümän dä yäşelçä üsterü ul Tatarnıñ töp şögellärenä kermi.
Mük ciläge, narat ciläge, balan, cir ciläge, qayın ciläge, qara ciläk, şomırt, miläş, w.b. törle qırğí ciläklärdän eçemleklär wä bäleş eçläre yasala.
Tämletkeçlärdän däfnä yafrağı, qara borıç, qänäfer, imbir, darçín wä Şäreqtän kiterelä torğan başqa äyberlärne qullanalar. Üzlärendä bulğannardan bötnek, quzaqlı qızıl borıç, kerän, aq yä ki qızıl serkä, qatıq w.b. faydalanıla.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qurma — tik şanşılıp, 24 metr bïiktikke deyin ösetin qurma palması. Qurma ıstıq klïmattı aymaqtarda ösiriledi. Qurma ösirw şarwaşılığımen aynalısatın elderge: Sawd Arabïyası, Ïrak, Aljïr, Mısır, Swdan memleketteri jatadı. Qurma eben tuqımdasına jatatın twıs. Qurma twısına ağaştar jäne butalı ösimdikter jatadı. Qurmanıñ 500-ge tarta türi bar. Qurmanıñ boyında kömirswlar (60-65%), mıs, temir, mırış, kobalt, kalïy, fosfor, kükirt, bor, alyumïnïy, kadmïy, sonımen qatar tïamïn, nïacïn, rïboflavïn, folacïn, pïrïdoksïn, K därwmeni, tağamdıq talşıqtar, ftor, selen, pektïn jäne amïnoqışqıldardıñ 23 türi bar. Keptirgen jemisinde 52% qant, 48% glyukoza boladı. Qurma tuqım küyinde jäne telw, ulastırw arqılı ösiriledi. Qurmanı tuqımınan ösirgende 5-7 jılda, ulastırılğandarı 3-4 jılda jemis beredi. Iri ağaştarı jılına 250 kg-ğa deyin önim beredi.
Qurmanıñ paydaları:
— As qorıtwğa paydalı. Toyımdılıq qasïeti öte joğarı bolıp tabıladı (100 g.-da 277 kkal.). Zerttewşi X.W.Dewson bir qurma men bir kese süttiñ adamğa qajetti bir kündik kalorïyağa teñ ekendigin aytqan.
— Jas qurmanıñ boyında 60-65 payız qant bolğanına qaramastan, adamdı semirtpeydi.
— Quramında A, S därwmenderi köp bolğandıqtan, salqın tïgende sawıqtıradı. Salqın tïip, jötel payda bolsa, 1 qurma jemisi şırının 3,5 as qasıq jılı swmen qosıp tamaqtı şayu qajet.
— Qan azdıqqa paydalı. Temirge bay bolğandıqtan bir adam künine 15 dana qurma jese, denedegi temir qajettiligin qamtamasız etken boladı jäne temir jetispewşiliginen payda bolatın awrwlardan saqtanğan boladı.
— Glyukoza qan quramın retteydi. S, R därwmenderi köktamırdıñ älsizdigin azaytadı. Bul mïkroelementter jürekke öte paydalı. Oğan qosa arterïyalıq qan qısımın retteydi jäne qan qısımı artqanda qalpına keltirw üşin qoldanıladı;
— Talşıqtı jemisterdiñ qaterli isikke şaldığw qawpin tömendetetin zerttewler körsetken. Qurmalarda köp mölşerde talşıq boladı.
— Mïdıñ jumıs istew qabiletin arttırıp, este saqtaw qabiletin jaqsartadı.
— Qurma antïoksïdattıñ qaynar közi. Antïoksïdanttar qaterli isik, tamırdıñ bitelwi jäne qartayudıñ aldın alwda öte paydalı.
— Zerttewler nätïjesinde qurmanıñ antïseptïk däri ekeni, jaralardı tez jazatın, sütti arttıratın, näresteni qorektendiretin, quramındağı kalïy balalardıñ ösip-jetilwin qamtamasız etetin taptırmaytın azıq ekeni anıqtalğan.
— Betke bezew şıqqanda, bette usaq tesikter payda bolğanda olarmen birden-bir küreswşi qurma jemisi bolıp tabıladı. Bul jemisten betke maska jasağan da, denege arnalğan gel qoldanğan da paydalı. Ol deneni ılğaldandıradı jäne jasartadı.
— Quramındağı fosfor men kalcïydiñ moldığı qañqa süyekteriniñ qalıptaswında jäne süyek qurılısınıñ tepe-teñdigin saqtawda mañızdı röl atqaradı. Fosfor men kalcïydiñ köptigi süyek awrwlarınan qorğaydı.
— Qurmada B1, B2 vïtamïnderiniñ qatar kezdeswi bawırdıñ qızmetin jaqsartadı. Bawır swıq jemisterdi jaqsı köretindikten qurmanı qawın, qïyarmen jegen jaqsı boladı.
— Asqazan jarasın emdeydi. Asqazan jumısın jaqsartadı. Keybir memleketterde asqazan jarasın emdew üşin qurma arnayı täjirïbeden ötken.
— Qwıq jäne büyrek qabınwında şïpa boladı. Swı büyrek tastarınıñ ıdırawına öte paydalı.
— Mïdı jäne jüyke jüyesin tınıqtıradı. Olardıñ jumıs istew qabiletin jaqsartıp, sergitkiş äser beredi. Qurmanı ünemi jeytin adamdar depressïyağa tüspeydi. Umıtşaqtıq awrwın emdewde qurma ülken jetistikke jetti.
— Bronx pen ökpeniñ qabınwın sawıqtıradı.
— Quramında yod köp bolğandıqtan qalqanşa bezi awrwına şïpa bolıp tabıladı.
— Künine 1 qurma jew ağzanı magnïymen bayıtadı, uyqınıñ tı-nıştığın qamtamasız etedi. Al frwktoza men glyukoza köñil küydi köteredi.
— Qurmanı jatardan aldın jese sal awrwına qarsı öte paydalı.
Derekközi:bilim-all.kz
Tegï: As mäziri,
Kommentarïï


text:
Silent Partner krawdfandïng (öz erkimen jïnalğan xalıqtıq qarjılandırw) kömegimen jïnalğan qarjığaadam qorılın dıbıstıq tolqın arqılı basatın gadjet jasap şığarıldı.
Qurılğınıñ qızmet etw prïncïpi dıbıs basatın texnologïyağa negizdelgen. Ülken emes, jeñil gadjet uyıqtap jatqan adamnıñ betine qoyıladı. Qurılğı qorıldıñ jïiligi men amplïtwdasın bağalap, sodan soñ däl sonday, biraq fazası boyınşa keri tolqının türlendiredi. Olardı tağa tärizdes qurılğınıñ tüp jağındağı azdağan dïnamïka taratadı. Nätïjesinde eki tolqın kezdesip, bir-birin sätti "joyadı".
Silent Partner gadjetin öndirwşi Natanïelya Eyyalyanıñ aytwı boyınşa, qurılğı uyıqtap jatqan adamnan 20 sm qaşıqtıqtan bastap tïimdi. Sonımen qatar, onıñ qaşıqtığı ülkeygen sayın tïimdiligi de joğarılay tüsedi. Eger uyıqtap jatqan adam qozğalsa, qurılğı da qozğalıp ketpey me degen suraq twadı. Alayda öndirwşiler bul suraqtıñ da şeşimin oylastırıp qoyğan: gadjet arnayı medïcïnalıq jelimmen usınıladı.
Öndirwşiler 2016 jılı qaraşa ayına osı qurılğınıñ jappay satılımın josparladı. Tömendegi beynejazbadan qorıldı basatın gadjet twralı tolığıraq tanısa alasızdar.
massaget.kz
Tegï: Densawlıq,
Kommentarïï


text:
Çiklärneñ bäxäse
Kön tärtibe 49
Çexiya Cömhüriyäte häm Slovakiya, Könyaq belän Tönyaq Sudan kebek berniçä ildän tış qalğan däwlätlärneñ çikläre qızğanıç zur köräşlär, bäreleşlär häm suğışlar näticäsendä bilgelänä.
Bu kiräk ideme soñ? Teoriya buyınça kiräk tügel. Däwlät añ-fikere könbatışta 16 ğasırda qullanıla başlağanda könçığışta meñnärçä yıl śirkulyaśiyada ide. Törkilär häm qıtaylarnıñ meñnärçä yıllıq tekstlarında däwlät añ-fikere mäs’äläsendä küp material bar.
Könbatış dönyasında Urta çorğa qadär däwlät añ-fikere bulmağan. Bu dönyada säyäsi möstäqillek tufraq milegenä tayanıp, açıqlana. Ul waqıtta däwlät cirlek süzen añlatuçı “tenv” yäisä “te/ra” dip yörtelgän.
Däwlät süzeneñ Awrupada berençe tapqır 15 ğasırda İtaliyada qullanıluın küräbez. Monda däwlät süze bilgele ber cämğiyätneñ säyäsi qorılışın añlatu öçen qullanıla. İtaliyadan soñ äkrenläp qalğan könbatış illärendä qullanıla başlıy. 15 ğasırda könbatış dönyası säyäsi möstäqillek süzen “däwläte” belän añlata.
Könçığışta däwlät status häm alannı kiñäytep, imperatorlıkka äylängändä könbatış dönyasındağı çiklärdä däwamlı qan qoyıla.
Däwlät añ-fikere bu qadär qanlı bulğan könbatış dönyasında qorılğan utopiyalardä pessimist, ömetsez, qarañğı kiläçäk bar.
Ädäbiyattan alıp säyäsi tekstlarğa qadär könbatış dönyasında kiläçäk belän bäyle härwaqıt qarañğılıq bar. Utopiyaneñ qapma-qarşısı bulğan distopiya isemle barlıq tekstlar qurqıtuçı.
Fukuyamadan alıp Brejinskiyğa, Sorosqa qadär barlıq säyäsi fütürist teoriyalar qan belän barlıqqa kiterelgän çiklärgä barıp totaşa. Xäzerge çiklär qan belän bülenä. Soñınnan qabat qan belän yaña çiklär bilgelänä. Könbatışnıñ säyäsi kiläçäktäge çiklär sanı geografiya, mädäniyät yäisä üzara säyäsi täêsirläşü belän tügel, ä qan belän arta.
Könbatışlı distopiyalär säyäsi fütürist tekstlarınıñ ilham çığanağı kebek tağın da qurqıtuçı.
Yevgeniy Zamyatinnıñ “Bez”, Hugh Howeynıñ “Silo”, Wells “Äfände uyana”, George Orwellnıñ “1984”, Red Bradbörineñ “Farengeyt 451”, Hukslineñ “Batır yaña dönya” kitaplarında qarañğı kiläçäkneñ qarañğı dönyaları keşeañastına belä torıp kertelä.
Bu qarañğı kiläçäk urın alğan tekstlar belän keşe balası äkrenläp şul dönyağa taba yaqınaya. Bügenge köndä dönyanı qan külenä äyländerüçe dominant illärneñ kiläçäk dönyanı şäkelländerüçe qarar birüçe oyışmalarınıñ urtaq üzençäleklärennän berse dä bu distopiyalärneñ ädäbi häm säyäsi tekstlarınıñ yañaların yazaçaq qadär uquçıları häm bäyle buluları.
İctimaği qatnaşu kürelgän demokratik sistemada massalar säyäsi qorılışlarnı üzgärtsä dä, bu oyışmalar xalıqnıñ säyäsi iregenä kirtä bula. Kirtä bula alğannan soñ anı üz kontrolenä alırlar. Monıñ soñğı ürnägen AQŞta kürdek.
AQŞ ilbaşı Tramp saylaw êşçänlekläre waqıtında Obama citäkçelegeneñ qırıslıq tarafdarı häm cäyelderüçe säyäsätlärennän waz kiçäçägen belderep, tübändägelärne citkergän ide: “AQŞnıñ üzenä qarağan säyäsätlärne alıp baraçaqbız. Xärbi çığımnar häm dönyadağı bazalarda çikläwlär başqaraçaqbız.”
Monıñ belän dä çiklänmägän Tramp Twitter xisabında “DEAŞ” terror oyışmasın Obama citäkçelegeneñ qoruın yazdı. Fäqat soñınnan bu süzlärne sörtte. Tramp xökümätkä kilgäç äkrenläp êlekke rejimnıñ säyäsi süzläreneñ täêsire astına kerde. Xätta Obamadan ber adım alğa kitep, Basra qultığı belän ber rättän dönyanıñ küp urının qoral deposına äyländerde.
Obamanıñ Venesuêla xökümätenä qarşı alıp barğan qırıs säyäsätlären däwam itterde.
Yaña dönya tärtibeneñ çiklärne qan belän üzgärtüenä Törkiyä belän ber rättän Venesuêla da qarşı çığa. Berse könçığışnıñ borınğı mädäniyäten, ikençese Amerikanıñ mistik mädäniyäteneñ manifestı kebek. Latin mädäniyäteneñ keşe añlayışı könçığış belän bik yaqın buluı da bu qarşı çığu cähatennän oçraqlı tügelder. Häm qızğanıç AQŞ bu ike ilgä dä törle ısullar belän telagänen başqaruda üzeneken itä.
Törkiyägä qarşı säyäsi xisaplaşu çarası bulğan Rıza Zarrab däğwası Amerika Quşma Ştatlarınnan ber yaqlı basımnarınıñ keçkenä ürnägeder.
Yaña dönya tärtibe qanlı çiklärne bezgä mäcbüri räweştä qabul itterä. Läkin bez moña ciñelmäyäçäkbez. Çönki könçığışnıñ mädäniyäte borınğıdır. Könçığış mädäniyäte adım yasağan urınnar üzgärmi. Könbatış kebek cimerep, üzenä oxşatmıy.
Şunıñ öçen könçığışnıñ çikläre êlekkeder. Könbatışlılar qatışmağan şaqtıy könçığış ile çikläreneñ yözlärçä yıllıq buluı, hiçşiksez, oçraqlı tügel. Qayberläre isä meñnärçä yıllıqtır. Bezneñ çiklärebezdä suğış ta buldı. Läkin çiklärebez geografiya, keşe häm mädäniyät bilgelägän çiklärder.
Şunıñ öçen küräseñ, könbatış Süriyädä, Yaqın Könçığışta qabul itterergä tırışqan yaña qanlı çik buyı proyektlarına qarşı çıqsaq, alarnıñ plannarın yuqqa çığara alırbız. Belemle häm tınıç qalıp, bez bu uyınnı da betererbez.


