text:
Möxämmät Sabirov: «Tik Kama Alanında tügel!»
Qayçaq qotqaruçılarğa eş azraq bulsın disäñ, här ğämälne aldan uylap başqarırğa kiräk. Bu uñaydan comğa könne näşer itelgän «BocToчHый эkcпpecc» gazetasındağı Tatarstannıñ elekkege premyer–ministrı Möxämmät Sabirov mäqäläse ğibrät alırlıq. Ul «Tik Kama alanında tügel!» dip atalğan. Süz zamanında cämäğätçelekneñ protestlarına qolaq salıp tözüdän tuqtatılğan atom stansiäsen yañadan torğızu turında bara. Eks-premyer andıy tözeleşne bik kiräk bulsa başqa urında tözergä mömkin, dip sanıy. Ä menä geologik yaqtan yaxşılap tikşerelmägän xäwefle töbäktä atom stansiäsen tözüne torğızu bik borçulı xäl.
Älbättä, Möxämmät Sabirov kebek xäbärdar keşeneñ süzlärenä ışanası kilä. Ä menä energiä qıtlığı, atom stansiäse yañaça tözeläçäk, ul zıyan–zarar kitermäyäçäk digän süzlär nişläpter ışandırmıy. Yaña premyer–ministrlar iske xatalarnı qabatlağançı xalıq fikerenä qolaq salsalar döresräk bulır ide.


c: text/html

text:
Tatarstandağı avtobuslar gaz motorları belän çığarıla başlıy
14 yündä Qazanda, «Avtomobil häm texnosfera» digän konferensiä açıldı. Tatarstanda xäzer 600 meñ maşina terkälgän, avto artqannan arta bara, şuña da avtomobillärgä qağılışlı yañalıqlar küplärne qızıqsındıra. Sişämbe könne açılğan fänni konferensiädä, benzinnan başqa yağulıq törläre xaqında fiker alışu buldı. Süz gaz turında bara. Bu ideanı yul xezmäte ministrlığı da yaqlıy. Gaz yağu arzanraqqa töşä häm tabiğätkä azraq zıyan kiterä. «Avtomobil häm texnosfera» digän konferensiädä äytelgänçä, «KamAZ», «NefAZ» häm Tatarstan xökümäte arasında kileşü äzerlänä. Anıñ nigezendä, yök maşinaları häm avtobuslar öçen gazda eşli torğan motorlarnı sınaw bulaçaq. Şulay uq, awıl xucalığında qullanıla torğan texnikanı gazğa küçerü täqdim itelä. Mäsälän, yağulıq itep gaznı qullanu turındağı maxsus programmalarda, respublika külämendä 2 meñgä yaqın maşinağa gaz motorın quydırunı küz aldında tota. Ciñel maşinalarnı gazğa küçerü turında älegä barmıy. Tatarstan byudjetı yağulıqnıñ här törennän da fayda ala, çönki tabiği gaz da Tatarstanda tabıla häm eşkärtelä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saakaşvili sörelgän Abxaz xökümäten Tiflistän Kodori tarlawığına küçerä
Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili Abxaziädän sörelgän Abxaz xökümäte Tiflistän Kodori tarlawığına küçärgä tieş digän qarar çığardı. Gruziä xakimiätläre bu xökümät berdän ber qanunı xökümät dip isäpli. Gruziä Abxaziäneñ barı Kodori tarlawığın ğına kontroldä tota. Küptän tügel bu töbäk başlığı xökümätneñ andağı qorallı törkemnärne qoralsızlandıru häm taratu färmanın ütäwdän baş tartqaç Kodori tarlawığında Gruziä idaräse özelep torğan ide. Abxaziäneñ zur öleşe isä 1993-nçe yılda de facto bäysezlek alğannan birle Tifliskä buysınmıy.
Pänceşämbe könne bar ilgä kürsätelgän television möräcäğätendä Saakaşvili Kodori tarlawığın Emzar Kvitsiani ğisyançılarınnan tiz arada häm çağıştırmaça az yuğaltular belän tazartqan Gruziä xakimiätläre möhim sınaw ütte dide häm bu operatsiäne bik zur uñış dip bäyäläde.
Saakaşvilinıñ bu operatsiädän soñ çiñelräk sulıy başlawı sizelä ide diärgä mömkin. Kodori tarlawığı çınnan da Gruziä öçen bik zur ähämiätkä iä. Ul Gruziädän ayırılırğa teläwçe Abxaziäneñ näq üzägenä ütep kerä. Şul uq waqıtta anıñ Tiflis öçen faydalı buluı cirle xakimiätneñ Tifliskä buysınu-buysınmawına bäyle.
Şuña kürä Saakaşvili bu atnada Kvitsiani köçlärenä qarşı uñışlı ütkärelgän operatisäne tizräk säyäsi initsiativa öçen faydalanırğa tırışa.
Comğa könne ul Gruziä tarafınnan tanılğan häm yaqlanğan, ämma Abxaziädän quılğan Abxaz xökümätenä Tiflistän Kodoriğa küçenergä quştı.
"Bez Abxaz xökümäte wäkillären Korodi tarlawığına küçerergä digän qararğa kildek. Anda alar Gruziä xakimiätläreneñ tulı yurisdiksiäsenä iä bulaçaq häm töbäkne tulısınça kontrolgä alıp tormışnı caylıyaçaq, tözekländerü eşlären başlıyaçaq" dide Saakaşvili.
Ul şulay uq Suxumidağı Abxaz separatist xakimiätlärenä Gruziäneñ Kodorinı moñarçığa qarağanda nığraq itep üz qulına alaçağın citkerde.
"1993 yıldan birle berençe märtäbä xökümät bezneñ Abxaziäneñ bu öleşendä tulısınça Gruziä yurisdiksiäsen urnaştıra häm Abxaziäneñ näq üzägendä, Abxaz cireneñ bik möhim öleşendä Gruziä konstitutsiäsen torğıza" dide Saakaşvili.
Ämma Saakaşviliğa bu ciñel bulmıyaçaq. Üzäk xakimiätlär tarafınnan iğtibar sizmäwçe cirle xalıqnıñ ışanıçın yawlarğa kiräk bulaçaq. Citmäsä Kodori awılları üzäktän yıraqta häm tawlı cirlärdä, nizağ çığu mömkinlege zur bulğanm urında urnaşqan.
Tiflistäge Kafkaz tınıçlıq, demokratiä häm tärräqiät institutı mödire Gia Nodia sörgendäge Abxaz xökünmäte turında "Bu ul qädär ük yuridik problema tügel, xikmät anıñ eşendä berär närsä üzgärüdä, anıñ Kodori xalqı belän mönäsäbätläre nindi buluda da tügel. Çönki moñarçı legitim Abxaz xökümäte Kodorida populyar bulmadı. Şevardnadze çorında alarnı Kodor tarlawığınnan qıynap qaytaralar ide" dide.
Saakaşvili Kodori tarlawığında cirle hawa alanın häm töbäkneñ administrativ üzäge belän totaştıruçı yulnı tözekländerergä wäğdä birde.
Abxaziä isä Gruziäneñ Kodoriğa sörelgän Abxaz xökümäten kiterü niätenä qarşı köç qullanaçağın belderde. Bäysezlek yaqlı Abxaz xökümäteneñ tışqı eşlär ministrı Sergey Şamba Kodoriğa sörelgän xökümät kiterelsä Abxaziäneñ köç qullanudan başqa çarası qalmıyaçaq dide. Abxaziä prezidentı Sergey Bagapş ta İnterfax agentlığına Gruziäne elekke kileşülärne bozuda, suğışqa taba adım yasawda ğäyepläp, Abxaziäneñ xärbi köçläre suğış äzerlege xälenä kiterelde dip belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Çärşämbe, 22 ğinwar könne, ber törkem tatar zıyalıları Qazannan Mordoviägä yul aldı. Anda 22 ğinwardan 24 qädär Tatar mäğärife könnäre ütä. Älege çara Tatarstan respublikasınıñ Mäğärif ministrlığı tarafınnan ütkärelä. Şunısın da äytergä kiräk, ministrlıq Rusiäneñ tatarlar uqmaşıp yäşägän töbäklärendä mondıy çaralarnı äledän-äle ütkärep kilä. Xäzer çirat Mordoviä respublikasına citte. Kürşe respublika kitkän delegatsiä şaqtıy märtäbäle. Respublikanıñ mäğärif ministrı Fariz Xarisov citäklägän qunaqlar arasında deputat Tufan Miñnullin, pedagog Miñğol Ğäliev, şağirä Rezida Wälieva, mäğärif ministrlığı wäkilläre, jurnalistlar bar. Şuña kürä, kürşelärdä ütä torğan Tatar mäğärife könnäre bik qızıqlı häm näticäle bulırğa oşağan. Bu xaqta Tatarstan mäğärif ministrlığınıñ matbuğat üzäge citäkçese Zöhrä Wafina söyli:
Audio
22 ğinwar könne mäğärif ministrı Fariz Xarisov citäkçelegendäge delegatsiä Mordoviägä tatar mäğärife könnären ütkärergä kitte. Alar anda 24 ğinwarğa qädär bulaçaq häm törle oçraşular, tatar tele däresläre ütkäräçäk.
Şunısın da äytergä kiräk, Qazan qunaqları Mordoviädä xakimiät wäkilläre belän dä, ata-analar belän dä oçraşırğa cıyına. Ä üzläre belän alar kürşe respublikadağı millättäşlärebezgä tatar tele häm ädäbiätı däreslekläre, kitaplar, törle metodik äsbaplar alıp kitkännär. Şulay itep, Tatarstan çittäge millättäşlärebezgä yärdämen däwam itä.


text: Peterburda üterelgän tacik qızı Xörşidä Soltanovanıñ eni enise, balağa höcüm itelgännärgä çığarılğan xökem qararın yañadan tikşerter öçen, Yuğarı mäxkämägä möräcäğät itkän. Bu xaqta alarnıñ advokatı Natela Ponamareva xäbär itte. Uzğan atnada Peterburnıñ şähär mäxkämäse üterü eşe buyınça xökemgä tartılğan cidäwne xuliğänlıq öçen yıl yarımnan biş yılğa qädär iregennän mäxrüm itärgä digän xökkem qararı çığarğan ide. Mäxkämä ber gäyeplänüçene aqladı. Tacik häm Rusiäneñ başqa möselman oyışmaları wäkilläre, Peterbur şähär mäxkämäse çığarğan ğädel bulmağan qararğa açuı kilep, Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa xat yulladılar.


text:
пәHҗeшәMбe, 19 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 13:41
Urındarźa Başqortostandıñ däülät teldäre xaqındağı qanundı ğämälgä aşırıuźıñ törlö aźımdarın kürälär. Beräüźär uram- yuldar atamaların başqort häm urıś teldärendä yaźıu qanundı tormoşqa aşırıuźıñ iñ döröś yulı tip iśäplähä, ikenseläre milli qadrźarźı därtländereü döröśöräk tip fekerläy. Xäybulla rayonında äsä telen beleüselär ösön ihä premiya uylap sığarılğan. Rayon xakimiäte büläkkä 10 meñ hum aqsa bülä. Bıl aqsa 10 eñeüsegä bülenep bireläsäk. Oşo xaqta Xäybulla rayonı xakimiätendä eşlägän xeźmätkär Samat İsqujin xäbär itte.


text:
Alar kiçä Wanatí awılında qulğa alındı. Gruzin yağına 38 keşe tapşırıldı. Tağın 4 se Sxinwalída saq astında qala. Alarğa awır cinayät qılğan dip şik belderelä. Üz üzen bäysez dip iğlan itkän Könyaq Osetiä häm Gruziä arasındağı çik buyı kamap alınğan. Uzğan tön Könyaq Osetiä yağı gruzin awılı Niqözidağı polísí binasına attı. Bu xaqta Gruziäneñ xoquq sağı oyışmaları xäbär itä. Töbäktäge bu waqíğalarğa mönäsäbättä Amerík Quşma Ştatlarınıñ däwlät departamentı wäkile Riçard Bawçer bolay dip äytte:
AUDİO: “Könyaq Osetiädä totıqlar alunı bez ğäyeplibez. Bezneñ uyıbızça, äzlekle ike ara söyläşülär genä Gruziäneñ suwerenlığın raslaw xäm köç qullanunı buldırmawnı xäl itüneñ iñ yaxşı yulı bulaçaq».


text:
Törkiädәn Atnalıq Küzәtü
Parlamenttan Tөrek Cinayәtlәr Kodeksı uzğaç xәzer küzlәr kilәse atnada iğlan itelәcәk Avropa Berlegeneñ (AB) Törkiä turındağı raportı hәm yıl azağında AB belәn sөylәşülәr termine alıp allamaw mәsәlәsenә tөbәlde. Farazlarğa kürә AB belәn Törkiä arasında 31 ayrım mәsәlәdә diskussiyәlәr alıp barılaçaq. İnde Törkiä qayçan AB ağzası bulır digәn mәsәlәdә isә 7-8 yıldan alıp 15-20 yıl arasında digәn tөrle farazlar әytelә. Lәkin kem dә 2-3 yılda Törkiä AB standartlarına ireşep, ağza bulır dip faraz itmi. Xәtta elekke ekonomikadan cawaplı Dәwlәt Ministere Kemal Derviş rәislegendә әzerlәngәn ber raportqa kürә, Törkiä AB ekonomik şartlarına iñ uñay xәldә, 2025 yılda ğına ireşә alaçaq. Inde Tөrek kiñ külәm mğlümәt әsbaplarında hәr kөn AB belәn bәylәneşle xәbәrlәr bula. Başqa süzlәr belәn әytkәndә, baylıq, mullıq xıyalları bu turıda sөylәtә, yazdıra, dәrtlәnderә.
Ütkәn atna azağında 26 Sintaberdә Ankarada Milli Kütüphane zalında ataqlı yazuçı, dramaturg, jurnalist hәm sәyәsәt eşleklese, çit illәrdә "İdel-Ural" ideyasın taratuçı Ğәyәz İsxaqineñ wafatına 50 yıl tuluğa bağışlanğan ber cıyılış ütkәrelde. Şuşı cıyılışnıñ inisiatorı Dr. Gönül Pultar revolutsiә yıllarında Ufada tөzelgәn "Eçke Rusiә hәm Seber Türk-Tatar Mөselmannarınıñ Millәt Mәclese" rәise Sadri Mәqsudi Arsalnıñ onığı. Ul bıyıl Fevral ayında Ankarada Bilkent Universitetında İdel-Ural Sempozyumın oyıştırğan ide. Ber uq waqıtta "Dөnya Tatarlar Ligası Rәise" isemen dә yөretkәn Pultarğa tөp maddi yardәm isә Eskişehirdә yәşәwçe ike bay Tatardan İhsan Tanatar belәn Ziya Yafaydan kilgәn. Başqa kemnәr yardәm kürsәtte anısı mәğlüm tügel. Lәkin Tatarstannan şuşı cıyılışqa kilgәnnәrneñ iñ kimendә yul aqçaların kemder finansiәlәgәn bulırğa tieş. Misal öçen, Bөten Dөnya Tatar Kongresı isemennәn İlsur Hadiullin, zamanında milli sәxnәdәn töşmәgәn İldus Sadıqov, Tatar mәnfәğәte өçen kөrәşkәn jurnalist Tәlğat Barıyev, Törkiädә çaqta mәdәni eşlәrdә zur aktivlıq kürsәtkәn Mars Tuqay belәn өç Tatar Dәwlәt sәnğәtkәre dә İsxaqi cıylışına qatnaştılar. Lәkin moñardan da möhimrәge Eskişehir, Konya hәm İstanbuldan da üz aqçaların birep şuşı Ğәyaz İsxaqi çıylışına mәxsus rәweştә qatnaşuçılarnıñ buluwı ide. Bu inde Törkiädә yәşәwçe Tatarlar arasında üz mәdәniәtlәre belän qızıqsınunıñ artuwın kürsәtә. Cıyılışta İsxaqi belәn bergә eşlәgәn berdәn ber şәxes bulğan Ali Aqışnıñ çığış yasawı xiç şiksez qızıqlı buldı. Monnan tış cıyılışnıñ Törek televiziese tarafınnan da kürsәtelüwen İsxaqinıñ isemen kiñ Törek tamaşaçasına da işetterü yağınnan zur uñış dip bәyәli alabız.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Könçığış Törkestan: uyğırlar cirendäge tatar tamırları
Qazağstan premyerı itep cirle qazaqnı tügel, ä uyğırnı bilgeläw, şuşı ilneñ uyğırlar cire Könçığış Törkestan belän tığız bäyläneştä toruın kürsätä. Bu bäyläneşlärneñ berniçä ğasırlıq tirän tarixi tamırları bar, Könçığış Törkestannıñ 20-nçe ğasırnıñ ikençe yartısında Qıtay xakimiäte astında qaluı säbäple mönäsäbätlär qaqşasa da, xäzer alar yañartıla. Dönyanıñ bu töbägendä tatarlarnı da bik yaxşı belälär.
Tarixi yaqtan törki qağanlıqqa bäyle bulğan şuşı töbäk härwaqıt möstäqillekkä, üz bilgelänügä omtıldı. 1933nçe häm 1944-nçe yılda uyğır säyäsi köçläre berläşep Könçığış Törkestannı möstäqil däwlät itep iglan itte. Ämma soñınnan bu cirlär yañadan Qıtay däwlätetenä kertelde, häm Qıtaynıñ avtonom rayonına äyländerelde.
Şärqi Törkestan belän tatar tarixı da nıq bäylängän. 19-nçe ğasır buyı monda tatarlar kilep urnaşa başlıy, alar kübeseneçä Öremçe, Ğolca, Qaşğar, Çäwçäk şähärlärendä töplänep yäşi. Tatar zıyalıları Könçığış Törkestan töbägendä zamança mäktäp çeltären buldıruğa zur öleş kertä. Mädräsälärdä cädid alımnarın qullanu ğäyelä. Tatar xanımnarı qızlar öçen maxsus sıynıflar oyıştırıp belem birä, Ğolcada tatar mäktäbe dä , häwäskärlär tarafınnan oyıştırılgan tatar teatrı da bula. Qıtay xakimiäte kilgäç, tatarlarnıñ zur öleşe ildän kitü yağın qarıy başlıy. Alarnıñ ber öleşe 50-nçe yıllarda kire İdel-Uralğa, yä Qazağstan, Uzbäkstanğa küçä, ber öleşe Australiä, Törkiä häm Amerikağa küçep kitä. Könçığış Törkestandağı tatarlarnıñ nigezdä säwdä belän eş itüe mäğlüm. Alarnıñ bu säläte küçep kitkän cirlärendä dä saqlana, bu uñaydan misal itep Australiädäge Sadrilar ğailäsen kiterep bula.
Xäzerge waqıtta, Ğolca şähärennän berniçä distä tatar yäşe Qazanğa kilep, Tatarstan yuğarı uqu yortlarnda belem ala.
Bikä Timerova


