text:
Ep TөcTik
Жaлпы MәлiMeT
EpTeriHiң TүпHұcқacы ҚaзaқcTaH Pecпyблиkacы OpTaлық ҒылыMи KiTaпxaHacыHың 75-бyMacыHдa caқTayлы. ЛaTыH жaзyыHдa. ЖиHayшыcы: AxMeToB И.
Ep TөcTik epTericiHiң cюжeTTepi Tүpki xaлықTapыHың фoлbkлopыHдa (қыpғыз, TaTap, Tүpik) keздeceдi.
ҒылыMи зepTTeyлep
Eң aлғaш peT B.B. PaдлoB өз eңбeriHдe (Oбpaзцы: 1870,III, №10) БaTыc-Ciбip TaTapлapыHың «ИpTюшлюk» aTTы epTericiH жapиялaды. Aл ocы eңбekTiң 5-ToMыHдa қыpғыздың «Эp TeшTюk» эпocыHың 2146 өлeң жoлы жapық kөpдi. KeйiH Г.H.ПoTaHиHHiң eңбekTepiHдe epTeri Taғы бip MәpTe жapиялaHaды.
EpTeri MәTiHi «Бaбaлap cөзi» жүзToMдығыHың 75-ToMыHaH aлыHды.
ҚұpacTыpып, ғылыMи TүciHikTepiH жaзғaHдap: C.ҚacқaбacoB, Д.ЖahaH.
MәTiH
Er Töstik
Erte zamanda Ernazar degen kisi bolıptı. Ernazardıŋ özi bay bolıptı. Qora tolğan qoyları bolıptı. Mataw tolğan tüyeleri bolıptı. Öris tolğan jılqıları bolıptı. Ernazardıŋ segiz ulı bolıptı. Bir jılı ülken jut bolıp, el malın alısqa, otarğa aydap ketipti. Ernazardıŋ segiz ulı sonıŋ işinde ketipti. Bir qıstıŋ azığın alıp, kempiri men Ernazar üyinde qalıptı. Ernazardıŋ segiz ulı sol ketkennen habarsız ketedi, aylar ötedi – kelmeydi, jıldar ötedi – kelmeydi. Ernazardıŋ azığı tawsıladı, aşığadı, jeytin tamaq tappaydı. Kempirimen ekewiniŋ ornınan turwğa әlderi әreŋ-әreŋ keledi.
Bir küni keşke jaqın kempir töseginen turıp, üyiniŋ tüŋdigin aşadı. Turwğa murşası kelmey jatqan şal şaŋıraqqa qarasa, şaŋıraqtıŋ küldirewişinde kerwli turğan ker byeniŋ töstigi közine tüsedi. Ernazardıŋ qwanıp, esi şığadı:
– Kempir, süyinşi! Kerwli turğan ker byeniŋ töstigi maylı körinedi, bol, jıldam asıp jiberşi, – deydi.
Söytip, bular töstikti qazanğa saladı. Töstikti asıp jep, şal men kempir әldenedi. Uzamay kempir jükti boladı. Mezgili tolıp, bosanadı. Bir ul twadı, onıŋ atın töstik jegen soŋ bitken bala dep, Töstik qoyadı.
Töstik özgeşe bala bolıp ösedi: bir ayda bir jastağı baladay, üş ayda üş jastağı baladay, bir jılda on bestegi jaŋa öspirimdey bolıp, eki jasında alısqan kisilerin alıp uratın bala boladı. Sadaq tartıp üyrenedi, tartqan sadağın toğız qabat ketpennen ötkizedi. Aŋ awlap, qus atıp, şal әkesi men kempir şeşesin asıraydı.
Töstik bir küni awıldıŋ arasında otırğan tarğaqtı sadaqpen tartıp qaladı. Sadaq tarğaqtıŋ qanatın üzip ketedi.
Tarğaq jığılmay, bir qanatın sabalap qaşa beredi. Töstik «ustaymın» dep qwıp jügiredi. Söytip jürgende, tarğaq bir kempirdiŋ örmeginiŋ üstinen qarğıp ötedi. Qwıp kele jatqan Töstik te örmekten sekiredi. Söytkende Töstiktiŋ bir baqayı örmekti ilip ketedi. Örmektiŋ birsıpıra jibi üzilip qaladı.
Örmek toqıp otırğan kempir: «Alda ğana, kök şeşek-ay! Örmegimdi üzip kettiŋ-aw! Erteden qara keşke büytip, jar qwalap, torğay atqanşa, tentirep jürgen segiz ağaŋdı tawıp alsaŋ bolmay ma?», – dep qarğap-sileydi.
Töstik kempirge jawap bere almay, onıŋ sözine qattı qorlanadı. Әsirese, «tentirep ketken segiz ağaŋ» degen söz oğan qattı tyedi. Töstik burın ağaları barın esitken joq eken. Әke-şeşesi onı Töstikke aytpaydı eken. Kempirge söz qayıra almay, Töstik jügirgen betimen üyine keledi. Atıp әkelgen kustarın laqtırıp tastap, otıra ketedi. Töstiktiŋ aşwlı türin körip, şeşesi: «Sağan ne boldı? Kimmen janjaldastıŋ?», – dep suraydı.
Töstik kempirdiŋ sözin tügelimen şeşesine aytadı.
– Ağalarım qayda? Nege kelmeydi? Izdep tawıp әkelemin! – deydi.
Şeşesi:
– Qaqbas kempir ötirik aytadı. Seniŋ ağalarıŋ bolğan joq, onıŋ sözine nanba! – deydi. Söytip, Töstikti nandırıp qoyadı.
Tağı bir küni Töstik asıq oynap jürip, әlgi kempirdiŋ jalğız balasın judırığımen qoyıp jiberse, bala ölip qaladı. Kempir Töstikti burınğıdan da jaman qarğap-sileydi.
– Qırşınıŋnan qyılğır, Töstik! Meniŋ jalğız balama әliŋ jetkenşe, aydalada tentirep ölgen segiz ağaŋnıŋ qwrağan süyegin tawıp alsaŋ bolmay ma? – deydi.
Kempirdiŋ sözi Töstikke oy saladı. Şeşesinen ağaların suraydı. Şeşesi aytadı: «Segiz ağaŋnıŋ barı ras edi, jut jılı ketip edi, sodan qaytqan joq, qayda jürgenderin bilmeymiz», – deydi.
Töstik ağaların izdew qamına kirisedi. Kempir-şalğa aŋ men qustıŋ etin qaqtap üyip beredi de, Töstik jolğa şığadı. Beline sadaq baylanadı, qolına temir tayaq aladı, ayağına temir etik kyedi. Ay jüredi, jıl jüredi, talay eldi, talay jerdi aralaydı. Joldası da – sadağı, azığı da – sadağı, jolında kez kelgen aŋdı atıp jep otıradı. Temir etikten teŋgedey, temir tayaqtan tebendey qalğanda, alıstan sağım kötergen bel körinedi. Öldim-taldım dep kelip, belge şıqsa, qarawıtqan qalıŋ jılqı körinedi, jılqınıŋ ar jağında el körinedi. Jılqığa kelse, jılqınıŋ işinde tigwli turğan qara qos tur. Qosqa kirse, aswlı mosı, ilwli baqır tur. Baqırdıŋ işi pisken etpen tolı eken. Töstik etke toyıp aladı da, elge qaray jüredi.
Töstiktiŋ kelgen eli as berip jatqan el eken. «Ağalarımdı osı astan izdep köreyin», – dep, asqa tigilgen qalıŋ üydi jağalay qıdıra bastaydı. Arıqtağan, azğan, kyimi jırtıq-jırtıq Töstikti eşkim eskermeydi. Jayaw jürgen adamdı kim bilsin? Söytip kele jatsa, tabaqşılar bir kezde: «Ernazardıŋ segizine tart, Ernazardıŋ segizine tart», – dep şwıldasıp jür eken. «Ernazardıŋ segizin köreyin», – dep üyge kirmek bolsa, tabaqşılar Töstikti keyin qaray süyrep, qaqpalay beredi. «Qayırşı neme, әli etke toymadıŋ ba?» – dep jekirip ursadı. Töstik oğan şıdamay, tabaqşınıŋ birewin judırıqpen qoyıp qalıp, murttay tüsiredi. Jurt jynalıp qaladı.
– Kim kerek? Neğıp jürgen adamsıŋ? – dep Töstikten jön suraydı.
Töstik:
– Mağan Ernazardıŋ segizi kerek, – deydi. Adasıp ketken segiz ağamdı izdep jürmin, – deydi.
Sol arada Ernazardıŋ segizi jön surasıp, Töstikpen jılap-sıqtap tanısadı.
Ernazardıŋ segizi elden adasqannan keyin juttan qalğan jalğız küreŋ byeni bağıp, sodan köp jılqı ösirgen eken. Bağanağı köp jılqı solardiki eken. Töstikten eliniŋ jönin bilgen soŋ, olar da qaytpaq boladı.
Toğızı toğız jağınan şığıp, qalıŋ jılqını ayday bastaydı. Biraq jılqı uylığıp, bir jaqtı bet alıp, jüre almaydı. Qanşa aydasa da serpilip, alğaşqı aydağan jerine qaytıp keledi de otıradı. Toğızı jılqını neşe kün aydaydı, ayağında jürgize almay, jalığadı.
Bir küni Töstik mınaday ayla tabadı: barlıq jılqınıŋ bası küreŋ byeni ustap alıp, jılqınıŋ ortasındağı bir döŋge şığadı, byeni jığıp, tört bwadı da, qıl buraw salıp, taqımın buraydı. Taqımı buralğan soŋ, bye qattı şıŋğıradı. Byeniŋ şıŋğırğan dawısına şurqırasıp qalıŋ jılqı jynaladı. Jılqı әbden jynalıp boldı degen kezde, Töstik byeni turğızıp aladı da, jetektey jöneledi. Sonda qalıŋ jılqı öz betterimen bulardıŋ soŋınan şubay beredi. Endi eşqaysısı da jılqı aydap әlek bolmaydı, küreŋ byeni jetektep jüredi de otıradı. Qalıŋ jılqı şubırıp eredi de otıradı. Swdıŋ tunığın işe-işe, şöptiŋ sonısın jey-jey, talay asqardan asıp, talay şöldi basıp, Töstigi bastap, Ernazardıŋ segizi aman-esen elderine keledi.
Balaları aman-esen kelgen soŋ, Ernazar el jyıp, toy qıladı. Tüyeden bwra, jılqıdan ayğır, tw bye, qoydan qoşqar, qunan qoy soyıp, qımızın köldey, etin tawday qılıp qoyadı. Aqsaqal, qarasaqalın tügel razı qıladı.
Toy tarqağannan keyin Ernazar toğız ulın ayaqtandırw qamına kirisedi. Toğızına toğız kelinşek izdeydi. Kelininiŋ toğızın bir üyden tappaq bolıp, el qıdıradı. Köp eldi aralaydı. Biraq, Ernazar oylağanday toğız qız bir üyden tabılmaydı.
Söytip, Ernazar küder üzip kele jatsa, aldınan bir awıl körinedi. Awıldıŋ ortasındağı ülken bir qoŋır üydiŋ tusına kelip, meyman bolatındığın bildiredi. Üyge kirse, keregesiniŋ basında segiz sırğa ilwli tur eken, sonı körgen soŋ, Ernazar eŋkildep jılay bastaydı.
Üydiŋ bәybişesi Ernazardan:
– Nege jıladıŋ? – dep suraydı.
– Jılağan sebebim: toğız ulım bar, soğan toğız kelinşek izdep jürgen adammın; toğız ulımnıŋ bir әke-şeşeden twğanı syaqtı, toğız kelinimniŋ de bir әke-şeşeden twğan bolwın izdep jürgen adammın, keregeniŋ basındağı köp sırğanı körgende, tilegime jettim ğoy dep qwanıp qalıp edim, sanasam birewi kem eken, soğan jılap otırmın, – deydi Ernazar.
– Endeşe, jılama, tağı birewi bar, әne tur! – dep bәybişe tusbaqannan tağı bir sırğanı alıp keledi. «Kenjekeyimniŋ sırğası edi, munı segiz qızımnıŋ sırğasına aralastırmaymın, ana qızdarım bir töbe, Kenjekeyim bir töbe. Sondıqtan Kenjekeyimniŋ sırğası olardikinen bir bölek turadı», – dep sırğanı qaytadan ornına ilip qoyadı.
Ernazar oğan:
– Seniŋ segiz qızıŋ bir töbe, Kenjekeyiŋ bir töbe bolsa, meniŋ segiz ulım bir töbe, Töstigim bir töbe edi, Kenjekeyiŋ Töstigimdiki bolsın, – deydi.
Söytip, Ernazar toğız qızğa quda tüsip qaytadı.
Ernazar kelinderin alıp qaytwğa toğız ulımen saparğa şığadı. Jolda bularğa periniŋ qızı Bektorı kezdesedi, ol Töstikti körip ğaşıq boladı. Töstikti Kenjekeyden ayırıp alw nyetine kirisedi.
Ernazar toğız ulımen Kenjekeydiŋ awılına barıp, köp waqıt jatadı. Otız kün oyın, qırıq kün toyın istetip, kelinderin alıp, eline qaytpaqşı boladı.
Kenjekeydiŋ әkesi qızdarına tügel enşi berip, köp jasawmen uzatadı. Sonda Kenjekey әkesiniŋ bergen enşisine – mingizgen at, arttırğan tüye, tarttırğan jasawına razı bolmaydı. «Әkem mağan jılqıdan Şalquyrıq attı bersin, jasawdan Aqsırmaldı sawıttı bersin, tüyeden Quba ingendi bersin», – deydi.
Kenjekeydiŋ әkesi qızına aşwlanıp, kisisin qayta jiberedi:
– Qızıma ayta bar, Ernazardıŋ baylığı oğan jetedi. Şalquyrıq attı surağanı nesi? Şalquyrıq – jılqımnıŋ qutı, qutqa qız ye bolğan jer bar ma eken? Quba ingen – tüyemniŋ bası, tüyemniŋ basın surağanı nesi, qızda onday tüye artar bar ma eken? Aqsırmaldı sawıt – atadan ulğa qalatın mura, meni qızım qw bas degeni me? Qızım öytip jawlığın bildirmesin!, – deydi.
Kenjekey әkesine qayta kisi salıptı: «Şalquyrıqtı surağanım, erge layıq at edi, er minsin dep edim; Quba ingendi surağanım, er qosın artsın dep edim; Aqsırmaldı sawıttı surağanım, Er Töstik er edi, sol er kysin dep edim», – depti.
Әkesi Kenjekeydiŋ sözinen jeŋilip, surağandarın beripti. «Qızıma sәlem ayt, Sorqudıqtıŋ basına köşin qondırmasın, qondırsa, kesir boladı», – depti.
Sonımen Ernazar kelinderin alıp qayta beredi. Bir küni köşi jar basında tigwli turğan jartı laşıqqa kezdesedi. Bul periniŋ qızı Bektorınıŋ laşığı eken. Köş tusınan ötip bara jatqan kezde laşığınan şığıp, şayqaqtap, periniŋ qızı Bektorı mınanı söyleydi:
Süygen jarıŋ Er Töstik,
Quttı bolsın, Kenjekey!
Mingen de atıŋ Şalquyrıq,
Quttı bolsın, Kenjekey!
Artqan da tüyeŋ Kuba ingen,
Quttı bolsın, Kenjekey!
Kygen de sawıtıŋ Aqsırmal,
Quttı bolsın, Kenjekey!
Jar basında demeseŋ,
Jartı laşıq demeseŋ,
Bizdiŋ üyge tüse ket,
Köbikti sawmal işe ket, – deydi.
Periniŋ qızı Bektorınıŋ tyise söylegenin jaqtırmay, Kenjekey mınaday jawap beredi.
Periniŋ qızı Bektorı,
Şaypaw söziŋ qoy, Torı.
Süygen de jarım Er Töstik,
Öz jarımdı süyemin.
Mingen de atım, Şalquyrıq,
Öz atımdı minemin.
Artqan da tüyem Quba ingen,
Öz tüyeme artamın.
Kygen de sawıtım, Aqsırmal,
Öz sawıtım kyemin.
Jar basında demeyin,
Jartı laşıq demeymin,
Qaytseŋ de üyiŋe tüspeymin,
Bal berseŋ de işpeymin.
Periniŋ qızı, Bektorı,
Şaypaw söziŋ qoy, Torı!
Osılay dep Bektorınıŋ betin qaytarıp tastaydı. «Qap, bәlem, Kenjekey, sağan qılarmın!», – dep Bektorı tisin qayrap qala berdi.
Köş betimen tarta berdi. Bir küni Sorqudıqtıŋ basına kelip jetedi.
Kenjekey atasına kisi jiberip: «Atam bul qudıqqa qonbasın, ırımı jaman jer!», – dep aytqızadı. «Kelinim kelmey jatıp, meniŋ qonısımdı byleyin degen eken», – dep Ernazar bolmastan әlgi jerge qonadı.
Köş qonısımen, Kenjekey basqa kelinderinen üydi burın tigip jiberedi de, atasın qonaq qıladı. Kenjekeydiŋ ayawlı ekenin Ernazar sol arada biledi. «Kelinim aqıldı eken, tilin beker almağan ekem», – dep ökinedi.
Sol küni tuman boladı. Kenjekey öz әkesiniŋ aytqanı oyına tüsip, kirpigin ilmey jatadı. Erte turıp qarasa, Quba ingen joq. «Quba ingen joq!» – dep atasına habar beredi.
Ernazar at erttep minip, Quba ingendi aynala qarap jürse, anaday jerde turğan Quba ingen körinedi. Qasına kelse, buydası bir kökpekke oralıp qalğan eken. Janında bir tal bar eken, taldıŋ tübinde bir jarbyğan jaman kempir otır.
– Şeşe, şeşe! Ana tüyeniŋ buydasına qol jalğap jiberşi? – deydi Ernazar.
Kempir sonda:
– Tursam otıra almaymın, otırsam tura almaymın, şırağım! Әperwge әlim joq, naşar adammın! – dep mülәyimsydi.