text:
Twrïstik keşen salınatın 400 şarşı metr orındı boksşı 2014 jılı 2 mln teñgege satıp alğan. Jer telimi «Ülken kölge» jaqın mañdağı ulttıq parktiñ janında ornalasqan.
«Qarqaralınıñ şığısında «Ülken köl» köli bar. Bul köldiñ jağalawın qazir twrïzmdi damıtw üşin jeke käsipkerlerge satıp jatırmız. Mısalı, älemge äygili qazaqstandıq boksşı Gennadïy Golovkïn ötken jılı köl jağalawınan 400 şarşı metr jerdi twrïstik keşen salwğa satıp alğan bolatın. Qazir ol qurılıs jumıstarın bastap ketti», – deydi äkimdik ökilderi.
Sonımen qatar, äkimdiktegilerdiñ aytwınşa, jerdiñ aqşası awdandıq byudjetke tüsedi. Twrïstik keşen qurılısınıñ jobasın Gennadïy Golovkïnniñ özi sızğan. Jer telimi de Gennadïdiñ atına räsimdelgen. Joba Qarqaralı awdanın damıtwdıñ 2011-2015 jıldarğa arnalğan bağdarlamasın iske asırw ayasında iske asırılıp jatır.
«Ülken köl» – öñirdegi ulttıq tabïğï parktiñ äygili swqoymalarınıñ biri. Bul jer twrïster men jergilikti turğındar üşin balıq awlawğa jäne şomılwğa taptırmas orın. Köl twrïstik bazadan 1,5 şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan. Onıñ awdanı 2,5 mıñ şarşı şaqırımdı alıp jatır, al tereñdigi – 4,6 metrge deyin jetedi.
Derekköz: BNews.
Tegï: Twrïzm jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesinde qırımtatar faaliyetçisi Enver Kroşnıñ tevqif etilmesine şikâyetniñ baqılması başlandı. Aynı vaqıtta apellâtsiyanı bergen advokat başqa oturışuvda bulunğanı içün Kroşnıñ işi boyunca mahkemede bulunamağa çaresi yoq. Bunı yanvarniñ 31-nde Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi saytında şikâyetniñ baqılmasına dair malümat yoq.
Rusiye telükesizlik hadimleri yanvar 25 sabasında Canköyde Enver Kroşnıñ evinde tintüv yaptılar. Bundan soñ onı polis rayon bölügine alıp kettiler. Faaliyetçiler, Kroştan telefon, planşet ve noutbuknıñ alınğanını bildireler.
Onı Rusiye kodeksiniñ 20.3 maddesi 1-nci qısmı (ekstrimistik teşkilâtlarnıñ atributları ya da simvolikasını propaganda ya da açıq olaraq numayiş etüv) boyunca memuriy uquq buzuvında qabaatlap, 10 künge tevqif ettiler.
Qırımnıñ ilhaqından soñ Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yapa.


text:
Avropa Birligi kelecek afta, Ukrainanıñ territorial bütünligi telükede olğanından sebep qabul etilgen sanktsiyalarını devam ettirmege niyetli. Bunı Radio Svoboda muhbiri haber ete.
«Avropa Birligi, Ukrainanıñ territorial bütünligine telükeli olğan Ukrainalı ve Rusiyeli 150 şahıs ve 37 teşkilâtqa qarşı sanktsiyalarını uzatacaq» - öz Twitterde yazdı o.
2014 senesi Rusiye Qırımnı zapt etkeni, ve sonar Donbasstaki vaziyetni kerginleştirgeni sebebinden Ğarp oña qarşı bir qaç qısımnen bir sıra sanktsiyalar qabul etti. Olar birey ve tüzel kişilerge, Donbassta ve Qırımdaki ayrımcılar sıralardan şahıs ve müessiselerige qarşı alındı. Bundan da ğayrı Rus iqtisadiyatınıñ bazı saaları da yaptırımlarğa oğradı.
Kreml Donbassta ayırılmcılarğa destek bergenini inkâr ete, ve cenk ketken yerlerde sadece Rusiyeli «göñülliler» bulunğanlarını ayta, ve Halqara uquqa baqmadan Qırım işğalini «qanuniy» dep saya.


text:
Mart 25-de Qırımda «Bizim balalar» cemaat birleşmesi «Qırım birdemligi» areketine birleşken Qırımnıñ siyasiy mabusları ve ğayıp olğanlarnıñ qoranta vekillerinen körüşti. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
«Bu ay, er vaqıt olğanı kibi, er bir balağa beşer biñ ruble beremiz. Amma hasta balalarımız bar, olarğa daa çoq yardım kösterecekmiz», – dep bildirdi «Bizim balalar» birleşmesi şurasınıñ azası Elzara İslâmova.
Cemaat faaliniñ bildirgenine köre, «Bizim balalar» birleşmesi vasiyligi altındaki balalarğa yardım etmeknen beraber olarnıñ ana-babalarına da iş tapmağa yardım etmege azır.
«Bu qorantalarnıñ hususiyetlerini bilemiz, olarnı aqaylar baqa edi, qadınlar ise balalarnı baqıp, evde otura ve çoqusı allarda çalışmay edi. Şimdi fondumız bergen para bile pek az. Bunıñ içün istegen qadınlarğa özleri cedvelini tizecek iş tapmağa yardım etmege azırmız», – dep tarif etti İslâmova.
Onıñ qayd etkenine köre, mezkür iş er biriniñ istegini köz ögüne alacaq. Bu sebepten «Bizim balalar» fondu mahsus anketanı azırladı.
«Bizim balalar» leyhası keçken sene mubarek Ramazan ayında başlatılğan edi. Leyha teşebbüsçisi jurnalist Lilâ Bucurova oldı. Onıñ maqsadı – Qırımnıñ siyasiy mabusları ve ğayıp olğan ya da qaçırılğan qırımtatarlarnıñ qorantalarına yardım etmektir. Leyha yalıñız maddiy yardımnı qabul etmey. Leyha çerçivesinde siyasiy taqiplerge oğrağan insanlarnıñ balalarına yardım kösterile: para, urba ve oyuncaqlar, raatlıq ve tedaviylev, psihologik yardım ve ilâhre.


