text:
Bu atna başında Törkiädä Yugarı Mäxkämä Fäthullah Gülänne “Teror belän köräş qanunı” nigezendä” xökemgä taru öçen säbäp tabılmadı digän näticägä kilep, anı aqlağan qarar birde. Gülän Törkiädä şäriat qanunnarın urnaştırırga tırışuda ğäyeplänä ide. Şulay itep anıñ Törkiägä kire qayta aluwı öçen ber nindi dä kirtä qalmadı. Törek justitsiäse şundıy qarar alğanda, Russiä Yugarı Mäxkämäse isä Fäthullah Gülän cämağätenä bäyle bulğan törkem häm oyışmalarnı “radikal oyışmalar” dip tıyu buyınça qarar aldı. Şul isäpkä Rusiädäge Törek mäktäpläre dä kerä.
Küptän tügel genä AQŞta “Foreign Policy” isemle kürenekle ber jurnalnıñ ütkärgän “Agımdagı iñ zur 100 intelektual” digän anketasında Gülän berençe urınnı algan ide. Bu ike uñay täräqqiätkä ber külägä, AQŞnıñ Gülängä AQŞta yäşäw röxsäte birmäyäçäge turındagı mäxkämä qararı buldı. Çönki Gülän AQŞta yäşärgä mömkinlek birgän “yäşel karta”nı alalmagac mäxkämägä möräcägät itkän, anıñ möräcägäten yaqlap Törkiäneñ elekke premierlärennän Yıldırım Akbulut, AQŞnıñ Ankaradagı ilçese dä bulğan Morton Abramoviç, AQŞ küzläw oyışması CIAneñ elekke kürenekle xezmätkärläre, AQŞ Grek provoslawları arxiepiskopı kebek 27 keşe añarga tanıqlıq birgännär ide. Inde Gülängä AQŞta yäşäw öçen ber ay waqıt qala. Wasington şuşı adımı belän Törkiädä islamçılarnıñ dulqınlanuwınamı yul açmaqçı, bilgele tügel. Çönki AQŞ ber ük dini qaraştagı AK partiäneñ yabıluwına da qarşı. AQŞ tışqı eşlär ministerlege xezmätkäre Matt Byrza ütkän kön “mondıy ber qarar bäxetsezlek bulır ide” dip belderde. Törek kiñ küläm medyasında da Gülän kire qaytuwı İranda İslam revolutsiäsen qabızgan Xumäyni kebek me bulaçaq digän spekulatif xäbärlär çıqtı.
Mondıy spekulatsiälär çıqqaç www.herkul.org
internet säxifäsendä Gülän belän ütkärelgän video intervyü. çıqtı. Zaman gazetası aşa bu intervyü barlıq matbugatqa taratıldı. Ul jurnalistnıñ “Sez Xumäyni kebek Törkiägä zur tantana belän kire qaytaçaqsız digän spekulatsıälär bar. Bu turıda ni äytäsez “ digän sorawına “Min İranlı tügel, vazgiätkä kürä üzem kebek tınıç qına kire qaytırmın” dip cawap qaytara. Anıñ şuşı süzläre Törkiäneñ küpçelek mätbuğat organnarında rubrika bularaq qullanıldı. Şulay da “Tercüman” gazetası “Kiläçäkme? Qaçaçaqmı?”, Cumhüriät gazetası “Gülän, AQŞta qalu öçen här törle çaranı qullana”, Radikal gazetası “Gülännän qaytu signalları kilä” kebek başqaçara eçtälektä xäbärlär çıqtı. Gülänneñ yardämçelärennän, Zaman gazetası jurnalistı Hüseyin Gülärcäneñ , Hürriyet gazetasında basılıp çıqqan süzlärenä kürä, “Tınıç ber kire qaytu buluwın hämmä keşe küräçäk. Ul üze dä ber demonstratsiä ütkärelüwen telämi.”
Zur ber dinı xäräkätneñ liderı Fäthullah Gülänneñ Törkiägä niçek kire qaytaçağı mäs`äläse küp keşeneñ diqqätendä. Çönki Törkiädä citdi ber säyäsi bilgesezlek xökem sörä. Avropa Futbol çimpionatı ramlarında ütkärelgän matçnı Törkiä Almanyaga 3-kä 2 ottırgaç, xalıqtağı futbol oyforiyası kimi töşte. Xäzer eşsezlek, säyäsi bilgesezlek, ekonomik qiyınlıqlar, häm bu turıdağı qaygılar öskä çığa başladı. AK partiä konstitutsiä mäxkämäse tarafınnan yabılamı yuq mı digän diskussiälär barğanda Fäthullah Gülänneñ Törkiägä kire qaytuwı östämä ber dulqınlanu, kierenkelek çığarmas mikän digän borçılu häm qurqular da yuq tügel. Çönki Gülän dinne tormışnıñ töp nigeze itärgä teläwen yäşermi. Bu isä rejimnıñ laisizm, dinne däwlät eşlärennän ayıru prinspına qapma qarşı, menä AK partiä östennän däwam itkän xökem protsesınıñ da töp säbäbe şul şiklänülär.


c: text/html

text:
Yaqınça altı atnadan soñ Çeçnädä ütkäreläçäk saylaular dürt yılğa suzılğan suğışnı beterergä tieş ide. Läkin, stabillek urnaştıraçaq dip kötelgän Mäskäv keşese Qadırovnıñ saylaularnı ottıruı da ixtimal. Respublikada ber dä populär bulmağan Qadırov Mäskäv yardäme belän prezident bulğan xäldä dä, Kremldäge qayber räsmilär , anıñ prezidentlığı köç qullanunıñ häm totrıqsızlıqnıñ dävam itüenä genä kiteräçäk dip uylıy başlağannar. Bu xaqta "Los Angeles Times"ta basılıp çıqqan maqälä.
Gazetanıñ yazuınça, küzätüçelärne tağı da ber ixtimal borçıy. Mäskävneñ yaqlauı arqasında Qadırov häm anıñ militsiäse Groznıyda bik köçlänep kitte. Şul säbäple, Qadırov prezident bula almağan xäldä, anıñ häm militsiäseneñ taularğa çigenep saylanğan prezidentqa qarşı köräş başlauı da ixtimal. Russiä xökümäte 5-nçe üktäber saylaularında ber kemne dä yaqlamauın räsmi räveştä beldersä dä, monıñ döres bulmauı da här kemgä mäğlum. Läkin, ber ük vaqıtta Çeçnä mäsäläse buyınça süzçe Yasterjemskiy Qadırovnıñ saylanu mömkinlegenä häm anıñ sälätenä berençe märtäbä şik belderde. Ul, federal xakimiätlär ciñelgän keşe belän ber ük safta torırğa telämilär. Şul säbäple bez Çeçnädä ber kemne dä östen totmıybız- dip äytte. Qadırov häm yardämçeläreneñ räximsez taktikası häm rişvätçelege säbäple Çeçnädä keşelär Russiä köçlärenä qarağanda anardan küberäk qurqalar. Qadırov ciñelgän xäldä, Kreml aña Çeçnädän çittä post täqdim itkän häm ul oppozitsiä belän berläşü urnına bu täqdimne qabul itüneñ xäyerleräk buluın añlarlıq däräcädäge säyäsmän digän Yasterjembskiy süzläre dä Kremldä Qadırovnıñ ciñü mömkinlegenä şikneñ buluın kürsätä. Ğomumän alğanda prezident Putinneñ Çeçnägä qarata säyäsi çaralarınıñ berse dä plan buyınça barmadı dip äytergä bula. Putin bu yılnıñ başlarında Çeçnädä suğış tuqtaldı dip belderde. Suğış tuqtalası urınğa bäreleşlär qızıq qına kitte. Soñğı aylarda Çeçnä häm tiräsendäge höcümnärdä distälägän xärbi üterelde. Qadırov häm militsiäse qaraqlıqa, keşelärne fidyä öçen urlauda häm törle höcümnärdä ğäyeplänälär häm eleke möftineñ şäxsi abruyı bik töşte. Yıllar buyına Çeçnä konfliktı turında mäğlümät birep kilüçe jurnalist Anna Politkovskayanıñ fikerençä, Kremlneñ Qadırovnı yaqlaudan vaz kiçkänen kürsätkän dälil yuq. Şulay da Qadırov saylaularnı yuğaltqan xäldä, Çeçnädä vatandaşlar suğışınıñ yañadan qabınuı ixtimal. Küpkenä analizçılarnıñ fikerençä, Kreml soñğı çiktä Qadırovnıñ ciñep çığuın tämin itäçäk. Çönki Kreml qabul itärlek alternativ kandidat yuq. Carnegie Mäskäv Üzäge belgeçe Aleksey Malaşenkonıñ süzläre belän äytkändä, bu Russiä saylauları . Monda kemneñ niçek tauış biräçäge tügel, ä tauışlarnıñ kemneñ sanayaçağı möhim. Mäskäv närsä teläsä şul bulaçaq. Amerikan gazetası Los Angeles Timesta basılıp çıqqan maqälädä Çeçnädä bulaçaq prezident saylauları turında änä şundıy fikerlär äytelgän.
Färit İdelle, Praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Koalitsiä köçläre Ğiraqnıñ tışqı eşlär ministrlığı xezmätkärläre wazifalarına keşelärne saylıy. Bu xaqta waqıtlı xakimiät başlığı Jay Garner Bağdadta ministrlıqnıñ talanğan häm yandırılğan binasında bulıp kitkännän soñ belderde. Ministrlıqnıñ elekke wäkilläre-Säddäm Hösäinneñ Baath partiäse äğzaläre bulğan. Garner süzlärençä alar arasınnan tsitata-“naçar” häm “yaxşıların” saylap alınaçaq. Bügen Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, tağın ber tapqır, xalıqara cämäğätçelekne häm Berläşkän Millätlär Oyışmasın Ğiraqnı tözekländerü eşenä qatnaşırğa çaqırdı: “Ğiraqta uñışqa ireşer öçen xalıqara cämäğätçelek häm Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ berlektä eşläwe möhim. Şulay uq kiçekmästän suğıştan soñğı tözekländerü çorın başlarğa kiräk, Ğiraq xalqı kürergä telägän şartlar häm infrastruktura buldıru möhim”, dide Blair.
Britaniä xökümäte başlığı Londonğa kilgän Australiä premyer-ministrı John Howard belän oçraştı.
Bügen irtän Amerikan xärbi köçläreneñ üzäk idaräse Ğiraqta elek Baath partiäseneñ Kut şähärendäge cirle yulbaşçısı bulğan Ğazi Hammud qulğa alındı dip xäbär itte.
Azerbaycan parlamentı Ğiraqqa tınıçlıq saqlaw missiäse belän 150 xärbine cibärü täqdimen xupladı. Saqlanu Ministrlığınıñ xalıqara Xezmättäşlek Bülege wäkile Ramiz Najafov, ğaskärlär tärtip saqlıyaçaq, qanunnarnıñ ütäleşen kontrol itäçäk, dini häm tarixi xäykällärne saqlıyaçaq, dip belderde. Azerbaycan ğaskärläre Kuwaittağı Amerikan bazasına düşämbe könne kilep citep, Kirkuk, Kerbala, Mosul häm Najaf şähärlärenä urnaşaçaq.
Bügen şulay uq Bolğarstan Saqlanu ministrı Nikolay Svinarov Ğiraqqa 450 keşelär ğaskärlär cibärü turında xökümätkä täqdim yasıy. Svonarov süzlärenä qarağanda, Bolğarstan xärbilär –Polşa köçläre citäkçelek itkän töbäktä tınıçlıq saqlıyaçaq.
Polşanıñ-Ğiraqta Daniä-Germaniä-Polşa xärbi köçläre tözü täqdimenä Germaniä xökümäte qarşı çıqtı. Germaniä saqlanu ministrı Peter Struck –bu xaqta bügen Copenhagenda söyläşülär uzaçaq dip xäbär itsä dä kancler Gerhard Schroedernıñ matbuğat xezmäte-Ğiraqqa ğaskärlär cibärü plannarı yuq, dip belderde.
Törkiädä säfärdä bulğan Rumıniä premyer-ministrı Adriane Nastase, Ğiraqnı tözekländerüdä Törek häm Rumın şirkätläreneñ bergä eşläwen täqdim itte. Premyer-ministr Recep Tayiip Erdoğan belän bulğan söyläşülärdä süz säwdä häm töbäkara mäs’älälär turında barğan. Rumıniä häm Törkiä arasında uzğan yılda 1 milliard dollarlıq säwdä qılınğan. Şulay uq Rumıniä premyer-ministrı Törkiä prezidentı Ahmet Necdet Sezer belän oçraştı


text:
Açıq mikrofon: Cäyge yalğa qaya cıyınasız?
-Matyuşinoda, Min teatrda eşlim, bik küp çit illärdä bulğanım bar.
İñ yaxşısı Hollandiädä , anda bik çista, matur.
Min bıyıl Saba rayonına qaytam. Moldaviädä Uqrainada , Krıymda bulğanım bar. Krıymğa Finlyandiä , Xel''sinkiğa barır idem.
Pensionernıñ yalı yuq inde ul. Äsärlär östendä utırabız, baqçada qazınabız, Urusça äytkändäy: “Pişem i paşem”.
Yal yuq. Ğailäne alıp barırğa kiräk. Cäy awılğa qaytabız. Diñgezgä barası kilä.
Miña luçşe awılğa qaytu. Peçän çabam, urman kisäm. Meditsina belgeçläre äytüe buyınça, bezgä üzebezneñ İdel buyında yal itü sälämätlekkä bik uñay dip tapqannar. Çit ilgä barsañ, arıp qaytasıñ.
Bıyıl otpuskam turı kilmi, noyäberdä otpuskam. Aqça küp kiräk , barıp ta bula , aqçam da bar Qırımda barıp ike atnada 30 meñ sum aqça kiräk buldı. Yaponiäne küräsem kilä.
Mömkinlek bulsa, Törkiägä barır idem. Törkiägä abıylar barıp qaytqannar ide bik oşatıp qayttılar.
Aqça bar, ätilär birä, Yegipetqa barır idem, ämma waqıt yuq.
İke kitap yazam, berse Qazanda- tatarça, berse- rusça, Mäskäwdä näşer itelergä tieş, menä şularnı tämamlasım bar, cäy köne läkin- baqçada.
Mälikä Basıyr


text:
Çönki cirle mähkämä izrail maxsus xezmätendäge ike keşeneñ yalğan yul belän yaña zelandiä pasportın qulğa töşerergä omtıluın dälilläde. İke agentnı da 6 ayğa törmägä yabu qararı çıqtı. Yaña Zelandiä premier ministerı Älen Klark, bu xäldän soñ İzrail prezidentı Moşe Qatsawnıñ Yaña zelandiägä august ayına bilgelängän säfäre urınlı bulmas, dip belderde.
Yaña Zelandiä belän ozaq duslıq mönäsäbätlärendä bulğan ilneñ bezneñ qanunnarnı häm suwerenlıqnı şundí yullar belän bozarğa tırışuın, qabul itä almaslıq faqt dip saníbız,
dide premier minister.


text:
Ğiraq räsmiläre Däwlät Şurasın saylıyaçaq mäclesne kiçekterde
Ğiraq räsmiläre bu atna axırına bilgelängän däwlät şurasın saylarğa tieşle ilküläm konferensiä – mäclesne 2 atnadağa kiçekterde. Bu cıyın xäzer avgust urtasında ütäçäk. Kiçekterüneñ räsmi säbäbe cıyınğa kübräk qatnaşuçı cälep itü öçen dip añlatılsa da, küzätüçelär fikerençä, oyıştıruçılar mäclesne iminlekneñ naçar buluın isäpkä alıp kiçektergän bulırğa mömkin.
AUDİO: BMO bezdän mäclesne ike atnağa kiçekterüne soradı. Ğiraq cämäğätçelegeneñ törle öleşläre belän söyläşülärne däwam itü häm mäclestä qaralaçaq mäs''älälär turında söyläşü öçen.
Ämma küzätüçelär ildä iminlekneñ citmäwen dä iskä ala. Çärşämbe könne genä maşinağa quyılğan ber bomba şartlawdan 70-läp keşe hälak buldı. Bu iyün axırında amerikannar ğiraqqa suverenitetnı qaytarğannan soñ bulğan iñ zur höcüm.
Mäclestä ber meñläp wäkil saylap Quyaçaq Däwlät Şurası ğinwar ayında ütäçäk saylawlarğa qädär küçeş çorı xökümäteneñ eşen küzätep barırğa tieş.
Küzätüçelär äytüençä, mäclesne oyıştıruçılar ildäge, AQŞ okkupatsiäsenä qarşı çığuçı iñ zur törkemnärneñ anda qantaşuına ireşä almağan. Tä''sirle sönni oyışma Möselman Ğölämälär Berläşmäse çaqırunı kire qaqqan. Tağın ber Sönni oyışma Ğiraq İslam Partiäse anda bötenese aldan oyıştırılğan dip mäclestä qatnaşmasqa buldı. Ğiraqnıñ könyaq öleşendä koalitsiä köçlärenä qarşı kiñküläm ğiysan kütärgän şiğilar citäkçese Muqtada äs-Sadr da anda üz wäkillären cibärüdän baş tarttı.
Pänceşämbe könne Söğüd Ğärabstanında çığış yasap AQŞ däwlät sekretare Colin Powell mäclesne kiçekterü yaxşı bulğan dide.
AUDİO: Bez bu turıda Ğiraq küçeş xökümäte räsmiläre häm BMO belän inde berniçä kön buyı söyläşäbez. Häm soñğı berniçä köndä mäclesne aşığıp üktärügä qarağanda yaxşı itep ütkärü öçen anı kiçekterü yaxşıraq bulıp kürenä başladı. Häm min ul şulay ütär dip ışanam.
Räsmilär kiçekterüdä iminlek mäs''äläläre zur rol'' uynamıy dip kürsätergä tırışsa da, analitiklar iminlek citmäwe töp säbäplärneñ berse dip isäpli. Londondağı Patşa Berläşläterelgän Xezmätläre İnstitutınıñ älege töbäk belgeçe Mostafa Alani söyli.
AUDİO: Yaxşı mäğlüm urında küpsanlı keşelär 3 köngä cıyılıçaq. Bu urın intixar terrorçı, granataatqıç yäki raketa höcüme öçen bik uñay hädäf. Minemçä töp säbäp şul. İminlekkä ışanıç bulmıy torıp bu cıyın tiz genä ütmäs dip uylıym.
Anıñ fikerençä, iminlekne nığıtu öçen 2 atna ğına citmiäçäk.
AUDİO: Minemçä, ägär säbäp şul ikän, iminlekne nığıtu öçen 2 atna ğına citmiäçäk. Ägär dä kiçekterüneñ säbäbe qantaşmawçılarnı da anda qatnaşırğa ügetläw ikän, alar barıber qıyınlıqlarğa yulığaçaq dip uylıym. Şuña kürä kiçekterülär berniçä märtäbä bulırğa mömkin.
Alani äytüençä, niçek kenä bulmasın, bu ildäge demokratik protsesnı totqarlıyaçaq.
AUDİO: Älbättä bu çigeneş. Ämma iminlek mäs''äläläre demokratiädän östenräk quyılırğa tieş. Xalıq xoquqlar, demokratik xoquqlar sorağanğa qädär äle imin tirälektä yäşärgä teli.
Naif Aqmal, Praga.