Kempirdiŋ sözine nanıp, buydanı ilip alayın dep eŋkeye bergende, Ernazardı kempirekeŋ şap berip jağadan ala ketedi. Ernazarda tapjılwğa şama joq. Olay-bulay julqınıp bayqap edi, bolatın körinbeydi, kempir qısıp әketip baradı, Ernazardıŋ moynı üzilip, bwınıp baradı, şıbın janı şığıp baradı.
Ernazardıŋ «qoya ber» degenine kempir qoya berwşi bolmadı, öletin bolğan soŋ Ernazar jalına bastadı:
– Ağarğan saqal, şaşım bar! Qartayıp kelgen jasım bar! Toğız kelinimdi jaŋa ğana tüsirip, jaŋa ğana qızığın köreyin dep otırmın. Qoya ber meni, şeşejan, – deydi.
– Joq, – dep kempir qısıp qoyadı, Ernazardıŋ janı şığıp baradı.
Toğız kelin tüsirip
Eldey köşip kelemin.
Tolıp jatqan jasawdan
Toyğanınşa beremin.
Bosat meni, şeşetay! – deydi.
– Joq, – dep kempir qısıp qoyadı, Ernazardıŋ janı şığıp baradı.
Oğan razı bolmasaŋ,
Toğay tolğan qoyım bar,
Qanşa alatın oyıŋ bar?
Bosat meni, şeşetay! – deydi.
– Joq, – dep kempir onan sayın qısadı, Ernazardıŋ janı şığıp
baradı.
Oğan razı bolmasaŋ,
Sawısqanday saqtığı,
Jumırtqaday aqtığı,
Jelbiregen jelegi
Jaŋa tüsip keledi.
Segizinen bir dana,
Aqılı asqan ol dana,
Kişi kelinim Kenjekey,
O da bolsın seniki,
Bir әdil jan meniki,
Jiberşi meni, şeşeke! – deydi.
– Joq, – dep kempir onan sayın qısadı, Ernazardıŋ janı şığıp baradı.
Oğan razı bolmasaŋ,
Soyılday segiz ulım bar,
Mende qanday qunıŋ bar,
O da bolsın seniki,
Bir әdil jan meniki.
Jibere kör, şeşeke! – deydi.
– Joq, – dep kempir qısıŋqırap jibergende, Ernazardıŋ janı murnınıŋ uşına keledi, ölwge az-aq qaladı.
Oğan razı bolmasaŋ,
Atamasım atayın,
Segizinen bir bölek
Jalğızımda qwat bop,
Jayawımda qanat bop,
Pana bolğan bir kezde
Er Töstigim – eŋ kenjem,
O da bolsın seniki,
Bir әdil jan meniki,
Jiberşi meni, şeşeke! –
degende, kempirdiŋ qolı bosanıp sala beredi.
– Töstikti mağan qalay beresiŋ? – dep suraydı kempir. Oğan Ernazar aytadı:
– Meniŋ qaltamda Töstiktiŋ sadağınıŋ uşın şığaratın egewi bar. Töstik onsız jüre almaydı. Men sonı osı arağa tastap keteyin. Töstik izdep keledi, sonda öziŋ ustap al! – deydi.
Kenjekey munıŋ bәrin körip turadı.
Ernazar Quba ingendi alıp qaytıp keledi, köş jöneledi, birneşe kün köşedi. Töstik tünde otawına kireyin dese, otawı ılğy berik boladı. Bir küni Töstik jeŋgelerin alıp, otawına kiredi. Tösegine jatıp edi, Kenjekey bolat kezdiktiŋ sabın Töstiktiŋ jüregine tirep, uş jağın öz jüregine qoyadı:
– Qozğalmay jat, qozğalsaŋ, ekewmiz de jarılamız, – deydi. Töstik munıŋ sebebin suraydı. Kenjekey:
– Әkeŋ seni Bektorınıŋ jalmawızına berip ketken, sen meniki emessiŋ, jalmawızdan birjola qutılıp kel! – deydi.
– Әkem meni jalmawızğa nege beredi? – deydi ol. Kenjekey:
– Nanbasaŋ, әkeŋnen egewiŋdi surap körşi, – deydi. Erteŋ ertemen turıp Töstik:
– Egewimdi berşi, әke! Mına jaqta kyik jür eken, sadağımnıŋ uşın şığarayın dep edim, – deydi.
Ernazar sasıŋqırap qalıp, qorbaŋdap kisesin qarağan boladı da:
– Qap, әttegen-ay, qalıp qoyğan eken. Tünewgi Sorqudıqtıŋ basında, Quba ingendi izdep barğanda,
bir taldıŋ tübine tüsip, at şaldırıp edim, egewiŋ sonda tüsip qalğan eken ğoy,
– deydi. Sonımen, Töstik egewin izdemek boladı, egewiniŋ qalğan jeri – neşe kündik
alıs jol. Ernazardıŋ aytwımen Töstik egewin izdewge altı ayaqtı ala attı, jeti ayaqtı
jyren attı
minbek boladı.
Töstik jılqıdan altı ayaqtı ala attı minip, jeti ayaqtı jyren attı jetegine alıp kele jatqanda, aldınan Kenjekey şığıp mınanı aytadı:
Sorqudıqtıŋ basına
Sorğa bola qondı atam.
Jalmawızğa jalğızın
Janınan qorqıp berdi atam.
Jüretuğın jolıŋda
Qulan ötpes şöli bar,
Onı da basıp ötesiŋ,
Qıran ötpes qyya bar,
Onı da basıp ötesiŋ
Altı ayaqtı ala atıŋ
Qwlıq bye qulını,
Tabanına tas batsa,
Maŋdayınan kün ötse,
Altı künge jaramas.
Jeti ayaqtı jyreniŋ
Tabanına tas batsa,
Maŋdayınan kün ötse,
Jeti künge jaramas.
San jorğanı almadım,
Er atı dep taŋdadım.
Ayıl-turman әbzelin
Erteden bastap sayladım.
Töstik, sağan arnadım,
Jabı emes qazanat,
Er serigi qolğanat –
Şalquyrıqtı min, Töstik!
San jasawın almadım,
Sağan bola taŋdadım,
Aqsırmalday sawıttı
Osı jolğa ky, Töstik! – dep zarlaydı.
Töstik Kenjekeydiŋ tilin alıp, Şalquyrıq attı minetin boladı. Jılqıdan Şalquyrıqtı ustap әkelwge kisi jiberse, barğan kisige Şalquyrıq at ustatpaydı. Aldına kelgenin tistep, artına kelgenin tewip, maŋayına jan jwıtpaydı.
Şalquyrıqtı ustawğa Töstiktiŋ özi keledi. Şalquyrıq Töstikke özi keledi. Şalquyrıq Töstikten qaşpaydı. Qolın sozsa, tırp etpey turıp, jügenge basın özi usınadı.
Töstik jürerde Kenjekey Quba ingendi bwrağa şögeredi. «Ne Töstik öldi degen küni botala, ne Töstik keldi degen küni botala!» – dep sert qıladı. Özi belin on eki qulaş torğın oramalmen tartadı. «Ne Töstik öldi degen küni şeşil, ne Töstik keldi degen küni şeşil!» – dep, sert qıladı.
Töstik jolğa şığadı. Töstik awlınan uzap şıqqan soŋ, Şalquyrıq atqa til bitedi.
– Töstik batır, endi ekewmizdiŋ janımız bir, qanday pәle bolsa da birdey köremiz. Meniŋ mına aytqan sözderim esiŋde bolsın. Egewiŋniŋ qasında jalmawız kempir seni kütip otır, sen egewiŋdi ala bergende ustap almaq. Egewge jaqındağan kezde kempirdi aldaytın bir aqıl tawıp al. Kempir aldana bergende, men betegeden byik, jwsannan alasa bola bereyin, sol kezde sen egewdi ilip al da jönel, artıŋa qarawşı bolma! – deydi.
Köp waqıt jol jürgennen keyin, Töstik egew jatqan jerge keledi. Kelse, egewdiŋ qasında kempir otır. Er Töstik jaqınday tüsip: «Şeşe, şeşe, artındağı qızdardıŋ bәri öziŋdiki me?» – deydi. Sonda kempir artına jalt qaraydı. Sol mezgilde Şalquyrıq betegeden byik, jwsannan alasa bola beredi. Töstik egewdi ilip alıp jöneledi.
Sonda kempir: «Sen be ediŋ, Töstik, aldağan? Seni me, Töstik, qap, bәlem!» – dep tamağı qırıldap, ökpesi sırıldap, şaşı jalpıldap, közi jarqıldap, tisteri sartıldap, qattı sasıp, etegin basıp Töstikti qwa jöneledi.
Töstik qaşıp keledi. Kempir qwıp keledi. Bir mezgilde taw qaŋbaqtay uşadı, tas burşaqtay jawadı. Şalquyrıqtıŋ quyrığına qazanday qara tas orala ketedi. Şalquyrıqtıŋ şapqan salmağına şıdamay, qara jer qaq ayrıladı. Şalquyrıq pen Er Töstik jer astına tüsip ketedi.
Sol kezde Şalquyrıqqa til bitedi:
– Biz endi jer astına tüstik, bizge budan
bılay jer astınıŋ eli jolığadı. Biraz jürgen soŋ, jılan Bapı hannıŋ ordasına kelemiz.
Jılan Bapı hannıŋ ordasına kelgenimizde, meni alısqa qoyıp, öziŋ ordağa kiresiŋ.
Ordağa kirgeninde esiŋde bolsın: üyge kirgeniŋde eki bosağadan eki qara şubar jılan
ısıldap tura keledi, olardan seskenwşi bolma, olar – jılan Bapı hannıŋ esigin küzetken quldarı.
Tör aldına bara bergeniŋde, eki sur jılan ısıldap keledi de, ekewi de eki jeŋiŋnen
kiredi, qoynıŋnan şığadı, qoynıŋa kiredi, qonışıŋnan şığadı. Bular jılan Bapı hannıŋ
ulı men qızı boladı. Törge otıra bergeniŋde, dәw eki sarı jılan ısıldap tura keledi,
odan da seskenbe. Bular – jılan Bapı hannıŋ özi men әyeli. Egerde
bulardan seskenseŋ, seni Er Töstik demeydi, jer astı eline qadirimiz bolmaydı, jer üstine jol tawıp şığa almay qalamız, – deydi.
Biraz jer jürgen soŋ, Şalquyrıq aytqanday, jılan Bapı hannıŋ ordası körinedi. Töstik Şalquyrıqtı anaday jerge qoyıp, sәlem berip, üyge kiredi. Eki bosağadağı eki qara şubar jılan ısıldap tura keledi. Töstik odan seskenbeydi. Tör aldına bara bergende eki sur jılan ısıldap kelip, Töstiktiŋ jeŋinen kirip, qoynınan şığadı, qoynınan kirip, qonışınan şığadı. Töstik olardan da seskenbeydi, Törge barıp otıra bergende, tösekten eki dәw jılan ısıldap köteriledi. Töstik olardan da seskenbeydi, törge şığıp otıra beredi.
Bir mezgilde tösektegi eki sarı jılannıŋ biri ülken kisi boladı da, biri sonıŋ bәybişesi boladı.
– Jaqsı keldiŋ, Er Töstik! Jer astındağı el de seni renjitpeydi, – deydi.
Eki sur jılannıŋ biri әdemi jigit, biri әdemi qız bolıp ketedi. Olar da:
– Jer üstiniŋ Er Töstigi, jer astına jaqsı keldiŋiz. Jer astınıŋ alıptarı, önerpazdarı seniŋ şılawıŋda boladı, – deydi.
Bosağadağı eki qara jılan eki qara qul bolıp ketedi. Töstiktiŋ aldına kelip, qol qwsırıp turadı.
Töstik jılan Bapı hannıŋ elinde uzaq waqıt turadı. Jılan Bapı hannıŋ Temir han degen araz hanı bar eken. Temir hannıŋ qızın jılan Bapı han surap, neşe ret jiberse de, Temir han qızın bermey qoyğan eken. Jılan Bapı han Töstikti soğan jumsaydı. Temir hannıŋ qızın әkep berse, Töstikke öz qızın beretin bolıp wәde qıladı.
Töstik jılan Bapı hanğa Temir hannıŋ qızın әkep bermek bolıp, jolğa şığadı. Temir hannıŋ eli jeti aylıq jol eken. Töstik elsizben kele jatsa, aldında bir adam körinedi. «Bul ne qılğan adam?» – dep abaylasa, әlgi adam ağaştıŋ basında otırğan eki sawısqannıŋ quyrığın bildirmey julıp aladı da, bildirmegen boyımen biriniŋ quyrığın birine qondıra qoyadı. Sawısqandar munı tük sezer emes.
«O, neğıp jürgen jansıŋ?» – dep Töstik qasına jetip keledi.
«Jerdiŋ üstindegi Töstik jerdiŋ astına tüsti degenge, soğan joldas bolayın dep jolın tosıp jürgen adam edim», – deydi әlgi kisi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.
«Alğandı adamğa sezdirmeytin asqan epti edim. Jan-janwardıŋ sağı sawısqan bolsa, quyrıqtarın urlap alıp, biriniŋ quyrığın birine kygizgenimdi jaŋağıday sezbey qaladı», – deydi kisi.
«Jaraydı. Endeşe sol izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.
Ekewi jürip keledi. Tağı elsizben kele jatsa, joldarında bir adam körinedi. «Neğıp jürgen adam?» – dep bayqasa, kyikterdi matap jürgen adam eken. Eki ayağına baylap alğan qazanday eki qara tası bar. «Sol tastarımen jürip, qaşqan kyikterden ağıp ötip ketpey, dәl jetip ustaymın. Jelayaq degen jüyrikpin!» – deydi kisi.
«Jaraydı, endeşe osı izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.
Söytip, üşew bolıp jürip ketedi. Bular kele jatsa, birtalay künnen keyin elsizde tağı bir adam körinedi. «Ne qılğan adam eken?» – dep bayqasa, әlgi kisi jerge birese oŋ qulağın töseydi, birese sol qulağın töseydi, jer astınan bir nәrse tıŋdağan syyaqtı boladı.
«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – dep üşewi qasına jetip keledi.
«Jerdiŋ üstindegi Er Töstik jerdiŋ astına tüsti degenge, sonıŋ joldası bolayın dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi kisi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.
«Jer astınıŋ ataqtı tıŋşısımın, qanday jasırın әŋgime bolsa da tıŋdap bilip alamın; menen jasırın sır bolmaydı. Alıstağını, jaqındağını tügel esitetin Saqqulaq degen er men bolamın!» – deydi.
«Jaraydı. Endeşe, izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Er Töstik.
Söytip, törtew bolıp jürip ketedi. Bular elsiz tüzde kele jatsa, alısta bir taw körinedi, ol tawdıŋ üstine tağı bir taw şıqqanday boladı. Jaqındap kelip qarasa, bir adam tawdı olay da köterip qoyadı, bulay da köterip qoyadı. Bir tawdı köterip bir tawdıŋ üstine qoyadı.
«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – dep. Töstik qasına jetip keledi.
«Jer üstindegi Töstik jer astına tüsti degenge, soğan joldas bolayın dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi kisi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.
«Jurttan asqan alıppın, jerdiŋ üstinde de, astında da mağan şaq keletin adam joq, qayratım işime sıymağan soŋ, tawlardı köterip ermek qılamın. Tawsoğar degen ermin!» – deydi kisi.
«Jaraydı. Izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.
Besew bolıp jürip keledi. Bular japan dalada jürip kele jatsa, bir ülken köl körinedi. Köldiŋ swı aytqanşa swalıp, joq bolıp ketedi de, aytqanşa şarasınan asıp, ernewi tolıp ketedi. Er Töstik joldastarımen munıŋ mәnisine tüsine almaydı. «Bul sw qaydan kelip, qayda ketip jatır?» – dep aynala izdeydi. Söytse, qamıstıŋ arasında birew otır, köldiŋ swın urttap qalsa, joq boladı, awzınan tögip jiberse, şarasınan asıp sw qayta tolıp ketedi.
«O, neğıp otırğan adamsıŋ?» – dep, Töstik janına jetip keledi.
«Jerdiŋ üstindegi Töstik jer astına tüsti degen soŋ, joldas bolıp ereyin dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi әlgi kisi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar?» – deydi Er Töstik.
«Jer-jahanda bar nәrseniŋ meşkeyimin. Mağan bul jalğanda toyım joq. Bir köldiŋ swı qarnıma tük bolmaydı, qanşa ülken daryya bolsa da, bir-aq urttaymın. Költawısar degen er bolamın!» – deydi kisi.
«Jaraydı. Endeşe, sol izdegen Töstigiŋ men bolamın», – deydi Töstik.
Altaw bolıp jürip ketedi. Köp waqıt jol jürgennen keyin bularğa bir oba körinedi. Jaqındasa, obanıŋ basında jalpyğan bir adam otır.