text:
A'liysher Nawayı
O'zbek xalqının' a'jayıp perzenti, danıshpan shayır ha'm oyshıl A'liysher Nawayı XV a'sirdin' o'zinde-aq pu'tku'l du'nyag'a dawrıq sala alg'an Ku'n shıg'ıs klassikalıq a'debiyatında 'Jeti juldızdın' biri' esaplang'an en' ko'rnekli so'z ustalarının' biri edi. Onın' ismi tez waqıttın' ishinde-aq pu'tkil Ku'nshıg'ıs penen Batısqa taralıp ketti.
Onın' danıshpanlıq penen jazılg'an poeziyası aldında pu'tkil du'nya ju'gindi. Ol ha'tte wa'zir da'rejesine jetiwine qaramastan ma'nsaptan ko're xalıqtın' ma'pin joqarı sanag'an, o'z do'retpelerinde a'piwayı xalıq ma'pin jırlag'an, barlıq na'rseden ko're xalıqtı, xalıq ta'g'dirin oylag'an, o'z keleshegin ko'rkem do'retpege bag'ıshlag'an haqıyqıy insan edi.
A'liysher Nawayı 1441-jılı, 9-fevralda sol da'wirdin' en' ko'rnekli qalalarınan bolg'an Xirat qalasında tuwıldı. A'kesi G'iyasatdin kishkene saray ha'meldarlarınan biri bolg'an. Anası Temuriy shaxzadalardın' ta'rbiyashısı bolg'anı ushında jaslıg'ınan baslapaq shaxzada balaları menen birge ta'rbiyalanıp o'sti.
Saray shaxzadaları arasındag'ı talas-tartıslar jas A'liysherge de ta'sir qılmay qoymadı. Shaxruq mırzanın' o'liminen keyin A'liysher shan'arag'ı İraqqa ko'shti, son'ınan A'bilqasım Babur ja'rdeminde Xiratqa qaytıp keledi ha'm o'z oqıwın dawam etedi.
Ol jas waqıtlarınan baslap-aq ko'rnekli parsı shayırı Saadiy Sheraziydin' 'Gu'listan' ha'm 'Bostan' shıg'armaların, sonday-aq Fadratdin Attardın' 'Quslar tilin' qunt penen oqıy baslaydı.
Onın' Temuriy shaxzadalarınan bolg'an Xusayn Bayqara menen mektepke birge oqıwı ha'm doslasıwı keleshegi ushın u'lken jol ashıp beriwge ja'rdemlesedi. Nawayı on-on eki jaslarınan-aq qosıq jazıwg'a kirisedi. Bul jolda og'an o'z zamanının' en' ko'rnekli shayırlarınan bolg'an Lutfiydin' ustazlıq ja'rdeminin' ayrıqsha bolg'anlıg'ı ma'lim.
A'liysher ata-anasınan jetim qalıp, on bes jaslarınan baslap dostı Xusayn Bayqara menen birlikte A'bilqasım Babur sarayına xızmetke kiredi. Sol jılları ol o'z zamanının' en' a'jayıp adamları parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli shayırı A'bdiraxman Ja'miy ha'm Mashxadtın' danıshpan adamları Sayd Xasan Ardasher ha'm Kamal Turbatiyler menen ushrasqan.
Biraq bul da'wirlerde de Xorasan taxtı ushın bolg'an sawash ja'njellerdin' izi u'zilmeydi. 1459-jılı Xorasan taxtın iyelegen' A'bdisayıt mırza zalım ha'm reyimsiz bolıp shıg'adı. Bunnan keyin Nawayı ilajsız Samarqandqa ketiwge ma'jbu'r boladı. Ol Samarqandta ko'p g'ana alımlar menen ushırasıp birneshe doslar arttırg'an. Son'ınan 1469-jılı o'zinin' dostı Xusayn Bayqaranın' Xorasan taxtın iyelewine baylanıslı Xiratqa qaytıp kelgen.
A'lisher Nawayı Xiratqa qaytıp kelgennen keyin sol waqıtları patsha bolıp turg'an o'zinin dostı Xusayn Bayqaranın' birinshi wa'ziri bolıp tayınlanadı. Ol wa'zir bolıp turg'an wag'ında a'tirapına ko'p g'ana alım ha'm dilwarlardı jıynap, Xorasannın' abadanlıg'ı ushın xızmet etken. Elde a'dalat ha'm ta'rtip ornatıwg'a belsene qatnasqan. Biraq o'zleri Temuriy a'wladlarınan esaplansa da bilimsiz ha'm parasatsız bolg'an ayırım saray a'meldarlarına Nawayının' bul ha'reketi unamaydı. A'sirese wa'zirlik orıng'a talasqan Majitdin bug'an jamanlıq isleydi. Solay etip Nawayı saraydan shetletilip, Astrabad qalasına ha'kim etip jiberiledi. Biraq bul sheshim negizinen alg'anda su'rgin menen barabar edi. Nawayı Astrabadta u'sh jılg'a shamalas bolg'an. Biraq den-sawlıg'ınan ayırılıp Xiratqa qaytıp kelgen. Keyingi o'mirinin' ha'mmesinde ko'rkem shıg'armalar jazıwg'a bag'ıshlag'an. Solay etip Nawayı 1501-jılı 3 yanvarda alpıs jasında qaytıs boladı.
A'liysher Nawayı ko'p g'ana epikalıq shıg'armalar jazdı. Bulardın' arasında 1482-1485 jıllarda jazılg'an 'Xamsa' (Bes kitaptan ibarat da'stan). 1499-jılı jazılg'an 'Lisanut-tayr' (Quslar tili) shıg'armaları ayrıqsha dıqqatqa iye. A'sirese 'Xamsa' A'liysher Nawayının' dan'qın pu'tkil a'lemge jayg'an edi. A'lbette xamsa jazıw Ku'nshıg'ıs ellerinde burınnanaq bar da'stu'r. Xamsa do'retiw isinde eliwden artıq shayırlar qatnasqan bolsa da, bul bag'darda tek to'rt adam g'ana putkil du'nyag'a belgili bolıp qaldı. Bulardan en' birinshi ma'rtebe 'Xamsa' jazıwdı baslag'an' ko'rnekli a'zerbayjan shayırı Nizamiy Ganjaviy (XII a'sir) ha'm bunnan eki a'sir keyin Hind elinde Xısıraw Dexleviy, Nawayının' zamanlası ko'rnekli parsı-ta'jik shayırı A'bdiraxman Ja'miy ha'm A'liysher Nawayının' o'zi. Bul jazılg'an Xamsalar negizinen
bir derekke tiykarlang'an bolsa da, biraq olardın' ha'r biri bir-birinen parıq qıladı. Sebebi ha'r Xamsada jaratılg'an obrazlarda shayırlardın' jasaw da'wirine qarap a'dewir o'zgerislerge ushırag'an. Bul jag'daylar ko'birek Xısıraw, Bahram, Farhad ha'm Shiyrin obrazlarında a'dewir ko'zge taslanadı. Bunnan tısqarı Nizamiy, Dexleviy, Ja'miyler Xamsanı parsı tilinde jazg'an bolsa, A'liysher Nawayı tu'rki tilinde jazadı. Bul jag'ınan qarag'anda da A'liysher Nawayının' miyneti og'ada u'lken. Nawayı Xamsa jazg'anda da o'zinen aldın o'tken ustazlarına u'lken hu'rmet penen qaraydı. En' birinshi ma'rtebe Xamsa jazıp qaldırg'an Nizamiy Ganjaviydi alg'ıslap:
Emes an'sat, bul zaman ishinde turmaq,
Nizamiy pa'njesine pa'nje urmaq.
- dep ayta kelip, Xamsa avtorları bolg'an u'sh ustazına da u'lken minnetdarshılıq bildirmekshi boladı. Yag'nıy:
Jollasa bul jolda Nizamiy jolım,
Qollasa Xısıraw menen Ja'miy qolım.
dep jazıp, bul'hu'rmetli ustazları aldında bas iyedi.
Nawayı bul a'jayıp kitaptı jazıw jolında o'z ustazları sıyaqlı bes kitapqa bo'ledi:
- 'Xayratul-abrar' (Jaqsı adamlardın' hawlıg'ısıwları);
- 'Leyli ha'm Ma'jnu'n';
- 'Farhad ha'm Shiyrin'
- 'Jeti ıqlım'.
- 'Saddi İskandariy' (İskender diywalı). Bul besewi de tematikalıq jag'ınan basqa Xamsalarg'a og'ada jaqın. Biraq Nawayı bul temalardı o'zinshe rawajlandırg'an.
'Xayratul-abrar' Nawayının, o'z zamanına bolg'an filosofiyalıq ko'z-qaraslarında payda bolg'an. Sonın' ushında onı filosofiyalıq, sotsial-ekonomikalıq, ta'rbiyalıq ma'seleler tiykarında bahalaw mu'mkin.
'Leyli Ma'jnu'n', 'Farxad ha'm Shiyrin' ha'm 'Jeti ıqlım' da ıshqı muxabbat ma'seleleri menen birlikte a'dalatlı ha'm a'dalatsız patshalar obrazı menen ushırasamız. A'lbette bul da'standag'ı syujetler Ku'nshıg'ıs ellerine burınnan-aq ko'p tarqalg'an arablardın' 'Qays ha'm La'yli', Mısır ha'm Assiriyanın 'Jeti go'zzal', 'Mehribanu ha'm Shiyrin' qıssalarınan alıng'an. Solay bolsada bul obrazlardı Nawayı o'z da'wirine a'dewir jaqınlastıradı. Usınday sebepler menen ha'r Xamsada patshalar obrazı ha'r qıylı. Xısıraw menen Bahram geyde a'dalatlı, bazda a'dalatsız bolıp ko'rinedi. Ashıqlar obrazında da tap sonday o'zgeshelikler bar. A'lbette bug'an sebepshi bolg'an jag'daylar da bar edi. Nawayı da'wirindegi belgili shayır qız Rabiyanın' bir quldı jaqsı ko'rip qalıwı, yaki bolmasa Temurdin' aqlıg'ı Xalil mırzanın' bir temirshinin qızı Shadimu'lkti jaqsı ko'riwi, “Ma'jgu'n” - dep atap onın' u'stinen ku'liw ha'm onın' ashıq bolg'anı ushın ayıplanıp su'rginde bolıwı, son'ınan Shadimu'lktin' o'z ashıg'ı qa'biri u'stine barıp ko'ksine qanjar urıp qaytıs bolıwı Nawayının' ashıqlıq haqqındag'ı da'stanlarg'a qol urıwına sebepshi bolg'anlıg'ına hesh kim gu'manlana almaydı. Sonın' ushında Nawayının' qa'lemine tiyisli bolg'an tu'rki tilindegi 'La'yli ha'm Ma'jnu'n' a'dewir ta'sirli bolıp shıqqan.
Al Farxad obrazı bolsa Xamsada pu'tkilley jan'a obraz. Bul erte da'wirdegi qıssalardın' hesh birewinde de joq. Sonın' ushında Nawayı bul obrazdı sol waqıttag'ı Xorasandag'ı suw tansıqlıg'ı na'tiyjesinde o'zi oylap tapqan ha'reketshil obraz. Ol a'piwayı xalıq arasınan shıqan a'dalatlı, sadaqatlı ha'm batır jigit. Al İskender Zulqarnayın obrazı Nawayı xamsasında pu'tkilley o'zg'eshe. Nizamiy ha'm Dexleviyde İskender sha'wketli patsha bolıw menen bir qatarda payg'ambar sıpatında su'wretlegen. Al A'liysher Nawayı bolsa İskender Zulqarnayın (Aleksandr Makedonskiy) en' baslı sıpatı onın' aqıllı, ku'shli ha'm bilimli bolıwında dep biledi. Sonın, ushında İskender o'z a'tirapına ko'p g'ana alımlardı jıynag'an. Bular Nan'umojis (Aristoteldin' atası), Platon, Sokrat, Gippokrat, Pifagor ha'm tag'ı basqalar.
Bul jolda Nawayı a'lbette realistlik joldan barg'an İskender Zulqarnayınnin' dan'qqa erisiwinde a'yyemgi Gretsiya alımlarının' tutqan ornın ashıp ko'rsetken. Solay etip, A'liysher Nawayının, qa'lemi menen tu'rki tilinde payda bolg'an Xamsa pu'tkil du'nya a'debiyatının' en' jarqın g'a'ziynelerinen orın aldı


text:
Bugünki Qırımda Ukrainada Stalin rejimi vaqtındaki açlıq vaqiaları aqqında tarif etken kitaplar cinaiy işlerniñ açılmasına sebep ola bile, dedi Kiyevde №309 umumtasil mektebiniñ müdiri, keçmişte – Kezlevdeki №13 mektebiniñ müdiri ve Rusiye yarımadanı işğal etkeninden soñ Qırımnı terk etmege mecbur olğan Olga Timoşenko.
Bunı o oktâbr 22 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
«Mektebine kelip, ukrain kitaplarını bir qutuğa qoyıp, bir de bir yerge yollasalar… Kefe gimnaziyalarından biriniñ müdirine qarşı açlıq aqqında kitabı olğanından sebep cinaiy işniñ açılğanı aqqında bilem… Qırımda şimdi bu qanunsızdır. Böyle şaraitlerde anda yaşamağa mümkünmi», – dey mektep müdiri.
«Özüñ inanmasañ, nefret etseñ, balanı bunda nasıl terbiye eteceksiñ», – dey o.
Qırımda Kezlevniñ ukrain mektebiniñ sabıq müdiri Olga Timoşenkoğa qarşı separatizm sebebinden birden eki cinaiy işni açtılar. Qırım işğalinden soñ Qırımda yekâne ukrain gimnaziyasınıñ müdiri Natalya Rudenko da işten çıqmağa mecbur oldı.


text:
İran belän Kön’yaq Koreya arasında “telefon nizağı”
Samsung Olimpiya uyınnarında 4 meñ telefon tarataçaq, ämma İran belän Tön’yaq Koreya sportçılarına birmi
Kön’yaq Koreya 2018nçe yıl Qışqı Olimpiya uyınnarında qatnaşuçı sportçılarğa Samsung aqıllı telefonı büläk itäçäge bilgele buldı. Ämma bu isemlekkä Tön’yaq Koreya häm İran kermägän. Bu xäbär Tähran xökümätendä rizasızlıq tudırdı. İran Tışqı êşlär ministrlığınnan kilgän mäğlümatta: “Samsung şirkäte gafu ütenmäsä, bu mäs’älä İran belän Samsung arasındağı iq’tisadi bäyläneşlärgä zur yoğıntı yasayaçaq”,-diyelgän. Deputatlar isä xalıqnı Samsung cihazlarına boykot iğ’lan itärgä çaqırğan.
Samsungnıñ Olimpiya uyınnarında 4 meñ telefon taratuı, ämma İran belän Tön’yaq Koreya sportçılarına birmäwe AQŞ säyäsäte belän bäyle. Bu ike däwlät Amerikanıñ sankśiyäläre isemlegendä.


text:
İşğal altındaki Qırımda qırımtatarlarıı olarnıñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ azat etilmesini quvançnen qarşıladı, lâkin «olarnı qanunsız şekilde vatanlarından marum etkenleri içün muayyen bir qayğı bar». Oktâbrniñ 26-nda Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında, qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl böyle bir fikir beyan etti.
«Qırımtatarlarınıñ ekseriyeti ictimaiy ağlar ve doğrudan telefon vastasınen biri-birini tebrik etken edi: iç olmağanda eki siyasiy mabüs azatlıqqa qavuştı. Temelli bir malümat olmasa da, er kes olarnı vatanından marum etkenleri aqqında aytmaqta. Bilgenime köre, ekisi de Qırımğa kirmege areket etip baqacaqlarını ayttı. Ancaq büyük ihtimal kirişlerini yasaqlağan gizli qarar bar. Eki qırımtatarı vatanından marum etilgeni hususınen bağlı muayyen bir qayğı bar. Lâkin olarnıñ azat etilgeninen bağlı quvanç, bu meseleni bastırıp keçe», – dedi Celâl.
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov oktâbrniñ 25-nde teslim etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko oktâbrniñ 25-nde, Türkiye Cunhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannı Qırımda mahküm etilgen qırımtatar milliy areketiniñ liderleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ azat etilmesinde ğayret köstergeni içün teşekkür bildirdi.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapmasını yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. O, 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alınğan edi. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlay.


text:
Nobel barışıq mukâfatınıñ namzeti, pakistanlı Malala Yusufzay dey ki, siyasetçiler musulmanlarnı tenqit etip, yañı ekstremist ücümlerni rağbetlendireler.
Bu aqta o dekabr 15 künü İngliterede yıl evelsi Pakistanda talibanlarnıñ ücümi neticesinde elâk olğan balalarnıñ ruhuna keçirilgen dua tedbirinden soñ çıqışta bulunıp ayttı.
«Aqiqaten nefret, digerlerge qarşı ayırım mefküresine tolu izaatlarnı eşitkeniñiz facialıdır», – dedi Yusufzay, 2016 senesi Cumhuriyet firqasından AQŞ prezidenti vazifesine namzet olmağa istegen milliarder Donald Trumpnıñ aytqanını tenqit etip.
«Musulmanlarğa ne qadar çoq qarşı laf aytsaq, o qadar da çoq terroristni meydanğa ketiremiz», – dedi Nobel mukâfatınıñ namzeti Birmingham şeerinde Channel 4 News telekanalına.
Donald Trump dekabr başında musulmanlar içün AQŞ kirişini yasaqlamağa teklif etti – San Bernardino (California) şeerinde olğan kütleviy öldürüv sebebinden, şu ücüm içün mesuliyetni özüne «İslâm devleti» teşkilâtı aldı.
18 yaşında uquq qoruyıcı Yusufzay Pakistanda oña qarşı talibanlar tarafından etilgen ücümden soñ belli oldı. Qız başına atılğan atıştan soñ sağ qaldı ve balalarnıñ, hususan qızlarnıñ tasil aqqı oğrunda küreşmege devam ete.
2014 senesi onı Nobel barışıq mukâfatı ile taqdirlediler.


text:
«Akis» – Qırımdan sürgün etilmesini başından keçirgen hanımnıñ kitabı (video)
Bu yıl 90 yıllıq yubileyini qayd etken qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Nuriye Biyazova 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ sürgün etilmesi aqqında avtobiografik kitap çıqardı. Kitapnıñ adı «Akis» ve tirajı 200 nusha. Kitapnıñ muellifi: «Sürgünlikten qaytqanımıznen, bu kitapnı yazmağa qarar berdim. Bu, şahsiy hatıralarıma esaslanğan büyük bir tarihiy material. Men nesillerimizniñ, sürgünlikte qırımtatarlarnıñ başına kelgen bütün sınavlar aqqında bilmelerini, aqılğa sığmağan yoqsulluq ve halqımız bergen qurbanlar aqqında hatırlamalarını isteyim», – dep ikâye etti.