text: Ğiraqnıñ yözlägän meñ şiği möselmanı bu könnärdä şiğilär öçen izge bulğan Karbala şähärenä cıyıla. Bu şähärdä VII ğasırda Möxämmät piğämbärneñ onığı Xösäin üterelgän. Kiläse sişämbedä şiğilär şul waqiğanı bilgelärgä cıyına. Saddam çorında bu alarğa tıyılğan ide. Şiğilärneñ töp oyışmalarınıñ berse bulğan İslam inqilabınıñ Yuğarı Şura citäkçese Ayatolla Möxämmät Baqır Xäkim, şuşı yolanı Amerikanıñ Ğiraqqa yoğıntısına qarşı çarağa äyländerergä çaqırdı. Bu törkem uzğan atnada Ğiraqnıñ kiläçägenä bağışlanğan oçraşuda qatnaşudan baş tartqan ide.


text:
Qazan prokuraturası yabıldı
Comğa könne iğtibarnı cälep itkän xäbär — General' prokuraturadan kilgän ber färman bulğandır. Ul Qazan şähär prokuraturasın beterü turında. Şaqtıy uñışlı eşläp kilgän älege struktura bezdä genä tügel başqa şähärlärdä dä yabıla ikän. Äle küptän tügel genä şähär prokuraturası yaña binağa küçkän ide, cinayätçelärneñ oyışqan ber törkemen zur tırışlıq kürsätep, timer räşätkä artına ozatuğa ireşkän ide. Tatarstan prokurorı süzlärenä qarağanda, yaxşı belgeçlär eşsez qalmayaçaq. Yä respublika, yä rayon prokuraturalarına küçereläçäklär. Ä şähär prokurorı Fler Bahawetdinow Vaxitov rayonı prokuraturasın citäkläyäçäk ikän.


text:
İran xökümäte süzçese Abdulla Ramazanzadi, Ğiraqtağı İslam İnqilabı Yuğarı Şurasınıñ qorallı qanatı bulğan Badr Brigadaları tulısınça bäysez eş itä häm İrannan yardäm almıy dip belderde.
Kiçä AQŞ saqlanu ministrı İrannı Ğiraqtağı suğışqa tıqşınmasqa dip kisätkän ide. Rumsfeld AQŞnıñ bäreleşlärdän çittä torırğa çaqırularına qaramastan İran xakimiätläre İrandağı suğışçılarnıñ Ğiraqqa kitüenä röxsät birgän dide.
Rumsfeld AQŞ citäkçelegendäge suğışqa tıqşınuçı ul köçlär suğışta qatnaşuçı bularaq bäyälänergä tieş bulaçaq dip belderde.
Bügen Ğiraqta İslam İnqilabı Yuğarı Şurası citäkçese Möhsin Xäkim dä Badr Brigadalarınıñ İrannan yardäm aluı yäki anda künegülär ütüe turındağı xäbärlärne kire qaqtı.
Xäkim bu törkem Ğiraq ullarınnan oyıştırıldı häm anıñ äğzaları inde 20 yıldan artıq Säddam Xösäin xakimiätenä qarşı köräşep kilä dide.


text:
AQŞ prezidentı George Bush Quşma Ştatlar ğiraqlılarnıñ üz illären idarä itüdä üz öslärenä kübräk cawaplılıq aluın teli dip belderde.
Bush äytüençä, ul Ğiraqtağı AQŞ waqıtlı idaräse başlığı Paul Bremerğa Ğiraq İdarä Şurası belän oçraşıp Ğiraq xökümäte oyıştırunı tizlätü strategiäsen äzerlärgä quşqan. Bremer Waşintonnan Bağdadqa qaytır aldınnan Bush häm başqa AQŞ räsmiläre belän oçraştı.
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw bügen Waşingtonda AQŞ yuğarı räsmiläre belän oçraşıl aldınnan BBCğa, Ğiraqta iminsezlek krizisın kontrol'gä almıy torıp demokratiä urnaştıruda tärräqiätkä ireşü qıyın bulaçaq dide.
Bügen İtaliä saqlanu ministrı Antonio Martino Ğiraqnıñ könyağında İtalian xärbilärenä qarşı kiçäge höcüm urınında buldı. Kiçä Nasiriä şähärendä bulğan älege höcüm näticäsendä 19 italian, 9 ğiraqlı hälak buldı. Martino älege höcüm waqıtında yaralanuçılar belän oçraşuda bolay dide:
AUDİO: Bez ul höcüm itüçelärgä qarşı suğışabız, häm bez alarğa üzebezne qurqıtu mömkinlege birmäskä tieş. Alar terror teli ämma alar moña ireşmäskä tieş.
Anıñ äytüençä, İtaliä xärbiläre ğiraqtan çığarılmayaçaq, iminlek çaraları bik nıq arttırılaçaq.


text: Bügen İspaniä ber yıl elek bulğan terror ğämäle qorbannarın iskä aldı. Uzğan yılnıñ 11 Martında terändä bulğan şartlawlar näticäsendä 191 keşe häläq bulğan ide. Bügen başqala Madridtan alıp keçkenä awıllarğa qädär, bar il buylap xäräkät tuqtaldı, 5 minut tınlıq iğlan itelde. Berençe şartlaw bulğan waqıtta 600läp çirkäwdä çañnar suğa başladı. Madridta ütkän matbuğat oçraşuında Berläşkän Millätlär general sekretare Kofi Annan, İspaniäneñ qayğısın bar dönya urtaqlaşa dide. İspan xökümäte Ğiraq häm Äfğanstanğa ğäskär cibärgän öçen üç alu maqsatı belän, Äl-Qaidä isemennän başqarılğan höcümnär öçen cawaplılıqnı üz östenä çığışı belän Morokkodan bulğan islam suğışçıları alğan ide. Bügen İspaniäneñ İslam komitetı citäkçese Riay Tatary, şuşı waqiğağa qaramastan, ispannarnıñ möselmannarnı terrorçılar belän butamawına ixtiram belderde.


text:
Tatarstan ministrlıqlarında tatarça söyläşerlärme?
İmtixannar bik uñışlı ğına ütte. Rus qızları hän yegetläre, bötenläy tatarça belmägän keşelär, sınawlar waqıtında matur itep tatarça üzläre, eşläre turında söylädelär, sorawlarğa cawap birdelär. Ğomumän, tatar telen öyränü kursların oyıştıruda Eçke eşlär ministrlığı başqa tarmaqlarğa da ürnäk bulıp torırlıq.
Ağımdağı yılda tatar telen öyrätü kursları barısı respublikanıñ 7 ministrlığında ütte. Şulay itep, Eçke eşlär, Elemtä, Säwdä häm Tışqı iqtisad elemtäläre, Transport häm yul xucalığı, Sälämätlek saqlaw, Sotsial yaqlaw häm Awıl xucalığı ministrlıqları xezmätkärläre, barısı 1 meñnän artıq keşe, 2003nçe yılda Tatarstannıñ ikençe däwlät telen üzläşterde. Älege kurslar turında tulıraq mäğlümat alır öçen bez Tatarstan Ministrlar kabinetınıñ Tatarstan xalıqları tellärne üsterü bülegenä möräcäğät ittek. Bülekneñ töp referentı Färit Gäräev bu xaqta Azatlıq radiosı tıñlawçılarına menä närsälär söyläde:
Älege kurslar bötenläy tatar telen belmägän keşelärgä dip isäplängän. Şuña kürä, 120 säğät däwamında uqıtuçılar töp iğtibarnı berençe çiratta söyläm üsterügä, üzara aralaşuğa birälär. Kurslarda tıñlawçılar latin yazuın da üzläşterälär. Şunısı qızıq, uquçılarnıñ kübese rus millätennän bulsa da, alar latin imlasın bik ciñel üzläşterälär. Bu tatar telen öyrätü kurslarınıñ üzençälege şunda, monda olı keşelär uqıy. Mäktäptä yäisä balalar baqçalarında tatar telen uqıtu inde cayğa salınğan bulsa, respublikada olı keşelärgä tel öyrätü täcribäse älegä bik az. Läkin bu eş bik qatlawlı bulsa da, keşelärdä xäzer tatar telen öyränergä kiräklegen tanu bar. Şuña kürä bez kiläçäktä dä älege eşne däwam itäçäkbez.Şuşı könnärdä genä Tatarstan xökümäteneñ Tellärne üsterü bülegendä tatar telen öyrätü kursların oyıştıru buyınça kiñäşmä uzdı. Bülekneñ citäkçese Kim Miñnullin alıp barğan bu cıyılışta süz kurslarnı oyıştıruda, uzdıruda kilep tuğan qıyınlıqlar, alarnı çişü yulları turında bardı. Töp qıyınlıqlar bulıp uqıtuda metodik äsbaplarnıñ citmäwe, uqıtu metodikalarınıñ yasalıp betmäwe tora ikän. Läkin bu problemalarnı çişü östendä eş inde bara. Kiläçäktä uzaçaq kurslarğa kilgändä isä, Färit Gäräev süzlärenä qarağanda, alarda eş qäğäzlären tatar telendä alıp baru mäs’äläse dä qaralaçaq. Şulay uq, telne öyränüne däwam itü kursları da oyıştırılaçaq. Bu tatar telen öyränüçe uquçılarnıñ täqdime buyınça eşlänä. Şulay itep, Tatarstannıñ Konstitutsiäse, Respublika xalıqları telläre turındağı qanun nigezendä respublika xökümäte barlıq telägän ministrlıqlar xezmätkärlärenä tatar telen öyränergä mömkinçelek tudıra.
Gölnaz İlgizär


text:
Qol Şärif mäçete açılu tantanasınıñ räsmi bulmağan yağı
Qol Şärif mäçeteneñ açılışı Qazannıñ yäşäyeşenä zur tä’sir yasadı. Kreml yannarı ğına tügel, Yärminkälär mäydanda yullarda xäräkät tuqtatıldı. Näticädä avtomobillär başqa yullarğa yünältelde, Qazan uramnarı tığıldı, başqaladağı här keşe diärlek, külämle çaralarnıñ ütkärelüen üzendä sizde. Qazan Kremle eçenä, çaqıru käğäzläre belän genä kerep buldı. Anda respublikanıñ ataqlı keşeläre çaqırılğan ide. Kön salqın häm yañğırlı bulğanğa küräme, keşe sanı, aldan iğlan itelgän 5 meñnän, azraq ide. Kreml qapqaları yanına timer ezlägeçlär quyıldı, här kemne, isemleklärdä ezläp tabıp, äyberlären qapşap kerttelär. Eçtä, tözeleş eşläre tämamlanğan ide. Äle 2 kön elek cäyelmägän märmär plitälär urınnarınnda ide. Mäçet tiräse militsiä belän äyländerep alındı. Tribuna yanına kiler öçen, yañadan tikşerüçelär aşa uzarğa turı kilde. 1-2 distä Televidenie kameraları öçen, 10 metr çaması bieklektä keçkenä säxnä tözelgän ide. Annan çit il häm Rusiä jurnalistları reportajların alıp bardı. Mäçet açılışın yaqtırtırğa dip, Amerika, Angliä, İtaliä, ğäräp illäre jurnalistları da kilde. Kreml eçendäge bäyrämdä, Tatarstan rayonnarı delegatsiäläre buldı. Buadan mäsälän, 60 keşe kilgän, Qama Tamağınnan – 40. Barlığı 1000 meñgä yaqın keşe respublika rayonnarınnan cıyıldı. Ğadi Tatarstan möselmannarı belän bergä bäyrämgä törle räsmi keşelär dä çaqırılğan ide. Mäsälän, möselman däwlätläre wäkilläre : Säğät Ğäräbstanı, Suriä, İran, Misır, Törkiä, Yämen häm başqa il keşeläre buldı. Üzbäkstan, Belorus häm Ukrain islam din ähelläre dä kilde. Tatarstannan saylanğan Duma deputatları, tübätäy kigän ministrlar da kürende. Mäçet yanındağı tribunada, Kamal teatrı artistları tamaşa kürsätep aldı. Qol Şärif bulıp kiengän artist, xäzerge buyın möselmannarına räxmätlären belderde. Qazan xanlığı mäçeteneñ torğızıluına şatlandı. Kreml eçenä kergän barlıq xatın-qızlar, millätlärenä häm totqan dinnärenä qaramastan, çäçlären qaplağan ide, ir-atlar başlarına käläpüşlär kide. Xätta, räsmi keşelär dä tübätäy belän başların qapladı. Tantana başlanıp kitkän säğätlärdä, alar mäçet aldındağı säxnägä çıqtı. Räsmi keşelär, qunaqlar arasında «İslam konferensiäse» oyışması başlığı, Kuveytnıñ islam eşläre ministrı, Rusiä xökümäte başlığı urınbasarı, Tatarstan prezidentı, xökümät räise, parlament citäkçese urınbasarı, şähär başlığı, möfti häm pravoslav din başlığı da buldı. Räsmi çığışlar başlandı.
Tantana barğan minutlarda mäçet qırında qaynar çäylär satıp tordılar. Säxnädän çittä torğan keşelär, ozınğa kitkän çığışlardan ayırılıp, qapqalap alırğa, cılınırğa aşıqtı. Yañğır yawa başladı. Qayberäwlär qaytu yulına çıqtı. Bez çittä torğan keşelär belän söyläşep aldıq. Mäçetneñ tözeleşenä sädäkä birgän 35 meñ keşe arasında bu bäyrämgä kilgän möselmannar da bulğan. Bez söyläşkän uqıtuçı apa, bik zur waqiğada qatnaşuına, dulqınlanuın añlattı. Qama Tamağı rayonnan kilgän äbilär, mäçet tözeleşenä zamanında, 200 sum birüen iskä aldı. Tözelep betüen kürü bäxetenä şatlanabız didelär. Kreml eçenä kerä almağan keşelär, Yärminkälär mäydanında cıyıldı. Anda zur ekrannar elengän ide. Şularda turı translatsiä bardı. Kön salqın häm yañğırlı bulğanğa kürä, keşe kötelgänçä küp cıyılmadı. Berniçä meñ genä buldı. Mäçet yanına yaqınraq kilergä telägän, ämma çaqıru käğäzläre bulmağanğa, kertelmägän, räncegän möselmannar da oçradı. Mäydanda, yañğır astında utırırğa telämägän keşelärneñ qaysıberläre qaytıp kitte. Qalğannarı ekrandağı mäçetkä qarap, imamğa iärep, uramda comğa namazın uqıdı.
Bikä Timerova.