«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – deydi oğan Töstik.
«Jerdiŋ üstindegi Töstik jerdiŋ astına tüskenin, jılan Bapı hanğa kelip, onıŋ qorqıtqanınan qorıqpastan törine şıqqanın, odan Temir hannıŋ elin izdep şıqkanın, jolında jer astınıŋ önerpazdarın jynap kele jatqanın körgen soŋ, soğan joldas bolayın dep, jolın tosıp otırmın», – deydi.
«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.
«Jer astınıŋ qırağısımın. Töstik, seniŋ ne küyge uşırağanıŋnıŋ bәrin körip otırmın. Bar önerim qırağılıq, jerdiŋ astı-üstinde meniŋ közime qağıs jer joq, qanday nәrse bolsa da, anıqtap qarasam, bәrin de köremin», – deydi kisi.
«Jaraydı, endeşe meniŋ joldasım bol», – deydi Töstik.
Jetew bolıp jürip ketedi, bular jeti ay jol jürip, Temir han eliniŋ otırğan jerine kelse, Temir han eliniŋ jurtı jatır. Töstiktiŋ kele jatqanın estip, köşip ketip qalğan eken. Saqqulaq tıŋdap körse, adam baspas degen jerge qonıp jatqan habarı estiledi. Qırağı köz jiberip edi, altı tawdıŋ ar jağında, jeti köldiŋ jelkesindegi jalpaq jartastıŋ astına barıp tığılğan eken.
Tawsoğar joldağı tawlardı ornınan alıp, köşirip qoya saladı. Köljutqış kölderdi urttap swalta saladı. Er Töstik joldastarımen közdi aşıp-jumğanşa Temir hannıŋ awlına jetip keledi.
Bular kelse, Temir hannıŋ qızın Keщe han almaq bolıp jatır eken. Er Töstik kelgen soŋ, Temir han eki jağına da kisi salıp: «Qızımdı, qaysısınıŋ öneri assa, soğan beremin!» – dep aytqızadı. Toy qılıp, el jynaydı, eki jaqtıŋ önerin körwge jer astınıŋ qarayğan halqınıŋ bәri jynaladı. Keщe hannıŋ qalıŋ malğa әkelgen qora-qora qoyınıŋ, qatarlı tüyesiniŋ, üyir-üyir jılqısınıŋ bәri de toyğa soyıladı.
Er Töstik joldastarımen bir üyde otıradı. Bulardı toyğızamın dep, qanşa et әkelse de jetpeydi. Toyğa arnalğan tamaqtıŋ bәrin de Költawısar jep qoyadı. Tipti toyğıza almaytın bolğan soŋ, Temir han men Keщe han birigip, bir amal tabadı. Töstikterdiŋ tamağına w salıp bermek boladı. Saq-qulaq munı estip otıradı da, Töstikke aytadı. Töstik urısıp, tamaqtı qaytarıp jiberedi. Töstikterdiŋ tabağına salınğan wdı bildirmesten Keщe hannıŋ nökerleriniŋ tabağına salıp jiberedi. Keщe hannıŋ nökerleri qırılıp qaladı. Budan jeŋilgen soŋ Temir han at şabısına tüsedi. Öziniŋ bar jüyrigin bәygege qosadı. Er Töstik Şalquyrıqtı dayarlaydı.
Qaraqşınıŋ tübine kelgen soŋ, Şalquyrıqqa til bitedi:
«Eger attı öte alısqa aydasa, meniŋ şabısım da öte jıldam boladı. Üş kün şapsam, büyirim qızıp, özimdi toqtatwğa şamam kelmey, ketip qalwım mümkin. Men kele jatqanda aldımnan arqan kerip qoy. Arqan üş qabat bolsın, bir qabatı kendirden bolsın! Üş qabat arqannıŋ üşewi de üzilse, men sağan joqpın, ağınımdı toqtata almay ketkenim, üşewi de üzilmese, men jığılıp ölemin, onda da sağan joqpın. Eger arqan jartılay üzilse, men toqtaymın, jığılıp qalsam da, janım qaytadan kiredi, küder üzbe!», – deydi.
«Er Töstiktiŋ jalğız şolağı bir jerde zorığıp qalsın!» – dep Temir han attı bir jumalıq jerge aydatadı.
Balwan küresi bastaladı. Tawsoğarğa balwan şaq kelmeydi. Jer astınıŋ alıptarınıŋ bәri jığılıp bitedi. Küreswge kisi şıqpağan soŋ, Tawsoğar bir tawdı köterip alıp, jurtqa küşin körsetedi. Temir han men Keщe han qattı sasıp:
– Tawdı biz jaqqa qoya körmesin! – dep, Töstikke jalınadı.
Töstik tawdı ornına qoyğızadı. Bir jeti ötken soŋ, bәyge attarı qaytıp oraladı. Jurt qaraqşınıŋ tübinen attarın kütedi. Bir mezgilde alıstan bir şaŋ körinedi, şaŋnıŋ işinen jaqınday kele, bir qara körinedi, Şalquyrıq ekenin tanıp, Er Töstik üş qabat arqan keredi. Şalquyrıq quyınşa zawlağan betimen arqanğa kelip joq boladı. Qarasa, Şalquyrıq jığılğan eken, arqannıŋ eki qabatı üzilip, bir qabatı qalğan eken, Şalquyrıq talıp tüsedi. Sonda Töstik:
Sorqudıqtıŋ basına
Sorğa bola qondı әkem.
Janınan qorqıp kempirge
Egewimdi berdi әkem.
Jüretuğın jolımda
Qulan ötpes jol boldı.
Asqar-asqar tawmenen
Şeksiz daryya köl boldı.
Qwlıq bye qulını
Altı ayaqtı alanı
«Jaramaydı, jabı» dep,
Mindirmegen, Kenjekey.
Kәri bye qulını
Jeti ayaqtı jyrendi,
«Jaramaytın jabı» dep,
Mindirmegen, Kenjekey.
San jorğanı almağan,
Er atı dep taŋdağan,
Ayıl-turman әbzelin
Erteden qamdap saylağan,
Kenjekey sındı arwdıŋ
Qalmasın dep köŋili
Mindim seni, Şalquyrıq!
Jalğız özim qos artıp,
Japan tüzge jol artıp,
Jalmawızğa şıqqanda
Til bitti sağan, Şalquyrıq!
Jalmawızğa kelgende,
Egewdi ala bergende,
Betegeden byiktep,
Alasarıp jwsannan
Epteylendiŋ, Şalquyrıq!
Egewdi ala qaşqanda,
Jalmawızdan sasqanda,
Tawlar uşıp qaŋbaqtay,
Tası borap burşaqtay,
Qazanday dәw qara tas,
Quyrığıŋa oralıp
Jerge de kirdiŋ, Şalquyrıq!
Jılan Bapı jerine,
Jer astınıŋ eline
Şığa kelgen mezgilde
Til bitip sağan, Şalquyrıq,
Jön bildirdiŋ eriŋe.
Jayawımda qanat bolğan, Şalquyrıq!
Jalğızımda joldas bolğan, Şalquyrıq!
Sasqanımda aqılım bolğan, Şalquyrıq!
«Üş janıŋ bar edi, ekewi şıqsa da, biri qalğan şığar, tur, Şalquyrıq! Tiril, Şalquyrıq!» – depti.
Sol waqıtta Şalquyrıqqa jan bitip, oqıranıp türegeledi. Basqa attar birneşe künnen keyin keledi.
Temir han men Keщe han balwan jәne at bәygesinen jeŋilip, ne qıların bilmey sasadı. «Endi jayaw jarıs salıp köreyik», – deydi.
Jayaw jarıstı bir kündik jerden jibermek boladı. Er Töstik Jelayaqtı qosadı. Jüyrikter bir kün jürip barıp, barğan jerine qonıp, erteŋine ertemen jarısıp qaytpaq boladı. Temir han jarısqandardıŋ işine bir mıstan kempirdi qosa jibergen eken. Barıp qonğan jerinde sol mıstan Jelayaqqa: «Şırağım, şarşadıŋ ğoy. Basıŋnıŋ bytin qarap bereyin, demiŋdi alıp uyıqta, jarısarda özim oyatamın», – dep onı aldap uyıqtatıp tastaydı.
Jelayaq mıstan kempirdiŋ sözine nanıp, qannen-qapersiz uyıqtap jata beredi. Bir mezgilde oyansa, şekesinen kün ötip baradı. Tüs bolıp qalğan eken, jelayaqtar әldeqaşan ketip qalıptı. Kempirdiŋ aldağanın bilip, Jelayaq sanın bir-aq soğıp, tura jöneledi. Jerden bir wıs topıraqtı ala jöneledi. Qustay uşıp, quyınday uşıp kele jatsa, jayawlar da qazıqşağa jaqındap qalğan eken, eŋ aldında mıstan kempir bara jatır eken. Jelayaq öte berip wısındağı topıraqtı kempirdiŋ közine şaşıp ketedi. «Alda ğana kök şeşek-ay, mıqtadıŋ-aw!» – dep, kempir közin wqalap qala beredi. Söytip, jayaw bәygesinde de Er Töstik jeŋedi.
Temir han endi qaytadan toy jasap, qızın Jılan Bapı hanğa uzatpaq boladı. Temir hannıŋ ernewi qırıq qulaş ülken qazanı tereŋ kölge tüsip ketken eken. «Nağız er bolsa, sonı alıp bersin», – dep, ol Er Töstikke kisi saladı.
«Köldiŋ swın qurt!» – dep, Töstik Költawısardı jumsap edi, qanşa urttasa da, köldiŋ swı Költawısardıŋ urtına sıymaydı. Swdıŋ üşten biri qalğanda Köljutardıŋ urtı swğa tolıp bitedi.
Sonda Şalquyrıqqa til bitip: «Qazandı men süŋgip alıp şığamın!» – dep ruqsat suraydı. Er Töstik ruqsat etedi. Şalquyrıq: «Men swğa süŋgigende aq köbik şıqsa – jaqsı bolğanı, qwana ber, aman-esen qazandı alıp şıqqanım. Qızıl köbik körinse – jaman bolğanı, alıp şığa almay, sw astında qalıp qoyğanım», – deydi.
Şalquyrıq swğa süŋgip ketedi. Köpke deyin eş nәrse bilinbeydi. Bir mezgilde aq köbik körinedi. Er Töstik qwanadı. Onıŋ artınan uzamay, qızıl köbik körinedi. Er Töstik şoşınıp, zarlana bastaydı:
Sorqudıqtıŋ basına
Sorğa bola qondı әkem.
Janınan qorqıp jalmawızğa
Egewimdi berdi әkem.
Jüretuğın jolımda
Qulan ötpes jol boldı.
Asqar-asqar tawmenen
Şeksiz daryya, köl boldı.
Qwlıq bye qulını –
Altı ayaqtı alanı
«Jaramaydı, jabı» dep,
Mindirmegen, Kenjekey.
Kәri bye qulını
Jeti ayaqtı jyrendi
«Jaramaytın jabı» dep,
Mindirmegen, Kenjekey.
San jorğanı almağan,
Er atı dep taŋdağan,
Ayıl-turman, әbzelin
Erteden qamdap saylağan.
Kenjekey sındı arwdıŋ
Qalmasın dep köŋili
Jalğız özim qos artıp,
Mindim seni, Şalquyrıq!
Japan tüzge jol tartıp,
Jalmawızğa şıqqanda
Til bitti sağan, Şalquyrıq!
Jalmawızğa kelgende,
Egewdi ala bergende,
Betegeden byiktep,
Alasarıp jwsannan
Epteylendiŋ, Şalquyrıq!
Egewdi ala qaşqanda,
Jalmawızdan sasqanda,
Tawlar uşıp qaŋbaqtay,
Tası borap burşaqtay,
Qazanday dәw qara tas
Kuyrığıŋa oralıp,
Jerge kirdiŋ, Şalquyrıq!
Jılan Bapı jerine,
Jer astınıŋ eline
Şığa qalğan mezgilde
Til bitip sağan, Şalquyrıq!
Jön bildirdiŋ eriŋe.
Jayawımda qanat bolğan, Şalquyrıq!
Jalğızımda joldas bolğan, Şalquyrıq!
Sasqanda aqıl bolğan, Şalquyrıq!
Üş janıŋnıŋ ne biri
Aman şığar, Şalquyrıq,
Sw astınan şıq, Şalquyrıq!– deydi.
Er Töstik zarlanıp turğanda, Şalquyrıq dәw qara qazandı quyrığına baylap, sw üstine şığa keledi.
Şalquyrıqqa til bitip söyleydi:
– Sw öte tereŋ eken, tübine zorğa jettim, qazandı zorğa taptım. Sonda aq köbik şıqtı. Qazandı köterip şığw, qyın boldı, tistep edim, şığara almadım. Sonda qızıl köbik şıqtı. Quyrığımdı uzartıp, qazandı baylap alıp, zorğa şıqtım, – deydi.
Şalquyrıqtıŋ aman-esen şıqqanına Temir han eli qattı küyinisti. Temir han Er Töstikterge arnap ülken saray saldırıp, qudalardı sonda kirgizdi. Qudalardıŋ kirwi-aq muŋ eken, esik sart etip jabılıp qaldı. Saray tutas temirden salınğan eken. Awzın mıqtap qulıptap tastap, sırtınan taw-taw qılıp, otın üyedi de, ot jağıp örtey bastaydı. Saray qızwğa aynaldı. Saray işindegi Töstik joldastarımen küyetin boldı.
Tawköşirer ornınan turadı da, saraydıŋ esigin tewip jiberedi. Esik şalqasınan tüsedi. Köljutardıŋ bir urtında bir köldiŋ swı bar eken, bürkip jibergende, aynalasındağı örttiŋ bәrin söndirip tastaydı.
Temir han men Keщe hannıŋ aylası әbden qurydı. Er Töstikke qızın qosıp berip, jılan Bapı hannıŋ eline qaray şığarıp saladı. Söytip, Er Töstik jılan Bapı hanğa qaytadı. Qaytıp kele jatqanda, joldan ergen joldastarınıŋ bәri de özderiniŋ jerlerinen әri jürmeydi. «Budan әri barwğa bizderge jol joq», – dep, olar Er Töstikpen qoştasıp qala beredi.
Uzaq jürip, Er Töstik jılan Bapı hannıŋ eline keledi. Aytqanın istep kelgen soŋ, ol Er Töstikke öte ryza boladı, öziniŋ qızın beredi, jәne: «Ne qalaysıŋ?» – dep, Töstikten suradı. Töstik:
– Jer üstine şığamın, elime qaytqım keledi, – deydi. Jılan Bapı han Töstiktiŋ tilegin orındap, qızın berip jәne janına qanşama joldas qosıp berip, jer üstine şığatın esikke qaray şığarıp salıp, qoş aytısıp qala beredi.
Jer üstine şığatın esikke deyin altı aylıq jol eken. Joldıŋ awırlığına şıdamay, jılan Bapı hannıŋ qızı jәne joldastarınıŋ bәri qırılıp qaladı, Küŋke degen bir küŋi men Şalquyrıq, Er Töstik üşewi aman qaladı.
Üşewi şarşap bir bulaqtıŋ basına kelip jatadı. Bulaqtıŋ basında bir ülken bәyterek turadı. Bir mezgilde sol bәyterekiŋ basınan şwıldağan aщı dawıs estiledi. Qarasa, şwıldağan balapandar eken, bulardı jewge bir aydahar joğarı örmelep bara jatır eken.
Er Töstik sadağın aladı da, örmelep bara jatqan aydahardıŋ eki köziniŋ arasınan dәldep tartıp qaladı, aydahar jerge sılq ete tüsedi. Aydahardıŋ jerge qulap qalğanın körgen soŋ, balapandar şwılın toqtatadı. Er Töstik jaylanıp uyqığa kirisedi.
Er Töstik bir dawıstan şoşıp oyansa, qattı dawıl turğan eken, dawıldıŋ artınan burşaq aralas jaŋbır jawadı, jaŋbırmen qabat swıldağan dawıs estiledi, sonıŋ artınan uzamay-aq bir dәw qara qus körinedi. Dәw qara qus swıldağan betimen bәytereke kelip qonğanda, bәyterek mayısıp, sınıp qala jazdaydı.
Bul dәw qara qus – samurıq eken. Samurıqtıŋ ülkendigi sonday, jayıp jibergende bir qanatınıŋ özi bir aylıq jerdi alıp ketedi eken.
Qonısımen samurıq bәyterektiŋ tübindegi Er Töstikti bürwge tap beredi, biraq balapandarı şır-şır etken soŋ toqtaydı.
Samurıqtıŋ eki bası bar eken: bir bası – adamdikindey, bir bası – qustıkindey eken. Samurıqtıŋ adam bası Töstikke til qatadı:
– Ey adam, bul jerge ne jumıspen keldiŋ? Meniŋ balapandarımdı awlay keldiŋ be? Bul jerdi adam basqan emes, bul – meniŋ mekenim! – deydi.
Oğan Er Töstik:
– Men jer üstiniŋ Er Töstigi edim, seniŋ mekeniŋe adasıp keldim, balapandarıŋa qastıq oylağan joqpın, ana jatqan aydahardan ayırıp aldım. Nanbasaŋ, özderinen sura! – deydi.
Balapandar Er Töstiktiŋ körsetken jaqsılığın jasırmay aytıp beredi. Sol arada alıp qara qus Er Töstiktiŋ ayağına jığılıp, onımen ayrılmas dos boladı.
Alıp qara qus jılına bir-aq balapandaydı eken. Sodan keyin balapandarına jem izdep alısqa ketip, bir ayda bir-aq qaytwğa murşası kelip jüredi eken. Alıp qara qustıŋ sol ketkenin aŋdıp jürip, sol maŋdağı bir aydahar jıl sayın balapandarın jep ketedi eken. Alıp qara qus sodan zapı bolıp, qaytqanda osılay jılap qaytadı eken.
