text:
Abdiraxman Ja'miy
Abdiraxman Ja'miy - ta'jik xalqının' shayırı.
1414-jılı Xorasannın' Jam qalasında tuwıladı. Ja'miydin' balalıq da'wirinde shan'arag'ı Xiratqa ko'ship keledi. Ol Xirattag'ı Dilkash ha'm Samarqandtag'ı Ulug'bek medresesinde oqıp ta'lim aladı. Ja'miy putin ku'sh-quwatın ilimge, ko'rkem do'retiwshilikke bag'ıshlaydı, til ha'm a'debiyat, filosofiya, matematika, astronomiya ha'm basqa pa'nler menen shug'ıllanadı. Kitap Ja'miydin' en' jaqın dostı boladı.
Ja'miy bir qatar ko'rkem ilimiy ha'm turmıslıq shıg'armalar do'retti. Ol ko'pshilik ilim ha'm a'debiyat tarawlarındag'ı adamlarg'a ustaz boldı. Onın' jeti da'stannan ibarat "Havt avrang" atlı lirik divanları "Ba'ha'rstan" atlı prozalıq-ta'rbiyalıq (didaktikalıq) do'retpeleri ken' abıray-ataqqa iye boldı. A.Ja'miy 1492-jılı Xiratta qaytıs boladı.
A.Ja'miydin' ko'rkem do'retiwshiligi ta'jik xalqının' ma'deniy tariyxında g'ana emes, al pu'tkil orta shıg'ıs ma'deniy o'mirinde u'lken waqıya boldı. Onın' do'retpeleri Orta Aziyadag'ı ko'pshilik xalıqlarg'a ken'nen ma'lim. A.Ja'miy A'liysher Nawayının' zamanlası, ustazı, dostı boldı. Nawayı Ja'miydi ustaz, ullı so'z zergeri (ustası) dep bahalag'an. Ja'miy de Nawayını ullı so'z ustası sıpatında ko'rsetti. Og'an arnap ayırım shıg'armalar jazdı. Ol Nizamiy Ganjaviy, Xısraw Dehlaviyden keyin shıg'ıs a'debiyatında "Xamsa" jazg'an u'lken talant iyesi edi.


c: text/html

text:
PTA turı
Professional tennisshiler assotsiatsiyası (PTA) turı - bul professional erler tennisinin' baslı sho'lkemi.
Turdın' shtab jayı - AQSh ta Ponte Vedra da jaylasqan. Regionallıq shtab jayı - Sidneyda (xalıq aralıq toparı) ha'm Monte-Karlo (Evropa). Bul tur 1990 jılda oyınshılardın' erki menen du'zilgen. PTA turı - tennisshilerdin' qızıg'ıwshılıg'ın qorg'aytug'ın biyg'a'rez ka'siplik awqamı bolıp qalg'an.
PTA turı ha'zirgi waqıta en' ku'shli o'zlik sho'lkem bolıp o'z ishine mın'nan aslam tennisshilerdi biriktirip ha'm tennis oyının bunnan bılayda rawajlandırında du'nya ju'zinde en' a'hmiyetli orındı iyeleydi.
PTA turı o'z xızmet tennis jumısların xalıq aralıq tennis federatsiyası menen birgelikte islemekte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şäriğät
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Şäriğät (Ğäräpçä: شريعة ) Íslam qanunnarınıñ tuplanması bula. Töp mäğnädä bu süz "turı yul" yäki "(çişmägä alıp barğan) döres yul"nı añlata ul. Tulayım alğanda, şäriğät Allah Täğälädän bulğan cämäğät qanunlığı ul. Elek yähüdi şäriğät bulğan ide, soñraq nasara (xiristiän) şäriğäte üz köçenä kergän ide. Läkin Allah Täğälä Íslam şäriğäten (İñ soñğı şäriğätne) barlıqqa kitergäçtän, elekke şäriğätlärneñ köçe betkän. Şäriğät törle keşe eşlärenä iğtibarlı: säyäsät, eşmäkärlek, kileşülär tözü, ğailä, censi mönäsäbät, tazalıq wä ictimağıy mäsälälärgä qädär. Şäriğät qanunnarı däwlätneke yä keşeneke genä bula almıy. Çönki şäriğät däwlätkä dä, ayırım keşegä dä bäyle. Şäriğät:
- Qor'än,
- xädislär (päyğämbärebez Möxämmät (s.g.v.) häm anıñ säxäbäläreneñ süz dä eşläre),
- İcma (berdäm fikerdä bulu, qonsensus),
- Qıyas (oxşaşlıq buyınça fiker yörtü, analogia)
- Ğädät häm meñellıq täcribäsenä (Mäzxäb, Bidağät, Täklid, İctihad) nigezlänä.
Íslam şäriğäte bügenge köndä donyada kiñ taralğan xoquq sistemnarınnan berse. Möselman qanun beleme fikeh dip atala da 2 bülektän tora:
- Fikeh ısulı (Usul al-fiqh, أصول الفقه) — xoquq tamırları: çığanaqlar belän ısullarnı öyränü
- Fikeh forığı (Furu' al-fiqh, فروع الفقه) — xoquq tarmaqları: ğämäli (praqtik) qağıydälär
Şäriğät buyınça möselman keşeneñ barlıq eş - ğämälläre şuşı 5 törgä bülenä:
- farız (mäcbüri);
- wöceb (yarağan);
- xäläl (röxsät itelgän);
- xäräm (tıyılğan);
Şäriğät tärtibe şulardan tora:
- İqtisad.
1. Bank häm iminiät eşe (Riba, Möräbäh, Täkkäfül, Soquq) 2. Miras
- Säyäsät.
1. Säyäsi eş 2. Başçılıq (Xakimiat, Xökümät, Ämirlek)
- Ğailä
1. Öyläneşü 2. Mähär (Birnä, Qalım) 3. Nikax 4. Nikax mötgäh 5. Censi mönäsäbät (Isullar) 6. Talaq
- Cinayät eşe
1. Zina 2. Cäza 3. Otış uyınnarı
- Näzaqät/Etiket
1. Censi büleneş 2. Mäxräm (Xärämlek) 3. Xörmät kürsätü
- Ğıybadät
1. Baliğ bulu 2. Täwxid 3. Namaz 4. Uraza 5. Zäkät 6. Xac
- Tazalıq
1. Päqlänü (Tähärät, Ğösel, Täyämmüm, Miswäk) 2. Aşaw (Çalu, İsertkeç, Duñğız ite) 3. Bädräf tärtibe 4. Näces
- Xärbi eş
1. Mämläkät 2. Suğış qolları.
Şäriğät ğasqäre, Motawa (ğäräpçä مطوعين — motawwağin) şäriğät qanunnarın ütäleşen küzätüçe xärbi törkem. Íslam illärendä alar polisnıñ bülekläre itep sanala (mäsälän, Soğud Ğäräpstanda Şäriğät ğaskäre Yaxşılıqqa öndäw komitetı qaramağında eşli). Motawanıñ töp burıçları şulardan tora: uramnar belän cämäğäti urınnarın küzätep eçkeçelek, xämer (narqutik) satu, zina qılu, tärtip bozu, urlaw oçraqların buldırmawı. Şulay uq alar şikayät ğärizaların cıyıp tikşerenü eşlären alıp baralar. Östäwenä, qanunnarnı bozuçılarğa (qazıy qararı buyınça) cäza birelüe dä wazífası şul ğaskärgä yöklängän. Şäriğät cäzaları bik tä tärtiplätüçän:
- zina qılır öçen 100 suğuğa qädär (Qor'än 24:2)
- yalğan şahitlek birer öçen 80 suğuğa qädär (Qor'än 24:4)
- urlar öçen qul kisügä qädär (Qor'än 5:38)
- telämiçä üterer öçen maxsus ıştraf(ğäräpçä ديت ) (Qor'än 4:92) h. b.


text:
Awraziä Tamojnya Berlege
Awraziä iqtisadi berläşmäse qısalarında Tamojnya berlege yäki Awraziä Tamojnya Berlege yäki Awraziä Tamğaxanä Berlege (pyc. EBpaзийckий TaMoжeHHый coюз) - Rusiä, Belarus, Qazaqstan berdäm tamojnya territoriäse belän iqtisadi bergälegeneñ forması. Tamojnya berlege qısalarında üzara säwdädä tamojnya salımnarı häm iqtisadi çiklär qullanılmıylar.
Tamojnya berlegeneñ äğzaları başqa däwlätlärgä qarata berdäm tamojnya salımın häm bütän iqtisadi tartipqa saluçı çaralarnı qullanalar.
Räsmi dokumentlarda "Awraziä iqtisadi berläşmäse qısalarında tamğaxanä berlege" ğadi "Tamojnya berlege" dip yörtelä.
Tamojnya berlege buldırğannan soñ Rusiä $400 mlrd, Belorussiä häm Qazaqstan — $16 mlrd 2015 yılğa qädär tabış alaçaqlar.
Tamğaxanä berlege Qıtaydan Awrupağa yöklär taşu waqıtı 4 tapqırğa qısqarta.
Rusiä Akademiäse belgeçläre buyınça Tamğaxanä berlege Rusiägä, Belorussiägä häm Qazaqstanğa 15% artıq üseşen 2015 yılğa qädär kiteräçäk.
ЭчTәлek
Taswirlama[үзrәpTү]
- Tığızlıq: 8,45 keşe/qm²
- Tulayım eçke produkt — $2,732 trln (2011)
- ber keşegä - $16 137
- Berdäm tamojnya kiñlege - 2011 yılnıñ 1 iyülennän.
Tärkip[үзrәpTү]
Qatnaşuçılar[үзrәpTү]
Kermäkçe[үзrәpTү]
- Qırğızstan (2011)
- Ärmänstan (2013)


text:
Biarmia
Biarmia, Köçığış Awrupanıñ Tönyaq-Könçığışındağı tarixi ölkä. 9-13. yöz Urıs çığanıqları häm Skandinavia xalıqları riwayätläre buyınça mäğlüm. Qayber belgeçlär Biarmiane yäisä Biarmlandnı Aq Diñgez buyı ataması dip saní. Biarmiane Aq Diñgez Dvina cire, "Böyek Perm" ölkäse häm İdel buyı Bolğarı belän tiñläwçelär dä bar. Biarmiadä Könçığış Fin qäbiläläre yäşägän, alarnıñ Vikinglär belän bäreleşe mäğlüm. Cirle xalıqnıñ Vikinglar, Bolğarlar häm Slavyannar belän säwdä itü üzäge urnaşqan dip uylanıla.


text:
Riyaziyat
Riyaziyat (Matematika) - yapılarnıñ piçimlerini, deñişimni ve uzamnı tedqiq etken ilim dalıdır. Riyaziyatnıñ esap (arifmetika), cebir (algebra) ve endese (geometriya) kibi bir çoq dalı eskidir. Daa umumiy tanımı ile nicelik ve zaman ile bağlı simvollarnı (ya da temsili nesnelerni) tedqiq ete. Formalist noqta-i nazarına köre aksiomatik olaraq tanımlanğan abstrakt yapılarnıñ mantıq ve matematik notatsiya qullanılaraq araştırılmasıdır. Diger noqta-i nazarlar riyaziyat felsefesinde tapılıp ola.
Riyaziyatçılar tarafından tedqiq etilgen bazı yapılar, tabiiy ilimlerden hususan fizikadan menbalanıp ola. Bunıñ ile birlikte riyaziyatçılar, örnekniñ bazı alt saalarnı birleştirici bir umumiyleme ya da ortaq esaplar içün yararlı bir alet olğanları içün tamamen riyaziyatqa ait yapılar da tanımlar ve araştırırlar. Bir çoq riyaziyatçı riyaziyatnı bir ilimden çoq sanat olaraq körip araştırğanlar saalarını tek saf bir estetik itina ile tedqiq eteler. Riyaziyatnı ilimniñ tili olaraq elge alıp, pozitiv ilim saymağan felsefeciler de bardır.