text:
Mädäniät xezmätkärläre 2006 yılda icat turında ğına uylarmı?
Kärim Tinçurin isemendäge teatrnıñ yanğınnan soñ tuğan problemaları kebek uq bulmasa da, küpçelek mädäniät uçaqları remontlaw, üzgärtep qoru kiräklege kebek mäsälälärgä daimi oçrap tora. Küptän tügel genä, Qazan däwlät konservatoriäsendä binanıñ iskelege arqasında kisken xäl tuğan ide, bina cimerelä başladı. Bu mädäni uqu yortın remontlarğa aqça federal üzäktän birelergä tieş, dip xäbär itelde. Ğomumän alğanda, mädäniät ölkäsendä eşläwçelär aldında, aqça eşläw ısulların tabarğa, mädäniät häm sänğät yılın yuğarı däräcädä ütkärü häm başqa mäs’älälär tora.
Mädäniät xezmätkärläreneñ 1000 yıllıq yılında eşläre niçek küp bulsa, bıyl da, kimräk bulmayaçaq. 2006 yıl Tatarstanda mädäniät häm sänğät yılı itep iğlan itelüe turında xäbär itkän idek. Ul yılda ütkäreläse çaralar inde bilgelängän, alarğa byudjettan 112 million sum bülep birelgän. Xäzerge waqıtta, Rusiä häm Tatarstannıñ törle şähärlärendä Musa Cälilneñ 100 yıllığına bağışlanğan çaralar uzdırıla. Ä aprel-maydan başlap, Tuqaynıñ 120 yıllığın bilgeläp ütü başlana. Şiğriät bäyrämen bıyıl, poeziä festivale itep ütkärü planlaştırıla, Tatar teatrınıñ 100 yıllığın uzdıru, kitaplar bastıru, Şekspir äsärlären tatarçağa tärcemä itep, cıyıntıq çığaru, şulay uq Sara Sadıqovanıñ 100 yıllığı, Röstäm Yaxinnıñ 85 yıllığın, Motsartnıñ 250 yıllığın bilgeläp ütü dä qaralğan.
Nigezdä, xakimiätlär byudjettan yarılğan aqçalarnı, awıldağı mädäniät yortların yañartu, remontlawğa totarğa cıyınalar ikän. Tatar yäş tamaşaçılar teatrın rätkä kiterü häm Kaçalov isemendäge rus drama teatrları yañartuğa möxtac teatrlar isemlegendä berençe urında tora. Ämma, Tatar qurçaq teatrın tözügä tieşle aqçalar äle bülep birelmägän ikän häm ul tözeleş mädäniät sänğät yılınıñ finans planına kermägän. Ämma, mädäniät ministrlığınıñ yıllıq utırışında äytelgänçä, aqça tabu öçen başqa çığanaqlar da bar. «Miras» däwlät programması eşlänä, federal üzäktän dä aqça alu mömkin ikän.
Mädäniät-sänğät yılında mädäniät xezmätkärläre cilkäsenä cawaplı eşlär yata, ämma bu ölkädä eşläwçelärneñ eş xaqı, başqalar belän çıdaştırğanda iñ tübäne ikän. 3 meñ sum tiräse. Yäş belgeçlär sotsial ipoteka programmasında da qatnaşa almıylar, şuña kürä, mädäniät ministrı xökümät räise aldında, yäşlärğä toraq yort tözep birü mäsäläsen quydı. Ä inde uñışlı eşläwe belän dan qazanğan «La Primavera» orkestrı citäkçese Röstäm Äbyazovqa häm Kamal teatrı baş rejisserı Färit Bikçäntäyıvqa şähär üzägendä, däwlät fatirlar büläk itte.
Ä eş xaqın kütärergä xakimiätlär wäğdä itmädelär. Teatrlar, konsert zalları häm başqa şundıy mädäni uçaqlarğa üzlärenä aqça eşläw yulların ezlärgä täqdim ittelär.Bikä Timerova.


text: Italia xökümäte Ğiraqta ike italyan xatın-qızınıñ üterelüe turındağı xäbärğa ışanmawın belderde. Parlamentnıñ tübän palatası wäkile Pierferdinando Casini süzlärenä qarağanda, İslam Cihad Oyışmasınıñ, italyan totıqların üterüläre turında internetqa quyğan mäğlümatläre "nigezsez". Bu ike xatın-qız Bağdadta eşlägän cirdän 7nçe sintäber könne urlanğan ide. İslam Cihad oyışması alarnı üzendä totuın beldersä – alarnı üterü turında internetta başqa ber törkem, al-Zarqawi tarafdarları xäbär itte. Bügen Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte häm Britaniä xökümäte – suğışçılarnıñ taläplären ütämiäçäklären belderde. Bügen Amerika Quşma Ştatları kongressı aldında yasağan çığışında Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı Ayad Allawi, ildäge köç qullanuğa qaramastan Ğiraq üzeneñ totrıqlı kiläçäge öçen quldan kilgänne eşliäçäk, dip belderde. İminlek'ne tä'min iter öçen tiz arada çaralar küreläçäk, dip östäde Allawi. Ul bügen soñıraq amerikan prezidentı Geroge Bush belän oçraşa.


text:
Tatarstan cämäğätçelegen ber soraw qızıqsındıra: Mortaza Räximov süzendä torırmı?
Başqortstanda Prezidentnı saylaw näticäläre, Tatarstandağı tatar cämäğätçelegeneñ dä iğtibar üzägendä buldı. Başqortstanda Mortaza Räximovnıñ ciñüe bilgele bulğaç ta, tatar zıyalıları kürşe respublikadağı xällärne zur qızıqsınu belän küzätä. Mäsälän ğalim İlbaris Nadirovnı, ber soraw qızıqsındıra. Mortaza Räximov süzendä torırmı? İlbaris Nadirov Qazan studiäsendä qunaqta buldı häm bu xaqta fikerläre belän urtaqlaştı.:Räximovnıñ ciñäçägen aldan uq sizep torğan idem. Çönki, anı yaqlap, Mäskäw xakimiäte dä törle xäräkätlär qıla başladı. Qazanda çığa torğan «Zaman» gäzite, äle 7nçe dekaber saylawlarına qädär, M.Räximovnıñ ber belderüen bastırdı. Anda ul tatarlarğa qarata tupas häm dorfa süzlär äytkän ide. İnde soñınnan, 2nçe tur iğlan itelgäç, ul, tatar telenä öçençe däwlät tele statusın birü mäs’äläsen kön tärtibenä kertü döres bulır, dip äytte. Ämma waqıtlar uzar, bez anıñ üz süzendä toru yäki tormawın kürerbez. »
Bikä Timerova.


text:
Masazir q.Qurtulus 93 51kv 2 otaq temirli menzil
Masazir qesebesi Qurtulus 93 Bagcali Evler MTK -nin insha etdiyi yashayish kompleksinde 5 mertebeli hazir yasayisli binanin 4- cu mertebesinde yeni tikili olan 1otagin 2 otaga duzelmis 51 kv sahesi olan temirli menzil satilir. Senedlesmede razilasmaq olar. Binada Merkezi Istilik Sistemi var. Kompleksde bagca,mekteb, uzguculuk hovuzu, tennis meydancasi, idman sahesi, avtodayanacaq ,ticaret ve diger xidmet obyektleri , tibbi ve saglamliq xidmetleri, televiziya ve rabite internet qovsagi, ictimai neqliyyat rahatligi, cay evleri, restoranlar ve s. fealiyyet gosterir . ()
Qiyməti: 45000 AZN


text:
Qazağıstannıñ Uralskiy şähärendä Gabdulla Tuqaynı iskä alu köne uzdı
Şuşı könnärdä Qazağıstannıñ Uralskiy şähärendä Gabdulla Tuqaynı iskä alu köne uzdırılğan. Şağirneñ häykäle yanında anıñ şigerläre häm tatar cırları yañğırağan. Çığış yasawçılar Gabdulla Tuqaynıñ näq şuşı şähärdä tatar poeziäseneñ ence börteklärenä äylängän häm tatar ädäbiäteneñ altın fondına kergän şigerlär yazğanın, Motığia mädräsäsendä uqığanın, tipografiädä häm ğazet-jurnal redaksiälärendä eşläwen bilgeläp ütkän. Uralskiydağı Tuqay üzäge räise Razzaq Äbüzärov Tatar-inform agentlığına aprildä Uralskiyda G.Tuqaynıñ tuuına 116 yıl tuluğa bağışlanğan poeziä könnäre uzaçaq, dip xäbär itkän.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle


text: Quşma Ştatlarda, xärbi xezmättän kitkän altı general saqlanu ministrı Donald Ramsfeldnıñ eşennän kitüen taläp itä. Alarnıñ raslawına qarağanda, ministr Ğıraq operasiase barışında üzeneñ buldıqsızlığın kürsätkän häm ul bu ildäge tärtipsezleklär anıñ cawaplılığında. Aq yort wäkile Skott McClellan bu raslawlarğa cawap itep, prezident isemennän bolay dide:«Bu cawaplı tarixi däwerdä Ramsfeldnıñ wazifaların yaxşı başqaruında prezident ışınıçın belderä. İke suğışta da ul saqlanu ministrı ide, anıñ näticälärendä 25 million afğan häm 25 million Ğıyraq xalqı azat itelde», dide, McClellan.


text:
Semberdä İslam dinen pıçratu omtılışları borçular tudıra
Din ähelläre äytüençä, iftar aşlarınıñ kübäyüe, täräwix namazlarına yörüçelärneñ, uraza totuçılarnıñ işäyüe – uñay küreneş. Härxäldä, ölkä möftie Fatıyx xäzrät, İske Mayna rayonınıñ İske Qızılsu awılı imamı İbrahim xäzrät, ölkä üzägeneñ “Äl-İslam” mäçete imamı - yäş din belgeçe Rail xäzrät bu yaqtan qänäğätlek belderdelär.
Ämma borçığan närsälär dä bar. Äytik, xalıqnıñ küpçelege yılına 2 märtäbä ğayıt namazlarında qatnaşu belän genä üzläreneñ möselman ikänleklären iskä töşerälär. Ramazan ğäyetendä, mäsälän, mäçetlärgä sıymağannar wäğäzlärne tışta ğına tıñladılar. Ä Comğa namazlarında zallar yartılaş, diärlek, buş bula.
Monıñ säbäpläre küp inde, anısı. Comğa köneneñ yal köne bula almawınnan alıp dönya külämendä İslam dinen pıçratularğa qädär. Teläsä nindi oçraqtan faydalanıp, İslam dinen çemetep alırğa omtılışlar – adım sayın. Mäsälän, Ğayıt köne aldınnan RTR kanalında kiçen atnalıq xäbärlär bara. Alıp baruçı Sergey Brilev Äzerbaycan turında bik cılı tapşıru äzerlägän. Säbäbe – Rusiä belän Äzerbaycan arasındağı mönäsäbätlärneñ yaxşılığı. (Cäyä eçendä şunı da äytep ütärgä kiräkter: näq Rusiä armiäseneñ danlıqlı generalı Şamanov citäkçelegendäge 104-diviziä Tawlı Qarabaxnı Äzerbaycannan tartıp alıp Ärmänstanğa büläk itkänen iskä almasañ – yaxşı inde). Ä axırda, bal miçkäsenä ber qaşıq deget salğanday, Baqi uramında ike yaulıqlı qız kürsätep, mondıy küreneşneñ Äzerbacannı “islamizatsiägä” kiterü ixtimalı belän qurqıttı. Bolay da töp xalqı islam dinen totqan ilgä qarata “islamizatsiä” süzen nindi mäğnädä qullanırğa häm añlarğa bula, ikäne añlatmıyça ğına.
Fatıyx xäzrät Aliullov fikerençä, mondıy väsväsälär İslam dinen pıçratu maqsatınnan ğına eşlänä ala. Rusiädä İslamnı açıqtan-açıq qıyırsıtu bulmasa da, armiädä kapellannar institutın buldıru, mäktäplärgä xristian dinen mäcbüri uqıtunı kertü tırışlıqları İslam dinen çitläşterü ğamäle dip kenä añlarğa kiräk. Professor Jdanov fikerençä, Rusiäne isertep yuq itü omtılışları bar. Ä araqı eçmäwçe möselman xalıqlarına qarşı fizik yuq itü ısulı qullanıla. Terrorizm töşençäsen İslam süzeneñ sinonimına äyländerü isä barlıq xalıqları da İslam dinenä qarşı qotırtu bulıp tora. Çönki globalizatsiä şawqımına qarşı tora alırday berdän-ber xalıq – çın möselmannar.
Globalizatsiäneñ Rusiä öçen faydası bulmasa da, bik ciñel bayıp ölgergän türälär xalıq turında uylamıylar. Alarnıñ töp maqsatı - xalıqnı talawnı däwam itü. Şunlıqtan da televizor aşa Rusiä xristiannarın möselmannarğa qapma-qarşı quyu omtılışları däwam itä.
Uzğan ğasır axırında älege ğasır möselmannar belän xristiannar arasında suğış ğasırı bulaçaq digännär ide. Bügen näq şul suğış bara da inde.
Ä bu suğışnıñ axırı närsä belän betär? – digän sorawğa Fatıyx xäzrät menä nindi cawap birde: “Ägär dä keşelek dönyası kiläçäktä dä yäşärgä däwam itüen teläsä, añğa kiler. Yäşäw instinktı anı Allah quşqança yäşärgä mäcbür itär”.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Törkiädän atnalıq küzätü
Bu atnada Yämän başqalası Sanada İslam Konferensiäse Oyışmasınıñ (İKO) tışqı eşlär ministrlarınıñ oçraşuwı buldı. Bu oçraşuda Tönyaq Kiper Törek Cömhuriäteneñ “Kiper Törek Däwläte” digän isem belän täqdim itelüwe ğädättän tış ber täräqqiät buldı. Çönki 1974 yılda bäysezlegen iğlan itkän bu däwlätne Törkiädän başqa xiç ber il tanımıy ide. Xäzer İKO tışqı eşlär ministrları oçraşuwına däwlät iseme belän qatnaşu möhim ber diplomatik täräqqiät bulıp tora. Tege yaqtan Premier Recep Tayip Erdoğannıñ bu atna azağında xakimiätkä mengännän soñ berençe märtäbä Äzärbaycanğa yasağan räsmi säfäre waqtında kollegası İlham Aliyev Baqınıñ Tönyaq Kiper Törek Comhuriäteneñ pasportın tanıyaçağı turında belderde. Bu täräqqiätlär keçkenä Törek respublikasınıñ dönya platformasında tanıla başlawı kebek bäyälänä ala. Erdoğan Äzerbaycan parlamentında da çığış yasadı häm Ärmänstannıñ Tawlı Qarabağta alıp barğan pozitsiäsen tänqit itte.
Törkiä belän Rusiä arasında ekonomik xezmätdäşlek üsä bara. Törkiäneñ iñ zur pıyala şirkäte Şişecam Başqortstannıñ başqalası Ufada “Ruscam Ufa Pıyala Zavodın” nigezen saldı. Zavod 65 million dollar bäyägä töşäçäk. Bu zavod Törek Şişecamnıñ Rusiädäge öçence zavodı. Prezident Mortaza Räximov “Başqortstanda 300 çit il şirkäte buluwın häm şularnıñ 70-e Törek firmaları, Töreklär belän eşläw ciñel. Çönki alar eçmilär, suğışmıylar. Ayruça alar belän dini häm mädäni bawlarıbız da bar” dip äytkän.
Törkiädäge Koç Holdingnıñ şirkätlärennän Arçelik isä Mäskäwdän 110 km. yıraqlıqta Kirzaçta suwıtqıç häm ker yuwu maşinası eşläp çığaraçaq ber zavodqa nigez saldı. Bu zavod da şulay 65-70 million dollarğa töşäçäk ikän. Başta yılına meñ danä cihaz eşläp çığaraçaq häm taläpkä kürä citeşterüne arttıraçaq.
Törkiäneñ eçke politikasında da qayber qızıqlı üzgäreşlär küzgä bärelde. Prezident tarafınnan veto salınğan Törkiä Fänni häm Texnik Tikşerenülär Oyışması TÜBİTAK qanunı mäclestä qabat tikşerelgändä parlament ağzaları arasında sügenülär belän yodrıqlaşular televiziä ekranında tamaşaçılar tarafınnan da qaraldı. Räsmi TRT televiziäseneñ öçençe kanalı Törkiä Böyek Millät Mäclesendä utırışlar bulğanda turıdan turı tapşıra. Şul säbäple dä bu oçraqlı xäl dä tamaşaçılarğa ireşä aldı. Oppozitsiädäge Cömhuriät Xalıq Partiäse (CHP) deputatı Mustafa Gazalcı körsidän çığış yasaganda AK Partiäne AQŞ tarafınnnan alğa sörelgän Böyek Yıraq Könçığış proyektında äytelgän tınıç İslam modelen qabul itüdä ğäyepläde. Ä AK Partiädän Resul Tosun da üz çiratında “Sez İslamnıñ tınıçına da qarşısız, Xaq dini İslamğa da Atatürkä dä qarşısız” digäç ike yaqnıñ deputatları ber ber ötsenä yörep, sügenep, xätta yodrıqlar belän höçem ittelär. Soñında ber yartı säğattän soñ mäcles utırışına däwam itelde. Bu yulı CHP-dän Ali Topuz süz aldı. Ul ”İslam ismenän keşelär üterelde, İslamnı qullanıp keşelärdän aldap aqçalar cıyıldı, İslamnı säwdä, säyäsät öçen qullanğannarnıñ hämmäse namussız, äxlaqsız. Mondıylar CHP’dä yuq” dip äytte. AK partiä saflarınnan “Qaya bar?” digän sorawlar kütärägäç, bu yulı başqa ber CHP deputatı İzzet Çetin “Sezdä bar” digäç ikençe ğawğa çıqtı. Menä demokratiälärdä nindi xällär bula.
Törek mätbuğatında Çäçän Premiere urınbasarı Duxava Abdurrahmanovnıñ 1994 yıldan başlağan häm äle dä däwam itkän suğışlarda 300 meñ keşe ülde, 200 meñ keşe yuğaldı digän belderüwe diqqätne cälep itte.
Azatlıq radiosı öçen İstanbuldan Äxtäm İbrahim


text:
Dönya citäkçeläre Arafatnıñ wafatı uñayınnan belderülär yasıy
Audio (Zak Şirak): "Min Arafat aldında baş iergä, soñğı tapqır ixtiram belderergä kildem. Anıñ xatını, ğailäse, tuğannarınıñ qayğısın urtaqlaşam."
Quşma Ştatlar prezidentı Goerge Bush, Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Berläşkän Millätlär citäkçese Kofi Annan Fälestin xalqınıñ kiläçägenä ömetlär belderdelär. Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Havier Solana, "yul xaritası" digän solıx planın ğämälgä quyu Arafat isemenä iñ yaxşı istälek bulır ide, dide. Fälestin däwläten tözüne küz aldında totqan bu plan Quşma Ştatlar, Rusiä, Berläşkän Millätlär häm Yevropa Berlege tarafınnan täqdim itelä.


