text:
Cinayatçel törkemnärgä isemne kem birä?
Şuşı könnärdä, Tatarstannıñ yuğarı mәxkәmәsendә, «Tatarlar» dip atalğan cinayat'çel' törkemeneñ yazmışı xäl itelä. Mәxkämä utırışın tıñlarğa dip kerep barğanda, aldımda ğına işeklär yabıldı, kertmädelär. İşek artında, ğaepçeläwlärneñ tuğannarı belän, utırışnıñ tämämlağanın kötep torğanda, yılap alcığan olı yäştäge ber apa belän tanıştım. Ber ğayıplänüçeneñ änise bulıp çıqtı. Anıñ berençe söylägän süzläre mondıyraq ide.
Äytälär bit strana durakov taq ona i ostanetsya strana durakov. Minem malayım nişläp utıra, ber ğayıpsezgä. 16 yıl birälär di. Prokuror belän bötenese aqıldan yazğan monda. Berençe kön kildem äle kerä almıyça utıram. Sud waqıtın gel annan soñğa qaldıralar. Malayım qızlardan da bolayraq üste, menä näticäse, bu bezneñ cämğiät. Respublikasınıñ yuğarı mäxkämäsendä «Tatarlar» dip atalğan cinayat'çel' törkeme buyınça tikşerü eşläre 4 yıl däwam itte. Törkemgä kergän 30лaп keşe törmä räşätkäläre artında. Alayda, Tübän Qamalılarnı «tatarlar» süzen işetügä ärledä qurqu xise basıp ala. Äyterseñ lä Tatarlar ul barı tik cinayatçel' törkem iseme genä. Matbuğat, radio, televidenie dä, bu xaqta söylägändä süzneñ barı tik törkem turında baruın onıtıp cibärä axırı. Räxätlänep, tatarlar mondıy, tatarlar tegendi dip söyli. Läkin qayçandır, 5 yeget cıyılıp üzeneñ bu törkemen «tatar» dip atağanına, bezneñ xalıqnıñ ni ğaebe bar. Älege cinayätçelek törkeme ni öçen “Tatarlar” dip atala. Monıñ üz tarixı bar. Bu turıda Azatlıq radiosına Tatarstan Respublikası prokuraturasınıñ bülek prokurorı, älege eş buyınça däwlät ğayıpläwçese Robert Äğliullin söyläde.
1980 yıllar urtasında, Tübän Qama şähäreneñ studençeskaya hä ciñügä 30 yıl uramında yäş yegetlär “Zemlyaçestro” digän törkemgä cıyılğan. Bu isem iñ elek alarnıñ toru urınnarına qarata birelgän. Alar härberse monda awıldan uqırğa kilep tulay toraqta yäşägän. Soñraq törkemneñ iseme Bişi häm “Pyätäki”ğa üzgärä. Axır çiktä törkem “Tatarlar” dip atala başlıy. Baätäräk alarnıñ maqsatı üz-üzlären yaqlaw bulsa, alğa tabaxäl üzgärä. Bügenge köndä mäxkämädä barğan barlıq räsmi dokumentlarda da bu törkemneñ iseme “Tatarlar” dip bara. Şuña kürä bu millätkä qarşı eşlängän närsä tügel.
Baätäräk alarnıñ maqsatı üz-üzlären yaqlaw bulsa, alğa tabaxäl üzgärä. Bügenge köndä mäxkämädä barğan barlıq räsmi dokumentlarda da bu törkemneñ iseme “Tatarlar” dip bara. Şuña kürä bu millätkä qarşı eşlängän närsä tügel.Matbuğat, radio, televidenie äytüenä qarasañ bu törkemdä fäqät tatarlar ğına kerä tösle. Ämma prokuratura mäğlümatları buyınça törkemneñ başlılığı urıs keşese, ğayıplänüçelärneñ dä yartısı urıslar. Ä törkemneñ iseme barıber dä “Tatarlar”. Häm respubliqa massaküläm mäğlümat çaraları jurnalistları da alarnı şartlatıp, tatarlar dip atıy. Ä qanun buyınça, tikşerü eşläre barğanda, ğayıplänüçeneñ milläte äytelergä tieşme. Bu sorawnı bez Robertqa Äğliullin yulladıq.
Ğayıplänüçe turındağı iñ möhime anıñ İsem familiäse, tuğan köne, tuğan cire, toru cire, watandaşlığı, beleme, ğailä xäle, eş urnı, xärbi xezmät, moña qädär xökem itelü itelmäw turında mäğlümat tuplanırğa tieş. Kürgänegezçä monda keşeneñ nindi millättän buluın kürsätü soralmıy. Dimäk xökem çığaruçı orğannarınıñ, bu mäğlümatnı açıqtan-açıq belderergä xaqları yuq.
Şulay itep, qayçandır awıl cirennän kilep, şähär yäşlärenä qarşı torırğa cıyınğan malaylar, üzläre cinayätçe bulıp kitkän. Xäzer alar iñ qatlawlı cinayät, 13 keşe üterüdä, keşe urlawda, qanunsız qoral äyläneşendä ğayıplänä. Läkin prokuratura tarafınnan törkemneñ soñğı cinayät eşe bularaq menä ni qarala. Fikerne Tatarstan Respublikası prokuraturasınıñ bülek prokurorı, älege eş buyınça däwlät ğayıpläwçese Äğliullin Robert däwam itä.
“Tatarlar” törkemeneñ küpçelek äğzaları tübändäge cinayätne başqarğanda totıldı. Alar tarafınnan Tübän Qamada yäşäwçe Monşov familiä äfändegä köpä - köndez, yözlägän şähitlär aldında höcüm yasalğan. Näticädäbu äfändeneñ ike tänsaqçısı ülgän, üze nıq cäräxätlängän. Tikşerülär näticäsendä ğayıplänüçelär dörestän dä ğayıple dip tabılsa alarğa cäza 8 yıldan alıp ğömerlekkä törmägä utırtu bulaçaq. Soñğı arada, zur ginayät'çel' törkemnärneñ isemnärenä küz salsaq, alarnıñ kübese tatarğa bäyle “Hadi taqtaşlılar”, “Tahir'yan”, “Tatarlar” törkemnäre. Monıñ säbäbe nidäder, bu sorauğa bezgä, barı tik ğayıplänüçelär üzläre genä cawap birä alır. Läkin qızğanıç, alar belän bezneñ söyläşü mömkinlegebez çiklängän äle tiz genä bulmas.
Ğädel Galämetdinov.


c: text/html

text:
30 qaraşada OPEK elderi öndiriletin munay` kölemin azay`twğa qatıstı bir şeşimge kelw üşin jïnalıp jatır. Munay` éksporttay`tın elderge qanday` bağa tïimdi bolmaq? Aldağı munay` bağasına qatıstı pikirin ay`tqan sarapşılar boljamı qalay`? Bul twralı 7kun.kz xabarlay`dı.
JP Morgan ïnvestïcïyalıq banki munay` öndirisiniñ kölemin azay`tw twralı bir kelisimge kelw ıqtïmaldılığın 60 pay`ız dep otır. Bir ay` burın bul körsetkiş 75-80 pay`ız edi. Eger JP Morgan boljamı twra kelse, Resey` de öndiristi waqıtşa şektewge keliswi mümkin, sonda munay` bağası barreline 50 dollardan qımbattawı ıqtïmal.
Suranıs
Credit Suisse Group AG ay`twınşa, 2017 jılı Ewropanıñ soltüstik-batısı men AQŞ-ta munay`ğa degen suranıs azayadı da, Azïya ay`mağındağı damwşı narıqtarda suranıs birşama artadı. Jalpı ay`tqanda, 2016 jıldıñ soñına qaray` älemdik suranıs täwligine 250 mıñ barrelʹge, 2017 jılı 300 mıñ barrelʹge dey`in tüsedi.
Al xalıqaralıq énergetïka agenttiginiñ boljamı boy`ınşa, 2016 jılı älemdik suranıs künine 96,3 mln barrelʹ bolsa, 2017 jılı 97,5 barrelʹge dey`in jetedi. Tamızda jarïyalağan bayandamasında agenttik munay`ğa degen suranıs 2017 jılı täwlik say`ın 1,2 mln barrelʹge artıp otıratının jazğan. “2025 jılğa qaray` munay`ğa qajettilik 12 pay`ızğa artadı da, täwligine 98,2 mln barrelʹge jetedi”, – dey`di énergetïka agenttiginiñ mamandarı. Odan bölek, munay`ğa eñ köp täweldi bolatın elder qatarına Qıtay`, AQŞ pen Ündistandı jatqızadı.
Qazaqstan men OPEK-ke tïimdi bağa
Énergetïka mïnïstri Qanat Bozımbaev Qazaqstanğa barreline 50 dollardan joğarı bolatın munay` bağası tïimdi ekenin ay`tqan edi. Xalıqaralıq valyuta qorınıñ (XVQ) eseptewi boy`ınşa, Ïranğa ékonomïkasın oñaltıp alw üşin munay` bağası barreline 55 dollar bolwı kerek. Resey`ge 69 dollar tïimdi bolmaq. “Kwvey`tke barreline – 47,8 dollar, Birikken Arab ämirlikterine – 58,6 dollar, Qatarğa – 62,1 dollar, Sawd Arabïyağa – 79,7 dollar bolsa tïimdi şama”, – dey`di XVQ.
Ïrak munay` bağası barreline 58,3 dollar bolsa, el ékonomïkası ösim dïnamïkasına öte aladı. Angolağa qara altınnıñ qunı barreline 66,06 dollar bolğanı tïimdi. Aljïrdıñ jağday`ı munay` bağası barreline 90,6 dollar bolwına zärw bolıp otır. Ékvadorda qanday` da bir ösim bolw üşin munay`dıñ bir barreli – 104,69 dollar, Veneswélada 117,5 dollar bolw kerek. Nïgerïyada byudjet bütindelw üşin bir barrelʹ 85,4 dollar bolğan jetkilikti. Jağday`ı eñ naşar Lïvïyaékonomïkasın qay`ta qalıpqa keltirw üşin munay` bağasını barreline 216,5 dollar bolw kerek.
Bağa boljamı
Munay` bağasına qatıstı eñ pïssemïstik boljamdı amerïkalıq rey`tïngtik Fitch Ratings agettigi jasap otır. Olardıñ ay`twınşa, munay`dıñ bir barreli jıl soñına dey`in 42 dollarğa dey`in jetedi de, 2017-2018 jıldarı şïkizattıñ qunı 45 dollar şamasında ğana boladı. Tek 2018 jılğa qaray` qara altın qunı 55 dollarğa dey`in ğana köterilwi mümkin.
Älemdegi eñ iri bankterdiñ biri Goldman Sachs arı qaray` bolwı mümkin jağday`dıñ eki scenarïy`in usınadı. Bank sarapşılarınıñ boljamınşa, eger OPEK elderi bir kelisimge kele almasa, 2016 jıldıñ 4-toqsanında Brent markasınıñ bir barreli 43 dollar boladı. Al 2017 jıldıñ 1-toqsanında bağa 47 dollarğa jetedi de, 2-toqsanda bir barreli 52 dollarğa köteriledi. Al OPEK elderi öndiriletin munay` kölemin azay`tw twralı bir şeşimge kelse, jıl soñına dey`in munay`dıñ bir barreliniñ bağası 50 dollardan qımbattap, 2017 jıldıñ 1-2-toqsanında 56,5 dollarğa dey`in köterilwi mümkin.
XÉQ sarapşıları “munay` öndirisin azay`tıp, şığınğa batpaw üşin 2020 jılğa dey`in munay` bağası 80 dollarğa dey`in qımbattaw kerek” dey`di. Agenttik sarapşıları salıstırmalı türde oñ boljam usınadı: 2020 jılğa dey`in Brent-tiñ bağası – 79 dollar boladı, 2030 jılğa dey`in – 111 dollar, 2040 jılı 124 dollarğa dey`in baradı. Xalıqaralıq ékonomïka agenttiginiñ basşısı Fatïxa Bïrola 2017 jıldıñ ekinşi jartısına dey`in munay` narığında turaqtılıq bolmay`tının ay`tadı.
Sarapşılardıñ ay`twınşa, OPEK elderi öndiriletin munay` kölemin şektewge kelispey`, key` elder qara altındı köptep öndire berse, 2017 jıl boy`ı narıqta profïcït bolıp, munay` bağası qımbattamawı mümkin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Ğiraqnıñ tönyağındağı Kirkuk şähärendä yul buyına quyılğan bomba şartlap bügen Ğiraq generalı, anıñ urınbasarı häm tän saqçısı häläk buldı. Ğiraq räsmiläre xäbär itüençä, general-brigadir Musa Hacim häm anıñ yardämçeläre şartlaw waqıtında maşinada barğan bulğan. Hacim - Kirkukta küzläw häm terrorğa qarşı çaralar citäkçese ide. Bağdadtan tönyaqqa taba 90 çaqrım yıraqlıqta intixarçı maşinası belän Ğiraq iminlek noqtasın şartlatqan, anda 5 keşe häläk bulğan. Säyäsi säxnädä tärräqiät irtägä, yäkşämbe bulır dip kötelä. 25nçe yün könne Ğiraq premyer-ministrı Nuri äl-Mäliki parlamentqa ildä tınıçlıq buldıru planın täqdim itergä cıyına. Älege planda ğısyançılar belän söyläşülär, Saddam Xösäinneñ Baath partiäseneñ elekke äğzaläre statusın yañadan qararğa täqdim iteläçäk.


text:
Colin Powell Ğiraqta küpläp üterü qoralı buluğa dälillär kiterde
Audio
Bu Şura inspektolarnı Ğiraq yäşergän qoral tabırğa tügel, ä Ğiraqnı qoralsızlanırğa yökläde. İnspekotrlar – barı tik inspektorlar, alar detektiv tügel, di Powell.
Şunnan soñ Powell Ğiraq räsmiläreneñ, yazıp alınğan, üz-ara söylüşülären bäyän itte. Utırışnı Şurada räislek itkän Germnianeñ Tışqı eşlär ministrı Yoşka Fişer alıp bara. Utırış başlanuğa berniçä sägät qala Fişer, Ğiraqnı xärbi köç qullanmıy ğına qoralsızlandırıp bulır digän ömet belderde. Fişer, BMO inspektorlarına kübräk waqıt birergä kiräk, dip äytte.


text: İzrael xökümäte bügen premyer-ministr Ariel Şaronnıñ İzraelneñ Gaza sızığınnan çığıp kitü turında ber yaqlı planın tikşerä. Utırış başlanğançı Şaron, planğa üzgäreşlär kertelde, dip belderde: "Ministrlar bügen üzgärtelgän, berniçä öleştän torğan plannı tikşeräçäk. Beläm, elekke plan belän qanäğät bulmawçılar bar ide, busı üzgärtelgän" dide Şaron. Ämma mäğlümat çaraları xäbär itüençä tawış birü bügen bulmayaçaq, çönki küpçelek älege plannı xuplamıy. Könbatış xäbär agentlıqları belderüençä, Şaron barıber bu plannı yaqlıy, häm anıñ nigezendä Gaza sızığınnan yähüd utarların çığarırğa çaqıra. Şaron planğa xuplaw alır öçen böten çaralarğa, xattä xökümätne üzgärtü yäisä kisken säyäsi adımnarğa barırğa äzer bulğanın belderde. Gaza sızığınıñ üzendä isä bügen İzrael köçläre höcüm waqıtında elektän ük ezlängän Hamasnıñ xärbi yulbaşçısı häm anıñ ike wäkilen atıp üterde.