text:
Qırım tarihı
Münderice
Qadimiy zaman[deñiştir]
Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar. 60-tan ziyade abide tapıldı. Tavrlar Avropa (tar yüzlü) ırqına mensüpler. Milâttan evel III asırda faal sürette skitlernen qarışmağa başladılar ve milâttan soñ I asırda tavroskitler olaraq belli oldılar.
M.E. (milâttan evel) XII – VIII asırlar. Qırımda kimmerler, köçebe-ayvanasravcılar yaşağan edi. Qırımda eki kimmer abidesi açıldı: Mambet Eli köyünde (Aqmescit ve Saq şeerleri arasında) ve Qırq İşün köyünde (Canköy şeerinden biraz şimalde).
M.E. VII asır. Skitlerniñ yaqın kelüvi neticesinde kimmerlerniñ büyük bir qısımı Anadoluğa çekileler.
M.E. VII – IV asırlar. Yarımada çöllerinde avropalaşqan skitlerniñ köçebe ömür keçirgen devri.
M.E. 480 senesi. Qadimiy yunanlar Anadoludaki Milet şeerinden Keriç ve Taman yarımadasına köçeler ve Bosporos Devletiniñ esasçısı olalar (paytahtı – Pantikapeyon şeeri).
M.E. 422 – 421 seneleri. Qara deñiz cenübiy yalısındaki Herakleya şeerinden kelgen yunanlar Qırımnıñ cenübiy qısımında Hersonesos şeerine esas qoydılar. Qırımnıñ ealisi – yunanlar, tavrlar, skitler – ziraatçılıq ve bereketlik ilahisi Artemiske sığınalar.
M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı. Neapolis şeerinde skit devleti öz paytahtınen peyda ola.
M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Eupator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
M.E. II – I asırlar. Skitler qabilesine yaqın olğan sarmatlar Qırımğa kireler. Cismaniy ceetten avropalaşqan, tomalaqbaşlı. Qırımnıñ cenübiy-ğarbiy topraqlarına yerleşeler. Skitlernen assimilâtsiyağa oğraylar.
M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezareti altına keçeler. Romalılar Haraks (Ay Todor burnuda) ve Hersonesos şeerlerine yerleşeler.
M.S. (milâttan soñ) II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
M.S. III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos devletini öz nezareti altına qoyalar. Romalılar Haraks ve Hersonesosnı taşlaylar ve tamamıyle yarımadadan keteler.
Erte Orta asırlar[deñiştir]
IV asırnıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa hunnular ve olarnen beraber alanlar kirip keleler. Olar got devletini ve Bosporos Devletini tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler.
527-533 seneleri Keriç yarımadasındaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler.
IV—V asırlar — Roma (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
VI asırnıñ soñu – VII asırnıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım bulğar qabileleriniñ birligine kire.
VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
IX asırnıñ soñu. Peçenegler Hazar Qağanatını darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar.
XI asırnıñ birinci yarısı XII asırnıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus Tmutarakan knâzlığınıñ meydanını elde ettiler.
XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
1222 senesi Selcükler Sudaq şeerinde yerleşmege tırıştılar. Cenevizlerniñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı.
1239 senesi Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
1255-1260 seneleri Altın Ordunıñ hanı Berke Qırımnı Oreng Timurğa berdi.
XIII asırnıñ 60-ncı seneleri. Solhat şeerinde (şimdiki Eski Qırım) Buharadan çıqqanlar tarafından cami qurulğan.
1289 senesi Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı Mısır sultanı Malik Beybarsnıñ parasına cami quruldı.
1290 senesi Noğay Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı.
1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “Kodeks Kumanikus” tertip etildi.
1314 senesi Solhat şeerinde Özbek hannıñ camisi quruldı.
1357-1359 seneleri Qırım emir Mamayğa ait edi.
XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
1365 senesi Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı Canibekten oña ait 18 köyni - Qoz, Taraq Taş, Voron, Arpat, Üsküt, Beşevli, El Buzlu ve başqalarını satın aldı.
1395 senesi Altın Ordunıñ tümen başı Taş Timur (I Hacı Geraynıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı.
Qırım Hanlığı[deñiştir]
1428 senesi I Hacı Geray Litvaniya ulu prinsi Vitautasnıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı.
1433 senesi, iyün 22. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen Solhat şeeriniñ civarında cenevizlerniñ 6 biñ askerini tar-mar etti.
1434 senesi Toqtamışnıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı.
1441 senesi Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
1452 senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı Ulu Muhammedni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı.
1466 senesi Hacı Geray vefat etti.
1467, 1469-1475, 1478-1514 seneleri Hacı Geraynıñ oğlu I Meñli Geray idare etken vaqıtları.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı Nur Sultanğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler.
1491 senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. 1502 senesi, iyün 28. I Meñli Geray Ulu Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Hanlıqqa Turla, Özü ve Don, em de Taman yarımadası ve Qabarda tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene.
1515 senesi I Meñli Geray öldi.
1515-1523 seneleri I Mehmed Geraynıñ idare etüv devri. Han Moskva knâzlığı siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı.
1521 senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası Sahib Geraynı teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı.
1523 senesi I Mehmed Geray vefat ete. Hacı Tarhan ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o Doroşenko reberligindeki Zaporog qazaqları yardımında qırımlılar quvup çıqarıla.
1532-1551 seneleri I Sahib Geraynıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti.
Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti.
1551-1577 seneleri I Devlet Geray idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de Osmanlı Devletinden mustaqil sürette siyaset yürsetti.
1571-1572 seneleri. Qırım-Rus cenki. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı IV İvan Livoniyanı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı.
1607 senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı Lehistannen birlik tüzdiler. 1607-1617 seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar.
1648 senesi Zaporog qazaqlarınıñ ordusı Toğay beyniñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (ЖoBTi Boди) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. III İslâm Geray Bogdan Hmelnıtskiynen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler.
1657-1667 seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete.
1681 senesi Rusiye, Osmanlı Devleti, Lehistan ve Qırım Hanlığı 20 yılğa Bağçasarayda barışıq muqavelesini imzaladılar.
1687 senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (BeчHый Mиp) aqqında şartlarına (1686 senesi) köre knâz Vasiliy Golitsın komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman Samoylovıçnıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın Orğace yetip barmadı ve artqa qayttı.
1689 senesi knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. I Selim Geray rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı.
1710 senesi II Devlet Geray (1699-1703, 1708-1713 seneleri) Şimal cenkinden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ getmanı Pılıp Orlik arasında Bağçasarayda birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi.
1736 senesi feldmarşal Kristof Minihniñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı Kezlevni aldı, Bağçasaraynı, Aqmescitni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. II Fetih Geray (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti.
1771 senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı II Sahib Geray Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası Şahin Geray oldı, lâkin Qırımda knâz Vasiliy Dolgorukov komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi.
1772 senesi, noyabr 1. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini Qarasuvbazarda Qırımnı Osmanlı Devletinden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti.
1771-1783 seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete.
1774 senesi, iyül 21. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı Küçük Kaynarca muqavelesi imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası Berdi, Konskiye Vodı, Özü özenleri arasındaki Qara deñiz boyu çölleri, Bug ve Turla arasındaki (Qara Kermenden ğayrı) çöl, em de Qubandaki topraqlar, Taman yarımadası kirdiler. Keriç, Yeñi Qale ve Kinburun Rusiyege keçti.
1774 senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı Or, Aqyar körfezini (Aleksandr Suvorovnen teşebbüsinen) basıp alalar.
1777-1778 seneleri. Rus basqıncıları ve han Şahin Gerayğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı.
1783 senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. II Yekaterina Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde[deñiştir]
1783 senesi, aprel 8-de II Yekaterina Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı.
1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni Aqqaya dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti.
1784-1800 seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi.
1829-1836 seneleri Diniy ceetten sıquvlar: Mekkege acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. Müfti Seyit Celil efendiniñ, qadıasker Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı.
1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler alman, bulğar, ermeni, yunan ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete.
1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı.
1883-1918 seneleri. Bağçasarayda “Terciman” gazetası (temelcisi ve muarriri İsmail Gasprinskiy) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı.
1905-1917 seneleri. Qarasuvbazarda “Vatan hadimi” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları Abdureşid Mediyev, Asan Sabri Ayvazov, Ali Bodaninskiy ve başqaları birleşeler.
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki[deñiştir]
1917 senesi, mart 25. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O Noman Çelebicihan yolbaşçılığında Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komitetini (BpeMeHHый KpыMcko-MycyлbMaHckий ИcпoлHиTeлbHый KoMиTeT, MycиcпoлkoM) saylandı.
1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi.
1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan Milliy Fırqa teşkil oluna.
1917 senesi, sentâbr 8-15. Kiyevde Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta Amet Özenbaşlı ve Cafer Seydamet Ukrain Merkeziy Radanıñ yolbaşçılarınen, reisi Mıhaylo Gruşevskiy ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler.
1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi.
1917 senesi, noyabr 26. Bağçasaraydaki Hansarayda qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve Qırım Halq Cumhuriyetini ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. Milliy bayraq tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı.
1918 senesi, yanvar. Aqyar arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan bolşevikler otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler.
1918 senesi, fevral 23. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar.
1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИK), mart 10-da Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetini ilân ettiler.
1918 senesi, aprel. Qırımğa alman basqıncılırınıñ ordusı kirdi. Aprel 21-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları Aluşta civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler.
1919 senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar.
1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi.
Qırım MŞSC[deñiştir]
1921 senesi, oktâbr 18. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (BЦИK) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (CoBHapkoM) Dekretine Vladimir Lenin qoyğan imzasınen Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti (QMŞSC) meydanğa ketirildi.
1921-1923 seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi.
1924-1939 seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti.
1928 senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi Veli İbraimovnı, Deren-Ayırlını, Bekir Ümerovnı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar.
1937-1938 seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı.
1941-1945 seneleri. Qırımtatarlar II Cian cenkinde iştirak ettiler. Qızıl Orduğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı Almaniyağa aydap kettiler.
Sekiz qırımtatar Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını aldı, olardan Amethan Sultan eki defa qaraman oldı.
Sürgünlik ve sürgünlikten soñ devri[deñiştir]
1944 senesi, mayıs 11. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГKO) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan Özbekistanğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi mayıs 21-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı.
1944 senesi, mayıs 18. Sürgünlik künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve mayıs 20-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi.
1944 senesi, dekabr 14. RŞFSC Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi.
1946 senesi, iyün 26. ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi.
1952 senesi, mayıs 25. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi.
1954 senesi, fevral 19. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi.
1954-1956 seneleri. Qırımtatar miliy areketi meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek.
Avdetinden bugünge qadar[deñiştir]
1989-1992 seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar.
1990 senesi, sentâbr 23. Aqmescitte Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı.
1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi.
1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: Qırımda, Ukrainada, Özbekistanda, Orta Asiyanıñ diger cumhuriyetlerinde, Krasnodar ülkesinde ve Rusiyeniñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi.
1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde II Qırımtatar Milliy Qurultayı oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy gimni ve bayraqnı tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq Mustafa Cemilev saylandı.
1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (OKHД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. Ukraina Yuqarı Radası binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve Ukraina Nazirler Kabineti qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti.
1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı.
1993 senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı qırımtatar elifbesi qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar.
1993 senesi, sentâbr 1. Büyük Onlar qasabasında birinci milliy mektep açıldı.
1993 senesi, sentâbr 28 – oktâbr 2. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti.
1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı.
1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı.
1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar.
1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi.
1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi.
1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi.
2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı.
Menbalar[deñiştir]
- Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Oчepkи иcTopии и kyлbTypы kpыMckиx TaTap" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan)


text:
Därwiş Ğäli
Därwiş Ğäli xan (?-1558 tiräse), Ästerxan xanı (1554. yıldan). Äxmäd xannıñ onığı. Nuğay morzası İsmäğilgä häm Urıs ğäskäri köçlärenä tayanıp täxetkä utıra. Yamğurçı xan Rus däwläte belän suğışta yañraq qına ciñelgän bula.
1555. yılda Yosıf morza ulları yärdämendä Därwiş Ğäli xan anıñ qaldıq köçlären tar-mar itä. Şul uq yılda İsmäğil morza belän suğışta ciñelä, Xacítarxannan quıla. Läkin İvan IV yärdämenä tayanıp täxeten kire qaytarıp aluğa ireşä. Soñraq Mäskäw yaqlı aqsöyäkläre belän köräşä başlí, Xacítarxanda Törek garnizonın urnaştıra. 1556. yılda Urıs ğäskärläre xanlıq başqalası Xacítarxannı yawlap alğaç ta berniqädär waqıt Urıslarğa qarğı köräşä. Soñınnan Azaq şähärenä qaça, annan Mäkkägä kitä.


text:
Film Bilgileri
Ölüm Defteri 3 izle,Ölüm Defteri 3 seyret, Ölüm Defteri 3 filmi izle, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj hd izle,Ölüm Defteri 3 filmi Full hd izle, Ölüm Defteri 3 filmi full izle, Ölüm Defteri 3 film hd izle,Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj hd kalitesinde izle,Ölüm Defteri 3 izle Türkçe dublaj, Ölüm Defteri 3i izle hd kalitesinde, Ölüm Defteri 3 full izle, Ölüm Defteri 3 full seyret,Ölüm Defteri 3 Türkçe seyret,Ölüm Defteri 3 Türkçe dublaj izle,Ölüm Defteri 3 Türkçe dublaj izle, Ölüm Defteri 3 türkçe dublaj hd kalitesinde izle, Ölüm Defteri 3 filmi Türkçe izle,Ölüm Defteri 3 filmi Türkçe full izle,Ölüm Defteri 3 filmi full Türkçe izle,Ölüm Defteri 3 filmi full Türkçe hd izle,Ölüm Defteri 3 full hdÖlüm Defteri 3 - İzle Full HD,
Incoming search terms:
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj izle (1052)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj izle hd (177)
- ölüm defteri 3 izle türkçe dublaj (107)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj full izle (98)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj izle full (56)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj izle full hd (52)
- ölüm defteri 3 türkçe dublaj (49)
- ölüm defteri 3 full izle (28)
- ölüm defteri 3 izle (26)
- lm defteri 3 trke dublaj izle (9)
Etiketler
:
Ölüm Defteri 3 film hd izle, Ölüm Defteri 3 filmi Full hd izle, Ölüm Defteri 3 filmi full izle, Ölüm Defteri 3 filmi izle, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj hd izle, Ölüm Defteri 3 filmi izle Türkçe dublaj hd kalitesinde izle, Ölüm Defteri 3 full izle, Ölüm Defteri 3 full seyret, Ölüm Defteri 3 izle, Ölüm Defteri 3 izle Türkçe dublaj, Ölüm Defteri 3 seyret, Ölüm Defteri 3 türkçe dublaj hd kalitesinde izle, Ölüm Defteri 3 Türkçe dublaj izle, Ölüm Defteri 3 Türkçe seyret, Ölüm Defteri 3i izle hd kalitesinde


text:
Xalıqaralıq sha'rtnama
Xalıqaralıq sha'rtnamalar haqqında 1969-jılg'ı Vena Konventsiyası qag'ıydalarına muwapıq, xalıqaralıq sha'rtnama - ma'mleketler ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa subektleri arasında bir, eki yamasa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hu'jjetlerde iske asırılg'anına ja'ne onın' anıq atına qaramastan jazba tu'rde du'ziletug'ın xalıqaralıq huqıq penen retlestiriwshi pitim esaplanadı.
Xalıqaralıq sho'lkemnin' sha'rtnamalar du'ziw huqıqıy mu'mkinshiligi usı sho'lkem qag'ıydaları menen retlestiriledi. Eger ma'mleketlerdin' xalıqaralıq sha'rtnamalar du'ziwge bolg'an huqıq uqıbı sheklenbegen ha'm olar ha'r qanday ma'sele boyınsha sha'rtnamalar du'ziw huqıqına iye bolsa, xalıqaralıq sho'lkemlerdin' sha'rtnama du'ziw huqıqı uqıbı olardın' tiykarg'ı hu'jjetleri menen belgilenedi.
"Xalıqaralıq sha'rtnama" - ma'mleketler ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa subektleri ta'repinen bir, eki yama-sa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hu'jjetlerde sa'wlelengenine ja'ne onın' anıq atına qaramastan jazba tu'rde du'ziletug'ın xalıqaralıq huqıq penen retlestirletug'ın pitim esaplanadı.
Xalıqaralıq sha'rtnama - awızeki du'zilgen basqa pitimlerden, yag'nıy djentelmenlik pitimler (ma'lim teksten ibarat, biraq xalıqaralıq sha'rtnamanın' basqa atributların, atap aytqanda og'an yuridikalıq ku'sh beriwshi, ku'shke kiriw sharayatların ha'm ha'reket mu'ddetin belgilewshi qag'ıydalardı o'zinde sa'wlelengen awızeki pitim)den o'zgeshe bolg'an ma'mleketler arasında du'zilgen jazba pitimler.