text:
33 meñnän artıq tawış birü urınında saylawçılarnıñ tawış birüdä aktiv qatnaşuı turında xäbär itelä. Ğinwar ayında ütkän soñğı saylawlarğa boykot iğlan itkän sönnilär bu yulı ayıruça aktiv qatnaştı dielä. Ğiraq üzäk saylaw komissiäse saylawçılarnıñ küpläp qatnaşuı säbäple tawış birüne ber säğätkä ozaytırğa mäcbür buluı turında belderde.
Saylaw näticäläreneñ qayğan iğlan iteläçäge bilgele tügel. Uzğan saylawlarda ul ike atnadan ğına iğlan itelde.
Ğiraq saqlanu ministrı Sädun äd-Dulaimi Azatlıq radiosına Ğiraq tarixi çornı ütte dide.
Köç qullanular çağıştırmaça zur bulmadı häm nıqlı iminlek çaraları kürelü säbäple saylawçılarğa ällä ni qomaçawlamadı.
Tawış birü başlanğanda Bağdadta berniçä şartlaw buldı. Nıq saqlanğan yäşel zonadağı xökümät binalarına yaqında zur şartlaw buldı. AQŞ xärbiläre äytüençä, 2 sivil häm ber amerikan soldatı ciñelçä yaralanğan.


text:
Ğabala radarı: anıñ tiräsendä yäşäwçelär ni uylıy?
Rusiä Quşma Ştatlarğa bergäläşep faydalanunı täqdim itkän Ğabala radar qorılması inde mäğlüm bulğança, Azärbaycanda urnaşqan. Ul töbäktäge iñ qüwätle radar bulıp tora häm Kavkaz yaqların ğına tügel, Aziä häm Afrikadağı hawa kiñlegen dä küzätep tora. Mäskäwneñ soñğı täqdime Ğabalanı dönya säyäsäte üzägenä çığardı, ä menä anıñ tiräsendä ğömer itkän ğadi xalıq monı älegä belmi dä.
Xäzer inde Azärbaycannıñ tönyağındağı şuşı töbäktä yäşäwçelär moña künekkän bulsa kiräk - alar qorılma tiräsendä berni bulmağanday tınıç qına kötü kötä, buş waqıtlarında awıl çäyxanäsenä cıyılıp dönya xälläre turında ğäpläşä. Ämma alarnıñ küpçelege Ğabala ajdahasınıñ bu könnärdä dönya säyäsäte üzägenä kütärelüe xaqında berni belmi, berni işetmägän.
Putinneñ Bushqa Ğabala radarın bergäläşep faydalanu täqdimen yasawı çınnan da küplärneñ xäzer dönya xaritasınnan Azärbaycannı ezli başlawına kiterde. Ämma Ğabalada yäşäwçelärne bu tügel, ä alarnıñ üz kiläçäge, bigräk tä sälämätlegeneñ nindi xäldä buluı kübräk borçıy.
Cirle xalıq, radarnıñ eşläwe tirä-yündä yäşäwçelärgä häm xätta tabiğätkä tiskäre yoğıntı yasıy, häm ägär dä ul şul xätle kiräk ikän, anı fäqät Azärbaycan üze genä qullana ala, digän fikerdä tora:
"Anda ağaçlar qorıy, bezdä inde xäzer balalar xastalıq belän tua başladı. Anıñ xätta mallarğa da tä''sire bar. Minem fiker şul - ägär dä inde bu radarnı qulanu kiräk ikän, nigä anı bez üzebez genä qullanırğa tieş tügel? Däwlätebez iqtisadi yaqtan nıq, nigä äle anı üzebez öçen qullanmasqa?" digän soraw quya Ğabalada yäşäwçelärneñ berse.
Başqaça uylawçılar da bar.
"Min radar qorılmasınnan 500 metr yıraqlıqta yäşim häm älegä bernindi zian da kürmim. Elekke yıllarda ağaçlar qorıy başlağan ide, ämma xäzer inde andıy zur tä''sir sizelmi. Bez radar tiräsendä kötü dä kötäbez, ul bezgä qomaçawlamıy", di ikençe ber Ğabala keşese.
Radarnı qoru eşläre äle sovetlar zamanında, 1976-da başlanğan ide. Safqa ul 1985-nçe yılda bastırıldı. Azärbaycan bäysezlek qazanğaç, Mäskäw anı başta buşqa ğına, ä 2002-nçe yıldan alıp 10 yıllıq kileşü nigezendä, yaqınça 7 million dollar tüläp qullana başladı. Rusiä yağı elekke yıllar öçen dä aqça tüläwne wäğdä itep kilä.
Ğabala radarı Rusiäneñ aldan kisätü sistemasınıñ ber möhim öleşe bulıp tora, anda federal'' ğäläm xezmätenä qarağan 900-lap xärbi eşli. Şundıy radarlarnı Mäskäw Belarustä, Gruziä häm Ärmänstanda da tota.
Kärim Kamal


text:
Comğa könne Başqortstanğa gubernator Petr Sumin citäkçelegendä Çiläbe ölkäse wäkillege ber könlek eş säfäre belän kilde. Qunaqlar arasında ölkäneñ räsmi dairäläre dä, zur şirkätlär citäkçeläre dä, bilgele eşquarlar da bar.
Kürşe töbäktän kilgän qunaqlarnı Ufa hawa alanında Başqortstannıñ iñ yuğarı citäkçeläre qarşı aldı. İñ täwdä zur oçraşu başqalada Xökümät yortında oyıştırıldı. Anda Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov, Premier – minister Rafael Baydäwlätov häm başqa räsmi wäkillär qatnaşlığında söyläşülär uzdı. Annan soñ qunaqlar töşkä qädär Ufadağı berniçä zur şirkät eşçänlege belän tanıştı, şulay uq alar başqalanıñ kürkäm urınnarınnan «Lalä – Tyülpän» mäçetendä, Ufa «Nur» tatar däwlät teaterında häm başqalanıñ tarixi istälekle cirlärendä buldı.
Könneñ ikençe yartısında Çiläbe ölkäse räsmi wäkillege belän eşlekle söyläşülär başlandı. Andağı fiker alışulardan häm üzara faydalı bäyläneşlärneñ täğäyen proektları belän almaşqannan soñ, ike töbäk arasında säwdä – iqtisadí, fänni – texnik, sosíal häm mädäni xezmättäşlek turındağı Kileşüne tormışqa aşıru buyınça Berketmäne imzalaw tantanası ütte. Ä soñınnan älege säfär yomğaqları buyınça ike kürşe töbäk citäkçeläreneñ jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı oyıştırıldı.
Çiläbe ölkäse belän Başqortstan arasında üzara xezmättäşlek häm duslıq turında Kileşü 1998 yılda tözelgän ide. Tağın ber yıl ütkäç, Çiläbedä Başqortstannıñ daimi wäkilçelege dä açıldı. Şunnan soñ ike töbäk arasında üzara faydalı iqtisadí bäyläneşlär genä tügel, ä mädäni elemtälär dä canlanıp kitkän ide. Başqortstan belän Çiläbe ölkäse arasındağı duslıq cepläreneñ nığuı xaqında Başqortstan Tışqı bäyläneşlär häm säwdä ministerlığı xezmätkäre Möxämmät Bağíşayıv «Azatlıq» radíosına tübändägelärne citkerde.
(yazma)
Sez Başqortstan belän Çiläbe ölkäse arasındağı xezmättäşlek xaqında republíknıñ Tışqı bäyläneşlär häm säwdä ministerlığı xezmätkäre Möxämmät Bağíşayıv fikerlären tıñladığız. Petr Sumin citäkçelegendäge Çiläbe ölkäse räsmi wäkillege Ufağa ber könlek eş säfären tämamlap, kiçen oçqıç belän tuğan yağına qaytıp kitte.


text:
Tatar qızlarınıñ “Näwrüz güzäle” bäygese ütte
Atnakiç könne Ufada Başqortstan tatar qızlarınıñ “Näwrüz güzäle” bäygeseneñ final öleşe bulıp ütte. Älege bäyge Başqortstanda 1990 yıldan birle oyıştırılıp kilä. Bıyıl bu yarışmanıñ saylap alu öleşenä 34 tatar qızı ütkän ide. Ä finalğa şularnıñ 14 saylap alındı. Bäygeneñ yomğaqlaw öleşe Ufa “Nur” tatar däwlät teatrı artistları yärdämendä teatrlaştırılğan tamaşa räweşendä bardı. Äkiät dönyasına, xannar, xanbikälär çorına alıp qayttı bu kiçä. Öç säğät buyı däwam itkän şuşı tamaşada tatar qızları törle bäygelärdä üz sälätlären kürsätte.
Bäyge ütkän Başqortstan däwlät filarmoniäseneñ zur zalı tamaşaçılar häm bäygeçelärneñ tuğannarı, dusları belän şığrım tulı ide. Alar da qızlarğa köç birep, teläktäşlek kürsätep utırdı. Millät qızlarınıñ hämmäse dä zifa buylı, sılu. Törlese törle talantqa da iä – kemder matur itep cırlıy, kemder iskitmäle citez itep bii, sänğät''le itep şiğer uqi. Bixisap sorawlarğa cawaplar birep, üzläreneñ ğilem däräcäsen, zihenlegen dä kürsätte qızlar. Şuña kürä dä jyuri äğzalarına “Näwrüz güzälen” bilgeläw dä ciñeldän bulmağandır.
Bıyılğı Gran-prinı - “Näwrüz güzäle” isemen Stärlebaş rayonınnan 17 yäşlek kenä Läysän Säläxetdinova yauladı. Ul äle rayon üzägendäge 1 sanlı mäktäptä uqıp yöri. Älege bäygegä ul barı tik ciñü teläge belän genä kilgän. Şulay itep maqsatı tormışqa aştı. Bäygedäge ciñüe öçen Läysän tatar qızları qalfağı häm Törkiägä säyäxätkä yullama belän büläklände. Başqa qızlar da törle nominatsiälärdä bilgeläp ütelde häm alarğa da büläklär tapşırıldı. Nominatsiälär arasında “Şärıq güzäle”, “Akterlıq ostalığı”, “Näfis süz ostası”, “Tıynaqlıq”, “Yaz sanduğaçı”, “Citez çitek”, “Ömet”, “Tamaşaçı söyue” dip atalğannarı da bar ide.
Jyuri äğzaları bıyıl “Näwrüz güzäle” bäygeseneñ yaxşı äzerlängän buluın bilgeläde. Alar fikerençä, älege yarışmanıñ yomğaqlaw öleşenä çınlap ta iñ layıqlı qızlar çıqqan. “Başqa yıllarda bäygedä qatnaşuçı qızlarnıñ qayberläre tatar telendä dä wata-cimerä genä söyläşä ide. Ä bıyıl hämmäse dä ana telen yaxşı belülären kürsätte. Ğomumän, tatar qızı niçek bulırğa tieşlegenä ürnäk buldı bıyılğı qızlar”, - dip belderde “Azatlıq” xäbärçese belän äñgämädä jyuri äğzalarınıñ berse, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası Äsğat'' Kormanaev.
“Näwrüz güzäle” bäygeseneñ äzerlek öleşe Ufa “Nur” tatar däwlät drama teatrında ütte. Anda finalğa çıqqan tatar qızları “Nur” teatrı artistları yärdämendä cırlarğa, biergä häm başqa hönärlärgä ostalıqların arttırdı. Teatrnıñ äydäwçe artistı, Başqortstannıñ atqazanğan artistı Mäxmüt Fatıyxov ta bıyılğı “Näwrüz güzäle” bäygeseneñ oyıştırıluı sıyfatına häm qızlarnıñ buldıqlılığına yuğarı bäya birde.
Şulay itep Başqortstan tatar qızlarınıñ “Näwrüz güzäle” bäygese tämam. Anıñ oyıştırıluı sıyfatına häm başqa mäs’älälärenä qarata mönäsäbät törleçä bulırğa mömkin. Ämma şunısı xaq – küp köç salıp äzerlängän häm küptän kötelgän bäyräm nihayät ütte häm bu üze dä zur qazanış inde.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Qazaqstan Respwblïkası Tuñğış Prezïdenti künine oray` QR Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan «25 juldızdı kün» şeñberindegi Abay` atındağı kitapxana qızmetkerleri Semey` öñirlik garnïzonına qarastı äskerï polïcïya otryadında «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti turaqtılıq pen egemendiktiñ kepili» taqırıbında slay`d – däris ötkizildi. Memlekettik mereke – Tuñğış Prezïdent küni bïılğı merey`li jılı ay`rıqşa mänge ïe bolıp otır. Bul – Qazaqstan memlekettigin qurıp, qazaqstandıqtardıñ baqwattı turmısınıñ kepili bolıp otırğan Elbasınıñ sarabdal sayasatınıñ ay`rıqşa ardaqtalatın jıl.
Şaranıñ maqsatı – kazaqstandıq patrïotïzmdi qalıptastırw, täwelsiz Qazaqstannıñ damw jolındağı Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ el basqarw isinde xalıqtıñ ğasırlar boy`ı jïnaqtalğan bay` täjirïbesi men älemdik täjirïbeni tula boy`ına toğıstırğan alımdı da alğır basşı retindegi rolin körsetw.
Däris barısında Qazaqstan Prezïdentiniñ basşılığımen elimizdiñ Täwelsizdik jıldarında qol jetkizgen jetistikteri, onıñ qoğamdıq kelisim men jalpıulttıq birliktiñ qazaqstandıq modelin qalıptastırw men damıtwdağı röli jan-jaqtı ay`tılıp ötti. Tıñdawşılardıñ nazarına usınılğan «Elbasımen nurlı bolaşaqqa» attı kitap körmesine qoy`ılğan Elbası eñbekterine, «Sındarlı on jıl», «Özekjardı oy`lar», «N.Nazarbaev: fotoswretter», «Nwrswltan Nazarbaev: bïografïya», N.Nazarbaev «V potoke ïstorïï», N.Nazarbaev «Épïcentr mïra», N.Nazarbaev «Mıslyamï s narodom podelyusʹ», N.Nazarbaev «Kazaxstanskïy` pwtʹ» t.b. kitaptarğa şolw jasalındı.
Budan bölek, is-şara ayasında «Elbası jolı fïlʹmniñ körsetilimi ötti.


text:
Vadim Çurbanov Qazanda «Tatarika» jurnalı xaqında söyläşülär alıp bara
Bu könnärdä, Mäskäwdä çığuçı «TaTapckий Mиp» gäziteneñ baş möxärrire Vadim Çurbanov Qazanğa kilep kitte. Ul Tatarstan xakimiät wäkilläre belän oçraşular uzdırıp, yaña proyektlar turında söyläşkän. Bilgele bulğança, Vadim Çurbanov « TaTapckий Mиp » gäzite belän ber rättän, «Tatarika» digän fänni-ictimaği jurnal çığarırğa isäpläp tora. Tatarstan xökümätendäge söyläşülärneñ niçek tämamlanuı bezgä mäğlüm tügel, ä menä « TaTapckий Mиp » gäziteneñ finans xäle ciñel tügel, digän xäbär bar. Xezmätkärgä eş xaqın tülämäw inde 4nçe ay däwam itä, dip belderde bezneñ çığanaqlar.
Bikä Timerova.


text:
3 yıl önce
Yeni tülbent modelleri,2013 tülbent örnekleri,renk renk tülbent çeşitleri,tülbent kenarı işlemeleri,işlemeli tülbent kenarları,en yeni tülbent kenarı modeli,tülbent modeli Yeni tülbent modelleri,2013 tülbent örnekleri,renk renk tülbent çeşitleri,tülbent kenarı işlemeleri,işlemeli tülbent kenarları,en yeni tülbent kenarı modeli,tülbent modeli Yeni tülbent modelleri,2013 tülbent örnekleri,renk renk tülbent çeşitleri,tülbent kenarı işlemeleri,işlemeli tülbent kenarları,en yeni tülbent kenarı modeli,tülbent modeli Yeni tülbent modelleri,2013 tülbent örnekleri,renk renk tülbent çeşitleri,tülbent kenarı...