text:
Bwrabay` kentinde ornalasqan «Nursät» mey`ramxanasında awılşarwaşılığı salasınıñ qızmetkerleri, sala ardagerleri, şarwaşılıq basşıları, awdan äkimi apparatınıñ qatıswımen atalmış mereke jaña nusqada keñey`tilgen bağdarlama boy`ınşa atalıp ötti.
Şaqırılğan qonaqtardıñ barlığı merekeli jay`ılğan mol dastarxannıñ basında toğıstı.
Awdandıq mädenïet üy`iniñ önerli ujımı mıñ buralğan bïşilerdiñ tolqındı bïimen dästürli merekeniñ ajarın aşıp, jïnalğan xalıqtıñ eñsesin tiktedi.
Alğaşqı quttıqtaw sözi awdanımızdıñ äkimi Tölegen Täşmağambetovke berildi. Awıl eñbekkerleriniñ tınımsız eñbegin qaşanda joğarı bağalay`tın awdan basşısı, bïılğı jıldıñ egin jïnaw nawqanında waqıtpen sanaspay`, bitik egindi merziminde jïnap, jaqsı körsetkişterge qol jetkizgen awıl eñbekkerlerine alğısın bildirdi. Merekeniñ bastı qonaqtarı uzaq jıldar atalğan salanıñ may`talman ardagerlerine ay`nalğan zey`netkerler qawımına el ïgiliginiñ örkendep-damwına qosqan qaltqısız eñbekteri üşin raxmetin ay`tıp, alğısın jetkizdi.
Bwrabay` awdanı äkiminiñ orınbasarı Erlan Muratov awdan köleminde bïılğı egin orw nawqanınıñ qanday` deñgey`de jürgizilgeni, awıl eñbekkerleriniñ bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp, uy`ımşıldıqpen atqarğan jawaptı nawqannıñ orındalw barısına toqtalıp, awqımdı bayandama jasadı. Jaña texnologïyalardı qoldanıp, egin orw nawqanın az künde ïgerip, özge şarwaşılıqtarğa da qolğabıs körsetken şarwaşılıq basşılarına rïzaşılıq bildirdi.
Odan key`in saxnağa awdan äkimi Tölegen Jumabekulı köterilip, är türli atalımdar boy`ınşa awıl şarwaşılığı salasınıñ üzdik eñbekkerlerin marapattaw räsimine kiristi.
«Eñ üzdik ösimdik şarwaşılığı salasındağı awıl şarwaşılığı» atalımında «Qarajar-2015» seriktestiginen Turlıbek Bolatov, «Eñ üzdik ösimdik şarwaşılığı salası» atalımında «Narj» şarwa qojalığınıñ basşısı Valerïy` Narıjnıy`, «Eñ üzdik awıl şarwaşılığı salasındağı awıl käsipornı» atalımında «Abdraxmanov» jeke käsipkerliginen Bolat Abdraxmanov, «Eñ üzdik agronom» atalımında «Bwrabay`-2007» seriktestiginen Musılbek Qanafïn, «Eñ üzdik mal därigeri mamanı» atalımında awdandıq veterïnarïya böliminiñ mamanı Marğarap Sultanov, awıl şarwaşılığı qızmetkerleriniñ salalıq käsiptik Odağınıñ İİ-därejeli «Eñbek dañqı» tös belgisimen awdandıq veterïnarïya böliminiñ jetekşisi Jumabek Qwanışev, osınday` atalımmen İİ-därejeli «Eñbek dañqı» tös belgisimen «Arqa-Säwlet» JŞS Vladïmïr Zay`cev, «Eñbek dañqı» İİ-därejeli tös belgisimen QazOŞĞZÏ Rïnat Xadïevtar marapattalıp, üzdikter qatarınan tanıldı.
Kelesi top ökilderin marapattaw üşin saxnağa awdandıq mäslïxattıñ xatşısı Ötelbay` Bey`senov şaqırıldı. «Eñ üzdik awıl şarwaşılığı önimderin qay`ta öñdew käsipornı» atalımında «Ay`na» sawda üy`iniñ basşısı Ersay`ın Boranbaev, «Eñ üzdik astıq qabıldaw käsipornı» atalımında «Jasıl» astıq qabıldaw käsipornı seriktestigi Anatolïy` Malʹkov, «Eñ üzdik ösimdik şarwaşılığı salasındağı» şarwa qojalığı atalımında «Kärim» şarwa qojalığı Qajımurat Qabdwlïnov, «Eñ üzdik kombay`nşı» atalımında «Esil-Agro» seriktestiginen Sağındıq Kärimov, «Eñ üzdik mexanïzator» atalımında «Bïday`ıq» seriktestiginen Nïkolay` Tïesov, «Eñ üzdik ïnjener» atalımında Yurïy` Malʹkov, «Eñ üzdik kölik jürgizwşi» atalımında «Altın bïday`-2020» JŞS Denïs Rıkov, «Eñ üzdik malşı» atalımında «Dastan» şarwa qojalığınan Oñğar Älibekovter lay`ıq dep tanılıp, marapatqa qol jetkizdi.
Awdanımızda üzdik dep tanılğan tağı bir toptı awdan äkiminiñ orınbasarı Erlan Muratov marapattadı. «Eñ üzdik agronom» atalımında «Agrofïrma Vedenov» seriktestigi Roman Kïyamov, «Eñ üzdik mexanïzator» atalımında Vladïmïr Slavïnskïy` «Andreev» şarwa qojalığı, «Eñ üzdik mexanïzator» atalımında Vladïmïr Preskokov «Klen» AŞK JŞS, «Eñ üzdik kombay`nşı» atalımında «Kenesarı-Bïday`» seriktestigi Nïkolay` Grïn, «Eñ üzdik kölik jürgizwşi» Aleksandr Lïepa «Agrofïrma Vedenov» JŞS, «Eñ üzdik sawınşı» atalımında «Jas» şarwa qojalığınıñ üzdik sawınşısı Janar Ïsabaeva, «Eñ üzdik malşı» atalımında «Ay`dın» şarwa qojalığınan Qwandıq Tay`tilewovtar qol jetkizdi. Awıl şarwaşılığı üzdikteriniñ barlığına arnay`ı «Qurmet gramotası» men estelik sıy`lıqtar tapsırıldı. Merekeniñ qadirmendi mey`mandarı retinde şaqırılğan sala ardagerlerine de awdan äkiminiñ atınan estelik sıy`-sïyapattar usınıldı.
Ärbir atalımdar boy`ınşa üzdik tanılğan eñbekkerlerge arnap awdandıq Mädenïet üy`iniñ belgili jeztañday` änşileri Ömirzaq Qurbanov, Dmïtrïy` Gromadskïx, Ay`sulw Jamantıqova, Gülnur Ay`maxan, Nurjan Äwelbekov, Erjan Esimov än men jırdan şaşw şaşsa, küy`şi Rïza Satıbaldïnova xalqımızdıñ tanımal şığarmaların orındap, köpşiliktiñ ıqılasına bölendi.
Tüy`indey` kele awıl şarwaşılığı sala qızmetkerderin kele jatqan Täwelsizdiktiñ 25 jıldıq töl merekesimen şın jürekten quttıqtay`mız. El ékonomïkasınıñ güldenw jolındağı ölşewsiz eñbekteriñiz elene bersin, barlığımız birge adal eñbek etip, elimizdiñ bolaşağı birlikte ekenin umıtpay`ıq!
Bolat Sabırulı


text:
Condolezza Rice kötelmägändä Bäyrütkä kilde
AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice düşämbe könne kötelmägändä İzrail tarafınnan bombalanğan Liban başqalası Bäyrütkä kilde. Baştaraq ul Yaqın Könçığış säfäre barışında Fälestin häm İzrail citäkçeläre belän genä oçraşır dip kötelgän ide. Atna axırında İzrail Libannıñ könyağına xalıqara köçlär kertü täqdimen qabul itärgä äzerlek beldergännän soñ Rice säfäre barışında bu mäs''älä dä qaralır dip kötelä.
Liban xakimiätläre häm töbäktäge başqa illär inde 400dän artıq keşeneñ ülemenä, yartı millionnan artıq keşeneñ qaçıp kitüenä säbäp bulğan atışlarnı tuqtatırğa çaqırğanda Ricenıñ biregä kilüe bik tä kötelgän adım buldı.
Yewropa da atışlarnı tuqtatırğa çaqırdı.Yewropa Berlegeneñ ğädättän tış yardäm koordinatorı Jan Egeland yäkşämbe könne bombalanğan Bäyrütneñ könyağın qarağannan soñ "Yartı millionnan ber millionğa qädär keşe xalıqara yardämgä moxtac. Yaralılarğa citärlek yardäm kürsätelmi. Keşelärgä eçär su citmi. Distälärçä meñ keşe çolğanışta yäki ikeyaqlap utqa totılğan urınnarda qalğan. Bu bigräk tä Bäyrütneñ bu öleşendä häm ilneñ könyağında ayıruça borçılu tudıraq" dide.
Ämma Rice Yewropalılardan ayırmalı bularaq qat-qat Quşma Ştatlar härtörle xaqqa atışlarnı tuqtatu yaqlı tügel, bigräk tä süz waqıtlı çişeleş ça tuqtatu turında barsa dide.
AQŞ qabat Xizbullağa Libannıñ könyağınnan İzrailne raketa utına totu mömkinlege qaldırmawçı daimi çişeleş yaqlı buluın belderä. İzrail dä näq şunı teläwen äytä.
İzrail räsmiläre, şul isäptän tışqı eşlär ministrı Tsipi Livni yäkşämbe könne İzrail Libannıñ könyaq çigendä çit il, NATO yäki Yewropa Berlege ğäskärläre toruına riza bulaçağın belderde.
"Bez xalıqara cämäğätçelek belän Liban xökümätenä iñ yaxşı yardäm turında söyläşergä cıyınabız. Bez Libannıñ könyağı öçen Liban xökümäte cawaplı dip isäplibez, ämma bez Liban xökümätenä belderülärne häm BMOnıñ resolütsiäsen tulısınça tormışqa aşırırğa yardäm itäçäk, Xizbullanı taratu, Libannıñ könyağınnan çığaru häm aña yañadan qorallanu mömkinlege birmäw maqsatındağı näticäle köçlär turındağı qayber täqdimnärne qabul itä alabız" dide Livni.
Bu İzrailneñ fikere üzgärüne añlata. Häm şiksez Rice älege säfäre barışında bu turıda da söyläşäçäk. Tik İzrailneñ Bar İlan Universitetınıñ Strategik tikşerenülär üzägen citäkläwçe Efraim İnbar Azatlıq radiosına Yerusalimda xalıqara köçlärneñ näticälegenä şiklänep qarıylar di.
"İzrail ğädättä qıyınlıqlarnı häm xalıqara köçlärneñ uñışsızlıqların iskä alıp mondıy köçlärgä qarşı çığıp kilde. Libannıñ könyağında BMO qatanı astındağı xalıqara köçlär toruın häm alardan bernindi dä fayda bulmawın onıtmıyq. Mondıy tör köçlärneñ Xizbullanı qoralsızlandırırğa yäki Xizbullanıñ raketa täeminatın tuqtatırğa niçek itep yardäm itä alaçağı añlaşılmıy. Şulay da bu alar qarıyaçaq mäsälälärneñ berse bulırğa oxşıy" dide İnbar.
Ricenıñ töbäkkä säfären kiçekterüeneñ ber säbäbe İzrailgä Xizbullanı ayaqtan yığu öçen östämä waqıt birü digän küp kenä süzlär buldı. Ämma bu älegä tormışqa aşmadı. Şimbä könne Xizbulla İzrailgä moñarçı kürelmägän sanda160-lap raketa attı. Häm bu anıñ äle dä bar köçenä suğışuın kürsätte.
İnbar İzrailneñ Xizbullanı barı tik cir öste köçläre belän tönyaqqara çigerü aşa ğına maqsatına ireşä alaçağı açıq kürende di.
"Minemçä Hawa höcümnärenä basım yasaw İzraillelärneñ ömetlären aqlamadı. Alar barı hawa köçläre belän genä küpkä ireşerbez dip ömetlängän idelär, soñraq alar cir öste köçläre kertergä kiräklegen añladı" dide İnbar.
Ämma Libanda Xibulla belän bäreleşlärdä İzrail xärbiläreneñ yuğaltuları arta bara.
Riceqa balansnı saqlaw bik qıyın bulaçaq. Ber yaqtan Bush administratsiäse bu qorallı nizağ Xizbullanı häm anıñ İran belän Süriädäge yaqlawçıların köçsezländerü öçen bik yaxşı mömkinlek dip isäpli. İkençe yaqtan Yewropada häm Ğäräp dönyasında atışlarnı tuqtatuğa çaqırular köçäyä barğanda, tınıç xalıq arasında qorbannar arta barğanda, Waşington haman yalğızlıqta qala bara. Häm ul İzrailgä xärbi operatsiäsen tizräk tuqtatsın öçen basım yasarğa mäcbür bulırğa mömkin.
Ämma İnbar Xizbulla üzeneñ raketa höcümnären tuqtatmıy torıp Waşington basım yasada da İzrail xärbi operatsiäsen tuqtatmıyaçaq di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Başqortostanda yañı mäktäptär asıla
Huñğı aźna esendä Mortaza Räximov Öfölä bötönläy tormay, kön hayın 500-600 saqrım ara ütep rayondar giźä, xalıq şatlığı menän urtaqlaşa. İrtägä 1 sentäberźä Mortaza Räximov Öfölä 4-5 mäktäp asasaq. Bıl mäktäptärźä balalarźıñ yäyge kanikuldarı baytaqqa qıźqaraq buldı. Xatta berensegä barasaq balalar źa august başınan alıp qäźerle qunaqtarźı qarşılaw konsertına äźerlänä. Qäźerle qunaqtarźı qarşılawźa urındağı yetäkselär źä berehen berehe uźźırıp yıldamlıq kürhätä. Xatta säk-säk menän qımıźźı aldanıraq awıź itterer ösön yuğarı qunaqtar kilgän yul buyına la sığıp yetälär.
Mäktäptär asıu şatlığı taralıp ta ölgörmäy, respublikala tağı ber milli proekttı «xäl itew» saraları başlana. Bıl yulı hawlıq haqlaw mäsälälre tikşereläsäk. Küsmä käñäşmä könyäq töbäktäge 3 rayon häm 1 qalala ütäsäk. Yeyänsura, Kügärsen, Köyörgäźe rayondarına, Kümertaw qalahına dawaxanaların äźäm küźenä kürhäterlek xälgä yetkerew ösön qaźnanan 200 million humğa yaqın aqsa bülengän.