text:
Rayt bertuğannar
Wright'lar (tatar äyteleşe Rayt), amerikan uylap tabuçılar häm aviakonstruktorlar Wilbur (1867-1912) häm Orville (1871-1948) (äytelä WİL-bö, O-vil rayt) aviatsiä taríxına Wright bertuğannar (inglizçä Wright brothers) isemendä qalğannar. Dönyada berençe hawadan awırraq oçqıçnı qorılğan häm anıñ bortında oçağan keşelär bulalar.
Üz-üzene yaratıp, härwaqıt bergäläp eşlilär. Balaçaqta inde oçırğıçlar yaratuçı klubına kerälär. Ozaqlamıy Wright'lar oçırğıçları iñ yaxşı bulıp kilälär. Üzeneñ oçqıçların alar xätta başqa malaylarğa sata bağşlıylar. Bu waqıtlardan alar oçular belän qızıqsınalar. Ä annan soñ yäş eşmäkärlär uylap tabuçılar bulıp kilälär. 13-yäşle Orville típograf stanogın yasap taşlıy, ä 17-yäşle Wilbur anı kamilläşterä. 1892. Ayırılmas bertuğannar típografiä xucaları, ä soñraq velosipäd ostaxanäse xucaları bulalar.[1] Berwaqıt alar Alman uylap tabuçı, planerlar tözüçe Otto Lilienthal üleme turında işetälär. İskitkeç, läkin bu häläkät Wright'larnı oçulardan ayırıla almıy. Üz planerlarda täcribälär ütkärep alar qurqınıç astında quyalar. Wright'lar vertikal plankadan toruçı qoyrıq belän horizontal yörtüne uylap tabalar. Annan soñ etärgeç ezläwenä küp köç quyalar. Küp köçe vintkä dä quyalar: vint teoriäse Jukovski tarafınnan distä yıldan soñ eşkärtelä.
1903. yılnıñ 17. Dekäberendä Wright'larnıñ "Wrightflyer" aeroplanı hawağa berençe tapqır kütärelä. Bu oçu 59 sekund däwam itä.[2] Berençe oçuçılar şatlığın da, konkurentlar belän däğwalarnı da kiçerep, alar üz oçuçı maşina keşelekkä iñ zur büläklärdän berse bula ışanıp belälär.
1912. Wilbur Wright ülä. 36 yılğa ozınraq yäşägän Orville bu bu tirän borçıludan soñ ayaqqa basmıy. Abıysız ul oçqıçlarnı hiçber waqıtta tözmi.
ИckәpMәләp[үзrәpTү]
- ↑ Wilbur Wright Working in the Bicycle Shop (1897). 22 июлb 2013 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 (Kaлып:TranslateDate/tt). 22 июлb 2013 kөHHe TиkшepeлrәH.


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (12 fevral, 1809 - 19 aprel, 1882) inglis naturalisti (ta'biyat izertlewshisi) bolg'an. Ol evolyutsiya teoriyasın usınıwı menen belgili. Bul teoriya boyınsha barlıq tiri organizmler ulıwma bir tu'birden kelip shıqqan. Onın' aytıwı boyınsha, organizmler toparı en' jaqsı iykemlesken yamasa en' a'wmetli organizmlerdin' kemirek u'yrenisken organizmlerden ta'biyiy tu'rde saylanıp alınıw usılı menen o'zgergen. Ol ja'ne, geybir organizmlerdin' jaqsı iykemlesiwi mutatsiya (genler o'zgerisi) arqalı payda bolg'an normal o'zgerislerdin' sebebi ekenligin aytıp o'tken. Geybir o'zgerisler organizmlerdi a'wmetlirek qılıwı na'tiyjesinde, organizmnin' tiri qalıwı ushın ko'birek mu'mkinshilik jaratılıwı ha'm keyingi na'silge beriliwi mu'mkin. Organizmnin' jasaw da'rejesinin' to'menlewine sebepshi bolg'an o'zgerislerdin' keyingi na'silge beriliw mu'mkinshiligi to'men ha'm ol tez arada o'lip ketiwi ku'tiledi.
Ol bul teoriya haqqında birinshi ret 1838-jılı oylanadı. Tariyxshılardın' shamalawı boyınsha, onın' teoriyanı alg'a su'rmegenliginin' sebebi ol din haqqında sorawlardı tuwdınan ha'm adamlar bul teoriyanı unatpawınan qorqtı. Solay etip ol 1859-jılg'a shekem, basqa ilimpaz Alfred Wallas usınday pikirge iye ekenin esitpegenge shekem, baspadan shıg'armaydı. Wallas o'z pikirlerin baspadan shıg'arıwg'a jaqın edi, solay etip Darvin ol menen birge lektsiya beredi, keyin kitabın baspadan shıg'aradı. Kitaptın atı Tabiyiy tan'law usılı arqalı tu'rlerdin' kelip shıgıwı yamasa Jaqsı tu'rlerdin' jasaw ushın gu'reste saqlap qalınıwı edi. Bul kitap qısqasha Tu'rlerdin' kelip shıg'ıwı dep te ataladı.


text:
Cristoforo Colombo
Cristoforo Colombo (Shablon:Lang-it, Shablon:Lang-es; aytılıwı: Xristofor Kolumb) belgili sawdager ha'm sayaxatshı. Ol 1451 jılı tuwılg'an ha'm 1506-jılı 20-Mayda Valladolid qalasında qaytıs bolg'an. Onı bir waqıtları Amerikanı ashqan birinshi Evropalı dep esaplag'an, bıraq ha'zirgi waqıtta Vikingler Amerikanı onnan aldın ashqanlıg'ı belgili.
Cristoforo Colombo İndiya ha'm Qıtayg'a qısqa jol tabıw u'mitinde Atlantika okeanınan ju'zedi. Ol İspaniya patshası Ferdinand II Aragon ha'm xanshayım Isabella I Castile larg'a o'simlikler ha'm altın alıp keliwdi qa'leydi. Ol jer shar formasında ekenligin biledi, bıraq onın' qansha u'lkenligin haqqında xabarı bolmaydı. Cristoforo Colombo Marko Polonın' Qıtaydın' shıg'ısınan ten'iz tapqanın esitken edi ha'm bul ten'iz Evropanın' batısında jaylasqan ten'izdin' o'zi dep isengen edi. Cristoforo Colombo Tınısh okeanı ha'm Amerika kontinenti haqqında hesh qanday mag'lıwmatqa iye emes edi ha'mde Atlantika okeanı tuwrıdan-tuwrı Qıtayg'a alıp barmaytug'ınlıg'ın bilmeytug'ın edi.
Sayaxatının' aqırında Christopher bir neshe atawlardı ushıratadı ha'm Shıg'ıs İndiyag'a jetip keldik dep oylaydı. Sonın' ushın ol sol jerdegi jergilikli xalıqtı "İndiyalılar" dep atag'an. Ulıwma Cristoforo Colombo Amerika kontinentine to'rt ma'rte sayaxat qılg'an. Kolumbiya ma'mleketide onın' atına atalg'an.
Cristoforo Colombonın' kelip shıg'ıwı[o'zgertiw]
Cristoforo Colombonın' kelip shıg'ıwı haqqında ko'p tartıslar bar. Ko'pshiliktin' oylawı boyınsha ol İtaliyanın' Djenoa qalasında tuwılg'an. Ekspertler Cristoforo Colombonın' tuwılg'an jeri haqqında ko'p mag'lıwmatlardı u'yrenip shıqqan, biraq usı waqıtqa shekem aqırg'ı sheshimge kelmegen.


text:
İdel buyı Bolğar dəwlətenə Monğol yawları
İdel buyı Bolğar däwlätenä Monğol yawları (1223-1236)
Kalka yılğası yanındağı suğışta uñışqa ireşkännän soñ, 1223. yılda Söbedäy bahadur belän Cöbä noyon citäkçelegendäge Monğol ğäskärneñ ber öleşe Bolğar ilenä höcüm itä. Läkin İdelneñ Jiguli tawları töbägendä Bolğar suğışçıları qarşılığına oçrí häm ciñelä. 1229. yılda Kükdäy belän Söbedäy bahadurlar citäkçelegendä atlı ğäskär qabat höcüm itä, Cayıq yılğası buyında Bolğarlarnıñ çik sağındağı suğışçıların ciñep, ilgä bärep kerä, talap kitä. 1232. yılda qabat atlı Monğol ğäskäre Başqort cirläreneñ Könyaq-Könçığışın häm İdel buyı Bolğarınnıñ ber öleşen tuzdıra. Batí xan citäkçelegendäge kümäkläşterelgän ğäskär 1236. yılda Bilär, Suar, Cükätaw h.b. şähär-qälğälärne yawlap aluğa ireşä, şunnañ soñ İdel buyı Bolğarı Cüçi Olısınıñ ber öleşenä äwerelä.


text:
Mullanur Waxitov
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Waxitov Mullanur Mullacan ulı (1885-1918.), säyäsät eşleklese. Qazanda 1905-1907. yıllardağı ínqílab (revolúsí) waqíğalarında qatnaşawçı. 1917. yılda Möselman Sosialistlar komitäten oyıştırıçı häm anıñ citäkçelärennän berse, "Qızıl Bayraq" gäzete möxärrire. 1918. yılda Märkäz (Üzäk) Möselman komissariatı citäkçese, RSFSRnıñ Millätlär Eşe buyınça xalıq komissariatı kollegiäse äğzası., Üzäk Möselman Xärbi kollegiäse räise. Qızıl Armí öçen möselman ğäskäri berämleklärne oyıştıruğa citäkçelek itä. Ber ük waqıtta 1918. yılnıñ Yülennän İdel buyında azıq-töläk tuplawçı ğädättän tış komissar wazífaların da başqara. 1918. yılnıñ Augustında Qazannı Aqlar höcümennän saqlaw könnärendä 2. Tatar-Başqort batalyonı komandire. Aq Çexlar qulına elägä häm atıp üterelä.


text:
Wäisilär xäräkäte
Wäisilär xäräkäte, dini häm ictimağí-säyäsi xäräkät, milli-sosial tigezsezlekkä qarşı köräşneñ ber çağılışı (19. yözneñ 2. yartısı - 20. yöz başı). Wäisilär xäräkäten ingezläwçe - Bahawetdin Wäisev.
Tatar igençelären, hönärçelären häm urta qul säwdägärlärne berläştergän. Bahawetdin Wäisev qulğa alınğaç ta (1884.), aña iäwçelär sanı kimemägän. 1908. yılda Qazan gubernasınıñ Qazan, Arça, Zöyä öyäzlärendä, orenburg häm başqa kürşe gubernalarda, Urta Asíada Wäisilär xäräkäte 15 meñläp keşene berläştergän. Wäisilär xäräkätneñ töp taläpläre - grajdanlıq qanunnarına häm cirle xakimiätkä buysınmaw, fäqät şäriğät quşança, Qör'änçä yäşäw, káfirlär armísında xezmät itmäw, salım tülmäw, ike başlı qaraqoşlı pasportnı almaw. 1884. yılda Bahawetdin Wäisev häm başqa qayber citäkçeläre qulğa alınğannan soñ, bu xäräkätkä qatnaşawçılar polisiä ezärleläwennän qaçıp, yäşerten eş itügä küçälär. Şäkertlär häm xalıq arasında fikerdäşlär tuplaw tuqtalmí. 1897. yílğa bilgelängän xalıq sanın isäpkä alu çarasına qarşı bulğab Wäisilär xäräkäte wäkillärennän 100dän artıq keşene patşa xökümäte qabat qulğa ala häm sörgengä cibärä.
1905-1907. yıllardağı inqilab (revolúsía) waqıtında Wäisilär xäräkäte köçäyä, Íslam sosializmı ruxında üzenä ber yañarış kiçerä. 1917. yılğı Öktäber Revolúsísınnan soñ wäisilä Sovet xakimiäten yaqlayaçaqların belderälär. Räsäydä grajdannar suğışı barğanda Qızıl Armí safında Wäisilär xäräkäte tarafdarlarınnan polk oyıştırıla. 1920. yıllarda wäisilär Çístay kantonında Yaña Bolğar awılına nigez salalar, şunda tuplanıp yaña şartlarda üzlärençä yäşärgä niätlilär. Ämma 1930. yıllardağı repressilär waqıtında başlap yözrüçeläre qulğa alınğaı, xäräkät tämam tarqala.