text:
Litvinenko ülemen tikşerüçelär London-Mäskäw oçqıçlarında nurlanış taqpan
Rusiäneñ elekke FSB ofitserı Londonda nurlanışlı ağulanudan wafat bulğan Aleksandr Litvinenkonıñ säyer üleme tiräsendä yaña täräqqiät bar. Atnakiç Britan räsmiläre Mäskäw belän London arasında oçqan oçqıçlarda nurlanış ezläre tabıluın xäbär itte. Litvinenko üzen naçar xis itä başlağan könne anıñ belän Londonda oçraşqan keşe dä şuşı oçqıçlarnıñ bersendä oçqan bulğan. Räsmilär bu oçqıçlarda oçqan keşelärgä tikşerü ütergä çaqıra.
"Bezneñ ike oçqıçta - Boeing 767 oçqıçlarında – nurlanışlı matdä ezläre tabıluı raslandı. Başta öç oçqıç tikşerelde, ikesendä bik az külämdä nurlanış ezläre tabıldı" di British Airways wäkile Willie Walsh.
Bu ike oçqıç xäzer Londonnıñ Heathrow alanında. Tağın ber, 3nçe Boeing Mäskäwneñ Domodedovo hawa alanında. Atnakiç parlamentta yasağan çığışında Britaniäneñ eçke eşlär ministrı John Reid wäzğiät açıqlanıp betmi torıp ul oçqıç qaytarılmayaçaq, dide. Monnan tış Reid Londonda nurlanış ezläre tabılğan urınnarnıñ sanı 12gä citüen äytte:
"Älegä qädär 24 urın tikşerelde, şularnıñ 12sendä zararlanu ezläre tabıldı" di Eçke eşlär ministrı.
Litvienenko polonium-210 matdäse belän ağulanğan dielde. Oçqıçlarda nindi matdä tabıluın räsmilär älegä äytmi, läkin anıñ Litvinenko eşen tikşerü qısalarında tabıluın yäşermi.
Nurlanış däräcäse tübän disälär dä, räsmilär bu oçqıçlarda oçqan keşelärne tikşerü ütergä kiñäş itä. Andıy yulçılar sanı distä meñnär belän isäplänä. Noyäber ayında bu oçqıçlar, Mäskäwdän tış Yewropanıñ tağın 8 şähärenä yörgän. Willie Walsh süzlärençä, barlığı 221 reis başqarılğan, anda 33 meñ yulçı oçqan. Bu reislarnıñ isemlege kompaniäneñ internet säxifäsendä.
Şuşı yulçılar arasında elekke KGB ofitserı Andrei Lugovoy da bar. Noyäberneñ 1ndä ul Millenium qunaqxanäse barında Litvinenko belän oçraqşan. Kommersant gäzitenä äytüençä, Noyäberneñ 3ndä ağulı oçqıçlarnıñ bersendä Mäskäwgä qaytqan. Lugovoy Litvinenkonıñ ağulanuına nindi dä bulsa qatışı buluın kire qağa.
Kremlneñ kisken tänqitçese bulğan Litvinenkonıñ Londondağı üleme zur şaw-şu tudırdı. Anıñ dusları häm ğailäse monı maxsus oyıştırılğan üterü dip atıy. Alar äytüençä, Litvinenko üler aldınnan Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı ğäyeplägän belderü qaldırğan. Kreml bu ülemgä qatışı buluın qatğıy kire qağa.
Britan politsiäse älegä monı "üterü" tügel, "säyer ülem" dip bäyli. Britan yağı tikşerü eşendä Rusiä yağınnan yärdäm soradı. Britan premier-ministrı Tony Blair, bu eşne "bik citdi" dip atadı häm anı tikşerüdä bernindi säyäsi, diplomatik kirtälärgä yul quyılmayaçaq, dip wäğdä itte.
Ali Ğilmi


text:
Tatarstanda da 12nçe dekaber könne Rusiä Konstitutsiäse könen bäyräm ittelär. Xäyer, älege bäyräm Rusiäneñ töp qanunın qabul itügä 10 yıl tuluğa bağışlansa da, bu uñaydan Qazanda ğına tügel, xätta Mäskäwdä dä ällä ni zur bäyräm çaraları uzmadı. Respublikada isä Konstitutsiä köne ğomumän çirattağı yal köne räweşendä genä ütte. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşinnıñ häm tatarstan buyınça baş federal’ inspektor Marsel Ğälimardanovnıñ respublika xalqına möräcäğät itkän qotlawların isäpkä almağanda. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev bu yulı räsmi qotlawlar belän çıqmadı. Läkin ul Rusiä Konstitutsiäse köne uñayınnan İnterfaks agentlığına äñgämä birde. 10 yıl elek qabul itelgän ilneñ töp qanunınıñ iñ yaxşı sıyfatı bulıp, anıñ qanunğa häm keşe xoquqların yaqlawğa nigezlänüe dip belderde anda prezident. Anıñ fikerençä, bu dokument waqıt belän sınaldı häm ul äle üzen Mintimer Şäymiev, Vladimir Putinnıñ fikeren xuplap, Konstitutsiäne üzgärtergä kiräkmägänen iskärtte. Şulay uq İnterfaks agentlığına birgän äñgämäsendä Şäymiev töbäklärneñ qanunnarın federal’ qanunnar belän täñgälläşterü temasın da äylänep ütmäde. Älbättä, berdäm xoquqı qır bulırğa tieş, läkin şul uq waqıtta üzäk qabul itkän qanunnarnıñ Rusiä Konstitutsiäsenä qarşı kilüe bulmasın ide, dide ul. Häm misal itep Tatarstan prezidentı tatarlarğa latin imlasın kertergä tıyğan Rusiä Däwlät Dumasınıñ qararın kiterde.
Xäyer, bu könnärdä latin imlasın torğızu mäs’äläse Şäymiev tarafınnan ğına tikşerelmäde. Soñğı arada saylawlar, qanunnarnı täñgälläşterü problemaları artında qalğan latin teması yañadan aktualläşä kebek. Belgänegezçä, küptän tügel genä respublika Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs’älälär komissiäse Tatarstannıñ Konstitutsion mäxkämäsenä möräcäğät itkän ide. Älege möräcäğät näq menä şul tatar teleneñ latin imlasın qaytaruğa qağılışlı ide. Süz uñayınnan şunı da äytep kitik. Şuşı köngä qädär Konstitutsion mäxkämä deputatlarğa üzeneñ cawabın citkermäde. Xäyer, mäxkämäneñ monıñ öçen äle 24nçe dekäbergä qädär waqıtı bar.
Gölnaz İlgizär


text:
Kosovo Brussel qaramağına küçä
Yewropa Berlege Kosovoda 2 meñläp politsiä häm idarä xezmätkären urnaştıru qararın rasladı. Bu idarä 1999 yıldan birle eşläp kilgän BMO idaräsen alıştıraçaq häm Kosovoğa tulı bäysezlekkä küçü çorında yärdäm itäçäk.
Şulay itep, Kosovo Berläşkän Millätlär qaramağınnan Yewropa Berlege qaramağına küçä. Yaña idaräneñ qayçan eşli başlayaçağı älegä tögäl äytelmäde, läkin ul bäysezlek iğlan itelgängä qädär bulaçaq, dip kötelä.
Bu wazifa Kosovo häm Balkan öçen genä tügel, ä Berlekneñ üze öçen dä bik ähämiätle. 27 ildän torğan poşmas oyışmağa şaqtıy çeterekle eş başqarırğa tieş bulaçaq – Serbiäneñ bişege sanalğan, läkin xäzer nigezdä albannar yäşägän töbäkneñ tawış-tınsız Serbiädän ayırılıp çığuın täemin itergä.
Parijdağı İminlek institutında Balkan belgeçe Judy Butt süzlärençä, Berlekkä bu eştä Bosniä täcribäse yärdäm itä ala.
"Bosniä-Hertsegovinada 2003 yılğan xärbi idarä, aña qädär politsiä idaräse ide, ä 2002 yıldan alıp anda Yewropa Berlegeneñ maxsus wäkile buldı. Yağni bu küzlektän Bosniä ürnäk bula ala. Läkin Kosovoda eşlär kübräk" di Balkan belgeçe.
Kosovo xökümäte, töbäktäge tatulıqnı bozuğa yünälgän berär adım yasasa, bigräk tä serb azçılığına qarata, Yewropa Berlege idaräseneñ bu ğamälne tuqtatu wäkäläte bulaçaq.
"Kosovoda ber xalıqara sivil wäkil bulaçaq, berük waqıtta ul Yewropa Berlegen dä wäkillek itäçäk. Berlek räsmiläre töbäktäge wazğiätne kön sayın küzätep barırğa tieş bulaçaq, säyäsi kontrol – Brusseldä" di Judy Butt.
Eşlär qızuğa kitsä, Yewropa Berlege idaräse yärdämgä NATO köçlärenä möräcäğät itä ala. Bu töbäktä NATOnıñ 17 meñläp xärbie bar.
Belgeçlär fikerençä, bu Yewropa Berlege idaräse distä yıllap ğamäldä bulaçaq. Kosovo Yewropanıñ bäysez ilenä äylängänçegä qädär.


text:
Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrlarınıñ Luxembourgtağı oçraşuında Törkiädän tış äle ikençe ber möhim mäs''älä dä qarala häm ul başqa ber törki däwlätkä - Üzbäkstanğa qarıy. Uzğan atna azağında Yewropa wäkilläre, ministrlar düşämbedä Taşkentqa qarşı qayber çikläwlär kertüen iğlan itäçäk dip beldergän ide.
Yewropa Berlege, Amerika Quşma Ştatları kebek ük, Üzbäkstan xakimiateneñ Ändicandağı qanlı waqiğälärne bäysez xalıqara komissiä tarafınnan tikşerügä qarşı buluına qänäğätsezlek belderä. Yewropa Berlege küz aldında totqan çaralar arasında Üzbäkstanğa qoral satunı tuqtatu, däwlät citäkçelärenä Yewropağa vizalar birmäw, yardämne qısqartu kebeklär bar. Moñardan tış, Berlek belän Üzbäkstan arasında eşläp kilgän Partnerlıq wä Xezmättäşlek kileşüeneñ qayber öleşlären tuqtatıp toru da qaralğan. Ämma küzätüçelär şuşı çikläw çaralarınıñ, alar berençe qaraşqa şaqtıy qurqınıç yañğırasa da, asılda Taşkentqa ällä ni zur yoğıntı yasamayaçaq dip isäpli. Misal öçen, yardäm külämen kimetü belän yanawğa kilgändä - 2006-nçe yılda Üzbäkstan Yewropa Berlegennän 11 million 250 meñ eurolıq yardäm alası bulsa, şuşı san xäzer 2 millionğa ğına kimetelä. Qoral satu çikläwe dä Taşkent öçen qurqınıç tügel, ul anı barıber Yewropa Berlege illärennän almıy diärlek. Anıñ bu ölkädäge töp partnerı Rusiä, saqlanu ministrı Sergey İvanov yözendä, inde uzğan comğada uq, Yewropanıñ Üzbäkstanğa qoral çikläwe kertüe Mäskäwneñ Taşkent belän bulğan xärbi xezmättäşlegenä bernindi dä yoğıntı yasamayaçaq, bez şuşı dustanä il belän mönäsäbätlärne kiläçäktä dä täräqqi itäçäkbez dip belderde. Üzbäkstan citäkçeläre öçen berdänber yaman närsä bulıp alarğa Yewropağa säyäxät itüne tıyu ğına qala. Prezident Aleksandr Lukaşenka xakim itkän Belarus şundıy çikläw belän inde şaqtıy waqıt yäşi häm Lukaşenka üz säfärlären xäzer kübräk Mäskäwgä yasıy.
Kärim Kamal


text: Britaniä, Fransiä häm Germaniä, İrannıñ atom tikşerenülären yañatru turındağı belderüenä üz cawabın äzerläde. Mäsälä irtägä Berlinda qaralaçaq. Yevropanıñ 3 ile, şulay uq Amerika Quşma Ştatları häm Rusiä, İrannıñ bu qararı belän qänäğät tügel. Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, mäsäläne Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası köntärtibenä quyırğa täqdim itä aluın belderde: "İrannıñ qararı çınnan da bik citdi. Keşelärneñ häm bezneñ borçılunı yäşerep totunıñ mäğnäse yuq, dip uylıym. İran qabul itkän qarar, İzrail turındağı añlatmaların da sanağanda, böten dönyağa citdi qurqınıç tudıra." Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, İrannıñ adımına borçılu belderde, häm ul qurqınıç tudıra, dide. Germaniäneñ tışqı eşlär ministrı urınbasarı Gernot Erler, İrannıñ bu qararı – söyläşülärne däwam itü mömkinlegen yuqqa çığara, dip belderde. İran, atom programmasınıñ barı tik tınıç maqsatlarda bulğanın belderä. Prezident Mähmüd Ahmadinecad, İran Könbatışnıñ borçıluınnan qurıqmıy, häm üzeneñ atom eşçänlegen däwam itäçäk, dip belderde.


text:
Dönya 2009 yılnı niçek qarşı aldı?
2009 yıl dönyanıñ qayber illäre şatlıq häm zur bäyrämnär belän qarşı alğanda, qayber illärdä yaña yıl matäm belän başlandı.
5 ton feyrwerk qullanılğan tamaşanı 1,5 million keşe qaradı.
► BBC: 2009 Yaña yıl çaraları, dönya buylap
Kürşe il Yaña Zelandta da başqala Aucklandtağı Sky manarasında oyıştrılgan feyrwerk tamaşağa meñlägän xalıq qatnaştı.
Yaña yılga iñ berençe itep kergän il, tıñ okeandağı Krimati utrawı ide.
Sydneydäge feyrwerk tamaşanı oyıştıruçılar, älege tamaşa aşa iqtisadi krizisnı az da bulsa onıttırırğa omtıluların belderde.
Här yılnı yaña yıl bäyrämnären bik tantanalı uzdırğan tıñ okeanı illärennän Maläzyada isä bıyıl xökümät, iqtisadı krizis säbäple yaña yıl çaralarına iğançelek itä almıyaçağın beldergän ide.
Almaniada yaña yıl bäyräme başqala Berlindaä ber millionnan artıq keşeneñ qatnaşında uzğan mäydan partiası belän başlandı. Bäyrämnän soñ tamaşağa qatnaşqan ber törkem xalıq, ğadättägeçä boz totqan Oranke külenä kerep yözde.
Londonda Thames yılgası buylap meñlägän keşe feyrwerk tamaşasına qatnaştı.
Suriädä 2009 yıl matäm belän başlandı.
Suriä başqalası Demaşqta İzrailneñ Ğazzädä alıp barğan höcümnäre säbäple bıyıl zur qotlaw çaraları uzdırılmadı.


text: Rusiäneñ bu şähärendä ber keşegä 9nçe üktäber könne 18 yäşlek Peru talibäsen üterüdä ğäyepläw belderelde. Tağın ike student, İspaniä häm Peru watandaşları qatı qıynalğan ide. Ölkä prokurorı urınbasarı Vasily Xromıx süzlärenä qarağanda, başqalarğa da törle ciñelleräk ğäyepläwlär belderelgän. "Höcüm itüçelärneñ bersenä, 105nçe mäddä 2nçe paragraf nigezendä millätlärgä näfrät yözennän höcüm itüdä ğäyepläw belderelgän, qalğannarğa – qıynaw häm ziyan kiterüdä," dide prokuror urınbasarı. Peru keşeseneñ üterelüe – Rusiädä ksenofobiäneñ taraluına borçılularnı arttırdı.


text:
Tatar yazuçısına tatnet qarañğı
Tatarstanda bıyıl mädäniät häm sänğät yılı itep iğlan itelgänlege xaqında bik küp söylilär. Matur- matur, zur çaralar da uza. Bu çaralar waqıtında yaqtırtılıp ta barıla. Şul isäptän internettağı gäzitlärdä dä, säxifälärdä dä, mäğlümat agentlıkları tasmalarında da. Tatarça da, qaywaqıt başqa çit tellärdä dä , nigezdä urısça. Bu añlaşıla, urıs internetı bik kiñ qullanıla. Läkin, ul çaralar turında ğına tügel, mäsälän, Musa Cälilneñ üzeneñ äsärlären, yäki Ğabdulla Tuqaynıñ şiğerlären dä uqıp qarıym äle dip internetqa kersäñ, tabuları ay-hay qıyın. Alar bar älbättä. Läkin törlese törle säxifälärdä taralğan. Häm, nigezdä urıs telendä. Tatarstannıñ bügenge yözen Rubin futbol klubı bilgeli dilär räsmilär, tağın Aq Bars xokkey komandası, KAMAZ zavodı häm şunıñ işçe zur şirkätlär. Bu yılda, mädäniätne dä, ayırım alğanda tatar mädäniäte dä Tatarstannıñ yözen bilgelärgä tieş digän fikerlär dä yış işetelä. Rubin, Aq Bars, KAMAZlar säxifäse bar. Musa Cälil, Tuqaylar yuq. Mäsälän, böten urıs telendäge ädäbi äsärlärne, tärcemä bulsınmı ul, urıs yazuçısınıqımı- anı lib.ru säxifäsennän uqıp bula. Anda, Musa Cälilneñ dä şiğerlären urısça da tabıp bula. Tuqaynıqın da, urısça qayber başqa säxifälärdä uqıp bulsa, tatar telendäge berniçä şiğeren kitapxanä.at.tt säxifäsendä uqıp bula. Cämäğät başlanğıçında tözelgän kitapxanä.at.tt säxifäsendä tatarnıñ başqa qäläm iäläreneñ ädäbi äsärlären dä tatarça uqırğa bula. Läkin, ber-ikeşär ürnäk. Bu , tınğısız tatar canlı keşelärneñ eş näticäläre. Yarar, Musa belän Ğabdulla bu dönyadan kitkän keşelär, alar üzlären üzläre qayğırta almıy. Tatmediä kebek agentlıqlarnıñ rayon gäzitlärenä aqça bülep utıru kebek eşläre bik küp. İnde xäzerge tatar yazuçıların qarap çığıyq. Kemnär, bötendönya çeltärenä kergän. Yäğni, dönyanıñ telägän poçmağınnan torıp, qaysı tatar balası, mäsälän xäzerge berär tatar şağireneñ şiğeren kompyuter- sanaq aşa uqıy ala. Urıslarnıqın uqu problem tügel. Alarnıñ internetta ğına bulğan ayırım jurnalları, säxifäläre bua buarlıq.
Tatarlardan bügenge köndä Robert Miñnullinnıñ minnullin.ru dip atalğan säxifäse bar. Ul, kitapçıq kebek eşlängän. Keräseñ, mäsälän, biografiä digän cirgä basasıñ, anıñ tormış yulın tatarça uqıp bula. Şulay uq, icat digän töymägä bassañ, räxätlänep şiğerlären uqı, tatarça. Ufada yäşäp icat itüçe Marat Käbirovnıñ internetta säxifäse ike teldä eşlängän. Ul, maratkabirov.narod.ru adresında urnaşqan. Ğädel Mäxmüt dip atalğan urıs telle yazuçınıñ gabdel.ru dip atalğan urısça säxifäse bar. Ul üzen tatar yazuçısı itep sanıy. Şunıñ belän şul diärgä bula. Elek, Tufan Miñnullinnıñ tufan.da.ru adresında säxifäse urnaşqan ide. Xäzer ul säxifä eşlämi. Şulay itep, tatar yazuçılarınıñ , bügen inde kibetlärdä internet bulmasa ikmäk tä satıp alıp bulmağan zamanda, internetta üz säxifäläre yuq. Älbättä, internetta säxifälär buldırır öçen, yazuçılar üzläre berençe eş başlarğa tieş.
Ä däwlät, bu eşne başlap qaradı. İntertat dip atalğan Tatarstan elektron, yäğni internettağı gäzite, tatar ädäbiäte kitapxanäsen internetta buldıru eşen başlağan ide. İnde ike yıl uzdı, säxifä yuq äle.
Qazan utları kebek sallı jurnal da, başqa tatar matbuğatlarınnan ayırmalı bularaq, üz säxifäsen buldırırğa aşıqmıy. Tatar balası, internetqa kergän tatar uquçısı, zamança yäşägän tatar uğlanı älegä urısça ğına, annan-monnan tabıp Musa Cälilne dä, Tuqaynı da, Xäsän Tufannı da barı tik urısça ğına uqıy ala.
Älegä menä şular. Bu tatnet tapşıruı buldı. Anı Räfis Cämdixan äzerläde.