Bağanağı dawıl – asığıp uşqanda alıp qustıŋ qanatınan turğan jel eken, jaŋbır – sonıŋ jılağan köziniŋ jası eken. Özi jem izdegen saparınan qaytqanda balapandarın aman körgeni osı jolı-aq eken.
Alıp qara qus Er Töstikpen dos bolğan soŋ: «Ne qalaysıŋ?» – dep suraydı.
Er Töstik basınan keşken әŋgimesiniŋ bәrin ayta kelip, adasıp jürgenin, endi jer üstine şıqqısı keletinin aytadı.
Alıp qara qus Er Töstikti qanatına mingizip, uşıp tar tesikten ötkizip, jer üstine şığaradı. Qoştasarında Töstikke bir tal qawırsının üzip beredi: «Denemdegi erekşe qasyeti bar jalğız tal qawırsınım osı edi. Qısılğan jeriŋde osı qawırsındı tutatsaŋ, dayar bolamın, qanday qısımşılıqta bolsaŋ da qutqarıp alamın. Egerde onı joğaltıp alsaŋ, menen jәrdem kütpe!» – deydi.
Jer üstine şıqqan soŋ Er Töstik künniŋ qızwına balqıp, awır uyqığa ketedi, eş nәrseden qawipsiz jata beredi.
Er Töstikti jalmawız kempir ustay almay qalğan soŋ, periniŋ qızı Bektorı aşwlanıp, kempirdi bwındırıp öltirgen eken. Kempirden Şoyınqulaq degen bala qalğan eken. Bektorı oğan Er Töstiktiŋ şığar jerin küzettirip qoyadı.
«Er Töstik jer astında qalmaydı, jerdin betine qaşan da bolsa, әytewir, bir şığadı, sol şıqqanın aŋdıp otırıp, ustap al. Eger ustay almay qalsaŋ, menen jaqsılıq kütpeysiŋ!» – deydi.
Şoyınqulaq sodan beri Er Töstikti küzetwmen bolğan eken. Jer üstine şığıp, uyıqtap jatqan Töstikti ustap, qol-ayağın baylap alıp, Bektorığa әkelip beredi. Er Töstikti tereŋ zındanğa salıp tastaydı da, Küŋkeni Şoyınqulaqqa qosadı. Şalquyrıqtı bekitip ustaydı.
Sonımen Er Töstik uzaq waqıt zındanda qalıp qoyadı. Şoyınqulaqtan jükti bolıp, Küŋke bir bala tawıp aladı. Şoyınqulaq Şalquyrıqtı minip aŋ awlaydı.
Şalquyrıqtı bekitwge tusaw şaq kelmeydi.
Bir küni Şoyınqulaq aŋnan qaytıp, Şalquyrıqqa tusaw taba almağan soŋ, onı öziniŋ qırıq qulaş qayıs belbewimen tusaydı. Qayıs belbewdiŋ bir jağı şeşilip ketedi. Ayağı bosağan soŋ, Şalquyrıq şawıp otırıp, Töstik jatqan qudıqtıŋ basına kelip, tuyağımen jer tarpıp turadı. Söytkende, belbew Er Töstiktiŋ jatqan qudığına tüsip ketedi.
Belbewinde Şoyınqulaqtıŋ şaqpağı bar eken. Töstik sol şaqpaqpen alıp qara qus bergen qwırsındı tutatadı. Qawırsın tutasımen-aq alıp qara qus jetip keledi, qanatına mingizip qudıqtan şığaradı, qol-ayağın şeşip beredi.
«Qolımnan kelgen jaqsılığım – osı, dosım, Şoyınqulaqqa әlim kelmeydi. Sebebi, onıŋ janı özinde bolmaydı, janın ol eşkimge bildirmey, özinen bölek bir jerde saqtaydı. Qaytseŋ de sonıŋ janın tawıp al, janın tappasaŋ kutıla almaysıŋ», – deydi de, qoştasıp ketip qaladı.
Töstik Şalquyrıqqa minip, Şoyınqulaqtıŋ üyine keledi. Kelse, Şoyınqulaq Şalquyrıqtı izdep ketken eken. Küŋke Töstikke jılap körisedi, körgen qorlıqtarınıŋ bәrin şağıp: «Şoyınqulaqtan qutqar!» – dep jalınadı.
Er Töstik Küŋkeden Şoyınqulaqtıŋ sırın tügel surap biledi. Şoyınqulaq balasın öte jaqsı köredi eken, balasınan ayaytını bolmaydı eken. Sonı bilgennen keyin Töstik Küŋkege mınanı aytadı:
– Keşke Şoyınqulaq keledi, kelgennen keyin tamaqqa әbden toyğızıp jatqız, közi uyqığa bara bergen kezde, balanı qayta-qayta şımşıp jılata ber. Şoyınqulaq: «Bala nege jılaydı?» – dese, balaŋ: «Men Şoyınqulaqtıŋ balası emes, Er Töstiktiŋ balası bolsam kerek. Eger Şoyınqulaq meniŋ nağız әkem bolatın bolsa, janımdı janına qosqızıp qoyar edi, janınıŋ qayda ekenin mağan әli künge deyin aytpay, jasırıp jür. Er Töstik bolsa, әldeqaşan janınıŋ qayda ekenin aytıp berer edi», – dep jatır de. Jılata ber, jılağan sayın: «Nege jılaydı?» – dep surasa, osı sözdi ayta ber, basqa eş nәrse aytpa!» – deydi.
Söytedi de, Er Töstik balanıŋ besiginiŋ astın qazıp alıp, jasırınıp jatadı. Keşke Şoyınqulaq keledi. Er Töstik aytqanday, Küŋke onı tamaqqa toyğızıp jatqızadı. Jatqan soŋ balanı jılata bastaydı. Balanı әldylep watqan bolıp otırıp, şımşıp jılata beredi:
Şoyınqulaq:
«Küŋke, balanı wat!» – dep aqıradı.
Küŋke watqan bolıp, balanı onan jaman jılatadı.
Bala jılay bergen soŋ, Şoyınqulaq:
«Balam nege jılaydı, suraşı?» – deydi.
Küŋke balanıŋ jılağanın surağan bolıp, Şoyınqulakqa jawap qayıradı:
– Balaŋ: «Men Şoyınqulaqtıŋ balası emes, Er Töstiktiŋ balası bolsam kerek. Eger Şoyınqulaq meniŋ әkem bolsa, janımdı öz janına qosqızıp qoyar edi. Qosw bılay tursın, janınıŋ qayda ekenin de mağan әli künge deyin aytpay jür. Er Töstik bolsa, janınıŋ qayda ekenin әldeqaşan aytıp berer edi, soğan jılaymın deydi», – dep, Şoyınqulaqtı nandıradı.
«Balam bılşıldamasın! Onıŋ әkesi Töstik emes, men. Oğan meniŋ janım kerek bolsa, oŋaşa jerde aytıp beremin!» – deydi Şoyınqulaq.
Söytedi de, Küŋkeni üyden şığarıp jiberedi, Şoyınqulaq balasınıŋ besigine kelip, qulağına sıbırlap, janınıŋ qayda ekenin aytadı:
«Janım alısta, onı özimmen birge saqtamaymın, Borıqtı bulaqtıŋ basında qırıq elik jüredi, sonıq işinde qayqı qaraker elik bar, qayqı qaraker eliktiŋ işinde toğız qara sandıq bar, sol sandıqtıŋ eŋ kişisiniŋ işinde toğız balapan bar, sol toğız – meniŋ janım boladı. Osını bilip qoy. Janıŋ kewdeŋe sıymay bara jatsa, soğan aparıp qosa sal, biraq öziŋnen basqa jan sezwşi bolmasın, eger sezwşi bolsa, sen de men de, tiri bolmaymız», – deydi. Sodan keyin ol ornına barıp jatıp qaladı.
Şoyınqulaqtıŋ janınıŋ qayda ekenin bilip alğannan keyin Töstik salıp otırıp Borıqtı bulaqtıŋ basına keledi. Elikterdiŋ sw işetin swatın aŋdıp, jasırınıp jatadı. Kün şaŋqay tüs bolğan mezgilde, qırıq elik «Borıqtı bulaq qaydasıŋ?», – dep salıp kele jatqanda, swatqa jaqındağan kezde, osqırınıp tura qalıp qayta jöneledi. Kün ısığan sayın elikter swğa bettep keledi de, jaqındağın mezgilde osqırıp, tura qalıp, jalt berip, qayta jöneledi. Uzap ketedi de, şölge şıdamay swğa qayta oyısadı, biraq swatqa jaqındamaydı, ürkip osqırınıp tura qaladı.
Әlden waqıtta elikter bir-birimen söylese bastaydı.
Birewi: «Sw basında böten bir yis bar», – deydi. Endi birewi: «Adam yisi sekildi», – deydi. «Şoyınqulaqqa qastıq oylağan birew şığar?» – deydi. Әsirese, qayqı qaraker elik özgesinen oqşaw artında jüredi. Elikter әlgidey sözge kelgende, ol qaşa jöneledi.
Sonda Er Töstik ün berip, mınanı aytadı:
Jan serigim qırıq elik,
Janım sende, qırıq elik,
Jan saqtağan qayqı qara
Şoşıtqan seni kim kelip?
Swıŋ tunıq bılğanbağan,
Qaşasındar neden jerip?
Töstik erdi oljaladım,
Qatının quşıp, atın minip.
Şoşıtıp aldım senderdi
Adam ysi sodan siŋip.
Qaytwğa körip janımdı
Jaŋa keldim qolım tyip.
Jalğız ulım janı da,
Kewdesine turmay syıp.
Qosqıza sonı jiberdi.
Jan saqtağan, qayqı elik,
Jasımnan boldıŋ jan serik.
Swdıŋ işip tunığın,
Şöpten taŋdap sonı je,
Adam yisi şığad dep
Menen ürkip jerime.
Özim aman turğanda
Kim kelmekşi jerime,– deydi.
Elikter sonda da senbey, osqırıp, odırayıp turısadı. Sonda Töstik:
Osı aytqanıma senbesten,
Qaşasıŋdar bermey janımdı.
Ayıra almay dawıstı,
Sındırasıŋdar sağımdı,
Joldas bolğan sendermen
Şoyın atım qurısın,
Qara ala tuyğın kelgen soŋ
Jırttırmasam taŋıŋdı,
Swday şaşıp qanıŋdı! – deydi.
Sonda elikter qaşpay, swdı jağalay bastaydı. Şoyınqulaqtıŋ boyın körmegen soŋ, burınğılarınday etene bolıp, jaqındamaydı. Töstik te olarğa boyın körsete almaydı. Elikter senerin de bilmey, senbesin de bilmey, bayqay-bayqay kelip, swattan japırlasıp sw işwge bas qoyadı.
Art jağınan qayqı qara elik te swğa bas qoyadı. Elikter öte şöldep qalğan eken, swğa toyıp, qarındarın qampytıp, qayqayıp şığa beredi. Әsirese, qayqı qaranıŋ qarnı jer sızıp, swattan burıla bergen kezde, Töstik qarnınan dәl közdep sadaqtı tartıp qaladı, qarnı aqtarılıp, toğız qara sandıq jerge saw ete tüsedi. Eŋ kişisin ustap alıp, Töstik aşıp jiberse, işi tolğan balapan, şüpir-şüpir etedi. Sanap jiberse, toğız balapan eken. Segiziniŋ moynın julıp alıp: «Şoyınqulaqtı şalajansarında bir köreyin!» – dep sonıŋ üyine tartadı.
Şoyınqulaqtıŋ üyine jaqındağanda Küŋke aldınan şığadı.
«Şoyınqulaq qalay?» – dep suraydı Er Töstik.
«Şoyınqulaq әlsirep jatır», – deydi Küŋke.
Kelse, Şoyınqulaqtıŋ kirpigi zorğa qymıldaydı, bolar bolmas qana demin alıp jatır eken. «E, batır, qalaysıŋ?» – dep, Er Töstik mazaqtap jaqınday bergende, Şoyınqulaqtıŋ qolı Er Töstiktiŋ jağasına sap ete qaladı. Ekewi alısa ketedi. Töstik: «Op-oŋay-aq jerge janşıp tastaymın ğoy», – dep oylap edi, Şoyınqulaq әl bermeydi. Endi biraz alısqan soŋ, Şoyınqulaqtıŋ küşeyip bara jatqandığı bayqaladı. Töstik bwınıp qara terge tüsip, әli ketip bara jatadı. Töbesinen taw basqanday, denesin temir tor şırmağanday bolıp körinedi. Sol mezgilde Töstik Küŋkege jalınadı:
Jılan Bapı jerinen,
Jer astınıŋ elinen
Jalğız-aq ergen, joldasım Küŋke.
Töstigiŋnen ayrılıp,
Şoyınqulaq qolında
Tutqın bolğan, Küŋke.
Kyюge kyim, jewge tamaq tappay
Ömirin qorlıqpen ötkizgen, Küŋke.
Töstigiŋ jaman qısılıp
Jan şığwğa usındı.
Jetseŋşi, jıldam, jetseŋşi!
Qorqaqtap qaşıp ketpeşi.
Qoynıma qolıŋ salsaŋşı,
Sandıq bar, jıldam alsaŋşı!
Balapan basın julsaŋşı,
Söytip, bir erlik qılsaŋşı!– dep zarlanadı.
Küŋke jügirip kelip, Töstiktiŋ qoynındağı sandıqtı julıp alıp, aşıp jiberedi. Qarasa, balapandar jıbırlap köbeyip qalğan eken, moyındarın julıp-julıp alğanda, Şoyınqulaq sılq etip qulay ketedi.
Töstiktiŋ sandıqpen qoynına salıp әkelgen bir balapanı segiz balapan bolıp qalğan eken. Endi birewi tirilse, Şoyınqulaq müldem әl bermey ketpek eken. Balapandardıŋ moynı tügel julınğan soŋ, Şoyınqulaq ta ölip qalğan eken.
Şoyınqulaqtı öltirip, demin alıp otırsa, Şoyınqulaqtıŋ balası, besigin şıqır-şıqır etkizip, birdeme söylep jatadı.
Töstik qulaq salıp tıŋdasa:
«Qap, bәlem, Töstik! Sağan qılmasam, әkem Şoyınqulaqtıŋ qunın almasam!» – dep, şirenip-şirenip qoyadı.
Sol arada Töstik onıŋ qol-ayağın baylap, besik-mesigimen swğa tastap jiberedi. Söytip, Bektorınıŋ jalmawızınan әbden qutılıp aladı da, Er Töstik elin izdeydi.
Er Töstik jer astına kirgenine, tüskenine köp jıl boladı. Er Töstik jalmawızdıŋ qolında qaldı dep, eli mülde küder üzip qoyadı. Jalğız ğana Kenjekey: «Er Töstik bir keler», – dep dәmeli bolıp jüredi. «Quba ingen qaşan botalar eken? Er Töstiktiŋ ne ölgen habarı, ne kelgen habarı qaşan biliner eken?» – dep sonı kütwmen boladı.
Bir küni Kenjekey ertemen tursa, Quba ingen joq. «Boşalap ketse ygi edi!» – dep, Kenjekeydiŋ jüregi sw ete qaladı. Jan-jaqtan jügirip Quba ingendi izdeydi, izdep jürip:
Jeli tolğan tüyeden
Artayın dep er qosın
Taŋdap ta alğan, Quba ingen,
Arnap ta alğan, Quba ingen.
Alıs jolğa Er Töstik
Şıqqan küni, Quba ingen.
Ne kelgende, ne ölgende
Botalawğa sert qılıp
Söz baylap eŋ menimen.
Erte turıp jeliden
Jürip te kettiŋ, Quba ingen,
Әlde bir habar Töstikten
Bilip kettiŋ, Quba ingen.
Töstik erdiŋ ölgenin,
Ölmese qaytıp kelgenin
Bildirşi endi, Quba ingen.
Damıl körmey qanşadan,
Qayğı basıp şarşağan
Qam köŋildi tındırşı,
Endi mine, Quba ingen! – dep zarlaydı.
Sol mezgilde belindegi oramalı şeşilip, ayağına oralıp, әwre qıladı.
Sertpen tartıp orağan
Torğın, belden bosaysıŋ.
Ayaqtı orap şarşağan
Jürgizbeysiŋ, tusaysıŋ.
Әlde bir habar Töstikten
Bilgenge bügin uqsaysıŋ, –
dep zarlap jüredi.
Quba ingen bir sayda botalayın dep jatır eken. Ar jağınan aqsaq boz atqa mingen bir aqsaqaldı şal körinedi. Quba ingen botalap jatqanda, Kenjekeydiŋ belindegi torğın oramalı da şır aynala tarqatılıp, jazıla beredi.
Kenjekey: «Endi Er Töstik ölgen eken. Tiri bolsa әldeqaşan bir habar bolar edi», – dep oylap, zarlana bastaydı:
Aqşelek kelgir, Quba ingen,
Serttesken ediŋ menimen.
Töstik er qaytıp kelgen kün,
Nemese Töstik ölgen kün,
Belgi berip birinen
Botalarmın degensiŋ...
Qanşama jıl ötse de,
Ömirim ötip ketse de,
Ümit üzbey Töstikten
Bir keler dep jür edim.
Tört ayaqtı kösilip,
Tula boyıŋ esilip,
Botalapsıŋ, Quba ingen
Neni bilip esirip.
Kelwinen habar joq,
Şaması, Töstik ölgeni.
Serttesken, torğın oramal,
Oray bwdım belimdi.
Kelmese Töstik keşigip
Şeşilmeske berdiŋ sertiŋdi.
Töstikten әli habar joq,
Swsysıŋ belden şeşilip,
Twralğanday bırt-bırt kesilip,
Şaması, Töstik ölgeni!– dep, jılap otıradı.
Aqsaqal şaldıŋ astındağı aqsaq boz at kisinep qoya beredi. Kenjekey attıŋ kisinegen dawsınan onıŋ Şalquyrıq ekenin tanydı. Kenjekey men Quba ingen ekewin Er Töstik tanydı. Sol arada amandasıp, mәz bolıp qalısadı. Bәri de bayağı ayrılğan kündegi qalıptarına kelip, qaytadan jasaradı. Er Töstik jas jigit, Kenjekey jaŋa tüsken kelinşek, Şalquyrıq besti at qalpına keledi. Odan keyin uzaq jıldar ömir jasap, maqsattarına jetedi.
Пikip қaлдыpy