text:
Bolğar şähäre
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bolğar (pyc. Бoлrap) — Tatarstannıñ könyaq-könbatışında, İdelneñ sul yaq yarında (Kuybışev susaqlağıçı) urnaşqan, rayon buysınuındağı şähär. Spas rayonı üzäge (1930 yıl). 1991 yılğa çaqlı Kuybışev. Bolğar şähärlege çitendä, borınğı häykälläre yanında "Bolğar" aerodromı urnaşa.
2014 yılnıñ 23 iyünenda Qatar başqalası Dohada uzğan çirattağı 38nçe utırışında Bolğar tarixi-arxeologik kompleksı YUNESKO bötendönya mirası isemelegenä kertelde [1].
ЭчTәлek
- 1 Urnaşu
- 2 Borınğı Tarix
- 3 Soñğı Tarix
- 4 İstäleklär
- 5 Galereya
- 6 Monı da qarağız
- 7 İskärmälär
- 8 Tışqı sıltamalar
Urnaşu[үзrәpTү]
Çardaqlı timer yulı stantsiäsennän tönyaqqa taba 71 km yıraqlıqta (Ulianovsk — Ufa yünäleşe). Qazanğa qädär — 140 km. Mäydan — 8 km². Xalıq sanı — 8,3 meñ keşe (2009). Ruslar — 83,4 %, tatarlar — 12,9 %, çuaşlar — 2,1 % (1989). Azıq-tölek predpriätieläre, tegü fabrikası bar.
Borınğı Tarix[үзrәpTү]
İdel Bolğarında berençe şähärlär X yözneñ 20 nçe yılları başında kürenä başlıy. Bu xäl elekke yarımküçmä tormıştan utraqlaşıp kön itügä küçü belän bäyle. Berençe bolğar şähärläreneñ üsep çığuı islam qabul itü çorına turı kilä. Bu — oçraqlılıq tügel, ä zakonlı tarixi protsess. Näq menä dönyanıñ iñ qüätle dinnäre, şul isäptän islamnıñ taraluı şähärlär barlıqqa kilü, tsivilizatsiä üseşe belän bäyle. Bolğarda da şulay bulğan. Bu däwlättä berençe şähärlär üsep çığu belän bergä bolğarlarnıñ üz aqçaların suğu da başlanğan.
Däwlät başqalası[үзrәpTү]
Bolğarnıñ X yöz başınnan, däwlät oyışqanda uq, başqala sıyfatında üsep kitüe tabiği bulğan. Çönki ul bik uñaylı urınğa, İdel belän Kama totaşqan cirgä—Könçığış Awrupanıñ iqtisadi häm strategik yaqtan zur ähämiäte bulğan ike zur su yulı buyına utırğan. Başqalanı şundıy möhim urında tözü bolğar cirlären ber üzäk däwlätkä berläşterüdä, İdel Bolğarın häm anıñ başqalasın Könbatış belän Könçığış arasında iqtisadi häm mädäni elemtälär üzägenä äwerelderüdä ifrat zur rol' uynağan. Bu oçraqta däwlätneñ säyäsi üzäge şul däwlätneñ üzeneñ häm anıñ töp xalqınıñ iseme belän ataluı bik tä tabiği bulğan. XII yözdä Bolğarğa ike ğäräp säyäxätçese kilep çıqqan. Anıñ berse—bezgä az tanış äl-Cäwaliki, ikençese inde berniçä tapqır telgä alınğan äl-Ğarnatıy. Äl-Cäwaliki Bolğarğa 1145 yılda kilgän, tik anıñ yazmaları bezneñ könnärgä qädär saqlanmağan. Tatar tarixçısı M. Rämzi Qazan, Bolğar häm tatar däwlätläre turındağı kitabında añardan qayber özeklär birgän: «Alarnıñ (bolğarlarnıñ) qorılmaları Rum (Vizantiä) qorılmalarına oxşağan. Alar zur xalıq, alarnıñ şähäre Bolğar dip atala. Ul bik zur şähär».
Äl-Ğarnatıynıñ Bolğar şähäre turındağı mäğlümatları beraz qısqaça, ämma bik qimmätle, çönki alar şähärneñ şul çaqtağı tışqı yözen surätlilär: «Ä Bolğar da ğäyät zur şähär, ul gel narat ağaçınnan ğına tözelgän, ä şähär diwarı — imännän». Şäreq geografiäsendä şulay uq «eçke» Bolğardan, yağni Bolğar şähäreneñ üzennän tış tağın däwlätne tışqı dönya belän bäyli torğan säwdä urını sıyfatındağı «tışqı» Bolğar turında da xäbärlär oçrıy. Anısı—İdel buyındağı ataqlı Ağa bazar, zur yärminkä urını. Tarixi çığanaqlarda şulay uq Bolğarnıñ annan 20 könlek yul arasında urnaşqan borınğı Rus'nıñ başqalası Quyabtan, yağni Kievtän keçeräk buluı äytelä.
İsemnäre[үзrәpTү]
Mongollarğa qädärge çornı çağıldırğan rus yılyazmalarında şähär bularaq Bolğar iseme oçramıy («Böyek Bolğar» bilgelämäse berençe tapqır XIV yöz azağında barlıqqa kilä—ul turıda Altın Urda xaqındağı bülektä söylärbez). «Bolğar» süze Altın Urdağa xätle çorda ğomumän bolğar cire ataması bularaq qına qullanıla. Ä borınğı Bolğarnı 1164 yılda Tönyaq-Könçığış Rus kenäzeneñ İdel Bolğarına yawı uñayınnan yılyazmada telgä alınğan Bräximov (İbrahim) şähäre itep qaraw ğädätkä kerep kitkän. Dimäk, Bolğar äle ul waqıtta başqala bulğan. Ul XII yözneñ berençe yartısında da şulay bulıp qalğan; härxäldä, äl-Cäwaliki häm äl-Ğarnatıy anı ilneñ baş şähäre itep yazğannar, alar şul şähärdä tuqtalğannar da.
Bolğar Ämirläre häm Täñkäläre[үзrәpTү]
Mäğlüm bulğança, Urta Aziädä Samanilar idärä itkän çorda (IX—X yözlärdä) Yevropa belän Aziä arasında säwdä bağlanışlarında ğäräp dirhämnäre—qufi kömeş täñkäläre zur urın totqan. X yözneñ 20 nçe yıllarınnan başlap bolğarlar, samanilarğa oxşatıp, üz idäräçeläre isemennän, tik yılların häm Urta Aziä şähärläreneñ isemnären quyıp, aqçalar suğarğa öyrängännär. Mäsälän, Mikail ibne Cäğfär atlı bolğar ämire isemennän suğılğan, läkin Sämärqand, Şaş (Taşkent), şulay uq Farsınıñ, yağni İrannıñ Bälx, Nisabur şähärläreneñ isemnäre quyılğan aqçalar yörüe bilgele. Ämma ozaq ta ütmästän Bolğarda, üz şähärlären kürsätep, küpläp üz aqçaların suğu başlanğan. Mäsälän, 931, 948—959 yıllarda Nasıyr ibne Äxmät häm Talib isemennän suğılğan aqçalar mäğlüm.
Talibnıñ soñraq idärä itkän ulı Mö'min ber ük waqıtta Suarda da, Bolğarda da aqça suqqan. Anıñ 976 yılda suqqan täñkäläre tabıldı. Tik şunnan soñ, 980 yılğa qädär, aqça suğu bütän Mö'min—İbne Xäsän isemennän barı Bolğarda ğına alıp barılğan. Älege xäl Suarnıñ bu waqıtqa, elekke säyäsi qüäten yuğaltıp, ilneñ başqalası bulğan şähre Bolğarğa tulısınça buysınuın kürsätep tora. Şunısın da äytergä kiräk, bolğar aqçalarınıñ taralış geografiäse bik zur bulğan. Bay xäzinälär eçendä alar ber-ber artlı Yuğarı İdel buyında, Novgorod häm Pskov cirlärendä, Baltıyq buyında, Sqandinawiä illärendä häm xätta Daniädä tabıldı (Daniädä tabılğanı—Suar täñkäse).
Altın Urda däwere[үзrәpTү]
Altın Urda oyışqan çağında, möstäqillegen cuyğan başqa däwlätlär kebek ük, İdel Bolğarı da ulus sıyfatında yaña mämläkätkä kerä—XIII—XIV yözlärneñ tarixi çığanaqları şunı raslıy.
Altın Urda oyışqanda aña kerep qalğan Bolğar bu däwlät köçäyep kitkän zamannarda anıñ ähämiätle ber öleşen täşkil itä. Cuçi ulusınıñ üz şähärläre qalqıp çıqqançı, İdel buyındağı säwdä üzäge bularaq, däwlätneñ märkäze wazifasın da üti, cuçi täñkälären dä iñ äwwäl iqtisadi nığıp ölgergän Bolğar qalasında suğa başlıylar. XIII yözneñ 50—60 nçı yıllarında suğılğan aqçalı xäzinälär änä şunı raslıy. Soñğı yıllarda Tatarstannıñ Apas rayonınıñ Borındıq awılı yanınnan 995 täñkädän torğan zur ğına xäzinä tabıldı.
XIII yözdä säyäxät itkän italian keşese Marko Polo yazıp qaldırğança, Altın Urdanıñ baştağı xannarı Batu belän Bärkä Saraydan torıp ta, Bolğardan torıp ta idärä itälär. Ä inde XIV yözdä Bolğar qalası Altın Urdanıñ ayıruça zur häm mäşhür şähärlärennän bersenä äwerelä. Dimäk ki, Bolğar qalası da, elekkege Bolğar däwläteneñ bilämäläre dä tulayım Altın Urdağa kerä häm anıñ tönyağındağı ulusnı täşkil itä; urta ğasırlardağı bu mäşhür däwlätkä, yağni Altın Urdağa, Bolğarnıñ qatnaşı bulmağan, digän fikerne alğa sörü öçen bernindi fänni nigez yuq. Din berlege (bigräk tä Üzbäk xan waqıtında islam däwlät dine bularaq nığıp alğaç), urtaq tel, şähär mädäniätendäge — arxitektura-tözeleştä, yüwelir sänğäte häm hönärçelekneñ başqa törlärendäge— oxşaşlıq Bolğarnı Altın Urdağa bik nıq bäyli, anıñ ayırılğısız öleşenä äwerelderä.
Näq menä şuşı däwerdä Bolğar cirendä zur üzgäreşlär, alğa kiteş bula: çuyın qoya başlıylar (anıñ seren Üzäk Aziädän tatarlar alıp kilä); berençe utlı qoral qullana başlıylar; bizäp-maturlap qäber taşları quyu ğädätkä kerä; çülmäkçelek hönäre alğa kitä, çınayaq kirpeçlär citeşterü, bizäk töşerep yäki yazu yazıp häm anı qalın yaltırawıq belän qaplaw, zatlı sawıt-saba yasaw, taş-kirpeç arxitekturada mozaika häm mayolika ışanıçlı urın yawlap ala.
Bolğar öçen köräş[үзrәpTү]
Cuçi ulusında Bolğar XIV yözneñ berençe yarısında bik nıq alğa kitsä dä, annan soñ Sarayda täxet öçen köräş başlanğaç, xällär üzgärä.
1361 yılda Bulattimer digän ämir, Bolğar qalası belän Urta İdelne tartıp alıp, Cuçi ulusınnan ayırılıp çıqmaqçı bula. Ämma 1367 yılnı ul Suzdal' kenäze ğäskärläre belän suğışıp ciñelä dä Sarayğa qaça häm anda Altın Urda xanı Gaziz tarafınnan üterelä. Rus çığanaqları ikençe ber xannıñ—Xäsänneñ, Altın Urda täxetennän töşerelgäç, tönyaqqa qaçuın häm üzen Bolğar ämire dip iğlan itüen yazalar. (Yılyazmalarda ul Asan, Osan iseme belän 1370 häm 1376 yıllarda telgä alına.)
1391, 1395 yıllardağı suğışlarda Aqsaq Timerneñ Tuqtamış xannı ciñüe bu cimerelüne tizlätä. 1395 yılnı Tönyaq Qawqaz tirälärendäge suğışta ciñelgäç, Tuqtamış tönyaqqa—Bolğarğa qaça. Şul çağında, Altın Urda xanın ezärlekläp, Aqsaq Timer Bolğar ciren yawlap alğan ikän, şähärne cimergän digän fiker fändä şaqtıy kiñ taralğan.
Cimerü[үзrәpTү]
Bolğar cirenä bäla-qazanıñ zurrağın rus uşquynikları (yılğa yulbasarları) kiterä. İdel buylap köymälärdä yaw belän kilep, Kostroma, Ugliç, Nijniy kebek rus qalaların talap, bölgenlekkä töşerep yörüçe yulbasar uşquyniklar Sarayda ığı-zığı barğanın, üzäkneñ dilbegäne buşatqanın abaylap alalar da 1360, 1366, 1374, 1391 yıllarnı Bolğarğa, İdeldäge häm Qamadağı bütän qayber şähärlärgä yabırılalar. Xalıqnı talap, yolım alıp qına qalmıyça, köymälärgä äsirlärne dä töyilär. Rus kenäzläre dä qul quşırıp utırmıylar—Urta İdelgä 1370, 1376, 1431 yıllarnı yaw belän kilälär. Olı kenäz Vasiliy II neñ woyevodası Fedor Pestrıy, 1431 yılnı Bolğarğa zur yaw belän kilep, şähärne talap-cimerep kitä. Şunnan soñ inde Bolğar berqayçan da ternäklänep kitä almıy.
Bolğarı "torğızuı"[үзrәpTү]
1712 yılnı Qazannıñ xristian dine başlığı borınğı «Bolğar möselman şähärlege» urınına monastır' saldıru niäte belän gubernatorğa möräcäğät itä, «borınğı taş binalardan» başqa anda berni yuq, dip yaza. Gubernator röxsät birä häm irlär monastıre qorırğa dip kileşälär. Şähärlekneñ qıl urtasındağı Camiğ mäçet belän Bolğar ämireneñ saray urınnarın mäğqül kürälär, ä inde qayber arxitektura yädkärlären çirkäw itep, xätta äle baz bularaq ta faydalanalar. 1732 yılnı Qazannıñ bay satuçı Mixlyayev monastır'ğa atap borınğı Bolğar urınına «wo imya Uspeniä Boğomateri» digän taş çirkäw tözetä. Şähri Bolğar xärabäläreneñ taşı çirkäw binasına yarap quysa, yazulı qäber taşların... fundamentqa, çirkäw astına salıp qaldıralar. Monastır'nı 1770 yıllarda yabalar, şundağı bistä çirkäw iseme belän «selo Uspenskoyı» dip yörtelä başlıy, soñraq iske iseme—Bolğar qayta.
Petr I, Yekaterina II kilüläre[үзrәpTү]
Äle 1722 yılnı İranğa poxod belän İdel buylap barğanda, yul uñayınnan Bolğarğa Petr I dä suğılıp uza. Ul çağında äle şähärlektä azmı-küpme isän 70 läp bina bula. Ä inde 1766 yılnı Äbi Patşa (Yekaterina II) kilgändä alar 44 kä genä qala. Arxeoloğlarnıñ tırışlığı belän bügenge köngä şähärçek urınında bezgä 70 läp borınğı bina qaldığı mäğlüm. Şularnıñ fäqät altısı, azmı-küpme elekke xälenä qaytarılıp, borınğı arxitekturabız yädkäre bularaq saqlana.
Bolğarnıñ baş mäçete sanalğan älege mäçetkä teräp salğan manaranıñ bieklege 25,5 m bulıp, ul 1841 yılnı awıp töşä. Anıñ yanında ike törbä: könçığıştağısına xannar näselennän çıqqan xatın-qıznı, tönyaqtağısına ir-atnı cirli torğan bulalar. Şunnan yıraq tügel genä—ämir sarayı; bezgä mäğlüm A. Mixaylov yazmalarında ul «tsarskiy dom» (patşa yortı) dip birelä. Uspen çirkäwe näq şunıñ urınına qorılğan.
Riwäyätlär[үзrәpTү]
Xalıq telendä mondıy riwäyät bar. Aqsaq Timer şähri Bolğarnı ala da barça xalqın qırıp beterä. Ğabdulla xan üzeneñ ğailäse belän Xökem pulatına kerep biklänä. İlbasarnıñ ämere belän pulatqa büränälär öyep, ut törtälär. Xannıñ ğailäse yanıp häläk bula, fäqät güzäl xan qızı ğına, xoday quşıp; isän qala—anı pulatnıñ gömbäzendä utırğan xäldä kürälär.
Riwäyättäge Xökem pulatın bügengäçä saqlanğan Qara pulatqa yurıylar: anıñ taş diwarları yanıp qaralğan, yänäse. härxäldä, bu binanıñ Tatarstan cirendäge urta ğasırlardan qalğan iñ üzençälekle monumental' arxitektura yädkäre bularaq qimmäte zur. Anıñ yanında—Aq pulatnıñ qaldıqları: ul uzğan ğasırnıñ 60 nçı yıllarında cimerelä. Aq pulat cämäğät munçalarınıñ berse bula: urtada basseynlı zur yuınu bülmäse, poçmaqlarında—nomerlar. Üzäktän cılı kilä, balçıq häm timer torbalardan qaynar häm salqın su ağıp tora. Taw itägendä arxeoloğlar yänä ber munçanıñ—Qızıl pulat digäneneñ qaldıqların qazıp çığaralar; eçke diwarları qızılğa buyalğanğa kürä şundıy isem birälär. Anısınıñ üzäk zalında fontan atıp torğan. Bolğarda iñ äybät saqlanğan arxitektura yädkäre—Keçe manara; anıñ bieklege 15 m. A. Mixaylov 1712 yılnı anıñ yanındağı mäçetne dä bilgeläp quya; xärabäläre äle uzğan ğasırnıñ 20 nçe yıllarına çaqlı saqlana. Qazan xanlığı däwerendä älege mäçetneñ tübänge qatı xannar törbäse bularaq faydalanıla. Ğomumän, ul tirälär xannar ziratı digän isemdä yörtelä; şundağı isän qalğan Xan törbäseneñ zamanında aq häm zäñgär mozaika belän bizälgän buluı mäğlüm. Şähärlekneñ nığıtmaları tışında Keçe şähär urnaşqan; anıñ qapqasınnan qalğan xärabälär, aq taştan qorılğan binanıñ nigezenä qarap, Bolğar xakimiäteneñ cäyge rezidensiäse bulırğa tieş, digän fiker yäşäp kilä. Şähär tışında — Grek pulatı, yağni ärmän bistäsendä Qawqazdan kilgän säwdägärlär, qunaqlar öçen qorılğan çirkäw bulğan, ämma ul da inde küptän cimerelgän. Basım yasap şunısın äytergä kiräk: yuğarıda sanap kitkän yädkärlär hämmäse dä XIV yözgä, Altın Urda zamanına qarıy.
Soñğı Tarix[үзrәpTү]
Xäzerge Bolğarı tarixı Bolğarlar awılınnan başlıy. Revolyutsiägä qädär Qazan gubernasınıñ Spas öyäze eçendä bulğan, sovetlar waqıtında — TASSR Kuybışev rayonında. Kuybışev susaqlağıçı tözü waqıtında Quybışev şähäre su astında qaldı. Şähär xalqı häm xakimiäte 1953–1956 yıllarında Bolğarlar awılına küçte. 1957 yılda awılğa Quybışev isemene birdelär häm ul TASSR Quybışev rayonınıñ üzäge bulıp çıqtı. 1991 yılda şähärgä Bolğar isemene birdelär. 2010 yılda şähärdä turistik üzäk tözüe başlandı.
Rayon üzägennän könçığışta Bolğar däwlät tarixi-arxitektura muzey-tıyulığı urnaşqan. X–XII ğasırlarda biredä İdel-Çulmandağı Bolğar däwläte başqalası urnaşa. Bolğar yanında mäçetlär, mawzoleylar, munçalar saqlanğan. Biredä toraq, hönärçelek, säwdä kvartalları da bulğan.
İstäleklär[үзrәpTү]
- Bolğar şähärlege:
- Camiğ mäçete
- Zur manara (zamança qorılma)
- Könçığış dörbä
- Tönyaq dörbä
- Keçe manara
- Aq pulat
- Qara pulat
- Xan munçası
- Xan dörbäse
- Keçe şähärçek
- Ğabdraxman qoyısı
- Rabiğa küle
- Uspenye çirkäwe (1732), xäzerge waqıtta — tarixi-arxeologiä muzeye
- Aq Mäçete
- İkmäk muzeye
- hönärçelek muzeye
Galereya[үзrәpTү]
Monı da qarağız[үзrәpTү]
- Bolğar bizäleş sänğäte
- Bolğar çigä asılması
- Bolğar
- Ağa bazar
- Böyek Bolğar ile
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
- Bolğar-Rus kileşüläre
İskärmälär[үзrәpTү]
- ↑ http://www.azatliq.org/archive/news/20140623/570/570.html?id=25431821 Бoлrap Tapиxи-apxeoлorиk koMплekcы ЮHECKO иceMлereHә kepTeлдe
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ПoBecTb BpeMeHHыx лeT. M.-Л., 1950. Ч. 1-2; ПoлHoe coбpaHиe pycckиx лeToпиceй. M., 1949. T. 2; M., 1962. T. 1, Bып. 2.
- Boлжckaя Бyлrapия и Pycb. KaзaHb, 1986.