text:
Bäläbäy gimnaziäse direktorı yañadan Qazanda
Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı Nurmöxämmät Xösäinov üzendä uqıp çıqqan 6 – 7 uquçısın iärtep, Qazanğa kilgän häm alar belän bergä yuğarı uqu yortına kerü imtixannarın birep yöri. Küplär, bigräk tä tatarlar, Nurmöxämmät Xösäinovnı yaxşı belä. Çönki ul öç yıl elek Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşqanda Başqortstanda tatarlarınıñ xäle, milli mäğärif üseşe mä’äläsen kütärep çıqqan ide. Monıñ öçen Nurmöxämmät Xösäinovkä bik zur qıyınlıqlar kiçerergä turı kilde, ämma ul alarğa bireşmiçä üzeneñ xoquqların yaqlap, 17 mäxkämä eşen kiçerde häm alarnıñ küpçelegendä üzeneñ xaqlığın isbatlap ciñep çıqtı.
2003 yılda Nurmöxämmät Xösäinov Başqortstan prezidentına saylanu öçen imzalar cıyıp, saylaw aldı kompaniäsen başlağan ide. Älbättä, bu ğämällär ezsez genä qalmadı, aña küp törle basımnar yasaldı. Xäzer ul säyäsättän bigräk, üz eşe, milli mäğärifne üsterü belän şöğellänä. Bıyıl da ul üzeneñ gimnaziäsen tämamlağan uquçıların Qazan yuğarı mäktäplärenä kertü öçen köräşep yöri.
Ämma moña qarap yuğarı mäktäplärneñ saqçıları häm biklängän işekläre bu mäğrifätçegä çığarma yasamıy. Qazannıñ Azatlıq radiosı byurosında Nurmöxämmät Xösäinov belän Rimzil' Wäli söyläşte.
“- Nurmöxämmät äfände, sez äle genä üzegezneñ gimnaziägezne tämamlağan, Täsminov Räsülgä ximiädän bilgene döres quymadılar häm kiläse imtixanğa röxsät itärgä tieşle dip appilyatsiägä birdegez. Sez närsägä ömetlänäsez häm bu könnärdä Qazanda yörgän şöğelegezneñ mäğnäse närsädä? - Minem yörüemneñ mäğnäse ber. Minem gimnaziädä uquçılar yaqın-tirädäge iñ yaxşı, sıyfatlı balalar. Häm alar Tatarstannıñ yuğarı uqu yortlarında uqırğa xoquqlı. Kiläçäktä alardan bik eşlekle spetsialistlar çığaçaq. Berençedän, min Xodayğa tayanam, ikençedän, Tatarstan xökümäteneñ uñay qaraşının, xökümät qararına tayanıp bülengän kvotıylarğa ışanam. Ägär dä bezneñ balalarğa ğämälgä sıymıy torğan xilaflıqlar qılsalar, min alarnı yaqlıyaçaqmın. Menä bezneñ Qazan cirlegendä ike tapqır appilyatsiä eşenä barıp citte häm ikesendä dä min döreslekne taptım. Bu yulı da meditsina universitetında döreslek tabaçağıbızğa ışanam. Bu balanıñ xoquqları bozıluı kön kebek açıq. Uquçılarımnıñ yaxşı belemnäre buluına minem dälillärem bar. Bezneñ gimnaziäne tämamlağan uquçılarnıñ 90% yuğarı uqu yortlarına kerä. Min bu wazifam belän monda dürtençe yıl häm şuşı dürt yıl eçendä minem 15 uquçım uqırğa kerde”.
- Minem yörüemneñ mäğnäse ber. Minem gimnaziädä uquçılar yaqın-tirädäge iñ yaxşı, sıyfatlı balalar. Häm alar Tatarstannıñ yuğarı uqu yortlarında uqırğa xoquqlı. Kiläçäktä alardan bik eşlekle spetsialistlar çığaçaq.
Berençedän, min Xodayğa tayanam, ikençedän, Tatarstan xökümäteneñ uñay qaraşının, xökümät qararına tayanıp bülengän kvotıylarğa ışanam. Ägär dä bezneñ balalarğa ğämälgä sıymıy torğan xilaflıqlar qılsalar, min alarnı yaqlıyaçaqmın. Menä bezneñ Qazan cirlegendä ike tapqır appilyatsiä eşenä barıp citte häm ikesendä dä min döreslekne taptım. Bu yulı da meditsina universitetında döreslek tabaçağıbızğa ışanam. Bu balanıñ xoquqları bozıluı kön kebek açıq. Uquçılarımnıñ yaxşı belemnäre buluına minem dälillärem bar. Bezneñ gimnaziäne tämamlağan uquçılarnıñ 90% yuğarı uqu yortlarına kerä. Min bu wazifam belän monda dürtençe yıl häm şuşı dürt yıl eçendä minem 15 uquçım uqırğa kerde”.Menä şulay itep, Nurmöxämmät Xösäinov üzeneñ cäyge yalın ütkärä. Häm härwaqıtta optimist bulıp qala.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
AQŞ: Ğiraq premyer ministrına qarata qänäğätsezlek arta
Soñgı arada kinät kenä, Amerika üzen Ğiraq Premyer Ministrı Nuri Äl-Malikidäñ çittä tota başladı digän işarälär kürenä başladı. Amerikan senatınıñ qorallı köçlär komititı başlığı, küptän tügel, Al-Maliqineñ yä wazifadañ kitäçäge yäisä anıñ urnı başqası belän alıştıralaçağın beldergän ide. Sişämbe köne, Amerikanıñ Ğiraqtağı ilçese, Ğiraqtağı säyäsi üseşneñ bulmawına borçıluın beldergän ide. Xättä Prezident Bush ta, Äl-Maliqine maqtaw ğadätläreñ taşladı.
Amerika Prezidentı George Bush, Canadanıñ Ottowa şähärendä uzğan, Tönyaq Amerika Cıyınıñda yasağan çığışında, üzen äl-Maliqini maqtawdañ tıyıp, Ğiraq Xökümätenä qarata bulğan borçılularğa basım yasadı.
"Töp soraw şundaki, xökümät xalıqnıñ taläplärenä cäwap birä alamı? Ägär dä xökümät xalıqnıñ taläplärenä cäwap birä almiy ikän, xökümätne alıştırırğa keräk. Bu Ğiraq xalqınıñ üz qararı, Amerikan säyäçätläreneke tügel"
Amerikan senatasınıñ qorallı köçlär komititıbaşlığı, Carl Levin, Ğiraqtañ qaytqaç, “zur uñışsızlıq” dip bäyälägän Maliqi Xökümäte, yañası belän alıştırunı sorağan ide.
Sişämbe könne, Amerikanın Ğiraqtağı ilçese dä, Ğiraqtağı säyäsi üseşneñ uñışsız buluına borçılu beldergän ide.
Bolar barsıda, Crocker häm Ğiraqtağı Amerikan köçläre başlığı Genaral David Petrausnıñ, Ğiraqtağı täraqqiyät xaqında xisab birü aldınnañ yañgırawdı. Waşiñtonnañ säyäsi üzgäreşlär kertergä säbäb bula ala.
Mostafa Alani, Dubaidäge Farsi qultığı tikşerenülär üzägeneñ Saqlanu häm Terrorçılıq öyränüläre bülege başlığı. Ul, Amerikanıñ äl-Maliqidäñ qanäğat bulmawına yaxşı säbäblär tabıp bula di,
"Bu xaqta bez ber yıldır söyläşäbez inde. Ul säyäsi reformalar buldıra almadı häm şul uq waqıtta AQŞ mänfağatlären aqlami. Xäzer Amerikanı anı, ildä tärtep buldıru öçen tırışmi dip uyliy. Häm ul qorallı köçlärne beterü eşendä bik zağiyf. Anıñ qanunğa, başqa mäsälälärgä xättä polisiä häm xärbilär mäsäläsendä dä üzgäreşlär taqdim itärlek köçe yuq."
Alani, Amerikanıñ qänäğat bulmawı äl Maliqini alıştıru öçen citärlek säbäb tügel, läkin anıñ abruyı bolayda üz Xökümäte eçendä dä kimi bara di.
Äl-Maliıi urnına kem bilgeläner, bu xaqta äytüe qıyın. Şiğiy firqalar mäclestä küpçelekne täşkil itä, häm yaña Premyerneñ dä şul Şiğiylär arasınnan saylanuı bik ixtimal di Alani.
"Parlamenttañ beräw saylanırğa tiyeş. Parlamentnıñ yaqlawın yawlağan beräw. Anıñ da şul Şigiy firqadan çığıu ixtimal. Läkin şäxesne alıştıru näticäle bula ala çönki, alar äl-Maliqini zağiyf kürä häm monda prmyerneñ şigiy bulıp bulmawı mäsäläse genä tügel, bu şul uq waqıtta şäxes mäsäläse dä."
Şul uq waqıtta, älMaliqi Sişämbe könne il eçendä köç qullanularnı beterü maqsatında Ğiraqqa kürşe illäre belän söyläşergä dip, Demaşqta Süriä citäkçeläre belän oçraştı.
M.K


text:
Neft'' tarmağı belgeçläre Söğüd Ğäräpstanındağı höcümneñ tä''sire turında
Uzğan atna axırında Söğüd Ğärabstanında neft'' çığaruda eşläwçe çit il keşelärenä qarşı terror höcüme näticäsendä bu il neft'' çığarunı arttıru turındağı wäğdäsen üti alırmı digän borçılular artıp kitte. Ämma qayber belgeçlär äytüençä, mondıy höcümnär dönya bazarına neft'' çığaru eşenä turıdan-turı tä''sir itmiäçäk.
Qayber belgeçlär äytüençä, atna axırında Söğüd Ğärabstanınıñ Xobar şähärendäge bu höcüm ildäge säyäsi totrqsızlıq mömkinlegen arttıra. İkençe belgeçlär kiläçäktä dä höcümnär bulıp Söğüd Ğärabstanınıñ neft'' çığaru yäki satu quäten kimetergä mömkin. Bu isä näticädä neft'' bäyäläreneñ artuın kötärgä kiräk bulaçaq digän süz.
Londondağı Dönya Bazarların Öyränü Üzäge wäkile Gavin Knight isä tağın da yamanraq farazlar kiterä. Anıñ äytüençä, Söğüd Äğrabstanında yaña höcümnär bulu mömkinlege qurqu faktorı tudıra. Ul isä neft'' bäyäläreneñ kiläçäktä här barel öçen tağın 8 dollarğa artuına kiterä ala. Şulay da anıñ äytüençä, närsä bulaçağın farazlarğa äle bik irtä.
AUDİO: Neft'' bäyälärenä kilgändä, ul bäyälärgä qurqu faktorı da östälä häm ul bäyäne arttırırğa mömkin. Bu nigezdä, futurelar bazarınıñ nindi reaksiä kürsätüenä häm alarnıñ qurqınıçnı ni däräcädä dip bäyäläwenä bäyle bulaçaq.
Knight atna axırındağı höcüm neft'' çığaru yäki eşkärtü qorılmalarında bulmadı, şuña kürä ul Söğüdlärneñ neft'' eksportına tä''sir itmäde di. Ämma bu höcüm xäzer Söğüd Ğärabstanındağı çit illärneñ neft'' çığaru belgeçläre annan kitä başlarğa mömkin digän qurqu uyata. Qayber çit il şirkätläre üzläreneñ andağı xezmätkärlären Bähräyn kebek kürşe berär ilgä küçerergä mömkin. Knight äytüençä, äle ber ay elek kenä Söğüd Ğärabstanında ber amerikalı neft''çeneñ üterelüen dä isäpkä alğanda, Äl-Qaidäneñ xäzer Söğüd Ğärabstanında könbatıştan kilgän neft''çelärne hädäf itep saylawı kürenä. Ämma mondıy qurqınıçlar elek tä bar ide häm Äl-Qaidäneñ Söğüd Ğärabstanındağı barlıq qorılmalarğa höcüm itüe mömkin tügel di Khight. Anıñ fikerençä, ozağraq waqıt arasındağı bäyälärgä kilgändä, bäyälärgä Qıtaynıñ neft''kä ixtıyaçı artuı, yäki Rusiä işe OPEKka kermäwçe illärneñ neft'' çığarunı arttıruı kebek faktorlar, terror höcümnärenä qarağanda kübräk tä''sir itä ala. Yäğni terror höcümnärenä häm anıñ näticälärenä reaksiä tiz bulsa da, ul höcümnärneñ iqtisadıy tä''sire bik az di Knight.
Waşingtondağı PFC Energy isemle kiñäş şirkäteneñ baş iqtisadçısı Färit Möxämädi dä Khingt äytkännärneñ kübese belän kileşä. Bügen Waşington Postta basılğan mäqälädä anıñ Xobardağı höcüm neft'' ağışına fizik tä''sir yasamıyaçaq, ämma psixologik yaqtan qarağanda bu bazardağı bik zur qurqularnı raslıy di.
Xobardağı höcümgä qädär ük bu ayda neft'' bäyäläre soñğı 13 yıldağı iñ yuğarı däräcägä kütärelep ber barrel'' neft'' bäyäse 42 dollarğa yaqınlaşqan ide. Söğüd Ğärabstanı yuğarı bäyälär dönya iqtisadınıñ terelüenä zıyan kitermäsen öçen bäyälärne töşerü maqsatında, könlek neft'' çığarunı 8 yarım million barel''dän 9 barel''gä citkerüne, yaqın kiläçäktä tağın da arttırunı wäğdä itte.
Terror höcümennän soñ Äl-Qaidä internet aşa höcüm säbäpläreneñ berse Söğüdlärneñ wäğdäse ide dip belderde.
Bu belderü audio yazmada birelä. Häm söyläwçe keşe üzn Abdul Azi äl-Muqrin dip tanıştıra. Muqrin äl-Qaidäneñ yuğarı citäkçelärennän berse. Muqrin elegräk tä Söğüd Ğärabstanında patşa ğailäsen xakimiättän bärep töşerergä çaqıruçı möräcäğätlär yasap kilde. Ämma uzğan yılğa qädär söğüd xökümäte radikal islamçılar iminlekkä qurqınıç tudıra almıy dip ışandırırğa tırıştı. Soñğı ber aydağı ike höcüm isä wäzğiätneñ üzgärüen kürsätte. Söğüdlär xäzer yañadan dönya bazarların neft'' ütkärgeçlär, eşkärtü üzäkläre yaxşı saqlana dip ışandırırğa tırışa. Söğüd patşalığınıñ kiñäşçese Nawaf Abaid Jane''s İnteligence Review basmasında Söğüd neft'' ekportınıñ özelü mömkinlege bik az, ildäge neft'' tarmağın saqlaw öçen 30 meñläp saqçı yallandı dip yazıp çıqtı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Quşma Ştatlar Ğiraq strategiäsen üzgärterme?
Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı xälläre naçarayğannan naçaraya bara. Şuşı ayda ğına anda tağın 100gä yaqın amerikan xärbie häläk buldı. Üktäber ayı bu yılda iñ zur yuğaltulı ay buldı. Kongress saylawlarına ike atna qala amerikan xalqında Ğiraq suğışına qarşılıq köçäyä. Xättä Bushnıñ respublikan partiäse äğzaları Ğiraqtan xärbilärne çığarırğa çaqıra. Ğiraqqa basıp kergängä 3 yıl yarım buldı, Quşma Ştatlar närsägä ireşte?
Bosnia suğışın tuqtatqan amerikan diplomatı Richard Holbrooke şuşı atnada prezident Bush isemenä açıq xat yazdı. Washington Post gäzitendä basılğan xatında ul xärbi ğämällärne tuqtatıp, Bosniädä şikelle, säyäsi çişeleş tabırğa, ilne 3 zur milli törkemgä bülep, härbersenä kiñ autonomiä häm neft yatmaları birergä täqdim itte.
Basımnı köçäytügä kilgändä, Holbrooke süzlärençä, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa östämä ğäskär cibärerlek xäle inde yuq.
Bush bu kiñäşkä qolaq salırmı, äytüe qıyın. İxtimal ul elekke däwlät sekretare James Baker citäklägän Ğiraq törkeme kiñäşlären köter, aları dikäberdä kötelä. Läkin inde xäzer ük şunı äytep bula, Bush Ğiraq turında söyläw räweşen şaqtıy yomşarttı:
"Ğiraq keşeläre äytep betermäslek ğazap kürä: terrorçılar, ğisyançılar, qorallı törkemnär, cinäyätçelär qulınnan. Soñğı ayda bulğan xällär mindä dä, amerikan xalqında da citdi borçu uyattı" dide Bush çärşämbe matbuğat oçraşuında.
Moña qädär Bushnıñ Ğiraq çığışları küpkä qıyuraq ide. Demokratlar ğäskär çığarırğa çaqırsa da, ul, bez annan eşebezne betermi kitmibez dip qırt kisep kilde. Xäzer Ğiraq strategiäsendä "bögelüçänlek" digän töşençä päyda buldı:
"Doşman taktikasın üzgärtkän sayın, bez dä üzgärtäbez. Mäshäb-ara köräştä amerikannar berär yaqnı alırğa, yä ike ut arasına kerergä cıyınmıy. Bezneñ fazifa – saylanğan xökümätkä urtaq doşmannı ciñüdä, ilgä tınıçlıq kiterüdä yärdäm itü, häm dä üz millätebezne iminräk itü" di amerikan prezidentı.
Küp kenä küzätüçelär fikerençä, bu retorikanıñ üzgärüe Ğiraqtağı xällärgä tügel, ä kiläse Kongress saylawlarına bäyle. Demokratlar Kongressnı üz qulına alsa, Bushnıñ soñğı ike yılı awır bulaçaq.
Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, amerikan xalqında Ğiraq suğışına rizasızlıq arta bara. Demokratlar monı saylaw aldı kompaniäsendä qullana.
"Ğiraqta bilgsez waqıtqa qalu bezne tağı da iminsezräk itkänen xättä bezneñ küzläwçelär tanıy. Taktikanı üzgärtep, ciñü planın ğämälgä quyar urınğa prezident Bush amerikan patriotlarınıñ xislärendä uynıy" di demokrat Patrick Murphy.
Üze dä Ğiraq suğışı veteranı, xäzer Wäkillär palatasına namzät Patrick Murphy, ber yıl eçendä Ğiraqtan ğäskärne çığarırğa çaqıra. Küwäit häm bälki körd töbäklärendä berniçä meñ xärbine qaldırıp.
Şulay itep, xäzergeçä däwam itergäme, ällä ğäskärne çığarırğamı? Qayber xäbärlärgä qarağanda James Baker törkemeneñ kiñäşe şuşı ike strategiä arasında bulaçaq. Baker üze Ğiraqnı "şaytan tişege" dip atadı, häm bu mäsäläne ciñel genä çişü öçen sixerle tayaq yuq dide.
Baker törkeme xisabı dikäberdä kötelsä, amerikan xalqı üz fikeren 7 Noyäberdä, saylaw könendä äytäçäk.
Ali Ğilmi