text:
Ayrat Dinmöxämmätov Mäskäwgä Qazan aşa barmasa da, tatar milli-mädni möxtäriäte oyıştıruçıların xupladı
Uzğan atnada näq şul turıda uylap, Qazanda tuqtalıp, Mäskäwgä kitüçelär turında Al'bina Zäynulla söylägän ide. Qayberäwlär monı üzençä añlasa da, barıber ul faktlar bügen dä iskermägän. Ämma, uzğan şimbädä Mäskäwdä ütkän milli-mädäni moxtariät qorıltayında süz ni turında barğan, kem çığış yasağan - menä şul turıda bernindi mäğlümat tä yuq. Şuña kürä, älege qorıltaynıñ barışı turında konkret faktlar birü urınlı bulır. Anda yasalğan yazmanı tıñlağannan soñ, berkemneñ, bernindi millätkä tel tidermäwe añlaşıla. Ufada qorıltay ütkärergä urın birmäw säbäple Mäskäwdä ütkärelgän bu çara Başqortstan gimnı belän başlanıp kitte. Qorıltaynıñ eşçe orğannarı saylanıp, töp doklad belän professor Ruşan Gallämov çıqqannan soñ, delegatlarnı general-polkovnik Räsim Aqçurin täbrikläde. Ä annarı süz başqort milli xäräkäte wäkile Ayrat Dinmöxämmätovkä birelde. Üzeneñ çığışında Ayrat Dinmöxämmätov uzğan yılda Orenburg şähärendä ütkän 7nçe başqort syezdı, Başqortstan xalıqlarınıñ ğämäldäge prezidentlarına bulğan qarşı mönäsäbäte xaqında söyläde. Qaynar yöräkle başqort millätçese Ayrat Dinmöxämmätov belän tatar milli-mädäni moxtariäten oyıştıruçılar arasındağı ruxi yaqınlıq, milli tuğanlıq kemgäder kürsäter öçen oyıştırılğan närsä tügel. Ul millätlärebezneñ eçke xaläte. Üzeneñ çığışında Ayrat Dinmöxämmätov respublika xakimiäte turında tağın da qaynarraq häm ütkenräk süzlär äytte. Çönki ul da Başqortstannıñ üzendä Başqort xalqı kongressın ütkärä almağan ikän. Dimäk, biredä mäs'älä millätara qarşılıqta tügel, ä demokratiägä törleçä qaraş buluda. Ägär dä milli oyışma fälän citäkçe qulı astında bulsa, döres oyışma bula. Ägär dä az ğına üzgä fikerle şäxeslärgä iärsä - ul talaşçı bulıp çığa.
Töbäklärne, respublikalarnı da şulay qarşı quyarğa mataşular oçrıy. Ämma faktlar, obyektiv mäğlümat, Allağa şöker, xälneñ başqaça ikänlegen raslap tora. Ni öçen bez bügen başqort xäräkäte wäkileneñ Mäskäwdä yasağan çığışına tuqtaldıq? Eş şunda. Ayrat Dinmöxämmätov Mäskäwgä bötenläy Qazan aşa barmağan. Tatarstanğa mönäsäbäte yuq anıñ. Şulay bulğaç, Başinform xäbärçese Xäsän Möxämmätov anı ğayıpli almıy. Millät-ara duslıq turında ul da bik qayğırta. Şunlıqtan anı da tıñlarğa kiräkter.
Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Möhacirlärgä yaña taläplär quyıldı
15 ğinwarda Rusiädä xezmät migratsiäsenä qarağan yaña qağidälär ğämälgä kerde. Bu bigräk tä bazarlarda satu itüçe eşçelärgä qağıla. Yaña qanun buyınça Rusiä bazarlarında satuçı çit il keşeläreneñ sanı 40 protsenttan da artmasqa tieş. 1 aprel'dän isä Rusiä watandaşlığı almağannar bötenläy quılaçaq. Ä Qazan bazarlarında xäl niçegräk ikän. Yaqın könçığıştan kilep säwdä itüçe migrantlar xäzer ni eşlärgä cıyına?
Kemgä örek, kemgä xörmä? Bazarlarda ciläk-cimeş belän säwdä itüçe möhacirlär uzıp kitkän här keşene dä şundıyraq süzlär belän qarşı ala ide. Ä menä xäzer närsä bulır ikän? Çönki inde qabul itelgän yaña qağidälär nigezendä bazarlarda satuçı çit il keşeläreneñ sanı 40 protsentqa qädär azayırğa tieş. Här artıq qanunsız eşçe öçen bazar xakimiäte 800 meñ sum külämendä ştraf tüläyäçäk.
Ğomumän, qanunda çit ildän kilüçelärne terkäw ciñeläyäläçäk, dielgän. Şul isäptän, eşkä urnaşu da. Monıñ öçen möhacir eş birüçesenä pasportın, eşläw öçen röxsät käğäzen kürsätergä häm 1 meñ külämendä däwlät salımı tülärgä tieş. 1 aprel'dän soñ isä, Rusiä watandaşlığı almağannarnıñ eşlärgä xaqı yuq. Ämma monıñ da üz neçkälekläre bar. Bu turıda Rusiä Federal' migratsiä xezmäteneñ Tatarstan buyınça idäräse citäkçese urınbasarı Niqolay Vladimirov söyli.
Yaña qanun nigezendä, möhacir waqıtlıça yäşäw statusı alğan bulsa, alarnıñ da bazarda satu itärgä xaqı bar. Bezdä zakonsız räweştä eşläwçe miğarntlar bulırğa tieş tügel, alar qanun nigezendä eşlärgä, üz waqıtında salımnarın tülärgä tieş. Çönki zakonlı räweştä eşlägännär bezgä bernindi dä awırtu alıp kilmi, alar meditsina tikşerüe uzıp kilä digän süz. Niqolay Vladimirov äytüençä, bügen Tatarstanda bazarda satuçılarnıñ sanı nibarı 4,2 protsent qına täşkil itä. Qazan bazarlarında säwdä itüçe çit il keşeläre dä 40 protsenttan artmıy, dide ul.
Qazannıñ üzägendä Kolxoz bazarı urnaşqan. Anda kübesençä tacik, äzärbaycan, üzbäk häm tağın başqa xalıqlar satu itä. Yaña qağidälärgä qarata alarnıñ üz fikerläre bar.
Mäsälän, Tacikstannan kilgän Abdullacan. Kolxoz bazarında ul inde 7 yıl buyı ciläk-cimeş sata. Qanun turında bolay dide ul.
Qanunğa mönäsäbätemne äytä almıym älegä. Bez monda üz baqçabızdan kiterelgän ciläk-cimeşlärne satabız. Qanun buyınça bezdän xäzer eşläw öçen röxsät käğäze sorıylar. Ä anı qaydan alırğa, anıñ öçen küpme aqça tülärgä kiräk bulaçaq? Annan watandaşlıqnı niçek alırğa da belmibez. Tuğannar yuq monda. Bu qanunı döres tügel dip uylıym. Bezneñ öçen bu bik awır bulaçaq. Bez bit inde monda iälängän, qaytası da kilmi. Ä anda bezneñ tormış awır, eş yuq.
Üzbäkstannıñ Sämärkänd şähärennän kilgän Ruslan yaña qanun migrantlarğa ğına tügel, cirle xalıq öçen dä bik naçar bulaçaq di. Ruslannı tıñlıyq.
Bezneñ öçen bu qanun bik naçar inde. Ämma bezgä genä tügel, sezgä dä naçar bulaçaq bit. Sezneñ keşelär bezneñ kebek salqın cirdä örek-cimeş satıp tormayaçaq, ä bez inde moña öyrängän. Ä eş käğäze alu bik awır ul. Röxsät käğäzen qaydan alasın da äle äytkän keşe yuq. Yaña qanun çit il keşeläreneñ xoquqların kimsetmi, dilär Federal' migratsiä xezmätendä. Bu barı tik ildä eş mönäsäbätlären caylaw öçen genä qaralğan. Şuña kürä, bazarlarda satu itüçelärneñ nindi millätkä qarağannarı tügel, ä alarnıñ barlıq dokumentlarınıñ da tärtiptä buluı, zakonlı räweştä eşläwlären taläp itä.
Güzäl Zıyätdinova


text: Belgrad. Serbiäneñ üzäk saylaw komissiäse räise Ljiljana Benec-Santic, serb prezidentı Milutinoviçneñ xakimiattäge mötdäte inde tämamlandı, häm xäzer ul, Haagtağı suğış cinayätläre mäxkämäsenä tapşırıla ala dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Milutinoviçneñ prezidentlığı, aldan uylanğança ğinwarnıñ 5-endä tügel, ä bügen tämamlana. Elek serb xakimiate Milutinoviçneñ Serbiä prezidentı sifatında qağılsızlıqqa iyä buluwına sıltaw itep, anı Haagqa cibärüdän baş tartqan ide. Ul, Slobodan Miloşeviç tösle ük, 1999-nçı yılda Kosovo albannarına qarşı suğış cinayätläre qıluda ğäyeplänä.


text:
Belarus: prezident saylawları yaqınayğan sayın bu ilgä xalıqara iğtibar köçäyä bara
Sişämbedä Amerikan prezidentı George Bush Belarusnı Yevropada soñğı diktatura dip atap häm kürşe illärneñ anda ireklek urnaştıru tırışlığına xuplaw belderep, Rusiäneñ iminlek xezmäte başlığı Nikolay Patruşevqa kisken cawap qaytardı. Bush çığışın Washingtondağı Xalıqara respublikan institutında yasadı. Uzğan atnada ğına Patruşev bu institutnı Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenkanı bärep töşerü niätendä ğäyeplägän ide. Kiläse yılda ütäçäk prezident saylawları yaqınlaşqan sayın xalıqara cämäğäçelekneñ Belarus belän qızıqsınuı arta.
Bushnıñ bu süzlären küzätüçelär Rusiäneñ FSB citäkçese Nikolay Patruşevnıñ "yañağına suğu" dip bäyäläde. Uzğan atna ğına Patruşev, Dumada yasağan çığışında näq menä şul Xalıqara respublikan intitutın elekke sovet illärendä, şul isäptän Belarusta inqilaplar oyıştıru niätendä ğäyeplägän ide:
Audio (Nikolay Patruşev)
"2005 yılda bu ğäyre-räsmi oyışmanıñ Belarusta oppozitsiä xäräkätlärenä yärdäm itü programına 5 million dollar birelde. Xäzerge waqıtta Belarusta oppozitsiädäge yäşlär oyışmaların tözü eşenä Ukrainadağı qızıl-sarılarnı cälep itü mäsäläse tikşerelä."
Quşma Ştatlar däwlät departamentı süzçese Richard Baucher Patruşevnıñ çığışın kölkele häm xatalı dip atadı:
Audio (Richard Baucher)
"Bezneñ Belarusta häm başqa urınnarda yärdämebez watandaşlarnı saylawlarğa qatnaştıru, säyäsi partiälärne öyrätü, saylawlarnı küzätü häm tigez yaqtırtudan ğibärät. Bu programnar, ütä kürenmäle, tınıç niätle, bez alarnı Belarusta demokratiä, watandaşlar cämğiäte tözügä yärdäm itü öçen eşlibez."
Quşma Ştatlar häm anıñ Yevropa tarafdarları kiläse yılda Belarusta ütäçäk prezident saylawların Lukaşenkanı bärep täşerü öçen qullanaçaq dip uylağan Patruşev, älbättä xaqlı. 1994 yılda xakimiätkä kilgännän birle Belarusta bar oppozitsiäne tar-mar itkän bu keşegä basım köyçägännän köçäyä bara. Şuşı atnda Yevropa Şurasınıñ Warşawda ütkän sammitında Yevropanıñ berniçä citäkçese Belarusta üzgäreşlär başqarırğa çaqırdı.
Quşma Ştatlar häm Yveropa Berlegeneñ Lukaşenkanı tänqitläwe yañalıq tügel. Yañalıq şunda: bu tänqitkä xäzer Könçğış Yevropa häm elekke sovet illäre quşıldı. Sişämbedä üzeneñ täniqt tawışın Slovakiä östäde häm tağın ber oppozitsiä citäkçeseneñ qulğa alınuın Belarusta oppzoitsiä häm medianıñ bastırıluına çirattağı misal dip atadı.
Belarusnıñ kürşese Polşa da Lukaşenkanıñ iñ kisken tänqitçesenä äylände. Sişämbedä Polşanıñ Minskidağı ilçelegeneñ 1nçe sekretare ildän quıluğa cawap itep, Warşaw ikençe köngä ük Belarus diplomatın quıp çığardı. Moña qädär, Yevropa Şurası sammitında Polşa prezidentı Aleksanr Kwasnievski Belarusta keşe xoquqları, demokratiäneñ ğadi nigezläre bozıluın qabul itelmäslek dip atadı. Polşanıñ tışqı eşlär ministrı Adam Rotfeld bolay dide:
Audio (Adam Rotfeld)
"Belarustağı sistema üzgärergä tieş. Bu il Yevropa Şurası qabul itmägän muzeydağı soñğı eksponat bulıp tora."
Xäyer, bu tänqitlär Lukaşenkanı ällä ni selketmäster. Çittä häm üz ilendä äytelgän süzlärgä qolaq ta elmäwen ul inde küptän yäşermi. Uzğan yıl Ukraina prezidentı Leonid Kuçmanıñ täxettän kitüe Lukaşenkanıñ köndäşlärendä dä ömetlär uyatqan ide. Tik Lukaşenka beraz başqaraq qamırdan. Anıñ üz ilendä şaqtıy xuplawçısı bar, häm ul kiräk bulğanda köç qullanırğa äzer buluın küp tapqır kürsätte. Qısqası, Washingtonğa Yevropanıñ bu soñğı diktatorınnan qotılu ciñel bulmayaçaq.
-Ali Gilmi


text:
Mäyci inqıylabı
Mäyci inqıylabı yäki yañarışı yäki Meydzi inqıylabı (yaponça 明治維新, Mäyci İşin) - 1868-1889 yıllarda / Yapon imperiäsendä ütkärelgän säyäsi, xärbi häm ictimaği-iqtisadi üzgäreşlär.
Şuşı yañarış näticäsendä arttağı agrar il dönyanıñ aldınğı däwlätenä äylänä.
Sögunat samuraylar tärtibennän Mutsuxito imperatorı häm anıñ xökümäte xäkimiätenä küçeş çorı.
Mäyci yañarış yıllarında Yaponiä milli däwläte formalaşa häm könbatış tsivilizatsiäse qazanışları kertelä.
1867 yılda sögun Tokugawa Yösinobu Yaponiä İmperatorına xäkimiätne tapşıra.
1868-1869 yılda Tokugawa sögunatı yaqlıları häm İmperator yaqlıları arasında watandaşlar suğışı başlana.
1868 yılda Bosin suğışında İmperator ğäskärläre sögunatnı ciñälär häm Edo şähären basıp ala.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- MaзypoB И.B. ЯпoHия B пepиoд пepexoдa k kaпиTaлизMy. — 2001.


text:
Myanmarda 3 könlek matäm iğlan itelde
Myanmarnıñ xärbi xaqimiäte axırda faciğada ziyan kürgännärgä bulışırğa ölgerä almawın tanıy başladı. Xärbi citäkçelek bügen 3 könlek matäm iğlan itep xalıqara yärdäm köçläre belän bergä eşlärgä kileşä.
Myanmar xärbi xaqimiäteneñ xäzergäçä Myanmarda afät waqıtında bulğan ziyan turında açıq bilderü yasarğa telämäwe , xalıqara yärdäm köçlärenen borçuda qaldıra. Xaqimiät tufan buluına inde 3 atna ütkäç kenä 3 könlek matämne iğlan itärgä buldı. Älege matäm köne isä, xaqimiät başlığı Than Shweneñ 100 meñläp keşe hälaq bulğan afät cirlärenä, bügen berençe tapqır yasağan ziäräte waqıtında ğına iğlan itte.
Bügen afättä ülgännär häm yuğalğannar sanı 133 meñgä citte. Läkin xalıqara yärdäm köçenläre, bu sanıñ äle küpkä arta aluı turında kisätä. Çönki Myanmar xaqimiäte bu xaqta açıq itep bilderü yasarğa telämi. Xalıqara yärdäm köçläre isäpläwençä, 2 million 400 meñläp keşe açlıq belän köräşä yäisä daru tabalmıy iñtegä.
Myanmar xaqimiäte, monnan ber atna elek, afät cirläredä xalıqqa yärdäm itärgä telägän yärdäm köçläre taqdimnäre kire qağıp kilde. Xäzer BMO başlığı Ban Ki Moonınıñ afät cirlärenä kilep ziärät itüenä häm yärdäm köçläreneñ xezmättäşlek taläplären röxsät itä. BMO başlığı wäkile Michele Montas, düşämbe kön yasağan çığışında, BMO sekretarı Ban ki Moonmın Myanmarga bulaçaq säfäre turında bolay dide:
“General sekretar, irtägä Tayland häm Myanmarga baraçaq. Çärşämbe kön ul Yangonda bulaçaq. Ul barğaç ta afättä iñ küp ziyan kürgän cirlärdäge xällär belän tanışaçaq. Annañ soñ Myanmarnıñ yuğarı räsmiläre belän oçraşaçaq. İkençe könne isä, Bangkokka barıp, anda ike yaqlı söyläşülär başlıyaçaq. 25 mayda isä Yangonga kire qaytıp BMO häm ASEAN illärennän kilgän il wäkilläre belän bergä cıyın uzdıraçaq.”
Axır çiktä xäzer Myanmar xalqına xalıqara yärdämne citkerü eşendä çikläwne beterde sıman, Läkin xaqimiät yärdäm köçläre belän tiyeşleçä xezmättäşlek itme.
ASEAN yäğni Azia berlege illärennän cibäreläçäk 300 tabipne Myanmar qabul itäçägen belderde.
BMO dönya aşamlıq programı belderüençä, İrriwaddy qultığında afät cirenä cibäreläse dögeneñ ni barı 750 meñ xalıqtnıñ 3/1 öleşenä genä citkän.
AQŞtağı, keşe xoquqları küzätüçese, Myanmar xaqimiäteneñ ASEAN illäre yärdämnären qabul itä başlawı problemnı xäl itüdä faydası bulmayaçaq di. Küp taläp bulğan cirlärgä bu illärneñ ölgerüe mäsäläse soraw astında.