c: text/html

text:
İ. ÇETİN, "Türk Yazıcılığı: Cenkname/GazavatnameTürü Eserler ve Yazıcıları," In Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı , Türk Kültürü Araşqtırma Enstitüsü, 2013, pp.213-221.
ÇETİN, İ. Türk Yazıcılığı: Cenkname/GazavatnameTürü Eserler ve Yazıcıları. 2013. In Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı , Türk Kültürü Araşqtırma Enstitüsü, 213-221.
ÇETİN, İ., (2013). Türk Yazıcılığı: Cenkname/GazavatnameTürü Eserler ve Yazıcıları. Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı (pp.213-221), Türk Kültürü Araşqtırma Enstitüsü.
ÇETİN, İSMET. "Türk Yazıcılığı: Cenkname/GazavatnameTürü Eserler ve Yazıcıları." In Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı , 213-221. Türk Kültürü Araşqtırma Enstitüsü, 2013
ÇETİN, İSMET. "Türk Yazıcılığı: Cenkname/GazavatnameTürü Eserler ve Yazıcıları." Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı , Türk Kültürü Araşqtırma Enstitüsü, 2013, pp.213-221.
ÇETİN, İ. (2013) "Türk Yazıcılığı: Cenkname/GazavatnameTürü Eserler ve Yazıcıları", Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı . Türk Kültürü Araşqtırma Enstitüsü.
@bookchapter{bookchapter, author ={İSMET ÇETİN}, chaptertitle={Türk Yazıcılığı: Cenkname/GazavatnameTürü Eserler ve Yazıcıları}, booktitle={ Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı}, publisher={Türk Kültürü Araşqtırma Enstitüsü}, city={},year={2013} }

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kyivniñ Peçersk mahkemesi dekabrniñ 14-nde gece Mahsus tedbirler quvetleriniñ serjantı, çalğıcı Andrey Antonenkonı apiske aldı. O, jurnalist Pavlo Şeremetni öldürgeninden şübheli sayıla.
Antonenko, fevralniñ 8-ne qadar SİZOda bulunacaq, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Daa evel Pavlo Şeremetniñ öldürilüvi davasınıñ diger şübhelilerine sıñırlav tedbiri belgilendi. Kyivniñ Peçersk rayon mahkemesi ukrain arbiy emşiresi Yana Dugarnı gece-kündüz ev apsine aldı.
Mahkeme, Donbastaki arbiy zıddiyet vaqtında yardım etken bala cerrahı Yuliya Kuzmenkonı fevralniñ 8-ne qadar apiske aldı.
«Ukrayınska pravda» haber resursınıñ jurnalisti Pavlo Şeremet 2016 senesi iyülniñ 20-nde Kyivniñ merkezinde maşina patlavı neticesinde elâk oldı.
Dekabrniñ 12-nde Ukraina iç işler naziri Arsen Avakov, politsiya Şeremetniñ öldürilüvi davasında şübhelilerni yaqaladı, dep bildirdi.
Milliy politsiyanıñ reis muavini – cinaiy politsiya yolbaşçısı Yevğen Koval, şübheliler arasında Mahsus tedbirler quvetleriniñ serjantı Andrey Antonenko, arbiy emşire Yana Dugar, göñülli Yuliya Kuzmenko ve Donbastaki silâlı zıddiyet veteranları İnna ve Vladislav Grişçenkolar bar, dep bildirdi.


text:
Rusiye mudafaa nazirligi Moskvada sentâbr 16 künü keçirilecek toplaşuvda işğal etilgen Qırımnıñ havfsızlığını muzakere etecek.
Bunı Rusiye içki işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Köllegiya iştirakçileri mudafaa nazirliginiñ 2020 senesine qadar faaliyetini muzakere etecekler. Şu cümleden, Qırım federal bölüginiñ territoriyasında Rusiyeniñ havfsızlığı aqqında da söz yürsetilecek»,– denile beyanatta.
Toplaşuv Rusiye Mudafaa nazirliginiñ başı Sergey Şoygu reberliginde keçirilecek.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Rusiye arbiyleri Qırımnı işğal etmege başlağan kününde Ukraina işğalge razı olmaycaq ve dünyanı yarımadanı işğalden qurtaruv ğayretleri etrafında birleştirecek, dep hatırlattı.
«Bugün Rusiyeniñ Ukrainağa ücüm etip başlağanına 7 yıl tola. Vladimir Putin (Rusiye prezidenti – QA) «yeşil adamçıqlarğa» Qırımnı zapt etmege emir etti, amma eñ müim şeyge emiyet bermedi – o vaqıt ağır alda olğan Ukraina devletine degil, boysunmağan Ukraina halqına qarşı çıqtı. Rusiye istilâsı strategik maqsadına irişip olamadı – Moskva Ukrainanı tesiri altında tutamadı, aksine. Onı tamamen coydı», – dep qayd etti nazir.
Onıñ aytqanına köre, bugün Ukraina Avropa Birligi ve NATOğa ıntılğan Avropa devleti olaraq inkişaf etmege devam ete.
«Ukraina halqı öz kelecegini saylamaq içün bir vaqıt kimseden izin soramadı, soramay ve soramaycaq. Ukrainağa Rusiye istilâsına qarşı qol tutuv dünya koalitsiyası qala ve quvetleşe. Bu sene Ukraina dünyanı Qırımnı işğalden qurtaruv ğayretlerimiz etrafında birleştirmek içün «Qırım platformasını» başlata. Ukraina bir, serbest ve mustaqil edi ve qalacaq», – dep ayttı Kuleba.
Ukrainada fevralniñ 20-nde Sema yüzü qaramanlarını añıla. 2014 senesi fevralniñ 18-nden 20-ne qadar Kyivniñ mekrezinde yüzden çoq kişi elâk oldı, eñ çoq – fevralniñ 20-nde. Narazılıq aktsiyasınıñ elâk olğan iştirakçilerine «Sema Yüzü qaramanları» dep aytıp başladılar. Elâk olğanlar arasında ondan çoq uquq qoruyıcı da bar edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescit – Soñki bir qaç kün içinde Qırım politsiyası mayıs 3 künü Qırım ile Herson vilâyeti memuriy sıñırında, qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilevni qarşılağanlarnıñ bir qaç vekilini yaqaladı. Yaqalanğanlarnıñ adliyecileri bu sebepten em Rusiye, em de halqara mahkemelerine şikâyet bermege niyetlendiler.
Keçken afta qoruyıcı organlarnıñ hadimleri Musa Apkerimov ve Rustam Abdurahmanovnı yaqaladılar. Ekisi de qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilevni mayıs 3 künü Ermeni Bazarda qarşılağanlar arasında ediler. Qırım.Aqiqatnıñ malümatına köre, Apkerimovnı, qoruyıcı organlar hadimi hızmet etken vaqıtta ondan zarar körgeninde şekleyler. Aynı zamanda, şaatlarnıñ bildirgenine köre, Abdurahmanov Ermeni Bazarda faal areket etmedi. Amma, mahkeme ekisini de qapatmağa qarar aldı.
Küç qullandımı?
«Ermeni bazar» işi boyunca yaqalanğan daa bir erkek – Tair Smedlâyev - Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiyası reisi Zair Smedlâyevniñ ağasıdır. Çarşenbe künü, oktâbrniñ 22-nde Eski Qırımda, «Solhat» ticaret merkezi yanında Tair Smedlâyevni politsiya hadimleri yaqaladılar, başta maşinasını blok ettiler, içinde eki oğlu, birisi 3,5 yaşında buluna edi. Ondan soñ, Tair Smedlâyevni Aqmescitteki Franko bulvarında vaqtınca yaqalav merkezinde qapattılar. Mında o, mahkeme toplaşuvına qadar bulunacaq, toplaşuvda oña ceza belgilenecek.
Qırım.Aqiqatqa yaqalanğannıñ ağası Zair Smedlâyev aytqanı kibi, izolâtorda Tair Smedlâyev yaramay oldı, bir qaç kere qan basımı köterildi, onıñ içün acele yardımnı çağırttılar. «Küçük oğlu babasını silâlı adamlar yaqalağanlarını körip, tutqalanıp başladı. Onıñ içün, bu psihologik bir sarsıntı oldı. Bala bir özü soqaqta qalması mümkün edi, çünki üyken oğlunı da yaqalamağa istegen ediler. Bu sebepten Tairniñ qan basımı köterildi», – dedi Z. Smedlâyev.
Aytqanı kibi, ağasını yaqalamağa acet yoq edi. «O iç bir yerge ketmedi, qaçmadı, taqiq organlarından gizlenmedi. Onıñ qorantası, balaları bar, onıñ içün rayon bölügine çağırtıp, protokol tizmeleri mümkün edi, ketmemesi içün vesiqanı imzalar edi, ve er türlü taqiq işlerini keçirmege imkân bar», – dey Qurultaynıñ saylav komissiyası reisi.
Adliyeci Emil Kürbedinov bildirgeni kibi, T. Smedlâyevni Rusiye Federatsiyası Cinaiy Kodeksiniñ 318-nci («Akimiyet vekiline qarşı küç qullanuvı») maddesine köre şekleyler.
«Añlağanım kibi, ayat içün havflı olmağan zorbalıqnıñ qullanuvını. Qoruyıcı organlarınıñ hadimi bu sebepten stresske oğrap, işni toqtata bile edi. İşte, bu taqiqatnıñ aytqanları, – dedi adliyeci Qırım.Aqiqatqa.– Tair Smedlâyev beyan etkeni kibi, böyle bir şey olmadı. Oña qarşı ise, küç qullandı: onı arbiy urbada kişiler köteklediler. O vaqıt yara izlerini bir kimse qayd etmedi. Smedlâyev bildirgeni kibi, urğan yerler ale daa ağırta».
Kürbedinov aytqanı kibi, mahkeme toplaşuvı T. Smedlâyevge qarşı yapılğan bütün areketlerniñ ne derecede adaletli olğanını kösterecek.
«Tamam bu mahkeme, mahkemeden evel, ve ondan soñ yapılğan taqiqat işleriniñ ne derecede aqlı olğanını kösterecek. Qapatıluv kibi ceza seçilse, demek, iş siyasetnen bağlı. Bu adliyeci olaraq menim şahsiy fikirim, – dedi o. – Bu aqta Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasa mahkemesinde ve Yuqarı mahkeme prezidiumda bir sıra qararlar çıqarılğan edi. Şu qararlarda insannı ne sebepten qapatmaq mümkünligi aydınlatıla. Bu eñ soñ ceza ve onı Tair Smedlâyevge qarşı qullanmağa acet yoq».
Zair Smedlâyevniñ aytqanına köre, ağasınıñ adliyecileri Rusiyede çeşit mahkeme müessiselerine, halqara mahkemelerine, uquq qorçalayıcı teşkilâtlarına muracaat etecekler.
Qırım qoruyıcı organlarından Tair Smedlâyevniñ işi boyunca izaatnı Qırım.Aqiqat alıp olamadı.
Ep sıqıştıracaqlar
Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiyası reisiniñ fikirince, mayıs 3 künü Mustafa Cemilevni qarşılağanlarğa qarşı kirsetilgen para cöremeleri, yaş qırımtatarlarnıñ ğayıp oluvı, numayıış sıfatında yaqalanuvlar - bir zıncırnıñ alqasıdır. «Menimce, Yañı yıldan soñra, repressiya ve qorquzuvlar ep artacaq. Daa çoq tintecekler, para cöremelerini kirsetecekler, apis etecekler. Saylavlar ötkerildi. Endi sıqıştırmağa da mümkün», – dey Smedlâyev.
Meclisniñ sabıq reisi, Ukraina halq vekili Mustafa Cemilev, Qırım.Aqiqatqa izaat bererek, T.Smedlâyevge qarşı qabaatlavlar «saçma» dedi. «İç bir kimse başqasını tiymedi. Birinciden olar (rusiyeli qorçalayıcı organlarınıñ hadimleri. – Müel. qayd.) o yerde (Ermeni Bazar civarında memuriy sıñırda. - Müel. qayd.) qanunsız tura ediler – bizim territoriyamızda buluna ediler. Ve biz, olarnı bu sebepten cezalay bilemiz, olar adamlarnı Ukrainanıñ qıtasına yibermey ediler», – dedi halq vekili.
Onıñ fikirince, «sıñırnıñ keçüvi» aqqında qabaatlavlar da esassız. «Asılında sıñır yoq. Bu (Qırım. – Müel. qaydl.) Ukrainanıñ bir qısımı. Onıñ içün olarnıñ er angi qararına Avropa mahkemesinde şikâyet etmek mümkün, ve Rusiyege qarşı sanktsiyalar da kirsetilecek», – dep qayd etti Cemilev.
Bildirgenine köre, yaqında o Türkiye baş naziri Ahmet Davutoglunen körüşecek, köterilecek meselelerden biri qırımtatarlarğa qarşı yapılğan basqı olacaq. «Maña baş nazirniñ vekili telefon etti, menim ile körüşecek eken, amma künü vaqtı daa belgilenmedi. Anda barğanda, tek repressiyalar degil başqa şeylerni de muzakere etecekmiz», – dedi Cemilev.
Tair Smedlâyevniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı oktâbrniñ 24-nde üyleden soñ ötkerilecek.