text:
Qaraşa 8, 2017 | avtor shalqar
(Maqala Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstrliginiñ qoldawımen «Azamattıq bastamalardı qoldaw ortalığı» kommercïyalıq emes akcïonerlik qoğamınıñ granttıq bağdarlaması negizindegi Xalıqaralıq «Janaşır»
Nawrız 30, 2017 | avtor shalqar
«Balamdı medresege bil dep berdim» dep Abaý atamız aýtpaqşı, qazaq balasınıñ bilim köziniñ bastawın medresemen baýlanıstırğan. Qazaq dalasında elwge jwıq
Aqpan 25, 2017 | avtor shalqar
Ïslam Jemeneý, f.ğ.d. Türki xalıqtarınıñ tarïxı, mädenïeti arxeologïyalıq, folklorlıq dünïeler men jazba şığarmalar arqılı zerttelip kele jatır. Osı maqsatta
Jeltoqsan 13, 2016 | avtor shalqar
Ïslam Jemeneý, f.ğ.d. Qazaq ädebïetimen mädenïetin türkilik däwirdiñ rwxanï qundılıqtarına säýkes, tabïğï türdegi jalğası ispettes ekendigin onıñ işki mazmunı äri
Qaraşa 18, 2016 | avtor shalqar
Ïslam Jemeneý, f.ğ.d. Jıljımalı üýleri taýpasınıñ qazaqtıñ, Mäşhür bolıp keledi barlıq mınaw älemge. Ulısı men kişisiniñ qazaqtıñ, Şarıqtaýdaý üýleri bïikterde.
Qaraşa 18, 2016 | avtor shalqar
Ïslam Jemeneý, fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı Ïran qazaqtarı degen uğımdı tarïxï turğıdan eki kezeñge bölip qarawğa twra keledi. Birinşi kezeñi-
Qaraşa 8, 2016 | avtor shalqar
Q.Q.Rısbergen A.Baýtursınulı atındağı Til bilimi ïnstïtwtınıñ bölim meñgerwşisi, fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı Kez kelgen xalıqtıñ onomastïkalıq atawlar jüýesi – onıñ
Tamız 1, 2016 | avtor shalqar
Godfreý Lïas attı ağılşın dïplomatı jäne jwrnalïsti 1956 jılı Londonda basılıp şıqqan “Kazakh Exodus” yağnıý “Qazaq boswı” attı kitabında
Säwir 19, 2016 | avtor shalqar
MUXTAR QUL-MUXAMMED, zañ ğılımınıñ doktorı, professor Kirispe ornına Däl sol küni ulı ustazdıñ Otanı – Qazaq eli onıñ arwağı mäñgilik
Säwir 16, 2016 | avtor shalqar
Muxtar Qul-Muxammed, professor, Qazaqstan Respwblïkası memlekettik sıýlığınıñ lawreatı Bügin bir kezderi dwlığalı Deşti Qıpşaqtıñ jawınger-jırawları jırlağandaý qırında kïik jaýlağan, swında


text:
Qırım işğali «beloruslarnıñ ücüz istiraatını kömdi», – denile Naviny.by saytında, BelaPAN mustaqil agentliginiñ internet-versiyası.
Bildirilgeni kibi, bıltır Aqrusiyeniñ turistik çarşısı 90% zarar kördi: malüm ki, beloruslar ukrain yarımadasındaki raatlığını afzal köre edi. Bu sene de tahminler eyi degil – Bulğaristan, Yunanistan, Türkiye ve Rusiye bile belorus turisti içün paalıdır.
Qırımğa qadar adetiy yol yañı şaraitlerde ve Keriç keçiti yardımı ile eki künni qaplap ala. Moskvadan uçaqlarğa biletlerniñ fiyatları da beloruslarnı celp etmey.
Maqalede yazılğanı kibi, Odessa istiraatı Qırımğa yaqın kele, amma beloruslar anda Ukraina vaziyetinden sebep barmaqtan saqına.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Prezident Nursultan Nazarbaev AQŞqa räsmiy säpiri dairisidä Prezident Donal'd Tramp bilän uçraşti. Qarşi eliş räsmiyiti ayaqlaşqandin keyin, Dšlät rähbiri Aq šyniŋ hšrmätlik mehmanliri kitavida imzasini qaldurdi. Qazaqstan bilän AQŞ Prezidentliri ikkitäräplimä munasivätlärni vä häliqara kün tärtividiki muhim mäsililärni muhakimä qildi.Prezident räsmiy säpärgä täklip qilğanliği üçün AQŞ Prezidenti D.Trampqa šziniŋ minnätdarliğini izhar qildi. Qazaqstan AQŞniŋ işäşlik şerigi ekänligini täkitligän N.Nazarbaev keläçäktä ikkitäräplimä munasivätlärni küçäytişniŋ ähmiyitini qäyt qildi.
«Sizni prezidentliq paaliyitiŋizniŋ bir jilliği vä ihtisattiki zor utuqliriŋiz bilän täbrikläymän. Qazaqstan bilän AQŞ arisida yahşi ikkitäräplimä säyasiy munasivät ornidi. AQŞ däsläpkilärdin bolup Qazaqstanniŋ Mustäqilligini etirap qildi. Şuniŋdin beri 26 jil içidä ikki dšlät arisidiki munasivätlär yeŋi baldaqqa kštirildi. Meniŋ bügünki säpirim – şuniŋ dälili. Säpär davamida ikki dšlätkä paydiliq mäsililärni muhakimä qilidiğanliğimizğa vä Qazaqstan bilän AQŞ arisidiki ihtisadiy hämkarliqniŋ buniŋdin keyinmu rivaҗlinidiğanliğiğa işänçim kamil», dedi Dšlät rähbiri.
Öz novitidä D.Tramp AQŞ Qazaqstanni Märkiziy Aziya regionidiki keläçigi zor, strategiyalik şerik däp hesaplaydiğanliğini täkitlidi. Uniŋ eytişiçä, Qazaqstan bilän AQŞ arisidiki diplomatiyalik, soda-ihtisadiy munasivätlär yeŋi süpätkä egä boluvatidu. Aq šy rähbiri Qazaqstanni regiondiki teçliq vä behätärlikniŋ häl qilğuçi amili süpitidä bahalaydiğanliğini eytti.
– Sizniŋ bu yärgä kälginiŋizgä män hoşal. Sizgä barliği çoŋ hšrmät bilän qaraydu. İkki dšlät arisidiki munasivätlär yahşi täräqqiy ätkän. hazir Qazaqstanniŋ ähvalimu nahayiti yahşi. Biz üçün Sizni qobul qiliş çoŋ märtivä. Sizniŋ eliŋiz üçün qilğan işiŋiz häqiqätänmu äҗayip, – dedi AQŞ Prezidenti.
Uniŋdin keyin dšlät rähbärliri tar dairidä muzakirilär jürgüzdi. Andin N.Nazarbaev bilän D.Tramp jurnalistlar üçün brifing štküzüp, uçrişişta muhakimä qilinğan mäsililär häqqidä ähbarat bärdi.
Prezident N.Nazarbaev Aq šy rähbirigä AQŞqa täklip qilip, qazaqstanliq delegatsiyagä mehmandostluq kšrsitivatqanliği üçün minnätdarliq bildürdi. Şundaqla D.Tramp bilän ilgiri bolğan telefon arqiliq sšhbitini, Er-Riyadtiki uçrişişni vä moşu säpärniŋ işänçä, dostluq vä šzara çüşinişlik rohida štüvatqanliğini täkitlidi.
«Säpirimniŋ yäkünliri Qazaqstan-Amerika munasivätlirini ikki dšlätniŋ mänpiyitigä aylinidiğan käŋäytilgän strategiyalik hämkarliq däriҗisigä kštiridiğanliğiğa işänçim kamil. Bügün Astana bilän Vaşingtonniŋ šzara munasivitiniŋ yeŋi dävrigä başlamçi bolidiğan birläşkän säyasiy bildürüş elan qilimiz. AQŞ bizniŋ mustäqilligimizni etirap qilğan däsläpki dšlätlärniŋ biri. Şuniŋdin beri säyasiy җähättin Qazaqstanni qollap-quvätläp kälmäktä», dedi N.Nazarbaev.
Dšlät rähbiri AQŞqa bolğan säpirini Märkiziy Aziyadiki bäş dšlätniŋ namidin boluvatqanliğini eytti. hazirqi vaqitta Märkiziy Aziyagä çoŋ dšlätlär qiziqmaqta. Şimalda Rossiya, Şäriqtä Hitay, җänupta İslam duniyasi bilän çegaridaş boluvatimiz. Bu җähättin qariğanda AQŞniŋ «S5+1» şäkligä qatnişişi ähmiyätlik. Män D.Tramp җanapliridin bu hämkarliqni davamlaşturuşni iltimas qilimän, dedi Dšlät rähbiri.
«Qazaqstan 2001-jili terrorizmğa qarşi küräştä AQŞqa paal yardäm kšrsätti vä bügünki taŋda Avğanstanda ämälgä aşuruvatqan käŋdairilik işlarğa qollap-quvätlişini davamlaşturmaqta. Pütkül duniya terrorizmniŋ yeŋi oçaqliriğa qarşi turuşi lazim. Qazaqstan Avğanstanğa 75 million dollar kšlämidä gumanitarliq vä tehnikiliq yardäm kšrsätti. Uniŋdin taşqiri miŋğa yeqin avğanstanliq yaşlar bizniŋ aliy oquş orunlirimizda bilim elivatidu. Bu mähsät üçün 50 million dollar mäbläğ bšlündi», dedi N.Nazarbaev.
Dšlät rähbiri Qazaqstanniŋ mustäqilligini alğan däsläpki jilliri yadroluq qural arsenalidin baş tartip, Şämäydiki sinaq poligonini yapqanliğini täkitlidi. Yadroluq qurali bar dšlätlärni bizdin ülgä elişqa çaqiridiğan mäniviy hoquqimiz bar. Moşu sšhbätni İran bilän, hazir Şimaliy Koreya bilän jürgüzüvatimiz. KHDҖ mäsilisini Hitay, AQŞ, Rossiya birlişip häl qilalaydu, dedi Dšlät rähbiri.
Prezident N.Nazarbaev ikkitäräplimä munasivätlärdiki ihtisadiy munasivätlärniŋ ähmiyitigä tohtaldi. Qazaqstandiki amerikiliq kompaniyalär dšlät ihtisadiğa 50 milliard dollardin oşuq mäbläğ salğan, 5 miŋğa yeqin iş orniniŋ eçilişiğa imkaniyät yaratqan. Elimizgä kelivatqan AQŞ grajdanliriğa vizasiz rejim җariy qilindi. Prezident vizağa munasivätlik novättiki qädämni AQŞ täripidin kütüvatqanliğini täkitlidi. Şuniŋ bilän billä keläçäktä ikki dšlät arisida uttur avia reysliri eçilidu.
«Bügünki «dügläk üstäldä» 7 milliard dollar kšlämidiki 20 şärtnamigä qol qoyilidu däp mähsät qilivatimiz. Bu – biznes väkilliri arisidiki šzara munasivätniŋ aliy däriҗisini kšrsitidu. Biz Boing samoletlirini setivelişni vä yeza egiligi sahasidiki munasivätlärni rivaҗlanduruşni mähsät qilimiz», dedi Dšlät rähbiri.
Sšziniŋ ahirida Qazaqstan Prezidenti D.Trampni AQŞniŋ ihtisat sahasida qolğa kältürgän utuqliri bilän täbriklidi. «Siz äҗayip seliq islahitini ämälgä aşurdiŋiz. Bu täşäbbusiŋizni qollaymän. Çünki moşundaq islahatni biz bäş jil ilgiri qobul qilduq. Bizdä korporativliq seliq 20 payiz, payda seliği 10 payiz» däp sšzini hulasilidi N.Nazarbaev.
Öz sšzini Dšlät rähbirigä täşäkkür izhar qiliştin başliğan D.Tramp N.Nazarbaevniŋ Aq šygä räsmiy säpär bilän kelişini šzi üçün abroy hesaplaydiğanliğini eytti.
«AQŞ çaräk äsirdin beri Qazaqstanni Märkiziy Aziyadiki mustäqil, istiqbali zor strategiyalik şerik süpitidä hesaplaydu. Biz Qazaqstanniŋ mustäqilligini däsläpkilärdin bolup etirap qilğanliğimizni mäğrurliniş bilän tilğa alimiz. Şuniŋdin beri kšp vaqit štti. Qazaqstan yadroluq quralidin baş tartiş arqiliq šz ävladi üçün behätär vä teçliq keläçäkni şäkilländürdi», dedi D.Tramp.
Şuniŋdin keyin Aq šy rähbiri AQŞniŋ Qazaqstan ihtisadiniŋ äŋ çoŋ investori vä asasiy soda şerikliriniŋ biri ekänligigä tohtaldi. D.Tramp Qazaqstanni Märkiziy Aziya regionidiki utuqluq täräqqiyatniŋ modeli süpitidä etirap qilidiğanliğini täkitlidi.
«Biz keläçäktä Qazaqstanğa selinidiğan investitsiya kšlämini aşuruşni mähsät qilivatimiz. Bolupmu energetika sahasiğa ähmiyät beriş planimiz bar. Bügünki taŋda Qazaqstan bilän strategiyalik hämkarliğimiz rivaҗlinivatidu. AQŞ bilän Märkiziy Aziya arisidiki hämkarliq duniya җamaätçiligi kütkinidinmu tez täräqqiy ätmäktä. Qazaqstan Avğanstandiki bizniŋ härbiylirimizgä yardäm kšrsitivatidu», däp AQŞ Prezidenti ikki dšlät arisidiki hämkarliq Qazaqstanniŋ BMT Behätärlik Keŋişi räisi hizmitigä kirişkändin keyin tehimu küçäygänligini täkitlidi.
D.Tramp Prezident N.Nazarbaev billän dšlätniŋ iqtidarini aşuruş, munasivätlärni yahşilaş boyiçä mäsililärni muhakimä qilğanliğini eytti. Qazaqstan Koreya qoltuğidiği yadroluq quralğa munasivätlik mäsilidä işäşlik şerikkä aylanmaqta. Aq šy rähbiriniŋ pikriçä, birlişip paaliyät jürgüzüş Şimaliy Koreya rejiminiŋ yadroluq qural hovupidin qoğdinişqa imkaniyät yaritidu.
«Prezident N.Nazarbaevqa Avğanstandiki bizniŋ paaliyitimizni qollap-quvätligänligi üçün täşäkkür izhar qilimän. Qazaqstanniŋ İGİL vä Taliban läşkärliri bilän küräştä ähmiyätlik logistikiliq җähättin qollap-quvätligänligini aliy bahalaymän. Moşu turğidin, Qazaqstanniŋ Avğanstan grajdanliriğa bilim beriş mäsilisini qolğa elişiniŋ, dšlättiki behätärlikni küçäytişkä paal qatnişişiniŋ ähmiyiti alahidä», dedi AQŞ Prezidenti.
Şuniŋdin keyin D.Tramp Qazaqstanni hoşna dšlätlärgä hšrmät bilän qaraydiğan, šz täğdirigä šzi җavapkär mustäqil dšlät süpitidä etirap qilidiğanliğini eytti. Uniŋ täkitlişiçä, Qazaqstanda amerikiliq kompaniyalärniŋ nätiҗidarliq işlişi üçün qolayliq şaraitlar yaritilğan.
«Amerikiliq tiҗarätçilär Qazaqstan ihtisadiğa investitsiya seliş boyiçä aldinqi säptä turidu. İkki dšlät arisidiki soda vä ihtisadiy munasivätni küçäytiş mähsitidä N.Nazarbaev AQŞniŋ tiҗarätçiliri bilän uçrişidu. Biz sodiniŋ ikkitäräplimä vä adil boluşi keräk däp hesaplaymiz», dedi D.Tramp.
Aq šy rähbiriniŋ täkitlişiçä, birqatar sanaät sahalirida, grajdanliq aviatsiya, tšmür yol, meditsiniliq hizmät kšrsitiş, tehnologiya vä energetika sahasida süpätlik mähsulatlar bilän hizmät kšrsitiş boyiçä käŋdairilik çarä-tädbirlär ämälgä aşurulmaqta. Ahirida D.Tramp Qazaqstan mustäqilliginiŋ mustähkäm, keläçiginiŋ parlaq boluşiğa tiläkdaşliq bildürdi.
Dšlät rähbärliri säpär yäkünliri boyiçä käŋäytilgän strategiyalik hämkarliq toğriliq Birläşkän bildürüş qobul qildi. Uniŋda HHİ äsirdiki Qazaqstan bilän AQŞ arisidiki munasivätlärni buniŋdin keyinmu çoŋqurlitiş mäsililiri kšrsitilgän.
Dšlät rähbiriniŋ AQŞqa säpiri davamlaşmaqta. Säpär davamida Prezident birqatar ikkitäräplimä uçrişişlarni štküzüp, biznes forumğa qatnaşti.
İkkitäräplimä hämkarliqniŋ yeŋi dävri
Prezident Nursultan Nazarbaev AQŞqa räsmiy säpiri dairisidä Prezident Donal'd Tramp bilän uçraşti. Qarşi eliş räsmiyiti ayaqlaşqandin keyin, Dšlät rähbiri Aq šyniŋ hšrmätlik mehmanliri kitavida imzasini qaldurdi. Qazaqstan bilän AQŞ Prezidentliri ikkitäräplimä munasivätlärni vä häliqara kün tärtividiki muhim mäsililärni muhakimä qildi.Prezident räsmiy säpärgä täklip qilğanliği üçün AQŞ Prezidenti D.Trampqa šziniŋ minnätdarliğini izhar qildi. Qazaqstan AQŞniŋ işäşlik şerigi ekänligini täkitligän N.Nazarbaev keläçäktä ikkitäräplimä munasivätlärni küçäytişniŋ ähmiyitini qäyt qildi.