text: Damask. Amerika Quşma Ştatları däwlät sekretareneñ Yaqın Könçığış eşlärendäge yardämçese William Burns, Süriägä Livan häm Ğiraq eşlärenä tıqşınuın tuqtatırğa kiräk, şulay eşläsä ul tieşle däräcädä büläklänäçäk dip belderde. Şuşı süzlären ul bügen Süriä başqalasında prezident Bäşär äl-Asäd belän oçraşqannan soñ äytte. Burns, Süriä üzeneñ Livandağı 16 meñ keşelek ğäskären çığarırğa häm üz ciren Ğiraqtağı totrıqlılıqnı qaqşatu maqsatında qullanunı tuqtatırğa tieş dide. Ägär dä Damask xäzerge säyäsäten üzgärtsä, ul Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlären yaxşırtuğa ireşäçäk dip ışandırdı Burns. Uzğan atnada Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası Livannan bar çit il ğäskärlären çığaruğa öndägän qarar qabul itkän ide. Şuña da qaramastan Livan parlamentı ilneñ konstitutsiäsen üzgärtep, Süriä yaqlağan prezident Emil Lahudqa üz urınında qalu mömkinlegen birde.


text:
Çernobıl likvidatorları hälakätne iskä töşerä
Çernobıl'' hälakäteneñ 20 yıllığı uñayınnan äzerlängän yazmalarnıñ soñğısında bez şul qazadan zian kürüçelär xaqında söylägän idek, xörmätle tıñlawçılar. Radioaktiv pıçranunıñ iñ yaman näticälären üzlärendä berençe bulıp "likvidatorlar" - çistartu eşenä cälep itelgän xärbilär, törle fänni xezmätkärlär toydı. Sovetlar berlegeneñ törle poçmaqlarınnan kiterelgän şul keşelär qaza urınına yış qına tieşle saqlanu çaraları birelmi genä, üzläreneñ nindi qurqınıç astında buluın da belmi barıp yörde. Mikrofon aldında Kärim Kamal.
"Bez qayber imeş-mimeşlärne işetkän idek, älbättä, ämma şunnan başqa berni dä belmädek. Min berençe märtäbä Çernobıl''gä kilgändä, iñ teträtkäne häm xäterdä uyılıp qalğanı andağı tabiğät buldı - ul ber yasalğan räsem kebek ide. Yaqınlaşqanda sez yıraqtağı şähärne, urmannı, yulnı, yılğanı, yaltırap torğan çirkäw gömbäzen küräsez, bu çınnan da räsem kebek ide. Häm ul minem ğömer buyı xäteremdä qaldı", dip iskä töşerä Tälğät Söyenbay 1987-nçe yılğı Çernobıl'' tirälären.
Ä inde şähär yaqınlaşqan sayın şuşı äkiyäti sürät tamırdan üzgärde, di Söyenbay:
"Çernobıl''gä kilep citü belän sürät inde başqa ide. Bez anı "kügärgän, yanğan urman" dip atadıq. Ul tulısınça köygän kebek ide. Ğadi keşe monı añlıy da almıy, bu qotoçqıç ber küreneş. Häm bez soñraq şuña künegergä mäcbür buldıq"
Qazaqstannan Çernobıl''gä cibäreler aldınnan Tälğät Söyenbay häm anıñ xezmättäşlärenä künegülär barı tik ber tön genä ütkärelä. Ämma anda da alarğa Çernobıl'' stansiäsendä atom şartlawı buluı xaqında berni dä äytelmi. Ximik ğäskärlärdä xezmät itsä dä Söyenbay yuğarı däräcäle radiatsiä şartlarında eşläw xaqında berni belmi, çönki Çernobıl''gä kilüçelärgä bu xaqta mäğlümat birelmi.
"Bezneñ bernindi maxsus kiem yuq ide, barı tik ğadi xärbi kiem kiep yördek. Bezgä, radiatsiä inde yuq dip äyttelär. Eştän soñ da bez şul kiemne qaqqalap, üzebez duşta yuınıp, eçke kiemnärne genä almaştıra idek. İrtägäsen bu qabatlana ide", di Çernobıl'' hälakäte näticälärennän arınu eşendä qatnaşqan Tälğät Söyenbay.
Anıñ kebeklärdä soñraq sälämätlek problemaları küzätelä başladı. Qazaqstannan kilep eşlägän 32 meñ likvidator arasınnan xäzer barı tik 6 meñe genä isän. İlneñ Çernobıl'' berlege mäğlümatına qarağanda, elekke sovet illärendä xäzer yıl sayın 4 meñ likvidator ülep bara.
Qaza näticälärennän arınu eşendä qatnaşqan ikençe ber şundıy keşe, Qırğızstannan Qadırbäk Sasıkulov, Çernobıl'' näticälärennän anda eşlägännär genä tügel, alarnıñ balaları da integä, dip belderä:
"Qırğızstan likvidatorları balalarınıñ 15 protsentı yä çirle, yä ğärip. Bezneñ xäzerge burıçıbız - şularnıñ sotsial ixtiacların qayğırtu häm meditsina yardämen kürsätü. Çernobıl'' likvidatorlarınıñ küpläre ülä, küpläre çirle, häm äle alarnıñ balaları da", di Qadırbäk Sasıkulov.
Kärim Kamal


text:
Ağulanğan su Xabarovskiğa kilep citte
"Xabarovski yanında sularnı sul yardan, uñ yardan häm yılğa urtasınnan bergä bolğatabız, pıçranunıñ urta ber däräcäse – ağulanu çigeneñ yartısına da citmiäçäk, bezneñ çistartu sistemaları moña äzer. Su normada qalaçaq."
580 meñ xalqı bulğan Xabarovskida östämä su çığanaqları da äzerlängän. Soñğı tärräqiät turında bügen bezneñ Yıraq Könçığıştağı xäbärçebezdän dä işetersez. Ul arada Qıtaynıñ könyağında Guangdong vilayätendä, tözätü eşläre waqıtında Beijang yılğasına tağın ağu aqqan. Ağudağı kadmiy maddäse bawır häm böyergä ziyan kiterä ala. Ämmä bu ağu, 6 million yarım keşe yäşägän Guangjou şähärenä kilep citkänçe, sudan yuqqa çığır dip farazlana.


text: Yewropa Berlegeneñ yuğarı däräcädäge törkeme kiläse atnada Gruziä, Ärmänstan häm Azärbäycanda bulırğa cıyına. Yewropa Berlege wäkile Emma Udwin: “Bez andağı waqıyğalarnı iğtibar belän küzätep barabız. Gruziä häm Rusiä räsmiläre belän daimi bäyläneştä torabız. Düşämbe könne Yewropa Berlegeneñ yuğarı däräcädäge törkeme Gruziädä bulaçaq. Häm bu säfär bezgä bu waqıyğalar tarixına Tiflisneñ qaraşı belän yaqınıraq tanışırğa mömkinlek tudıraçaq. Bez Rusiä belän Gruziäne nindi dä bulsa adımnar yasawdan tıyılıp torırğa çaqırabız. Alar arasındağı mönäsäbätlär bolay da kierenke”, - dide.


text:
Üzbäkstan: Sämärqandta protest çaraları, Ändican xällärennän soñ berençe tapqır...
Uzğan şimbädä Samarqand çitendä yözlägän keşe üz öyläreneñ cimerelüenä protest belderep, şähärgä alıp baruçı töp yulnı yabıp quydı. Yäkşämbedä säwdägärlär räsmilärneñ bazarnı küçerü qararına qarşılıq belderde. Bu çaralar May ayında Ändicanda bulğan xällärdän soñ berençe protest çaraları buldı.
"Öyläregez cimereläçäk digängä açuları çıqqan keşelär plakatlar totıp uramğa çıqtı, yulnı yabıp quydı."
Protest belderüçelär äytüençä, militsiä alarğa qarşı köç qullanğan, berniçä keşe, şul isäptän, keşe xoquqları aktivistı Camol Mirsaidov cäräxätlär alğan.
Belgeçlär äytüençä, bu oçraqta süz Bogimaydon xalqı turında ğına barmıy. Awıl üze häm anıñ tirä yaqları tarixi wä arxitektura yädkäre sanala. Tamırlan iseme belän tanılğan Ämir Timur ämere belän 14 ğasırda bu urında güzäl baqça salınğan bulğan. Bogimaydonda yäşäwçe bäysez jurnalist Toşpulat Raxmatullaev süzlärençä, yaña yul awılnıñ tarixi üzägennän ütmäsä dä, ul aña şulay yaqın kilergä toeş tügel:
"Qayber çığanaqlarğa qarağanda Ämir Timurnıñ 14 baqçası bulğan. Şularnıñ ikese Bogimaydon häm Bogibaland''ta. Yul şular arasınnan ütergä tieş. Cimereläse yortlar tarixi häykäl tügel, alarğa 50 yıl da yuq. Ämmä baqça üze bik zur tarixi ähämiätkä iä. Tağın ber möxim närsä, bu keşelär, nigä bezneñ öylärne cimerü turında hiç yuğı yartı yıl aldan äytmädegez, bez äzerläner idek dilär."
İkençe köngä Sämärqandnıñ iñ zur bazarı, Çokorbazarda tağın ber protest çarası ütte. Bu yulı säwdägärlär räsmilärneñ bazırnı yabu qararına qarşı çıqtı. Şahitlär äytüençä, çarada berniçä yöz keşe qatnaşqan. Bazarnıñ yabılaçağı turında alarğa berniçä säğät qala ğına äytkännär.
Şuşı ike protest çarası May ayında Ändican qalasında bulğan çualışlardan soñ berençe qarşılıq çaraları buldı. Protest belderüçelärgä ut açılu näticäsendä anda yözlägän keşe häläk bulğan ide.
Taşkenntağı bäysez säyäsätçe Kamron Aliev süzlärençä, bu soñğı çaralar räsmilärneñ Ändican waqiğalarınnan bernindi dä sabaq almağannarın kürsätä:
"Ägär aldaraq kisätkän bulsalar, xalıq ul qädäre açulı bulmas ide. Soñğı 10-15 yıl buyına räsmilär xalıqnı izep kilde. İkençe yaqtan, avtokrat rejimnıñ iz zur zäğiflege: ber keşe bar närsäne kontrol itergä tırışa. Älbättä, buldıra almıy, näticädä anıñ tiräsendägelär telägänçä qılana."
Aliev süzlärençä, bu qararlar qayber räsmilärneñ çığışı belän Sämärqandtan bulğan Kärimovnıñ abruyına zıyan kierü maqsatı belän uylanıp eşlängän ğämäl bulırğa mömkin.
Düşämbedä Sämärqand häm Bogimäydanda çağıştırmaça tınıç, yul tözeleşe däwam itä, militsiä köçäytelgän iminlek çaraları kürä. Toşpulat Raxmatullaev fikerençä bu qararlar inde kiregä üzgärtelmiäçäk. Tözeleş barı tik 1 Sintäber, bäysezlek könenä qädär tuqtatılıp torırğa ğına mömkin.
-Ali Gilmi