text:
Tөrkiә Erdoğan-Bush oçraşuınnan kөtkәnen taptımı?
Kiñ külәm mәğlumәt әsbapları da, Tөrek Qorallı Kөçlәre dә, sәyәsәtçelәr dә, kәsepçelәr dә hәm ğomumәn bөten tөrek xalqı 5-nçe Nuyaberdә Washingtonda Prezident Bush belәn Premyer Erdoğan arasında bulaçaq oçraşunı kөtkәn ide. 1,5 sәğat, şunıñ da ber säğäte Erdoğan, Bush hәm Tөrek tışqı eşlәr ministere Babacan arasında dәwam itkәn sөylәşülәrdәn ninde nәticә çıqtı disәk, hәrber sәyәsәt analizçısı moña üzenә kürә bәyә birde. Bu inde konkret nәticә çıqmadı digәn süz. Matbuğat konferentsiәsendә AQŞ-nıñ PKK-nı Tөrkiәneñ dә, Ğıyraqnıñ da hәm AQŞ-nıñ da urtaq doşmanı itep iğlan itüe genә bәlki iñ citdi nәticә ide. AQŞ PKK turındağı xәrbi informatsiәlәrne tөrek yağına tapşıraçağın, ike il arasında urtaq xәrbi koordinatsiә tөzelәçәge turındağı belderüe konkretraq adımnar dip bәyәlәnә ala. Әmma Bush-Erdoğan oçraşuınnan tөrek xalqı kөtkәn, TQK-neñ Tөnyaq Ğıyraqqa ütep kerüenә AQŞ-nıñ rizalıq birgәn buluın raslağan tөgәl ber nәticә çıqmadı.
Şiksez yabıq işeklәr artında barğan sөylәşülәrdә taraflar nindi rәweştә kileştelәr monı kem dә belmi. Tik Erdoğannıñ “Telәgәnebezne aldıq”, Prezident Gülneñ isә “İnde monnan soñ diplomatlar tügel, xәrbilәr sөylәşәçәk” dip belderülәre üzenә kürә şuşı oçraşunıñ uñışlı buluın xalıqqa añlatu өçen әytelgәn süzlәr dip bәyәlәrgә mөmkin. Tabiği bu süzlәr Ğıyraqqa ütep kerüne talәp itkәn yaqlarnı tınıçlandıru өçen dә sөylәngәn buluı ixtimal.
Şuşı oçraşudan uñay nәticә çığarğannar Erdoğan AQŞ-tan Tөnyaq Ğıyraqqa xәrbi operatsiә yasaw өçen üzenә kürә rizalıq aldı; AQŞ xәrbi informatsiәne Tөrkiә belәn urtaqlaşırğa riza buldı; AQŞ hәm Tөrek yuğarı dәrәcәle xәrbi komandirları arasında koordinatsiәne ğәmәlgә aşıru buyınça kileşelde hәm moña Ğıyraqtağı kөrd idarәse kertelmәde digәn analizlar yasıylar. Şuşı oçraşu uñışsız buldı dip dәğvә itüçelәr: Tөrkiәneñŋ xәrbi operatsiәse AQŞ-nıñ rizalığına hәm anıñ informatsiәsenә bәylәnde; şulay itep xәrbi operatsiә ixtimalı bette, ayruça qış şartlarınıñ başlanuı belәn bu ixtimal bөtenlәy yuqqa çığaçaq; Tөrkiә Tөnyaq Ğıyraqta bәysez Kөrdistan tөzelüenә dә rizalıq birgәn buldı dip belderәlәr.
Qısqası PKK-qa qarşı xәrbi operatsiә mәs`әlәsendә başlar tağın әylәnde. Bu mәsәlә Tөrkiәneñ kөntәrtibennәn tөşә başladı kebek. Lәkin il eçendә PKK partizannarı belәn bәreleşlәrneñ dәwam itüe, ütkәn kөnne tağı ber ğәskәrneñ şәhit buluı bu kөrd mәsәlәseneñ әhәmiәten yuğaltmayaçağın kürsәtә.
Bu atna başında Tөrkiәdәge kөrtlәrneñ Demokratik Cәmğiәt Partiәse DTP-neñ parlamenttağı өç ağzasınıñ Tөnyaq Ğıyraqta PKK tarafınnan әsir alınğan 8 Tөrek soldatın irekkә çığaru eşenә qatnaşuları da, şuşı partiә belәn PKK arasındağı yәşren bәylәneşne qabat kөn tәrtibenә kiterde. Өstәuenә şuşı delegatsiә arasındağı deputat Fatma Kurtalannıñ ireneñ niçә yıllardan birle PKK saflarında suğışuı faş itelgәç, bu bәylәneşneñ faraz ğına tügel, çınbarlıq buluı açıqlandı. DTP PKK-nıñ sәyәsi qanatımı digәn sorawlar tudı. Premyer Erdoğan da üz nәwbәtendә “Tөrkiәdәge Kөrtlәrne bez wәkilçelek itәbez “ dip belderüe DTP belәn PKK-nıñ bәylәneşen rastrlawçı başqa ber fakt buldı. DTP-neñ parlamentta 20 deputatı bar, ә AKP partiәneñ 360 deputatınnan 75-80-e çığışı belәn kөrd. Kөrdlәr küpçelektә yәşәgәn rayonnarda AK partiә DTP-dan küberәk tawış alğan ide. Radikal kөrtlәrneñ 20 genә deputatqa iә buluları isә PKK mәs`әlәsendә kөrtlәrneñ küpçelegeneñ terror metodın yaqlamawların kürsәtә. Şulay da kөrd mәs`әlәse Tөrkiәneñ qatmarlı mәsәlәlәrennәn bere bulıp qaluın dәwam itә hәm itәçәk.
İstanbul, Әxtәm İbrahim


text: Haag. Zamanında NATO qorallı köçlären citäklägän amerikan generalı Wesley Clark, Berläşkän Millätlärneñ elekke Yugoslaviä cirlärendäge cinayätlärne tikşerüçe maxsus mäxkämäsenä, Slobodan Miloşeviç Bosniädäge serb xärbiläreneñ 1995-nçe yılda Srebrenitsa wäxşäten äzerläwe turında belä ide, ul monı miña üze äytte dip beldergän. Anıñ şuşı süzläre bügen bäyän itelde, gärçä general Clark mäxkämägä şahid bularaq atna başında uq çaqırılğan ide. Quşma Ştatlar, däwlät iminlege ixtiaclarınnan çığıp, mäxkämä belän ul äytkän süzlärne başta tikşerü xaqında kileşte.


text:
Xalıqara balalarźı yaqlaw könö aldınan Balaqatay rayonında isyerek äsä sabıyın basıp ültergän. Täftişselär äyteüyınsä, 2 aylıq qıź balanıñ äsähyı şeşäläştäre menän bayram itkän. Balahı bulıuı xaqında la onotqan. As bala ilağas, öläsähyı unı isyerek qatın ergähenä halıp imeźyırgä uylay häm sabıyğa äsähyeneñ imsägen qaptıra. Huñğaraq, ölkändär balağa iğtibar itkändä, ul inde tın almağan bula. İsyerek äsä 2 aylıq sabıyın üźyeneñ tüşe menän basıp ülterä. Bınday osraqtar berense tapqır ğına tügel. Bıyıl rayonda yartı yäşe lä tulmağan 3 sabıy oşonday uq säbäptär arqahında donya quyğan. Bıl inde demografik xälde yäqşırtıu ösön han artınan qıuıp bala tabıu urınına awıldarźa eskelekte bötöröü käräklegenä işara.
Yämğiättä yetemdär, beräźäktär hanı la arta. Respublikala äle 43 balalar yorto eşläy. Ularźa ös meñ yarımdan aşıu bala tärbiälänä.
Bıltır İşembay rayonı häm qalahında ğına la eskese ata- äsälärźän 40 bala tartıp alınğan häm balalar priüttarına oźatılğan, 36 keşe äsälektän mäxrüm itelgän. Urındağı Eske eştär bülegenenñ bäliğ bulmağandar menän eşläw bülege yetäksehe Liliä Qäpitonowa äytewensä, bıyıl 5 ay esendä 11 qatın äsälek xoquğınan mäxrüm itelgän.


text: Rusiä xakimiate Tatarstan xalqında Rusiä watandaşı xislären nığıtu eşen başlap cibärä. Federal migratsia xezmäteneñ Tatarstan idaräse sişämbe könne Respublikada “Min Rusiä Federasiase watandaşı” digän bäyge iğlan itte. Bu xaqta idaräneñ başlığı Yevgeniy Däwlätşin belderde. Bäyge 4 törle yäş törkeme - uquçılar, studentlar, eşläwçelär häm pensiädägelär arasında iñ yaxşı räsem, xikäyä, şiğer, cır häm fotosürät öçen ütkäreläçäk. Tatarstan Rusiä töbäkläre arasında möstäqillekkä omtılışı köçle bulğan respublika sanala ide.


text:
Tönyaq Koreada bulğan timer yul qazası bu ilneñ dönyağa açıluına kitererme?
Täwlek uzuğa Tönyaq Korea räsmiläre, nixayät, tınlığın özep, atnakiç könne zur timer yul qazası bulğanın tanıdı.
Dönyanıñ berniçä ile Pxenyanğa yärdäm täqdim itte. Şimbä könne Könyaq Korea ministrı Coñ Se Hun 1 million dollar aşığıç yärdäm täqdim itte:
Audio (Coñ Se Hun)
"Könyaq Kore xökümäte Qızıl Xac oyışması aşa 1 million dollar külämendä aşığıç yärdäm, medikamentlar cibärä."
Qıtay şulay uq 1.2 million dollar külämendä aşığıç yärdäm wäğdä itte. Quşma Ştatlar da yärdäm itergä teläk belderde. Däwlät departamentı wäkile Richard Boucher bolay dide:
Audio (Richard Boucher)
"Bez elek tä Tönyaq Koreağa humanitar yärdäm kürsättek, moña ber kirtä dä yuq. Xäzer närsä kiräk häm bez närsä birä alabız, şunı qararğa kiräk."
Äle genä Tönyaq Koreadan qaytqan İrlandiäneñ humanitar oyışma xezmätkäre Anne O''Mahony süzlärençä, bu il andıy zur qazalar belän eş iterlek xäldä tügel:
Audio (Anne O''Mahony)
"Sälämätlek saqlaw sisteması bik zäğif xäldä. Anda bernindi daru, cihazlar yuq. Täcribäle tabiplar küp, ämmä alarnıñ eş itü qoralları yuq."
Yartı ğasırdan artıq dönyadan yabılıp yäşägän bu il, çit illärdän yärdäm ezlämäde. Bügen räsmi Pxenyan, qayğı urtaqlaşqan häm yärdäm täqdim itkän öçen, xalıqara cämäğätçelekkä räxmäten belderde.
Qayber küzätüçelär fikerençä, bu qaza Tönyaq Koreanıñ dönyağa açıluına kiterä ala. Anda 2 yıl eşläp qaytqan alman tabibı Norbert Vollertssen, bu qazanı, Sovetlar Berelgeneñ açıluına kitergän, Çernobıl qazası belän çağıştırdı.
Ali Gilmi, Praga


text:
İminlek Şurası mäglümät çeltärläre häm texnologiälärne kamilläşterü programmasın xupladı
Tatarstan İminlek Şurası tikşergän häm xuplağan “Mäğlümatläşterü häm elemtä ölkäsendä respublikanıñ däwlät säyäsäte nigezläre” digän programmada ayırım urın awıl ciren, awıl xalqın kompyuterlaştıru, elektron elemtä çaraları belän tä'min itü qaralğan. Xäzerge köngä Tatarstan mäktäpläreneñ barı tik 1/10 öleşeneñ bötendönya mäğlümat çeltärenä kerü mömkinlege bar ikän. İminlek şurası utırışında prezident Mintimer Şäymiev 2007 yılğa qädär awıl cirendä härkemneñ İnternetqa kerü mömkinlegen buldırırğa kiräk, dide.
Şulay itep, Tatarstannıñ iminlek şurası 15 ğinwarda “Mäğlümatläşterü häm elemtä ölkäsendä respublikanıñ däwläti säyäsäte nigezläre turında”ğı dokumentnı xupladı. Xäzer anı prezident raslarğa, yäğni ukaz imzalarğa tieş, ä bıyılnıñ 1 aprelenä qädär xökümät älege programmanı tormışqa aşıru öçen tieşle xoquqi nigezlämälär äzerlär, inşalla.
Süz uñayınnan, internetçılarğa qağılışlı tağın ber xäbär. Pänceşämbe könne Qazanda İntertat.ru säxifäseneñ tatar redaksiäse möxärrire Älfiä Miñnullina tatar internetçıları forumı ütkärde.


text: «Rusiä – İslam dönyası» dip atalğan strategik küzallaw törkemeneñ çirattağı utırışı 29-30 augusta Qazanda uzaçaq. Bu xaqta bügen, Mäskäwdä xalıqara säwdä üzägendä ütkän matbuğat oçraşuında, tışqı eşlär ministrlığınıñ Íslam konferensiase oyışması häm başqa íslam oyışmaları belän bäyläneş öçen cawaplı bulğan maxsus wäkile Veniamin Popov xäbär itte. Rusiäneñ íslam illäre belän törle ölkälärdä eşberlegen kiñäytü yözennän oyıştırılğan şuşı törkem kiñäşmäsendä gäräp illärenän 15 wäkil qatnaştı. Alar arasında Törkiä, İran, İordania, Söged Gäräbstanı, Quweyt wäkilläre dä bar ide.. Mondıy kiñäşmä utırışları yıl sayın ütäçäk.