text:
Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Moşu ibarä jürigini ottuzğa bšlüp, ottuz oğulniŋ otida kšygän, dostluqni bšläkçä qädirläydiğan «Regionalliq mäşräpniŋ» begi Dolqun Raziev ohşaş adämlär namiğa eytilğan bolsa keräk, däp oylaymän. Undaq deyişimniŋ sävävi, uniŋsiz mäşräp ähliniŋ heçqandaq toy-bäzmisi ävҗigä çiqmaydu. “Quli” deginimiz bolsa, härqandaq väziyättä u qolini kšksigä tutqan halda yeniŋdin tepilidu.
Dolqun aka җamaätçilik arisidimu šziniŋ millätpärvärligi, sahavätlik işliri bilän yahşi tonulğan. Bolupmu buniŋdin birnäççä jil ilgiri uyğur yaşliriniŋ beşini qoşup, härhil mädäniy çarä-tädbirlärni uyuşturuşqa munasip ülüşini qoşqan edi. «Sultanqorğan» җämiyätlik birläşmisini başqurğan jillirimu kšpiräk jutniŋ ğemini qilişqa adätlängän. Şuŋlaşqa uniŋ äl-jut arisidimu izzät-abroyi çoŋ. U şundaqla heçkimgä ohşimaydiğan müҗäzi, huşçaqçiği bilän dost-yaranliriniŋ qälbidin orun alğan märt-märdanä insan. Äynä şundaq insaniy päzilätlärni diliğa muҗässämläştürgän, šz mänpiyitidin kšrä, kšpiräk kšpçilik ğemini qilişqa adätlängän Dolqun Razievmu mana atmişniŋ “işigini” eçiptu.
“Yahşilarğa täbiiydur hšrmät”, demäkçi, bügün biz äynä şu hšrmät yüzisidin, uniŋ šmür kitaviniŋ sähipilirini varaqlap kšrüşni muvapiq kšrduq. Biz däsläp Dolqun akiniŋ ğämgüzar anisi Paşahan Razieva bilän hämsšhbättä bolduq.
– Biz Ğulҗidin 1959-jili kšçüp çiqip, Almuta şähirigä orunlaştuq, – dedi ana štmüşkä näzär taşlap. – Bir jildin keyin Panfilov nahiyäsiniŋ Pänҗim yezisiğa kšçüp kättuq. Män Ğulҗida «İttipaq» teatrida uzun jil işligänliktin, Pänҗimgä kelip, yezida täşkil qilinğan sän°ät häväskarliri šmigigä işqa orunlaştim. Bu yärdä ikki jilçä yaşiğandin keyin, Yarkänt şähirigä kšçüp kättuq. Balilarniŋ dadisi Rähmitullam biz, ailisini, asraş üçün kavapçiliq bilän şuğullandi. Dolqun Yarkänt şähiridiki Kirov namidiki ottura mäktäptä (hazirqi H.hämraev namidiki uyğur ottura mäktivi) oquvatqan çağliridila dadisiğa qol-qanat bolup jürdi. Mundaq eytqanda, kiçigidinla dadisiniŋ qeşida jürüp tavlandi, ämgäksšygüç bolup šsti. Mäktäptimu yahşi oqudi. Çoŋ oğlumiz Säypidin mozduzçiliq bilän şuğullinip jürdi. Äsmitulla oğlum bilän qizlirim – Gülnarä bilän Gülzarä tehi kiçik edi. Keyiniräk yoldişim ikkimiz Yarkänt şähiridiki umumtamaqliniş mähkimisidä işliduq. Mäzkür mähkimidä on jilçä işligändin keyin, birätola Almuta şähirigä kšçüp kälduq. Bu yärgä kälgändin keyinmu Dolqun yänä şu bizniŋ ğemimizni qilip, qaynaq ämgäk qaynimiğa şuŋğup kirip kätti…
Balamni mahtiğinim ämäs, häqiqiti şuki, ata käspini davamlaşturuş niyitidä, mana jigirmä jilçä boldi «Manzura» dukinini vä bäş jildin beri uniŋ yenida ihçam aşhanini işqa qoşup, tirikçilik qilivatidu. Biriniŋ ala jipini atlimisaŋ, haramliq qilmisaŋ, birävniŋ häqqini yemisäŋ, bärikät tapisänkän. Şuŋlaşqa hädisiy kitaplarda «Şükri desäŋ sän, yänä berimän män», deyilgänğu. Rähmitullam rämiti ikkimiz «şükri» däp yaşiduq. On tiyin tapsaq, şuniŋ yerimini jitim-yesir, musapirlarğa beriştin qaçmiduq. Rämiti hätta keçiliri tenäp, koçida qalğanlarni, mäyli uni tonisun-tonimisun, šygä başlap kelip ğizalandurup, andin ätisi çirayliq yolğa selip qoyatti. Milliy näşirlärgä yeziliştin, yazğuçi-şairlirimizniŋ kitaplirini setiveliştin heçqaçan baş tartqan ämäsmiz. Balilirimiznimu şundaq tärbiyiliduq. hazir Dolqunmu tapqan tärgininiŋ bir bšlügini muhtaҗlarğa aҗritip, qolidin kelişiçä yardäm qolini sunup kelivatidu. Şuŋlaşqa tonuş-bilişlärniŋ Dolqunni «Bu biz yahşi bilidiğan märt-märdanä Çapaykam bilän Paşahindämniŋ duasini alğan sahavätlik oğlidä!», däp hšrmät bilän tilğa alidiğini bekar bolmisa keräk. (Eytmaqçi, Rähmitulla aka tarihiy vätinimizdä partliğan milliy inqilapqa qatnaşqan ekän. Uniŋ şu jilliri yamğurdäk yeğivatqan oqqa pärva qilmay, soldatlarğa jügräp jürüp, su toşup jürginini kšrgän säpdaşliri uniŋğa «Çapay» däp läqäm qoyuptekän. Bu bara-bara uniŋğa isim süpitidä siŋişip kätkän. Paşahan aniniŋ eytişiçä, kšpligän adämlär yoldişiniŋ isminiŋ Rähmitullam ekänligini u duniyadin štüp, namizini çüşärgän küni biliptu).
Dadisi ikkimizni bir kün kšrmisä, Dolqunniŋ kšŋli imin tapmaydiğan. här küni degidäk ähvalimizdin hävär elip, jiriğimizni yeqin qilip turatti. hazirmu şundaq. Ağrip-silap qalğidäk bolsam, paypetäk bolup ketidu. Birär işqa tutuş qiliştin aval, meniŋdin mäslihät sorimay, u işni härgiz qolğa almaydu. Mana, oğlummu atmişniŋ bosuğisidin atlidi. U moşu yaşqa kälgiçä meniŋ yenimdin bir kün neri kätkän bala ämäs. Qerindaşliriğimu qanitini täkşi yeyip kelivatidu. Bir çinä çayni meniŋ bilän içmisä, qosiği toymaydu. İlahim, moşu balamniŋ Hudayim šmrini bärsun, meniŋ yeşimğa kirsun, meni uzatsun. Balam bilän kelinim Alidäm ikkisigä uzaq šmür tiläymän. İkkisi täŋ muŋup, täŋ qerisun. Tšrt pärzändi bilän säkkiz nävrisiniŋ qiziğini kšrüp, çävrä oçumidin su içişigä nesip qilsun, däymän. Män yeqinliri üçün härqandaq işqa bäl bağlaydiğan häm ätrapidikilärni hoşalliqqa bšläşni bilidiğan Dolqun balamdin miŋ razi.
…Afrikida bir gül bar ekän, uniŋ här bärgidiki gül-poräk šzigä has räŋgä egä bolup, härqaysisidin alahidä yeqimliq puraq çiqiridekän. Män säksändin alqiğan Paşahan aniniŋ gäplirini tiŋşap oltirip, u yaqni äşu hislätlik gülgä tählit qildim. Undaq bolğini, aniniŋ balisiğa has mehri-muhäbbiti pütün barliğidin quyulup tursa, ikkinçi täräptin buniŋdin helä jillar ilgiri paҗiälik vapat bolğan yoldişi Rähmitullam akiğa nisbätän latapiti aniniŋ riştini bağlap, u häm buniŋğa alahidä yeqimliq hid äta qilatti. Mana moşundaq latapätlik vä diyanätlik ailiniŋ pähirlinärlik oğli Dolqun aka bügünki küngä qädär addiy, pak, adil yaşidi. Mädäniyät, maarip, mätbuat, ädäbiyat, sän°ät sahaliriniŋ adämlirigä qolidin kälgän yardimini ayimay, ularniŋ yeqin dosti vä ğämhorçisi bolup kelivatidu. Öz novitidä biz Dolqun akini atmiş yaşliq tävälludi bilän qizğin täbrikläp, uniŋğa mustähkäm salamätlik, uzaq šmür tiläymiz.
SÜRÄTTÄ: D.Raziev anisi Paşahan vä nävriliri bilän.
Mäşür SASİQOV çüşärgän sürät.
MUÄLLİPTİN: Dolqun Raziev däsläp «Almatımebel'» kombinatida işlidi. Aliy militsiya mäktividä oquşqa berivedi, mälum säväplär tüpäyli, komissiya hšҗҗätlirini qobul qilmidi. Şuniŋdin keyin u «DOSAAFta» şoferliq kursta oqudi. härbiy hizmitini štäp qaytqandin keyin, däsläp Almuta vilayätlik yeza egiligi mähsulatlirini setiveliş vä sapasini täkşürüş dšlätlik inspektsiyasiniŋ baş inspektori Kintal Baqievniŋ şoferi, keyiniräk vilayätlik mähkimilärni quruluş materialliri bilän täminläş idarisidä mäs°ul hizmättä işläydu. Şuniŋdin keyin mäzkür idarä başliğiniŋ täminläş işliri boyiçä orunbasari bolidu. Ötkän äsirniŋ 90-jilliri tiҗarät bilän şuğullinidu. Şu jilliri «Yeŋi zaman» gezitida tarqitiş bšlüminiŋ başliği bolup işläydu Qisqisi, u qäyärdä işlimisun, šzigä jüklängän väzipiniŋ hšddisidin çiqişni bildi. Adilliği, tirişçanliği, ämgäksšygüçlügi bilän alahidä päriqlinip turdi. hazirmu şundaq.