text:
Diwan
Diwan (farsı دیوان ) — qayber İslam däwlätlärendä yuğarı başqarma häm qanunnar çığara torğan xakimiät organı häm şuşı organnıñ citäkçese ataması.
Tarix[үзrәpTү]
Berençe tapqır Diwan süze xälifä Omar (634-644) xakimlegenä bağışlanğan käğäzlärdä IX ğasırda telgä alına.
Tatar däwlätläre[үзrәpTү]
Qazan xanlığında häm bütän tatar däwlätlärendä Diwan - qanunnar çığara torğan yuğarı wäkillär däwlät organı bulğan. Qayçaqta Diwan äğzaları xannı saylağan. Däwlät başında xan torğan. Anıñ eşçänlege asılda díwan äğzaları qarar-kiñäşläre nigezendä alıp barılğan. Xannan qala aqsöyäklär qatlawın bäk, ämir, morzalar, ruxanilar, ä xärbi qatlawnı uğlan, bahadir, içkilär täşkil itkän. İdaräçe ıruğlar: Arğın, Barın, Qıpçaq, Şirin bulğan.
Xäzerge zaman[үзrәpTү]
Marokko soltanatında ministrlıqlar diwan dip atala.
- Diwan al-Alaf: xärbi ministrlıq
- Diwan al-Bar: diñgez ministrlığı
- Diwan al-Shikayat (Chikayat): şiqäyät ministrlığı


text:
İtimallıqlar teoriyası
İtimallıqlar teoriyası - tosınnanlı qubılıslardag'ı (ha'diyselerdegi) nızamlıqlardı izertlewshi matematikalıq ilim bolıp tabıladı.
Tosınnanlı ha'diyse (waqıya) degende ju'zege asıwı ha'm aspawı mu'mkin bolg'an ha'r qanday waqıyanı tu'sinemiz.
Ha'r qıylı fizikalıq ha'm texnikalıq ma'selelerdi ilimiy jaqtan izertlegende tosınnanlı qubılıslar dep atalıwshı ayrıqsha tu'rdegi qubılıslar menen ushırasıwg'a tuwra keledi.
Tosınnanlı qubılıs-bir sınawdı (ta'jiriybeni, eksperimentti) bir neshe ma'rte ta'kirarlag'anda ha'r ret ha'r qıylı o'tetug'ın qubılıs bolıp tabıladı. Mısallar:
- Bir deneni bir neshe ma'rte analitikalıq ta'rezide o'lshew.
- Samolettın' berilgen biyiklikte ushıwı ha'm t.b.
İtimallıqlar teoriyası basqa matematikalıq ilimler sıyaqlı praktikanın' talabınan kelip shıqqan ha'm rawajlanbaqta.
Massalıq tosınnanlı qubılıslarg'a baylanıslı ma'selelerdi sistemalı tu'rde izertlep baslaw ha'm sa'ykes matematikalıq apparattın' payda bolıwı XVII a'sirge tiyisli. Ataqlı fizik Galiley XVII a'sirdin' basında fizikalıq o'lshewlerdegi qa'teliklerdi tosınnanlı qubılıs dep qarap ha'm olardın' itimallıqların bahalap, onı ilimiy jaqtan izertlewge ha'reket etken.
İtimallıqlar teoriyasının' ha'zirgi so'z mag'anasında payda bolıwı XVII a'sirdin' ortalarına tiyisli bolıp, Paskal, Ferma ha'm Gyuygenslerdin' qumar oyınlar teoriyası tarawındag'ı izertlewlerge baylanıslı.
Son'g'ı jılları texnikalıq mashqalalardı sheshiwge baylanıslı itimallıqlar teoriyasının' taza tarawları pa'n sıpatında o'z aldına payda bolıp atır. Ma'selen "Massalıq xızmet ko'rsetiw teoriyası", "İnformatsiyalar teoriyası", "Tosınnanlı protsessler teoriyası" h.t.b.


text:
Antarktikanın' xalıqaralıq huqıqıy da'rejesi
Antarktikanın' xalıqaralıq huqıqıy da'rejesi
Antarktikanın' qalın' muz benen qaplang'an usı kontinenttin' og'an tutasıwshı suw ha'm atawlardın' ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy da'rejesi XX a'sir basında bir qatar ma'mleketler ta'repinen anaw yaki mınaw tiykarlarında usı aymaqtın' ayrıqsha rayonlarına bola o'z suverenitetin' ja'riyalawı ha'm usının' na'tiyjesinde ma'mleketler arasında dawlar ha'm qurallı soqlıg'ısıwlar kelip shıg'ıwı menen baylanıslı.
Bunday jag'daydın' keleshegi joq ekenligi ha'm adamzattın' ulıwma ma'pleri jolında Antarktikanı u'yreniw ha'm onnan paydalanıwg'a qaratılg'an xalıqaralıq birge islesiwdin' jedel rawajlanıwı onın' ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy da'rejesi ha'm aymaqlıq ta'rtibin belgilewdi talap etedi. Usı konferentsiya Antarktika haqqındag'ı sha'rtnamanı islep shıqtı. Da'slep usı sha'rtnama 12 ma'mleketten ibarat edi. Bu'gin onın' qatnasıwshıları sanı 40 tan artıq boldı. Usı sha'rtnama tiykarında keyin ala Antarktika huqıqıy jag'dayın retlestiriwshi, atap aytqanda, Antarktika qorlarınan paydalanıw boyınsha sha'rtnamalar du'zildi. 1959-jılı qabıl etilgen sha'rtnama eki tiykarg'ı jag'daydan kelip shıg'adı:
- ol qandayda bir ma'mlekettin' Antaraktika aymag'ınının' hesh bir bo'leginin' suverenitetin ta'n almaydı ha'm onın' menen birge aymaqlıq dawlardı biykarlamaydı da;
- sha'rtnama ma'mleketler xalıqaralıq birlespesi ko'zqarasınan kelip shıg'ıp, Antarktika tek tınısh ma'selelerde paydalanıwı lazımlıg'ın belgileydi.
Usıg'an muwapıq, Antarktikanın' tolıq quralsızlandırılg'anlıg'ı ha'm biyta'repligi belgilengen.
Antarktikada ilimiy ha'm basqa izertlewler alıp baratug'ın stantsiya ha'm ekspeditsiya ag'zaları onı jibergen ma'mleket yurisdiktsiyası astında boladı, stantsiya ha'm ekspeditsiyalar arasında olar xızmetkerleri almastırılg'anda da bul jag'day saqlanadı.