text:
G.Bush häm Ğıraq suğışın yevropada in nıq yaqlağan keşelärdän berse,hiç şiksez İspanyanıñ urınınnan kitkän premyer ministırı Jose Maria Aznar ide.Ütkän atnada Madridtä islamistlarnıñ qatnaşı bar dip şiklänelgän bomba höcümenä cawap itep ispanyalılar yaña xökümät sayladı . Bu xökümät Ğıraqtağı ispan xärbilären qaytaru häm tışqı säyäsättä Waşington suqmağınnan ayrılu belän yanıy. Waşington İspanyadağı waqıyğälärgä nindi mönäsäbät kürsätä? Bu waqıyğälär AQŞnıñ Ğıraqtağı eşçänlegenä niçek täsir itä ala?
Ber waqıtnı Madrid belän Waşington flamenko biyüçeläre kebek berbersenä yaqın torğan partnör idelär.Analitik Simon Serfaty äytüençä(audio)
T.Blairnı küzdä totmağanda beräw dä Premyer Aznar kebek Prezident Bush häm Amerika säyäsätenä ışanmadı.Bu çın döres , tirän ışanu ide.
Ämma dönyalar üzgärep tora.. Yäkşämbedä Sotsialistlar Aznarnıñ konservativ partiäsen ciñep xakimiätkä kilde.Yaña premyer Jose Luis Rodriguez Zapatero şunduq İspanyanıñ AQŞ yaqlı kursı üzgäräçäk dip işarä itte. Ul elegeräk saylaw aldı kampaniäsendä G.Bush häm Britaniä premyereneñ Ğıraq qoralları qurqınıçı turında yalğanlawların da äytkän ide. Zapatero(audio)
min Ğıraq suğışınıñ zur faciğä buluın häm okupatsiä fäciğäseneñ däwam itüen küp märtäbälär äyttem. Suğış köç qullanu, näfrättän başqa ber nidä dä kitermäde . Monnan sabaq alırğa tieşbez.
Zapatero İspanyanıñ tışqı säyäsäte suğışqa qarşı bulğan Fransiä häm Germaniägä taba yünäldereläçäk dip äytep , İminlek Şurası 30nçe iyüngä qädäre xärbilärneñ Ğıraqta toruına röxsät itkän rezolutsiä qabul itmäsä , ispan ğäskärilären qaytaru belän kisätte. Kiçä Waşingtonda räsmilär insidentnıñ ähämiäten keçeräytergä tırıştı.Aqyort belderüendä Bush Zapateroğa şaltıratıp, anı täbrikläde häm yaña xökümät belän eşliäçägen belderde dielä. Däwlät departamentı brifingindä süzçe Adam Ereli Zapatero terrorğa qarşı suğışnıñ ähämiätenä basım yasadı dip söyläsä dä ul jurnalistlarnıñ Aznarnı yuğaltu Waşingtonnıñ Ğıraq koalitsiäsenä orım yasadımı digän sorawların çitlätep ütte. Zapateronıñ ispan xärbilären qaytaru belän yañauına qarata isä Ereli (audio)
Ğıraqtağı ispan xärbilärenä kilgändä närsä bulır kürerebz. Bu ğäskärilär öçen BMO mandatı kiräk dip äytelde. Bez andıy mandat 1511 nomerlı rezolutsiädä bar dip ışanabız. Bez ber yk waqıtta 30nçe iyündä suverenlekne tapşıru konteksında yaña rezolutsiä qabul itelüe mömkin dip äyttek dip söyläde.
Ereli tınıç tonda söyläsä dä, anıñ bik açıq anıq cawabı Waşingtonnıñ Zapeteronıñ yaña kursına bik ciddi qarawın kürsätep tora. Waşingtonda Strategik häm Xalıqara Tikşerülär Üzägendä eşläwçe analitik Serfaty , BMO rezolutsiäse Zapateroğa xärbilärne Ğıraqtan çığarmaw mömkinçelegen birä disä dä, ul premyern süzlärenä zurıraq iqtibar birde. Ämma analitik öçen ,Zapateronıñ ispan tışqı säyäsäten Germaniä wä Fransiägä taba boru teläge tiränräk mäsälä bulıp tora ,çönki ,bu AQŞ politikasın zäğiflätä ala häm Yevropada Waşingtonnı yaqlaw säyäsöten saylağannarnı izolatsiädä qaldıra ala dip söyli. Serfaty äytüençä(audio)
İspanya Yevropa Berlegendä üzenä nindider urın alırğa omtılsa yäki alsa , ul Polşa kebek illärne izolatsiädä qaldıraçaq häm ixtiarilärdän torğan koalitsiäne zäğiflätäçäk.
Zapatero komentarlarına qarata Warşaw şunduq cawap qaytarıp AQŞnıñ Ğıraq säyäsäten yaqlarğa däwam itäçägen qabatladı..Polşa premyere Miller Ğıraqtağı 2400 poläk ğäskäriä qalaçaq, terror höcüme säbäple Polşanıñ Ğıraqtağı pozitsiäsen üzgärtü terrorçılarğa östenlek kenä birer ide dip belderde .Serfaty qaraşınça Waşingtonnıñ Ğıraq säyäsäten nıq yaqlağan Polşa,Britaniä İtaiä kebek illär üz cämäğätçelekläreneñ basımın xis itä ala , çönki şul il xalıqları ispannar kebek AQŞ säyäsätenä qarşı.Yevropa xalıqları
Amerika säyäsätenä borçılu belän qarıy häm bu irtäme soñmı saylaw näticälärenä täsir itäçäk, bigräk tä islamçı terrorçılar koalitsion illärneñ bersenä häcüm oyıştırsa.
färidä xämit,praga


text:
Raynur: “Miñtimer babay, miña da Putinnıqı kebek at kiräk”
Qızıqsınğan keşegä qızıq tabıla, ä belmägänneñ beläge tınıç digän ğibärälär bar. Säyäsättä dä, ğadi keşelär tormışında da kötelmägän xikmätle borılışlar bula. Uzğan yılda ber keçkenä at, gäwdäse belän käcädän dä zur bulmağan tulparnı Rusiä Prezidentı Putinğa büläk itü turında mäğlümat çaraları bik citdi itep yazğan idellär. Bu xäl 27 avgustta Qazannıñ yaña ippodromı açılğanda bulğan. Bu näni atnı Putinğa büläk itüçe keşeneñ iseme ul waqıtta Tatarstanda çittä mäğlüm tügel ide. İlsur Metşin Tübän Qama başlığı 55 santimetr bieklegendäge şundıy uq tağın ber atnı Şäymievqa da büläk itte. Putin üzenä eläkkän bäläkäçkä şunda uq Vadik dip isem quşqan häm bik söyenep alıp qaytıp kitkän, äle dä irkäläp, uynap tora ikän. Yaxşı xolıqlı, könenä ber kilogramm peçän häm ber uç solı aşap toruçı näni at Putinnıñ qızlarına da oşağan. Bu atnı poni disälär dä ul, “Trud” gäzite taswirlağança çınlıqta poni tügel, ä ber ingliz seleksionerı çığarğan karlik at. Dönyada mondıy matur can iäläre bik siräk oçrıy. Bu düşämbedä Putinnar ğailäse belän bergä yäşäwçe Vadiknı yañadan iskä alırğa turı kilde. Başqortstannıñ Bäläbäy şähärendä yäşäwçe 5 yäşlek Raynur näq şundıy näni atnı äti – änilärennän taptıra ikän. Raynur xätta üze belgän xäreflär belän Prezident Şäymievqa xat ta yazğan, miña da şundıy at kiräk, birä almasıñ mikän babay dip. Käkre – bökre xärefle mondıy xatnı poçtada almağannar. Raynur Qazan byurosında üzneñ ğözeren tağın äytep birde.
“Min sine yaratam, Şäymiev babay. Xörmätle Mintimer babay, miña keçkenä at, pontiknı büläk itmässeñ mikän. Putinğa birgän kebek. Min aña utırıp yörisem kilä”. Menä bit ölkännär ällä ni iğtibar itmi torğan mäs’älälär, morzalı konek- ğorbunoqqa 5 yäşlek tatar malayı şaq – qatqan. Xäzer ul kön – tön şul at Raynur üze äytmeşli pontik turında uylıy.
Şuşı büläkne uylap çığarğan İlsur Metşin ğädäti tügel ä bik üzençälekle fiker yörtä ikän.
Uzğan yılnıñ avgustında Tübän Qama başlığı İlsur Metşin Respublikanıñ şähär, rayon başlıqları isemennän Qazan şähären 1000 yıllıq belän qotlarğa täqdim itte. Ul Çallı, Minzälä, Älmät, Bögelmä başlıqları belän maxsus cır öyränep, gitara kütärep 30 avgustta stadion qırına çıqtı.
Menä nindi cırnı başqardı Metşin häm şähär başlıqları.
Bu tamaşanı kürüçelär tağın ber qat şaqqattı, çönki İlsur Metşin häm başqa glavalar Qazan dip yazılğan köymäne burlak qiäfätendä tartıp baralar. Alarnıñ sport kostyumnarında Çallı, Minzälä, Tübän Qama şähär isemnäre, ä arqalarında glavalar utırıp yörgän avtomobil'neñ däwlät nomerı zur itep yazılğan ide.
Cırnıñ tekstın uylap çığarğan İlsur Metşin aktual' temanı muzıka estrada ısulları belän kütärep çığarırğa yarata. Kamil İsxakov qaraçqısı quyılğan köymäne tartuçı burlaklar 1000 Qazan balasına mäktäpkä yöri torğan buqçalar büläk ittelär. Bu tarixnıñ däwamı şul: Kamil İsxakov xäzer Yıraq Könçığışta tärtip urnaştıra, ä Qazan dilbegäse İlsur Metşin qulında. Xäzer anıñ keçkenä atlar, gitara, cırlar turında uylarğa waqıtı yuq, çönki Qazan şähäre qaznası buş, 12 milliard sum burıçnı tülise bar. Şulay da İlsur Metşin rok muzıkanı böten Qazan külämendä kütärergä cıyına dilär. Üzeneñ yaratqan cırçısı Andrey Makareviç Qazanğa kilgäç, yäş şähär başlığı Metşinğa çaqırıluı mäğlüm. Bälki ädäbiät häm sänğät yılı ütkärü programmasına İlsur äfände dä berär mögez çığarğan proyekt uylap tabır. Xäzerge şartlarda ğädäti yullar belän atqa da menä almıysıñ, dilbegäne dä qulda totıp bulmıy. Zamanası ikençe xäzer.
Rimzil Wäli


text:
Xatın-qızlar dönyası: Qazaxstan faxişälärne cälep itä
Yıl sayın qollıqqa satılıp barğan keşelär sanın xattä farazlaw da qıyın. Xalıqara Migrasiä Oyışması xisaplawınça, bu san – 4 millionğa yaqın keşe bulırğa mömkin. Häm alarnıñ eşe cinäyätçelärgä 8-10 milliard dollar tabış kiterä. Üzäk Aziä illärendäge tübän yäşäw däräcäse bik küp xatın-qızlarnı çittä eş ezläwgä etärde. Soñğı yıllarda tormışları caylana barğan Qazaxstan isä – xäzer kürşe däwlätlärdän faxişälärne üzenä cıyğan ilgä äylänä bara.
Bu yazmını Xalıqara Migrasiä Oyışması Qazax bülegeneñ internet säxifäsendä kürep bula. Ämma üzbäk qızı Diana bu belderüne uqımağan. Qazaxstanğa eşlär kilgän qızlarnıñ berse dä bu kisätülärne kürmiägän häm işetmägän. 28 yäşlek Diananı Qazaxstanğa anıñ ber qız tanışı çaqırğan bulğan:
"Qazaxstanda kosmetika şirkätendä satu iterseñ dide. Min küpme tülärlär, dip sorağaç – 100-150 dollar, bälki 200 dä bulır, dide. Bu bit Üzbäkstan öçen zur aqça. Älbättä, min häm iptäş qızım Katya – tiza buldıq."
Xikäyäneñ qalğan öleşe – çit ilgä kiterelep köçläp faxişägä äyländerelgän xatın-qızlardan ber dä ayırılmıy. İke yäş xatın Qazaxstanğa kilgäç, xucaları dip sanalğan keşe pasportların tartıp alıp bolarnı faxişälekkä sata. Diana däwam itä:
"Ul şunda uq bezneñ pasportlarnı üzenä aldı. Ber tapqır mine köpşä belän qıynadı, böten aqçanı üzenä alıp bara ide. Taksi yörtüçeläre dä "anıñ" keşeläre ide. Alarğa üze şaltratıp, alar bezneñ kilep alıp, soñınnan bezneñ eş betkäç bezne kire kiterep quya idelär. Şunda bez eşlägän aqçalarnıñ barısın da alıp qaytıp aña birä idek. Menä şulay. Bez kiräk digän äyberlärne genä bezgä satıp alıp birä ide, qalğan aqçanı üzenä ala ide."
Diana – qollıqqa töşkän qorbannarnıñ berse genä. Ämma ul şulay uq yaña yünäleşneñ ber misalı. Qazaxstan – Üzäk Aziä illäre öçen seks qollıqnıñ üzägenä äylänä bara. Bu xaqta Xalıqara Migrasiä Oyışmasınıñ Qazaxstan bülege wäkile Kärimä Janbolatova süzläre:
"Qazaxstan keşe satu üzägenä äylände, häm xatın-qızlar öçen genä tügel, irlär öçen dä. Alarnı seks yäki başqa ölkädä ekspluatasiä öçen kiterälär. Kürşe illär belän çağıştırğanda bezneñ ildä iqtisad alğa kitkän, qızğanıçqa qarşı monıñ tiskäre näticäläre dä bar."
Üzäk Aziä däwlätlärennän Qazaxstanğa küpme keşeneñ satılğanın sanawçı yuq. Kärimä xanım Azatlıq radiosına, 2005nçe yılda Xalıqara Migrasiä Oyışmasınıñ Almatı bülege 49 keşegä qanuni, medetsina häm psixologik yardäm kürsätte, dip belderde. Alarnıñ 39zı – xatın-qız bulğan. 16 keşe Üzbäkstannan.
Üzäk Aziädä faxişälek turında açıq itep söyläw kileşmi. Qollıqqa täşkän xatın-qızlar häm irlär yärdäm sorap milisiägä bik siräk möräcäğät itä. Qadimi möselman cämğiätendä ğailägä, tuğannarğa tap töşerüdän äle dä qurqu xise köçle.
Qazaxstan räsmiläre bu problemağa kübräk iğtibar birä başladı. Räsmi röxsätsez kilgän möhacirlär – yaña problemalar tudıra, alarnıñ iñ qurqınıçlarınıñ berse – VİÇ infeksiä häm SPİD, AİDS çire.
Almatıdağı Eçke Eşlär ministrlığınıñ räsmi wäkile Gäwhär Qorğasbekova, Azatlıq radiosına menä nindi ber oçraq turında söyläp birde:
"Ğinwarda Eçke eşlär ministrlığınıñ oyışqan cinäyätçelekkä qarşı bülege, 1987nçe yılğı İroda isemle ber Üzbäk watandaşın totqarladı. Aña 2005nçe yılda Almatıda SPİD diagnozı quyılğan ide. Ul Üzbäkstanğa qaytarılıp cibärelde, ämma 1 aydan tağın kilgän bulıp çıqtı. Ul Qazaxstan cinäyätlär kodeksı nigezendä – qanunnı bozuda, faxişälek häm çirne başqalarğa yoqtıruda ğäyeplänep xökem iteläçäk."
Diananıñ bäxete bar. Ul Qazaxstan milisiäse qulına eläkmägän, xäzer isä Diana inde faxişä tügel, ul ber qazax keşesenä kiyäwgä çığıp ğailä qorğan.
Qazaxstanda qollıqqa eläkkän keşelärgä yärdäm itkän xökümättän bäyez oyışmalar bar, alar Xalıqara Migrasiä Oyışması belän xezmättäşlek itä. Alarnıñ här berseneñ täwlek äylänä eşli torğan "qaynar" telefon elemtäse bar. Qazaxstan xökümäte milisiä xezmätkärlärenä keşe satu kebek cinäyätlär turında östämä mäğlümatlär birä, uqular oyıştıra. Mäğärif Ministrlığı yuğarı uqu yortları programmalarına bu tör cinäyätlär turında mäğlümät birgän däreslär kertte. Böten bu çaralarnıñ näticäse dä bar, töbäktä wazğiät yaxşıra bara. Bu xaqta AQŞ däwlät departamentınıñ keşe xoquqları turındağı xisabında da yazılğan. Ämma keşe säwdäse Üzäk Aziä öçen äle zur problema bulıp qala. Elek xatın-qızlarnı satu üzäge – Törkiä häm Farsı Qultığı illäre ide. 2005nçe yılda Xalıqara Migrasiä Oyışmasınıñ Törkiädäge bülege 220 keşegä öylärenä qaytırğa yärdäm itkän. Alarnıñ 40qa yaqını – Qazaxstan, Qırğızstan, Törkmänstan häm Üzbäkstannan bulğan. Üzäk Aziä xatın-qızları şulay uq Könbatış Yevropa, Könyaq Korea, Tailand häm Malayziädä seks qollıqqa satıla. Qorbannarnıñ iñ zur sanınıñ Üzbäkstannan buluı – berençedän, Üzbäkstannıñ töbäktäge iñ zur il buluınnan, biredä 26 million keşe yäşi, ikençedän, iñ xäyerçe il buluınnan kilä. Eşsezlek häm aqçasızlıq keşelärne çittä eş häm aqça ezläwgä kiterä. Töbäktäge tağın ber şundıy uq aqçasız häm eşsez il Taciqstanda, uzğan yılda 93 keşe – keşe säwdäsenä qol bulıp töşkän, alarnıñ 90nı – seks qollıqqa satılğan.
alsu qormaş


text: imbä könne «İnterfax» agentlığı, ORT telekanalı Kaspiy diñgezendä «Rossiä» dip atalğan fänni tikşerenü köymäseneñ bälägä oçrawı turında äytte. Sankt-Peterburg portınnan kilgän şuşı köymä SOS xäbären taratqaç, berençe bulıp qotqarırğa Kaspiy xärbi diñgez flotınıñ «Tatarstan» dip atalğan flagman köymäse kilgän häm kiräkle yärdämne kürsätkän. Yäşel Üzändä berniçä yıl elek yasalğan «Tatarstan» xärbi köymäse şuşı macaradan soñ iğtibar yawladı. «Tatarstan» «Rossiä»ne qotqardı digän mäğlümatnı Rusiä kanalları ällä ni quyırtıp, qabatlap tormadı. Ägär dä «Tatarstan» köymäse Rusiä teploxodın batırdı digän xäbär bulsa, ul barlıq kanallarnı, gäzit bitlären tutırır ide.


text: David Kelly Ğıyraqtıñ xalıqtı küpläp ültereü qoralı tiräläy kilep tıuğan wäzgiätteñ urtahında qalğaynı. Bögön internetta qomissiänıñ räsmi säxifähendä Britan xökümäte, haqlanıu ministrlığı, Bi-Bİ-Si häm başqa kiñ mäglümät saraları birgän meñgä yaqın doqument basıp sığarıldı. Qayhı berzärendä serlelek grifı bulğan doqumenttar premer ministr Tony Blair häm haqlanıu ministrı Jeff Hoon qomissiä aldında sığış yahar aldınan iglan itelde. Britan xökümäteneñ Saddam Xösäyendän yanawzarzı arttırıp kürhätkän mäglümäten Bi-Bi-Si ğa Dewid Kellinıñ tapşırıuı mäglüm bulğas ta unıñ üz-üzenä qul halıuı ixtimal.


