text:
Dekabr 7-de Brüsseldeki Avropa parlamenti binasında canlı qırımtatar nağmeleri yanğıradı. Bunı qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Twitterde bildirdi.
«Avropa parlamentinde ilk sefer canlı qırımtatar milliy nağmeleri yanğıradı», – dep yazdı Cemilev.
Mustafa Cemilev Brüsselde çıqışta bulunır eken, Avropa Birligi ve institutları Ukrainağa qoltutmağa devam etecegine ümüt etkenini bildirip, «yarımadanı işğalden qurtarmaq içün» areket etmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


c: text/html

text:
2014 senesi kerçekten de pek qıyın bir yıl edi, bunıñ ile er kes özüni kösterip oldı. Qırımlılardan bazıları alışuv mücizelerini kösterdi, digerleri ise qaramane areketleri ile belli olğan eken, ar-namus boyunca yaşadı, atta yañı rejimniñ qurbanları bile oldılar.
Bu insanlarnı hatırlamağa teklif etemiz. Bazıları bizlerni ayrete qaldırdı, digerlerniñ areketleri birinci baqıştan adiy körünse bile, bundan qıymeti coyulmadı. Aşağıda söz adiy insanlar aqqında ketecek. Amma er biri cemaat tarafından ürmetke lâyıq olğan qırımlıdır.
Yuliy Mamçur
Yarımadağa «yeşil insanlar» sürip kirgende, qırım arbiylerniñ çoqusı Ukrainanı sattı. Kim – qorqudan, kim – kârdan, kim – evelden «çift agent» olğanından sebep. Amma Yuliy Mamçur bulardan degildir. Uçucı, Belbekte 204-nci taktik brigadasınıñ komandanı ayrette qaldırğan areketi ile nam qazandı. Polkovnik Mamçup ve onıñ silâsız askerleri, arbiy bayraq altında Ukraina gimnini icra etip, arbiy bölükke kirişni qapatqan silâlı işğalcilerge qarşı çıqtılar. Bunı bütün dünya kördi. Aman-aman bir ay devamında ukrain uçucıları bölükni qoruy edi, amma yardım öyle de kelmegeninden, onı terk etmege mecbur oldılar. Bugün Mamçur – Ukraina halq deputatıdır.
İsa Akayev
«Rusiye dünyasınıñ» qırım tarafdarları «Qırım» batalyonını – aqiqatta olmağan bir şey olaraq tanısa bile, onıñ askerleri Ukraina Şarqında boyeviklerni ep yoq emekteler. Batalyon göñülli-qırımlılardan, esasen qırımtatarlardan teşkil etilgen. Komandan İsa – müendis, evelleri cenkte bulunacağını atta tahmin bile etmey edi. İsa, yarımadanıñ Rusiye işğalinden soñra, Qırımdan ketip, göñüllilerge yazıldı. Onıñ batalyonı duşmanlar ile küreşte zekiylik ve cesürlikniñ kösterilmesi ile belli oldı. «Duşmanlırımızğa ise yiberilmemege tevsiye etem. Biz er birini tapıp yeñermiz», – dep vade ete komandan.
Roman Boçkala
Arbiy jurnalist Roman Boçkala sıcaq noqtalarda nice sefer bulunğan edi. Bir vaqıtları Kongo, Liberiya, Mısır, Suriye, Kosovo, Karabah, Abhaziya, Osetiya ve Gürcistanğa yol alıp, o, birazdan ziddiyetni öz memleketinden kösterecegini atta tüşünmey edi, ğaliba. Bugün şunı aytmağa mümkün ki, o – eñ belli qırımlı ukrain arbiy jurnalisti ola. Bunı bilgen insan az, amma Roman Qırımda doğdı. O, Tavriya milliy universitetini bitirdi, amma zenaatı «jurnalist» degil. Roman – marketolog. Jurnalistika saasında Canköy şeerinde çalışmağa başladı. Soñra ÇTRK umumqırım telekanalına keçti. 2007 senesi «İnter» ukrain telekanalında işke başladı. Bugün Boçkala göñülli olaraq belli, onıñ yardımı ile ukrain arbiylerine zaruriy silâ ve yedekler ketirile.
Oleg Sentsov ve Aleksandr KolçenkoTek Kremlde razı olmağanlarnıñ yoq etilmesini terroristler ile küreş olaraq adlay bileler. Qırım Rusiyege qoşuluvından soñ, FSB «Pravıy sektor» «diversion taqımı» azalarınıñ yaqalanuvı aqqıda haber etti. Olar Aqmescit, Yalta ve Aqyarda terroristlerniñ azırlanması ile oğraşa ekenler.
Yaqalanğanlarnıñ arasında qırımlı Oleg Sentsov, Aleksey Çirniy, Gennadiy Afanasyev ve Aleksandr Kolçenko. Sentsov aqqında matbuat vastalarından daa da çoq eşitile, çünki o belli rejissör ola ve onıñ yaqalanuvı – dünya miqyasını alğan bir davadır. Adamlarnı alâ daa Moskvada apiste tutalar, Sentsovnıñ mahkeme toplaşuvlarında etken çıqışlarından mühlisleri endi ayırı bir kitapçıqnı tizdiler. Şimdi yalıñız Sentsovnıñ degil de, ukrain qırımlılarnıñ mevamını bildirgen bir ibaresini misal olaraq ketiremiz: «Men topraq ile satılacaq qul degilim».
Şimdi ukrain siyasetçi ve faalleri Sentsov ve diger siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi oğrunda çalışalar. Amma, teessüf ki, buña ihtimal az, çünki Sentsovnı arqadaşları ile, Qırım işğalinden soñ, mecburen Rusiye vatandaşları sırasına kirsettiler.
Aleksandra DvoretskayaYaşına baqmadan, uquq qoruyıcı Aleksandra Dvoyertskaya Qırım ve Ukrainada eñ belli faalli ola ve atta «Fokus» mecuasınıñ eñ nufuzlı qadınlar cedveline kire.
Saşa Qırımnı pek seve, amma işğalden soñ onı terk etmege mecbur oldı. Uquq qoruyıcınıñ mevamı sebebinden oña atta Yanukoviç zamanında olğan akimiyet sıq-sıq musafirlikke kelse bile, Rusiye akimiyeti vaqtında serbestlikte olmağa imkânı iç te qalmadı.
Şimdi Aleksandra Ukrainada qırımlılarğa adliye yardımını köstergen uquq qoruyıcı merkezlerni teşkil etti. Bunıñ ile, o, Qırımdan köçip kelgenlerniñ qıtadaki yaşayışını qolaylaştıracaq qanun leyhaları üzerinde çalışa. Söz sırası, bu sene Saşanıñ ayatı yalıñız cemaat faaliyeti ile degil de, şahsiy ceetten de hususiy oldı: o, Lugansk cemaat faalli Konstantin Reutskiy ile evlendi.
Mustafa Cemilev ve Refat ÇubarovQırımtatar Milliy Meclis yetekçileri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov yañı akimiyet ile işbirlikke razı olğan qırımtatarlardan degiller. Şunıñ içün olar bugün Qırım içün non-grata şahısları ola: yarımadağa kirişleri yasaq etilgen. Amma ekisi de Qırımnıñ Ukrainağa qaytarıluvı üzerinde çalışmağa devam eteler.
Bugün Mustafa Cemilev – tek ukrain degil de, dünya siyasiy toplulıqlarında çoq beklenilgen bir musafirdir, faaller ise onıñ aqqında kino çıqarmaq içün aqça toplaylar.
Zlata Ogneviç
Yırcı Zlata Ogneviç bu sene öz kerçek adı İnna Bordüg ile Ukraina parlamentiniñ azası olıp, bizni daa bir şey ile ayrette qaldırdı ve şunıñ içün işbu cedvelimizge kirdi. Yaqında belli olğanı kibi, o, memleketimizniñ adiseleri aqqında bütün dünyağa tarif etken Pray for Ukraine yırnı icra etken eken. Uzun vaqıt devamında Ogneviç işbu eserge öz alâqasını bildirmey edi, yaqında ise mühlisleri bile tanımağan ses onıñ sesi olğanı aqqında haber peyda oldı.
Andrey Klimenko ve Çetel işler Maydanı
Belli qırım jurnalisti, iqtisadiy analitik ve cemaat erbabı Andrey Klimenko «Çetel işler Maydanı» hayriye fondunıñ iştirakçilerinden biri oldı. Fondunıñ maqsadı: «Çetel işler Maydanı» hayri fondu ukrainlilerge ve dünyağa Ukrainanıñ tış siyasetine professional baqışnı teklif ete». Yani, çetel vatandaşlarına Ukraina aqqında olduqça doğru malümatnı taqdim etken teşkilâttır. Bu ise, kerçekten de, pek müim bir şey. Em de «Çetel işler Maydanı»nıñ faalligi çoq suallerde resmiy Çetel işler nazirliginiñ faaliginden üstün kele. Şu cümleden, çetel subyektleri tarafından Qırımnıñ işğal etilgen territoriya statusınıñ bozuluvı ile küreşi nazarğa alına.
Aleksandr Usik
Aksönov «imayesi»niñ vekilleri bile Qırımdan iç bir vaqıt ketmeycegini bildirgen boksçu Usikke yaqınlaşmağa qorqadır. Em de, şunı da qayd etmek kerek ki, Aleksandr öz vatanperver mevamını bildirip, Qırımnı Ukraina torpağı olaraq adlamağa ep devam ete. Boksçu yarımadanıñ sıñırını keçkende bile, iç bir problemlerge rastkelmey. Şimdi o, Qırım akimiyetiniñ duşmanları olğan ağa-qardaş Kliçkolarnıñ nezareti altında öz sport faaliyetini devam ete. Bu sene qırımlı Lvovda Daniel Brüerni yeñdi ve WBOğa köre, vaqıtnca interkontinental çempionı oldı.
Liza Bogutskaya
Evinde keçirilgen tintüvden ve altı saat devam etken sorğudan soñ yarımadanı terk etken Qırımnıñ belli faalli ve bloger Yelizaveta Bogutskaya şimdi Odessada buluna. Tintüvniñ sebebi – mayıs ayında qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ Ermeni Bazarda qarşılavı oldı. Amma, aqiqaten ise, sebep başqa olmalıdır: Bogutskaya, Liza Bogutski lağabı ile çeşit neşirlerde Qırım işğaline qarşı mevamını ve yarımadanıñ Rusiyege qoşuluvı ile razı olmağan qırımlılarnıñ aqalırını qorumaq maqsadı ile maqalelerni yaza edi.
Yekaterina Sergatskova
Cenkniñ eñ havflı noqtalarından yazğan jurnalist Rusiyede doğıp, Volgograd devlet universitinde oqudı. Soñra, Rusiye akimiyetiniñ basqısına rastkelip, Qırımğa köçti, mında öz jurnalistik faaliyetini devam etti. Şimdi, o, «Ukrainskaya pravda», «Fokus», ukrain Esquire, rus Colta ve Snob içün arbiy reportajlarnı azırlay. Yekaterina, jurnalist olaraq, cenk mevzusını özüne has olğan üslüp ile aydınlata.. «Cenk – qurşun ve «Grad» aqqında degil. İnsanlar aqqında», – dep tarif etti o bir neşirge.
Reşat Ametov
Adiy qırımtatarı – bu insan endi sağ olmasa bile, onıñ aqqında aytmamaq mümkün degil. Reşat mart ayında Nazirler şurası yanında Rusiye ordularınıñ Qırımğa kirmesine narazılığını bildirgende, kamuflâjlı insanlar tarafından tutılıp, belgisiz yönelişke alıp ketirilgen edi. Birazdan onıñ cesedi Qarasuvbazar rayonında tapıldı. Yanında kelepçe bar edi, başı ise şerit ile bağlanğan edi. Qırım baş naziri «Qırım halq imayesi»niñ buña alâqası olmağanını bildirmege aşıqtı, faqat bu cinayetniñ etilmesinde aynı olar şekleneler.
Başqace tüşüngenler ile küreş bunıñ ile bitmedi. Nevbette qırımtatarlar bir-biri artından ğayıp olmağa başladılar.
Roman Nikolayev, Nastâ Drozd, Qırım jurnalistleri
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Noyabr 27-sinde Kreml nezareti altındaki Qırım Yuqarı Mahkemesi cemaat jurnalisti, bloger Nariman Memedeminovnıñ davasında FSB tahqiqatçısı Aleksanr Parşutinniñ areketlerini qanunsız tanıdı. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbirine onıñ advokatı Edem Semedlâyev haber etti.
İmayecinin aytqanına köre, tahqiqatçı cinaiy davada ekspertizanen tanış olmağa imkân bermey edi. Böyleliknen, mudafaa aqqı bozuldı, çünki advokatlarnıñ alternativ ekspertizanı sımarlamaq ve başqa itirazlarnı azırlamağa imkânı olmadı. Qırım Yuqarı Şurası advokatnıñ şikâyetini qabul etti ve mudafaa tarafını dava malümatınen tanıştırmağa qarar aldı.
Martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquqqoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Mayıs 13-te Aqmescitte mayıs 18-ge – qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesiniñ yıllığına bağışlanğan edebiyat aqşamı keçti. Aqşamda 50-ge yaqın kişi iştirak etti.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, qırımtatar şaireleri Seyare Kokçeyeva-Useynova, Maye Abdulganiyeva ve Aliye Kenjaliyeva em sürgün etilüv mevzusına, em de Qırımdaki zemaneviy vaqialarğa bağışlanğan şiirlerini oqudılar.
Qırımtatar faaliyetçisi Nariman Celâl: «Tedbirniñ maqsadı, mayıs 18-niñ arfesinde er bir qırımtatarğa kelgen eyecanlar ve fikirlerni şiiriy şekilde ifade etmek. Menim fikrimce, muellifler bunı yapa bildi. Bugünki aqşamda oqulğan bütün şiirler doğrudan-doğru, betke qarşı degil de, mecaz yolunen – halqımıznıñ içki eyecanlarını pek doğru ifade eteler», – dep ikâye etti.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
Kiyevde mayıs 10-da «Nivki» bağçasında Hıdırlez qırımtatar milliy bayramını qayd etecekler. Bunı tedbir teşkilâtçıları – Qırımtatar yaşlar merkezi bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat saytı.
«Bizim maqsadımız: Kiyevde yaşağan qırımtatarlarnı toplamaq ve birleştirmek, olarğa tanış ve dostlarnı tapmağa yardım etmek, yaşlarğa anane ve urf-adetlerimizni köstermek, halqımıznıñ oyun ve yırlarını unutmamaq, er kesni milliy ananelernen tanış etmek», – dep bildireler teşkilâtçılar.
Olarnıñ malümatına köre, bayram iştirakçileri qırımtatar yırlarını eşite, milliy oyunlarnı köre bilecekler. Farqlı yarış ve sport yarışları keçirilecek. Er kes milliy küreşte, armresling ve santıraçta iştirak ete bile. Ziyaretçilerni qırımtatarlarnıñ milliy yemeklerinen sıylamağa vade eteler. Teşkilâtçılar yanına suv, yemek, savut ve oturmaq içün uyğun olacaq bir şey almağa tevsiye eteler. Olarnıñ malümatına köre, bayram saat 10-dan saat 19-ğa qadar devam etecektir. Tedbir Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yardımı ile keçirile.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, mayıs 3-te «Şaherezada» medeniyet eglence merkeziniñ yanında (Bağçasaray rayonı, Aqmescit-Bağçasaray yolunıñ 25-inci kilometri) Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ teşebbüsi ile Hıdırlez qırımtatar milliy bayramı qayd etildi.
Qırım akimiyeti bayramğa 35-40 biñ kişi kelgenini bildire. Bayramnıñ teşkil etilmesine qoşulmağan Qırımtatar Milliy Meclisi tedbirde eñ ziyad 5-6 insan iştirak etkenini ayta. Temsil organı semetdeşlerini Qırımdaki «Hıdırlezge» barmamağa çağırdı.