text:
Tatar yäşläre çittä uqırğa telime?
Talib-talibälärneñ qayberläre isä xäzerge waqıtta kitärgä äzerlänä ikän. Çaqırunı ğına kötälär. Mäsälän bıyıl Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetın tämamlağan Sömbel Bilalova Mäskäwneñ GİTİSında uqırğa qarar qılğan. Bu xaqta ul “Azatlıq” radiosına bolay dide
Başta inde şul testlar, äñgämälär ütkäç, “barasıñ” dip cäy köne ük äytkän idelär. Ämma älegä qädär qayçan kitäsen tögäl genä äytmilär, çönki anda şartnamä belän nindider problema kilep çıqqan. Läkin kiläse atnağa uq bälki kitärbez. Mädäniät häm sänğät universitetınnan şul GİTİSqa unike keşe bara. Sömbel Bilalova äytüençä, ul äle şartnamäneñ barlıq neçkälekläre belän dä tanış tügel. Läkin qayber şäkertlär şartnamä eçtälege belän tanışqaç anı üzläre öçen qulay tügel dip tapqannar. Mäsälän, berençedän anda aldan uq 30 meñ sum tiräse aqça tüläp quyası di. Bu inde student kesäse öçen şaqtıy küp aqçalar. Sömbel Bilalova isä anı stipendiädän totıp qalaçaqlar ikän dip belderde. Läkin bolay da aşarğa ğına citärlek stipendiäne uqu öçen dä öleş çığarsañ bötenläy ayaq suzarğa mömkin.
Monnan tış uqunı tämamlağannan soñ student mäcbüri räweştä kire Tatarstanğa äylänep qaytırğa tieş. Ägär çittä qalırğa teläsä isä, ul anıñ öçen totılğan aqçanı – bu 100 meñnän arta kire Xökümätkä qaytarırğa tieş bula. Bilgele ki, xakimiät monı belemle studentlarnı üzebezdä tuplaw maqsatınnan eşli. Läkin talib-talibälär ber kitkäç Mäskäwdä qalunı qulayraq kürer ide. Bu xaqta Qazan däwlät universitetınıñ tatar jurnalistikası bülegeneñ 5Hчe kursında belem aluçı Ğadel Galämetdinov “Azatlıq” radiosına bolay dide
Mäskäwgä barsam, kire Qazanğa qaytu teläge minem bulmas dip uylıym. Ä kontrakt buyınça, Mäskäwdä uqığannan soñ, bez monda qaytıp, öç yıl buyı üz hönärebez buyınça uqırğa tieş. Mäskäwdä qalırğa mömkin, ägär sin üzeñä sarıf itelgän aqçalarıñnı kire qaytara alsañ. Ämma ul şaqtıy ğına zur summa. Annarı bez bit inde monda bergä cıyılıp, klassik räweştä uqibız. Ä anda bolon sisteması buyınça uqıtalar, dimäk inde küp närsäne üzlegeñnän uqırğa, üzeñä uzläşterergä kiräk bulaçaq. Ä miña, Qazan keşese bularaq, andağı Mäskäw balaları belän bergä uquı, andağı jurnalistlar belän aralaşu, andağı televideniegä baru qızığraq. Ä alay bulsa, miña inde Qazanda uqu yaxşıraq. Ğadel Galämetdinov ul Mäskäwdä uqıp qaytqaç barıber xäzer ük eşli torğan “Yaña Ğasır” televideniesenä barırğa mäcbür bulaçaq. Çönki älläni saylaw mömkinlege yuq. Ä Mäskäwdä qalsa isä mömkinleklär zurraq dip sanıy. Dimäk, qaydadır kitep uqudan bernindi dä fayda yuq bulıp çığa. Äle tağın Mäskäwdäge programma ul uqı torğan Qazan universitetı belän turı kilmäskä mömkin. Şul nisbättän Mäskäwdä uqımağan fännärne ul monda qaytqaç imtixannı tapşırırğa tieş bulaçaq.
Landış Xarrasova.


text:
Bıl turala Respublika Däwlät Yıyılışı–Qoroltay räyese Konstantin Tolkaçev belderźe. Tolkaçev äytewensä, üźäk matbuğatta waqıtı-waqıtı menän Başqortostan qanundarınıñ Räsäy qanundarına tap kilmäwe turahında mäqälälär donya kürep tora. Bığa inde xäźer aptırayhı tügel. Ämmä Yuriy Çayqanıñ 3 martta Federatsia Şurahındağı belderewe respublika çinovniktarın sığırınan-sığarźı. Ular huñlap bulha la federal çinovnik sığışına üź reaksiahın belderä başlanı. Tolkaçev federal kimäldä yuğarı wazífa bilägän çinovniktarźıñ uylanılmağan häm subyektiv belderewźär yahawı asıu tıuźıra tip belderźe. Ul şulay uq Çayqa üź belderewe menän Respublikağa qarata asıqtan-asıq ixtiramhıźlıq kürhätte tine. Tolkaçev federal ministrźı ütkän yıldıñ 26 martında uq respublikanıñ barlıq munitsipal berämektärendä urındağı referendumdar ütewe turahında iźkärtä. Tolqäçev Çayqa belderewen unıñ şäxsi häm ısınbarlıqqa bötönläy tap kilmägän fekere tip iźäpläy. Bınday beldereweźär Başqorostan menän federal üźäk arahındağı eşlekle bäyläneştärgä źur zıyan kilterä tip iźäpläy Däwlät yıyılışı–Qoroltay räyese Konstantin Tolkaçev.
Respublika prezidentı Mortaza Räximovtıñ Yuriy Çayqa belderewenä qarata räsmi pozisiahın kisä unıñ matbuğat särkätibe Rostislav Mırźağolov yetkerźe. 131-se federal qanundı boyomğa aşırıuğa täwgelärźän bulıp totonğan häm munitsipäl reformağa äźerlek buyınsa iñ yaqşı töbäktär isemlegenä ingän Başqortostanda bınday belderew aptıraş tıuźıra tine Rostislaw Mırźağolov. Rostislav Mırźağolov belderewensä, Respublika yetäkselege räsäy Yustisia ministrı Yuriy Çayqa kilep tıuğan xälde yentekläp öyräner tigän ışanıs belderźe.


text:
Prezidentlıq wazıyfasına kereşü tantanasında yasağan çığışında Räximov Başqortstandağı prezident saylawları çın xalıq bäyrämenä häm nığıy baruçı demokratiäneñ tantana itüenä äwerelde dide.
Rosbalt xäbär agentlığı şulay uq Räximovnıñ ütkän saylawlarda Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ nıqlı yaqlawı bik zur ähämiätkä iä buldı digän süzlären kiterä.
Räximov qayber ictimağıy häm säyäsi köçlärne milli häm dini uyın alıp barud, ildäge töp millätlär häm dinnär arasına çöy qağarğa tırışuda ğäyepläde. Ul 3-nçe möddät prezidentlığı çorında iqtisadnı köçäytergä, xalıqnıñ keremnären arttırırğa häm tormış şartların yaxşırtırğa wäğdä birde. Bu tantanağa kilgän qunaqlar arasında Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, Rusiä prezidentınıñ İdel buyı Federal okrugındağı wäkile Sergey Kirienko, Rusiä premyer-ministrı urınbasarı Boris Aleşin, Udmurtiä prezidentı Aleksandr Volkov, Swedlaw ölkäge gubernatorı Eduard Rossel', Başqortostan xakimiäte wäkilläre buldı.Räximov 21-nçe dikäberdä üktäm 2-nçe tur saylawlarda 78 protsent tawış cıyıp tağın 5 yılğa prezident itep saylandı.


text:
İkençe möselman qorıltayına 100 yıl
Rusiä räsmi dairäläre fikerençä, Ğabderäşit İbrahimov panislamizm ideyälären propagandalanuçılarnıñ berse sanala. Häm şunlıqtan anıñ iseme ozaq yıllar onıtılıp tora. Soñğı yıllarda xalqıbızğa qaytarılğan şäxeslär isemlegendä Ğabderäşit İbrahimov ta bar. 2002 yılda çıqqan "Tatar ensiklopediä süzlege", mäsälän, Ğabderäşit İbrahimov turında menä nindi mäğlümatlar birä: "Ğabderäşit İbrahimov- cämäğät, säyäsät häm din eşleklese, publitsist, näşir, möxärrir. 1857 yılda tuğan. 1885-92 yıllarda Tubıl gubernasında imam, mödärris. 1892-95 yıllarda Orenburg möselman Diniä näzarätendä qazıy. "İttifaq äl- möslimin" partiäse Üzäk komitetı äğzası. 1921 yıldan emigratsiädä, 1933-tän Yaponiädä, Tokio cämiğ mäçete imamı. Könyaq-könçığış Aziädä islam dinen taratu tarixına häm tatar xalqınıñ säyäsät tarixına qağılışlı kitaplar avtorı. 1944 yılda wafat bula häm Tokioda cirlänä».
Kraeved Älmira xanım Tahircanova, arxivlarda utırğanda, möselmannar partiäseneñ ikençe syezdına qağılışlı şaqtıy qızıqlı materiallarğa tap bula. Bügen Älmira xanım üze belgännärne «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına da işetterergä buldı.
1914 yılnıñ yünedä Peteburgta uq möselmannarnıñ tağın ber qorıltayı uza. Ä ul qorıltaynıñ qararları tormışqa aşuğa Berençe bötendönya suğışı qomaçawlıy.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Ğiraq ilgä wäğdä itelgän yardämne tağın da kiçekterü totrıqsızlıqnı arttıraçaq häm dönyada iminlekkä qurqınıç tudıraçaq dide.
Ğiraqnıñ planlaştıru ministrı Barham Salix Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa yardäm itüenä räxmät belderü belän ber ük waqıtta Ğiraq xäzer il xalqına qıyınlıqlarnı ciñüdä yardäm itü öçen xalıqara proyektqa äwerelergä tieş dide.
Salix bügen monı Yordaniäneñ Şuneh şähärendä 60-lap il häm xalıqara oyışma wäkilläre oçraşuında äytte. İke könlek bu oçraşu bügen tämamlandı. Oçraşuda Ğiraqnı tözekländerü öçen nilär eşlärgä kiräklege häm yardäm itüçe illärneñ ğämällären koordinatsiäläw turında söyläşelde.
Kiçä oçraşunı açqanda Salix Ğiraq çit illärdän wäğdä itelgän 32 milliard dollarnıñ barı 7 miliardın ğına ala aldı dide.


text:
AQŞ xökümäteneñ 11 sintäber höcümenä kürsätkän mönäsäbätne tikşergän mäxsus komissiä aylardan birle prezidentnıñ milli iminlek kiñäşçese G.Rice-ne tanıqlıqqa çaqıra.Ämma Bush administratsiäse ölkän räsmilärneñ andıy tıñlawlarğa qatnaşmaw privilegiäse bar dip qarşılıq kürsätep kilde. Komisiä belän xezmätäşlek itelsen digän basımnıñ artuı säbäple Aqyort pozitsiäsen üzgärtep Riceneñ komisiä aldına çığuına riza buldı.
G.Riceneñ komisiä aldına çığuı kiläçäktäge komisiälär öçen presedent xäl bulmayaçaq. Rice xosusi räweştä komisiädäge tıñlawlarğa qatnaşqan bulsa da, Panel räise Thomas Kean min anıñ cämäğätçelek aldında çığış yasauın telim , bu Amerika xalqına xökümät sezne terror höcümennän saqlaw öçen qulınnan kilgänne eşli dip inandırırğa yardäm itäçäk dide. Rice kiläse atna başında komisiä aldına çığaçaq dip kötelä.Ütkän atnada Aqyortnıñ eleke kontr-terrorizm başlığı Richard Clarknıñ näşer itkän kitapta häm komisiä aldındağı çığışında Bush administratsiäse 11nçe sintäberdän elek terror qurqınıçına ciddi mönäsäbät kürsätmäde dip belderüennän soñ,Riceneñ çığışı ayrım ähämiätkä iä.Rice küp kenä radio –televidiniä çığışlarında Clarke äytkänärenä qarşı çıqtı.60minut isemle Amerikan xäbär programamsında ul(audio)
minemçä in yaxşı närsä komisiä aldında tanıqlıq itür bulır ide. Min çınlap ta şulay eşlär idem,ämma monda küptänge prinsıp bar- iminlek kiñäşçeläre kongress aldında tanıqlıq itmi. dip äytte.
läkin 48 säğät tä ütmi Rice ta Aqyort ta fikerlären üzgärtte. Bu turıda fikre soralğan komisiä citäkçese Kean bolay dide(audio)
Minemçä prezident häm Aqyort Dr.Rice çığışınıñ cämäğätçelek häm komisiä eşe öçen möhim buluın añladı.Bez prezident häm Aqyort söylägän konstitutsiä prinsıbınıñ ähämiäten añlıybız.Häm bez komisiä äğzası bularaq prezident privilegiäse prinsıbın nıq yaqlıybız. Ämma bez ber yk waqıtta bu çınbarlıqnıñ keşeçelek tarixında ğädättän tış waqıygä buluın da tanıybız.
Riceneñ tanıqlığı Amerikada xakimiätne büleşü turındağı debatlar belän bäylängän. Kabinet äğzaları kongres aldına çığarğa tieş, çönki alarnı senat raslağan. Ämma iminlek kiñäşçese prezident tarafınnan täğäyenlängän kongress tarafınnan raslanmağan. Şunlıqtan Bush üzennän eleke ilbaşları kebek üze täğäyenlägän keşeneñ tanıqlıq itüen telämäde. Kiçä ul jurnalistlarğa fikeren üzgärtüe turında (audio)
Min xezmätäşlek itergä quştım ,çönki minemçä 2001nçe yılnıñ 11nçe sintäberendä watandaşlarıbıznıñ üterelüennän eleke aylar yıllar turında tulı mäğlümätkä iä buluıbız möhim dip äytte.
Waşingtonda Amerika Universitetında tarix häm säyäsi fännär profesorı Alan Lichtman süzlärençä, xakimiätne büleşü konstitutsion prinsıp häm bu AQŞta köçlärne tängälläşterü mäqsatın quya. Lichtman bolay dide:(audio)
AQŞqa nigez salğan babalarız respublikada nindider fraksiä xökümät östennän kontrol urnaştırır häm Amerika xalqına basım yasar digän qurqınıç kürgän.Moñı buldırmas öçen alar xakimiätne xökümätneñ 3 tarmağı arasında bülgän. Xakimiätne bülü belän babalarıbız Amerikanı tirannardan saqlap qalırğa omtıldı.
Bush administratsiäse başta 11nçe sintäber komisiäsenä qarşı çıqtı. 10keşelek komisiädä 5 demokrat 5 respublikan utıra. Ämma Lichtman Bush komisiä kiläçäk näticälärgä borçılmasqa tieş dip uylıym, çönki (audio) bu abruylı , bitarf komisiälär ğädättä xakimiättäge administratsiäne yañaw belän qızıqsınmıy ,Alar tarafsız, kompromisqa bara ala , anda tanılğan şäxeslär utıra häm ğomumän alar xakimiätäge prezidentqa zarar kitermi dip söyläde
färidä xämit,praga


text:
Ramaźan yämğiäte folklor bayramı ütkärźe
Başqortostandağı ,,Ramaźan,, yämğiäte 15 yıl dauamında ,,Bolğarğa säyäxät,, proğrammahın boyomğa aşırıp kilä. Bıl proğramma siktärendä yämäğät häm sänğät eşmäkärźäre, studenttar aq paroxodta säyäxät qıla. Bıyıl ,,Ramaźan,, yämğiäte Bolğarğa säyäxät iteügä 15 yıl tulıu uñayınan Dürtöylö rayonınıñ Sergeevka auılında bäläkäy habantuy siktärendä folklor bayramı oyoştorźo. Başqala qunaqtarı bayram urınına paroxodta kilde. Ularźı qarşı alıu urındağı folklor nigeźźärenän sığıp başqarıldı. ,,Ramaźan,, yämğiäte etäksehe Marat Şäripov äyteüensä, 15 yıl esendä Bolğarğa mäźäni proğramma siktärendä ber nisä meñ keşe säyäxät itkän. Bıyıl ihä bıl saranı oyoştorousılar folklor bayramın uźğarıu menän siklände. Bayramda Başqortostandıñ häm Tatarstandıñ kürenekle sänğät eşmäkärźären dä osratırğa mömkin ine. Tatarstandıñ atqaźanğan artistqahı Xämdünä Timerğälieva bınday saralar ike respublik arahında duślıqtı, bäyläneştärźe nığıtıuźa źur aźımdarźıñ berehe, tip iśäpläy. Bayram sarahı xalıq uyındarı menän tamamlandı.