text:
Kwägerlerdiñ aytwınşa, töbeleske birneşe ondağan adam qatısqan. Töbeles küzetşi qız ben bazar mañında qayır tilep otırğan üş balalı mügedek äyeldiñ arasındağı janjaldan şıqtı. Oqïğa 16 mamır küni keşki sağat 17.00 şamasında boldı. Polïceyler jïnalğandardı üş ret taratıp jiberdi. Kwägerler "Artem" bazarınıñ birinşi qabatı qïrağanın ayttı.
Astana IID kezekşi bölimi qızmetkerleri Tengrinews.kz tilşisiniñ qoyğan suraqtarına jawap berwden bas tarttı. Polïceyler oqïğanıñ jäy-japsarı anıqtalıp jatqanın ayttı.
Derekközi: tengrinews.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Almaniya kantsleri Angela Merkel Rusiyeniñ Soçi şeerine memelketniñ prezidenti Vladimir Putinnen körüşmege keldi.
Bir künlük ziyareti devamında Merkel (Rusiye 2014 senesi Ukrainağa bağlı Qırımnı işğal etkeninden soñ bu onıñ ekinci teşrifidir) diqqatını Ukrainanıñ şarqında ve Suriyedeki dava üzerine celp etecek, dep bildire onıñ temsilcisi Shteffen Zajbert.
Onıñ sözlerine istinaden, eki raundlıq körüşüv arasında Kyiv vaqtına köre saat 15:30 Merkel ve Putin SMİ (KHV) temsilcilerinen körüşecekler.
Körüşüv esnasında eki lider iyülniñ 7-8 arasında Gamburgta ötkerilecek «Grup 20» sammitine yapılğan azırlıqnı da muzakere etmek kerekler.
Körüşüvden soñ aynı künü Putin AQŞ prezidenti Donald Trump ile telefon vastasınen körüşecek.
Körüşüv Moskva ve Ğarp arasındaki munasebetler kergin olğan maalde keçecek.
Merkel Putinnen halqara tedbirlerde körüşken edi, lâkin Rusiyege soñ defa 2015 senesi mayıs ayında barğan edi.
Almaniyanen Rusiye arasındaki munasebetler 2014 senesi, Moskva qanunsız şekilde Ukraina toprağı olğan Qırımnı işğal etip, Ukraina şarqındaki boyeviklerge qol tutıp başlağandan soñ kerginleşken edi.


text:
Türli azıq-tüliktiñ adam ağzasına paydası:
Säbiz: Teri qattılığın qalıptı jağdayğa tüsiredi, sergek körinis jäne tüs beredi.
Qïyar: Terini ılğaldandırwşı jäne maylılığın alwşı qasïetterge ïe.
Lïmon: Mïkroptan tazalaydı, terini jïıradı, küşeytedi jäne maylılığın aladı.
Ayran: Teriniñ erte äjimdelwiniñ aldın aladı, jumsaqtıq jäne ïilimdilik beredi.
Süt: Ilğaldandıradı, ïilimdilik beredi, terini küşeytedi, tüzwleydi.
Jöke (lïpa): Teri tinderin küşeytedi jäne jaña kletkalardıñ qalıptaswına kömektesedi.
Qalaqay: Qan aynalımın jıldamdatadı. Maylı şaştarğa jäne qayızğaqqa qarsı qoldanıladı.
Jebirşöp (tïmyan): Dezïnfekcïyada öte küşti. Qabınwğa beyim teriler üşin beriledi.
Sermene (melïssa): Nerv jüyesin tınıştandıradı, asqazan gazdarın da ketiredi.
Tüymedağı: Qabınwdıñ aldın alwşı, näzik jäne sezimtal teriler üşin öte mañızdı.
Bïday kebegi: Terini qurğap ketwden qorğaydı.
Kök şay: Terini azıqtandıradı jäne qartayudan qorğaydı.
Bal: Terini küşeytedi jäne jumsartadı. Äjimderin jazadı jäne qan aynalımın retteydi.
Süzbe: Qabınğan terilerge qarsı qoldanıladı, biraz sütpen aralastırıp krem sïyaqtı qoyulıqqa keltirw kerek. Maylı teriniñ kütiminde de qoldanıladı.
Alma wkswsı: Öte tanımal däri. Terini jandandıradı jäne teriniñ betki qabatın küşeytedi. Qurğaq jäne jarılğış teriniñ jäne maylı, bezewli teriniñ de kütiminde öte jaqsı. Şaşqa jumsaqtıq jäne jaltıraqtıq beredi.
Jumırtqa sarısı: Maska jäne kompresste eñ mañızdı zat. Terini azıqtandıradı jäne tüzeydi.
Zimbir (ïmbïr): Teriniñ maylılığın, qabınwın ketiredi, jarılwın jäne jaralardıñ jazılwın jıldamdatadı.
Badam mayı (mïndal): Qurğaq jäne jarılğış teriler üşin öte paydalı. äjimderdi ketiredi.
Maysana mayı: Şaştardı küşeytwde öte utımdı qoldanıladı.
Soya mayı: Terini qorektendiredi.
Künjit mayı: Terini azıqtawşı jäne kün säwlesinen qorğawşı qasïetteri bar.
Zäytün mayı: Süzilgen zäytün mayı adam terisine jaqsı siñedi, terini qalıptı jağdayda ustaydı jäne jañalaydı.
Derekközi: bilim-all.kz
Tegï: Xend meyd,
Kommentarïï


text:
Krïştïano Ronaldw men Lïonel Messï – «Altın doptı» soñğı 7 jıl boyı kezektesip ïelenip kele jatqan älemniñ eñ mıqtı fwtbolşıları. Bïıl da atalmış fwtbol marapatına negizgi ümitker – osı ekewi.
Djonatan Rosstıñ (The Jonathan Ross) tok-şowında özimen attas fïlmdi twralı pikir bildirwge kelgen Ronaldw: – Şındığına kelgende, bïıl jüldeni Messï jeñetin sïyaqtı, öytkeni munday jüldelerdiñ tağdırı dawıs berwge baylanıstı, – dep ayttı. – Öytkeni ol osı jılı Barselona sapında öte sätti öner körsetti, Çempïondar Lïgası men La Lïganı jeñdi.
Ronaldw atalğan jüldeni osığan deyin üş ret jeñip alğan bolatın: 2008, 2013 jäne 2014 jıldarı. 2009, 2010, 2011 jäne 2012 jıldarı «Altın dopqa» Messï ïelik etti.
Krïştïano Ronaldw:
«Men özimniñ kareramdağı eñ mıqtı mawsımdı ötkizdim jäne bul öte jaqsı. Men Ewropa boyınşa eñ köp gol soqtım, biraq bäri dawıs berwge baylanıstı, bul öte qïın. Şınımdı aytsam, men bul üşin qattı alañdamaymın, osığan deyin aytqanday, men bul jüldeni 3 ret jeñemin dep eşqaşan oylamappın».
Sonday-aq, Ronaldw äli de jas ekenin jäne «Altın doptı» tağı jeñip alatının, 30 jasqa tolwına qaramastan äli 7 jılday oynaytının ayttı.
Derekközi: el.kz
Tegï: Sport jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Qırımda mahküm etilgen ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluh, evelden Aqmescit tahqiqat izolâtorınıñ vekilleri narazılığını toqtatmaq kerek olğanında israr etseler de, açlıq tutmağa devam ete.
Bunı aprel 25-te Qırım.Aqiqatqa Qırım insan aqlarını qorçalav gruppasınıñ koordinatorı Olga Sripnik, Rusiye prezidenti yanındaki İnsan aqları boyunca şuranıñ (İAŞ), sanki Baluh, «işi İAŞ tarafından kontrol altına alınğanını bilgen soñ açlıqnı toqtattı», degen bildirüvini izalarken, bildirdi.
«Al-azırda, Baluhnıñ, advokatınen körüşkende, tahqiqat zolâtorınıñ hadimleri onı açlıqtan çıqarmaq kerek olğanını sayalar, dep bildirgeni belli. Olar, Baluhnıñ, suv ve çaydan ğayrı şingen bal içkenini bildi. Lâkin Baluh, açlıqnı devam etmek kerek, dep saya. Yani o, açlıqnı toqtatmadı», – dedi aq-uquq qorçalayıcısı.
Aprel 25-te Rusiye prezidenti yanındaki İnsan aqları boyunca şuranıñ saytı Baluhnıñ açlığını toqtatqanı aqqında malümatnı tarqattı.
Qırım.Aqiqat bu malümatnı teşkirmege devam ete.
Baluh muddetsiz açlıqnı mart 19-da ilân etti.
İlhaq etilgen Qırımda mahkeme Baluhnı, arbiy yedekler saqlağanında qabaatlı tanıp, 3 yıl ve 5 ay muddetine koloniya-qasabada azatlıqtan marum etilmesi ve ondan ğayrı 10 000 ruble (qararnen 4600 hrivna) miqdarında cöreme tölemesine dair uküm çıqardı.
Faaliyetçige qarşı ekinci cinaiy iş Aqşeyh (Razdolnoye) qasabasındaki muvaqqat tutuluv izolâtorınıñ rehberi Valeriy Tkaçenkonıñ arizası esasında açıldı. O, Baluh onı kötekledi, dep iddia ete. Aynı zamanda faaliyetçi ve onıñ imayesi, Tkaçenko özü oña ucüm etkenini bildireler.
Mart 19-da Kremlniñ kontroli altında olğan Aqşeyh rayon mahkemesi Volodımır Baluhqa 2018 senesi iyün 19-ğa qadar tevqif etilüv şeklinde sıñırlav tedbirini sayladı.
Mart 28-de Ukraina Tış işleri nazirligi Baluhnıñ deral azat etilmesini talap etti.
Rusiye FSBsi Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabr 8-de yaqaladı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ tavanında 90 patron ile bir qaç trotil şaşkasını taptılar, dep iddia ete ediler.
Baluhnıñ qorçalavı ve aq-uquq qorçalayıcıları, onıñ Ukraina vatanperveri olğanı sebebinden – eviniñ azbarında Ukraina bayrağı olğanı içün repressiyalar qurbanı olğanını iddia eteler.