text:
Advokat Sergey Legostov Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Remzi Memetov ve Zevri Abseitovnı Rusiyeniñ Stavropol koloniyasında ziyaret etti. Onıñ malümatına köre, ekisiniñ de «sağlıq vaziyeti bayağı fenalaştı», Abseitovnıñ yañı hastalıqları bar.
Bu aqta advokat «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesine ayttı.
Legostovnıñ bildirgenine köre, Zevri Abseitov koloniyada tibbiy yardım almağa istemey.
«Eski diagnozları bar, amma yañı hastalıqlar da peyda oldı, 5 yıldan berli apiste yata. Onıñ fikirince, tek mustaqil ekimler, tibbiy donatma, imayeci ve Ukraina konsulı yardımınen ile tedaviylenmesi mümkün. Tek bu formatta tedaviylenmesini köre, başqa ekimlerge işanmay, özü tiş ekimi ola. Koloniyada kerekli tibbiy yardım almaq imkânsızdır», – dep ayta advokat.
Onıñ malümatına köre, Memetovnıñ sağlıq vaziyeti de yaramay, oña ilâc ketirmege rica etti.
Advokatnıñ aytqanlarını diger menbalar şimdilik isbatlamadı, Rusiye Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti qırımlılarnıñ sağlıq vaziyetinen bağlı malümat bermey.
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulıp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
2018 senesi dekabr ayında Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Enver Mamutovnı 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti, Ruslan Abiltarov, Remzi Memetov ve Zevri Abseitov 9 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi.
Mabüslerden iç birisi qabaatını tanımadı. Olar cinaiy işniñ «siyasiy sebepleri bar», dep qayd etti.
İyülniñ 11-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi dava mabüsleriniñ ükmüni deñiştirdi. Enver Mamutovğa 16 yıl ve 9 ay apis cezası berildi, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov, Zevri Abseitovğa – 8 yıl ve 9 ay.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye Merkeziy bankı Qırım işğali şerefine hatıralıq kâğıt aqçasını çıqaracaq.
Bu aqta banknıñ matbuat hızmeti bildire.
«Bu sene Rusiye Bankı ruble timsaliniñ aksi ile hatıralıq kümüş aqçasını çıqaracaq. Bunıñ ile onıñ tasviri Rusiye Federatsiyası terkibinde yañı subyekt – Qırım Cumhuriyeti ve federal emiyeti olğan Aqyar şeeriniñ peyda oluvına bağışlanğan hatıralıq kâğıt aqçasında da olacaqtır.
Evel bildirilgeni kibi, Merkeziy Bank Qırım ve Aqyarnıñ «Rusiye terkibine qoşuluvı»na bağışlanğan 10 rublelik hatıralıq aqçasını çıqarğan edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
«Memorial» uquq qoruyıcı merkezi Rusiyede maküm etilgen Cemilevniñ oğlunı Ukrainağa teslim etmege talap eteler.
Bunı uquq qoruyıcı teşkilâtnıñ saytında bildireler.
«Qırım işğali ile bağlı halqara qaidelerniñ bozuluvına köre bile, Rusiyede Cemilevniñ tutılması sebepsizdir. Rusiye akimiyetine işbu cinaiy işke qarışmağa imkân bergen iç bir sebep yoq dep tüşünemiz», – denile beyanatta.
Merkezde bildirilgeni kibi, al-azırda ukrain mahkemesiniñ 2015 senesi aprel 7-de alınğan qanuniy qararı bar.
«Cemilev öz qabaatını tanıdı ve cezanı qabul etti. Böyleliknen, Rusiye ükmü ukrain ükmüni tekrarlay. Fikrimizge köre, ekinci qarar Cemilevniñ Rusiye Federatsiyası territoriyasında tutılmasınıñ qanuniyligini köstermek içün alındı», – deyler merkezde.
Rusiye akimiyetiniñ Hayser Cemilevge nisbeten areketlerini uquq qoruyıcılar Rusiyede kirişi yasaq etilgen babasına basqı aleti olaraq tanıylar.
«Memorial» uquq qoruyıcı merkezi bildirgeni kibi, Rusiye akimiyetiniñ Hayser Cemilevge nisbeten etken areketleri onı babası Mustafa Cemilevniñ siyasiy faaliyeti sebebinden reine olaraq tutalar. Biz Hayser Cemilevni Ukraina akimiyetine teslim etmege talap etemiz», – denile beyanatta.
Rusiye Federatsiyasında maküm etilgen Hayser Cemilev – qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ oğlu – Astrahan şeeriniñ №10 koloniyasında buluna.
Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesi Hayser Cemilev içün Krasnodar diyarı mahkemesi tarafından berilgen beş yıllıq apis müddetini bir buçuq yılğa qısqarttı. Rusiye ükmü ve 2015 senesi aprel ayında Kiyevniñ Dnepr mahkemesi tarafından belgilengen müddet arasında üç aylıq farq bar – 3 yıl 8 ay.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı.
Bıltır iyül 10 künü İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Hayser Cemilevni SİZOdan azat etmek qararını çıqardı. Rusiye bunı yerine ketirmedi.


text:
Qırımnıñ Rusiye ilhaqınıñ yedi yılı keçeyata, ve yarımada ilk evelâ insan betlerinen deñişe. Añlaşıla ki, Qırım bir sıra köç aqınlarınıñ merkezi oldı.
Bugün Qırım paytahtı ya da kurort şeerleriniñ soqaqlarında ketseñ, körmeycek millet yüzleriñ qalmaz! Mında em Kavkaz, em Rusiyeniñ şimali ve şarqı vekilleri, em Orta Asiyadan köçkenler…
Resmiy şekilde 2014 senesinden berli yarımadağa 205 559 rusiyeli köçti, 117 114-ü Qırımda, 88445 Aqyarda yerleşti. Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım ve Aqyar devlet statistikası federal hızmetiniñ idaresi bildirdi. Bu tek resmiy malümat, amma bir yerde qayd olmağan soyları da bar!
Rusiye Qırım ealisini vatandaşlarınen mahsus deñiştirüv siyasetini keçire, dep tüşüne Qırımtatar resurs merkeziniñ yolbaşçısı Eskender Bariyev. Bu beklengen bir şey edi. Kreml, 2014 senesi «referendumınıñ» kerçek neticelerini yahşı bile, daa doğrusı, ondan evel cemaat fikrini ögrenip bile edi. Kreml, qırımtatarlarnıñ Meclis çağıruvınen er daqqa soqaqlarğa çıqmağa azır olğanlarını da bile edi. Şunıñ içün planlaştırılğan vaqıttan «rey berüvni» bayağı erte keçirdi. İnsanlar özüne kelmegence, degeni kibi.
Kreml qırımlılar rusiyelilernen ve Orta Asiyadan köçkenlernen yahşı etip qarışmalı, dep qarar aldı
«Referendum» adlı muvafaqiyetli mahsus tedbirden soñ Moskva, elbette, serbest Ukrainada yigirmi yıl devamında azatlıq ve demokratiyağa alışqan Qırım ealisi ne olacağını tüşünip başladı. Kremlde qırımtatar halqını tekrar sürgün etmek kibi radikal teklifler de yanğırağandır, amma, Allahqa çoq şükür, Rusiye reberligi buña qol tutmadı. Belki, bu ceetten qırımtatarlarnı açıq tirenüvge çağırmağan, qırımtatar milliy areketinde olğan barışıq küreş ve barışıq tirenüvge qol tutqan Meclisniñ ikmeti yardım etken. Aksine olsa edi, Kreml qırğıylarınıñ prezident Vladimir Putinni qırımtatar halqınıñ genotsidini tekrarlamasına iqna etmek içün bütün kozları olur edi. Şimdi bile, aman-aman yedi yıl keçken soñ, mahsus hızmetlerniñ fikirlerini seslendirgen bazı Rusiye blogerleri qırımtatarlar – satqınlar ve bunıñ kibi olmaycaq şeyler ayta. Neticede Kreml qırımlılar rusiyelilernen ve Orta Asiyadan köçkenlernen yahşı etip qarışmalı, dep qarar aldı.
Ve Qırımğa çeşit migrantlar yol aldı: em quveçtilerniñ qorantaları, em Rusiye pensionerleri, em çeşit maceracılar ve bunıñ kibi soyları. Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ ekspertleri qayd etkenine köre, Rusiyeniñ bu areketleri Jeneva şartnamesini boza.
«İşğal etken devlet ealisiniñ işğal altındaki topraqqa avuşması Jeneva şartnamesiniñ cenk vaqtında vatandaş ealisini qoruv 49-ıncı maddesini boza. Böyle avuştıruv işğal etilgen topraqta demografik vaziyetni deñiştire», – dep qayd ete aq qorçalayıcılar.
Bilgen insanlar dey ki, Qırım ermeni ve çeçen mafiyaları arasında gizli-gizli bölündi
Qırımlılarnı eñ çoq qasevetlendirgen şey Qırımğa kelgen cinayetçiler. Biz, aydutsız yaşamağa alışqanlar (90-ıncı yıllarda Qırımnıñ cinayetçi gruppalarını dağıtqan ve apiske alğan general Gennadiy Moskal sağ olsun), yarımadada peyda olğan mafiya gruppalarından kene raatsızmız. Bilgen insanlar dey ki, Qırım ermeni ve çeçen mafiyaları arasında gizli-gizli bölündi. Çeçen mafiyasından tek İç işler nazirligi degil, FSB de qorqa eken, bileler ki, olarnıñ «imayesi» qaviydir.
Tanışlarımdan eşitip şaştım, ermeniler Dağlıq Qarabağdan Qırımğa köçe eken. Akimiyetke qol tutqan Qırım kütleviy haber vastaları ve «samooborona» vekilleri Dağlıq Qarabağ cenkine boşuna ketmegendir, andaki ermenilerni Qırımğa da davet etkendirler…
Qırımdan ketken qırımlılar ise çoq: birileri esas Ukrainağa, birileri qomşu Rusiyege, digerleri Türkiyege kete…
Eali deñiştirilgen soñ Qırım sakinleriniñ azatlıq sevgen zihniyeti de deñişe – Kreml tam da bunı istey.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımlı cemaat jurnalisti, bloger Nariman Memedeminovnıñ apis müddetini 2019 senesi fevralniñ 18-ne qadar uzattı. Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi haber ete.
Faallerniñ malümatına köre, blogerniñ advokatı cezasını ev apsine deñiştirmege rica etti. Prokuror ve tahqiqatçı qadıdan muracaatnı red etmesini istedi, çünki «qabaatlanğan kişi saqlana bile».
Martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquqqoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Birleşken Milletlerdeki Ukraina eyyeti ilhaq etilgen Qırım ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen topraqlarındaki vaziyet meselesini BM Baş Assambleyasınıñ kün tertibine kirsetilmesine irişti.
Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko haber etti.
«BM Baş Assambleyası 73-ünci sessiyasınıñ kün tertibine «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarındaki vaziyet» yañı maddesiniñ kirsetilmesinen bağlı iş muvafaq oldı. Bu bir sıra yañlış haberge baqmadan, Rusiyeniñ Qırım işğali ve Donbasta devam etken istilâsı aqibetleriniñ kerçeklerini dünya toplulığına bildirmege yardım eter. Qoltutqan er kes sağ olsun», – dep yazdı Poroşenko Facebookta.
Ukraina tış işler naziriniñ muavini Sergey Kıslıtsâ, işbu qararğa ancaq 13 memleket rey bermegenini bildirdi. 68 memleket qoltuttı, 48 – bitaraf oldı.
Ukrainanıñ New Yorktaki BM Baş assambleyasında köterecek esas meselelerden biri Azaq deñizindeki vaziyet olacaq, dep bildirdi Ukraina tış işler naziri Pavlo Klimkin.
Poroşenko, BM Baş assambleyasınıñ sessiya işinde iştirak etmek içün bazarertesi künü, sentâbrniñ 24-nde, Amerika Birleşken Devletlerine yol alacağını ilân etken edi.