text:
Här yıl sayın Tuqay tuğan köne aldınnan Arça, Qırlay yaqlarına bu izge cirgä artistlar, yazuçılar, ğalimnär kilä. Sänğät ähelläre öçen Qırdayğa kilü ul, xacğa kilü kebek . Bu inde zur traditsiägä äylände.
25 april könne Qazannan TR Premyer- Ministr urınbasarı , mädäniät ministrı Zilä Wälieva citäkçelegendäge zur delegatsiä- yazuçılar, şağirlär, cämäğät eşlekleläre, Yıraq häm yaqın çit illärdän , respublikanıñ törle rayonnarınnan, häm dä Başqortstannan kilgän qunaqlar Ğ. Tuqaynıñ tuğan yağında, Arça rayonında Qırdayda buldılar.
Elek Qırlay awılı Ätnä cirlegenä qarağan bulsa, xäzer ul Arça rayonına kerä. Arça rayonında qunaqlarnı milli kiem kigän qızlar çäk-çäklär belän sıylap, ğarmunçılar häm , fol'lor ansambl'läre, balalar , yäşlärneñ cır häm biyü ansambl' çığışları, Ğ.Tuqaynıñ äsärlärennän äzerlängän küreneşlär belän qarşı aldılar.
Qırdayda Ğ.Tuqaynıñ 120 yıllığına bronzadan qoyılğan häykälenä çäçäklär salğannan soñ , yañartılğan muzeynıñ işeklären açtılar. Muzeyda alıp barğan ezlänülär näticäsendä anda bik küp yaña eksponatlar urın alğan. Qırlaydan soñ delegatsiä Arçağa yul tottı.
Arça yağı - borınğı bolğar babalarıbız ğömer itkän tarixi töbäk. Ul tatar xalqınıñ mädäniäten, kürkäm ğöref-ğadätlären üsterügä zur öleş kertkän, Ğabdelnasıyr Kursavi , Şihabetdin Märcani, Şämsetdin Kültäsi, kebek oluğ şäxeslärne üstergän yaq. Arça rayonı – muzeylar yağı. Rayonda Ğ. Tuqaynıñ memorial' kompleksı, Tuqaylar ğailäseneñ muzey-utarı, dönyada berdänber “Älifba” muzeyı, respublikada berdänber ädäbiät häm sänğät muzeyı, Şämsetdin Kültäsi, Ğömär Bäşirov, Ğarif Axunov, Möxämmät Mähdiev muzeyları eşli. Arçalılarda xalıqnıñ ütkänenä xörmät belän qaraw kürenep tora.
Bäyrämdä rayon başlığı Almaz Nazirov çığışı:
“Arçada tözeleşlär kiñ qolaç aldı. Zäwıqlı itep tözelgän toraq yortlar da, sotsial' könküreş binalar da, härqaysı xalqıbıznıñ tırışlığı arqasında tözelde. Muzey yañartıldı, Tuqaynıñ häykäle bronzadan yañartılıp qoyıldı. ”- dide ul.
Bu tantanada kilgän qunaqlar şağirlär, Tuqayğa bağışlanğan şiğerlären uqıdılar .
Räzil Väliev Tuqay turında :
Tuqay tatar xalqınıñ bar şatlığın, qayğısın, borçuların, mädäniäten, tarixın, böten barlığın üz küñelenä , üz icatına iñdergän , şuña kürä här tatar keşeseneñ üzeneñ milläte turında uylağan keşegä, Tuqaynı yaqın itmäw mömkin tügel.”
Arçağa Qazaqstannan, Qustanaydan qunaq bulıp kilgän Ğabdulla Tuqaynıñ tuğannan tuğan onığı Sofiä apa Zäbirova söyli: “ Mondağı maturlıqqa, mondağı xalıqnıñ matur itep söyläşüenä bik şatmın, vse prekrasno . Qazaxstanda, Kustanayda min tatarça söyläşergä keşe tapmıym. Telne bik sağınam. Ämma tel onıtılmağan ”.
Ämma “Tuy üpkäsez bulmıy”,- digändäy , şuşı könne “Watanım Tatarstan” gäzitendä “Qäder häm qäber” digän mäqälä basıla. Anda Tuqaynıñ tuğan awılı Quşlawıç awılında urnaşqan Tuqay muzeynıñ taşlandıq xäldä , anıñ miçeneñ cimerelep yatuı turında yazıla.
Tuqay istälegenä mönäsäbät, anıñ yaqtaşlarınıñ cawaplığı turında Arçada ütkän kiçädä Respublikanıñ Premyer- ministr urınbasarı , mädäniät ministrı Zilä Wälieva, üz çığışında:
“Küräsez, Tuqaynıñ keçe watanında da üzgäreşlär sizelä. Yul tözätü, muzeynı yañartu. Bu eşlärdä Arça administratsiäse bik zur tırışlıq kürsätte. Häm şulay uq respublikanıñ ministrlıqları qatnaştı. Läkin äle eşlär şunıñ belän tämamlana digän süz tügel. Bezneñ äle Quşlawıçnı , Öçilene , Qırlaynı matur zamança häm milli awıl itep saqlaw barıbıznıñ da burıçı. Şunıñ öçen eşlär äle däwam itär.
Äye, Quşlawıç ta, Qırlay da , Öçile dä, Ural'skiy da , Qazan da - bolar barısı da Tuqay cirläre . Ädäbiät häm sänğät yılında bu urınnar bigräk tä iğtibarnı kübräk taläp itä.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Cirle saylawlarda tarmarğa duçar bulğan german sotsial-demokratları bundestag saylawların da waqıtınnan alda ütkärüne täqdim itä
Mäğlümat çaraları iğtibarı üzägenä bügen şaqtıy tınıç häm mul tormış kiçergän Germaniä dä kütärelde, xörmätle tıñlawçılar. Andağı Tönyaq Rein-Westfaliä töbägendä uzğan cirle saylawlarda kansler Gerhard Schroedernıñ sotsial-demokratları zur uñışsızlıqqa duçar buldı - Tönyaq Rein-Westfaliädä 39 yıl xakimiattä torğan şuşı partiä xäzer urının oppozitsiädäge xristian-demokratlarğa birergä mäcbür. Häm bu bar Germaniä külämendä bara - sotsial-demokratlarnı yaqlaw anda torğan sayın kimi. Şuşı yanawğa cawap yözennän kansler Schroeder xäzer ildäge ğomumi saylawlarnı ber yıl aldan, şuşı közdä ük ütkärüne täqdim itä.
Audio, Gerhard Schroeder
"Min monı Germaniä kanslerı bularaq üzemneñ burıçım häm cawaplılığım dip sanıym, prezident Horst Koehlernı konstitutsiä mömkinleklären tabıp bundestag saylawların mömkin qädär tizräk, şuşı yılnıñ közendä ük ütkärügä künderep qarayaçaqmın" di kansler Gerhard Schroeder. Germaniäneñ sotsial-demokratlar partiäse Tönyaq Rein-Westfaliä töbäge xökümäten 39 yıl buyı citäkläp kilde, Koeln, Duesseldorf, Dortmund, Bonn kebek şähärlär yatqan ilneñ şuşı öleşe Germaniäneñ industrial'' yöräge sanala, här bişençe german watandaşı şunda yäşi häm anda ğömer buyı sotsial-demokratik, sulçı qaraşlar köçle ide. Läkin soñğı yıllarda kiñ cäyelgän sotsial'' ömetsezlek häm eşsezlekneñ artuı ğadi saylawçınıñ urta-uñ xristian-demokratlar yağına awışuına kiterde. Häm bu ber Tönyaq Rein-Westfaliädä genä kürenmi, sotsial-demokratlar partiäse moña qädär başqa regional'' saylawlarnı da ottırğan ide. Bundestag saylawların aldan ütkärügä rizalaşıp Schroeder şuşı açı çınbarlıqnı qabul itärgä mäcbür buluın kürsätä dip isäpli belgeçlär. Ayırım alğanda, Bertelsman Fondı xezmätkäre Peter Zervakis:
Audio, Peter Zervakis
"Schroedernıñ başqa çarası yuq, alman telendä ber mäqäl bar - nindider azağı bulğan dähşät, oçı-qırıyı kürenmägänenä qarağanda xäyerleräk. Aıñ turında da, ul, amerikan prezidentlarına äytkän kebek, "aqsaq ürdäk", yäğni inde urınınnan kitärgä küp qalmağan keşe dip äytergä bula, şuña kürä anıñ mömkinlekläre çiklängän" di Bertelsman Fondı belgeçe Zervakis. Wäzğiatneñ qızıq yağı şunda, german saylawçısı sulçı sotsial-demokratlarnı yaqlawdan uñçı xristian-demokratlar yağına, sulçılarnıñ artıq liberal, yäğni uñ qanatqa xas säyäsät alıp baruı säbäple küçä. Kansler Schroederneñ sotsial-demokratlar wä "yäşel"lärdän torğan xökümäte soñğı yıllarda liberal'' iqtisadi reformalar ütkärü yulın saylağan ide. Ul monı dönyada barğan global''läşü täräqqiatenä caylaşu kiräklegennnän çığıp eşläde häm bu köçle sotsial'' yaqlaw sisteması qorılğan Germaniäneñ äkrenläp şul "sotsial'' däwlät" täğlimatınnan kitüenä säbäp buldı. Yaxşı eş xaqı häm kiñ sotsial'' yaqlawğa künekkän german saylawçısı öçen bolar barısı da awır sınawğa äylände. Bu isä xäzerge xökümät öçen genä tügel, xakimiatkä omtılğan uñ oppozitsiä öçen dä ber problema bulıp tora, di Peter Zervakis:
Audio, Peter Zervakis
"Germaniä Federativ Respublikası tarixında täwge märtäbä xökümät tä, oppozitsiä dä ğadi saylawçığa, zarur reformalarnıñ bergäläşep fayda kürügä tügel, ä kümäkläşep qorban kiterügä nigezlängänen añlatırğa tieş" di Zervakis. Häm bu problema ber Germaniä öçen genä tügel, sığılmalı eş bazarı, tübän sotsial'' taşlamalar xas bulğan yaña iqtisadi modelne qabul itü aldında toruçı başqa yewropa illäre öçen dä bik aktual'' tora.
Kärim Kamal


text: Pekin. Amerika Quşma Ştatlarınıñ säwdä ministrı Donald Evans räsmi säfär belän Qıtayğa kilde, anıñ söyläşüläre üzägendä ike il arasındağı säwdä defitsitı mäs'äläse torır dip kötelä. Yulğa çığıp kitär aldınnan Evans, Qıtay bazarın amerikan mallarına kiñräk açu yünäleşendä eşlärgä tırışaçağın belderde. Xäbär agentlıqları mäğlümatına qarağanda, Qıtay Quşma Ştatalrğa mallarnı, üzenä alğanğa qarağanda kübräk sata häm bıyıl bu ayırma tağın da artaçaq dip kötelä. Quşma Ştatlardağı qayber belgeçlär, Qıtay üz aqça berämlegen maxsus räweştä arzanraq tota häm bu anıñ eksportın da arzanraq itä dip isäpli.


text:
Tinçurin teatrı Sember xalqına şäp tamaşa büläk itte
Tamaşaçı “Ğayfi babay, öylän davay” digän kämittä räxätlänep kölep utırdı. Süz yuq – artistları da şäp uynıy, kölkele dä.
Sember tatarı teatrnı yarata dip bulmıy inde, anısı. Monıñ säbäben teatrlarnıñ siräk kilüe belän dä añlatuçılar bar. Ämma teatrnıñ siräk kilüen tamaşaçınıñ az buluı belän dä añlatıp bula. Närsä berençel: tawıqmı – ällä yomırqamı, digändäy kilep çığa. Ä bu yulı tamaşa zalında buş urınnar az ide. Şunlıqtan älege tamaşanıñ üze tügel – anı oyıştıru ısulları turında süz möhimräkter. Ber-ike urında teatr bulaçağı turında iğlannar küzgä çalındı, ämma Lenin Memorial' üzäge kassasında berni dä belmilär bulıp çıqtı. Monıñ säbäbe soñnan açıqlandı. Keremneñ küp öleşe kassada qala, häm alar biletlarğa zur bäyä quyalar dip, oyıştıruçılar biletlarnı üzläre taratırğa bulğannar. Oyıştıruçılar digäne – Bua yegete İlsur Mortazinnıñ Semberdä yäşäwçe dusları İlgizär Zıyatdinov häm Rafail Näcmetdinov. Häm alar yarıysı ğına näticägä ölgäşkännär. İlgizär Zıyatdinov tatar balaların ğına tuplağan 91-mäktäpneñ äti-äniläre komitetı citäkçese. Töp tamaşaçı da – şul mäktäpnekelär häm alarnıñ tanış-beleşläre. Monısı isä bik tä ğibrätle xaqiqät'ne iskä töşerä: ayırım kollektivlar ğına xalıqnı tuplıy alalar. Dinebez nıq bulğanda, xalqıbız üz mäxällälärendä uqmaşıp yäşägän, tatar-möselman ber tirädäräk yort salğan.
Bu cähättän ber ğibrätle küreneş. Uzğan ğasırnıñ 60-nçı yıllarında Semberdä sotsialistik illär öçen oçuçılar äzerli torğan binihayä zur uqu-uqıtu kompleksı tözelä. Näq şäxsi yortlarında tatarnıñ uqmaşıp yäşägän urınında. Biredä yäşäwçe urıslar da uramda tatarça söyläşälär ide, dilär ul zamanada yäşägännär. Şäxsi yortlarında yäşägän xalıqnı küpqatlı yortlardağı fatirlarğa küçergändä milläte dä bik möhim bula: ber podyezdda ikedän artıq tatar ğailäse bulırğa tieş tügel! Tirän fänni nigezdä başqarılğan eş bu.
Mondıy şartlarda 91-mäktäp, Dobrolyubov süzläre belän äytsäñ, “qarañğılıq dönyasında yaqtılıq nurı”day kilep çığa.
İkençe şundıy “nurçıq qaldığı” bulıp elek tatarnıqı ğına bulğan – bügen isä İdelbuyı xalıqlarınıqı dip sanaluçı 17-kitapxanä. Oyıştıruçılar ğözere buyınça tamaşa bulası köndä anda tatar cämäğätçelege Tinçurin teatrı wäkilläre belän oçraştı. Oçraşuda qatnaşuçılar üz tanış-beleşlären tamaşağa äydäw niäte belän taralıştılar. Bu da fayda birgänder, bälki.
Şuşı oçraşudan soñ Tinçurin teatrınıñ veteran artistı Nail Şäyxetdinovqa berniçä soray belän möräcäğät itü mömkinlege tabıldı.
-Başqa şähärlärdä andıy oyıştıruçılarığız barmı soñ? -Yuq, çönki elek xalıq üze teatr artınnan yöri ide - bez şuña küngänbez. Mäsälän, ber awılğa barasıñ, zalğa beryulı barısı da sıymıy, ikençe märtäbä quyığız äle, dip sorıylar ide. Xäzer isä şul uq awılda yartı zal buş qala. -Ä monıñ säbäpläre nidä soñ? -Tiz genä kapitalizm tözep ölgäşergä omtıludır. Barısın da aqça, aqça, aqça ğına qızıqsındıra, ruxi yaqtan xäyerçelänä genä barabız. Yäşäyeşneñ mäğnäse aqçı cıyuğa qaytıp qala. -Ä teatrnıñ kiläçägen niçek küzallıysız? -Barıber xalıq üz asılına qaytaçaq. Añlar äle adäm balası ruxi baylıqnıñ möhimräk ikänen… Ä uylarğa sälätle keşe teatrsıyz yäşi almıy ul.
-Yuq, çönki elek xalıq üze teatr artınnan yöri ide - bez şuña küngänbez. Mäsälän, ber awılğa barasıñ, zalğa beryulı barısı da sıymıy, ikençe märtäbä quyığız äle, dip sorıylar ide. Xäzer isä şul uq awılda yartı zal buş qala.
-Ä monıñ säbäpläre nidä soñ?
-Tiz genä kapitalizm tözep ölgäşergä omtıludır. Barısın da aqça, aqça, aqça ğına qızıqsındıra, ruxi yaqtan xäyerçelänä genä barabız. Yäşäyeşneñ mäğnäse aqçı cıyuğa qaytıp qala.
-Ä teatrnıñ kiläçägen niçek küzallıysız?
-Barıber xalıq üz asılına qaytaçaq. Añlar äle adäm balası ruxi baylıqnıñ möhimräk ikänen… Ä uylarğa sälätle keşe teatrsıyz yäşi almıy ul.Artaban süz teatrlarnıñ repertuarına da qağıldı. Qızğanıç ki, dide Nail äfände, tatar teatrı repertuarında haman Sovet çorı säyäsätenä yaraqlaşıp yazılğan äsärlär küpçelektä. “Qazan sölgese”nnän alıp “Zäñgär şäl”gä qädär. “Asılyar”, “Ğaliäbanu” kebekläre dä şul uq yünäleştä icat itelgännär. Döres, xäzer sağraq faydalanalar: din ähellärenä qarata çep-çi yala yağularnı qullanmıyça. Şunı da östäp äytergä buladır: “Zöläyxa”, “Telsez küke” kebeklär yaltırap qına aldılar. Tufan Minnullinnıñ “Şäcärä”, “İlgizär plyus Vera” kebekläre dä onıtıla bara.
Älege çaranıñ tağın ber üzençälege - anıñ Xäyriä tamaşası dip ataluında. Biletlar da satılğaç, monı niçek añlarğa soñ? İlsur Mortazin menä niçek añlattı: “Xäyriä digäne suğış häm tıldağı xezmät veterannarına qağıla, alar çaqıru biletı belän kerä alalar tamaşağa”.Ayrat İbrahim, Sember


text:
Gruziä prezidentı Eduard Şevardnadze, 2005nçe yılnıñ aprilenä bilgelängän prezident saylawlarına qadär üz urnınnan kitmiäçäge turında belderde. Radio aşa xalıqqa möräcäğät itep, Şevardnadze, 2nçe noyäbrdä uzğan parlament saylawlarınnan soñ başlanğan protest çaralarınıñ maqsatı – anı prezident wazifasınnan töşerü , dide. Bu çaralarnı oyıştıruda yardäm itüdä Şevardnadze qayber finans törkemnärne ğayepläde. Oppozitsiä belän bügen söyläşülär uzdırırğa kiräk, tağın 10 könnän inde soñ bulaçaq, dide Şevardnadze. Gruziä prezidentı, Gruziädä konstitutsion tärtipne saqlawnı yaqlağan çit il xökümätlärenä räxmäten belderep, oppozitsiäne söyläşülärgä çaqırdı.
Tbilisida protest çaraları däwam itä. Bügen qarşılıq belderüçelärgä teläktäkşlek yözennän maşina yörtüçelär maşinaların tuqtatıp signal birep tordı.