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri Qırım ile memuriy sıñırdaki kiriş noqtalarında adamlarnı Mustaqillik künü ile tebrikleyler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, bazar kününden berli «Kalançak» kiriş noqtasında beyaz kölmekli qızlar tura. Olar istegi olğan er keske sarı-mavı şeritlerni bağlaylar.
«Qırımdan kelgen vatandaşlarğa risaleler beremiz. Mustaqillik künü ve Bayraq künü ile hayırlaymız», – dep ayttı sıñır hızmetiniñ hadimlerinden biri Yelena Mihetko.
«Sıñırda» adamlar buña farqlı baqalar, bazıları ayrette qala, bazıları külümsirey, digerleri ise açuvlanalar.
Aydavcılardan biri bu kün «ukrain akimiyetine açuvlanğanını» ayta.
«Başta Qırımnı berdik... şimdi ise ağlap oturamız», – dedi er kişi.
Bazıları içün Ukraina mustaqillik Künü közyaş doğura.
«Evge barğanını is etmek içün Qırımda yaşap baqmaq kerek», – ağlap ayttı qadın.
Adamlarnıñ çoqusı qıtaiy Ukrainağa iş meselelerinen kete, lâkin Qırımda yasaq etilgen bayramnı qayd etmek içün çıqqanlar da az degil.
«Mustaqillik kününi evde, Ukrainada, Kiyevde qayd etmek isteyim!», – külümsirep ayttı qadın.
Qırım.Aqiqat mühbiri qayd ete ki, sıñırcılarnıñ pasport kontroli masasında Ukraina bayrağı yata, adamlar anda bir şey yazalar. Devlet sıñır hızmetiniñ Azaq-Qara deñiz regional idaresi yolbaşçısınıñ yardımcısı Maksim Soroka ayta – bu bayraq ATO askerlerine berilecek.
«Siziñ içün dua etemiz! Qırım – Ukrainadır! Sağ qaytıñız! Sizni bekleymiz! Sağ oluñız! Qırım sizni bekley!», – sıñırcı bayraqtaki yazılarnı seslendirdi.
Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri Qırımğa ketkenlerni de selâmlaylar, lâkin bir şey bermeyler, çünki Rusiye hızmetleri nezaret etken kiriş noqtalarında adamlarnıñ problemleri peyda ola bile.
Bazarertesi künü, avgust 24-te, Ukrainada Mustaqillik künü qayd etile. 24-ünci doğğan künü munasebetinen memlekette tantanalı tedbirler keçirilecek. Tünevin Ukrainada Bayraq kününi qayd ettiler.
Eki yıldan berli bu bayram Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qayd etilmey. Aqmescitteki cemaat faalleri Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen aktsiyanı keçirecek ediler, lâkin Aqmescitniñ şeer memuriyeti buña izin bermedi.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, asılında ise tam bir sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen topraq sayıla.


text:
Qaraqalpaqstan Respublikası Transport ministrliginiń avtomobillerde tasıwlar qáwipsizligin támiyinlewdi baqlaw bóliminiń qala hám rayonlardaǵı sektor inspektorları tárepinen reyd ilajları ótkerilip kelinbekte.
Qaraqalpaqstan Respublikası Transport ministrliginiń málim etiwinshe, usı jıldıń yanvar ayınan baslap búgingi kúnge shekem 967 reyd ilajları ótkerilip, anıqlanǵan 2 286 nızam buzıwshılıq jaǵdaylarına tiyisli bayannama rasmiylestirilgen hám ayırım avtotransport quralları waqtınsha járiyma maydanshasına qoyılǵan. Usı nızamsız júrgen avtomobillerdiń 352 danasına arnawlı licenziya kartochkaların aldırıwǵa erisildi. Al qalǵanları hákimshilik sudına ótkerildi.
Usınday nızam talapların buzǵan avtotransport basqarıwshılarına tiyisli tártipte járiyma jazasın belgilew boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Transport ministrliginiń imaratında sud májlisi bolıp ótti. Qaraózek rayonı jınayat isleri boyınsha sudınıń sudyası Jeńis Allaniyazov basshılıǵında sud processi ótkerilip, nızam talapları tiykarında 40 puqaraǵa tiyisli sharalar kórildi.
Maǵlıwmat ushın, Ózbekstan Respublikası Hákimshilik kodeksiniń 176 - statyasınıń 3-bántine muwapıq xalıqqa licenziyasız avtotransport xızmetin kórsetkenligi ushın puqaralarǵa eń kem aylıq is xaqınıń 20 esesinen 100 esesine shekem, al lawazımlı shaxslarǵa eń kem aylıq is haqınıń 50 esesinen 150 esesine shekem jariyma qollanıw belgilengen.
Usı kodekstiń 165-statyasında bolsa, arnawlı licenziyasız hám basqa da ruxsat beriwshi xújjetlersiz xızmet kórsetkende puqaralarǵa eń kem aylıq is xaqınıń 5 esesinen 10 esesine shekem, al lawazımlı shaxslarǵa 10 eseden 20 esege shekem járiyma muǵdarı belgilengen.
Joqarıda kórsetilgen hákimshilik huqıqbuzarlıq jaza sharası qollanılǵannan keyin bir jıl dawamında jáne qaytalanǵan jaǵdayda, puqaralarǵa eń kem aylıq is haqınıń 10 esesinen 20 esesine shekem, al ámeldar shaxslarǵa 20 eseden 30 esege shekem járiyma muǵdarı qollanıladı.ckaчaTb dle 11.3


text:
Avdet öz oquycılarına 1912-1914 senesine ait Qırım ve qırımtatarlarınen bağlı fotoresimlerni taqdim ete. Olarnıñ müellifi Rusiye fotoressamı Vasiliy Sokornovdır.
Bu künge qadar fotosuretler Alupka devlet saray-park müzey-qoruğında saqlanmaqtalar.
“Noçevala tuçka zolotaya” (“Altın bulut geceledi”)
“Krımskiye tatarı” (“Qırımtatarlar”)
“Noç v Krımu”(“Qırımda gece”)
“V gorah bliz Yaltı”(“Yalta etrafı dağlarında”)
“Tipı Krıma”(“Qırım tipleri”)
“Tipı Krıma. Tatarçata” (“Qırım tipleri. Tatar oğlançıqları”)
“Alupka s zapadnoy storonı, 1909 s.”(“Alupkanıñ ğarp tarafı, 1909 s.”)
“Bazar v Alupke, 1912 s.” (“Alupkanıñ bazarı, 1912 s.”)
“Malenkiye çabanı, 1912 s.” (“Küçük çobanlar, 1912 s.”)
“Myortvıy gorod Çufut-Kale, bliz Bahçisaraya, 1911 s.” (“Bağçasaray yanındaki ölü şeer Çufut-Qale, 1911 s.”)
“Tipı Krıma”(“Qırım tipleri”)
“Şosse na yujnom beregu (Bliz Baydarskih vorot), 1916 s.” (“Cenüp yalısındaki yol (Baydar qapıları yanında), 1916 s.”)
Çufut-Kale bliz Bahçisaraya, 1914 s. (Bağçasaray yanındaki Çufut-Qale, 1914 s.)
“U fontana, 1912 s.” (“Çeşme yanında, 1912 s.” )
Foto: İnternet
Rusya fotoressamı Vasiliy Sokornov 1876 senesinde Vladimirskaya guberniyada dünyağa keldi, Voronej etraflarında başlanğıç oquv yurtunı bitirdi. Ressamcılıq tasilini Ressamlar İmperator Akademiyasında aldı. Tam o zamanları maddiy sıqıntılar yaşap, Sokornov belli usta Pazettiniñ fotoatelyesine işke kirdi. Kelecekte fotoressam olacaq talebe yıllarnen çalışıp, usta oldı, fotoceryanlarnı yahşı ögrendi. Sağlığı sebebinden Sokornov sevgen işinen Sankt-Peterburgta oğraşıp olamadı. Aqcigerlerniñ hastalığı sebebinden ekimler oña sağlığına daa da uyğun yerlerge ketmege tevsiye ettiler. Ressamlar cemiyeti oña yol parasını ayırıp, ressamğa XIX a. soñki yıllarını Qırımnıñ Cenüp yalısında, Alupkada keçirmege imkân yarattı. Temiz ava, deñiz ve tekrarlanmaz tabiat ressamnıñ sağlığını tüzettiler, amma onıñ maddiy vaziyetini deñiştirmediler. Sokornovnıñ resim ve etüdleri seyirciler tarafında coq diqqatqa nail olmadılar. Borçqa biraz para alıp, Vasiliy Sokornov fotokamera ve oña kerek olğan aletler alıp, Qırım manzaraları olğan elli suret çıqardı. Onıñ resimlerini satqan tükân saibine fotolarnı teklif etkende o, birden muvafaqıyet beklemey edi. Amma fotolar Sokornov tükândan çıqmağance, endi satılğan edi. Episi 50 fotonı Koreiz ve başqa Qırım yerleriniñ saibi üyken F. F. Yusupov-Sumarokov-Elston. Sokornovğa birden daa 100 foto, kelecek aqşam ise daa 300 foto sımarladılar.
Rusiyede manzara kurort suretleri pek mot oldı.
Tek 1912 senesinde Qırımğa tedaviy ve raatlıq içün millionğa yaqın insan kelip ketti. Pek çoq insanlar özlerinen foto manzaralarını alıp kete, özüniñ yahşı kelip ketkenlerini fotosuretler ile haber ete ediler. XX asırnıñ başında suretler çoq olmağan içün Vasiliy Sokornov öz maddiy vaziyetini tüzetti ve Qırımda, Qırımdan tış yerlerde pek belli oldı. Öz işlerinen Sokornov çoq mükâfatlarğa nail oldı.
1912 senesinde üyken F. F. Yusupov-Sumarokov-Elston V. Sokornovğa öz çiftliginiñ fotosyemkasını sımarladı.
Fotograf bu vazifeni becerdi. Bu künlerge qadar Alupka devlet saray-park müzey-qoruğında o yapqan fotosuretler albomı saqlanmaqtadır. Şu senede de Sokornovnıñ bir qaç işleri L.P. Simirenkonıñ kitabına kirdiler. İnqılâp ve Vatandaşlıq cenki episini ağır alğa qoydı. Böyleliknen 62 yaşındaki fotograf işsiz qaldı.
Sokornov devlet neşriyatında çalıştı, fotosergilerde iştirak etti. Onıñ işleri pek çoq diqqat ve rağbet qazandı. Amma cenk başlandı ve er şeyğe keder etti.
Öz işlerini saqlamaq içün Sokornov 100 dane eñ yahşı fotolarını devletke, yani Alupka saray-müzeyge teslim etti. Devlet müzeyi devlet datçasına çevirilgen soñ, fotolar yoq oldı, amma fotograf bunı körmedi. 1946 senesi Sokornov öldi ve eski Alupka mezarlığında defin etilgen edi.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Nikita nebatat bağçasında ananeviy lâle numayışında 96 lâle çeşiti taqdim etildi, dep bildire bağçanıñ matbuat hızmeti.
Bildirmege köre, olarnıñ 49-ı - şimdilik meşür olğan “Triumf” çeçek taqımınıñ yañı türleri.
Bundan ğayrı, numayıştaAdore, Alison Bradley, Avant Garde, Northcap lâle çeşitleri kösterildi. Başqa lâlelerge köre bular devamlıca çeçekley - 12-15 kün.
Nikita nebatat bağçasında “Lâle numayışı”nıñ açılışı aprelniñ 10-una niyetlenilgen edi.
Nikita nebatat bağçasında baarde, “lâle numayışı” vaqtında yüz biñge qadar lâle çiçegi açacaq. Bu aqta bağça müdiri Yuriy Plugatar bildirdi.
2016 senesi baar sergisinde 37 biñ çiçek saçılğanı bildirile, 2017 senesi ise bu raqam ekiden ziyade kere çoqlaştı - 73 biñ, 2018 senesinde - 85 biñ çiçek saçıldı.


text:
Qara deñizde Kefe yanında bir qadın battı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Beyanatqa köre, cumaertesi künü, iyün 29-ında bellisiz aqay suvdan yalığa essiz qadınnı çıqardı. Acele yardım maşnası kelgeninen, nevbetçi feldşer, 1984 senesi doğma qadınnıñ ölümini qayd etti.
Bundan ğayrı, tünevin Saq merkeziy hastahanesine suvda boğulğan aqaynı ağır alda ketirdiler.
Yılnıñ başından berli Qırımda umumen olaraq 9 adam suvda elâk oldı. Keçken yılnıñ aynı müddetinde 10 adam batqan edi. Bu aqta Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirmekte.


text:
20 yaşında ukrainalı Pavlo Ğrıb Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde ükmü seslendirilgende yaramadı. Oña acele yardım çağırıldı, oturışuv 45 daqqağa toqtatıldı, dep bildire «Nastoyaşçeye vremâ» telekanalı.
«Alım yaramay, mahkeme oturışuvında iştirak etip olamayım», – dep añlattı Pavlo. Onıñ aytqanına köre, SİZOda bulunğanda oña tibbiy yardım kösterilmegen edi.
Prokuror Pavlo Ğrıbnı terrorizmge yardım etkeni içün 6 yılğa üküm etmege talap etti.
«Ğrıb ağır cinayet işledi, faqat cinayetniñ tahqiq etilmesine faal sürette yardım etti. Ğrıbnı cinayet işlegeninde qabaatlı tanımağa teklif etem. 6 yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasına üküm etmege rica etem», – dedi qabaatlayıcı.
2017 senesi avgustnıñ 24-nden Pavlo Ğrıb Beyazrusiyeniñ Gomelinde ğayıp oldı. Tuvğanlarınıñ bildirgenine köre, anda o, yaşağan Kyiv şeerinden internette tanış olğan Soçili qıznen körüşmek içün ketti. Pavlo (ğayıp olğanda 19 yaşında edi, şimdi – 20 yaşında) aynı künü Kyivge evge qaytacaq edi, amma ğayıp oldı. Tuvğanları ve imayesiniñ fikirince, onı Rusiye mahsus hızmetleri hırsızladı. Pavlo terrorizmge yardım etkeninde qabaatlana: qıznen yazışıp, Rusiye mekteplerinden birinde terakt yapmaq imkânını muzakere etken eken.
Pavlo Ğrıbnıñ babası İgor ve advokat Marina Dubrovina ukrainalı Rostov-na-Donu SİZOsına avuştırılğanda onı diger mabüsler kötekledi, dep bildirgen ediler. Ğrıbnıñ ukrainalı ekimi Vasiliy Prıtulanıñ aytqanına köre, Pavlonıñ portal gipertenziyası – iç qanamasına sebep ola bilecek yüksek qan basımı – bar.