text:
Rusiye nezareti astında bulanğan Qırım Yuqarı Makemesinde mart 11 künü «fevral 26» işi boyunca oturış bir saatke sozğalandı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa qırımtatar milliy Meclisi yolbaşçısınıñ birinci muavini Nariman Celâl haber etti.
«SİZOdan Ahtem Çiygoz ve yigitlerniñ ketirmesini eñ azı yarım saatke sozğaladılar. Makeme binası ögünde 50 - den ziyade adam toplaştı. Er vaqıt olğanı kibi, olar öz istegi ile, qanunsızlıq yapılğan vetandaşlarğa destek köstermek içün teşrif buyurdılar», - dep ayttı Celâl.
Beklenilgeni kibi, olacaq oturışta «fevral 26» işi boyunca Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ceza vaqıtınıñ uzatuvı baqılacaq.
Sozğalama aqqında advokat Nikolay Polozov da bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, baş davacı, Qırım rus prokurorı Natalya Poklonskaya makemege kelmegen.
Rus advokatı Nikolay Polozov Rusiye Baş prokuraturasına Çiygoznıñ Aqmescit SİZOsında qanunsız tutılması boyunca muracaat yazdı. Delil olaraq, yanvar 25 künü Qırım Yuqarı Makemesinen çıqarılğan qararına köre, Ahtem Çiygoz ve «fevral 26» işiniñ başqa faaleriniñ apiste tutılması müddeti mart 9 künü 00:00 saatte bitkenini ketirdi.
Öz arizasında advokat Çiygoznıñ apis etüv vaqıtını üç künge uzatqan Kreml nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makeme makemecisi Galina Redkonı mesülietke çekmege talap etti.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. Aqmescit SİZOsında yatqan Ahtem Çiygoz da bu iş ile qabaatlana. Mahkümler qabaatını tanımayıp, iş siyasiy sebeplerden açılğanını tüşüneler.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri, apiste yatqan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci siyasiy mabus olaraq tanıdı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
«Mart 1 künü Vladimir Putin Federatsiya Şurasından Ukrainağa Rusiye silâlı quvetlerni kirsetmege izin soradı. Mart 18 künü Rusiye Qırımnı işğal etti»,– denile petitsiyada.
«Aprel 17 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımda vaziyetniñ kerginleşüvinde Rusiyeniñ iştiragini tasdiqladı.Bu, elbette, «Rusiye arbiyleri Qırım halq imayesi» ile olğanını qayd etti»,– dep hatırlatalar beyanatnıñ müellifleri ve Ukraina şarqında memuriy binalarnıñ zaptını da belgileyler.
Al-azırda petitsiyanı 13,5 biñ ziyade insan imzaladı. AQŞ prezidenti Barak Obama onıñ baqıp çıqması içün iyün 21 qadar petitsiyağa 100 biñ insan qol qoymalı.
Mayıs ayında Rusiyeni terrorizm sponsorı kibi tanımaq içün petitsiyanı 100 biñ insan imzaladı.


text:
Ukrainada şimdi resmiy olaraq 21570 mecburen köçip kelgen insan qayd etildi. Bunı Yuqarı Şuranıñ insan aqları boyunca vekâletli Valeriya Lutkovskaya bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, şimdilik Harkov vilâyetinde tahminen 4400 mecburen köçip kelgen insan, Kiyevde 3000, Kiyev vilâyetinde 2000 ziyade ve Zaporojye vilâyetinde 2000 ziyade insan qayd etilgen.
Lutkovskaya qayd etkeni kibi, qayd etilmegen insanlarnıñ sayısı da ğayet çoqtır. Ombudsmenniñ aytqanına köre, mecburen köçip kelgenerniñ sayısı 35-39 biñ insan miqdarında ola bile.
Valeriya Lutkovskaya Yuqarı Şurada bu ay qabul etilgen qanun prezident tarafından imzalanmaq kerekligini bildirdi.
BMT malümatına köre, Qırım ve Donbass buhranı sebebinden Ukrainada şimdi köçip kelgenlerniñ sayısı 55 biñ insannı teşkil ete.


text:
FBS, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri işğal etilgen Qırımda Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğan yigirmiden ziyade qırımtatarına qarşı açılğan cinaiy işler çerçivesinde tintüvler keçire.
Bu aqta martnıñ 27-nde saba Rusiye kütleviy haber vastaları Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresi bergen malümatqa esaslanıp bildire. Şübhelilerniñ sayısı ve olarnıñ soyadları aydınlatılmay.
Daa evel haber etilgeni kibi, tintüvler Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Strogonovka) köyü, Aqmescitniñ Bavurçı qasabası, Qarasuvbazar rayonınıñ Köneçi (Vladimirovka) köyünde keçirile.
Faallerniñ bildirgenine köre, Bavurçı qasabasında tintüvler keçirilgen maalleni Rusiye gvardiyası qapattı. Yerli sakinlerni evlerine yibermeyler.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Martnıñ 26-nda saba Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye sıñırcıları «Qırım birdemliginiñ» faalleri Remzi Bekirov ve Ruslan Suleymanovnı tutıp aldı. Bir qaç saat tutıp, olarnı yibergenler. Ekisi de pasportlarnı bozğanında qabaatlandı. Aynı vaqıtta, memuriy bozuv aqqında bir de bir protokol berilmedi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. AdvokatEmil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiyeniñ nezaretinde olğan Keriç bölgelerara tabiat qoruv prokuraturası, Qırımnıñ şarqaındaki yedi işhane avanı bulaştırğanını belgiledi.
Bunıñ aqqında Qırımnıñ Rusiye prokuraturasınıñ matbuat hızmeti haber etti.
«Teşkerüv vaqtında yaramay meteorologik şarait zamanına avağa ulaştırıcı maddelerniñ atıqlarnıñ azlaştırılması içün tedbirler keçirilgende qanun talaplarına riayet etilmemesi ile bağlı bir çoq faktlar aşkâr olundı», – dep yazıla bildirmede.
İdareniñ malümatına köre, işhaneniñ reberligine tenbi vesiqası berilgen, olarnı cöreme ödetecek olalar.
Evel Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri prokuraturasınıñ reberi İgor Ponoçovnıy, Ukraina Etraf müitininiñ ve tabiat resurslarınıñ koruvı naziriniñ muavini Roman Şahmatenko ve Ukraina Devlet ekologiya inspektsiyası reisiniñ muavini Viktor Kantsurak Qırımdaki ekologiya vaziyetini nezaret etecek idarelerara iş gruppasınıñ teşkil etilmesi aqqında qarar alğan ediler.