text:
Täteşledä könbatış başqortların ezlilär
Başqortstannıñ Täteşle rayonında “Könbatış başqortları telen üsterü” digän temağa zur cıyın bulıp ütte. Bötendönya başqortları qorıltayı tarafınnan oyıştırılğan bu çarağa xätta Perm kraennan häm Çiläbe ölkäsennän dä qunaqlar kilde.
Täteşle rayonı küpçelek xalqın tatarlar täşkil itkän töbäk. Tatarlardan soñ anda ikençe urınnı udmurtlar häm öçençe urınnı urıslar bili. Şulay da Bötendönya başqort qorıltayı wäkilläre Täteşledä yäşäwçe tatarlarnı üzläreneñ milli üzañın yuğaltqan häm ana telläre tatarlaşqan başqortlar dip isäpli. Şuşı uq fiker äle Täteşledä ütkän cıyındağı çığışlarda da yış yañğıradı. Başqort qorıltayı räise Rumil Aznabaev zalda cıyılğan Täteşle tatarların “sez başqortlar häm sez üz asıllığızğa qaytırğa tieşsez” dip açıqtan-açıq äytte.
“Könbatış başqortları” digän terminnı soñğı un-unbiş yılda başqort milli oyışmaları wäkilläre häm başqort ğalimnäre yış qullana kilde. Xäzer inde bu yunäleştä täğäyen eşlärgä küçä başlarğa isäp totıla.
Başqortstan tatar oyışmaları isä “könbatış başqortları” digän töşençä bötenläy uydırma närsä dip belderä. Täteşledä uzğan cıyınğa bäyle üz mönäsäbäten belderep, monı Başqortstan Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin da äytte.
“Bu cıyınnıñ maqsatı – Başqortstandağı tatar rayonnarında yäşäwçe millättäşlär añına “sez tatarlaşqan başqortlar” digän fikerne tağu yünäleşendäge çirattağı çara, - di Ayrat äfände – Soñğı xalıq isäben alu barışında “başqort” dip yazdırılğan tatarlar arasında ruxi eşkärtü bara.


text:
İşelgän tulay toraq binası watıqları astında 3 keşe qalğan
Çärşämbe könne, säğät berlärdän soñ, Qazannıñ Yerşov uramında urnaşqan biş qatlı tulay toraq binasınıñ ber öleşe işelep töşte. Bu waqıtta binada 3 keşe bulğan: 37 yäşlek xatın-qız, 15 yäşlek yäşüsmer qız häm 7 yäşlek bala. Alar bina watıqları astında qalğannar. Ğädättäntış xällär qotqaruçıları balanı qotqarğannar, läkin anı watıqlar astınnan çığarğan waqıtta ber qotqaruçı da imgängän. Qalğannarnıñ yazmışı älegä bilgele tügel. Qotqaru eşläre däwam itä. Xäzerge waqıtta toraqsız qalğan keşelärneñ yazmışı xäl itelä. Yerşov uramı urnaşqan Vaxitov rayonı administratsiäse üzeneñ rezerv fondınnan yortsız qalğan keşelärgä fatir bülep birü türında äytte. Ğädättäntış xällär ministrı Valeri Vlasov süzlärenä qarağanda, bu faciğäneñ säbäplären açıqlau öçen tikşerüçelär inde eşkä kereşkän. Tikşerülär näticäsendä cinäyät eşe dä açılırğa mömkin ikän. Säbäplärgä kilgändä, terakt ğämälläre turındağı faraz qatği räweştä kire qağıldı. Faciğäneñ iñ mömkin säbäpläre arasında -- binanıñ iskelege. Tulay toraq 1956 yılda uq salınğan bulğan. Şul uq binada urnaşqan kitapxänä, klinika, daruxänägä häm andağı keşelärgä zarar kilmägän, dip xäbär itelä.


text:
Küzätüçeläreneñ bäxäsle dip bäyälägän saylaularda Çeçnä prezidentı itep saylanğan Axmäd Qadırow yökşämbedä Gudermes şährendä ant itep wazıyfasına başladı.Kreml tarafınnan yaqlanğan citäkçe respublikanıñ kisken problemaların çişä alaçaqmı?
Könbatış küzätüçeläre tarafınnan fars dip bäyälängän saylaularda birelgän tawışlarnıñ 80%ın alıp Çeçnä prezidentı itep saylanğan Axmed Qadırownıñ inaguratsiäöse waqıtında çeçen suğışçıları höcüm itär digän qurqu säbäple Gudermeste törle binalar ant itü merasime öçen äzerlände. Qadırov Çeçnä konstututsiäsenä ber qulın quyıp, ant itte.(audio) Küzätüçelär qaraşınça anıñ saylanuı häm säyäsi citäkçelege turında küp kenä şiklär qala birä. Ütkän atnada ul miña tawış birgän yözmeñnnärçä keşe isemennän xäzer söyläw xoquqım bar dip äytkän ide.Çınbarlıqta Qadırovnıñ säyäsi oponentları saylaulardan elek üz namzätleklären alırğa mäcbür qaldı häm ul Kremlneñ nıq yaqlauı belän birelgän tawışlarnıñ 80%ın aldı. İlbaşı bulıp saylanğannan birle ul solıx urnaştruçı bulıp kürenü öçen adımnar atlıy suğışçılar öçen yarlıqaw, komandir ğailäläreneñ kire imin räweştä qaytuları öçen garantiälär birä. Saylanğannan soñ ber kön ütkäç tä separatist prezident Aslan Masxadovnıñ xäläl cifäte häm balaların kire ilgä däğwät itte. Russiä prezidentı V.Putin Qadırownı qanatları astına alğan kebek kürenä. Ütkän ayda ul Putin belän AQŞqa bardı, ütkän atnada isä Putin anı Malayziädäge islam İlläre Konferensiäseneñ cıyılışına alıp bardı. Kreml anı törle diplomatik cıyınnnarda kürsätsä dä, aña çın xakimiät şulsanda çeçän suğışçıları belän söyläşü xoquqın birmäde. Qadırow Mäskäüdän suğışçılarnıñ qoral taşlawı öçen waqıt birergä amnestynı tağı 3ayğa ozaytırğa soradı. Ul sonğı çiktä suğışçılar az qalğanlıqtan barlıq törkemnär bireler dip ömed itä. Räsmi sannarğa qarağanda 200 genä suğışçı qoralın taşlağan. Carnegie Fondında tönyaq Kafkaz belgeçe Alexei Malaşenko yarlıqaw separatist köçlärne zäğifläter dip uylamıy. Malaşenko fikerençä(audio)
Qadırov Çeçnädäge oponentların buysındıru öçen üzeneñ suğışçıların qullana dip şiklänelä. Alar qullanğan vaxşi metodlar ruslarnıqına oşıy. Jurnalist Rüstäm Kaliev süzlärençä ,küplär Qadırownıñ sannarı 3belän 5meñ arasında dip uylanılğan suğışçıları respublikada sivil keşelärneñ ezsez yuğaluı ezärlekläw öçen cawaplı ,alar Çeçnädä barğan qabilä, törkemnär suğışınıñ ber öleşen täşkil itä , Qadırownıñ prezident buluı belän alarnıñ metodları üzgärmiäçäk di.Jurnalist Kaliev, Qadırownıñ saylanuı belän wazğiät tağı da naçarlana alamı digän sorauğa, minemçä monnan da naçarrıraq bula almıy, keşelär ülä, berbersen üterä digän cawap qaytarğan. Qadırow töbäkneñ iqtisadın yaxşırtu turında da wağdälär birä.Alexei Malaşenko Çeçnäneñ rekonstruksiäse Qadırow öçen prioritet bulırğa tieş , ämma bu qatı rişwätçelek häm Kreml stılı bürokratiägä qarşı köräş digän süz bulıp tora di. Malaşenko süzlärençä(audio)
Küzätüçelär fikerençä mart ayındağı Russiä prezidentı saylaularınnan elek Qadırow öçen Kreml belän satulaşu xakimiätne büleşü kileşüenä ireşü öçen keçkenä ber mömkinlek bar. Tınıç Çeçnä Putin yaqlauçıların arttırır ide. Şunlıqtan bälkim ul Qadırownıñ respublikada çağıştırmaça tınıçlıq urnaştıruı öçen aña dilbegäne tapşırır dip uylau mömkin. Ämma bälkim dä cılı mönäsäbätlär Putinnıñ yañadan saylanuınnan soñ suınır
färidä xämit,praga


text:
Könyaq Koreä xökümäte basımğa birelmi, Ğiraqqa östämä ğäskärilär cibärüdän waz kiçmiäçägen belderä
Üz watandaşınıñ Ğiraqta totıq itep alınuına häm monı eşlägän ğısyançılarnıñ anı cäzalap üterü belän yanawına qaramastan Könyaq Koreä xökümäte Ğiraqqa östämä 3 meñ ğäskärien cibärü planınnan waz kiçmiäçägen belderde. Totıq aluıçlar isä Könya Koreä xärbiläreneñ Ğiraqtan tämam kitüen taläp itkän ide. Monıñ öçen birelgän waqıt düşämbe kiçen çığa.
Audio, Çoy Joñ Cin
"Min sezgä şunı äytäm, xökümätneñ töp niätendä häm qaraşında - Ğiraqnı tözekländerü öçen anda ğäskärilär cibärü planında üzgäreşlär bulmayaçaq" di Könyaq Koreäneñ tışqı eşlär ministrı urınbasarı. Berük waqıtta ul üz xökümäteneñ Ğiraqta totıq itep alınğan 33 yäşlek Kim Sunilne azat itü öçen barın da eşliäçägen wäğdä itte. Könyaq Koreäneñ xäbärlär agentlığı Seulnıñ düşämbe töştän soñ İordaniägä 6 keşedän torğan maxsus wäkillek cibärüen belderde, alar Kimne azat itügä bulışırğa tieş bulaçaq. Läkin düşämbe kiçen inde, ğısyançılar quyğan taläpne ütäw öçen waqıt çığa, Könyaq Koreäneñ Ğiraqta urnaşqan 600 ğäskärien ildän çığaru häm yañaların cibärü planınnan waz kiçü öçen alar Seulğa 24 säğät waqıt birgän ide. Şuşı taläp ütälmäsä Kimne totıq itep alğan törkem anıñ başın kisäçägen belderde, taläp yazılğan videosürät kiçä "äl-Cäziyrä" telekanalı aşa kürsätelde. Könyaq Koreä watandaşın urlawçı qorallı keşelärneñ berse bolay dide.
Audio, äl-Cäziyrä
"Bu Könyaq Koreä xökümäte häm bar Koreä xalqı öçen xäbär - bez sezdän ğäskärläregezne bezneñ cirebezdän çığarunı häm yañaların cibärmäwne sorıybız, ägär dä bu ütälmäsä bez sezgä menä şuşı Koreä başın häm anıñ belän bergä Koreäneñ biredäge bar ğäskäriläre başın da cibäräçäkbez, sezgä yäkşämbedän alıp 24 säğät birelä" di "äl-Cäziyrä" telekanalı kürsätkän videoda Ğiraqtağı qorallı ğısyançılarnıñ berse. Könyaq Koreä watandaşın totuçılar üzlären, "äl-Qaidä"gä bäyle dip farazlanğan mäğlüm Äbu Musa äl-Zärqäwi oyışması keşeläre dip tanıta, Kimnän tış alar qulında tağın 10-lap çit il keşese bula ala digän xäbärlär bar. Bu xaqta Kim eşlägän şirkätneñ mödire Kim Çunho belderä, ul Fälluca şähärenä şul ğısyançılar belän Kimne azat itü xaqında söyläşer öçen ber qiraqlını cibärgän bulğan, ul anda tağın 10-lap totıq buluın kürgän, şularnıñ kimendä berse Yevropadan kilgän xäbärçe dip äytkän. Kim 17-nçe yündä, eşe belän Fällucağa kilgäç urlanğan ide, ul eşlägän şirkät Ğiraqtağı amerikan ğäskärlären tä''min itü belän şöğellänä. Könyaq Koreä totığı Ğiraqta inde 8 ay eşlägän bulğan. Anıñ señlese süzlärenä qarağanda, äle mäktäptä ük ğäräpçä häm inglizçä öyrängän Kim yül ayında, ätiseneñ 70 yäşen bilgeläw öçen Könyaq Koreägä qaytırğa cıyınğan bulğan. Ägär dä Könyaq Koreä xökümäte, ğısyançılar quyğan taläpkä qaramıy, Ğiraqqa östämä ğäskärilär cibärsä, ul andağı xärbiläreneñ sanı yağınnan Quşma Ştatlar häm Britaniädän soñ öçençe il bulaçaq. İlneñ prezidentı Ru bäyän itkän belderüdä, Ğiraq xalqına şunı añlatu kiräk - Könyaq Koreä anda ğäskärlären Ğiraqqa qarşı eş itü öçen tügel, ä ilne tözekländerügä bulışu maqsatında cibärä, dielä. April ayında Ğiraqta Könyaq Koreäneñ 7 watandaşı ber qorallı törkem tarafınnan inde totqarlanğan ide, läkin soñraq alar azat itelde.
Kärim Kamal


text:
Tatarstan häm Başqortstan wäkilläre Ufada möselman mäğrifäte problemnarın tikşerde
Seminär kiñäşmäneñ täwge öleşe töşkä qädär Rusiä Fännär aqädemiäse Ufa ğilmi üzägeneñ Etnoloğıyk tikşerenülär üzägendä, ä töştän soñ İldar xäzrät Malaxov citäklägän Märyäm Soltanowa isemendäge islam institutında ütte. Etnoloğıyk tikşerenülär üzäge direktorı, tarix fännäre doktorı Aysılu xanım Yunısowa söyläşüne açıp, bügenge köndä islam dini uqu yortlarında belem aluçılarğa töple ğilem birügä qağılışlı mömkinleklärne sanap kitte. Anıñ süzlärençä, xäzerge köndä möselman dini uqu yortlarında mäçetlär öçen ğädi imamnar häm mullalar ğına äzerläw zamanı ütte. Mäçetlär häm mäxällälär imamnar belän täemin itelep bette, diärgä mömkin. «Xäzer isä bezgä häm dini häm dönyawi fännärne nıqlı üzläştergän, säyäsi-ictimağıy tormıştan da, mädäniätebezdän dä yaxşı xäbärdar bulğan, çın zıyalı din ähellärebezne tärbiäläw zarur», – di Aysılu Yunısowa.
Şuşı uq fikerne kiñäşmädä çığış yasağan barlıq doqladçılar da yañğırattı häm bügenge köndä dini uqu yortlarında da, dönyawi uqu yortlarında da ğilem ofığı kiñ bulğan şäxeslärne tärbiäläw cähätennän kiñäş-täqdimnäre belän urtaqlaştı. Tatarstan möselmannarı diniä näzaratı räise urınbasarı Wäliulla xäzrät süzlärençä, elekke «Ğäliä», «Möxämmädiä» kebek danlıqlı mädräsälär häryäktan ğilemle şäxeslär äzerläp çığarğan. «Kiñ qaraşlı din ähelläre genä tügel, ä tanılğan säyäsätçelär, fän eşlekleläre häm icadi zıyalılar üsep çıqqan andıy uqu yortlarınnan, – di Wäliulla xäzrät. – Bügenge köndä dä şundıy yuğarılıqqa omtılırğa tieşbez. Älbättä, xäzer islam dine uqu yortları här töbäktä küp häm alarnıñ härberse üzläreneñ yuğarı statuslı buluına däğwa itä. Tik küp kenä oçraqta çınbarlıq belän teläk turı kilep betmi şul». Wäliulla xäzrät fikerençä, äle Rusiädä islamğa qarşı şiklänüçän qaraş, añardan qaraçqı yasarğa tırışu küreneşläre dä bar. Menä şuşı xäldä islamnı yaqlaw, naxaq ğäiplärne kire qağa alu öçen dä din ähelläreneñ beleme yuğarı bulırğa tieş. Kiñäşmä barışında jurnalistlar belän aralaşuda Wäliulla Yaqupov şuşı fikerlären tağın kiñräk añlattı. (Wäliulla Yaqupov awdio) Sez Tatarstan möselmannarı diniä näzaratı räise urınbasarı Wäliulla Yaqupovnı tıñladığız. Qazannan kilgän ğälim Nail Ğäripov dini mäğrifätçelekne üsterü mäsälärenä bağışlanğan kiñäşmädä din ähelläreneñ xoquqıy yaqtan da yaxşı äzerlekle buluı kiräklegenä basım yasadı.
Qazannan kilgän ğälimä Rezedä Säfiullina isä üz çığışında dini uqu yortlarında belem birgändä borınğı kitaplarıbıznı, bay ruxi mirasıbıznı qullanu dairäsen kiñäytüne yaqlıy häm üze dä bu yünäleştä küp eşlär başqara ikän.
Ufadağı kiñäşmä Başqortstan belän Tatarstandağı islam dini uqu yortlarındağı problemnarnı açıp salu häm alarnı kiläçäktä xäl itü täñgälendä zur ähämiätkä iä. Bu xaqta ike tuğandaş respublik din ähelläreneñ häm ğälimnäreneñ yışraq fiker alışıp toruın, urtaq qonsepsiä äzerläw kiräklegen bügenge kiñäşmädä qatnaşuçılar bertawıştan xupladı. Şuşındıy uq kiñäşmäneñ çirattağısı may ayında Tatarstannıñ Älmät şähärendä ütäçäge dä äytelde. orınğı kitaplarıbıznı, bay ruxi mirasıbıznı qullanu dairäsen kiñäytüne yaqlıy häm üze dä bu yünäleştä küp eşlär başqara ikän.
Ufadağı kiñäşmä Başqortstan belän Tatarstandağı islam dini uqu yortlarındağı problemnarnı açıp salu häm alarnı kiläçäktä xäl itü täñgälendä zur ähämiätkä iä. Bu xaqta ike tuğandaş respublik din ähelläreneñ häm ğälimnäreneñ yışraq fiker alışıp toruın, urtaq qonsepsiä äzerläw kiräklegen bügenge kiñäşmädä qatnaşuçılar bertawıştan xupladı. Şuşındıy uq kiñäşmäneñ çirattağısı may ayında Tatarstannıñ Älmät şähärendä ütäçäge dä äytelde.