text:
«Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarından biri Uzeir Abdullayevniñ, doğru diagnozınıñ qoyulması içün acele surette hastahanege yatqızılmasına ihtiyacı bar. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde mabüsniñ apayı Fera Abdullayeva bildirdi.
«Uzeirniñ mayıs 2 künündeki sağlıq vaziyeti aqqında bilmeymiz, çünki oña irişip, onıñnen bağlanıp olamaymız. Aprel 30-da Cemiyet közetüv komissiyasınıñ vekilleri, onıñ sıcağı ve ayaqtaki şişik ile tibbiy bölükke keçirilgenini bildirdiler. Bizim malümat talaplarımızğa cevap bermeyler. Bunıñ bir künlük hastalıq olmağanını ve onıñ endi üç-dört ay devam etkenini iç şübhesiz ayta bilem. Bizim malümatımızğa köre, bu endi üçünci keskinleşmesi… Aqibet diagnozınıñ qoyulması içün onı acele surette hastahanege yatqızmaq kerek», – dep qayd etti o.
Ondan ğayrı, Azatlıq Radiosı muhbiri Anton Naumlük, şimdi Abdullayev bulunğan Aqmescit tahqiqat izolâtorındaki tibbiy bölükniñ vaziyeti aqqında ikâye etti.
«Anda tibbiy bölük deşetli vaziyette buluna. Uzeir Abdullayev keçirilgen tibbiy kabinet, hastahane degil de, en az kolemde tibbiy hizmetler kösterilgen adiy bir kameradır. Bilgenim qadarı ile, Aqmescit tahqiqat izolâtorında mabüsler onı öz paralarına teşkil etti. İlâclar aman-aman er vaqıt yetmey», – dedi o.
Aprel 30-da «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesiniñ oturışuvında Uzeir Abdullayevniñ apayı Fera Abdullayeva, onıñ aprel 30-da Aqmescitteki tahqiqat izolâtorınıñ tibbiy bölügine keçirilgenini bildirdi .
Daa evel Abdullayevniñ anası, tahqiqat izolâtorında bulunğan oğlunda bir qaç künden berli yüksek sıcağı, ayağında şişik ve şişiklik bar, o, dayanılmaz ağrılar çeke, dep bildirdi. Dilâra Abdullayevanıñ bildirgenine köre, bu alâmetler qannıñ zeerlenmesini köstermek mümkünler.
Rusiye advokatı Nikolay Polozov, Rusiye prezidenti yanındaki İnsan aqları boyunca şura (İAŞ) ve Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovadan Abdullayev etrafındaki vaziyetke qarşılıq köstermekni rica etti.
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Teymur Abdullayev, Uzeir Abdullayev, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Emil Cemadenovnıñ qorçalayıcıları tarafından sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı berilgen apellâtsiyalarnı red etti.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Rusiye aktöri Mihail Poreçenkov «Qırımda mücize» filmi ile Donbassqa baracaq.
Al-azırda levhanı yarımadada çıqaralar. Bunı o mart 17-de Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete akimiyetniñ tarafdarı Krıminform saytı.
«Men daa bir kere Donbassqa baracam, yalıñız levha ile degil, mustaqillik içün küreşken balalarğa yardım etmek içün», – dedi o.
«Qırımda mücize» – «Krım Kino» kinostudiyası çıqarğan birinci tam metrajlı filmdir. Levha süjeti – adiy aydavcı ve meşur aktrisanıñ sevgi ikâyesidir. Poreçenkov ve İrina Grineva baş qaramanlar rolüni oynadılar.
Levha bu sene noyabr ayında Aqmescitte taqdim etilecektir.
Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ Baş taqiqat idaresiniñ yolbaşçısı Vasiliy Vovk yanvar ayında bildirdi ki, Mihail Poreçenkov Rusiye artistleri Yuliya Çiçerina ve İosif Kobzon ile beraber qıdıruvğa ilân etildi.
2014 senesi oktâbr 30-da Rusiye aktöri Mihail Poreçenkov separatistler zapt etken ukrain Donetskini ziyaret etken edi. Separatistlerniñ saytında Poreçenkov ile video bar, o, «Matbuat vastaları» yazısı ile urba kiyip, ateş aça. Levhada Rusiye vatandaşınıñ nişanı körünmey, özü ise «adamlarğa ateş açmağanını» bildire.


text:
Orlandodağı massaküläm ütereşe (iyün, 2016)
Orlandodağı massaküläm ütereşe - 2016 yılnıñ 12 iyünendä AQŞnıñ Florida ştatında Orlando şähärendä äfğän millätle kisken İslam qaraşlı Omar Mir Sediq Matin tönge gey-klubında yaqınça 50 keşe atıp üterä häm totıqlar ala.
Klubta başlanğan atış näticäsendä yaqınça 50 keşe üterelä, 53 artıq keşe yaralana.
Politsiä çaraları näticäsendä höcüm itüçe üterelgän, ä totıqlar azat itelgän.
Orlandodağı ütereşlär - AQŞnıñ ör-yaña tarixında iñ massaküläm ütereşe. 2007 yılda Virginia Tech universitetı qorılmalarında 32 keşe, Konnektikutnıñ Sandy Hook mäktäbendä 27 keşe üterelgän ide.
Terror oyışması "İGİL" terror höcüme öçen üzenä cawaplığın aldı[1].
Waqiğalar üseşe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Cirle waqıt belän tönge ikelär tiräsendä (2:00 (EDT)) Puls digän gey-klubı yanında atış başlana, politsiä xezmätkäre höcüm itkän keşegä ata başlıy, terrorçı klub eçenä kerä, anda 320 kilüçe bulğan. Matin klubqa kerep atarğa däwam itä häm totıqlar ala.
İrtänge 5 säğättä politsiä şturm başlıy, näticädä Matin üterelgän.
Höcümçe - äfğän millätle Omar Matin, 1986 yılda Nyu-Yorkta tuğan, Floridada yäşägän. Tikşerü federal' bürosı buyınça Matin kisken qaraşlı islamçılar belän bäylängän.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- http://www.azatliq.org/a/27793346.html OpлaHдoдarы aTышTa kиMeHдә 50 keшe hәлak бyлды


text:
BWW komiteti Semey öñiri boyınşa qarardı maqwldadı
Ministrlik aqparatına qarağanda, qararda Qazaqstan ükimetiniñ Semey öñirin sauıqtıru jäne damıtudağı röli atap ötiledi. Sonımen qatar qwjat halıqaralıq qauımdastıqtı “Qazaqstannıñ zardap şekken twrğındardı emdeu jäne olarğa qızmet körsetudiñ arnayı jobaları men bağdarlamaların dayındap, iske asıruına jäne aymaqtı ornıqtı damıtıp, ekonomikalıq ösimge qol jetkizudegi jwmıstarına kömektesuge şaqıradı.
Ministrlik bwl qarardı BWW Bas assambleyası Semey öñiri boyınşa 1997 jıldan beri qabıldağan toğızınşı qwjat ekenin aytadı. BWW Bas assambleyası bwl qarardı biıl jeltoqsanda qabıldaudı joparlap otır.


text:
Mart 20 künü Kiyev ş. "Alraid" İslâmiy medeniyet merkezinde cuma namazından soñra ğıyabiy cenaze namazı ve cemaat duasınen Qırımda yapılğan repressiya qurbanları añıldı.
Hatırlatamız, Qırımda 2014 senesi üç qırımtatarı: Reşat Ametov, Edem Osmanov ve Belâl Belâlov qanunsız silâlanğan toplumlar tarafından vahşiyce öldürülgen ediler.
Daa bir-qaç soydaşımız qaçırılğan edi ve şimdige qadar ğayıplar. Bu sırada Timur Şaymardanov, Seyran Zinedin, İslâm Ceparov, Cevdet İslâmov, Eskender Apselâmov, Üsein Seytnabiyev, Ernest Usmanov qayd etile.
"Qırımtatarlar Cemiyeti" semetdeşlerimizniñ, tez vaqıtta tapılıp, öz ailelerine qavuşacaqlarına ümüt ete. Bunen beraber Qırımdaki işğalci akimiyetniñ repressiya qurbanlarınıñ yaqınlarına taziye bildiremiz.
İnne Lillâhi ve İnne İleyhi Raci'uun
"Qırımatarlar Cemiyeti" CT matbuat hızmeti


text:
Jarnama narığı...
2013 jıldan beri eldegi jarnama narığı jılına 7-9% aralığında qwlap kelgen. Biıl ösim bar. TNS Central Asia mälimeti boyınşa 2016 jılı jarnama narığı 38 mlrd teñgeni qwraptı.
Mwnda gazetter, jurnaldardıñ ülesi eñ qattı (38%) qwlağan eken. Televiziya 3,5% tömendegen. Al internet segment kerisinşe 38% ösim körsetipti. YAğni, bwl trend tüsinikti. Ärine, kölem jağınan 4,1 mlrd teñge ğana bolsa da alda bwl cifr tek ösetin boladı. Internet segment işinde de bäseke artıp keledi. Äleumettik jeliler sayttardıñ ülesin jıl sayın alıp otır.
Aytpaqşı, elimizde 2016 jılı feysbuktıñ qoldanuşıları 5% azayıp, 25,2% körsetipti, al instagram bolsa qayta 40% ösken, söytip internet auditoriyanıñ 46,1% akkaunt bar eken. Qısqası, qarajat üşin tartıs, bäseke artpaq.
Ruslan Jeldibay
Facebook-tegi paraqşasınan


text:
Rusiye işğal etken Qırımda qırımlılarnıñ evlerinde yañı tintüvler keçirilgenini haber eteler. Bunı noyabr 17-de Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov Facebook saifesinde bildirdi.
«Şerif Ganiyevniñ evinde tintüv keçirilgenini haber ettiler, yaşağan yeri: – Bağçasaray rayonı, Mağaraç (Hanışköy) k. Şerif qaynaqçı olıp çalışa, 40-45 yaşlarında, tintüv sebebini şimdilik bilmeymiz. Barıp olamayım», – dep yazdı Ümerov.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi ki, «Aqmescit rayonınıñ Sofiyevka köyünde yerli iş adamı Yusuf ağanıñ evinde de tintüv keçirile. Sebebi şimdilik belli degil».
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
İyül 17-de Aqmescitte avia bombanı arındırmaq içün demiryol naqliyesiniñ areketi toqtatıldı, bomba Salğır özeni yanındaki Kim soqağı rayonında tapıldı. Bu aqta Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Kremlge boysunğan Qırım idaresinde bildireler.
«Bu yerge Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Qırım bölüginiñ pirotehnika mutehassısları birden keldi, olar tapılğan şeyni ve civarındaki territoriyanı baqıp çıqtı. Tapılğan şeyniñ fugas aviatsion bombası olğanı belgilendi, onıñ umumiy ağırlığı 250 kilogrammnı teşkil ete (FAB-250). İçki işler nazirliginiñ hadimleri, avia bombağa yabancı adam keçmesin dep, territoriyanı sarıp aldı», – dep ayttılar müessisede.
Bu vaqıt Kremlge boysunğan Aqmescit şeer memuriyetinde fevqulade vaziyetler komissiyasınıñ fugas aviatsion bombasını zararsız alğa ketirmesi boyunca toplaşuv keçirildi. Avia bomba tapılğan territoriya yanındaki soqaqlarnı qapatmamaq ve avto naqliye areketini sıñırlanmamaq qarar alındı. Ameliyat keçirilgen vaqıtta demiryol naqliyesi areketi sıñırlandı. Bu yerde acele tıbbiy yardım taqımı nevbette tura edi.
«Saat 17:08 Baş idare Mahsus taqımınıñ pirotehnika mutehassıları bombanı topraqtan çıqardı ve mahsus tehnika vastasınen Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ poligonına ketirildi, o yerde havfsız şekilde yoq etildi», – dep qayd etti FVN Qırım baş idaresiniñ müdir muavini.
İyül 16-da Aqyarda Aqmescit-Aqyar yolunıñ yanında Ekinci Cian cenki vaqtındaki 500 kilogrammlıq bomba zararsız alğa ketirildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım maliye naziri Vladimir Levandovskiyniñ aytqanına köre, Qırım akimiyeti rubl fiyatınıñ deñişmeleri ile bağlı Rusiye Federatsiyasınıñ bücetinde masraflarnıñ qısqartılması Qırımğa ait maddelerge tesir etmeycegi aqqında añlaştı.
Bunı o fevral 27-de matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete akimiyetniñ Krıminform saytı.
«Federal bücetinde qayd etilgen raqamlar deñişmedi. Ebet, şimdi Rusiyeniñ maliye nazirligi masraflarnı qısqartacaq ola. Lâkin şimdilik, kelişkenimizge köre, bu adımlar Qırımğa tesir etmeycek. Planlaştırılğan masraflar deñişmemek kerek», – dep ayttı Levandovskiy.
Qırım maliye nazirliginiñ malümatına köre, 2015 senesi yanvar-fevral aylarında Qırım bücetine 1,7 mlrd ruble bergi ve bergilerden tış kâr olaraq keldi, 8,8 mlrd ruble federal bücetten masraflarnıñ ödenmesine berildi ve 145,6 mln ruble federal bücetniñ yardımı olaraq keldi.