text:
MAMLEKETTIK AQYL-ES CANA MAMLEKETTIK PARASAT
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Erteñ - malekettik cana qoomduq işmer Turdaqun Usubalievdin 100 cyldyğy. Bul maqala Turdaqun Usubalieviçtin közü tirüüsündö 80 cyldyq maarakesine arnap cazylğan. Maqala “Zamandaş” žurnalyna çyqqanda Turdaqun Usubalieviç özü oqup, yraazyçylyğyn bilgizgen ele. Uşul maqalany sizderdin nazaryñyzdarğa sunuştajm.
Facebook posttun avtoru: Qanybek Imanaliev
Körünüktüü mamlekettik cana qoomduq işmer Turdaqun Usubalievdin
sajasij didaryna sürtümdör.
Aq taacyçan padyşa
Kimdir biröönü birinçi körgöndögü elesi kijin qança ubaqyt ötsö da oşol bojdon köz aldyña ajryqça tartyla bereeri anyq emespi.
1983-cyldyn janvar ajynda borbor şaarda «Qyrğyz ulutundağylardan askerdik ofiserlerdi dajardoo» bojunça respublikalyq keñeşme bolup, 7 – 8-qlassta myqty oquğan baldar delegat qatary kelip, aldyñqy qatarda oturğandyqtan birinçi sekretar T.Usubalievdi caqyndan körüp süjüngönübüzdü ajtpa. Ajryqça, qalypqa salyp casap qojğondoj quudaj appaq çaçy esimde qalyptyr.
Kijin 1986-cyly QMUnun studenti kezibizde Lenin kitepqanasynan çyğyp kelatyp Turdaqun Usubalieviçti coluqturduq. Adegende al kişi qantip ele kitepqanağa kelsin dep ojlodum. Biroq çaçynan taanydym. Myndaj appaq çaç uşundaj taramy (пpичecka) menen uşul ele kişide boluşu mümkün dedim. Syrtta qar mamparlap caap turğan. Al kişi şaşpaj qarapajym, qaadaluu basyğyna salyp, basqan sajyn qyrtyldap caş qar ün çyğaryp, biz qurstaşym ekööbüz artynan kelattyq, ce taanyşqanğa, ce aldyna ozup çyğyp uçuraşqanğa batyna albaj. Qantse da padyşalyq sür bar da. Caryqtyq kişi, çaç taramym buzulup qalat degenibi, baş kijimsiz kelgen eken. Quudaj çaçyna qar mamparlap caap catsa, timele uluu tooğo appaq qar caap catqandaj bizge bir keremet körünüp kelatty.
Andan beri neçen suular ağyp, qança cyldar öttü. Al insan menen kenen baarlaşyp süjlöşkön uçurlar boldu. Biroq bajağy padyşalyq parasaty üçün atajyn casalğan taacy symaq (kopoHa) çaç taramy eç özgörbögön. Anysy toqtoo basyğyna, parasattuu boj-kelbetine qup caraşyp kelet. Syrtynan bir qarağan adamğa bul kişinin ömürü da dal uşul qalybynan cazbağan basyğyndaj bir qalypta ötkön tarizde. Tüpkülügündö andaj emes eken ğo…
Temirdej sajasij erk
Qyrğyz cergesinde eñ bijik syj bolso any adep myna uşu kişi kördü. Sebebi 25 cyl mamleket başynda, bijlik töründö bolbodubu. Teskerisinçe, egerde eñ oor sajasij zapqy bolso, anyn açuusun uşu kişi tartty. «T.Usubaliev» degen bijik çepti qorğoğon cooker syjaqtuu başyn sajyp qorğodu. El aldynda aq ekenin dalildedi. Çökpödü. Bökpödü. A bolboso ce akimdik, ce ministrlik qyzmattan ele tüşüp qalsa infarqt bolup, ce qan basymy kötörülüp, keede içip, çünçüp ketken er-azamattarybyz dele kezdeşe qalyp cürböjbü. A bizdin qaarman taqtan ketse da, baqtan ketpeptir.
Bolboso al qyzmattan ketkende, ne degen ğana künöölör qojulbady, atügül ülkön qylmyşker qatary qaralbady… Maselen, Sultan Ibraimovdu, B. Muratalievdi M.Qoñurbaevdi öltürtköngö şektüü! Ecesine mamlekettin esebinen üj salyp bergen! Aq-Suuda villasy bar! Tuulğan ceri Qoçqordu ajlanta 11 qm asfalt col salğan c.b.u.s.
Qommunisttik partijanyn mañqurtçuluğu uşuğa cetip qalğan eken, cetekçini: «Nege coldu buzdu, ce çala saldyñ, ce colğo degen aqçany cep aldyñ» – dep künöölösö bolot. Al emi Kremlden kelgen partdesanttar: «Emne üçün T.Usubaliev Frunze – Bystrovqa dañğyr colun salat» – dep ajyptaşpadyby. «Emne üçün Frunzede Alamüdün, Oş, Orto-Saj bazaryn qurat» – dep künöölöşpödübü. Munusu da mejli ele, oşondoğu partijalyq cetekçiliktin bujruğu menen T.Usubalievdin cazğan kitepteri kitepqanalardan çoğultulup alynyp, A.Gitlerdin kitebin örttögöndöj otqo salyşpadyby! Myna oşonun keesi özü ele keçee tarbijalap östürgön qadrlar boluçu. Özüñ baqqan küçügüñ çoñojup it bolğondo özüñdü qapsa qandaj caman! Sajasij çyqqynçylyq cana eki cüzdüülük, eñ naadandyq emne ekenin kördü. Öz qylğan iş öz başyna muş boldu. Adam bolğon soñ anyn da cürögü mycyqqan çyğar. Synaldy, biroq synbady. Çyjryqty, biroq çyjraldy. Sebebi bul insandy qorğoj turğan cerde – aqyjqattyq, Köktö – Qudajy bar ekenine işendi.
Birinçi uluttuq dolboor
Qambar-Ata–2 GESinin quruluş işteri tasmağa tüşürülgön «Birinçi uluttuq dolboor» attuu reklama kününö coq degende 5 – 6 ireet körsötülgönü menen myndan carym qylym ilgeri ele çynyğy birinçi uluttuq dolboor T.Usubaliev tarabynan baştalyp, Toqtoğul suu saqtağyçy, Toqtoğul GESi cana qasqady qurulğanyn qyrğyzij es-tutum ali unuta elek çyğar.
Azyr narqy ekonomikalyq suverendüülükkö tete bolup qalğan Toqtoğul qurulat bele ce qurulbajt bele, eger T.Usubalievdin çeçkindüülük pozisijasyn anyqtağan mynabu oquja bolboso. Bul oqujany oşondoğu rajondun birinçi qatçysy, marqum Maten Sydyqov ajtyp bergen ele.
… Toqtoğulda suu saqtağyç qurulmaq bolup, ajyldar too etegine köçürülüp baştajt. Aqsaqaldar emi ata-tegibiz, mürzölör suu astynda qalmaq bele dep sööktördü da köçürüp baştajt. Oşondo aqyl-eske ança syja berbegen, bir şumduqtuu oquja baştalat. Kömülgönünö bir qança cyl bolso da, keçee ele cerge qojulğansyp et-terisi söögünön acyrabağan öspürümdün tulqu boju tabylat. El yzy-çuu çyğat. Alaj-dülöj tüşöt. «Arbaqtardy ordunan qozğop, uşundaj bolup oturat, ata-babanyn naalatyna qaldyq. Bul cerden emi köçpöjbüz» – dep, Toqtoğul dolbooru qorqunuçqa duuşar bolot. Cergiliktüü qalq rajonduq cetekçilikti da uqpaj yzy-çuu ulam yrbağanda T.Usubalievge qabar cetip, al kişi özü kelip el menen coluğat. Baaryna ilimdin da, partijanyn da, qyrğyzdyn tili menen da süjlöşüp, eldi tynçtandyryp, ynanymduu dalilderdi ajtyp, daanyşmandyğyn dalildep qajtqan eken. Bolboso, bügün düjnölük deñgeeldegi gidroelektrostansijalardyn biri bolğon Toqtoğul GESinin quruluşu kümön bolup qalar ele.
Köp ubaqyttan beri ele ekonomikalyq reformalar cönündö söz bolup, anyn alğylyqtuu (prioritettüü) bağyttary tuuraluu ajtylyp kelet. Ölköbüzdün özöktüü tarmaqtary ötkön qylymdyn 70-cyldary ele T.Usubaliev tarabynan negizdüü anyqtalğandyğyn mojnubuzğa alğanybyz ijgi. Al bağyttar qajsylar? Eñ iride – energetika, too-ken öndürüşü, turizm, tekstil önör cajy cana ağrardyq tarmaq.
Emi mintip caryğybyz qançalyq köbüröök öçkön sajyn T.Usubaliev energetika tarmağy üçün ubağynda oşonçoluq opol toodoj iş qylğanyn añdap turubuz.
Azyrqy sajasatçylardyn majdaçyldyğy ulam arbynyraaq bilingen sajyn Turdaqun Usubalievdin baraanduu qaraany oşonço ulam qabelteñ körünüüdö.
Ce bolboso 1990-cyldan beri ele krizis üstündö kelatabyz. A emne üçün T.Usubaliev cetektegen 25 cyl içinde eç qandaj krizis bolğon emes. Ce bu kişi aqcoltoj, ajryqça colduu bolğonbu? Balkim, al insandy oşo doordo cetekçi qylyp alğan Qyrğyz SSRi colduu bolğonbu?
Sosialisttik renessans
Qyrğyz ömüründö eki door özgöçö ekenin salyştyrğym kelet. Birinçisi, Uluu qyrğyz qağanaty. Düjnönün bir burçun düñgürötüp, oşol doordoğu eñ myqty qural cabdyq menen quraldanğan cookerleri ele cüz miñge cetip, Azija çölkömü qyrğyz dübürtün uqqanda cürögü düküldöp turğan zaman. Qyrğyzdyn kelkeli kelgen zaman. Ekinçisi, ooba, din cana adam erkindigi coq bolso da, ceke mençik uquğu çektelse da toluq qanduu suverendüü bolboğon menen mamleketibizdin ekonomikalyq bazasy cana infrastruqturasy tüptölgön mezgil. Bul 1960 – 85-cyldarğa tuura kelet. Ne degen iri öndürüştör, ilimij-ağartuu, madanij, salamattyqty saqtoo mekemeleri, bajlanyş tüjündörü, coldor, elektr linijalary salynyp, batyş-çyğyş ölkölörünön kem qalbağan incenerdik qadrlar ösüp cetildi. Cylyna öndürüş kölömünün ösüşü 6 – 7 pajyz bolğon Tüştük Qorejany azyr «ekonomikalyq keremet» qatary ajtyp kelişüüdö.
Turdaqun Usubalieviç respublikany cetektegen 25 cyl içinde eñ tömönkü ösüş 4,2 pajyzdy, al emi eñ coğorqu ösüş 8,5 pajyzdy tüzgön. A bul «çudo» emespi?.. Elüüdön aşyq ölkögö özünün ¬¬öndürüş produqsijasyn eksporttop, cigerdüü (dinamikaluu) önükq¬ön ölkögö ajlantyp, al turğaj egindin ar gektarğa alğan tüşümü 27 sentnerge cetip, Orusijany, Qazaqstandy artta qaltyryp, SSSR içinde birinçi orunğa çyqqanyn taryhybyz bügün tana albajt ğo.
Ce baş qalaany alaly. 60-cyldarğa çejin Frunze şaary tüştügü temir colğo arañ cetken, tündügü BÇQ menen çektelgen azyrqy rajborbordon ança ajyrmalana berbegen qalaa bolğonun uluu muundar eskerip kelet. Künü bügün da Bişkek şaarynyn acaryn açyp turğan imarattardyn demilgeçisi da, arhitektoru da, proraby da T.Usubaliev emej kim ele? Al qajsy imarattar: Orto Azijadağy calğyz Qardiologija borboru, Politehnikalyq, Medisina institutu, Ilimder aqademijasy, Ğumanitardyq, Qyrğyz-Slavän universiteti, «Uçqun» aqsionerdik qoomu, Profsojuzdar imaraty, Mamlekettik arhiv, Tyşqy işter, Qorğoo, Qoopsuzduq cana içki işter ministrligi, avtovoqzal, QTR, büt kiçirajondor, Manas, Almaty, Çüj, Bajtik prospektileri, «Ysyq-Köl», «Dostuq» mejmanqalary, «Ala-Arça» rezidensijasy, Borborduq kitepqana, dramteatr, filarmonija, körköm muzej, «Rossija», «Manas» kinoteatrlary, Sport sarajy, Ala-Too, Ceñiş ajanttary, «Ajçürök» sooda borboru, «Manas» aeroportu c.b.d.u.s.
Unikalduu squlpturalary cana caşyl baq-daraqtary menen künü bügün da Bişkek qalaasy Orto Azijada qooz şaarlardyn biri bolup eseptelet.
Bijlik kimdir biröö üçün – uqmuştaj qumar, a biröögö baş ajlantqan – bijiktik, dağy biröögö bajlyq toptoo üçün berilgen instrument bolso, al emi T.Usubaliev üçün öz cöndömün körsötüp, eline opol-toodoj qyzmat qyluu üçün bir berilgen ele taryhyj şans boluçu. Al mümkünçülüktü ötö sarañdyq menen pajdalandy.
S.Cigitovdon bir şiñgil
Qantip ele 25 cyl içinde T.Usubaliev bir cañylbaj qojbosun, bu kişi dele pende emespi degen oj ketet. Uşuğa bajlanyştuu marqum Salican akenin bir tamaşasy eske tüşöt. Belgilüü qoomduq işmer Işenbaj Abdrazaqovdun 60 cyldyq maarakesinde S.Cigitov tamada bolup eldin boorun ezip, anan T.Usubalievge söz bereerde myndaj dedi: «Azyr tükünçö bij, balança baatyr dep atabyz, alar aşyp ketse bir uruu ce bir örööndün baatyry bolğon. Myna çynyğy baatyr bu – T.Usubaliev. Ezeli birikpegen qyrğyzdy uşu kişi biriktirip, 25 cyl boju «qyñq» ettirbej başqaryp turdu. Biroq bu kişiden da kemçilik ketti. Maselen, Turdaqun Usubalieviç qyzmattan keteeri menen özü östürgön qadrlardyn baary satyp ketti. Özünö qarşy çyğyşty. Oşondo calğyz men T.Usubalievdi qorğop gezitke cazdym. Oşol maqalamdy körüp alyp aqsaqal «Attiginiñ, uşu balany uçurunda qyzmatqa kötörüp qojsom bolmoq eken dep öküngön çyğar…» degende el qyraan-qatqy küldü.
Sajasatçy iride sözünön, keede pozisijasynan, ajryqça alqymynan cañylat. Qyzmattan keteeri menen qyltaq izdegen kremldik «desantura» cana kijin cergiliktüü «agentura» menen birigip T.Usubalievdin işmerdiginen eç kine taap, atyna köö caba alyşpady. Bul anyn sajasij opponentterinin alsyzdyğy emes, teskerisinçe T.Usubalievdin küçtüülügü cana elinin astynda abijirinin taza ekendigi boluçu. Balkim, bul insandyn işmerdiginde dele majda-çüjdö müçülüştüktör bolğon çyğar. Biroq mamlekettin qyzyqçylyğyna tuura kelbegen qajsy bir kemçiligi doqument ce dalil türündö bolso emdigiçe taap çyğyşary ajgine emespi.
Albette, «qommunisttik moral» uçurunda büt ele mamlekettik qyzmatkerler taza iştegen degender çyğar. Andaj bolso, alys ketpej Özbekstandağy «adylovçular», ce «pahta mafijasy», ce tigi Azerbajcanda (M.Voslenskijdin «Nomenqlatura» kitebin qarañyz, M. 281-bet) rajqomdun 1-sekretarynyn ordu 200 000 rubl (ce 800 000 dollar) turğany ajnyğys çyndyq ğo. Bizdin qarman myndajdan oolaq bolğon.
Antkeni al mamlekettik ğana qyzyqçylyqty tuu tutup dünüjökorluq oorusuna azğyrylğan emes. Aq süjlöp, adilet bijlik cürgüzüp, adal cürüü ar kimdin qolunan kele berbejt. Bul Usubalievdin eñ zor köönörbös qapitaly.
T.Usubaliev – № 1 publisist
Myndan 7 – 8 cyl murun žurnalistika adistigine bilim alyp catqan studentter menen coluğuşup qalsam: «Siz Qyrğyzstanda №1 publisist dep kimdi eseptejsiz?» – dep suroo menen qajrylyşty. Men: «Turdaqun Usubaliev, işenbeseñer al cazyp çyğarğan 4 tomduğun baraqtap çyqsañar» – dep coop berdim.
Antkeni a kişi tacryjbaluu dasyqqan žurnalist qatary (uçurunda «Sovettik Qyrğyzstan» gezitinin baş redaqtoru bolup iştebedi bele) ar bir maqalasynda sözgö, kötörülgön problemağa, logikalyq yraattuu oj cügürtüügö, statistikalyq maalymattarğa ötö dyqat, etijat mamile qylyp kelet.
Sajasij opponentteri ağa qançalyq köö capqanğa araket qylyp, adamdyq arietine şek keltirse da T.Usubaliev emosijağa aldyryp aşepke sözdü qoldonbojt, biröönü mazaqtooğo col berbejt, atügül maqal-laqapty da öz cönü menen pajdalanat. Stilistikasy, ütürü, çekiti da öz ordunda.
Eñ negizgisi žurnalistikadağy majda-çüjdö maselege aralaşpajt. Cazylğan oj-pikirleri omoqtuu cana masştabduu. Keede mamlekettik deñgeelde çeçim qabyl aluunu talap qylat. Maselen, qajsy bir cyly Qyrğyzstanda qyzylça östürüünü qajra candandyruu temasyndağy maqalasy gezit betinde caryq körgön soñ, al problemany Ökmöt öz keñeşmesinde qarap, atajyn toqtom qabyl alğan.
Bul syjaqtuu aqtualduu ondoğon statjalaryn ajta ketse bolor ele. Ooba, mynça köp maselelerdi çeçip, köp quruluştardy quruuğa cetişüünün negizgi sebebi: «Bu kişi bijlikte 25 cyl uzaq turğan» – dep ajtqandar da bolor. Anda Orto Azija mamleketterinde kim qança cyl bijlikte turğanyna köz cügürtölü. Dinmuhamed Qunaev (Qazaq SSRi) – 1960 – 1986, Muhamednazar Ğapurov (Türkmönstan) 1961 – 1982, Şaraf Raşidov (Özbekstan) 1959 – 1983, Capar Rasulov (Tacikstan) 1951 – 1982.
Alar dele Qyrğyzstandyn birinçi sekretarynan aşsa aşyp, biroq uzaqtyğy cağynan kem işteşpeptir. Biroq D.Qunaevdi ajtpağanda baary teñ T.Usubaliev syjaqtuu öz curtu üçün baraanduu iz qaltyra alyştyby? Oşondoj syj-dañazany körüünü tağdyr bujurdubu?
Majramdalbaj qalğan maarake
1999-cyly T.Usubalievdin 80 cyldyğyn belgilöö bojunça mamlekettik deñgeelde qomissija tüzülüp, dajardyqtar körülüp catqan ele…
Anan bir künü ele aqsaqal öz maarakesin belgilöödön baş tartty. «Menin qyrğyz elim başyna iş tüşüp, Batkende dinij ekstremistter toptoru bizdin cookerlerdin ömürün qyjyp, bir qançasy ali barymtada catsa men qantip toj qylmaq elem» degen maanide özünün qabyl alğan çeçimin tastyqtady. Ceñil, üstürtön qabyl alğan kişige bul piar-qompanija syjaqtuu qabyl alynyşy mümkün ele. A tüpkülügündö öz ömürün elinin ömürünön ajryp qaraj albağan, naqta kemenger insan ğana uşundaj qadamğa bara almaq.
Biroq bul oqujadan eki ajdan soñ Ysyq-Köldün Qara-Oj ajylynyn eteginde qadimki ata-tegi Qalyğul olujağa acajyp estelik ornotulup, andağy alty oblus elden aqsaqaldar kelip, musulman parzy menen quran oqutuldu. «El oozunda elek coq» degendej, bir ajyldyq aqsaqal ajtmaqçy, birinçi sekretar kezinde ele T.Usubaliev uşul cerden tündösü ötköndö quran oqutup, bata qylyp ötçü eken.
Ajtmaqçy, Usubaly aqsaqal uulu Turdaqun qyzmatta kezinde bir attuu-baştuu adamdan balasy qandaj iştep catqandyğy tuuraluu surap qalat. A kişi bolso: «Uuluñuz myqty iştep atat, el qoldop atat, qommunisttik partija qoldop atat» – dep maqtap coop berse, anda qylym caşağan 1-qatçynyn atasy: «Ooba, bijlikte tursa eli qoldojt da, qantip qoldoboj qojsun. Eñ obolu arbaqtar qoldoj cürsö boldu, arbaqtardy unutpaj cürgülö» – dep nasyjat kebin ajtqan imiş.
Sovet mezgilinde ofisialduu maalymat bulaqtarynan başqa eldik «internet» oşondo ele işteçü emes bele. Ikajalar, legendalar, yrlar ajtylçu. Biz mektepte oqup cürgöndö myndaj bir legenda tarqağan, ajtor, qalp-çynyn kim bilsin. Turdaqun Usubaliev çet elden kelgen delegasija menen Narynğa baratsa atasy ötö cupunu kijinip, eşek minip col ceeginde ketip baratyptyr dejt. Delegasijanyn közünçö maşinany toqtotup uçuraşqandan ujalğanby, taanymaqsanğa salyp ötüp kete berişet. Biroq uulunun «Çajqa» maşinesin cazbaj taanyğan atasy mintip ajtqan imiş:
«Eşek minip epeñdep,
Men da ötörmün düjnödön.
Çajqa minip çalqalap,
Çoñdor da ötör düjnödön».
Ooba, düjnödön kimder kelip, kimder ötpöjt. Biroq ata üçün ömürün eline arnağan uuldu tarbijalap östürüü ülkön yrysqy emespi. Bir kelgen ömürdö öz eliñe ölbös-öçpös qyzmat qylyp, andan qanağat aluu qandaj baqyt!
«Mamlekettik» degen emne?
2200 cyl ilgeri «qyrğyz» etnosu köz caryp, Barsbektin tuşunda VII qylymdyn başynda bir küjüp-canyp, VIII – IX qylymdarda «Uluu qyrğyz qağanaty» doorunda güldöp-ösüp, anan 1508-cyly Tağaj bijdi (Muhammed Qyrğyz) bij kötörülgöndö bir köröñgönü cañyrtyp, kijin sovet bijligi kezinde sivilizasija ağymynda önügüp, 1991-cyly ğana erkin mamleket bolğon Qyrğyz ölkösünün keleçekke alparçu uluttuq colun ali bügün da tappaj cürgöndöjbüz.
Mamlekettüülük, bul cön ğana qalqtyn sany, territorijasy, uquqtuq negizi, çek arasy, myjzamduu bijligi menen çektelbesten, al eñ iride intellektualdyq cana ekonomikalyq qategorija ekenin emi añdap oturğandajbyz. Degen menen mamlekettin qudureti neft, ğaz, altyn syjaqtuu çulu bajlyq menen emes, obolu aqyl-es, añ-sezim tüşünügü menen ölçönsö kerek. Bolboso, qança bajlyğy turup qudaj surap kün körgön eçe mamleketter bar (maselen, Afrika ölkölöründö). Ce teskerisinçe caratylyş bajlyğy coq turup güldöp öskön ölkölör bar. Maselen, Izrail, Finländija ce Singapur… Demek mamleket qudureti birinçi kezekte uluttun añ-sezimi, aqyl-esi, yntymağy, ruhu, namysyna bajlanyştuu bolso kerek ğo.
Andaj bolso mamlekettik aqyl-es degen emne? Al qantip caralat? Qan menenbi ce bilim menenbi?
Mamleketçil (ğosudarstvennik), mamlekettik pozisija, mamlekettik qyzyqçylyq degen tüşünüktör biz üçün prioritetpi? Bolso, kimdin misalynda?
Bizde mamlekettik ideal barby? Bolso qana?
Mamlekettik parasat (solidnost) cana mamlekettik coopkerçilik, ynsap bizge münözdüübü? Mamlekettik tilekteştikçi?
Sajasatçylarybyz abdan köp. Kimisi mamlekettik işmer? Işkerler köp, a işmerler qajda?
Alardyn baarynda ele mamlekettik deñgeel ce mamlekettik tacryjba, mamlekettik bedel barby?
Mamleketibizdi qantip saqtap qala alabyz?
Degi uşul syjaqtuu oj tüjşöltkön coopsuz suroolor arbyn. Buğa kim taq coop beret alat?
Albette, ötölgölüü öz ömürünün misalynda bul suroolorğo eñ tatyqtuu cooptu curt aqsaqaly Turdaqun Usubalieviç bere alary şeksiz. Demek, al kişinin ali ajtylalek kemenger ojloru arbyn.
A biz bolso ali da bolso mamlekettüülük üçün synaqtan ötüp catqandajbyz.
ÖMÜR – KÜRÖŞ
Ömür – küröş. Törölgöndön ömürdün soñqu köz irmemine dejre. Qas-qas basyp, butqa turuu, caqşy oquu, kesip tandoo, myqty iştöö üçün küröş. Keleçek üçün, tosqoolduqtu ceñüü üçün, ataandaşyña ceñdirböö üçün küröş. Namys üçün küröş. Tatyqtuu caşoo üçün küröş. Ce otun, tezek cyjyp, qyştan esen çyğuu üçün küröş. Cana dağy soñuna dejre bütpögön küröş. Cumuşçu kün adatta segiz saat bolso, al emi ömürün eline arnağan mamlekettik işmer üçün küröş kününö 24 saat boju ulantylat. Turdaqun Usubalieviç bolso uşu 90 cyldyq ömürünün deerlik 60 cyly mamlekettik işmer qatary küröştö kelatat. Çaalyqpaj, çalynbaj, çarçabaj, çañqabaj. Turdaqun aqsaqal 90 caş torqoluu quraqta oşol küröştün baaryn «9:0» esebinde utqan Uluu Qaarman syjaqtanat. Myndaj cemiştüü tağdyrğa ar kim ele egeder bolo berbejt. Balkim, cüz miñdin biri, a mümkün, beş million adamdyn biri ğana… Emi bir «top» kirgizse ele esep «10:0» bolmoqçu. Myndaj uluu utuştun küjörmandary oğole köp çyğar… Ilgeri ümüt menen anda 2019-cyldyn küzün kütö turaly, içibizden tilek qylyp.
Uluu Çerçillden: «Sajasatçy menen mamlekettik işmer emnesinen ajyrmalanat?» – dep surasa: «Sajasatçy kijinki şajloonu ojlojt, al emi mamlekettik işmer kijinki muundun caşoosun ojlojt» – dep coop bergen eken. T.Usubaliev aqsaqal azyr da Qyrğyzstandyn keleçegine bajlanyştuu tümön ojlor menen tüjşölüp kelet. Antkeni al çalağajym sajasatçy emes, tubasa mamlekettik işmer.
P.S. Uşul maqalany cazyp catqanymda sajasatqa aralaşpağan, biroq çuquğandaj söz tapqan bir bajke kelip qaldy. T.Usubaliev tuuraluu maqala cazyp catqanymdy ajtsam, qoşumçalap qojçu dejt. «Bu kişi 25 cyl içinde bajqabaj ele köp zavod-fabrikalardy, bazar-sazarlardy, dükön-pükön, saraj-parajlardy qurdurup salğan eken, cyjyrma cyldan beri mençikteştirip, talap-tonop tügötö albaj qojduq» – dejt.
«Zamandaş» žurnaly, 2009-cyl.
Bul maqala myndan bir top cyl ilgeri Turdaqun Usubalieviçtin 90 cyldyğyna arnalyp cazyldy ele. Andan beri 95 cyldyğy boldu. Murdağy cyly qyş ajynda uçuraşyp qojolu dep üjünö barsaq, üjü ança cylybaj, üjünün içinde da paltosun kijip alyp cürgön eken. Kelininin ajtymyna qarağananda, 12 miñ som pensija alyp, üjdün svetin tölögöngö beret eken. Aqsaqalğa «Emi Sizge Coğorqu Keñeştin toqtomu menen pensijañyzdy coğorulatyp bereli» – desek, başyn çajqap, maqul emestigin bildirdi. Andan kijin: «Anda aty berile elek kitepqanalardyn birine Sizdin atyñyzdy bereli dedik elek, özüñüzdön uruqsat alaly dedik» – desek, ağa da maqul bolbodu. «Anan azyr emne qylyp catasyz?» – desem, 25 cyl Birinçi sekretar bolup turğanda beş ğana çet ölkögö – Italija, Monğolija, murdağy SSSRdin quramyna kirgen ölkölörgö barğan eken, oşol tuuraluu kitep cazyp catam dedi ele… Oşol boldu aqyrqy coluqqanybyz.
Anan bügün tañğa cuuq suuq qabar uqtuq: «Qylym caşap, çejrek qylym başqarğan qadimki Qalyğul bajdyn urpağy Turdaqun Usubalieviç qajtyş boldu» – dep.
Catqan ceri cajluu, topurağy torqo bolsun.
Any menen qoşo özünçö bir door ketti bejm.
Maqalanyn tüpnusqasy: ЭpTeң - MaлekeTTиk жaHa kooMдyk ишMep TypдakyH ycyбaлиeBдиH 100 жылдыrы.