text:
Sember tatarları çirattağı qorıltayğa äzerlänä
Ölkä üzägeneñ Lenin rayonında mäktäpkäçä yäştäge balalarğa milli tärbiä birü torışı belän rayon mäğärif idaräse xezmätkäre Lyudmila Mixailova süz tottı. Tärbiäneñ töp maqsatı tolerantlıq, millätara mönäsäbätlärne nığıtu, watannı söyu xisläre tärbiäläw. Şunıñ nigezendä milli mädäniät belän tanıştıru. Avtonomiä prezidiumında mäğärif torışı öçen cawaplı Miherbanı Xösnullina rayon mäğärif idäräseneñ bu yaqtan eşçänlegenä yuğarı bäyä birde. Şatlanırlıq ällä ni bulmasa da. Rayon balalar baqçalarında 2227 bala tärbiälänä. Alarnıñ 18 fäize – tatar balaları. Alar öçen 25 baqçanıñ öçendä atnasına ike säğätlek tatar mädäniätenä bağışlanğan tügäräklär eşli. Anda 41 tatar balası cälep itelgän. “Tatar balalarınıñ 90 protsentı çaması bötenläy milli tärbiä almawına niçek qarıysız?” – digän sorawnı Lyudmila xanım qabul itmäde. “Barlıq baqçalarda da milli tärbiägä iğtibar birelä, muzeylarda milli poçmaqlar bar, ğomum däreslärdä dä milli kul''turalar belän tanışu bula”, -dide ul. Utırış isä mäğärif türäse birgän mäğlümatlärne tıñlaw belän çiklände.
Utırışta qaralğan ikençe töp mäs''älä - Qorıltayğa äzerlek çaraları. Tik elekke qorıltay saylap quyğan citäkçelekneñ almaşuına ğäcäplänüçelär dä buldı. Cäy könnärendä Avtonomiä räise Azat Kurçakovnıñ bu eştän kitüe turında xäbär bulğan ide inde. Xäzer anıñ urınbasarı Rifqat Äxmädullov ta 3 – 4 atna elek waqıtınnan irtä kitte. İsäp-xisap totqançı uq. Anıñ xuşlaşu çığışı säyerräk tä yañğıradı: 4 yıl buyı tırışıp eşläwen häm şul arada milli problemalarnı çişä alu däräcäsendä ölgergänlegen belderde. Soñ, ölgergäç, eşlärgä dä eşlärgä ide artaban. Anıñ wazifaları “Çişmä” televizion tapşıruı redaktorı Ramis Safinğa yöklänelgän ide. Avtonomiä räise wazifaların başqaruçı Roza Äxmätcanova anı yaña citäkçe sıyfatında prezidiumğa täqdim itte. Ramis Safin üzeneñ çığışında här tatarnıñ ber yodrıqtay uqmaşıp eşläwenä ömet häm ışanıç belderde. Äye, monısı küptän ölgergän mäs''älä. Uzğan qorıltayda avtonomiä räise urınına ikençe namzät sıyfatında Xanäfi Ramazanovnı täqdim itkän öçen, “Tuğan tel” oyışmasın milli tormıştan çitläşterü buyınça zur tırışlıqlar kürelde. Uzğan uturışlarnıñ bersendä Roza xanım barlıq oyışma, törkemnärneñ ğomum İctimaği Şurasın buldıru täqdime belän çıqqan ide. Ul waqıtta Azat Kurçakov kisken qarşı çıqtı. Bu yulı şul uq mä’säläne “Sember” isemle maltabarlar berlege prezidentı Färit Äyupov yänä kütärep çıqtı. Aña, gubernatornıñ kiñäşçese sıyfatında, törle mäs''älälär buyınça möräcäğät itärgä turı kilä. Bu ğözerlär artında barlıq tatar cämäğätçelege torsa, süz ütemleräk bulır ide, dide ul. Barlıq oyışmalar üz plannarın tözesennär, şulardan ğomum plan tözerbez. Häm anı tormışqa aşıru buyınça, barçabızğa da berdäm tırışırğa kiräk.
Qorıltayğa äzerlänü çaralarına kilsäk, rayonnardan delegatlar saylaw tärtibe raslandı, Ölkä başlığı, Qanunnar çığaru cıyılışı, BTK isemennän Räxmät xatlarına, ä avtonomiä isemennän büläklärgä layıq keşelärne barladılar. Qazannıñ 1000 yıllığı tantanalarında qatnaşqannarnı täqdim itmäskä buldılar.
Utırışnıñ tağın ber qararı turında äytep ütärgä kiräkter. Mäläkästä bıltır açılğan tatar mäktäbe direktorı Mönirä Djumaeva häm Pedagogiä universitetı möğallimäse Räzidä Sadıyqovağa Tatarstannıñ atqazanğan uqıtuçı isemen birüne yullarğa qarar qıldılar. Ä cirle şağirä İdelbikäne - Gonçarov isemendäge premiägä täqdim itärgä.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Kongress aldınnan Tatarstanda yaña kitaplar näşer itelde
Kongress aldınnan Tatarstanda tarixıbızğa, mädäniätebezgä bağışlanğan kitaplar näşer itelde. Şuşı könnärdä tarix fännäre doktorı Rawil Ämirxannıñ “Bez-tatarbız” digän kitabı dönya kürde. Avtor tatarnıñ etnik häm däwlätçelek tarixına qısqaça ğına küzätü yasıy häm Başqortostannıñ millättäşlärebezneñ xälenä millätara problemalarğa da tuqtala, dielä kereş süzdä. “Aq bars” näşriät yortında näşer itelgän “Balalar öçen din sabaqları” kitabı kürenekle tatar yazuçılarınıñ balalar öçen yazılğan äsärlärenä nigezlänep eşlängän. Älege kitap mäktäp häm mädräsälärgä däreslek räweşendä täqdim itelä ala. Älbättä, kitap balalar dönyası öçen bügenge köndä bik kiräk häm faydalı, şunıñ öçen älege “Balalar öçen din sabaqları” kitabı Tatarstan cömhüriäte möselmannarınıñ Diniä nazaräte röxsäte belän bastırıldı, dip yaza kereş süzendä möfti Ğosman xäzrät İsxaqi.


text:
Mostay Kärim Mintimer Şäymiev belän oçraştı
Şağir häm cämäğät eşleklese Qazanğa räsmi töstä tügel, ä xalıq şağire Rinat Xarisnıñ duslarça çaqıruı belän kilgän. Tatarstan Prezidentı belän dus bulğanlıqtan, Mostay Kärim, 21nçe yul könne Kreml’gä dä çaqırulı ide. Ber säğätkä yaqın däwam itkän oçraşudan soñ, şağir, jurnalistlar yanına çığıp, oçraşu, icadi plannar, dusları xaqında fikerläre belän urtaqlaştı. Mintimer Şäymiev häm Mostay Kärimneñ oçraşuına jurnalistlar kerä almadı, şuña, ölkän ädipkä birelgän berençe soraw - närsä xaqında söyläştegez, digän sorawdan ğiybärät ide. Niçek itep dus yäşärgä, urtaq äyberlär aşa ber berebezne yaratu xaqında fiker alıştıq, dide Mostay Kärim. Ul yaña ğına xalıq şağire isemenä layıq bulğan Rinat Xarisnıñ çaqıruı belän kilüen häm anı şuşı däräcägä ireşüe belän qotlarğa cıyınuı xaqında xäbär itte. «Tatarstan yäşläre» gäzite xäbärçese Flüra Nizamova klassiknıñ Rusiäne yaratuı xaqındağı şiğeren iskä alıp, xäzer fikeren üzgärtüe, yäki üzgärtmäwe xaqında soraw birde. Mostay Kärim, Rusiä - bezneñ watanıbız, anı haman da yaratam, dip cawap birde. Şiğerlär turında süz barğaç, icadi plannar turında da soraw birde jurnalistlar. Moña cawap qaytarğançı, Mostay Kärim, ä nindi äsärläremne uqığanığız bar, dip üze dä qızıqsındı. Soraw birgän keşe cawap qaytara almadı, ämma başqa xäbärçelär, klassiknıñ äsärlären belä bulıp çıqtı. Mostay Kärim üz çiratında, xäzerge waqıtta «Tormış mizgelläre» digän isem astındağı istäleklär kitabın yazuın xäbär itte. Başqortstan qunağı bulğanda, xäbärçelär Mostay Kärim tuğan Kläş awılı, anıñ Färidä Qudaşeva kebek ataqlı awıldaşları xaqında da süz alıp bardı. Ädipkä qaysı teldä icat itüe xaqında da soraw birelde. Ul, başqortça, dide. Mostay Kärimneñ Mintimer Şäymiev belän oçraşuında Rinat Xaris, ölkän ädipneñ qızı Älfiä xanım häm onığı Timerbulat äfände dä buldı. Qunaqlar, aldan iğlan itelgänçä, Qazannıñ ber restoranında, şağir Rinat Xarisnıñ mäclesendä bulaçaqlar. Annan soñ, Mostay Kärim tağın ber niçä kön Qazanda qalıp, Tatarstandağı icadi dusları belän oçraşırğa niätli.Bikä Timerova


text:
Bush İzrailnı qotlap, ğäräplär belän söyläşäçäk
AQŞ prezidentı George Bush biş könlek säfär belän Yaqın Könçığışqa çığıp kitä. İzrailneñ 60 yıllığın bilgeläwdä qatnaşqannan soñ ul Söğüd Ğäräpstanına häm Mısırğa yul totaçaq.
Amerikan prezidentınnan tış anda başqa elekke häm xäzerge citäkçelär dä qatnaşa. Misal öçen, Mixail Gorbaçov, Vaclav Havel, Mixail Saakaşvili, Henry Kissinger häm başqalar.
Ämma bäyrämnän bigräk Bushnı Yaqın Könçığışta töbäkne inde yartı ğasırdan artıq bitärlägän häm älegä çişeleşe bötenläy kürenmägän problemalar turında awır söyläşülär kötä.
Uzğan noyäbrdä amerikan prezidentı İzrail belän fälästinnär arasında söyläşülärne yañartu maqsatında Annapolis şähärendä xalıqara kiñäşmä ütkärgän ide. Anda ike yaq ta - yähüdlär dä, fälästinnär dä Bush şuşı yıl azağında prezidentlıqtan kitkänçe solıx kileşüenä ireşergä wäğdä itte.
George Bush üze prezidentlığın şundıy zur uñış belän yomğaqlap quyunı bik teli häm bu maqsatqa ireşü mömkin dip sanıy.
Ämma könnär, aylar uza tora, tik solıx mäs'äläsendä ällä ni qazanışlar kürenmi. Xäzer inde amerikan prezidentı üze dä maqsatına ireşü turında sağraq belderülär yasıy.
Elegräk süz "ike däwlät", yäğni İzrail yänäşäsendä möstäqil fälästin däwläten dä qoru xaqında barsa, soñğı belderülärendä Bush maqsatın "däwlätneñ nindi buluın açıqlaw" dip bilgeli.
"Yul xaritası kebek ütälüe tieş, mäcbür yöklämälär bulırğa tieş. Monısın härkem añlıy. Berençe adım bulıp taswirlama tora. Däwlät şvitsar çıtqısı, sırı kebek tişek bula almıy, ul çikläre bilgelängän häm qaçaqlar mäs'äläse xäl itelgän totaş cir bulırğa tieş", dip beldergän ide prezident Bush BBCneñ ğäräp kanalına.
İzraildän soñ AQŞ prezidentı töbäktäge ikençe möhim berektäşe - Söğüd Ğäräbstanına yul totaçaq. Anda da Bushnı üzençä bäyräm kötä, ike il arasında diplomatik mönäsäbätlärne urnaştıruğa 75 yıl tula.
Läkin bäyrämgä başqa ber problema - neft bäyäläreneñ qotırıp üsüe külägä töşerü säbäple, prezident söyläşüläre üzägendä şul torır dip farazlana. Aq yort xucası söğüd patşasın neft bäyälären awızlıqlaw ölkäsendä ni dä bulsa eşlärgä öndiäçäk, gärçä ğinwar ayındağı soñğı säfäre waqıtında ul monı inde ber ütengän ide, ämma neft şäyexläre yağınnan berni dä bulmadı, kiresençä, bäyälär tağın da üste genä.
Şimbä häm yäkşämbene Bush Mısırda ütkäräçäk, anda ul Xösni Möbäräk belän genä tügel, ä Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzai häm Liban premyer-ministrı Fuat Siniora belän dä oçraşaçaq.
Siniora belän söyläşülärgä ayıruça zur ähämiät birelä - Washington şulay üzeneñ "Xizbulla" xäräkäte belän qarşılıqqa kergän Liban xökümäten yaqlawın kürsätergä teli. Könbatış häm İzrail, Xizbullanıñ Liban xökümäten qaqşatu tırışlığı artında İran häm Süriä tora dip belderä.