text:
2007 yıl büdjet ölgesen tikşerü däwam itä
12 oktäber könne Tatarstannıñ Däwlät Şurası deputatları üzläreneñ çirattağı sessiäsenä cıyılaçaq. Anda qaralaçaq töp mäs’älä – respublikanıñ kiläse yılğa byudjetın berençe uqılışta tikşerü. Ul nindi bulaçaq, anıñ kerem häm çığımnarı nindi? Respublikanıñ kiläse yılğa täqdim itelgän byudjetınıñ kerem öleşe 54 milliard sumğa yaqın. Keremnär respublikağa qala torğan salımnar häm aksizlardan tuplana. Çığımnar isä 56 milliard sumnı täşkil itä. Byudjetta 2007 yılda dollarnıñ bäyäse 27 sum 50 tien, ber barrel’ neft’neñ bäyäse 57 dollar itep sanalğan. Şunısın äytergä kiräk, soñğı yıllarda Rusiä xökümäte tarafınnan qabul itelgän Tatarstannıñ sotsial-iqtisadi üseş programması eşläp kilde. 5 yıl däwamında anıñ qısalarında respublikağa yıl sayın 9-10 milliard sum aqça kerep tordı. 2007 yıldan başlap bu aqçalar kilmäyäçäk. Xäzer respublika barı tik üz köçenä, üz keremenä genä ömet itä ala. Şuña da, bu yulı byudjet östendä eş, anı qabul itü, aqçalarnı bülü şaqtıy kierenke räweştä bara.
Şuşı wazğiättä milli mäs’älälär, mäğärif häm mädäniätneñ kiläçäktä nindi finanslaw kötä, respublika byudjetında alarğa nindi çığımnar qaralğan? Şuşı soraw belän bez Däwlät Şurasınıñ mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komissiäse räise Räzil Wälievkä möräcäğät ittek.
Mäğärif häm mädäniätkä bıyılğı yıl belän çağıştırğanda 17 protsent indeksatsiä qaralğan. Mäğärif tarmağına, mäsälän, kiläse yılda 19 milliard sum bülenep birelgän. Läkin şuña da qaramastan, çişeläse, tikşeräse problemalar da bik küp. Mäsälän, Yaña ğasır kanalına aqça bıyılğı külämdä qaralğan. Uquçılarnıñ sanı az bulğan mäktäplärne yabu mäs’äläse haman da kisken tora. Milli mäktäplärne yaptırırğa bez yul quymasqa tieşByudjetnı tikşergändä icat berlekläre wäkilläreneñ rizasızlığın tudırğan berleklärne finanslaw mäs’äläse turında da soraştıq bez Räzil Wälievtan.
2006 yılnıñ iyül ayında respublika xökümäte 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan icat berleklären respublika byudjetınnan finanslawnı tuqtatqan ide. Läkin bez xökümätebezgä möräcäğät ittek häm alar mäs’äläne uñay çiştelär. Alarnıñ barısın da byudjet finanslaw däwam itäçäkBu 2007 yılğa respublika byudjetı turında sez Däwlät Şurasınıñ mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komissiäse räise Räzil Wäliev fikerläre ide. 12 oktäberdä byudjet proyektı tatarstan parlamentı sessiäsendä berençe uqılışta qaralaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğiraq suğışı: soñğı waqiğalar
AQŞ prezidentı George Bush atnalıq radioçığışında Ğiraq köçläreneñ soñğı könnäre citte dip belderde:
AUDIO: Amerika häm koalitsiä köçläre daimi räweştä Säddam Xösäin xakimiätenä taba bara. Alar härber yaña awılnı azat itkän sayın bezneñ köçlär bu xakimiätneñ räximsezlekläre häm Ğiraq xalqına diktator señdergän qurqu turında kübräk belä.
Kiçä AQŞ general leytenantı Michael Moseley koalitsiäneñ hawa köçläre cir öste köçlärenä yardäm kiräk bulğan çaqta tiz arada yardämgä kilü öçen Bağdad östendä täwlek buyı patrul’ oçışları başladı dide.
Reuter agentlığı Şimbä kiçendä Bağdad üzägendä Ğiraq suğışın yaqtırtuçı küp kenä jurnalistlar yäşäwçe Fälestin qunaqxanäsennän 100 metr yıraqlıqta ğına bomba töşep şartladı dip xäbär itä. Ğiraq mäğlümät ministı äs-Sahaf ta ğädättä şul tirädäge binada xalıqara jurnalistlar belän oçraşa. Soñğı oçraşu bomba töşär aldınnan ğına bulğan ide. Reuter xäbärçese bu bombanıñ biredäge berär qorılmağa maxsus taşlanğanmı yäki yalğış töşkänme ikänlege mäğlüm tügel dide.
Kiçä kiç Ğiraq televideniese prezident Säddam Xösäinneñ ike ulı, ölkän yardämçeläre häm xärbi citäkçelär belän oçraşuın kürsätte. Televizordan kürsätelgän tasmada Säddam ber täräsäse dä bulmağan yabıq bülmädä zur östäl yanında yılmawıp utıra ide. Anıñ yanında ulları Qusay belän Uday da bar ide. Tasmanıñ qayçan töşerelgäne bilgele tügel. Älege tasma kürsätelgängä qädär köndez Ğiraq mäğlümät ministrı äs-Sahaf Säddamnıñ tağın ber märtäbä tınıç xalıqnı häm xärbilärne koalitsiä köçlärenä qatıraq höcümnär oyıştırırğa çaqırğan belderüen uqıdı.
Xalıqara Qızıl Xaç oyışması xezmätkärläre kiçä xäbär agentlıqlarına, uzğan comğadan birle Bağdadnıñ 4 xastaxanäsenä yaralanğan berniçä yöz keşe häm distälärçä mäyet kiterelde dip belderde. Reuter agentlığı 17 kön buyı bomba häm raketa utına totılğan başqaladan meñnärçä keşe qaçtı dip xäbär itä.
Tönyaqta AQŞ häm körd köçläre töbäktäge ike töp neft’ üzägenä Mosul belän Kirkuk şähärlärenä yaqınraq kilde dip xäbär itelä. Körd köçläre Mosul yulındağı Domiz awılın yawlap aldıq dip belderä. Bağdadnıñ könyağında isä AQŞ xärbiläre Kerbala şähäre uramnarında Ğiraq köçläre belän bäreleşte.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Xäbär qayğısı yuq äle
Tatar barda – xäbär bar dilär. Elekkege xätär bar digän dähşätle ğibärä onıtılıp bara. Xäyer, xäbär üze dä xätär närsä bit. Şulay bulmasa, bayğan keşelär küpme aqçalar tügep, gäcit, radio, televidenie açmas idelär. Xäzer zamanı da bit äle. Teläsä kem, aqça tüläp yäki üç alu maqsatınnan aqnı qara dip yazdırıp yäki ekrannan kürsätep, radiodan kürsätep risway itärgä, xurlarğa mömkin. İñ betkän, pıçraq tuzanğa batqan bändä dä jurnalistlarnı yallap üzen färeştä, xäzer İl'yas kebek aq kiemnärdän, tup-turı yullardan yomşaq qına basıp yörüçe itep kürsätä ala.
Bu comğada menä şuşı xäbär, fiker taratuçılar bäyräme. Tatarstan matbuğatı köne. Näq şuşı könne 101 yıl elek Nur gäciten çığarırğa röxsät alınğan. Tatarstan matbuğatı inde şaqtıy üzgärgän, millät üze dä üzgärgän bit. Xäbärçelär dä, möxbirlär dä, türälär dä üzgärgän. Xäzer inde gäcitkä yazğan keşene raykomğa çaqırıp sükmilär. Änä, Zvezda Povolj'ya gäciten beryulı berniçä keşe mäxkämägä birgän. Närsäneder döres yazmağannar, dip sanala. Bu gäcitne özelep söyüçelär anı yaqlap 3-4 tapqır piketqa çıqtılar. Ägär dä kem dä bulsa gäcitkä yazğan belän riza bulmasa, üz xaqiqäten söyläsen, anı da basarlar. Zur aqçalar tülätep bolay da fäqir jurnalistlarnı talarğa kiräkmi, dip sanıy alar. Ämma, härkemneñ üz ixtiarı.
Ğomumän, küp kenä töbäklärgä qarağanda, Tatarstan matbuğat sabantuyın xäterlätä. Bik küp gäcit, jurnal, berniçä meñ jurnalist, distälän teleradiokompaniä – härqaysı üzençä qılana. Bik tärtädän dä çığıp kitärgä aşığuçılar yuq diärlek. Senzura bulmasa da beläseñ bit inde – närsä yarıy, närsä yaramıy. Şulay da, yaramağan närsälärne ayırım gäcitlärdä bastırıp, gäcit kibetlärendä satu tabiği xäl. Mäsälän, Tormış firkäseneñ häm dä Namuslı süz dip atalğan gäcitneñ här bitendä Tatarstannıñ citäkçelären, waq-töyaq häm urta qul türälären adäm qaramaslıq xälgä kiterelep, alarnıñ tetmäsen tetälär. Ä tegelär isän-saw, teşlären qısıp bulsa da çıdıylar. Menä şuña kürä inde jurnalistlar räxätlänep bäyräm itä bu comğada.
Şulay da, jurnalist xalqın da artıq maqtarğa yaramıy. Xäbär taratuçılar da, anı uquçılar da masayıp kitä qayçaq. Jurnalistlar, mäğlümat çaraları küp häm barısın da belep, taratıp ölgerä almıybız. Xäbärlär bezneñ üzebezne kümep kitä.yu Gäcitkä yazıp, televizordan söyläp tä istä qalmağan xällär dä bar. Mäsälän, şuşı atnada näq pänceşämbe, comğa könnärdä bezneñ qulğa kilep kergän berniçä xäbärne äytäm. Äytik, Pol'şada tatarlar qorıltayında qatnaşıp, ällä nilär kürep qaytqan räsmi wäkillärne häm artistlarnı totıp, soraştırırğa waqıt yuq. Menä ike kön inde Qazan buylap şerplar yöri. Bu şäriv tügel, ä dönyanıñ iñ zur 8 däwläteneñ räsmi wäkilläre, finans ministrları Qazanğa kilgäç niçek, qayda, nişläp yörülären aldan bilgeläwçe keşelär. Alar yäşerenep yörmi, bik zur häm qızıqlı adämnär. Kiläse yılda sigezlekneñ finans ministrların Qazanda qabul itü tärtiben xäl itä alar. Alarnı Rusiä xökümäteneñ Apparat citäkçese Şuvalov alıp kilgän. Ä bezneñ tatar jurnalistlarınıñ andıy türälär belän bulışu qayğısı yuq. Bälki bu dörester dä.
Uzğan pänceşämbedäge xäbärlär isemlegenä Tübän Novgorodnıñ Mädinä näşriäteneñ İslam universitetında üz basmaların täqdir itüe kerä almadı diärlek. Ul ğına da tügel, yartı kön buyı Tatarstan arxitektorları üzläreneñ plenumında yaña citäkçe saylap pır tuzdılar. Bik qatı talaşqannar di, imeş. Nihayät, elekke räis Tokarev urınına şähärneñ arxitektura idäräse başlığınıñ elekke citäkçese Vitaliy Loginovnı saylağannar. 1000 yıllıq Qazanıñ yözen bilgeläwçe keşelär kemne saylağan, ni turında söyläşkän dip bez anı yanına barıp tormadıq. Bu xäbärne sez berençe bulıp işetäsez.
Ä inde yaña spektakl' premyeraları, bersennän-berse konsert, tamaşalar turında äytep tä mataşmıym. Alar küp, härqaysın ğäcäyep sälätle, poçti dahi keşelär äzerli. Meñnän artıq jurnalist alarnı öyränep, yaqtırtıp beterä almıy. Minem üzemneñ dä sezneñ belän süz quyırtıp torırğa waqıtım yuq. Xäzer Piramidağa kitäm. Anda jurnalistlar cıyılğan. Xäbär qayğısı yuq äle. Bäyräm itäse bar.
Rimzil Wäli


text:
Tatar cırı 2006. Tabışlar häm yuğaltular.
Yıl sayın dekaberdä Qazanda Tatar cırı fälän digän san quyıp, bäxäsläşä, şatlanışa başlıylar. Bıyılğı “Tatar cırı 2006” festivale 20-21 dekaberdä bulaçaq. Bu yulı Bars—media kompaniäse üzeneñ sponsor—iptäşläre belän ber üze oyıştıra. Bu festival' ütkän festival’lärgä qarağanda üşänçelekle bula. Här cırçı, här cır üz nominatsiäsendä genä ciñep çığa: xatın—qızlar, ir tawışı, törle temalar, yunäleşlär buyınça. Bügenge Tatar cırı estrada, muzıka qısalarında çiklänep qalmıyça, milli tormışnıñ ber çağılışı, biznes, eş—quarlıqnıñ da, reklama, mäğlümat texnologiäneñ dä közgese, şiğriätneñ dä, muzıkanıñ da, cırlarnıñ mäğnäseneñ dä, milli yaqnı yaqtırtu häm yaqtırmaw da — barısı da şuşı festival'lärdä, bäyrämnärdä çağıla. Äytergä kiräk, xäzer alar kübäyde. Räşit Vagapov isemendäge festival' törle illärdä, şähärlärdä bulğannan soñ Qazanda 8—9 dekaberdä qala—konsert belän tämamlana. İlham Şakirov, “Cide yoldız” häm küp kenä başqa bäyrämnär bar. Qaysı cır döres, qaysı cırçı yaxşı, xäzerge yäşlärneñ cırlaştırıp yörüe belän borınğı cırlarnıñ mäğnäwi moñlı tiränlegeneñ törlelegen niçek añlarğa? Nişlätergä xäzerge cırçılarnı, alarnıñ oyıştıruçılarnı? Aqça eşläw, şiğer yazu, şağirlärneñ isemen äytü — şundıy traditsion bäxäslär bula ide bıyıl da. Şuña oxşağan söyläşü Bars—media kompaniäse tarafınnan oyıştırılğan matbuğat oçraşuında buldı. Şuşı oçraşudan soñ brifingta qatnaşuçılarnıñ qayberläre Azatlıqnıñ tügäräk östäl söyläşüendä qatnaşalar: Bars—media kompaniäseneñ general' direktorı Marat Gareev, “Molodej' Tatarstana” gazetanıñ xezmätkäre Aliä Sabirova, “İrek maydanı” gazetanıñ xezmätkäre Rimma Bikmöxämmätova, internet—jurnalist Gamil' Nur, — İsqandär Siraci. Bu söyläşüdä Azatlıq radiosı xäbärçese Gölnaz Şäyxetdinova qatnaşa. Tapşırunı Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. Marat äfände, bıyılğı festival' turında qısqa ğına närsä äytä alasız?
Marat Gareev. Bu festival'gä jurnalistlarnıñ iğtibarı yıldan yılğa arta bara. Häm alar bezgä professional' sorawlarnı kübräk birä başladılar. Min monısı belän barıtik ğorurlanam.
İsqandär Siraci. Min isemlekne qaradım da, böten nominatsiälärne qaradım da, andıy däräcädä fermadagı doyarqalar da cırlıy ala. Ämma, ayırma şunda, professional' säxnägä mengän sawımçı häm üzeneñ sıyırın sawıp qaytqannan soñ mädäniät säxnäsenä menep cırlağan sawımçı arasında ayırma zur. Ayırma şunda, çın sawımçı cırçı tatarnıñ cırın yäşäwneñ ber kürsätmäse bulıp torsa, ä qayber cırçılar professional' bulmaw kileş säxnägä menä. Bezdä professional' bulmağan cırçılarıbız bar. Mondıy cille—peşle äyberne säxnägä çığaru millätebezneñ sämgen boza, yäğni tıñlaw säläten boza.
Gamil' Nur. İñ berençe bozuçı — Gabdulla Tuqay bulğan. Ul mullalarğa qarşı süz äytte, bezneñ traditsiälärgä balta çaptı. Ul reformator ide. Bügen bezneñ küñelebez töşenke bit, bez moñğa susadıq, şuña kürä Älfinä Äzgamova kilep çıqtı. Bezneñ yoldızıbız bügen Älfinä Äzgamova. Anı xalıq sayladı.
İsqandär Siraci. Sez xalıq sayladı digän süzlärne äbiegezgä söylägez. Xalıq berqayçanda saylamıy. Kemneñ diskı belän tege yäki bütän biznes—kompaniä qızıqsına, anıñ satuında da qızıqsına, bu promouşennıñ ber forması. Şunnan äyländerä başlıy, xalıqnıñ qolağına kerä başlıy, telime ul, telämime. Cırçı üzennän üze populyarlaşa.
Marat Gareev. İsqandär äfände, sez bit nominatsiälärneñ isemnären qaradığız. Kemnär kermägän anda?
İsqandär Siraci. Monda küplär kergän, böten tatar estradası. Läysän Gimayewanı alıyq. Anıñ äle ber kamil köyle, kamil süzle cır cırlap kürsätkäne yuq.
Tatar cırı festivale millätne berläşterä, tatarğa üze tatar ikänen kürsätä. Min bu äyberne bik nıq xuplıym. Ämma min qayber citeşsezleklärenä, ä alar 80 protsent, tuqtalıp üpmiçe buldıra almıym.
Gamil' Nur. Millätne berläşterüçe ideyä — islam dine genä, şuña bäyle räweştä traditsiälär yäğni tatar telendä. Tatar cırı da şuşı traditsiälärgä bäyle. Sovet çorında cır bezneñ millätne saqlıy digän illyuziä tudı. Minemçä, bügen tatar cırı dip ise kitkän xalıq küp tügel. Böten tatarnıñ 10 protsentı tatar cırın tıñlıymı, anısın belmim. Şuña kürä tatar cırın millätne saqlawçı töp faktor dip sanamıym, ber bizäwçe faktor ğına.
Aliä Sabirova. Minemçä, bezneñ bügenge cırçılarğa uñışlı keşelärgä kebek qarıylar. Alar säxnägä çığalar, alar uñışlı, alarğa qızığıp qarıylar. Tatarlar arasında säxnägä çığartırlıq, kürsäterlek matur qızlar, yegetlär bar. Nik alarnı säxnägä çığarıp cırlatmasqa, kürsätmäskä? Ägär bezneñ millätebez yäşi ikän, anıñ şuşındıy glamurnıy qızları bulırga tieş.
Rimzil Wäli. Miña Dilä Niğmätullinanıñ «Xatın qız bäxete» digän yaña cır oxşadı. Ul tatar cämğiätneñ säyäsi platformasın añlatqan da birgän.
Aliä Sabirova. Min şuşı turıda Dilä belän söyläştem. Ul şuşı cırğa zakaz birep, süzlärne yazdırdı, annarı zakaz birep, köyne yazdırdı. Şuña kürä xit tudıru professional' yulğa bastırılğan. Böten estrada şulay eşli.
Rimma Bikmöxämmätova. «Tatar cırı» — tatar dönyasında ğomumän bik zur waqiğa. Ä Älfinä Äzgamovaga min qarşı. Çınnan da, radio häm televideniedä cırlatqan äyberne ul tatar tıñlawçısı tıñlıy digän äyber tügel.
İsqandär Siraci. Menä «Tatar cırı»nıñ nominatsiälären qarasaq, anda çın, professional' cırçı bik az. Aygöl Sagınbayıwa, Asılyar, Zäynäp Färxetdinova monda kürenä. Äye, çınlap ta professionallar bar, alarnıñ mömkinçelekläre bar, läkin alar bügen ni öçender şundıy cırlarnı cırlarğa mäcbürlär, ul cırlarnı elegräk radionıñ işek aldında cırlağan öçen totıp qinarga mömkinnär ide. Bez bit bügen cırlardan bazar yasadıq. Ägär dä yallap algan xalıqnı sez aqıl eşçänlegenä cibärmäskä telisez ikän, sez aña kön— tön üz telendä cır tıñlarğa mömkinçelekne biregez. Xalıq dürt strokadan torğan cırnı tıñlasa, anıñ aqıl eşçälege quzğala.
Rimzil Wäli. İsqandär äytkän yaratudan, tabiğättän, ruxi yağınnan möhim şuşı temalardan başqa närsä barmı, dönyada şunnan başqa şiğer häm cır yazğan millät barmı? Menä İdris Gazeewnıñ, Salawatnıñ berniçä yıl elek yazılğan cırları äle dä populyar. Alar bezneñ küñelebezgä kerä dä utıra, häm alar çüpçar tügel.
Aliä Sabirova. Bez «Tatar cırına» millätne saqlaw, milli kul'turanı saqlaw häm başqa öymäklärne ber festival'ğa öyep baraçaqbız. Ä bit rus estradası alay itmi. Anıñ fol'klornı saqlıy torğan ayırım üz xezmätkäre bar, rus milli kul'turasın saqlarga digän «Pesnya godya» festivale oyıştırıla.İsqandär Siraci. Tatar milläte — keçkenä millät, bez böten mömkinçeleklärne millät, millät, millät diep mönäfägätlärendä qullanıp qalırğa tieş. Bügen «Tatar cırnıñ» nindider eşlägän eşe belän min kaHәraTb.