text:
Qazahistan tışqı işler naziriniñ muavini Muhtar Tleuberdi Astana Art Fest festivalindeki ekspozitsiayanıñ muellifleri, Ukraina elçihanesine Ukraina haritası tasvir etilgen eksponatlarnıñ birinde Qırım bulunmaması boyunca resmiy afu mektubu yollağanlarını bildirdi. Bu aqta iyünniñ 13-nde «Sputnik Kazahstan» bildirmekte.
«Bu adiseni siyasiyleştirmege acet yoq – bir yerleştirme teşebbüsi olğan, lâkin bu bir icadiy birleşmeniñ eseridir, onıñ içün er angi bir siyasiy maqsat taşımamaqtadır. Demek ki, ressamlar siyasiy inceliklerge dalmadan, icadiy yanaşqanlar. Olar öz qabaatını tanıp, Ukraina elçihanesine resmiy afu metinli muracaat mektübi yollağanlar», – dedi Tleuberdi.
Daa evel Qazahistandaki Ukraina elçiligi Astanağa Astana Art Fest festivalinde azırlanğan ekspozitsiayada Ukraina haritası tasvir etilgen eksponatta onıñ terkibinde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım territoriyası bulunmamasınen bağlı narazılığını bildirgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukrainada 224 COVID-19 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep haber ete Azatlıq Radiosı Sağlıq nazirliginiñ Cemaat sağlığı merkeziniñ malümatına köre.
Ukrainada (işğal etilgen Qırım ve Aqyar ve Donbasnıñ işğal etilgen topraqları sayılmay) 1892 koronavirus hastası tasdıqlandı.
Eñ çoq hasta – Çernivtsi vilâyetinde (302), Kyivde (300) ve İvano-Frankivskte (218). Mıkolayıv vilâyetinde bir hasta bile qayd etilmedi.
Johns Hopkins universiteti yanındaki Sistem tedqiqleri merkeziniñ malümatına köre, dünyada bir buçuq million COVID-19 hastası qayd etildi, 88538 insan vefat etti, 329 876 tüzeldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Çäçän ğisyançıları, yartısı balalar bulğan meñ keşedäñ artıq xalıqnı, 3 kön däwamında mäktäpneñ zalında totqarlağan ide. Küplägän keşe hälaq bulğan bu xälne tikşerü näticälärendä, moña bina eçendäge şartlaw säbäbçe bulğan dip açıqlanğan ide.
Ä xäzer isä, Beslan anaları Komitetına isemsez cibärelgän başqa ber video tasmada 3nçe köndä basıp kerergä äzerlängän Russiä mäxsus köçläreneñ, binanı tıştañ şartlatuları kürenä.
İminlek köçläre balalarnı häm alarnıñ ğailäläreñ qotqaru öçen yasağan höcüm, xaosqa kitergän häm 330dañ artıq keşe xälaq bulğan ide. Qorbannarnnıñ yartısı balalar buldı.
Aneta Gadieva höcüm waqıtında qızın yuğaltqan änilärneñ berse. Ul Baslan Anaları komitetı äğzase. Ul bu videonıñ, iminlek köçläre binanı gimnaziä tiräsendä ike granat şartlatıp, utqa tota başlağannañ soñ urap aldı dip alğa sörgän farazlawlarına turı kilüen belderä. Ul azatlıqqa, komitetnıñ tikşerüçelärgä bu videonı qarap çığarğa sorağanı xaqında äytte.
“Bez tağın ber qat, xakimiättä- bu videonıñ tikşerü eşenä kertelüen sorıybız. Çıñlıqta, alarnıñ üz qulında bu video bulsa da alar moña iğtibar birmilär. Nindider säbäp arqasında, bu yazma tikşerü eşlärenä kertelmi”
Marina Litvinoviç, Beslan Çıñbarlığı digän web-saxifäneñ möxärrire. Ul bu yazma waqiyğanıñ räsmi yözeñ boza di.
Yazma, 3nçe Sintäbrdäge Mäktäp waqiyğasınıñdağı çınbarlıqnı kürsätä. Andağı şartlaw zaldağı qulğa aluçılar tarafınnañ tügel ä zalnıñ tışınnañ kilgän granadlar tarafınnañ şartlatıluın häm mäktäpneñ utqa totıluın açıqlıy.
Beslan Mäktäbe waqiyğasında hälaq bulğannarnıñ tuğannarı, äle bu faciğa xaqında soñğı xisapnı kötä. Ata-analar, bu yazmanıñ tabıluı – höcümneñ tıştan bulğanın raslıy, bu äyberne isä räsmilär xäzergä qadär kürmämeşkä salışa ide.
Säyäsi häm Xärbi Analitik institutında Säyäsi belgeç bulğan Sergey Markedonov, Kafkaz töbägeñ yaxşı belä.
“Minem qaraşımda, teroristlärnıñ balalarnı totqarlawı üze waxşi eş. Nindi xäl bulsa da, xatalar yäisä militsiäneñ cinäyäte, totqarlaw cinäyätenä citmäs.”
Läkin ul xakimiätneñ bu eştä nigä cäwaplılıq alırğa telämägäneñ añlap betermäwen äytä.
"Min, qızğanıçqa, 1nçe Sintäbrneñ gel Beslan waqiyğası belän iskä alınır dip uylim. Häm minem uylawımça bu waqiyğalardañ alınaçaq sabaq bar kebek. Bu mäsälägä, Rusiä xökümäte başlığı kübräk qatnaşa alır ide kebek toyıla."
Räsmilär belderüenä qarağanda, höcümdä isän qalğan berdän ber ğisyançı - Nurpaşi Kulayev bulğan. Ul anıñ öçen ğömerlek törmä cäzasına hökem itelgän.