text:
Mäktäplärdä din uqıtu mäsäläse xalıqara däräcädä tikşerelde
22nçe fevral’dä Qazanda, «Dialog, tüzemlelek, mäğärif» xalıqara seminar üz eşen başlap cibärde. Anda qatnaşu öçen, Qazanğa, irtän irtük, Yevropa Şurasınıñ keşe xoquqları komissarı Alvaro Gil-Robles kilde. Könneñ berençe yartısında anı Prezident Mintimer Şäymiev qabul itte. Ul oçraşuda tağın yaña saylanğan Komissar Thomas Hammarberg, Rusiäneñ keşe xoquqları öçen cawaplısı Vladimir Lukin da qatnaştı. Anda dinnär, millätlär arasındağı dustanä mönäsbätlär, ber bersen xörmät itü kiräklege turında söyläşü buldı. Qazan Ratuşası binasında eşli başlağan konferensiädä Alvaro Gil- Robles, Rusiäneñ keşe xoquqları öçen cawaplısı Vladimir Lukin, Azerbaycan, Üzbäkstan, häm Tatarstannıñ ombudsmennarı dä qatnaştı. Şulay uq, konferensiä eşendä, Rusiä pravslav çirkäwe, Rusiä möftilär Şurası, yaxud dine, Vatikan däwläte wäkilläre dä qatnaştı. Yevropa şurası belän berlektä oyıştırılğan älege xalıqara cıyında mäktäplärdä dinnärne uqıtu häm mäğlüm karikaturalar temaları igtibar üzägendä tordı. Evropa Şurası äğzäläre, BDB däwlätläre wäkilläre, törle din ähelläre xoquqları öçen cawaplı wäkillär häm törle din ähelläreneñ çığışlarında, dinnär arasındağı söyläşü, kileşü kiräklege qat-qat äytelde. Xalıqara seminarnıñ tantanalı açılışında, törle il wäkillärenä, ber bersen sälämäläw öçen genä süz birelgän ide. Ämma kereş öleştä dä, yuğarı däräcäle qunaqlar qaraşların belderep quydi. Tatarstan isemennän, anda parlament räise Färit Möxämmätşin çığış yasadı. Ul Tatarstandağı dustanä mönäsäbätlärne dinnär arasındağı yaxşı mönäsäbät mömkinlegenä misal itep kiterde. Pravoslav çirkäwneñ qaraşın Tatarstandağı pravoslav dine başlığı Anastasiy ataqay çağıldırıp birde. Ul Partriax Aleksey II xatın uqıp birde. Anda, rus pravoslav çirkäwe mäktäplärdä dinnärne uqıtu kiräklegenä basım yasala, pravoslav din belän bergä, başqa dinnär turında da däres birergä kiräk, dielä ide. Fänni cıyında qatnaşuçılarnı sälämläw süze belän Rusiä möftiälär Şurası räise Rawil Ğäynetdin çığış yasadı. Ul, islam dine başqa dinnärneñ ähämiäten tanıy, Altın urdadan başlap bu cirlärdä barlıq dinnär dus häm tigez xoquqlı itep yäşäde, dip tarixtan misallar kiterde. Rusäneñ keşe xoquqları öçen cawaplısı Vladimir Lukin, da konferensiäneñ açılışında ike din arasındağı mönäsäbätlärgä qarata fikeren äytte. Ul, pravoslav çirkäw, dinne uqıtqanda ber üzen genä küz aldında totmyı, bu minemçä döres, dide. Konferensiä başlanır aldınnan, Tatarstan Däwlät Şurası milli mäsälälär komitetı başlığı Razil Wäliev belän dä şul xaqta söyläşep aldıq. Anıñ fikerençä, mäktäptä dinnärne tügel, dönya dinnäre tarixın uqıtırğa kiräk, ansın da, fakultativ räweşendä. Razil Wäliev, keşe xoquqları öçen cawaplı keşelär qatnaşlığındağı bu çarada, latin grafikasınıñ tıyıluı turındağı mäs’äläne dä quyarğa cıyınuın xäbär itte. Konferensiäneñ açılışında, axırğı bulıp,Yevropa Şurasınıñ keşe xoquqları öçen cawaplısı Alvaro Gel-Robles çığış yasadı. Ul xäzerge cämğiättäge dinara qarşılıqlarınıñ nigezendä, dinnärneñ asılın belmäw yata, dip äytte. Yaqındağı keşelärne kem ikänen belü häm anı xörmät itü ideyasın xakimiätlär xalıqqa citkerergä tieş, dide Alvaro Gil-Robles. Ul, şulay uq, bu anıñ komissar wazifasında qatnaşqan soñğı xalıqara konferensiä bulır, dide. Çönki aprildän, yaña saylanğan Komissar Thomas Hammarberg bu wazifanı başqara başlayaçaq. Ul da bu çarada qatnaştı.Tatar ictimaği üzäk wäkilläre älege konferensiädä qatnaşmağan ide. Ämma ictimaği üzäkneñ Yunıs Qamaltedinov citäkçelegendäge qanatı, çärşämbe irtäsendä piket ütkärde häm konferensiädä qatnaşuçılarğa möräcäğät qabul itte. Anda, mili xäräkät wäkilläre, latin grafikasınıñ tıyıluın, tatar telendäge tapşırularnıñ kimüen, armiädäge xällär, tatarstan konstitutsiäeñ üzgärtelüen häm başqa temalarğa iğtibarnı yünältä.
Bikä Timerova


text:
Bıyıl Tatarstan yuğarı uqu yortlarına çittäge 170 yäş millättäşebez qabul iteläçäk
Bıyıl Tatarstan yuğarı uqu yortlarında BDB illärennän häm Rusiä töbäklärennän 200rә yaqın tatar yäşläre belem ala başlayaçaq. Tatarstan Xökümäte alar öçen kvotalar buldırğan. Yäş millättäşlärebezne uqırğa kertü belän Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı şöğellänä. Yıl sayın tatar oyışmalarına xatlar cibärelä. Tatar kongressınıñ çit il tatarları belän eşläw bülege citäkçese Röstäm Ğaynetdinov
Bıyıl da 273 bala Tatarstanğa uqırğa kerergä teläk belderde.. Şunıñ 60ы çit il häm BDB illärendäge studentlar inde uqırğa kerde. Monnan tış Rusiä töbäklärendäge millättäşlärebezgä 110 urın birelde. Alar xäzer imtixannar tapşıra. Barlığı 170 keşe bulaçaq.
Yul bäyäse qimmät bulu säbäple, BDB illärendäge millättäşlärebez Qazanğa kilergä awırlıq kiçerä ide. Şul nisbättän Tatarstannıñ Mäğärif häm fän ministrlığı qararı buyınça respublikada Vuzara komissiä oyıştırıldı. Anda 15TәH artıq äğza, ayırım alğanda uqıtuçılar kerä. Älege 3 komissiä Qırğızstan, Qazaxstan, Azerbaycan häm Üzbäkstan uquçıları arasında sınawlar uzdırıp qaytqannar. Barlığı 80rә yaqın yäş millättäşebez qatnaşqan. 10 fän buyınça imtixannar, testlar tapşırğan alar. Röstäm Ğaynetdinov
Bezneñ komissiälä Qazaxstan, Qırğızstan häm Äzerbäycanda bulıp imtixannar uzdırdı häm alarnıñ näticäläre Tatarstanda yasaldı. Şunıñ näticäsendä 60 keşe uqırğa qabul itelde. Rusiä töbäklärennän kilgännär imtixannar tapşıra. Ägär elek KDUğa kübräk kerergä teläuçe bulsa, bıyıl Qazan finans-iqtisad institutın küp saylıylar. Anda 2 urınğa 56 bala, şulay uq Älmät neft' institutına 12 urınğa 78 bala kerergä teläk beldergän.
Anıñ belderüençä kiläse yılda Tatarstannan çittäge yäşlärne qabul itü tärtibe beraz üzgäräçäk. Respublika ministrlıykları häm migratsiä xezmäteneñ sorawı nigezendä kübräk injenerlar äzerläwgä basım yasalaçaq, şulay uq kongress üteneçe istä totılıp etnomädäniät belgeçleklären äzerläwgä kvotalar kübräk soralaçaq.
Bügenge köndä çittäge millättäşlärebezneñ tatar tele, tarixı, mädäniäte belän bäyle bulğan belgeçleklärne az saylıy. Röstäm Ğaynetdinov
Monıñ ike säbäbe bar. Berençedän, alar tatar telen öyränmi. İkençe säbäp, sistema quyarğa kiräk – ber yıl alar monda kilep äzerlek kursların uzarğa tieş tatar tele buyınça.
Kongress wäkile bıyıl tatar yäşläreneñ äzerlekläre yuğarıraq buluın da bilgeläp uzdı. Bu BDB illärendä uzğan imtixannar waqıtında bilgelängän.
Landış Xarrasova


text: Fälestinneñ Fatah xäräkäte citäkçese bularaq Arafatnı alıştıraçaq Faruk Kaddumi, min İzrail belän solıx söyläşülärenä äzer, läkin alar barıp çıqmasa, qorallı köräşne däwam itergä süz birde. Hezbollanıñ Äl-Manar televideniesenä telefon aşa birgän äñgämäsendä Kaddumi, "qarşılıq – säyäsi çişeleşkä alıp barğan yul" dip belderde. Kaddumi, Fatah xäräkäten Arafat belön 1965tä tözegän ide. Arafat tarafınnan 1994tä İzrail belän imzalanğan waqıtlı kileşüne ul tanımadı. Xäzerge waqıtta sörgendä yäşi. Fälestinneñ Hamas törkeme isä, Arafatnıñ wafatı uñayınnan qayğı urtaqlaşqan, häm İzrailgä qarşı cihadnı däwam itergä çaqırğan belderülär tarattı.


text: Respublika prezidentı xäkimiätendä äytewźärensä, Başqorostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuźı bildäläw aldınan yıl maxsus şulay tip atalğan. 2006 yılğa törlö isem birew täqdimdäre bulğan. Ämmä yıldıñ töźökländerewgä bäyle bulmağan mäldäre lä bar. Äytäyek, qala-awıldarźıñ, yır-hıu atamaların, uramdar isemdären, Başqortostan xalıqtarı teldäre turahındağı zakon talaptarına yaraqlaştırıu buyınsa saralar kürew, hawmıhığıź awıldaştar kewek boronğo bayramdarźı qaytanan tergeźew. Respublika prezidentı farmanına xalıq haylanıusıları-deputattar häm başqa yetäkselär yağınan älegä ber nindäy źä reaksia yuq.


text:
Xärbi fetnä prokuratura tarafınnan tikşerelä başlandı
Törkiädä soñğı atnalarda prezident kem bulaçaq digän spekulyatsiälär däwam itkändä, xärbilär bu xökümätkä qarşı digän xäbärlärdä arttı. Monnan elek Jandarmeriä Köçläreneñ komandirı armiä generalı Şener Eruygur ministr belen deputatlar turında papkalar äzerlätte digän xäbärlär taralğan ide. Şunnan soñ Törek Qorallı Köçläre (TQK) Törek kiñ küläm mäğlümat äsbaplarında ışanıçlı gazeta, televiziä häm jurnalistlar digän tikşerenülär ütkärde digän xäbär artınnan 29-nçı Martta “Nokta” isemle jurnalda elekke Diñgez Köçläre Komandirı admiral Өzden Өrnäkneñ TQK 2003 belän 2004-nçe yıllarda putç oyıştırunı planladı digän istäleklären basıp çığaruı zur kierenkelek xasıl itte. Şiksez iñ xäweflese menä şuşı soñğı istäleklärneñ faş itelüe buldı. Çönki TQK monnan elek tä xärbi putçlar oyıştırıp säyäsi sistemanı köçtän çığarğan ide.
Elekke Diñgez Köçläre Komandirı admiral Өzden Өrnäkneñ Nokta jurnalınıñ soñğı sanında qısqartılıp qayber öleşläre näşir itelgän istäleklärennän TQK Diñgez, Hava, Çirle häm Jandarmeriä köçläre komandirlarınıñ xakimiättäge AK partiä belän riza bulmawları häm alarnı qoral köçe belän xakimiättän yıraqlaştıru buyınça plannar tözegän buluı añlaşıla. Tik ul çordağı General Ştab başlığı armiä generalı Hilmi Өzkökneñ insiativası belän şuşı xärbi putçlar ğämälgä aşmıyça qalğan. Gärçä bu istäleklär Nokta jurnalında basılıp çıqqannan soñ pensiädäge admiral Ürnäk, bolar minem istäleklärem tügel dip beldersä dä, Törek cinayätlär kodeksınıñ “konstitusional sistemanı qoral köçe belän cimerügä omtılı” dip atalğan 309-nçı maddäsenä kürä, armiä eçendä xunta oyıştıruda ğäyeple tabılğannan ğömerlekkä törmä cazasına xökem itelälär.
Inde bu waqıyğadan soñ şunduq reaksiä birmägän Premier Minister Recep Tayip Erdoğan 3-nçe Apreldä prokurorlarnı vazıyfaların ütämävdä ğäyepläp, alarnı eşlären başqarırğa çaqırdı. Pensiädäge admiral Өzdän Өrnäkneñ istäleklären näşr itkän Nokta jurnalı baş redaktorı Alper Görmüş ” xärbi putçqa omtılu konstitusional ber cinayät. Prokurorlarğa cawap birergä äzerbez” dip belderde.
Bu putç xäbärläre Törkiäneñ kön tärtibendä berençe urınğa utırdı. Törkiä Böyek Millät Mäclese keşe xoquqları komissiäse äğzası AK partiä deputatı Ahmet Günkel şuşı däğvälärneñ “borçılı tudıruçı häm qurqınıç” dip bäyälägändä, oppozitsion partiäse Cömhuriät Xalıq Partiäsennän deputat komissiäneñ başqa ber äğzası Mesut Değer “Törkiädä bolar inde betärgä tieş” dip belderde.
Tege yaqtan İstanbuldağı Bakırköy prokuraturasınıñ putç däğväse turında tikşerenülär başlatqan buluı da añlaşıldı. Noktada basılıp çıqqan istäleklär fal’sifikatsiä dip tabıluı bik mömkin tügel kebek, çönki putç oyıştırırğa omtıldı dip däğwä itelgän generallärneñ bere dä älegä bez bu eşkä qatnaşmadıq dip matbuğatqa belderü yasamadılar. Niçek kenä bulmasın xärbilärneñ sivillär belen bik riza bulmawları asılda yäşeren ber fakt tügel, ämma 1960,1971 häm 1980-nçe yıllardağı kebek xärbilär qabat putç yasawları ixtimal dip kem dä uylarğa telämäsä dä, şundıy qurqu da yuq tügel.
Generalştab citäkçelege Törek Xärbi Tarix Komisiäseneñ 4- belän 6-nçı Aprel tarixları arasında İstanbulda oyıştırğan 11-nçe Xärbi Tarix Simpoziumında Tatar-Başqortlarnı qızıqsındıraçaq ber doklad uqıldı. Professor Nadir Däwlät tarafınnan yasalğan “Berençe Dönya Suğışında Ğosmanlılar safında Ğıyraq Frontında suğışqan Törek-Tatar Aziä Batallionı” digän bu çığış tıñlawçılar arasında qızıqsınu xasıl itte.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Üktäber ayı Xäter köne belän bäyle. Ütkän yal könnärendä ütkärelgän şähitlärne iskä alu çarası küpçelek Tatarstan gäzitlärendä kiñ çağılış taptı. Ber urıs telle gäzite «Millätçelärgä Şähitlär mäydanı kiräk» digän yazma bastırıp çığarıp, uquçılarnı şöbhäländerergä teläde. Anda süz Yärminkälär mäydanın Şähitlär mäydanına alıştıru täqdime turında bara ide. Tatar matbuğatı Xäter könenä bötenläy başqa mönäsäbät kürsätte. Mäsälän, Zaman
atnalığı «Xäterlär yañarğan kön» digän baş astındağı mäqälä bastırıp çığardı. Tatarstan yäşläre
gäzite xalıqnıñ az qatnaşuına ükeneç belderde. Şul Gäzitneñ sişämbe sanında «Xäter köne» digän yazma dönya kürde. Menä annan ber özek:
«Närsä mitinglar zamanı uzdı dip qul seltikme? Xäterebez bolay da tişek. Şunıñ östenä «bitaraflıq» digän çir taralğannan tarala barıp añnarnı tomalıy, axrısı. Yarıy äle ideya qorbannarına äylängän, xätersez xalqınıñ kiläçäge yuq ikänen iskä töşerüçe millätpärwärlär bar.»,
- dip yazıp çıqtı Tatarstan yäşläre
gäzite. Xäter köneneñ gäzitlärdä çağılışı yıl sayın ber törle bula dip äytep bulır ide, äğärdä bıyıl bu temağa rus gäzitläreneñ dä iğtibar itüen iskä almasaq. KoMcoMoлbckaя пpaBдa
gäziteneñ Tatarstan quşımtası Xäter köne uñayınnan tarixçı Ğamircan Däwlätşin belän söyläşü oyıştırdı. Gäzit 16nçı ğasırdağı xällärneñ barışın açıqlarğa teläde häm şuşı yazmanı 15nçe üktäberdä şähit kitkän suğışçılar ruxına bağışladı. Mäğälä xätta Yawız İvan ğäskärläre urnaşuın kürsätkän xarita belän dä bizälgän ide. Redaksiä qunağı waqiğanıñ urının, bäreleşlär barğan cirlärne xäzerge uramnarğa bäyläp surätläp birä. Rus ğäskärläre berençe tapqır xäzerge Stadion yağındağı qapqa astın qazıp qarıy. Annan soñ Yawız İvannıñ Tsirk yağındağı qapqadan kilep kerer, dip şartlaw oyıştıra, läkin Qazan xalqı cimerelgän qapqanı tiz arada torğızıp quya. Berniçä könnän soñ xäzerge Bauman häm Profsoyuzlar uramnarı tirälärendä ike zur şartlaw bula. Ul waqıtta şul cirlärdä Kreml diwarları bulğan ikän. Şuşınan doşman ğäskärläre dä şähärgä bärep kerä. Qazannı saqlawçılar arasında iñ batırlarça suğışqan keşelär rätendä mäqälädä Qol Şärif iskä alına. Anıñ mäçete qayda toruı xaqında ğälimnär arasında haman da berdäm qaraş yuq. Ul xäzerge Blagoveşenye çirkäwe urınında torğan dip isäplänä. Ä xäzerge Qol Şärif mäçeteneñ tözeleşe isä Spas monostıreneñ ziratı torğan urında tözelä. Ul zamanda, yawlap alınğan cirlärdä yaña dini yortlarnıñ iskeläre cimerelgän urında tözelü ğädäti xäl bulğan, dip yaza gäzit. Yazmanıñ yomğaqlaw öleşendä, bu urıs-tatar suğışı bulmadı digän näticä yasala. Urıslar yağında bäreleşlärdä tatar, mari, çuaş xalıqları qatnaşqan. Tatarlar öçen dä nuğay, mari, çuaş xalıqları canın fida qılğan. 15nçe ğasırda Qazanda ike törkem xäräkät itkän. Berse Qırım yaqlı bulğan, ikençese - Mäskäw yaqlı. Läkin ikençeläre xakimiätne Mäskäwgä tapşırır öçen tırışmağan. Alar möstäqillekne Rusiä belän kileşep alırğa telägän ikän. KoMcoMoлbckaя пpaBдa
gäziteneñ Tatarstan quşımtası Xäter köneneñ mäğnäse xaqında menä şularnı yazıp çıqtı. BocToчHый эkcпpecc
atnalığı da Xäter könenä iğtibar itep, tatar säyäsätçeläre arasında iñ radikal qaraşlısı Fäwziä Bäyrämova belän külämle äñgämä urnaştırdı. «Min üzgärdem, läkin üz-üzemä xıyänät itmädem...»,
- dip isemlängän äñgämädä Fäwziä xanım soñğı 10 yıl eçendäge tormışı, eşlägän eşläre turında söyli. Qayda yuğaldığız, dip sorıy annan gäzitneñ baş möxärrire Räşit Ğällämov häm urınbasarı Rinat Bilalov. «Mine milli xäräkättän etep çığardılar»,
- dip cawap birä Fäwziä Bäyrämova. «Mine yuq itärgä telädelär»,
- dip süzen däwam itä ul. Anıñ süzlärençä, ul yäşägän yortta şartlaw bulğan, ämma ğäiläsen Alla saqlap qalğan, Ufa säfärennän qaytqanda ul utırğan maşina yul qazasına elägä. Fäwziä xanım äytüençä, anıñ aktiv xäräkät itüe küplärgä qomaçawlıy, xakimiätlärgä, islam dine doşmannarına da, nomenklaturağa yaqın tatar millätçelärenä dä. Tatarstan Prezidentı belän ul soñğı tapqır 3nçe Bötendönya tatar kongressı aldınnan oçraşqan bulğan häm anıñ äytüençä, Mintimer Şäymiev belän alar añlaşa alğan. Awırular, tetränülär kiçersä dä Fäwziä Bäyrämova üzen bäxetle keşe itep xis itäm di. «İke balam bar, irem, teläsä qaya bara alam, möselmannar belän aralaşam»,
-dip sanap kitä ul.
Gäzit xäbärçeläre anıñ balaları xaqında da soraşa. Fäwziä xanımnıñ qızı Tönyaq Kiprda belem alıp, Washingtonğa küçkän, anda Amerikadan säyäsi sıyınu xoquqın sorap yäşi. Anıñ monda bik qaytası kilsä dä, änise röxsät itmi ikän. Fäwziä xanımnıñ ulı başta Malayziädä dini belem alğan, annarı öyenä qaytıp, xalıqqa din täğlimätın taratırğa tırışqan, läkin bulıp çıqmağan. Xäzer ul malay Ğäräp Ämirleklärendä dini belem alunı däwam itä. Gäzit xäbärçeläre äñgämäneñ axırında Fäwziä Bäyrämovağa radikal millätçe yarlığın tağuğa nigez birgän süzlärne dä iskä ala. «Quşma nikaxlardan dönyağa tuğan balalarnı yuq itärgä», digän qurqınıç süzlärneñ avtorı Fäwziä xanım bulğan digän fiker yäşi. Moña qarşı ul «Kör`än totıp ant itäm, minem bolay äytkänem bulmadı. Bu mömkin tügel. Min bit din totam» ,- dip cawap birä.
Soñğı soraw itep gäzit xäbärçeläre äñgämädäştän ğorurlanğan häm oyalğan ğämällär turında beleşä. Menä Fäwziä xanımnıñ cawabı:
« Ğämällär turında äytä almıym. Alarnıñ härqaysısı – nindider oçraqlı äyber. Süzne yäşäw räweşe turında alıp baru döresräk bulır. Dingä soñ kilüemä ükenäm. Ägär anıñ qağidälären milli xäräkätkä kilgännän birle saqlağan bulsam, küp kenä mäs’älälärne başqaça xäl itkän bulır idem. Häm näticälär dä ütemleräk bulır ide. Keşe ğömer buyına üzeneñ xolqı östendä eşlärgä tieş. Minem öçen iñ möhime –xalqım öçen köräşergä, miña Alla köç häm mömkinlek birde. Häm min monı axırğaça eşläyäçäkmen.» - digän süzlär belän tämamlana älege äñgämä.
Äytkänemçä bu yazma BocToчHый эkcпpecc
atnalığında basılıp çıqtı. Qatnaş nikaxlar häm anda tuğan balalar turındağı söyläşü Şähri Qazan
gäziteneñ İlhamiät
quşımtasında da däwam itä. Anda şağir häm cämäğät eşleklese Räis Safin «Tormış tawınnan qarıym da uylanam...» dip yazma belän çığış yasıy. Qatnaş nikaxlar xalqıbıznıñ näsel tamırına balta belän çaba, dip başlap cibärä ul üz yazmasın.
«Bu mesken tatar niqädär genä tıpırçınsa da, tırışsa da, haman dulap täräzä wata almağan çeben xälendä qala birä. Anıñ belän isäpläşergä, anıñ tıñlarğa, añlarğa beräw dä atlığıp tormıy. Äle alay ğınamı? Can tirlären çığarıp, köç-xäl belän qabul itelügä ireşkän qanunnarnı da Rusiänekelär belän täñgälläşterergä mäcbür ittelär. Latin grafikası da ilneñ bötenlegenä yanıy bulıp çıqtı. Tellär turındağı qanun eşlämi. Çönki aña ixtiac yuq. Tatar tele awıl qapqasın çıqqançı ğına yarıy. Çıqtıñ isä, anda urıs dönyası, urıs möxite başlana. «Xleb» digän süzne äytä belmägän tatarnıñ açtan ülüe dä ixtimal».
Räis Safin üzeneñ yazmasında yaqın tuğannarınıñ şulay urıs qızlarına öylänüläre, urıs yegetlärenä kiyäğä çığuların surätli. Avtor yazğança, soñınnan alar ükengän ikän, ämma soñ bulğan. Urıs qodağıylar belän yöreşmilär ikän. Çäygä dä alış yuq, dip yaza ul. Yäğni ber berseneñ ğöref-gädätläre arasında turı kilmäslek ayırımlıqlar bar. Şuña kürä avtor asılıbızğa qaytırğa täqdim itä.
Bikä Timerova.