text:
Gruziä: Goridäge şartlawda rus xärbiläreneñ qatnaşı bar
25.iyüldä Gruziä räsmiläre ildä sonğı waqıtlardağı şartlawlar şulsanda Osetiä çigenä yaqın Goridä 3 politsiäneñ ülemenä säbäp bulğan maşinada şartlatılğan bomba öçen Rusiä küzläw idaräse xezmätkärlären ğäyebläde. Rusiä höcümnärdä ber törle dä qatnaşı yuq dip äytep, ğäyepläwne provakatsiä dip bäyäläde. Gruziä Rusiä mönäsäbätläre şaqtıy kierenke
Merabişvili(audio)
Min sonğı 6 ayda ğädättän tış profesionalizm kürsätkän kontrrazvedka departamıntına räxmätläremne belderäm.Alar terror höcümen oyıştıruçılarnı tabıp qulğa aldı.Goridä maşinanı şartlatqan 2 keşe qulğa alındı, alar Gruziä qanunnarına esasän xökemgä tartılıçaq.
Merabişvili bu mäsälädä tağı 6 keşeneñ qatnaşı bar dide. Düşämbedä 3.keşe qulğa alınğan . Gruziä räsmiläre şartlaw öçen Könyaq Osetiä separatistları cawaplı dip şiklände.Ämma Merabişvili totqınnardan alınğan mäğlümät tikşerüçelärne, höcüm Russiä armiäseneñ GRU bülege polkovnige Anatoli Sysoyev tarafınnan planlaştırılğan digän nätcägä kiterde dide. Ministır yanında Gruziä Parlamentınıñ saqlanu häm iminlek komitetı citäkçese Givi Targamadze dä bulğan Ul Russiä könyaq Osetiene Gruziä mänfäğätlärenä sabotaj yasau öçen baza bularaq qullana di
Targamadze(audio)
Bik qızğanç ki Rusiäneñ turıdan turı bezneñ eçke konfliktqa (Könyaq Osetiägä) tıqşına digän şiklänülebez nigezle. Ruslar sabotörlarnı künegüdän ütkärä.Ütkändä bez bu turıda mäğlümätebez bar dip äyttek. Bu törkemnär şaqtıy zur -120keşe keşe çaması.Annan başqa Gruziä territoriäsendä küp kenä rus agentları bar.
Eçke eşlär ministırlığı soñraq politsiä videosın kürsätte. Anda Gori höcümenä qatnaşqan bulırğa tieşle totıqlarnıñ berse kürenä.Tikşerüçelär anı küptän tügel genä isemen Valiyevqa üzgärtkän görce Gia Valişvili dip äytä. Valiev videoda üze häm berektäşläreneñ höcümne planlaştıruın , 70 kilogramma trotil yöklängän maşinanı Gorinıñ baş politsiä stansiäse aldına kiterep quyuın añlata.Valiyev höcümne İgor isemle rus keşese äzerläde .İgor şartlağıçlarnı tämäkä paketına yäşerelgän detonatorğa totaştırıp Tämäkä paketın maşinnıñ uñ yaqtağı tartma-bardaçokka quyunı täğdim itte dide
Valiyev (audio)
Şartğıçlarnıñ mäxsus detonatorın İgor äzerläde. mexanizm Yava tämäkese paketına yäşerelde,pakettän çıqqan çıbıq şartlağıç kapsulğa totaştırıldı. Paket çitendä yalğağıç quyıldı . mexanizm aktivlaştırılsa maşina häm başqaları urınınnan quzğaltılmasa şartlaw 15 minut eçendä ,quzğatılğan oçraqta 2 säğät eçendä bulırğa tieş ide.
Valiyev, Anatoli Sysoyev isemen telgä almadı. Ämma Gruziä tikşerüçeläre GRU keşese belän Valiyevneñ İgor dip atağan zat , şuluq şäxeslär di. Bügen kürsätelgän politsiäneñ yaña videosında Valiev tikşerüçelärgä, İgor häm GRUnıñ başqa xezmätkärläre Könyaq Osetie başqalasında Rusiä tınıçlıq ğäskärläre belän başkvartira oyıştırğannarın äytä.
Valiev(audio)
2004nçe yılnıñ 15.augustında GRU bezne Tönyaq Osetiägä Daryal Gorgegä alıp bardı.Bez Rusiä armiäseneñ 58.bazasında künegüdän üttek. İnstruktırlar rus ide.Alar bezgä törle qorallarnı qullanu , minalar urnaştıru häm awır cihazlar qullanunı öyrätte.Bazada könyaq Osetiädän 90lap keşe idek.
Gruziä räsmiläre Rusiä xökümäteneñ höcümgä qatnaşı bar dip äytmäs öçen saqlıq kürsätsä dä , ğäyepläwlär Mäskäwneñ açuın çığardı.Tiflistağı Rusiä ilçelege süzçese Yevgeni İvanov Rusiäneñ Gori höcümenä qatnaşı buluın kire qağıp,
İvanov(audio)
Bez Rusiä räsmiläre yäki xökümät oyışmalarınıñ Gruziä territoriäsendä legal bulmağan aksiälärgä qatnaşuın qatğıy räweştä kire qağabız
Rusiä saqlanu ministırlığı süzçese Sedov ORT televidiäsenä birgän komentarında şulayuq Merabisşvilinıñ ğäyepläwlären kire qaqtı.Sedov görcelärneñ qalqluqtan tau yasau yäğni küpertü ğädätläre bar, ämma monda in keçkenä närsä dä yuq ide dip äytkän.Rusiä tışqı eşlär ministırlığı belderüendä Tiflis äytkännäre Könyaq Osetiädä wazğiätne normalläştermägän kebek Rusiä-Gruziä mönäsäbätläreneñ yaxşıruına da yardäm itmiäçäk dielä. färidä xämit


text: AQŞ Prezidentı George Bushnıñ, global maqsat itep kümer gazların çığarunı tuqtatırğa çaqıruına törle qaytawazlar buldı.Avstraliä, Germaniä häm Yaponiä Bushnıñ täqdimen xupladı. Täqdim, Amerikan häm kümerğazın iñ küp çığarğan 14 ilne 2008neñ axırına qadär ozın möddätle maqsatlar belgelärgä çaqıra. Läkin Yewropa Komissiäse başlığı Jose Manuel Barosso AQŞ tağın da zurraq maqsatlar belgelärgä tiyeş dip belderde. Bush, energiänı tabışlı itep qullanu keräklegenä basım yasalsa da, kümergazıñ külämen kimitü täqdimenä qarşı çığa.


text:
Bügen biredäge Bangladış ilçelegenä ber meñläp Banğladışlı eşçe höcüm itep zur ğına zıyan kiterde häm 2 keşene yaralağan.
Küwäyt çistartu eşläre şirkätenä yallanğan eşçelärneñ uzğan 5 ayda xezmät xaqları tülänmäwgä açuları çıqqan.
Alarnıñ ilçelekkä höcüme näticäsendä cihazlar, täräzälär waqıtlağn, dokumentlar yuq itelgän.
Banğladış ilçese Nazrul İslam Xan äytüençä, höcüm itüçelär ilçelekkä yomış belän kilgän 2 sivil banğladışlını ciñelçä yaralağan.
İlçelek çaqırıp kitergän politsiä anda tärtip urnaştırğan, berniçä eşçene qulğa alğan. Höcüm itüçelärneñ qalğannarı qaçıp kitkän.
Küwäyttä 170 meñläp banğladışlı eşli. Alarnıñ kübese xezmätçe, çistartuçı, yomışçı bulıp eşli häm az xezmät xaqı ala.


text:
“Balqış”qa – 12 yäş
19 aprel’ könne Kärim Tinçurin isemendäge tatar däwlät drama häm komediä teatrında bik qızıqlı häm zur kiçä uzdı. Ul bilgele jurnalist Ğadilä Nurğalinıñ 55 yıllıq yubileyı häm ul alıp bara torğan Tatarstan radiosında efirğa çığuçı Balqış tapşıruına 12 yıl tulu uñayınnan oyıştırıldı. 90 yıllar başınnan uq comğa könnärendä çığıp kilüçe bu tapşırunı şuşı yıllar däwamında Ğadilä xanım alıp bara. Alay ğına tügel, ul Balqışnı buldırğan jurnalist ta äle. Üze dä dini tärbiä alğan Ğadilä, radioda möselmannar öçen programma äzerläw turında uylap yöri, läkin sovet zamanında bu xaqta xıyallanırğa ğına mömkin bula. Ä menä üzgärtep qoru yıllarında ul üz telägenä ireşä häm berençelärdän bulıp dini tapşıru oyıştıra. Bu xaqta Ğadilä Nurğali üze menä närsälär söyli.
Min bu tapşırunı oyıştırıp, isemen nindi itep quşarğa inde dip yörgändä, töş kürdem. Ap-açıq küktä bolıtlardan Balqış digän süz yazıldı. Şulay itep tapşıru Balqış digän isem aldı. Min xalqıbıznıñ balquına ömetlänep tä, şundıy isem birdem. Tapşırunıñ maqsatı – xalıqqa din turında söyläw, dini ğilem taratu. Balqış efirğa çıqqan 10 yıldan artıq waqıt eçendä min bu maqsatqa ireştem kebekKiçädä Ğadilä Nurğaligä Qayum Nasıyri isemendäge premiä dä tapşırıldı. Anı älege büläkne buldıruçı Mäğärif ministrlığınnan ministr Fariz Xarisov tapşırdı. Ul da kiçägä jurnalistnı qotlarğa kilgän ide. Ğadilä xanımnan tış bu premiä bilgele din ğalime Änwär Xäyrigä dä tapşırıldı. Şulay uq jurnalistqa möfti Rawil Ğäynetdin isemennän Ruxi berdämlek medale tapşırıldı. Kärim Tinçurin teatrında uzğan çarağa din ähelläre, Mädäniät, awıl xucalığı ministrlıqları wäkilläre, yubilyarnıñ yaqtaşları, Samar, Çuvaşiä häm başqa kürşe töbäklärdän Balqış tapşıruınıñ tıñlawçıları cıyılğan ide. Teatr binası tup tulı buldı, jurnalistnı qotlarğa, anıñ tapşıruı turında kübräk belergä teläwçelär xätta rätlär arasına quyılğan urındıqlarda utırdı. Çığış yasawçılarnıñ barısı da Balqış tapşıruınıñ ähämiäte, din turında döres, kiräkle mäğlümät taratuda zur role xaqında söylädelär, anı äzerläwçe jurnalistqa räxmätlären belderdelär. Ğadilä xanım, bernindi dä diärlek yärdämsez, berüzem oyıştırdım älege kiçäne, dip zarlansa da, Xalıq qına tügel, bu – balqış dip isemlängän kiçä bik matur, oyışqan räweştä uzdı. Şulay itep, Ğadilä xanım ireşkännäre belän genä qänäğätlänmiçä, kiläçäktä dä üz eşen däwam itärgä cıyına.
Gölnaz İlgizär


text:
Başqort yazuçısı Marsel'' Sälimov Qazandağı millättäşläre belän oçraştı
Ämma Marsel' Sälimov tiz arada plannarın tormışqa aşırıp, Ufağa qaytıp kitä almadı. Osetiädä bulğan taciğa häm traur könnärendä “Bergäläp köleşik” kitabın täqdir itü kiçekterelde. Şulay da Başqortstan qunağınıñ Qazandağı könnäre buşqa ütmäde. Ul däwlät, cämäğät eşlekleläre, yazuçıları belän oçraştı.
Sişämbe kiçendä mätäm mitingınnan soñ Qazannıñ Duslıq yortında Tatarstan başqortları möxtäriäte wäkilläre Ufa qunağı belän oçraştı. Bu oçraşuğa möxtäriät räise Firdäwes Bäşirova, anıñ tormış iptäşe Yadkär, Tatarstan rässamnar berlege räise Abrek Abzgildin häm tağın berniçä keşe kilgän ide. Şulay uq “Çayan” jurnalınıñ baş möxärrire Räşit Zäkiev, Duslıq yortı xezmätkärläre dä şunda buldı.
Marsel' Sälimov Ufa qunağı häm populyar başqort jurnalı möxärrire bularaq nigezdä başqort telendä çığış yasap, Osetiädäge faciğa, Tatarstan, Başqortstan respublikalarınıñ häm tatar - başqortlarnıñ duslığı, “Hänäk” jurnalınıñ tarixı häm bügengese turında söyläde. Qazan jurnalistları Marsel' Sälimovnı tatar awılında tuıp, tatar mäktäbendä, annarı başqort universitetınıñ tatar bülegendä uqığan ädip dip belälär. Xäzer ul başqort yazuçısı bularaq tanılğan. Bu oçraşuda Marsel' Sälimov tatar, başqort mönäsäbätläre belän küptännän qızıqsınuın äytte häm şul turıda üzeneñ äsärlären dä uqıdı.
Oçraşuda cıyılğan qazan başqortları ällä ni küp bulmasalar da, tatar häm başqort millätlären ayırıp toruçı taş diwarlarnıñ bötenläy bulmawı yaxşıraq añlaşıldı.
Ä çärşämbe könne Marsel' Sälimov Qazan universitetında uquçı bulaçaq tatar jurnalistları belän oçraştı.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Rusiä Däwlät Şurasınıñ uzğan atnada Qazanda ütkän utırışında İnguşetiä prezidentı Morat Zäzikov kürenmägän ide - üzeneñ premyer-ministrına höcüm yasalu säbäple ul Nazrandä qalası itte. Tönyaq Kavkazda şundıy höcümnär xäzer kön sayın diärlek bulıp tora, şartlawlar Çeçnäne genä tügel, kürşedäge İnguşetiä häm Dağstannı da yış teträtä. "Financial Times" basması düşämbedä "Ğisyan Çeçnädän bar Tönyaq Kavkazğa tarala" digän mäqälä bastırdı.
Totrıqsızlıqnıñ bar töbäkkä taralu qurqınıçı xaqında Beslan faciğäsennän soñ Rusiä prezidentınıñ maxsus wäkile itep bilgelängän Dmitri Kozak ta kisätä - eçtälege cämäğätçelekkä dä çıqqan xatında ul Vladimir Putingä, cirle citäkçelärneñ buldıqsızlığı, rişwätkä çumuı häm qoda-qodaçalığı radikalizmnı arttıra häm bu Tönyaq Kavkaznı ictimaği-säyäsi wä iqtisadi totrıqsızlıq cäyelgän ber töbäkkä äyländerä ala dip yaza, di "Financial Times" üz mäqäläsendä. Tönyaq Kavkazdağı ğalim-ğölämä Kozaknıñ şuşı fikere belän kileşä. Osetin başqalası Vladikavkazdağı humanitar wä sotsial tikşerenülär institutı xezmätkäre Aleksander Cadciev, ğädättä bıltırğı Beslan höcümen töbäkne totrıqsızlandıru omtılışı dip sürätlilär, läkin töbäk inde küptännän totrıqsızlandırılıp kilä, çönki bolaymı, tegeläyme - bar respublikalar da Çeçnä nizağına bäyle dip belderä. Dağstan, Qabarda-Balqar, Qaraçay-Çirkäs häm Adıgeyä dä kergän zur Tönyaq Kavkaz millätara häm dini qarşılıqlar bäyläme belän yäşi, 2 million yarım xalqı bulğan ber Dağstanda ğına da 34 milli törkem ğömer kiçerä. Dmitri Kozak zarlanğan yaman idarädän tış wäzğiatne törle radikal'' törkemnär dä çayqatırğa tırışa. Alarnıñ çeçen suğışçılarına ni däräcädä bäyle buluı mäğlüm tügel, ä menä çeçen qarşılığı üzeneñ suğışnı kürşe respublikalarğa da cäyelderü teläge turında elek beldergän ide, di "Financial Times". Uzğan comğada Beslan höcüme artında torğan dip farazalanğan Şamil Basayev çeçen qarşılığınıñ ikençe yuğarı citäkçese itep bilgelände. Urıslar tarafınnan üterelgän elekke prezident Aslan Masxadov mart ayında Basayev alımnarın xökem itep çıqqan ide, märxüm urınına kilgän möselman ruxanie Ğäbdelxälim Sadullayev isä şulay itep Basayevnı yänä üzenä yaqınayta. Mäskäwdäge Carnegie üzäge xezmätkäre Aleksey Malaşenko fikerençä, Basayevnıñ yaña bilgelänüe çeçen qarşılığınıñ yänä radikalläşüen añlatamı, yuqmı, monı äytü älegä irtäräk, ämma şäxsän ul, bu çınnan da radikalläşügä kiteräçäk dip uylıy. Malaşenko, Çeçnädä çualışlar 27-nçe noyäbrgä bilgelängän parlament saylawları aldınnan kiskenläşä ala dip kisätä. Ul şulay uq, Tönyaq Kavkazda keşelärneñ fundamental'' islamğa birelüe sotsial'' protestnıñ ber forması bulıp tora dip belderä. Çınnan da, töbäktäge qayber respublikalarda eşsezlek 80 protsentqa citä, tulayem citeşterü külämeneñ keşe başına töşkän öleşe anda bar Rusiänekennän ike märtäbä azraq dip yaza "Financial Times" Tönyaq Kavkazdağı totrıqsızlıqnıñ tamırları häm anıñ bar töbäkkä taralu säbäpläre xaqında. Gazeta, şul tamırlarnıñ inde Rusiä prezidentı wäkile Kozak tarafınnan da tanıluı uñay ber küreneş, ämma bu inde soñ bula ala dip tä belderä.
Kärim Kamal