text:
Köldi aynala qorşağan ärbir tawdıñ özine tän mazmunınıñ qarapayımdılığı men anıqtığımen, jergilikti xalıqtıñ qorşağan ortamen birigwge degen umtılısına qanıq syujetimen tañ qaldırarlıq añızı men tarïxı bar. Biraq köldiñ özindik ğasırlar boyı osı qasïetti jerde bolğan jañaşa oqïğalarmen tolıqqan, adamï qarım-qatınastardıñ är alwandığın siñirgen añızı men qupïyası eşteñemen salıstırwğa kelmeydi. Jäne köldiñ ortasında jalğızsırap turğan tas üyindisiniñ arqasında munıñ barlığınıñ qupïyalığı arta tüsedi.
Köl twralı añız
Ertede, bul jerde äli köl bolmağan kezde, jergilikti xalıqtı ädiletti äri märtebeli xan bïlegen. Ol öte küşti, mıqtı äri sımbattı, aqıldı äri parasattı, asa bay äri jomart bolğan. Onıñ qarımdı äskeri, sulw jubayı, otar-otar qoyları, mıñdağan tabın jılqıları boldı, biraq onıñ eñ asıl baylığı, köziniñ qaraşığı – jar degende jalğız ulı edi. Xan ulın alaqanında ustadı, ärdayım qorğaştap, barlıq jamandıqtardan saqtawğa tırıstı. Özi jawıngerlik önerdi: qılışpen şabısw, sadaqtan oq atwdı, attıñ qulağında oynawdı, sonımen qatar, bïlewşige qajet barlıq danalıqtı üyretti, jäne bul mäñgilik jalğasatınday körindi.
Biraq künderdiñ bir küninde soğıs bastaldı. Qaharlı, qatıgez duşpannıñ äskeri aş töbettey beybit elge şabwıl jasap, orasan qayğı men qasiret äkeldi. Sonda xan öziniñ ulımen birge äsker jïnap, jawğa qarsı şıqtı. Surapıl şayqas orın aldı.
Urıs üş kün men üş tünge sozıldı. Aqır ayağında, xan men jawdıñ bïlewşisi jekpe-jekke şıqtı. Xannıñ bul ayqasta jeñiske jetkenin körip, duşpan äskeriniñ üreyi qaştı, barlıq jïğan-tergenderin qaldırıp, soğıs alañınan qaşa jöneldi. Jawdıñ köptegen adamdarı tutqınğa alındı, solardıñ işinde sulwlığın aytıp tawıspas arw boldı. Ol ayqas kezinde xan qolınan qaza tapqan jaw patşasınıñ qızı edi. Arwdıñ sulwlığı qanşalıqtı ğajayıp bolsa, onıñ jüregin kermegen öşpendilik sezimi sonşalıqtı qorqınıştı boldı, al onıñ oyı men armanında zulım kek josparı örbidi.
Arwdı xan aldına alıp kelgende, ol jwas jäne sıpayı bop körindi, közin tömen tüsirip, külimsirep, oğan ğaşıq ekendigin bildirdi. Al şayqastan, soğıs alañın bürkegen ajaldardan şarşağan patşa sulwdıñ alañsız, perişte beynesine essiz ğaşıq boldı. Arwdıñ qatıgez jüreginen şıqqan maxabbat jebesi osığan deyin tek öz xalqı men jaqındarı üşin soqqan xan jüregine nıq qadaldı. Maxabbat wınıñ küştiligi sonşalıq – xan bir künnen keyin-aq, özi bar ınta-jigerin salıp bïlep kelgen xalqınıñ dästürine qarsı kelip, arwdı ekinşi äyel qılıp alwğa bel bwdı.
Köp uzamay, jas kekşil arwğa bul da az körindi. Xanğa ulınıñ qanşalıqtı qımbat ekendigin tüsingen ol bozbalanıñ basın aynaldırwdı şeşti. Birinşi kezdeswde-aq sum sulw köz tartarlıq ädemiligimen jas jigitti eliktirip, jüregin jaraladı.
Ol onıñ teñdessiz ajarlığına tamsandı. Ötkir de erke, nazdı közqarasına, sımbattı tulğa, balqıtarlıq böksesiniñ ïirimderine, kündey altın burımdı şaştarına qayran qaldı. Arwdıñ öşpendilik wı alğaş ret maxabbat otı janğan bozbalanıñ jüregine ğaşıqtıq jebesi bop qadaldı. Sol ğaşıqtıq otına elikken jigit säbï küninen onıñ boyında parasattılıqtı, otanğa, twğan jerge degen şeksiz maxabbat pen adaldıqtı tärbïelegen äkesi men anasınıñ bergen barlıq ösïetterin umıttı. Ol tek özin kernegen maxabbat sezimimen älek boldı.
Jas kekşil arw da bozbalanıñ adal nïetine, şıraylı aqjarqın jüzine, aybattı tulğasına ğaşıq boldı. Tula boyın öşpendilik sezimi kernegen sulwdıñ jüreginde maxabbat säwlesi enip, janın jılıttı.
Eline oralğannan soñ, maxabbat alawına qumartqan xan, jaqındarınıñ qarsılıqtarına qaramastan, üylenw toyınıñ künin belgiledi. Ol jubayınıñ köz jası men qayğı-qasiretin, künnen-künge şeksiz maxabbat pen ıntızarlıqtan muñaya tüsken ulınıñ janarın bayqamadı, tek öziniñ şuğıla şaşqan maxabbatın sezindi.
Toy küni de keldi. Belgilengen kün qarsañında jarşılar jan-jaqqa xabar tarattı, xan men onıñ jas ğaşığınıñ toyın toylawğa qalıñ jurt jïnaldı. Kewdesin qwanış sezimi kernegen, ädemi kïengen xan, jas bürkit sındı tuğırğa köterilip, qalıñdığın kütwmen boldı – biraq ol kelmedi. Biraz waqıt ötken soñ, ol sabırsızdana bastadı, jan-jağına qaraylap, tuğırdıñ üstinde turğan patşa qaşıp bara jatqan jastardı: öziniñ ulı men ğaşığın bayqadı. Xan qattı qapalandı. Osınday satqındıqqa zığırdanı qaynağan ol jastardıñ artınan qwa jöneldi. Uzaq pa qısqa ma, äytewir, waqıt öte kele xan ğaşıqtarğa tap boldı. Aşw üstinde ol sadağınan eki oq atıp, jastardı jaraladı.
Xan olarğa jaqındap kelgende, ğaşıqtar äli tiri bolatın. Olar qol ustasıp jattı. Özderi ajal awzında jatsa da, mäñgilik maxabbatta birikken jastardıñ közderi endi olar ärdayım birge bolatındıqtan, olardı endi eşkim de eşteñe de ayıra almaytındıqtan, qwanış nurın şaşıp turğanday körindi.
Aynalanı küñgirt tınıştıq jayladı. Jas arwdıñ közinen üzilgen bir tamşı jası, kenetten dïdarında payda bolğan muñlı da meyirimdi külimsiregeni xan jüregine tereñ boylap, barlıq bolğan jaydı bayandadı: bastapqıda kek qaytarwdan twğan oyın xannıñ jaqındarınıñ ömirin qïğan ulı maxabbat qasiretimen ayaqtalğandığı mälim boldı. Aşı şındıqtı – özin-özi aldağandığın, eki jastıñ ömirin qırşınnan qïğan bawkespege aynalğandığın tüsingen xan qubılmalı tasqa aynaldı, sodan beri sol tas öziñdegi aqïqattı izdewdiñ sïmvolı bolıp qaldı.
Al arwdıñ jalğız köz jası möldir taza kölge aynaldı. Onımen qayta qawışqan sayın aynaday köl ärbir adamğa maxabbat öşpendilikten küştirek ekendigin eske saladı. Añız boyınşa, sol kölge bir ret tüsken adam älemniñ ulı keremeti – Maxabbattıñ qupïyası men tereñdigine boylaydı.
Derekközi: http://kz.tolegenmukhamejanov.kz/
Tegï: Meniñ Qazaqstanım,
Kommentarïï


text:
Qırımtatar halqı rusieli akimiyetni, serbestlikke alışqanları sebebinden qabul etmeyler.
Bunı, qırımtatar milliy lideri, Ukraina halq vekili Mustafa Cemilev iyün 13 künü İsveçrede Just Governance matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep bildire KrımSOS.
«Şimdiki vaqıtta bütün dünya cemaatçılığına bir mesele qoyuldı – Rusiye, Qırımnı işğal etkende Budapeşt añlaşmalarını bozıp, halqara vesiqalarnıñ küçüni şübe astında qaldırdı. O, halq toplaşıp, cinayetçiler akimiyetini yoq etkeninden qorqıp, Qırımnı zapt etti», - dedi o.
Cemilev qayd etkeni kibi, bugünki şaraitlerde «qırımtatarlarnıñ milliy areketi» sertleşe bile, amma şimdilik Meclis buña yol bermey. Meclis faaliyetiniñ yasaqlanma ise, milliy areketini zayıflaştırmaq degil, aksine onı küçleştirir.
«Halqara cemaatçılığı yapa bilecek eñ büyük basqı – Rusiyege qarşı qullanılğan iqtisadiy sanktsiyalardıır. Men, bir de bir halqnıñ digerlerine köre, daa üstün olıp kösterilmesine qarşı çıqam, çünki bu imtiyazlarnı alğan millet çökip başlay», - dep qayd etti Cemilev.
Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya Meclis reisi Refat Çubarovnı, temsiliy organnı ekstremistik olaraq tanılması mümkün, dep tenbiyeledi. Em de oña, 5 yıl içinde Qırımğa kelmege yasaq etti.
Tamam bu kibi yasaqqa Mustafa Cemilev de oğratılğan edi.


text:
Äzerbayjannıñ ulttıq batırı Çïngïz Mwstafaev qorı men ANS kompaïyalar tobı eldiñ birinşi xanımı, Geydar Älïev qorınıñ prezïdenti, YuNESKO men ÏSESKO-nıñ izgi nïet elşisi, depwtat Mexrïban Älïevanı «Jıl adamı-2015» dep jarïyaladı. Bul twralı Day.Az deregine süyengen ras.kz xabarladı.
Äzerbayjannıñ birinşi xanımı munday joğarı ataqqa ötken jılı Bakwde ötken birinşi Ewropa oyındarın joğarı deñgeyde uyımdastırğanı, äzerbayjan jäne älem mädenïetiniñ özara ïntegracïyasın damıtw bağıtındağı jumıstarı, elde mwltïkwltwralïzm men qayırımdılıq is-äreketin jalğastırğanı üşin ïe boldı.
Ulttıq batır Çïngïz Mwstafaev qorı Mexrïban Älïevanı 2005 jılı da «Jıl adamıä dep tanığan edi.
Kommentarïï


text:
2007 jılı käsipker Andrey Çeglakov pen Efïm Ostrovskïy jäne akter äri avtoşabandoz Nïkolay Fomenko birlesip Marussia Motors avtokompanïyasınıñ negizin qalağan bolatın. Kompanïya maqsatı – zamanawï premïwm-klastı sporttıq avtokölik şığarıp, şeteldik kompanïyalarmen bäsekege tüsw edi.
Eske sala keteyik, alğaş qurastırılğan «Marussia» jobası ötken jıldarı jabılıp qalğan bolatın. Reseylik sportkar şığarwşılar joba jabılğanğa deyin nebäri 4 avtokölik satqan.
Bul ökinişti jağday, reseylik jıldam kölikti qurastırwşı Ïgor Ermïlïn üşin sabaq bolğan sıñaylı. Endi ol öziniñ tıñ ïdeyaların jaña jobağa jumıldırmaq. Ermïlïnniñ sözine qarağanda, «Qasqır» degen atawğa ïe jaña swperkar qolmen jïnaladı jäne ol danamen ğana şığarılmaq. Onıñ aldın-ala boljamdı bağası bir-eki mïllïon evro şamasında bolmaq.
Şamamen alğanda, «Qasqır» attı jaña köliktiñ beynesi osınday boladı.
Derekközi: www.izvestia.ru
Tegï: Avtojañalıqtar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
İlhaq etilgen Qırımdaki Rusiye ukümeti 2018 senesinde Rusiye ordusına 2300 Qırım sakinini çağırmaq istey. Bunı aprel 3-te, yarımadanıñ baş naziri muavini İgor Mihayliçenkonıñ sözlerine atıfta bulunıp, Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ saytı bildire.
Qırım «Rusiye Silâlı Quvetleriniñ saflarına vatandaşlarnı çağıruv boyunca vazifelerniñ sayısı boyunca Rusiyedeki Cenübiy arbiy okrugınıñ 15 subyekti arasında dörtünci oldı», dep qayd etti o.
Qırım ukümetiniñ matbuat hizmeti: «Bu munasebet ile cumhuriyetniñ şeer ve rayon çağıruv komissiyaları tarafından esassız qararlarnıñ alınmasına yol bermemek kerek. Ondan ğayrı, vatandaşlarnıñ arbiy hizmetke yararlığı boyunca tibbiy teşkerüvler yapılğanda hatalar ve aqlarınıñ bozuluvına yol bermemek kerek», – dep, Mihayliçenkonıñ sözlerini naqil ete.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası yarımadanıñ sakinlerine, Rusiye ordusında arbiy hizmet keçmek içün celpnameler alsalar, telefon ya da elektronik poçta vastasınen muracaat etmege rica ete.
BMTniñ Ukrainada insan aqları boyunca Monitoring missiyası, 2017 senesinde Rusiyeniñ silâlı quvetlerine arbiy hizmetke eñ az 4800 Qırım sakininiñ çağırılğanını bildirgen edi.
Aprel 2-de Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, mayısnıñ soñuna qadar devam etecek muddetli arbiy hizmetke baar çağırıluvı başlandı.