text: Pekin, Mäskäw. Qıtay citäkçeläre isä ul arada, Çeçnä başqalasında bulğan şartlawlar häm anda keşelär ülü uñayınnan Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa qayğı urtaqlaşu xatı cibärde. Qıtaynıñ Xinhua xäbärlär agentlığınnan alınğan mäğlümatqa qarağanda, üz xatında prezident Jiang Zemin, Rusiäneñ terrorçılarğa häm bülenep çığarğa teläwçelärgä qarşı alıp barğan suğışın yaqlawın, häm bu yaqlawnıñ kiläçäktä dä däwam itäçägen belderä. 11-nçe sintäbr waqiğälärennän soñ Qıtay, Könçığış Törkestandağı uyğır azatlıq xäräkäte äğzaların da terrorçılar dip iğlan itkän ide. Vladimir Putinneñ küptän tügel genä Pekingä yasağan säfäre barışında yaqlar, Rusiä häm Qıtaynıñ Çeçnä wä Könçığış Törkestan mäs’äläsendä ber qaraşta toruwın iğlan itte.


text: Bügen Rusiä başqalasında prezident Vladimir Putin häm anda räsmi säfärdä bulğan İsrael premyer-ministrı Ariel Şaron oçraştı. Mäğlümat agentlıqları, Şaronnıñ, İsrael tınıçlıq xaqına qayber çigenülär yasarğa äzer digän süzlären kiterde. Putin, "Rusiä, İsraelneñ solıx buldıru öçen tırışqanın añlıy", digän. Rusiä tınıçlıq urnaştıru eşlärendä aradaşçı bulıp qalu telägen tağın ber tapqır belderde. Şaron belän Putin oçraşuınıñ köntärtibendä şulay uq ike yaqlı xezmättäşlek, İsraelneñ İrannıñ atom programmasına borçıluı kebek mäs'älälär dä tordı. İsrael premyer-ministrınıñ Rusiägä säfäre irtägä tämamlana.


text:
Saakaşvili ciñüne bäyräm itä. Oppozisiä kileşmi
Üzäk saylaw komissiäse Saakaşvili 52.8% tawış alğan dip xäbär itä. Oppozisiä wäkile Gaçeçiladze 27% alğan. Saylawda xalıqnıñ 60% qatnaşqan.
"Tärtip bozular küzätelde, misal öçen saylawçılar isemleklärendä. Moña xäzer ük näticä yasalıp, kiläse saylawlarğa qadär çaralar kürü kiräk."
Gruziä xalqı üzeneñ irekle fikeren belderde, dielde. Yevropa Şurasınıñ Parlament mäclese wäkile Matyas Eorsi, xalıqnı saylaw näticälären xörmät itärgä çaqırdı:
"Böten säyäsi tarafdarlarnı, Gruziäneñ totrıqlılığı xaqına saylawğa ışanıç häm xörmät belderergä çaqıram."
Azatlıqnıñ Tiflistäge xäbärçeläre mäğlümatlärenä qarağanda, başqalanıñ üzäk mäydanına yäkşämbe berniçä meñ oppozisiä wäkile çıqqan. Görci redaksiäse mödire David Kakabadze, älegä oppozisiä xärämläşülär buluğa dälillär kitermäde, dip xäbär ittä:
"Belüemçä, dälillär älegä kiterelmäde. Ämma küzätüçelärdän,ilneñ törle töbäklärendäge bezneñ xäbärçelärdän, şulay uq üz küzem belän kürüdän çığıp şunı äytä alam – tawış birü tınıç uzdı. Saylaw komissiäläre äğzaläre bik yardämçel ide, xärämläşü bula alırday ber ni dä kürmädem."
Uram cıyınnarına xalıqnı oppozisiä namzäte Levan Gaçeçiladze çaqırdı.Şimbä könne ul il buylap küp sanlı tärtip bozular häm xärämläşülär küzätelde, dip belderde:
"Saakaşvili xalıqnı aldalap üz ciñüen waqıtınnan alda bäyräm itä başladı."
Saakaşvili isä üzeneñ ciñüen şimbä tönnä ük iğlan itte:
"Min här keşe belän eşlärgä cıyınam, min Gruziäneñ berdämlege öçen – minem öçen tawış birgännär dä, birmägännär belän dä bergä eşlärgä, bezneñ belän riza buluçılar belän, qarşı buluçılar belän dä eşlärgä cıyınam. Bezneñ barıbıznıñ da watanıbız ber häm maqsatlarıbız ber. Bu bezneñ urtaq ciñüebez bulaçaq."
Şimbä tawış birüdä xalıqnıñ 60%tı qatnaşqan. Küplär bu saylawnı Saakaşviliğa häm Gruziäneñ ni däräcädä demokratiä yaqlı buluına sınaw dip kürde.


text:
AQŞ polkovnigı Wiliam MacDonald çittäräk urnaşqan şähärlärdä koalitsiä köçlärenä höcümnär äzerlärgä mömkin elekke xakimiät tarafdarları qulğa alınaçaq dide.
Yäkşämbe könne Bağdadtan tönyaq-könçığıştağı Baquba şähärendä öydä yasalğan bombanıñ politsiä stansiäsendä şartlawı näticäsendä ber amerikan soldatı hälak buldı, ikäw yaralandı dip xäbär itelä.
Bağdadta şimbä könne AQŞ xärbiläreneñ yalğışlıq belän Ğiraqnıñ ike politsiä xezmätkären atıp üterüe turında äytelä.
Atna axırında şualışlar kiçergän Basra şähärendä Britaniä ğäskärläre tärtip urnaştırdı dielä.
Basradağı koalitsiä köçläre wäkile mayor Charlie Mayo Britaniä xärbiläre benzin stansiälärenä yağulıq kiterä häm Ğiraqlılarğa elektr çeltären torğızuda bulışa dide.
Basrada atna axırındağı çualışlarda ber ğiraqlı häm ber nepallınıñ hälak buluı turında xäbär itelä.


text:
Başqortstannıñ mäğlümat çaraları saylawaldı eşenä ciñelde. Bıyılğı kampaniädä "sotsial reklama" digän töşençä barlıqqa kilde. Tanılğan sänğatkärlär, yazuçılar häm cämäğät eşlekläre ğadi xalıqqa ni öçen Mortaza Räximovnı yañadan prezident itep saylaw kiräklege turında söyli. Prezident Mortaza Räximov üzen yaqlawçılar armiäse tözegändä federal üzäktän ber adım yasaldı. Saylawlarda Räximovnıñ köndäşe bulaçaq dip farazlanğan eşennän kitkän elekke Baştransgaz başlığı Aleksandr Veremeenko'nıñ Rusiäneñ salımnar häm cıyımnar ministrlığınıñ Başqortstan idaräse başlığı itep bilgelänüe turında xäbär bar. Bu xaqta Başinform häm RİA mäğlümat agentlıqları xäbär itte.
Başqortstan tatarları cıyınnı oyıştıru öçen cawaplı bulğan Başqortstan tatarları kongressına oppozitsiädä torğan tatar oyışmaları üz programmaların äzerli, läkin alarğa qorıltayda süz bireläçägenä ışanıç yuq. Başqortstan tatarları qorıltayına delegat itep Salawat şähäre Tatar İctimaği Üzäge Räistäşe Färid Qadırov ta saylanğan. Salawattağı tatar üzäge-Başqortstanda iñ näticäle eşlägän milli ictimaği oyışmalarnıñ berse... Färid Qadırov belän bulğan äñgämäne Azatlıq radiosında tıñlağız.
Fänis Fätxi, Kärim Yauşev, Ufa


text:
Prem'er-Ministr Baqıtjan Sağıntaevtıñ jauapkerşilikti bir-birine ısırıp qoyatın memlekettik organdar jwmısın sınğa aldı. Ükimet basşısı Şahandağı tötenşe jağday Ortalıq pen jergilikti biliktiñ arasında birliktiñ joqtığınan boldı dep esepteydi.
«Mağan bir närse wnamay twr, (energetikalıq qauipsizdik boyınşa — avt.) ökilettilikterdi özara bölisip, äkimdikterge berdik, aldıq dep otırsızdar. Alayda eşqanday jauapkerşilik joq. Endi, onı (memlekettik organdarğa — avt.) tağı qaytaru kerek pe, joq älde, qadağalau şaraların küşeytemiz deysizder. Ol dwrıs emes qoy. Ökilettilik berilgennen keyin jergilikti atqaruşı organdar öz mindetterin bwljıtpay orındauı tiis. Bizde energetika ministrliginde energetikalıq qadağalau qızmeti bar. Ol qayda qarap otır? Söytip, jergilikti bilikke ökilettilikti berdik deymiz, olar bolsa, ortalıqtandırılğan jılu jüyesin qosayın desek, ortalıq aqşa bermey otır dep şığadı. Ortalıq organdar bolsa, aqşa bereyin desek, jergilikti bilik qwjattardı jibermey jatır deydi. Osılayşa, «futbol oynap» otıradı. Aqır soñında Şaxan siyaqtı eldiñ mekenderdiñ jılıtuğa qatıstı barlıq problemalardı xalıqtıñ moynına artıp qoydıq. Osıdan keyin adamdar amal joq, peş qoyadı, «burjuyka» ornatadı, neşe türli qazandıqtardı kirgizedi. Üydi öz küşimen jılıtadı. Sosın keşegidey qayğılı oqiğalarğa tap bolamız», — dedi B.Sağıntaev. Onıñ oyınşa, eger üydi jılıtu qondırğıları qauipti bolsa, onda naqtı bir talaptardı äzirleu kerek. Osığan baylanıstı naqtı bir qwjattıñ bolğanı jön. «Bılayşa aytqanda, naqtı bir jwmıstı qolğa alğan jön. Biz bolsaq, äy, jılu bolsa boldı dep, salğırt qarap otırmız», — dedi Prem'er-ministr.
Ükimet basşısı B.Sağıntaev öz orınbasarı Asqar Maminge jergilikti äkimdikter men memlekettik organdardıñ özara jauapkerşiligin naqtı belgilep aludı mindettedi.
comments powered by HyperComments