text:
Qanun kem yağında?
- “Mixaylovski tiräsendäge tatar häm başqort awılların şähär okrugı itep yasaw, berençedän, awıl xalqı öçen qaralğan taşlamalarnı kimetä, şähär başlığınıñ awıl cirläre baylığı östennän avtoritar xakimlegen köçäytä, cir häm milek öçen salımnarnı arttırırğa mömkinçelek tudıra, mäğärif, mädäniät ölkäsendä dä awıl xalqı zur zıyan küräçäk, - dip sanıy Rifqät İsmagilov, - Mondıy xäl tarixta berençe tapqır ğına tügel. Perspektivasız awıllar, industriäläşterü çorların üttek inde. Näticädä tel dä yuğaldı, tärtip tä bette. Bu bez ğomumi massada erep yuğalabız, başqort telen, tatar telen, mädäniätıbıznı qurqınıç astına quyabız digän süz”.
Rifqät Tağat ulı İsmagilov Ufa Şigere awılında tuıp üskän keşe. Bügenge köndä ul ekonomik fännär kandidatı, Yekaterinburg awıl xucalığı akademiäse dotsentı. Tuğan yağı problemalarına bitaraf qala almıyça, başqort häm tatar awılların kertep, Mixaylovski şähäre okrugın ayıru turında noyäber ayına bilgelängän referendumnı ütkärergä qarşı oyıştırılğan initsiativ törkemne citäkli ul. Rifqat äfände bu cirlärneñ tarixı, qazılma baylıqları turında küp kenä fänni beleşmälär tuplağan. Ufadan bäysez ekspert çaqırtıp kitergän.
Bötendönya başqort qorıltayı başqarma komitetı tarafınnan ekspert itep cibärelgän, töp xalıqlar xoquqları buyınça ictimaği qurqınıçsızlıq problemaları belgeçe Änwär äfände Yumagulov, barlıq dokumentlarnı töptän öyrängännän soñ, referendum ütkärü turında qabul itelgän qararnı nigezsez dip taptı. Anıñ fikerençä, referendum qayber eş iäläreneñ milliardlap dollar kerem alırğa yunältelgän mänfäğätlären yaqlaw eçen oyıştırılaçaq. Bu cirlärdä 50 million tonna neft, 50 milliard kubometr gaz, platina häm başqa qazılma baylıqlarnıñ buluı inde isbat itelgän. Bu baylıqlarnı üzlärenä alu niäte belän, awıl xalqın mäñgelek baylıq – cirdän, xucalıq itü xoquqınnan mäxrüm itü protsessı bara di ul.
Rifqät İsmagilov, Änwär Yumagulov häm initsiativ gruppanıñ başqa äğzaları awıllarğa yörep, xalıq belän aralaşqannar, bu turıda küp kenä süzlär alıp barğannar. Rifqät äfände äytüençä, reformalardan arıp betkän xalıq bu xällärne belmi. Xalıq arasında añlatu eşläre alıp baruçı yuq. Ä üz mänfäğätlären yaqlarğa omtıluçılar xalıqnıñ belmäwennän faydalanıp qalırğa tırışalar.
Mondıy xälgä yul quymas öçen, initsiativ gruppa xatlar belän ölkä xakimiäte citäkçelärenä, ölkä duması deputatlarına, Sverdlov ölkäse Qanunnar Cıyılışı wäkillär palatasına häm başqa küp kenä räsmi orğannarğa möräcäğät itte.
Bu keşelärneñ maqsatı – qanunsız referendumnı buldırmaw, awıllarnı ayırım üzidarägä berläşterep, üz cirläre belän üzläre idärä itärgä xoquq birü. Öç yöz yıldan artıq tarixı bulğan awıllarnı şähär qaramağına birep, xalıqnı cirsez qaldıruğa yul quymaw.
Bügenge köndä üz cirenä bitaraf bulmağan bu keşelär räsmi orğannardan cawap kötä.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Yevropa Komissiäse suğışqa qarşı çıqqan illärne Ğiraqnı tözekländerü eşennän çitlätü qararına tänqit belderä
Audio (Reijo Kemppinen)
"Bez moña tirän borçılu belderäbez. Bu qararnı añlarğa da, aqlarğa da awır. Alay ğına tügel, bu – säyäsi xata bulıp tora. Çönki xalıqara cämäğätçelekneñ Ğiraqta demokratiä tözü tırışlığına qarşı kilä."
Kiçä Waşingtonnıñ bu qararına Germaniä, Fransiä häm Rusiä tänqit belderde. Süz Amerikan räsmiläre tarafınnan Ğiraqnı tözekländerügä birelgän 18 milliard dollar külämendä 26 kontrakt turında bara.


text:
Quaşnin uzğan atna wazífasınnan otstawqağa kitkän ide.Ul Başqortstannıñ sosíal-iqtisadí torışı turında doqumentlar soratıp alğan.“Arğumentı i faqtı“ gäziteneñ republík buyınça quşımtası Quaşninnıñ çığışı belän Ufadan buluın iskä töşerep , “Quaşnin elekke boyar näselennän , küräseñ , bilämälär belän qızıqsına başlağan“, dip yazıp çıqtı.Yäğni , Anotolíy Quaşnin Başqortstan prezidentı bulu mäsäläsen öyränä.
Bäysez çığanaqlar Başqortstannıñ bulaçaq prezidentın farazlap , Ural Latípov isemen atadı.Ural Latípov bügenge köndä Belorus republígı prezidentı xakímítı başlığı.Ul Başqortstannıñ Baqalı rayonınnnan.


text: İstanbul. Bügen biredä mäğlüm islamçı Metin Kaplan mäxkämäse başlandı, ul däwlätkä xiänät itüdä ğäyeplänä. Bıyıl üktäbrdä Germaniädän Törkiägä qaytarılğan Kaplannı törek xakimiate, xäzerge dönyawi törek däwläten qorğan Mostafa Kemal Atatörk torbäsenä oçqıç belän höcüm ityüne oyıştıruda ğäyepli. Kaplannıñ advokatları, ul bernindi dä köç qullanu ğämällärenä bäyle tügel dip belderä häm Kaplan mäxkämäseneñ ğadel şartlarda ütüenä şiklänep qarawın äytä. Germaniädä çaqta Kaplan üzen Koeln şähäreneñ xälife dip iğlan itkän ide. Anıñ tiräsendä tuplanğan törkem Törkiädäge dönyawi xakimiatne bärep töşerügä häm anda islam däwläten buldıruğa öndi. Germaniä şul törkemneñ eşçänlegen üzendä tıydı.


text:
Özbek tili
Özbek tili (öz adı O‘zbek tili) – Türkiy tillerden Qarluq gruppasına ait bir til. Özbekistannıñ bir resmiy til olıp, bütün Orta Asiyada laf etilgen, Türkiy til ailesiniñ 3-nci büyük vekilidir. Şimal ve cenüp şiveleri olmaq üzere eki şivesi bar. Şimal şivesi 22 000 000-ğa yaqın bir toplulıq tarafından Özbekistanda, cenüp şivesi ise tahminen 2 500 000 nufuslı bir azlıq tarafından Afğanistanda laf etile. Özbek tili Uyğur tiline yaqın tildir. Özbek tili Türkistan coğrafiyasında Özbekistan tışında yayılğan olğan özbekler arasında; Qırğızistan, Qazahistan, Tacikistan, Afğanistan, Türkmenistanda de qullanıla. Söz mevzusı bazı regionlarda regionnıñ resmiy tilinden de çoq qullanıla.
Elifbe[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1924 senesinden evel, bütün Orta Asiya tilleri Arap yazısınen yazılır edi. 1924-1940 arasında resmiy Özbek tili, Stalin idaresi tarafından Kiril elifbesi israr dayatılıncağa qadar Latin elifbesinen yazılğan. 1992 yılına qadar Özbekler Kiril elifbesini qullanmağa devam ettiler, faqat şimdi Kiril elifbesi alâ daa yayğın olmasına baqmadan Latin elifbesi resmiy olaraq qabul etilgendir.
- Kiril:
- Latin:
Yazı misali[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Özbekçe (latin):
Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo'lib tug'iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari bilan birodarlarcha muomala qilishlari zarur.
- Özbekçe (kiril):
Бapчa oдaMлap эpkиH, қaдp-қиMMaT Ba ҳyқyқлapдa TeHr бўлиб Tyғилaдилap. yлap aқл Ba BиждoH coҳибидиpлap Ba биp-биpлapи илa биpoдapлapчa MyoMaлa қилишлapи зapyp.
- Qırımtatarca:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.


text:
İcadi üseş texnologiäse buyınça uqıtunı Rusiä töbäklärenä kertü dä küzdä totıla
İcadi üseş texnologiäse buyınça programma berniçä yıl elek eşlängän. Psixologiä fännäre doktorı Äxmät Räximov tarafınnan. Xäzerge waqıtta anıñ buyınça uqıtu respublikadağı 56 mäktäptä alıp barıla. Şul mäktäplärdä 1-3 sıynıfqa qädär uquçılar tatar tele, matematika, älifba häm tabiğät beleme fännären icadi üseş texnologiäse programması buyınça üzläşterä. Äxmät Räximov äxlak beleme buyınça da däreslek çığarırğa kiräklegen äytte. Tatarstan mäğärif häm fän ministrlığı belän inde kileşelgän.
İcadi üseş texnologiäse eksperimentı yäğni täcribä uzdırunıñ maxsus baza mäktäpläre dä buldırılğan. Alar xäzer respublikada tuğızaw. Şunıñ berse Baltaç rayonı Salawıç urta mäktäbe. Anıñ direktorı Lyutsiä Zakirova
Uqıtuçı barı idäräçe genä, uquçılar törkemnärgä bülenep eşli. Alar härwaqıt eştä. Üz fikerlären äytergä çitensenmilär. Ägär berse çitensensä ikençese yärdäm itä.
Uqıtuçı barı idäräçe genä, uquçılar törkemnärgä bülenep eşli. Alar härwaqıt eştä. Üz fikerlären äytergä çitensenmilär. Ägär berse çitensensä ikençese yärdäm itä.
“Tügäräk östäl”dä icadi üseş texnologiäse buyıñça eksperiment respublikada uñışlı bara dip bilgeläp uzıldı. Anı kiläçäktä Rusiä töbäklärendäge tatar mäktäpläre häm sıynıflarına kertü dä küzdä totıla. Mart azağında Bötenrusiä uqıtuçılar qorıltayında bu mäs'älädä söyläşü bulır dip kötelä. Bu xaqta Tatarstan mäğärifne üsterü institutı citäkçese İlsur Hadiullin äytte. Ul barlıq tatar balaların icadi fikerlärgä öyrätergä kiräk, üz qatğiy fikeren äytä belergä tieşlär dide. Çönki rus balaları öçen bügen törle programmalar bar.
“Tügäräk östäl”dä icadi üseş texnologiäse buyınça belem aluçı balalarnıñ barı yaxşı bilgelärgä genä uquı assızıqlandı. Şulay uq mondıy uqıtu balalarnıñ tärtipläre häm sälämätleklärenä dä uñay tä'sir yasawı äytelde. Bu maxsus anketalar yärdämendä bilgelängän.
Landış Xarrasova


text:
Omski Cämiğ mäçetendä balalarğa cäyge yal oyıştırıldı
Mäktäp yäşendäge balalar cäyge yalların mömkinleklärenä kürä törleçä ütkärä. Beräwläre äti-änise belän diñgez buyında yal itsä, ikençeläre äbi-babasında bula, qaysıları yäşelçä, bäräñge baqçalarında ölkännärgä yärdämgä kilälär. Balalarnıñ cäyge yalları turında xäzer din ähelläre dä qayğırta başladı. Omskida berniçä yıl rättän möselman balaları öçen cäyge yal-uqular oyıştırılıp kilä. Cämiğ mäçete qarşında bıyıl 40 könlek lager' eşläde.Şuşı könnärdä genä balalar öylärenä taraldılar. “Balalar mäçettä tordılar, aşadılar, eçtelär, attraksionnarğa yördelär, futbol uynadılar,”- dip söyli Seber yağı möftie Zölqarnäy xäzrät Şakircanov. “Balalar ğäräp imlyasen, din nigezlären öyrändelär. Barısı da Qor'än uqırlıq bulıp qaytıp kittelär,”- di möfti-xäzrät. Ber uñaydan şunsın da äytep ütärgä kiräk, Omskinıñ Cämiğ mäçetendä dini uqular yıl äylänäsendä dä bara. Däreslärgä ğädättä balalar ğına tügel, ölkännär dä yörilär. Möfti-xäzrät Şakircanov süzlärençä, anda uquçılar yaxşı äzerlek alalar häm qayberläre dini belemnären çit illärdä dä däwam itterälär.
Şulay itep, şähärdä mäçetlär xalıqqa din beleme, dini tärbiä birüdä eş alıp baralar, qızğanıçqa qarşı, awıllarda başqaçaraq küreneş. Omski ölkäsendä Seber yağı möftiätenä qarağan 27 mäçet eşli. Alarnıñ küpçelege comğa könnärendä, qayberläre bäyrämnärdä genä açıla.
Mäsälän Ust'-İşem rayonı İlçebağa awılında monnan ike yıl elek açılğan mäçet şundıy uq xäl diärgä bula. Döres, biredä eş bötenläy barmıy dip äytep bulmıy. Mäçetneñ imamı 75 yäşlek Garäfetdin babay Gıymaev süzlärençä, comğa namazlarına xalıq yöri, bäyrämnärdä mäçet tulı bula. 15 yäşlek 2 yegetne uqırğa cibärgännär, alarnıñ berse Omskida Cämiğ mäçetendä, ikençese Törkiädä uqı. Balalarnı cälep itälär, mäktäp direktorı belän söyläşengän , ul qarşı tügel, balalar comğa könnärendä kilgälilär. Xätemnär ütkärälär, öyläneşüçelärgä nikaxlar uqıylar. “Ozaq yıllar dinnän bizderelgän, xalıq töşenep citä almıy äle. İnşalla alay bulsın inde: aldağı köndä ber-berebezne beleşep, oçraşıp, dinne kütärergä yärdäm itärgä kiräk,”- di İlçebağa mäçete imamı.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Britaniä premiere Tony Blair öçen soñğı 24 säğät politik yaqtan yäşäp qaluı öçen zur ähämiätkä iä de. Ul üzeneñ Leyboristlar Partiäsendäge baş kütärüdän isän qaldı. Şulay uq qoral belgeçe David Kellyneñ üz-üzene üterüen tikşerüçe Brain Huttonnıñ raportı da Blairnı bu eştä ğäyebe yuq dip anı aqladı.
Äyye, xörmätle tıñlauçılar Britaniä premiere Blair ike qıyın sınaudan uñışlı ütte. Berençe sınau studentlarnıñ universitet öçen tülärgä tiele aqçanı arttıruğa qarağan qanun turında buldı. Blair xökümäte tülänergä tieşle miqdarnı 2.025 dolardan 5 500 dolarğa kütärergä teli. Läkin, ul aqça studentlar universitetnı tämamlap eşkä kergännän soñ ğına tülärgä tieşlär Mäğarif ministere Charles Clarke aqçanıñ miqdarı kütärelmägän xäldä universitetlar moxtac bulğan aqçadan mäxrum qalçaqlar digän argument alğa sörde. Moña Leyboristlar Partiäsenneñ küpkenä deputatları qarşı çıqtılar. Alar bu partiäneñ 1997-nçe yılğı saulaualdı kampaniäsendä universitetlarğa tülänä torğan aqşanıñ miqdarı artırılmayaçaq digän väğdäne bozu bulıp tora dip qarşı çıqtılar. Blairnıñ partiäse parlamentnıñ tübän palatasında 659 urınnıñ 408-enä iğ. Läkin qanun proyektı tauışqa auyılğanda küpkenä leyborist deputatlar aña qarşı tauış birdelär. Şulay da qanun proyektı biş tauış küpçelek belän 311-gä qarşı 316 tauış belän ütte. Bu inde Blairnıñ räxäteräk sulış aluına kiterde. Läkin, aña bügen tağı da ber kirtäne ütärgä kiräk buldı. Qoral belgeçe David Kellyneñ üz-üzen üterüen tikşerü öçen bilgelängän mäxsus xakim Lord Brian Hutton bügen üzeneñ tikşerüläreneñ näticäsen iğlan ite. Ul Kelly başqa berävneñ dä qatnaçlığınna tış üz-üzen ütergän. Başqa berävneñ dä monda ğäyebe yuq digän näticägä kilgän.Anıñ fikerençä, ber kem dä BBCdağı rapornıñ çığanağı Kelly dip faş itelgännän soñ, ul üz-üzen üterer dip aldan äytä almas ide. Mäğlum bulğança, Britan xökümäte Ğıraqtan kilgän qurqınıçnı küpertep kürsätä digän BBCdağı rapornıñ çığanağınıñ Kelly buluı faş itelgäç ul üz-üzen üterde. Şunnan soñ, xökümtneñ Kellyneñ isemen faş itüe anıñ ülemenä säbäp buldı digän şau-şu quptı. BBC xezmätkäre Andrew Gilligan xökümät Ğıraq 45 minutta massa küläm yuq itü qoralların qullanışqa kertä ala digän raportınıñ döres bulmauın belde digän ğäyepläv belän çıqqan de. Xakim Hutton xökümät Ğıraqtan kilgän qurqınıç turındağı raportnı belä torıp küpertep kürsätte digän ğäyepläv nigesez digän näticägä kilgän. Hutton şulay uq BBC jurnalistı Gilligannı premier Blair xökümäteneñ ışanıçlılığın sorau bilgese astına quyuın häm BBC citäkçelegen, xökümätneñ şikayätlären tieşençä tikşermägäne öçen dä ğäyepläde. Ul şulay uq, premier Blair häm ölkän räsmi şäxeslär Kelly saqlanu ministerlegenä BBC jurnalistı belän söyläşkän buluın iqrar itkännän soñ aña qarata nindi mönäsäbät kürsätüne tikşersälär dä, xökümät BBC raportınıñ çığanağın yäğni Kellyne faş itü öçen ber nindi dä strategiä alıp barmadı digän näticägä kilgän. Tik Kellyneñ iseme telgä alınğan xäldä moni raslarğa digän näticägä kilengän. Saqlanu ministerlegeneñ mätbuğat bülege şulay eşläde dä. Jurnalistlar raportnıñ çığanağı Kellyme digäç , monı rasladı häm şulay itep bu eş faş itelde. Hutton, tik ministerlek Kelligä jurnalistlar isemen telgä alğan xäldä, mone raslayayaçağın aldan äytergä tieş ide dip kenä tänqitläde. Qısqası, Huttonnıñ raportı premier Blairne, anıñ xökümäten ğäyeplävlärdän aqlıy, BBCnı raportnıñ döreslegen häm soñğaraq şikayätlärne tieşençä tikşermägäne öçen şeltäli. Toni Blair bu forsattan faydalanıp, şunduq tübän palatada çığış yasadı häm üzenä häm xökümätenä qarşı alğa sörelgän barlıq ğäyeplävlärdän aqlanğan buluın zur qänäğätlek belän qabat qabat telgä aldı.
Audio
"Min Lord Hutton, anıñ ştabına häm tikşerüçelärgä xezmätläre öçen raxmetle. Raport täfsille, şäddätntış centekle häm anıq dokument Ul şikkä yaki mäşnä birügä yul qaldırmıy. Bez anı tulısınça qabul itäbez."
Şulay itep Premier Blair soñğı 24 säğät eçendä ikençe märtäbä ciñüçe bulıp çıqtı höm pozitsiäsen nığıttı.
Färit İdelle, Praga.