text:
Yaltada Qırımda iyülniñ 3-nden 5-ne qadar ilân etilgen furtuna ihtarı sebebinlen fevqulâde vaziyetler ştabını toplaylar. Bu aqta şeerniñ Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçısı Yanina Pavlenko bildirdi.
«Bugün saat beşte fevqulâde vaziyetler komissiyası kene toplana, yaqınlaşqan furtunağa azırlıq planını azırlaymız. Büyük Yaltanıñ «tar yerlerini» bilemiz. Anda tehnika ve insanlarnı yerleştirecekmiz. Daa bir künümiz bar», – dedi Pavlenko.
Hatırlatamız, Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler idaresi iyülniñ 3-nden 5-ne qadar yarımadada küçlü sağanaq, boranlı yağmur yağacaq ve küçlü ruzgâr esecek, dep bekley.
Qırım Gidromettsentr yolbaşçısı Tatyana Lübetskaya iyülniñ 3-nde Qırımğa yağmur ketirecek daa bir tsiklon olacaq, dep bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye fevqulâde vaziyetler nazirligi idaresi bildirgenine köre, 2021 senesi iyünniñ 16-ndan 18-ne qadar küçlü yağanaqlar neticesinde 426 azbar, 356 ev, 18 içtimaiy ceetten müim obyektni suv bastı. İyünniñ 22-nde saba, Qırım qurtarıcılarınıñ malümatına köre, Yalta ve Yedi Quyu rayonında 37 ev suvda qala. Umumen suv basqan yerlerden 1783 insan tahliye etildi.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gotsanük iyünniñ 25-nde Fevqulâde vaziyetler komissiyasınıñ toplaşuvında Qırımda selden kelgen zarar 200 million rubleden çoq oldı, dep bildirdi.
Akimiyet Qırımnıñ yedek fondundan 161 mln 160 biñ ruble yarımadadaki fevqulâde vaziyet aqibetlerini yoq etmek içün sarf etmege qarar berdi.


text:
Ukraina Tışqı işler nazirligi (MİD) Rusiyeden işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ diskriminatsiyasını toqtatmağa talep ete. Ukrain müessisesi bunı, oktâbrniñ 2-nde yarımadada ötkerilgen tevqif etüvler munasebetinen beyan etti.
«NKVD tecribesinen sınalğan tintüv ve tevqif etüvler. RF-dan qırımtatarlarnıñ diskriminatsiyasını toqtatmağa talap etemiz», – dep yazdı Twitterde Ukraina MİD matbuat kâtibi Maryana Betsa.
Bazarertesi künü, oktâbrniñ 2-nde, Aqmescit rayonınıñ Yaşlıq (Molodejnoye) qasabasında qırımlı Renat Suleymanovnıñ evinde maskalı insanlar tintüv keçirdi.
Bunen beraber Rusiye silâlı hızmetleri Qarasuvbazar rayonında Terekli Şeyh Eli (Melniçnoye) koyüniñ 64 yaşındaki sakini Talât Abdurahmanovnıñ evinde tintüv ötkerip, namalüm (belli olmğan) tarafqa alıp ketti.
Qırımlı advokat Edem Semedlâyev oktâbrniñ 2-nde, rus silâlı hızmetçileri üç adamnı tuttı, dep haber etti. Bular: Renat Suleymanov, Ersen Kubedinov, Seyran Mustafayev.
Kremlge tabi olğan Qırım milletlerara munasebetler komitetiniñ reisi Zaur Smirnov, istilâ etilgen Qırımda «Teblig Cemaatı» musulman teşkilâtınıñ üç üceyresi yoq etilgeni aqqında beyan etti.
Qırım.Aqiqat yüz bergen adiselerniñ tafsilâtını ögrenmegetırışa.
«Tebliğ Cemaatı» – siyasetten çette turğan diniy areket. 1926 senesi İndistanda Mevlâna Muhammed İlyas tarafından tesis etilgen edi. Areketniñ esas maqsadı – keniş eali arasında islâmiy maneviy deñişmeler yapmaq ve, içtimaiy ya da iqtisadiy vaziyetine baqmadan, bütün musulmanlarğa hitab etmektir. 2009 senesi Rusiye Aliy mahkemesi bu teşkilâtnı ekstremistik olaraq tanıdı ve faaliyetini yasaqladı.
Qırım yarımadası Rusiye tarafından istilâ etilgen soñ, yarımadada FSB tarafından muntazam surette jurnalistler, failler, cemaatçılar tintile ve sorğuğa keçile. Uquq qorçalayıcılar bunı «uyğunsız fikirlerge qarşı kureş» kibi tanıy.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
İyün 14-te, salı künü Kiyevde «İlmiy-ameliy profilaktika ve klinik tıbbiyeti merkezi» Devlet ilmiy müessisesiniñ binasında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve rusiyeli apishanesinden yiberilgen Gennadiy Afanasyev ve Yuriy Soloşenkonıñ brifingi keçirilecek.
Ukraina prezidenti matbuat hızmetiniñ bildirgenine binaen, brifing tahminen saat 17:00-de başlanacaq, amma Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, brifing başlanuvı keçiktirile.
Brifingniñ canlı yayınlamasını Qırım.Aqiqat alıp bara.
Bundan evel Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyün 14-te, salı künü Rusiyeden qaytqan ukrain siyasiy mabuslarınen körüşecegi aqqında malümat bildirilgen edi. Ukraina prezidentiniñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, körüşüv tıbbiy merkezde keçirilecek.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyün 14-te ukrainlerniñ Moskvadan evge çıqqanları aqqında bildirgen edi.
İyün 14-te, saba Rusiyede mahküm etilgen Qırım sakini Gennadiy Afanasyevniñ anası Qırım.Aqiqatqa Kiyevge kelgenini ve oğlunıñ Ukrainağa qaytacağını beklegenini ayttı.
Bundan evel, Odessada mayıs 2-de yüz bergen vaqialar boyunca şeklenilgen eki Rusiye vatandaşınıñ Rusiyede mahküm etilgen eki Ukraina vatandaşı Yuriy Soloşenko ve Gennadiy Afanasyevge ola bilecek deñiştirüv aqqında malümat peyda olğan edi. Bu aqta, hususan, Ukraina baş prokurorı Yuriy Lutsenko ve Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ yolbaşçısı Vasiliy Gritsak bildirgen ediler.
Ukraina adliye naziri Pavel Petrenkonıñ bildirgenine köre, ukrain tarafı Rusiyege Soloşenko ve Afanasyevniñ vatanğa qaytarılması içün vesiqalarnı teslim etti.
Rusiyede 26 yaşındaki Gennadiy Afanasyev Qırım territoriyasında terroristik birligini teşkil etkeninde qabaatlanğan ve 2015 senesi 7 yılğa apiske qaldırılğan, 74 yaşındaki Yuriy Soloşenko ise, casuslıqta qabaatlanıp 6 yılğa apiske qapatılğan edi.


text:
Almaniyanıñ ğarbında olğan suv basuvı neticesinde eñ az 133 insan elâk oldı, dep haber ete Azatlıq Radiosı. Berilgen malümatqa köre 90 adam zarar körgen, 620-ge yaqın yaralanğan.
Şimaliy Reyn-Vestfaliya topraqlarında 43 adam öldi. Yerli başlıqlar bildire ki, bu elâk olğanlarnıñ daa soñki sayısı degil. Onlarnen yerli sakin alâ daa tapılmağan.
Qıdıruv-qurtaruv işleri ve mahv etilgen infraterkipniñ ğayrıdan tiklenilimesi devam ete. Suv basuvınıñ aqibetleriniñ yoq etmek içün mahsus hızmetlerden ğayrı daa polis, arbiyler ve göñülliler iştirak ete.
Akimiyet bu afatta elâk olğan insanlarnıñ sayısı yıllar devamında eñ büyük oldı, dep bildire. Sebep küçlü yağmurlar oldı, özenler taşıp ketti. Meskün yerleri yoq etildi, yollarda areket blok etildi. Şimaliy Reyn-Vestfaliya ve Reynland-Pfalts topraqlarınıñ sakinleri kütleviy şekilde tahliye etile. İyülniñ 16-nda saba erte Erftştadt şeerinde bir qaç ev yıqıldı, bazı yerli sakinler ise ihtarlarğa baqmadan evlerine qaytacaq edi.
Şimaliy Reyn-Vestfaliya parlamenti acele toplaşuv ötkerecek.
Almaniya iç işler naziri Horst Zeyehofer federal ükümet zarar körgen vilâyetlerge tez vaqıtta maddiy yardım köstermege niyetlene, dep bildirdi. Yardım teklifi iyülniñ 21-nde baqıla bile.
«Bu facia sebebinden canını bergen er keske yanam. Tam raqamnı daa bilmeymiz, amma pek büyük olacaq», – dep ayttı bu künleri ABDde iş ziyaretinde olğan Almaniya kantsleri Angela Merkel. Onıñ aytqanına köre, suv basuvınıñ büyükligi ve aqibetleri onı şaşırttı. Kantsler ğayıp olğanlarnı tapmaq içün er şey yapılacaq, dep söz berdi.
Blok etilgen yollar, Eyfel regionında bozulğan telefon ve internet bağı qıdıruv-qurtaruv işlerini zorlaştıra. Bazı köyler virane oldı, evler selge dayanamadı.
Qomşu Belçikada da suv basuvında elâk olğanlar bar. Anda eñ az 12 insan öldi.
Avropa komissiyasınıñ yolbaşçısı Ursula Gertrud von der Leyen cumaaqşamı künü faciağa oğrağanlarğa yardım etilecek, dep bildirdi.


text:
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti Rusiyeniñ Rostov-na-Donu SİZOsında mikroinsult keçirgen Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyetine dair tafsilâtlı malümat bermeycek.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşesi «İnsan aqları» gazetasınıñ baş muarriri Lev Ponomarevniñ malümatına esaslanıp bildire. Ponomarev Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetinden Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyetinen bağlı bergen muracaatına resmiy cevap aldı.
CYEKFH cevabında aytılğanına köre, al-azırla «Gaziyevniñ alı bir qarar, acele tibbiy yardımına ve hastahanege alınmasına ihtiyacı yoq», müessise «ekim sırına» esaslanıp, şimdiki vaziyetiniñ tafsilâtlarını bermege razı olmadı.
«Vatandaşnıñ tibbiy yardım almaq içün bergen muracaatı, sağlıq vaziyeti ve diagnozı, tibbiy tedqiqler ve tedaviylev neticesinde alınğan malümat ekim sırı ola ve aydınlatılmay», – dep aytıla cevapta.
Daa evel belli olğanına köre, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi 61 yaşında Servet Gaziyev Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorında mikroinsult keçirdi.
Aqmescitte «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Servet Gaziyev içün destek aktsiyası ötkerildi. Onlarnen faalniñ yazuvlı şiarlarında «Yaqınlarımıznı apis etmege toqtatıñız, olar iç bir vaqıt terrorcılıqnen oğraşmadılar», «Cezahaneleriñizde qartlarımıznı öldürmege toqtatıñız», «Qartlarnı iskencelerge oğratmağa toqtatıñız», «Semetdeşimizge tibbiy yardım köstermege talap etemiz» dep yazıldı.
Advokat Aleksandr Stasük bildirgenine köre, o, Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetine, Rostov vilâyetiniñ prokuraturasına, insan aqları vekâletlisine ve izolâtornıñ tibbiy bölügine muracaat yazdı. Onıñ qayd etkenine köre, o, Gaziyevge «tibbiy yardım kösterilmemesinen bağlı» teşkerüv keçirmek talabınen Rostov vilâyetindeki Rusiye İç işler nazirliginiñ baş tahqiqat idaresine şikâyet azırlay.
İyülniñ başında Rusiyeniñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde Aqmedsjitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» oturışuvı mabüslerniñ sağlıq vaziyeti sebebinden başqa künge qaldırıldı. İlk malümatqa köre, Gaziyevniñ ve Erfan Osmanovnıñ COVID-19-ı qayd etildi.
Rostov vilâyeti Rusiye İnsan aqları vekâletlisiniñ apparat reberi Vladimir NekrasovAqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti fenalaşqanı içün tibbiy teşkerüv keçirmek talabınen muracaat yolladı. Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Gaziyevniñ aqlarını ğayrıdan tiklemege, oña kerekli tibbiy yardım köstermege ve sağlıq vaziyeti sebebinden sıñırlav tedbirini deñiştirmege talap etti.
Rostov-na-Donu (Rusiye) mahkemesi yaramağan dava mabüsi Servet Gaziyevniñ sağlıq vaziyeti sebebinden Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» oturışuvını başqa künge qaldırğan edi. Oña yatıp raatlanmağa tevsiye etilgen edi.
Mayısnıñ 13-nde Rostov-na-Donu mahkeme oturışuvında Servet Gaziyev yaramağan edi. «Acele yardım» feldşeri bir qaç ağrı kesici ine urdı, amma Gaziyev mahkeme soñuna qadar raatsızlanğan edi. Martnıñ 30-nda Gaziyevniñ aşqazan ağrıları sebebinden de mahkemege «acele yardım» çağırılğan edi.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetovve Remzi Bekirov bar ediler.
2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İyünniñ 21-nde, bazarertesi künü, Odesada Büyük Britaniya Arbiy-deñiz flotunıñ HMS Defender raketa eskadron mina taşıyıcısında Ukraina Mudafaa naziriniñ muavini Alekesandr Mironük ve Büyük Britaniya Mudafaa satın almalar meseleleri naziri Ceremi Kvin Birleşken Qırıllıq ve Ukraina ADQ arasında deñiz işbirligi leyhası aqqında memorandum imzaladılar.
Bunı Ukraina Mudafaa nazirligi haber etti, dep bildire Azatlıq Radiosı.
«Memorandum Ukraina ve Büyük Britaniyada beraberlikte arbiy gemilerniñ azırlanması ve qurulmasını, eki ukrain gemi qurucılıq işhaneniñ tamir etilmesini ve Ukraina ADQ içün eki baza qurulmasını közde tuta», – dep yazıla bildirmede.
İyünniñ 18-nde Odesa limanına eki NATO gemisi kirdi. Büyük Britaniya ADQ-niñ «Defender» eskadron mina taşıyıcısı (HMS Defender, D36) ve Felemenk ADQ-niñ «Evertsen» Ava mudafaası fregatı (HNLMS Evertsen, ili Zr.Ms. Evertsen, F805).