text:
Braun universitetı
Brown universitetı (БpayH yHиBepcиTeTы). AQŞnıñ Rhode Island ştatınıñ Providence şähärendä urnaşqan xosusıy universitet. Brown universitetına nigez 1764 yılda salına. Ul AQŞnıñ yäş buyınça cidençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
1763 yılda James Manning isemle Baptist din ähele Rhode Islandqa qolledj oyıştıru öçen cibärelä. 1764 yılnıñ 3 martında qolledj tözü turındağı Ustav qabul itelä. Ustawqa imza quyaçılar arasında John häm Nicholas Brownnar bula. Universitet näq menä alar iseme belän atala da. Ustav nigezendä universitetnıñ Trustı 36 äğzadan torırğa tieş bula. Şulardan yegerme ikese Baptist (Baptist), biş Duslıq (Friends), dürt Congregationalist (Congregationalist), häm bişese Episcop (Episcopalians) çirkäwlärenä qarağa tieş bula. 1765 yılda James Manning, qolledjnıñ berençe prezidentı bularaq bilgelänä.
Brown universitetınıñ dewizı “In deo speramus” (Latinçadan, Allahı Täğälägä ömetlänäbez).
Campus[үзrәpTү]
Brown Providence şähärendä iñ zur cir biläwçe oyışma. Töp qampusnıñ 143 aqr bilämälerendä 235 bina urnaşqan. Şular arasında AQŞnıñ iñ zur qoloniäl çor qorılmaları tuplanması.
Oyışma[үзrәpTү]
College häm Mağistr mäktäbe universitetnıñ iñ zur berämleklärennän berse. Monda barlığı 100 dän artıq belgeçlek buyınça belem alıp bula. 2000gä yaqın qurs täqdim itelä. İñ popular belgeçleklär – Biologia, Tarix, Xalıqara mönäsäbätlär.
Watson Xalıqara mönäsäbätlär mäktäbe. Bu mäktäpne AQŞnıñ Sowet berlegendäge elekkege ilçese häm IBM qorporasiäse prezidentı Thomas Watson oyıştıra.
Warren Alpert Medisina mäktäbe. Medisina programması 1811 yılda başlanıp kitä.
Keşelär[үзrәpTү]
Universitet prezidentları


text:
Gabriel Garcia Marquez
Gabriel José de la Concordia García Márquez (tuwılg'an: 6 mart, 1927) Latın Amerikasında Gabo laqabına iye Kolumbiyalı jazıwshı, dramaturg ha'm jurnalist. Ol 20-a'sirdin' en' ko'rnekli jazıwshılarınan biri dep esaplanıp, 1982-jılı Nobel sıylıg'ın alıwg'a miyassar bolg'an. Ol jurnalistika menen shug'ıllanıw ushın universitettegi yuridika fakultetindegi oqıwın taslap ketken. 1958-jılı Mercedes Barchag'a u'ylengen, olardın' Rodrigo ha'm Gonsalo degen balaları bar.
Ol jurnalist retinde ko'plegen qısqa gu'rrin'ler ha'm basqa a'debiy shıg'armalardı jazg'an, biraq onın Ju'z jıllıq jalg'ızlıq (1967) ha'm Xolera waqtındag'ı muhabbat (1985) romanları og'an du'nya ju'zlik danq alıp keldi. O'zinin' shıg'armalarında Márquez siyqırlı realizm a'debiy stilinen ko'p qollang'an, ha'm bul stildin' basqalardan o'zgesheligi a'piwayı ha'm real jag'daylarda sıyqırlılıq elementlerinen paydalanıwı bolg'an.


text:
Omar Hayyam
Parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri Omar Hayyam 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılg'an. Atası shatır tigiwshi bolg'anı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalag'an. Onın' jasag'an zamanı Orta Aziya G'aznaviyler hu'kimranlıg'ı da'wiri. Usı da'wirdin' belgili danıshpanlarının' biri Nizammulmu'lk (1017-1032) wa'zir da'rejesine jetip shıg'ısta u'lken medreseler qurıp, a'tirapına belgili adamlar jıynag'an. Omar Hayyam da jaslıg'ınan filosofiya, filologiya ha'm matematika t.b. ilimlerdi qunt penen u'yrengen. Son'ınan Nizammulmu'lktan İsfahang'a shaqırtıp observatoriyag'a basshılıq etiwdi o'tinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırg'an. Biraq onın' atın pu'tkil du'nyag'a tanıtqan rubayıları ekenligi bizge ma'lim.
Omar Hayyam da'wirinde sufizm ta'liymatı ken' taralg'an edi. Biraq ol real ta'biyat tendentsiyalarına su'yenedi. Ma'selen materialistlik tendentsiyalardag'ı filosofiyalardın' pikiri menen ortaqlasıp, Omar Hayyam du'nyanın' materiyanın' ma'n'giligin, bardan joq bolmag'anlıg'ın ha'm joqtan bar bolmaytug'ının ta'n aladı. Du'nyanı o'lmeytug'ın ruwxtan, ideyadan ibarat dep tu'sindiriwshi ta'liymatqa qarsı boladı.
Bul du'nyadan ketken menen du'nyag'a bir pul,
Jerden izimiz o'tken menen du'nyag'a bir pul,
Du'nya tu'rdı ha'm turadı biz bolmasaqta,
Jer astına tu'sken menen du'nyag' bir pul.
Shayırdın' pikiri boyınsha du'nya ma'n'gi bolıwı menen birge tek g'ana o'zgerip turadı, basqa-basqa tu'ske kirip turadı. Bular bolmıstın' tiykarg'ı nızamlıg'ı dep biledi. Solay etip ol erisilgen o'mirge qayıl bolıp o'mir keshiriw kerek ekenligin aytadı. Shayır du'nyadag'ı zulımlıqlardan, ten'sizlikten qattı nalıydı. Ol g'amnan, qayg'ıdan qutılıwdın' sha'rti go'zzal menen ma'y ish dep tu'sindiredi. Hayyam optimizimdi jaqlaydı. Sonın' menen birge g'am-qayg'ı jalg'ızlıq motivi jırlanadı. Ja'ne aytatug'ın na'rse ma'y (sharap) motivi parsı-ta'jik poeziyasında a'yyemgi, motivlerdin' biri. Negizinde shayır, jo'nsiz ma'y ishiw ta'repdarı emes, sharap o'z mo'lsherinde ishilgende g'ana jaqsı. Mo'lsherden zıyat ishimlik adamdı qor-zar etedi dep tu'sindiredi.
Sharap ishsen' aqıl dana menen ish,
Ya gu'l ju'zli qası qara menen ish,
Gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber,
Biraq, samsam shama menen ish,
Du'nyada adam tuwıladı, o'nedi , o'sedi, o'ledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp ju'rgen topıraqta patshanın' bası, shopannın' barmag'ı aralasıp jatpag'anına kim kepil boladı. Ha'tte "ma'y quyılg'an mına gu'zede bir waqıtları sulıw qız bolg'an shıg'ar"-degen pikirge keledi.
Mınaw gu'ze mendey bolg'an yar qumar,
Su'ygeni de qara burım, xosh nigar,
Bul gu'zenin' tutqası da bir gezde,
Go'zzal moynın qushaqlag'an qol shıg'ar.
Mına gu'ze-patsha shıg'ar, xan shıg'ar,
Endi bunnan suw iship ju'r jalshılar,
Sharap quyg'an ıdıslardın' ishinde,
Sulıwlardın' erinleri bar shıg'ar.
Qullası Omar Hayyam XI a'sirde jasag'an so'z sheberi o'mirge filosofiyalıq pikir ju'rgizgen danıshpan shayır.


text:
Pravoslavie
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ortodoks Xristianlıq yäki Pravoslavie, Rom İmperise bülengäç (395), Xristianlıq Könçığış tarmağı bularaq oyışqan töp häm borınğı yünäleşlärneñ berse. Dini nigezläre 9-11. yözlärdä Bízantía bilgelänä. 1054. yılda Ortodoks Xristianlıq möstäqil çirkäw bularaq formlaşa. Aqrınlap berniçä autokefal çirkäwgä bülenä.ş
Tatarstan cirendä Pravoslavie 1552. yıldan Qazan Xanlığın Urıs däwläte yawlap alğaç häm töbäktä kolonial izü säyäsäte başlanğaç, kiñ tarala. (q. Keräşen Tatarlar)
2001. yılnıñ 1. Yülenä Tatarstanda 172 Ortodoks xristianlıq cämğiäte, ş.i. 9 Keräşen Tatarlar mäxälläse terkälgän.


text:
Texel utırawında Görcälär fetnäse
Texel utırawında Görcälär fetnäse (1945. 4. Äpril - 1945. 20. May) ( /tessel .../)- ul Holland Texel utırawında Sovet Görcä soldatları baş kütärü ide. Fetnä 2. Bötendönya Suğışı waqıtında utrirawnı basıp alğan Almannar qarşı bula. Bu waqíğa qayçayta "Awrupıda soñğı suğış qırı" dip atílar.
Utıraw Alman Atlantik Okeanı buyındağı saqlanu sızığı Atlantik Walında bik möhim bula. Utırawda bik küp köçle nığıtmalar urnaştırğan. Görcälär Görcästan SSR'dan Könçığış Frontında äsir bulğan soldatlar bulalar. Almannar alarnı konzlagerlärdä cíalar häm üz doşmannarğa qarşı suğışa möcbür itälär.. Soñraq batalyonda Almannarğa qarşı yäşeren oyışma eşli balí. Görcälärne Texel'gä Almannarğa buşırğa cibärälär.
1945. yılnıñ 4-5. Äpril tönendä alarğa Beläşmädäşlärneñ ozaqlamí töşerü toyılıp, Almannarğa qarşı fetnä başlílar, utırawında ciñep, 400 Alman ğäskärlären üterälär. Läkin utırawnıñ Köyaqta häm Tönyaqta bulğan flot batarílar basip ala almílar. Şul säbäple Almannarda utırawğa yañadan basıp alu mömkinlek qala. Almannar qorı cirdän bärep kerälär. Qatı köräşneñ berniçä atnadan soñ Almananr utırawnı üz kontrolenä alalar.
Bu suğış Texel'dä "Urıs suğışı" dit atílar. Yaqınça 800 Alman, 500 Görcälär, häm 120 Texel'lelär hälâq bulalar. Küp utarlar yandırıp beterelgän ide. Xätta Almannar Niederlandta häm Dänmarkta 5. Mayda häm Almanıada 8. Mayda qoral taşlílar, suğış däwam itä. Kanada gäskärlär 20. Mayda ğına suğış tuqtatalar.
Hälâq bulğan Görcälär Oudeschild yanında Hogeberg qäberlegendä kümerelgän. Görcälärdä bäxetle axır bulmí. Alarnı Sovet Berlegenä qaytırğa mäcbür itelälär. Stalin äsirgä birelgän ğäskärlären ğafu itmi, alar xíanätçelär bulıp sanalar. Sovet Berlegenä cibärelgän äsirlelärdan küp keşene cäzalap üterälär, başqalar Sovet lagerlärdä utıralar.
Bu waqíğada hälâq bulğan keşelär ğomum alğanda Den Berg utırawında kümerelgän. Bu suğışqa bağışlanğan kürgäzmä utırawdağı aéroportnıñ Aeronutik muzéyínda bar. 1953. yılda Hollandlılar Almannar qarşı suğışqan batırlarına häykäl quyğan.


text:
Fäza-waqıt
Fäza-waqıt (fäza-waqıt kontinuumı) - fäza tiñ xoquqlı waqıt ülçäneşe belän östälgän fizik model.
Fäza-waqıt - özleksez häm matematika qaraşı buyınça Lorents metrikasına buysınğan topologik törlelek (isäpläw fäzası).
Lorents metrikası - Minkovskiy fäzasınıñ psevdoevklidik metrikası, Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä barlıqqa kilä.
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä qullanıla torğan Minkovskiy yassı fäzası buyınça:
Anıñ metrik tenzorı:
İnterval:
Klassik fizikada waqıtqa bäysez Evklid fäzası qullanıla, çönki anda waqıt küzätüçe xäräkätennän bäysez bula.
Kosmologiädä fäza-waqıt täğlimatı berdäm abstrakt Ğälämenä berläşterelä.
Fäza-waqıtta koordinatalar çeltäre 3+1 ülçäneştä cäyelä, barlıq waqiğalar bilgelängän 4 ülçäneş belän taswirlana.
Fäza-waqıtta yaqtılıq konusı töşençäse barlıqqa kilä, ul mömkim bulğan koordinatlar zurlıqların çikli.
Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse[үзrәpTү]
Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt berdäm dinamik tabiğätkä xas, fäza-waqıtnıñ barlıq fizik obyektlar belän tä'sir iteşüe näticäsendä gravitatsiä kilep çığa.
Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt yassı bulmıy inde, ä üz käkrelegen üzgärtä ala.
Köçle gravitatsion qırda fäza-waqıt Eynşteyn tigezlämäläre belän taswirlana, tigezlämädä sul yaqta - geometriä, uñ yaqta - matdä (energiä-impuls tenzorı). Şulay itep — metrik tenzorı - energiä-impuls tenzorına bäyle:
- — Riççi tenzorı (fäza-waqıtnıñ käkrelege tenzorınnan kilep çıqqan)
)
— kosmologik daimie, - energiä-impuls tenzorı, — vakuumda yaqtılıq tizlege, — Nyuton gravitatsion daimie.
- Eynşteyn tenzorı
— Eynşteyn gravitatsion daimie.
Ädäbiät[үзrәpTү]
- ПpocTpaHcTBo и BpeMя — Физичeckaя эHциkлoпeдия


text:
Santır
Santır yalpaq trapetsiya şeklinde olıp, ayrı tahtaçıqlardan yapıştırılıp yapılğan alettir (tsimbalnıñ bir soyu). Onıñ uzunlığı 750-800 mm, keñligi 370 mm, kenarlarınıñ qalınlığı ise 80-100 mm. Lâkin onıñ kölemi çeşit-çeşit ola bile. Santırnıñ kenarında rezonator teşikleri ola - biri tögerek ve büyük, qalğanları onıñ etrafında ufaq-ufaq ola. Bazılarında rezonator teşikleri em ögünde, em yanaşalarında ola. Santırnıñ telleri gruppa-gruppa tarttırılıp, er gruppada unison olaraq qurula. Tellerniñ sayısı 16-dan 22-24-kece. Qurulışı - hromatik; umumiy davuş kölemi - üç oktavağa qadar. Santırnıñ ucları azğana töpege qayırılıp azırlanğan mahsus tayaçıqlarnen çalalar. Sesni yımşatmaq içün tayaçıqlarnıñ ucuna işlengen qoy terisinden parçaçıqlar sarıla. Çalğan vaqıtta santır ya masa üstüne qoyula, ya da icracınıñ tizleri üstünde tura. Bu çalğı aleti de yavaş-yavaş yoq olıp ketmekte.