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 01:10
Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ yıllıq yullamasın tıñlawğa bağışlanğan Federal' Cıyılış utırışında Tatarstan citäkçeläre dä qatnaştılar. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev yullamanı tıñlağan soñ mäğlümät çaralarına: “Rusiä Prezidentı yullaması- ul il häm böten dönya aldında köçäyä barğan Rusiä Federatsiäse reformaların alğa cibärüneñ aldağı programması” dip belderde. Äye küpçelek xalıqta monıñ belän kileşä häm Rusiädä soñğı waqıtta iğlan itelgän fäqirlek belän köräşü, sotsial' yaqlawnı arttıru kebek programmalarğa saqlıq belän- “hawada oçqan tornağa qarağanda...” digän ğibärädän çığıp qarıylar. Yullama iğlan itelgän kön aldınnan Rusiä xökümäte utırışında yañalıq iğlan itelde. Xalıqqa sotsial' yärdäm qanunı üzgärä- taşlamalar urınına pensiälärgä aylıq östämälär kerteläçäk. Tatarstanda da monı zur qızıqsınu belän qabul ittelär. Awıl cirendä 1500- 2000 sum pensiägä yäşäwçe qart-qorığa 1000-2000 sum östämä wäğdä itelä bit. Awılda üz yortında yalğız yäşäwçe pensioner qarçıq belän söyläşäbez. Şulay itep wäğdä itelgän reformalar bik qızıqtıra, läkin tormışqa aşuına ışanuçılar az. Äle bit ul östämälär dä barlıq kategoriä pensionerlarğa bulırmı yuqmı bilgele tügel. Ber şähär pensionerı-“ ğadi pensionerlarğa, xezmät veterannarına bu östämälärneñ küpme bulası bilgele tügel”-dide. Çärşämbe könne mäğlümät çaraları- Tatarstanda pensionerlar öçen yäşäw minimumı 1700 sum dip iğlan ittelär. Yarar şulay bulsın di, gärçä xalıq monı şaqtıy ğına kimetelgän kürsätkeç dip sanıy. Ä xäzer ike bülmäle şähär fatirında ikesenä yaqınça 4000 meñ pensiä alıp yäşäp yatqan pensionerlar ğailäsen küz aldına kiteregez häm wäğdä itelgän reformalarnıñ yamawlıq östenä yamawlıq bulğanıñ şäylärsez dip ışanıp qaluçı Yunıs Ätnäle. Azatlıq radiosı. Qazan.


text:
Tatarstan: “Millätebez ni xäldä?” Mirza Mäxmütov häm Räzil Wäliev belän äñgämä
May ayınıñ ikençe atnasında bez sezne, xörmätle radiotıñlawçılar, “Tatarstan” jurnalında basılğan berniçä mäqälä belän tanıştırırbız. Jurnalnıñ daimi avtorı Waxit Şäripov “Üzgärtep qıru” dip atalğan mäqäläsendä Rossiädä 20 yıl buyı alıp barılğan üzgärtep qoru säyäsäteneñ bügenge köndä dä Rusiäne demokratik ilgä kiterä almawı turında, Rusiäneñ iqtisadi, sotsial'' yaqtan maqsatların açıqlıy almawı turında häm däwlät tözeleşe formasın täğäyenlämäwe turında fikerlär äytä. ”Däwlät barın bar, xätta ber genä dä tügel, ämma haman da il yuq,” - di ul.
Jurnalnıñ tatar dönyası säxifäsendä Tatarstan Respublikasınıñ Ural töbägendäge daimi wäkile Rawil Bikbovnıñ “Ural tatarları yaña ğasırda” dip atalğan mäqäläse basılğan. Ul “Yaña ğasır” kanalında, “Ural tatarları häm milli televidenie” proyektınıñ berniçä variantın täqdim itä. Berençe variantı cirle kabel'' qullanuğa nigezlänsä, ikençe variantı – sputnik tälinkäse aşa “Yaña ğasır” televideniesen bergäläp qaraw urının oyıştıru; ä öçençe variant tatarlar küpläp yäşägän awıl cirlegendä az quätle detsimetrlı dulqınnardağı tapşırğıçların qullanu. “Yaña ğasır” televideniesen translyatsiäläw bik faydalı bulaçaq, di ul. “Bügen “Yaña ğasır” tapşıruların xalıqqa citkerüdä Ural töbäge, bigräk tä Sverdlaw ölkäse äydäp bara dip tulı ışanıç belän äytergä bula”,- di Rawil Bikbov.
Tatarstan jurnalınıñ Mäğärif säxifäsendä professor, Tübän Kama munitsipal'' institutı rektorı Färit Yalalov “İnnovatsiäle milli universitet konsepsiäsen täqdim itkän. Anıñ konsepsiäse buyınça, “TDÜ- yuğarı etnomädäni tärbiä, innovatsiäle belem alırğa mömkinlek tudıruçı vuz bulır dip kötelä. Älegä mondıy vuz Tatarstanda da Rossiädä dä yuq”,- di ul.
“Millätebez ni xäldä?” dip atalğan zıyalılar klubı säxifäsendä akademik Mirza Mäxmütov belän yazuçı Räzil Wäliev äñgämäse urın alğan. Tormış täcribäse ğayät bay, qılğan ğämälläre küp bulğan, fiker söreşe yuğarı däräcädä bulğan, abruylı Mirza Mäxmütovqa Räzil Wäliev, sezne nindi uylar borçıy, küñelegezne nindi waqiğalar söyenderep yäisä bimazalap tora, digän soraw birä. Mirza Mäxmütov bolay dip cawap birä.“Respublikada yortlar tözelüe, zavodlar eşli başlawı, yaxşı yullar tözelüe,söenderä älbättä. Ämma azmı-küpme möstäqillek birgän Konstitutsiäbezdän, közge sarıqnı ütmäs qayçı belän qırıqqan şikelle, azatlıq birgän matdälärne qırqıp,yolqıp aldılar. Milli respublikalarnı beterälär, imeş. Xalqıbıznıñ yazmışı üz qulıbızda bulmas mikänni? Rossiä mäğlümat çaralarında terrorda qatnaşasız, dip, möselmannarnı ğäyeplilär, kimsetälär. Ğäcäp tügel: Mäskäw türäläre üzlären maqtap tuya almıylar, kön dä çirkäw,kön dä berär täre-ikonağa bağışlanğan ”kryestnıy xod”lar kürsätälär. İnde xäzer fänne tuzdırırğa , yuğarı uqu yortlarınıñ sanın kimetergä, yarlı-yabağay ğailälärdä üskän yäşlärgä yuğarı belemgä kirtä quyarğa toralar h.b. Şundıy küñelsez waqiğalar canımnı ärnetälär, älbättä. Millätne ruslaşıp betüdän, ülemnän saqlap qalu, anıñ kul''turası üseşenä yul açu - olı maqsatıbız”, di ul.
Räzil Wälievnıñ, bulaçaq Tatar Däwlät Milli universitetın nindiräk itep küz aldına kiteräsez, digän sorawına ul bolay cawap birä.
“Minemçä, anı başta uq zur itterep oyıştırırğa, kürsätergä kiräk. Mäsälän, bu burıçnı başqarır öçen bulaçaq universitet sostavına bügen eşläp torğan biş institutıbıznı kertü kiräk tügelme ikän: TARİ – innovatsiälär häm çit illär täcribäse üzäge ;TDGİ - tatarça uqıtuçılar äzerli; (respublikadağı tağın öç pedagogiä vuzı bar), Älmät neft'' institutı; Älmät häm Tübän Qama munitsipal'' (cirle) yuğarı uqu yortları. Berläşkän universitetnıñ beryulı 14-15Meñ studentı bulır ide, äzer professorları, täcribäle citäkçeläre bulır ide. Mondıy şartta mäskäwlelär belän dä ayaq teräp söyläşep bulır ide. Berençe kurstan uq intellektual'' elitanı - sälätle yäşlärne cıya başlarbız. Prezident M.Şäymiev bina öçen aqça taptı, eçtälegen yulğa salır öçen fiker dä tabılsa, şät, xıyalıbız tormışqa aşır ide”, - dip tämamlıy ul äñgämäsen.
Mälikä Basıyr


text: İrannıñ mädäniät häm islam idäräse ministrı Hossein Saffar-Harandi, ministrlıqta eşläwçe xatın-qızlarğa kiçke 6dan soñ eştä qalunı tıydı, kiçen xatın-qızlar ğailäläre belän bulırğa tieş, dip belderde. Köndälek "Tossee" basmasına birgän äñgämäsendä, Saffar-Harrandi, "xatın-qızlarnıñ islam däwlätendä ruxi qimmätlärne üsterüdäge role zur", digän. Küzätüçelär fikerençä, bu yaña qarar qarşılıqlı, çönki biredä süz sotsial çikläwlär genä tügel, ä xatın-qızlarğa kübräk eşläp östämä aqça qazanu mömkinlegen beterü turında bara.


text: Bügen Mäskäwdä “Bez” xäräkäte citäkçese Roman Dobroxotov, Belorusta miting waqıtında qulğa alınğan rusiä watandaşların yaqlap, qarşılıq aqsiäse ütkärgän öçen, qısqa waqıtqa totqarlanğan. Rusiäneñ Eçke eşlär ministrlığı qarşında atna başınnan birle yalğız piketlar ütä. Anda qatnaşuçılar ministrlıqnı Aleksandr Luqäşenqo rejimına yul quyuda häm ğämälsez toruda gäyepli. Milisionerlar xoquq yaqlawçılardan piketqa röxsät sorıy. Şul uq waqıtta Dobroxotov, yalğız piketlar xaqında üz qanunı bar, anıñ öçen ayırım röxsät kiräk tügel dip sanıy.


text:
Tatarstan mäktäplärendä “Din tarixı” uqıtıla başlayaçaq
Rusiä töbäkläre mäktäplärendä Pravoslav mädäniäte nigezlären uqıtu cäyelä başlağaç, borçılu belderep Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev “Din tarixı” däreslegen äzerlärgä yöklämä birgän ide. Anıñ buyınça Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrlığı belän “Russkoe slovo” näşriäte, ayırım alğanda, Mäskäw ğalimnäre eşkä kereşte. Däreslek tiz arada äzerlände häm inde anıñ nigezendä berniçä tapqır fiker alışu da buldı. Ayırım alğanda, elekke bulğan utırışlarda xristian dine bülegenä kübräk urın birelü, eçtälekneñ awır yazıluı, yäğni añlaşılmawına qänäğätsezlek belderülär bulğan ide. Sişämbe könne utırışta älege citeşsezleklärneñ beterelüe äytelde. Ämma qayberläre barıber qalğan bulıp çıqtı. Mäsälän, däreslektä xristian, islam, iudaizm häm buddizm dinnäre bülekläre ber-ber artlı birelgän. Utırışta isä bu döres tügel, älifbadağı xäreflär nigezendä birü kiräk ide, yäğni berençe xristian tügel, ä buddizm dine urın alırğa tieş ide dielde. Monı Tatarstan mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov däreslek yazuçılarnıñ bu urtaq fikere buldı, xristian dine iñ küp qullanıla torğan din dide.
Rusiä İslam universitetı ğalime Rafiq Möxämmätşin isä qayber qänäğätsezleklär turında menä närsälär äytte:
“Däreslektä kereş öleş yuq. Monotoistik dinnär kilgänçe nindi dinnär bulğanı yazılmağan. Annarı inde xäzerge dini wäzğıät turında häm traditsion bulmağan dinnär xaqında bülek yuq digän fikerlär buldı. Läkin bäxäslär konstruktiv dip äyter idem min. Ä konseptual' yaqtan alar bar da törle. Ägär dä alarnıñ barsın isäpkä ala başlasañ, däreslek qalmayaçaq. Şuña kürä alarnıñ mömkin bulğannarı älbättä isäpkä alındı, nigezdä däreslek niçek itep yazılğan, koordinal' üzgärmäde.”Rafiq Möxämmätşin älege däreslekne äzerlägän Tatarstan yağınnan üz berdänber ğalim. Ul İslam bülegen yazdı. Däreslek turında ul bolay dip däwam itä:
“Tuleam äytkändä däreslek yaxşı yazılğan, moña qadär İslam turında bolay eçtälekle yazılğan däreslek yuq ide.”Rusiä İslam universitetı rektorı Rafiq Möxämmtşin äytüençä, älege däreslek tizdän basılıp çığaçaq häm közgä mäktäplärgä keräçäk. Ämma äle anı uqıtuçılar äzerläw zarur ikän. Monı kemnär uqıtır älegä bilgesez. Ul töp fän bularaq kermäyäçäk. Tatarstan mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov bolay di:
“Fän bularaq kerä almıy, ul respublika komponentı nigezendä uqıtılaçaq”
Räis Şäyxelislamov älege däreslek buyınça uqıtıp qaraw barlıq mäktäplärdä tügel, ä respublikanıñ berniçä uqu yortında ğına başqarılaçaq di:
“Xäzerge waqıtta älege däreslek buyınça uqıta torğan mäktäplär bilgelänä.”Tatarstan mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov äytüençä, älege däreslek Tatarstan öçen genä eşlänsä dä, Rusiä töbäkläre mäktäplärenä dä täqdim iteläçäk. İnde qızıqsınuçı töbäklär bulğan.
Landış Xarrasova


text:
Äfğanstan saylaw komissiäse prezident häm parlament saylawlarınıñ könen bilgelärgä cıyına
Berläşkän Saylaw İdaräseneñ matbuğat wäkile Cäwid Ludin süzlärenä qarağanda, prezident saylawların sintäbr azağı yä üktäbr aylarında uzdırıp bulaçaq, ä menä 249 keşelek parlamentqa saylawlar ildäge totqısızlıq säbäple kiläse yıldan da irtäräk ütä almas: "Saylawlarnı qayçanğa bilgeläw – bu saylaw komissiäse eşe. Komissiä wäkilläre sişämbe könne Äfğan xökümäte belän oçraştı häm alar soñıraq üz qararın iğlan itäçäk. Bügenge söyläşülärdän soñ saylawlarnı uzdıru waqıtı bilgele bulaçaq," dide saylaw idaräseneñ matbuğat wäkile Cäwid Ludin.
Başta prezident saylawları Äfğanstanda iüngä bilgelängän ide. Läkin soñıraq, xalıqnıñ terkälmäwe häm ildäge xärbi wazğiät säbäple tawış birü sintäbrgä küçerelde. Prezident saylawları xäzer inde Äfğannarnıñ "Mizan" digän ayında bulır dip kötelä. Bu – 22 sintäbr belän 21 üktäbr arası.