text:
İrına ŞerşovaAqmescit – Keçken afta işğal etilgen Qırımda eñ müim haberlerden biri mart 29 künü keçirilgen qırımtatar halqı Qurultayınıñ nevbetten tış sessiyası oldı. Tedbir bir sıra hususiyetlernen belgindi.
Birinciden, qırımtatarlar kütleviy sürette Vatanğa avdet etip başlağan zamanından berli Qurultay ilki kere Aqmecitte degil de, Bağçasarayda ötkerildi. Bazı mühbirler, bunı havfsızlıq tedbirlerinen añlattılar, digerleri Bağçasaray, qırımtatar hanlığınıñ paytahtı olğanı içün bunda tarihiy timsaller kördiler.
Ekinciden, keçken sessiyada yalıñız qırımtatar gimni yañgıradı, pekingen an-anege baqmadan, ukrain gimnini qoymadılar.
Niayet, üçünciden, milliy keñeşniñ toplaşuvlarında daimiy sürette iştirak etken Turkiye ve Romaniya diasporaları vekilleriniñ yoqluğı – Kiyev ve Turkiye ile avia yollarnıñ kapatıluvınen añlatıldı. Diaspora vekilleri yerine – Tatarstan Prezidenti Rustam Minnihanov ve Rusiye müftiyler Şurasınıñ reberi Ravil Gaynutdin keldiler. Rusiye musafirlerniñ iştiragi qırımtatar milliy areketinñ tarihında yañı saifeniñ açıluvı ve qabul etilgen qararlarğa tesirini belgiledi.
Umumen, bir qaç emiyetli qarar çıqarıldı. Bu cümleden, «Qırımtatarlarnıñ tarihiy Vatanında öz kelecegini belgilevi» aqqında vesiqa. Meclis reisi Refat Çubarov bu kibi mesleniñ kün tertibine qoyulması, Qıırım ve qırımtatarlarnıñ halqara cemaatçılığınıñ diqqkat merkezinde bulunuvınen añlattı. Yani Meclis liderleri yıllar devamında irişken maqsad, olarğa bağlı olmağan şaraitlerde yerine keldi, demege mümkün. Bu imkânnı ise, qaçırmaq mümkün degil.
Qarar leyhasında qırımtatarlarnıñ milliy-territoril cumhuriyeti aqqında söz yürütile. Amma, angi devlet erkânında qurulacağı qayd etilmegen. Böyleliknen, qırımlı ekspertlerniñ fikirince, Meclis eki meraqlanğan devlet – Ukraina ve Rusiye Federatsiyasına yol aça ve bu teşebbüske Kim qol tutacağını ngezaret etecek.
Qırımlı ekspert, Sergey Kostinskiyniñ fikirince, böyleliknen, qırımtatar halqını halqara munasebetlerniñ mustaqil azası olaraq qabul etkenlerini istey. Pragmatik olğanını kösterip, kendi menfaatlarını qorçalağanını isbat ete.
Qurultaynıñ daa bir müim qararı, yañı akimite ile işbirlikni qurmaq ya da qurmamaq aqqı Mecliske berildi. Qayd etmeli ki, esasen Meclis azalarınıñ ükümet ve parlamente iştiragi aqqında söz yürütildi.
Bu mesele vekiller arasında büyük munaqaşalarğa yol açtı ve olarnı böldi. Vekillerniñ bir qısımı, ukrain taraflı olıp qalmağa Ve Rusiye yaqlı ükümet ile er angi alâqalarnı kestirmege tevsiye etti. Aksi alda Ukraina ögünde satqın olaraq sayılacaqlarını qayd ettiler.
Diger iştirakçiler, olarnıñ arasında Meclis reisi öz menfaatlarnı tüşünmek kerekligini bildirdiler. Delegatlar, yañı akimiyetni red etüvi, milletniñ diger müim meseleleri. Bu sırada biznes, yekâne telekanalnıñ faaliyeti mümkün olamaycağını, dep ayttılar.
Cemilevsiz keçken Qurultay diger yolğa burdı
Rey berüv neticesinde, birinci grupp vekilleri azlıqnı teşkil ettiler. Qırımtatar lideri Mustafa Cemilev bu akimiyet ile bağ qurmamağa tevsiye etkenini sıq-sıq hatırlattılar. Neticede, razı olmağanlar. Refat Çubarovnıñ areketlerin Cemilevge qarşı hainlik olğanını bildirdiler.
İşbirlik aqqında mesele qırımtatralarnıñ bölünüvine bir siltem olğanı ve Meclis, hususan Çubarovnıñ itibarı alçaqlatacağını körünip tura. Bu qarar sebebinden, Meclisni qıtaiy Ukraina da teñqid ete bile.
Daa bir qarar rusiye grajdanlığınen bağlı oldı. İş yerlerini coymamaq ve vesiqalarnıñ resmiyleştirilüviyen problemlerniñ ögüni almaq içün, rusiye pasportını almaq, amma, aynı vaqıtta ukrain vatandaşlığından da vazgeçmemek kibi neticege keldiler.
Daa tavsilâtlı malümat qırımtatar adliyecileri tarafından biraz soñra berilecegi qayd etildi. Çoqusı qırımlılarnıñ ukrain pasportını qaldırmaq niyeti, Rusiyeniñ yolbaşçılarını da raatsızlağanına oşay. Rusiyede ekinci vatandaşlıqnı gizlegenüvi içün bazılarında para, digerlerinde apis müddeti kibi cezalarnı belgilegen qanun leyihaları peyda olıp başladı.
Ve Qurultayda daa bir muzakere etilgen meselelerden «qırım tatarları» etnonimni deñiştirmek meselesi oldı. Deñiştirmek içün eki sebep bar. Birinciden, "tatarin" sözü XIII-ci asırda Qırımda peyda moğol–tatarlarnen assotsiatsiya olğanı ve bazı tedqiqatçılarğa qırımtatarlarnıñ kelmeşekler olğanını aytmağa aq beredir.
Böyleliknen, «qırımlı» sözü halqnıñ tamır olğanını köstere. Ekinciden, Rusiye Federatsiyasında endi devletniñ saibi olğan «tatar» etnosınıñ mevcutlığı da bir sebeptir.
Em de, Tatarstannıñ olması milliy-territorial cumhuriyetniñ teşkil olunmasına bir mania olacağından qorqu da bar. Tammam bu sebepten Sovetler devirinde qırımtatarlarğa kendi cumhuriyetni qurmağa red etken ediler. Rey berme neticesinde, bu meseleni başqa vaqıtqa qaldırmağa qarar çıqarıldı.
Umumen, qurultay qararları Meclisniñ areket etken yöñelişini daa açıq añlamaq mümün. Soñki aftalar devamında bu organ liderlerniñ suküti, bir çoq ve bu sırada Rusiye temsilcileri yardımı ile yañı akimiyetnen muzakerelerniñ ötkerilgenini tasdiqlay. Qırımtatar milliy areketinde «pragmatizm» yeñgeni ve memnün olmağan siyasetçi ve teşebbüsçilerniñ sesini iş-adamlarnıñ gürültüsi susturğanı belli oldı.
İrına Şerşova, siyasetşınas
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qırım iş adamları Rusiye turistleriniñ alçaq satın aluv qabiliyetini qayd eteler. Bazirgânlar deyler ki, bundan evel mahsulatları olduqça eyi satıla edi – Qırımnı «aşatqan» rusiyeliler şimdi fiyatlardan şaşıp, «eñ zaruriy şeylerni ala», – haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Az alalar, er şeyden yarım kilogramm! Ailege Qırım meyvalarınıñ yarım kilogrammı ne demektir? Evel birer kilo alıp, daa özleri ile alıp kete ediler, er vaqıt Qırım şeftalisi, vişnesi istenile edi. Umumen, insanlar, fiyatlarıñız bizde olğanı kibi dep yüreler. Ya olar ne isteyler? Qırım da, kurort, mında er vaqıt paalı edi», – dey bazirgânlardan biri.
İş adamları aytqanı kibi, Rusiye turistleri Qırımda çoq para masraf etmeyip, öz mahsulatı ile kele. Bunıñ ile olardan çoqusı «yekâne bilet» boyunca kelip, yol parasını iqtisat eteler.
«Evel Qırımğa öz toñ yağı ile kelgen ukrainlerden küle edik»«, – dep yekün çeke insan.
2014 senesi aprel ayında rusiyeliler ile «canlı bağ» vaqtında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımnı fuqareler içün istiraat yeri olaraq adladı ve «qoşulğan» yarımada turistik saada Soçi içün raqip olmağanını bildirdi.


text:
Uruş azırığını teşkermek içün Rusiye Cenübiy arbiy bölüginiñ (CAB) bekçilik yapqan Su-27 uçaqları Qırımda telüke işaretinen avağa köterildi. Bunı, CAB matbuat hızmetiniñ yolbaşçısı Vadim Afanasyevniñ sözlerine atıf etip, «RİA Novosti Krım» haber ete.
Uçucılarnıñ arbiy azırlığını CAM komandanı Aleksandr Dvornikov teşkergeni beyan etile. İstilâ etilgen Qırımğa yapqan ziyaretiniñ birinci kününde o Belbek ava limanında idman tesislerini, arbiy erkânnı ve aviatsion bölükleriniñ vaziyetini teşkergen.
Keçende, Ukrainanıñ sıñrları yanında Rusiye orduları apansızdan teşkerelip başlanğanı ve işğal etilgen Qırımğa arbiy bölükler yollanılğanı aqqında haber etilgen edi. Cemi sayıda, tank, motoatıcı, ağır silâlar bölüklerinden em de Rusiyeniñ Qara deñiz flotı ve Hazar flotiliyası deñiz piyade bölüklerinden 6,5 biñden ziyade asker ve tahminen 1,5 biñ arbiy ve mahsus tehnika maşnası ameliy idmanlarğa celp etilgeni qayd etile.
Bundan evel Ukraian Baş komandanlığı istilâ etilgen Qırımda Rusiyeniñ ötkergen idmanlarını qanunsız tanığan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Herson vilâyetiniñ devlet memuriyetiniñ reis muavini Valentina Siçevayanıñ qayd etkenine köre, Herson vilâyeti sakinleri, hususan işğal etilgen Qırım ile sıñırında yerleşken köylerde yaşağanlar, Rusiye teşviqatınıñ tesirinde buluna. Bunıñ içün, Siçevaya aytqanı kibi, yerli akimiyet diqqatlı olmalı.
Böyle fikirni o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında bildirdi.
«Diqqatlı olmaq kerek olğanımız şübesizdir. Biz sıñır yanındaki territoriyada bulunamız, ve çoq insanlar Rusiye teşviqatı tesirinde buluna. Bazılarnıñ ise, anda (Qırımda – QA) biznesi bar. Olar iqtisadiy qamaçavnı pek-pek begenmeyler», – dep ayttı Valentina Siçevaya.
O, aynı vaqıtta qamaçav neticesinde satma yerini coyğan iş adamlarına «vatan tarafını alıp, qarar almağa» tevsiye etti.
«Böyle vaziyet olğanda – Vatan mustaqilligi ya da yañı satma yerini qıdıruv, men bellesem, qaysı tarafnı saylamaq kerek olğanı bellidir. Ukraina mustaqilligi olmalı», – qayd etti o.
Bundan evel Herson vilâyet devlet memuriyetini Qırım qamaçavı faalleriniñ blokpostlarını regiondan yoq etmege çağırdılar. Bu aqta Herson vilâyeti Geniçesk rayonınıñ Ataman köyünde aprel 20-de keçirilgen vatandaşlarnıñ toplaşuvında oqulğan muracaatta bildirile. Çonğar köy şurasınıñ deputatı Valeriy Koblük muracaatnı oqudı. Muracaatta 180 imza qoyulğan, o Herson akimiyetine, hususan Herson vilâyeti devlet memuriyetiniñ reisi Valentina Siçevaya adına yollanğan.
2015 senesi sentâbr 20-de, Qırımğa mahsulat ve malnı alıp ketken yük naqliyeni blok etüv boyunca qırımtatarlarnıñ liderleri teşebbüsinen keçirilgen müddetsiz aktsiyası başlandı. 2016 senesi yanvar ayı ortasında, teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, Qırım qamaçavı boyunca aktsiyanıñ şekli deñişti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Daa evel maska kiygen şahıslar tarafından belli olmağan yönelişte alıp ketilgen qırımlı Renat Paralamov sentâbrniñ 14-nde Aqmescit avtovokzalında tapılğan soñ, «areket etalmaycaq» derecege ketirilgence köteklengen.Bu malümatnı Qırım.Aqiqatqa Paralamovnıñ soyu Raim Adilşayev de tasdıqladı.
Advokatlar kötek izleri qaydğa alınması içün, köteklengen Paralamovnı Aqmescitteki Semaşko adına klinik hastahanege yerleştirmege istegenlerinde, hasatahane onı qabul etmegen.
Ondan soñ Paralamovnı №6-ncı hastahanege qabul ettiler, dep bildire Qırım.Aqiqatqa Paralamovnıñ advokatı Rustem Kâmilev.
«Alı pek ağır, özüni hucur is ete. Ağrılar olğanından şikâyetlene», – dep ilâve etti Kâmilev.
Sentâbrniñ 13-nde maska kiygen belgisiz şahıslar tarafından evinde tintüv keçirilgenden soñ, belli olmağan tarafqa alıp ketilgen Qırım sakini Renat Paralamov, sentâbrniñ 14 kündüz künü öz soy-soplarınen bağlana. O, Aqmescit avtovokzalında ekenligi belli ola. Yerli faaller onen körüşmege keteler. Yerli faaller Facebookta Paralamovnen yapqan körüşüvlerinen bağlı videonı yerleştirip, o pek qattı köteklengeni aqqında haber eteler.
Sentâbrniñ 13, saba Qırımnıñ Seitler qasabasında yaşağan qırımlı Renat Paralamovnıñ evinde, küç idaresiniñ hadimleri «tedqiqat ve taqiqat areketleri» dep adlandırğan tintüv ötkerilgen edi. Advokat Emil Kurbedinovnıñtahminlerine köre, «teşkerüv» Paralamovnıñ diniy saadaki faalleginen bağlıdır. Şaatlarnıñ aytqanlarına köre, maska kiygen ve urbasından kim ekenligi belgisiz olğan şahıslar Parlamovnı belli olmağan tarafqa alıp ketken. Keççe belli olğanı kibi olar onıñ kitap ve notebookını çekip alğanlar.
Qırımdaki rusiyeli küç idarfeleri mesele boyunca resmiy izaat bermegen edi.
Qırım Rusiye nezaretine keçkenden soñ, FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbaplarını sorğulay, qırımtatar vatandaşları tutup ala. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı tüşüngenlerge qarşı küreş» dep tanıy.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kyivde qırımtatar sürgünliginiñ 75 yılı munasebetinen keçirilecek añma tedbirleriniñ logosı tasdıqlandı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ malümatına köre, logo mayısnıñ 18-nde Qırımtatar halqı soyqırımınıñ qurbanlarını añma kününe bağışlanğan bütün añma tedbirlerinde qullanılacaq.
Logotipte qırımtatarlarnıñ tamğası şeklinde qırmızı demiryolları yapıldı ve qırımtatar halqınıñ soyqırımınıñ 75 yıllığı yazısı (ukraince, qırımtatarca, inglizce, türkçe) yazıldı.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen qırımtatarlarnı añalar. Şu künü qırımtatarlar tolu birinci eşelon yarımadadan Orta Asiyağa yollanğan edi. Umumen 180 biñ kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ çeşit şeerlerinde qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına köre, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsid qurbanlarını añma künü olaraq ilân etildi.