text:
Sentâbr 29-da işğal etilgen Qırımda tutıp esir alınğan qırımtatarı Edem Asanovnı Kezlevde asılğan alda taptılar.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, oğlannıñ cesedini Kezlevdeki baqımsız bir şifahanede taptılar.
Asanovnıñ cesedini yerli morgğa alıp kettiler. Cenaze merasimi yarın Saqta ötkerilecek.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa binaen, Edem Asanov sentâbr 29-da ğayıp oldı. Bu künü onı kündüz Kezlevdeki avtostantsiyasında körgen ediler.
Oğlannıñ qız qardaşı dey ki, Edem siyasetke kirişmedi, içtimaiy ağlarda bir de bir sert izaatlar qaldırmadı.
Bundan evel, sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde belgisiz şahıslar eki genç İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı esir aldılar. Olarnı alâ daa tapmadılar.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Avropa Şurası Parlament assambleyasınıñ sessiya toplaşuvında çıqışta bulunır eken, Rusiyeniñ Qırım işğali devamında 18 qırımtatarı ğayıp olğanını ayttı.
Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, qırımtatar ealisine Qırımnıñ işğal akimiyeti basqı yapa, bir çoq qırımtatarı sebepsiz apiske alındı.


text:
Ŝitrus êksportında artış
Êksport 8 ayda 15%ka arttı
Törkiyäneñ ŝitrus êksportı bu yılnıñ ğıynwar-avgust çorında uzğan yılnıñ şul uq çorına kürä 15%ka artıp, 391 million 947 meñ dollar citte.
Urta diñgez êksportçı berlekläre mäğlümatlarına kürä uzğan yılnıñ 8 ayında 665 meñ 320 tonna bulğan ŝitrus êksportı bıyılnıñ şul uq çorında 15%lık artış belän 762 meñ 227 tonnağa citte.
Çit illärgä satu sannarına küz salğanda Rusiyägä ğıynwar-avgust çorında 139 million 303 meñ dollarlık êksport başqarıldı.
Bu çorda Ğıyraqqa 63 million 907 meñ dollar, Ukrainağa 29 million 116 meñ dollar, Rumıniyağa 29 million 25 meñ dollar häm Serbiyağa 18 million 983 meñ dollarlık ŝitrus cibärelde.
Bäyläneşle xäbärlär
Yämändä finans operaśiyäläre tuqtatıldı
Yämän xökümäte cirle aqça berämlegeneñ valyuta aldında kisken töşüe arqasında ildä finans operaśiyälären tuqtatu qararın qabul itte
Mebel' êksportında rekord
Ul bıyılnıň ğıynwar - sentyabr’ däwerendä täwge tapqır 3 milliard dollarnı uzıp kitte


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin adına böyle bir muracaat bugün «Devlet şurasınıñ» nevbetten tış toplaşuvında qabul etildi ve resmiy saytında yerleştirildi.
Vesiqada qayd etilgeni kibi, Qırım ve Aqyarnı Rusiye Federatsiyası terkibine qabul etüv aqqında añlaşmağa binaen, Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar devlet akimiyeti organlarınıñ saylavları 2015 senesi sentâbr ayınıñ ekinci bazar künü ötkerilmeli.
Lâkin Qırım «Devlet şurası» ve Aqyar «Qanun çıqarıcı keñeşiniñ» deputatları Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal şeeriniñ Rusiye Federatsiyasınıñ devlet akimiyeti organlarınen bağlanmaq içün kerek olğan uquqiy vesiqalarnı qabul etmege endi azır ekenler.
«Bundan sebep 2014 senesi sentâbr ayınıñ ekinci bazar künü Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar devlet akimiyeti organlarınıñ saylavları aqqında teşebbüsimizge qol tutmañıznı isteymiz», – aytıla beyanatta.


text:
Rusiye Devlet Dumasınıñ mebusı, sabıq Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya, bir qaç yıl evel Qırım prokuraraturasınıñ hadimlerine suiqast etilgenini bildire. Bu aqta o, aqayı İvan Solovyev ile beraberlikte yazılğan “Qırım baari: indan evel ve ondan soñ. Birinci şahıstan ikâye” kitabında yazdı, dep bildire rusiye matbuatı.
Poklonskaya, o prokuror olğanda, prokuratura binası yanında qaravullar - “opolçenetsler” 8 saat ve 45 daqqadan patlaycaq cihaznı taptı. Devlet Dumasınıñ mebusı, suiqastnı “Azov” polkunıñ sabıq komandorı, Ukraina halq mebusı Andrey Biletskiy sımarladı dep tüşüne. Amma patlayıcı cihaznı 19 yaşındaki Qırım sakini Maksim Filatov qoyğanını aña.
Andrey Biletskiyniñ bu aqta tefsirleri yoq.
Patlayıcı cihaznı qoyğan 19 yaşındaki qırım sakini Maksim Filatov ise 6 yıllıq apis cezasına mahküm etildi.
Devlet Dumasına yapılğan yedinci çağıruv saylâvları 2016 senesi sentâbrniñ 18-nde Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda keçirilerek, Ukraina ve Ğarp memleketleri tarafından keskin tenqit etilgen edi. ABD, Kanada, Fransa, İsveç, İngiltere, Almaniya, Çehiya, Türkiye kibi bir sıra devletler istilâ altındaki Qırımda keçirilgen saylâvlarnı qanunsız dep tanıdı.Poloniya Tışqı işler nazirligi Rusiyeniñ Devlet Dumasına yapılğan parlament saylâvlarnıñ umumen qanunğa uyğun şekilde keçirilgeninden şubelenmekte. Sentâbrniñ 20-nde Ukraina Yuqarı Şurası işğal etilgen Qırımdaki saylâvlarnıñ qanunsız keçirilgeni ve Rusiye Devlet Duması yedinci çağıruv terkibiniñ umumen qanunsız olğanınen bağlı qarar qabul etti.


text:
Sentâbrniñ 6-nda Yaltada küçlü yağmurdan soñ sabıq “Spartak” kinoteatri yanında Marşak meydanındaki yerastı keçitni suv bastı dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
“Spartak” toqtav yerindeki yerastı keçit – meydannı kesip keçmek içün uyğun olğan yekâne yer sayıla. Yağğan küçlü yağmur eki saat içinde keçit tonnelini tavanına barğance suvnen toldurıp taşladı.
Bir saattan soñ suv basqan yerge Qırımda rusiyeli FVN İdaresiniñ hadimleri kelerek, suvnı boşatıp başladı.
Suv keçitni ne sebepten basqanı malüm degil, şeer memuriyetiniñ de temelli bir fikri yoq.
Daa evel Qırım sinoptekleri yarımadağa keleyatqan fırtına, küçlü yel ve burçaq aqqında acele tenbiyelev bildirgen ediler.


text:
Eger de separatistler iyün 27 kününe planlaştırılğan körüşüvde barışıq planınıñ esas noqtaları ile razı olsalar, «ümüt peyda olur», eger de ondan vazgeçseler «müim qarar alınacaq», dep ayttı Prezident Petro Poroşenko.
Bunı Ukraina prezidenti Avropa Şuarsınıñ Parlament Assambleya deputatlarınıñ suallerine cevap olaraq ayttı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Amma, dey prezident, o, nasıl qarar olacağını aytıp olamaz.
Poroşenko bugün, iyün 26 künü, separatistler yarın ötkerilecek yañı körüşüvge razı olğanlarını tasdiqladı.
Evel Poroşenko PASE sessiyasında çıqışta bulunıp, Rusiye tarafından onıñ barışıq planına qol tutuvı «iç yeterli» olmağanını ve Rusiye Ukrainağa qarşı ilân etilmegen cenkni alıp barğanını qayd etti. Rusiyeni barışıq planına sözde degil de, amelde qol tutmağa çağırdı.
Prezident şunı da qayd etti ki, separatizm ğayeleri «Ukrainağa tışarından suniy şekilde yüklendi». Devlet başı «Rusiye matbuat vastaları tarafından tarqatılğan yalan ve nefert aqımlarınıñ toqtatuv» zaruriyetini de qayd etti. Bu vaziyet barışıqnıñ pekitilmesine yol bermez, dedi prezident.
Bunıñ ile Poroşenko eger de Qırım qaytarılmasa, Ukraina ile Rusiye arasında munasebetlerniñ eyileşüvi aqqında aytmağa acet olmağanını da bildirdi.


text:
Qırımda Aqmescitteki aylanma yol omravı neticesinde 6 insan elâk olğan vaqia boyunca qabaatlanğanlarğa qarşı cinaiy iş qapatıldı. Bu aqta «RİA novosti» («RİA haberler») agentligi, Kremlge boysunğan Qırım Taqiqat komitetiniñ matbuat hızmetiniñ malümatına esaslanıp, bildire.
«Taqiqat bir sıra taqiq faaliyetini alıp bardı, qabaatlanğanlarnıñ cinayetke bağlı olğanını isbatlağan deliller toplandı. Lâkin, olardan şefaat (resmiy rica) kelgeni sebebinden ve Ğalebeniñ 70 yıllığına bağışlanğan amnistiya aktı çıqarılğanı sebebinden, taqiqat cinaiy işni qapatmaq qararını aldı», – dep aytıla beyanatta.
Qırım Taqiqat komitetiniñ resmiy saytında cinaiy iş qapatılması aqqında malümat bildirilmey.
2015 senesi politsiya Aqmescit-Dubki yolunıñ omravı neticesinde 6 insan elâk olğanına bağlı sayılğan «Bağçasaray yol quruvı idaresi» şirketi bölüginiñ müdiri, baş müendisi ve ustasına qabaatlavnı taqdim etti.
2014 senesi sentâbr 28-de içinde 8 insan bulunğan avtomobil yolda 9 metrlik çuqurğa tüşti. Çuqur yolnıñ bu qısmında yol örtüsi omrağanı neticesinde peyda oldı. Yol qazası neticesinde eki bala yaralarnen hastahanege alıp ketirildi, qalğan altı insan, bu cümleden eki bala, elâk oldı.
Omrav, tübünde demiryol tünneli keçken yol qısmında yüz berdi. Yol quruvınıñ baş yapıcısı (podrâdçik) «Yujdorstroy» şirketi edi. «Krımavtodor» şirketi ise, yol baqımı içün mesüliyetli edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Milliy politsiyasınıñ Baş idaresi iyünniñ 19-nda Rusiye quvetçileriniñ Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat açtı.
Bu aqta Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ matbuat hızmeti haber ete.
«Qayd etilgen qanunsız tintüvler keçirilgen vaqıtta mesken tiyilmemezliginden cinaiy tahqiqat başlatıldı», – dep aytıla müessise haberinde.
İyunniñ 19-nda Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonındaki Sarı-Su köyünde Rusiye quvetçileri eki evde tintüv keçirdi. «Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, tintüvler neticesinde kimse tutulmadı.
Akseit Cancakovnıñ evi ve anasınıñ evi tintildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarovnıñ fikirince, işğal etilgen Qırımda «qırımtatarlarğa qarşı total tarama devam ete». O, iyünniñ 19-nda Qırımda Qarasuvbazar rayonınıñ Sarı-Su qasabasında eki evde keçirilgen tintüvlerni izaatladı. O, «Rusiye quvetçileri tarafından qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüv keçirilgen, Rusiye mahkemeleri tarafından qırımlılarğa uzun apis cezaları berilgen» işğal etilgen Qırımdaki vaziyetten sebep Ukraina akimiyetini BM Havfsızlıq şurasınıñ acele toplaşuvınıñ teşebbüsçisi olmasına çağırdı.
Qırımdaki müessiseler bu malümatnı daa izaatlamadı. Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Sentâbr 16-sında Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy arbiy bölge mahkemesi ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca qarar çıqardı - yedi adamğa umumen 110 yıllıq apis cezasını üküm ettiler.
Böylece, Marlen Asanovğa şiddetli koliniyada 19 yıl üküm etildi; Memet Belâlovğa şiddetli koliniyada 18 yıl ve 1,5 yıllıq sıñırlav üküm etildi; Timur İbragimovğa - şiddetli koliniyada 17 yıl ve 1,5 yıllıq sıñırlav üküm etildi; Server Zekiryayevge şiddetli koliniyada 13 yıl üküm etildi; Server Mustafayevge şiddetli koliniyada 14 yıl ve 1 yıllıq sıñırlav üküm etildi; Seyran Saliyevge - şiddetli koliniyada 16 yıl ve 1 yıllıq sıñırlav üküm etildi; Edem Smailovğa şiddetli koliniyada 13 yıl ve 1 yıllıq sıñırlav üküm etildi.
Ernes Ametov qabaatsız tanıldı ve mahkeme binasında azat etildi. Onı qadını Eleonora Ametova, aqaynıñ azat etilecegi aqqında mahkeme binasında bilgenini ayttı.
"Bir kün evel bütün soylarımıznen Rostovğa yol aldıq, qarar oqulğanda bina içinde edim. Aqayımnen başladılar, mahkemeci Erneske qarşı beftan olğanını köstergen bütün dava malümatlarını seslendirdi ve o qabaatsız tanılğanını ilân etti, ve mahkeme onıñ mahkeme binasında serbest etilmesine qarar berdi. Men, kerçekten aytsam, ne olğanını birden añlamadım, iç kimse bunı beklemedi. Şimdi binanıñ yanında tışarıda turam, Ernes advokatlarnen çıqacağını ayttılar. Onı öz közümnen körmegence, alâ daa inanmayım", - aytıp berdi Qırım.Aqiqatqa Eleonora Ametova.
«Deşetli apis müddetleri»
Ukraina Tış İşler Nazirligi, ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca mabüslerniñ ükmü ile bağlı qatiy bir itiraz bildirdi.
"Terror faaliyeti ile bağlı açıq şekilde uydurma qabaatlavlarnen azatlıqtan marum etme müddetleri, işğalci devletniñ antiterror qanunlarınıñ qırımtatar halqınıñ vekillerine qarşı sistemli siyasiy repressiya ve diniy diskriminatsiyanı gizlemek içün nasıl faal qullanılğanınıñ kösterme şaatlığıdır", - denile beyanatta.
Ukraina Tış İşler Nazirligi halqara topluluq Rusiye mahkemesiniñ qararına cevap bermege ve sanktsiyalarnıñ qullanuvı ile Rusiyege qarşı basqını arttırmağa çağırdı.
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ yañıdan integratsiya nazirligi "qanuinsız olaraq apis etilgen qırımtatarlarğa qarşı qanunsız, siyasiy sebepli cezalar" bergen şahıslarğa qarşı daa sert halqara sanktsiyalar qullanmağa tırışacaq.
Nazirlikniñ matbuat hızmeti haber bere ki, bunı Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen Topraqlarnıñ yañıdan integratsiyası naziriniñ müavini İnna Golovançuk Maydan Nezalejnosti meydanından ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca destek aktsiyası vaqtında ayttı.
Golovançuknıñ aytqanına köre, sanktsiya cedveline yedi qırımtatarnı maküm etken rusiye prokuror ve mahkemecileri kirmeli. Bundan ğayrı o, nazirlik qırımlılarnıñ azat etilmesi ve evlerine qaytarılması içün küreşecegini qayd etti.
«Bu siyasiy taqibat»
Ukrainanıñ baş konsulı Taras Malışevskiy, Rusiyeniñ Rostov-na-Dinu şeerindeki Cenübiy Bölge Arbiy Mahkemesiniñ ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası boyunca ükümge "siyasiy sebepli" dedi.
"Bütün Ukrainanıñ, bütün qırımtatar halqınıñ böyle müddetlernen bağlı ağrısını bölgeniñiz içün sağ oluñız. Men, baş konsul olaraq, tış işler naziri ve bütün ukrain akimiyet bütün meydançıqlarda - farqı yoq New Yorkmı, Strasburgmı, Jenevamı - bir er yerde aytacaqmız: qırımtatarlar qabaatsız, bu siyasiy taqibat ve o toqtatılmalı, mında qalğan adamlar azat etilsin dep bütün çarelerni körermiz", - dedi Taras Malışevskiy.
«Tecavuzcı memleket terrornı toqtatacaq olmay»
Qırımlılarnıñ ükmüni ukrain ombudsmen Lüdmila Denisova da tenqit etti.
"Yedi adamğa şiddetli koloniyada 110 yıl - ekimci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca Rostov mahkemesi tamam böyle qarar çıqardı. Sekizincini, Ernes Ametovnı, qabaatsız tanıp azat ettiler. Rusiye prokurorları qırımatatarlar yapmağan cinayetçilik içün qanunsız apis etmekni elde etti. Tecavuzcı memleket qırımatatarlarğa ve Ukrainanıñ başqa qanunsız tutulğan adamalrına qarşı tecavuzını toqtatacaq olmay", - yazdı Denisoba öz Telegram kanalında.
Ukraina ombudsmeni halqara missiyalarınıñ, uquq qoruyıcı teşkilâtlarnıñ ve diplomatik korpusnıñ vekillerini, "Rusiyeni Ukrainanıñ qanunsız apis etilgen vatandaşlarınıñ qanunsı tutuluvı ve üküm etmesini toqtatmağa ve olarnı vatanğa qaytarmağa mecbur etmege" çağırttı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kyivde yerleşken V.İ. Vernadskiy adına Tavriya Milliy Universiteti keçken yıl ilhaq etilgen Qırımdan qararnen 400 studentni qabul etti. Bunı TMU rektorı Volodımır Kazarin Qırım.Aqiqatqa intervyü bergende haber etti.
"2019 yılda "Qırım - Ukraina" programması boyunca bizge Qırımdan 200-ge yaqın talebe kirdi, daa 150-180 Donbasstan. Programmadan ğayrı, qırımlılar yıl devamında da keçirileler, bu aq tek yarımada sakinlerinde bar, bu daa 80-90 adam. Üçünciden, köllecimizge doquzıncı sınıftan soñ kireler - 25-30 adam. Dörtünciden, qırımlılarnıñ çoqusı qıtada mekteplerde oquy, attestat ala ve imtianlarnıtapşırıp kire. Yani vesiqalar boyunca olar qırımlılar kibi belgilenmegen, bu tahminen daa 30 abituriyent", - aytıp berdi rektor.
Kazarinniñ aytqanına köre, 2019 yılda Qırım telebelerniñ sayısı umumen 400-ge yaqın ola.
2015 senesiniñ başında Rusiyeniñ Qırım akimiyeti yarımadada «federal universitet»niñ meydanğa ketirilmesini buyurdı. Oña bir qaç aliy oquv yurtu ve bu cümleden yoq etilgen Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti, Georgiyevskiy adına Qırım devlet tıbbiyet universiteti ve bir qaç diger ilmiy muessise kirdi. «Qırım federal universiteti»niñ strukturasına 13 umum tasil ve ilmiy muessise kire.
TMU Ukraina qıtasına 2016 senesi köçti.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyede 17 yılğa mahküm etilgen aqyarlı qırımtatarı Enver Seytosmanovnıñ advokatı Emil Kurbedinov ükümge istinaf şikâyetini bermege niyetlene, dep bildirdi.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«17 yıl – qorquzuv areketidir, elbet. Bu yıl büyük apis cezaları ceetinden «bereketli» oldı», – dedi Kurbedinov.
Onıñ qayd etkenine köre, Seytosmanovnı başta «yasaqlanğan teşkilâtta iştirak etkeninde», amma tahqiqatnıñ soñki basamağında «terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etkeninde» qabaatladılar.
«Tahqiqat yekünlengende tasnif ğayrıdan yapıldı. Qabaatını aydınlatqanda tek bir ibare qoşuldı, sanki Zeytullayevnen (Ruslan, Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi – QA) beraber teşkilâtçı ediler», – dep añlattı Kurbedinov.
«Eminim, Seytosmanov tutulğanda birden eki maqsadqa irişken ediler. Birincisi, 2015 senesi evi tintilgende Ruslan Zeytullayevge qarşı şaatlıq etmege razı olmağanı içün intiqam aldılar. O vaqıt ihtar etken ediler – bekle, seni de alacaqlar. Ve ekincisi – tahqiqatnen oğraşqan hadimlerniñ rutbesini aqlav», – dep tüşüne advokat.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ qadıları dekabrniñ 5-nde aqyarlı qırımtatarı Enver Seytosmanovnıñ ükmüni çıqardı. Onı bir yıl azatlıq sıñırlanmasınen 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına mahküm ettiler.
Rusiye quvetçileri ağa-qardaş Ernes ve Enver Seytosmanovlarnı 2018 senesi mayısnıñ 10-nda Aqyarnıñ Balıqlava rayonınıñ Hayto (Tılovoye) köyünde tintüvlerden soñ tutıp alğan edi.
Ernesni daa soñra yiberdiler, Enverge ise cinaiy dava açılğanı aqqında haber etildi. Onı Rusiye Ceza Kodeksiniñ 205.5 maddesine (terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da iştirak etüv) istinaden qabaatlaylar.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Seytosmanovnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qırımda çarşenbe künü, oktâbrniñ 30-ında yağmur yağacaq. Bunı yarımadanıñ Gidromettsentri haber ete.
Bu malümatqa köre, Aqmescitte qısqa vaqıt yağmur yağacaq. Gece ğarbiy yel, kündüz cenüp-ğarbiy yel saniyede 7-12 metr. Ava arareti kündüz 9…11º olacaq.
Aqyarda saba ve kündüz yağmur. Gece ğarbiy yel 6-11 m/s, kündüz şimal-ğarbiy yel saniyede 10-15 metr olacaq. Ava arareti kündüz 9…11º olacaq.
Qırımnıñ cenübiy yalısında qısqa vaqıt yağmur yağacaq. Gece şimal-ğarbiy yel saniyede 7-12 metr, kündüz bazıda saniyede 15 metrge qadar esecek. Ava arareti kündüz 10…12º olacaq.
Keriçte qısqa vaqıt yağmur yağacaq. Gece şimal-ğarbiy, kündüz cenübiy yel saniyede 12-15 metr olacaq. Kündüz ava arareti 12…14° olacaq.
Daa evel, sinoptikler, Qırımda oktâbr 30-ından soñ ava bozulacağını haber etken ediler: yel, yağmur, dağlarda - sılaq qar.