text:
İran ägär dä üzeneñ atom programması mäs'äläse BMO İminlek Şurası qaramağına tapşırılsa üzendäge atom qorılmalarında xalıqara tikşerülärne tuqtatu mömkinlege turında belderde. Atom söyläşülärendäge İrannıñ baş wäkile Ali Laricani atom texnologiälären taratmaw kileşüeneñ atom qorılmaların kötelmägändä kilep tikşerü turındağı protokolına işarä itte.
İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xamenei İran bernindi basımğa häm yanawlarğa da bireşmiäçäk dide.
Yewropa Berlege belän AQŞ atom yağulığı äzerläw eşen İran qoral yasaw öçen faydalana digän şik belderä.
Tähran bu ğäyepläwne kire qağıp atom programmasınıñ maqsatı barı elektr energiäse genä citeşterü dip täqrarlıy.


text:
İslam dineneñ şuşı möhim ayı citü uñayınnan respublika möftie Ğosman xäzrät İsxaqinıñ Tatarstan möselmannarına qotlaw süzläre dönya kürde. Anda Ğosman xäzrät Diniä näzaräte isemennän möselmannarğa Allahı Täğälä totqan urazalarıbıznı, qılğan doğalarıbıznı, biräçäk sädaqalarıbıznı, barça qılğan ğämällärebezne qabullardan qılsın, il-könnärgä xäyerle iminleklären birüen däwam itsen digän teläklär citkergän. Respublika Diniä näzaräte mäğlümatlärenä qarağanda, 26nçı oktäber, yäkşämbe könne, berençe täräwix namazı Qazan waqıtın belän 18 säğät 16 minutta uqıp, möselmannar Ramazan ayına kerä. Ä urazanı isä 27 oktäber, düşämbe könne, tota başlıylar.
Gölnaz İlgizär


text:
Sişämbe könne Qazanda Konstitutsiä komissiäseneñ berençe utırışı uzdı
Tatarstan Prezidentı rezidensiäseneñ utırışlar zalında uzğan bu utırışnı komissiä räise Mintimer Şäymiev alıp bardı. Kereş süzendä ul küptän tügel Rusiä Konstitutsiä mäxkämäse çığarğan qararda bezneñ öçen kötelmägän närsälär yuq, dide. Mäğlüm ki, Prezident aldan uq Däwlät Şurasınıñ xäzerge sostavı möddäte azağına qadär eşläyäçäk, digän ide. Läkin Konstitutsiäne üzgärtergä turı kiläçäk, çönki Rusiä üz Konstitutsiäsen saqlap qalırğa tieş. Kereş süzeneñ azağında Mintimer Şäymiev Konstitutsiä komissiäse äğzaların uylap konstruktiv eşkä öndäde. Berençe utırış 1,5 säğät çaması bardı. Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse buyınça süz Marat Galievkä birelde. Şunnan soñ komissiä eşe yabıq işeklär artında däwam itte.


text:
Dönyanıñ 10ilendä oyıştırılğan fiker beleşügä qarağanda bigräk tä AQŞnıñ berektäşläre arasında Waşingtonnıñ abruyı kimi bara. 10ilneñ 8dä fiker beleşügä qatnaşuçılarnıñ küpçelege 2nçe noyäber saylawlarında Senator J.Kerrynıñ G.Bushnı ciñep çığuın kürergä teli. İke il- İzrael belän Rusiädä isä xällär näk kiresençä küpçelek G.Bushnıñ prezident bulıp qaluın östenräk kürä. Bu fiker beleşügä qarata xalıqara mäsälälärdä ike belgeçneñ qaraşları
Älege amerikan citäkçelege ber yaqlı säyäsät alıp barğanı öçen tänqitlänä.Waşingtonda urnaşqan Xalıqara Tınıçlıq öçen Carnegie Fondında demokratiä qanun wä qağıydälär programmasında eşläwçe analitik Marina Ottaway qaraşınça, moña tik Ğıraq suğışı ğına tügel ä prezident G.Bushnıñ Kyoto protokolın kire qağuı, qorıç tarifları quyuı häm AQŞnı strategik raketalar kileşüennän çığaru qararı moña säbäp bulğan. Ottaway Dönya xalqı G.Bushnıñ tışqı mäsälälärdä ber yaqlı yuldan baruın kürä, bu yul yışqına mäsälälärne çişäse urınğa kübräk problemalar xasıyl itä, xättä Amerikanıñ üze öçen dä...,misal öçen Ğıraqtağı betkesez qan tügü kebek Ottaway (audio)
Yevropalılar bu pozitsiäne qabul itä almıy.Bush üzen bik täwäkkäl ,ikelänmi torğan keşe itep kürsätergä tırışa.Ämma bu yevropalılarğa oşap betmi ,minemçä alar bälkim dä ul bik qatı ämma çınbarlıqta yışqına eşlärne döres xäl qılmıy dip qarıylar.
10 ildä-Awstalia, Britaniä, Kanada, İzrael, Yaponiä, Rusiä İspanya häm Könyaq Koreda tanılğan gazetalar urtaq fiker beleşü ütkärä. yuğarıda äytelgän 10ilneñ 8dä fikre soralğannar 2 noyäber saylawlarında demokrat senator J.Kerryneñ ciñep çığuın kürergä teli ikän. Rusiä häm İzraeldä fikere soralğannarnıñ zur öleşe Bushnıñ xakimiättä qaluın östenräk kürä.Ottaway İzraellelärneñ Bushnı yaqlawın añlap bulsa da Rusiädä fiker beleşü näticälären qabul itü qıyınraq di(audio)
Bush Rusiä öçen ber närsä dä eşlämäde, ämma Bush Rusiäneñ Çeçnä mäsäläsenä kürsätkän mönäsäbätne ällä ni tänqitlämäde.İkençe törle äytkändä Bush Çeçnä suğışı terrorğa qarşı suğış dip alğa sörelgän argumentnı qabul itä,çönki bu Rusiälellärneñ qatı bulırğa xoquqı bar ikän şulayuq Amerikanıñ da täwäkkäl bulırğa xoquqı bar digän süz bulıp çığa.
Bushnıñ kürsätkän bu mänäsäbättän töp faydalanuçı V.Putin.Ämma Rusiä xalqı da sonğı 5yılda bulıp alğan höcümnärdän nıq qurıqtı, çönki bu höcümnärneñ zur öleşe çeçennär tarafınnan oyıştırılğan dip äytelde.
Waşingtonda Yaqın könçığış İnstitutında eşläwçe çığışı belän Suriädän bulğan analtik Murhaf Juejati dä İzraelneñ Bushnı östenräk kürüen añlıy.Ämma Juejati Bush , İzrael-Fälästin tınıçlıq protsesında ällä ni qatnaşmadı, administratsiä ''yul xaritası'' dip atalğan tınıçlıq planıñ soña qalıp täqdim itep, Sharonğa üzeneñ qarşılıq kürsätkän puktların açıqlawı öçen mömkinçelek birde dip söyli(audio)
Sharonnıñ qarşılıqları buluğa qaramastan , Bush adminstratsiäse yul xaritasın yäki Bushnıñ yänäşä 2 däwlät küzallawın ğämälgä quyu öçen ber dä aşıqmadı.Minemçä axır çiktä premier Sharon belän prezident Bushnıñ qaraşları berbersenä kileşle, ahäñle.
Ämma Juejati bu äle izraellelär Kerryne yaratmıylar digän süz tügel, senator yış qına İzraelne yaqlawın, İzrael tözegän iminlek diwarı fälästin territoriälären izolatsiädä qaldırsa da anıñ kiräkle buluın telgä aldı dip söyli. Senator Kerry yaqın könçığışta tınıçlıq protsesın alğa alıp barırğa kübräk wäğdä itsä dä,Juejati (audio)
minemçä ayırma bar. Ayırma şunda John Kerry xalıqara mäsälälärdä başqaları belän bergäläşep eş itergä teli. Ä Bush küp yaqlı xezmättäşlekkä isä kitmi, üz başına eş itüçe keşe ayrıça ul xalıqara qanun BMOsı kebek oyışmalar aşa eş itüne yaratmıy.
Ämma Kerryneñ xalıqara xezmätäşlekkä äzer buluı ul 90-nçe yıllarda Prezident Clinton kebek yaqın könçığış eşlärenä bireläçäk digän garantiä yuq dip äytä Murhaf Juejati
färidä xämit


text:
Yevropa Parlamentına saylawlarda xakimittäge partiälär cazalandırıldı
Yevropa Berlegendä ağza bulğan 25 ildä Yevropa Parlamentına ütkärelgän saylaular ike tendensiäne kürsätte. Berençedän, saylauçılarnıñ küpçelege xakimiättäge partiälärne kire qağıp, oppozitsiädägelärgä tauış birdelär häm ikençedän, saylaularda qatnaşuçılarnıñ protsentı bik tübän buldı.
Audio
"Yevropa saylaularında Yevropa yuq ide. Bu turıda äytergä kiräk. Qayda ğına qaramıyıq, anda xökümätlärgä tauış birelde. Läkin, saylaular dävlätlär tügel, ä Yevropa Berlegeneñ kiläçäge turında ide. Qızğanıç ki, Könçığışta da, Könbatışta ta Yevropa saylaularında Yevropa yuq ide."
Ni öçen ? Rimdäge amerikan universitetı professorı James Waltsonnıñ fikerençä, Xökümätlär dä, oppozitsiädäge partiälär dä, Yevropa saylaulaın üz maqsätläre öçen faydalanırğa tırıştılar . Mäsälän İtaliädä .
Audio
"İtaliädä saylaualdı kampaniäse premier Berluskoni häm eçke mäsälär turında bardı. Ul üzen kandidat itte häm partiäseneñ Brussel yaki Strasburgta tügel, ä eçke säyäsättäge kursın yaqlattırunı maqsät itep quydı. "
Yevropa Parlamentına saylaular altı atna elek 10 yaña ağza Yevropa Berlegenä alınğannan soñ ütkärelde. Anda qatnaşuçılarnıñ az buluı säbäple, Yevropa Parlamentına saylaularda qatnaşuçılarnıñ tulay protsentı 44tän ber az artıq qına buldı. Yaña ağza illärdä isä qatnaşuçılar protsentı 28 genä buldı. Slovakiädä ul 17 , Polşada 20 protsent buldı. Brusseldäge Yevropa Säyästen Tikşeü Üzägeneñ ölkän tikşerüçese Marko İncerti Könçığış Yevropada tauış birüdä qatnaşuçılar sanınıñ az buluına küñele qaytqan buluın yäşermäde.
Audio
"Yaña ağza illärdäge xäl borçılırlıq. Bez andağı xalıq yaña demokratik xoquqtan därtlänep faydalanaçaqlar dip kötän ide , Bu şulay bulıp çıqmadı."
Ul monıñ öçen saylaualdı kampaniäseneñ tübän sıyfatlı buluı häm cämğiätneñ Yevropa Parlamentınıñ ähämiäten añlap citä almauı ğäyeple digän fikerdä. Kiñäytelgän Yevropa Parlamentı 732 urınnan tora. Konservativ Partiälär andağı iñ ere törkem bulıp qaldı. Anıñ 269 urnı bulaçaq. Yevropa Sotsialistlarınıñ 207, liberal demokratlarnıñ 67 häm Yäşellärneñ 42 urnı bulaçaq. Qalğan urınnar başqa törkemnärgä turı kilä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Abdulla Tuqay
Abdulla Muhammedarif oğlu Tuqay (tatarca Ğabdulla Möxämmätğärif ulı Tuqay, Гaбдyллa MөxәMMәTrapиф yлы Tykaй; 1886 s. aprel 26 - 1913 s. aprel 13) - Tatar halqınıñ büyük şairi, yazıcı, publitsist ve edebiy tenqitçi. Sıqça zemaneviy Tatar edebiyatınıñ esasçısı olaraq añıla.
Abdulla Tuqay 1886 senesi aprel 26 künü Qazan guberniyasınıñ Quşlavıç köyünde doğğan. Babası şu köyde mollalıq yapqan edi. Dört yaşında olğan Abdulla öksüz qaldı. Ondan soñ balalığını Qırlay köyünde bir köylü qorantasında keçirdi. İlk tasilini Qırlay mektebinde aldı. 1895 s. soñ Uralsk şeerinde (şimdi Qazahistandaki Oral şeeri) aqrabalarınıñ yanında aile terbiyesi körip aynı zamanda şeer medresesinde oquy edi. Anda Tatar halq edebiyatınıñ inceliklerinen beraber, Arap, Fars, Rus, Başqurt, Türk kibi halqlarnıñ edebiyatlarını da ögrendi.
Osmanlı Devletinden Rusiyege kelgen Türk ceditçisi Abdulveli onı Türkçe ve Frenk edebiyatlarınen tanıştırdı. Tuqay daa soñra Abdulveli içün dünyanı tanımaq içün közümni açqan kişi degen. Tuqay medresede oqup şiirler yazmağa başladı. 1905 senesiniñ başında sotsial-demokratlar organı olan "Uralets" gazetasına mürettip olaraq kirdi. Şeerdeki inqilâbiy areketlerinde de iştirak etti. 1905 s. inqilâbından soñ Uralskte Tatar tilinde çıqarılıp başlağan "Fiker" (Fikir), "Äl-ğasr äl-cädit" (Yañı asır) gazetalarında, "Uqlar" (Oqlar) mecmuasında faal olaraq çalıştı. Bu neşirlerniñ em mürettibi, em tüzetici, em jurnalistlerden birisi, em de muarriri edi. "Cayıq"ta Tuqaynıñ şairligi ve yazıcılığı inkişaf etti, şüreti bütün Rusiyege cayıldı. Tuqay 1907 senesi küzünde Qazanğa qayttı. O zamanki edebiy-medeniy müitniñ merkezinde istidadı kemalına yetti. Bu devirde Tuqay esasen "Yäşen" (Yaşın) ve "Yalt-yolt" (Tañ) icviy mecmualarında çalışa edi. 1907-1912 seneleri arasında eñ namlı şiirlerini yazdı. Şiirlerniñ esas mevzusı adiy halqnıñ yaşayışı edi.
1913 s. aprelniñ 15 künü Abdulla Tuqay tuberkulöz hastalığından 26 yaşında olğanda vefat etti.


text:
Ukraina NATOğa quşılunı kiçekterä
NATO general' sekretare Jaap de Hoop Scheffer isä: “NATOnıñ tınıçlıq operatsiälärendä bezneñ küplägän wäkillärebez artınnan Ukrainanıñ da qatnaşuınıñ zur ähämiäten, anıñ teläktäşlegeneñ ähämiäten bilgeläp ütäsem kilä. NATO da üz çiratında Ukrainağa bulışa. Saqlanu, iminlek häm şunıñ kebek reformalarda xezmättäşlek itä”,-dide. Evropa Berlege citäkçelege belän söyläşkännän soñ, mätbuğat oçraşuında çığış yasap, Yanukovíç, Sevastopol' mäxkämäse qararı belän Rusiä Ukrainağa tapşırırğa tieşle, Qırımdağı mayaklar mäsäläsen dä iskä aldı. Premier bu problema noyäber ayında uzaçaq rusiä-ukraina xökümätära utırışında qaralırğa tieş, dide.


text: Yevrazia İqtisadi Berläşmäse, YevrazES dip atalğan oyışmanıñ Şura räise, Qazaqstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev, bu Berläşmägä kergän däwlätlär 2011 yılğa urtaq aqça buldıru östendä eşlärgä tieş, dip belderde. Berläşmägä 5 däwlät kerä: Qazaqstan, Qırğızıstan, Rusiä, Tacıqstan häm Belarus. Bügen Mäskäwdä ütkän oçraşuda çığış yasap, Nazarbaev, şuşı 5 däwlätneñ, üz-ara tüläwlärne çit il valutasında başqaruwın, kölkele xäl, dip atadı. Rusiä premier-ministrı Mixail Kasyanov, Belarusnıñ, 2005 yılda rubl’gä küçüwen iskä alıp, Berläşmäneñ urtaq aqçası – rubl bulırğa tieş, digän täqdim yasadı.