text:
Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi sentâbr 2 künü beş yıllıq apis cezasını alğan Hayser Cemilev imayesiniñ şikâyet arizasını baqacaq. Bu aqta twitterde advokatı Nikolay Polozov bildire.
Polozov Ukrinform agentligine bildirgeni kibi, Rusiye Ukrainanıñ kence Cemilevniñ Ukrainağa berilmesi aqta soravına cevap bermedi, şunıñ içün soravnı tekrar yolladılar.
Advokat Hayserniñ toplaşuvda video bağı vastası ile iştirak etecegini bildirdi.
oбpaHиx TBiTiB
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı. Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Andrey Saharov adına 2016 senesi «Fikir serbestligi içün» mukâfatına namzet ettiler. Bu aqta malümatnı Brüsseldeki Radio Svoboda mühbiri Rikard Yozvâk Twitterde bildirdi.
«Mustafa Cemilev bu sene Saharov mukâfatına namzetlerden biri ola», – dep bildirdi mühbir.
Andrey Saharov adına «Fikir serbestligi içün» mukâfatını 1988 senesi Avropa parlamenti tesis etti. Mukâfatlandıruv merasimi dekabr ayındaki umumiy toplaşuvda keçirile, mukâfat 50 000 avro teşkil ete. Çeşit senelerde mukâfat saipleri Nelson Mandela, Aq Rusiye mühbirler assotsiatsiyası, Sıñırsız mühbirler ve rusiyeli «Memorial» uquq qoruyıcı cemiyeti oldı.


text:
Mayısnıñ 11-i sabasınace Qırım observatorlarına COVID-19 sebebinden 655 adam qoyuldı.
Bunı Rusiye nezaretindeki Rusiye Sağlıq Nazirligi bildire.
"Tibbiy baqıluv astında 1742 adam buluna, olardan 908-i mesken yerlerinde közetile, 179-ı hastahanelerde", - denile beyanatta.
Yañı koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı operativ ştab toplaşuvında Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya haber etkenine köre, tünevin Qırımğa kelgenlerniñ 13-ü observatorlarğa qoyuldı.
Soñki 24 saat içinde Qırımda doquz yañı COVID-19 adisesi qayd etildi.
Al-azırda Qırımda 177 koronavirus hastası bar. 22-si çetelden keldi, 18-i – Rusiyeden. 23 insan Rusiyeden kelgenlernen alâqada edi, 114-ü laboratoriyada tasdıqlanğan hastalarnen alâqada oldı. 44 insan tüzeldi. Bir koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda 110 COVID-19 hastası bar, eki kişi vefat etti.
Qırımda mayısnıñ 12-nden itibaren koronavirus yuqunçına oğrav telükesi sebebinden mecburiy maska rejimi kirsetile.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye Tış işler Nazirligi Latviya paytahtı Rigada yekünlengen AB «Şimaliy ortaqlıq» programmasınıñ sammitini teñqitke oğrattı.
İnformatsiya departamentiniñ ve Tış işler Nazirliginiñ resmiy beyanatında aytılğanı kibi: «Qayd etemiz, AB nevbetteki sefer Qırım boyunca öz aqılsız mevamını bildirdi».
Bundan da ğayrı, Moskvada «Şimaliy ortaqlıq» «ğayeviyleştirilgen geosiyasiy leyha, onıñ amelge keçirilmesine AB ayrı memleket-azaları tesir ete», degen fikirdeler.
Rigada mayıs 22 künü Avropa birliginiñ ve «Şimaliy ortaqlıq» memleketleriniñ yetekçileri bazı kelişamamazlıqlarğa baqmadan umumiy beyannameni qabul ettiler.
Vesiqada qayd etilgeni kibi, AB aprel 27 künü Ukraina-AB sammitinde Ruiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ qanunsız sürette qoşuluvı aqta bildirüvine sadıq qalğanını tasdiqlay.
2009 senesi teşkil etilgen «Şimaliy ortaqlıq» programmasınıñ azaları Ukraina, Gürcistan, Moldaviya, Azerbaycan, Ermenistan ve Aqrusiye memleketleri ola. Birinci üç memleket Avropa birligi ile daa da sıqı bağ qurmaq niyetindedir.


text:
Tünevin ilhaq etilgen Qırımda altı yañı koronavirus adisesi qayd etildi, haber etti rusiyeli Qırım başı Sergey Aksönov.
Onıñ malümatına köre, adiselerniñ beşi episi epidemiologiya tetqiqatı ve laboratoriya skriningi neticelerinden belli oldı. Bir adam özü tibbiy yardımnı sorap muracaat etti. Hastalar hastahanege qoyuldı, alâqa daireleri belgilendi.
Yerli akimiyetniñ malümatına köre, umumen Qırımda 691 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 94-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar.500 insan yahşı oldı, 27 kişi vefat etti. Aqyarda 229 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, dört kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İşğal etilgen Qırımda yaqın senelerde Rusiyeli «Poçta bank» ofisleriniñ açılması planlaştırılmay. Bank yolbaşçısı Dmitriy Rudenkonıñ ilân etkenine köre, yarımadada bölüklerniñ açılması «Poçta banka» strategiyasında yoq», dep bildire TASS agentligi.
«Strategiyada 2016 senesi Qırım iç te yoq, 2017 senesi de yoq. Coğrafik inkişaf bizde nezaret şurasında muzakere etile, o yerde «Poçta bank» ve VTB 50 ve 50. Paydaşlar areket etmek kerek, dep qarar alsa, areket etecekmiz. Yarımadada «Qırım Poçtası» çalışa, bu başqa bir müessise, olarnen munasebetlerimiz yoq», – dep ayttı o.
«Poçta bank» – VTB 24 bankınıñ bölügi olğan «Leto banka» esasında VTB ve «Rusiye Poçtası» taqımı tarafından 2016 senesi yanvar ayında teşkil etilgen universal bank ola.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aprelniñ 1-nde Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiyası ve içtimaiy siyaseti meselelerinden ükümet komitetiniñ oturışında Qırımtatar tiliniñ inkişafı içün kontseptsiya leyhası desteklendi. Bunı Reintegratsiya nazirligi haber ete.
Bu kontseptsiya leyhasını Reintegratsiya nazirligi Qırımtatar Milliy Meclisi, ihtisaslı ilmiy ve tasil müessiseler, ükümetke bağlı olmağan teşkilâtlar ve mütehassıslar (olarnıñ arasında vaqtınca işğal etilgen Qırım ve Aqyar şeerinden olğanlar da) ile beraberlikte azırladı.
Nazirlik, kontseptsiya Ukraina prezidentiniñ «Vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işğalden boşatıluvı ve reintegratsiyası içün yapılğan ayrı tedbirler aqqında» fermanınıñ yerine ketirilmesi içün birinci nevbette turğan çare kibi azırlanğanını bildirdi.
Nazirlikte qayd etkenlerine köre, kontseptsiya 2022-2032 yıllar içün Qırımtatar tiliniñ inkişaf strategiyasınıñ azırlanmasına dair esas yanaşmalarnı ve esas yönelişlerni belgiley. O 2021 senesi avgustnıñ 2-nde Ukraina Nazirler kabinetiniñ baqıluvına taqdim etilmek kerek.
«Nevbetteki adım – kontseptsiya leyhasınıñ ükümet tarafında baqılması. Tasdıqlanğan soñ ise biz 2022-2032 yıllar içün Qırımtatar tiliniñ inkaşafı strategiyası ve onıñ yerine ketirilmesine dair tedbirler planı üzerinde çalışıp başlaymız. Bu, devlet akimiyet organlarınıñ, yerli özidare organlarınıñ, vatandaş cemiyeti institutlarınıñ, alimler ve muallimlerniñ faaliyetiniñ sinegriyasını temin etecek yüksek keyfiyetli vesiqanı vaqtında azırlanmasına imkân berecek», – dep qayd etti Ukraina Reintegratsiya naziriniñ birinci muavini Rostislav Zamlinskiy.
O, kontseptsiya çerçivesinde bir sıra tedbirler Ukraina tamır halqlarından biriniñ tili olaraq sayılğan qırımtatar tiliniñ işlemesi içün «qanun çıqarıcı, institutsional, maliyeviy, malümat ve diger destekler» yapılacağını ayttı.
Yanvarniñ 27-nde Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi «cemaatçılıq ile elektron mesleat» keçirmek içün qırımtatar tilini inkişaf ve populârlaştıruv kontseptsiyasınıñ leyhasını aydınlattı.
Ukraina reintegratsiya nazirligi Google LLC korporatsiyasına muracaat etip, qırımtatar tilini Google Translate servisine kirsetmege rica etti. Nazirlik Duolingoşirketine – çetel tillerini ögrenüv platformasına muracaat etip, olarnıñ servisi esasında qırımtatar tili kursını başlatmağa teklif etti.


text:
İşğal etilgen Aqyarda aprelniñ 27-nde beş yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta şeer yolbaşçısı vazifelerini eda etken Mihail Razvojayevniñ malümatına esaslanıp Rusiye ve Aqyar kütleviy haber vastaları bildire.
Eki yañı hasta – Omega körfezi rayonında eki gospital (Rusiye Mudafaa nazirligine ait tibbiy merkez – QA) qurucısıdır, koronavirus hastasınen bir odada yaşadılar, eki kişi Aqyar şeer yuqunç hastahanesinde çalışqan ve koronavirus diagnozı tasdıqlanğan emşireniñ soyları, daa bir kişi bu tibbiy müessiseniñ hadimi ola.
Berilgen malümatqa köre, dördünci hastahane hadimleri ve Svâto-Georgiyevskiy manastırınıñ keşişlerinde koronavirus tasdıqlanmadı.
Razvojayevniñ qayd etkenine köre, alınğan tedbirlerge baqmadan, «Aqyarda hasta sayısı arta».
Onıñ aytqanına köre, Rusiye Mudafaa nazirligine ait tibbiy merkez qurucılığında 700 insan eki nevbetnen çalışa, 200-ü aqyarlı ola. Qurucılıqnı toqtatmamaq içün meydançıq observator olacaq, işçiler eki afta devamında andan ketip olamaz, insanlarnı çadırlarda qaldıracaqlar.
Yarımadanıñ felâket tibbiyeti ve acele tibbiy yardım merkeziniñ malümatına köre, işğal etilgen Qırımda keçken künü koronavirus şübhesinen hastahanege alınğan insanlarnıñ sayısı rekord oldı.
Aprelniñ 27-nde saba Qırımda bir koronavirus hastası qayd etildi – İslâm Terek rayonınıñ tibbiyet hadimidir.
Al-azırda Qırımda 70 koronavirus hastası bar. 20-si çetelden keldi, 10-u Rusiyeden, 40-ı yerli ola. Aqyarda, soñki malümatqa köre, 31 COVID-19 hastası qayd etildi.
Qırımda ve Aqyarda bir çoq müessise ve teşkilâtnıñ faaliyetini toqtatqan ve vatandaşlarnıñ özüni izolâtsiya etmesini belgilegen yüksek seviyeli azırlıq rejimi aprelniñ 30-na qadar devam ete.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.