text:
Karmen
Karmen (Kirill: KapMeH), Corc Bize (äyteleş: [Corc Bizé]) tarafınnan yazılğan iñ tanılğan operalarnıñ berse.
Romantik yıllardan başlap küpsanlı yazuçılar, kompozitorlar häm sänğät ähellären ispaniä üzenä tartqan. Şularnıñ berse fransuz yazuçısı Prosper Mérimée (äyteleş: [Prosper Merime]). Ğailäse Romantik çor belän bäylänmägän bulsa da, Mérimée şul stildä dä äsärlär icat itügä ireşä. İñ tanılğan äsärläre arasında Kolomba häm Karmen.
ЭчTәлek
Yazılu tarixı[үзrәpTү]
Karmen sujetın dönyaküläm tanıtqan daxi isä - Bizet bula. Ul Prosper Mérimée'nıñ romanın muzıkağa küçerä, häm opera formasında säxnäläşterä. Bizet Karmen äsären yazunı 1873 yılda başlıy, häm berençe repetisialär şul uq yılnıñ oqtyaberenä täğäyenlängän bula. 1873 yılnıñ cäyendä avtor berençe aqtnı tämamlıy, opera quyılışı Opéra-Comique teatrında kiçekterelä, häm Bizet ikençe opera yazuğa küçä. 1873 yılnıñ öktäbrendä Opéra yana häm Bizetnıñ äsäre kön tärtibennän töşep qala.
Berniçä aydan soñ Opéra citäkçelege Karmennı 1874 yılnıñ avgustına quyırğa dip täqdim yasıy. Şunnan Bizet operanı tiz arada, ike ay eçendä orkestrlaştıra. Repetisialär 1874 yılnıñ oqtyabrendä başlanıp kitä häm berniçä ayğa suzıla. Karmennıñ berençe säxnä quyılışı Opéra-Comique teatrında 1875 yılnıñ 3 martında ütä. Tänqitçelär operanı oşap betermäsälär dä, xalıq arasında ul dan qazana. Berse artınnan berse postanovqalar başlança: Viennada, Brüsseldä, Sankt-Peterburgta, Londonda häm New-Yorkta. Şulay itep Carmen Pótr Ilyiç Çaykovski süzlärençä, dönyanıñ iñ popular operasına äwerelä.
Sujet[үзrәpTү]
Propser Mériméenıñ äsärläre ğädättä berençe zattan, yağni avtor isemennän yazılalar. Mérimée da, xikäyäläwçe dä äsärneñ töp heroylarına moräl yaqtan bäyä birmi, neyträl pozisiadä toralar. Karmen äsärendä xikäyätçe – arxeolog bula. Ul 1830 yılda Caesarnıñ İspan suğışı qırın öyränü öçen İspaniagä kilä. Başta arxeolog Andalusianıñ dalasında küpne kürgän bandit José Navarro (äyteleş: [Xose Navarro]) belän oçraşa häm anı soldatlar tarafınnan qulğa alınudan qotqarıp qala. Tizdän, Cordoba (äyteleş: [Kordoba]) qalasında ul çegän qızı Karmennı oçrata, häm bu qız anı yazmışın küzallap birü öçen öyenä çaqıra. Seans qıznıñ xucası, José Navarro tarafınnan tuqatıla. Läkin, soñınnan arxeoloğ qunaqxanägä qaytqaç, altın säğäteneñ yuğalğanlığın sizep ala, häm Karmennı urlawda şikli.
Ikençe könne xikäyätçe Seville şähärenä säyäxät itä, häm berniçä aydan Kordoba'ğa kire äylänep qayta. Şunda ul José Navarronıñ zindanda keşe ütergäne öçen ülem cäzasın kötkänen belä. Räsmilärdän säğäten taptırğaç, xikäyätçe José Navarro yanına kilä. José Navarro aña üzeneñ tormış yulın, törmägä niçek kilep eläkkänen söyläp birä. José Basq provinsiaseneñ Navarro şähärendä tuan bula, läkin bilgele säbaplär arqasında şähärdän qaçarğa mäcbür bula. José drağunnan otryadına quşıla häm qapral däräcäsenä kütärelep, Seville (äyteleş: [Sevilyä]) qalasına bilgelänä.
Könnärneñ berendä, 400-500 läp xatın-qız eşlägän tämäke fabrikası yanında kizü torğanda, José Navarro tılsımlı kölü tawışın işetep ala. Bu irennärendä al çäçäk totqan çegän qızı bulıp çığa. İseme - Karmen. Soñınnan fabrikada cäncal quba, anıñ säbapçese bulıp, Karmennı çegän ikänlegen mısqıllap äytüçe ber xanım bula. Qızlar suğışıp kitä. José Navarroğa Karmennı törmägä alıp kilärgä ämer birälär, läkin ul Karmenğa qaçarğa mömkinlek birä, häm üze zindanğa yabıla. Zindannan çıqqaç anıñ däräcäsen ğädi soldat däräcäsenä töşerälär, läkin ul çegän qızın yezläwne tuqtatmıy.
Kiçlärneñ bersendä, polkovniknıñ ştabınıñ tışında kizü torğanda, Karmen häm berniçä sçegän qızı ofitserlarnıñ küñelen açarğa dip kilälär. Näfrät utında yanğan José alarnıñ östäl ästendä biülären patio işege arqılı küzätä. Binadan çıqqanda Karmen Joséğa ber kafeda bik yaxşı balıq äzerlänüwen şıpırt itep äytep qala. Kizü toru waqıtı ütkäç tä, José Navarro şul kafeğa omtıla häm anda Karmennı taba. Alar aşap alalar, Karmen, watılğan tälinkä kisäklären castaneta kebek qullanıp biep kürsätä. Kire komendaturağa qaytu kiçekterep, José Navarro tönne Karmen yanında ütkärergä bula. Yeget çegän qızına mäxäbbätennän şaşqan bulsa da, şul tönnän soñ qız yuğala.
Mönäsäbätlär, Karmen başqa cinayätçelär Gibraltar kontrabandaçın José Navarro saqlağan diwar qapqası arqılı alıp kergännän soñ, dörläp qabınıp kitä. José Navarro Kamrennı ber ofitser yanında kürgäç, ofitsernı üterä häm urmanğa qaça. Şunnan soñ José Navarro kontrabanidstlar törkemenä quşıla. Berse artınnan berse üterülär kitä. Başta yeget Karmennıñ çegän iren ütersä, ikençesendä, Gibraltarnıñ ingliz ofitserın. Tizdän Karmen toreador Lucas'qa (äyteleş: [lukas]) ğaşıyq bula, häm José Navarro, näfrätenä tüzä almıyça, qıznı tawlarğa iltep üterä. İkençe könne, ul polisiagä birelergä qarar qıla.
Tözeleş[үзrәpTү]
- Prelude
Berençe aqt[үзrәpTү]
- Sur la place chacun passe
- Regardez donc cette petite
- Avec la garde montante
- Filez, filez, vite, vite
- La cloce a sonné
- Mais nous ne voyons pas la Commencita ?
- L’amour est un oiseau rebelle
- Carmen ! sur tes pas nous nous pressons tous !
- Quelle enfronterie !
- Parle-moi de ma mère
- Attends un peu maintenante
- Au secours ! Au secours !
- Voyons, brigadier...
- Tra la la la
- Où me conduirez-vous ?
- Près des remparts de Séville
- Voici l’ordre : partez
İkençe aqt[үзrәpTү]
- Entr’acte
- Les tringles des sistres tintaient
- Allons, messieurs, messieurs
- Vivat ! vivat le torero
- Votre toast, je peux vous le rendre
- Allons, messieurs, messieurs, il commence à se faire tard
- Toréador, en garde !
- Porquoi étais-tu si pressé de les voir partir ?
- Nous avons en tête une affaire !
- Amoreuse.. ce n’est pas une raison cela
- Halte-là ! Qui va là ?
- Enfin... te voilà !
- Je vais danser en votre honneur
- La fleur que tu m’avais jetée
- Non ! tu ne m’aimes pas !
- Holà ! Carmen ! Holà !
Öçençe aqt[үзrәpTү]
- Écoute, compagnon, écoute
- Nous allons nous arrêter ici
- Mêlons ! – Coupons !
- Voyons, que j’essaie à mon tour... En vain, pour éviter les réponses amères
- Eh bien, nous avons aperçu
- Quant au douanier, c’est notre affaire
- Noys y sommes
- Je dis que rien ne m’éouvante
- Mais... c’est Don José
- Je suis Escamillo, torero de Grenade
- Holà ! José !
- Entr’acte
Dürtençe aqt[үзrәpTү]
- A deux cuartos
- Les voici, voici la quadrille
- Su tu m’aimes, Carmen
- C’est toi ? - C’est moi !


text:
8. Sınıf Öğrenci Ders Kitabı İndir
8. Sınıf Öğrenci Çalışma Kitabı İndir
7. Sınıf Öğrenci Ders Kitabı İndir
7. Sınıf Öğrenci Çalışma Kitabı İndir
6. Sınıf Öğrenci Ders Kitabı İndir
6. Sınıf Öğrenci Çalışma Kitabı İndir
6. Sınıf Pasifik Yayınları Öğrenci Ders Kitabı İlk 4 Ünite İndir
6. Sınıf Pasifik Yayınları Öğrenci Ders Kitabı Son 4 Ünite İndir
6. Sınıf Pasifik Yayınları Öğrenci Çalışma Kitabı İndir
4. Sınıf Öğrenci Ders Kitabı İndir
4. Sınıf Öğrenci Çalışma Kitabı İndir
4. Sınıf Klavuz Kitabı İndir


text:
Kalendar
Kalendar bul kalendar sa'nelerin ku'nlerge belgilew sisteması. Sa'neler aspandag'ı zatlar, ma'selen ku'n yamasa aydın' qozg'alıwına tiykarlang'an bolıwı mu'mkin.
Kalendar tag'ı da jazılg'an sistemanı ko'rsetiwshi qandayda bir zattı (a'dette qag'azdı) an'latıw ushın qollanıladı (ma'selen, stol u'stinndegi kalendar).
Bul termin rejelestirilgen waqıyalar toplamın an'latıw ushın da qollanıladı (ma'selen, kort kalendarı). Batıs xalıqlarının' ko'pshiligi Gregorian kalendarın qollanadı.
Qosımsha mag'lıwmat[o'zgertiw]
- Anno Domini (AD)
- Jan'a Era (CE)