text:
Aqmescitte «samooborona» eykeli tiklenecek yerni belgilediler, onı Nazirler şurasınıñ binası qarşısında yerleştirecekler. Eykelniñ fiyatı 17 million rubleni teşkil etecek, dep yaza Rossiyskaya gazeta.
Neşirniñ malümatına köre, başta eykelni Karl Marks ve Puşkin soqaqlarınıñ çaprazında tikleycek ediler, lâkin soñra onı «ükümet» binasına yaqın bir yerde qoymağa qarar berdiler.
«Eykel Kirov ve Gogol soqaqlarınıñ çaprazında tiklenecek. Qurucılıq işlerine yanvar ayında başlamağa planlaştıralar», – dep ayttı «samooboronanıñ» malümat bölük yolbaşçısı Sergey Bagayev.
Eykel azırlanması ve tiklenmesi Qırım bücetinden maliye etilecek.
Aqmescit akimiyeti «Qırım halq imayesiniñ» eykelini şeer merkezinde tiklemege teklif etken edi. Eykel leyhasını cemaatqa köstermege vade etken ediler. Közetici ve ekspertler akimiyetniñ bu ğayesine menfiy qıymet keseler.


text:
Moskvadaki birinci istinaf mahkemesi Qırım sakini İvan Yatskinniñ tevqif müddetiniñ uzatılmasına qarşı berilgen istinaf şikâyetini red etti. Yatskin tahqiqat tevqifhanesinde 2020 senesi dekabrniñ 16-nace qalacaq. Bu aqta Qırım. Aqiqatqa advokat Nikolay Polozov haber etti.
“Oturuş qapalı keçti. Açıq qısmında ukrain konsulı Sergiy Dereza bulundı. Yani İvan Grigoriyeviç tahqiqat tevqifhanesinde 2020 senesi dekabrniñ 16-nace qala. Sağlıq alına kelgende, bir qarar, ekim - tahqiqat tevqifhanesiniñ terapevti onı barıp baqar dep bekleymiz. Bir ay evel yıqılıp, köküs qafesini urğan edi”, - hatırlattı advokat.
Evel Moskva yeer mahkemesiniñ mahkemecisi Oleg Muzıçenko Qırım sakini İvan Yatskinniñ tevqif müddetini eki ayğa uzatqan edi.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu 2019 senesi dekabr ayında belli oldı.
Polozov, Yatskin apiske alınğan soñ Qırımdan Moskvağa çıqarıldı, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri qırımlığa «büyük maneviy basqı» yaptı.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.
Rusiye FSBsi devlet hainliginde qabaatlanğan qırımlı İvan Yatskinniñ davası boyunca tahqiqatnı küzde bitirmege planlaştıra.


text:
“Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Enver Seytosmanov Aqmescit SİZOsında mahsus profilaktik esapqa alındı.
Bu aqta Seytosmanovnıñ advokatı Emil Kurbedinov bildirdi dep haber etile “Qırım birdemligi”niñ Facebook saifesinde.
“Bundan ğayrı advokat, müşterisiniñ sağlığına şikayetleri bar dep ayttı. Şimdi Enver tibbiy baqıluvğa muhtac”, - denile beyanatta.
Enver Seytosmanov Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca «Terroristik teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüvde» qabaatlana. Rusiye telükesizlik hadimleri ağa-qardaş Ernes ve Enver Seytosmanovlarnı mayısnıñ 10-nda Aqyarnıñ Balıqlava rayonındaki Hayto (Tılovoye) köyünde, anda yapılğan tintüvlerden soñ tutıp alğan edi.
Daa soñra Ernes çıqarılıp yiberildi. Enverge cinaiy iş açılğanı boyunca qarar taqdim etildi. Ertesi künü Rusiyeniñ nezareti altında olğan Aqyarnıñ Leninskiy rayon mahkemesi Enver Seytosmanovnı tevqif etti.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Avgust 15-inde saba saq rayonınıñ Soqur Quyu köyünde eki maşna çatıştı, altı adam yaralandı.
Bunı Qırımnıñ rusiyeli akimiyetiniñ FVN-niñ matbuat hızmeti bildirdi.
"Kia Sportage ve Sarah Heran maşnaları arasında toquşma olğanı tayinlendi. Yol qazasınıñ neticesinde 6 adam yaralandı. Qırım qurtarıcıları Kia Sportage blok etilgen aydavcını çıqardı", - denile beyanatta.
Yol qazasınıñ sebepleri ve qabaatlısı belgilenmey.
Rusiye nezaretindeki Canköy rayon mahkemesi avgust 15-inde balalarnı basqan aydavcını apis etti. Balalardan birisi yol qazasında vefat etti. Müessiseniñ malümatına köre, 34 yaşındaki aqay sarğoş olıp maşnanı aydadı. O idareni baş etip olamadı ve mesken ev yanında çalışqan balalarnı bastı.
Avgust 6-sında aqşam Nasipköy (Nasıpnoye) yanında eki maşna - Kamaz ve Renault çatıştı. Qazada bir adam elâk oldı, eki adam yaralandı.


text:
Er bir areketniñ eki dane zıt tarafı bar. Atta Rusiye Qırımnı ilhaq etkeninden dolayı Ukraina içün musbet netice bergen bir qaç faktor mevcut. Devlet, istiqrarlı bir dünyada yaşaymız ve devletniñ suverenitetine iç bir şey ve iç kimse havflı degil degen hayaliy bir yuqudan uyandı.
Afsus ki, aqiqat farqlı şeyler kösterdi. «Qardaş» devlet darbe endirdi. Merametsiz ve hasis darbe Ukraina asla azır olmağan vaqıtta endirdi. Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki işbirlikçilerini qullanaraq, Rusiye o zaman muvafaqiyetli dep tüşünilgen «Qırımnıñ tuvğan limanına qaytuv» operatsiyasını keçirgen edi.
Qırım ilhaqından son Rusiye KHV bütün Rusiyede eyfori dalğasını üfürtip çıqtı. Tecavuzcı bayram yapa edi.
Lâkin vaqıt keçe – ancaq keçken o vaqıttan tecavuzcığa iç bir fayda yoq.
Rusiyeniñ baş geostrategi Vladimir Putinniñ Federal Mecliske yollağan soñki habarine baqacaq olsaq, onıñ silâdan başqa maqtanacaq iç bir şeyi yoq.
Ukraina içün bütün dünyada qapular açılğan maalde, tecavuzcı-devlet ögünde olarnıñ episi qapala
Elderekte, Ukraina soñki dört yıl içinde ziyade sağlamlaştı: dağılıp ketmedi, defoltqa oğramadı, milleti birleşti. İşte bularnıñ epsi Kreml teşviqatçılarınıñ tahminlerini toz-tufan misali darma-dağın ete. Ukraina tecavuzcığa nisbeten halqarabasqını ustalıqnen qullana. Netice olaraq, Ukraina içün bütün dünyada qapular açılğan maalde, tecavuzcı-devlet ögünde olarnıñ epsi qapala. Ve bu cereyan bütün seviyelerde üküm süre. Bu meyillerniñ epsi belli rusiyeli medeniyet erbaplarınen siyasetçilerini Qırım qanunsız ilhaq etilgeni aqqında açıq fikir beyan etmege mecbur ete. Ve bu ketişat Rusiye ile ekisi arasındaki küreşte Ukraina yeñgenini köstere.
Ukraina ordusı da bir qaç misli quvetleşti. Ukraina içün olıp keçken şeyler, mevcut aqiqatlarğa esaslanğan alda, fena sayılmaz, bir çoq saalarda ise - pek yahşı. Ancaq...
Ukraina küç toplağan sayın, onıñ siyasetçilerinden ilhaq etilgen Qırımnı küç qullanıp keri qaytaruv aqqında laf etkenlerini daa ziyade eşitmek mümkün. Baş geostrateg işte, tamam bunı istey desem yañılmam, dep belleyim. Onıñ «ellerini bu qadar urulğandan soñ», artıq ilk olaraq arbiy çatışmağa kirmekten çekinir. Lâkin Ukraina ilk olaraq darbe bermege tutunacaq olsa, Putin toplağan bütün açuvını qusar ve onı toqtatmaq pek qıyın olur.Ne deñiz de, geostrategniñ ordusı daa bayağı küçlü ve onıñ generalları büyük mıqyaslı cenk başlatmaq içün emir beklep oturalar. Elbette, arbiy areketleriniñ bütün planları tizilgendir.
Keliñiz, birinci cenkte Çeçenistan Rusiye ordusı üzerinden ğalebe qazanğan ve soñkisi cumhuriyet topraqlarından mashara olıp çekilip ketkeni aqqındaki misalni hatırlayıq. Çeçenistan aqiqaten de mustaqillik elde etken edi. Amma çeçen halqı ğalebe meyvalarına quvanıp olamay, çünki öz küçüne inanıp, çeçen ordusı Rusiyenen yañı cenk başlatılmasına sebepçi ola. Neticede, Çeçenistan bu qadar zametnen qazanılğan üriyetinden marum qala.
Ukraina siyasetçileri yalıñız barışıqlı siyasiy usullar mücibi areket etmeli ve Qırımnıñ azat etilüvinde, işte ancaq bular kerek netice berir
Bunen bağlı olaraq qırımtatar halqınıñ barışıqlı tirenüvini hatırlamaq yerli olacaqtır. Ekseriyet qırımtatarlarnıñ işğalcilerge qarşı açıq cebeleşüvge kirişkenini istese de, maqsatlarına erişip olamaycaqlar. Qırımtatarlarnıñ tınçlıqsever doktrinası öz meyvalarını köstere. Halqnıñ dünya yüzündeki itibarı artıp bara yata, Milliy Meclis liderleri dünyanıñ eñ yüksek minberlerinde çıqış yapalar. Vaqtı-zamanı kelgende – qırımtatar halqı öz tarihiy vatanında raat nefes alır!
Bu sebepten, Ukraina siyasetçileri yalıñız barışıqlı siyasiy usullar mücibi areket etmeli ve Qırımnıñ azat etilüvinde, işte ancaq bular kerek netice berir dep belleyim.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (telüke havfından dolayı muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmay bile.