text:
Yalta
Yalta (ukraince ЯлTa, rusça ЯлTa) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir kurort şeeridir.
Yalta şeerinen "Büyük Yalta" arasında farq bar. Qırım Cumhuriyetiniñ Yalta regionı Büyük Yalta denile — bu Yalta şeer şurasına boysunğan bir yer. Bu yer cenübiy Qırımnıñ ğarbındaki Forostan şarqındaki Gurzufqace bulunğan de bu yerge Yalta ve bir çoq qasaba mensüp.
Şeerniñ adı yunan yalos sözünden asıl oldı, tercimesi — «yalı».
Münderice
İklim[deñiştir]
Yaltanıñ iklimi — Aq deñiz tipindedir. İyülniñ orta arareti +24°C, yanvarniñ orta arareti +4°C, ayazlı qışlarda suvuq arktik tsiklon ya da Sibir antitsiklonı kelgende araret minus derecege alçaqlaşuvınıñ ihtimalı bar. 2006 senesiniñ yanvari Yalta içün anomal suvuq edi, ayrı künlerde köz etüv bütün tarihınıñ vaqtı içün eñ alçaq araret belgilendi — gecede minus 16°C-ge yaqın ve kündüz minus 11°C. Qar örtüsi yılda tek bir qaç kün tutula. Adetince Yaltada dekabr bayağı issi, ayrı küneşli künlerde araret +17..18°C-ge yete bilir. Yanvarde ava keskin tarzda suvuqlaşa: kündüz araret +5..7°C-ge alçaqlaşa, faqat adetince eñ suvuq ay — fevraldir, amma +10°C-ge ve ondan da ziyade ava yımşamaları sıq ola. Qırım çölüne baqqanda Yaltağa baar keç kele, çünki deñiz avanı suvuta, şunıñ içün fevralden berli aprel ortasınace avanıñ arareti — +10°C-ge yaqın. Yaz mayıstan berli sentâbrge qadar devam ete. Adetince sentâbrde ve oktâbr başında eñ yahşı ava, bu mevsim qadife mevsim denile. Noyabrde furtunalar başlanalar, lâkin ale daa suv avadan issice (farqı 10 derecege qadar yetip ola).
Tarih[deñiştir]
Yaltanı qararnen I asırda yunanlar qurğan ediler. Efsanege köre furtuna devamında yolunı şaşırğan yunanlar yalını qıdırıp çoq vaqıt dolaştılar ve niayet yalını (yalos) yetip körgende yalığa çıqıp o yerde qurğan şeeriniñ adını Yalos qoymağa qararına keldiler. Orta asırlar devamında şeer Bizans İmperiyası, Feodoro knyazligi ve ceneviz müstemlekeleri (Gotiya Kapitanlığı) terkiplerinde bulunır edi. Şu devirde o Yalita ya da Calita adlı olaraq malüm edi. Yalta Aluşta ve Gurzuftan farqlı olaraq iç bir vaqıt qale yahut müim arbiy tayama noqta olmadı. 1475 senesinden 1774 senesinece Qırımnıñ yalı boyu Osmanlı Devletiniñ parçası ekende Yalta Mangup qadılığı terkibinde bulunmaqta edi.
1778 senesi Rusiye ükümetiniñ emirine binaen Qırırmnıñ hristian ealisi Azaq deñizi yalısına sürgün etilgen edi ve Qırım Rus İmperiyasınıñ terkibine kirsetilgeninen qırımtatarlar kütleviy icretten soñ Yalta deyerli adamsız oldı da XVIII asırnıñ soñunda kiçik balıqçı köyü olmaqta edi.
1837 senesi taşlı qumlu yol Yaltanı Aluşta ve Aqmescitnen bağladı, 1848 senesi ise Aqyarğace yol quruldı. 1838 senesi Qırımnıñ yalı boyunı Tavriya guberniyasınıñ ayrı uyezdi etip ayırmağa qarar çıqarıldı ve ükümet uyezd merkezi olaraq Yaltanı sayladı. Şunıñ içün 1838 senesi Yalta uyezdi teşkil etildi de Yalta şeer statusını aldı. XIX asırdan berli şeer populâr kurort olğanınen tez irileşe. XX asır başında Yalta ve Yalta regionında Rusiye asılzadeleri ve çarlarınıñ yazlıq evleri ve sarayları bulundı.
1920 senesi Vatandaş cenki vaqtında “qızıllar” Vrangel ordusını tar-mar etip Qırımnı işğal etkenden soñ Yaltada bolşevikler esirlikke teslim olğan aq zabitler, askerler ve qaçmağa yetiştiramağan akisinqilâpçilerni kütleviy tarzda ölüm cezasına oğrattılar. Bazı menbalarnıñ malümatına köre Yaltanen onıñ etrafında 1920 senesi zarfında bir qaç on biñlik kişi öldürildi.
1930 senesi Yalta Qırım MŞSCniñ rayonınıñ merkezi oldı. Ulu Vatan cenki vaqtında alman işğali ve Stalin emrinen yapılğan qırımtatarlar sürgünliginiñ şeerge zararı tiydi. 1945 senesi fevral 4 kününden başlap 11 kününe qadar Yaltada Yalta konferentsiyası ötkerildi.
Cenkten soñ şeer kurort olaraq inkişaf olmaqta edi. 1960 senesinden berli bir qaç yıl devamında Yalta terkibine yaqında bulunğan Ay Vasıl, Autka ve Dereköy qasabaları qoşuldılar. Aynı zamanda Yaltadan Aluşta, Aqmescit ve Aqyarğa yolnı çoq qısqartqan Yalı boyu şossesi quruldı ve Aqmescitnen trolleybus qatnav yolu açılğan edi.
Halq sayısınıñ dinamikası[deñiştir]
- 1805 — 300 kişi
- 1926 — 28 811 kişi
- 1939 — 22 993 kişi
- 1989 — 89 000 kişi
- 2001 — 80 552 kişi
Cedvelde Yalta şeeri ealisiniñ sayısı onıñnen birleşken qasabalar (Massandra, Livadiya ve başqaları) ealisiniñ sayısı esapqa almayıp yazılğan. Büyük Yaltanıñ ealisi — 125 biñden biraz ziyade.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir]
Yaltanıñ eñ meraqlı yerleri bulardır:
- 2003-2004 yıllarda tamirlengen Yaltanıñ yalı kenarı;
- Buhara Emiriniñ sarayı (şimdiki sanatoriyniñ korpusı) (Kommunarlar soqağı);
- "Masal" (“Ckaзka”) ayvanat bağçası (Kirov soqağı);
- "Masallar alanı" (“ПoляHa ckaзok”) bağça-müzeyi (Kirov soqağı);
- Çehovnıñ ev-müzeyi (Kirov soqağı, 112);
- kompozitor Spendiarov yaşağan kariatidalı evi;
- grafinya Vadarskayanıñ yazlıq evi ve başqaları.
Bundan da ğayrı şimdi meskün evler ya sanatoriy korpuslarına çevirilgen bir çoq eski yazlıq ev ve usadba bar.
Yaltada acayip Massandra bağçası buluna (“Yalta” musafirhanesi yanında).
Naqliye[deñiştir]
1961 senesinden berli Avropa ve MDİ (Mustaqil Devletler İttifağı) içün unikal vızlı şeerlerara Aqmescit—Aluşta—Yalta trolleybus yolu amelde.
Şeer naqliyadı — şeer içindeki trolleybus marşrutları, avtobuslar, marşrut taksiler, taksiler.
Galereya[deñiştir]
-
A WARM NOVEMBER EVENING IN YALTA (by Eugene Badusev).png
-
YALTA. WALKING DOWN MORSKAYA STREET (by Eugene Badusev).png
-
Yalta Yahts (by Eugene Badusev).png
-
YALTA INCOGNITA (by Eugene Badusev).png
-
YALTA. KIROV ST. DRUNKEN HOUSES (by Eugene Badusev).png
Bağlantılar[deñiştir]
- Yalta Portal (Rusça)
- Yalta! Virtual şeer (Rusça)
- "Yalta - Malümat Merkezi" (Rusça)
- Yaltadaki musafirhaneler katalogı (Rusça)
Atıflar[deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text: Murabba - aynı vezinde dört mısralı bentlernen ibaret olğan nazm şeklidir. İlk bentniñ dört mısrası bir-birinen qafiyeli, soñraki bentlerniñ soñ sırası ilk benti ile qafiyeli olur (aaaa – bbba...). soñ mısları er bentniñ soñunda aynı şekilde tekrar etilse, mütekerrir murabba sayılır; tek qafiye baqımından ilk bent ile beñzep kelse, müzdevic murabba adını alır. Murabbalar daa çoq dört ile sekiz bent arasında farqlı uzunlıqlarda yazılırlar. Bunıñ yanında sekiz bentten de yazılğan murabbalar bardır. Murabbalar farqlı mevzularda yazılır. Faqat diniy ve didaktik mevzular ile maqtav, manzum mektüp, mersiye ve başqa türlerde murabba nazm şekli daa çoq qullanılğandır.


text:
Qaban artı mäçete
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
İslam Qabul İtüneñ Meñyıllığı Şäräfenä Salınğan mäçet (Qaban artı mäçete, Yübiläy mäçete), Qazanda Tatar dini arxitekturası istälege. 1924-1926. yıllarda milli romantik modern formalarında, arxitektor AüMü Peçnikov proyektı belän İdel buyı Bolğarınıñ İslam dinen qabul itüenä (922) meñ yıl tulu xörmätenä tözelä. Tübä Qaban küleneñ köçığış yarına urnaşqan. Manarası bína poçmağındağı işek östenä quyılğan ber zallı, antresolle camiğ mäçet. 1991.dän äwwälgä maqsatlarında faydalanıla başlí. 1992.dä müçet qarşında mädräsä açıla.


text:
Linux
Linux (aytılıwı Linuks yamasa Lineks) bul Linux kerneline tiykarlang'an operatsion sistema. Linux ko'binese server kompyuterlerde qollanılıwı menen atag'ı shiqqan, biraq ha'r qıylı kompyuter u'skeneleri, mobil telefonlardan baslap superkompyuterlergede ornatıwg'a boladı. İnternettin' rawajlanıwı ha'mde Ubuntu atlı nusqasının' shig'arılıwı bul OStın' paydalanıwshılarının' ko'beyiwine alıp keldi.
Linux ataması 1991-jılı Linus Torvalds ta'repinen jazılg'an Linux kernelinen kelip shiqqan. Sistemanın' qalg'an bo'limi, sonın' ushinde sistema bag'darlamları ha'm kitapxanalar 1983-jılı Richard Stallman ta'repinen ja'riyalang'an GNU operatsion sistemasınan alıng'an.


text:
Qolşärif mäçete
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qolşärif mäçete - Qazan şähäreneñ baş mäçete, Qazan üzägendä - Kirmänendä urnaşa.
Qazan Kirmänedäge 16. yöz dini qorılmalarınnan berse.
Tatar xalqı qaharmanı - Qolşärif[үзrәpTү]
Qazan xanlığınıñ bäysezlege öçen köräşçe, mäşhür tatar qaharmanı, şağir, däwlät eşleklese, ruxani, säid Qolşärif xörmätenä şulay atalğan. 1552 yılnıñ 2 oktäberendä, il belän bergä, anıñ ruxi ostazı — Qolşärifneñ dä ğömere kiselä. Qolşärif üz şäkertläre belän baş Cämiğ mäçete öçen doşmannarğa qarşı suğışıp mäçet basqıçlarında üterelep häläq bulğan. Böyek tatar qaharmanı - Qolşärif istälegenä baş Qazan mäçete atalğan.
Torğızılğan mäçet[үзrәpTү]
2 tördäge 8 manaralı, üzägendä çatır gömbäz belän tämamlanğan mäçet; elekkege Renaissance häm Ğosmanlı Töreklär arxitekturası stile elementlären qatnaştırıp, Bolğar-Tatar ğädätlärendä qorılğan dip faraz qılına. İske Cämiğ mäçete Söyembikä manarası urnaşqan bulğan. 1552. yılda Qazannı Urıs ğäskärläre yawğanda cimerelä.
1996. yıldan Qazan Kirmäne kompleksında şul isemendäge mäçet yañadan torğızılıp tözelä.


text:
Bögelmä
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bögelmä, Tatarstan Cömhüriäte qaramağında şähär, Bögelmä rayonı üzäge. Tatarstannıñ Könyaq-Könçığışında (Qazannan 333 km), Dala Zäye yılğasınıñ uñ quşıldığı Zäy suı başlanğan urında urnaşqan. Sember-Ufa timer yulında stansiya. Bögelmä 1736 yılda Tatar awılı bularaq mäğlüm. 1781 yılda Ufa namestniklegeneñ öyäz şähäre, 1806 yıldan Orenburg, 1851 yıldan Samara gubernalarında. 1920 yıldan Tatarstanda, 1920-1930 yıllarda kanton, 1930 yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 26 km2. Xalqı – 1989 yılda 89,6 meñ keşe (Urıslar: 63%, Tatarlar: 26,1%), 2000 yılda 93,7 meñ keşe.
Bögelmä – Tatarstanda iñ ere näft sänäğäte üzäge. Maşinalar tözü, metall eşkertü (mexanik, "Nefteautomatika", elektrotexnik, remont-mexanik zavodları), tözü materialları sänäğäte (timer-beton häm kirpeç zavodları, tözü konstruktsiäläre kombinatı), ciñel sänäğät (cihaz häm tegü fabrikaları) häm azıq-tölek sänäğäte (may-sır, it kombinatları), sıra, likör-araqı zavodları häm başqa) nıq üskän.
Näft Sänäğäteneñ Fänni-Tişerenü häm Proyektlaw institutı, Bötenberlek Fänni-Tikşerenü Näft institutınıñ "Tabiği bitum" problemnäre komplekslı bülege, "Tatneftegeofizika" citeşterü berläşmäse. Hönär-pädogogik kolleje, maşina tözü texnikumı, meditsina häm pädagogika kölliätläre, 18b ğomumi belem birü mäktäbe, 3 hönäri mäktäp. Mädäniät yortı. Urıs dram teatrı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı, Jaroslav Haşek muzeyı. Ş.u.q.: Älmät-Bögelmä sänäğät töynäleşe


text:
Özü özeni
Özü (rusça ДHeпp, ukraince ДHiпpo) - Rusiye, Belarus ve Ukraina topraqlarınıñ bir qısmını suvlağan bir özendir, Ukrainanıñ esas özeni. Edil ve Tunadan soñ Avropanıñ üçünci uzun özendir. 2290 km uzunlığındaki bu özen, Valday dağları yaylasınıñ cenübinden doğa, Smolensk şeerine yete, Belarusta kire, bu memleketniñ şarqiy qısmından keçip Ukrainağa yete. Soldan Desna özeninen birleşken, Kiyevge keçe. Daa soñra Özü yaylasını bir egri çizip dolaşa ve yalı tiliniñ qısmen qapatqanı bir liman meydanğa ketirerek Adesniñ şarqından Qara deñizge töküle. Özü, Volın kütlesiniñ sert qayalıqlarında meydanğa kelgen bir diyarnı aşa. Özenniñ rejimi Şarqiy Avropa aqar suvlarınıñ rejimindendir. Qışnıñ ayazı sebebinen suvları azlaşır, baarde büyük bir artış köstere. Yaznıñ ise sıq buharlaşma sebebi ile suvları azlaşır. Müim bir hidroelektrik menbasıdır. Eñ müim qolları Berezina (585 km), Pripât (790 km), Teteriv (365 km), İngulets (550 km), Desna (1180 km), Psel (800 km) özenleri.